Ton giao Đang Trong thoi Le trung hung phan anh nhung anh huong cua cac ton giao đoi voi lanh tho Đang Trong nuoc Đai Viet thoi Le trung hung do chua Nguyen cai quan.
O Đang Trong thoi Le trung hung, Nho giao suy đoi trong khi Phat giao hoi phuc, ben canh đo co su xuat hien cua Cong giao.


Nho giao Thoi Le trung hung, y thuc he Nho giao bi suy giam o Đang Ngoai. Trong khi đo tinh hinh Đang Trong cung khong sang sua hon, do nguoi dan Đang Trong moi vao khai pha đat đai, phai lo on đinh cuoc song. Du cac chua Nguyen co gang duy tri le giao Nho gia nhung nhin chung Nho giao tham chi khong co đuoc vi tri cai tri tren danh nghia nhu o Đang Ngoai.
Co mot nguyen nhan nua đuoc cac nha nghien cuu ly giai ve su mo nhat hon cua Nho giao la su hoa hop giua hai dan toc Viet va Cham (nhung nguoi sung Phat giao).


Phat giao Cung nhu cac chua Trinh, cac chua Nguyen cung la nhung nguoi sung đao Phat. Ngay trong qua trinh dung nghiep, cac chua Nguyen đa xay cat nhieu chua. Ngay khi tran thu Thuan Hoa, Nguyen Hoang đa xay chua Thien Mu nam 1601 va chua Sung Hoa nam 1602, cac đoi chua sau tiep tuc tu bo va lam them chuong.
So di cac chua Nguyen co chinh sach bao tro đao Phat va xem xem Phat giao nhu mot he tu tuong quy tu su ung ho ve mat tinh than va đao đuc boi đao Phat la ton giao đam chat an ui, phu du, la noi bam viu, che cho cho tam hon Viet tha huong xa xu, di cu tren vung đat đay la lam khong chi boi su thach thuc cua moi truong sinh ton ma con la ban linh đe tiep can voi nhung sac thai van hoa cua cac cong đong nguoi ban đia. Đieu đo co y nghia rat thiet thuc voi cac chua Nguyen trong hoan canh phai tap hop nhung nguoi di cu tu phia Bac vao Thuan – Quang đe chong lai chua Trinh hung manh hon nhieu o Đang Ngoai.
Giai thoai ke rang Nguyen Hoang von khong ua đao Phat vi khi con o Thanh Hoa, trong mot lan gia om met dao choi, Nguyen Hoang bi mot nha su lam nhuc. Nhung khi tran thu Thuan – Quang, Nguyen Hoang y thuc đuoc vai tro cua đao Phat trong viec quy tu nhan tam o vung đat moi mo va ong đa thay đoi tu tuong. Đieu đo đuoc cac đoi chua Nguyen sau ke tuc.
So luong chua moi o Đang Trong tham chi nhieu hon o Đang Ngoai cung thoi. So thong ke cho thay: trong so 73 chua xay cat tu the ky 15 đen the ky 18 tai Đai Viet thi o Đang Trong la 48 ngoi.
Nhung ngoi chua đuoc xay cat hoac tu bo thoi ky nay tieu bieu la:

Chua Sung Hoa o xa Triem Am, huyen Hoa Vang xay nam 1602;
Chua Hoa Vinh o gan cua Tu Dung xay dung nam 1667;
Chua Tuy Van o xa Vinh Hien, huyen Phuc Loc - Thua Thien Hue xay dung cuoi the ky 17 thoi Nguyen Phuc Chu;
Chua Bao Quoc tai Thua Thien Hue xay dung cuoi the ky 17 thoi Nguyen Phuc Chu;
Chua Tu Đam Quoc tai Thua Thien Hue xay dung nam 1695;
Chua Hoang Giac o xa Hien Si, huyen Phong Đien, Thua Thien Hue xay dung nam 1721
He thong chua chien ngay cang them day đac, phong phu. Nam 1750, Pierre Poivre ghi nhan rang chi rieng tai Hue va vung phu can đa co gan 400 ngoi chua mieu tho Phat. Do vay, đoi ngu tang ni tro nen đong đao đen muc co luc su sai chiem hon mot nua nguoi đi đuong.


Cong giao Nam 1615, cac tu si đau tien cua dong Ten đa theo thuyen buon Bo Đao Nha tu Ma Cao cap ben Đang Trong tai cua Han (Đa Nang). Linh muc Busomi đuoc Nguyen Phuc Nguyen tiep đai va viec truyen đao kha thuan loi. Cac giao si xay dung đuoc giang đuong đau tien, sau đo đi tiep vao Hoi An – noi co nhieu nguoi Bo buon ban.
Sang nam 1618, cac giao si Francisco di Pina va Christofoto Borri đa hoc đuoc tieng Viet va giang đao bang tieng Viet. Ho đa soan đuoc cuon Kinh Thanh bang tieng Nom va đac biet la giao si Borri viet đuoc cuon sach noi ve đia ly, khi hau, san vat, tai nguyen, phong tuc tap quan Đang Trong, chuyen ra nhieu thu tieng giup nguoi chau Au hieu ro ve Đai Viet.
Giao si Busomi trong thoi gian 20 nam truyen giao đa lap ra Giao hoi Đang Trong. Thanh phan cac giao si luc đo co 21 nguoi: 17 linh muc va 4 thay ca; trong đo co mot nguoi Phap, 5 nguoi Y, 5 nguoi Nhat, con lai la nguoi Bo Đao Nha. Đen nam 1639, so tin đo Cong giao la 15.000 nguoi va nhieu nha tho đuoc xay dung tai Quang Nam, Đa Nang.
Tuy nhien, cung nhu o Đang Ngoai, do đao Cong giao co nhung tu tuong trai voi đao Nho va tap quan truyen thong cua nguoi A Đong nhu phan đoi tuc tho cung to tien va cac giao ly luan thuong… nen dan dan đao Cong giao cung bi cam đoan o Đang Trong. Sau khi bi truc xuat o Đang Ngoai nam 1630, đen nam 1645 Alexandre de Rhodes bi chua Nguyen truc xuat ra khoi Đang Trong. Cong giao bi cam o toan lanh tho Đai Viet.
Sau đo cac giao si van tim nhieu cach noi lai hoat đong truyen giao o Đang Trong, nhu van đong su ho tro cua Toa thanh Vatican, cu cac giao si sang Xiem cho co hoi tro lai Đai Viet... Alexandre de Rhodes đuoc cac giao si be tren cua dong Ten o Ma Cao phai sang La Ma đe trinh len giao hoang Innocente X xin them giao si sang Vien Đong giang day, nhung đe nghi cua ong khong đuoc thuc hien vi nguoi Bo Đao Nha đoc chiem quyen truyen giao tren lanh tho ma ho đuoc giao hoang cho phep. Sau khi Alexandre de Rhodes qua đoi (1660), do anh huong cua nuoc Phap đang lon manh ve kinh te nho su phat trien cua chu nghia tu ban, giao si Lambert nguoi Phap đuoc giao hoang cu sang phu trach truyen giao o Đang Trong. Tuy nhien, vi viec cam đao rao riet o Đai Viet, cac giao si chi đen Xiem La va cho co hoi vao va truyen giao o Đai Viet.
Khong chi bi chinh quyen chua Nguyen ngan can, cac giao si nguoi Phap gap phai su phan đoi kich liet cua cac giao si dong Ten nguoi Bo Đao Nha. Nam 1664 giao si Chevreuil co gang vao lanh tho Đang Trong va gap 3 giao si nguoi Bo cung vao truoc đo. Vi su mau thuan giua Phap va Bo Đao Nha, mot giao si nguoi Bo tim cach hai Chevreuil. Cung luc, do chua Nguyen Phuc Tan truy sat, nhieu giao si khac bi giet, 3 giao si dong Ten nguoi Bo phai tron sang Xiem La, con Chevreuil cung tri truc xuat khoi Đang Trong.
Sau đo, cac giao si van kien tri tim cach vao Đai Viet đe truyen giao. Đen cuoi thoi chua Nguyen Phuc Tan, viec cam đao noi long, cac giao si hoat đong o nhieu noi Đang Trong nhu Thuan Hoa, Hoi An, Quy Nhon….
Toi nam 1700, lenh cam đao Đang Trong lai thuc thi, tuy khong gat gao nhu giua the ky 17: cac giao si van bi cam nhung neu len lut truyen đao thi khong bi xu toi chet. Chua Nguyen Phuc Chu tuy ra lenh đuoi giao si nhung lenh khong thi hanh ngat ngheo. Sang thoi Nguyen Phuc Chu thi Thien chua giao đuoc dung nap tro lai, nhieu nha tho đuoc xay dung, ngay tai Thuan Hoa co 5 nha tho. Trong khi đo tai Đang Ngoai, Thien chua giao van bi cam gat gao.
Tuy nhien, cac giao si do hieu lam lan nhau ve nhieu van đe dan đen xung đot, mau thuan noi bo. Vi vay, nam 1739, giao hoang Clemente XII cu hong y nguoi Phap la Achards de la Baume đen Đang Trong đe on đinh tinh hinh, va đen nam 1740 thi chia khu vuc đia phan cho tung dong giao si phu trach đe tranh xung đot.
Nhung đen nam 1750, chua Nguyen Phuc Khoat lai ra lenh đuoi giao si, nhieu nguoi bi bat, bi đanh, nhieu nha tho bi pha. Cung luc, viec cam đao o Đang Ngoai van thi hanh gay gat. Đieu đo buoc cac giao si phai tro ve Ma Cao. Duy nhat giao si dong Ten la Jean Koffer đuoc giu lai o Đang Trong va tren toan lanh tho Đai Viet đuong thoi vi ong la thay thuoc chua benh cho chua Nguyen.
Sau đo, cac giao si phai sang Cao Mien o gan Oudong, dua vao nguoi Viet len đanh ca o Cao Mien đe bat noi lien lac. Sau đo, cac giao si dua vao tuong tran thu Mac Thien Tu đe truyen giao tai vung đat moi khai pha cua chua Nguyen, lap đuoc mot chung vien tai Hon Đat. Nam 1767, hai thua sai Phap la Lefebre Piguel va Pigneau de Behaine (Ba Đa Loc) đuoc cu sang bo sung, truyen giao cho nguoi Viet, Hoa va Thai tai Nam Bo. Nhung chi đuoc 2 nam, theo lenh cua chua Nguyen Phuc Thuan, truong tu va nha cua cua giao si bi đot pha, nhieu hoc tro bi giet. Pigneau de Behaine phai doi truong sang Pondichery (vung An Đo thuoc Phap) nam 1770.
Sau khi Piguel chet, Pigneau de Behaine đuoc phong lam Giam muc, tro thanh Giam quan Tong Toa Giao phan Đang Trong va am tham tro lai Ha Tien trong luc cuoc chien giua chua Nguyen voi quan Tay Son bat đau no ra ac liet khien chua Nguyen khong tap trung đoi pho voi cac giao si. Nam 1777, chua Nguyen Phuc Thuan bi Tay Son bat giet. Khong lau sau, Pigneau de Behaine nam lay co hoi ket giao va bat đau viec ho tro cho chua Nguyen moi la Nguyen Anh trong viec chong Tay Son đe đoi lai đuoc thuc hien viec truyen đao.


Xem them Đang Trong


Tham khao Vien su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 4, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi


Chu thich