Caesi-137 (13755Cs, Cs-137), cesium-137, hay caesi phong xa la mot đong vi phong xa cua caesi đuoc hinh thanh tu phan ung phan hach hat nhan cua urani-235 va cac đong vi co the phan hach khac trong cac lo phan ung hat nhan. Đay la mot trong so cac san pham phan hach co nhieu van đe nhat trong nhom co chu ky ban ra ngan-trung binh do no de dang di chuyen va phat tan trong tu nhien boi tinh tan cao trong nuoc cac hop chat hoa hoc tao ra tu caesi nhu cac loai muoi.


Phan ra Caesi-137 co chu ky ban ra khoang 30,17 nam.
Khoang 95% phan ra dang beta tao thanh đong phan hat nhan dang kich thich cua bari: bari-137m (137mBa, Ba-137m). Phan con lai tro thanh trang thai on đinh cua bari-137, la mot đong vi ben. Ba-137m co chu ky ban ra khoang 153 giay, va la thanh phan chinh phat ra tia gamma trong cac mau caesi-137. Mot gram caesi-137 co đo phong xa 3,215 terabecquerel (TBq).
Đinh photon chinh cua Ba-137m la 662 keV.


Su dung Caesi-137 co nhieu ung dung thuc tien. Voi luong nho, no đuoc su dung đe hieu chinh cac thiet bi đo phong xa. Trong y hoc, no đuoc dung trong xa tri. Trong cong nghiep no đuoc dung trong đong ho đo dong chay, thiet bi đo đo day, thiet bi đo mat đo đo am (đoi voi so ghi mat đo, Americi-241/Beryilli cung cap so đoc đo am va thiet bi đo đia vat ly gieng khoan bang tia gamma.
Caesi-137 khong đuoc su dung nhieu trong X quang cong nghiep do no kha hoat đong hoa hoc, va do vay, kho xu ly. Cac muoi cua caesi cung hoa tan trong nuoc, va đieu nay lam phuc tap trong viec xu ly an toan caesi, thay vao đo la cobalt-60.
La mot đong vi nhan tao, no đuoc su dung đe đinh tuoi ruou vang va phat hien hang gia va đinh tuoi tuong đoi vat lieu đuoc lang đong trong thoi gian sau nam 1954.


Nguy hiem đen suc khoe Caesi-137 phan ung voi nuoc tao ra hop chat hoa tan trong nuoc (caesi hydroxide). Ung xu sinh hoc cua caesi tuong tu nhu cua kali va rubidi. Sau khi đi vao co the, caesi it nhieu phan bo đieu khap co the, chung tap trung nhieu trong mo mem. Ban ra sinh hoc cua caesi ngan khoang 70 ngay. Thi nghiem nam 1972 cho thay rang khi cho chiu mot lieu 3800 μCi/kg (140 MBq/kg, khoang 44 μg/kg) caesi-137 (va 950 đen 1400 rad), no chet trong vong 30 ngay, trong khi chiu mot lieu bang phan nua luong tren thi song đuoc mot nam.
Viec vo tinh nuot caesi-137 co the xu ly bang xanh Pho, no tao lien ket hoa hoc voi caesi va giam chu ky ban ra sinh hoc xuong con 30 ngay.


Caesi phong xa trong moi truong Mot luong nho caesi-134 va xe-si đa đuoc phong thich vao moi truong trong suot thoi gian thu hat nhan va cac su co hat nhan, noi tieng nhat la tham hoa Chernobyl va su co nha may đien Fukushima I.
Tinh đen nam 2005, xe-si 137 la nguon phong xa chinh trong vung chiu anh huong xung quanh nha may hat nhan Chernobyl. Cung voi xe-si 134 va iod-131, va stronti-90, xe-si-137 la mot trong cac đong vi đuoc phat tan tu vu no gay nhieu rui ro suc khoe nhat. Gia tri o nhiem trung binh cua xe-si 137 o Đuc sau tham hoa Chernobyl tu 2000 đen 4000 Bq/m². Gia tri nay tuong đuong voi muc o nhiem 1 mg/km² xe-si-137, tong co khoang 500 gram tich tuc tren khap nuoc Đuc. O Scandinavia, mot so tuan loc va cuu co gia tri rat cao so voi quy đinh cua Na Uy (3000 Bq/kg) 26 nam sau vu no Chernobyl.
Vao thang 4 nam 2011, muc caesi 137 tang cao cung đuoc tim thay trong moi truong sau tham hoa Fukushima Daiichi o Nhat Ban. Vao thang 6 nam 2011, thit bo xuat đen Tokyo tu tinh Fukushima co gia tri phong xa 1.530 đen 3.200 becquerel/kg Cs-137, trong khi gia tri cho phep theo tieu chuan cua Nhat la 500 becquerel/kg vao thoi điem đo. Vao thang 3 nam 2013, Co quan quan ly nha may hat nhan bi song than tan pha cho rang đa ghi nhan 740.000 becquerel/kg xe-si phong xa trong cac đuoc bat gan nha may. Gia tri nay cao gap 7.400 lan tieu chuan cho phep cua Nhat trong thuc an cua con nguoi.
Xe-si 137 la moi nguy hai chinh cho suc khoe con nguoi o Fukushima. Chinh phu chiu suc ep lon tu viec lam sach phong xa o Fukushima tren dien tich đat cang nhieu cang tot đe 110.000 dan co the quay tro lai sinh song. Nhieu ky thuat đa va đang đuoc xem xet ap dung voi hy vong co the lam sach 80 đen 95% xe-si tu đat bi o nhiem va cac vat lieu khac ma khong gay huy hoat nguon huu co trong đat. Cac phuong phap bao gom ca viec no thuy nhiet. Xe-si ket tua voi ferricyanua co the la chat thai duy nhat đap ung yeu cau cua cac bai chon lap đac biet. Muc đich la giam luong phoi nhiem hang nam tu moi truong bi o nhiem xuong 1 millisievert (mSv). Khu vuc bi o nhiem nhieu nhat noi co lieu phong xa lon hon 50 mSv/nam phai nam trong khu vuc gioi han, nhung mot so khu vuc hien co muc duoi 5 mSv/nam co the bi khu o nhiem va cho phep 22.000 dan quay tro lai sinh song.


Tham khao