Mary cua I Scotland (tieng Anh: Mary, Queen of the Scots; tieng Phap: Marie Ire d’Ecosse; 8 thang 12, 1542 – 8 thang 2, 1587), thuong đuoc goi la Nu vuong Mary, Nu hoang Mary, Mary Stuart hoac Mary, Nu vuong cua nguoi Scotland, la Nu vuong cua Vuong quoc Scotland tu ngay 14 thang 12 nam 1542, đen ngay 24 thang 7 nam 1567. Ba con la Vuong hau cua Vuong quoc Phap tu ngay 10 thang 7 nam 1559 đen ngay 6 thang 12 nam 1560. Tuoc hieu Nu vuong cua ba hay đuoc goi thanh Nu hoang trong ngon ngu bao đai Viet Nam.
Mary la nguoi con duy nhat con song sot cua James V cua Scotland, va ba tro thanh Nu vuong ke vi cha minh khi chi vua đuoc 6 ngay tuoi ke tu khi cha ba qua đoi, đieu đo khien ba tro thanh mot trong nhung quan chu nho tuoi nhat đuoc ghi nhan trong lich su the gioi. Ba danh phan lon tuoi tho cua minh o Phap trong khi Vuong quoc Scotland đuoc cai tri boi cac nhiep chinh. Vao nam 1558, ba ket hon voi Tru quan nuoc Phap la Francois thong qua nhung loi ich đong minh đuoc ki ket giua Phap va Scotland. Francois đang quang ngoi vua va tro thanh vua Phap nam 1559, bien Mary tro thanh Vuong hau Phap cho đen khi Francois qua đoi vao thang 12 nam 1560. Som roi vao canh goa bua, Mary tro lai trieu đinh Scotland, ba cap ben Leith ngay 19 thang 8 nam 1561. Bon nam sau, ba ket hon voi nguoi em ho, Henry Stuart, Lanh chua Darnley, nhung cuoc hon nhan khong hanh phuc. Thang 2 nam 1567, noi o cua Darnley bi no tung va ong ta đuoc phat hien đa bi giet trong vuon.
James Hepburn, Ba tuoc thu 4 xu Bothwell, bi tinh nghi la nguoi đa gay ra cai chet cua Darnley, nhung ong ta đuoc trang an vao thang 4 nam 1567, va thang sau thi ket hon voi Mary. Sau mot cuoc noi loan, Mary bi giam long trong Lau đai Loch Leven. Ngay 24 thang 7 nam 1567, ba bi ep phai thoai vi va nhuong ngoi cho hoang tu James, nguoi con trai moi 1 tuoi voi Darnley. Sau no luc gianh lai ngai vang bat thanh, ba chay tron xuong phia nam tim kiem su giup đo tu nguoi co ho, Nu vuong Elizabeth I cua Anh. Mary truoc đo đa tuyen bo chu quyen đoi voi ngai vang cua Elizabeth va nhan đuoc su ung ho tu nhung nguoi Cong giao o Anh, bao gom ca nhung nguoi tham gia vao mot cuoc noi loan đuoc goi la Cuoc khoi nghia phuong Bac. Nhan thay Mary la mot moi đe doa, Elizabeth giam long ba o nhieu toa lau đai va thanh ap khac nhau tai Anh quoc. Sau khoang 18 nam ruoi o trong tu, Mary bi buoc toi phan quoc va bi chem đau.


Tuoi tho = Nu vuong tre tuoi =

Mary Stuart chao đoi vao ngay 8 thang 12 nam 1542 tai Linlithgow, Vuong quoc Scotland. Ba la con gai cua James V, Vua cua nguoi Scot, va nguoi vo thu hai cua ong, Mary xu Guise, mot phu nu quy toc nguoi Phap. Me ba đuoc cho la đa sinh non va đua be chinh la nguoi con song sot va nguoi thua ke duy nhat cua Quoc vuong James V. Ba la chau ho cua Quoc vuong Henry VIII cua Anh, thong qua ba noi cua ba la Vuong hau Margaret Tudor, chi cua Vua Henry VIII. Ngay 14 thang 12, khoang 6 ngay sau khi chao đoi, Mary tro thanh Nu vuong cua nguoi Scot khi phu than qua đoi. Cai chet nay cua Vua James co the la do suy sup tinh than tu that bai trong Tran Solway Moss, hoac la uong phai nguon nuoc nhiem đoc trong khi tham gia chien dich.
Mot cau chuyen đuoc pho bien rong rai, đuoc ke lai lan đau boi John Knox, noi khi Vua James đang hap hoi tren giuong benh thi đuoc tin vo ong sinh ra mot be gai, ong đa thot len rang:"Bat đau do phu nu, va cung se cham dut boi phu nu!" Su thuc, vuong trieu nha Stuart gianh đuoc ngai vang cua Vuong quoc Scotland bang cuoc hon nhan cua Marjorie Bruce - con gai Robert the Bruce voi Walter Stewart, High Steward thu 6 Scotland. Vuong mien đen voi gia toc cua ong tu mot nguoi phu nu, va gia toc ong cung se mat vuong mien tu mot nguoi phu nu. Tuyen bo mang tinh huyen thoai nay đa tro thanh su thuc nhieu nam sau đo - mac du khong qua Mary ma la tu hau due cua ba, Nu vuong Anne.
Mary Stuart đuoc rua toi o gan Nha thoi St Michael khong bao lau sau khi ba chao đoi. Co tin đon rang ba rat yeu ot, nhung nha ngoai giao nguoi Anh, Ralph Sadler, khi đen tham Cung đien Linlithgow thang 3 nam 1543, ngam nhin đua be so sinh khi cac nhu mau mo khan quan ra, va ong viet rang: "Đo thuc su la mot đua tre đep nhat ma toi tung gap. Mot đua tre co suc song phi thuong!"
Vi khi ke vi, Mary chi la mot đua be so sinh, trong khi đo Vuong quoc Scotland đuoc cai tri boi cac nhiep chinh cho đen khi ba truong thanh. Co hai the luc co quyen nhiep chinh khi ay, mot đen tu mot nguoi Cong giao la Hong y Beaton, va mot nguoi Khang Cach la Ba tuoc Arran, nguoi co ten o hang thu hai trong danh sach ke vi. Hong y Beaton chong lai đoi thu cua ong dua tren ban di chuc đuoc Vua James viet luc cuoi đoi, noi rang Ba tuoc Arran la mot ke gia mao. Trong khi đo, Ba tuoc Arran voi su ho tro cua the luc đong minh cung nhu đia vi vung chac sang co, đa đanh bai Hong y Beaton bang cach tuyen cao đieu tuong tu voi Hong y Beaton, gia mao chu ki nha Vua đe tro thanh Nhiep chinh.
Su nhiep chinh cua Ba tuoc Arran keo dai cho toi nam 1554, khi me cua Mary la Mary xu Guise loai bo va thay the ong ta.


= Hiep uoc Greenwich =

Vua Henry VIII cua Anh nam lay co hoi khi cac nhiep chinh mong muon mot cuoc hon nhan giua Mary va con trai cua ong, Vuong tu Edward, voi hi vong thiet lap mot lien minh giua hai Vuong quoc Scotland va Anh.
Ngay 1 thang 7 nam 1543, khi Mary chi moi 6 tuoi, Hiep uoc Greenwich đuoc ky ket, theo đo khi len 10 tuoi thi Mary se ket hon voi Edward va chuyen toi nuoc Anh, noi Henry co the giam sat viec giam duc ba. Hiep uoc van ghi ro la hai nuoc van tach biet nhau ve mat phap ly va neu hai nguoi khong co con, lien minh se tan vo. Tuy nhien, Hong y Beaton co gang gianh lai quyen luc bang cach thuc đay chinh sach than Phap, mot nuoc ung ho Cong giao, va Henry tim cach pha vo lien minh cua nguoi Scot voi nguoi Phap. Beaton muon doi Mary tu bo bien đen mot noi an toan hon la Lau đai Stirling. Nhiep chinh Arran phai đoi viec di chuyen noi o cua Nu vuong, nhung phai rut lai quyet đinh khi quan cua Beaton tap hop tai Linlithgow. Ba tuoc Lennox ho tong Mary va thai hau toi Stirling vao ngay 27 thang 7 nam 1543 cung 3.500 quan bao ve. Mary đuoc lam le gia mien tai nha nguyen trong toa lau đai vao ngay 9 thang 9 nam 1543, voi "su trang trong nhu khi ho tung ap dung o đat nuoc nay, nhung khong qua ton kem" theo nhu tuong thuat cua Ralph Sadler va Henry Ray.
Khong lau truoc ngay đang quang cua Mary, cac thuong gia Scotland lam tay sai cho Phap bi bat giu boi Henry, va hang hoa cua ho bi tich thu. Vu bat giu gay ra su tuc gian đoi voi nguoi Scotland, va Arran lien minh Beaton roi tro thanh mot nguoi Cong giao. Hiep uoc Greenwich bi bac bo boi Nghi vien Scotland vao thang 12. Su bac bo hiep uoc hon nhan giua Anh va Phap khien cho Henry tuc gian va tien hanh chien dich "Rough Wooing", nham ep buoc cuoc hon giua giua Mary voi con trai ong. Quan Anh mo mot loat cuoc tan cong vao lanh tho Scotland va Phap. Thang 5 nam 1544, thong soai quan Anh Ba tuoc Hertford (ve sau Cong tuoc Somerset) đot kich vao Edinburgh, va nguoi Scot phai đua Nu vuong đen Dunkeld đe đam bao an toan.
Thang 5 nam 1546, Beaton bi nhung nguoi Khang Cach am sat, va vao ngay 10 thang 9 nam 1547, 9 thang sau cai chet cua Henry VIII, quan Scot bi that bai nang ne o Tran Pinkie Cleugh. Giam ho cua Mary, lo lang cho su an toan cua ba, đa gui ba đen Inchmahome Priory trong gan 3 tuan, va sau đo sang Phap đe tim kiem su giup đo.
Nha vua nuoc Phap, Henri II, mong muon lien minh Phap-Scotland bang buoc hon nhan giua Nu vuong tre tuoi voi con trai moi 3 tuoi cua ong, Thai tu nuoc Phap, Francois. Nguoi Phap hua se giup Scotland, va trao cho Arran mot cong quoc tren đat Phap, cho nen ong ta đong y hon su. Thang 2 nam 1548, Mary lai bi di chuyen lan nua voi ly do đam bao an toan, toi Lau đai Dumbarton. Nguoi Anh đa đe lai su tan pha khung khiep va chiem đuoc thi tran trong yeu, Haddington. Thang 6, quan đoi Phap cap ben Leith va giup Scotland lay lai đuoc Haddington. Ngay 7 thang 7 nam 1548, Nghi vien Scotland đong y Hiep uoc lien minh voi nguoi Phap.


= Cuoc song o Phap =

Voi thoa thuan hon nhan đuoc ky ket, Nu vuong 5 tuoi Mary đuoc gui đen Phap va danh 13 nam tiep theo trong cuoc đoi ba tai trieu đinh Phap. Cac ham đoi Phap đuoc Henri II gui sang, nguoi chi huy la Nicolas de Villegagnon, đon Mary len thuyen đi tu Dumbarton tu ngay 7 thang 8 nam 1548 va tro ve hon mot tuan sau tai Roscoff hoac Saint-Pol-de-Leon thuoc Brittany.
Mary đuoc ho tong boi nhung thanh vien trong trieu đinh bao gom hai nguoi anh em khong hop phap, va "bon Mary", bon co be cung tuoi voi ba, cung ten la Mary, con gai cua nhung gia toc cao quy o Scotland: Beaton, Seton, Fleming, va Livingston. Janet, Lady Fleming, me cua Mary Fleming va chi khac me cua James V, cung đuoc đi theo.
Hoat bat, xinh đep va thong minh (theo nhung nhan xet đuong thoi), Mary co mot tuoi tho đay hua hen. Tai trieu đinh Phap, ba đuoc moi nguoi yeu men, chi tru vo cua Henry II, Vuong hau nuoc Phap, Caterina de' Medici. Mary hoc cach choi sao va virginals, hoc van xuoi, tho, cuoi ngua, ban chim ung va may va, cung voi cac ngoai ngu la tieng Phap, Italia, Latin, Tay Ban Nha, va Hi Lap, cung voi tieng me đe cua minh Scots. Chi dau tuong lai cua ba, Elisabeth cua Phap, tro thanh mot nguoi ban than thiet ma Mary "giu lai nhieu ky uc trong cuoc song sau nay". Ba ngoai cua ba, Antoinette de Bourbon, co anh huong manh me đen Mary luc ba con tho au, va tro thanh mot trong nhung co van chinh cua ba. Chan dung cua Mary cho thay ba co mot khuon mat nho, hinh trai xoan, co dai va duyen dang, mai toc nau sang, đoi mat nau, mi mat ha xuong va long may min cong, lan da min va nhot nhat, tran cao, net mat ran chac. Ba đuoc coi la mot đua tre xinh đep va sau đo la mot nguoi phu nu noi bat va hap dan. Duong nhu co mot thoi gian luc moi sinh hay trong thoi tho au, ba mac benh đau mua, nhung no khong anh huong toi dung mao cua ba.
Mary co chieu cao an tuong đoi voi mat bang chung cua the ki XVI (luc truong thanh ba cao 5 feet 11 inches hay 1.80 m), trong khi con truong va nguoi thua ke cua vua Henri, Francois, noi ngong va kha lun. Henri nhan xet rang "ngay tu lan đau ho gap nhau, con trai qua nhan va co ta đa than thiet đen muc nhu the la biet nhau trong mot thoi gian dai". Ngay 4 thang 5 nam 1558, Mary ky mot thoa thuan bi mat ve viec ke vi o Scotland va tu cach nguoi đoi ngoi vua nuoc Anh neu ba chet ma khong co con noi doi. 20 ngay sau, ba ket hon voi Vuong thai tu tai Nha tho Đuc Ba Paris, va Francois tro thanh Vuong quan cua Scotland.


= Tuyen bo la Nu vuong Anh =

Thang 11 nam 1558, con gai lon cua Henry VIII, Nu vuong Mary I cua Anh, qua đoi va nguoi thua ke la em gai cua ba, Elizabeth I. Theo nhu Đao luat Ke vi thu 3, đuoc thong qua nam 1543 boi Nghi vien Anh, Elizabeth đuoc cong nhan la nguoi ke vi chi ba, va la hau due cuoi cung cua Henry VIII nha Tudor tren ngai vang nuoc Anh. Tuy nhien, trong mat cua nhung nguoi Cong giao, Elizabeth la con ngoai hon, bat hop phap, va Mary Stuart, hau due cua chi gai vua Henry VIII, la Nu vuong thuc su cua ho. Henry II cua Phap tuyen bo rang con trai va con dau ong la Vua va Nu vuong cua Anh, va thiet ke huy hieu hoang gia la quartered cho ca Francois va Mary. Tuyen bo cua Mary đoi voi ngai vang Anh khoi đau cho su đoi đau lau nam giua ba voi Elizabeth I.
Khi Henri II chet vao ngay 10 thang 7 nam 1559 do vet thuong trong mot cuoc đua ngua, thai tu 15 tuoi Francois tro thanh Quoc vuong cua Phap, va Mary, 16 tuoi, tro thanh Vuong hau. Hai nguoi cau cua Mary, Cong tuoc Guise va Hong y Lorraine, đang nam quyen luc rat lon trong trieu đinh Phap, uy quyen cua ho đuoc cac su gia goi la la tyrannie Guisienne.

O Scotland, the luc Khang Cach Cac Lanh chua sung đao manh len duoi su cai tri cua mau than Nu vuong Mary, tuc Mary xu Guise, nguoi nam quyen cai tri kha vung chac thong qua su giup đo cua quan Phap. Cac Lanh chua Khang Cach moi quan Anh toi Scotland trong mot co gang đe đam bao an toan cho minh, va the luc Huguenot đang gia tang o Phap, goi la Tumult of Amboise, vao thang 3 nam 1560 khien cho Phap khong the đieu quan đen ho tro Scotland. Thay vao đo, anh em nha Guise gui đai su đen thuong luong nham giai quyet van đe. Ngay 11 thang 6 nam 1560, Mary xu Guise qua đoi, va cau hoi ve moi quan he tuong lai giua Phap va Scotland đuoc đat ra.
Theo cac đieu khoan cua Hiep uoc Edinburgh, đuoc ky boi đai dien cua Mary ngay 6 thang 7 nam 1560, Phap va Anh rut quan khoi Scotland va Phap cong nhan Elizabeth la Nu vuong Anh. Tuy nhien, co gai 17 tuoi Mary, van o Phap va đang than khoc cho mau than, tu choi phe chuan Hiep uoc.


Tro ve Scotland = Đuc ba ao trang =

Vua Francois II qua đoi ngay 5 thang 12 nam 1560, vi chung nhiem trung tai giua dan đen ap xe trong nao. Mary to ra đau buon. Me chong cua ba, Caterina de' Medici, tro thanh Nhiep chinh cho nguoi em chong vua len 10, Charles IX, nguoi ke nhiem ngoi vua Phap.
Mary tro ve Scotland 9 thang sau cai chet cua chong, cap ben Leith ngay 9 thang 8 nam 1561. Đa song o Phap tu luc 5 tuoi, Mary co it kinh nghiem ve tinh hinh chinh tri nguy hiem va phuc tap o Scotland. La mot nguoi Cong giao mo đao, ba nhan đuoc anh mat nghi ngo boi nhieu nguoi, vi du nhu nguoi co ho Elizabeth. Scotland đang no ra mot cuoc tranh chap giua cac ton giao, Cong giao Chinh Thong va Khang Cach, trong đo nguoi anh khac me cua Mary, Ba tuoc Moray, la nguoi lanh đao phe Khang Cach. Giam muc Tin Lanh John Knox tuyen truyen chong lai Mary, len an ba vi đa tham du le met, khieu vu va an mac trang phuc Cong giao. Ba trieu tap ong ta đen gap minh khien trach nhung khong đuoc, va sau đo buoc toi ong ta la phan quoc, nhung Knox đuoc trang an va phong thich.
Noi that vong lon đen voi nguoi Cong giao khi Mary bo nhiem cac thanh vien Khang Cach vao trieu, va giu lai anh trai ba, Lanh chua Moray lam co van. hoi đong co mat gom 16 nguoi, đuoc bo nhiem ngay 6 thang 9 nam 1561, ma chiem uu the la nhung nha lanh đao theo Khang Cach; von thang the o Scotland tu cuoc khung hoang cai cach 1559 - 1560: Ba tuoc Argyll, Glencairn, va Moray. Chi co bon nguoi trong Hoi đong theo Cong giao: Ba tuoc Atholl, Erroll, Montrose, va Huntly, la nguoi đang giu chuc Quan Chuong an. Nha su hoc hien đai Jenny Wormald nhan manh rang Nu vuong Mary co ve nhu đa that bai trong viec chi đinh mot Hoi đong bao dung cho nguoi Cong giao va nhung hanh đong cua quan Phap, đay con la dau hieu cho thay ba quan tam viec gianh ngai vang o Anh hon la van đe o Scotland. Ngay ca su bo sung đang ke vao noi đong vao thang 12 nam 1563, Lanh chua Ruthven,cung la mot nguoi Khang Cach ma Mary khong ua.
Ve van đe nay, ba nhan thuc đuoc rang minh đa that the khi đoi mat voi cac lanh chua Khang Cach, von lien ket chat che voi nuoc Anh. Ba hop tac voi Lanh chua Moray cung tieu diet nha lanh đao Cong giao, Lanh chua Huntly, vao nam 1562 khi ong ta lanh đao nhan dan vung cao chong lai ba. Mary gui William Maitland xu Lethington lam đai su đen trieu đinh Anh đe đe nghi ve viec ke vi cua Mary đoi voi ngai vang cua Elizabeth. Elizabeth tu choi cong nhan ba la nguoi ke nhiem hop phap, so rang lam nhu vay thi khien nhung nguoi chong đoi se lap ra am muu lat đo ba va đua nguoi ke nhiem len thay the. Tuy nhien, Elizabeth noi voi Maitland rang ba biet rang khong ai thich hop đe ke vi hon Mary. Cuoi nam 1561, đau nam 1562, mot cuoc hoi kien giua hai Nu vuong du đinh se đuoc dien ra o York hoac Nottingham thuoc Anh quoc vao thang 8 hoac 9 nam 1562, nhung Elizabeth cu Sir Henry Sidney huy bo cuoc gap vao thang 7 vi van đe o nuoc Phap.
Mary tinh chuyen tai hon voi mot thanh vien hoang toc o chau Au. Tuy nhien, khi cau cua ba, Hong y Lorraine, bat đau đam phan ve mot hon nhan giua ba voi Đai Cong tuoc Charles cua Ao ma khong co su đong y cua ba, ba tuc gian va phan đoi cuoc đam phan ngam. Noi luc cua ba trong viec đam phan hon su voi Don Carlos, nguoi von mac benh tam than nhung giu đia vi ke thua hop phap cua Nha vua Felipe II cua Tay Ban Nha, bi tu choi boi Philip. Elizabeth co gang xoa diu Mary bang cach goi y ve hon su cua ba voi mot nguoi Khang Cach la Robert Dudley, Ba tuoc thu nhat cua Leicester (em re cua Sir Henry Sidney va la sung than cua Elizabeth), nguoi Elizabeth tin cay va cho rang minh co the kiem soat ong ta. Ba gui đai su Thomas Randolph, noi voi Mary rang neu ba lay ket hon voi mot quy toc Anh, Elizabeth se "tien hanh xem xet lai quyen loi va danh hieu cua ba voi tu cach em ho va la nguoi thua ke". Đe xuat tren cung khong đi đen đau, boi vi vi hon phu khong san long ket hon.
Nguoc lai, mot nha tho Phap trong trieu đinh Mary, Pierre de Boscosel de Chastelard, duong nhu say đam Mary. Đau nam 1563, ong ta đuoc phat hien đa nap duoi gam giuong cua Nu vuong, gay bat ngo va so hai cho Nu vuong vi khi đo ba đang o mot minh va ong ta cong khai bay to tinh yeu voi ba. Mary so hai va truc xuat ong ta khoi Scotland. Ong ta chong lai chi du tren, va hai ngay sau ong ta lai len vao phong cua Nu vuong luc ba đang thay quan ao. Ba gian du va so hai, va khi Moray voi va vao phong vi nghe ba khoc va yeu cau giup đo; ba het len, "Hay dung con dao cua anh đam vao ke hung ac!", đieu ma Moray tu choi lam, khi đo Chastelard đa bi khong che. Chastelard bi buoc toi phan quoc va bi chat đau. Maitland tuyen bo rang long nhiet thanh cua Chastelard la gia tao, mot phan trong am muu cua nhung nguoi Khang Cach lam nham lam mat uy tin va lu mo danh tieng cua Mary.


= Ket hon voi Lanh chua Darnley =

Mary Stuart đa gap nguoi em ho Henry Stuart, Lanh chua Darnley vao thang 2 nam 1561 khi ba đang đe tang Vua Francis. Cha me cua Darnley, Ba tuoc Lennox va Margaret Douglas đeu thuoc dong doi vuong toc cua Anh va Scotland, ho đa gui ong ta đen Phap đe chia buon voi Mary va hi vong vao mot moi minh giua con trai ho va Mary. Ca Mary va Darnley đeu la chau cua Vuong hau Margaret Tudor, chi nha vua Henry VIII nuoc Anh va cung la hau due cua High Stewards cua Scotland. Darnley con nam tren mot nhanh cua nha Stuart gan voi vuong that hon thong qua gia toc Hamilton hau due cua Mary Stewart, Nu Ba tuoc Arran, con gai vua James II cua Scotland. Ho gap nhau lan nua vao thu 7 ngay 17 thang 2 nam 1565 tai Lau đai Wemyss tai Scotland, va sau đo Mary nay sinh tinh yeu voi "long lad" (cach ma Nu vuong Elizabeth goi Darnley vi ong ta cao toi 6 feet). Ho ket hon tai Cung đien Holyrood ngay 29 thang 7 nam 1565.
Chinh khach Anh quoc William Cecil va Ba tuoc Leicester đa co gang đam phan đe Darnley đuoc phep đen Scotland tu noi o ban đau cua ong tai Anh. Mac du co van cua minh đa tac hop hai nguoi đen voi nhau, Elizabeth cam thay that vong ve cuoc hon nhan, boi vi no hop nhat hai nhanh con chau cua di ba, do ca Mary va Darnley đeu co tu cach đoi ngai vang o Anh va con chung cua ho, neu co, se so huu tu cach đoi ngoi nhieu hon nua.
Tuy nhien, Mary đa nham manh rang cuoc hon nhan xuat phat tu tinh yeu chu khong đon thuan la su toan tinh. Đai su nuoc Anh Nicholas Throckmorton bao rang "cau noi đo chung to rang Nu vuong Mary bi bo bua me", va noi them cuoc hon nhan chi co the bi ngan chan "bang bao luc". Nhung nguoi Cong giao tuc đien len vi Elizabeth, nguoi cam thay rang cuoc nhan nhan khong nen dien ra ma khong co su đong y cua ba, vi Darnley la em ho cua ba va la nguoi nam trong danh sach ke vi o Anh.

Cuoc hon nhan cua Nu vuong voi mot nguoi Cong giao đa anh huong đen quyen loi cua hoang huynh la Ba tuoc Moray, sau đo ong ta cung cac lanh chua Khang Cach khac, bao gom, Ba tuoc Argyll va Glencairn, lap muu chong đoi. Mary len đuong roi Edinburgh vao ngay 26 thang 8 nam 1565 va chuan bi đoi đau voi ho, va ngay 30 Moray tien vao Edinburgh, nhung som phai rut quan do that bai trong no luc gianh lay toa lau đai. Mary tro ve Edinburgh vao thang sau đe tuyen them quan. Trong cai chien dich goi la Chaseabout Raid, Mary cung nhung nguoi chong đoi va Moray hanh quan khap Scotland ma khong đoi đau truc tiep voi nhau. Luc luong cua Mary đuoc tang len sau khi tha toi va phuc chuc cho con traiLord Huntly, va su tro ve cua James Hepburn, Ba tuoc thu 4 xu Bothwell, sau chuyen luu vong o Phap. Khong the tap hop đu luc luong, vao thang 10 Moray roi khoi Scotland sang ti nan o Anh. Mary mo rong Hoi đong Co mat, phong them cac thanh vien Cong giao (Giam muc cua Ross John Lesley va Thi truong Edinburgh Simon Preston xu Craigmillar) va thanh vien Khang Cach (Lanh chua moi cua Huntly, Giam muc Galloway Alexander Gordon, John Maxwell xu Terregles va Sir James Balfour).
Sau khoang mot thoi gian, Darnley tro nen kieu ngao. Khong hai long voi vi tri phu quan cua Nu vuong, ong đoi đuoc len ngoi vua neu nhu Mary chet truoc minh. Mary tu choi yeu cau nay, va xung đot no ra giua ho du Mary mang thai vao thang 10 nam 1565. Ong ta ganh ghet nguoi ban than va la thu ky (theo Cong giao) cua Nu vuong, David Rizzio, nguoi đuoc cho la cha thuc su cua đua be. Thang 3 nam 1566, Darnley bi mat tham gia vao mot am muu cua cac lanh chua Khang Cach, bao gom nhung nguoi tung chong lai Nu vuong trong vu Chaseabout Raid..
Ngay 9 thang 3, mot nhom nhung ke co muu đo tu truoc, dan đau la Darnley đa sat hai Rizzio ngay truoc mat Mary trong mot bua tiec toi tai Cung đien Holyrood. Luc nay Mary đang mang thai thang thu 7. Hon hai ngay sau, mo uoc cua Darnley tan vo, va Mary đon Moray ve o Holyrood. Toi ngay 11-12 thang 3, Darnley va Mary thoat khoi cung đien, va đen tru o Lau đai Dunbar truoc khi tro ve Edinburgh ngay 18 thang 3. Nhung nguoi noi loan truoc kia gom Lanh chua Moray, Argyll va Glencairn đuoc khoi phuc chuc vi trong Hoi đong.


= Cai chet cua Darnley =

Con trai cua Mary voi Darnley, James, chao đoi ngay 19 thang 6 nam 1566 o Lau đai Edinburgh, nhung cai chet Rizzio van la nguyen nhan dan đen su đo vo cua hon nhan. Thang 10 nam 1566, khi o Jedburgh thuoc Scottish Borders, Mary cuoi ngua đen tham Ba tuoc Bothwell trong khoang it nhat 4 tieng đong ho tai Lau đai Hermitage, noi ong ta đang nam benh vi vet thuong trong tran chien o bien cuong. Viec nay đuoc nhung nguoi chong đoi Mary coi nhu la bang chung ho đa la tinh nhan cua nhau, mac du khong mot ai nghi ngo ngay vao thoi điem đo va Mary đuoc uy vien Hoi đong đi theo bao ve. Bat ngo sau khi tro lai Jedburgh, ba mac mot can benh nang voi trieu chung la non mua thuong xuyen, mat thi giac, giong noi, thuong co giat va nhieu khi bat tinh. Ba đuoc cho la đa sap bang ha. Su phuc hoi cua Nu vuong tu ngay 25 thang 10 co the la do trinh đo cao cua bac si nguoi Phap cua ba. Nguyen nhan cua can benh nay khong ai biet; du đoan la do the chat suy yeu va tinh than cang thang, xuat huyet vi loet da day, va porphyria.
Tai Craigmillar Castle, gan Edinburgh, cuoi thang 11 nam 1566, Mary va cac quy toc trong nuoc đa mo cuoc hop thao luan ve "van đe Darnley". Viec li hon cung đa đuoc tinh đen, nhung quyet đinh cuoi cung đuoc cac quy toc thong nhat la se dan loai bo Darnley bang nhieu cach khac nhau: ""Thuc la thich hop va co loi nhat cho su thinh vuong chung;... mot ke ngoc tre con, xao quyet va tan bao nhu the khong nen cai tri hay lanh đao moi nguoi;  ... ong ta nen bi loai bo boi mot trong nhung phuong thuc nao đo,. va bat cu ai cung nen chap thuan va thuc hien đieu đo, ho can phai bao ve." Darnley lo so cho su an toan cua minh sau le rua toi cho con trai ong tai Stirling khong lau truoc Giang sinh, ong đen Glasgow cu tru tai lanh đia cua phu than. Khi vua moi len đuong, ong len con sot, co the do benh đau mua, benh giang mai, hoac la do bi đau đoc; ong om nang sau vai tuan.
Cuoi thang 1 nam 1567, Mary yeu cau phu quan tro ve Edinburgh. Ong dan hoi phuc trong ngoi nha cua em trai cua Sir James Balfour thuoc mot tu vien cu o Kirk o' Field, nam gon trong long thanh pho. Mary đen tham chong moi ngay, va hai nguoi duong nhu đa hoa giai voi nhau. Vao đem 9-10 thang 2 nam 1567, Mary đen tham phu quan vao chap toi va sau đo đen du hon le cua mot thanh vien hoang toc la Bastian Pagez. To mo sang hom sau, mot vu no lam tan hoang Kirk o' Field, va xac cua Darnley đuoc tim thay trong mot khu vuon, duong nhu la bi bop mui cho chet. Khong co bang chung cua vet that co hay vet bam nao tren thi the. Bothwell, Moray, Bo truon Maitland, Ba tuoc Morton va chinh Mary la nhung nguoi bi tinh nghi hang đau. Elizabeth viet cho Mary noi ve tin đon, "Ban vuong thay xui rui thay cho nguoi em ho trung thanh va mot nguoi ban yeu quy ... noi cho ban vuong biet ca the gioi đang nghi gi. Nguoi ta noi rang, thay vi phat giac ke hoach muu sat, Nu vuong đa phot lo cho bo ha khi chung bo tron; rang Nu vuong se khong tim cach tra thu nhung nguoi đem đen cho Nu vuong niem vui, nhu the rang cac hanh đong co le se khong bao gio xay ra cung nhu ke gay ra no se khong bi trung phat. Voi ban than bon vuong, bon vuong cau xin Nu vuong se tin rang ban vuong khong nuoi duong mot y nghi nhu the."
Cuoi thang 2, Bothwell bi tuyen bo la co lien can trong cai chet cua Darnley. Lennox, cha cua Darnley, đoi Bothwell trinh dien truoc Nghi vien Scotland, đieu nay đuoc Mary đong y, nhung yeu cau cua Lennox trong viec hoan thoi gian xet xu đe co them chung cu bi tu choi. Khi Lennox khong co mat, va khong co bang chung cu the, Bothwell đuoc tha bong sau phien toa keo dai 7 gio ngay 12 thang 4. Mot tuan sau, Bothwell lap muu thuyet phuc hon 20 lanh chua va Giam muc ky vao Ainslie Tavern Bond, theo đo ho ung ho Bothwell ket hon voi Nu vuong.


= Thoai vi =

Tu ngay 21 đen ngay 23 thang 4 nam 1567, Mary đen tham con trai tai Stirling va đay la lan cuoi ca hai gap nhau. Khi ba tro ve Edinburgh ngay 24 thang 4, Mary bi bat coc boi Lanh chua Bothwell va bi đua toi Lau đai Dunbar, noi co le ong ta đa cuong hiep ba. Ngay 6 thang 5, Mary va Bothwell cung nhau tro ve Edinburgh va vao ngay 15 thang 5, tai Cung đien Holyrood va Tu vien Holyrood, ho lam le ket hon theo nghi thuc Tin Lanh. Bothwell va nguoi vo đau tien, Jean Gordon, em gai cua Lord Huntly, đa li hon 12 ngay truoc.
Von rang Nu vuong Mary tin rang nhieu quy toc se ung ho hon nhan cua ba, nhung moi hi vong som bi dap tat. Bothwell đuoc tan phong Cong tuoc Orkney va Vuong phu; nhung cuoc hon nhan khong đuoc quan chung ung ho. Nguoi Cong giao coi cuoc hon nhan la bat hop phap, vi ho khong cong nhan Bothwell đa li hon voi nguoi vo truoc va cong them hon le to chuc theo nghi thuc Khang Cach. Ca phe Cong giao va Khang Cach đeu bi soc khi Mary ket hon voi ke bi cho la vua giet chong minh. Cuoc hon nhan bi chong đoi khien Mary rat that vong. 26 lanh chua Scotland, tuyen xung la Lien minh cac lanh chua, chong lai Mary va Bothwell. Mary va Bothwell đoi đau voi quan cac lanh chua o Carberry Hill ngay 15 thang 6, nhung cuoc chien khong dien ra vi hau het quan cua Mary đa đao ngu hoac đau hang. Bothwell chay thoat khoi noi đo, va cac lanh chua đua Mary ve Edinburgh, noi ba bi quan chung len an nhu mot ke giet nguoi va mot nguoi đan ba ngoai tinh. Đem hom sau, ba bi giam long vao Lau đai Loch Leven, trong mot hon đao giua Loch Leven.
Khoang tu 20 đen 23 thang 7, Mary say thai mot cap song sinh. Ngay 24 thang 7, ba bi ep phai thoai vi nhuong ngoi cho con trai moi len 1, James. Moray đuoc tan phong lam Nhiep chinh, trong khi Bothwell phai song luu vong. Ong bi giam giu o Đan Mach, phat benh tam than va chet vao nam 1578.


Tron thoat va bi cam tu o Anh Ngay 2 thang 5 nam 1568, Mary thoat khoi Lau đai Loch Leven voi su giup đo cua George Douglas, em trai cua Sir William Douglas, chu toa lau đai. Lanh đao mot đoi quan 6000 nguoi, ba giap chien voi luc luong mong hon cua Moray tai Tran Langside ngay 13 thang 5. Bi đanh bai, ba tron xuong phia nam; sau khi qua đem tai Tu vien Dundrennan, ba vuot qua Solway Firth vao Anh quoc tren mot chiec thuyen đanh ca ngay 16 thang 5. Ba đo bo vao Workington thuoc Cumberland mien Bac nuoc Anh va o lai mot đem tai Lau đai Workington. Ngay 18 thang 5, cac quan đia phuong đon ba va đua toi Lau đai Carlisle.
Elizabeth đa tinh chuyen giup Mary gianh lai ngai vang. Elizabeth sau đo than trong suy nghi lai, phai nguoi đieu tra ve hanh vi cua cac lanh chua va lieu Mary co tham gia giet chong hay khong. Giua thang 7 nam 1568, chinh quyen Anh chuyen Mary toi Lau đai Bolton, mot noi hoi xa bien gioi Scotland nhung cung khong qua gan London. Mot hoi nghi đieu tra đuoc to chuc tai York va sau đo la Westminster giua thang 10 nam 1568 va thang 1 nam 1569. Tai Scotland, nhung nguoi ung ho ba đa tien hanh chien tranh dan su chong lai Nhiep chinh Moray va nguoi ke nhiem ong ta.


= Nhung buc thu trong quan tai =

La Nu vuong đa đuoc xuc dau, Mary Stuart tu choi cong nhan quyen han cua bat ki toa an nao va tu choi tham gia cuoc đieu tra nham vao ba tai York (thay vao đo ba gui đai dien), va Elizabeth cam ba xuat hien trong phien toa. Nhu la mot bang chung chong lai Mary, Moray trinh len cai goi la buc thu trong quan tai— voi 8 mat tu cong khai tu Mary gui đen Bothwell, hai thoa thuan hon nhan, va mot bai tho tinh đa đuoc tim thay trong mot chiec quan tai bac ma vang co dien tich be mat nho hon mot ban chan, dai (30 cm), đuoc trang tri voi vai dong chu cua vua Francis II. Mary khong cong nhan nhung van ban đo, cho rang chu viet tay cua ba khong kho đe bat chuoc, va khang đinh tat ca la gia mao. Nguoi ta quan tam đen viec Mary cam nhan nhu the nao ve cai chet cua Darnley. Chanh an phien toa, Cong tuoc Norfolk, mo ta nhung dong chu la xau va nguech ngoac, va gui ban sao cho Elizabeth, noi rang neu la thu la thuc thi co the chung minh đuoc toi loi cua Mary.
Tinh xac thuc cua nhung la thu trong quan tai cho đen nay van la đe tai ban tan soi noi giua cac su gia. Rat kho đe đieu tra ngon nganh su viec. Ban goc cua nhung buc thu, viet bang tieng Phap, co le đa bi tieu huy vao nam 1584 boi con trai cua Mary. Cac ban sao con sot lai, co ca ban viet bang tieng Phap va ban dich ra tieng Anh, đeu khong hoan chinh. Co them nhung ban sao chep khong đay đu bang tieng Anh, Scotland, Phap va Latinh trong nhung nam 1570. Cac tai lieu khac xem xet ki viec li hon cua Bothwell va Jean Gordon. Moray đa cu su gia toi Dunbar vao thang 9 đe lap ban sao cac thu tuc to cao tu so sach cua thanh pho.
Nhung nguoi viet tieu su cho Mary, bao gom Antonia Fraser, Alison Weir, va John Guy, đa ket luan rang cac tai lieu tren la gia mao, hoac la nhung đoan buoc toi đuoc co tinh them vao thu, hoac la nhung buc thu tren do nguoi khac gui cho Bothwell va Mary viet cho mot nguoi khac. Guy chi ra rang cac buc thu kha roi rac voi nhau, va viec su dung ngu phap tieng Phap trong thu kha vung ve, khong phu hop voi mot nguoi am hieu tieng Phap va song o Phap tu nho nhu Mary. Tuy nhien, mot so cum tu nhat đinh (bao gom ca cau tho viet theo phong cach cua Ronsard) va mot so dau hieu khac tuong thich voi cach hanh van trong cac tac pham cua Mary con ton tai đen gio.
Nhung la thu trong quan tai khong xuat hien cong khai cho đen Hoi nghi nam 1568, mac du Hoi đong co mat Scotland đa phat hien ra chung vao thang 12 nam 1567. Mary đa bi buoc phai thoai vi va bi giam long trong mot nam o Scotland. Cac buc thu khong bao gio đuoc cong bo cong khai đe bien minh cho viec nguoi ta bo tu va ep Nu vuong phai thoai vi. Su gia Jenny Wormald tin rang su thuc la phia Scotland đa mien cuong tao ra nhung buc thu, va tieu huy chung vao nam 1584, bat cu noi dung trong thu đeu la bang chung thuc su chong lai Mary, trong khi Weir nghi rang phai mat mot thoi gian khong it đe nguy tao nhung buc thu. It nhat cung co mot so nguoi đuong thoi khi nhin thay nhung buc thu nhung khong nghi ngo gi va cho chung la thuc. Mot trong so đo la Cong tuoc Norfolk, nguoi bi mat lap muu thanh hon voi Mary, mac du ong phu nhan viec nay khi Elizabeth noi bong gio ve du đinh ket hon cua ong voi Mary, nguyen van la "ong ta khong bao gio ket hon voi mot nguoi, neu ong ta khong chac chan ve goi cua ong ta".
Đa so cac thanh vien trong Hoi đong cong nhan rang buc thu trong quan tai la that sau khi nghien cuu ve noi dung va so sanh voi net chu viet tay cua Mary. Elizabeth, đung nhu mong đoi cua ba, đa tong ket lai cuoc đieu tra voi mot phan quyet la khong co bat cu đieu gi đuoc chung minh, khong đu bang chung chong lai cac lanh chua lien minh hay Mary. Đoi mat voi nhung tinh hinh chinh tri đuong thoi, Elizabeth khong muon ket toi nhung cung khong muon tha bong toi giet nguoi cho Mary, va ba khong bao gio co y đinh can thiep vao Scotland; Hoi nghi tren rot cuc chi la mot cuoc thu nghiem chinh tri. Cuoi cung, Moray tro ve Scotland lam Nhiep chinh, va Mary van bi giam giu o Anh. Elizabeth đa thanh cong trong viec duy tri chinh quyen Khang Cach o Scotland, ma khong ket toi hay phong thich nguoi em ho cua ba. Theo y kien cua Fraser, đay la mot phien "xet xu" ki la trong lich su, ket thuc ma khong tim ra đuoc ket luan nao đe buoc toi bat ki ben nao khi mot ben đa nam quyen o Scotland con ben kia van bi giam giu.


= Am muu =

Ngay 26 thang 1 nam 1569, Mary bi doi đen Lau đai Tutbury va bi đat duoi su giam sat cua Ba tuoc Shrewsbury va nguoi vo đang so cua ong ta la Bess xu Hardwick. Elizabeth coi tu cach ke vi ngai vang Mary la mot moi đe doa nghiem trong va gioi han ba trong su giam sat cua Shrewsbury, nhung noi ba bi giam bao gom Tutbury, Lau đai Sheffield, Wingfield Manor va Chatsworth House, tat ca đeu nam sau trong noi đia nuoc Anh, giua Scotland va London, cach xa bo bien. Mary đuoc phep co nguoi phuc vu, va khong bao gio it hon 16 nguoi, va can 30 cai xe cho đo đac cua ba tu noi o nay sang noi o khac. Phong ngu cua ba đuoc trang tri bang nhung tam tham xinh xan, đo la vai cua nha nuoc ma ba them len đo cau tieng Phap En ma fin est mon commencement ("Ket thuc cua toi nam tren khoi đau cua toi"). Tam lot giuong cua ba đuoc thay đoi hang ngay, va đau bep rieng cua ba chuan bi bua an gom su lua chon 32 mon an đat tren mot tam đia bac. Ba thinh thoang đuoc phep đi ra ngoai nhung bi giam sat nghiem ngat, ba danh 7 mua ha o thi tran co bai tam nuoc khoang thuoc Buxton, va danh nhieu thoi gian cho viec theu thua. Suc khoe cua ba ngay cang suy yeu, co le ba đa mac chung porphyria hoac thieu tap the duc, va đen nhung nam 1580, ba mac benh thap khop o chan, va bi que.

Thang 5 nam 1569, Elizabeth co gang hoa giai bang cach cho Mary phuc vi nhung phai đam bao su ton tai the luc Khang Cach o Scotland, nhung mot quy uoc dien ra o Perth tu choi thoa thuan. Norfolk tiep tuc am muu ket hon voi Mary, va Elizabeth giam ong ta vao Thap London trong thoi gian tu thang 10, 1567 đen thang 8, 1570. Đau nam sau, Moray bi am sat. Cai chet cua Moray trung thoi điem voi cuoc noi day o mien bac nuoc Anh, lanh đao boi cac Ba tuoc theo Cong giao, cang khien Elizabeth tin rang Mary la mot moi đe doa. Quan đoi Anh đa can thiep vao cuoc noi chien o Scotland, ho tro cho luc luong phan đoi Mary. Nhung bo truong chinh nhu Sir Francis Walsingham va William Cecil, Lanh chua Burghley, theo doi Mary rat can than va bo tri tai mat ben canh nguoi nha cua ba.
Nam 1571, Cecil va Walsingham kham pha ra Am muu Ridolfi, mot ke hoach lat đo Elizabeth va đua Mary len thay, đuoc su tro giup cua nguoi Tay Ban Nha va Cong tuoc Norfolk. Norfolk bi hanh quyet, va Nghi vien Anh thong qua du luat loai bo Mary khoi danh sach ke vi, đieu ma Elizabeth tu choi chuan y. Đe lam mat the dien cua Mary, nhung buc thu trong quan tai đuoc phat tan khap London. Nhung am muu ton phu Mary cu tiep tuc. Giao hoang Gregory XIII thua nhan mot ke hoach vao cuoi nhung nam 1570 nham tac hop ba voi Thong đoc cua Vung đat thap va la anh trai khac me voi Felipe II cua Tay Ban Nha, Don John cua Ao, nguoi đuoc cho la đang chuan bi cho mot cuoc tan cong vao Anh quoc, xuat phat tu Ha Lan thuoc Tay Ban Nha. Sau Am muu Throckmorton nam 1583, Walsingham cong bo Cam ket hop tac va Đao luat ve su an toan cua Nu vuong, theo đo ung ho viec giet chet nhung ai dam chong lai Elizabeth va am muu ngan can nguoi ke vi gia đinh neu ba bi am sat. Thang 2 nam 1585, William Parry bi ket an la am muu am sat, đieu nay Mary khong he hay biet, mac du thuoc ha cua ba Thomas Morgan cung lien can đen vu nay. Vao thang 4, Mary bi đat duoi su giam sat cua Sir Amias Paulet, vao Giang Sinh ba bi chuyen đen noi giam cam moi tai Chartley.


Cai chet = Xet xu =

Ngay 11 thang 8 nam 1586, sau khi bi buoc toi trong Ke hoach Babington, Mary bi bat khi đang dao choi va bi đua đen Tixall. Trong mot am muu nham gai bay ba, Walsingham co tinh sap xep cho nhung buc thu Mary đuoc di chuyen trai phep ra khoi Chartley. Mary nghi rang nhung la thu cua ba van đuoc giu can than, trong khi thuc te la chung đa đuoc đoc va giai ma boi Walsingham. Tu noi dung trong nhung buc thu cho thay ro rang Mary đa tim cach am sat Elizabeth. Ba bi chuyen đen Lau đai Fotheringhay trong mot chuyen đi 4 ngay, ket thuc ngay 25 thang 9, vao thang 10 ba bi đua ra xet xu vi toi phan quoc, chieu theo Đao luat ve su an toan cua Nu vuong truoc mot toa an gom 36 quy toc, bao gom Cecil, Shrewsbury, va Walsingham. Mary dung cam đung day tu bao chua, phu nhan toi danh. Ba noi voi nguoi xet xu, "Hay coi lai luong tam cua minh va hay nho rang ca the gioi rong lon hon rat nhieu so voi Vuong quoc Anh". Ba gay ra đuoc su chu y khi tu choi xem cac chung cu buoc toi, va rang giay to rieng cua ba đa bi bi mat cuop đi, ba tu choi thue nguoi tu van va bien ho, ba bao rang minh la mot Nu vuong đuoc xuc dau o mot nuoc khac, khong dinh liu đen nuoc Anh nen khong the bi buoc toi phan quoc.
Mary bi ket an tu hinh vao ngay 25 thang 12 voi chi co mot phieu chong tu Lanh chua Zouche. Mac du vay, Elizabeth to ra ngan ngai khi ban lenh hanh quyet, ngay ca khi đoi mat voi ap luc tu Nghi vien Anh. Ba lo lang rang viec giet hai mot Nu vuong se tao ra mot tien le xau, va lo so ve nhung hau qua, đac biet la, con trai cua Mary, James, đe tra đua, co the thanh lap mot lien minh voi cac cuong quoc Cong giao va xam luoc nuoc Anh. Elizabeth hoi y kien cua Paulet, nguoi giam sat cuoi cung cua Mary, hoi rang ong co the tim cach nao "rut ngan tuoi tho" cua Mary, nhung ong tu choi lam viec ma ong cho rang "mot su sup đo luong tam cua than, hoac đe lai mot vet nho cho đam con chau ngheo cua than". Ngay 1 thang 2 nam 1587, Elizabeth ky quyet đinh xu tu, va giao no cho William Davison, mot uy vien hoi đong co mat. Vao ngay 3, 10 thanh vien cua Hoi đong co mat Anh, đa đuoc trieu tap boi Cecil ma khong co su đong y cua Elizabeth, đong y thuc hien loi tuyen an trong cung mot luc.


= Vu hanh quyet =

Tai Fotheringhay vao chieu toi ngay 7 thang 2 nam 1587, Mary đuoc thong bao rang ba se bi chem đau vao sang hom sau. Ba danh nhung khoanh khac cuoi cung đe cau nguyen, phan chia cua cai cho nguoi nha, va viet chuc thu va mot buc thu đen nha vua nuoc Phap. Đoan đau đai đuoc dung len o Great Hall cao 2 feet va đuoc phu boi nhung tam man đen. Co khoang hai hay ba bac thang voi mot cai thot chem o tren, mot cai nem cho ba quy len thu an va ba cai ghe đau, danh cho ba va hai ba tuoc Shrewsbury va Kent, nhung nguoi co mat đe chung kien canh hanh hinh. Đao phu (co ten la Bull va con them mot nguoi tro giup) quy xuong truoc ba va xin đuoc tha thu. Ba đap lai, "Ta thuc long tha thu cho cac nguoi, ngay bay gio, ta hi vong, cac nguoi se ket thuc moi phien muon cua ta." Đay to cua ba, Jane Kennedy va Elizabeth Curle, va nhung đao phu giup Mary thao trang phuc khoac ben ngoai, đe lo ra mot chiec vay lot bang nhung va mot cap tay ao mau đo nau, nhung thu dung trong nghi thuc te le cua nguoi Cong giao, voi mot ao lot đen bang xa tanh va nhung đo trang suc mau đen. Khi đuoc coi đo ngoai, ba cuoi va noi rang "khong bao gio co mot vi hon phu truoc đo ... coi quan ao ta truoc nhu cac ban". Ba đuoc bit mat boi Kennedy bang mot cai khan trang theu tren nen vang, quy xuong chiec nem truoc cai thot ma đau ba khong lau nua se bi đat len, va hai tay ba bi keo ra. Loi noi cuoi cung cua ba, "In manus tuas, Domine, commendo spiritum meum" ("Đua ban tay ra, O Chua, con xin gui gam tam hon cua con").

Mary khong bi chat đau chi bang mot nhat đao. Nhat dao thu nhat suot qua co va đap vao phia sau đau ba. Nhat dao thu hai cat đut co, ngoai tru mot it gan, thu ma đao phu cat no ra bang riu. Sau đo, ong ta cui đau va bao, "Chua phu ho cho Nu vuong." Vao thoi điem đo, mai toc nau vang tren chiec đau ma ong ta cam roi xuong va đe lo mai toc thuc cua Mary, no rat ngan va co mau xam. Mot con cho nho cua Nu vuong, Skye terrier, đuoc cho la ba mang no trong quan ao cua minh, đa khong đuoc nhin thay luc đo. Sau khi ba bi chem đau, no khong chiu roi xa thi the cua chu no va long no bi nhuom boi mau cua ba cho đen khi no đuoc mang đi tam rua. Nhung thu ma Mary mang hoac đeo luc bi hanh quyet co nguon goc đang ngo; nhung y kien hien đai cho rang trang phuc cua ba, thot chem, va moi thu nhuom mau cua ba đeu bi đem đot trong lo suoi cua Đai Le đuong đe ngan can nhung ke cuop lay đi.


= Di san =

Khi tin tuc xu tu Mary đen tai Elizabeth, ba tro nen phan no va khang đinh rang Davison đa khong nghe theo menh lenh cua ba mot phan nao va Hoi đong Co mat đa hanh đong vuot qua tham quyen khi khong co su chuan tau cua ba. Su do du cua Elizabeth va su co tinh chi đao map mo cua ba đa khien nguoi ta cam giac rang ba khong muon thi hanh an, tranh phan nao viec bi quy ket truc tiep cho cai chet cua Mary. Davison bi bat, tong vao Thap London, bi ket toi khong lam tron nhiem vu. Ong đuoc phong thich 18 thang sau khi Cecil va Walsingham ra mat cau xin cho.
Đe nghi cua Mary truoc khi chet la đuoc chon cat o Phap quoc, song Elizabeth tu choi. Di the cua ba đuoc đuoc uop va đe đo chua an tang trong mot chiec quan tai đen khi le an tang theo nghi thuc Khang Cach dien ra tai Nha nguyen Peterborough cuoi thang 7 nam 1587. Ruot cua ba, bi lay ra trong qua trinh uop xac, đuoc chon bi mat trong Lau đai Fotheringhay. Thi the ba đuoc khai quat nam 1612 theo lenh con trai ba, Vua James VI va I, ong ha lenh cai tang mau than tai Tu vien Westminster, trong mot lang mo đoi dien voi mo Elizabeth I. Nam 1867, mo cua ba bi khai quat trong mot no luc tim kiem phan mo cua James I; cuoi cung mo ong đuoc tim thay cung Henry VII, nhung nhieu hau due khac cua ba, bao gom Elizabeth cua Anh, Vuong cong Rupert cua Rhine va cac con cua Nu vuong Anne I cua Anh, đuoc tim thay trong ham mo cua ba.
Vao the ki XVI, nhung nhan đinh ve Mary bi chia lam hai truong phai giua phe Khang Cach nhu George Buchanan va John Knox, nguoi phi bang ba khong thuong tiec, va phe Cong giao nhu Adam Blackwood, ung ho, benh vuc va ca tung ba. Sau khi James len ngoi vua o Anh, su gia William Camden đa viet mot quyen tieu su ma theo đo, ong len an cong trinh cua Buchanan la bia đat, va "nhan manh rang Mary bi van rui chu khong phai la nguoi xau". Khac voi cac dien giai ton tai vao the ki XVIII: William Robertson va David Hume lap luan rang nhung buc thu trong quan tai la thuc va Mary la ke pham toi ngoai tinh va giet nguoi, trong William Tytler lap luan nguoc lai. Nua cuoi the ki XX, cong trinh cua Antonia Fraser đuoc ca ngoi la "khach quan hon ... khong co su ninh hot hay len an thai qua" nhu cac quyen tieu su thoi truoc, va nhung nguoi cung thoi voi ba nhu Gordon Donaldson va Ian B. Cowan cung cho ra đoi cac cong trinh nghien cuu đanh gia khach quan hon ve Mary. Su gia Jenny Wormald cho rang Mary đa gap phai that bai bi tham, ba khong the đoi pho thanh cong voi nhung mui dui chia vao minh, nhung co mot điem bat đong hiem hoi, đo la Mary la con tot trong tay nhung nguoi quy toc. Khong co bang chung cho thay ba co tham gia vao vu giet Darnley hoac co am muu voi Bothwell. Nhung cao buoc nhu tren chi la gia đinh, va cong trinh cua Buchanan ngay nay đa bi mang tai tieng vi "tuong tuong gan nhu hoan toan". Su can đam cua Mary đa giup pho bien hinh anh cua ba la nan nhan anh hung cua mot tan tham kich đay kich tinh.


Pha he = To tien =


Mot so hinh anh Xem them Act Anent the demission of the Crown in favour of our Sovereign Lord, and his Majesty's Coronation 1567
Cultural depictions of Mary, Queen of Scots


Chu thich Nguon tham khao Bain, Joseph (editor) (1900). Calendar State Papers, Scotland: Volume II. Edinburgh: General Register Office (Scotland). {{Chu thich sach}}: |first= co ten chung (tro giup)
Bingham, Caroline (1995). Darnley: A Life of Henry Stuart, Cong tuoc xu Albany, Consort of Mary Queen of Scots. London: Constable. ISBN 978-0-09-472530-0.
Boyd, William K. (editor) (1915). Calendar of State Papers, Scotland: Volume IX. Glasgow: General Register Office (Scotland). {{Chu thich sach}}: |first= co ten chung (tro giup)
Clifford, Arthur (editor) (1809). The State Papers and Letters of Sir Ralph Sadler. Edinburgh: Archibald Constable and Co. {{Chu thich sach}}: |first= co ten chung (tro giup)
Donaldson, Gordon (1974). Mary, Queen of Scots. London: English Universities Press. ISBN 978-0-340-12383-6.
Fraser, Antonia (1994) [1969]. Mary Queen of Scots. London: Weidenfeld and Nicolson. ISBN 978-0-297-17773-9.
Greig, Elaine Finnie (2004). "Stewart, Henry, duke of Albany [Lord Darnley] (1545/6–1567)". Oxford Dictionary of National Biography. Oxford University Press. doi:10.1093/ref:odnb/26473. Truy cap ngay 3 thang 3 nam 2012. (yeu cau đang ky hoac co quyen thanh vien cua thu vien cong cong Anh)
Guy, John (2004). "My Heart is my Own": The Life of Mary Queen of Scots. London: Fourth Estate. ISBN 978-1-84115-753-5.
Lewis, Jayne Elizabeth (1999). The Trial of Mary Queen of Scots: A Brief History with Documents. Boston: Bedford/St. Martin's. ISBN 978-0-312-21815-7.
McInnes, Charles T. (editor) (1970). Accounts of the Lord High Treasurer of Scotland Volume 12. Edinburgh: General Register Office (Scotland). {{Chu thich sach}}: |first= co ten chung (tro giup)
Weir, Alison (2008) [2003]. Mary, Queen of Scots and the Murder of Lord Darnley. London: Random House. ISBN 978-0-09-952707-7.
Williams, Neville (1964). Thomas Howard, Fourth Duke of Norfolk. London: Barrie & Rockliff.
Wormald, Jenny (1988). Mary, Queen of Scots. London: George Philip. ISBN 978-0-540-01131-5.


Xem them Bath, Michael (2008). Emblems for a Queen: The Needlework of Mary Queen of Scots. London: Archetype Publications. ISBN 978-1-904982-36-4.
Labanov, A. I. (Prince Lobanov-Rostovsky) (1844). Lettres et Memoires de Marie, Reine d'Ecosse. London: Charles Dolman.
Marshall, Rosalind (2006). Queen Mary's Women: Female Relatives, Servants, Friends and Enemies of Mary, Queen of Scots. Edinburgh: John Donald. ISBN 978-0-85976-667-8.
Marshall, Rosalind (2013). Mary, Queen of Scots. Edinburgh: National Museums of Scotland. ISBN 978-1-905267-78-1.
Read, Conyers (1909). The Bardon Papers: Documents relating to the imprisonment and trial of Mary, Queen of Scots. London: Camden Series.
Swain, Margaret (1973). The Needlework of Mary Queen of Scots. New York: Van Nostrand Reinhold. ISBN 978-0-442-29962-0.
Warnicke, Retha M. (2006). Mary Queen of Scots. New York: Routledge. ISBN 978-0-415-29182-8.
Wilkinson, Alexander S. (2004). Mary Queen of Scots and French Public Opinion, 1542–1600. Basingstoke: Palgrave Macmillan. doi:10.1057/9780230286153. ISBN 978-0-230-28615-3.


Lien ket ngoai Biography at the official website of the British monarchy
Chan dung cua Mary, Queen of Scots tai Phong Trung bay Chan dung Quoc gia, Luan Đon
Furgol, Edward M. (1987). "The Scottish Itinerary of Mary Queen of Scots" (PDF). PSAS. Quyen 117. tr. 219–231. Ban goc (pdf) luu tru ngay 23 thang 5 nam 2012. Truy cap ngay 14 thang 5 nam 2016.