Ngu Ba (tieng Trung: 五霸), đay đu la Xuan Thu Ngu ba (春秋五霸) hoac Xuan Thu Ngu Đai ba (春秋五大霸), chi đen mot tap hop 5 vi ba chu thoi ki Xuan Thu trong lich su Trung Quoc.
Trong tieng Trung Quoc co đai, Ba [霸] đong nghia va đong am voi [伯], đe chi nguoi trum truong hoac nguoi anh ca. Ca [五霸] va [五伯] đeu đe chi Ngu Ba. Chu Ngu [五] chi so 5, nhung trong cach dung co con bao ham y ve chat chu khong ve luong, co nghia "đu đay, tron ven."


Lich su Vao thoi phong kien Tay Chu, chinh quyen trung uong đu manh đe duy tri quan đoi trung uong va kiem soat cac nuoc chu hau. Đen khi Chu U Vuong chet va kinh đo nha Chu bi đanh pha vao nam 771 TCN thi suc manh cua chinh quyen trung uong bi suy giam va le thuoc vao cac nuoc chu hau xung quanh. Khai niem Ngu Ba ra đoi vao thoi điem khi ma nha Đong Chu sau đo bi suy yeu.

Co ca thay 6 thuyet ve Ngu ba

Theo Su ky cua Tu Ma Thien:
Te Hoan Cong (齊桓公, 685 TCN - 643 TCN)
Tong Tuong Cong (宋襄公, 650 TCN - 637 TCN)
Tan Muc Cong (秦穆公, 659 TCN - 621 TCN)
Tan Van Cong (晉文公, 636 TCN – 628 TCN)
So Trang Vuong (楚莊王, 613 TCN - 591 TCN)
Theo Vuong Ba cua Tuan Tu:
Te Hoan Cong (齊桓公)
Tan Van Cong (晉文公)
So Trang Vuong (楚莊王)
Ngo Vuong Hap Lu (吳王闔閭, 514 TCN - 496 TCN)
Viet Vuong Cau Tien (越王勾踐, 496 TCN - 465 TCN)
Theo Tu thong:
Trinh Trang Cong (鄭莊公, 744 TCN - 701 TCN)
Te Hoan Cong (齊桓公)
Tan Muc Cong (秦穆公)
Tan Van Cong (晉文公)
So Trang Vuong (楚莊王)
Theo sach Bach ho thong - hieu bien:
Te Hoan Cong (齊桓公)
Tan Muc Cong (秦穆公)
Tan Van Cong (晉文公)
So Trang Vuong (楚莊王)
Ngo Vuong Hap Lu (吳王闔閭)
Theo Tu tu giang đuc luan:
Te Hoan Cong (齊桓公)
Tan Muc Cong (秦穆公)
Tan Van Cong (晉文公)
So Trang Vuong (楚莊王)
Viet Vuong Cau Tien (越王勾踐)
Theo Han thu chu - chu hau vuong bieu:
Te Hoan Cong (齊桓公)
Tong Tuong Cong (宋襄公)
Tan Muc Cong (秦穆公)
Tan Van Cong (晉文公)
Ngo Vuong Phu Sai (吳王夫差, 495 TCN - 473 TCN)
Ta truyen cung liet ke Tan Đieu cong vao hang ba chu.

Te Hoan Cong cung Tan Van Cong la 2 nhan vat co ban thuong co trong cac danh sach Ngu ba vi chi co 2 vi quan chu nay moi chinh thuc đuoc thien tu nha Chu cong nhan va to chuc nghi le thu phong hoanh trang: Chu Hy vuong phong Te Hoan cong nam 679 TCN, Chu Tuong vuong phong Tan Van cong nam 632 TCN.


Hoat đong cua cac Ba Truoc khi Ngu Ba noi len, đa co su lan at Thien tu cua Trinh Trang cong. Tuy nhien Trinh Trang cong chi đong vai tro khanh si nha Chu va ra mat chong đoi thien tu, chua thuc hien vai tro "anh ca" cac chu hau.
Sau khi Trinh Trang cong mat, nuoc Trinh suy yeu vi noi loan. Hon 10 nam sau, Te Hoan cong đuoc su giup đo cua Quan Trong bat đau gay dung nghiep ba. Nuoc Te o mien Son Đong ngay nay, thoi đo đa chiem đuoc het ban đao Son Đong, đat đai rat rong, co nui, co bien, co nhieu tai nguyen. Nuoc Te giau manh nho chinh sach cua Quan Trong. Đe đuoc cac nuoc so phuc, Te đong vai tro nguoi cuu giup cac nuoc bi xam lan va lap lai "cong bang" giua cac chu hau. Te Hoan cong đem quan đuoi nguoi Đich ngoai toc, giup nuoc Ve lap lai đuoc nuoc; lai giup Yen Trang cong đanh diet cac nuoc Co Truc va nuoc Nhung xam lan. Do đo, nuoc Te đuoc chu hau tin. Nuoc So vi boi loi the, vua Te hop chu hau đem quan phat So. Nhu vay, vua Te bat chap thien tu ma ra lenh cho chu hau. Ngoai hoat đong quan su, nuoc Te ba chu con ap dung bien phap chinh tri. Nuoc Te hieu trieu cac chu hau truoc sau chin lan the voi nhau, cung thuc hien mot ly tuong noi tieng goi la 「Ton Vuong nhuong Di; 尊王攘夷」, trong đo ["Ton vuong"] tuc ton trong khuech truong Chu Thien tu va ["Nhuong di"] la chong su xam lang cua cac dan toc man ro o ngoai.
Sau Te Hoan cong, cac chu hau noi len lam ba cung noi theo guong, ket hop hoat đong quan su va chinh tri đe khien cac nuoc khac ne so va suy ton minh. Thoi đai cua Te Hoan cong ket thuc, nuoc Te suy yeu vi noi loan, Tong Tuong cong đinh thay lam minh chu, hoi chu hau nhung khong thanh, sau bi So Thanh vuong lua bat. Cuoi cung Tong Tuong cong đem quan đanh So bi bai. Do su nghiep cua Tong Tuong cong khong noi troi trong cac chu hau nen co su gia loai ong ra khoi hang ngu ba. Sau đo Tan Van cong len thay lam ba. Nha Chu bi ro Xich Đich quay nhieu, hoi chu hau đanh dep roi ruoc thien tu ve ngoi; So luc đo bi coi gan nhu Di Đich vi chua van minh, tranh gianh voi Tan. Tan Van cong đanh thang So roi hoi chu hau ma the "ton nha vua, khong đuoc hai lan nhau".
Qua đoi sau, Tan va Tan tranh nhau đia vi ba. Tan Muc cong dung Bach Ly He lam tuong, đuoi đuoc ro Tay Nhung, mo rong them đat; xung ba o phia Tay, nhung chua đu suc tranh ngoi minh chu cua nuoc Tan o trung nguyen. Sang đau the ky 6 TCN, So Trang vuong o phuong Nam manh nhat, đat rat rong, diet đuoc vai ngoai toc, khai thac them đat đai, đanh Tong, pha Tan, lam ba chu chu hau, tu xung vuong, co y nhom ngo chin cai đinh cua nha Chu.
Cuoi thoi Xuan Thu, vua nuoc Ngo la Hap Lu đuoc Ngu Tu Tu pho ta len ngoi. Ong dung Ton Vu lam tuong, dan binh diet So quoc hung manh, chan đong thien ha. Sau nay ong bi nuoc Viet xam lan, ban than Hap Lu bi vua Viet giet chet. Ngo vuong Phu Sai thua huong co nghiep cua Hap Lu, mang quan len trung nguyen đanh bai nuoc Te va hoi chu hau, đuoc cac chu hau suy ton đung đau. Tuy nhien co nghiep cua Phu Sai khong vung chac, ngay sau minh the thi Ngo bi nuoc Viet đanh up va chi 9 nam sau thi bi tieu diet. Vua nuoc Viet la Cau Tien bi Phu Sai đanh thua, phai xin hoa, sau tui nhuc song muoi nam muu tinh chuyen bao thu, đuoc Pham Lai giup, rot cuoc Cau Tien diet đuoc Ngo, thanh the chan đong khap noi, thanh ba chu mien Đong Nam.
Cac chu hau lam ba dung khau hieu ["Ton Vuong nhuong Di"], ma su thuc chi la mot co đe khuech truong the luc, thon tinh cac nuoc nho, mo mang đat đai, cang ngay cang gay them su mat quan binh giua luc luong cac nuoc lon, nho.


Khac Theo sach Tu thu chuong cu tap chu cua Chu Hi đoi nha Tong thi Ngu Ba gom nhung cuong quoc hang đau thoi Tam đai đuoc thien tu chinh thuc cong nhan:

Con Ngo thi đoi nha Ha
Đai Banh thi quoc (hau due Banh To) đoi nha Thuong
Thi Vi thi đoi nha An
Te Hoan cong thoi Đong Chu
Tan Van cong thoi Đong Chu


Xem them Nha Chu
Chu hau nha Chu
Xuan Thu
Ton hoang nhuong di


Tham khao Ta truyen
Su ky
Bach ho thong - 白虎通
Tuan Tu