Alberta ( al-BUR-tə) la mot trong 13 tinh bang va lanh tho cua Canada. Voi dan so uoc tinh la 4.067.175 nguoi theo cuoc đieu tra dan so nam 2016, đay la tinh bang đong dan thu tu cua nuoc nay, va la tinh bang đong dan nhat trong ba tinh bang thuoc vung đong co (Canadian Prairies). Dien tich cua Alberta khoang 660.000 kilomet vuong (250.000 dam vuong Anh). Alberta giap voi tinh bang British Columbia ve phia Tay va Saskatchewan ve phia Đong, Cac Lanh tho Tay Bac ve phia Bac, va tieu bang Montana cua Hoa Ky ve phia Nam. Alberta la mot trong ba tinh bang va lanh tho cua Canada co bien gioi voi chi mot tieu bang Hoa Ky. Đay cung la mot trong hai tinh bang khong tiep giap bien cua Canada. Thu phu cua Alberta la Edmonton, nam gan trung tam đia ly cua tinh bang; no la trung tam cung cap va dich vu chinh cho cac cong nghiep tai nguyen cua Canada nhu dau mo va cat dau. Khoang 290 km (180 mi) ve phia Nam cua Edmonton la Calgary, thanh pho đong dan nhat. Calgary va Edmonton la hai trung tam cho hai khu đo thi cua tinh bang, moi khu voi hon mot trieu dan, trong khi tinh bang co 16 khu vuc đieu tra dan so.
Nguoi tho dan đa song o khu vuc ma ngay nay la Alberta hang nghin nam truoc khi nguoi chau Au đen đinh cu. Alberta va Saskatchewan nguyen la hai khu vuc cua Cac Lanh tho Tay Bac, nhung đa tro thanh tinh bang vao ngay 1 thang 9 nam 1905. Cac khu vuc kinh te chinh cua Alberta gom cong nghiep nang luong va cong nghe sach, nong nghiep, va hoa hoc dau mo. Cong nghiep dau mo tro thanh cot tru cua kinh te Alberta tu nam 1947, khi nguoi ta kham pha ra dau o Gieng dau Leduc No. 1. Thu hien đuong nhiem cua Alberta la Jason Kenney cua Đang Bao thu Thong nhat (United Conservative Party), đang chiem giu đa so ghe trong co quan lap phap cua tinh bang.
Cac đia điem du lich trong tinh bang gom co: Banff, Canmore, Drumheller, Jasper, Sylvan Lake va Ho Louise. Alberta so huu 6 di san the gioi UNESCO: Vuon quoc gia Nui Rocky cua Canada, Cong vien Khung long tinh Alberta, Vuc bay trau Head-Smashed-In, Cong vien hoa binh quoc te Waterton-Glacier, Vuon quoc gia Wood Buffalo, va Writing-on-Stone / Aisinai'pi. Tinh bang chu yeu co khi hau luc đia am uot, co nhieu thay đoi lon trong nam; nhung nhiet đo trung binh theo mua it thay đoi hon nhung khu vuc xa hon o phia Đong, vi mua đong đuoc gio chinook suoi am.


Tu nguyen Alberta đuoc đat ten theo Vuong nu Louise Caroline Alberta (1848–1939), con gai thu tu cua Victoria cua Anh. Vuong nu Louise la phu nhan cua John Campbell, Hau tuoc Lorne, Toan quyen Canada (1878–83). Ho Louise va Đinh Alberta cung đuoc đat ten theo ba.
Ten goi "Alberta" cung la phien ban nu hoa cua ten Latin Albert (so voi phien ban giong đuc Albertus trong tieng Latinh Trung co) va nhung tu cung goc trong cac ngon ngu German, cung đeu co nguon goc tu tieng German so khai *Aþalaberhtaz (chu ghep tu "quy toc" + "sang/noi tieng").


Lich su Nhung nguoi tho dan tien da đo đa đen Alberta it nhat 10.000 nam truoc, vao cuoi thoi ky bang ha gan đay nhat. Ho đuoc cho la đa di cu tu Siberia đen Alaska qua mot cau đat lien xuyen qua Eo bien Bering va sau đo co the xuong phia Đong day nui Rocky đe sinh song tai chau My. Nhung nguoi khac co the đa di cu doc theo bo bien British Columbia roi dan dan vao đat lien. Sau thoi gian ho đa phan hoa thanh nhieu bo lac khac nhau, trong đo co cac bo lac nguoi da đo o đong bang (Plain Indians) o mien nam Alberta nhu Lien minh Blackfoot va nguoi Cree Đong bang (sinh song bang cach san bat bo rung), va nhung bo lac o phia Bac nhu nguoi Cree Rung va Chipewyan (sinh song bang san bat, lap bay, va cau ca).
Sau khi nguoi Anh đen Canada, khoang mot nua tinh bang Alberta, phia Nam tieu vuc song Athabasca, tro thanh Lanh tho Rupert bao gom tat ca đat trong luu vuc cac song ngoi chay vao vinh Hudson. Khu vuc nay đuoc vua Charles II cua Anh cap cho Cong ty Vinh Hudson (HBC) nam 1670, va nhung cong ty canh tranh buon ban long thu khong đuoc phep hoat đong tai đo.
Song Athabasca va nhung con song phia Bac khong thuoc lanh tho cua HBC vi chung chay vao Bac Bang Duong thay vi vinh Hudson, va chung la noi song ly tuong cua mot so loai co long. Nha tham hiem chau Au đau tien trong khu vuc Athabasca la Peter Pond, nguoi đa nghe đen đoan khuan vac Methye, noi co the di chuyen tu nhung song phia Nam đen nhung song phia Bac Lanh tho Rupert. Nhung nha buon ban long thu đa thanh lap Cong ty Tay Bac (NWC) tai Montreal nam 1779 đe canh tranh voi HBC. NWC chiem giu khu vuc phia Bac lanh tho Alberta. Nam 1778, Peter Pond xay dung Phao đai Athabasca tren Lac la Biche. Roderick Mackenzie xay dung Phao đai Chipewyan tren ho Athabasca 10 nam sau đo vao 1788. Nguoi anh em ho cua ong la Sir Alexander Mackenzie đa đi doc theo song Bac Saskatchewan đe đen điem cuc Bac gan Edmonton, roi đi bo ve huong Bac, đen song Athabasca, roi ong theo song đen ho Athabasca. Tai đay ong kham pha ra song chay manh ma ngay nay mang ten ong - song Mackenzie ma ong đa đi theo đen noi no chay vao Bac Bang Duong. Tro ve lai ho Athabasca, ong đi nguoc dong song Peace va cuoi cung đi đen Thai Binh Duong, nhu the ong tro thanh nguoi chau Au đau tien đi xuyen qua chau luc Bac My o phia Nam Mexico.
Khu vuc cuc nam cua Alberta tung la mot phan lanh tho Phap (roi Tay Ban Nha) Louisiana, đuoc ban cho Hoa Ky nam 1803; nam 1818, phan đat cua Louisiana phia Bac vi tuyen 49 Bac đuoc nhuong lai cho Đe quoc Anh.

Mau dich long thu đuoc phat trien o phia Bac, nhung nhung cuoc xung đot đam mau dien ra giua hai cong ty đoi thu HBC va NWC, va nao nam 1821 chinh quyen Anh đa ra lenh ca hai phai sap nhap đe cham dut cac cuoc xung đot. Cong ty Vinh Hudson hop nhat đa thong linh mau dich tai Alberta cho đen nam 1870, khi chinh phu Canada moi thanh lap mua đut Lanh tho Rupert. Mien Bac Alberta van nam trong Lanh tho Mien Tay Bac cho đen nam 1870, khi no va Lanh tho Rupert tro thanh Cac Lanh tho Tay Bac cua Canada.
Quan Alberta đuoc thanh lap trong bo phan Cac Lanh tho Tay Bac nam 1882. Voi so nguoi đinh cu tang truong, cac dan bieu đia phuong đuoc cu vao co quan lap phap lanh tho. Sau mot thoi gian dai van đong đoi tu tri, nam 1905 Quan Alberta đuoc mo rong va tro thanh mot tinh bang, va Alexander Cameron Rutherford đuoc bau lam thu hien đau tien. Chua đen 10 nam sau, tinh bang moi đa phai đoi dien voi nhung thu thach đac biet do The chien thu nhat gay ra khi so nguoi xung phong tham chien đa đe lai it cong nhan đe duy tri dich vu va san xuat. Hon 50% bac si Alberta đa tinh nguyen tham chien o nuoc ngoai.


= The ky 21 =

Ngay 21 thang 6 nam 2013, trong vu Lu lut Alberta 2013, Alberta đa chiu nhieu tran mua lon, gay ra lu lut khap mien Nam tinh bang doc theo cac song va nhanh Bow, Elbow, Highwood va Oldman. 12 đo thi o mien Nam Albert đa tuyen bo tinh trang khan cap đia phuong vao ngay 21 thang 6 khi muc nuoc dang cao va nguoi dan o nhieu đia phuong nhan lenh di tan.
Nam 2016, mot vu chay rung đa dan đen cuoc di tan vi chay rung lon nhat lich su Alberta, trong đo hon 80.000 nguoi đa buoc phai di tan.


Nhan khau Cuoc đieu tra dan so nam 2016 bao cao Alberta co dan so 4.067.175 nguoi o tai 1.527.678 trong 1.654.129 tong so đon vi nha cua, tang 11,6% so voi dan so nam 2011 la 3.645.257. Voi dien tich đat la 640.330,46 km2 (247.232,97 dam vuong Anh), mat đo dan so o đay la 6,4/km2 (16,5/sq mi) trong nam 2016. Statistics Canada uoc tinh tinh bang co dan so la 4.428.247 nguoi trong quy 2 nam 2020.
Tu nam 2000, dan so cua Alberta đa trai qua mot thoi ky tang truong tuong đoi cao, chu yeu la do nen kinh te đang nay no. Giua 2003 va 2004, tinh bang co ty le sinh đe cao (bang cac tinh bang lon hon nhu British Columbia), ty le nhap cu tuong đoi cao, va ty le nhap cu lien tinh cao so voi cac tinh bang khac. Nam 2016, Alberta tiep tuc la tinh bang co dan so tre nhat, voi tuoi trung binh la 36,7 nam, so voi tuoi trung binh toan quoc la 41,2 nam. Cung trong nam 2016, Alberta co ty le nguoi cao tuoi thap nhat (12,3%) trong cac tinh bang va mot trong nhung ty le tre em cao nhat (19,2%), gop phan vao dan so tre tuoi va tang truong cua Alberta.
Khoang 81% dan so song trong cac khu vuc đo thi trong khi 19% song o khu vuc nong thon. Đuong Hanh lang Calgary–Edmonton la khu vuc đo thi hoa nhat trong tinh bang va la mot trong nhung khu vuc đong dan nhat Canada. Nhieu thanh thi Alberta cung đa trai qua ty le tang truong rat cao trong nhung nam gan đay. Dan so Alberta đa tang truong tu 73.022 nguoi trong nam 1901 đen 4.067.175 nguoi nam 2016.


Kinh te Nen kinh te Alberta la mot trong nhung nen kinh te manh nhat the gioi, đuoc ho tro boi mot nen cong nghiep dau mo đang tang truong va o mot muc đo it hon la nong nghiep va cong nghe. Nam 2013, GDP binh quan theo đau nguoi cao hon so voi Hoa Ky, Na Uy, hoac Thuy Si, va cao nhat trong tat ca cac tinh bang nao khac tai Canada o muc 84,390 CA$. Con so nay la 56% cao hon muc binh quan toan quoc la 53,870 CA$ va hon gap hai lan mot so tinh bang giap bo Đai Tay Duong. Nam 2006, su khac biet voi muc binh quan đau nguoi toan quoc la lon nhat cho bat cu tinh bang nao trong lich su Canada. Theo đieu tra dan so nam 2006, thu nhap gia đinh trung vi sau khi tru thue o Alberta la CAD$70.986 (so voi CAD$60.270 toan quoc). Nam 2014, Alberta co nen kinh te lon thu nhi Canada, chi sau Ontario, voi GDP cao hon 376 ty CA$. GDP cua tinh bang tinh theo gia ca co ban đa tang 4,6% nam 2017 len đen CA$327.4 ty, la su tang truong cao nhat đuoc ghi nhan tai Canada, va đa ket thuc hai nam lien tuc giam sut.


Nguon tham khao Đoc them Lien ket ngoai Trang web
Alberta tren DMOZ
Alberta Encyclopedia
List of streets in Alberta with maps