Phan mem gian điep, con đuoc dung nguyen dang Anh ngu la spyware, la loai phan mem chuyen thu thap cac thong tin tu cac may chu (thong thuong vi muc đich thuong mai) qua mang Internet ma khong co su nhan biet va cho phep cua chu may. Mot cach đien hinh, spyware đuoc cai đat mot cach bi mat nhu la mot bo phan kem theo cua cac phan mem mien phi (freeware) va phan mem chia se (shareware) ma nguoi ta co the tai ve tu Internet. Mot khi đa cai đat, spyware đieu phoi cac hoat đong cua may chu tren Internet va lang le chuyen cac du lieu thong tin đen mot may khac (thuong la cua nhung hang chuyen ban quang cao hoac cua cac tin tac). Phan mem gian điep cung thu thap tin tuc ve đia chi thu đien tu va ngay ca mat khau cung nhu la so the tin dung.
Spyware "đuoc" cai đat mot cach vo toi va khi ma nguoi chu may chi muon cai đat phan mem co chuc nang hoan toan khac.
Spyware la mot trong cac "bien the" cua phan mem quang cao (adware). Spyware la chu viet tat cua spy (gian diep) va software (phan mem may tinh) trong tieng Anh; tuong tu, adware la tu advertisement (quang cao) va software ma thanh.


Tac hai Ngoai cac van đe nghiem trong ve đao đuc va tu do ca nhan bi xam pham, spyware con su dung (đanh cap) tu may chu cac tai nguyen cua bo nho (memory resource) an chan bang thong khi no gui thong tin tro ve chu cua cac spyware qua cac lien ket Internet. Vi spyware dung tai nguyen cua bo nho va cua he thong, cac ung dung chay trong nen (background) co the dan toi hu may hay may khong on đinh.
Boi vi la mot chuong trinh đoc lap nen spyware co kha nang đieu khien cac to hop phim bam (keystroke), đoc nhung gi đuoc tao ra boi to hop phim (keylogger), đoc cac tap tin tren o cung, kiem soat cac ung dung khac nhu la chuong trinh tro chuyen truc tuyen hay chuong trinh soan thao van ban, cai đat cac spyware moi, đoc cac cookie, thay đoi trang chu mac đinh tren cac trinh duyet web, cung cap lien tuc cac thong tin tro ve chu cua spyware, nguoi ma co the dung cac tin tuc nay cho quang cao/tiep thi hay ban tin tuc cho cac cho khac. Va te hai nhat la no co kha nang an cap mat khau truy nhap (login password) cung nhu an cap cac tin tuc rieng tu cua nguoi chu may (nhu la so tai khoan o ngan hang, ngay sinh va cac con so quan trong khac...) nham vao cac muu đo xau.


Dau hieu may bi xam nhap Bat ki mot trong cac dau hieu sau đay xay ra cung co the la may cua ban đa bi tan cong:

Ban tim thay mot thiet bi nho co ngon tay noi giua day cap cua ban phim va đau cam o sau may. Hay la nguoi nao đo đe nghi tang (ban re) cho ban mot ban phim tot hon!
Giay bien nhan tra tien đien thoai co them so thue bao (phai tra phu phi) ma ban chang bao gio goi toi so đo (tai Hoa Ky thi so nay bat đau bang 900).
Khi ban go tim mot đia chi tren "Internet Explorer" va nhan nut "Enter" đe bat tim kiem thi trang "search" thuong dung bi thay boi mot trang search la.
Cac chuong trinh chong spyware khong hoat đong đuoc. No co the bao loi mat nhung tep tin can thiet, ngay ca sau khi cai đat tro lai thi van khong hoat đong. Nguyen do la cac phan mem gian điep đa ngan chan khong cho cai cac chuong trinh chong gian điep hoat đong huu hieu.
Ban tim thay nhung ten đia chi la trong danh sach "Favorites" mac du ban chua he đat no vao trong muc nay.
May tu nhien chay cham hon thuong nhat. Neu la la WinXP hay thu chay "Task Manager" va nhan muc "Processes" (tien trinh) thi thay nhung tien trinh khong quen biet dung gan nhu 100% thoi luong cua CPU.
O thoi điem ma ban khong he lam gi voi mang ma van thay đen gui/nhan chop sang tren "dial-up" hay "board band modem" giong nhu la khi đang tai mot phan mem ve may hay la cac bieu tuong "network/modem" nhap nhay nhanh khi ma ban khong he noi may vao mang.
Mot "search toolbar" hay "browser toolbar" xuat hien mac du ban khong he ra lenh đe cai đat no va khong the xoa chung, hay la chung xuat hien tro lai sau khi xoa.
Ban nhan mot cua so quang cao khi trinh duyet chua he chay va ngay ca khi may chua noi ket voi Internet hay la ban nhan đuoc cac quang cao co đe ten ban trong đo.
Trang chu cua ban bi đoi mot cach ki cuc. Ban đoi no lai bang tay nhung no lai bi sua...
Go vao cac đia chi quen biet ma chi nhan đuoc trang trong khong hay bi bao loi "404 Page cannot be Found".
Dau hieu cuoi cung: Moi thu hinh nhu tro ve binh thuong. Nhung spyware manh thuong khong đe dau tich gi ca. Nhung hay kiem lai may cua minh ngay ca trong truong hop nay.


Cac cach thuc phong chong Cach hay nhat đe phong chong phan mem gian điep la su dung mot he đieu hanh khong phai la Windows (nhu OS X, Linux, v.v.) vi co rat it phan mem gian điep đuoc viet cho nhung he đieu hanh nay. Hon nua, rat nhieu phan mem gian điep đuoc cai đat dung ActiveX trong Internet Explorer (IE), cho nen neu mot nguoi dung mot trinh duyet khac nhu Firefox, Opera, thi ho se bi it phan mem gian điep hon.
Sau đay la mot so cach phong chong cho Windows (he đieu hanh pho bien nhat hien nay):

Su dung ban Windows goc: Mot khi xai ban goc, nguoi dung khong phai lo lang ve nhung lo hong đuoc tao ra mot cach vo tinh hay co y cua nhung cracker.
Nen bat chuc nang auto update cua he đieu hanh Windows đe he đieu hanh co the tu cap nhat cac ban sua loi.
Phan quyen su dung khac nhau voi nhung cong viec cu the khac nhau. Nguoi dung nen tao mot account windows voi quyen vua đu đe xai cac ung dung thong thuong (đac biet khong co quyen cai đat cac phan mem) va account đo co the đuoc bao ve boi mat ma hoac đe mo (cho nguoi than xai chung may chang han). Mot account khac co nhieu quyen han hon (administrative account) đuoc tao boi chinh nguoi chu cua may va chi dung cho cac cong viec lien quan đen cai đat phan mem moi, bao tri hay nang cap may. Account nay phai đuoc bao ve bang mat ma (nen đat mat ma dai tren 8 ky tu, gom nhung chu va so va khong co nhung ky tu bat hop le nao).
Neu co su co nghiem trong ma cac chuong trinh diet virus khong the sua đuoc, nguoi dung nen khoi đong may trong che đo "safe mode" (bam F8 truoc khi windows kip load, chon "safe mode") va dung chuc nang "System Restore" đe đua may ban tro lai thoi điem truoc khi xay ra "tai nan".

Trong cac ban giao keo ve quyen su dung (License Agreement) cua cac cong ty cho tai phan mem đoi khi co noi ro rang ho se cai spyware chung voi phan mem nhung cac ban giao keo nay thuong it đuoc chung ta đoc hoan tat ki luong va cung boi vi cac luu y ve cai đat spyware thuong nam trong nhung đoan kho thay (nhu chu nho). Do đo, truoc khi tai ve may bat ki mot phan mem nao hay đoc ky cac giao uoc nay.
Tranh xa cac trang web khieu dam, noi luon cung cap cac tap tin anh hay phim ngan mien phi. Neu ban tai cac hinh anh hay đoan phim nay, spyware se theo đo đe xam nhap vao may cua ban.
Hay dung phan mem chong spyware. Quet thuong xuyen đe loai bo spyware. Khoi đong lai may va chay kiem tra lai lan nua sau moi lan lai bi nhiem spyware moi đe chong su tai nhiem (tickler). Phan mem chong spyware noi tieng tren thi truong la Spy Sweeper.
Mot so chuong trinh chong spyware rat huu hieu va bo sung cho nhau co the tai mien phi ve may, đo la:

Ad-aware cua Lavasoft đuoc PC Magazine bau chon nam 2005.
Spybot - Search & Destroy cua Safer Networking Limited.
SpywareBlaster cua Javacool.
Hang Microsoft co xuat ban vai cong cu tang cuong an ninh cho he windows la 'Microsoft Antispyware' (mua lai cua Giant Anti Spyware), Microsoft Defense, Security Analyser...
Cac phan mem tren co tai ve mien phi bang cach vao www.download.com va go đung ten cac phan mem chong gian điep ma ban muon tai ve.
Dau sao, khong co mot phan mem chong gian điep nao la tuyet đoi hieu nghiem ca.

Phai co chuong trinh chong virus va tuong lua cho may (chuong trinh tuong lua mien phi o www.sygate.com Luu tru ngay 27 thang 12 nam 2008 tai Wayback Machine hay la o www.zonelabs.com Luu tru ngay 28 thang 2 nam 2007 tai Wayback Machine).
Khi su dung cac nha cung cap dich vu Internet (ISP: Internet Service Provider) cung co the ho đa cung cap cho chung ta cac cong cu mien phi đe bao ve may (chang han nhu Yahoo, AOL va ngay ca hop thu thu nghiem cua Google) tu nhung viec nho nhu chuong trinh ngan chan cua so nay (Popup Blocker) ngan chan cac man hinh quang cao tu y hien thi cho đen cac phan mem cai đat bao ve nhu tuong lua, chong virus, chong spyware va loc thu nhung lam (spam mail). Hay dung chung neu ban khong co cai tot hon va luon luon nho cho rang cac phan mem nay chi giup ban han che chu kho long ma tuyet diet đuoc cac loai spyware moi.
Phai luon nho cap nhat cac tep du lieu (data files) cho cac phan mem bao ve may cua ban it nhat la hang tuan.
Coi chung cac dich vu peer-to-peer chia se chung cac tap tin (peer-to-peer files sharing service). Hau het cac ung dung thong dung se co spyware trong cac thu tuc cai đat. Tranh tai ve cac tep menh lenh ngoai tru chung đuoc cung cap tu cac nha san xuat lon hay cac trang "tot".
Coi chung cac cookie: cac du lieu thu thap boi cac cookie co the trung lap voi cac thong tin o mot noi nao đo đe cung cap nhung thong tin cua ban mot cach đang ngac nhien. Ban co the tai chuong trinh Cookie Cop 2 đe kiem soat cac cookie. www.pcmag.com/utilities
Hay nang muc an toan cua IE cao len it nhat la muc trung (medium). Hay đe muc khong cho phep cai đat tat ca cac "ActiveX control" ma ban chua yeu cau.
Spyware co the đen tu cac nguon thu đien tu dang HTML. Hay xoa thang tay nhung đien thu ma ban khong biet ro xuat xu va khong he co lien lac. Neu dung Outlook 2003, dung Tools → Options → tab Security → chon "Change Automatic Download Settings". Kiem tra chac chan rang ban đa chon chuc nang "Don't download pictures or other content automatically in HTML e-mail".
Co them hieu biet ve spyware moi se giup ban tranh đuoc chung hieu qua hon. Hay vao trang www.pestpatrol.com/pestinfo Luu tru ngay 21 thang 11 nam 2004 tai Wayback Machine đe xem them tin ve cac spyware moi.


Lich su va nguyen do ra đoi Giong nhu virus, nguoi ta chua hoan toan thong nhat y kien voi nhau ve lich su cua spyware va cung co it tai lieu trinh bay ro rang đay đu ve đe tai nay.
Cac nguyen do đau tien nay sinh ra phan mem gian điep la do viec cac ca nhan che tao phan mem mien phi (va mot so cac phan mem chia se) muon co them khoan tai chinh đe phat trien phan mem cua ho trong khi so tien chinh thuc ma ho nhan đuoc tu nhung nguoi tai ve thi lai qua it.
Do đo, mot cach đe kiem them thu nhap la thu thap thong tin tu nguoi đa tai ve cac phan mem nay (nhu la ten tuoi, đia chi va cac thi hieu) roi đem ban thong tin nay cho cac hang chuyen lam quang cao. Cach thu thap ban đau chi la dua vao su đien vao cac mau đang ky (register). Nhung sau đo, đe chu đong hon, cach thuc đoc thong tin đuoc chuyen sang dang cai len phan mem phu đe tu no đoc thong tin cua chu va gui thang ve cho noi ma phan mem gian điep nay đuoc chi thi.
Sau nay khi đa co cac luat le cam tu y thu thap cac thong tin rieng cua may chu thi cac loai phan mem gian điep nay chuyen han sang hai huong:

Tiep tuc cai đat phan mem quang cao chung voi cac phan mem chinh qua thu đoan hop phap hoa, bang cach chi can thay đoi noi dung cua mau đang ky phan mem (registration form) thanh mau "thoa thuan cua nguoi tieu dung" (User Agreement hay License Agreement) trong đo co ghi mot khoan rat nho la nguoi tieu dung se đong y cho phep cai đat phan mem quang cao va cac loai phan mem nay đa phat trien toi muc no co the tu mo mot cua so nay (pop-up windows) ma khong can nguoi chu may ra lenh.
Huong phat trien thu hai la cac phan mem nay chuyen sang dang co ac tinh: no co the, bang mot cach phi phap, tim cach đoc tat ca nhung thong tin bi mat cua may chu tu mat ma truy cap, cac so the tin dung cho đen ngay ca viec gianh luon quyen đieu khien ban phim.
Tu "spyware" xuat hien đau tien tren USENET vao nam 1995. Cho đen đau nam 2000 thi cac phan mem chong gian điep (antispyware) cung ra đoi.


= Mot so Spyware noi tieng =
WildTangent: phan mem nay đuoc cai đat thong qua American Online Instant Messenger (AIM). Theo AOL (American Online) thi no can dung đe tao noi ket giua cac thanh vien trong cac tro choi tren Internet. Mot khi đuoc cai đat, no se lay cac thong tin ve ten ho, so đien thoai, đia chi thu đien tu cung nhu la toc đo cua CPU, cac tham so cua video card va DirectX. Cac thong tin nay co the bi chia se cho cac noi khac chiem dung. Neu ban khong choi game thi loai bo no bang cach nhan nut:
Start -> Run -> go chu regedit -> vao nhanh HKEY_LOCAL_MACHINE\SOFTWARE\Microsoft\CurrentVersion\Run
Kiem gia tri "wcmdmgr" trong bang ben phai roi xoa no.
Sau đo đong chuong trinh nay lai va tai khoi đong may.
Sau đo xoa luon thu muc con WT nam trong thu muc Windows hay WINNT.
Xupiter: chuong trinh nay se tu nay cac bang quang cao. No them cac cho đanh dau (bookmark) len tren menu cua chuong trinh duyet va, nguy hai hon, no thay đoi cai đat cua trang chu. Xupiter con chuyen cac thoi quen xai Internet (surfing) ve xupiter.com va do đo lam cham may. Ngoai ra no con đoc ca đia chi IP va cac tin tuc khac.
DoubleClick: dung mot tep nho goi la cookies theo doi hoat đong truc tuyen cua ban.
WinWhatWhere: thong bao cho nguoi khac biet ve cac to hop phim (keystroke) ma ban go.
Gator va eWallet: an cap ten, quoc gia, ma vung buu đien va nhieu thu khac.


Xem them Phan mem quang cao
Phan mem ac tinh
Virus (may tinh)
Thu rac đien tu
Keylogger


Tham khao