Noc đoc (tieng Anh: venom hoac zootoxin) la mot loai đoc to do đong vat tao ra va xam nhap vao co the cua ca the khac qua vet can, vet chich, vet đot hoac cac hanh đong tao nen vet thuong khac. Đoc to đuoc truyen qua mot "bo may noc đoc" (co quan nay đuoc tien hoa đac trung tung loai) chang han nhu rang nanh hoac ngoi đot đi vao co the cua muc tieu. Khac voi noc đoc, chat đoc (poison) đuoc hap thu mot cach thu đong bang cach an phai, hit phai hoac hap thu qua da, con toxungen, đuoc truyen chu đong sang be mat cua muc tieu ma khong can tiep xuc vat ly.
Noc đoc đa tien hoa trong moi truong tren can va duoi bien o nhieu loai đong vat: ca đong vat an thit va con moi, ca đong vat co xuong song va đong vat khong xuong song. Noc đoc giet chet muc tieu thong qua cac co che tuy theo tung loai đoc to.

necrotoxin (đoc to gay hoai tu) va cytotoxin (tam dich: đoc to te bao), hai loai nay giet chet te bao;
neurotoxin (đoc to than kinh), anh huong đen he than kinh;
myotoxin (đoc to co) gay ton thuong co bap;
hemotoxin lam roi loan đong mau.
Hang nam, đong vat co noc đoc cuop đi sinh mang cua hang chuc nghin nguoi.
Noc đoc thuong la hon hop phuc tap cua cac loai đoc to khac nhau. Chat đoc tu noc đoc đuoc su dung đe đieu tri benh nhu huyet khoi, viem khop va mot so benh ung thu. Linh vuc nghien cuu protein co trong noc đoc (venomics) kham pha cach su dung đoc to noc đoc nhu mot phuong phap đieu tri tiem nang cho nhieu can benh khac.


Tien hoa Nhieu loai thuoc cac đon vi phan loai khac nhau, mac du tien hoa đoc lap nhung van su dung noc đoc lam phuong thuc san moi va tu ve. Đay la mot vi du ve tien hoa hoi tu. Rat kho đe tra loi cau hoi lam cach nao ma đac điem nay rat pho bien va đa dang đen vay. Cac ho đa gen (multigene family) ma hoa đoc to cua đong vat co noc đoc trai qua chon loc tu nhien rat tich cuc, tao ra nhieu đoc to đa dang hon voi cac chuc nang cu the. Noc đoc thich nghi voi moi truong va muc tieu cua chung, tien hoa đe co hieu qua toi đa đoi voi muc tieu cua ke san moi (tien hoa đen muc con đac hieu đen tung loai kenh ion ben trong tung loai con moi).


Co che Noc đoc gay ra tac dung sinh hoc thong qua cac đoc to ma co the đong vat chua; mot so noc đoc la hon hop phuc tap cua nhieu loai đoc to khac nhau. Cac loai đoc to chinh trong noc đoc gom:

necrotoxin (đoc to gay hoai tu), lam hoai tu cac te bao tiep xuc phai đoc to. Noc đoc cua ran luc va ong co chua phospholipase ; Noc đoc cua ran luc con chua trypsin-like serine protease.
neurotoxin (đoc to than kinh) chu yeu anh huong đen he than kinh cua đong vat, chang han nhu đoc to tac đong len kenh ion. Neurotoxin đuoc tim thay o nhieu loai co noc đoc nhu nhen goa phu đen (Latrodectus), bo cap, sua hop (Cubozoa), oc non, ret va bach tuoc đom xanh.
myotoxin (đoc to co) gay ton thuong co bang cach lien ket voi mot receptor (thu the). Nhung peptide nho nay đuoc tim thay trong noc ran (chang han nhu ran đuoi chuong) va noc đoc than lan.
cytotoxin (tam dich: đoc to te bao) tieu diet tung te bao rieng le, đuoc tim thay trong apitoxin cua ong mat va noc nhen goa phu đen.


Noc đoc o cac đon vi phan loai Cac loai đong vat thuoc đon vi phan loai khac nhau co su dung noc đoc, ca đong vat khong xuong song va đong vat co xuong song, o đong vat duoi nuoc va tren can, o ca đong vat an thit va con moi. Cac nhom đong vat co noc đoc đuoc mo ta duoi đay.


= Đong vat chan đot =
Đong vat chan đot co noc đoc gom:

nhen su dung rang nanh tren chan kim (chelicerate) đe tiem noc đoc qua vet can.
ret su dung forcipule (bien dang cua chan) đe tiet noc đoc.
bo cap va con trung tiem noc đoc bang vet đot.
ong va to vo (ong bap cay), ngoi đot la bien đoi cua dui đe trung (ovipositor) tren co the con trung.
Polistes fuscatus (thuoc chi Polistes, mot loai vo ve), con cai lien tuc tiet ra noc đoc co chua pheromone gioi tinh tao ra hanh vi giao phoi o con đuc.
Polistes exlamans (mot loai ong bap cay), noc đoc la pheromone "bao đong", đieu phoi phan ung tu to ong va thu hut nhung con ong bap cay gan đo tan cong ke san moi.
Parischnogaster striatula (mot loai ong bap cay), noc đoc đuoc boi khap co the nhu mot chat bao ve chong nhiem khuan.
Nhieu loai sau buom co tuyen noc đoc phong thu gan lien voi nhung soi long chuyen biet tren co the goi la lop long ngua (urticating hairs). Lop long nay o cac loai sau buom thuong chi gay ngua rat, kho chiu, nhung o sau buom Lonomia thi co the gay chet nguoi.
Ong tong hop va su dung noc đoc co tinh acid (apitoxin) đe bao ve to va kho thuc an cua chung, trong khi ong bap cay su dung noc đoc khac ve mat hoa hoc đe lam te liet con moi, vi vay con ong bap cay non an con moi van con song. Nhieu loai con trung khac, chang han nhu bo Canh nua va nhieu loai kien, cung tao ra noc đoc. Loai kien Polyrhachis dives su dung noc đoc tai cho đe khu mam benh.


= Đong vat khong xuong song khac =

Mot so nganh đong vat khong xuong song co noc đoc, gom sua nhu Cubozoa, "Tau Chien Bo Đao Nha" (Physalia physalis, mot loai siphonophore) va hai quy trong nganh Thich ty bao; nhim bien (cau gai) trong nganh Da gai; oc non; bach tuoc thuoc lop Đong vat chan đau, nganh Than mem.


= Đong vat co xuong song =


 Ca  Noc đoc đuoc tim thay o:

khoang 200 loai ca sun, bao gom phan bo Ca đuoi o, lien bo Ca map va Bo Chimaera (mot bo thuoc lop Ca sun);
bo Ca da tron (khoang 1000 loai co noc đoc);
11 nhanh ca tia gai (Acanthomorpha, thuoc phan thu lop Ca xuong that), bao gom ho Ca mu lan (tren 300 loai), ho Ca mat quy (tren 80 loai), Phan ho ca Neosebastinae, bo Blenniiformes, chi Ca dia, ho Ca đuoi gai, mot so loai ca nhung, mot so loai thuoc ho Ca coc, Phan ho Caracanthus, loai Gnathanacanthus goetzeei, ho Ca nau, ho Sebastidae, phan ho Setarchinae, phan ho Tetraroginae, ho Trachinidae va ho Ca sao.


 Đong vat luong cu  Mot so loai thuoc ho Ky giong co the nho ra nhung chiec xuong suon sac nhon co noc đoc. Hai loai ech o Brazil co nhung chiec gai nho xung quanh đinh hop so, khi va cham se tiem noc đoc vao muc tieu.


 Bo sat  Khoang 450 loai ran co noc đoc. Noc ran đuoc tao ra boi cac tuyen nuoc bot ham duoi va đua đen muc tieu thong qua cac rang nanh hinh ong. Noc ran chua nhieu loai đoc to peptide, bao gom protease, co tac dung thuy phan cac lien ket peptide cua protein; nuclease thuy phan cac lien ket phosphodiester cua DNA ; va cac chat đoc than kinh, lam gian đoan tin hieu trong he than kinh. Noc ran gay ra cac trieu chung đau, sung, hoai tu mo, tut huyet ap, co giat, xuat huyet (tuy theo loai ran), liet co ho hap, suy than, hon me va tu vong. Noc đoc cua ran co the bat nguon tu tai ban gen bieu hien o tuyen nuoc bot cua to tien loai ran.
Noc đoc đuoc tim thay o mot so loai bo sat khac nhu Heloderma horridum, quai vat gila, va mot so loai thuoc chi Ky đa nhu rong Komodo. Phuong phap khoi pho (pho MS) cho thay hon hop protein co trong noc đoc cua chung cung phuc tap nhu hon hop protein co trong noc ran. Mot so loai than lan co tuyen noc đoc; chung tao thanh mot nhanh Toxicofera gia đinh, bao gom cac phan bo Ran, phan bo Ky nhong va cac ho Ky đa, Than lan ran va Helodermatidae.


 Đong vat co vu  Euchambersia, mot chi Therocephalia đa tuyet chung, đuoc cho la co tuyen noc đoc gan vao rang nanh.
Mot so loai đong vat co vu co noc đoc gom ho Chuot chu rang khia, ho chuot chu, phan ho Doi quy, con đuc thuoc Bo Thu mo vit va Chi Nycticebus (thuoc phan ho Cu li). Ho chuot chu chua noc đoc trong nuoc bot va rat co the cac loai thuoc ho nay đa trai qua tien hoa đe co co quan tuong tu nhu ran. Su hien dien cua cua co chan giong nhu cua cua thu mo vit o nhieu nhom Mammaliaformes (thuoc nhanh Đong vat Mot cung ben) khong thuoc phan lop Theria cho thay noc đoc la đac điem to tien cua cac loai đong vat co vu.
Nghien cuu sau rong ve thu mo vit cho thay đoc to cua chung ban đau đuoc hinh thanh tu qua trinh tai ban gen, nhung du lieu cung cap bang chung cho thay su tien hoa cua noc đoc cua thu mo vit khong phu thuoc qua nhieu vao qua trinh sao chep gen nhu nguoi ta tung nghi. Tuyen mo hoi cua thu mo vit phat trien thanh tuyen noc đoc. Mac du noc đoc cua bo sat va thu mo vit đuoc chung minh la tien hoa đoc lap nhung co mot so cau truc protein nhat đinh co loi cho viec tien hoa thanh cac phan tu đoc hai. Luan điem cung cap them bang chung ve ly do ma noc đoc lai tro thanh mot đac điem đong nhat va ly do tai sao ma cac loai đong vat rat khac nhau, tien hoa đoc lap nhau nhung lai hoi tu tai đac điem su dung noc đoc nay.


Noc đoc va con nguoi Nam 1990, đong vat co noc đoc cuop đi sinh mang cua 76.000 nguoi. Nam 2017, con so nay la 57.000 nguoi. Noc đoc đuoc tim thay o hon 173.000 loai. Tuy gay chet nguoi, noc đoc tro thanh phuong phap đieu tri cho nhieu loai benh, đa co hon 5.000 bai bao khoa hoc nghien cuu tiem nang nay.
Trong y hoc, protein co trong noc ran đuoc su dung đe đieu tri huyet khoi, viem khop va mot so benh ung thu. Noc đoc cua quai vat Gila (mot loai than lan o Chau My) co chua exenatide, dung đe đieu tri đai thao đuong type 2. Solenopsin chiet xuat tu noc đoc cua kien lua đuoc chung minh la co ung dung y sinh, tu đieu tri ung thu đen đieu tri benh vay nen. Linh vuc nghien cuu protein co trong noc đoc co ten Venomics, la linh vuc kham pha cach su dung đoc to noc đoc đe lam duoc pham.


Suc đe khang Noc đoc đuoc nhieu loai san moi su dung lam vu khi. Su đong tien hoa giua ke san moi va con moi la đong luc đe tien hoa cac bien phap khang noc đoc trong gioi đong vat. Su đong tien hoa giua ke san moi co noc đoc va con moi khang noc đoc đuoc mo ta la mot cuoc chay đua vu trang hoa hoc. Ca đong vat an thit/con moi cung tien hoa trong thoi gian dai. Khi đong vat san moi an thit đuoc nhung ca the con moi nhay cam voi noc đoc, nhung ca the con moi song sot co kha nang tron tranh đong vat san moi. Suc đe khang thuong tang len theo thoi gian khi ke san moi ngay cang khong the nao san đuoc con moi nua. Qua trinh tien hoa đuoc đe kha nang khang noc đoc cua ca đong vat an thit va con moi đeu chiem thoi gian dai. Su đe khang sinh ly giup tang co hoi song sot cho con moi, nhung no lai la đong luc cho phep nhung ke san moi mo rong o dinh duong chua đuoc khai thac khac.
Otospermophilus beecheyi (thuoc Ho Soc) co muc đo đe khang khac nhau truoc noc đoc cua ran đuoi chuong Thai Binh Duong (Crotalus oreganus). Soc đe khang bang cach loai bo đoc to va muc đo đe khang phu thuoc vao quan the. Noi nao quan the ran đuoi chuong day đac hon, suc đe khang cua soc cao hon. Đap lai su đe khang nay, ran đuoi chuong đa tien hoa đe tang hieu qua cua noc đoc.
Chi Ran vua (Lampropeltis) o chau My lai chuyen đi san moi nhieu loai ran đoc khac. Loai nay tien hoa suc đe khang cua minh đen muc khong con thay đoi theo đo tuoi cua ca the va muc đo tiep xuc voi noc đoc. Ran vua mien nhiem voi noc đoc cua cac loai ran trong moi truong song nhu ran đau đong, ran ho mang va ran đuoi chuong Bac My, nhung lai khong mien nhiem voi noc đoc cua ran ho mang chua hoac ran mamba đen.

Trong so cac đong vat bien, luon co kha nang khang noc đoc cua ran bien, mac du trong noc đoc co chua hon hop phuc tap cac neurotoxin, myotoxin, va nephrotoxin (đoc to than) khac nhau tuy theo loai. Luon co kha nang đe khang đac biet voi noc đoc cua loai ran bien chuyen an chung (tuc la co hien tuong đong tien hoa). Cac loai ca khong phai la con moi cua ran bien thi co it kha nang khang lai noc đoc cua ran bien.
Ca he luon song giua cac xuc tu cua hai quy co noc đoc (đay la moi quan he cong sinh bat buoc cua loai ca), va co kha nang khang lai noc đoc cua hai quy. Chi co 10 loai hai quy đuoc biet đen song cong sinh voi ca he va co su tuong thich mot cach đac hieu giua cac cap hai quy va ca he. Tat ca cac loai hai quy đeu tao ra noc đoc va phong thich nho te bao hinh mui lao (cnidocyte, con goi la thich ty bao) va dich tiet nhay. Noc đoc chua cac peptide va protein, đuoc su dung đe bat moi va ngan chan ke san moi bang cach gay đau đon, lam mat kha nang phoi hop co bap va ton thuong mo cua muc tieu. Ca he co chat nhay bao ve hoat đong nhu mot chat nguy trang hoa hoc hoac chat mo phong cao phan tu, đe ngan chan su nhan biet "khong tu chu" cua hai quy va te bao cham (nematocyst). Ca he co the tien hoa chat nhay cua chung sao cho đap ung tot đe đe khang voi chat nhay cua mot loai hai quy đac hieu.


Xem them Chi so đau Schmidt


Tham khao Đoc them Smith WL, Wheeler WC (2006). "Venom evolution widespread in fishes: a phylogenetic road map for the bioprospecting of piscine venoms". J. Hered. Quyen 97 so 3. tr. 206–17. doi:10.1093/jhered/esj034. PMID 16740627.
Lans C, Harper T, Georges K, Bridgewater E (2001). "Medicinal and ethnoveterinary remedies of hunters in Trinidad". BMC Complement Altern Med. Quyen 1 so 1. tr. 10. doi:10.1186/1472-6882-1-10. PMC 60997. PMID 11737880.{{Chu thich tap chi}}:  Quan ly CS1: DOI truy cap mo nhung khong đuoc đanh ky hieu (lien ket)
Fry, B. G., N. Vidal, J. A. Norman, F. J. Vonk, H. Scheib, S. F. R. Ramjan, S. Kuruppu, K. Fung, S. B. Hedges, M. K. Richardson, W. C. Hodgson, V. Ignjatovic, R. Summerhayes, and E. Kochva. 2006. Early evolution of the venom system in lizards and snakes. Nature (London) 439:584-588.
Fry B. G.; Wroe S.; Teeuwisse W.; Moreno K.; Ingle J.; McHenry C.; Ferrara T.; Clausen P.; Scheib H.; Winter K. L.; Greisman L.; Roelants K.; Clemente C. J.; Giannakis E.; Hodgson W. C.; Luz S.; Martelli P.; Krishnasamy K.; Kochva E.; Kwok H. F.; Scanlon D.; Karas J.; Citron D. M.; Goldstein E. J. C.; Mcnaughtan J. E.; Norman J. A. (2009b). "A central role for venom in predation by Varanus komodoensis (Komodo Dragon) and the extinct giant Varanus (Megalania) priscus". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. Quyen 106. tr. 8969–8974. doi:10.1073/pnas.0810883106. PMC 2690028. PMID 19451641.
Fry, B. G., W. Wuster, S. F. R. Ramjan, T. Jackson, P. Martelli, and R. M. Kini. 2003c. Analysis of Colubroidea snake venoms by liquid chromatography with mass spectrometry: Evolutionary and toxinological implications. Rapid Communications in Mass Spectrometry 17:2047-2062.
Hargreaves, A. D., Swain, M. T., Hegarty, M. J., Logan, D.W., & Mulley, J. F. (2014). Restriction and recruitment-gene duplication and the origin and evolution of snake venom toxins.BioRxiv.
Kordis, D., & Gubensek, F. (2000). Adaptive evolution of animal toxin multigene families. Gene 261:43-52.
Ligabue-Braun, R., Verli, H., & Carlini, C. R. (2012). Venomous mammals: a review. Toxicon 59:680-695.
Whittington, C. M., Papenfuss, A. T., Bansal, P., Torres, A. M., Wong, E. S., Deakin, J. E., & Belov, K. (2008). Defensins and the convergent evolution of platypus and reptile venom genes.Genome research 18:986-994.
Wong, E. S., & Belov, K. (2012). Venom evolution through gene duplications. Gene 496:1-7.