Phan Boi Chau (chu Han: 潘佩珠; 1867 – 1940) la mot danh si va la nha cach mang Viet Nam, hoat đong trong thoi ky Phap thuoc.


Ten goi Phan Boi Chau von ten la Phan Van San (潘文珊). Vi chu San trung voi ten huy cua vua Duy Tan (Vinh San) nen phai đoi thanh Phan Boi Chau. Hai chu "Boi Chau" (佩珠) trong ten cua ong lay tu cau: "城中蛾眉女珠佩何珊珊 [Thanh trung nga mi nu chau boi ha san san]".
Ong co hieu la Hai Thu, ve sau đoi la Sao Nam. Ten goi Sao Nam (巢南) đuoc lay tu cau "越鳥巢南枝 [Viet đieu sao nam chi, nghia la Chim Viet lam to canh Nam]". Phan Boi Chau con co nhieu biet hieu va but danh khac nhu Thi Han (是漢), Phan Giai San, Sao Nam Tu, Hao Sinh, Hieu Han,...


Than the Phan Boi Chau sinh ngay 26 thang 12 nam 1867 tai lang Đan Nhiem, xa Xuan Hoa, huyen Nam Đan, tinh Nghe An.
Cha ong la Phan Van Pho, me la Nguyen Thi Nhan. Ong noi tieng thong minh tu be, nam 6 tuoi hoc 3 ngay thuoc het Tam Tu Kinh, 7 tuoi ong đa đoc hieu sach Luan Ngu, 13 tuoi ong thi đo đau huyen.
Thuo thieu thoi ong đa som co long yeu nuoc. Nam 17 tuoi, ong viet bai "Hich Binh Tay Thu Bac" đem dan o cay đa đau lang đe huong ung viec Bac Ky khoi nghia khang Phap. Nam 19 tuoi (1885), ong cung ban la Tran Van Luong lap đoi "Si tu Can Vuong" (hon 60 nguoi) chong Phap, nhung bi đoi phuong keo toi khung bo nen phai giai tan.
Gia canh kho khan, ong đi day hoc kiem song va hoc thi. Khoa thi nam Đinh Dau (1897) ong đa lot vao truong nhi nhung ban ong la Tran Van Luong đa cho vao trap may cuon sach nhung ong khong he biet nen ong bi khep toi hoai hiep van tu (mang van tu trong ao) nen bi ket an chung than bat đac ung thi (suot đoi khong đuoc du thi).
Sau cai an nay, Phan Boi Chau vao Hue day hoc, do men tai ong nen cac quan đa xin vua Thanh Thai xoa an. Nho vay, ngay khoa thi huong tiep theo, nam Canh Ty (1900), ong đa đau đau (Giai nguyen) o truong thi Nghe An.


Hoat đong Cach mang = Lap Duy Tan hoi, sang Nhat cau vien =
Bai chinh: Duy Tan hoi

Trong vong 5 nam sau khi đo Giai nguyen, Phan Boi Chau bon ba khap nuoc Viet Nam ket giao voi cac nha yeu nuoc nhu Phan Chu Trinh, Huynh Thuc Khang, Tran Quy Cap, Nguyen Thuong Hien, Nguyen Ham (tuc Tieu La Nguyen Thanh), Đang Nguyen Can, Ngo Đuc Ke, Đang Thai Than, Ho Si Kien, Le Huan, Nguyen Quyen, Vo Hoanh, Le Đai,...
Phan Boi Chau đa kich viec thuc dan Phap cam giang day lich su Viet Nam ma thay vao đo la lich su Phap, nham dung y xoa bo nhung anh huong cua van hoa truyen thong Viet Nam, truyen ba van hoa Phap nham đong hoa nguoi Viet; đong thoi đao tao ra mot tang lop cong chuc va chuyen vien phuc vu cho nen cai tri va cong cuoc khai thac thuoc đia cua Phap. Nam 1905 Phan Boi Chau chi trich nen giao duc cua thuc dan Phap o thuoc đia la "chi day nguoi Viet viet van Phap, noi tieng Phap, tam thoi lam no le cho Phap".
Nam 1904 ong cung Nguyen Ham va khoang 20 đong chi khac thanh lap Duy Tan hoi o Quang Nam đe đanh đuoi Phap, chon Ky Ngoai hau Cuong Đe - mot nguoi thuoc dong doi nha Nguyen - lam hoi chu.
Nam 1905 ong cung Đang Tu Kinh va Tang Bat Ho sang Trung Quoc roi sang Nhat Ban, đe cau vien Nhat giup Duy Tan hoi đanh đuoi Phap. Tai Nhat, ong gap Luong Khai Sieu, mot nha cach mang nguoi Trung Quoc, va đuoc khuyen la nen dung tho van đe thuc tinh long yeu nuoc cua nhan dan Viet Nam (nghe loi, Phan Boi Chau viet Viet Nam vong quoc su). Lai nghe hai nhan vat quan trong cua Đang Tien Bo đang cam quyen o Nhat Ban, la Okuma Shigenobu (Ba tuoc Oi Trong Tin) va Thu tuong Inukai Tsuyoshi (Khuyen Duong Nghi) khuyen la nen co đong thanh nien ra nuoc ngoai hoc tap đe sau nay ve giup nuoc.
Thang 6 nam 1905 Phan Boi Chau cung Đang Tu Kinh mang theo mot so sach Viet Nam vong quoc su ve nuoc. Thang 8 nam 1905, tai Ha Tinh, ong va cac đong chi nong cot trong Duy Tan hoi ban bac roi đua ra ke hoach hanh đong, đo la:

Nhanh chong đua Ky Ngoai hau Cuong Đe ra nuoc ngoai.
Lap cac hoi nong, hoi buon, hoi hoc đe tap hop quan chung va đe co tai chanh cho hoi.
Chon mot so thanh nien thong minh hieu hoc, chiu đuoc gian kho, đua đi hoc o nuoc ngoai.


= Phat đong phong trao Đong Du =

Bai chinh: Phong trao Đong Du
Trong ba nhiem vu tren, thi nhiem vu thu ba het suc quan trong va bi mat, nen Duy Tan hoi đa cu Phan Boi Chau va Nguyen Ham tu đinh lieu. Sau đo, phong trao Đong Du đuoc hai ong phat đong, đuoc đong đao nguoi dan o ca ba ky tham gia va ung ho, nhat la o Nam Ky.
Thang 10 nam 1905, Phan Boi Chau tro lai Nhat Ban cung voi ba thanh nien, sau đo lai co them 45 nguoi nua. Nam 1906, Cuong Đe qua Nhat, đuoc bo tri vao hoc truong Chan Vo. Ke tu đo cho đen nam 1908, so hoc sinh sang Nhat Ban du hoc len toi khoang 200 nguoi, sinh hoat chung trong mot to chuc co quy cu goi la Cong hien hoi...
Thang 3 nam 1908, phong trao "cu suu khat thue" (tuc phong trao chong suu thue Trung Ky) noi len ram ro o Quang Nam roi nhanh chong lan ra cac tinh khac. Bi thuc dan Phap đua quan đan ap, nhieu hoi vien trong phong trao Duy Tan va Duy Tan hoi bi bat, trong so đo co Nguyen Ham, mot yeu nhan cua hoi.
Mat mat nay chua kip khac phuc thi hai phai vien cua hoi la Hoang Quang Thanh va Đang Binh Thanh lai bi Phap đon bat đuoc khi tu Nhat ve Nam Ky nhan tien quyen gop cho phong trao Đong Du.
Tiep theo nua la Phap va Nhat vua ky voi nhau mot hiep uoc (thang 9 nam 1908), theo đo chinh phu Nhat ra lenh truc xuat cac du hoc sinh nguoi Viet ra khoi đat Nhat. Thang 3 nam 1909, Cuong Đe va Phan Boi Chau cung bi truc xuat. Đen đay, phong trao Đong Du ma Phan Boi Chau va cac thanh vien khac đa day cong xay dung hoan toan tan ra, ket thuc mot hoat đong quan trong cua hoi.
Trong "cuoc but đam đam le" giua Phan Boi Chau va Luong Khai Sieu la loi canh bao khong nen "cau vien" Nhat đe gianh đoc lap vi theo Luong Khai Sieu, "Muu ay so khong tot. Quan Nhat đa mot lan vao nuoc, quyet khong ly gi đuoi no ra đuoc". Va đen nam 1909, do thoa thuan giua Nhat va Phap, cac du hoc sinh Viet Nam đong loat bi truc xuat khoi nuoc Nhat. Đieu nay giai thich tai sao trong cac tu thuat, hoi uc viet ve sau nhu Nguc trung thu, Phan Boi Chau nien bieu, Phan Boi Chau đa khong co cho nao nhac đen tac pham A te A ca, bai tho tung het loi ca ngoi Nhat Ban.
Luc nay, o nhieu noi trong nuoc, moi hoat đong quyen gop tai chinh va chuan bi vu trang bao đong cua Duy Tan hoi cung bi thuc dan cho quan đen đan ap du doi. Nhung nguoi song sot sau cac đot khung bo đeu phai nam im, hoac vuot bien sang Trung Quoc, Xiem La, Lao đe muu tinh ke lau dai.
Cuoi nam 1910, Phan Boi Chau chuyen mot đai bo phan hoi vien (trong đo co khoang 50 thanh nien) o Quang Đong ve xay dung can cu đia o Ban Tham (Xiem La). Tai đay, ho cung nhau cay cay, hoc tap va luyen tap vo nghe đe chuan bi cho mot ke hoach phuc quoc sau nay.
Thuong tuan thang 5 nam Nham Ty (thang 6 nam 1912), trong cuoc "Đai hoi nghi" tai tu đuong nha Luu Vinh Phuc o Quang Đong (Trung Quoc), co đong đu đai bieu khap ba ky đa quyet đinh giai tan Duy Tan hoi va thanh lap Viet Nam Quang phuc Hoi, tuc thay đoi ton chi tu chu nghia quan chu sang chu nghia dan chu đe đanh đuoi quan Phap, khoi phuc Viet Nam, thanh lap nuoc Cong hoa Dan quoc kien lap Viet Nam, đap ung tinh hinh chuyen bien moi tren truong quoc te.


= Hoat đong o Trung Quoc =

Mac du thay đoi ton chi nhung Phan Boi Chau van duy tri Ky Ngoai hau Cuong Đe trong vai tro Chu tich Chinh phu lam thoi Viet Nam Quang phuc Hoi, nham tranh thu su ung ho cua nhan dan trong nuoc.

Sau đo, Viet Nam Quang phuc Hoi cu mot so hoi vien ve nuoc đe tru khu mot vai vien chuc Phap va cong su đac luc cua ho, nham "đanh thuc đong bao", "keu goi hon nuoc". Cac cuoc bao đong bang tac đan tuy xay ra le te nhung van khuay đong đuoc du luan trong va ngoai nuoc, lam nha cam quyen Phap tang cuong khung bo, khien nhieu nguoi bi bat va bi giet. Bi ket toi chu muu, Phan Boi Chau va Cuong Đe bi thuc dan Phap cung voi Nam trieu ket an tu hinh vang mat.
Nam 1913, thuc dan Phap cu nguoi đen Quang Đong "mac ca" voi Tong đoc Long Te Quang yeu cau bat Phan Boi Chau va cac yeu nhan cua hoi. Ngay 24 thang 12 nam 1913, Phan Boi Chau bi bat. Nhung nho Nguyen Thuong Hien, luc bay gio đang o Bac Kinh, van đong nen Long Te Quang khong the giao nop ong cho Phap ma chi đua giam vao nha tu Quang Đong, mai đen thang 2 nam 1917, ong moi đuoc giai thoat.
Ra tu, Phan Boi Chau lai tiep tuc hoat đong cach mang. Nam 1922, phong theo Trung Quoc Quoc dan Đang cua Ton Trung Son, ong đinh cai to Viet Nam Quang phuc Hoi thanh Viet Nam Quoc dan Đang. Đuoc Nguyen Ai Quoc (luc nay đang lam Uy vien Đong phuong bo, phu trach Cuc phuong Nam cua Quoc te cong san) gop y, Phan Boi Chau đinh thay đoi đuong loi theo huong xa hoi chu nghia, nhung chua kip cai to thi ong bi bat coc ngay 30 thang 6 nam 1925.


Phan Boi Chau va phong trao cong san Đai tuong Vo Nguyen Giap noi chuyen trong le ky niem 130 nam ngay sinh cua Phan Boi Chau tai Ha Noi ngay 26 thang 12 nam 1997, đa cho biet trong nha cua Phan Boi Chau co treo o giua tam anh cua Le-nin. Truoc đo tu lau khi con o Trung Quoc, Phan Boi Chau con viet mot cuon tieu su Le-nin.
Trung tuong Pham Hong Cu, ban than (va la em coc cheo) cua Đai tuong Vo Nguyen Giap, trong sach Đai tuong Vo Nguyen Giap thoi tre cong tac voi phu nhan cua Đai tuong Vo Nguyen Giap la ba Đang Bich Ha, đa ke lai thoi ky thieu nien cua Đai tuong Vo Nguyen Giap khi tham "ong gia Ben Ngu" đang bi Phap giam long tai Hue, trong nha Phan Boi Chau treo ba buc anh: Thich-ca Mau-ni, Ton Trung Son, Le-nin. Ba buc anh nay noi len phan nao quan điem triet hoc va chinh tri cua ong.
Trong hoi ky Ngoi nha Ben Ngu va con đo song Huong, nha bao Ta Quang Đam (em giao su Ta Quang Buu), nguoi đa song chung voi Phan Boi Chau mot nam (đe hoc chu Han va lam thu ky cho ong), sau khi Phan Boi Chau an tri tai can nha tranh đau doc Ben Ngu (Hue), đa ke lai rang tren tuong can nha tranh 3 gian - noi o va cung la noi ong day hoc - co treo nhieu tranh anh, trong đo an tuong nhat la buc chan dung Le-nin đuoc treo trang trong tren buc tuong mat truoc gan sat tran nha. Co le la mot buc hoa ve theo mot buc tuong kieu huy hieu. Duoi chan dung co hai chu Han: Liet Ninh (Le-nin).
Giao su su hoc Nguyen The Anh, hien song tai Phap, cho biet, ong khong tim thay bang chung rang Phan Boi Chau co xu huong ung ho phong trao cong san. Nhat la khi, theo y ong, to bao Tieng Dan cua cu Huynh Thuc Khang ma Phan Boi Chau co cong tac đa len an cach thuc tieu diet tri thuc cua phong trao Xo Viet Nghe Tinh.
Giao su Nguyen Đinh Chu thi cho biet Phan Boi Chau đon nhan hoc thuyet Marx tu tu cach nha van hoa hon la nha chinh tri. Phan Boi Chau vua ca ngoi Marx, Le-nin, vua ca ngoi Khong, Manh, Ton Trung Son, Gandhi, Rousseau, Montesquieu. Phan Boi Chau tung viet quyen sach hon 50 trang Xa hoi chu nghia trong thoi gian 1928-1934 đe gioi thieu chu nghia Marx, gioi thieu noi dung chu yeu cua hoc thuyet Marxist nhu: thang du gia tri, giai cap đau tranh, lao đong chuyen chinh, kinh te hoc, phuong phap xa hoi cach mang, tu ban luan. Phan Boi Chau đa ket luan: "O trong cac nha xa hoi hoc, ong (Marx) that đang la mot vi tien su, so di chung ta nghien cuu xa hoi chu nghia, chi can nghien cuu Ma Khac Tu (Marx) chu nghia la xong roi". Phan Boi Chau con viet "Luoc truyen Liet Ninh, vi nhan cua nuoc Nga đo" viet in tren Binh su tap chi, Hang Chau, Trung Quoc nam 1921.


= Phan Boi Chau va Nguyen Ai Quoc =
Tai vung Nghe Tinh, nguoi ta đa luu truyen nhung cau sam cua Trang Trinh nhu sau: "Đun Son phan giai/ Bo Đai that thanh/ Thuy đao Lam thanh/ Nam Đan sinh thanh" (Khi nui Đun che đoi, khe Bo Đai mat tieng, song Lam khoet vao chan nui Lam Thanh, đat Nam Đan se sinh ra bac thanh nhan). Sau phong trao Xo viet Nghe Tinh, cau sam nay đuoc nhac lai va ban tan. Luc đo, khe Bo Đai cung đa ngung chay, tieng suoi chay o khe khong con nghe đuoc nua, do đo nguoi dan cang tin va cho đoi. Trong mot cuoc gap giua Phan Boi Chau (luc nay đa bi Phap bat va quan thuc) voi Đao Duy Anh va nha nho Tran Le Huu, ong Huu co hoi: "Thua cu Phan, "Bo Đai that thanh, Nam Đan sinh thanh" chang phai la cu hay sao? Cu con that bai nua la nguoi khac!" Phan Boi Chau đap: "Ke cai nghe cu tu xua kia toi cung co tieng that. Dan ta thuong co thoi trong nguoi van hoc va gan cho nguoi ta tieng no tieng kia. Nhung neu Nam Đan co thanh thuc thi chinh la ong Nguyen Ai Quoc chu chang phai ai khac".


= Bi Phap bat va an tri =

Ngay 30 thang 6 nam 1925, ong bi thuc dan Phap bat coc tai Thuong Hai giai ve nuoc xu an tu chung than, mac du truoc đo (1912) ong đa bi đoi phuong ket an vang mat. Truoc phong trao đau tranh cua nhan dan ca nuoc đoi tha Phan Boi Chau, va nho su can thiep cua Toan quyen Varenne, ong đuoc ve an tri tai Ben Ngu (Hue). Trong 15 nam cuoi đoi, ong (luc bay gio đuoc goi la Ong gia Ben Ngu) van giu tron pham cach cao khiet, khong ngung tuyen truyen tinh than yeu nuoc bang van tho, nen rat đuoc nhan dan yeu men.
Phan Boi Chau mat ngay 29 thang 12 nam 1940 tai Hue.


Tuong niem va vinh danh Hien ten ong đa đuoc đat cho nhieu truong hoc va nhieu con đuong tren ca nuoc, trong đo co truong chuyen cua tinh Nghe An va mot con pho lon tai Ha Noi, Ha Long.
Tai Hue, khu di tich, tuong niem Phan Boi Chau toa lac tren con đuong cung ten (119 Phan Boi Chau, Thanh pho Hue, tinh Thua Thien Hue). Lang mo cung voi mai nha tranh nho noi cu tung song, cach nhau chi vai buoc chan.
Đac biet ben canh lang mo cu co sau tam bia mo hai con cho đuoc chinh tay Phan Boi Chau dung len. Trong thoi gian song tai Hue, Phan Boi Chau co nuoi hai con cho đat ten la Ky va Va, khi no mat Phan Boi Chau đa lap mo cho chung. Con Va mat ngay 21 thang 5 nam Giap Tuat (1934) va con Ky vao nam Đinh Suu (1937). Trong nhung sang tac van tho ong cung co bai viet ve long trung thanh va danh nhieu tinh cam cho hai con vat nay. To Trung ky tuan bao so 14, ngay 15 thang 4 nam 1936, Phan Boi Chau co bai viet ve con Va voi nghia dung sau sac.


= Tac pham ve cach mang Viet Nam =

Viet Nam Quoc su khao (1909)
Nguc Trung Thu (1913) – Sai Gon, Nha xuat ban Tan Viet, 1950
Luu Cau Huyet Le Tan Thu (19??)
Viet Nam vong quoc su (1905)
Viet Nam Quoc su binh dien ca (1927)
Cao đang Quoc Dan Di Cao – Hue, Nha xuat ban Anh-Minh, 1957
Chung diet du ngon – Ha Noi, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi, 1991
Tan Viet Nam – Ha Noi, Nha xuat ban Cuc luu tru nha nuoc, 1989
Thien Ho Đe Ho – Ha Noi, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi, 1978
Khuyen quoc dan du hoc ca
Hai ngoai huyet thu (1906)
Di cuu nien lai so tri chu nghia
Ha thanh liet si ca
Truyen Le Thai To
Tuong Trung nu vuong
Gia huan ca
Giac quan thu
Nam quoc dan tu tri
Nu quoc dan tu tri
Truyen Chan tuong quan (1917)
Truyen tai sinh sinh
Truyen Pham Hong Thai


= Tac pham bien khao, thi ca =
Ky niem luc
Van đe phu nu
Luan ly van đap
Sao Nam van tap
Hau Tran dat su – Ha Noi, Nha xuat ban Van hoa-thong tin, 1996
Trung Quang Tam Su - Ha Noi, Nha xuat ban Van hoc, 1971.
Khong Hoc Đang (19??) – Houston, TX, Nha xuat ban Xuan Thu, 1986
Phan Boi Chau Nien Bieu – Sai Gon, Nhom nghien-cuu Su Đia, 1971
Phan Boi Chau Toan Tap – Hue, Nha xuat ban Thuan hoa: Trung tam van hoa ngon ngu Đong Tay, 2001


Nhan xet Phan Boi Chau chu truong cau vien Nhat đe giup đanh đuoi Phap, boi ong cho rang nguoi Nhat cung la nguoi chau A "mau đo da vang", co cung ke thu chung voi nguoi chau Au "da trang toc vang". Nhung thuc te, Đe quoc Nhat Ban la mot nuoc đi theo "chu nghia đe quoc quan phiet", cung tich cuc banh truong thuoc đia nhu thuc dan chau Au. Đen thoi điem đo, Nhat Ban đa xam chiem va đo ho Trieu Tien, va chuan bi xam chiem Trung Quoc. Do vay chu truong cua Phan Boi Chau la rat kho thanh cong, va du co thanh cong thi Viet Nam se lai phai đoi dien voi moi nguy moi tu Nhat Ban. Vi le ay, Nguyen Ai Quoc du kham phuc long yeu nuoc cua Phan Boi Chau nhung nhan xet đuong loi cua ong giong nhu "Đuoi ho cua truoc, ruoc beo cua sau".
Đuong thoi, nha chi si Phan Chau Trinh đa viet ve Phan Boi Chau nhu sau:

Luc bay gio, Phan Boi Chau cung đa đuoc mot luat su nguoi Phap ten la Bona ca ngoi rang: 

Cu Phan (Phan Boi Chau) la nguoi qua khong ho la ke ai quoc, ai quan chan chinh. Dau toi la nguoi Phap, đoi voi cu Phan toi cung phai nguong mo. Toi nguong mo la nguong mo cai than the quang minh, cai tinh than cao thuong, cai nghi luc bat di, bat khuat đa chung to ra trong viec lam cua cu.
Ton Quang Phiet nhan xet ve chu truong bao đong cua Phan Boi Chau nhu sau:

Phan Chu Trinh ho hao: Khong bao đong, bao đong la chet… Phan Chu Trinh đa muon thuc hien chuong trinh khai dan tri, xuong dan quyen cua dan minh; dan đa khon ngoan tien bo ve moi mat, đa biet dung quyen cua minh thi moi co the đoc lap đuoc. Tuy nhien, cu lay tu cach mot nguoi than si chan khong ma ho hao cai luong thi lam sao ma đuoc toan dan huong ung, toan dan thuc hien đuoc; ma toan dan khong huong ung, khong thuc hien, thi cai luong voi ai?
Ca hai phai bao đong va cai luong đeu that bai, vi luc đo nuoc ta chua đu đieu kien chu quan va khach quan đe đuoi đuoc ngoai xam gianh đuoc đoc lap. Tuy nhien, cach mang vo trang cua Phan Boi Chau đuoc nguoi sau noi theo va đa thanh cong. Cac nha hoat đong cach mang thuong noi "that bai la me thanh cong", truong hop nay rat đung. Con chu truong cai luong cua Phan Chu Trinh thi bi that bai va bi pha san luon, sau Phan Chu Trinh nhung nha chan chinh ai quoc cua nuoc ta khong ai đi theo con đuong ay nua.
Gan đay, trong sach Đai cuong cuong lich su Viet Nam (xuat ban 2006) đa co đoan viet:

Theo Phan Boi Chau, chi co con đuong vu trang bao đong...Đay la con đuong đung đan nhat. Tuy nhien, ong that bai la vi "khong co luc luong ben trong ma chi i lai vao nguoi ngoai thi that la kho", "i lai vao nguoi thi khong the thanh cong đuoc" (trich Nien bieu)... Nhung loi tu phe phan cua ong that su nghiem khac ma cung vo cung chinh xac!... Mac du khong gianh đuoc thang loi, nhung đuong loi bao đong cach mang đo đa phat đong manh me tinh than yeu nuoc, giai phong dan toc cua nhan dan Viet. Đo la cong hien lon lao cua Phan Boi Chau va cac to chuc cua ong...

Ngoai su nghiep cach mang, ong con viet rat nhieu sach bao, va đa đuoc pho bien sau rong trong nhan dan. Trong Tu đien van hoc (bo moi xuat ban 2004), sau khi gioi thieu ve ong va su nghiep van chuong cua ong, cung đa ket luan rang:

Trong lich su van hoc Viet Nam khong de gi co nhieu van chuong co suc lay đong quan chung đung len đau tranh cach mang lon lao nhu van chuong cua Phan Boi Chau. Ngay nay trong van chuong đo, ve tu tuong va quan niem, co the điem nay điem khac khong con phu hop, nhung trai tim chan chua nhiet huyet cua tac gia van con nguyen gia tri. Ong la mot trong so nhung nha van lon cua van hoc Viet Nam trong nua đau the ky 20.


Xem them Phap thuoc
Nguyen Tieu La
Thai Thi Huyen


Tham khao Thu muc Mot phan cua bai nay đuoc trich dich tu tai lieu A Country Study: Vietnam cua Thu vien Quoc hoi cua Hoa Ky, thuoc pham vi cong cong.
GS Phan Khoang, Viet Nam Phap Thuoc Su (VNPTS), nxb Đai Nam, Sai Gon, 1961
Mac Đinh Hoang Van Chi, Tu Thuc Dan Đen Cong san, nxb Chan Troi Moi, Sai Gon, 1964
Vinh Sinh, Moi lien he giua Phan Boi Chau va Nguyen Ai Quoc o Trung Quoc, 1924-1925 – gioi thieu tai lieu moi phat hien, trong Viet Nam va Nhat Ban giao luu van hoa, Nha xuat ban Van Nghe, Tp Ho Chi Minh, 2001.
Sophie Quinn-Judge, Nguyen Ai Quoc, The Comintern and the Vietnamese Communist Movement (1919-1941), trong HO CHI MINH The missing years, The University of California Press, California, 2002.
Gia Pha Ho Phan, Phan Thu Hai, Chuong V-03.
Đinh Xuan Lam (chu bien) - Nguyen Van Khanh - Nguyen Đinh Le, Đai cuong cuong lich su Viet Nam (Tap 2). Nha xuat ban Giao duc, 2006.


Lien ket ngoai Phan Boi Chau va bia mo hai con cho
Giao su su hoc Vinh Sinh viet ve Phan Chu Trinh va Phan Boi Chau
Phan Boi Chau Luu tru ngay 24 thang 3 nam 2020 tai Wayback Machine, tu bao Nhan dan
Hoc lai Phan Boi Chau va Phong trao Đong Du, tu BBC Viet ngu
Boi canh xa hoi Viet Nam va Phong trao Đong Du, tu BBC Viet ngu
Phan Boi Chau va phong trao Đong Du Luu tru ngay 29 thang 5 nam 2005 tai Wayback Machine (tieng Anh va Phap)
Nguyen Ai Quoc va Phan Boi Chau: Tinh nha, nghia nuoc, bao Quan đoi Nhan dan
Phan Boi Chau Luu tru ngay 8 thang 10 nam 2006 tai Wayback Machine
Chu tich Ho Chi Minh qua nhung moi quan he va gap go voi Phan Boi Chau - Tap chi Song Huong
Phan Boi Chau, nguoi đau tien treo anh Le-nin o Viet Nam - Tien phong online
Buc thu Phan Boi Chau gui Ly Thuy (Nguyen Ai Quoc) - Ban quan ly Lang Chu tich Ho Chi Minh