Shahname (tieng Ba Tu: شاهنامه "Liet vuong ky") la mot thien su thi do nha tho Ba Tu Ferdowsi soan khoang nam 1000 va la su thi quoc gia trong the gioi noi tieng Ba Tu. Gom 50,000 đoan tho hai cau ("distich), Shahnameh la truong ca dai nhat đuoc viet boi mot thi si duy nhat. No chu yeu ke ve qua khu than thoai va o mot muc đo nao đo qua khu lich su cua Đe quoc Ba Tu tu sang the cho đen khi bi nguoi Hoi giao xam luoc vao the ky thu 7. Cac quoc gia nhu Iran, Azerbaijan, Afghanistan va khu vuc rong lon anh huong boi Van hoa Ba Tu (nhu Gruzia, Armenia, Tho Nhi Ky va Dagestan) xem tac pham nay nhu la su thi quoc gia.


Lich su Tac pham nay co tam quan trong hang đau trong van hoa Ba Tu, đuoc xem nhu la mot kiet tac van hoc va la mot đac tinh ve ban sac van hoa dan toc cua Iran, Afghanistan va Tajikistan ngay nay. Tac pham cung quan trong đoi voi cac hoc gia Bai hoa giao đuong đai, no mang trong minh dau vet cac moi lien he lich su giua nhung ngay đau cua ton giao voi cai chet cua vi vua Sassan Ba Tu cuoi cung trong cuoc chinh phuc cua nguoi Hoi giao đa cham dut anh huong cua ton giao nay o Iran.


Sang tac Ferdowsi bat đau đat but viet Shahnameh vao nam 977 sau Cong nguyen, va hoan thanh no vao ngay 8 thang 3 nam 1010 sau 33 nam day cong thuc hien. Shahnameh đuoc xem nhu la mot tuong đai thi ca va thuat chep su. No bao gom chu yeu nhung bai tho viet lai nhung gi ma ban than Ferdowsi, nhung nguoi đuong thoi, nhung nguoi đi truoc ong xem nhu la thuat lai lich su Iran co đai. Nhieu ban tuong thuat nhu vay đa ton tai trong van xuoi tu truoc, vi du nhu Abu-Mansuri Shahnameh. Mot phan nho cua tac pham, nam trong nhung đoan van nam rai rac khap Shahnameh, đuoc viet hoan toan theo y tuong cua chinh ong.
Shahnameh la mot thien su thi gom hon 50.000 cau tho đuoc viet bang tieng Ba Tu. No dua chu yeu vao mot tac pham van xuoi cung ten đuoc chinh Ferdowsi viet khi ong con o Tus. Phan lon tac pham van xuoi mang ten Shahnameh nay nguoc lai lai la mot ban dich tu mot tac pham đuoc bang tieng Pahlavi (tieng Ba Tu Trung đai) viet vao cuoi thoi Sassan, đuoc goi bang cai ten Xwadaynamag ("Cuon sach cua nhung Đe vuong"), la mot cuon sach thu thap nhung mau chuyen ve cac vi vua chua va anh hung trong truyen thuyet toi trieu đai cua Khosrau II (590–628). Cuon Xwadaynamag chua đung nhung thong tin ve giai đoan cuoi cua trieu đai Sassan nhung duong nhu no khong chua đung thong tin lich su nao ve giai đoan đau cua trieu đai Sassan (the ky 3-4). Ferdowsi đa them that it nhieu, đe pham vi cua tac pham keo dai đen khi trieu đai Sassan bi nguoi A Rap lat đo vao giua the ky thu 7.
Nguoi đau tien tom tat lai lich su Ba Tu thoi Tien-Hoi giao la Abu-Mansur Daqiqi, mot nguoi đuong thoi cua Ferdowsi va la mot nha tho trong trieu đinh nha Samanid. Daqiqi co le la mot tin đo Bai hoa giao, mot đieu co the gay nguy hiem đen tinh mang vao thoi bay gio. Daqiqi cuoi cung đa bi mot no le nguoi Turk đam chet. Truoc khi bi giet chet mot cach bao luc, ong đa viet mot tac pham đuoc goi la Schahname-ye Mansur gom nghin cau. Nhung cau tho nay phac hoa ve trieu đai cua Gostasp cho đen su noi len cua tien tri Zoroaster. Mot cau tho cua ong nhu sau:

"Hoi Daqiqi, nhung gi sinh ra tren the gian
tu cai thien va cai ac, đa chon ra bon thu:
Đoi moi mau ngoc đo va am thanh cua đan hac,
Ruou vang đo tham va loi hat cua Zarathustras."
Firdowsi đa ke lai rang Daqiqi đa bao mong cho ong va yeu cau ong tiep tuc cong viec đang giang do. Firdowsi đa su dung mot so cau tho cua Daqiqi trong tac pham cua minh. Firdowsi đa viet cuon su thi đo so cua minh vao mot thoi điem khi ma trieu đai Ghaznavid moi quay sang mot he tu tuong cua mot nha nuoc Hoi giao va khong coi trong nhung tu tuong tien Hoi giao nua. Trong tho cua ong, Firdowsi đa dung phuong phap tiep can khon ngoan hon Daqiqi, ong tranh dung cach hanh van mang hoi huong Hoa giao. Mot so hoc gia cho rang, mot so cau tho cua Daqiqis von gay tranh cai đoi voi tang lop cam quyen, khong đuoc Firdowsi su dung. Tuy nhien, tac pham nay van chua đung nhung đau moi ro rang đen nhung truyen thong Hoa giao cua Iran van con tiep tuc ton tai cho đen ngay nay, va mot trong so đo la "Nowruz", tet cua nguoi Iran.
Đe tranh nguoi đoi thu đich, Firdowsi đa dang tac pham cua minh len Sultan Mahmud cua Ghazni.


Noi dung Shahnameh la mot ban tuong thuat bang tho ve tien su va lich su Iran, bat đau tu luc sang the, khi nhung ky thuat (lua, nau an, luyen kim, phap luat) đuoc phat hien va ket thuc cung voi cuoc chinh phuc Ba Tu cua nguoi Hoi giao. Tac pham theo mot trinh tu thoi gian khong thuc su chinh xac, nhung no co mot su chuyen đong tong the theo thoi gian. Tuy co mot so nhan vat song đen hang tram nam nhung hau het đeu song lau nhu nguoi thuong. Firdowsi dien giai rang, cac vi Shah đen va đi, anh hung, ac nhan đen va đi, chi co mot thu duy nhat van ton tai, đo chinh la Iran.
Theo nha Iran hoc Zabihollah Safa, noi dung co the đuoc chia thanh ba giai đoan:

dauraye asatiri – Thoi đai than thoai
dauraye pahlavani – Thoi đai Anh hung
dauraye tarihi – Thoi đai lich su


= Thoi đai than thoai =
Bao gom cac cau tho ke tu thoi sang the va vi vua đau tien la Keyumars. Chau noi cua Keyumars la Hushang phat hien ra lua va cho ra đoi le hoi lua Sadeh hang nam. Nguoi chan cuu Jamshid tro thanh vi vua vi đai trong su uu ai cua Than Ahura Mazda, cai tri cac vung đat thinh vuong va tieu diet ac quy Deev. Jamshid cung cho ra đoi ngay le mung nam moi Nowruz cua nguoi Ba Tu, đuoc to chuc vao ngay 20/03 hang nam.
Đua con cua quy Ahriman la nguoi ran đoc ac Zahhak, đa giet Jamshid va tro thanh vi vua moI Ahriman hon len vai Zahhak, va tu vi tri ay nay ra hai con ran lon. Zahhak co chat đut con ran nhung chung lai moc lan nua, ong đa bi nguyen rua. Loai ran nay can an nao tuoi cua trai tre moi ngay. Lo so cho tinh mang cua minh, Zahhak phai thoa man yeu cau cua chung. Đieu nay dan đen cuoc noi day cua nguoi tho ren Kaveh, nguoi đa tu choi hy sinh đua con trai cuoi cung cua minh. Kaveh phat đong cuoc noi day voi mot la co la tam da nguoi đat tren mui giao. Voi su giup đo cua nhan dan va hoang tu Fereydun, nguoi sau nay tro thanh vua, ho bat Zahhak va xich ong o nui Damavand mien bac Iran, ngon nui lua cao nhat o chau A va la đinh cao nhat o Trung Đong.
Ve phan vua Fereydun, ong co ba nguoi con trai la Salm, Tur va con ut Iraj. Ho đam nhan ba goc cua the gioi sau khi vua cha qua đoi, Iraj thua ke đe che Ba Tu. Đieu nay nhen nhom su ghen tuc cua hai nguoi anh trai, dan đen đoan su thi ke ve cuoc chien tuong tan giua cac anh em. Iraj đa bi Tur giet chet, va chau trai cua Iraj la Manuchehr tro thanh vua cua Ba Tu đe phuc thu cho cai chet cua ong noi,


= Thoi đai anh hung =
Thoi đai anh hung la nhung bai tho ke ve chuyen tinh huyen thoai, su thi anh hung va nhung tran đanh. Sam la nguoi ban đong hanh cua vua Manuchehr, tro thanh cha cua Zal. Zal sinh ra đa bi bach tang voi mai toc trang va lan da xanh xam. Manuchehr nghi rang đua tre la ma quy nen ruong bo Zal va bo cau tren đinh nui Damavand cho chet.
May man thay, chim than Simorgh nhan ai va khon ngoan tim thay Zal roi nuoi duong cau. Simorgh đa trai nghiem su suy tan cua ca ba the gioi co đai, ba biet tat tan tat ve moi thoi ky. Khi Zal đa lon, anh roi xa su bao boc cua Simorgh. Simorgh cho anh ba cong long vang tu canh đe Zal co the đot chay bat cu khi nao can su giup đo tu Simorgh. Zal gap va yeu cong chua Rudabeh, nguoi bi cuon hut boi ca tinh va su khon ngoan cua chang. Cuoi cung, ho ket hon va sinh ra be trai Rostam. Rostam lon len tro thanh nguoi anh hung vi đai nhat cua Ba Tu. Ong trai qua bay cuoc phieu luu đuoc goi la "Bay nhiem vu cua Rostam", noi ong cung con ngua Rakhsh trung thanh va manh me chien đau voi nhung con quy trang, phu thuy xinh đep, rong, su tu va cac vi vua khac.
Rostam yeu nang cong chua Tahmineh, va ho tro thanh cha me cua Sohrab. Rostam tang Sohrab mon qua la mot chiec vong tay, danh cho cau khi truong thanh va roi xa cha me. Sohrab lon len ma chua bao gio nhin thay cha Rostam cua minh. Vai nam sau khi quan đoi cua Rostam va Sohrab gap nhau trong mot tran chien. Cha va con trai đa khong biet nhau cho đen khi Rostam đanh trong thuong Sohrab trong mot cuoc chien. Khi Sohrab chet trong vong tay cua minh, Rostam moi nhan thay chiec vong o co tay vi chien binh tre. Rostam đau đon nhan ra rang ong đa giet chet con trai minh.
Chuyen tinh huyen thoai khac ke ve Bijan, con trai cua mot hiep si noi tieng Ba Tu va Manijeh, cong chua cua đe che Turan, ngay nay goi la Trung A, ke thu lon nhat cua Ba Tu. Cau chuyen tinh yeu nay cuoi cung dan đen mot cuoc chien tranh su thi giua hai đe quoc.


= Thoi đai lich su =
bao gom nhung tai lieu lich su bat đau tu trieu đai cua vua Parthia sau khi lanh tho cua Iran đuoc giai phong tu đat nuoc Hy Lap va Macedonia. Trong tam đuoc đat nhieu vao cac trieu đai ke tiep cua cac hoang đe Sassanid, thong qua mot loi ke sac sao. Shahnameh ket thuc voi cong cuoc chinh phuc cua Hoi giao A Rap vao Ba Tu vao nam 651. Ferdowsi mieu ta su kien nay theo loi đay chat tho, va coi đo la mot tham hoa nghiem trong voi su xuat hien cua "đoi quan bong đem".


= Danh sach cac vi vua =


 Cac vi vua thoi đai than thoai  Cau chuyen thu 1 = Gayomarth, vi vua đau tien la nguoi nguoi trong than thoai Ba Tu.
cung bao gom cau chuyen ve Siyamak, Con trai cua Gayomarth va la vi vua đau tien cua nha Pischdadiyan.
Cau chuyen thu 2 = Hosang, chau noi cua Gayomarth, nguoi mang lai nhan quyen va cong ly cho con nguoi.
Cau chuyen thu 3 = Tahmorath, ke bat moi ma quy (cung xuat hien trong truyen)
Cau chuyen thu 4 = Gamsid (Dschamschid), Con cua Tahmorath, nguoi sang lap le hoi nam moi Nouruz.
Cau chuyen thu 5 = Zahhak, vua quy, nguoi co mot hiep voi Ahriman
Cau chuyen thu 6 = Fereydun, nguoi đa giet chet Zahhak va chia ba thien ha cho cac con truoc khi ong qua đoi.
bao gom ca cau chuyen ve ba nguoi con trai: Iradj nhan đuoc Iran tu cha cua ong nhung bi giet boi long ghen ti cua hai anh em cua ong la Selm va Tur.


 Cac vi vua thoi đai anh hung  Cau chuyen thu 7 = Manutschehr, nguoi đa tra thu cai chet cua cha Iradsch va thay the Fereydun len ngoi.
Cau chuyen thu 8 = Nauzar
Cau chuyen thu 9 = Zau
Cau chuyen thu 10 = Garschasp
Cau chuyen thu 11 = Kay Kobad, mot hau due cua Fereydun va la vi vua đau tien cua trieu đai Kayani.
Cau chuyen thu 12 = Kay Kaos
Cau chuyen thu 13 = Kay Chosrau
Cau chuyen thu 14 = Lohrasp
Cau chuyen thu 15 = Gostasp
Cau chuyen thu 16 = Bahman
Cau chuyen thu 17 = Homa Tschehrazad
Cau chuyen thu 18 = Kay Darab (Dareios I?)
Cau chuyen thu 19 = Dara (Dareios III)
Cau chuyen thu 20 = Iskandar (Alexander Đai đe)
Cau chuyen thu 21 = Trieu đai Aschkaniyan (Đe quoc Parthia)
Cau chuyen thu 22 = Babakan-Dynastie (Sasanid) kien lap


= Cac vi vua thoi đai lich su =
Cau chuyen thu 23 = Ardashir I
Cau chuyen thu 24 = Schapur I
Cau chuyen thu 25 = Hormazd I
Cau chuyen thu 26 = Bahram I
Cau chuyen thu 27 = Bahram II
Cau chuyen thu 28 = Narsi
Cau chuyen thu 29 = Hormazd II
Cau chuyen thu 30 = Zulaktaf (Schapur II)
Cau chuyen thu 31 = Ardashir II
Cau chuyen thu 32 = Schapur III
Cau chuyen thu 33 = Bahram IV
Cau chuyen thu 34 = Yazdgerd I
Cau chuyen thu 35 = Bahram Gur
Cau chuyen thu 36 = Yazdgerd II
Cau chuyen thu 37 = Hormazd III
Cau chuyen thu 38 = Peroz
Cau chuyen thu 39 = Balasch
Cau chuyen thu 40 = Ghobad
Cau chuyen thu 41 = Anuschravan (Chosrau I)
Cau chuyen thu 42 = Hormazd IV
Cau chuyen thu 43 = Parvez
Cau chuyen thu 44 = Schiruy
Cau chuyen thu 45 = Ardashir III
Cau chuyen thu 46 = Farayin
Cau chuyen thu 47 = Purandocht
Cau chuyen thu 48 = Azarmidocht
Cau chuyen thu 49 = Farrochzad
Cau chuyen thu 50 = Yazdgerd III


Mot vai buc tranh minh hoa Schahname Đoc them Abolqasem Ferdowsi, Dick Davis trans. (2006), Shahnameh: The Persian Book of Kings ISBN 0-670-03485-1, modern English translation (abridged), current standard. See also
Clinton, Jerome W. (translator) The Tragedy of Sohrab and Rostam: From the Persian National Epic, the Shahname of Abdol-Qasem Ferdowsi 2nd ed. (University of Washington Press, 1996) (abridged selection)
Clinton, Jerome W. (translator) In the Dragon's Claws: The Story of Rostam and Esfandiyar from the Persian Book of Kings (Mage Publishers, 1999)
Davis, Dick, (translator) Stories from the Shahnameh of Ferdowsi
Vol. 1, The Lion and the Throne, (Mage Publishers, 1998)
Vol. 2, Fathers and Sons, (Mage Publishers, 1998)
Vol. 3, Sunset of Empire, (Mage Publishers, 2003)
Davis, Dick, (translator), The Legend of Seyavash, (Penguin, 2001, Mage Publishers 2004) (abridged)
Levy, Reuben (translator), The Epic of the Kings: Shah-Nama, the National Epic of Persia, (Mazda Publications, 1996) (abridged prose version)
Warner, Arthur and Edmond Warner, (translators) The Shahnama of Firdausi, 9 vols. (London: Keegan Paul, 1905-1925) (complete English verse translation)
Hassan Anvari, Ancient Iran's Geographical Position in Shah-Nameh (Iran Chamber Society, 2004). [1]
Rostam: Tales from the Shahnameh (Publisher: Hyperwerks 2005), The Story of Rostam & Sohrab ISBN 0-ngay 99 thang 1 nam 213, modern English Graphic Novel.Find book here Luu tru ngay 6 thang 8 nam 2014 tai Wayback Machine
Rostam: Return of the King (Publisher: Hyperwerks 2007), The Story of Kai-Kavous & Soodabeh ISBN 0-ngay 97 thang 2 nam 213, modern English Graphic Novel.Find book here Luu tru ngay 6 thang 8 nam 2014 tai Wayback Machine
Rostam: Battle with The Deevs (Publisher: Hyperwerks 2008), The Story of The White Deev ISBN 978-0-ngay 98 thang 3 nam 213, modern English Graphic Novel.Find book here Luu tru ngay 1 thang 4 nam 2009 tai Wayback Machine
Jalal Khaleghi Motlagh, Editor, The Shahnameh, to be published in 8 volumes (ca. 500 pages each), consisting of six volumes of text and two volumes of explanatory notes. See: Center for Iranian Studies, Columbia University.
Shirzad Aghaee, Imazh-ha-ye mehr va mah dar Shahnama-ye Ferdousi (Sun and Moon in the Shahnama of Ferdousi, Spanga, Sweden, 1997. (ISBN 91-630-5369-1)
Shirzad Aghaee, Nam-e kasan va ja'i-ha dar Shahnama-ye Ferdousi(Personalities and Places in the Shahnama of Ferdousi, Nykoping, Sweden, 1993. (ISBN 91-630-1959-0)


Tham khao Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Shahnameh tai Wikimedia Commons
Web Resources
Shahnameh Search Engine in Persian Luu tru ngay 2 thang 12 nam 2011 tai Wayback Machine
Rostam and Sohrab opera Luu tru ngay 20 thang 12 nam 2008 tai Wayback Machine, اپرای رستم و سهراب from Shahnameh Ferdowsi, conducted and composed by Loris Tjeknavorian.
Shahnameh, by Hakim Abol-Qasem Ferdowsi Tusi, the complete work (64 Epics), in Persian (ParsTech Luu tru ngay 3 thang 7 nam 2009 tai Wayback Machine). This work can be freely downloaded (File size, compiled in the form of an HTML Help File: 1.4 MB).
Iraj Bashiri, Characters of Ferdowsi's Shahnameh, Iran Chamber Society, 2003.
Rostam: Tales from The Shahnameh, English Graphic Novel adaptation of tales from the Shahnameh.
Shahnameh, English translation by Helen Zimmern.
Shahnameh. Helen Zimmern translation.
Shahnameh, Arthur and Edmond Warner translation at the Internet Archive: volumes 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9. Print copies are available for sale here Luu tru ngay 10 thang 4 nam 2008 tai Wayback Machine.
Khosrow Naghed, In the Workshop of Thought and Imagination of the Master of Tus (Dar Kargah-e Andisheh va Khial-e Ostad-e Tus), in Persian, Radio Zamaneh, ngay 5 thang 8 nam 2008, [2].
Shahnameh A.E.Warner with Images Luu tru ngay 17 thang 7 nam 2009 tai Wayback Machine
Simorq: A Music Project.A short section of the Simorq Opera, video-recorded during a rehearsal in Tehran, December 2009: [3] Luu tru ngay 1 thang 5 nam 2011 tai Wayback Machine (5 min 32 sec).
Rostam & Sohrab by Arnold, Mathew(1822-88)
Baysonghori Shahnameh in Encyclopedia Iranica Luu tru ngay 30 thang 4 nam 2008 tai Wayback Machine
Ferdowsi, Encyclopedia Iranica, Jalal Khaleghi-Motlaq Luu tru ngay 20 thang 11 nam 2008 tai Wayback Machine
Persian Sources
Complete Persian text Luu tru ngay 8 thang 5 nam 2007 tai Wayback Machine
Shahnameh website Luu tru ngay 6 thang 4 nam 2008 tai Wayback Machine
Shahnameh persian and English text, A.E.Warner,MehrAbadi Luu tru ngay 17 thang 7 nam 2009 tai Wayback Machine
Resources
Shahnama Image Collection Luu tru ngay 10 thang 2 nam 2009 tai Wayback Machine
Images from illustrated versions of Shahnameh Luu tru ngay 20 thang 7 nam 2006 tai Wayback Machine
Metropolitan museum on the shahnama
The Asia Society; Illustrated Shahnameh
Shahname Images And Animations Collection Luu tru ngay 17 thang 7 nam 2009 tai Wayback Machine