Cong đoan (nghiep đoan, lien đoan lao đong) la mot hiep hoi, to chuc xa hoi đai dien cho nhung nguoi lao đong, co muc đich duy tri hay cai thien cac đieu kien lam viec. 
Trai qua 300 nam, cac cong đoan phat trien thanh nhieu dang thuc, duoi su anh huong cua cac the che chinh tri va kinh te. Muc tieu va hoat đong cu the cua cac cong đoan co khac nhau, nhung thuong bao gom:

Cung cap loi ich du phong: Cac cong đoan thoi xua, nhu cac Hoi Ai huu (Friendly Societies), thuong cung cap nhieu loi ich đe bao tro cho cac thanh vien trong truong hop that nghiep, om đau, tuoi gia hay chet. Ngay nay, o cac nuoc phat trien, nhung chuc nang nay đuoc coi la thuoc ve nha nuoc, nhung nhung quyen loi khac nhu đao tao huan luyen, tu van va đai dien ve luat phap van con la nhung loi ich quan trong đoi voi thanh vien cong đoan.
Thuong luong tap the: O cac nuoc ma cong đoan co the hoat đong cong khai va đuoc gioi chu thua nhan, cac cong đoan co the thuong luong voi chu thue muon lao đong ve luong bong va cac đieu kien lam viec.
Hanh đong ap luc: Cac cong đoan co the to chuc đinh cong hay phan đoi đe gay ap luc theo nhung muc tieu nao đo.
Hoat đong chinh tri: Cac cong đoan co the tac đong đen nhung luat le co loi cho toan the gioi lao đong. Ho co the tien hanh nhung chien dich chinh tri, van đong hanh lang hay ho tro tai chinh cho nhung ca nhan hay chinh đang ung cu vao cac vi tri cong quyen.


Lich su Bat đau tu the ky 18, hau het xa hoi phuong Tay, nhat la Anh Quoc voi nhieu bien đong dien ra truoc het, chung kien su chuyen đoi tu nen van hoa trong trot voi nen tang san xuat thu cong sang cuoc cach mang cong nghiep lan thu nhat. Ben trong cuoc chuyen minh nay nhieu bien đong đa thuc đay su xuat hien cua cong đoan.
Nhung bien đong luc bay gio, gay ra nhung lo ngai ngay cang tang đoi voi tho thu cong va cac phuong hoi. Ho lo so bi chiem mat nhung cong viec đa on đinh tu xua, so nhung đoi thay ve luong bong va phuong thuc lao đong. Hon nua, su bung phat cua xa hoi cong nghiep đa loi keo phu nu, tre con, nguoi lao đong tu ruong đong vao luc luong cong nhan, voi so luong lon va voi nhung vai tro moi me. Đieu kien lam viec va luong bong khong đat toi tieu chuan song hien đai.


= Nguon goc va nhung ngay đau lich su =
Cong đoan đoi khi đuoc xem nhu hau due cua cac phuong hoi Au Chau trung co mac du su lien quan giua chung con đang ban cai. Cac phuong hoi trung co ton tai la đe bao ve va cai thien ke sinh nhai cua cac thanh vien thong qua viec kiem soat von kien thuc cua tho thu cong (bi quyet nghe nghiep) va su phat trien cua cac thanh vien tu tho hoc viec đen tho lanh nghe, tho gioi, va cuoi cung thanh tho ca hay trum tho cua ca phuong nghe. Chung cung cung cap cho an o cho cac thanh vien, giup ho khi đi lai đe tim viec. Cac phuong hoi co the hien mot so khia canh cua cong đoan hien đai, nhung đong thoi cung co cac đac điem cua cac hoi nghe nghiep hay cac cong ty hien đai.
Hon nua, cung nhu vai hiep hoi nghe thu cong ngay nay, cac phuong hoi rat khat khe trong viec ket nap thanh vien va chi gioi han trong so nhung tho thu cong lam mot nghe đac thu nao đo. Nhieu cong đoan hien đai co xu huong banh truong, thuong xuyen tim cach ket nap nhieu loai cong nhan khac nhau đe tang tam hoat đong cua toan the to chuc. Mot lien đoan lao đong cua nam 2006 co the chi gom cong nhan lam mot nghe, ma cung co the ket hop rat nhieu hay toan bo cong nhan cua mot cong ty hoac cua ca mot nganh cong nghiep.
Ke tu khi phat hanh cuon Lich su Chu nghia Cong đoan (History of Trade Unionism) (1984) cua Sidney va Beatrice Webb, quan điem lich su rang cong đoan la "mot hiep hoi cua nhung nguoi lam cong an luong co muc đich duy tri hay cai thien cac đieu kien thue muon ho" thang the. Co mot đinh nghia hien đai khac cua Cuc Thong ke Uc Đai Loi rang cong đoan la "...mot to chuc hop thanh chu yeu boi nhung nguoi lam thue, hoat đong co ban la thuong luong ve luong bong va đieu kien thue muon cho cac thanh vien cua no".
Nhu nha su hoc R.A Leeson, trong cuon United We Stand (Tam dich: Chung ta hay đoan ket đung len) (1971) co viet: "Hai quan điem mau thuan nhau cua phong trao cong đoan đau tranh voi nhau đe gianh uu the trong the ky muoi chin: mot đang la truyen thong phuong hoi nghiem ngat co tinh phong thu truyen lai qua cac cau lac bo tho thuyen va cac hoi ban tho,... đang khac la xu the banh truong co tinh tan cong nham thong nhat toan the 'nguoi lao đong nam cung nhu nu' đe thiet lap mot 'trat tu moi'..."
Trong nghien cuu lich su gan đay, Trade or Mystery (2001), Tien si Bob James trinh bay rang cong đoan la mot phan cua mot phong trao rong lon hon cua cac cong đong chung loi ich, no bao gom ca cac phuong hoi trung co, cac hoi Tam điem, hoi ai huu Oddfellow, cac hiep hoi ban tho va cac hoi kin khac.
Kinh te gia the ky XIX Adam Smith đa luu y su bat can đoi ve quyen loi cua nguoi lao đong so voi cua nguoi so huu (hay "ong chu"). Trong chuong 8, tap I cuon Cua cai cua cac Quoc gia (The Wealth of Nations), Smith viet:
Hiem khi ta nghe noi đen su lien hiep cua cac ong chu, ma thuong nghe đen hoi cua nhung nguoi lam cong. Nhung ai đo dua tren đieu nay ma tuong tuong rang cac ong chu hiem khi tap hop lai thi ke đo that dot nat, ca ve the gioi lan ve van đe nay. Cac ong chu o moi luc moi noi đeu lien hiep voi nhau mot cach ngam ngam nhung khu khu bat bien, hong khong nang luong cua nhan cong len tren muc hien huu…
[Khi nhung nguoi lao đong tap hop lai,] cac ong chu… khong ngung lam am i len keu goi su ho tro cua chinh quyen dan su, va đoi thuc thi nghiem khac nhung luat le ngat ngheo đuoc ban hanh nham chong lai su lien hiep cua nhung nguoi đay to, nguoi lam cong va tho thuyen.
Nhu đoan trich tren đay cho thay, cac cong đoan đeu la bat hop phap trong nhieu nam o hau het cac nuoc. Đa co nhung hinh phat khat khe đoi voi nhung muu toan to chuc cong đoan, thap chi đen muc tu hinh. Mac du the, cac cong đoan van đuoc thanh lap va dan dan co đuoc suc manh chinh tri, ket qua cuoi cung la mot bo luat lao đong khong chi hop phap hoa nhung no luc to chuc cong đoan ma co luat hoa moi quan he giua gioi chu voi nhung nguoi lam thue đuoc to chuc thanh nhung cong đoan. Nhung su chong đoi van ton tai tham chi sau khi cac cong đoan đuoc hop phap hoa, nhu vu an Tolpuddle Martyrs cho thay.
Nhieu nguoi cho rang đay la van đe cong bang, khi cong nhan đuoc phep gop chung nhung nguon luc cua ho vao mot thuc the phap nhan, tuong tu nhu viec gop von tu ban vao cac cong ty.
Quyen gia nhap cong đoan đa đuoc nhac đen trong đieu 23 phan đoan 4 cua ban Tuyen ngon Quoc te Nhan quyen (UDHR), va đuoc khang đinh lai trong đieu 20 phan đoan 2 rang "Khong đuoc ep buoc bat cu ai trong viec tham gia vao mot hiep hoi". Viec cam đoan mot nguoi khong đuoc tham gia hay thanh lap cong đoan, cung nhu ep buoc mot nguoi lam viec ay, du la do chinh phu hay doanh nghiep thuc hien, đeu bi coi la hanh vi xam hai nhan quyen. Nhung ly le tuong tu cung đuoc đat ra khi nguoi thue muon phan biet đoi xu dua tren viec co tham gia cong đoan hay khong. Nhung muu toan cua nguoi chu, thuong la voi su ho tro cua cac luc luong ben ngoan, nham cam đoan viec nhan vien cua minh tham gia cong đoan đuoc goi la pha hoai cong đoan (union busting)


= Chu nghia Cong đoan the ky XIX =
O Phap va Đuc cung nhu cac quoc gia Au Chau khac, cac đang phai chu nghia xa hoi va nhung nguoi vo chinh phu đong mot vai tro noi bat trong viec tao lap va xay dung cac cong đoan, đac biet la ke tu nhung nam 1870 ve sau. O Anh Quoc thi su viec lai đoi nghich, cac Cong đoan kieu moi on hoa thong tri phong trao cong đoan ke tu giua the ky XIX va chu nghia cong đoan lai manh hon phong trao lao đong co tinh chinh tri, mai cho đen khi Cong Đang ra đoi va phat trien hoi đau the ky XX.


Cong đoan ngay nay = Cau truc va đoi song chinh tri =
Cac cong đoan co the to chuc dua tren mot nhom cong nhan co cung ky nang (chu nghia cong đoan nghe nghiep), nhung cong nhan thuoc cac nganh nghe khac nhau (chu nghia cong đoan toan the), hay cac cong nhan trong toan bo mot nganh cong nghiep (chu nghia cong đoan nganh). Cac cong đoan nay thuong phan chia theo đia phuong va thong nhat voi nhau thanh cac nghiep đoan quoc gia. Cac nghiep đoan nay lai lien ket voi nhau thanh cac to chuc quoc te, kieu nhu Lien hiep Cong đoan Tu do Quoc te (International Confederation of Free Trade Unions).
O nhieu quoc gia, mot cong đoan co the co đuoc vi the cua mot phap nhan, đuoc uy quyen thuong luong voi gioi chu thay cho cac cong nhan ma no đai dien. Trong mot vai truong hop, cac cong đoan co mot so quyen hop phap nao đo ma quan trong nhat la quyen thuong luong mot cach tap the voi nguoi thue muon lao đong ve luong bong, gio lam cung nhu cac đieu kien thue lao đong khac. Viec hai ben khong the đat đen mot thoa thuan nao đo co the dan đen nhung hanh đong gay ap luc, đinh điem la đinh cong hay đong cua nha may khong cho cong nhan vao lam. Trong mot so truong hop cuc đoan, tu nhung su nay co the nay sinh bao luc hay nhieu hanh vi bat hop phap.
Trong nhieu canh huong khac, cac cong đoan co the khong co quyen đai dien hop phap cho cong nhan, hoac quyen nay bi đat van đe. Su thieu vi the cua cong đoan co the o muc đo khong đuoc thua nhan cho đen viec truy to cac nha hoat đong cong đoan nhu toi pham, đa co nhieu vu viec bao đong hay chet nguoi đuoc ghi nhan trong lich su cung nhu ngay nay.
Cac cong đoan co the tham gia vao cuoc đau tranh chinh tri hay xa hoi rong lon hon. Chu nghia cong đoan xa hoi bao gom nhieu cong đoan co the dung suc manh quoc te đe ung ho cho nhung chinh sach va luat le xa hoi co loi cho thanh vien cua chung hay cho toan the gioi cong nhan. Cac cong đoan o nhieu nuoc cung ke vai sat canh voi cac chinh đang.
Cung co the mo ta cac cong đoan dua theo mo hinh phuc vu hay mo hinh to chuc. Cong đoan theo mo hinh phuc vu tap trung hon vao viec duy tri quyen loi cho cong nhan, cung cap nhung dich vu va thu xep nhung bat đong. Trong khi đo, mo hinh to chuc thuong co nhung nha to chuc lam viec toan thoi gian, ho lo xay dung nen niem tin, nhung mang luoi va nhung nha lanh đao manh me trong luc luong lao đong cung nhu nhung chien dich chong đoi tap hop rat nhieu thanh vien cong đoan. Co nhieu cong đoan pha tron giua hai triet ly nay, va đinh nghia ve hai mo hinh van con đuoc tranh cai.
Mac cho nhung cau truc chinh tri va tinh tu tri rat khac biet voi nhau, lanh đao cong đoan thuong đuoc bau len mot cach dan chu.
Nhieu ket qua nghien cuu, nhu cua Trung tam Nghien cuu va Đao tao Quan he Cong nghiep Uc Đai Loi (ACIRRT), cho thay cong nhan co tham gia cong đoan đuoc huong luong va che đo tot hon nhung nguoi khong tham gia.


= Cac loai hang xuong =
Cac cong ty thue cong nhan co cong đoan thuong hoat đong theo mot trong nhung mo hinh sau:

Hang loai đong (closed shop – My) chi thue nhung nguoi đa la thanh vien cua cong đoan.
Hang loai cong đoan (union shop – My hay closed shop – Anh) co the thue nhung nguoi chua vao cong đoan, nhung đat mot thoi han đe nguoi đuoc thue phai tham gia cong đoan.
Hang loai moi gioi (agency shop) yeu cau cac cong nhan khong tham gia cong đoan phai tra mot khoan phi cho cong đoan cho viec no thuong luong hop đong cua ho. Tinh huong nay đoi khi đuoc goi la "The thuc Rand".
Hang loai mo (open shop) khi thue muon hay giu lai nhan cong khong phan biet dua tren tu cach thanh vien cong đoan. Khi mot cong đoan hoat đong tich cuc, hang loai mo cho phep nhung cong nhan sap đuoc thue co the đuoc loi tu mot su thuong luong cua cong đoan hay tap the, ma khong can phai đong gop vao đo.
Tai Anh Quoc nhung nam 1980, chinh phu cua Margaret Thatcher đa đua ra mot loat nhung bo luat nham han che cac hang đong hay hang cong đoan. Tat ca nhung thoa uoc bat buoc cong nhan phai tham gia cong đoan nay bi coi la bat hop phap. O My, Luat Taft-Hartley nam 1947 đa đat cac hang đong ra ngoai vong phap luat, nhung van cho phep cac hang loai cong đoan trong hau het cac bang.


= Su đa dang cua cac cong đoan quoc te =
Do luat lao đong cua cac nuoc rat khac nhau nen chuc nang cong đoan cung the. Chang han nhu o Đuc, chi co cac hang mo la hop phap. Tat ca cac hanh vi phan biet dua tren tu cach thanh vien cong đoan đeu bi cam. Đieu nay anh huong đen chuc nang va dich vu cua cong đoan. Hon nua cac cong đoan Đuc chiem vai tro lon trong nhung quyet đinh cua gioi quan ly bang cach tham gia vao ban lanh đao cong ty va cung ra quyet đinh. O My thi khong bang nhu the.
Ngoai ra, su lien đoi giua cac cong đoan voi cac chinh đang cung khac biet. O mot so nuoc cac cong đoan quan he chat che, tham chi co cung ban lanh đao, voi mot chinh đang nham đai dien cho quyen loi cua nguoi lao đong. Thong thuong đay la mot đang canh ta hay đang xa hoi chu nghia, nhung cung co mot so ngoai le. O My thi nguoc lai, mac du đa gan ket tu lau voi Đang Dan chu, phong trao cong nhan khong nhat quan ve mat nay; hoi Hoi Ai Huu Nghiep Đoan Tai xe Xe Tai Quoc te (International Brotherhood of Teamsters) ung ho mot so ung vien Đang Cong hoa, va hoi Professional Air Traffic Controllers Organization (PATCO) đa ung ho Ronald Reagan vao nam 1980 (đen nam sau Reagan đa tan huy PATCO, pha vo mot cuoc đinh cong bang cach đua vao nhung cong nhan thay the vinh vien). O Anh Quoc, quan he giua phong trao cong đoan voi Cong Đang Anh đang cang thang vi lanh đao cua đang nay tien hanh cac ke hoach tu nhan hoa xung đot voi nhieu thu ma nguoi ta coi la quyen loi cua cong nhan.
O Tay Au, cac hiep hoi nghe nghiep thuong thuc hien chuc nang cua cong đoan. Truong hop noi bat la hoi Verein deutscher Ingenieure o Đuc. Trong nhung truong hop nay chung dung ra thuong luong cho cac cong nhan co ao trang nhu bac si, ky su hay giao vien. Thuong thi cac cong đoan kieu nay tranh tham chinh, hoac nga theo canh huu nhieu hon so voi cong đoan cua cong nhan co ao xanh.
Cuoi cung, luat lao đong anh huong đen vai tro cua cong đoan va cac thuc hoat đong cua chung. O nhieu nuoc Tay Au, luong bong va quyen loi chu yeu la do chinh quyen thiet lap. Nuoc My co mot cach tiep can it can thiep hon, thiet lap mot so muc chuan toi thieu nhung đe mac luong bong va quyen loi cua cong nhan cho cac cuoc mac ca tap the va thi truong quyet đinh. Trong lich su, Cong hoa Han Quoc tung chinh đon viec thuong luong tap the bang cach bat buoc cac chu thue lao đong phai tham gia, nhung thuong luong tap the chi hop phap neu tien hanh truoc tet am lich. Trong nhung che đo toan tri nhu Đuc Quoc xa, cac cong đoan la nhung co quan nha nuoc mac đinh co chuc nang lam cho cac cong xuong hoat đong thong suot va hieu qua.


Xem them Tong lien đoan Lao đong Quoc te
Tong Lien đoan Lao đong Viet Nam
Cong đoan Viet Nam
Truong Đai hoc Cong đoan


Lien ket ngoai Cong đoan canh tay phai cong nhan
Tong Lien Đoan Lao đong Viet Nam Luu tru ngay 23 thang 11 nam 2016 tai Wayback Machine


Chu thich