Buon ban đong vat hoang da trai phep hay buon lau đong vat hoang da hoac con goi la nan buon ban đong vat la cac hoat đong co lien quan đen viec thu thap, van chuyen va phan phoi cac loai đong vat co nguon goc tu tu nhien mot cach bat hop phap va cac thi truong mua ban, tieu thu đong vat hoang da va san pham đong vat hoang da trai phep. Buon ban trai phep đong vat hoang da la su trao đoi khong qua kiem soat cac loai đong vat đuoc phap luat quoc te va quoc gia co quy đinh bao ve. Buon lau đong vat hoang da co the đuoc thuc hien tren pham vi quoc te hoac trong tung pham vi cua nuoc, đoi tuong la cac loai đong vat va san pham đong vat co nguon goc tu moi truong tu nhien con goi la đong vat hoang da hoac đong vat rung, sinh vat rung.
Viec buon ban nay lien quan toi cac ca the đong vat con song hay đa chet, cung nhu cac san pham co nguon goc tu cac loai đong vat đo nhu da, cac đo vat bang da, mai rua, đoi moi, san ho. No thuong lien quan toi toi pham co to chuc hoac cac bang đang co mau mat, viec buon ban trai phep đong vat hoang da khong chi gay phuong hai toi phat trien ben vung va an ninh cua cac nuoc bi anh huong ma đay con la moi đe doa lon toi su ton vong cua hang trieu đong vat tren hanh tinh nay. Theo Lien Hiep quoc thi hoat đong buon ban cac san pham hoang gia la loai toi pham sinh loi nhieu thu tu tren the gioi, sau nan buon ban ma tuy, nguoi va vu khi. Uoc tinh hang nam the gioi that thoat 48-153 ty USD do nan buon ban cac san pham hoang da, gan tuong đuong voi muc vien tro phat trien chinh thuc tren toan cau hang nam (135 ty USD).
Nguyen nhan chinh lam mat su đa dang sinh hoc la thiet hai ve moi truong song va san bat bat hop phap, buon ban đong vat hoang da xuyen quoc te. Buon ban trai phep đong vat hoang da đa tro thanh mot trong nhung nguyen nhan chinh cua viec bien mat cac loai đong vat, sau khi cac quan the nay bi suy giam do san bat, buon ban. Hien nay, so luong va quy mo cua nhieu quan the đong vat hoang da đang bi suy giam tren toan the gioi. Viec san bat va buon ban đong vat hoang da bat hop phap đe doa su ton tai lau dai cua quan the nhieu loai, trong đo, voi chau Phi, te giac, ho va te te la nhung loai trong tam ngam. Thiet hai moi truong song va san ban bat hop phap cho buon ban đong vat hoang da xuyen quoc te la hai nguyen nhan chinh lam mat su đa dang sinh hoc, cac vung hoang da, đong vat hoang da la tai san lon cua du lich sinh thai.
Viec buon ban đong vat hoang da bat hop phap xuat hien tran lan va tro thanh mot trong nhung hoat đong kinh te bat hop phap lon nhat, tuong đuong voi luong thuoc phien va vu khi bi buon lau Buon ban đong vat hoang da la van đe lien quan đen su bao ton moi truong nghiem trong, anh huong tieu cuc đen kha nang ton tai cua nhieu quan the đong vat hoang da va la mot trong nhung moi đe doa lon đoi voi su ton tai cua cac loai đong vat co xuong song Buon ban trai phep đong vat hoang da dan đen su xuat hien va lay lan cua cac benh truyen nhiem moi o nguoi, bao gom ca cac loai virus moi xuat hien.


Tong quan Buon ban đong vat hoang da đuoc quy đinh boi Cong uoc quoc te ve thuong mai quoc te trong cac loai đong vat va thuc vat hoang da nguy cap (CITES), hien co 183 quoc gia thanh vien đuoc goi la cac ben đa tham gia. Buon lau đong vat hoang da co nhu cau toan cau ngay cang tang, nguoi ta uoc tinh rang cac nuoc nhu Hoa Ky, Trung Quoc va Lien minh chau Au (EU), Viet Nam la nhung noi co nhu cau tieu thu đong vat hoang da va san pham đong vat hoang da cao nhat. Buon ban đong vat hoang da bat hop phap pho bien rong rai va tao thanh mot trong nhung hoat đong kinh te bat hop phap lon nhat co the so sanh voi gia tri cua viec buon ban ma tuy, buon nguoi va buon vu khi.
Uoc tinh so tien thu đuoc tu viec buon lau đong vat hoang da co the thay đoi hoac troi sut, mot phan vi ban chat bat hop phap cua no dan đen viec kho co the uoc tinh chinh xac, nhung nhin chung buon lau đong vat hoang da uoc tinh khoang 7,8 ty đo la đen 10 ty đo la mot nam, nhung ban chat bat hop phap cua cac hoat đong đo lam cho viec xac đinh so tien lien quan đen cuc ky kho khan. Khi đuoc xem xet voi hoat đong khai thac go va thuy san bat hop phap, buon ban đong vat hoang da la mot buon ban trai phep lon cung voi ma tuy, buon nguoi va hang gia la mot trong nhung hoat đong mang lai sieu loi nhuan.
Buon ban đong vat hoang da la mot van đe đat ra anh huong nghiem trong đen viec bao ton đong vat hoang da, co tac đong tieu cuc đen kha nang ton tai cua nhieu quan the đong vat hoang da va la mot trong nhung moi đe doa chinh đoi voi su ton tai cua cac loai đong vat co xuong song, viec buon ban đong vat hoang da la nguyen nhan chinh ben canh viec san bat, pha rung lam cac loai đong vat ngay cang đen ben bo vuc tuyet chung. EU nhan đinh cac san pham buon ban đong vat hoang da bat hop phap tang manh trong 6 nam qua. Đai su Anh tai Viet Nam, ong Giles Lever cho rang hoat đong bao ve đong vat hoang da chua đuoc kiem soat tot tren binh dien toan cau.
Đay la van đe toan cau do ngheo đoi, long tham va nhung nguoi muon khai thac tai nguyen thien nhien đe truc loi rieng. Đieu nay dan đen su gia tang buon ban đong vat hoang da cho nen phai theo đuoi mot giai phap toan cau. Muc tieu cua con nguoi la toi thieu hoa chi phi va toi đa hoa loi nhuan vi the nen khi nhin thay nga voi va sung te giac la nhung san pham nhan đuoc gia rat cao va đuoc moi nguoi san đon thi con nguoi co gang khai thac qua muc. Ho co gang giet đong vat đe lay da, lay thit tham chi la lay nga cho suy nghi phu phiem ve thuoc chua bach benh. Hang chuc ngan con voi đa bi giet hai vi nga. Nhung con te giac bi san trom đe lay sung dan đen viec tuyet chung. Su suy giam ngay cang tang cua quan the đong vat hoang da se co tac đong tieu cuc lau dai đoi voi cong đong đia phuong noi rieng va the gioi noi chung. 


Nguyen nhan = Nguyen nhan chung =

Cot loi cua nan buon ban đong vat hoang da bat hop phap la nhu cau tang cao va len chong mat cho mot loat cac san pham đong vat hoang da tren toan the gioi: gom thit rung; nguyen duoc lieu cho y hoc co truyen Trung Quoc (Đong y); nhu cau nuoi nhot đong vat, giam giu, trung bay nhung con thu nuoi đoc la; nhu cau lam đo trang suc, nu trang va cac phu kien xa xi pham nhu sung, nga, nanh, vuot; lay long thu hoang đe su dung tu ao khoac cho đen trang phuc truyen thong; va chien loi pham lam chien tich san ban (Tropphy). So lieu thong ke hang nam tren toan the gioi chi ra hoat đong buon ban đong vat hoang đa trai phep mang lai doanh thu tu 7 đen 24 ty USD.
Viec buon ban đong vat hoang da đe cung cap thit rung ngay cang nhieu do dan so tang, con nguoi ngay cang sinh song lan sau vao nhung vung mien hoang da hoac sinh song tap trung o cac vung đem thien nhien, tu đo khong kho tranh khoi viec san, ban, mua ban cac đong vat hoang da do tang nhu cau tieu thu va su dung, nhieu nguoi phai tang cuong san ban đe co thit rung ban lay tien. Hoat đong buon ban đong vat hoang da cung ngay cang gia tang do su hien đai hoa cac cong cu ho tro ngay cang cao, con nguoi đa su dung cac cong cu san ban, bay bat ngay cang hieu qua hon (đanh đien, sung san, bay hien đai) va cac phuong cach san ban cung hoan thien hon.
Song song voi đo thi kha nang tiep can voi gioi tu nhien ngay cang đuoc cai thien nhu he thong đuong sa phat trien tao thuan loi trong viec trung chuyen, van chuyen đong vat, co nhung con đuong lon xuyen qua nhung khu bao ton, thuan loi ve vi tri va mang luoi giao thong, cong nghiep khai thac go phat trien, phat quang đi nhung khu rung rap rap va lam nguoi ta de dang tiep can cho tru an va san bat nhung con thu, cung voi đo la he thong cho bua ngay cang phat trien trong đo bao gom ca nhung khu cho tu phat la noi ket noi cung cau giua nguoi san bat va nhung nguoi co nhu cau tieu thu đong vat hoang da, nhung loai hinh cho nay con la cua ngo đe đua cac loai đong vat, san pham đong vat ra khoi quoc gia, xuyen khap the gioi.
Cho duoc lieu Marche des Feticheurs o thanh pho Lome cua Togo la mot quoc gia thuoc Tay Phi la mot khu cho kha rung ron, noi đay la mot trong nhung khu cho đang so nhat Chau Phi. Kien thuc ve y hoc cua nhung nguoi dan ban đia con rat lac hau, ho chua benh theo kieu me tin di đoan, mach tai, truyen khau dan đen hoat đong buon ban o cho Marche des Feticheurs đa hoat đong it nhat 40 nam. No đa tro thanh mot phan đoi song cua nguoi dan noi đay. Nhung san pham đong vat rung ron nhung đoi voi nguoi dan Togo đay đuoc coi la nhung duoc lieu quy. Viec buon ban o cho duoc lieu Marche des Feticheurs đang ngay cang bi siet chat boi nguoi dan o đay thuong buon ban ca nhung loai đong vat quy hiem, viec xu ly nhung vu buon ban đong vat bat hop phap dien ra rat kho khan boi khu cho nay. O Tay Phi, nhung khu cho duoc lieu nhu Marche des Feticheurs kha pho bien.

Cach thuc van chuyen ngay cang tinh vi, nga voi bat hop phap thuong đuoc giau trong cac thung nhua đuong, tron lan voi mun cua, giau trong long go khoet rong ruot, đuoc đong kin, chen thach cao đac ben trong, dan kin bang keo phu đat ben ngoai đe che giau cac moi noi nham tranh su kiem tra, phat hien, viec van chuyen bang hinh thuc tam nhap tai xuat, su dung giay to gia, đe lan cac loai đong vat hoang da voi nhau hoac van chuyen trong xe đong lanh cho kem cac loai hang hoa hop phap khac, giau trong cac hop qua luu niem, thu đoan du do nho sinh vien, khach du lich van chuyen, hoat đong van chuyen, mua ban đong vat hoang da giua cac cang hang khong noi đia cung rat kho luong song luc luong chuyen nganh o đay lai chua đu kha nang thuc thi phap luat.
Ngoai ra, cuoc chien chong nan buon lau đong vat quy hiem van gap rat nhieu kho khan do luc luong kiem lam, giam sat vien (Warden) va canh sat khong đu, hon nua ho lai thieu phuong tien va kien thuc khoa hoc chuyen mon ve linh vuc nay, nhung nguoi thuc thi phap luat khong phai la cac nha khoa hoc, mot so nguoi trong so ho co the co chuyen mon, nhung đe biet het 25.000-30.000 loai bi cam buon ban thuong mai tren toan the gioi thi that kho. Su thuc thi kem hieu qua cung do tinh trang uong ruou, đanh bai trong gio lam viec, mot so can bo kiem lam khong the đam nhiem đuoc cong viec va trach nhiem cua minh do hau qua cua viec uong ruou trong gio lam viec, chua ke mot so noi con co su đong loa, tiep tay cua luc luong kiem lam cho lam tac va nhung tay san trom.


= Nhu cau thit rung =

Thit rung la nguon thuc an, nguon đam, chat beo quan trong cho cong đong đia phuong ban đia von sinh song dua vao rung, do đo viec san bat, mua ban thit rung co dien ra o nhieu vung gan lien voi rung, cac loai thit rung chu yeu nhu thit nai, thit ran, thit nhim, dui va ca thit voi. O nhieu noi thuoc chau Phi, nhu cau chinh ve đong vat hoang da bat hop phap xuat phat tu viec tieu thu thit rung. Đong vat hoang da đuoc ua thich nhu la mot nguon protein va nhung loai linh truong, nhat la khi đuoc coi la mot mon an ngon. Nguoi ta tin rang co toi 40.000 con khi bi giet va cuoi cung tieu thu moi nam o chau Phi thong qua viec buon lau. Nhieu loai linh truong bi giet boi nhung tho san rung đia phuong, nhung nguoi cung cap cho cac thi truong cho đen tren khap chau Phi, chau Au va Hoa Ky.
Thit rung tu đong vat hoang da dung đe boi bo, duy tri suc khoe va keo dai tuoi tho do chung co nhieu chung loai phong phu, nhieu quan niem dan gian rang cac loai thu rung tuc đong vat hoang da noi chung thi sinh song trong rung sau, an la thuoc quy, uong nuoc suoi nguon sach nhu vat thit chung rat bo duong va huong vi thom ngon. Theo nghien cuu cua Trung tam Giao duc Thien nhien Viet Nam (ENV) nam 2013, trung binh cu 10 co so nha hang thi co đen 2 co so buon ban thit đong vat hoang da nhu nhung quan quang cao kieu nhu "huong rung". Ngoai ra, do luong khach đi du lich hang nam lon nen tiem an nhieu nguy co tiep tay cho hanh vi nay, khi du khach đoi hoi nhung mon an đac san hoac mua cac mon đo lam tu đong vat hoang da, cac doanh nghiep du lich can tuyen truyen, thuyet phuc đe du khach thay đoi hanh vi cua ho. 


= Đo trang tri =

Ngoai tru thit rung von đuoc su dung nhu mot nguon thuc an cung cap đam (protein) chinh yeu cua mot so nen van hoa va cac sac dan nhu đa neu, tat ca nhung viec su dung đong vat hoang da bat hop phap nay la nhu cau hao danh, khoe cua, khoe me, cua con nguoi, đuoc thuc đay boi mong muon đuoc the hien la nguoi giau co, đai gia, the thien su phieu luu hoac thanh cong hon nhung nguoi khac. Nhieu san pham đong vat đuoc dung trung bay, đo trang tri, luu niem. Tai Trung Quoc, nhu cau tieu thu nga voi chu yeu đen tu tang lop trung luu va thuong luu ngay cang tang, đo cham khac, đua, trang suc bang nga voi đuoc xem nhu mot cach the hien su giau co. Phan lon đong vat hoang da san bat lau o chau Phi đuoc ban sang Đong Nam A đe tieu thu hoac trang tri.
Cac san pham mau ban đuoc yeu cau boi nganh thuong mai đong vat bao gom nguon cung ung cac loai thu nuoi đoc la, nguon thuc pham, nguyen lieu cho y hoc co truyen, dung lam quan ao, trang phuc, thuoc da va đo trang suc lam tu nga, vay (vi), da, vo, vay, mai, long, sung, mong, nanh, vuot va cac co quan noi tang. No co the lien quan đen viec buon ban cac ca the song hoac chet, cac mo nhu da, xuong hoac thit hoac cac san pham cu the khac. Nhung san pham nay khi ket hop voi đo noi that khac se hop gu voi nhung nguoi sanh đieu, nhieu tien cua, chang han nhu o chau Phi nguoi ta ua chuong lay ban tay cua khi đot lam cai gat tan, vi du nhu con khi đot Digit cua Dian Fossey nuoi đa bi bat trom va chat đau va hai ban tay bi lay đe lam gat tan.


= So thich nuoi thu =

Thu cung đoc la la đong vat đuoc nguoi tieu dung mong muon vi chung kha hiem hoac đon gian la khong de dang co đuoc trong khu vuc cua chu so huu, nhieu nguoi co so thich choi sinh vat canh o nhieu quoc gia ma khong co nhung loai đong vat hoang da o quoc gia, khu vuc minh sinh song do đo đoi hoi nhu cau ket noi cung cau trong viec mua ban cac loai thu hoang da. Chuong trinh truyen hinh va phim ve đong vat co the lam cho mot so đong vat noi tieng va tao ra thi hieu, ham muon so huu cua nguoi tieu dung. Trong khi nhieu loai đong vat nay co the lay tu cac nguon hop phap, nhieu đong vat đuoc bat giu tu moi truong tu nhien cua chung, đuoc buon lau qua bien gioi quoc gia, nhung vi du ve thu nuoi đoc la nay nhu nhung loai vat nuoi trong gia đinh hoac đong vat hoang da trong nhung ganh xiec ben đuong hoac cac tu điem buon ban trai phep di đong.
Loai bo sat, nhu nhung con rong vay (Pogona) va nhung con tac ke, va cac loai chim, nhu vet đo đuoi dai va nhung con chim ung chiem phan lon nhat cac loai đong vat bi bat va rao ban. Đong vat co vu đoc la bao gom luoi ba ngon, loai soc bay Uc (sugar gliders), cho đong co, nhim kieng (hedgehogs) va cac loai đong vat khac đuoc giu lam vat nuoi. Ho la mot vat nuoi pho bien, uoc tinh khoang 5.000 đen 7.000 con ho đuoc luu giu tai Hoa Ky chi tinh trong nam 2013, chua ke nhieu quoc gia khac. Pham vi cua cac so luong uoc tinh nay la do mot phan, do thieu bao cao bat buoc o mot so khu vuc. Đe so sanh, it hon 400 con meo lon nay nam trong cac vuon thu cua Hoa Ky đuoc cong nhan va 3.200 ca the song trong tu nhien. Ca nhiet đoi, nhung loai linh truong khong phai loai nguoi va cac đong vat khac cung la mot phan cua viec buon ban thu cung bat hop phap.


= Duoc lieu Đong y =

Phan lon nhu cau ve sung te giac, xuong ho va cac san pham đong vat khac phat sinh tu nhung quan niem trong y hoc co truyen Trung Quoc, su dung cac thanh phan nay đe đieu tri cac chung benh sot, benh gut va cac benh khac va cac cong nang ve cai thien trong van đe sinh hoat tinh duc, bo than, trang duong, tang cuong sinh luc, cai thien chuyen quan he tinh duc theo quan niem "an gi bo nay". Cac loai thuoc truyen thong cua Trung Quoc đuoc bao che va tieu thu boi hang tram trieu nguoi. Nhieu nguoi trong so cac loai thuoc truyen thong Trung Quoc khong chua đuoc bat cu đieu gi, mac du nhu cau cho ho tiep tuc mo rong rat nhieu va gay ton hai cho đong vat hoang da.
Sung te giac bi san lung vi đuoc đon đai la co cac tac dung tot cho suc khoe va co kha nang chong lai chat gay ung thu. Cac to chuc xuyen quoc gia buon lau sung te giac chu yeu tieu thu o chau A. San pham vay te te co nguon goc chau A, đuoc cho la chua đuoc nhieu benh trong y hoc co truyen Trung Quoc, mot so noi co quan điem cho rang, thuc pham đuoc che bien tu te te rat co loi cho phu nu nuoi con nho. mai rua, vi ca map cung đuoc xem la duoc lieu quy. Tuy nhien, khi su dung sung te giac va vay te te, thuc chat la nguoi ta cung chi tieu thu keratin (chat sung), giong nhu an mong tay va toc nguoi.
Tac ke la mot trong nhung loai đong vat bi bat nhieu nhat đe ngam ruou (ruou tac ke) hoac phoi kho đe dung chua benh. Trong mua sinh san, chim bim bip con đang ra rang cung bi bat ngam ruou đe lam thuoc, đen cac loai ran, đac biet la ho mang va ho mang chua. Thuc te cho thay khong he co co so gi chung minh rang viec an thu rung, vay te te, sung te giac hay uong ruou ngam đong vat hoang da la tot cho suc khoe ma viec buon ban đong vat hoang da, su dung đong vat hoang da lam thuc an hoac lam thuoc tiem an nguy co lon ve suc khoe do cac benh lay truyen tu đong vat sang nguoi. Ran ho chua, loai ran khong lo trong sach đo do phap luat cam buon ban, so huu loai ran nay nen phai nuoi mot cach bi mat, buon ban bi mat va ban sang sang Trung Quoc hoac chuyen thu mua ran o xa va o nhung vung khac đe xuat sang Trung Quoc. Ran chua đat nen 95% xuat sang Trung Quoc. Nguoi Trung Quoc me an ran, nhat la ran chua vi xoi ran bo "ran" nen so ran đuoc xuat đi Trung Quoc va se mang lai hang ti đong.
Nhieu nguoi san sang bo tien đe dung cao ho cot mot loai duoc lieu dang cao đat tien lam tu xuong ho đe cai thien luu thong khi huyet, đieu tri viem khop, va tang cuong suc khoe co the, noi chung, viec ban xuong ho va cac san pham lam tu chung la mot vi du ve su nham lan co the ton tai ve cong dung that su cua cao ho cot. Viec ban xuong ho đa bi cam o Trung Quoc vao nam 1993, tuy nhien, mot chuong trinh thi điem, đuoc thanh lap nam 2005, cho phep su dung xuong cho nhung con ho nuoi nhot. Đieu nay co the tao ra mot su ngo nhan trong tam tri cua nguoi mua ve viec lieu xuong co đuoc hop phap hay khong. Bat ke, ruou ho khong the đuoc ban hop phap o Trung Quoc, mac du quang cao cho no chay tren kenh truyen hinh nha nuoc vao nam 2011 va nha bao tham du mot cuoc đau gia noi ruou huyet ho đuoc chao ban.


= Mang xa hoi =
Internet đa lam bien đoi kinh te toan cau, va cung voi đo hoat đong kinh doanh đong vat hoang da phi phap cung bien đoi. Tu nhung mon đo bang nga voi, ao khoac da bao cho đen rua quy hiem va gau, thi truong buon ban đong vat hoang da nguy cap tren mang Internet đang bung no. Cac trang mang xa hoi dan tro thanh cho đen cua nhung nguoi buon ban đong vat hoang da. Du co tuyen truyen, giao duc, keu goi bao ton, tuy nhien tren cac trang mang xa hoi, dien đan lai la noi dien ra cong khai viec rao ban đong vat quy hiem. Tai Viet Nam, hoat đong buon ban truc tuyen đong vat hoang da bat hop phap nay dien ra nhieu hon tren mang xa hoi.
Nhung nguoi lam tien nhieu cua thuong co nhung thu choi quai go, nguoi thi thich choi ran, ke thi thich nuoi thu hoang da trong nha, muon the hien đang cap, va đo đoc la. Tu nhung nhu cau nay, rat nhieu con buon đong vat hoang da loi dung suc lan toa cua cac trang mang xa hoi đe lam noi quang cao, buon ban, mang ao xa hoi đa tiep tay cho viec mua ban đong vat hoang da. Truoc đay nhung hanh vi vi pham phap luat ve mua ban đong vat hoang da dien ra kha len lut, nguoi mua va nguoi ban cung đeu phai het suc canh giac thi nay viec mua ban tro nen de dang va rat cong khai rao ban tren mang.
Theo ket qua đieu tra cua Quy quoc te bao ve đong vat (IFAW) đa ra soat tren Internet o 4 quoc gia gom Nga, Phap, Đuc va Anh đe tim cac trang quang cao rao ban đong vat co nguy co bi tuyet chung. Ket qua thu đuoc hon 11.770 san pham co nguon goc tu đong vat hoang da hoac cac ca the đong vat hoang da đuoc rao ban tren 5.381 mau quang cao cua 106 trang web va mang xa hoi. Trong đo, hon 4/5 san pham co nguon goc tu nhung con vat con song bao gom rua song va rua bien (45%), chim (24%) va đong vat co vu (5%). Tren thi truong cho đen con xuat hien cac loai đong vat lop bo sat quy hiem nhu ran, than lan, ca sau chau My. Trong khi đo, thi truong buon ban đong vat co vu kha đa dang, tu sung te giac, long bao, chan voi đen mot đan thu gom cac loai quy hiem bi bay o nhung noi hoang da hoac đuoc nuoi nhot va co đen 80-90% giao dich noi tren la phi phap.
TRAFFIC chi ra rang no luc ngan chan te nan nay tai Viet Nam nen tap trung vao cac trang web co ten mien la .com va mang xa hoi. Qua khao sat 13 website co đuoi .vn, voi tu khoa tim kiem la cac san pham tu voi, bao, te te, te giac, va ho thi co 30% quang cao cho cac san pham tu cac đong vat hoang da de bi ton thuong, co 14 quang cao gioi thieu hon 1.000 san pham đong vat hoang da. Nhieu san pham đuoc quang cao lam tu nga voi va tu cac bo phan cua ho. Phat hien 1.100 san pham tu ho đuoc rao trong 187 quang cao tu 85 nguoi ban tai 4 website thuong mai đien tu va 2 trang mang xa hoi trong khoang thoi gian 25 ngay, đieu nay cho thay o Viet Nam viec su dung mang xa hoi đe ket noi cung cau buon ban đong vat hoang da la đang bao đong.
Thong qua ca thi truong Web chim-deep web (đuoc bao ve bang mat khau, đuoc ma hoa) va dark web (trinh duyet cong thong tin đac biet), nguoi tham gia co the mua ban va giao dich cac vat bat hop phap, bao gom ca sinh vat hoang da. Tuy nhien so luong hoat đong van khong đang ke so voi so luong tren web mo hoac web be mat. Nhu đa neu trong mot cuoc kiem tra cac tu khoa cua cong cu tim kiem lien quan đen buon ban đong vat hoang da trong mot bai bao đuoc xuat ban boi Conservation Biology, "Muc đo hoat đong khong đang ke lien quan đen buon ban trai phep đong vat hoang da tren web đen so voi hoat đong buon ban cong khai va ngay cang tang tren giao dien co the cho thay su thuc thi thieu thanh cong đoi voi viec buon ban trai phep đong vat hoang da tren mang be ngoai.". Mot nghien cuu đuoc thuc hien boi Quy Quoc te ve Phuc loi Đong vat (Ifaw) vao nam 2018 cho thay viec mua ban truc tuyen đong vat hoang da nguy cap (nam trong danh sach cua Cong uoc toan cau ve buon ban quoc te cac loai nguy cap) đa lan tran khap chau Au. Nga voi chiem gan 20% cac mat hang đuoc cung cap


Anh huong Tac đong cua viec mua ban đong vat hoang da anh huong toi nhieu khia canh va goc đo, truoc het no se lam suy giam nguon protein cho cong đong ngheo o vung sau vung xa phu thuoc vao đong vat hoang da cho nhu cau tu cung tu cap vi khi thu rung đa bi bat sach thi nhung nguoi dan ban đia, cac bo toc, bo lac trong rung sau song dua vao nguon thit rung se khong con cai an. Nan buon ban đong vat hoang da con la su thach thuc phap luat va cac no luc cua quoc gia, va cong đong quoc te, tung buoc pha huy cac di san va nguon loi quoc gia.
No se gia tang ap luc len cong tac bao ve thien nhien va đa dang sinh hoc, gay ap luc du doi len cac khu bao ton thien nhien va ap luc len quan the cua cac loai đong vat ban đia đang đuoc bao ve. Sinh canh tu nhien cua cac loai bi suy giam va chia cat, giam mat đo ca the cua hau het cac loai dan đen nhieu loai bi bien mat hoac tro thanh rat hiem, no se tao ra ganh nang cho the he sau trong viec phuc hoi cac he sinh thai, nhung thien đuong đa mat, phuc hoi quan the cac loai, xu ly cac hau qua cua viec pha huy thien nhien phai chi tra cac khoan no phat trien. 


= Ve kinh te =

Buon ban đong vat hoang da la guon thu nhap quan trong cho cac tho san, đo cung la loi nhuan lon cho cac chu buon do su gia tang đot biet ve nhu cau nuoi nhu song song đo no se gop phan lam thieu cac co hoi viec lam va tao thu nhap, đoi ngheo, mat đat cua nhung nguoi con lai. Buon lau đong vat hoang da đem lai cac khoan thu nhap bat hop phap cho cac to chuc, ca nhan toi pham nhung no đa gay thiet hai cho nen kinh te cua cac quoc gia bao gom chi phi đe bao ton, bao ve, ngan chan viec san bat, buon ban tai quoc gia noi no dien ra, viec bat va buon ban, khai thac sach cac loai đong vat quy hiem khien he sinh thai tro troi va khong con suc song, su quyen ru, tu đo anh huong đen nganh du lich thong qua viec cac co hoi du lich va phat trien cac dich vu du lich bi mat đi do đoi tuong du lich khong con.
Thu nhap tu cac hoat đong buon ban đong vat hoang da o vao khoang 91 đen 258 ty USD/nam. Cho đen cho cac san pham nay la mot trong nhung thi truong sinh loi lon nhat, đong vat hoang da đang tro thanh mon hang cam hai ra tien chi sau ma tuy va vu khi.So lieu nam 2016 cho thay, gia tri thi truong cua hoat đong buon ban đong vat hoang da toan cau uoc tinh it nhat 5 ti USD va co the len đen 20 ti USD moi nam. Thi truong buon ban đong vat hoang da mang lai khoan loi nhuan lon cho cac bang đang toi pham, len toi 23 ty USD/nam. Buon ban đong vat co the gat hai đuoc loi nhuan đang ke nhu mot con rua Ploughshare (Astrochelys yniphora) duy nhat tu Magagascar (chi co 400 uoc tinh con lai trong tu nhien) co the ban thu đuoc 24.000 đo la My.
Cac nghien cuu uoc tinh rang, cac vu tich thu buon ban moi nam hang ngan tan đong vat hoang da bat hop phap chi chiem khoang 20% tro xuong con so thuc te. Rieng tong doanh thu hang nam tu buon ban đong vat hoang da trai phep o Viet Nam khoang 66,5 trieu USD. Chinh loi nhuan khong lo nay đa khien cho viec chong lai cac hoat đong buon ban bat hop phap cac đong vat hoang da nguy cap o Viet Nam tro nen phuc tap. Moi nam hang ngan tan đong vat hoang da va hang tram ngan ca the bi tieu thu trong nuoc hoac buon lau ra nuoc ngoai, neu trot lot mot chuyen hang đong vat hoang da ra cac tinh bien gioi phia Bac tieu thu, lai đen 30-40% nen đoi tuong vi pham bat chap ca phap luat, dung thu đoan tinh vi, lieu linh, manh đong san sang chong tra quyet liet nguoi thi hanh cong vu.
Cac luc luong giet sinh vat quy hiem cua the gioi rat tinh vi va quyen luc, cac thanh vien cua to chuc khung bo va cac to chuc toi pham (toi pham co to chuc) thuc hien viec buon ban bat hop phap trong hang tram trieu loai đong vat co tam co xuyen quoc gia đe tai tro mua vu khi, gay xung đot dan su va rua tien tu cac nguon bat hop phap. Nhung to chuc toi pham xuyen quoc gia nay thuc hien tai tro va gay dung mang luoi nhung ke san trom, co moi trung gian, buon lau, ket noi nhu cau giua nguoi ban va nguoi mua. Cac hoat đong san trom co vu trang, đuoc to chuc mot cach bai ban, tinh vi do đo co su nguy hiem, tao ton, chang han nhu cac vu tan cong giet nguoi nam 2012 tai Chad va Cong hoa Congo tham chi đa chiem đuoc cac tru so cua co quan. Su hap dan cua loi nhuan, mot phan la nguy co bi phat hien va nhan su trung phat thap hoac chiu trach nhiem phap ly nhe nhang hon so voi buon ban ma tuy.
Cac bang nhom toi pham thu đuoc so tien co the len toi 23 ty USD/nam tu viec buon ban cac loai đong vat hoang da đang co nguy co tuyet chung, cac bang nhom toi pham quoc te đa va đang giet chet hang chuc nghin loai đong vat hoang da va đay chung vao nguy co tuyet chung, trong đo co ho, voi va te giac. Quy Freeland la mot to chuc chong buon ban đong vat hoang da cung cap thong tin ve nan buon ban trai phep đong vat hoang da bao cao ve viec xuat hien nhieu đuong day va nhan vat moi co mau mat trong hoat đong buon lau cac loai đong vat hoang da o khu vuc chau A. Tren thi truong cho đen, buon ban đong vat hoang da la linh vuc co loi nhuan cao thu tu sau thi truong buon ban ma tuy, buon nguoi va buon lau vu khi. Tuy nhien, van đe đang lo ngai nhat la viec thuc thi luat phap quoc te voi nan buon ban đong vat hoang da con yeu, tham chi la đang bi tha noi.
Mot bao cao cua Vien Nghien cuu Royal United Services Institute (Anh) goi đo la no luc cap bach boi su tien hoa nhanh chong cua toi pham đong vat hoang da. Bao cao nay nhan đinh cac co quan chong loai toi pham nay can tien hanh đieu tra tai chinh sau moi lan pha an đe phanh phui nhung mang luoi rong lon hon cung nhu nhung khoan tien bat chinh co the bi đong bang hoac tich thu. Bon buon lau thu loi tu viec su dung tien ao đe giao dich hoac du tru cac bo phan đong vat co đo ben cao nhu vay te te hay nga voi nham kiem soat thi truong. Viec tap trung đieu tra cac moi lien he giua bon san bat trom, buon lau va nhung ke tai tro cho hoat đong bat hop phap nay co kha nang thay đoi cuc dien. Nan buon lau đa tang len trong nhung nam gan đay, ti le thuan voi đa tang thu nhap cua nguoi dan chau A.
Trong khi san ban đang dan mat đi tam quan trong tren phuong dien sinh ke cua cong đong đia phuong thi đoi voi mot so thon, san ban vi muc đich tu cung tu cap van quan trong xet tren muc đich cung cap nguon thuc pham cho nhieu ho gia đinh, đac biet nhung ho thieu đat canh tac va thieu luong thuc. Tuy nhien, cac loai ca, cua, ech nhai, oc đanh bat đuoc van la nguon thuc pham quan trong cho phan lon cong đong dan cu nay đang hao hut. Hau het đong vat hoang da san bat đuoc đeu bi ban thay vi tieu thu trong cong đong đia phuong nhu truoc đay. Su thuong mai hoa nay the hien ro boi cac tho san chuyen nghiep, nhung nguoi ma thu nhap cua ho tu hoat đong san ban chiem ty phan lon trong tong thu nhap ho. Đoi voi mot vai nguoi trong so tho san chuyen nghiep nay, tro thanh tho san vi phan nhieu boi loi song hon la muc đich kinh te đon le, khi ma chi rieng giai phap ve ke sinh nhai khong the kiem soat hay ngan chan đuoc hoat đong san ban.
Do su suy giam so luong cac loai, san ban đe đap ung nhu cau xuat khau rat lon sang Trung Quoc vi muc đich lam thuoc (đac biet cac loai co gia tri cao nhu ho, gau, te te) đa chuyen huong sang vung rung thuoc Lao. San ban cac loai nhu nai, lon rung, nhim, ran va thu an thit nho vi muc đich buon ban thuc pham tieu thu tai cac nha hang đac san thay vi muc đich tu cung tu cap truoc đay do anh huong cua gia ca thi truong tang cao, nhu cau cua cac tang lop trung luu o cac thi tran huyen va đo thi lon. Su thuong mai hoa đong vat hoang da gia tang muc đo tinh vi cua cac hinh thuc san ban. Gia ca thi truong tang cao gay nen su gia tang cac loai toi pham nhu hoi lo, tham nhung, cac hinh thuc van chuyen trai phep đe qua mat co quan chuc nang.
Trong nhieu truong hop, nguoi dan bo lac đa tro thanh nan nhan cua tham hoa san trom Do nhu cau buon ban trai phep đong vat hoang da gia tang, nguoi dan cac bo lac thuong la nan nhan truc tiep cua cac bien phap thuc hien đe bao ve đong vat hoang da. Ho bi ngan can san bat đe kiem thuc an va thuong xuyen bi đuoi khoi vung đat cua ho mot cach bat hop phap sau khi thanh lap cac khu bao ton thien nhien nham bao ve đong vat Nhung nguoi thuoc bo lac thuong bi buoc toi sai la gop phan vao su suy giam đong vat nhu truong hop cua An Đo, ho phai chiu ganh nang cua cac bien phap chong san trom ho, bat chap ly do chinh dan đen su sup đo cua quan the ho trong the ky 20 la do su san lung cua thuc dan chau Au va gioi tinh hoa An Đo. Tren thuc te, trai voi y kien chung, co bang chung manh me cho thay ho đieu chinh va quan ly quan the đong vat mot cach hieu qua.. 


= Suc khoe =
Viec buon ban đong vat hoang da con gop phan đua mam benh đe doa suc khoe cong đong, san xuat nong nghiep va đa dang sinh hoc. Su lay lan cua benh do đong vat gay ra (đong vat lay truyen benh) anh huong đen ca suc khoe con nguoi cung nhu đe doa đong vat hoang da ban đia va he sinh thai tu nhien. Theo Van phong Trach nhiem Giai trinh cua Chinh phu Hoa Ky (US Government Accountability Office) thi co đen gan 75% cac can benh moi noi lay nhiem cho con nguoi đen tu cac loai đong vat, nhat la cac loai đong vat mau nong nhu loai thu (đong vat co vu) va cac loai chim. Moi lien he giua buon ban đong vat hoang da va dich benh bung phat đuoc đat cau hoi nghi van, mac du su bung phat cua mot so benh đa nghi ngo co lien quan đen đong vat buon lau.
Ngoai ra, cac dich benh la bung phat tren cay trong, vat nuoi cung đuoc coi la mot trong nhung nguyen nhan tu viec buon ban đong vat hoang da. Viec mua ban đe tieu thu thuc an tu cac loai đong vat hoang da tao ra cac thoi quen su khong khoa hoc nhu thuc an thieu an toan nhu cach thuc su dung ky quai, an mau song, uong mau song, an nao song (nao hau chang han), an noi tang, neu nhu viec tieu thu cac loai vat nuoi đa co tu lau đoi va co cac cach che bien truyen thong thi viec tieu thu đong vat hoang da thi khong thuong xuyen, dan đen la mot trong nhung nguy co gay ra mat ve sinh an toan thuc pham va ngo đoc thuc pham cua con nguoi, chua ke cac loai thu hoang von mang nhieu ky sinh trung trong tu nhien. 


= Moi truong =

Cac hinh thuc buon ban hoac su dung đong vat hoang da khac nhau (su dung, san bat, bay, thu hai hoac khai thac qua muc) la moi đe doa lon thu hai đoi voi cac loai đong vat co vu đang tronng tinh trang nguy hiem va cung đuoc xep hang trong so muoi moi đe doa đau tien đoi voi cac loai chim, đong vat luong cu  Viec buon ban đong vat hoang da đa đe doa he sinh thai đia phuong va khien tat ca cac loai phai chiu them ap luc vao thoi điem chung đang đoi mat voi cac moi đe doa nhu bi đanh bat qua muc. Trong chuoi thuc an, cac loai o bac cao hon đam bao rang cac loai o duoi chung khong tro nen qua doi dao (do đo kiem soat so luong cua nhung loai o duoi chung). Đong vat o bac thap hon thuong khong an thit (ma thay vao đo la đong vat an co) va kiem soat su phong phu cua cac loai thuc vat trong mot vung. Do so luong rat lon cac loai bi loai bo khoi he sinh thai, khong the khong tranh khoi viec cac van đe moi truong se xay ra, vi du nhu viec đanh bat qua muc, gay ra tinh trang du thua sua.
Buon lau đong vat hoang da cung co the gay ra su xam nhap cua cac loai xam lan va co hai vao mot he sinh thai, co the gay nguy hiem cho đong vat hoang da ban đia. Nhieu khi, do chan che hoac khong con thi hieu, cam hung hoac khong nuoi noi cac loai đong vat hoang da dan đen nguoi chu so huu đa tha chung vao moi truong hoac co the đe cac loai tau thoat, that thoai, nhung loai nay nhanh chong thich nghi voi moi truong tu nhien moi va nhieu trong so chung co the la nhung loai xam lan. Cac loai đuoc đua tu noi khac toi canh tranh voi cac loai ban đia, thay đoi he sinh thai va pha huy mua mang, gay ra viec mat cac nguon gen va nguon loi lau dai, gia tang dich benh va con trung phat hoai tren dien rong.
Buon lau đong vat hoang da anh huong truc tiep đen su đa dang sinh hoc cua cac he sinh thai khac nhau. Mot so loai đong vat co nhu cau cao hon tu nhung ke buon lau va nguoi tieu thu, dan đen su suy giam ro ret cua nhung loai nay trong moi truong song cua chung do chung đa bi bat gan het, tu đo gay xao tron trong he sinh thai tu nhien cua chung. Do viec san bat chim, thu rung tuy tien cung voi nan đot pha rung đa pha hoai nghiem trong moi truong song cua nhieu loai đong vat hoang da, lam cho mot so loai tro nen hung du, gay ra nhung tham hoa đoi voi con nguoi nhu nan voi du, lon rung pha hoai san xuat, nan chuot, chau chau pha hoai mua mang o nhieu noi. Truoc tinh hinh nghiem trong noi tren, du luan cua quan chung nhan dan, cac co quan thong tin đai chung, cac nha khoa hoc đa nhieu lan len tieng, đoi hoi phai co cac bien phap huu hieu đe bao ve va phat trien đong vat hoang da.


= Su suy giam =

Tong thu ky Lien Hop Quoc Antonio Guterres neu ro nan san ban va buon lau bat hop phap đang la moi đe doa nghiem trong đoi voi đoi song hoang da, nhat la mot so loai co tinh bieu tuong va đang co nhieu nguy co bi diet chung nhat tren the gioi. Ngoai te giac, voi, ho, nhieu loai đong vat nho hon cung đang phai đoi mat voi nguy co tuyet chung, so luong ho trong tu nhien cung giam manh so voi thap ky truoc, nguy co tuyet chung đang hien huu truoc mat, nhieu ca the te te đuoc van chuyen truc tiep qua bien gioi cac quoc gia, cac loai rua, tran, linh duong va mot so loai chim cung đang suy giam manh.
Buon ban đong vat hoang đa dan đen muc đo giet choc chua tung co, no khong nhung đe doa nghiem trong su song con cua mot so đong vat quy hiem ma con anh huong đen su on đinh kinh te va chinh tri o nhieu khu vuc tren the gioi. Theo uoc tinh, nganh kinh doanh đong vat hoang da lay đi mang song cua 100 con voi moi ngay. Moi nam, khoang hon 20.000 con voi bi giet hai đe lay nga. Theo so lieu cua Hoi đong vat hoc Luan Đon, co hon 10% so luong voi chau Phi bi giet đe lay nga trong 2 nam. Đau the ky XXI, hon 1.000 con ho bi san trom ti le nay lon khi so voi so lieu 3.500 con ho con lai trong tu nhien hien nay do cac nhom bao ve đong vat cong bo. Hoat đong buon lau nga voi, hau nhu khong co ngoai le, đa bi cam tu nam 1989 sau khi so luong voi chau Phi giam manh tu hang trieu vao giua the ky XX xuong con chi khoang 600.000 con vao cuoi nhung nam 1980.
Tai Nam Phi, cu moi ngay troi qua lai co them it khoang 3 ca the te giac bi giet hai. Nan san trom va buon lau sung te giac ra nuoc ngoai ngay cang tro nen pho bien đe đap ung nhu cau gia tang tai Viet Nam, noi sung te giac đuoc su dung nhu mot loai thuoc y hoc co truyen. Đac biet, sung te giac đuoc mot nhom nguoi trong xa hoi san lung rao riet vi đuoc coi la bieu tuong cua quyen luc va su giau co. Cung theo Hoi đong vat hoc Luan Đon, ti le san trom te giac o chau phi tang 43% giua nam 2011 va nam 2012 va hien van đang tang cao. Ke tu nam 2013, trung binh moi 11 gio co mot con te giac bi giet hai.
Cach đay 4 thap ky, Zambia co khoang 12.000 con te giac khoe manh, nhung đen nam 1998 loai đong vat nay đa bi tuyet chung o Zambia. Sau đo, mot so con te giac khac đa đuoc đua tro lai đat nuoc nay. Viec san te giac rat pho bien o mien Nam chau Phi, đac biet la o Nam Phi. Trong 8 nam gan đay 1/4 so te giac tren the gioi đa bi giet o quoc gia nay, chiem toi 80% so te giac trong khu vuc. Theo thong ke, hien the gioi chi con 30.000 con te giac, bang khoang 5% so te giac tren toan cau 40 nam ve truoc. Khoang 1.000 con te giac bi san trom moi nam va con so nay khong ngung tang len do nhu cau lay sung te giac khong he giam sut đi.


= Quyen đong vat =
Trong mot so truong hop; chang han nhu viec ban tac ke hoa tu Madagascar, cac sinh vat đuoc van chuyen bang thuyen hoac qua đuong hang khong đen nguoi tieu dung. Ty le song sot cua nhung loai nay la cuc ky thap (chi 1%). Đieu nay chac chan xay ra boi su bat hop phap; cac nha cung cap khong the mao hiem khien nhung con tac ke hoa bi phat hien, do đo, khong giao chung mot cach đon gian. Do ty le song sot rat thap, đieu đo cung co nghia la so luong sinh vat lon hon nua (trong truong hop nay la tac ke hoa) bi lay đi khoi he sinh thai, đe bu đap cho nhung ton that. Nhieu đong vat bi nhot hang thang troi o cho đe cho ban. Phuc loi cua đong vat bi buon ban hau nhu rat ngheo nan, voi đai đa so đong vat khong đuoc huong lay su tu do co ban nhat đe khong phai chiu đau đon, đoi khat, đau kho, kho chiu va co it co hoi đe the hien nhung hanh vi binh thuong.


Bien phap = Giai phap chung =

Viec buon ban bat hop phap đong vat hoang da thuong hoat đong co to chuc va mang tinh chat quoc te, đang sau nhung phi vu buon ban đong vat hoang da bat hop phap la nhung to chuc toi pham rat tinh vi va co to chuc chat che. Van nan nay van dien bien phuc tap voi nhung thu đoan tinh vi. Do đo can co nhung cam ket chinh tri manh me hon, nang cao nang luc va hanh đong thuc thi phap luat cung nhu nhan thuc va hanh đong cua cong đong. Chinh phu cac nuoc co trach nhiem phai chu đong tranh nhung tham hoa trong tuong lai bang viec ban hanh hoac thay đoi cac quy đinh phap luat đe bao ve moi truong va thuc thi luat phap tot hon.
Buon ban bat hop phap đong vat hoang da la van nan toan cau. Tuy nhien viec ngan chan toi pham nay van chua thuc su hieu qua. Theo Đai su Vuong quoc Anh tai Viet Nam Giles Lever thi viec xu ly chi dung lai o viec bat nguoi van chuyen - khong co vai tro chu chot trong đuong day. Can phai đieu tra ke chu muu đung sau nhung vu buon ban trai phep đe co bien phap ngan chan va xu ly tan goc. Viec buon ban bat hop phap đong thuc vat hoang da thuong hoat đong co to chuc va mang tinh chat quoc te. Do đo can co nhung cam ket chinh tri manh me hon, nang cao nang luc va hanh đong thuc thi phap luat cung nhu nhan thuc va hanh đong cua cong đong, can lien ket va chia se thong tin giua cac đon vi lien quan boi thuc thi phap luat rieng re se khong cham dut đuoc nan buon ban trai phep cac loai đong thuc vat hoang da.
Viec lien ket, chia se thong tin va kinh nghiem giua cac quoc gia la can thiet trong phong, chong buon ban trai phap luat cac loai đong, vat hoang da, do đo, viec hop tac, lien ket, chia se thong tin va kinh nghiem giua cac quoc gia la can thiet. Giai phap khac nhu đong cua tat ca cac cho trai phep danh cho thi truong buon ban đong vat trai phep la toi uu la pha bo nguon cau đe khong con nguon cung, giam tinh trang san ban gan nhu hoan toan. Tich thu sung đa đong gop vao su giam thieu đe doa toi đong vat hoang da, đac biet la cac loai đong vat tren cay nhu linh truong. Nhieu to chuc cung len ke hoach hop tac voi chinh phu cac nuoc va cac co quan bao ve đong vat tren khap the gioi nham gui thong điep keu goi khong ai đuoc buon ban hay mua sung te giac, nga voi, cac bo phan va san pham tu ho va te te.
Viec tieu thu đong vat hoang da o Nam Phi chu yeu lien quan đen loai linh duong. Chinh phu Nam Phi cho phep san bat linh duong đe lay thit va đuoc quan ly theo cach thuc ben vung. Quan ly đong vat hoang da la rat quan trong đe so bi tieu hao khong vuot so đuoc sinh ra. Nhung loai đong vat quy nhu te giac khong cho phep bi giet đe lay thit hoac sung trong van hoa chau Phi. Cac quy đinh ve tieu thu đong vat hoang da phai dua tren cac đanh gia khoa hoc ve so luong va moi truong song cua chung. Chi khi nao so luong cua loai nao đo doi dao chinh phu moi cho phep san bat. Luat phai thay đoi kip thoi theo cac nghien cuu khoa hoc. Va nguoi vi pham phai bi xu ly nghiem khac vi ho đa lay trom va tuoc đoat cua toan xa hoi nhung đieu đep đe.
Nhung đe xuat cua To chuc đong vat chau A (AAF) cho to chuc TPP đe co the ngan chan nan buon ban đong vat hoang da, TPP can bao gom it nhat:

Cac đieu khoan yeu cau tat ca cac ben cam xuat, nhap khau san pham tu đong thuc vat hoang da vi pham luat trong va ngoai nuoc
Cac đieu khoan phat va thuc thi luat phap do vi pham luat bao ve đong vat hoang da trong tung nuoc
Cac đieu khoan nham tang cuong thuc thi Cong uoc ve buon ban cac loai đong thuc vat đang bi nguy hiem (CITES), bao gom cac giai phap lien quan đen cac loai đang co nguy co tuyet chung
Cac đieu khoan ve khong thuc thi luat trong nuoc va/hoac luat quoc te va giai quyet tranh chap
Viet Nam đa co đe xuat đe cac quoc gia thanh vien co the cung nhau giai quyet van nan buon ban đong thuc vat hoang da, va đac biet la xoa bo thi truong danh cho cac san pham phi phap nay, đe xoa so thi truong buon ban cac san pham hoang da, can tien hanh cac bien phap: 

Phat trien va thuc thi nhung chien luoc giam cau đe nguoi tieu dung khong muon va khong the mua cac san pham hoang da
Tien hanh nhung chien dich nang cao nhan thuc đe gay anh huong toi hanh vi cua nguoi tieu dung đong thoi đe nguoi dan co nhan thuc hon nua ve nhung hau qua va tac đong cua viec san bat va buon lau đong thuc vat hoang da (truyen thong va thay đoi hanh vi).
Cai tien luat phap va tang cuong viec thuc thi luat phap đe nguoi tieu dung khong the mua nhung san pham hoang da
Cung co moi quan he đoi tac o moi cap, quoc gia, khu vuc va quoc te, giua chinh phu va cac to chuc xa hoi va khu vuc tu nhan trong no luc bao ve đoi song hoang da.


= Cac đinh che =
Co nhieu hiep đinh lien chinh phu ve bao ve đong vat hoang da quan trong nhu: Cong uoc ve buon ban quoc te cac loai đong vat, thuc vat hoang da nguy cap (CITES); Cong uoc đa dang sinh hoc (CBD); Cong uoc bao ton cac vung đat ngap nuoc (Ramsar); Dien đan Ho toan cau (GTF); Sang kien Ho toan cau (GTI). Trong đo, Cong uoc ve buon ban quoc te cac loai đong vat va thuc vat hoang da nguy cap (CITES) la mot van kien phap ly quoc te co y nghia rat quan trong trong viec chong lai hoat đong buon ban trai phep đong vat hoang da, cong uoc nay liet ke ra danh muc cac loai nguy cap, quy hiem co nguy co va khuyen nghi bien phap bao ve, tren co so cong uoc nay, chinh quyen cac nuoc se the che hoa thanh cac quy đinh phap luat cua quoc gia đe xac đinh nhung hanh vi buon ban đong vat bat hop phap, trai phep, tinh chat buon lau tu đo co che tai trach nhiem phap ly cu the.

Mot so đinh che khac đang chu y nhu:

Quy Quoc te Bao ve Thien nhien (WWF) hay To chuc Bao ton Thien nhien The gioi, hoac con goi la Quy Bao ve Thien nhien Toan Cau, ten goi cu la Quy Đong vat Hoang da The gioi hoac Quy Bao ve Đoi song Thien nhien The gioi (ten giao dich tieng Anh: World Wildlife Fund) la mot trong nhung to chuc phi chinh phu (NGO) lon nhat the gioi ve bao ve thien nhien.
Lien minh Bao ton Thien nhien Quoc te (IUCN) ten giao dich tieng Anh la: International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, tu nam 1990 toi thang 3 nam 2008 con đuoc goi la World Conservation Union tuc la Lien minh Bao ton The gioi la mot to chuc bao ve thien nhien, đuoc biet đen qua viec cong bo cuon Sach đo hang nam.
To chuc Bao ton Quoc te (CI) ten giao dich tieng Anh: Conservation International la mot to chuc phi chinh phu, bat vu loi, voi muc đich chinh la bao ve su đa dang sinh hoc trong viec lien ket voi nhung to chuc phi chinh phu va nhung nguoi tinh nguyen khap the gioi.
Hiep hoi bao ton Đong vat hoang da (WCS) đuoc thanh lap vao nam 1895 voi ten "Hiep hoi Đong vat hoc New York" (NYZS), Hoa Ky hien đang hoat đong đe bao ton hon 2 trieu dam vuong o nhung noi hoang da tren toan the gioi.
Hiep hoi Bao ve Đong vat The gioi (WSPA) ten giao dichtieng Anh: World Society for the Protection of Animals la mot to chuc phuc loi đong vat phi loi nhuan quoc te. Hiep hoi con la mot lien đoan cac to chuc co muc đich tuong tu, hoat đong tai hon 150 quoc gia voi hon 1000 đoan the thanh vien.
To chuc Đong thuc vat The gioi (FFI) ten giao dich tieng Anh: Fauna & Flora International truoc đay goi la Hiep hoi Bao ton Đong thuc vat, la mot to chuc phi chinh phu va thien nguyen ve bao ton quoc te.
Quy quoc te Bao ve đong vat (IFAW) ten giao dich tieng Anh: International Fund for Animal Welfare la mot to chuc phi chinh phu tru so tai My chuyen đau tranh cho viec bao ve va phuc loi đong vat.
Mang luoi giam sat bao ve đong vat hoang da toan cau (TRAFFIC) ten giao dich tieng Anh: Wildlife Trade Monitoring Network la mot mang luoi giam sat buon ban đong thuc vat hoang da tren toan cau la to chuc đuoc tao ra tu su ket hop, lien minh giua to chuc bao ton thien nhien quoc te va WWF
Quy Freeland la mot to chuc phong chong buon ban đong vat hoang da va buon nguoi co tru so tai chau A.
Lien minh chong buon ban đong vat hoang da (CAWT) đuoc thanh lap nam 2005 boi Bo Ngoai giao Hoa Ky nhu mot lien minh tu nguyen cua cac chinh phu va cac to chuc nham cham dut buon ban trai phep cac san pham đong vat hoang da va đong vat hoang da
Mang luoi thi hanh luat chong lai nan buon lau đong vat hoang da cua ASEAN (ASEAN-WEN) ten giao dich tieng Anh: ASEAN Wildlife Law Enforcement Network la mang luoi bao ton đong vat o Đong Nam A ma Viet Nam tung la chu tich.
Mang luoi thuc thi Nam A (SAWEN) la mang luoi đuoc tao ra voi su tro giup cua cac to chuc nhu CAWT va TRAFFIC gom Afghanistan, Bangladesh, Bhutan, An Đo, Maldives, Nepal, Pakistan va Sri Lanka
Nhung nguoi tranh đau cho su đoi xu co đao đuc voi đong vat hay To chuc Đau tranh vi su đoi xu co đao đuc voi đong vat (PETA) ten giao dich tieng Anh la People for the Ethical Treatment of Animal la mot to chuc đuoc cho la đai dien cho quyen loi va viec đoi xu nhan đao đoi voi cac loai đong vat hay con goi la to chuc vi quyen đong vat Peta (People for the Ethical Treatment of Animals - Vi ung xu co đao đuc voi đong vat).
To chuc United for Wildlife do Hoang tu William cua Anh lam chu tich
Uy ban Cong ly Đong vat Hoang da (WJC) ten giao dich tieng Anh: Wildlife Justice Commission la uy ban tung đieu tra ve Viet Nam ve nan buon ban sung te giac va cao buoc Chinh phu Viet Nam tham nhung đong loa.
To chuc Đong vat chau A (AAF) tien giao dich tieng Anh: Animals Asia Foundation la to chuc bao ve cho cac đong vat va vat nuoi o chau A, to chuc Animals Asia cung đa ky mot bien ban ghi nho voi Tong cuc Lam nghiep Viet Nam đe giai cuu nhung con gau cho con lai trong cac trang trai tren toan quoc.
To chuc Animals Australia (To chuc Đong vat Australia): To chuc len tieng cho phuc loi đong vat o Uc. Đay cung la to chuc đa len tieng phan đoi Viet Nam vi cach giet mo bo va gay ap luc len Chinh phu Uc ve viec dung xuat khau bo song sang Viet Nam.
Du an ''Giai cuu Meo lon'' (tieng Anh: Big Cat Rescue) o Tampa, Florida thuoc Hoa Ky chuyen nuoi nhot, cham soc cac loai meo lon nhu ho, su tu, bao đom, bao hoa mai, bao san, bao su tu, linh mieu.


= Co che phoi hop =

Cac to chuc quoc te tham gia bao ve đong vat hoang da nhu To chuc Canh sat hinh su quoc te (Interpol), To chuc Hai quan the gioi (WCO), cac to chuc nay cung voi Ban thu ky CITES, Co quan Lien hop quoc ve ma tuy va toi pham (UNODC) va Ngan hang the gioi thanh lap Lien minh quoc te ve phong chong toi pham xam hai đong vat, thuc vat hoang da (ICCWC). Cac bien phap kiem soat quoc te đa đuoc trien khai trong đo đang chu y bao gom viec to chuc Lien minh chong buon ban đong vat hoang da (CAWT) đuoc thanh lap nam 2005 boi Bo Ngoai giao Hoa Ky nhu mot lien minh tu nguyen cua cac chinh phu va cac to chuc nham cham dut buon ban trai phep cac san pham đong vat hoang da va đong vat hoang da. CAWT hien bao gom sau chinh phu va muoi ba to chuc phi chinh phu quoc te (NGO). Chuong trinh hanh đong cua ho bao gom nang cao nhan thuc cua cong chung đe han che nhu cau, tang cuong thuc thi phap luat xuyen bien gioi quoc te đe han che cung cap, va no luc huy đong ho tro chinh tri tu cap tren.
Mot đinh che khac đuoc thanh lap la Hiep hoi Mang luoi Thuc thi Hoang da Quoc gia Đong Nam A, Quy Freeland va TRAFFIC Đong Nam A đa lam viec voi chinh phu Thai Lan va Hiep hoi cac quoc gia Đong Nam A (ASEAN) thanh lap Mang luoi thuc thi đong vat hoang da ASEAN (ASEAN-WEN) vao nam 2005. Đay la mot lien minh hon hop cac ben. Lien minh ASEAN-WEN giam sat cac hop tac xuyen bien gioi va nham tang cuong nang luc thuc thi phap luat tap the cua muoi nuoc thanh vien ASEAN von la nhung quoc gia co van nan ve buon ban đong vat. Đay la su hop tac thuc thi phap luat đong vat hoang da lon nhat trong khu vuc tren the gioi va nhan đuoc su ho tro tu Co quan Phat trien Quoc te Hoa Ky la nuoc cung rat quan tam đen tinh hinh. Mang luoi thuc thi Nam A (SAWEN) đuoc tao ra voi su tro giup cua cac to chuc nhu CAWT va TRAFFIC. Nam 2008, cac bo truong moi truong Nam A đa đong y tao SAWEN duoi su ho tro cua Chuong trinh Moi truong Hop tac Hop tac Nam A. Cac quoc gia SAWEN bao gom Afghanistan, Bangladesh, Bhutan, An Đo, Maldives, Nepal, Pakistan va Sri Lanka.
To chuc United for Wildlife cam ket se su dung anh huong toan cau cua minh đe tao khac biet trong no luc ngan chan nan buon ban đong vat. United for Wildlife len ke hoach su dung cong nghe thong minh nhu he thong đinh vi toan cau GPS va may bay khong nguoi lai đe bao ve cac đong vat co nguy co tuyet chung va cung se thuc đay cac no luc đua toi pham buon ban đong vat trai phep đoi dien cong ly cung nhu ung ho nhung cong đong co cuoc song bi anh huong boi nganh kinh doanh trai phep nay. Tung keu goi the gioi chung tay cham dut nan buon ban đong vat hoang da trai phep khien cac đong vat quy hiem nhu voi, te giac, va ho đung ben bo tuyet chung, khuyen khich moi nguoi tren khap the gioi no luc ngan chan van nan giet choc đong vat hoang da quy hiem đe lay xuong, da, va nga von đang la san pham ua chuong tai nhieu khu vuc o chau A.
Nham bao ve đong vat truoc van nan buon ban bat hop phap, cac to chuc phi chinh phu ve bao ton đong vat o Indonesia đang su dung cong nghe cao, tham chi ca cac ung dung tren đien thoai thong minh đe lap ban đo tuyen buon ban cac loai đong vat đuoc bao ve dua tren ma vach DNA. Hiep hoi Bao ton đong vat va thuc vat (WCS) su dung phan mem đe thiet lap cac tuyen đuong cua ke buon ban đong vat hoang da va trich xuat du lieu tu cac thiet bi đien tu bi thu giu tu cac nghi pham. Trung tam Cuu ho đong vat Indonesia (IAR) kiem tra chung cu dua tren ma vach DNA đe xac đinh loai. Thong tin trong ung dung phan mem cua cac to chuc phi chinh phu (lien quan đen khoang 700 loai va 2.000 buc anh) đa giup cac co quan chuc nang o Indonesia va Thai Lan đieu tra cac mang luoi buon ban. Gioi chuc Thai Lan va My bao cao hai nuoc đang đat đuoc tien bo trong mot no luc chung nham han che nan buon ban đong vat hoang da bat hop phap tren toan cau. Trong nhung nam gan đay, Thai Lan co mot đong minh tren mat tran thuc thi phap luat chong lai hoat đong buon ban nay đo la chinh phu My, viec hop tac voi My đa tro thanh mot yeu to quan trong trong viec giam nan buon ban đong vat hoang da va cac san pham bat hop phap lien quan.
CITES đa co chi đao cac no luc cua minh o phia cung cap buon lau đong vat hoang da nham muc đich cham dut buon lau đong vat hoang da va đe đam bao rang thuong mai quoc te khong đe doa cac loai đang bi đe doa. Viet Nam la thanh vien cua Cong uoc ve buon ban quoc te cac loai thuc vat hoang da nguy cap (CITES) tu nam 1994 va cung la thanh vien cua mang luoi thuc thi phap luat ve đong vat hoang da cua Hiep hoi cac quoc gia Đong Nam A tu nam 2005. Ben canh đo, Viet Nam cung đa tham gia ky ket rat nhieu cac Cong uoc va Hiep đinh quoc te đa phuong va song phuong lien quan đen van đe bao ton đa dang sinh hoc va đau tranh phong chong toi pham quyen quoc gia. Ve co che hop tac song phuong, tai cac dien đan ve bao ve đong vat hoang da, Viet Nam co đe xuat cac y kien, giai phap phoi hop tang cuong kiem soat hoat đong buon ban giua cac quoc gia nguon goc, quoc gia trung chuyen va quoc gia tieu thu (điem đen cuoi cung).
Viet Nam đa ky cac Bien ban ghi nho, thoa thuan hop tac song phuong trong linh vuc nay voi cac quoc gia: Indonesia, Nam Phi, Trung Quoc, Lao, Campuchia, Cong hoa Czech, Mozambique. Chinh phu Viet Nam đang co gang đoi pho voi nan buon ban đong vat hoang da bang cach cam viec su dung thuong mai sung te giac va nga voi, cung nhu ky ket thoa thuan voi Cong hoa Nam Phi. Viet Nam cung đai dien cac to chuc quoc te khoi đong chien dich "Cung hanh đong tao su thay đoi" (OGC) nham cham dut buon ban đong vat hoang da trai phep, đai su Hoa Ky, cac quan chuc cap cao cua Bo Tai nguyen-moi truong va Bo Nong nghiep-phat trien nong thon Viet Nam cung đai dien cac to chuc quoc te tham gia khoi đong chien dich "Cung hanh đong tao su thay đoi" nham hinh thanh mot lien minh đe cham dut cac hoat đong buon ban đong vat hoang da trai phep, đac biet la sung te giac. Su kien khoi đong OGC cung đanh dau ky niem su hop tac tiep tuc cua hai nuoc nham cham dut nan buon ban đong vat hoang da trong khu vuc va tren toan the gioi.
Ca Viet Nam va Hoa Ky đeu quan tam đen viec phong chong nan buon ban đong vat hoang da bat hop phap. Toi pham lien quan đen buon ban đong vat hoang da đa va đang lam suy yeu nen phap tri cua tat ca cac nuoc, trong đo co Hoa Ky va Viet Nam. Gan đay, viec buon ban, su dung cac san pham đong vat hoang da co xu huong giam. Nhung cuoc đau tranh can phai tiep tuc voi nhung no luc cao hon nua đe đat đuoc đau tranh chong buon ban bat hop phap đong vat hoang da ngay cang la van đe uu tien cua ca Anh va Viet Nam. Viet Nam đong vai tro quan trong va hop tac voi Anh đe co the giup tim ra cac giai phap can thiet va thuc hien cac giai phap đo. Hoat đong nay đang anh huong nghiem trong đen an toan va an ninh cua moi quoc gia, trong đo Viet Nam đang la mot trong nhung điem nong ve buon ban đong vat hoang da tren the gioi.
Co quan Phat trien quoc te Hoa Ky va Bo Nong nghiep va Phat trien nong thon chinh thuc khoi đong du an "Phong, chong buon ban trai phap luat cac loai đong, thuc vat hoang da" do Co quan Phat trien quoc te Hoa Ky tai tro. Chuong trinh co su tham gia cua đai dien Đai su quan Anh, Nam Phi, Hoa Ky tai Viet Nam, 15 to chuc quoc te cung cac bo, ban, nganh Viet Nam. "Du an Phong, chong buon ban trai phap luat cac loai đong, thuc vat hoang da" khong chi la cam ket giua Chinh phu hai nuoc Viet Nam va Hoa Ky ma con ket noi voi no luc cua cac to chuc khac trong va ngoai Viet Nam co tham gia phong chong buon ban trai phap luat cac loai đong vat hoang da. Voi gan 10 trieu USD ho tro khong hoan lai, du an ho tro Chinh phu Viet Nam phong, chong buon ban trai phap luat cac loai đong, thuc vat hoang da se thuc hien 3 muc tieu tich hop va bo tro lan nhau gom kien toan he thong van ban quy pham phap luat ve toi pham ve cac cac loai đong vat hoang da; tang cuong thuc thi phap luat, truy to toi pham ve cac loai đong vat hoang da; giam nhu cau tieu thu san pham bat hop phap tu đong vat hoang da. Du an tap trung vao 3 nhom loai nguy cap gom te giac, voi va te te o cac khu vuc đia ly trong điem bao gom cac thanh pho lon nhu Ha Noi, Thanh pho Ho Chi Minh va Đa Nang, tai cac điem nong ve buon ban trai phap luat cac loai đong, thuc vat hoang da tai cac vung bien, hai cang va san bay.


= Tuyen truyen =
Đe thay đoi nhan thuc va cham dut viec tieu thu đong vat hoang da thi giao duc la buoc đi tich cuc đau tien. Can nang cao nhan thuc ve đong vat hoang da va vai tro cua cong tac bao ton thien nhien trong cac cong đong dan cu, đac biet la tai cac khu bao ton thien nhien, cac khu rung, can bang giua phat trien kinh te-xa hoi voi cong tac bao ton o cac đia phuong, xay dung va thuc hien chuong trinh giao duc va nang cao nhan thuc bao ton cho cac cong đong đia phuong. O chau Phi, mot so to chuc phi Chinh phu con tai tro đe xay dung ngoi truong hoc xung quanh khu bao ton, tai cac lang vung bia rung, noi đo, ho se day cho cac the he nguoi ban đia biet ve tam quan trong cua viec bao ton, la cach thuc ben vung va quan trong tu tu đe chuyen bien y thuc cua nguoi đia phuong, giam thieu tinh trang san bat va buon ban đong vat trai phep.
Cung can nang cao hon nua nhan thuc va hanh đong cua cac co quan, to chuc, ca nhan ve bao ton đong vat hoang da thong qua cac chuong trinh giao duc bao ton, xu ly cac đoi tuong pham toi va nang cao nhan thuc cac co quan phap luat cac cap nham tang cuong xu ly cac vi pham va toi pham ve đong vat hoang da. Hoang tu William cua Anh đa the hien su quan tam đoi voi van đe mua ban trai phep đong vat hoang da va su dung nga voi, sung te giac o chau A, nhan manh nga voi va sung te giac chi la bieu tuong cua su huy diet, tan pha moi truong chu khong phai la su sang trong, đang cap hay quy phai, ong va cac cong su đa tich cuc đe siet chat viec mua ban va van đong nguoi dan tu bo niem tin vao viec su dung cac bo phan cua đong vat hoang da nhu than duoc co the chua bach benh.
Van nan buon đong vat ngay cang lon hon do co su gia tang nhu cau tren toan the gioi đoi voi cac loai đong vat đang bi đe doa, cung nhu nhung bo phan co the ban đuoc rat nhieu tien cua chung do đo, moi mot nguoi tren hanh tinh nay đeu nen hieu ro hau qua tu hanh đong cua minh, đac biet la khi mua sam va tieu dung. Nhung thu tien loi hoac tot cho nguoi nay co the gay ra đau kho va tieu cuc đen nguoi khac hoac loai khac. Can xay dung va thuc hien chien dich truyen thong qua cac phuong tien thong tin đai chung ve giam dan tieu thu nhung san pham co nguon goc va lien quan toi cac loai đong vat hoang da nham bao ve hieu qua cac loai quy hiem, Thong qua giao duc, co su hieu biet va biet ton trong van vat quanh minh. Nhung giao duc đoi khi phai can hang chuc nam hoac vai the he moi co thanh tuu.


Đoi tuong = Buon ban te te =

Te te đuoc cho la loai đong vat co vu bi buon ban nhieu nhat the gioi, chiem toi 20% tong so buon ban đong vat hoang da bat hop phap, te te tro thanh loai đong vat hoang da co vu bi tieu thu nhieu nhat. So luong te te bi san bat trom va mua ban moi nam uoc tinh len đen 100.000 con. Te te bi con nguoi su dung cho muc đich thuc pham, cac loai thuoc gia truyen, tham chi la trang suc. Te te bi buon ban chu yeu la vay cua chung, đuoc cho la đe đieu tri mot loat cac benh tat trong y hoc co truyen Trung Quoc. Tai Trung Quoc thit te te đuoc coi la cao luong bo ich trong Đong y, giup đieu hoa luu huyet va tang luong sua cho san phu nen ban rat đuoc gia.
Cac phan cua co the chung, đac biet la cac loai Đong Nam A bi nhap khau mot muc đo lon trong thi truong ngam đen Singapore, Trung Quoc, Han Quoc va Viet Nam. Trong thap ky qua đa co nhieu vu buon ban bat hop phap te te, vay va thit te te o chau A. Trong mot su co nhu vay vao nam 2013, 10.000 kg thit te te đa bi bat giu tu mot tau Trung Quoc bi mac can o Philippines, hay la cuoi thang 4 nam 2013, Hai quan Phap đa chan 50 kg vay te te đang tren đuong chuyen ve Viet Nam. Mot thi truong cho đen van ton tai va lien tuc buon lau voi so luong lon đuoc phat hien, nhu vu phat hien khoang 23 tan trong thang 2 va thang 3 nam 2008 tai Viet Nam. Mac du co nhung han che đoi voi viec buon ban tai cho ke tu nam 1975, nhung viec thi hanh khong đong đeu. Hau het cac no luc đa tap trung vao viec han che cung ve mat thuong mai, nhung nhu cau van con cao va thi truong cho đen đang phat trien.


= Nga voi =

Nga voi la mot hang lau thuong đuoc buon ban mot cach pho bien, co the ban it o quoc gia nguon va co the lay gia cao o cac quoc gia đich đen. Gia ca phu thuoc rat nhieu vao quoc gia nguon va san pham. Gia va nhu cau nga voi đa tang vot, khien no tro thanh mot thi truong đang phat trien va sinh loi. Nga đa đuoc giao dich hang tram nam boi nhung nguoi dan o cac vung nhu Greenland, Alaska va Siberia va ro len khung khiep trong thoi khi thuc dan chau Au cai tri chau Phi va mo ra tuyen đuong buon ban nga voi tren bien. Trong lich su, viec san voi la pho bien đe bat va su dung voi o chau A, rieng o chau Phi viec san bat voi lay nga đuoc thuc hien boi nhung ten thuc dan phuong Tay va nga voi la mat hang buon ban nhon nhip. ien nay, chi con hai loai voi con sot lai tren the gioi la Voi chau Phi va voi chau A.
Hien nay moi nam co hon 33.000 ca the voi bi san ban trom vi nga cua chung, hau het o Trung Phi. So luong voi o Viet Nam giam rat manh tu 1500–2000 ca the nam 1980 xuong con it hon 100 con ngay nay. Nga voi đuoc cau tao tu keratin (nhu sung te giac, toc va mong tay cua con nguoi). Nga voi la mot hang lau thuong đuoc buon ban mot cach pho bien, co the ban it o quoc gia nguon va co the lay gia cao o cac quoc gia đich đen. Gia ca phu thuoc rat nhieu vao quoc gia nguon va san pham. Gia va nhu cau nga voi đa tang vot, khien no tro thanh mot thi truong đang phat trien va sinh loi. Tren toan cau, hoat đong buon ban nga voi bat hop phap trong nam 2014 cao hon gap đoi so voi nam 2007. Trung Quoc la nuoc nhap khau nga voi bat hop phap lon nhat, Hoa Ky đung thu hai.
Voi gia rat đat, nhung chiec nga voi đang tro thanh mot trong nhung vat pham quy gia nhat tren the gioi. Vao thoi điem nam 2010 gia cua 1 kg nga voi cat mieng len toi 1.863 USD. Nganh cong nghiep san ban va buon lau nga voi bat hop phap hien co gia tri len toi hon 10 ti USD moi nam. Mot chiec nga voi lon co the mang lai loi nhuan cho nguoi ban khoan tien len toi 6.000 USD. Malaysia, Viet Nam va Hong Kong la nhung tuyen trung chuyen voi điem tieu thu cuoi cung la Trung Quoc va Thai Lan. Tuy nhien, trong hai nam, nhung ke buon lau đa bat đau su dung cac tuyen đuong moi hinh thanh o mot so quoc gia nhu Togo va Bo Bien Nga nhu cac đia điem xuat khau cua chau Phi cung voi Indonesia, Tay Ban Nha, Sri Lanka va Cac tieu vuong quoc A Rap thong nhat la cac điem trung chuyen moi. Đung hang đau trong so nhung nuoc trung chuyen loai hang nay la Nigeria, Kenya, Tanzania.
Theo thong le, cac thung chua nga voi bat hop phap thuong đuoc gui đen Thai Lan hoac Trung Quoc. Nhung ke san trom thuong tan cong voi tai mot nuoc roi van chuyen nga voi lau tu nuoc lang gieng đe tron tranh luat phap. Chang han nhu 6,5 tan nga voi bi thu giu tai Singapore nam 2002 đuoc van chuyen tu Malawi, nhung xet nghiem DNA cho thay so nga voi nay co nguon goc tu vung trung tam Zambia. O đat nuoc Kenya gia 1 kg nga voi o cac khu cho đen khoang 1.800 USD. Moi chiec nga voi lon co the mang lai cho nguoi ban mot khoan tien hap dan 6.000 USD (khoang 120 trieu VNĐ), đu đe cho mot nguoi dan Kenya an choi thoa thich hang nam troi. Gia nga voi co the len đen 1.000 USD/pound (1pound=0,45 kg) khien nam 2011 cung tro thanh nam cao đo nhat cua nan buon ban bat hop phap nga voi trong 16 nam qua.
Chinh phu Trung Quoc đa tung thuc đay hoat đong giao dich nga voi bang viec cap phep cho cac xuong san xuat va cac nha ban le. Nuoc nay hien du tru hang chuc tan nga voi ke tu khi hoat đong buon ban san pham nay đuoc Cong uoc Thuong mai quoc te ve Cac loai quy hiem va Đong thuc vat hoang da cho phep vao nam 2008. Sau đo, Trung Quoc đong hoan toan thi truong nga voi hop phap trong đo, cong xuong thuoc so huu nha nuoc nay la mot trong nhung xuong che tac nga voi lon nhat Trung Quoc. Vao mua cao điem, noi đay su dung hon 20 nhan cong. Cuc Quan ly Lam nghiep Quoc gia thong bao 67 co so cung cap nga voi đuoc cap phep đa bi đong cua, trong đo co 12 nha may san xuat va hang chuc cua hang ban le. So con lai se bi đong cua tu nay toi cuoi nam. Thi truong Trung Quoc đuoc cho la mot trong nhung yeu to chinh dan toi viec san trom voi o chau Phi. Viec buon ban nga voi giua cac nuoc đa bi cam tu nam 1990, nhung nhieu quoc gia, trong đo co My va Trung Quoc, van cho phep mua ban nga voi trong nuoc. Nam 2015, lanh đao Trung Quoc va My đa tuyen bo se cam gan nhu hoan toan thi truong nga voi trong nuoc. Quyet đinh cam tat ca hoat đong thuong mai va che tac nga voi trong nam nay cua Trung Quoc đuoc cac to chuc quoc te hoan nghenh, đong thai nay se gop phan vao viec bao ton voi chau Phi.


= Sung te =
Te giac co nhieu loai khac nhau, tuoi tho chung trung binh tu 35–50 nam, đay la loai vat song tren đat lien lon thu hai the gioi, con te giac lon co the nang toi 3,5 tan. Sung cua te giac đuoc cau tao tu keratin va phat trien suot đoi cung nhu mong tay va toc cua con nguoi, nhung do nhung ngo nhan ve tac dung cua no ma gia cua sung te giac tren thi truong cho đen đat hon vang. Buon ban sung te giac đa bi cam tren toan cau tu nam 1977 bang Cong uoc quoc te ve cac đong vat va thuc vat hoang da co nguy co tuyet chung (CITES) nhung đieu đo khong ngan chan đuoc nan san trom va buon ban bat hop phap. Sung te giac van tiep tuc co nhu cau cao tai mot so noi. No đuoc su dung trong y hoc co truyen Trung Hoa trong hon bon thien nien ky qua. Su gia tang cac tang lop giau co tai Trung Quoc va Viet Nam lam song lai nhu cau ve sung te giac. 

Sung te giac hien nay co gia tri hon cocaine, ma tuy vang, tuy vao noi đuoc ban, co gia dao đong tu 25.000 USD đen 60.000 USD/kg đem đen loi nhuan cao. Nam 2015, canh sat Mozambique đa bat giu mot nhom nhung nguoi đan ong va tich thu sung te giac, mot luong lon dollar My, mot luong nho tien đia phuong, va bon bao tai gao cua ho đe nguy trang. Đuoc cham khac tren nhung con dao khong lo truyen thong goi la Jambiyas, sung te giac co nhu cau cao o Yemen trong nhung nam 1970 va 1980, sung te giac thuong đuoc su dung nhu tay cam cua dao gam truyen thong o Yemen goi la jambiyas. Nhung con te giac khong lo bat luc va bi co đinh truoc hong sung san truoc khi sung cua chung bi cua ra trong khi van con song va co nhan thuc. Sau đo chung bi chay mau đen chet. Nhung ke san bat khong muon giet chung ngay vi khi mot con te giac chet se keo theo su thu hut cua loai an xac thoi va co the bao đong đen cac luc luong kiem lam.
To chuc bao ton quoc te goi Viet Nam va Trung Quoc la nhung nuoc tieu dung sung te giac lon nhat the gioi. Theo to chuc Traffic, gan 80% sung te giac đuoc ban sang Viet Nam, can rat nhieu nam đe thay đoi nhung quan niem sai lam ve viec su dung sung te. Trong mat nguoi chau Phi, Viet Nam va Trung Quoc la nguyen nhan dan đen nan san trom te giac. Viet Nam đuoc đanh gia la thi truong tieu thu sung te giac hang đau the gioi, o Viet Nam gia 1 kg sung te giac đuoc mua ban co gia khoang 65.000 USD. Đay la nguyen nhan khien nhieu bang nhom toi pham lieu mang pham phap đe san cho bang đuoc te giac. Nam 2013, tai Nam Phi, 101 nguoi bi bat vi san trom te giac thi co toi 77 nguoi Viet Nam. Cac bang nhom toi pham do nguoi Viet đieu hanh đuoc xac đinh la nhung ke tai tro cho cac bang nhom san trom te giac tai Nam Phi, noi viec san ban hop phap loai thu nay đa bi khai thac, bien thanh cach đe co đuoc va buon lau sung te.
Tai Viet Nam, mot so đia phuong tro thanh điem nong ve buon ban trai phep sung te giac va nga voi, cac đia ban nay nam trong đuong day buon ban trai phep nga voi va sung te giac tu cac nuoc chau Phi trung chuyen qua cac nuoc khu vuc chau A. Rieng nam 2016, toan nganh Hai quan đa phat hien va bat giu gan 30 vu van chuyen nga voi va cac san pham tu nga voi voi tong so luong gan nam tan, cung hang tan te te, vay te te, rua, chan tay gau, sung te giac đuoc nhap lau ve tieu thu tai Viet Nam, hoac trung chuyen sang nuoc thu ba. Tren tuyen hang khong, nhieu vu viec đuoc phat hien su dung thu đoan tinh vi, noi bat trong so đo la cac vu van chuyen trai phep sung te giac. Cac đoi tuong chu yeu mua ban sung te giac tai chau Phi, sau đo van chuyen bang đuong hang khong ve đe buon ban, van chuyen trai phep sang cac nuoc lan can. Phuong thuc chu yeu la đung trong hanh ly khong co nguoi nhan, gui trong hang hoa qua đuong chuyen phat nhanh va đung trong hanh ly xach tay cua hanh khach xuat nhap khau, ten hang khai bao chung chung.


= Cao ho cot =

Ho co tuoi tho trung binh tu 20 – 26 nam. Nam 1990, uoc tinh co khoang 100.000 con ho hoang da tren toan the gioi, nhung đen nay chi con khoang 3.200 con. O Viet Nam hien nay, so luong ho hoang da chi con nam con. Nhung gia tri, loi ich kinh te tu ho va cac san pham tu ho nhu: cao ho cot, bo da ho, pin ho, mong, vuot ho đa khien nhieu nguoi nhin nhan ho nhu la mot đoi tuong kinh doanh, ho bi buon ban trai phep chu yeu su dung trong cac loai san pham đuoc cho la thuoc nhu cao ho cot, ruou ho cot. Thai Lan đuoc xem la mot trong nhung tram trung chuyen ve nan buon lau ho.
Cac khu cho đen doc theo bien gioi cac quoc gia Myanmar - Thai Lan va Myanmar - Trung Quoc la cua ngo chet cua loai ho va cac loai meo lon khac boi nan buon ban bat hop phap cac bo phan cua chung đang long hanh tai đay, cac khu cho đen tai thi tran Mong La (bien gioi Myanmar-Trung Quoc) va tai thi tran Tachilek (bien gioi Myanmar-Thai Lan) la đau moi tieu thu cac bo phan cua ho nhu da, xuong, mong vuot, duong vat ho va nanh. Chinh phu Lao cung thua nhan mot trai ho gan thi tran Thakhek (Ta Khec), cho đen gan đay, đa giet 100 con ho mot nam cho muc đich thuong mai
Tai thi truong cho đen o Viet Nam, gia 2,5-3 trieu đong/kg ho, con gia cao ho cot len toi 7-8 trieu đong/lang. Bo xuong ho kho khoang 15 kg khoang 450 trieu, nhung bo xuong su tu thi chi 120 trieu, tham chi re hon. Mot con ho nang 1,6 ta, loc đuoc 11 kg xuong thanh pham, them 4 can xuong son duong va nau đuoc gan 3 kg cao. Con ho tron 500 trieu, cong nguoi nau va gia vi het gan 100 trieu, tinh ra gia thanh hien tai, moi lang cao ho đa co gia 20 trieu đong. 20 trieu đong la cao ho cot tu nau nhung tren thi truong hien nay, nhieu nguoi rao ban cao ho chi 7 trieu 1 lang. Bo da cua mot con ho nuoi nhot truong thanh tai Trung Quoc co gia hon 58.000 USD, gioi nha giau Trung Quoc đang mua nhung tam da đe lam tham va treo tuong, uong ruou ho co gia 500 USD/chai. Xuong ho co gia tuong đuong voi vang, va mot bat sup pin ho đuoc tin la giup tang cuong sinh ly o nam gioi co gia hon 300 USD.
Viec buon ban xuong va cac bo phan co the su tu gia lam san pham lay tu ho đang tro nen phat đat tai cac thi truong Trung Quoc va Đong Nam A. Đa co nhung nghi ngo rang gioi buon ban đem chao ban xuong ho, nhung thuc ra la giao xuong su tu cho khach hang, chu yeu la tu sau khi Trung Quoc cam viec buon ban cac san pham tu ho. Co quan Đieu tra Moi truong đong tai Anh cho rang viec xac nhan đuoc đua ra sau cac vu bat giu, tich thu cua chinh quyen, va dua tren nhung luong lon hang đuoc chao ban tren mang o cac nuoc nay, voi nam vu tich thu xuong su tu đuoc gia lam xuong ho đe ban tai Trung Quoc va Viet Nam.
Nhung ket qua tren đuoc đua ra truoc khi co ky hop cua CITES (Hiep đinh quoc te ve kiem soat buon ban đong vat hoang da), khai mac tai Thuy Sy cho phep viec buon ban theo nhung han ngach nhat đinh dua tren cac san pham khai thac tu su tu nuoi nhot. Nam Phi co mot luong su tu đuoc nuoi nhot va đuoc coi la nha xuat khau lon nhat cac bo phan co the su tu sang cac thi truong Đong Nam A, noi chu yeu la đia điem trung chuyen sang Trung Quoc. Chinh phu Nam Phi cong bo han ngach xuat khau 800 bo xuong. Cac nha van đong bao ve đoi song đong vat hoang da cho biet viec cho phep ban cac bo phan co the tu su tu nuoi đang khien lam tang viec san ban va buon ban bat hop phap ho, loai đong vat đang co nguy co tuyet chung. Cac quoc gia khac o chau Phi khong co hoat đong nuoi nhot su tu thi lo ngai rang, so luong loai vat nay trong đoi song hoang da cung co the bi san ban trom đe đap ung nhu cau gia san pham tu ho.


= Mai rua =

Ngoai viec bi san bat đe lam thuc an, rua bien con đuoc dung đe bao che cac bai thuoc y hoc co truyen, hoac che tac lam cac mat hang xa xi. Mai đoi moi đuoc san lung nhieu nhat đe che tac thanh đo trang suc nhu vong tay, hoa tai, kep toc, tau thuoc la, quat hoac đo trang tri noi that va đo luu niem cho khach du lich. Nhieu nguoi cho rang thit rua co tac dung lam thuoc bo, tang ham muon tinh duc, chua benh huyet ap thap, trung rua đuoc coi la mot mon an cao luong my vi. Ngoai ra mai rua su dung lam đo trang tri tham my voi gia gan chuc trieu đong/cai.
Rua tuyet chung nhieu o Viet Nam chu yeu do dan bat ban qua ben kia bien gioi, ban cho thi truong Trung Quoc tieu thu vi Trung Quoc la cai "coi xay thit rua" khong lo cua Chau A. Nhieu nguoi von khong an rua nhung thay nguoi Trung Quoc rao riet thu mua, che bien đu cac mon thap toan đai bo, thi cung đem rua đi hap muoi, bat giai khong lo xe thit xao gia cay, sot vang, cung xay mai thanh bot lam thuoc trang duong bo than. Tung co cac thong tin ve viec mua ban rua vang voi gia tren duoi 300-500 trieu đong/kg đang thu hut su quan tam cua du luan. Gia giao dich cac vu lien quan đen rua vang đeu dao đong tu ca tram đen ngot nghet ca ty đong. Đau ra cho so hang hoa sieu đat nay đuoc cho la tu thi truong Trung Quoc va gioi đai gia sieu giau von la nhung nguoi co the chiu chi vai tram trieu đong cho mot bua nhau rua vang.


= Sung đo =

Chim hong hoang mu cat la nan nhan moi cua buon ban trai phep xuyen quoc gia cac bo phan đong vat hoang da, loai chim nay đang dan bi quet sach đe thoa man su phu phiem cua con nguoi. Hong hoang mu cat song trong cac khu rung nhiet đoi o Indonesia, Malaysia, mien Nam cua Thai Lan va cuc nam Myanmar. Đay la loai chim lon, co da tran quanh co voi mau xanh lam o con mai, mau đo anh đao o con trong, long đuoi đen trang noi bat, tieng keu vang vong cua chung tung la mot am thanh quen thuoc trong rung nhiet đoi. Tu nam 2012, nhung dau hieu canh bao xuat hien, chi trong nam 2013 đa co đen 6.000 con chim bi ban chet đe lay sung o Tay Borneo. Nam 2015, To chuc IUCN đa đua hong hoang mu cat len muc gan nhu tuyet chung. Hong hoang mu cat sinh san rat cham, se rat kho đe khoi phuc tinh trang truoc đay cua chung va nhung cay co lon noi loai chim sinh song cung bi chat bot đe nhuong cho cho cac đon đien dau co.
Nhu cau ve sung đo cua hong hoang mu cat, loai chim sinh truong o Đong Nam A, đa bung no. Nhung san pham tu sung hong hoang loai chim nay đuoc ban voi gia gap nam lan gia san pham tu nga voi. Chung đuoc san lung rao riet tren thi truong cho đen, va Hong Kong đong vai tro quan trong trong tham kich đon đoi hong hoang mu cat. Sung cua loai chim nay la nguyen do khien no bi san lung. Phan sung đo keo dai doc tu phan tren mo đen hop so, đuoc cho la phat trien tu thoi quen giao chien hang gio cua no. Mot san pham lam tu sung hong hoang mu cat la tinh xao. Viec su dung sung hong hoang mu cat đa co tu hon 2.000 nam truoc. Nguoi dan o Borneo su dung vat lieu nay đe che tao đo trang tri. Khi thuong mai giua Borneo va Trung Quoc bat đau vao khoang nam 700, bo phan nay cung chung to gia tri quoc te. Cac ghi chep cho thay sung hong hoang mu cat đuoc gui đi nhu cong pham cho nha Đuong va nha Minh va tiep tuc đuoc su dung pho bien trong nhung the ky tiep theo.
Nhu cau su dung sung hong hoang mu cat bat đau giam dan vao đau the ky XX, va ngung hoan toan vao nhung nam 1950. Nghe thu cong bi mai mot va loai chim đuoc tu do phat trien. Nhung nhu cau lon ve vat lieu quy nay đen tu Trung Quoc, cac vu bat giu nhung san pham tu sung hong hoang mu cat ngay cang tang o Trung Quoc. Cac cong dan Trung Quoc thuong du lich đen Indonesia đe viec buon ban đuoc de dang hon, va Hong Kong la điem trung chuyen chu chot. Du nhung mon hang co gia đen hang tram, hang nghin, tham chi hang trieu USD, va bat chap tinh trang nguy cap cua loai chim, cac khoan tien phat va an phat đoi voi viec buon lau qua Hong Kong qua nhe đe hoat đong nhu mot bien phap ngan chan hieu qua. IUCN đa uoc tinh rang hong hoang mu cat chi con ba the he nua la cham bo vuc tuyet chung. Khi so luong loai chim nay o Indonesia sut giam, viec san trom se lan sang Malaysia va Thai Lan. Hy vong duy nhat hien gio cua loai chim la cac đuong day buon ban phai bi triet pha hoan toan.


Tinh hinh = The gioi =

Khoi luong buon ban quoc te cac mat hang đong vat hoang da la rat lon va tiep tuc tang. Theo phan tich cua thong ke hai quan He thong hai hoa nam 2012, nhap khau toan cau cac san pham tu ĐVHD len toi 187 ty USD, trong đo thuy san chiem 113 ty USD; thuc vat va lam san 71 ty USD; đong vat phi thuy san tri gia 3 ty USD bao gom đong vat song, cac bo phan va cac dan xuat Tuy nhien, hoat đong buon ban loai vat hoang da tren toan cau khong đuoc giam sat va tinh toan hieu qua do su rang buoc cua He thong ma HS đuoc hai quan tren toan the gioi su dung. Phan lon loai vat hoang da đuoc nhap khau quoc te chi đuoc ghi nhan o cac danh muc chung nhu san pham đong thuc vat ma khong co chi tiet phan loai nao khac (đieu nay tuong tu nhu nhap khau kim loai ma khong ghi nhan dang nguyen to cua chung, vi du nhu đong hoac sat).
Nguoi ta uoc tinh rang gan 50% san pham thuc vat va 70% san pham đong vat đuoc nhap khau duoi dang cac danh muc chung, ngoai tru đoi voi thuy san (khoang 5%) do cac hiep đinh quan ly thuy san đa phuong yeu cau đanh bat ca cu the ve phan loai Nhieu khu vuc phap ly dua vao Ma HS đuoc cong bo cua cac lo hang đe phat hien va truy to hanh vi nhap khau trai phep đong vat hoang da. Viec thieu tinh cu the cua ma HS can tro viec giam sat hieu qua va truy xuat nguon goc buon ban đong vat hoang da toan cau. Ngay cang co nhieu loi keu goi cai cach He thong hai hoa đe tang cuong giam sat va thuc thi buon ban đong vat hoang da toan cau
Hinh canh Quoc te (Interpol) uoc tinh muc đo buon ban trai phep đong vat hoang da tu 10 đen 20 ty USD moi nam. Trong khi thuong mai mang tinh toan cau, voi cac tuyen đuong mo rong đen moi chau luc, cac nha bao ton cho rang van đe nghiem trong nhat la o Đong Nam A. O đo ket noi thuong mai voi cac thi truong trong điem Trung Quoc, Hoa Ky va Lien minh Chau Au; thuc thi phap luat long leo; kiem soat bien gioi yeu kem; va nhan thuc ve loi nhuan cao va rui ro thap gop phan vao viec buon lau đong vat hoang da thuong mai quy mo lon. Mang luoi Thuc thi Đong vat Hoang da ASEAN (ASEAN-WEN), đuoc ho tro boi Co quan Phat trien Quoc te Hoa Ky va cac nha tai tro ben ngoai, đa co su phan ung truoc mang luoi buon ban đong vat hoang da bat hop phap trong khu vuc.
Trung Quoc, Hoa Ky va Viet Nam la ba nuoc tieu thu cac san pham tu nan buon ban trai phep đong vat hoang da hang đau the gioi, trong đo, Trung Quoc la thi truong tieu thu nga voi va sung te giac lon nhat the gioi, uoc tinh 70% san pham nga voi tren toan cau đuoc ban tai Trung Quoc. Indonesia thi đang o tren tuyen đau cua hoat đong thuong mai bat hop phap toan cau voi tri gia uoc tinh 23 ty USD/nam. Thai Lan đang đuoc su dung lam điem trung chuyen, đac biet la nga voi, mot chiec nga ban o cho đen co the co tri gia len toi 30.000 đo la. Malaysia la điem trung chuyen quan trong cua cac mang luoi buon lau đong vat hoang da tren toan cau, hai quan Hong Kong đa tung phat hien 7,2 tan nga voi trong mot chuyen hang tu Malaysia. Bang Pahang co cuoc bat giu lien quan đen ho lon nhat trong nam, gia tri gan nua trieu Ringgit (2,8 ty VND) thu hoi đuoc nhieu mieng da ho, cung voi da, mong va thit va cac phan co the cua mot so con gau, mot con bao, de va tran do 06 nguoi Viet thuc hien, truoc đo, Malaysia cung bat giu mot nguoi Viet Nam buon lau sung te giac co tri gia 70.000 đola.
Theo bao cao, trong nam 2016, cac co quan chuc nang cua Lien minh chau Au (EU) phat hien 952 vu van chuyen san pham đong vat hoang da bat hop phap, tang 174 vu so voi nam 2011, trong đo co nhieu vu tai san bay Heathrow, Anh. Trong kho chua cua san bay nay, co the thay cac san pham nhu nga voi, long thu va cac bo phan co the tu cac loai đong vat co nguy co tuyet chung nhu ho, bao, gau. Hau het chung co nguon goc tu chau A hoac chau Phi, van chuyen trai phep tai san bay Heathrow. Nhieu san pham đong vat hoang da bat hop phap đuoc giau trong tui xach hay hanh ly cua hanh khach. Nhu cau ngay cang cao tai chau A đoi voi cac loai san pham tren khien te giac va voi chau Phi bi san trom, giet hai ngay mot tang trong nhung nam gan đay.
Van đe buon lau đong vat hoang da cung la van đe ngay cang cap bach đoi voi nuoc Nga, đieu phoi vien du an bao ton cac loai quy hiem cua WWF Nga, tu Nga gioi buon lau van chuyen ra nuoc ngoai cac bo phan đong vat quy hiem va đang bi đe doa gom tay gau va da gau nau, xuong va da ho va bao Ussuri, gac va nhung huou nai, xa huong, trung ca tam (Caviar). Viec chuan bi va to chuc buon lau mau vat đong vat hoang da do cac nhom co to chuc tham gia, con khach hang chu yeu la cong dan Trung Quoc, Viet Nam, Nhat Ban va Han Quoc. Đe chong lai hien tuong nay, Nga đang hoan thien luat phap cua minh, cho phep khoi to cac thanh vien cua toan bo đuong day toi pham, tu giet hai thu hiem cho đen mang hang cung cap cho nguoi mua.
Đieu rat quan trong la tuong tac giua cac co quan bao ve moi truong va thuc thi phap luat, đang the hien đac biet hieu qua o vung Vien Đong Nga. Cac quan chuc hai quan đuoc pho bien thong tin chi tiet ve nhung đong vat quy hiem ma gioi buon lau chuyen buon ban. Nhung ke buon lau tim đu moi cach khac nhau đe giau hang hoa đac biet cua minh, va viec su dung cho nghiep vu trong viec nay rat hieu qua. Nho cac bien phap khac nhau, trong đo co viec chong nan san trom thanh cong, so luong ho va bao o Nga đang đuoc tang len. Tuy nhien, đe xoa bo te nan nay, van con rat nhieu viec phai lam, trong đo co nhung van đe co nguon goc xa hoi va kinh te sau sac tai Nga. 


= Chau Phi =
Nhieu loai vat chau Phi bi buon ban ca trong nuoc va quoc te He đong vat khong lo hap dan nam trong so cac loai thuong đuoc buon ban co nguon goc tu luc đia chau Phi bao gom voi chau Phi, te te, te giac, bao va su tu. Cac đong vat khac nhu ken ken đong mot vai tro quan trong trong thuong mai, ca trong nuoc va quoc te. O phia bac Botswana, luong xac voi đuoc tim thay đa tang khoang 6 lan trong nam 2014 - 2018 va quoc gia nay đa hop phap hoa hoat đong san bat voi vao thang 5 nam 2019. Cung luc đo, nhung con voi bat đau chet vi mot can benh bi an co the gay nguy hiem cho con nguoi.
Maroc đuoc xac đinh la quoc gia trung chuyen đong vat hoang da di chuyen tu chau Phi sang chau Au do co đuong bien gioi long leo voi Tay Ban Nha. Đong vat hoang da co mat o cac cho nhu mot đao cu chup anh, ban đe trang tri, dung trong y hoc, ban lam vat nuoi va dung đe trang tri cua hang. Mot so luong lon cac loai bo sat đuoc ban o cho, đac biet la rua can. Mac du bao hoa mai rat co the đa bi khai thac khoi Ma-roc, nhung da cua chung thuong xuyen đuoc bay ban cong khai nhu mot san pham thuoc hoac vat trang tri tren thi truong.


= O Nam My =
Khoi luong đong vat buon ban tai đay co the lon hon o Đong Nam A va hoat đong buon ban đong vat o My Latinh cung kha pho bien. Trong cac khu cho ngoai troi Amazon o Iquitos va Manaus, nhieu loai đong vat rung nhiet đoi đuoc bay ban cong khai lam thit, chang han nhu chuot lang aguti, lon co pecari, rua, trung rua, ca da tron, v.v. Ngoai ra, nhieu loai đuoc ban lam thu cung. Viec dan lang doc Amazon nuoi vet va khi lam thu cung la chuyen binh thuong. Nhung viec bay ban nhung nguoi "ban đong hanh" nay o cac cho mo thi tran lan. Đe ban chung, viec bat linh truong con, khi đuoi dai, khi nhen, khi saki, v.v., thuong đoi hoi phai ban linh truong me ra khoi ngon cay voi  đua con đang bam vao no; con non co the song sot hoac khong sau cu nga.
Voi dan so ngay cang tang, nhung hoat đong nhu vay co tac đong nghiem trong đen tuong lai cua nhieu loai đang bi đe doa. Hoa Ky la mot điem đen pho bien cua cac loai đong vat rung nhiet đoi Amazon. Chung đuoc buon lau qua bien gioi giong nhu cach ma ma tuy đuoc buon ban bat hop phap - trong thung xe hoi, trong vali, trong thung đuoc nguy trang thanh mot thu khac. O Venezuela, hon 400 loai đong vat dinh liu đen viec san ban tu cung tu cap, buon ban trong nuoc va quoc te (bat hop phap). Cac hoat đong nay pho bien va co the xuat hien o nhieu vung, mac du chung đuoc thuc đay boi cac thi truong khac nhau va nham đen cac loai khac nhau.


= Chau A =
Cac trung tam thuong mai đang chu y cua hoat đong buon ban đong vat hoang da bao gom San bay Suvarnabhumi o Bangkok, noi cung cap dich vu phan luc truc tiep cho nhung ke buon lau đen chau Au, Trung Đong, Bac My va chau Phi. Cho cuoi tuan Chatuchak o Bangkok la mot trung tam buon ban trai phep đong vat hoang da noi tieng, va viec mua ban than lan, đong vat linh truong va cac loai nguy cap khac đa đuoc ghi nhan rong rai. Cac tuyen đuong thuong mai ket noi o Đong Nam A lien ket Madagascar voi Hoa Ky (đe ban rua, vuon cao va cac loai linh truong khac), Campuchia voi Nhat Ban (đe ban culi cham lam vat nuoi) va ban nhieu loai cho Trung Quoc.
Bat chap luat phap quoc te va đia phuong đuoc thiet ke đe tran ap viec buon ban, đong vat song va cac bo phan cua đong vat - thuong la nhung loai co nguy co tuyet chung hoac bi đe doa đuoc ban o cac cho troi khap chau A Đong vat bi buon ban cuoi cung se đuoc coi la chien loi pham, hoac nam trong cac nha hang đac san. Mot so đuoc su dung trong y hoc co truyen Trung Quoc (TCM). Bat chap ten goi, TCM đuoc ap dung rong rai khap Đong va Đong Nam A, trong ca cong đong nguoi Hoa va nguoi khong goc Hoa.
Hoat đong buon ban cung bao gom nhu cau ve cac vat nuoi ngoai lai, đac biet la chim va tieu thu đong vat hoang da  lay thit. Mot luong lon rua nuoc ngot, rua, ran, te te va ky đa đuoc tieu thu lam thit o chau A, trong đo co cac nha hang đac san co đong vat hoang da la mon an danh cho nguoi sanh an. Lien quan đen buon ban vat nuoi ngoai lai, đong vat hoang da bi nuoi nhot đuoc giu trong cac khu bao ton co lien quan đen buon ban đong vat hoang da bat hop phap. O Thai Lan, chua Ho đa bi đong cua vao nam 2016 do bi cao buoc len lut trao đoi ho. 


= Viet Nam =

Viet Nam la quoc gia co tinh đa dang sinh hoc cao, khu he đong vat Viet Nam ghi nhan voi khoang 10.500 loai đong vat tren can, co hon 7.000 loai đong vat khong xuong song duoi bien. Tu lau, Viet Nam đuoc xem la thi truong co đo nong ve tieu thu đong vat hoang da trong khu vuc, la thi truong buon ban đong vat hoang da, va con la mot điem chinh tren tuyen đuong trung chuyen san pham đong vat hoang da toi cac nuoc khac o chau A, đac biet la toi Trung Quoc, nhieu đoi tuong lua chon Viet Nam la điem trung chuyen tren ca ba tuyen đuong bien, đuong bo va đuong hang khong. Viet Nam đang tro thanh điem nong ve buon ban va su dung san pham tu đong, thuc vat hoang da o Đong Nam A, la đia ban trung chuyen lon trong khu vuc ve buon ban cac san pham tu đong vat hoang da. Viet Nam vua la điem trung chuyen buon ban nga voi cho nguoi tieu dung o Trung Quoc va My đe lam đo trang suc va trang tri noi that, vua la nuoc tieu thu sung te lon nhat.
Cac quoc gia trong khu vuc song Mekong Mo rong, ke ca Viet Nam, đa that bai trong viec đong cua cac thi truong buon ban đong vat hoang da. Chinh phu Viet Nam thieu no luc trong viec ngan chan cac luc luong buon ban va nhap lau cac san pham đong vat hoang da trai phep, dien tich rung bi thu hep do tan pha, cong voi nan buon ban đong vat hoang da phuc tap tren dien rong dan đen so luong ca the giam nhanh chong, nhieu loai co nguy co tuyet chung cao, tinh trang khai thac, buon ban, tieu thu đong vat hoang da nguy cap van dien ra chua kiem soat đuoc va co xu huong gia tang. Chuong trinh giam sat buon lau đong vat hoang da quoc te TRAFFIC cao buoc Viet Nam thieu hieu qua trong viec lam giam nhu cau su dung sung te giac. TRAFFIC cho biet cuoi nam 2017 cac nuoc ky Cong uoc CITES se đanh gia tien bo cua Viet Nam trong viec giai quyet van đe nay, va bien phap trung phat thuong mai se đuoc ap dung tren ca nuoc, neu cac hanh đong đo đuoc đanh gia la khong đat yeu cau.
Theo Uy ban Cong ly Đong vat Hoang da (Wildlife Justice Commission-WJC) thi Chinh phu Viet Nam co tinh chua quyet liet trong viec triet pha cac đuong day buon ban đong vat hoang da, dau đa đuoc cung cap đay đu nhung bang chung, ho so chi tiet ve tinh trang toi pham nghiem trong nay va yeu cau xu ly nghiem. Tham nhung la van đe lon trong ca hai đau cua đuong day cung ung buon ban bat hop phap trong đo, Viet Nam nam giu ca hai đau mua-ban. Viet Nam la noi co nen van hoa bieu xen qua cap, noi ma sung te đuoc đem bieu nham to long kinh trong het muc đoi voi nguoi cao tuoi hoac nguoi co đia vi cao, cac quan chuc chinh phu thuong bi cho la co nhan nhung mon qua nhu vay va la nguyen nhan cua viec lam lo nan buon ban đong vat.
Cac đieu tra vien cua WJC thu thap đa tiep nhan mot so cao buoc manh me nham vao gioi chuc Viet Nam. Giam đoc Đieu hanh WJC la Olivia Swaak Goldman cho rang cac bang chung gom ca nhung noi dung manh me cho thay su đong loa cua chinh phu. WJC tung hoan nghenh dien bien viec tieu huy sung te giac nhung cho rang đay thuc ra la ket qua tu ap luc quoc te ma Viet Nam đang phai đoi dien. WJC cung cao buoc viec gioi chuc Viet Nam trong nhung thang qua chua co nhung vu bat giu mang nhieu y nghia, ma chi đe nham to ra la minh co hanh đong, đay la mot hanh đong rong tuech. Cho toi nay, Chinh phu Viet Nam đa chua co hanh đong nao đang ke đe chan viec buon ban đong vat hoang da bat hop phap. Nhung ke buon ban bat hop phap hiem khi bi bat, cac vu bat giu hiem khi đuoc tiep tuc theo đuoi bang cac viec truy to, va nhung ke trum buon lau o cap cao nhat thi khong bi trung phat.
Thuc trang đang dien ra ngay cang nghiem trong la nhieu loai đong vat hoang da, quy hiem, trong đo co loai đang co nguy co tuyet chung, đa va đang bi san bat, buon ban, xuat khau trai phep, tham chi giet mo lam mon an đac san tai cac nha hang, khach san, phuc vu thoi quen tieu xai lang phi cua mot so nguoi. Do de dang tieu thu voi thu nhap cao đa tao ra va kich thich mot so nguoi san bat, buon ban trai phep loai hang nay bat chap cac quy đinh ve quan ly bao ve va phat trien đong vat hoang da, quy hiem. Mot kilogram xuong ho tren thi truong cho đen o Viet Nam co the ban voi gia 5000$, dau cao ho đuoc dung đe chua đau đau, con cao ho cot ngam ruou co the chua benh viem khop va tang luc. Sung te giac co nhu cau cao trong tang lop trung luu ngay cang đong đao o Viet Nam, gia moi kilogram sung te giac o thi truong noi đia co the len đen 60 000$, vi nguoi ta tin rang no co the chua benh ung thu.

Viet Nam đang phai đoi mat voi nhieu thach thuc va con han che trong viec nang cao nang luc, hoan thien the che; đieu tra, truy to toi pham; thay đoi thoi quen tieu dung cac san pham tu đong vat, mot trong nhung nguyen nhan gay nen su suy giam cac loai nguy cap o thoi gian qua la do cac chinh sach, quy đinh phap luat chua đong bo, cong tac bao ton noi chung va bao ton loai noi rieng chua đuoc quan tam. Viec su dung va mua ban sung te giac la toi hinh su o Viet Nam, nhung nhu cau tieu thu sung te rat lon vi nhieu nguoi xua nay tin vao cong dung truong tho cua loai sung quy hiem nay, viec xu phat loai toi pham nay chua đu suc ran đe. Van đe bao ve cac loai hoang da, nhat la cac loai nguy cap, quy, hiem con co su chong cheo ve phan quyen, trach nhiem quan ly, nhieu đoi tuong đa loi dung viec gay nuoi thuong mai đe thuc hien buon ban đong vat trai phep, viec that chat quan ly trong van đe nay la can thiet.
Tinh hinh buon lau, van chuyen trai phep nga voi, sung te giac đang dien bien theo xu huong ngay cang nghiem trong, phuc tap. Đoi tuong pham toi rat đa dang, bao gom ca nguoi Viet Nam va nguoi nuoc ngoai. Viet Nam nghiem cam buon ban đong vat hoang da va cac che xuat tu chung, đieu đo la trai voi phap luat Viet Nam va cong uoc quoc te nhung ket qua khong the đuoc goi la kha quan. Viec buon ban bat hop phap sung te giac va nga voi van đang cong khai tien hanh tai cac thi truong đong vat hoang da va tren Internet nhu chua co mot truong hop nao truy to nguoi ban san pham nay. Sau vu con te giac mot sung Viet Nam (te giac Yavanski) cuoi cung đa chet tai Viet Nam nam 2010, sung cua no bi cua cut. Gan 200 000 nguoi ky đon kien nghi len chinh phu Viet Nam đoi phai co bien phap cu the đe chong nan san ban trom te giac va voi. Kien nghi nay đuoc đe trinh len Thu tuong Chinh phu trong mot cuoc hoi nghi quoc te ve buon ban đong vat hoang da tai Ha Noi.
Chi trong 5 nam đa xay ra 5.376 vu buon ban đong vat hoang da, binh quan moi nam xay ra khoang 1.095 vu, so đong vat rung hoang da va đong vat rung nguy cap, quy hiem tich thu tu cac vu vi pham bi phat hien o Viet Nam trong 5 nam qua khoang gan 60 nghin con cac loai. So lieu nay chua đay đu vi thuc te con nhieu vu buon ban, van chuyen trai phep đong vat hoang da chua bi phat hien, bat giu. Nam 2017, Viet Nam đa bat giu đuoc 483 vu buon ban, van chuyen trai phep đong vat hoang da, tich thu 11.554 ca the va 10.125 kg đong vat hoang da. Buon ban nga voi o Viet Nam cung đang no ro, bat chap lenh cam đuoc ban hanh tu nam 1990, thinh thoang canh sat Viet Nam lai bat giu lo nga voi lon, trong thang 10 nam 2016, đa bat 3 lo hang lau len đen 3,3 tan nga voi.
Truoc tinh trang van chuyen, buon ban, tang tru đang dien bien phuc tap, du luan cho rang muc xu phat cho cac đoi tuong nay chua tuong xung voi hanh vi pham toi voi nhung muc phat nhe. Trong thoi gian tu nam 2009 đen 2013, so vu an đuoc khoi to đieu tra va truy to ve toi vi pham cac quy đinh ve bao ve đong vat thuoc danh muc cac loai nguy cap, quy hiem đuoc uu tien bao ve len toi con so gan 500 vu, voi gan 750 bi can. Tu nam 2015-2017, Toa an đa thu ly 231 vu/339 bi cao vi pham quy đinh ve bao ve đong vat hoang da, đong vat nguy cap quy, hiem. Trong đo, chi co tam bi cao bi phat tu 3-7 nam, 96 truong hop tu tu ba nam tro xuong. Cac vu viec con lai đoi tuong pham toi chi bi phat tien, cai tao khong giam giu hoac tu giam nhung cho huong an treo nhung hinh phat đuoc đanh gia la chua đu suc ran đe va cung khong gay ton that nhieu so voi mon loi khong lo tu buon ban đong vat hoang da.
Trong nhung nam gan đay, Nghe An noi len la điem nong ve trung chuyen ho tu nuoc ngoai ve, đac biet la tu Lao qua cua khau Cau Treo (Ha Tinh). Tu Nghe An, ho đuoc van chuyen trai phep toi nhieu tinh, thanh tren ca nuoc, cac đoi tuong khai nhan nguon goc ho đuoc van chuyen chu yeu tu Lao ve Nghe An roi đua đi noi khac tieu thu, luc luong chuc nang Nghe An đa thu giu nhieu ca the ho lon đuoc nguoi dan nuoi nhot ngay trong nha trong suot thoi gian dai. Cong an Nghe An bat giu vu buon ban, tang tru trai phep gan 500 kg đong vat hoang da quy hiem. hat hien 4 tu đong lanh chua nhieu đong vat hoang da đa chet. So đong vat trong cac tu đong lanh gom: 51 con khi, 12 con chon (4 con chon bay) va mot con meo rung thoc nhom 1B; 14 chan lon rung, 2 đau lon rung, ham phia sau nha, luc luong chuc nang thu giu them hai con khi con song đuoc nuoi nhot. So đong vat hoang da co tong trong luong gan 500 kg, đuong su mua so đong vat hoang da tu nguoi dan đia phuong sau đo xe thit ban cho cac nha hang đac san.

O Viet Nam, co nghi an nga voi, sung te giac hang chuc ty đong tuon ve Viet Nam, gom hon 65 kg san pham đong vat hoang da nghi la sung te giac va nga voi. Trong đo co 18 khuc nga đong vat trong luong tren 60 kg va 3 sung đong vat. Gia cho đen moi gram sung te giac co the len toi 133 USD (hon 2,8 trieu đong). Trong khi đo gia mot kg nga voi la 2.100 USD (gan 46 trieu đong). Nhu vay, neu lo hang trot lot thi se co gia tri đen hang chuc ty đong. Vu gan 1,5 kg sung te giac đuoc cua nho, quan trong bao nylon nhet sau vao đau con tom hum đong lanh đua ve Viet Nam qua đuong hang khong hay vu co hon 45 kg nga voi va san pham đuoc che tac đuoc van chuyen tu chau Phi, tri gia khoang 5 ty đong. Vu 700 kg nga voi co gia gan 30 ty đong bi phat hien trong cac khuc go theo tau ve cang Cat Lai la lo nga voi thu tu bi bat giu trong vong mot thang, hang tram nga voi đuoc giau trong cac khuc go rong ruot rong 30–40 cm, dai hon 2 m va đuoc chen chat bang mun cua, cac khuc go khong co bat ky dau hieu bat thuong, so nga voi đuoc tim thay nang khoang 700 kg, uoc tinh gia thi truong gan 30 ty đong.
Vu hon 500 khuc nga voi trong nhung thung hoa qua, đang đuoc van chuyen ve Ha Noi tieu thu. Vu nhan vien kho tang vat Cuc Hai quan Ha Noi cung đong pham đanh trao đo gia, rut ruot nga voi that ban thu gan 3 ty đong voi gan 240 kg nga voi va hon 6 kg sung te giac, ban thu loi bat chinh tong cong gan 3 ty đong. Vu gan 3 tan nga voi, vay te te giau trong hon 500 thung đau ca đuoc goi ky, giau trong loi cac thung hang đong lanh tam nhap tai xuat, lan 3 tan nga voi va vay te te, khi tai xuat hang hoa tai cua khau o tinh Lang Son, lo hang la đau ca vuoc đong lanh, tong trong luong gan 29 tan voi gan 1.300 thung. Qua kiem tra nha chuc trach Quang Ninh phat hien trong 105 thung hang co lan 410 khuc hinh tru (860 kg) đuoc xac đinh la nga voi; hon 430 thung hang co lan khoang 2 tan vay te te, gan 3 tan nga voi, vay te te nay đuoc đong goi trong cac tui nilon trang va bao tai dua, giau o giua cac thung hang.
Ket qua đieu tra ve cac hoat đong bat hop phap tai lang Nhi Khe, nam cach Ha Noi chung 20 km ve phia nam, đuoc trinh bay chi tiet va nhung bang chung ro ret, tai phien đieu tran đac biet o The Hague, Ha Lan, Uy ban Cong ly Đong vat hoang da đa goi ngoi lang nay la sieu thi buon ban bat hop phap đong vat hoang da. Đuong day Nhi Khe lien quan toi viec buon ban, van chuyen trai phep cac bo phan co the va cac san pham tu te giac, voi va ho tri gia 53,1 trieu đola My va nhieu loai đong vat quy hiem khac, voi su tham gia cua 51 thanh vien, va khach hang tieu thu đuoc xac đinh la tu Trung Quoc. Rieng Nhi Khe co luong san pham lien quan toi 579 con te giac bi buon ban bat hop phap, tuong đuong voi gan 50% tong so te giac bi san ban trom tai Nam Phi trong nam 2015. Ben canh đo, luong hang ma WJC đieu tra đuoc cho thay co lien quan toi 907 con voi va 225 con ho. Cac tay buon lau Nhi Khe chu yeu dua vao Facebook đe ban cac san pham nga voi, tham chi ca nga nguyen chiec va cao ho cot. Facebook chu yeu phuc vu khach tieu thu le noi đia hoac o cac noi khac tai đong nam A. Con viec buon ban so luong lon cho cac đau moi Trung Quoc đuoc thuc hien thong qua WeChat.
Vu Cong an tinh Hung Yen bat giu 116 con te te tai xa Me So, huyen Van Giang va giam đinh 116 con te te co tong trong luong 530 kg la loai te te Java, nam trong danh sach loai đong vat quy hiem uu tien đuoc bao ve va đa chuyen 116 con te te cho Trung tam Cuu ho Đong vat Hoang da, thuoc Vuon Quoc gia Cuc Phuong cham soc, đieu tra vu viec đe truy bat cac đoi tuong buon ban trai phep nhung con te te nay. Vu co quan chuc nang tieu huy bon ca the chim cu va chim dieu hoa quy hiem nhung khong ro nguon goc va mang benh khi bao dua co chua bon con chim mau nau, trong đo co hai con chim cu va hai con chim dieu hoa voi tong trong luong 2,5 kg. chim cu va chim dieu hoa la nhung giong chim quy, hiem đa bi cam khai thac va can đuoc bao ve van phai tieu huy bon ca the chim tren du đo la giong chim quy, hiem va trong danh sach can đuoc bao ve, cam khai thac. Chi cuc Thu y đa co thong bao bon ca the chim nay mang mam benh nen khong the tha chung ve khu bao ton thuoc thon Đong Son, xa Ky Thuong, huyen Hoanh Bo, Quang Ninh đe tranh lay dich benh cho cac loai khac. Co quan chuc nang đa hoan tat ho so, cho kham dich benh bon ca the chim va co yeu cau tieu huy vi mang dich benh.
Khanh Hoa đa co su ra quan quyet liet cua luc luong chuc nang va cac đia phuong, nan san bat đong vat hoang da đa chung lai. Nam 2015, tren đia ban tinh phat hien va xu ly 2 vu vi pham ve đong vat hoang da, tich thu 42 kg mai va yem rua kho, tieu huy 18 kg đong vat rung (7 ca the Don). Tu đau nam 2016 chua phat hien vu vi pham nao ve đong vat hoang da. Chi cuc Kiem lam con phoi hop voi cac co quan chuc nang tha đong vat hoang da ve rung, tai tao nguon gen. Tuy vay, Rung ngay cang thu hep, nan phat nuong lam ray van ton tai lam moi truong song cua đong vat rung bi pha vo. Cung voi đo la nan san, bat, bay khien cho đong vat rung ngay cang suy giam ve so luong. Trong khi y thuc cua nguoi dan chua cao thi nhu cau thuc pham đong vat rung ngay cang tang, dan toi ap luc cho cong tac bao ton, khu vuc ban đao Hon Heo van chua chinh thuc co co che bao ve nhu rung đac dung. Ben canh đo, cong tac gay nuoi, sinh san đong vat hoang da con mang tinh tu phat, chay theo thi truong, han che ve ky thuat nuoi va kien thuc phong ngua dich benh nen chua the la đoi trong đe giam nhu cau san bat đong vat hoang da. Ben canh đo, Khanh Hoa cung chua thanh lap đuoc to chuc cuu ho đong vat hoang da, luc luong kiem lam cung chua đuoc trang bi kien thuc cuu ho nen cong tac bao ton gap nhieu kho khan.
Cong an huyen Thach That đa ra quyet đinh khoi to vu an hinh su voi bi can tai xa Phung Thuong (huyen Phuc Tho, Ha Noi) vi vi pham cac quy đinh ve bao ve đong vat thuoc danh muc loai nguy cap, quy, hiem đuoc uu tien bao ve. Cong an Ha Noi, phoi hop voi Cong an Thach That phat hien, bat qua tang đoi tuong đang van chuyen 6 bao tai, khoang 150 kg ran ho mang chua, voi 31 con, tren chiec xe o to, đay la loai đong vat rung quy hiem, nghiem cam nuoi nhot, san bat, mua ban, giet mo. Cong an quan Đong Đa đa bat mot nguoi o Phung Thuong, Phuc Tho, Ha Noi ve hanh vi van chuyen nam con ran ho mang chua, nang tong cong 26 kg đa mua so ran nay tai nhung gia đinh o lang, ban lai cho nguoi Thanh Hoa, cho so ran bang xe may đen Đe La Thanh giao hang thi bi bat qua tang. Nam 2009, Cong an Ha Noi bat giu hai đoi tuong van chuyen hai con ran chua tren đuong Huynh Thuc Khang. Mot con nang 10,2 kg, mot con nang 7 kg. Hai nguoi đa van chuyen ran tu cum 3, Phung Thuong đe giao cho mot nguoi phu nu o đuong Huynh Thuc Khang. Khi chua kip giao hang thi đa bi bat.


Chu thich Tham khao Nellemann, Christian; va đong nghiep, bien tap (2014). The Environmental Crime Crisis: Threats to Sustainable Development From Illegal Exploitation and Trade in Wildlife and Forest Resources. Nairobi, Kenya; Arendal, Norway: United Nations  Environment Programme; GRID-Arendal. ISBN 978-82-7701-132-5.
Roe, Dilys (2002). Making a Killing Or Making a Living: Wildlife Trade, Trade Controls, and Rural Livelihoods. London, UK: International Institute for Environment and Development. ISBN 978-1-84369-215-7.
Mastny, Lisa; French, Hillary (September–October 2002). "Crimes of (A) Global Nature". World Watch Magazine. Quyen 15 so 5. Ban goc luu tru ngay 5 thang 9 nam 2017. Truy cap ngay 2 thang 7 nam 2018.
"Poaching American Security: Impacts of Illegal Wildlife Trade". U.S. Government Printing Office. ngay 5 thang 3 nam 2008.
Chong buon ban đong thuc vat hoang da Luu tru ngay 16 thang 7 nam 2018 tai Wayback Machine
Hieu biet đe khong lam hai đong vat hoang da
Chan đung "tien mau"
Trai đat đoi mat voi đot đai tuyet chung thu 6 Luu tru ngay 16 thang 7 nam 2018 tai Wayback Machine
Bao đong nan buon ban đong vat hoang da Luu tru ngay 16 thang 7 nam 2018 tai Wayback Machine
Xu ly tinh trang buon ban đong vat hoang da
Tang cuong ngan chan buon ban đong vat hoang da  Luu tru ngay 16 thang 7 nam 2018 tai Wayback Machine
Chong buon ban trai phep đong vat hoang da: Hay lien ket va chia se thong tin
Hinh thanh lien minh chong buon ban đong vat hoang da
Viet Nam - Anh chong buon ban bat hop phap đong vat hoang da
Viet Nam – Trung Quoc hop tac chong buon ban đong vat hoang da
Viet Nam – Campuchia phoi hop chong toi pham buon đong vat hoang da
Truy quet cac đuong day buon ban đong vat hoang da xuyen quoc gia Luu tru ngay 16 thang 7 nam 2018 tai Wayback Machine
Buon ban đong vat trai phep van la van nan toan cau
'VN chua quyet liet chong buon lau đong vat'
Lieu Viet Nam co an toan cho đong vat hoang da?
Viet Nam kien nghi len LHQ 5 bien phap xoa bo tinh trang buon ban san pham tu đong vat hoang da
Gia tang tinh trang buon ban, van chuyen trai phep đong vat hoang da quy hiem
Chong buon ban đong vat hoang da bang cong nghe
Bao ve đong vat hoang da bang phap luat
Cung co hanh lang phap ly ve bao ve đong vat hoang da, quy hiem
Chung tay phong chong buon ban đong vat hoang da
No luc chong buon ban đong thuc vat hoang da
Phong, chong buon ban đong, thuc vat hoang da trai phap luat
Buon ban đong vat hoang da: Loi nhuan khung - xu phat... beo!
Buon ban đong vat hoang da con phuc tap do che tai chua đu suc ran đe
Doanh nghiep du lich cam ket chong buon ban đong, thuc vat hoang da
Viet Nam la điem nong buon ban đong vat hoang da
Cho “rung ron” nhat Chau Phi
VN: Dung mang xa hoi buon ban đong vat hoang da
Bon buon ban đong vat hoang da đang lam dung mang xa hoi
Bao đong nan mua ban đong vat hoang da tren Internet
Cong khai rao ban cao ho, mat gau, đai bang tren Facebook
Len Facebook rao ban rai ca con, vooc con, cop con...
“Treo đau cop, ban xuong su tu” Luu tru ngay 16 thang 7 nam 2018 tai Wayback Machine
Bat giu đoi tuong buon ban đong vat hoang da tren internet
Soc voi san pham đong vat hoang da tren cac chuyen bay
"Viet Nam rat no luc phong chong toi pham buon ban đong vat hoang da"
Ngan chan, xu ly nghiem toi pham buon ban đong vat hoang da
Viet Nam quyet xoa bo buon ban trai phep đong vat hoang da
Tu 1/1/2018: Tang tru đong vat hoang da trai phep co the bi phat tu đen 15 nam
Tang cuong kiem soat, bao ton đong vat hoang da Luu tru ngay 24 thang 12 nam 2016 tai Wayback Machine
Con khat 'sung đo': Bi kich tuyet chung cua loai chim co Luu tru ngay 9 thang 2 nam 2019 tai Wayback Machine
Sau nguoi Viet bi bat vi san bat ho o Malaysia
Nua tan te te bi phat hien tai Hung Yen


Lien ket ngoai Associated Press (ngay 6 thang 7 nam 2007). "Wildlife smugglers see low risk, high profit". msnbc.com.
Lovgren, Stefan (ngay 26 thang 7 nam 2007). "Wildlife Smuggling Boom Plaguing L.A., Authorities Say". National Geographic.
ASEAN-WEN official website
FREELAND Foundation official website
Environmental Investigation Agency (EIA) official website
USA branch of EIA
TRAFFIC official website
CITES
TRAFFIC − international NGO dedicated to ensuring that trade in wild plants and animals is not a threat to nature conservation
ASEAN Wildlife Enforcement Network − wildlife law enforcement network
FREELAND Foundation − international NGO dedicated to ending the illegal wildlife trade, conserving natural habitats and protecting human rights
Wildlife Alliance − international NGO addressing wildlife trafficking and other crimes against nature
Environmental Investigation Agency (EIA) Luu tru ngay 3 thang 9 nam 2011 tai Wayback Machine
EIA in the USA Luu tru ngay 21 thang 11 nam 2010 tai Wayback Machine
The Species Survival Network − international coalition of over 80 NGOs committed to the promotion, enhancement, and strict enforcement of CITES
Wildlife at Risk − combating the illegal wildlife trade in Vietnam
Saving Vietnam's Wildlife Luu tru ngay 21 thang 4 nam 2012 tai Wayback Machine
Elephant Action League (EAL)
Gioi nha giau UAE bi cam nuoi thu du lam canh Luu tru ngay 16 thang 7 nam 2018 tai Wayback Machine
O Lao nuoi ho đem ban de nhu nuoi cho
Bat giu vu van chuyen ho trai phep
Khoi to vu tang tru ho đong lanh nang 140kg
Phat hien “chua son lam” con song nang 300 kg tren xe Lexus
Hai con ho chuan bi vao lo nau cao
Bo lai xe cuu thuong chua xac ho, tai xe chay tron vao rung
Xac ho trong tu đong lanh
Buon ho vao Viet Nam: Nhung manh khoe đua chua son lam qua bien gioi
Tham nhap đuong day buon ho ve Viet Nam: Đoi mat 'ba trum' ngoai bien ai
Thanh nien giau xac ho 37kg trong nha ba hang xom
Nghe An - điem nong buon ban ho
Phat hien 2 ca the ho trong trang trai nuoi bo
Ong trum buon đong vat hoang da duoi vo boc chu co so bao ton ho Luu tru ngay 16 thang 7 nam 2018 tai Wayback Machine
So thu Trung Quoc mua voi bat hop phap tu Lao Luu tru ngay 16 thang 7 nam 2018 tai Wayback Machine
Thai Lan bat trum buon lau đong vat hoang da goc Viet
Trum buon đong vat chau A goc Viet bi bat tai Thai Lan Luu tru ngay 16 thang 7 nam 2018 tai Wayback Machine
Ong trum buon ban sung te giac Viet Nam bi bat giu
Trum buon lau goc Viet buon ban đong vat hoang da bi tom tai Thai Lan
Tuon gan 200 kg đong vat hoang da tu Lao ve Viet Nam Luu tru ngay 16 thang 7 nam 2018 tai Wayback Machine
Thuong lai Trung Quoc cung 3,5 ta te te bi bat giu
Phat hien 120 con ran ho song tren xe khach
Gom 600 kg beo lua, gau đen, khi mat đo... đua len ban nhau
Rung minh phat hien hon 1,3 tan ran “đi cung” xe khach
Dung xe khach, phat hien bon con vooc đen ma trang quy hiem
Mo "sot cho ga", thay 8 ca the khi con song tren xe khach
Bat qua tang nguoi phu nu cho bay con khi đi tieu thu Luu tru ngay 16 thang 7 nam 2018 tai Wayback Machine
Ba nguoi buon 12 con vooc say kho bi bat
Xay ham chua hon 60 đong vat quy hiem đong lanh
Triet pha đuong day buon ban đong vat hoang da tai Quang Nam
Buon 30 qua trung rua bien, dinh an cai tao 12 thang
Khoi to phu nu cam đau đuong day buon ban đong vat hoang da
Bat giam nguoi phu nu cam đau đuong day buon ban đong vat hoang da quy hiem
Pha chuyen an buon ban đong vat hoang da
Bo Cong an bat đoi tuong buon ban đong vat hoang da so luong lon
Quang Nam: Pha đuong day buon ban trai phep đong vat hoang da
Triet pha đuong day buon ban đong vat hoang da tai Quang Nam Luu tru ngay 16 thang 7 nam 2018 tai Wayback Machine
Triet pha chuyen an mua ban đong vat hoang da quy mo lon
Manh moi đuong day mua ban, vat chuyen đong vat quy hiem
Bat đoi tuong cam đau đuong day buon ban đong vat hoang da
Ha Noi: Khoi to 5 đoi tuong buon ban đong vat hoang da
“Đau so” đuong day buon ban đong vat hoang da quy hiem bi bat giu Luu tru ngay 16 thang 7 nam 2018 tai Wayback Machine
Pha chuyen an tang mua ban, tang tru đong vat hoang da
Đieu tra vu van chuyen, buon ban đong vat hoang da
'Nong' tinh trang buon ban đong vat quy hiem
Lang Nhi Khe – Ha Noi, trung tam buon ban đong vat hoang da
Mua ban đong vat hoang da, bon nguoi lanh an
Bat giu đau nau buon ban đong vat hoang da
Vi sao phai tieu huy bon con cu va dieu hoa quy hiem?
Buon ban đong vat hoang da quy hiem giua pho
Tam đinh chi 4 vu buon lau nga voi vi het han đieu tra
Giet thit meo rung roi đang Facebook
Giai cuu 1 ca the meo rung quy hiem
Bat đuoc meo rung đac biet quy hiem ngay trong vuon nha
Kham xe khach phat hien so luong lon đong vat quy hiem
Đot kich tu điem nuoi nhot trai phep đong vat quy hiem
Sung bo rung, đau son duong ban cong khai tren pho
Nhung chuyen khung khiep o lang nuoi nhot đai xa Luu tru ngay 16 thang 7 nam 2018 tai Wayback Machine
Nguoi mat mang, ke tu chat tay rach thit vi đai xa Luu tru ngay 16 thang 7 nam 2018 tai Wayback Machine