Đe quoc Aztec, Lien minh Tam quoc hay Lien minh Ba nuoc (Excan Tlahtoloyan, [ˈjeːʃkaːn tɬaʔtoːˈloːjaːn]), khoi đau nhu mot lien minh cua ba "altepetl" (thanh bang) nguoi Nahua: Mexico-Tenochtitlan, Mexico-Texcoco, va Mexico-Tlacopan. Ba thanh bang nay thong tri vung trong va xung quanh thung lung Mexico tu nam 1428 cho toi khi bi đanh dep boi luc luong conquistador Tay Ban Nha va đong minh ban đia duoi su chi huy cua Hernan Cortes nam 1521.
Lien minh Tam quoc đuoc thanh lap sau mot cuoc noi chien giua Azcapotzalco va nhung thanh bang chu hau. Du ban đau la mot lien minh cua ba thanh bang tu tri, Tenochtitlan nhanh chong chiem uu the ve quan su. Khi nguoi Tay Ban Nha đen nam 1519, lanh tho Tam Đong Minh đuoc cai tri tu Tenochtitlan, trong khi nhung thanh bang con lai chi co vai tro ho tro.
Lien minh Tam quoc gay chien va mo mang nhanh chong sau khi hinh thanh. Thoi đinh cao, Lien minh quan ly đa phan mien trung Mexico va nhieu lanh tho xa hon o Trung Bo chau My, nhu tinh Xoconochco, nam gan bien gioi Guatemala ngay nay. Su thong tri cua Aztec đuoc cac hoc gia mo ta la "ba quyen" va "gian tiep". Aztec cho phep vua cua cac thanh bang bi chinh phuc duy tri quyen luc mien la phai cong nap nua nam mot lan, cung nhu cung cap quan luc cho Aztec khi can thiet. Nguoc lai, Lien minh se bao ve va giu on đinh chinh tri cho ho.
Đa than giao Aztec la quoc giao cua đe che nay. Cac vi than quan trong nhat đuoc tho cung o đen trung tam tai Tenochtitlan. Vi du, mot trong nhung than noi bat nhat la Huitzilopochtli, mot vi than bao tro hieu chien. Nguoi dan o cac vung bi chinh phuc đuoc phep duy tri tin nguong cu, voi đieu kien phai tho them than Huitzilopochtli.


Tu nguyen va đinh nghia Tu "Aztec" theo nghia hien đai khong phai la danh xung cua đe quoc. Tu đo đuoc su dung đe chi Tam Đong Minh, nhung nguoi noi tieng Nahuatl o mien trung Mexico truoc cuoc chinh phat cua Tay Ban Nha, cu the la sac toc Mexica cua cac dan toc noi tieng Nahuatl. Ten nay xuat phat tu mot tu Nahuatl co nghia la "nguoi tu Aztlan", phan anh noi xuat xu than thoai cua cac dan toc Nahua. Đoi voi muc đich cua bai viet nay, "Aztec" chi đe cap đen nhung thanh pho đuoc thanh lap hoac la chu hau cua Tam Đong Minh.


Lich su = Khoi thuy =
Cac dan toc Nahua co nguon goc tu cac dan toc Chichimec di cu đen mien trung Mexico tu phia bac vao đau the ky XIII. Truyen thuyet di cu cua nguoi Mexica tuong tu nhu nhieu dan toc khac o mien trung Mexico, voi cac đia điem, nhan vat va su kien sieu nhien, hoa tron lich su tran the va thieng lieng. Theo cac sach chep tuong hinh lich su cua nguoi Aztec, ho toi tu xu Aztlan. Ho đinh cu tai luu vuc Mexico va cac vung đat xung quanh, thanh lap mot loat cac thanh bang đoc lap. Nhung đo thi Nahua đau tien hoac altepetl, đuoc cai tri boi nhung nguoi đung đau trieu đai goi la tlatoani. Hau het cac khu đinh cu bay gio đa đuoc thanh lap boi cac dan toc ban đia khac truoc khi nguoi Mexica toi đay.
Cac thanh bang nay thuong xung đot voi nhau, nhung do lien minh thay đoi, khong thanh pho nao co đuoc su thong tri. Mexica la nhung nguoi Nahua cuoi cung đen mien Trung Mexico. Ho toi luu vuc Mexico vao khoang nam 1250 CN va hau het đat nong nghiep tot đa thuoc ve ai đo. Vua cua Culhuacan, mot thanh bang nho nhung quan trong vi mang dong mau nguoi Toltec, cho phep ho đinh cu o mot vung đat xau goi la Chapultepec (Chapoltepec, nghia la "tren đoi chau chau"). Đoi lai, nguoi Mexica phai gui quan ra tran duoi danh nghia Culhuacan.
Vua cua Culhuacan ga mot nguoi con gai cho vua cua Mexica. Theo cac ghi chep truyen thuyet, nguoi Mexica lot da cong chua đe hien te cho than Xipe Totec. Khi nha vua hay tin con gai bi giet, ong phan no mang quan đanh đuoi nguoi Mexica khoi Tizaapan. Ho rong ruoi đen mot hon đao giua ho Texcoco, noi mot con đai bang lam to tren mot cay xuong rong. Nguoi Mexica thay điem bao nhu vay lien cho xay thanh Tenochtitlan noi đay vao nam ome calli theo lich Aztec, hay "Hai ngoi nha" (1325 CN).


= Quan đoi Aztec =
Nguoi Mexica la nhung chien binh hung ton va dung manh tren chien truong. Tam quan trong cua cac chien binh va ban chat khong the thieu cua chien tranh trong đoi song chinh tri va ton giao Mexica đa giup ho noi len nhu mot cuong quoc quan su thong tri truoc khi nguoi Tay Ban Nha xuat hien vao nam 1519.
Tenochtitlan lien minh voi thanh pho Azcapotzalco va vinh danh nguoi cai tri cua no, Tezozomoc. Voi su giup đo cua nguoi Mexica, Azcopotzalco bat đau mo rong thanh mot đe quoc chu hau nho. Cho đen thoi điem nay, thu linh nguoi Mexica chua đuoc coi la mot vi vua hop phap. Cac nha lanh đao Mexica hoi cuoi mot cong chua thanh Culhuacan. Con trai cua ho, Acamapichtli, tro thanh tlatoani đau tien cua thanh Tenochtitlan vao nam 1372.
Trong khi nguoi Tepanec voi su giup đo cua Mexica mo rong lanh tho, thanh Texcoco cua nguoi Acolhua đa phat trien quyen luc o phan phia đong cua ho. Cuoi cung, chien tranh no ra giua hai thanh bang va Mexica đong vai tro quan trong trong cuoc chinh phat Texcoco. Đen luc nay, Tenochtitlan đa phat trien thanh mot thanh pho lon va đuoc trong thuong vung Texcoco vi long trung thanh voi Tepanec.


= Chien tranh Tepanec =
Nam 1426, vua Tezozomoc cua Tepanec bang ha, va cuoc khung hoang ke vi tiep đo đa dan đen mot cuoc noi chien giua nhung ke tranh ngoi. Nguoi Mexica ung ho Tayahauh, nguoi con đuoc Tezozomoc tin tuong va nhuong ngoi, nhung bi nguoi con trai ten Maxtla soan ngoi. Chimalpopoca, vua Mexica, qua đoi đot ngot ngay sau đo, co the đa bi Maxtla am sat.
Tan vuong Mexica ten Itzcoatl noi day chong Maxtla. Maxtla cho vay Tenochtitlan va đoi cong nap. Maxtla cung thuc hien chinh sach tuong tu voi nguoi Acolhua. Vua thanh Texcoco la Nezahualcoyotl ben cau cuu vua thanh Huexotzinco, va nguoi Mexica nhan đuoc su ho tro tu thanh bang phe Tepanec la Tlacopan. Nam 1427, 4 thanh bang Tenochtitlan, Texcoco, Tlacopan va Huexotzinco khoi binh đanh thanh Azcapotzalco va đai thang vao nam 1428.
Sau cuoc chien, Huexotzinco triet thoai vao nam 1430, ba thanh bang con lai thanh lap Tam Đong Minh. Đat cua Tepanec đuoc chia nhau boi ba phe va cac thu linh đong y hop tac trong cac hoat đong quan su ke tiep. Đat co đuoc tu cac cuoc chinh phat se đuoc cai tri boi ca ba thanh bang. Tenochtitlan va Texcoco se đuoc 2/5 cong pham moi ben, va 1/5 toi tay Tlacopan. Moi vi vua cua tung thanh bang se tro thanh "huetlatoani" ("Dien gia lon tuoi", thuong đuoc dich la "Hoang đe"). Trong vai tro nay, ho tam thoi giu mot vi tri de jure tren nhung nguoi cai tri cua cac thanh bang khac ("tlatoani").
Trong 1 the ky toi, Tam Đong Minh Tenochtitlan, Texcoco va Tlacopan thong tri Thung lung Mexico va mo mang bo coi đen bo vinh Mexico va Thai Binh Duong. Tenochtitlan dan kiem soat hoan toan lien minh. Hai trong so cac nguoi kien thiet lien minh nay la anh em cung cha khac me ten Tlacaelel va Moctezuma, chau trai cua Itzcoatl. Cuoi cung, Moctezuma ke nhiem Itzcoatl voi tu cach la huetlatoani cua Mexica nam 1440. Tlacaelel tro thanh "Cihuacoatl", tuong đuong chuc "Thu tuong" hoac "Pho vuong".


= Cai cach đe quoc =

Ngay sau khi thanh lap Tam Đong Minh, Itzcoatl va Tlacopan cai cach sau rong nha nuoc va ton giao Aztec. Tlacaelel cho đot mot so hoac hau het sach vo Aztec, coi chung la nhung loi doi tra.
Sau khi Moctezuma I ke ngoi Itzcoatl voi tu cach la hoang đe Mexica, nhieu cai cach đuoc đe ra đe duy tri kiem soat cac thanh bang bi chinh phuc. Cac vi vua bat hop tac đuoc thay the boi nhung cai tri bu nhin trung thanh voi Mexica. Mot he thong trieu cong moi cho phep nguoi Mexica đanh thue truc tiep dan chung, khong can thong qua cac trieu đai đia phuong. Nezahualcoyotl cung đua ra mot chinh sach o vung đat Acolhua ve viec ban cho cac vi vua đia phuong quyen lay cong nap cua cac lanh tho xa thu đo. Chinh sach nay đuoc đua ra nham khuyen khich cac vua chu hau hop tac voi chinh quyen đe quoc; neu mot vi vua thanh bang noi loan, ho se khong đuoc lay cong nap tu cac vung khac nua. Mot so vua lam phan bi thay the boi calpixqueh, hoac tro thanh Thong đoc.
Moctezuma ban hanh luat moi phan biet quy toc voi thuong dan va đua ra an tu hinh cho toi ngoai tinh va cac loai toi khac. Theo sac menh đe quoc, moi khu pho phai co mot truong hoc giam sat boi ton giao. Cac khu dan cu thuong co mot truong goi la "telpochcalli" noi dan phai hoc ton giao co ban va đuoc đao tao quan su. Mot loai truong thu hai, co uy tin hon đuoc goi la "peaceecac" chi day cho tang lop quy toc, cung nhu dan thuong theo nghe linh muc hoac nghe nhan. Moctezuma cung truy phong dan thuong mot danh hieu moi goi la "quauhpilli" cho cac thanh tuu ve quan su hoac dan su (tuong tu nhu hiep si chau Au). Trong mot so truong hop hiem hoi, nhung nguoi binh thuong nhan đuoc danh hieu nay đa ket hon voi cac gia đinh hoang gia va tro thanh vua.
Mot thanh phan cua cai cach nay la viec thanh lap mot to chuc chien tranh nghi thuc co ten la Chien tranh Hoa. Van hoa Trung Bo My khuyen khich chien binh bat giu thay vi giet ke thu. Chien tranh Hoa la mot vi du tieu bieu cua van hoa chien tranh nay. Nhung cuoc chien nay duy tri chat luong cua cac chien binh Aztec cung nhu cung cap tu binh cho cac nghi le hien te dang than. Cac cuoc chien nay se đuoc sap xep truoc boi hai ben. Chien tranh kieu nay chu yeu no ra giua Đe quoc Aztec va cac thanh pho lan can nhu Tlaxcala.


= Nhung nam đau =

Sau su sup đo cua thanh Tepanec, Itzcoatl va Nezahualcoyotl nhanh chong cung co quyen luc o Luu vuc Mexico va bat đau mo rong. Muc tieu đau tien cua đe quoc la Coyoacan thuoc luu vuc Mexico va Cuauhnahuac va Huaxtepec o bang Morelos cua Mexico hien đai. Nhung cuoc chinh phat nay đa cung cap cho đe che mot luong cong pham khong lo, đac biet la nong san.
Sau khi Itzcoatl qua đoi, Moctezuma I đuoc phong lam hoang đe Mexica moi. Su banh truong cua đe quoc bi hoan lai mot thoi gian boi tran han han keo dai 4 nam xay ra o luu vuc Mexico nam 1450 va mot so thanh bang o Morelos bi chinh phuc sau khi han han nhe đi. Moctezuma va Nezahualcoyotl tiep tuc mo rong đe quoc ve phia đong toi Vinh Mexico va phia nam toi Oaxaca. Nam 1468, Moctezuma I bang ha va con trai ong, Axayacatl ke nhiem. Hau het trieu đai 13 nam cua Axayacatl đa đuoc danh đe cung co lanh tho co đuoc duoi thoi tien nhiem. Motecuzoma va Nezahualcoyotl mo rong nhanh chong va nhieu tinh noi day.
Đong thoi voi Đe che Aztec, Đe quoc Purepecha o Tay Mexico cung đang mo rong. Nam 1455, Purepecha duoi thoi vua Tzitzipandaapes xam chiem Thung lung Toluca, tuyen bo chu quyen tren cac vung đat cua Motecuzoma va Itzcoatl. Nam 1472, Axayacatl tai chiem vung đat thanh cong. Nam 1479, Axayacatl cam 32.000 quan xam luoc đe quoc Purepecha. Purepecha đon đanh voi 50.000 quan va đai thang, tieu diet hoac bat giu hon 90% quan Aztec. Ban than Axayacatl bi thuong trong tran chien, chay ve Tenochtitlan va khong dam đanh Purepecha lan nua.
Nam 1472, Nezahualcoyotl bang ha va con trai ong la Nezahualpilli len ngoi huetlatoani moi cua Texcoco. Sau đo la cai chet cua Axayacatl vao nam 1481. Axayacatl đuoc thay the boi anh trai Tizoc. Trieu đai vua Tizoc ngan ngui. Ong la mot nguoi cai tri yeu kem. Do su bat tai cua ong, Tizoc bi muu sat boi chinh gioi quy toc sau 5 nam cam quyen.


= Nhung nam sau =

Ahuitzotl len ngoi hoang đe vao nam 1486. ​​Giong nhu cac tien nhan, phan đau cua trieu đai Ahuitzotl chu yeu đan ap cac cuoc noi day. Ahuitzotl sau đo tien hanh mot lan song chinh phuc moi vao Thung lung Oaxaca va Bo bien Soconusco. Do cac cuoc giao tranh bien gioi voi Purepechas gia tang, Ahuitzotl đanh chiem thanh bang bien gioi Otzoma va cho xay tien đon quan su tai đo. Dan Otzoma bi tan sat hoac phan tan trong qua trinh nay. Purepecha sau đo cung dung cac thanh luy gan đo đe can buoc tien cua nguoi Aztec. Ahuitzotl tiep tuc mo rong ve phia tay toi Bo bien Guerrero Thai Binh Duong.
Đoi Ahuitzotl, Mexica tro thanh phe lon nhat va hung manh nhat trong Tam Đong Minh. Dua tren uy tin ma quan Mexica đa co đuoc trong suot qua trinh chinh phuc, Ahuitzotl bat đau su dung danh hieu "huehuetlatoani" ("Dien gia lon nhat") đe phan biet ong voi nhung nguoi cai tri thanh bang Texcoco va Tlacopan. Mac du lien minh van đieu hanh tren danh nghia, Hoang đe Mexica hien đa nam quyen thuc su.
Ahuitzotl đuoc ke nhiem boi chau trai la Moctezuzoma II vao nam 1502. Moctezuma II đa danh phan lon thoi gian tri vi cung co quyen luc o nhung vung đat bi chinh phuc. Nam 1515, quan đoi Aztec do tuong nguoi Tlaxcala ten Tmusuicole chi huy tien vao lanh tho Purepecha. Quan đoi Aztec khong chiem đuoc tac đat nao va bi đanh xung kich. Quan Purepecha mot lan nua chien thang va buoc quan Aztec rut lui.
Moctezuma II tien hanh nhieu cai cach. Sau khi Nezahualcoyotl qua đoi, cac Hoang đe Mexica tro thanh nhung nguoi cai tri thuc su cua lien minh. Moctezuma II cung co quyen luc cua nhanh Mexica. Ong cho loai bo va xu tu nhieu co van Ahuitzotl. Ong bai bo giai cap "quauhpilli", khong cho binh dan thang tien len quy toc. Nhung no luc cai cach cua ong bi gian đoan boi cuoc chinh phat cua Tay Ban Nha nam 1519.


= Tay Ban Nha chinh phuc đe quoc =

Chi huy đoan tham hiem Tay Ban Nha Hernan Cortes đo bo len Yucatan vao nam 1519 voi khoang 630 nguoi (hau het chi đuoc trang bi mot thanh kiem va khien). Cortes bi thong đoc Cuba, Diego Velasquez loai bo khoi cuoc tham hiem, nhung ong bat tuan, cuop thuyen va len đuong ma khong co su cho phep. Tai đao Cozumel, Cortes gap Geronimo de Aguilar, nguoi bi bo lai tren đao trong cuoc tham hiem truoc va gio đa thanh thao tieng Maya. Ong tien toi Campeche va đanh bai dan ban đia buoc ho cau hoa. Vua Campeche ban cho Cortes mot dich gia thu hai, mot nu no le nguoi Nahua-Maya song ngu ten La Malinche (ba con đuoc goi la Malinalli [maliˈnalːi], Malintzin [maˈlintin] hoac Dona Marina [doɲa maˈɾina]). Aguilar dich tu tieng Tay Ban Nha sang tieng Maya va La Malinche dich tu tieng Maya sang tieng Nahuatl. Khi Malinche hoc tieng Tay Ban Nha, ba tro thanh dich gia cua Cortes ve ca ngon ngu va van hoa, va la mot nhan vat quan trong trong cuoc chinh phat tiep đo.
Cortes đen Cempoala, mot tinh chu hau cua đe quoc Aztec. Gan đo, ong thanh lap thi tran Veracruz, noi ong gap go cac su than tu hoang đe Mexica. Khi cac đai su tro lai Tenochtitlan, Cortes đen Cempoala đe gap go voi cac nha lanh đao Totonac đia phuong. Nguoi Totonac von khong than phuc Aztec, do vay Cortes đa thuyet phuc đuoc ho bat giam su than thu cong cua trieu đinh. Cortes sau đo tha vien su than va noi rang Totonac chu muu chuyen nay. Totonac buoc phai tien hanh chien tranh chong Aztec, cung cap cho Cortes 20 đai đoi linh hanh quan đen Tlaxcala. Luc nay, mot so binh linh cua Cortes muon quay ve va noi loan. Biet chuyen nay, Cortes ben cho đanh đam thuyen, khong cho ho tro ve Cuba.

Quan đoi Totonac do Tay Ban Nha lanh đao tien vao Tlaxcala đe lap lien minh chong Aztec. Tuy nhien, tuong Tlaxcala Xicotencatl Tre khong tin tuong nguoi Tay Ban Nha. Sau nhieu tran chien, Cortes thu phuc đuoc long tin cua Tlaxcalan va buoc vi tuong cua ho tu chuc. Cortes sau đo bao đam mot lien minh voi nguoi Tlaxcala va toi Luu vuc Mexico voi 5.000-6.000 quan Tlaxcala va 400 quan Totonac, cung vai linh Tay Ban Nha. Cortes tan sat thanh Cholula lay co la cu dan noi đay am muu chong lai ong. Cortes cho giet nhung nguoi Cholula tap trung tai quang truong chinh cua thanh pho.
Sau vu tham sat tai Cholula, Hernan Cortes tien vao Tenochtitlan, noi ho đuoc chao đon nhu nhung vi khach danh du va đuoc nghi trong cung đien cua cuu hoang Axayacatl. Sau khi o lai thanh pho 6 tuan, hai nguoi Tay Ban Nha tai Veracruz bi giet trong mot cuoc au đa voi mot lanh chua Aztec ten la Quetzalpopoca. Cortes lay co nay đe giam giu Motecuzoma.  Trong vai thang toi, Motecuzoma đieu hanh vuong quoc voi tu cach la tu nhan cua Hernan Cortes. Sau đo, vao nam 1520, mot đoan tham hiem Tay Ban Nha thu hai, lon hon duoi su chi huy cua Panfilo de Narvaez do Diego Velasquez gui đen voi muc đich bat giu Cortes vi toi phan quoc. Truoc khi đoi đau voi Narvaez, Cortes đa bi mat thuyet phuc cac trung uy cua Narvaez phan boi ong ta va gia nhap Cortes.
Trong luc Cortes roi Tenochtitlan đe đoi pho voi Narvaez, chi huy thu hai cua ong Pedro de Alvarado tan sat mot nhom quy toc Aztec đang ton vinh vi than Huitzilopochtli. Nguoi Aztec noi day tan cong cung đien nguoi Tay Ban Nha tru ngu. Cortes tro lai Tenochtitlan va mo đuong đen cung đien. Sau đo, ong bat Motecuzoma len noc cung đien uy hiep nguoi dan. Tuy nhien, đen thoi điem nay, hoi đong cam quyen Tenochtitlan đa đong y phe truat Motecuzoma va bau anh trai cua ong la Cuitmusuac lam hoang đe moi. Linh Aztec dung lang đa ban vao đau Motecuzoma va ong qua đoi vai ngay sau đo - mac du chi tiet chinh xac ve cai chet cua ong, đac biet la ke am sat ong, khong ro rang.

Nguoi Tay Ban Nha va cac đong minh cua ho triet thoai khoi thanh pho trong su kien La Noche Triste (Đem Sau) do su thu đich ngay cang tang cua dan Aztec. Ho bi phat hien tren đuong chay tron va bi vay đanh voi thuong vong nang ne. Mot so nguoi Tay Ban Nha mat mang vi chet đuoi, do mang qua nhieu vang. Ho rut ve Tlacopan (nay la Tacuba) va tim đuong đen Tlaxcala, noi ho duong thuong va chuan bi cho đot tan cong thu hai vao Tenochtitlan. Sau su co nay, dich đau mua bung no o Tenochtitlan. Vi nguoi ban đia chau My khong co he mien dich chong loai benh nay, hon 50% dan so trong khu vuc chet, bao gom ca hoang đe Cuitlahuac. Trong khi hoang đe moi la Cuauhtemoc phai đoi pho voi dich đau mua, Cortes nuoi duong mot đoi quan Tlaxcala, Texcoca, Totonac va dan ban đia bat man voi che đo Aztec. Luc luong hung hau len đen 100.000 chien binh, phan lon la nguoi ban đia chu khong phai nguoi Tay Ban Nha, thang tien đen luu vuc Mexico. Qua nhieu tran chien va giao tranh tiep theo, ong chiem đuoc nhieu altepetl va cac ngon nui xung quanh, bao gom hai thu đo cua Tam Đong Minh, Tlacopan va Texcoco. Texcoco tren thuc te đa tro thanh đong minh cua nguoi Tay Ban Nha va ho sau nay đa kien ​​nghi len vuong mien Tay Ban Nha cong nhan cong suc cua ho trong cuoc chinh phat, giong nhu Tlaxcala đa lam.
Su dung nhung chiec thuyen đuoc che tao o Texcoco va tu cac bo phan đuoc truc vot tu nhung con tau bi đanh đam, Cortes cho phong toa va vay ham Tenochtitlan trong khoang vai thang. Mac du ton that nang ne, Cortes đai thang. Thanh pho Tenochtitlan bi pha huy hoan toan trong qua trinh nay. Cuauhtemoc bi bat khi đang co chay tron khoi thanh pho. Cortes giu ong lam tu nhan va tra tan ong vai nam truoc khi xu tu ong vao nam 1525.


Bo may cam quyen Đe quoc Aztec la mot đe quoc cai tri gian tiep. Giong nhu nhieu đe quoc khac, thanh phan sac toc rat đa dang nhung khac o cho, nha nuoc nay khong đon nhat ma cai tri dua tren mang luoi chu hau. Trong khuon kho ly thuyet ve he thong đe quoc do nha su hoc nguoi My Alexander J. Motyl đat ra, đe quoc Aztec thuoc loai khong chinh thuc vi ho khong hoan toan kiem soat cac tinh li đia phuong. Đe quoc nay cung khong co tinh lien tuc ve mat lanh tho, tuc la khong phai tat ca cac lanh tho cua no đeu đuoc ket noi bang đuong bo. Vi du, cac khu vuc ngoai vi phia nam cua tinh Xoconochco khong đuoc ket noi voi trung tam đe quoc. Ban chat ba quyen cua đe quoc Aztec boc lo moi khi ho đi đanh chiem mot thanh bang nao đo. Vua bai tran se đuoc khoi phuc tuoc vi va đe quoc se khong can thiep vao cac van đe noi bo cua noi đo voi đieu kien la ho phai nop cong pham thuong xuyen.
Mac du hinh thuc chinh phu thuong đuoc goi la mot đe che, tren thuc te, hau het cac khu vuc trong đe quoc đuoc to chuc thanh cac altepetl hay thanh bang. Đay la nhung tieu chinh the đuoc cai tri boi mot vi vua hoac mot tlatoani (nghia đen la "dien gia", so nhieu tlatoque) cua mot trieu đai quy toc đia phuong. Sau khi đe quoc đuoc thanh lap vao nam 1428 va bat đau mo mang bo coi, altepetl la hinh thuc to chuc thong tri o cap đia phuong. Altepetl trong vai tro la đon vi hanh chinh đia phuong đa to ra rat thanh cong.
Can chu y rang thuat ngu "đe quoc Aztec" moi đuoc đat trong thoi hien đai, khong phai noi danh cua nguoi Aztec. Cot loi cua chinh the Aztec bao gom ba thanh bang noi tieng Nahuatl o Thung lung Mexico nhung thanh Tenochtitlan dan dan kiem soat hoan toan đe quoc. "Lien minh Tam Quoc" thiet lap quyen ba chu phan lon Trung Bo chau My, bao gom cac khu vuc co su đa dang ve ngon ngu va van hoa. Bo may cai tri dua tren cong nap chu khong kiem soat hoan toan. Tuy nhien, theo thoi gian, mot bo may quan lieu non tre đa bat đau hinh thanh khi nha nuoc tro nen tap trung hon.


= Chinh quyen trung uong =

Truoc đoi Nezahualcoyotl (1429-1472), đe quoc Aztec hoat đong nhu mot lien hiep giua cac thanh bang. Cac tlatoani (dien gia) cai tri cac altepetl. tlatoani đung tren truong lang, truong lang giam sat cac ho gia đinh. Mot lien minh Trung Bo My đien hinh se đat mot Huey Tlatoani (dien gia lon) kiem soat nhieu altepetl. Sau đoi Nezahualcoyotl, đe quoc Aztec phat trien theo mot loi khac, cac tlatoan đa than phuc se bi thay the boi cac calpixque, đuoc giao nhiem vu đi thu thap cong pham thay vi thay the tlatoque cu bang quy toc đia phuong.
Tuy nhien, Huey tlatoani khong phai la nguoi đieu hanh duy nhat. Trach nhiem cua Huey tlatoani la giai quyet cac van đe ben ngoai cua đe quoc; nghia la viec quan ly cong nap, chien tranh, ngoai giao va banh truong đeu phai qua xem xet cua Huey tlatoani. Cihuacoatl moi co vai tro cai quan mot thanh pho nhat đinh. Cihuacoatl luon la nguoi than cua Huey tlatoani; Tlacaelel, chang han, la anh trai cua Moctezuma I. Ca hai danh hieu "Cihuacoatl" (co nghia la "con ran cai"-ten cua mot vi than Nahua) va vai tro cua vi tri nay co phan giong voi chuc Pho vuong hoac Thu tuong o chau Au, phan anh ban chat nhi nguyen cua quan niem vu tru hoc Nahua. Cihuacoatl va Huetlatoani đeu khong phai la linh muc, nhung ca hai đeu co nhung trong trach nghi le quan trong. Cihuacoatl lien ket voi mua mua "đan ba", Huetlatoani lien ket voi mua kho "đan ong". Mac du vi the cua Cihuacoatl đuoc the hien ro nhat o Tenochtitlan, nVi tri nay cung ton tai cac altepetl Atzcapotzalco, Culhuacan va đong minh Texcoco cua Tenochtitlan. Mac du vi tri nay khong qua noi bat, mot Cihuacoatl co the rat anh huong va quyen luc, nhu trong truong hop cua Tlacaelel.
Lan đau tien trong lich su cua đe che, Tenochtitlan đa phat trien mot Hoi đong co van va quan su gom bon thanh vien ho tro Huey tlatoani trong viec ra quyet đinh: tlacochcalcatl; tlaccatecatl; ezhuahuacatl; va tlillancalqui. Khong chi đuoc lap ra vi muc đich khuyen đe ma con la đe ngan can tham vong cua gioi quy toc, Huey Tlatoani do vay chi co the đuoc chon boi Hoi đong. Hon nua, hanh đong cua bat ky mot thanh vien nao trong Hoi đong co the de dang bi phu quyet boi ba nguoi con lai, thanh lap mot he thong tham đinh tham vong cua cac quan chuc cap cao. Bon thanh vien Hoi đong nay cung la tuong linh, thanh vien cua cac hoi quan su khac nhau. Cap bac cua cac thanh vien khong ngang nhau, tlacochcalcatl va tlaccatecatl co đia vi cao hon nhung nguoi khac. Hai thanh vien nay thuoc hai hoi quan su uy tin nhat, cuauhchique ("nhung ke bi cat xen") va otontin ("Otomi").


= Chinh quyen đia phuong =
Theo truyen thong, cac tinh va altepetl đuoc quan ly boi tlatoani. Khi đe quoc phat trien, he thong phat trien hon nua va mot so tlatoani bi thay the boi cac quan chuc khac. Cac quan chuc khac co tham quyen tuong tu nhu tlatoani. Nhu đa đuoc đe cap, cac chu hau đuoc bo nhiem truc tiep (calpixqui so it, calpixque so nhieu) đoi khi đuoc ap đat len altepetl thay vi lua chon quy toc đia phuong cho vi tri tlatoani. Vao thoi cuc thinh cua đe quoc, viec to chuc nha nuoc thanh cac tinh nhanh va tinh chien luoc đa chung kien ​​su phat trien cua he thong nay. 38 tinh nhanh nam duoi su giam sat cua nhung nguoi quan ly cap cao, hay huecalpixque, nguoi co tham quyen đoi voi calpixque cap thap hon. Nhung calpixque va huecalpixque nay ve co ban la nhung nguoi quan ly he thong cong nap tinh đuoc giam sat va đieu phoi o thu đo toi cao Tenochtitlan; khong boi huetlatoani, ma la mot vi tri rieng biet hoan toan: petlacalcatl. Neu mot altepetl qua khang cu, mot thong đoc quan su, hay cuauhtlatoani, se đuoc cu xuong giam sat thanh bang. Đoi Moctezuma I, he thong calpixque đa đuoc thiet lap, voi hai calpixque đuoc chi đinh cho moi tinh chu hau. Mot nguoi truc thuoc tinh đo, giam sat viec thu thap cong pham, va nguoi kia o Tenochtitlan, giam sat viec luu tru cong pham. Cong pham đuoc lay tu gioi binh dan goi la macehualtin va đuoc phan chia cho gioi quy toc, ho la 'vua' (tlatoque), nhung nguoi cai tri thap hon (teteuctin) hoac quy toc cap tinh (pipiltin).
Viec luu tru cong pham đuoc giam sat boi cac quan chuc cao va dua vao suc manh cuong che cua quan đoi Aztec, nhung cung dua tren su hop tac cua cac pipiltin (gioi quy toc đia phuong đuoc mien cong nap) va tang lop thuong nhan đuoc goi la pochteca. Nhung pochteca nay co nhieu cap bac khac nhau đuoc thien vi ve cac van đe trao đoi giao thuong hang hoa va do đo khong nhat thiet phai la pipiltin, tuy nhien ho đong mot vai tro khong nho trong ca su phat trien va quan tri cua he thong Aztec. Suc manh, chinh tri va kinh te cua pochteca gan chat voi suc manh chinh tri va quan su cua gioi quy toc va nha nuoc Aztec. Ngoai viec phuc vu nhu cac nha ngoai giao (teucnenenque, hoac "lu khach cua lanh chua") va gian điep trong cuoc dao đau chien tranh, pochteca cap cao hon cung lam tham phan ngoai cho va co cac nhom tu tri nhat đinh, co đuoc quyen giam sat voi đat cua chinh ho.


= He thong hanh chinh =


= Co cau tinh li =

Ban đau, đe quoc Aztec la mot lien minh long leo giua ba thanh pho: Tenochtitlan, Texcoco va thanh bang tre nhat, Tlacopan. Do đo, ho đuoc goi la 'Lien minh ba ben' hay Tam Đong Minh. Hinh thuc chinh tri nay rat pho bien o trung Bo My. Tuy nhien, theo thoi gian, Tenochtitlan troi day va kiem soat hoan toan đe che, va mac du moi thanh bang đoi tac đeu chia se chien loi pham va cong pham tu cac tinh va đuoc cai tri boi Huetlatoani, Tenochtitlan moi thuc su la ke nam quyen manh me nhat, va co anh huong nhat trong ba thanh pho. No chinh la trung tam va thu đo thuc te cua đe quoc.
Mac du chung khong đuoc nguoi Aztec mo ta theo cach nay, nhung ve co ban co hai loai tinh: Chu hau va Chien luoc. Cac tinh chien luoc ve co ban la cac nuoc phu thuoc cong nap hoac vien tro cho nha nuoc Aztec theo kieu "thoa thuan hai ben". Cac tinh Chu hau, mat khac, cung cap cong nap thuong xuyen cho đe che; nghia vu đoi voi cac tinh nay la bat buoc chu khong phai đong thuan.


Cac đoi hoang đe cai tri Chu thich Tham khao = Thu muc =