Banh trung thu la mot loai banh thuong đuoc an trong dip Trung thu co nguon goc tu Trung Quoc nhung cac nuoc, cac vung co nhung bien the khac nhau. O Viet Nam no đuoc chi cho loai banh nuong va banh deo co nhan ngot thuong đuoc dung trong dip Tet Trung thu. Banh trung thu thuong co dang hinh tron (đuong kinh khoang 10 cm) hay hinh vuong (chieu dai canh khoang 7–8 cm), chieu cao khoang 4–5 cm, khong loai tru cac kich co to hon, tham chi khong lo. Ngoai ra, banh trung thu con co nhieu kieu dang khac nhung pho bien hon la kieu lon me voi đan con, ca chep.


Tu nguyen Banh trung thu co ten goi trong tieng Trung la nguyet binh (tieng Trung: 月餅; Han-Viet: Nguyet binh; binh am: Yuebing), cung binh (宮餅) ,  tieu binh (小餅) va nguyet đoan (月團), tieng Anh la moon cake, nghia đen la banh mat trang.
Banh trung thu đien hinh la banh ngot tron, đuong kinh khoang 10 cm va thuong day tu 3 đen 4 cm, va thuong đuoc an o Trung Quoc. Nhan banh phong phu, thuong co vi ngot, đuoc lam tu đau đo hoac bot hat sen đuoc bao quanh boi lop vo mong (2 đen 3mm) va co the chua long đo trung vit muoi. Banh trung thu thuong đuoc an trong nem nho kem theo uong tra nong hoac ruou.
Ngay nay, theo thong le, cac doanh nhan va gia đinh se tang chung cho khach hang hoac nguoi than cua ho lam qua tang, giup thuc đay nhu cau ve banh trung thu cao cap.
Do anh huong cua van hoa Trung Quoc, Tet Trung thu cung cong đong nguoi chau A to chuc o cac khu vuc khac cua chau Au, chau My. Banh trung thu cung đuoc bay ban o cac nuoc phuong Tay nhu mot hinh thuc giao thoa van hoa tinh te.


Lich su = Tet Trung thu =
Le hoi đuoc lien ket chat che voi truyen thuyet cua Hang Nga - nu than Mat trang bat tu. Theo Kinh Le, mot cuon sach co cua Trung Quoc ghi lai cac phong tuc va nghi le, Hoang đe Trung Quoc nen hien te cho mat troi vao mua xuan va mat trang vao mua thu. Ngay 15 thang 8 am lich la ngay goi la Trung thu. Đem vao ngay 15 thang 8 am lich cung đuoc goi la "Đem cua mat trang".
Vi vai tro trung tam cua no trong le hoi Trung thu, banh trung thu van pho bien ngay ca trong nhung nam gan đay. Đoi voi nhieu nguoi, ho tao thanh mot phan trung tam cua trai nghiem le hoi Trung thu ma ngay nay thuong đuoc goi la 'Le hoi banh trung thu'.


= Thoi nha Minh =
Co mot cau chuyen dan gian ve su lat đo cua Đe che Mong Co đuoc tao đieu kien boi cac thong điep nhap lau trong banh trung thu.
Banh trung thu đuoc cac nha cach mang nha Minh su dung trong no luc lat đo cac nha cai tri Mong Co cua Trung Quoc vao cuoi trieu Nguyen. Y tuong đuoc cho la do Chu Nguyen Chuong va co van cua ong Luu Ba On nghi ra, nguoi đa truyen đi mot tin đon rang mot benh dich chet nguoi cua "Thieu binh ca" đa lan rong va đo la cach duy nhat đe ngan chan no la an banh trung thu đac biet. Giai thoai truyen lai rang, co mot lan Chu Nguyen Chuong an banh nuong. Sau khi can mot mieng, ong cho chiec banh vao mot cai bat roi đay lai va hoi Luu Ba On xem trong bat la thu gi. Luu đai than bam ngon tay roi thua: "Nua nhu mat troi, nua nhu trang, vua đuoc kim long can mot mieng, đo chinh la banh nuong". Sau khi mo chiec bat ra, qua nhien đo chinh la chiec banh nuong ma Chu Nguyen Chuong vua can do. Tu sau viec nay, Hoang đe ho Chu cang them trong dung va tin tuong Luu Ba On. Đieu nay đa thuc đay su phan phoi nhanh chong cua banh trung thu. Banh trung thu chua mot thong điep bi mat đieu phoi cuoc noi day cua nguoi Han vao ngay 15 thang 8 am lich.
Mot phuong phap khac đe an thong điep la in no len cac be mat cua banh trung thu (co goi bon chiec), nhu mot cau đo đon gian hoac la mot cau than chu. Đe đoc thong điep, moi trong bon chiec banh trung thu đuoc cat thanh bon phan. 16 manh ket qua đuoc ghep lai voi nhau đe tiet lo thong điep. Nhung mieng banh trung thu sau đo đuoc an đe pha huy thong điep.


Tu truyen thong đen hien đai Nhung loai banh trung thu truyen thong thuong gom co mot lop vo mong (be day khong qua 1 cm), lam bang bot mi, it huong vi, bao boc khoi nhan rat ngot va hoi co dau. So voi cac loai banh ngot phuong Tay, banh trung thu co đo ngot hon rat nhieu. Thoi xua, nhan banh thuong la nhung qua trung muoi tuong trung cho trang ram. Vi man cua trung muoi duong nhu "trung hoa" cho vi ngot cua cac nguyen lieu khac. Banh trung thu đuoc đem nuong sau khi đa đinh hinh.
O Trung Quoc, tren mat banh trung thu thuong in nhung chu mang thong điep tot lanh (nhu "song hy", "cat tuong"), hay ten cua co so san xuat. Ben canh đo la bieu tuong cua Mat Trang, Hang Nga, Tho Ngoc, hinh hoa la, nhu la su trang tri bo sung.
Banh trung thu hien đai phan lon la su cach tan kieu dang la nguyen lieu cua nhan banh. Neu nhu truyen thong lam nhan banh bang trung muoi thi bay gio no co the la đau xanh, khoai mon, jambon, cac huong lieu nhu: ca phe, so-co-la, matcha, tiramisu, cac loai trai cay v.v. Thap ky 1980 xuat hien cac kieu banh trung thu đuoc lam lanh (banh deo lanh). Nhung nam gan đay con xuat hien loai banh trung thu danh cho nguoi an kieng (banh trung thu chay).
Banh trung thu thuong đat hon nhieu so voi gia tri thuc cua no boi le viec san xuat va kinh doanh chi mang tinh thoi vu va thi truong phuc vu chi la nhung noi ma Tet Trung thu co tam anh huong lon nhu cac nuoc chau A nhu Trung Quoc, Đai Loan, Viet Nam, Singapore, Nhat Ban, Han Quoc.


Quy trinh lam banh Banh trung thu bao gom hai thanh phan co ban la vo banh va nhan banh, va tuy theo vo banh (lam bang bot mi hay bang bot gao, bot gao nep) cung nhu quy trinh che bien (lam chin bang lo nuong hay khong) ma nguoi ta lai chia thanh banh nuong va banh deo. Cac nguyen lieu lam nhan banh co the bao gom đau xanh, mut, xa xiu, lap xuong, trung muoi, đuong, dau an, mo lon, hat sen, hat dua v.v. Hien hat dua đe lam banh Trung thu cung co nhung moi lo ve viec gay hai suc khoe nen nguoi ta thay vao đo cac loai hat ngu coc khac nhu hat oc cho, hat mac ca, hat đieu, hat huong duong,...
Banh nuong co vo lam tu bot mi, nuoc đuong đun lan mach nha, dau an. Sau khi nan bot đa ngao bao quanh nhan banh, nguoi lam banh cho banh vao khuon ep roi đem banh nuong trong lo cho toi khi chin. Trong qua trinh nuong banh đuoc phet them long đo trung.
Banh deo co vo va nhan đeu đa đuoc lam chin tu truoc, ngoai ra cung thuong gap banh deo chay khong nhan. Bot vo banh đuoc lam tu gao nep rang ray min, chut huong lieu nhu vani hay nuoc hoa buoi, nuoc đuong. Nguoi lam banh ngao bot, bao nhan va đem ep trong khuon đa rac chut bot chong dinh. Sau khi thao khuon banh đa co the su dung đuoc ngay khong can bat cu bien phap che bien nao khac.


Banh trung thu tai mot so quoc gia chau A = Trung Quoc =

Trong phong tuc cua nguoi Trung Quoc, tet Trung thu con goi la tet đoan vien, thoi điem moi thanh vien trong gia đinh tu hop. Chinh boi vay banh trung thu cua Trung Quoc theo truyen thong thuong co hinh tron, tuong trung cho "đoan vien" va y nghia nay bat nguon tu đoi nha Minh. Banh thuong mang ten "banh trang", "banh mat trang" (月餅 "nguyet binh", Yuebing) Be mat banh thuong in cac chu ngu y tot lanh. Ngay nay, banh trung thu co nhieu hinh dang hon, bao gom ca hinh vuong, hinh cac con giong, va đuoc lam bang nhieu nguyen lieu moi la, tham chi chia thanh nhieu kieu loai đac trung Quang Đong, To Chau hay Bac Kinh. Trong van hoc Trung Quoc, co mot loai banh trung thu đuoc neu trong tieu thuyet vo hiep cua Co Long, truyen ve So Luu Huong la banh trung thu "Hang Nga han" do tiem banh Tam Nhat Khai san xuat, noi danh giang ho.
Ngoai ra, nguoi Trieu Chau con co mon banh hoa sen ngan lop đuoc an vao dip Trung thu (gian the: 莲花酥月饼; phon the: 蓮花酥月餅; binh am: Lianhua su yuebing; Han Viet: lien hoa to nguyet binh). Banh thuoc dong banh trung thu chien ngan lop, khong dung phuong phap nuong va nguyen lieu gom bot mi, đuong, sua, mo truu va đau đo hay hat sen nhuyen.

Banh pia (tieng Trung: 朥饼; Bach thoai tu: la-piaⁿ la mon banh ngot ngan lop co nhan va la banh trung thu truyen thong xuat phat tu Trieu Chau, Trung Quoc va đuoc du nhap vao cac khu pho nguoi Hoa tren the gioi. Đac biet o Đong Nam A, noi co Hoa Kieu cu ngu la Malaysia, Indonesia, Philippines va Singapore. O Indonesia, banh co ten goi la
Bakpia Pathok. Tai tinh Van Nam, Trung Quoc, banh pia thuong co nhan giam bong đuoc goi la "Van Nam hoa thoai nguyet binh" (tieng Trung: 云南火腿月饼; binh am: Yunnan huotui yuebing) va nhan lam tu canh hoa uop đuong goi la  "Van Nam tien hoa binh" (tieng Trung: 云南鲜花饼; binh am: Yunnan xianhua bing).


= Viet Nam =

O Viet Nam, banh trung thu bao gom hai loai: banh nuong va banh deo. Banh theo truyen thong co truyen ngay xua thuong co nhan thap cam nhieu loai nhu: lac, vung, xa xiu, hat sen, lap xuong, la chanh, mo kho, mut bi, đuong, nuoc hoa buoi (hoac dau chuoi)... Truoc đay, banh trung thu nguoi ta thuong boc giay hoac goi kin bang nilon bay ban nhieu o cac cho phien gan dip trung thu. Ngay nay, banh đuoc đong hop. Cac hop banh thuong bao gom ca hai loai banh nuong, banh deo, va trong dip pha co trong trang đem trung thu, hai loai banh đuoc mang ra an cung nhau, ben canh cac đo an khac nhu com (va chuoi tieu, trung cut), hong, buoi.
Ngay nay nhan banh trung thu co the lam bang đau xanh, trung vit muoi (co the đuoc thay bang trung ga muoi hoac gach cua đo; hoac nguyen lieu chay nhu đau xanh pha dau mau đieu), cu qua...
Viet Nam cung co loai banh trung thu rau cau, con đuoc goi la banh trung thu tuoi, co cong dung va hinh dang nhu banh trung thu truyen thong nhung đuoc lam tu rau cau (thach suong sa). Nhan banh nhu banh trung thu nuong nhung mem hon, đa dang hon va đuoc lam chin truoc khi cho vao banh. Nhan banh thuong la nhung loai nhan mem, de ket hop voi đo mem va gion cua rau cau nhu banh flan (caramel), nhan đau xanh đanh, thach sua. Loai banh nay thuong khong co chat bao quan vi vay no chi dung đuoc trong thoi gian ngan. Trong khi đo, cong đong nguoi Hoa o Thanh pho Ho Chi Minh va cac tinh mien Tay, nhat la nguoi Tieu khong the thieu mon banh pia.


= Đai Loan =
Tai Đai Loan nhung chiec banh trung thu truyen thong su dung nhan lam tu khoai lang. Ngay nay khi van hoa du nhap phat trien, co them nhieu vi moi nhu kem, tra xanh, socola. Cung nhu Hong Kong, Đai Loan cung noi tieng voi banh trung thu trung chay, nhung de bi lam gia.


= Nhat Ban =

O Nhat Ban banh trung thu đuoc ban quanh nam, ngoai banh day mochi thi loai banh hay đuoc su dung trong le tet trung thu cua nguoi Nhat la Tsukimi dango (nghia đen la banh troi trong trang), nan hinh tron, mau trang, đuoc bay theo hinh tam giac tren mot chiec ke go.
Nguoi Nhat dan biet toi banh nuong cua Trung Hoa va cong đong nguoi Hoa o khu pho Tau thuoc Yokohama co banh nuong nhan đau đo nhuyen (azuki) an trong dip Trung thu. Nguoi Nhat khong co thoi quen an trung muoi nen banh nuong kieu Hoa o Yokohama cung khong chua trung muoi ben trong. Ten tieng Nhat đe goi cho banh nuong Trung thu la geppei (月餅).


= Han Quoc =

Nguoi Han Quoc co hai loai banh đac biet la songpyeon, banh day hinh ban nguyet va chapssaltteok, banh gao nep truyen thong va bot đau đo. Songpyeon va chapssaltteok đuoc dung cho ngay Tet Chuseok (tet Trung thu hay le Ta on), cach lam giong voi mochi cua Nhat Ban.


= Philippines =
O Philippines, banh trung thu cua ho chinh la banh pia cua Trieu Chau, Trung Quoc ma nguoi Hoa đem đen Philippines tu the ky 16. Banh thong thuong co chua đau xanh, khoai mon, đau đo, thit lon, khoai lang, hoac tham chi sau rieng. Phan bot ngoai cua banh xep lop, an hoi gion.


= Singapore =
Tai Singapore banh trung thu deo lanh trong be ngoai kha giong banh trung thu Viet Nam nhung huong vi thi kha khac biet; nho đuoc bao quan trong tu lanh nen banh co vi thom diu, mat lanh va đo mem dai nhat đinh. Banh đuoc bien tau đep mat va ngon mieng hon, phu hop voi thi hieu nhieu nguoi voi nhieu loai banh la nhu banh deo nhan tra xanh hay banh nuong nhan bi đo, đac biet la banh nhan sau rieng Mau sac cua banh đuoc phoi phu hop voi loai nhan ben trong, rat hap dan va bat mat.
Singapore cung noi tieng voi loai banh trung thu dat vang voi bot nam cuc truffle ben trong


= Malaysia =
Banh trung thu tai Malaysia đat su sang tao trong viec lam banh len hang đau. Ngoai banh truyen thong o đay con co banh voi hinh dang khac nhau nhu banh hinh so bien, bong hoa, ngoi sao, va đac biet co rat nhieu mau.


= Thai Lan =
O Thai Lan truoc đay banh trung thu co hinh dang giong qua đao, voi niem tin rang Bat Tien se giup mang đao toi cung trang đe chuc tho Quan Am, va cac vi than tien se ban phuoc lanh cho nguoi Thai. Ngay nay o Thai Lan pho bien loai banh trung thu nuong nhan sau rieng va long đo trung muoi.


Thu vien anh Xem them Banh nuong
Banh deo
Banh deo lanh
Banh pia
Mochi
Banh in


Chu thich Lien ket ngoai Banh trung thu truyen thong cua cac nuoc chau A
Phong tuc tap quan đon Tet Trung thu o cac noi Đong Nam A