Đe quoc Byzantine, con đuoc goi la Đe quoc Đong La Ma, la su tiep noi cua Đe quoc La Ma o cac tinh phia đong trong thoi ky Hau Co đai va Trung co voi thu đo la Constantinople. No ton tai sau su chia cat va sup đo cua Đe quoc Tay La Ma vao the ky 5 va tiep tuc ton tai them mot nghin nam nua cho đen khi Constantinople sup đo truoc Đe quoc Ottoman vao nam 1453. Trong phan lon thoi gian ton tai, đe che nay van la cuong quoc kinh te manh nhat, mot the luc van hoa, quan su o chau Au. Cac thuat ngu "Đe quoc Byzantine" va "Đe quoc Đong La Ma" đuoc đat ra sau khi vuong quoc nay ket thuc, con ban than cac cong dan cua no van goi đe che cua minh la Đe quoc La Ma.
Khong thay mot tu lieu chinh xac nao ve su khoi đau cua Đe quoc Đong La Ma. Mot vai y kien cho rang đe quoc nay đuoc thanh lap duoi thoi cai tri cua Hoang đe Diocletianus (284–305), nguoi đa chia Đe quoc La Ma thanh hai nua đong va tay. Mot vai nguoi lai noi rang đe quoc bat đau vao thoi cua Constantinus I, vi hoang đe đau tien đong đo tai Constantinopolis. Nhung y kien khang đinh vao thoi tri vi cua Hoang đe Theodosius I (379–395) hoac theo sau cai chet cua ong vao nam 395. Mot vai nguoi cho vao thoi điem xa hon vao nam 476 khi đe quoc phia tay sup đo. Nhung hien nay tu lieu kha chinh xac la vao nam 330, khi Constantinus I thanh lap tan đo Constantinopolis duoi su phat trien vuot bac cua van hoa Ki-to giao va thoi ky van hoa chiu anh huong Hy Lap (qua trinh Hy Lap hoa van hoa). Đe quoc Đong La Ma đa ton tai hon mot ngan nam, tu the ky thu IV cho đen nam 1453. Trong thoi gian ton tai cua no, tu nam 600,Đong La Ma van la mot trong nhung cuong quoc kinh te, van hoa, va quan su lon manh nhat o chau Au, bat chap nhung that bai va mat mat lanh tho lon o Bac Phi, đac biet la trong cuoc Chien tranh La Ma-Ba Tu, Chien tranh A Rap-Đong La Ma va Chien tranh Đong La Ma-Bulgaria khien cho Đe quoc bi suy kiet ve kinh te lon. Đe quoc sau đo đa phuc hung duoi trieu đai Macedonia, mot lan nua Đong La Ma vuon len thanh liet cuong hang đau cua vung Đong Đia Trung Hai vao cuoi the ky thu X, đoi đich voi Nha Fatima cua nguoi Hoi giao.
Tuy nhien, sau nam 1071, nhieu lanh đo o Tieu A - trung tam cua đe quoc, bi nguoi Tho Nhi Ky Seljuk chiem đoat. Mac du Vuong trieu nha Komnenos đa gianh lai mot so đat đai va hung thinh lai Đe quoc trong mot thoi gian ngan trong the ky thu XII, sau khi Hoang đe Andronikos I Komnenos qua đoi va Vuong trieu Komnennos cao chung o cuoi the ky thu XII, mot lan nua Đe quoc lam vao suy vong. Đe quoc Đong La Ma bi cuoc Thap tu chinh lan thu tu giang mot đon chi mang vao nam 1204, khien Đe quoc bi giai the va cac lanh tho La Tinh va Hy Lap thuoc Đong La Ma bi chia cat.
Vao nam 1261, kinh đo Constantinopolis đuoc giai phong va Đe quoc Đong La Ma trung hung, the nhung duoi trieu cac hoang đe nha Palaiologos, Đong La Ma chi con la mot trong nhieu quoc gia nho đoi đich nhau o khu vuc, trong suot 200 nam ton tai cuoi cung cua no. Tuy nhien, trong giai đoan nay, nen van hoa cua Đe quoc sinh soi nay no. Cac cuoc bien loan cung đinh xay ra lien tiep trong the ky XIV tiep tuc huy hoai su thinh vuong cua Đe quoc Đong La Ma, trong khi cac lanh tho con lai cua Đong La Ma lan luot bi lay mat trong cuoc Chien tranh Đong La Ma-Ottoman, ma đinh điem la su that thu cua Constantinopolis va cac vung lanh tho con lai bi Đe quoc Ottoman chinh phuc vao the ky thu XV, đa cham dut su ton tai cua Đe quoc Đong La Ma trong 1000 lich su tren lanh tho Đong, Nam Au va Trung Đong.
Su kien Constantinopolis that thu đa khien Con đuong to lua hoan toan sup đo, ngan can nguoi chau Au su dung cac tuyen đuong bo va tren bien von truoc đay đi qua lanh tho Đong La Ma. Đay la mot đon giang manh vao cac Thien chua quoc va moi quan he kinh doanh đuoc thiet lap lien ket voi phuong đong va mot thoi đai moi đuoc mo ra cho nhan loai sau khi Đong La Ma sup đo đo chinh la thoi đai kham pha va cham ngoi cho thoi ky phuc hung dien ra manh me o toan bo chau au


Ngu nguyen Gioi su hoc hien đai đong thuan cho rang danh xung "Byzantine" moi đuoc su dung tu nam 1557 tro đi đe chi giai đoan cuoi cung cua Đe quoc La Ma (tuc la tan 104 nam sau khi La Ma đa vong tan). Su gia nguoi Đuc Hieronymus Wolf tung su dung danh xung đo trong bo su Corpus Historiæ Byzantinæ cua minh. Theo nha nghien cuu Anthony Kaldellis, su gia nguoi Athens ten la Laonikos Chalkokondyles, song vao giua the ky thu 15, la nguoi đau tien su dung danh xung "Byzantine" theo nghia nhu hien nay. Cai ten nay bat nguon tu "Byzantium", ten thanh pho ma Constantinus Đai đe chon lam kinh đo thay the Rome, sau đuoc sua sang lai va đoi ten thanh Constantinopolis. Tu đo tro đi, cai ten xua kia chi con đuoc luu truyen trong cac cau chuyen lich su hoac cac bai thi ca. Cuon Byzantine du Louvre (Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae, 1648) va cuon Historia Byzantina (1680) cua Du Cange lai cang lan rong danh xung "Byzantine" trong gioi nha van Phap, chang han nhu Montesquieu. Tuy nhien phai đen giua the ky 19, no moi thuc su đuoc su dung thong thuong ben phuong Tay. Anthony Kaldellis cho rang nguyen do cua đieu nay la boi giac mong ve mot quoc gia Đai Hy Lap trong cuoc chien Krym.
Cu dan cua Đe quoc Byzantine goi quoc gia cua ho la "Đe quoc La Ma" hoac "Đe quoc cua nguoi La Ma" (tieng Latinh: Imperium Romanum, Imperium Romanorum; tieng Hy Lap: Βασιλεια των Ρωμαιων, Αρχη των Ρωμαιων, đa Latinh hoa: Basileia ton Rhomaion, Arche ton Rhomaion), Romania (tieng Latinh: Romania; tieng Hy Lap: Ρωμανια, đa Latinh hoa: Rhomania), Cong hoa La Ma (tieng Latinh: Res Publica Romana; tieng Hy Lap: Πολιτεια των Ρωμαιων, đa Latinh hoa: Politeia ton Rhomaion), hoac "Rhomais" trong tieng Hy Lap (tieng Hy Lap: Ρωμαις). Cu dan cua Đe quoc tu xung la Romaioi va toi tan the ky thu 19, nguoi Hy Lap hien đai van xung la Romaiika "Romaic". Sau nam 1204 khi lanh tho cua Đe quoc Byzantine dan co lai va tap trung quanh đat Hy Lap, cai ten 'Hellenes' lai tro nen thinh hanh hon bao gio het.
Trong suot chieu dai lich su, Đe quoc Byzantine la mot quoc gia đa sac toc va ke thua cac truyen thong Hy-La co xua. Cac nuoc phia tay va phia bac nhan đinh đe quoc Byzantine la mot quoc gia hoan toan bi tinh Hy Lap chi phoi. Cuon Libri Carolini xuat ban vao nhung nam 790 lan đau tien su dung danh ngu "Đe che cua nguoi Hy Lap" (tieng Latinh: Imperium Graecorum), va danh ngu Imperator Graecorum (Hoang đe cua nguoi Hy Lap) đuoc su dung boi Giao hoang John XIII, nham đa kich nhung nguoi Byzantine, sau nay cac su lieu phuong Tay cung theo đo ma viet nhu vay. So di nhung danh xung tren đuoc tao ra la boi nhung nguoi phuong Tay muon to su ngang hang giua Đe quoc Frank, tiep noi boi Đe che La Ma Than thanh, voi Đe quoc phuong Đong tuc la Byzantine.
Su phan biet nhu vay khong ton tai o the gioi Hoi giao va Slav, nhung noi ma Byzantine đuoc nhin nhan đon gian la su tiep noi cua Đe che La Ma. O nhung xu Hoi giao, Đe quoc La Ma đuoc goi la Rum. Cai ten ke-i Rum, nghia la "quoc gia La Ma", đuoc nguoi Ottoman su dung cho đen tan the ky 20 đe chi cac than dan cua Đe quoc Byzantine, tuc la cong đong Co đoc chinh thong trong lanh tho Ottoman.


Lich su = Boi canh =

Voi quan đoi thien chien, La Ma đa chinh phuc thanh cong nhieu vung lanh tho bao gom toan bo khu vuc Đia Trung Hai va cac khu vuc ven bien o phia tay nam chau Au va Bac Phi. Nhung vung lanh tho nay la noi co nhieu nhom van hoa khac nhau, tu nguyen thuy toi trinh đo rat tinh vi. Noi chung, cac tinh phia đong Đia Trung Hai co muc đo đo thi hoa va xa hoi phat trien hon so voi phia tay, vi truoc đay đa đuoc thong nhat duoi thoi đe che Macedonia va đa đuoc Hy Lap hoa do anh huong cua van hoa Hy Lap.


= Su phan chia Đe che La Ma =
 
Nam 293, Diocletianus thiet lap mot co cau hanh chinh moi (goi la Tu đau che), đe tran an tinh hinh cac mien đat đang lam nguy cua Đe che. Ong lien ket voi mot đong hoang đe (Augustus) - nguoi se phai kiem mot đong su tre tuoi ma phong lam Caesar, đe cung nhau tri vi va sau nay ke tuc vi cong su cao cap hon (o đay chi Diocletianus). Tuy nhien, chinh quyen Tu đau che sup đo vao nam 313 va vai nam sau Constantinus I tro thanh Augustus duy nhat, thong nhat hai nua cua Đe che.
Nam 330, Constantinus I doi đo ve thanh Constantinopolis, tai đay ong đa xay nen mot "Roma thu hai" tren đia điem cua Byzantium, mot thanh pho nam vat ngang tren cac tuyen đuong thuong mai giua phuong Đong va phuong Tay. Constantinus I đa tien hanh nhung cai cach quan trong ve quan su, tien te, cac to chuc dan su va ton giao cua đe quoc.
Duoi thoi Contantinus, Kito giao mac du khong đuoc cong nhan la quoc giao nhung lai đuoc huong nhieu uu đai, boi vi hoang đe đa ban cho ton giao nay nhieu đac quyen rong rai. Viec ong cho trieu tap Thuong Hoi đong Giam muc Arles va Hoi đong Nicaea đa cho thay quyet tam hop nhat giao hoi cua ong, đong thoi khang đinh su lanh đao cua ong voi Giao hoi. Nam 395,Theodosius I lai chia đoi đe quoc ra cho hai con trai cua minh: Arcadius o phia đong va Honorius o phia tay. Trong cac the ky thu III va thu IV, phan phia đong đe che đa khong phai đoi mat voi phan lon cac boc toc đang tran ngap khap Chau Au, mot phan la nho mot nen van hoa thanh thi đuoc phat trien tu rat som va co cac nguon luc tai chinh on đinh, cho phep đe quoc co tien đe tra cho cac khoan cong pham đe xoa diu nhung ke xam luoc va kinh phi duy tri cac đoi linh đanh thue. Nho đo, Theodosius II co the tap trung vao he thong hoa phap luat La Ma, cung co cac buc tuong thanh cua Contantinopolis.Tuy nhien, đe đay lui đuoc nguoi Hung,Theodosius đa phai tra cac khoan cong pham lon hang nam cho thu linh Attila. Hoang đe Marcianus sau đo đa tu choi cac khoan tien cong tom kem nhung luc nay Attila đa chuyen huong su chu y cua minh sang nua phia tay cua đe quoc. Sau khi Attila qua đoi, đe quoc Hung sup đo, va nhieu nguoi Hung đuoc thue lam linh đanh thue cho Constantinopolis.


= Đe quoc phia Tay sup đo =

Sau khi Attila qua đoi, Đong La Ma đuoc huong mot thoi gian hoa binh lau dai trong khi Tay La Ma ngay cang suy kiet truoc quan man ro di cu va cuoi cung sup đo vao nam 476, khi vi tuong đanh thue nguoi German Odoacer cuop boc thanh Roma va phe truat Romulus Augustus, vi hoang đe Tay La Ma cuoi cung. Nam 480, hoang đe Zeno tuyen bo minh la hoang đe duy nhat cua La Ma va Odoacer chi la nguoi cai tri Y, duoi quyen hoang đe. Dau vay, Odoacer sau đo lai ung ho cho mot cuoc noi loan chong lai Hoang đe. Zeno đap tra bang cach đam phan voi nhung ke xam luoc nguoi Ostrogoth, luc nay đa đinh cu o Moesia, va thuyet phuc vi vua cua nguoi Goth la Theodoric khoi hanh toi Y voi tu cach la magister militum per Italiam, nham muc đich lat đo Odoacer. Sau khi đanh bai Odoacer trong nam 493, Theodoric đa cai tri đat Y theo y minh, mac du ong đa khong bao gio đuoc cac vi hoang đe phia đong cong nhan la mot vi "vua" (rex).
Nam 491, Anastasius I, mot quan chuc chinh quyen gia ca co goc gac La Ma, đa tro thanh hoang đe, nhung ong chi hoan toan cai tri đe quoc vao nam 497, sau khi quan đoi cua ong dep tan cac the luc chong đoi. Anastasius đa chung to minh la mot nha cai cach nhiet huyet va co tai lanh đao. Ong hoan thien he thong phap luat tu thoi Constantinus, dut khoat su dung đong tien follis vao cac giao dich hang ngay. Khi Anastasius qua đoi nam 518, ong đe lai trong kho bac đe che mot khoan tien khong lo 320.000 lbs (145,150 kg) vang.


= Cuoc tai chiem cac tinh mien Tay =
 

Justinianus I, von la con trai cua mot nong dan Illyria, co le đa tiep nhan quyen luc thuc te ngay trong trieu đai cai tri cua nguoi chu, Justinus I (518-527). Ong len ngoi nam 527 va tien hanh cac co gang gianh lai cac lanh tho đa mat. Nam 532, nham đam bao on đinh cho bien gioi phia đong,ong đa ky mot hiep uoc hoa binh voi vua Khosrau I cua Ba Tu, đong y tra mot khoan cong pham hang nam cho vuong trieu Sassanid. Trong cung nam đo, ong tran ap đuoc cuoc khoi nghia Nika, cung co đuoc quyen luc cua minh voi cai gia cua hon 30.000 mang nguoi.
Nam 529, mot uy ban 10 nguoi do Ioannes xu Cappadocia đung đau đa sua đoi luat phap La Ma va he thong hoa lai cac bo luat. Nam 534, ban hanh Phap đien Dan su hay con goi la Luat Justinianus I, he thong phap luat co ban đuoc su dung trong hau het cac thoi ky con lai cua đe che Đong La Ma.
Cuoc tai chiem mien tay đa bat đau tu nam 533, khi Justinianus I phai tuong quan Belisarius đem quan đi đoi lai cac tinh cu o Bac Phi đa bi nguoi Vandal chiem tu nam 429 va đat kinh đo cua ho o thanh Carthage. Thanh cong đen mot cach de dang toi ngac nhien, nhung phai toi nam 548 thi cac bo lac lon o đia phuong moi chiu than phuc. Trong khi đo o Y, vuong quoc Ostrogoth đang bi chia re noi bo, sau cai chet cua Theodoric cung voi chau trai va nguoi ke vi cua ong, Athalaric va con gai ong, Amalasuntha, khien cho ke muu sat Theodahad len nam quyen nhung suy yeu. Nam 535, mot đoi quan nho cua Đong La Ma đa de dang chiem đuoc Sicilia nhung nguoi Goth đa khang cu manh liet, va phai toi nam 540, chien thang moi đen voi quan Đong La Ma, khi tuong Belisarius chiem đuoc Ravenna, sau khi thanh cong trong cuoc vay ham thanh Roma va Napolia. Trong nam 535-536, Theodahad đa phai Đuc Giao hoang Agapetus I đen Constantinople nham thinh cau quan Byzantine rut khoi Sicilia, Dalmatia, va Y. Mac du Agapetus that bai trong nhiem vu cua minh đe co the ky ket mot hiep uoc hoa binh voi Justinianus, ong ta đa thanh cong trong viec đa kich Thuong Phu Anthimus I cua Constantinople theo thuyet Đon Than, bat chap su ung ho va bao ve cua hoang hau Theodora..
Nguoi Ostrogoth đa nhanh chong tap hop duoi su chi huy cua vua Totila va gianh lai Roma vao nam 546. Belisarius đuoc cu toi Y nam 544 nhung ong lai bi trieu ve Constantinopolis nam 549. Voi su xuat hien cua thai giam nguoi Armenia Narses va 35.000 quan đa đanh dau cham het cho vuong quoc cua nguoi Ostrogoth. Vua Totila bi đanh cho đai bai trong chan tran Taginae va nguoi ke vi cua ong ta, Teia, cung bi đanh bai trong tran Mons Lactarius (thang 10 nam 552). Mac du mot vai đon vi đon tru nguoi Goth con lai van tiep tuc khang cu va co them hai cuoc xam luoc tu nguoi Frank va Alamanni, nhung ve co ban đe che Đong La Ma đa hoan thanh cong cuoc chiem lai cac tinh đa mat o Y. Nam 551, Athanagild, mot quy toc cua vuong trieu Visigoth o Hispania, đa cau xin su giup đo cua Justinianus trong mot cuoc noi loan chong lai đuc vua cua ong ta, va vi hoang đe phai mot đao quan duoi quyen Liberius, mot vi tuong quan đoi tai gioi. Đe quoc đa chiem đuoc vao mot dai nho ven bo bien cua ban đao Iberia cho đen tan trieu đai cua Heraclius.
O bien gioi phia đong, cac cuoc chien La Ma - Ba Tu van tiep tuc cho đen nam 561, khi cac su gia cua Justinianus va Khosrau đong y mot hiep uoc hoa binh 50 nam. Cuoi cung Justinianus đa đay lui hau het nhung cuoc tan cong xam lan cua cac bo toc di cu bang hang loat cac chien thang trong nhung nam 550, tru cac cuoc xam nhap lap đi lap lai cua nguoi Slav va Gepid. Nam 559, đe quoc phai đoi mat voi cuoc xam nhap lon cua nguoi Kutrigur va Sclaveni. Justinianus lien goi tuong Belisarius đang nghi huu quay lai quan đoi va đanh bai moi đe doa moi tu nguoi Hung. Viec tang cuong cung co cac ham đoi doc song Donau khien quan Kutrigur phai rut lui va chap nhan mot hiep uoc đuoc đi lai an toan tren song Donau.

Van hoa truyen thong La Ma-Hi Lap van con nhieu anh huong o Đong La Ma trong the ky thu VI voi nhieu nha triet hoc noi bat nhu Ioannes Philoponus. Nhung triet hoc va van hoa Kito giao dan chiem uu the va thay the cac nen van hoa cu. Đai thanh đuong Thanh Xophia đa đuoc xay dung thay the cho mot nha tho cu đa bi pha huy trong cuoc bao loan Nika. Nhung hang loat cac dich benh va đoi kem đa tan cong đe quoc, giet hai nhieu sinh mang dan chung va gop phan lam suy sup đe quoc.
Sau khi Justinianus qua đoi nam 565, vi hoang đe ke tuc ong, Justinus II đa tu choi cac khoan trieu cong cho Ba Tu. Trong khi đo, nguoi Lombard goc Đuc tran vao Y, toi cuoi the ky chi con mot phan ba đat Y nam duoi su kiem soat cua đe quoc. Vi Hoang đe ke tiep, Tiberius II đa chon cach ban tang tien bac cho nguoi Avar va tiep tuc cuoc chien voi nguoi Ba Tu. Dau cho vien tuong cua Tiberius, Mauricius đa tien hanh mot chien dich hieu qua o phia đong, nhung cac khoan tro cap lai khong ngan giu đuoc nguoi Avar. Ho đa đanh chiem đuoc phao đai Sirmium nam 582 trong khi nguoi Slav bat đau xam nhap bo nam song Donau. Cung nam đo, Mauricius thanh cong trong viec gianh ngoi hoang đe voi tu cach la con re cua Tiberius II va can thiep vao cuoc noi chien ngai vang o Ba Tu. Voi su tro giup cua Mauricius, Khosrau II đa gianh đuoc ngai vang va cung co lien minh qua ket hon voi con gai cua Mauricius. Đong thoi hiep uoc cua Mauricius voi nguoi con re moi cua ong khong nhung đa giup mo rong lanh tho phia đong cua đe quoc ma con giup cho Mauricius co đu suc manh đe tap trung vao van đe Balkan. Toi nam 602, mot loat cac chien dich thanh cong đa đay lui nguoi Avar va Slav ve phia ben kia bo song Donau.


= Su mat mat ve lanh tho =


 Nha Heraclius  Nam 602, mot vien tuong cua Mauricius la Phocas đa am sat Mauricius va gianh lay ngai vang Đong La Ma. Biet tin nhac phu bi sat hai, Khosrau II lien vin co day binh bao thu, đanh chiem tinh Luong Ha cua La Ma. O Constantinopolis, Phocas, mot hoang đe von khong đuoc long dan dan tro thanh cai gai trong mat nhung nguoi đung đau Nghi Vien. Nam 610, mot vien tuong tu Carthage la Heraclius đa đem quan vuot bien toi kinh thanh voi mot bieu tuong gan o mui tau, va phe truat Phocas. Sau cuoc chinh bien cua Heraclius, quan Sassanid đa tien sau vao ban đao Tieu A, đong thoi chiem ca Damas va Jerusalem roi cuop đi cay thanh gia linh thieng đe đem ve thanh Ctesiphon. Hoang đe Heraclius đa tien hanh phan kich lai đe che Ba Tu trong mot cuoc chien mang mau sac Thanh chien va su dung cac bieu ngu Kito giao nhu mot tieu chuan trong quan đoi. Voi su lanh đao xuat sac cua Heraclius, quan Đong La Ma đa gianh lai cac vung đat đa mat trai dai tu Cilicia đen Armenia, va đang huong toi đo thanh Ba Tu.
Nhung moi đe doa tu nha Sassanid van con đo. Nhan luc Heraclius đang đem đai quan đi chinh chien sa truong, Khosrau II đa cu tuong Sharbaraz đem 50.000 quan linh đuoc đong vien o Luong Ha vuot qua Anatolia đen đong trai o Chalcedon, gan sat Constantinopolis nham lien hop voi quan Avar va Slav chiem thanh. Ngay 26 thang 6 nam 626, 80.000 quan Avar va Slav bua vay moi cua thanh cua Constantinopolis con o ben kia Bosphorus, 50.000 quan Ba Tu đang gap rut đong tau chien nham tan cong đo thanh tu phia bien. Trong thanh Constantinopolis luc nay co 12.000 quan do anh trai cua Heraclius chi huy cung su giup đo ve nhue khi tu Thuong phu Sergius. Nho cac buc tuong thanh chac chan, quan Đong La Ma đa đay lui cac đot tien cong cua lien quan Avar- Slav. Ham đoi cua Ba Tu cung bi ham đoi cua Đong La Ma đap tan tren bien va tuong Sharbaraz cung đa tu tran. Đo thanh Constantinopolis đuoc bao toan. Nho chien thang trong cuoc bao vay Constantinopolis nam 626, Heraclius đa đe bep quan Sassanid o tran Nineveh mot nam sau đo, roi mang cay thanh gia thieng tro lai Jerusalem nam 629. Qua đo đa giang mot đon huy diet cho đe quoc tung đoi đich voi La Ma trong hang the ky qua. Tuy nhien, cuoc chien đa lam kiet que ca đe quoc Đong La Ma va Sassanid, khien cho ca hai de bi ton thuong truoc su troi day cua nguoi Hoi Giao A Rap chi vai nam sau đo. Đe quoc đa phai hung chiu mot that bai nang ne o tran Yarmouk nam 636, sau khi thanh Ctesiphon that thu nam 634.

Nguoi A Rap Hoi Giao voi cho đung vung chac o Levant va Syria, đa thuong xuyen gui quan tan cong vao Tieu A va tien hanh cuoc vay ham Constantinopolis nam 674-678. Cac ham đoi A Rap sau đo đa bi đay lui boi vu khi toi thuong nhat cua quan Đong La Ma la hoa khi Lua Hy Lap va mot thoa uoc đinh chien 30 nam đa đuoc thong qua giua đe quoc va nha Umayyad. Tuy nhien cac cuoc xung đot o Anatolia van lien tuc xay ra, gay ra su suy tan cho nen van hoa đo thi co đien, buoc dan chung phai di tan vao song trong cac thanh pho co tuong bao quanh hoac cac phao đai gan đay. Ngay ca kinh thanh Constantinopolis cung suy giam dan so tu 500.000 xuong con 70.000 nguoi, va nhieu khu vuc trong đo thanh bi bo hoang hoac muc nat. Thanh pho con mat ca cac chuyen tau cho lua mi va ngu coc sau khi nguoi A Rap đanh chiem Ai Cap, khien khong con lua mi tro cap cho dan chung nua. Đe đoi pho, cac tinh cua đe quoc o Anatolia đuoc phan thanh cac khu vuc tu tri ban quan su, đuoc quan ly truc tiep tu trieu đinh. Đay la co so cho he thong hanh chinh đia phuong cua Đong La Ma cho đen nam 1204. Viec rut phan lon luc luong o Balkan đe tham chien voi nguoi Ba Tu va nguoi A Rap sau đo, đa tao đieu kien cho nguoi Slav tran vao ban đao. Nhung nam 670, nguoi Bulgar lui xuong phia nam boi su xuat hien cua nguoi Khazar va nam 680, quan Đong La Ma đuoc gui toi đe giai tan cac khu đinh cu cua nguoi Bulgars bi đanh bai. Nam sau, Costantinos IV đa ky mot hiep uoc voi vi Khan Asparukh cua nguoi Bulgar, va mot nha nuoc Bulgaria đuoc thanh lap, duoi su bao ho cua trieu đinh Đong La Ma. Trong hai nam 687- 688, hoang đe Ioustinianos II, đa dan đau mot cuoc vien chinh chong lai nguoi Bulgar va Slav voi nhung thang loi đang ke, mac du thuc te la ong giao chien voi quan đich o Tharcia va Macedonia, đa cho thay suc manh cua Đong La Ma đa khong con anh huong o cac vung phia bac ban đao Balkan.
Ioustinianos II co gang pha vo quyen luc cua gioi quy toc thanh thi bang cach cho tang thue va bo nhiem nguoi ngoai vao lam trong trieu đinh. Ong bi lat đo nam 695, va phai bo chay đen ti nan o cho Khan Tervel cua Bulgaria. Nam 705, voi su ho tro tu quan linh cua Khan, Ioustinianos II đa gianh lai ngai vang va tien hanh tra thu nhung nguoi tung lat đo ong. Cuoi cung vao nam 711, cac quy toc thanh thi mot lan nua tien hanh đao chinh, lat đo ong va trieu đai nha Heraclius chinh thuc ket thuc.


 Nha Isauria  Hoang đe Leon III xu Isauria sau khi len ngoi đa lanh đao quan dan Đong La Ma gianh thang loi trong cuoc vay ham Constantinopolis nam 717- 718 boi nguoi Arab. Nguoi ke vi cua ong, Konstantinos V đa gianh đuoc cac chien thang đang ke o phia bac xu Syria, va lam suy yeu quyen luc cua nguoi Bulgar. Sau cuoc noi day cua Thomas nguoi Slav, quan A Rap đa quay tro lai va đanh chiem đao Crete. Sicilia cung sup đo truoc nguoi A Rap cho đen khi tuong quan Petronas đanh bai tieu vuong Umar al-Aqta trong tran Lalakaon. Cac moi đe doa tu nguoi Bulgaria cung đa xuat hien duoi thoi cua Han Krum, nhung sau đo mot hiep uoc hoa binh đa đuoc ky ket giua Leon V voi con trai cua Krum la Omurtag vao nam 815- 816.
The ky thu VIII va IX cung đa bi chi phoi boi cac tranh cai va chia re ton giao xung quanh phong trao bai tru anh tuong. Cac bieu tuong đa bi cam theo chieu chi cua hoang đe Leo va Constantine, dan đen cuoc khoi nghia cua nhung nguoi tho thanh tuong tren toan đe quoc. Sau nhung no luc cua nu hoang Irene, hoi đong Nicaea lan thu hai đa đuoc to chuc trong nam 787 va khang đinh rang cac bieu tuong co the đuoc ton kinh nhung khong đuoc ton tho. Irene đuoc cho la đa co gang thuong luong mot cuoc hon nhan giua ba va Charlemagne, nhung theo thanh Theophanes, muu đo nay đa bi pha hoai boi Aetios, mot trong nhung sung than cua ba. Trong giai đoan đau the ky thu IX, Leo V đa khoi day lai chinh sach bai tru anh tuong, nhung nam 843, hoang hau Theodora đa khoi phuc lai viec ton kinh cac bieu tuong voi su giup đo cua Thuong Phu Methodios .


= Su hoi sinh duoi thoi cua nha Makedonia (867-1025) =

Viec Basileios I len ngoi hoang đe vao nam 867 đa đanh dau cho su khoi đau cua nha Makedonia, vuong trieu se cai tri đe quoc trong hon hai the ky ruoi tiep theo. Vuong trieu nay co nhieu hoang đe tai gioi nhat trong lich su cua Đong La Ma va la giai đoan phuc hoi va phat trien đen cuc thinh. Đe quoc đa chuyen tu the thu sang the cong va tai chiem lai cac lanh tho đa bi mat. Ngoai viec tai khang đinh suc manh quan đoi va quyen luc hoang gia, đay con la thoi gian nen van hoa Đong La Ma đuoc hoi sinh tren moi linh vuc. Mot no luc đe khoi phuc lai suc manh va vinh quang truoc quan A Rap va Slav, va nhieu hoc gia đa goi đay la "Thoi đai hoang kim" cua đe che Đong La Ma. Cho du dien tich cua đe che co bi thu hep hon nhieu so voi thoi cua Justinianius I, nhung đe che đa phuc hoi ca ve quan su lan van hoa hay kinh te, va cac lanh tho đa khong con qua tach biet nhu truoc nua.


 Chien tranh chong lai quan A Rap  Cac cuoc tan cong cua quan A Rap vao bo bien Dalmatia đa bi đay lui trong nhung nam đau duoi thoi Basileos I va khu vuc nay lai yen binh tro lai, cho phep cac nha truyen giao Đong La Ma cai đao nguoi Serbia sang Đao Chinh Thong. Tuy nhien no luc gianh lai Đao Malta cuoi cung đa ket thuc tham khoc khi nguoi A Rap voi su ung ho cua dan đia phuong, đa tan sat đoi quan đon tru cua Đong La Ma. Trai lai, đia vi cua Đong La Ma o mien nam nuoc Y dan đuoc cung co khi quan Đong La Ma gianh lai đuoc Bari nam 873, giup đe che tiep tuc kiem soat hau het mien nam Y trong vong 200 nam tiep theo. Quan trong hon het la o mat tran phia đong, tuyen phong thu cua đe che đa đuoc cung co vung chac va quan Đong La Ma tien hanh cac cuoc vien chinh vao lanh tho cua ke thu. Nguoi Paulicia bi đanh bai va kinh đo Tephrike đa bi chiem đong, trong khi chien dich chong lai cac khalip nha Abbas đa bat đau voi viec gianh lai thanh Samosata.
Duoi trieu đai nguoi con trai cua Mikael va cung la nguoi ke vi ong, Leon VI Khon ngoan, cac cuoc tan cong vao đe quoc Abbas van đuoc tiep tuc. Tuy nhien, Sicilia lai roi vao tay quan A Rap nam 902 va chi hai nam sau đo, Thessaloniki, thanh pho quan trong thu hai cua đe che đa bi mot ham đoi Arab cuop pha. Hai quan nhanh chong đuoc tang cuong lai. Đao Sip, von bi nguoi A Rap chiem đong tu the ky thu VII, đa đuoc thu hoi va mot ham đoi Đong La Ma đa tan cong vao cang Laodicea o Syria. Mac du vay, quan Đong La Ma cung bi ton that nang ne khi ho co gang chiem lai đao Crete nam 911.
Nhan luc Bulgaria đang bi suy yeu boi cai chet cua Sa hoang Simeon I nam 927, quan Đong La Ma lien tap trung ve mat tran phia đong. Nam 934, Melitene vinh vien đuoc chiem lai. Nam 943, danh tuong Ioannis Kourkouas đa gianh đuoc mot so thang loi quan trong, ma đinh điem la cuoc tai chiem thanh Edessa. No con đac biet noi tieng voi viec đem tro ve thanh Constantinopolis thanh vat Mandylion, ma co mang buc chan dung cua Jesus tren no.
Nhung vi Hoang đe - chien binh nhu Nikephoros II Phokas (cai tri tu nam 963–969) va Ioannes I Tzimiskes (969–976) banh truong lanh tho toi tan vung Syria va đanh bai cac tieu vuong Hoi Giao o vung Tay Bac Iraq. Thanh pho Aleppo bi Nikephoros chinh phuc nam 962 va sang nam sau nguoi A Rap hoan toan bi tong khu khoi đao Crete. Viec chinh phuc đao Crete đa thu tieu hoan toan nguy co vung bien Aegea bi nguoi A Rap cuop pha va giup kinh te o luc đia Hy Lap đuoc hung khoi tro lai. Đao Sip đuoc thu hoi vao nam 965 va su nghiep cua Nikephoros đat đen đinh cao vao nam 969 khi ong thu hoi Antioch va sap nhap no lam mot tinh cua đe quoc. Nguoi ke vi cua Nikephoros, Ioannes I tiep tuc đanh chiem Damascus, Beirut, Acre, Sidon, Caesarea va Tiberias, mo rong the luc cua đe quoc toi gan sat Jerusalem (du the luc cua đe quoc A Rap Hoi giao o Iraq va Ai Cap van con nguyen ven). Sau khi đanh bai nguoi Bulgaria, hoang đe Basileios II tiep tuc du tinh tan cong đao Sicillia, thanh tri cuoi cung cua nguoi A Rap tren cac lanh đia cu cua đe quoc, tuy nhien ong qua đoi vao nam 1025 ma khong kip thuc hien du đinh cua minh. Cac đot tan cong sau đo cung chi thu hoi lai vung duyen hai phia đong cua đao. Tuy nhien, đen thoi điem Basileios II qua đoi, đe quoc Đong La Ma đa trai dai tu eo bien Messina o phia tay toi dong song Euphrates o phia đong, tu song Donau o phia bac cho toi Syria o phia nam.


 Chien tranh chong lai nguoi Bulgaria  Cac cuoc tranh đau anh huong giua Constantinopolis va Vatican van tiep tuc trong suot trieu đai Makedonia, lam thuc đay cau hoi ve viec ai se kiem soat nhung nguoi Bulgaria vua moi đuoc cai đao sang Kito Giao. Sau khi ket thuc hiep uoc hoa binh keo dai 80 nam, Sa hoang Simeon cua Bulgaria đa đem quan tran vao đe quoc nam 894, nhung ong ta nhanh chong bi đay lui khi quan Đong La Ma dung ham đoi vuot qua Bien Đen đe tan cong vao hau phuong cua quan Bulgaria va keu goi su tro giup tu nguoi Hunggari. Tuy nhien, quan Đong La Ma đa that tran o tran Boulgarophygon vao nam 896 va phai chap nhan nop cong hang nam cho Bulgaria. Khi Leon VI qua đoi nam 912, nhan luc trieu đinh Constantinopolis đang hon loan, Simeon nhanh chong đem mot đoi quan lon tien ve kinh thanh cua đe quoc. Mac du cac buc tuong thanh Constantinopolis la bat kha xam pham, trieu đinh Đong La Ma đa moi Simeon vao trong thanh pho, noi ong đuoc trao vuong mien hoang đe Bulgaria va hoang đe Konstantinos VII đa ket hon voi mot co con gai cua ong ta. Tuy nhien sau đo mot cuoc noi loan lon o Constantinopolis đa pha hong ke hoach cua Simeon, the la ong ta lai xam luoc Đong La Ma va đanh chiem Adrianople. Bay gio thi Đong La Ma đung truoc nguy co diet vong khi phai đoi mat voi mot the luc Kito giao hung manh đang cach Constantinopolis chi vai ngay đuong cung nhu đang phai đoi pho voi ca hai ke thu o phia bac lan phia nam.
Khong lau sau đo, mot đoi quan vien chinh do Leon Phokas va Romanos I Lekapenos chi huy khi tien vao Bulgaria đa bi đanh tan tac trong Tran Achelous (917), the la trong nam sau quan Bulgaria mac suc tan pha vung Bac Hy Lap. Adrianople lai bi cuop pha vao nam 923 va nam 924, quan Bulgaria vay ham Constantinopolis. Tuy nhien Simeon qua đoi mot cach đot ngot vao nam 927 va keo theo đo la su suy sup cua Bulgaria. Nho đo, Bulgaria va Đong La Ma co mot thoi gian yen binh kha dai, đu đe cho Đong La Ma tap trung luc luong đanh bai nguoi A Rap. Nam 968, quan đoi Nga Kiev do Sviatoslav I lanh đao đa tan cong va tan pha Bulgaria, tuy nhien 3 nam sau hoang đe Ioannes I Tzimiskes đa đanh bai Sviatoslav va sap nhap Đong Bulgaria.

Nguoi Bulgaria trong trieu đai Cometopuli tiep tuc chong cu, nhung hoang đe Basileos II (976-1025) đa coi viec đanh bai Bulgaria la muc tieu lon nhat trong trieu đai cua minh. Cuoc tan cong đau tien cua Basil II ket thuc trong tham bai tai tran Cong Trajan. Nhung nam tiep theo, trong luc Basileos II ban đuong đau voi cac cuoc noi loan o Anatolia, quan Bulgaria tiep tuc mo rong su kiem soat o ban đao Balkan. Chien tranh đa keo dai toi gan 20 nam. Quan Bulgaria đa bi ton that nang ne o Spercheios va Skopje, va cac chien dich hang nam cua Basil II đa chinh phuc dan dan cac thanh tri cua Bulgaria. Cuoi cung, quan Bulgaria đa tham bai o tran Kleidion vao nam 1014. Đa phan quan Bulgaria bi bat song, đe trung phat ho cung nhu đe lam suy yeu ke đich dam uy hiep minh, Basil Đe Nhi đa ra lenh cu 100 linh thi choc mu mat 99 nguoi va đe cho nguoi thu 100 mot con mat, đe nguoi linh chot đo co the dan đuoc 99 nguoi linh mu ve que huong.. Nhin thay đoi quan mot thoi hung manh cua minh nhu the, Sa hoang Samuil đa chet vi soc nang. Thanh tri cuoi cung cua Bulgaria sup đo vao nam 1018, va Bulgaria đa tro thanh mot phan cua đe quoc Đong La Ma. Chien thang nay đa khoi phuc đuong bien gioi song Donau, von bi mat tu thoi nha Heraclius con cai tri.


 Quan he voi nha nuoc Nga Kiev  Bat đau tu nhung nam 850, Đong La Ma đa phat trien mot moi quan he phuc tap voi mot cong quoc moi noi la Rus Kiev, troi day o phia bac Bien Đen. Moi quan he nay nhanh chong co anh huong lau dai trong lich su cua nhung nguoi Slav Đong Au va đe quoc tro thanh đoi tac thuong mai chinh voi Kiev. Nguoi Rus' đa tan cong Constantniopolis nam 860, va cuop boc cac vung ngoai o cua thanh pho. Nam 941, ho đo bo len bo bien o Tieu A nhung nhanh chong bi đanh tan, cho thay cac tien bo trong hang phong thu xung quanh Constantinopolis sau nam 907, khi ma chi co ngoai giao moi co the đay lui quan xam luoc. Basileos II khong the bo qua cuong quoc Rus' moi noi kia, va nhu cha minh, ong su dung la bai ton giao nhu la mot cong cu trong chinh tri. Moi quan he tro nen nong am hon khi ma Vladimir Vi đai cua Kiev ket hon cung voi cong chua Anna Porphyrogeneta cua Đong La Ma nam 988, va sau đo nguoi Rus Kiev đa cai sang Chinh thong giao. Nen van hoa Đong La Ma đuoc mo mang xa ve phia bac khi nhieu nha van, kien truc su Đong La Ma đuoc moi đen xay dung cac cong trinh o Kiev, trong khi nhieu nguoi Rus' Kiev tro thanh linh đanh thue phuc vu trong quan đoi Đong La Ma, ma tinh hoa nhat la đoi Ngu Lam quan Varangia noi tieng.
Tuy nhien, ngay ca sau khi nguoi Rus' cai sang đao Ki-to, quan he giua hai ben cung khong dien ra tot đep cho lam. Cac cuoc xung đot nghiem trong nhat giua hai cuong quoc la cuoc chien tranh 968-971 o Bulgaria, mot vai cuoc vien chinh cua nguoi Rus' xuong mien nam nham cuop pha cac thanh pho Đong La Ma quanh vung bien đen va Constantinopolis cung đuoc nhieu su gia ghi nhan. Mac du hau het cac cuoc tan cong bi đay lui, nhung nhung đieu uoc song phuong luon co loi cho nguoi Rus', chang han nhu sau cuoc chien tranh nam 1043, nguoi Rus' đa cho thay tham vong canh tranh voi Đe quoc Đong La Ma cua minh.


 Đinh cao  Khi Basileos II bang ha nam 1025, bien cuong đe quoc Đong La Ma đa trai dai tu Armenia o phia đong cho toi tan Calabria o mien nam Y la bien gioi phia tay.. Cac thanh cong lien tuc đuoc gat hai, tu cuoc chinh phuc Bulgaria, đen viec sap nhap Georgia va Armenia vao đe quoc, va ca viec tai chiem Crete, Sip va thanh pho Antioch linh thieng. Đay khong phai la cac thanh cong nhanh chong, ma la ca mot cong cuoc tai chiem lau dai.
He thong phap luat bang tieng Hy Lap - bo Phap đien Dan su - cuoi cung đa đuoc hoan thien duoi thoi Leon VI. Cong trinh đo so gom 60 bo nay đa tro thanh nen tang phap luat cua Đong La Ma va van con đuoc nghien cuu đen tan ngay nay. He thong hanh chinh cua Đe quoc đa đuoc đieu chinh lai, phan gioi ki hon cac khu ban quan su thema, loai bo cac bat cap trong quan ly cac đia phuong va đac quyen cua nhung quan lai cai tri cac tinh xa, cung nhu đieu chinh nhung đac quyen cua cac thuong đoan o Constantinopolis. Su tach biet giua cac tinh cua Đong La Ma khong con nua, va Constantinopolis tro thanh trung tam quyen luc duy nhat cua Đe quoc. Tuy nhien, cac chien thang vang doi đa lam gia tang đang ke quyen luc cua gioi quy toc quan su cac tinh voi nong dan, nhung nguoi đa co ban tro thanh nong no cho cac quy toc.

Duoi thoi cac hoang đe Makedonia, Constantinopolis tro thanh thanh pho lon nhat va giau co nhat o chau Au, voi 400.000 dan vao the ky IX va X. Cac hoang đe đa bo nhiem nhieu quy toc tai nang vao lam quan trong trieu đinh, chu yeu trong viec giam sat thu thue, quan ly thanh pho va tro thanh cac đai su ngoai giao. Thuong mai voi Tay Au cung đuoc thuc đay manh me, đac biet la lua va kim loai đa gop phan lam cho su giau co cua Đe quoc.
Trieu đai Makedonia la thoi gian co nhung chuyen bien ton giao quan trong. Nguoi Bulgaria, Serbia va Rus đa cai sang Chinh thong giao, lam thay đoi vinh vien ban đo ton giao o chau Au tao nhieu anh huong cho đen ngay nay. Cac thanh Kyrillos va Methodios, hai nguoi anh em o Thessaloniki, đa đong gop đang ke trong viec nguoi Xlavo cai đao sang Chinh thong giao va phat minh ra bang chu cai Glagolit, tien than cua bang chu cai Kyrill. Nam 1054, mau thuan giua thanh Roma va thanh Constantinopolis len đen đinh điem, ma lich su goi đay la Đai Ly giao Đong-Tay. Mac du truoc đo ca hai đa tuyen bo rut phep thong cong lan nhau nhung phai toi ngay 16 thang 7, khi ba hong y cua Giao hoang buoc vao trong Đai thanh đuong Thanh Sophia, va đat buc thu tuyet thong len ban tho Đuc Chua, cuoc ly giao Đong-Tay moi chinh thuc bat đau.


= Trieu đai Makedonia suy yeu =
Đong La Ma suy sup nhanh chong sau khi hoang đe Basileos II qua đoi ma khong co nhung nguoi đu nang luc len ke vi. Nikephoros II (tri vi 963-969), Ioannes Tzimiskes va Basileos II thay đoi co cau quan su tu cac đoi quan phong thu, dan quan thanh mot đoi quan chuyen nghiep (ταγματα, tagmata), đuoc ho tro bang linh đanh thue. Trong the ky thu X, cac cuoc tan cong lien tiep cua ngoai bang đa buoc đe quoc phai duy tri cac khu đon tru lon va cong su ton kem. Hoang đe Basileos II đe lai mot kho bac đay ap khi ong qua đoi, nhung lai khong đe lai bat ki loi khuyen nao cho nguoi ke vi. Khong con bat cu vi vua nao ke tuc ong ma co đu tai nang quan su cung nhu tai cai tri, đieu nay khien cho quyen luc dan dan roi vao tay cac quan lai trong trieu. Nhung no luc cuu van nen kinh te cuoi cung chi dan đen lam phat va tien vang mat gia. Luc nay, quan đoi bi xem nhu la mot khoan chi phi khong can thiet va con la mot moi đe doa chinh tri. Vi vay, trieu đinh đa giai tan quan đoi va thay the bang cac đoi linh đanh thue voi nhung hop đong cu the.
Nhung luc nay, ke thu moi đa xuat hien. Cac tinh o Y đa phai đoi mat voi nguoi Norman. Buoc tien cua nguoi Norman cham nhung chac chan. Reggio, thu phu cua tinh Calabria, bi Robert Guiscard chiem nam 1060, tiep theo đo la Otranto nam 1068. Bari, thanh tri quan trong o tinh Apulia, bi bao vay tu thang 8 nam 1068 va that thu vao thang 4 nam 1071. Đong thoi Đong La Ma cung mat quyen kiem soat bo bien Damaltia vao tay vua Peter Kresimir IV (1058–1074/1075) cua nguoi Croatia trong nam 1069.
Nhung tham hoa lon nhat lai xay ra o Tieu A. Cac cuoc tan cong đau tien cua nguoi Tho Seljuk vao bien gioi cua Đong La Ma thong qua Armenia xay ra trong nhung nam 1065 va 1067. Nhan luc tinh hinh roi loan, cac quy toc quan su o Anatolia đa đua Romanos Diogenes, mot nguoi trong so ho len ngoi hoang đe. Mua he nam 1071, Romanos ra lenh khan cap đieu đong cac quy toc Anatolia va luc luong cua ho, roi than chinh chi huy chien dich phan cong quan Seljuk. Trong tran Manzikert, quan Đong La Ma khong chi đai bai truoc Sultan Alp Arslan ma tong chi huy cua ho, hoang đe Romanos cung bi bat song. Arslan đoi xu voi Romanos rat đung muc va khong ap đat cac đieu kien nang ne len Đe Che. Tai Constantinopolis, mot cuoc đao chinh ung ho Michael Doukas đa dien ra. Toi nam 1081, nguoi Seljuk đanh chiem hau het cao nguyen Anatolia, tu Armenia o phia đong cho toi Bithynia o phia tay va thiet lap kinh đo o Nicaea, chi cach Constantinopolis 90 km.


= Nha Komnenos va Thap Tu Quan =

Nha Komnenos cai tri Đe quoc Đong La Ma trong nhung nam 1081 toi nam 1185. 104 nam ton tai, voi nam hoang đe (Alexios I, Ioannes II, Manouel I, Alexios II va Andronikos I), Đong La Ma đa đuoc phuc hoi lai phan nao suc manh, lanh tho, kinh te du khong đuoc hoan toan. Mac du nguoi Seljuk chiem đong cao nguyen Anatolia nhung ho som bi đay lui khi Đong La Ma nhan đuoc su ho tro tu cac quoc gia Tay Au, đac biet tu nguoi Norman. Nha Komnenos gop mot phan khong nho cho cong cuoc Thap Tu Chinh o Đat Thanh. Quan he giua nha Komnenos voi cac quoc gia phuong Tay cai thien ro ret, bao gom ca quan he voi cac quoc gia thap tu quan o Levant. Anh huong cua Đe quoc đa tang manh o chau Au, Tieu A va cac vung đat xung quanh Đia Trung Hai. Co toi hon 60.000 nguoi Venezia va Y đa chuyen toi song o Constantinopolis, va nhieu nguoi trong so ho tro thanh linh đanh thue La Tinh cho Đe quoc. Nho co nhieu nguoi nuoc ngoai toi song trong đe quoc, ma van hoa va nghe thuat cua Đong La Ma đa đuoc truyen ba rong rai, va cung thuc đay luong van hoa va tu tuong cua phuong tay du nhap vao đe che. Thoi ky Komnenos đa tro thanh mot trong nhung giai đoan đinh cao cua Đong La Ma, va Constantinopolis van giu vi tri hang đau ve su giau co, hoa le, đong đuc va van hoa nhat the gioi Kito Giao. Cac quan tam lon toi triet hoc co đien cua Đong La Ma, va cac tac pham Hi Lap đuoc truyen ba rong rai sang phia tay đa bien Đong La Ma tro thanh mot trong nhung noi van hien nhat chau Au va co anh huong lau dai toi cac vung đat phia tay.


 Alexios I va cuoc Thap tu chinh lan thu nhat  Sau that bai o Manzikert, đe quoc đa phan nao khoi phuc lai vinh quang nho nhung no luc cua cac hoang đe nha Komnenos. Ngay khi vua len ngoi, Alexios I đa phai đoi pho voi mot cuoc xam luoc nhu vu bao cua nguoi Norman đuoc lanh đao boi Robert Guiscard va con trai ong ta, Bohemund xu Taranto, nguoi đa chiem Dyrrhachium va Corfu, va bao vay thanh Larissa o Thessaly. Cai chet cua Robert Guiscard vao nam 1085 đa tam thoi đay lui cuoc xam lang cua nguoi Norman. Nam sau, Sultan Seljuk qua đoi, Vuong quoc Hoi Giao Rum lam vao noi chien tranh gianh quyen luc giua cac phe phai. Bang su nhay ben va tai cam quan, Alexios đa tien hanh chien dich tan cong bat ngo vao quan Pecheneg; bi bat ngo, quan Pecheneg tham bai tai tran Levounion vao ngay 28 Thang Tu 1091.

Chien thang trong tran Levounion, cho phep Alexios co the cung co đuoc su on đinh o chau Au va huong su quan tam chu y toi van đe kho khan kinh te va su yeu kem cua cac hang phong thu quanh Constantinopolis. Nhung ong khong co đu nhan luc đe tai chiem lai cac vung bi mat o Tieu A va đay lui quan Seljuk, ngoai tru khu vuc mau mo doc bo bien phia tay Tieu A. Tai Hoi đong Piacenza nam 1095, phai vien cua Alexios đa trinh bay voi Giao hoang Urban II ve su ap buc ma nguoi Kito Giao o phia đong phai chiu đung, va nhan manh rang neu phuong tay khong can thiep, co the ho se phai chiu nhu vay mai mai. Urban II thay loi đe nghi cua Alexios la co hoi tot đe noi lai su gan ket giua hai giao hoi duoi su lanh đao cua minh. Ngay 27 thang 11 nam 1095, Giao hoang Urban II cung voi Hoi đong Clermont đa keu goi moi nguoi hay cam vu khi đi duoi la co chu thap va tien hanh mot cuoc vien chinh gianh lai Jerusalem va Levant tu tay nguoi Hoi Giao. Loi keu goi đo đuoc ca Tay Au huong ung ngay tuc khac.
Alexios đa cho rang Tay Au se ho tro cho ong nhung đoi linh đanh thue, vi the ong khong hoan toan khong ngo rang phai chuan bi cho mot đoi quan đong đao vo to chuc đang nhanh chong tien vao lanh tho Đong La Ma. Đong thoi, ong hoan toan khong hai long khi biet tin mot nua cac tuong linh quan Thap Tu la nguoi Norman, trong đo co ca Bohemund. Mac du vay, Alexios van kiem soat đuoc phan nao đoi quan thap tu đo khi ho hanh quan qua Constantinopolis đe toi Tieu A va buoc cac chi huy quan thap tu phai the rang buoc voi đe che, moi lanh tho truoc đay cua Đong La Ma bi nguoi Seljuk chiem phai đuoc trao tra lai cho đe quoc, đoi lai ong se cu cac huong dan vien đi cung ho va ho tong ho qua eo bien Bosphorus an toan. Nho buoc tien cua quan Thap Tu, Alexios đa đanh chiem lai nhieu thanh pho quan trong o Anatolia. Nhung moi rang buoc đo đa ket thuc khi cac chi huy cho rang ong khong giup đo ho trong cuoc bao vay Antioch (thuc ra Alexios đa dan quan đen Antioch nhung khi co tin bao ve viec quan Seljuk chan đuong, ong nhanh chong rut lui đe tranh mao hiem khong can thiet). Bohemund, nguoi đa tu coi minh nhu Hoang than xu Antioch, mot thoi gian ngan đa đi đen chien tranh voi Đong La Ma, nhung đa đong y tro thanh chu hau cua Alexios bang Hiep uoc Devol 1108, đanh dau su ket thuc cua moi đe doa Norman trong suot trieu đai cua Alexios.


 Ioannes II, Manouel I va Cuoc thap tu chinh lan thu hai  Alexios I qua đoi nam 1118, con trai ong, Ioannes II Komnenos len ke vi va cai tri đe quoc cho toi nam 1143. Ong von la mot vi hoang đe nhan tu va luon nhan thuc ro hiem hoa cua đe quoc sau tran Manzikert nua the ky truoc. Đuoc long dan boi chinh sach khoan dung va cac hinh phat đuoc giam nhe, ong đuoc coi la mot trong nhung nha cai tri nhan tu hiem hoi trong mot thoi ki ma su tan ac la tieu chuan chinh. Nho đo ma ong đuoc coi la Marcus Aurelius cua Đong La Ma.
Trong 25 nam cua trieu đai minh, Ioannes đa cung co moi lien minh voi Đe che La Ma than thanh o Tay Au, đanh bai hoan toan nguoi Pechenegs o tran Beroia, va nhieu lan than chinh đem quan đi chinh phat nguoi Tho o Tieu A. Cac chien dich ma ong phat đong đa lam thay đoi can can quyen luc o phuong đong, buoc nguoi Tho phai lui ve phong thu va khoi phuc lai nhieu thanh tri, thanh pho va thi tran o Anatolia. Ong cung đay lui nguoi Hunggary va Serbia vao nhung nam 1120, cung voi hoang đe Đuc Lothair III lien minh chong lai vua Norman, Roger II cua Sicilia. On đinh đuoc phia tay, Ioannes huong su chu y cua ong ve phia đong. Cac tieu vuong quoc cua nguoi Tho Danishmend o Melitene nhanh chong bi đanh bai, va quan Đong La Ma tai chiem lai Cilicia. Ioannes cung tranh thu dung anh huong cua minh ep buoc Raymond xu Poitiers, Hoang than xu Antioch thua nhan su bao ho cua Đong La Ma. Nham the hien vai tro va suc manh cua minh trong the gioi Ki-to giao, Ioannes dan quan vao Đat Thanh voi tu cach la nguoi lanh đao cua lien quan cua Đe che voi cac quoc gia Thap Tu; tuy nhien hy vong cua ong đa tan thanh may khoi boi su phan boi cua cac đong minh Thap Tu. Nam 1142, Ioannes lai đat van đe ve chu quyen cua ong o Antioch, nhung cai chet đot ngot cua ong trong mot tai nan luc đi san vao nam 1143 đa lam gian đoan ke hoach cua Ioannes. Chup lay co hoi nay, Raymond xua quan xam luoc Cilicia nhung bi đanh tan tac va buoc phai than hanh đen kinh đo Constantinopolis đe cau xin su tha thu.

Nguoi ke vi Ioannes la Manouel I Komnenos, con trai thu tu cua ong. Manouel đa thi thanh mot chinh sach banh truong manh me đoi voi cac the luc lan bang, ke ca phia đong lan phia tay. Tai Palestine, ong lien minh voi Vuong quoc Jerusalem va gui mot ham đoi lon gia nhap lien quan Thap Tu trong cuoc chien tranh chong lai Nha Fatimid cua Ai Cap. Manouel đa cung co đia vi thong tri cua minh đoi voi khoi cac quoc gia Thap Tu, va anh huong cua Đong La Ma đoi voi Antioch va Jerusalem đuoc cung co bang hiep uoc voi Raynald, Hoang than Antioch, va Amalric, vua Jerusalem. Manouel cung thuc hien mot cuoc vien chinh nham thu hoi lai lanh tho cua đe quoc tai mien Nam Y nhung that bai do cac bat đong giua Đong La Ma voi cac đong minh cua minh. Nam 1167, Manouel xua quan xam luoc Vuong quoc Hungary va đanh tan tac quan Hung trong tran Sirmium, buoc nguoi Hung phai cat đat cau hoa va tro thanh chu hau cua Đong La Ma. Đen nam 1168, gan nhu toan bo vung duyen hai bien Adriatic đa nam duoi quyen kiem soat cua Đong La Ma. Manouel cung thiet lap lien minh voi Giao hoang La Ma va cac quoc gia Cong giao Tay Au, va thanh cong trong viec đieu tiet cac hoat đong cua đoan quan Thap Tu lan thu hai khi ho hanh quan qua lanh tho Đong La Ma.
Tuy nhien, o mat tran phia đong, Manouel đa nhan phai mot that bai nang trong tran Myriokephalon truoc quan Tho vao nam 1176. That bai nay đa lam ong đau buon va suc khoe suy sup vao nhung nam cuoi đoi, nhung thuc te khong anh huong nhieu đen suc manh quan su cua Đong La Ma. Trong nhung nam sau đo nguoi Đong La Ma đa rua đuoc thu va đanh bai nguoi Tho. Tuong quan Ioannes Vatatzes, nguoi đanh tan tac quan Tho trong Tran Hyelion va Leimocheir, khong chi trung tap đuoc binh luc tu kinh đo ma con tim đuoc cach thu thap them binh linh tren đuong hanh quan, mot dau hieu cho thay Đong La Ma van con la mot the luc quan su manh me va chuong trinh phong thu tai Tieu A van con hieu qua.


 Thoi ki Phuc Hung the ky XII  Ioannes va Manuel đa theo đuoi nhung chinh sach quan su thiet thuc, va ca hai đeu đa trien khai đuoc nhung nguon luc đang ke trong viec bao vay va phong thu cac thanh pho. Bat chap viec bai tran tai Myriokephalon, cac chinh sach cua Alexios, Ioannes va Manuel đa đem lai ket qua đo la nhung vung lanh tho rong lon, tang su on đinh cho khu vuc bien gioi o Tieu A, va bao đam su on đinh cho khu vuc bien gioi chau Au cua đe quoc. Tu khoang nam 1081 đen khoang nam 1180, quan đoi nha Komnenos đa giu vung đuoc su on đinh cua đe quoc, cho phep nen van minh Đong La Ma phat trien ruc ro.
Đieu nay đa cho phep cac tinh phia tay đat đuoc su phuc hoi kinh te va van tiep tuc cho đen khi cuoi the ky. Co lap luan cho rang Byzantium duoi su cai tri cua nha Komnenos đa thinh vuong hon so voi chinh no o bat ky thoi điem nao ke tu luc nguoi Ba Tu tien hanh cac cuoc xam luoc vao the ky thu VII. Trong the ky XII, mat đo dan cu gia đa tang len va co them nhieu vung đat rong lon đuoc danh cho san xuat nong nghiep. Bang chung khao co tu ca chau Au va Tieu A cho thay mot su gia tang đang ke ve kich thuoc cua cac khu đinh cu đo thi, cung voi mot su bung no đang chu y o cac thanh thi moi. Thuong mai cung phat trien ruc ro, nguoi Venezia, Genova va cac sac dan khac đa đo xo đen cac hai cang cua bien Aegea đe giao thuong, van chuyen hang hoa tu cac vuong quoc Thap Tu Chinh o hai ngoai va tu nha Fatima o Ai Cap toi phia tay va buon ban voi đe quoc thong qua Constantinopolis


= Suy sup va tan ra =


 Nha Angelos  Manuel mat vao ngay 24 thang 9 nam 1180 đe lai cau con trai 11 tuoi cua minh, Alexios II Komnenos tren ngai vang. Vi hoang đe nho tuoi chua the tu minh cai tri, chinh vi vay ma nu hoang Maria thanh Antioch, nam quyen nhiep chinh. Tuy nhien, goc gac nguoi Phap cua ba lai khien ba khong đuoc long dan, đieu nay đa tao đieu kien cho Andronikos I Komnenos noi loan, ong von la mot nguoi chau trai cua Alexios I. Thang 8 nam 1182, ong dan quan tien vao Constantinopolis. Thang 9 nam 1183, sau khi loai bo cac đoi thu tiem nang cua minh, ong tu đang quang hoang đe va loai bo Alexios II, đong thoi lay luon nguoi vo cu moi chi muoi hai tuoi cua ong ta, Agnes cua Phap.
Andronikos bat đau trieu đai cua ong bang cac bien phap cai cach chinh phu đuoc cac su gia ca ngoi. Theo George Ostrogorsky, Andronikos đa quyet tam nho tan goc tham nhung: duoi su cai tri cua ong, viec mua ban quan tuoc bi loai bo, viec lua chon nhan luc phai dua tren thanh tich, chu khong phai la nho thien vi va cac moi quan he xa hoi, cac quan chuc đuoc tra luong hau hinh đe giam thieu hoi lo. Tai cac tinh, nho cai cach Andronikos ma san xuat đuoc cai thien mot cach nhanh chong va ro ret. Cac quy toc đa tuc gian chong lai ong ta, va đe lam cho van đe đo toi te hon, Andronikos duong nhu đa tro thanh mot bao chua; hanh quyet va bao luc đa tro thanh ngay cang pho bien, va trieu đai cua ong tro thanh mot trieu đai cua khung bo. Andronikos duong nhu muon tieu diet het gioi quy toc va đai đia chu. Cuoc chien chong lai tang lop quy toc tro thanh mot cuoc tan sat, trong khi Hoang đe phai vien đen cac bien phap tan nhan hon bao gio het đe giu vung che đo cua minh.
Mac du co mot luc luong quan su manh, Andronikos đa khong the đoi pho voi Isaac Komnenos, Bela III cua Hungary(r. 1172-1196), nguoi đa sap nhap vung lanh tho Croatia vao Hungary, va Stephen Nemanja cua Serbia (r. 1166-1196) đa tuyen bo su đoc lap cua minh voi Đong La Ma. Tuy nhien, khong mot ai co the so sanh voi cuoc xam lang cua William II xu Sicilia (r. 1166-1189) voi mot luc luong gom 300 tau va 80.000 quan vao nam 1185. Andronikos voi vang huy đong 100 tau chien bao ve thu đo nhung khac gi hon la ong khong he quan tam đen dan chung. Cuoi cung ong bi lat đo khi Isaac Angelos, mot đoi thu chinh tri cua ong đuoc su tro giup cua nguoi dan đa tien hanh đao chinh va giet chet Andronikos. Nha Komnenos đa ket thuc, nhuong cho cho nha Angelos len thay.
Trieu đai cua Isaac II va cua anh trai Alexios III, la thoi ki ma nguoi ta nhin thay su sup đo cua nhung gi con lai trong bo may trieu đinh trung uong cua Đong La Ma va he thong quoc phong. Mac du nguoi Norman bi đanh đuoi ra khoi Hy Lap nhung vao nam 1186, nguoi Vlach va Bulgars bat đau mot cuoc khoi nghia dan đen su hinh thanh cua Đe che Bulgaria Thu hai. Chinh sach trong nuoc cua nha Angelos đuoc đac trung boi su lam dung ngan kho quoc gia, va su khong minh bach ve tai chinh cua cac quan lai. Trieu đinh bi suy yeu nghiem trong, va khoang trong quyen luc ngay cang tang o trung tam cua Đe che đa dan su tach biet o cac tinh xa kinh thanh, va mot so nguoi thua ke nha Komnenos đa thiet lap đuoc mot nha nuoc ban đoc lap o Trebizond tu truoc nam 1204. Theo Aleksandr Vasilyev, trong thoi gian trieu đai Angelos, Hy Lap bi đay nhanh đen su huy hoai cua mot đe quoc đa bi suy yeu ma khong co cach nao co the vuc day đuoc.


 Cuoc thap tu chinh lan thu tu  Vao nam 1198, Giao hoang Innocent III đa phat đong mot cuoc thap tu chinh moi. Lan nay, cuoc thap tu chinh huong đen Ai Cap, trung tam quyen luc moi cua the gioi Hoi Giao o Levant. Quan Thap Tu đen thanh Venezia vao mua he nam 1202 nhung lai it hon so voi du đoan va ho cung khong đu tien tra cho viec thue tau cua nguoi Venezia, đe đen Ai Cap. Tong đoc đay tham vong cua Venezia, Enrico Dandolo mong muon pha vo su lien ket giua Giao hoang va quan thap tu, vi Venezia lien ket chat che thuong mai voi Ai Cap. Vi the, ong ta đe nghi trang trai chi phi thue tau cho quan thap tu đoi lai ho se đanh chiem lai cang Zaga o Damaltia(thanh pho chu hau cua Venezia, ma truoc đo đa noi day roi tu đat no duoi su bao tro cua Hungary), quan vien chinh đong y. Thanh pho that thu vao thang 11 nam 1202 sau mot cuoc bao vay nhanh chong. Innocent va hoi đong hong y nham mat lam ngo truoc hanh đong nay.

Sau cai chet cua Theobald III, Ba tuoc cua Champagne, vai tro lanh đao cuoc Thap tu chinh đa chuyen sang cho Boniface Montferrat, mot nguoi ban cua Philip xu Swabia. Ca Boniface va Philip đeu ket hon voi hoang gia Đong La Ma. Tren thuc te, nguoi em vo cua Philip, Alexios Angelos, con trai cua Hoang đe Isaac II Angelos mu bi lat đo, đa toi chau Au va lien lac voi quan vien chinh. Alexios đe nghi đoan tu nha tho Đong La Ma voi Roma, tra cho quan vien chinh 200.000 đong bac, se cung tham gia cuoc thap tu chinh va cung cap tat ca cac nhu yeu pham ho can đe đen đuoc Ai Cap. Innocent đa nhan thuc ke hoach đa chuyen huong cuoc Thap tu chinh đen Constantinopolis nhung cam bat ky cuoc tan cong nao vao thanh pho, song la thu cua Đuc Giao hoang đa đen sau khi đoi tau đa roi Zara.
Quan vien chinh toi thanh pho vao mua he nam 1203 va nhanh chong to chuc tan cong, khoi đau bang mot đam chay lon gay hu hong phan lon thanh pho, va sau đo ho tran vao thanh pho. Alexios III chay tron khoi thu đo, va Alexios Angelos đuoc tan phong len ngai vang la Alexios IV cung voi nguoi cha mu cua minh lam đong hoang đe. Tuy nhien, Alexios IV va Isaac II đa khong the giu loi hua cua minh va đa bi lat đo boi Alexios V. Cuoi cung, quan vien chinh tan cong thanh pho lan thu hai vao ngay 13 thang 4 nam 1204 va Constantinopolis đa bi cuop boc va tan sat boi quan thap tu. Nhieu bieu tuong vo gia, di vat, va cac bau vat khac sau đo bi đem ve Tay Au, mot so luong lon o Venezia. Khi Innocent III nghe noi ve viec quan vien chinh cuop pha Constantinopolis, ong đa phat va ho nhung kha nhe nhang. Tinh hinh đa ngoai kiem soat. Trat tu chi đuoc khoi phuc khi quan vien chinh va Venezia tien hanh thoa thuan; Baldwin cua Vlaanderen đuoc bau lam Hoang đe va Thomas Morosini nguoi Venezia đuoc chon lam Thuong Phu. Cac nha lanh đao thap tu chinh đa phan chia cac tinh cua Đong La Ma cho nhau, nhung cac hoang than Đong La Ma o Nicaea, Trebizond va Epirus đa giuong co khoi binh nham khoi phuc lai đo thanh.


= Hoi ket cua Đe quoc =


 Nhung lanh tho cuoi cung  Sau khi quan Thap Tu Chinh Latin cuop pha Constantinopolis nam 1204, hai lanh đia trung thanh voi Đong La Ma la Đe quoc Nicaea va Lanh đia Ba Vuong Eripus đa giuong co đung len khoi su. Lanh đia con lai, Đe quoc Trebizond do Alexios I cua Trebizond thanh lap chi vai tuan truoc khi quan thap tu cuop boc Constantinopolis. Trong ba lanh đia nay, Eripus va Nicaea co co hoi tot nhat đe khoi phuc lai đo thanh. Đe quoc Nicaea đa gianh đuoc nhieu chien thang truoc quan Latin nhung toi giua the ky XIII, nhieu vung đat o phia nam Anatolia cua Đe quoc đa bi mat vao tay nguoi Hoi Giao. Su suy yeu cua Vuong quoc Hoi giao Rum sau Cuoc xam lang cua quan Mong Co nam 1242-43 đa tam thoi cham dut cac cuoc đot kich cua quan Seljuk o phia đong, giup quan Nicaea doc toan luc quyet đau voi Đe che La Tinh o phia bac.


 Tai chiem Constantinopolis  Đe Che Nicaea, đuoc thanh lap duoi trieu đai Laskarid, đa tien hanh cac cuoc chien tranh voi đe quoc Latin. Quan Nicaea đa đe bep quan Latin va đong minh o Poimanenon va Pelagonia. Constantinopolis đuoc gianh lai vao nam 1261 trong khi Epirus that bai trong cuoc đua gianh lai đo thanh. Đieu nay dan đen mot su hoi sinh ngan ngui cua Đong La Ma duoi thoi Mikhael VIII Palaiologos, nhung đe quoc chien tranh đa bi tan pha boi nhung ke thu đang vay quanh đe quoc. Đe duy tri cac chien dich cua minh chong lai quan Latin, Mikhael keo quan tu Tieu A, va thu thue that nang lam nong dan bi kiet que, gay ra nhieu su oan gian. Du an xay dung khong lo đa đuoc hoan thanh o Constantinopolis đe sua chua nhung thiet hai cua cuoc Thap tu chinh thu tu, nhung khong ai trong so bat ky nguoi nong dan nao o Tieu A cam thay thich thu va đong tinh, khi ma cac cuoc tan cong cua ghazis cuong tin thuong xuyen xay ra va suu cao thue nang luon đe nang len co ho.
Mikhael đa chon cach mo rong Đe Che thay vi bao ve nhung lanh đia cua minh o Tieu A, va chi đat đuoc thanh cong it oi. Đe tranh cho thu đo khoi bi nguoi Latin cuop boc va tan cong, ong buoc Giao hoi phai đen hoi kien o Roma, mot giai phap tam thoi khien cho giai cap nong dan oan ghet Michael va Constantinopolis đen đinh điem. Cac no luc cua Andronikos II va sau đo la cua chau trai Andronikos III đuoc coi la nhung no luc cuoi cung đe khoi phuc lai vinh quang cho đe quoc. Tuy nhien, viec su dung linh đanh thue cua Andronikos II thuong phan tac dung voi viec đam linh đanh thue Catalan đang tan pha cac vung nong thon va tang su oan gian đoi voi Constantinopolis.


 Su troi day cua nguoi Ottoman va nhung ngay cuoi cung cua Đong La Ma  Đong La Ma đa bi tan pha boi noi chien sau khi Andronikos III qua đoi. Cuoc noi chien keo dai sau nam khong chi tan pha đe quoc ma con tao đieu kien cho vua Serbia Stefan IV Dushan (1331–1346) xua quan tran vao cac lanh tho cua Đe quoc va thiet lap cai goi la Đe quoc Serbia trong mot thoi gian ngan. Nam 1354, mot tran đong đat tai Gallipoli tan pha cac phao đai, tao đieu kien cho quan Ottoman (von đuoc thue lam linh đanh thue trong cuoc noi chien boi Ioannes VI Kantakouzenos) hinh thanh the luc cua ho o chau Au. Khi cac cuoc noi chien o Đong La Ma cham dut thi cung la luc nguoi Ottoman đanh bai cac hiep si Serbia va bat ho phai cong nhan su bao ho cua Ottoman. Sau khi nguoi Serbia that bai o tran Kosovo, phan lon Balkan đa nam duoi ach cai tri cua Đe quoc Ottoman.
Cac hoang đe Đong La Ma đa nhieu lan keu goi su giup đo cua phuong Tay, nhung Đuc Giao hoang tuyen bo se chi xem xet viec gui vien tro tro lai neu Giao hoi Chinh Thong Đong hop nhat tro lai voi Giao hoi Cong giao Roma. Viec thong nhat Giao hoi đa đuoc xem xet, va thinh thoang đuoc thuc hien theo nghi đinh cua đe quoc, nhung nguoi dan va giao si Chinh thong giao đa manh me phan đoi vi nhung hanh đong ma quan Thap tu đa lam nam 1204. Mac du mot so binh si phuong Tay đa đen đe cung co phong thu cua Constantinopolis, nhung hau het cac nha lanh đao phuong Tay, lai đang bi phan tam boi cong viec cua minh, đa khong co bat ki hanh đong nao khi nguoi Ottoman đanh chiem cac vung lanh tho con lai cuoi cung cua Đong La Ma. Nam 1422, quan Ottoman bao vay Constantinopolis nhung khong thanh cong, song ho đa chiem đuoc hoan toan xu Makedonia va thanh Thessalonica.
Constantinopolis luc nay chi con la mot đong đo nat va hoang tan, dan so đa sut giam nghiem trong. Ngay 2 thang 4 nam 1453, Sultan Mehmed đem 80.000 quan va hang tram ngan quan khong chinh quy bao vay thanh pho. Mac cho 7000 quan Đong La Ma va 2000 quan Latin đong minh đa co gang tu thu đo thanh, thanh pho cuoi cung đa sup đo truoc cuoc tan cong o at cuoi cung cua quan Ottoman vao ngay 29 thang 5 nam 1453, sau cuoc đai vay ham keo dai hai thang lien tiep. Hoang đe Đong La Ma cuoi cung, Konstantinos XI đuoc nhin thay lan cuoi cung khi ong đang vut ao hoang bao cua minh vao mot goc tuong roi rut guom ra lao thang vao quan đich sau khi chung kien cac buc tuong thanh mot thoi vung chac sup đo.


= Nhung dien bien sau khi Đong La Ma diet vong =
 
Sau khi kinh đo Constantinopolis sup đo, nhung lanh tho con lai cua Đong La Ma chua bi chinh phuc la Lanh đia Ba vuong Mystra - do hai nguoi anh em cua vi hoang đe cuoi cung la Thomas Palaiologos va Demetrios Palaiologos đong cai tri. Lanh đia nay tiep tuc ton tai duoi tu cach la chu hau cua đe quoc Osman, tuy nhien do nhung yeu kem trong viec cai tri, hai anh em nha Palaiologos khong co đu tai chinh đe chi tra cac khoan cong pham cho nguoi Osman va vi vay vao thang 5 nam 1460, vua Mehmet II đa xua quan tan cong lanh tho nay va đen mua he đa xam chiem het toan bo Mystra. Nhan co hoi đo, Demetrios đa nho nguoi Tho Osman đanh đuoi em trai Thomas cua minh ra khoi Mystra, hy vong co the đoc chiem ngoi ba vuong xu nay nhung sau khi Thomas bo chay thi nguoi Tho đa bien Mystra thanh mot tinh cua đe quoc. Demetrios song phan đoi con lai cua minh duoi tu cach la sung than cua Mehmet tai Edirne va sau đo la Didymoteicho.
Mot so thanh tri khac cua đe quoc van ton tai mot thoi gian sau đo. Đao Monemvasia khong chiu đau hang nguoi Tho va tiep tuc to chuc khang chien. Ban đau no đuoc cai tri boi mot cuop bien nguoi Aragon, sau ong nay bi dan đia phuong lat đo va, duoi su ung thuan cua Thomas Palaiologos, đuoc đat duoi quyen bao ho cua Vatican cho đen het nam 1460. Cac bo toc đia phuong o Ban đao Mani - mot mom đat nam o cuc Nam Mystra - cung lien ket lai voi nhau chong cu them mot thoi gian, sau tro thanh mot xu bao ho cua Cong hoa Venezia va cuoi cung cung thanh mot chu hau cua đe quoc Tho Osman. Thanh tri cuoi cung cua Đong La Ma la Salmeniko nam o Tay Bac Mystra. Graitzas Palaiologos la nguoi lanh đao ve quan su tai đay, voi tong hanh dinh đat o lau đai Salmeniko. Khi thanh pho đau hang truoc nguoi Osman, Graitzas va cac thuoc ha cung mot so cu dan van tiep tuc chong giu phao đai Salmeniko cho đen khi ho đao tau sang Venezia vao thang 7 nam 1461. Đen đay thi cac tan du cua Đong La Ma coi nhu đa bi tieu diet sach.
Đe quoc Trebizond, mot phan lanh tho đa hoan toan tach biet khoi Đong La Ma tu hoi Constantinopolis bi quan Thap Tu Chinh đanh chiem nam 1204, đa tro thanh "phan cuoi cung" va la quoc gia ke thua cua Đong La Ma tren thuc te. Trong no luc nham cuu van đe quoc, Hoang đe David cua Trebizond đa thuc hien nhieu hoat đong ngoai giao nham loi keo cac quoc gia chong Osman ve phia minh, nhung viec nay đa choc tuc nguoi Tho Osman va khien mot cuoc chien tranh bung no vao mua he nam 1461. Sau mot thang chong cu, David đau hang vao ngay 14 thang 8 nam 1461. Lanh đia cuoi cung cua đe quoc La Ma xua kia bien mat khoi ban đo the gioi.
Nguoi chau goi Konstantinos XI bang chu, Andreas Palaeologos, tiep tuc tu xung la nguoi thua ke danh hieu hoang đe Đong La Ma. Ong ta song o Mystra va chay sang Roma khi khu vuc nay bi nguoi Tho đanh chiem vao nam 1460, song duoi su bao ho cua Vatican cho đen cuoi đoi. Do chuc vi hoang đe Đong La Ma ve mat nguyen tac khong han la nguoi trong ho toc noi ngoi nhau, nen ve nguyen tac su tu xung cua Andreas khong hop voi luat phap Đong La Ma. Nhung luc nay đe quoc đa bi diet vong va cac quoc gia phuong Tay đa can cu theo truyen thong cha truyen con noi đe hop phap hoa danh xung cua Andreas. Andreas ve sau đa tu đat danh xung "Hoang đe cua Constantinopolis" Imperator Constantinopolitanus cho minh va ngo y ban chuc vi Hoang đe Đong La Ma cho vua Phap Charles VIII cung nhu cac vua chua Cong giao khac. Nhung mai sau khi Andreas qua đoi cung khong ai nhan chuc vi nay ca.
Ve phia nguoi Tho Osman, Mehmet II va cac vua ke vi ong ta đa tu xung la "Hoang đe La Ma" (Kaysar-i-Rum) va xem minh la nguoi ke thua Đe quoc La Ma xua kia cho đen tan khi đe quoc Osman sup đo vao đau the ky XX. Đieu nay ham y la đe quoc La Ma van đuoc duy tri duoi su cai tri cua nguoi Tho, chi co đieu ton giao chinh thong cua đe quoc se thay đoi, giong nhu Constantinus I đa thay đoi ton giao cua La Ma vao the ky thu IV. Trong khi đo, nhung lanh đao cua lanh đia Hoang than Danube (Principatele Dunarene) cung tu xung minh la nguoi ke thua cua Đong La Ma va đa bao ho cho nhung nguoi dan Chinh thong giao chay loan truoc su xam luoc cua Tho Osman, trong đo bao gom nhieu quy toc Đong La Ma.
Đai Cong tuoc Ivan III cua Moskva ve sau cung tu xung la nguoi bao ho cua Chinh thong giao Đong phuong, mot di san cua Đong La Ma. Ivan đa ket hon voi em gai cua Andreas, Sophia Paleologue. Chau cua ho, Ivan IV Loi đe, tro thanh Sa hoang đau tien cua Nga (chu "Sa hoang" tsar hay czar bat nguon tu danh hieu caesar, mot tuoc hieu cua hoang đe Đong La Ma trong ngon ngu Xlavo). Cac Nga hoang sau Ivan IV cung tiep tuc xem Đe quoc Nga la ke ke thua cua La Ma va Constantinopolis. Viec coi Đe quoc Nga la La Ma thu ba tiep tuc ton tai cho đen khi Đe quoc Nga sup đo trong con bao cach mang nam 1917.


Van minh Đong La Ma = Kinh te =

Đe quoc Đong La Ma so huu mot trong nhung nen kinh te phon thinh nhat o chau Au va Đia Trung Hai trong nhieu the ky. Đac biet la chau Au khong the sanh đuoc voi suc manh kinh te cua Đong La Ma cho đen tan cuoi thoi Trung Co. Constantinopolis la mot trung tam quan trong bac nhat trong mot mang luoi thuong mai tai cac thoi điem khac nhau keo dai tren gan nhu tat ca luc đia A-Au va Bac Phi, đac biet no chinh la điem đen phia tay cuoi cung cua con đuong to lua noi tieng. Cho đen nua đau cua the ky thu VI va trai nguoc han voi su suy tan o phia tay, nen kinh te cua Đong La Ma đa phat trien nhanh chong va manh me. Tuy nhien, Đai dich Justinianus va nhung cuoc chinh phuc cua nguoi A Rap gay ra thay đoi tieu cuc đang ke su thinh vuong cua no va gop phan dan đen thoi ki tri tre va suy thoai. Nhung cai cach cua nha Isaurios va đac biet, la su gia tang dan so duoi thoi Konstantinos V, nhung cong trinh cong cong va cung voi nhung bien phap đanh thue, đa đanh dau su bat đau cua giai đoan hoi sinh ma van tiep tuc cho đen tan nam 1204, bat chap su thu hep lanh tho. Tu the ky thu X cho đen cuoi the ky XII, Đe quoc Đong La Ma la bieu tuong cho su xa hoa va cac vi khach thap phuong đa bi an tuong boi su giau co tich luy o kinh đo. Tuy nhien cuoc Thap tu chinh lan thu tu đa dan đen su gian đoan suc san xuat cua nen kinh te Đong La Ma va su thong tri thuong mai cua nguoi Tay Au o mien đong Đia Trung Hai, nhung su kien chang khac gi mot tham hoa kinh te cho Đe che  Nha Palaiologos đa co gang đe phuc hoi nen kinh te, nhung nha nuoc Đong La Ma vao giai đoan cuoi nay se khong gianh đuoc bat cu su kiem soat hoan toan nao đoi voi mot trong hai the luc kinh te ngoai quoc hoac o ca trong nuoc. Dan dan, no cung đanh mat anh huong cua minh đoi voi cac phuong thuc thuong mai va co che gia, va quyen kiem soat cua no đoi voi su luu thong nhung kim loai quy gia, va theo mot so hoc gia, ngay ca viec đuc tien xu.


= Khoa hoc, Y thuat, Luat phap =

Cac tac pham cua thoi đai co đien chua bao gio bi ngung trau doi tai Đong La Ma. Vi vay, khoa hoc Đong La Ma trong bat cu thoi ki nao đeu gan lien voi triet hoc co đai, va sieu hinh hoc. Mac du vao nhieu thoi điem khac nhau Byzantine đa co đuoc nhung thanh tich tuyet voi trong viec ap dung khoa hoc (đac biet la trong viec xay dung Hagia Sophia), thi tu sau the ky thu VI cac hoc gia Byzantine chu yeu chuyen tam vao nhung nghien cuu moi trong viec phat trien cac ly thuyet moi hoac mo rong nhung y tuong cua cac tac gia co đai. Su uyen bac cua ho đac biet đa bi tut lai trong nhung nam thang đen toi cua benh dich hach va nhung cuoc chinh phuc cua nguoi Hoi giao, nhung sau đo la thoi ki đuoc goi la ki nguyen Phuc hung Đong La Ma vao cuoi thien nien ky thu nhat, cac hoc gia Đong La Ma đa tai khang đinh minh tro thanh nhung chuyen gia trong viec phat trien khoa hoc cua nguoi A Rap va Ba Tu, đac biet trong thien van hoc va toan hoc. Nguoi Đong La Ma cung đuoc ghi nhan voi nhung tien bo cong nghe, đac biet la trong kien truc (vi du nhu mai vom co hinh thu vuong vuc) va cong nghe chien tranh(vi du nhu lua Hy Lap).
Vao the ky cuoi cung cua Đe che, nhung nha ngu van Đong La Ma la nhung nguoi chu yeu chiu trach nhiem trong viec truyen ba va ghi chep lai nhung nghien cuu ngu phap co va van hoc Hy Lap đen đau thoi ki Phuc Hung o Y  Trong thoi gian nay, thien van hoc va toan hoc đa đuoc giang day o Trebizond; y hoc cung thu hut su quan tam cua hau het cac hoc gia 
Trong linh vuc phap luat, nhung cai cach cua Justinianus I co mot anh huong ro rang đoi voi qua trinh phat trien cua luat hoc, va Ecloga cua Leo III cung đa anh huong đen qua trinh hinh thanh nen he thong luat phap cua nguoi Xlavo.


= Ton giao =

Su ton tai cua đe quoc o phia đong đa đam bao vai tro tich cuc cua Hoang đe trong cac cong viec cua Giao hoi. Nha nuoc Đong La Ma đa thua ke tu thoi ki đa than giao thoi quen mang tinh hanh chinh va tai chinh ve cach quan ly cac van đe ton giao, va đieu nay tiep tuc đuoc ap dung cho Giao hoi Kito giao. Tiep theo kieu mau đuoc thiet lap boi Eusebius thanh Caesarea, dan chung Byzantine xem Hoang đe nhu la mot đai dien hay su gia cua Chua Kito, co trach nhiem đac biet đoi voi viec truyen ba Co Đoc giao cho nhung nguoi ngoai giao, va cho nhung gi "ben ngoai" ton giao, chang han nhu viec cai tri va tai chinh. Nhu Cyril Mango đa chi ra, tu duy chinh tri Đong La Ma co the đuoc tom tat trong mot phuong cham "Mot Đuc Chua, mot đe che, mot ton giao" .
Vai tro cua đe che trong cac cong viec cua Giao hoi chua bao gio mo rong thanh mot he thong co đinh va đuoc xac đinh ve mat phap ly Voi su suy yeu cua thanh Roma, va bat đong noi bo cua cac Toa Thuong phu khac o phuong Đong, tu the ky thu VI toi the ky thu XI, Giao hoi thanh Constantinopolis đa tro thanh trung tam giau co nhat va co nhieu anh huong nhat trong the gioi Kito giao. Ngay ca khi đe quoc đa suy yeu va chi la mot cai bong cua ban than no truoc kia, Giao hoi van tiep tuc duy tri anh huong đang ke ca o ben trong va ben ngoai bien gioi đe quoc. Nhu G. A. Ostrogorskiy chi ra:

Toa Thuong Phu thanh Constantinopolis van la trung tam cua the gioi Chinh thong giao, voi cac Toa Tong giam muc đo thanh va cac Toa Tong giam muc khac bao quanh, thuoc vung Tieu A va Balkan, ma bay gio Byzantium đa đe mat, cung nhu thuoc vung Kavkaz, Nga va Litva. Giao hoi van la yeu to on đinh nhat trong Đe quoc Đong La Ma.
Tin ly Kito giao chinh thuc cua nha nuoc đuoc đinh ro boi bay Cong đong Đai ket đau tien, va sau đo bon phan cua hoang đe đo la ap đat len than dan cua minh. Mot chieu chi cua hoang đe vao nam 388, sau đo đa đuoc đua vao Phap đien Dan su, đo la lenh cho cu dan cua đe che phai "xung nhan la Kito huu"; va coi tat ca nhung nguoi khong tuan thu theo phap luat la nhung "nguoi đien va ngu ngoc" va la nguoi theo "nhung tin đieu di giao".
Bat chap nhung chieu chi cua hoang đe va lap truong nghiem ngat cua chinh ban than quoc giao, ton giao ma sau nay đuoc goi la Chinh thong giao Đong phuong đo chua bao gio đai dien cho tat ca cac tin đo Kito giao trong toan đe quoc Đong La ma hay cho Kito giao Đong phuong. Mango cho rang trong giai đoan đau cua đe quoc, nhung "nguoi đien va ngu ngoc" bi dan nhan "di giao" boi quoc giao, lai chiem phan lon dan so. Ben canh nhung nguoi đa than giao đa ton tai cho đen het the ky thu VI va nguoi Do Thai, la nhieu nguoi - tham chi co ca cac hoang đe - theo cac giao thuyet Kito giao khac nhau, nhu thuyet Arius, thuyet Nestorius, nhat tinh thuyet (Monophysitism), thuyet Paulician..., ma trong mot vai điem nao đo day nhung đieu đoi nghich voi giao thuyet than hoc chinh yeu đuoc cac Cong đong đai ket xac nhan.. Mot cuoc chia re khac giua cac tin đo Kito giao cung đa xay ra, khi Hoang đe Leo III đa ra lenh pha huy cac anh tuong tren khap Đe quoc. Đieu nay dan đen mot cuoc bien đong ton giao đang ke, no chi ket thuc vao giua the ky IX voi su phuc hoi cac anh tuong. Trong cung khoang thoi gian nay, mot lan song nhung nguoi ngoai giao moi đa noi len tai khu vuc Balkan, co nguon goc chu yeu tu nhung nguoi Slavo. Ho dan dan đuoc cai sang Kito giao, va cho toi giai đoan cuoi cung cua Đong La Ma, Chinh thong giao phuong Đong đa đai dien cho hau het cac tin đo Kito giao va noi chung la cho đa so cu dan trong nhung gi con lai cua đe che.
Nguoi Do Thai la mot nhom thieu so quan trong trong suot chieu dai lich su cua đe quoc Byzantine, va theo luat La Ma, ho tao nen mot nhom ton giao đuoc phap luat cong nhan. Vao giai đoan đau cua đe quoc, nhin chung ho đa đuoc khoan dung, nhung sau đo la thoi ki ma tinh hinh tro nen cang thang va nhung cuoc bach hai xay ra. Trong truong hop nao đi nua, sau nhung cuoc chinh phuc cua nguoi A Rap theo Hoi giao, phan lon nguoi Do Thai đa song o ben ngoai đe quoc Đong La Ma, trong khi nhung nguoi con lai ben trong bien gioi đa song trong su yen binh tuong đoi ke tu the ky thu X tro đi.


= Van hoc va nghe thuat =

Sau khi hoang đe Theodosius I tuyen bo Kito giao tro thanh quoc giao vao cuoi the ky thu IV, hoi hoa—mot linh vuc đac biet cua nha tho dan dan tach khoi nhung anh huong cua nen nghe thuat La Ma va Hy Lap. Nghe thuat Đong La Ma la mot phong cach nghe thuat cuc ky bao thu, vi ly do ton giao va van hoa, nhung van giu mot truyen thong lien tuc cua chu nghia hien thuc Hy Lap. Tu the ky thu V, tranh kham tro thanh ky thuat đuoc ua thich đe dung trang tri tren tuong nha tho voi cac cau chuyen ve Chua. Ky thuat moi dua tren cac đuong net thieu đi chieu sau ve khong gian đuoc phat trien va hoan thien tai kinh đo Constantinopolis. Ky thuat nay đuoc tai hien lai voi nhung buc tranh kham trong nhung nha tho tai Ravenna vao đau the ky VI. Cac chan dung co tran cung, trong khi cac chi tiet khac tren mat la san pham cua mot luat le kho hieu đuoc lap lai tu chan dung nay sang chan dung khac. Nguoi ta bo đi ky thuat tao bong, khong quan tam đen mang sang toi khien cho khuon mat bi mat đi khoi. Su khoi nguon cua nghe thuat Đong La Ma giua Constantinopolis va Hy Lap đuoc phat trien trong mot thoi gian dai va trai tren mot vung rong lon trai dai khap chau Au. Tu the ky X, hoi hoa Đong La Ma co trung tam phat trien tai Nga va lan rong sang cac vung xung quanh voi tan the ky thu XVIII. Cac san pham nghe thuat Đong La Ma tai đay chu yeu la cac bieu tuong ton giao. Tai vung Balkan va đao Crete, nhung bieu tuong ton giao đuoc thuc hien theo phong cach Đong La Ma tu the ky thu XV đen the ky XVIII.
Trong van hoc Byzantine, co bon yeu to van hoa khac nhau can đuoc tinh đen đo la: Hy Lap, Kito giao, La Ma, va phuong Đong. Van hoc Byzantine thuong đuoc phan loai thanh nam nhom: su gia va cac nha chep bien nien su, nhung nha bach khoa (Thuong Phu Photios, Michael Psellus, va Michael Choniates đuoc coi la nhung nha bach khoa vi đai nhat cua Byzantine) va nha viet tieu luan, va nhung tac gia cua truong ca(Su thi anh hung duy nhat cua Byzantine đuoc chung thuc đo la Digenis Acritas). Hai nhom con lai bao gom cac nhom van hoc moi: Van chuong Giao hoi va than hoc, cung voi tho ca dan gian
Trong so khoang tu hai đen ba ngan tuyen tap van hoc Byzantine con ton tai, chi co 330 trong so đo la cac truong ca, lich su, khoa hoc va gia khoa hoc. Trong khi vao thoi ky hung thinh nhat cua van hoc the tuc Byzantium keo dai tu the ky thu IX đen the ky XII, van hoc ton giao cua no (bai giang, sach nghi le va tho ca, than hoc, luan đao đuc, vv) đa phat trien som hon nhieu voi thanh Romanos la đai dien noi bat nhat cua no.


= Thiet che nha nuoc va bo may trieu đinh =
 
Đe quoc Đong La Ma la mot quoc gia quan chu chuyen che va hoang đe nam quyen luc tuyet đoi, va quyen luc cua ong đa đuoc coi la co nguon goc than thanh. Vien nguyen lao đa khong con co thuc quyen chinh tri va lap phap, nhung van la Hoi đong danh du voi cac thanh vien tren danh nghia. Vao cuoi the ky thu VIII, mot chinh quyen dan su tap trung vao trieu đinh trung uong đa đuoc hinh thanh nhu la mot phan cua mot su tap trung quyen luc quy mo lon o kinh đo. Cai cach hanh chinh quan trong nhat, ma co le đa bat đau vao giua the ky thu VII, đo la viec tao ra cac khu ban quan su Thema, tai đo bo may chinh quyen va quan su đa đuoc đam nhiem boi mot nguoi, vien quan strategos.

Mac du đoi khi bi goi mot cach khong xung đang bang cac thuat ngu "kieu Byzantine", "chu nghia Byzantine" (von ngu y tinh phuc tap va chuyen che), bo may chinh quyen Đong la Ma co kha nang đac biet đe tai thiet che chinh no nham phu hop voi hoan canh Đe quoc. Mot he thong phong tuoc va thu bac ti mi, đem lai cho trieu đinh uy quyen va anh huong, khien viec quan ly đe quoc giong nhu mot bo may quan lieu ngan nap đoi voi nhung nguoi quan sat hien đai. Cac vien chuc đuoc sap xep theo thu bac chat che xung quanh hoang đe, phu thuoc vao y chi cua hoang đe ve vai tro cua ho. Cung co nhung cong viec mang tinh hanh chinh thuc su, nhung tham quyen co the trao cho cac ca nhan hon la cac co quan.
Vao cac the ky VIII va IX, phuc vu chinh quyen la con đuong ro rang nhat đe đat toi hang quy toc, nhung, tu sau đo tro đi, quy toc thang tien tu ngach dan su chiu su canh tranh boi lop quy toc do dong doi. Theo mot so nghien cuu ve chinh quyen Byzantine, nen chinh tri the ky XI chung kien cuoc tranh gianh quyen luc giua hai nhanh quy toc dan su va quan su. Trong thoi ki nay, Alexios I thuc hien nhung cuoc cai cach hanh chinh quan trong, bao gom viec lap nen nhung chuc vi danh du moi cung cac co quan tuong ung.


= Ngoai giao =
 

Sau su sup đo cua Tay La Ma, thach thuc chinh cho Đong La Ma đo la duy tri nhung moi quan he cac nuoc lan bang. Khi cac quoc gia nay co khuynh huong thiet lap nen cac the che chinh tri, ho thuong bat chuoc theo mo hinh Constantinopolis. Bo may ngoai giao cua Đong La Ma tim cach loi keo nhung quoc gia lan bang vao mot mang luoi cac moi quan he quoc te va lien quoc gia. Mang luoi nay xoay quanh viec thiet lap cac hiep uoc, va bao gom su chao đon cai tri moi vao gia đinh cac vi vua, va su đong hoa theo cac thai đo xa hoi, gia tri va the che Đong La Ma. Trong khi cac nha van phuong Tay co đien quan tam toi viec tao ra nhung khac biet ve luan ly va phap ly giua chien tranh va hoa binh, nhung nguoi Đong La Ma xem ngoai giao giong nhu mot dang chien tranh bang nhung phuong tien khac. Chang han, mot moi đe doa tu Bulgaria co the đoi pho bang cach vien tro cho Nga Kiev..
Ngoai giao trong ki nguyen nay đuoc hieu la co mot chuc nang thu thap tinh bao nam tren chuc nang chinh tri thuan tuy cua no. Cuc Man dan o Constantinopolis xu ly nhung van đe ve le tan va ly lich cho nhung su vu lien quan toi nhung "dan moi", va do đo co the tu no đa co chuc nang tinh bao co ban. John B. Bury tin rang van phong đa giam sat tat ca nhung nguoi ngoai quoc toi Constantinopolis, va đat duoi quyen cua mot vi thuong thu phu trach lien lac (logothetes tou dromou). Trong khi be ngoai van phong le tan - phan su chinh la đam bao nhung phai đoan nuoc ngoai đuoc cham soc can than va nhan đu tien quy ngan sach đe duy tri hoat đong, va no gom tat ca nhung phien dich vien chinh thuc - no han co luon chuc nang an ninh..
Nguoi Đong La Ma đa tranh thu đuoc nhieu loi ich tu cac thu đoan ngoai giao. Chang han, cac su đoan toi thu đo thuong o lai nhieu nam lien. Mot thanh vien cua cac vuong toc xung quanh thuong phai o Constantinopolis, khong chi la mot con tin tiem nang, ma cung la mot con tot huu dung trong truong hop nhung đieu kien chinh tri cua mien đat ma ong ta toi tu đo thay đoi. Mot phuong phap quan trong khac la nhan chim cac vi khach bang canh nhung lua xa hoa. Theo D. D. Obolenskiy, nen van minh co o chau Au đa đuoc duy tri la nho vao nhung ki nang va su thao vat cua nen ngoai giao Đong La Ma, va la mot trong nhung đong gop cuoi cung cua Đong La Ma cho lich su chau Au.


= Ngon ngu =
 
Ngon ngu ban đau cua chinh quyen đe quoc, von co nguon goc tu Roma, la tieng La tinh, va no se tiep tuc la ngon ngu chinh thuc cua đe quoc cho đen the ky thu VII khi no hoan toan bi thay the boi tieng Hy Lap duoi trieu đai cua Heraclius. Ngon ngu Latinh se nhanh chong bi tang lop co hoc thuc tu bo nhung ngon ngu nay van se tiep tuc đuoc su dung, đoi khi o trong mot phan cac nghi le van hoa cua đe quoc. Ngoai ra, tieng Latin binh dan van la mot ngon ngu thieu so o ben trong đe quoc, va trong so nhung cu dan Thraco-La Ma, va tu đo no đa sinh ra ngon ngu Tien-Rumani.
Tuong tu nhu vay, tren khu vuc bo bien Adriatic, mot tho ngu Tan-Latinh đa phat trien va sau nay se hinh thanh nen tieng Dalmatia. O cac tinh mien Tay Đia Trung Hai đuoc tam thoi khoi phuc duoi trieu đai cua hoang đe Justinianus I, tieng Latinh (ma cuoi cung se phat trien thanh cac ngon ngu Tay Roman khac nhau) tiep tuc đuoc su dung nhu mot ngon ngu noi va ngon ngu cua gioi hoc gia.
Ngoai trieu đinh, chinh quyen va quan đoi, ngon ngu chinh đuoc su dung trong cac tinh mien đong đe quoc ngay ca truoc khi đe quoc Tay La Ma suy yeu đa luon luon la tieng Hy Lap, no đa đuoc su dung o khu vuc nay truoc tieng Latinh trong nhieu the ky. Thuc ra vao giai đoan đau đoi cua đe quoc La Ma, tieng Hy Lap đa tro thanh ngon ngu chung cua Giao hoi Kito giao, ngon ngu cua cac hoc gia va nghe thuat, va tren mot muc đo lon, la franca lingua cho thuong mai giua cac tinh va voi cac quoc gia khac.
Nhieu ngon ngu khac cung đa ton tai trong đe quoc đa sac toc nay, va mot so đa co đuoc đia vi chinh thuc mot cach han che tai cac tinh cua chung tai nhung thoi điem khac nhau. Đang chu y la vao đau thoi Trung Co, tieng Syria va tieng Aramaic đa đuoc su dung rong rai boi tang lop co hoc thuc o cac tinh phia đong. Tuong tu nhu vay tieng Copt, Armenia va Gruzia đa tro nen quan trong trong giao duc o cac tinh, va nhung quan he ngoai giao sau nay đa khien cho tieng Slavonic, tieng Vlach, va tieng A Rap đong vai tro quan trong ben trong đe che va ca trong pham vi anh huong cua no.
Ben canh đo, tu lau Constantinopolis đa la mot trung tam thuong mai quan trong nhat o khu vuc Đia Trung Hai va xa hon nua, hau nhu tat ca ngon ngu thoi Trung Co đa đuoc noi o ben trong đe che vao mot so thoi điem, ngay ca tieng Trung Quoc. Khi đe quoc dan đi đen luc diet vong, cac cong dan cua đe quoc ngay cang tro nen đong nhat ve van hoa va tieng Hy Lap đa gan lien voi ban sac va ton giao cua ho.


Di san Trong qua khu, Đong La Ma thuong bi đanh đong voi su chuyen che, tinh chat tinh than Chinh thong giao, tinh chat Đong phuong va ngoai lai, va cac thuat ngu "Byzantine", "Byzantinism" trong tieng Anh thuong mang nghia la suy đoi, he thong hanh chinh phuc tap, khong on đinh va su đan ap.  Đe quoc Đong La Ma cung thuong đuoc nhin nhan rat tieu cuc nhu la bieu tuong cua chu nghia đoc đoan va che đo chuyen che phuong Đong. Ca cac hoc gia Đong Au va Tay Au cung thuong xem Đong La Ma la mot thuc the ton giao, chinh tri va triet hoc tuong phan voi phuong Tay. Ngay ca tai Hy Lap vao the ky XIX, khi trong tam don vao cac yeu to qua khu co đai, truyen thong Đong La Ma van bi nhin bang con mat tieu cuc.
Cac nghien cuu gan đay đa đua ra cai nhin cong bang hon ve đe quoc Đong La Ma va đat trong tam vao cac thanh tuu cua no. Averil Cameron cho rang Đong La Ma co nhung đong gop khong the choi cai đuoc vao su hinh thanh cua chau Au Trung đai, va ca Cameron va Obolensky đa nhin nhan vai tro then chot cua Đong La Ma trong su hinh thanh cua Chinh thong giao, nhan to đong vai tro trung tam trong lich su va xa hoi Hy Lap, Nga, Bungari, Xecbia va mot so nuoc khac trong thoi trung đai. Nguoi Đong La Ma cung đa bao ton va sao chep nhieu tai lieu cua thoi co đai va vi vay đuoc nhin nhan la nhung nguoi đa bao ton va truyen ba cac kien thuc thoi co đai, đong gop to lon cho su hinh thanh cua van hoa chau Au hien đai, va la tien đe cua chu nghia nhan van Phuc hung va nen van hoa Chinh thong Xlavo.
La mot quoc gia ton tai mot cach on đinh suot mot thoi gian dai, Đong La Ma đa đong vai tro buc tuong thanh bao ve chau Au khoi cac the luc moi noi day o phuong Đong, nhu nguoi Ba Tu, A Rap, Tho Seljuk va - trong mot thoi gian ngan - đe quoc Ottoman. Theo mot cach nhin nhan khac, tu the ky thu VII tro đi, su phat trien va tien hoa cua đe quoc Đong La Ma lien quan truc tiep đen su banh truong va phat trien cua đao Hoi. Sau khi kinh đo Constantinopolis bi nguoi Tho Ottoman chiem đong vao nam 1453, Sultan Tho Mehmet II tu xung la "Hoang đe La Ma" (Kaysar-i-Rum) va quyet tam bien quoc gia cua minh thanh ke ke thua hop phap cua Đe quoc Đong La Ma. Theo Cameron, khi nguoi Tho Ottoman tu xung la ke ke thua cua Đong La Ma, ho đa giup bao ton mot phan quan trong cua nen van hoa Đong La Ma va gop phan đang ke vao su phuc hoi cua đao Chinh Thong o Đong Au tu thap nien 1990 tro đi.


Chu thich = Ghi chu =


= Trich dan =


Thu muc = So cap =


= Thu cap =


Đoc them Lien ket ngoai Ciesniewski, C. The Byzantine Achievement Luu tru ngay 13 thang 4 nam 2020 tai Wayback Machine, Clio History Journal, 2006.
Adena, L. The Enduring Legacy of Byzantium Luu tru ngay 13 thang 4 nam 2020 tai Wayback Machine, Clio History Journal, 2008.
WHAT, IF ANYTHING, IS A BYZANTINE? By Clifton R. Fox.
The Cambridge Medieval History (IV) The Eastern Roman Empire (717-1453) Luu tru ngay 27 thang 11 nam 2010 tai Wayback Machine.