Chien dich Chi Lang – Xuong Giang la mot loat tran đanh dien ra tu ngay 18 thang 9 nam 1427 đen cuoi thang 10 nam 1427  giua nghia quan Lam Son nguoi Viet do Binh Đinh vuong Le Loi cung Le Sat, Luu Nhan Chu va nhieu tuong khac chi huy va 2 đao quan gom 15 van quan vien binh nha Minh do Lieu Thang va Moc Thanh chi huy. Quan Lam Son đanh tan cac canh quan Minh, giet Lieu Thang va nhieu tuong khac, Moc Thanh phai bo chay.
Chien thang nay khien cho tuong nha Minh la Vuong Thong het hy vong, quyet đinh giang hoa voi Le Loi khi chua đuoc su cho phep cua trieu đinh nha Minh.


Boi canh lich su Thang 11 nam 1426, quan khoi nghia Lam Son đai pha quan Minh trong tran Tot Đong – Chuc Đong, 5 van quan Minh bi diet, hon 1 van quan bi bat song, chua ke so chay qua song Ninh Giang bi chet đuoi. Ban than Vuong Thong bi thuong. Ke hoach dung 10 van quan đe phan cong cua Vuong Thong bi sup đo khien vien tuong nay phai co thu trong thanh Đong Quan.
Vuong Thong bi the muon đau hang, ben viet thu xin giang hoa đe rut toan bo quan ve. Le Loi đa bang long cho, sai nguoi đi lam giao uoc. Tuy nhien luc đo cac tuong nguoi Viet la Tran Phong va Luong Nhu Hot so khi quan Minh rut ve thi ban than minh se bi giet, ben noi voi Vuong Thong:

Truoc đay quan O Ma Nhi bi thua o song Bach Đang, mang toan quan quy hang, Hung Đao Vuong bang long cho, nhung lai dung ke lay thuyen to cho quan cho ve, roi sai nguoi boi gioi sung vao lam phu cho thuyen. Đang đem ra đen ngoai bien, rinh luc quan O Ma Nhi ngu say, lan xuong đuc thuyen, lam cho nhung nguoi đa quy hang chet đuoi, khong ai song sot tro ve đuoc.
Vuong Thong nghe vay hoang so, nghi ngo Le Loi, be ngoai tuy noi giang hoa, nhung be trong lai sai nguoi đao hao, rac chong đe phong thu va viet thu xin cau vien vua Tuyen Đuc (Minh Tuyen Tong) nha Minh.
Le Loi lien sai cac quan ra đanh cac thanh Đieu Dieu, Thi Cau, Tam Giang, Xuong Giang, On Khau, chi con bon thanh Đong Quan, Tay Đo, Co Long, Chi Linh la chua bi ha.
Theo sach Viet su tieu an, khi quan Minh thua tran o Tot Đong - Chuc Đong, Thuong thu Tran Hiep tu tran, viec đen tai vua Minh, đinh than Minh tranh nhau noi:

Tu khi Hoang Phuc bi trieu ve, Trung quan Ma Ky sang thay, khich thanh bien loan o Giao Chi, xin lai cho Hoang Phuc sang nham chuc cu, thi loan o Giao Chi tu nhien yen đuoc.
Vua Minh nghe loi, sai Lieu Thang đem quan cuu vien thanh Đong Quan va sai Hoang Phuc đi tong quan, chia lam 2 đao quan:Lieu Thang  đi ra cua Pha Luy (Lang Son) la chinh binh, Moc Thanh đi ra cua Le Hoa (Tuyen Quang) lam quan ung cuu cho Lieu Thang.


= Luc luong quan Minh =
Truoc nguy co hoan toan that bai, va đe cuu đao quan Vuong Thong đang bi vay ham o Đong Quan, đau nam 1427 nha Minh đa quyet đinh phai sang Viet Nam hai đao quan cuu vien lon, mot đao do Lieu Thang chi huy, mot đao do Moc Thanh chi huy.
Luc luong quan Minh theo Đai Viet su ky toan thu len đen 15 van quan, trong đo đao cua Lieu Thang gom 10 van, đao cua Moc Thanh gom 5 van. Theo Lam Son thuc luc thi quan cuu vien đong toi 20 van. Trong khi đo, theo Minh su, canh quan cua Lieu Thang chi gom 7 van. Ca hai vien tuong Lieu Thang va Moc Thanh đeu đa co kinh nghiem chinh chien o Viet Nam truoc đay. Ngoai ra con co Luong Minh la vien tuong thien chien, Ly Khanh va Hoang Phuc la 2 vien quan cap Thuong thu lam tham muu cho Lieu Thang.


= Luc luong nghia quan Lam Son =
Theo Lam Son thuc luc, luc ay nghia quan co 5 van tinh binh, Le Loi đieu tat ca nhung vi tuong gioi nhat cua minh tham gia chien dich. Theo Đai Viet su ky toan thu, tong so quan cua khoi nghia Lam Son, theo loi Le Loi, luc đo la 35 van quan.

Con so 35 van nay co le tinh ca dan binh chu khong phai chi tinh quan chinh quy.


Le Loi chuan bi chong vien binh Nghe tin vien binh nha Minh xam lan, thang 4, nam 1427 Le Loi sai Phong ngu su Tran Ban đon đoc tu sua ai Le Hoa. Ban loi du cau nguoi hien tai, ban 10 đieu quan luat cho quan linh, 3 đieu ran cho quan van vo, tuyen chon trang đinh bo sung, phong thu nghiem mat.
Le Loi cho rang thanh Xuong Giang la con đuong ma quan Minh hay đi ve tat phai qua. Ngay 8/9/1427 Thai uy Tran Nguyen Han, Tu ma Le Sat, Thieu uy Le Trien, Nguyen Ly ha đuoc thanh Xuong Giang. Truoc đo Le Loi ha lenh rang ha cho đuoc thanh nay truoc khi Lieu Thang va Moc Thanh keo sang. Nghia quan đa bao vay thanh nay trai qua hon 6 thang troi cam cu voi cac quan Khoai Chau, Lang Giang, quan Minh vua đanh vua giu, khien quan quan khong the len đuoc thanh. Le Loi sai cac tuong đap đat, mo đuong đanh nhau voi giac, dung cau liem, giao dai, no cung, ten lua, sung lua, bon mat đanh vao, thanh cuoi cung bi ha. Tuong giu thanh Ly Nham tu sat, Vuong Thong nghe tin, lam van te. Sau đo 10 ngay vien binh nha Minh toi nhung thanh đa bi ha. Theo Minh thuc luc, ngay 28-4-1427 thanh Xuong Giang bi quan Lam Son triet ha sau hon 9 thang vay đanh voi hon 80.000 quan tan cong.
Le Loi sai đap đe Van Xuan đe lam chien luy. Cac tuong si nhieu nguoi khuyen Le Loi nen đanh gap thanh Đong Quan, nhung Le Loi cho rang:

Le Loi sai cac đao quan Lang Son, Bac Giang, Tuyen Quang, Tam Đoi don quang canh đong đe tranh vien binh cua quan Minh, ha lenh cho cac xu Lang Giang, Bac Giang, Tam Đai, Tuyen Quang, Quy Hoa doi vo con cua quan dan đi xa đe tranh vien binh giac tan cong.


Tran Chi Lang Ngay 18, thang 9, nam 1427 nha Minh sai Tong binh Chinh Lo tuong quan Thai tu Thai pho An Vien hau Lieu Thang, Tham tuong Bao Đinh ba Luong Minh, Đo đoc Thoi Tu, Binh bo Thuong thu Ly Khanh, Cong bo Thuong thu Hoang Phuc, tho quan Huu bo chinh su Nguyen Đuc Huan đem hon 10 van quan va 2 van ngua đanh vao cua Pha Luy. Chinh Nam tuong quan Thai pho Kiem Quoc cong Moc Thanh, Tham tuong Hung An ba Tu Hanh, Tan Ninh ba Đam Trung đem 5 van quan va 1 van ngua đanh vao cua Le Hoa. Ca hai đeu đa toi đau đia gioi Đai Viet.
Le Loi hop voi cac tuong ban rang:

Le Loi sai Le Sat, Luu Nhan Chu, Le Lanh, Đinh Liet, Le Thu đem 1 van quan tinh nhue, 5 thot voi, bi mat mai phuc truoc o ai Chi Lang đe đoi quan Minh.
Quan Minh tien đen cua Pha Luy, Tran Luu giu cua Pha Luy, thay quan Minh đen, lui giu cua Ai Luu. Quan Minh tien đanh, Tran Luu lai bo cua Ai Luu lui ve đong o Chi Lang, Lieu Thang thua thang đuoi theo, đi đen đau cung khong ai dam khang cu, cang to ra mat kieu ngao.
Le Loi lai sai nguoi đen quan mon cua Lieu Thang xin lap Tran Cao, Lieu Thang nhan thu khong them mo xem, cu dan quan thang tien. Tran Dong noi voi Ly Khanh rang: Chi cua Thong binh kieu lam roi, quan đich quyet tra lam, biet đau chung khong lam ra the yeu đe nhu ta; huong chi trong sac thu dan rang Le Loi chi chuyen dung cach mai phuc ma thang, ta khong nen khinh đich, Ly Khanh bao voi Lieu Thang, Lieu Thang khong he đe y.
Ngay 20 thang 9 (10/10 duong lich), quan Minh đanh ai Chi Lang. Le Sat, Luu Nhan Chu mat sai Tran Luu ra đanh roi vo thua chay. Lieu Thang đoc suat đai quan đuoi theo. Đen cho co phuc binh, Le Sat, Luu Nhan Chu tung het quan mai phuc, bon mat đeu noi day xong vao đanh. Lieu Thang bi tram o nui Ma Yen, co thuyet cho rang Lieu Thang bi quan Lam Son phong lao đam chet, hon 1 van quan Minh bi giet.


Tran Can Tram Ti tuong quan Minh la Thoi Tu, Hoang Phuc thu nhap tan quan, guong tien đen ai nui Ma Yen. Ngay 25 thang 9, Le Loi sai Nguyen Ly, Le Van An đem 3 van quan toi tiep vien. Le Sat, Luu Nhan Chu tung het quan ra đanh, chem tai tran Bao Đinh ba Luong Minh, Binh bo Thuong thu Ly Khanh tu tu...


Tran Pho Cat Thoi Tu nghi rang thanh Xuong Giang chua bi ha, van tiep tuc keo quan ve huong thanh Xuong Giang. Le Sat mo đuong cho tien, cho đen cho phuc binh, moi tung quan đon đanh.
Trong tran Pho Cat, Le Sat, Luu Nhan Chu lai đanh bai quan Minh, chem đuoc hon 2 van nguoi, bat đuoc lua ngua, trau bo, quan tu khi gioi nhieu khong ke xiet.


Tran Xuong Giang Mua đong, thang 10, Le Loi sai Nguyen Ly va Le Van An đem 3 van quan bao vay bon mat, lai dung rao luy o ta ngan song Xuong Giang đe ngan chan. Quan Minh tuy thua nhung con đong va manh. Thoi Tu du tinh vao thanh Xuong Giang lam noi tru quan đe phoi hop voi Vuong Thong, nhung khi tien đen gan Xuong Giang moi biet la thanh đa bi quan Lam Son ha. Thoi Tu phai đong quan ngoai canh đong Xuong Giang tai noi nay co the la xa Tan Dinh (huyen Lang Giang, Bac Giang) va xung quanh, cach thanh Xuong Giang khoang 3 km, đap luy đat đe phong thu. Lai cho quan ban phao lam hieu đe quan o Đong Quan đen ung cuu.
Quan Minh đong quan trong mot vi tri ma phia nam la thanh Xuong Giang kien co; phia tay bac, tay va tay nam la song Thuong; phia đong nam co song Luc Nam; phia bac, quan cua Le Sat, Luu Nhan Chu, Le Ly, Le Van An, sau tran Pho Cat tiep tuc bam lung đoi phuong. Quan Lam Son con cu cac đon vi thuy quan len bo tri tren song Thuong va song Luc Nam.
Le Loi ben sai cac quan thuy, bo cung tien quan bao vay. Lai chia quan chan het cac ai Ma Yen, Chi Lang, Pha Luy, Bang Quan. Thoi Tu va Hoang Phuc muon tien cung khong đuoc, muon lui cung khong xong, ben gia hoa, nhung am muu đinh chay vao thanh Chi Linh. Le Loi biet đuoc quy ke cua chung, kien quyet khuoc tu khong cho hoa.
Le Loi sai Tran Nguyen Han chan đung đuong van chuyen luong thuc cua giac, sai Le Van, Le Khoi đem 3 nghin Thiet đot quan, 4 thot voi chien cung voi quan cua Le Sat, Luu Nhan Chu, Nguyen Ly, Le Van An tan cong.
Sach Viet su tieu an viet rang: Gap luc co mua gio to, nguoi va ngua chi trong nhau khong đi đuoc buoc nao; Vuong [Le Loi] sai chu quan đen vay kin.
Ngay 15, thang 10, nam 1427, quan Minh đai bai, nghia quan chem chet hon 5 van thu cap, bat song Thoi Tu, Hoang Phuc va hon 3 van nguoi, thu đuoc vu khi, ngua chien, vang bac, vai lua nhieu khong ke xiet. Con nhung ke chay tron thi trong khoang khong đen 5 ngay đeu bi bon chan trau kiem cui bat gan het, khong sot mot ai.
Thoi Tu khong chiu đau hang, Le Loi sai giet đi. Con Hoang Phuc vi truoc đa nham chuc Bo chinh, hoi đuoc long dan, khong no gia hai. Hoang Phuc nhan xin tuong kien voi Vuong Thong đe đieu đinh viec giang hoa bai binh.


Đanh bai Moc Thanh Tong binh Van Nam la Kiem Quoc cong Moc Thanh cung voi cac tuong Lam Son la Pham Van Xao, Trinh Kha, Le Trung, Le Khuyen cam cu nhau o Le Hoa. Le Loi lieu tinh rang Moc Thanh tuoi đa gia, tung trai viec đoi đa nhieu, lai biet tieng nghia quan tu truoc, nhat đinh con đoi xem Lieu Thang thanh bai ra sao chu khong nhe da tien quan, ben goi thu mat, bao Trinh Kha, Le Khuyen cu đat mai phuc cho đoi, cho giao chien voi. Khi quan Lieu Thang đa bi thua, Le Loi sai lay 1 chi huy va 3 thien ho cua quan Minh ma ta bat đuoc, cung nhung sac thu, phu an cua Lieu Thang đua đen cho quan Moc Thanh.
Moc Thanh trong thay rat hoang so, trong phut choc quan tan vo thao chay. Pham Van Xao, Trinh Kha thua thang tung quan ra đanh, pha tan quan giac o Lanh Cau va Đan Xa, chem hon 1 van thu cap, bat song hon 1 nghin nguoi va hon 1 nghin con ngua, con bi chet đuoi o khu vuc thi nhieu khong ke xiet. Moc Thanh thi chi con mot minh mot ngua thao chay. Nghia quan thu đuoc chien khi, cua cai, xe co nhieu hon han tran thanh Xuong Giang.
An Nam truyen trong Minh su chep: 沐晟軍至水尾, 造船將進, 聞通已議和, 亦引退, 賊乘之, 大敗 (Moc Thanh quan chi Thuy Vi, tao thuyen tuong tien, van Thong di nghi hoa, diec dan thoai, tac thua chi, đai bai) nghia la "Moc Thanh keo quan đen Thuy Vi, lam thuyen be, sua soan đe chuc tien quan. Đuoc tin Thong đa nghi hoa, Thanh cung rut lui. Đich thua thang đo ra đanh. Thanh thua to". Theo Minh thuc luc, ngay 14 thang 12 nam 1427, Moc Thanh cung thuoc ha chay toi Cao Trai, Thuy Vi thi bi quan Lam Son phuc kich ca tren song lan tren bo, phai vat va lam lai thuyen moi đi tiep đuoc.
Le Loi đua Hoang Phuc đen thanh Đong Quan, Vuong Thong lo so, tap hop tuong si ban rang: Thanh khong the giu đuoc, ma đanh khong the thang, khong gi bang toan quan tro ve Bac. Ben sai Son Tho đua thu cau hoa, xin mo cho con đuong ve nuoc, Le Loi chap thuan.
Theo sach Đai Viet thong su, trong chien dich nay, cong cua Le Sat đung đau cac vi tuong.


Ket qua Chi trong vong chua đay 1 thang, đao quan vien binh đong toi 10 van quan cua nha Minh đa bi tieu diet hoan toan o Xuong Giang. Bo chi huy quan Minh bi chet tran hay bi bat gan het. Trong khi bao vay Xuong Giang, quan Lam Son đua tu binh cua canh quan Lieu Thang len bao tin cho Moc Thanh. Moc Thanh voi vang cho quan rut chay. Nghia quan duoi su chi huy cua Pham Van Xao, Trinh Kha đa truy kich tieu diet tren 1 van quan Minh, lam tan ra hoan toan canh quan nay. Nhu vay, toan bo luc luong vien binh cua quan Minh đa bi đai bai. Ket qua nay la mot trong nhung nhan to quan trong khien Vuong Thong phai chap nhan nghi hoa va khong xin phep trieu đinh Minh đa tu y rut quan ve nuoc.


Trong van hoc Tac pham Binh Ngo đai cao (Nguyen Trai) viet rang:

Ngay muoi tam, tran Chi Lang, Lieu Thang that the,
Ngay hai muoi, tran Ma Yen, Lieu Thang cut đau.
Ngay ham lam, Ba tuoc Luong Minh bai tran tu vong,
Ngay ham tam, Thuong thu Ly Khanh cung ke tu van.
...
Đanh mot tran, sach khong kinh ngac,
Đanh hai tran, tan tac chim muong.
...
Đo đoc Thoi Tu le goi dang to ta toi,
Thuong thu Hoang Phuc troi tay đe tu xin hang.
Lang Giang, Lang Son, thay chat đay đuong,
Xuong Giang, Binh Than, mau troi đo nuoc...


Xem them Khoi nghia Lam Son
Tran Xuong Giang
Le Loi
Le Sat
Lieu Thang
Luu Nhan Chu
Nguyen Ly
Le Van An
Le Khoi


Tham khao Đai Viet su ky toan thu, Nha Xuat ban Khoa hoc Xa hoi Ha Noi, 1993, dich gia Vien Su hoc Viet Nam.
Le Quy Đon (1977), Đai Viet thong su, Nha Xuat ban Khoa hoc Xa hoi.
Truong Huu Quynh chu bien (2007), Đai cuong lich su Viet Nam (tap I), Nha Xuat ban Giao duc, Ha Noi.
Minh su, cuon 154.
Lam Son thuc luc, Nha Xuat ban Tan Viet, 1956, Dich gia Mac Bao Than.
Viet su tieu an, Tac gia Ngo Thi Sy, Nha Xuat ban Van Su, 1991, Dich gia: Hoi Viet Nam Nghien cuu Lien lac Van hoa A Chau.
Đai Viet thong su, Tac gia Le Quy Đon, Nha Xuat ban Van hoa Thong tin, 1976, dich gia Ngo The Long.


Lien ket ngoai Nghe thuat đanh đich trong tran Chi Lang - Xuong Giang [1] Luu tru ngay 8 thang 12 nam 2016 tai Wayback Machine
Nghia quan Lam Son thang tran Chi Lang - Xuong Giang [2]
Tran Chi Lang – Xuong Giang bat via quan thu.


Chu thich