Bach Ly He hay Ba Ly He (tieng Trung: 百里奚; binh am: Baili Xi, ?-?), con đuoc goi la Ngu Co đai phu (五羖大夫) la mot chinh tri gia noi tieng, tuong quoc (te tuong) cua nuoc Tan thoi Xuan Thu trong lich su Trung Quoc.


Luu vong cac nuoc Khong ro nam sinh va nam mat cua Bach Ly He. Mot so tai lieu co cho rang gia toc Bach Ly cua ong xuat phat tu vung Đong bac di cu ve Uyen ap cua nuoc So. Mot so tai lieu khac chep ong la nguoi nuoc Ngu.
Bach Ly He đa đuoc sinh ra trong thoi ky Xuan Thu, thoi ky co su hon loan noi bo lon o Trung Quoc. Mac du tai nang, ong xuat than tu mot gia đinh rat ngheo va khong the thi tho tiem nang cua minh cho đen thoi gian ong o đo tuoi 30. Sau nhieu loi đong vien tu nguoi vo cua minh, ong roi nha đe tim kiem co hoi thuan loi hon va hy vong thuc đay tham vong su nghiep cua minh.
Theo su ky Tu Ma Thien, quyen 5, Tan ban ki, Bach Ly He co luc o nuoc Te muon theo Cong Ton Vo Tri. Luc đo, chinh quyen nuoc Te tham nhung va ong khong co tien đe hoi lo cac quan chuc. Chang bao lau, ong đa su dung het tat ca tien bac cua minh va buoc phai an xin tren đuong pho. Ong quen nguoi ban moi la Kien Thuc (蹇叔), Bach Ly He nghe theo loi can ngan cua Kien Thuc va thoat nan (do sau nay Vo Tri lai bi nguoi nuoc Te giet). Sau đo ong sang nha Chu, đinh theo giup Vuong Tu Đoi, cung bi Kien Thuc can ngan, Bach Ly He cung nghe theo. Qua nhien sau nay Tu Đoi lam loan va bi giet, Bach Ly He do khong theo Tu Đoi nen thoat nan.
Sau đo Bach Ly He sang nuoc Ngu đinh lam đai phu. Kien Thuc lai can gian nhung lan nay ong khong đong y. Sau đo, nam 655 TCN, Tan Hien cong đem quan diet nuoc Ngu. Bach Ly He bi quan nuoc Tan bat đem ve. Tan Hien cong sai ong lam nguoi hau con gai minh la Muc Doanh.


Ve Tan lam thuong khanh Cung nam 655 TCN, Tan Muc cong sang nuoc Tan, hoi cuoi Muc Doanh lam phu nhan. Bach Ly He cung theo Muc Doanh ve nuoc Tan.
Giua đuong, Bach Ly He bo tron sang đat Uyen, bi dan bien gioi nuoc So bat đuoc va giam giu. Tan Muc cong nghe Bach Ly He la nguoi hien tai, ben sai nguoi sang chuoc ve nuoc, nhung so nguoi nuoc So biet ong la nguoi gioi ma khong cho chuoc, nen chi dung nam tam da de đe chuoc. Nguoi nuoc So bang long cho chuoc. Bach Ly He đuoc ve nuoc Tan. Nam đo ong đa hon 70 tuoi.
Tan Muc cong đich than ra đon Bach Ly He, lap tuc phong thich ong, va cung ban quoc su suot ba ngay. Sau đo, vua Tan phong ong lam Thuong khanh, cai quan quoc chinh, goi la Ngu Co đai phu (Ngu Co tuc la nam tam da de). Bach Ly He lai tien cu Kien Thuc voi Tan Muc cong, tu nhan minh khong sanh đuoc voi Kien Thuc. Tan Muc cong ben đi nghenh tiep Kien Thuc ve Tan, phong lam Thuong đai phu.
Tan Hien cong ep chet the tu Than Sinh va đuoi hai nguoi con khac la Trung Nhi va Di Ngo ra nuoc ngoai, lap con nho la He Te lam the tu. Nam 651 TCN, Tan Hien cong qua đoi, nuoc Tan lai sinh loan, He Te bi giet chet. Di Ngo o nuoc Luong cau xin Tan Muc cong giup minh, hua sau khi len ngoi se dang nam thanh Ha Tay cho Tan. Tan Muc cong ben sai Bach Ly He đua Di Ngo ve Tan, lap lam vua tuc Tan Hue cong.
Tuy nhien sau khi Tan Hue cong len ngoi lai khong chiu dang nop Ha Tay. Đen nam 647 TCN, nuoc Tan bi mat mua, phai sai su sang Tan xin ban thoc. Bach Ly He lai khuyen Tan Muc cong giup thoc vi vua Tan chi ghet vua Tan, nhung dan nuoc Tan khong co loi. Tan Muc cong nghe theo, chuyen thoc tu đat Ung (kinh đo nuoc Tan) đen Giang đo ban cho nuoc Tan.
Nam 628 TCN, Tan Van cong qua đoi. Tan Muc cong nhan vua Tan moi mat ben đinh đanh nuoc Trinh la thuoc quoc cua Tan, vi co nguoi muon ban nuoc ben sang noi voi Tan Muc cong nen tap kich nuoc Trinh vi Trinh đang so ho phong bi. Tan Muc cong hoi y Bach Ly He va Kien Thuc nhung hai ong khuyen khong nen. Nhung vua Tan khong nghe loi, sai Manh Minh (con Bach Ly He),Tay Khat Thuat (con trai Kien Thuc) va em cua Thuat la Kien Binh (tu Bach At)  đi đanh nuoc Trinh. Bach Ly He va Kien Thuc ua nuoc mat khoc. Tan Muc cong noi gian, hoi nguyen do. Bach Ly He va Kien Thuc noi rang do minh khong con gap đuoc con nua nen khoc. Bach Ly He lai bao con rang lan nay đi đanh Trinh va Tan se that bai. Qua nhien sau đo, ca ba tuong bi quan nuoc Tan bat, tuy nhien lai đuoc tha ve.
Bach Ly He cung voi Kien Thuc, bo đoi nay đa đong mot vai tro quan trong trong viec giup Tan Muc cong đua nuoc Tan tu vi tri mot chu hau xa xoi heo lanh o phia Tay bac Trung Quoc vuon len đia vi ba chu thoi Xuan Thu, tro thanh mot trong Ngu ba. Song khiem nhuong, tan tuy, khoan dung voi dan, ong đuoc nguoi đoi sau ca tung.
Sau khong ro Bach Ly He mat nam nao va tho bao nhieu tuoi. Su sach xac nhan ong hoat đong tu thoi Te Vo Tri nam 686 TCN đen khoang nam 628 TCN thoi Tan Muc cong, tat ca gan 60 nam.


Đanh gia Su ky Tu Ma Thien co chep lai nhung loi binh luan cua đoi sau ve Bach Ly He nhu sau:

Tan la nuoc nho, nhung co chi lon. Tuy no o noi heo lanh nhung chinh tri cua no đung đan. Tan Muc cong cung Bach Ly He ban chinh su suot ba ngay, roi trao quyen chinh cho ong ta. Neu lam nhu the thi nghiep ba van con nho đay. (loi nhan xet cua Khong Tu)
"Ngu Co đai phu que o đat Kinh, nghe tin Tan Muc cong la vua hien, muon yet kien nhung đi khong co tien, phai ban minh cho nguoi khach o Tan, mac ao coc chan de. Đuoc mot nam, Tan Muc cong biet đen, cat nhac tu duoi mieng trau ma đat tren đau tram ho, nuoc Tan khong ai dam oan trach. Lam te tuong sau bay nam, phia đong đanh Trinh, ba lan lap vua nuoc Tan, mot lan cuu hoa nuoc So, thi hanh giao hoa o trong bo coi, lam cho nguoi đat Ba đen nop đo cong, đuc ban ra cac chu hau va cac ro Nhung đeu theo phuc. Do Du nghe vay, đen cua thuyet xin yet kien. Ngu Co đai phu lam tuong nuoc Tan, luc met khong ngoi xe, luc nang khong che long, đi o trong nuoc khong co xe tuy tung, khong co nguoi mang giao mac ho ve, cong lao ghi vao su sach, đuc hanh luu lai đoi sau. Khi Ngu Co đai phu chet, trai gai nuoc Tan chay nuoc mat, tre con khong ca hat, nguoi gia gao khong ho, đuc cua Ngu Co đai phu la nhu the." (loi nhan xet cua Trieu Luong, khi so sanh ong voi Thuong Uong).


Anh huong trong van hoa dan gian Trong nghe thuat Đan ca tai tu cua Mien Nam Viet Nam co ban to Tu Đai Oan do nhac su Tran Quang Quon sang tac, loi đau tien ong viet cho the đieu nay mang ten Ba Ly He, chinh la lay đien tich cua nhan vat lich su nay vay, bai hat nay đa gan lien voi ten tuoi cua nghe nhan dan gian Bach Hue.


Xem them Tan Muc cong
Ngu (nuoc)
Kien Thuc
Manh Minh Thi
Tan Hue cong


Chu thich