Tyros (tieng A Rap: صور, Sur; tieng Phoenicia:, Sur; tieng Hebrew: צור, Tzor; tieng Hebrew Tiberia: צר, Sor; tieng Akkad: 𒋗𒊒 Surru; tieng Hy Lap: Τυρος, Tyros; tieng Tho Nhi Ky: Sur; tieng Latinh: Tyrus) - hoac Sour hoac Tyre (ten trong tieng Anh) - la thanh pho nam o tinh (muhafazah) Nam cua Liban. Thanh pho nam tren phan đat nho ra Đia Trung Hai va cach thu đo Beirut khoang 80 km ve phia nam. Ten cua thanh pho mang nghia la "đa" do thanh pho đuoc xay dung tren thanh tao đia chat la đa.
Tyros von la đo thi co cua nguoi Phoenicia. Ngay nay, no la thanh pho lon thu tu Liban va so huu mot trong nhung ben cang lon cua quoc gia. Du lich la nganh kinh te chinh cua thanh pho. Tyros so huu nhieu di tich co va đa đuoc UNESCO cong nhan la di san the gioi vao nam 1984.


Lich su Tyros co hai trung tam đo thi rieng biet, gom Tyros (nam tren mot hon đao gan bo) va Ushu (nam tren đat lien ke can). Thoi xua Alexandros Đai đe đa cho xay mot đuong đap cao dai 1 km noi đao nay voi bo trong thoi gian ong vay ham Tyros va pha huy thanh co đe lay đa su dung cho muc đich khac.
Hon đao von co hai ben tau, mot nam o mat nam va mot nam o mat bac. Chinh nho hai ben tau nay ma Tyros đa tro thanh đau moi hang hai quan trong trong qua khu. Theo thoi gian, ben tau phia nam đa bi boi lap va chi con ben phia bac la con hoat đong.
Thoi co đai, thanh pho đao Tyros đuoc phong thu rat can mat voi tuong thanh cao đen 46 m, trong khi khu đinh cu Ushu tren đat lien (ve sau nguoi Hy Lap goi la Palaetyrus, nghia la "Tyros cu") thuc ra chi nhu mot vung ngoai o chu yeu co nhiem vu cung cap nuoc va go cho thanh pho chinh tren đao.


= Thanh lap =
Theo Herodotos thi thanh Tyros đuoc thanh lap vao khoang nam 2750 truoc Cong nguyen (TCN) tren đat lien. Ten thanh pho xuat hien tren cac cong trinh ky niem tu nam 1300 TCN. Philo cua Byblos đa trich dan Sanchuniathon, cho rang ban đau thanh pho nam trong tay Hypsuranius. Sach cua Sanchuniathon đuoc cho la danh tang "vua Abibalus cua Berytus"—hau nhu chac chan la vua Abibaal cua Tyros.
Co muoi la thu Amarna nien đai nam 1350 TCN do thi truong Abimilku gui cho pharaon Akhenaton cua Ai Cap. Noi dung thu thuong đe cap đen van đe nuoc, go, chuyen nguoi Habiru vuot khoi vung nong thon tren đat lien va anh huong the nao len thanh pho tren đao.


= Lich su thoi ky đau =
Nen thuong nghiep trong the gioi co đai đeu tap trung ve cac nha kho o Tyros. "Cac lai buon nguoi Tyros la mot trong nhung nguoi đau tien mao hiem đi khap Đia Trung Hai; ho lap ra thuoc đia tren cac dai bo bien va tren nhung hon đao lan can trong bien Aegea, o Hy Lap, o Bac Phi, o Carthago va o nhung noi khac, o Sicilia va Corse, o Tartessus tai Tay Ban Nha va vuot ra khoi ca nhung cot đa Hercules [eo bien Gibralta] tai Gadeira (Cadiz)".
Thanh Tyros đac biet noi tieng voi san pham hiem va cuc ky đat đo la thuoc nhuom mau tia (con goi la tia Tyros) đuoc san xuat tu vo cua oc gai. Trong nhieu nen van hoa thoi co đai thi mau nhuom nay chi đuoc dung cho hoang gia hay chi it la gioi quy toc.
Thanh pho thuong bi Ai Cap tan cong va tung bi Shalmaneser V (vua cua Assyria va Babylon) vay ham trong vong nam nam. Tu nam 586 đen nam 573 TCN, Tyros bi Nebuchadnezzar II bao vay
Nam 332 TCN, Alexandros Đai đe vay ham, chinh phuc va san bang thanh pho nay du nhan dan Tyros đa cam cu đuoc trong vong tam thang. Đa so nguoi dan bi bien thanh no le va thanh pho khong bao gio tim lai đuoc anh hao quang cu. Giai đoan 314-313 TCN, cuu tuong cua Alexandros Đai đe la Antigonos I Monophthalmos lai vay ham Tyros trong vong 18 thang va đoat đuoc thanh pho sau đo.
Nam 126 TCN, Tyros gianh lai đuoc đoc lap tu Vuong quoc Seleukos va đuoc La Ma cho phep duy tri phan lon quyen đoc lap ("civitas foederata") khi thanh pho bi sap nhap vao tinh Syria cua La Ma trong nam 64 TCN. Tyros tiep tuc giu vai tro quan trong ve thuong mai cho đen Cong nguyen.


= Lich su ve sau =
Theo Kinh Thanh, Gie-su tung vieng tham vung Tyros, Sidon va chua benh cho mot nguoi khong theo đao Do Thai (Mattheu 15:21; Macco 7:24); tu đay nhieu nguoi đa theo nghe Gie-su giang đao (Macco 3:8; Luca 6:17, Mattheu 11:21–23). Khong lau sau cai chet cua thanh Stephano, mot giao đoan đa đuoc thanh lap tai đay, va su đo Phaolo - tren đuong tro ve tu hanh trinh truyen giao lan thu ba - đa danh mot tuan noi chuyen voi cac tong đo o đo.
Quan Thap tu chinh tung that bai khi vay ham thanh Tyros vao nam 1111. Nam 1124, ho chiem đuoc thanh pho. Tu khi nay Tyros tro thanh mot trong nhung thanh pho quan trong nhat cua Vuong quoc Jerusalem. Thanh pho la mot phan cua lanh đia hoang gia, du rang cung co mot so thuoc đia tu tri danh cho buon ban voi cac thuong cang cua Y. Tyros la noi o cua tong giam muc Tyros - pho giam muc Giao truong Latinh cua Jerusalem. Tong giam muc Latinh noi tieng nhat la nha su hoc William cua Tyros.
Sau khi Richard I cua Anh tai chiem Akko vao ngay 12 thang 7 nam 1191, ngai vua đuoc chuyen đen Akko nhung le đang quang van to chuc o Tyros. Vao the ky 13, Tyros bi chia cat khoi lanh đia hoang gia đe tro thanh mot lanh đia, đung đau la mot vi chua. Nam 1291, cac chien binh Mamluk chiem lai thanh pho. Trong nhieu the ky sau đo, thanh pho nam duoi su cai tri cua Đe quoc Ottoman.


= Sau nam 1920 =
Tyros ngay nay bao trum mot vung rong lon tren hon đao xua kia, đong thoi mo mang tren hau het con đuong đap cao noi đao voi đat lien (theo thoi gian chieu rong cua con đuong nay đa tang len rat đang ke do boi tu bun o ca hai ben đuong). Phan đat tren đao khong thuoc pham vi Tyros ngay nay la khu vuc luu giu cac tan tich cua Tyros tu thoi co đai.
Tyros bi tan pha nang ne trong Chien dich Litani vao nua sau thap nien 1970 va trong Chien tranh Liban 1982 giua Israel va To chuc Giai phong Palestine (PLO). Thanh pho bi PLO dung la can cu va gan nhu bi phao binh Israel huy diet. Sau khi xam lang mien nam Liban vao nam 1982, Israel bien Tyros thanh đia điem quan su. Cuoi nam 1982 va vao thang 11 nam 1983, cac tru so cua Israel tai đay bi đanh bom bang xe tai khien nhieu nguoi tu vong. Nam 1983, xay ra vu no bom o to chi 10 ngay sau vu đanh bom trai linh o Beirut. Israel va Hoa Ky đon phuong quy trach nhiem cua cac vu no nay cho Iran va Hezbollah.
Trong Chien tranh Liban 2006, mot so đia điem phong roc ket cua Hezbollah nam tai cac khu vuc thon que quanh Tyros. It nhat mot ngoi lang gan thanh pho va vai đia điem noi thanh đa bi Israel nem bom, gay thuong vong cho thuong dan va lam tram trong them tinh trang thieu thuc pham trong thanh pho. Đac cong Israel (Shayetet 13) cung đot kich cac muc tieu Hezbollah trong thanh pho.


Dan cu Tyros ngay nay la thanh pho do dan Hoi giao Shi'a chiem đa so. Ngoai ra, tai đay con co mot cong đong nho nguoi theo Ki-to giao. Thanh pho cung la noi ty nan cua tren 60.000 nguoi Palestine chu yeu theo Hoi giao Sunni.
Phong trao Amal va Hezbollah la cac đang chinh tri chiem tat ca cac ghe cua nguoi Hoi giao Shi'a tai đay trong cuoc bau cu nam 2009.


Di san van hoa the gioi Nam 1984, UNESCO đa chinh thuc cong nhan Tyros la di san the gioi. Tuy nhien, thanh pho nay phai đoi mat voi mot so thach thuc trong cong tac bao ton. Mot đuong cao toc đuoc du kien xay dung tren cac khu vuc nhay cam ve khao co hoc, trong khi mot cuoc khao sat đia vat ly quy mo nho chi ra rang co cac di tich khao co hoc tai cac đia điem ma nguoi ta muon dung đe xay dung. Đa co đong thai di doi đia điem du kien xay dung nut giao thong, song vi thieu ranh gioi chinh xac nen van đe bao ton tro nen phuc tap.
Chien tranh Liban nam 2006 cung đat cac kien truc co cua Tyros vao tinh trang đang bao đong. Khi đo, đich than Tong giam đoc UNESCO phai ban hanh "Bao đong di san". Sau khi cac ben ngung ban vao thang 9 nam 2006, cac chuyen gia bao ton đa đen Liban va nhan thay thanh co Tyros khong chiu ton hai truc tiep nao. Tuy nhien, nhung cuoc oanh tac đa gay hu hai cac bich hoa tren hang chon cat La Ma o Nghia đia co Tyros. Nguoi ta cung nhan thay su xuong cap cua di tich, trong đo co "su thieu giu gin, su suy tan cua cac kien truc ngoai troi do thieu đuoc bao ve truoc nuoc mua va su suy thoai cua cac phien đa mem xop".


Quan he quoc te = Thanh pho song sinh - chi em =
Tyros co cac thanh pho ket nghia:

 Perpignan, Phap
 Algiers, Algerie
 Tunis, Tunisia
 Dezful, Iran
 Malaga, Tay Ban Nha


Hinh anh Tham khao Lien ket ngoai Toan canh di chi khao co Tyros Luu tru ngay 25 thang 8 nam 2010 tai Wayback Machine