Sao lun trang (hay con goi la sao trat trang) la thien the đuoc tao ra khi cac ngoi sao co khoi luong thap va trung binh "chet" (tieu thu het nhien lieu phan ung hat nhan trong sao).
Cac ngoi sao nay khong đu nang đe sinh ra nhiet đo o loi can thiet đe nung chay cacbon trong cac phan ung tong hop hat nhan sau khi chung chuyen thanh cac sao khong lo đo trong giai đoan đot chay heli. Cuoi giai đoan nay, nua ben ngoai cua sao khong lo đo se bi đay ra khong gian tao thanh tinh van, đe lai đang sau mot loi tro chua chu yeu la cacbon va oxy, đo chinh la sao lun trang.
Loi nay khong con nguon cung cap nang luong va buc xa. Dan dan Nhiet Nang cua chung phat xa ra ben ngoai va nguoi dan đi. Loi khong con su ho tro cua cac phan ung nhiet hach đe chong lai luc hap dan se tro nen cuc ky co đac, voi khoi luong vao khoang mot nua Mat Troi va the tich khoang bang Trai Đat. Cac sao lun trang đuoc ho tro duy nhat boi ap suat suy bien đien tu. Khoi luong cuc đai cua cac sao lun trang, ma vuot qua no thi ap suat suy bien khong the duy tri nua , la khoang 1,4 khoi luong Mat Troi. Goi la gioi han Chandrasekhar.Sao lun trang ma vuot qua gioi han nay (chu yeu do khoi luong đuoc chuyen toi boi sao đoi đong hanh) co the no tung nhu cac sieu tan tinh.
Cuoi cung, sau hang chuc ty nam, sao lun trang se nguoi toi nhiet đo ma tu đo no khong con đuoc nhin thay. Tuy nhien, voi tuoi vu tru moi vao khoang 14 ty nam, tham chi voi ca cac sao lun trang gia nhat van con buc xa voi nhiet đo vai nghin đo K.


Su hinh thanh Phan lon cac ngoi sao co kich co nho va trung binh se ket thuc duoi dang la sao lun trang, sau khi tat ca hiđro chung co bi chuyen hoa thanh heli. Gan cuoi giai đoan phan ung nhiet hach cua chung, cac ngoi sao nhu vay se no ra va bien thanh sao khong lo đo va sau đo mat dan đi phan lon cac vat chat o cac lop ngoai cung (tao ra tinh van) trong khi van con loi rat nong (T > 100.000 K), loi nay sau đo tro thanh mot ngoi sao lun trang tre tuoi.
Mot ngoi sao lun trang co khoi luong khoang bang Mat Troi, co kich thuoc chi lon hon Trai Đat mot chut. Đieu nay lam cho sao lun trang la mot trong nhung dang đac nhat cua vat chat, chi co cac sao neutron, sao la va cac sao luong tu (gia thuyet) co mat đo lon hon no ma thoi. Khoi luong cang lon thi kich thuoc cua sao lun trang cang nho. Co gioi han tren cua khoi luong cac sao lun trang, la gioi han Chandrasekhar (khoang 1,4 lan khoi luong Mat Troi), ma vuot qua no thi ap suat cua cac đien tu khong the can bang voi luc hap dan, va ngoi sao tiep tuc co nho lai, cuoi cung tao thanh sao neutron.
Bat chap gioi han nay, phan lon cac ngoi sao ket thuc cuoc đoi cua chung nhu la sao lun trang, vi chung co xu huong phat tan phan lon khoi luong cua chung vao trong vu tru truoc khi sup đo hoan toan (thong thuong voi nhung ket qua ngoan muc - xem tinh van). Nguoi ta cho rang tham chi cac ngoi sao co khoi luong gap 8 lan Mat Troi cuoi cung cung se bi chuyen thanh cac sao lun trang.


Đac trung Nhieu sao lun trang co kich thuoc xap xi Sao Hoa nho hon khoang 100 lan Mat Troi. Chung co the co khoi luong xap xi Mat Troi vi the chung rat đac. Cho la cung mot khoi luong vat chat nhu Mat Troi, chua trong mot dung tich cua mot hinh cau đuong kinh nho hon 100 lan, vi the the tich la 100³=1.000.000 lan nho hon Mat Troi va do đo mat đo trung binh cua vat chat trong cac sao lun trang la 1.000.000 lan lon hon mat đo trung binh cua Mat Troi. Cac vat chat o trang thai nhu vay đuoc goi la suy bien. Trong nhung nam thap nien 1930 su giai thich đuoc cho la do hieu ung cua co hoc luong tu: Trong luong cua sao lun trang đuoc duy tri boi ap suat cua cac đien tu (su suy bien cua đien tu), no chi phu thuoc vao mat đo ma khong phu thuoc vao nhiet đo.
Neu lam bieu đo so sanh đo sang (tuyet đoi) voi mau sac đoi voi cac sao đa quan sat đuoc (bieu đo Hertzsprung-Russell), thi khong dien ra moi to hop cua đo sang va mau sac. Co mot so sao o trong khu vuc đo sang thap-mau nong (sao lun trang), nhung phan lon cac sao nam trong mot dai, goi la chuoi chinh. Cac sao khoi luong nho nam trong chuoi chinh la nho va nguoi. Chung đuoc nhin thay co mau đo va goi la sao lun đo hay la sao lun nau (nguoi hon). Cac dang nay la loai thien the hoan toan khac voi cac sao lun trang. Trong sao lun đo, cung nhu trong cac sao cua chuoi chinh, ap suat can bang trong luong la sinh ra do chuyen đong nhiet cua khi nong. Ap suat tuan theo đinh luat cua khi ly tuong. Mot loai khac cua cac sao đuoc goi la khong lo: cac sao trong phan đo sang cao cua bieu đo đo sang-mau sac. Chung la cac sao bi no tung boi ap suat buc xa va la rat lon.
Cac sao lun trang rat rat nong; vi the chung phat ra anh sang buc xa trang. Phan nhiet nay la phan con lai cua nhiet sinh ra do su sup đo cua sao va no khong đuoc bo sung them (tru truong hop chung thu đuoc vat chat tu cac sao gan đo), nhung do be mat buc xa rat nho nen chung duy tri đuoc suc nong trong mot thoi gian dai.
Cuoi cung, sao lun trang se nguoi đi va tro thanh sao lun đen sau hang chuc ti nam. Cac sao lun đen, tren ly thuyet, la cac thuc the nhiet đo thap va buc xa yeu trong quang pho vo tuyen. Tuy nhien, vu tru chua ton tai đu lau đe bat ky sao lun trang nao nguoi đen muc tro thanh sao lun đen.
Rat nhieu sao lun trang tre tuoi o gan đa đuoc phat hien nhu la nguon buc xa cac tia X mem (tia X co  nang luong thap); cac quan sat bang tia X va tia cuc tim cho phep cac nha thien van nghien cuu thanh phan va cau truc cua lop khi quyen mong cua cac sao nay.
Sao lun trang khong the co khoi luong vuot qua 1,4 khoi luong Mat Troi, gioi han Chandrasekhar , nhung co mot cach đe chung vuot qua gioi han nay. Neu sao lun trang bay thanh cap voi mot ngoi sao thong thuong khac, no co the hut vat chat tu sao đoi đong hanh. Vat chat hut đuoc rat cham va on đinh. Khoi luong cua sao lun trang tang len cho đen khi vuot qua gioi han Chandrasekhar, tu điem đo ap suat suy thoai khong the duy tri đuoc sao. No tao thanh dang sieu tan tinh loai Ia va la manh nhat trong cac sieu tan tinh.
Trong mot so truong hop, vat chat hut tu sao đong hanh chua nhieu hiđro, gay ra phan ung hat nhan no bung o dang yeu hon sieu tan tinh, goi la cac vu no sao lun trang. Cac vu no nay chi xay ra o vo chua cac vat chat moi hut vao, khong anh huong đen loi ben trong sao lun trang, va co the lap đi lap lai neu van co dong vat chat nhieu hiđro chay đen.


Lich su tham hiem Nam 1862, Alvan Graham Clark phat hien ra sao đong hanh sam mau cua sao sang nhat , sao Thien Lang (Sirius hay Alpha Canis Majoris). Sao đong hanh đuoc goi la Thien Lang B (Sirius B hay Pup), co nhiet đo be mat khoang 25.000 K, vi the no đuoc phan loai la sao nong. Tuy nhien, Sirius B khoang 10.000 lan mo nhat hon Sirius A. Mac du no la sao rat sang tren mot đon vi dien tich be mat, Sirius B  la nho hon nhieu so voi Sirius A, voi đuong kinh xap xi Trai Đat.
Phan tich quy đao cua he thong sao Thien Lang chi ra rang khoi luong cua Sirius B xap xi bang khoi luong cua Mat Troi. Đieu nay co nghia la Sirius B la hang tram nghin lan nang hon chi. Cang nhieu sao lun trang đuoc tim thay, cac nha thien van phat hien ra rang sao lun trang la pho bien trong thien ha cua chung ta. Nam 1917, Adriaan Van Maanen phat hien ra sao Van Maanen, la sao lun trang thu hai đuoc biet va gan Mat Troi hon Sirius B.
Sau khi phat minh ra co hoc luong tu trong nhung nam thap nien 1920, su giai thich ve ty trong cua cac sao lun trang đa đuoc tim thay vao nam 1926. R.H. Fowler giai thich cac ty trong cao trong bai bao "Dense matter" (Vat chat đam đac) (Monthly Notices R. Astron. Soc. 87, 114-122) su dung ap suat suy bien đien tu vai thang sau khi co cong thuc thong ke Fermi-Dirac cho đien tu, ma ap suat cua đien tu dua vao cong thuc nay.
Nam 1930, S. Chandrasekhar   phat hien  trong bai bao goi la "The maximum mass of ideal white dwarfs" (Khoi luong cuc đai cua cac sao lun trang ly tuong) (Astroph. J. 74, 81-82) rang "khong co sao lun trang nao co the nang hon 1,2 lan Mat Troi". Đieu nay hien nay goi la gioi han Chandrasekhar. Chandrasekhar nhan đuoc giai Nobel nam 1983.


Tham khao Lien ket ngoai Sao lun trang tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Sao lun trang la gi VnExpress 23/5/2001