Sieu tan tinh loai Ia la mot trong cac loai sieu tan tinh xay ra tu vu bung no cua sao lun trang. Sao lun trang la tan du cua mot ngoi sao o cuoi đoi cua no va khong con phan ung tong hop hat nhan o trong nhan ngoi sao nua. Mac du vay, cac sao lun trang voi thanh phan cacbon-oxy co kha nang tao ra phan ung tong hop hat nhan va giai phong mot luong nang luong lon neu nhiet đo ben trong ngoi sao đu cao.
Mo hinh ly thuyet cho thay cac sao lun trang voi toc đo tu quay thap co gioi han khoi luong tren nho hon gioi han Chandrasekhar va bang khoang 1,38 lan khoi luong Mat Troi. Khoi luong toi han nay đuoc duy tri boi ap suat thoai hoa electron. Vuot qua khoi luong toi han nay, sao lun trang se bi co sup. Mot gia thuyet chung đuoc đua ra la neu mot sao lun trang dan dan boi tu khoi luong tu mot sao đong hanh, thi loi cua no se đat đen nhiet đo đu lon đe xay ra phan ung tong hop cacbon khi đen mot gioi han nao đo. Neu sao lun trang sap nhap voi mot ngoi sao khac (mot su kien rat hiem), ngay lap tuc khoi luong cua no se vuot khoi luong toi han va bat đau suy sup, nhiet đo trong loi tang len va kich hoat cac phan ung tong hop hat nhan. Chi trong vai giay cua phan ung tong hop hat nhan, mot luong lon vat chat trong sao lun trang se tham gia vao phan ung sinh nhiet khong kiem soat đuoc, va nang luong giai phong ra vao khoang (1–2×1044 J) nhan chim no trong vu no sieu tan tinh.
Loai sieu tan tinh nay luon tao ra đo sang luc cuc đai mot gia tri khong đoi do khoi luong vat chat ma sao lun trang nhan đuoc tu su boi tu la đeu đan va tien sat toi gia tri khoi luong toi han thi xay ra vu no. Su on đinh cua gia tri cuong đo đo sang cho phep nhung vu no sieu tan tinh loai Ia đuoc dung lam nhung ngon nen chuan đe đo khoang cach toi cac thien ha chu boi vi cap sao bieu kien cua sieu tan tinh phu thuoc co ban vao khoang cach cua chung toi Trai Đat.


Mo hinh đuoc chap thuan rong rai Sieu tan tinh loai Ia đuoc xep vao "bieu đo phan loai sieu tan tinh Minkowski-Zwicky", do cac nha thien van hoc nguoi Hoa Ky goc Đuc-Litva Rudolph Minkowski va Hoa Ky goc Thuy Si Fritz Zwicky lap ra. Theo đo sieu tan tinh loai nay co the hinh thanh theo mot so cach khac nhau, nhung chung đeu co mot co che chung. Khi mot sao lun trang voi thanh phan cacbon-oxy, boi tu vat chat tu sao đong hanh, khoi luong sao lun trang đuoc tang len khong the vuot qua gioi han Chandrasekhar va bang 1,38 lan khoi luong Mat Troi, vuot qua gia tri nay thi ap suat thoai hoa electron khong con đu lon đe chong đo luc hut hap dan cua ban than no va sao lun trang bat đau suy sup. Đe chong lai luc hut hap dan rat manh, sao lun trang se suy sup thanh sao neutron, nhu truong hop thuong xay ra đoi voi cac sao lun trang co thanh phan chinh tu magie, neon va oxy.
Hien nay, quan điem cua cac nha thien van ve mo hinh cac vu no sieu tan tinh loai Ia đo la gioi han khoi luong ma cac sao lun trang boi tu dan toi vu no la khong bao gio đat đen. Thay vao đo, su tang dan ap suat va mat đo do su tang dan khoi luong lam tang nhiet đo tai loi, va khi sao lun trang đat đen khoi luong bang khoang 1% khoi luong toi han, thi bat đau mot chu ky đoi luu trong no keo dai trong khoang 1.000 nam. O mot so thoi điem va vi tri tren sao lun trang trong chu ky nay, qua trinh tong hop cac hat nhan cacbon bat đau xay ra lam san sinh nang luong va ap suat. Chi tiet ve su đot chay cacbon van chua đuoc biet cu the, bao gom vi tri va so điem khi xay ra phan ung tong hop nay. Phan ung tong hop hat nhan oxy cung đuoc bat đau ngay sau đo, nhung cac hat nhan oxy khong bi tieu tan hoan toan nhu cac hat nhan cacbon.

Khi cac phan ung tong hop dien ra, nhiet đo cua sao lun trang bat đau tang len. Mot ngoi sao trong day chinh khi nhiet luong trong loi sao tang len thi lop ben ngoai cua no se no rong va lanh đi đe lam can bang voi nhiet nang. Tuy nhien, ap suat luong tu (ap suat thoai hoa) lai đoc lap voi nhiet đo; do vay sao lun trang khong the đieu chinh đuoc qua trinh đot chay hat nhan nhu cac sao thong thuong, va qua trinh đot chay hat nhan san sinh ra nang luong khong đuoc kiem soat. Ngon lua chay mot cach cuc nhanh, mot phan do su bat on đinh Rayleigh–Taylor va cac tuong tac voi su nhieu loan. Cac nha khoa hoc van con tranh cai ve van đe khi nao su no voi van toc sieu thanh chuyen thanh qua trinh chay no voi van toc nho hon van toc am thanh.
Bo qua cac chi tiet chinh xac trong qua trinh dien ra cac phan ung tong hop hat nhan, đa phan cac nha vat ly thien van đeu đong y rang mot luong lon cac hat nhan cacbon va oxy trong sao lun trang đuoc tong hop thanh cac nguyen to nang hon trong mot thoi gian chi vai giay, lam nhiet đo trong sao lun trang tang len hang ty đo. Nang luong giai phong tu phan ung tong hop hat nhan (1–2×1044 J) lon hon rat nhieu nang luong lien ket hap dan cua ngoi sao; do đo cac hat o lop ben tren cua sao lun trang thu đuoc đu đong nang đe bay ra xa nhau. Sao lun trang bung no va giai phong song xung kich trong đo vat chat đuoc thoi ra ngoai voi van toc len toi 5.000–20000 km/s, hay xap xi 6% toc đo anh sang. Nang luong giai phong trong vu no la nguyen nhan lam tang đo sang cua sieu tan tinh len gia tri rat lon. Cap sao tuyet đoi cua mot vu no sieu tan tinh loai Ia đien hinh la Mv = −19,3 (khoang 5 ty lan sang hon Mat Troi), voi su bien thien nho trong gia tri nay. 
Ly thuyet ve loai sieu tan tinh nay tuong tu voi hien tuong sao moi (tan tinh-novae), trong đo sao lun trang boi tu vat chat mot cach cham hon va khoi luong cua no khong đat đen gioi han Chandrasekhar. Trong truong hop sao moi, vat chat roi vao sao lun trang lam xay ra phan ung tong hop hiđro tren be mat cua no va vu no tu phan ung nay khong xe toac ngoi sao ra. Sieu tan tinh loai Ia khac voi sieu tan tinh do su suy sup loi, gay ra vu no manh o lop ben ngoai cua cac ngoi sao khoi luong lon khi loi giai phong mot luong lon nang luong.


Su hinh thanh Mot mo hinh ve su hinh thanh sieu tan tinh loai Ia la tu he sao đoi. Ban đau he sao đoi chua cac sao o day chinh, voi mot sao co khoi luong lon hon sao kia. Do co khoi luong lon hon, ngoi sao nay se tien hoa vao giai đoan "nhanh khong lo tiem can" (asymptotic giant branch) som hon, luc đo lop ben ngoai cua no se no rong đang ke. Neu hai sao cung nam chung trong mot lop bao (lop cua sao khoi luong lon đa no rong) thi khoi luong cua ca he co the mat đi, lam giam mo men đong luong va do đo la chu ky va ban kinh quy đao. Sau khi ngoi sao lon tien hoa thanh sao lun trang, ngoi sao thu hai tien hoa sang giai đoan sao khong lo đo va bat đau xay ra su boi tu vat chat cho sao lun trang. Trong giai đoan chia se cung mot lop bao vat chat, hai thien the se quay theo quy đao xoan oc tien sat ve nhau va mo men đong luong cua he bi giam dan. Ket qua la chu ky quy đao cua he giam xuong chi con vai gio. Neu su boi tu đu lau, sao lun trang co the đat đen khoi luong cua gioi han Chandrasekhar.
Mot kha nang thu hai, it gap hon, co che cho su hinh thanh sieu tan tinh loai Ia đo la su va cham va sap nhap cua hai sao lun trang, va khoi luong cua thien the cuoi cung se vuot khoi luong trong gioi han Chandrasekhar (đuoc goi la sao lun trang khoi luong sieu-Chandrasekhar). Trong truong hop nay, khoi luong tong cong khong bi rang buoc boi gioi han Chandrasekhar. Va đay la mot trong vai cach giai thich cho khoi luong di thuong (2 lan khoi luong Mat Troi) cho nguon goc cua sao to tien trong tan du sieu tan tinh SN 2003fg.
Su va cham cua cac sao đon đoc nam trong Ngan Ha đuoc cho la xay ra voi 1 su kien trong vong 107-1013 nam; vuot xa tan suat xuat hien hien tuong sao moi (novae). Tuy vay, su va cham co kha nang xay ra cao hon đoi voi nhung vung đong đuc sao o cac cum sao cau. (nhu sao xanh di thuong-blue stragglers) Mot kich ban tuong tu đo la su va cham trong he sao đoi, hai giua hai he sao đoi chua sao lun trang. Su va cham nhu the đe lai mot he gom hai sao lun trang quay gan nhau, theo thoi gian ban kinh quy đao cua he bi giam va cuoi cung hai sao lun trang va cham va sap nhap vao nhau.
Sao lun trang đong hanh cung co the boi tu vat chat tu nhung loai sao đong hanh khac, nhu sao duoi khong lo (subgiant) hay (neu quy đao đu gan) tham chi la sao trong day chinh. Qua trinh tien hoa trong giai đoan boi tu nay dien ra chi tiet nhu the nao van chua đuoc biet ro, va no co the phu thuoc vao ca toc đo boi tu va su truyen mo men đong luong cho sao lun trang. Sau vu no sieu tan tinh, sao đong hanh co bi đay tach ra khoi he đoi hay khong phu thuoc vao khoi luong vat chat đa bi đay ra trong vu no tu sao lun trang.


Quan sat Khong giong nhu nhung loai sieu tan tinh khac, sieu tan tinh loai Ia thuong dien ra trong moi kieu thien ha, bao gom thien ha elip. Va chung it xuat hien trong cac vung đang san sinh sao. Khi sao lun trang đuoc hinh thanh cuoi giai đoan cua chu ky tien hoa cua mot ngoi sao trong day chinh, thi nhung he sao đoi nhu the đa dich chuyen ra xa khoi vung noi chung đuoc hinh thanh len (cac đam may phan tu). Do vay mot he sao đoi co quy đao nho co the mat hang trieu nam đe dien ra qua trinh truyen vat chat (va co kha nang tao ra hien tuong sao moi) truoc khi đat toi đieu kien cho phep xay ra vu no sieu tan tinh loai Ia.
Mot van đe kho trong thien van hoc đo la xac đinh đuoc loai sao (progenitors) truoc khi xay ra vu no sieu tan tinh. Quan sat đuoc truc tiep loai sao tien than nay se la chung cu thuyet phuc ung ho mot trong cac mo hinh ve nguon goc sieu tan tinh. Cho đen nam 2006, qua trinh tim kiem sao tien than nay đa dien ra đuoc hon 1 the ky. Mac du sao tien than cho sieu tan tinh loai Ia van chua đuoc quan sat thay truc tiep, nhung cac nha thien van hoc đa tap trung quan sat sieu tan tinh SN 2011fe chi vai tieng sau khi no xay ra va ho đa thu đuoc nhung thong tin gia tri. Ket hop voi du lieu quan sat truoc đo tu kinh thien van khong gian Hubble cac nha thien van thay, tai vi tri xay ra sieu tan tinh ho đa khong quan sat đuoc mot ngoi sao khong lo đo hay sao hellium nao, va do vay co the ngoai tru truong hop sao khong lo đo la sao đong hanh trong sieu tan tinh Ia; sao đong hanh trong sieu tan tinh SN 2011fe co the la sao trong day chinh hoac sao duoi khong lo. Thanh phan plasma bay ra tu vu no co chua cacbon va oxy cang cung co them sao tien than cua sieu tan tinh nay la sao lun trang chua cac nguyen to nay.


= Bieu đo cuong đo sang =

Sieu tan tinh loai Ia co đuong cong cuong đo sang rat đac trung khi ve bieu đo bieu dien đo sang la mot ham theo thoi gian sau vu no. Gan thoi điem đo sang đat cuc đai, cac nha thien van thuc hien phan tich pho cua vu no thi ho thu đuoc cac đuong đac trung cho cac nguyen to khoi luong trung binh tu oxy toi calci; đay la nhung thanh phan chinh trong lop ben ngoai cua ngoi sao. Hang thang sau vu no, khi lop ben ngoai đa mo rong đat đen đo trong suot cho phep buc xa đien tu truyen qua đuoc, pho thu đuoc se chu yeu la cua cac buc xa phat ra boi vat lieu gan loi cua ngoi sao, gom cac nguyen to nang đuoc tong hop trong qua trinh xay ra vu no; đa phan la cac đong vi gan voi khoi luong cua sat. Su phan ra phong xa cua nikel-56 thanh coban-56 va đen sat-56 tao ra cac photon nang luong cao va chiem phan lon nang luong đuoc giai phong o thoi điem sau cua vu no.
Su bang nhau trong đo sang tuyet đoi cua hau nhu moi vu no sieu tan tinh loai Ia đa đuoc cac nha thien van su dung nhu la mot ngon nen chuan thu hai trong thien van hoc lien thien ha. Nguyen nhan cua su đong đeu trong đuong cong cuong đo sang cua sieu tan tinh loai Ia van con la mot cau hoi mo. Nam 1998, cac quan sat tren nhung sieu tan tinh loai Ia o xa đa cho mot ket qua bat ngo đo la su gian no cua Vu tru đang tang toc.


Xem them Sieu tan tinh
Lich su quan sat sieu tan tinh
Tan du sieu tan tinh
Đo khoang cach giua cac thien ha
Cac sieu tan tinh loai Ia tieu bieu: SN 185, SN 1006, SN 1572, SN 1604, SN 1885A 
Cac sieu tan tinh loai Ia co the quan sat thay trong tuong lai: IK Pegasi B, Betelgeuse


Tham khao Lien ket ngoai (tieng Anh)

Type Ia supernova tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Falck, Bridget (2006). "Type Ia Supernova Cosmology with ADEPT". Johns Hopkins University. Truy cap ngay 20 thang 5 nam 2007.
Staff (ngay 27 thang 2 nam 2007). "The SDSS Supernova Survey: Publications". Sloan Digital Sky Survey. Truy cap ngay 25 thang 5 nam 2007.
"Novae and Supernovae". peripatus.gen.nz. Ban goc luu tru ngay 29 thang 8 nam 2002. Truy cap ngay 25 thang 5 nam 2007.{{Chu thich web}}:  Quan ly CS1: bot: trang thai URL ban đau khong ro (lien ket)
"Source for major type of supernova". Pole Star Publications Ltd. ngay 6 thang 8 nam 2003. Truy cap ngay 25 thang 11 nam 2007. (A Type Ia progenitor found)
Using type 1a supernova to measure distances in astronomy: Su dung sieu tan tinh loai Ia đe đo khoang cach trong vu tru tren YouTube