Đai Cach mang Van hoa Giai cap Vo san (gian the: 无产阶级文化大革命; phon the: 無產階級文化大革命; Han-Viet: Vo san Giai cap Van hoa Đai Cach mang; binh am: Wuchan Jieji Wenhua Da Geming; thuong goi tat la Cach mang Van hoa 文化革命, hay Van cach 文革, wenge) la mot phong trao chinh tri xa hoi tai Cong hoa Nhan dan Trung Hoa dien ra trong 10 nam tu thang 5 nam 1966 toi thang 10 nam 1976, gay tac đong rong lon va sau sac len moi mat cua cuoc song chinh tri, van hoa, xa hoi o Trung Quoc đai luc. Ve mat tich cuc, cuoc cach mang nay đa lam thay đoi quan niem xa hoi, chinh tri, ton giao va đao đuc cua quoc gia nay mot cach sau sac va toan dien. Tuy nhien, phong trao nay cung gay ra nhung vu bao đong, su hon loan va ton that lon, nen no cung đuoc goi la "10 nam hon loan", "10 nam tham hoa" (tieng Trung: 十年动乱, 十年浩劫; Han-Viet: Thap nien đong loan, thap nien hao kiep).
Cuoc cach mang nay đuoc Mao Trach Đong khoi xuong va lanh đao tu ngay 16 thang 5 nam 1966, voi muc tieu chinh thuc la "đau tranh voi giai cap tu san trong linh vuc tu tuong va su dung nhung tu tuong va le thoi moi cua giai cap vo san đe thay đoi dien mao tinh than cua toan bo xa hoi". Tuy nhien, muc đich chinh cua cach mang nay đuoc mot so nguoi cho la đe Mao Trach Đong co the lay lai uy tin trong Đang Cong san Trung Quoc sau that bai cua cuoc Đai nhay vot dan đen viec ong ta bi ton that uy tin đang ke truoc nhung nguoi phan đoi chinh sach nay nhu Luu Thieu Ky, Đang Tieu Binh, Banh Đuc Hoai,...
Mao tuyen bo rang "cac phan tu tu san đa xam nhap vao chinh phu va xa hoi", va đang co am muu "khoi phuc chu nghia tu ban". Lam Buu, nguoi đung đau Quan Giai phong Nhan dan Trung Quoc, đa đuoc cong nhan trong hien phap la nguoi ke vi cua Mao sau khi ong ta qua đoi; Lam Buu bien soan cuon sach Hong bao thu, tuyen tap nhung cau noi cua Mao, cuon sach nay tro thanh mot van ban mang tinh thieng lieng, phuc vu cho su sung bai ca nhan Mao Trach Đong. Đe tieu diet cac thanh phan chong đoi trong Đang Cong san Trung Quoc cung nhu trong cac truong hoc, nha may va cac to chuc chinh phu, Mao nhan manh rang nhung nguoi theo chu nghia xet lai can phai bi loai bo thong qua đau tranh giai cap bao luc. Gioi tre Trung Quoc huong ung chu truong nay bang viec thanh lap cac nhom Hong ve binh tren khap đat nuoc. Nhieu truong trung hoc va đai hoc đa bi đong cua. Cac cong nhan đo thi cung chia thanh cac phe phai, va quan Giai phong đuoc huy đong đe khoi phuc trat tu. Nhieu quan chuc cap cao, đang chu y nhat la Luu Thieu Ky va Đang Tieu Binh, đa bi Hong ve binh bat giam. Khoang 1,5 trieu nguoi bi Hong ve binh buoc toi la "phan tu canh huu", ho phai chiu su si nhuc cong khai, bi bat giam, bi tra tan, bi tich thu tai san, va co nhung nguoi con bi xu tu hoac bi ep phai tu tu. Nhieu thanh nien tri thuc thanh thi đa bi gui đen cac vung nong thon trong phong trao Tien ve Nong thon. Cac nhom Hong ve binh qua khich đa pha huy rat nhieu di tich va hien vat lich su co gia tri, nhieu đia điem van hoa va ton giao vi cho rang đo la cach đe "diet tru tan du, hu tuc phong kien".
Sau khi nhan thay nhung sai lam va qua kich cua phong trao nay, Mao Trach Đong tuyen bo rang cuoc cach mang van hoa đa ket thuc vao nam 1969. Hien nay cac nha phe binh cho rang cuoc cach mang nay con am i trong ca giai đoan tu 1969 đen 1976. Lam Buu, mot nguoi bi nghi ngo la co am muu lat đo Mao, đa bi mat tron sang Lien Xo va ong ta đa chet trong mot vu tai nan may bay tai Mong Co vao nam 1971. Sau cai chet cua Mao va su kien bat giu cac thanh vien cua nhom Tu nhan bang la (Giang Thanh, Truong Xuan Kieu, Vuong Hong Van va Dieu Van Nguyen) vao nam 1976, Đang Tieu Binh dan huy bo cac chinh sach sai lam cua Cach mang Van hoa. Nam 1981, Đang Cong san Trung Quoc tuyen bo rang Cach mang Van hoa la mot "that bai nang ne va la ton that nang ne nhat ma Đang, nha nuoc va nhan dan Trung Quoc phai ganh chiu." Tong cong 1,5 đen 1,8 trieu nguoi Trung Quoc bi giet, tu sat hoac chiu thuong tat trong giai đoan nay, khoang 20 trieu nguoi thanh thi bi đua ve nong thon lao đong trong nhieu nam. Khoang 200 trieu nguoi bi thieu an thuong xuyen.


Boi canh Sau khi Cong hoa Nhan dan Trung Hoa đuoc thanh lap, Mao Trach Đong muon ap dung mo hinh cua Stalin đe xay dung đat nuoc. Mao Trach Đong tin rang mo hinh cua Stalin la phuong thuc tien hanh cai tao chu nghia cong san tai Trung Quoc. Duoi thoi ky Khrushchev lanh đao Đang Cong san Lien Xo bat đau phu nhan mo hinh cua Stalin, con đuoc goi chu nghia xet lai. Mao Trach Đong chong lai chu nghia huu khuynh, mo rong đau tranh giai cap, bac bo chu nghia xet lai ve Stalin. Đang Cong san Trung Quoc đua ra quan điem Mao Trach Đong phat đong Đai Cach mang Van hoa đe bat đau ngan chan chu nghia tu ban phuc hoi, duy tri Đang trong sach va tim con đuong xay dung chu nghia xa hoi bang chinh minh. Trong Đang, Mao Trach Đong chi trich đoi lap, Chu tich nuoc Luu Thieu Ky, Tong Bi thu Đang Tieu Binh va chinh sach khac la "sai lam", mau thuan giua Luu Thieu Ky va Mao Trach Đong gia tang, ve con đuong xay dung chu nghia xa hoi, Luu Thieu Ky va Đang Tieu Binh đua ra quan điem trai nguoc voi Mao Trach Đong, đe phat trien quan điem cua minh ho đa lap cac nhom nho ma khong can thong bao truoc voi Mao Trach Đong. Chinh trong thoi điem nay, Uy ban Trung uong Đang va Mao Trach Đong đe xuat chu nghia sua đoi, Đang va Nha nuoc đang đoi mat voi chu nghia tu ban phuc hoi het suc nguy hiem, vai nam truoc tai nong thon thuc hien chinh sach "bon sach" (tieng Trung: 四清, tu thanh), va tai thanh thi la "nam diet" (tieng Trung: 五反, ngu phien) va the hien su phe phan cac tu tuong, van đong quan chung ra suc đau tranh bao ve Đang va Nha nuoc.


= Phong trao bon sach =

Nam 1956, Đai hoi Đang lan thu 20 Đang Cong san Lien Xo chi trich Stalin, Mao Trach Đong phan đoi đua ra quan điem trai chieu. Thang 4/1959, tai Hoi nghi Trung uong 7 khoa VIII Đang Cong san Trung Quoc, Mao Trach Đong đua ra quan điem, nhan manh suc manh đuoc tap trung vao Uy ban Thuong vu Bo Chinh tri, Ban Bi thu Trung uong do ong lanh đao. Ngay 2/7/1959, Hoi nghi Bo Chinh tri mo rong va Hoi nghi Trung uong 8 khoa VIII hop tai Lu Son, tai Hoi nghi nay đa đua ra quan điem "đanh đo tap đoan phan đong Banh" va "bao ve con đuong đung đan cua Đang, đap tan chu nghia co hoi xet lai". Hoi nghi Lu Son ban đau du đinh khac phuc sai lam cuc "ta" co tinh thuyet phuc xuat hien trong Đai nhay vot nam 1958, nhung đe xuat khong đuoc đong y trong cuoc hop. Ngay 14/7, Bo truong Quoc phong Banh Đuc Hoai gui thu cho Mao Trach Đong "Thu gui Chu tich tham khao", chi trich Mao Trach Đong rang Đai nhay vot la "tinh chat cuong tin cua giai cap tieu tu san" va "can phai ngan chan su nguy hiem cua chu nghia Stalin". Nhung loi chi trich cua Banh Đuc Hoai tuong tu nhu nhung loi le cua Khrushchev, Bi thu thu nhat Uy ban Trung uong Đang Cong san Lien Xo cach đay mot nam, khi moi quan he Trung – Xo sup đo. Sau khi Mao Trach Đong nhan đuoc buc thu đa phan phat trong cuoc thao luan, Hoang Khac Thanh, Truong Van Thien, Chu Tieu Chu va nhieu nguoi khac đong y. Ngay 23/7, Mao Trach Đong, nguoi chua bao gio bay to quan điem cua minh, can nhac xu huong ap đao trong đang đe khang đinh y kien ​​cua Banh Đuc Hoai rang la thu cho thay "su rung chuyen cua giai cap tu san" va tan cong vao đang. Mao Trach Đong tuc gian voi Banh Đuc Hoai: "Ong đang chong lai Trung uong, buc thu đa phan phat, đe quan chung đau tranh, to chuc luc luong, thiet lap lai Đang va the gioi theo khuon kho cua ong". Ngay 2/8, Mao Trach Đong đa phat bieu va huy đong đe phan đoi "cuoc tan cong lan rong cua chu nghia co hoi". Ong tuyen bo ro rang rang khong con la van đe chong lai "cuc ta" nua. Bat đau tu ngay hom sau, moi nhom bat đau chi trich Banh Đuc Hoai, Hoang Khac Thanh, Truong Van Thien, Chu Tieu Chu tuong ung.


= Đai nhay vot =

Nam 1958, sau ke hoach Nam nam lan thu nhat, Mao Trach Đong keu goi phat trien mot "chu nghia xa hoi triet đe" trong no luc đua đat nuoc sang xa hoi cong san tu cung tu cap. Đe đat đuoc muc tieu nay, Mao khoi xuong ke hoach Đai nhay vot, thiet lap cac "Xa Nhan dan đac biet" (thuong goi la Cong xa nhan dan) o nong thon thong qua viec su dung lao đong tap the va van đong quan chung. Nhieu cong đong dan cu đa đuoc huy đong đe san xuat mot mat hang duy nhat-đo la thep. Va Mao Trach Đong tuyen bo se tang san luong nong nghiep len gap đoi muc nam 1957. Nhung tren thuc te,san luong nong nghiep thoi ki đo cua Trung Quoc con khong bang thoi vua Can Long va thoi nha Thanh.
Cuoc Đai nhay vot la mot that bai ve kinh te. Cac nganh cong nghiep roi vao tinh trang bat on vi nong dan san xuat qua nhieu thep chat luong thap trong khi cac nganh khac bi bo roi. Hon nua, nhung nguoi nong dan khong qua đao tao va đuoc trang bi ngheo nan đe san xuat thep, phan lon dua vao khu vuc san sau nha đe đat chi tieu san xuat thep do cac quan chuc đia phuong đat ra. Trong khi đo, cac cong cu nha nong chinh bi nau chay đe lam thep khien quy mo san xuat nong nghiep bi thu nho. Đieu nay dan đen su sut giam san luong cua phan lon cac mat hang ngoai tru gang va thep khong đat tieu chuan chat luong. Toi te hon nua, đe tranh bi phat, chinh quyen đia phuong thuong xuyen phong đai cac con so va che giau khien cho van đe them tram trong trong nhieu nam.
Hau nhu chua phuc hoi tu nhieu thap ky chien tranh, nen kinh te Trung Quoc them mot lan nua roi vao khung hoang. Nam 1958, Đang Cong san Trung Quoc bat buoc phai thua nhan rang nhung so lieu thong ke san xuat đa bi phong đai. Ngoai ra, phan nhieu luong thep san xuat ra khong tinh khiet va vo ich. Trong khi đo, su hon loan trong cac khu san xuat tap the, thoi tiet xau va viec xuat khau luong thuc nham đam bao an ninh luong thuc đa dan đen mot tran đoi kem cuc lon. Thuc pham trong tinh trang het suc khan hiem va san xuat giam đang ke. Theo nhieu nguon khac nhau, so nguoi chet do nan đoi nay gay ra uoc tinh 20 đen 30 trieu nguoi.
Su that bai cua cuoc Đai nhay vot co tac đong lon len uy tin cua Mao Trach Đong ben trong Đang. Nam 1959, ong ta tu chuc Chu tich nha nuoc, va sau đo Luu Thieu Ky len thay. Thang 7 nam 1959, nhung nguoi lanh đao cap cao cua Đang trieu tap tai Lu Son đe thao luan ve cac quyet sach cua Đang, nhat la cac tac đong cua cuoc Đai nhay vot. Tai hoi nghi, nguyen soai Banh Đuc Hoai, khi đo la Bo truong Quoc phong Trung Quoc, đa chi trich chinh sach cua Mao Trach Đong trong cuoc Đai nhay vot la đa quan ly kem va đi nguoc lai cac quy luat kinh te.
Trong luc Hoi nghi Lu Son đong vai tro nhu mot hoi chuong bao tu cho nguyen soai Banh, cung la nha phe binh lon tieng nhat cua Mao, đieu nay đa dan đen mot su chuyen giao quyen luc vao tay nhung nguoi thuoc phai on hoa cam đau la Luu Thieu Ky va Đang Tieu Binh, nhung nguoi nam quyen kiem soat chinh phu. Sau hoi nghi, Mao Trach Đong đa tim cach tuoc bo cac chuc vu chinh thuc cua Banh Đuc Hoai va buoc toi ong ta la ke "co hoi canh huu". Banh Đuc Hoai bi thay boi Lam Buu, mot vi tuong khac trong luc luong quan cach mang va sau nay la nguoi đong vai tro chu đao trong viec thuc hien cac chinh sach cua Chu nghia Mao Trach Đong.


Xung đot giua Luu Thieu Ky va Mao Trach Đong Vao đau nhung nam 1960, mac du Mao Trach Đong van con giu chuc Chu tich Đang, trach nhiem chinh trong su that bai cua cuoc Đai nhay vot đa buoc ong ta phai giam minh khoi nhung van đe thuong nhat cua nha nuoc va chinh phu. Nhieu chinh sach Đai nhay vot cua ong ta bi đao nguoc, cac tac đong tieu cuc cua chung giam nhe va dan dan bien mat. Trong so nhung cai cach cua Luu Thieu Ky va Đang Tieu Binh thi viec xoa bo phan nao tinh trang san xuat tap the đuoc xem la thuc dung va hieu qua hon. Trong suot qua trinh nay, Luu Thieu Ky đat ra cum tu noi tieng, "Mua tot hon tu san xuat, va cho thue tot hon so voi đi mua". Đieu nay đa mo ra mot bien gioi moi trong kinh te Trung Quoc va đoi lap voi ly thuyet "tu cung tu cap" cua Mao Trach Đong.
Nhung chinh sach kinh te thanh cong cua Luu Thieu Ky đa thu hut su ung ho tu ben trong Đang. Cung voi Đang Tieu Binh, Ky duong nhu muon truc xuat Mao Trach Đong ra khoi bo may quyen luc nhung van giu ong ta trong vai tro bieu tuong quoc gia. Đap lai, Mao Trach Đong đa khoi xuong Phong trao Giao duc Xa hoi Chu nghia vao nam 1962 đe lay lai nen tang chinh tri cua minh. Muc tieu chinh cua phong trao la khoi phuc long nhiet thanh cach mang cua cac đang vien va quan chung. Đang chu y hon, phong trao nay con tap trung vao cai cach he thong giao duc tieu hoc va trung hoc. Mot trong nhung khia canh noi bat nhat cua no la su ket hop cua đon vi hanh chinh xa va lao đong nha may vao giao duc. Phong trao đa đat đuoc ket qua la đua chu nghia Mao vao gioi tre Trung Quoc.
Nam 1963, Mao Trach Đong bat đau cong kich Luu Thieu Ky cong khai hon. Ong ta tuyen bo rang đau tranh giai cap van đang đuoc tien hanh va phai đuoc hoc hoi va ap dung "ngay mot, thang mot, va nam mot", va bong gio rang cac thanh phan co huu cua giai cap tu san (am chi Luu Thieu Ky) van con ton tai mac du cach mang đa thanh cong. Nam 1964, Phong trao Giao duc Xa hoi Chu nghia tien trien tro thanh Phong trao Bon-don-dep, mot phong trao chinh tri - xa hoi rong lon hon nham muc đich "lam sach chinh tri, kinh te, tu tuong, va to chuc cua bon phan đong". Mao Trach Đong xem chien dich nay la nham vao cac thanh phan trung luu vua đuoc thiet lap nhung đa tro nen xa roi quan chung, trong khi Luu Thieu Ky lai muon mot cach tiep can tu duoi len đe loai bo nhung toi pham nho, tang lop đia chu va thanh phan phan đong. Su bat đong trong quan điem ve ban chat cua phong trao đa tao ra xung đot giua Mao Trach Đong va Luu Thieu Ky.


Khau chien chinh tri Cuoi nam 1959, nha su hoc va cung la Pho Thi truong Bac Kinh Ngo Ham xuat ban phien ban đau tien cua bo kich lich su tua đe Hai Thuy bai quan (海瑞罢官). Trong vo kich, mot vien quan trung thanh ten Hai Thuy bi sa thai boi mot ten hoang đe bien chat. Trong khi vo kich nhan đuoc su ca ngoi tu phia Mao thi nam 1965 vo Mao Trach Đong la Giang Thanh va đong minh cua ba ta la Dieu Van Nguyen, bien tap vien cho mot to bao o Thuong Hai, đa viet bai bao cong kich vo kich. Dieu goi vo kich la "mot thu co đoc" ham hai Mao voi ngu y Mao nhu mot ten hoang đe suy đoi va Banh Đuc Hoai nhu mot cong chuc trung thuc.
Bai bao Thuong Hai đo lan truyen khap nuoc va nhieu to nhat bao hang đau khac đa xin đang lai. Thi truong Bac Kinh la Banh Chan, mot nguoi ung ho Ngo Ham, đa thanh lap mot uy ban nghien cuu bai bao va cong bo rang nhung loi chi trich cua Dieu Van Nguyen la khong chinh đang. Ngay 12 thang 2 nam 1966, Uy ban (goi la "Nhom Nam ten chiu trach nhiem ve cuoc Đai Cach mang van hoa") đa cong bo mot bao cao ma ve sau đuoc biet đen voi ten "Đai cuong thang Hai" (二月提纲) nham tim cach gioi han tranh luan ve nhan vat Hai Thuy trong khuon kho van chuong va loi keo su chu y cua du luan ra khoi cac ham y chinh tri.
Tuy nhien, Giang Thanh va Dieu Van Nguyen tiep tuc to cao ca Ngo Ham va Banh Chan tren bao chi. Ngay 16 thang 5, duoi su chi đao cua Mao, Bo Chinh tri Đang Cong san Trung Quoc đa ban hanh mot thong bao chinh thuc ve cuoc Đai Cach mang van hoa. Trong tai lieu nay, Banh Chan bi chi trich gay gat va nhom "Nam ten" bi giai tan va đuoc thay the boi Nhom Cach mang van hoa. Ngay 18 thang 5, Lam Buu tuyen bo trong mot bai phat bieu rang "Chu tich Mao la mot thien tai, va moi thu Chu tich noi đeu thuc su tuyet voi; nhung loi noi cua Chu tich se tao ra y nghia cuoc song cua hang tram ngan nguoi trong chung ta". Vi vay, bat đau giai đoan đau cua su sung bai nhan cach Mao Trach Đong do Giang Thanh, Lam Buu va nhung ke cung phe đieu hanh.
Ngay 25 thang 5, mot giang vien triet hoc tai Đai hoc Bac Kinh ten la Nhiep Nguyen Tu (聂元梓) đa viet mot tam ap phich lon va dan o bang tin cong cong. Nhiep cong kich gioi lanh đao Đang trong truong va cac quan chuc cua Đang o Bac Kinh la "bon con đo đen toi chong lai Đang", ngu y rang co cac the luc đen toi trong Chinh phu va cac truong đai hoc đang co gang ngan chan tien trinh cach mang. Vai ngay sau đo, Mao ra lenh pho bien nhung loi cua Nhiep ra khap nuoc va goi đo la "tam ap phich lon tuyen truyen cho Chu nghia Mac đau tien o Trung Quoc". Ngay 29 thang 5, tai truong trung hoc thuoc Đai hoc Thanh Hoa, đon vi Hong ve binh đau tien đuoc thanh lap. Muc đich cua đon vi nay la trung phat va co lap ca gioi tri thuc lan nhung ke thu chinh tri cua Mao.
Ngay 1 thang 6 nam 1966, to Nhan dan Nhat bao đa phat đong mot cuoc cong kich vao cac luc luong phan đong trong gioi tri thuc. Sau đo, gioi chu tich cac truong đai hoc va nhung nguoi tri thuc noi tieng khac bi truy to. Ngay 28 thang 7 nam 1966, đai dien Hong ve binh đa viet thu cho Mao noi rang cac cuoc thanh trung tren dien rong va tat ca nhung su kien chinh tri-xa hoi co lien quan đeu đuoc thuc hien chinh xac va cong minh. Mao đap lai voi su ung ho toan dien cua minh bang tam ap phich lon tua đe "Oanh tac cac tru so" (tieng Trung: 炮打司令部——我的一张大字报). Mao viet rang, bat chap cuoc Cach mang vo san đa đuoc tien hanh, giai cap thong tri van bi thau tom boi cac thanh phan tu san, cac nha tu ban va nhung nguoi theo chu nghia xet lai, va rang cac thanh phan phan cach mang nay van con ton tai, tham chi ngay trong hang ngu lanh đao cap cao cua Đang. Đieu nay thuc ra la mot cuoc khau chien chong lai Luu Thieu Ky, Đang Tieu Binh va nhung nguoi cung phe voi ho.


Dien bien = 1966 =
Ngay 8 thang 8 nam 1966, Uy ban Trung uong Đang Cong san Trung Quoc thong qua "quyet đinh lien quan đen Cuoc Cach mang Van hoa Vo san" (con goi la "Thong cao 16 điem"). Quyet đinh nay quy đinh rang Cuoc Cach mang van hoa Vo san la "mot cuoc cach mang lon đung cham đen tat ca moi nguoi va thiet lap mot giai đoan moi trong su phat trien cua cach mang xa hoi chu nghia trong nuoc, mot giai đoan sau rong hon". 

Vi vay, quyet đinh đo lay phong trao sinh vien san co va phat trien no len mot cap đo chien dich đai chung toan quoc, keu goi su tham gia cua khong nhung sinh vien ma con ca cong nhan, nong dan, quan nhan, tri thuc cach mang va cac can bo cach mang đe tien hanh nhiem vu chuyen đoi cau truc thuong tang bang cach treo cac ap phich ky tu lon va to chuc cac cuoc tranh luan soi noi. Theo y Mao thi Trung Quoc can "mot cuoc cach mang van hoa" đe đua Chu nghia xa hoi tro lai. Cac quyen tu do quy đinh theo Thong cao 16 điem sau đo đuoc đua vao Hien phap Trung Quoc nhu la "Bon quyen tuyet voi nhat cua nen dan chu vi đai": Quyen tu do ngon luan, quyen phat bieu y kien, quyen đuoc viet cac ap phich ky tu lon va quyen đuoc to chuc cac tranh luan lon. Thuc ra, trong bon quyen đo, mot so quyen đa bao ham lan nhau.
Nhung nguoi ma khong co moi lien quan voi Đang Cong san se đuoc thu thach va thong thuong bi buoc toi tham nhung va bi bo tu. Nhung quyen tu do nay đuoc bo sung boi quyen đuoc bai cong, mac du quyen nay đa bi suy yeu boi su dinh dang cua quan đoi vao nen chinh tri dan su vao thang 2 nam 1967. Tat ca nhung quyen nay đa bi xoa bo khoi Hien phap sau khi Chinh phu cua Đang Tieu Binh dap tat Phong trao Buc tuong Dan chu nam 1979.
Ngay 16 thang 8 nam 1966, hang trieu Hong ve binh tu khap cac noi tren đat nuoc tap trung tai Bac Kinh đe co co hoi thay mat Chu tich Mao. Ngay tren đau cong Thien An Mon, Chu tich Mao Trach Đong va Lam Buu đa xuat hien va dien thuyet truoc 11 trieu Hong ve binh, va nhan đuoc rat nhieu trang reo ho tu đam đong. Mao ca ngoi hanh đong cua Hong ve binh trong cac chien dich gan đay la "phat trien Chu nghia xa hoi va dan chu".
Ngay 1/6/1966, tren Nhan dan Nhat bao co bai xa luan voi tua đe "Bai tru moi tu tuong cu, van hoa cu, phong tuc cu, tap quan cu đau đoc nhan dan do giai cap boc lot dung nen" mo đau Chien dich tieu huy Bon cai cu. Trong chien dich nay tat ca nhung gi lien quan đen cac loai ton giao đeu bi Hong ve binh nguoc đai thang tay. Nhieu cong trinh ton giao nhu chua chien, nha tho, tu vien Hoi giao, va cac nghia trang đeu bi đong cua, đoi khi con bi cuop pha hoac bi đap bo. Nhieu co vat, sach co, tranh anh, thu phap... bi pha huy, đot bo. Đieu khung khiep nhat cua chien dich la viec su dung bua bai hinh thuc tra tan, giet choc dan đen cac vu tu tu do nan nhan khong chiu đuoc tra tan va nhuc nha. Trong thang 8 va thang 9, chi rieng o Bac Kinh đa co 1772 nguoi bi sat hai. Tai Thuong Hai, trong thang 12 co 704 vu tu tu va 534 ca tu vong lien quan đen Cach mang Van hoa. Trong thoi gian nay o Vu Han cung chung kien 62 vu tu sat va 32 vu giet nguoi.
Chinh quyen cung khong dam ngan chan hanh đong cua Hong ve binh. Xie Fuzhi, canh sat truong quoc gia, cho biet: "Đung noi rang ho sai khi đanh đap nhung ke xau; neu trong con thinh no ma ho co đanh ai đo đen chet thi cung co the hieu đuoc."
Trong hai nam, đen tan thang 7 nam 1968 (o vai noi, thoi gian co the lau hon), cac nhom hoat đong cua Hoi sinh vien nhu luc luong Hong ve binh đa mo rong linh vuc quyen luc cua minh, va gia tang cac no luc tai thiet Xa hoi chu nghia. Ho bat đau bang cach phat to roi giai thich cho hanh đong phat trien va cung co Chu nghia xa hoi cua ho va đua ten cac nhan vat bi khep toi "phan cach mang" len tren bang tin cua truong. Ho tap hop lai thanh tung nhom lon, to chuc cac buoi tranh luan lon, va viet cac vo kich mang tinh "giao duc". Ho to chuc cac cuoc hop cong cong đe chi trich nhung loi bao chua cua cac bi cao "phan cach mang".

 The gioi nay la cua cac ban, cung nhu cua chung chung ta, nhung xet cho cung thi no van la cua cac ban. Cac ban, nhung nguoi tre tuoi tran đay nhiet huyet, đang o đo thang hoa cua cuoc đoi giong nhu mat troi luc tam hoac chin gio sang. Chung toi hy vong vao cac ban. The gioi thuoc ve cac ban. Tuong lai Trung Quoc thuoc ve cac ban.

Đay la mot trong nhieu trich đoan tu cuon Hong bao thu ma sau nay Hong ve binh luon mang theo nhu mot su chi dan hanh đong tu phia Mao Trach Đong. Đo la kim chi nam cho hanh đong vi muc tieu tuong lai cua Hong ve binh. Nhung trich dan truc tiep tu loi cua Mao đa dan đen cac hanh đong khac cua Hong ve binh duoi quan điem cua cac nha sang lap Chu nghia Mao khac. Mac du Thong cao 16 điem va cac tuyen bo khac tu cac nha lanh đao cap cao khac cua Chu nghia Mao đeu ngan cam hinh thuc "bao đong vu trang" (vu đau) va ung ho "đau tranh tam ly" (van đau), nhung nhung cuoc đau tranh nay thuong dan đen viec su dung vu luc. Ban đau, nhung cuoc khau chien giua cac nhom hoat đong tham chi tro thanh bao luc, nhat la khi ho bat đau tuoc vu khi cua quan đoi nam 1967. Nhung nguoi khoi xuong Chu nghia Mao đa gioi han hoat đong cua Hong ve binh trong khuon kho hinh thuc "bat bao đong", nhung đoi khi chinh đieu đo lai duong nhu khuyen khich bao luc; va chi sau cac vu cuop vu khi quan đoi cua Hong ve binh, ho moi bat đau đan ap cac phong trao quan chung. Luu Thieu Ky bi đua vao mot trai tam giam va qua đoi tai đo nam 1969. Đang Tieu Binh cung bi đua đi "cai tao" ba lan va cuoi cung phai lam viec trong mot nha may co khi cho đen khi Chu An Lai đua ong tro lai vai nam sau đo. Tuy nhien, phan lon nhung nguoi bi bat giu khong đuoc may man nhu vay va nhieu nguoi trong so ho khong bao gio đuoc quay tro lai.
Hanh đong cua Hong ve binh đuoc chu tich Mao Trach Đong ca ngoi. Ngay 22 thang 8 nam 1966, ong ban hanh mot thong cao chung, trong đo quy đinh cam moi su can thiep tu phia canh sat vao hoat đong cua Hong ve binh. Nguoi nao lam trai voi Thong cao đo se bi gan cho toi danh "phan cach mang".
Ngay 5 thang 9 nam 1966, mot thong cao khac đuoc ban hanh khuyen khich tat ca Hong ve binh đen Bac Kinh trong mot quang thoi gian xac đinh. Tat ca chi phi, bao gom an o va đi lai se đuoc chinh quyen chi tra. Ngay 10 thang 10 nam 1966, mot đong minh cua Mao la Lam Buu đa cong khai chi trich Luu Thieu Ky va Đang Tieu Binh la "nhung ke dan đuong cho Chu nghia Tu ban" va la "moi đe doa" đen Chu nghia Xa hoi. Sau đo, Banh Đuc Hoai cung bi đua đen Bac Kinh va bi truy to truoc quan chung.


= 1967 =
Ngay 3 thang 1 nam 1967, Lam Buu va Giang Thanh đa su dung truyen thong va can bo đia phuong đe tao ra cai goi la "Bao tap thang Gieng", trong đo nhieu quan chuc cap cao Thuong Hai cung bi chi trich nang ne va bi đem ra truy to. Đieu nay đa mo đuong cho Vuong Hong Van nam quyen quan ly thanh pho voi chuc danh nguoi đung đau Uy ban Cach mang thanh pho. Do đo, chinh quyen thanh pho bi bai bo. O Bac Kinh, Luu Thieu Ky va Đang Tieu Binh mot lan nua tro thanh muc tieu cua su chi trich, nhung nhung chi trich khac cung nham vao cac viec lam sai trai cua Pho thu tuong Tran Van. Cac quan chuc chinh phu hay đang vien đia phuong cung nhan co hoi nay đe cao buoc đich thu toi "phan cach mang".
Ngay 8 thang Gieng, Mao đa ca ngoi nhung hanh đong nay thong qua to bao cua Đang la to Nhan dan Nhat bao, khuyen khich cac quan chuc đia phuong phe binh va tu phe binh neu co dinh liu toi hoat đong "phan cach mang". Đieu nay dan đen cac cuoc thanh trung tren dien rong va lien tiep giua cac quan chuc đia phuong khien cho chinh quyen nhan dan o nhieu đia phuong bi te liet hoan toan. Tham gia vao cac cuoc thanh trung "phan cach mang" nay la cach duy nhat đe tranh bi thanh trung, nhung cung khong co gi đam bao.
Vao thang hai, Giang Thanh va Lam Buu, duoi su ung ho cua Mao, đa nhan manh rang "đau tranh giai cap" can mo rong sang nganh quan đoi. Nhieu tuong linh chu chot trong Quan Giai phong Nhan dan Trung Hoa đa to thai đo lo ngai va phan đoi Cach mang van hoa; ho goi đo la "mot su sai lam". Cuu Bo truong Ngoai giao la Tran Nghi đa to ra tuc gian ngay trong cuoc hop Bo Chinh tri, va noi rang su chia be ket phai se huy hoai quan đoi hoan toan va sau đo la đen Đang.
Cac tuong linh khac, bao gom Nhiep Vinh Tran, Ha Long va Tu Huong Tien cung bay to su bat man. Ho lan luot bi to cao boi cac phuong tien truyen thong quoc gia duoi su kiem soat cua Truong Xuan Kieu va Dieu Van Nguyen. Cuoi cung thi tat ca bon ho đeu bi thanh trung boi Hong ve binh. Cung luc đo, nhieu đon vi Hong ve binh lon quay sang đoi đau voi nhau do mau thuan ve lap truong cach mang khien cho tinh hinh them phuc tap va lam đat nuoc them hon loan.
Do vay, Giang Thanh đa ra thong bao dung tat cac hanh đong khong lanh manh ben trong luc luong Hong ve binh. Ngay 6 thang 4, Luu Thieu Ky đa bi len an cong khai va rong rai boi nhom thanh vien gom Giang Thanh, Khang Sinh, tham chi co ca Mao. Tiep theo đo la mot khang nghi va cac cuoc tuan hanh cua quan chung, đang chu y nhat la cuoc tuan hanh o Vu Han ngay 20 thang 7. Trong noi nay, Giang Thanh đa cong khai to cao bat ky "hanh đong phan cach mang nao"; sau đo đich than ba ta bay toi Vu Han đe chi trich Tran Tai Đao, tuong phu trach khu vuc Vu Han.
Ngay 22 thang 7, Giang Thanh chi đao Hong ve binh thay the Quan Giai phong Nhan dan Trung Hoa neu can thiet, do đo lam cho luc luong vu trang hien tai bi vo hieu. Sau lan ca ngoi ban đau cua Giang Thanh, Hong ve binh bat đau cuop pha cac doanh trai va cac toa nha quan đoi. Hanh đong nay đa khong the bi ngan chan boi cac tuong linh quan đoi va keo dai toi tan mua thu nam 1968.


= 1968 =

Mua xuan 1968, mot chien dich lon no ra nham muc đich đay manh ton sung Mao Trach Đong len muc ngang than thanh. Ngay 27 thang 7 nam 1968, su lan quyen quan đoi cua Hong ve binh chinh thuc ket thuc va chinh quyen trung uong gui cac đon vi quan đoi toi đe bao ve nhieu khu vuc la muc tieu cua Hong ve binh. Mao ung ho va thuc đay y tuong cho phep quan chung lang nghe mot trong nhung chi dan toi cao cua minh. Mot nam sau đo, cac nhom Hong ve binh hoan toan tan ra vi Mao so rang su hon loan do ho gay ra co the lam hai nen tang can ban cua Đang Cong san Trung Quoc. Trong bat ky truong hop nao thi muc tieu cua Hong ve binh đa đat đuoc va Mao đa cung co đuoc quyen luc chinh tri cua minh.
Đau thang 10, Mao tien hanh chien dich thanh trung nhung quan chuc khong trung thanh voi ong ta. Ho bi đua toi vung nong thon va lam viec trong cac trai lao đong. Cung trong thang nay, tai Đai hoi Đang lan thu 12-khoa 8, Luu Thieu Ky bi truc xuat vinh vien ra khoi Đang va Lam Buu đuoc đua len giu chuc Pho Chu tich Đang va đuoc Mao chon lam nguoi ke tuc. Đia vi va danh tieng cua Buu chi xep sau Mao.
Lam Buu, nguoi đuoc Mao chon ke vi, tro thanh nhan vat noi bat nhat trong cuoc Đai Cach mang van hoa sau nam 1968. Thang 12 nam 1971, Trung Quoc (va the gioi) bi soc sau khi mot chiec may bay bi roi o Mong Co va Lam Buu đuoc cho la mot trong nhung hanh khach xau so. Su kien nay xay ra sau mot loat nhung no luc am sat Mao bat thanh. Tu đo đen nay, chua the xac minh đuoc cac su kien lien quan đen Lam Buu trong giai đoan 1968-1971 voi đo thuyet phuc va chinh xac đuoc vi ly do nhay cam chinh tri xung quanh su kien may bay roi đo. Nhung nam thang quyen luc cua Lam Buu va cai chet đay bi an cua ong ta la chu đe quan tam cua nhieu su gia khap the gioi nhung chua mot ai co the đua ra ket luan xac đang ve van đe đo.
Thang 12 nam 1968, Mao trien khai Phong trao Tien ve nong thon. Phong trao keo dai tu cuoi thap nien 1960 đen đau thap nien 1970 đa huy đong hang tram ngan tri thuc tre song o cac thanh pho đi ve cac vung nong thon đe song, lao đong va hoc hoi kinh nghiem cua nhung nguoi cong nhan va nong dan. Tu "tri thuc" luc đo đuoc dung voi nghia rong nhat la nhung hoc sinh moi tot nghiep trung hoc. Cuoi nhung nam 1970, nhung "tri thuc tre" nay cuoi cung cung đuoc phep tro ve thanh pho que nha. Xet khia canh nao đo thi phong trao nay la mot cach thuc đieu chuyen cac thanh vien Hong ve binh tu thanh pho ve nong thon, noi ma ho it co kha nang gay loan nhat.


= 1969 =
Đai hoi Đang IX đuoc to chuc vao thang 4 nam 1969, va phuc vu nhu la mot phuong tien đe "hoi sinh" đang voi tu duy moi va can bo moi sau khi nhieu thanh phan lanh đao cu đa bi loai tru trong cac cuoc đau tranh cua nhung nam truoc đo. Khuon kho the che cua Đang thanh lap hai thap ky truoc đo đa bi hu hai gan nhu hoan toan: cho nen đai bieu Quoc hoi lan nay thuc ra đa đuoc lua chon boi Uy ban cach mang chu khong phai thong qua bau cu cua đang vien . Con so đai dien cua quan đoi tang len nhieu so voi đai hoi truoc đo (28% cac đai bieu la thanh vien Quan Giai phong Nhan dan), va viec bau cu them nhieu thanh vien Quan Giai phong Nhan dan vao Uy ban Trung uong moi phan anh su gia tang nay. Nhieu si quan quan đoi đuoc len chuc trung thanh voi thong soai Quan Giai phong Nhan dan Lam Buu, thanh hinh mot phe phai moi phan chia giua lanh đao quan đoi va dan su.


Hau qua va di chung Cach mang van hoa o Trung Quoc đa đe lai nhung hau qua nghiem trong khong chi ve kinh te, xa hoi ma ca ve van hoa. Truoc khi Mao Trach Đong qua đoi, nguoi ta co uoc tinh rang co khoang 12 đen 20 trieu nguoi, gom 5,4 trieu Hong ve binh, đa trai qua lao đong nang nhoc o nong thon, trong đo la 1 trieu nguoi dan Thuong Hai, tuc la 18% dan so cua thanh pho luc đo. So nan nhan trong giai đoan nay co nhieu uoc tinh khac nhau, nhung chac chan la rat lon. Theo nha nghien cuu Rudolph Rummel, tu nam 1964 đen nam 1975, khoang 7,7 trieu nguoi Trung Quoc la nan nhan truc tiep hoac gian tiep boi phong trao nay do đoi kem va xung đot dan su. Khoang 3 trieu nguoi (trong đo co nhieu Đang vien Đang Cong san Trung Quoc) bi ky luat hoac cam tu, 60% đang vien bi khai tru, nhieu nguoi trong so ho bi truc xuat ve nong thon đe lao đong nang nhoc trong thoi gian dien ra Cach mang van hoa. Ve mat xa hoi, trong thoi Cach mang van hoa, nhieu truong đai hoc o Trung Quoc đa bi đong cua, dan đen hau qua la ca mot the he nguoi Trung Quoc khong đuoc tiep can voi giao duc đai hoc. Trong thap nien 1980, Tong Bi thu Đang Cong san Trung Quoc khi đo la Ho Dieu Bang đa nhan xet rang: "Khoang 100 trieu nguoi Trung Quoc đa chiu đau kho trong thoi ky nay".


Nhan đinh Đang Tieu Binh đa nhan đinh nhung sai lam cua cuoc Cach mang Van hoa co phan trach nhiem cua Mao Trach Đong tren cuong vi nguoi lanh đao đat nuoc, nhung mat khac no cung la do su kich đong qua khich cua đam đong quan chung khien viec thi hanh phong trao tro nen hon loan, chech han so voi du đinh ban đau:

"Cach mang Van hoa la mot sai lam. Chung ta phai manh dan choi bo sai lam nay cua Mao trong nhung nam thang cuoi đoi cua ong. Nhung cung can nhin vao su that. Su that la khong phai moi sai lam va qua đang trong cuoc Cach mang Van Hoa đeu do Mao." .
Bao Pu, mot tac gia tai Hong Kong, co quan điem tuong tu. Mao Trach Đong la nguoi chu xuong phong trao, nhung nhieu nguoi dan Trung Quoc cung "vua la toi đo, vua la nan nhan". Đay la sai lam chung cua ca mot the he, neu hang chuc trieu nguoi dan Trung Quoc khong hang hai tan cong lan nhau, neu khong co hang chuc trieu thanh nien Hong Ve Binh qua khich đap pha đe hua theo phong trao thi thiet hai đa khong lon đen vay:

"Khong the đo het moi toi loi cho Mao Trach Đong đuoc. Đung, ong ta co trach nhiem vi la nguoi khoi mao phong trao, nhung đe tan pha toan bo đat nuoc đen muc nhu vay – thi ca mot the he nguoi Trung Quoc phai nhin nhan lai."
Trong Nghi quyet nam 1981 cua Hoi nghi lan thu 6 Ban Chap hanh Trung uong Đang Cong san Trung Quoc, Cach mang van hoa đuoc neu len voi ket qua la "gay ra bat on đinh xa hoi, va gay ra tham hoa cho Đang, nha nuoc, va nhan dan".


Xem them Tinh truong Chinh phu Nhan dan
Bi thu Tinh uy (Trung Quoc)


Chu thich Đoc them = Tong quan =
Michael Schoenhals, ed., China's Cultural Revolution, 1966-1969: Not a Dinner Party (Armonk, N.Y.: M.E. Sharpe, 1996. An East Gate Reader). xix, 400p. ISBN 1563247364.
MacFarquhar, Roderick and Schoenhals, Michael. Mao's Last Revolution. Harvard University Press, 2006. ISBN 0674023323
Morning Sun, "Bibliography," Morningsun.org Books and articles of General Readings and Selected Personal Narratives on the Cultural Revolution.


= Chu đe chuyen sau =
Chan, Anita. 1985. Children of Mao: Personality Development and Political Activism in the Red Guard Generation. Seattle: University of Washington Press.
Chan, Che Po. 1991. From Idealism to Pragmatism: The Change of Political Thinking among the Red Guard Generation in China. Ph.D. diss., University of California, Santa Barbara.
Zheng Yi. Scarlet Memorial: Tales of Cannibalism in Modern China. Westview Press, 1998. ISBN 0813326168
Yang, Guobin. 2000. China's Red Guard Generation: The Ritual Process of Identity Transformation, 1966-1999. Ph.D. diss., New York University.
Fox Butterfield, China: Alive in the Bitter Sea, (1982, revised 2000), ISBN 0-553-34219-3, an oral history of some Chinese people's experience during the Cultural Revolution.
Chang, Jung va Halliday, Jon. Mao: The Unknown Story. Jonathan Cape, London, 2005. ISBN 0224071262


= Khac =
Simon Leys (penname of Pierre Ryckmans) Broken Images: Essays on Chinese Culture and Politics (1979). ISBN 0-8052-8069-3
- Chinese Shadows (1978). ISBN 0-670-21918-5; ISBN 0-14-004787-5.
- The Burning Forest: Essays on Chinese Culture and Politics (1986). ISBN 0-03-005063-4; ISBN 0-586-08630-7; ISBN 0-8050-0350-9; ISBN 0-8050-0242-1.
- The Chairman's New Clothes: Mao and the Cultural Revolution (1977; revised 1981). ISBN 0-85031-208-6; ISBN 0-8052-8080-4; ISBN 0-312-12791-X; ISBN 0-85031-209-4; ISBN 0-85031-435-6 (revised ed.).
Liu, Guokai. 1987. A Brief Analysis of the Cultural Revolution. edited by Anita Chan. Armonk, N.Y.: M. E. Sharpe.
Sijie Dai, translated by Ina Rilke, Balzac and the Little Chinese Seamstress (New York: Knopf: Distributed by Random House, 2001). 197p. ISBN 2001029865
Xingjian Gao, translated by Mabel Lee, One Man's Bible: A Novel (New York: HarperCollins, 2002). 450p.
Hua Gu, A Small Town Called Hibiscus (Beijing, China: Chinese Literature: distributed by China Publications Centre, 1st, 1983. Panda Books). Translated by Gladys Yang. 260p. Reprinted: San Francisco: China Books.
Hua Yu, To Live: A Novel (New York: Anchor Books, 2003). Translated by Michael Berry. 250p.
Nien Cheng, Life and Death in Shanghai (Grove, May 1987). 547 pages ISBN 0394555481
Jung Chang, Wild Swans: Three Daughters of China (New York: Simon & Schuster, 1991). 524 p. ISBN 91020696
Heng Liang Judith Shapiro, Son of the Revolution (New York: Knopf: Distributed by Random House, 1983).
Yuan Gao, with Judith Polumbaum, Born Red: A Chronicle of the Cultural Revolution (Stanford, CA: Stanford University Press, 1987).
Jiang Yang Chu translated and annotated by Djang Chu, Six Chapters of Life in a Cadre School: Memoirs from China's Cultural Revolution [Translation of Ganxiao Liu Ji] (Boulder: Westview Press, 1986).
Bo Ma, Blood Red Sunset: A Memoir of the Chinese Cultural Revolution (New York: Viking, 1995). Translated by Howard Goldblatt.
Guanlong Cao, The Attic: Memoir of a Chinese Landlord's Son (Berkeley: University of California Press, 1996).
Ji-li Jiang, Red Scarf Girl: A Memoir of the Cultural Revolution (New York: HarperCollins, 1997).
Anchee Min, Red Azalea (New York: Pantheon Books, 1994). ISBN 1-4000-9698-7.
Rae Yang, Spider Eaters: A Memoir (Berkeley: University of California Press, 1997).
Weili Ye, Xiaodong Ma, Growing up in the People's Republic: Conversations between Two Daughters of China's Revolution (New York: Palgrave Macmillan, 2005).
Lijia Zhang, "Socialism Is Great": A Worker's Memoir of the New China (New York: Atlas & Co, Distributed by Norton, 2007).
Emily Wu, Feather in the Storm (Pantheon, 2006). ISBN 978-0-375-42428-1.
Xinran Xue, The Good Women of China: Hidden Voices  (Chatto & Windus, 2002). Translated by Esther Tyldesley. ISBN 0701173459
Ting-Xing Ye, Leaf In A Bitter Wind (England, Bantam Books, 2000)


Lien ket ngoai Đai cach mang van hoa vo san o Trung Quoc tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Cultural Revolution (Chinese political movement) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Encyclopedia Britannica. The Cultural Revolution
History of The Cultural Revolution Luu tru ngay 29 thang 4 nam 2007 tai Wayback Machine
Chinese propaganda posters gallery (Cultural Revolution, Mao, and others)
Hua Guofeng's speech to the 11th Party Congress, 1977
Morning Sun - A Film and Website about Cultural Revolution and the photographs of the subject available from the film's site.
Memorial for Victims of the Chinese Cultural Revolution
Exhibition causes stir with candid views of 'great' Mao Luu tru ngay 17 thang 1 nam 2006 tai archive.today The Times, ngay 14 thang 7 nam 2005
Chinese Museum Looks Back in Candor: Groundbreaking New Exhibit on Cultural Revolution Sparks Official Displeasure but Visitors' Praise from the Washington Post, ngay 3 thang 6 nam 2005
"William Hinton on the Cultural Revolution" by Dave Pugh
"Student Attacks Against Teachers: The Revolution of 1966" by Youqin Wang
A Tale of Red Guards and Cannibals by Nicholas D. Kristof. The New York Times, ngay 6 thang 1 nam 1993.
The new face of the cultural revolution in China, by Rainer Hurtado Navarro, November 26th., 2010.