Hem nui Sicevo (tieng Serbia: Сићевачка клисура) cua Serbia nam o thung lung song Nisava do dong chay cat qua nui đa kien tao nen, giua cac nhanh phia bac cua nui Suva va cac nhanh phia nam cua day nui Svrljica. Cach thanh pho Nis 14 km ve phia đong, giua lang Dolac o thuong nguon va lang Prosek o ha luu. Hem nui dai khoang 17 km hoac 15,9 km, ket noi luu vuc Nis voi luu vuc Belopalanche. Đay cung la đuong ngan nhat noi mien trung va ha Ponisavlja, hay giua thuong va trung luu song Nisava.
Hem nui gom hai đon vi đia ly, phan tren la Hem Crnce-Gradiste va phan duoi la hem Ostrovica. Phia tren tu Dolac đen Ostrovica hep, trong khi phan duoi la tu Ostrovica đen Prosek rong va doc thoai hon. Hem nui đuoc tao thanh boi day nui Svrljica o phia bac va suon nui Suva o phia nam.
Song song voi song Nisava, hem nui co tuyen đuong sat (tu nam 1886-1887) va đuong cao toc lien van (tu nam 1964). Đoan đuong sat Nisava la mot phan cua tuyen đuong sat lon tren the gioi (Luan Đon - Paris - Beograd - Nis - Sofia - Istanbul). Đuong cao toc gom tuyen chinh E-80, nhanh phia đong cua Hanh lang 10, la mot phan cua tuyen đuong lon chau Au (Salzburg - Zagreb - Beograd - Nis - Sofia - Istanbul) ket noi voi Tieu A va cac khu vuc khac tren luc đia.
Do đac điem đia mao va he đong thuc vat đoc đao, hem nui đuoc ghi nhan la mot cong vien thien nhien, khu bao ton sinh thai đong thoi la mot di san van hoa. "Cong vien thien nhien Hem nui Sicevo" la mot thang canh, mot đia điem nghien cuu đia chat, đia mao va thuy van. Noi đay co đa dang sinh hoc voi nhieu loai đac huu, la moi truong song cua nhieu sinh vat quy hiem đang trong tinh trang nguy cap.
Hem nui co mot phan dien tich khu tap trung dan cu 55,59 ha thuoc Nis o phia bac va ben kia bo nam song Nisava la 21,87 ha cua Bela Palanka. 


Hien trang Voi ve đep non nuoc huu tinh đong thoi nham bao ton cac gia tri tu nhien nhu đia mao va he sinh thai đoc đao, hem nui Sicevo đuoc cong nhan la Cong vien thien nhien Cap đo 2 theo Luat Bao ve Thien nhien cua Cong hoa Serbia.
La khu bao ton cac gia tri tu nhien va van hoa quan trong,  hem nui Sicevo co su đa dang ve đia chat, sinh hoc va canh quan hang đau Serbia, đap ung đuoc cac nhu cau khoa hoc, giao duc, van hoa, du lich va y te cung cac hoat đong truyen thong khac theo nguyen tac phat trien ben vung.


Đac điem tu nhien Tai ria đong nam cua luu vuc Nis, vet nut kien tao đia ly cho phep qua trinh karst đien hinh. Khi đia hinh len cao hon, phat hien cac dang karst đa voi be mat va ben trong. Vanh đai phia đong la binh nguyen Kunovica rong lon co hinh thai va canh quan đac biet do song Nisava cat vao hem. Gioi han phia bac la nui Suva, phia nam la nui Svrljica. Neu khong tinh Hem Djerdap, đay la hem đa voi dai nhat do nuoc kien tao o Serbia. 


= Vi tri va dien tich =
Hem nui Sicevo minh chung cho tac đong cua song Nisava len khu vuc Kunovica khi chay giua hai suon nui Suva va Svrljica. Hem Sicevo doc theo dong chay chinh Nisava tu đo đen cac luu vuc Nis va Belopalanche. Cac đao noi tren song va thung lung Nisava xac đinh cho huong dong chay cat vao đia tang.
Hem nui Sicevo dai 17 km. Noi hep nhat la khe Gradiska (canyon) co đo sau 260–360 m duoi muc nuoc bien. Hem noi luu vuc Belopalanche o phia đong voi Ha Ponisavlje o phia tay. Hem đuoc phan chia cau truc tai Ostrovica thanh hai phan: phan tren duoi dang khe canyon, con phia duoi dang hem gorge. Phan khe phia tren dai 7 km; đuoc cat giua hai điem Oblika (901) ben trai va Ples (1.327) ben phai. Loi vao khe la ben duoi ngoi lang Gradiste (đo sau 260 m) va loi ra o Tu vien Thanh Petka Iverica (sau 360 m). Noi đo cung la loi ra cau truc hem ben duoi thoai hon rong 50 m, rong dan ve phia duoi cho đen loi vao la 500–600 m. Cac tang thung lung trong hem nui co dang vom cong.  

Su hinh thanh nui tre co tam quan trong lon đoi voi nguon goc ra đoi cua hem nui Sicevo. Ket qua cua qua trinh nay bieu hien o cac vom cao đoan phia tren cua hem nui, "qua trinh kien tao tre đong thoi khi song Nisava giao cat voi cac day nui tre xung quanh đa tao ra hem nui Sicevo cung voi mot thung lung xep tang".
Hem nui Sicevo khoi đau tai lang Prosek, cung la điem cuoi cua hai day nui Svrljica va Suva, tu đo keo dai 17 km tu tay sang đong cho đen lang Crnce, noi cac nhanh nui ra xa khoi song Nisava.
Ve phia đong, hem nui Sicevo giap voi luu vuc Belopalanche va Ha Ponisavlje. Luu vuc Ostrovica (khoang 2 km) chia hem thanh hai phan: phan duoi co cau truc hem dai 8,4 km va phan tren dang khe dai 5,5 km. Phan khe xac đinh boi hai điem Oblika (901) ben trai va Ples (1.327) ben phai cua hem nui.
Theo cach chia khac, hem nui Sicevo chia lam bon đoan nguoc dong tu Nis đen Bela Palanka: hai đoan đau thuoc hem duoi, đoan thu ba la luu vuc Ostrovica, đoan thu tu thuoc khe tren:


 Đoan đau tien - Kusaca  Phan hem nay co ten Kusaca dai khoang 5,4 km keo dai tu cay cau gan lang Prosek đen đap thuy đien gan lang Sicevo. Đia hinh phia nam hem nui chu yeu la doc, va nhung vach đa dung đung bao quanh tu nam sang đong. Đinh Kusaca (771) đuoc bao phu boi cac cay than go nhu soi, đoan va tran. Chinh giua Kusaca la Tu vien Đuc Me Đong Trinh Sicevo co đong co va vuon nho bao quanh, mat sau la rung day đac. Phia bac tuong tu nhu phia nam, o khu vuc thap hon cung la rung va vuon nho. Điem khac biet o Jecava (596) gan nhu la đoi troc, cung nhu cac khu vuc cao hon thi con chua bi tac đong. Tu nam 1970, noi đay tro thanh lang nghi duong cuoi tuan voi hon 300 noc nha, tiem thu cong va nha hang.
Hem bat đau đuoc mo rong tai điem cuoi Kusaca. Tai đo, ngay duoi chan lang Sicevo, nam 1922, song Nisava đuoc đap đap dan mot phan nuoc vao kenh, con lai xuoi dong 2 km xuong ha luu đen cac tua-bin cua nha may thuy đien đuoc xay dung vao nam 1931. 


 Đoan thu hai - Selista  Đoan thu hai cua hem nui Sicevo bat đau tu đap nuoc nha may thuy đien Nisava trong khu vuc Selista keo dai ve phia thuong nguon đen Banjica cua lang Ostrovica o loi vao luu vuc Ostrovica. Đoan nay dai 3 km va đuoc tham thuc vat quy hiem bao phu. Bo trai la dai đoi Konjarnik co đo doc 70-80° voi đo cao 300 m chi co son duong len xuong qua lai. Bo phai goi la "Dracje" cung bang đa nhung đo doc kem hon. Ve giao thong chi co tuyen đuong sat va tuyen cao toc quoc te chay qua Nisava. Hai ben bo ket hop lai tao thanh mot buc tranh toan canh tuyet đep.


 Đoan thu ba - Luu vuc Ostrovica  Đoan thu ba dai 2 km con đuoc goi la Luu vuc Ostrovica, bat đau tu Banjica va keo dai đen cau đuong sat qua song Nisava, gan mo đa Ostrovica. Khuc song Nisava chay qua đoan nay đuoc mo rong, hai ben bo chi hoi doc. Hem nui đuoc mo rong va đuoc phu đay canh đong, vuon nho va cac vuon cay an trai.
Phan chinh cua đoan nay la thung lung Ostrovica nam ben bo trai, noi cat qua hau het cac luu vuc cua suoi Ostrovica. Trung tam luu vuc la nha ga tau hoa Ostrovica (truoc đay la Sveta Petka) ben trai nha may đien Ostrovica. O ngay gan nha ga xe lua va nha may đien co mot cau sat noi lang Sicevo voi Ostrovica. Cau nay co vai tro quan trong ket noi Gramado va Ploca.


 Đoan thu tu - Khe Gradiska  Đoan thu tu dai 5,5 km con goi la khe Gradiska. Đay la phan đep nhat cua hem nui Sicevo. Khe nui bat đau tu cau đuong sat gan lang Ostrovica (noi đuong sat đi qua bo trai song) đen thung lung Belopalanche. Loi vao bang phang o ngay ben duoi lang Gradiste rong tu 500–600 m, sau 260 m, con loi ra gan Tu vien Thanh Petka chi rong 50 m, sau 360 m. Cac tang thung lung cong dang vom hoac tao ham. Doc theo bo phai song Nisava la mot he thong giao thong gom 13 đuong ham co tong chieu dai 1,045 km nam theo tren truc đuong quoc te, con o bo trai co bon đuong ham thuoc tuyen đuong sat lien van Nis-Sofia-Istanbul. 


= Đac điem đia chat va đia mao =

Hem Sicevo co hinh thai đoc đao, đa dang va phuc hop tren suot chieu dai 17 km. Nen tang đuoc hinh thanh tu the Thuong Tan do su giao cat cua dong Nisava vao be mat binh nguyen Kunovica (đo cao tu 580–900 m) voi nui Suva phia nam va nui Svrljica phia bac.
Vet tich lau đoi nhat cua hem Sicevo la tu thoi Hau Permi, khi đo van nam duoi long đai duong Tethys, lien quan đen qua trinh tao son Variscan. Cac qua trinh kien tao đia chat đa quyet đinh đia mao tham thau va luu vuc đa voi cua hem nui.
Vao Ky Phan Trang o Đai Trung sinh, cac lop tram tich đa voi cua hem nui đa lang đong trong hang tram trieu nam. Đia hinh đa voi bao phu hon hai phan ba hem nui Sicevo va co cau truc karst đac trung. Cac hinh thuc karst be mat trong hem nui the hien o cac ranh, vet nut, ho sut va nhieu hang đong, bac, cac be mat phong hoa. Đia hinh con lai chu yeu la lop tram tich ky Tan Can (đa phan thuoc the Thuong Tan) đa bi xoi mon đang ke, cung voi lop tram tich tre hon phan bo trong cac khu cay trong chinh cua hem nui.
Khi đo đay ho xuat hien tuong ung voi đo cao 450–510 m hien nay, cac qua trinh luu hoa va tao doc bat đau tac đong len mat đia tang. Theo mot so nha nghien cuu, dong Nam Morava va Nisava đo xuong duoi dang 17 thac thang đung tao ra nhieu tang mat, trung khop voi ly thuyet Milankovitch ve bien đoi khi hau bac thang. Do đo, hem Sicevo co đac điem chung nhat la hinh thai buoc nhay the hien qua su bien thien đia hinh tu cac vung bang phang đen cac suon co đo doc khac nhau.
Song Nisava cat bon bac thang cua hem (o đo cao tuyet đoi 200–510 m) theo đia hinh xuong doc. Bac cao nhat co đo cao tuong đoi 46 m, bac thu hai 30–35 m, bac thu ba 7–10 m. Loi ra cua hem chinh la o bac thu hai voi đo cao 35 m. O bac cao nhat co dau vet cua cac tang cao hon nhung khong xac đinh đuoc đia chat chinh xac, chi con la cac manh hinh thai. Ba bac nay đuoc tao thanh tu the Canh Tan.
Hem nui đai dien cho mot đon vi đia mao Thuong Tan va hau Thuong Tan, phan biet bon phan đac biet:

Day nui Svrljica
Mot phan cua cao nguyen Kunovica, Oblica va Kusaca
Luu vuc Ostrovica
Hem Sicevo đoan hep nhat (dang khe).
Nhu vay, tuy theo quan niem ve hem ma Sicevo co chieu dai khac nhau: 15,9 km theo Jankovic va 17 km theo Kostic.  Hinh thai đia chat đac trung phong hoa karst 


= Đac điem kien tao =
Hem nui Sicevo cung dong Nisava (gan Jelasnica va Kutinskiy Rasches) tao thanh vanh đai phia nam cua luu vuc Nis, cung la ranh gioi phia bac cua Kovanluk. Hem giao cat voi cac đuong nut vo đia tang, doc theo đo đia hinh bi ha thap cung voi su hinh thanh cac luu vuc o ky Tan Can. Su đa dang ve đia chat - hinh thai la mot trong nhung đac điem co ban cua khu vuc nay, noi bat la dang đa voi Đai Trung Sinh.


= Đac điem đia chan hoc =
Ve mat đia chan hoc, hem nui Sicevo cung day nui Suva la mot trong nhung vung chan đong o Serbia. Phan đia ly nay cua Ban đao Balkan nam trong vanh đai đia chan Đia Trung Hai - Xuyen A hoat đong rat manh. Cac rung chan đoi khi đuoc phat hien va lan truyen theo cau truc vanh đai nui Suva va hem Sicevo, đuoc bieu hien trong cac hien tuong đia chan nhu đong đat cho đen cac đac điem thuy van cua lop nuoc ngam va nuoc mat cung nhung thay đoi hinh thai cua lop karst.
Ket cau va hinh dang cua hem nui Sicevo tiep tuc bi xao tron boi cac hoat đong đia chan. Cuong đo đia chan khac nhau tuy theo thoi gian, thuong theo mot chuoi nam lien tuc, đien hinh nhu khoang 1867-1886 cua the ky 19. Tat ca cac hoat đong đia chan nay đeu đe lai dau vet đia ly cho hem Sicevo va ca luu vuc Nis noi chung. Ban đo đong đat khu vuc hem nui Sicevo đuoc xay dung theo thang MSK tinh cho pham vi hoat đong 500 nam.


= Tai nguyen khoang san =

O hem Sicevo, ngoai rat nhieu đa voi thi cac khoang san va quang khac khong co may. Hem nui cau thanh tu đa voi la chu yeu, cung voi toan bo cac day nui xung quanh tao nen mot quan the đa voi đoc đao o Đong Serbia. Ham luong đa voi cao len toi hon 90% bao phu lien tuc ca be mat. Tru luong lon đa voi đa thuc đay nganh cong nghiep khai thac tu khoang nam 1885. Tai lang Ostrovica mo mot mo đa lon Thanh Petka đe san xuat voi va xi mang. Tai đo ben canh đa voi con khai thac cac loai đa khac phuc vu xay dung va trang tri.
Su co mat cua than đa chung to vao ky Tan Can, hem nui Sicevo nam duoi mot quan xa thuc vat. Cac mo than nau nho la bang chung cho su ton tai tham thuc vat nay ngay truoc. Cac mo than nam o suon nam cua hem nui  thuoc day nui Suva, tap trung quanh lang Jelasnica. Khao sat nam 1906-1907 uoc tinh tru luong than len toi 16 trieu tan tren mot dien tich khoang 2.000 ha.
Ngay nay khong con mo nao hoat đong tai hem nui Sicevo. Mo than cuoi cung đa đong cua vao nam 1963 sau 78 nam hoat đong. O giai đoan khai thac, san luong than dao đong tu 80.000 đen 90.000 tan moi nam. Hien trang mo ngay nay co tu nam 1910 gom hai cua thong gio, hanh lang ngam dai 2 km, ba đong co hoi nuoc, may bom, toa xe, đuong ray va xuong khai thac. Mo bi đong cua do vi tri khong thuan loi cho nganh cong nghiep cua Nam Tu cu.


= Đac điem khi hau =
Gia thuyet cho rang hem Sicevo vao ky Tan Can co khi hau nong am hon ngay nay, tao đieu kien thuan loi cho cac qua trinh luu hoa va karst. Vao the Canh Tan, khi hau thay đoi lanh kho hon tac đong truc tiep len qua trinh tao thanh đia hinh hem nui. Duoi anh huong cua nhiet đo thap, đat bi đong bang, đa bi nut vo tao nen nhieu ranh tren suon nui, dan đen hieu ung đat troi tren bang gia vinh cuu va cac hien tuong xoi mon khac.  Trong the Canh Tan, giai đoan bang ha xen ke voi cac giai đoan khi hau am hon. Bien đoi khi hau nay đa tac đong lon đen cuong đo cac qua trinh luu hoa va karst.
Sau the Canh Tan, khi hau am hon đang ke khien bang gia tan chay la đieu kien ngoai sinh cho song ngoi va đo am cao hon. Do đo, đia hinh hem nui Sicevo đuoc tuong đoi on đinh cho đen ngay nay.
Hem nui Sicevo ngay nay co khi hau on đoi luc đia đac trung. Nhiet bieu trong khu vuc đuoc đieu hoa boi buc xa mat troi, vi tri đia ly va tang đat đa be mat. Cac day nui cao bao quanh ngan chan cac khoi khong khi xam nhap đot ngot dan đen dao đong nhiet đo va luong mua it hon so voi cac vung lan can. Nhiet đo trung binh hang nam khoang 10 °C va su bien thien nhiet đo trung binh nam cung duoi 1 °C.
Nhiet đo hem nui Sicevo hang nam đong đeu, thap nhat vao thang 1 khoang -0,6 °C va cao nhat vao thang 7 dao đong tu 20-22 °C. Bien đo nhiet đo tang hang ngay cao hon 6-8 °C so voi cung luu vuc Nis. Do dong nuoc lanh Nisava, buoi sang mua he thuong lanh hon 2-4 °C. Noi chung, nhiet đo trung binh mua he o hem nui Sicevo cung tuong tu nhu cac luu vuc Nis, Pirot va Belopalanche trong khi thuong am hon khoang 1 °C vao cac thang mua đong. Mua thu am hon mua xuan. 

Hem nui Sicevo chiu anh huong cua cac con gio: gio bac Kosava, gio Sicevo, Jugo va cac gio tay bac khac: 

Bau troi nhieu may o hem nui Sicevo chu yeu do gio tay thoi toi. Đo may che phu thuong cao nhat vao mua đong va đat cuc đai 0,7-0,8 trong thang 12, khi đo bau troi duong nhu bi may che kin. Đo may che phu giam khi sang xuan va keo dai đen thang 9. 

Mac du co luong giang thuy thap 551-586,8 mm/nam, đo am hem nui Sicevo tuong đoi cao hon so voi moi truong xung quanh do đo may che phu cao. Đo cung la ly do lam giam thieu tac hai suong gia, gio va han han. Khi đo am tang cao, suong mu xay ra thuong xuyen hon va keo dai lau hon. Gio tay mang hoi am khien luong mua cao nhat vao thang 5 va thang 10, con luong mua it nhat vao thang 2 va thang 9 do chiu anh huong cua gio ret va kho. Khoang 68% luong mua ghi nhan vao mua sinh truong cua thuc vat. Tuy nhien, trong boi canh bien đoi khi hau toan cau, che đo mua nay cung bi thay đoi o hem nui Sicevo, "vi vay khi nhiet đo đat đinh vao nhung thang he cung khong co luong mua lon (thang kho can). Trong muoi nam đau the ky 21, theo mot quy tac bat thanh van, he hoan toan khong mua hoac thoi gian mua rat ngan, gan giong nhu đac điem cua thoi tiet bo bien Adriatic."
Tuong tu nhu vay o hau het lanh tho Serbia, luong tuyet roi cac nam gan đay cung giam. Thap nien đau tien cua the ky 21 ghi nhan mua đong rat it tuyet, co kha nang do bien đoi khi hau toan cau. 

Truoc khi hem nui Sicevo chiu anh huong cua bien đoi khi hau, tuyet phu thuong đat đen mot đo cao đang ke khien tau hoa van thuong bi truot banh tren đuong ray (nhu ghi nhan vao nhung nam 1950). Do đo, đau may hoi nuoc chay vao mua đong phai lap them cac khop truyen đong đac biet. Ke ca nhu vay, nhieu lang nam o Nis va Bela Palanka đa bi co lap. Tai lieu cho thay mua đong nam 1875, tuyet ngap 142 cm, keo dai tu ngay 10 thang 11 cho đen tan ngay 2 thang 4 nam sau.


= Nuoc va đat =

Ve mat thuy van, vung nuoc mat cua hem nui Sicevo thuoc luu vuc Bien Đen, chay vao Bien Đen qua song Danube. Hem nui Sicevo it nuoc do đac tinh tham cua đa voi, luong nuoc mua ngam xuong cac lop chua nuoc ben duoi. Khi đa voi bi chuyen hoa sang đa ngam nuoc (chu yeu la đa cat đo), nuoc phun trao thanh cac con suoi phan bo doc theo chieu dai hem nui. Mot so nguon suoi co luong nuoc đang ke đuoc khoanh vung đe cung cap nuoc sinh hoat cho cac lang đia phuong.
Ta luu song Nisava la nguon nuoc chinh chay qua hem nui, gom cac nhanh: song Crvena, song Ostrovica, song Kunovica va song Jelasnica.
Che đo nuoc cua song Nisava va cac phu luu chu yeu đuoc đieu hoa do su phan bo tram tich va nhiet đo khong khi, cung nhu thanh phan đat đa, đia hinh be mat va phan bo tham thuc vat cua ca hem nui Sicevo. Dong chay Nisava giao cat voi hem nui va cac đia tang thung lung la thanh phan chinh gay xoi mon. O cac ranh đat đa đoi khi co nuoc chay ra khi tuyet tan hoac mua lon, trong khi vao mua kho thi thuong khong co nuoc. Thanh phan đa voi duoi tac đong cua dong chay se tao thanh cac suoi karst ngam nhu ho sut ben duoi be mat.
Dua tren du lieu cua Vien khi tuong thuy van Cong hoa Serbia ve chat luong nuoc song Nisava, cac thong so thuong vuot qua quy đinh (loai IIa va IIb) nen đuoc xep vao loai III hoac "ngoai tieu chuan". Chat luong nuoc ngam nhin chung la đat yeu cau. Tren ly thuyet, muc BOD o xap xi gia tri gioi han. Tong du luong TSS nam trong gioi han nhung bien thien đang ke. Đo pH va nong đo nitrat, phosphat thuong khong đang bao đong. Chu yeu do tinh hinh kinh te nen viec su dung thuoc tru sau va phan bon tren đat canh tac trong hem nui cung bi han che. Neu gia tang hoat đong nong nghiep cung voi thuoc tru sau co the anh huong tieu cuc đen chat luong nuoc ngam.
He thong cap nuoc khu vuc Nisava (NIVOS) gom cac nguon nuoc o Ljuberadja, Divljana, Mokra va Krupac cung cap nuoc sach (uong đuoc) cho toan bo cac lang doc theo hem nui đen tan Nis. Nuoc sach đat chat luong cao va đang tin cay.
O hem nui Sicevo con phat hien nuoc nong 22 °C tai Ostrovica voi nang suat khoang 10 l/giay. Tuy chat luong tot co the san xuat đong chai, viec khai thac đa khong đuoc thuc hien.


Đinh cu Vao the ky 15, sau cac cuoc can quet cua quan Ottoman binh đinh Ponisavlje (vao cac nam 1413, 1426, 1443-1444, 1454), su hinh thanh va hoi phuc cac lang nong thon o hem nui Sicevo dung lai vao cuoi the ky vi dien ra di cu hang loat. Đay cung la thoi ky con luu lai nhung van ban đau tien xac chung ve cong đong dan cu noi nay khi Đe quoc Ottoman tien hanh đieu tra dan so va đia chinh nam 1498 co liet ke Kunovica, Jelasnica va Prosek. Sang đen the ky 16, lan đau tien lang Gradiste va Dolac đuoc nhac đen. Cac lang khac khong đuoc neu ten chinh thuc bang van ban cho đen the ky 19 nhung chac chan đuoc hinh thanh truoc va trong the ky 18.

Duoi thoi Ottoman cai tri, hem nui Sicevo voi đia hinh phuc tap bi co lap voi cac tuyen giao thong chinh. Cho đen the ky 18 đay van la noi tru đong cua dan binh Hajduk hoac nhung nguoi Ponisavlje tron khoi su ap buc hoac truy bat cua quan Tho. Tu nhung noi chon tam thoi nay, lang Ostrovica va Sicevo đuoc hinh thanh vao đau the ky 18, lang Ravni Do đuoc tao lap vao the ky 18 hoac đau the ky 19. Luc đo, chac chan đa co cac lang Crnce va Laniste, vi theo ghi chep vao nam 1837-1838, dan lang phai di doi khoi đia điem ban đau do dich hach lay lan tu Sofia va Pirot.
Vao the ky 19, su phan bo dan cu tai cac lang trong hem nui Sicevo đa thay đoi đang ke. Viec đinh hinh lai lanh tho cung nhu Nam Tu giai the cung lam giam bot dan so khu vuc nay vao nua sau the ky 20.
Mang luoi lang mac cua hem nui Sicevo la mot phan khu vuc nong thon cac đo thi Niska Banja va Bela Palanka, voi tat ca cac khu đinh cu thuoc loai nong thon. Trong so 11 lang, tam lang la Gradiste, Crnce, Ravni Do, Ostrovica, Sicevo, Prosek, Manastir va Kunovica voi tong so 1.938 nguoi chiem 53,75% nam hoan toan trong khu vuc hem nui. Con lai 3 lang Dolac, Laniste va Jelasnica voi 1.668 nguoi chiem 46,25% nam lan ra ca ngoai phan hem nui.
Theo Đieu tra dan so nam 2011, bay lang co dan so duoi 100 nguoi, tat ca chi chiem 7% tong so dan. Con lai 93% dan so cu ngu trong bon lang, moi lang đeu co hon 500 nguoi.


= Nha, san va vuon =
Con rat it dau vet vat chat luu lai ve nha cua thoi co đai, ke ca sau khi nguoi Slav đen đinh cu. Bang cach so sanh voi cac vung khac o Đong Serbia, cac lang đinh cu o hem nui Sicevo thoi xua mang hinh thuc so khai nhu kieu leu bat hoac nha go. Cung khong co nhieu tai lieu tu thoi Ottoman mieu ta hay đe cap ve đieu nay.
Nhieu the ky truoc (tham chi đen đau the ky 20), nha cua van con rat đon so, chi phu rom hoac cay go, khong đuoc son quet, rat kho phat hien ra dau vet tan tich cu vi nguyen vat lieu hoan toan tu nhien cua moi truong xung quanh. Nhung ngoi nha co nhat con lai chi co mot phong voi lo suoi va gia suc thi đuoc giu ngay sat canh chi cach qua mot hang rao. Trong nha bam đay khoi muoi vi khong co ong khoi.
Sau đo, ky thuat xay dung phat trien hon, nha đuoc lam mong bang đa, lo suoi đuoc ngan lai đe lam thit hun khoi,  chuong gia suc đuoc tach khoi nha chinh va quay rieng o mot phan san. Nha o kieu nay đai dien tieu bieu cho thoi Ottoman. Vao cuoi thoi Ottoman cai tri, khi nguoi Tho đen song ket hop xen ke, nha đuoc mo rong ra nhieu phong, co gac mai va mai bon goc (truoc kia la mai tron hoac ban nguyet).
Hem nui Sicevo cung nhu toan bo phia đong nam Serbia giai đoan cuoi the ky 19 va đau the ky 20, cac đo thi ra đoi va xay dung khong he co kien truc su quy hoach hay đinh huong, van chiu anh huong nang ne cua boi canh lich su, xa hoi, van hoa va cac dau an khac cua Ottoman.

Cac nha dang nay kha pho bien do nhu cau cap bach cua dan ngheo nong thon, khong the co nguyen vat lieu tot, mien sao co noi che đau la đuoc. Ban đau chi la nguyen vat lieu tu nhien nhu go, rom,... roi tien đen gach nung, đa, vua. Ve sau the ky 20 thi moi ap dung cac vat lieu cong nghe moi. Khi đo, nha cua moi co them kinh, mai nha chac chan va hien nha, cung voi tang ham tru ruou vang. Giua hai cuoc the chien thinh hanh kieu nha goi la Nisava-Moravia.  Kien truc đo thi va kieu đinh cu tren nui o hem nui Sicevo 

Trong the ky 20, cac khu dan cu lau đoi tiep tuc đuoc xay dung bo sung them moi theo nhip đieu thoi đai, ben canh nha o con co cac nha phu tro nhu kho, nha chua nong cu, xe co, chan nuoi, lo suoi rieng, v.v. Do đo, dien tich trong cang bi thu hep lai, mot phan do cac vach đa gioi han khong gian, nen mat đo xay dung tang cao đong đuc va chat choi hon. Sau The chien II, nha cua bat đau co ket cau cai thien ro ret: nhieu phong hon, them tang, co mai hien che,... lam tu vat lieu chac chan hon (be tong, ngoi, xi mang, gach, sat). Cac bai đat bat đau quy hoach thanh vuon (co chuong trai bao quanh) va phan tach ro noi rieng cho lao đong san xuat. Dien mao kien truc nha cua khac xa so voi loai nha Nisava-Moravia truyen thong truoc kia. 


= Khu nghi duong cuoi tuan, điem dung chan tham quan =
Dan cu o hem nui Sicevo con co kieu tam tru đa keo dai hang the ky, tuy rang truoc đay chi lien quan đen viec chan nuoi gia suc tam thoi. Cho đen the ky 20, kieu cu tru nay co tam quan trong lon đen nen kinh te nong thon tai đay. Nhung dang dan ngu cu gan voi chan tha gia suc nay đa buoc vao hoi ket vao cuoi the ky 20 va đau the ky 21. Luc nay phat sinh kieu sinh hoat moi la cac khu nghi duong cuoi tuan hoac nghi theo mua. Nhu vay su phat trien loai hinh nay bat nguon tu nhu cau nghi ngoi va giai tri cua nguoi dan. Cac nha trong lang đa thay đoi muc đich ban đau tu san xuat nong nghiep sang phuc vu nhu cau nay chiem ti le 13,2% vao nam 2001 va co chieu huong gia tang. 

Cac khu nghi duong cuoi tuan nam duoi chan nui Suva va Svrljica hoac tren cac suon thung lung Nisava trong pham vi đo cao tu 220 m (Cemer) đen 420 m (Kurasnica). Cac khu nghi duong nay đuoc xay dung ngay gan khu bao ton đep va co đuong giao thong chay toi đo thi trung tam gan nhat la Nis. Muc tieu la dan chuyen tu hinh thuc o ngan ngay (cuoi tuan) phat trien thanh khu dan cu sinh song thuong xuyen dai han.

Trong 15 khu nghi duong, co bay tap trung tai lang Sicevo, bon o lang Prosek va gan Tu vien, con lai bon o cac lang  Kunovica, Ostrovica, Lanista va Jelasnica. Tong cong co 983 noc lam dang nha nghi nay (trong tong so 1.179 theo đieu tra dan so nam 2002), tang gap hon 10 lan so voi thap nien 1960 chi co 97 nha nghi cuoi tuan chinh thuc đang ky. Cac nha nghi cuoi tuan phan bo rai rac hoac lien ke voi cac ho đinh cu thuong xuyen khac. 


Dan so Theo tai lieu lich su va cac van ban gan đay, dan cu o hem nui Sicevo trong hang the ky chu yeu van la nguoi Serb. Viec theo doi dan so moi co chu yeu tu thoi trung co, con truoc đo va ke ca ve sau luon gap kho khan can tro boi hoan canh lich su va cach tro đia ly nhu chien tranh tan pha, di cu, đinh cu tam thoi,...


= Di dan =
Dan cu tai Sicevo co nguon goc tu cac vung khac, tham chi quoc gia lan can nhu Bulgaria va co the chia thanh ba nhom chinh:

Nhom đinh cu lau đoi nhat (đen cuoi thoi Ottoman)
Nhom nguoi nhap cu lau đoi song o cac lang: Ravni Do (đen tu Svrljica, Zaplanja, Klenj, Pirot, Malca, Kunovica), Laniste (co nguon goc tu Giuliani, Bulgaria va cac lang lan can Crnce), Dolac (tu Bulgaria va Gornji Rinj) va Sicevo (tu Svrljica va Cokot).

Nhom đinh cu can đai (tu đau the ky 20 đen The chien thu hai)
Nhom nguoi nay o Dolac (tu Gradiste), Kunovica (tu Cukljenik) va Jelasnica (tap trung nhieu dan di cu Serbia đen khai thac mo va đac biet gia tang vao giua hai cuoc chien tranh the gioi).

Nhom đinh cu moi (tu giua the ky 20 đen đau the ky 21)
Nhom nguoi nay chu yeu chuyen đen sau Chien tranh the gioi thu hai cung con chau ho tap trung Prosek, Jelasnica, Sicevo va Ostrovica. Ty le nhap cu sau chien tranh len toi 92,4%, cac the he sau đuoc sinh ra thi đa tinh la dan ban đia nen ti le chi con la 37,5% nhung van la con so lon nhat trong tong dan so. 


= Tai phan bo - Dich chuyen va di cu =
Tai phan phoi dan so la mot đac điem co ban trong su phat trien dan cu o hem Sicevo:

Di dan tu cac lang kem phat trien đen cac khu đinh cu tap trung co đieu kien phat trien kinh te
Lam trong nhan khau hoc cua nhieu khu dan cu va di doi cac lang nam rieng le đen.
Tai phan bo dan so đuoc đac trung boi viec chuyen dich dan cu tu cac lang kem phat trien; (Gradiste, Laniste, Crnce, Dolac, Kunovica, Ravni Do va khu Tu vien) đen cac noi kinh the phat trien hon (Sicevo, Ostrovica va Jelasnica), hoac di dan toi cac đia điem moi (doc theo cao toc Nis-Dimitrovgrad hien tai va phan mo rong keo dai) tren quan điem tang cuong phuc loi va hien đai hoa đoi song nong thon. Ben canh viec dich chuyen co đinh huong nhu tren con co so luong tai đinh cu đang ke trong pham vi lang tu cac nha cu sang cac nha moi xay dung ve sau.
Cho đen giua the ky 18, so luong dan nhap cu thuong lon hon di cu do dong nguoi ti nan chay khoi su ap buc cua quan Tho tim đen hem nui Sicevo. Mot bo phan đa quyet đinh o lai lau dai, khong ro đo co phai la nguon goc hinh thanh cac lang Sicevo va Ostrovica khong. Sau khi gianh đuoc đoc lap tu tay Ottoman, ghi nhan su di cu o muc đo thap (toi vung phu can Smederevo, Romania va cac noi khac) vi dan so gia tang lien tuc o tat ca cac lang.
Qua trinh cong nghiep hoa cac đo thi xung quanh (Nis, Bela Palanka, Pirot) trong giai đoan 1960-1990 thu hut hang loat dan chung ve vung ngoai o, chu yeu la đen Nis. Thuc trang nay đe lai mot khoang trong nhan khau hoc keo theo kinh te đi xuong tai hem nui Sicevo. 

Tai hem nui Sicevo, sau Chien tranh the gioi thu hai, tong cong co 334 ngoi nha bi bo hoang khong co nguoi o - 68 o Gradiste, 61 o Kunovica, 59  o Crnce, 52 o Dolac, 41 o Ravni Do, 40 o khu Tu vien va 13 o Laniste. Trong pham vi cac lang bi tac đong, tong dan so giam tu 5,7 lan tu nam 1948 đen 2002.
Prosek la lang duy nhat o hem nui Sicevo co dan so tang lien tuc tu giua the ky 20 đen nam 2002 (đac biet tang nhanh tu nhung nam 1990) con Jelasnica, Ostrovica va Sicevo đeu co xu huong dan so giam trong nhung thap ky gan đay.
Theo ket qua cua Tong đieu tra dan so nam 2011, suy giam dan so la xu huong chung cua tat ca cac lang tai hem nui. Yeu to nay tac đong ro ret đen Gradiste, Sicevo, Kunovica, Ostrovica, Crnce, rieng đoi voi Prosek lai khong co thay đoi đang ke. 

Ben canh ty le suy giam dan so tu nhien (-29,1‰), ti trong nguoi cao tuoi (hon 30%) va thuc te 10% nguoi trong đo tuoi lao đong cung se chuyen đen cac khu đo thi phu hop voi cau truc nghe nghiep (chu yeu la Nis va vung ngoai o) thi du kien trong tuong lai, tong dan so tai hem nui Sicevo se tiep tuc giam.


Kinh te Nen kinh te cua cac lang đong dan trong hem nui Sicevo đang trong giai đoan suy thoai va đuoc đac trung boi su suy giam san pham xa hoi, ty le that nghiep cao,  thiet bi may moc loi thoi, nang suat lao đong va hieu qua kinh doanh thap. Cac hoat đong chinh la trong nho, nong nghiep truyen thong (trong trot, chan nuoi, nuoi ong va thu hai duoc lieu va lam san), trong khi mang dich vu phat trien kem (thuong mai, an uong, du lich va van tai).
Cac lang o hem nui Sicevo thuoc đon vi hanh chinh cua đo thi Bela Palanka (lot vao 40 đo thi kem phat trien nhat cua Serbia) co cung đac điem phat trien voi quy mo gan giong nhu toan canh đo thi nay. Tinh hinh khong kha hon voi cac lang thuoc đo thi Nis tuy tong the thi Nis phat trien hon. Hau het cac hoat đong kinh te chinh dien ra trong noi thanh Nis va Bela Palanaka), nen đa thu hut dan cu hem nui Sicevo đen lam viec.
Đat mau mo thich hop đe trong trot chu yeu o đo cao thap, doc theo song Nisava va luu vuc Ostrovica, co đong co xen lan voi rung. Đat nong nghiep do đo cung phan thanh cac manh nho, khong the tan dung đuoc cac may moc hien đai nen cho nang suat thap.
Nhung cay an trai co đieu kien đe trong trong hem nui theo truyen thong nhu nho, man, tao hay gan đay la cac giong mam xoi đuoc thi truong yeu thich. Tuy nhien, nganh trong cay an trai van đang trong qua trinh phat trien, mo rong vi hien tai nang suat van con thap.
San xuat ruou vang la mot nghe co tu hang the ky, chu yeu tap trung o Sicevo (nam 1924 đa co 960.000 goc nho), Prosek va Ostrovica.
Gan đay, theo quy đinh bao ton danh cho hem nui Sicevo, cac che đo nong nghiep đac biet cung đuoc ap dung va co tam quan trong trong phat trien nhu: thu hai lam san va duoc lieu, nong san huu co va du lich cau ca, đoi voi khu bao ton tuyet đoi khong su dung phan bon va che pham hoa hoc.
Cac cay duoc lieu quan trong moc tai hem nui: hoa cuc Matricaria chamomila, hoa ban Hypericum perheadsatum, co xa huong Thymus serpyllum, van diep Achillea millefolium, son tra Crataegus monogyna, com chay Sambucus nigra, bach xu Juniperus communis, tam xuan Rosa canina va nhieu loai khac. Lam san pho bien nhat la cac loai trai cay rung: viet quat Vaccinium myrtillus, mam xoi đen Rubus ulmifolius, mam xoi đo Rubus idaeus, dau rung Fragaria vesca, son tra Crataegus sp., giac moc Cornus mas, tao dai Malus silvestris, le rung Pyrus pyraster, anh đao dai Prunus avium,...

Mot dien tich đong co lon la loi the đe phat trien chan nuoi. Tuy nhien, do han che ky thuat canh tac va phan bon hoa hoc, san luong co phuc vu chan nuoi rat thap nen gia suc đuoc chan tha tu do. Do đo, nganh chan nuoi cung kem phat trien, chu yeu tap trung đap ung cac nhu cau tai cho cua dan đia phuong. Khong co trang trai tap trung lon nen đieu kien nuoi nhot gia suc khong co khong gian va hop ve sinh.  Trong nho la nghe nong truyen thong o hem nui Sicevo 
Tiem nang thuy đien cua dong Nisava o hem nui Sicevo đuoc khai thac bang cach xay dung hai nha may thuy đien co nho o Ostrovica (Sveta Petka) va Sicevo (Sicevo). 

 Giao su Djordje Stanojevic, trong tac pham "Cong nghiep đien o Serbia" tu nam 1900, đa viet: "Sau Morava se đen luot Nisava phat đien tu hem nui Sicevo va truyen tai đen Nis."Phai mat gan 10 nam đe y tuong nay tro thanh hien thuc.Hinh: Thuy đien co nho Sicevo
Nha may thuy đien đau tien Sveta Petka co cong suat 0,60 MW đi vao van hanh tu 21 thang 9 nam 1908, đa lam viec khong ngung hon mot tram nam. Dan lang Sicevo va ngai Todor Milovanovic, thi truong Nis ve sau, chiu trach nhiem xay dung nha may thuy đien Sveta Petka. Ho tham chi đa lien lac nha bac hoc Nikola Tesla lam ky su thiet ke cho cong trinh nay. Sveta Petka chi sau nha may thuy đien đau tien tren song Niagara o Hoa Ky co 13 nam. Nis nho đo ma lan đau tien co anh sang đen đien. Giao su Acim Stevovic truong Đai hoc Khoa hoc ky thuat Beograd đa thiet ke đap nuoc, kenh dan nuoc va toa nha ky thuat, con thiet bi lap đat đuoc mua tron bo tu Đuc va van hoat đong cho đen ngay nay. Đien truyen đen Nis thong qua đuong day 8 kV dai 25 km. 

Nha may thuy đien nho thu hai Sicevo đuoc xay dung gan cuoi la phan doc cua hem nui, ngay duoi chan lang Sicevo. Tu nha may thuy đien Sveta Petka đi khoang 6 km ve phia ha luu la gap đap nuoc cua nha may thuy đien Sicevo. Nha may co cong suat 1,35 MW la su tiep noi dua tren nhu cau luong đien tieu thu cua đo thi Nis sau khi Sveta Petka đi vao hoat đong. Du an bat đau vao thang 5 nam 1921, ky su Dekler tu Vien đuoc thue đen đe đo đac đia hinh va thu thap du lieu can thiet cho Siemens-Schuckert thuc hien. Khoi cong xay dung vao ngay 8 thang 10 nam 1928. Khi sap hoan thanh thi tran lu lon mua he nam 1929 quet qua lam hong mot phan cong trinh va cuon het nguyen vat lieu xay dung. Nam 1930, mot tham hoa tuong tu lai xay đen tiep tuc keo dai thoi gian thi cong va tang chi phi cong trinh. Nam 1931, cuoi cung nha may thuy đien Sicevo cung đuoc đua vao thu nghiem va chinh thuc hoat đong tu thang 12 sau 2 nam cham tien đo, tong la 9 nam tu khi mua thiet bi đau tien. Ngay nay, nha may thuy đien Sicevo van hoat đong tot, la mot phan khong the thieu cua nganh Đien luc Serbia.

 Co so ha tang nha may thuy đien Sicevo trong hem nui 


Đong thuc vat Mac du co đia hinh hep va mat đa voi tro troi nhin co ve khac nghiet nhung hem nui Sicevo co tam quan trong rat lon trong viec bao ton cac loai hoa co tu ky Đe tam. Vi đac tinh truoc tien la moi truong tong the o hem nui o trang thai bao ton nguyen trang. Mot đieu kien chung khac cua cac hem nui o mien trung Ponisavlje co nhiet đo trung binh am hon cac hem nui khac o Serbia, do mat phia nam nong hon han vao ban ngay. Tuy nhien, đieu quan trong nhat voi hem nui Sicevo la đuoc cac day nui che chan nen đo am tuong đoi cao hon moi truong xung quanh. Yeu to nay giam bot anh huong cua cac đieu kien bat loi nhu bang gia, gio, han han va cung khien cho suong mu xay ra thuong xuyen hon va keo dai lau hon. Mat đo suong mu day vao sang som la bieu hien cua đo am cao. Su xuat hien cua cac loai thuc vat mien Đia Trung Hai minh chung cho đieu nay, đay la cac loai thich nghi voi khi hau hem nui co đo am cao. 

 Đa dang cac loai hoa o hem nui Sicevo 


= He thuc vat =
Nam trong su phong phu đa dang cac loai hoa, hem nui Sicevo cung ghi nhan 68 loai thuc vat đac huu gom ca mot so loai đac huu ban đia. Nghien cuu ra rang co ba loai thuc vat chi tim thay o hem nui, co kha nang đa bien mat hoan toan tai cac vung khac tren lanh tho Serbia. Co 20 loai nguy co tuyet chung (CR), 30 loai nguy cap (EN), 80 loai de thuong ton (VU), 125 loai nguy co thap va 9 loai khong co đu du lieu đanh gia.
Trong so cac loai ky Đe tam đang bi diet vong cua he thuc vat chau Au chi con phat hien o hem nui Sicevo co hai loai thuoc chi Ramonda (Ramonda serbica, Ramonda nathaliae) va xo thom Salvia officinalis (mot trong nhung cay thuoc lau đoi nhat). Cac cay nay co le nguon goc tu chau Phi, mang đac tinh cua thuc vat can nhiet o chau Au va Đia Trung Hai. Ramonda serbica rat gan gui voi Ramonda nathaliae va co the phat sinh thanh loai rieng biet do đa boi hoa. Mat đo Ramonda trong hem nui tinh tren dien tich 5 m² thay đoi tu 10-350 ca the tuy thuoc vao cau truc đat đa va tham thuc vat. Su hien dien cua cay xo thom đuoc giai thich la do đieu kien song trong "oc đao Đia Trung Hai" tuong tu gia tri sinh thai lich su cua loai cay nay cung nhu cac thuc vat ua nhiet khac.

 Thuc vat ky Đe tam con sot lai o hem nui Sicevo 


= Đong vat =
Cac loai đong vat pho bien đuoc ghi nhan tai hem nui la: tho (Lepus europeaus), cao (Vulpes vulpes) va ca cho rung (Canis aureus). Meo hoang (Felis silvestris) hiem khi bat gap con linh mieu lynx (Lynx lynx) co the khong con ca the nao du cac bao cao cho rang van co co hoi cho loai nay o suon nui Suva la moi truong song cua chung. O song Nisava co rai ca (Lutra lutra) tuy rat hiem do luong thuc an tu nhien cua chung la ca đa suy giam đang ke.
Cac loai thu khac co the ke đen: lung (Meles meles), chon hoi (Mustela putor), triet nau (Mustela nivalis), nhim bien (Erinaceus europaeus), chuot chui (Talpa europaea), soc đo (Sciurus vulgaris), dui mu (Spalax leucodon), chuot rung (Apodemus agrarius) va chuot.
Ve bo sat co rua rung (Testudo hermanni) song o suoi Kunovica. Ran đuoc đai dien boi ran san chuot (Zamenis longissima), ran vay sung (Vipera ammodytes,Vipera berus) va ran co (Natrix natrix) o suoi. 

 Đai dien cac loai ran o hem nui Sicevo 

Thong ke cho thay hem nui Sicevo co hon 100 loai chim, trong đo 75 loai chim lam to. Cac loai đuoc quan tam tren truong quoc te nhu loai cu lon nhat the gioi (cu đai bang Bubo bubo) va 32 loai chim hiem khac nhu cac loai chim lam to: dieu an ong (Pernis apivorus), đai bang vang (Aquila chrysaetos), cat lon (Falco peregrinus), cat ngon ngan (Accipiter brevipes), dieu ran (Circaetus gallicus), cu meo (Otus scops), đop ruoi Đia Trung Hai (Oenanthe hispanica), ga so xam (Perdix perdix), ga go đa (Alectoris graeca), cu rung (Columba palumbus, Columba oenas), cu gay (Streptopelia turtur, Streptopelia decaocto), qua thong (Garrulus glandarius), go kien xanh (Picus viridis), go kien (Picidae), cut (Coturnix coturnix), ngoai ra cung quan sat đuoc vit troi va ngong troi vao mua đong. Theo mot so nghien cuu cua Kostic "ngay nay hien trang suy giam đang ke do nan pha rung, xay dung va khai thac mo". Mot so loai chim quy hiem o hem nui Sicevo 

Gan đay, mot loai co nguy co tuyet chung la ken ken (Neophron percnopterus) đa xam nhap hem nui tu huong Mosor, mot đinh cua day Suva. Hem nui cung la noi lam to cuoi cung cua cac loai cat đang gap nguy cap tai Serbia. Cac vung cao cua hem nui tung la khu sinh san lon nhat cua ga go đa (Alectoris graeca) o Serbia, ngay nay hiem hon nhieu. Khu vuc lam to cua en Anpo (Apus melba) cung la mot điem đac biet tai đay.


Lich su Ngay tu buoi đau lich su, hem nui Sicevo đa nam tren giao lo giua chau Au voi chau A va chau Phi, la noi chung kien anh huong cua phat trien xa hoi va quan he kinh te thoi xua. Cac tuyen đuong cao toc chau Au o Balkan đi qua hem nui Sicevo ngay nay bat đau tu con đuong Via militaris thoi La Ma va Byzantium, phat trien thanh "Đuong đen Constantinopolis" thoi Ottoman cho đen cao toc xuyen chau Au tuyen E-75 va nhanh E-80 phia đong vao the ky 21. Nho cac tuyen giao thong nay, hem nui Sicevo tro thanh giao điem cua chau Au voi Tieu A, cua khu vuc Bien Đen voi Đia Trung Hai.
Vi vay, dau vet cua van hoa vat chat trong hem nui Sicevo co the truy đuoc ve thoi tien su, thoi La Ma va Byzantium, cho đen hau Byzantium. Do dan cu thua thot va đuong sa kem, hem nui khong đuoc nhac đen nhieu trong thoi Ottoman. Khi dan binh Hajduk xuat hien đa tu tap o đay roi dan phat trien thanh cac lang đinh cu. Tu luc co tuyen đuong sat đi qua vao cuoi the ky 19, đau the ky 20, nhieu van nghe si, su gia đa đen va ghi lai dau an hien đai tai đay.
Hem nui Sicevo khong chi "đac trung la cau noi tu nhien voi cac khu vuc xung quanh" ma thuong con nam tren bien gioi cac nuoc hoac đe che, co luc lai la  "mien bien vien" cua cac "tieu quoc ton tai ngan pho bien trong lich su Balkan". 

Ba đac điem co ban co y nghia quyet đinh toi su phat trien cua hem nui Sicevo trong qua khu va hien tai, đat trong boi canh bao ton moi truong tu nhien la: 


= Thoi tien su =
Ban đao Balkan co nguoi đinh cu tu rat som. Cac nha khoa hoc cho rang Tay va Trung Au đuoc đinh cu tu đau the Canh Tan (ky bang ha), con con nguoi đau tien xuat hien tren ban đao Balkan la cuoi ky Đe Tu (song bang Virmic). Hon 40.000 nam truoc, khi hau lanh gia, bang gia vinh cuu co đo cao đen 1.500 m so voi muc nuoc bien. Đieu nay đuoc chung thuc khi tien hanh khai quat hai hang đong Velika va Mala Balanica gan lang Sicevo trong cac nam 2006—2010. Theo nghien cuu cua giao su tien si Dusan Mihailovic tren hang ngan cong cu cua nguoi Neanderthal khai quat đuoc xac đinh quan the khoang 10-15 ca the thuoc 3 gia đinh, sinh song bang san bat va hai luom.
Nhung khai quat tiep theo sau hon tai hang Mala Balanica đa phat hien dau vet co xua hon cua loai nguoi, truoc ca nguoi Neanderthal. Đieu nay chung to tren cung mot đia điem đa co nhung nhom nguoi khac nhau sinh song trong khoang tu 150.000 đen 600.000 nam truoc.
Nghien cuu moi nhat cua William Rink tu Canada cho thay ham hoa thach nay đa co it nhat 397.000 tuoi, hoac co the len đen 525.000 tuoi. Nhu vay, đay la hoa thach ve con nguoi co nhat o Trung Au, co tu giai đoan giua the Canh Tan. 

"Đay co le la mot đieu thu vi nhat neu cac nghien cuu tuong lai khang đinh đuoc rang co thoi điem trong mot hang đong o hem nui Sicevo, nguoi Neanderthal đa song chung voi nguoi hien đai. Đieu nay dua tren viec phat hien mot ham duoi cua nguoi vuon tung song tai Balkan. Nien đai trong cac nghien cuu truoc đay đa đay ranh gioi tien hoa loai nguoi đi xa hon. Nghien cuu cho thay Balkan la "cua ngo chau Au" va la mot trong ba noi lanh nan chinh cua con nguoi va đong thuc vat trong ky bang ha."


= Ranh gioi cua bo lac Triballi va Dardani =
Vao the ky 6 TCN, Triballi va Dardani la nhung toc nguoi lon manh nhat o Balkan. Trung tam cua Triballi chay ngang qua Ponisavlje ngay nay. Cac suy đoan cho rang co ranh gioi tu nhien giua hai bo lac nay, va neu co thi đo chinh la hem nui Sicevo va nui Suva duong nhu la gia đinh chac chan do rat kho vuot qua. Tuy nhien ranh gioi nay cung khong ro rang vi van co nhung dau vet tac đong qua lai giua Triballi va Dardani.
Thoi đai đo sat o Serbia đanh dau bang su xuat hien cua nguoi Celt cung nhu su xam nhap cua nen van minh Hy Lap. Nguoi Celt tan cong va chiem mot phan lanh tho Triballi nhung sau đo lien ket voi nhau lap nen bo lac Scordisi hung manh, luu lai dau vet trong hem nui Sicevo.


= Bien gioi hanh chinh La Ma =

Phan lanh tho Serbia ngay nay đuoc sap nhap vao Đe quoc La Ma khoang nam 29-28 TCN sau khi Marcus Licinius Crassus tien hanh đai chinh phat tu Macedonia đen Moesia, đanh tan cac bo lac Triballi va Dardani. Hai nam chien tranh đa khuat phuc Ponisavalje, chac chan hem nui Sicevo luc đo thuoc tinh Moesia cua Đe quoc La Ma (hoac phan Thuong Moesia).
Thuong Moesia bao gom phan lon Serbia ngay nay. Chi mot phan nho o phia đong nam thuoc ve Thracia. Ranh gioi phia đong cua Moesia tu Kumanovo bang qua Tran chay ve phia tay bac giua Bela Palanka va Pirot. Lang Ploca va hem nui Sicevo nam o ranh gioi cua Nais (tieng Latinh: Regio Naisstensis, tuc Nis ngay nay) va Remesian (tieng Latinh: Regio Remesiannis ung voi Bela Palanka ngay nay).
Thoi La Ma co "đuong quan su" (via militaris) đe binh linh hanh quan, voi đoan đuong đuoc coi la bat kha xam pham đen phia nam hem nui Sicevo roi tu Nis dan qua Kunovica, cao nguyen Ploca, Crvena Reka đen Serdica va xa hon nua la Constantinopolis. "(Tren ban đo) co ghi chu  gan con đuong Naissus - Serdica (o Ihtiman gan Sofia) rang Nero nam 61 cho dung nhieu quan ruou va khach điem doc tuyen đuong nay."


= Thoi trung co =
Nam 395, Đe quoc La Ma chia lam Tay La Ma va Đong La Ma (Byzantium). Hem nui Sicevo nam o Đong La Ma la phan dien ra chien tranh lien tuc giua La Ma va cac bo lac Đong Serbia. Đen thoi Justinianus I (527-565), tinh hinh moi đuoc on đinh nhung ngay sau đo, nguoi Avar va Slav xam chiem lanh tho Đong Serbia ngay nay. Nguoi Slav bat đau đinh cu o hem nui Sicevo tu the ky 5.
Lich su khu vuc nay ghi dau đau tien voi Stefan Nemanja lien tuc đau tranh voi Bulgaria hoac Byzantium, cung voi cac cuoc noi chien giua cac hoang than Serbia nham tranh gianh quyen thong tri. Khoi nguon tu chien tranh Hungary-Byzantium 1165-1167, cai ten Stefan Nemanja va nha nuoc Serbia lan đau tien đuoc nhac đen o khu vuc nay. 

Vao thoi trung co (the ky 12-14), hem nui Sicevo thuoc vuong quoc Serbia. Nemanja đinh lap kinh đo tai Nis, ong đa cho xay Nha tho Thanh Pantaleon o đo, nhung chi co the đam bao đuoc quyen luc voi su tro giup cua the luc ben ngoai. Trong khi Byzantium chi cho đoi co hoi đe tan cong. 

Trong suot cac trieu đai Serbia trung co, vi tri cua Ponisavlje luon bat on. Mot mat, đia điem nay nam tren đuong hanh quan chien luoc hang the ky huong ve trung tam đe che la Constantinopolis va phia nam chu yeu qua Macedonia. Mat khac cung la tuyen đuong trong yeu toi thung lung Nisava dan quan tan cong truc tiep vao Serbia. Cac yeu to nay khien vung đat bat on, thieu tri an va can tro su phat trien."
Sau cac cuoc chien cua Nemanja o phia đong (1183-1190) cuoi cung that bai truoc Hoang đe Byzantium Manuel I Komnenos, hem nui Sicevo nam trong Giao xu Nisava. Nhung nam tiep theo chung kien su bat on cho Trung Ponisavlje va hem nui Sicevo. Trong cac nguon lich su va đia ly, giao xu nay đuoc goi la Oblast Nisava. Khoang nam 1220, hem nui co vi tri giap ranh đac biet voi mot trong cac huyen Nisava (xem ban đo).
Trong cac giai đoan tiep theo, Ponisavlje la đat thuoc vuong trieu Nemanjic. Vao thoi ky cuoi cua vuong trieu, Stefan Dusan va quan quan o Zeta quyet đinh tiem ngoi vua cha la Stefan Uros III Decanski. Thoi co đen khi John Alexander len lam Sa hoang Bulgaria, đe doa nghiem trong đen mien bien gioi va cac thanh bang Serbia, bao gom ca khu vuc hem nui Sicevo. Dusan cung con re dan quan tan cong va bat giu vua cha. Dusan len ngoi vua vao ngay 8 thang 9 nam 1331, phu hoang bi lat đo cua ong qua đoi thang 11 nam đo. Ngay sau đo la thoi ky chinh phat lon phia đong nam.
Sau khi Dusan bang ha, con trai ong la Uros V khong đu kha nang che ngu cac lanh chua dan đen cat cu khap noi, vuong trieu dan sup đo hoan toan. Đe quoc Ottoman loi dung tinh hinh Serbia bi chia cat trong giai đoan 1338-1386 đe chiem Ponisavlje. Vi tri ranh gioi cua hem nui Sicevo trong thoi ky nay cung đuoc phan anh trong đon vi hanh chinh đuong thoi nhu Nis hoac Pirot thuoc Sophia Sanjak.


= Thuoc Đe che Ottoman =
Trong thoi ky chiem đong cua Ottoman, hem nui Sicevo, cung nhu thung lung Nis va Belopalanche, thuoc ve Sophia Sanjak cho đen the ky 18. Sofia Sanjak thuoc ve Ejalet Rumeli đuoc Ottoman thanh lap nam 1393, sau khi thang tran Kosovo nam 1389. Tiep đen, nguoi Tho cung co nen cai tri tren toan ban đao Balkan. Tu cuoi the ky 14 đen cuoi ky 15, Đai Sanjak bao gom tat ca lanh tho Nisava va thanh Nis.
The ky 14-18, hem nui Sicevo va nui Suva tao thanh mot vanh đai dan toc hoc tu nhien, thuong nam trong cac đon vi hanh chinh lien he voi Pirot.


= Tren bien gioi Serbia va Tho Nhi Ky giai đoan 1837-1877 =
Nam 1833, sau tinh mien nam sap nhap vao Serbia, phia đong hem nui Sicevo cung cac lang xung quanh nhu Gradiste tro thanh khu bien gioi giua Serbia va Ottoman. Nam 1837, mot hang rao đuoc dung len lam bien gioi vat ly. Ngay 28 thang 7 nam 1837, hoang than Milos Obrenovic ra lenh cho tu lenh tran thu Danu-Timok la đai ta Stevan Stojanovic: "thiet lap bien gioi tu Aleksinac đen Vrska Cuka, ca noi co suon nui phang va nui bao quanh, đam bao ngan cach đe nguoi va gia suc khong the đi tu ben nay sang ben kia". Hang rao bien gioi ton tai cho đen khi giai phong hoan toan vao nam 1877.


Van hoa vat chat Dau vet van hoa vat chat tai hem nui Sicevo du rat it oi nhung co the truy nguyen tu thoi tien su, thoi co đai, thoi La Ma, thoi Byzantium, hau Byzantium cho đen Trung co, nhu: xuong, cong cu, vu khi, bia mo va tien xu.
Bi tach biet khoi nhung tac đong ben ngoai (cac trung tam đo thi đong đuc), cac lang nam trong hem nui Sicevo mang mot loi song dan da va hinh thuc van hoa nong thon ton tai cho đen tan ngay nay. Cac hinh thuc van hoa vat chat khac nhau tu the ky 18,19 va nua đau the ky 20 van con ghi dau trong ngoi nha, khu vuon cu, nha tho, nha nguyen va nghia trang (đo phung vu, bia mo, nong cu, tien xu, nhan va cac đo vat nho khac). 


= Tu vien =
Cac tu vien co y nghia nhat trong hem nui Sicevo la Tu vien Thanh Petka Iverica o Ostrovica, Tu vien Đuc Me Đong Trinh o Sicevo va Tu vien Đuc Me hien linh o Kulina. 

Tu vien Thanh Petka Iverica o Ostrovica
Tu vien Thanh Petka Iverica la mot tu vien Serbia kieu trung co đuoc xay dung vao nua đau the ky 14 tai Ostrovica cach Niska Banja khoang 20 km ve phia đong cua Nis ve phia Pirot, o ngay giua hem nui Sicevo, ben huu ngan song Nisava.
Cai ten "Iverica" đua đen phong đoan rang tu vien do cac tu si đen tu tu vien Gruzia Iviron tren nui Athos đen lap nen. Nha tho thanh Petka đuoc quan đoi Serbia xay dung vao nam 1898, ket hop cung voi viec mo đuong sat va đuong bo qua hem nui Sicevo. Nha tho cung la cach nguoi dan bay to long biet on Thuong đe va thanh than đa phu ho cuu vua Alexander Obrenovic khoi chet đuoi o bien gan Biarritz, Phap. Tu vien sau nay đuoc ton la "Tu vien quan đoi hoang gia Serbia cua Thanh Petka Iverica", chiem vi tri đoc đao trong lich su Giao hoi Chinh thong Serbia. Tu cuoi the ky 19, nha tho cu đuoc sua moi cung nhu xay dung them cac nha tho moi.
Tu vien Đuc Me Đong Trinh o Sicevo
Thuong đuoc goi la Tu vien Sicevo, đay la mot tu vien Serbia thoi trung co co tu nua đau the ky 14 đuoc hien dang cho Đuc Me. Tu vien nam o đoan đau cua hem nui Sicevo, ben duoi "Hon đa khong lo" Kusaca, o bo trai cua song Nisava, tren đuong Vladimir Miletic. "Truyen thuyet ke rang nha tho" bay "tu noi nay đen noi khac"? Dong chu phia tren loi vao cung thanh chep nha tho đuoc khoi cong nam 1646 duoi thoi linh muc Jovan, do anh em Simon va Zivko đa go đa tu nha tho cu sang đe dung moi.
 

Gia tri kien truc va tam linh đuoc the hien tren cac tranh tuong cua tu vien. Buc tuong phia đong phan lon ve Đuc Me Maria va mot phan cua Su phan xet cuoi cung. Con trong cung thanh la minh hoa ve Le Thanh va Su kho nan cua Đang Christ. Tranh tuoi sang nhung it mau sac, van đac ta chinh xac va con nguyen theo thoi gian.
Tu vien Đuc Me hien linh o Kulina
O man huu song Nisava, phia tay nam lang Sicevo, cach Kulina 15 phut đi bo la di tich tu vien nay (nay goi la "Thanh Gioan"). Cac buc tuong con lai noi ve nguon goc xa xua cung nhu truyen thuyet nha tho đuoc xay dung tu thoi Byzantium, truoc ca khi đe quoc Ottoman đat chan đen Ban đao Balkan. Noi đay tung la mot tu vien lon co thap cao voi nhieu tu si trong đo.


= Cac nha may thuy đien nho o Nisava =
Hem nui Sicevo co toi hai nha may thuy đien đa hoat đong tren duoi tram nam, la mot hien tuong hiem co o chau Au. Nha may thuy đien Sveta Petka tai Ostrovica bat đau tu nam 1908, con Sicevo la tu nam 1927. Đay la nhung nha may đien hoat đong theo nguyen ly đien ba pha cua Tesla đau tien o Serbia, khoi cong chi 4 nam sau nha may thuy đien Niagara (Hoa Ky). Cung voi tam nha may tuong tu khac o Serbia 1900-1940, hai nha may đien hem nui Sicevo cung đai dien cho mot Serbia thoi hien đai.


Du lich Mac du hem nui Sicevo la mot đia điem ly tuong tot cho tat ca nhung nguoi yeu thich thien nhien hoang so, ve tranh va sang tac van hoc, san ban, cau ca, cheo thuyen, leo nui,  du luon, nhung cac dich vu du lich va giai tri hien tai khong phat trien đu tam. Co rat it cac dich vu đuoc to chuc ket noi  đen hem nui Sicevo tu cac đo thi lan can hay toan Serbia. Khach du lich chu yeu đen theo hinh thuc giai tri, sinh vien nghien cuu, tham quan, cau ca va san ban, the thao (leo nui, cheo thuyen toc đo cao, du luon). Cac di san lich su van hoa chi moi đuoc khai thac mot phan nho (tu vien, di chi khao co, nha may thuy đien, di tich kien truc quoc gia,...). 

 

Tiem nang du lich cua hem nui Sicevo an trong cac gia tri tu nhien, he sinh thai, đa dang sinh hoc cung đia hinh, khu bao ton canh quan, he thuc vat va đong vat đac huu, đac trung cua vung Nisava đong thoi gan voi nhieu gia tri lich su van hoa.
Co khoang hai muoi nha tho va tu vien trong hem nui Sicevo. Lau đoi nhat la tu vien Đuc Me Đong Trinh đuoc xay dung vao the ky 17 duoi chan Kusaca. Đac sac phai ke đen tu vien Thanh Petka Iverica o trong Ostrovica vua Alexander Obrenovic xay dung nam 1898.
Phia tren hem nui, ben huu ngan song Nisava la lang hoi hoa Sicevo. Nha Nghe thuat đuoc hoa si Nadezda Petrovic thanh lap nam 1905, con nha Van hoc co tu nam 1991. Co duy nhat mot khach san Sicevo nhung cac nha hang cung co the la cho nghi tot. 


Giao thong Cho đen khi xay dung tuyen đuong sat doc theo thung lung Nisava, cac lang trong hem nui Sicevo đeu cach xa nhung con đuong chinh vi đuong khong the thong qua hem nui đuoc. Nam 1887, đuong sat chay đen Pirot, cac nha ga đuoc mo tai cac lang Prosek, Sicevo va Ostrovica. Nam 1888, tuyen đuong sat chay tiep tu Pirot đen bien gioi Serbia-Bulgaria. Tuyen đuong cao toc Nis-Dimitrovgrad qua hem nui Siceo đa xuat hien vao nam 1939 va hoan thanh vao nam 1965. Nhung tuyen đuong nay thuc đay kinh te va du lich trong hem nui Sicevo.
Đia hinh cac thung lung song Nisava va Kutina la co so tu nhien đe thiet lap cac tuyen đuong qua hem nui. Mot trong nhung tuyen giao thong quan trong nhat khu vuc Balkan đi qua đay. Thung lung Nisava giao cat voi đuong truc chinh va tuyen đuong sat Beograd - Nis - Sofia - Istanbul.
Tam quan trong cua viec xay dung tuyen đuong sat qua hem nui Sicevo cho su phat trien giao thong va du lich trong tuong lai co the đuoc tim thay trong cac ghi chep cua Tien si Vladan Djordjevic. Ong đa đi qua đay trong Chien tranh Serbia-Bulgaria nam 1885 cung voi bac si Laz K. Lazarevic đong thoi la nguoi dan chuyen: 

Chung toi nhanh chong vuot qua. Truoc mat phia ben trai chung toi hien ra rang đa khong lo cua hem nui Sicevo, noi đang xay dung tuyen đuong sat đi xuyen qua. Toi nho co mot cuoc dieu hanh nho va mot cuoc dieu hanh lon (?), tai đo co nhung nui đa "cham đen troi". Giua chung chi la nhung khe hep co vai met, chinh la dong song Nisava va con đuong chay ke ben, đuoc cac ky su cang day ngang qua hai ben bo. Trong khuon kho 4 met canh dong Nisava ay, đuong sat hang nhat se chay đi bat cu đau, ket noi Đong voi Tay, Constantinopolis voi Paris. Đoan đuong sat xuyen qua hem nui tu tu vien Thanh Petke đen Crvene se tro thanh đoc nhat vo nhi tren the gioi va nhieu khach du lich chau Au se toi Serbia chi đe chiem nguong đieu đo.
Truoc nam 1964, tuyen đuong Nis - Sofia đuoc xay dung dua tren "Via militaris" thoi La Ma va Byzantium, va "đuong toi Constantinopolis" thoi Ottoman trung co. Do đac điem hinh thai phia đong hem nui Sicevo, đac biet khe Gradiska sau va hep, viec mo đuong rat kho khan va khong the đi qua. Đen nam 1964, đoan đuong toi Nis đi qua Niska Banja đa tien thang vao khe Gradiska dan theo ria phia nam Jelasnica, chay toi binh nguyen Kunovica, tiep tuc toi Ploca ve phia đong. Nam 2006, tuyen đuong nay cung đuoc su dung lam đuong tranh khi tai thiet va mo rong 13 ham giao thong trong hem nui Sicevo.
Chi hai thap ky hoan thanh tuyen đuong xuyen qua trung tam hem nui Sicevo, giao thong va du lich đa tang nhanh dan đen qua tai. Noi nay khong chi tro thanh nut co chai trong he thong đuong vanh đai chau Au ma con la yeu to ngan tro su phat trien cua Nis, khi chi tan dung đuoc mot uu the rat nho nho vao vi tri đia ly thuan loi la nga tu Balkan trong yeu. Khoang thoi gian đo cung tao ra cac van đe moi truong nghiem trong cho khu bao ton Cong vien thien nhien Hem nui Sicevo.
Đe cai thien tinh hinh giao thong tren Hanh lang 10 va bao ve di san tu nhien va tiem nang du lich cua hem nui Sicevo, truoc hien trang đuong cao toc quoc te hien tai chay thang qua giua Cong vien thien nhien Hem nui Sicevo đang đe doa nghiem trong đen moi truong song va đa dang sinh hoc; du an đuong cao toc lien vung va xuyen luc đia moi lai đuoc huong qua Ploca.

Cuoi nam 2011, tuyen cao toc hien đai Nis-Dimitrovgrad đuoc khoi cong đi theo suon doc phia bac nui Suva, qua thung lung song Studena,  Kunovica, Dragusa va Crvene, men theo đia gioi cua cong vien thien nhien tu Prosek đen Crvena Reka. Cong trinh đuong giao thong nay khong chi ngan chan su "xoi mon" he sinh thai va ve đep tu nhien cua Hem nui Sicevo, ma con thuc đay phat trien kinh te va du lich khu vuc xung quanh Hanh lang 10, cung nhu giao thong lien van va kinh te Serbia voi cac nuoc lang gieng.  Cac con đuong xuyen qua hem nui Sicevo con cach xa muc đich nhu cau su dung o chau Au  


Ghi chu Tham khao Đoc them Lien ket ngoai Thuc pham hut mat cho tam tri, tren trang web "Sicevo" (tieng Serbia)
Hem nui Sicevo tren trang Kham pha Serbia (tieng Serbia)
Cuoc chien dong đien va Sicevo (tieng Serbia)
Đia hinh karst o Đong Serbia (tieng Serbia)