Vu khi hay hung khi (Tieng Anh: weapon, chu Han: 武器, nghia Han Viet: vu la vu luc/vo luc; khi la đo dung,cong cu) la cac vat đuoc su dung voi muc đich gay sat thuong hoac gay hai. Chung thuong đuoc su dung đe tang hieu luc va hieu qua cua cac hoat đong nhu san ban, toi pham, thuc thi phap luat, tu ve va chien tranh. Noi chung, vu khi co the đuoc hieu la bao gom bat cu thu gi đuoc su dung đe đat đuoc loi the ve chien thuat, chien luoc, vat chat hoac tinh than truoc ke thu hoac đia điem cua ke thu.
Trong khi cac đo vat thong thuong - gay, đa, chai thuy tinh, ghe, xe co - co the đuoc su dung lam vu khi ngau nhien, thi nhieu vat đuoc thiet ke ro rang cho muc đich gay sat thuong. Nhung dung cu nay rat đa dang, tu dang đon gian nhu dao, riu va kiem cho đen dang phuc tap nhu: sung, phao xe tang, may bay quan su, tau chien, ten lua, bom, min,... Mot yeu to nao đo cua linh vuc khoa hoc đuoc tai muc đich, chuyen đoi hoac tang cuong đe tro thanh vu khi chien tranh đuoc goi la vu khi hoa, chang han nhu: cac loai mam benh (vu khi sinh hoc), cac loai khi đoc, chat đoc hoa hoc (vu khi hoa hoc), nang luong hat nhan (vu khi hat nhan),...


Lich su = Thoi tien su =

Viec su dung cac đo vat lam vu khi đa đuoc quan sat thay o cac loai tinh tinh, dan đen suy đoan rang loai nguoi đau tien đa su dung vu khi tu nam trieu nam truoc. Tuy nhien, đieu nay khong the đuoc xac nhan bang chung cu vat ly boi vi gay go, giao va đa khong đinh hinh se đe lai mot ho so khong ro rang. Cac loai vu khi ro rang som nhat đuoc tim thay la giao Schoningen, tam cay giao nem bang go co nien đai hon 300.000 nam. Tai đia điem Nataruk o Turkana, Kenya, rat nhieu bo xuong nguoi co nien đai 10.000 nam truoc co the la bang chung ve chan thuong o đau, co, xuong suon, đau goi va tay, bao gom ca nhung manh obsidian gam vao xuong co the gay ra tu mui ten va cac xeng mai nhon trong cuoc xung đot giua hai nhom san ban hai luom. Nhung viec giai thich bang chung ve chien tranh o Nataruk đa bi đat dau hoi.


= Thoi co đai =

Nhung vu khi co đai som nhat la nhung cai tien tien hoa cua cac cong cu thoi ky đo đa moi, nhung nhung cai tien đang ke ve vat lieu va ky thuat che tao đa dan đen mot loat cuoc cach mang trong cong nghe quan su.
Su phat trien cua cac cong cu kim loai bat đau bang đong trong thoi đai đo đong đa (khoang 3.300 TCN) va tiep theo la thoi đai đo đong, dan đen viec tao ra kiem va cac vu khi tuong tu cua thoi đai đo đong.
Trong thoi ky đo đong, cac cong trinh va cong su phong thu đau tien cung xuat hien, cho thay nhu cau an ninh ngay cang tang. Nhung vu khi đuoc thiet ke đe pha vo cac cong su ngay sau đo, chang han nhu battering ram, đuoc su dung vao nam 2500 TCN.
Su phat trien cua nghe luyen sat vao khoang nam 1300 TCN o Hy Lap đa co tac đong quan trong đen su phat trien cua vu khi co đai. Su phat trien nay khong phai la su ra đoi cua kiem thoi đai đo sat, tuy nhien do cac thanh kiem nay khong vuot troi so voi kiem bang đong, ma la do viec thuan hoa ngua va su dung rong rai banh xe co nan go vao khoang 2000 nam TCN. Đieu nay dan đen su ra đoi cua xe ngua keo nhe, co kha nang di chuyen đuoc cai thien to ra quan trong trong thoi đai nay. Viec su dung chien xa co banh xe đay đat đinh vao khoang nam 1300 TCN va sau đo suy tan, khong con phu hop ve mat quan su vao the ky thu 4 TCN. Mot so nuoc Chau A nhu Viet Nam ,An Đo con su dung voi chien nhu mot vu khi tren bo.
Ky binh phat trien sau khi ngua đuoc lai tao đe ho tro khoi luong cua con nguoi. Ngua đa giup mo rong pham vi va tang toc đo khi tan cong.
Ngoai vu khi tren bo, tau chien, chang han nhu trireme, đa đuoc su dung vao the ky thu 7 TCN


= Hau co đai =

Chien tranh chau Au trong suot lich su Hau co đien đuoc thong tri boi cac nhom hiep si uu tu đuoc ho tro boi bo binh đong đao (ca trong vai tro chien đau va tam xa). Ho đa tham gia vao chien đau co đong va cac cuoc bao vay bao gom nhieu vu khi va chien thuat bao vay khac nhau. Knights tren lung ngua đa phat trien chien thuat đe sac voi cay thuong cung cap tac đong đen su hinh thanh cua đoi phuong va sau đo ve vu khi thuc te hon (chang han nhu thanh kiem) khi ho đanh can chien. Nguoc lai, bo binh, o thoi đai truoc khi co cac đoi hinh co cau truc, dua vao cac loai vu khi re va chac chan nhu giao va kiem trong chien đau gan va cung ten tu xa. Nhu quan đoi tro nen chuyen nghiep hon, thiet bi cua ho đa đuoc chuan hoa va binh chuyen sang dung mau. Mau thuong co chieu dai tu 7 đen 8 feet, va đuoc su dung cung voi cac loai vu khi nho hon (kiem ngan).
Trong chien tranh o phuong Đong va Trung Đong, cac chien thuat tuong tu đa đuoc phat trien đoc lap voi nhung anh huong cua chau Au.
Su xuat hien cua thuoc sung tu chau A vao cuoi thoi ky nay đa tao ra mot cuoc cach mang trong chien tranh. Đoi hinh linh ngu lam, đuoc linh cam mau bao ve đa chiem uu the trong cac tran chien mo, va phao thay the trebuchet nhu mot vu khi cong thanh chinh.


= Hien đai =


 Tien hien đai  Thoi ky Phuc hung chau Au đanh dau su khoi đau cua viec thuc hien cac loai sung trong chien tranh phuong Tay. Sung va ten lua đuoc đua vao chien truong.
Ve chat luong, sung cam tay khac voi vu khi truoc đo vi chung giai phong nang luong tu cac chat đay de chay nhu thuoc sung, chu khong phai tu mot vat đoi trong hoac lo xo. Nang luong nay đuoc giai phong rat nhanh va co the đuoc tai tao ma nguoi dung khong can no luc nhieu. Do đo, ngay ca nhung vu khi ban đau nhu sung hoa mai cung manh hon nhieu so voi vu khi do con nguoi su dung. Sung ngay cang tro nen quan trong va hieu qua trong suot the ky 16 đen the ky 19, voi nhung cai tien tien bo trong co che đanh lua, sau đo la nhung thay đoi mang tinh cach mang trong viec xu ly đan duoc va thuoc phong. Trong cuoc Noi chien Hoa Ky, cac ung dung vu khi moi bao gom sung may va tau chien khong tai đa xuat hien va van la vu khi quan su huu dung va de nhan biet ngay nay, đac biet la trong cac cuoc xung đot han che. Vao the ky 19, đong co đay tau chien thay đoi tu đong co buom sang đong co hoi nuoc chay bang nhien lieu hoa thach. 

Ke tu sau cuoc chien tranh Phap-An giua the ky 18 o Bac My đen đau the ky 20, vu khi do con nguoi su dung đa đuoc giam tu vu khi chinh tren chien truong sang vu khi dua tren thuoc sung. Đoi khi đuoc goi la "Thoi đai cua Sung truong", thoi ky nay đuoc đac trung boi su phat trien cua sung danh cho bo binh va đai bac đe yem tro, cung nhu su khoi đau cua vu khi co gioi hoa nhu sung may. Đac biet luu y, Howitzers đa co the pha huy phao đai xay va cac cong su khac, va phat minh duy nhat nay đa gay ra cuoc Cach mang trong cac van đe quan su (RMA), thiet lap cac chien thuat va hoc thuyet van đuoc su dung cho đen ngay nay.


 Thoi đai cong nghiep  Mot đac điem quan trong cua chien tranh thoi đai cong nghiep la su leo thang ve cong nghe - cac đoi moi nhanh chong đuoc ket hop thong qua viec nhan rong hoac bi phan cong boi mot đoi moi khac. Su leo thang cong nghe trong Chien tranh The gioi thu nhat (WW I) rat sau sac, bao gom ca viec đua may bay vao tham chien va chien tranh hai quan voi su ra đoi cua hang khong mau ham.


 The Chien thu nhat  Chien tranh the gioi thu nhat đanh dau su ra đoi cua chien tranh cong nghiep hoa hoan toan cung nhu vu khi huy diet hang loat (vi du, vu khi hoa hoc va sinh hoc), va vu khi moi đa đuoc phat trien nhanh chong đe đap ung nhu cau thoi chien. Tren het, no hua hen voi cac chi huy quan su ve su đoc lap khoi con ngua va su hoi sinh trong chien tranh co đong thong qua viec su dung rong rai cac phuong tien co gioi. Nhung thay đoi ma cac cong nghe quan su nay đa trai qua truoc va trong Chien tranh the gioi thu hai chi mang tinh tien hoa, nhung no đa đinh hinh su phat trien cua vu khi trong phan con lai cua the ky.


 Cac cuoc chien o giua hai The chien  Giai đoan đoi moi trong thiet ke vu khi nay tiep tuc dien ra trong giai đoan giua cac cuoc chien tranh (giua The chien I va The chien II) voi su phat trien lien tuc cua cac he thong vu khi cua tat ca cac cuong quoc cong nghiep lon. Cac cong ty vu khi chinh la Schneider-Creusot (co tru so tai Phap), Skoda Works (Tiep Khac), va Vickers (Anh). Nhung nam 1920 cam ket giai tru quan bi va cam chien tranh va khi đoc, nhung viec tai vu trang đa tang len nhanh chong trong nhung nam 1930. Cac nha san xuat vu khi phan ung nhanh nhay voi boi canh chien luoc va kinh te đang thay đoi nhanh chong. Cac khach hang mua vu khi chinh cua ba cong ty lon la Romania, Nam Tu, Hy Lap va Tho Nhi Ky - va o muc đo thap hon la o Ba Lan, Phan Lan, cac nuoc Baltic va Lien Xo,


 Hinh su hoa viec dung khi đoc  Cac nha phe binh hien thuc hieu rang chien tranh khong the thuc su bi đat ngoai vong phap luat, nhung nhung hanh vi thai qua toi te nhat cua no co the bi cam. Khi đoc đa tro thanh trong tam cua cuoc thap tu chinh tren toan the gioi vao nhung nam 1920. Khi đoc khong giup chien thang tran đanh, va cac tuong si khong muon dung no. Nhung nguoi linh ghet no du doi hon nhieu so voi đan hay đan no. Đen nam 1918, đan phao hoa hoc chiem 35% nguon cung cap đan duoc cua Phap, 25% cua Anh va 20% trong kho du tru cua My. "Nghi đinh thu ve cam su dung trong chien tranh ve chat gay ngat, khi đoc hoac khi khac va cac phuong phap gay chien bang vi khuan" ["Nghi đinh thu Geneva"] đuoc ban hanh vao nam 1925 va đa đuoc tat ca cac nuoc lon chap nhan la chinh sach. Nam 1937, khi đoc đuoc san xuat voi so luong lon, nhung khong đuoc su dung ngoai tru chong lai cac quoc gia thieu vu khi hien đai hoac mat na phong đoc.


 The chien thu hai  Nhieu vu khi quan su hien đai, đac biet la vu khi tren bo, la nhung cai tien tuong đoi nho cua cac he thong vu khi đuoc phat trien trong The chien II. Xem cong nghe quan su trong The chien II đe biet them chi tiet. Tuy nhien, The chien II co le đa đanh dau thoi ky phat trien vu khi đien cuong nhat trong lich su nhan loai. Mot so luong lon cac thiet ke va khai niem moi đa đuoc đua vao thuc đia, va tat ca cac cong nghe hien co đa đuoc cai tien tu nam 1939 đen nam 1945. Vu khi manh nhat đuoc phat minh trong thoi ky nay la bom nguyen tu, tuy nhien nhieu loai vu khi khac co anh huong đen the gioi, chang han nhu may bay phan luc va radar, nhung bi lu mo boi tam nhin cua vu khi hat nhan va ten lua tam xa.


 Vu khi hat nhan  Ke tu khi hien thuc hoa vu khi huy diet ca hai ben (MAD), lua chon hat nhan cua chien tranh tong luc khong con đuoc coi la mot kich ban co the song sot. Trong Chien tranh Lanh nhung nam sau The chien II, ca Hoa Ky va Lien Xo đeu tham gia vao mot cuoc chay đua vu trang hat nhan. Moi quoc gia va cac đong minh cua ho lien tuc co gang vuot qua nhau trong linh vuc vu khi hat nhan. Mot khi kha nang cong nghe chung đat đen muc co the đam bao su huy diet cua Trai Đat x100 lan, thi mot chien thuat moi phai đuoc phat trien. Voi nhan thuc nay, kinh phi phat trien vu khi chuyen tro lai chu yeu tai tro cho viec phat trien cac cong nghe vu khi thong thuong đe ho tro cac cuoc chien tranh han che hon la chien tranh tong luc.


Phan loai = Theo nguoi dung =
Vu khi ca nhan (hoac vu khi nho) - đuoc thiet ke đe mot nguoi su dung.
Vu khi hang nhe - vu khi 'di đong' co the yeu cau mot nhom nho van hanh.
Vu khi hang nang - phao va vu khi tuong tu lon hon vu khi hang nhe (xem SALW).
Vu khi san ban - đuoc su dung boi tho san đe choi the thao hoac kiem thuc an.
Vu khi co nhom đi theo phuc vu - lon hon vu khi ca nhan, yeu cau hai nguoi tro len đe van hanh chinh xac.
Vu khi cong su - đuoc lap đat co đinh hoac đuoc su dung chu yeu trong cong su.
Vu khi mien nui - đe su dung cho luc luong mien nui hoac nhung nguoi hoat đong o đia hinh kho khan.
Vu khi phuong tien - đuoc gan tren bat ky loai phuong tien chien đau nao.
Vu khi đuong sat - đuoc thiet ke đe lap tren cac toa tau, ke ca đoan tau boc thep.
Vu khi may bay - đuoc mang theo va su dung boi mot so loai may bay, may bay truc thang hoac phuong tien bay khac.
Vu khi hai quan - gan tren tau thuy va tau ngam.
Vu khi khong gian - đuoc thiet ke đe su dung trong hoac phong tu khong gian.
Vu khi tu hanh - co kha nang hoan thanh nhiem vu voi su can thiep han che hoac khong co su can thiep cua con nguoi.


= Theo chuc nang =
Vu khi phan vat chat (ly thuyet) se ket hop vat chat va phan vat chat đe gay ra mot vu no manh.
Vu khi ban cung hoat đong bang cach su dung mot soi day đuoc cang va uon cong đe phong ten hoac đan.
Phao binh la loai sung co kha nang phong đan hang nang tren khoang cach xa.
Vu khi sinh hoc phat tan cac tac nhan sinh hoc, gay benh hoac nhiem trung.
Vu khi hoa hoc, đau đoc va gay phan ung.
Vu khi nang luong dua vao viec tap trung cac dang nang luong đe tan cong, chang han nhu laser hoac tan cong am thanh.
Vu khi no su dung mot vu no vat ly đe tao ra chan đong vu no hoac phat tan manh đan.
Sung su dung đien tich hoa hoc đe phong đan.
Vu khi cai tien la nhung đo vat thong thuong, đuoc tai su dung lam vu khi, chang han nhu xa beng va dao lam bep.
Vu khi chay gay sat thuong bang lua.
Vu khi phi sat thuong đuoc thiet ke đe khuat phuc ma khong giet chet ke thu.
Vu khi tu tinh su dung tu truong đe đay đan, hoac tap trung cac chum hat.
Vu khi can chien hoat đong nhu phan mo rong vat ly cua co the nguoi dung va tac đong truc tiep đen muc tieu gan.
Vu khi dang luoi, đuoc thiet ke đe đam xuyen qua da thit va gay chay mau.
Dung cu cun, đuoc thiet ke đe lam gay xuong, chan đong hoac gay ra chan thuong do đe.
Ten lua la ten lua đuoc dan đuong đen muc tieu sau khi phong. (Cung la mot thuat ngu chung cho vu khi phong đan).
Vu khi rai rac, đuoc thiet ke đe di đong tren chien truong, tan cong khi phat hien mot muc tieu.
Vu khi hat nhan su dung vat lieu phong xa đe tao ra su phan hach hat nhan va/hoac cac vu no tong hop hat nhan.
Cac loai vu khi nguyen thuy su dung it hoac khong su dung cac yeu to cong nghe hoac cong nghiep.
Vu khi tam xa (khong giong nhu vu khi can chien), nham muc tieu vao mot vat the hoac nguoi o xa.
Ten lua su dung thuoc phong hoa hoc đe tang toc đuong đan
Vu khi tu sat khai thac su san sang chet cua nguoi đieu hanh chung sau cuoc tan cong.


= Theo muc tieu =
Vu khi phong khong nham muc tieu vao ten lua va cac vat the bay tren khong.
Cac loai vu khi chong cong su đuoc thiet ke đe nham vao cac co so cua ke thu.
Vu khi chong nguoi đuoc thiet ke đe tan cong con nguoi, rieng le hoac so luong.
Vu khi chong buc xa nham vao cac nguon buc xa đien tu, đac biet la bo phat ra đa.
Vu khi chong ve tinh nham vao cac ve tinh quy đao.
Vu khi chong chien ham nham vao cac tau va phuong tien tren mat nuoc.
Vu khi chong tau ngam nham vao tau ngam va cac muc tieu duoi nuoc khac.
Vu khi chong tang đuoc thiet ke đe đanh bai cac muc tieu boc thep.
Vu khi tu choi khu vuc nham vao cac lanh tho, lam cho no khong an toan hoac khong thich hop cho viec su dung hoac đi lai cua ke thu.
Vu khi san ban la vu khi đuoc su dung đe san cac đong vat san.
Vu khi ho tro bo binh đuoc thiet ke đe tan cong cac moi đe doa khac nhau đoi voi cac đon vi bo binh.


San xuat vu khi Nganh cong nghiep vu khi la mot nganh cong nghiep toan cau lien quan đen viec mua ban va san xuat vu khi. No bao gom mot nganh cong nghiep thuong mai lien quan đen nghien cuu va phat trien, ky thuat, san xuat va phuc vu vat lieu, thiet bi va co so vat chat quan su. Nhieu nuoc cong nghiep phat trien co nganh cong nghiep vu khi trong nuoc đe cung cap cho cac luc luong quan su cua ho - va mot so nuoc cung co hoat đong buon ban vu khi đang ke đe cong dan su dung cho muc đich tu ve, san ban hoac the thao.
Cac hop đong cung cap quan đoi cua mot quoc gia nhat đinh đuoc cac chinh phu ky ket, khien cac hop đong vu khi co tam quan trong chinh tri đang ke. Moi lien he giua chinh tri va buon ban vu khi co the dan đen su phat trien mot " khu phuc hop quan su-cong nghiep ", noi cac luc luong vu trang, thuong mai va chinh tri tro nen lien ket chat che.
Theo Vien nghien cuu SIPRI, khoi luong chuyen giao quoc te cac loai vu khi chinh trong nam 2010–14 cao hon 16% so voi nam 2005–2009 , va doanh so ban vu khi cua 100 cong ty san xuat vu khi tu nhan va dich vu quan su lon nhat the gioi đat tong cong 420 ty USD trong nam 2018.


Luat hoa Viec san xuat, so huu, buon ban va su dung nhieu loai vu khi đuoc kiem soat chat. Viec nay co the đuoc luat hoa o cap chinh quyen đia phuong hoac trung uong, hoac hiep uoc quoc te. Vi du ve cac bien phap kiem soat nhu vay bao gom:

Quyen tu ve
Luat dao
Luat sung hoi
Luat sung
Luat buon ban vu khi
Hiep uoc kiem soat vu khi
Hiep uoc Bao ton Khong gian


= Luat su dung sung =
Tat ca cac quoc gia đeu co luat va chinh sach đieu chinh cac khia canh nhu che tao, mua ban, chuyen giao, so huu, sua đoi va su dung vu khi nho cua dan thuong.
Cac quoc gia quy đinh quyen tiep can sung cam tay thuong se han che quyen truy cap vao mot so loai vu khi nhat đinh va sau đo han che cac hang nguoi co the đuoc cap giay phep tiep can cac loai sung đo. Co the co cac giay phep rieng biet danh cho san ban, ban sung the thao (hay con goi la ban muc tieu), tu ve, thu thap va cat giau, voi cac bo yeu cau, quyen va trach nhiem khac nhau.


= Luat kiem soat vu khi =
Cac hiep uoc va thoa thuan quoc te đat ra nhung han che đoi voi viec phat trien, san xuat, tich tru, pho bien va su dung vu khi tu vu khi nho, vu khi hang nang đen vu khi huy diet hang loat. Viec kiem soat vu khi thuong đuoc thuc hien thong qua viec su dung ngoai giao tim cach ap đat cac gioi han đo khi cac ben tham gia đong y, mac du no cung co the bao gom no luc cua mot quoc gia hoac mot nhom quoc gia nham thuc thi cac gioi han đoi voi mot quoc gia khong đong y.


= Luat buon ban vu khi =
Van chuyen vu khi la buon ban vu khi va đan duoc lau. Đieu gi cau thanh viec buon ban vu khi hop phap rat khac nhau, tuy thuoc vao luat phap đia phuong va quoc gia.


Nhung loai vu khi co ban Cung ten
Dao
Kiem
Ma tau
Phi đao
Riu
Bom
Đan
Min
Roc ket
Ten lua
Luu đan
Thuy loi
Ngu loi
Sung ngan
Sung truong
Sung coi
Đai bac


Tham khao Lien ket ngoai Vu khi tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Weapon (military technology) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)