Hat đum, con đuoc goi la hat noi, hat mo mat; la mot loai hinh dan ca voi nhung lan đieu đoi đap do nhieu nguoi tham gia, đuoc thuc hien pho bien trong nhung dip hoi, he đau xuan. Đay la mot hinh thuc ca hat mang tinh cong đong, cong cam, mot net hoat van hoa đac trung cua cu dan ven bien Bac Bo, ma cai noi la tong Phuc Le, huyen Thuy Nguyen, phu Kinh Mon, tran Hai Duong xua; nay thuoc cac xa Lap Le, Phuc Le, Pha Le, Tam Hung cua thanh pho Thuy Nguyen, thanh pho Hai Phong.
Nam 1989, to chuc Giao duc, Khoa hoc va Van hoa Lien Hop Quoc đe nghi tang danh hieu "Bau vat song" (Living Human Treasures) cho cac nghe nhan hat đum tai Thuy Nguyen, Hai Phong. 


Qua trinh hinh thanh va phat trien Hat đum co xuat xu tu hat vi o đong bang chau tho song Hong, xuat hien vao khoang the ky XIII, thoi Le so (1428 - 1527) đen thoi nha Mac (1528 - 1592), the ky thu XVI, sau khi chua Kien Linh đuoc tao dung o Phuc Le vao nam Than Phuc thu 2 (1563), hat đum chinh thuc đuoc hat trong le hoi tai chua va phat trien rong khap vung.
O đong bang Bac Bo, Hai Phong la đia phuong duy nhat co hat đum, lon nhat la Thuy Nguyen, Đo Son va Cat Hai, tieu bieu nhat la Hoi hat Đum xa Phuc Le, huyen Thuy Nguyen. Ben canh đo, cac đia phuong khac cung co hat đum nhu An Hai, Kien Thuy....
Cung giong nhu nhieu loai hinh van hoa nghe thuat dan gian khac, hat đum cung trai qua nhung bien co, thang tram. Tu nua cuoi the ky 20, do nhip song hoi ha, soi đong voi nhieu phuong tien hien đai thanh nien xa roi van hoa dan gian truyen thong, hat đum dan tro nen "loi nhip", nhip đieu cham rai, đeu đeu cua hat đum kho hoa vao nhip song soi đong cua thanh nien trong thoi hien đai. Tu sau Cach mang thang 8 nam 1945, hat đum chi con duy nhat o Thuy Nguyen.
Nhieu nam gan đay, chinh quyen đia phuong cac cap cung nhan dan Thuy Nguyen đa tap trung khoi phuc va phat trien loai hinh van hoa nay. Hien nay, tren đia ban huyen Thuy Nguyen hien co 4 hoi Xuan hat đum đuoc to chuc ngay tai cac đia phuong co di san goc gom cac xa thuoc tong Phuc cu (Phuc Le, Pha Le, Lap Le, Ngu Lao) va đa đuoc mo rong sang nhieu đia ban khac (thi tran Minh Đuc, cac xa Tan Duong, Gia Đuc, Thuy Đuong, Trung Ha...) voi 7 le hoi co cac sinh hoat van hoa hat đum.


Le hoi "Mo mat" Hat đum lien quan mat thiet đen mot phong tuc tap quan co tu xa xua cua nguoi tong Phuc, đo la tuc che mat.
Mac du o noi "an song noi gio", sinh song bang nghe khai thac thuy san tu xua, nhung con gai tong Phuc (vung ven song Bach Đang thuoc thanh pho Hai Phong ngay nay) noi tieng voi lan da trang ngan, moi đo, ma hong. Đe giu gin ve đep, nhat la lan da khoi xem boi nang va gio man cua bien, tu xua, chi em phu nu, nhat la nhung co gai đang đo cap ke, đa dung nhung chiec khan đen mo qua đoi tren đau va bit mat, the roi tu đoi nay sang đoi khac hinh thanh nep van hoa, tap tuc khap lang, khap vung.
Chi em o tong Phuc che mat quanh nam, suot thang, cung vi the đa tao nen mot tinh cach kin đao, e then, giu gin... nguoc lai han voi tinh cach cua nguoi Hai Phong "an song, noi gio", manh me... Chiec khan che mat chi đuoc coi bo mot lan duy nhat trong mot nam, đo la vao dip hoi lang đau xuan, khi cac chang trai, co gai gap go, đoi đap, trao nhau bang nhung loi ca, tieng hat tinh tu. Trong hoi hat đum, neu chang trai chiem đuoc cam tinh cua co gai sau nhung bai hat, co gai mo khan che mat, đoi nam nu tam đau y hop.
Trong le hoi hat đum, ngoai nhung cau hat tinh tu, tho mong, thi tuc bit khan che mat cua chi em phu nu lai tao ra su to mo, cuon hut nhung nguoi xem hoi, nhung chang trai đen tuoi truong thanh quanh nam, suot thang chi thay cac chi em che mat, giu gin. Vi vay, hoi hat đum ngay xuan con goi la hoi "mo mat". Hoi mo mat đuoc mo vao nhung ngay đau xuan hang nam, tu ngay 4 đen 10 thang gieng.
Ngoai ra, ly giai cho tuc che mat o đay, co nhung truyen thuyet con luu truyen rang: xua trong cac tran chien tren song Bach Đang, quan xam luoc chet nga ra, linh hon khong sieu thoat, thuong quay pha cac chi em phu nu vung tong phuc; đe tranh ta ma, nhung nguoi con gai noi đay che mat ngay tu khi tuoi đoi con rat tre.


Mot so đac điem hat đum = Y nghia =
Hat đum xua đuoc nhieu nguoi dan yeu thich va tham gia, nhat la thanh nien nam nu, boi đay la hinh thuc sinh hoat van hoa, noi ma thanh nien nam nu gui gam noi niem cua minh voi ban be, cung la dip lam quen, tim hieu nhau đe roi đi đen luyen ai, hon nhan. Cu moi đem trang sang, trai gai tong Phuc lai tu tap ben nhau đe hat ho đoi đap va... "gheo nhau". Đen ngay hoi xuan, cac co thon nu van khan đen mo qua đoi đau, che mat tham du hoi, trai lang nay sang hat voi gai lang kia.


= Hinh thuc dien xuong =
Xua, hat đum co hai hinh thuc dien xuong, hat le va hat hang. 

Hat le chi do mot gioi (nam hoac nu) hat đoi, moi nhom hat thuong co vai ba nguoi; dien ra moi luc, moi noi, hat khi đi tren đuong, o noi lao đong luc giai lao hay vua lam vua hat, tham chi ngay o san đinh, san chua, nhung ngay hoi...
Hat hang thuong chi dien ra o le hoi đinh, chua, do hai gioi nam va nu tham gia; nu gioi thuong la nguoi lang, xa ngoi mot ben hang ghe, phia đoi dien la hang ghe danh cho nam gioi; truoc khi hat thi co giao keo, ben thua cuoc mat mot vat gi đo, co the la cai ao, cai non, cai o...  cho ben thang. Khi hat co nhac bat am; cac trang trai, co gai mat nhin mat, tay cam tay; hai ben đoi đap, ben nao khong đoi đap đuoc la thua.


= Loi, lan đieu hat đum =
Hat đum khong phat trien ve giai đieu, ma phat trien ve loi ca, chi voi ba cao đo Re, Sol, La nhung nhung nguoi hat đa sang tac ra hang nghin loi ca phan anh đoi song cua nguoi dan vung ven bien đe ung đoi voi nhau. Loi cua hat Đum chu yeu thuoc hai the loai chinh la luc bat va song that luc bat. Lan đieu cua hat đum gom co: trong quan, co la, quan ho, sa mac, ly giao duyen.
O Thuy Nguyen, tong Phuc xua noi tieng la noi co giong noi trong treo, ngot ngao. Vi le đo ma co nhac si Luu Huu Phuoc tung đe nghi dung am Phuc Le lam am chuan cho tieng Viet.


= Trinh tu, noi dung, thoi gian hat đum =
Tai cac le hoi, bai ban cua hat đum rat phong phu, nhieu noi dung dien ra tu sang đen toi, tu ngay nay sang ngay khac. Mo đau la nhung cau hat chao, hat mung khi gap nhau (hat gap hay hat chao hoi), tiep theo la cac phan hat giao hen (giao keo), hat hoi, hat đo, hat moi (trau, com, nuoc...), hat hoa, hat hue tinh (giao duyen), chinh phu, chinh phu, hat cuoi, hat linh, hat thu... va ket thuc la hat ra ve (hat tien)
Vao đau hoi hat, chang trai muon hat voi ai thi tien toi ngo loi, neu co gai đong y se đua tay cho chang nam va đoi nam nu tay trong tay gui trao nhung loi hat yeu thuong, tru tinh. Co gai chi bo khan che mat đe chang trai đuoc ngam nhin dung mao cua minh sau khi đa cam men chang trai nao qua nhung loi ca, tieng hat. Giua canh hat, co moi trau nuoc, tang vat ky niem cho chang đe to long men mo. Chieu, co moi chang ve nha minh an bua com đau xuan đe biet cua nha.
Ngay hat gia đam keo dai đen tan khuya, cac chang trai, co gai trao giu ky vat cho nhau, nhung loi ca đoi đap it dan, ma thay vao đo la nhung cau hat tu noi long sau kin, nhung loi hat tru tinh, bang khuang, luu luyen, nhung yeu đuong, thuong nho, nhung xa cach, chia ly, nhung hua hen, đoi cho va hy vong... va mong đoi mua hoi sau, lai đuoc say đam trong tieng hat cua nhau.


Ngay nay Ngay nay, trong đoi song hien đai, hat đum cung đa thu hep dan va chi con co o Thuy Nguyen, nhieu nhat la cac xa Phuc, Pha, Lap va co nhieu thay đoi. Hat le khong con nua, ma chi con hat hang. Nguoi hat tham gia khong mac trang phuc co truyen, ngoi hat theo kieu "mat nhin mat, tay cam tay", nam nu đung xen ke nhau, mat quay xuong khan gia hat đoi đap qua may phong thanh. Cac đoi cua tung xa đuoc phan cong hat theo gio, moi đoi hat tu mot đen hai tieng, sau đo chuyen qua đoi khac, va đoi nay lai sang xa ban hat tiep.
Nguoi tham gia hat khong nhieu nhu xua, rat it thanh nien tham gia, chu yeu tu 35 đen 60 tuoi. Nguoi xem chu yeu la nhung nguoi lon tuoi, tuoi tre thi chu yeu la nu, rat it thanh nien xem.
Ben canh đo, hat đum đuoc xuat ban thanh đia phuc vu nhan dan trong vung, khach thap phuong va ba con Viet kieu que Thuy Nguyen đang sinh song tai  Anh, Uc, My, Canada, Trung Quoc...
O Phuc Le, hang nam, hat đum đuoc to chuc thi vao dip đau xuan ngay tai san đinh voi su tham gia cua đoan hat cac xa Phuc Le, Pha Le, Lap Le...  Trong cuoc thi, ban giam khao chinh la cac cu cua 3 xa, nhung nghe nhan cao tuoi voi nhieu kinh nghiem lam trong tai.


Mot so cau hat đum Hat gap

Chang trai: "Bay gio ki ngo tuong phung/ Bo cong ao uoc trong mong xa gan/ Gai trai song o coi tran/ Le nao bo phi cai xuan cho đanh".
Co gai: "Đem qua gio mat trang thanh/ Nho ai em nhung nam canh tho dai/ Uoc gi co đuoc nhung ngay/ Đuoc gan nguoi ay long nay moi yen". 
Hat đo

Ben nu hat đo: "Tam son, tu hai, nhat phan đien/ Chang ma giai đuoc, em lien theo khong?"
Ben trai hat giai: "Tam son la nui, tu hai la song/ Nhat phan đien la ruong, theo khong la nang"'.
Hat hue tinh

Mot chang cam tay co gai cat tieng hat: "Thay em vua đep, vua xinh/Anh thuan nhan tinh, anh nam co tay/Nam roi, anh hoi co tay/Ai nan nen trang, ai day nen tron?" va roi chang ke noi gian truan: "Vi nang anh phai đi đem/Nga nam ba cai, đat mem khong đau/Vi nang anh phai đi tham/Nga sut đau goi, nga tham banh che!"
Co gai boc lo tinh cam: "Yeu nhau qua đoi qua chung/Treo non quen met, ngam gung quen cay"
Hat moi trau: "Duyen ket ban tinh oi/ Nha anh co hai vuon giau/Vuon truoc ap be vuon sau moi trong/ Nen anh đi hat tay khong/Anh xin khat ban ma hong sang nam."


Chu thich