Chi la mot nguyen to hoa hoc trong bang tuan hoan hoa hoc viet tat la Pb (Latin: Plumbum) va co so nguyen tu la 82. Chi co hoa tri pho bien la II, co khi la IV. Chi la mot kim loai mem, nang, đoc hai va co the tao hinh. Chi co mau trang xanh khi moi cat nhung bat đau xin mau thanh xam khi tiep xuc voi khong khi. Chi dung trong xay dung, pin sac, đan, va la mot phan cua nhieu hop kim. Chi co so nguyen to cao nhat trong cac nguyen to ben.
Khi tiep xuc o mot muc đo nhat đinh, chi la chat đoc đoi voi đong vat cung nhu con nguoi. No gay ton thuong cho he than kinh va gay ra roi loan nao. Tiep xuc o muc cao cung gay ra roi loan mau o đong vat. Giong voi thuy ngan, chi la chat đoc than kinh tich tu trong mo mem va trong xuong. Nhiem đoc chi đa đuoc ghi nhan tu thoi La Ma co đai, Hy Lap co đai, va Trung Quoc co đai.


Lich su Chi tung đuoc su dung pho bien hang ngan nam truoc do su phan bo rong rai cua no, de chiet tach va de gia cong. No de dat mong va de uon cung nhu de nung chay. Cac hat chi kim loai co tuoi 6400 TCN đa đuoc tim thay o Catalhoyuk, Tho Nhi Ky ngay nay. Vao đau thoi ky đo đong, chi đuoc su dung cung voi antimon va asen.
Nha san xuat chi lon nhat truoc thoi ky cong nghiep la nen kinh te La Ma, voi san luong hang nam 80.000 tan, đac biet chung la phu pham cua qua trinh nung chay bac. Hoat đong khai thac mo cua La Ma dien ra o Trung Au, Anh thuoc La Ma, Balkans, Hy Lap, Tieu A; rieng o Hispania chiem 40% san luong toan cau.
Cac ong chi La Ma thuong kham len phu hieu cua cac hoang đe La Ma. Đuong ong dan nuoc bang chi o Tay Latin co the đa đuoc duy tri vuot qua thoi ky Theodoric Đai đe toi tan thoi Trung Co. Mot so thoi chi La Ma tuong trung cho lich su khai thac chi Derbyshire va trong lich su cong nghiep cua cac trung tam kinh te o Anh khac. Nguoi La Ma cung su dung chi nong chay đe giu cac chan tru sat gan ket voi cac khoi đa voi lon o cac nha tho nhat đinh. Trong gia kim thuat, chi tung đuoc cho la kim loai co nhat va lien quan đen Sao Tho. Cac nha gia kim thuat su dung bieu tuong cua Sao Tho (♄) đe am chi chi.
Ky hieu cua chi Pb la chu viet tat tu ten tieng Latin plumbum nghia la kim loai mem; co nguon goc tu plumbum nigrum ("plumbum mau đen"), trong khi plumbum candidum (nghia la "plumbum sang mau") la thiec.


Tinh chat vat ly Chi co mau trang bac va sang, be mat cat con tuoi cua no xi nhanh trong khong khi tao ra mau toi. No la kim loai mau trang xanh, rat mem, de uon va nang, va co tinh dan đien kem so voi cac kim loai khac. Chi co tinh chong an mon cao, va do thuoc tinh nay, no đuoc su dung đe chua cac chat an mon (nhu acid sulfuric). Do tinh de dat mong va chong an mon, no đuoc su dung trong cac cong trinh xay dung nhu trong cac tam phu ben ngoai cac khoi lop. Chi kim loai co the lam cung bang cach them vao mot luong nho antimon, hoac mot luong nho cac kim loai khac nhu calci.
Chi dang bot chay cho ngon lua mau trang xanh. Giong nhu nhieu kim loai, bo chi rat min co kha nang tu chay trong khong khi. Khoi đoc phat ra khi chi chay.


Tinh chat hoa hoc Cac dang oxy hoa khac nhau cua chi de dang bi khu thanh kim loai. Vi du nhu khi nung PbO voi cac chat khu huu co nhu glucose. Mot hon hop oxide va sulfide chi nung cung nhau cung tao thanh kim loai.

2 PbO + PbS → 3 Pb + SO2
Chi kim loai chi bi oxy hoa o be ngoai trong khong khi tao thanh mot lop chi oxide mong, chinh lop oxide nay lai la lop bao ve chi khong bi oxy hoa tiep. Chi kim loai khong phan ung voi cac acid sulfuric hoac clohydric. No hoa tan trong acid nitric giai phong khi nito oxide va tao thanh dung dich chua Pb(NO3)2.

3 Pb + 8 H+ + 8 NO−3 → 3 Pb2+ + 6 NO−3 + 2 NO + 4 H2O
Khi nung voi cac nitrat cua kim loai kiem, chi bi oxy hoa thanh PbO, va kim loai kiem nitrat. PbO đac trung cho muc oxy hoa +2 cua chi. No hoa tan trong acid nitric va acetic tao thanh cac dung dich co kha nang ket tua cac muoi cua chi sulfat, Chromiat, cacbonat (PbCO3), va Pb3(OH)2(CO3)2. Chi sulfide cung co the đuoc ket tua tu cac dung dich acetat. Cac muoi nay đeu rat kem hoa tan trong nuoc. Trong so cac muoi halide, iodide la it hoa tan hon bromide, va bromide it hoa tan hon chloride.
Chi(II) oxide cung hoa tan trong cac dung dich hydroxide kim loai kiem đe tao thanh muoi plumbit tuong ung.

PbO + 2 OH− + H2O → Pb(OH)2−4
Clo hoa cac dung dich muoi tren se tao ra chi co trang thai oxy hoa +4.

Pb(OH)2−4 + Cl2 → PbO2 + 2 Cl− + 2 H2O
Chi dioxide la mot chat oxy hoa manh. Muoi clo o trang thai oxy hoa nay kho đuoc tao ra va de bi phan huy thanh chi(II) chloride va khi clo. Muoi iodide va bromide cua chi(IV) khong ton tai. Chi dioxide hoa tan trong cac dung dich hydroxide kim loai kiem đe tao ra cac muoi plumbat tuong ung.

PbO2 + 2 OH− + 2 H2O → Pb(OH)2−6
Chi cung co trang thai oxy hoa tron lan giua +2 va +4, đo la chi đo (Pb3O4).
Chi de dang tao thanh hop kim đong mol voi kim loai natri, hop kim nay phan ung voi cac alkyl halide tao thanh cac hop chat huu co kim loai cua chi nhu tetraethyl chi.


= Cac phuc chat voi clo =
Cac hop chat chi(II) tao mot loat cac phuc chat voi ion chloride, voi su hinh thanh cua chung lam thay đoi su an mon hoa hoc cua chi. Qua trinh nay se han che kha nang hoa tan cua chi trong moi truong man.


= Cac bieu đo pha hoa tan cua chi =

Chi(II) sulfat co kha nang hoa tan kem, nhu the hien tren bieu đo pha khi them SO42− vao dung dich 0,1 M Pb2+. pH cua dung dich la 4,5, va khi lon hon gia tri đo, nong đo Pb2+ co the khong bao gio đat đen 0,1 M do su tao thanh Pb(OH)2. Quan sat su hoa tan cua Pb2+ giam 10.000 lan khi SO42− đat đen 0,1 M.

Khi them chloride vao co the lam giam kha nang hoa tan cua chi, mac du trong dung dich giau chloride (nhu aqua regia) thi chi co the hoa tan tro lai o dang anion phuc-clo.


Đong vi Mot đong vi phan ra tu phong xa pho bien la 202Pb, co chu ky ban ra la 53.000 nam.
Tat ca cac đong vi cua chi, tru chi 204, co the đuoc tim thay o dang cac san pham cuoi cua qua trinh phan ra phong xa cua cac nguyen to nang hon nhu urani va thori.


Phan bo Chi kim loai co ton tai trong tu nhien nhung it gap. Chi thuong đuoc tim thay o dang quang cung voi kem, bac, va (pho bien nhat) đong, va đuoc thu hoi cung voi cac kim loai nay. Khoang chi chu yeu la galena (PbS), trong đo chi chiem 86,6% khoi luong. Cac dang khoang chua chi khac nhu cerussite (PbCO3) va anglesite (PbSO4).


= Che bien quang =

Hau het quang chi chua it hon 10% chi, va cac quang chua it nhat 3% chi co the khai thac co hieu qua kinh te. Quang đuoc nghien va co đac bang tuyen noi bot thong thuong đat đen 70% hoac hon. Cac quang sulfide đuoc thieu ket chu yeu tao ra chi oxide va mot hon hop sulfat va silicat cua chi va cac kim loai khac co trong quang.
Chi oxide tu qua trinh thieu ket đuoc khu trong lo cao bang than coc. Qua trinh nay chuyen hau het chi thanh dang kim loai. Ba lop khac tach biet nhau trong qua trinh nay va noi len đinh cua chi kim loai. Chung la xi (silicat chua 1,5% chi), matte (sulfide chua 15% chi), va speiss (asenua cua sat va đong). Cac chat thai nay chua chi, kem, cadmi, va bismuth o cac muc ham luong co the đuoc thu hoi mot cach co kinh te.
Chi kim loai tao ra tu cac qua trinh thieu ket va lo cao van chua mot ham luong đang ke cac tap chat asen, antimon, bismuth, kem, đong, bac va vang. Dung dich nong chay đuoc xu ly trong lo lua quat voi khong khi, hoi nuoc va luu huynh đe oxy hoa cac tap chat, tru bac, vang va bismuth. Cac tap chat đa bi oxy hoa se bi loai bo khi chung noi len đinh.
Hau het cac quang chi chua mot luong đang ke bac, va kim loai nong chay cung chua bac o dang tap chat. Bac kim loai cung nhu vang bi loai ra va đuoc thu hoi bang phuong phap Parkes.
Chi sau khi đuoc tach bac ra se tiep tuc loai bo bismuth bang phuong phap Betterton-Kroll bang cach xu ly hon hop chi voi calci va magnesi kim loai đe loai bo bismuth.
Chi rat tinh khiet co the đuoc thu hoi bang qua trinh đien phan chi nong chay theo phuong phap Betts. Phuong phap đien phan nay su dung anot la chi khong tinh khiet va catot la chi tinh khiet trong mot be đien phan voi chat đien li la chi fluorosilicat (PbSiF6) va acid hexafluorosilicic (H2SiF6).


= San xuat va tai che =

San xuat va tieu thu chi đang tang tren toan the gioi. Tong san luong hang nam vao khoang 8 trieu tan; khoang phan nua đuoc san xuat tu tai che. Đen nam 2008, cac nuoc san xuat chi dan đau la Uc, Trung Quoc, Viet Nam, Vuong Quoc Anh, Na Uy, Hoa Ky, Peru, Canada, Mexico, Thuy Đien, Morocco, Ai Cap, Nam Phi, Hi Lap, Iceland, Đuc, Han Quoc, Nga, Ao, Phan Lan, Đan Mach, Israel, An Đo, Ireland, Nhat Ban, Guatemala, Bi, Y, Phap, Tay Ban Nha, Bo Đao Nha, Brazil. Trung Quoc va Hoa Ky chiem hon phan nua san luong nguyen thuy (khong tinh tai che).
Đen nam 2010, 9,6 trieu tan chi đa đuoc san xuat, trong đo 4,1 trieu tan tu khai thac mo.
Voi toc đo su dung hien tai, nguon cung ung chi uoc tinh se can kiet trong vong 42 nam nua. Theo phan tich cua Lester Brown thi ong cho rang chi co the can kiet trong vong 18 nam nua neu toc đo su dung gia tang 2% moi nam. Đieu nay co the can đuoc xem xet lai khi tinh toi su quan tam moi đuoc phuc hoi trong viec tai che, va tien bo nhanh trong cong nghe te bao nhien lieu.


Ung dung Chi la thanh phan chinh tao nen ac quy, su dung cho xe.
Chi đuoc su dung nhu chat nhuom trang trong son.
Chi su dung nhu thanh phan mau trong trang men đac biet la tao mau đo va vang.
Chi dung lam cac tam ngan đe chong phong xa hat nhan.
Chi thuong đuoc su dung trong nhua PVC


Anh huong đen suc khoe Chi la mot kim loai đoc co the gay ton hai cho he than kinh, đac biet la o tre em va co the gay ra cac chung roi loan nao va mau. Ngo đoc chi chu yeu tu đuong thuc an hoac nuoc uong co nhiem chi; nhung cung co the xay ra sau khi vo tinh nuot phai cac loai đat hoac bui nhiem chi hoac son goc chi. Tiep xuc lau ngay voi chi hoac cac muoi cua no hoac cac chat oxy hoa manh nhu PbO2) co the gay benh than, va cac con đau bat thuong giong nhu đau bung. Đoi voi phu nu mang thai, khi tiep xuc voi chi o muc cao co the bi say thai. Tiep xuc lau dai va lien tuc voi chi lam giam kha nang sinh san va sinh duc o nam gioi. Thuoc giai hoac đieu tri nhiem đoc chi la dimercaprol va succimer.

Su quan tam đen vai tro cua chi trong viec giam nhan thuc o tre em đa pho bien rong rai viec giam su dung no (tiep xuc voi chi lien quan đen giam kha nang hoc). Hau het cac truong hop ham luong chi trong mau cao o nguoi lon lien quan đen noi lam viec. Ham luong chi trong mau cao lien quan voi tuoi day thi o be gai. Anh huong cua chi cung lam giam vinh vien kha nang nhan thuc cua tre em khi tiep xuc o muc cuc ky thap.
Trong suot the ky XX, viec su dung chi lam chat tao mau trong son đa giam manh do nhung moi nguy hiem tu ngo đoc chi, đac biet la o tre em. Vao giua thap nien 1980, co su thay đoi đang ke trong cach thuc cham dut su dung chi. Hau het su thay đoi nay la ket qua cua su tuan thu cua nguoi tieu dung My voi cach quy tac moi truong đa lam giam đang ke hoac loai han viec su dung chi trong cac san pham khac pin nhu xang, son, chi han, va he thong nuoc. Su dung chi đang đuoc Lien minh chau Au cat giam theo chi thi RoHS. Chi van co the đuoc tim thay voi luong co the gay hai trong gom lam tu cat, vinyl (su dung lam ong va phan cach đien cua day đien), va đong đuoc san xuat tai Trung Quoc. Giua nam 2006 va 2007, cac đo choi tre em san xuat tai Trung Quoc đa bi thu hoi, nguyen nhan co ban la son chua chi đuoc su dung đe tao mau cho san pham.
Cac muoi chi đuoc su dung trong men gom đoi khi gay ngo đoc, khi cac nuoc uong co tinh acid nhu nuoc ep trai cay, đa lam ro ri cac ion chi ra khoi men. Chi(II) axetat đa tung đuoc đe quoc La Ma su dung đe lam cho ruou ngot hon, va mot so nguoi xem đay la nguyen nhan cua chung mat tri cua mot so hoang đe La Ma.
Chi lam o nhiem đat cung la mot van đe can quan tam, vi chi co mat trong cac mo tu nhien va cung co the đi vao đat thong qua su ro ri tu gasoline cua cac bon chua duoi mat đat hoac cac dong thay cua son chua chi hoac tu cac nguon cua cac nganh cong nghiep su dung chi.
Chi trong khong khi co the bi hit vao hoac an sau khi no lang đong. No bi hap thu nhanh chong vao mau va đuoc tin la co anh huong đen he than kinh trung uong, tim mach, than, va he mien dich.


= Đac điem sinh hoa cua ngo đoc chi =
Trong co the nguoi, chi uc che tong hop porphobilinogen synthase va ferrochelatase, chong lai su hinh thanh ca hai chat porphobilinogen va ket hop voi sat tao thanh protoporphyrin IX, giai đoan cuoi cung trong su tong hop heme. Qua trinh nay lam cho su tong hop heme khong hieu qua va sau đo lam microcytic anemia. O cac muc thap hon, no co vai tro tuong tu nhu calci, can thiep vao cac kenh ion trong qua trinh truyen dan than kinh. Đay la mot trong nhung co che ma theo đo no can thiep vao nhan thuc. Nhiem đoc chi cap tinh đuoc chua tri bang cach su dung dinatri calci edetat: la calci chelat cua muoi dinatri cua acid ethylene-diamine-tetracetic (EDTA). Chat nay co ai luc lon voi chi hon la calci va do đo tao ra chi chelat bang cac trao đoi ion. Chat nay sau đo đuoc bai tiet qua đuong tieu, trong khi calci con lai la vo hai.


= Ro ri chi tu cac be mat kim loai =
Bieu đo Pourbaix ben duoi cho thay chi de an mon trong moi truong citrat hon trong moi truong khong tao phuc. Phan trung tam cua bieu đo cho thay rang kim loai chi bi oxy hoa de dang trong moi truong citrat hon la trong nuoc thong thuong.


Tham khao Đoc them Keisch, B.; Feller, R. L.; Levine, A. S.; Edwards, R. R. (1967). "Dating and Authenticating Works of Art by Measurement of Natural Alpha Emitters". Science. Quyen 155 so 3767. tr. 1238–1242. Bibcode:1967Sci...155.1238K. doi:10.1126/science.155.3767.1238. PMID 17847535.
Keisch, B (1968). "Dating Works of Art Through their Natural Radioactivity: Improvements and Applications". Science. Quyen 160 so 3826. tr. 413–415. Bibcode:1968Sci...160..413K. doi:10.1126/science.160.3826.413. PMID 17740234.
Keisch, B (1968). "Discriminating Radioactivity Measurements of Lead: New Tool for Authentication". Curator. Quyen 11 so 1. tr. 41–52. doi:10.1111/j.2151-6952.1968.tb00884.x.
Casas, Jose S.; Sordo, Jose, bien tap (2006). Lead Chemistry, Analytical Aspects. Environmental Impacts and Health Effects. Elsevier. ISBN 0-444-52945-4.


Lien ket ngoai Chi tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Lead tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Toxicological Profile for Lead (Update) Agency for Toxic Substances and Disease Registry (ATSDR). 2007. Atlanta, GA: U.S. Department of Health and Human Services, Public Health Service.
Chi tren DMOZ
Chemistry in its element podcast (MP3) from the Royal Society of Chemistry's Chemistry World: Lead
Lead-Free Wheels Luu tru ngay 30 thang 8 nam 2010 tai Wayback Machine
National Lead Free Wheel Weight Initiative| Waste Minimization|Wastes|US EPA