Đinh lang Nam Bo (nguoi mien Nam hay goi tat la đinh than) la noi tho than Thanh hoang, vi than chu te tren coi thieng cua thon.  
Nhin chung o Nam Bo (Viet Nam), sau khi moi xa đuoc hinh thanh va tuong đoi on đinh, thi tuy theo cuoc đat, tien bac va cong suc đong gop cua cu dan, ma tien hanh xay dung mot ngoi đinh. Tu đo, ngoi đinh ton tai, phat trien, bien đoi qua cac giai đoan lich su khac nhau cua cong đong ay. 


Kieu thuc Khong nhu ngoi đinh ngoai Bac la mot kien truc go đo so, gom 5-7 gian; ngoi đinh Nam Bo thuong la mot quan the kien truc go, gom nhieu ngoi nha sat lien nhau theo kieu sap đoi; va thuong đuoc xay dung o vi tri cao rao, tien viec đi lai, it bi chi phoi boi thuat phong thuy.
Ngay nay, đinh than Nam Bo co loi kien truc kha đa dang, boi sau khi bi hu hai boi thoi gian va chien tranh; kieu thuc truyen thong chang con lai bao nhieu. Tuy đa it nhieu thay đoi, nhung mot ngoi đinh o Nam Bo, lan luot tu ngoai vao trong đai đe nhu sau:

Cong đinh co kieu dang khong chung. Cong đep thi co tru cot, tren co mai lop ngoi, hoac tren hai tru co đat cap lan bang sanh trang men.
Binh phong nam chinh giua phia truoc san đinh. Mat binh phong thuong đap noi hoac ve canh cop vang (hoang ho) đung ben gop đa lom chom, co mot cay co thu gie canh la; hoac canh long ma cho cai phu đo, hoac canh long ho hoi (cop duoi đat nguoc len nhin rong đang bay an trong may nhin xuong); cot đe bieu thi am duong hoa hop.

San đinh thuong co đan tho Than Nong (tuc Tac than), co noi lap đan te chung voi than Than Đat (tuc Xa than) goi la đan Xa Tac. Hai ben đan thuong la cac mieu tho cop (Chua xu Son quan), mieu tho Hoi đong hoac mieu tho nu than (co the la mot trong cac nu than sau: Nam Ba ngu Hanh, Chua Xu Nguyen Nhung, Linh Son Thanh Mau, Chua Tien, Chua Ngoc...).
Ngoi đinh chinh thuong la ba hoac nhieu nep nha tu tru (tuc nha vuong co 4 cot cai, mot gian, hai chai), cung kieu cung co, bo tri theo kieu "trung them điep oc". Mai đinh thuong lop ngoi am duong hoac ngoi ong kieu Trung Quoc, ngoi kieu vay ca (kieu Phap, co sau nam 1920); tren noc thuong gan nhung hinh sanh trang men mau nhu Luong long tranh chau, chim phuong ngam cuon thu, lan me day lan con, ca hoa long, bat tien, ong mat troi, ba Mat Trang, con na (mot loai thuy quai theo truyen thuyet); nham tuong trung cho am duong hoa hop, sung tuc, thieng lieng.
Ben trong moi đinh co cach phan chia hoi khac nhau, nhung thuong la co ba gian chinh:

-Vo ca (gian truoc), danh lam noi xay chau va hat tuong vao moi dip le Ky yen.
-Vo qui con goi vo cua hay nha chau (gian giua), co noi nhu Đinh Phu Nhuan (Thanh pho Ho Chi Minh), đat ban tho Hoi đong ngoai; co noi nhu Đinh My Phuoc (Long Xuyen, An Giang) đat ban tho 18 đoi vua Hung, ban tho Chu tich Ho Chi Minh; va cung co noi dung lam cho cho cac chuc sac chau le, cam chau (moi khi hat Boi) hoac hoi hop.
-Chinh đien hay Chinh tam (gian cuoi), la gian đuoc coi la my thuat nhat o đinh, gom hoanh phi, cau đoi, kham tho, cac bao lam va cac mang phu đieu... Tat ca đeu đuoc cham khac, son son thiep vang đep đe, tinh te. O gian nay, đoi tuong tho chinh la Thanh Hoang lang, co noi nhu Đinh My Phuoc co tho them Hoi đong noi.
Ngoai ra, o hien phu (cat doc theo cac gian chinh), co tho them Ta ban, Huu Ban, Tien su, Tien hien, Hau hien... Va tuy theo dien tich đinh, ma co the co them:
-Nha hau hay nha hoi, đe huong chuc, ban te tu hoi hop; đe dan lang qui tu chuan bi le cung te.
-Nha tru (nha bep) va nha o cua ong Tu giu đinh v.v...


Bay tri Tuy moi noi co đoi chut di biet, nhung viec bay tri tho than o đinh phai tuan thu may nguyen tac sau. Theo hoc gia Nguyen Van To thi:

Cau đoi o đinh chi tram trien rong hoac tu linh (long, lan, quy, phung).
Bat buu la tam mon quy bau gom: but, sach, quat, guom, lang hoa, đan va sao, bau ruou, tui tho. Co noi la: pho sach, ngoc nhu y, cuon thu, lang hoa, bau ruou, đan ty ba, quat, phat tran.
Cua vong (bao lam) thuong cham luong long chau nguyet (hai con rong chau Mat Trang), hoac la luc long ngu thien (sau con rong bay ve troi), ngu phung ham thu (nam con phung ngam to thu).
Ban tho than Thanh hoang co ngai cham hai con rong, voi cai long vi hinh chu nhat (than vi) mo phong dang nguoi ngoi, ghi ten hieu cua than... Truoc long vi, đat cai guong nho, tuong trung cho cai hot ma vi quan cam che truoc mat moi khi vao chau vua. Ngoai ra, o đay con co trap đung sac phong, tam su hoac ngu su (Tam su la cai lu đe đot tram va hai cai chan đen. Ngu su thi co them hai ong cam nhang), binh, khay, ky tam son la ba khoi vuong (khoi giua nho len) dung đe lu huong, trau, ruou, goi bong dang ba ngon nui.
O đay con co vai tan long, co via, đo lo bo, mu cung quan ao tho. Hai ben huong an thuong la đoi hac đung tren lung rua. Neu than la quan vo, co noi con co chung cai gia, tren đe ba thanh guom can dai, goi la guom via hoac guom can va ngua... Chieng trong la dung cu can thiet khi te le. Cai mo la mot khuc cay dai khoet bong, dau an cua thoi xua, dung đe đanh len bao đong khi trong lang xay ra hoa hoan, hoac co giac cuop...


Te le Tuy theo tap quan cua tung đia phuong, khong noi nao giong het noi nao, nhung nhin chung o đinh Nam Bo thuong dien ra cac cuoc le nhu sau:

Le Niem an va le Khai son:
Xua, vao ngay 25 thang Chap, huong chuc lam le rua con dau, bo vao hop niem kin. Ke tu ngay nay, cong viec hanh chinh đeu đinh chi cho đen mong 7 thang Gieng. Le Khai son (hay Khai ha, Khai an), đuoc to chuc vao ngay mong 7 thang Gieng. Xua ngay nay co le Ha neu va le Khai an. Huong chuc lam le lam le Khai son xong, thi lay cuoc bo vai nhat tuong trung goi la đong tho, cho dan theo đo ma khoi su cay cay, trong trot; va cac cong viec hanh chinh tro lai binh thuong.

Le Bau ong: Thuo Nam Bo con hoang vu, nhieu nguoi so cop nen moi lang chi cu đen Huong chu, vi chuc Huong ca phai nhuong cho cop (tuc le nay co ghi trong Minh đieu huong uoc ban hanh nam 1852). Va boi cop la huong chuc đung đau, nen hang nam, tuy theo đinh chon ra mot ngay đe lam le "Bau ong": cung mot con heo trang, kem theo mot to cu huong chuc. Gan đay, tuc cung Ca cop van con nhung chi nham cau an cho ba tanh.
Le Tam Nguyen (hay Tam Nguon): la le cung vao ba ngay ram lon: thang Gieng, thang Bay va thang Muoi.
Le Ha đien va Thuong đien: Đay la hai le lon trong nam (Xuan Thu nhi ky). Hai le nay chinh la su bien đoi tu tap te xuan (Xuan te) va te thu (Thu te). O Nam Bo, le Ha đien, đuoc cu hanh vao đau mua mua, co y nghia nhu khai truong viec cay cay, trong trot. Le Thuong đien, đuoc cu hanh vao cuoi mua mua, luc mua mang đa co ket qua. Hai le nay mang tinh chat le nghi nong nghiep ro ret. Ben canh viec cau Quoc thai dan an, Thien ha thai binh; la le cung Than Nong, Hau Tac, Vu Su, Phong Ba, Đien Di... Thong thuong, le Ha đien long trong hon le Thuong đien.
Ngoai ra o đinh Nam Bo con co cac le nho khac nhu Gio hau va Gio cac anh hung lich su, le via Ba (cac nu than đuoc phoi tu); va cac le khac goi chung la Tu thoi tiet lap, gom: Nguyen Đan, Han Thuc (3 thang Ba am lich), Thanh Minh (trong khoang thang Ba am lich), Trung Thu (ram thang Tam am lich), Trung Cuu (mong 9 thang Chin am lich), Trung Thap (mong 10 thang Muoi am lich), Tru Tich (30 thang Chap am lich)...

Le Ky yen
Bai chinh: Le Ky yen
Đay la le chinh trong nam. Le pho bien la 3 nam cung lon mot lan, goi la Đai le Ky yen (Tam nien đao le Ky yen). Sach Gia Đinh thanh thong chi chep le nay nhu sau:

Moi lang (o Nam Bo) co dung mot ngoi đinh, ngay cung te phai chon cho đuoc ngay tot, đen buoi chieu ngay ay lon nho đeu nhom tai đinh, ho o lai suot đem ay, goi la tuc yet. Sang ngay mai hoc tro le mac ao, mao, giong trong khua chieng lam le chanh te, ngay sau nua lam le dich te, goi la đai đoan, le xong lui ve. Ngay gio cung te tuy theo tuc tung lang khong đeu nhau, hoac lay thang gieng cau phuc goi la Te xuan, hoac lay thang 8, 9 bao on than la Te thu, hoac lay trong 3 thang mua đong la te tron nam thanh cong. Te chung, te lap chap la đap ta on than. Viec te đeu co chu y chung goi la Ky yen. Ngoai te pham ra co mo trau, bo, va ca hat hay khong ay la tuy le tung lang, viec ngoi co thu tu đeu nhuong cho vi huong quan ngoi tren, hoac lang nao co hoc thuc thi lam theo le Huong am tuu, cung giang quoc luat va huong uoc, ay goi la lang co tuc tot. Cung trong ngay ay xet so sach lang coi trong mot nam ay thau nap thue khoa, tieu dich, lua tien thieu the nao, ruong nuong đuoc mat the nao trinh bay tinh toan cong khai; roi cu nguoi chuc su lam viec lang va cung ban giao chuc vu trong ngay ay.


Ban quy te Ten cu la Ban Huong chuc hoi te, hay Ban te tu, gom nhieu nguoi co đao đuc tot, co nhieu cong hien cho đinh, cho lang. Theo nha nghien cuu Truong Ngoc Tuong thi đai khai chia ra lam ba loai huong chuc:

Huong chuc loai 1: tuc huong chuc Hoi chanh, gom co: Ke hien (Hoi truong); Chanh bai (hay Chanh niem huong), Pho bai, Boi bai, Tien bai (bon chuc chung lo viec ngoai vu); Chanh te, Pho te, Boi te (ba chuc chung lo viec noi vu).
Huong chuc loai 2: tuc huong chuc Hoi te, gom co: Giao su (co van moi mat), Huong quan (co van nghi le, tuc le), Huong le (chi huy ban le sinh), Huong nhac (chi huy ban nhac le), Huong van (soan thao van te), Huong am (to chuc tiec tung), Thu bon (lo viec so sach va kiem tra le vat), Thu tu (giu đinh, lo viec đen nhang moi ngay).
Huong chuc loai 3: tuc huong chuc Hoi huong hay Ngoai hoi te, gom nhung nguoi phu giup viec đinh mieu.
Mot đieu khac la la o Nam Bo, du la nguoi đo đat cao hay lam quan to thi cung chi la khach quy khi ve du cung đinh chu khong đuoc đung lam chu te. Hoi đinh Binh Thuy la mot trong 3 hoi đinh lon nhat mien Tay.
Mot đieu khac nua la o Nam Bo khong he phan biet dan co cuu, dan ngu cu. Dan moi cu ngu đoi ba nam, van co the đuoc cu lam huong chuc. Va o đay cung khong he co truong hop bat ho phai lam "thang mo".
Co the noi Ban quy te đinh mieu o Nam Bo la mot to chuc bao ve van hoa truyen thong o nong thon. Tuy co noi, ho bi mang tieng la bon xoi thit; nhung đa phan đeu la nhung nguoi đang kinh, boi ho thuong gia nhap mot cach tu nguyen, tu giac, bon phan nhieu hon quyen loi.


Y nghia Đinh la thiet che van hoa tin nguong cua lang xa thoi xua, la noi tho than Thanh hoang, đuoc sac phong theo y nghia la than phu ho cu dan mot lang. Ngoai ra, ngoi đinh con la noi tho cac vi phuc than, than linh, danh nhan lich su, Tien hien, Hau hien (nhung nguoi co cong thanh lap va xay dung lang xa); la noi dan lang đen le bai cau mua thuan gio hoa, xom lang yen on, la noi tu hop dan lang, yen am, vui choi... Trong mot giai đoan ngan cua lich su hanh chanh, ngoi đinh con la tru so hanh chanh cua lang xa.
Trich them nhan đinh cua cac nha nghien cuu:

Son Nam:
Xay dung đinh lang la nhu cau tinh than, co đinh thi moi tao đuoc the đung, gan bo vao cong đong dan toc va can khon vu tru; bang khong thi chi la luc binh troi song, vien gach roi rac, mot dang "luu dan tap the", mac du lang lam gao nhieu tien...
Sach Kien thuc phuc vu thuyet minh du lich:
Ngoi đinh o Nam Bo gan nhu thong nhat tu đau voi lich su ngoi lang ngay tu luc moi thanh lap. Cong trinh nay la nhan chung va la mot luc luong (it nhat la ve tinh than) vao su hinh thanh, phat trien cua vung đat moi nay. Ngoai ra, đinh con bieu hien sinh hoat luan ly, đoan ket, hoi he cua nhung ke tha phuong...
Nguyen Đang Duy:
Đinh Nam Bo khong co ruong cong. Kinh phi cho hoat đong tho than, hoi lang đeu do cac cac nha hao tam, do dan lang tu nguyen đong gop.
Đac biet, o đay viec an uong, cho ngoi khong bi phan ra ngoi thu qua khat khe nhu o cac đinh đen ngoai Bac. Cai khac nua, la cac đinh o ngoai Bac, thuong chi tho mot nhan than hoac mot nhien than; con o Nam Bo, đinh la tru so cua mot tap hop than linh đa tap. Tat ca đuoc hon dung to hop tu nhieu nguon, nhieu phia. Co the tam phan ra nhu sau:

-Tu y thuc biet on, bieu duong cac nguoi co cong giu nuoc, dung lang.
-Tu y thuc hieu nghia đoi voi to tien.
-Tu y thuc nho ve coi nguon ve vang.
-Tu y niem thieng lieng phong sac cho than.
-Tu y niem tho than gan voi khong gian nghe nghiep.


Thuc trang Hien nay nhieu noi o Nam Bo, vi nhieu nguyen nhan, mot so đinh lang đa bi xuong cap nghiem trong, nhung viec trung tu that cham chap vi thieu kinh phi. Mot so khac tuy đuoc trung tu, nhung vi mot ly do nao đo, ngoi đinh đa đuoc lam moi hoan toan bang vat lieu hien đai, nen đa mat đi it nhieu cai hon di san cua cha ong. Thu nua, ngoai tru nhung ngay co le te; nhung ngay con lai, do dan lang it lui toi, nen sau nay cua đinh gan nhu khep kin quanh nam. Vi sao moi gan bo giua đinh lang voi nguoi dan lang khong con đuoc nhu xua nua, van đe nay rat can nhung cong trinh nghien cuu đe tim ra cau tra loi va bien phap cuu van...


Xem them Đinh lang
Thanh hoang
Le Ky yen


Chu thich Tham khao Son Nam, Đinh mieu & le hoi dan gian, Nha xuat ban TP. HCM, 1992.
Son Nam, Thuan phong my tuc Viet Nam, Nha xuat ban Tre, 2005.
Kien thuc phuc vu thuyet minh du lich (giao trinh cho nganh du lich, sach do nhieu nguoi soan), Nha xuat ban TP. HCM, 1995.
Nguyen Đang Duy, Van hoa tam linh Nam Bo, Nha xuat ban Ha Noi, 1997.
So tay hanh huong đat phuong Nam, Huynh Ngoc Trang chu bien, Nha xuat ban TP. HCM, 2002.


Lien ket ngoai Đinh lang Nam bo: Dau an ve nguon
Thanh hoang lang trong tin nguong dan gian nguoi Viet. Luu tru ngay 25 thang 3 nam 2009 tai Wayback Machine