Mary I cua Anh (tieng Anh: Mary I of England; tieng Tay Ban Nha: Maria I de Inglaterra; tieng Phap: Marie Ire d'Angleterre; tieng Đuc: Maria I. von England; tieng Y: Maria I d'Inghilterra; 18 thang 2 nam 1516 – 17 thang 11 nam 1558), đuoc biet đen la Nu vuong nuoc Anh va Ireland tu thang 7 nam 1553 cho đen khi qua đoi. Boi vi nhung hanh đong thang tay đan ap nhung nguoi Khang Cach trong thoi ky ma ba tri vi, nhung nguoi chong đoi goi ba la Mary khat mau (Bloody Mary). Trong lich su quan chu nuoc Anh, neu khong tinh Hoang hau Matilda va Jane Grey chua chinh thuc hoac gay tranh cai ve tinh hop phap, thi Mary đuoc xem la vi Nu vuong đau tien chinh thuc nhan ngai vi tri vi lanh tho Anh.
Mot nguoi chau cua Quan chu Cong giao, Mary la con gai ca cua Henry VIII cua Anh, nam trong danh sach ke vi chinh thong. Nhung khi cha ba tieu hon voi me ba, Catalina cua Aragon đe cuoi Anne Boleyn, Mary bi xem la con ngoai hon va bi tuoc đi quyen thua ke Vuong vi cua cha. Sau khi xu tu Anne Boleyn va cuoi Jane Seymour, nha vua co nguoi con trai ten Edward do Jane sinh ra, ve co ban Mary hoan toan khong con kha nang ke vi, cung voi em gai Elizabeth Tudor. Nam 1547, em trai cua Mary la Edward Tudor len ngoi, tuc Edward VI cua Anh. Tuy vay, nha vua co suc khoe khong đuoc tot va khong co kha nang sinh đuoc nguoi ke vi, quyen ke vi đot nhien tro ve tay cua Mary sau Đao luat ke vi thu 3 vao nam 1543, mot đao luat ma vua cha Henry VIII đa thong qua truoc khi qua đoi, cong nhan kha nang thua ke cua Mary va Elizabeth chi sau Edward.
Nam 1553, khi lam trong benh, Edward co doi bo ten Mary khoi danh sach ke vi do di biet ton giao giua hai chi em, vi Mary sung theo Cong giao La Ma con Edward theo phai Khang Cach. Sau khi Edward qua đoi, theo di chieu cua Edward thi Jane Grey đuoc tuyen xung la Nu vuong. Voi tinh the nhu vay, Mary lien chieu tap binh ma trong vung Đong Anglia đe truat phe Jane Grey va len ngoi Nu vuong mot cach chinh thong, sau đo Jane Grey cung bi hanh quyet đe cung co quyen cai tri cua Mary tren ngai vang nuoc Anh. Nam 1554, Mary ket hon voi Felipe II cua Tay Ban Nha, do đo ba tro thanh kiem nhiem tuoc hieu Vuong hau Tay Ban Nha cung cac lanh tho khac, sau khi chong ba len ngoi nam 1556.
La vi quan chu thu tu cua Vuong toc Tudor, Mary đuoc nho đen vi viec khoi phuc su anh huong cua Cong giao La Ma tai Anh, đa bi đut gay vi cuoc hon nhan giua Henry VIII va Anne Boleyn. Trong suot 5 nam tri vi, Mary ra suc can quet nhung nguoi theo Khang Cach ma nguoi ta goi đo la Thoi ky khung bo trieu đai Mary (Marian Persecution). Sau khi qua đoi nam 1558, cuc dien lai xoay chuyen lan nua boi nguoi em gai cung cha khac me theo phai Khang Cach, Elizabeth I cua Anh.


Thieu thoi = Xuat than =

Mary Tudor chao đoi ngay 18 thang 2 nam 1516 tai Cung đien Placentia o Greenwich, Luan Đon, la con duy nhat con song cho đen tuoi truong thanh cua Henry VIII cua Anh voi nguoi vo đau, Catalina cua Aragon. Truoc khi sinh Mary, Vuong hau Catalina bi say thai nhieu lan, chi co mot nguoi anh chet yeu truoc ba la Henry Tudor, Cong tuoc xu Cornwall la đuoc kip đat ten va lam le rua toi. Qua ho me, Mary la chau ngoai cua Ferrando II cua Aragon va Isabel I cua Castilla, hai vi Song vuong vi đai đuoc Giao hoi Cong giao phong danh hieu cao quy Quan chu Cong giao. Sau khi ra đoi 3 ngay, Mary đuoc rua toi theo nghi thuc Cong giao o Greenwich, cha me đo đau cua Mary gom co: Ba tuoc phu nhan xu Devon, Te tuong Thomas Wolsey, va Cong tuoc phu nhan xu Norfolk. Chau ho cua Henry, Margaret Plantagenet, Nu Ba tuoc xu Salisbury đo đau Mary trong le kien tin, to chuc ngay sau le rua toi.
Vuong nu Mary la co be thong minh truoc tuoi. Thang 7 nam 1520, khi chua đu 4 tuoi, Mary bieu dien đan virginals cho mot phai đoan Phap đen vieng tham. Mary thu huong phan lon nen giao duc ban đau tu me, va Vuong hau đa nho mot hoc gia nguoi Tay Ban Nha, Juan Luis Vives, tu van, va yeu cau ong viet quyen De Institutione Feminae Christianae, ve phuong phap giao duc danh cho cac be gai. Moi len 9 tuoi, Mary biet đoc va viet bang tieng Latin. Mary hoc tieng Phap, Tay Ban Nha, am nhac, khieu vu, va co le ca tieng Hy Lap. Quoc vuong Henry VIII rat yeu con gai va khoe voi su than Venezia, Sebastian Giustiniani rang:"Co be nay chua he khoc bao gio".
Du yeu con gai het muc, Henry VIII van that vong ve cuoc hon nhan vi Vuong hau khong the sinh con trai. Khi Mary len 9 tuoi, co may cho Henry va Catalina co con trai noi doi đa tieu tan. Nam 1525, Henry cu Mary đen bien gioi xu Wales đe chu toa, chi tren danh nghia, Hoi đong xu Wales. Mary khi đo co "trieu đinh" rieng đat tai Lau đai Ludlow cung danh hieu va cac đac quyen vuong toc danh cho Than vuong xu Wales. Cac phu nhan va nhung nguoi khac goi ba la Nu Than vuong xu Wales (Princess of Wales), mac du Mary chua bao gio đuoc tan phong danh hieu nay. Trong 3 nam song o bien gioi xu Wales, Mary thuong ve tham trieu đinh cua phu vuong, truoc khi ve song tai Luan Đon tu giua nam 1528.
Suot thoi tho au cua Mary, Quoc vuong Henry VIII nhieu lan sap xep hon nhan cho con gai. Khi moi 2 tuoi, Mary đa đuoc hua ga cho Vuong tu nuoc Phap (khi ay con rat nho), con trai cua Francois I cua Phap, nhung ba nam sau hon uoc bi huy bo. Nam 1522, luc sau tuoi, Mary hua hon voi nguoi anh ho 22 tuoi, Karl V cua Thanh che La Ma, nguoi chau goi vuong hau Catalina la di. Tuy nhien, vai nam sau, Karl huy hon uoc voi su đong y cua Henry VIII. Hong y Wolsey, co van chinh cua Henry VIII, mot lan nua sap xep hon nhan voi Phap, lan nay Henry muon Mary ket hon voi chinh Quoc vuong Francois I cua Phap, nguoi đang thiet tha muon lien ket voi Anh. Hop đong hon nhan đuoc ky ket, theo đo Mary se ket hon hoac voi Francois I, hoac voi con trai ong la Henri cua Phap, Cong tuoc xu Orleans, nhung Wolsey muon bao đam su lien minh voi Phap ma khong can ket uoc hon nhan. Theo nhan xet cua Mario Savorgnano, su than Venezia, Mary la mot thieu nu co voc dang can đoi voi lan da đep.


= Cha me tieu hon =

Trong khi đo, hon nhan giua Henry VIII cua Anh va Catalina cua Aragon co nguy co đo vo. That vong vi khong co con trai noi ngoi, va vi khao khat ket hon lan nua, Henry muon huy bo hon nhan voi Catalina đe cuoi mot nguoi khac, nhung y đinh nay cua ong bi Giao hoang Clemente VII tu choi. Henry trich dan Kinh Thanh (Le-vi ky 20: 21) đe chung minh rang hon phoi giua ong va Vuong hau Catalina la bat khiet boi vi Catalina truoc đo đa ket hon voi nguoi anh trai qua co cua ong, Vuong tu Arthur, trong khi Vuong hau Catalina noi rang hon nhan giua ba voi Arthur la chua hoan thien (hai nguoi chua nen vo chong trong khue phong). Dua tren yeu to ay ma Giao hoang Giulio II đa tuyen bo huy bo cuoc hon nhan. Clement mien cuong tu khuoc yeu cau cua Henry VIII la do ap luc tu Karl V, chau cua Vuong hau Catalina, va tung la hon phu cua Mary. Truoc đo, quan đoi cua Karl V đa chiem đong Roma trong Chien tranh Lien minh Cognac.
Tu nam 1531, Mary thuong xuyen mac benh va bi tram cam, du khong ro nguyen nhan. Ba khong đuoc phep gap me, luc ay ba đa roi khoi cung. Đau nam 1533, Henry ket hon voi Anne Boleyn, đen thang 5, Thomas Cranmer, Tong Giam muc Canterbury, chinh thuc tuyen bo cuoc hon nhan voi Vuong hau Catalina bi huy bo, va hon nhan voi Anne la hop le. Henry tach khoi Giao hoi Cong giao La Ma, tuyen bo đung đau Giao hoi Anh. Vuong hau Catalina tro thanh Qua phu Vuong phi xu Wales (Dowager Princess of Wales), va Mary bi xem la con ngoai hon, va vi tri cua ba trong danh sach ke vi đuoc danh cho em gai cung cha khac me moi chao đoi cua ba, Elizabeth Tudor, con gai cua Anne Boleyn.
Lap truong cua Mary cuong quyet khong chiu thua nhan Anne Boleyn la Vuong hau, va Elizabeth la Vuong nu khien Henry tuc gian. Bi cang thang va bi cam đoan, Mary thuong xuyen benh tat. Su than cua Hoang đe Karl V tro thanh nguoi than can cua Mary, thay ba khan khoan Henry VIII nhung khong thanh. Moi quan he giua Mary va phu vuong ngay cang toi te; suot ba nam, ho khong chiu noi chuyen voi nhau. Mac du Mary va me đeu mac benh, ba tu choi khi đuoc phep đen tham me. Khi Vuong hau Catalina tu tran nam 1536, Mary đau kho "khon nguoi". Khi Catalina đuoc an tang tai Đai giao đuong Peterborough, Mary đau buon o mot noi vang ve trong toa nha Hunsdon o Hertfordshire.


Truong thanh Nam 1536, Vuong hau Anne Boleyn bi that sung roi bi xu chem. Vuong nu Elizabeth, giong Mary, tro thanh Lady Elizabeth va bi tuoc quyen ke vi. Chi hai tuan sau khi hanh quyet Anne, Henry ket hon voi Jane Seymour. Vuong hau Jane Seymour nai xin chong giai hoa voi Mary. Henry nhan manh rang Mary phai nhin nhan ong la nguoi đung đau Giao hoi Anh, bac bo tham quyen Giao hoang, cong nhan hon nhan cua ong voi me ba la khong hop le, va chap nhan minh la con bat hop phap. Mary co giai hoa voi cha bang cach thuan phuc tham quyen cua ong đen muc "Chua va luong tam" cho phep, nhung dan da Mary chiu ky mot van kien thoa thuan voi nhung đoi hoi cua Henry. Mary đuoc phuc hoi đia vi trong trieu. Henry ban cho ba gia nhan va nguoi tuy tung. Toa nha Hatfield, Cung Beaulie, Richmond va Hunsdon la nhung noi o chinh cua Mary, cung cac cung đien cua Henry o Greenwich nhu Westminster va Hampton Court. Ba co quy rieng đe chi tra cho cac loai trang phuc đat tien cung nhu giai tri bang cach choi bai, la thu vui ba ua thich. Cuoc noi day o phia bac nuoc Anh, goi la Pilgrimage of Grace, co su tham gia cua Lord Hussey, tung la quan thi than cho Mary, bi tran ap du doi. Hussey, cung nhung nguoi khac, bi xu tu, nhung khong co chung cu Mary dinh liu đen vu viec. Nam sau, 1537, Jane tu tran sau khi sinh Vuong tu Edward. Mary đuoc chon lam me đo đau cho em trai cung cha khac me cua minh, va la nguoi than khoc chinh trong tang le cua Vuong hau.
Cuoi nam 1539, Cong tuoc Philipp xu Bayern muon tim hieu ba, nhung Philipp la tin huu Luther nen viec khong thanh. Te tuong cua nha vua, Thomas Cromwell, thuong thuyet voi đong minh tiem nang, Cong tuoc xu Kleve, va muon sap xep hon nhan giua Mary voi Kleve, nguoi cung tuoi voi Mary, nhung lai khong thanh. Rot cuoc, Henry đong y cuoi Anna, chi gai cua Cong tuoc xu Kleve. Thang 12, 1539, sau lan gap mat đau tien, Henry khong thich co dau nhung khong the tu hon vi ly do ngoai giao. Song, Cromwell bi that sung, bi bat giu vi toi phan quoc, va mot toi danh vo ly khac: ong muu tinh ket hon voi Mary. Anna voi vang đong y huy hon, tuyen bo cuoc hon nhan la chua hoan thien, con Cromwell bi chem đau.

Nam 1541, Henry xu toi chet Nu Ba tuoc xu Salisbury, tung la me đo đau va quan gia cho Mary, do mot am muu cua nguoi Cong giao ma con trai cua ba, Reginald Pole, co lien can. Nam 1542, sau khi hanh quyet nguoi vo thu nam cua minh, Catherine Howard, Henry, đang song đon than, cho moi Mary đen du le Giang sinh. Mary xuat hien voi cha trong cac su kien trong trieu voi tu cach nu chu nha. Nam 1543, Henry ket hon voi nguoi vo thu sau, Catherine Parr, nguoi đa giup han gan gia đinh chong. Qua Đao luat Ke vi 1544, Henry phuc hoi quyen ke vi cho hai nguoi con gai, Mary va Elizabeth, ke tiep Edward, mac du ho van bi xem la con ngoai hon.
Nam 1547, Henry bang ha va Edward len ngoi. Mary thua huong cac lanh đia o Norfolk, Suffolk, va Essex, con đuoc ban tang toa nha Hunsdon va Cung Beaulieu. Edward va Hoi đong Nhiep chinh tien hanh cac cai cach ton giao tren toan quoc theo khuynh huong Khang Cach qua Đao luat Đong nhat nam 1549, ap dung nghi thuc Tin Lanh trong cac thanh le va su dung Sach Cau nguyen chung cua Thomas Cranmer. Mary van kien đinh voi niem tin Cong giao va cho cu hanh le misa trong nguyen đuong cua ba. Ba cung keu goi nguoi anh ho, Karl V, su dung cac bien phap ngoai giao đe ba co the tiep tuc hanh đao theo niem tin cua ba.
Trong thoi tri vi cua Edward, Mary it khi xuat hien tai trieu đinh. Giua thang 5 va 7 nam 1550, co mot ke hoach nham giup Mary đao thoat khoi nuoc Anh đe đen mot noi an toan trong luc đia chau Au nhung bat thanh. Giang sinh nam 1550, Mary hop mat voi Elizabeth va Edward, luc đo nha vua cong khai quo trach Mary vi xem thuong cac chuan muc ton giao. Mary kien quyet bac bo yeu cau cua Edward muon ba tu bo Cong giao, trong khi Edward tiep tuc kien tri voi đoi hoi cua minh.


Len ngoi Ngay 6 thang 7 nam 1553, Edward VI bang ha khi moi 15 tuoi. Edward khong muon trao ngai vang cho Mary boi vi e ngai Mary se phuc hoi Cong giao va đao nguoc moi no luc cai cach cua ong, cung nhu cua phu vuong Henry VIII, nguoi tim moi cach loai bo Mary khoi danh sach ke vi. Cac co van cho biet khong the loai bo mot minh Mary ma khong lam nhu the đoi voi Elizabeth, du Elizabeth ung ho chuong trinh cai cach, Edward đong y tuoc bo quyen ke vi cua ca hai nguoi chi.
Nguoc voi tinh than Đao luat Ke vi thu ba, theo đo Mary va Elizabeth đa đuoc phuc hoi quyen ke vi, Edward chon con dau cua Dudley, Jane Grey, la nguoi ke vi. Jane Grey la chau ngoai cua em gai Henry VIII, Mary Tudor, Vuong hau Phap. Me cua Jane, Frances Brandon, la em ho va la con đo đau cua Mary. Truoc khi Edward bang ha, Mary đuoc goi ve Luan Đon đe gap nha vua, nhung ba đuoc bao cho biet đo la cai co đe bat giu ba roi đua Jane len ngoi. Mary roi Hunsdon đe đen vung Đong Anglia; o đay ba so huu nhung lanh đia rong lon, nam 1549 tai đay bung no mot con bao loan đa bi Dudley đap tan. Nhieu nguoi ung ho Cong giao cung nhung nguoi đoi khang voi Dudley đang song trong vung. Ngay 9 thang 7, tu Kenninghall, Norfolk, Mary viet thu gui Hoi đong Co mat yeu cau tuyen bo ba la nguoi ke vi Edward.
Ngay 10 thang 7 nam 1553, Dudley va nhung nguoi ung ho ong tuyen bo Jane la Nu vuong. Cung trong ngay nay, thu cua Mary đen Luan Đon. Ngay 12 thang 7, tai Lau đai Framlingham, Suffolk, Mary chieu tap binh ma. Phe Dudley cang suy yeu thi phe Mary cang vung manh. Ngay 19 thang 7, Jane bi truat ngoi. Jane va Dudley bi tong giam trong Thap Luan Đon. Ngay 3 thang 8, Mary khai hoan tien vao Luan Đon trong su chao đon cua dan chung. Cung đi voi Mary co em gai cung cha khac me, Elizabeth.
Mot trong nhung đong thai đau tien cua Mary trong cuong vi Nu vuong la ra lenh phong thich nhung nhan vat Cong giao La Ma nhu Thomas Howard, Cong tuoc thu 3 xu Norfolk, giam muc Stephen Gardiner va Edward Courtenay, Ba tuoc thu 1 xu Devon khoi Thap Luan Đon. Mary biet co gai tre Jane Grey chi la con tot trong ke hoach cua Dudley, nguoi bi xu tu vi toi phan quoc ngay sau vu chinh bien. Lady Jane Grey va chong, Guildford Dudley, bi ket an, nhung bi giam giu tai Thap Luan Đon thay vi bi hanh quyet, trong khi cha cua Jane, Henry Grey, Cong tuoc thu 1 xu Suffolk, đuoc tha. Mary lam vao tinh huong kho xu boi vi hau het thanh vien Hoi đong Co mat đeu co lien can đen ke hoach lap Jane lam Nu vuong. Mary bo nhiem Gardiner vao Hoi đong, va cho ong nam giu cung luc hai chuc vu, Giam muc Winchester va Te tuong, Gardiner đam nhiem hai chuc vu nay cho đen khi qua đoi vao thang 11 nam 1555. Ngay 1 thang 10 nam 1553, Gardiner chinh thuc trao vuong mien cho Mary tai Tu vien Westminster.


Tri vi = Hon nhan =
O tuoi 37, Mary chu tam đen viec lap gia đinh va co con noi ngoi nham ngan can Lady Elizabeth, mot tin huu Khang Cach len ngoi (theo Đao luat Ke vi 1554, va theo chuc thu cua Henry VIII, Elizabeth van la nguoi ke vi). Du Edward Courtenay va Reginald Pole đuoc xem la nhung nguoi co trien vong, nhung anh ho cua Mary la Hoang đe Karl V khuyen ba nen ket hon voi con trai duy nhat cua ong, Vuong tu Felipe. Felipe đa co mot con trai tu cuoc hon nhan truoc; ong cung la nguoi thua ke nhung lanh tho rong lon o chau Au va Tan The gioi. Mot buc chan dung cua Felipe đuoc goi đen Mary trong thang 9 nam 1553.

Quan Chuong an Gardiner va Ha Nghi vien nai xin Nu vuong ket hon voi mot nguoi Anh vi e rang nuoc Anh se bi phu thuoc nha Habsburg cua Thanh che La Ma. Cuoc hon nhan nay giua Mary va Felipe rat mat long dan; Gardiner va đong minh cua ong đe khang vi muon bao ve quyen loi quoc gia, con nguoi Khang Cach thi e so Cong giao. Khi Mary to y kien quyet ket hon voi Felipe lien bung no cac cuoc noi day. Viec Thomas Wyatt Tre lanh đao mot luc luong noi day tu Kent nham lat đo Mary đe ton vuong Elizabeth la mot phan trong cuoc bao loan lien quan đen Cong tuoc xu Suffolk, cha cua Jane. Mary cong khai tuyen bo se trieu tap Quoc hoi đe xem xet van đe hon nhan, neu Quoc hoi quyet đinh rang cuoc hon nhan đi nguoc voi quyen loi cua vuong quoc, ba se đoi y. Tren đuong đen Luan Đon, Wyatt bi bat giu. Wyatt, Cong tuoc xu Suffolk va con gai, Lady Jane, bi xu tu. Courtenay, co lien can đen vu noi day, bi tong giam, roi đao thoat. Elizabeth, du đa bien minh cho su vo toi cua minh, bi giam giu tai Thap Luan Đon trong hai thang roi bi quan thuc trong Cung Woodstock.
Trong lich su nuoc Anh, neu khong ke nhung ngay tri vi ngan ngui cua Jane Grey va Hoang hau Matilda, Mary la Nu vuong đau tien cua đat nuoc. Hon nua theo tap quan "jure uxoris" o Chau Au qua quan he hon nhan, nguoi chong đuoc huong tai san va danh hieu cua vo (xem vi du Philipp Đep trai va Juana I cua Castilla), nguoi ta e rang phu quan tuong lai cua Nu vuong se tro thanh Quoc vuong nuoc Anh (King of England), ca tren danh nghia lan thuc quyen. Ben canh đo, ca Mary va Felipe đeu la hau due cua John xu Gaunt, Cong tuoc Lancaster, va moi quan he nay đuoc su dung đe cung co quyen hanh Felipe tro thanh Quoc vuong cua Anh. Theo cac đieu khoan cua thoa uoc hon nhan, Felipe se la "Vua Anh", moi van kien chinh thuc (ke ca cac đao luat cua Quoc hoi) đeu ghi ten ca hai, Quoc hoi cung se đuoc trieu tap duoi tham quyen chung cua hai nguoi, suot trong luc Mary con song. Nuoc Anh khong co nghia vu cung ung ho tro quan su cho phu vuong cua Felipe trong bat cu cuoc chien nao, va moi quyet đinh cua Felipe phai co su đong thuan cua vo, ong cung khong đuoc bo nhiem nguoi nuoc ngoai vao cac chuc vu trong nuoc Anh. Du khong hai long, nhung Felipe san sang chap nhan đe co the ket hon voi Mary. Đoi voi Mary, ong chang co chut xuc cam nao, nhung cuoi vo vi muu cau loi ich chinh tri va vi nhung muc tieu chien luoc. Ruy Gomez de Silva, mot tuy tung cua Felipe, khi o Bi đa viet trong mot buc thu, "chang co chut ham muon the xac nao trong cuoc hon nhan nay, tat ca chi nham giai quyet nhung bat on cua vuong quoc nay va đe bao toan lanh tho o vung ha đia".
Đe nang tam con trai minh ngang hang voi Mary, Hoang đe Karl V nhuong quyen cai tri Napoli va Vuong quoc Jerusalem cho Felipe. Do đo, Mary tro thanh Vuong hau Napoli va Jerusalem. Ngay 25 thang 7 nam 1554, hon le to chuc tai Đai giao đuong Winchester, hai ngay sau khi ho gap nhau lan đau. Boi vi Felipe khong biet tieng Anh nen hai nguoi noi chuyen voi nhau bang loai ngon ngu pha tron giua tieng Tay Ban Nha, Phap, va Latinh.
Thang 9 nam 1554, Mary len can, va non oi vao buoi sang. Toan the trieu đinh, ke ca cac bac si, đeu tin Mary đang mang thai. Quoc hoi thong qua luat bo nhiem Felipe la nhiep chinh trong truong hop Mary chet khi sinh no. Cuoi thang 4 nam 1555, Elizabeth đuoc tra tu do đe lam nhan chung cho su sinh no cua Mary, ai cung tin la đang đen gan. Theo su than Venezia, Giovanni Michieli, Felipe đa co ke hoach cau hon voi Elizabeth neu Mary tu vong khi sinh. Du vay, trong mot buc thu goi em re, Maximilian cua Ao, Felipe khong biet chac vo minh co mang thai hay khong. Giao phan Luan Đon cu hanh le ta on vi tin đon Nu vuong đa sinh con trai đuoc loan truyen khap Chau Au. Tu giua thang 5 va thang 6, nguoi ta bat đau nghi ngo viec mang thai cua Nu vuong, đen thang 7 thi moi viec đa ro rang đo chi la tin đon khong chinh xac, nhung trieu chung đuoc xem la "mang thai" nay đuoc đanh gia co le do su khao khat qua muc cua Mary. Thang 8, trong that vong e che, Felipe roi nuoc Anh dan quan đanh Phap tai Flanders. Mary đau kho đen noi tram cam. Michieli viet rang Nu vuong "cuc ky yeu chong", va đau kho khon nguoi khi ong bo đi.
Elizabeth đuoc o lai trieu đinh. Biet Mary khong the co con, Felipe nai ep vo ga Elizabeth cho em ho cua ong, Cong tuoc xu Savoia, đe nuoc Anh luon co quan vuong Cong giao, va đe bao toan quyen loi Vuong toc Habsburg o Anh, nhung Elizabeth tu choi, đong thoi Quoc hoi cung khong muon.


= Chinh sach ton giao =

Sau khi đang quang, Mary ra thong cao se khong ep buoc than dan phai theo ton giao cua ba, nhung đen cuoi thang 9, nhung giao si chu truong cai cach nhu John Bradford, John Rogers, John Hooper, Hugh Latimer, va Thomas Cranmer đeu bi tong giam. Quoc hoi đau tien duoi trieu Mary, hop vao đau thang 10 nam 1553, tuyen bo hon nhan cua song than Nu vuong la hop le, va huy bo cac luat le ton giao duoi trieu Edward. Nen than hoc cua Giao hoi tro lai voi thoi ky truoc cai cach, "Sau Tin đieu" nam 1539 đuoc phuc hoi voi cac đieu khoan nhu tai xac nhan quy đinh đoc than cho gioi tang lu. Nhung linh muc đa ket hon bi truc xuat cua giao so.
Mary luon chong lai quyet đinh cua Henry VIII tach khoi Ro-ma va no luc cua Edward VI thiet lap giao hoi Khang Cach. Cung voi chong, Mary muon nuoc Anh hoa giai voi Roma. Felipe thuyet phuc Quoc hoi huy bo luat ton giao đa thong qua duoi trieu Henry đe đua Giao hoi Anh tro lai than phuc Ro-ma. Mat vai thang moi co đuoc su đong thuan, va Mary cung Giao hoang Julius III phai chap nhan mot so nhuong bo: khong thu hoi đat cua cac tu vien hien đang o trong tay nhung chu đat moi la nhung nguoi co nhieu anh huong. Đen cuoi nam 1554, Giao hoang phe chuan thoa thuan, va Đao luat Di giao đuoc phuc hoi.
Khi Đao luat Di giao đuoc ap dung, nhieu nguoi Khang Cach bi hanh quyet trong thoi ky bach hai duoi trieu Mary. Nhieu nguoi Khang Cach giau co, nhu John Foxe, chon song luu vong, co khoang 800 nguoi roi bo nuoc Anh. Nhung cuoc hanh quyet đau tien dien ra trong nam ngay vao đau thang 2, 1555: John Rogers bi hanh hinh ngay 4 thang 2, Laurence Saunders ngay 8 thang 2, Rowland Taylor va John Hooper ngay 9 thang 2. Tong Giam muc Canterbury đang bi cam tu, Thomas Cranmer, bi buoc phai chung kien hai Giam muc Nicholas Ridley va Hug Latimer bi thieu song. Đen ngay ong bi hoa thieu, Cranmer chiu cai đao.
Theo quy trinh thong thuong cua luat phap, le ra ong đuoc xa toi vi đa hoi cai. Song, Mary khong chiu an xa cho Cranmer. Khi len gian hoa thieu, trong mot hanh đong gay nhieu xuc đong, Cranmer rut lai loi choi bo đuc tin Khang Cach. Tong cong co 283 nguoi bi hanh hinh, trong đo co 56 phu nu, hau het la bi hoa thieu. Cac vu hoa thieu đa gay nhieu bat binh đen noi Alfonso de Castro, mot trong nhung tuy tung cua Felipe, cung len an chung. Co van cua Felipe, Simon Renard, canh bao Felipe rang "su thuc thi luat phap cach tan bao" nhu the co the "gay ra mot cuoc cach mang". Mary van kien tri theo đuoi chinh sach nay cho đen khi bang ha, đa gop phan lam gia tang tinh than chong Cong giao va chong Tay Ban Nha trong dan chung Anh, trong khi cac nan nhan cua cuoc bach hai đuoc tan tung nhu la nhung nguoi tuan đao.
Thang 11, 1554, Reginald Pole, nguoi tung đuoc ke ten trong so cac ung vien co the tro thanh phu quan cua Mary, tro ve nhu la su than cua Giao hoang. Pole đuoc phong linh muc va bo nhiem lam Tong Giam muc Canterbury ngay sau khi Cranmer bi hoa thieu trong thang 3, 1556.


= Chinh sach ngoai giao =
Đay manh quyet sach chinh phuc Ireland cua Vuong toc Tudor, duoi trieu Mary dan Anh đuoc đua đen đinh cu tai vung Midlands nham giam thieu cac cuoc tan kich vao Pale (khu vuc bao quanh Dublin đang duoi quyen kiem soat cua Anh). Hai quan Queen va King đuoc thanh lap, nguoi ta bat đau khai hoang va lap đon đien. Nhung thi tran quan trong trong vung đuoc đat ten la Maryborough (nay la Portlaoise) va Philipstown (nay la Daingean).
Thang 1 nam 1556, cha cua Phillip thoai vi, Phillip tro thanh Quoc vuong Tay Ban Nha voi Mary la Vuong hau. Ho van song xa nhau; khi Felipe đuoc tuyen bo la vua o Bruxelles, Mary van o Anh. Thang 2, 1556, Felipe thuong thuyet đe co cuoc huu chien ngan ngui voi Phap. Thang sau, đai su Phap tai Anh, Antoine de Noailles, co lien can đen mot am muu chong lai Mary khi Sir Henry Dudley, chau ho cua Cong tuoc xu Northumberland, muu chieu tap binh ma tai Phap. Dudley bi phan boi, nhung nguoi lien can đang o Anh đeu bi vay bat. Dudley song luu vong tai Phap, Noailles roi khoi Anh.
Tu thang 3 đen thang 7 nam 1557, Felipe ve Anh đe thuyet phuc Mary ung ho Tay Ban Nha trong cuoc chien chong Phap. Mary muon tuyen chien nhung bi cac co van chong đoi boi vi se ton hai cho thuong mai voi Phap. Va lai, nhu the la vi pham thoa uoc hon nhan; hon nua nen kinh te eo uot thua huong tu Edward đang bi tac đong manh boi that mua trien mien do thoi tiet xau đa khien nuoc Anh thieu hut tram trong tai chinh va nguon tiep lieu. Nguoi Anh chi chiu tuyen chien sau khi Thomas Stafford, chau cua Reginald Pole, đem quan đanh nuoc Anh voi su tro giup cua Phap nham phe truat Mary. He qua cua cuoc chien la moi quan he giua Anh va Giao hoang tro nen cang thang boi vi Giao hoang Phaolo VI la đong minh voi Henri II cua Phap. Thang 1 nam 1558, quan Phap chiem Calais, lanh tho con sot lai tren luc đia Au chau thuoc chu quyen cua Anh. Mac du Calais la mot ganh nang tai chinh cho đat nuoc, mat Calais lai la mot ton that ve y thuc he khien uy tin cua Mary bi sut giam.


= Thuong mai va Tai chinh =
Nuoc Anh trong nhung nam tri vi cua Mary luon am uot do mua trien mien cung lu lut dan đen đoi kem. Mot kho khan khac nua la su suy giam trong buon ban vai voc voi Antwerpen. Du Nu vuong ket hon voi Felipe, nuoc Anh chang huong loi gi tu nen thuong mai khong lo co loi tuc lon giua Tay Ban Nha voi Tan the gioi. Nguoi Tay Ban Nha can than canh giu lo trinh thuong mai cua ho, ma Mary khong the bo qua cho nhung thuong vu bat hop phap (thuc chat la cuop bien) boi vi ba la Vuong hau Tay Ban Nha.
Co gia tang mau dich va cuu van nen kinh te, cac co van cua Mary tiep noi chinh sach cua Northumberland nham tim kiem nhung co hoi thuong mai moi. Mary cho thanh lap Cong ty Muscovy buon ban voi Nga, ra lenh Diogo Homem lap ban đo the gioi. Nhung nha tham hiem nhu John Lok va William Towerson giong buom đi ve huong nam nham ket noi voi bo bien chau Phi.
Ve tai chinh, chinh quyen cua Mary chon cach dung hoa giua hinh thai chinh quyen hien đai, voi chi phi cao, va he thong thu thue thoi Trung co. Nu vuong duy tri chuc Bo truong Ngan kho tu thoi Edward cho William Paulet, Hau tuoc Winchester. Chinh quyen cung cho phat hanh bo muc thue (1558) liet ke cac loai thue cho moi mat hang nhap khau, đuoc ap dung cho đen nam 1604.


Bang ha Sau chuyen vieng tham cua Felipe trong nam 1557, Mary nghi rang ba mang thai va se sinh con vao thang 3 nam 1558. Nu vuong viet di chuc rang chong ba se la nhiep chinh neu ba qua đoi. Tuy nhien, chang co đua be nao ra đoi, va Mary buoc phai chap nhan Elizabeth la nguoi ke vi hop phap.
Tu thang 5 nam 1558, Mary bi suy nhuoc va benh tat, roi bang ha tai Cung Thanh James o tuoi 42 do mac benh cum trong mot con dich đa cuop mang song cua Reginald Pole sau đo cung trong mot ngay, 17 thang 11, 1558. Ba chet trong đau đon, co the do u nang buong trung hoac ung thu tu cung. Em gai cung cha khac me voi Mary noi ngoi va tro thanh Nu vuong Elizabeth. Phillip, luc ay đang o Bruxelles, viet trong thu gui em gai: "Anh cam thay hoi tiec ve cai chet cua co ay".
Theo di chuc, Mary muon nam canh me, nhung ba đuoc an tang tai Tu vien Westminster trong mot phan mo sau nay cung an tang Elizabeth. Vua James I cho khac dong chu tieng Latinh tren mo, Regno consortes et urna, hic obdormimus Elizabetha et Maria sorores, in spe resurrectionis (Chia se voi nhau vuong quyen va mo phan, chi em chung toi, Elizabeth va Mary, an nghi noi đay trong niem hi vong đuoc phuc sinh).


Di san Tai tang le, John White, Giam muc Winchester, tan tung Mary rang: "Ba la con gai cua mot Quan vuong; la chi gai cua mot Quan vuong; la vo cua mot Quan vuong. Ba la Vuong hau (Queen), cung đong tuoc vi voi mot Quan vuong".
Mac du nhung tranh cai ve quyen ke vi, nhung thao luan ve tinh hop phap cua nhung nguoi truoc đo (Hoang hau Matilda va Jane Grey) va nhung chong đoi quyet liet, Nu vuong Mary I cua Anh la nguoi phu nu đau tien tri vi nuoc Anh mot cach chinh thuc, gianh đuoc su ung ho cua dan chung trong giai đoan đau, nhat la tu nguoi dan theo Cong giao La Ma. Cac su gia Cong giao nhu John Lingard cho rang cac chinh sach cua Mary that bai khong phai vi sai lam ma vi ba song khong đu lau đe xac lap chung, va cung vi xay ra thien tai don dap vuot qua tam kiem soat cua Nu vuong.
Tuy nhien, cuoc hon nhan voi Felipe cua Tay Ban Nha khien Nu vuong mat long dan, lai them chinh sach ton giao gay ra su bat binh sau đam. Quan đoi that tran tren đat Phap, thoi tiet khac nghiet, mua mang that bat lam gia tang su bat man. Đe vo o lai nuoc Anh, Felipe danh phan lon thoi gian o nuoc ngoai khien vo ong tro nen tram cam va suy giam co may co con. Sau khi Mary qua đoi, Felipe muon ket hon voi Elizabeth nhung ba tu choi. Khoang 30 nam sau, Felipe cu luc luong hai quan hung manh, Armada Tay Ban Nha, sang đanh nuoc Anh đe phe truat Elizabeth, nhung bi that bai.

Đen the ky 17, nguoi ta goi Nu vuong Mary bang biet danh Mary khat mau (Bloody Mary) do nhung cuoc bach hai nguoi Khang Cach. Trong cuon The First Blast of the Trumpet Against the Monstrous Regimen of Women phat hanh nam 1558, John Knox manh me đa kich Mary. Ba cung xuat hien nhu la mot nhan vat tieu cuc noi bat trong quyen Actes and Monuments cua John Foxe, xuat ban nam 1563, khoang 6 nam sau khi ba mat. Trong cac the ky ke tiep, nhieu tac pham pho bien trong vong nguoi Khang Cach giup đinh hinh khai niem Mary la mot bao chua khat mau, vi chi trong vong 5 nam ma ba đa khien ca tram nguoi Tin Lanh bi tham sat. Đen giua the ky 20, hinh anh cua Mary đuoc xay dung manh me va co muc đich đem lai Cong giao tro ve Anh, sau no luc cai cach Tin Lanh ngan ngui duoi trieu em trai Edward. Hoc gia H. F. M. Prescott co đieu chinh truyen thong cho rang Mary la con nguoi co chap va đoc đoan voi nhung nhan đinh khach quan hon.
Mac du thoi tri vi cua Mary ro rang la thieu hieu qua va mat long dan, cac chinh sach tai chinh, su phat trien hai quan, va cong cuoc tham hiem thuoc đia, đuoc xem la nhung thanh qua cua trieu Elizabeth, thuc chat đa đuoc khoi xuong duoi trieu Mary.


Danh hieu Khi đang quang, Mary co cung danh hieu nhu Henry VIII va Edward VI: "Mary, boi an đien cua Thien Chua, la Nu vuong nuoc Anh, Phap, va Ireland, Nguoi Bao ve Đuc tin, va Lanh đao Toi cao tren đat cua Giao hoi Anh". La giao dan Cong giao sung đao, danh hieu Lanh đao Toi cao cua Giao hoi Anh la đieu khong the chap nhan đuoc đoi voi Mary, đen Giang sinh nam 1553, ba huy bo danh hieu nay.
Theo thoa uoc hon nhan, danh hieu chinh thuc khong chi co ten Mary ma con co ten Felipe, "Philip va Mary, boi an đien cua Thien Chua, la Quoc vuong va Nu vuong Anh, Phap, Naples, Jerusalem, va Ireland, Nhung nguoi Bao ve Đuc tin, Than vuong Tay Ban Nha va Sicilies, Đai Cong tuoc Ao, Cong tuoc xu Milan, Cong tuoc xu Burgundy, va Cong tuoc xu Brabant, Ba tuoc xu Habsburg, Flanders va Tyrol". Đuoc su dung tu nam 1554, khi Philip ke vi ngai vang Tay Ban Nha nam 1556, danh hieu nay bi thay the bang: "Philip va Mary, boi an đien cua Thien Chua, la Quoc vuong va Nu vuong Anh, Tay Ban Nha, Phap, Sicilies, Jerusalem va Ireland, Nhung nguoi Bao ve Đuc tin, Đai Cong tuoc Ao, Cong tuoc xu Burgundy, Milan va Brabant, Ba tuoc xu Habsburg, Flanders va Tyrol".


Pha he Trong van hoc nghe thuat = Van chuong =
Marie Tudor (1833) cua Victor Hugo.
Thap Luan Đon (1840) cua William Harrison Ainsworth.
Queen Mary (1875) cua Alfred, Lord Tennyson (kich).
The Prince and the Pauper (1881) by Mark Twain.
Young Bess (1944), Elizabeth, Captive Princess (1948), va Elizabeth and the Prince of Spain (1953) cua Margaret Irwin. Mot bo ba cuon tap chu vao giai đoan đau cua Elizabeth I cua Anh, moi quan he cua ba voi Mary va Felipe II cua Tay Ban Nha.
Daughter of Henry VIII (1971) cua Rosemary Churchill. Mary bat đong voi cha, Henry VIII cua Anh.
The Ringed Castle (1971) cua Dorothy Dunnett.
I Am Mary Tudor (1971), Mary the Queen (1973), va Bloody Mary (1974) cua Hilda Lewis.
Queen's Lady (1981) cua Patricia Parkes.
In the Shadow of the Crown (1988) cua Eleanor Hibbert. Tieu thuyet lich su ve cac Nu vuong Nha Tudor.
In the Garden of Iden (1997) cua Kage Baker.
In The Time Of The Poisoned Queen (1998) cua Paul C. Doherty.
Elizabeth I: Red Rose of the House of Tudor (1999) cua Kathryn Lasky.
Mary, Bloody Mary (1999) va Beware, Princess Elizabeth (2001) cua Carolyn Meyer.
Kissed by Shadows (2003) cua Jane Feather (kich lich su).
The Queen's Fool (2004) cua Philippa Gregory. Thuat lai viec Mary len ngoi va tri vi voi goc nhin đong cam, cung lam song lai nhung hinh anh kinh hoang keo dai trong cuoc đoi Mary ma khong che giau su khiep đam đoi voi viec bach hai ton giao.
Innocent Traitor (2007) va The Lady Elizabeth (2008) cua Alison Weir. Hai cuon tieu thuyet noi ve moi quan he thu đich cua Mary đoi voi Lady Jane Grey va Elizabeth I.
The Queen's Sorrow (2008) cua Suzannah Dunn.
Dracula and the Bloody Mary: A Tragicomedy (đau the ky 21) cua Santiago Sevilla.


= Đien anh va Truyen hinh =
Nhung dien vien đong vai Mary:

Jeanne Delvair trong Marie Tudor (1917). Chuyen the tu tieu thuyet cua Victor Hugo.
Gwen Ffrangcon Davies trong Tudor Rose (1936), ve Lady Jane Grey
Yvette Pienne trong Pearls of the Crown (1937).
Ann Tyrrell trong Young Bess (1953)
Sheila Allen trong The Prince and the Pauper (1962),
Francoise Christophe trong Marie Tudor (1966). Chuyen the tu tieu thuyet cua Victor Hugo.
Nicola Pagett trong Anne of the Thousand Days (1969).
Verina Greenlaw trong loat phim truyen hinh cua BBC The Six Wives of Henry VIII (1971).
Daphne Slater trong loat phim truyen hinh cua BBC Elizabeth R (1971).
Inge Keller trong Die Liebe und die Konigin (1977), chuyen the tu tieu thuyet cua Victor Hugo.
Jane Lapotaire trong Lady Jane (1986)
Mary MacDonald trong Kings and Queens of England Volume I (1993)
Kathy Burke trong Elizabeth (1998)
Lara Belmont trong loat phim truyen hinh Henry VIII (2003).
Joanne Whalley trong loat phim truyen hinh The Virgin Queen (2005)
Blathnaid McKeown (mua 1) va Sarah Bolger (mua 2 - 4) trong loat phim truyen hinh The Tudors (2007 - 2010)
Constance Stride trong The Other Boleyn Girl  (2008)
Miranda French trong The Twisted Tale Of Bloody Mary (2008)
Lily Lesser trong Wolf Hall (2015)
Angela Cremonte trong Carlos, rey emperador (2015 - 2016)
Romola Garai trong Becoming Elizabeth (2022) cua Starz


Chu thich Tham khao Duffy, Eamon (2009) Fires of Faith: Catholic England Under Mary Tudor. New Haven, CT: Yale University Press. ISBN 0-300-15216-7
Hoyle, R. W. (2001) The Pilgrimage of Grace and the Politics of the 1530s. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-925906-2
Loades, David M. (1989) Mary Tudor: A Life. Oxford: Basil Blackwell. ISBN 0-631-15453-1
Paget, Gerald (1977) The Lineage & Ancestry of HRH Prince Charles, Prince of Wales. Edinburgh & London: Charles Skilton. OCLC 79311835
Porter, Linda (2007) Mary Tudor: The First Queen. London: Little, Brown. ISBN 978-0-7499-0982-6
Tittler, Robert (1991) The Reign of Mary I. Second edition. London & New York: Longman. ISBN 0-582-06107-5
Waller, Maureen (2006) Sovereign Ladies: The Six Reigning Queens of England. New York: St. Martin's Press. ISBN 0-312-33801-5
Weikel, Ann (2004; online edition 2008) "Mary I (1516–1558)" in Oxford Dictionary of National Biography. Oxford University Press. doi:10.1093/ref:odnb/18245 (yeu cau đang ky hoac co quyen thanh vien cua thu vien cong cong Anh)
Weir, Alison (1996) Britain's Royal Families: The Complete Genealogy. London: Pimlico. ISBN 0-7126-7448-9
Whitelock, Anna (2009) Mary Tudor: England's First Queen. London: Bloomsbury. ISBN 978-0-7475-9018-7


Đoc them Erickson, Carolly (1978) Bloody Mary: The Life of Mary Tudor. Garden City, NY: Doubleday. ISBN 0-385-11663-2
Loades, David M. (1991) The Reign of Mary Tudor: Politics, Government and Religion in England, 1553–58. Second edition. London and New York: Longman. ISBN 0-582-05759-0
Prescott, H. F. M. (1952) Mary Tudor: The Spanish Tudor. Second edition. London: Eyre & Spottiswoode.
Ridley, Jasper (2001) Bloody Mary's Martyrs: The Story of England's Terror. New York: Carroll & Graf. ISBN 0-7867-0854-9
Waldman, Milton (1972) The Lady Mary: a biography of Mary Tudor, 1516–1558. London: Collins. ISBN 0-00-211486-0


Lien ket ngoai "The Tudors: Mary I". The Royal Household.
Eakins, Lara E. "Mary I Queen of England". Tudor History Web Ring.
"Queen Mary I". Historic Royal Palaces.