Cong hoa Zambia (tieng Viet: Cong hoa Dam-bi-a; tieng Anh: Republic of Zambia) la mot quoc gia Cong Hoa nam o mien Nam chau Phi. Cac nuoc lang gieng cua Zambia bao gom Cong hoa Dan chu Congo o phia bac, Tanzania o đong bac, Malawi o phia đong, Mozambique, Zimbabwe, Botswana, Namibia o phia nam va Angola o phia tay. Thu đo cua Zambia la Lusaka, mot thanh pho nam o Đong Nam đat nuoc. Hau het dan so Zambia đeu tap trung o Lusaka va Vanh Đong o đong bac.
Ban đau la noi sinh song cua cac dan toc Khoisan, khu vuc nay đa bi anh huong boi su mo rong cua nguoi Bantu vao the ky thu muoi ba. Theo chan cac nha tham hiem chau Au vao the ky thu muoi tam, nguoi Anh đa đo ho khu vuc nay thanh cac khu bao ho cua Anh gom Barotziland-Rhodesia Tay Bac va Rhodesia Đong Bac vao cuoi the ky XIX. Cac khu vuc nay đuoc hop nhat vao nam 1911 đe tao thanh Bac Rhodesia. Trong phan lon thoi ky thuoc đia, Zambia đuoc quan ly boi mot chinh quyen đuoc bo nhiem tu London voi su co van cua Cong ty Nam Phi cua Anh.
Vao ngay 24 thang 10 nam 1964, Zambia đoc lap khoi Vuong quoc Anh va thu tuong Kenneth Kaunda tro thanh tong thong nham chuc.


Lich su Phan lanh tho tao thanh Zambia ngay nay la vung đinh cu cua nguoi Pygmy va nguoi Bantu, bi phan chia thanh nhung đia hat tu truong cho đen khi nguoi chau Au đat chan đen đay.
Tu the ky XV, nguoi Balunda thanh lap quoc gia Lunda hung manh bao gom lanh tho Angola, Congo, Zambia va mot phan Cong hoa Dan chu Congo ngay nay. Cuoi the ky XVIII, quoc gia Lunda bi suy yeu do su tham nhap cac thuong gia buon ban no le, quyen luc cua quoc vuong Lunda giam sut nen mot loat cac vuong quoc nho đa hinh thanh. Khoang nam 1835, nguoi Sotho lap mot vuong quoc rieng. Sau cac cuoc tham hiem cua David Livingstone (1853-1873) va viec kham pha ra cac mo vang o đay. Đen nam 1889, Cecil Rhodes, nha trieu phu nguoi Anh đuoc Hoang gia Anh trao quyen buon ban va khai thac mo vung lanh tho thuoc Zambia, Zimbabwe, Malawi ngay nay. Đau the ky XX, Cecil Rhodes ky mot hiep uoc voi quoc vuong nguoi Sotho va lap thuoc rieng voi ten la Rhodesia Bac. Nam 1924, Vuong quoc Anh kiem soat vung Rhodesia Bac (Zambia), Rhodesia Nam (Zimbabwe) va Nyasaland (Malawi) giao cho toan quyen Anh cai tri.
Nam 1937 tai cac khu mo co gan 4 van lao đong nguoi Phi lam viec, cong nhan đa thanh lap cong đoan va đay la to chuc tien than cua Đai hoi dan toc Phi Rhodesia Bac (NRANC). Nam 1952, nha giao Kenneth Kaunda tro thanh Tong thu ky NRANC. Nam 1953, do bat đong noi bo, ong Kenneth Kaunda tach ra lap Đai hoi dan toc Phi Zambia (ANCZ) chu truong đau tranh gianh đoc lap. Cung trong nam 1953, Anh thanh 1ap Lien bang Trung Phi gom Bac, Nam Rhodesia va vung Nyassaland. Nam 1959, Đai hoi dan toc Phi (ANCZ) bi cam hoat đong va ong Kenneth Kaunda bi vao tu. Nam 1960, ong Kenneth Kaunda đuoc tra tu do va đa phoi hop voi nhung nguoi cong su thanh lap Đang Đoc lap Dan toc thong nhat (UNIP) do ong lam Chu tich. Nam 1963, chinh phu Anh buoc phai chap nhan yeu sach cua cac phong trao đoc lap dan toc, giai tan Lien bang Trung Phi (gom Rhodesia Bac, Rhodesia Nam va Nyasaland).
Thang 10 nam 1964, Đang Đoc lap Dan toc thong nhat (UNIP) gianh thang loi trong cuoc tong tuyen cu, ong Kenneth Kaunda len lam Tong thong, tuyen bo Rhodesia Bac đoc lap, lay ten la nuoc Cong hoa Zambia ngay 24 thang 10 nam 1964. Tu nam 1972, Kaunda thiet lap the che đoc đang. Lan song phan đoi che đo ngay cang gia tang buoc Tong thong Kenneth Kaunda chap nhan the che đa đang tu nam 1990.
Nam 1991, cuu Chu tich Lien hiep cac nghiep đoan Zambia, Frederick Chiluba đac cu Tong thong. Truoc tinh hinh khung hoang kinh te, Chiluba đa ban hanh chinh sach khac kho.
Đieu nay đa gay nen nhieu cuoc noi day. Tuy nhien, Chiluba van tai đac cu nam 1996. Truc đuong sat noi lien Lusaka voi Dar es-Salaam (Tanzania) đuoc Trung Quoc giup đo va hoan thanh nam 1975. Truc lo nay giup cho viec luu thong tu Zambia ra vung An Đo Duong ma khong phai bang ngang qua Zimbabwe.
Thang 1 nam 2002, tai Zambia đa tien hanh bau cu Quoc hoi va Tong thong voi 11 ung cu vien vao chuc vu Tong thong. Ong Levy Mwanawasa, ung cu vien cua Phong trao dan chu đa đang MMD-Đang cam quyen - tro thanh Tong thong ke nhiem ong F. Chiluba. Do cai chet bat ngo cua ong Mwanawasa, Zambia đa tien hanh bau cu som vao thang 10 nam 2008 va ong Banda đa trung cu voi hon 40% so phieu bau. Tinh hinh Zambia hien nay noi chung on đinh.


Chinh tri Zambia theo che đo Cong hoa Tong thong. Tong thong la nguoi đung đau nha nuoc cung đong thoi la nguoi đung đau chinh phu. Tong thong đuoc bau theo pho thong đau phieu, nhiem ki 5 nam, co the keo dai hai nhiem ki.
Co quan lap phap la quoc hoi gom 150 thanh vien, đuoc bau theo pho thong đau phieu, nhiem ki 5 nam.
Co quan tu phap la Toa an Toi cao, cac tham phan do Tong thong bo nhiem.
Hien nay o Zambia co cac chinh đang:

Phong trao Dan chu đa đang (MMD) Đang cam quyen
Đang thong nhat vi su phat trien quoc gia (UPND) United Party for National Development
Đang Phong trao Dan chu đa đang (MMD) Movement for Multiparty Democracy
Đang đoc lap Dan toc thong nhat (UNIP) Đang đoi lap
Đang đa chung toc (MRP)
Lien minh Dan chu quoc gia (NADA)


= Đoi ngoai =
Tu truoc đen nay, Zambia luon theo đuoi chinh sach khong lien ket, dan toc chu nghia, can bang quan he voi cac nuoc lon, kien quyet chong chu nghia phan biet chung toc, ung ho cac phong trao giai phong dan toc nhung chu truong dung bien phap hoa binh đoi thoai. Zambia la thanh vien cua Lien minh chau Phi (AU-truoc đay la OUA), Lien Hop Quoc, Phong trao khong lien ket, Cong đong Phat trien mien Nam chau Phi (SADC), Khoi thinh vuong chung Anh, WTO, IMF, G15…
Zambia tich cuc tham gia tim giai phap ve van đe no nuoc ngoai, hop tac kinh te, xung đot khu vuc… đac biet Zambia đa lam trung gian đua đen ky ket Nghi đinh thu Lusaka (thang 11 nam 1994) giua Chinh phu Angola va UNITA. Zambia ung ho thanh lap luc luong gin giu hoa binh o chau Phi cung nhu xu the hoa binh, on đinh, hop tac phat trien trong khu vuc va tren the gioi.
Chinh sach đoi ngoai cua Zambia la tang cuong hop tac voi cac nuoc, truoc het la cac nuoc chau Phi trong Cong đong phat trien mien Nam chau Phi (SADC), đay manh hop tac voi EU, Canada, My, chu trong quan he voi cac nuoc chau A trong đo co Trung Quoc, Viet Nam.


Đia ly Zambia nam o khu vuc Nam Phi, Bac giap Cong hoa Dan chu Congo, đong bac giap Tanzania, Đong giap Malawi, Đong Nam giap Mozambique, Nam giap Zimbabwe va Namibia, Tay giap Angola. Phan lon lanh tho la cao nguyen tuong đoi bang phang, đo cao trung binh 900-1.500 m, bi cat ngang boi cac vung luu vuc song Zambezi, song Luangwa va song Kafue. O phia đong, day Muchinga (l.840 m) tao nen phan chu yeu cua đia hinh.


= Khi hau =


Kinh te Zambia la nuoc co nen kinh te nong nghiep lac hau, cong nghiep khai khoang khong đang ke mac dau co nhieu tai nguyen thien nhien.
Nong nghiep co hieu suat thap: nganh chan nuoi bo tren cac đong co, cac loai cay luong thuc (ngo, san, khoai lang, cay huong duong, lua mien) chi chiem 7% dien tich đat đai. Thuoc la la mat hang nong san xuat khau duy nhat.
San xuat nang luong thuy đien doi dao (đap Kariba tren song Zambezi), xuat khau mot phan sang Zimbabwe. Nganh cong nghiep khai thac mo (đong, mot vai kim loai hiem, coban, kem) phat trien o vanh đai Copper Belt o Bac.
Kinh te đat nuoc lam vao tinh trang suy thoai cho đen nam 1999. Tinh hinh kinh te đuoc khoi phuc voi muc tang truong đat gan 4.7%, nhung nan lam phat gia tang manh, khoang 50% luc luong lao đong that nghiep trong nam 2001.
Zambia co nhieu tai nguyen thien nhien, đac biet đong (tru luong 1 ti tan, chiem 90% thu nhap ngoai te xuat khau). Zambia co con co kem, coban, vang, uranium, chi v.v... Nhung nam 1980, gia đong tren thi truong giam nen đa tac đong tieu cuc đen nen kinh te. Zambia khong co đuong ra bien nen co kho khan trong xuat nhap khau hang hoa. Cong nghiep khai khoang va du lich Zambia kha phat trien; trong nong nghiep nganh chan nuoi gia suc, trong bong, rau qua tuong đoi phat trien, tuy nhien hien nay Zambia con phai nhap khau may moc, dau khi va luong thuc, nhat la gao. Zambia nhap hang cua Nam Phi (47,3%), UAE (10,4%), Zimbabwe 5,7%, Na Uy (4%) (nam 2006).

GDP chinh thuc: 12,44 ty USD (2009)
GDP binh quan: 1.050 USD (2009)
Tang truong 6,2% (2009)
Nhap khau 4,138 ty USD (2009)
Xuat khau 4,388 ty USD (2009)
No nuoc ngoai 3,313 ty USD (2009)
Truoc đay, Zambia xay dung nen kinh te theo mo hinh tap trung, ke hoach hoa, chu trong cong nghiep. Nen nong nghiep bi tri tre, cac nganh chan nuoi, trong trot khong phat trien. Sau khi gia đong noi te giam, thu nhap sut kem, kinh te lam vao kho khan, khung hoang.
Tu nam 1990, WB va IMF đa thuc ep Zambia cai cach co cau kinh te, tu nhan hoa cac co so kinh te, chu trong phat trien nong nghiep. Nam 2005, IMF va WB đa xoa 502 trieu USD trong tong so gan 7.2 ti USD tien no cua Zambia.
Thang 10 nam 1991, Tong thong Chiluba thuc hien nen kinh te thi truong, tu nhan hoa cac nha may, xi nghiep, xoa bo cac mo hinh Hop Tac Xa nong nghiep truoc đay, tranh thu von, đau tu, ky thuat cua cac nuoc phuong Tay, WB, IMF đe khoi phuc kinh te. Zambia đa tu nhan hoa 130 xi nghiep quoc doanh, thong qua Luat đau tu va Luat bao ho đau tu rat thong thoang nen thu hut đuoc von đau tu tu nhieu nuoc đong thoi tao đieu kien cho khu vuc kinh te tu nhan gop phan quan trong vao qua trinh khoi phuc va phat trien kinh te.
Tu nam 2000, Zambia đuoc My đua vao danh sach cac nuoc đuoc huong uu đai tu Đao luat Co hoi va Tang truong chau Phi (AGOA). Theo đo, nhieu mat hang cua Zambia, đac biet la hang det may xuat khau sang My đuoc huong muc thue uu đai o muc 0%.
Nam 2008, tong san pham quoc noi cua Zambia đat 15,23 ty USD, đat muc tang truong 6,2% so voi nam 2007. Va GDP binh quan đau nguoi đat 1301 USD/nguoi/nam. Ty le lam phat đuoc kiem che o muc 11,8%. Tuy nhien ty le that nghiep van o muc cao la khoang 50%.
Ve ngoai thuong, nam 2008, Zambia xuat khau 5,63 ty USD hang hoa trong đo cac san pham xuat khau chinh la đong/coban (64%), coban, đien, soi thuoc la, hoa, bong. Cac đoi tac xuat khau la Tanzania (14,1%), Nam Phi (13,2%), Trung Quoc (9,1%), Nhat Ban (7,9%), Thai Lan (7,9%), Thuy Si (7,3%), Bi (6,7%), Malaysia (4%).
Nam 2008, Zambia nhap khau khoang 4,42 ty USD cac loai hang hoa nhu may moc, thiet bi van tai, san pham dau, đien, phan bon, thuc pham, det may. Cac đoi tac ma Zambia chu yeu nhap khau hang hoa la: Nam Phi (50,3%), Zimbabwe (13,2%), Cac Tieu vuong quoc A Rap thong nhat (5,3%).


Nhan khau Dan so hien nay cua Zambia la 11,86 trieu nguoi. Trong đo nguoi chau Phi va nguoi goc chau A thuoc 73 bo toc chiem 98,7%,nguoi goc chau Au chiem 1.1%, cac dan toc khac 0.2%. Ngon ngu chinh thuc la tieng Anh, ngoai ra con 5 thu tieng khac nhu tieng Bantu, tieng Hindi v.v...


Ton giao Zambia la chinh thuc mot quoc gia Kito giao theo hien phap nam 1996, nhung cung co nhieu truyen thong ton giao ton tai.
Giao phai Kito giao bao gom: Truong Lao, Cong giao Roma, Anh giao, Phong trao Ngu Tuan, Tin Lanh, Giao hoi Co Đoc Phuc Lam, Nhan chung Jehovah, Giao hoi Cac Thanh huu Ngay sau cua Chua Giesu Kito, va mot loat cac giao phai Tin Lanh khac.
Giao hoi Cong giao Roma o Zambia co khoang 3 trieu nguoi trong nuoc - khoang mot phan tu dan so. Co muoi giao phan, hai tong giao phan.
Anh giao la giao phai Tin Lanh lon nhat ca nuoc. Ngay nay, co it nhat 600.000 nguoi Anh giao, 15 giao xu, 250 chi hoi va khoang 400 linh muc Anh giao o Zambia.
Khoang 1% dan so la nguoi Hoi giao, hau het song o khu vuc đo thi. Mac du Zambia chinh thuc la mot nuoc Kito giao nhung viec tu do ton giao đuoc đam bao va nguoi Hoi giao noi chung đuoc chap nhan trong xa hoi. Ngoai ra con co mot cong đong nho nguoi Do Thai, chu yeu la Ashkenazis. Ton giao Baha'i o Zambia co hon 160.000 thanh vien, hay 1,5% dan so.


Giao duc - Y te Giao duc: Chuong trinh giao duc mien phi (hoc sinh phai tra tien sach vo). Khoang 100% so hoc sinh hoc xong bac tieu hoc va 1/4 so đo hoc len trung hoc. Zambia co hai truong đai hoc, bon truong su pham va 14 truong ki thuat-day nghe.
Y te: Cham soc y te kha đay đu. Ca nuoc co 12 benh vien lon va hon 60 trung tam y te nho, phan lon đeu o đo thi. Tai Zambia, nguoi ta su dung ca y hoc hien đai lan co truyen trong viec chua tri. Nhung benh nhan khong co kha nang chi tra đuoc đieu tri mien phi. Tinh trang thieu dinh duong, mat ve sinh va cac benh tat do đoi ngheo gay ra kha pho bien.


Tham khao