Kinh te (Tieng Anh: economy) la mot linh vuc san xuat, phan phoi va thuong mai, cung nhu tieu dung hang hoa va dich vu. Tong the, no đuoc đinh nghia la mot linh vuc xa hoi tap trung vao cac hoat đong, tranh luan va cac bieu hien vat chat gan lien voi viec san xuat, su dung va quan ly cac nguon tai nguyen khan hiem. Mot nen kinh te la mot tap hop cac qua trinh lien quan đen van hoa, gia tri, giao duc, phat trien cong nghe, lich su, to chuc xa hoi, cau truc chinh tri, he thong luat phap va tai nguyen thien nhien lam cac yeu to chinh. Nhung yeu to nay cung cap boi canh, noi dung va thiet lap cac đieu kien va thong so ma mot nen kinh te van hanh. Noi cach khac, linh vuc kinh te la mot linh vuc xa hoi bao gom cac hoat đong va giao dich cua con nguoi co lien quan voi nhau ma khong đung rieng le.
Cac tac nhan kinh te co the la ca nhan, doanh nghiep, to chuc hoac chinh phu. Cac giao dich kinh te xay ra khi hai nhom hoac cac ben đong y voi nhau ve gia tri hoac gia ca cua hang hoa hoac dich vu đuoc giao dich, thuong đuoc bieu thi bang mot loai tien te nhat đinh. Tuy nhien, cac giao dich tien te chi chiem mot phan nho trong linh vuc kinh te.
Hoat đong kinh te đuoc thuc đay boi san xuat su dung tai nguyen thien nhien, lao đong va von. No đa thay đoi theo thoi gian do cong nghe, su đoi moi (san pham, dich vu, quy trinh moi, mo rong thi truong, đa dang hoa thi truong, thi truong ngach, tang chuc nang doanh thu) chang han nhu san xuat tai san tri tue va thay đoi trong quan he lao đong (đang chu y nhat la lao đong tre em đuoc thay the o mot so noi tren the gioi voi kha nang tiep can giao duc pho thong).


Tu nguyen Tu kinh te (economy) trong tieng Anh co nguon goc tu yconomie cua tieng Phap trung đai, ban than tu nay co nguon goc tu oeconomia cua tieng Latinh Trung Co. Tu Latinh lai co nguon goc tu oikonomia hoac oikonomos cua tieng Hy Lap co đai. Phan đau tien cua tu oikos co nghia la "ngoi nha", va phan thu hai nemein co nghia la "quan ly".
Nghia hien tai đuoc su dung thuong xuyen nhat, mang nghia la "he thong kinh te cua mot quoc gia hoac mot khu vuc", duong nhu chua đuoc su dung pho bien cho đen nhung nam 1650.


Lich su = Nguon goc đau tien =

Mien la ai đo đa tao ra, cung cap va phan phoi hang hoa hoac dich vu, thi đa co mot nen kinh te nao đo ton tai; cac nen kinh te phat trien lon hon khi xa hoi phat trien va tro nen phuc tap hon. Nguoi Sumer đa phat trien mot nen kinh te quy mo lon dua tren "tien te hang hoa", trong khi nguoi Babylon va cac thanh bang lan can cua ho sau đo đa phat trien he thong kinh te hoc som nhat nhu chung ta nghi, ve cac quy tac/luat ve no, hop đong phap ly va cac quy tac luat lien quan đen thuc tien kinh doanh, va tai san tu nhan.
Nen kinh te co đai chu yeu dua vao canh tac nong nghiep tu cung tu cap. Đong tien Shekel la loai đau tien dung đe chi mot đon vi trong luong va tien te, đuoc su dung boi nguoi Semitic. Cach su dung đau tien cua thuat ngu nay bat nguon tu vung Luong Ha vao khoang nam 3000 truoc Cong nguyen va dung đe chi mot khoi luong cu the đai mach co lien quan đen cac gia tri khac trong mot he met nhu bac, đong, đong, v.v. Đai mach/shekel ban đau vua la đon vi tien te vua la đon vi trong luong, cung giong nhu bang Anh (British Pound) ban đau la đon vi bieu thi khoi luong mot pound bac.
Đoi voi hau het moi nguoi, viec trao đoi hang hoa dien ra thong qua cac moi quan he xa hoi. Cung co nhung nguoi buon ban trao đoi o cho. O Hy Lap co đai, noi bat nguon tu "kinh te" trong tieng Anh ngay nay, nhieu nguoi la no le cua nhung nguoi chu tu do. Cac cuoc thao luan ve kinh te đuoc thuc đay boi su khan hiem.


= Thoi Trung Co =
Vao thoi Trung Co, cai goi la nen kinh te ngay nay khong con qua xa so voi muc tu cung tu cap. Hau het trao đoi dien ra trong cac nhom xa hoi. Tren het, nhung nguoi chinh phuc the gioi vi đai đa neu ra cai ma ngay nay chung ta goi la đau tu mao hiem (tu ventura, ital.; rui ro) đe tai tro tai chinh cho viec xam luoc cua ho. Von đuoc hoan lai bang hang hoa ma ho mang đen Tan The gioi. Kham pha cua Marco Polo (1254–1324), Christopher Columbus (1451–1506) va Vasco da Gama (1469–1524) đa hinh thanh nen nen kinh te toan cau đau tien. Cac doanh nghiep đau tien la cac co so kinh doanh. Nam 1513, san giao dich chung khoan đau tien đuoc thanh lap o Antwerp, Bi. Nen kinh te vao thoi điem đo chu yeu mang y nghia la thuong mai.
Cac cuoc xam chiem chau Au tro thanh lanh tho cua cac quoc gia chau Au, cai goi la thuoc đia. Cac quoc gia đang đi len nhu Tay Ban Nha, Bo Đao Nha, Phap, Anh va Ha Lan đa co gang kiem soat thuong mai thong qua thue hai quan va (tu mercator, latinh: thuong gia) la cach tiep can đau tien đe trung gian giua cua cai tu nhan va loi ich cong cong. Viec the tuc hoa o chau Au cho phep cac nuoc su dung tai san khong lo cua giao hoi đe phat trien cac thi tran. Anh huong cua gioi quy toc giam dan. Nhung Bo truong Ngoai giao đau tien ve kinh te đa bat đau cong viec cua ho. Cac chu ngan hang nhu Amschel Mayer Rothschild (1773–1855) bat đau tai tro cho cac du an quoc gia nhu chien tranh va co so ha tang. Kinh te tu đo co nghia la kinh te quoc dan nhu mot chu đe cho cac hoat đong kinh te cua cac cong dantrong mot nha nuoc.


= Cach mang cong nghiep =
Nha kinh te hoc đau tien theo nghia hien đai thuc su cua tu nay la mot nguoi Scotland Adam Smith (1723–1790), ong đa đuoc truyen cam hung mot phan tu nhung y tuong ve dan ly hoc, mot phan ung voi chu nghia trong thuong va sau nay cung la mot sinh vien kinh te, Adam Mari. Ong đinh nghia cac yeu to cua nen kinh te quoc dan: san pham đuoc chao ban o muc gia tu nhien do su dung canh tranh - cung va cau - va phan cong lao đong. Ong khang đinh rang đong luc co ban cua thuong mai tu do la tu loi cua con nguoi. Cai goi la gia thuyet tu loi đa tro thanh co so nhan hoc cho kinh te hoc. Thomas Malthus (1766–1834) đa chuyen y tuong ve cung va cau sang van đe dan so qua đong.
Cach mang Cong nghiep la mot giai đoan tu the ky 18 đen the ky 19, thoi gian ma nhung thay đoi lon trong nong nghiep, san xuat, khai thac mo va van tai co anh huong sau sac đen cac đieu kien kinh te xa hoi va van hoa bat đau o Vuong quoc Anh, sau đo lan rong khap Chau Au, Bac My, va cuoi cung la toan the gioi. Su khoi đau cua Cach mang Cong nghiep đa đanh dau mot buoc ngoat lon trong lich su loai nguoi; hau het moi khia canh cua cuoc song hang ngay cuoi cung đeu bi anh huong theo mot cach nao đo. O chau Au, chu nghia tu ban tu nhien bat đau thay the he thong chu nghia trong thuong (ngay nay: chu nghia bao ho mau dich) va dan đen tang truong kinh te. Thoi ky ma ngay nay goi la cach mang cong nghiep boi vi he thong san xuat, san xuat va phan cong lao đong cho phep san xuat hang loat hang hoa.


= The ky 20 =
Khai niem đuong đai ve "nen kinh te" khong đuoc biet đen rong rai cho đen khi cuoc Đai suy thoai o My vao nhung nam 1930.
Sau su hon loan cua hai The chien va cuoc Đai suy thoai kinh hoang, cac nha hoach đinh chinh sach đa tim kiem nhung cach thuc moi đe kiem soat dien bien cua nen kinh te. Đieu nay đa đuoc kham pha va thao luan boi Friedrich August von Hayek (1899–1992) va Milton Friedman (1912–2006), nhung nguoi đa mong đoi mot nen thuong mai tu do toan cau va đuoc cho la cha đe cua cai goi la chu nghia tu do moi. Tuy nhien, quan điem pho bien la cua John Maynard Keynes (1883–1946), nguoi đa lap luan đe nha nuoc kiem soat thi truong manh me hon. Ly thuyet cho rang nha nuoc co the lam giam bot cac van đe kinh te va thuc đay tang truong kinh te thong qua viec nha nuoc thao tung tong cau đuoc goi la Chu nghia Keynes đe ton vinh ong. Vao cuoi nhung nam 1950, su tang truong kinh te o My va Chau Au - thuong đuoc goi la Wirtschaftswunder (tieng Đuc: phep mau kinh te) - đa tao ra mot hinh thuc kinh te moi: nen kinh te tieu dung hang loat. Nam 1958, John Kenneth Galbraith (1908–2006) la nguoi đau tien noi ve mot xa hoi giau co trong cuon sach The Affluent Society cua ong. O hau het cac quoc gia, he thong kinh te đuoc goi la nen kinh te thi truong xa hoi.


= The ky 21 =

Voi Cach mang nam 1989 va su chuyen đoi cua cac nuoc thuoc Khoi phuong Đong sang chinh phu dan chu va nen kinh te thi truong, y tuong ve xa hoi hau cong nghiep đuoc coi trong vi vai tro cua no la cung nhau đanh dau y nghia ma nganh dich vu nhan đuoc thay vi cong nghiep hoa. Mot so cho rang viec su dung thuat ngu nay lan đau tien la trong cuon sach nam 1973 cua Daniel Bell, The Coming of Post-Industrial Society, trong khi nhung nguoi khac gan no cho cuon sach cua nha triet hoc xa hoi Ivan Illich, Tools for Conviviality. Thuat ngu nay cung đuoc ap dung trong triet hoc đe chi su lui tan cua chu nghia hau hien đai vao cuoi nhung nam 90 va đac biet la vao đau the ky 21.
Voi su pho bien cua Internet nhu mot phuong tien truyen thong va thong tin đai chung, đac biet la sau nam 2000–2001, y tuong cho Internet va nen kinh te thong tin đuoc đua ra vi tam quan trong ngay cang tang cua thuong mai đien tu va cac doanh nghiep đien tu, cung la thuat ngu chi mot xa hoi thong tin toan cau, khi su hieu biet ve mot kieu xa hoi "tat ca đuoc ket noi voi nhau" moi đuoc tao ra. Vao cuoi nhung nam 2000, loai hinh kinh te moi va su mo rong kinh te cua cac nuoc nhu Trung Quoc, Brazil va An Đo gay chu y va quan tam khac voi cac nen kinh te kieu phuong Tay va cac mo hinh kinh te thuong thong tri.


Cac yeu to = Cac loai =
Nen kinh te thi truong la mot loai nen kinh te ma hang hoa va dich vu đuoc san xuat va trao đoi theo quy luat cung va cau giua cac ben tham gia (cac tac nhan kinh te) bang cach hang đoi hang hoac phuong tien trao đoi voi gia tri ghi no hoac ghi no đuoc chap nhan trong mang luoi, chang han nhu mot đon vi tien te. Nen kinh te ke hoach la nen kinh te ma cac tac nhan chinh tri truc tiep kiem soat nhung gi đuoc san xuat va cach thuc no đuoc ban va phan phoi. Mot nen kinh te xanh la nen kinh te carbon thap va co hieu qua ve tai nguyen. Trong nen kinh te xanh, tang truong thu nhap va viec lam đuoc thuc đay boi cac khoan đau tu cong va tu nham giam phat thai carbon va o nhiem, nang cao hieu qua su dung nang luong va tai nguyen, đong thoi ngan ngua mat đa dang sinh hoc va cac dich vu he sinh thai. Nen kinh te hop đong la mot loai khac, trong đo cac cong viec ngan han đuoc giao hoac lua chon theo yeu cau. Nen kinh te toan cau đe cap đen he thong kinh te cua nhan loai hoac cac loai kinh te tong the.  Nen kinh te phi chinh thuc la loai khong bi đanh thue cung nhu khong bi giam sat boi bat ky hinh thuc chinh phu nao.


= Cac linh vuc =
Nen kinh te co the đuoc coi la đa phat trien qua cac giai đoan hoac muc đo uu tien sau:

Nen kinh te co đai chu yeu dua vao co che canh tac nong nghiep tu cung tu cap.
Giai đoan cach mang cong nghiep lam giam bot vai tro cua canh tac nong nghiep tu cung tu cap, va dan dan chuyen đoi sang cac hinh thuc nong nghiep đon van hoa va mo rong hon trong ba the ky qua. Tang truong kinh te chu yeu o cac nganh cong nghiep khai khoang, xay dung va san xuat. Thuong mai tro nen quan trong hon do nhu cau trao đoi va phan phoi san pham đuoc cai thien trong xa hoi.
Trong cac nen kinh te cua giai đoan xa hoi tieu dung hien đai, la giai đoan co cac linh vuc dich vu, tai chinh va cong nghe — nen kinh te tri thuc tang truong.
Trong cac nen kinh te hien đai, cac giai đoan truoc nay đuoc mo ta hoi khac bang mo hinh ba khu vuc:

Khu vuc mot: Lien quan đen viec khai thac va san xuat cac nguyen lieu tho, chang han nhu ngo, than, go va sat.
Khu vuc hai: Lien quan đen viec chuyen đoi nguyen lieu tho hoac trung gian thanh hang hoa, vi du nhu san xuat thep thanh o to, hoac det thanh quan ao.
Khu vuc ba: Lien quan đen viec cung cap cac dich vu cho nguoi tieu dung va doanh nghiep, chang han nhu trong tre, rap chieu phim va ngan hang.
Cac linh vuc khac cua xa hoi phat trien bao gom:

Khu vuc cong hoac khu vuc nha nuoc (thuong bao gom: quoc hoi, toa an luat va trung tam chinh phu, cac dich vu khan cap khac nhau, y te cong cong, noi tru an cho nhung nguoi ngheo kho va bi đe doa, phuong tien giao thong, cang hang khong/bien, cham soc hau sinh, benh vien, truong hoc, thu vien, bao tang, cac di tich lich su đuoc bao ton, cong vien/vuon cay, khu bao ton thien nhien, mot so truong đai hoc, san the thao/san van đong quoc gia, nghe thuat quoc gia/phong hoa nhac hoac nha hat va trung tam van hoa cho cac ton giao khac nhau).
Khu vuc tu nhan hoac cac doanh nghiep do tu nhan đieu hanh truc tiep.
Khu vuc tinh nguyen hoac khu vuc xa hoi, thuong hoat đong vi loi ich chung cua cong đong va co the co hoac khong co loi nhuan danh nghia.


= Cac chi so kinh te =
Tong san pham quoc noi (GDP) cua mot quoc gia la thuoc đo quy mo nen kinh te cua quoc gia đo, hay cu the hon, la thuoc đo tien te cua gia tri thi truong cua tat ca cac hang hoa va dich vu cuoi cung đuoc san xuat ra. Phan tich kinh te thong thuong nhat cua mot quoc gia chu yeu dua vao cac chi so kinh te nhu GDP va GDP binh quan đau nguoi. Trong khi thuong huu ich, GDP chi bao gom hoat đong kinh te ma tien đuoc trao đoi.
Do tam quan trong ngay cang tang cua khu vuc tai chinh trong thoi hien đai, thuat ngu nen kinh te thuc (real economy) đuoc su dung boi cac nha phan tich cung nhu cac chinh tri gia đe bieu thi mot phan cua nen kinh te co lien quan đen thuc te, san xuat hang hoa va dich vu, be ngoai tuong phan voi nen kinh te giay (paper economy), hoac khia canh tai chinh cua nen kinh te, lien quan đen viec mua va ban tren thi truong tai chinh. Thuat ngu thay the va lau đoi phan biet cac thuoc đo cua mot nen kinh te đuoc the hien bang gia tri thuc (đuoc đieu chinh theo lam phat), chang han nhu GDP thuc, hoac gia tri danh nghia (khong đieu chinh theo lam phat).


Nghien cuu Viec nghien cuu kinh te hoc đuoc chia thanh kinh te hoc vi mo va kinh te hoc vi mo. Ngay nay, pham vi cua cac linh vuc nghien cuu ve kinh te xoay quanh van đe khoa hoc xa hoi cua kinh te, nhung cung co the bao gom xa hoi hoc, lich su, nhan hoc, va đia ly. Cac linh vuc thuc te lien quan truc tiep đen cac hoat đong cua con nguoi lien quan đen san xuat, phan phoi, trao đoi va tieu thu hang hoa va dich vu noi chung la kinh doanh, ky thuat, chinh phu, va cham soc suc khoe.


Xem them Lich su kinh te
He thong kinh te


Tham khao = Chu thich =


= Đoc them =
Friedman, Milton, Capitalism and Freedom, 1962.
Rothbard, Murray, Man, Economy, and State: A Treatise on Economic Principles, 1962.
Galbraith, John Kenneth, The Affluent Society, 1958.
Mises, Ludwig von, Human Action: A Treatise on Economics, 1949.
Keynes, John Maynard, The General Theory of Employment, Interest and Money, 1936.
Marx, Karl, Das Kapital, 1867.
Smith, Adam, An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations, 1776.