Menandros I Soter (tieng Hy Lap co: Μενανδρος Α΄ ο Σωτηρ; Menandros A' ho Soter, "Menandros I Vua cuu đo"; con đuoc biet đen la Milinda trong tieng Pali An Đo, co the đuoc dich ra tieng Viet la Mi Lan Đa hay Di Lan Đa) la la vua cua vuong quoc An-Hy Lap, tri vi tu khoang nam 165/ 155 truoc Cong nguyen đen nam 130 truoc Cong nguyen. Ong la nguoi đa thiet lap nen mot đe che lon o Nam A va la mot nguoi ho phap cua Phat giao.
Menandros sinh ra o vung Alexandria Caucasia (Hindu Kush), va ban đau lam vua xu Bactria (Đai Ha). Sau khi chinh phuc mien Punjab (nay thuoc vung bien gioi An Đo-Pakistan), ong đa thiet lap nen mot đe che o tieu luc đia An Đo keo dai tu thung lung song o phia tay đen song Ravi o phia đong, va tu thung lung song Swat o mien bac đen Arachosia (tinh Helmand) phia nam. Cac su gia An Đo co cho biet rang, ong đa tung phat đong nhung cuoc vien chinh ve phia nam toi vung Rajasthan va nhung vung xa ve phia đong o thung lung song Hang nhu thanh Pataliputra (Patna). Nha đia ly nguoi Hy Lap Strabo viet rang ong "chinh phuc nhieu bo lac hon Alexandros Đai đe." (mac du đay co the chi la nhung bo lac nho, va ong đa khong xam chiem nhieu đat đai)
So luong lon cac đong tien cua Menandros đa đuoc khai quat, chung nhan cho mot giai đoan hung thinh cua vuong quoc. Menandros cung la mot nguoi bao tro cua Phat giao, va cuoc đoi thoai cua ong voi ty-kheo Na Tien đuoc ghi nhan la mot trong nhung tac pham Phat giao quan trong, bo Milinda Panha ("Di Lan Đa van đao"). Sau khi ong qua đoi nam 130 TCN, ong đa đuoc ke vi boi vuong hau Agathokleia tren cuong vi nhiep chinh cho con trai la Strato I. Truyen thong Phat giao thuat lai rang ong ban giao lai vuong quoc cua minh cho con trai va lui ve song an dat, tuy nhien su gia Plutarchus cho rang ong đa chet trong doanh trai khi đang tien hanh mot chien dich quan su, va hai cot cua ong đuoc chia đeu cho cac thanh pho va đuoc cat giu trong cac lang mo, rat co the la nhung phu đo, tren vuong quoc cua ong.


Su bat đong Giua cac hoc gia co su bat đong đang ke ve trieu vua Menandros. Theo Smith thi ong song vao giua the ky II truoc Cong Nguyen. H. C. Raychaudhuri thi đat ong vao the ky I TCN. Trong cuon Milinda-panha thi noi rang Parinibbanato pancavassasate atikkante, co nghia la vua Milinda đa xuat hien 500 nam sau khi đuc Phat Thich-ca Mau-ni nhap diet (parinirvana). Do đo, noi ong cai tri vao the ki I TCN co le hop ly, va đieu nay cung đuoc nhieu su kien khac nhau hau thuan. 


Vua An-Hy Lap Menandros la nguoi An Đo goc Hy Lap, sinh ra tai lang Kalasia gan mien Alexandria Caucasica (ngay nay la Bagram, Afghanistan). Ong cai tri mot quoc đo bao gom nhung vung đat phia đong cua đe che Hy Lap o Bactria (ngay nay la ولایت بلخ hay tinh Bactria) va mo rong đen An Đo (khu vuc ma nay la tinh Khyber Pakhtunkhwa, Punjab o Pakistan va Punjab, Haryana va cac bo phan cua tieu bang Himachal Pradesh va khu vuc Jammu o An Đo).
Sau khi thon tinh mien Punjab (Ngu Ha), ong thien đo ve Sagala (Xa Kiet), mot thanh pho giau co o mien Bac Punjab (đuoc cho la Sialkot hien đai), ngay nay thuoc Pakistan. Sau đo, ong đa chu du khap mien bac An Đo va đa vieng tham kinh đo Patna Đe quoc Maurya. Moi y đinh chiem toa thanh nay đa phai gat sang mot ben khi vua Eucratides I vua cua Vuong quoc Hy Lap-Bactria bat đau phat đong chien tranh o bien gioi tay bac cua An-Hy Lap. Ong la mot trong so it cac vi vua xu Bactria đuoc nhac đen boi cac su Hy Lap, trong so ho co Appollodorus cua Artemita. Nha su hoc La Ma Trogus Pompeius đa đe cap đen cac vua Appolotus va Menandros I trong bo su kha day cua ong ta. Ngoai ra, hai nha su hoc noi tieng nguoi Hy Lap la Strabo va Plutarch cung viet kha nhieu ve cong đuc cua vua Menandros, cho thay ong khong chi noi danh o Tieu A va vung Tay Bac An ma con đuoc đe cap trong the gioi Hy Lap va La Ma co đai. Theo Strabo, nguoi Hy Lap o Bactria đa chinh phuc đuoc nhieu bo lac An Đo hon ca Alexandros Đai đe, va Menandros la mot trong hai vi vua Bactria, cung voi Demetrios, la nhung nguoi mo rong quyen luc cua minh vao sau An Đo nhat:

Nhung nguoi Hy Lap đa gay ra cuoc noi day o Bactria đa tro nen hung manh vi su mau mo cua đat nuoc ma ho đa tro thanh nhung vi chu nhan, khong chi o Ariana, ma con o An Đo, nhu Apollodorus cua Artemita noi: va cac bo lac khac bi chinh phuc boi ho con nhieu hon boi Alexandros-- đac biet boi Menandros (it nhat la neu ong ta thuc su vuot qua Hypanis ve phia đong va tien xa toi tan Imaus), mot so đa đuoc cho la chinh phuc boi ca nhan ong va nhung nguoi khac nhu boi Demetrios, con trai cua Euthydemos vua cua nguoi Bactria; va ho đa chiem huu, khong chi cua Patalena, ma con, tren phan con lai cua bo bien, cua nhung gi đuoc goi la vuong quoc Saraostus va Sigerdis. Bang cach ngan gon, Apollodorus noi rang Bactriana la vat trang tri cua Ariana;va, hon the nua, ho mo rong đe che cua ho tham chi đen tan Seres va Phryni.

Strabo cung cho thay rang nhung cuoc vien chinh cua nguoi Hy Lap con xa toi tan co đo Pataliputra von o đong bac An Đo (ngay nay la Patna):

"Nhung nguoi đen sau Alexandros đa đi đen song Hang va Pataliputra" (Strabo, 15.698).
Cac nguon An Đo khac nhau cung mo ta cac cuoc tan cong cua nguoi Hy Lap vao Mathura, Panchala, Saketa va Pataliputra. Đac biet la nhung đe cap cua Patanjali vao khoang nam 150 TCN va Yuga Purana ve mot cuoc xam luoc cua ngoai bang, trong đo mo ta cac su kien lich su An Đo duoi hinh thuc cua mot loi tien tri:

"Sau khi đa chinh phuc Saketa, đat nuoc cua nguoi Panchala va Mathuras, nhung nguoi Yavana (Hy Lap), đoc ac va can đam, se chiem đuoc Kusumadhvaja. Nhung tuong thanh bang bun tai Pataliputra đa bi tiep can, tat ca cac tinh se roi loan, khong can phai nghi ngo. Cuoi cung, mot tran chien lon se dien ra tiep theo, cung voi cac cong cu giong nhu cay (vu khi đanh thanh)." (Gargi-Samhita, Chuong Yuga Purana, so 5).

O phia Tay, Menandros duong nhu đa đay lui cac cuoc xam luoc cua vua Eukratides xu Hy Lap-Bactria, va đuoi quan Hy Lap-Bactria xa toi tan vung Paropamisadae, qua đo cung co quyen luc cua cac vi vua An-Hy Lap o phia bac cua tieu luc đia An Đo.
Di Lan Đa van đao đa đua ra mot so cai nhin thoang qua cac phuong phap quan su cua ong:

"Co nuoc cuu đich nao lam le xam chiem nuoc cua Ðai vuong khong?
-Co, di nhien.
-The thi Ðai vuong co cho cho đen khi giac quan đen cong pha ngoai thanh roi moi lo ren đuc binh khi, luyen tap binh ma, hay phai lo toan du phong cac viec ay tu truoc?
-Phai lo du phong tu truoc.
-Giac chua đen thi du phong lam gi?
-Vi giac đen bat thinh linh.
-Cung the, kho đau đen voi kiep song khong the nao luong truoc đuoc. Neu khong chuan bi thi khong kip thoi đoi pho."
Menandros tri vi 35 nam qua đo tro thanh quan chu tri vi lau dai va thanh cong nhat cua vuong quoc An-Hy. Theo sach "Nhung ho phap vuong cua Phat giao trong Lich su An Đo" cua tac gia Tran Truc Lam (2007), Menandros đuoc than dan nguong mo vi co tu cach đao đuc, co tai đieu binh khien tuong, cai tri cong minh, khong phan biet đoi xu giua cac dan toc Hy Lap, Phat giao, An Đo giao va Bai Hoa giao, lam cho dan giau nuoc manh. Mot loat nhung phat hien cua nhung đong tien mang hinh ong la bang chung cho su thinh vuong va mo rong cua đe che vao thoi ky nay: nhung đong tien cua ong co so luong nhieu nhat va pho bien nhat trong so nhung đong tien cua cac vi vua An-Hy Lap đa đuoc khai quat. Tuy nhien, ve ngay thang chinh xac ve trieu đai cua ong, cung nhu nguon goc cua ong, thi van con con rat mo ho. Mot so su gia cho rang, Menandros hoac la mot chau trai hoac mot cuu tuong cua vua Hy Lap-Bactria Demetrios I, nhung khoang cach thoi gian tai vi cua hai vi vua đuoc cho la cach nhau it nhat ba muoi nam. Ngoai ra, cung co nguoi cho rang ong la con re cua Demetrios II. Nguoi tien nhiem cua Menandros tai Punjab duong nhu la vua Apollodotos I.
Đe che cua Menandros con ton tai mot cach phan manh cho đen khi vua nguoi Hy Lap cuoi cung la Strato II bien mat vao khoang nam 10 CN.
Cuon Periplus bien Erythraei tiep tuc chung minh cho trieu đai cua Menandros va anh huong cua An-Hy Lap o An Đo:

"Cho đen ngay nay nhung đong đracma co đang hien hanh o Barygaza, von đen tu đat nuoc nay, đeu mang dong chu trong mau tu Hy Lap, va mang nhung hinh ve cua nhung nguoi tri vi sau thoi đai Alexandros, Apollodorus  [sic] va Menandros."

Menandros la vi vua An-Hy Lap đau tien ban hinh đong tien mang hinh Athena Alkidemos ("Athena, vi cuu tinh cua ba tanh"), hinh anh nay co the tham chieu đen mot buc tuong tuong tu cua Athena Alkidemos tai Pella, thu đo xu Macedonia. Tien mang phong cach nay đeu đa đuoc su dung boi hau het cac vi vua An-Hy Lap sau đo.


Menandros va Phat giao Phat giao giu mot đia vi rat cao trong quoc đo An-Hy thoi Menandros. Bo sach Mahavamsa cua cac vua xu Tich Lan đa đe cap:

Nhan co le đat đa cho viec xay Đai Thap tai Anuradhapura o Sri-Lanka, mot phai đoan tang gia Hy-lap (tieng Pali: Yona) gom 30 ngan nguoi dan đau boi đai đuc Mahadhammarakkhita (Sanskrit: Mahadharmaraksita) đa đen tu Alasandra (co le la Alexandria tren song An)


= Bo kinh Di Lan Đa van đao =

Theo truyen thong, Menandros quy y theo cua Phat, nhu nhung gi đuoc mo ta trong Di Lan Đa van đao, mot van ban Phat giao co đien bang tieng Pali (cac van ban tieng Phan goc đa bi mat) ve mot cuoc đoi thoai giua Di Lan Đa va ty kheo Na Tien. Na Tien đuoc mo ta la lien tuc đuoc bao ve boi 500 ve si Hy Lap ("Yonaka"), va hai co van cua ong đuoc đat ten Demetrius va Antiochus. Đay la loai thao luan đa đuoc biet đen Hy Lap co đai nhu la mot "sozo", đieu quan trong la Phat tu hieu đuoc boi canh van hoa khi ma cuoc thao luan nay dien ra.
Trong Di Lan Đa van đao (Mi Tien Van Ðap), Menandros đuoc gioi thieu nhu sau:

"Ong nguoi goc Hy-lap, la mot vien đai tuong lung danh, vo đich, theo đoan quan vien chinh xam lang An-đo. Sau khi đa đat nen thong tri tren mot đe quoc rong lon, vien thu linh bi giac giet, ong len ke vi lam vua, đong đo tai Sagala...Giu yen ben ngoai, nha vua lo viec ben trong, cham lo đen com no ao am cho muon dan. Ke hoach phat trien đat nuoc, nha vua chu trong nong nghiep, co chinh sach khuyen nong đung đan va huu hieu. Cac nganh nghe lao đong, thu cong đeu đuoc tuyen truyen, van đong, co suy nang cao. Khong bao lau sau, đat nuoc nay song đoi thai binh va thinh tri, giau manh va hung cuong...Kinh thanh cua đuc vua Mi-lan-đa huong phuoc cuc ky sung suong, đuoc vi nhu Bac-cu-luu-chau hoac nhu hue vien Alakam Manda o coi troi cung khong ngoa vay. Ve quoc đo thi nhu the, con ve ca nhan thi ngai co suc hoc uyen tham, tai cao chi lon, lai la nguoi rat đao đuc nen đuoc quan chung ton sung, nguong mo.(Mi Tien Van Ðap, Dich boi Hoa thuong Gioi Nghiem)
Ve sau, ong truyen ngoi cho con trai, lui ve an dat:

" Va sau đo, thoa thich trong su khon ngoan cua vi ty kheo, ngai [Menandros] giao lai vuong quoc cho con trai minh, đuc vua Mi-lan-đa lang le roi bo hoang cung, tim đuong xuat gia, sau đo song đoi khong nha cua cua mot sa mon chan chinh. Nho su tinh can, kien tri tien tu chi tinh, quan minh; khong bao lau sau, ngai đac giai thoat bao cai trang lam cho to ngo Niet-ban, thanh bac A-la-han vo sanh."

Nguoi ta cho rang bo kinh "Di Lan Đa van đao" (Milinda Panha) đa đuoc khau tap it lau sau khi quoc vuong Menandros I qua đoi. Thoi gian ay cac vua ke vi la nu hoang Agathocleia roi vua Strabo I Soter o ngoi khoang 40 nam nua, truoc khi xu Bactria bi chia cat thanh nhieu vuong quoc. Noi dung cua bo kinh nay noi ve nhung cau đoi đap giua vua Menandros I va ty kheo Nagasena. Sau đo, bo "Di Lan Đa van đao" đa đuoc ket tap o vung Bac An vao khoang giua the ky I. Đac điem cua bo kinh nay la đuoc xem nhu mot cuoc giao luu đau tien giua nguoi Au-A, cung nhu cuoc hoc đao giua mot nguoi phuong Tay (vua Menandros) voi van hoa Hy Lap muon hoc hoi giao phap uyen ao cua đao Phat phuong Đong qua su giai đap cua mot vi tang (ty kheo Nagasena) o thung lung song An. Qua đo Phat phap đuoc trinh bay mot cach thuyet phuc va de nho. Von la nguoi dong doi Hy Lap, quoc vuong Menandros đa hoi kha nhieu cau hoi ma nguoi phuong Tay thuong thac mac ve nhung đe tai rat cap thiet đai loai nhu "Neu khong co linh hon thi cai gi se tai sanh?", hoac la "Neu khong co cai ta thi ai đang tro chuyen voi ngai", cho nen đoi voi nhung nguoi Au muon tim hieu Phat phap, bo kinh "Di Lan Đa van đao" rat gan gui.


Quan đoi An-Hy Lap thoi Menandros I Trong Bo kinh "Di Lan Đa Van đao" co đoan trich loi tau cua Ty kheo Na Tien, noi len cau truc quan su cua Vuong quoc An - Hy Lap đoi vua Menandros I:

Vi nhu đai vuong dan bon loai quan binh: bo binh, tuong binh, ma binh, xa binh ra tran. Bon loai binh ay co ten goi khac nhau, hinh tuong, chuc nang, cong dung khac nhau nhung đeu thanh tuu trung mot loi ich, mot muc đich: ay la đem ve vinh quang va chien thang cho đai vuong!

Ngoai ra, bo kinh con tai hien cuoc đam luan giua nha vua va Na Tien, neu ra đuong loi quan su đung đan cua ong:

-Truoc đay, đai vuong tung la mot đai tuong lanh bach chien bach thang, ngai đa tung chi huy bon loai quan binh mot cach thien xao, thien tai, ngai đa tung chien thang nhung "tran đia chien" rat lon. Ban tang xin đuoc hoi la đai vuong thuong thiet lap, bo tri "tran đia chien" ay ra sao?
-Khong giau gi đai đuc, chuyen ay đoi voi tram thi de dang nhu mac ao, an com vay. Đau tien tram quan sat cac the nui, song, rung, sa mac, đong ruong, thon lang. Roi du đinh cho tan, cho thoai, cho lap đon luy, cho hu binh, cho phuc binh v.v.. sau đo, lap sa ban, tap tran gia, roi tap tran that tren đia the nui song tuong tu...; roi con chien thuat, tam ly... va nhieu lanh vuc chuyen mon khac nua.
-Chung đo la ban tang hieu roi, tau đai vuong! Muon chien thang, bach chien bach thang, đai vuong phai thiet lap vung vang tran đia, noi the đat nay, the nui kia... tat ca đeu đuoc chuan bi, du phong san. Duong the ay, tu Gioi lap tran the, tu Gioi lap chien thuat, chien luoc; tu Gioi lap sa ban; tu Gioi ma tieu diet đoi phuong... thi muoi đoi binh ma quan phien nao se coi giao quy hang. Nho Gioi ma tin se vung chac khong xao đong. Nho Gioi ma tan khong thoi that. Nho Gioi ma niem khong buong loi. Nho Gioi ma đinh tam them kien co. Nho Gioi ma tue cang cang them sang to.


Cac đong tien cua Menandros I Menanderos đa đe lai cho hau the mot so luong tien xu bang bac va bang đong khong lo, nhieu hon so voi bat ky vi vua An-Hy Lap khac. Trong suot trieu đai cua ong, cac chuan muc cua tien An Đo va Hy Lap đa đuoc hop nhat va đa đat đen đinh cao. Bo suu tap co vat cua Mir Zakah gom 521 đong tien duoi trieu Menandros đa đuoc cong bo gan đay cho thay noi thuong phat trien thinh vuong trong trieu đai lau dai cua Menandros. Nhieu đong tien đa đuoc khai quat o Afghanistan đen Trung An đeu co khac hinh Menandros qua nhieu thoi ki, tu luc tre đen gia cung voi banh xe phap. Phan lon, cac đong tien đeu mang dong chu khac ""Vua cuu đo Menandros" (tieng Hy Lap: ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΣΩΤΗΡΟΣ ΜΕΝΑΝΔΡΟΥ Basileos Soteros Menandrou), con mat kia thi mang dong chu "Maharaja TRATARASA MENADRASA" (Đuc vua vi đai Menandros truyen ba Phat giao) bang chu Prakrit va Kharoshthi.


Qua đoi Theo van hoc truyen thong cua Phat giao An Đo thi sau khi hoi đao voi ton gia Na-tien, ong đa truyen ngoi cho con va lui ve an cu trong tang vien, hay noi cach khac la xuat gia, tu hoc va chung thanh qua A-la-han.
Tuy nhien, theo su gia Hy Lap Plutarchus thi Menandros qua đoi o mot leu nho tren chien truong, trong mot cuoc vien chinh tai chiem Bactria bat thanh vao khoang nam 130 TCN. Plutarch xem ong la hinh mau ve mot quoc vuong đuoc long than dan, khac voi ten bao chua đang ghet Dionysius. Cu the hon, Plutarchus (Praec. reip. ger. 28, 6) đa viet ve vua Menandros nhu sau:

Sau khi vua Menandros qua đoi, vuong quoc cua ong bi đa bi phan chia thanh nhieu tieu quoc.


Xem them A-duc vuong
Kanishka
Vuong quoc An-Hy Lap
Phat giao thoi ky Hy Lap hoa
Vuong quoc An-Scythia


Ghi chu Tham khao "Monnaies Greco-Bactriennes et Indo-Grecques, Catalogue Raisonne", Osmund Bopearachchi, 1991, Bibliotheque Nationale de France, ISBN 2-7177-1825-7
Tran Truc-Lam-Nhung ho phap vuong cua Phat-giao trong lich su An-Đo, Nha xuat ban Phuong Đong 2007 Luu tru ngay 20 thang 6 nam 2010 tai Wayback Machine
Ton giao & van minh nhan loai: 2500 nam Phat giao, Gs. P. V. Bapat chu bien, Nguoi dich: Nguyen Đuc Tu - Huu Song. Chuong VIX: Mot so tin đo Phat giao noi tieng sau A-duc vuong


Lien ket ngoai Coins of King Menander
More coins of Menander