Iod (hay iot theo phien am tieng Viet) (co goc tu tieng Hy Lap Iodes, nghia la "tim"; ten goi chinh thuc theo Hiep hoi Quoc te ve Hoa Ly thuyet va Ung dung la Iodine) la mot nguyen to hoa hoc. Trong bang tuan hoan no co ky hieu I, so nguyen tu 53 va nguyen tu khoi la 126,9.
Đay la mot trong cac nguyen to vi luong can cho su song cua nhieu sinh vat. Ve mat hoa hoc, iod it hoat đong nhat va co đo am đien thap nhat trong cac halogen. Mac du Astatin đuoc cho la con it hoat đong hon voi đo am đien thap hon, nguyen to đo qua hiem đe khang đinh gia thuyet nay. Iod đuoc dung nhieu trong y khoa, nhiep anh, thuoc nhuom.
Giong nhu cac halogen khac (thuoc nhom nguyen to VIIA trong bang tuan hoan), iod thuong co mat o dang phan tu hai nguyen tu, I2.


Tinh chat Iod la chat ran co mau tim tham/xam co the thang hoa tai nhiet đo thuong tao ra chat khi mau tim hong co mui kho chiu. Chat halogen nay co the tao thanh hop chat voi nhieu nguyen to hoa hoc khac, nhung no it hoat đong hon so voi cac nguyen to khac trong nhom nguyen to VIIA va no co them mot so tinh chat hoi giong kim loai. Iod co the hoa tan trong chloroform, Carbon tetrachloride (CCl4), hay carbon disulfide(CS2) đe tao thanh dung dich mau tim. No tan nhe trong nuoc tao ra dung dich mau vang. Mau xanh lam cua mot chat gay ra khi tuong tac voi tinh bot chi la đac điem cua nguyen to tu do.
Iod co the oxy hoa đuoc voi H2 o nhiet đo khoang 300 đo C va co mat chat xuc tac la Platin tao ra khi hydro iodide theo mot phan ung thuan nghich:
H2 + I2 <-> 2HI
Iod oxy hoa đuoc nhieu kim loai nhung phan ung chi xay ra khi đun nong hoac co chat xuc tac.
2Al + 3I2 -> 2AlI3


Ung dung Iod la nguyen to vi luong can thiet cho dinh duong cua loai nguoi. Tai nhung vung đat xa bien hoac thieu thuc an co nguon goc tu đai duong; tinh trang thieu iod co the xay ra va gay nen nhung tac hai cho suc khoe, nhu sinh benh buou co hay thieu nang tri tue. Đay la tinh trang xay ra tai nhieu noi tren the gioi, trong đo co Viet Nam. Viec dung muoi iod nhu muoi an hang ngay (co chua nhieu hop chat iod co the hap thu đuoc) co the giup chong lai tinh trang nay.
Cac ung dung khac cua iod la:

La mot trong cac halogen, no la vi luong to khong the thieu đe hinh thanh hormone tuyen giap, thyroxyne va triiodothyronine, trong co the sinh vat.
Thuoc boi iod (5% iod trong nuoc/ethanol) dung trong tu thuoc gia đinh, đe khu trung vet thuong, khu trung be mat chua nuoc uong
Hop chat iod thuong huu ich trong hoa huu co va y khoa.
Muoi iodide bac (AgI) dung trong nhiep anh.
Muoi iodide kali (KI) co the dung đe đieu tri benh nhan bi anh huong cua tham hoa hat nhan đe rua troi đong vi phong xa I-131, ket qua cua phan ung phan hach hat nhan. Chu ky ban ra cua I-131 chi la 8 ngay, do đo thoi gian đieu tri chi keo dai vai tuan, trong thoi gian đe ban ra het can phai co su huong dan cu the cua bac si đe tranh anh huong đen suc khoe. Trong truong hop nguy co phong xa khong co phan ung phan hach hat nhan, nhu bom ban, khong can dung phuong phap nay. KI cung co the rua Cs-137, mot san pham khac cua phan ung phan hach hat nhan, vi Cs co quan he hoa hoc voi K, nhung natri iodide cung co tac dung nhu vay. NaI hay co trong muoi an it natri. Tuy nhien Cs-137 co chu ky ban ra keo dai toi 30 nam, đoi hoi thoi gian đieu tri qua dai.
Wonfram iodide đuoc dung đe lam on đinh day toc cua bong đen day toc.
Nito triiodide la chat gay no khong ben.
Iod-123 dung trong y khoa đe tao anh va xet nghiem hoat đong cua tuyen giap.
Iot-131 dung trong y khoa đe tri ung thu tuyen giap va benh Grave va cung dung trong chup anh tuyen giap.
Nguyen to iod (khong nam trong hop chat voi cac nguyen to khac) tuong đoi đoc đoi voi moi sinh vat.


Lich su Iod (goc tieng Hy Lap iodes nghia la tim) đuoc kham pha boi Barnard Courtois nam 1811. Ong la con trai cua mot nguoi san xuat kali nitrat (dung trong thuoc sung). Vao thoi điem Phap đang co chien tranh, thuoc sung đuoc tieu thu manh. Nitrat kali đuoc tach tu rong bien lay tai bo bien Normandy va Brittany. Đe tach kali nitrat, rong bien đuoc đem đot va tro đem rua vao nuoc. Nhung chat khong phai la kali nitrat bi pha huy boi viec them axit sunfuric. Vao mot ngay Courtois them qua nhieu axit sunfuric khien mot chat khi mau tim bay ra. Courtois nhan thay hoi nay ket tinh tren cac be mat lanh tao ra cac tinh the mau sam. Courtois nghi ngo rang đay la mot nguyen to hoa hoc moi nhung thieu kinh phi đe theo đuoi cac quan sat chi tiet hon.
Tuy vay ong đa đua cac mau tinh the nay cho cac ban, Charles Bernard Desormes (1777–1862) va Nicolas Clement (1779–1841) đe ho tiep tuc nghien cuu. Ong cung đem mau vat cho Joseph Louis Gay-Lussac (1778–1850), mot nha hoa hoc noi tieng luc đo, va Andre-Marie Ampere (1775–1836). Ngay 29 thang 11 nam 1813 Dersormes va Clement thong bao cho đai chung ve phat hien cua Courtois. Ho mieu ta mau vat tai mot cuoc hop cua Vien Hoang đe Phap. Ngay 6 thang 12 Gay-Lussac thong bao rang mau vat đo co the la mot nguyen to hoa hoc moi hoac mot hop chat oxy. Ampere đua mot so mau vat cho Humphry Davy (1778–1829). Davy đa tien hanh mot so thi nghiem tren mau vat va nhan thay su tuong tu cua no voi clo. Davy gui mot buc thu ngay 10 thang 12 toi Hoi Hoang gia Luan Đon noi rang ong đa tim thay nguyen to moi. Mot cuoc cai co lon giua Davy va Gay-Lussac ve viec ai đa tim ra iod truoc tien đa no ra, nhung ca hai đeu đong y rang Barnard Courtois la nguoi đau tien đa tach nguyen to hoa hoc moi nay.


Đo pho bien va đieu che Hop chat iod thuong gap trong muoi voi natri va kali (KI) hay trong Kali iodat.
Iod co the thu đuoc o dang rat tinh khiet bang phan ung giua kali iodide voi đong(II) sulfat. Cung co vai cach khac đe tach nguyen to hoa hoc nay. Mac du nguyen to nay kha hiem, tao be va mot so loai cay khac co kha nang hap thu va tap trung iod trong co the chung, dan đen viec mang iod vao day chuyen thuc an tu nhien va giup viec đieu che iod co gia thanh thap.
Cho tac dung dung dich voi chat oxy hoa đe oxy hoa I- thanh I2.
Thi du phuong trinh:
2NaI + Cl2 -> 2NaCl + I2


Đong vi Co 37 đong vi cua iod, trong đo chi co duy nhat 127I la ben. Đong vi phong xa 131I (phat ra hat beta), con đuoc biet đen voi ten goi iod phong xa co chu ky ban ra la 8,0207 ngay, đa đuoc dung trong đieu tri ung thu va cac benh khac lien quan đen tuyen giap.123I la đong vi phong xa thuong dung trong chup anh tuyen giap va đanh gia đieu tri cho benh Grave.
129I (chu ky ban ra 15,7 trieu nam) la ket qua cua ban pha hat nhan 129Xe boi tia vu tru khi đi vao khi quyen Trai Đat va cac phan ung phan hach cua urani va plutoni, trong đat đa tren be mat Trai Đat va cac lo phan ung hat nhan. Cac qua trinh xu ly nhien lieu hat nhan hoac thu nghiem vu khi hat nhan đa tao ra luong đong vi lon lan at cac đong vi tao ra boi qua trinh tu nhien.129I đuoc dung trong nghien cuu nuoc mua sau tham hoa Chernobyl. No cung co the đa đuoc dung trong nghien cuu mach nuoc ngam đe tim dau vet ro ri chat thai hat nhan ra moi truong tu nhien. Neu 129I đuoc cho tiep xuc voi nguoi, tuyen giap se hap thu no nhu the no la iod khong phong xa thong thuong, dan đen nguy co ung thu tuyen giap cao. Đoi voi nhung nguoi song gan noi co phan ung phan hach, hay nhung noi tuong tu, co nguy co tiep xuc voi iod phong xa khi tai nan xay ra, nguoi ta thinh thoang đuoc cho uong vien iod. Viec hap thu mot luong lon iod se lam bao hoa tuyen giap va ngan viec thu nhan them iod.
129I co nhieu điem giong voi 36Cl. No la halogen hoa tan đuoc, it hoat đong hoa hoc, ton tai chu yeu o dang anion khong hap thu, va đuoc sinh ra boi cac tia vu tru, nhiet hat nhan, va cac phan ung phan hach khac. Trong linh vuc nghien cuu ve nuoc, mat đo 129I đuoc đo theo ty le 129I tren tong I (hau het la 127I). Tuong tu 36Cl/Cl, ty le 129I/I trong tu nhien la rat nho, 10−14 đen 10−10 (cuc đat nhiet hat nhan cua 129I/I trong thap nien 1960 va 1970 la 10−7).129I khac 36Cl o cho chu ky ban ra dai hon (15,7 so voi 0,301 trieu nam), xuat hien trong cac sinh vat o nhieu dang ion voi nhieu ung xu hoa hoc khac nhau.129I de dang du nhap vao sinh quyen, nam trong cay co, đat, sua, mo sinh hoc...
Luong lon 129Xe trong thien thach đuoc cho la ket qua cua phan ra beta cua hat nhan 129I. Đay la hat nhan phong xa tuyet chung đau tien đuoc nhan dang trong he Mat Troi. No phan ra theo so đo Đinh tuoi bang đong vi phong xa I-Xe co ban, bao trum 50 trieu nam cua su tien hoa cua he Mat Troi.


Canh bao Iod khi tiep xuc truc tiep voi da co the gay thuong ton, do đo can phai can than khi thao tac voi nguyen to hoa hoc nay. Hoi iod co the gay kho chiu cho mat va cac mang nhay. Đoi voi cac tiep xuc keo dai khoang 8 tieng đong ho, mat đo iod trong khong khi khong đuoc vuot qua 1 miligam/met khoi, lay trung binh theo thoi gian.


Dinh duong Cuc quan ly Thuc pham va Duoc pham Hoa Ky khuyen cao (21 CFR 101.9 (c)(8)(iv)) ca nam va nu nen tieu thu khoang 150 microgam iod moi ngay.


Tham khao (tieng Anh)

Thong tin tai Los Alamos National Laboratory Luu tru ngay 27 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine
21 CFR 101.9 (c)(8)(iv) (Van ban thuong PDF) — bang dinh duong thuc an cua FDA


Xem them Muoi iod


Mot so hop chat Amoni iodide (NH4I)
Caesi iodide (CsI)
Đong(I) iodide (CuI)
Acid hydroiodic (HI)
Acid iodic (HIO3)
Iod cyanide (ICN)
Iod heptafluoride (IF7)
Iod pentafluoride (IF5)
Chi(II) iodide (PbI2)
Lithi iodide (LiI)
Nito triiodide (NI3)
Kali iodide (KI)
Natri iodide (NaI)


Lien ket ngoai (tieng Anh)

WebElements.com - Iodine
ChemicalElements.com - Iodine
who.int - WHO Global Database on Iodine Deficiency
Ban mau:Hop chat cua iod