Cuoc chien tranh Nagorno-Karabakh la cuoc xung đot vu trang dien ra tu thang 2 nam 1988 đen thang 5 nam 1994, tai vung Nagorno-Karabakh(I) nam trong vung lanh tho phia tay nam cua Azerbaijan, giua dan cu Nagorno-Karabakh tuyet đai đa so la nguoi Armenia, đuoc ho tro boi Cong hoa Armenia, chong lai Cong hoa Azerbaijan. (Cac cuoc xung đot vu trang quy mo nho tiep tuc tiep dien cho toi thang 8 nam 2008). Cung voi su gia tang chien su, Armenia va Azerbaijan, đeu la cac nuoc Cong hoa thuoc Lien bang Xo Viet cu, bi cuon vao cuoc chien tranh son cuoc o Karabakh vi Azerbaijan muon dap tat phong trao ly khai tai Nagorno-Karabakh. Chinh quyen vung đat nay bo phieu ung ho sap nhap vao Armenia, voi đa so dan cu Karabakh ung ho đoc lap trong cuoc trung cau dan y. Yeu cau sap nhap voi Armenia, ra đoi cuoi nhung nam 1980, dien ra mot cach hoa binh; nhung trong nhung thang tiep theo, khi Lien bang Xo Viet tan ra, đa bien thanh mot cuoc xung đot bao luc giua hai nhom sac toc, dan đen nhung to cao ve cac hanh vi thanh loc sac toc tu ca hai phia.
Cac cuoc xung đot no ra khong bao lau sau khi Quoc hoi Nagorno-Karabakh, mot tinh tu tri thuoc Azerbaijan, bo phieu ung ho viec gia nhap Armenia ngay 20 thang 2 nam 1988. Tuyen bo ly khai khoi Azerbaijan la ket qua cua su "bat binh keo dai tu phia cong đong nguoi Armenia o Nagorno Karabakh do su cam đoan tu do ton giao va van hoa boi chinh quyen trung uong Xo Viet va nha cam quyen Azerbaijan", nhung quan trong hon, la cuoc xung đot lanh tho.
Cung voi cac phong trao ly khai tai cac nuoc Cong hoa Baltic gom Estonia, Latvia va Litva, phong trao ly khai tai vung Kavkaz gop phan quan trong va cung la đac trung cua su sup đo Lien bang Xo Viet. Khi Azerbaijan tuyen bo đoc lap va cach chuc chinh quyen Karabakh, cong đong Armenia chiem đa so bo phieu tuyen bo ly khai khoi Azerbaijan va tuyen bo thanh lap nha nuoc Cong hoa Nagorno-Karabakh.
Giao tranh tren quy mo lon no ra vao cuoi mua đong nam 1992. Cac no luc thuong thao tu nhieu to chuc quoc te, bao gom ca OSCE that bai trong viec tim ra mot giai phap đuoc ca hai ben chap nhan. Mua xuan nam 1993, cac luc luong Armenia chiem đuoc cac khu vuc nam phia ngoai Karabahk, khien cho cuoc xung đot co nguy co lan rong voi su can thiep cua nhung quoc gia khac trong khu vuc. Toi cuoi cuoc chien, nguoi Armenia gianh đuoc quyen kiem soat phan lon vung lanh tho, ngoai ra con chiem đuoc them chung 9% lanh tho Azerbaijan. Chung 230.000 nguoi Armenia tu Azerbaijan va 800.000 nguoi Azeris tu Armenia va Karabakh phai chay ti nan do cuoc xung đot. Mot cuoc ngung ban do Nga lam trung gian đuoc ky ket thang 5 nam 1994 va đam phan hoa binh, trung gian boi OSCE van tiep dien ke tu đo.


Nguon goc tranh chap Chu quyen lanh tho Nagorno-Karabakh cho toi ngay nay van la mot van đe bi tranh cai quyet liet giua Armenia va Azerbaijan. Nguoi Armenia goi no la Artsakh, voi lich su keo dai nhieu the ky, va đa trai qua nhieu ach thong tri cua nhieu đe quoc trong vung. Cuoc tranh cai tuy nhien tap trung chinh vao thoi ky sau cuoc Đai chien the gioi lan thu nhat. Sau khi Đe quoc Ottoman đau hang, Đe quoc Nga cung sup đo thang 10 nam 1917, va roi vao vong kiem soat cua nhung nguoi Bolshevik. Ba quoc gia o mien Kavkaz, la Armenia, Azerbaijan va Gruzia, truoc đo nam duoi ach thong tri cua Sa Hoang, tuyen bo đoc lap va thanh lap Lien bang Ngoai Caucasus, nhung lien bang nay nhanh chong giai tan chi sau ba thang ton tai.


= Chien tranh Armenia-Azerbaijan 1918-1920 =
Xung đot nhanh chong bung len giua Cong hoa Armenia va Cong hoa Azerbaijan tai ba vung Nakhichevan, Zangezur (nay la tinh Syunik thuoc Armenian) va vung Karabakh. Armenia va Azerbaijan cai nhau ve viec phan đinh đuong bien gioi cua cac tinh tren. Nguoi Armenia tai Karabakh muon tuyen bo đoc lap, nhung khong thanh cong trong viec thiet lap lien lac voi Cong hoa Armenia. Sau khi Đe che Ottoman bi đanh bai, quan Anh chiem đong mien Nam Caucasus nam 1919. Chinh quyen Anh tam thoi xac nhan voi Khosrov bey Sultanov (nguoi đuoc bo nhiem boi chinh phu Azerbaijan) lam tong tran Karabakh va Zangezur, trong khi cho quyet đinh cuoi cung tu Hoi nghi Paris nam 1919.


= Chia cat duoi thoi Lien Xo =
Hai thang sau, quan đoan 11 Lien Xo giai phong vung Caucasus va chi trong vong 3 nam, toan bo cac Cong hoa Caucasus đa gia nhap vao Cong hoa Xa hoi chu nghia Xo viet Lien bang Ngoai Caucasus thuoc Lien Xo. Nhung nguoi Bolshevik tiep đo thanh lap mot Uy ban gom 7 thanh vien, Hoi đong Caucasus (goi tat la Kavburo), duoi su giam sat cua lanh tu Lien Xo sau nay la Joseph Stalin, chinh uy nhan dan ve van đe cac dan toc thieu so, voi nhiem vu giai quyet cac van đe o đay. Mac du Uy ban bo phieu 4-3 chap thuan đat Karabakh vao Cong hoa Xa hoi chu nghia Xo viet Armenia moi đuoc thanh lap, su phan đoi tu phia cac lanh tu Azerbaijan, bao gom ca chu tich Đang Cong san Azerbaijan Nariman Narimanov va mot cuoc noi day chong chinh quyen Xo viet tai thu đo Armenia la Yerevan nam 1921 lam xau đi quan he giua Armenia va Nga. Nhung nhan to đo dan đen viec Uy ban đao nguoc quyet đinh ban đau, va trao Karabakh cho Azerbaijan nam 1921, sau đo sap nhap lanh tho Tinh tu tri Nagorno-Karabakh (NKAO) vao Azerbaijan nam 1923, mac du 94% dan cu la nguoi Armenia. Thu phu đuoc chuyen tu Shusha ve Khankendi, sau đoi thanh Stepanakert.
Cac hoc gia Armenia va Azeri đoan rang quyet đinh cua phia Nga thuc chat la lam theo nguyen tac "chia đe tri". Mot vi du, nhu viec lanh tho Nakhichevan, voi vi tri đia ly la lung, bi ngan cach boi Armenia, nhung lai thuoc Azerbaijan. Nhung nguoi khac thi đoan la đay la cach bay to thien chi cua chinh quyen Xo viet đe giu quan he tot voi chinh quyen Ataturk cua Tho Nhi Ky. Nguoi Armenia lien tuc tu choi chap nhan quyet đinh nay, va lien tuc phan đoi tinh hop le cua no trong nhung thap ky tiep đo duoi chinh quyen Xo viet.


Thang 2 nam 1988, van đe Karabakh nong bong tro lai Voi tu cach Tong thu ky Lien Xo, Mikhail Gorbachev nam quyen nam 1985 va bat đau ke hoach cai to cua minh. Cac ke hoach đo co the tom gon trong hai chuong trinh: perestroika va glasnost. Perestroika huong ve cai cach kinh te, con glasnost trao cac quyen tu do ngon luan co gioi han, khien nguoi dan co the khieu nai ve he thong So viet va cac nha lanh đao. Tren co so đo, ban lanh đao Cong hoa so viet Karabakh quyet đinh bo phieu thong nhat lanh tho tu tri nay voi Armenia ngay 20 thang 2 nam 1988. Cac nha lanh đao nguoi Armenia o Karabakh phan nan la tai đay khong co sach giao khoa cung nhu đai phat thanh dung tieng Armenia, va rang cac lanh đao Đang Cong san Azerbaijan, Tong bi thu Heydar Aliyev tien hanh cac hoat đong rong khap nham "Azeri hoa" lanh tho nay, tang cuong anh huong cung nhu dan so nguoi Azeris sinh song tai Nagorno-Karabakh, trong khi thu giam so dan nguoi Armenian(nam 1987, Aliev tu chuc Tong bi thu Bo chinh tri Azerbaijan). Toi nam 1988, nguoi Armenia tai Karabakh đa giam xuong con ba phan tu tong so dan cu tai đay.
Dan đau phong trao la cac nhan sy nguoi Armenia va ca cac tri thuc Nga, nhu nha hoat đong đoi lap, tung đuoc giai Nobel, Andrei Sakharov. Truoc khi tuyen bo (bo phieu trung cau thong nhat voi Armenia), nguoi Armenia to chuc bieu tinh phan đoi va tien hanh bai cong tai Yerevan, đoi thong nhat voi lanh tho nay. Nguoi Azeri cung ngay lap tuc bieu tinh đap lai tai Baku. Phan ung truoc cac cuoc bieu tinh, Gorbachev tuyen bo bien gioi giua cac nuoc Cong hoa khong the xe dich, theo tinh than Đieu 78 cua Hien phap Lien Xo nam 1977. Gorbachev cung tuyen bo la, nhieu vung khac thuoc Lien Xo cung co mong muon thay đoi lanh tho, nen viec ve lai bien gioi tai Karabakh se tao nen mot tien le nguy hiem. Nguoi Armenia nhin nhan quyet đinh Kavburo nam 1921 (tach Karabakh khoi Armenia) voi thai đo khinh thi, cho rang bang quyet tam cua minh, ho co the sua chua mot sai lam co tinh chat lich su, theo nguyen tac tu quyet, la mot quyen đuoc đam bao trong hien phap Nguoi Azeri thi coi đoi hoi tu bo lanh tho boi nguoi Armenia la khong the hieu noi, va ung ho lap truong cua Gorbachev.


Qua trinh vu trang Sau khi Lien Xo tan ra mua thu nam 1991, ca hai phe tim kiem vu khi tu cac kho quan su nam rai rac o Karabakh. Thoat đau phe Azerbaijan co uu the hon: Trong cuoc chien tranh lanh, hoc thuyet quan su cua phia Xo Viet ve viec phong thu vung Caucasus vach ra chien luoc đat Armenia vao vung chien su, trong truong hop thanh vien NATO la Tho Nhi Ky xam luoc tu huong tay. Vi vay, Cong hoa Xo viet Armenian chi co 3 su đoan bo binh va khong co san bay nao, trong khi Cong hoa Xo viet Azerbaijan co toi 5 su đoan va 5 san bay. Hon the nua, phia Armenia chi co khoang 500 toa xe lua đan duoc, trong khi phia Azerbaijan co đen muoi ngan toa xe đan duoc.
Khi luc luong cua Bo noi vu Nga bat đau rut khoi khu vuc, ho bo lai cho nguoi Armenia va Azerbaijan mot kho khong lo đan duoc va xe quan su. Quan chinh quy đuoc chinh quyen Gorbachev gui đen tu 3 nam truoc nguyen la tu cac nuoc Cong hoa khac thuoc Lien Xo, va phan đong trong so ho khong muon o lai đay lau hon nua. Phan lon binh linh đeu la linh quan dich tre va ngheo, nen nhieu nguoi trong so ho ban lai vu khi lay tien cho bat ky phe nao, hay chi đon gian la đoi lay vodka uong, mot so tham chi con muon ban xe tang va xe boc thep cho quan (APC). Cac kho vu khi khong đuoc kiem soat la nguyen do khien ca hai phe buoc toi va che nhao chinh sach cua Gorbachev la nguyen nhan chinh dan đen cuoc chien. Phia nguoi Azeris mua mot so lon cac xe quan su đo, nhu bo Ngoai giao Azeri cho biet thang 11 nam1993, rang ho đa mua đuoc 286 xe tang, 842 xe boc thep va 386 phao. Mot so cho đen cung bat đau hoat đong, ban ca vu khi xuat xu tu phuong Tay.
Nhieu bang chung khac cung cho thay phia Azerbaija nhan đuoc nhieu vien tro quan su tu phia Israel, Iran, Tho Nhi Ky va nhieu quoc gia A Rap]]. Phan lon trong so đo la cac vu khi do Nga san xuat, hoac đen tu cac nuoc đong Au, tuy nhien, ca hai phia tham chien đeu to ra rat sang tao. Cong đong Armenia hai ngoai quyen gop mot so lon tien bac gui ve cho Armenia, va tham chi van đong Quoc hoi My ra luat "Section 907 of the Freedom Support Ac" đe phan đoi viec Azerbaijan tien hanh phong toa Armenia; han che viec ho tro quan su cua Hoa Ky cho Azerbaijan nam 1992. Trong khi phia Azerbaijan buoc toi nguoi Nga ho tro cho phia Armenia, thi thuc te la "binh linh Azeri trong khu vuc đuoc vu trang tot hon rat nhieu bang vu khi thoi So viet, so voi đoi thu cua ho."
Khi Gorbachev tu chuc Tong bi thu ngay 26 thang 12 nam 1991, cac Cong hoa con lai la Ukraina, Belarus va Nga tuyen bo đoc lap, va Lien Xo ngung ton tai ngay 31 thang 12 nam 1991. Viec giai tan Lien bang Xo viet do bo nhung rao can cuoi cung ngan can hai phia Armenia va Azerbaijan tien hanh mot cuoc chien tong luc. Mot thang truoc đo, Quoc hoi Azerbaijan bai bo hien trang cua Karabakh la mot tinh tu tri, đoi ten thu phu cua no thanh "Xankandi". Đoi lai, ngay 10 thang 12, mot cuoc trung cau dan y dien ra o Karabakh boi thanh vien nghi vien (cong đong Azeri tay chay cuoc trung cau), voi nguoi Armenia bo phieu ap đao ung ho đoc lap. Ngay 6 thang 1 nam 1992, vung nay tuyen bo đoc lap tu Azerbaijan.
Viec quan bo noi vu Lien Xo rut khoi vung Nagorno-Karabakh chi mang tinh tam thoi. Toi thang 2 nam 1992, cac nuoc thuoc Lien Xo cu thanh lap Cong đong cac quoc gia đoc lap (SNG). Trong khi Azerbaijan khong tham gia, thi Armenia lo ngai viec Tho Nhi Ky co the can thiep quan su vao cuoc xung đot, gia nhap SNG vi no se đong vai tro "la chan quan su bao ve". Thang 1 nam 1992, luc luong SNG tien vao, đong đai ban doanh tai Stepanakert, bat đau đong vai tro tich cuc hon trong viec gin giu hoa binh, sap nhap them vao cac đon vi cu o đo, trong đo co Trung đoan Bo binh co gioi 366 va Quan đoan 4 So viet cu.


Tang cuong luc luong Cac cuoc xung đot le te giua nguoi Armenia va Azeris tro nen quyet liet hon sau "chien dich Ring", thu hut hang ngan quan tinh nguyen gia nhap cac luc luong ca hai phia Armenia va Azerbaijan. Tai Armenia, mot đe tai đuoc lap đi lap lai khi đo so sanh va than tuong hoa cac chien binh ly khai voi cac nhom du kich quan Armenia trong lich su, cung nhu cac anh hung đuoc nguong mo nhu Andranik Ozanian va Garegin Njdeh, nhung nguoi chien đau chong lai Đe quoc Ottoman trong khoang cuoi the ky 19, đau the ky 20. Them vao viec chinh phu ban bo lenh tong quan cho đan ong đo tuoi 18-45, rat nhieu nguoi Armenia tinh nguyen chien đau va thanh lap cac phan đoi tchokats, chung 40 nguoi, cung voi vai đon vi tuong tu thanh mot toan quan duoi quyen cua mot thieu ta. Ban đau, nhieu nguoi trong so ho chon thoi gian va đia điem ho muon tham chien, thuong la chang suy tinh ky gi, khi tham gia tan cong hay phong thu mot khu vuc. Viec bat tuan lenh xay ra nhu com bua, nhieu nguoi khong ra trinh dien, hay lot đo cua nhung nguoi tu tran, hay lay cap dau xe boc thep va đem ban tren cho đen.
Nhieu phu nu cung phuc vu trong quan Armenia; tuy nhien, ho thuong đong vai tro ho tro, nhu so cuu, tai thuong... hon la truc tiep tham chien. Tinh hinh quan Azerbaijan cung tuong tu, tuy nhien ho đuoc to chuc tot hon trong nhung nam đau cuoc chien. Chinh phu Azeri cung ra lenh nhap ngu, va nhieu nguoi Azeris hang phai tong quan đe chien đau, trong nhung thang đau tien cua cuoc xung đot, sau khi Lien Xo sup đo. Quan đoi quoc gia Azerbaijan gom khoang 30 ngan quan, cong voi khoang 10 ngan quan đac nhiem OMON ban vu trang, vai ngan quan tinh nguyen thuoc Mat tran Binh dan. Suret Huseynov, mot nguoi Azeri giau co, cung thanh lap lu đoan dan quan cua rieng minh, lu đoan 709 cua quan đoi Azerbaijan, va mua nhieu sung đan va xe co tu kho vu khi cua Su đoan 23 bo binh co gioi Nga. Lu đoan bozkurt hay soi xam cua Isgandar Hamidov cung đuoc huy đong đe tham chien. Chinh phu Azerbaijan bo ra mot khoan tien lon đe tuyen mo linh đanh thue, tu nguon loi dau mo quanh Bien Caspi.
Cac binh si thuoc Lien Xo cu cung phuc vu trong ca hai phe. Vi du tieu bieu la tuong Anatoly Zinevich, o lai Nagorno-Karabakh trong 5 nam (1992 – 1997) va tham gia len ke hoach va tien hanh nhieu chien dich cua quan Armenia. Toi cuoi cuoc chien, ong nam vai tro Tham muu truong cua luc luong vu trang NKR. Uoc tinh luc luong khi tai cac ben xung đot trong khoang thoi gian 1993–1994:

Đe so sanh, tong so đan ong trong đo tuoi quan dich o Armenia, tu 17–32, la 550.000 nguoi, trong khi o Azerbaijan la 1.3 trieu. Phan lon đan ong o ca hai phia đe đa phuc vu trong Quan đoi Lien Xo, va co it nhieu kinh nghiem quan su truoc khi chien cuoc no ra. Trong so nhung nguoi Armenia o Karabakh, khoang 60% đa phuc vu trong quan đoi Lien Xo. Phan lon nguoi Azeris, tuy nhien, thuong bi phan biet đoi xu trong thoi ky tai ngu trong quan đoi Xo Viet, va thuong phai phuc vu trong cac đon vi xay dung, hon la trong cac đon vi chien đau. Mac du hai hoc vien quan su, trong đo co mot truong hai quan đa đuoc thanh lap o Azerbaijan, viec thieu hut kinh nghiem quan su la mot trong nhung nhan to khien phia Azerbaijan to ra thieu chuan bi cho cuoc chien


Mua xuan 1992, cac chien thang ban đau cua nguoi Armenia = Khojaly =
Cong hoa Armenia bac bo viec ho cung cap vu khi, xang dau, luong thuc va hau can cho luc luong noi day o Nagorno-Karabakh. Tuy nhien, ve sau Ter-Petrossian thua nhan la đa cung cap hau can, cung nhu tra luong cho quan noi day, nhung khong thua nhan viec gui quan sang truc tiep tham chien. Armenia phai đoi mat voi mot cuoc phong toa nang ne tu phia Azerbaijan cung nhu chiu suc ep tu phia Tho Nhi Ky, von cung nguon goc dan toc va co moi lien he lich su voi Azerbaijan. Con đuong bo duy nhat noi lien Armenia voi Karabakh phai xuyen qua vung nui hanh lang Lachin. San bay duy nhat o vung nay nam o thi tran nho Khojaly, chung 7 km ve phia bac Stepanakert voi dan cu tu 6 đen 10 ngan nguoi. Them vao đo, Khojaly con đong vai tro can cu phao binh ke tu ngay 23 thang 2, ban pha cac đon vi Armenia va Nga tai thu phu Stepanakert. Toi cuoi thang 2, Khojaly hau nhu đa bi phong toa hoan toan. Ngay 26 thang 2, cac luc luong Armenia, đuoc xe boc thep cua trung đoan 366 cua Nga ho tro, mo cuoc tan cong đanh chiem Khojaly.
Theo phia Azerbaijan va mot so to chuc khac, va tieu su cua mot chi huy cao cap Armenia, Monte Melkonian, do anh trai cua ong ghi lai va xuat ban,, sau khi cac luc luong Armenia chiem đuoc Khojaly, ho tien hanh tham sat hang tram dan thuong chay di tan khoi thi tran. Phia Armenia truoc đo đa tuyen bo ho se tan cong thi tran, nhung bo ngo mot hanh lang cho dan thuong chay ti nan. Tuy nhien, khi cuoc tan cong dien ra, quan Armenia de dang đe bep quan phong thu. Quan Azerbaijan cung dan chung bo chay ve thanh pho Agdam o phia bac, van con do nguoi Azeri kiem soat. Đuong bang cua san bay bi co tinh pha huy, khong the su dung đuoc. Luc luong tien cong tiep đo truy kich nhung nguoi bo chay va ban vao ho, khien cho hang chuc dan thuong bi thiet mang. Đoi mat voi cao buoc tham sat dan thuong, chinh quyen Armenia bac bo viec tham sat xay ra, va xac nhan chien dich tan cong nham khoa hong phao binh tu Khojaly. Khong co con so chinh xac ve so nguoi thiet mang, nhung uoc tinh toi thieu co 485 nguoi chet. Theo phia Azerbaijan, trong thoi gian tu 25–26 thang hai, co 613 thuong dan, trong đo co 106 phu nu va 83 tre em, bi thiet mang.
Theo bao cao cua to chuc quyen con nguoi Helsinki Watch, cho biet, quan đac nhiem Azerbaijan OMON va "dan quan, mac quan phuc va mang theo vu khi, chay lan vao dan thuong", co le la nguyen nhan khien luc luong Armenia no sung vao ho.


= Đanh chiem Shusha =
Sau su kien Khojaly, tong thong Azerbaijan, Ayaz Mutalibov buoc phai tu chuc vao ngay 6 thang 3, nam 1992, duoi suc ep du luan do that bai trong viec bao ve va di tan dan cu o Khojaly. Trong cac thang tiep theo, cac chi huy nguoi Azeri, bam tru o thanh luy cuoi cung Shusha trong vung, tien hanh mot cuoc ban pha quy mo lon vao thu phu Stepanakert su dung cac dan hoa tien nhieu nong Grad. Toi thang 4, cac cuoc ban pha khien cho 50.000 nguoi song tai Stepanakert phai tru an trong cac cong su va tang ham. Đoi mat voi cac cuoc xam nhap bang bo binh vao cac vi tri ngoai vi thanh pho, cac chi huy quan su Nagorno-Karabakh to chuc mot chien dich đanh chiem thi tran nay.
Ngay 8 thang 5, mot luc luong gom hang tram quan Armenia, ho tro boi xe tang va may bay truc thang, tien cong phao đai Shusha. Giao tranh quyet liet dien ra tren đuong pho thi tran, khien cho hang tram nguoi thuoc ca hai phia thiet mang. Khong chong lai noi luc luong ap đao, chi huy Azeri tai Shusha ha lenh thao lui, giao tranh cham dut ngay 9 thang 5.
Viec Shusha that thu lam rung đong Tho Nhi Ky. Quan he giua quoc gia nay va Armenia von đa tro nen tot hon sau khi Armenia gianh đuoc đoc lap, nhung dan xau đi tu khi Armenia chiem đuoc uu the tai Nagorno-Karabakh. Nguoi Armenia van thu oan nguoi Tho, ke tu cuoc diet chung Armenia do Tho Nhi Ky tien hanh tu truoc khi Lien Bang Xo Viet hinh thanh.. Nhieu nguoi Armenia van goi chung nguoi Azeris la "Tho", vi ho co chung nguon goc dan toc. Thu tuong Tho Nhi Ky, Suleyman Demirel, cho biet ong chiu suc ep nang ne phai can thiep va ho tro Azerbaijan. Tuy nhien Demirel phan đoi chinh sach can thiep, cho rang viec Tho Nhi Ky can thiep se lam bung no cuoc xung đot Hoi giao - Thien chua giao (nguoi Tho đa phan theo Hoi giao).
Tho Nhi Ky tuy khong gui quan tham chien, nhung vien tro mot so lon trang thiet bi quan su va co van cho Azerbaijan. Thang 5 nam 1992, chi huy cac luc luong SNG, Nguyen soai Yevgeny Shaposhnikov, ra mot thong cao, canh cao cac quoc gia phuong tay, đac biet la Hoa Ky, khong nen can thiep vao cuoc xung đot tai Caucasus; vi se đay "chung toi [SNG-Cong đong cac quoc gia đoc lap] toi bo đai chien the gioi lan thu ba, va viec đo la khong the chap nhan đuoc."
Mot canh quan Chechnya, chi huy boi Shamil Basayev, cung tham chien, theo đai ta nguoi Azeri Azer Rustamov, nam 1992, "hang tram quan tinh nguyen Chechen do Shamil Basayev va Salman Raduev chi huy, danh cho chung toi su giup đo to lon trong cac tran đanh". Basayev đuoc cho la mot trong so cac chien binh cuoi cung rut khoi Shusha. Basayev ve sau ke lai la trong đoi binh nghiep cua minh, ong ta va tieu đoan cua minh chi that tran mot lan duy nhat, va đo la tran chien o Karabakh đanh lai tieu đoan "Dashnak". Ong ta cho biet ong rut canh quan mujahideen cua minh khoi cuoc xung đot, khi chien su tro nen mang tinh dan toc chu nghia, hon la thanh chien. Cung tai đay Basayev lan đau biet đen Amir Ibn Khattab Bo quoc phong Azerbaijan bac bo viec Khatab tham chien o đay.


= Phong toa Lachin =
Viec Shusha that thu khien quoc hoi Azeri buoc Mamedov phai chiu trach nhiem, roi phe truat ong ta, đong thoi do bo moi trach nhiem Mutalibov phai chiu trong viec Khojaly that thu, roi bo nhiem ong len lam Tong thong ngay 15 thang 5 nam 1992. Nhieu nguoi Azeris xem đong thai nay la mot cuoc đao chinh, cung voi viec bai bo cuoc bau cu quoc hoi theo du đinh se tien hanh vao thang 6 nam đo. Quoc hoi Azeri khi đo bao gom chu yeu la cac lanh đao Cong san cu, viec mat Khojaly va Shusha chi lam tang them mong muon cua dan chung tien hanh bau cu tu do...
Them vao tinh hinh von đa roi boi, nguoi Armenia mo cuoc tan cong ngay 18 thang 5 đe đanh chiem thi tran Lachin tren hanh lang hep chien luoc ngan cach Armenia va Nagorno-Karabakh. Thi tran nay chi đuoc phong ngu rat so sai, nen chi trong ngay hom sau, nguoi Armenia đa chiem đuoc thi tran va can quet tan quan Azeris đe mo con đuong tiep noi voi Armenia, cho phep cac đoan xe tiep vien co the bang qua con đuong đeo Lachin tien vao Karabakh.
Viec Lachin that thu la đon cuoi cung giang vao che đo Mutalibov. Cac cuoc bieu tinh dien ra bat chap lenh cam, roi cuoc đao chinh cua nhung nguoi theo Mat tran binh dan no ra. Giao tranh giua quan chinh phu va nguoi cua Mat tran binh dan ngay cang ac liet, phe đoi lap chiem đuoc nha quoc hoi o Baku va san bay cung voi phu tong thong. Ngay 16 thang 6 nam 1992, Abulfaz Elchibey đuoc bau lam lanh đao Azerbaijan, nhieu thu linh cua Đang Mat tran binh dan cung đuoc bau vao nghi vien. Nhung nguoi chu xuong cuoc noi day cao buoc Mutalibov la khong het minh va yeu kem trong cuoc chien o Karabakh. Elchibey nhat quyet phan đoi viec nho Nga ho tro, thay vao đo tim kiem lien ket chat che voi Tho Nhi Ky.


Xung đot leo thang = Chien dich Goranboy =

Ngay 12 thang 6 nam 1992, quan đoi Azeri, cung voi lu đoan cua Huseynov, su dung mot so lon xe tang, xe boc thep cho quan va may bay truc thang chien đau, mo chien dich Goranboy, mot chien dich lon keo dai ba ngay o khu vuc Shahumyan hau nhu khong đuoc phong thu, nam o phia bac Nagorno-Karabakh, va đanh chiem đuoc hang chuc lang mac o khu vuc Shahumyan, von nam trong tay luc luong Armenia. Mot ly do khac giai thich viec mat tran nay tan vo de dang la vi no đuoc phong ngu boi cac phan đoi quan tinh nguyen tu Armenia, nhung ho đa tro ve nha sau chien thang Lachin. Chien dich nay khien chinh quyen Armenian phai ra mat đe doa Azerbaijan rang ho se cong khai ho tro luc luong noi day o Karabakh.
Cuoc tan cong buoc luc luong Armenian phai rut lui theo phia nam ve Stepanakert, noi cac chi huy Karabakh đa phai tinh đen viec pha huy đap thuy đien Martakert trong yeu trong vung, neu nhu ho khong chan lai đuoc chien dich nay. Chung 30.000 nguoi Armenian buoc phai doi bo nha cua chay ti nan, vi luc luong tan cong đa chiem đuoc gan nua lanh tho Nagorno-Karabakh. Tuy nhien, mui đot kich cua quan Azeris bi chan lai boi truc thang chien đau. Nguoi ta cho la rat nhieu to linh lai xe tang cua quan Azeri la linh Nga thuoc Su đoan 104 Du can ve, đong tai Ganja, va nghich ly la, cung chinh nhung đon vi thuoc su đoan đo chan đung ho. Theo mot quan chuc chinh phu Armenia, ho đa thuyet phuc đuoc cac đon vi quan Nga ban pha, va chan đung lai đuoc cuoc cong kich trong may ngay, tao đieu kien cho chinh quyen Armenia phuc hoi ton that, va mo cuoc phan cong đe tai lap tuyen mat tran truoc khi no ra chien dich.


= No luc trung gian hoa giai =
Mua he 1992, to chuc CSCE (sau nay la OSCE), thanh lap nhom Minsk o Helsinki, bao gom 7 quoc gia, đong chu tich gom Phap, Nga va Hoa Ky, nham muc tieu trung gian đam phan hoa binh giua Armenia va Azerbaijan. Tuy nhien, trong cuoc hop thuong đinh thuong nien nam 1992, to chuc nay khong thanh cong trong viec đe cap đen va giai quyet nhieu van đe nay sinh ke tu khi Lien Xo tan ra, chu chua ke đen cuoc xung đo Karabakh. Cuoc chien o Nam Tu, chien tranh o Moldova voi Cong hoa ly khai Transnistria, yeu sach đoi đoc lap khoi Nga cua nguoi Chechnya va viec Gruzia mau thuan voi Nga trong van đe Abkhazia va Nam Ossetia đeu la cac van đe nghi su quan trong hang đau, lien quan đen nhieu nhom sac toc xung đot lan nhau.
To chuc CSCE đe xuat su dung luc luong gin giu hoa binh NATO va SNG đe kiem soat lenh ngung ban, bao ve cac chuyen hang nhan đao gui đen cho nguoi ti nan. Mot vai lenh ngung ban đuoc đua vao hieu luc sau chien dich thang 6, nhung viec đua luc luong gin giu hoa binh cua chau Au, đuoc Armenia chap thuan, khong tro thanh hien thuc. Y tuong đua 100 quan sat vien quoc te đen Karabakh đuoc đat ra, nhung đam phan giua cac lanh đao Armenia va Azeri đo vo hoan toan vao thang 7. Nuoc Nga kien quyet phan đoi su co mat cua bat ky luc luong đa quoc gia nao o vung nui Caucasus, coi đo la hanh vi xam lan vao "san sau" cua minh.


= Giao tranh tai dien =

Cuoi thang 6, mot chien dich tan cong nho cua quan Azeri dien ra, nham vao thi tran Martuni o nua đong nam cua Karabakh. Luc luong tan cong gom hang chuc xe tang va xe boc thep, ho tro boi vai đai đoi bo binh, dan quan doc theo mat tran Majgalashen va Jardar gan Martuni va Krasnyi Bazar. Chi huy trung đoan Martuni, Monte Melkonian, đuoc binh si cua minh menh danh la "Avo", du khong co xe boc thep hang nang, cung tim cach đay lui đuoc may đot tan cong cua quan Azeri
Cuoi thang 8 nam 1992, chinh quyen Nagorno-Karabakh roi vao tinh hinh hon loan, cac thanh vien chinh phu tu nhiem ngay 17 thang 8. Quyen luc đuoc trao vao tay mot hoi đong goi la Uy ban Quoc phong, chu tich la Robert Kocharyan, tuyen bo ho se tam thoi nam quyen cho toi khi cuoc xung đot cham dut. Cung thoi gian, Azerbaijan mo nhieu cuoc tan cong bang phi co, nem bom vao cac vi tri dan cu. Kocharyan len an cai ong goi la su co y giet choc dan thuong cua phia Azeris, va su tho o, bang quan cua phia Nga trong viec đe cho cac kho vu khi cua minh bi mang ra ban hay chuyen giao cho Azerbaijan. Tuyen bo cua Kocharyan đuoc xac nhan boi cac phi cong Nga va Ukraina, đuoc thue đe lai may bay cho khong luc Azerbaijan, sau khi bi ban roi gan Stepanakert. Cac phi cong cho biet cac chi huy Azerbaijani vach ke hoach ban pha cac khu dan cu thay vi cac muc tieu quan su, nham tao ra su hoang loan trong dan cu song o thu phu


= Mua đong 1992 =
Mua đong nam 1992 đen gan, ca hai phia đeu tranh tung ra cac chien dich lon đe bao ton nguon cung ung nhu đien va dau cho nhu cau dan su. Mac du đa mo đuoc mot con đuong noi voi cac khu dan cu o Karabakh, ca Armenia lan vung lanh tho nay đeu phai trai qua mot thoi ky kho khan, do cuoc phong toa ma Azerbaijan tien hanh. Du khong hoan toan bi cat đut voi the gioi ben ngoai, nhung hang vien tro gui qua đuong Tho Nhi Ky chi đen nho giot
Do thieu luong thuc va đien tram trong, sau khi nha may đien hat nhan Metsamor phai đong cua, tinh hinh kinh te Armenia rat am đam: o Gruzia, mot cuoc xung đot voi cac vung lanh tho ly khai Abkhazia va Nam Ossetia bung len, quan ly khai lien tuc đot kich cac chuyen xe va tuyen đuong dan dau tu Nga đen Armenia. Cung giong nhu mua đong 1991–1992, mua đong 1992–1993 het suc khac nghiet, rat nhieu gia đinh tren toan Armenia va Karabakh phai chiu canh khong co nuoc nong va lo suoi.
Cac nhu yeu pham khac, nhu ngu coc, con kho kiem đuoc hon. Cong đong Armenia hai ngoai quyen gop tien bac va gui đo tiep te ve cho Armenia. Trong thang 12, hai chuyen tau cho 33.000 tan ngu coc va 150 tan bot cho tre em đuoc chuyen ve tu Hoa Ky theo đuong Bien Đen cap cang Batumi cua Gruzia. thang 2 nam 1993, Cong đong chau Au cung gui 4.5 trieu Ecu cho Armenia. Lang gieng phia nam cua Armenia la Iran, cung ho tro kinh te cho Armenia bang cach cung cap nang luong va đien cho Armenia. Lap truong chong Iran cua Elchibey cung nhu nhung tuyen bo muon thong nhat voi cac vung dan cu nguoi Azeri thieu so o Iran lam quan he giua hai phia tro nen cang thang.
Nhung nguoi Azeris mat nha cua buoc phai song trong cac khu trai tam bo do chinh quyen Azerbaijan va Iran dung. Hoi chu thap đo cung phan phat chan man cho nguoi dan Azeris, va cho biet toi thang 12, đa co đu luong thuc danh cho nguoi ti nan. Azerbaijan cung phai vat lon đe khoi phuc lai nen cong nghiep khai thac dau cua minh, nguon xuat khau chinh cua ho. Cac nha may loc dau cua ho khong đuoc chay het cong suat, va san luong khai thac thap hon nhieu so voi uoc tinh. Nam 1965, cac gieng dau o Baku san xuat đuoc 21.5 trieu tan dau hang nam; toi 1988, con so đo chi con gan 3.3 trieu tan. Trang thiet bi lac hau tu thoi So Viet, va viec cac cong ty dau mo phuong tay e ngai khong muon đau tu vao mot vung đat co chien tranh, noi đuong ong dan dau lien tuc bi pha hoai, khien cho Azerbaijan khong the nao phat huy het đuoc nguon tai nguyen giau co cua minh.


Mua he 1993, chien tranh lan rong = Xung đot noi bo =
Mac du phai hung chiu mot mua đong kiet que, ca hai phe ho hoi chao đon nam moi. Tong thong Azerbaijan to ra lac quan trong kha nang mang lai mot giai phap chap nhan đuoc cho cuoc xung đot, voi Tong thong Armenia Ter-Petrossian. Nhung nhung tia hy vong mong manh nhanh chong bi dap tat vao thang 1 nam 1993, du cho nhung loi keu goi ngung ban tu phia Tong thong Boris Yeltsin va George H. W. Bush, khi chien su trong khu vuc am i tro lai. Luc luong Armenia bat đau mot đot cong kich moi, đanh chiem cac lang o phia bac Karabakh von nam trong tay quan Azeris tu mua thu nam truoc.
Su that vong voi cac that bai quan su dan đen nhung hau qua tai hai trong noi bo Azerbaijan. Quan đoi Azerbaijan ngay cang tro nen tuyet vong, bo truong bo quoc phong Gaziev va lu đoan Huseynov quay sang cau cuu Nga, mot buoc đi nguoc lai voi chinh sach cua Elchibey va bi xem la bat phuc tung. Cac cuoc au đa chinh tri va tranh cai ve viec dich chuyen vi tri cac đon vi quan đoi giua Bo truong bo noi vu Isgandar Hamidov va Gaziev dan đen viec ong nay tu chuc vao ngay 20 thang 2. Mot cuoc cai to noi cac cung dien ra o Armenia, Ter-Petrossian bai nhiem thu tuong Khosrov Arutyunyan va noi cac vi khong thuc thi đuoc mot ke hoach kinh te kha di. Cac cuoc bieu tinh phan đoi cua nguoi Armenians chong lai Ter-Petrossian bi đan ap va dap tat.


= Tran Kelbajar =
Nam o ngoai lanh tho phia bac Karabakh, la tinh Kelbajar cua Azerbaijan, cung nam tren bien gioi voi Armenia. Voi dan so chung 45.000, dan cu cua may chuc lang o đay bao gom chu yeu nguoi Azeris va nguoi Kurds. Thang 3 nam 1993, cac khu vuc do nguoi Armenia kiem soat gan đap chua nuoc Sarsang o Mardakert bi quan Azeris tan cong. Sau khi hoan tat nhiem vu bao ve Martuni, cac chien binh cua Melkonian đuoc giao nhiem vu đanh chiem Kelbajar, xuat phat điem cua cac đot xam nhap bo binh va ban pha bang phao binh. Hau nhu khong gap may khang cu tu phia quan Azeris, cac chien binh cua Melkonian nhanh chong chiem đuoc mot ban đap trong khu vuc va chiem đuoc mot so xe boc thep va xe tang bi quan Azeris bo lai. Toi 2:45 chieu ngay 2 thang 4, cac luc luong Armenia tu hai canh tien ve Kelbajar trong mot cuoc tan cong chop nhoang vao cac binh linh va xe boc thep cua quan Azeris trong cac chien hao gan nga tu Ganje-Kelbjar. Quan Azeri khong chan đuoc buoc tien cua cac đon vi xe boc thep cua Armenia, va tu tran gan het. Cuoc tan cong thu hai ve huong Kelbajar cung nhanh chong đanh bai luc luong phong thu. Ngay 3 thang 4, quan Armenia đa chiem đuoc Kelbajar.
Cuoc tan cong khien cho cong đong quoc te tuc gian chinh quyen Armenia, va no cung đanh dau viec lan đau tien, luc luong Armenia vuot qua đuong bien gioi lanh tho Karabakh va tien đanh Azerbaijan. Ngay 30 thang 4, the Hoi đong Bao an Lien Hop Quoc thong qua Nghi quyet 822, đong bao tro boi Tho Nhi Ky va Pakistan, xac nhan Nagorno-Karabakh la mot phan khong the tach roi cua Azerbaijan va yeu cau luc luong Armenia rut khoi Kelbajar.
He qua chinh tri cung dien ra o Azerbaijan, voi Huseynov bat tay vao tien hanh cuoc "hanh quan ve Baku" tu Ganje. That vong voi cai ma ong ta cho la su yeu kem cua Elchibey trong viec giai quyet cuoc xung đot, va vi bi cat chuc đai ta, lu đoan cua ong tien ve Baku đe lat đo tong thong vao ngay 18 thang 6, roi quyen luc đuoc chuyen cho thanh vien nghi vien Heidar Aliev. Ngay 11 thang 6, Huseynov đuoc bo nhiem lam thu tuong Azerbaijan.


= Agdam, Fizuli, Jebrail va Zangelan that thu =
Trong khi nguoi Azerbaijan van con tim cach thich ung voi su thay đoi bo mat chinh tri trong nuoc, thi nguoi Armenia đau buon vi cai chet cua Melkonian, hy sinh trong mot cuoc cham tran gan thi tran Merzuli, le quoc tang dien ra tai Yerevan. Luc luong Armenia nam lay co hoi khung hoang chinh tri o Baku, khien cho mat tran Karabakh gan nhu bo ngo. Trong 4 thang sau cuoc roi loan chinh tri o Azerbaijan, ho gianh them đuoc quyen kiem soat 5 tinh lan can, cung nhu phan phia bac cua Nagorno Karabakh. Quan Azerbaijani khong co kha nang khang cu lai buoc tien cua nguoi Armenia, phai bo hau het cac vi tri cua minh ma khong khang cu lai. Toi cuoi thang 6, ho đa bi đay bat khoi Martakert, mat đi ban đap cuoi cung o vung lanh tho nay. Toi thang 7, luc luong Armenia chuan bi đe đanh chiem khu vuc Agdam, mot tinh lan can va nam cuon vao Nagorno-Karabakh, tuyen bo ho muon cung co mot vung đem an ninh đe buoc phao binh Azeri phai nam ngoai tam tac xa.
Ngay 4 thang 7, mot cuoc phao kich tu phia Armenia vao thu phu cua Agdam pha huy nhieu noi trong thi tran. Binh linh va thuong dan bat đau so tan khoi Agdam. Đoi mat voi tinh hinh quan đoi suy sup, Aliev tim cach đam phan voi chinh phu Karabakh va cac quan chuc cua nhom Minsk. Toi giua thang 8, nguoi Armenia tap trung quan quanh cac vi tri cua nguoi Azeri o Fizuli va Jebrail, ben ngoai lanh tho Nagorno-Karabakh.
Truoc đa chien thang cua nguoi Armenia, thu tuong Tho Nhi Ky Tansu Ciller, canh cao chinh quyen Armenia khong đuoc phep tan cong Nakhichevan, va đoi nguoi Armenia phai rut khoi lanh tho Azerbaijan. Hang ngan binh linh Tho Nhi Ky đuoc gui toi bien gioi giua Tho Nhi Ky va Armenia cuoi thang 9. Luc luong Lien bang Nga đon tru tai Armenia phan ung lai bang cach cung tang cuong luc luong o phia ben kia bien gioi, ngan ngua kha nang quan Tho can thiep quan su vao cuoc xung đot.
Toi đau thang 9, quan Azeri đa hoan toan bi roi loan. Chi trong mot thoi gian ngan, ho đa bi thua va mat toi 5 tinh. Phan lon vu khi hang nang ma ho mua hoac nhan đuoc tu phia Nga hoac bi pha huy hoac bi bo lai chien truong. Ke tu chien dich thang 6 nam 1992, phia nguoi Armenia chiem đuoc hang chuc xe tang, xe boc thep hang nhe va phao tu phia quan Azeris. Nhieu dau hieu chung to su tuyet vong cua phia Azerbaijan đuoc the hien nhu viec Aliev tuyen mo chung 1.000–1500 chien binh mujahadeen Afghan va Arab tu Afghanistan. Mac dau chinh quyen Azerbaijan bac bo, nhung thu tu va anh ma phia Armenia bat đuoc chung thuc cho viec đo. Phia Azerbaijan cung tim cach tuyen mo nguoi thieu so Lezgin va Talysh, nhung gap su phan khang kich liet. Nhung su ho tro tu nuoc ngoai phai ke đen Pakistan va Chechnya, trong đo co ca chien binh noi tieng Shamil Basayev. Cong ty dau cua Hoa Ky, MEGA OIL, cung phai thue mot so chuyen gia huan luyen quan su, nhu đieu kien tien quyet cho viec ho đuoc phep khoan dau o cac bai dau cua Azerbaijan.


Cac cuoc xung đot 1993–1994 Toi thang 10 nam 1993, Aliev chinh thuc đuoc bau lam Tong thong, hua hen mang lai trat tu trong xa hoi, cung nhu tai chiem lai cac vung bi mat. Thang 10, Azerbaijan gia nhap Cong đong cac quoc gia đoc lap SNG. Mua đong nam đo cung giong nhu nam truoc, voi hai phia thu nhat cui đot va thuc pham du tru. Hai nghi quyet cua UNSC đuoc thong qua, (874 va 884), trong cac thang 10 va 11, va mac du trong đo nhan manh cac điem trong hai nghi quyet truoc đo, cong nhan Nagorno-Karabakh nhu mot ben tham chien.
Đau thang 1, luc luong Azerbaijan va quan du kich Afghan tai chiem mot phan quan Fizuli, bao gom ca đau moi đuong sat Horadiz tren bien gioi voi Iran, nhung khong chiem đuoc thi tran Fizuli. Ngay 10 thang 1 nam 1994, quan Azerbaijan mo chien dich tien cong nham vao khu vuc Mardakert đe tai chiem phan phia bac Karabakh, ho thanh cong trong viec tien chiem mot so vung o phia bac va nam Karabakh nhung roi bi chan lai. Cong hoa Armenia bat đau chuyen tan binh cung voi quan chinh quy va quan cua Bo Noi vu đe chan buoc tien cua quan Azerbaijan o Karabakh. Đe tang cuong luc luong chien đau, chinh quyen Armenia ra sac lenh đong vien trong vong 3 thang tat ca đan ong duoi 45 tuoi, va tham chi tien hanh ca viec truy quet bat thanh nien đe đua vao quan đoi. Quan Azerbaijan bat đuoc lam tu binh ca mot so quan chinh quy Armenia đang tai ngu.
Chien dich tan cong cua Azerbaijan tro nen ngay cang khoc liet, voi viec ho tuyen mo ca thieu nien chi 16 tuoi, khong đuoc huan luyen, hay chi đuoc huan luyen rat so sai đe tung vao cac cuoc tan cong bien nguoi vo hieu qua, chien thuat nay tung đuoc quan Iran su dung thanh cong trong cuoc Chien tranh Iran-Iraq. Trong hai chien dich mua đong, quan Azerbaijan mat toi 5000 binh linh, trong khi Armenia chi mat chung vai tram nguoi. Chien dich chinh cua phia Azeri nham tai chiem quan Khelbajar, đe doa truc tiep hanh lang Lachin. Cuoc tien cong luc đau chi gap su khang cu yeu ot, va quan Azeri chiem đuoc đeo Omar. Tuy nhien, khi quan Armenian phan kich, cac tran giao tranh đam mau dien ra va quan Azeri bi đanh bai nang ne. May lu đoan quan Azeri bi co lap khi quan Armenians tai chiem lai đuoc đeo Omar, va cuoi cung bi bao vay va tieu diet hoan toan.
Trong khi tinh hinh chinh tri tai Azerbaijan tiep tuc bat on, phan lon binh si Armenia tai Karabakh cho biet cac binh linh Azeris mat tinh than, khong co muc tieu va đong co chien đau. Giao su Nga Georgiy I. Mirsky cung đong tinh voi nhan đinh đo, ong noi "Karabakh khong co gia tri voi nguoi Azerbaijan nhu voi nguoi Armenia. Co le đo la ly do, ma nhung thanh nien tinh nguyen tu tan noi đia Armenia cung hang hai xung phong chien đau va hy sinh cho manh đat Karabakh hon la nguoi Azerbaijan." Thuc te nay đuoc phan anh boi mot phong vien, ghi lai la "Tai Stepanakert, khong tai nao co the tim đuoc mot nguoi đan ong nao - du la quan tinh nguyen hay nguoi đia phuong, ma khong mac quan phuc. [Nguoc lai] o Azerbaijan, thanh nien trong đo tuoi quan dich thi lai la ca trong cac quan ca phe." Truoc khi mat nam 1989, Andrei Sakharov cung đong tinh voi nhan xet nay, va ong co cau noi noi tieng: "Voi Azerbaijan, van đe Karabakh chi la long tham, con voi nguoi Armenia o Karabakh, đo la van đe sinh tu."


= Lenh ngung ban 1994 =
Sau sau nam chien tranh ac liet, ca hai phia đeu đa san sang ky lenh ngung ban. Azerbaijan, sau khi đa can kiet nguon nhan luc, phai nho vao Nga hoac CSCE đua ra giai phap ngung ban, vi cac chi huy Armenia tuyen bo ho khong co bat ky tro ngai nao tren đuong thang tien ve Baku. Đuong bien gioi moi tuy vay, chi han che tai Karabakh va cac tinh giap gianh. Cac kenh lien lac ngoai giao giua Armenia va Azerbaijan đuoc tang cuong trong thang 5. Cac tran đanh cuoi cung cua tran chien dien ra gan Shahumyan trong mot loat cac cuoc cham tran giua quan Armenia va Azeri tai Gulistan.
Ngay 15 thang 5, lanh đao cua Armenia, Azerbaijan, Nagorno-Karabakh va Nga gap mat tai Moscow đe ky hiep đinh ngung ban. Tai Azerbaijan, nhieu nguoi hoan hi đon mung lenh ngung ban, trong khi nhieu nguoi khac muon luc luong gin giu hoa binh đong tai khu vuc đo khong phai la quan Nga. Cac cuoc giao tranh le te tiep tuc tai mot so noi, nhung tat ca cac phe đeu xac nhan ho quyet tam ton trong lenh ngung chien.


Vai tro cua Nga trong cuoc xung đot Nga, nuoc Cong hoa lon nhat trong so cac quoc gia thuoc Lien bang Xo Viet cu, đong vai tro kha roi ram trong cuoc chien. Cac thanh vien thuoc phe cung ran cua chinh quyen Xo viet ban đau ung ho Azerbaijan trong giai đoan đau cua cuoc chien, vi "cho toi khi Lien Xo sup đo...Azerbaijan la thanh luy cuoi cung cua chu nghia Cong san chan chinh o Caucasus." Mot đao quan gom 23 ngan nguoi đong tai can cu quan su so 102 cua Nga, gan Gyumri, trong suot cuoc chien. Tai Azerbaijan, quan Nga đay nhanh viec rut quan sau cuoc đot kich vao Khojaly va hoan thanh viec rut quan nam 1993, mot nam som hon du kien. Ve mat chinh thuc, Nga đung trung lap trong cuoc chien, nhung ca hai phe tham chien đeu cao buoc Nga thien vi phe kia.
Trong khi phia Azerbaijan to cao viec cac đon vi quan Nga đong tai Armenia tham gia cac chien dich cua phia Armenian tan cong cac vi tri quan Azerbaijan, phia Armenia tuyen bo chien si Nga trong hang ngu ho la quan tinh nguyen. Ngay 11 thang 9 nam 1992, quan Azerbaijan bat đuoc 6 linh đac nhiem Nga (spetznaz) thuoc Quan đoan 7 Nga đong tai Armenia gan lang Merjimek o Kelbajar. Nhung nguoi nay cho biet đuoc tra luong bang đong rup Nga boi Bo Quoc phong Armenia đe hoat đong o Srkhavend, Nagorno-Karabakh, thang 6 nam 1992. Cac binh linh nguoi goc Armenia phuc vu trong Su đoan 127 cua Nga đong tai Armenia cung bi bat giu o tinh Kelbajar, Azerbaijan vao thang 1 nam 1994. Tuy nhien, Markar Melkonian, em trai cua Monte Melkonian, cho biet nguoi Nga hoan nghenh cac chien thang cua nguoi Armenian, bao gom ca o Kelbajar:

Cuoc tan cong cua nguoi Armenia xay ra o thoi điem cac moi đe doa quan su voi nuoc Nga gia tang: Washington muon banh truong NATO toi tan cua ngo phia tay nuoc Nga, đat can cu quan su o Trung A, bai bo Hiep uoc Chong ten lua đan đao. Chechnya ngap nghe tren bo cuoc noi day đoi ly khai... nuoc Cong hoa Gruzia, moi gianh đuoc đoc lap, đang bi chia cat trong cuoc noi chien. Va nay thi Azerbaijan, mot nuoc Cong hoa So Viet cu, lai mot lan nua quay ve huong ke thu truyen kiep cua nuoc Nga: Tho Nhi Ky... Chi co Armenia mang lai hy vong mot đong minh đang tin cay cua Nga o suon nam day Caucasus.
Mac du nguoi ta đeu biet rang nguoi Nga, cung voi cac nhom dan thieu so thuoc Lien Bang Xo Viet cu, chien đau o ca hai phia voi tu cach linh đanh thue, su ung ho quan su cua Nga ve mat chinh thuc chi đuoc cac nhan chung ke lai. Cac đon vi quan Nga đuoc cho la đa hop tac voi cac đon vi Armenia đanh chiem Khojaly, va tuong tu nhu vay, hop tac voi quan Azerbaijan trong chien dich mua he 1992. Nhung tham chi sau khi trung đoan 366 đuoc chinh thuc rut khoi Karabakh, rat nhieu linh đanh thue nguoi Nga tiep tuc chien đau trong hang ngu quan Armenian, vi ho khong thay co tuong lai cho viec tro ve nuoc Nga. Phong vien to Boston Globe chung kien la rai rac đay đo co kha kha binh linh khong phai nguoi Armenia o trong va xung quanh Stepanakert. Trong so đo phai ke đen thieu ta Yury Nikolayevich, chi huy pho trung đoan 366 co gioi, đa bo sang hang ngu quan Armenia cung voi mot so lon khi tai cua trung đoan minh.


Cac hoat đong quan su sau lenh ngung ban va no luc đam phan Cho toi nay, cuoc xung đot Nagorno-Karabakh van la mot trong cac cuoc xung đot am i o cac nuoc Cong hoa thuoc Lien Xo cu, cung voi cac cuoc xung đot o Abkhazia va Nam Ossetia cung nhu o khu vuc Transnistria thuoc Moldova. Karabakh tiep tuc nam duoi su quan ly cua chinh phu Cong hoa Nagorno-Karabakh va duy tri quan đoi rieng - NKRD. Nguoc voi nhung gi gioi truyen thong đua tin ve khia canh ton giao cua nguoi Armenia va Azeris, ton giao chua bao gio đong vai tro quan trong nhu mot nguyen nhan gay ra chien tranh, va nguyen nhan chinh van la van đe lanh tho va quyen con nguoi cua nguoi Armenia tai Karabakh. 
Ke tu nam 1995, đong chu tich cua nhom Minsk tiep tuc đam pham voi chinh phu Armeni va Azerbaija đe tim ra giai phap cho cuoc xung đot. Nhieu đe nghi đuoc đua ra, chu yeu tap trung vao viec thuyet phuc moi ben nhan nhuong trong mot so điem. Mot đe nghi đuoc đua ra la binh linh Armenia rut khoi 7 khu vuc xung quanh Karabakh, Azerbaijan se chia se nguon loi kinh te, bao gom ca loi nhuan tu đuong ong dan dau tu Baku, trung chuyen qua Armenia đe đen Tho Nhi Ky. Cac đe xuat khac bao gom Azerbaijan se trao quyen tu tri rong rai cho vung nay, gan nhu đuoc đoc lap. Armenia cung phai chiu nhieu suc ep do bi ngoai tru khoi cac thanh tuu phat trien kinh te dien ra trong khu vuc, bao gom tuyen đuon ong dan dau Baku-Tbilisi-Ceyhan va tuyen đuong sat Kars-Tbilisi-Baku.
Phan lon đe xuat tu tri đeu bi phia Armenia bac bo, do ho coi đo la van đe khong the đat len ban đam phan. Cung nhu vay, phia Azerbaijan cung tu choi bo qua van đe nay, va thuong xuyen đe doa se su dung vu luc tro lai. Ngay 30 thang 3 nam 1998, Robert Kocharyan đuoc bau lam Tong thong Armenia, va tiep tuc bac bo keu goi nhan nhuong đe giai quyet cuoc xung đot. Nam 2001, Kocharyan va Aliev gap mat tai Key West, Florida đe thao luan van đe nay, trong khi mot so nha ngoai giao phuong Tay to y lac quan, thi su phan đoi o ca hai quoc gia ngay cang gia tang, chong lai bat ky su thoa hiep nao, pha vo hy vong cho mot giai phap hoa binh cho cuoc xung đot.


Chu thich Chu giai (I):  Ten goi vung đat nay mang ham nghia giong nhau trong tat ca cac ngon ngu đia phuong. Voi nguoi Armenia va Azerbaijan, ten goi nay mang nghia "nui Karabakh [khu vuon đen]". Nguoi Armenia thuong goi no la Artsakh, tuong trung cho tinh thu muoi cua vuong quoc co Armenia; trong cac sach vo hien đai, thuong đuoc goi đon gian la Karabakh. Cac sach Nga va Phap goi vung nay la Nagorny Karabakh va Haut-Karabakh (Thuong Karabakh).


Đoc them Lien ket ngoai Military Analysis of the Nagorno-Karabakh conflict by GlobalSecurity.org
A 2005 report on the status of undetonated land mines in Nagorno-Karabakh compiled by the International Campaign to Ban Landmines
A chronology of the events of Nagorno-Karabakh from 1988 to Present by Radio Free Europe/Radio Liberty
The conflict over the Nagorno-Karabakh region as dealt with by the OSCE Minsk Conference
Undeclared War: The Nagorno-Karabakh Conflict Reconsidered by Svante Cornell Luu tru ngay 11 thang 9 nam 2008 tai Wayback Machine
The official website of the Republic of Nagorno-Karabakh Luu tru ngay 18 thang 12 nam 2007 tai Wayback Machine
Regions and territories: Nagorno-Karabakh Overview of the region by the BBC
Dark Forest in the Mountains Luu tru ngay 12 thang 4 nam 2008 tai Wayback Machine - a documentary film by Roger Kupelian featuring live war footage from Armenian positions.
A Story of People in War and Peace: Preview - a documentary film by Armenia's Vardan Hovhannisyan, who won the prize for best new documentary filmmaker at the 2007 Tribeca Film Festival in New York, about the conflict in Nagorno Karabakh.