Han Minh Đe (chu Han: 漢明帝; 15 thang 6, 28 – 5 thang 9, 75), huy Luu Trang (劉莊), cung goi Han Hien Tong (漢顯宗), la vi Hoang đe thu hai cua nha Đong Han, cung nhu la Hoang đe thu 17 cua trieu đai nha Han trong lich su Trung Quoc, tri vi tu ngay 29 thang 3 nam 57 đen khi qua đoi, tong cong 18 nam.
Trong lich su nha Đong Han, Minh Đe đuoc coi la mot Hoang đe tai gioi, khong chi giu đuoc su hung thinh tu cha minh la Han Quang Vu Đe ma con phat huy cung phat trien them nua. Khi ong chap chinh, tuy khong theo chu truong dua vao "nhu" đe tri nuoc nhu cha minh Han Quang Vu Đe ma thi hanh su thong tri ha khac nhung van co nhung cong lao nhat đinh. Ong cung co chinh quyen, thu phuc đuoc Hung No va Tay Vuc, mo đuong cho Phat giao phat trien, mo ra su giao luu van hoa giua Trung Quoc va Tay A.
Thoi ky tri vi cua ong, cung voi con trai Han Chuong Đe đuoc goi la Minh Chuong chi tri (明章之治).


Than the = Thoi tho au =
Nguyen ten ong la Luu Duong (劉陽), sinh vao ngay Giap Than thang 5 am lich nam Kien Vu thu 4 (28), tuc ngay 15 thang 6 nam 28 duong lich, la Hoang tu thu tu cua Han Quang Vu Đe Luu Tu, me la Am Le Hoa, nguoi cung que Tan Da, Nam Duong voi Luu Tu. Ong ra đoi khi Quang Vu Đe đa len ngoi va đang hoan thanh viec đanh dep cac chu hau, thong nhat thien ha loan lac tu cuoi thoi nha Tan. Khi đo, me ong Am Le Hoa van đang la phong vi Quy nhan.
Luu Duong đuoc ha sinh tai huyen Nguyen Thi. Đay la mot lan sinh no kho hieu, vi Am Le Hoa khi đo đa mang thai, the ma Quang Vu Đe van kien quyet đem ba đi theo hanh quan, lai o huyen thon heo lanh ha sinh Hoang tu. Khi Luu Duong vua sinh, Quang Vu Đe vui lam, đanh gia ngu quan sang ngoi nhu Đe Nghieu thoi thuong co, lai lay bieu tuong mau đo cua anh duong đat ten Hoang tu la "Duong", bieu thi su coi trong cung yeu thich cua ong đoi voi đua con nay cua Am Le Hoa.
Nam Kien Vu thu 13 (37), Luu Duong đuoc 10 tuoi, Quang Vu Đe khen ngoi goi la Ngo Quy Tu (吴季子), đieu nay cang lam trieu đinh chan đong. Vi o thoi Xuan Thu, co Ngo Quy Tu, cung goi Ngo Quy Trat, la con trai thu tu cua Ngo vuong Ngo Tho Mong, von di khong co tu cach ke thua Vuong vi, nhung Tho Mong lai hi vong đua con nay ke thua, cho nen con ca cua Tho Mong la Ngo Chu Phan quyet liet xin nhuong Tru vi cho Quy Tu, nhung Quy Tu kien quyet tu choi. Nhin đay co the suy ra, Quang Vu Đe thuc su mong Luu Duong ke vi, nhung lai so gia toc ho Am se la đieu lien luy Luu Duong, khien Luu Duong khong the ke vi. The nhung, Luu Duong khi nghe xong lai noi:"Ngu dot vo cung!", cho thay thai đo khong chiu nhuong ai cua Luu Duong.


= Lap lam Thai tu =
Nam Kien Vu thu 15 (39), ong đuoc phong lam Đong Hai cong (東海公). Nam thu 17 (41), đuoc phong Đong Hai vuong (東海王).
Bay gio, Han Quang Vu đe đa lap con lon cua Hoang hau Quach Thanh Thong la Luu Cuong lam Hoang thai tu. Tuy vay, Han Quang Vu đe rat sung ai me ong la Am Quy nhan, cong them luc truoc Am thi von la nguyen phoi phu nhan, nen Quang Vu Đe luon tim cach cho hai me con Luu Duong co đuoc đia vi. Tu đo, Quang Vu đe co y đinh phe ngoi vi Thai tu cua Luu Cuong đe danh cho Luu Duong.
Nam Kien Vu thu 17 (41), Quang Vu Đe Luu Tu lay ly do: 「Hoai the oan đoi, so vi giao lenh, bat nang phu tuan tha tu, huan truong di that; 懷勢怨懟，數違教令，不能撫循他子，訓長異室」, ra chi phe truat Quach hau, lap Am thi lam Hoang hau. Quach hau sau khi bi phe truat, van đuoc thien đai, song Hoang thai tu Luu Cuong nhan thay đia vi cua minh khong chac chan, tu vi tri "Đich truong tu" bay gio tro thanh "Thu truong tu", danh khong chinh ngon khong thuan, nen đa nghe theo thay hoc Chat Uan (郅恽) khuyen can, nhieu lan thinh cau len Quang Vu Đe chu đong đuoc tu bo ngoi vi. Tu đay, Đong Hai vuong Luu Duong lay than phan Đich truong tu o trong trieu đinh tham du chinh vu.
Nam Kien Vu thu 19 (43), mua xuan, Đong Hai vuong Luu Duong binh đinh Thien vu Đan Than (单臣), cong lao hien hach. Thang 6 nam đo, Quang Vu Đe lap Luu Duong lam Hoang thai tu, cai ten thanh Luu Trang, con Thai tu Luu Cuong bi giang phong lam Đong Hai vuong. Tu truoc, luc Luu Cuong lam Thai tu, Quang Vu Đe van mai khong cho Luu Cuong tuc vi Đong Cung, nen nghi che cung quan vien can thiet van chua đuoc thiet lap, tu khi Luu Trang đuoc sach lap, moi bat đau đinh quy che trieu nghi, cach thuc Thai tu ngu trieu nhu the nao, cung moi dan đuoc ghi chep ro rang.
Nam Kien Vu trung nguyen thu 2 (57), ngay 29 thang 3, Han Quang Vu Đe Luu Tu bang ha, Thai tu Luu Trang len noi ngoi, tuc la Han Minh đe. Khi đo ong đa 29 tuoi.


Cai tri = Cung co chinh quyen =
Thoi Han Quang Vu Đe, xet thay Vuong Mang soan vi tat ca la vi ngoai thich, nen Quang Vu Đe luon dung het muc han che ngoai thich, nhung đong thoi lai loi dung ngoai thich đe phong bi ton that. Sau khi Đai tu ma Ngo Han mat, Quang Vu Đe muon dung cau em vo Am Hung thay the chuc Đai tu ma ma khong thanh, the nhung van dung con re Luong Tung (梁松) lam phu chinh cho Tan hoang đe.
Sau khi Luu Trang ke vi, xay dung Van Đai nhi thap bat tuong, ma khong đem cha vo la Ma Vien đua vao danh sach tranh ve. Đoi voi cac đai than ma noi, đieu nay chung to Luu Trang muon phat tin hieu, tiep tuc kiem che ngoai thich. Tiep theo đo, ong bat đau đoi pho voi cac đai than khong ung ho minh, tuc la nhung nhom cuong hao co the luc. Luu Trang tu minh quyet đinh tap trung quyen luc vao ban than, nam toan bo quyen binh, khong cho phep bat ky cuong hao hay ngoai thich co the loi dung chinh minh. Sau khi suy tinh, Luu Trang trong vai thang se nam lay binh quyen ve kinh đo, tung buoc khong che nhung huyen o xung quanh kinh đo. The luc cua ong cang lon manh.
Ong ap dung ba chien luoc: 

Mot la quy tu nhung lao than trung thanh nhu Đang Vu lam Thai pho, Trieu Hy lam Thai uy, hinh thanh trung tam quyen luc.
Ra suc loi keo nhung anh chi em ung ho minh, lam nhu vay thi trong ho hang than thich se khong con ke thu đich nua. Trong đo phai ke đen em trai cung me voi Luu Trang la Đong Binh vuong Luu Thuong, đuoc phong chuc Phieu Ky tuong quan quan ly mot đai luong binh quyen.
Ba la đai xa thien ha, tiep tuc thi hanh chinh sach khoan thu suc dan cua Han Quang Vu Đe Luu Tu.
Đoi voi quan vien, Luu Trang cuc ky nghiem khac. Chinh boi vi phu than Quang Vu Đe thi hanh bien phap chinh tri mem deo phu hop voi thoi gian đau, đen khi Luu Trang len ngoi đa la khong phu hop, hon nua cac đai lao than quy phuc chinh la vi Quang Vu Đe, con ban than Luu Trang chua thuc su đuoc đai bo phan trong trieu ung ho cung quy thuan. Ong tien hanh nghiem khac khao sat cung truat trac, moi viec tu Thuong thu đai quan ly quan vien, Luu Trang luon co giam sat chat che, lai quy đinh ra đieu muc moi nam se khao sat quan lai đia phuong, cuc ky nghiem ngat khong he loi long. Đoi voi viec tuyen quan lai, Luu Trang nghiem khac dua vao tai can, ma khong lua chon xuat than. Em gai ong la Quan Đao cong chua Luu Hong Phu (劉紅夫) tung xin cho mot nguoi con trai lam chuc Cau lang, cung bi Luu Trang cu tuyet, chi thuong vang va tien ma thoi.
Đoi voi dan chung, Luu Trang quan tam giup dan ngheo, nguoi om. Đong thoi, ong ha lenh giam to thue cho nhung noi bi thien tai mat mua, mang mot phan ruong cong ra phat cho nhung nguoi khong co ruong. Ong quan tam sua sang, đap them đe đieu, trong dung Vuong Canh, Vuong Ngo vao viec tri thuy. Vuong Canh đa chi huy đao con kenh hon 1000 dam tu Vinh Duong đen Hai Khau co tac dung đam bao tuoi tieu, phan dong chong lu lut.


= Khac nghiet than toc =
Sau khi Luu Trang ke vi, rat nhieu ke am muu cuop ngoi. Boi ong la con trai thu 4 ma đuoc lam Hoang thai tu nen rat nhieu anh em cua ong cho la khong hop le, hau nhu đeu rat bat man. Luc nay em trai cua Luu Trang la Quang Lang vuong Luu Kinh cung đo ky voi ong.
Quang Lang vuong Luu Kinh la em cung me cua Luu Trang, khi con tre cung la nguoi co tai can, do khong chiu phuc boi anh trai nen luon dom ngo Hoang vi. Bay gio, Luu Kinh sai nguoi bat chuoc net chu cua anh trai Quach hoang hau la Quach Huong, viet thu cho Đong Hai vuong Luu Cuong khuyen Cuong day binh lam loan, nen noi guong Han Cao To day binh ma đoat đuoc thien ha. Đong Hai vuong Luu Cuong la nguoi nhut nhat, so hai chay đen thanh minh voi Luu Trang, giao nop buc thu. Sau khi Luu Trang tra xet biet đuoc la do Luu Kinh lam thi ong van khong trach cu, chi luu đay Luu Kinh đen đat phong Quang Lang. Đi đat phong, Luu Kinh hoi tuong si:"Ta lon len giong Tien đe, ma Tien đe nam 30 tuoi lam Hoang đe. Nay ta cung 30 tuoi, nen hay khong khoi binh day nen co nghiep?". Tuong si hoang so, bao len cho quan quoc quan vien, tau trinh len Luu Trang nhung loi noi nay cua Luu Kinh. The nhung Luu Trang lai khong co truy cuu. Ve sau, Luu Kinh pham toi trong viec hien te, bi quan vien cua quan quoc truy cuu, nen so hai ma tu sat.
Nam Vinh Binh thu 13 (70), co nguoi to cao So vuong Luu Anh muu phan. So vuong Luu Anh la nguoi anh khac me cua Luu Trang, đuong khi Luu Trang con la Thai tu thi Luu Anh đoi voi ong tuong đoi khong toi, con giup Luu Trang trong rat nhieu cong vu. Nhung tu khi Luu Trang ke vi, Luu Anh luon to ra bat man, cho khac kim quy ngoc hac, tich cuc chuan bi tao phan. Co nguoi to cao Luu Anh len, nhung Luu Trang khong đanh long nen chi luu đay Luu Anh. Bi luu đay, Luu Anh tu sat, Luu Trang lien tim đuoc danh sach ket giao cua Luu Anh đoi voi cac nhan si khac. Luu Trang dua vao quyen so nay cua Luu Anh, ghep toi cho tat ca nhung hoang than, vuong hau, quan lai ma ong muon bao thu, tao thanh mot vu an lon lien quan đen may ngan nguoi. Sau khi xem xet ho so vu an, biet rang co rat nhieu nguoi bi oan nhung Luu Trang van phe chuan. Chi mot buoc ma Luu Trang đa hoan thanh muc đich cua minh.
Sau nay, hai nguoi con trai cua Quach hoang hau la Te Nam vuong Luu Khang cung Trung Son vuong Luu Yen tu tap khach khua, muu đo phan nghich, nhung tinh chat lai khong nghiem trong nhu Luu Kinh cung Luu Anh, nen chi bi cat đat phong. Tiep theo đo, em trai cua Am Thai hau la Am Tuu (陰就) co mot con trai ten Am Phong (陰豐), đa lay em gai ut cua Luu Trang la Ly Ap cong chua Luu Thu (劉绶), the nhung trong mot lan đa ra tay hai chet cong chua. Luu Trang tuc gian, mac ke cho luc đo van con co Am Thai hau, Luu Trang xu tu Am Phong. Hai vo chong Am Tuu cung theo đo ma tu sat.


= Han che cuong hao =
Đoi voi cac cuong hao y vao chien cong ma hong hach, Luu Trang cung đac biet thang tay. Khi đo, Đau Dung (竇融), von la hau due 7 đoi cua Đau Quang Quoc (竇廣國) - em trai cua Hieu Van Đau hoang hau thoi Tay Han. Vi co cong lao thoi gian đau khai quoc, nha ho Đau leo len đen vi tri cuc cao, kho tranh khoi gia mon tu đe cay quyen ma lam bay.
Tu thoi Quang Vu Đe, Đau Dung đa co cong ma phong lam đen tan Đai tu khong, thuoc hang Tam cong trong trieu, lai gia them tuoc hieu An Phong hau (安豐侯), thuc ap 4 huyen lon. Nha ho Đau mot mon co toi 3 nguoi cuoi cong chua: Đau Muc (竇穆) thu Noi Hoang cong chua (內黃公主); Đau Huan (竇勛) thu con gai Đong Hai vuong Luu Cuong la Ti Duong cong chua (沘陽公主); con Đau Co (竇固) thu con gai thu hai cua Quang Vu Đe la Niet Duong cong chua Luu Trung Le (劉中禮). Đau Huan cung Đau Hien, cay sung ma kieu, y the hiep nguoi.
Nam Vinh Binh thu 2 (59), con trai cua nguoi anh trong ho cua Đau Dung la Đau Lam (竇林) nhan toi xu tu, Luu Trang nhan đo xuong chieu mang Đau Dung, lai dan viec Đau Anh (竇嬰) cung Đien Phan (田蚡) khi truoc, ep Đau Dung cao benh ma bi tam giam trong phu đe, tam treo an va day trien. Nam thu 5 (61), Đau Muc vi muon lay đat Luc An, ben gia mao y chi cua Am Thai hau, khien Luc An hau cuoi con gai minh đe lay đat. Su viec bi phat hien, Đau Muc bi bai mien, ca nha ho Đau tru Đau Dung đeu bi truc xuat khoi Lac Duong ma quay ve co huong Phu Phong. Đau Dung cung bi Luu Trang trach cu, so toi muc phai tu quan, khong lau sau thi chet. Đau Muc nhan co đai xa, đuoc quay lai kinh su, nhung Luu Trang phai nguoi nghiem khac giam thi bon ho. Cam thay chan nan, Đau Muc co loi oan trach, tim cach hoi lo quan lai đe mo đuong cong danh, the la Luu Trang cho nguoi bat Đau Muc cung hai con trai la Tuyen, Huan vao nguc ma chet o đay.


= Khac che Hung-Tay =

Thoi Han Quang Vu Đe con tai vi, do chinh sach binh on đong cua voi ben ngoai đa lam Hung No troi day, chia lam Bac Hung No cung Nam Hung No. Trong đo Nam Hung No chu đong yeu cau noi phu, Quang Vu Đe sac phong Nam Hung No, con thuc hien chinh sach Hoa than. Bac Hung No nhin Nam Hung đuoc loi tu nha Han, cung yeu cau Hoa than. Quang Vu Đe vi the cung nhom cong khanh thuong luong, nhat thoi kho co the quyet đinh. Khi ay, Luu Trang con la Thai tu, chu truong khong nen hoa hao voi Bac Hung No, chi ra rang boi vi Bac Hung No thay Han trieu cung Nam Hung No giao hao, so bi co lap, nay đap ung yeu cau cua ho, nguoc lai cang khien Bac Hung No khong con tam the kieng de. Han Quang Vu Đe thay Thai tu noi co ly, ben khong đap ung yeu cau cua Bac Hung No.
Tu nam 65 đen nam 72, Luu Trang bai bo chinh sach ha khac cua nha Tan, đai bo phan cu dan khong con su rang buoc, moi quan he giua Han va Hung No lai tro nen tot đep. The nhung Luu Trang van con tam ly tieu tru Bac Hung No đe đat đuoc ket cuc toan ven, nen nam Vinh Binh thu 16 (73), Luu Trang phai Đau Co cung Canh Binh chinh phat Bac Hung No. Sau khi đen Thien Son, Đau Co va Cam Binh đon tru tai Luong Chau (nay thuoc Vu Uy, Cam Tuc), roi lien minh voi cac dan toc nhu Nam Hung No, O Hoan, Tien Ty xuat quan tan cong Bac Hung No, lien tiep gianh thang loi. Chinh quyen cua Ho Dien vuong (呼衍王). Nhan đo, Đau-Canh hai vi tuong quan con đanh đen Xa Su quoc (車師國), khien Quoc vuong đau hang.
Tu nam Kien Thuy Quoc nguyen nien (9) cua nha Tan đen nay, qua 65 nam, cuoi cung nha Han đa khoi phuc lai su lien ket giua Trung nguyen va Tay Vuc. Luu Trang phai Ban Sieu đi su Tay Vuc, tuyen truyen chinh sach Tay Vuc cua nha Han, đe cac quoc gia Tay Vuc quy thuan nha Han. Ban Sieu dan 26 nguoi đen Thien Thien quoc (鄯善國), tieu diet tan du Bac Hung No, con thiet lap lai Tay Vuc đo ho (西域都護). Theo su đieu lenh cua Ban Sieu, cac quoc gia Tay Vuc phai than phuc, neu khong Ban Sieu se dung đai quan đoi tap kich bat ky thanh quoc nao khong tuan phuc.
Thoi đai cua Luu Trang, đa tieu diet Bac Hung No, tien đen tung buoc hoan thanh viec khong che Tay Vuc cua nha Han.


= Ton giao =
Luu Trang ton trong Nho giao, ong cho mo truong Thai hoc day con em quy toc va tu minh giang sach cho thai tu Luu Đat va cac than vuong. Ong cung thuong te le Khong Tu va 72 vi tien hien đat Lo. Ben canh đo, Phat giao bat đau du nhap vao Trung Quoc cung trong thoi ky nay.
Noi ve su kien Phat giao đuoc truyen vao Trung Quoc, co mot y kien ma xua nay cac su gia thuong cong nhan, đo la "Vua Minh Đe nha Han nam mo, Phat giao bat đau truyen vao Trung Quoc" (Han Minh cam mong, so truyen ky đao - Cao Tang truyen). Cac bo Quoc su va lich su Phat giao Trung Hoa đeu cho rang khi Luu Trang nam mo thay mot nguoi than bang vang rong, than hinh toa sang ruc ro va bay khap cung đien; roi sai nguoi đi cau Phap, la luc đao Phat bat đau truyen vao Trung Quoc. Theo Ly hoac luan, ...Sang ra, hoi khap quan than, đay la vi than tien nao? Co vi quan Thong nhan ten Pho Nghi tau: "Than nghe, ben nuoc Thien Truc co mot nguoi tu hanh đac Đao, goi la Phat. Vi ay co the bay trong hu khong, toan than toa ra anh sang ruc ro. Co le ay la vi than trong mo"....
Nghe the, Luu Trang chot tinh ngo, roi sai Sai Am, Truong Khien, Vuong Tuan, Tan Canh, v.v... tong cong 12 nguoi sang tan Tay Truc mang tuong Đuc Phat Thich Ca Mau Ni va Kinh sach ve. Ong cho dung chua Bach Ma o kinh đo đe đat tuong, Kinh va tho Phat va moi hai vi cao Tang tu Tay Truc đen hanh le. Chua Bach Ma la ngoi Chua đau tien o Trung Quoc. Tuy Đao Phat đuoc ton sung, đao Nho van co vai tro lon trong xa hoi.


Qua đoi Nam Vinh Binh thu 18 (75), ngay 6 thang 8 (tuc ngay 5 thang 9 duong lich), Luu Trang bang ha tai Đong Cung o Lac Duong, huong duong 47 tuoi. Ong đuoc ton mieu hieu la Hien Tong (顯宗), thuy hieu la Hieu Minh hoang đe (孝明皇帝), tang tai Hien Tiet lang (顯節陵; nay nam o phia đong nam quan Manh Tan, thanh pho Lac Duong, tinh Ha Nam, Trung Quoc).
Trong thoi gian 18 nam o ngoi, ong su dung 2 nien hieu la:

Kien Vu Trung Nguyen (建武中元 57) 
Vinh Binh (永平 58 - 75).
Han Minh Đe co 20 nguoi con, Thai tu Luu Đat nam đo 18 tuoi len ngoi, tuc la Han Chuong Đe.


Gia quyen Than phu: Han Quang Vu Đe Luu Tu.
Than mau: Quang Liet hoang hau Am Le Hoa. Khi Minh Đe len ngoi, ton lam Hoang thai hau.
Hau phi:


= Hau due =


Xem them Nha Han
Han Quang Vu Đe
Han Chuong Đe


Tham khao Le Đong Phuong, Vuong Tu Kim, Ke chuyen Tan Han, Nha xuat ban Đa Nang, 2007
Đang Huy Phuc, Cac hoang đe Trung Hoa, Nha xuat ban Ha Noi, 2001
Nguyen Khac Thuan, Cac đoi đe vuong Trung Hoa, Nha xuat ban Giao duc, 2003
Thuong Thanh, Chinh su Trung Quoc qua cac trieu đai, Nha xuat ban Van hoa - Thong tin.
Tao Hong Toai, Thoi nien thieu cua cac bac đe vuong, Nha xuat ban Van hoa thong tin, 2004
Bielenstein, Hans. (1986). "Wang Mang, the Restoration of the Han Dynasty, and Later Han," in The Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 TCN. – A.D. 220, 223–290. Edited by Denis Twitchett and Michael Loewe. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-24327-0.
Tu tri thong giam cua Tu Ma Quang, cac quyen 38-44 (ban goc tai zh:s:資治通鑑), va ban tieng Han hien đai đuoc Ba Duong bien tap (Đai Bac, 1982-1989).
Hau Han thu cua Pham Diep, quyen 1 thuong va ha (The To Quang Vu Đe ky).


Chu thich