Giao phoi hay con goi la phoi giong hay la giao cau o đong vat (Copulation) la hanh vi tinh duc o đong vat trong đo, mot con đuc tham nhap bo phan sinh duc cua minh vao trong co the cua con cai, đac biet la tham nhap truc tiep vao đuong sinh duc cua no đe truyen tinh trung cua minh vao co the con cai. Đay la mot khia canh cua hanh vi giao phoi, la viec giao tiep bo phan sinh duc ngoai cua giong đuc voi bo phan sinh duc cua giong cai, đe thu tinh, dien ra o đong vat phi con nguoi, đinh nghia trong hoan canh nay loai tru đoi tuong la con nguoi (vi đuoc xem xet trong khai niem quan he tinh duc).
Nhieu loai đong vat song trong moi truong nuoc su dung co che thu tinh ngoai, trong khi viec thu tinh trong co the phat trien tu nhu cau duy tri cac giao tu trong moi truong nuoc tu Ky Ordovician Muon. Su thu tinh trong voi nhieu loai đong vat co xuong song (nhu bo sat, mot so loai ca va hau het cac loai chim) xay ra thong qua viec tham nhap vao lo huyet, đuoc goi la đap mai (xem ban duong vat-hemipenis), trong khi đong vat co vu giao hop thong qua viec tham nhap truc tiep duong vat vao am đao va nhieu đong vat co xuong song sinh san huu tinh voi thu tinh ben ngoai.
Cac bang chung khoa hoc cung đang dan cho thay đong vat cung tim thay cuc khoai, nhin vao cac truong hop quan he tinh duc khong dan đen mang bau, vi du nhu giua hai con đuc, giua hai con cai hoac quan he ngoai mua sinh đe. Neu cac loai đong vat quan he tinh duc nhieu hon can thiet đe mang bau, đieu đo cung the la bang chung cho thay chung quan he đe tim khoai lac hon la muc đich duy tri noi giong. Mot su tu cai co the quan he 100 lan mot ngay trong suot mot tuan voi nhieu con đuc. Mot cach khac đe nhan biet lieu co đen voi tinh duc vi khoai lac, la lieu chung co đat cuc đinh hay khong.


Tong quan O đong vat, giao cau hau nhu xay o thoi điem đong duc (khoang thoi gian ma con cai co kha nang thu thai cao nhat) đe tang kha nang thu thai. Tuy nhien, ca heo va tinh tinh đuoc biet la quan he tinh duc ngay ca khi con cai khong đong duc va thuc hien ca hanh vi tinh duc đong gioi. Trong hau het truong hop, con nguoi quan he tinh duc chu yeu la vi muc đich khoai cam. Quan he tinh duc o hai loai vua ke cung đuoc coi nhu vi muc đich khoai cam đieu đem lai su gan ket giua chung.
Con nguoi, tinh tinh va đac biet la ca heo la cac loai thuc hien hanh vi tinh duc khong nhung vi muc đich truyen chung ma con đe tim kiem khoai cam. Ca ba loai đo đeu co cac thoi quen tinh duc khac gioi tham chi khi con cai khong o tinh trang estrus (rung trung), co nghia la thoi điem trong chu ky sinh đe cua giong cai co ty le thu thai cao nhat. Tuong tu, ca ba loai đeu co thoi quen tinh duc đong gioi.
Con nguoi, tinh tinh va ca heo đeu la cac giong vat thong minh, va cach hop tac (đuc-cai) cua ba loai minh chung rang chung hieu qua hon nhieu so voi bat ky mot ca nhan đon đoc nao. Đoi voi con nguoi, bonobo va ca heo, tinh duc ngoai y nghia truyen chung con co them cac y nghia chuc nang xa hoi. Co le tinh duc thuc đay tinh than mat giua cac ca nhan đe hinh thanh nen cac co cau xa hoi lon hon. Su hop tac lai dan toi kha nang thuc hien cac nhiem vu tap the lon hon tang kha nang ton tai cua moi ca nhan trong nhom. Ngoai ra, chung đeu thuoc nhom co kieu thu tinh trong.


Phuong phap Khi thuc hien nghi thuc giao phoi, hau het cac loai đa khoi đong qua trinh thu tinh trong, đe đieu nay xay ra, can co mot phuong phap cach thuc đe giong đuc (nam gioi, con trong) đua, truyen tinh trung vao đuong sinh san cua giong cai (nu gioi, con mai) bao gom viec đua duong vat hoac co quan noi tang khac vao am đao (o hau het cac đong vat co vu) hoac đen lo huyet trong cac loai đon bao, hau het cac loai bo sat, mot so loai chim, ech luong cu va mot so loai ca, khung long, cung nhu trong nhieu loai đong vat khong co xuong song khac. O cac loai đong vat co vu, bo sat, mot so loai chim, mot so loai ca va mot so nhom đong vat khac, đieu nay đuoc thuc hien bang cach giao phoi, phoi giong (giao cau, giao hop), theo cach nay, duong vat hoac co quan noi tang khac cua con đuc con goi la co quan sinh duc đuc se đuoc đua (tham nhap) vao co quan sinh duc cai nhu am đao hoac lo huyet (cloaca).
O hau het cac loai chim, phuong phap choc lo huyet thuong đuoc su dung, hai con vat an ghep co quan cua chung lai voi nhau trong khi truyen tinh trung. Cac loai ky giong, nhen, mot so con trung va mot so đong vat than mem thuc hien thu tinh ben trong bang cach chuyen mot luong co so tinh trung, mot me tinh trung, tu con đuc sang con cai. Sau khi thu tinh, phoi đuoc tao ra duoi dang trung trong cac sinh vat noan hoac trong cac sinh vat song, tiep tuc phat trien ben trong đuong sinh san cua nguoi me đe sinh ra sau nay khi con song. O mot so đong vat nhu trong bot bien thu tinh la co che thu tinh noi bo.
So voi thu tinh ngoai, thu tinh trong co uu điem la cac đong vat tren can co cac co quan sinh duc phuc đe van chuyen tinh dich tu co the con đuc sang cai, su thu tinh se đuoc xay ra trong co the con cai, đieu nay giup cho qua trinh mang thai trong co the me đuoc an toan hon. Thu tinh trong se cho hieu suat thu tinh cao hon vi tinh va phoi se khong bi that lac, bi đanh cap nhu thu tinh ngoai, ty le con non no va sinh ra cao hon do co quan sinh san hoan thien hon, thuong nhung đong vat thu tinh trong thi so luong con se it hon so voi thu tinh ngoai vi du nhu nhung loai đong vat co vu bac cao thi chi đe moi lua toi đa khoang 9-10 con, nhieu loai chi 1-2 con, trong khi cac loai nhu ca, ech nhai moi lan thu tinh đe đen hang tram, ngan con.


Cac loai = Loai thu =

Thoi gian giao phoi ngan nhat thuoc ve loai linh duong nho va voi, mot lan an ai cua 2 loai nay chi co 10 va 20 giay, thoi gian moi lan danh cho viec giao phoi cua khi maki o Madagascar la 2 gio. Tuy nhien, ky luc lai thuoc ve loai chuot nhat la 12 gio, sau khi giao phoi voi con cai, mot chu chuot đuc chi song them đuoc 5-10 ngay. Ca heo co nhu cau cao, chung khong chi quan he voi nhung vat vo tri vo giac ma con giao phoi voi nhung loai vat khac, duong vat cua chung co the xoay đuoc, tham chi thu vao co the, song thoi gian ca heo đuc co the xuat tinh chi khoang 12 giay.
Moi ngay hai cau co the lam tinh voi chung 20 con cai va dinh voi nhau chung 30 phut, cuoc giao phoi cua chu cau keo dai tu 15-30 phut. Hai cau con đuoc biet đen la loai đong vat lam tinh bao luc nhat. Nhung chu hai cau de thuong noi tieng ve muc đo hanh ha ban tinh. Nhung chu hai cau con de thuong co the bi nghien nat đen chet boi mot đam hai cau đuc hung bao khi chung muon giao phoi. Khi nhung con đuc them muon, chung tro nen rat hung bao, đa co noi 2/3 so luong hai cau cai bi đe chet vi thoi quen nay. Hai cau voi phia nam thuong đe nat so cua hai cau cai bang xuong ham cua chung trong qua trinh giao phoi, va Hai cau su (Monk Seal) cung hay bi đe chet boi nhung con đong đuc va trong khi giao cau.

Trong cac đong vat hoang da thi su tu vua co than hinh to lon vua manh trong chuyen giao cau. Chung thuc hien rong ra mot tuan lien tuc va duong vat luon o tu the san sang. Su tu đuc co so lan lam tinh voi nhieu con cai khac nhau trong đan, su tu la loai co thoi gian lam tinh lau nhat (20-40 lan/ngay, co the keo dai toi 4 ngay), chung ton rat nhieu thoi gian va no luc đe co the mang thai, voi tan suat khoang 20-40 lan/ngay va tham chi co lan keo dai toi 4 ngay, đe cho ra đoi mot chu su tu con thi su tu bo me đa phai giao phoi toi 3.000 lan. Ky luc ve so lan giao phoi thuoc ve loai su tu no co the giao phoi 86 lan/ngay.
Moi mua đong, meo tui cai tro nen du doi, nen nhung con đuc no luc giao phoi voi cang nhieu con cang tot. Con đuc chop lay ban tinh moi nhat va đe chung ra đe giao phoi, moi cuoc giao phoi nhu the keo dai khoang 3 tieng, nhung cung co the toi ca ngay, boi vi con đuc phong tinh trung nhieu lan, khong chi bi cao can chay xuoc khap minh may, nhieu con cai bi giet chet va an thit boi ban tinh hung du. Am vat cua linh cau cai co kich thuoc va hinh dang tuong tu nhu duong vat cua con đuc, đoi khi dai đen 17 cm, am vat cua con cai co the cuong cung nhu duong vat, đe quan he, con đuc phai kheo leo đua duong vat cua minh vao duong vat gia cua con cai.
Chuot chui Antechinus đuoc biet đen la giao phoi lien tuc cho đen chet vi kiet suc. Cac ca the đuc thuoc loai nay giao phoi đien cuong va manh liet toi muc chung se chet truoc khi cac con cua minh ra đoi. Trong mua sinh san, moi con cai co the giao phoi voi vai con đuc, moi lan quan he keo dai tu 5-14 tieng đong ho khien con đuc nhanh chong bi mat suc, luong hormone stress tang cao, khien cho he thong mien dich ngung hoat đong, moi ca the đuc cua loai Antechinus khi song khoe manh van san xuat tinh trung binh thuong. Tuy nhien, chi 2 tuan truoc khi chet, luong tinh trung nay moi đuoc phong ra tao ham muon qua manh liet cho chung.
Khi la đong vat cao cap nhat trong cac con vat va co nhung tinh chat gan giong voi con nguoi nhat, khi cung co nhung tu the lam tinh vua giong đa so cac loai vat khac đong thoi vua giong voi nguoi, cac kieu lam tinh o loai khi gom cac kieu chinh:

Kieu đung: Con đuc om tren lung con cai tu phia đang sau. Con cai co the đung hoac nam sat xuong đat theo y no muon va vua tam voi con đuc.
Kieu nam: Con cai nam ngua, con đuc nam hoac ngoi tren phia phan sau cua con cai, mat đoi mat.
Kieu ngoi: Hai con cung ngoi đoi dien voi nhau, om nhau. Neu con cai lon hon con đuc kha nhieu thi no thuong chong hai tay xuong đat cho vung, con đuc ngoi tren hai đui no va om lung no. Nguoc lai, neu con đuc bang hoac lon hon con cai thi con đuc ngoi chong hai tay xuong đat, con cai ngoi tren hai đui no. Nhu vay chinh con cai chu đong trong viec giao phoi voi con đuc.


= Loai chim =

Chim bo cau trong đen ky đong duc se bay luon va tiep can con mai. Sau khi đa hop nhan chung moi tim cho kin đao lam tinh. Chim cau au yem, hon hit nhau kha lau. Sau khi đa lam tinh thi chung la mot cap khong tach roi. Loai vet nguc trang o Trung My khi đen mua, chung ghi mo vao nhau, cham luoi nhieu lan va khi vet cai ung thuan thi vet đuc con mom thuc an cho ban tinh, sau đo chung moi giao phoi. Chim canh cut moi nam chung chi giao cau 1 lan, moi lan chi co 2–3 phut đe roi nam sau moi gap lai.


= Luong cu =
Ve tu the giao phoi, loai ech đuoc xem la hang đau ma loai nguoi bat chuoc khong đuoc, hai chan truoc cua ech đuc quap chat ban tinh, ca hai cung boi ra giua ao, ho, vua boi vua giao phoi nhieu gio (cong ket đoi), co nguoi quan sat thay chung giao cau toi hon 10 gio lien tuc, cho đen khi ech đuc phong tinh đe thu thai cho hang ngan qua trung. Đen mua sinh san, nhung con coc đi theo đoi va chung thuong ru nhau cung giao phoi trong mot dien tich hep sau đo cung bao ve trung khoi ke thu.


= Bo sat =

Ran đuoi chuong Crotalus polystictus la loai ran co the keo dai cuoc giao phoi toi 22 gio lien tuc, ran đoc co toi 2 bo phan sinh duc. Ben du tru lam nhiem vu tiep ung neu ben đang hanh đong bi moi. O Canada, con co mot loai ran ma cac nha sinh vat hoc goi chung la "truy lac". Mot con ran cai co the lam tinh voi chung 100 con đuc, chung quan lay nhau va thoai mai. O loai ran soc, nhung con ran phat hien ban tinh thong qua đanh hoi kich thich to đuc va cai. Chung thuong giao phoi theo kieu "tap the", nghia la rat nhieu con đuc (so luong co the len toi 100 con) quan xung quanh mot con cai tao thanh "qua bong" giao phoi.
Than lan đuoi dai khong chi thua mot bo phan, than lan đuoi dai con thua luon mot nua the gioi cua chung la nhung con đuc. Than lan đuoi dai cai co the khong can đen ban tinh ma van co the tu sinh san bang cach tu tang luong hormone testoterone trong co the. Mot so con cai đong gia lam con đuc đe kich thich kha nang sinh san cho con cai khac. Rua bien xanh hay con đuoc biet đen voi ten goi đoi moi dua noi tieng voi nhung cuoc lam tinh tap the khi đen mua sinh san.
Ca sau đuc rat lang man khi the hien tinh cam đoi voi ban tinh. Con ca sau đuc khi đen mua giao phoi se tiep can con cai va bat đau the hien vu khuc ket đoi, bao gom ca co xat, ve vuot vao lung con cai, thoi bong bong nhe nhang vao ma con cai va boi xung quanh con cai đe tao su chu y. Cung voi nhung cam xuc nhe nhang nay, con đuc se gam vang va su dung am toc đe tao ra man trinh dien nuoc, khi ca hai đa ung y, chung se lam cho nuoc tren lung khieu vu


= Ca =

Ca quy va ca chan vay đuc co nhu cau giao phoi cua chung cung đon gian, cot yeu la duy tri noi giong. Sau khi sinh chi vai gio, ca đuc se kiem ngay mot con ca cai to lon, can mot mieng vao phan gan sat vay bung con cai đe bam chat vao con cai va ki sinh o đo đen het đoi. Khi ca đuc can vao ca cai, no se tiet ra mot loai enzyme, tham thau qua da va hoa vao con cai, luc nay tinh trung ca đuc co the xam nhap co the con cai. Theo thoi gian, moi bo phan trong con đuc đeu tieu bien, chi con lai tinh hoan. Sau cung, con đuc se nhanh chong chet đi, đe lai mot khoi luong tinh hoan đu đe ca cai thu tinh. Mot con cai co the nuoi 6 ca đuc ky sinh, tren than ca cai co the co toi 8 tui tinh hoan.
Ca ngua khi tan tinh, chung quan lay đuoi nhau, boi khap noi chon va thay đoi mau sac đe the hien chung đa ket đoi. Qua trinh tan tinh cua con đuc voi con cai co the keo dai mot vai ngay, khi co su đong y cua con cai, chung se tao thanh mot cap khieu vu ban boc lua trong đai duong va đieu đac biet la man khieu vu nay keo dai toi 8 tieng đong ho. 


= Than mem =

Oc sen co bo phan sinh duc nam ngay tren co, ngay phia sau cuong mat, bo phan nay nam o vi tri đac biet nhu vay se giup chung giao phoi de dang hon thay vi đe đau đo duoi lop vo nang ne. Oc sen la loai co ca hai co quan sinh duc đuc, cai nhung lai khong the tu thu tinh. Truoc khi giao phoi, oc sen ban nhung mui ten tinh yeu lam bang calcium vao tu cung cua ban tinh. Chat nhay cua mui ten cho phep nhieu tinh trung hon đuoc giu trong tu cung oc sen, nghia la lam tang kha nang sinh san. Loai luong tinh nhu oc sen lai lua chon mui ten tinh yeu truoc khi giao ket. Đo la hop chat co chua calci, giup ban tinh de tiep nhan tinh trung hon đuoc phong ra tu mot trong hai con. Đac biet, loai sen chuoi co duong vat dai toi 15-20mm nen rat hay bi mac ket trong co the ban tinh, đoi khi gay ra nhung tinh huong toi te.
Muc ong phat quang Dana octopus dung nhung cai voi sac nhon đe choc lo tren co the ban tinh truoc khi dung mot bo phan trong nhu duong vat đe bom tinh trung vao nhung vet cat. Tho bien thich lam tinh tap the, chung co the tao thanh mot quan the lon khi duy tri noi giong. Chi can hai ca the tiep can nhau, hang chuc con khac cung se xuat hien va bam vao đo. Hau co mot duong vat dai gap 8 lan chieu dai co the va chung cu đung đua đen bat cu khi nao bat gap mot duong vat tuong tu va bat đau phong tinh trung vao đo. Neu khong the tim thay muc tieu khac trong tam voi, no se tu thu tinh cho chinh minh.


= Con trung =

Nhen van đen vang đe bo phan sinh duc cua minh bi vo ben trong đoi tac ngay truoc khi tan cong va an thit con đuc. Loai nhen Thomise sau khi ap sat, om chat ban tinh va phong tinh lien thanh thi no se bo chay ngay. Nhen goa phu đen co qua trinh giao phoi cua chung cung khong kem phan kinh di, khi lot vao o tinh, nhen đuc se ngay lap tuc rung bung len xuong đe bao hieu cho con cai đen va ra dau rang minh khong phai la con moi. Tuy nhien trong luc cuc khoai, tan suat rung cua con đuc se thay đoi it nhieu, khien con cai tuong nham chung la moi va xoi tai ngay trong khi cuoc tinh đang cao trao.
Thay vi mat cong tim kiem co quan sinh san cua ban tinh, rep đuc lao vao con cai roi phong tinh trung vao da day đoi tac, tinh trung sau đo di chuyen trong dong mau cua rep cai roi đi vao co quan tiep nhan tinh trung va buong trung đang cho đoi. Trong quan he tinh duc, loai co thoi quen xau nhu bo canh cung. Đo la vi con đuc co cai duong vat cuc ky sac nhon nen luon lam con cai bi thuong trong luc giao phoi. Bo canh cung Chauliognathus lugubris thuong giao phoi tap the. Đieu đac biet la cau tao mai cung khong anh huong đen kha nang giao phoi cua chung. Bo ngua cau nguyen an đau cua ban tinh trong khi giao phoi, an đau la giai đoan quan trong trong khi giao phoi, vi no giup con đuc xuat tinh nhanh hon.


Tham khao Peter J Chenoweth; Steven Lorton (ngay 30 thang 4 nam 2014). Animal Andrology: Theories and Applications. CABI. ISBN 978-1-78064-316-8.
Møller, A. P., and T. R. Birkhead. "Copulation behaviour in mammals: evidence that sperm competition is widespread." Biological Journal of the Linnean Society 38.2 (1989): 119-131.
Birkhead, Timothy R., L. Atkin, and A. P. Møller. "Copulation behaviour of birds." Behaviour 101.1 (1987): 101-138.
Anders Agmo Functional and dysfunctional sexual behavior Elsevier 2007
(tieng Phap) Wunsch S. (2014) To understand the origins of human sexuality. Neurosciences, ethology, anthropology. Comprendre les origines de la sexualite humaine. Neurosciences, ethologie, anthropologie. L'Esprit du Temps.
Richard Sadleir (ngay 2 thang 12 nam 2012). The Reproduction of Vertebrates. Elsevier Science. ISBN 978-0-323-15935-7.
Broom, D.M.; Fraser, A.F. Domestic Animal Behaviou... CABI. tr. 155–. ISBN 978-1-78064-053-2.
P. Bateson (ngay 29 thang 6 nam 2013). Perspectives in Ethology. Springer Science & Business Media. tr. 12–. ISBN 978-1-4615-7572-6.
Roger L. Gentry (ngay 14 thang 7 nam 2014). Behavior and Ecology of the Northern Fur Seal. Princeton University Press. tr. 172–. ISBN 978-1-4008-6472-0.
Richard Estes (1991). The Behavior Guide to African Mammals: Including Hoofed Mammals, Carnivores, Primates. University of California Press. ISBN 978-0-520-08085-0.
Carlson, Debra A. Reproductive biology of the coyote (Canis latrans): integration of behavior and physiology. Utah State University, 2008.
Castro, Ana Mafalda Lopes Sardica Velez. Mexican gray wolf courtship and mating: behavior & basic endocrinology during breeding season. Diss. Universidade de Lisboa. Faculdade de Medicina Veterinaria, 2016.
Szykman, Micaela, et al. "Courtship and mating in free-living spotted hyenas." Behaviour 144.7 (2007): 815-846.
Dixson, Alan F. "Baculum length and copulatory behavior in primates." American Journal of Primatology 13.1 (1987): 51-60.


Chu thich Lien ket ngoai Đong vat co quan he tinh duc vi 'ham muon'?
Nhung cuoc lam tinh rung ron nhat the gioi đong vat Luu tru ngay 4 thang 10 nam 2018 tai Wayback Machine
Nhung loai vat co so thich lam "chuyen ay" quai đan nhat Luu tru ngay 4 thang 10 nam 2018 tai Wayback Machine
Muon mau chuyen 'yeu' cua đong vat
Muon mau chuyen "yeu" cua đong vat
Chuyen tinh trong the gioi đong vat
Nhung loai đong vat ‘yeu’ lang man nhat