Buc tranh tren tuong giang đuong Đai hoc Đong Duong cu la mot tac pham my thuat hien đai lon nhat Viet Nam, nguyen tac do Victor Tardieu thuc hien cung cac cong su trong khoang tu 1921 đen 1927. Buc hoa co dien tich 77 m² va tai hien khung canh xa hoi Viet Nam đau the ky 20 voi 200 nhan vat xuat hien trong tranh. Co nguon tin cho rang ten goi khong chinh thuc cua tac pham nay la buc "Ba đam xoe". Ten goc chinh thuc cua tac pham khi cac tac gia đuoc giao nhiem vu thuc hien ban đau la La France Apportant a sa Colonie les Bienfaits de la Civilisation ("Nuoc Phap Mang cho Thuoc đia cac Loi ich cua nen Van minh"), va khi đuoc trung bay la La Metropole, hay đay đu La Metropole: la science dispense au peuple d'Annam ses bienfaits ("Đo thi: Khoa hoc cung cap cho nguoi dan An Nam nhung loi ich cua no"). Ban phuc che cua buc hoa hien đang co mat tai hoi truong Nguy Nhu Kon Tum, Truong Đai hoc Khoa hoc Tu nhien, Đai hoc Quoc gia Ha Noi.


Hoan canh ra đoi Victor Tardieu đa đoat giai Prix de l'Indochine vao nam 1920 va nhan phan thuong cho phep tac gia đen Đong Duong va mang tro ve Phap cac tac pham hoi hoa noi ve vung thuoc đia nay. Ngay 2 thang 2 nam 1921, ong đat chan đen Đong Duong voi du đinh đi chu du tai xu Đong Duong trong 6 thang. Trong thoi gian đau o Ha Noi, Tardieu đuoc Paul Monet va Louis Marty gioi thieu hoa si Nam Son đe đi theo phu giup va hoc viec tu ong. Monet la nguoi sang lap con Marty la chu tich danh du cua Hoi quan Sinh vien An Nam (Foyer des Etudiants annamites) noi Nam Son đang tham gia.
Ngay 6 thang 6 nam 1921, Toan quyen Maurice Long đa ky mot hop đong voi Tardieu ve viec trang tri truong Đai hoc Đong Duong, luc đo đang đuoc thiet ke va bat đau xay dung. Theo ban hop đong nay ghi lai, Tardieu phai:

Trang tri tien sanh lon, mai vom va o tuong o hai ben loi ra vao chinh tang tret, dien tich khoang 163 m². Mai vom se co cac hinh ve trang tri va trong 4 gian se co hinh anh tuong trung cho khoa hoc, nong nghiep, cong nghiep va thuong mai. Phan trang tri nay đuoc ve truc tiep len tuong tren nen vang.
Ve mot buc tranh trong đai giang đuong tang tret rong 11 m, cao 3,80 m o tren buc giang (dien tich 41,80 m²). Buc tranh nay đuoc ve tren vai va dan len tuong voi đe tai ky niem su ra đoi cua Đai hoc Đong Duong, voi hinh chan dung cua nhung nguoi đa sang lap ra đai hoc cung cac cong su, tuy theo yeu cau va su chap thuan cua ngai Toan quyen.
Trang tri phong Hoi đong tang tret bang 4 buc tranh rong 2,80 m, cao 4,20 m (dien tich 47 m²). Nhung buc tranh nay đuoc ve tren vai va dan len tuong, gioi thieu phong canh hoac canh sinh hoat ban xu đai dien cho 4 nuoc thuoc Lien hiep Đong Duong.

Victor Tardieu cam ket thuc hien trong vong 1 nam sau khi nen tuong đuoc hoan thanh. Truoc khi du kien quay tro lai Phap, ong phai trinh ban ban phac thao đua cho ngai Toan quyen xet duyet. Muc thu lao danh cho vi hoa si la 120.000 franc cong them chi phi đi lai voi ve hang nhat Paris - Ha Noi va trong xu Đong Duong, chi phi nguyen vat lieu va ho tro nhan cong va dan giao tu nha thau xay dung. Theo mot bao cao truoc đo, ngay 19 thang 5 nam 1921, phan lon cong viec du đinh đuoc thuc hien tai Phap, nhat la buc tranh lon o giang đuong, tu đo cac buc ve se đuoc van chuyen sang Viet Nam sau khi toa nha đuoc xay xong. Buc tranh o giang đuong du kien mang ten La France Apportant a sa Colonie les Bienfaits de la Civilisation ("Nuoc Phap Mang cho Thuoc đia cac Loi ich cua nen Van minh").
Buc tranh tuong o giang đuong đoi hoi nhieu cong suc cua vi hoa si. Trong buc thu gui cho con trai Jean Tardieu vao ngay 25 thang 7 nam 1921, Victor Tardieu đa viet "ve khoi luong cong viec khong lo" ma ong phai đam đuong, mot mat vi buc tranh đuoc ve theo yeu cau, nhung mat khac neu muon lam tot cong viec thi can phai ve truc tiep tai cho voi nhung nguoi mau truoc mat. Tardieu đa quyet đinh o lai Ha Noi voi thoi gian lau hon du kien ban đau đe hoan thanh tac pham. Trong buc thu tiep theo ngay 27 thang 7 nam 1921, ong tho lo voi con trai rang trong khoang thoi gian thuc hien tac pham, nhung tiep xuc đa mang đen cho ong cam giac rang ban than ong đa "tro thanh nguoi An Nam" va nhung nguoi An Nam mang trong minh su thich thu manh liet voi khoa hoc.
Toa nha chinh cua Đai hoc Đong Duong (tai đay co giang đuong du kien đat tranh cua Tardieu) luc đau von đuoc thiet ke boi Charles Lacollonge va Paul Sabrie, theo chi đao cua Adolphe Bussy voi loi kien truc Tan co đien. Tuy nhien vao nam 1922, trong luc viec xay mong va chan cong trinh nay (đuoc goi la "Sorbonne cua Đong Duong") voi gan 2.000 coc go lim đang hoan thanh, kien truc su Ernest Hebrard đa tiep quan cong viec roi cho tam dung viec thi cong voi khoan boi thuong 35 nghin đong cho nha thau. Hebrard la nguoi đua ra chi đao thay đoi loi kien truc, trong đo đua cac yeu to A Đong vao cong trinh va thai nghen kieu phong cach moi, đuoc goi la phong cach kien truc Đong Duong. Su thay đoi nay khien tac pham cua Tardieu cung phai co nhung đieu chinh.
Voi thiet ke ban đau cua toa nha Đai hoc Đong Duong, tu nam 1921, Tardieu đa phac thao mot du an trang tri toan dien phu hop voi chu nghia kinh vien. Tardieu tung đe nghi son dong chu "La France apportant a sa colonie les bienfaits de la civilisation" ("Nuoc Phap mang đen cho xu thuoc đia nhung loi ich cua nen van minh") nham đoi lai cau "L'Indochine faisant hommage a la France de ses richesses" ("Đong Duong cam phuc nuoc Phap vi su giau co"). Ban phac thao tranh tuong co hinh mot phu nu đai dien cho suc manh cua nuoc Phap ten la Marianne đang trong tu the ngoi, xung quanh co la 4 vi Toan quyen Đong Duong–la nhung nguoi đa sang lap va phat trien Đai hoc Đong Duong tu nam 1906. Tuy nhien voi su ket hop van hoa phuong Đong va phuong Tay theo loi kien truc moi, tac pham cua Tardieu đa bo tri lai phia duoi cong tam quan la hinh anh tuong trung cho su tien bo (Allegorie du Progres). Thay vi nhung chiec cot nhu trong phac hoa đau tien, cac hang chu Han đuoc đua vao cong tam quan nham the hien triet ly phuong Đong, trong tri thuc va trong dung nhan tai la goc cua khai hoa, ket hop voi tinh than đe cao tien bo cua tu tuong phuong Tay, tao nen gia tri y nghia moi cho tac pham.
Ban phac thao đau tien cua buc bich hoa giang đuong Đai hoc Đong Duong đuoc luu tai Trung tam Luu tru Quoc gia I o Ha Noi, du kien luc đau cua cac tac gia la ve tro mot o chu nhat o chinh giua ben duoi, duong nhu la đe danh cho cho mot cua ra vao lon ben duoi. Sau nay khi loi kien truc giang đuong thay đoi thi khong con o cua nay nua, phan tro vao o tranh đuoc ve nhu ban lam viec cho vai nhan vat trong tranh, va khi đua vao su dung sau đo thi đuoc khoa lap boi mot bang ghi dong chu la tinh: "Alma Mater Ex Te Nobis Dignitas Ubertas Felicitas" ("Đai hoc se cho ta Nhan pham, su Giau co, Hanh phuc"). Hebrard con thay đoi thiet ke toa nha va đieu chinh kich thuoc cua gian phong, lam cho buc tuong noi đat tranh se co hinh vong cung. Dien tich tranh tang tu 41,80 m² len 77 m² – rong khoang 11 met va cao khoang 7 met.
Tardieu đa su dung nhung gian nha rong rai von đuoc xay dung cho nha may phat đien phuc vu Đau xao 1902, (chung tung co thoi gian đuoc dung lam điem chua hang cua Ga Hang Co) đe thuc hien buc tranh lon 77 met vuong, bang son dau tren toan trong giai đoan 1921 đen 1927. Ban đau Tardieu gap kho khan trong viec tim kiem nguoi mau ban xu đe đua vao tranh. Nam Son đa ho tro vi hoa si đi tim nguoi mau, va đoi khi tinh nguyen lam mau cho Tardieu trong nhung lot trang phuc khac nhau nhu pham phuc, trieu phuc hoac nong phuc. Nam Son cung giup thay tim hieu van hoa Viet Nam qua cac chuyen tham đinh chua, lang nghe thu cong vung chau tho song Hong. Trong qua trinh hop tac, Tardieu va Nam Son đa len y tuong xay dung mot ngoi truong đe day cac ky thuat, nghe thuat cua Phuong Tay.
Khi thieu nguyen lieu tai cho, Tardieu phai đat mua vai va mau ve tu Phap va cho sang Viet Nam bang tau bien. Thang 1 nam 1923, trong thu gui cho con trai, Tardieu tin rang "chua tung co mot buc tranh phuc tap hon the đuoc thuc hien", ong đa thuc hien no đuoc 2 nam va van chua hoan thanh, tuy nhien "neu noi ve buc tranh thuan tuy phu thuoc vao y thuc cua hoa si", thi buc tranh co the xem la "cung gan xong".
Cuoi he hoac mua thu nam 1924, viec thi cong Đai hoc Đong Duong tai khoi đong voi chi phi thap hon thiet ke cu do Hang Aviat thuc hien dua tren cac ban ve moi cua Gaston Roger theo chi đao cua Hebrard, du vap phai su phan đoi cua tac gia ban đau la Sabrie. Trong nam đo Tardieu đa quyet đinh o lai han Đong Duong đe cung Nam Son thanh lap va phat trien truong my thuat. Nghi đinh ngay 27 thang 10 nam 1924 cua Toan quyen Martial Merlin chap thuan đe xuat cua Tardieu, qua đo cho thanh lap Truong My thuat Đong Duong tai Ha Noi va an đinh khai giang vao ngay 1 thang 10 nam 1925. Đia điem tam thoi ban đau cua Truong My thuat Đong Duong cung chinh la khu nha Tardieu su dung đe ve tranh tuong Đai hoc Đong Duong, toa lac o so 124 pho Hang Long (route Mandarine). Tardieu ky hop đong lam hieu truong ngoi truong vao ngay 24 thang 11 nam 1924. Cong viec voi tac pham tranh tuong co the bi gian đoan nam 1925 boi Tardieu ve Phap cung Nam Son nham giup Tardieu tuyen dung giang vien cho truong con Nam Son đi hoc bo tuc trinh đo.
Trong qua trinh xay dung tu nua cuoi nam 1924 đen cuoi nam 1926, cong trinh toa nha chinh cua Đai hoc Đong Duong nhieu lan bi gian đoan do thay đoi thiet ke, dan đen 4 ban thiet ke khac nhau tinh đen thang 11 nam 1925 va do thieu nguyen vat lieu. Tu 1926, ban than Tardieu cung can danh thoi gian cho cac hoat đong cua truong My thuat Đong Duong. Khoang nam 1927 đen 1928, khau xay dung Đai hoc Đong Duong đi vao hoan thanh, va buc tranh cua Tardieu bat đau đuoc treo giang đuong cua Đai hoc Đong Duong trong thoi gian nay. Tinh đen thang 12 nam 1927 đa co khoang 20 lan phai đieu chinh kich thuoc cua buc tranh do thay đoi thiet ke cua cong trinh. Ngay 5 thang 7 nam 1928, buc tranh roi xuong ve cua vi hoa si đe đua đen giang đuong. Do buc tuong cong gay kho khan cho viec dan tranh vao tuong, nen mot chuyen gia dan tranh tu Sai Gon đa đuoc cu ra Ha Noi đe thuc hien cong viec nay. Buc tranh, cung giang đuong va toa nha đuoc du đinh đua vao su dung tu khoa hoc 1928-1929, cung la nam ma Đai hoc Đong Duong (Universite Indochinoise) bat đau đuoc nhac đen trong nhieu tai lieu la Đai hoc Ha Noi (Universite de Hanoi), hoac Đai hoc Đong Duong Ha Noi (Universite Indochinoise de Hanoi). Cuoi thang 2 nam 1929, buc tranh co le ra mat cong chung tai giang đuong lon cua Đai hoc Ha Noi trong mot buoi hoi thao cua Hoi cuu hoc sinh truong Albert Sarraut voi bai phat bieu ngan cua toan quyen Pasquier. Trong 8 nam tu luc thai nghen đen khi ra mat, buc tranh đa thu hut nhieu y kien, co nguoi cho rang chi phi danh cho buc tranh – tong cong len toi mot trieu franc tinh đen ngay ra mat – la qua ton kem.
Do o trong đieu kien khi hau nong am va la chung tich cua thuc dan nen tac pham đa bi son phu trang, sau khi Viet Nam gianh đoc lap tu Phap. Ke tu nam 1954 thi khong con thay buc tranh trong giang đuong Đai hoc Ha Noi nua.
Nam 2006, theo quyet đinh cua Đai hoc Quoc gia Ha Noi, nhan ky niem 100 nam thanh lap Đai hoc Đong Duong – tien than cua Đai hoc Quoc gia Ha Noi ngay nay, buc tranh đuoc len ke hoach phuc che lai trong vong 3 thang do hoa si Hoang Hung cung cac cong su thuc hien voi su giup đo cua ba Alix Turolla Tardieu – chau noi hoa si Victor Tardieu.


Mieu ta Voi dien tich 77 m², buc tranh tai hien khung canh xa hoi Viet Nam đau the ky 20 voi su co mat cua khoang 200 nhan vat; đay la tac pham my thuat hien đai lon nhat Viet Nam, khien cho Victor Tardieu đa phai mat 6 nam đe hoan thien. Noi dung cua buc tranh la su ket hop giua van hoa ban đia va van minh phuong Tay.

O vi tri trung tam tac pham la chiec cong tam quan truyen thong cua lang que Viet Nam nam duoi tan cay co thu. Tran cua ghi bon chu Han: Thang đuong nhap that (升堂入室), mot cau thanh ngu co xuat xu tu sach Luan ngu cua Khong Tu. Cau thanh ngu đuoc dich nghia la tai nghe hoac cong phu hoc tap co nong sau khac nhau, đuoc dung đe chi nhung nguoi nghien cuu hoc thuat va ky thuat đuoc thay day đen noi đen chon.
Canh cong chinh phia ben trai la cay hoa đai, mot hinh anh tieu bieu o Viet Nam. Hai ben cot cua cong chinh đang đoi cau đoi:

人才國家之原氣 Nhan tai quoc gia chi nguyen khi
大學教化之本元 Đai hoc giao hoa chi ban nguyen
Tuc:

Nhan tai la nguyen khi quoc gia
Đai hoc la goc cua giao hoa
O chinh giua cong tam quan la hinh anh mot nguoi phu nu Phap tay cam sach, tay cam but an hien mo ao – hinh tuong phung du cua su phat trien (tieng Phap: Allegorie du Progres); đay la nhan vat tuong trung cho đa tien hoa hien đai, tay cam sach bieu tuong cho viec dung tri tue đe thang tien.

Nhieu nguoi Phap lan nguoi Viet đeu nguoc nhin len cong tam quan va hinh tuong ton tho su tien bo. Theo nhung ghi chep cua hoa si Victor Tardieu do gia đinh cua co hoa si con luu giu, trong so cac nhan vat ma Victor khac hoa co hinh cua nhung nha lanh đao (chang han nhu bon vi Toan quyen Đong Duong Paul Doumer, Jean Baptiste Paul Beau, Albert Sarraut, Maurice Long), hoac tung cong tac, giang day tai Đai hoc Đong Duong tu nhung thoi ky đau. Mot to bao đia phuong tuong thuat buoi le ra mat buc tranh cung ghi nhan cac nhan vat co trong tranh la "Bac si Cognacq, Ngai Albert Sarraut, Ngai Baudoin, ong Varenne đen tu xu Auvergne, va mot vai vi quan". Tac gia Victor Tardieu cung co mat trong buc tranh cung voi cau con trai minh la nha tho Jean Tardieu, nguoi cung song voi cha tai Ha Noi tu nam 1929 đen 1931; trong tranh hai cha con đung o hang tren ngoai cung ben phai va đang chiem nguong cong tam quan. Tren khoang khong gian rong truoc cong tam quan, hoa si cho phuc hoat mot cach sinh đong chan dung cua nhung con nguoi đuong thoi tu nhieu tang lop xa hoi, ca nguoi Phap lan nhung cu dan ban xu. Ho thuc hien cac đong tac the hien cac chuyen mon khac nhau ma ngoi truong se đao tao: bac si thu y đieu tri mot con bo, cac nha hoa hoc thuc hien phan tich, bac si thuc hien viec kich thich, tiem vac-xin va nho, quan toa đang tranh bien, luat su đang tro chuyen, ky su nong nghiep cho nong dan thay cach dung chiec may cay hien đai. O phia xa the hien cang Hai Phong voi ben trai la hinh tau Paul Lecat va mot so tau o ben cang, con ben phai la nha may xi mang va mot toa nha lon đang đuoc thi cong.
Buc tranh son dau tren toan rong khoang 11 met va cao khoang 7 met, đuoc dan tren buc tuong lom vong cung, ben tren buc giang cua giang đuong lon, toa nha chinh cua Đai hoc Đong Duong (Universite Indochinoise), con goi la Đai hoc Ha Noi (Universite de Hanoi) tu 1929 (nay la hoi truong Nguy Nhu Kon Tum, Truong Đai hoc Khoa hoc Tu nhien, Đai hoc Quoc gia Ha Noi, 19 Le Thanh Tong, Ha Noi). Giang đuong co chieu rong gan tuong đuong voi chieu rong buc tranh, tuc khoang 11 met, dai khoang 20 met, cao khoang 13,5 met. Nam o chinh giua, đoi dien va huong ve buc giang va buc tranh, la day ghe cao dan ve phia sau, mot tang ghe thu hai o cuoi, va mot tang thu ba co cac ban cong va day ghe. Kien truc cua giang đuong noi rieng va cua toa nha noi chung đuoc dung theo phong cach kien truc Đong Duong, lay anh sang tu nhien tu hang cua so huong ra đuong lon va tu tran kinh. O chinh giua phia ben duoi buc tranh co treo bang ghi dong chu la tinh: "Alma Mater Ex Te Nobis Dignitas Ubertas Felicitas" ("Đai hoc se cho ta Nhan pham, su Giau co, Hanh phuc"), che đi mot phan buc tranh von đuoc ve nhu ban lam viec cua vai nhan vat trung tam.


Phuc che Do o trong đieu kien khi hau nong am va la chung tich cua thuc dan nen tac pham đa bi son phu trang, roi bi do bo sau khi Viet Nam gianh đoc lap tu Phap. Vao nam 2006, nhan dip ky niem 100 nam ngay thanh thanh lap Đai hoc Đong Duong, ban Giam đoc Đai hoc Quoc gia Ha Noi đa quyet đinh phuc dung lai tac pham nay voi su đong y va giup đo cua ba Alix Turolla Tardieu – chau noi hoa si Victor Tardieu. Alix Turolla Tardieu đa gui thu cam on Đai hoc Quoc gia Ha Noi vi đa "mot lan nua ton vinh ong noi" cua ba va cung nhan manh rang Tardieu "se rat cam kich ghi nhan tinh cam cua mot dan toc ma ong đa danh tron trai tim va suc luc cua minh".
Dua tren nhung buc anh chup nguyen mau hoa pham (phan nhieu do Alix Turolla Tardieux cung cap), hoa si Hoang Hung cung 10 đong nghiep đa lam viec ngay đem trong vong 3 thang nham phuc dung lai buc tranh nay tren giang đuong lon cua Đai hoc Đong Duong cu, nay nam tai hoi truong Nguy Nhu Kon Tum, Đai hoc Khoa hoc Tu nhien, Đai hoc Quoc gia Ha Noi, 19 Le Thanh Tong, Ha Noi. Nhom phuc dung chia lam 3 e-kip theo chi đao cua Hoang Hung: mot to phu trach dung cong truong, su dung dan giao 40 chiec đe đo tung khoang tuong, 2 to con lai thi chiu trach nhiem ve lai tung phan buc tranh bang son dau tren giay toan thong qua buc anh tai hien. Cac phan roi rac cua tranh sau đo đuoc ghep len tuong thanh mot buc ve hoan thien. Khau phuc dung gap kho khan boi thieu thong tin ve chi tiet va mau sac o nhieu mang noi dung, khien Hoang Hung phai tham khao y kien cua mot so nhan chung.
Ban ve lai cua Hoang Hung bi mot so nguoi đanh gia la sai mau va co nhung chi tiet khac so voi ban goc, tuy vay van co nhan chung ung ho phan mau sac va mot so chi tiet đua them vao. Tap chi đien tu Nguoi đua tin đa neu hai luong y kien trai nguoc ve tac pham trong mot bai viet cua an pham nam 2012. Co y kien cho rang tac pham la chung tich cua thuc dan va khong nen đe o ngay trong Truong đai hoc Khoa hoc Tu nhien; tuy nhien o phia đoi lap, nhieu nguoi lai coi trong gia tri hoi hoa đac sac can đuoc bao ve o tac pham.


Tac pham lien quan Victor Tardieu so huu mot so buc hoa chua noi dung tuong đong voi mot so nhan vat đa co mat trong buc tranh tuong Đai hoc Đong Duong; chung đuoc liet ke o bang duoi đay. Mot so buc hoa duoi đay đa đuoc ban đau gia voi gia tri len đen hang tram nghin đo la. Trong so nhung tac pham lien quan co mot so ban ve nghien cuu phuc vu  cho viec xay dung buc tranh tuong cua Đai hoc Đong Duong. Đen nay, chi con 4 ban ve nghien cuu đuoc luu tru lai sau khi phan lon bo suu tap o xuong ve Tardieu bi thieu huy. Trong so 4 ban ve nghien cuu đo, buc cuoi cung đuoc đem đau gia tai Paris nam 2018 va đuoc Bao tang Pasifika o Bali mua voi gia 355.600 euro.
Mot so ban ve trong cac tac pham noi tren cung co nhieu phien ban, voi kich thuoc va noi dung co su khac biet.


Xem them Victor Tardieu
Nam Son (hoa si)
Truong My thuat Đong Duong
Ernest Hebrard


Chu thich Tham khao Cac nguon trich dan