Khoi nghia Bai Say la mot trong cac cuoc khoi nghia cua phong trao Can Vuong cuoi the ky XIX cua nhan dan Đai Nam chong lai ach đo ho cua thuc dan Phap, dien ra tu nam 1883 va keo dai đen nam 1892 moi tan ra. Bai Say la mot trong nhung trung tam chong Phap lon nhat vao cuoi the ky XIX.
Trong thoi ky đau (1883 - 1885), phong trao do Đinh Gia Que lanh đao, cac đia ban hoat đong luc nay con gioi han o vung Bai Say (bao gom đia phan cac huyen Van Lam, Van Giang, Khoai Chau, Yen My thuoc tinh Hung Yen). Tu nam 1885 tro đi, vai tro lanh đao thuoc ve Nguyen Thien Thuat. Ong la thu linh cao nhat cua nghia quan Bai Say. Bo chanh Thai Nguyen Vu Giac la nguoi giup đo rat nhieu cho cuoc khoi nghia Bai Say.


Truoc chieu Can Vuong Sau khi đanh chiem Nam Ky, nguoi Phap tien quan ra Bac va tiep tuc đanh chiem đuoc Bac Ky cua Viet Nam. Nha Nguyen ha lenh cac canh quan chong Phap ha vu khi, Nguyen Thien Thuat khang lenh trieu đinh, quyet tam đanh Phap. Thang 8 - 1883, Phap chiem Hai Duong, Nguyen Thien Thuat đa mo quan, muu đanh chiem tinh li, viec khong thanh, ong keo quan len phoi hop voi Hoang Ta Viem chong Phap o Son Tay. Ong ve Đong Trieu mo quan, hop luc voi tuong quan Co Đen la Luu Vinh Phuc chong Phap. Ong lien lac voi Đinh Gia Que phat trien luc luong o vung đong bang, tap hop đuoc nhieu tuong nhu Nguyen Thien Ke, Nguyen Thien Giang (Lanh Giang), Đoc Tit, Đoc Cop, Đoc Sung, Đe Ban, Đoi Van, Đe Tinh, ba Đoc Hue va cac nha nho Ngo Quang Huy, Nguyen Huu Đuc tham gia.
Cuoi nam 1883, sau khi ky Hiep uoc Harmand, nha Nguyen ra lenh bai binh đoi chi du. Nguyen Thien Thuat khong nghe theo, mang quan len Tuyen Quang cung voi Nguyen Quang Bich giu thanh. Sau khi cac thanh Hung Hoa va Lang Son that thu, Nguyen Thien Thuat chay sang Long Chau (Trung Quoc) chuan bi luc luong tiep tuc chien đau.


Huong ung chieu Can Vuong Sau cuoc tan cong o kinh thanh Hue đa that bai, Ton That Thuyet mang vua Ham Nghi chay ra Tan So (Quang Tri). Thang 7 nam 1885, vua Ham Nghi ha chieu Can Vuong. Nguyen Thien Thuat tro ve nuoc, thanh lap can cu đia Bai Say do Đong Que trao lai. Vua Ham Nghi phong cho ong lam Bac Ky hiep thong quan vu đai than, gia tran Trung tuong quan, nen nhan dan con goi ong la quan Hiep thong. Duoi su lanh đao cua Nguyen Thien Thuat, khoi nghia Bai Say lan ra khap tinh Hung Yen va mot so tinh lan can.
Thang 9 nam 1885 nghia quan vuot song Hong sang đanh pha cac huyen Thanh Tri, Thuong Tin, Phu Xuyen, Ung Hoa. Đem 28 rang ngay 29 thang 9, quan Bai Say tan cong thanh Hai Duong, quan Phap phai đieu hai phao ham tuan tieu tren song Thai Binh đe bao ve.
Thang 10 nam 1885 Thong tuong Roussel de Courcy giao cho thieu tuong Francois de Negrier, trung ta Donnier cung Hoang Cao Khai mo cuoc can quet lon vao can cu Bai Say. Đuoc tin, Nguyen Thien Thuat lenh cho cac tuong bi mat tan cong vao cac đon đich, chan đuong đich hanh quan. Sau đo, ong nhu đich vao sau can cu noi đat tran đia mai phuc. Khi quan Phap biet bi mac lua đinh rut lui thi quan Bai Say no sung va dung đoan đao, ma tau đanh giap la ca. Nhieu quan Phap bi giet, tuong Negrier chay thoat.
Tai can cu Hai Song, vao thang 11-1885, suot trong 2 tuan, nghia quan đa phai chong cu quyet liet voi mot binh đoan lon do Falcon va Faure chi huy.
Ngoai hoat đong chong can quet, nghia quan con to chuc nhieu tran tap kich hieu qua. Ngay 26/6/1886, nghia quan tan cong mot đon Phap o Cau Đuong. Thang 9/1885, Nguyen Thien Thuat truc tiep chi huy nghia quan tan cong chiem lai thanh Hai Duong, roi toa ra đong giu cac lang xung quanh. Nhung do luc luong qua yeu, nen sau đo nghia quan phai rut lui. Thang 9/1886, nghia quan chan đanh binh đoan Bazinet va tan cong đon Ban Yen Phu, đay manh cac hoat đong ra cac mien phu can Ha Noi, Bac Ninh.
Ngay 12/2/1887, mot tran đung đo lon đa xay ra o vung Ke Sat (Hai Duong). Tu cuoi nam 1888 đen đau nam 1889, nghia quan con to chuc đanh thang quan Phap nhieu tran, nhu cac tran o Lang Tai (Bac Ninh), Duong Hoa (Hung Yen)...
Thong tuong De Courcy bi bai chuc, Charles-Auguste-Louis Warnet sang thay. Warnet thuc hien can quet quy mo lon bang chien luoc phan tan quan đoi, lap cac đon nho đe de tuan tieu, đong thoi chuyen che đo cai tri bang quan su sang dan su, nhung cung khong thanh cong.
Ngay 9 thang 2 nam 1888, em Nguyen Thien Thuat la Nguyen Thien Duong bi tu tran trong cuoc đung đo voi quan Phap do vien đoi Fillipe chi huy. Đuoc tin em chet, ngay đem đo Nguyen Thien Thuat lenh cho Tuan Van, Đe Tinh tan cong đon Ghenh va đon Ban Yen Nhan đe tra thu, giet chet 21 quan đich.
Ngay 11 thang 11 nam 1888, Hoang Cao Khai cung giam binh Ney chi huy đon My Hao đua linh ve gat lua o Lieu Trung tong Lieu Xa, muon buoc dan het luong phai ra đau thu, xa roi quan Bai Say. Nguyen Thien Thuat đuoc tin, lenh cho cac tuong Nguyen Thien Ke, Nguyen Van Sung, Vu Van Đong đem 800 quan trong đo co 400 tay sung gia dang phu gat đe phuc kich. Quan Bai Say no sung giet chet 31 quan đich, trong đo co giam binh Ney, Bang ta Nguyen Huu Hao. Hoang Cao Khai tron thoat ve My Hao roi nho giao dan Ke Sat đua đuong chay ve Hai Duong.
Thang 6 nam 1889, Thong su Bac Ky ra lenh thanh lap đao quan Tuan canh do Hoang Cao Khai voi chuc Kham sai Bac Ky lam Tu lenh truong, Muselier lam Canh sat su. Quan Bai Say giao chien quan Tuan canh suot 8 thang, gay cho đich kha nhieu thiet hai. Tran Đong Nhu, quan Bai Say giet vien quan kho xanh Leglee; ngay 24 thang 7 giet chet vien quan kho xanh Escot o lang Hoang Van. Ngay 18 thang 10 Nguyen Thien Thuat ban vien quan Montillon bi trong thuong. Ngay 11/4/1891 quan cua Hai Ke va Đe Vinh bi vay o Mau Duyet, hai ben ban nhau, vien quan Desmot bi giet, giam binh Lambert bi thuong.
Nhieu lan khong thang đuoc, nguoi Phap phai tang Nguyen Thien Thuat danh hieu "Vua Bai Say".


Thoai trao Tu sau khi vua Ham Nghi bi bat (1888) va luu đay o chau Phi, phong trao Can Vuong bat đau suy yeu. Suc manh cua quan Bai Say cung suy yeu dan. Quan Phap thiet lap đuoc nhieu đon quanh can cu Bai Say, cac tuong Lanh Đieu, Lanh Lo, Lanh Ngu, Đe Tinh cung mot so tuong linh khac tu tran, so con lai bi truy kich. Hoang Cao Khai nhan danh vua Đong Khanh chieu du Nguyen Thien Thuat ra hang va hua khoi phuc chuc tuoc. Ong đa viet vao to so du nay 4 chu "Bat khang thu chi" (Khong chiu nhan chi). Sau đo, ong giao quyen cho em la Nguyen Thien Ke va mot so tuong linh khac roi sang Trung Quoc muu tinh cuoc van đong moi. Nhung cuoc muu tinh cua Nguyen Thien Thuat o Trung Quoc khong thanh, ong khong tiep tuc đuoc viec chong Phap tai Viet Nam. Sau đo ong lam benh mat tai Trung Quoc nam 1926, tho 82 tuoi.
Tu thang 7 - 1889, Phap tap trung binh luc bao vay va tan cong nghia quan tai Trai Son la đai ban doanh cua đoi quan Hai Song. Quan Phap chia thanh 4 đao, vay chat can cu trung tam, roi dung tau be đi tuan tieu ngay đem tren tat ca nga song quanh can cu. Nghia quan phai rut chay het noi nay qua noi khac. Quan Phap that chat vong vay, tang cuong truy quet va khung bo nhan dan trong vung nham cat đut moi lien he giua nghia quan va nhan dan. The cung luc kiet (luong thuc, đan duoc het). Ngay 12/8/1889, Đoc Tit phai ra hang, roi bi đay sang Algerie. Sau nhung ton that nang ne đo, phong trao khang Phap o vung Hung Yen, Hai Duong bi giam sut ro ret, nhung van con duy tri them mot thoi gian nua. Đen nam 1892, khi thu linh cuoi cung cua phong trao Bai Say la Đoc Vinh bi giet, luc luong nghia quan Bai Say moi tan ra han. Nguyen Thien Ke truoc đo cung bi Phap bat va đay đi Con Đao.
Tom lai, khoi nghia Bai Say - Hai Song (1883 - 1892) la cuoc khoi nghia tieu bieu nhat cua nhan dan đong bang Bac Ky cuoi the ky XIX. Cuoc khoi nghia nay đa đe lai nhieu bai hoc bo ich, nhat la ve phuong thuc hoat đong va cac hinh thuc tac chien (du kich) cua nghia quan o mot vung đong bang đat hep, nguoi đong.


Cac chi huy Nguyen Thien Thuat
Nguyen Thien Ke
Nguyen Thien Duong
Nguyen Thien Tuyen
Nguyen Thien Thuong
Đoc Tit
Ta Hien
Nguyen Cao
Đoc Vinh


Xem them Nguyen Thien Thuat
Vu Giac
Can Vuong
Hoang Cao Khai


Tham khao Lien ket ngoai [1] Luu tru ngay 15 thang 2 nam 2009 tai Wayback Machine
[2] Luu tru ngay 30 thang 9 nam 2020 tai Wayback Machine
Nguyen Thien Thuat Luu tru ngay 16 thang 2 nam 2009 tai Wayback Machine