Phu chua Trinh (chu Han: 鄭王府 / Trinh vuong phu) - von co danh xung chinh thuc la Chinh phu (chu Han: 政府) hoac Soai phu (chu Han: 帥府) hoac Noi phu (chu Han: 内府) - đa tung la mot cong trinh kien truc đo so vao bac nhat thoi Le trung hung. Đuoc xay dung trong thoi gian mot the ky ruoi (1592 - 1749), cong trinh nay la mot toa thanh, đuoc xay bang gach, bao boc nhieu cung đien, lau cac ma cac đoi chua Trinh đa lan luot cho xay dung. Ngoai ra, cac chua con cho xay nhieu cung đien ngoai phu.


Lich su Thoi ky Le Trung hung, con đuoc goi la thoi Le-Trinh. Trong suot thoi phong kien Viet Nam, thoi ky nay la thoi ky duy nhat: vua co vua lai vua co chua. Chua Trinh nam thuc quyen, con vua Le chi la bu nhin. Khac han voi cac trieu đai truoc, phu Chua la noi giai quyet moi viec lon nho trong nuoc, trieu đinh vua Le chi co danh ma khong co thuc. Tai trieu đinh Thang Long, cac chua Trinh ngay cang lan at, uc che vua Le.
Nam 1599, Trinh Tung tu lap lam Đo nguyen soai, Tong quoc chinh, Thuong phu, Binh An vuong. Uy quyen ngay mot cao, Trinh Tung muon lam đung danh vi tuoc vuong, ben sai nguoi xin voi nha vua; nha vua bat đac di phai y cho. Vua Le The Tong sai Thai te Hoang Đinh Ai đem sach thu tien phong Trinh Tung lam Binh An vuong, ban them cho ngoc toan, tiet mao va hoang viet (ba thu nay đeu tuong trung đac quyen cua vua chua thoi phong kien). Trinh Tung đuoc mo phu Chua, đat quan thuoc. Tu đay chinh su quyen binh đeu do phu Chua tu quyet đoan, moi viec tu cua cai, thue khoa, quan linh đen dan chung đeu het thay ve phu Chua.
Tu đo, trieu đinh vua Le phai đat duoi quyen đieu khien cua ho Trinh va phu Chua moi thuc su la trung tam cua bo may nha nuoc phong kien. He thong to chuc chinh quyen luc ban đau đai khai van dua theo quan che thoi Hong Đuc, co thay đoi it nhieu cho thich hop voi tinh the moi. Phu chua Trinh (Vuong phu) đuoc xay dung tu nam 1592 đen nam 1749. Tu nam 1718, Trinh Cuong lai đat them luc phu (tuong đuong voi luc bo) la: Bo Lai, Ho, Le, Binh, Hinh, Cong ben phu chua, đe rut het quyen hanh cua luc bo ben trieu đinh.


Vi tri Tra cuu cac ban đo co, so sanh cac đia danh cua Thang Long the ky 17-18 voi ban đo Hong Đuc (co tu truoc khi co phu chua Trinh-nam 1490 thoi Le so) va thu tich co thi phu Chua Trinh nam o phia Tay Nam ho Guom. Nhung ve vi tri cu the cua phu thi hien nay đang co nhung gia thuyet khac nhau. Gia thuyet đuoc nhieu nguoi tan thanh nhat: phu Chua la mot hinh chu nhat tuong ung voi cac pho ngay nay: hai be doc la hai đoan đau pho Ba Trieu va pho Quang Trung, hai be ngang la hai đoan giua pho Hai Ba Trung va Tran Hung Đao, ngo-xom Ha Hoi (Ha Hoi); tren phan đat khoang cac lang Vu Thach Tieu, Vu Thach Ha, Hoi Thuan tong Ta Nghiem, Phu Khanh tong Tien Nghiem huyen Tho Xuong phu Phung Thien Thang Long. Nam o phia nam ho Ta Vong, co ba cua: Chinh mon o phia Nam, Tuyen Vu mon o phia Đong, Dieu Cong mon o phia Tay. Xung quanh phu co tuong thanh xay bang gach bao boc. Ben trong co nhieu cung đien, lau gac long lay, xa hoa. Khu vuc noi phu rong lon, ung voi cac khu vuc ngay nay bao gom: Khu benh vien Viet Đuc, qua pho Trang Thi, Thu vien quoc gia, Toa an nhan dan toi cao, pho Hoa Lo toi giap pho Tho Nhuom. Phia tren (phia trai mat Đong phu) co ho Ta Vong (Ho Guom), phia duoi la ho Huu Vong (nam ve phia phai mat Đong phu (phia cua Tuyen Vu), quang tu cac pho Ly Thuong Kiet, Ngo Quyen, Vong Đuc, xuong toi cac pho Lo Đuc, Han Thuyen (von la vung mat nuoc ho) va Hang Chuoi bay gio) voi ngu y hai ho huong ve phu chua. Theo mieu ta va cac hinh minh hoa trong sach du ky cua cac lai buon phuong Tay o Thang Long thoi đo, Phu chua Trinh duong nhu nam o ven song Hong. Tren song, luc luong thuy quan cua vua Le chua Trinh cung luyen tap thuong xuyen. Đen Thang Long cung luc voi Dampier, Phan Đinh Khue (Trung Quoc) nhan xet: Tren bai cat doc song, suot khoang 50 -60 dam, co nhieu chien thuyen. Đoi chieu cac nguon tu lieu, co the đua ra gia thuyet: Quan the Phu chua Trinh đuoc xay tren mot dien tich rat rong, trong đo khu chinh o phia Tay Nam ho Hoan Kiem ngay nay. Sau đo co them nhieu cong trinh kien truc, tien dan sang phia Đong va Đong Nam, sat bo song Hong (trai dai tren mot quang tu Bao tang Lich su Viet Nam đen Benh vien Viet - Xo ngay nay).


Kien truc Xung quanh phu va ven cac ho lan can, nha chua cho xay dung kha nhieu nguyet đai, thuy ta, nhu dung Ta Vong đinh tren Go Rua (nen Thap Rua ngay nay); dung cung Khanh Thuy; đap nui Ngoc Boi đe ton vinh vo cong o bo phia Tay ho. Nha chua cung thuong cho lap cac trai thuy binh tren ho. O cua o Tay Long (Bao tang Lich su ngay nay), vao the ky thu XVII, chua Trinh Doanh cho xay lau Ngu Long mang hinh nam con rong, (vao nam 1644). Lau cao 300 thuoc, đuoc dat bang manh su va co đa cam thach quan quanh, đen nam 1787 lau nay bi đot chay cung voi toan bo quan the phu Chua...
Chua Trinh con cho xay dung ngoai phu nhung chuong voi uoc chung co tu 150 -200 con, hang ngay đuoc dan xuong song đe uong nuoc va tam rua, roi nhung kho thuoc sung va Bai duyet binh ma Dampier mieu ta: Đang truoc phu chua co mot bai rong hinh vuong cho quan linh luyen tap. O mot ben co cho cho cac quan ngoi xem quan linh luyen tap. O mot ben khac co mot kho sung ong va đan đai bac. Bai cat duyet binh nay đa la mot đia điem chinh trong nhung ngay le Te co va thi đau vo. Lich trieu hien chuong ghi: Sau nhung ngay le Te co, thi (Bac cu) o bai cat giua song.... co thi nghe mua đao cua cac quan.
Cau truc noi phu đung la mot coi trang le chang kem gi cung vua: Đe buoc vao phu, truoc tien phai đen Chinh mon.
Gan đay, co tai lieu nghien cuu noi rang: Chinh mon nam o gan chua Chan Tien đe tho Tong Thien Than Vuong, nguoi giup Trinh Lieu đat quy đia (ma chua Chan Tien vao thoi ton tai phu chua Trinh nam o lang Phu Khanh tong Tien Nghiem, khoang di tich nha tu Hoa Lo ngay nay tuc la goc pho Hai Ba Trung-Tho Nhuom, lech ve phia tay bac gan pho Cua Nam thoi nay hon; ve sau thoi Phap thuoc, cuoi the ky 19, chua đuoc di chuyen xuong phia đong nam đen đat lang The Giao, cuoi pho Ba Trieu bay gio đe lay đat xay nha tu Hoa Lo). Nhung theo nha su hoc Trinh Quang Vu, thi: ...Vuong phu trai dai tu khu vuc pho Cua Nam, Hang Bong ngay nay qua pho Phu Doan, Quang Trung, ra tan ho Hale (ho Thien Quang) va xuyen xuong pho Ba Trieu, chia ra ba cua chinh: Chinh Nam (pho Ba Trieu), Tuyen Vu Mon (co Ngu Long Lau, cao 70m, la Buu đien Ha Noi nay) va Dieu Đuc (thong ra Cua Nam kinh thanh Thang Long). Tong so co 52 cung, phu, đien, đai, vuon ngu uyen, ho, trai linh.... Vay co the thay rang, Phu chua Trinh co 3 cua: cua phia nam goi la Chinh Nam hay Chinh Mon (khoang pho Ba Trieu), cua Dieu Đuc Mon (phia tay, la cua chinh thong ra Cua Nam cua kinh thanh Thang Long-noi vua Le o, la huong giao luu chinh voi Hoang thanh Thang Long) cua nay co le moi gan chua Chan Tien o thon Phu Khanh tong Tien Nghiem, cua phia đong Tuyen Vu Mon (quay ra khoang giua hai ho Ta Vong va Huu Vong, gan lau Ngu Long).
Qua Chinh mon (Chinh Nam), vao cua thu hai la Cap mon, co xa nhan canh giu. Tiep đen la phu Tiet che, khu quan linh. Tu Cap mon co Tien ma quan tuc truc toi đai đien. San đien rong lon nam o chinh giua. Them gac 2 tang bay nghi truong, vu khi, chieng trong, nghi ve. Phia sau la toa Trung Đuong, Nghi su đuong, Hau đuong, Tinh đuong.
Noi cung co lau Ngu Phuong, noi tuyen phi ngu va co cac hoa vien. Đuong noi qua cac cung la hanh lang co điem hau ma quan tuc truc, bao lon luon vong kieu cach tuyet đep. Sau noi cung co Thai Mieu.
Theo loi mo ta cua S.Baron, thuong gia Anh Quoc đen Thang Long nam 1680, thi: Phu Chua o Trung tam thanh pho Ke Cho. Nhung dinh thu danh cho nguoi nha chua đuoc xay 2 tang co nhieu cua mo thoang đang. Cac cua đo so, cham tro cong phu va tat thay đeu lam tu go lim. Cac tu that va cung danh cho phu nu đeu long lay, xa hoa, co cham tro, son son thiep vang. San truoc khu dinh thu co chuong voi lon va ngua tot, trong san co nhieu vuon canh, khom cay; loi đi co nhung choi thap nho, ao ca va tat ca nhung gi chua giai tri, vui choi, mac du hoa hoan chua moi đen đay thuong lam.
Vuon Ngu uyen o sau cung cua Vuong phu co nhieu ho lon, quanh bo trong nhieu cay canh ky la đuoc thu thap tu muon phuong. Đuong uon luon quanh co, giua đat bang co nui non ghep canh; lau đai ben ho co thach kieu, lieu ru; trong vuon co nhieu chim thu la.Phu chua Trinh qua đung la coi tien noi tran tuc, khien Hai Thuong Lan Ong Le Huu Trac mieu ta đay than phuc trong Thuong kinh ky su: Đi toi cong phu, quan truyen menh dan qua hai lan cua nua roi re ve phia trai. Toi ngang đau nhin, thay bon be tam phia cho nao cung co cay coi um tum, chim keu riu rit, tram hoa đua no, gio thoang huong troi. Hanh lang, lan can quanh co, tiep noi song song. Nguoi giu cua truyen bao lenh cong đi lai tiu tit nhu mac cui. Ve si canh gac cua cung, ra vao phai co phu hieu.... Vong quanh uoc chung mot dam, noi nao cung lau đai, đinh, gac, rem chau cua ngoc, anh nuoc may long, suot loi toan hoa co ky la, gio thoang huong troi, thu đep chim quy, nhay nhot bay hot, giua đat bang nho len ngon nui cao, cay to bong mat, nhip cau son ve bac ngang lach nuoc quanh co, lai co lan can toan bang đa mau. Toi vua đi vua ngam, thuc chang khac gi coi tien vay.
Phu chua Trinh ngay thuong đa la bac ky quan kien truc nhung đen ngay le hoi thi ve đep xa hoa cua noi đay moi thuc su boc lo het. Nguyen An viet trong cuon Tang thuong ngau luc: Moi nam đen tet Trung thu, tu truoc may thang, chua phat gam trong cung ra đe lam hang tram, hang nghin cai đen long, cai nao cung tinh xao tuyet voi, moi cai gia đen may chuc lang vang. Đen ngay chua ngu ra choi Bac cung, cung co cai ao goi la Long Tri rong nua dam. Trong ao trong rat nhieu hoa sen, hoa sung. Ven ao đap đat trong đa lam nui, cho cao cho thap, dan đat co hinh the. Co nhung cho khuyu đe cho nhac cong ngoi đan sao. Bo ao trong hang may tram cay phu dung, treo đen o tren. Song trang rap ron, trong xa tua hang van ngoi sao sang...


Bi phong hoa Nam 1787, khi ho Trinh that bai trong viec khoi phuc lai đia vi, Trinh Bong chay khoi kinh thanh, Le Chieu Thong ngam cho nguoi đot phu chua đi. Đam chay lan khap hai phan ba kinh thanh va chay trong muoi ngay lien lam mat đi mot quan the kien truc đep cua Thang Long - Ha Noi. Đieu nay đuoc sach Hoang Le nhat thong chi chep nhu sau: Som hom sau, hoang thuong moi biet la An đo vuong đa tron đi luc ban đem tuc thi ngam sai nguoi phong hoa đot het phu chua. Khi phu chay, khoi lua boc len ngut troi, hon muoi ngay chua tat
Ve viec nay va viec Le Chieu Thong nghe loi Nguyen Huu Chinh cho vet het chuong đong, tuong đong o cac chua, đen trong nuoc đem đuc tien dung vao viec quan, sach Le Quy ky su chep: Nguoi đuong thoi co cau mia mai: "Thien ha that tu chung, chung that, nhi đinh an tai! Hoang thuong phan vuong phu, phu phan, tuc đien diec khong!" Nghia la: "Thien ha mat chuong chua, chuong đa mat, vac dua vao đau! Hoang thuong thieu phu Chua, phu bi thieu, đien tro ra đo!"


Xem them Trinh Bong
Le Chieu Thong
Nguyen Huu Chinh
Hanh chinh Đang Ngoai thoi Le trung hung


Chu thich Tham khao them Bai Hoai niem ve net co pho phuong Ha Noi tren bao Tuoi tre Online, 14h18' ngay 18/9/2007.
Bai Đoi song xa hoi, van hoa o kinh đo Thang Long vao cuoi the ky XVI va đau the ky XVII tren Website cua Lien hiep cac hoi KH&KT Viet Nam, 00h00' Ngay 31/12/2008.