Lieu Thang (柳升 hoac 柳昇, ?-1427), tu Tu Tiem (子漸), la mot vo tuong nha Minh, thong linh đao quan sang cuu vien cho đao quan xam luoc cua nha Minh tai Đai Viet truoc đay, nhung sau đo bi nghia quan Lam Son phuc kich va tu tran trong tran Chi Lang nam 1427.


Than the Theo Minh su cuon 154, Lieu Thang la nguoi huyen Hoai Ninh, phu An Khanh, Kinh su (nay la thanh pho An Khanh, tinh An Huy). Cha Lieu Thang la mot vo tuong nho, tung theo pho Minh Thai To. Vi vay, tu tre, Lieu Thang đuoc tap am cha, giu chuc Yen Son ho ve bach ho qua đen đoi Minh Hue Đe. Trong loan Tinh Nan, Lieu Thang tham gia trong đoi quan cua Yen vuong Chu Đe, tham chien hon 20 tran lon nho. Khi Chu Đe gianh đuoc ngoi đe, Lieu Thang đuoc xet cong, thang đen chuc Ta quan Đo đoc thiem su.


Sang Viet Nam lan đau Thang 9 nam 1406, khi đang la Ta quan Đo đoc thiem su, Thang đuoc lenh theo Chu Nang, Truong Phu đem quan tan cong Đai Ngu. Thang 5 nam 1407, đem thuy quan truy đuoi tan quan nha Ho toi cua bien Ky La, Ha Tinh. Quan Minh lan luot bat đuoc vua Ho Quy Ly va cac con Ho Han Thuong, Ho Nguyen Trung.
Thang 6 nam 1407, Thang nhan lenh Truong Phu giao cung Lo Lan dan giai cha con ho Ho ve Kim Lang, đuoc thang chuc An Vien ba, moi nam đuoc huong bong loc nghin thach.


Hoat đong o Trung Quoc Nam 1409, Lieu Thang cung Tran Tuyen đem thuy quan đi tuan bien, đen vung bien Thanh Chau, pha cuop bien nguoi Nhat Ban, truy đuoi toi tan đao Bach Son thuoc Kim Chau, Lieu Ninh. Cung nam, tham gia quan Bac chinh, đem quan ban bo tan cong va đanh bai lanh tu nguoi Mong Co la Arughtai (su Minh chep la 阿魯台, A Lo Đai). Trong tran nay, quan Lieu Thang su dung sung than co đanh thang quan Mong Co. Sau chien tich, đuoc len tuoc An Vien hau, bong loc tang them 500 thach.
Minh Nhan Tong len ngoi, Lieu Thang đuoc giao cai quan huu phu, ham gia them thanh Thai tu thai pho.


Sang Viet Nam lan hai Khi Vuong Thong bi nghia quan Lam Son vay đanh o Đong Quan (nay la Ha Noi), trieu đinh nha Minh sai Lieu Thang lam Tong binh cung Bao Đinh ba Luong Minh lam Pho tong binh, Đo đoc Thoi Tu lam Tham tuong, Thuong thu Ly Khanh lam Tan quan vu đem 10 van quan va 2 van ngua tu Quang Tay (Minh su chep la 7 van quan), cung Kiem quoc cong Moc Thanh đem 5 van quan tu Van Nam sang cuu vien. Luc nhan lenh, Lieu Thang la Chinh Lo Pho tuong quan An Vien hau.
Quan cua Lieu Thang đi đuong tu Quang Tay tien vao Lang Son. Tuong Lam Son la Tran Luu giu cua Pha Luy (ai Nam Quan) vo khong đich noi Lieu Thang, rut lui ve Ai Luu. Lieu Thang đanh tiep Ai Luu, Tran Luu lai khong giu noi (thuc chat la co y du quan cua Lieu Thang vao sau trong ai), phai lui ve Chi Lang. May lan đanh đeu thang va cong them viec Le Loi lai gia vo so Lieu Thang bang cach viet thu xin Lieu Thang hoan binh đe cho Tran Cao đuoc lap lam vua nen Lieu Thang sinh tu đac.
Ngay 18 thang 9 am lich, Lieu Thang sai quan đanh Chi Lang. Tran Luu ra nghenh chien roi gia thua bo chay đe dan Lieu Thang vao tran đia mai phuc cua Le Sat. Lieu Thang khinh đich chi dan 100 quan ky đuoi theo, bi chem đau ma chet vao ngay 20 thang Chin nam Đinh Mui (tuc ngay 10 thang 10 nam 1427).

Theo Minh thuc luc:Ngay 10 (01-10-1427 duong lich), Tong binh quan An Vien hau (安遠侯) Lieu Thang (柳升) cung cac tuong đen đat Giao Chi (交阯), bi chan lai o ai Quan Luu (関留). Le Loi (黎利) cung cac đau muc lon nho đeu viet thu sai nguoi đen doanh trai xin bai binh, đe dan nghi ngoi, lap hau due ho Tran (陳) lam chu đat ay. Lieu Thang nhan thu nhung khong mo, sai nguoi tau len.
Khi ay giac o noi quan trieu đi qua đeu lap rao chan chong giu, quan trieu lien tiep pha đuoc, tien thang đen ai Tran Di (鎮夷関) nhu vao chon khong nguoi. Lieu Thang khinh đich. Tuy ong dung cam nhung it muu. Khi đo Ta pho tong binh Bao Đinh ba (保定伯) Luong Minh (梁銘), tham tan quan su Thuong thu Ly Khanh (李慶) đeu bi benh. Le bo lang trung Su An (史安), chu su Tran Dung (陳鏞) noi voi Ly Khanh rang: “Xem sac mat chu tuong đeu kieu cang, ma kieu la đieu binh gia kieng ky. Giac nghich xao tra, co the gia yeu đe du ta. Huong chi chieu thu ran day ro rang, phai đe phong giac đat phuc binh, đay la co nguy an. Cong nen gang suc noi ra.” Khanh gang guong len xe, noi voi Lieu Thang, Thang đong y nhung van khong nghiem phong bi. Đen truoc Đao Ma Pha (倒馬坡 Đeo Đao Ma), chi cung hon 100 ky binh phi truoc qua cau, vua qua thi cau sap, đoi sau bi ngan khong tien đuoc. Cho Lieu Thang đi toan la đat bun lay, giac phuc binh noi len bon phia, Thang trung ten chet, nguoi theo đeu bi tieu diet.

Khi ay Huu tham tuong Đo đoc Thoi Tu (崔聚) thu quan chinh đon đoi ngu. Ngay hom đo Luong Minh benh chet, hom sau Ly Khanh cung chet. Lai hom sau Thoi Tu dan quan tien đen song Xuong Giang (昌江), gap giac, quan trieu it ma giac đong, quan trieu lieu chet chien đau, giac thuc voi tro the, quan trieu roi loan, Tu bi giac bat. Giac lon tieng ho: “Hang thi khong giet.” Quan trieu hoac chet, hoac chay tan loan ve, rot cuoc khong ai hang. Lang trung Su An, chu su Tran Dung, Ly Tong Phang (李宗昉) đeu chet trong ngay, chi co chu su Phan Hau (潘厚) thoat ve.


Nguoi vang Lieu Thang Nam Chinh Thong thu 12 (1447), ong đuoc Minh Anh Tong truy tang Dung quoc cong, thuy la Tuong Man (襄愍).
Khoi nghia Lam Son thang loi, Minh Tuyen tong cong nhan Le Loi lam An Nam quoc vuong (tuc xem Viet Nam la quoc gia đoc lap), nhung yeu sach nha Le moi khi sang su phai mang theo "nguoi vang Lieu Thang" (tuong hinh Lieu Thang đuc bang vang) đe đen mang cho Lieu Thang, kem theo san vat đia phuong. Đe giu yen bo coi, cham dut chien tranh, Le Thai To chap nhan viec cong nguoi vang đo.
Nam Tuyen Đuc thu 4 (1429), Minh su (明 史) lai ghi nhan viec Le Loi "tien cong phuong vat va nguoi vang the than". Đen nam 1433, Le Loi mat, con la Le Lan (tuc Le Thai Tong) len ngoi, nha Minh sai su la Tu Ki sang đieu tang đong thoi van hoi ve viec "thue cong khong nhu ngach [đa đinh]" va "quan si đanh phuong Nam chua ve het". Nghe loi cua Tu Ki "khuyen bao chuyen hoa phuc", vua Le Thai Tong lai sai su sang dang cong nguoi vang va phuong vat vao nam 1434. Tu đo toi hon 100 nam sau, đen het thoi Le so, su lieu Trung Hoa khong ghi nhan them đot cong nguoi vang nao nua.
Phai sang thoi nha Mac, Mac Đang Dung vi nhun nhuong truoc nha Minh nen tu than chiu troi (tuong trung) đen Tran Nam Quan "đau hang" va dang cong nguoi vang, nguoi bac thay minh. Viec nay đuoc su nha Minh ghi la vao nam Gia Tinh thu 19 (1540). Viec đo sang thoi Le trung hung, nha Thanh len thay the nha Minh van phai tiep tuc. Mai đen nam 1718, Nguyen Cong Hang đi su nha Thanh co đe nghi va đuoc vua Khang Hy chap thuan cham dut viec bo cong nguoi vang. Tuy nhien, co tai lieu cho rang, viec bai bo cong nguoi vang la ket qua cua lan đi su nam At Mui, nien hieu Vinh Thinh thu 11 (1715), chanh su luc đo la Ta thi lang bo Ho Nguyen Cong Co va Thai boc tu khanh Le Anh Tuan, pho su la Thuong bao tu khanh Đinh Nho Hoan.
Ve kich thuoc, 2 buc tuong nguoi vang, nguoi bac cua Le Loi, Le Thai Tong nang 100 lang (khoang 3,78 kg). Con nguoi bac thoi Le Trung hung thi Toan thu, Loai chi co chep "tuong cao 1 thuoc 2 tac, nang 10 can" (cao khoang 48 cm va nang khoang 6,05 kg).
Ve hinh dang, nguoi vang Le Loi, Le Thai Tong va Mac Đang Dung tien cong đuoc Minh su mieu ta co dang: "đau toc ru ruoi nhu nguoi tu, hai tay troi quat đang sau". Đen khi nha Le Trung hung tien nguoi vang, hinh trang co su thay đoi nhat đinh. Khoi đau, nha Le trung hung du đinh đuc nguoi vang "mac ao chau, đoi mu chau, đung tu do, mat ngua len nhu la hinh dang cua vua Le cau on o thuong quoc", nhung nha Minh cho rang nhu vay la co y "kieu ngao" nen bat phai đoi ve hinh dang cu. Tuy nhien, nha Le Trung hung cho rang khong the đong nhat nguoi vang cua ho Le voi ho Mac đuoc (mot ben la chinh thong, mot ben la tiem nghich). Cuoi cung, hai ben đong y o hinh trang "đung tu do, cui đau".


Chu thich Tham khao Minh su, cuon 154.
Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc: Chinh bien, quyen XII, XIV
Tran Trong Kim, Viet Nam su luoc (ban in cua Bo Giao duc Viet Nam Cong hoa nam 1971), tap 1, trang 232 va 233.


Xem them Khoi nghia Lam Son
Tran Chi Lang - Xuong Giang
Le Sat
Luong Minh
Nguyen Cong Hang
Nguyen Cong Co