Cleopatra VII Thea Philopator (tieng Hy Lap Koine: Κλεοπατρα Θεα Φιλοπατωρ; 70/69 TCN – 10 thang 8 nam 30 TCN) la nha cai tri thuc su cuoi cung cua Vuong trieu Ptolemaios thuoc Ai Cap, mac du tren danh nghia thi vi pharaon cuoi cung la nguoi con trai Caesarion cua ba. La mot thanh vien cua nha Ptolemaios, Cleopatra thuoc dong doi cua Ptolemaios I Soter, mot vi tuong goc Macedonia Hy Lap, đong thoi la chien huu than can cua Alexandros Đai đe. Sau khi Cleopatra qua đoi, Ai Cap bi sap nhap vao Đe quoc La Ma, đat dau cham het cho Thoi ky Hy Lap hoa keo dai tu trieu đai cua Alexandros Đai đe (336–323 TCN). Tieng me đe cua Cleopatra la tieng Hy Lap Koine va ba cung la nha cai tri đau tien cua nha Ptolemaios hoc va su dung tieng Ai Cap.
Vao nam 58 TCN, Cleopatra co the đa theo cha minh la Ptolemaios XII roi Ai Cap va song luu vong tai Roma. Truoc đo, mot cuoc noi loan trong nuoc đa khien Ptolemaios XII bi lat đo, va con gai lon cua ong, Berenice IV, đuoc đua len ngoi. Nam 55 TCN, voi su ho tro quan su tu La Ma, Ptolemaios XII quay ve Ai Cap, giet Berenice va đoat lai ngoi vua. Sau khi Ptolemaios XII qua đoi vao nam 51 TCN, Cleopatra cung em trai la Ptolemaios XIII đuoc lap lam đong tri vi. Tuy nhien, mau thuan giua hai nguoi nhanh chong dan đen noi chien. Sau that bai trong tran Pharsalus (48 TCN) o Hy Lap truoc kinh đich Julius Caesar (Quan chap chinh va đoc tai La Ma), chinh khach La Ma Pompey đa bo chay toi Ai Cap. Du tung la đong minh cua Pompey, Ptolemaios XIII lai nghe theo loi co van Potheinos, ra lenh am sat Pompey ngay truoc khi Caesar đen Alexandria. Sau khi đat chan toi Ai Cap, Caesar đa chiem giu thanh Alexandria va đung ra lam trung gian hoa giai hai chi em Cleopatra va Ptolemaios XIII. Tuy nhien, Potheinos cho rang Caesar đang nghieng ve phia Cleopatra, nen đa dan quan ban bo bao vay Caesar va Cleopatra trong cung đien hoang gia. Cuoc vay ham ket thuc vao đau nam 47 TCN khi vien binh cua Caesar đen ho tro. Trong tran song Nil sau đo, Ptolemaios XIII tu tran, con em gai la Arsinoe IV bi luu đay sang Ephesus vi co lien quan. Caesar sau đo lap Cleopatra cung em trai Ptolemaios XIV lam đong cai tri Ai Cap. Tuy nhien, ong van giu moi quan he tinh cam bi mat voi Cleopatra va ho co voi nhau mot nguoi con trai, Caesarion. Tu nam 46 đen nam 44 TCN, Cleopatra đen Roma va song tai khu biet thu cua Caesar voi tu cach nu vuong chu hau. Sau khi Caesar bi am sat va Ptolemaios XIV qua đoi (do Cleopatra am muu sat hai) vao nam 44 TCN, ba đua con trai minh, Caesarion, len ngoi đong cai tri, cung co quyen luc va vi the cua minh tai Ai Cap.
Trong cuoc noi chien cua nhung nguoi Giai phong vao nam 43–42 TCN, Cleopatra đung ve phia che đo Tam hung lan thu hai đuoc Octavianus, Marcus Antonius va Marcus Aemilius Lepidus thiet lap nen. Sau cuoc gap mat tai Tarsos vao nam 41 TCN, ba đa co moi quan he tinh ai voi Antonius. Ong đa su dung quyen luc cua minh đe hanh quyet Arsinoe IV theo loi yeu cau cua Cleopatra va ngay cang phai trong cay vao ho tro cua Cleopatra ve ca mat tai chinh va quan su trong cuoc xam luoc vao đe quoc Parthia va vuong quoc Armenia cua minh. Tai le ban tang cua Alexandria, nhung nguoi con cua Cleopatra voi Antonius đuoc chinh thuc tuyen bo rang la se đuoc phong tang nhung vung đat khac nhau nam duoi tham quyen cua Antonius. Su kien nay, cung voi đam cuoi cua Antonius voi Cleopatra va viec ly di Octavia Minor, chi gai cua Octavianus, đa dan đen cuoc chien tranh cuoi cung cua Cong hoa La Ma. Sau khi tien hanh mot cuoc chien tranh tuyen truyen, Octavianus đa buoc cac đong minh cua Antonius trong Vien nguyen lao La Ma phai bo tron khoi Roma vao nam 32 TCN va đa khai chien voi Cleopatra. Sau khi đanh bai ham đoi lien hop cua Antonius va Cleopatra trong tran Actium vao nam 31 TCN, quan đoi cua Octavianus đa xam luoc Ai Cap vao nam 30 TCN, đanh bai Antonius khien ong phai tu sat. Khi Cleopatra biet đuoc rang Octavianus đa len ke hoach đe đua ba toi Roma voi muc đich la cho cuoc dieu binh mung chien thang, ba đa uong thuoc đoc tu tu (mac du vay nguoi ta van thuong hay tin rang ba đa bi can boi mot con ran mao).
Đen ngay nay, Cleopatra la mot hinh tuong noi tieng trong van hoa phuong Tay. Danh tieng cua ba đuoc truyen tai duoi hinh thuc nhieu cau chuyen đuoc san khau hoa, la đe tai cua nhung tac pham hoi hoa, san khau, kich va am nhac. Cau chuyen ve ba đuoc mieu ta trong nhieu tac pham nhu vo kich Antony va Cleopatra cua William Shakespeare; Caesar va Cleopatra cua George Bernard Shaw; vo Opera Cleopatre cua Jules Massenet va bo phim đien anh Cleopatra (1963).


Ten goi Ten goi Cleopatra co nguon goc tu ten goi trong tieng Hy Lap la Kleopatra (tieng Hy Lap: Κλεοπατρα), co nghia la "Vinh quang cua nguoi cha" o dang danh cho nu gioi. No đuoc bat nguon tu kleos (tieng Hy Lap: κλεος), "vinh quang", ket hop cung voi pater (tieng Hy Lap: πατηρ), "to tien", su dung so huu cach patros (tieng Hy Lap: πατρος). Dang danh cho nam gioi se đuoc viet la Kleopatros (tieng Hy Lap: Κλεοπατρος) hoac Patroklos (tieng Hy Lap: Πατροκλος). Cleopatra la ten nguoi em gai cua Alexandros Đai đe, cung nhu la ten cua Cleopatra Alcyone, vo cua Meleager trong Than thoai Hy Lap. Thong qua cuoc hon nhan cua Ptolemaios V Epiphanes voi Cleopatra I Syra (mot cong chua Seleukos), ten goi nay đa đuoc nha Ptolemaios chap nhan. Cleopatra đa thong qua tuoc hieu Thea Philopatora (tieng Hy Lap: Θεα Φιλοπατωρα) co nghia la "Vi Nu than yeu thuong cha cua Ngai".


Tieu su = Boi canh lich su =
Cac vi pharaon cua nha Ptolemaios đa đuoc vi Tu te toi cao cua Ptah trao vuong mien tai Memphis, Ai Cap, nhung ho lai cu ngu tai thanh pho Alexandria voi phan đong cu dan la nguoi Hy Lap va la mot thanh pho đa van hoa, thanh pho nay đuoc Alexandros Đai đe cua Macedonia thanh lap. Ho noi tieng Hy Lap va cai tri Ai Cap nhu la cac vi vua Hy Lap thoi ky Hy Lap hoa. Ho khuoc tu viec hoc ngon ngu ban đia cua nguoi Ai Cap. Trai lai, Cleopatra lai co the noi đuoc nhieu ngon ngu khac nhau khi truong thanh va nguoi cai tri đau tien cua nha Ptolemaios hoc tieng Ai Cap. Ba con co the noi đuoc tieng Ethiopia, Trogodyte, Hebrew (hoac tieng Aram), A Rap, mot thu tieng Syria (co the la Syriac), Media, Parthia va Latin, mac du vay nhung nguoi La Ma cung thoi voi ba se lai thich noi chuyen voi ba bang tieng Hy Lap me đe cua ba hon. Ngoai tieng Hy Lap, Ai Cap va Latin, nhung ngon ngu tren phan anh khao khat cua Cleopatra trong viec khoi phuc lai nhung vung đat o Bac Phi va Tay A von đa tung thuoc ve đe che Ptolemaios.
Nguoi La Ma đa bat đau can thiep vao Ai Cap tu truoc khi trieu đai cua Cleopatra VII bat đau. Khi Ptolemaios IX Lathyros qua đoi vao cuoi nam 81 TCN, ong đuoc ke vi boi nguoi con gai Berenice III cua minh. Tuy nhien, voi viec phe đoi lap trong trieu đinh hoang gia chong lai y tuong ve mot vi Nu vuong tri vi duy nhat, Berenice III đa chap nhan đong tri vi va ket hon voi nguoi anh ho va cung la con ghe cua ba, Ptolemaios XI Alexander II, su dan xep nay đa đuoc nha đoc tai La Ma Sulla thuc hien. Viec tien hanh cac cuoc hon nhan giua anh chi em ruot mang tinh loan luan nay cua nha Ptolemaios đa đuoc mo đau boi Ptolemaios II voi nguoi chi gai Arsinoe II cua ong. Mac du la mot tap tuc lau đoi cua hoang gia Ai Cap, no lai bi nhung nguoi Hy Lap đuong thoi coi la ghe tom. Tuy nhien, vao trieu đai cua Cleopatra VII, no đuoc coi la mot su dan xep thong thuong đoi voi cac vi vua Ptolemaios. Ptolemaios XI đa sat hai nguoi vo-me ke cua minh chi mot thoi gian ngan sau đam cuoi cua ho vao nam 80 TCN, nhung chinh ban than vi vua nay đa bi hanh quyet mot cach cong khai ngay sau đo trong mot cuoc bao loan von la hau qua cua vu am sat. Ptolemaios XI va tham chi co le la Ptolemaios IX hoac Ptolemaios X Alexander I, đa đem Nha Ptolemaios lam vat the chap cho cac khoan vay cua Roma, vi vay nguoi La Ma co đu co so phap ly đe tiep quan Ai Cap, chu hau cua ho. Tuy vay, thay vao đo nguoi La Ma đa chon cach phan chia vuong quoc Ptolemaios giua nhung nguoi con hoang cua Ptolemaios IX, ho đa trao Cyprus cho Ptolemaios cua Cyprus va Ai Cap cho Ptolemaios XII.


= Thoi tho au =

Cleopatra VII đuoc sinh ra vao đau nam 69 TCN, la con gai cua pharaon Ptolemaios XII Auletes va mot nguoi me khong ro danh tinh, ma nhieu nguon tai lieu cho la Cleopatra VI Tryphaena (cung con đuoc biet đen nhu la Cleopatra V Tryphaena). Ten cua Cleopatra V (hoac VI) Tryphaena khong con xuat hien trong cac van kien chinh thuc chi mot vai thang sau khi Cleopatra VII đuoc sinh ra vao nam 69 TCN. Ba nguoi con sau cua Ptolemaios XII đeu đuoc sinh ra trong hoan canh nguoi vo cua ong vang mat. Cleopatra co hai nguoi chi em gai, Berenice IV va Arsinoe IV cung nhu hai nguoi em trai, Ptolemaios XIII va Ptolemaios XIV. Vi gia su thoi tho au cua ba la Philostratos, nho co ong ma ba đa hoc đuoc nghe thuat dien thuyet va triet hoc Hy Lap. Theo Duane W. Roller va Joann Fletcher thi trong giai đoan nien thieu cua minh, Cleopatra co le đa hoc tap tai Musaeum, bao gom ca thu vien Alexandria.


= Trieu đai va cuoc song luu vong cua Ptolemaios XII =

Vao nam 65 TCN, vi quan giam sat Marcus Licinius Crassus đa tranh luan truoc Vien nguyen lao La Ma rang Roma nen sap nhap Ai Cap, the nhung du luat do nguoi nay đe xuat va mot du luat tuong tu vao nam 63 TCN cua quan bao dan Servilius Rullus đeu đa bi bac bo. Ptolemaios XII đa ung pho voi moi đe doa sap nhap co the xay ra bang cach bieu tang cac khoan tien thuong va nhung mon qua xa hoa cho cac chinh khach La Ma hung manh nhu la Pompey Vi đai trong chien dich cua ong chong lai Mithridates VI cua Pontos va cuoi cung la Julius Caesar sau khi tro thanh Chap chinh quan La Ma vao nam 59 TCN. Tuy nhien, su hoang phi mot cach bua bai cua Ptolemaios XII đa khien cho ong bi khanh kiet va ong buoc phai vay no tu vi chu ngan hang La Ma Gaius Rabirius Postumus.

Nam 58 TCN, nguoi La Ma đa sap nhap Cyprus va khien cho nguoi em trai cua Ptolemaios XII la Ptolemaios cua Cyprus bi buoc toi hai tac, phai tu tu hon la luu đay suot đoi toi Paphos. Ptolemaios XII đa giu thai đo im lang mot cach cong khai ve cai chet cua nguoi em trai minh, mot quyet đinh ma cung voi viec nhuong lai vung lanh tho lau đoi cua nha Ptolemaios cho nguoi La Ma đa huy hoai su tin tuong cua than dan đoi voi ong, von đa tuc gian voi nhung chinh sach kinh te cua ong tu truoc đo. Ptolemaios XII sau đo đa buoc phai roi khoi Ai Cap đe luu vong, đau tien ong toi Rhodes, tiep đo la Athens va cuoi cung la toi trang vien cua vi tam hung Pompey nam tren ngon đoi Alban gan Praeneste. Ptolemaios XII đa danh gan mot nam o tai khu ngoai o cua Roma, co ve nhu nguoi con gai 11 tuoi cua ong la Cleopatra đa đi cung voi ong. Berenice IV đa phai mot đoan su gia toi Roma đe bien ho cho su cai tri cua minh va phan đoi viec phuc vi cho cha minh la Ptolemaios XII, the nhung Ptolemaios đa thue cac sat thu đe sat hai nhung nguoi đung đau đoan su than, mot vu viec đuoc che đay boi nhung chinh khach La Ma hung manh von ung ho cho ong. Khi Vien nguyen lao La Ma tu choi loi đe nghi cua Ptolemaios XII ve mot đoi quan ho tong va nhung đieu khoan đe ong quay tro ve Ai Cap, ong đa quyet đinh roi Roma vao cuoi nam 57 TCN va luu tru tai ngoi đen Artemis o Ephesus.
Nhung nguoi La Ma ung ho tai chinh cho Ptolemaios XII van quyet tam khoi phuc lai quyen luc cho ong. Pompey đa thuyet phuc Aulus Gabinius, vi tong đoc La Ma cua Syria, xam luoc Ai Cap va khoi phuc lai Ptolemaios XII, đe nghi ong 10.000 talent cho su menh du kien nay. Bat chap viec đieu nay khien cho ong vi pham bo luat La Ma, Gabinius đa xam luoc Ai Cap vao mua xuan nam 55 TCN bang con đuong đi qua xu Judea cua nha Hasmonea, tai đo Hyrcanus II đa phai Antipater nguoi Idumaea, cha cua Herod Vi đai, cung cap cho nguoi La Ma mot đao quan dan đuong cung voi tiep te. Duoi quyen chi huy cua Gabinius con co vi tuong ky binh tre tuoi Marcus Antonius, mot nguoi đa tro nen noi tieng sau khi ngan can Ptolemaios XII tan sat cac cu dan cua Pelousion va giai cuu đuoc thi hai cua Archelaos, phu quan cua Berenice IV, sau khi nguoi nay nga xuong trong tran đanh va bao đam cho Archelaos đuoc an tang theo đung đia vi hoang gia cua minh. Cleopatra, luc nay 14 tuoi, se đi cung voi đoan vien chinh La Ma đen Ai Cap. Nhieu nam sau đo Marcus Antonius đa noi rang ong yeu ba ngay tu thoi điem đo.
Gabinius đa bi đua ra xet xu o Roma vi toi lam dung quyen luc cua minh, tuy lan nay đuoc tha bong, nhung trong lan xet xu thu hai cua minh vi toi nhan hoi lo thi Gabinius đa bi xu luu đay. Gabinius chi đuoc trieu hoi bay nam sau đo vao nam 48 TCN boi Julius Caesar. Crassus đa len thay the lam Tong đoc cua Syria va đuoc mo rong quyen chi huy tinh cua minh cho toi tan Ai Cap, the nhung Crassus đa bi nguoi Parthia giet chet trong tran Carrhae vao nam 53 TCN. Ptolemaios XII sau khi gianh lai đuoc quyen luc đa cho hanh quyet Berenice cung voi nhung nguoi giau co đa ung ho cho ba ta roi chiem đoat cua cai cua ho. Vi quoc vuong Ai Cap đa cho phep nhung binh si đon tru La Ma cua Gabinius ma phan lon la nguoi goc German va Gaul, quay nhieu nguoi dan tren cac đuong pho cua Alexandria va phong cho nguoi ung ho tai chinh La Ma lau nam cua minh la Rabirius Postumus lam truong quan tai chinh cua ong. Rabirius Postumus đa khong the thu hoi đuoc toan bo so no cua Ptolemaios XII vao luc vi vua nay qua đoi, do đo no đuoc chuyen qua cho nhung nguoi ke vi cua ong la Cleopatra VII va Ptolemaios XIII. Trong vong mot nam, Rabirius Postumus đa bi đat duoi su giam giu phong ngua va đuoc đua quay tro ve Roma sau khi mang song cua ong bi đe doa vi lam can kiet cac nguon tai nguyen cua Ai Cap. Bat chap nhung van đe nay, Ptolemaios XII, nguoi von qua đoi vi nguyen nhan tu nhien, đa đe lai mot di chuc ma trong đo lua chon Cleopatra VII va Ptolemaios XIII lam nhung nguoi đong ke vi cua ong, đong thoi giam sat cac du an xay dung quan trong nhu la ngoi đen Edfu, ngoi đen Dendera va lam on đinh lai nen kinh te. Vao ngay 31 thang 5 nam 52 TCN, Cleopatra đa đuoc phong lam nhiep chinh cho Ptolemaios XII theo nhu đuoc chi ra boi mot dong chu khac trong ngoi đen Hathor tai Dendera.


= Ke vi ngai vang =

Ptolemaios XII đa qua đoi vao thoi điem truoc ngay 22 thang 3 nam 51 TCN, khi đo Cleopatra, trong hanh đong đau tien khi la Nu vuong, đa bat đau chuyen hanh trinh cua ba toi Hermonthis, gan Thebes, đe thiet lap mot con bo thieng Buchis moi, ma von đuoc tho cung nhu la mot vat trung gian cho vi than Montu trong ton giao Ai Cap co đai. Cleopatra đa phai đoi mat voi nhieu van đe cap bach va tinh trang khan cap chi mot thoi gian ngan sau khi ke vi. Chung bao gom nan đoi do han han va muc nuoc lu thap cua song Nil, nhung hanh vi coi thuong luat phap do luc luong Gabiniani chu muu, ho von la nhung nguoi linh La Ma đuoc Gabinius đe lai đe đon tru Ai Cap nhung luc nay đang that nghiep va đa bi đong hoa. Thua huong cac khoan no cua nguoi cha, Cleopatra cung con no Cong hoa La Ma 17,5 trieu drachma.
Nam 50 TCN, Marcus Calpurnius Bibulus, cuu Chap chinh quan cua Syria, đa phai hai nguoi con trai ca cua minh toi Ai Cap, nhieu kha nang la đe thuong luong voi luc luong Gabiniani va tuyen mo ho lam binh si trong luc đang phai phong thu Syria mot cach tuyet vong đe chong lai nguoi Parthia. Tuy nhien, luc luong Gabiniani đa tra tan va sat hai ca hai, co le la cung voi su giup đo bi mat tu mot vi quan lai cap cao trong trieu đinh cua Cleopatra. Cleopatra đa đua cac thu pham toi cho Bibulus nhu la tu nhan đe ong trung phat nhung Bibulus đa gui ho quay tro lai cho Cleopatra va trung phat ba vi đa can thiep vao nhung van đe ma đang le ra phai đuoc xu ly boi Vien nguyen lao La Ma. Bibulus đa đung ve phia Pompey trong cuoc noi chien cua Caesar, trong cuoc chien tranh nay Bibulus đuoc giao trong trach ngan can ham đoi cua Caesar cap ben o Hy Lap, mot nhiem vu ma ong đa that bai va sau cung đa cho phep Julius Caesar toi đuoc Ai Cap đe truy đuoi Pompey.
Vao ngay 29 thang 8 nam 51 TCN, cac van kien chinh thuc đa bat đau ghi lai Cleopatra voi vai tro la nguoi cai tri duy nhat, bang chung nay cho thay rang ba đa loai bo nguoi em trai Ptolemaios XIII nhu la nguoi đong cai tri. Tuy nhien, Ptolemaios XIII van co đuoc nhung đong minh hung manh, đang chu y nhat la vien thai giam Potheinos, nguoi gia su thoi tho au cua ong, nhiep chinh va la nguoi quan ly tai san cua ong. Nhung thanh vien khac tham gia vao am muu chong lai Cleopatra bao gom Achillas, mot tuong linh quan đoi noi tieng, Theodotos cua Chios, mot gia su khac cua Ptolemaios XIII. Cleopatra duong nhu đa co gang thiet lap mot lien minh trong thoi gian ngan voi nguoi em trai Ptolemaios XIV, nhung vao mua thu nam 50 TCN Ptolemaios XIII đa chiem đuoc the thuong phong trong cuoc xung đot giua ho va bat đau ky cac van kien voi ten cua minh truoc ten cua nguoi chi gai, tiep theo đo la viec thiet lap nam tri vi đau tien cua ong vao nam 49 TCN.


= Vu am sat Pompey =

Vao mua he nam 49 TCN, Cleopatra va luc luong cua ba van con đang chien đau chong lai Ptolemaios XIII ben trong thanh pho Alexandria khi nguoi con trai cua Pompey la Gnaeus Pompeius đen va tim kiem su tro giup ve mat quan su thay mat cho nguoi cha cua minh. Sau khi quay tro ve Y tu cuoc chien tranh o Gaul va vuot qua song Rubicon vao thang 1 nam 49 TCN, Caesar đa buoc Pompey cung voi nhung nguoi ung ho phai bo chay toi Hy Lap trong mot cuoc noi chien La Ma. Co le trong sac lenh chung cuoi cung cua ho, ca Cleopatra va Ptolemaios XIII đeu đa đong y loi yeu cau cua Gnaeus Pompeius va vien tro cho cha minh 60 tau cung 500 quan, bao gom ca luc luong Gabiniani, mot đong thai ma đa giup xoa bo mot vai khoan no đoi voi Roma. That bai trong cuoc chien chong lai nguoi em trai cua minh, Cleopatra đa buoc phai chay tron khoi Alexandria va rut lui ve vung đat Thebes. Vao mua xuan nam 48 TCN, Cleopatra đa đi đen Syria cung voi nguoi em gai Arsinoe IV cua ba đe tap hop mot đao quan xam luoc ma se tien ve Ai Cap. Ba đa quay tro ve cung voi mot đao quan, nhung đuong tien quan tro ve Alexandria cua ba đa bi chan lai boi luc luong cua nguoi em trai, bao gom ca mot so Gabiniani đuoc huy đong đe chien đau chong lai ba, vi vay ba đa ha trai ben ngoai thanh pho Pelousion o phia đong khu vuc chau tho song Nin.
O Hy Lap, Caesar va Pompey giao chien voi nhau tai tran Pharsalus mang tinh quyet đinh vao ngay 9 thang 8 nam 48 TCN. Phan lon đao quan cua Pompey đa bi tieu diet trong tran chien nay trong khi so con lai phai thao chay toi Tyros, Liban. Von co moi quan he than thiet voi nha Ptolemaios, Pompey cuoi cung đa quyet đinh đen Ai Cap tru an, tai đo ong co the bo sung cho luc luong cua minh. Tuy nhien, cac co van cua Ptolemaios XIII đa lo so y đinh cua Pompey ve viec su dung Ai Cap lam can cu quyen luc cua ban than trong mot cuoc noi chien La Ma keo dai. Trong mot am muu đuoc len ke hoach boi vien thai giam Theodotos, Pompey sau khi đuoc gui thu moi đa mac muu ma đi thuyen toi gan Pelousion, chi đe bi phuc kich va đam chet vao ngay 28 thang 9 nam 48 TCN. Ptolemaios XIII tin rang minh đa chung minh đuoc kha nang cua ban than va đong thoi co gang xoa diu tinh hinh bang cach gui cai đau đuoc uop cua Pompey toi cho Caesar, nguoi đa đat chan đen Alexandria vao đau thang 10 va chon cung đien hoang gia lam cho tru ngu. Caesar đa bay to su thuong tiec va bat binh ve viec sat hai Pompey, ong cung keu goi Ptolemaios XIII va Cleopatra VII giai tan luc luong cua ho va hoa giai voi nhau.


= Quan he tinh cam voi Julius Caesar =

Ptolemaios XIII đa toi Alexandria o cuong vi chi huy đao quan cua minh, trong su thach thuc ro rang đoi voi yeu cau cua Caesar rang ong phai giai tan quan đoi va đe lai đao quan cua minh truoc khi đen. Cleopatra ban đau đa phai su gia toi cho Caesar, nhung khi đuoc nghe ke lai rang Caesar co so thich quan he tinh ai voi nhung phu nu vuong gia, ba đa đen Alexandria đe đich than gap ong. Su gia Cassius Dio ghi lai rang ba đon gian đa lam nhu vay ma khong bao cho nguoi em trai cua minh, ba đa an mac hap dan va quyen ru chinh khach nguoi La Ma bang tri thong minh cua minh. Plutarch thi lai cung cap mot cau chuyen hoan toan khac biet va co le mang tinh than thoai ma cho rang ba đuoc quan ben trong mot tam tham trai giuong va đuoc mang len vao trong cung đien đe gap Caesar.

Khi Ptolemaios XIII nhan ra rang chi gai cua minh đang song nhu vo chong voi Caesar trong cung đien, ong đa co gang kich đong cu dan cua Alexandria tien hanh noi loan nhung khong may bi Caesar bat giu. Caesar đa su dung cac ky nang hung bien cua minh đe tran an đam đong noi loan. Caesar sau đo đua Cleopatra VII va Ptolemaios XIII ra truoc hoi đong Alexandria, tai đo Caesar đa cong khai ban di chuc đuoc viet lai cua Ptolemaios XII—do Pompey nam giu truoc đay - ma chi đinh Cleopatra va Ptolemaios XIII la nhung nguoi đong ke vi. Caesar sau đo đa co gang đe sap đat cho hai nguoi em ruot khac cua ba la Arsinoe IV va Ptolemaios XIV lam đong cai tri cua Cyprus, qua đo khong chi loai bo nhung đoi thu canh tranh tiem nang đoi voi ngai vang Ai Cap ma con xoa diu đuoc cac than dan cua nha Ptolemaios von van con cam thay chua xot vi đe mat Cyprus vao tay nguoi La Ma trong nam 58 TCN.
Potheinos, đanh gia rang ban giao keo nay thuc su đa thien vi Cleopatra hon Ptolemaios XIII va rang đao quan 20.000 nguoi cua vi vua nay, bao gom ca luc luong Gabiniani, nhieu kha nang co the đanh bai đuoc đao quan 4.000 nguoi khong đuoc ho tro cua Caesar. Chinh vi the, Potheinos đa lenh cho Achillas đua luc luong cua ho toi Alexandria đe tan cong ca Caesar va Cleopatra. He qua la cuoc vay ham cung đien voi Caesar va Cleopatra bi mac ket cung nhau o ben trong đa keo dai cho toi tan nam 47 TCN. Sau khi Caesar xu tu Potheinos thanh cong, Arsinoe IV tham gia voi Achillas va đuoc ton len lam Nu vuong, nhung ngay sau đo vi gia su cua ba la Ganymedes đa giet Achillas va thay the tu lenh. Đe Ptolemaios XIII, mot nguoi đang bi giam cam, co the gia nhap vao quan đoi cua Arsinoe IV, Ganymedes đa đanh lua Caesar bang cach yeu cau Ptolemaios XIII lam nguoi đam phan giua hai ben.

Vao khoang thoi gian giua thang 1 va thang 3 nam 47 TCN, quan tiep vien cua Caesar duoi su lanh đao cua Mithridates cua Pergamon va Antipater nguoi Idumaea đa đen noi. Ptolemaios XIII va Arsinoe IV đa rut quan toi song Nin, tai đo Caesar đa tan cong ho. Ptolemaios XIII đa co gang bo chay bang thuyen nhung no bi lat up va chet đuoi. Ganymedes co le đa bi giet trong tran đanh, Theodotos đa bi Marcus Brutus tom đuoc o chau A nhieu nam sau đo va bi hanh quyet, trong khi đo Arsinoe IV đa bi buoc phai dieu hanh trong le khai hoan cua Caesar o Roma truoc khi bi luu đay toi đen Artemis tai Ephesus. Cleopatra ro rang la đa vang mat trong nhung su kien nay va o lai cung đien, rat co the boi vi ba đang mang thai nguoi con cua Caesar ke tu thang 9 nam 47 TCN.
Nhiem ky lam Chap chinh quan cua Caesar đa het han vao cuoi nam 48 TCN. Tuy nhien, vi tuong Marcus Antonius cua ong đa giup đam bao cho Caesar đuoc bau lam đoc tai trong thoi han la mot nam, cho toi thang 10 nam 47 TCN, no cho phep Caesar co quyen luc hop phap đe giai quyet nhung tranh chap trieu đai o Ai Cap. Đe tranh lap lai sai lam cua Berenice IV trong viec chi co duy nhat mot Nu vuong cai tri, Caesar đa lua chon Ptolemaios XIV moi 12 tuoi lam nguoi đong cai tri voi Cleopatra VII đa 22 tuoi trong mot cuoc hon nhan binh thuong giua hai chi em ruot, nhung Cleopatra van bi mat tiep tuc song voi Caesar. Nien đai chinh xac cho viec Cyprus quay tro lai duoi su kiem soat cua ba van chua đuoc biet ro, mac du vay ba đa co mot tong đoc tai đo vao nam 42 TCN.
Caesar đuoc cho la đa tham gia vao mot chuyen du hanh bang thuyen tren song Nin cung voi Cleopatra va tham quan cac di tich, mac du đay co the la mot cau chuyen lang man phan anh xu huong cua nhung nguoi La Ma giau co sau nay va khong phai la mot su kien lich su co that. Su gia Suetonius đa cung cap nhieu chi tiet đang chu y ve chuyen đi nay, bao gom viec su dung mot chiec thuyen thalamegos đuoc xay dung đau tien boi Ptolemaios IV, no co chieu dai 300 foot (91 m) va cao 80 foot (24 m), khi đuoc hoan thien no gom cac can phong an, nhung phong nghi le, cac đien tho thieng lieng va nhung loi đi dao doc theo hai bong tau giong nhu la mot biet thu noi. Caesar co the đa co mot su thich thu đoi chuyen du hanh song Nin nay nho vao su đam me cua ong đoi voi đia ly; ong đa đoc rat ky cac tac pham cua Eratosthenes va Pytheas va co le muon kham pha đau nguon cua dong song nay, the nhung ho đa quay tro lai truoc khi đen đuoc Ethiopia.
Caesar đa roi Ai Cap vao khoang thang 4 nam 47 TCN, đuoc cho la đe đuong đau voi con trai cua vua Mithridates Đai đe la Pharnaces II cua Pontos, nguoi đang gay nen su bat on cho Roma o Anatolia. Co kha nang rang, Caesar đa cuoi mot nguoi phu nu La Ma noi tieng ten la Calpurnia, đong thoi muon tranh bi bat gap cung voi Cleopatra khi ma ba đa sinh mot nguoi con trai cho ong. Ong đa đe lai ba quan đoan o Ai Cap, sau nay tang len thanh bon, duoi su chi huy cua mot no le đuoc giai phong ten la Rufio, đe bao đam đia vi mong manh cua Cleopatra, nhung cung co le la đe giu cho cac hanh đong cua ba duoi su kiem soat.

Caesarion, nguoi con trai đuoc cho la cua Cleopatra voi Caesar, đuoc sinh ra vao ngay 23 thang 6 nam 47 TCN va ban đau đuoc đat ten la "Pharaon Caesar" theo nhu nhung gi đuoc luu giu lai tren mot tam bia đa tai Serapeion o Memphis. Co le do cuoc hon nhan voi Calpurnia van khong đem lai nguoi con nao nen Caesar đa giu su im lang mot cach cong khai ve Caesarion (nhung co le đa chap nhan tu cach lam cha cua minh trong bi mat). Mat khac, Cleopatra đa đua ra nhung tuyen bo chinh thuc đuoc lap đi lap lai ve huyet thong cua Caesarion, voi Caesar la nguoi cha.

Cleopatra VII va vi vua đong tri vi hu danh cua ba la Ptolemaios XIV đa toi tham Roma vao khoang thoi gian cuoi nam 46 TCN, co le la khong co Caesarion, va đuoc đua toi o biet thu cua Caesar o ben trong Horti Caesaris. Giong nhu voi nguoi cha Ptolemaios XII cua ho, Julius Caesar đa trao tang đia vi hop phap Nguoi ban va đong minh cua nhan dan La Ma cho ca Cleopatra VII va Ptolemaios XIV (tieng Latinh: socius et amicus populi Romani), von danh cho cac vi Vua chu hau trung thanh voi Roma. Trong so nhung nguoi khach đen tham Cleopatra tai biet thu cua Caesar o phia ben kia song Tiber co ca vi nguyen lao Cicero, nguoi đa nhan xet ba la nguoi kieu ngao. Sosigenes cua Alexandria, mot thanh vien thuoc trieu đinh cua Cleopatra, đa giup đo Caesar trong viec tinh toan cho bo lich Julius moi, ma co hieu luc tu ngay 1 thang 1 nam 45 TCN. Ngoi đen Venus Genetrix, đuoc xay dung trong Cho Caesar vao ngay 25 thang 9 nam 46 TCN, co chua mot buc tuong bang vang cua Cleopatra (đuoc đat o đo it nhat la cho đen the ky thu 3 TCN), lien ket nguoi me cua nguoi con trai cua Caesar truc tiep voi nu than Venus, to mau cua nguoi La Ma. Buc tuong nay cung con lien ket nu than Isis voi Ton giao La Ma mot cach kheo leo.
Su hien dien cua Cleopatra o Roma rat co the đa co mot tac đong đen nhung su kien cua le hoi Lupercalia dien ra mot thang truoc vu am sat Caesar. Marcus Antonius đa co y đoi vuong mien len đau cua Caesar, nhung Caesar đa tu choi, đay rat co the la mot viec lam mang tinh dan dung, co le la đe đanh gia tam trang cua cong chung La Ma ve viec chap nhan vuong quyen theo phong cach Hy Lap hoa. Cicero, von co mat tai le hoi nay, đa hoi mot cach che nhao ve nguon goc cua chiec vuong mien nay, mot su am chi ro rang toi vi Nu vuong nha Ptolemaios ma ong ghet cay ghet đang. Caesar đa bi am sat vao 15 thang 3 nam 44 TCN, nhung Cleopatra đa o lai Roma cho toi tan khoang giua thang 4, voi hy vong hao huyen ve viec Caesarion đuoc cong nhan la nguoi thua ke cua Caesar. Tuy nhien, di chuc cua Caesar đa ghi ro rang nguoi chau Octavianus la nguoi thua ke cua minh va Octavianus đa đen Y vao cung khoang thoi điem Cleopatra quyet đinh khoi hanh ve Ai Cap. Mot vai thang sau, Cleopatra đa ha đoc thu giet hai nguoi em trai va cung la nguoi đong tri vi Ptolemaios XIV va thay the ong bang Caesarion.


= Trong cuoc Noi chien La Ma =

Octavianus, Marcus Antonius va Lepidus đa thanh lap Che đo Tam hung lan thu hai vao nam 43 TCN, trong đo moi nguoi trong so ho đuoc bau voi nhiem ky 5 nam đe khoi phuc lai trat tu cua nen cong hoa va đua nhung ke am sat Caesar ra xet xu. Cleopatra đa nhan đuoc thu tu ca Gaius Cassius Longinus, mot trong nhung nguoi đa am sat Caesar va Publius Cornelius Dolabella, cuu chap chinh quan cua Syria va la mot nguoi ung ho trung thanh cua Caesar, yeu cau ho tro ve mat quan su. Ba đa quyet đinh viet cho Cassius mot buc thu cung voi loi bao chua rang vuong quoc cua ba đang phai đoi mat voi qua nhieu van đe noi bo trong khi đo lai phai bon quan đoan đuoc Caesar đe lai o Ai Cap toi cho Dolabella. Tuy nhien, nhung quan đoan nay đa bi Cassius đoat mat o Palestine. Trong luc Serapion, tong đoc cua Cleopatra o Cyprus, đem ca tau thuyen đao ngu sang phe Cassius, Cleopatra đa đua ham đoi cua ba toi Hy Lap đe đich than giup đo Octavianus va Antonius, the nhung ham đoi cua ba đa bi hu hong nang trong mot con bao o Đia Trung Hai va ba đa đen qua muon đe co the tham chien. Vao mua thu nam 42 TCN, Antonius đa đanh bai luc luong cua nhung nguoi am sat Caesar tai tran Philippi o Hy Lap, khien cho Cassius va Marcus Junius Brutus phai tu sat.
Đen cuoi nam 42 TCN, Octavianus đa gianh quyen kiem soat đoi voi phan lon nua phia Tay cua Cong hoa La Ma va Antonius la nua phia đong, con Lepidus thi gan nhu chi con la thu yeu. Vao mua he nam 41 TCN, Antonius đa thiet lap tong hanh dinh tai Tarsos o Anatolia va gui mot so buc thu trieu tap Cleopatra toi đo, ban đau ba đa tu choi cho toi khi vi su gia cua Antonius la Quintus Dellius thuyet phuc ba đen. Cuoc gap mat nay đa cho phep Cleopatra lam sang to su hieu lam rang ba đa ung ho cho Cassius trong cuoc noi chien va giai quyet van đe trao đoi lanh tho o vung Can Đong, nhung Antonius ro rang cung khao khat thiet lap mot moi quan he ca nhan va lang man voi Nu vuong. Cleopatra đa đi thuyen nguoc dong song Kydnos toi Tarsos trong chiec thalamegos cua ba, ba moi Antonius cung voi cac si quan cua ong tham gia vao nhung bua tiec xa hoa trong hai đem tren boong tau cua minh. Cleopatra đa co gang đe tu minh oan cho viec ba bi coi nhu la mot nguoi ung ho cua Cassius voi ly le rang ba thuc su đa co gang giup đo Dolabella o Syria, đong thoi thuyet phuc Antonius hanh quyet nguoi em gai Arsinoe IV đang bi luu đay tai Ephesus. Vien cuu tong đoc o Cyprus cua Cleopatra cung đa bi giao lai cho ba đe xu tu.


= Cuoc tinh voi Marcus Antonius =

Cleopatra đa moi Antonius đen Ai Cap truoc khi roi khoi Tarsos, đieu nay đa khien cho Antonius đen tham Alexandria vao thang 11 nam 41 TCN. Antonius đa đuoc cu dan cua Alexandria chao đon nong nhiet vi nhung hanh đong anh hung cua ong trong viec khoi phuc lai quyen luc cho Ptolemaios XII truoc đay va đen Ai Cap ma khong co mot đao quan chiem đong nao giong nhu Caesar đa lam. O Ai Cap, Antonius đa tiep tuc tan huong loi song hoang gia xa hoa ma ong đa tung chung kien tren boong con thuyen đau tai Tarsos cua Cleopatra. Ong cung đa ra lenh cho cac cap duoi cua minh, nhu la Publius Ventidius Bassus, đanh đuoi nguoi Parthia khoi Anatolia va Syria.
Cleopatra đa can than lua chon Antonius lam nguoi tinh cua minh đe sinh them nhung nguoi thua ke khac cho ba, vi ong đuoc coi la nhan vat La Ma quyen luc nhat sau cai chet cua Caesar. Voi quyen luc cua mot tam hung, Antonius con co đu tham quyen đe khoi phuc lai nhung vung đat cu cua nha Ptolemaios, ma hien đang nam trong tay cua nguoi La Ma, cho Cleopatra. Mot đieu ro rang la ca Cilicia va Sip đeu đa nam duoi su kiem soat cua Cleopatra vao thoi điem 19 thang 11 nam 38 TCN, cho nen viec chuyen giao nay co the đa dien ra tu truoc đo vao mua đong nam 41–40 TCN, trong thoi gian ba o cung voi Antonius.
Vao mua xuan nam 40 TCN, Marcus Antonius đa roi Ai Cap do boi nhung rac roi o Syria, tai đo vi tong đoc Lucius Decidius Saxa đa bi giet chet va quan đoi cua nguoi nay đa bi Quintus Labienus chiem giu, mot nguoi von la mot si quan cu cua Cassius va luc nay đang phuc vu duoi truong đe quoc Parthia. Cleopatra đa cap cho Antonius 200 tau phuc vu cho cuoc chien va chung đong vai tro nhu la khoan thanh toan cho cac vung lanh tho moi đoat đuoc cua ba. Ba se khong gap lai Antonius cho toi tan nam 37 TCN, the nhung ba van giu quan he thu tu voi ong va co dau hieu cho thay rang ba đa cai đat gian điep trong doanh trai cua ong. Vao cuoi nam 40 TCN, Cleopatra đa sinh ha mot cap song sinh, mot con trai ten la Alexandros Helios va mot con gai ten la Cleopatra Selene II, ca hai đeu đuoc Antonius thua nhan la con cua ong. Helios (mat troi) va Selene (mat trang) la bieu tuong cua mot ky nguyen moi cua su hoi sinh xa hoi, cung nhu la mot dau hieu cho thay Cleopatra đa hy vong Antonius se tai lap đuoc cac ky cong cua Alexandros Đai đe bang viec chinh phuc Ba Tu.
Chien dich Parthia cua Marcus Antonius o phia đong đa bi gian đoan boi nhung su kien cua cuoc chien tranh Perusine (41–40 TCN), khoi đau boi nguoi vo đay tham vong cua ong, Fulvia, voi hy vong chong lai Octavianus va bien chong minh tro thanh nha lanh đao duy nhat cua Roma. Co gia thuyet cho rang Fulvia muon tach Antonius ra khoi Cleopatra, the nhung cuoc chien nay đa xay ra o Y ngay ca truoc khi Cleopatra gap mat Antonius tai Tarsos. Fulvia va nguoi em trai cua Antonius la Lucius Antonius cuoi cung đa bi Octavianus vay ham tai Perusia (ngay nay la Perugia, Y) va ho bi truc xuat khoi Y, sau đo Fulvia qua đoi tai Sikyon o Hy Lap trong khi đang co gang toi cho Antonius. Cai chet đot ngot cua ba đa dan toi mot su hoa giai giua Octavianus va Antonius tai Brundisium o Y vao thang 9 nam 40 TCN. Mac du hiep đinh ky ket tai Brundisium đa cung co su kiem soat cua Antonius đoi voi cac tinh cua Cong hoa La Ma nam o phia đong bien Ionia, no cung quy đinh rang ong phai nhuong lai Italia, Hispania va Gaul cung nhu ket hon voi chi gai cua Octavianus la Octavia Tre, mot đoi thu tiem tang cua Cleopatra.

Vao thang 12 nam 40 TCN, Cleopatra đa tiep đon Herod I (Vi đai) o Alexandria nhu la mot vi khach khong moi va la mot nguoi lanh nan, nguoi đa chay tron khoi Judea do tinh hinh hon loan tai đo. Herod đa tung đuoc Marcus Antonius đua len lam tetrarch ("tu đau") tai đo the nhung giua Herod va Antigonos II Mattathias thuoc trieu đai Hasmonea lau đoi lai som xung đot. Antigonos đa bo tu anh trai cua Herod va cung la mot tetrarch, Phasael, nguoi đa bi hanh quyet trong luc Herod đang bo tron toi trieu đinh cua Cleopatra. Cleopatra to y muon se ho tro Herod bang bien phap quan su the nhung Herod tu choi va đi toi Roma, noi ong đuoc hai tam hung Octavianus va Marcus Antonius bo nhiem lam vua cua Judea. Hanh đong nay đa đat Herod vao mot tinh the đoi đau voi Cleopatra, von co khao khat phuc hoi lai nhung vung lanh tho cu cua nha Ptolemaios ma vuong quoc Herod cung nam trong đo.
Cac moi quan he giua Marcus Antonius va Cleopatra co le đa xau đi khi ong khong chi cuoi Octavia ma con sinh voi ba hai nguoi con, Antonia Gia vao nam 39 TCN va Antonia Nho vao nam 36 TCN; khong nhung vay ong con di chuyen đai ban doanh toi Athens. Tuy nhien, đia vi cua Cleopatra o Ai Cap đa an toan. Đich thu Herod cua ba luc nay đang ban ron voi mot cuoc noi chien o Judea đoi hoi su ho tro lon ve mat quan su cua nguoi La Ma, nhung lai khong nhan đuoc gi tu Cleopatra. Boi vi quyen luc bo ba tam hung cua Marcus Antonius va Octavianus het han vao ngay 1 thang 1 nam 37 TCN, cho nen Octavia đa dan xep mot cuoc gap go tai Tarentum, tai đo che đo tam hung đa chinh thuc đuoc keo dai toi nam 33 TCN. Cung voi hai quan đoan đuoc Octavianus nhuong lai va mot nghin binh si khac đuoc muon boi Octavia, Marcus Antonius đa di chuyen toi Antioch, tai đay ong đa tien hanh chuan bi cho cuoc chien tranh chong lai nguoi Parthia.
Antonius đa trieu tap Cleopatra đen Antioch đe thao luan cac van đe cap thiet nhu ve vuong quoc cua Herod va su ho tro tai chinh cho chien dich Parthia cua ong. Cleopatra đa đua cap sinh đoi cua ba luc nay đa 3 tuoi toi Antioch, tai đo Marcus Antonius đa đuoc gap ho lan đau tien va cung tai noi nay ho co the đa đuoc nhan cac ten hieu đau tien la Helios va Selene nhu la mot phan trong nhung ke hoach tham vong danh cho tuong lai cua Antonius va Cleopatra. Đe on đinh lai phia đong, Antonius khong chi mo rong lanh tho cua Cleopatra ma con thiet lap nhung vuong trieu tri vi moi va cac vi vua chu hau se trung thanh voi ong, tuy vay cuoi cung thi ho se ton tai lau hon ong.
Trong su sap xep nay, Cleopatra đa gianh đuoc nhung vung lanh tho quan trong truoc kia cua nha Ptolemaios o khu vuc Can Đong, bao gom gan nhu toan bo Phoenicia (Liban), tru Tyre va Sidon van con nam trong tay cua nguoi La Ma. Ba con nhan đuoc Ptolemais Akko (ngay nay la Acre, Israel), mot thanh pho đuoc Ptolemaios II thanh lap. Nho vao moi quan he ve huyet thong voi nha Seleukos cua minh, ba đa đuoc ban cho vung đat Koile Syria doc theo thuong nguon song Orontes. Ba tham chi con đuoc ban cho vung đat nam xung quanh Jericho o Palestine, nhung ba đa cho Herod thue lai vung lanh tho nay. Do su mat uy tin cua vi vua Nabataea Malichus I (mot nguoi anh em ho cua Herod), Cleopatra con đuoc nhan mot phan cua vuong quoc Nabataea nam xung quanh Vinh Aqaba tren bo Bien Đo, bao gom Ailana (ngay nay la Aqaba, Jordan). Ve phia Tay, Cleopatra nhan đuoc Cyrene nam doc theo bo bien Libya, cung nhu Itanos va Olous o Crete. Mac du chung van đuoc quan ly boi nhung quan chuc nguoi La Ma, tuy nhien nhung vung lanh tho nay đa lam giau them cho Ai Cap cua ba va khien cho ba tuyen bo mo đau mot ky nguyen moi bang đong tien xu nien đai kep cua minh vao nam 36 TCN.

Y đinh mo rong lanh tho cua nha Ptolemaios bang viec nhuong lai cac vung lanh tho truc tiep nam duoi su kiem soat cua nguoi La Ma cua Antonius đa bi đoi thu Octavianus khai thac. Octavianus tao nen lan song o Roma chong lai viec trao quyen cho mot Nu vuong ngoai quoc ma khien cho nen cong hoa phai chiu phi ton. Octavianus con nuoi duong cau chuyen rang Antonius đa bo be nguoi vo La Ma đao đuc cua ong la Octavia va đa ban cho ca chi lan vo cua minh la Livia đac an sacrosanctus (en) đac biet. Cornelia Africana, con gai cua Scipio Africanus, la nguoi phu nu La Ma đang con song đau tien đuoc đuc tuong danh rieng cho minh. Đieu nay đa đuoc tiep noi boi Octavia va Livia, nhung buc tuong cua ho nhieu kha nang đa đuoc dung trong Cho Caesar đe ganh đua voi buc tuong cua Cleopatra đa đuoc Caesar dung len khi con song.
Nam 36 TCN, Cleopatra đa đi cung Antonius toi song Euphrates trong chuyen hanh trinh nham xam luoc đe quoc Parthia. Ba sau đo đa quay tro ve Ai Cap, co le do tinh trang mang thai cua ba. Vao mua he nam 36 TCN, ba đa ha sinh Ptolemaios Philadelphos, nguoi con trai thu hai cua ba voi Antonius.
Chien dich Parthia cua Antonius vao nam 36 TCN đa tro thanh mot that bai hoan toan khi ong gap nhieu yeu to bat loi, bao gom su phan boi cua Artavasdes II xu Armenia, nguoi đa đao ngu sang phia Parthia. Sau khi mat khoang 30.000 nguoi, nhieu hon ca Crassus tai Carrhae (mot su si nhuc ma ong hy vong tra thu), Antonius cuoi cung đa đen đuoc Leukokome gan Berytus (ngay nay la Beirut, Lebanon) vao thang 12, ong đa chim đam trong ruou truoc khi Cleopatra đen noi đe chu cap tien bac va y phuc cho đao quan toi ta cua ong. Antonius vi muon tranh khoi nhung cam bay chinh tri khi quay tro ve Roma nen đa cung Cleopatra quay tro lai Alexandria đe tham nguoi con trai moi sinh cua hai nguoi.


= Le ban tang cua Alexandria =

Khi Antonius chuan bi cho mot cuoc vien chinh Parthia khac vao nam 35 TCN, lan nay la nham vao đong minh Armenia cua ho, Octavia đa đi đen Athens cung voi 2.000 quan ma đuoc cho la đe tro giup Antonius, nhung duong nhu đieu nay la nam trong mot am muu đuoc Octavianus nghi ra đe si nhuc Antonius vi nhung that bai cua ong. Antonius đa nhan so binh si nay nhung lai noi voi Octavia rang ba khong đuoc đi ve phia đong cua Athens trong khi ong va Cleopatra cung nhau đi đen Antiochia. Tuy nhien, hai nguoi đot nhien huy bo y đinh đong chinh đe quay ve Alexandria. Khi Octavia quay tro ve Roma, du Octavianus đa mieu ta chi gai minh nhu la mot nan nhan bi Antonius đoi xu bat cong nhung ba van tu choi roi gia đinh cua Antonius. Su tu tin cua Octavianus ngay cang tang len vi ong đa loai bo đuoc nhung đoi thu cua minh o phia Tay, bao gom Sextus Pompeius va tham chi la Lepidus, thanh vien thu ba cua che đo tam hung, ong nay đa bi giam long tai nha sau khi noi day chong lai Octavianus o Sicilia.
Quintus Dellius đa đuoc cu lam su gia cua Antonius toi cho vua Artavasdes II cua Armenia vao nam 34 TCN đe thuong luong mot lien minh hon nhan tiem nang ma se ga nguoi con gai cua vua Armenia cho nguoi con trai cua Antonius va Cleopatra la Alexandros Helios. Khi đieu nay bi tu choi, Antonius đa tien quan toi Armenia, đanh bai luc luong cua ho va bat giu đuc vua cung voi gia đinh hoang gia Armenia. Antonius sau đo đa to chuc mot cuoc dieu binh quan su o Alexandria mo phong theo mot cuoc dieu binh mung chien thang cua La Ma. Ong đa an mac nhu la than Dionysos khi tien vao thanh pho tren mot co chien xa va đua nhung tu binh hoang gia yet kien Cleopatra; ba luc nay đang ngoi tren mot ngai vang phia tren mot buc bang bac. Tin tuc ve su kien nay đa bi chi trich nang ne o Roma khi ma cac nghi le va nghi thuc truyen thong cua nguoi La Ma thay vao đo lai đuoc thuong thuc boi mot Nu vuong Ai Cap.

Trong mot su kien to chuc tai Gymnasium ngay sau le dieu binh mung chien thang, đuoc biet đen nhu la Le ban tang Alexandria, Cleopatra đa mac le phuc nhu la Isis va tuyen bo rang ba la Nu vuong cua cac vi Vua cung voi nguoi con trai Caesarion cua ba la Vua cua cac vi Vua, trong khi Alexandros Helios đuoc tuyen bo la vua cua Armenia, Media va Parthia, con nguoi con trai hai tuoi Ptolemaios Philadelphos đuoc tuyen bo la Vua cua Syria va Cilicia. Cleopatra Selene đuoc ban cho Crete va Cyrene. Antonius va Cleopatra cung co the đa lam đam cuoi trong buoi le nay. Antonius đa gui mot thong bao toi Roma yeu cau phe chuan nhung yeu sach ve lanh tho tren. Octavianus đa muon cong khai no cho muc đich tuyen truyen, nhung hai vien chap chinh quan, von đeu la nhung nguoi ung ho Antonius, đa ngan khong cho no đuoc phoi bay truoc cong chung.
Vao cuoi nam 34 TCN, tiep sau Le ban tang Alexandria, Antonius va Octavianus đa tien hanh mot cuoc chien tranh tuyen truyen soi noi ma se keo dai suot nhieu nam. Antonius đa tuyen bo rang đoi thu cua ong đa loai bo Lepidus mot cach bat hop phap khoi che đo tam hung cua ho va ngan can khong cho ong tuyen mo quan đoi o Y, trong khi đo Octavianus buoc toi Antonius giam giu bat hop phap vi vua cua Armenia, cuoi Cleopatra bat chap viec van đang con ket hon voi chi minh la Octavia va tuyen bo mot cach vo ly rang Caesarion la nguoi thua ke cua Caesar thay vi Octavianus. Nhung loi buoc toi va tin đon nham cung voi cuoc chien tranh tuyen truyen đa đinh hinh nen nhung cam nhan pho bien ve Cleopatra khoi đau tu toan bo cac tac pham van chuong thoi đai Augustus cho toi cac phuong tien truyen thong đai chung khac nhau o thoi hien đai. Cleopatra đuoc đon la đa tay nao Marcus Antonius bang su me hoac va ma thuat va nguy hiem nhu la Helen thanh Troy trong viec pha huy nen van minh. Tac pham Satires cua Horace con luu giu mot bai tuong thuat rang Cleopatra đa tung hoa tan mot vien ngoc trai đang gia 2,5 trieu drachma trong giam chi đe gianh chien thang mot cuoc đanh cuoc trong bua tiec toi. Loi buoc toi rang Antonius đa đanh cap nhung cuon sach tu Thu vien Pergamon đe bo sung cho thu vien Alexandria sau nay hoa ra chi la mot su theu det đuoc thu nhan boi Gaius Calvisius Sabinus.
Mot van kien giay coi co nien đai vao thang 2 nam 33 TCN chua đung chu ky viet tay cua Cleopatra VII. No lien quan đen viec mien thue cho Publius Canidius Crassus (hoac Quintus Caecillius), mot cuu chap chinh quan La Ma va la nguoi ban than tinh cua Antonius va cung la nguoi se chi huy luc luong tren bo cua Antonius o Actium. Mot chu viet quanh chu cai đuoc viet bang tay trai tai phan duoi cung cua cuon giay coi đoc la "thuc thi no" (tieng Hy Lap: γινεσθωι, đa Latinh hoa: ginestho), ro rang la chu ky cua Nu vuong, vi no la thong le cua nha Ptolemaios đe phe chuan cac van kien nham chong su gia mao.


= Xung đot voi Octavianus va tran Actium =

Trong mot bai dien van truoc Vien nguyen lao La Ma trong ngay đau tien giu chuc vu Chap chinh quan vao ngay 1 thang 1 nam 33 TCN, Octavianus đa buoc toi Antonius co gang pha vo nen tu do cua nguoi La Ma va su toan ven lanh tho khi la mot no le cho vi Nu vuong phuong Đong cua ong. Truoc khi quyen luc tuyet đoi chung cua Antonius va Octavianus het hieu luc vao ngay 31 thang 12 nam 33 TCN, Antonius đa tuyen bo Caesarion la nguoi thua ke đich thuc cua Julius Caesar trong mot no luc đe nham lam suy yeu dan dan Octavianus. Vao ngay 1 thang 1 nam 32 TCN, nhung nguoi trung thanh voi Antonius la Gaius Sosius va Gnaeus Domitius Ahenobarbus đa đuoc bau lam chap chinh quan. Vao ngay 1 thang 2 nam 32 TCN, Sosius đa đoc mot bai dien van gay gat chi trich Octavianus va đe xuat nhung đao luat chong lai ong, nguoi luc nay la mot cong dan binh thuong chu khong he nam giu chuc vu cong nao. Trong phien hop tiep theo cua Vien nguyen lao, Octavianus đa tien vao toa nha cua Vien nguyen lao cung voi cac can ve đuoc vu trang va tap trung chong lai cac chap chinh quan bang nhung su buoc toi cua rieng ong. Bi đe doa boi hanh đong nay, vao ngay tiep theo, ca hai chap chinh quan va hon hai tram nguyen lao, van con ung ho cho Antonius, đa chay tron khoi Roma va gia nhap phe cua Antonius.
Antonius va Cleopatra đa cung nhau đi đen Ephesus vao nam 32 TCN, tai đo ba đa cung cap cho ong 200 trong tong so 800 tau hai quan ma ong co the co đuoc. Domitius Ahenobarbus, canh giac voi su tuyen truyen cua Octavianus von đa an sau vao cong chung, co gang thuyet phuc Antonius khong cho Cleopatra tham gia vao chien dich chong lai Octavianus. Publius Canidius Crassus đa phan bien rang Cleopatra đang tai tro cho cuoc chien nay va la mot vi quan vuong co tham quyen. Cleopatra đa tu choi loi thinh cau cua Antonius rang ba nen tro ve Ai Cap va cho rang bang cach ngan chan Octavianus o Hy Lap, ba co the bao ve Ai Cap de dang hon. Su khang đinh cua Cleopatra tham gia vao tran chien o Hy Lap đa dan đen su đao ngu cua nhung nguoi La Ma noi tieng nhu Domitius Ahenobarbus va Lucius Munatius Plancus.
Vao mua xuan nam 32 TCN, Antonius va Cleopatra đa đi đen Athens. Tai đay ba thuyet phuc Antonius gui cho Octavia mot loi tuyen bo ly hon chinh thuc. Nhan co hoi nay, Munatius Plancus khuyen Octavianus nen tich thu di chuc cua Antonius, von đuoc nam giu boi cac Trinh nu cua Vestal. Mac du la mot su vi pham cac quyen thieng lieng va hop phap, Octavianus đa đoat đuoc van kien tren tu ngoi đen tho Vesta bang vu luc va no se la mot cong cu huu ich trong cuoc chien tranh tuyen truyen chong lai Antonius va Cleopatra. Octavianus đa neu bat mot so phan cua ban di chuc tren, nhu Caesarion la nguoi thua ke đuoc chi đinh cua Caesar, rang Le ban tang cua Alexandria la hop phap, rang Antonius nen đuoc chon cat ben canh Cleopatra o Ai Cap thay vi o Roma va rang Alexandria se tro thanh kinh đo moi cua cong hoa La Ma. Đe bay to su trung thanh voi Roma, Octavianus đa quyet đinh bat đau viec xay dung lang mo cua ban than minh tai Campus Martius. Đia vi phap ly cua Octavianus cung đa đuoc cai thien bang viec đuoc bau lam chap chinh quan vao nam 31 TCN. Voi viec di chuc cua Antonius đuoc cong khai, Octavianus đa co đuoc cai co cua minh va Roma tuyen bo chien tranh voi Cleopatra, chu khong phai voi Antonius. Ly le hop phap cho cuoc chien tranh nay it dua vao viec gianh đuoc nhung vung lanh tho cua Cleopatra, cung voi viec nhung vung lanh tho cu cua La Ma đuoc cai tri boi con cai cua ba voi Antonius va dua nhieu vao co so lap luan rang ba đang cung cap su ho tro ve quan su cho mot cong dan binh thuong ngay luc nay vi quyen luc tam hung cua Antonius đa het han.

Antonius va Cleopatra đa co mot ham đoi lon hon Octavianus, nhung cac thuy thu cua Antonius va hai quan cua Cleopatra đa khong đuoc huan luyen tot toan bo, kha nhieu trong so ho co le đen tu cac thuyen buon, trong khi Octavianus đa co mot luc luong thien chien. Antonius muon vuot qua bien Adriatic va phong toa Octavianus tai Tarentum hoac Brundisium, the nhung Cleopatra, von quan tam chu yeu đen viec bao ve Ai Cap, đa gat bo ket hoach tan cong truc tiep Y. Antonius va Cleopatra đa thiet lap tong hanh dinh tru đong cua ho tai Patrai o Hy Lap va vao mua xuan nam 31 TCN, ho đa di chuyen toi Actium doc theo phia Nam Vinh Ambracia.
Cleopatra va Antonius đa co đuoc su ung ho tu nhieu vi vua đong minh khac nhau; ve phan Herod thi do von đa co san mau thuan voi Cleopatra lai them o Judea vua moi xay ra mot tran đong đat nen ong vien co đe vang mat trong chien dich nay. Cleopatra va Antonius cung đanh mat su ung ho tu Malichus I cua Nabataea, ma se chung minh la co vai tro chien luoc quan trong. Hai nguoi đa đe thua mot vai cuoc giao tranh nho truoc Octavianus o xung quanh Actium trong mua he nam 31 TCN, trong khi nhieu nguoi, bao gom ca nguoi chien huu lau nam cua Antonius la Quintus Dellius, lien tiep đao ngu sang phe Octavianus. Cac vi vua đong minh, bat đau bang Amyntas cua Galatia va Deiotaros cua Paphlagonia, cung bat đau đoi phe theo Octavianus. Trong khi mot so tuong linh trong doanh trai cua Antonius đe xuat viec tu bo han hai chien đe rut quan len bo thi Cleopatra lai ra suc co suy cho mot tran hai chien nham giu ham đoi cua Octavianus tranh xa khoi Ai Cap.
Vao ngay 2 thang 9 nam 31 TCN, ham đoi cua Octavianus, duoi su chi huy cua Marcus Vipsanius Agrippa, đa cham tran voi luc luong cua Antonius va Cleopatra tai tran Actium. Cleopatra, tren chiec soai ham Antonias cua minh, chi huy 60 tau tai cua vinh Ambracia, nam o hau phuong cua ham đoi, đay co the la mot đe nghi tu cac si quan cua Antonius đe ngan cho ba khong tham gia vao tran chien. Antonius đa ra lenh rang cac con thuyen cua ho nen nho neo tren boong đe co nhieu co hoi hon trong viec truy đuoi hoac chay tron khoi ke thu. Cleopatra, von luon quan tam đen viec bao ve Ai Cap, đa su dung đieu nay đe nhanh chong di chuyen xuyen qua nhung khu vuc chien đau ac liet trong mot cuoc rut lui chien thuat toi Peloponnese. Antonius đa đuoi theo va len con tau cua ba, von đuoc nhan biet nho vao nhung canh buom tim đac trung cua no, khi ma ca hai nguoi đa roi bo tran chien va tien ve Tainaron. Antonius đuoc cho la đa tranh mat Cleopatra trong chuyen hanh trinh keo dai ba ngay, cho toi khi nhung nguoi hau cua ba đang đoi o Tainaron nai ni ong noi chuyen voi ba. Tran Actium đa dien ra ac liet ma khong co Cleopatra lan Antonius cho toi tan sang ngay 3 thang 9, tiep sau đo la su đao ngu hang loat cua cac si quan, binh si va nhung vi vua đong minh ve phe cua Octavianus.


= Sup đo va qua đoi =

Trong khi Octavianus chiem đong Athens, Antonius va Cleopatra đa cap ben tai Paraitonion o Ai Cap. Hai nguoi sau đo đa đi theo hai huong khac nhau, Antonius toi Cyrene đe tuyen mo them nhieu binh si va Cleopatra cap cang o Alexandria trong mot no luc nham gia vo rang ba đa gianh đuoc chien thang o Hy Lap. Chung ta cung khong chac chan lieu rang ba thuc su đa hanh quyet Artavasdes II cua Armenia vao thoi điem nay hay khong va gui thu cap cua vua Armenia toi cho Artavasdes I, vua cua Media Atropatene, đoi thu cua ong nay, trong mot no luc đe thiet lap lien minh voi vi vua nay.
Lucius Pinarius, vien thong đoc cua Cyrene do Marcus Antonius bo nhiem, nhan đuoc tin bao rang Octavianus đa gianh đuoc thang loi trong tran Actium truoc khi nhung su gia cua Antonius đen. Pinarius đa hanh quyet nhung su gia nay va đao ngu ve phe cua Octavianus, đong thoi giao nop cho Octavianus 4 quan đoan duoi su chi huy cua minh, đay la luc luong ma Antonius khao khat muon co đuoc. Antonius suyt chut nua đa tu sat sau khi nghe đuoc tin ve đieu nay nhung cac si quan tham muu cua ong đa kip ngan can. O Alexandria, ong đa xay dung mot ngoi nha tranh an dat tren hon đao Pharos ma ong goi gieu cot la Timoneion, theo ten nha triet hoc Timon cua Athens, von noi tieng nho su nhao bang va tinh ghet nguoi cua minh. Herod Vi đai, nguoi đa đich than khuyen Antonius sau tran Actium rang ong nen phan boi Cleopatra, đa đi toi Rhodes đe gap Octavianus va tu bo vuong quyen cua minh vi long trung thanh voi Antonius. Octavianus, bi an tuong boi bai dien van va thay đuoc su trung thanh cua Herod, đa cho phep ong ta giu nguyen tuoc vi cua minh o Judea, co lap Antonius va Cleopatra hon nua.
Cleopatra co le đa bat đau xem Antonius nhu la mot ganh nang vao cuoi mua he nam 31 TCN, khi ba chuan bi trao Ai Cap cho nguoi con trai Caesarion. Cleopatra đa len ke hoach đe nhuong ngoi lai cho con, con minh thi đua ham đoi tu Đia Trung Hai vao Bien Đo va sau đo cang buom toi mot ben cang ngoai quoc, co le o An Đo, tai đo ba co the danh thoi gian đe hoi phuc. Tuy nhien, nhung ke hoach tren cuoi cung đa bi tu bo khi Malichus I cua Nabataea, đuoc su thong bao tu vien tong đoc Syria cua Octavianus la Quintus Didius, đa thieu trui ham đoi cua Cleopatra đe tra thu cho nhung ton that cua minh trong mot cuoc chien tranh voi Herod ma chu yeu la do Cleopatra cham ngoi. Cleopatra đa khong con lua chon nao khac ngoai viec o lai Ai Cap va đam phan voi Octavianus. Nguoi ta đa thuat lai rang, tai thoi điem nay, Cleopatra đa bat đau viec thu nghiem nong đo cua nhieu loai đoc to khac nhau tren cac tu nhan, hoac tham chi la nhung nguoi hau cua ba, mac du nhieu kha nang đay la su tuyen truyen cua nhung nguoi ung ho Octavianus sau nay.

Cleopatra đa cho phep Caesarion đung vao hang ngu ephebi, ma cung voi nhung buc phu đieu tren mot tam bia đa đen tu Koptos co nien đai la vao ngay 21 thang 9 nam 31 TCN, cho thay rang Cleopatra luc nay đang chuan bi cho nguoi con trai cua ba tro thanh vi vua duy nhat cua Ai Cap. Đe bay to su đoan ket, Antonius cung đa cho phep Marcus Antonius Antyllus, nguoi con trai cua ong voi Fulvia, đung vao hang ngu ephebi tai cung thoi điem nay. Nhung buc thu tin va cac su gia rieng re tu Antonius va Cleopatra sau đo đa đuoc gui đen cho Octavianus, luc nay van con đong quan o Rhodes, mac du vay Octavianus duong nhu chi tra loi Cleopatra. Cleopatra đa thinh cau rang con cai cua ba nen đuoc thua ke Ai Cap va rang Antonius nen đuoc phep song luu vong o Ai Cap. Ba đa ngay lap tuc gui tang Octavianus nhung mon qua xa xi va cam ket se bieu nhieu tien bac trong tuong lai. Octavianus đa cu nha ngoai giao Thyrsos toi cho Cleopatra sau khi ba đe doa tu thieu ban than cung voi mot luong lon chau bau cua minh trong mot ngoi mo đang đuoc xay dung. Thyrsos đa khuyen ba nen giet Antonius đe đuoc tha mang, nhung khi Antonius nghi ngo ve y đinh xau xa nay, ong đa quat roi đanh vi su gia va tong co ong ta ve cho Octavianus ma khong đua ra bat ky thoa thuan nao.

Sau cac cuoc đam phan keo dai ma cuoi cung khong đi đen ket qua, Octavianus bat đau len đuong xam chiem Ai Cap vao mua xuan nam 30 TCN, dung chan tai Ptolemais o Phoenicia va nhan đuoc đo tiep te moi cho đao quan cua minh tu nguoi đong minh moi Herod. Octavianus đa di chuyen ve phia nam va nhanh chong chiem đuoc Pelousion, trong khi Cornelius Gallus, hanh quan ve phia đong tu Cyrene, đa đanh bai luc luong cua Antonius gan Paraitonion. Octavianus đa tien vao Alexandria mot cach nhanh chong, the nhung Antonius đa quay tro ve va gianh đuoc mot thang loi nho truoc đoi quan met moi cua Octavianus ben ngoai truong đua xe ngua cua thanh pho. Tuy nhien, vao ngay 1 thang 8 nam 30 TCN, ham đoi va tiep theo la luc luong ky binh cua Antonius đa đau hang Octavianus. Cleopatra đa an minh trong lang mo cua ba cung voi nhung nguoi hau than can; ba gui mot thong điep toi cho Antonius rang ba đa tu sat. Tuyet vong, Antonius đa đap lai đieu nay bang cach tu đam vao bung va qua đoi o tuoi 53. Theo Plutarch, ong van con đang hap hoi khi đuoc mang toi cho Cleopatra o tai lang mo cua ba, ong đa noi voi ba rang ong đa chon chet mot cach danh du va ba co the tin tuong nguoi chien huu cua Octavianus la Gaius Proculeius hon bat cu ai trong so nhung nguoi tuy tung cua ong. Tuy nhien, chinh Proculeius lai la nguoi đa xam nhap vao lang mo cua ba bang cach su dung mot cai thang va ngan can Nu vuong, khong cho ba co the tu thieu ban than cung voi kho bau cua minh. Cleopatra sau đo đa đuoc cho phep uop xac va chon cat Antonius ben trong lang mo cua ba truoc khi ba đuoc ho tong toi cung đien.

Octavianus đa tien vao Alexandria, chiem đong cung đien va bat giu ba nguoi con ut cua Cleopatra. Theo Livius, khi gap Octavianus, ba đa thang thung noi rang: "Ta se khong đe bi ap giai trong mot cuoc dieu binh chien thang" (tieng Hy Lap co: ου θριαμβευσομαι, đa Latinh hoa: ou thriambeusomai), mot su ghi chep hiem co ve loi tuyen bo chinh xac cua ba. Octavianus đa hua se giu cho ba con song nhung lai khong đua ra loi giai thich nao ve cac ke hoach tuong lai cua ong cho vuong quoc cua ba. Khi mot nguoi do tham thong bao cho ba biet rang Octavianus đa len ke hoach đe đua ba cung cac con cua minh toi Roma trong ba ngay, ba đa chuan bi tu sat, boi vi ba khong muon bi dat đi dieu hanh trong mot cuoc dieu binh mung chien thang cua La Ma giong nhu nguoi em gai Arsinoe IV cua minh. Chung ta khong ro lieu rang Cleopatra đa tu sat o tuoi 39 trong cung đien hay la trong lang mo cua ba vao thang 8 nam 30 TCN. Nguoi ta noi rang ba đa đuoc ho tong boi nhung nguoi hau cua minh la Eiras va Charmion, ho cung đa tu sat. Octavianus đuoc cho la đa noi gian vi đieu nay nhung đa chon cat ba theo tap tuc hoang gia ben canh Antonius trong ngoi mo cua ba. Thay thuoc cua Cleopatra, Olympos, đa khong giai thich ve nguyen nhan cai chet cua ba, mac du niem tin pho bien cho rang ba đa cho phep mot con ran mao, hoac ho mang Ai Cap, can va đau đoc ba. Plutarch thuat lai cau chuyen nay, nhung sau đo đua ra gia thuyet ve mot cong cu (knestis) đa đuoc su dung đe đua thuoc đoc vao bang cach cao xuoc, trong khi Cassius Dio noi rang ba đa tiem thuoc đoc bang mot cai kim (belone) va Strabo đa phan đoan ve mot loai thuoc mo nao đo. Khong co con ran đoc nao đuoc tim thay cung voi thi the cua ba, nhung ba đa co nhung vet chich nho li ti tren canh tay cua minh ma co the gay ra boi mot cai kim.
Cleopatra đa quyet đinh gui Caesarion toi Thuong Ai Cap trong nhung thoi khac cuoi cung cua minh, co le cung voi cac ke hoach đe chay tron toi Nubia, Ethiopia hoac An Đo. Caesarion, luc nay la Ptolemaios XV, đa quay tro ve Alexandria voi hy vong Octavianus se cho phep minh lam vua nhung chi tai vi đuoc co 18 ngay thi bi Octavianus ha lenh hanh quyet vao ngay 29 thang 8 nam 30 TCN. Octavianus đa bi thuyet phuc boi loi khuyen tu triet gia Arius Didymus rang the gioi nay chi co cho danh cho mot Caesar. Cung voi su sup đo cua vuong quoc Ptolemaios, Ai Cap đa tro thanh mot tinh cua La Ma, đanh dau su ket thuc cua thoi ky Hy Lap hoa. Vao thang 1 nam 27 TCN, Octavianus đa đuoc ban tuoc hieu Augustus va nam giu đuoc cac quyen han ve hien phap khien cho ong tro thanh vi hoang đe La Ma đau tien, mo đau cho thoi ky Nguyen thu cua đe quoc La Ma.


Vuong quoc cua Cleopatra va vai tro la mot quan chu Tiep noi truyen thong cua cac vi vua Macedonia, Cleopatra đa cai tri Ai Cap va cac vung lanh tho khac, nhu Cyprus, voi tu cach la mot quan chu chuyen che va giu vai tro nhu la nha lap phap duy nhat cua vuong quoc. Ba con la nguoi đung đau ve ton giao trong vuong quoc cua minh, chu tri toan bo cac nghi le ton giao danh cho nhung vi than cua ca Ai Cap va Hy Lap. Ba đa giam sat qua trinh xay dung nhung ngoi đen khac nhau danh cho cac vi than Ai Cap va Hy Lap, mot giao đuong cho nguoi Do Thai o Ai Cap va tham chi đa xay dung Caesareum cua Alexandria danh cho giao phai tho cung thuoc ve nguoi bao tro va nguoi tinh cua ba, Julius Caesar. Cleopatra đa truc tiep tham gia vao cac cong viec nha nuoc trong lanh tho cua ba, giai quyet cac cuoc khung hoang, nhu la nan đoi, bang viec ra lenh phan phat luong thuc trong cac kho thoc cua hoang gia cho nhung nguoi dan đang đoi khat trong mot thoi ky han han vao đau trieu đai cua ba. Mac du nen kinh te chi huy ma ba đa quan ly lai mang tinh ly tuong nhieu hon la thuc te, chinh quyen đa co gang ap đat viec kiem soat gia ca, thue quan va su đoc quyen cua nha nuoc đoi voi cac loai hang hoa nhat đinh, an đinh ti gia hoi đoai cho cac loai ngoai te cung nhu nhung luat le cung ran ep buoc nguoi nong dan khong đuoc roi khoi lang cua ho trong mua gieo trong va thu hoach. Nhung kho khan hien ro ve tai chinh đa dan đen viec Cleopatra phai lam giam gia tri tien xu, von bao gom tien bac va đong nhung lai khong co tien xu bang vang giong nhu cua mot so vi tien vuong Ptolemaios cua ba.


Di san = Con cai va nguoi noi doi =

Sau khi ba tu sat, ba nguoi con cua ba la Cleopatra Selene II, Alexandros Helios va Ptolemaios Philadelphos đuoc đua toi Roma cung voi chi gai cua Octavianus la Octavia, mot nguoi vo cu cua cha ho, voi vai tro la giam ho. Cleopatra Selene II va Alexandros Helios co mat trong le khai hoan La Ma cua Octavianus vao nam 29 TCN. Khong ro so phan cua Alexandros Helios va Ptolemaios Philadelphos sau thoi điem đo ra sao. Ve phan Cleopatra Selene II, Octavia đa sap xep đam cuoi giua ba va Juba II, con trai cua Juba I, vua cua vuong quoc Numidia o Bac Phi đa bi Caesar bien thanh mot tinh La Ma nam 49 TCN do ong ung ho ke thu cua Caesar la Pompey. Sau khi đam cuoi đuoc to chuc nam 25 TCN, hoang đe Augustus đa bo nhiem Juba II cung Cleopatra Selene lam nha cai tri Mauretania. Tai đay, ho đa đinh đo tai thanh pho Iol cua Carthage nam xua va đoi ten no thanh Caesarea Mauretaniae (Cherchell, Algerie ngay nay). Cleopatra Selene II đa chieu mo nhieu hoc gia, nghe si va co van vien tu trieu đinh cua me ba o Alexandria đen phuc vu ba tai Caesarea, mot thanh pho nay đa tham nhuan nen van hoa Hy Lap hoa cua Hy Lap. Ngoai ra ba đa đat ten con trai minh la Ptolemaios cua Mauretania nham ton vinh di san trieu đai Ptolemaios cua ho.
Cleopatra Selene II mat vao khoang nam 5 TCN, va khi Juba II mat vao nam 23/24 CN, ngai vi đa đuoc ke thua boi con trai ong la Ptolemaios. Tuy nhien, Ptolemaios co le đa bi xu tu boi hoang đe La Ma Caligula nam 40, lay co rang Ptolemaios đa pham thuong khi tu cho đuc tien danh cho rieng minh mot cach bat hop phap va su dung regalia (nhung thu chi vua chua dung) danh rieng cho hoang đe La Ma. Ptolemaios cua Mauretania la vi vua đuoc biet đen cuoi cung cua trieu đai Ptolemaios, mac du nu vuong Zenobia cua Đe quoc Palmyra ton tai ngan ngui trong thoi ky khung hoang the ky thu 3 co tuyen bo la hau due cua Cleopatra. Su tho phung Cleopatra van ton tai đen muon nhat la vao nam 373 khi mot nguoi chep lai cuon sach ve than Isis nguoi Ai Cap co ten la Petesenufe co giai thich rang rang ong đa "phu vang len hinh tuong cua Cleopatra".


= Ghi chep trong van chuong va su hoc La Ma =

Tuy co đen tan 50 bo su La Ma co đai nhac đen Cleopatra nhung chung chi bao gom nhung ghi chep ngan gon ve tran Actium, viec ba tu tu hay nhung thong tin mang tinh tuyen truyen cua Augustus ve nhung khuyet điem cua ba. Tac pham Cuoc đoi cua Antonius viet boi Plutarchus trong the ky thu 1 tuy khong phai la mot cuon tieu su ve Cleopatra, nhung lai chua đung nhung ghi chep ky luong nhat ve cuoc đoi cua ba. Plutarchus tuy song sau Cleopatra mot the ky, nhung đa dua vao nguon tu lieu chinh nhu Philotas cua Amphissa, mot nguoi co quyen ra vao cung đien Ptolemaios, hay tu mot nha vat ly hoc tu cua Cleopatra hay tu Quintus Dellius, mot nguoi ban tam tinh cua ca Antonius va Cleopatra. Tac pham cua Plutarchus bao gom ca quan điem ve ba cua Augustus (von la tieu chuan thoi bay gio) cung nhu nhung nguon khong bi tieu chuan đo rang buoc, chang han nhu theo loi ke cua cac nhan chung. Su gia nguoi La Ma goc Do Thai Josephus song vao the ky 1 đa cung cap nhung thong tin co gia tri ve cuoc đoi cua Cleopatra thong qua moi quan he ngoai giao cua ba voi Herod Vi đai. Tuy nhien, tac pham nay lai chu yeu dua vao hoi ky cua Herod va nhung thong tin co khuynh huong thien vi cua Nikolaos xu Damascus, nguoi tung la thu ho cho con cai cua Cleopatra truoc khi chuyen đen Judea đe lam co van va mot nguoi ghi chep bien nien su duoi truong cua Herod. Tac pham Lich su La Ma đuoc hoan thanh vao đau the ky thu 3 boi Cassius Dio tuy khong bao ham đuoc mot cach hoan toan su phuc tap cua the gioi Hy Lap hoa thoi hau ky nhung van cung cap nhung ghi chep lien mach ve thoi ky ma Cleopatra cai tri.

Cleopatra đuoc đe cap mot cach it oi trong cuon hoi ky De Bello Alexandrino cua mot vien si quan vo danh phuc vu Julius Caesar. Cac tac pham cua Cicero, mot nguoi quen biet Cleopatra, cung cap mot buc chan dung khong tot ve ba. Cac tac gia thoi ky Augustus nhu Vergilius, Horatius, Propertius va Ovidius duy tri nhung quan điem tieu cuc ve Cleopatra đuoc chinh quyen La Ma phe chuan du Vergilius đa phat trien tu tuong coi Cleopatra la mot nhan vat lang man va cua the loai kich melo hoanh trang. Horatius coi su tu sat cua Cleopatra la mot lua chon tich cuc - mot y tuong đuoc đong thuan boi Geoffrey Chaucer thoi Hau ky Trung co. Cac su gia Strabo, Velleius, Valerius Maximus, Pliny Gia va Appianus tuy khong cung cap thong tin đay đu nhu Plutarch, Josephus hay Cassius Dio nhung lai đe cap đen mot so chi tiet ve cuoc đoi cua ba ma đa khong con ton tai trong cac tai lieu lich su khac. Nhung chu khac tren tien xu Ptolemaios đuong thoi va mot so tai lieu giay coi Ai Cap đa đua ra nhung thong tin xac thuc quan điem cua Cleopatra, tuy nhien nhung tai lieu nay rat han che neu so voi cac tac pham van hoc La Ma. Tac pham Libyka roi rac đuoc uy nhiem boi con re Cleopatra la Juba II cung cap mot cai nhin thoang qua ve su ton tai cua nhung tai lieu su hoc chua đung quan điem cua ba.
Gioi tinh co le la đieu khien Cleopatra bi mo ta nhu mot nhan vat thu yeu va tam thuong trong cac tac pham su hoc thoi co đai, thoi trung co va tham chi thoi hien đai ve Ai Cap va the gioi Hy-La co đai. Đien hinh nhu nha su hoc Ronald Syme (1903–1989) đa khang đinh rang ba it quan trong voi Julius Caesar, chi nhung tuyen truyen cua Octavianus đa nang tam quan trong cua ba len cao qua muc. Tuy phan nhieu coi Cleopatra la mot trong nhung nguoi co suc quyen ru sung man, chi co hai nguoi ban tinh cua ba đuoc biet đen đo la Julius Caesar va Marcus Antonius - hai nguoi La Ma noi tieng nhat thoi bay gio va la nhung nguoi co nhieu kha nang nhat đe đam bao su ton vong trieu đai cua ba. Plutarchus mo ta Cleopatra la mot nguoi co ca tinh manh me va quyen ru hon la mang ve đep the chat.


= Mieu ta trong van hoa =


 Mieu ta trong nghe thuat thoi co đai   = Tuong  =

Cleopatra đuoc mo ta trong nhieu tac pham nghe thuat co đai mang phong cach Ai Cap cung nhu Hy Lap thoi ky Hy Lap hoa va La Ma. Nhung tac pham con sot lai bao gom tuong toan than, tuong chan dung, phu đieu va tien đuc, cung nhu tren mot đo trang suc đa cham thoi co đai mang hinh Cleopatra va Marcus Antonius theo phong cach Hy Lap, hien đuoc bao quan tai o Bao tang Altes, Berlin. Nhung tac pham đuong đai mieu ta Cleopatra đuoc san xuat ca trong lan ngoai lanh tho cua trieu đai Ptolemaios Ai Cap. Thi du, co mot buc tuong bang đong ma vang lon cua Cleopatra đa tung ton tai ben trong Đen Venus Genetrix o Roma. Đay la lan đau tien ma mot nguoi song co tuong đuoc đat ben canh mot vi than trong mot ngoi đen La Ma. No đuoc dung len o đo boi Julius Caesar va van con nam o trong ngoi đen nay it nhat cho đen the ky thu 3. Viec no ton tai co le do nho vao su bao tro cua Caesar, mac du Augustus cung đa khong ha lenh loai bo hay pha huy nhung tac pham nghe thuat mieu ta Cleopatra o Alexandria. Ve phan nhung buc tuong La Ma con ton tai, co mot buc tuong Cleopatra phong cach La Ma co kich thuoc nhu nguoi that đa đuoc tim thay gan Tomba di Nerone, Roma doc theo đuong Via Cassia va hien đang nam trong Museo Pio-Clementino, Bao tang Vatican. Trong tac pham "Cuoc đoi cua Antonius", Plutarchus đa tuyen bo rang cac buc tuong cong cong cua Marcus Antonius đa bi Augustus ha lenh pha do nhung nhung buc tuong cua Cleopatra thi van đuoc bao ton sau khi ba chet nho nguoi ban Archibius cua ba đa tra cho hoang đe 2.000 ta-lang đe ngan can chung phai chiu chung so phan nhu nhung buc tuong cua vi hon phu cua ba.
Ke tu nhung nam 1950, cac hoc gia đa bat đau tranh luan lieu buc tuong Ve nu đoi Esquilino—đuoc phat hien vao nam 1874 tren đoi Esquilino o Roma, hien nam trong Palazzo dei Conservatori thuoc Vien bao tang Capitolino dua tren kieu toc va net mat cua tuong, vuong mien hoang gia đeo tren đau va ran ho mang Ai Cap đoi mat troi quan quanh chan đe cot, lieu co phai cua Cleopatra hay khong. Nhung nguoi phi bang ly thuyet nay cho rang cac đac điem tren khuon mat cua buc tuong nay khac voi tren buc tuong chan dung hien nam o Berlin va nhung chan dung cua Cleopatra tren tien đuc va khang đinh rang viec ba đuoc mo ta nhu than Ve nu tran truong (tuc la Aphrodite trong than thoai Hy Lap) la mot đieu khong chac chan. Tuy nhien, ba đuoc mo ta la nu than Isis trong mot buc tuong Ai Cap. Ve nu đoi Esquilino thuong đuoc cho la mot ban sao La Ma the ky 1 cua mot buc tuong Hy Lap theo truong phai Pasiteles tu giua the ky 1 TCN.


 = Chan dung tren tien xu  =

Nhung mau tien xu con sot lai cua Cleopatra bao gom nhung mau vat tu moi nam trong trieu đai cua ba, tu nam 51 đen 30 TCN. Cleopatra la nu vuong duy nhat cua vuong trieu Ptolemaios tu minh phat hanh tien xu nhan danh minh va ba gan nhu chac chan la nguoi đa truyen cam hung cho nguoi tinh cua minh la Caesar đe tro thanh nguoi La Ma đau tien cho đuc chan dung cua minh tren nhung đong tien do ban than phat hanh. Cleopatra cung la nu vuong ngoai quoc đau tien co hinh anh xuat hien tren mot đong tien La Ma. Nhung đong tien đuoc phat hanh trong giai đoan ma ba ket hon voi Marcus Antonius mang chan dung cua ca hai mieu ta Cleopatra mang nhung đac điem giong nhu chong, nhu chiec mui đai bang va mot cai cam nho ra phia truoc. Nhung đac điem khuon mat tuong đong nay tuan theo mot quy uoc nghe thuat đai dien cho su hai hoa lan nhau giua cap vo chong hoang gia. Nhung đac điem manh me, gan nhu nam tinh tren khuon mat cua ba tren nhung đong tien nay tao nen su noi bat, khac biet hoan toan so voi nhung hinh anh diu dang, muot ma hay tham chi la mang nhung hinh anh ly tuong ve ba tren nhung tac pham đieu khac theo phong cach Hy Lap lan Ai Cap. Nhung đac điem nam tinh tren khuon mat cua ba tren tien xu tuong tu nhu cua cha ba Ptolemaios XII Auletes va co le giong nhu to tien cua ba la Arsinoe II (316 – 260 TCN) hay nhung mieu ta ve nhung nu vuong thoi ky xa xua nhu Hatshepsut va Nefertiti.
Rat co the la vi tinh chinh tri ma khuon mat cua Antonius đuoc mieu ta đe khong chi giong voi khuon mat cua ba ma con nhu nhung to tien nguoi Hy Lap goc Macedonia đa thanh lap nen trieu đai Ptolemaios. Đieu nay nham cho dan chung Ai Cap biet rang chong ba la mot thanh vien hop phap cua hoang gia. Chu khac tren tien đuoc viet bang tieng Hy Lap, nhung theo danh cach ("nominative case") nhu tien La Ma chu khong phai theo so huu cach ("genitive case") nhu tien Hy Lap. Ngoai ra, chu đuoc khac theo kieu vong tron doc theo cac canh cua đong xu thay vi đuoc đuc theo chieu ngang hay theo chieu doc nhu phong tuc Hy Lap. Nhung khia canh tren tien xu cua ho đai dien cho su tong hop cua van hoa Hy Lap va La Ma va co le cung la mot loi tuyen bo ve su uu viet cua vo chong Antonius hoac Cleopatra so voi than dan cua minh - mot đieu ma đoi voi cac hoc gia hien đai la chua ro rang. Diana E. E. Kleiner cho rang, tren mot trong nhung đong tien đuc co hinh anh kep cua đoi vo chong, Cleopatra đa khien minh trong nam tinh hon so voi cac buc chan dung khac va ba giong nhu mot nu vuong chu hau La Ma đuoc chao đon hon la mot nha cai tri nguoi Hy Lap. Cleopatra tren thuc te đa cho đuc nhung hinh anh nam tinh cua minh tren tien xu truoc khi co quan he tinh ai voi Antonius, nhu trong lan phai song luu vong mot thoi gian ngan o Syria va Levant. Ve đieu nay, Joann Fletcher giai thich rang ba muon đuoc bieu lo giong nhu cha minh va qua đo la mot nguoi thua ke hop phap cho mot vi vua nam gioi cua vuong trieu Ptolemaios.
Nhieu đong tien khac, chang han nhu mot chiec tetradrachma bac đuoc đuc vao mot khoang thoi gian nao đo sau khi Cleopatra ket hon voi Antonius vao nam 37 TCN mo ta ba mac mot chiec ao hoang gia voi mot kieu toc 'dua'. Su ket hop giua kieu toc nay va mot chiec ao choang cung đuoc mo ta trong hai buc tuong chan dung bang đa cam thach con sot lai. Kieu toc 'dua' cua Cleopatra – toc buoc lai thanh mot bui, cung la mot kieu toc ma to tien nha Ptolemaios cua ba la Arsinoe II va Berenice II (266 – 221 TCN) đa mang tren nhung hinh anh tren tien xu cua ho. Sau chuyen vieng tham Roma cua ba vao nam 46–44 TCN, kieu toc nay đa đuoc nhung phu nu La Ma thoi trang đon nhan. Tuy nhien, no đa som bi bo roi, don cho cho mot ve đep khiem ton va co phan khac kho hon duoi giai đoan cai tri bao thu cua Augustus.


 = Tuong chan dung Hy-La  =

Trong so nhung buc tuong chan dung mang phong cach Hy Lap-La Ma con sot lai cua Cleopatra, tac pham đieu khac đuoc goi la 'Cleopatra cua Berlin', nam trong bo suu tap Antikensammlung Berlin cua Bao tang Altes, so huu chiec mui đay đu, trong khi buc tuong chan dung đuoc goi la 'Cleopatra cua Vatican' bi hu hong voi mot cai mui đa vo. Ca hai buc tuong 'Cleopatra cua Berlin' va 'Cleopatra cua Vatican' đeu đoi vuong mien, mang nhung đac điem khuon mat tuong tu va co le đa tung giong nhu khuon mat cua buc tuong đong toa lac ben trong đen Venus Genetrix. Ca hai buc tuong đeu co nien đai tu giua the ky thu 1 TCN va đuoc tim thay trong cac biet thu La Ma doc theo đuong Via Appia o Y, buc tuong "Cleopatra cua Vatican" đa đuoc khai quat tai Villa dei Quintili. Francisco Pina Polo cho biet rang nhung mieu ta cua Cleopatra tren tien xu chac chan the hien đung hinh anh cua ba va buc tuong chan dung Berlin đa chung thuc đieu đo khi ca hai đeu co nhung điem tuong đong nhu mai toc bui lai, vuong mien đoi tren đau va mot cai mui chim ung. Mot buc chan dung đieu khac thu ba cua Cleopatra đuoc cac hoc gia chap nhan hien nam tai Bao tang Khao co hoc o Cherchel, Algerie. Buc chan dung nay co hinh dang hoang gia va cac đac điem khuon mat tuong tu nhu hai buc tuong chan dung Berlin va Vatican nhung co kieu toc đoc đao hon va tham chi co the mo ta con gai cua Cleopatra VII la Cleopatra Selene II. Mot buc tuong chan dung La Ma bang đa cam thach Paros khac cua Cleopatra, mang mot chiec mu ken ken theo phong cach Ai Cap, hien nam o Bao tang Capitoline.
Nhung buc tuong chan dung khac co the, chua đuoc xac thuc, cua Cleopatra bao gom mot chiec o Bao tang Anh, Luan Đon, đuoc lam tu đa voi, co le chi mo ta mot nguoi phu nu trong đoan tuy tung cua ba trong chuyen đi đen Roma. Nguoi phu nu đuoc the hien trong buc tuong chan dung nay co cac đac điem khuon mat tuong tu nhu cac buc chan dung khac (bao gom ca mui chim ung), nhung khong đoi chiec vuong mien va mang mot kieu toc khac. Tuy nhien, buc tuong o Bao tang Anh co the đai dien cho Cleopatra o mot giai đoan nao khac trong cuoc đoi cua ba va cung co the tiet lo no luc đe loai bo viec su dung nhung phu hieu hoang gia (tuc la diadem) đe khien minh hap dan hon voi cong dan Cong hoa La Ma. Duane W. Roller cho rang, buc tuong trong Bao tang Anh, cung voi nhung buc tuong nam trong Bao tang Ai Cap, Cairo, Bao tang Capitoline, Roma va trong bo suu tap rieng cua Maurice Nahmen (1868–1948), trong khi co cac đac điem va kieu toc tuong tu nhu buc tuong Berlin nhung lai khong đoi vuong mien hoang gia, rat co the đai dien cho cac thanh vien hoang toc hoac tham chi nhung phu nu nguoi La Ma bat chuoc kieu toc mot cua Cleopatra.


 = Hoi hoa  =

Trong ngoi nha cua Marcus Fabius Rufus tai Pompeii, Y, mot buc tranh tuong phong cach Pompeii thu hai co nien đai vao giua the ky thu 1 TCN the hien nu than Venus mang tren tay than Ai tinh o gan cua đen tho lon co le la mot mo ta ve Cleopatra VII trong hinh dang Venus Genetrix cung voi con trai Caesarion. Viec đat lam buc tranh nay xay ra đong thoi voi viec dung len ngoi đen Venus Genetrix trong Forum cua Caesar vao thang 9 nam 46 TCN, noi ma Julius Caesar đa cho dung mot buc tuong ma vang mieu ta Cleopatra. Buc tuong nay co kha nang hinh thanh nen tang cho nhung tac pham mieu ta ba trong ca nghe thuat đieu khac cung nhu buc tranh nay tai Pompeii. Nguoi phu nu trong buc tranh đoi mot vuong mien hoang gia tren đau va giong nhu buc tuong chan dung Vatican Cleopatra. Can phong voi buc tranh đa bi chu nhan cua no xay bit kin, co le phan ung voi viec Caesarion bi hanh quyet vao nam 30 TCN theo lenh cua Octavianus, khi nhung mo ta cong khai ve con trai cua Cleopatra se khong thuan loi voi nhung nguoi La Ma trong che đo moi. Đang sau chiec vuong mien mau vang cua ba voi mot vien ngoc mau đo la mot tam man mo voi nhung nep nhan goi y kieu toc 'dua' đuoc Nu vuong ua chuong. Da trang nga, mat tron, mui khoam dai va đoi mat tron va lon la nhung đac điem chung trong mo ta ve cac vi than cua ca nguoi La Ma va Ptolemaios. Roller khang đinh rang "duong nhu co chut nghi ngo rang đay la mot mo ta ve Cleopatra va Caesarion truoc canh cua cua Ngoi đen Venus trong Forum Julium va nhu vay, no tro thanh buc tranh đuong thoi duy nhat con ton tai cua nu vuong".

Mot buc tranh khac tu Pompeii, co nien đai tu đau the ky thu 1 CN va nam trong ngoi nha Giuseppe II, chua mot buc tranh co the co ve Cleopatra VII cung voi con trai Caesarion. Ca hai đeu đoi vuong mien hoang gia trong khi nguoi đan ba nam tua đau va uong thuoc đoc tu tu. Buc tranh ban đau đuoc cho la mieu ta mot nu quy toc Carthage, Sophonisba, nguoi đa uong thuoc đoc va tu tu theo lenh cua nguoi yeu la Masinissa, vua cua Numidia vao khoang thoi gian cuoc chien tranh Punic lan thu hai (218–201 TCN) ket thuc. Cac lap luan ung ho viec buc tranh đo mieu ta Cleopatra bao gom su lien ket manh me giua gia đinh cua Cleopatra voi gia đinh hoang gia Numidia, Masinissa va Ptolemaios VIII la cong su trong khi con gai rieng cua Cleopatra đa ket hon voi hoang tu Numidia la Juba II. Sophonisba cung la mot nhan vat it ten tuoi hon khi buc tranh nay đuoc tao ra, trong khi viec tu sat cua Cleopatra noi tieng hon nhieu. Khong co mot con ran đoc nao co mat trong buc tranh, nhung nhieu nguoi La Ma thoi bay gio đa giu quan điem rang Cleopatra đa nhan đuoc thuoc đoc theo mot cach khac thay vi bi mot con ran đoc can. Mot loat cac canh cua đoi tren buc tuong nam o hau canh cua buc tranh, đuoc đat o vi tri rat cao so voi nhung nguoi o trong đo, goi y bo cuc đuoc mo ta cua lang mo Cleopatra o Alexandria. Mot nguoi hau nam giu mieng cua mot con ca sau Ai Cap nhan tao (co the la mot cai khay xu ly phuc tap), trong khi mot nguoi đan ong khac đang đung, an mac nhu mot nguoi La Ma.
Nam 1818, mot buc tranh ve bang sap mau ma ngay nay đa mat tich đa đuoc phat hien tai Đen Serapis tai Villa Adriana gan Tivoli, Lazio, Y mo ta Cleopatra tu tu voi mot con ran đoc can vao nguc cua ba. Mot phan tich hoa hoc đuoc thuc hien nam 1822 đa xac nhan rang buc tranh đuoc tao thanh tu mot phan ba sap va hai phan ba nhua cay. Đo day cua buc tranh tren nhung vi tri co the tran truong cua Cleopatra va nhung cho đuoc che bang vai đuoc bao cao la tuong tu nhu nhung buc tranh chan dung xac uop Fayum. Mot buc tranh khac thep đuoc xuat ban boi John Sartain nam 1885 mo ta buc tranh nhu đuoc mo ta trong bao cao khao co cho thay Cleopatra mac quan ao va đo trang suc chinh xac cua Ai Cap trong thoi ky Hellenistic, cung nhu vuong mien choi sang cua cac vi vua nha Ptolemaios, giong nhu chan dung tren cac đong tien khac nhau cua ho đuoc đuc trong thoi gian ho tri vi. Sau khi Cleopatra tu tu, Octavianus đa uy thac ve mot buc tranh mo ta ba bi ran can, dung hinh anh nay thay cho cho cua ba trong suot cuoc dieu hanh chien thang cua ong o Roma. Buc tranh chan dung ve cai chet cua Cleopatra đuoc mang khoi Roma cung voi phan lon cac tac pham nghe thuat va kho bau đuoc Hoang đe Hadrianus su dung đe trang tri biet thu rieng cua minh, noi no đuoc tim thay trong mot ngoi đen Ai Cap.


 = Binh Portland  =

Binh Portland, mot binh thuy tinh cham đa La Ma co nien đai vao thoi ky Augustus va hien nam trong Bao tang Anh bao gom mot mieu ta ma co the la cua Cleopatra voi Marcus Antonius. Theo cach giai thich nay, co the nhin thay Cleopatra đang niu Antonius va co gang keo ong ve phia minh trong khi mot con ran đoc đang nhoi len giua hai chan ba, than tinh yeu Eros đang bay o phia tren va Anton, nguoi đuoc cho la to tien cua gia toc Antonia, đang nhin mot cach vo vong khi hau due cua minh la Antonius đang đua gia toc đen bo diet vong. Phia ben kia cua chiec binh co le co mot canh cua Octavia Minor, bi bo roi boi chong cu Antonius, nhung đa bi anh trai la hoang đe Augustus quan sat. Chiec binh nay do đo đuoc tao ra khong som hon nam 35 TCN, khi Antonius cho Octavia tro ve Y con minh o lai voi Cleopatra o Alexandria.


 = Nghe thuat Ai Cap ban đia  =

Buc tuong chan dung cua Cleopatra trong Bao tang Hoang gia Ontario đai dien cho mot buc tuong chan dung cua Cleopatra theo phong cach Ai Cap. Co nien đai tu giua the ky thu 1 TCN, co le đay la mo ta som nhat ve Cleopatra nhu mot nu than va pharaon cam quyen Ai Cap. Tac pham đieu khac nay cung co đoi mat ro rang tuong đong voi nhung ban sao La Ma cua tac pham đieu khac cua vuong quoc Ptolemaios. Quan the đen Dendera gan Dendera, Ai Cap, chua hinh anh cham khac theo phong cach Ai Cap doc theo cac buc tuong ben ngoai cua Đen tho Hathor mo ta Cleopatra va nguoi con trai tre cua ba la Caesarion, nhu mot nguoi truong thanh va mot vi pharaon đang cam quyen, đang cung cac vi than. Augustus đa cho khac ten ong o đo sau khi Cleopatra chet. Mot buc tuong đa bazan đen lon co chieu cao 104 xentimet (41 in) hien đuoc đat tai Bao tang Hermitage o Saint Petersburg, Nga, ban đau đuoc cho la the hien Arsinoe II, vo cua Ptolemaios II, nhung phan tich gan đay đa chi ra rang no co the mo ta hau due cua ba la Cleopatra VII do ba uraeus (ran đoi mat troi) to điem cho chiec mu cua co, mot su gia tang so voi chiec mu co hai uraeus đuoc su dung boi Arsinoe II, tuong trung cho su cai tri cua ba tren Ha va Thuong Ai Cap. Nguoi phu nu trong buc tuong bazan nay cung cam mot sung de ket hoa qua kep (dikeras), mot thu co the đuoc nhin thay tren tien xu cua ca Arsinoe II lan Cleopatra VII. Trong tac pham Kleopatra und die Caesaren (2006), Bernard Andreae cho rang buc tuong bazan nay, giong nhu cac buc chan dung Ai Cap đuoc ly tuong hoa khac, khong chua cac đac điem cua khuon mat thuc te va do đo ma khong the nhan biet ve ngoai hinh. Adrian Goldsworthy viet rang, mac du đuoc the hien trong phong cach nghe thuat Ai Cap ban đia, Cleopatra co le chi an mac nhu mot nguoi ban xu cho mot so nghi thuc va thay vao đo, ba thuong an mac nhu mot vi vua chua nguoi Hy Lap, bao gom dai buoc đau Hy Lap ma ta thuong thay trong cac buc tuong chan dung cua ba.


 Su tiep nhan thoi Trung Co va Can đai  Trong thoi hien đai, Cleopatra đa tro thanh mot bieu tuong cua van hoa đai chung, mot danh tieng đuoc hinh thanh boi nhung vo kich co nien đai tu thoi ky Phuc Hung cung nhu nghe thuat thi giac, chang han nhu hoi hoa va phim anh. Nhung tai lieu nay phan lon vuot qua pham vi va quy mo cua cac ghi chep trong van hoc ve ba trong thoi ky Co đai co đien va đa co nhung tac đong lon hon ve quan điem cua cong chung ve Cleopatra noi chung. Nha tho nguoi Anh the ky 14 Geoffrey Chaucer trong tac pham The Legend of Good Women cua minh đa boi canh hoa Cleopatra cho the gioi Kito giao thoi Trung co. Mieu ta cua ong ve Cleopatra va Antonius, mot chang hiep si xuat sac vuong vao mot tinh yeu kieu hiep si Trung co (courtly love), đa đuoc hieu trong thoi hien đai nhu la mot bai tho cham biem khoi hai va cham biem ky thi nu gioi. Tuy nhien, Chaucer nhan manh rang moi quan he cua Cleopatra voi chi hai nguoi đan ong khong giong nhu cuoc đoi cua mot ke đi quyen ru nguoi khac va ong đa viet tac pham nay mot phan trong phan ung cua minh đoi voi nhung mo ta tieu cuc ve Cleopatra trong De Mulieribus Claris va De casibus Virorum Illustrium boi nha tho Y the ky 14 Giovanni Boccaccio. Nha nhan van hoc thoi ky Phuc hung Bernardino Cacciante, trong tac pham Libretto apologetico delle donne cua minh, la nguoi Y đau tien bao ve danh tieng cua Cleopatra va chi trich nhan thuc đao đuc va ky thi phu nu trong tac pham cua Boccaccio. Nhung tac pham lich su bang tieng A Rap hay cua the gioi Hoi giao đe cap đen trieu đai cua Cleopatra, chang han nhu Bai co bang vang cua Al-Masudi, mac du tac pham nay sai lam khi noi rang Octavianus đa chet ngay sau khi Cleopatra tu sat.
Trong nghe thuat thi giac, nhung mo ta đieu khac ve Cleopatra trong hinh tuong mot nhan vat khoa than đang tu tu đuoc khoi đau voi cac nha đieu khac the ky 16 nhu Bartolommeo Bandinelli va Alessandro Vittoria. Cac ban in som mo ta Cleopatra bao gom nhung tac pham cua cac nghe si thoi Phuc Hung nhu Raffaello va Michelangelo, cung nhu cac tac pham khac go Quattrocento the ky 15 trong cac an pham minh hoa ve cac tac pham cua Boccaccio. Cleopatra cung xuat hien trong buc ve cua cac ban thao co hinh minh hoa, chang han nhu mieu ta cua ba va Marcus Antonius nam trong mot ngoi mo theo phong cach Gothic cua nghe nhan Boucicaut nam 1409. Trong nghe thuat bieu dien, cai chet cua nu vuong Elizabeth I cua Anh nam 1603 va su xuat ban cua mot buc thu đuoc cho la Cleopatra o Đuc đa truyen cam hung cho Samuel Daniel đe thay đoi va tai xuat ban vo kich Cleopatra nam 1594 cua ong vao nam 1607. Tiep theo la nha viet kich William Shakespeare đa cho bieu dien tac pham Antony and Cleopatra lan đau tien vao nam 1608, cung cap mot cai nhin sau, tuc tiu ve Cleopatra, mot đieu hoan toan trai nguoc voi vi Nu vuong Đong trinh cua Anh. Cleopatra cung xuat hien trong cac vo opera, nhu trong Giulio Cesare in Egitto nam 1724 cua George Frideric Handel, the hien tinh yeu cua Caesar va Cleopatra.


 Mo ta thoi hien đai va hinh anh thuong hieu  O Anh quoc thoi ky Victoria, Cleopatra gan lien voi nhieu khia canh cua van hoa Ai Cap co đai va hinh anh cua ba đuoc su dung đe tiep thi cac san pham gia dung khac nhau, bao gom đen dau, in thach ban, buu thiep va thuoc la. Cac tieu thuyet hu cau nhu Cleopatra cua H. Rider Haggard (1889) va Une nuit de Cleopatre ("Mot đem cua Cleopatra") cua Theophile Gautier (1838) mo ta nu vuong la mot nguoi phu nu phuong Đong đay goi cam va huyen bi, trong khi tac pham Cleopatra (1894) cua nha Ai Cap hoc Georg Ebers co nen tang chinh xac hon ve lich su. Nha soan kich nguoi Phap Victorien Sardou va nha soan kich nguoi Ireland George Bernard Shaw đa xuat ban cac vo kich ve Cleopatra, trong khi nhung vo kich nhu Antony and Cleopatra cua F. C. Burnand đa mo ta cham biem ve Nu vuong, ket noi ba va moi truong ma ba song voi thoi hien đai. Antony and Cleopatra cua Shakespeare đuoc coi la kinh đien trong thoi đai Victoria. Su noi tieng cua no đa dan đen nhan thuc rang buc hoa nam 1885 cua Lawrence Alma-Tadema mo ta cuoc gap go cua Antonius va Cleopatra tren mot con thuyen loan lac o Tarsus, mac du Alma-Tadema tiet lo trong mot buc thu rieng tu rang buc tranh mieu ta cuoc hop tiep theo cua ho tai Alexandria. Trong truyen ngan Đem Ai Cap (chua hoan thanh) nam 1825, Alexander Pushkin đa pho bien nhung tuyen bo bi phan lon moi nguoi tu choi cua nha su hoc La Ma the ky thu 4 Sextus Aurelius Victor rang Cleopatra đa ban dam cho đan ong voi cai gia la mang song cua ho. Tieng tam cua Cleopatra cung đa đuoc lan rong ra ben ngoai the gioi phuong Tay va Trung Đong khi hoc gia nha Thanh Nghiem Phuc (1854–1921) đa viet mot cuon tieu su quy mo ve ba.

Bo phim cam kinh di Phap Cleopatre cua Georges Melies la bo phim đau tien mo ta nhan vat Cleopatra. Nhung bo phim Hollywood the ky 20 đa bi anh huong boi cac phuong tien truyen thong thoi Victoria truoc đo, đa giup đinh hinh nhan vat Cleopatra do Theda Bara đong trong phim Cleopatra (1917), do Claudette Colbert trong Cleopatra (1934) va do Elizabeth Taylor trong Cleopatra (1963). Ngoai vai dien cua co nhu mot Nu vuong 'ma ca rong', Cleopatra cua Bara cung ket hop cac yeu to cua chu nghia phuong Đong the ky 19, chang han nhu chu nghia đoc tai tron lan voi tinh dam đang coi mo va nguy hiem cua nu gioi. Nhan vat Cleopatra cua Colbert phuc vu nhu mot nguoi mau quyen ru (Glamour Model) đe ban cac san pham theo chu đe Ai Cap trong cac cua hang bach hoa vao thap nien 1930, mot đieu co the lien ket ky thuat quay phim cua đao dien Cecil B. DeMille va tam quan trong cua cac mat hang tieu dung nham vao khan gia nu. Đe chuan bi cho bo phim co su tham gia cua Taylor voi vai Cleopatra, cac tap chi phu nu đau thap nien 1960 đa quang cao cach su dung trang điem, quan ao, đo trang suc va kieu toc đe đat đuoc mot ve đep 'Ai Cap' tuong tu nhu nu vuong Cleopatra va Nefertiti. Vao cuoi the ky 20, khong chi co bon muoi ba phim rieng biet ve Cleopatra, ma con khoang hai tram vo kich va tieu thuyet, bon muoi lam vo opera va nam vo ballet noi ve ba.


= Cac tac pham viet =

Trong khi nhung truyen thuyet ve Cleopatra van ton tai tren cac phuong tien thong tin đai chung, nhung khia canh quan trong trong su nghiep cua ba phan lon khong đuoc đe y toi, chang han nhu viec ba đa tung la mot chi huy hai quan, cong viec quan ly hanh chinh va cac an pham ve y hoc Hy Lap co đai. Chi co mot phan roi rac nhung tac pham y hoc va my pham do Cleopatra viet con ton tai, chang han nhu nhung gi đuoc Galen bao quan, bao gom cac bien phap chua benh toc, hoi đau va gau, cung voi mot danh sach cac đon vi đo luong nham cho muc đich duoc ly. Aetius xu Amida quy mot cong thuc cho xa phong thom la cua Cleopatra, trong khi Paulus xu Aegina bao quan cong thuc huong dan bao quan toc quan va toc chet đuoc khang đinh la cua ba. Tuy nhien, viec quy ket mot so tac pham la cua Cleopatra bi Ingrid D. Rowland nghi ngo, ba neu ro rang mot "Cleopatra đuoc goi la Berenice" đuoc mot nu y si nguoi La Ma the ky thu 3 hoac the ky thu 4 ten la Metrodora trich dan, co kha nang đa bi cac hoc gia thoi Trung Co đuc ket lai thanh Cleopatra VII.


To tien Cleopatra VII la thanh vien cua trieu đai Ptolemaios nguoi Hy Lap Macedonia, nguon goc chau Au cua ho bat nguon tu mien bac Hy Lap. Thong qua cha minh, Ptolemaios XII Auletes, ba la hau due cua hai chien huu noi tieng cua vua Alexandros Đai đe cua Macedonia, bao gom ca Ptolemaios I, nguoi sang lap nen Vuong quoc Ai Cap va Seleukos I Nikator, nguoi sang lap nen vuong quoc Seleukos o Tay A. Trong khi to tien ben noi cua Cleopatra co the truy tim đuoc thong qua cha ba, danh tinh cua me ba khong đuoc biet ro. Ba co co the la con gai cua Cleopatra VI Tryphaena (con đuoc goi la Cleopatra V Tryphaena), mot nguoi co the la em ho hoac tham chi la em gai cua cha ba–Ptolemaios XII.
Cleopatra la thanh vien duy nhat cua vuong trieu Ptolemaios ma đuoc biet đen la co mot vai to tien khong phai la nguoi Hy Lap, vi ba la hau due cua Apama, nguoi vo nguoi Ba Tu đen tu Sogdia cua Seleukos I. Nguoi ta thuong tin rang cac thanh vien nha Ptolemaios khong ket hon voi nguoi Ai Cap ban đia. Michael Grant khang đinh rang chi co mot nguoi tinh nguoi Ai Cap duy nhat va khong co bat cu nguoi vo nguoi Ai Cap cua mot vi vua Ptolemaios đuoc biet đen, tiep tuc tranh luan rang Cleopatra khong he mang mot giot mau Ai Cap nao va đa tu xem minh nhu la mot nguoi Hy Lap. Stacy Schiff viet rang Cleopatra la mot nguoi Hy Lap voi chut it dong doi Ba Tu va cho rang hiem khi mot vi vua Ptolemaios co mot nguoi tinh nguoi Ai Cap ban đia. Trong khi đo, Roller lai khang đinh rang Cleopatra co the la con gai cua mot nguoi phu nu Hy Lap Macedonia lai Ai Cap thuoc mot gia đinh lam thay tu te cung than Ptah (mot gia thuyet khong đuoc chap nhan trong rong rai ve Cleopatra). Tuy nhien, phai luu y rang, du ba co la hau due ai đi chang nua, thi ba van coi trong di san Ptolemaios Hy Lap cua ba nhieu nhat.
Nhung loi xac nhan cho rang Cleopatra VII la con ngoai gia thu chua bao gio xuat hien trong bat ky tuyen truyen La Ma nao chong lai ba. Strabo la nha su hoc đai duy nhat thoi co đa tuyen bo rang nhung nguoi con cua Ptolemaios XII sinh ra sau Berenice IV, bao gom ca Cleopatra VII, đeu la con ngoai gia thu. Vo cua Ptolemaios XII, Cleopatra V (hoac VI) đa bi truc xuat khoi trieu đinh cua ong vao cuoi nam 69 TCN, mot vai thang sau khi Cleopatra VII đuoc sinh ra, trong khi ba đua con khac nho tuoi hon cua Ptolemaios XII đuoc sinh ra trong su vang mat cua vo. Muc đo hon nhan can huyet cao cua gia toc Ptolemaios cung đuoc minh hoa boi nhung to tien truc tiep Cleopatra va se đuoc tai dung lai cay pha he o duoi. Cay pha he o duoi liet ke Cleopatra V, vo cua Ptolemaios XII, la con gai cua Ptolemaios X va Berenice III, qua đo khien ba vua tro thanh la em con chu vua la chau gai cua chong minh. Tuy nhien, Cleopatra V cung co the la con gai Ptolemaios IX, qua đo khien ba tro thanh em gai ruot cua chinh chong minh. Nhung thong tin bi nham lan trong cac tai lieu co đa khien cac hoc gia đanh goi vo cua Ptolemaios XII la Cleopatra V hoac Cleopatra VI. Nguoi thu hai co the tren thuc te la mot co con gai cua Ptolemaios XII va thuong đuoc mot so nguoi su dung nhu la mot dau hieu cho thay rang Cleopatra V thuc chat đa qua đoi vao nam 69 TCN thay vi bong nhien xuat hien vao nam 58 TCN sau nhieu nam mat tich va nam quyen đong tri vi cung co con gai la Berenice IV (luc ma Ptolemaios XII phai luu vong tai Roma).


Xem them Ai Cap thuoc La Ma
Marcus Antonius
Julius Caesar


Ghi chu Tham khao = Thu muc =
Truc tuyen

In an


Đoc them Lien ket ngoai Minh hoa thoi La Ma co đai ve Cleopatra VII cua Ai Cap (Ancient Roman depictions of Cleopatra VII of Egypt) tren Youtube.

Cleopatra tren chuong trinh In Our Time cua BBC. (Nghe tai đay)
Cleopatra, sach thieu nhi thoi Victoria boi Jacob Abbott, 1852, phien ban Du an Gutenberg.
"Cai chet bi an cua Cleopatra" tren kenh Discovery Channel.
Cleopatra VII tai BBC History.
Cleopatra VII tai Bach khoa toan thu lich su co đai.
Eubanks, W. Ralph. (1 thang 11 nam 2010). "Lam the nao ma lich su va Hollywood đa tao nen mot 'Cleopatra' sai". National Public Radio (NPR) (đanh gia cua Stacy Schiff ve sach Cleopatra: A Life).
Jarus, Owen (13 thang 3 nam 2014). "Cleopatra: Facts & Biography". Live Science.
Watkins, Thayer. "The Timeline of the Life of Cleopatra Luu tru ngay 13 thang 8 nam 2021 tai Wayback Machine." Đai hoc Cong lap San Jose.