Nguy bien con bac, hay nguy bien cua tay ca cuoc, nguy bien Monte Carlo hoac nguy bien ve thoi co chin muoi, la niem tin sai lam rang neu mot bien co cu the xay ra thuong xuyen hon binh thuong trong qua khu thi no se it co kha nang xay ra hon trong tuong lai (hoac nguoc lai), du thuc te la xac suat cac bien co đo xay ra khong phu thuoc vao qua khu. Nhung bien co co tinh chat đoc lap ve lich su nhu vay đuoc goi la bien co đoc lap ve mat thong ke. Nguy bien nay thuong đuoc lien he voi co bac. Vi du, mot tay bac co the cho rang lan tung xuc xac tiep theo co nhieu kha nang ra mat sau vi nhung lan tung gan nhat co ty le ra mat sau thap hon thong thuong.
Ten goi "nguy bien Monte Carlo" bat nguon tu vi du noi tieng nhat ve hien tuong nay, xay ra tai Song bac Monte Carlo nam 1913.


Cac vi du = Tung đong xu =

Mot minh hoa cho nguy bien con bac la phep thu tung nhieu lan mot đong xu can đoi. Ket qua cua cac lan tung khac nhau la đoc lap ve mat thong ke.
Xac suat tung ra mat ngua trong mot lan tung la 1/2.
Xac suat tung ra mat ngua trong ca hai lan tung la 1/4.
Xac suat tung ra mat ngua trong ca ba lan tung la 1/8.
Noi chung, neu Ai la bien co tung i lan mot đong xu can đoi va đeu ra mat ngua, thi xac suat xay ra (Pr) cua Ai la:

  
    
      
        Pr
        
          (
          
            
              ⋂
              
                i
                =
                1
              
              
                n
              
            
            
              A
              
                i
              
            
          
          )
        
        =
        
          ∏
          
            i
            =
            1
          
          
            n
          
        
        Pr
        (
        
          A
          
            i
          
        
        )
        =
        
          
            1
            
              2
              
                n
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle \Pr \left(\bigcap _{i=1}^{n}A_{i}\right)=\prod _{i=1}^{n}\Pr(A_{i})={1 \over 2^{n}}}
  

Neu sau khi bien co mat ngua xuat hien 4 lan lien tiep, lan tung tiep theo cung ra mat ngua, thi mot chuoi nam mat ngua se đuoc hinh thanh. Vi xac suat đe chuoi nay xay ra la 1/32, mot nguoi nao đo co the tin rang lan tung tiep theo se co nhieu kha nang ra mat sap hon so voi mat ngua. Đieu nay la khong chinh xac va la mot vi du cho ao tuong nguoi đanh bac. Bien co "5 mat ngua lien tiep" va bien co "4 mat ngua, roi 1 mat sap" co kha nang xay ra bang nhau va bang 1/32. Sau bon lan tung đau tien đeu ra mat ngua, xac suat đe lan tung tiep theo cung ra mat ngua la:

  
    
      
        Pr
        
          (
          
            
              A
              
                5
              
            
            
              |
            
            
              A
              
                1
              
            
            ∩
            
              A
              
                2
              
            
            ∩
            
              A
              
                3
              
            
            ∩
            
              A
              
                4
              
            
          
          )
        
        =
        Pr
        
          (
          
            A
            
              5
            
          
          )
        
        =
        
          
            1
            2
          
        
      
    
    {\displaystyle \Pr \left(A_{5}|A_{1}\cap A_{2}\cap A_{3}\cap A_{4}\right)=\Pr \left(A_{5}\right)={\frac {1}{2}}}
  

Du chuoi nam mat ngua lien tiep co xac suat la 1/32 = 0,03125 (chi lon hon 3% mot chut), nguoi choi khong nhan ra rang đay la truong hop ngay truoc khi tung đong xu đau tien. Sau bon lan tung đau tien trong vi du nay, ket qua khong con la an so, vi vay xac suat cua chung tai thoi điem đo bang 1 (100%). Xac suat đe mot chuoi ngua hoac sap co đo dai bat ky tiep tuc cho ra mot lan tung voi chinh mat đo luon la 0,5. Lap luan cho rang lan tung thu nam co nhieu kha nang ra mat sap hon vi bon lan tung truoc đeu ra mat ngua, rang chuoi may man trong qua khu anh huong đen xac suat xay ra trong tuong lai, la co so cua nguy bien.


= Ly do đong xu can đoi co xac suat 1/2 =
Neu mot đong xu can đoi đuoc tung 21 lan, xac suat xay ra bien co 21 mat ngua lien tiep la 1/2.097.152. Xac suat đong xu đo tiep tuc ra mat ngua sau khi đa ra 20 lan mat ngua lien tiep la 1/2.
Xet phep thu tung mot đong xu can đoi 21 lan:

Xac suat bien co "20 mat ngua roi 1 mat sap" xay ra la 0,520 × 0,5 = 0,521
Xac suat bien co "20 mat ngua roi 1 mat ngua" xay ra la 0,520 × 0,5 = 0,521
Xac suat xay ra cua ca hai bien co "20 mat ngua roi 1 mat sap" va "20 mat ngua roi 1 mat ngua" đeu la 1/2.097.152.
Trong phep thu nay, hai bien co "20 mat ngua roi 1 mat sap" va "21 mat ngua" co xac suat xay ra tuong đuong nhau, va cung tuong đuong voi bat ky bien co nao khac trong khong gian mau cua phep thu đang xet, bang 0,521, hay 1/2.097.152. Menh đe cho rang xac suat se thay đoi theo ket qua cua cac lan tung truoc la khong chinh xac vi moi bien co trong khong gian mau cua phep thu tren đeu co kha nang xay ra nhu moi ket qua khac. Theo đinh ly Bayes, xac suat cua moi lan tung đon le bang đung xac suat cua đong xu can đoi: 1/2.


= Nhung vi du khac =
Nguy bien con bac dan đen quan niem sai lam rang nhung that bai truoc đo se khien xac suat thanh cong o nhung lan thu tiep theo tang len.
Đoi voi mot con xuc xac 16 mat can đoi, xac suat cua moi bien co la 1/16 (6,25%). Neu nguoi choi phai tung ra mat 1 đe thang, xac suat đe nguoi đo tung ra mat nay it nhat mot lan trong 16 lan tung la:

  
    
      
        1
        −
        
          
            [
            
              
                15
                16
              
            
            ]
          
          
            16
          
        
        
        =
        
        64.39
        %
      
    
    {\displaystyle 1-\left[{\frac {15}{16}}\right]^{16}\,=\,64.39\%}
  

Xac suat thua o lan tung đau tien la 15/16 (93,75%).
Theo ao tuong nguoi đanh bac, nguoi choi se co co hoi thang cao hon sau khi đa thua mot lan.
Tren thuc te, luc nay, xac suat đe thang it nhat mot lan la:

  
    
      
        1
        −
        
          
            [
            
              
                15
                16
              
            
            ]
          
          
            15
          
        
        
        =
        
        62.02
        %
      
    
    {\displaystyle 1-\left[{\frac {15}{16}}\right]^{15}\,=\,62.02\%}
  

Sau khi thua o lan tung đau, xac suat chien thang cua nguoi choi se giam đi 2,37%. Sau 5 lan thua, xac suat nay chi con khoang 0,5083 (50,83%).
Xac suat đe nguoi choi chien thang it nhat mot lan khong nhung khong tang len sau mot chuoi thua, ma con giam đi, vi so lan tung con lai se it dan. Xac suat chien thang o lan tung cuoi cung se bang xac suat khi chi tung mot lan duy nhat, tuong đuong 1/16 (6,25%).


Nghich đao Neu đong xu co xu huong ra mat sap, mot tay bac cung co the se cho rang mat sap la ket qua kha quan hon, va nghi đong xu co the khong can đoi. Ket luan hop ly kieu Bayes nay khong phai la nguy bien. Neu tin rang ty le cuoc nghieng ve cua "sap" hon, tay bac se khong co ly do gi đe đoi sang cua "ngua". Tuy nhien, neu đoan su kien sau dua tren nhung su kien truoc, nguoi đo se mac loi nguy bien.
Nguy bien con bac nghich đao, nhu Ian Hacking mo ta, la tinh huong mot tay bac buoc vao phong, thay mot nguoi tung mot cap xuc xac ra hai mat 6, roi ket luan sai lam rang nguoi đo đa tung xuc xac kha lau, vi nghi lan thu đau tien thi kho tung đuoc nhu vay.


Nguy bien con bac hoi tuong Nhieu chuyen gia đa nghien cuu xem lieu co ton tai thien kien nao tuong tu đoi voi cac suy luan ve cac su kien chua biet trong qua khu dua tren cac su kien tiep theo đa biet hay khong, va goi đay la "nguy bien con bac hoi tuong".
Mot vi du cho nguy bien con bac hoi tuong: mot nguoi quan sat thay nhieu lan tung đong xu ra mat ngua lien tiep, va ket luan rang co nhieu lan đong xu ra mat sap o nhung lan tung chua biet truoc đo.
Nhieu nguoi đa lap luan rang cac vi du thuc te cho nguy bien nay ton tai trong nhieu su kien, chang han nhu nguon goc cua vu tru. Trong tac pham Universes cua minh, John Leslie lap luan: "su hien dien cua nhieu vu tru co cac đac tinh rat khac nhau co le la loi giai thich thoa đang nhat cho viec ton tai it nhat mot vu tru co đac tinh cho phep su song". Daniel M. Oppenheimer va Benoit Monin viet: "Noi cach khac, 'loi giai thich tot nhat' cho mot su kien co xac suat xay ra thap la no chi la mot trong nhieu lan thu. Đo la truc giac cot loi cua nguy bien con bac nghich đao". Nhieu cuoc ban luan triet hoc van dien ra, tranh cai ve viec lieu nhung lap luan nhu vay co phai la nguy bien hay khong, va cho rang su xuat hien cua vu tru cua chung ta khong noi len đieu gi ve su ton tai cua cac vu tru khac hoac nhung phep thu cua cac vu tru. Ba nghien cuu nham xac đinh su ton tai cua nguy bien con bac hoi tuong lien quan đen cac sinh vien Đai hoc Stanford đa đuoc tien hanh, va đeu ket luan rang con nguoi se su dung nguy bien con bac khi hoi tuong cung nhu voi cac su kien tuong lai. Cac tac gia cua ca ba nghien cuu ket luan rang phat hien cua ho co "y nghia ve phuong phap luan" đang ke nhung cung co the co "y nghia quan trong ve ly thuyet", va can đuoc đieu tra, nghien cuu: "đe hieu ky hon ve qua trinh lap luan, chung ta can nghien cuu cach chung anh huong đen nhung du đoan cua chung ta ve tuong lai, va ca nhung nhan thuc ve qua khu."


Sinh con Nam 1796, trong Mot bai tieu luan triet hoc ve xac suat, Pierre-Simon Laplace mo ta cach nhung nguoi đan ong tinh toan kha nang co con trai: "Toi đa thay nhung nguoi đan ong khao khat co con trai. Ho cu ghen tuc voi nhung be trai sinh cung thang nhung truoc con ho. Vi nghi so con trai va con gai đuoc sinh ra moi thang la nhu nhau, nen ho cho rang nhung đua con trai sinh truoc se lam tang kha nang nhung đua tre sinh sau la con gai." Nhung nguoi cha tuong lai lo so rang neu nhung nguoi xung quanh sinh ra nhieu con trai hon, thi con ho se co nhieu kha nang la con gai hon. Bai luan nay cua Laplace đuoc coi la mot trong nhung mo ta đau tien ve nguy bien con bac.
Sau khi co nhieu con cung gioi, mot so cha me co the se tin rang đua con tiep theo cua ho se khac gioi. Du gia thuyet Trivers – Willard du đoan rang gioi tinh khi sinh phu thuoc vao đieu kien song (trong đieu kien song tot thi se co nhieu be trai hon, đieu kien song kem hon thi se co nhieu be gai hon), xac suat sinh con cua mot trong hai gioi van đuoc coi la gan 0,5 (50%).


Song bac Monte Carlo Mot trong nhung vi du noi tieng nhat cho nguy bien con bac la mot vong roulette o song bac Monte Carlo ngay 18 thang 8 nam 1913, khi qua bong roi vao o đen 26 lan lien tiep. Bien co nay co kha nang xay ra cuc ky thap: neu viec tung bong hoan toan la ngau nhien, xac suat đe qua bong roi 26 lan lien tiep vao o đo hoac đen la (18/37)26-1, tuong đuong khoang 1/66.562.630. Nhung tay bac khong đat cua đen đa thua hang trieu franc vi cho rang chuoi o đen đa khien tinh ngau nhien cua vong bi mat can bang, va sau chuoi o đen phai la mot chuoi o đo.


Khong phai vi du = Nhung bien co khong đoc lap =
Nguy bien con bac khong đuoc ap dung khi xac suat cac bien co khac nhau xay ra khong đoc lap voi nhau. Trong nhung truong hop nhu hoan vi thong ke, xac suat cua cac bien co sau co the thay đoi dua tren ket qua cua cac bien trong qua khu.
Vi du, xet phep thu rut bai ra tu co 52 la, khong co Joker:
Neu mot la At đuoc rut ra ma khong đat lai, lan rut tiep theo se co nhieu kha nang ra quan khac hon so voi At. Xac suat rut đuoc mot quan At se giam tu 4/52 (7,69%) xuong con 3/51 (5,88%), con xac suat rut đuoc quan khac lai tang tu 4/52 (7,69%) len 4/51 (7,84%). Hieu ung nay cho phep su dung chien thuat đem bai trong blackjack va cac tro tuong tu.


= Thien huong =
Trong cac minh hoa cho nguy bien con bac va nghich đao tuong ung, phep thu (chang han nhu tung đong xu) đuoc cho la hoan toan ngau nhien. Trong thuc te, gia đinh nay co the khong đung. Vi du, neu mot đong xu can đoi đuoc tung 21 lan, xac suat xay ra bien co "21 mat ngua" la 1 tren 2.097.152. Vi xac suat nay la rat nho, nen neu bien co xay ra, rat co the đong xu đo co xu huong lat ngua, hoac do bi đieu khien boi nam cham an, hay cac cach khac tuong tu. Trong truong hop nay, cach đat cuoc thong minh la đat vao cua "mat ngua", vi suy luan kieu Bayes tu bang chung thuc nghiem - 21 mat ngua lien tiep - cho thay rang đong xu co xu huong ra mat ngua. Suy luan Bayes co the đuoc su dung đe chi ra rang khi ty le dai han cua cac ket qua khac nhau la khong xac đinh nhung co the trao đoi (co nghia la qua trinh ngau nhien ma tu đo cac ket qua đuoc tao ra co the sai lech nhung đeu co kha nang sai lech theo bat ky huong nao) va qua trinh truoc đo cac quan sat chung minh huong co kha nang xay ra sai lech, ket qua xay ra nhieu nhat trong quan sat cung co kha nang xay ra lai nhieu nhat.
Vi du: neu mot đong xu co 1% xac suat tien nghiem la khong can đoi va đong xu đo se cho ra mat ngua trong 60% truong hop, thi sau 21 lan ra mat ngua, xac suat khong can đoi cua đong xu đo se tang len đen khoang 32%.
Vo kich Rosencrantz va Guildenstern Are Dead (Tom Stoppard) co đe cap đen van đe nay o canh mo man, khi mot nhan vat lien tuc tung ra mat ngua, con nguoi kia thi tim cach giai thich.


= Xac suat thay đoi =
Neu cac yeu to ben ngoai đuoc phep thay đoi xac suat cua cac su kien, thi nguy bien con bac co the khong đung. Vi du: neu luat choi co thay đoi, mot nguoi choi co the se co nhieu loi the hon, dan đen ti le thang đuoc nang len. Tuong tu nhu vay, kha nang chien thang cua mot nguoi choi thieu kinh nghiem se giam neu đoi phuong biet đuoc va đanh vao điem yeu cua nguoi đo. Đay la mot vi du khac cho thien huong.


Tam ly hoc = Nguon goc =

Nguy bien con bac xuat phat tu niem tin vao quy luat so nho, dan đen niem tin sai lam rang cac mau nho se co the đai dien cho toan bo quan the lon hon. Theo nguy bien, nhung su bat thuong cuoi cung se phai đong đeu đe co tinh đai dien. Amos Tversky va Daniel Kahneman la nhung nguoi đau tien cho rang nguy bien con bac la mot thien kien nhan thuc, gay ra boi mot suy nghiem tam ly đuoc goi la suy nghiem ve tinh đai dien. Suy nghiem nay chi ra cach moi nguoi đanh gia xac suat cua mot su kien thong qua đanh gia muc đo tuong tu cua no voi cac su kien ho đa trai qua truoc đay, va cac su kien xung quanh hai qua trinh đo giong nhau nhu the nao. Theo quan điem nay, "sau khi quan sat mot chuoi dai o đo tren vong roulette, hau het moi nguoi se tin nham rang them mot o đen se khien chuoi tong co tinh đai dien hon so voi o đo", nguoi ta mong đoi rang mot chuoi ket qua ngau nhien se co chung đac tinh voi mot chuoi dai hon, đac biet la viec can bang cac sai lech so voi muc trung binh. Khi đuoc yeu cau tao ra mot chuoi tung đong xu trong co ve ngau nhien, nguoi ta co xu huong tao cac chuoi trong đo ty le ngua/sap o bat ky đoan ngan nao đeu nam quanh muc 0.5. Hien tuong nay đuoc goi la thieu nhay cam voi kich thuoc mau. Theo Kahneman va Tversky, nguyen nhan la vi moi nguoi tin rang chuoi ngau nhien ngan se đai dien cho chuoi dai hon. Suy nghiem ve tinh đai dien cung đung sau mot hien tuong lien quan - ao giac phan cum - khi moi nguoi coi chuoi bat thuong cac su kien ngau nhien la khong ngau nhien, du thuc te la cac chuoi nhu vay co nhieu kha nang xay ra trong cac mau nho hon ho tuong.
Nguy bien con bac cung co the đuoc quy cho su lam tuong rang co bac, hay chinh ngau nhien, la mot qua trinh cong bang, va co the tu can đoi khi co nhung chuoi bat thuong. Đieu nay đuoc goi la nguy bien ve the gioi cong bang. Cac nha nghien cuu khac cho rang niem tin vao nguy bien nay co the la he qua cua niem tin sai lam vao vung kiem soat noi tai. Neu ai đo tin rang ky nang ca nhan cua ban than đa dan đen cac ket qua ngau nhien trong co bac, ho se de nguy bien con bac hon vi ho tu choi tin rang su ngau nhien moi la nhan to quan trong hon kha nang cua ho.


= Cac bien the =
Mot so nha nghien cuu cho rang co the phan loai va đinh nghia hai loai nguy bien con bac: co đien (loai mot) va loai hai.
Nguoi nguy bien con bac kieu co đien tin rang mot chuoi dai ket qua A se dan toi mot he qua chac chan B.
Nguy bien con bac loai hai, theo đinh nghia cua Gideon Keren va Charles Lewis, xay ra khi tay bac đanh gia thap thoi luong quan sat can thiet đe xac đinh mot he qua kha quan, chang han nhu quan sat mot vong roulette trong mot khoang thoi gian roi đat vao nhung o co tan suat xuat hien lon nhat. Đoi voi cac su kien co muc đo ngau nhien cao, viec tinh toan xu huong dan đen he qua kha quan đoi hoi mot luong thoi gian cuc ky lon, va rat kho, hoac tham chi khong the thuc hien đuoc.
Điem khac biet giua hai bien the: nguy bien con bac loai mot gia đinh sai lam rang nhung đieu kien ngau nhien nhu trong co bac la cong bang va hoan hao; con nguy bien con bac loai hai lai cho rang nhung đieu kien nay co xu huong rieng, co the bi phat hien sau mot khoang thoi gian nhat đinh.
Mot bien the khac la nguy bien con bac hoi tuong. Nguoi nguy bien con bac hoi tuong cho rang mot su kien hiem se phai xay ra trong mot chuoi dai hon so voi chuoi bao ham mot su kien khong hiem bang. Niem tin rang mot chuoi tung xuc xac tuong tuong se dai hon gap ba lan khi mot bo ba con sau xuat hien trai nguoc voi khi chi co hai con sau. Hieu ung nay co the xuat hien trong cac truong hop rieng biet hoac tuan tu.
Oppenheimer va Monin đua ra mot vi du: Neu nghe đuoc tin đon rang mot thieu nien đa quan he tinh duc khong an toan va co thai vao mot đem nao đo, thi nguoi ta se ket luan rang co ay đa quan he khong an toan trong mot khoang thoi gian dai. Nhung neu đuoc cho biet thieu nien đo tuy quan he khong an toan nhung lai khong co thai, khoang thoi gian giao hop gia đinh ma ho đua ra se ngan hon. Ket luan nay sai lam o điem xac suat co thai cua moi lan giao hop khong phu thuoc vao so lan giao hop truoc đo.


= Moi quan he voi nguy bien ban tay nong =
Mot quan điem tam ly hoc khac cho rang nguy bien con bac co the đuoc coi la đoi trong voi nguy bien ban tay nong trong mon bong ro. Nguy bien ban tay nong la khi moi nguoi co xu huong cho rang he qua sap xay đen cung tuong tu nhu su kien truoc đo (đuoc goi la su kien tich cuc gan), dan đen niem tin rang mot cau thu đa ghi đuoc nhieu ban thang se tiep tuc ghi ban.
Nhung nguoi nguy bien con bac du đoan su kien sap xay đen se trai nguoc voi su kien truoc đo (su kien tieu cuc gan), chang han nhu "vi vong roulette đa roi vao o đen 6 lan lien tuc roi, nen lan tiep theo se la o đo. Peter Ayton va Ilan Fischer gia thuyet rang moi nguoi lien ket su kien tich cuc gan voi nguy bien ban tay nong vi nguy bien nay lien quan đen hieu suat cua con nguoi va do khong tin rang mot vat vo tri vo giac co the "nong" len. Hieu suat cua con nguoi khong đuoc coi la ngau nhien, va nguoi ta se co xu huong keo dai chuoi bat thuong, neu ho tin vao tinh bat ngau nhien cua qua trinh tao ra ket qua. Neu mot nguoi nguy bien con bac, thi nhieu kha nang nguoi đo cung se nguy bien ban tay nong. Đieu nay dan đen quan điem cho rang co mot co che chung đung sau ca hai loai nguy bien.
Cac nha nghien cuu cung phat hien ra su khac biet giua nguy bien ban tay nong va nguy bien con bac trong qua trinh ra quyet đinh ve kinh te. Nam 2010, Jurgen Huber, Michael Kirchler va Thomas Stockl đa nghien cuu nhung bieu hien cua hai loai nguy bien nay tren thi truong tai chinh. Ho đa cho nhung đoi tuong tham gia lua chon: đat cuoc ket qua cua mot chuoi tung đong xu, su dung y kien chuyen gia đe ho tro đua ra quyet đinh, hoac chon mot giai phap thay the khong co rui ro, nhung tien thuong se it hon. Trong 24% truong hop, cac đoi tuong đa nguy bien ban tay nong, va chon đua ra quyet đinh dua tren y kien chuyen gia, theo kinh nghiem thanh cong cua ho. Neu vi chuyen gia đoan đung, 78% so nguoi tham gia se su dung y kien cua chuyen gia đo. Con so nay giam xuong 57% neu vi chuyen gia đoan sai. Nhung nguoi tham gia cung the hien nguy bien con bac, va giam dan cac lua chon "ngua" hoac "sap" neu nhan thay mot chuoi dai bat thuong tuong ung. Thi nghiem nay đa giup cung co ly thuyet cua Ayton va Fischer rang moi nguoi thuong tin vao hieu suat cua con nguoi hon la cac qua trinh co ve ngau nhien.


= Sinh ly hoc than kinh =
Du suy nghiem ve tinh đai dien va cac thien kien nhan thuc khac thuong đuoc coi la nguyen nhan gay ra nguy bien con bac, cac nghien cuu cung cho thay co the co mot nguyen nhan than kinh. Anh chup cong huong tu chuc nang chi ra rang sau khi thua cuoc hoac đanh bac (rui ro ton that), mang luoi thuy đinh truoc cua nao se đuoc kich hoat, dan đen nhieu hanh vi chap nhan rui ro hon. Nguoc lai, o hach hanh nhan, the đuoi va the van bung, sau khi gap rui ro, cac hoat đong lai giam dan. Hoat đong o hach hanh nhan co tuong quan nghich voi nguy bien con bac: cang co nhieu hoat đong trong hach hanh nhan thi mot ca nhan cang it co kha nang nguy bien con bac. Nhung ket qua nay cho thay rang nguy bien con bac phu thuoc nhieu hon vao vung vo nao truoc tran, noi chiu trach nhiem đieu hanh, chu trong ket qua, va it hon vao cac vung nao kiem soat viec ra quyet đinh dua tren cam tinh.
The van kiem soat mong muon tiep tuc choi bac hoac đanh cuoc, đong thoi ho tro mot phuong phap hoc tap tu ket qua ngau nhien. Co quan nay xu ly cac loi khi du đoan va ca cac hanh vi thay đoi theo đo. Neu thang, hanh vi tich cuc se đuoc cung co; neu thua, hanh vi đo se bi đieu kien hoa đe khong lap lai. O nhung nguoi nguy bien con bac, phuong phap nay bi suy yeu, va sau khi thua lo nhieu lan, ho van tiep tuc chap nhan rui ro.


= Cac giai phap kha thi =
Nguy bien con bac la mot loai thien kien nhan thuc rat manh va rat kho khac phuc. Giao duc ve ban chat cua ngau nhien khong phai luc nao cung co the giam bot hoac loai bo cac bieu hien cua nguy bien nay. Trong mot nghien cuu cua Lee Roy Beach va Richard Swensson vao nam 1967, cac đoi tuong đuoc cho xem mot bo bai đa trao gom cac the chi dan co hinh, roi phai đoan xem nhung la bai tiep theo se co hinh gi. Nhom thi nghiem đuoc cho biet ve su ton tai va tinh chat cua nguy bien con bac, cung nhu huong dan ro rang đe đoan ma khong phu thuoc vao nhung la bai truoc, con nhom đoi chung khong đuoc cung cap thong tin nay. Phan ung cua hai nhom tuong tu nhau, cho thay rang nhom thu nghiem van bi phu thuoc vao đo dai chuoi bai đa biet. Ho ket luan rang viec giai thich ve tinh ngau nhien cho cac đoi tuong la khong đu đe giam bot nguy bien con bac.
Kha nang mot nguoi nguy bien con bac co the giam dan theo đo tuoi. Nam 1997, trong mot nghien cuu, Efraim Fischbein va Ditza Schnarch đa yeu cau nam nhom đoi tuong tra loi mot bang cau hoi. Nam nhom đo đuoc phan loai thanh hoc sinh lop 5, 7, 9, 11 va cac sinh vien đai hoc chuyen day toan. Tat ca cac đoi tuong đeu chua tung hoc ve xac suat thong ke. Cau hoi đuoc đat ra la: "Ronni đa tung mot đong xu ba lan va đeu ra mat ngua. Ronni se tung đong xu them mot lan nua. Kha nang đong xu ra mat ngua lan thu tu la bao nhieu?" Ket qua chi ra rang hoc sinh cang lon, thi ho cang it khi tra loi "nho hon kha nang ra mat sap". 35% hoc sinh lop 5, 35% hoc sinh lop 7 va 20% hoc sinh lop 9 đa tra loi nhu tren, cho thay anh huong cua hieu ung su kien tieu cuc gan. Chi 10% hoc sinh lop 11 va khong co sinh vien đai hoc nao đua ra cau tra loi nay. Tu đo, Fischbein va Schnarch đua ra gia thuyet rang xu huong dua vao suy nghiem ve tinh đai dien va cac thien kien nhan thuc khac cua mot ca nhan co the se giam dan theo tuoi tac.
Cac nha tam ly hoc Gestalt Christopher Roney va Lana Trick đa đua ra mot giai phap kha quan khac: gop nhom. Khi mot su kien sap xay đen, chang han nhu tung đong xu, đuoc coi la thuoc mot chuoi su kien, nguoi ta se tu đong lien ket su kien đo voi cac su kien dien ra truoc đo, du su kien đo nam o đau trong chuoi, dan đen nguy bien con bac. Khi coi moi su kien đoc lap voi nhau, anh huong cua nguy bien se giam manh.
Roney va Trick noi voi nhung nguoi tham gia rang ho se đat cuoc vao hai nhom voi sau lan tung đong xu hoac hai nhom bay lan. Lan tung thu tu, thu nam va thu sau co ket qua giong nhau, đeu la ngua hoac sap. Lan tung thu bay se đuoc gop voi đuoi cua mot nhom, hoac đau cua nhom tiep theo. Cac đoi tuong nguy bien con bac manh nhat khi lan tung thu bay nam trong nhom đau tien, sau bo ba lan tung mat ngua hoac sap. Cac nha nghien cuu đa chi ra rang cac đoi tuong khong nguy bien con bac se it tu tin hon vao khoan cuoc cua ho va đat cuoc it lan hon so voi nhung nguoi nguy bien con bac. Khi lan tung thu bay đuoc gop voi nhom thu hai, va đuoc coi la khong nam trong chuoi bat thuong, nguy bien con bac đa khong xay ra.
Roney va Trick lap luan rang khong nen cho nguoi ta biet ban chat cua su ngau nhien, ma nen khien ho coi moi su kien la khoi đau, khong phai tiep noi cua cac su kien xay ra truoc. Ho cung noi đieu nay se khien nguoi ta ngung choi bac khi thua, va loai bo đuoc niem tin sai lam rang kha nang thang cua ho se tang len, đe tuong quan voi nhung lan thua truoc.


Nguoi dung = Cac loai nguoi dung =
Trong boi canh the gioi thuc, nhieu nghien cuu đa phat hien ra rang nhung nguoi ra quyet đinh khac nhau trong cac tinh huong rui ro cao co the se phan anh kha manh su tu tuong quan nghich bien trong nhan đinh cua minh.


 Tham phan ti nan chinh tri  Trong mot nghien cuu ve su tu tuong quan tieu cuc voi nguy bien con bac trong quyet đinh cua cac tham phan Ti nan chinh tri Hoa Ky, ket luan cho thay rang sau khi mot tham phan cap quyen ti nan hai lan, kha nang nguoi đo chap thuan ho so thu ba se giam đi 5.5%.


 Trong tai bong chay  Trong mon bong chay, moi phut đeu co rat nhieu quyet đinh đuoc đua ra. Quyet đinh thuong bi soi xet nhat cua cac trong tai la quyet đinh "vung đanh bong". Neu nguoi đanh bong khong vung gay, trong tai se phai quyet đinh xem đuong bong co đi qua vung đanh bong - the tich nam phia tren gon nha, đuoc gioi han boi cac mat phang song song voi mat đat đi qua đau goi va điem giua cua than tren - hay khong. Neu bong khong qua, cau thu đanh bong se khong bi tinh strike (đanh truot bong). Mot nghien cuu tong hop du lieu hon 12.000 tran bong chay cho thay rang kha nang cac trong tai quyet đinh strike se giam đi 1,3% neu hai lan đanh bong truoc đo cung la strike.


 Chuyen vien tin dung  Khich le tai chinh đuoc cho la yeu to chinh dan đen viec cac chuyen vien tin dung ra quyet đinh thien lech, khien cho viec kiem tra anh huong cua nguy bien con bac tro nen kho khan. Tuy nhien, nghien cuu cho thay rang kha nang chap thuan mot khoan vay cua cac chuyen vien tin dung khong đuoc khich le tai chinh se thap hon 8% neu ho đa chap thuan cho khach hang truoc đo.


 Nguoi choi xo so  Xo so va cac loai hinh tuong tu thu hut rat nhieu tay bac tren toan cau.  Du hau het nhung nguoi choi đeu co chien luoc đat cuoc rieng cho minh, đa co nhieu bang chung cho thay rang sau khi mot ma so đuoc cong bo thang giai, ma đo se it đuoc chon hon trong nhung lan quay sau. Nam 1991, Charles Clotfelter va Philip Cook đa tien hanh mot nghien cuu noi tieng ve hieu ung nay. Ho ket luan: nguoi choi se khong đat cuoc vao cac ma so vua moi thang giai, va ti le chon vao ma đo se chi pho bien tro lai sau khoang ba thang. Ba nam sau, Dek Terrell tien hanh mot nghien cuu đe kiem tra nhung phat hien cua ho, nhung co mot điem khac: mo rong nghien cuu sang ca loai hinh xo so cuoc chung. Xo so cuoc chung la mot con so đuoc chon voi tong so tien cuoc cang thap thap hon se co ket qua tra thuong cao hon. Mac du cuoc kiem tra nay đa ket luan rang nhung nguoi choi trong ca hai loai xo so đeu the hien hanh vi phu hop voi ly thuyet nguy bien cua Nguoi đanh bac, nhung nguoi tham gia cuoc chung duong nhu it bi anh huong hon.
Bang 1: Ty le thay đoi so cua nguoi choi xo so theo Clotfelter, Cook (1991)
Nguy bien con bac đa khien ty le chon cac ma so thang giai giam manh sau khi cong bo, nhung tang dan lai sau khoang hai thang. Vi du, vao ngay 11 thang 4 nam 1988, 41 nguoi choi đa đat ma 244. Ba ngay sau, chi con 24 nguoi chon ma nay, giam 41,5%. Nhung nguoi choi đa tin rang cac ma tung thang giai se co it kha nang thang hon o nhung lan quay sau.


Tham khao