Sung Khoi (gian the: 崇绮; phon the: 崇綺; 1829 – 1900), tu Co Cam (古琴), hieu Van Son (文山), la mot trang nguyen va đai than nha Thanh vao giai đoan cuoi. Ong cung la cha cua Hieu Triet Nghi Hoang hau – hoang hau duy nhat cua Thanh Muc Tong Đong Tri Đe.


Cuoc đoi = Đau đoi =
Sung Khoi sinh nam 1829 duoi trieu Đao Quang, la con trai cua Đai hoc si, Quan co đai than Tai Thuong A, ho A Lo Đac. Xuat than tu Mong Co Bat ky, Sung Khoi von la mot lam sinh, sau nho quyen gop quan luong ma lay đuoc chuc quan But thiep thuc ham bat pham. Sau mot thoi gian ngan nham chuc, ong đuoc bo nhiem vao Ngoc điep quan lam cong viec sao luu ghi chep, đen nam 1848 thi đuoc thang lam Chu su tai Cong bo. Mot nam sau, ong đo Cu nhan, đuoc tuyen vao Thuc luc quan phu trach viec hieu đinh, tham gia bien soan Tuyen Tong hoang đe thuc luc. Nam Ham Phong đau tien (1851), cuoc khoi nghia nong dan Thai Binh Thien quoc no ra. Ham Phong phong Tai Thuong A lam quan kham sai, nham chuc Đoc su Quang Tay, dan quan tieu diet quan Thai Binh. Quan Thai binh the nhu che tre, nhieu lan đanh bai quan Thanh, tu Quang Tay đanh đen Ho Nam, tien sat đen duoi thanh Truong Sa. Ham Phong tuc gian, ra lenh cach chuc Tai Thuong A, ap giai ve Bac Kinh giam lai đoi tram, lai ke bien tich thu toan bo gia san. Sung Khoi cung bi lien luy ma bi thu hoi quan ham Chu su. Luc bay gio, thuc luc trieu Đao Quang vua hoan thanh khong lau.
Nam Ham Phong thu 3 (1853), quan Thai Binh Thien Quoc bac phat ap sat Thien Tan, uy hiep truc tiep đen kinh su. Ham Phong ra lenh thiet đat so Tuan phong, tuyen bo gioi nghiem. Vuong đai than trong so Tuan phong bo nhiem Sung Khoi lam nguoi đoc thuc va huan luyen quan đoi Bat ky. Mot nam sau, quan đoi bac phat cua Thai Binh Thien quoc can kiet vu khi va luong thuc, bi quan Thanh đanh bai. Nho co cong trong viec chong lai đot bac phat nay, Sung Khoi đuoc bo nhiem lam But thiep thuc ham that pham trong Binh bo, đong thoi khoi phuc than phan Cu nhan. Đen nam 1860, lien quan Anh Phap đanh vao Bac Kinh, Ham Phong bo tron đen Nhiet Ha. Sung Khoi o lai tham gia phong thu hoang thanh. Sau khi lien quan Anh Phap rut lui, nho co cong thu thanh thanh cong ma Sung Khoi đuoc thang lam Chu su Binh bo, sau đieu lam Vien ngoai lang. Mac du đa nham chuc trong trieu đinh, nhung ong van tiep tuc đoc sach đe tham gia khoa cu.


= Trang nguyen va ngoai thich =
Nam Đong Tri thu 3 (1865), ong đo đau nhat giap, tro thanh trang nguyen nguoi Mong Co duy nhat cua trieu Thanh. Tinh tu khi nha Thanh thanh lap, ngoai tru hai khoa thi đau tien vao nam 1652 va 1655 duoi trieu Thuan Tri chi to chuc cho nguoi Bat ky, cac khoa thi sau đo đeu su dung Han van va nguoi co ho tich Bat ky hay khong đeu đuoc tham gia. Sau hon 200 nam ke tu trieu Khang Hi, Sung Khoi tro thanh nguoi Bat ky đau tien đo trang nguyen, pha vo chuoi đoc chiem vi tri nay cua nguoi Han suot 112 khoa thi. Đay cung la lan đau tien mot nguoi Mong Co tro thanh trang nguyen trong cac khoa thi su dung chu Han duoi thoi nha Thanh. Viec nay đa tao nen chan đong trong thanh Bac Kinh vao thoi điem đo. Sau khi đe danh bang vang, ong theo le ma tro thanh Tu soan trong Han lam vien, đen nam 1870 thi thang lam Thi giang. Nam 1872, con gai cua Sung Khoi đuoc chon tro thanh hoang hau cua Đong Tri. Voi than phan ngoai thich cua hoang hau, ong đuoc phong lam Tam đang Thua an cong, vo ong la Qua Nhi Giai thi đuoc phong Nhat pham Phu nhan, đong thoi dong doi truc he cua ong đuoc chuyen tu Mong Co Chinh Lam ky len le thuoc Man Chau Tuong Hoang ky. Tu đo, ong trai qua nhieu chuc vu nhu Noi cac Hoc si, Ho bo Thi lang, Lai bo Thi lang.
Sau khi thanh hon cung con gai Sung Khoi thi Đong Tri bat đau than chinh, nhung khong đuoc bao lau thi qua đoi vao thang 1 nam 1875. Luc bay gio Đong Tri va Hoang hau chua co con, Tai Điem đuoc chon đe ke thua ngai vang, tuc Quang Tu, luong cung Thai hau tiep tuc buong rem nhiep chinh. Vi Quang Tu va Đong Tri co cung vai ve nen A Lo Đac thi khong the tro thanh thai hau, đe phan biet voi hoang hau tuong lai cua Quang Tu, luong cung Thai hau đa ban cho ba huy hieu la Gia Thuan Hoang hau. Sau đo hon 2 thang, Hoang hau cung qua đoi khi moi 20 tuoi. Nhieu tai lieu cho rang, Đong Tri von qua đoi vi benh đau mua, nhung cai chet cua ong lai bi Tu Hi đo loi cho Gia Thuan Hoang hau va đa ra lenh bo đoi ba. Sau cai chet cua con gai, Sung Khoi tung dang thu xin tu quan nhung trieu đinh khong đong y.
Nam Quang Tu thu 2 (1876), ong đuoc chon lam pho khao quan ky thi Hoi va bo nhiem lam Pho đo thong Han quan Tuong Hoang ky. Mot nam sau, Ha Nam gap phai mot đot han han, tinh hinh thien tai nghiem trong, nhung quan vien đia phuong lai khuech đai tinh hinh nham muu loi. Sung Khoi dang tau xin trieu đinh chinh đon tac phong cua quan lai. Trieu đinh đong y, lien phai Sung Khoi cung Thi lang Thieu Hanh tien hanh tra xet viec tham o hoi lo cua quan vien đia phuong. Nam 1879, ong đuoc đieu lam Nhiet Ha tru phong Đo thong, chu tri viec tu sua cong trinh thuy loi. Ngu su Khong Hien Giac tung dang tau noi rang, Sung Khoi la nguoi trung thanh chinh truc, thich hop o lai kinh thanh đe phu ta trieu đinh, nhung y kien nay khong đuoc phe chuan. Hai nam sau, Sung Khoi lai đuoc đieu đen Thinh Kinh nham chuc Tuong quan, tiep tuc giu vai tro đung đau quan tru phong. Nam 1882, quan Phap am muu tu Viet Nam tien vao Trung Quoc, Sung Khoi lien kip thoi đieu chinh tai vu thue thu, gia tang huan luyen bo binh, phan bo quan đon tru tai cac cang quan trong cua Thinh Kinh, đe đe phong tau chien cua Phap tien len phia Bac gay roi.


= Cuoi đoi =
Đen nam 1884, ong lai mot lan nua xin tu chuc vi benh nhung lai đuoc bo nhiem lam Ho bo Thuong thu. Mot nam sau, ong roi Thinh Kinh ve kinh thanh kiem nhiem chuc vu Vu Anh đien Tong tai. Nam 1886, ong lai đuoc đieu lam Lai bo Thuong thu. Nhung chi đam nhiem mot thoi gian ngan thi benh cu cua ong tai phat, trieu đinh cho phep ong lui ve duong benh. Đen nam 1898, Tu Hi Thai hau phat đong Mau Tuat chinh bien, thanh tru đang phai cach tan trong trieu đinh, giam long Quang Tu Đe. Sung Khoi von co tu tuong thu cuu, sau khi chinh bien dien ra luon duy tri chu truong phe truat Quang Tu. Nam sau, con trai cua Tai Y la Pho Tuan đuoc chon lam "đai a ca", nhap tu dong chinh thong tro thanh con thua tu cua Đong Tri. Sung Khoi tro thanh Chuong vien Hoc si cua Han Lam vien, đam nhiem vai tro day do Pho Tuan. Tu Hi Thai hau von muon phe Quang Tu đe lap Pho Tuan len ngoi hoang đe nhung Pho Tuan khong đuoc cac cong su phuong Tay thua nhan nen Tu Hi Thai hau bi buoc dung ke hoach phe lap.
Nam 1900, Phong trao Nghia Hoa Đoan bung phat, Sung Khoi la mot trong nhung quan vien ung ho phong trao nay. Mot thoi gian sau, lien quan tam nuoc tan cong vao Bac Kinh, Sung Khoi von đong giu kinh thanh nhung khong lau sau đa cung Vinh Loc cai trang gia lam đoan tuy tung cua hoang đe roi chay đen Bao Đinh đe đanh lac huong lien quan, bao đam an toan cho Tu Hi va Quang Tu. Kinh thanh that thu, ca gia đinh cua ong con o lai Bac Kinh đeu tu van. Tin tuc truyen đen Bao Đinh, Sung Khoi sau khi đe lai di thu to long trung thanh nhung lai khong co kha nang khoi phuc trieu đinh, roi cung nhay xuong ho tu van. Sau khi qua đoi, ong đuoc trieu đinh nha Thanh truy tang thuy Van Tiet (文节), đuoc đua vao tho trong Chieu Trung tu.


Gia đinh Sung Khoi lan luot cuoi 3 nguoi vo ca. Nguyen phoi cua ong ho Ai Tan Giac La, la con gai cua Trinh Than vuong Đoan Hoa – mot trong Co menh Bat đai than nhiep chinh cho Ham Phong. Đay cung la me cua Hieu Triet Nghi Hoang hau. Sau khi nguyen phoi qua đoi, ong cuoi ke that đau tien cung ho Ai Tan Giac La, la con gai cua Pho đo thong Tai Dieu – con trai cua Tran quoc cong Dich Hao thuoc dong doi Ly Than vuong Dan Nhung. Ba co mot nguoi anh em trai la Đai hoc si Phuc Con (福錕). Nguoi vo thu ba cua Sung Khoi ho Qua Nhi Giai, la con gai cua Tong binh Truong Thuy. Ba la chi ho cua Quan co đai than Vinh Loc – cha cua Thuan Than vuong phi Au Lan va la ong ngoai cua Pho Nghi. Trong đot tuyen tu cho Đong Tri nam 1872, gia đinh cua Sung Khoi co 2 nguoi tham gia đo la con gai va em gai ong. Cuoi cung, con gai ong đuoc chon tro thanh hoang hau – tuc Hieu Triet Nghi Hoang hau, con em gai ong đuoc phong lam Tuan tan – ve sau tro thanh Cung Tuc Hoang quy phi. Ngoai ra, Sung Khoi con mot nguoi con trai la Bao So va mot nguoi con gai ga cho Hue Quan vuong Dich Tuong – con trai cua Hue Than vuong Mien Du. Bao So tung lam đen Tan trat đai than, la mot nguoi gioi thi hoa va co mot tac pham đe đoi la "Hoi canh hien đoc hoa ky". Ong co hai nguoi vo đeu xuat than tu Ai Tan Giac La, trong đo co mot nguoi la hau due cua Hy Man Boi lac Hai Thien. Khi lien quan tam nuoc đanh vao Bac Kinh, Bao So va cac con cung cung tu sat voi Qua Nhi Giai thi.


Chu thich = Tham khao =


= Tai lieu =