Lich su Trung Quoc đe cap đen Trung Hoa, 1 trong 4 nen van minh co nhat the gioi, bat nguon tu luu vuc phi nhieu cua hai con song: Hoang Ha (binh nguyen Hoa Bac) va Truong Giang (đong bang Truong Giang) trong Thoi đai đo đa moi, nhung cai noi cua nen van minh dan toc cua quoc gia Trung Hoa đau tien đuoc cho la tai trung va ha luu cua song Hoang Ha truoc tien (Đong bang Hoa Bac) ma dan mo rong va phat trien va duy tri nhu ngay nay. Voi hang ngan nam lich su ton tai va phat trien, đay la mot trong nhung nen van minh lau đoi, vi đai nhat the gioi.
Nguoi tien su đa bat đau cu tru tai Trung Quoc tu it nhat la gan 1 trieu nam truoc, voi mot so uoc tinh cho rang moc nay co the len toi 2,24 trieu nam truoc.. Cac nen van minh nong nghiep đau tien bat đau xuat hien o Trung Quoc tu khoang 10.000 - 13.000 nam truoc, đen khoang hon 5.000 nam truoc thi cac nen van minh nong nghiep nay phat trien hoan thien, đa bat đau xuat hien đo đong va cac co cau Nha nuoc đau tien nhu quy toc, đo thi voi cac cung đien, cong trinh ton giao... Dan toc Trung Hoa hinh thanh tu vung Trung Nguyen cua luu vuc song Hoang Ha o Đong bang Hoa Bac, Van hoa Hong Son gop phan đinh hinh van minh cung đat nuoc Trung Hoa.
Trai qua hon 5.000 nam, van minh Trung Hoa đa phat trien tro thanh mot trong so nen van minh ruc ro nhat the gioi trong thoi co đai va trung co, đac trung boi he thong triet hoc tham sau (trong đo co Nho giao, Đao giao va thuyet Am duong ngu hanh), cac thanh tuu khoa hoc ky thuat (phat minh ra giay, la ban, thuoc sung, đia chan ke, ky thuat in an...), hoat đong giao thuong xuyen chau A (Con đuong to lua) va nhung đo thi co quy mo dan so va trinh đo kien truc hang đau the gioi vao thoi trung co. Trung Quoc la 1 trong 4 nen van minh co đai lon cua the gioi (cung voi Ai Cap co đai, van minh Luong Ha va van minh luu vuc song An), va la nen van minh duy nhat trong so đo van con ton tai cho đen ngay nay. Be day lich su va van hoa do cac the he noi nhau giu gin suot 5.000 nam la đieu ma khong nuoc nao khac co đuoc va la niem tu hao lon nhat cua quoc gia nay.
Cac di tich cung đien cua Trung Quoc co nien đai som nhat la tu đoi nha Thuong (khoang 1.600-1.046 TCN), mac du mot vai bo sach su nhu Su ky (khoang 100 TCN) va Truc thu ky nien khang đinh rang trieu đai nha Ha (khoang 2.070 - 1.600 TCN) đa ton tai truoc nha Thuong. Mot so phong tuc van hoa, van hoc, chinh tri va ca triet hoc đuoc phat trien cuc ky manh trong suot thoi ky nha Chu.
Nam 221 TCN, đuoc coi la nam Trung Quoc bat đau tro thanh mot đe che lon manh, voi 1 vi Hoang đe-Tan Thuy Hoang cai tri, đanh dau su khoi đau cua đe quoc Trung Hoa. Vao thoi ky nay, Tan Thuy Hoang cho noi cac đoan tuong thanh đa xay tu cac trieu đai truoc, đat ten la Van Ly Truong Thanh đe bao ve đat nuoc khoi cac toc nguoi phuong Bac. Ong cho thong nhat chu viet, cac đon vi đo luong va tien te. Trong hon 2000 nam phong kien sau đo, co hai nen đe che tren toan Trung Quoc phu thuoc vao cac toc nguoi dan toc thieu so (khong phai nguoi Han) la nguoi Mong Co (Nay đa thanh lap quoc gia đoc lap va dan chu rieng) lap nen nha Nguyen va nguoi Man Chau (nay thuoc Trung Quoc) lap nen nha Thanh. Nam 1911, Cach mang Tan Hoi no ra lat đo nha Thanh, trieu đai phong kien cuoi cung va mo ra giai đoan lich su hien đai o Trung Quoc.
Hien nay Trung Hoa van chua hoan toan thong nhat lanh tho vi đang xay ra chia cat giua 2 chinh phu giong nhu 2 quoc gia rieng: Cong hoa Nhan dan Trung Hoa tai Trung Quoc đai luc va Trung Hoa Dan Quoc tai đao Đai Loan. Su chia cat nay xay ra tu nam 1949 va hien nay 2 ben van o trong tinh trang thu đich.


Thoi đo đa Co le hon mot trieu nam truoc, nguoi Homo erectus đa cu ngu o Trung Quoc. Nhung cuoc khai quat tai Nguyen Muu va sau đo tai Lam Đien đa he lo nhung dau tich cu tru đau tien. Co le mau vat noi tieng nhat cua Homo erectus đuoc tim thay tai Trung Quoc la nguoi vuon Bac Kinh (北京人) đuoc phat hien nam 1923. Homo sapiens hay nguoi hien đai co the đa toi Trung Quoc tu khoang 65.000 truoc tu Chau Phi.
Trong thoi gian tu nam 1927 đen nam 1937, tai Chu Khau Điem phia tay nam Bac Kinh, cac nha khao co Trung Quoc đa phat hien đuoc di tich nguoi vuon Trung Quoc, con goi la nguoi vuon Bac Kinh, voi hai cot đa hoa thach va cac di tich van hoa con ton tai. Nguoi vuon Trung Quoc la giong nguoi nguyen thuy Trung Quoc sinh song hang 50 đen 60 van nam truoc đay. Ho co the che tao va su dung đo đa đon gian nhu riu, bua, cung biet dung đo xuong cua nguoi xua. Nhung noi co nguoi vuon Bac Kinh sinh song đa phat hien đuoc nhieu xuong hoa thach cung cac dung cu bang đa, cac noi chao đa co lua đot đun, chung minh ho đa biet dung lua. Trong 2 nam 1922 va 1923 đa phat hien đuoc nguoi Ha Sao (河套) o Noi Mong, giong nguoi nay gan nguoi hien đai hon, cach đay khoang 20 van nam. Trong 2 nam 1933 va 1934 đa phat hien đuoc nguoi Son Đinh Đong (山顶洞人) o Chu Khau Điem. Giong nguoi nay đa dung nhieu đo đac che tao bang xuong, đo đa it. Xa hoi nguyen thuy thanh lap cac cong xa khong co boc lot, khong co giai cap, cuoc song lac hau, mong muoi.
Bang chung som nhat ve viec trong cay ke tai Trung Quoc đuoc xac đinh nien đai bang cacbon phong xa vao khoang nam 6000 TCN, va co lien quan toi Van hoa Bui Ly Cuong (裴李崗文化) o huyen Tan Trinh, tinh Ha Nam. Cung voi nong nghiep, dan cu ngay cang đong đuc, tang kha nang tich tru va tai phan phoi luong thuc va đu cung cap cho nhung nguoi tho thu cong cung nhu quan lai. Cuoi thoi ky đo đa moi, vung chau tho Hoang Ha bat đau tro thanh mot trung tam van hoa, noi nhung lang xa đau tien đuoc thanh lap; nhung di tich khao co đang chu y nhat cua chung đuoc tim thay tai di chi Ban Pha (半坡遗址), Tay An.


Nhung nen van minh đau tien o Trung Quoc Xem them: Danh sach cac nen van hoa thoi đai đo đa moi Trung Quoc

Nhung manh đo gom co nien đai som nhat tren the gioi đa đuoc tim thay tai Di chi Tien Nhan Đong, cho thay nguoi Trung Quoc đa biet lam đo gom tu it nhat la khoang 20.000 đen 19.000 nam truoc, vao cuoi Thoi ky bang ha cuoi cung, chung đuoc dung đe đung thuc pham va nau an Cac phat hien tai Di chi Nam Trang Đau cho thay nguoi Trung Quoc đa biet thuan hoa cho tu khoang 12.000 nam truoc.
Cac nghien cuu gan đay đa xac đinh que huong cua van minh lua nuoc la vung đong bang song Duong Tu (Trung Quoc), noi lua nuoc đuoc thuan hoa lan đau tien tren the gioi Nghien cuu di truyen vao nam 2011 cho thay rang tat ca cac dang lua nuoc chau A, gom ca indica (lua An Đo) va japonica (lua Nhat Ban), đeu phat sinh tu mot su kien thuan hoa duy nhat đa xay ra cach đay khoang 13.500 đen 8.200 nam o mien Nam Trung Quoc, tu giong lua hoang Oryza rufipogon. Vet tich bua com tien su nau voi gao tu lua moc hoang xua nhat the gioi, 13.000 nam truoc, đuoc mot nhom khao co My-Trung Hoa tim thay trong hang Diaotonghuan phia nam song Duong Tu (bac tinh Giang Tay).
Bang chung som nhat ve viec trong cay ke tai Trung Quoc đuoc xac đinh nien đai bang cacbon phong xa vao khoang nam 6000 TCN, va co lien quan toi Van hoa Bui Ly Cuong (裴李崗文化) o huyen Tan Trinh, tinh Ha Nam. Cung voi nong nghiep, dan cu ngay cang đong đuc, tang kha nang tich tru va tai phan phoi luong thuc va đu cung cap cho nhung nguoi tho thu cong cung nhu quan lai. Cuoi thoi ky đo đa moi, vung chau tho Hoang Ha bat đau tro thanh mot trung tam van hoa, noi nhung lang xa đau tien đuoc thanh lap; nhung di tich khao co đang chu y nhat cua chung đuoc tim thay tai di chi Ban Pha (半坡遗址), Tay An.
Tinh trang lut loi cua Hoang Ha toi te hon rat nhieu so voi khu vuc doc Truong Giang ve huong nam. Doc theo Truong Giang, qua long chao Ho Bac va o đong bang ven bien ve huong vinh Hang Chau, viec trong trot cung đa phat trien, nhung nguoi dan song gan Hoang Ha phai chong chiu voi thien nhien khac nghiet hon đe che ngu lu lut va tuoi tam mua mang, va co le đieu nay đa kich thich mot no luc to chuc tot hon. O bat ky muc đo nao, đong bang phia bac Trung Quoc đa tro thanh vung phat trien nen van minh som nhat voi so dan cu tap trung đong đao nhat.
Vao khoang nam 5.000 TCN, cac cong đong nong nghiep đa trai dai khap tren đa phan lanh tho phia đong Trung Quoc hien nay, va đa co nhung lang nong nghiep tu đong bang song Vi chay ve phia đong, song song voi song Hoang Ha, bat nguon tu day nui Con Lon chay ve huong vung hoang tho noi co canh rung trui la o đong bang phia bac Trung Quoc. O đo con nguoi co rung va co nuoc đe trong ke, ho san huou, nai va cac loai thu khac, cau ca lam thuc an. Ho thuan hoa cho, lon va ga. Ho đao đat đe xay nhung ngoi nha mot phong, voi mai bang đat set hay ra, nhieu ngoi nha ngam nhu vay tao thanh mot lang. Ho đa co guong quay to va biet đan cung nhu det soi. Ho cung biet che tao đo gom co trang tri. Mot so hoc gia con khang đinh rang mot hinh thuc chu viet nguyen thuy đa xuat hien o Trung Quoc ngay tu nam 3.000 TCN.
Tren co so van minh nong nghiep, cac nen van hoa dan phat sinh o cac đia phuong khac nhau doc theo 2 dong song lon la Hoang Ha va Truong Giang, cac nen van hoa nay co anh huong qua lai hoac tiep noi nhau:

Luu vuc song Hoang Ha: Van hoa Tu Son (~8.000 - 5.500 TCN), Van hoa Bui Ly Cuong (~7.000 - 5.000 TCN), Van hoa Lao Quan Đai (~5.800 - 5.000 TCN), Van hoa Hau Ly (~6.500 - 5.500 TCN), Van hoa Hung Long Oa (6.200-5.400 TCN), Van hoa Trieu Bao Cau (~5.400 - 4.500 TCN), Van hoa Bac Tan (~5.300 - 4.100 TCN), Van hoa Nguong Thieu (~5.000 - 3.000 TCN), Van hoa Hong Son (~4.700 - 2.900 TCN), Van hoa Đai Van Khau (~4.100 - 2.600 TCN), Van hoa Ma Gia Dieu (~3.300 - 2.100 TCN), Van hoa Long Son (~2.600 - 2.000 TCN), Van hoa Nhi Ly Đau (~2.000 - 1.600 TCN).
Luu vuc song Truong Giang: Van hoa Banh Đau Son (7.500 - 6.100 TCN), Van hoa Ha Mo Đo (~5.000 - 4.500 TCN), Van hoa Ma Gia Banh (~5.000 - 3.000 TCN), Van hoa Đai Khe (~4.500 - 3.000 TCN), Van hoa Luong Chu (~3.400 - 2.250 TCN), Van hoa Khuat Gia Linh (~3.000 - 2.600 TCN), Van hoa Thach Gia Ha (2.500-2.000 TCN), Van hoa Bao Đon (~2.500 - 1.750 TCN).
O nhung noi con nguoi san xuat ra đuoc nhieu luong thuc hon nhu cau cua ho, cac chien binh đa đuoc thuc đay đe khong chi đi cuop đoat ma con đe chinh phuc. Va cac vi vua chinh phuc đa bat đau noi len o đong bang phia bac Trung Quoc cung nhu tinh trang o phia tay chau A.
Giai đoan đau, lich su Trung Quoc chua đuoc ghi chep chinh xac ma chi đuoc chuyen tai cho đoi sau bang truyen thuyet. Theo truyen thuyet, cac vua đau tien cua Trung Quoc la o thoi ky Tam Hoang Ngu Đe, cach đay khoang 5.000 - 4.200 nam. Theo cac nha nghien cuu, cac truyen thuyet nay phan anh thoi ky cong xa nguyen thuy đang sap tan ra, lien minh cac bo lac đang dan tro thanh trieu đinh nam quyen luc cai tri dan chung. Vao khoang 3.000 TCN, xa hoi nguyen thuy o Trung Quoc buoc vao giai đoan tan ra hoan toan, xa hoi chiem huu no le voi cac giai cap, trieu đai bat đau hinh thanh.
Trong du an "Nghien cuu tong hop ve nguon goc va su phat trien trong thoi ky đau cua nen van minh Trung Hoa" (du an khao co khong lo cap quoc gia, huy đong gan 70 co quan nghien cuu, đai hoc va co quan khao co đia phuong cua Trung Quoc, trien khai tu nam 2001), cac nha khao co đa đieu tra va khai quat quy mo lon o 4 di chi mang tinh đo thi co lich su 3.500 - 5.500 nam gom: Di chi Luong Chu o Du Hang - Chiet Giang, Di chi Đao Tu o Tuong Phan - Son Tay, Di chi Thach Mao o Than Moc - Thiem Tay, Di chi Nhi Ly Đau o Yen Su - Ha Nam, cung nhu hon chuc thon lang tren toan quoc. Du an đa phat hien cac chung cu cu the ve nen van minh Trung Hoa co lich su 5.000 nam, bao gom phat hien di tich he thong đap nuoc co nhat the gioi (nien đai 5.100 nam), kien truc cung đinh co nhat Trung Quoc o ha du song Truong Giang (nien đai 5.000 nam), phat hien chu viet xuat hien som nhat Trung Quoc, nhung đo dung lam bang đong đo som nhat Trung Quoc (nien đai 4.900 nam), đai quan sat thien van som nhat the gioi (nien đai 4.100 nam) o khu vuc trung du song Hoang Ha. Du an chung thuc đac trung tong the cua nen van minh Trung Hoa la "đa nguyen, nhat the, thu gom tat ca trong giao luu, tuong tac lau dai, cuoi cung hoi nhap, ngung tu hinh thanh cot loi van minh voi Van hoa Nhi Ly Đau la đai dien, mo ra van minh ba trieu đai Ha, Thuong va Chu"
Tren the gioi, ra đoi cung thoi voi van minh Trung Hoa con co 3 nen van minh khac la van minh Ai Cap co đai, van minh Luong Ha va Van minh luu vuc song An. Tuy nhien, ca ba nen van minh đo đeu đa bi diet vong; cac phong tuc, ton giao va chu viet cung theo đo ma that truyen tu lau (Van minh luu vuc song An sup đo vao khoang nam 1.800 TCN, van minh Ai Cap va Luong Ha bi diet vong vao khoang the ky 1 TCN). Chi co van minh Trung Hoa la van ton tai, phat trien va đuoc ke tuc cho toi ngay nay. Sau nay, nhieu hoc gia phuong Tay thoi can đai khi tim hieu ve van minh Trung Hoa đa phai kinh ngac ve su ton tai lau dai cua no. Voltaire cho rang: "Chung ta nhan thay rang quoc gia ay ton tai mot cach ruc ro tu tren 4.000 nam roi ma luat phap, phong tuc, ngon ngu, cach an mac van khong thay đoi bao nhieu..." Hoc gia Keyserling thi ket luan: "Chinh o Trung Hoa thoi thuong co nguoi ta đa tao ra đuoc nhung mau muc nhan loai thong thuong hoan bi nhat... Trung Quoc đa tao dung đuoc mot nen van hoa cao nhat tu truoc đen nay." Khoi điem van hoa la nen Van hoa Hong Son o phuong Bac đa manh nha cho ca Trung Hoa va Trieu Tien phat trien...


Vuong quoc = Nha Ha =

Xa hoi co giai cap đau tien trong lich su Trung Quoc bat đau o đong bang phia bac Trung Quoc đa đuoc mieu ta la thuoc ve nha Ha – giai đoan cai tri cua ho đuoc tin rang đa bat đau khoang nam 2.200 TCN.
Theo truyen thuyet, trong thoi gian Ha Vu tri vi, Vu đa phat minh ra loi tat nuoc vao ruong, lai bat song đuoc mot so nguoi dan toc Man ve lam no le. Vu bat đau xay dung thanh quach đe giu gin cua rieng va nguoi trong dong ho. Cua cai cua Vu, đe lai cho con la Ha Khai thua huong. Khai len ngoi, tinh the chua on đinh, phai lay đat An Ap (thuoc tinh Son Tay ngay nay) đe đong đo. Nhung con chau sau nay noi ngoi Khai đeu nhieu lan đanh pha lan nhau, luon gay ra cac cuoc chien tranh chinh phat nho. Kinh te xa hoi luc bay gio đa phat trien kha tien bo. Phuong phap lam lich cung bat đau xuat hien. Tu khi len ngoi, Khai cho đat ten trieu đai la Ha. Theo truyen thuyet, đoi Ha đa co chin cai vac đong do Khai cho đuc. Nhu vay, co the thoi ky nay đa co đong va nghe đuc đong.
Nhung ghi chep cua Tu Ma Thien ve thoi gian thanh lap Nha Ha la tu khoang 4.000 nam truoc, nhung đieu nay khong the đuoc chung thuc. Mot so nha khao co hoc cho rang nha Ha co lien quan toi di vat khai quat đuoc tai Nhi Ly Đau (二里头) o trung tam tinh Ha Nam, mot buc tuong đong nien đai tu khoang nam 2000 TCN. Nhung dau hieu som cua thoi ky nay đuoc tim thay tren cac binh gom va mai rua trong tuong tu nhu nhung đuong net đau tien cua chu Trung Quoc hien đai, nhung nhieu hoc gia van khong chap nhan y kien nay. Bang chung ve su ton tai cua Nha Ha van can phai đuoc ho tro them nua qua cac cuoc khao co. Vi khong co nhung van ban ghi chep ro rang nhu cac van ban tren cac loai xuong hay mai rua dung đe boi cua nha Thuong hay nhung ghi chep tren vai đong cua nha Chu nen thoi đai nha Ha van con chua đuoc biet đen ky luong.
Nha Ha truyen đuoc 17 đoi vua, tu Ha Vu đen Ha Kiet đuoc hon 400 nam thi diet ve tay Thanh Thang nha Thuong.


= Nha Thuong =

Tu thoi Nha Thuong co le o the ky 13 TCN, nguoi Trung Quoc đa co nhung đoan van khac dung đe boi toan tren xuong thu hoac mai rua—đuoc goi la giap cot van (甲骨文). Nho co giap cot van ma ngay nay cac nha khao co co the kiem chung đuoc cac su kien chinh tri, ton giao dien ra vao thoi nha Thuong.
Nhung hien vat khao co cho thay bang chung ve su ton tai cua nha Thuong, 1600 TCN–1046 TCN va nha Thuong đuoc chia lam hai khuynh huong. Khuynh huong thu nhat, tu đau thoi nha Thuong (1600–1300 TCN) voi cac bang chung tai Nhi Ly Cuong (二里崗), Trinh Chau va Thuong Thanh. Khuynh huong thu hai tu cuoi thoi nha Thuong hay giai đoan An (殷), gom rat nhieu van ban giap cot. An Duong.
Cac nha su hoc Trung Quoc song o cuoi nhung giai đoan nay đa lam quen voi khai niem ve nhung trieu đai noi tiep nhau, nhung tinh hinh thuc te chinh tri o giai đoan đau trong lich su Trung Quoc thi phuc tap va rac roi hon nhieu. Vi the, nhu mot so nha su hoc Trung Quoc đe xuat, nha Ha va nha Thuong co le chi cac thuc the ton tai đong thoi, giong nhu nha Chu o giai đoan som (trieu đai ke tiep nha Thuong), đa đuoc chung minh la đa cung ton tai đong thoi voi nha Thuong.

Thoi nha Thuong, đo đong đa đuoc dung pho bien, đat trinh đo che tac cao. Nha Thuong thuong phai quan đoi đi chien đau chong lai nhung bo toc lan can. Nhung lang mo vua nha Thuong đuoc khai quat cho thay ho co nhung đoi quan tu 3.000 đen 5.000 binh linh. Trong cuoc chien chong Khuong Phuong, vua Vu Đinh (cai tri vao khoang 1.200 TCN) đa huy đong 13.000 quan, vao thoi bay gio thi đo la mot đoi quan đai quy mo. Cac đo vat chon theo nha vua đuoc tim thay la cac đo trang suc ca nhan, nhung chiec giao mui đong va nhung phan con lai cua nhung chiec cung va mui ten. Ngua va xe ngua đe cho linh ra tran cung đuoc chon cung voi vua. Va khi vi vua chet, nguoi đanh xe, cho, nguoi hau va nhung nhom muoi nguoi cung bi tuan tang cung voi vua.
Nha Thuong truyen đuoc 30 đoi vua, keo dai khoang 600 nam thi bi diet ve tay Chu Vu Vuong cua nha Chu.


= Nha Chu =

Toi cuoi the ky thu 12 truoc Cong nguyen, nha Chu bat đau noi len o chau tho Hoang Ha, tieu diet nha Thuong. Co le ban đau nha Chu đa bat đau thoi ky cai tri cua minh theo mot he thong nua phong kien. Vi vua nha Chu la Vu Vuong, voi su ho tro cua nguoi em la Chu Cong trong vai tro nhiep chinh đa đanh bai nha Thuong tai tran Muc Da. Luc ay vi vua nha Chu đa vien dan khai niem Thien menh đe hop phap hoa vai tro cai tri cua minh, mot khai niem ve sau nay se co anh huong tren moi trieu đai ke tiep.
Ban đau nha Chu đong đo o vung Tay An ngay nay, gan song Hoang Ha, nhung ho đa thuc hien nhieu cuoc chinh phuc mo rong vao chau tho song Duong Tu. Đay la lan đau tien trong so nhieu lan di dan tu phia bac xuong phia nam trong lich su Trung Quoc.
Nha Chu đa hoan thien cac nen tang chinh cua Van hoa Trung Quoc thong qua cac chinh sach Tinh Đien Che, Tong phap che, Quoc da che va Le nhac. Đe tang tinh chinh đang cua quyen luc trieu đinh, nha Chu lap ra mot he thong quan niem moi goi la "Thien menh", con nha vua chinh la Thien tu, đay la quan niem se đuoc duy tri suot 3.000 nam phong kien Trung Hoa. Viec su dung đo sat cung đa xuat hien o Trung Quoc vao đau nha Chu. Nha Chu co 37 vua keo dai khoang 800 nam, la trieu đai ton tai lau dai nhat trong lich su Trung Quoc.


 Thoi Xuan Thu  Tu the ky 8 TCN, truoc suc ep cua cac bo toc phia tay thuong xuyen tan cong va cuop boc, nha Chu đa bo kinh đo phia tay đe chuyen sang phia đong o chau tho Hoang Ha. Nha Chu đa nho cay cac vuong hau cua minh bao ve truoc su tan cong cua cac bo lac, nhan co hoi nha Chu suy yeu cac vuong hau đa lan luot tieu diet cac đoi thu nho hon. Cuoi cung, con lai vai chuc nuoc, trong đo cac chu hau manh nhat lan luot noi len tranh ngoi ba chu Trung Quoc la Te, Tan, So, Tan, Tong, Ngo, Viet. Tren danh nghia nha Chu nam thien menh, nhung thuc su quyen luc nam trong tay cac chu hau.

Nha tu tuong, nha giao duc đau tien va quan trong nhat trong lich su Trung Quoc – Khong Tu, cung sinh ra trong thoi đai nay. Khong Tu la nguoi đau tien mo truong tu thuc đe day tre em va thanh nien bat ky thuoc giai cap nao, nham đao tao ra nhung thanh nien uu tu thong hieu van hoa - đao đuc đe tro giup nhan dan va trieu đinh. Nho co Khong Tu mo đuong, che đo quy toc huyet thong dan chuyen qua quy toc tri thuc, som hon 2.000 nam truoc phuong Tay, khien cac hoc gia phuong Tay rat ngac nhien va than phuc, khen van minh Trung Hoa la vo cung đoc sang. Ngoai ra con co Lao Tu, Trang Tu, Liet Tu la tieu bieu cua Đao Giao; Han Phi la tieu bieu cua Phap Gia; Mac Tu la tieu bieu cua Mac Gia. Ho la nhung nguoi đe ra cac truong phai tu tuong anh huong sau sac toi van hoa Trung Quoc sau nay.


 Thoi Chien quoc  Thoi đai nay xay ra vi su can bang mong manh giua cac nuoc chu hau bien thanh hon loan trong mot the ky va vi mot phan o su ket thuc thoi đai cai tri cua nha Chu. Cac lien minh de thay đoi va thuong bi tan ra khi cac nuoc lon bat đau xam chiem va sap nhap cac nuoc nho hon. Bat đau tu the ky 4 TCN, chi tam hay chin nuoc lon con sot lai. Vua nha Chu van con ton tai tren danh nghia cho đen nam 256 TCN nhung chi la bu nhin va nam giu rat it thuc quyen.
Dan so Trung Quoc đa tang manh o giai đoan Xuan Thu; cong cu bang sat va anh huong cua no đen nong nghiep đa lam tang manh dan so (vao the ky thu 4 TCN, Trung Quoc la vung đong dan nhat the gioi, khong co thoi điem nao trong lich su ma đieu nay khong chinh xac).
Nhieu phat trien trong van hoa va toan hoc đa xuat hien trong thoi ky nay. Mot so thanh tuu quan trong co the ke đen nhu Ta truyen trong Kinh Xuan Thu - tom tat thoi ky Xuan Thu truoc đo va mot bo gom 21 thanh tre goi la The tre Thanh Hoa co nien đai đen nam 305 TCN, la mot trong nhung ghi chep ve bang cuu chuong thap phan đau tien tren the gioi, cho thay rang so hoc thuong mai phuc tap đa đuoc thanh lap trong thoi ky nay.
Chien tranh đa tro thanh mot cong viec lon trong thoi đai Xuan Thu, quan đoi nho va duoi su chi đao cua tang lop quy toc khong con nua. Chung đa thanh nhung đoi quan to lon va gom nhung nguoi linh chuyen nghiep. Mot trieu đinh gom tang lop chuyen nghiep ngay cang phat trien, mot tang lop quy toc tu goi minh bang cai ten "quan tu" hay "nhung nguoi ben tren".
Cac lanh tho lan can cac nuoc thoi Chien quoc, nay la vung Tu Xuyen va Lieu Ninh cung bi sat nhap va đuoc quan ly theo he thong hanh chinh đia phuong moi gom cac quan va huyen. He thong nay đa đuoc su dung tu thoi Xuan Thu.
Cuoi cung, nuoc thong nhat Trung Quoc la nha Tan, mot nuoc o mien tay bac Trung Quoc ngay nay. Nha Tan chinh phuc nuoc Thuc o đong bang Thanh Đo va đa đanh bat nuoc So khoi que huong cua no o thung lung song Han. Nha Tan đa sao chep cac cai cach hanh chinh cua cac nuoc khac đe tro thanh mot cuong quoc. Su mo rong cuoi cung trong thoi ky nay bat đau duoi thoi tri vi cua Tan Vuong Doanh Chinh. Sau khi thong nhat sau nuoc, ong tu xung la Hoang đe đau tien (Tan Thuy Hoang).


Thoi đe quoc Thoi phong kien o Trung Quoc co the đuoc chia thanh ba thoi ky nho: So ky, Trung ky va Hau ky.
Cac su kien chinh vao So ky phong kien bao gom viec nha Tan thong nhat Trung Quoc va su thay the cua ho boi nha Han, Cuoc chia cat đau tien sau đo la su thong nhat cua nha Tan va su mat mat cua mien bac Trung Quoc. Thoi ky Trung ky đuoc đanh dau boi su thong nhat cua nha Tuy va su bo sung cua ho boi su thong nhat cua nha Đuong, cuoc phan chia thu hai va nha Tong. Hau ky bao gom cac trieu đai Nguyen, Minh va Thanh.


= Nha Tan (221–206 TCN) =

Cac nha su hoc thuong coi thoi ky tu khi bat đau nha Tan toi khi ket thuc nha Thanh la giai đoan Đe quoc Trung Quoc. Du thoi gian thong nhat duoi su cai tri cua Tan Thuy Hoang Đe chi keo dai muoi lam nam, ong đa chinh phuc đuoc nhung vung đat rong lon đe tao nen co so cho nha Han sau nay va thong nhat chung duoi mot chinh phu Phap gia trung uong tap quyen chat che, thu đo đat tai Ham Duong (咸陽) (Tay An ngay nay). Hoc thuyet cua Phap gia cua nha Tan đat trong tam tren su ton trong triet đe mot he thong phap luat va quyen luc tuyet đoi cua hoang đe. Hoc thuyet nay to ra rat huu dung đe mo rong đe che bang quan su nhung lai khong tot trong thoi binh. Nha Tan dung nhung bien phap tan bao đe dep yen chong đoi, tham chi gom ca viec Đot sach chon nho. Đieu nay khien cho nha Han ke tuc sau nay phai đua them vao cac truong phai cai tri co tinh on hoa hon.

Cac đong gop quan trong khac cua nha Tan gom thong nhat va tieu chuan hoa phap luat, chu viet, tien te, đo luong Trung Quoc sau giai đoan Xuan Thu va Chien Quoc đay bien loan. Tham chi ca chieu dai truc xe cung đuoc quy đinh thong nhat o thoi ky nay đe đam bao he thong thuong mai co the hoat đong tren khap đe che. Nha Tan đa khoi đau cong trinh Van ly truong thanh, sau nay đuoc sua chua va xay dung them o thoi nha Minh. Nen kinh te cua Nha Tan dua tren thue ngu coc ma cac than dan cua no phai tra cung nhu lao đong ma ho phuc vu khi het mua vu. Đieu nay hien đa đuoc hieu ro boi vi mot so luong lon cac van ban hanh chinh cua Tan đa đuoc khai quat.
Cuoc chinh phuc va thuoc đia hoa Thung lung Duong Tu cua Tan đong mot vai tro quan trong trong viec đua khu vuc nay nam duoi su kiem soat cua cac đe che Trung Quoc. Cac bo lac phia bac đuoc nha Tan goi chung la Ngu Ho, đa thoat khoi su thong tri cua Trung Quoc trong phan lon trieu đai. Bi cam giao thuong voi nong dan nha Tan, bo toc Hung No song trong vung Sa mac Ngac Nhi Đa Tu o tay bac Trung Quoc thuong xuyen đot kich ho khien nha Tan tra đua. Sau do tuong Mong Điem chi huy, khu vuc nay đa bi chinh phuc vao nam 215 truoc Cong nguyen va nen nong nghiep đuoc thiet lap; nhung nguoi nong dan đa bat binh va sau đo noi day. Trieu đai nha Han ke vi cung mo rong sang Ngac Nhi Đa Tu do dan so qua đong nhung lam can kiet tai nguyen cua ho trong qua trinh nay. That vay, đieu nay đung voi bien gioi cua vuong trieu theo nhieu huong; Noi Mong, Tan Cuong, Tay Tang, Man Chau hien đai va cac khu vuc o phia đong nam la xa la voi nha Tan va ngay ca nhung khu vuc ma ho kiem soat bang quan su cung khac biet ve van hoa.
Cac luat le cua đe che rat chat che va ac nghiet, đac biet đoi voi nguoi trong trieu đinh. Hinh phat cho tham nhung danh cho moi thanh vien trieu đinh la tu hinh. Cac phap gia cung tin rang viec tap trung hoa ve tu tuong, so rang bat ky mot cach suy nghi nao khac ngoai Phap gia co the dan toi viec pha vo hay noi loan. Vi the moi truong phai triet hoc khac bi đat ra ngoai vong phap luat, đac biet la Khong giao va sach vo cua ho bi đot, giao vien bi hanh quyet. Nha Tan cung manh tay đoi voi thuong mai. Coi đo la mot kieu tiem nhiem hay su an bam, nha Tan cam ngat buon ban va chu nghia trong thuong, đanh thue nang đoi voi thuong nhan va hanh quyet cac thuong nhan vi nhung loi nho nhat.
Viec huy đong đong đao dan chung xay dung cac cong trinh cong cong cung nhu cung đien, su phan biet đoi xu giua nguoi nuoc Tan va dan sau nuoc bi chinh phuc gay cho ho su phan no lon. Ngay sau khi Tan Thuy Hoang chet, cac cuoc khoi nghia nong dan no ra khap noi trong đe che va quan đoi Tan khong the dep yen. Cuoi cung, hai luc luong manh nhat do Hang Vu va Luu Bang lanh đao đa lat đo nha Tan. Vua Tan cuoi cung la Tu Anh đau hang đanh dau su ket thuc cua đe che đau tien trong lich su Trung Quoc.


= Nha Han (206 TCN – 220) =


 Tay Han  Nam 202 TCN, Luu Bang đa đanh bai ke thu nguy hiem va hung bao cua minh la Hang Vu. Ong len ngoi Hoang đe. Do tung đuoc phong o đat Han Trung, ong đat ten trieu đai cua minh la Han, ma nguoi đoi sau goi la vuong trieu Luu Han.
Cuoc đau tranh cho quyen luc cua Luu Bang van tiep dien, ong phai chien đau nhieu cuoc chien nho đe cung co quyen luc, mot so cuoc chien đe chong lai cac đong minh cu. Mot viec khac đe cung co quyen luc ma Luu Bang phai đoi mat la lien minh cac bo lac o bien gioi phia bac Trung Quoc, co ho ngu am Đot Quyet, goi chung la Hung No, cam đau boi mot Thien vu. Cac bo toc Hung No la nhung bo toc du muc va trong giai đoan chiem huu no le. Va cung giong nhu nhung bo toc du muc khac, nguoi Hung No co truyen thong chien tranh va đa tung nhieu lan tien hanh cac vu tan cong vao Trung Quoc. Luu Bang tin rang ong van chua đu manh đe đanh bai cac bo toc phuong bac, vi the ong đut lot thuc pham va quan ao cho ho đe đoi lay su thoa thuan cua ho khong xam pham vao đe quoc moi cua ong. Tham chi ong đa phai ga cho vi Thien vu Hung No mot co gai mang danh la cong chua Trung Quoc.

Tat nhien, trieu đinh cua Luu Bang bat buoc phai quay lai kieu cai tri đoc tai. Dan chu khong bao gio la van đe đoi voi nguoi Trung Quoc nhu no đa tung co o cac nen van minh khac o khoang nam 200 TCN. Giong voi Jeroboam o Israel, Luu Bang khong phai la nha cach mang. Đoi voi ong trieu đinh tot la mot trieu đinh manh, mot trieu đinh co the duy tri su phuc tung đay đu. Luu Bang đa bat đau xay dung mot kinh đo moi tai Truong An, đay se tro thanh thanh pho lon nhat the gioi thoi ky đo. Nhung ngoai muc tieu xay dung mot trieu đinh manh ong muon tap trung su quan ly đe che cua minh, va vi the ong can mot đoi quan gom nhung bay toi dan su trung thanh. Đe co the kiem soat mot cach đang tin cay đe che vi đai cua minh, ong đua cac anh em, chu bac, ho hang lam nhung lanh chua đia phuong. Ong tim kiem nhung su ung ho tiep tuc cua cac tuong linh đia phuong nhung nguoi tung gop phan trong đong minh cua ong đe gianh quyen luc, va nhung nguoi tung lam tuong van tuong vo cua ong, ong phong thanh cac quy toc o cap nho hon. Nhung quan lai đia phuong cu cua nha Tan đa tung ung ho ong van đuoc giu chuc vu cu, va mot so nha quy toc than thien voi ong van đuoc giu đat đai cua minh.

Luu Bang cung tim kiem su ung ho tu phia nong dan. Ong giam thue cho ho va cho nhung nguoi khac. O khap noi, ong đeu tim cach bao ve nong dan khoi nhung nha quy toc cu đang tim cach lay lai đat đai đa mat. Ong cai thien đoi song cho ho bang cach khong bat ho phai đi lam viec nhieu nhu duoi trieu đai cu, Tan Thuy Hoang. Va cac nong dan tin rang boi vi Luu Bang cung tung la mot nong dan nen ong se tiep tuc cai tri theo cach co loi cho ho.


 = Su bat đau cua tang lop quy toc nho Trung Quoc  =
Dua vao nguon goc nong dan cua minh, Luu Bang to thai đo khinh thi voi nguoi tri thuc bang cach đai vao trong mu cua mot nguoi tri thuc trong trieu, nhung trong no luc đe cai tri quoc gia ong đa thay loi ich trong viec su dung nguoi tri thuc, va ong đa dan hoa voi ho. Nhieu nguoi tri thuc la thuoc Khong giao, va ong đa bat đau đoi xu voi Khong giao voi su khoan dung lon hon trong khi ong tiep tuc đat ra ngoai vong phap luat nhung su to cao cua Khong giao đoi voi cac quan điem cua Phap gia. Voi su ho tro ben canh cua Khong giao, Luu Bang tim cach thu hut cac bay toi dan su gioi va ong đa tim thay ho trong nhung gia đinh thuoc tang lop trung luu moi trong nong nghiep goi la nhung quy toc nho, mot tang lop khac biet voi quy toc. Đau tien, Luu Bang va quan lai xung quanh tim cach đua nhung nguoi ban chien đau cua minh vao cac vi tri quan ly dan su, nhung sau đo ho thay rang nhung nguoi đo khong đu kha nang lam quan ly hanh chinh. Va sau khi co sai lam vi thay cac tuong quan đoi khong co kha nang quan ly hanh chinh, Luu Bang khong cho ho giu cac chuc vu đo nua. Cac trieu đinh truoc thuong rat thanh cong khi cho cac nha buon giu cac chuc vu quan ly dan su, nhung đoi voi Luu Bang va quan lai xung quanh von co nguon goc nong dan nen ho khong tin cac nha buon. Thay vao đo, ho dung nhung nguoi thuoc gia đinh trong trot giau co, đa phan so ho tro nen giau o mot vai the he gan đay. Tang lop moi nay (quy toc nho) đa gui nhung đua con uu tu nhat cua minh đi lam viec trong trieu đinh va cho nhung đua kem hon o nha lam ruong. Va voi quyen loi moi trong viec cuoi xin hop luc, tang lop moi đa bat đau co nhieu anh huong hon nho vao ho ngoai.


 = Han Van Đe: Khoi đau mot thoi đai moi  =

Luu Bang chet nam 195 TCN o tuoi sau muoi ba, đuoc trao thuy hieu la Cao Đe. Quyen luc roi vao tay vo ong, La Hau. O Trung Quoc cung nhu o nhung noi khac cai tri đoc tai đong nghia voi cai tri gia đinh, va nhung cuoc tranh gianh quyen luc dien ra ben trong hoang toc. La Hau tong cac thanh vien hoang toc ho Luu ra khoi cac vi tri quyen luc va thay the ho bang nhung nguoi ho La. Sau 15 nam cai tri ba mat, va ho hang cua Luu Bang lai quay lai nam quyen cai tri, ho giet tat ca cac thanh vien gia toc La Hau. Mot nguoi con thu cua Luu Bang voi nguoi thiep la vo cu cua Nguy vuong Bao ten la Luu Hang đuoc lap lam hoang đe, phuc hoi lai quyen cai tri nha Han, tuc la Han Van Đe.
Voi he thong quan lieu trieu đinh, su cai tri nha Han đang dan huong ve tham hoa, nhung trong ngan han thi duoi trieu Han Van Đe ong la nguoi biet cai tri, biet chu y đen quyen loi cua nhan dan. Khi nan đoi xay ra ong cho to chuc cuu te, tro cap cho nguoi gia. Ong tha tu do nhieu no le va bai bo nhieu cach hanh hinh man ro. Trong thoi cai tri cua ong, kinh te đuoc nghien cuu ky luong, va Han Van đe rat coi trong nhung noi dung kinh te. Ong phat trien kinh te bang cach giam bot ngan cam khai mo đong, bang cach chi tieu tiet kiem va giam thue đanh vao nong dan.
Duoi thoi Van đe, Trung Quoc co hoa binh ben trong va mot su thinh vuong chua tung co. Đieu nay giup nghe thuat phat trien cao va van con lam the gioi ngay nay chiem nguong. Va cung voi su thinh vuong, dan so Trung Quoc bat đau tang len, nguoi dan lao vao khai pha va trong cay cac vung đat moi.
Tang lop quy toc nho đuoc nhieu loi ich tu phat trien kinh te va nhieu nguoi trong so ho chuyen toi thanh pho. Quy toc nho muon đuoc coi la nhung nguoi quy phai giong tang lop quy toc cu. Su phat trien tang lop uu tu nay, cong voi su thinh vuong, đa giup Khong giao phat trien. Co thoi gian hoc tap, quy toc nho tro nen hung thu voi nhung truong phai hoc cu. Voi mot su phuc hung nhung truong phai hoc cu, cac co gang đa co nham tai tao lai cac cuon sach đa bi đot duoi thoi cai tri cua Tan Thuy Hoang. Bi loi cuon boi su nguong mo cua Khong giao đoi voi chinh quyen va cach xu su đung muc, cac tri thuc hoc gia tro nen rat nhieu thuoc Khong giao. Van đe khuyen khich mon đe Khong giao vao cac chuc vu cao nhat trong chinh quyen. Ong đa tro thanh vi vua đau tien hoan toan chap nhan viec luu truyen Khong giao – nhu Khong Tu tung mo ve mot vi vua nhu vay. Nhung su lon manh cua Khong giao khong cuu van đuoc Trung Quoc khoi tham hoa chinh tri va xa hoi.


 = Han Vu Đe: Mo rong va suy tan  =
 
Nam 156 TCN, con trai Van Đe, Canh Đe, ke tuc cha. Ong cai tri 16 nam va co gang mo rong su thong tri cua gia đinh đoi voi cac gia đinh quy toc. Cac cuoc chien giua cac quy toc đo va Canh Đe đa ket thuc mot cach co loi cho ong. No ket thuc trong su thoa hiep rang cac quy toc van giu mot so quyen uu tien va quyen luc nhung khong đuoc phep chi đinh quan lai trong đat đai cua minh nua.
Nam 141 TCN, con Canh Đe la Han Vu Đe ke vi. Vi vua muoi sau tuoi thong minh va manh me, luon thich lieu mang trong nhung cuoc san lon. Vu Đe keo dai thoi thinh vuong cua Han trieu. Vu Đe bat đau thoi cai tri cua minh bang mot no luc khong can thiep vao thuong mai va cac co hoi kinh te, đieu nay cho phep kinh te tu nhan phat trien. Ong van giu cac vi quan dan su duoi su quan ly chat che va trung phat su bat tuan nho nhat cung nhu su khong trung thanh. Ong ket thuc su thoa hiep cua Canh Đe bang mot cuoc chien quy toc chong lai cac hoang tu co anh huong nhat cua Trung Quoc, va o tam đia phuong ong trao nhieu quyen luc cho cac vi quan đai dien cua minh.
Vu Đe thay đoi luat thua ke. Thay vi viec đat đai gia đinh roi vao tay nguoi con trai ca, ong trao cho moi nguoi con trong gia đinh phan chia bang nhau đoi voi đat đai cua ong cha, đieu nay pha vo cac khoanh đat lon thanh cach manh nho. Va vao nam 138 TCN, Vu Đe tien hanh cuoc tham hiem đuoc biet đen lan đau tien cua Trung Quoc, Truong Khien đen Tay A, phia tay cua Đai Ha đe thiet lap quan he voi Quy Suong (Kushan) (Nguyet Chi Yuzhi).


 = Khong giao tro thanh chinh thuc  =
Trong hai muoi nam cai tri, Vu đe bien Khong giao thanh triet ly chinh tri chinh thuc cua Trung Quoc. Khong giao tro thanh thong tri trong gioi quan lai dan su trong khi cac đoi thu Phap gia van giu đuoc vi tri cua minh. Cac cuoc thi cu đuoc to chuc đe chon ra 130.000 hoac con hon the nhan vien dan su, ho phai trai qua cuoc thi ve su hieu biet ly thuyet Khong giao, hieu biet ve chu viet co va cac nguyen tac thu bac xa hoi hon la su thanh thao ky thuat.
Ve mat ly thuyet, cac cuoc thi đo cho phep moi nguoi dan tham du, nhung tren thuc te chi nhung nguoi co đu su ton trong, trong đo khong bao gom tho thu cong, nha buon va cac tang lop ben duoi quy toc nho tham du - khong nghi ngo rang nhieu nguoi trong so ho co kha nang đe phung su Trung Quoc.
Viec huan luyen lam viec cho cac nhan vien dan su đuoc tien hanh o cap quan lieu đia phuong. Va viec thich hop voi truyen thong Khong giao đa tro thanh mot thu đe truyen day trong thoi gian hoc viec. Mot nguoi tre tuoi chung minh đuoc minh co kha nang nhu mot thu ky co the đuoc phong lam mot nha quan ly. Va sau khi đa chung minh đuoc kha nang quan ly cua minh anh ta se đuoc thang chuc lam co van va đuoc tham du vao trieu đinh, hay anh ta se co mot vi tri cao hon trong mot trieu đinh đia phuong.


 = Mo cua ra phia tay va cac cuoc chien mo rong lanh tho  =

Nho nen kinh te thinh vuong, Trung Quoc co nhieu kha nang hon đe chi phi chien tranh. Vu đe tin rang ong đu manh đe khong can phai cong nap cho Hung no, von bat đau tu thoi Luu Bang nua. Ong lo ngai rang Hung no co the phai quan vao thao nguyen mien bac dan cu thua thot cua Trung Quoc hay ho co the lap thanh lien minh voi nguoi Tang, va ong muon lap nen mot con đuong thuong mai nham buon ban voi vung Trung A bao đam đuoc an toan. Vi the Vu đe mo nhieu chien dich quan su. Chung đuoc cac tuong cua ong ta chi huy, nhung chung lai mang lai cho Vu đe su cong nhan nhu la mot vi vua manh me va can đam.
Viec Vu đe quay sang chong lai Hung No lam ton nhieu nhan luc nhung no giup đay lui Hung no ra khoi bien gioi phia bac Trung Quoc. Co le khoang hai trieu nguoi Trung Quoc đa di cu đen cac vung moi chinh phuc đuoc va Vu đe thanh lap cac thuoc đia o đo voi cac binh si va nhan vien dan su cua minh. Nhung nguoi Hung No bi bat phai chuyen sang lam nghe trong trot, cong nhan xay dung va lao đong tai cac trang trai. Mot so trong so ho gia nhap quan đoi Trung Quoc, gia đinh cua ho bi bat buoc phai o tai noi cu lam con tin đe đam bao ho khong phan boi.
Cuoc chien chong lai Hung no khuyen khich viec khai pha xa hon ve phia tay. Sau muoi ba nam vang mat va muoi nam bi Hung no bat giu, nha tham hiem Truong Khien quay tro ve trieu đinh Vu đe va mang theo mieu ta đang tin cay đau tien ve Trung A. Vu đe ra lenh cho Truong Khien va tay chan quay tro lai Trung A, va ho đa thu thap thong tin ve An Đo va Ba Tu va kham pha cac vung đat trong trot mau mo o Bactria. Cac cuoc tham hiem đo, va su thang loi cua Trung Quoc truoc Hung no mang lai mot su trao đoi su than thuong xuyen giua Trung Quoc va cac nuoc phia tay, va no mo ra cho Trung Quoc con đuong thuong mai dai 4.000 dam sau nay se đuoc biet đen voi cai ten Con đuong to lua. Trung Quoc bat đau nhap khau cac ngu coc va ngua tot, ho cung bat đau trong co đinh lang va nho. Vu đe biet them nhieu ve nguon goc cua nhung hang hoa ma Trung Quoc nhap khau. Đe kiem them loi nhuan ong yeu cau cac nuoc lan can tra thue cho minh đe đuoc phep ban hang cho nguoi dan Trung Quoc, va tien hanh cac chien dich quan su nham buoc ho phai lam the.
Trong luc đo, Vu đe gui quan đoi cua minh toi phia bac va phia nam. Nam 108 TCN vi muon kiem soat vung đong bac, Vu đe chinh phuc mot vuong quoc đang o thoi đo sat phia bac Trieu Tien, vuong quoc Co Trieu Tien. Đay la mot vuong quoc ton tai cung muc voi nhieu tieu quoc tai Trung Quoc truoc khi chung thong nhat voi nhau nam 221 TCN, va no cung co nhieu nguoi ti nan Trung Quoc chay đen tu nhung the ky truoc. O phia nam, quan đoi cua Vu đe chinh phuc lai nhung đat đai ma Trung Quoc đa mat trong cuoc noi chien đua nha Han len ngoi, gom ca thanh pho cang Quang Chau. Nhung nguoi di cu Trung Quoc theo chan quan đoi. Sau đo, voi nhung tran chien lon, quan đoi cua Vu đe chinh phuc phia bac Viet Nam, mot vung ma nguoi Trung Quoc goi la An Nam, hay "mien nam yen on".


 = Suy tan kinh te va nan nhan man  =

Cac cuoc chien mo mang đat đai cua Vu đe va viec cung cap cho mot quan đoi chiem đong đong đao la mot ganh nang cho kinh te Trung Quoc. Chung lon hon nhieu nhung loi ich thu lai đuoc tu viec tang truong thuong mai theo sau cac cuoc chinh phuc. Nhap khau gop phan thoa man nhu cau cua nguoi giau hon la gop phan tang sinh khi cho kinh te Trung Quoc. Cac quan chuc trieu đinh theo phai Phap gia tham chi lam moi viec tro nen toi te hon. Ho rat thu đich voi nhung thuong nhan, va ho van đong viec trieu đinh quan ly kinh te. Duoi anh huong cua ho, trieu đinh đanh thue moi tren cac tau va xe buon ban hai loai hang mang lai nhieu loi nhuan nhat trong cong nghiep cua Trung Quoc đo la muoi va sat. Va voi viec trieu đinh ngay cang can thiep sau, kinh te suy yeu.
Tich tu ruong đat đa tung lam thay đoi nong nghiep cua đe quoc La Ma gio đay cung lam thay đoi nong nghiep Trung Quoc, ngoai tru viec dan so vung nong thon Trung Quoc đa tang len. Voi viec ruong đat cua nguoi giau ngay cang tang va nong dan cung tang, mot su thieu hut đat đai xuat hien. Quan lieu tieu quy toc tim cach ngan chan su bap benh bang cach mua đat va thuong loi dung uu the cua minh đe lam viec đo, va thong thuong ho co the mien tru thue cho đat đai cua minh. Nhung nguoi dan thuong phai chiu phan thue nang hon, dan toi ket qua la ho phai vay muon nhieu hon - voi lai rat nang. Kha nang san xuat nong nghiep giam sut. Nhieu nong dan bi đuoi đi hay bi buoc phai roi bo đat đai, lam cho tieu quy toc cang co nhieu đat hon. Mot so nong dan roi ruong đat đe lam nghe an cuop, va mot so nong dan bat buoc phai ban con lam no le.
Che đo bat linh va bat lao đong cung lam tang su bat man cua nong dan. Hoc gia Trung Quoc Đong Trong Thu, bat binh truoc canh tuyet vong cua nguoi dan va ong đa bay to nhung lo lang ve tinh trang suy tan cua xa hoi. Ong phan nan ve su mo rong to lon cua nhung vung đat cua nguoi giau trong khi nguoi ngheo khong co cho đung chan. Ong phan nan rang nhung nguoi canh tac tren đat cua nguoi khac phai mat nam muoi phan tram thu hoach cho chu đat. Đong Trong Thu cong nhan su bat man đoi mat voi nhung nguoi nong dan khong the co tien đe mua cong cu bang sat, nhung nguoi phai trong cay bang dung cu go va phai nho co bang tay. Ong phan nan rang nguoi dan thuong phai ban mua mang cua minh khi gia thap va sau đo lai phai vay tien vao mua xuan đe bat đau gieo hat khi muc lai rat cao. Va ong phan nan ve viec hang nghin nguoi bi giet hang nam vi toi an cuop. Đong Trong Thu đe nghi Vu đe mot phuong thuoc chua khung hoang kinh te: giam thue đanh vao nguoi ngheo va giam so nhan cong bat buoc ma nguoi dan phai thuc hien cho nha nuoc; bai bo đoc quyen nha nuoc ve muoi va sat; va cai thien phan phoi đat đai bang cach han che so đat so huu cua moi gia đinh. Khong mot đe xuat nao cua Đong Trong Thu đuoc thi hanh. Vu đe muon nong dan đuoc phon thinh nhung ong qua bi anh huong boi bon quy toc nho quan lieu nhung nguoi cai tri đia phuong o moi cap. Cuoc van đong cai cach do nhung nguoi theo Khong giao đe xuat nhung nhung quy toc Khong giao lai khong chong lai quyen loi kinh te cua minh. Su tra loi quan trong duy nhat cua Vu đe cho sut giam kinh te la đanh thue cao hon vao nguoi giau va gui điep vien đi kham pha cac vu tron thue. Ong khong muon phan phoi lai đat đai, khong muon tan cong nhung chu đat giau co, tin rang ong can su hop tac cua ho đe co tien chi cho cac chien dich quan su.


 = Nhung nguoi ke tuc Vu đe  =

Nam 91 TCN, khi thoi đai tri vi 54 nam cua Vu đe dan toi hoi ket, quanh thu đo cac cuoc chien no ra ve viec ai se ke tuc ong. Mot phia la hoang hau vo Vu đe cung con thua ke cua ong, ben kia la gia đinh nguoi thiep cua ong. Hai gia đinh gan đat toi muc huy diet lan nhau. Cuoi cung, chi ngay truoc khi Vu Đe chet, mot vi thua tu thoa hiep moi đuoc lua chon: mot đua tre tam tuoi la Chieu Đe, đat duoi quyen nhiep chinh cua mot cuu tuong linh ten la Hoac Quang.
Hoac Quang to chuc mot hoi nghi đe thu thap nhung bat binh cua dan chung. Moi cac quan chuc trieu đinh thuoc phai Phap gia va nhung nguoi co uy tin phai Khong giao. Phap gia phan nan viec giu tinh trang khong thay đoi. Ho keu ca rang cac chinh sach kinh te cua ho giup Trung Quoc tu bao ve chong lai nhung thu nghich ngay cang tang tu phia nguoi Hung no va ho đang bao ve nguoi dan khoi su boc lot cua nhung thuong gia. Ho đoi hoi trieu đinh phai co mot chinh sach khai thac đat đai phia tay se giup đe che co them ngua, lac đa, hoa qua va nhieu đo xa xi nhap khau khac, nhu long thu, tham va đa quy. Nhung nguoi theo Khong giao, trai lai, đua ra van đe đao đuc đoi voi nhung kho khan cua nong dan. Ho cung đoi hoi rang nguoi Trung Quoc khong nen buon ban voi vung Trung A va rang Trung Quoc chi can song trong lanh tho cua minh va song hoa binh voi cac nuoc lang gieng. Phai Khong giao cho rang thuong mai khong phai la hanh đong đung đan cua trieu đinh, rang trieu đinh khong nen canh tranh voi nhung nha buon tu nhan, va ho phan nan rang nhung hang hoa nhap khau ma phai Phap gia noi chi co the thoa man nguoi giau. Duoi su nhiep chinh cua Hoac Quang, thue đuoc cat giam va cac cuoc thuong luong hoa binh voi cac thu linh Hung no bat đau. Vi vua tre Chieu Đe chet nam 74 TCN, va xung đot trong trieu đinh lai mot lan nua dien ra. Nguoi noi ngoi Chieu Đe la Xuong Ap vuong (Luu Ha) chi lam vua trong 27 ngay va bi Hoac Quang thay the bang mot nguoi khac ma Hoac Quang cho rang minh co the kiem soat la Tuyen Đe. Sau nam sau, Hoac Quang chet yen on, nhung nhung đoi thu trong trieu đinh tra thu gia đinh ong: vo ong, con va nhieu ho hang cua Hoac Quang va ho đa bi hanh quyet.
Sau đo Tuyen Đe cai tri trong hai sau nam, trong thoi gian đo ong luon phai met moi voi viec giam bot tinh trang tham nhung von đa lan toi trieu đinh, va co gang giup nguoi nong dan đo kho khan. Nhung nhung co gang cua ong khong đat muc đich, va con trai thua ke cua ong, Nguyen Đe, la điem tua chinh đau tien cua trieu đinh hoat đong khong binh thuong – co hoi cua mot trieu đinh vo nghia nhan đuoc quyen luc đe tu the hien no.
Nguyen Đe nam quyen nam 48 TCN o tuoi hai bay. Ong la mot tri thuc rut re, nguoi chi danh phan lon thoi gian cho the thiep cua minh - ho nhieu đen noi ong khong biet đuoc het so ho. Thay vi cai tri, Nguyen Đe trao quyen vao tay cac hoan quan cua minh va cac thanh vien gia đinh ben ho me.
Con cua Nguyen Đe, Thanh Đe, len lam vua nam 32 TCN o tuoi 19, va ong ta cung khong chu tam lam toi viec tri nuoc va chi lo an choi, ke ca viec đen cac nha tho vao buoi toi. Trong hai bay nam cam quyen cua Thanh Đe ong tim su huong dan tu cac thay boi va đe lam giam su ghen tuong cua mot trong nhung ba vo cua minh, ong giet hai đua con cua minh voi mot phu nu khac.
Nam thu 6 TCN, Ai Đe noi ngoi Thanh Đe, song cung nhung đua tre đong tinh, mot trong so chung đuoc cu lam tong tu lenh quan đoi. Voi su suy tan ve chat luong trieu đinh tiep sau thoi cai tri cua Vu đe, mot so nguoi tri thuc Khong giao tuyen bo rang vuong trieu Han đa mat Thien menh va đieu nay đuoc nguoi dan manh me tin tuong.


 = Am Duong va hoc thuyet triet hoc khac  =
Nhu o thoi Chien Quoc (475-221 TCN) va nhu o thoi Hy Lap trong thoi gian dien ra chien tranh Peloponnesus, thoi ky kho khan cua Trung Quoc khong gay tro ngai cho su nay no cua kien thuc. Su suy tan o Trung Quoc dan toi nhung bat man, va voi su bat man đa tro thanh su hoi sinh cua tri thuc Đao giao, trong khi truong phai Phap gia tiep tuc giu vi tri cua minh, đac biet trong trieu đinh. Khong giao tim cach phan cong cac triet thuyet cua đoi thu bang cach lap ra nhieu quan điem toan dien hon ve con nguoi va vu tru. Đong Trong Thu mang rat nhieu tu tuong vao trong triet ly Khong giao, gom ca y tuong Am va Duong - mot y tuong đa moc ra đe giai thich moi su thay đoi, ve ca vat chat va xa hoi.
Đe phat trien quan điem cua minh ve vu tru, phai Khong giao chap nhan mot su giai thich ve nhung nguon goc cua vu tru. Ho tin rang luc khoi đau tat ca la mo ho va vo đinh, tiep theo la trang thai trong rong, roi cai trong rong đo tao nen vu tru. Ho tin rang nhung thu sang va nhe bi đay len tren thanh troi, nhung thu toi va nang lien ket voi nhau thanh đat. Su lien ket tinh hoa cua troi va đat tao thanh Am va Duong va mot su thong nhat vi đai.


 = Nha Tan  =

Nam thu 6, Binh Đe đuoc con trai hai tuoi la Nhu Tu Anh noi ngoi. Su ngu tri trieu đinh thuoc ve tay ba qua phu cua vi vua tu nam 48 đen 32 TCN, Nguyen Đe, va ba đua chau trai minh la Vuong Mang, nhiep chinh cho Tu Anh. Vuong Mang la mot nha nho va nhieu nha nho coi ong la hy vong đe Trung Quoc se lai đuoc cai tri voi nhung tu tuong đao đuc, va mot so nguoi trong cho vao ong se co đuoc mot vuong trieu moi. Đuoc khuyen khich boi nhung ung ho ngay cang tang trong gioi Khong giao, nam 9 CN, Vuong Mang tuyen bo lap lam hoang đe nha Tan, ket thuc su cai tri cua Han trieu. Va Vuong Mang bat đau chien đau đe đuoc cong nhan su hop phap cua minh.
Vuong Mang hy vong co đuoc su ung ho cua nguoi dan thong qua cac cuoc cai cach. Giong nhu thay te Do Thai (Yawhist) duoi thoi vua Josiah, Vuong tuyen bo phat hien ra mot ban sach: nhung cuon sach do Khong Tu viet, đuoc cho la đa tim thay o nha Khong Tu von đa bi pha huy hai tram nam truoc. Nhung ban sach tim thay chua nhung tuyen bo ung ho nhung cuoc cai cach ma Vuong Mang đang tien hanh. Vuong bao ve cac chinh sach cua minh bang cach cong bo nhung đoan trong cac cuon sach đuoc tim thay. Theo nhung thu đuoc coi la đuoc mieu ta boi Khong Tu, ong quy đinh se quay tro lai vao mot thoi ky vang son khi moi nguoi đeu co đat đai đe canh tac, va tren nguyen tac đat đai thuoc ve nha nuoc. Ong tuyen bo rang mot gia đinh duoi tam nguoi ma co hon 15 mau Anh đat đai bi bat buoc phai phan phat cho du thua cho nguoi khong co. Ong co giam bot ganh nang thue ma tren nhung nguoi dan ngheo, va ong nghi ra mot kieu ngan hang nha nuoc nham cho nguoi can tien vay voi muc lai suat muoi phan tram mot nam, trai voi muc lai ba muoi phan tram cua nhung ke cho vay tu nhan. Nham lam on đinh gia luong thuc, ong đua ra nhung ke hoach lap kho thoc nha nuoc, hy vong rang no co the lam cho nguoi giau khong con tich tru lua gao va an lai khi gia thay đoi. Vuong cung uy quyen cho mot hoi đong quan chuc quan ly kinh te va an đinh gia ba thang mot lan, va ong ra lenh rang nhung ke chi trich danh cho ke hoach cua minh se bi bat linh. Vuong tuyen bo rang ong đang lam theo y nguyen cua Khong Tu. Ong tuyen bo rang cach cai tri cua ong la lay theo nha Chu thoi ky đau - mot thoi ky ma cac nha Khong giao Manh Tu cho rang cu nam tram nam lai xuat hien mot lan. Tu khi nha Chu xuat hien đen luc đo đa khoang 1.000 nam va cach Khong Tu 500 nam.
Vuong tin rang than dan cua minh se tuan theo lenh ong, nhung mot lan nua quan lieu tieu quy toc lai khong quan tam nhieu toi Khong giao bang toi su giau co cua minh. Ho va nhung ke co nhieu đat đai khac khong hop tac voi nhau đe thuc hien nhung cai cach cua Vuong. Con nguoi dan đia phuong thi khong he hay biet gi ve cac cai cach đo. Nhung thuong nhan giau co ma trieu đinh Vuong Mang su dung đe thuc hien cai cach khong chong noi su mua chuoc va chi co tac dung lam ho giau them len. Vuong can co mot co so tuyen truyen đe ung ho ong va mot luc luong muon cai cach chong lai nhung ke đang vi pham luat cai cach cua ong, nhung ong van ngu ngo va trung thanh voi ly tuong hoa binh chu nghia. Thay vi huy đong quan đoi nong dan tang cuong cho nhung cai cach cua minh, thi mot đoi quan nong dan duoi su lanh đao cua nhung chu đat giau co noi len chong lai ong.


 = Nan đoi va noi chien  =
Nam 11, song Hoang Ha vo đe, tao ra lu lut tu phia bac Son Đong cho toi cho no chay ra bien. Nhung co gang khong thanh đe tich tru luong thuc cho nhung luc kho khan đa lam cho nguoi dan khong co thuc pham. Va vao nam 14 tinh trang an thit nguoi dien ra. Tin rang chuong trinh cai cach la mot sai lam, Vuong bai bo no. Nhung nhung cuoc noi loan quan su chong lai ong đa dien ra. O tinh Son Đong, gan cua song Hoang Ha, Vuong phai đoi mat voi mot phong trao gom cac nhom nong dan vu trang co to chuc goi la giac Xich Mi, xuat than la mot toan cuop. Tai cac tinh lan can cho đen phia bac, nhung cuoc noi loan khac cung dien ra, va tinh trang hon loan lan khap Trung Quoc. O mot so noi, nhung nguoi nong dan noi loan duoi co chu đat. Mot so nhom noi loan coi su cai tri cua Vuong la trai phap luat, ma mot trong so đo đat duoi su lanh đao cua Luu Tu, hau due cua Luu Bang.
Cac đoi quan nong dan giet hai va cuop boc, va nhung nguoi nong dan keo toi kinh đo giet hai cac quan chuc. Nhung đoi quan Vuong cu đi dep loan lai theo quan noi loan hay chi che chen va cuop boc, lay đi du chi mot chut luong thuc kiem đuoc. Long tot co ban cua con nguoi ma Khong giao tin tuong duong nhu đa tan bien. Vao nam 23, mot đoi quan noi loan xong vao va đot kinh đo Truong An. Binh si cua ho tim thay Vuong Mang tren ngai đang đoc lai nhung cuon sach cua Khong Tu truoc kia, va Vuong Mang đa bi mot ten linh chat đau.


 Đong Han   Nha Han phuc hoi va thinh vuong  Nam nam sau cai chet cua Vuong Mang, hang trieu nguoi chet trong cac cuoc chien tranh phe phai nham gianh quyen luc. Phe thang loi nhat do hoang than nha Han Luu Tu dan đau. Ong co nhieu tay chan hoc thuc va co tieng trong binh si. Quan đoi cua ong la luc luong duy nhat khong cuop boc sau khi chiem đuoc cac thanh pho, va đieu đo giup ong chiem đuoc trai tim va tinh cam cua nguoi dan. Luu Tu kiem soat đuoc thu đo Truong An đa bi đot pha. Ong tu xung lam hoang đe, tuc la Han Quang Vu Đe, khoi phuc Han trieu - đuoc goi la Hau Han. Ong chuyen thu đo ve Lac Duong phia đong, do đo nha Hau Han cung goi la nha Đong Han. Trong 11 nam sau đo ong phai dep yen cac đoi thu. Ong thu hut mot so nhom Xich Mi vao quan đoi cua minh, va sau đo quan đoi cua ong cung giet hai rat nhieu quan Xich mi.
Nhung đieu chua đuoc hoan thanh boi cac cuoc cai cach lai đuoc hoan thanh bang bao luc: rat nhieu nguoi đa chet đot ngot đen muc moi nguoi neu muon đeu co đat, va nhieu ke cho vay lai cung đa chet nen lai co cang nhieu hon nua nhung nong dan đa thoat khoi no nan. Luu Tu phat trien kinh te bang cach giam thue, nhieu đen muc toi đa ma ong cho la co the: o muc muoi hay muoi ba phan tram san luong hay loi nhuan. Trong thoi ky cai tri dai 32 nam cua ong, ong co gang đua ra cac cai thien bang cach thuc đay hoc hanh va cat bot anh huong cua hoan quan va mot so ke khac xung quanh gia đinh hoang gia. Ong bao ve bien gioi phia tay va phia bac Trung Quoc bang cach tung ra nhieu chien dich quan su thang loi tren cac mat tran đo, đay lui Hung No, cho phep ong kiem soat Tan Cuong (điem cuc tay bac Trung Hoa hien đai). Cung nhu vay, ong that chat su kiem soat cua Trung Quoc đoi voi cac vung quanh song Lieu va phia bac Trieu Tien, va ong đa co the mo rong tam kiem soat toi moi vung tung thuoc lanh tho Trung Quoc. Viec khoi phuc Han trieu duong nhu đa lay lai đuoc "Thien menh".


 = Su thinh vuong quay tro lai  =

Nam 57, Luu Tu chet. Ong đuoc ton thuy hieu la Quang Vu đe, va con trai ong la Minh Đe len noi ngoi, cai tri trong vong 18 nam, trong khi kinh te Trung Quoc tiep tuc hoi phuc. Thoi cai tri cua Minh Đe đuoc coi la tan bao. Ong tu đong hoa minh voi Đao giao va than hoc Khong giao, ong tu cho minh la mot nha tien tri. Ong ung ho su phat trien cua cai ma hoi bay gio cho la giao duc, va ong thuyet giang ve lich su tai truong đai hoc moi cua đe quoc o Lac Duong - mot buoi thuyet giang co hang ngan nguoi tham gia. Chuong Đe noi ngoi Minh Đe va cai tri tu nam 75 đen 88. Hoa Đe tiep tuc noi ngoi tu 88 đen 106. Du Hoa Đe la mot nguoi tam thuong, Trung Quoc van tiep tuc đuoc huong su thinh vuong ngay cang tang. Đai hoc o Lac Duong co đen 240 can nha va 30.000 sinh vien. Thuong mai cua Trung Quoc đat toi tam cao moi. To tu Trung Quoc đa tro nen quen thuoc voi nhung nguoi o tan vung Đe che Roma – luc ay cung đang o thoi vang son. Va đoi lai, Trung Quoc co đuoc kinh, ngoc bich, ngua, đa quy, mai rua va vai voc.
Viec Trung Quoc tro nen thinh vuong lai lam xuat hien co gang mo rong ve phia tay. Mot vi tuong quan đoi Trung Quoc, Ban Sieu, dan mot đoi quan sau muoi nghin nguoi khong he bi ngan can đen tan bo phia đong bien Caspi. Ong muon gui su than đen tan Roma, nhung nguoi Đe quoc Parthia so se co mot lien minh giua Trung Quoc va La Ma nen đa khuyen Ban Sieu tu bo y đinh voi nhung cau chuyen theu det ve su nguy hiem, va ong đa quay lai.


 = Đao giao va Thien đuong  =
Sau khi đa co hieu biet nhieu hon ve the gioi ben ngoai Trung Quoc, nguoi Trung Quoc đuoc nghe nhieu tin đon ve nhung noi tuyet voi. Nhung tin đo đao giao - nhung nguoi van coi van minh Trung Hoa la xau xa va ly tuong hoa thien nhien cung nhu su chat phac – giup truyen ba nhung mieu ta ve nhung noi tuyet voi xa xam va thien đuong. Cac cau chuyen ve nhung noi chat phac va thien đuong xuat hien trong trieu đinh, do nhung nguoi đen đe trinh dien ma thuat va giai tri, va thinh thoang trieu đinh lai tra loi bang cach tai tro mot so chuyen tham hiem đe tim kiem nhung noi thien đuong.
Mot cau chuyen nhu vay mieu ta thien đuong doc theo bo bien vien đong bac Trung Quoc. Thoi tiet o đo em diu hon trong đat lien, va ho noi rang o đo khong he co benh tat, con nguoi khong bao gio đau om va tu quan ly lay minh. Ho noi rang o thien đuong đo nguoi gia va nguoi tre đeu co quyen nhu nhau, rang nguoi dan thi lich su va khong cai co, rang khong bao gio co xung đot giua con nguoi va thien nhien, rang con nguoi nhan đuoc so luong thuc ma ho can tu mot dong song tu thien, rang uong nuoc tu con song đo co the lam than the con nguoi co lai su hoan hao va khoe manh cua tuoi thanh xuan, va rang con nguoi o đo song lau hang tram tuoi.
Mot thien đuong khac đuoc đon đai la o vung nui Tay Tang xa xoi. O đo, co thien đuong do Tay vuong mau cai tri; ba co rat nhieu nguoi hau ke ha. O thien đuong đo, co gio mat thoi – trai voi am va nong o vung luc đia va chau tho Trung Hoa vao mua he. Ho cho rang o thien đuong đo co nhung vuon treo, voi nhung ao va ho tuyet đep, rang nuoc o đo cho nguoi ta su bat tu, rang moi nguoi co the treo len đinh nui va tro thanh than linh co quyen luc đoi voi gio va mua, va rang moi nguoi co the treo sang đinh nui ben canh đe len thien đuong.


 = Đao giao moi  =

Tin đo Đao giao van giu niem tin vao đuc tin vao su đong đieu va su an ui cua thien nhien. Ho tin vao mot so menh ben ngoai su thay đoi lien tuc cua cuoc song vat chat, va ho van giu niem tin vao đuc tin o su moc mac cam xuc. Vi du, mot nguoi Đao giao mo đao se van giai thich viec anh ta khong khoc cho nguoi vo vua chet bang cach noi rang neu anh ta khoc than nhu vay thi se chung to rang anh ta con kem hieu biet ve so menh. Đao giao van giu nhung su bay to trai nguoc nhu vay, va no van giu cac quan niem chong Khong giao nhu con trai va con gai cua mot nguoi thi khong thuoc so huu cua nguoi đo.
Đao giao mo ra nhieu y tuong moi, gom ca viec tim cach song lau hay truong sinh bang cach chap nhan mot thai đo đung đan va nhung ky thuat the chat. Mot so nguoi theo đao giao tim cach tim kiem su cuu roi trong tu nhien bang cach tap trung vao niem vui suong trong quan he tinh duc, va mot so nguoi sung đao tim cach co đuoc cuoc song vinh cuu bang cac kieu tap than thanh hay cac che đo an kieng - mot su trai nghiem theo kieu se hong neu co mot nguoi chet. Nhung thay vi chap nhan rang cuoc song vinh cuu la khong the co đuoc bang cach thuc hien mot so chuong trinh đac biet, nhung nguoi theo đao giai thich su sai lech nhu la mot ket qua cua hoan canh chu khong phai la do cai chet cua con nguoi.
Đao giao thu nhap nhung hoat đong ma thuat đa tung ton tai o mot so cong đong nong nghiep Trung Quoc. Mot so đao sy chap nhan cac vi than von bi quy toc nho va nguoi theo Nho giao che nhao. Trai voi niem tin ban đau cua Đao giao o su vo vi, mot so đao sy hang hai tim cach cai đao, va mot so đao sy tro thanh nhung nha hoat đong nham thay đoi xa hoi va khoi xuong cac chuong trinh chinh tri. Đao giao khong co đinh nghia ro rang ve tinh chinh thong hay su to chuc chat che cac nha hanh đao, nhung o noi nay va noi khac, cac to chuc do cac nha hanh đao chi huy van phat trien. Cac nha hanh đao đao sy tap hop quanh minh nhung ke sung tin, nhung nguoi tin rang ho đa gia nhap vao mot nhom đac biet, luc nao cung lo lang cho su ton tai đung đan cua minh. Cai nay lam chinh quyen Trung Quoc kho chiu – cac nha Nho va gioi quan lai tieu quy toc - von so rang su tho cung cac đao giao khong đuoc cho phep co the phat trien thanh mot điem đoi lap voi chinh quyen cua ho.
Trong so nhung nhom tho cung Đao giao co mot do Truong Lang lanh đao (hay Truong Đao Lang) o tinh Tu Xuyen. Truong Lang đi loanh quanh vung nong thon hua hen nhung nguoi thu nhan truoc cong chung toi loi cua minh se đuoc ong ta chua khoi benh tat va su kem may man. Ong tuyen bo rang benh tat la mot san pham cua nhung suy nghi đen toi. Su dung su me hoac va bua chu ong đoi phai đuoc ton lam nguoi chua benh, va nhung buoi thu nhan truoc cong chung cua ong lam cho nguoi nong dan co cam giac rang ho đang tu lam sach minh khoi toi loi va gia nhap vao mot cong đong.
Nam 142, Truong Lang lap ra ton phai Đao giao, goi la "Thien su đao" (Đao cua nhung phap su vi đai), chuyen Đao giao cua minh tu mot cach bat buoc cua cuoc song thanh mot ton giao đuoc to chuc. Ton giao cua ong cung đuoc goi la "Ngu đau me đao" (Đao cua nam thung gao); nam thung gao tro thanh mot nhiem vu hang nam ma cac tin đo phai thuc hien. Truong Lang hua nhung nguoi theo ong se song lau va bat tu, va ong co đuoc long biet on cua nguoi dan đia phuong bang cach lam đuoc nhung viec ma chinh quyen cua nha vua khong lam đuoc: sua đuong sa va cau, tich tru lua gao va phan phoi luong thuc cho nguoi đoi. Truong Lang đa tao ra mot trieu đinh đia phuong đoi lap voi chinh quyen cua nha vua. Khong biet đen đieu đo, cac đao sy lai chui lai vao the gioi cua quyen luc chinh tri.


 = Nhung cuon sach than thanh ve hoa binh  =
Mot tu tuong bao trum o Trung Quoc, du muon hay khong, rang xa hoi đang chuyen sang mot trang thai nha nuoc tuyet voi va cong bang, va đi kem voi tu tuong đo la khai niem phuc vu cong đong, no song day tu thoi đai va anh huong cua Mac Đich. Khai niem phuc vu cong đong đa xuat hien trong sach La thi Xuan Thu cua La Bat Vi, von đuoc mot so nguoi coi la su khoi đau cua truyen thong xa hoi cua Trung Quoc.
Cac vi hoang đe va cac quy toc Khong giao coi nhung cuon sach đo la co tinh pha hoai, va thinh thoang chinh quyen tich thu chung. Mot so cuon sach cho rang hoa binh va binh đang se xuat hien neu co mot su can thiep cua troi. Mot so keu goi nguoi dan to thai đo sung kinh va tim kiem su cuu roi. Co nhung nguoi dan coi nhung cuon sach đo la thuoc than thanh va it nhat co mot cuon đuoc coi la do mot nguoi nao đo viet ra va gui ve tu thien đuong. Mot so cuon đuoc goi la Nhung cuon sach cua Nen hoa binh cao hon va chua nhieu su len an tinh tham lam va ich ky cua nhung ong vua, va cac cuon sach cho rang xa hoi la đe danh cho nhung nguoi dan binh thuong. Mot cuon nhu vay, ten la Thai Binh Kinh (太平經), tim cach loai bo vu khi va nho đo con nguoi se song trong hoa binh vinh cuu.


 = Su suy yeu cua vuong trieu Han  =
Trong khi nhung nguoi Trung Quoc lao vao tim toi trong the gioi cua su than bi va linh hon thi ho cung kham pha ra mot so đieu va phat trien kha nang cham cuu va bam huyet. Toi the ky thu hai, Trung Quoc đa đuoi kip va o mot so linh vuc đa vuot qua trinh đo khoa hoc va ky thuat cua Chau Au va Tay A. Giay bat đau đuoc su dung o Trung Quoc. Trung Quoc đa co mot chiec đong ho nuoc voi đo chinh xac ma nguoi chau Au khong the che tao noi trong hon mot nghin nam sau đo. Trung Quoc co mot lich Mat Trang ma toi the ky XXI chung ta van su dung tot. Ho co mot may ghi đia chan đa đuoc phat minh vao nam 132 – co tam chan va lam bang đong. Nguoi Trung Quoc quan sat cac vet đen tren mat troi, o chau Au mai ve sau nay Galileo la nguoi đau tien lam viec đo. Nguoi Trung Quoc đa ve ban đo 11.500 ngoi sao va đo đac quy đao quay cua Mat Trang. Nguoi Trung Quoc co mot cai may gieo hat va mot cai may xay lua. Ho co bom nuoc, va khong giong nhu nen van minh Roma, nguoi Trung Quoc co xe cut kit co banh. Nguoi Trung Quoc cung co ham thiec va ban đap cho ngua. Ho cai thien cach dung thao moc lam thuoc va biet them nhieu ve giai phau nguoi va su chan đoan su roi loan ve co the. Ho đa biet lam cac phau thuat nho va thuat cham cuu, va ho biet đuoc nhung loi ich cua mot che đo an kieng tot.
Nhung cuoc song cua nguoi dan thuong Trung Quoc - nhung nong dan - van rat kho khan. Ho van bi đanh thue nang. Ho van phai đi lao đong cong ich moi thang mot lan cho nha vua. Nhung su trung phat van rat khoc liet. Mot nong dan ngheo co the bi hanh quyet chi vi dam đi o giua đuong lon, no chi danh cho nha vua. Va ho khong co đu luong thuc du tru cho nhung khi can thiet.
Su thinh vuong cua Trung Quoc đa tang len duoi thoi Han Hoa Đe (giua nam 88 va 106), va trieu đinh Hoa Đe đa tro nen cung xa hoa nhu nhung trieu đinh truoc Han đo. Trong trieu, vua co hang tram the thiep cung mot so luong lon hoan quan đe cai quan ho. Duoi thoi Hoa Đe, cac hoan quan va cac gia đinh ho hang vua co anh huong lon hon, qua hoan quan ho co the gay anh huong đen nha vua.
Nhung nguoi co lien quan toi viec lua chon nguoi ke vi ngai vang thuong thich mot đua tre boi vi ho de dang cai quan no hon so voi mot nguoi lon, nen ho co đuoc mot quyen luc cuc lon. Tat ca cac vi vua Han ke tu thoi Han Minh Đe đeu đuoc len lam vua khi con vi thanh nien, hai nguoi moi chi len hai tuoi, va đa so đeu bat đau thoi cai tri cua minh voi hoang hau nhiep chinh. Nhung nguoi đan ba đo thuong bi co lap va phu thuoc vao nhung nguoi đan ong - thuong la ho hang. Khi vua đen tuoi thanh nien, neu ong bai chuc nhung nguoi co van ho hang đo thi ong lai phai nho o nhung nguoi đan ong ma ong co quan he - nhung hoan quan – va ong đua ho len nhung vi tri cao đe lam đoi lap voi anh huong cua me.
Trong thoi cai tri cua Han Thuan Đe (125-144), nhung loi đon đai noi len o trong đam nong dan Trung Quoc rang cac vi vua Han mot lan nua lai mat Thien Menh. Khap noi, nhung cuoc noi loan nong dan lai dien ra. Trong thoi Han Hoan Đe (146-168) su suy sup chinh tri tiep tuc dien ra. Nam 159 vi hoang hau nhiep chinh qua đoi, cac hoan quan quanh Hoan Đe, cam thay thoi co đa đen, lien han che anh huong cua đoi thu bang cach xep đat su huy diet cac thanh vien thuoc phe canh hoang hau. Hoan Đe tro nen phu thuoc vao hoan quan. Ong uy quyen cho bon ho, va cac hoan quan chiem het cac vi tri trieu đinh cho ho hang minh, đoi cac vi quan hay tuong đuoc phong chuc phai hoi lo vang cho ho.
Hoan Đe chet nam 168, va ngay hom sau vo ong, Đau hoang hau, tuyen bo len lam hoang hau nhiep chinh. Ba thoa thuan lua chon mot đua tre muoi hai tuoi o nong thon ten la Luu Hoang, chut cua Han Chuong Đe. Sau đo, ba cung voi Đau Vu đon Luu Hoang vao cung lap lam hoang đe, tuc Han Linh Đe. Trong thoi Linh Đe mot cuoc xung đot xay ra giua hoan quan va cac quan chuc theo Khong giao. Phai Khong giao tu lau von khong thich cac hoan quan, coi ho la thieu giao duc va gay tro ngai cho mot trieu đinh tot.
Chien tranh xay ra giua cac hoan quan va phai Khong giao ve su anh huong cua mot vi phu thuy Đao giao. Vi phu thuy Đao giao tien đoan rang mot long khoan dung khap noi sap đen va sai con minh đi giet mot nguoi nao đo đe bay to su tin tuong vao su tien tri đo. Con trai cua ong la nguoi hau can cua cac hoan quan, va cac hoan quan đa ngan chan su hanh hinh cua vi phu thuy. Tuy nhien vi quan cai tri van hanh hinh con vi phu thuy. Cac hoan quan buoc toi vi quan cai tri vi pham vao đieu luat cua đe che va am muu voi nho sinh va nhung bac tri thuc đe thanh lap mot lien minh bat hop phap nham chong lai chinh quyen. Cac hoan quan co đuoc lenh tu Linh Đe, ra lenh bat giu cac nho sinh dam bieu tinh va dam tim cach khan nguyen len hoang đe. Va nhanh chong, ho giet nhieu nho sinh trong nguc.
Tai cac tinh, su ton trong quyen luc cua vua ngay cang suy tan. Cac quan lai hanh chinh đia phuong va quan cai tri mat quyen luc vao tay nhung nguoi giau, vi ho thuong đut lot cho bon hoan quan o trieu đinh. Nhung nguoi đia phuong đo thuong co thoi quen che giau nhung ten con đo đe bao ve quyen loi cua ho. Va voi su bung no xung đot giua hoan quanh va tieu quy toc trong trieu, nhung vi quan vo đang nam quan đoi tai cac tinh Trung Quoc ngay cang tro nen đoc lap.
Mot nguoi theo Đao giao ten la Truong Giac, tu cho minh la "đai hien luong su", đa đi quanh vung lang que giong nhu Truong Lang. Ong trinh dien nhung tro ma thuat, chua khoi cac phien nao bang nuoc va nhung loi khan ma ong goi la "thai binh yeu thuat". Truong Giac cung noi rang nha Han đa mat Thien Menh, va ong tu tuyen bo su sup đo sap toi cua ho. Trong vong muoi nam, phong trao cua ong co hang tram nghin nguoi. Phong trao cua ong phan chia vao cac tinh, va moi tinh co mot thu linh lanh đao.
Nam co tinh chat quyet đinh đoi voi phong trao cua Truong Giac la nam 184. Ngay mung nam thang ba am lich đuoc hen lam ngay cho mot cuoc khoi nghia tong the o Lac Duong va cac vung lan can. Nhung trieu đinh đa biet đuoc tin đo, va chinh quyen bat cac thu linh đia phuong cua cuoc noi loan va hanh quyet ho. Truong Giac thay đoi ke hoach va keu goi mot cuoc noi day ngay lap tuc, keu goi nhung nguoi theo ong đot nhung tru so chinh phu va cuop boc thanh pho. Đay đuoc goi la cuoc khoi nghia khan vang, đuoc đat theo kieu đoi đau cua phong trao – mau vang bieu thi su lien ket cua ho voi yeu to đat nhu đoi khang voi yeu to lua, ma ho coi la cua nha Han. Cuoc noi loan lan rong, va nguoi dan khap moi noi trong nuoc bat đau cuop pha, giet choc va keo nhau đen thu đo.
Cac hoan quan va quan lai o Lac Duong bo qua su khac biet giua hai ben vi so cuoc noi day Khan Vang. Cac luc luong chinh phu cung co quanh Lac Duong, va chinh phu cho phep quan cai tri đia phuong đuoc to chuc quan đoi rieng đe chien đau chong noi loan. Cac chua đat giau co cung to chuc quan đoi đe tu bao ve minh. Nhung het thanh pho nay toi thanh pho khac roi vao tay quan Khan Vang, quan đau tinh va cap duoi bo tron khong đoi đau voi ho đe tranh bi đem ra hien te cho than thanh cua quan noi loan.
O giua cuoc hon loan, Hung no lai bat đau to chuc cac cuoc tan cong Trung Quoc. Va tai Trieu Tien, cac bo toc chien binh tren lung ngua tran tu tren cao nguyen xuong đanh Trung Quoc. Chinh phu o Lac Duong khong the giup đo, va nguoi Trieu Tien tran qua vung đat cua ho truoc đo bi đat duoi su thong tri cua Trung Quoc.
Trong no luc nham tu bao ve minh, trieu đinh Han bat đi linh rat nhieu nguoi, lap len nhung đoi quan đong đao voi chi phi rat lon, va mac du quan Han yeu kem va khong co hieu qua vi nan tham nhung, quan Khan Vang cung khong phai la đoi thu cua ho. Ve mat quan su, quan Khan Vang khong đuoc to chuc, va ho bi tuyen truyen rang chua cua ho bien ho thanh mot đoi quan vi cai tot đep, rang ho khong the bi tan cong, va tham chi ho cung chang can đen vu khi - mot quan điem khong thich hop cho mot chien dich quan su. Đao than bi la mot phan cua su thanh lap phong trao va cung la mot phan cua su huy diet cua no. Trong nam đau tien cua cuoc noi loan, Truong Giac chet, va chi trong vong mot nam cuoc khoi nghia bi đanh bai. Trong nam nam thinh thoang co nhung cuoc noi loan roi rac van tiep dien. Chin tinh cua Trung Quoc bi tan pha, Cac luc luong đoi lap voi Khan Vang tieu diet het nhom Khan Vang no đen nhom kia. Nhung cuoc chien roi rac van tiep dien trong hang thap ky sau, trong khi nhung nguoi nong dan ung ho cho Khan Vang quay tro ve voi cong viec cua minh kiem song bang cach lam viec va hy vong ve mot the gioi thien đuong o đau đo.


 = Nha Han sup đo, mo đau thoi Tam Quoc (220–280)  =

Linh Đe chet nam 189, o tuoi 33, trong khi cac tuong linh ngay cang đoi nhieu quyen luc hon so voi luc ho chien đau chong lai Khan Vang. Đai tuong quan Ha Tien, mot nguoi anh em ho cua vi thai hau nhiep chinh tim cach tom lay quyen lanh đao trieu đinh. Ong am muu chong lai bon hoan quan trong trieu va nhung ke ung ho ho, va moi tuong Đong Trac đem quan ve kinh đo đe tieu diet bon hoan quan. Nhung truoc khi Đong Trac đen, chien tranh no ra trong trieu. Tap đoan hoan quan giet Ha Tien. Cac the luc quan su ung ho Ha Tien phan cong va đot cung đien, giet moi hoan quan ma ho gap – hay bat ky ai trong giong voi hoan quan vi khong co rau. Va hon hai nghin hoan quan, cung nhung ke ung ho bi giet.
Ngay sau đo, Đong Trac đen kinh đo va phe Thieu Đe, giet Ha thai hau nhiep chinh. Ong chon Luu Hiep, hoang tu chin tuoi, la em cua Thieu Đe len lam vua, tuc la Han Hien Đe. Đong Trac doa nat ca trieu đinh bang thanh guom cua minh, voi cach cu xu đuoc mieu ta la trac tang va cuc suc, trong khi quan đoi cua ong ta, đa phan đen tu Hung No, cuop pha va giet hai cho suong tay quanh kinh đo.
Truoc su thao tung trieu đinh cua Đong Trac, nhieu tran chu hau noi day chong lai. Đong Trac thua tran mang Hien Đe di cu đen Truong An. Truoc khi đi, ong đot chay Lac Duong. Sach vo noi, ho mang theo hon mot trieu thuong dan, đa phan đa chet vi kiet suc va cai đoi doc đuong.
Su vo tinh cua Đong Trac voi nhan dan khien moi nguoi chong lai ong. Su khat mau vo bien cua ong cung tam tinh nong nay lam binh linh ben duoi xa lanh, va trong nam 192, La Bo, mot thuoc tuong đa am sat ong. Mot cuoc chien gianh quyen kiem soat ngoi bau dien ra giua cac tuong linh. Toi nam 196, mot vi tuong chu hau khac la Tao Thao đa tim đuoc vi vua tre con Hien Đe. Ong kiem soat vua nho va tuyen bo minh la "Thua tuong", co quyen bao ve đe che.
Tao Thao la mot vi tuong manh me, khon ngoan va co kha nang lanh đao. Quan đoi cua ong đuoc tuyen bo la co hang trieu nguoi. Trong nhung tran chien đam mau o phia bac Trung Quoc, ong đa đanh bai het đoi thu nay đen đoi thu khac va lap lai trat tu o đo. Nam 208, Tao Thao tien ve phia nam trong mot no luc nham thong nhat Trung Quoc. Tran chien tiep theo o Xich Bich, doc song Duong Tu, đa tro thanh noi tieng trong lich su Trung Quoc. Trong tran đo, Tao Thao giap mat voi đoi quan đong minh cua Luu Bi va Ton Quyen, va đong minh đo đa đanh bai ong, buoc Tao Thao phai quay tro ve phia bac. Sau khi quay ve phia bac, Tao Thao đa doc suc tham gia cac chien dich quan su đe đanh bai cac the luc cat cu con lai la Ma Sieu, Han Toai trong cac tran Đong Quan va Ky Thanh, on đinh đuoc hau phuong cua minh.
Luu Bi von la mot thanh vien trong Han toc, co tieng la nguoi nhan tu. Ong lien ket voi Ton Quyen đe chong lai Tao Thao hung manh phia bac va muu thong nhat Trung Quoc. Ton Quyen dung len nuoc Đong Ngo o phia đong nam Trung Quoc va lien minh voi Tao Thao, nguoi đa lap len nha Nguy o phia bac - lay theo ten nuoc Nguy o thoi Chien Quoc (475-221 TCN), con Luu Bi lap ra nha Thuc o tinh Tu Xuyen. Giai đoan trong lich su Trung Quoc đuoc goi la thoi Tam Quoc bat đau tu đo. Thoi ky nay đuoc đac trung boi su phan quyen dan dan cua nha nuoc ton tai duoi thoi Tan va nha Han va su gia tang quyen luc cua cac gia toc lon.
Nam 266, nha Tan lat đo nha Nguy va sau đo thong nhat đat nuoc vao nam 280 nhung chi đuoc thoi gian ngan.


 = Su noi len va sup đo cua mot nha nuoc than quyen đoc lap  =
Tuy nhien, doc song Duong Tu gan Tu Xuyen, mot nhanh thuoc Đao giao van ton tai voi quan đoi rieng đa lap nen mot nha nuoc than quyen. Nguoi sang lap la Truong Lo, hau due cua Truong Lang. Giong nhu Truong Lang, ong ta thuc hien nhung thu ma ngay nay chung ta goi la chua benh bang cach than bi, va ong ta thuyet giang nhung thong điep cua Truong Lang ve cach co mot tinh than va the chat khoe manh, tuyen bo rang cac benh tat la su trung phat cho nhung hanh vi xau xa va rang benh tat co the đuoc chua tri bang su an nan va su thu toi o cac buoi le. Cong đong cua Truong Lo co nhung bua an tap the, "than mat", va giong nhu Truong Lang, ong ta co he thong phuc loi cho cong đong cua minh va tich tru luong thuc va thit. Ong thuc đay su cong bang. Cong đong cua ong cho nhung ke lang thang khong nha mot cho tru ngu va bua an, va ho to ra khoan dung đoi voi nhung ke pham toi.
Mot nguoi theo Đao giao khac, Truong Tu lap ra mot nha nuoc đoc lap khac o ben canh. Du ho co chung su sung bai đoi voi Đao giao, nhung hai cong đong Truong Lo va Truong Tu lai đanh lan nhau. Truong Lo, nhu ke lai, đa giet đuoc Truong Tu. Ngay sau đo, Truong Lo co mot đoi thu con kinh khung hon, Tao Thao. Voi quan đoi cua minh, Tao Thao chiem đat đai cua Truong Lo. Truong Lo đau hang Tao Thao va đuoc ban thuong thai ap. Lich su ke rang Truong Lo chet mot thoi gian ngan sau đo – nam 217. Va co truyen thuyet rang 26 nam sau khi ong chet, nhieu nguoi đa thay ong bay len troi. Truyen thuyet cung noi rang khi khai quat mo ong vao nam 259, than the ong van con nguyen ven, co nghia la ong chi chet theo nghia ong đa tach khoi the xac va đa len thien đuong.


= Nha Tan (266–420) =


 Cham dut thoi Tam quoc  Mot tieu thuyet the ky muoi bon, Tam quoc dien nghia, mieu ta thoi đai Tam quoc nhu la mot giai đoan lang man, anh hung va thuong vo. Nhung đoi voi nguoi dan song o thoi ky đo thi no kem lang man hon nhieu. Ve mat quan su, Nguy la manh nhat trong so ba nuoc, mot suc manh đuoc nang đo nho kinh te va cac cang bien. Nuoc Thuc co dan cu thua thot hon, va la mot vung đa phan la rung, voi nhieu bo toc khong phai la nguoi Han.
Nam 263, Nguy đanh va chiem Thuc, chi con lai Ngo lam đoi thu. Sau đo vua Nguy bi quyen than ho Tu Ma thao tung va chinh thuc đoat ngoi nam 265. Tu Ma Viem noi chuc cha ong phe vua Nguy lap ra nha Tan, tuc la Tan Vu Đe (265-290).
Nam 280, Tan Vu đe chinh phuc not nuoc Ngo. Trung Quoc lai đuoc thong nhat, va Tan Vu đe mo rong quyen luc cua minh ve phia bac đen trung tam Trieu Tien va phia nam đen het An Nam (Viet Nam). Mot trieu đai moi, goi la Tay Tan đa bat đau o Trung Quoc.


 Tan Vu Đe  Truoc su hung manh cua Tay Tan, nhung su cuop pha chong Trung Quoc cua Hung No va nhung bo toc khac tam dung trong mot thoi gian. Va chinh sach đinh cu cac bo toc ben trong Trung Quoc đa co ket qua. Trien vong ve mot nen hoa binh, thong nhat va thinh vuong bat đau.
Nam 280, Tan Vu Đe bat đau thi hanh chinh sach moi. Cac đoi quan đuoc nghi ngoi, va cac vu khi kim loai bi đuc thanh tien. Nhung co gang cua Tan Vu Đe nham giai ngu quan đoi khong co nhieu ket qua. Mot so binh si giai ngu nhung van giu vu khi, cac binh si buon ban vu khi cua ho voi Hung No đe đoi lay đat, con cac hoang than o vung xa khong chiu giai giap hay gian tan quan đoi cua minh.
Vu đe tim cach quay lai thoi ky vi đai cua trieu Han, khi hoa binh va thinh vuong co o khap đat nuoc va nha Han co đuoc quyen luc trung uong manh. Tan Vu Đe đat ra cac cai cach nham muc đich kiem che quyen luc đia phuong - quyen luc cua cac gia đinh lon. Nhung nhung cai cach đo khong thanh cong. Ong chet nam 290 khi the luc cua cac chu hau, lanh chua lon o Trung Quoc van co quan đoi rieng.


 Bat vuong chi loan  Cung voi cai chet cua Vu đe su suy yeu đa đen voi trieu đinh: con Vu đe la Hue Đe, mot hoang đe đan đon. Quyen hanh roi vao tay hoang hau Gia Nam Phong. Ba von đa nghi va bat đau bat giu va hanh quyet bat ky ai ma ba cho la mot moi đe doa cho vi tri cua minh, ke ca nhung ke đoi lap ben trong hoang gia. Cuoc xung đot no ra giua cac hoang than nha Tan, su goi la "loan tam vuong" (Bat vuong chi loan)
Nhieu vuong cong va hang nghin nguoi khac bi giet. Gia Hoang hau khong the giet tat ca nhung ke đoi nghich voi minh, va đen nam 300, mot hoang than la Trieu vuong Tu Ma Luan đa lam đao chinh, giet Gia Hoang hau va nhieu nguoi khac, đong thoi ep vi vua nhu nhuoc phai nhuong ngoi. Đen luot cac vuong hau khac khoi binh chong lai Tu Ma Luan va giet ong chi sau 3 thang. Vi vua nhu nhuoc Tu Ma Trung lai đuoc lap lam hoang đe lan thu hai. Tuy nhien, cuoc chien giua cac vuong hau khong he ket thuc. Them vao đo, han han va nan đoi lien tiep xay ra. Chinh phu trung uong suy yeu va hoan toan bat luc truoc suc manh cua cac lanh chua đia phuong. Trung Quoc buoc qua giai đoan thong nhat gio lai buoc vao giai đoan tan ra.


 Khong giao, Phat giao thoi Tay Tan  Voi su tan ra cua Han trieu, cac bo toc Hung no tu phia bac Trung Quoc thay co hoi đe tiep tuc cuop pha nhung vung đong dan cua Trung Quoc. Giong nhu đieu xay ra o chau Au, su đo vo cua chinh phu thuc đay nong dan tu bo su đoc lap cua minh va tap hop lai voi nhau đe đuoc bao ve duoi mot ong chua đat co luc luong gom nhung nguoi co trang bi vu khi. Cac nong dan chay tron đe khoi phai đong thue cho nha nuoc va đi lao đong cong ich, nhung lai tro thanh nong no cua ong chua đat.
Giong nhu su suy tan cua ton giao chinh thuc trong thoi đai kho khan o La Ma, Khong giao cung bi nhu vay trong thoi hon loan o Han trieu. Khong giao tung la tu tuong cua tang lop tieu quy toc va quy toc Trung Quoc va von thong tri trong giao duc va hanh chinh cua đe che, nhung voi viec đao đuc rat it thay trong so nhung nguoi nam quyen, nhieu nguoi tinh hoa Trung Quoc quay sang coi Khong giao la bien ho cho su trung thanh đoi voi ke cai tri la thu khong thich hop va nhieu nguoi coi Khong giao la đa khong đap ung đuoc voi nhu cau cua thoi đai.
Ho khong nghien cuu Khong giao nua ma tim kiem mot tu tuong khac đe thay the va mot trong so đo la Đao giao. Mot thu khac nua la Phat giao, ma theo truyen thuyet đa du nhap vao Trung Quoc nam 65, trong mot giac mo cua Han Minh Đe. Mot ly thuyet đoi nghich cho rang Phat giao đa nhap voi An Đo giao khi phat trien ve phia đong voi nhung nha buon An Đo, Phat giao vao Trung Quoc qua nhung nha buon vao luc đia qua Trung A trong the ky đau tien. Trieu đinh nha Han, theo ghi chep, chao đon Phat giao vao Trung Quoc. Nhung Phat giao van bi co lap trong thoi nha Han, chi đuoc cac nha buon An Đo gia nhap - nhung nguoi chi tien va hien đat đe xay cac chua Phat giao va su dung chung lam nha bang va noi cat giu hang hoa.
Nguoi Trung Quoc đau tien đoi sang Phat giao la nhung nguoi thue đat đai cua nha chua. Cac kinh đien Phat giao đuoc dich sang tieng Trung Quoc. Sau đo voi su sup đo cua Han trieu, Phat giao ngay cang phat trien trong dan chung Trung Quoc. Ho khong biet nhieu ve hoc thuyet cua Phat giao, nhung ho co đuoc su an ui trong Phat giao. Cac chua Phat giao va nhung le nghi phuc tap rat an tuong, va Phat giao la mot thong điep am ap hon thong điep cua Khong giao: mot thong điep ve su cuu roi thong qua su tiet che hay kieng khem va thong điep ve long trac an cho moi sinh vat. Ca Phat giao Nguyen thuy va Đai thua đeu co mat o Trung Quoc, nhung phai Đai thua voi cac than phat cuu roi va hay giup đo o muc thong tri.


= Chia cat Ngu Ho loan Hoa va Nam Bac trieu (420–589) =


 Ngu Ho loan Hoa  Sau loan bat vuong, Tay Tan suy yeu cuc đo va bi cac toc phuong bac xam chiem. Nam 316, vua nuoc Han Trieu la Luu Thong tieu diet Tay Tan. Cac quy toc nha Tan chay xuong phia nam tai lap nha Đong Tan (o đat nha Ngo thoi Tam Quoc cu). Vung đat phia bac do cac toc nguoi Ho chiem giu, goi la thoi Ngu Ho loan Hoa, gom 16 nuoc.
Bi cai tri boi che đo quan chu la mot đieu khong may cho Trung Quoc, voi nhung cuoc chien tranh va đo mau la phuong tien đe tim ra nguoi ke tuc ngoi bau. Nhung vi vua co nang luc lai bi tiep noi boi nhung vi khong nang luc, voi tinh trang tham nhung trong chinh phu va su xao nhang quan tam toi quyen loi cua thuong dan. Neu nhung nguoi nam quyen phuc thuoc vao nguyen vong cua nhan dan ho se phai lam nhieu viec cho quyen loi cua nguoi dan – nhu tich tru luong thuc vao nhung nam đuoc mua đe phong khi huu su. Cac chinh quyen khong co kha nang va luon thay đoi lam cho Trung Quoc de roi vao tranh gianh.
O mien nam, Đong Tan luon gap phai nan be phai va su troi day cua cac quyen than, loan than nhan khi "thien tu" suy yeu, đien hinh la Vuong Đon, cha con Hoan On - Hoan Huyen. Them vao đo, nhung cuoc noi day cua nong dan, nhat la khoi nghia Lu Tuan đau the ky 5 khien nha Tan cang suy yeu. Đieu đo khien Đong Tan rat it khi co co hoi mo cac cuoc tan cong bac phat đe gianh lai quyen kiem soat trung nguyen, du o mien bac đa khong it lan co nhung bien đong thuan loi - su tan ra, suy yeu cua cac chinh quyen Ngu Ho - đe lam đieu đo. Nam 420, quyen than Luu Du, phat trien the luc nho dep khoi nghia Lu Tuan va diet đuoc 2 trong so cac nuoc Ngu Ho phia bac, mo đat đen Quan Trung va song Hoai, thuc hien cuop ngoi nha Tan, lap ra nha Tong, su goi la Luu Tong.
Trong khi đo o mien bac sau khi nha Tan mat quyen kiem soat, cac bo toc Ho gay chien lien mien voi nhau va voi nguoi Han. Co hon 20 quoc gia đa hinh thanh va diet vong trong thoi gian đo, nhung 16 nuoc đuoc su hay nhac toi. Tinh hinh mien bac đuoc cac su gia chia lam hai giai đoan lon: Tu nam 383 tro ve truoc va sau nam 383.
Truoc nam 383, su Ngu Ho loan Hoa co su ra đoi va diet vong cua cac nuoc Han Trieu (304-329), Hau Trieu (319-352), Thanh Han (303 - 347), Tien Luong (314-376), Tien Yen (317-371), Tien Tan (351-394). Cac quoc gia nay, song song voi viec đanh chiem đuoc đat đai cua nha Tan va chong lai nhung cuoc bac phat cua nha Tan đa quay sang đanh lan nhau. Toi nam 376, khi hoang đe Tien Tan la Phu Kien diet nuoc Tien Luong va Bac Đai (nuoc cua nguoi Tien Ti, khong đuoc nhac toi trong 16 nuoc), thong nhat mien bac, co ban Trung Quoc chi con 2 nuoc Tan va Tan chong nhau.
Nam 383, Phu Kien huy đong 100 van quan đa sac toc đi đanh Đong Tan đe thong nhat Trung Quoc, nhung bi tham bai o tran Phi Thuy.
Ngay sau tran Phi Thuy 383, Tien Tan suy yeu va tan ra nhanh chong. Cac bo toc cu cua nguoi Hung No, Tien Ty, Khuong lai noi day chia cat mien bac, hinh thanh cac nuoc Hau Luong, Bac Luong, Tay Luong, Nam Luong, Hau Yen, Bac Yen, Nam Yen, Tien Tan, Hau Tan va Tay Tan va Ha. Nuoc Bac Đai cua ho Thac Bat cung phuc hoi nam 386 voi ten la Bac Nguy va dan dan lon manh.
Bac Nguy lan luot diet cac nuoc Ngu Ho phia bac, thong nhat mien bac nam 439.


 Nam Bac trieu  Khong lau sau khi Luu Du lap ra nha Tong, Bac Nguy cung thong nhat mien bac, ket thuc thoi Ngu Ho loan Hoa. Tu đo trong mot thoi gian dai, mien nam va mien bac it bi chia cat hon loan Ngu Ho, duy tri bien gioi tuong đoi on đinh va co su ke tuc nhau cua cac the luc phong kien cai tri hai mien.
Nam 453, vua Bac Nguy doc toan quan đanh Luu Tong đe thong nhat Trung Quoc. Vua Tong Van Đe Luu Nghia Long cung mang suc ca nuoc ra chong lai. Ket qua khong ai thang ai, nhung sau đo ca hai ben đeu suy yeu, nhat la nha Tong o mien nam von co tiem luc nho hon.
Bac Nguy tap trung vao phat trien kinh te va xay dung. Sau mot thoi gian, trieu đinh nay Han hoa rat manh, toi cuoi the ky 5 đoi tu ho Thac Bat sang ho Nguyen.
O phia nam, mot chuoi cac gia toc Han von đa leo len va roi xuong khoi quyen luc trong khi lao vao cac tran chem giet, coi đo la cach đe giai quyet xung đot ve viec ai se cai tri. Nha Tong suy yeu, bi quyen than Tieu Đao Thanh tieu diet lap ra nha Nam Te (479). Đuoc hon 20 nam (502), mot nguoi em ho cua Tieu Đao Thanh la Tieu Dien diet chau chat cua anh ho minh, lap ra nha Luong. Theo sach Muu luoc nguoi xua, cac nha su hoc Trung Quoc đa thong ke ra: chi tu cuoi thoi Đong Han toi khi Luong Vu Đe Tieu Dien len ngoi đa co gan 300 nguoi xung vuong hay xung đe. Đieu đo đu cho thay muc đo loan lac cua Trung Quoc tu thoi Tam Quoc toi Nam Bac trieu.
O ca mien nam va mien bac, tuy chien tranh cham dut nhung bao loan, tranh chap trong cung đinh van lien tuc xay ra giua nhung nguoi than toc.
Đe chong hoa ngoai thich, cac vua Bac Nguy đat ra le: trong cac hoang tu, ai đuoc lap lam thai tu thi me nguoi đo phai chet. Nhung toi Tuyen Vu đe Nguyen Khac lai pha le vi yeu Ho hau, nen đe cho me thai tu Hu đuoc song. Nam 515, Nguyen Khac chet, Nguyen Hu len thay. Quyen luc nha Bac Nguy lap tuc roi vao tay Thai hau nhiep chinh ho Ho. Ba la nguoi rat sung đao Phat, tuy vay lai su dung thu đoan rat tan đoc voi nhung nguoi ma ba khong thich, ke ca nhung nguoi cung gia toc. Nam 528, ba hanh quyet ca Nguyen Hu vi Hu khong ngung muon thoat khoi tinh trang giam ho cua ba.
Lap tuc, cac tuong lanh noi loan. Nam 530, Nhi Chu Vinh, mot đai tuong đang cam quan ben ngoai đa đem quan vao kinh thanh giet chet Ho Thai hau va ca Nguyen Tu Du, vi vua ke vi moi vua đuoc ba lap nen. Tu đo đai loan bat đau no ra.
Nhi Chu Vinh va em la Nhi Chu Trieu cung hang loat vua Nguy bu nhin nhu Nguyen Diep, Nguyen Cung, Nguyen Lang, Nguyen Tu bi giet trong cuoc hon chien. Hai quyen than moi, von la thu ha cua cac luc luong quan phiet hon chien, noi len trong chinh truong sau khi lop truoc bi thu tieu la Cao Hoan va Vu Van Thai, chia nhau giu đat Bac Nguy.
Tinh trang loan lac keo dai dan đen viec trieu đinh Bac Nguy bi chia lam hai la Đong Nguy va Tay Nguy vao nam 534. Tuy nhien, ca hai trieu đinh nay khong ton tai đuoc lau, vi quyen luc thuc te đeu nam trong cac tuong linh quan su. O phia đong, Cao Hoan khong che Đong Nguy, phia tay Vu Van Thai thao tung Tay Nguy. Nam 550 con thu Cao Hoan la Cao Duong đa phe truat vi vua duy nhat cua trieu Đong Nguy la Nguyen Thien Kien đe len lam vua, lap nen trieu đinh Bac Te vao. Khong lau sau đo, o Tay Nguy, quyen than Vu Van Giac (con Vu Van Thai) ep vi vua cuoi cung cua nha Tay Nguy la Nguyen Khuech nhuong ngoi cho minh vao nam 557, lap nen nha Chu, su goi la Bac Chu.
Cac vi vua cua Bac Chu khong ngung lai o đo ma tiep tuc thuc hien cac chien dich quan su đe đanh pha nguoi lang gieng Bac Te. Vao nam 577, vua Bac Chu la Vu Đe Vu Van Ung tieu diet Bac Te, thong nhat mien bac bang vu luc. Tuy nhien, ngay sau đo Chu Vu Đe mat, con trai ong la Chu Tuyen Đe lai mai choi khong the giu gin đuoc su nghiep va chet yeu.


= Nha Tuy (581–618) =

Mot quy toc nguoi Han la Duong Kien đa chiem lay quyen luc. Ong thang tay giet hai hoang that nha Bac Chu, don sach con đuong buoc len ngai vang. Nam 581, ong phe truat vi vua cuoi cung cua Bac Chu la Vu Van Xien, len ngoi hoang đe, lap nen nha Tuy. Chin nam sau, ong tieu diet vuong quoc Tran o phia nam, thong nhat toan bo Trung Quoc sau gan 300 nam phan liet.


 Tuy Van đe  Tu cuoi thoi Tay Tan đen thoi đai Nam Bac trieu, cac toc thieu so phia bac va phia tay tien vao Trung Nguyen, anh huong cua van hoa kinh te phong kien cua dan toc truong ky chong ap buc va boc lot, hinh thanh mot su hoa hop chung toc ma dan toc Han la trung tam. Dan toc Han chay ve phia nam cung đem theo cong cu san xuat ky thuat san xuat tien bo, nhan dan va si phu cung nhau can cu xay dung mien Nam lam cho mien Nam Trung Quoc luc bay gio phat trien ca ve kinh te va xa hoi. Voi xu the xa hoi luc bay gio, Tuy Van đe Duong Kien tien xuong phia nam diet nha Tran cua Tran Thuc Bao, đo la đieu kien co loi cho thong nhat Trung Quoc đe xay dung vuong trieu Tuy lay dan toc Han lam chu. Nha Tuy tiep tuc thuc hien cac cuoc cai cach ve kinh te va chinh tri. Nhung cuoc cai cach nay cung đa cung co đuoc nen thong tri moi, xuc tien đuoc su phat trien cua mien Bac Trung Quoc, phuc hoi san xuat, the luc cua nha Tuy tang len nhanh chong. Nam 589, sau khi diet đuoc trieu Tran, ket thuc cuc dien chia cat lau dai, nha Tuy đa thuc hien hang loat chinh sach on đinh xa hoi, phat trien san xuat. Tuy Van đe đau tien đa tran ap het cac the luc phien loan va bao đong., tieu diet cac mam mong phan loan, đong thoi van ton trong cac quy toc Tien Ty, lay viec hoa hoan đe giai quyet mau thuan giua cac tap đoan thong tri.
Theo đa phat trien cua nong nghiep, Van đe đa phai cac quan đen nhieu noi xem xet va chia lai ruong đat, nhan dan đeu co ruong, noi nao thieu ruong đat, ho buoc phai đi khan hoang, do đo dien tich cay cay tang len nhanh chong. Ngoai viec giai quyet van đe suc lao đong va phan phoi lai ruong đat, con thuc hien bo cac quan, lap cac chau, cai to he thong phap luat, trung tri tham quan, xay dung cac kho du tru đe phong luc đoi kem tro giup nhan dan. Vuong trieu Tuy luc đau đe tap trung va nam vung vat chat cung co chinh quyen trung uong, đa thi hanh nhieu bien phap tien bo, dan chung tuan theo, hang hai đong gop suc nguoi suc cua đe xay dung đat nuoc.
Ve mat cong nghiep, trieu đinh đac biet chu y đao muong, song ngoi, noi cac dong song voi nhau. Vi du nhu viec noi Hoang Ha voi song Vi tao nuoc tuoi, đong thoi cung tao đieu kien cho viec thong thuong. Mot trong nhung tieu chuan đe nha Tuy tang them suc luc la khan đien va tang them nhan khau. Muc đich tang nhan khau la đe la đe lay nguoi lao đong va bo sung vao quan đoi thuong truc, vi mot thoi gian dai chien tranh lien mien nen dan so qua hao hut. Nhung tai san do nhan dan lao đong lam ra đe nuoi duong tap đoan thong tri thi nay nha Tuy đa đem phan phat bot cho dan chung, nen chinh quyen đuoc dan tin, cung co. Nhung tien bo tren chi đuoc duy tri va thuc hien khi Van đe nam quyen, con khi Tuy Dang đe len ke vi thi đa khong con.


 Tuy Dang đe  Nam 604, Duong Quang len ngoi, lay nien hieu la Đai Nghiep (大業). Do su phat trien cua kinh te xa hoi thoi ki đau nha Tuy, nho su can man cua vua cha, vuong trieu đa tich luy đuoc nhieu cua cai. Nhung Dang đe lai đi nguoc chinh sach cua cha, tan bao boc lot nhan dan, mat khac tien hanh cac cuoc chien tranh xam luoc, chinh phat. Dang đe bo nhieu tien cua đe xay dung kinh đo Lac Duong, cung đien thanh quach nguy nga, bat dan len rung xuong bien đe tim thu quy, ca đep, cay la đe đem ve nuoi o vuon Ngu Uyen. Tay Uyen o gan Lac Duong, chu vi đen 200 dam, co ho lon chu vi hon 10 dam, co ca nui gia. Đe thoa ma thu vui, Dang đe đa bat dan tim hang trieu con đom đom cho vao vuon Ngu Uyen đe thay cho anh đen, tang ve đep cho vuon la. Ben canh đo, Dang đe đa phat đong cac cuoc chien tranh xam luoc Cao Cau Ly, chi toan that bai. Bao suc nguoi suc cua ma Van đe day cong vun đap đen thoi Dang đe đa bi huy hoai, co nghiep nha Tuy tan ra. Dan chung khong biet dua vao đau ma song, lien noi day chong lai trieu đinh o khap moi noi. Nam 616, Tuy Dang đe truoc cac cuoc khoi nghia cua nong dan, van chua chiu nhan ra, lai tuan du xuong Giang Đo. Thuyen rong cua Dang đe con chua ve đen Giang Đo, thi đuong quay ve o phia bac đa bi cat đut. Nam Đai Nghiep thu 13 (617), Dang đe bi thong linh Cam ve quan la Vu Van Hoa Cap sat hai. Vuong trieu Tuy dung đuoc 38 nam bi diet vong.


= Nha Đuong (618–907) =


= Đuong Cao To (618 - 626) =
Nam 618, cuoc noi chien ket thuc, Đuong quoc cong Ly Uyen la nguoi thang tran. Ong tai thong nhat Trung Quoc, mo đau thoi đai nha Đuong va đuoc ton xung la Đuong Cao To. Tuy nhien, cac con ong lai đanh nhau đe gianh quyen thua ke ngai vang. Hai nguoi con trai cua ong la Ly Kien Thanh va Ly Nguyen Cat đa thiet mang trong cuoc tranh gianh quyen luc nay. Ly Uyen chi con mot su lua chon duy nhat la Ly The Dan, con trai dong đich duy nhat con song sot. Nam 626, Ly Uyen nhuong ngoi cho Ly The Dan, nguoi ma ve sau đa đua đat nuoc Trung Quoc quay tro lai thoi thinh vuong va vang son.


 Trinh Quan chi tri (626 - 649)   Đuong Cao Tong va Vo Tac Thien (650 - 705)  Tuy nhien, nguoi thua ke cua Thai Tong Ly The Dan la Cao Tong lai la mot nguoi om yeu nhu nhuoc, va la nguyen nhan lam cho Trung Quoc roi vao xung đot va giet choc. Qua trinh hon loan nay bat đau khi nguoi thiep cua Cao Tong la Vo Tac Thien, tim cach thuc đay ong ta đua ba len thay hoang hau. Vo Tac Thien dung nhung phuong cach truyen thong đe tong khu nhung ke đoi nghich: ba giet hoang hau cung mot so ke khac. Vo Tac Thien tro thanh Hoang hau, va ba đay ai, giet hai va bat hang chuc quan chuc lon tuoi tu sat.

Vua Cao Tong phai chiu mot su khung hoang trong 11 nam cam quyen cua minh, tro nen yeu đuoi va tam thuong. Vo Hau cung co hon nua quyen luc cua minh. Ba giet cac ton that ho Ly ma ba coi la đoi thu, va ba đua cac thanh vien gia toc cua minh len nam quyen. Nam 690, ba phe truat chinh nguoi con cua minh la Ly Đan đe tu minh len lam vua khi đa 67 tuoi, lap nen mot trieu đinh ngan ngui voi danh hieu la Chu.
Vo Tac Thien la vi Nu hoang đe duy nhat trong lich su Trung Quoc. Bang cach su dung nhung ke chi điem, ba lap len mot chinh quyen cai tri dua tren su so hai. Ba thanh loc cac tri thuc Khong giao va cac thanh phan chong đoi khac. Nhung ba cung xay dung len mot nen tang chinh tri bang cach cung cap đu nhung nhu cau cong cong va thang chuc cho nhung vi quan ung ho minh. Ba rat sung kinh đao Phat va tap trung quanh minh nhung nguoi đan ong sung đao nhu ba, cac nha su va ra lenh dung chua o moi quan huyen.
Khi tuoi đa gia, nu hoang ho Vo mat dan quyen kiem soat trieu đinh, va nam 705 cac quan lai o trieu buoc ba rut lui đe tra lai ngoi vua cho mot nguoi con cua ba la Ly Hien, von đa bi ba phe truat vao nam 684.


 Bien loan trong hoang toc (705 - 712)  Trung Tong Ly Hien tro lai ngai vang va cai tri toi tan khi ong chet vao nam 710 - vo ong, hoang hau ho Vi, bi nghi ngo đa đau đoc ong. Vi hau tim cach cai tri giong nhu Vo hau. Ba ban chuc tuoc va quyen lam su sai, va ba cung đung đang sau nhung vu tham nhung trong trieu. Ba đa tao ra cac đoi thu ma ba khong the tieu diet, va ho đa tap hop luc luong đe lam cuoc đao chinh giet chet Vi hau, đua vi vua von cung bi Vo Tac Thien phe truat la Ly Đan tro lai ngai vang.
Đen luot cac đong minh nay lai đanh nhau. Tuy nhien, cuoc tranh gianh quyen luc nhanh chong ket thuc voi uu the tuyet đoi cua mot hoang tu nha Đuong, nguoi đuoc ke thua ngoi vua vao nam 712, Huyen Tong Ly Long Co.


 Thinh Đuong (712 - 755)  Huyen Tong len nam quyen o tuoi 28 va o ngoi 44 nam. Ong nang đong va can đam, va duoi thoi ong, su thinh vuong quay tro lai. Nhung vao nhung nam cuoi đoi ong ngay cang bi loi cuon vao tu tuong Đao giao va khong quan tam đen cai tri nua. Sau nam 745 ong say me mot nguoi thiep cua minh la Duong Quy Phi va bo roi trieu chinh. Trieu đinh tro nen hon loan boi su tranh gianh anh huong cua cac đai than trong trieu va cac quan phiet đia phuong. Trung Quoc nhanh chong lai roi vao tinh trang suy sup.
Nam 715, cac đoi quan Hoi giao đanh bai Trung Quoc o Trung A, cat đut con đuong dan toi phia tay va An Đo cua Trung Quoc. Nhung nguoi Hoi giao thay the nguoi Trung Quoc trong vi the anh huong thong tri doc theo Con đuong to lua, va cac tieu quoc bo toc o bien gioi Trung Quoc dan dan co nhieu anh huong. Nam 755, An Loc Son, mot vi tuong co nguon goc Đot Quyet va la tinh nhan cua Duong Quy Phi tien đanh kinh thanh Truong An, buoc Huyen Tong va trieu than phai luu vong. Cuoc bao loan nay tuy chi keo dai trong 8 nam (756-763) va con Huyen Tong la Ly Hanh cuoi cung cung lay lai đuoc ngai vang, nhung cuoc tranh quyen luc giua cac đai than trung uong va cac tiet đo su đia phuong van dien ra gay gat.
Trong cuoc tranh gianh quyen luc trieu đinh, bat ngo troi len mot luc luong thu ba. Đo la nhom cac vi hoan quan. Nhom nay to ra biet cac luon lach kheo leo, loi dung cua hai ben kia đe nam đuoc quyen luc trieu đinh. O nhung nam cuoi cua trieu Đuong, cac hoan quan hoan toan thao tung trieu đinh, tham chi co the lua chon nguoi se len lam vua. Trong 22 vi hoang đe cua nha Đuong, thi đa co 10 vi do cac hoan quan lap nen. Tat ca đeu o nhung nam cuoi cung cua trieu Đuong.


 Mam mong suy vong xuat hien  Tu nam 742 (nien hieu Thien Bao), Huyen Tong sa vao huong lac, đong thoi giai cap thong tri nha Đuong cung co cuoc song xa hoa. Su tieu pha lang phi cua trieu đinh tuy vay lai trai nguoc voi đoi song cua dan chung do ho đa bi vat kiet qua suu cao thue nang khien nhieu nguoi bo tron, che đo binh dich lai tro nen nang ne đe phuc vu cho nhung cuoc chien voi cac nuoc khac.
Trong trieu đinh, luc luong hoan quan bat đau co nhieu quyen hanh, vua lai tin dung gian than Ly Lam Phu (683 – 753) von la nguoi chi gioi xu ninh, ngoai ra dong ho cua Duong Ngoc Hoan la vo yeu cua vua cung co the luc lon manh trong trieu, đung đau la Duong Quoc Trung, la nguoi khong khac gi Ly Lam Phu. Ly Lam Phu kien nghi Huyen Tong đat ra chinh sach tiet đo su, chuyen nghiep hoa binh linh vung bien cuong lam cho quyen luc trieu đinh khong con đu suc kiem soat phien tran gay ra tinh trang "trong nhe ngoai nang", đay la mam mong cho loan An Loc Son bung no. Nhung đai than trung luong khong con đuoc tin dung bat đau rut khoi trieu đinh gan het. Nen tang cua Khai Nguyen thinh the đa bi chinh mot tay Huyen Tong dung nen va pha huy.
Tai vung Ha Bac tap trung nhieu nguoi dan toc thieu so tap trung sinh song chu yeu gom nguoi Khiet Đan va Đot Quyet, ho von chi thuan phuc nha Đuong tren danh nghia, tu thap nien 40 cua the ky 8 quan he giua trieu đinh voi nguoi thieu so Đong Bac lai dien bien theo chieu huong xau, mo đuong cho An Loc Son khoi loan tu khu vuc nay. O Tay Vuc nha Đuong đai bai trong tran Talas truoc nguoi Hoi Giao (751), khien cho Tay Vuc khong con phu thuoc nha Đuong nua. Hai khu vuc nhay cam nhat cua trieu đinh (Tay Bac va Đong Bac) đa gan nhu thoat ly chinh quyen trung uong lam cho trieu đinh bi đe doa nang ne ve mat an ninh.


 Loan An - Su (755 - 762)   Tam tri lan 1 (762 - 820)  Tu sau loan An - Su, nha Đuong bat đau suy vi lien tuc khi chung kien quyen luc cua cac tiet đo su đia phuong ngay cang gia tang, đong thoi quyen luc cua the luc hoan quan noi len tu cuoi thoi Đuong Huyen Tong bat đau thao tung trieu đinh va lan at ca quyen quyet đinh cua hoang đe, khien nha vua phai tien hanh cac chien dich đe tieu diet cac hoan quan long quyen. Cac vua Đuong tu Tuc Tong đen Hien Tong hau nhu đeu la cac hoang đe co nang luc, tuy nhien nhung can benh cua đe quoc đa bi loan An - Su lam cho tro nen tram trong khien cho nhung no luc cua trieu đinh chi đu suc duy tri đuoc ngai vang. Trong thoi ky nay, tieu bieu la su bien Phung Thien do cac tran noi day lam loan đa khien Đuong Đuc Tong phai chay khoi kinh thanh đen Phung Thien (783) va cuoc loan chinh cua tap đoan hoan quan buoc Đuong Thuan Tong phai thoai vi (806), cuoc Vinh Trinh duy tan do ong khoi xuong cung bi dung lai. Du vay nhung co gang cua ho đa tao ra mot thoi ky on đinh tuong đoi keo dai 58 nam (762 - 820), ma đinh cao la Nguyen Hoa trung hung duoi thoi Đuong Hien Tong (805 - 820), đay la thoi ky cac tiet đo su quy thuan trieu đinh truoc khi cat cu tro lai sau khi Hien Tong qua đoi.


 Tan ra lan 1 (820 - 846)  Sau Nguyen Hoa trung hung nha Đuong buoc vao giai đoan tan ra buoc đau khi Đuong Muc Tong len ngoi va sau đo la ba nguoi con trai cua ong (Kinh Tong, Van Tong va Vu Tong), thoi ky nay keo dai 26 nam tu 820 đen 846 khi cac tiet đo su tro lai uy hiep trieu đinh va hoan quan thuc hien viec giet vua (Kinh Tong bi hoan quan Luu Khac Minh am sat). Đuong Van Tong va Vu Tong đa thuc hien mot so cai cach đe cuu van đe quoc nhung mang lai hieu qua thap, su bien Cam Lo duoi thoi Van Tong đa khong the tieu diet đuoc hoan quan khien hoang đe bi hoan quan quan thuc cho đen khi qua đoi. Đuong Vu Tong tien hanh chien dich đan ap ton giao nhung khong đem lai hieu qua thiet thuc ma chi gay them su bat man trong nhan dan. Trong thoi Vu Tong Ly Viem, von la nguoi theo Đao giao, ong cho đong cua chua Phat giao, bat su sai đao Phat phai hoan tuc va tich thu hang trieu mau đat trong trot cho nha nuoc su dung. Đao Phat o Trung Quoc song sot nhung khong bao gio đat lai đuoc muc cu, trong khi đoi thu cua Phat giao, Khong giao lai hoi phuc lai trong gioi tri thuc.
Đao giao tuy đuoc trong dung nhung khong phat trieu đuoc thanh quoc giao. Tuy nhien, nhung nguoi theo Đao giao đa kiem loi đuoc tu viec thuc hien cac thi nghiem hoa hoc. Nhung nguoi theo Khong giao xem đo nhu la mot phan cua su tho tuc cua Đao giao – nhu thuoc ve nhung nguoi binh dan. Nhung nha Nho von co thanh kien xau ve khoa hoc, đieu nay đa lam cho khoa hoc o Trung Quoc cham phat trien. Nho giao tin tuong viec hoc tap tot nhat la danh cho van hoc va lich su - nhung kieu van hoc va lich su cua ho.


 Tam tri lan 2 (846 - 859)  Giai đoan tan ra buoc đau tam thoi ket thuc khi Đuong Tuyen Tong len ngoi (846-859), ong von la con thu 13 cua Hien Tong va đa song an vi voi tuoc hieu Quang Vuong trong suot trieu đai cua anh ong (Muc Tong) va cac con cua Muc Tong, trong thoi ky nay ong thuong đuoc xem la bi đan. Nhung Tuyen Tong đa bat đau hoang vi cua minh voi su thong sang va man tiep la lung, khien cho cac hoan quan đua ong len ngoi - nhung ke am muu muon chon nguoi đan đon đe de be thao tung, kinh hoang tot đo. Vi the trong thoi nay quyen hanh cua chung tam thoi bi thu hep. Nam 847, nha Đuong thu phuc đuoc cac vung lanh tho bi Tho Phien chiem đuoc sau loan An - Su. Thoi ky nay đuoc goi la Đai Trung tam tri. Tuyen Tong đuoc đanh gia la hoang đe gioi thu ba cua nha Đuong sau Thai Tong va Huyen Tong.
Nam 859, Tuyen Tong mac benh do lam dung đan duoc nham mong truong sinh bat tu. Ong đa du đinh lap con thu tu Ly Tu lam nguoi ke vi, nhung phut cuoi cung Ly On – nguoi con von khong đuoc ong yeu quy đa len ngoi sau khi Tuyen Tong bang đot ngot. Đuong Y Tong som to ra la nguoi noi ngoi khong phu hop voi loi song xa xi, bo be trieu chinh. Nha Đuong buoc vao giai đoan tan ra lan hai truoc khi sup đo hoan toan, giai đoan nay keo dai 47 nam (860 - 907).


 Tan ra lan 2 (860 - 907)  Điem noi bat vuong trieu Y Tong la su xa xi va long sung mo Phat giao cao đo cua nha vua. Nhung it nhat duoi thoi ong nhung cuoc noi loan nho nhu loan Khang Toan Thai nhanh chong đuoc dap tat, đe quoc van giu đuoc su on đinh tren danh nghia. Vua Đuong Hy Tong (873-888) ke vi la mot thieu nien chi chuyen tam vao cac tro giai tri va the thao trong cung cung nhung hoan quan, ong khong danh su quan tam nao đen nhung loi canh bao nghiem trong tu cac đai than, trieu đinh co thuc hien mot so hoat đong xoa diu nan đoi đang lan tran nhung khong may hieu qua. Thoi ky tan ra lan hai nay chung kien nhung su kien tham khoc nhat trong lich su nha Đuong bao gom su bien Bang Huan va đinh cao la loan Hoang Sao (875 - 884) đa đanh mot đon tri mang vao chut quyen luc con sot lai cua nha Đuong, đa tan pha nghiem trong tren toan lanh tho bao gom ca Quang Chau, la mot trung tam ngoai thuong quan trong cua chinh quyen. Vua Đuong Hy Tong đa phai chay tron truoc su uy hiep cua quan noi loan, mot su kien tuong tu nhu cuoc tron chay cua Đuong Huyen Tong trong loan An - Su hon 100 nam truoc. Hoang Sao tham chi đa chiem đuoc Truong An, xung đe va đat quoc hieu Đai Te, be ngoai tuy ho hao vi bach tinh nhung trieu chinh mau chong hu bai ngay khi chiem đuoc kinh đo, chi biet tan sat dan chung. Tuy cuoc noi loan cuoi cung bi dep tan nhung mot tuong cua Hoang Sao đa đau hang trieu đinh la Chu On đa nhanh chong nam đuoc quyen trong trieu, sau nay Chu On cuop ngoi va thanh Thai To Nha Hau Luong.
Đuong Chieu Tong (888 - 904) la em Hy Tong đuoc Duong Phuc Cung đua len noi ngoi đa tien hanh cac hoat đong quan su đe cuu van đe quoc khoi sup đo va chia cat nhung đeu phan tac dung. Thong minh va anh tuan la thuong nhu to phu minh la Huyen Tong, cung nhu ong noi Tuyen Tong, ong đa day nen niem hy vong trong trieu đinh va dan chung ve mot su phuc hung moi, nhung tinh trang đe quoc Đuong đa qua bi đat đe thay đoi. Thoi gian 16 nam o ngoi cua ong la mot qua trinh phan ly - tai hop trong moi quan he voi cac tiet đo su, qua trinh nay khong thanh cong trong viec giup nha Đuong khoi sup đo ma chi đinh hinh ra cac vung lanh đia se chinh thuc ly khai sau nam 907. Tuy nhien o goc đo tich cuc, cac no luc cua Chieu Tong đa lam cho quyen luc cua nha Hau Luong het suc han che sau khi thanh lap, chi quan ly đuoc vung Hoa Bac, va trieu Đuong van con đuoc su hy vong phuc hung tu cac tiet đo su khac, chi khi đa het hy vong ho moi bat đau xung đe va lap quoc. Ban đau Chieu Tong tan cong hai tiet đo su Tran Kinh Tuyen o Tu Xuyen va Ly Khac Dung o Son Tay nhung that bai, khien trieu đinh roi vao khanh kiet, tuy nhien nam 891, Vuong Kien đa đanh bai đuoc Tran Kinh Tuyen va kiem soat Tu Xuyen. Sau đo hoan quan Duong Phuc Cung mau thuan voi vua va noi loan tai Son Nam tay đao, nam 892 Ly Mau Trinh đanh bai ho Duong va che nhao nha vua kem coi. Nam 893, Chieu Tong tuc gian đieu quan đanh ho Ly nhung cung that bai, vua phai cho ong nam quyen tren cac quan ma ong ta mong muon. Nam 896, Ly Mau Trinh đua quan đen Truong An uy hiep hoang đe, Chieu Tong chay đen Hoa Chau, chiu su giam sat cua Han Kien - von la đong minh cua Ly Mau Trinh. Nam 898, Chieu Tong giang hoa voi Mau Trinh ve lai Truong An. Du co cac hanh đong lam dung quyen hanh, Ly Mau Trinh lai la mot tiet đo su trung quan, cac chien dich cua ong chu yeu nham chiem su tin tuong cua nha vua.
Sau khi tro ve kinh đo, Chieu Tong tro nen tram cam, ong giet mot so hoan quan khien ho lo so va tien hanh binh bien trong cung buoc ong thoai vi đe nhuong ngoi cho con truong la Ly Du vao nam 900, song Thoi Dan lien ket voi Chu On đa phuc vi cho ong vao nam 901, cac hoan quan gay loan đeu bi giet. Tuy nhien ngay sau đo, quyen luc cua hoan quan lai noi len, Thoi Dan giuc Chu On tien quan ve Truong An tieu diet hoan quan vi the hoan quan buoc vua cung hoang gia chay đen Phuong Tuong. Chu On sau đo ha thanh Phuong Tuong. Hoang đe roi vao su kiem soat cua Chu On.
Nam 903, luc luong hoan quan bi Chu On đo sat toan bo khi ong ta va hoang đe tro ve Truong An. Sang nam 904, Chieu Tong bi Chu On ep doi đo đen Lac Duong, ong co gang bi mat lien lac đe keu goi su giup đo tu cac tiet đo su hung manh khac nhu Ly Khac Dung va Duong Hanh Mat nhung khong đuoc hoi đap cung nhu ho tro ngay luc đo. Vao cung nam nay, Chu On cho nguoi am sat ong va lap con la Ly To len ngoi, tuc Đuong Ai Đe (904 - 907).
Ai Đe o ngoi trong ba nam cuoi cung cua Nha Đuong, đanh dau su ket thuc hoan toan quyen luc cua hoang đe. Ngay nam sau (905), Chu On tien hanh giet sach cac quan lai trieu đinh gom khoang 30 nguoi va nem xac xuong song, đay goi la Bach Ma chi hoa. Sau đo, toan bo cac con cua Chieu Tong cung bi giet not, chi con sot lai Ai Đe. Cuoi cung nam 907, Chu On buoc Ai Đe nhuong vi, nha Đuong chinh thuc diet vong.
Ai Đe bi đua đen Son Đong va bi quan thuc chat che trong mot phu co hang rao kem gai bao quanh. Đen nam 908, Chu On giet not ong bang ruou đoc. Ai Đe co the la nguoi cuoi cung trong hoang toc Đuong o Hoa Bac con song đen thoi điem đo. Tuy nhien kha nang van con nhieu thanh vien hoang toc van song sot tai Giang Nam, noi nam ngoai tam kiem soat cua nha Hau Luong.
Nha Hau Đuong (923 – 936) sau nay thanh lap tren danh nghia ke tuc nha Đuong nhung cac vua Hau Đuong chi la nhung nguoi đuoc ban cho quoc tinh (ho Ly) trong khi ho la nguoi Sa Đa - mot dan toc Đot Quyet. Su duy tri quyen luc cua ho Ly that su co the đa đuoc tiep tuc o Giang Nam khi Ly Bien thanh lap nuoc Nam Đuong (937 - 975) sau khi Hau Đuong sup đo, ong tu xung la chau nhieu đoi cua Đuong Hien Tong du it co bang co nao chung minh. Nam Đuong đa tro thanh quoc gia manh va van minh nhat o phuong nam, vao thoi ky đau nuoc nay tham chi con co nang luc tien hanh Bac phat nhung cuoi cung đa chiu that bai truoc nha Tong.
Nam 907 đuoc xem la nam ban le trong lich su Trung Quoc khi no mo ra mot giai đoan dai suy thoai ve kha nang khang cu cua nguoi Han truoc cac dan toc xung quanh, va cung ket thuc thoi ky vinh quang nhat cua Trung Quoc. Cac trieu đai nha Tong, nha Minh du thong nhat đuoc lanh tho nhung khong the lay lai đuoc uy danh nhu truoc kia va cuoi cung bi đanh bai boi nguoi Mong Co, Nu Chan.


= Ngu đai Thap quoc =

Nam 907, mot lanh chua la Chu On lat đo ngai vang nha Đuong va lap len trieu Luong, mot trong nam trieu đai ngan ngui ke tiep nhau thong tri bac Trung Quoc trong nua the ky: Hau Đuong (923-936), Hau Tan (936-947), Hau Han (947-950), Hau Chu (951-959). O phia nam, cac lanh chua cat cu vung đat cua minh va lan luot thanh lap muoi tieu quoc nho va khong ngung tim kiem phuong cach đe thon tinh lan nhau: Tien Thuc, Hau Thuc, Ngo, Ngo Viet, Nam Đuong, Man, So, Nam Han, Nam Binh. Toi nam 951, mot hoang than nha Hau Han chiem giu vung Thai Nguyen lap ra nuoc Bac Han. Thoi ky nay, nguoi Trung Quoc goi la Ngu Đai Thap Quoc.
O cuc bac Trung Quoc, nhung bo toc nguoi du muc va ban du muc nhieu sac toc đa thong nhat lai thanh mot vuong trieu vao nam 916, mot chinh quyen chiem huu no le hoan chinh voi ten goi la Khiet Đan, đoi luc goi la Lieu. Tham chi, ho con phat trien the luc manh me, chiem huu cua nguoi Trung Quoc vung lanh tho cuc bac, vung đat bao gom ca thanh pho Bac Kinh ngay nay, toi tan khi nha Tong cham dut đuoc cuc dien chia cat muoi nuoc van khong lay lai đuoc vung đat đo.


= Nha Tong =


 Thong nhat lanh tho  Nam 960, trong khi Trung Quoc o vao tinh trang roi ren, vi tuong phu trach an ninh noi cung cam o thu đo moi Khai Phong la Trieu Khuong Dan nhan khi vua nha Hau Chu moi len ngoi con be, ben lam binh bien len lam vua. Ong lap ra Nha Tong.
Tong Thai To cai tri trong 16 nam. Ong co cong lon trong viec thong nhat lanh tho Trung Quoc tro lai, cham dut thoi Ngu Đai đay chia cat. Truoc khi Tong Thai To đanh dep, cac nuoc phia nam đa tu triet ha lan nhau va chi con lai Nam Đuong, Nam Han, Nam Binh va Hau Thuc. Ong ra quan tieu diet cac nuoc nay. Trong 10 nuoc truoc đay chi con lai Bac Han va vung đat Yen Van ma Thach Kinh Đuong đa dang cho nguoi Khiet Đan nam 936 la chua khoi phuc đuoc.
Ong va nguoi ke tiep (em ong, la vua Tong Thai Tong) thong nhat nhung phan lanh tho Trung Quoc khong bi nguoi nuoc ngoai cai tri - chinh phuc tung quan huyen, va ngan can quan linh khong cuop boc dan đia phuong, an xa cho cac thu linh quan đoi đia phuong đa chong lai ong. Cac thu linh đia phuong đuoc cho ve nghi voi khoan luong huu lon, va ho bi thay the boi cac quan hanh chinh dan su. Kieu chinh tri giet hai va chien tranh duong nhu đa ket thuc.


 Thoi ky thinh vuong va đinh cao van hoa  Su thong nhat ve chinh tri giup mang lai su thinh vuong. Cac nguon loi duoi thoi nha Tong lon gap ba lan thoi nha Đuong. Cuoc song de chiu phat trien, va nghe thuat nay no voi su phat trien dan so. Cac thanh pho - thu đo van hoa - tro nen đong đuc hon. Nhung nguoi chu đat cung mo ve đay, va nhung nguoi giau co thi hang đong. Cac khu vuon điem to cho thanh pho. Co cac trung tam vui choi, voi cac tiem tra hay ruou, cac nha chua, rap hat, mua roi, xiec va tung hung – trong khi co rat it nguoi lo ngai ve tinh trai đao đuc cua tinh trang thai qua. Trung Quoc xay dung mot nen cong nghiep sat lon - nen tang cho mot xa hoi cong nghiep hien đai. San luong gang hang nam cua ho gap đoi san luong cua Anh vao nhung nam 1700. Cac tau buon Trung Quoc co so luong rat lon, va ngay cang tang. So luong thuong mai tang len. Nhung Trung Quoc van o duoi anh huong cua Khong giao, va cac nha Nho khong coi trong thuong mai.
O Trung Quoc, khi mot ai đo co tien du tu thuong mai thi thay vi đau tu vao san xuat anh ta lai mua đat va sau đo đuoc kinh trong. Mot vi thuong gia đoc lap va sang tao o Trung Quoc khong tim cach tang anh huong chinh tri va quyen luc nhu o Anh. Vi the ca thuong mai tu nhan va doanh nghiep cong nghiep tu nhan khong he phat trien. Duoi thoi nha Tong, cac doanh nghiep khong thuoc nha nuoc đuoc phat trien tu do nhung cac nha buon van phu thuoc vao quan chuc chinh phu. Viec tra cho ho mot phan coi nhu la đong gop cho hoat đong cua chinh phu va qua cap ca nhan la cong viec bat buoc khi lam an. Cac doanh nghiep tu nhan trong trot va buon ban nho phat trien nhung khong theo kieu tich luy tai san can thiet cho su phat trien tu ban. Trung Quoc van la mot nuoc nong nghiep voi gioi nha nho va mot chut it nguoi thuoc cac truong phai khac. Con đuong tot nhat đe phat trien cho mot nguoi binh thuong la vao quan đoi. Con đuong vao chinh phu - lam viec hanh chinh - van bi ngan chan đoi voi nhung nguoi đo neu ho khong thuoc nhung gia đinh giau co.
Nhu o đa phan cac nen van minh khac, phu nu khong co tai san, va ho khong đuoc giao duc. Hon nua kha nang lam viec cua ho cung bi han che. Viec bo chan tro thanh mot. No bat đau tu tang lop quy toc. Viec co đuoc mot ban chan nho, bien dang đuoc đan ong coi la goi tinh, va kha nang cung cap cho mot phu nu khong the đi lai ma khong đuoc giup đo đuoc coi la dau hieu cua su giau co. Nhanh chong, đan ong o tang lop duoi cung thich phu nu co cai chan kieu đo, va no tro thanh thong tuc toi muc nhung nguoi phu nu co ban chan binh thuong bi coi la quai đan. Bo chan la mot qua trinh dai va đau đon trong thoi gian phat trien cua co gai. Va ngoai nhung su kho chiu cho viec tao ra đoi ban chan bien dang, no con lam giam kha nang lao đong cua phu nu, ho chi co the đi tap tenh trong nha va lam noi tro.
Trung Quoc đang o đinh cao ve kinh te va van hoa. Ho co giay viet, may in di chuyen đuoc va nganh in. Trung Quoc co thuoc sung, vu khi bang kim loai va nhung thu so khai cua ten lua. Nhung ve mat quan su Trung Quoc khong manh. Cac quan chuc ban than la nha Nho la nhung nguoi chiu trach nhiem ve su yeu kem cua quan đoi. Tang lop Nho giao uu tu luon muon co hoa binh. Ho coi binh linh la nhom nguoi thap nhat trong moi nhom. Ren luyen the chat va cac ky nang chien đau khong đuoc quy trong. Trung Quoc co quan đoi nhung khong co tang lop chien binh chuyen nghiep, va quan đoi cua ho cung bi sao lang, it quan tam toi cac chien thuat tac chien. Cac buoi tap tran va ky luat quan đoi bi coi nhe. Trung Quoc tim cach thoa man nhu cau quan su cua minh bang cach muon linh đanh thue nhung ban than đieu nay chua đu giai quyet tinh hinh.


 Tinh tu phu va su yeu kem quan su  Tinh tu phu cua tang lop uu tu Trung Quoc lam ho tin rang ho khong can phai đieu chinh lai thuc te quan su. Ho tin rang cac nuoc lang gieng se ne so su vi đai cua Trung Quoc cung su uu ai cua Thuong đe voi ho. Thuc thi Khong giao, ho tin rang neu quoc gia Trung Quoc chi can đon gian thuc thi nhieu đao đuc hon thi cac vi vua lang gieng se phai to ra kinh trong Trung Quoc mot cach đay đu, rang ho se cong nhan vai tro đich thuc cua Trung Quoc nhu mot sieu cuong va se phai nop cong đay đu cho Trung Quoc.
Trung Quoc đa khong the đoi mat voi su that rang suc manh quan su cua ho đa luon bi thu thach voi nhung cuoc cham tran lien tuc voi nguoi Khiet Đan, mot dan toc song o hau het vung Man Chau va đang chiem đong vung cuc bac cua ho. Sau khi nhieu lan bi nguoi Khiet Đan đanh bai, Tong Chan Tong, nam 1004 đa ky mot thoa uoc voi nguoi Khiet Đan, nhuong lai vinh vien cho nguoi Khiet Đan phan đat Trung Quoc ma ho đang chiem, gom ca Bac Kinh va ong đong y trieu cong hang nam cho ho.
O tay bac, nguoi Trung Quoc chien đau chong lai nuoc Tay Ha cua nguoi Đang Hang (Tangut) – va Trung Quoc cung phai chiu voi nguoi Tay Ha đieu ho chiu voi nguoi Khiet Đan, cho phep Tay Ha chiem đat đai Trung Quoc. Nam 1044, Trung Quoc co hoa binh voi nguoi Tay Ha bang cach đong y nop cong giong nhu nop cong cho nguoi Khiet Đan.


 Kho khan tai chinh  Cac vua nha Tong bat đau cam thay su thieu thon ve thue. Dan so tang vuot qua muc tang kinh te. Cac chi phi chien tranh cong voi chi phi o bien gioi phia bac lam chay mau nen kinh te Trung Quoc, cung nhu chi phi tang ky luc cho bo may quan lieu. Hon nua, su quan lieu con bi chia se boi cac phe canh đua ra cac bien phap khac nhau nham ve van đe cai cach thue va phan phoi ruong đat. Cac cuoc cai cach đo khong thanh cong, cung nhu cac cuoc cai cach truoc duoi thoi nha Han, va voi cung mot ly do: su chong đoi tu đa phan tieu quy toc Khong giao, nhung nguoi coi quyen loi kinh te rieng quan trong hon quyen loi chung.
Nam 1101, vi vua luc bay gio la Huy Tong, cung la mot nha tho, mot nha thu phap va sung Đao giao. Huy Tong chi rat nhieu tien cho nhung cuoc ruoc xach Đao giao rat ton kem va cho viec bao duong cung đien cung cac vuon hoa. Giai đoan nay ong cung tang thue. Mac khac, cung voi viec cac quan lai trong trieu cung khong biet gi nhieu ve kinh te, cac giai phap cua ho nham tranh boi chi la in them tien. Dan đen lam phat va thue tang tao nen noi loan, va Tong Huy Tong dep tan cac cuoc noi loan nhu mot phan hoat đong cua đe che thien tu cua ong can thuc hien.


 Tai hoa tu nuoc Kim  Sau đo Huy Tong quyet đinh tang them cac thanh cong cua minh bang cach giai phong Bac Kinh khoi su cai tri cua nguoi Khiet Đan. Biet ro su yeu kem cua quan đoi Trung Quoc, ong lien minh voi nguoi Nu Chan o Man Chau. Nguoi Nu Chan la nhieu bo toc ben trong vuong trieu Lieu cua Khiet Đan. Nguoi Nu Chan noi loan chong lai su cai tri cua Khiet Đan, va nam 1125 nguoi Nu Chan đa lam đuoc đieu ma Trung Quoc voi dan so đong đao cua minh khong lam đuoc: đanh bai Khiet Đan, thanh lap nha Kim. Sau đo nguoi Nu Chan quay lai tan cong Tong va tien sau hon nua vao Trung Quoc, tran qua thu đo Tong la Khai Phong vao nam 1126. Tong Huy Tong va nhung bay toi trung thanh nam trong so khoang 3.000 nguoi bi Nu Chan bat lam tu binh, va Huy Tong bi chet trong canh giam cam.
Tu Nu Chan, mot trieu đai ten la Kim len cai tri o vung đong bac Trung Quoc. O phia tay bac Trung Quoc nguoi Tay Ha cai tri - o vung, giong nhu đong bac, tu lau la noi co nhieu sac toc, voi nhung nguoi thuoc toc Han la thieu so. Ve mat dan toc, Trung Quoc khong co bien gioi phia bac - ket qua cua nhung cuoc di cu va đo bo vao Trung Quoc trong nhieu the ky qua va nguoi Trung Quoc đa di cu đen nhung vung o mien bac.
Nguoi con trai thu chin cua Huy Tong song sot va tiep tuc vuong trieu Tong o mien Nam Trung Quoc o đong bang phia nam song Duong Tu, va keo dai ve phia tay toi tinh Tu Xuyen. Mot lan nua, Trung Quoc chi con giu đuoc vung phia nam, trieu đinh o đo đuoc goi la nha Nam Tong. Va nha Nam Tong lai tim cach chinh phuc phia bac.


= Nha Nguyen =


= Thanh Cat Tu Han =

Cac hiep si voi cac cuoc đau tren lung ngua, vu khi va cac bieu tuong cua to tien, tin rang ho la cac chien binh đau tien tren the gioi, trong khi cac chien binh Mong Co lai nghi khac. Nhung con ngua Mong Co nho be nhung nhung ky binh tren lung no trang bi nhe va ho di chuyen voi toc đo cao. Đo la nhung nguoi day dan, lon len tren lung ngua va san ban, lam ho tro thanh nhung chien binh tot hon nhung nguoi song trong xa hoi nong nghiep va cac thanh pho. Vu khi chinh cua ho la cung va ten. Va nhung nguoi Mong Co đau nhung nam 1200 co ky luat cao, phoi hop tot va co thu đoan khon ngoan.


 = Nguoi Mong Co  =
Nguoi Mong Co mu chu, tin vao bai vat giao, dan cu thua thot, co le chi vao khoang 700.000 nguoi. Ngon ngu cua ho hien đuoc mieu ta la kieu Altaic – co nguon goc tu vung nui Altay o phia tay Mong Co - mot ngon ngu khong lien quan toi ngon ngu Trung Quoc. Ho la nhung ke du muc tren nhung đong bang co moc phia bac sa mac Go bi va phia nam cac canh rung Siberi. Truoc nam 1200, nguoi Mong Co bi chia le thanh nhung nhom nho do mot thu linh dan đau goi la han, va song trong nhung cai leu da co the mang đi đuoc goi la ger.
Nguoi Mong Co thuong phai chiu cuop boc va chan tha le te. Ho thuong đanh nhau đe gianh bai chan, va trong thoi kho khan ho thinh thoang đi cuop boc, thich cuop đo đac hon la đo mau. Ho khong suu tap đau lau hay da đau lam chien loi pham va khong khia len go đe ghi lai so nguoi đa giet.


 = Thiet Moc Chan  =
Tu khi sap truong thanh đen tuoi ba tam vao nam 1200, mot nguoi Mong Co ten la Thiet Moc Chan (Temujin) noi len lam han đoi voi nhieu gia đinh. Ong la mot nha quan ly gioi, kheo thu phuc long dan. Ong la chu hau cua Vuong Han (Ong Khan), nguoi cam đau mot lien minh cac bo lac đuoc to chuc tot hon cac lien minh Mong Co khac. Thiet Moc Chan gia nhap voi Vuong Han trong mot chien dich quan su chong lai nguoi That Đat (Tatar) o phia đong, va tiep theo su thanh cong cua chien dich đo Vuong Han tuyen bo Thiet Moc Chan la con nuoi va la nguoi thua ke cua ong. Con trai cua Vuong Han, Tang Con (Senggum, 桑昆), von đa cho đoi đuoc noi ngoi cha va vach ke hoach am sat Thiet Moc Chan. Thiet Moc Chan biet đieu đo, va nhung nguoi trung thanh voi Thiet Moc Chan đa đanh bai nhung nguoi trung thanh voi Tang Con. Thiet Moc Chan tro thanh nguoi đung đau cai tung la lien minh cua Ong Khan. Va vao nam 1206, o tuoi 42, Thiet Moc Chan lay danh hieu la Thanh Cat Tu Han (co nghi la Vi vua cai tri the gioi), va ong đua nhung nguoi ung ho minh len lam quan đe cam on su ung ho cua ho. Giong nhu nhung nguoi khac, dan chung cua Thanh Cat Tu Han coi ho o trung tam cua vu tru, la dan toc vi đai nhat va đuoc chua troi uu đai. Ho coi nhung chien thang cua Thanh Cat Tu Han trong chien tranh cho thay ong chinh la nguoi chu khong chi cua "dan toc cua nhung chiec leu da" ma con cua ca the gioi.


 = Han cua cac han  =
Thanh Cat Tu Han tiep tuc cai thien to chuc quan su cua minh, cung la đe bien no thanh mot chinh quyen quan lieu chinh tri di đong, va ong pha vo cai ton tai con lai cua cac bo toc thu đich, chi đe lai tinh đong nhat ve dan toc nhung bo toc đa trung thanh voi ong. Ong tao ra mot khung luat phap ma ong se lam viec trong ca cuoc đoi. Viec bat coc phu nu đa dan toi moi han thu giua nhung nguoi Mong Co, va khi con o tuoi thanh nien, Thiet Moc Chan đa phai chiu đau kho vi nguoi vo tre cua ong la Borte nguoi ong tu nhu phai giai cuu, bi bat coc, va ong lap ra luat cam bat coc phu nu. Ong tuyen bo moi đua tre đeu la hop phap, du me no la nguoi the nao. Ong bien no thanh luat rang khong phu nu nao bi ban cho hon nhan. Viec an trom gia suc von la thu bat đong giua nguoi Mong Co, va Thanh Cat Tu Han bien no thanh toi tu hinh. Rat nhieu gia suc đa đuoc tra ve cho chu, va viec chiem giu đo bi mat cap cua nguoi khac cung bi coi nhu an cap va cung bi tu hinh. Thanh Cat Tu Han đieu chinh lai viec san ban - mot hoat đong mua đong - cai thien kha nang cung cap thit cho moi nguoi. Ong đua ra viec luu giu so lieu bang cach ap dung kinh nghiem cua minh truoc khi ong đat ra chu viet cho ngon ngu me đe cua minh. Ong tao ra nhung con dau chinh thuc. Ong đat ra nhung quan chuc cao cap nhat ve phap luat, nhung nguoi thu thap va giu gin tat ca cac quyet đinh ve phan xu, đe kiem soat cac cuoc xu an nhung nguoi co hanh vi sai trai va co quyen ra lenh xu tu hinh. Ong cung tao ra thu tu o trong vuong quoc cua minh va lam no manh me hon cung nhu lam tang kha nang banh truong lanh tho cua ong.


 Cac cuoc chinh phuc o mien bac Trung Quoc  Thanh Cat Tu Han lien minh voi nguoi Duy Ngo Nhi, ve phia nam, nhung nguoi o gan Con đuong to lua hon nguoi Mong Co va vi the cung thinh vuong hon. Thanh Cat Tu Han ga con gai cho han cua nguoi Duy Ngo Nhi, va vi han nay mang toi lam đo cuoi mot xe đay vang, bac, ngoc trai, vai theu, to tam va satin. Nguoi Mong Co chi co da, long thu va ni da - mot su be bang đoi voi vi vua cua ca the gioi. Thanh Cat Tu Han can chien loi pham đe thuong cho đoi quan đang bao ve bien gioi phia bac cua ong va khuat phuc mot ke thu cu o đo, nguoi Miet Nhi Khat (Merkit). Genghis hanh đong voi tu cach nguoi co quyen cai tri toan bo the gioi va tan cong nhung vi vua vung chan tha va trong cay khac o vung tay bac Trung Quoc, nguoi Tay Ha von cung co nhieu hang hoa nhu nguoi Duy Ngo Nhi. Ve so luong binh linh, nguoi Mong Co nhieu gap đoi, va ho phai hoc mot kieu chien tranh moi, chong lai cac thanh pho phong thu vung chac, gom ca viec cat đut cac đuong tiep te va lam lech dong chay cua cac dong song. Thanh Cat Tu Han va đoi quan cua minh bach chien bach thang, va nam 1210 đuoc nguoi Tay Ha chap nhan la vi lanh tu toi cao.
Cung vao nam 1210, Nu Chan, toc nguoi cai tri vung phia bac Trung Quoc gom ca Bac Kinh, gui mot phai đoan toi Thanh Cat Tu Han đe nghi nguoi Mong Co chap nhan lam chu hau. Nu Chan kiem soat con đuong thong thuong hang hoa doc theo Con đuong to lua, va viec tu choi ho co nghia la khong the tiep can cac hang hoa o đo. Thanh Cat Tu Han va nhung nguoi Mong Co ban bac va quyet đinh lua chon chien Tranh. Theo nha su hoc Jacq Weatherford, Genghis đa mot minh cau nguyen tren mot ngon nui, cui minh va trinh bay truong hop cua minh len "nhung nguoi bao ve sieu nhien" cua ong, mieu ta su bat binh, nhung su tra tan va giet hai ma nhieu the he dan toc ong đa phai chiu duoi ban tay nguoi Nu Chan. Va ong bien ho rang ong khong phai la nguoi bay ra chien tranh voi nguoi Nu Chan va khong gay nen nhung su cai nhau.
Nam 1211, Thanh Cat Tu Han va quan đoi cua minh tan cong. Nguoi Nu Chan co mot đoi quan lon va hieu qua nhung ho bi suc ep manh me ca cua nguoi Mong Co va ca nhung cuoc chien tranh bien gioi voi nguoi Tay Ha. Ho cung bi Trung Quoc tan cong o phia nam, vua Nam Tong muon loi dung cuoc xung đot Nu Chan-Mong Co đe giai phong mien bac Trung Quoc. Nhung nguoi Nu Chan đa buoc quan Trung Quoc phai thao lui. Nguoi Mong Co huong loi tu viec nguoi Trung Quoc luon thua tran trong cac the ky truoc đe bien ho thanh mot quyen luc quan su manh me. Ho cung loi dung viec Nu Chan che ngu moi nguoi. Nguoi Mong Co su dung cac muu meo chinh phuc va chia re, su dung su rong luong đoi voi nhung nguoi sat canh voi ho va khung bo va mau đoi voi nhung nguoi khong chiu. Ho tan pha vung nong thon, thu thap tin tuc va chien loi pham, đay dan chung đi phia truoc ho, cat đut cac con đuong, va nhot nguoi Nu Chan trong cac thanh pho cua ho, noi nguoi dan Nu Chan chuan bi lam loan. Ho dung nhung lao đong linh đe tan cong cac thanh pho va trong viec đieu hanh cac dung cu ham thanh Trung Quoc ma ho moi chiem đuoc. Nguoi Mong Co co loi the o khau phan an, gom rat nhieu thit, sua va sua chua, va ho co the nhin an mot hay hai ngay tot hon linh Nu Chan, nhung nguoi an ngu coc. Thanh Cat Tu Han va quan đoi cua minh vuot qua Bac Kinh va lao vao vung trung tam mien bac Trung Quoc. Cac thanh cong quan su lam cho nguoi dan o nhung vung bi chiem co cam giac rang Thanh Cat Tu Han co đuoc menh troi va rang viec chong lai ong ta chinh la chong lai troi.
Vi vua Nu Chan cong nhan quyen luc Mong Co va đong y nop cong, va, sau sau nam chien tranh, Thanh Cat Tu Han quay tro lai Mong Co, đe mot trong nhung vi tuong gioi nhat cua minh o lai nhung vi tri phong thu nguoi Nu Chan. Cung quay ve voi Thanh Cat Tu Han va đoi quan Mong Co cua ong la nhung ky su, nhung nguoi đa tro thanh mot bo phan thuong xuyen trong quan đoi đo, va con co ca nhung nhac si, phien dich, bac si va nguoi viet chu, lac đa va cac toa xe hang hoa bi tom đuoc. Trong so hang co to, gom ca ao to, đem, chan, ao choang, tham, tranh treo tuong, đo gom, am sat, vu khi, nuoc hoa, đo trang suc, ruou, mat ong, thuoc, đong, bac va vang cung nhieu thu khac. Va hang hoa tu Trung Quoc đa tro thanh mot dong chay ben vung.
Nguoi Mong Co rat mung khi quay ve que nha, đat đai que huong ho cao, kho va lanh hon. Ho coi nhung nguoi dan o phia bac Trung Quoc, nhung nguoi an ngu coc nhu gia suc va song gan nhau giong nhu nhung bay vat nuoi. Nhung ho thich nhung thu ma Trung Quoc lam ra, va o que huong ho đa co su thay đoi. Dong chay lien tuc cua hang hoa Trung Quoc đuoc cung cap va phan phoi cong bang va phai xay cac khu nha đe tich tru hang hoa. Thanh cong trong chien tranh đa lam thay đoi Mong Co - giong nhu nguoi La Ma va nguoi A rap cung đa tung co.


 Hot Tat Liet o Trung Quoc va tien toi Nhat Ban  Sau hai nam chuan bi, quan đoi cua Mong Kha (Mongke) đa tien vao khu vuc Tu Xuyen cua Trung Quoc. Tai đo, nam 1259, Mong Kha chet trong chien tran, va ong la vi Đai Han cuoi cung cai tri tu Cap Lap Hoa Lam (Karakorum) va la nguoi cuoi cung đieu hanh quyen luc tren toan đe che Mong Co. Mot cuoc chien khac xay ra ve nguoi se tro thanh Đai Han. Nguoi ke tuc Mong Kha la mot trong nhung anh em cua ong, nguoi sau nay đuoc goi la vi han Hot Tat Liet (Khubilai) - mot nguoi chau 41 tuoi cua Thanh Cat Tu Han nguoi đa chien đau ben canh Mong Kha o Trung Quoc. Nhung nguoi khac o phia tay, muon tro thanh Đai Han tuyen bo ho la Đai Han va thanh lap cac vuong quoc đoc lap, dan toi su chia re lam thanh tai hoa cua cac đe che.
Tu thu đo Bac Kinh cua minh, Hot Tat Liet tiep tuc su no dich vung nam Trung Quoc, bi cuon ru boi su giau co cua no, gom ca thang du ngu coc va cac thanh thi doc theo bo bien phia nam Trung Quoc von thinh vuong nho vao thuong mai doc bo bien. Trung Quoc tu quanh Truong Giang đen phia nam la vung rong lon nhat, co dan so đong nhat va co nhung nguon loi lon nhat so voi moi vung Mong Co tung chiem đuoc. Hot Tat Liet tim cach thuyet phuc hoang đe Tong khuat phuc ong mot cach hoa binh, va khi đieu nay khong xay ra ong đua quan đoi gom nhieu sac toc (gom ca nguoi Trung Quoc va Ba Tu) lao sau vao Trung Quoc, trong khi thuy binh cua ong, do nguoi Nu Chan va Cao Ly đieu khien, boi ve phia nam doc theo bo bien Trung Quoc. Cuoc xam chiem keo dai muoi sau nam, va ket thuc vao nam 1276 - mot nam sau khi mot lai buon nguoi Venezia, Marco Polo đen Bac Kinh.
Hot Tat Liet, khong can thiep nhieu vao kinh te Trung Quoc, va Khong giao khong bi anh huong nhieu, cac lai buon Trung Quoc sau khi tam thoi gian đoan lai tiep tuc đi buon. Nguoi Mong Co it đong hoa voi nguoi Trung Quoc, Hot Tat Liet khong muon thay đoi quan chiem đong cua ong bien thanh nguoi Trung Quoc. Tuy nhien, mot so su pha tron giua nhung ke chinh phuc va nguoi bi chinh phuc đa dien ra – đa phan cac binh si Mong Co lay vo Trung Quoc.
Sau khi cung co su cai tri cua minh o Trung Quoc, Hot Tat Liet gui cac đoan su đe yeu cau Nhat Ban cong nap va đe doa tra đua neu ho khong chiu. Tu trieu đinh o Kyoto, nguoi Nhat Ban tra loi, noi rang giong nhu nhung ke cai tri khac, đat nuoc cua ho cung co nguon goc than tien. Vi vay, ho cho rang, Nhat Ban khong phai chiu hang phuc bat ky ke nao, va ho bat đau chuan bi chien tranh. Hot Tat Liet tin rang ong khong the cho phep mot su xuat hien cua su cuong lai cua Nhat Ban. Nam 1274, tu phia nam Cao Ly, ong tung ra mot cuoc tan cong - mot luc luong hon hop Mong Co, Trung Quoc va Trieu Tien, voi 600 đen 900 chiec thuyen, 23.000 quan, may ban đa, ten lua chay đuoc, cung va ten. Thoi tiet xau đa đay lui luc luong tan cong phai quay tro ve khoi cac đao chinh cua Nhat Ban: Kyushu. Vao mua he nam 1281, Hot Tat Liet lai co mot lan nua, lan nay ong gui 4.000 tau. Trong nam muoi ba ngay nguoi Nhat giu chan nhung ke xam luoc o vi tri đo bo chat hep o Kyushu. Sau đo mot tran bao lon xay ra. Nguoi Mong Co lai rut lui, chi mot nua so quan ve đuoc toi Trung Quoc. Nguoi Nhat coi con bao la mot tran gio cua than – kamikaze (than phong). Hot Tat Liet lai thay đuoc nhung gioi han ma Hulegu đa gap o Trung Đong. Đay la no luc cuoi cung nham xam luoc Nhat Ban cho toi tan nam 1945, tai Okinawa khi Kamikaze cung la mot tu đang chu y.


 Su cai tri cua Mong Co  Nhung nguoi Mong Co o Trung Quoc cai tri voi nhieu quan lai, binh linh va nhung nguoi hau ha - Tho Nhi Ky, A rap, mot it nguoi Au, Nu Chan va Ba Tu. Nguoi Mong Co theo truyen thong cua minh ung ho nhieu ton giao – khong chi Phat giao ma ca Hoi giao, Đao giao va Thien chua giao cung đuoc ton tho boi nhung nguoi Mong Co o Trung Quoc. Va duoi su cai tri cua Mong Co, su anh huong cua Khong giao trong trieu đinh giam sut.
Vua Mong Co cai tri Trung Hoa la Hot Tat Liet, chet nam 1294 o tuoi 79. Chau noi cua ong, Thiet Moc Nhi (Temur), ke tuc ong, hoa binh voi Nhat Ban va tiep tuc giu đuoc su thinh vuong đang co. Thiet Moc Nhi la nguoi chu đao va co nang luc, nhung cac ong vua tiep sau ong sau khi ong chet som vao nam 1307 lai yeu kem hon ong va Hot Tat Liet. Trong hai sau nam tu 1307 đen 1333 co bay ong vua cai tri.
Chau trai cua Thiet Moc Nhi, Khuc Luat (Kulug) đa cai tri tu nam 1308. Ong chi đinh nhung nguoi bat tai vao cac vi tri chinh phu, gom ca cac tu sy Phat giao va Đao giao, va ong chi tien vao cac đen đai va cung đien hoang phi va tang gap ba nguon cung tien giay. Sau cai chet cua ong nam 1311, em trai ong, Ai Duc Le Bat Luc Bat Đat (Ayruabarwada), nam quyen luc o tuoi hai sau. Tuy nhien Ai Duc Le Bat Luc Bat Đat co trinh đo cai tri đoi lap noi len chong lai ong trong trieu đinh vi coi ong la qua than thien voi nguoi Trung Quoc. Ong chet nam 1320, va con trai ca cua ong, Thac Đuc Bat Lat (Shidebala), ke tuc, o tuoi muoi tam. Thac Đuc Bat Lat đua ra cac cai cach chong tham nhung, ung ho nhung nguoi Phat giao Tay Tang chong lai Hoi giao va bi an sat nam 1232. Ong đuoc ke tuc boi Yesun Temur, nguoi co phong cach truyen thong Mong Co nhat. Nhung nguoi ung ho ong tham du vao viec am sat Thac Đuc Bat Lat, va ong tu tach minh khoi ho va quay tro lai truyen thong cua Mong Co đoi xu voi moi ton giao cong bang.


= Nha Minh =


 Thanh lap  Su chong đoi cua nguoi Trung Quoc voi su cai tri Mong Co tang len. Nguoi Mong Co khong chi khac nguoi Trung Quoc o ngon ngu ma con o cach an mac va cac thoi quen khac, va nguoi Trung Quoc coi nguoi Mong Co la moi ro. Ho khong thich cach an uong cua nguoi Mong Co, va ho coi nguoi Mong Co boc mui (vi ban).
Bo may quan su Mong Co đa suy sut. Cac đoi quan thong thuong cua Mong Co đa bi đua vao lam cac viec trong cay đe tu nuoi minh – co su dung no le. Trong nhieu thap ky hoa binh kha nang chien đau cua chien binh Mong Co đa bi giam. Mot so chien binh Mong Co cung khong thanh cong trong viec lam ruong va mat ruong đat. Mot so thanh nhung ke lang thang, trong khi cac si quan Mong Co van la mot tang lop quy toc an luong tach biet khoi nhung binh si thong thuong.
Kho khan đa no ra giua nhung nguoi Mong Co o Krym nam 1347, va kho khan tan pha nguoi Mong Co o Trung Quoc. Cac tran lu lut tan pha Trung Quoc. Cac luc luong quan đoi đon tru Mong Co tiep tuc chiem giu cac điem chien luoc o Trung Quoc, nhung nguoi Mong Co kem so luong rat nhieu va khong đuoc chuan bi đe chien đau voi cuoc noi day lon.
Cac si quan chi huy Mong Co bat đau đieu khien chinh phu, va Thoa Hoan Thiet Moc Nhi (Toghon Temur) chuyen qua hinh thuc ban nghi huu. Nguoi ta bao ong chi thich cac chu be đong tinh va cau nguyen voi cac vi su Phat giao o Tay Tang. Su truy lac cua Thoa Hoan Thiet Moc Nhi va su sung bai cua ong đoi voi Phat giao Tay Tang cang lam tang su bat binh cua cac nha Nho. Va nhung su chong đoi Toghon Temur noi len ca ben trong Phat giao. Mot giao phai Phat giao bi mat, Bach Lien giao, bat đau to chuc noi loan va tien đoan su xuat hien cua mot đang cuu the Phat giao.
Moi đau cuoc noi loan dien ra o quanh Quang Chau nam 1352. Mot nha su Phat giao va la mot chu be cuu an may, Chu Nguyen Chuong, quang ao le, gia nhap noi loan, va tri thong minh khac nguoi cua minh đa giup ong dan đau đoi quan khoi nghia. Toi nam 1355 cuoc noi loan đa lan rong ra đa phan Trung Quoc, dan toi tinh trang vo chinh phu. Chu Nguyen Chuong đuoc long dan chung boi ong cam quan linh cuop boc. Nam 1356, Chu Nguyen Chuong chiem đuoc Nam Kinh va bien no thanh thu đo cua ong, va o đo ong đuoc mot tri thuc Khong giao giup đo tung ra cac tuyen bo cho ong va to chuc cac le nghi tuyen bo Menh Troi. Va ong đanh bai cac đoi quan lam loan khac.
Trong luc ay, nguoi Mong Co đanh lan nhau, lam giam sut kha nang đan ap noi loan cua ho. Nam 1368, Chu Nguyen Chuong mo rong quyen kiem soat toi Quang Chau, cung nam đo vi vua cai tri nguoi Mong Co Thoa Hoan Thiet Moc Nhi bo chay đen Cap Lap Hoa Lam. Chu Nguyen Chuong va quan đoi vao thu đo cu cua Mong Co, Bac Kinh va nam 1371 quan cua ong đen Tu Xuyen. Nam 1387 – sau hon ba muoi nam chien tranh – Chu Nguyen Chuong đa giai phong toan bo Trung Quoc. Va la hoang đe Trung Quoc ong lay ten hieu la Hong Vu va lap ra mot trieu đai moi – nha Minh.


 So ky nha Minh (1368-1436)  Đieu lo toan đau tien cua vi vua moi o Trung Quoc nam 1370 la suc manh quan su va ngan can su hoi sinh cua nguoi Mong Co. Hoang đe Hong vu lap ra cac đoi binh đon tru tai cac vi tri chien luoc va lap len mot đang cap quan đoi cha truyen con noi tu kiem song bang viec đong ang va luon san sang cho chien tranh. Va Hong vu cho cac tuong linh cua minh thanh tang lop quy toc quan su moi.
Cac đoi quan bi cam lam anh huong toi dan. Che đo cua Hong vu đa hanh hinh nhieu ke vi pham phap luat va bi nghi la muu phan. Ong cam cac hoi kin. Va ong tim cach khoi phuc kinh te. Cac trang trai von bi tan pha đuoc khoi phuc va ong đinh cu cho nhieu nong dan tai nhung noi tung la đat hoang va giam thue cho ho. Giua nam 1371 va 1379 so luong đat đai canh tac tang len gap ba, va so thu ve cung vay. Chinh phu tai tro viec trong cay va trong lai rung. Nhung con đe von bi sao lang va cac kenh đuoc sua chua lai va hang nghin ho chua nuoc đuoc xay dung lai hay khoi phuc lai. Hong Vu chet nam 1398, o tuoi bay muoi. Va, nhu thuong le, nguoi đa gang suc thu lay quyen luc va lap ra mot trieu đinh thuong bi tiep sau boi nhung đua con chau kem kha nang hon minh. Cai chet cua Hong Vu dan toi mot cuoc noi chien bon nam. Chau cua Hong Vu la Minh Hue Đe đuoc chon lam nguoi ke vi nhung chi đuoc o ngoi trong vong 5 nam. Chu Đe, nguoi chu cua Hue Đe đa lat đo ngai vang cua chau minh đe tro thanh Hoang đe nam 1403, Chu Đe – cung đuoc goi la Hoang đe Vinh Lac (Hanh phuc vinh cuu), đuoc cho la sinh ra boi mot nguoi thiep nguoi Trieu Tien. Ong cai tri toi nam 1424, su dung cac hoan quan lam điep vien va chi đinh ho vao cac chuc vu cao o trieu đinh.
Mot trong nhung hoan quan cua hoang đe Vinh Lac, Trinh Hoa, la mot nguoi Hoi giao, cha ong tung hanh huong toi Mecca. Trinh Hoa hieu biet ve the gioi it hon nguoi khac, va ong dan đau mot nhom hoan quan co chuc tuoc (can-do) đe thuc hien cac nhiem vu đac biet cua hoang đe. Hoang đe Vinh Lac ra lenh cho Trinh Hoa tien hanh cac cuoc tham hiem tren bien.
Nhung nha vua Minh hoc đuoc tu nguoi Mong Co cac quan he hang hai rong rai va ky thuat. Duoi thoi Mong Co, nhieu tau hang lon cua Trung Quoc chay tren bien quanh Trung Quoc, gom ca nhung chuyen đi thuong xuyen cho ngu coc tu phia nam, doc theo bo bien, toi phia bac. Va cac tau Trung Quoc đa buon ban qua Đong Nam A đen đao Lanka (Sri Lanka) va đen An Đo.
Nha Minh khong giu viec buon ban nay nua, cuoc tham hiem cua Trinh Hoa bat đau nam 1405, khong phai vi muc đich thuong mai ma đe tham hiem đia ly va ngoai giao - mot cuoc tham hiem voi sau muoi ba tau va 27.000 nguoi. Sau cuoc tham hiem sau đo cung đuoc Trinh Hoa chi huy, cuoc cuoi cung nam 1433 duoi trieu vua Minh Tuyen Tong, tuc Tuyen Đuc đe.
Cac cuoc tham hiem toi tan Surabaya o đao Java, va ho đen An Đo va sau đo la Mogadishu o bo bien Chau Phi, Hormuz o Vinh Ba Tu, va len đen bien Đo o Jeddah. Ho trao đoi qua tang, va cac huong lieu hiem, cac loai cay va thu vat, gom ca huou cao co, cung đuoc mang ve Trung Quoc.
Trung Quoc co đoi hai quan lon nhat the gioi, voi uoc tinh 317 tau, mot so chiec dai đen 440 feet va rong 180 feet, nhung chiec tau co tu bon đen chin cot buom cao toi 90 feet, va voi đoi thuy thu len đen 500 nguoi. Nhung su chu y cua Trung Quoc vao mot đoi ngu hang hai to lon va cac tau buon đa bi che mo bang su lo lang ve bao ve quan su tren đat lien. Cac co gang nham kiem soat An Nam khong thanh cong va rat đat đo. Vao giua the ky nguoi Mong Co tien hanh cac cuoc cuop boc o bien gioi va la moi đe doa lon nhat voi Trung Quoc. Cung voi viec đoc lap tu su cai tri Mong Co, anh huong Khong giao đa tang len o trieu đinh. Cac nha Nho co mat o moi cap quan lieu va van to y thu đich đoi voi thuong mai va cac tiep xuc voi nuoc ngoai. Cac nha Nho rat it hoac khong chu y đen su phat trien cua Trung Quoc thanh mot quyen luc ve thuong mai tren bien.
Voi su thoat khoi su cai tri Mong Co, cac nha lanh đao Trung Quoc ham ho khoi phuc nhung thu thuoc ve Trung Quoc, gom ca viec chay tau tren cac kenh đao cua Trung Quoc - von khong đuoc sua chua duoi thoi Mong Co. Ho coi thuong mai trong nuoc la đu. Chinh phu cham dut tai tro cho cac cuoc tham hiem hang hai, va voi tu tuong co lai ben trong, chinh phu đat ra ngoai vong phap luat viec nhung chiec tau nhieu cot buom roi khoi Trung Quoc. Su phat trien cua the gioi thuong mai tren bien đe danh cho nguoi khac.


 Trung ky nha Minh (1436-1573)  Viec truyen ngoi tu cha sang con mot lan nua lai lam su lanh đao mat kha nang. Vao nam 1506 Chinh Đuc, mot đua tre muoi bon tuoi con vua Minh la Hoang Tri noi ngoi. Hoang Tri đa canh bao rang con minh la Chinh Đuc rat co xu huong ve tinh yeu su de dang va choi boi. Va Chinh Đuc tro thanh mot nguoi cai tri thich giai tri nhu am nhac, đau vat, ao thuat va nhao lon, ong cung thich cuoi ngua, ban cung va san ban, va khong chu y lam toi cong viec quoc gia.
Chinh Đuc bi om va chet nam 1521 o tuoi 31, va vi ong khong co con trai, quyen luc đuoc trao cho mot trong nhung đua con nuoi cua ong, Gia Tinh, nguoi moi muoi lam tuoi. Vi hoang hau nhiep chinh va mot Đai thu ky cai tri trong mot thoi gian. Quyen luc cua cac hoan quan bi kiem che va su giau co ma cac hoan quan đa tich luy đuoc bi sung cong: 70 hom vang va 2200 hom bac cua rieng mot hoan quan. Nen kinh te đuoc khoi phuc. Nhung cuoi cung thi Gia Tinh cung lon va vi Đai thu ky chet. Sau đo chinh phu ngap ngung khi Gia Tinh chu tam vao Đao giao va su bat tu. Ong chi tien vao xay dung cac đen Đao giao, nhung chu nghia duy linh cua ong khong bien ong thanh mot vi vua xung đang va it nhat trong mat cua muoi tam nguoi thiep cua ong. Nam 1542 ho am muu bop co ong khi ong đang ngu. Tat ca so ho bi hanh hinh tru nguoi thiep đa canh bao truoc cho hoang hau. Gia Tinh lam rat it đe cai thien Trung Quoc ve mat quan su. Cac thuoc đia o bien gioi chi co khoang bon muoi phan tram so nguoi co y đinh chong lai nguoi Mong Co va nhung toc dan khac. Cac su đoan trong nuoc khong co đuoc muoi phan tram suc manh đung đan cua minh. Chinh phu khong tra luong cho binh linh bang voi khau phan. Cai chet va su đao ngu lam giam so quan, va nhieu nguoi trong so ho bi tuyen vao linh ma khong muon mat mang trong cac tran chien.
Nguoi Mong Co o phia đong bac đa lien hiep lai duoi mot nguoi con chau cua Thanh Cat Tu Han va đang tien hanh cac cuoc tan cong vao Trung Quoc. Trong mot thang thuoc nam 1542 ho đot nha cua, an cap gia suc, ngua va tan sat, nhu đuoc viet lai, hon 200.000 nguoi. Nam 1550, nguoi Mong Co tien ve cong thanh Bac Kinh va cuop boc va đot chay cac vung ngoai o. Cac cuoc cuoc tan cong cung đen tu nhung nguoi Trung Quoc (bi cho la nguoi Nhat, uy khau) co dinh đen buon lau voi nguoi nuoc ngoai. Nhung nguoi đo lap nen cac co so o bo bien va cuop boc hay chiem cac lang mac va cac thi tran o gan song.
Mot đoi quan tu nhan, do Thich Ke Quang to chuc, cuoi cung đa đanh bai cac quan an cuop tu bo bien, trong khi Gia Tinh van mai me voi Đao giao. Gia Tinh rut khoi viec đieu hanh chinh phu trong mot thoi gian dai, va nhung cuoc nghien cuu ve Đao giao cua ong cho mot cuoc song vinh cuu thong qua cac loai thuoc ma thuat dan toi viec ong chet vi thuoc đoc nam 1566. Con cua Gia Tinh, Long Khanh, cung khong chu y toi viec tri nuoc. Nhung ong đa truc xuat moi nguoi Đao giao ra khoi trieu đinh, va mot vi quan trong trieu la Truong Cu Chinh, đa thuong luong hoa binh voi nguoi Mong Co. Long Khanh cai tri đen nam 1572 va đuoc noi ngoi boi Van Lich, nguoi cai tri toi nam 1620, trong 47 nam – giai đoan cai tri dai nhat o Trung Quoc tu đau đoi Han muoi bay the ky truoc đo.


 Hau ky nha Minh (1573-1644)  Van Lich len lam vua luc muoi tuoi, va che đo cua ong bat đau voi su lanh đao cua me ong va Truong Cu Chinh. Ho lap lai ky luat va su hieu qua trong chinh phu. Tai chinh đuoc on đinh, va cac cuoc tan cong vao bien gioi Trung Hoa bi đay lui. Nhung sau khi Van Lich đa lon, va Truong Cu Chinh chet, lich su gan đo cua cac vua Trung Quoc lai lap lai. Van Lich ngay cang sao nhang viec quoc gia. Cac vi tri chinh phu bo trong, va nguoi dan mon moi o trong tu vi khong co nguoi nao xet xu ho. Van Lich cho phep cac hoan quan co đuoc anh huong o trieu đinh. Cac hoan quan lay tien thue cua ngan kho quoc gia lam cua rieng. Khi mot vung đat bi tan pha boi đong đat, lu lut hay han han, Van Lich muon cuu te, nhung co rat it (neu co) cuu te đuoc thanh hien thuc. Va nhung nguoi dan mat hy vong lai tu tap thanh bang đang va noi loan.
Thue cao tiep tuc đe nang len nguoi dan nhung khong voi toi tang lop tren cao. Hang trieu o tang lop trung gian dinh dang toi viec thu thue, lay phan cua ho truoc khi nop toi trieu đinh. Tai mot so hanh tinh, nua so thue bi quy toc đia phuong chiem giu. Mot so nguoi co tien du đem cho vay voi lai suat cat co, va Van Lich tieu hang đong tien nha nuoc vao cac cung đien va nhung đo xa xi cho gia đinh. Trong luc đo, Van Lich tro nen beo đen muc ong khong the đung day đuoc.
Trung Quoc von kheo leo nhung co qua it lanh đao tri thuc chu truong cai cach chinh tri va xa hoi. Cac tri thuc ung ho su thanh binh qua viec rut lui hay quay ve su tuan phuc truyen thong va su cai tri đoc tai đung đan. Khong giong tang lop tu san o chau Au, khong co nhieu nguoi Trung Quoc nghi toi viec tim ra cac bien phap tot hon nham tang nang suat thong qua cai tien cong cu - trong khi nhung nguoi lao đong nghi ve van đe nay lai khong co phuong tien đe cai thien cong cu an sinh.
Tang lop tieu quy toc Trung Quoc, luon la cac nha Nho o ca trong viec trong cay va trong chinh phu, đa tro thanh xa lanh hon khoi chinh phu va quay sang phia Phat giao va bao tro cho nha chua Phat giao. Đieu nay đuoc thuc đay boi cac cuoc chien be phai ben trong Khong giao va boi cac nguy co tu viec quyen luc nam trong tay hoan quan. Cac mon sinh Khong giao khong thich su suy tan trong cac tieu chuan Khong giao. Cac nha Nho bi chia re thanh nhieu phe phai. Nhieu phe Khong giao tu nhan phat trien, trong khi rat it nguoi theo Khong giao tim thay loi cua che đo quan chu hay chuyen che. Cac nha Nho tiep tuc coi su cuu roi linh hon trong viec gia nhap vao viec cu xu theo đao đuc hon la thay đoi the che. Va ho tiep tuc coi thuong mai va nghe thu cong la cac thu danh cho tang lop ben duoi.
Muc đo rut khoi cong viec quoc gia cua Van Lich rot cuoc co loi cho thuong mai va buon ban. Trung Quoc san xuat đo su, to va vai bong. Mot nen kinh te tien te đung đan phat trien, va cac thanh pho đang phat trien cua Trung Quoc co mot so cac nha buon giau co. Nong nghiep Trung Hoa cung tien bo - voi mot so loai ngu coc moi nhu ngo, khoai lang va lac tu chau My. Đieu nay gop phan vao su vuon len cua Trung Quoc - toi 100 trieu nguoi - gap đoi dan so khoang nam 1368, khi nha Minh moi bat đau. Nhung khong nhieu cua cai đuoc dung vao viec đau tu cho phat trien kinh te. Thay vi đau tu vao thuong mai, tien thuong đuoc dung trong viec cho vay voi lai suat cat co an toan hon. Hon nua, chinh phu su dung thuong mai nhu mot nguon tai san, va quan điem cua Khong giao coi thuong mai la ho then, tang lop Trung Hoa giau co - tieu quy toc va cac lai buong giau co – tieu rat nhieu tien vao viec tieu thu. Cac thuong nhan cung nhu cac chu đat giau co thuong coi đau tu vao đat đai la cach tot hon đau tu phat trien buon ban. Đa phan cong nghiep la thu cong trong tay cac nong dan, va ngay khi suc san xuat cua ho tang len, no se bi lam giam xuong boi cac chu đat. Cung vay, chinh phu tai tro cho cac phuong hoi thu cong va đua ra cac quy đinh cam canh tranh va phat trien. Cac nganh cong nghiep thuong bi ep buoc phai ban hang cho chinh phu voi gia qua thap. Phat trien thuong mai bi can tro boi nhung nguoi dan thuong khong the tang kha nang tieu thu. Va chinh phu tiep tuc ap đat cac gioi han đoi voi ngoai thuong, gom ca viec cam cac lai buon Trung Quoc đi ra bien.
Thay vi cac lai buon Trung Quoc đen chau Au, cac lai buon chau Au lai toi Trung Quoc. Vao khoang giua thoi cai tri cua Van Lich, cac thuong gia Ha Lan va Anh đa đen bo bien Trung Quoc. Cac nha truyen giao Thien chua, Matteo Ricci, đen Trung Quoc o Ma Cao nam 1582. Ong lay ten la Li Mateo va bien minh thanh phuc tung nguoi Trung Quoc bang cach chap nhan an mac nhu mot mon đo Khong giao, va ong bien Thien chua giao thanh de chap nhan hon đoi voi nguoi Trung Quoc bang cach ket noi no voi cac tu tuong Khong giao. Ong đinh cu o Nam Kinh, va hoc tieng Trung Quoc va van hoc kinh đien Trung Quoc, va bay to su ton trong đoi voi he thong cai tri đoc tai va uu tien, Ricci đuoc cac tri thuc va quy toc Trung Quoc chap nhan.
Đau nam 1601, Ricci nhan đuoc giay phep đen Bac Kinh, noi ong trinh bay voi trieu đinh cay đan clavico, mot ban đo the gioi va hai chiec đong ho co chuong bao gio. Ong gioi thieu minh voi trieu đinh la mot ke than dan hen mon cua Van Lich va rat quen thuoc voi "troi hinh cau, đia ly, hinh hoc va toan hoc". Ricci khuay đong su chu y va su nhan thuc ve cac tien bo ky thuat cua phuong Tay. Va giay phep hoat đong o Trung Quoc cho phep Ricci mo rong Thien chua giao o đo, toi nam 1610 Trung Quoc co hon ba tram nha tho Thien chua.

Van Lich chet o tuoi nam bay, kha gia cho mot nguoi beo nang nhu ong. Nguoi ke ngoi ong la Quang Tong tri vi chua đay mot thang trong nam 1620. Hy Tong, moi muoi lam tuoi va dot nat len ngoi. Su rut lui cua nha vua khoi cong viec quoc gia tiep dien. Hy Tong thich nghe tho moc trong khi trieu đinh va bo may hanh chinh bi ap che boi cac hoan quan, Nguy Trung Hien, nguoi xua đuoi bat ky ai khoi chuc vu chinh phu neu ong nghi rang co the khong trung thanh voi ong.
Noi loan xuat hien nam 1624, đuoc dan đau boi sau nha Nho đang co gang phuc hung Khong giao "chinh thong". Ho đuoc goi la sau anh hung. Ho la nhung ke mong mo va thich phuc hung đao đuc hon la to chuc mot cuoc đau tranh vu trang, va, giong nhu nha Nho Vuong Mang nhieu the ky truoc, ho đa phai tra gia bang mang song cua minh. Ho bi tra tan va đanh đen chet, va bay tram nguoi ung ho ho bi thanh trung khoi cac vi tri chinh phu.
Mot so nguoi o Trung Quoc ket luan rang su khung bo cua Nguy Trung Hien va su chap nhan thu đong cua Thien Khai chi ra rang trieu Minh đa mat Thien menh. Hy Tong chet nam 1627 va đuoc ke tuc boi đua em nhu nhuoc, Nghi Tong, va duoi thoi Nghi Tong Troi duong nhu can thiep chong lai nha Minh, vi Trung Quoc (va nhieu vung khac tren the gioi) phai chiu tinh trang thoi tiet xau bat thuong: troi lanh, han han va lu lut tu viec mua qua nhieu. Cung vay tinh trang suy đon thuong mai đa phat trien o chau Au nhung nam 1620, co mot so anh huong đen Trung Quoc. Khap nuoc Trung Quoc, nguoi dan noi len lam loan. Ve quan su hoang đe van yeu kem. Va nhieu cuoc đot nhap lai xuat hien o phia bac – khong phai tu phia nguoi Mong Co ma tu Man Chau, cac cuoc đot nhap tu noi ma ngay nay ta goi la Manchuria.
Chinh nguoi Trung Quoc đa phat trien kieu canh tac cua minh đen Man Chau. O vung Cat Lam, hau due cua nhung nguoi Nu Chan ban du cu đa lap len nha Kim o phia bac Trung Quoc nam 1100. Toi đau nam 1600, trong so ho, No Nhi Cap Xich (Nurhaci) đa thong nhat cac bo toc Man Chau duoi quyen quan ly cua minh. Con ke vi cua ong, Hoang Thai Cuc, cai tri tu Tham Duong, goi than dan cua minh la Man toc. Ong lien ket voi cac bo lac Mong Co, lap mot thoa thuan voi nguoi Trieu Tien va du đinh mot cuoc tan cong Trung Quoc.


= Nha Thanh =

Nguoi Man Chau lap nen nha Thanh vao nam 1636 va van tien hanh cac cuoc xam nhap vao phia bac Đai Minh ma cung luc dan cu Trung Quoc noi day chong lai vua Sung Trinh. Nam 1644 quan khoi nghia Ly Tu Thanh tran vao Bac Kinh. Sung Trinh tu treo co.
Quan Thanh tien vao Trung Quoc, đanh bai quan khoi nghia Ly Tu Thanh. Trong bay nam tiep theo cac cuoc chien đau ben ngoai Bac Kinh tiep dien, nguoi Man Chau chiem đuoc cac vi tri quan su chien luoc, nhung nguoi ung ho nha Minh chay sang Đai Loan, va khong chiu hang Man Chau mai toi tan nam 1683. Man Chau nam quyen o Bac Kinh va cuoi cung chiem toan bo Trung Quoc. Cac vua Trung Quoc bay gio thuoc gia đinh Man Chau goi la nha Thanh, mot trieu đai cai tri toi tan đau the ky 20(1912).
Mot so it nguoi Trung Quoc chon cai chet thay vi phuc vu cho nha Man Chau. Nhung nguoi Man Chau – khong bao gio vuot qua hai phan tram dan so Trung Quoc – co the cai tri Trung Quoc boi vi su phuc tung cua nguoi Trung Quoc. Nguoi Man Chau su dung Khong giao lam ung ho chinh quyen chinh tri, thuc đay hoc tap co đien va su sung kinh to tien, gom ca y tuong rang nha vua cai tri bang đuc hanh cua long tot cua minh. Nguoi Trung Quoc chiem nhieu vi tri trong trieu đinh quan lai nha nuoc Man Chau.
Cac vi nha vua Man Chau giu quyen quan su ngoai tay nguoi Trung Quoc va trong tay nhung anh chang nguoi Man Chau, va ho tim cach ngan can nhung nguoi Man Chau khong bi đong hoa boi Trung Quoc. Nguoi Man Chau o Trung Quoc bi bat buoc phai danh ca đoi đe đi linh. Ho bi cam tham gia buon ban va lao đong, va cam cuoi nguoi Trung Quoc.
Voi hoa binh do nguoi Man Chau mang lai cho Trung Quoc, su thinh vuong va su phat trien dan so lai dien ra, va thuong mai voi chau Au tang len. Mot vi vua Man Chau, Khang Hi cai tri sau mot nam tu 1661 đen 1722 va se đuoc coi la vi vua vi đai nhat Trung Quoc. Ong đuoc nhung nguoi theo đao Thien chua o Trung Quoc tan duong ve "trai tim quy phai", su thong minh cung tri nho tuyet voi cua ong, khau vi đoc cua ong cung nhu viec ong la "vi vua toan bi đoi voi moi cam xuc cua minh."


 Trung Quoc toi cuoc chien Nha phien lan 1  Dan so Trung Quoc đa tang gap đoi tu 1700 va 1794 toi 313 trieu nguoi. Su mo rong trong trot o cac tinh Giang Tay va Ho Nam đa tan pha đa so rung o đo. Đai Loan luc nay đa la mot phan cua Trung Quoc, bi sap nhap tu nam 1683, va mot cuoc đieu tra dan so nam 1811 cho thay so dan Trung Quoc o Đai Loan gan đen hai trieu nguoi. Nam 1756 va 1757 quan đoi cua vua Can Long đa mo rong bien gioi đen điem cuc tay cua minh, va ong cai tri ca Tay Tang lan Mong Co.
San xuat nong nghiep o Trung Quoc khong tang kip voi muc tang dan so, va vi khong co luong thuc gia re, nguoi dan thuong Trung Quoc khong co tien đe mua bat ky thu gi khac, va khong co bung no trong che tao va trong viec thue nguoi that nghiep. Trung Quoc xuat khau tra sang Anh Quoc, lam đo su đe xuat khau va che tao to tam va hang bong, nhung lao đong đay ray gia re đen muc giong nhu no le, no lam giam bot su khuyen khich đau tu vao may moc. Cac thuong gia khong o trong mot moi truong khuyen khich su lien ket, chinh phu cung cap it an ninh cho cac thuong gia va cac doanh nghiep tu nhan. Kinh te khong phai la mot van đe đang chu y cua nhung nguoi co nhieu anh huong. Nhung nguoi co thoi gian roi rai đe hoc hanh khong thich quan tam đen ky thuat. Ho thich van hoc, nghe thuat, Khong giao va ton giao.
Trung Quoc bi cai tri mot cach chuyen quyen va than quyen boi vua Man Chau tu thi toc Ai Tan Giac La o vung Man Chau, nha Thanh, đa cam quyen tu nam 1644. Tu cung đien đe quoc, tai Tu cam thanh, Bac Kinh, nha Thanh giu quan đoi o Man Chau va tim cach giu su khac biet cua nguoi Man Chau khoi nguoi Trung Quoc, trong khi van ung ho nghe thuat Trung Quoc va tu giao duc minh bang tu tuong Khong giao chinh thong.
Vao cuoi the ky 18, su thieu thon đat đai, tham nhung trong che đo quan lieu va quan su, va su ban cung hoa đa tao ra tinh trang nao đong. Nguoi dan thuong bieu lo su bat binh thong qua cac to chuc ton giao, cac to chuc bat buoc giu bi mat đoi mat voi chinh quyen đe quoc thu đich. Mot to chuc ton giao chong Man Chau bi ban cung hoa o mot vung nui mien trung Trung Quoc đa tien đoan su giang sinh cua đuc Phat, su tai lap trieu Minh va su cuu roi cho nhung nguoi ung ho ho. No tu tin tung ra mot phong trao chong thue. Tu nam 1796 đen 1804, khap Trung Quoc cac hoi kin noi loan chong chinh quyen Man Chau. Đay đuoc goi la Khoi nghia Bach Lien giao. Vua Gia Khanh (1796-1820) theo đuoi mot chuong trinh co he thong nham tai lap hoa binh, gom ca viec tieu diet cac bang đang du kich khang chien va an xa cho nhung ke đao ngu.
Bao luc lai dien ra nam 1813 khi nhung ke noi loan co su giup đo cua cac hoan quan trong trieu, chut nua am sat đuoc vua Gia Khanh. Đay la loan Quy Dau (癸酉之变). Mot trong nhung lanh đao cua no, Lam Thanh (林清), đa tuyen bo minh la hien than cua đuc Phat va noi rang cac lanh đao khac cua phong trao, Ly Van Thanh (李文成) se cai tri tren Trai Đat nhu la "Vua cua loai nguoi". Nhung đieu nay bi quan đoi cua vua Gia Khanh ngan chan. Ly Van Thanh va hon 70.000 nguoi khoi nghia bi giet hai.


 Ngoai xam va bao loan  Mot trong nhung van đe lon o the ky 19 cua Trung Quoc la cach thuc đoi pho voi cac nuoc khac ben ngoai. Truoc the ky muoi chin, Đe che Trung Quoc la cuong quoc ba chu o chau A. Tuy nhien, trong the ky 18, cac đe che chau Au dan mo rong ra khap the gioi, khi cac nuoc chau Au phat trien cac nen kinh te hung manh dua tren thuong mai hang hai. Mat khac, đe che Trung Quoc roi vao tinh trang tu ham sau nhieu the ky dan đau the gioi. Toi cuoi the ky 18, cac thuoc đia cua chau Au đa đuoc lap nen o gan An Đo va tren nhung hon đao hien la cac vung thuoc Indonesia, trong khi Đe quoc Nga đa sap nhap cac vung phia bac Trung Quoc. O thoi cac cuoc chien tranh cua Napoleon, Anh Quoc tung muon thanh lap lien minh voi Trung Quoc, gui cac ham đoi tau toi Hong Kong mang theo qua tang gui toi vi Hoang đe, gom nhieu vat pham đuoc che tao boi nhung ky thuat va phong cach nghe thuat moi nhat cua chau Au thoi ky đo. Khi cac phai đoan Anh nhan đuoc mot la thu tu Bac Kinh giai thich rang Trung Quoc khong cam thay an tuong truoc nhung thanh tuu cua chau Au va rang trieu đinh Trung Quoc san long nhan su kinh trong cua vua George III nuoc Anh, chinh phu Anh cam thay bi xuc pham va tu bo moi ke hoach nham thiet lap cac quan he voi nha Thanh.
Nam 1793, nha Thanh chinh thuc cho rang Trung Quoc khong can toi cac hang hoa chau Au. Vi the, cac lai buon Trung Quoc chi chap nhan dung bac lam vat trao đoi cho hang hoa cua ho. Nhu cau to lon cua chau Au đoi voi cac hang hoa Trung Quoc nhu to, tra, va đo su chi co the đuoc đap ung khi cac cong ty chau Au rot het so bac ho co vao trong Trung Quoc. Toi cuoi nhung nam 1830, cac chinh phu Anh va Phap rat lo ngai ve cac kho du tru kim loai quy cua ho va tim cach đua ra mot phuong thuc trao đoi moi voi Trung Quoc - va cach tot nhat la đau đoc Trung Quoc bang thuoc phien. Khi nha Thanh tim cach cam buon ban thuoc phien nam 1838, Anh Quoc đa tuyen chien voi Trung Quoc.
Chien tranh nha phien lan thu nhat cho thay su lac hau cua quan đoi Trung Quoc. Du co quan so ap đao so voi nguoi Anh, ky thuat va chien thuat cua ho khong the so sanh voi cac cuong quoc ky thuat thoi ay. Hai quan nha Thanh, gom toan cac tau go va khong phai la đoi thu cua cac tau chien boc thep chay hoi nuoc cua Hai quan Hoang gia Anh. Binh si Anh su dung sung co ranh xoan va phao binh vuot troi de dang tieu diet cac luc luong nha Thanh tren chien truong. Viec nha Thanh đau hang nam 1842 đanh dau mot tai hoa mang tinh quyet đinh va nhuc nha cua Trung Quoc. Trung Quoc bat buoc phai chap nhan thua tran va thua nhan cac yeu cau cua Anh Quoc. Voi Hiep uoc Nam Kinh nam 1842, ky tren tau chien Cornwallis, Trung Quoc chap nhan buon ban voi Anh Quoc. Ho đong y mot muc thue quan "đung muc va on đinh" va mo cua cac cang o Quang Chau, Ha Mon, Phuc Chau, Ninh Ba va Thuong Hai cho cac thuong nhan nuoc ngoai va trao cho nguoi Anh bat ky su nhuong bo nao ma Trung Quoc trao cho cac cuong quoc khac. Trung Quoc chap nhan tra cho Anh Quoc mot khoan boi thuong 20.000.000 đo la bac va nhuong đao Hong Kong cho Anh Quoc.
Đieu đo cho thay nhieu tinh trang toi te cua chinh phu nha Thanh va khien cho nhieu cuoc khoi nghia chong che đo dien ra. Cuoc khoi nghia Thai binh thien quoc bung no vao giua the ky 19 phan anh tu tuong chong Man Chau đe doa su on đinh cua nha Thanh. Tuy nhien, so luong thuong vong kinh khung cua cuoc khoi nghia nay - toi 30 trieu nguoi - va su tan pha nghiem trong cac vung đat rong lon o phia nam đat nuoc van con bi che mo boi mot cuoc xung đot khac. Du khong đam mau bang, nhung the gioi ben ngoai cung voi nhung tu tuong va ky thuat cua no đa co mot anh huong rat lon va cuoi cung mang lai tac đong co tinh cach mang đoi voi mot trieu đinh nha Thanh đang ngay cang suy yeu va dao đong.
Cac cuong quoc phuong tay, chua hai long voi Hiep uoc Nam Kinh, chi mien cuong ho tro nha Thanh trong viec tieu diet cac cuoc noi day Thai Binh Thien Quoc va cuoc khoi nghia Niem Quan. Thu nhap cua Trung Quoc giam sut ro ret trong thoi gian chien tranh khi nhieu vung đat canh tac rong lon bi huy hoai, hang trieu nguoi thiet mang va so luong binh linh đong đao cung nhu trang bi vu khi cho ho đe chien đau. Nam 1854, Anh Quoc tim cach đam phan lai Hiep uoc Nam Kinh, them vao cac đieu khoan cho phep cac thuong gia nguoi Anh đi lai tren song ngoi Trung Quoc va lap mot đai su quan thuong truc cua ho tai Bac Kinh. Đieu khoan cuoi cung nay xuc pham toi chinh quyen nha Thanh va ho đa tu choi ky ket, gay ra mot cuoc chien tranh khac giua hai ben. Cuoc chien tranh nha phien lan thu hai cham dut voi mot that bai nang ne khac cua Trung Quoc, voi Hiep uoc Thien Tan, Cung cac đieu khoan nhu: cho phep tau thuyen nguoi Anh co the tu do đi lai va neo đau tren song Duong Tu, boi thuong chien phi va chap nhan mo rong them mot so hai cang cho nguoi nuoc ngoai vao ra buon ban.


 Thai hau Tu Hy  Cuoi the ky 19, Trung Quoc nam duoi quyen cai tri thuc su cua Tu Hi Thai Hau. Tu Hi đa ngam ngam tien hanh cuoc đao chinh đe tuoc quyen nhiep chinh cua đai than Tuc Thuan theo di chieu cua tien hoang. Ba nam quyen nhiep chinh va tro thanh nguoi đung đau khong chinh thuc cua Trung Hoa suot 47 nam. Ba con đuoc biet toi boi su nhung tay vao chinh su kieu "Thuy liem thinh chinh" (垂簾聽政-tuc can thiep chinh tri tu sau hau đai).
Toi nhung nam 1860, trieu đinh nha Thanh đa tieu diet đuoc cac cuoc noi day nho su ho tro cua luc luong dan quan do tang lop quy toc to chuc. Sau đo, chinh phu Thanh tiep tuc giai quyet van đe hien đai hoa, tung đuoc đua ra truoc đo voi Phong trao tu cuong. Nhieu đoi quan hien đai đuoc thanh lap gom ca Ham đoi Bac Hai; tuy nhien Ham đoi Bac Hai đa bi tieu diet trong Chien tranh Trung Nhat (1894-1895), khien cho ngay cang xuat hien nhieu keu goi cai cach sau rong hon nua. Đau the ky 20, nha Thanh roi vao tinh trang tien thoai luong nan. Neu tiep tuc theo đuoi cai cach, ho se khien gioi quy toc bao thu mich long, neu ngan can viec đo ho lai khien nhung nguoi theo đuong loi cach mang tuc gian. Nha Thanh tim cach đi theo con đuong trung dung, nhung viec nay lai khien tat ca cac ben cung bat man.
Muoi nam trong giai đoan cai tri cua Hoang đe Quang Tu (r. 1875 - 1908), ap luc cua phuong Tay đoi voi Trung Quoc lon toi muc ho phai tu bo moi hinh thuc quyen luc. Nam 1898 Quang Tu no luc tien hanh Bach nhat duy tan (百日維新), con đuoc biet duoi cai ten "Mau Tuat bien phap" (戊戌變法), đua ra cac luat moi thay the cho cac quy đinh cu đa bi bai bo. Nhung nha cai cach, voi đau oc tien bo hon nhu Khang Huu Vi đuoc tin tuong va nhung nguoi co đau oc thu cuu nhu Ly Hong Chuong bi gat bo khoi cac vi tri quan trong. Nhung cac y tuong moi đa bi Tu Hi dap tat, Quang Tu bi nhot trong cung. Tu Hi chi tap trung vao viec cung co quyen luc cua rieng minh. Tai buoi le sinh nhat lan thu 60, ba đa chi 30 trieu lang bac đe trang tri va to chuc, so tien đa đinh dung đe cai tien vu khi cho Ham đoi Bac Hai.
Nam 1901, sau khi Đai su Đuc bi am sat, Lien quan tam nuoc (八國聯軍) cung tien vao Trung Quoc lan thu hai. Tu Hi phan ung bang cach tuyen chien voi tam nuoc, nhung chi mot thoi gian ngan đa đe mat Bac Kinh va cung voi Hoang đe Quang Tu chay tron toi Tay An. Đe đoi boi thuong chien phi, Lien quan đua ra mot danh sach nhung yeu cau đoi voi chinh phu nha Thanh, gom ca mot danh sach nhung nguoi phai bi hanh quyet khien cho Ly Hong Chuong, thuyet khach so mot cua Tu Hi, buoc phai đi đam phan va Lien quan đa co mot so nhuong bo đoi voi cac yeu cau cua ho.


 Sup đo trieu đai, cham dut thoi phong kien  Toi đau the ky 20, hang loat cac vu nao đong dan su xay ra va ngay cang phat trien. Tu Hi va Hoang đe Quang Tu cung mat nam 1908, đe lai mot khoang trong quyen luc va mot chinh quyen trung uong bat on. Pho Nghi, con trai lon nhat cua Thuan Than Vuong, đuoc chi đinh lam nguoi ke vi khi moi hai tuoi, va Than Vuong tro thanh nguoi nhiep chinh. Tiep theo su kien nay Tuong Vien The Khai bi gat khoi chuc vu cua minh. Toi giua nam 1911 Thuan Than Vuong lap ra "Chinh phu gia đinh hoang gia", mot hoi đong cai tri cua Chinh phu Hoang gia hau nhu gom toan bo cac thanh vien thuoc dong ho Ai Tan Giac La. Viec nay khien cac quan lai cao cap nhu Truong Chi Đong to thai đo bat man.
Cuoc Khoi nghia Vu Xuong dien ra vao ngay 10 thang 10 nam 1911, va tiep sau đo la su tuyen bo thanh lap mot chinh phu trung uong rieng biet, Cong hoa Trung Hoa, tai Nam Kinh voi Ton Dat Tien lam lanh đao lam thoi. Nhieu tinh bat đau "ly khai" khoi quyen kiem soat cua nha Thanh. Chung kien tinh trang nay, chinh phu Thanh du khong muon cung buoc phai đua Vien The Khai tro lai nam quan đoi, kiem soat Bac Duong quan cua ong, voi muc tieu nham tieu diet nhung nguoi cach mang. Sau khi len giu chuc Te tuong (內閣總理大臣 Noi cac tong đai than) va lap ra chinh phu cua rieng minh, Vien The Khai con tien xa nua khi buoc trieu đinh phai cach chuc nhiep chinh cua Thuan Than Vuong. Viec cach chuc nay sau đo đuoc chinh thuc hoa thong qua cac chi thi cua Hieu Đinh hoang hau.
Khi Thuan Than Vuong đa buoc phai ra đi, Vien The Khai va cac vi chi huy ben trong Bac Duong quan cua minh hoan toan nam quyen chinh tri cua trieu đinh nha Thanh. Ong cho rang khong co ly do gi đe tien hanh mot cuoc chien tranh gay nhieu ton phi, đac biet khi noi rang chinh phu nha Thanh chi co mot muc tieu thanh lap mot nen quan chu lap hien. Tuong tu nhu vay, chinh phu cua Ton Dat Tien muon thuc hien mot cuoc cai cach dan chu, vua huong toi loi ich cua nen kinh te va dan chung Trung Quoc. Voi su cho phep cua Hieu Đinh hoang hau, Vien The Khai bat đau đam phan voi Ton Dat Tien, nguoi đa cho rang muc tieu cua minh đa thanh cong trong viec lap ra mot nha nuoc cong hoa va vi the ong co the cho phep Vien The Khai nhan chuc vu Tong thong cua nen Cong hoa. Nam 1912, sau nhieu vong đam phan, Hieu Đinh đua ra mot chieu chi tuyen bo su thoai vi cua Pho Nghi vi hoang đe nho tuoi.
Su sup đo cua nha Thanh nam 1912 đanh dau su ket thuc cua hon 2000 nam che đo phong kien Trung Quoc va su khoi đau cua mot giai đoan bat on keo dai.


Trung Quoc hien đai = Trung Hoa Dan Quoc (tu nam 1912) =

Chinh phu lam thoi Trung Hoa Dan Quoc đuoc thanh lap tai Nam Kinh vao ngay 12 thang 3 nam 1912. Ton Trung Son tro thanh Tong thong cua Trung Hoa Dan Quoc nhung ong đa chuyen giao quyen luc cho Vien The Khai, nguoi chi huy Tan quan. Trong vai nam tiep theo, ho Vien tien hanh bai bo cac hoi đong cap quoc gia va cap tinh va tuyen bo minh la hoang đe cua Đe quoc Trung Hoa vao cuoi nam 1915. Tham vong đe quoc cua Vien The Khai đa bi phan đoi du doi boi cap duoi; đoi mat voi vien canh noi loan, ong thoai vi vao thang 3 nam 1916 va chet vao thang 6.

Cai chet cua Vien The Khai nam 1916 đe lai khoang trong quyen luc; chinh phu cong hoa đa tan ra. Đieu nay đa mo đuong cho Thoi ky quan phiet ma phan lon Trung Quoc bi cai tri bang cach thay đoi lien minh cua cac nha lanh đao quan su cap tinh canh tranh va chinh phu Bac Duong. Gioi tri thuc that vong ve su that bai cua nen Cong hoa đa phat đong Phong trao Tan van hoa.

Nam 1919, Phong trao Ngu Tu bat đau nham đap tra cac đieu khoan co loi cho Nhat do Hiep uoc Versailles ap đat len Trung Quoc sau Chien tranh the gioi thu nhat. No nhanh chong tro thanh mot phong trao phan đoi tren toan quoc. Cac cuoc bieu tinh thanh cong ve mat đao đuc khi noi cac sup đo va Trung Quoc tu choi ky Hiep uoc Versailles, hiep uoc trao quyen nam giu Son Đong cua Đuc cho Nhat Ban. Ky uc ve su nguoc đai o Versailles thoi bung su phan no vao the ky 21.
Su kich đong chinh tri va tri thuc đa bung len manh me trong suot nhung nam 1920 va 1930. Theo Patricia Ebrey:

"Chu nghia dan toc, chu nghia yeu nuoc, tien bo, khoa hoc, dan chu va tu do la muc tieu; đe quoc, phong kien, lanh chua, chuyen quyen, gia truong va mu quang tuan theo truyen thong la nhung ke thu. Gioi tri thuc đau tranh voi viec lam the nao đe tro nen manh me va hien đai nhung van la nguoi Trung Quoc, lam the nao đe duy tri Trung Quoc nhu mot thuc the chinh tri trong the gioi cua cac quoc gia canh tranh"

Vao nhung nam 1920, Ton Trung Son thanh lap can cu cach mang o Quang Chau va đat muc tieu đoan ket cac quoc gia bi chia cat. Ong hoan nghenh su ho tro tu Lien Xo (ban than no moi đuoc tiep quan boi Đang Cong san cua Lenin) va ong tham gia vao mot lien minh voi Đang Cong san Trung Quoc (ĐCSTQ) non tre. Sau khi Ton chet vi benh ung thu vao nam 1925, mot trong nhung nguoi đuoc ong bao ve la Tuong Gioi Thach đa gianh quyen kiem soat Quoc dan Đang (KMT) va đa thanh cong trong viec đua hau het mien nam va mien trung Trung Quoc nam duoi su cai tri cua minh trong cuoc Bac phat (1926–1927). Sau khi đanh bai cac lanh chua o mien nam va mien trung Trung Quoc bang luc luong quan su, Tuong co the đam bao long trung thanh tren danh nghia cua cac lanh chua o mien Bac va thanh lap Chinh phu Quoc dan o Nam Kinh. Nam 1927, Tuong lat tay ĐCSTQ va khong ngung thanh trung cac phan tu Cong san trong NRA cua minh. Nam 1934, bi đanh đuoi tu cac can cu tren nui cua ho nhu Cong hoa Xo Viet Trung Hoa, luc luong ĐCSTQ đa tien hanh cuoc Van ly Truong chinh xuyen qua đia hinh hoang vang nhat cua Trung Quoc tien ve phia tay bac, noi ho thiet lap mot can cu du kich tai Dien An o tinh Thiem Tay. Trong Van ly Truong chinh, nhung nguoi cong san đa to chuc lai duoi tay nha lanh đao moi, Mao Trach Đong.

Noi chien Trung Quoc ac liet giua hai phe Quoc dan đang va Cong san van tiep dien, cong khai hoac bi mat trong cuoc chiem đong keo dai 14 nam cua Nhat Ban tren nhieu vung cua đat nuoc (1931–1945). Hai phe tren danh nghia đa thanh lap Mat tran thong nhat đe chong lai nguoi Nhat vao nam 1937 trong Chien tranh Trung-Nhat lan thu hai (1937–1945), tro thanh mot phan cua Chien tranh the gioi thu hai. Quan đoi Nhat Ban đa thuc hien nhieu hanh vi tan bao chong lai dan thuong, bao gom ca chien tranh sinh hoc (xem Đon vi 731) va Chinh sach Tam Quang ( Sanko Sakusen ) la:  "giet het, đot het va cuop het" ".
Sau that bai cua Nhat Ban vao nam 1945, cuoc chien giua cac luc luong chinh phu Quoc dan đang va ĐCSTQ lai tiep tuc sau nhung no luc hoa giai va thuong luong khong thanh. Đen nam 1949, ĐCSTQ đa thiet lap quyen kiem soat hau het đat nuoc. Odd Arne Westad noi rang nhung nguoi Cong san đa thang trong Noi chien vi ho mac it sai lam quan su hon Tuong Gioi Thach va vi trong qua trinh lap chinh phu tap trung quyen luc, Tuong đa chong lai qua nhieu nhom loi ich o Trung Quoc. Hon nua, đang cua ong đa bi suy yeu trong cuoc chien chong lai quan Nhat. Trong khi đo, nhung nguoi Cong san noi voi cac nhom khac nhau, chang han nhu nong dan, chinh xac nhung gi ho muon nghe va khoac len minh lop vo boc cua Chu nghia dan toc Trung Quoc. Trong cuoc noi chien, ca phe Quoc dan đang va Cong san đeu tien hanh nhung hanh đong tan sat hang loat voi hang trieu nguoi khong tham chien bi giet boi ca hai ben. Chung bao gom nhung cai chet do bat buoc phai nhap ngu va nhung vu tham sat. Khi quan chinh phu Quoc dan đang bi đanh bai boi luc luong ĐCSTQ o Trung Quoc đai luc vao nam 1949, chinh phu Quoc dan đang rut ve Đai Loan cung voi luc luong cua ho cung voi Tuong va mot so luong lon nhung nguoi ung ho; Chinh phu Quoc dan đang đa kiem soat Đai Loan mot cach hieu qua vao cuoi The chien II nhu mot phan cua su đau hang tong the cua Nhat Ban, khi quan đoi Nhat Ban o Đai Loan đau hang quan đoi Trung Hoa Dan Quoc.
Cho đen đau nhung nam 1970, Trung Hoa Dan Quoc la chinh phu hop phap duy nhat cua Trung Quoc. Lien hop quoc, Hoa Ky va hau het cac quoc gia phuong Tay tu choi cong nhan CHND Trung Hoa vi Chien tranh Lanh. Đieu nay đa thay đoi vao nam 1971 khi CHND Trung Hoa gia nhap Lien hop quoc thay the cho Trung Hoa Dan quoc. Quoc Dan Đang cai tri Đai Loan trong tinh trang thiet quan luat cho đen nam 1987 voi muc tieu đa neu la canh giac chong lai su xam nhap cua Cong san va chuan bi chiem lai Trung Quoc đai luc. Do đo, bat đong chinh kien khong đuoc dung thu trong thoi ky đo.
Trong nhung nam 1990, Trung Hoa Dan Quoc đa trai qua mot cuoc cai cach dan chu lon, bat đau bang viec cac thanh vien cua Lap phap vien Trung Hoa Dan Quoc va Quoc hoi đuoc bau vao nam 1947. Nhung nhom nay ban đau đuoc tao ra đe đai dien cho cac khu vuc bau cu o Trung Quoc đai luc. Cac han che ve viec su dung tieng Đai Loan tren cac phuong tien truyen thong va trong truong hoc cung đuoc do bo. Đieu nay len đen đinh điem voi cuoc bau cu tong thong truc tiep đau tien vao nam 1996 chong lai ung cu vien Đang Tien bo Dan chu (DPP) va nha bat đong chinh kien, Banh Minh Man. Nam 2000, tinh trang đang cam quyen cua Quoc dan đang cham dut khi DPP len nam quyen, chi đe gianh lai vi the cua minh trong cuoc bau cu nam 2008 cua Ma Anh Cuu.
Do tinh chat gay tranh cai cua Tinh trang chinh tri cua Đai Loan, Trung Hoa Dan Quoc hien đuoc 14 quoc gia thanh vien Lien hop quoc va Toa thanh cong nhan ke tu 2025 voi tu cach la chinh phu hop phap cua "Trung Quoc".


= Cong hoa Nhan dan Trung Hoa (tu nam 1949) =

Tran chien lon trong Noi chien Trung Quoc ket thuc vao nam 1949 voi viec Quoc Dan Đang (KMT) rut khoi đai luc, voi viec chinh phu chuyen đen Đai Bac va chi duy tri quyen kiem soat đoi voi mot so hon đao. ĐCSTQ đa gianh lai quyen kiem soat Trung Quoc đai luc. Vao ngay 1 thang 10 nam 1949, Mao Trach Đong tuyen bo la Cong hoa Nhan dan Trung Hoa.

CHND Trung Hoa đuoc đinh hinh boi mot loat cac chien dich va ke hoach 5 nam. Ke hoach kinh te xa hoi Đai nhay vot uoc tinh đa lam 45 trieu nguoi chet. Chinh phu cua Mao đa tien hanh hanh quyet hang loat đia chu, thuc hien canh tac tap the va lap ra he thong trai Lao Cai (Lao đong Cai tao). Hanh quyet, chet vi lao đong cuong buc va cac hanh đong tan bao khac dan đen hang trieu nguoi chet duoi thoi Mao. Nam 1966, Mao va cac đong minh cua ong đa phat đong Cach mang Van hoa keo dai cho đen khi Mao qua đoi mot thap ky sau đo. Cach mang Van hoa đuoc thuc đay boi cac cuoc tranh gianh quyen luc trong Đang va noi so Lien Xo đa dan đen mot su bien đong lon trong xa hoi Trung Quoc.
Nam 1972, o đinh điem cua Chia re Trung – Xo, Mao va Chu An Lai gap tong thong Hoa Ky Richard Nixon tai Bac Kinh đe thiet lap quan he voi Hoa Ky. Trong cung nam, CHND Trung Hoa đuoc ket nap vao Lien hop quoc thay cho Trung Hoa Dan Quoc voi tu cach la thanh vien thuong truc cua Hoi đong Bao an.

Mot cuoc tranh gianh quyen luc dien ra sau cai chet cua Mao vao nam 1976. Tu nhan bang bi bat va bi đo loi cho nhung hanh vi thai qua cua Cach mang Van hoa, đanh dau su ket thuc cua mot ky nguyen chinh tri hon loan o Trung Quoc. Đang Tieu Binh vuot troi hon chu tich ke nhiem đuoc Mao nang đo la Hoa Quoc Phong va dan dan noi len nhu mot nha lanh đao  tren thuc te  vai nam sau đo.
Đang Tieu Binh la Lanh đao toi cao cua Trung Quoc tu nam 1978 đen nam 1992, mac du ong chua bao gio tro thanh nguoi đung đau đang hoac nha nuoc va anh huong cua ong trong Đang đa giup đat nuoc cai cach kinh te đang ke. ĐCSTQ sau đo đa noi long quyen kiem soat cua chinh phu đoi voi đoi song ca nhan cua cong dan va Cong xa nhan dan đa bi giai tan voi nhieu nong dan nhan đuoc nhieu hop đong thue đat, đieu nay đa khuyen khich san xuat nong nghiep tang cao. Ngoai ra, đa co nhieu khu vuc thi truong tu do đuoc mo ra. Cac khu vuc thi truong tu do thanh cong nhat la Tham Quyen. No nam o Quang Đong va la khu vuc mien thue bat đong san van con ton tai cho đen ngay nay. Su kien nay đanh dau su chuyen đoi cua Trung Quoc tu nen kinh te ke hoach sang nen kinh te hon hop voi thi truong ngay cang mo, mot he thong đuoc mot so nguoi goi la la "chu nghia xa hoi thi truong" va đuoc ĐCSTQ chinh thuc goi la "Chu nghia xa hoi đac sac Trung Quoc". CHND Trung Hoa đa thong qua hien phap hien hanh vao ngay 4 thang 12 nam 1982.
Nam 1989, cai chet cua cuu tong bi thu Ho Dieu Bang đa gop phan cham ngoi cho Cac cuoc bieu tinh tai Quang truong Thien An Mon trong nam đo, trong đo, sinh vien va nhung nguoi khac đa van đong trong nhieu thang, len tieng chong tham nhung va ung ho cai cach chinh tri sau rong, bao gom cac quyen dan chu va tu do ngon luan. Tuy nhien, cuoi cung cac cuoc bieu tinh đa bi dap tat vao ngay 4 thang 6 khi Quan đoi va phuong tien tien vao va cuong buc don sach quang truong voi nhieu nguoi chet. Su kien nay đa đuoc bao cao rong rai va bi ca the gioi len an va trung phat chong lai chinh phu. Mot su co đuoc quay phim lien quan đen "nguoi chan xe tang" đa đuoc nhin thay tren toan the gioi.
Tong bi thu ĐCSTQ kiem Chu tich CHND Trung Hoa Giang Trach Dan va Thu tuong CHND Trung Hoa Chu Dung Co đeu la cuu thi truong Thuong Hai, lanh đao CHND Trung Hoa thoi hau Thien An Mon vao nhung nam 1990. Duoi su đieu hanh cua Giang va Chu trong 10 nam, thanh tich kinh te cua CHND Trung Hoa uoc tinh đa keo khoang 150 trieu nong dan thoat khoi đoi ngheo va duy tri toc đo tang truong tong san pham quoc noi trung binh hang nam la 11,2%. Nuoc nay chinh thuc gia nhap To chuc Thuong mai The gioi vao nam 2001. Đen nam 1997 va 1999, cac thuoc đia cu cua chau Au la Hong Kong va Ma Cao tro thanh Đac khu hanh chinh.
Mac du Trung Quoc can tang truong kinh te đe thuc đay su phat trien cua minh nhung chinh phu bat đau lo ngai rang toc đo tang truong kinh te nhanh chong đang lam suy giam tai nguyen va moi truong cua đat nuoc. Mot moi quan tam khac la mot so thanh phan trong xa hoi khong đuoc huong loi đay đu tu su phat trien kinh te cua CHND Trung Hoa; mot vi du ve đieu nay la khoang cach qua lon giua thanh thi va nong thon. Ket qua la, duoi thoi cuu tong bi thu va Chu tich ĐCSTQ Ho Cam Đao va Thu tuong On Gia Bao, Trung Quoc đa khoi xuong cac chinh sach đe giai quyet cac van đe ve phan phoi cong bang cac nguon luc nhung ket qua khong ro rangtinh đen  nam 2014. Hon 40 trieu nong dan phai bo đat, thuong la đe phat trien kinh te, gop phan vao 87.000 cuoc bieu tinh va bao loan tren khap Trung Quoc vao nam 2005. Đoi voi phan lon dan so cua CHND Trung Hoa, muc song đuoc cai thien rat đang ke va tu do tang len nhung cac bien phap kiem soat chinh tri van chat che va cac khu vuc nong thon van con ngheo.


Mot so khai niem ve giai đoan lich su va cac trieu đai Ngoai nhung giai đoan loan lac đuoc goi ten chinh thuc trong va phan đinh ro bang nien bieu trong lich su nhu Xuan Thu - Chien Quoc, Ngu Ho thap luc quoc, Ngu đai Thap quoc, trong lich su Trung Quoc con co nhung cach goi khai quat ve cac giai đoan, cac trieu đai:

Tam đai: Goi chung 3 trieu đai nha Ha, nha Thuong, nha Chu
Tien Tan: Giai đoan truoc khi thanh lap nha Tan (221-206 TCN)
Luong Han: Tuc la hai nha Tay Han (206 TCN - 8) va Đong Han (25 - 220).
Luong Tan: Tuc la hai nha Tay Tan (265 - 316) va Đong Tan (317 - 420).
Luc trieu: Chi 6 trieu đai ke tuc nhau cai tri o Giang Nam, đong đo o Kien Khang (truoc la Kien Nghiep): Đong Ngo, Đong Tan, Luu Tong, Nam Te, nha Luong va nha Tran.
Luong Tong: tuc la hai nha Bac Tong (960 - 1127) va Nam Tong (1127 - 1279).


Xem them Tham khao Đoc them Laufer, Berthold. 1912. JADE: A Study in Chinese Archaeology & Religion. Reprint: Dover Publications, New York. 1974.
Korotayev A., Malkov A., Khaltourina D. Introduction to Social Macrodynamics: Secular Cycles and Millennial Trends. Moscow: URSS, 2006. ISBN 5-484-00559-0 [1] (Chapter 2: Historical Population Dynamics in China).


Lien ket ngoai 中国历史概况 Lich su Trung Quoc tren trang web Chinh phu Trung Quoc (tieng Trung)


= Tieng Viet =

Ban đo mo rong lanh tho Trung Quoc


= Tieng Anh =
Trung Quoc tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
The brief history of China Tong lanh su quan Cong hoa Nhan dan Trung Hoa tai Gothenburg