Fossa ( hay ; tieng Malagasy: [ˈfusə]; danh phap hai phan: Cryptoprocta ferox) la mot loai thu an thit, hinh dang giong meo. Đay la loai đac huu tai Madagascar, thuoc ho Eupleridae, bo An thit, co ho hang gan voi ho Cay mangut (Herpestidae). Phan loai sinh hoc loai nay đa gay tranh cai do đac điem co the tuong đong voi nhung loai meo, song đac điem khac chi ra moi quan he gan voi ho Cay (nhat la cay huong va loai ho hang). Phan loai cua loai, cung voi nhung loai an thit khac tai Madagascar, anh huong đen gia thuyet rang loai huu nhu an thit đa xam chiem đao Madagascar bao nhieu lan. Nghien cuu ve di truyen đa chung minh rang Fossa va tat ca đong vat an thit khac tai Madagascar co ho hang gan nhat voi nhau (đinh hinh nen mot nhanh sinh hoc, đuoc cong nhan thanh ho Eupleridae), đong vat an thit hien tai đa xam chiem hon đao nay vao dip quanh khoang 18 đen 20 trieu nam ve truoc.
Fossa la thu an thit lon nhat tren đao Madagascar va đuoc so sanh nhu mot con bao su tu nho vi no đa hoi tu nhieu đac điem giong nhu meo. Fossa truong thanh co chieu dai tu đau đen het than 70–80 cm (28–31 in) va can nang tu 5,5–8,6 kg (12–19 lb), con đuc lon hon so voi con cai. So huu mong vuot ban co rut va mat ca chan linh hoat cho phep Fossa leo treo len xuong cay de dang, đong thoi ho tro nhay tu cay nay sang cay khac. Fossa la loai duy nhat trong ho co bieu hien khac biet ve co quan sinh duc o hinh thai ngoai, giong đac điem cua meo va linh cau.
Loai nay phan bo rong, mac du mat đo quan the thuong thap. Chung thuong sinh song đon đoc trong rung ram, tich cuc san moi ca ngay lan đem. Hon 50% che đo an uong gom vuon cao, loai linh truong đac huu tim đuoc tren đao; tenrec, gam nham, than lan, chim va đong vat khac cung la con moi cua Fossa. Giao phoi thuong dien ra tren cay, tren canh cay ngang, co the keo dai vai gio. Lua đe dao đong tu mot đen sau con non, khi sinh ra mu va khong rang. Fossa so sinh cai sua sau 4,5 thang va đoc lap sau mot nam. Thuan thuc sinh duc dien ra khoang 3 đen 4 tuoi, tuoi tho nuoi nhot đat 20 nam. Loai Fossa đuoc Lien minh Bao ton Thien nhien Quoc te liet ke la "loai sap nguy cap". Chung thuong khien nguoi Madagascar lo so va thuong đuoc bao ve nho tuc kieng ky fady. Moi đe doa lon nhat đen loai nay la mat moi truong song.


Tu nguyen Danh phap chi Cryptoprocta am chi đen hau mon con vat đuoc an trong tui hau mon cua chung, khoi nguon trong tieng Hy Lap co đai, tu crypto- "an giau" va procta "hau mon". Danh phap loai ferox la tinh tu Latin, co nghia la "khoc liet" hoac "hoang da". Ten goi thong dung đuoc viet chinh ta la fossa trong tieng Anh hoac fosa trong tieng Malagasy, ghi chep vao ngu he Nam Đao, nhung mot so tac gia chap nhan cach viet chinh ta Malagasy trong tieng Anh. Tu ngu nay giong posa (nghia la "con meo") trong tieng Iban (mot ngon ngu Nam Đao) tren đao Borneo, ca hai thuat ngu co the khoi nguon tu ngon ngu mau dich nhung nam 1600. Tuy nghien, mot tu nguyen thay the chi ra lien ket đen tu ngu khac trong tieng Ma Lai: pusa đe cap đen loai triet Ma Lai (Mustela nudipes). Tu pusa trong tieng Ma Lai co the bien thanh posa cho loai meo tren đao Borneo, trong khi tai Madagascar tu ngu nay co the bien thanh fosa đe chi loai nay.


Nguyen tac phan loai Fossa đuoc Edward Turner Bennett mo ta chinh thuc tren co so mot mau vat tu Madagascar do Charles Telfair gui đen nam 1833. Ten goi thong thuong tuong tu danh phap chi cua cay huong Madagascar (Fossa fossana), nhung chung la nhung loai khac nhau. Do đac điem co the chia se voi cay huong, cay mangut va loai ho meo (Felidae), phan loai đa gay tranh cai. Bennett ban đau sap xep loai nay thuoc nhom cay huong trong ho Cay. Khoi xuong so ran chac, hoc mat lon, mong vuot co rut va cau truc rang chuyen ve an thit cung khien mot vai nha phan loai lien ket chung voi loai ho meo. Nam 1939, William King Gregory va Milo Hellman xep Fossa vao phan ho rieng cua chung thuoc ho meo Felidae, Cryptoproctinae. George Gaylord Simpson xep loai nay tro lai ho cay Viverridae vao nam 1945, van nam trong phan ho ma loai so huu, nhung thua nhan loai co nhieu đac điem giong loai meo.

Nam 1993, Geraldine Veron va Francois Catzeflis xuat ban nghien cuu lai giong DNA chi ra rang Fossa co ho hang gan hon voi cay mangut (ho Herpestidae) so voi meo hoac cay huong. Tuy nhien, nam 1995, nghien cuu hinh thai hoc cua Veron mot lan nua hop thanh nhom voi ho Felidae. Nam 2003, nghien cuu phat sinh chung loai phan tu su dung gen hat nhan va ty the cua Anne Yoder va đong nghiep chi ra rang tat ca loai an thit ban đia Madagascar chia se chung mot to tien, loai tru nhung loai an thit khac (co nghia chung đinh hinh nen mot nhanh sinh hoc, khien chung cung chung to tien) va co ho hang gan nhat voi ho Cay mangut chau Phi va chau A. Đe phan anh cac moi quan he, tat ca loai an thit Madagascar hien đuoc xep vao mot ho đon nhat, ho Eupleridae. Trong ho Eupleridae, Fossa đuoc xep vao phan ho Euplerinae cung voi loai falanouc (Eupleres goudoti) va cay huong Madagascar, nhung moi quan he chinh xac cua chung đuoc phan tich kem.
Mot loai ho hang tuyet chung cua Fossa đuoc mo ta vao nam 1902 tu hai cot ban hoa thach va đuoc cong nhan la mot loai rieng biet, Cryptoprocta spelea, nam 1935. Loai nay lon hon Fossa (co khoi luong co the uoc tinh lon gap hai lan), nhung co nhieu đac điem tuong tu. Tren khap Madagascar, nguoi ta phan biet hai loai Fossa: fosa mainty lon ("fossa đen") va fosa mena nho ("fossa đo hung"), con mot dang mau trang o man Tay Nam đa đuoc bao cao. Hien chua ro đo la bien đoi hay đot bien, lien quan đen gioi tinh, tuoi ca the hay nhiem hac to va bach to, hoac cung co the la loai Fossa khac cung ton tai.


Mo ta Dien mao fossa nhu mot dang thu nho cua loai meo lon, chang han bao su tu, nhung voi mot co the manh mai va tu chi co bap, cung chiec đuoi keo dai gan bang phan con lai co the. Phan đau giong cay mangut, tuong đoi dai hon so voi mot con meo, mac du chiec mom rong va ngan, cung đoi tai lon nhung tron. Đoi mat nau co vua tuong đoi rong tach biet voi đong tu co lai thanh khe ho. Giong nhu nhieu loai an thit san moi ban đem, fossa co đoi mat phan chieu anh sang; anh sang phan xa co sac thai da cam. 
Chieu dai tu đau đen het than đat 70–80 cm (28–31 in) con đuoi dai 65–70 cm (26–28 in). Co vai điem di hinh gioi tinh nhat đinh, voi con đuc truong thanh (nang 6,2–8,6 kg hay 14–19 lb) lon hon con cai (5,5–6,8 kg hay 12–15 lb). Ca the nho đac thu phan bo phia bac va đong Madagascar, trong khi ca the lon song tai phia nam va phia tay. Ca the lon bat thuong can nang len đen 20 kg (44 lb) cung đuoc bao cao, nhung mot so nghi ngo đo tin cay ve so đo. Fossa co the ngui thay, nghe va nhin tot. Fossa la loai vat cuong trang; fossa nuoi nhot hiem gap benh tat.

Ca giong đuc lan giong cai co bo long thang, ngan; tuong đoi ram va khong co đom hay hoa van. Ca hai gioi thong thuong co mau nau đo tren lung va mau kem ban duoi bung. Khi đong duc, chung co the xuat hien mau da cam duoi bung do mot chat mau đo tiet ra boi su bai tiet tuyen nguc, nhung điem nay khong đuoc gioi nghien cuu thong nhat quan sat. Đuoi co xu huong sang mau hon hai ben hong. Fossa con non hoac co mau xam hoac gan nhu mau trang.
Mot so đac điem co the con vat thich nghi đe leo treo len cay. Su dung đuoi giu thang bang va mong vuot ban co rut dung đe leo cay tim moi. So huu ban chan di chuyen ban gan, bien chuyen giua dang đi bang gan ban chan (khi song tren cay) va dang đi bang đau ngon chan (khi song tren mat đat). Long ban chan gan nhu đe tran va bao phu bang lop lot chac khoe. Mat ca chan rat linh hoat cho phep fossa de dang tum giu than cay đe treo len hoac tut xuong hoac nhay sang cay khac. Fossa non nuoi nhot co kha nang đanh đu lon nguoc bang chan sau khoi day thung that nut.
Fossa co vai tuyen mui hoi, mac du cac tuyen đeu kem phat trien o fossa cai. Tuong tu ho cay mangut, chung co tuyen da quanh hau mon ben trong mot tui hau mon bao quanh hau mon giong nhu mot tui. Chiec tui mo ra ve phia ngoai voi mot khe ngang ben duoi đuoi. Tuyen khac nam gan duong vat hoac am đao, tuyen duong vat phat ra mui nong. Giong nhu cay mangut, loai khong co tuyen biu dai.


= Bo phan sinh duc ngoai =
Mot trong nhung đac điem co the khac thuong hon o loai nay la co quan sinh duc ngoai cua chung. Fossa đuc co duong vat dai bat thuong va xuong duong vat, vuon đen giua hai chan truoc khi cuong cung, voi đo day trung binh 20 mm (0,79 in). Qui đau keo dai khoang nua chung xuong truc va co gai ngoai tru o đinh. So sanh tuong đong, qui đau cua ho meo ngan va co nhieu gai, trong khi đo o ho cay thi min va dai. Fossa cai bieu hien thoang qua tinh chat giong đuc, bat đau tu khoang 1-2 tuoi, phat trien mot am vat mo rong, co nhieu gai tuong tu nhu duong vat con đuc. Am vat mo rong nho mot xuong am vat ho tro, đieu nay lam giam kich thuoc o con vat phat trien. Con cai khong co biu dai gia, nhung chung tiet ra mot chat mau cam tao mau sac duoi bung, giong nhu chat tiet cua con đuc. Muc đo noi tiet to (testosterone, androstenedione, dihydrotestosterone) duong nhu khong đong vai tro tao nen mot phan tinh chat giong đuc nay, nhung muc đo tuong tu nhu nhau o con non bien tinh giong đuc va con truong thanh khong bien tinh giong đuc. Nghien cuu suy xet rang bien tinh giong đuc hoac khien con đuc truong thanh giam quay roi tinh duc con cai con non, hoac lam giam su xam luoc lanh tho giong cai. Trong khi giong cai thuoc nhung loai huu nhu khac (chang han linh cau đom) co mot duong vat gia, khong he thu nho kich thuoc khi con vat phat trien.


= So sanh voi loai an thit ho hang =
Nhin chung, fossa co đac điem chung voi ba ho an thit khac nhau, cac nha nghien cuu hang đau sap xep chung va nhung thanh vien khac thuoc ho Eupleridae chung voi cac ho Herpestidae, Viverridae va Felidae. Đac điem loai ho meo chu yeu lien quan nhieu đen an uong va tieu hoa, bao gom ca hinh dang rang va phan mat hop so, luoi va đuong tieu hoa, đac thu cho che đo an thit danh rieng cua loai. Phan con lai cua hop so gan giong nhat voi hop so loai thuoc chi Viverra, trong khi cau truc co the tong quat tuong đong nhieu nhat voi thanh vien khac thuoc ho Herpestidae. Nha thuc co đinh la 
  
    
      
        
          
            
              
                3.1.3
                −
                4.1
              
              
                3.1.3
                −
                4.1
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\tfrac {3.1.3-4.1}{3.1.3-4.1}}}
  
 (ba rang cua, mot rang nanh, ba hay bon rang tien ham, mot rang ham tren moi ben cua ca ham tren lan ham duoi), cong thuc rang sua tuong tu nhung thieu rang cua thu tu va rang ham. Fossa co mot lop be mat rhinarium rong, nho len tuong tu loai ho cay, nhung co đoi tai tron, tuong đoi rong, gan nhu rong co nhung loai ho meo kich thuoc tuong tu. Ria mep tren mat dai, o ca the dai nhat con dai hon phan đau. Giong nhu mot vai chi cay mangut, phan lon thuoc chi Galidia (hien tai thuoc ho rieng do fossa so huu, ho Eupleridae) va Herpestes (thuoc ho Herpestidae), chung co ria mep co tay tuong tu. Bo mong vuot co rut, nhung khong giong nhung loai ho meo, chung khong an giau trong lop vo da. Loai co ba cap num vu (mot o ben, mot o bung va mot tren nguc).


Moi truong song va phan bo Fossa co pham vi đia ly trai rong nhat trong so đong vat an thit Madagascar, thuong sinh song voi so luong thap tren khap đao tai nhung canh rung con lai, ua thich sinh canh rung yen tinh nguyen so. Chung cung đuoc bat gap tai mot vai khu rung bi suy thoai, nhung so luong thap hon. Mac du fossa sinh song trong tat ca sinh canh rung tren khap Madagascar, bao gom rung rung la kho phia tay, rung mua phia đong va rung gai phia nam, chung đuoc bat gap thuong xuyen tai rung am uot hon tai rung kho. Hien tuong nay co the do tan rung suy giam tai rung kho cung cap it bong ram va cung do boi fossa duong nhu đi lai de dang hon tai rung am uot. Giong nhu hau het quan the đong vat Madagascar, loai vang mat o khu vuc bi xao tron sinh canh nang ne, o cao nguyen trung tam đat nuoc.
Fossa sinh song tren vai đia hinh doc nghieng co đo cao khac nhau tai noi yen tinh cua nhung khu vuc đuoc bao ve tren khap Madagascar. Tai khu bao ton thien nhien Andringitra, vet tich cua fossa đa đuoc bao cao o bon đia điem khac nhau dao đong tu 810 đen 1.625 m (2.657 đen 5.331 ft). Noi cao nhat con vat xuat hien đuoc bao cao tai đo cao 2.000 m (6.600 ft); O khoi nui Andringitra, su hien dien cua fossa ve sau đuoc xac nhan vao nam 1996. Tuong tu nhu vay, vet tich cua fossa đuoc bao cao tai điem cuc cao 440 m (1.440 ft) va 1.875 m (6.152 ft) trong cong vien quoc gia Andohahela. Fossa hien dien o nhieu đia điem chi ra kha nang loai vat nay thich ung đo cao đa dang, phu hop voi bao cao phan bo o tat ca cac loai rung Madagascar.


Hanh vi Fossa hoat đong suot ca ngay lan đem; đinh điem hoat đong co the dien ra đau buoi sang, chieu muon va đem muon. Con vat thuong khong tai su dung vi tri ngu, nhung fossa cai voi con non quay tro lai cung hang o cu. Pham vi cu tru cua fossa đuc tai rung Kirindy len đen 26 km2 (10 dam vuong Anh) quy mo lon, so sanh voi 13 km2 (5,0 dam vuong Anh) o con cai. Nhung pham vi chong cheo-khoang 30% theo so lieu tu khu rung phia đong-nhung fossa cai thuong tach biet pham vi. Pham vi cu tru gia tang trong thoi gian mua kho, co le do it thuc an va nuoc co san. Noi chung, fossa đeo vong co vo tuyen di chuyen giua 2–5 km (1,2–3,1 mi) moi ngay, mac du trong mot truong hop bao cao mot con fossa quan sat đuoc di chuyen khoang cach đuong thang 7 km (4,3 mi) trong 16 gio. Mat đo quan the con vat co ve thap: tai rung Kirindy, noi loai kha pho bien, mat đo uoc tinh đat mot con vat tren moi 4 km2 (1,5 dam vuong Anh) vao nam 1998. Mot nghien cuu khac tai khu rung tuong tu giua nam 1994 va 1996 bang cach su dung phuong phap đanh dau va bat lai chi ra mat đo quan the cua mot con vat tren moi 3,8 km2 (1,5 dam vuong Anh) va mot con truong thanh tren moi 5,6 km2 (2,2 dam vuong Anh).
Ngoai tru Fossa me đang cham con non, thi thinh thoang moi thay nhieu ca the đuc quan tu, nen loai nay đuoc xem la đong vat đon đoc. Tuy nhien, mot cong bo nam 2009, bao cao quan sat chi tiet ve san moi phoi hop, theo đo ba con Fossa đuc cung san bat mot con vuon cao sifaka (Propithecus verreauxi) nang 3 kg (6,6 lb) trong vong 45 phut, sau đo chia se con moi. Hanh vi nay co the la mot dau tich san moi tap the tu loai vuon cao lon hon tuyet chung gan đay.
Fossa giao tiep bang am thanh, mui huong va cac tin hieu thi giac. Am thanh phat ra gom co tieng ru ru, mot tieng keu đe doa, mot tieng keu so hai, bao gom "tieng inh oi lap lai, tieng hit hong hoc va tieng tho hon hen". Mot tieng keu ang cao, dai co chuc nang thu hut con Fossa khac. Fossa cai keu meo meo vao mua giao phoi va con đuc phat ra tieng tho dai khi chung đa tim đuoc mot con cai. Trong suot ca nam, con vat tiet ra mui huong đanh dau lau dai tren đa, cay coi, đat; chung dung cac tuyen o vung hau mon va tren nguc. Chung cung lien lac qua bieu hien mat va co the, nhung y nghia cac tin hieu nay khong chac chan. Con vat hung han chi khi vao mua giao phoi, con đuc đanh nhau đac biet manh bao. Sau mot cuoc chien ngan, con vat thua cuoc chay đi va con chien thang đuoi theo sau mot khoang cach ngan. Trong đieu kien nuoi nhot, Fossa thuong khong hung hang va đoi khi tham chi cho phep nguoi trong giu so thu vuot ve chung, nhung con đuc truong thanh đac biet co the co gang can tra.


= Che đo an uong =
Fossa la đong vat an thit san con moi kich thuoc tu nho đen vua. La mot trong tam loai an thit đac huu cua Madagascar, Fossa la đong vat huu nhu tren can, đac huu, con song sot lon nhat cua hon đao nay va loai san moi duy nhat co kha nang san tat ca nhung loai vuon cao truong thanh con ton tai, lon nhat trong so đo co the nang đen 90% trong luong Fossa trung binh. Mac du đay la loai vuon cao an thit chu yeu, bao cao ve thoi quen an uong cua loai chung minh tinh đa dang khi chon loc con moi va chuyen hoa phu thuoc vao sinh canh va mua; che đo an uong khong thay đoi theo gioi tinh. Trong khi Fossa đuoc cho la chuyen an thit vuon cao tai cong vien quoc gia Ranomafana, che đo an bien đoi nhieu hon o nhung sinh canh rung mua khac.

Che đo an cua Fossa trong tu nhien đuoc nghien cuu bang cach phan tich mau phan rieng biet cua chung, giong hinh tru mau xam voi điem ket thuc xoan va đo luong chieu dai 10–14 cm (3,9–5,5 in), day 1,5–2,5 cm (0,6–1,0 in). Mau phan thu thap va phan tich o ca hai noi, Andohahela va Andringitra, chua chat lieu vuon cao va đong vat gam nham. Quan the phia đong Andringitra sap nhap ghi chep đo đa dang con moi trai rong nhat, bao gom ca loai co xuong song lan khong xuong song. Loai co xuong song bi an thit dao đong tu loai bo sat đen mot loat cac loai chim, bao gom ca chim song tren cay tang thap hay tren mat đat, đong vat huu nhu, bao gom đong vat an con trung, gam nham va vuon cao. Loai xuong song ma Fossa an thit tai vung nui cao Andringitra bao gom con trung va cua. Mot nghien cuu chi ra rang đong vat co xuong song bao gom 94% che đo an cua Fossa, trong đo vuon cao chiem hon 50%, tiep theo la tenrec (9%), than lan (9%) va cac loai chim (2%). Hat cay chiem 5% che đo an, co the co trong da day cua vuon cao bi an thit, hoac co the do Fossa an trai cay vat nuoc, hat cay thuong xuat hien hon trong da day vao mua kho. Kich thuoc con moi trung binh thay đoi ve mat đia ly; chi 40 gam (1,4 oz) o vung nui cao Andringitra, trai nguoc voi 480 gam (17 oz) tai rung am uot va hon 1.000 gam (35 oz) tai rung rung la kho. Theo mot nghien cuu ve che đo an cua Fossa tai rung rung la kho phia tay Madagascar, chiem hon 90% con moi la loai co xuong song, hon 50% la vuon cao. Che đo an chinh chua xap xi sau loai vuon cao va hai hoac ba loai thu tenrec gai, cung voi ran va đong vat huu nhu nho. Thong thuong, con moi Fossa la vuon cao lon va thu gam nham uu tien con vat nho.
Fossa san bat moi hoac tren mat đat hoac tren cay. Vao mua khong sinh san, Fossa san moi rieng le, nhung trong mua sinh san co the san moi theo nhom va chung co the bat cap Fossa me cung con non. Mot thanh vien nhom leo len cay va đuoi theo vuon cao tu cay nay sang cay khac, buoc chung ha xuong mat đat, tai noi khac co the de dang bat giu moi. Fossa co đac điem la mo bung con moi vuon cao lon hon chung, cung voi mau phan rieng biet, giup xac đinh con moi bi giet. Quan sat lau dai mo hinh an thit cua Fossa o rung mua cho biet rang Fossa san moi tren mot tieu khu pham vi cua chung cho đen khi mat đo con moi giam, sau đo chuyen đi. Fossa cung san vat nuoi nha nhu con moi, chang han de va bo nho, đac biet ga nha. Trong đieu kien nuoi nhot, thuc an cua Fossa bao gom loai luong cu, chim, con trung, bo sat va đong vat huu nhu kich thuoc tu nho đen trung binh.
O nhieu sinh canh rung mua khac nhau, su đa dang con moi xuat hien tuong tu nhu thanh phan che đo an đa dang ghi chep đuoc dien ra o rung kho phia tay Madagascar, cung nhu vay. La đong vat an thit đac huu lon nhat tren đao Madagascar, che đo an linh đong ket hop voi mo hinh hoat đong linh hoat cho phep loai khai thac mot loat moi truong song co san khap hon đao, khien chung tro thanh loai chu chot tiem nang cho he sinh thai Madagascar.


= Sinh san =

Hau het đac tinh sinh san trong quan the hoang da o rung rung la kho mien tay; xac đinh du chac chan đac tinh thich hop voi quan the mien đong hay khong se đuoc yeu cau nghien cuu chuyen mon them nua. Giao phoi thuong dien ra vao thoi gian thang Chin va thang Muoi, mac du co nhung bao cao dien ra đen tan cuoi thang muoi hai, co the đang chu y cao. Trong đieu kien nuoi nhot tai bac ban cau, Fossa thay vi giao phoi vao mua xuan phia bac, tu thang ba-thang bay. Quan he giao phoi thuong dien ra tren canh cay lon nam ngang cach mat đat khoang 20 m (66 ft). Thuong xuyen su dung lai cung canh cay đo vao nam sau, voi đo chinh xac đang ke nhu ngay ma mua giao phoi khoi đau. Cay xanh thuong gan nguon nuoc, canh cay đu khoe va đu rong đe ho tro cho cap đoi giao phoi, rong khoang 20 cm (7,9 in). Cung co bao cao mot vai cap giao phoi tren mat đat.
Nhieu đen tam con đuc se xuat hien tai mot vi tri giao phoi, luu tru o vung lan can gan voi con cai tiep nhan. Con cai duong nhu chon con đuc giao phoi voi no, con đuc canh tranh su chu y cua con cai bang mot luong đang ke xuong am va tuong tac đoi khang. Con cai co the chon giao phoi voi vai con đuc, lua chon giao phoi cua no duong nhu khong co bat ky moi tuong quan nao voi dien mao the chat con đuc. Đe kich thich con đuc gan ket voi minh, con cai phat ra mot loat am thanh meo meo. Con đuc treo len tu phia sau, dua co the minh hoi lech tam vao con cai, vi tri đoi hoi can bang kheo leo; neu con cai đung len, con đuc se gap kho khan đang ke khi tiep tuc. No đat ban chan cua minh tren vai con cai hoac tum chat xung quanh eo va thuong liem co con cai. Giao phoi co the keo dai gan ba gio. Cuoc giao phoi keo dai bat thuong nay do ban chat co the khi duong vat con đuc cuong len, duong vat co gai tro nguoc doc theo toan bo chieu dai. Fossa giao phoi bao gom mot day noi giao cau, co the bi duong vat gai cua con đuc thuc ep. Day noi kho đut gay neu phien giao phoi bi gian đoan. Giao phoi voi con đuc duy nhat co the lap đi lap lai nhieu lan, tong thoi gian giao phoi len đen 14 gio, trong khi con đuc đo co the o lai cung ban tinh no cho đen mot gio sau khi giao phoi. Mot con cai đon le co the chiem giu cay xanh cho đen mot tuan, giao phoi voi nhieu con đuc hon thoi điem đo. Ngoai ra, nhung con cai khac co the sap xep đia điem cua minh, giao phoi cung vai con đuc tuong tu chang khac gi nhung con khac. Chien luoc giao phoi nay, theo đo Fossa cai đoc quyen mot vi tri va toi đa hoa so luong ban tinh co san, duong nhu đoc nhat trong so loai an thit. Nghien cuu gan đay chi ra rang he thong nay giup Fossa khac phuc cac yeu to thuong can tro chung tim ban tinh, chang han mat đo quan the thap hay thieu hang o.
Lua sinh no tu mot đen sau (đac thu tu hai đen bon) dien ra tai mot đia điem bi mat, chang han nhu hang o ngam, go moi, khe đa hoac trong than cay rong lon (phan lon nhung cay thuoc chi Commiphora). Trai nguoc nghien cuu cu, lua đe hon hop gioi. Fossa non sinh ra vao thang 12 hoac thang gieng, khien thai ky keo dai 90 ngay, theo bao cao giao phoi muon chi ra mot thoi ky mang thai khoang sau đen bay tuan. Fossa so sinh mu loa, chua moc rang va can nang khong qua 100 g (3,5 oz). Lop long mong, co mau xam nau hoac gan nhu trang. Sau khoang hai tuan thu con mo mat, chung tro nen linh đong hon, lop long toi dan đen mau xam ngoc trai. Thu con khong an thuc an ran cho đen luc ba thang tuoi, khong roi khoi hang o cho đen luc 4,5 thang tuoi; chung đuoc cai sua ngay sau đo. Sau nam đau tien, thu con chua truong thanh đoc lap voi me chung. Rang vinh cuu xuat hien khi đat 18 đen 20 thang tuoi. Truong thanh the chat đat đuoc vao khoang hai nam tuoi, nhung thuan thuc sinh duc khong đat đen khi mot hoac hai nam sau, Fossa tre co the o lai voi me chung đen luc hoan toan truong thanh. Tuoi tho nuoi nhot len đen hoac trai qua 20 nam tuoi, co the do đong vat non phat trien cham.


Tuong tac voi nguoi Fossa đuoc sach đo IUCN đanh gia la "loai sap nguy cap" ke tu nam 2008, khi quy mo quan the loai hau nhu giam sut toi thieu 30% giua nam 1987 va 2008; đanh gia truoc đo bao co "nguy cap" (2000) va "thieu so lieu" (1988, 1990, 1994). Loai phu thuoc vao rung xanh va vi the bi đe doa boi su tan pha rung ban đia Madagascar tren dien rong ma con kha nang ton tai dai dang o khu vuc bi tac đong. Mot he đanh dau ve tinh hien vi (nhung phan đoan DNA ngan lap đi lap lai chuoi) đuoc phat trien đe giup ho tro nghien cuu suc khoe di truyen va bien đong quan the o ca Fossa nuoi nhot lan hoang da. Vai loai mam benh phan lap ra tu Fossa, mot so trong đo, chang han benh than va roi loan o cho, bi truyen nhiem tu cho hoac meo hoang. Toxoplasma gondii xuat hien trong Fossa nuoi nhot nam 2013.
Mac du loai đuoc phan bo rong rai, chung hiem theo đia phuong trong tat ca vung mien, khien Fossa phan lon de bi tuyet chung. Nhung anh huong tu chia cat sinh canh gia tang nguy co. Đoi voi kich thuoc cua loai, thap hon mat đo dan so du đoan, chung bi đe doa hon nua do boi rung bien mat nhanh chong tai Madagascar va quan the vuon cao thoai hoa, chiem giu mot ty le cao trong che đo an cua chung. Fossa bien mat, hoac theo đia phuong hoac toan bo, co the anh huong đang ke đong luc he sinh thai, co le dan đen thoai hoa bai gam co do mot vai loai con moi cua chung. Tong quan the Fossa song trong khu vuc bao ve uoc đat thap hon 2.500 con truong thanh, nhung co the vuot muc uoc tinh. Chi hai khu bao ton đuoc cho chua 500 hoac nhieu hon Fossa truong thanh la: cong vien quoc gia Masoala va cong vien quoc gia Midongy-Sud, mac du cung đuoc cho vuot qua uoc tinh. Thong tin ve quan the qua it thu thap đuoc theo mot phan tich phat trien quan the chinh thuc, nhung uoc tinh chi ra khong khu vuc bao ve nao cap duong mot quan the phat trien. Neu đieu nay đung, su tuyet chung cua Fossa co the xuat hien sau 100 nam dien ra cung nhu loai sut giam dan. Đe loai ton tai, uoc tinh can toi thieu 555 km2 (214 dam vuong Anh) đe duy tri quan the nho hon, phat trien ngan han va toi thieu 2.000 km2 (770 dam vuong Anh) cho quan the 500 con vat truong thanh.
Tuc kieng ky fady tai Madagascar, đem đen su bao ve cho Fossa va nhung loai an thit khac. Tai quan Marolambo (mot phan khu vuc Atsinanana thuoc tinh Toamasina), theo truyen thong Fossa bi ghet bo va so hai nhu mot con vat nguy hiem. Mo ta rang "hau an va hung hang", đuoc biet se san gia cam va lon con, tin rang "bat giu tre em đi mot minh vao rung". Mot so nguoi khong an thit chung vi so rang chung se chuyen đac tinh khong mong muon cho bat cu ai an thit minh. Tuy nhien, con vat cung bi san lay thit rung; mot nghien cuu cong bo nam 2009 bao cao rang 57% lang mac (8 trong 14 mau) tai rung Makira an thit Fossa. Con vat thuong bi san bang sung cao su, voi cho, hoac pho bien nhat, bang cach đat bay luoi tren đuong đi con vat. Gan cong vien quoc gia Ranomafana, Fossa cung vai loai anh em ho nho hon va du nhap cay huong nho An Đo (Viverricula indica), đuoc biet "tim thit thoi tren than xac to tien", đuoc chon o cho vui xac nong trong rung. Vi ly do nay, an thit con vat bi tuc le fady nghiem cam. Tuy nhien, neu chung đi lang thang vao lang đe tim kiem gia cam, con vat co the bi giet hoac bi mac bay. Bay đong vat an thit nho quan sat đuoc gan bai rao nuoi ga tai ngoi lang Vohiparara.
Fossa thinh thoang đuoc giu nuoi nhot trong vuon thu. Loai lan đau đuoc nuoi nhot vao nam 1974 tai vuon thu cua Montpellier, Phap. Nam ke tiep, tai mot thoi điem khi chi co tam con Fossa trong cac vuon thu tren the gioi, vuon thu Duisburg o Đuc thu giu mot con; vuon thu nay sau đo bat đau mot chuong trinh nhan giong thanh cong, hau het Fossa vuon thu tai ke thua tu quan the Duisburg. Nghien cuu Fossa tai Duisburg cung cap nhieu du lieu sinh hoc loai.
Fossa đuoc mieu ta thanh nhan vat phan dien trong phim hoat hinh DreamWork Madagascar nam 2005, the hien chinh xac nhu loai đong vat an thit vuon cao đang so nhat.


Chu thich Trich dan sach


Lien ket ngoai ARKive Luu tru ngay 5 thang 2 nam 2011 tai Wayback Machine – images and movies of the Fossa (Cryptoprocta ferox)
Watch more fossa (Cryptoprocta ferox) video clips from the BBC archive on Wildlife Finder Luu tru ngay 21 thang 10 nam 2010 tai Wayback Machine
Fossa (mammal species, Cryptoprocta ferox) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)