Chien tranh Nhat - Thanh (cach goi Nhat Ban, tieng Nhat: 日清戦争, đa Latinh hoa: Nisshin Senso), hay chien tranh Giap Ngo (cach goi Trung Quoc, tieng Trung: 甲午戰爭, Jiawu Zhanzheng) la mot cuoc chien tranh giua đe quoc Đai Thanh va đe quoc Nhat Ban dien ra tu ngay 1 thang 8 nam 1894 đen ngay 17 thang 4 nam 1895. Cuoc chien tranh nay đa tro thanh bieu tuong ve su suy yeu cua nha Thanh va chung to su thanh cong cua qua trinh hien đai hoa do cong cuoc Minh Tri duy tan mang lai so voi phong trao Duong vu o Trung Quoc. Ket qua chu yeu cua cuoc chien nay la su chuyen dich quyen chi phoi khu vuc chau A tu Trung Quoc sang Nhat Ban, la mot đon chi mang vao nha Thanh va truyen thong co truyen Trung Hoa. Ket cuc nay đa dan đen cuoc Cach mang Tan Hoi nam 1911 o Trung Quoc.


Boi canh va nguyen nhan Nhat Ban tu lau đa mong uoc mo rong lanh đia cua minh vao đai luc Đong A. Trong thoi ky cai tri cua Toyotomi Hideyoshi vao cuoi the ky 16, cac cuoc xam luoc Trieu Tien cua Nhat Ban (1592-1598) sau nhung thanh cong ban đau đa khong the gianh đuoc thang loi va kiem soat hoan toan Trieu Tien.
Sau hai the ky, chinh sach đong cua đat nuoc duoi thoi Mac phu Tokugawa đa đi đen ket thuc khi Nhat Ban bi Hoa Ky ep mo cua giao thuong vao nam 1854. Nhung nam tiep theo cuoc Minh Tri duy tan nam 1868 va su sup đo cua che đo mac phu, Nhat Ban đa tu chuyen đoi tu mot xa hoi kha lac hau va phong kien sang mot quoc gia cong nghiep hien đai. Nhat đa cu cac phai đoan va sinh vien đi khap the gioi đe hoc va tiep thu khoa hoc va nghe thuat phuong Tay, đieu nay đa đuoc thuc hien nham giup Nhat Ban tranh khoi roi vao ach thong tri cua nuoc ngoai va cung giup cho Nhat co the canh tranh ngang ngua voi cac cuong quoc phuong Tay.


= Xung đot ve Trieu Tien =
La mot quoc gia moi noi, Nhat Ban chuyen huong su chu y cua minh đen Trieu Tien. Đe bao ve an ninh va cac loi ich cua minh, Nhat Ban vua muon sap nhap Trieu Tien truoc khi Trieu Tien bi bat ky mot cuong quoc nao khac chiem, hay it nhat la đam bao Trieu Tien van duy tri đuoc nen đoc lap cua minh bang cach phat trien cac nguon luc va cai cach chinh tri. Nhu co van nguoi Pho cho quan đoi Minh Tri Jakob Meckel đa noi, Trieu Tien la "con dao chi thang vao trai tim nuoc Nhat". Nhat Ban cam thay mot cuong quoc khac co su hien dien quan su tai ban đao Trieu Tien se bat loi cho an ninh quoc gia Nhat Ban, va vi vay Nhat Ban quyet tam cham dut quyen ba chu cua Trung Quoc voi Trieu Tien. Hon nua, Nhat Ban nhan ra rang co the tiep can voi than va quang sat Trieu Tien se co loi cho su phat trien nen tang cong nghiep Nhat Ban.
Trieu Tien van nap cong pham theo truyen thong va tiep tuc chiu anh huong cua nha Thanh. Trieu đai nay cung co anh huong lon đen nhung vi quan bao thu Trieu Tien tap hop xung quanh Hoang gia cua nha Trieu Tien. Trong khi đo, noi bo Trieu Tien bi chia re. Nhung nguoi cai cach muon thiet lap quan he chat che hon voi Nhat Ban va cac nuoc phuong Tay. Sau Chien tranh Nha phien va Chien tranh Phap - Thanh, Đai Thanh đa yeu hon va khong the khang cu lai su can thiep chinh tri va xam pham lanh tho cua cac cuong quoc phuong Tay (xem Hiep uoc bat binh đang). Nhat Ban thay đuoc co hoi cua minh trong viec thay the anh huong cua Trung Quoc voi Trieu Tien.
Ngay 27 thang 2 nam 1876, sau khi cac su kien nao đo va đoi đau voi nhung nguoi chu truong co lap Trieu Tien va nguoi Nhat, Nhat Ban ap đat Hoa uoc Giang Hoa len Trieu Tien, ep Trieu Tien phai tu mo cua cho nguoi Nhat va ngoai thuong va tuyen bo đoc lap khoi Trung Quoc trong quan he đoi ngoai.
Nam 1884 mot nhom cac nha cai cach than Nhat lat đo nhanh chong chinh quyen bao thu than Trung Quoc trong mot cuoc đao chinh đam mau. Tuy vay, phe than Đai Thanh, voi su giup đo cua quan đoi nha Thanh duoi quyen Vien The Khai, đa gianh lai đuoc quyen kiem soat bang mot cuoc lat đo khong kem phan đam mau, dan đen cai chet cua rat nhieu nguoi cai cach. Ho con đot chay Cong su quan Nhat Ban va gay ra cai chet cua vai nguoi bao ve toa cong su va cong dan Nhat. Đieu nay dan đen mot su kien giua Nhat Ban va Đai Thanh, nhung cuoi cung đuoc giai quyet bang Đieu uoc Thien Tan nam 1885, theo đo hai phia đong y: (a) đong thoi rut quan đoi vien chinh khoi ban đao Trieu Tien; (b) khong gui chuyen gia quan su đen đe huan luyen quan đoi Trieu Tien; va (c) thong bao cho phia ben kia truoc khi mot ben quyet đinh đieu quan đen Trieu Tien. Tuy vay, nguoi Nhat Ban noi gian vi nhung no luc lien tiep cua nguoi Trung Quoc nham lam xoi mon anh huong cua ho tai Trieu Tien.


Vi the cua hai quan đoi = Nhat Ban =
Nhung cai cach cua Nhat Ban duoi thoi Thien hoang Minh Tri đa cho phep Nhat Ban co luc luong luc quan va hai quan thuc su hien đai. Nhat Ban gui rat nhieu si quan hai quan ra nuoc ngoai huan luyen, va uoc luong suc manh va chien thuat tuong đoi cua luc quan va hai quan chau Au.


 Hai quan Đe quoc Nhat Ban  Hai quan Đe quoc Nhat Ban đuoc xay dung theo mau Hai quan Hoang gia Anh, khi ay la cuong quoc hai quan hang đau the gioi. Cac co van nguoi Anh đuoc gui đen Nhat Ban đe huan luyen, co van va giao duc ve to chuc hai quan. Đong thoi, cac sinh vien Nhat đuoc gui đen Lien hiep Anh đe hoc va nghien cuu Hai quan Hoang gia Anh. Qua tap luyen va giang day voi cac huong dan vien cua Anh, Nhat Ban đa xay dung đuoc mot luc luong hai quan rat thanh thao trong viec ban đai bac va đieu khien tau.
Thoi gian đau chien su, Hai quan Đe quoc Nhat Ban bao gom mot ham đoi (mac du thieu chu luc ham) co 12 chien ham hien đai (Tuan duong ham Izumi (Hoa Tuyen) đuoc bo sung trong thoi gian chien su), mot tuan duong ham (Takao) (Cao Hung), 22 thuyen phong loi, va rat nhieu thuong ham vu trang va tau thuy đuoc chuyen thanh tau chien.
Nhat Ban khong đu nguon luc đe co mot chu luc ham va vi vay phai len ke hoach trien khai hoc thuyet "Jeune Ecole" (ham đoi nho) voi cac tau chien nho, chay nhanh, đac biet la tuan duong ham va tau phong loi, chong lai cac tau chien lon.
Rat nhieu tau chien chinh cua Nhat đuoc đong tai cac xuong tau cua Anh va Phap (8 chiec o Anh, 3 o Phap, va 2 o Nhat) va 16 thuyen phong loi đa đuoc đong tai Phap va tap hop lai o Nhat Ban.


 Luc quan Đe quoc Nhat Ban  Chinh quyen thoi ky Minh Tri ban đau xay dung quan đoi theo mau Luc quan Phap. Cac co van Phap đa đuoc gui đen Nhat theo hai phai đoan quan su (trong cac nam 1872-1880 va 1884; đo đuoc coi la cac phai đoan thu hai va thu ba, phai đoan đau tien la duoi thoi Mac phu Tokugawa). Che đo nghia vu quan su toan quoc đuoc thuc thi tu nam 1873 va quan đoi nghia vu kieu phuong Tay đuoc hinh thanh; cac kho vu khi va truong quan su cung đuoc xay dung.
Nam 1886, Nhat Ban chuyen huong theo Luc quan Đuc, đac biet la Pho nhu la nen tang cua luc quan. Hoc thuyet, he thong quan su va cach to chuc cua no đuoc hoc tap chi tiet va ung dung vao luc quan Nhat. Nam 1885, Jakob Meckel, mot co van nguoi Đuc ung dung nhung phuong phap moi, vi du nhu tai to chuc lai cau truc chi huy luc quan thanh cac su đoan va trung đoan, cung co hau can, van tai va cong trinh xay dung cua luc quan (bang cach ay tang cuong kha nang co đong); va thanh lap cac trung đoan phao binh va cong binh nhu nhung đon vi đoc lap.
Cho đen nhung nam 1890, Nhat Ban đa co mot quan đoi kieu phuong Tay hien đai, chuyen nghiep, đuoc trang bi va cung cap tuong đoi tot. Cac si quan đuoc du hoc nuoc ngoai va đuoc đao tao tot ve nhung chiec luoc va chien thuat. Cho đen đau cuoc chien, Luc quan Đe quoc Nhat Ban co the trien khai luc luong 120.000 linh trong 2 tap đoan quan va 5 su đoan.


= Man Thanh =
Mac du Quan đoi Bac Duong - Luc quan Bac Duong va Ham đoi Bac Duong – đuoc trang bi tot nhat va tuong trung cho quan đoi Thanh hien đai, song tham nhung la mot van đe nghiem trong lam xoi mon suc manh quan đoi. Cac quan lai nha Thanh bien thu cong quy mot cach co he thong, tham chi ngay ca trong giai đoan chien tranh. Ket qua la, Ham đoi Bac Duong khong co noi mot chu luc ham nao sau khi no đuoc thanh lap vao nam 1868. Viec mua sam vu khi dung lai vao nam 1891, khi ngan sach đuoc chuyen sang xay dung Di Hoa Vien o Bac Kinh. Hau can gap kho khan lon do viec xay dung tuyen đuong sat Man Chau đa bi đinh lai. Si khi cua quan đoi Thanh noi chung rat thap vi thieu luong va uy the, viec su dung thuoc phien, va lanh đao kem gop phan vao nhung cuoc rut chay nhuc nha vi du nhu viec bo đon Uy Hai Ve đuoc trang bi tot va hoan toan co the phong ngu.


 Luc quan Bac Duong  Nha Thanh khong co luc quan quoc gia. Sau cuoc noi day Thai Binh Thien Quoc, quan đoi cua nuoc đa bi chia cat thanh cac quan đoi Man Chau, Mong Co, Hoi Hot va Han rieng, roi đuoc chia thanh kieu chi huy mang nang tinh đoc lap đia phuong. Trong chien tranh, luc luong tham chien phia Thanh chu yeu la Luc quan va Ham đoi Bac Duong. Loi keu goi cuu vien tu quan đoi Bac Duong toi cac quan đoi khac hoan toan bi bo mac vi van đe thu đich đia phuong. Hoai quan va An Huy quan con lon hon Luc quan Bac Duong nhung lai khong tham chien.


 Ham đoi Bac Duong  Ham đoi Bac Duong la mot trong bon đoi hai quan hien đai cuoi thoi nha Thanh. Hai quan nhan đuoc nhieu su hau thuan cua Ly Hong Chuong, Tong đoc Truc Le. Ham đoi Bac Duong la ham đoi thong tri Đong A truoc Chien tranh Nhat–Thanh, đuoc coi la "hang đau A Chau" va "lon thu 8 the gioi" trong thap ky 1880. Tuy vay, cac con tau khong đuoc duy tri thich đang va ky luat rat kem.

khoang 13 tau phong loi, rat nhieu phao ham va thuong ham vu trang


Mo đau cuoc chien Nam 1893, nha cach mang Trieu Tien than Nhat Ban, Kim Ngoc Quan (Kim Okkyun), bi điep vien cua Vien The Khai am sat tai Thuong Hai. Thi the cua ong đuoc mang len mot tau chien Trung Quoc va đuoc gui lai Trieu Tien, noi no bi cat thanh nhieu phan va trung ra nhu mot loi canh bao voi cac luc luong than Nhat khac. Chinh phu Nhat Ban coi đo la mot su si nhuc truc tiep. Tinh hinh tro nen ngay cang cang thang khi trieu đinh Đai Thanh, theo yeu cau cua vua Trieu Tien Cao Tong, gui quan đen giup đan ap Phong trao nong dan Đong hoc. Nha Thanh thong bao cho chinh phu Nhat Ban biet ve y đinh cua minh gui quan đen ban đao Trieu Tien phu hop voi Đieu uoc Thien Tan, va cu tuong Vien The Khai lam đai dien toan quyen dan đau 2.800 quan. Nguoi Nhat đap lai rang ho coi hanh đong nay la mot su vi pham Đieu uoc, va gui quan đoi vien chinh 8.000 nguoi đen Trieu Tien (lu đoan hon hop Oshima). Quan đoi Nhat Ban sau đo bat giam Cao Tong, chiem giu Hoang cung o Seoul (Thu Nhi) truoc ngay 8 thang 6 1894, va thay the trieu đinh hien tai bang cac thanh vien tu phe than Nhat. Mac du quan đoi Trung Quoc đa roi khoi Trieu Tien vi tu thay minh khong đuoc chao đon o đay, nhung trieu đinh Trieu Tien than Nhat moi van cho phep Nhat Ban quyen đanh đuoi quan đoi Trung Quoc bang vu luc. Nhat Ban đo ngay cang nhieu quan vao Trieu Tien. Nha Thanh khong thua nhan trieu đinh moi cua Trieu Tien. Chien su vi the bung no.
1 thang 6 nam 1894: Quan noi loan Đong hoc tien ve Seoul. Trieu đinh Trieu Tien yeu cau nha Thanh giup đo đan ap cuoc noi day.
6 thang 6 nam 1894: Nha Thanh thong bao cho chinh phu Nhat Ban theo nghia vu cua Đieu uoc Thien Tan ve cac chien dich quan su cua minh. Khoang 2.465 linh Thanh di chuyen đen Trieu Tien trong vai ngay.
8 thang 6 nam 1894: Khoang 4.000 linh bo binh va 500 linh thuy đanh bo Nhat đo bo xuong Jemulpo (Te Vat Pho, nay la (Incheon (Nhan Xuyen)) bat chap su phan đoi cua Trieu Tien va Đai Thanh.
11 thang 6 nam 1894: Phong trao nong dan Đong hoc bi dap tat.
13 thang 6 nam 1894: Chinh phu Nhat đien tin cho Tu lenh cac luc luong Nhat Ban tai Trieu Tien, Otori Keisuke, rang phai luu tru tai Trieu Tien cang lau cang tot bat chap cuoc noi day đa cham dut.
16 thang 6 nam 1894: Ngoai vu đai than Nhat Ban Mutsu Munemitsu gap Uong Phuong Tao, Đai su Thanh tai Nhat Ban, đe thao luan ve vi the tuong lai cua Trieu Tien. Uong tuyen bo rang trieu đinh Đai Thanh du đinh se rut quan khoi Trieu Tien sau khi cuoc noi day bi dap tat va hy vong Nhat Ban cung lam đieu tuong tu. Tuy vay, nha Thanh cung bo nhiem mot cong su đe cham lo đen cac loi ich cua minh o Trieu Tien va đe tai bao đam vi the chu hau truyen thong cua Trieu Tien voi Trung Quoc.
22 thang 6 nam 1894: Quan tiep vien cua Nhat toi Trieu Tien.
3 thang 7 nam 1894: Otori đe xuat cac cai cach voi he thong chinh tri Trieu Tien, von bi nhung nguoi bao thu va trieu đinh than Trung Quoc bac bo.
7 thang 7 nam 1894: Hoa giai giua Đai Thanh va Nhat Ban do Đai su Anh lam trung gian ket thuc voi that bai cua nha Thanh.
19 thang 7 nam 1894: Thanh lap Ham đoi lien hop Nhat Ban, bao gom gan nhu toan bo cac tau lon cua Hai quan Đe quoc Nhat Ban, đe chuan bi cho cuoc chien sap toi.
23 thang 7 nam 1894: Quan đoi Nhat tien vao kinh đo Seoul, bat giam Trieu Tien Cao Tong va thanh lap trieu đinh than Nhat moi, huy bo moi Đieu uoc Thanh-Trieu va cho Luc quan Đe quoc Nhat Ban quyen đanh đuoi Luc quan Bac Duong khoi Trieu Tien.


Cac su kien trong chien tranh = Khai chien =
Cho đen thang 7 nam 1894, quan Thanh o Trieu Tien co khoang 3.000-3.500 linh va chi co the tiep te bang đuong bien qua vinh Asan. Quan Nhat co ke hoach la ban đau phong toa quan Thanh tai Asan va sau đo bao vay ho bang bo binh.


= Đam tau Cao Thang =
 
Tau Cao Thang la mot tau buon cua Anh nang 2.134 tan do Indochina Steam Navigation Company o Luan Đon lam chu, do thuyen truong T. R. Galsworthy chi huy va thuy thu đoan gom 64 nguoi. Chiec tau đuoc trieu đinh Thanh thue cho quan Thanh đen Trieu Tien. Ngay 25 thang 7, Cao Thang khoi hanh toi Asan đe tiep vien cho quan Thanh o đo voi 1.200 linh cong them luong thuc va trang bi. Mot si quan phao binh Đuc, Thieu ta von Hanneken, voi vi tri co van cho quan Thanh cung o tren tau.
Ngay 25 thang 7 nam 1894, cac tuan duong ham Yoshino, Naniwa, Akitsushima cua ham đoi co đong Nhat Ban, von đang tuan tra Asan, đung đau voi Phong loi ham Te Vien va Phao ham Quang At. Nhung con tau nay đang đi ra khoi Asan (Nha Son) đe gap mot phao ham Trung Quoc khac, chiec Phao ham Thao Giang, đang ho tong tau Cao Thang đen Asan. Sau mot cuoc cham tran nhanh chong, khoang 1 gio đong ho, chiec Te Vien chay thoat trong khi chiec Quang At bi mac can, va kho thuoc sung cua no phat no.
Tuan duong ham Naniwa (Lang Toc) (duoi su chi huy cua thuyen truong Togo Heihachiro) chan đuong Thao Giang va Cao Thang. Thao Giang cuoi cung bi bat song. Nguoi Nhat sau đo ra lenh cho Cao Thang đi theo Naniwa va yeu cau nhung nguoi chau Au tren tau chuyen qua tau Naniwa. Tuy vay, 1.200 quan Thanh tren tau muon tro ve Taku, va đe doa giet thuyen truong nguoi Anh, Galsworthy va thuy thu đoan. Sau 4 gio đam phan, Thuyen truong Togo ra lenh no sung vao con tau. Nhung nguoi chau Au nhay len boong đeu bi quan Thanh ban ha. Nguoi Nhat cuu đuoc vai nguoi trong thuy thu đoan. Viec chiec Cao Thang bi đanh chim tao ra mot truc trac ngoai giao giua Nhat Ban va Anh, nhung hanh đong nay đuoc chi dan phu hop voi luat phap quoc te theo đieu khoan đoi xu voi nguoi lam binh bien.


= Giao chien o Trieu Tien =
 
Đuoc trieu đinh Trieu Tien than Nhat moi uy nhiem đanh đuoi quan Thanh khoi lanh tho Trieu Tien bang vu luc, Thieu tuong Oshima Yoshimasa dan lu đoan hon hop Nhat Ban gom 4.000 binh si hanh quan nhanh chong tu Seoul xuong phia Nam đen vinh Asan đoi mat voi 3.500 quan Thanh đang đong tai đon Songhwan (Thanh Hoan) phia Đong Asan va Kongchu (Cong Chau).
Ngay 28 thang 7 nam 1894, quan hai ben cham tran ngay ngoai Asan trong mot tran đanh keo dai đen 7 gio 30 phut sang ngay hom sau. Quan Thanh dan dan mat tran đia vao quan Nhat đong hon va manh hon; cuoi cung tan vo va chay ve Pyongyang (Binh Nhuong). Thuong vong phia quan Thanh la khoang 500 nguoi bi chet va bi thuong. Phia quan Nhat la 82 nguoi.
Chien tranh Nhat–Thanh chinh thuc đuoc tuyen bo vao ngay 1 thang 8 nam 1894.
Quan Thanh con lai o Trieu Tien, cho đen ngay 4 thang 8, rut lui đen thanh pho phia Bac Binh Nhuong, noi ho hop cung đoi quan moi đuoc gui đen. Luc luong phong thu 13.000-15.000 nguoi chuan bi va cung co ky luong cho thanh pho, hy vong se can tro đuoc buoc tien cua quan Nhat.
Luc quan Đe quoc Nhat Ban chia lam vai mui cung keo ve Binh Nhuong vao ngay 15 thang 9 nam 1894. Quan Nhat đot kich vao thanh pho va cuoi cung tieu diet quan Thanh nho mot cuoc tan cong tu canh. Quan Thanh đau hang. Tuy vay, loi dung tran mua lon va đem toi, luc luong quan Thanh con lai hanh quan ra khoi Binh Nhuong va tien len phia Bac đen bo bien va thanh pho Uiju (Nghia Chau). Thuong vong cua quan Thanh la 2.000 nguoi chet, 4.000 nguoi bi thuong. Cua phia Nhat la 102 nguoi chet, 433 nguoi bi thuong va 33 nguoi mat tich. Toan quan Nhat tien vao Binh Nhuong sang som ngay 16 thang 9 nam 1894.


= Tieu diet ham đoi Bac Duong =

Hai quan Đe quoc Nhat Ban tieu diet 8 trong so 10 tau chien cua Ham đoi Bac Duong tren bien Hoang Hai gan cua song Ap Luc ngay 17 thang 9 nam 1894. Quyen thong tri mat bien cua nguoi Nhat đuoc khang đinh. Tuy vay, quan Thanh van đo bo đuoc 4.500 linh o gan song Ap Luc.


= Xam luoc Man Chau Ly =

Sau that bai o Binh Nhuong, nha Thanh bo Bac Trieu Tien va chuyen sang giu the thu tren cac đon o song Ap Luc ben phia Trung Quoc gan Ap Luc Giang. Sau khi nhan đuoc quan cuu vien, ngay 10 thang 10 quan Nhat nhanh chong tien ve phia Bac huong đen Man Chau.
Đem ngay 24 thang 10 nam 1894, quan Nhat vuot đuoc song Ap Luc ma khong bi phat hien nho dung cac cau phao. Chieu hom sau, ngay 25 thang 10 luc 5 gio chieu, ho tan cong đon Hushan, phia Đong Ap Luc Giang. Luc 10 gio 30 toi, quan Thanh phong thu bo vi tri cua minh va cho đen ngay hom sau đa rut lui toan bo khoi Ap Luc Giang. Voi viec chiem đuoc Ap Luc Giang, Tap đoan quan so 1 cua Tuong Yamagata đa chiem đuoc ngoai o thanh pho Đan Đong. Trong khi đo, đoi quan thao chay cua Luc quan Bac Duong noi lua đot thanh pho Phung Thanh. Quan Nhat đa đung vung chac tren lanh tho Trung Quoc voi chi 4 nguoi bi giet va 140 nguoi bi thuong.
Tap đoan quan so 1 sau đo chia lam 2 huong voi Su đoan đia phuong so 5 cua Tuong Nozu Michitsura tien đen thanh pho Tham Duong va Su đoan đia phuong so 3 cua Trung tuong Katsura Taro đuoi theo tan quan Thanh ve phia Tay đen ban đao Lieu Đong. Cho đen thang 12, Su đoan đia phuong so 3 đa chiem đuoc cac thi tran Ta-tung-kau, Ta-ku-shan, Tu Nham, Tomu-cheng, Hai-cheng, va Kang-wa-seh. Su đoan đia phuong so 5 hanh quan chong lai thoi tiet khac nghiet o Man Chau Ly tien đen Tham Duong.
Tap đoan quan so 2 cua Oyama Iwao đo bo xuong phia Nam ban đao Lieu Đong ngay 24 thang 10 va nhanh chong chiem đuoc Tien Hien va Đai Lien vao cac ngay 6-7 thang 11. Quan Nhat bao vay cang chien luoc Lu Thuan.


= Lu Thuan Khau that thu =

Ngay 21 thang 11 nam 1894, quan Nhat đa chiem đuoc thanh pho Lu Thuan. Quan Nhat đuoc cho la đa tham sat hang ngan thuong dan Trung Quoc, trong mot su kien goi la Đai tan sat Lu Thuan (Lu Thuan đai đo sat).
Ngay 10 thang 12 nam 1894, Kaipeng (ngay nay la Cai Huyen, tinh Lieu Ninh, Trung Quoc) mat ve tay Tap đoan quan so 1 Nhat Ban.


= Uy Hai Ve that thu va sau tran đanh =

Hai quan Thanh sau đo rut lui đen sau cac cong su tai Uy Hai Ve. Tuy vay, ho lai bi luc quan Nhat Ban đot kich vao suon quan phong ngu ben cang. Tran Uy Hai Ve keo dai 23 ngay bao vay voi luc luong bo binh va thuy quan lon dien ra tu 20 thang 1 đen 12 thang 2 nam 1895.
Sau su that thu cua Uy Hai Ve vao ngay 12 thang 2 nam 1895 va thoi tiet mua đong bot khac nghiet, quan đoi Nhat tien sau hon nua xuong phia Nam Man Chau va Bac Trung Quoc. Cho đen thang 3 nam 1895, quan Nhat đa chiem đuoc cac đon kiem soat đuong bien đen Bac Kinh. Đay se la nhung tran đanh lon cuoi cung, tuy vay, hang loat cac vu xung đot le te van tiep dien. Tran Doanh Khau dien ra ngoai thanh Doanh Khau, Man Chau Ly vao ngay 5 thang 3 nam 1895.


= Xam luoc Đai Loan va Banh Ho =

Ngay 26 thang 3 1895, quan Nhat xam luoc va chiem quan đao Banh Ho ngoai khoi Đai Loan ma khong bi thuong vong, trong khi đo vao ngay 29 thang 3 nam 1895, quan Nhat duoi quyen chi huy cua Đo đoc Motonori Kabayama đo bo xuong phia Bac Đai Loan va tien len chiem toan bo no.


Ket thuc chien tranh Bat chap viec binh bai nuoc mat, Le chuc tho cua Tu Hi Thai hau van cu tien hanh. Ngoai mat, tuy ba ha chi, le chuc mung lan nay "tat ca khoan chi dung, phai het suc tiet kiem, nhung tren thuc te, dien kich lien tiep trong cung 3 ngay, Vuong cong Đai than khong ngung nghi thap tung xem, cac ba quan van vo chuc tho va su le nuoc ngoai, đeu đuoc moi du tiec trong cung.
Hoa uoc Ma Quan ky ngay 17 thang 4 1895 theo đo nha Thanh cong nhan su đoc lap hoan toan cua Trieu Tien, nhuong lai ban đao Lieu Đong (ngay nay la phia Nam tinh Lieu Ninh) cho Nhat Ban "vinh vien". Them vao đo, Thanh phai tra cho Nhat Ban 200 trieu luong bac (tuong đuong 7.500 tan bac) boi thuong chien phi trong vong 7 nam. Nha Thanh cung ky hiep uoc thuong mai cho phep tau cua Nhat tien vao song Truong Giang, mo cac nha may gia cong o cac cang theo đieu uoc va mo them bon ben cang nua cho ngoai thuong. Tuy vay, cac nuoc phuong Tay đa can thiep buoc Nhat phai tu bo ban đao Lieu Đong đe đoi lay 30 trieu lang bac (450 trieu yen).


= Boi thuong chien phi =
Khoan tien boi thuong 200 trieu lang bac tuong đuong 3,06 ty Yen Nhat theo thoi gia khi đo. Trong so nay, Nhat hoang Minh Tri dung 3,04 ty Yen đe cap cho quan đoi, con 20 trieu Yen đuoc sung vao ngan kho hoang gia.
Cong them 30 trieu lang bac đe chuoc ban đao Lieu Đong thi Trung Quoc phai tra tong cong 230 trieu lang bac, tuong đuong khoang 5 ty USD theo thoi gia nam 2014.
Sau chien tranh, theo hoc gia Trung Quoc Jin Xide, nha Thanh phai tra tong cong 340.000.000 lang bac cho Nhat Ban cho ca boi thuong chien phi va chien loi pham, tuong đuong voi 5.100.000.000 yen Nhat, bang khoang 6,4 lan thu ngan sach Nhat Ban. Tuong tu, hoc gia Nhat Ban, Ryoko Iechika, tinh toan rang nha Thanh đa tra tong cong 210.000.000 đo la My (mot lang bac tri gia khoang 0,75 đo la thoi đo), bang 1/3 tong thu cua trieu Thanh đe boi thuong chien phi cho Nhat Ban, hay khoang 4.200.000.000 yen Nhat, tuong đuong voi thu ngan sach Nhat Ban trong vong 5 nam.


Hau chien Chien thang cua Nhat Ban trong chien tranh la ket qua cua hai thap ky no luc cong nghiep hoa va hien đai hoa truoc đo. Chien tranh the hien su vuot troi cua chien thuat va huan luyen cua nguoi Nhat nho ap dung kieu quan su Tay phuong. Luc quan va Hai quan Đe quoc Nhat Ban co the giang cho quan Thanh hang loat that bai qua tam nhin xa, tinh nhan nai, chien luoc va suc manh to chuc. Uy the cua nuoc Nhat tang len trong mat quoc te. Chien thang nay đanh dau viec Nhat Ban vuon len thanh mot the luc trong khu vuc (neu khong phai la mot cuong quoc) theo nghia tuong đuong voi phuong Tay va la the luc thong tri o A Đong.


= Trung Quoc =
Tai quan Sa Thi, nay thuoc Ho Bac (Trung Quoc), sau khi chien tranh Thanh – Nhat ket thuc khong lau, mot quan ngoai giao nguoi Nhat ten la Horiguchi đa theo Hiep uoc toi noi đay đe chon vi tri mo lanh su quan. The nhung khi đat chan toi thanh tri nay, Horiguchi moi phat hien ra rang: Toan bo quan lai Thanh trieu o Sa Thi hoan toan khong mot ai biet ve cuoc chien tranh Thanh – Nhat vua moi dien ra. Tren thuc te, nha Thanh luc bay gio đa tung phat hanh mot to bao danh rieng cho quan lai, muc đich la đe quan chuc tu trung uong toi đia phuong đeu nam ro moi tinh hinh xay ra trong nuoc. The nhung quan lai o Sa Thi lai khong he biet toi mot cuoc chien tranh quy mo lon vua moi xay ra cach đo khong lau. Đieu nay chung to nhung quan lai đia phuong nay tu lau đa chang con mang toi su an nguy cua xa tac nuoc nha. Đay co le la mot trong nhung điem bao ro nhat phan anh su suy đoi, kem coi cua tang lop thong tri Man Thanh thoi bay gio.
Cac nuoc phuong Tay thay su yeu kem cua nha Thanh nen sau đo cung tham gia xau xe Trung Quoc. Truoc tien la Đe quoc Đuc muon co hai Giao si truyen đao bi giet o Son Đong, xuat binh chiem linh vinh Giao Chau. Mot thang sau, nuoc Nga lai xuat binh chiem linh Đai Lien va cang Lu Thuan, khong che vung Đong Bac Trung Quoc. Nuoc Phap thi đem quan toi Van Nam va Luong Quang; Nhat Ban lai chiem cu Phuc Kien; nuoc Anh lai cuong buc phai cho thue cang, mo rong pham vi quan ly Cuu Long. Trong vai nam, đe quoc Đai Thanh lien tiep bi mat đat.
Cuoc chien cung đa he lo su thieu hieu qua cua trieu đinh, cac chinh sach, su tham nhung trong he thong hanh chinh va su muc nat cua nha Thanh (đieu đa đuoc nhan thay ro tu hang thap ky truoc đo). Tinh cam bai ngoai cong khai tang len va sau nay len toi đinh điem trong cuoc khoi nghia Nghia Hoa Đoan 5 nam sau đo. Trong suot the ky 19, nha Thanh khong the ngan ngua đuoc su xam pham lanh tho cua nuoc ngoai—đieu nay cung voi loi keu goi cai cach va noi day Nghia Hoa Đoan se la nhan to chu chot dan đen cuoc cach mang nam 1911 va su sup đo cua nha Thanh nam 1912.


= Nhat Ban =
Mac du Nhat Ban đa đat đuoc đieu minh mong muon, cu the la cham dut anh huong cua Trung Quoc voi Trieu Tien, Nhat mien cuong phai tra lai ban đao Lieu Đong (gom cang Lu Thuan) đe đoi lay su boi thuong tai chinh lon hon. Cac cuong quoc phuong Tay (đac biet la Nga) khong quan tam nhieu đen cac đieu khoan cua hiep uoc, nhung ho cam thay rang nuoc Nhat khong nen co đuoc cang Lu Thuan, vi chinh ho cung co tham vong voi khu vuc nay cua the gioi. Nga thuyet phuc Đuc va Phap cung voi ho tao ap luc ngoai giao voi Nhat, dan đen cuoc Tam Cuong can thiep ngay 23 thang 4 1895.
Nam 1898, Nga gay suc ep voi nha Thanh đe ky hop đong thue ban đao Lieu Đong trong vong 25 nam va tiep đo xay dung mot can cu hai quan tai cang Lu Thuan. Mac du viec nay lam nguoi Nhat tuc đien, ho van lo ngai voi su xam lan cua nuoc Nga đen Trieu Tien hon la đen Man Chau Ly. Cac cuong quoc khac, vi du nhu Phap, Đuc va Anh, loi dung tinh hinh cua Trung Quoc ma nhan đuoc cac nhuong bo ve ben cang va thuong mai, đay nhanh them su suy tan cua nha Thanh. Thanh Đao va Giao Chau phai nhuong lai cho Đuc, Vinh Quang Chau cho Phap, va Uy Hai Ve cho Anh.
Cang thang giua Nga va Nhat leo thang trong nhung nam sau chien tranh Trung-Nhat. Chinh phu Minh Tri biet rang Nhat Ban chua đu suc đau voi Nga nen keu goi dan chung nhan nhuc, đua ra chinh sach gashin shotan ("ngoa-tan thuong-đam" tuc la "nam gai nem mat"), tuc la chiu đung gian kho đe chuan bi tra thu. Theo ke hoach tang cuong hai quan bat đau tu 1896 - 1897, Nhat mua them 4 thiet giap ham, 16 tau tuan duong ham, 23 khu truc ham va 600 chiec tau loai khac. Đen nam 1903, hai quan Nhat đa co tat ca la 76 tau co lon (khu truc ham tro len) voi trong tai la 258.000 tan.
Trong cuoc noi day Nghia Hoa Đoan nam 1900, Lien quan 8 nuoc đuoc cu đen đe đan ap cuoc noi day; Nga cu quan đoi tien vao Man Chau Ly nhu la mot phan cua lien quan. Sau khi đanh bai Nghia Hoa Đoan, chinh phu Nga quyet đinh bo trong vung nay. Tuy vay, cho đen nam 1903, ho thuc te lai tang so luong quan tai đay. Đam phan giua hai quoc gia (1901–1904) đe thiet lap su cong nhan lan nhau ve pham vi anh huong (Nga voi Man Chau Ly va Nhat voi Trieu tien) lien tuc bi nguoi Nga lam cho đinh đon mot cach co chu đich. Ho cam thay rang ho co đu suc manh va su tu tin đe khong chap nhan bay ky mot su thuong luong nao va tin rang Nhat Ban se khong dam khai chien voi mot cuong quoc Au Chau. Nga cung co y đinh su dung Man Chau Ly lam ban đap đe mo rong hon nua loi ich cua minh tai vung Vien Đong.
Nam 1902, Nhat Ban lap lien minh voi Anh, cac đieu khoan cua lien minh nay chi ro neu Nhat Ban tham chien tai Vien Đong, va mot cuong quoc thu ba tham chien chong Nhat Ban, Anh quoc se đen cuu vien nguoi Nhat. Đieu nay co tac dung ngan can ca Đuc lan Phap co bat ky mot can thiep quan su nao trong cuoc chien tuong lai voi Nga. Ly do cua nguoi Anh khi tham gia lien minh nay cung la đe ngan chan viec nuoc Nga mo rong anh huong xuong Thai Binh Duong, qua đo đe doa cac loi ich cua nuoc Anh.
Cang thang gia tang giua Nhat va Nga la ket qua cua viec Nga khong muon tham gia thuong thuyet va trien vong Trieu Tien se roi vao tay nguoi Nga, vi the se lam mat cac loi ich cua Nhat tai thuoc đia Trieu Tien, tu đo, nuoc Nhat buoc phai hanh đong. Đieu nay la nhan to quyet đinh va chat xuc tac đe dan đen cuoc Chien tranh Nga-Nhat (1904–05).


Xem them Minh Tri duy tan
Nha Thanh
Luc quan Bac Duong
Ham đoi Bac Duong
Lich su Trung Quoc
Lich su Nhat Ban
Lich su Trieu Tien
Hai quan Đe quoc Nhat Ban
Luc quan Đe quoc Nhat Ban
Cua Đoc Lap
Nhat Ban xam luoc Đai Loan (1895)
Lich su quan su Trung Quoc
Lich su quan su Nhat Ban
Tan Quan
Tham sat cang Arthur (1894)
Chien tranh Nga-Nhat
Chien tranh Trung-Nhat
Quan he Trung-Nhat


Tham khao Chamberlin, William Henry. Japan Over Asia, 1937, Little, Brown, and Company, Boston, 395 pp.
Colliers (Ed.), The Russo-Japanese War, 1904, P.F. Collier & Son, New York, 129 pp.
Kodansha Japan An Illustrated Encyclopedia, 1993, Kodansha Press, Tokyo ISBN 4-06-205938-X
Lone, Stewart. Japan's First Modern War: Army and Society in the Conflict with China, 1894-1895, 1994, St. Martin's Press, New York, 222 pp.
Paine, S.C.M. The Sino-Japanese War of 1894-1895: Perception, Power, and Primacy, 2003, Cambridge University Press, Cambridge, MA, 412 pp.
Sedwick, F.R. (R.F.A.). The Russo-Japanese War, 1909, The Macmillan Company, NY, 192 pp.
Theiss, Frank. The Voyage of Forgotten Men, 1937, Bobbs-Merrill Company, 1st Ed., Indianapolis & New York, 415 pp.
Warner, Dennis and Peggy. The Tide At Sunrise, 1974, Charterhouse, New York, 659 pp.
Urdang, Laurence/Flexner, Stuart, Berg. "The Random House Dictionary of the English Language, College Edition. Random House, New York, (1969).
Military Heritage did an editorial on the Sino-Japanese War of 1894 (Brooke C. Stoddard, Military Heritage, thang 12 nam 2001, Volume 3, No. 3, p. 6).
Nhat Ban chiem uu the trong Chien tranh Giap Ngo voi nha Thanh TQ


Chu thich Lien ket ngoai Thong tin chi tiet ve tran Hai chien song Ap Luc cua Philo Norton McGiffen

 Under the Dragon Flag - My Experiences in the Chino-Japanese War by James Allan' tai Du an Gutenberg
Print exhibition at MIT
Vu đam tau Kowshing – Bao cao cua thuyen truong Galsworthy Luu tru ngay 11 thang 3 nam 2008 tai Wayback Machine