Linh duong đau bo la linh duong thuoc chi Connochaetes va la đong vat ban đia o Đong Phi va Nam Phi. Chung thuoc ve ho Bovidae, bo Artiodactyla, trong đo bao gom linh duong, trau, bo, de, cuu va đong vat mong guoc co sung khac. Chung bao gom hai loai: linh duong đau bo đen (con goi la linh duong đau bo đuoi trang, C. gnou) va linh duong đau bo xanh (con goi la linh duong đau bo nau đom, C. taurinus).
Bao cao hoa thach cho biet hai loai đa tach ra vao khoang mot trieu nam truoc, ket qua mot loai phia bac va mot loai phia nam. Linh duong đau bo xanh van song trong pham vi ban đau va thay đoi rat it tu to tien, trong khi đo linh duong đau bo đen thay đoi nhieu hon đe thich nghi voi moi truong song đong co rong o phia nam. Cach thuc ro rang nhat đe phan biet hai loai nay la khac biet ve mau sac long va hinh dang cap sung.
O Đong Phi, linh duong đau bo xanh la đong vat bi nhieu loai an thit san lung nhat; mot so quan the tien hanh cac chuyen di cu hang nam đe tim đen cac bai co moi, nhung linh duong đau bo đen la loai hoan toan song du muc. Tap tinh sinh san o ca hai loai dien ra trong khoang thoi gian ngan vao cuoi mua mua, con non som hoat đong va co the di chuyen theo đan, hanh vi nay can thiet đe đam bao su song sot cua chung. Tuy nhien, mot so con tro thanh moi ngon cho cac đong vat an thit lon, đac biet la linh cau đom.
Linh duong đau bo thuong an co tren vung đong co hoa vao đan voi ngua van, giup nang cao nhan biet ve su xuat hien cua cac loai thu san moi. Chung canh giac voi cac tin hieu canh bao phat ra tu cac đong vat khac nhu khi đau cho. Linh duong đau bo la đong vat song du muc nhung chung cung canh tranh nguon thuc an voi vat nuoi chan tha đuoc thuan hoa, đoi khi bi nong dan mo ta la loai truyen benh va ky sinh trung len gia suc cua ho. Mot so hoat đong san ban bat hop phap dien ra nhung so luong cua chung kha on đinh va mot so đuoc nuoi trong cac cong vien quoc gia hoac tren đat tu nhan. Lien minh Bao ton Thien nhien Quoc te liet ke ca hai loai linh duong thuoc loai it quan tam.


Phan chia = Phan chia va tien hoa =
Linh duong đau bo voi danh phap Connochaetes đuoc xep vao ho Bovidae va phan ho Alcelaphinae, co ho hang gan nhat la (Alcelaphus), Linh duong Hirola (Beatragus hunteri) va cac loai trong chi Damaliscus nhu linh duong topi, linh duong Damaliscus lunatus, linh duong mat trang va linh duong đong co Nam Phi. Danh phap Connochaetes đuoc nha đong vat hoc nguoi Đuc Hinrich Lichtenstein đat vao nam 1812.
Nhung nguoi Ha Lan đinh cu lan đau tien phat hien ra linh duong đau bo vao khoang nam 1700, tren đuong ho đen vung noi đia Nam Phi. Do giong voi gia suc hoang da, ho goi chung la "wild ox" ("bo hoang") hoac "wildebeest" ("linh duong đau bo"). Linh duong đau bo xanh đau tien đuoc nguoi phuong Tay biet đen o phia bac Nam Phi mot the ky sau đo, vao nhung nam 1800.
Vao đau the ky 20, mot loai linh duong đau bo la C. albojubatus đa đuoc xac đinh o mien đong chau Phi. Nam 1914, hai phan loai cua linh duong đau bo đa đuoc gioi thieu, đo la Gorgon a. albojubatus ("linh duong rau trang Athi") va G. a. mearnsi ("linh duong rau trang Loita"). Tuy nhien, vao nam 1939, hai phan loai nay lai mot lan nua đuoc hop nhat thanh mot phan loai duy nhat, Connochaetes taurinus albojubatus. Vao giua the ky 20, hai phan loai khac đa đuoc cong nhan, Gorgon taurinus hecki va G. t. albojubatus. Cuoi cung, hai loai linh duong đau bo khac nhau - linh duong đau bo xanh va linh duong đau bo đen đuoc cong nhan. Linh duong đau bo xanh đau tien đuoc đat duoi mot chi rieng biet, Gorgon, trong khi linh duong đau bo đen thi thuoc chi Connochaetes. Ngay nay, chung hop nhat trong chi Connochaetes, đuoc đat ten linh duong đau bo đen (C. gnou) va linh duong đau bo xanh (C. taurinus).
Theo phan tich DNA ty the, linh duong đau bo đen duong nhu đa tach khoi loai chinh trong thoi ky Trung Pleistocene va tro thanh mot loai khac biet khoang mot trieu nam truoc. Mot ty le phan ky đa đuoc tinh toan la khoang 2%. Su phan chia duong nhu khong bi thuc đay boi su canh tranh ve thuc an, ma boi vi moi loai đa su dung mot hoc sinh thai khac nhau va chiem bac dinh duong khac nhau.
Hoa thach linh duong đau bo xanh co nien đai tu khoang 2,5 trieu nam truoc la pho bien va phan bo rong hon. Chung đa đuoc tim thay trong cac hang đong hoa thach tai Cai noi cua nhan loai o phia bac thanh pho Johannesburg. O nhung noi khac o Nam Phi, hoa thach cua chung rat phong phu tai cac đia điem nhu Elandsfontein, Cornelia va Florisbad. Hoa thach co nhat cua linh duong đau bo đen đuoc tim thay trong lop đa tram tich tai Cornelia o Nha nuoc Tu do Orange co nien đai khoang 800.000 nam. Ngay nay, nam phan loai cua linh duong đau bo xanh đuoc cong nhan, trong khi linh duong đau bo đen khong co phan loai nao đuoc đat ten.


= Di truyen va giong lai =
So luong nhiem sac the luong boi o linh duong đau bo la 58 chiec. Nhiem sac the đuoc nghien cuu o linh duong đuc va linh duong cai. Trong so nhiem sac the cua con cai, tat ca ngoai tru mot cap nhiem sac the submetacentric rat lon đa đuoc tim thay la acrocentric. Viec nghien cuu ky giua cua nhiem sac the o con đuc đa giup kham pha ra nhiem sac the ban cau lon tuong tu nhu o con cai ca ve kich thuoc lan hinh thai. Cac nhiem sac the khac la acrocentric. Nhiem sac the X la mot acrocentric lon, con nhiem sac the Y thi nho.
Hai loai linh duong đau bo đuoc biet la loai lai. Con đuc cua linh duong đau bo đen đa đuoc bao cao la giao phoi voi con cai cua linh duong đau bo xanh va nguoc lai. Su khac biet trong hanh vi bay đan va moi truong song trong lich su đa cach ly sinh san giua cac loai, nhung su lai giong co the xay ra khi ca hai loai bi giam trong cung mot khu vuc. Ket qua thuong thay la con cai se sinh san. Mot nghien cuu ve đong vat lai nay tai Khu bao ton thien nhien đap Spioenkop o Nam Phi cho thay nhieu con lai co nhung đac điem bat thuong bat loi lien quan đen rang, sung va xuong khau cua hop so. Mot nghien cuu khac bao cao su gia tang kich thuoc cua con lai so voi bo me cua no. O mot so đong vat, phan nhi cua xuong thai duong bi bien dang cao, va o nhung con khac, xuong quay va xuong tru hop nhat voi nhau.


= Đac điem cua loai =

Ca hai loai linh duong đau bo la đong vat mong guoc va sung mau nau xam giong nhu gia suc. Con đuc co kich thuoc lon hon con cai va ca hai đeu co than hinh phia truoc nang ne hon so voi phan than sau. Chung co mom rong, mui Roman, bom va đuoi xu xi. Su khac biet hinh thai noi bat nhat giua linh duong đau bo đen va xanh la mau long, huong va đo cong cua sung. Linh duong đau bo xanh la loai lon nhat trong hai loai. O con đuc, linh duong đau bo xanh cao 150 cm va nang khoang 250 kg, trong khi linh duong đau bo đen cao tu 111 đen 120 cm va nang khoang 180 kg. O con cai, linh duong đau bo xanh co chieu cao 135 cm va nang 180 kg trong khi con linh duong đau bo đen cao 108 cm va nang 155 kg. Sung cua linh duong đau bo xanh nho ra mot ben, cong dan xuong truoc khi cong nguoc ve phia hop so, trong khi sung cua linh duong đau bo đen cong ve phia truoc, huong xuong duoi truoc khi cong len tren. Linh duong đau bo xanh co mau xanh nhat tren toan than voi cac soc co mot mau xam đen. Linh duong đau bo đen co long mau nau, bom co mau kem đen mau đen va đuoi mau kem. Linh duong đau bo xanh song phan bo trong nhieu moi truong song khac nhau, bao gom ca rung va đong co, trong khi linh duong đau bo đen co xu huong chi song o khu vuc đong co mo. O mot vai noi, linh duong đau bo xanh di cu qua nhung khoang cach xa đe tru đong, trong khi linh duong đau bo đen thi khong. Sua cua con cai thuoc loai linh duong đau bo đen co chua protein cao hon, chat beo thap hon va ham luong đuong trong sua thap hon sua cua linh duong đau bo xanh. Linh duong đau bo co the song hon 40 nam, mac du tuoi tho trung binh cua chung la khoang 20 nam.


Phan phoi va moi truong song Linh duong đau bo song o vung đong bang va rung thua mo rong o nhieu vung chau Phi thuoc phia nam Sahara. Linh duong đau bo đen co nguon goc tu vung cuc nam cua luc đia. Pham vi lich su cua loai bao gom Nam Phi, Eswatini va Lesotho, nhung o Eswatini va Lesotho, chung đa bi san đuoi đen tuyet chung vao the ky 19. Hien nay linh duong đau bo đa đuoc phuc hoi lai tai nhung nuoc nay va cung đuoc mo rong đia ban song o Namibia. Chung sinh song o đong bang mo, đong co va vung cay bui Karoo o ca vung nui doc va đoi nhap nho thap o đo cao tu 1.350 đen 2.150 m (4.430 đen 7.050 ft). Trong qua khu, chung song tai đong co cao thuoc khu vuc on đoi trong mua kho va vung Karoo kho can trong mua mua. Tuy nhien, do ket qua cua viec san ban tren dien rong, chung khong con song phan bo tren cac khu vuc la pham vi lich su hay hoat đong di cu, ma hien tai phan lon gioi han o cac trang trai vui choi va khu bao ton.
Linh duong đau bo xanh co nguon goc tu mien đong va mien nam chau Phi. Pham vi cua loai bao gom Kenya, Tanzania, Botswana, Zambia, Zimbabwe, Mozambique, Nam Phi, Swaziland va Angola. Loai khong con đuoc tim thay o Malawi nhung đa đuoc phuc hoi lai thanh cong o Namibia. Linh duong đau bo xanh chu yeu đuoc tim thay o vung đong bang co thap giap voi thao nguyen savana phu đay bui ram, phat trien manh o nhung khu vuc khong qua am uot cung khong qua kho. Chung co the đuoc tim thay trong nhieu moi truong song khac nhau tu khu vuc đay bui ram đen rung thua ngap nuoc. O Đong Phi, linh duong đau bo xanh la loai bi hau het thu san theo đuoi nhat, ca ve so luong va sinh khoi. Đo la mot đac điem đang chu y cua Vuon quoc gia Serengeti o Tanzania, Khu bao ton quoc gia Maasai Mara o Kenya va Cong vien quoc gia đong bang Liuwa o Zambia.


= Di cu =

Khong phai tat ca linh duong đau bo đeu di cu. Cac đan linh duong đau bo đen thuong song du muc hoac co the co pham vi o thuong xuyen la 1 km2 (0,39 dam vuong Anh). Con đuc co the chiem lanh tho thuong cach nhau khoang 100 đen 400 m (300 đen 1.300 ft), nhung khoang cach nay thay đoi tuy theo chat luong cua moi truong song. Trong đieu kien thuan loi, chung co the o gan 9 m (30 ft), hoac cach xa nhau đen 1.600 m (5.200 ft) trong moi truong song ngheo nan. Con cai co dien tich rieng khoang 250 mau Anh 250 mau Anh (100 ha; 0,39 dam vuong Anh). Con đuc đoc than khong co lanh tho song lang thang tuy y va duong nhu khong co bat ky han che nao ve noi chung lang thang đen.
Linh duong đau bo xanh co ca tap tinh di cu va it di cu. O Ngorongoro, hau het trong so chung đeu it di cu va con đuc duy tri mot mang luoi lanh tho quanh nam, mac du viec sinh san la theo mua tu nhien. Con cai va con non tao thanh nhom khoang 10 ca the hoac ket hop voi nhau thanh nhung đan lon hon, va nhung con đuc khong co lanh tho tao thanh nhom đoc than. Trong cac he sinh thai Serengeti va Tarangire, quan the linh duong đau bo chu yeu la di cu, voi cac đan bao gom ca đuc va cai thuong xuyen di chuyen, nhung cung ton tai cac quan the nho cu tru. Trong mua giao phoi, con đuc co the đanh dau lanh tho tam thoi trong vai gio hoac mot ngay, hoac lau hon, va co gang tap hop mot vai con cai đe giao phoi voi no, nhung ngay sau đo chung phai di chuyen, thuong di chuyen đe thiet lap mot so lanh tho tam thoi khac.
Trong khu bao ton Maasai Mara, mot quan the linh duong đau bo xanh khong di cu đa giam tu khoang 119.000 con vao nam 1977 xuong con khoang 22.000 con vao nam 1997. Nguyen nhan suy giam đuoc cho la do su canh tranh ngay cang tang giua gia suc va linh duong đau bo đe gianh dien tich đat chan tha ngay cang giam, la ket qua cua nhung thay đoi trong hoat đong nong nghiep va co the do su bien đong cua luong mua.
Hang nam, mot so quan the linh duong đau bo xanh o Đong Phi co mot cuoc di cu đuong dai, duong nhu đuoc tinh đung thoi điem trung voi mua mua va su phat trien cua co. Thoi gian di cu cua chung trong ca mua mua va mua kho co the thay đoi đang ke (theo thang) tu nam nay sang nam khac. Vao cuoi mua mua (thang 5 hoac thang 6 o Đong Phi), linh duong đau bo di cu khoi cac khu vuc kho han vao mua kho khi thieu nuoc. Khi mua mua bat đau tro lai (vai thang sau), chung nhanh chong quay tro lai khu vuc cu. Cac yeu to đuoc xem xet anh huong đen di cu la do su phong phu ve thuc an, nguon nuoc be mat hien co, đong vat an thit va ham luong phosphor trong co. Phosphor la mot nguyen to quan trong đoi voi moi dang song, đac biet la đoi voi linh duong đau bo cai đang cho con bu. Do đo, trong mua mua linh duong đau bo chon cac khu vuc chan tha co ham luong phosphor đac biet cao. Mot nghien cuu đa cho thay ben canh phosphor, linh duong đau bo chon cac bai co co ham luong nito tuong đoi cao.
Cac buc anh chup tu tren khong đa cho thay mot muc đo to chuc trong su di chuyen cua đan linh duong đau bo ma khong the thay ro đoi voi tung con vat rieng le; mot vi du, nhom di cu o mat truoc đan tu tap gon song, đieu nay cho thay mot so muc đo ra quyet đinh cua nhom rieng đang dien ra. Nhieu bo phim tai lieu ke ve linh duong đau bo bang qua song, nhieu con đa bi ca sau an thit hoac chet đuoi khi đang no luc nay vuot song. Mac du co ve đien ro, nhung nghien cuu gan đay đa cho thay đan linh duong đau bo so huu thu đuoc goi la "tri thong minh bay đan", nho đo chung kham pha va vuot qua chuong ngai vat mot cach co he thong.


Sinh thai hoc = Đong vat an thit =
Nhung loai thu san moi chu yeu an linh duong đau bo bao gom su tu, linh cau, cho hoang chau Phi, bao gepa, bao hoa mai va ca sau, chung duong nhu ua thich linh duong đau bo hon nhung con moi khac. Tuy nhien, linh duong đau bo rat khoe va co the gay thuong tich đang ke cho ca su tu. Linh duong đau bo co toc đo chay toi đa khoang 80 km/h (50 mph). Chien thuat phong thu chinh la phong thu bay đan, trong đo nhung con non đuoc bao ve boi nhung con gia hon, lon hon, trong luc bay đan chay theo nhom. Thong thuong, thu san moi co gang co lap mot con non hoac trong tinh trang bi benh va tan cong ma khong can phai lo lang ve đan cua linh duong. Linh duong đau bo đa phat trien them cac hanh vi hop tac phuc tap, chang han nhu cac con thay phien nhau ngu trong khi nhung con khac đung bao ve chong lai cuoc tan cong ban đem cua nhung con thu san moi. Cac cuoc di cu cua linh duong đau bo đuoc theo sat boi ken ken, vi xac linh duong đau bo la nguon thuc an quan trong cho loai an xac thoi nay. Ken ken tieu thu khoang 70% xac linh duong đau bo. Su sut giam so luong linh duong đau bo di cu cung co tac đong tieu cuc đen bay ken ken. Trong he sinh thai Serengeti o Tanzania, linh duong đau bo co the giup tao đieu kien thuan loi cho viec di cu cua cac loai an co khac co than hinh nho hon, chang han nhu linh duong Thomson (Eudorcas thomsonii), chung an loai co moi moc lai tren cac bai do linh duong đau bo an truoc.


= Tuong tac voi loai khac =
Ngua van va linh duong đau bo thuoc cung nhom trong moi truong thao nguyen savana thua, voi kha nang bi san moi cao. Chien luoc phan nhom giua chung voi nhau lam giam nguy co bi san moi vi nhom lon hon lam giam co hoi san bat nham vao moi ca the va giam tam nhin hon o nhung khu vuc rong rai đoi voi thu san moi. Su hien dien theo mua cua hang nghin con linh duong đau bo di cu lam giam su san moi cua su tu đoi voi huou cao co con, dan đen kha nang song sot cua huou cao co nhieu hon.
Linh duong đau bo cung co the lang nghe tieng keu bao đong cua cac loai khac, va bang cach đo chung co the giam nguy co bi san. Mot nghien cuu cho thay, cung voi cac loai đong vat mong guoc khac, linh duong đau bo phan ung manh me hon voi tieng keu bao đong cua khi đau cho so voi tieng keu khi tranh gianh cua khi đau cho, mac du ca hai loai tieng keu nay đeu co dang thuc, bien đo va thoi luong tuong tu nhau. Tieng keu bao đong la phan ung cua khi đau cho voi su tu, va tieng keu tranh gianh đuoc ghi nhan khi xay ra tranh chap giua hai con đuc. Linh duong đau bo canh tranh voi đong vat nuoi thuan hoa đe gianh đong co va đoi khi bi nong dan đo loi trong viec truyen benh va ky sinh trung cho gia suc cua ho.


= Nhan giong va sinh san =

Linh duong đau bo khong hinh thanh lien ket cap đoi vinh vien va cap đoi trong suot mua ket đoi hay giao phoi, con đuc lap vung lanh tho tam thoi va co gang thu hut con cai đen voi chung. Vung lanh tho nho co dien tich khoang 3.000 met vuong (32.000 foot vuong; 0,74 mau Anh), co toi 300 vung lanh tho tren 1 kilomet vuong (0,39 dam vuong Anh; 250 mau Anh). Con đuc bao ve lanh tho khoi nhung con đuc khac trong khi tranh gianh nhung con cai sap đong duc. Con đuc su dung tieng gam gu va hanh vi đac biet đe loi keo con cai vao lanh tho cua chung. Linh duong đau bo thuong sinh san vao cuoi mua mua khi chung đuoc an uong đay đu va o trang thai sung suc nhat. Đieu nay thuong xay ra tu thang 5 đen thang 7, va viec sinh no thuong dien ra tu thang 1 đen thang 3 khi bat đau mua mua. Linh duong cai sinh san theo mua va rung trung tu nhien.
Chu ky đong duc la khoang 23 ngay va thoi gian mang thai keo dai 250-260 ngay. Con non nang khoang 21 kg (46 lb) khi moi sinh va tap tenh đung day trong vong vai phut, co the di chuyen cung đan ngay sau đo, mot thuc te la su song con cua chung dua vao đo. Đong vat an thit chu yeu đoi voi con non la linh cau đom. Thoi ky cao điem sinh đe keo dai 2-3 tuan, trong cac đan nho va cac nhom biet lap ty le chet cua con non co the len toi 50%. Tuy nhien, trong cac đan lon hon, hoac cac nhom nho song gan cac đan lon, ty le tu vong duoi 20%.
Cac nhom linh duong cai va con non song trong cac khu vuc nho do con đuc thiet lap. Khi đan linh duong đau bo ket hop voi nhau, ty le con cai tren con đuc cao hon vi con cai chon di chuyen đen nhung khu vuc co so luong con đuc it hon. Ty le con cai chiem uu the nay co the la do san ban bat hop phap va su xao tron cua con nguoi, voi ty le tu vong cua con đuc cao hon do san ban.


Bi đe doa va bao ton Di cu qua cac vung đat nhu mot qua trinh sinh hoc đoi hoi nhung canh quan tu nhien rong lon va noi lien, nhung ngay cang kho duy tri đac biet la ve lau dai, khi nhu cau khai thac tu nhien cua con nguoi tang len. Moi đe doa nghiem trong nhat đen tu cac rao can đoi voi viec di cu, chang han nhu hang rao va đuong xa. Mot vi du noi bat hon ve hau qua cua viec xay hang rao đoi voi nhung vung đat la noi di cu đen cua linh duong, chinh quyen Botswana đa đat hang nghin km hang rao tren khap Kalahari đe ngan linh duong đau bo tiep can cac ho nuoc va bai chan tha, dan đen cai chet cua hang chuc nghin ca the linh duong, lam giam quan the linh duong đau bo xuong duoi 10% so voi quy mo so luong truoc đay cua chung. San bat trai phep la moi quan tam lon đoi voi viec bao ton o nhieu khu vuc, cung voi moi đe doa tu nhien do đong vat san moi chinh gay ra (bao gom su tu, bao, cho san chau Phi, bao gepa va linh cau). Khi linh duong đau bo đen va linh duong đau xanh co chung mot pham vi, ca hai co the lai tap, va đay đuoc coi la moi đe doa tiem tang đoi voi linh duong đau bo đen.
Linh duong đau bo đen đa đuoc Lien minh Bao ton Thien nhien Quoc te xep vao Sach đo IUCN voi phan loai la loai it đuoc quan tam. Cac quan the cua linh duong đau bo đang gia tang. Hien tai, van con hon 18.000 ca the cua loai, 7.000 trong so đo phan bo o Namibia, bao gom pham vi tu nhien va noi chung đuoc nuoi nhot. Khoang 80% linh duong đau bo song o cac khu vuc tu do, trong khi 20% con lai đuoc nuoi nhot trong cac khu bao ton. Viec đua chung vao Namibia đa thanh cong va con so đa tang len đang ke o đo tu 150 vao nam 1982 len 7.000 vao nam 1992.


Su dung va tuong tac voi con nguoi Linh duong đau bo cung cap mot so san pham đong vat huu ich. Da dung lam đo thuoc da chat luong tot va thit tho, kho va kha cung. Linh duong đau bo bi giet đe lam thuc an, đac biet la đe lam biltong o Nam Phi. Thit kho la mot mon an ngon va la mot mat hang thuc pham quan trong o Chau Phi. Thit cua con cai mem hon thit cua con đuc va đat đo mem nhat vao mua thu. Linh duong đau bo la muc tieu thuong xuyen cua nhung tho san trai phep vi so luong cua chung khien chung de dang bi tim thay. Cac đau bep chuan bi lam thit xac linh duong đau bo thuong cat no thanh 11 mieng. Uoc tinh gia thit linh duong đau bo la khoang 0,47 USD/1 kg (2,2 lb) vao khoang nam 2008. Phan đuoi mem muot cua linh duong đau bo đen đuoc su dung đe lam cay đuoi ruoi.
Linh duong đau bo mang lai loi ich cho he sinh thai bang cach tang đo phi nhieu cua đat nho phan cua chung. Chung quan trong ve mat kinh te đoi voi con nguoi vi thu hut khach du lich tham quan. Chung cung cung cap nhieu san pham quan trong, chang han nhu da. Tuy nhien, linh duong đau bo cung co the co tac đong tieu cuc đen con nguoi. Cac ca the hoang da co the la đoi thu canh tranh cua vat nuoi, va co the truyen va gay ra dich benh cho cac đong vat, đac biet la gia suc nuoi. Chung cung co the lay lan bo ve, giun phoi, san day, ruoi va san paramphistome.


Thu vien anh Tham khao Lien ket ngoai Đinh nghia cua gnu tai Wiktionary
 Tu lieu lien quan toi Connochaetes tai Wikimedia Commons
Information and Research on wildebeest movements in Masai Mara Luu tru ngay 11 thang 6 nam 2011 tai Wayback Machine
Actual Live Wildebeest Migration
Youtube: Wildebeest loses to hyena