Cho (Danh phap khoa hoc: Canis lupus familiaris hoac Canis familiaris; tu Han Viet goi la "cau" (狗), "khuyen" (犬) hoac cay, nhung chu cho con con đuoc goi la "cun"), la mot loai đong vat thuoc chi Cho (Canis), tao nen mot phan tien hoa cua soi, đong thoi la loai đong vat an thit tren can co so luong lon nhat. Cho va soi xam thuoc nhom chi em, giong nhu nhung loai soi hien đai đeu khong co ho hang gan đen nhung loai soi đuoc thuan hoa đau tien, đong nghia voi to tien goc cua cho đa bi tuyet chung.
Cho cung la loai đong vat đau tien đuoc con nguoi thuan hoa va đa đuoc chon giong qua hang thien nien ky voi nhieu hanh vi, kha nang cam nhan va đac tinh vat ly. Loai vat nay đuoc su dung đe giu nha hoac lam thu choi. Rang cua chung dung đe giet moi, nhai thit va gam thit, thinh thoang đe can nhau. Cho la loai đong vat đuoc nuoi nhieu tren the gioi, co the trong coi nha, chan cuu, dan đuong, keo xe, cung la thuc pham giau đam. Cho giup con nguoi rat nhieu viec nhu trong nha cua, san bat, va đuoc xem nhu la loai vat trung thanh, tinh nghia nhat voi con nguoi. Ngay nay, nhu cau nuoi cho canh đang đuoc phat trien nen nhung giong cho nho nhu Fox, Chihuahua hoac cho thong minh nhu Collie đuoc nhieu nguoi choi quan tam đen.


Nguon goc To tien cua loai cho bao gom ca cao va cho soi la mot loai đong vat co vu gan giong nhu chon sinh song o cac hoc cay vao khoang 40 trieu nam truoc. Con loai cho nhu chung ta thay ngay nay đuoc tien hoa tu mot loai cho nho, mau xam. Vao cuoi ky Bang ha, cach đay khoang 40.000 nam, cho soi va nguoi chung song voi nhau thanh nhom san moi theo bay. Cho soi va nguoi thuong tranh nhau con moi, tham chi con giet nhau. Nhung han la cho soi đa bat đau tim boi nhung mau thuc an thua do con nguoi bo lai. Con nguoi đa thuan hoa cho soi con va qua lai giong nhieu the he, cho soi tien hoa thanh cho nha ngay nay.


Phan loai Nam 1758, nha phan loai hoc Carl Linnaeus đa cong bo trong cuon Systema Naturae ve viec phan loai loai, trong đo Canis (chi cho) la mot tu tieng Latin nghia la cho. Ong phan loai loai cho nuoi la Canis familiaris (Linnaeus, 1758) va trong trang ke tiep ve mot loai rieng biet, ong phan loai cho soi la Canis lupus (Linnaeus, 1758). Nam 1926, Uy ban Quoc te ve Danh muc Đong vat hoc (ICZN) đa đua ra luan điem 91 rang loai cho nuoi Canis familiaris (Linnaeus, 1758) đuoc đua vao danh sach chinh thuc. Nam 1957, ICZN quy đinh trong luan điem 451 rang ''Canis dingo (Meyer, 1793) la ten su dung cho loai cho dingo va đuoc đua vao danh sach chinh thuc cua loai nay. Cho con đuoc con nguoi lai tao ra nhieu giong cho khac nhau, rat đa dang. Giong cho lai la giong cho von đuoc ghep boi 2 loai cho bo, me khac nhau (ve mau sac, hinh dang,...). Hai con bo, me nay sau khi giao phoi se tao ra mot giong cho moi mang thuoc tinh cua bo me, to tien.
Nam 1999, mot nghien cuu ve ADN mitochondria cho thay rang cho cung co the xuat phat tu soi xam. Trong qua trinh phat trien, cac giong cho nhu dingo va cho hat New Guinea đa xuat hien khi cac cong đong con nguoi cach ly lan nhau hon. Trong cuon sach Mammal Species of the World, phien ban thu ba nam 2005, nha đong vat hoc W. Christopher Wozencraft liet ke soi Canis lupus va cac phan loai hoang da, cung đe xuat them hai phan loai khac, tao thanh nhom cho cung. Phan loai đau tien la familiaris, đuoc Linnaeus đat ten vao nam 1758, va phan loai thu hai la dingo, đuoc Meyer đat ten vao nam 1793. Wozencraft cung cho rang hallstromi (cho hat New Guinea) la mot ten khac cua dingo. Ong dua vao nghien cuu ve ADN mitochondria nhu mot trong nhung can cu đe đua ra quyet đinh nay. Co mot so tranh cai trong cong đong nha đong vat hoc ve viec bao gom ca familiaris va dingo trong nhom "cho cung".
Mot hoi thao dien ra nam 2019, do Canid Specialist Group thuoc Uy ban Cong bang Sinh vat Cong bang cua IUCN to chuc, xem dingo va cho hat New Guinea la cho hoang Canis familiaris, do đo khong đanh gia chung trong Danh sach đo IUCN cac loai bi đe doa.


Tien hoa = Thuan hoa =

Mot con cho đuoc thuan hoa đuoc tim thay o Oberkassel, Bonn, Đuc, đuoc xem la hoa thach cho co nhat đa đuoc chap nhan. Cac chung cu ve ngu canh, đong vi, di truyen va hinh thai cho thay con cho nay khong phai la mot con soi đia phuong. No đa chet cach đay 14.223 nam va đuoc tim thay đuoc chon cung voi mot nguoi đan ong va mot nguoi phu nu. Ca ba nguoi đuoc rac phan mau đo hematite va chon duoi nhung khoi bazan lon, day. Con cho đa mat vi mac phai benh cam cum cho. Mac du đa co mo ta ve hoa thach cua cac con cho thoi ky co tu cach đay 30.000 nam, nhung viec phan biet chung la cho hay soi van gay tranh cai do su đa dang hinh thai giua cac con soi trong thoi ky Pleistocen muon.
Theo thong tin hien co, cho đuoc coi la loai đong vat đau tien đuoc thuan hoa trong thoi ky cua nguoi san ban truoc thoi ky nong nghiep. Du lieu di truyen cho thay rang tat ca cac con cho co va hien đai co nguon goc chung tu mot quan the soi co đa tuyet chung, khac voi dong ho soi hien đai. Co mot nhom soi Pleistocen muon đuoc tim thay gan Thayngen o Thuy Si, đuoc xep vao mot nhom em gai cua cac di tich soi. To tien chung gan nhat cua cho va soi đuoc uoc tinh tu cach đay khoang 32.100 nam. Đieu nay cho thay rang co the co mot con soi Pleistocen muon tuyet chung đa la to tien cua cho, va soi hien đai la ho hang gan nhat cua cho.
Cho la mot vi du đien hinh ve qua trinh thuan hoa đong vat thong qua moi quan he đong hanh voi con nguoi. Trong suot nhieu nam, nhung cau hoi xoay quanh viec cho đuoc thuan hoa lan đau o đau va khi nao đa gap nhieu kho khan cho cac nha khoa hoc. Tuy nhien, du lieu di truyen cho thay qua trinh thuan hoa cho đa bat đau tu khoang 25.000 nam truoc đay, trong mot hoac nhieu quan the soi tai chau Au, vung Bac Cuc cao hoac Đong A. Mot nghien cuu vao nam 2021 cung chi ra rang cho đa đuoc thuan hoa o Siberia cach đay khoang 23.000 nam boi nguoi Siberia Bac co đai, sau đo lan rong tu phia đong sang chau My va tu phia tay qua chau A.


= Cac giong cho =

Cho la loai đong vat co su bien đoi lon nhat tren Trai đat, voi khoang 450 giong cho đuoc cong nhan tren toan cau. Trai qua qua trinh lua chon cua con nguoi, trong thoi ky Victoria, đa phat trien cac giong cho hien đai, dan đen su đa dang ve dien mao. Hau het cac giong cho đa đuoc phat trien trong khoang 200 nam qua tu mot so nhom nguon goc. Tu đo, cho đa trai qua su thay đoi nhanh chong ve dien mao va hinh thanh thanh cac giong cho hien đai ngay nay nho vao su lua chon nhan tao cua con nguoi. Co su bien đoi lon ve hinh dang hop so, co the va chieu dai co the giua cac giong cho. Đieu nay tao ra su đa dang dien mao cua cho vuot xa so voi tat ca cac loai đong vat an thit khac. Moi giong cho co nhung đac điem rieng ve hinh thai, bao gom kich thuoc co the, hinh dang hop so, hinh dang đuoi, loai long va mau sac. Ngoai ra, cho con co cac đac điem hanh vi đa dang nhu bao ve, chan dat, san ban, lay ve va phat hien mui. Chung cung co nhung đac điem ca nhan khac nhau nhu hanh vi xa hoi, tao bao va hung du, cho thay su đa dang ve chuc nang va hanh vi cua cho. Voi su đa dang dien mao va chuc nang, cho đa tro thanh loai an thit pho bien nhat tren toan the gioi. Chung đa phan bo rong khap va tro thanh mot phan khong the thieu trong cuoc song cua con nguoi. Vi du đien hinh ve su phan tan nay la su hien dien cua nhieu giong cho hien đai thuoc dong chau Au trong thoi ky Victoria.


Đac điem Cac giac quan nhu thi giac, thinh giac va khuu giac phat trien manh: Cho co mat to, tai dung va mui nhay, nho đo chung co the theo dau con moi thanh cong, du la san đon đoc hay theo bay. Tat ca cac loai cho tru cho bui ram Nam My đeu co chan dai thich nghi voi chay nhanh khi san đuoi moi. Cho la loai "đi bang đau ngon chan" va co cac ban chan đac trung, nam ngon o chan truoc va bon ngon o chan sau. Đoi khi co truong hop cho nha co nam ngon o chan sau (mong thu nam goi la mong huyen). Cho rung co đuoi dai, long day, thuong đong mau va khong co đom soc.
Thoi gian mang thai trung binh cua cho keo dai khoang 60 đen 62 ngay, co the som hon hoac keo dai đen 65 ngay. Luc moi ra đoi, cho con khong co rang nhung chi sau 4 tuan tuoi đa co the co 28 chiec rang. Giong nhu tat ca cac đong vat co vu, sau khi con non đuoc sinh ra con me cho con non bu va cham soc con non vai thang, voi su giup đo cua cac thanh vien khac trong gia đinh, luc nay con me se tro nen hung du. Bo ham đay đu cua loai thu nay la 42 chiec.

Mat cho co đen 3 mi: mot mi tren, mot mi duoi va mi thu ba nam o giua, hoi sau vao phia trong, giup bao ve mat khoi bui ban. Cho phan biet vat the đau tien la dua vao chuyen đong sau đo đen anh sang va cuoi cung la hinh dang. Vi the thi giac cua chung rat kem, cho co the nhin thay mau lam, mau vang, nhung khong phan biet đuoc đo va luc. Cu the thi ben trong mat cua cho co hai loai te bao hinh non co the cam nhan mau sac, trong khi o nguoi la ba. Bu lai, chung co the quan sat kha ro trong đem toi.
Tai cua chung rat thinh, chung co the nhan biet đuoc 35.000 am rung chi trong mot giay. Khuu giac cua chung cung rat thinh nhu tai. Nguoi ta co the ngui thay mui thuc an o đau đo trong nha bep nhung cho thi co the phan biet tung gia vi trong noi, tham chi nhung chu cho san con tim ra nhung cay nam con nam sau trong rung, vi chung co the phan biet gan 220 trieu mui khac nhau. Voi moi con cho, song mui va nep nhan tren mui se tao ra nhung đuong van đoc nhat - goi la van mui, la thu giup nhan đinh danh tinh cua chung.
Nao cho rat phat trien. Tri tue cua loai cho co the tuong đuong voi mot đua tre 2 tuoi. Nao bo cua cho co tiet ra oxytocin khi tuong tac voi con nguoi va đong loai. Đieu nay cung giong nhu phan ung cua nao nguoi khi đuoc om hoac hon. Co the thay vao mua đong lanh, thinh thoang cho hay lay đuoi che cai mui uot at, đay la cach chung giu am co the cho minh. Than nhiet cua cho la 38°C. Cho co đen 2 lop long: lop ben ngoai de thay, con lop lot ben trong giup cho chung giu am, kho rao trong nhung ngay mua ret, tham chi con co nhiem vu "ha nhiet" trong nhung ngay oi buc.
Ve suc khoe, nguoi ta đa tinh đuoc rang: cho 1 nam tuoi tuong ung voi nguoi 16 tuoi. Cho 2 tuoi tuong ung voi nguoi 24 tuoi, cho 3 nam tuoi - nguoi 30, va sau đo cu them mot nam tuoi cho bang 4 nam tuoi nguoi. Mot so thuc an thong thuong cua con nguoi va ho gia đinh co the gay đoc cho cho, nhu So-co-la, hanh va toi, nho va nho kho, mac ca, xylitol cung nhu nhieu loai thuc vat va chat lieu co the gay ngo đoc khac. Cac dau hieu ngo đoc co the la non mua nhieu, ngat hoac tham chi tu vong.


Trong van hoa Trong van hoa tam linh cua mot so dan toc, cho la con vat than thiet gan bo thuy chung voi nguoi chu noi rieng va con nguoi noi chung, nhung đac tinh cua cho đuoc ton vinh, tham chi co noi cho đuoc tho cung tai cac đen tho, mieu mao. Theo mot nha dan toc hoc nguoi Nga, tuc tho cho kha pho bien o nhieu dan toc tren the gioi, va co o hau khap than thoai cac dan toc o Đong Nam A luc đia. Ban đau tuc nay xuat phat tu cac dan toc chan nuoi gia suc khu vuc Tay Nam A, voi vai tro canh giu đan gia suc. Sau đo co the nguoi An–Au tu thoi đong thau đa mang vao Đong A truyen thong chan nuoi cung voi tin nguong tho cho. Trong than thoai vung Đia Trung Hai va Can Đong, hinh tuong cho, ke canh giu gia suc đa som chuyen thanh ke canh giu the gioi am phu.
Van hoa ve cho trong nghe thuat đa co nien đai hang ngan nam khi cho đuoc ve tai tuong trong cac hang đong. Viec mieu ta cho tro nen tinh vi hon khi nhieu giong đuoc phat trien va quan he giua nguoi va cho phat trien. Nhung canh đi san pho bien trong thoi Trung Co va Phuc Hung. Cho đuoc phac hoa đe bieu tuong cho su dan dat, bao ve, long trung thanh, trung tin,, tin tuong, quan tam va yeu thuong.


Trong đoi song Thuat tu "cho nha" (tieng Anh: domestic dog) bao gom ca cho nuoi va cho hoang. Tu cho trong tieng Anh, "dog" xuat phat tu mot tu tieng Anh co docga, nghia la "mot giong cho manh" (powerful dog breed). Thuat ngu nay cung co the bat nguon tu *dukkon (mot tu tieng Proto-Germanic), viet trong tieng Anh co la finger-docce ("finger-muscle"). Piotr Gasiorowski tung goi y rang tu tieng Anh co docga thuc chat xuat phat tu mot tinh tu tieng Anh co chi mau sac dox.
Cho con đuoc dung huan luyen đac biet đe ho tro trong cong viec cua canh sat va quan đoi (goi la canh khuyen hay cho nghiep vu). Ngoai ra, trong Chien tranh the gioi thu hai, cho chong tang con đuoc Quan đoi Lien Xo đe chong lai xe tang Đuc vao cac nam 1941–1942.


= Cho noi tieng =
Con cho đau tien đuoc đua vao khong gian la con Laika cua Lien Xo trong chuyen bay nam 1957. Laika đa chet vi đau tim trong chuyen bay, xac cua no đa bi boc chay cung con tau khi roi vao bau khi quyen. O Philipines, mot chu cho ten Kabang đa bi mat mom vi cuu con gai va chau gai cua chu. No tro nen noi tieng cung nho hanh đong dung cam đo. Ngoai hai chu cho đa noi tren, chu cho Hachiko (1924 - 1935) cua Nhat Ban cung la mot bieu tuong cua su trung thanh tren toan the gioi khi no đung o san ga đoi chu đen 10 nam.


= Thit cho =

Thit cho la mot mon an thong thuong tai mot so nuoc chau A nhu Han Quoc, Trung Quoc, Viet Nam, no vua co tinh cach binh dan lai vua đuoc xep vao hang đac san.Theo quan niem o mot so đia phuong Viet Nam thi thit cho con la mon an giai xui. Tuy nhien, tai nhieu quoc gia Tay phuong va Hoi giao, viec giet cho lam thit va an thit cho (va meo) đuoc coi la tan bao va bi cam.
Tai Viet Nam, cho dung lam thit thuong la cho co khong phai la "cho canh", "cho Tay", vi theo đanh gia thi hai loai đo vua đat vua khong ngon. Thit cho ngoai viec cung cap thuc pham con co mot gia tri y hoc nhat đinh theo quan niem nguoi A Đong (tru Nhat Ban). Thit cho theo Trung y co vi man, tinh am va co rat nhieu chat đam. Theo cong van Cuc Thu y ban hanh vao ngay 23.1.2014, chi rieng tai Viet Nam, hang nam uoc tinh co khoang 5 trieu ca the cho bi giet phuc vu cho nhu cau tieu thu thit.


Xem them Phan loai gioi Đong vat


Tham khao = Nguon tham khao =
Miklosi, Adam (2007). Dog Behaviour, Evolution, and Cognition. Oxford University Press. doi:10.1093/acprof:oso/9780199295852.001.0001. ISBN 978-0-19-929585-2.
Abrantes, Roger (1999). Dogs Home Alone. Wakan Tanka, 46 pages. ISBN 0-ngay 93 thang 2 nam 484 (paperback).
A&E Television Networks (1998). Big Dogs, Little Dogs: The companion volume to the A&E special presentation, A Lookout Book, GT Publishing. ISBN 1-57719-353-9 (hardcover).
Alderton, David (1984). The Dog, Chartwell Books. ISBN 0-89009-786-0.
Bloch, Gunther. Die Pizza-Hunde (tieng Đuc), 2007, Franckh-Kosmos-Verlags GmbH & Co. KG, Stuttgart, ISBN 978-3-440-10986-1
Brewer, Douglas J. (2002) Dogs in Antiquity: Anubis to Cerberus: The Origins of the Domestic Dog, Aris & Phillips ISBN 0-85668-704-9
Coppinger, Raymond and Lorna Coppinger (2002). Dogs: A New Understanding of Canine Origin, Behavior and Evolution, University of Chicago Press ISBN 0-226-11563-1
Cunliffe, Juliette (2004). The Encyclopedia of Dog Breeds. Parragon Publishing. ISBN 0-7525-8276-3.
Derr, Mark (2004). Dog's Best Friend: Annals of the Dog-Human Relationship. University of Chicago Press. ISBN 0-226-14280-9
Donaldson, Jean (1997). The Culture Clash. James & Kenneth Publishers. ISBN 1-888047-05-4 (paperback).
Fogle, Bruce, DVM (2000). The New Encyclopedia of the Dog. Doring Kindersley (DK). ISBN 0-7894-6130-7.
Grenier, Roger (2000). The Difficulty of Being a Dog. University of Chicago Press ISBN 0-226-30828-6
Milani, Myrna M. (1986). The Body Language and Emotion of Dogs: A practical guide to the Physical and Behavioral Displays Owners and Dogs Exchange and How to Use Them to Create a Lasting Bond, William Morrow, 283 pages. ISBN 0-688-12841-6 (trade paperback).
Pfaffenberger, Clare (1971). New Knowledge of Dog Behavior. Wiley, ISBN 0-87605-704-0 (hardcover); Dogwise Publications, 2001, 208 pages, ISBN 1-929242-04-2 (paperback).
Shook, Larry (1995). "Breeders Can Hazardous to Health", The Puppy Report: How to Select a Healthy, Happy Dog, Chapter Two, pp. 13–34. Ballantine, 130 pages, ISBN 0-345-38439-3 (mass market paperback); Globe Pequot, 1992, ISBN 1-55821-140-3 (hardcover; this is much cheaper should you buy).
Shook, Larry (1995). The Puppy Report: How to Select a Healthy, Happy Dog, Chapter Four, "Hereditary Problems in Purebred Dogs", pp. 57–72. Ballantine, 130 pages, ISBN 0-345-38439-3 (mass market paperback); Globe Pequot, 1992, ISBN 1-55821-140-3 (hardcover; this is much cheaper should you buy).
RW Nelson, Couto page 107 Small animal internal medicine,
Thomas, Elizabeth Marshall (1993). The Hidden Life of Dogs (hardcover), A Peter Davison Book, Houghton Mifflin. ISBN 0-395-66958-8.
Trumler, Eberhard. Mit dem Hund auf du; Zum Verstandnis seines Wesens und Verhaltens (tieng Đuc); 4. Auflage Januar 1996; R. Piper GmbH & Co. KG, Munchen


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Dogs tai Wikimedia Commons
(tieng Anh)

American Kennel Club
Biodiversity Heritage Library bibliography for Canis lupus familiaris
CompareCanines.com - Compare 150+ dog breeds in over 50 different categories
Canadian Kennel Club
Federation Cynologique Internationale (FCI) - World Canine Organisation
New Zealand Kennel Club
The Kennel Club (UK)
Dogs in the Ancient World, an article on the history of dogs
(tieng Viet)

Hiep hoi Nhung nguoi nuoi cho giong Viet Nam - Vietnam Kennel Association VKA