Ton giao Đang Ngoai thoi Le trung hung phan anh nhung anh huong cua cac ton giao đoi voi lanh tho Đang Ngoai nuoc Đai Viet thoi Le trung hung do chinh quyen vua Le chua Trinh cai quan.
O Đang Ngoai thoi Le trung hung, Nho giao suy đoi trong khi Phat giao va Đao giao hoi phuc, ben canh đo Cong giao bat đau đuoc truyen ba.


Nho giao Nho giao chiem vi tri chu đao thoi Le so khi trieu đinh coi đay la tu tuong cai tri. Nhung tu khi nha Le trung hung, chien tranh xay ra lien mien; đong thoi do tac đong cua nen kinh te hang hoa, y thuc he Nho giao bi suy giam.
Mac du trieu đinh Le - Trinh van dung Nho giao lam tu tuong cai tri va ap dung trong thi cu, bo dung quan lai nhung tren thuc te nhieu gia tri đa bi thay đoi. Nhung giao ly đao Nho va ton ti trat tu khong con nhu truoc. Vua Le tuy o ngoi hoang đe nhung chi la vua bu nhin tren danh nghia nen long trung quan ai quoc cung chi co tren loi noi. Giao ly nha Nho ve coi trong nghe nong, khinh miet nghe buon ban đa bi đao nguoc do quan he đong tien. Xa hoi bi đong tien chi phoi: viec thi cu va bo dung đeu do tac đong cua đong tien.
Nhung chuan muc đao đuc nguoi quan tu nhu nhan, nghia, le, tin đa bi đay lui do loi song thuc dung. Nhung nguyen tac ve đao vua toi, thay tro khong con nhu truoc. Cac nho si đo đat va lam quan chap nhan chinh the chua Trinh lan at vuong quyen. Đo la ly do xuat hien hang loat tac pham van hoc cham biem trong tang lop nhan dan voi nhung cau ca dao, ho ve, truyen tieu lam…


Phat giao Thoi Le So, Phat giao bi đay xuong thu yeu. Sang thoi Le trung hung, Phat giao đong vai tro quan trong hon trong xa hoi. Ca vua Le, chua Trinh đeu sung đao Phat. Nhieu nguoi trong hoang toc gop tien, cung ruong va tham gia tu bo chua chien, lam tuong tho trong chua.
Nhung ngoi chua đuoc xay cat hoac tu bo thoi ky nay tieu bieu la:

Chua Sung Phuc (tuc chua Tay Phuong) đuoc trung tu nhieu lan vao cac nam 1632, 1690, 1735, 1740;
Chua Phuc Long o Gia Binh (Bac Ninh) xay dung thoi chua Trinh Trang, lau ngay bi hong, đuoc Trinh Cuong trung tu nam 1719 toi nam 1725;
Chua Đoc Ton va chua Tay Thien xay dung nam 1727;
Chua Quynh Lam va chua Sung Nghiem đuoc tu bo thoi Trinh Giang;
Chua Lien Tong xay dung nam 1726
Chua Ho Thien xay dung nam 1737
Chua Keo xay tu thoi Ly, đen nam 1632 đuoc xay lai va trung tu nhieu lan
Chua Phat Tich cung đuoc xay tu thoi Ly, thoi ky nay đuoc trung tu mo rong quy mo
Chua Thien Tich va chua Đai Bi tai kinh thanh đuoc xay thoi Trinh Sam
Thoi Le Mat, mot so sach Phat hoc quan trong đa đuoc trung san in lai. Su Lieu Vien chua Lien Hoa sai đe tu khac va in lai tap sach Thien Tong ban hanh nam 1745. Sau đo sach Co chau Phap van Phat Ban hanh ngu luc đuoc ty khuu Tinh Mo tim va trung san nam 1752; sach Tam to thuc luc đuoc trung san sau đo đe o chua Vinh Nghiem; sach Truc Lam to tue su Tue Trung thuong si ngu luc do ty khuu Tue Nguyen chua Long Đong (Yen Tu) in lai nam 1763. Mot quy toc ho Trinh đa xuat gia tro thanh Lan Giac thien su o chua Lien Hoa (Ha Noi).
Trong khong khi sung Phat đuong thoi, van co so it quan điem đung tren tu tuong Nho giao bai xich đao Phat ma đien hinh la Ngo Thi Si, coi đo la me tin di đoan.


Đao giao Đao giao hoa nhap voi tin nguong dan gian cung đuoc phat trien hon thoi Le so. Do chien tranh nhieu nam va thien tai lam phat sinh nhieu bien tuong cua ton giao nay.
Nhieu nguoi tron đoi đi o an va do đo moc len nhieu Đao quan. Khong chi nhan dan ma nhieu nguoi vuong gia cung tin vao Đao si. Nhieu nguoi trong so ho đa xay dung va trung tu cac Đao quan. Đao giao mat dan tinh chinh thong cua nguon goc Trung Hoa, nay sinh yeu to Viet trong đo va tro thanh Đao giao Viet, đuoc hoa tron voi tin nguong dan gian theo chieu huong Phat hoa Đao giao.
Nhung Đao quan noi tieng la Tran Vu, Huyen Thien o Thang Long, Thien Ton o Nghe An.


Cong giao Thoi Nam Bac trieu, mot so giao si tung toi Đai Viet truyen giao nhung khong thanh cong. Sang the ky 17, viec truyen đao đa thu đuoc nhung ket qua tot hon.
Nam 1627, nhung tu si đau tien cua Dong Ten sau hon 10 nam xuat hien Đang Trong đa cap cang Cua Bang (Thanh Hoa). Alexandre de Rhodes (Đac Lo) đuoc tiep kien chua Trinh Trang o Thanh Hoa – khi đo đang tren đuong vao nam đanh chua Nguyen. Chua Trinh to ra hai long. Alexandre de Rhodes đa thu đuoc 200 giao dan trong thoi gian ngan. Khi đanh Nguyen tro ve, Trinh Trang lai tiep đon Alexandre de Rhodes va cho o lai Đang Ngoai. So luong giao dan sau đo tang len 5000 nguoi.
Co y kien cho rang, viec thuc hanh đao Cong giao trai voi mot so tap quan truyen thong cua nguoi A Đong, phan bac he tu tuong va ton giao xuat hien truoc đo nhu "khuyen nguoi ta khong thuc hien tuc tho cung to tien, Khong Tu khong phai la nguoi hien, Thich Ca doi tra".... Tuy nhien, nha truyen giao Đac Lo cung ghi nhan Khong Tu "co nhieu giao huan ve thuan phong my tuc [...] ong khong noi trai voi nhung nguyen ly cua Kito giao va cung khong noi nhung gi phai bac bo hay bi ke tin theo len an". Nha truyen giao Francesco Buzomi nhan xet: "Nho Khong giao, xa hoi va gia đinh Viet Nam đa co mot to chuc rat cao, nguoi dan Viet Nam co nhung đuc tinh, phong tuc rat đang kham phuc no đa giup rat nhieu vao cong cuoc truyen giao". Đen thang 5 nam 1630, sau 3 nam truyen đao, Đac Lo bi chua Trinh truc xuat ra khoi Đang Ngoai. Cong giao bi cam ca o Đang Trong tren lanh tho Đai Viet.
Cac giao si van tiep tuc toi Đang Ngoai va tim cach truyen đao. Sang nam 1631, Trinh Trang cho phep 2 giao si o lai giang đao, nhung đen nam 1643 lai ra sac lenh dan o cua nha cac giao si, ket toi ho chi giang day nhung đieu lam lac doi tra va lenh cho ho phai đot anh tuong, kinh sach Cong giao. Mot so nguoi theo đao bi bat giam, tich thu tai san. Nam 1649, Đang Ngoai lai co sac lenh moi cam đao va cam cac tin đo hoi hop, nhieu nha tho bi pha. Nam 1658, chua Trinh Tac ra lenh truc xuat 6 giao si, chi cho 3 nguoi o lai. Nam 1659, co 2 giao si đen Đang Ngoai nhung khong đuoc o lai. Đen nam 1663, Trinh Tac ra lenh truc xuat het cac giao si.
Tuy chua Trinh co lenh cam nhu vay nhung so đao đuong thoi ghi nhan nhung nam 1639 – 1641 van co tren duoi 100.000 nguoi chiu phep rua toi. Trong so nhung nguoi theo Cong giao đuong thoi co ca quan chua em gai cua chua Trinh Trang, chiu rua toi nam 1627, lay ten thanh la Catarina. Ba đa soan tieu su Chua Giesu bang tho Nom.
Sang the ky 18, bat chap nhung no luc cua cac giao si, chua Trinh tiep tuc cam đao gat gao. Nam 1712, chua Trinh Cuong ra lenh cam nhung nguoi theo đao Gia-to phai cat toc tren đinh đau, thich vao mat 4 chu “hoc hoa lang đao” va phat 100 quan tien đe khuyen khich nhung nguoi khac phat hien ra ho. Nhieu giao si bi giet, nhieu nguoi theo đao bi quy ket toi va phan biet đoi xu, bi phat tien.


Xem them Ton giao Đang Trong thoi Le trung hung


Tham khao Kham đinh Viet su thong giam cuong muc
Vien Su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 4, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi
Le Van Sieu (2006), Viet Nam van minh su, Nha xuat ban Van hoc


Chu thich