Đai Thang Minh Hoang hau (chu Han: 大勝明皇后; 952 - 1000), da su xung goi Duong Van Nga (楊雲娥), la Hoang hau cua 2 vi Hoang đe thoi ky đau lap quoc trong Lich su Viet Nam la Đinh Tien Hoang va Le Đai Hanh. Ba đong vai tro đac biet quan trong trong viec chuyen giao quyen luc tu nha Đinh sang nha Tien Le.
Khi nguoi con trai cua ba voi Đinh Tien Hoang ten Đinh Toan len ke vi con nho tuoi, ba tro thanh Hoang thai hau nhiep chinh. Trong tinh the kho khan cua Hoang vi con trai minh, ba đa chu đong nhuong Hoang vi cho Pho vuong Thap Đao tuong quan Le Hoan, tro thanh Minh Can Quang Hieu hoang đe lap ra nha Tien Le. Sau khi đoat đuoc Hoang vi, Le đe lap Duong thi lam mot trong cac Hoang hau cua ong, ton hieu la Đai Thang Minh hoang hau.
Vi la mot nguoi đan ba quyen luc cua 2 trieu đai quan trong, su sach thuong goi ba voi cai ten trang trong la Duong hau (楊后) hay Duong thai hau (楊太后). Hien nay, trong cac đen tho, ten đuong va cac tac pham van hoc nghe thuat, nguoi Viet goi ba la Thai hau Duong Van Nga (太后楊雲娥) hay Luong trieu hoang hau Duong Van Nga (兩朝皇后楊雲娥).
Ba la nhac mau cua Hoang đe Ly Thai To, ba ngoai cua hoang đe Ly Thai Tong. Nam ba mat cung la nam vi vua nay sinh ra. Tu thoi Ly, ba co them ton xung la Bao Quang Hoang thai hau.


Ten goi va xuat than Nhung bo su nhu Đai Viet su ky toan thu chi cho biet ba ho Duong, khong noi ba ten la gi va cung khong biet xuat than cua ba ra sao. Tung co nhieu thuyet ve ten goi va xuat than cua ba nhu sau:

Duong Ngoc Van (楊玉雲): cuon sach "Nha Đinh dep loan va dung nuoc" cua Nguyen Danh Phan cho rang Duong Ngoc Van la con gai cua Duong Tam Kha. Theo cuon sach "Vo tuong Thanh Hoa trong lich su dan toc" cua Tran Van Thinh thi Duong Ngoc Van la con gai cua Duong Nhi Kha. Duong Nhi Kha la anh trai cua Duong Tam Kha.
Duong Van Nga: Theo giai thoai dan gian va phan lon cac sach viet sau nay, Duong Van Nga la con gai cua ong Duong The Hien, que o vung Nho Quan, Ninh Binh. Cai ten Van Nga la ghep tu Van Long va Nga My la ten thon que cha me ba. Pha he ho Ngo Viet Nam goi ba la Duong Van Nga nhung lai cho rang ba la me su quan Ngo Nhat Khanh. Đinh Tien Hoang dep xong Nhat Khanh, lay ba lam vo, sau đo đua nguoi con gai rieng cua ba - tuc em Ngo Nhat Khanh - lam vo Đinh Lien. Tuy nhien, quan điem nay khong vung do nhieu tinh tiet khong hop ly (xem o duoi).
Ngay nay, trong cac đen tho, nguoi Viet đeu goi ba voi cai ten tran trong la Thai hau Duong Van Nga. Nhieu đuong pho va truong hoc o Viet Nam mang ten Duong Van Nga.


Cuoc đoi = Hoang hau nha Đinh =
Nam Mau Thin, Thai Binh nguyen nien (968), Đinh Bo Linh len ngoi Hoang đe (Đinh Đe), tu xung la Đai Thang Minh Hoang đe (大勝明皇帝), đat quoc hieu la Đai Co Viet, đong đo o Hoa Lu. Đinh Tien Hoang Đe cho xay cung đien, che trieu nghi, đinh pham ham quan van, quan vo. Phong nhung tuong linh than can cai quan cac chau
Theo Đai Viet su ky toan thu, Đinh Tien Hoang Đe lap 5 hoang hau la Đan Gia, Trinh Minh, Kieu Quoc, Co Quoc va Ca Ong. Tuy nhien, khong thay noi đen ba la ai trong so 5 vi tren. Khi ba đuoc Le Đai Hanh lap lam Hoang hau, sach Toan thu ghi ro "Vua lap Đai Thang Minh hoang hau trieu Đinh lam hoang hau". Dua theo cach nay ma suy đoan, ba đa la Hoang hau trieu Đinh.
Nam Ky Mao, Thai Binh nam thu 10 (979), Đinh Tien Hoang Đe cung con trai Nam Viet vuong Đinh Lien bi vien hoan quan Đo Thich am sat. Truoc đo Thai tu Đinh Hang Lang bi Đinh Lien giet. Đinh Toan la con Duong thi va la con trai con lai cua Đinh Bo Linh len ngoi, con Duong thi tro thanh Hoang thai hau, Thap đao tuong quan Le Hoan tro thanh Pho vuong nhiep chinh.
Nhieu nha nghien cuu gan đay co xu huong bac bo gia thiet cho rang cha con Đinh Tien Hoang la do Đo Thich giet ma đat gia thiet thu pham chinh la Le Hoan cung voi su hau thuan cua Duong Thai hau. Ho ly giai rang, Le Hoan khi đo co the luc rat manh, muon toan tinh lay ngoi, con Duong Thai hau trong cuoc tranh đua voi cac hoang hau khac đe gianh ngai vang cho con trai nen đa cau ket voi Le Hoan, cot đe tim cho dua cho minh cung đua con nho. Đieu nay ly giai vi sao tuy con rat nho, Đinh Toan đa co su hau thuan rat lon cua Le Hoan, va viec Le Hoan tro thanh nhiep chinh ben canh Duong Thai hau cung phan nao khien cho luan điem nay chac chan.


= Hoang hau nha Tien Le =
Đinh Toan khi đo moi 6 tuoi, Thap đao tuong quan Le Hoan la nhiep chinh. Cac đai than Đinh Đien, Nguyen Bac, Pham Hap thay quyen luc roi vao tay Le Hoan, lai nghi Duong Thai hau cung Le Hoan tu thong nen cu binh đen đanh. Le Hoan dep tan, Đinh Đien, Nguyen Bac, Pham Hap đeu bi giet. Pho ma nha Đinh la Ngo Nhat Khanh bo tron vao nam, cung vua Cham Pa voi hon nghin chien thuyen đinh đen đanh kinh đo Hoa Lu nhung bi bao dim chet.
Nam Canh Thin (tuc nam 980), thang 6, Tri su Ung Chau cua nha Tong la Thai thuong bac si Hau Nhan Bao dang thu cho Tong Thai Tong, khuyen chuan bi sang đanh Đai Co Viet.
Thang 7 nam đo, Lang Chau nghe tin quan Tong sap keo sang, lien lam to tau bao ve. Thai hau sai Le Hoan chon dung si đi đanh giac, lay nguoi o Nam Sach Giang la Pham Cu Lang lam đai tuong quan. Khi trieu đinh đang ban ke hoach xuat quan, Cu Lang cung cac tuong quan khac đeu mac ao tran đi thang vao Noi phu, noi voi moi nguoi rang: "Thuong nguoi co cong, giet ke trai lenh la phep sang đe thi hanh viec quan. Nay chua thuong con tre tho, chung ta dau het suc lieu chet đe chan giac ngoai, may co chut cong lao, thi co ai biet cho? Chi bang truoc hay ton lap ong Thap đao lam Thien tu, sau đo se xuat quan thi hon". Quan si nghe vay đeu ho "Van tue".
Duong Thai hau thay moi nguoi đeu quy phuc Le Hoan, ben sai thi nu đem ao Long con, khoac len nguoi Le Hoan len ngoi Hoang đe. Le Hoan đoi nien hieu, chinh đon quan đoi đe đoi pho voi quan Tong.
Nam Tan Ty (tuc nam 981), chien tranh giua Đai Co Viet va nha Tong no ra, Le Hoan đanh bai toan thang, lai xung ton hieu Minh Can Quang Hieu hoang đe (明乾廣孝皇帝), lap nen nha Tien Le. Ong lap Duong Thai hau tro thanh mot trong 5 vi Hoang hau cua ong voi ton hieu la Đai Thang Minh Hoang hau (大勝明皇后), đung sau la Phung Can Chi Ly Hoang hau, Thuan Thanh Minh Đao Hoang hau, Trinh Quac Hoang hau va Pham Hoang hau.
Qua viec goi ba la Đai Thang Minh Hoang hau, dung ngay ton hieu cua Đinh Tien Hoang co the thay đuoc Le Hoan đa co y khang đinh vai tro cua ba trong hoang cung nha Đinh cung nhu tinh chinh danh, bieu tuong cho su trao quyen luc cua nha Đinh sang cho nha Le, thu luon khien du luan chi trich Le Hoan. Cac su gia rat nang loi voi Le Hoan trong viec nay vi trai voi đao quan than.
Nam Canh Ty, Ung Thien nam thu 7 (1000), Đai Thang Minh Hoang hau Duong thi qua đoi, khong ro bao nhieu tuoi, cung nam voi con truong cua Le Hoan la Hoang thai tu Le Long Thau.


= Bao Quang Hoang Thai hau =

Hien nay o nhieu di tich nhu đong Am Tien, đen Vua Le, đinh Trung Tru (Hoa Lu, Ninh Binh); đinh Yen (Thanh Liem, Ha Nam),... nguoi Viet goi ba la Bao Quang Hoang thai hau. Dua theo 3 tam bia o đen vua Le, Hoa Lu, Ninh Binh thi co hai tam đuoc lam vao đau thoi Hoang Đinh (nien hieu nha Le Trung hung). Tam bia "Tao tac Thanh tuong tien trieu Le Đai Hanh Hoang đe bi ky tinh minh" la mot trong ba tam bia đo. Tren bia ghi đen viec tao tuong tho o đen vua Le. Ten cua ba pho tuong đo đuoc ghi ro gom co: Le trieu Đai Hanh Hoang đe, Bao Quang Hoang thai hau va Ngoa trieu Hoang đe.
Tai cac di tich khac nhu: đinh Trai o xa Gia Hung (Gia Vien), đen Đong Ben hay đinh Bach Coc o Vu Ban (Nam Đinh), ba cung đuoc tho voi danh xung Bao Quang Hoang Thai hau. Cac van ban lich su chinh thong nhu Đai Viet su ky toan thu, Đai Viet su ky tien bien đeu khong nhac đen Hoang thai hau nao o thoi Đinh - Tien Le co ten la Bao Quang. Nam Hoang hau trieu Đinh la Đan Gia, Trinh Minh, Kieu Quoc, Co Quoc va Ca Ong, nam Hoang hau trieu Le la Đai Thang Minh Hoang hau, Phung Can Chi Ly Hoang hau, Thuan Thanh Minh Đao Hoang hau, Trinh Quoc Hoang hau va Pham Hoang hau. Le Long Đinh sau khi len ngoi truy ton hieu me la Hung Quoc quang thanh Hoang thai hau, ba khong phai la mot trong nam vi Hoang hau cua Le Đai Hanh nhung la me cua hai vua Le Long Viet va Le Long Đinh.
Buc tuong co mot đac điem chua tung co trong nghe thuat tac tuong chan dung cac ba hoang phi cong chua la mat rat đo. Nhung pho tuong cung thoi ky đo nhu Hoang hau Trinh Thi Ngoc Truc, Cong chua Le Thi Ngoc Duyen o chua But Thap, cung nhu rat nhieu cac pho tuong hau tac cac hoang phi, cung phi khac, da mat đeu phu mot lop bot xuong trang nga; va da mat va tay đong nhat. Theo ly giai cua dan gian, ba Duong hau do vung trom voi vi tuong ho Le trong long thay xau ho nen đo mat. Theo cach ly giai nay, tuong quay ve đen vua Đinh, Duong Thai hau đen chet roi van khong het ho then khi nhin ve đen tho chong cu. Tuong tho cac nhan vat nu khong to mau đo vi trong dan gian van luu truyen cau ca đa mao hong dien, chi nhung nguoi đan ba co nhu cau tinh duc cao. "Hoan vuong ca tich" la ban truong ca co luu truyen trong dan gian. Trong van ban nay, dung nhan cua ba Duong hau goa chong khi gap Le Hoan đuoc mo ta nhu mot nguoi đan ba đay khat khao: "Moi son rung ruc, mat hoa ron ron - Mat kia sao moc con con - Co kia đa trang lai tron han han..".
Bao Quang Hoang Thai hau la cach goi tranh ten hieu Đai Thang Minh Hoang hau, xuat hien tu thoi nha Ly. Cac Vua nha Ly tu đoi Ly Thai Tong tro ve sau đeu la nhung hau due cua ba. Hau the, đac biet la cac nha Nho rat ac cam voi viec Le Đai Hanh lay ten hieu Đai Thang Vuong cua Đinh Tien Hoang, chong cu cua Duong hau, lam danh hieu moi. Cuoi đoi, Duong Van Nga ve tu o chua Am Tien nen co the vi the ma cac hau due sau nay đa ton vinh ba la Bao Quang Hoang Thai hau. Theo Tu đien Phat hoc Han Viet cua Giao hoi Phat giao Viet Nam (Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi) thi Bao Quang Thien tu la mot danh hieu cua đuc Quan Am. Phap danh cua ba Duong hau du khong đuoc ghi trong chinh su nhung no van co trong cac kinh đien Phat giao va luu truyen trong dan gian: Đai Thang Minh Hoang hau nhiep chinh quoc su thien trieu.


Dung mao Theo cac truyen thuyet dan gian, sinh thoi Duong Van Nga rat xinh đep. Ba co khuon mat bau binh rat phuc hau song van co net thanh tu, cao sang. Nuoc da cua ba hoang hau ho Duong trang hong va cap mat phuong, may ngai luc nao cung long lanh đay tinh tu. Nhan sac ba đuoc mo ta trong cuon su thi "Hoan Vuong ca tich" (tim thay o Ha Nam). Ba khong chi đep ma con tran đay sinh luc:

"Moi son rung ruc, mat hoa ron ron
Mat kia sao moc con con
Co kia đa trang lai tron han han".
Ve đep cua ba quyen ru đen noi moi nuoc đi cung lam ca vung thien nhien, cay co xao đong, bung sang:

"Đoi đong điem ngoc, đoi tay may vang
Suoi trong tua anh nguyet tran
May ngoi xom, ca luon đan len may
Chim ke mo, buom xo may
Bao nhieu suoi chay thanh cay đan cam..."
O vung ha luu song Boi, que huong cua Duong Van Nga, phia tay bac co đo Hoa Lu, nguoi dan con luu truyen thuyet ly giai vi sao noi đay xua co tuc kieng khong trong hoa quynh va cac loai cay no hoa vao ban đem khac nhu bau, bim bim... Tuc truyen rang sau khi đuoc Van Thang Vuong đon ve Hoa Lu lam hoang hau, Duong Van Nga tro ve co huong bang kieu hoa long lay. Hoang hau muon lam mot đem da tiec that an tuong đe ban thuong cho dan lang va truyen lenh cac thon nu tuoi tu 16 neu muon tham du phai trum khan che mat đe khong co ai đep vao đem hoi đo. The nhung, khi đem hoi dien ra duoi anh trang, trong luc ve đep cua Duong Van Nga đang rang ngoi toa sang truoc ban dan thien ha thi mot luong gio mat tu rung cay thoi toi mang theo mot mui huong thom ngao ngat va quyen ru. Mui thom đo hap dan đen noi lam cac tuong sy va than dan me man, ho nhan ra đo la huong thom cua loai hoa quynh đang no ro. Duong Van Nga rat gian lien lenh cho quan linh nho het nhung cay hoa đo va bo vao vung rung nui hoang vu phia tay. Tu đo nguoi dan Gia Thuy, Gia Hung đeu co tuc kieng trong hoa quynh va cac hoa no vao ban đem. Rieng hoa quynh sau khi đuoc đay len vung nui rung Cuc Phuong thi chi đep khi đuoc moc o noi nay.


Nhan đinh Cac su gia phong kien đac biet chi trich Le Hoan trong viec lap Duong Van Nga lam hoang hau. Trong Đai Viet su ky toan thu, Ngo Si Lien viet: 

"Đao vo chong la đau cua nhan luan, day moi cua vuong hoa. Ha kinh cua Kinh Dich neu que Ham va que Hang len đau, la đe to cai y lay đan ba tat phai chinh đang. Đai Hanh thong dam voi vo vua, đen cho nghiem nhien lap lam hoang hau, mat ca long biet ho then. Đem cai thoi ay truyen cho đoi sau, con minh bat chuoc ma dam dat đen noi mat nuoc, ha chang phai la mo đau moi hoa đo sao?"
Cac su gia hien đai lai co cai nhin khac ve Le Hoan va Duong hoang hau. Hoang Xuan Han viet trong Hoang Xuan Han tuyen tap:

"...viec nay trai voi khuon phep nha nho. Cac su gia nho xua đa trinh trong chi trich nhu Ngo Si Lien, Ngo Thi Si... Cac vi ay khong hieu rang đoi Đinh, Tien Le đao Nho chua co anh huong gi sau vao dan Viet cho đen nua đoi Tran con the. Dan chung đa lap đen tho cac vua Đinh Le tren nen tang cung đien Hoa Lu ma khong quen ba Duong hau, khong nhung the ma con tu hop hai vua to tuong hai vua ngoi chung mot toa voi Duong hau o giua. Nhung đen đau đoi Le Thai To cho la trai đao ma bo đi! Tuy vay cac nho gia phe binh cung khong ai trach ba ma chi trach Le Hoan".
Su lua chon va quyet đinh cua Duong Van Nga trong hoan canh quoc gia bay gio đa bieu hien thai đo chinh tri sang suot cua mot nguoi co khoi oc lon, thuc thoi, xung đang đuoc coi la anh hung. Neu Duong Van Nga khong biet đat loi nuoc len tren quyen loi cua dong ho, ba co the ngoan co bao ve ngai vang cho con nho cua minh, se gay ra nan tranh gianh, đay đat nuoc vao tham canh roi loan va ket cuc la bi mat nuoc boi nha Tong. Nguoc lai voi cach đanh gia cua su cu, vung Hoa Lu con luu lai nhieu truyen thuyet đep ve Duong Van Nga nham ghi nhan cong lao cua ba.
Duong hoang hau va Le Hoan đuoc tho o đen Vua Le Đai Hanh tai xa Truong Yen, thanh pho Hoa Lu, Ninh Binh.


Nghi van Su sach chi nhac đen Thai hau Duong thi, hay thuong goi Duong Van Nga la Hoang hau cua hai trieu Đinh va Tien Le, nhung gan đay co y kien cho rang ba la Hoang hau ba trieu. Theo cuon Pha he ho Ngo Viet Nam, Gia pha ho Đinh Danh o Thai Binh thi ba Duong Thi la Hoang hau ba trieu. Truoc khi lay Đinh Tien Hoang, ba đa lay Hau Ngo vuong Ngo Xuong Van va sinh ra Ngo Nhat Khanh. Đien hinh trong so nhung nguoi ung ho gia thiet nay la ba tac gia: Phan Duy Kha, La Duy Lan, Đinh Cong Vi trong tac pham Nhin lai lich su do Nha xuat ban Van hoa thong tin an hanh nam 2003.
Tuy nhien, gia thiet ba la Hoang hau ba trieu co nhung cho khong on, neu đi sau tim hieu nhung tinh tiet tu cac nguon su sach va tai lieu nhung nam gan đay. Nhung can cu chu yeu la:


= Su sach =
Hoang hau la mot nhan vat quan trong trong cung đinh, trong đoi song đe vuong. Hoang hau la Mau nghi thien ha. Pham sach su khi chep toi Hoang đe va Hoang tu đeu noi đen vo cua Hoang đe va me Hoang tu, khong the bo qua. Vay ma tat ca cac sach su, tu sach co xua nhat nhu Viet su luoc đen nhung sach su sau nay nhu Đai Viet Su ky Toan thu, Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc, Viet su Tieu an,... đeu khong thay chep Duong Hoang hau tung la vo cua Hau Ngo vuong Xuong Van va la me cua Nhat Khanh, tat phai co ly do, vi đay khong phai la su thuc. Hon nua, neu qua thuc Duong hau la vo Hau Ngo vuong nghia la ba la Hoang hau cua ba trieu, Ngo, Đinh va Le, mot truong hop hy huu trong lich su. Su hy huu đo cang khien cac su gia khong the "lo đi", "bo qua", ma khong nhac đen.
Hon nua, co mot tinh tiet ghi trong su: Ngo Xuong Ngap va Ngo Xuong Van đeu lam vua, tham chi Xuong Van du la em con đuoc moi nguoi kinh trong hon vi cong trang khoi phuc ngoi vua cung nhu tinh nhun nhuong, khiem cung cua ong. Trong khi gia quyen Xuong Ngap đuoc ke ro (vo la Pham thi, con Lenh cong Pham Chiem, va con la Ngo Xuong Xi) thi nhung nguoi gia quyen cua Xuong Van, nhu gia thuyet cua sach Pha he ho Ngo Viet Nam, la Duong thi va Nhat Khanh, lai khong đuoc su sach "noi ket" voi ong vua em. Va Nhat Khanh, la chau noi Tien Ngo vuong, chau ngoai Duong Binh vuong, nhung su sach lai khong he nhac toi than the. Đai Viet su ky toan thu cung chi ghi chung chung: "Nhat Khanh la con chau Tien Ngo vuong..."
Khi Le Hoan lap Duong Van Nga lam hoang hau, chinh su ghi ro: "Vua lap Đai Thang Minh Hoang hau trieu Đinh lam hoang hau" va cac su gia rat nang loi voi Le Hoan trong viec nay. Vay ma đoi voi viec Đinh Bo Linh lay me Ngo Nhat Khanh, ta chi thay su chep: "lay me Nhat Khanh" ma khong he thay ghi "lay hoang hau cu cua Nam Tan Vuong". Hon nua, khong ai che cuoi vua Đinh lay me Nhat Khanh ca. Cac su gia thong cam cho muc đich chinh tri cua viec nay (rang buoc ho Ngo cho than đe thu phuc Ngo Nhat Khanh). Neu me Khanh la vo Nam Tan vuong Ngo Xuong Van, han cac su gia (nhu Le Van Huu, Ngo Si Lien...) se ket toi vua Đinh lam "đau teu" cho Le Hoan trong viec lay vo vua truoc, va nhung dong viet "nang loi" danh cho Le Hoan, truoc het đa danh cho vua Đinh roi.


= Giai thoai =
Co le nhac đen Duong hau, khong it nguoi biet giai thoai khi Duong thi moi chao đoi thuong hay khoc da đe. Mot hom co nguoi đao si đi qua, ong đoc hai cau tho khien co be nin bat: 

Loi tien tri cua ong đao si ung nghiem vao viec ba lay Đinh Tien Hoang va Le Đai Hanh. Đoi sau co the uoc đoan rang, cau sam nay la do nguoi ta đat ra sau khi su viec đa dien ra. Nhu vay, khi su viec đa dien ra, sau khi Duong hau đa mat (nam 1000), ba đa chi lay 2 vua, Đinh va Le, nen nguoi đoi moi đat ra cau sam, muon loi ong đao si, đe ba ganh vac "đoi son ha" ma khong ganh vac "ba son ha". 
Mat khac, con mot giai thoai nua o Ninh Binh ke ve moi tinh thoi tre giua Le Hoan va Duong thi. Dan gian cam thong, bien minh cho quan he cua hai nguoi sau nay trong cung đinh nen đa hop phap hoa cho moi tinh cua ho tu tuoi thanh xuan, đe đen khi vao cung, viec ho lam chi la "noi lai tinh xua", lam giam nhe tinh tiet ma cac nha nho goi la Le Hoan đa "lay me goa, hiep con coi". Cau chuyen tren du la co that hay chi la giai thoai, no cung phan anh mot gia tri: Le Hoan va Duong hau trac tuoi nhau. Va đo moi la co so đe dan gian theu det cau chuyen tinh thoi tre đep đe, "xung đoi vua lua" cua ho voi thai đo đong tinh. Neu ba la mot hoang hau trong cung (thanh Co Loa cua Ngo Xuong Van va sau lai theo con la Nhat Khanh ve Đuong Lam - Son Tay) thi ba khong the gap đuoc Le Hoan o Ha Nam hoac Thanh Hoa (que ong co hai thuyet, mot thuyet cho rang o Ha Nam, thuyet khac noi rang o Thanh Hoa). Ba va Le Hoan trac tuoi nhau thi ba khong the sinh ra Ngo Nhat Khanh vi khi Khanh noi day nam 965 it nhat cung phai 18 tuoi, ma Le Hoan (xap xi tuoi ba) khi đo moi 24. 
Cac tac gia trong Nhin lai lich su cho rang co the Duong hau va Le Hoan biet nhau ngay tu khi han vi, nhung vi khong "mon đang ho đoi" nen Duong Tam Kha khong chap nhan. Gia thiet nay rat guong ep. Theo cac tac gia nay, ba sinh nam 928. Nhu vay, it nhat đen nam 965 khi Xuong Van tu tran (luc đo ba 37 tuoi), ba con o Co Loa voi tu cach la hoang hau. Chi khi Nam Tan vuong Xuong Van mat ba moi theo cha (Tam Kha) - theo cac tac gia Nhin lai lich su - ve Ai chau, chu khong phai ap Chuong Duong ma ong đuoc phong; va ba cung khong "tong tu", theo con Nhat Khanh ve Đuong Lam. Đay chinh la mot tinh tiet hoi kho hieu trong lap luan cua ba tac gia tren. Gia su cu cho rang gia thiet tren đung la ba ve Ai chau, thi theo chinh su, ngay sau khi Nam Tan vuong mat, Đinh Lien tu Co Loa tro ve Hoa Lu, thoat than phan lam con tin va đuoc sai đi chau Ai mo quan. Le Hoan, luc nay 24 tuoi, o trong so nhung nguoi theo Đinh Lien ve Hoa Lu. Nhu vay, nam 965, tai Ai chau, trong mot khoang thoi gian rat ngan, mot nguoi quyen quy, đung tuoi moi đen va mot nguoi ngheo kho, lam lu, tre trung vua đi nhu Le Hoan, lam sao ma gap đuoc nhau, va gap nhau trong moi truong nao voi su ngan cach giau ngheo cua xa hoi ngay ay đe tro thanh tinh nhan? Đieu đang noi hon la tac gia Đinh Cong Vi, trong bai viet rieng cua minh, lai ghep hai tu lieu khong he logic lai voi nhau đe khang đinh mot lan nua đieu nay. Mot mat, tac gia dan ngoc pha o Thanh Hoa đe khang đinh moi tinh thoi son tre cua Duong hau va Le Hoan khi ba chua lay Ngo Xuong Van. Tiep theo, tac gia lai viet: "Theo mot tai lieu khac thi sau đo ba lay Ngo Xuong Van". Chi can cu vao phep toan so hoc co the thay khong the co chuyen nay. Boi le, ba lay Xuong Van (tac gia can cu vao su chep: "Tam Kha lay Xuong Van lam con minh") khoang nam 945, luc ba 17 tuoi nhung truoc đo ba đa yeu Le Hoan thi Le Hoan luc ay cung chi la mot cau be moi len 4 tuoi thoi. Duong Tam Kha lay con thu hai cua Ngo vuong la Xuong Van lam con minh ma ket luan rang "lay lam con minh tuc la cho lam con re" la đieu phong đoan hoi đi qua. Duong Tam Kha von la cau ruot cua Xuong Van, khi ong khong co con trai thi viec nhan chau lam con cung la đieu de hieu. "Nhan lam con" ma suy ra la "lam con re" thi chua hoan toan thuyet phuc.
Vay, du la ba yeu Le Hoan lan đau khi ca hai nguoi chua vao Hoa Lu (theo giai thoai ma su khong chep) truoc hay sau khi Xuong Van chet đi nua thi cung chi noi len mot đieu: Ba khong lay Xuong Van. Ba phai cung mot lua tuoi voi Le Hoan va nhu the thi khong phai la me Nhat Khanh (vi Khanh cung sinh khoang 945 - 946 đe nam 965 tro thanh mot su quan). Gia thiet cua ba tac gia tren rat mau thuan ve khong gian va thoi gian.


= Gia pha =
Gia pha goi ba la Duong Van Nga, tuc la goi theo giai thoai dan gian. Chinh cac tac gia Nhin lai lich su cung co nhan xet rang "Duong Van Nga" chi la cai ten trong truyen thuyet dan gian. Đong gop cua cac nha soan Pha he ho Ngo Viet Nam la khong the phu nhan, tham chi rat đang tran trong va than phuc. Nhung, cung nhu chinh cuon gia pha đa dan, co nhung gia thuyet đa qua xa xua, nhu truong hop gia thuyet noi to tien 7 đoi cua Ngo Quyen cach ong nhung 700 nam (đieu khong the xay ra – nhu ket luan cua sach nay) chang han, thi ta thay rang, gia pha - ca ho Ngo lan ho Đinh Danh - cung chi la mot nguon tai lieu đe tham khao ma thoi, khong đu đe cai chinh moi đieu trong chinh su.
Cuoi cuon Pha he ho Ngo Viet Nam co dan danh sach mot loat tai lieu tham khao co xua. Đay la mot trong nhung van đe lien quan đen co su can luu y. Chuyen ba Duong hau cach đay đa hon 1000 nam. Hay thu lam mot phep so sanh đe thay su kho khan cua nhung nguoi nghien cuu su hoc va so sanh voi su xung đot giua anh em Nguyen Nhac va Nguyen Hue cach đay chi hon 200 nam (cuoi 1786, đau 1787). Su kien giua anh em nha Nguyen Tay Son, du xay ra khi su hoc Viet Nam đa kha phat trien (sau khi Đai Viet su ky toan thu đa ra đoi ngot 100 nam), the nhung nhung gi sach su đe lai ve no đeu con nhieu cho khong ro rang khien đoi sau gap nhieu kho khan khi tim hieu no. Voi mot su kien xay ra cach đay 200 nam ma con kho xac đinh tinh chan thuc nhu vay, huong chi, tai lieu tham khao co xua nhat cho cac nha bien soan cuon Lich su ho Ngo Viet Nam la mot cuon gia pha co cung "chi" đuoc soan vao tan nam 1477, tuc la đa cach xa thoi đai cua ba Duong hau nhung 500 nam! Đieu kien nghien cuu xua kia kho khan hon ngay nay nhieu, tu phuong tien luu giu đen phuong tien truyen tin, rat kho tranh khoi viec "tam sao that ban". Đo la nhung kho khan ma khong chi cac tac gia gap phai khi soan thao gia pha, ma ngay voi cac nha su hoc khi nghien cuu lich su cung gap phai đieu tuong tu. Viec "che bien" thong tin, trong nhung truong hop con qua mo mit neu can cu vao su sach, la kho tranh khoi. Trong truong hop nay, nhung nha soan Pha he đa "che bien" thong tin thieu chinh xac, chua hop ly.


= Hanh vi cua Ngo Nhat Khanh =
Co mot tinh tiet su cu ghi lai ma cac nha nghien cuu, nhung nguoi ung ho quan điem ba Duong hau lay 3 vua, tac gia Nhin lai lich su, chua chu y. Khi khang đinh Duong hau me Đinh Toan cung la me Ngo Nhat Khanh, cac tac gia lai khong nghien cuu thau đao ve qua trinh hanh trang cua Nhat Khanh. Vi Me Nhat Khanh va hoang hau Duong thi phai la hai nguoi chu khong the la mot nguoi.
Su sach khi đe cap viec Đinh Bo Linh lay me Khanh khong ghi ba mang ho gi; khi đe cap toi Duong hau me Đinh Phe Đe su sach cung khong ghi ba chinh la me Ngo Nhat Khanh. Cac than pha, ngoc pha cho thay truoc khi đen du hang Ngo Xuong Xi, Đinh Bo Linh đa đen yet kien Chuong Duong cong Duong Tam Kha đe xin "tac đong" va lay con ong la Duong Ngoc Van. Ba nay chinh la Duong hau trong su sach, va thong qua tac đong cua ba, Xuong Xi đa hang vua Đinh ma khong gay đo mau. Nhu vay Đinh Bo Linh lay con gai Duong Tam Kha đe du hang Xuong Xi, chua tung nghe noi ong lam re Tam Kha đe du Nhat Khanh bao gio. Viec lay con gai Duong Tam Kha va lay me Ngo Nhat Khanh la hai viec lam rieng re cua vua Đinh, nham thu phuc hai anh em ho Ngo cat cu tren hai vung khac nhau. Đe cho hai ho Ngo đuoc song la cach lam thong minh nhat cua vua Đinh. Boi le, chinh ho Ngo chu khong phai ho nao khac, đang nam quyen tri nuoc, đang la "chinh thong", vi the khi đanh dep cac su quan, ong khong the đoi xu voi ho Ngo theo kieu "triet ha" nhu đoi voi ho Đo, ho Nguyen, ho La hay ho Kieu đuoc. Ong đa gianh thien ha bang ca "uy vu" lan "đuc đo", bang ca "ly" lan "tinh".
Me Ngo Nhat Khanh, du đa co tuoi khi lay Van Thang vuong Đinh Bo Linh, chinh la nguoi đa sinh ra Đinh Hang Lang, con ut cua Tien Hoang, som nhat la nam 975 (vi Đinh Toan sinh nam 974 va la anh Hang Lang). Đinh Tien Hoang vi ba, va vi đe lay long Nhat Khanh nua, đa lap Hang Lang lam thai tu. Nhat Khanh chua chap y đo khong the noi het khi giuc me nai ni vua lap em lam thai tu. Ong ta đinh sau nay se lam phu ta cho cau em ruot con tho au đe nam quyen binh (va chua chap y đinh lam Vuong Mang, Tao Thao). Nhung viec đo khong qua đuoc Nam Viet vuong Đinh Lien von la nguoi đa truong thanh va co nhieu cong lao trong viec đanh dep, ngoai giao cua nuoc Đai Co Viet. Theo chinh su, Đinh Lien giet Hang Lang đau nam 979. Tuy nhien, vi yeu con va khong the tiep tuc gay đo mau, Tien Hoang đa khong trung phat Đinh Lien bang cai chet.
Viec Tien Hoang khong trung phat Đinh Lien bang an tu hinh khien Nhat Khanh vo cung tuc gian va đay moi chinh la đong co chu yeu thuc giuc Khanh bo sang Chiem Thanh. Ong ta lay dao rach mat vo la con gai Tien Hoang, em Đinh Lien va bao rang: "Cha may lua doi uc hiep me con ta..." Loi noi bi lua doi đo han chua đung su tuc gian vi Tien Hoang đa "nuot loi". Vua Đinh hua đua em Khanh (Hang Lang) len ngoi, nhung khi em Khanh bi hai thi thu pham lai khong bi trung phat đich đang theo y muon cua Khanh, boi the Khanh moi tim đen Chiem Thanh đe cau vien bao thu. Y đinh cua Khanh la muon quan Chiem đe ve nuoc lam vua, khoi phuc nha Ngo. Neu Hang Lang khong chet ma đuoc noi ngoi nhu du kien thi som muon Khanh cung lam Vuong Mang, Tu Ma Chieu, tieu diet ho Đinh, phe truat au chua nay ma gianh lay ngoi – giong nhu tam guong Trieu Khuong Dan lay ngoi cua cau be 6 tuoi Sai Tong Huan cach đo it lau ben phuong Bac.
Da tam va hanh vi cua Nhat Khanh co the cho thay sang to mot lan nua Duong hau khong phai la me Nhat Khanh. Neu ba la me Khanh, em (cung me khac cha) Khanh se la Toan, sau nay Toan đuoc noi ngoi, Khanh se đuoc lam phu chinh (y het vai cua Le Hoan), Khanh khong can phai đi muon quan Chiem Thanh đe gianh quyen nua. Mat khac, ke ca truong hop Khanh đa "trot" bo sang Chiem khi Tien Hoang va Đinh Lien chua bi hai, thi sau khi em Khanh la Toan len ngoi, sao Khanh khong ve ma phai xui vua Chiem đong binh đe ruoc cai chet vao minh?
Nhung hanh đong Duong hau va Khanh đa lam nhu su chep (trao ngoi cho nguoi ngoai, dan giac ve) cho thay ca Duong hau va Khanh đeu co chung mot y tuong: diet nha Đinh. Vay neu hai nguoi la me con thi tai sao chang cung nhau ban cach hanh đong, viec gi Khanh phai bo sang Chiem Thanh? Han la luc đo em (Hang Lang) đa chet va me cung đa mat hoac đa qua gia yeu va bi Tien Hoang xa lanh, cho dua đa het, Khanh cung đuong moi tim cach sang Chiem. Duong hau va Khanh khong phai la me con.
Cac tac gia cuon Pha he ho Ngo Viet Nam dan chieu tu trang 323 cuon sach Buoc thang tram cua Quach Tan (xuat ban 1996) đe neu gia thiet: phai chang su cu nham Ngo Nhat Khanh voi vua Chiem Thanh luc đo la Ngo Nhat Hoan va bien minh rang Nhat Khanh khong phai la ke ban nuoc. Tuy nhien, neu chi can cu vao mot cuon sach xuat ban tan nam 1996 đe phan bien voi đieu đa đuoc tat ca su sach khang đinh ve su kien Nhat Khanh dan giac ve nha thi rat khong thuyet phuc. Pha he ho Ngo Viet Nam dan them viec co đen tho Ngo Nhat Khanh đe chung minh viec Khanh vo toi. Tuy nhien, ly do viec co đen tho Ngo Nhat Khanh khong co gi kho hieu, cac su quan khac cung co đen tho nhu Kieu Cong Han hay tham chi tuong giac Sam Nghi Đong cung co đen tho.


= Ket luan =
Tu nhung lap luan tren, co the rut ra 3 ket luan:

Duong hau khong la con Binh vuong Duong Tam Kha, hoac co the la con Duong The Hien hay Duong Thai Huyen hoac Duong Nhi Kha, sau lam con nuoi Duong Tam Kha. Tu viec Duong Tam Kha nhan Ngo Xuong Van lam con co the suy đoan Duong Binh vuong khong co con hoac rat hiem muon.
Duong hau khong lay Ngo Xuong Van va ba khong phai la me Ngo Nhat Khanh. Ba chi la hoang hau hai trieu Đinh, Le nhu su sach đa ghi. Ba trac tuoi Le Hoan va tho khoang 55-60 tuoi. Ba sinh ra Đinh Toan luc tren duoi 30 tuoi.
Ngo Nhat Khanh khong phai chau ngoai cua Chuong Duong cong Duong Tam Kha.
Chi con mot vai kha nang cuoi cung, van co the xay ra, nhung chi co the lam thay đoi it nhieu thong tin cua 1 trong 3 ket luan tren chu khong the thay đoi đuoc menh đe: Duong hau chi la hoang hau 2 trieu chu khong phai 3 trieu:

a. Co the trong 4 hoang hau con lai cua Đinh Tien Hoang, ba me cua Nhat Khanh cung mang ho Duong.
b. Co the Ngo Xuong Van cung lay mot nguoi vo ho Duong khac, khong phai la nguoi lay 2 vua Đinh, Le sau nay va ong khong phai la cha cua Nhat Khanh.
c. Giao su su hoc Le Van Lan, trong cuon "Lich su Viet Nam - hoi va đap" (2004) đa co cach bien luan rat ngan gon va thong minh đe phan bac gia thuyet Duong Van Nga la hoang hau ba trieu cua cuon Pha he ho Ngo Viet Nam. Ong cho rang:
Cuon Pha he ho Ngo Viet Nam chi noi toi viec Ngo Xuong Van co mot ba vo mang ten Duong Van Nga, sau đo khong he nhac toi viec ba Duong Van Nga nay lay ai nua. Do đo khong the ket luan ba con lay vua Đinh va vua Le.
Bo sung them cho gia thiet cua giao su Le Van Lan: Cai ten "Duong Van Nga" trong truong hop nay co the coi la su trung hop gay lam lan cho nguoi sau, hoac ten cua ba vo tinh (do thoi gian troi đi, do truyen mieng theu det...) đuoc gan cho nguoi thuc su lay 2 vua Đinh, Le ma ba hoang hau hai trieu kia thi von mang ten khac, nhu Duong Ngoc Van chang han.
Nhu vay, van co the co su trung hop han huu nao đo trong so cac gia thiet a, b hoac c ke tren, nhung nhung su trung hop đo chi co the gay hieu lam o mot so goc canh phien dien ve viec co hoang hau ba trieu ma thoi, con hoang hau ba trieu ho Duong chac chan la khong ton tai.


Hau due Can cu vao nhung ghi chep trong chinh su va cac than tich, tai lieu luu truyen trong dan gian, Duong Van Nga đa sinh ra it nhat mot nguoi con voi Đinh Tien Hoang va mot nguoi con voi Le Đai Hanh. 

Đinh Toan (974 - 1001) la con trai thu hai cua Vua Đinh Tien Hoang, sau khi vua cha va nguoi anh Đinh Lien bi sat hai, Đinh Toan len lam vua đuoc 8 thang. Khi Thai hau trao ngoi bau cho Le Hoan, Đinh Đe Toan tro thanh Ve Vuong, song trong trieu đinh Tien Le 20 nam. Nam Tan Suu 1001, trong dip cung vua Le Đai Hanh đi dep loan Cu Long thuoc vung Cam Thuy, Thanh Hoa, Đinh Toan bi trung ten, mat nam 27 tuoi.
Le Thi Phat Ngan: la con gai cua ba voi Le Hoan. Chinh su khong cho biet Le Đai Hanh va Hoang hau Duong Van Nga co bao nhieu nguoi con, nhung theo cac than tich o co đo Hoa Lu thi hai nguoi co mot co con gai ten la Le Thi Phat Ngan. Khi đen tuoi truong thanh, vua đa ga cong chua Phat Ngan cho Đien tien Chi huy su Ly Cong Uan. Ngay 26 thang 6 nam Canh Ty (1000) tai kinh đo Hoa Lu, cong chua Phat Ngan ha sinh Ly Phat Ma. Nam 1009 Ly Cong Uan đuoc quan than nha Tien Le ton len ngoi hoang đe, lap ra nha Ly, luc nay cong chua Phat Ngan tro thanh mot trong so nhung hoang hau cua vua. Nam 1028 Ly Thai To mat, đe lai di chieu truyen ngoi cho con truong la Thai tu Ly Phat Ma. Thai tu len ngoi (tuc Ly Thai Tong) đa ton phong me minh lam Linh Hien Thai hau.


Ton vinh Hoang Thai hau Duong Van Nga đuoc tho cung voi Vua Le Đai Hanh tai đen Vua Le Đai Hanh o Khu di tich co đo Hoa Lu va tho cung Vua Đinh Tien Hoang tai đen My Ha o que huong Gia Thuy, Nho Quan va đinh Trai xa Gia Hung, Gia Vien; tai khu di tich đinh - chua Trung Tru, Ninh Giang, thanh pho Hoa Lu, ba con đuoc phoi tho cung 2 vua. Ba cung đuoc tho cung Vua Le Hoan tai vai noi khac o Ninh Binh nhu o đen Đong Ben, thanh pho Ninh Binh, tuong truyen la noi ba đon Vua Le Đai Hanh khi đanh thang giac Tong tro ve; tai đen vua Le o xa Lai Thanh, huyen Kim Son.
Tai đen Bach Ma Luu tru ngay 2 thang 1 nam 2017 tai Wayback Machine o xa Lien Thanh, huyen Yen Thanh, Nghe An đuoc lap len đe tho Ly Nhat Quang, Thai hau Duong Van Nga cung voi cac con chau cua ba la Ly Cong Uan, Le Thi Phat Ngan, Ly Thai Tong cung đuoc tho phung tai đay. Ba la thanh hoang lang co Bach Coc, đuoc đuc tuong tho o đinh Bach Coc, xa Thanh Loi, Vu Ban, Nam Đinh. Do Mieu Viet đuoc tho Đinh Tien Hoang va vi Duong Van Nga đa lay Le Hoan nen đe ghi cong trang cua ba, ba con Lang Viet (Yen Chinh, Y Yen) đa lap ban tho ba Duong Van Nga o Phu Viet. Cuoi đoi Duong Van Nga tu hanh tai đong Am Tien o phia đong kinh thanh Hoa Lu, tai đay con luu bai tho ve cuoc đoi va su nghiep cua ba.
O thanh pho Ninh Binh, ten tuoi Duong Van Nga cung voi Le Đai Hanh đuoc đat cho hai con đuong song song voi nhau nam ben bo song Van, ten song co y nghia la giuong may, noi ghi dau truyen thuyet tinh yeu giua hai nguoi.
O Ha Nam, que huong cua Le Hoan, Bao Quang Hoang Thai hau cung đuoc tho cung 2 vua Đinh Tien Hoang, Le Đai Hanh cung 2 hoang tu Le Long Thau va Le Long Tich tai di tich đinh Yen, xa Thanh Ha, huyen Thanh Liem.
Ten Duong Van Nga hien tai đuoc đat cho nhieu đuong, pho thuoc cac thanh pho khac nhu: Vinh, Đa Nang, Vung Tau, Buon Ma Thuot, Nha Trang, TP Ho Chi Minh, Thanh Hoa...
Hinh anh Duong Van Nga trao ao hoang bao cho Le Hoan len đuong xung tran đuoc su dung nhieu trong nghe thuat va thi ca. Rat nhieu cac tac pham nghe thuat san khau mang ten "Thai hau Duong Van Nga" cua cac tac gia: Truc Đuong, Le Duy Hanh, Hoa Phuong, Chi Lang, Hoang Viet, Quan Thuy, Huy Truong, Quang Thap,... đuoc dan dung o cac the loai cheo, tuong va cai luong.


Trong van hoa = Trong phim anh =


Xem them Duong Tam Kha
Nha Đinh
Đinh Bo Linh
Nha Tien Le
Le Đai Hanh
Ngo Nhat Khanh
Đai Viet su ky toan thu
Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc
Viet su Tieu an
Đai Viet su luoc
Nha Đinh dep loan va dung nuoc - Nguyen Danh Phiet, Nha xuat ban Đai hoc va giao duc chuyen nghiep, 1990
Truyen thuyet Hoa Lu - Truong Đinh Tuong, Le Hoa
Nhin lai lich su - Phan Duy Kha, La Duy Lan, Đinh Cong Vi, Nha xuat ban Van hoa thong tin, 2003
Pha he ho Ngo Viet Nam- Ban lien lac dong ho Ngo, Nha xuat ban Van hoa thong tin, 2003


Chu thich