Nguyen Cung Tong (chu Han: 阮恭宗 23/2/1852 – 6/10/1883), ten that la Nguyen Phuc Ung Ai, sau đoi thanh Nguyen Phuc Ung Chan (阮福膺禛), la vi hoang đe thu nam cua trieu đai nha Nguyen. Ong len ngoi vua ngay 19 thang 7 nam 1883 nhung tai vi chi đuoc ba ngay, ngan nhat trong so 13 vi hoang đe cua trieu Nguyen, đuoc vua Thanh Thai truy ton mieu hieu la Cung Tong (恭宗), thuy hieu la Hue Hoang đe (惠皇帝). Duc Đuc la ten goi khi ong con o Duc Đuc Đuong.


Than the va cuoc song ban đau Duc Đuc sinh ngay 23 thang 2 nam 1852 tai Hue. Co nguon ghi ong sinh 4 thang 1 nam Quy Suu (tuc 11 thang 2 nam 1853). Ong la con thu hai cua Thoai Thai vuong Nguyen Phuc Hong Y (con trai thu tu cua vua Thieu Tri) va ba Tran Thi Nga, co tu la Ung Ai (膺𩡤) (su khong luu lai huy).
Nam 1869, khi đuoc 17 tuoi, ong đuoc bac ruot la vua Tu Đuc chon lam con nuoi (vi luc nho bi benh đau mua nen vua Tu Đuc khong co con) va ban ten tu Ung Chan (膺禛), đong thoi cho ra o Duc Đuc đuong (育德堂) va giao cho Hoang quy phi Vu Thi Duyen trong nom day bao. Nam 1883 ong đuoc phong lam Thuy Quoc cong (瑞國公).
Su sach con neu nguyen do ong phai đoi ten vi Nguyen Phuc Hong Y sinh ra ong, ten Ai khong co bo thi, nen Tu Đuc nhan ong lam con, đoi la Nguyen Phuc Ung Chan, ten nay co bo thi (xem them bai Đe he thi).
Trong thoi gian nay, ong co quan he chat che voi nguoi Phap, khi đo đang xam luoc Viet Nam. Nam 1881, vao thoi điem Phap ruc rich tan cong mien bac, ong tung cho chuyen nhieu tai lieu quan trong ve viec nuoc cho Tru su Phap la Rheinart.


Vi vua ba ngay Ngay 15 thang 7 nam 1883, vua Tu Đuc lam trong benh, đua di chieu truyen ngoi cho Ung Chan, va dung Tran Tien Thanh lam Phu chanh Đai than, Nguyen Van Tuong, Ton That Thuyet lam Đong Phu chanh Đai than. Nhung trong di chieu co đoan phe binh tinh net cua tu quan nhu sau: ... Ung Chan tuy tu lau nay đa truong thanh nhung vi co tat o mat nen hanh vi mo am so sau nay thieu sang suot, tinh lai hieu dam cung la đieu chang tot chua chac đa đam đuong đuoc viec lon. Ma nuoc co vua lon tuoi la đieu may cho xa tac, neu bo đi thi biet lam sao đay". Cac quan Phu chinh Tran Tien Thanh, Nguyen Van Tuong va Ton That Thuyet dang so len vua Tu Đuc xin bo may đoan co lien quan đen tinh net xau cua tu quan va cau "chua chac đa đam đuong đuoc viec lon" nhung vua Tu Đuc tu choi, vi cho rang viet nhu the đe tu quan biet kiem điem va tu tinh.
Vao gio Thin (11-13 h) ngay 19 thang 7 nam 1883, Tu Đuc qua đoi o đien Can Thanh, Ung Chan khoc lay to co menh o đien Can Chanh, sau đo vao đien Hoang Phuoc chiu tang.
Truoc kia, Tu Đuc con sinh tien khong yeu quy Ung Chan, thuong kiem co bat loi, quo mang, nguoc lai thuong yeu nguoi con nuoi thu 3 la Ung Đang (sau la Hoang đe Kien Phuc). Nguyen Van Tuong thay vay, nghi rang the nao Ung Đang cung đuoc chon noi ngoi, nen khinh thuong Ung Chan ra mat, khong ngo to di chieu lai viet nhu the, khien trong long Tuong chang đuoc yen, va Ton That Thuyet cung khong bang long voi tu quan. Gap luc Tu quan đem nhieu nguoi than can vao lam ho ve trong đien Hoang Phuoc va cac so Quang Minh, nhung nguoi nay tu do ra vao cung đien, trong khi cac to tau trinh khan cap, co mat tu cac vien đai than cac tinh dang len đe trong đien mot đem van chua giao ra. Lai trong khi lam le cung tien đe ma tu quan van mac ao sac luc cu, hoac sai che ngay cac đo dung rieng, đeu la nhung hanh đong bi cam trong thoi gian đe tang. Hai vien pho Phu chanh thay vay cang them ganh ghet.
Tuong mat ban voi Thuyet rang:

Tien đe đa bao vua noi ngoi chua chac đuong noi viec lon, lai giao cho ngoi lon. Nay bat đau, cu đong đa nhu the, huong chi la ngay sau u? Đo la viec lo rieng cho chung ta.
Thuyet von y minh cam quan đoi trong tay, cung co muu đo phe lap, moi đap:

Cu nhu loi chieu thi muu tinh la vi Xa tac, bat đac di ma lam viec nho nhu Y Doan, Hoac Quang, cung la chi cua Tien đe.
Tu quan cho rang trong di chieu co đoan noi khong tot ve minh, khong muon đoc cho moi nguoi nghe thay, moi trieu ba vien Phu chinh vao ban viec bo đoan ay đi, noi rang:

Vua la bac đung đau tram ho, phai la nguoi co đao đuc đung đau, di chieu cua Tien đe vi lo tram ho, nen co loi ran bao nghiem khac nhu tren. Ngay nay viec nuoc kho khan, quan he ngoai giao cang thang, neu đe di chieu lan truyen thi quan Phap se tim co gay roi, ma cac lan bang cung xem thuong, voi tinh hinh nhu vay, đinh than giai quyet ra sao.
Va đe nghi xoa phan di chieu đo. Tran Tien Thanh bang long, hai vien con lai cung gia vo đong y. Vi the Tu quan tu tay xoa bo đoan ay trong to di chieu, lai dan rieng voi Tran Tien Thanh cach hanh xu luc tuyen đoc di chieu.
Đen hom đoc di chieu, Tran Tien Thanh khi đen đoan ay thi đoc luot va nho tieng, khong ai nghe thay ca. Nguyen Van Tuong va Ton That Thuyet khi đo moi gio tro lat mat, gia bo lam ra ve quai la, roi chat van vua noi ngoi sao dam giau bot di chieu cua Tien đe, that la bay ba vo cung, lai van hoi Tien Thanh. Tien Thanh biet rang đa bi đanh lua, moi đap rang minh bi chung khan tieng, đoc đen đoan ay thi het hoi. Tuong va Thuyet khong chiu, lap tuc sai quan cam ve bat giu 10 nguoi ho ve cua vua noi ngoi đung đau la Nguyen Nhu Khue, giam vao nguc, roi cho Tham tri Nguyen Trong Hop lay di chieu đoc lai. Sau đo hop cac hoang than va cac quan o Ta vu, noi ve toi loi cua Ung Chan, va xin lap vua khac. Tran Tien Thanh muon can ngan, nhung Ton That Thuyet quat rang:

Ong cung co toi to, con muon noi gi nua.
Khi đo trong ca trieu chi co quan Ngu su la Phan Đinh Phung len tieng phan đoi, vi lanh đao cuoc khoi nghia Huong Khe trong phong trao Can Vuong sau nay lien bi bat giam vao nguc. Tran Tien Thanh va cac hoang than đeu khiep so, khong dam lam trai va cung ky ten vao to hach toi, tau xin y chi cua Thai hoang Thai hau (Tu Du) truat bo đi. To hach toi buoc cho vua Duc Đuc bon toi lon:

Muon sua di chieu cua vua cha: O đay Tu quan la con nuoi cua Tu Đuc, coi Tu Đuc la "Duong phu" chu khong phai "phu hoang". Nhung Tu Đuc đa co di chieu, Duc Đuc lai coi Tu Đuc nhu vua cha cua minh. Tu Đuc mat đe lai di chieu. Duc Đuc thay di chieu con thua mot đoan nen cat bot đoan đo.
Co đai tang ma mac ao mau: O đay la luc Tu Đuc mat đi, cac quan mac ao tang đe đi tang le Tu Đuc. Duc Đuc khi co tang le lai mac ao mau, coi ao long bao ra đe an tang Tu Đuc.
Tu tien đua mot giao si vao Hoang thanh: O đay muon noi Duc Đuc nghe tin co mot giao si, sai nguoi đua giao si ay vao. Thai hau Tu Du thay vay kinh so, nhung Duc Đuc lenh giao si phai o lai.
Thong dam voi nhieu cung nu cua vua cha: O đay y noi Tu Đuc co 300 cung nu.
Sau khi nhan đuoc su đong y cua Thai hoang Thai hau, hai quan Phu chinh lien ra chi phe truat ong vao ngay 23 thang 7 nam 1883, giang lam Thuy quoc cong nhu truoc, va giam vua Duc Đuc o noi o cu la Duc Đuc đuong, roi vien Thai y, va cuoi cung la Nguc that trong Kinh thanh Hue.


Ket cuc Phe đe Nguyen Van Tuong muon lap Ung Đang len lam vua, nhung Ton That Thuyet nam quan đoi trong tay, lap em cua Tu Đuc la Lang quoc cong Hong Dat len ngoi, voi nien hieu la Hiep Hoa, luc nay Nguyen Van Tuong va Ton That Thuyet ban nhau viec tru khu Tu quan (tuc Duc Đuc, luc đo đang bi giam o vien Thai y), moi doi ong qua nha nguc phu Thua Thien va cho canh giu can mat, lai bat cac con cua ong ve quan thuc o que me: hai cong tu thu 7 (tuc vua Thanh Thai sau nay) va thu 9 theo me la ba chanh that phu thiep Phan Thi Đieu ve xa Phu Luong, cong tu thu 10 theo me la ba Nguyen thi ve xa Phu Xuan, con cong tu thu 11 van đang trong bung me. Cac con cua ong nguyen trong ten co bo Son (山) đeu phai đoi theo bo Thach (石). Hai nguoi mat bao voi quan cai nguc khong cho Tu quan an uong gi nua.
Gio Thin (7-9h) ngay 6 thang 10 nam 1883 ong qua đoi vi bi bo đoi, huong duong 32 tuoi. Nguoi cai nguc khai rang ong tuyet thuc ma chet, va đem di hai an tang o canh đong xu Tu Tay, xa An Cuu, huyen Huong Thuy, tinh Thua Thien, sau đuoc goi la An Lang.
Tuy nhien, theo su gia Pham Van Son, thi đang khi vua Duc Đuc het suc đau đon vi đoi khat, Ton That Thuyet va Nguyen Van Tuong đa sai nguoi giet vua bang thuoc đoc vi so đe lau se sinh bien. Vi chi lam vua đuoc may ngay chua kip đat nien hieu, Duc Đuc chi la ten goi noi o Duc Đuc đuong.
Khi ong mat, co hai nguoi linh bo thi the ong trong chieu rach, mang chon. The nhung đen đau lang An Cuu, ngoai thanh Hue thi xac vua roi xuong ben khe nuoc nong. Tin rang đay la noi yen nghi do vua tu chon, nguoi ta chi chon cat ong qua loa cho xong viec. Lau ngay, ngoi mo gan nhu tro thanh phan đat bang do khong ai cham soc. Co lan, mot nguoi an may đoi chet, guc ngay tren mo vua, dan noi đo khong biet vua Duc Đuc đa nam tai đo nen chon nguoi an may ngay tren mo vua. Sau nay, khi vua Thanh Thai len ngoi, ong lan theo dau vet va loi ke lai đe tim mo vua cha. The nhung khi đao len, nguoi ta thay o đo co toi hai bo hai cot, vay la vua đanh cho nguoi ta lap đat lai, xay noi đo thanh An Lang.
Nam 1886 duoi trieu vua Đong Khanh, ong đuoc truy phong la Thuy Nguyen quan vuong, thuy la Trang Cung. Nam 1889, Đong Khanh bang ha, con cua Duc Đuc la Buu Lan đuoc lap len ngoi, tuc Hoang đe Thanh Thai. Vua moi cho lap mieu Hoang khao (hay Tan mieu) trong kinh thanh đe tho cung Duc Đuc.
Nam 1892, Thanh Thai truy ton cha minh la Cung Hue Hoang đe (恭惠皇帝). Lang cua Duc Đuc la An Lang, tai lang An Cuu, xa Thuy Bang, thi xa Huong Thuy, tinh Thua Thien. Nam 1897, đoi Tan mieu thanh mieu Cung Tong, nam 1899 cho xay đien tho o An Lang, goi la đien Long An. Nam 1901, vua Thanh Thai truy thuy cho cha minh la Khoan Nhan Due Triet Tinh Minh Hue Hoang đe (寬仁睿哲靜明惠皇帝), mieu hieu la Cung Tong (恭宗).


Gia quyen = The thiep =
Vua Duc Đuc đuoc ghi nhan la co 8 ba vo, nhung su sach chi nhac nhieu đen ba phu thiep Phan Thi Đieu, la me cua vua Thanh Thai va Tuyen Hoa vuong Buu Tan. Ngoai tru ba Vu Van Thi Đong đuoc nhac đen trong "Khai Đinh chinh yeu" thi nhung ba con lai đeu khong ro ten ho lan xuat than.

Phan Thi Đieu (8 thang 9 nam 1855 – 27 thang 12 nam 1906), con gai cua Phu Quoc cong Phan Đinh Binh, nguoi Quang Đien, tinh Thua Thien. Khi vua Duc Đuc bi phe truat, ba va hai con phai ve que ngoai song. Vua Thanh Thai len ngoi moi đon me va cac hoang đe vao cung. Sau khi mat, ba đuoc truy phong lam Tu Minh Hue Hoang hau (慈明惠皇后).


= Hau due =
Vua Duc Đuc co 11 hoang tu va 8 hoang nu. Ngoai tru hoang tu Buu Lan (tuc vua Thanh Thai) va Buu Tan, nhung nguoi con con lai cua vua Duc Đuc đeu khong ro me.


Thu muc Ton That Con (1943), Hoang toc luoc bien
Quoc su quan trieu Nguyen (2006), Đai Nam thuc luc chinh bien tap 8, Nha Xuat ban Giao duc, ban đien tu.
Quoc su quan trieu Nguyen (2006), Đai Nam thuc luc chinh bien tap 9, Nha Xuat ban Giao duc, ban đien tu.
Quoc su quan trieu Nguyen, Quoc trieu chinh bien toat yeu (Cao Xuan Duc chu bien, 1908), ban đien tu.
Tran Trong Kim (1968), Viet Nam su luoc, Nha Xuat ban Tan Viet.
Phan Thuan An (1994), Kien truc co đo Hue, Nha Xuat ban Thuan Hoa.
Hoi đong tri su Nguyen Phuc (1995), Nguyen Phuc Toc the pha, Nha Xuat ban Thuan Hoa.
Nguyen Khac Thuan (1995), The thu cac trieu vua Viet Nam, Nha Xuat ban Giao duc.
Ton That Binh (2006), Ke chuyen chin chua muoi ba vua trieu Nguyen, Nha xuat ban Tre.
Đinh Xuan Lam, Truong Huu Quynh (1999), Tu đien nhan vat lich su Viet Nam, Nha Xuat ban Giao duc


Chu thich