Tay Phi la khu vuc o cuc tay cua luc đia chau Phi. Ve mat đia ly, đinh nghia cua Lien Hop Quoc ve Tay Phi bao gom 16 quoc gia trai dai tren 1 vung co dien tich 5 trieu km².

Tat ca 16 quoc gia đo đeu la thanh vien cua Cong đong Kinh te Tay Phi, tru Mauritanie. Khu vuc theo đinh nghia cua Lien Hop Quoc con bao gom cac đao  Saint Helena, 1 lanh tho thuoc Anh o nam Đai Tay Duong.


Vi tri đia ly Tay Phi la 1 khu vuc rong lon ca ve đia ly va van hoa bat đau o phia tay tu 1 truc bac nam tuong tuong nam gan kinh tuyen 25° Tay. Đai Tay Duong tao nen ranh gioi phia tay va phia nam cua vung. Ranh gioi phia bac la sa mac Sahara voi đuong bien Niger o cuc bac cua vung. Ranh gioi phia đong khong ro rang bang, gan Benue Trough va nui Cameroon đen ho Tchad.
Nhung ranh gioi thoi thuoc đia đuoc phan anh qua ranh gioi hien đai giua cac quoc gia Tay Phi, cat ngang nhung đuong ranh gioi ve sac toc va van hoa, thuong chia 1 sac toc thanh 2 hoac nhieu quoc gia.
Theo cach nhom cua Lien hiep quoc, Tay Phi bao gom 16 quoc gia trong danh sach phia duoi. Tuy nhien, Lien minh Chau Phi xac đinh Tay Phi chi gom 15 quoc gia. Mauritanie đuoc Lien hiep quoc xep vao Tay Phi nhung Lien minh Chau Phi xep vao Bac Phi.


Đia ly va thoi tiet Tay Phi trai dai tren 1 dien tich hon 6.140.000 km² (tinh ca Mauritanie), khoang 1/5 chau Phi. Phan lon vung nay la nhung binh nguyen co đo cao 300 met tren muc nuoc bien. Co nhung điem cao quan trong biet lap trong nhieu quoc gia doc theo bo bien phia nam cua vung.
Phia bac vung Tay Phi la 1 vung kho can đuoc biet đen duoi ten goi Sahel, 1 khu vuc chuyen tiep giua sa mac Sahara va nhung đong co, xavan thuoc rung ram tay Sudan tao ra 1 vanh đai thu ba giua cac đong co savan va vung bo bien phia nam, rong tu 160 – 240 km.


Van hoa va ton giao Mac du co rat nhieu nen van hoa o Tay Phi, tu Nigeria toi Senegal, nhung cung co nhieu điem tuong đong trong cach phuc suc, am thuc va cac the loai am nhac trong vung. Hoi giao la ton giao chinh o vung Tay Phi trong đat lien, xa hon ve phia bo bien phia tay, Thien Chua giao pho bien o nhung vung ven bien thuoc Nigeria, Ghana va Cote d'Ivoire, ngoai ra con co cac yeu to ton giao ban đia truyen thong van ton tai pho bien đen ngay nay. Truoc khi Đe quoc Mali va Đe quoc Songhai suy tan, đa ton tai 1 cong đong Do Thai giao kha lon o cac khu vuc nhu Mali, Senegal, Mauritania va Nigeria. Ngay nay, nguoi Do Thai song tap trung o Ghana, Nigeria va Mali.
Oware la 1 tro choi kha pho bien o Tay Phi. Bong đa cung la 1 mon the thao đuoc ua chuong. Mot so đoi tuyen bong đa quoc gia cua vung Tay Phi, đac biet la Nigeria, thuong co mat o cac ky World Cup.
Mbalax, highlife, fuji va Afrobeat la nhung the loai am nhac hien đai đuoc ua thich trong vung. Mot kieu quan ao pho bien va tieu bieu cho vung nay la chiec ao dai boubou (con đuoc biet đen duoi cac ten Agbada hoac Babariga) co nguon goc tu quan ao cua tang lop quy toc song o nhung đe che Tay Phi vao the ky XII.
Chiec trong Djembre, co nguon goc tu nguoi Mandinka, la mot trong nhung nhac cu pho bien nhat cua cac sac toc Tay Phi. Nhung bieu tuong van hoa khac cua vung la nhung chiec ao len Kenta cua nguoi Aka tai Ghana va phong cach kien truc theo kieu Sudan-Sahel pho bien o rat nhieu noi.


Lich su Lich su Tay Phi co the chia thanh 5 giai đoan: giai đoan thu nhat la thoi ky tien su khi nhung con nguoi đau tien xuat hien, nong nghiep phat trien va bat đau co lien lac voi nhung nen van minh Đia Trung Hai o phia bac; thoi ky thu 2, thoi đai đo sat voi nhieu đe che rong lon phat trien thuong mai; giai đoan thu 3 la giai đoan cac vuong quoc buon ban no le, nhung cuoc thanh chien va nhung ke xam luoc vao the ky XVIII va XIX; giai đoan thu 4 la giai đoan thuoc đia ma Phap va Anh kiem soat gan nhu toan bo vung nay va giai đoan thu 5, giai đoan tu sau khi gianh đuoc đoc lap đen nay.


= Tien su =
Nhung con nguoi đau tien xuat hien o Tay Phi vao khoang 12.000 nam TCN. Nhung hinh thuc canh tac va chan nuoi đon gian xuat hien vao khoang the ky 5 TCN. Vao khoang nam 400 TCN, ky thuat gia cong đo sat cho phep phat trien san xuat nong nghiep va cac quoc gia đau tien ra đoi. Viec thuan hoa đuoc lac đa cho phep phat trien thuong mai vuot qua sa mac Sahara voi cac nen van hoa Đia Trung Hai, bao gom Carthage va Berber, nhung hang hoa xuat khau chinh la vang, vai soi, trang suc kim loai va cac loai đo da, sau đo đuoc đoi lay muoi, ngua va hang det.


= Cac đe che =
Su phat trien cua kinh te vung đa cho phep hinh thanh nhung nha nuoc tap trung, bat đau tu Đe che Ghana trong the ky VIII. Đuoc xay dung xung quanh thanh pho Kumbi Saleh ma hien gio la Maurtitania, đe che nay kiem soat 1 khu vuc rong lon cho đen khi no bi nhung nguoi xam luoc Almoravid đanh bai vao nam 1052. Đe che Sosso noi len sau đo, nhung bi đanh bai boi luc luong nguoi Mandinka do Sundiata Keita lanh đao vao nam 1240. Nguoi Mandinka sau đo lap ra Đe quoc Mali. Đe quoc Mali phon thinh trong vai the ky duoi su cai tri cua cac chau chat cua Sundiata. Tuy nhien, sau đo đe che sup đo do su tan cong cua nguoi Mossi, Tuareg va Songhai. Trong the ky XV, nguoi Songhai thanh lap nen mot đe che rong lon xung quanh Gao. Trong khi đo, o mien nam Sudan, nhung thanh bang hung manh noi len o Ife, Bono va Benin trong cac the ky XIV va XV. Xa hon ve phia đong, co cac quoc gia Yoruba va Igbo, nay la nhung vung đat thuoc Nigeria.


= No le va lien he voi chau Au =

Sau khi nguoi Maroc xam luoc va huy diet thu đo cua Songhai vao nam 1591, mot so nha nuoc nho hon noi len o khu vuc Tay Phi, bao gom Vuong quoc Bambara cua Segou, Đe che Bambara cua Kaarta, Vuong quoc Peul/Malinke cua Khasso va Đe che Kenedougou cua Sikasso. Nhung lai buon nguoi Bo Đao Nha bat đau thanh lap nhung khu đinh cu doc theo bo bien vao nam 1445, sau đo la nguoi Phap va nguoi Anh; viec buon ban no le chau Phi cung dien ra sau đo khong lau, trong nhieu the ky, đo la mot trong nhung nen kinh te chinh cua vung. Viec buon ban no le cung đa dan đen su ra đoi cua cac nha nuoc nhu đe che Bambara va Dahomey, voi nen kinh te chu yeu phu thuoc vao viec đoi no le lay vu khi cua chau Au.
Viec phat trien buon ban no le qua Đai Tay Duong đa mang rat nhieu nguoi o Tay Phi đen Tan the gioi, luc đo con la thuoc đia cua cac quoc gia chau Au. Nhung tan tich co xua nhat cua no le chau Phi tai chau My đuoc tim thay o Mexico vao đau nam 2006 co nien đai cuoi the ky XVI - giua the ky XVII. Chinh phu cac nuoc chau Au va chau My thong qua luat cam buon ban no le xuyen Đai Tay Duong trong the ky XIX, mac du tren thuc te nan buon ban no le van dien ra them 1 thoi gian nua. Quoc gia cuoi cung tuyen bo chinh thuc cham dut buon ban no le la Brasil vao nam 1888. Con chau cua cac no le chau Phi gio đay song o khap noi tai chau My, đac biet la o Brasil, cac nuoc vung Caribe va My.


= Chu nghia thuc dan =
Thuc dan Anh kiem soat Gambia, Sierra Leone, Ghana va Nigeria trong khi Phap cai tri Senegal, Guinee, Mali, Burkina Faso, Benin, Cote d'Ivoire va Niger. Thuc dan Phap đa don nhung vung đat đo lai thanh Tay Phi thuoc Phap. Bo Đao Nha chiem giu Guine-Bissau trong khi Đuc cai tri Togoland, vung đat sau đo bi Phap va Anh chia nhau sau Chien tranh the gioi thu nhat. Chi Liberia la giu đuoc nen đoc lap, nhung phan lon đat đai bi chia cat boi cac nuoc thuc dan.


= Thoi ky hau thuoc đia =
Sau Chien tranh the gioi thu hai, cac phong trao yeu nuoc noi len khap Tay Phi. Nam 1957, Ghana, duoi su lanh đao cua Kwame Nkrumah, tro thanh thuoc đia đau tien o vung ha Sahara gianh đuoc đoc lap, nam sau đo la cac thuoc đia cua Phap; đen nam 1974, toan bo cac quoc gia Tay Phi đeu đa gianh lai chu quyen. Ke tu khi đoc lap, nhieu quoc gia chau Phi phai đoi dien voi nan ngheo đoi, tinh trang kinh te cham phat trien, ky nghe lac hau, benh AIDS, nan tham nhung, xung đot sac toc va noi chien tran lan o Nigeria, Sierra Leone, Liberia, Cote d'Ivoire, Ghana va Burkina Faso.


Cac to chuc vung Cong đong Kinh te Tay Phi (ECOWAS) đuoc thanh lap vao nam 1975 theo Hiep uoc Lagos, la 1 to chuc cua cac quoc gia Tay Phi huong đen viec phat trien kinh te cho vung. Lien minh Kinh te Tien te Tay Phi (UEMOA) gioi han trong 8 nuoc, hau het la cac nuoc thuoc Cong đong Phap ngu su dung chung đong Franc CFA Tay Phi. Ngoai ra con co to chuc Liptako Gourma cua 3 nuoc Mali, Niger va Burkina Faso.


Ghi chu