Tran thanh Gia đinh hay Tran Gia Đinh la mot tran chien dien ra vao rang sang ngay 17 thang hai nam 1859, giua lien quan Phap va Tay Ban Nha voi quan đoi vuong quoc Đai Nam. Ket qua quan đoi Đai Nam that bai va thanh Gia Đinh cung cac đon luy quan su khac doc song Long Tau bi lien quan Phap va Tay Ban Nha san phang.


Nguyen nhan Voi mong muon đanh chiem nhanh Đa Nang, roi se "giang cho Hue mot đon quyet đinh", đe co the lam chu nuoc Đai Nam; nhung y đo cua Lien quan Phap va Tay Ban Nha đa khong the thuc hien đuoc, vi vap phai su khang cu cua quan va dan trieu Nguyen.
Bi cam chan o Đa Nang, tuong Charles Rigault de Genouilly buoc phai thay đoi ke hoach, la rut đi hai phan ba so quan (tuc 2000 nguoi) va 8 trong so 14 chien thuyen o mat tran nay đe vao đanh chiem Gia Đinh.
Mac du đuoc giao si Pellerin khuyen nen đem quan ra chiem Bac Ky, vi o đo co giao si va giao dan Thien Chua giao, va nhung nguoi ton phu nha Le noi len gop suc, nhung sau khi can nhac, tuong De Genouilly khong tan thanh. Theo thu ngay 29 thang 1 nam 1859 cua vien tuong nay gui Bo truong Hai quan Phap o Paris, thi "Sai Gon nam tren mot con song ma chien thuyen cua chung ta de vao, va he quan len bo thi đanh thanh ngay, khong phai lung cong, vai mang, bang đong met nhoc. Sai Gon lai la mot vua thoc. Nhan dan va binh linh o kinh thanh Hue song mot phan nho gao Sai Gon. Đen thang Ba thi thuyen cho thoc gao, se keo buom tu Sai Gon ra Hue. Chung toi quyet chan thoc gao đo lai..."
Nhu vay, viec Phap chon mat tran thu hai o Sai Gon, cung khong nam ngoai muc đich muon chiem đong va tim kiem loi loc tu nuoc Viet. Va neu khong the "đanh nhanh, thang nhanh" o Đa Nang đuoc, thi Sai Gon qua la mot đia ban thuan loi hon Ha Noi, boi o đay co mot he thong song rach chang chit, nhieu san vat, nhieu cua cai va nhieu lua gao nhat Đai Nam. Cho nen, De Genouilly mong muon chiem linh Sai Gon đe co the "vua lap nghiep, vua phong thu", "vua hanh binh, vua luu thong thuong mai de dang". Ngoai viec cat đut con đuong tiep te luong thuc cho Hue nhu đa ghi tren, thuc dan Phap se co them đieu kien thuan loi đe thuc hien y đo lam chu luu vuc song Me Kong, va xa hon nua la phia Bac....


Dien bien = Tren đuong tien quan =
Tu nhan đinh tren, ngay 2 thang 2 nam 1859, tuong De Genouilly đem so tau va so quan đa ke tren, tien vao Nam.
Ngay 10 thang 2, đai bac Phap ban vao Vung Tau.
Ngay 11 thang 2, đoan tau chien Phap vao song Can Gio. Sau đo, quan Phap vua đi vua thao go nhung chuong ngai vat tren song va triet pha 12 đon trai cua quan Viet o hai ben bo, nen mai toi chieu 15 thang 2, quan Phap moi đen đuoc u Huu Binh. Tuc thi, cuoc đau phao đa dien ra du doi suot đem. Quan Viet dung thuyen nho cho đay thuoc sung va rom kho, đinh dung ke hoa cong nhung bi quan Phap biet, sai nguoi len đot truoc.
Sang som hom sau, tuc ngay 16 thang 2, bay tau chien Phap dan tran roi ra suc ban pha cho đen khi quan Viet phai bo chay va quan Phap xong len chiem đuoc phao đai. Va ngay hom sau nua (17 thang 2), cac tau chien Phap đa co mat truoc thanh Gia Đinh.


= Tan cong thanh Gia Đinh =


 That thu  Nho cho hai tau nho vao rach Thi Nghe tham thinh, cong them su chi dan cua giao si Lefebvre, nen cac si quan Phap đa hieu kha ro luc luong va cach bo phong cua thanh Gia Đinh.
Sang som ngay 17 thang 2, tuong De Genouilly cho đai bac tren tat ca cac tau chien ban yem ho roi cho mot canh quan đo bo. Đoi quan ay đi theo con đuong ma sau nay (1865), Phap đat ten la đuong Citadelle roi dung chat no pha thanh. Phao tren thanh ban xuong tau đoi phuong nhung khong may hieu qua. Va khi đanh thung đuoc cua Đong, quan Phap dung thang cao leo vao thanh, thi đoi ben lien xong vao đanh giap la ca. Đen khoang 10 gio trua, Ho đoc Vo Duy Ninh, đang giu trong trach tran thu thanh, ra lenh lui quan, bo lai hau het sung đan, thoc gao va hon tram chien thuyen go tren song Thi Nghe.
Chay đen thon Phuoc Ly (thuoc tong Phuoc Loc, huyen Tan Binh xua) Ho đoc Vo Duy Ninh va An sat Le Tu tu van, con Đe đoc Tran Tri, Bo chanh Vu Thuc, Lanh binh Ton That Nang, nho su yem tro cua đao quan ung nghia do Le Huy va Tran Thieu Chinh chi huy, nen mang quan chay ve đuoc u Tay Thoi.
Theo A. Thomazi, trong thanh Gia Đinh luc nay co hon 2.000 quan voi 200 đai bac bang sat, bang đong, mot hai phong ham, bay chien thuyen, 25.000 kg thuoc sung, tien bac tri gia tuong đuong 130.000 francs, thuc pham đu nuoi 8.000 quan trong mot nam.
Tuy thang tran, nhung thuc dan Phap khong đu quan đe giu thanh, khong nhan đuoc su ho tro tu cac giao si va giao dan Thien Chua giao va luon bi cac đoi nghia quan ngay đem bam sat, tim cach bao vay, nen quan Phap đa phai quyet đinh pha huy thanh Gia Đinh.


 Bien thanh tro bui  Vao ngay 8 thang 3 nam 1859, tuong De Genouilly cho đat may chuc o thuoc no pha tung nhieu đoan truong thanh, đot dinh thu kho tang ben trong, đot ca thoc lua. 
Ke lai vu viec nay, sach Đia chi TP. Ho Chi Minh, tap I, co đoan:

Kho thoc thanh Gia Đinh chay mai hai nam ma khoi con nghi ngut. Hai muoi bon thang nang mua khong lam tat đuoc đam chay nao. Quan Phap cung cuop giat, đot luon nhieu pho xa thuong mai va thon xom dan cu. Va nha tho Nguyen Đinh Chieu đa ghi:
Ben Nghe cua tien tan bot nuoc,
Đong Nai tranh ngoi nhuom mau may...


 Sau khi pha thanh  Pha tan thanh Gia Đinh xong, De Genouilly chi đe lai mot so quan đong giu o đon Nam (đon Huu Binh), con bao nhieu rut het xuong cac tau chien.
Ngay 20 thang 4 nam 1859, vien tuong tren giao quyen cho Đai ta hai quan Jaureguibery chiem giu Gia Đinh, roi lui tau tro lai mat tran Đa Nang, vi luc nay quan Phap o đo đang bi nguy khon vi thuong vong va dich benh...


Phan ung va ghi nhan = Cua vua quan nha Nguyen =
Nghe tin Gia Đinh that thu, trieu đinh Hue van chu truong đe đai quan phong ngu Đa Nang, chi phai thuong thu bo Ho Ton That Hiep mang 15.000 quan vao đong o Bien Hoa".
Tong đoc Long Tuong Truong Van Uyen mot mat gui so ve trieu đinh bao tin that thu Gia Đinh, mat khac ong cung trieu tap cac tran thu khac o An Giang, Đinh Tuong, Ha Tien hop suc chong cu. Tong đoc Truong Van Uyen keo quan toi đon Lao Sam, gan chua Mai Son đe tan cong nhung quan Phap đo ra bao vay, quan nha Nguyen phai lui ve co thu Vinh Long va trong tran nay, chu tuong cua quan Nguyen bi trong thuong.
Theo nhu nhan đinh cua Nguyen Phan Quang, "mot cuoc giai phong đat nuoc đa mo ra" nhung tuong nha Nguyen chi huy mat tran Gia Đinh la Ton That Hiep lai chu truong "an binh bat đong" đe "lam nan long đich". Do vay, thoi co đanh bat quan xam luoc ra khoi bo coi bi bo qua.


= Cua nhan dan Viet =
Quan Phap tuy đa ha đuoc thanh Gia Đinh, nhung phai đoi pho voi nhung đao quan "ung nghia" hoat đong soi noi o khap noi, đem ngay phuc kich, đot kich, bao vay đoi phuong. Nhan dan cung đa tu thieu huy nha cua, di tan het, khong hop tac voi Phap. Ngoai ra cung co nhung nguoi dan đia phuong đi linh cho Phap.


= Ghi nhan cua Phap =
Sach Đia chi van hoa TP. Ho Chi Minh, tap I, trich lai bao cao cua quan Phap:

Nguoi Viet Nam tu ve manh me, đuong đan cua ho khong phai la khong chinh xac, tau La Dragonne bi trung ba phat đan, tau Avalanche bi 7 phat...
Truoc su khang cu cua quan va dan Viet, đem 21 thang 4 nam 1859, quan Phap o đon Huu Binh bi thiet hai kha nang. Trong mot bao cao gui ve Bo hai quan Phap o Paris, tuong De Genouilly đa than rang:

"Bay gio toi khong biet bang cach gi va đen chung nao cai su viec Nam Ky nay se đuoc giai quyet.Khong the khong thua nhan rang cuoc chien tranh voi nuoc nay con kho hon cuoc chien tranh voi vuong quoc Trung Hoa."


Nhan xet Su gia Tran Trong Kim:
O Gia Đinh, bay gio tuy co nhieu binh khi, nhung quan linh khong luyen tap, viec vo bi bo tre nai, cho nen khi quan Phap o cua Can Gio tien len, quan ho đoc la Vu Duy Ninh voi vang tu đi cac tinh lay binh ve cuu vien; nhung chi trong hai ngay thi thanh vo...
GS. Tran Van Giau:
Khi Phap đen đanh, trong thanh Gia Đinh chi co hon mot nghin quan thu thanh, trong thanh co đu khi gioi, luong thuc cho muoi ngan quan đong giu trong mot nam. Đieu đo chung to rang, trieu đinh tho o voi su phong ve, mac dau nam sau thang nay Phap đanh Đa Nang, va tu hon tuan nay đoi phuong vao Can Gio lien tiep...


Xem them Thanh Phung
Vo Duy Ninh
Ton That Hiep


Tham khao Nhieu nguoi soan, Đia chi van hoa Thanh pho Ho Chi Minh , tap I, Nha xuat ban. Thanh pho Ho Chi Minh, 1987.
Nguyen Phan Quang, Viet Nam the ky XIX, Nha xuat ban Thanh pho Ho Chi Minh, 2002.
Hoang Van Lan & Ngo Thi Chinh, Lich su Viet nam (1858 - cuoi the ky 19) quyen 3, tap 1, phan 1, Nha xuat ban Giao duc, 1979.
Nhieu nguoi soan, Lich su lop 11 (nang cao), Nha xuat ban Giao duc, 2007, tr. 224.
Nhieu nguoi soan, Hoi Đap lich su (tap 4), Nha xuat ban Tre, tr. 32-34.
Nhieu nguoi soan, Hoi đap ve Sai Gon - Thanh pho Ho Chi Minh tap I, Nha xuat ban Tre, 2006, tr. 103
Huynh Minh, Gia Đinh xua, Nha xuat ban VH-TT, 2006, tr. 96.
Phan Tran Chuc, Nguyen Tri Phuong, Nha xuat ban Van hoa Thong tin, 2001.


Chu thich