Dien van Gettysburg la dien tu noi tieng nhat cua Tong thong Hoa Ky Abraham Lincoln, va la mot trong nhung bai dien van đuoc trich dan nhieu nhat trong lich su Hoa Ky. Đuoc đoc tai Le Cung hien Nghia trang Chien si Quoc gia o Gettysburg, tieu bang Pennsylvania ngay 19 thang 11 nam 1863, trong thoi Noi chien My, bon thang ruoi sau khi xay ra mat tran Gettysburg đam mau trong đo quan đoi Lien bang gianh chien thang ve vang.
Bai dien van đuoc viet lach cong phu cua Lincoln, luc ay chi đuoc xem la phan phu trong buoi le, nhung cuoi cung đa đuoc nhin nhan la mot trong nhung bai dien van vi đai nhat trong lich su My Quoc. Trong bai dien van chua toi 300 tu va dai tu hai đen ba phut nay, Lincoln đa vien dan nhung nguyen tac ve binh đang đuoc tuyen cao boi ban Tuyen ngon Đoc lap Hoa Ky, va khang đinh rang cuoc Noi chien la mot su đau tranh khong chi cho Lien bang ma đe "san sinh mot nen tu do moi", se mang đen cho moi cong dan mot su binh đang that.
Bai dien van nay tro nen mot trong nhung van kien hay nhat bang tieng Anh trong suot be day lich su nhan loai. Bat đau voi cau noi nay đa tro thanh khuon mau "Four score and seven years ago," (Tam muoi bay nam truoc), Lincoln đe cap đen nhung dien bien trong cuoc Cach mang My, va mieu ta buoi le tai Gettysburg la mot co hoi khong chi đe cung hien nghia trang, nhung cung đe hien dang mang song cho cuoc đau tranh nham bao đam rang "chinh quyen cua dan, cho dan, vi dan se khong lui tan khoi mat đat."


Noi dung Lincoln đa su dung tu "quoc gia" nam lan (bon lan ong noi ve nuoc My, mot lan khac khi ong noi "bat cu quoc gia nao cung đuoc thai nghen va cung hien"), nhung khong lan nao nhac đen tu "lien bang" - ngu y mien Bac – nhu the, muc tieu phuc hoi mot quoc gia, khong phai mot lien bang gom cac tieu bang tu tri, la quan trong hon het. Bai dien van nhac đen Chien tranh Cach mang My va cau noi noi tieng nhat cua ban Tuyen ngon Đoc lap "moi nguoi sinh ra đeu binh đang".
Trong bai dien van, Lincoln khong trich dan Hien phap nam 1789, trong đo che đo no le đuoc mac nhan trong "thoa hiep thu ba muoi lam", ong cung khong su dung tu "no le".


Boi canh Tran chien bung no o Gettysburg (1 thang 7 - 3 thang 7 nam 1863) ket thuc voi thang loi lon cua phe Lien bang mien Bac Hoa Ky (Union), buoc Lien minh mien Nam Hoa Ky (Confederacy) phai rut quan ve Virginia. Chien thang nay mang lai loi the cho Lien bang trong cuoc chien, song tran kich chien ay cung vinh vien thay đoi bo mat thi tran nho be nay. Bai chien truong ngon ngang thi the cua hon 7.500 binh si tu tran va vai ngan xac ngua cua Binh đoan Potomac thuoc Lien bang cung nhu Binh đoan Bac Virginia cua Lien minh. Tu khi boc len tu hang ngan thi the đang thoi rua cua binh si, chien đau tu hai ben chien tuyen nhung cung nam xuong tren mot tran đia, lam cu dan thi tran mac benh nghiem trong, va viec chon cat tu te nhung nguoi linh tran vong tro nen uu tien hang đau đoi voi vai ngan cu dan Gettysburg. Theo su huong dan cua David Wills, mot luat su giau co 32 tuoi, tieu bang Pennsylvania mua mot khu đat rong 17 mau Anh (69.000 m2) đe xay dung mot nghia trang nham ton vinh nhung nguoi linh thiet mang trong tran đanh mua he nam ay.
Luc đau, Wills du đinh to chuc le cung hien nghia trang vao thu Tu ngay 23 thang 9, va moi Edward Everett, tung la Ngoai truong, Thuong nghi si, Dan bieu Hoa Ky, Thong đoc tieu bang Massachusetts, va Vien truong Đai hoc Harvard la dien gia chinh. Vao luc ay, Everett đuoc xem la nha hung bien tai danh nhat. Trong loi phuc đap, Everett cho biet ong khong the chuan bi cho bai dien van trong mot thoi gian ngan nhu the va đe nghi doi ngay le, ban to chuc đong y va an đinh ngay le se đuoc to chuc vao thu Nam ngay 19 thang 11.
Ve sau, Wills va ban to chuc moi nghi đen viec moi Lincoln đen tham du buoi le. Buc thu cua Will viet, "Chung toi mong uoc sau phan dien thuyet, tong thong, voi tu cach la nguoi đung đau nhanh hanh phap cua quoc gia, chinh thuc biet rieng khu đat nay cho muc đich thieng lieng bang vai loi cung hien". Vai tro cua Lincoln trong buoi le la khong quan trong, tuong tu nhu tap quan moi mot nhan vat noi tieng đen cat bang khanh thanh.
Ngay 18 thang 11, Lincoln đen Gettysburg bang xe lua, qua đem tai nha cua Will o quang truong thi tran, tai đay ong hoan tat bai dien van đa viet dang do tu Washington. Trai voi cac giai thoai, Lincoln khong hoan tat bai dien van tren tau lua cung khong viet no tren bi thu. Vao luc 9:30 sang ngay 19 thang 11, Lincoln gia nhap cuoc dieu hanh voi cac nhan vat quan trong, nguoi dan thi tran, va cac goa phu đen khu đat se đuoc cung hien.
Uoc tinh co xap xi 15.000 nguoi đen tham du buoi le, trong đo co cac thong đoc đuong nhiem cua 6 trong so 24 tieu bang thuoc Lien bang: Andrew Gregg Curtin, tieu bang Pennsylvania; Augustus Bradford, Maryland; Oliver P. Morton, Indiana; Horatio Seymour, New York; Joel Parker, New Jersey; va David Tod, Ohio.


Chuong trinh buoi le Chuong trinh buoi le đuoc hoach đinh boi Wills va ban to chuc gom co:

Am nhac, Ban nhac Birgfield
Cau nguyen, Muc su T. H. Stockton, D. D.
Am nhac, Dan nhac Thuy quan Luc chien
Dien thuyet, Edward Everett
Am nhac, Thanh ca sang tac boi B. B. French, Esq.
Loi Cung hien, Tong thong Hoa Ky
Bai ca Truy đieu, Ca đoan
Chuc phuoc, Muc su H. L. Baugher, D. D.
Trong buoi le, "Dien van Gettysburg" đuoc moi nguoi trong đoi khong phai la bai viet ngan đuoc trinh bay boi Tong thong Lincoln, ma la bai dien tu dai hai gio đong ho voi 13.607 tu cua Everett.


Dien van Gettysburg cua Lincoln Lincoln đoc bai dien van voi giong Kentucky trong quang thoi gian tu hai đen ba phut. Ong tom tat cuoc chien trong muoi cau va 272 tu, tai cung hien đat nuoc cho cuoc đau tranh va cho ly tuong bieu thi rang khong chien binh nao tu tran o Gettysburg đa chet vo ich.
Qua đo, bai dien van lich su nay cung neu len tam quan trong cua cuoc chien Gettysburg vua qua. Nhung trong bai dien van, voi nhung cau đon gian nhung ro rang, Lincoln khong nhac đen cong lao cua rieng chien si nao, ben nay hay ben kia chien hao, Nam hay Bac, ma ong vinh danh chung tat ca ly tuong cua nhung nguoi hy sinh du o phe nao, va đuoc ket hop voi cac hanh đong sau đo cua ong đa giup cho su han gan vet thuong chien tranh va đoan ket toan dan. Nguoi ta nhac lai tam nhin cua Lincoln "mot quoc gia moi, đuoc thai nghen trong tu do", quen đi qua khu đau thuong, han gan nhung vet thuong chien tranh va tao dung quoc gia moi "cho dan va vi dan", đe xung đang voi nhung hy sinh cua nguoi đa chet. Nha su hoc Garry Wills viet: "Lincoln đa lam cach mang cuoc Cach mang, đem lai cho nhan dan mot qua khu moi đe song trong đo, va qua khu nay se thay đoi tuong lai mot cach vinh cuu".
Cac hoc gia đuong đai bat đong voi nhau ve ngon tu chinh xac cua bai dien van, cung nhu cac ban sao chep đuoc an hanh boi bao chi, ngay ca nhung ban viet tay cua Lincoln cung khac nhau ve ngon tu, phan đoan va cau truc. Trong cac phien ban nay, van ban cua Bliss đuoc xem la ban chuan. Đo la ban duy nhat co chu ky cua Lincoln:

Mot ban dich khac:

Khi ay, it nguoi đe y đen bai dien van. Tuy nhien, chi trong vong co vai thang, nhan dan Hoa Ky đa nhan thuc ro ret ve tam trong đai cua bai dien van hung hon nay.


Chu thich Xem them Abraham Lincoln
Mot nha tu chia re, dien van Abraham Lincoln đoc ngay 16 thang 6 nam 1858 tai Springfield, Illinois, khi ong nhan su đe cu cua Đang Cong hoa đe tranh cu vao Thuong vien Hoa Ky.
Toi Co mot Giac mo, bai dien van noi tieng nhat cua Martin Luther King, Jr. ngay 28 thang 8 nam 1963, khi ong noi ve uoc mo cua ong cho tuong lai cua nuoc My, khi nguoi da trang va nguoi da đen co the song chung hoa thuan nhu nhung con nguoi binh đang.
Hen ho voi Đinh menh, dien van ngay 14 thang 8 nam 1947 cua Jawaharlal Nehru, Thu tuong đau tien cua An Đo đoc lap. Nehru đoc bai dien tu nay truoc Quoc hoi Lap hien An Đo, ngay truoc ngay le Đoc lap.


Lien ket ngoai Ghi chu ve Dien van Gettysburg by H.L. Mencken
Dien van Gettysburg trung bay tai Library of Congress, Washington, DC
Thu vien Carl A. Kroch Division of Rare & Manuscript Collections, Cornell University, Ithaca, NY
Cong vien Quan đoi Quoc gia Gettysburg (GNMP) Gettysburg Historical Handbook
Website cua Vien Bao tang Lincoln, urban legends debunked Luu tru ngay 24 thang 11 nam 2005 tai Wayback Machine
Dien van cua Edward Everett "Gettysburg Oration"
Readings of the Gettysburg Address: actors Sam Waterston, Jeff Daniels; musician Johnny Cash.
Website cua National Public Radio reading.
Du luan bao chi ve bai dien van Cornell University Library exhibit.
William V. Rathvon's eyewitness audio recollections and reading of the address at NPR.org 6 min version [1]
William V. Rathvon's eyewitness audio recollections and reading of the address at NPR.org full 21 minute recording [2]
A humorous PowerPoint version of the Gettysburg Address
Translated into Yeshivish


= Phan tich =
John C. Stennis Institute of Government Luu tru ngay 14 thang 2 nam 2006 tai Wayback Machine
Our Documents: A National Initiative on American History, Civics, and Service
The Annenberg/CPB Channel Luu tru ngay 5 thang 9 nam 2005 tai Wayback Machine
Ban mau:Abraham Lincoln