Bieu đo Hubble la mot so đo phan loai hinh thai hoc cho cac thien ha do Edwin Hubble phat minh vao nam 1926. No thuong đuoc goi mot cach thong tuc la bieu đo am thoa Hubble vi trong cach bieu dien truyen thong no giong nhu mot am thoa. Tuy nhien, vao thang 6 nam 2019, cac nha khoa hoc nghiep du thong qua Galaxy Zoo thong bao rang phan loai Hubble thong thuong, đac biet khi xet đen cac thien ha xoan oc, co the khong đuoc ho tro va co the can cap nhat.

Bieu đo Hubble chia cac thien ha thong thuong thanh ba lop rong - elip, hat đau va xoan oc - dua tren hinh thuc cua chung (ban đau tren cac tam phim). Lop thu tu chua cac thien ha co hinh dang khong binh thuong. Chuoi Hubble la he thong đuoc su dung pho bien nhat đe phan loai cac thien ha, ca trong nghien cuu thien van chuyen nghiep va thien van nghiep du.


Cac lop thien ha = Thien ha elip =

O ben trai cua bieu đo (theo cach no thuong đuoc ve) la cac thien ha elip. Cac thien ha hinh elip co phan bo anh sang tuong đoi tron, khong đac trung va co dang hinh elip trong cac anh chup. Chung đuoc ky hieu bang chu E, theo sau la so nguyen n bieu thi muc đo elip cua chung tren bau troi. Theo quy uoc, n bang muoi lan đo elip cua thien ha, đuoc lam tron đen so nguyen gan nhat, trong đo đo elip đuoc đinh nghia la e = 1 − b/a cho mot elip co cac  ban truc chinh va ban truc phu co đo dai tuong ung la a va b.  Muc đo elip tang tu trai sang phai tren bieu đo Hubble, voi cac thien ha gan tron (E0) nam o ben trai cua bieu đo. Đieu quan trong can luu y la muc đo elip cua mot thien ha chi lien quan gian tiep đen hinh dang 3 chieu thuc su (vi du: thien ha det, hinh đia co the gan nhu tron neu nhin truc dien hoac nhu mot hinh elip cao neu nhin vao canh). Theo quan sat, cac thien ha elip det nhat co đo elip e = 0,7 (ky hieu la E7). Tuy nhien, tu viec nghien cuu cach chieu sang va muc đo elip, thay vi chi nhin vao hinh anh, vao nhung nam 1960 nguoi ta nhan ra rang cac thien ha E5-E7 co the la thien ha dang thau kinh bi phan loai sai, do cac thien ha hinh đia rat lon nay đuoc quan sat o nhieu đo nghieng khac nhau. Cac quan sat ve chuyen đong hoc cua cac thien ha kieu so khai cang khang đinh đieu nay.
Vi du ve cac thien ha elip: M49, M59, M60, M87, NGC 4125.


= Thien ha thau kinh =

Tai trung tam cua bieu đo Hubble, noi hai nhanh thien ha xoan oc va nhanh hinh elip ket hop voi nhau, la mot lop thien ha trung gian đuoc goi la thien ha thau kinh va đuoc ky hieu S0. Nhung thien ha nay bao gom mot phan loi sang o trung tam, co be ngoai tuong tu nhu mot thien ha hinh elip, đuoc bao quanh boi mot cau truc dang đia keo dai. Khong giong nhu cac thien ha xoan oc, cac đia cua cac thien ha dang thau kinh khong quan sat thay cac cau truc xoan oc va khong tich cuc hinh thanh sao voi so luong đang ke.
Khi chi đon gian nhin vao hinh anh cua mot thien ha, cac thien ha dang thau kinh voi cac đia tuong đoi truc dien rat kho phan biet voi cac thien ha elip thuoc loai E0 – E3, khien cho viec phan loai nhieu thien ha nhu vay khong đuoc chac chan. Khi nhin vao canh, cau truc đia tro nen ro rang hon va cac lan bui noi bat đoi khi co the nhin thay do can anh sang.
Vao thoi điem ban đau cong bo so đo phan loai thien ha cua Hubble, su ton tai cua cac thien ha dang thau kinh hoan toan chi la gia thuyet. Hubble tin rang chung can phai co nhu mot giai đoan trung gian giua thien ha elip rat det va cac thien ha xoan oc. Cac quan sat sau đo (cua chinh Hubble va nhung nguoi khac) cho thay niem tin cua Hubble la đung va lop S0 đa đuoc Allan Sandage đua vao ban giai thich cuoi cung cua so đo Hubble. Khong co trong chuoi Hubble la cac thien ha kieu so khai voi cac đia quy mo trung binh, o giua kieu E va S0, Martha Liller đa ky hieu chung la cac thien ha ES vao nam 1966.
Thien ha dang thau kinh va thien ha xoan oc cung voi nhau thuong đuoc goi la thien ha đia. Ty le cho phinh ra so voi đia trong cac thien ha dang thau kinh co the co nhieu gia tri, giong nhu đoi voi tung loai hinh thai thien ha xoan oc (Sa, Sb, v.v.).
Vi du ve cac thien ha dang thau kinh: M85, M86, NGC 1316, NGC 2787, NGC 5866, Centaurus A.


= Thien ha xoan oc =

O ben phai cua bieu đo Hubble la hai nhanh song song bao gom cac thien ha xoan oc. Thien ha xoan oc bao gom mot đia det, voi cac ngoi sao tao thanh cau truc xoan oc (thuong la hai nhanh) va su tap trung cac ngoi sao  đuoc goi la cho phinh. Gan mot nua trong so tat ca cac thien ha xoan oc cung đuoc quan sat thay co cau truc giong nhu thanh, voi thanh keo dai tu phan phinh trung tam va cac nhanh bat đau o hai đau cua thanh. Trong so đo am thoa, cac thien ha xoan oc thong thuong chiem nhanh tren va đuoc ky hieu bang chu S, trong khi nhanh duoi chua cac thien ha xoan oc co thanh, đuoc ky hieu SB. Ca hai loai thien ha xoan oc đeu đuoc chia ra nho hon tuy theo hinh thai chi tiet cua cau truc xoan oc cua chung. Cach sap xep trong tung phan loai nho hon nay đuoc bieu thi bang cach them mot chu cai viet thuong vao loai hinh thai, nhu sau:

Sa (SBa) - cac nhanh quan chat, tron; phinh trung tam lon, sang
Sb (SBb) - nhanh quan it chat hon Sa (SBa); phinh trung tam hoi mo hon
Sc (SBc) - cac nhanh quan long leo, phan giai ro rang thanh cac cum sao va tinh van rieng le; phinh trung tam nho hon, mo hon
Ban đau, Hubble mo ta ba lop thien ha xoan oc. Đieu nay đuoc mo rong boi Gerard de Vaucouleurs  đe co lop thu tu:

Sd (SBd) - cac nhanh quan rat long leo, roi rac; hau het đo sang tap trung vao cac nhanh, khong phai cho phinh
Mac du hoan toan la mot phan cua he thong phan loai de Vaucouleurs, lop Sd thuong đuoc them vao chuoi Hubble. Cac kieu thien ha xoan oc co ban co the đuoc mo rong đe co the phan biet hinh thai ro hon. Vi du, cac thien ha xoan oc co hinh thai trung gian giua hai trong so cac lop tren thuong đuoc xac đinh bang cach them hai chu cai thuong vao loai thien ha chinh (vi du: Sbc cho mot thien ha trung gian giua Sb va Sc).
Dai Ngan ha cua chung ta thuong đuoc phan loai la SBb hoac SBc, tuc la mot hinh xoan oc co thanh voi cac nhanh đuoc xac đinh ro rang.
Vi du ve cac thien ha xoan oc thong thuong: M31 (Thien ha Tien nu), M74, M81, M104 (Thien ha Sombrero), M51a (Thien ha Xoay nuoc), NGC 300, NGC 772.
Vi du ve cac thien ha xoan oc co thanh: M91, M95, NGC 1097, NGC 1300, NGC1672, NGC 2536, NGC 2903.


= Thien ha di thuong =

Cac thien ha khong phu hop voi so đo Hubble do khong co cau truc đeu (giong hinh đia hoac hinh elip) đuoc goi la thien ha khong đeu. Hubble đa xac đinh hai lop thien ha khong đeu:

Cac thien ha Irr I co cau truc khong đoi xung va thieu phan loi trung tam hoac cau truc xoan oc ro rang; thay vao đo chung chua nhieu cum sao tre rieng le
Cac thien ha Irr II co hinh thai tron hon, khong đoi xung va khong phan giai ro rang thanh cac sao hoac cum sao rieng le
Trong phan mo rong cua so đo Hubble cua minh, de Vaucouleurs đa goi cac thien ha Irr I la 'cac thien ha di thuong Magellan', theo ten cua cac Đam may Magellan - hai ve tinh cua Dai Ngan ha ma Hubble phan loai la Irr I. Viec phat hien ra cau truc xoan oc mo trong Đam may Magellan Lon đa dan đen viec de Vaucouleurs phan chia them cac thien ha khong đeu thanh nhung thien ha giong nhu LMC co mot so dau hieu ve cau truc xoan oc (chung đuoc ky hieu la Sm) va nhung thien ha khong co cau truc ro rang, chang han nhu Đam may Magellan Nho (đuoc ky hieu la Im). Trong chuoi Hubble mo rong, cac thien ha di thuong Magellan thuong đuoc đat o cuoi nhanh xoan oc cua so đo Hubble.
Vi du ve cac thien ha khong đeu: M82, NGC 1427A, Đam may Magellan lon, Đam may Magellan nho.


Y nghia vat ly Thien ha hinh elip va thien ha dang thau kinh thuong đuoc goi chung la thien ha loai so khai, trong khi thien ha xoan oc va khong đeu đuoc goi la loai muon. Danh phap nay la nguon goc cua niem tin pho bien  nhung sai lam rang, so đo Hubble muon phan anh mot trinh tu tien hoa đuoc cho la tu cac thien ha hinh elip qua cac thien ha kinh roi đen cac thien ha xoan oc co thanh hoac xoan oc thong thuong. Tren thuc te, ngay tu đau, Hubble đa  noi ro rang khong ngu y cach giai thich nao nhu vay:Danh phap nay, đuoc nhan manh, la đe cap đen vi tri trong so đo, va y nghia ve mat thoi gian la sai lam ma mot nguoi nao đo co the mac phai. Toan bo phan loai la hoan toan thuc nghiem va khong anh huong đen cac ly thuyet tien hoa...Buc tranh tien hoa duong nhu co trong luong boi thuc te la cac đia cua cac thien ha xoan oc đuoc quan sat la noi co nhieu sao tre va cac vung hinh thanh sao đang hoat đong, trong khi cac thien ha hinh elip bao gom chu yeu cac quan the sao gia. Tren thuc te, bang chung hien tai cho thay đieu nguoc lai: Vu tru so khai duong nhu tran ngap cac thien ha xoan oc va khong đeu. Trong buc tranh hien đang đuoc ua chuong ve su hinh thanh thien ha, cac thien ha elip ngay nay đuoc hinh thanh do su hop nhat giua cac thien ha truoc đo; trong khi mot so thien ha dang thau kinh co the đa hinh thanh theo cach nay, so khac co the đa boi tu đia cua chung xung quanh cac khoi cau ton tai tu truoc. Mot so thien ha dang thau kinh cung co the la thien ha xoan oc đa tien hoa, voi khi cua chung đa bi mat va khong con nhien lieu cho qua trinh hinh thanh sao tiep tuc, mac du thien ha LEDA 2108986 đa mo ra cuoc tranh luan ve đieu nay.


Thieu sot Mot loi chi trich pho bien đoi voi luoc đo Hubble la cac tieu chi đe gan cac thien ha cho cac lop la chu quan, dan đen viec cac nha quan sat khac nhau gan cac thien ha cho cac lop khac nhau (mac du cac nha quan sat co kinh nghiem thuong đong y voi nhau trong pham vi it hon mot phan loai). Mac du khong thuc su la mot thieu sot, ke tu Ban đo thien ha Hubble nam 1961, tieu chi co ban đuoc su dung đe chi đinh loai hinh thai (a, b, c, v.v.) la ban chat cua cac nhanh xoan oc, chu khong phai la  ty le phinh trung tam so voi đia, va do đo ton tai nhieu ty le khac nhau cho moi kieu hinh thai, nhu voi cac thien ha dang thau kinh.
Mot chi trich khac đoi voi so đo phan loai Hubble la voi viec phan loai dua tren hinh thai hai chieu cua mot thien ha, cac lop chi co lien quan gian tiep đen cac đac tinh vat ly thuc su cua cac thien ha. Đac biet, cac van đe nay sinh do goc nhin. Cung mot thien ha se trong rat khac, neu nhin vao canh, thay vi nhin truc dien hoac nhin ben hong. Do đo, trong so đo  cac thien ha so khai đuoc the hien kem: cac thien ha ES bi thieu trong chuoi Hubble va cac thien ha E5 – E7 thuc su la cac thien ha S0. Ngoai ra, cac thien ha  ES co thanh va S0 co thanh cung bi thieu.
Viec phan loai bang hinh anh cung it đang tin cay hon đoi voi cac thien ha mo nhat hoac o rat xa, va hinh thai cua cac thien ha co the thay đoi tuy thuoc vao buoc song anh sang ma ta quan sat chung.
Tuy nhien, so đo Hubble van thuong đuoc su dung trong linh vuc thien van hoc ngoai thien ha va cac phan loai Hubble nhu đuoc biet la tuong quan voi nhieu đac tinh vat ly lien quan cua cac thien ha, chang han nhu đo sang, mau sac, khoi luong (cua sao va khi) va toc đo hinh thanh sao.


Xem them Bieu đo mau sac -  đo sang thien ha
Phan loai hinh thai thien ha


Chu thich Lien ket ngoai Galaxies and the Universe – an introduction to galaxy classification
Near-Infrared Galaxy Morphology Atlas, T.H. Jarrett
The Spitzer Infrared Nearby Galaxies Survey (SINGS) Hubble Tuning-Fork, SINGS Spitzer Space Telescope Legacy Science Project
Galaxy Zoo – Galaxy classification participation project.