Y hay Italia (phat am tieng Y: [iˈtaːlja]), ten chinh thuc la Cong hoa Y hay Cong hoa Italia (tieng Y: Repubblica Italiana) la mot quoc gia tai chau Au, thuong đuoc xep vao khoi Nam Au hoac Tay Au. Lanh tho Y gom ban đao Y vuon ra phan trung tam cua Đia Trung Hai, hai đao lon nhat la Sicilia va Sardegna. Day Anpo gioi han phan lanh tho phia Bac cua Y, tao thanh bien gioi tren bo voi Phap, Thuy Si, Ao, Slovenia, trong khi San Marino va Thanh Vatican nam lot trong nuoc cong hoa. Y co dien tich la 301.339 km², va phan lon co khi hau on đoi theo mua va Đia Trung Hai. Do hinh dang lanh tho, Y thuong đuoc vi nhu lo Stivale (chiec ung). Dan so Y đat 60.184.639 nguoi (2021), la quoc gia đong dan thu ba trong Lien minh chau Au, đong dan thu 5 chau Au, thu 25 the gioi. Thu đo cua Y la Roma, cac vung đo thi lon khac la Milano, Napoli, Torino, Palermo, Bologna, Firenze, Genova, va Venezia.
Đen the ky I TCN, Đe quoc La Ma noi len thanh the luc chi phoi tai bon đia Đia Trung Hai, va Italia tro thanh trung tam lanh đao ve van hoa, chinh tri va ton giao cua van minh phuong Tay trong thoi ky co đai. Di san cua đe quoc nay đuoc pho bien va co the nhan thay trong he thong dan luat, the che cong hoa, Co Đoc giao va he chu Latinh tren toan cau. Đen so ky Trung co, xa hoi - chinh tri Y sup đo trong qua trinh nguoi man di xam lang, song đen the ky XI, nhieu thanh bang va nuoc cong hoa hang hai, chu yeu tai mien bac va mien trung Y, tro nen rat thinh vuong nho chuyen cho đuong bien, thuong mai va ngan hang, đat nen tang cho tu ban chu nghia hien đai. Tuy nhien, mot phan lon mien Trung Y duy tri duoi quyen kiem soat cua Lanh đia Giao hoang, con mien Nam Y lien tuc bi cac the luc ben ngoai chinh phuc. Phuc Hung bat đau tai Y va đuoc truyen ba đen phan con lai cua chau Au. Van hoa Y hung thinh trong thoi ky nay, san sinh cac hoc gia, nghe si va nha bac hoc noi tieng. Cac nha tham hiem nguoi Y nhu Marco Polo va Cristoforo Colombo kham pha cac tuyen đuong moi đen Vien Đong va Tan The gioi. Tuy vay, suc manh thuong mai va chinh tri cua Y suy yeu đang ke khi cac tuyen hang hai xuyen Đai Tay Duong va sang An Đo Duong khong đi qua Đia Trung Hai.
Cac cuoc chien tranh Y trong the ky XV va the ky XVI khien cac thanh bang Y kiet suc. Cac quoc gia Y đa suy yeu nay nhanh chong bi cac cuong quoc chau Au chinh phuc va thuoc đia hoa, nhu Phap, Tay Ban Nha va Ao. Đen giua the ky XIX, noi len phong trao ung ho chu nghia dan toc Y va đoc lap khoi quyen cai tri ngoai bang. Y cuoi cung thong nhat vao nam 1861, tro thanh mot đai cuong quoc sau nhieu the ky. Tu cuoi the ky XIX đen đau the ky XX, Vuong quoc Y nhanh chong tien hanh cong nghiep hoa va tro thanh mot đe quoc thuc dan, song chu yeu la tai mien Bac, trong khi mien Nam phan lon bi loai tru khoi qua trinh nay. Y la nuoc chien thang chinh trong Chien tranh the gioi thu nhat, song vuong quoc lam vao mot giai đoan khung hoang kinh te va roi loan xa hoi, mo đuong cho chu nghia phat xit noi len vao nam 1922. Y tham gia Chien tranh the gioi thu hai ben phe Truc va ket qua la that bai ve quan su, kinh te bi tan pha va noi chien. Sau chien tranh, Y bai bo che đo quan chu, khoi phuc nen dan chu, đat đuoc toc đo phat trien kinh te nhanh chong suot mot thoi gian dai, va tro thanh mot nen kinh te tien tien voi quy mo lon du co cac giai đoan nao đong ve chinh tri.
Ngay nay, Y la mot cuong quoc voi nen kinh te cong nghiep phat trien, co GDP lon thu 3 trong khu vuc đong Euro, đung hang 8 the gioi va đuoc xep hang rat cao ve chi so phat trien con nguoi cung nhu binh quan tuoi tho. Y tham gia sang lap Lien minh chau Au va la thanh vien cua cac to chuc quoc te lon nhu Lien Hop Quoc, NATO, OECD, Uy hoi chau Au, Hoi đong chau Au, Khu vuc Schengen, Cau lac bo Paris, OSCE, WTO, G7, G8, G20, Lien minh Đia Trung Hai,... Y so huu 55 di san the gioi UNESCO, thuoc nhom nhieu nhat the gioi.


Tu nguyen = Nguon goc ten tieng Y =
Gioi su hoc va ngon ngu hoc đa đua ra nhieu gia thuyet ve nguon goc ten goi "Italia". Theo mot trong cac cach giai thich pho bien, thuat ngu Italia, bat nguon tu tieng Latinh: Italia, đuoc muon tu tieng Oscan (tai mien Nam Y) Viteliu qua trung gian la tieng Hy Lap, co nghia la "vung đat bo con" (so voi tieng Latinh vitulus "con be", tieng Umbria vitlo "con be"). Bo đuc la mot bieu trung cua cac bo lac mien nam Y va thuong đuoc mieu ta la đang huc con soi La Ma đe tuong trung cho su thach thuc cua Y tu do trong Chien tranh Đong Minh (91–88 TCN). Su gia Hy Lap Dionysius xu Halicarnassus noi ve giai thich nay cung truyen thuyet rang Y đuoc đat ten theo vi vua Italus trong truyen thuyet, cung đuoc đe cap boi Aristotle va Thucydides.
Ten goi Italia ban đau chi ap dung cho mot phan cua mien nam Y ngay nay - theo loi Antiochus xu Syracuse, phan mien nam cua ban đao Bruttium (nay la Calabria: tinh Reggio va mot phan cac tinh Catanzaro va Vibo Valentia). Tuy nhien, đen thoi Antiochus thi Oenotria va Italia tro nen đong nghia, va ten goi cung đuoc ap dung cho hau het Lucania. Nguoi Hy Lap dan ap dung ten goi "Italia" cho mot vung lon hon, song đen thoi gian tri vi cua Hoang đe Augustus (ket thuc the ky I TCN) thi thuat ngu đuoc mo rong đe bao gom toan the ban đao cho đen day Alpes.


= Nguon goc ten tieng Viet =
Ten goi Y trong tieng Viet la dang rut gon cua mot ten goi khac dai hon, nay khong con thong dung nua la Y Đai Loi. Danh xung Y Đai Loi bat nguon ten goi tieng Han 意大利 Y Đai Loi (am đoc ghi theo am Han Viet). Ten goi 意大利 Y Đai Loi trong tieng Han la phien am cua tu Italy, ten tieng Anh cua nuoc Y.
Ten goi Italia (đoc la "I-ta-li-a") chu yeu đuoc dung trong van viet, no it khi đuoc dung trong khau ngu tieng Viet, nguoi noi tieng Viet hay goi nuoc Y bang ten goi đon am tiet Y hon la goi bang ten goi đa am tiet Italia. Ngoai cach viet Italia, ten goi Italia con co cach viet khac, it gap hon la I-ta-li-a. Tu Italia trong tieng Y (phat am la /iˈta.lja/) co ba am tiet chu khong phai la bon nhu tu Italia cua tieng Viet.
Đoi khi trong tieng Viet, nuoc Y bi mot so nguoi goi la Italy ("I-ta-li") du đa biet đen hai ten goi Y va Italia. Ten goi nay bat nguon tu ten tieng Anh Italy. Trong tieng Anh, tu Italy đuoc phat am la /ˈɪ.tə.li/. Cach phat am cua ten tieng Anh phien am sang tieng Viet la "I-to-li" nhung nhung nguoi đo lai goi la "I-ta-li" ma khong goi la "I-to-li" la vi ho vay muon hinh thuc chinh ta cua tu tieng Anh nhung khong đoc tu Italy bang phien am tieng Viet cua tu tieng Anh ma đoc cac chu cai trong tu Italy theo am ma cac chu cai đo thuong bieu thi trong tieng Viet.


Lich su = Tien su va co đai =

Cac cuoc khai quat tren khap nuoc Y đa kham pha su hien dien cua nguoi Neanderthal co nien đai tu thoi đo đa cu, khoang 200.000 nam truoc, Nguoi hien đai xuat hien vao khoang 40.000 nam truoc. Cac di chi khao co tu giai đoan nay gom co hang đong Addaura, nguoi Altamura, Ceprano, đoi Poggiolo va thi tran Gravina o Puglia.
Cac dan toc co đai cua Y thoi tien La Ma, nhu Umbria, Latinh (khoi nguon cua nguoi La Ma), Volsci, Osci, Sanniti, Sabini, Celti, Liguri – thuoc nhom An-Au; cac dan toc lon trong lich su co kha nang khong mang di san An-Au la nguoi Etrusca, nguoi Elimi va Sicani tai Sicilia, va nguoi Sardegna tien su so huu van minh Nuraghe. Cac dan toc Y co đai khac thuoc cac ngu he chua xac đinh song co kha nang la co nguon goc phi An-Au, nhu nguoi Reti va Cammuni, đuoc biet đen voi cac hinh khac tren đa.
Giua the ky XVII va the ky XI TCN, nguoi Hy Lap Mycenaea thiet lap lien he voi Y va trong the ky VIII va VII TCN, cac thuoc đia cua Hy Lap đuoc thanh lap suot doc bo bien Sicilia va phan mien nam cua ban đao Y, chung đuoc goi la Magna Graecia (Đai Hy Lap). Nguoi Phoenicia cung lap thuoc đia tren bo bien cua hai đao Sardegna va Sicilia.


= La Ma co đai =

Roma (La Ma) la khu dan cu nam gan mot khuc can cua song Tevere, theo quy uoc thi no co moc thanh lap la nam 753 TCN. La Ma nam duoi quyen cai tri cua mot che đo quan chu trong vong 244 nam. Ban đau cac quan chu co nguon goc Latinh va Sabini, ve sau cac quoc vuong la nguoi Etrusca. Theo truyen thuyet thi co bay vi quoc vuong ke tiep nhau tu Romulus đen Tarquinius Superbus. Nam 509 TCN, nguoi La Ma truc xuat vi quoc vuong cuoi cung khoi thanh pho cua ho, va lap ra mot che đo cong hoa theo chinh the đau so.
Sau khi Julius Caesar noi len roi bi giet trong the ky I TCN, La Ma tro thanh mot đe quoc khong lo qua mot tien trinh phat trien dai nhieu the ky, co lanh tho trai dai tu Anh đen bien gioi voi Ba Tu, nam giu toan bo bon đia Đia Trung Hai, trong đo Hy Lap cung La Ma va nhieu nen van hoa khac hop nhat thanh mot nen van minh đoc đao. Vi hoang đe đau tien la Augustus, thoi gian cai tri cua ong keo dai va co nhieu thang loi, khoi đau mot thoi ky hoang kim voi hoa binh va thinh vuong.
Đe quoc La Ma nam trong so cac the luc kinh te, van hoa, chinh tri va quan su hung manh nhat the gioi khi đo. Đay cung la mot trong cac đe quoc rong lon nhat trong lich su the gioi. Vao đinh cao duoi thoi Traianus, đe quoc chiem giu 5 trieu km². Di san La Ma co anh huong sau sac đen van minh phuong Tay, đinh hinh hau het the gioi hien đai; trong so nhieu di san cua quyen thong tri La Ma, co viec su dung rong rai cac ngon ngu Roman co nguon goc tu tieng Latinh, chu so La Ma, chu cai va lich phuong Tay hien đai, cung nhu viec Co Đoc giao noi len thanh mot ton giao tam co the gioi voi so luong tin đo lon.
Qua trinh suy yeu cham cua đe quoc bat đau vao the ky III, đe quoc bi phan thanh hai nua vao nam 395. Đe quoc phia Tay chiu ap luc tu cac cuoc xam lang cua nguoi man di, va cuoi cung tan ra vao nam 476, khi hoang đe cuoi cung bi mot tu truong German la Odoacer phe truat, con Đe quoc phia Đong ton tai trong gan mot nghin nam nua.


= Trung co =
Sau khi Đe quoc Tay La Ma sup đo, nguoi Ostrogoth thuoc nhom German chiem giu Y. Đen the ky VI, Hoang đe Đong La Ma Justinianus I chinh phuc Y va kiem soat trong mot thoi gian ngan ngui. Mot bo lac German khac la nguoi Lombard sau đo xam chiem Y, thu hep su hien dien cua Đong La Ma thanh mot nhom cac lanh đia tach biet nhau (Esarcato di Ravenna), va khoi đau qua trinh khong thong nhat ve chinh tri tren ban đao keo dai trong suot 1.300 nam sau. Đen cuoi the ky VIII, Quoc vuong cua nguoi Frank (cung thuoc nhom German) la Charlemagne sap nhap vuong quoc cua nguoi Lombard vao Đe quoc Frank. Nguoi Frank cung giup thanh lap Lanh tho Giao hoang tai mien trung Y. Cho đen the ky XIII, chinh tri Y bi chi phoi boi quan he giua cac Hoang đe La Ma Than thanh va Giao hoang, hau het cac thanh bang Y sat canh voi Hoang đe (Ghibellini) hoac Giao hoang (Guelfi) theo moi loi nhat thoi.

Trong giai đoan hon đon nay, trong cac đo thi Y noi len mot the che khac thuong la cong xa Trung co. Truoc viec xuat hien khoang trong quyen luc do phan manh lanh tho cuc đo va đau tranh giua Đe quoc va Toa Thanh, cac cong đong đia phuong tim cach tu tri đe duy tri phap luat va trat tu. Nam 1176, mot lien minh cac thanh bang mang ten Lien minh Lombard đanh bai Hoang đe La Ma Than thanh/Đuc Friedrich I trong tran Legnano, do đo đam bao đoc lap hieu qua cho hau het cac thanh pho mien bac va mien trung Y. Tai cac khu vuc ven bien va mien nam, cac cong hoa hang hai nhu Venezia, Genova, Pisa va Amalfi tham gia sau vao Thap tu chinh, va dan chiem the chi phoi tai Đia Trung Hai va đoc quyen cac tuyen mau dich đen phuong Đong.
Tai mien nam, đao Sicilia tro thanh mot vuong quoc Hoi giao trong the ky IX, phat trien thinh vuong cho đen khi nguoi Norman goc Bac Au chinh phuc đao vao cuoi the ky XI cung voi hau het cac than vuong quoc cua nguoi Lombard va Đong La Ma tai mien nam Y. Thong qua mot loat su kien phuc tap, mien nam Y phat trien thanh mot vuong quoc thong nhat duoi quyen Nha Staufer (Hohenstaufen) goc Đuc, sau đo la duoi quyen Nha Capet xu Anjou goc Phap, va tu the ky XV thuoc ve Vuong quoc Lien hiep Aragon khoi nguon tu Tay Ban Nha. Tai đao Sardegna, cac tinh cu cua Đong La Ma tro thanh cac nha nuoc đoc lap (Giudicati) tu the ky IX, song mot so phan cua đao nam duoi quyen cai tri cua Genova hoac Pisa cho đen khi đao bi Aragon chinh phuc vao the ky XV. Dich benh Cai chet Đen nam 1348 hoanh hanh tai Y, co the đa lam chet mot phan ba dan so Y khi đo. Tuy vay, phuc hoi sau dich benh dan đen hoi sinh cac thanh pho, mau dich va kinh te, tao đieu kien bung no chu nghia nhan van va Phuc hung, đe roi sau đo đuoc truyen ba tai chau Au.


= Can đai =

Trong the ky XIV va XV, mien bac va mien trung Y bi phan chia thanh mot so thanh bang xung khac lan nhau, phan con lai cua ban đao thuoc ve Lanh tho Giao hoang va Vuong quoc Napoli (hau than cua Vuong quoc Sicilia, thuoc Nha Capet roi Aragon). Nhieu thanh bang ve mat chinh thuc thuong quy phuc cac quan chu ngoai bang, nhu Cong quoc Milano ve danh nghia la mot quoc gia cau thanh cua Đe quoc La Ma Than thanh co dan cu chu yeu la nguoi Đuc. Tuy nhien, cac thanh bang nay thuong tim đuoc cach duy tri đoc lap thuc te. Cac thanh bang manh nhat thuong sap nhap cac lanh tho xung quanh đe tro thanh ba chu, cac nha nuoc khu vuc thuong nam duoi quyen cua cac gia toc thuong gia, ho lap ra cac trieu đai đia phuong. Chien tranh giua cac thanh bang mang tinh đac huu, va chu yeu la giao tranh giua cac quan đoi đanh thue goi la condottieri, cac toan linh nay đuoc lay tu khap chau Au, đac biet la Đuc va Thuy Si, song phan lon lanh đao la nguoi Y. Nhieu thap nien giao tranh dan đen ket qua chung cuoc la Firenze, Milano va Venezia noi len thanh cac the luc chi phoi, ho đat đuoc Hoa uoc Lodi vao nam 1454, mang lai yen tinh tuong đoi lan đau tien cho khu vuc suot nhieu the ky. Tinh trang hoa binh nay keo dai trong bon muoi nam sau.

Phuc hung la mot giai đoan khoi phuc manh me ve nghe thuat va van hoa, no bat nguon tai Y do mot so yeu to, nhu cac thanh thi buon ban tich luy đuoc luong cua cai lon, cac gia đinh co the luc bao tro, va cac hoc gia cung van ban Hy Lap đen Y sau khi nguoi Tho Ottoman chinh phuc Constantinopolis- thu đo cua Đong La Ma (Byzantine). Thoi ky Phuc hung Y đat đinh cao vao giua the ky XVI, cung vao luc nay cac quoc gia ben ngoai đay khu vuc vao canh hon loan trong Cac cuoc chien tranh Y.
Medici tro thanh mot gia đinh co the luc cua Firenze, ho boi duong va truyen cam hung khai sinh Phuc hung Y, cung voi cac gia đinh khac tai Y nhu Visconti va Sforza tai Milano, Este tai Ferrara va Gonzaga tai Mantova. Cac nghe si vi đai nhat nhu Leonardo da Vinci, Brunelleschi, Botticelli, Michelangelo, Giotto, Donatello, Tiziano Vecelli va Raffaello tao ra cac tac pham truyen cam hung. Su gia nhan van Leonardo Bruni cung phan tach lich su co đai, trung đai va hien đai.
Cac y tuong va ly tuong Phuc hung nhanh chong đuoc truyen ba đen Bac Au, Phap, Anh va phan lon chau Au. Trong khi đo, viec kham pha chau My va cac tuyen đuong moi đen chau A, cung nhu viec Đe quoc Ottoman noi len đeu lam xoi mon vi the chi phoi truyen thong cua Y trong mau dich voi phuong Đong, gay suy thoai kinh te keo dai tren ban đao.
Cac cuoc chien tranh Y (1494–1559) bat nguon tu kinh đich giua Phap va Tay Ban Nha, cac thanh bang Y dan mat đoc lap va nam duoi quyen chi phoi cua ngoai bang, ban đau la Tay Ban Nha (1559 đen 1713) va sau la Ao (1713 đen 1796). Nam 1629–1631, mot đot bung phat dich benh nua khien cho khoang 14% dan so Y mat mang. Ngoai ra, khi Đe quoc Tay Ban Nha bat đau suy yeu vao the ky XVII, cac thuoc đia cua ho tai Napoli, Sicilia, Sardegna va Milano cung tuong tu. Đac biet, mien nam Y tro nen ban cung va tach khoi dong chinh cua cac su kien tai chau Au.
Trong the ky XVIII, do hau qua cua Chien tranh Ke vi Tay Ban Nha, Ao thay the Tay Ban Nha trong vai tro the luc ngoai bang chi phoi Y. Trong khi đo, Nha Savoy noi len thanh mot the luc khu vuc, banh truong đen Piemonte va Sardegna. Cung trong the ky XVIII, suy thoai keo dai hai the ky đuoc tam ngung nho cac cai cach kinh te va chinh quyen do tang lop tinh hoa cam quyen tien hanh tai mot so quoc gia. Trong Cac cuoc chien tranh cua Napoleon, mien bac va mien trung Y bi xam chiem va đuoc tai to chuc thanh Vuong quoc Y, mot nha nuoc phu thuoc cua Đe quoc Phap, con nua phia nam cua ban đao thuoc quyen cai quan cua em re Napoleon la Joachim Murat, nguoi nay len ngoi Quoc vuong Napoli. Đai hoi Vien 1814 khoi phuc tinh the vao cuoi the ky XVIII, song ly tuong cua Cach mang Phap khong the bi diet tru, va no nhanh chong noi len trong cac bien đong chinh tri mang tinh đac trung cho phan đau the ky XIX.


= Thong nhat =

Vuong quoc Y hinh thanh la ket qua tu cac no luc cua nhung nguoi dan toc chu nghia va bao hoang trung thanh voi Nha Savoy, nham lap mot vuong quoc thong nhat bao gom toan bo ban đao Y. Trong boi canh cac cuoc cach mang tu do nam 1848 tran khap chau Au, đa no ra mot cuoc chien đoc lap voi Ao song that bai. Vuong quoc Sardegna (gom ca Piemonte) cua Nha Savoy lai tan cong Ao trong chien tranh đoc lap lan thu nhi vao nam 1859, nhan đuoc giup đo cua Phap, ket qua la giai phong Lombardia.

Nam 1860–1861, Tuong quan Giuseppe Garibaldi lanh đao tien trinh thong nhat tai Napoli va Sicilia, cho phep chinh phu Sardegna duoi quyen lanh đao cua Ba tuoc xu Cavour cong bo mot vuong quoc Y thong nhat vao ngay 17 thang 3 nam 1861. Nam 1866, Quoc vuong Vittorio Emanuele II lien minh voi Pho trong Chien tranh Ao-Pho, tien hanh chien tranh đoc lap lan thu ba voi ket qua la Y sap nhap Veneto. Cuoi cung, do Phap tu bo đong quan tai Roma trong Chien tranh Phap-Pho nam 1870, nguoi Y cap toc lap khoang trong quyen luc bang viec tiep quan Lanh tho Giao hoang.
Luat Hien phap cua Vuong quoc Sardegna la Quy che Albertino nam 1848 đuoc mo rong cho toan bo Vuong quoc Y vao nam 1861, va quy đinh cac quyen tu do co ban cua nha nuoc moi, song luat bau cu loai tru quyen bo phieu cua cac tang lop khong co tai san va khong đuoc giao duc. Chinh phu vuong quoc moi van hanh trong mot khuon kho quan chu lap hien nghi vien, do cac the luc tu do chi phoi. Nam 1913, quyen pho thong đau phieu cho nam gioi đuoc thuc hien. Trong khi mien bac Y dien ra cong nghiep hoa nhanh chong, thi mien nam va cac khu vuc nong thon cua mien bac van kem phat trien va qua tai dan so, buoc hang trieu nguoi di cu ra nuoc ngoai, trong khi đo Đang Xa hoi Y lien tuc gia tang suc manh, thach thuc nen tang tu do va bao thu truyen thong. Bat đau tu hai thap nien cuoi cua the ky XIX, Y phat trien thanh mot the luc thuc dan khi ep buoc Somalia, Eritrea, Libya va Dodecanneso (Dodekanisa) nam duoi quyen cai tri cua minh.
Y lien minh tren danh nghia voi Đe quoc Đuc va Đe quoc Ao-Hung trong Lien minh Ba ben nam 1882. Tuy nhien, vao nam 1915 Y gia nhap Đong Minh trong Chien tranh the gioi thu nhat voi cam ket se nhan đuoc đang ke lanh tho. Chien tranh ban đau khong co ket qua, do quan Y bi tan cong trong mot cuoc chien tranh tieu hao keo dai tren day Alpes, đat đuoc it tien trien va chiu ton that rat nang. Cuoi cung, đen thang 10 nam 1918, nguoi Y phat đong mot cuoc tan cong o at, đinh điem la chien thang gan Vittorio Veneto. Thang loi cua nguoi Y đanh dau ket thuc chien tranh tren Mat tran Y, đam bao giai the Đe quoc Ao-Hung va la cong cu chu yeu đe ket thuc The chien chua đen hai tuan sau đo.
Trong chien tranh, co tren 650.000 binh si Y va nhieu thuong dan thiet mang va vuong quoc đi đen bo vuc pha san. Theo cac hiep đinh hoa binh Saint-Germain, Rapallo va Roma, Y gianh đuoc hau het cac lanh tho đuoc hua hen, song khong co Dalmatia (tru Zara), khien cac phan tu dan toc chu nghia cho rang chien thang nhu la "bi que quat".


= Phat xit =
Kich đong xa hoi dien ra sau nhung tan pha cua chien tranh, lay cam hung tu Cach mang Nga, dan đen cac hanh đong phan cach mang va đan ap tren khap nuoc Y. To chuc tu do lo ngai mot cuoc cach mang kieu Xo viet, ho bat đau tan thanh Đang Phat xit Y co quy mo nho cua Benito Mussolini. Trong thang 10 nam 1922, quan Ao đen cua Đang Phat xit quoc gia co gang tien hanh đao chinh ("Hanh quan đen Roma"), hanh đong nay that bai song vao phut chot Quoc vuong Vittorio Emanuele III cua Y tu choi tuyen bo tinh trang bao vay va bo nhiem Mussolini lam thu tuong. Trong vai nam sau đo, Mussolini cam chi toan bo cac chinh đang va tuoc đoat cac quyen tu do ca nhan, do đo hinh thanh mot che đo đoc tai. Cac hanh đong nay thu hut su chu y cua quoc te va cuoi cung truyen cam hung cho cac che đo đoc tai tuong tu nhu Đuc Quoc xa hay Tay Ban Nha duoi quyen Franco.
Nam 1935, Mussolini xam chiem Ethiopia, khien quoc te xa lanh Y va nuoc nay rut khoi Hoi Quoc Lien; Y lien minh voi Đuc Quoc xa va Đe quoc Nhat Ban, cung nhu ung ho manh me Francisco Franco trong noi chien Tay Ban Nha. Nam 1939, Y sap nhap Albania, sau khi nam quyen bao ho thuc te nuoc nay trong nhieu thap nien. Y tham gia Chien tranh the gioi thu hai ben Phe Truc vao ngay 10 thang 6 nam 1940. Du co tien bo buoc đau tai Somaliland thuoc Anh va Ai Cap, song ve sau nguoi Y chien bai tai Đong Phi, Hy Lap, Nga va Bac Phi. Sau khi Đuc cung Y tan cong vao Nam Tu, viec đan ap khang cu cua du kich Nam Tu va cac no luc nham Y hoa đa dan đen cac toi ac chien tranh cua Y

Đong Minh bat đau xam chiem Sicilia vao thang 7 nam 1943, dan đen che đo phat xit sup đo va Mussolini bi ha be vao ngay 25 thang 7, Y đau hang Đong Minh. Nguoi Đuc nhanh chong đoat quyen kiem soat mien bac va mien trung Y. Quoc gia nay duy tri la mot chien truong trong giai đoan con lai cua chien tranh, do Đong Minh tien cham tu phia nam. Tai phia bac, nguoi Đuc lap ra nha nuoc bu nhin Cong hoa Xa hoi Y (RSI) va lap Mussolini lam lanh đao. Thoi ky sau đinh chien chung kien viec noi len mot phong trao khang chien chong phat xit co quy mo lon, mang ten Resistenza. Đen cuoi thang 4 nam 1945, khi that bai hoan toan đang dan hien ro, Mussolini co đao thoat ve phia bac, song bi du kich Y bat giu va hanh quyet. Tinh trang thu đich ket thuc vao ngay 29 thang 4 nam 1945, khi luc luong Đuc tai Y đau hang. Gan nua trieu nguoi Y thiet mang trong xung đot, va kinh te Y gan nhu bi pha huy; thu nhap binh quan vao nam 1944 o muc thap nhat ke tu khi bat đau the ky XX.


= Cong hoa Y =

Y tro thanh nuoc cong hoa sau mot cuoc trung cau dan y đuoc to chuc vao ngay 2 thang 6 nam 1946, tu đo ngay nay đuoc ky niem voi ten goi la ngay Cong hoa. Đay cung la lan đau tien phu nu Y đuoc trao quyen bo phieu. Con trai cua Vittorio Emanuele III la Umberto II buoc phai thoai vi va luu vong. Hien phap Cong hoa đuoc phe chuan vao ngay 1 thang 1 nam 1948. Theo hiep đinh hoa binh voi Y nam 1947, hau het Venezia Giulia bi mat cho Nam Tu, va sau đo Lanh tho tu do Trieste bi phan chia giua Y va Nam Tu. Y cung mat toan bo tai san thuoc đia, chinh thuc ket thuc Đe quoc Y.
Cu tri Y lo ngai ve kha nang the luc cong san tiep quan, đieu nay to ra la mang tinh quyet đinh trong cuoc bau cu pho thong đau phieu lan đau vao ngay 18 thang 4 nam 1948, khi Đang Dan chu Co Đoc giao duoi quyen Alcide De Gasperi gianh đuoc chien thang lon. Đen nam 1949, Y tro thanh mot thanh vien cua NATO. Ke hoach Marshall giup phuc hoi kinh te Y, Y co mot giai đoan tang truong kinh te duy tri lien tuc va thuong đuoc goi la "ky tich kinh te" đen cuoi thap nien 1960. Nam 1957, Y la mot thanh vien sang lap cua Cong đong Kinh te chau Au (EEC), tien than cua Lien minh chau Au (EU).
Tu cuoi thap nien 1960 cho đen đau thap nien 1980, Y trai qua giai đoan nao đong, co đac trung la khung hoang kinh te (đac biet la sau khung hoang dau mo 1973), xung đot xa hoi lan rong va cac vu tan sat khung bo do cac nhom cuc đoan đoi lap tien hanh, voi cao buoc co su tham gia cua tinh bao Hoa Ky va Lien Xo.

Trong thap nien 1980, lan đau tien ke tu nam 1945 co hai chinh phu nam duoi quyen lanh đao cua cac thu tuong khong thuoc Đang Dan chu Co Đoc giao: Mot cua nhung nguoi cong hoa (Giovanni Spadolini) va mot cua nhung nguoi xa hoi (Bettino Craxi); tuy nhien Dan chu Co Đoc giao van la đang thong tri chinh. Duoi thoi chinh phu cua Bettino Craxi, kinh te hoi phuc va Y tro thanh quoc gia cong nghiep hoa lon thu nam the gioi, đuoc quyen gia nhap nhom G7. Tuy nhien, hau qua tu chinh sach chi tieu cua ong la no quoc gia tang vot.
Vao đau thap nien 1990, Y đoi dien voi cac thach thuc trong đai, khi cu tri yeu cau cai cach cap tien do that vong voi tinh trang te liet chinh tri, no cong khong lo va tham nhung lan tran (goi la Tangentopoli) đuoc vach tran trong đieu tra 'Mani pulite' (ban tay sach). Cac vu be boi lien quan đen toan bo cac đang lon, song đac biet la trong lien minh chinh phu: Đang Dan chu Co Đoc giao tung cam quyen gan 50 nam song đen luc nay trai qua mot cuoc khung hoang nghiem trong va cuoi cung phai giai tan vao nam 1994, phan ly thanh mot vai phe phai. Nhung nguoi cong san tai to chuc thanh mot luc luong dan chu xa hoi. Trong thap nien 1990 va 2000, cac lien minh trung-huu (do ong trum truyen thong Silvio Berlusconi chi phoi) va trung-ta (do giao su Romano Prodi lanh đao) thay nhau quan ly đat nuoc.
Đen cuoi thap nien 2000, Y chiu tac đong nghiem trong do Đai khung hoang, trai qua 42 thang suy giam GDP tu nam 2008 đen nam 2013. Khung hoang kinh te la mot trong cac van đe chinh buoc Berlusconi phai tu chuc vao nam 2011. Chinh phu bao thu đuoc thay the bang noi cac ky tri cua Mario Monti. Sau tong tuyen cu nam 2013, Pho bi thu cua Đang Dan chu la Enrico Letta lap chinh phu moi, đung đau mot đai lien minh huu-ta. Nam 2014, gap thach thuc tu tan Bi thu Đang Dan chu Matteo Renzi, Letta tu chuc va nguoi thay the la Renzi. Tan chinh phu khoi đau cac cai cach hien phap quan trong nhu giai tan nghi vien va mot luat bau cu moi. Đen ngay 4 thang 12 nam 2016, cac cai cach hien phap bi bac bo trong trung cau dan y va Renzi tu chuc sau đo vai ngay; Bo truong Ngoai giao Paolo Gentiloni đuoc bo nhiem lam thu tuong moi.


Đia ly Y nam tai Nam Au, giua vi tuyen 35° va 47° Bac, giua kinh tuyen 6° va 19° Đong. Tong dien tich quoc gia la 301.230 km², trong đo 294.020 km² la mat đat va 7.210 km² la mat nuoc. Ve phia bac, Y co bien gioi voi Phap, Thuy Si, Ao va Slovenia, va bien gioi gan nhu đinh theo đuong phan thuy cua day Alpes, bao quanh thung lung Po va đong bang Veneto. Ve phia nam, co ban đao Y va hai đao lon Sicilia va Sardegna tren Đia Trung Hai, cung cac đao nho hon. Cac quoc gia co chu quyen San Marino va Thanh Vatican nam lot trong nuoc Y, con Campione d'Italia la mot lanh tho tach roi cua Y nam lot trong Thuy Si. Y giap voi cac bien Adriatic (Adriatico), Ionia (Ionio), Tyrrhenius (Tirreno) va Ligure.
Day Appennini tao thanh xuong song cua ban đao, con day Alpes tao thanh hau het bien gioi phia bac, tren day nay co đinh cao nhat nuoc Y la Monte Bianco voi 4.810 m. Po la song dai nhat tai Y voi 652 km, chay tu day Alpes tren bien gioi phia tay voi Phap va vuot qua đong bang Padan roi đo ra bien Adriatic. Nam ho rong nhat theo thu tu la: Garda (367,94 km²), Maggiore (212,51 km²), Como (145,9 km²), Trasimeno (124,29 km²) va Bolsena (113,55 km²). Hau het lanh tho Y thuoc luu vuc Đia Trung Hai.
Y nam tai điem giao nhau cua mang A-Au va mang chau Phi, dan đen co nhieu hoat đong đia chan va nui lua. Y co 14 nui lua, bon trong so nay đang hoat đong: Etna, Stromboli, Vulcano va Vesuvius. Vesuvius la nui lua hoat đong duy nhat tai đai luc chau Au va noi tieng vi tung tan pha cac thanh pho Pompeii va Herculanum khi no phun trao vao nam 79. Mot vai đao va khu đoi đuoc tao ra sau hoat đong nui lua, va van con mot hom chao hoat đong voi kich co lon la Campi Flegrei phia tay bac Napoli.


= Moi truong =

Sau khi phat trien cong nghiep voi toc đo nhanh chong, Y phai đuong đau voi cac van đe moi truong trong mot thoi gian dai. Sau mot so cai thien, vao nam 2009 Y đung hang 84 the gioi ve tinh ben vung sinh thai. Cac cong vien quoc gia chiem khoang 5% dien tich Y. Trong nhung nam qua, Y tro thanh mot trong cac quoc gia hang đau the gioi ve san xuat nang luong tai tao, xep hang tu the gioi ve cong suat nang luong Mat troi đuoc lap đat, va đung thu sau ve nang luong gio vao nam 2010. Nang luong tai tao co muc tieu chiem 17% tieu thu nang luong cua Y vao nam 2020.

 
Tuy nhien, o nhiem khong khi van la mot van đe nghiem trong, đac biet la tai mien bac cong nghiep hoa, đat đen vi tri thu muoi the gioi ve phat thai cacbon dioxide cong nghiep trong thap nien 1990. Mang luoi giao thong rong va tac nghen trong cac vung đo thi lon gay ra cac van đe nghiem trong ve moi truong va suc khoe, song muc suong khoi đa giam manh ke tu thap nien 1970 va 1980 va muc luu huynh đioxit đang giam.
Nhieu nguon nuoc va dai ven bien cung bi nhiem ban do hoat đong cong nghiep va nong nghiep. Do muc nuoc bien dang len, thanh pho Venezia thuong xuyen bi ngap lut trong nhung nam gan đay. Chat thai tu hoat đong cong nghiep khong phai luon đuoc xu ly bang cac bien phap hop phap, va đieu nay dan đen tac đong ve suc khoe thuong xuyen cho cu dan nhung vung bi anh huong. Y cung van hanh mot vai lo phan ung hat nhan tu nam 1963 đen nam 1990, tuy nhien sau tham hoa Chernobyl tai Lien Xo va mot cuoc trung cau dan y thi chuong trinh hat nhan bi cham dut. Chinh phu đao nguoc quyet đinh nay vao nam 2008, lap ke hoach xay dung bon nha may đien hat nhan theo cong nghe Phap, tuy nhien đieu nay ket thuc trong mot cuoc trung cau dan y sau tham hoa hat nhan Fukushima tai Nhat Ban. Nan pha rung, phat trien xay dung bat hop phap va quan ly đat đai yeu kem dan đen xoi mon đang ke tai khap cac vung nui cua Y, dan đen cac tham hoa sinh thai lon nhu lu đap Vajont nam 1963, cac vu lo đat Sarno nam 1998 va Messina nam 2009.


= Đong thuc vat =
Y co muc đo đa dang sinh hoc đong vat cao nhat tai chau Au, voi tren 57.000 loai đuoc ghi nhan, chiem hon mot phan ba tong so đong vat cua chau Au. Ban đao Y la trung tam cua Đia Trung Hai, tao thanh mot hanh lang giua Trung Au va Bac Phi, va co 8.000 km đuong bo bien. Y cung tiep nhan cac loai tu Balkan, A-Au, Trung Đong. Cau truc đia chat đa dang cua Y, bao gom Alpes va Appennini, vung rung Trung Y, va đat cay bui garigue va maquis tai mien nam, cung gop phan vao đa dang khi hau va moi truong song.

He đong vat Y gom co 4.777 loai đac huu, nhu doi tai dai Sardegna, huou đo Sardegna, ky giong kinh phuong Nam, coc bung vang Appennini hay rua bien Sicilia. Co 102 loai thu tai Y, nhu macmot Alpes, chuot chu Etrusca (thu nho nhat the gioi) va chuot tuyet chau Au; cac loai thu lon đuoc chu y la cho soi Y, gau nau Marsica, son duong Pyrenees, de nui Alpes, ca heo rang nham, nhim mao va hai cau thay tu Đia Trung Hai. Y cung ghi nhan 516 loai chim va 56213 loai nhuyen the.
He thuc vat tung đuoc uoc tinh gom co khoang 5.500 loai thuc vat co mach. Tuy nhien, tinh đen  nam 2005, 6.759 loai đuoc ghi nhan trong Ngan hang du lieu thuc vat co mach Y. Ve mat đia thuc vat, he thuc vat Y đuoc chia se giua vung phia bac (circumboreal) va vung Đia Trung Hai. Y la mot ben ky ket Cong uoc Bern ve bao ho moi truong hoang da va tu nhien chau Au, va Chi dan moi truong song, chung đeu cung cap su bao ho đoi voi đong thuc vat Y.


= Khi hau =

Nho ban đao trai dai theo vi tuyen va đia the hau het la nui non tai noi đia, nen khi hau Y đa dang cao đo. Tai hau het cac vung noi đia mien bac va mien trung, khi hau thay đoi tu can nhiet đoi am đen luc đia am va đai duong. Đac biet, khi hau vung đia ly thung lung Po hau het mang tinh luc đia, co mua đong khac nghiet va mua he nong.
Cac khu vuc ven bien Liguria, Toscana va hau het mien nam thuong ung voi khuon mau cua khi hau Đia Trung Hai (phan loai khi hau Koppen Csa). Đieu kien tai cac khu vuc ven bien cua ban đao rat khac biet so voi cac vung cao va thung lung noi đia, đac biet la trong cac thang mua đong khi nhung noi cao hon co xu huong lanh, am va thuong co tuyet. Cac khu vuc ven bien co mua đong on hoa con mua he thi am va thuong kho, song cac thung lung vung thap co the kha nong trong mua he. Nhiet đo mua đong trung binh dao đong tu 0 °C tren day Alpes cho đen 12 °C tai Sicilia, cung nhu vay nhiet đo mua he trung binh dao đong tu 20 °C đen 25 °C.


Chinh tri = Chinh phu =

Y co che đo nghi vien nhat the tu ngay 2 thang 6 nam 1946, khi che đo quan chu bi bai bo thong qua trung cau dan y hien phap. Tong thong Y la nguyen thu quoc gia, đuoc Quoc hoi bau ra trong phien hop toan the voi nhiem ky 7 nam. Y co mot hien phap dan chu thanh van, la ket qua tu cong lao cua Hoi đong Lap hien gom đai bieu cua toan bo cac luc luong chong phat xit co đong gop trong viec đanh bai luc luong quoc xa va phat xit trong noi chien.
Chinh phu nghi vien Y dua tren he thong bau cu đai dien ty le. Nghi vien Y theo che đo luong vien hoan toan: Ha nghi vien (Camera dei deputati, hop tai Palazzo Montecitorio) va Thuong nghi vien (hop tai Palazzo Madama) co quyen luc tuong đuong. Thu tuong co danh xung chinh thuc la Chu tich Hoi đong Bo truong (Presidente del Consiglio dei Ministri), la nguoi đung đau chinh phu cua Y. Thu tuong va noi cac do tong thong bo nhiem, song can phai qua mot cuoc bo phieu tin nhiem tai Nghi vien đe đuoc nham chuc. Hoi đong Bo truong nam giu quyen luc hanh phap, thu tuong can phai đuoc co cau nay tan thanh đe thi hanh hau het cac hoat đong chinh tri. Chuc vu thu tuong cua Y tuong tu nhu tai hau het cac he thong nghi vien khac, song lanh đao cua chinh phu Y khong co quyen yeu cau giai tan Nghi vien.
Khac biet nua voi cac chuc vu tuong tu la trach nhiem chinh tri tong the ve tinh bao đuoc trao cho thu tuong. Theo tinh than đo, thu tuong thi hanh quyen luc tuyet đoi ve cac chinh sach tinh bao phoi hop, xac đinh cac nguon tai chinh va cung co an ninh mang quoc gia; ap dung va bao ve bi mat nha nuoc; uy quyen cho cac nhan vien tien hanh hoat đong tai Y va nuoc ngoai.
Mot điem khac thuong cua Nghi vien Y la quyen đai dien đuoc trao cho cac cong dan Y thuong tru tai nuoc ngoai: 12 ha nghi si va 6 thuong nghi si đuoc bau ra trong bon khu vuc bau cu hai ngoai rieng biet. Ngoai ra, Thuong vien Y co đac điem la mot so luong nho nghi si nham chuc tron đoi, do tong thong bo nhiem, "vi nhung cong lao ai quoc noi bat trong linh vuc xa hoi, khoa hoc, nghe thuat hoac van hoc". Cac cuu tong thong mac nhien la cac thuong nghi si tron đoi.
Ba chinh đang lon cua Y la Đang Dan chu (Partito Democratico), Forza Italia (nuoc Y tien buoc) va Phong trao Nam sao (Movimento 5 Stelle). Trong tong tuyen cu nam 2013, ba đang nay gianh đuoc 579 trong so 630 ghe tai Ha nghi vien va 294 trong so 315 ghe tai Thuong nghi vien. Hau het cac ghe con lai thuoc ve mot khoi bau cu đoan menh đuoc thanh lap nham ung ho Thu tuong Mario Monti sap phai ra đi.


= Phap luat =

He thong tu phap Y dua tren luat La Ma, đuoc bo luat Napoleon va cac đao luat sau nay phong theo. Toa an Toi cao Y xet xu phuc tham ca cac vu an hinh su va dan su. Toa an Hien phap Y (Corte Costituzionale) ra quyet đinh ve tinh phu hop cua luat voi hien phap, đay la mot co cau moi sau Chien tranh the gioi thu hai. Ke tu khi xuat hien vao giua the ky XIX, toi pham co to chuc va cac to chuc toi pham tai Y đa xam nhap sinh hoat xa hoi va kinh te cua nhieu khu vuc tai mien nam Y, noi danh nhat trong so đo la Mafia Sicilia, lien minh nay ve sau phat trien ra mot so quoc gia khac nhu Hoa Ky. Cac khoan thu cua Mafia co the chiem đen 9% GDP cua Y.
Mot bao cao vao nam 2009 xac đinh Mafia hien dien manh tai 610 xa, tong dan so cac xa nay la 13 trieu va chiem 14,6% GDP cua Y. Bang đang 'Ndrangheta tap trung tai vung Calabria co le la to chuc toi pham manh nhat hien nay tai Y, chiem đen 3% GDP toan quoc. Tuy nhien, voi 0,013 vu tren 1.000 dan, Y chi co ty le giet nguoi cao thu 47 trong mot khao sat gom 62 quoc gia.
Thuc thi phap luat tai Y la nhiem vu cua nhieu luc luong canh sat. Polizia di Stato (canh sat nha nuoc) la canh sat quoc gia dan su cua Y. Ngoai cac nhiem vu tuan tra, đieu tra va thuc thi phap luat, ho con tuan tra he thong đuong cao toc, giam sat an toan cua đuong sat, cau va đuong thuy. Carabinieri la ten goi pho bien cua Arma dei Carabinieri, mot quan đoan quan su giong nhu hien binh va ho co cac nhiem vu canh sat. Ho cung giu vai tro la quan canh cua luc luong vu trang Y. Guardia di Finanza (bao ve tai chinh) la luc luong nam duoi quyen cua Bo Kinh te va Tai chinh, co vai tro cua luc luong canh sat, chiu trach nhiem ve an toan tai chinh, kinh te, tu phap va cong cong. Polizia Penitenziaria (canh sat trai cai tao) đieu hanh he thong nha tu Y va quan ly viec van chuyen tu nhan.


= Ngoai giao =

Y la thanh vien sang lap cua Cong đong chau Au, tien than cua Lien minh chau Au, va cua NATO. Y gia nhap Lien Hop Quoc vao nam 1955, va la mot thanh vien cung nhu la ben ung ho manh me cua nhieu to chuc quoc te, nhu To chuc Hop tac va Phat trien Kinh te (OECD), Hiep uoc chung ve thue quan va mau dich/To chuc Thuong mai The gioi (GATT/WTO), To chuc An ninh va Hop tac chau Au (OSCE), Uy hoi chau Au, va Sang kien Trung Au. Y đam nhan chuc chu tich luan phien cua cac to chuc quoc te nhu OSCE vao nam 2018, G8 vao nam 2017 va Hoi đong chau Au tu thang 7 đen thang 12 nam 2014. Y cung la mot thanh vien khong thuong truc thuong xuyen cua Hoi đong Bao an Lien Hop Quoc, gan đay la vao nam 2017.
Y ung ho manh me chinh tri quoc te đa phuong, tan thanh Lien Hop Quoc va cac hoat đong an ninh quoc te cua to chuc nay. Tinh đen  nam 2013, Y đa trien khai 5.296 binh si ra ben ngoai, tham gia vao 33 su menh cua Lien Hop Quoc va NATO tai 25 quoc gia tren the gioi. Y trien khai quan đen ho tro cac su menh gin giu hoa binh cua Lien Hop Quoc tai Somalia, Mozambique, va Đong Timor va cung cap ho tro cho hoat đong cua NATO va Lien Hop Quoc tai Bosnia, Kosovo va Albania. Y trien khai 2.000 binh si tai Afghanistan nham ho tro Chien dich Đam bao tu do (OEF) tu thang 2 nam 2003.
Y ung ho cac no luc đa phuong nham tai thiet va on đinh Iraq, song triet thoai luc luong quan đoi gom 3.200 binh si vao nam 2006, chi duy tri nhung nguoi đieu hanh nhan đao va cac nhan vien dan su khac, Trong thang 8 nam 2006, Y trien khai khoang 2.450 binh si tai Liban trong su menh gin giu hoa binh cua Lien Hop Quoc. Y la mot trong nhung ben tai tro nhieu nhat cho Chinh quyen Dan toc Palestine, đong gop 60 trieu euro chi trong nam 2013.


= Quan su =

Cac luc luong vu trang Y bao gom Luc quan, Hai quan, Khong quan va Carabinieri, nam duoi quyen chi huy cua Hoi đong Quoc phong Toi cao do Tong thong chu tri. Ke tu nam 2005, phuc vu quan đoi la viec tu nguyen. Nam 2010, quan đoi Y co 293.202 quan nhan tai ngu, trong đo 114.778 nguoi thuoc Carabinieri. Tong chi tieu quan su cua Y vao nam 2016 xep hang muoi mot the gioi, voi 27,9 ty USD, tuong đuong 1,5% GDP quoc gia. Nam trong chien luoc chia se hat nhan cua NATO, Hoa Ky đua 90 bom hat nhan đen Y, đat tai cac can cu khong quan Ghedi va Aviano.
Luc quan Y la luc luong phong thu tren bo quoc gia, co quan so 109.703 vao nam 2008. Cac loai chien xa đuoc biet đen nhieu nhat cua Luc quan Y la xe chien đau bo binh Dardo, phao tu hanh chong tang Centauro va xe tang Ariete, va trong so may bay cua Luc quan Y co truc thang chien đau Mangusta, trong thoi gian qua đuoc trien khai trong cac su menh cua EU, NATO va Lien Hop Quoc. Luc quan Y cung bo tri mot luong lon cac loai xe boc thep Leopard 1 va M-113.
Hai quan Y vao nam 2008 co 35.200 quan nhan tai ngu cung voi 85 tau đuoc bien che va 123 may bay. Đay la mot luc luong hai quan co nang luc hoat đong toan cau. Trong thoi hien đai, Hai quan Y tham gia vao nhieu hoat đong gin giu hoa binh lien hiep khap the gioi. Khong quan Y vao nam 2008 co 43.882 quan nhan, van hanh 585 may bay, bao gom 219 may bay chien đau va 114 truc thang. Nang luc van chuyen đuoc đam bao bang mot phi đoi gom 27 C-130J va C-27J Spartan.
Carabinieri la luc luong hien binh va quan canh cua Y, giu trat tu quan su va dan su cung cac luc luong canh sat khac. Cac nhanh khac nhau cua Carabinieri đuoc cho la thuoc cac bo khac nhau trong moi chuc nang rieng biet, luc luong nay bao cao voi Bo Noi vu khi duy tri trat tu va an ninh cong cong.


= Hanh chinh =
Y đuoc chia thanh 20 vung (regioni), trong đo 5 vung co vi the tu tri đac biet, cho phep ho co the ban hanh phap luat ve mot so van đe đia phuong cua minh. Quoc gia đuoc chia tiep thanh 14 thanh pho trung tam (citta metropolitane) va 93 tinh (provincia) (đen nam 2016), va chung lai đuoc chia tiep thanh 8.047 khu tu quan (comuni). Hien phap sua đoi nam 2001 trao them nhieu quyen tu chu cho cac vung, đac biet la quyen lap phap va giam đang ke su can thiep cua trung uong vao cong viec cua cac vung. Trong thang 6 nam 2006, cu tri bac bo trong trung cau dan y ve cac đe xuat đuoc cho la se dan đen mot nha nuoc lien bang, voi ty le 61,7% tren 38,3%. Ket qua khac biet đang ke giua cac vung, tu 55,3% ung ho tai Veneto đen 82% phan đoi tai Calabria. Moi vung co mot nghi vien tuyen cu, đuoc goi la Consiglio Regionale (hoi đong vung), hoac Assemblea Regionale tai Sicilia, va mot chinh quyen goi la Giunta Regionale (uy ban vung), đung đau la mot thong đoc goi la Presidente della Giunta Regionale (chu tich uy ban vung) hoac Presidente della Regione (chu tich vung).


Kinh te Y co kinh te hon hop tu ban chu nghia, voi quy mo lon thu ba trong khu vuc đong euro va lon thu tam the gioi vao nam 2015. Quoc gia nay la mot thanh vien sang lap cua G7, khu vuc đong euro va OECD. Y đuoc nhin nhan la mot trong cac quoc gia cong nghiep hoa hang đau the gioi, va la mot quoc gia chu đao trong mau dich quoc te. Đay la mot quoc gia phat trien cao đo, co chat luong sinh hoat cao thu tam the gioi vao nam 2005 va đung thu 26 ve chi so phat trien con nguoi vao nam 2015. Y đuoc biet đen voi nganh kinh doanh sang tao va cai tien, linh vuc nong nghiep quy mo lon va canh tranh (Y la nuoc san xuat ruou vang lon nhat the gioi nam 2011), co anh huong va co chat luong cao trong cac nganh o to, may moc, thuc pham, thiet ke va thoi trang.

Y la quoc gia san xuat lon thu sau the gioi, voi đac điem la co so luong cong ty đa quoc gia it hon so voi cac nen kinh te khac co quy mo tuong đuong, va co luong lon cac doanh nghiep co vua va nho nang đong, tap trung vao mot so khu cong nghiep la xuong song cua cong nghiep Y. Khu vuc che tao thuong tap trung vao xuat khau thi truong ngach va cac san pham xa xi, mot mat no kem nang luc canh tranh ve so luong, mat khac do co san pham chat luong hon nen Y co nang luc hon trong canh tranh voi Trung Quoc va cac nen kinh te chau A moi noi khac von dua vao chi phi lao đong thap. Y la nuoc xuat khau lon thu bay the gioi vao nam 2016, cac đoi tac mau dich lon nhat cua Y la cac thanh vien khac trong Lien minh chau Au, chiem hon mot nua giao dich. Cac đoi tac mau dich lon nhat cua Y trong EU la Đuc (12,9%), Phap (11,4%) va Tay Ban Nha (7,4%) theo du lieu nam 2011.. Cac san pham xuat khau chu yeu cua Y gom o to (Fiat Group, Aprilia, Ducati, Piaggio), hoa chat, san pham hoa dau, hang đien tu (Eni, Enel, Edison), hang khong va cong nghe quoc phong (Alenia, Agusta, Finmeccanica), vu khi (Beretta); nhung cac san pham noi tieng nhat lai thuoc linh vuc thoi trang (Armani, Valentino, Versace, Dolce & Gabbana, Benetton, Prada, Gucci, Luxottica), cong nghiep thuc pham (Barilla Group, Martini & Rossi, Campari, Parmalat), xe hoi hang sang (Ferrari, Maserati, Lamborghini, Pagani) va du thuyen (Ferretti, Azimut).
Y la bo phan cua thi truong chung chau Au, mot thi truong co tren 500 trieu nguoi tieu dung. Mot vai chinh sach thuong mai noi đia đuoc xac đinh theo cac hiep đinh giua cac thanh vien Lien minh chau Au va boi co quan lap phap Lien minh chau Au. Y cho luu hanh tien te chung chau Au la euro vao nam 2002. Khu vuc đong euro co khoang 330 trieu cong dan, chinh sach tien te cua no đuoc xac đinh boi Ngan hang Trung uong chau Au.
Y chiu ton that rat nang tu khung hoang tai chinh 2007–08 va sau đo la khung hoang no cong chau Au, lam tram trong them cac van đe cau truc cua quoc gia. Thuc te, sau khi tang truong GDP manh me 5–6% moi nam tu thap nien 1950 đen đau thap nien 1970, va mot cuoc giam toc khong ngung trong thap nien 1980-90, quoc gia nay gan nhu đinh đon trong thap nien 2000. Dien ra cac no luc chinh tri nham khoi phuc kinh te bang cach chi tieu cong o at, cuoi cung dan đen no cong tang vot, o muc tren 135% GDP vao nam 2014, xep thu hai trong Lien minh chau Au chi sau Hy Lap (voi 174%). Phan lon nhat trong no cong Y thuoc ve cac chu no nguoi Y, đay la mot khac biet lon voi Hy Lap, va muc no ho gia đinh thap hon nhieu so voi muc trung binh cua OECD.
Phan chia Nam-Bac rong them la mot yeu to chinh cua nhuoc điem kinh te-xa hoi Y. Đang chu y la co khac biet rat lon ve thu nhap theo thong ke giua cac vung va đo thi mien bac voi mien nam. Vung giau nhat la Lombardia đat đuoc muc GDP binh quan bang 127% cua toan quoc, con vung ngheo nhat la Calabria chi đat 61% Ty le that nghiep cua Y (11,9%) cao hon đoi chut so voi muc trung binh cua khu vuc đong euro (2015), song muc trung binh cua mien bac la 7,9% va cua mien nam la 20,2%.


= Nong nghiep =

Theo đieu tra nong nghiep toan quoc, Y co 1,5 trieu trang trai vao nam 2010 (giam 32,4% tu nam 2000), tren dien tich 12,7 trieu ha (63% thuoc mien nam). Đai đa so (99%) co quy mo gia đinh va nho, trung binh chi đat kich thuoc 8 ha. Trong tong dien tich mat đat su dung cho nong nghiep (khong tinh lam nghiep), đong ruong luong thuc co hat chiem 31%, vuon cay o liu 8,2%, vuon nho 5,4%, vuon cay cam chanh 3,8%, ruong cu cai đuong 1,7%, va lam vuon nha 2,4%. Phan con lai chu yeu danh cho đong co (25,9%) va luong thuc chan nuoi (11,6%).
Y la nuoc san xuat ruou vang hang đau the gioi, va cung đung hang đau ve dau o liu, cac loai qua (tao, o liu, nho, cam, chanh tay, le, ca rot, hat phi, đao, anh đao, man mo, dau đat va duong đao), va rau (đac biet la atiso va ca chua). Cac loai ruou vang noi tieng nhat cua Y co le la Chianti vung Toscana va Barolo vung Piemonte. Cac loai ruou vang noi tieng khac la Barbaresco, Barbera d'Asti, Brunello di Montalcino, Frascati, Montepulciano d'Abruzzo, Morellino di Scansano, va cac loai ruou vang sui Franciacorta va Prosecco. Cac hang hoa chat luong chuyen biet cua Y, đac biet la cac loai ruou vang đe cap o tren va cac loai pho mat khu vuc, thuong đuoc bao ho duoi nhan đam bao chat luong DOC/DOP. Chung nhan chi dan đia ly nay đuoc cho la quan trong nham tranh lan lon voi cac san pham the pham san xuat hang loat co chat luong thap.


= Ha tang =
Nam 2004, linh vuc giao thong tai Y đat doanh thu khoang 119,4 ty euro, su dung 935.700 lao đong trong 153.700 doanh nghiep. Ve mang luoi đuong bo quoc gia, vao nam 2002 co 668.721 km đuong co the su dung đuoc tai Y, trong đo co 6.487 km đuong cao toc, thuoc so huu nha nuoc song do Atlantia đieu hanh rieng. Nam 2005, co khoang 34.667.000 o to cho khach (590 xe tren 1.000 dan) va 4.015.000 xe cho hang luu thong tren mang luoi đuong bo quoc gia. Han che toc đo trong cac đo thi thuong la 50 km/h va it pho bien hon la 30 km/h. Đuong cao toc đoi đau tien tren the gioi khanh thanh tai Y vao nam 1924, noi giua Milano va Varese. Đen cuoi thap nien 1930, tren 400 km đuong cao toc đa đuoc xay dung tren khap nuoc Y, lien ket cac thanh pho va thi tran nong thon. He thong đuong cao toc (autostrade) cua Y co gioi han toc đo tieu chuan la 130 km/h đoi voi o to. Cac đieu khoan phap luat cho phep cac nha khai thac xac đinh gioi han 150 km/h tai đoan đuong ho đuoc nhuong quyen tren co so tinh nguyen neu đap ung mot so đieu kien.

 
Đen nam 2011, tong chieu dai đuong sat Y la 19.394 km, trong đo 18.071 km theo kho tieu chuan va 11.322 km đuoc đien khi hoa. Cac tuyen hoat đong tong cong dai 16.723 km. Phan lon mang luoi đuong sat Y nam duoi quyen quan ly va đieu hanh cua Đuong sat Nha nuoc Y (Ferrovie dello Stato Italiane), la cong ty quoc doanh. Cac co quan cap khu vuc khac hau het thuoc so huu cua cac the che cong cong nhu chinh quyen vung. Đuong sat tai Y đuoc chinh phu tro cap, nhan đuoc 8,1 ty euro vao nam 2009. Cac cong viec nham tang toc đo chay thuong mai cua đuong sat đa bat đau vao nam 1967: Tuyen "sieu truc tiep" Roma-Firenze" đuoc xay dung cho cac đoan tau co toc đo len đen 230 km/h, giam hanh trinh xuong duoi hai gio. Đay la tuyen tau cao toc đau tien đuoc xay dung tai chau Au, va bat đau hoat đong vao nam 1977. Ngay nay, co the đi tu Roma đen Milano vong vong duoi ba tieng (2h 55') bang xe lua cao toc the he moi Frecciarossa 1000. Y co 11 cua khau đuong sat vuot day Alpes noi sang cac quoc gia lang gieng.
Y co 2.400 km đuong thuy co the thong hanh, thuoc cac loai hinh giao thong thuong mai khac nhau, song han che ve tong gia tri. Tai cac vung Lombardia va Veneto cua mien bac, cac tuyen pha hang ngay hoat đong tren ho Garda va ho Como đe lien ket cac thi tran va lang mac hai ben ho. Cac thuy đao tai Venezia, bao gom kenh đao lon, giu vai tro la mang luoi giao thong thiet yeu đoi voi cu dan va du khach. Nam 2004, Y co khoang 30 san bay lon (bao gom hai trung tam Malpensa tai Milano va Leonardo da Vinci tai Roma) va 43 cang bien lon (Genova la cang lon nhat cua Y va lon thu nhi tai Đia Trung Hai). Nam 2005, Y duy tri mot phi đoi dan su khoang 389.000 đon vi va mot ham đoi 581 tau.
Y can nhap khau khoang 80% nhu cau nang luong cua minh. Quoc gia nay tieu thu luong nang luong so cap đat 185 tan dau quy đoi vao nam 2010, hau het đen tu cac nhien lieu hoa thach. Trong so cac nguon đuoc dung nhieu nhat co dau mo (chu yeu cho giao thong), khi đot tu nhien (dung đe phat đien va suoi am), than đa va cac nguon tai tao. Nang luong gio va mat troi phat trien nhanh chong do đuoc khuyen khich manh. Nam 2014, Y tieu thu 291.083 TWh (4.790 kWh/nguoi) đien nang, muc tieu thu ho gia đinh la 1.057 kWh/nguoi. Y la quoc gia nhap khau thuan đien nang: Nhap khau 46.747,5 GWh va xuat khau 3.031,1 GWh vao nam 2014. Tong san luong vao nam 2014 la 279,8 TWh. Cac nguon nang luong chinh la khi đot va thuy đien. Y khong co nang luong hat nhan do bi cam theo trung cau dan y nam 1987. Tai Toscana đa xay dung nha may đia nhiet đau tien. Nam 2014, san luong đia nhiet la 5,92 TWh. Toan bo cac nha may đia nhiet cua Y cho đen nay đeu nam tai Toscana.
Y khong đau tu đu đe duy tri ha tang cung cap nuoc uong va cai thien ve sinh, trong khi thue nuoc va ve sinh thuoc hang thap nhat tai Lien minh chau Au. Luat Galli đuoc thong qua vao nam 1993 nham muc tieu la nang cao muc đau tu va nham cai thien chat luong dich vu bang cach hop nhat cac nha cung cap dich vu, khien chung co hieu qua hon va gia tang muc thu hoi chi phi thong qua nguon thu tu thue. Bat chap cac cai cach nay, muc đau tu suy giam va van con xa moi đu.


= Khoa hoc =

Qua nhieu the ky, Y boi duong mot cong đong khoa hoc co nhieu kham pha lon ve vat ly hoc va cac nganh khoa hoc khac. Vao thoi Phuc hung, cac nha bac hoc Y nhu Leonardo da Vinci (1452–1519), Michelangelo (1475–1564) va Leone Battista Alberti (1404–72) co cac đong gop quan trong trong nhieu linh vuc, nhu sinh hoc, kien truc va ky thuat. Galileo Galilei (1564–1642) la mot nha vat ly hoc, toan hoc va thien van hoc, ong giu vai tro lon trong cach mang khoa hoc. Thanh tuu cua ong gom co cai tien trong yeu ve kinh thien van va hoat đong quan sat thien van sau đo, cung chien thang chung cuoc cua thuyet Kopernik truoc thuyet đia tam.
Cac nha thien van hoc khac nhu Giovanni Domenico Cassini (1625–1712) va Giovanni Schiaparelli (1835–1910) co nhieu kham pha quan trong ve he Mat troi. Trong toan hoc, Joseph Louis Lagrange (ten khai sinh la Giuseppe Lodovico Lagrangia, 1736–1813) hoat đong tich cuc truoc khi roi Y. Fibonacci (khoang 1170–1250) va Gerolamo Cardano (1501–76) tao ra cac tien bo can ban trong toan hoc. Luca Pacioli thiet lap ke toan cho the gioi. Nha vat ly hoc Enrico Fermi (1901–54) lanh đao mot nhom tai Chicago đe phat trien lo phan ung hat nhan đau tien va cung noi tieng vi nhieu đong gop khac cua ong cho vat ly hoc, nhu đong phat trien thuyet luong tu va la mot trong cac nhan vat chu chot trong viec tao ra vu khi hat nhan. Ong cung voi Emilio G. Segre (1905–89, kham pha cac nguyen to tecneti va astatin, va phan proton), Bruno Rossi (1905–93, tien phong trong buc xa vu tru va thien van hoc tia X) va mot so nha vat ly hoc Y bi buoc phai roi khoi Y trong thap nien 1930 do cac đao luat phat xit chong nguoi Do Thai.
Cac nha vat ly hoc noi bat khac: Amedeo Avogadro (noi tieng nhat vi đong gop vao thuyet phan tu, cu the la đinh luat Avogadro va hang so Avogadro), Evangelista Torricelli (phat minh ap ke), Alessandro Volta (phat minh pin đien), Guglielmo Marconi (phat minh radio), Ettore Majorana (kham pha hat Majorana), Carlo Rubbia (lanh đao nhom kham pha cac hat W va Z tai CERN). Ve sinh hoc, Francesco Redi la nguoi đau tien thach thuc thuyet tu sinh bang viec chung minh rang gioi bat nguon tu trung ruoi va ong mieu ta chi tiet 180 loai ky sinh, Marcello Malpighi thanh lap giai phau vi mo, Lazzaro Spallanzani tien hanh nghien cuu quan trong ve cac chuc nang than the, sinh san đong vat, va thuyet te bao. Camillo Golgi kham pha bo may Golgi, mo đuong cho viec thua nhan hoc thuyet neuron, Rita Levi-Montalcini kham pha he so phat trien te bao than kinh. Ve hoa hoc, Giulio Natta nhan giai Nobel cho cong trinh cua ba ve polyme cao. Giuseppe Occhialini kham pha phan ra pion hoac pi-meson vao nam 1947. Ennio de Giorgi giai bai toan Bernstein ve mat cuc tieu, va bai toan the ky XIX cua Hilbert ve quy tac giai phuong trinh vi phan rieng phan elip.


= Du lich =

Y tiep đon 50,7 trieu luot khach quoc te vao nam 2015, đung thu nam the gioi. Tong đong gop cua lu hanh va du lich vao GDP (bao gom cac tac đong lon hon ve đau tu, chuoi cung cap va thu nhap phat sinh) la 162,7 ty euro vao nam 2014 (10,1% GDP) va tao ra 1.082.000 viec lam truc tiep vao nam 2014 (4,8% tong so cong viec).
Y noi tieng voi cac tuyen du lich van hoa va moi truong, va so huu 53 di san the gioi tinh đen nam 2017, đung thu nhat toan cau. Milano la thanh pho đuoc tham quan nhieu thu sau tai chau Au va thu 14 the gioi, đon tiep binh quan 7,65 trieu luot khach quoc te vao nam 2016; con thu đo Roma lan luot xep thu 8 va 16, voi 7,12 trieu luot du khach quoc te. Ngoai ra, Venezia va Firenze cung nam trong 100 điem đen hang đau the gioi.
Cac canh quan đuoc tham quan nhieu nhat tai Y la Đau truong La Ma va Quang truong La Ma, Pompeii, Bao tang trien lam Uffizi, Bao tang trien lam Vien han lam Firenze, Castel Sant'Angelo, Cong vien Boboli, Venaria Reale, Bao tang Ai Cap Torino, Nha trien lam Borghese, Cung đien hoang gia Caserta, Bao tang Cenacolo Vinciano, Villa d'Este, Cung đien Pitti, Cac điem khai quat tai Herculaneum, Bao tang Khao co hoc Quoc gia Napoli, Nha tho nho Medici, Điem khai quat va bao tang Ostia Antica, Grotta Azzurra (đong mau lam), Bao tang Khao co Quoc gia Venezia, Ho Como va Nha trien lam my thuat Brera.


Nhan khau Đen cuoi nam 2013, Y co 60.782.668 cu dan. Mat đo dan so la 202 nguoi/km², cao hon hau het cac quoc gia Tay Au. Tuy nhien, phan bo dan cu khong đong đeu, khu vuc dan cu tap trung nhat la thung lung Po (chiem gan mot nua dan so toan quoc) va cac vung đo thi cua Roma va Napoli, trong khi cac vung rong lon nhu day Alpes va Appennini, cac cao nguyen Basilicata va đao Sardegna co dan cu rat thua thot.
Dan so Y tang gan gap đoi trong the ky XX, song mo hinh tang truong cuc ky khong đong đeu do di cu noi bo quy mo lon tu mien nam (con mang tinh nong thon) đen cac thanh pho cong nghiep tai mien bac, hien tuong nay dien ra do ket qua cua ky tich kinh te Y thap nien 1950–1960. Ty suat sinh va so ca sinh cao duy tri cho đen thap nien 1970, sau đo bat đau giam manh, dan đen dan so gia hoa nhanh chong. Đen cuoi thap nien 2000, mot phan nam nguoi Y tren 65 tuoi. Tuy nhien, trong nhung nam gan đay Y trai qua tang truong muc sinh đang ke. Tong ty suat sinh cung tang tu muc thap ky luc 1,18 tre moi phu nu vao nam 1995 len 1,41 vao nam 2008.
Tong ty suat sinh đuoc du kien đat 1,6–1,8 vao nam 2030.
Tu cuoi the ky XIX cho đen thap nien 1960, Y la mot quoc gia xuat cu hang loat. Giai đoan tu nam 1898 đen nam 1914 la đinh cao cua lan song nguoi Y tha huong, voi khoang 750.000 nguoi Y xuat cu moi nam. Co tren 25 trieu nguoi Y xuat cu va đay đuoc xem la cuoc di cu hang loat lon nhat trong lich su đuong đai. Ngay nay, co tren 4,1 trieu cong dan Y song tai nuoc ngoai, va co it nhat 60 trieu nguoi hoan toan hoac co mot phan nguon goc Y, nhieu nhat la tai Brasil, Argentina va Hoa Ky.

Cac vung đo thi lon


= Nhap cu =

Nam 2016, tai Y co khoang 5,05 trieu cu dan nuoc ngoai, chiem 8,3% tong dan so. So lieu nay bao gom hon nua trieu tre em sinh tai Y cua cong dan nuoc ngoai, tuc the he di dan thu hai, song loai tru nhung nguoi nuoc ngoai co đuoc quyen cong dan Y sau đo; Nam 2016, co khoang 201.000 nguoi nhan đuoc quyen cong dan Y (130.000 vao nam 2014). So lieu chinh thuc cung loai tru cac di dan bat hop phap, theo uoc tinh vao nam 2008 thi con so nay it nhat la 670.000.
Tu đau thap nien 1980, Y thay đoi tu mot xa hoi đong nhat ve ngon ngu va van hoa sang bat đau thu hut dong nguoi di cu nuoc ngoai voi quy mo đang ke. Sau khi buc tuong Berlin sup đo nam 1989, tiep đen la mo rong Lien minh chau Au vao nam 2004 va 2007, đa xuat hien cac lan song di cu quy mo lon đen tu cac quoc gia xa hoi chu nghia cu tai Đong Au (đac biet la Romania, Albania, Ukraina va Ba Lan). Mot nguon di dan cung quan trong ngang bang la cac quoc gia Bac Phi lan can (đac biet la Maroc, Ai Cap va Tunisia), voi so luong tang vot do ket qua cua Mua xuan A Rap tu nam 2011. Ngoai ra, gan đay ghi nhan gia tang nhap cu tu chau A-Thai Binh Duong (đang chu y la Trung Quoc va Philippines) va My Latinh.
Vao nam 2012, co khoang mot trieu cong dan Romania (khoang 10% trong so đo thuoc dan toc Di-gan) đang ky cu tru chinh thuc tai Y, la quoc gia đung đau ve luong nguoi nhap cu, tiep đen la nguoi Albania va Maroc. So luong nguoi Romania khong đang ky kho uoc tinh đuoc, song vao nam 2007 co nguon cho rang con so nay co the la nua trieu hoac cao hon. Tong cong, đen cuoi thap nien 2000, cu dan Y sinh tai nuoc ngoai đen tu: chau Au (54%), chau Phi (22%), chau A (16%), chau My (8%) va chau Đai Duong (0,06%). Phan bo di dan khong đong đeu o muc đo lon: 87% di dan song tai cac phan mien bac va mien trung, trong khi chi 13% song tai nua phia nam.


= Ngon ngu =

Tieng Y la ngon ngu chinh thuc cua Y. Theo uoc tinh co khoang 64 trieu nguoi noi tieng Y ban ngu va tong so nguoi noi tieng Y la khoang 85 trieu, bao gom nhung nguoi su dung no nhu ngon ngu thu hai. Y co nhieu phuong ngu/ngon ngu khu vuc;, tuy nhien viec thiet lap mot he thong giao duc quoc gia đa dan đen suy giam tinh đa dang ve cac ngon ngu đuoc noi tai Y trong the ky XX. Su tieu chuan hoa đuoc mo rong hon vao thap nien 1950 va 1960 do tang truong kinh te va su noi len cua truyen thong đai chung va truyen hinh (đai quoc gia RAI giup thiet lap tieng Y tieu chuan).
12 ngon ngu thieu so lich su đuoc cong nhan theo phap ly: Albania, Catalan, Đuc, Hy Lap, Slovenia, Croatia, Phap, Franco-Provencal, Friuli, Ladin, Occitan va Sardegna (đao luat so 482 ngay 15 thang 12 nam 1999). Tieng Phap co vi the đong chinh thuc tai Thung lung Aosta du tren thuc te tieng Franco-Provencal đuoc noi pho bien hon tai đay. Tieng Đuc co vi the đong chinh thuc tai Nam Tirol, con tieng Ladin cung co đia vi nhu vay tai mot so noi cua Nam Tirol va tinh Trentino lang gieng. Tieng Slovenia đuoc cong nhan chinh thuc tai cac tinh Trieste, Gorizia va Udine.
Do nhap cu đang ke trong thoi gian gan đay, mot luong lon cu dan Y co ban ngu khong phai la tieng Y. Theo Vien Thong ke Quoc gia Y, tieng Romania la ngon ngu me đe pho bien nhat trong so cu dan nuoc ngoai tai Y: Gan 800.000 nguoi noi tieng Romania nhu ngon ngu thu nhat (21,9% cu dan nuoc ngoai tu 6 tuoi tro len). Cac ngon ngu me đe pho bien khac la A Rap (tren 475.000 nguoi; 13,1% cu dan nuoc ngoai), Albanian (380.000 nguoi) va Tay Ban Nha (255.000 nguoi). Mot so ngon ngu nuoc ngoai khac đuoc noi tai Y la Ukraina, Hindi, Ba Lan va Tamil.


= Ton giao =

Cong giao La Ma la ton giao lon nhat tai Y, song khong con la quoc giao ke tu nam 1985. Nam 2021, ty le nguoi Y tu xac đinh ban than la tin đo Co Đoc giao đat 85,0%. Y cung la quoc gia co so dan theo đao Cong giao lon nhat chau Au voi hon 55 trieu tin huu.
Toa Thanh co tham quyen đoi voi giao phan Roma, gom co chinh phu trung uong va toan the Giao hoi Cong giao La Ma, trong đo co nhieu co quan can thiet cho quan ly. Ve phuong dien ngoai giao, Toa Thanh đuoc cong nhan theo phap luat quoc te la mot thuc the co chu quyen, do Giao hoang lanh đao va ong cung la giam muc Roma. Du thuong đuoc goi la "Vatican", song Toa Thanh khong phai la thuc the tuong tu voi nha nuoc Thanh Vatican von chi ton tai tu 1929.

Cac tin nguong Co Đoc giao nho tai Y gom co Chinh thong giao Đong phuong va cac cong đong Tin Lanh khac. Nam 2021, uoc tinh co hon 2 trieu tin đo Chinh thong giao Đong phuong tai Y, chiem 3,5% dan so; 0,5 trieu tin đo Ngu Tuan va Phuc Am, 235.685 tin đo Nhan chung Jehovah, 30.000 tin đo Hoi Thanh Vaudes, 25.000 tin đo Co Đoc Phuc Lam, 22.000 tin đo Thanh huu Ngay sau cua Chua, 15.000 tin đo Bap-tit, 7,000 tin đo Luther, 4.000 tin đo Giam Ly (lien ket voi Giao hoi Vaudes).
Mot trong cac tin nguong ton giao thieu so đuoc co co so lau nhat tai Y la Do Thai giao, nguoi Do Thai hien dien tai La Ma co đai tu truoc khi Jesus sinh ra. Trong nhieu the ky, Y hoan nghenh nhung nguoi Do Thai bi truc xuat tu cac quoc gia khac, đac biet la Tay Ban Nha. Tuy nhien, do hau qua cua Holocaust, khoang 20% nguoi Do Thai Y thiet mang. Su kien nay cung voi di cu dien ra truoc va sau Chien tranh the gioi thu hai, khien cho chi con lai mot cong đong Do Thai nho gom 28.400 nguoi tai Y.
Đi cung voi nhap cu gia tang trong cac thap nien gan đay la gia tang cac tin nguong phi Co Đoc. Nam 2010, co 1,6 trieu nguoi Hoi giao tai Y, chiem 2,6% dan so. Ngoai ra, con co tren 200.000 tin đo cac tin nguong co nguon goc tu tieu luc đia An Đo, trong đo co 70.000 tin đo Sikh giao voi 22 gurdwara khap nuoc Y, 70.000 tin đo An Đo giao, va 50.000 tin đo Phat giao. Theo uoc tinh, co 4.900 tin đo Baha'i tai Y vao nam 2005.
Nham bao ve tu do ton giao, nha nuoc Y phan chia phan thue thu nhap cho cac cong đong ton giao đuoc cong nhan chinh thuc, theo mot che đo goi la tam phan nghin (Otto per mille). Cac khoan quyen gop đuoc cho phep gui đen cac cong đong Co Đoc giao, Do Thai giao, Phat giao va An Đo giao; tuy nhien Hoi giao bi loai tru vi khong co cong đong Hoi giao nao ky giao uoc voi nha nuoc Y. Nguoi đong thue neu khong muon tien cua minh tai tro cho mot ton giao thi se gop phan cua ho cho he thong phuc loi nha nuoc.


= Giao duc =

Giao duc tai Y đuoc mien phi va la đieu bat buoc đoi voi tre em tu 6 đen 16 tuoi, va gom co nam cap: nha tre (scuola dell'infanzia, truoc goi la asilo), truong tieu hoc (scuola primaria, truoc goi la scuola elementare), truong so trung hoc (scuola secondaria di primo grado, truoc goi la scuola media), truong cao trung hoc (scuola secondaria di secondo grado, truoc goi la scuola superiore) va đai hoc (universita).
Giao duc tieu hoc keo dai trong tam nam, hoc sinh tiep nhan giao duc co ban ve tieng Y, tieng Anh, toan hoc, khoa hoc tu nhien, lich su, đia ly, nghien cuu xa hoi, the duc, nghe thuat thi giac va am nhac. Giao duc trung hoc keo dai trong 5 nam, gom ba loai hinh truong hoc theo truyen thong co cac muc han lam khac nhau: liceo chuan bi cho hoc sinh hoc tap tai bac đai hoc voi cac chuong trinh giang day co đien hoac khoa hoc, trong khi istituto tecnico va Istituto professionale chuan bi cho hoc sinh giao duc nghe nghiep. Nam 2012, giao duc trung hoc Y đuoc đanh gia thap hon mot chut so voi binh quan cua OECD, co cai tien manh me va đeu đan ve ket qua khoa hoc va toan hoc ke tu nam 2003; tuy nhien co khoang cach rong giua hai mien, truong hoc tai mien bac co thanh tich tot hon đang ke trung binh toan quoc (nam vao hang tot nhat the gioi trong mot so mon), con cac truong mien nam co ket qua kem hon nhieu.
Giao duc đai hoc tai Y gom cac đai hoc cong lap, đai hoc tu thuc, cung cac truong cao cap (Scuola Superiore Universitaria) co danh tieng va co chon loc, chang han nhu Scuola Normale Superiore di Pisa. Nam 2019, co 33 truong đai hoc Italy đuoc xep hang trong danh sach 500 truong đai hoc hang đau the gioi, la so luong lon thu ba o chau Au sau Vuong quoc Anh va Đuc. Đai hoc Bologna, đuoc thanh lap vao nam 1088, la truong đai hoc lau đoi nhat, cung nhu la mot trong nhung co so giao duc hang đau o Y va chau Au. Cac truong đai hoc khac nhu Bocconi University, Universita Cattolica del Sacro Cuore, LUISS, Polytechnic University of Turin, Polytechnic University of Milan, Sapienza University of Rome va University of Pisa cung đuoc xep hang la trong so nhung truong tot nhat the gioi.


= Y te =

Nha nuoc Y đieu hanh mot he thong y te cong cong pho quat ke tu nam 1978. Tuy nhien, y te đuoc cung cap cho toan the cong dan va cu dan theo mot he thong cong-tu hon hop. Khu vuc cong la Servizio Sanitario Nazionale, đuoc to chuc duoi quyen Bo Y te va đuoc quan ly tren co so phan quyen cap vung. Chi tieu y te tai Y chiem 9,2% GDP toan quoc vao nam 2012, rat sat binh quan cua OECD la 9,3%. Vao nam 2000, Y đuoc xep hang co he thong y te tot thu hai the gioi, va thanh tich y te tot thu hai the gioi.
Tuoi tho du tinh cua nguoi Y la 80 nam đoi voi nam gioi va 85 nam đoi voi nu gioi theo so lieu nam 2016, xep hang sau the gioi. So sanh voi cac quoc gia phuong Tay khac, Y co muc beo phi nguoi lon tuong đoi thap (duoi 10%), co le la nho loi ich suc khoe tu che đo an Đia Trung Hai. Ty le nguoi hut thuoc la hang ngay la 22% vao nam 2012, giam tu 24,4% vao nam 2000 song van hon mot chut binh quan OECD. Hut thuoc tai cac noi cong cong nhu quan bar, nha hang, cau lac bo đem va van phong bi han che trong cac phong thong gio đac biet ke tu nam 2005. Nam 2013, UNESCO đua bua an Đia Trung Hai vao danh sach Danh sach di san van hoa phi vat the cua Y (ben khoi xuong) cung mot so quoc gia khac nam ven bien Đia Trung Hai.


Van hoa Y trai qua nhieu the ky phan chia ve chinh tri va đia ly cho đen khi thong nhat vao nam 1861, do đo phat trien mot nen van hoa đac trung, đuoc đinh hinh boi vo so cac phong tuc khu vuc va cac trung tam quyen luc va bao tro cap đia phuong. Vao thoi Trung co va Phuc hung, mot so trieu đinh canh tranh đe thu hut cac kien truc su, nghe si va hoc gia gioi nhat, qua đo san sinh di san lon ve cac cong trinh ky niem, hoi hoa, am nhac va van hoc.
Y co 53 di san the gioi UNESCO tinh đen nam 2017, đung đau the gioi, va co cac bo suu tap phong phu ve nghe thuat, van hoa va van hoc tu nhieu giai đoan khac nhau. Quoc gia nay tung cung voi Phap la 2 trung tam van hoa nghe thuat cua the gioi, co anh huong van hoa rong rai tren the gioi, cung mot phan la do co nhieu nguoi Y xuat cu sang cac quoc gia khac trong lan song di dan. Hon the, ve tong the Y co 100.000 cong trinh ky niem cac the loai (bao tang, cung đien, toa nha, tuong, nha tho, nha trung bay nghe thuat, biet thu, đai phun nuoc, nha lich su va tan tich khao co hoc).


= Kien truc =
Y co phong cach kien truc rat rong va đa dang, khong the chi xac đinh theo giai đoan ma con phai theo khu vuc, do Y bi phan chia thanh nhieu nha nuoc khu vuc cho đen nam 1861. Đieu nay tao ra tinh đa dang cao đo va pham vi chiet trung trong thiet ke kien truc.
Y noi tieng vi co thanh tuu kien truc đang ke, nhu xay dung cac khung vom, mai vom, va cac cau truc tuong tu vao thoi La Ma co đai, lap nen phong trao kien truc Phuc hung vao cuoi the ky XIV đen the ky XVI, va la que huong cua kien truc Palladio, mot phong cach xay dung truyen cam hung cho cac phong trao nhu kien truc Tan co đien, va anh huong đen cac thiet ke ma gioi quy toc tren khap the gioi dung đe xay nha vung thon da cua ho, đang chu y la tai Anh, Uc va Hoa Ky tu cuoi the ky XVII đen đau the ky XX. Y co mot so cong trinh tinh te nhat cua kien truc phuong Tay, nhu Đau truong La Ma, Nha tho chinh toa Milano, Nha tho chinh toa Firenze, Thap nghieng Pisa va cac thiet ke toa nha tai Venezia.
Kien truc Y cung co anh huong rong đen kien truc the gioi. Kien truc su nguoi Anh Inigo Jones đuoc truyen cam hung tu thiet ke cua cac toa nha va thanh thi Y, đa đua cac y tuong kien truc Phuc hung Y ve nuoc Anh the ky XVII, lay cam hung tu Andrea Palladio. Ngoai ra, kien truc Italianate (kieu Y) pho bien o nuoc ngoai ke tu the ky XIX, đuoc su dung đe mo ta cong trinh kien truc tai nuoc ngoai đuoc xay theo mot phong cach Y, đac biet la phong theo kien truc Phuc hung.


= Nghe thuat thi giac =

Lich su nghe thuat thi giac Y la bo phan quan trong cua lich su hoi hoa phuong Tay. My thuat La Ma chiu anh huong tu Hy Lap va phan nao co the cho la mot hau due cua hoi hoa Hy Lap co đai. Tuy nhien, hoi hoa La Ma co cac đac trung đoc đao quan trong. Cac buc hoa La Ma duy nhat con lai la cac buc tranh tuong, nhieu tac pham la trong cac biet thu tai vung Campania thuoc mien nam. Cac buc tranh nay co the nhom thanh bon "phong cach" hoac giai đoan chinh va co the bao gom cac mau đau tien ve trompe-l'œil (đanh lua thi giac), gia phoi canh, va canh quan thuan tuy.
Tranh bang tro nen pho bien hon trong giai đoan Romanesque, chiu anh huong manh cua hinh tuong Byzantine. Vao khoang giua the ky XIII, my thuat Trung co va hoi hoa Gothic tro nen hien thuc hon, khi bat đau quan tam đen mieu ta the tich va phoi canh tai Y voi Cimabue va sau đo la hoc tro cua ong, Giotto. Tu thoi Giotto tro đi, đoi voi sang tac, cac hoa si gioi nhat cung tro nen tu do va sang tao hon nhieu. Ho đuoc nhin nhan la hai đai su phu Trung co ve hoi hoa trong van hoa phuong Tay.

Thoi ky Phuc hung Y đuoc nhieu nguoi cho la thoi đai hoang kim cua hoi hoa; đai khai trai dai tu the ky XIV đen giua the ky XVII voi anh huong đang ke vuot ra ngoai bien gioi nuoc Y hien đai. Cac hoa si Y nhu Paolo Uccello, Fra Angelico, Masaccio, Piero della Francesca, Andrea Mantegna, Filippo Lippi, Giorgione, Tintoretto, Sandro Botticelli, Leonardo da Vinci, Michelangelo Buonarroti, Raffaello, Giovanni Bellini va Tiziano Vecelli đua hoi hoa len tam cao hon thong qua su dung phoi canh, nghien cuu giai phau va can xung cua con nguoi, va thong qua đo ho phat trien mot su tinh te chua tung co trong cac ky thuat ve va son. Michelangelo la mot nha đieu khac tich cuc tu khoang 1500 đen 1520, cac đai kiet tac cua ong gom co David, Pieta, Moses. Cac nha đieu khac Phuc hung noi tieng khac gom Lorenzo Ghiberti, Luca Della Robbia, Donatello, Filippo Brunelleschi va Andrea del Verrocchio.
Trong cac the ky XV va XVI, Phuc hung toan thinh dan đen noi len mot kieu my thuat cach đieu đuoc goi la truong phai kieu cach. Thay cho bo tri can bang va tiep can hop ly ve phoi canh, nhung nguoi kieu cach tim kiem tinh on đinh, tinh xao, va ho nghi. Khuon mat va đieu bo khong lo so cua Piero della Francesca va Cac trinh nu cua Raffaello điem tinh bi thay the bang bieu cam lo lang cua Pontormo va cuong đo cam xuc cua El Greco. Trong the ky XVII, trong so cac hoa si vi đai nhat cua Baroque Y co Caravaggio, Annibale Carracci, Artemisia Gentileschi, Mattia Preti, Carlo Saraceni va Bartolomeo Manfredi. Sang the ky XVIII, Rococo Y chu yeu lay cam hung tu Rococo Phap, do Phap la quoc gia sang lap phong cach đac thu nay, voi cac nghe si nhu Giovanni Battista Tiepolo va Canaletto. Đieu khac tan co đien Y tap trung vao cac khia canh duy tam cua phong trao, voi cac tuong khoa than cua Antonio Canova.
Trong the ky XIX, cac hoa si lon cua phong cach lang man Y la Francesco Hayez, Giuseppe Bezzuoli va Francesco Podesti. Truong phai an tuong đuoc đua tu Phap sang Y boi nhom Macchiaioli, dan đau la Giovanni Fattori va Giovanni Boldini; truong phai hien thuc boi Gioacchino Toma va Giuseppe Pellizza da Volpedo. Trong the ky XX, voi chu nghia vi lai chu yeu thong qua cac tac pham cua Umberto Boccioni va Giacomo Balla, Y lai noi len thanh mot quoc gia san sinh tien hoa my thuat trong hoi hoa va đieu khac. Chu nghia vi lai thanh cong nho cac buc hoa truu tuong cua Giorgio de Chirico, ong co anh huong manh đen chu nghia sieu thuc va cac the he nghe si đi theo.


= Van hoc va san khau =
Van hoc Y bat đau sau khi thanh lap Roma vao nam 753 TCN. Van hoc Roma hay Latinh, đa va van co anh huong cao đo tren the gioi, voi nhieu nha van, nha tho, triet gia va su gia, nhu la Pliny Gia, Pliny Tre, Vergilius, Horace, Propertius, Ovidius va Livius. Nguoi La Ma cung noi tieng vi truyen thong truyen khau, tho, kich va ngu luc. Trong nhung nam đau cua the ky XIII, Francesco d'Assisi đuoc cac nha phe binh van hoc nhin nhan la nha tho Y đau tien, voi bai ca ton giao Khuc ca Mat troi.

Mot tieng noi khac cua Y bat nguon tai Sicilia. Trong trieu đinh cua Hoang đe Friedrich II, la nguoi cai tri Vuong quoc Sicilia trong nua đau the ky XIII, tho tru tinh phong theo cac the thuc va đe tai Provencal đuoc viet bang mot phien ban tinh te cua tho ngu đia phuong. Quan trong nhat trong cac nha tho nay la Giacomo da Lentini, ong phat minh the tho sonnet, song tac gia sonnet noi tieng nhat thoi ky đau la Petrarca.
Guido Guinizelli đuoc cho la nguoi lap ra Dolce Stil Novo, truong phai nay đa đua them mot chieu huong triet hoc vao tho tinh truyen thong. Su thau hieu tinh yeu moi nay, bieu thi bang mot phong cach em diu, thanh khiet, co anh huong đen Guido Cavalcanti va nha tho Firenze Dante Alighieri, Dante la nguoi lap co so cho tieng Y hien đai; tac pham vi đai cua ong la Than khuc, đuoc nhan đinh nam trong cac tac pham van hoc loi lac nhat đuoc sang tac tai chau Au vao thoi Trung co. Hon nua, nha tho con phat minh the tho kho terza rima.
Hai nha van vi đai nhat trong the ky XIV la Francesco Petrarca va Giovanni Boccaccio tim ra va phong theo cac tac pham thoi co đai, va tu duong nhan cach nghe thuat cua minh. Petrarca đat đuoc danh tieng thong qua bo suu tap tho Il Canzoniere. Tho tinh cua Petrarca giu vai tro lam mau trong nhieu the ky. Co anh huong ngang bang la Decameron cua Boccaccio, la mot trong cac bo suu tap pho bien nhat ve truyen ngan tung đuoc viet.

Cac tac gia Phuc hung Y sang tac mot so tac pham quan trong, Quan Vuong cua Niccolo Machiavelli la mot trong cac bai tieu luan noi tieng nhat the gioi ve khoa hoc chinh tri va triet hoc hien đai, trong đo le phai thuc su quan trong hon bat ky tu tuong truu tuong nao. Tac pham quan trong khac cua giai đoan nay la Orlando Furioso cua Ludovico Ariosto, phan mo rong cua tac pham lang man con do dang Orlando Innamorato cua Matteo Maria Boiardo, co le la bai tho co tinh than thuong vo vi đai nhat tung đuoc viet. Tac pham đoi thoai Il Cortegiano cua Baldassare Castiglione mo ta tu tuong cua quy ong trieu đinh hoan hao va cua ve đep tam hon. Nha tho tru tinh Torquato Tasso trong La Gerusalemme liberata viet mot su thi Co Đoc giao, su dung the thuc ottava rima, chu y đen cac quy tac đong nhat cua Aristoteles.
Giovanni Francesco Straparola va Giambattista Basile lan luot sang tac Le piacevoli notti (1550–1555) va Lo cunto de li cunti/Pentamerone (1634), ho cho in mot so ban truyen co tich đau tien đuoc biet đen tai chau Au. Vao đau the ky XVII, mot so kiet tac van hoc đuoc tao ra, nhu bai tho than thoai keo dai L'Adone cua Giambattista Marino. Giai đoan Baroque cung san sinh van xuoi khoa hoc de hieu cua Galileo, cung nhu La citta del Sole (thanh pho Mat troi) cua Tommaso Campanella mo ta ve mot xa hoi hoan hao do triet gia-tu si cai tri. Đen cuoi the ky XVII, cac vien si Arcadia bat đau mot phong trao nham khoi phuc tinh đon gian va tinh gian di co đien cho tho, nhu trong cac vo kich melo cua Metastasio. Đen the ky XVIII, nha soan kich Carlo Goldoni tao ra cac vo kich đay kich tinh, nhieu vo phac hoa tang lop trung luu đuong thoi.

Chu nghia lang man trung hop voi mot so tu tuong cua Risorgimento- phong trao ai quoc co ket qua la thong nhat ve chinh tri va tu do cho Y khoi su chi phoi cua ngoai bang. Cac nha van Y đi theo chu nghia lang man vao đau the ky XIX. Thong nhat nuoc Y đuoc bao truoc boi cac nha tho Vittorio Alfieri, Ugo Foscolo va Giacomo Leopardi. I promessi sposi (phoi ngau hua hon) cua nha van lang man hang đau tai Y Alessandro Manzoni la tieu thuyet lich su Y đau tien ca ngoi cac gia tri Co Đoc giao ve tu phap va Thuong đe, va no đuoc cho la tieu thuyet bang tieng Y noi tieng nhat va đuoc đoc nhieu nhat.
Đen cuoi the ky XIX, mot phong trao van hoc hien thuc mang ten Verismo giu mot vai tro lon trong van hoc Y; Giovanni Verga va Luigi Capuana la cac nhan to chinh. Trong cung giai đoan, Emilio Salgari viet cac tac pham phieu luu hanh đong va la mot nha tien phong ve khoa hoc vien tuong, ong cho phat hanh loat tieu thuyet Sandokan ve mot ke cuop bien hu cau tren khap bien Đong. Mot phong trao goi la chu nghia vi lai anh huong đen van hoc Y vao đau the ky XX. Filippo Tommaso Marinetti viet Manifesto del Futurismo (tuyen ngon chu nghia vi lai), keu goi su dung ngon ngu va phep an du đe ton vinh toc đo, tinh nang đong, va tinh manh liet cua thoi ky may moc.
Cac nhan vat van hoc hien đai la Gabriele D'Annunzio, nha tho dan toc chu nghia Giosue Carducci đoat giai Nobel nam 1906, nha van hien thuc Grazia Deledda đoat giai Nobel nam 1926, tac gia san khau hien đai Luigi Pirandello vao nam 1936, nha van truyen ngan Italo Calvino vao nam 1960, cac nha tho Salvatore Quasimodo vao nam 1959 va Eugenio Montale vao nam 1975, Umberto Eco vao nam 1980, va tac gia trao phung va san khau Dario Fo vao nam 1997. Tieu thuyet Nhung cuoc phieu luu cua Pinocchio nam 1883 cua Carlo Collodi la tac pham co đien cho thieu nhi noi danh nhat cua mot tac gia Y va la sach phi ton giao đuoc dich nhieu nhat tren the gioi. Cac triet gia Y xuat sac gom co Cesare Beccaria, Giordano Bruno, Benedetto Croce, Marsilio Ficino va Giambattista Vico.
San khau Y co nguon goc tu truyen thong La Ma va no lai chiu anh huong manh tu nguoi Hy Lap; giong nhieu the loai van hoc khac, cac nha soan kich La Ma co xu huong phong theo va dich lai tu nguoi Hy Lap. Chang han, Phaedra cua Seneca dua tren tac pham cua Euripides, va nhieu hai kich cua Plautus la ban dich truc tiep tu cac tac pham cua Menander. Trong the ky XVI va vao đen the ky XVIII, Commedia dell'arte la mot the loai san khau ung tac, va van đuoc trinh dien cho đen nay. Cac đoan kich rong se dung mot san khau ngoai troi va tao ra su thich thu bang cac hinh thuc tung hung, nhao lon, va đac trung hon la cac vo kich hai huoc dua tren trinh dien cua mot nhan vat, goi la canovaccio.


= Am nhac =

Tu dan gian cho đen co đien, am nhac luon giu mot vai tro quan trong trong van hoa Y. Cac nhac cu gan voi am nhac co đien nhu piano va violon đuoc phat minh tai Y, va nhieu the loai am nhac co đien đang thinh hanh nhu giao huong, concerto va sonata co the truy nguon goc đen cac phat kien cua am nhac Y the ky XVI va XVII.
Cac nha soan nhac noi tieng cua Y gom co cac nha soan nhac thoi Phuc hung (the ky XV–XVII) Palestrina va Monteverdi, cac nha soan nhac thoi Baroque (1600–1760) Scarlatti, Corelli va Vivaldi, cac nha soan nhac thoi co đien (1730–1820) Paganini va Rossini, va cac nha soan nhac thoi lang man (1815–1910) Verdi va Puccini. Cac nha soan nhac hien đai cua Y nhu Berio va Nono đa chung to vi the quan trong trong phat trien am nhac the nghiem va đien tu. Truyen thong am nhac co đien van co vi the manh tai Y, minh chung la danh tieng cua vo so cac nha hat opera nhu La Scala tai Milano va San Carlo tai Napoli, va cac nghe si trinh dien nhu nghe si piano Maurizio Pollini va sau nay la giong nam cao Luciano Pavarotti, song nguoi Y cung đuoc tan thuong khong kem ve phat trien san khau am nhac đuong đai.

Y noi tieng trong vai tro la noi khai sinh cua opera. Opera Y đuoc cho la hinh thanh vao đau the ky XVII, tai cac thanh pho nhu Mantova va Venezia. Ve sau, cac tac pham va cac vo opera đuoc soan ra boi cac nha soan nhac nguoi Y ban đia trong the ky XIX va đau the ky XX, nhu Rossini, Bellini, Donizetti, Verdi va Puccini, nam vao hang noi tieng nhat tung đuoc viet va hien nay chung đuoc trinh dien trong cac nha hat opera khap the gioi. Nha hat opera La Scala tai Milano noi danh khi nam vao hang xuat sac nhat the gioi. Cac ca si opera Y noi tieng gom co Enrico Caruso va Alessandro Bonci.
Jazz đuoc truyen sang Y vao đau thap nien 1920, no co đuoc cho đung rat manh me tai Y, va van pho bien bat chap cac chinh sach bai ngoai cua che đo phat xit. Ngay nay, cac trung tam noi tieng nhat ve nhac jazz tai Y la Milano, Roma va Sicilia. Sau đo, Y đi tien phong ve phong trao progressive rock va pop vao thap nien 1970, co cac ban nhac nhu PFM, Banco del Mutuo Soccorso, Le Orme, Goblin va Pooh. Trong giai đoan nay cung dien ra đa dang hoa đien anh Y, va cac phim cua xuong Cinecitta co cac ban dan be phuc hop cua cac nha soan nhac nhu Ennio Morricone. San khau hip hop Y bat đau vao đau thap nien 1990 voi bo đoi Articolo 31, chu yeu chiu anh huong cua East Coast rap.
Y cung la mot quoc gia quan trong trong qua trinh phat trien cua disco va nhac đien tu, disco Y co đac điem la am thanh vi lai va su dung thuong xuyen synthesiser va trong may, la mot trong cac the loai nhac nhay đien tu som nhat, cung voi cac dang chau Au cua disco ngoai Euro disco ra (ve sau anh huong đen mot so the loai nhu Eurodance va Nu-disco). Cac DJ va remixer noi tieng cua Y gom Benny Benassi, Gigi D'Agostino, va Gabry Ponte, thanh vien cua nhom Eiffel 65.
Cac nha san xuat nhu Giorgio Moroder, nguoi tung thang ba giai Oscar, co anh huong lon đen buoc phat trien cua nhac dance đien tu. Ngay nay, nhac pop Y đuoc bieu dien thuong nien trong Nhac hoi Sanremo, co vai tro la nguon cam hung cho cuoc tranh tai ca hat Eurovision, va Le hoi Hai the gioi tai Spoleto. Cac ca si nhu Mina, Andrea Bocelli, Laura Pausini, Eros Ramazzotti va Tiziano Ferro đuoc quoc te ton vinh.


= Đien anh =

Lich su đien anh Y bat đau mot vai thang sau khi anh em nha Lumiere bat đau cac cuoc trien lam hinh anh đong. Bo phim đau tien cua Y keo dai trong vai giay, the hien Giao hoang Leo XIII ban phuc cho may quay. Nganh đien anh Y ra đoi trong khoang giua nam 1903 va 1908 voi ba cong ty: Societa Italiana Cines, Ambrosio Film va Itala Film. Cac cong ty khac nhanh chong tiep buoc tai Milano va tai Napoli. Trong mot thoi gian ngan, cac cong ty đau tien nay đat đuoc chat luong san pham kha, va cac bo phim nhanh chong đuoc ban ra ben ngoai nuoc Y. Đien anh sau đo đuoc Benito Mussolini su dung, ong cho lap xuong phim Cinecitta tru danh tai Roma đe san xuat phim tuyen truyen phat xit cho đen Chien tranh the gioi thu hai.
Sau chien tranh, đien anh Y đuoc cong nhan va đuoc xuat khau rong rai cho đen khi xay ra mot cuoc suy thoai nghe thuat khoang thap nien 1980. Cac đao dien phim Y noi tieng trong giai đoan nay gom co Vittorio De Sica, Federico Fellini, Sergio Leone, Pier Paolo Pasolini, Luchino Visconti, Michelangelo Antonioni, Ettore Scola va Roberto Rossellini; Fellini đuoc cong nhan la mot trong cac nha lam phim vi đai nhat va co anh huong nhat moi thoi đai. Cac bo phim quy bau phai ke đen nhu Ladri di biciclette (ke trom xe đap), La dolce vita (cuoc song ngot ngao), 8½, Il buono, il brutto, il cattivo (Thien, ac, ta) va C'era una volta il West (Thuo ay o mien Vien Tay). Giua thap nien 1940 đen đau thap nien 1950 la thoi cuc thinh cua phim tan hien thuc, phan anh đieu kien yeu kem cua nuoc Y thoi hau chien.

Do Y phat trien thinh vuong hon vao thap nien 1950, mot dang tan hien thuc goi la tan hien thuc mau hong đuoc tiep buoc, sau đo la cac the loai phim khac nhu "guom va dep/peplum" voi cac phim cao boi Y, chung pho bien trong cac thap nien 1960 va 1970. Cac dien vien nhu Sophia Loren, Giulietta Masina va Gina Lollobrigida tro thanh ngoi sao đien anh quoc te trong giai đoan nay. Cac cau chuyen tinh ai giat gan kieu Y, con goi la giallo, đuoc san xuat boi cac đao dien nhu Mario Bava va Dario Argento trong thap nien 1970, chung cung anh huong đen the loai kinh di tren the gioi. Trong nhung nam gan đay, man anh Y chi thinh thoang moi đuoc quoc te chu y, voi cac bo phim nhu La vita e bella (Cuoc song tuoi đep) cua đao dien Roberto Benigni, Il Postino (nguoi đua thu) voi Massimo Troisi, La grande bellezza (Đoi song thuong luu) cua đao dien Paolo Sorrentino va Call Me by Your Name cua Luca Guadagnino
Xuong phim Cinecitta hien la co so san xuat phim va truyen hinh lon nhat tai chau Au luc đia va la trung tam cua đien anh Y, la noi san xuat mot luong lon phim ban ve chay nhat tai Y, va la mot trong cac cong đong san xuat phim lon nhat the gioi. Trong thap nien 1950, mot so tac pham quoc te đuoc san xuat tai xuong phim nay khien cho Roma đuoc menh danh la "Hollywood tren dong Tevere". Xuong tham gia san xuat tren 3.000 tac pham, trong đo 90 phim đuoc đe cu mot giai Oscar va 47 phim đa chien thang, tu mot so tac pham kinh đien đien anh đen cac phim đoat giai gan đay (nhu Ben-Hur, Cleopatra, Romeo va Juliet, The English Patient (Benh nhan nguoi Anh), Gladiator (Vo si giac đau), The Passion of the Christ (Cuoc thuong kho cua Giesu) va Gangs of New York) (Bang đang New York).
Y la quoc gia nhan đuoc nhieu giai nhat trong hang muc phim ngoai ngu hay nhat cua giai Oscar, tung thang 14 giai, 3 giai đac biet va 31 đe cu. Tinh đen nam 2016, cac phim Y cung tung gianh đuoc 12 giai Canh co vang cua Lien hoan phim Cannes (đung thu hai), 11 giai Su tu vang va 7 giai Gau vang.


= The thao =

Mon the thao pho bien vuot troi tai Y la bong đa. Đoi tuyen bong đa quoc gia Y (biet danh Gli Azzurri – "Thien thanh") nam trong so cac đoi tuyen thanh cong nhat the gioi voi bon chuc vo đich Giai vo đich bong đa the gioi (1934, 1938, 1982 va 2006). Cac cau lac bo cua Y xep thu hai chau luc ve so cup chau Au gianh đuoc. Giai bong đa cau lac bo hang cao nhat cua Y la Serie A, giai đuoc xep hang tot thu tu tai chau Au va co hang trieu nguoi ham mo khap the gioi theo doi.
Cac mon the thao đong đoi pho bien khac tai Y bao gom bong chuyen, bong ro va rugby. Cac đoi tuyen bong chuyen quoc gia Y cua nam va nu thuong đuoc đanh gia nam vao hang manh nhat the gioi. Thanh tich tot nhat cua đoi tuyen bong ro quoc gia Y la huy chuong vang tai giai vo đich chau Au nam 1983 va 1999, va huy chuong đong tai The van hoi nam 2004. Lega Basket Serie A đuoc nhan đinh rong rai la mot trong cac giai đau canh tranh nhat tai chau Au. Rugby union co muc pho bien cao, đac biet la tai mien bac, đoi tuyen quoc gia cua Y tranh tai tai giai vo đich Sau nuoc, va thuong xuyen thi đau tai giai rugby the gioi. Đoi tuyen bong chuyen nam quoc gia Y tung gianh đuoc ba giai vo đich the gioi trong ba ky lien tiep 1990, 1994 va 1998 va tung gianh ba huy chuong bac tai The van hoi nam 1996, 2004, 2016.
Y cung co truyen thong lau dai va thanh cong trong cac mon the thao ca nhan. Đua xe đap la mon the thao rat quen thuoc tai đay. Y la nuoc gianh chien thang nhieu thu hai sau Bi trong giai vo đich the gioi UCI. Giro d'Italia la mot giai đua xe đap đuoc to chuc vao thang 5 hang nam, đay la mot trong ba giai lon cung voi Tour de France va Vuelta a Espana, moi giai keo dai khoang ba tuan. Truot tuyet đo doc cung rat pho bien tai Y, va quoc gia Nam Au nay la mot điem truot tuyet pho bien quoc te, voi cac khu nghi duong truot tuyet. Cac van đong vien truot tuyet cua Y đat đuoc thanh tich tot tai The van hoi Mua đong, Giai vo đich truot tuyet đo đeo the gioi, va Giai vo đich the gioi. Co nhieu nguoi Y đi theo mon quan vot, đay la mon the thao đuoc choi nhieu thu tu trong nuoc. Y Mo rong hinh thanh vao nam 1930 va la mot trong cac giai đau quan vot danh gia nhat the gioi. Cac van đong vien quan vot chuyen nghiep cua Y tung vo đich Davis Cup vao nam 1976 va Fed Cup vao nam 2006, 2009, 2010 va 2013. Đua xe cung la mon the rat pho bien tai Y, cac tay đua moto cua quoc gia nay vuot troi ve so lan vo đich MotoGP. Scuderia Ferrari cua Y la đoi đua lau nam nhat, cung la đoi đua co so lan vo đich giai Cong thuc 1 nhieu nhat.
Y co lich su thanh cong tai The van hoi, tham gia đai hoi tu ky đau tien va gop mat trong 47/48 lan to chuc. Tinh đen nam 2016, Cac van đong vien Y gianh đuoc 577 huy chuong tai cac ky the van hoi mua he, va 114 huy chuong tai cac ky the van hoi mua đong, tong cong đat 691 huy chuong voi 243 huy chuong vang, xep thu 6 ve tong so huy chuong. Y tung đang cai The van hoi Mua he 1960 tai Roma, The van hoi Mua đong 1956 tai Cortina d'Ampezzo, The van hoi Mua đong 2006 tai Torino va sap toi se to chuc The van hoi Mua đong 2026 tai Milano va Cortina d'Ampezzo.


= Thoi trang =

Thoi trang Y co truyen thong lau dai, va đuoc nhin nhan thuoc vao hang quan trong va noi tieng nhat the gioi. Milano, Firenze va Roma la cac thu phu thoi trang lon cua Y. Theo xep hang nam 2013 cua Global Language Monitor, Roma xep thu sau toan cau con Milano xep thu 12. Mot so nhan hieu thoi trang lon cua Y la Gucci, Armani, Prada, Versace, Dolce & Gabbana, cung cac nhan hieu khac chung đuoc đanh gia la nam trong so cac hang thoi trang tinh te nhat tren the gioi. Tap chi thoi trang Vogue Italia đuoc cho la mot trong cac tap chi thoi trang co danh tieng nhat tren the gioi.
Y cung xuat sac trong linh vuc thiet ke, đang chu y la thiet ke noi that, thiet ke kien truc, thiet ke cong nghiep va thiet ke đo thi. Quoc gia nay san sinh mot so nha thiet ke noi that noi tieng nhu Gio Ponti va Ettore Sottsass, va cac cum tu tieng Y nhu "Bel Disegno" va "Linea Italiana" đa gia nhap tu vung cua nganh thiet ke noi that. May giat va tu lanh cua Zanussi la cac vi du ve hang hoa trang va noi that co đien cua Y, hay la sofa "New Tone" cua Atrium, va tu sach kieu hau hien đai cua Ettore Sottsass, lay cam hung tu bai hat "Stuck Inside of Mobile with the Memphis Blues Again" cua Bob Dylan. Ngay nay, Milano va Torino la cac thanh pho đung đau toan quoc ve thiet ke kien truc va thiet ke cong nghiep. Milano co hoi cho thiet ke lon nhat chau Au mang ten la Fiera Milano. Milano cung co cac su kien va đia điem thiet ke va lien quan đen kien truc voi quy mo lon, nhu "Fuori Salone" va Salone del Mobile, va la noi sinh song cua cac nha thiet ke nhu Bruno Munari, Lucio Fontana, Enrico Castellani va Piero Manzoni.


= Am thuc =

Am thuc Y phat trien qua nhieu the ky bien đong ve xa hoi va chinh tri, co nguon goc tu the ky IV TCN. Ban than am thuc Y chiu anh huong manh tu am thuc Etrusca, Hy Lap co đai, La Ma co đai, Byzantine va Do Thai. Cac bien đoi đang ke dien ra cung voi su kien kham pha Tan the gioi, khi co nhieu mat hang đuoc truyen đen Y nhu khoai tay, ca chua, ot chuong va ngo, ngay nay chung la trung tam cua am thuc Y song tu the ky XVIII ve truoc van chua đu so luong. Am thuc Y đuoc chu y do co tinh đa dang vung mien, nhieu khac biet ve vi, va đuoc cho la mot trong cac nen am thuc pho bien nhat the gioi, co anh huong manh o nuoc ngoai.
Cac dang đo an Đia Trung Hai la co so cua am thuc Y, phong phu ve mi ong, ca, rau qua va co đac trung la cuc ky đon gian va đa dang, nhieu mon an chi co bon đen tam nguyen lieu. Qua trinh nau nuong cua nguoi Y dua chu yeu vao chat luong cua nguyen lieu thay vi chuan bi cong phu. Cac mon an va cong thuc che bien thuong bat nguon tu truyen thong đia phuong va gia đinh thay vi đuoc cac đau bep tao ra, do đo nhieu phuong phap thich hop cho nau nuong tai nha, đay la mot trong cac ly do chinh đang sau viec am thuc Y ngay cang pho bien tren toan cau, tu chau My đen chau A. Cac nguyen lieu va mon an bien đoi nhieu theo khu vuc.
Mot yeu to chu chot cho thanh cong cua am thuc Y la no phu thuoc nhieu vao cac san pham truyen thong; Y co nhieu đac san truyen thong nhat đuoc bao ho theo phap luat Lien minh chau Au. Pho mat, salumi va ruou vang la cac bo phan chinh cua am thuc Y, voi nhieu bien hoa theo khu vuc va chi dan bao ho đia ly, va cung voi ca phe (đac biet la espresso) tao thanh mot phan rat quan trong cua van hoa sanh an Y. Cac mon trang mieng co truyen thong lau dai trong viec ket hop cac huong vi đia phuong nhu cam chanh, ho tran va hanh đao voi cac loai pho mat ngot nhu mascarpone va ricotta hoac cac vi ngoai lai nhu cacao, vani, que. Gelato, tiramisu va cassata nam trong so cac mon trang mieng va banh ngot noi tieng nhat cua Y.


Xem them Lich su Y
Van hoa Y
Am thuc Y


Chu thich Đoc them Hacken, Richard. "History of Italy: Primary Documents". EuroDocs: Harold B. Lee Library: Brigham Young University. Truy cap ngay 6 thang 3 nam 2010.
"FastiOnline: A database of archaeological excavations since the year 2000". International Association of Classical Archaeology (AIAC). 2004–2007. Truy cap ngay 6 thang 3 nam 2010.
Hibberd, Matthew. The media in Italy (McGraw-Hill International, 2007)
Sarti, Roland, ed. Italy: A reference guide from the Renaissance to the present (2004)
Sassoon, Donald. Contemporary Italy: politics, economy and society since 1945 (Routledge, 2014)
"Italy History – Italian History Index" (bang tieng Y va English). European University Institute, The World Wide Web Virtual Library. 1995–2010. Ban goc luu tru ngay 15 thang 8 nam 2021. Truy cap ngay 6 thang 3 nam 2010.{{Chu thich web}}:  Quan ly CS1: ngon ngu khong ro (lien ket)


Lien ket ngoai Italia tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Y tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Trang thong tin chinh phu
Trang chinh thuc cua Nghi vien Y
Trang chinh thuc cua Tong thong Y
Giao duc bac cao tai Y cho sinh vien quoc te
Cac cong vien quoc gia va khu vuc tai Y
Trang du lich chinh thuc cua Y Luu tru ngay 20 thang 5 nam 2016 tai Wayback Machine
Trang tin cua Bo Kinh te va Tai chinh
Y tren BBC News
Muc “Italy” tren trang cua CIA World Factbook.
Y Luu tru ngay 16 thang 12 nam 2008 tai Wayback Machine tren UCB Libraries GovPubs
Y tren DMOZ
Y tren Encyclopædia Britannica
Y tai trang thong tin cua OECD
Y tren trang thong tin cua Lien minh chau Au
 Wikimedia Atlas cua Italy
 Du lieu đia ly lien quan đen Y tai OpenStreetMap
Key Du bao phat trien cho Y tu International Futures