Pho chi huy Khoi nghia Marcos (Subcomandante Insurgente Marcos), goi tat la Pho chi huy Marcos (Subcomandante Marcos) la bi danh cua nha tu tuong, nguoi phat ngon va nguoi chi huy tren thuc te cua Quan đoi Giai phong Dan toc Zapatista (Ejercito Zapatista de Liberacion Nacional - ELZN), mot luc luong khoi nghia o Mexico co ton chi đau tranh cho quyen loi cua cac dan toc ban đia o Mexico. Theo nha cam quyen Mexico, ong nay co ten that la Rafael Sebastian Guillen Vicente. Hoat đong cua Marcos va ELZN bat đau vao ngay 1 thang 1 nam 1994, luc Hiep đinh thuong mai tu do Bac My bat đau co hieu luc. Ngay hom đo, Marcos dan đau mot nhom quan linh tien vao bang Chiapas va tuyen chien voi chinh phu Mexico nham phan đoi su nguoc đai cua chinh phu đoi voi nguoi dan ban xu.
Ngoai vai tro la mot chi huy quan su, Marcos cung la mot nha van, nha tho chinh tri, mot nguoi theo chu nghia chong tu ban, nguoi luon đau tranh đoi sua đoi Hien phap Mexico nham bo sung cac đieu khoan chinh thuc cong nhan quyen loi chinh tri va nhan quyen cua cac cong đong nguoi da đo ban đia. Pho chi huy Marcos đuoc biet đen nhieu phan nao boi kha nang viet van tot cung nhu kha nang tranh thu cac phuong tien truyen thong. Cac bai viet cua ong (chu yeu đang tren bao La Joranada) cung nhu viec thuong xuyen xuat hien trong chiec mu trum đau che kin mat đa khien ong tro nen kha noi tieng tren the gioi duoi tu cach la bieu tuong cua nhung nguoi đoi lap. Nhieu nha bao cho rang Marcos la mot nguoi theo chu nghia hau hien đai va la mot Che Guevara kieu moi.
Bi danh "Marcos" đuoc cho lay theo ten cua mot nguoi ban cua ong đa bi giet tai mot tram kiem soat quan su, ong noi them rang viec ghi nho ten cua nguoi đa khuat mang y nghia noi rang nguoi ay khong chet ma van tiep tuc chien đau Bi danh "đai bieu so khong" (Delegado Cero) đuoc Marcos dung trong chuong trinh "Chien dich khac" (La Otra Campana), mot ke hoach du thuyet va van đong tren quy mo toan bo đat nuoc Mexico nham keu goi cho quyen tu tri va quyen loi chinh tri - xa hoi cua cac cong xa nguoi da đo ban xu Mexico (los indios de Mexico).
Ngay 25 thang 5 nam 2014, Marcos cong bo mot buc thu tuyen bo thay đoi ten goi va danh phan, noi rang hinh anh Marcos bay gio khong con can thiet nua, va tu nay ong se mang ten "Pho Chi huy Galeano". Galeano la bi danh cua la Jose Luis Solis Lopez nguoi vua tu tran truoc đo it ngay trong mot cuoc tan cong cua cac to chuc đoi đich vao mot khu dan cu cua ELZN o La Realidad, va ong se mang ten "Pho chi huy Galeano" đe vinh danh nguoi đong đoi đa tu tran.


Tieu su va su nghiep = Danh tinh =
Ket qua đieu tra danh tinh that cua Pho chi huy Marcos co su đong gop lon cua Max Appedole, mot nguoi ban hoc cu cua Marcos; tren thuc te muc đich va ket qua nhung hoat đong cua Maz Appedole la nham chung minh Marcos la mot nguoi co tu tuong on hoa chu khong phai la phan tu khung bo nhu cao buoc cua chinh phu. Ngoai ra con co nhung tiet lo cua Chi huy Salvador Morales Garibay, mot phan tu bat man voi Marcos va đao tau sang phe chinh phu.
Theo cong bo cua chinh phu Mexico ngay 9 thang 5 nam 1995, ho đieu tra đuoc Pho chi huy Marcos co ten that la Rafael Sebastian Guillen Vicente, sinh ngay 19 thang 6 nam 1957 tai Tampico, Tamaulipas, xuat than trong mot gia đinh nguoi Tay Ban Nha di cu. Cha cua ong la Alfonso Guillen Xicotencatl, mot nguoi da đo ban xu, con me la Maria del Socorro Vicente Gonzalez. Ong la con thu tu trong mot gia đinh 8 anh chi em. Gia đinh cua Guillen von tich cuc tham gia vao chinh tri, trong đo mot nguoi chi cua ong la Mercedes del Carmen Guillen Vicente tung la dan bieu lien bang cua Đang The che Cach mang va la mot thanh vien trong noi cac cua Tong thong Enrique Pena Nieto. Tu nam 1963 đen 1969 Guillen theo hoc tai truong Colegio Felix de Jesus Rougier, mot truong dong cua Hoi Thua sai Thanh The Thien Chua Ba Ngoi (Misioneras Eucaristicas de la Santisima Trinidad). Tu nam 1970 đen 1976 ong hoc o Hoc vien Van hoa Tampico, mot truong do Dong Ten thanh lap, va chiu anh huong cua than hoc khai phong tai đay. Sau Guillen roi nha len thu đo Mexico, D. F. theo hoc tai Đai hoc Tu tri Quoc gia Mexico (UNAM) va tot nghiep nganh triet hoc. Sau khi ra truong Guillen giang day tai Đai hoc Tu tri Đo thi (Universidad Autonoma Metropolitana) va trong mot thoi gian ngan ong song o Tay Ban Nha, chu yeu la Barcelona, lam viec tai chuoi cua hang bach hoa El Corte Ingles.
Tuy nhien, can luu y la gia đinh Guillen Vicente to ra khong biet ve so phan cua ong va cung khong nhan xet gi ve viec lieu Marcos va Rafael Sebastian Guillen Vicente co phai la mot nguoi hay khong. Marcos cung khong thua nhan gi ve chuyen minh la Rafael Gullen hay khong, nhung trong buoi du thuyet o thu đo Mexico D. F., Marcos tung đen tham đai hoc UNAM, noi Guillen Vicente tung hoc va tuyen bo rang trong qua khu minh tung o đo. Trong buoi phong van voi Garcia Marquez va Roberto Pombo, Marcos ke lai xuat than cua minh nhu sau:

Khi đuoc hoi ve tuoi, Marcos đua: "Toi 518 tuoi." va cuoi lon.


= Su nghiep chinh tri =
Tu tuong chinh tri cua Marcos chiu nhieu anh huong tu su kien tham sat Tlatelolco ngay 2 thang 10 nam 1968 khi chinh quyen Mexico đan ap cuoc đau tranh cua sinh vien va nguoi dan. Sau đo, Marcos tham gia Quan Giai phong Dan toc, mot luc luong vu trang theo chu nghia Mao. Bi chinh quyen san đuoi gat gao va khong the an toan song trong khu vuc đo thi, ong di tan đen vung nui Chiapas voi hanh trang la tu tuong va ly luan cach mang va thuc hien cong tac van đong trong cong đong nguoi Maya ngheo nham chuan bi cho mot cuoc cach mang vo san chong lai giai cap tu san Mexico va chinh quyen. Tuy nhien, nhung nguoi dan đia phuong phot lo nhung gi ong noi va chi cho Marcos biet rang ho khong phai la nhung cong nhan trong thanh pho va ho khong xem ruong đat nhu tai san ca nhan ma xem chung nhu la cot tuy, trung tam cua ca cong đong. Khong thanh cong trong viec thuyet phuc nguoi dan đia phuong lam cach mang, Marcos chuyen sang tim hieu va hoc hoi ve van hoa Maya, va cang hoc ong cang cam thay minh van chua biet ve rat nhieu thu. Trong phim tai lieu A Place Called Chiapas (1998), Marcos đa ke lai quang thoi gian song tai đay nhu sau:

Tuy nhien, tu nhung trai nghiem đo, mot "quan giai phong" kieu moi đa đuoc thanh lap, trong đo no khong đuoc chi huy boi cac lanh đao quan su ma boi cong đong dan cu song trong vung. Theo y tuong nay, ban than Marcos khong phai la mot nguoi chi huy va ra lenh, ma la mot "pho chi huy" (subcommandante) co nhiem vu thuc thi cac y muon cua cong đong, va la nguoi phat ngon cua to chuc Sau nhung that bai ban đau va nhung trai nghiem ve cuoc song cua nguoi dan ban đia, ong thay đoi ly tuong cach mang xa hoi sang xu ly cac van đe truc tiep ve xa hoi, chinh tri va kinh te cua nguoi dan Chiapas va nhan dan noi chung. Tu tuong cua Marcos dan dan tiep thu cac yeu to hau hien đai cung nhu cac hoc thuyet cua Antonio Gramsci, nguoi sang lap va lanh đao Đang Cong san Y, von rat thinh hanh trong gioi tri thuc Mexico thoi đo.
Marcos roi Mexico vao giua thap nien 1980 đe đen Nicaragua tham gia vao luc luong Sandinista duoi bi danh "Nguoi Mexico" (El Mejicano) va đen cuoi thap nien thi tro ve nuoc bat đau xay dung nhung hat nhan đau tien cua Quan đoi Giai phong Dan toc Zapatista (ELZN) duoi su giup đo cua nhung nguoi Sandinsista cung voi luc luong du kich canh ta FLMN tai El Salvador


 Khoi nghia Zapatista  Quan giai phong Zapatista ELZN bat đau đuoc cong luan biet đen vao ngay 1 thang 1 nam 1994, khi Hiep đinh thuong mai tu do Bac My (NAFTA) giua Hoa Ky, Canada voi Mexico - cai ma Marcos goi la "an tu hinh đoi voi cac dan toc ban đia o Mexico" - bat đau co hieu luc. Sau khi cong bo Tuyen cao Thu nhat va Luat cach mang tai rung Lacandon, ELZN tuyen chien voi chinh phu Mexico va quyet đinh khoi nghia, voi muc đich la kich đong mot cuoc cach mang toan quoc va neu khoi nghia that bai thi cung đanh đong du luan, keu goi moi nguoi phan đoi hiep uoc NAFTA von se lam gia tang khoang cach giau ngheo o Mexico - mot tien đoan ma sau đo đa đuoc chung minh la đung su that. Cuoc khoi nghia nhanh chong bi dap tat nhung quan đoi chinh phu đa that bai trong viec truy quet va bat song cac lanh đao cua ELZN. Cuoi cung, sau mot thoi gian đam phan, ELZN đa thu đuoc mot so thanh cong chinh tri khi buoc chinh quyen phai ky cac hiep uoc cong nhan quyen tu tri rong rai hon va cac quyen loi khac cho nhung cong đong dan da đo ban đia. Ban than ELZN cung thay đoi phuong thuc đau tranh, trong đo han che su dung vu luc va quan su, ma thay vao đo la mo cac chien dich tuyen truyen, su dung cac phuong tien truyen thong đe phat tan cac thong điep ve ly tuong đau tranh cua ho. Su thay đoi ve chien thuat đa giup ELZN gianh đuoc su ung ho cua nhieu to chuc phi chinh phu va cac đang phai canh ta khac nhau cung nhu thu hut nhieu hon chu y cua cong luan.

David Graeber mo ta rang, quan đoi ELZN cua Marcos đa đi "xam chiem" cac can cu quan su Mexico ma trong tay khong he co mot tac sat, va phuong phap "chien đau" đo la gao thet va lam xau ho nhung binh si đon tru trong đo. Nhung su kien "xam chiem" hoan toan khong co bao luc, khong co đo mau nay cung đuoc cac to chuc nhu Phong trao Nong dan khong co đat o Brasil ap dung.


 Phong trao "Chien dich Khac" (2006)  Ngay 1 thang 1 nam 2006, Marcos lay bi danh "Đai bieu so khong" (Delegado Zero) thuc hien mot chuyen du thuyet tren khap 32 bang Mexico, phat đong phong trao "Chien dich Khac" (La Otra Campana). Muc đich cua chien dich nay la lang nghe nguyen vong cua cac tang lop nhan dan Mexico nham muc đich tao ra nhung thay đoi trong xa hoi hien tai. Phong trao nay chiu su chi phoi cua cac tu tuong va nguyen ly nhat đinh, ti nhu chong tu ban, binh đang quyen loi, va mot so yeu to khac se quyet đinh tinh chat phong trao trong suot qua trinh du thuyet. Ngoai ra, chu truong cua phong trao nay cung noi ro no tach bach voi cac chinh đang lon cua Mexico, khong lien quan đen viec ung ho nguoi nay nguoi kia len cam quyen, ma chi la thuan tuy la đau tranh.

Nhan xet ve cac chinh tri gia, Marcos noi rang Đang Hanh đong Dan toc (PAN) hien đang bi khong che boi tap đoan canh huu El Yunque va đang luyen tiec qua khu bang viec đot chay vu bo phieu kin nam 1988 va cung nam quyen voi Đang The che Cach mang (PRI); con PRI la đang đa kien tao ra he thong đang phai hien nay, gieo mam y niem ve chu nghia tan tu do von đa pha huy nen tang cua Mexico, va ung cu vien Tong thong cua PRI la Roberto Madrazo bi mieu ta la "ten trom đang xau ho". Đang Cach mang Dan chu bi mieu ta la co chien luoc sai lam, con ung cu vien cua Đang la Andres Manuel Lopez Obrador thi, hinh tuong cua Carlos Salinas de Gortari ma ong ta xay dung chi la cai guong. Tong thong Vincent Fox bi chi trich la khoan het tien cuu tro nan nhan bao Stan cho đam thau khoan trong khi dan đen thi cho dai co ma khong thay cuu tro gi.
Mot đia điem dung chan cua Marcos trong cuoc du thuyet chinh la Tampico, que huong cua gia đinh Guillien Vincente. Marcos bat đau buoi dien thuyet bang cau "Chao buoi toi, Tampico, thu đo cua the gioi va thien đuong. Chung toi muon xin cac ban it phut đe mo long va lang nghe nhung loi noi cua chung toi."
Trong chuyen hanh trinh dai 3.000 cay so đen thu đo, Marcos đuoc đon chao boi "mot đam đong khong lo đang ca tung va huyt sao" đong thoi tren nhieu noi xuat hien nhung "bup be thu cong Marcos, ao thun in hinh mat Marcos đang mang mu trum đau che mat, ap phich va huy hieu".
Marcos thua nhan la ong cam thay chiu suc ep rat nang ne trong phong trao nay:

Tuy nhien ong khang đinh rang "neu nhu toi phai lam lai viec nay tu đau thi toi cung khong thay đoi gi... ma neu nhu toi nghi rang co su thay đoi, thi no la the nay: toi se khong chiem giu vai tro qua noi troi tren cac phuong tien truyen thong." Marcos cung y thuc đuoc nguy co bi am sat, nhung tra loi "Chung toi khong so chet trong qua trinh đau tranh. Nhung đieu tot đep đa đuoc gieo trong tren manh đat mau mo. Manh đat mau nam trong trai tim cua tat ca cac ban, va đo la noi ma pham gia cua nhung nguoi Zapatista nay no.'"

Trong qua trinh Marcos thuc hien du thuyet, tai vung San Salvador Atenco no ra mot cuoc bao đong do nguoi dan Atenco va Texcoco bat man voi viec canh sat đuoi đanh va ngan cam viec hanh nghe cua 60 nguoi buon ban hoa tai khu cho Belisario Dominguez. Canh sat bi cao buoc la đa lam dung vu luc trong viec tran ap bao đong khien 2 nguoi chet, nhieu nguoi bi thuong va nhieu phu nu bi canh sat cuong hiep. Marcos va ELZN đa tam đinh chi "chien dich khac" đe tap trung van đong đoi tra tu do ngay lap tuc cho nhung nguoi bao đong bi canh sat bat giu.


 Tuyen cao Burla  Marcos an hanh mot tranh biem co noi dung chi ra rang cac chuong trinh truyen hinh đuoc tra tien va cua Bac My von đuoc dung đe chi trich khien cho nhung nguoi su dung mang xa hoi che rieu Pho chi huy Marcos ve viec noi rang the gioi phi Zapatista đang sup đo chi chung minh la hoa ra dan chung đang coi chuong trinh truyen hinh cua Hoa Ky.


Tu tuong chinh tri Marcos chiu nhieu anh huong cua Carlos Monsivais va Cac Mac. La mot nguoi chong chu nghia tu ban nhung ong khong tim kiem mot phuong cach toan dien đe xu ly het tat ca cac van đe trong xa hoi, thay vao đo ong co gang lien ket tat ca cac phong trao đau tranh lai voi nhau ma khong ap đat mot tu tuong hay phuong thuc cu the nao. Ngoai Emiliano Zapata, Marcos cung rat ham mo nha cach mang lung danh Ernesto Che Guevara. Tu tuong cua Marcos đuoc cho xem la gan voi chu nghia Mac va cac yeu to Dan tuy trong đo - von xoay quanh nhung van đe ve su nguoc đai nguoi dan cua chinh phu va gioi kinh doanh, nhan manh mot so điem chung cua he tu tuong Zapata voi chu nghia xa hoi tu do va chu nghia vo chinh phu.
Trong thoi ky đau đen vung Chiapas, Marcos la nguoi theo chu nghia Mao, tuy nhien qua trinh tiep xuc voi cu dan tai đay mang nhieu thay đoi trong tu tuong cua ong, cu the nhu cong đong cu dan ban đia tro thanh trong tam cua tu tuong va phuong phap thuc hanh cua Marcos. Ket qua la ly luan cua ong tro nen gan hon voi phuong phap cau truc luan Macxit hon la theo cac y đinh ban đau cua no, ngoai ra ta con co the thay anh huong cua Louis Althusser, Michel Foucault, Alain Badiou va nhieu nguoi khac trong ly luan cua Marcos. Ngoai ra, cac bai luan cua Marcos cung co nhung điem lien quan đen cac lap luan cua Antonio Gramsci, nha sang lap Đang Cong san Y, nhan vat gieo nhieu anh huong vao gioi sinh vien cung the he voi Marcos.


= The chien thu tu va Bay manh ghep cua Toan cau hoa =

Trong mot bai viet, Pho chi huy Marcos đe cap đen mot khai niem goi la "The chien thu tu", bao ham qua trinh toan cau hoa va chu nghia tan tu do. Con cuoc chien tranh Lanh truoc đo đuoc ong goi la "The chien thu ba". Marcos đa so sanh hai "cuoc chien" nay - mot cuoc chien cu va mot cuoc chien ma con nguoi đang tham gia - voi nhau va nhan đinh: "Neu The chien thu ba la cuoc đoi đau giua chu nghia tu ban va chu nghia xa hoi tren nhieu binh dien khac nhau voi nhieu muc đo khac nhau, the chien thu tu se dien ra giua cac trung tam tai chinh lon tren quy mo toan cau va voi cuong đo khung khiep va lien tuc." Ong cung tuyen bo la su toan cau hoa kinh te se gay ra tham hoa thong qua cac chinh sach tai chinh:

Marcos giai thich them: qua bom tai chinh se "huy diet nen tang vat chat cua chu quyen cua cac quoc gia dan toc va, trong viec san sinh su giam dan so cua chung, gat bo tat ca nhung nguoi bi gan cho la khong thich hop voi nen kinh te moi, ti nhu la nguoi dan ban xu."  Marcos cung cho rang qua trinh toan cau hoa va chu nghia tan tu do se dan đen su mai mot cua nhung yeu to van hoa đac trung cho cac xa hoi khac nhau do anh huong đong hoa cua qua trinh toan cau hoa theo kieu tan tu do:

Marcos cung đua ra 7 manh ghep cua toan cau hoa, đo la 1)Tap trung tai san va tai phan phoi su ngheo kho; 2)Su toan cau hoa cua boc lot; 3)Con ac mong cua di cu; 4)Toan cau hoa kinh te va pho bien hoa toi ac; 5)Hop phap hoa bao luc cua nhung quyen luc bat hop phap; 6)Chinh tri lon va nhung con nguoi nho va 7)Nhung trung tam khang cu. Ong nhan đinh nhung manh ghep nay khong the khit voi nhau nhung toan cau hoa lai co ghep chung lai, va vi the moi nguoi phai chung tay xay dung mot the gioi moi co the chua đung nhieu the gioi va tat ca cac the gioi voi nhau. Trong boi canh nay, Marcos cho rang ELZN va cac phong trao cua nguoi ban đia tren the gioi se vung day chong lai. Ong xem ELZN la mot trong nhung trung tam khang cu.


= Đanh gia ve cac lanh tu canh ta =
Marcos co nhung đanh gia trai nguoc nhau ve cac lanh tu chinh tri My Latinh, nhat la cac lanh tu canh ta. Ong bay to su kinh phuc sau sac voi cuu lanh đao Cuba Fidel Castro va nha cach mang Che Guevara, va bay to su ung ho voi Tong thong Bolivia Evo Morales. Đoi voi co tong thong Venezuela Hugo Chavez, Marcos cho rang ong nay qua cung ran nhung van co cong trong viec thuc hien nhung thay đoi mang tinh cach mang o đat nuoc nay. Trong khi đo, Marcos chi trich du doi cuu tong thong Brasil Luiz Inacio Lula da Silva va tong thong Nicaragua kiem lanh tu Mat tran giai phong dan toc Sandino la Daniel Ortega, ong cho hai nguoi nay la nhung ke phan boi đa ban đung ly tuong nguyen thuy cua ho.


Tac pham Marcos viet hon 200 bai luan va an hanh 21 quyen sach trinh bay ve quan điem chinh tri va triet hoc cua ong. Cac bai luan va cau chuyen đuoc tai su dung trong cac cuon sach. Marcos thuong su dung loi bieu cam gian tiep, va mang tinh ngu ngon, mac du mot so bai viet thi dung cach the hien truc tiep hon. Trong mot la thu vao thang 11 nam 2003 gui cho to chuc ly khai cua nguoi Basque la ETA mang tua đe "Toi khinh ghet tat ca nhung ke tien phong cach mang tren hanh tinh nay", Marcos noi "Chung toi day nhung con chau cua EZLN rang tren đoi nay co nhieu loi noi khac nhau giong nhu mau sac va co qua nhieu suy nghi khac nhau nam trong chung, va đo la the gioi ma chung ta sinh ra. Va chung toi day con chau cua minh la phai noi ra su that, đieu nay co nghia la noi bang ca trai tim minh."
Trong mot bai luan noi tieng vao nam 1992, Marcos bat đau moi "chuong" (tong cong la 5 chuong) bang loi than phien đac trung cua minh:

"Chuong nay noi ve phuong cach ma chinh quyen toi cao bi am anh boi su ngheo kho cua nguoi dan ban đia tai Chiapas va vung tien vao khu vuc nay đe xay dung khach san, nha tu, trai linh ma mot san bay quan su. No cung noi ve phuong cach ma nhung con quai vat dung đe an thit uong mau nguoi dan, cung nhung nhung su khon kho va kem may man đa xay ra. Mot dum nhung ten lai buon, mot trong so đo la nha nuoc Mexico, cuop het tai san khoi Chiapas va đe lai dau an kinh khung va đoc hai o đay."

"Chuong nay noi ve cau chuyen cua vien Tong đoc bang, đai dien cua vien Pho vuong, va cuoc đau tranh anh hung cua ong ta chong lai nhung tang si cap tien va cuoc phieu luu cua ong ta voi nhung con suc vat thoi phong kien, voi ca phe va nhung ong trum thuong lai."

"Chuong nay noi ve phuong cach ma vien Pho vuong nay sinh mot y tuong tuyet voi va đem y tuong đo vao thuc hanh. No cung noi ve phuong cach ma Đe quoc ban hanh sac lenh giet chet chu nghia xa hoi, va tu cho minh nhiem vu thuc thi sac lenh nay voi niem vui suong cua gioi quyen quy, su khon cung cua nguoi the co, va su lanh đam cua đa so."

"Chuong nay noi ve cach ma nhan pham va su ngoan cuong ket hop voi nhau o mien Tay Nam, va cach ma hon ma cua Jacinto Perez đi xuyen suot vung cao nguyen Chiapas. No cung noi ve su nhan nai đa can sach va nhung thu khac đang xay ra, von bi phot lo nhung đe lai nhieu hau qua lon."

"Chuong nay noi ve cach ma nhan pham cua nguoi dan ban đia đang co đe nguoi khac lang nghe, nhung tieng noi cua no chi ton tai trong mot khoanh khac. No cung noi ve nhung tieng noi đa đuoc phat ra truoc đay va bay gio va nguoi dan Da đo mot lan nua lai tien buoc ve phia truoc, nhung lan nay voi nhung buoc chan vung chac."
Loi hanh van tinh luoc, lang man va cham biem cua Marcos co the la cach ma ong giu khoang cach voi nhung cau chuyen đau thuong ma ong đang co noi cho moi nguoi. Trong bat ky su kien nay, nhung cau van cua ong đeu co mot muc đich, giong nhu la ong noi trong quyen sach nam 2002 ten la "Ngon tu la vu khi cua chung ta", mot tuyen tap cac bai viet, bai phat bieu, thi ca va thu tu cua Marcos. Nam 2005, ong cung voi nha van Paco Ignacio Taibo II chung tay viet tieu thuyet "Cai chet khong de chiu".


Anh huong Ban mau:Libertarian socialism

Phan lon moi nguoi đong y la Marcos la nguoi co cong trong viec đem tinh trang ngheo kho cua nhung cong đong nguoi da đo ban đia tai Mexico ra anh sang, tren binh dien đia phuong lan quoc te.


Xem them Quan đoi Giai phong Dan toc Zapatista
Chiapas
Chong toan cau hoa
Phong trao cong ly toan cau
Chinh tri canh ta


Chu thich Tham khao Lien ket ngoai Escritos
EZLN and Subcomandante Marcos official web page
Profile: The Zapatistas' mysterious leader, BBC News
Subcomandante Marcos tribute web page
Cac cong trinh lien quan hoac cua Pho chi huy Marcos tren cac thu vien cua thu muc (WorldCat)
A Place Called Chiapas - a 1998 Documentary by Nettie Wild about the Zapatista movement.
Narco News: Subcomandante Marcos Pays Homage to Che Guevara and Praises Cuba ngay 11 thang 10 nam 2006.
Writings of Subcomandante Marcos Luu tru ngay 28 thang 4 nam 2009 tai Wayback Machine
Revolution Rocks: Thoughts of Mexico's First Postmodern Guerrilla Commander by The New York Times
The Death Train of the WTO: The Slaves of Money and Our Rebellion Luu tru ngay 29 thang 6 nam 2011 tai Wayback Machine by Subcomandante Marcos
From Che to Marcos Luu tru ngay 4 thang 10 nam 2009 tai Wayback Machine by Jeffrey W. Rubin, Dissent Magazine, Summer 2002
Ban mau:Indigenous rights footer