Bo luat Hammurabi (Codex Hammurabi) la van ban luat co nhat con đuoc bao ton tot, đuoc tao ra vao khoang thap nien 1760 TCN o Babylon co đai. No đuoc vi vua thu sau cua Babylon la Hammurabi ban hanh. Chi con mot phan cua bo luat nay ton tai cho toi nay, đuoc khac tren mot bia đa bazan cao khoang 2,44 m (8 ft). Nguyen thuy, mot luong bia đa kieu nhu vay co the đa đuoc đat trong cac đen mieu tai mot so noi cua đe quoc nay
Bia đa chua van ban cua bo luat Hammurabi đuoc nha Ai Cap hoc la Gustave Jequier, thanh vien cua đoan tham hiem do Jacques de Morgan chi huy, phat hien thang 12 nam 1901. Bia đa nay đuoc phat hien tai khu vuc ngay nay la tinh Khuzestan (ten goi co đai la Elam) cua Iran, noi no đuoc vua Elam la Shutruk-Nahhunte chiem giu trong the ky 12 TCN nhu la cua cuop đuoc. Hien nay no đuoc đat trong vien bao tang Louvre o Paris. Phan tren cua bia đa la hinh cham noi thap thuong đe cua nguoi Babylon (hoac la Marduk hoac la Shamash), voi vua Babylon đang be kien thuong đe va tay phai cua ong đua len mieng nhu la dau hieu cua long ton kinh. Van ban cua bo luat chiem phan duoi, đuoc viet bang van tu hinh nem trong tieng Babylon co. Van ban đuoc cac nha phien dich tach ra thanh 282 luat, nhung su phan chia nay la tuy hung, do van ban goc khong co cac dau hieu phan chia.
Vua Hammurabi (tri vi khoang 1796 TCN – 1750 TCN) tin tuong rang ong đuoc cac vi than lua chon đe đua luat phap toi than dan Babylon thoi đo. Trong loi noi đau cho van ban luat, ong tuyen bo rang "Anu va Bel goi Tram bang ten, Hammurabi, vi Quoc vuong cao quy, Nguoi kinh so Thuong đe, đem quy tac ve su cong bang toi mat đat.".
Bo luat nay thuong đuoc chi ra nhu la vi du so đang ve viec ngay ca vua cung khong the thay đoi cac luat le nen tang lien quan toi viec đieu hanh đat nuoc, dang nguyen thuy cua cai ma ngay nay đuoc goi la hien phap.
Bo luat cua vua Hammurabi nuoc Babylon la mot trong vai bo luat tai Can Đong co đai. Cac tap hop som hon ve luat phap co bo luat cua Ur-Nammu, vua xu Ur (khoang 2050 TCN), bo luat Eshnunna (khoang 1930 TCN) va bo luat cua Lipid-Ishtar, vua xu Isin (khoang 1870 TCN), trong khi cac bo luat ra đoi muon hon co bo luat Hittite, bo luat Assyria, luat Moses va tru Cyrus cua vua Cyrus Đai đe nuoc Ba Tu. Cac bo luat nay đen tu cac nen van hoa tuong đong trong mot khu vuc đia ly tuong đoi nho va chung co cac đoan van ban tuong tu nhu nhau.
Nguoi Babylon va cac lang gieng cua ho đa phat trien he thong som nhat ve kinh te đuoc an đinh trong van ban luat, su dung đon vi chuan đo luong cac chung loai hang hoa khac nhau. Cac van ban luat tu Sumer co the đuoc coi la cac cong thuc kinh te dang van ban đau tien, va co nhieu thuoc tinh van con đuoc su dung trong he thong gia ngay nay... chang han nhu cac luong phap đien hoa cua tien cho cac giao dich kinh doanh (lai suat), cac loai muc phat bang tien vi 'đieu pham phap', cac quy tac thua ke, cac luat lien quan toi viec tai san tu nhan đuoc đanh thue hay phan chia nhu the nao v.v. Bo luat khong quy đinh co hoi đe dien giai hay bien ho, mac du no ngu y quyen cua mot nguoi trong viec trung ra chung cu. Đe co tong quan ve bo luat, xem them bai luat Babylon.


Chi tiet Ve ki thuat lap phap, tuy khong phan chia thanh cac nganh luat nhung bo luat cung đuoc chia thanh nhom cac đieu khoan co noi dung khac nhau. Pham vi đieu chinh cua bo luat la nhung quan he xa hoi rong, bao quat len toan bo hoat đong cua đoi song xa hoi nhu hon nhan gia đinh, ruong đat, thua ke tai san, hop đong dan su, hinh su, to tung...
Ve muc đo đieu chinh: Muc đo đieu chinh phap luat phu thuoc vao tinh chat cua cac loai quan he xa hoi can đuoc đieu chinh bang phap luat, cac yeu to chu quan cua nha lam luat. Thong thuong nguoi ta phan biet thanh hai muc đo đieu chinh phap luat: cu the – chi tiet va khai quat hoa cao. Bo luat ve co ban ap dung muc đo đieu chinh cu the, chi tiet.
Ve mat hinh thuc phap ly, đay la mot bo luat tong hop đuoc xay dung duoi dang luat hinh, bao gom cac qui pham phap luat đieu chinh nhieu linh vuc va đeu co che tai. Phan noi dung, bo luat tap trung đieu chinh bon linh vuc chu yeu đo la dan su, hinh su, hon nhan gia đinh va to tung, tuy vay khong co su tach roi giua cac linh vuc. Cac qui pham cua Bo luat Hammurabi cung giong nhu cac bo luat khac o Phuong Đong thoi ky co đai la mang tinh ham hon, cac đieu luat đeu kem theo che tai.


Ve dan su Nhung điem tien bo, đac sac nhat cua Bo luat nay chinh la cac quy đinh ve dan su. Bo luat đa đac biet chu y đieu chinh quan he hop đong, vi đay la quan he pho bien o xa hoi Luong Ha co đai, co nhieu quy đinh khong nhung tien bo ve noi dung, ma con chat che ve ki thuat lap phap.
Ve che đinh hop đong, Luat quy đinh ba đieu kien bat buoc đoi voi hop đong mua ban:

Thu nhat, nguoi ban phai la chu thuc su,
Thu hai, tai san phai co gia tri su dung,
Thu ba, phai co nguoi lam chung.
Bo luat cung quy đinh cac đieu khoan linh canh ruong đat. Đoi voi ruong, nguoi linh canh nhan moi mua tu 1/3 - 1/2 so san pham thu hoach. Đoi voi vuon đuoc nhan 2/3 so san pham thu hoach.
Điem tien bo hon nua la luat đa quy đinh muc lai suat đoi voi hop đong vay no. Cu the luat quy đinh muc lai suat đoi voi tien la 1/5, vay thoc la 1/3.
Ve che đinh thua ke tai san, Luat Hammurabi phan lam hai loai thua ke: thua ke theo phap luat va thua ke theo di chuc.
Thua ke theo phap luat: Neu nguoi cho thua ke khong đe lai di chuc thi tai san đuoc chuyen đen cho nhung nguoi co quyen đoi voi tai san đo theo luat đinh. Thoi gian đau tai san tap trung o dong ho va dan dan đuoc chuyen ve gia đinh co quyen thua ke va thanh tai san chung cua gia đinh. Đo la cach thua ke theo phap luat.
Thua ke theo di chuc: Bo luat đa han che quyen tu do cua nguoi viet di chuc nhu quy đinh nguoi cha khong đuoc tuoc quyen thua ke cua con trai neu nguoi con moi pham loi lan đau va loi khong nghiem trong. Con trai, con gai đeu đuoc huong quyen thua ke ngang nhau.


Ve linh vuc hon nhan va gia đinh Theo xu huong cung co đia vi cua nguoi chong, nguoi cha nen trach nhiem va nghia vu thuoc ve nguoi vo va con cai. Neu khong co con, nguoi chong co quyen ly di, ban vo hoac lay vo le. Neu bat đuoc vo ngoai tinh thi chong co quyen troi vo va nhan tinh cua vo nem xuong song cho chet. Nguoc lai neu vo bat đuoc chong ngoai tinh, chi co quyen ly di ma thoi.
Điem tien bo la đa co quy đinh ket hon phai co giay to, o muc đo nao đo co quy đinh bao ve nguoi phu nu (nguoi vo co quyen ly hon khi nguoi chong đi khoi nha khong co ly do, chong co quan he ngoai tinh hay vu cao vo ngoai tinh). Co mot quy đinh rat nhan đao neu đat trong hoan canh luc bay gio la: "Nguoi chong khong đuoc bo vo khi biet nguoi vo mac benh phong hui."


Ve hinh su Linh vuc Hinh su la linh vuc the hien ro nhat tinh giai cap va su bat binh đang. Tan du cua xa hoi nguyen thuy rat ro la nguyen tac tra thu ngang bang, tham chi con cho phep trung tri ca nhung nguoi khong lien quan đen toi pham. Nguyen tac nay chi can cu vao hau qua xay ra tren thuc te đe ap dung trach nhiem phap ly, chu khong xet tren phuong dien muc đo loi va chu the thuc hien hanh vi vi pham. Thi du, Đieu 38 quy đinh: " Neu tho xay nha ma xay khong đam bao, nha đo, chu nha chet thi nguoi tho xay bi giet." hoac Đieu 39: "Neu nha đo, con cua nguoi chu nha chet thi con cua nguoi tho xay cung phai chet ".
Bang phuong phap thong ke cho thay trong Luat Hammurabi co nhac toi 32 truong hop xu tu hinh. Thuong la cac hinh phat rat khac nghiet nhu dim, đong đinh, chem v.v…Tinh chat tuong xung trong trach nhiem phap ly nhan manh nhieu đen tinh trung tri đoi nhan hoac đoi vat, ma chua tinh đen tinh giao duc, hay tao đieu kien đe nguoi vi pham hoan luong. Ben canh đo, Bo luat con neu ra trach nhiem tap the cua cac thanh vien cong xa đoi voi nha nuoc; quy đinh ve trung phat ke giup no le chay tron, trung phat nhung ke xam pham quyen so huu cua nha vua, chu no; Trung phat nguoi quan gia lam that thoat tai san cua chu bi nem cho da thu xe xac; Lay cap gia cam hoac cac đo dung khac cua chu se bi phat tu 10 đen 30 lan gia tri thu lay cap. Neu khong nop đuoc phat, ke lay cap se bi giet.
Điem tien bo trong linh vuc hinh su la luat đa manh nha phan biet pham toi vo y va pham toi co y. Vi du luat ghi trong khi au đa lam chet nguoi, neu ke lam chet nguoi chung minh đuoc rang khong co y giet nguoi thi se khong bi tu hinh, chi bi phat tien.


Ve to tung To tung la thu tuc giai quyet cac vu an. Bo luat đa co nhieu quy đinh ve thu tuc bat giu, giam cam, quy đinh nhung nguyen tac khi xet xu nhu xet xu phai cong khai, phai coi trong chung cu, phan quyet phai đuoc thi hanh nghiem minh...
Co hai quy đinh rat đac thu ve to tung cua Bo luat nay:

Thu nhat quy đinh ve trach nhiem cua tham phan: "Neu tham phan xu mot vu kien ma ra phan quyet bang van ban, neu sau đo phat hien loi trong van ban la do loi cua tham phan, tham phan se phai tra 12 lan gia tri tien phat ma ong ta đa yeu cau boi thuong trong vu kien, đong thoi ong ta se bi buoc phai roi khoi ghe tham phan vinh vien va khong bao gio co the tro thanh tham phan lan nua". Quy đinh ve trach nhiem cua tham phan trong viec xet xu nhu quy đinh tren trong mot xa hoi the hien tinh giai cap sau sac qua that la mot su tien bo. Qua đo cho thay, thoi ky nay rat coi trong cong tac xet xu, rat coi trong trach nhiem xet xu cong bang cua tham phan. Su sach đa ca ngoi rang o Luong Ha co đai, tinh than thuong ton luat phap va thoi quen cau vien cong ly đa an sau vao tac phong sinh hoat cua nguoi dan noi đay.
Thu hai ve hinh thuc xet xu: Neu mot nguoi kien mot nguoi khac, bi đon se phai đi đen mot dong song va nhay xuong, neu anh ta chim, bi dong nuoc cuon đi, nguyen đon se so huu nha cua bi đon. Nhung nguoc lai, neu dong song chung minh rang bi đon la khong co toi, tuc la anh ta con song sot, thi nguyen đon se bi giet chet, va bi đon se so huu nha cua nguyen đon".


Ket luan Hammurabi khang đinh lai muc đich cua Bo luat va tuyen bo se trung phat bat cu ai vi pham Bo luat nay: "Đe cho ke manh khong ha hiep ke yeu; đe cho nhung nguoi co qua co the nuong tua o thanh Babylon…; đe cho su tuyen an trong nuoc tien viec quyet đinh; đe cho nhung ke thiet thoi đuoc trinh bay le phai... Neu ke nao thi hanh triet đe bo luat nay thi se đuoc cac than phu ho, trai lai neu nguoi nao khong nghiem chinh thi hanh hoac sua đoi bo luat thi se bi than linh trung phat".
Bo luat Hammurabi la Bo luat thanh van co nhat tren the gioi đuoc tim thay, la mot trong nhung thanh tuu co gia tri bac nhat cua lich su van minh co đai. Gia tri cua Bo luat nay cho đen nay van tiep tuc đuoc nhieu nha khoa hoc tap trung nghien cuu, khai thac va ke thua. Bo luat đa xay dung rat cong phu, đieu chinh va phan anh mot cach sinh đong cac hoat đong kinh te, chinh tri, van hoa xa hoi cua vuong quoc Babylon. Bo luat khong chi co gia tri ve nghien cuu phap ly ma con la nguon cu lieu lich su phong phu, quy gia đe nghien cuu nen van hoa Babylon - Luong Ha co đai.


Xem them Urukagina - vua Sumer va nguoi sang tao ra cai ma đoi khi đuoc nhac toi nhu la vi du đau tien ve phap đien hoa luat trong lich su.
Luat Ur-Nammu - ban co nhat đa biet chua van ban luat con ton tai toi nay, co truoc bo luat Hammurabi khoang 300 nam.
Luat Assura
Luat Babylon
Luat bang van tu hinh nem
Quid pro quo
Tru Cyrus


Ghi chu Tham khao Bryant, Tamera (2005). The Life & Times of Hammurabi. Bear: Mitchell Lane Publishers. ISBN 9781584153382.
Mieroop, Marc (2004). King Hammurabi of Babylon: a Biography. Cambridge: Blackwell Publishers. ISBN 9781405126601.
Hammurabi, King (2000). The Oldest Code of Laws in the World. C. H. W. Johns (phien dich). City: Lawbook Exchange Ltd. ISBN 9781584770619.
Falkenstein A. (1956–57). Die neusumerischen Gerichtsurkunden I–III. Munchen.
For Know-It-Alls, Constitutions for Know-It-Alls Luu tru ngay 5 thang 8 nam 2014 tai Wayback Machine, Filiquarian Publishing, LLC., 2008. ISBN 1-59986-223-9.
Elsen-Novak G., Novak M.: Der 'Konig der Gerechtigkeit'. Zur Ikonologie und Teleologie des 'Codex' Hammurapi. Trong: Baghdader Mitteilungen 37 (2006), trang 131-156.
Julius Oppert va Joachim Menant (1877). Documents juridiques de l'Assyrie et de la Chaldee. Paris.
Thomas D. Winton (chu bien), 1958. Documents from Old Testament Times. London and New York.


Lien ket ngoai Law Code of Hammurabi, king of Babylon | Musee du Louvre Luu tru ngay 13 thang 11 nam 2011 tai Wayback Machine
Ban dich tieng Anh cua Đai hoc Evansville Luu tru ngay 9 thang 5 nam 2008 tai Wayback Machine
Ban dich tieng Anh cua bo luat Hammurabi Luu tru ngay 14 thang 5 nam 2011 tai Wayback Machine