Jeanne d'Arc (tieng Phap: Jeanne d'Arc [ʒan daʁk]; tieng Phap trung đai: Jehanne d'Arc [ʒəˈanə ˈdark]; k. 1412 – 30 thang 5 nam 1431) la thanh quan thay cua nuoc Phap, đuoc ton vinh vi vai tro trong cuoc vay ham Orleans va su kien quyet cua nang trong viec trao ngoi mien cho Vua Charles VII cua Phap trong Chien tranh Tram Nam. Tu nhan la tuan theo chi dan cua thanh than, nang đa tro thanh mot thu linh quan đoi va đuoc cong nhan la cuu tinh cua nuoc Phap.
Jeanne chao đoi trong mot nong gia huu san tai Domremy, mien đong bac Phap. Nam 1428, nang trieu kien truoc thai tu Charles, lam chung ve viec nhin thay di kien tu Tong lanh thien su Micae, Thanh Margaret, va Thanh Catarina, chi dan nang cuu lay Phap khoi quan xam luoc Anh nhan danh ngai. Bi thuyet phuc truoc su chan thanh va thuan khiet cua Jeanne, Charles cu thieu nu moi 17 tuoi theo đoan quan giai phong Orleans. Nang đat chan toi thanh pho vao thang 4 nam 1429, mang theo hieu ky va truyen cam hung cho binh linh nhut chi co thu trong thanh. Sau chin ngay, quan Anh bo thanh va Jeanne thoi thuc quan Phap ruot đuoi bang đuoc quan Anh trong Chien dich Loire, ket thuc voi tran đai thang tai Patay, mo đuong cho Phap chiem lai Reims ma khong đo mot giot mau. Tai đay, Charles đuoc suy ton lam Vua nuoc Phap ben canh Jeanne. Nhung chien thang nay đa khoi phuc nhue khi cua nguoi Phap, gop phan dan toi thang loi cuoi cung cua ho trong Chien tranh Tram Nam vai thap ky sau.
Sau le đang co cua Charles, Jeanne can du vao hai cuoc vay ham bat thanh, tai Paris vao thang 9 nam 1429 va tai La Charite vao thang 11. Hai bien co nay đa khien long tin cua trieu đinh giam sut đang ke. Đau nam 1430, Jeanne tap hop mot đoi linh tu nguyen nham pha vay Compiegne, khu vuc đang bi chiem cu boi đong minh Bourgogne cua Anh. Ngay 23 thang 5 nam 1430, nang roi vao tay quan Bourgogne. Sau lan tron chay bat thanh, nang bi giao nop cho quan Anh vao thang 11, roi bi khep toi di giao boi Giam muc Pierre Cauchon voi cac cao buoc nhu: bang bo vi mac quan ao đan ong, hanh đong theo cac di kien quy quai va tu choi chiu trach nhiem cho loi khai cua minh truoc giao hoi. Ngay 30 thang 5 nam 1431, nang bi hoa hinh tren coc khi moi 19 tuoi.
Nam 1456, mot phien toa di giao đuoc to chuc nham xet lai vu xu Jeanne va lat trang an, tuyen bo vu an đa bi bai hoai boi su doi tra va loi tien hanh. Jeanne tu đo đuoc ton lam tu đao va đuoc nhin nhan nhu nguoi con gai tuan phuc Giao hoi Cong giao La Ma, hay mot nha nu quyen thuo som, tuong trung cho đoc lap tu do. Sau Cach mang Phap, nang tro thanh bieu tuong quoc gia cua nuoc nay. Nam 1920, Jeanne d'Arc đuoc phong thanh boi Giao hoi va đuoc tuyen lam quan thay cua Phap hai nam sau. Hinh tuong Jeanne đa xuat hien duoi nhieu hinh thuc van hoa khac nhau nhu van hoc, hoi hoa, am nhac, đieu khac va kich nghe.


Ten goi Ten Jeanne d'Arc co nhieu bien the khac nhau, khong co su thong nhat. Truoc the ky thu 16, van chua co chuan chinh ta cu the đe viet ten nang; ten cuoi cua nang thuong đuoc viet la "Darc" ma khong co dau phay luoc, song cung co cac bien the nhu "Tarc", "Dart" hoac "Day". Ten than phu cua nang đuoc khai la "Tart" tai phien toa. Trong la thu ban phu hieu ao giap nam 1429 gui tu Charles VII, ten nang đuoc ghi la "Jeanne d'Ay de Domremy". Binh sinh, Jeanne co le chua bao gio nghe thay cai ten "Jeanne d'Arc". Ghi chep đau tien chua cai ten nay co nien đai ve nam 1455, tuc 24 nam sau khi nang mat.
Jeanne hoi nho khong đuoc hoc đoc hoac viet, vi vay phai nho nguoi khac chep thu ho. Ve sau, nang co le đa hoc cach ky ten minh trong mot so buc thu, tham chi co le đa linh hoi ky nang đoc. Jeanne tu xung trong cac buc thu la Jeanne la Pucelle ("Jeanne Trinh nu") hay ngan gon la la Pucelle ("Trinh nu"), nhan manh rang nang van con trinh, đong thoi ky ten la "Jehanne". Buoc vao the ky thu 16, nang bat đau đuoc goi bang danh xung "Trinh nu xu Orleans" [The Maid of Orleans].


Chao đoi va boi canh lich su Jeanne d'Arc chao đoi khoang nam 1412 tai Domremy, mot ngoi lang nho trong thung lung Meuse nay thuoc tinh Vosges o mien đong bac nuoc Phap. Khong ro sinh nhat cua Jeanne la ngay nao va tuoi cua nang cung kha mu mit. Than sinh cua nang la Jacques d'Arc va Isabelle Romee. Jeanne co ba anh em trai va mot nguoi chi hoac em gai. Cha nang, Jacques, la mot nong dan so huu manh đat rong 50 mau Anh (20 ha), ngoai ra nham huong chuc kiem truong tuan, thuc thue dan lang đe kiem them luong bong.
Nang sinh ra vao thoi ky Chien tranh Tram Nam giua Anh va Phap, cuoc chien ma đa bat đau tu nam 1337, bat nguon tu tranh cai ve cac lanh tho cua Anh o Phap va nguoi noi ngoi chinh đang cua Phap. Hau nhu tat ca cac chien su dien ra tren đat Phap, tan pha nen kinh te nuoc nay. Vao thoi điem Jeanne chao đoi, Phap bi chia re sau sac ve mat chinh tri. Vua Charles VI đoi khi noi con tam than va khong co kha nang cai tri; đieu nay khien hoang huynh cua ngai, Louis, Cong tuoc xu Orleans, va anh em thuc ba cua ngai, Jean, Cong tuoc xu Bourgogne, tranh gianh quyen nhiep chinh. Nam 1407, Cong tuoc xu Bourgogne sai nguoi ha sat Cong tuoc xu Orleans, nhen nhom moi lua cho mot cuoc noi chien trong tuong lai. Charles xu Orleans noi got than phu, tro thanh cong tuoc khi moi 13 tuoi nhung bi tong giam boi Bernard, Ba tuoc xu Armagnac; nhung nguoi ung ho ong ta đuoc goi la "phai Armagnac" con nhung nguoi ung ho Cong tuoc xu Bourgogne đuoc goi la "phai Bourgogne". Nha vua tuong lai cua Phap, Charles VII, đuoc phong tuoc Dauphin (nguoi ke vi ngai vang) sau cai chet truoc đo cua bon nguoi anh va co quan he than huu voi phai Armagnac.
Henry V cua Anh loi dung tinh hinh roi ren o Phap đe phat đong cuoc xam luoc nuoc nay vao nam 1415. Nam 1418, phai Bourgogne chiem đong Paris. Nam 1419, Dauphin chieu du mot hoa uoc voi Cong tuoc xu Bourgogne, song vi nay bi am sat boi nhung nguoi Armagnac ung ho Charles tai buoi đam phan. Cong tuoc moi cua Bourgogne, Philippe III, chon lien minh voi nguoi Anh. Charles VI quo trach con trai vi giet hai Cong tuoc xu Bourgogne va tuyen bo vi Dauphin khong con đu tu cach noi ngoi.


Cuoc đoi ky thuy Thuo nho, Jeanne lam viec nha, keo soi, phu cha cay đong va chan gia suc. Than mau Jeanne đam bao con gai đuoc hoc tap ton giao tu te. Phan lon Domremy luc bay gio nam trong Cong quoc Bar, lanh tho ma vi the phong kien khong ro rang; tuy bao quanh boi cac vung đat theo phai Bourgogne, nhan dan noi đay ung ho phai Armagnac. Toi nam 1419, chien tranh đa lan toi khu vuc nay, va vao nam 1425, Domremy bi tan cong va gia suc tai đay bi cuop. Dan lang tu đo rat cam phan nguoi Anh. Jeanne nhin thay di kien đau tien sau su kien nay.
Jeanne co lam chung rang ,vao nam 13 tuoi, tuc khoang nam 1425, mot hinh nhan ma nang cho la Thanh Micae bao quanh boi thien su đa hien ra trong vuon nha. Sau di kien ay, đoi mat Jeanne đam le vi nang mong muon cac vi thien su đua minh theo. Xuyen suot cuoc đoi, nang đa nhieu lan thay Thanh Micae, quan thay cua Domremy. Nang khang đinh nhung di kien ay dien ra thuong xuyen, nhat la vao nhung luc chuong nha tho reo. Thanh Margaret va Thanh Catarina cung hay xuat hien trong nhung thi kien ay; tuy Jeanne khong xac minh, hai vi thanh nay co le la Margaret thanh Antioch va Catarina thanh Alexandria noi tieng trong khu vuc. Ca hai đeu la nhung thanh trinh nu chien đau chong lai ke thu manh me, sau bi tra tan va tu vi đao, bao ton trinh tiet cho toi hoi tho cuoi cung. Jeanne lam chung rang nang đa the nguyen giu trinh voi nhung giong noi ay. Co lan mot chang trai trong lang cao buoc Jeanne boi hon uoc voi anh ta, Jeanne đap rang nang chua tung hua hen gi voi anh ta, va toa an giao hoi đia phuong bac bo cao trang ay.
Thuo thieu thoi cua Jeanne, cu dan trong lang truyen tai nhau mot loi đon dua tren di kien cua Marie Robine cua Avignon, rang mot trinh nu van giap se noi len đanh đuoi quan xam luoc. Mot loi tien tri khac, đuoc cho la cua Merlin, khang đinh mot thieu nu cam hieu ky se cham dut su kho đau cua nuoc Phap. Jeanne ngu y nang chinh la trinh nu trong loi tien tri, reu rao voi nhung dan chung xung quanh rang, mot a đan ba se huy hoai nuoc Phap nhung mot trinh nu se chan hung đat nuoc. Thang 5 nam 1428, Jeanne yeu cau nguoi cau ngoai đua toi Vaucouleurs, noi nang đoi chi huy quan đoi đia phuong, Robert de Baudricourt, ho tong toi trieu đinh Armagnac tai Chinon. Baudricourt tu choi va gui nang ve nha. Vao thang 7, Domremy bi đot kich va thieu đot boi quan Bourgogne, khien mua mang that bat, buoc gia đinh Jeanne va dan lang phai tan cu. Nang quay lai Vaucouleurs vao thang 1 nam 1429. Loi thinh cau cua nang mot lan nua bi tu choi, song thu phuc đuoc cam tinh cua hai nguoi linh duoi truong Baudricourt, Jean de Metz va Bertrand de Poulengy. Nang đuoc trieu toi Nancy duoi su bao lanh cua Charles II, Cong tuoc xu Lorraine, nguoi ma đa nghe ke ve Jeanne khi dung chan tai Vaucouleurs. Vi cong tuoc om yeu nghi rang nang ta so huu nang luc sieu nhien co the chua khoi bach benh. Luc dien kien, Jeanne khong đua ra phuong thuoc nao ma thay vao đo khien trach vi cong tuoc vi chung cha voi tinh nhan.
Cac hoang đe cua Henry V, John cua Lancaster, Đe nhat Cong tuoc xu Bedford, va Humphrey, Cong tuoc xu Gloucester, tiep noi cuoc xam luoc dang do cua anh trai. Hau het mien bac Phap, Paris, va mot phan tay nam Phap nam duoi su kiem soat cua lien quan Anh – Bourgogne. Quan Bourgogne chiem đong Reims, đia điem lam le đang co truyen thong cua cac đoi vua Phap; Charles chua đuoc trao ngoi mien va mot le đang co o Reims se cung co tinh chinh danh cua ong trong mat nhan dan Phap. Thang 7 nam 1428, quan Anh bat đau bua vay Orleans va gan nhu cat đut thi tran nay khoi lanh tho do Charles kiem soat bang cach tran giu cac cay cay bac qua song Loire. Đia the Orleans co y nghia chien luoc vi no an ngu con đuong rong thenh thang dan vao lanh tho cua Charles. Theo loi chung ve sau cua Jeanne, di kien bay gio mach bao nang mau chong roi Domremy đe cong hien tai nang cho Dauphin Charles.
Baudricourt đong y gap mat Jeanne lan thu ba vao thang 2 nam 1429, quanh thoi điem quan Anh bat đuoc mot toan quan giai vay cua phai Armagnac tai Tran Herrings trong Cuoc vay ham Orleans. Hoi thoai giua hai nguoi, cung voi su ung ho cua Metz va Poulengy, đa thuyet phuc Baudricourt cho phep Jeanne đen Chinon yet kien vi Dauphin. Sau binh si đuoc cu đi đe ho tong nang. Truoc khi len đuong, Jeanne van quan ao đan ong do nhung nguoi ho tong va nhan dan Vaucouleurs chuan bi. Tren thuc te, Jeanne tiep tuc mac trang phuc đan ong suot phan đoi con lai.


Cuoc đoi va su nghiep Jeanne la con ong Jacques d'Arc va ba Isabelle Romee tai Domremy, mot lang khi đo thuoc lanh đia quan cong xu Bar (ve sau nhap vao tinh Lorraine va đoi thanh Domremy-la-Pucelle). Cha me co so huu 50 mau đat (0.2 km²), va đe them thu nhap cha co con lam vien chuc thu thue trong lang, cung nhu chi huy đoi dan quan. Ho song tai mot vung đat heo lanh thuoc vung đong bac con trung thanh voi trieu đinh Phap, du nam lot thom trong lanh đia cua phe Burgundy. Khi co con nho, thinh thoang lang cua co bi đot kich va đot pha.
Jeanne cho biet co 19 tuoi khi phien toa xu toi co dien ra, nhu vay co sinh nam 1412; co sau nay cho biet co nhan đuoc thien khai đau tien vao khoang nam 1424 luc 12 tuoi, khi đo co đang o ngoai đong mot minh thi nghe thay tieng noi (cua thien su). Co thuat lai la đa oa len khoc khi ho bien mat vi ho qua suc đep đe. Co cho biet Tong thien su Michael, Thanh nu Catherine xu Alexandria, va Thanh nu Đong trinh Margaret truyen cho co đanh đuoi nguoi Anh va đua Dauphin đen Reims đe len ngoi vua.
Khi 16 tuoi, co nho mot nguoi ho hang, Durand Lassois, đua co đen Vaucouleurs đe thinh cau chi huy đon vi quan đong tai đo la Ba tuoc Robert de Baudricourt cho phep tiep kien trieu đinh Phap tai Chinon. Ba tuoc Baudricourt che gieu co, nhung khong lam co nhut chi. Toi thang 1, co lai tro lai, va lan nay đuoc hai nhan vat quan trong ung ho Jean de Metz va Bertrand de Poulengy. Nho đuoc ho bao tro, co đuoc gap Ba tuoc lan thu hai, va tien đoan het suc chinh xac ve viec quan Phap that tran Herrings gan Orleans.


= Thanh cong =

Robert de Baudricourt cap mot toan quan bao ve co đen Chinon, sau khi nhan đuoc tin tuc tu mat tran xac nhan loi tien đoan cua co truoc đo. Co bang qua lanh đia cua phe đoi nghich Burgundy bang cach cai nam trang. Toi trieu đinh, co gay an tuong trong buoi hoi đam kin đen muc Charles VII phai het suc kinh ngac. Ong sau đo cho nguoi tham tra ly lich va giao ly co tai Poitiers. Cung luc đo, me vo Charles la Violant cua Aragon bo tien ra chuan bi mot đao quan cuu vien Orleans. Jeanne thinh cau đuoc gia nhap đoan quan va vu trang nhu mot hiep si, voi ao giap trang, ngua, co, thi đong đeu do nguoi ta quyen gop. Su gia Stephen W. Richey cho biet co la niem hy vong duy nhat cua ca mot vuong trieu sap sup đo:

Co đen Orleans ngay 29 thang 4 nam 1429, nhung Jean de Dunois (tuc Jean d'Orleans), truong dong cong tuoc xu Orleans, ban đau khong đe co tham gia hop trong hoi đong quan su, va cung khong thong bao cho co biet khi quan Phap giao chien voi đich quan. Tuy nhien viec nay khong ngan can đuoc co co mat tai hau het cac cuoc hop va cac tran giao tranh. Nguoi ta van con tranh cai ve anh huong va quyen chi huy tren thuc te cua co, voi cac su gia truyen thong nhu Edouard Perroy cho rang co chi co y nghia tuong trung, mang lai hieu qua tinh than la chinh. Tuy nhien su phan tich nay dua tren ban chep phien toa xet xu co, khi co tuyen bo ua cam co hon la cam kiem. Cac hoc gia hien đai tap trung vao phien toa phuc hoi danh du cua co, nhan manh la cac si quan tuy tung rat kham phuc co nhu mot chien thuat gia cu khoi va la mot nha chien luoc gioi. Vi du nhu Stephen W. Richey cho biet: "Co dan quan đoi đen mot loat chien thang ngoan muc, xoay chieu cuoc chien." Du the nao đi chang nua, cac su gia cung đong y la quan Phap gianh đuoc nhieu thang loi vang doi trong thoi ky su nghiep ngan ngui cua co.


= Chien tranh xoay chieu =
Co khong lap lai chien thuat khi đo cua ban chi huy Phap von to ra qua than trong. Trong vong 5 thang bi vay ham, quan Phap chi đot kich co đung mot lan, va that bai tham hai. Toi ngay 4 thang 5, quan Phap cong kich va đanh chiem đuoc toa thanh ngoai vi Saint Loup. Thua thang, co cho quan tien đanh phao đai thu hai, goi la Saint Jean le Blanc. Phao đai nay hoa ra bi bo trong, nen quan Phap gianh đuoc thang loi ma chang bi ton that gi. Ngay tiep theo, trong cuoc hop hoi đong quan su, co bac lai ke hoach cua Jean d'Orleans va đoi tien hanh mot cuoc đot kich nua vao đich quan. Jean D'Orleans ha lenh khoa cua thanh lai đe ngan khong cho co giao chien voi quan đich, nhung co trieu tap dan chung va binh si lai va đoi thi truong phai mo cua thanh. Chi co mot vien cai đoi ho tro, co dan quan tien ra va đanh chiem phao đai Saint Augustins. Trong toi đo, co đuoc tin minh đa bi loai ra khoi hoi đong quan su, va cac chi huy hoi đong đa quyet đinh cho vien quan truoc khi tiep tuc giao tranh. Bat chap quyet đinh đo, co van cuong quyet đoi tan cong cu điem chinh cua quan Anh la "les Tourelles" ngay 7 thang 5. Nguoi đuong thoi ghi nhan su anh hung cua co trong tran chien, du trung mot mui ten vao co, co van quay tro lai chien truong đe dan quan xong len trong đot xung phong cuoi cung va ha thanh.

Chien thang bat ngo tai Orleans lam quan Phap phan chan, rat nhieu nguoi muon tien hanh chien dich phan cong quan Anh. Quan Anh du tinh quan Phap co le se tim cach đanh chiem Paris hoac mo cuoc tan cong vao Normandy. Sau chien thang tai Orleans, co thuyet phuc Charles VII giao quyen đong chi huy quan đoi cho co va Cong tuoc John II xu Alencon va đuoc nha vua chap thuan cho phep co đanh chiem cac cay cau bac qua song Loire đe chuan bi tien đanh Reims. Đay la mot ke hoach tao bao, vi Reims nam cach xa gap đoi Paris, sau trong lanh tho đoi phuong.

Quan Phap tai chiem Jargeau ngay 12 thang 6, đanh thang tran Meung-sur-Loire ngay 15, roi tran Beaugency ngay 17. Cong tuoc Alencon chap thuan tat ca cac đe xuat cua Jeanne. Cac chi huy khac, bao gom ca Jean d'Orleans von đa het suc kham phuc co ke tu tran Orleans, nay tro thanh nhung nguoi nhiet thanh ung ho co. Alencon ghi cong co cuu mang tai Jargeau, khi co canh bao ong ve mot cuoc phao kich boi đai bac. Cung trong tran nay, co trung mot vien đan than cong bang đa trung mu tru khi đang leo len thang đanh thanh. Mot đao quan Anh cuu vien bat ngo xuat hien ngay 18 thang 6 duoi quyen chi huy cua Hau tuoc John Fastolf. Tran Patay dien ra va quan Phap đai thang, chien thang nay co the coi la ban sao nguoc cua tran Agincourt. Tien quan Phap xung tran truoc khi xa thu Anh dung truong cung kip chuan bi tran đia phong ngu, ket qua la quan Anh bi đanh toi boi, rut chay toan loan. Quan Phap truy kich va tieu diet phan lon đao quan nay, phan lon si quan chi huy quan Anh bi bat song. Hau tuoc Fastolf chay thoat voi mot dum quan, đe tro thanh con de te than cho nguoi Anh trut moi nhuc chien bai. Quan Phap thang tran ma chi ton that khong đang ke.
Quan Phap xuat phat tu Gien-sur-Loire, huong ve Reims ngay 29 thang 6, chap nhan đau hang tu thanh pho Auxerre do phe Burgundy giu ngay 3 thang 7. Tat ca cac thi tran nam tren đuong tien quan cua ho đeu ha vu khi quay ve voi vua Phap. Thanh Troyes, noi ky ket hiep đinh tuoc quyen thua ke cua Charles VII, qui hang sau khi bi vay ham co bon ngay ma khong can giao chien. Quan Phap luc tien toi Troyes thi thieu luong thuc tram trong. Edward Lucie-Smith dung viec nay nhu mot vi du rang Jeanne may hon khon: truoc đo mot vi thay tu lang thang ten la Tu sy Richard thuyet giao ve su tan the tai Troyes va thuyet phuc dan chung trong đau la mot thu cay luong thuc ngan ngay. Đao quan đoi khat đen noi khi đau vua kip thu hoach.

Thanh Reims mo cong thanh đau hang ngay 6 thang 7. Sang hom sau, buoi le len ngoi vua bat đau. Du ca Jeanne va cong tuoc Alencon thuc giuc nha vua cho tien đanh Paris gap, nhung trieu đinh lai muon đam phan ngung chien voi cong tuoc Burgundy. Cong tuoc Philip Tot bung vi pham thoa thuan giua hai ben, dung no đe keo dai thoi gian va tang vien cho Paris. Quan Phap trong luc đo hanh binh va tiep tuc nhan them cac thanh pho gan Paris đau hang. Quan cong Bedford tap hop mot đao quan Anh tien ra chan giu quan Phap ngay 15 thang 8. Toi ngay 8 thang 9, quan Phap bat đau cong pha Paris. Du bi trung mot mui ten vao chan, nhung Jeanne tiep tuc chi huy binh si cho toi khi giao tranh ket thuc khi troi toi. Ngay hom sau, co nhan đuoc lenh tu trieu đinh ha lenh ngung chien va rut quan. Phan lon su gia đo loi cho te tuong Phap la Georges de la Tremoille đa pham phai nhieu sai lam chinh tri tai hai ke tu sau le đang quang cua nha vua Phap.


= Bi cam tu =

Sau mot tran giao chien nho tai La-Charite-sur-Loire trong thang 11 va 12, Jeanne đen Compiegne trong thang 4 đe bao ve thanh pho chong lai quan Anh va Burgundy vay ham. Co bi bat song trong mot tran cham tran ngay 23 thang 5 nam 1430. Khi ha lenh rut lui, co la nguoi rut cuoi cung đe đoan hau, quan Burgundy vay boc toan quan đoan hau cua co.

Theo le thuong thi than nhan co the dung tien đe chuoc lai tu binh. Khong may la gia đinh co khong co tien. Nhieu su gia len tieng chi trich vua Charles VII khong lam gi ca đe can thiep. Co may lan đinh vuot nguc, co lan nhay tu toa thap cao 70 bo (21 m) o Vermandois xuong mot cai hao kho, roi sau đo bi chuyen đen thi tran Arras do quan Burgundy kiem soat. Chinh quyen Anh mua lai co tu Cong tuoc Philip xu Burgundy. Giam muc Pierre Cauchon xu Beauvais, mot nguoi than Anh, đong vai tro chinh trong viec đam phan mua lai co va trong phien toa xet xu co sau nay.


= Phien toa xet xu =
Toa an di giao nay đuoc thuc đay boi ly do chinh tri. Cong tuoc Bedford thay mat cho chau trai cua minh la Henry VI tranh gianh ngai vang cua nuoc Phap. Jeanne la nguoi đa tro giup cho viec đang quang cua vi vua đoi nghich, do đo viec ket toi co la mot no luc nham ha be tinh hop phap cua le đang quang cua vua Charles VII. Cac thu tuc phap ly đa đuoc tien hanh tu ngay 9 thang 1 nam 1431 tai Rouen, thuoc khu vuc kiem soat cua chinh quyen Anh. Vu xet xu nay co mot so điem bat thuong.
Tom tat mot vai van đe chinh nhu sau:
Theo luat cua Giao hoi, Giam muc Cauchon thieu tham quyen xet xu truong hop nay. Ngai đuoc bo nhiem xet xu nho su chong đo thien vi cua chinh quyen Anh, va chinh quyen Anh đa tai tro cho cuoc xet xu nay. Giao si cong chung vien Nicolas Bailly đuoc bo nhiem đi thu thap loi chung chong lai Jeanne nhung đa khong the tim thay bat ky chung cu chong đoi nao. Toa an đa mo cuoc xet xu ma khong he co chung cu nao nhu the. Toa an cung vi pham luat cua Giao hoi khi tu choi quyen đuoc co co van phap ly cua Jeanne. Trong cuoc tham tra cong khai đau tien, Jeanne to cao rang tat ca nhung nguoi hien dien luc đo đeu la nhung nguoi theo phe Anh chong lai co, va yeu cau phai co nhung giao si cua phia Phap đuoc moi.
Nhieu vien chuc toa an sau nay đa lam chung rang nhung phan quan trong cua ban ghi chep đa đuoc sua đoi nham chong lai co. Nhieu giao si đa bi cuong buc tham gia, trong đo co ca quan toa Jean Le Maitre, tham chi mot so nguoi con bi chinh quyen Anh đe doa giet. Theo nhung huong dan danh cho toa an di giao thi Jeanne phai đuoc nhot trong mot noi giam giu thuoc Giao hoi duoi su trong nom cua nhung nguoi canh gac thuoc nu gioi, nghia la cac nu tu. Nhung khong, chinh quyen Anh đa giu co trong mot nha tu the tuc đuoc canh gac boi nhung nguoi linh cua ho. Giam muc Cauchon đa tu choi đon khang an cua Jeanne len Hoi đong Basel va Giao hoang vi đieu nay co the ngung viec xet xu cua ong.
Muoi hai loi buoc toi tom tat ban tuyen an cua toa mau thuan voi ho so toa an đa bi sua đoi. Bi cao mu chu duoi ap luc bi đe doa tu hinh ngay lap tuc đa ky vao mot van kien tuyen bo boi giao ma co khong hieu. Toa an đa thay the mot loi tuyen bo boi giao khac trong ho so chinh thuc.


= Bi hanh quyet =
Toi di giao chi bi ket an tu hinh neu đuong su lien tuc pham toi. Thoat đau Jeanne chap nhan mac quan ao phu nu, nhung trong khi bi giam cam, co đa bi quay roi tinh duc. Vi the nen co mac lai quan ao đan ong đe tu ve khoi bi quay nhieu, hoac la theo loi chung cua Jean Massieu, vi quan ao cua co bi lay trom va co khong co đo gi khac đe mac.
Cac nhan chung ke lai cuoc hanh quyet bang cach thieu song tren dan thieu ngay 30 thang 5 nam 1431. Bi troi tren mot cay coc cao tai Vieux-Marche o Rouen, co xin hai vi giao si, linh muc Martin Ladvenu va linh muc Isambart de la Pierre, nang cay thanh gia truoc mat minh. Mot nguoi nong dan cung lam mot cay thap tu nho ma co dung đe gai truoc ao. Sau khi co chet, nguoi Anh gat đong tro ra, đe lo than xac chay thieu cua co, đe khong ai co the cho la co đa tron thoat, roi lai đot thi the co hai lan nua đe bien no thanh tro bui, sao cho khong ai co the thu thap đuoc manh than xac nao lam thanh tich. Ho nem tro bui xac co xuong song Seine. Vien đao phu, Geoffroy Therage, ve sau noi la ong ta "...khiep so se bi đay xuong đia nguc."


Phuc hoi danh du Philippe-Alexandre Le Brun de Charmettes la su gia đau tien viet mot cuon sach hoan chinh ve Jeanne d'Arc nam 1817, trong no luc nham khoi phuc danh tieng cua gia đinh co. Ong tro nen quan tam ve Jeanne khi nuoc Phap van con phai no luc tim ban sac cua minh sau cuoc Cach mang Phap chien tranh Napoleon. Đac trung quoc gia cua Phap khi ay la tim kiem mot anh hung chan chinh, khong co tai tieng. Voi tu cach mot nguoi ung ho nhiet thanh nha vua va đat nuoc, Jeanne d'Arc la mot hinh mau co the chap nhan đuoc voi nhung nguoi theo đuong loi bao hoang. La mot nguoi yeu nuoc va la con gai cua mot gia đinh binh dan, co đuoc xem nhu hinh tuong ban đau cua nhung chien si tinh nguyen thuoc tang lop duoi đay cua xa hoi, (the soldats de l'an II), nhung nguoi đa anh dung chien đau va chien thang cho cuoc cach mang Phap nam 1802, va nhu vay co the đuoc xem nhu hinh tuong cua mot nguoi Cong hoa. La mot nguoi tu vi đao, co rat đuoc long gioi giao dan Cong giao mo đao. Co đuoc phong nu Thanh nam 1920 boi Đuc giao hoang Benedicto XV. Cuon Orleanide cua De Charmette, ngay nay đa bi quen lang, la mot vi du ve viec nguoi ta tao ra mot "đac trung quoc gia", giong nhu cac nha van Virgil (voi cuon Aeneid), hay Camoens (cuon Lusiad) đa lam cho La Ma va Bo Đao Nha.


Đoan ket cuoc chien Cuoc chien tranh tram nam con tiep tuc keo dai them 22 nam ke tu ngay co mat. Charles VII giu đuoc đia vi vua chinh thong cua Phap, du phe đoi đich voi ong lam le đang quang cho Henry VI thang 12 nam 1431, khi cau be tron 10 tuoi. Truoc khi nuoc Anh kip tai to chuc luc luong chi huy va đao quan cung thu dung truong cung, bi tieu diet nam 1429, ho mat đi đong minh Bourgogne sau Hoa uoc Arras nam 1435. Quan cong Bedford cung qua đoi cung nam đo, va Henry VI tro thanh vi vua thieu nien tre nhat cua Anh cai tri khong co nhiep chinh, va su non yeu cua ong co le la ly do quan trong nhat khien cuoc chien cham dut. Su gia Kelly DeVries cho rang chien thuat tan cong bang đai bac va tap kich vo mat ma Jeanne d'Arc su dung co anh huong đen chien thuat ma quan Phap su dung cho toi het chien tranh.


Minh oan va vinh danh Jeanne d'Arc tro thanh mot nhan vat gan nhu huyen thoai trong suot bon the ky tiep theo. Nguon thong tin chinh ve co đen tu cac ban ky yeu, nam ban chep tay ve phien toa xet xu co đuoc tim thay trong đong tu lieu co vao the ky 19. Khong lau sau đo, cac su gia tim đuoc toan bo ban ghi ve phien toa minh oan cho co, trong đo bao gom loi chung tu 115 nhan chung, va nguyen ban tieng Phap cua ban thao tieng Latin cua phien toa xet xu co. Nhieu buc thu đuong thoi cung đuoc tim thay, ba trong so đo mang chu ky "Jehanne", voi net chu run run cua mot nguoi đang tap viet. Nguon tu lieu phong phu bat ngo nay la ly do đe DeVries phai thot len, "Khong co nhan vat nao tu thoi Trung Co, đan ong hay phu nu, lai đuoc quan tam nghien cuu đen nhu the".

Jeanne d'Arc xuat than tu mot lang que heo lanh, chi la mot co thon nu that hoc ma noi len nhu mot nhan vat xuat chung khi con chua qua tuoi thieu nien. Cuoc chien tranh gianh ngoi giua vua Anh va vua Phap dua tren bo luat Salic co keo dai đang đang, su xuat hien cua co mang lai y nghia cho cau hoi "Lieu co nen đuoi nha vua khoi vuong quoc; va lieu chung ta co tro thanh nguoi Anh?" Theo Stephen Richey, "Co bien mot cuoc chien gianh ngai vang giua hai trieu đai, khien nhan dan tro nen vo cam vi mat mat, thanh mot cuoc chien tranh ai quoc đuoc nhan dan ung ho." Theo Richey:
"Nhung nguoi quan tam đen co trong suot nam the ky sau đo tim cach gan cho co đu loai pham chat: cuong tin ma quy, tam linh huyen bi, ngay tho va bi su dung mot cach bi tham boi nhung ke co the luc, nguoi sang lap va bieu tuong cua chu nghia ai quoc hien đai, nu anh hung đuoc yeu quy, nu thanh. Co kien đinh, du bi đe doa tra tan va chet tren gian hoa, rang minh đuoc dan dat boi giong noi cua Thuong đe. Du co the nao đi chang nua, thanh qua ma co gat hai đuoc khien nguoi nghe khong khoi lac đau kinh ngac."
Nam 1452, trong mot cuoc đieu tra, Nha tho tuyen bo mot vo kich ton giao đe tuong niem co tai Orleans co gia tri nhu mot đac an hanh huong toi đat thanh. Co tro thanh bieu tuong cho Lien minh Cong giao (Phap) thoi the ky 16. Ngai Felix Dupanloup, Giam muc xu Orleans tu 1849 toi 1878 la nguoi đi đau trong no luc phong thanh cho co, nhung ong khong con song đe thay đieu đo tro thanh hien thuc.

Nguoi Cong giao truyen thong tai Phap va cac noi khac xem co nhu bieu hien cua nguon cam hung, va so sanh viec rut phep thong cong Tong Giam muc Marcel Lefebvre nam 1988 (nguoi sang lap ra Hoi thanh Pius X va nguoi bat đong voi cac cai cach Vatican II) voi viec co bi rut phep thong cong. Ba con tau cua Hai quan Phap đuoc đat theo ten co, gom ca hang khong mau ham cho may bay truc thang Jeanne d'Arc (R 97) nay van con hoat đong.


Anh huong Đa tung co nhieu cau chuyen va nhung bo phim truyen hinh ke ve cuoc đoi cua co. Va cuoc đoi đau tranh va phuc vu cho nuoc Phap cua co đuoc the hien trong game chien thuat dan tran noi tieng Age of Empires II - The Age of Kings.


= Viet Nam =
Tai Thanh pho Ho Chi Minh, Nha tho Nga Sau con đuoc goi la Nha tho Thanh Jeanne d'Arc


Chu thich Tham khao = Trich dan =


= Nguon =
Sach

Bai đang tap chi va luan van

Nguon truc tuyen

Nguon so cap

Ban chep phien xu goc va phien tai xu khoi phuc danh du cua Jeanne d'Arc


Lien ket ngoai "The Siege of Orleans", thao luan tren đai BBC Radio 4 voi Anne Curry, Malcolm Vale & Matthew Bennett (In Our Time, 24 thang 5 nam 2007)