Nguoi Beti la mot nhom dan toc Trung Phi song chu yeu o mien trung Cameroon. Ho cung song o Guinea Xich đao va phia bac Gabon. Dan toc nay co lien quan chat che voi nguoi Bulu, nguoi Fang va nguoi Yaunde, nhung nguoi đoi khi đuoc nhom lai thanh nhung nguoi Beti-Pahuin.
Nguoi Beti song tap trung o phia bac cua cac khu vuc phan bo nhan khau hoc cua ho, nguoi Fang thuong song chech ve phia nam con nhung noi khac co xu huong phan bo o giua hai khu vuc nay. Co nhieu uoc tinh khac nhau ve tong dan so cua nguoi Beti. Nhieu nguon cho rang dan so cua ho hon ba trieu nguoi va dan trai tu cac vung ven bien Đai Tay Duong gan Guinea Xich đao đen vung đoi nui, tu vung rung xich đao cao nguyen trung tam chau Phi đen Congo.


Ngon ngu Giong nhu cac bo toc Beti-Pahuin khac, nguoi Beti giao tiep dua tren phuong ngu cua ngon ngu Fang, hay tieng Pahuin hoac tieng Pangwe. Đoi khi ngon ngu nay con đuoc goi la ngon ngu Beti, ngon ngu Nam Bantu thuoc ho ngon ngu Nigeria-Congo.
Ngon ngu Beti la mot ngon ngu thuoc ngon ngu Bulu, ngon ngu Eton, ngon ngu Ewondo va ngon ngu Fang vi mac du khac nhau nhung cac dan toc tren van co the giao tiep, truyen đat lan nhau. Mac du cac ngon ngu tren co ve tuong tu nhau, nhung van co nhung khac biet ve ngon ngu nhat đinh cho thay su tuong tac phuc tap giua cac dan toc nay.


Lich su Nguoi Beti la nguoi Bantu tung song o phia bac Trung Phi, voi mot lich su lau đoi, phuc tap va đay tranh cai. Ho co kha nang la đa chuyen đen vung xich đao chau Phi vao the ky thu bay hoac thu tam, sau đo di chuyen ve phia tay nam o mien trung Cameroon giua the ky 17 va 19, co kha nang sau nhung lan song chien tranh va cac cuoc tan cong no le tu nguoi Fula. Ho cung la muc tieu cho viec bat bo no le va nga voi tu nguoi Hausa.
Cuoc di dan ban đau cua ho vao the ky 17 la tu vung cao nguyen va rung ram phia đong song Sanaga ve phia nam va phia tay. Sau đo, ho tiep tuc đoi mat voi cac cuoc thanh chien va bao luc tu phia bac boi nguoi Fulani (con goi la nguoi Fulbe hoac nguoi Fula) va buoc phai tu bo cac khu đinh cu lau đoi roi di cu xa hon vao cac vung phia nam cua mien trung Cameroon. Đen the ky 19, khi cac thuong nhan chau Au va cac luc luong thuoc đia can thiep, ho đang tim cach buon ban va xay dung thi truong. Phan đat đai thuoc đia ban đau ma nguoi Beti la mot trong so đo la thuoc đia Kamerun cua Đuc vao nam 1884. Sau chien tranh the gioi thu nhat, thuoc đia cua Đuc bi chiem, chia cat boi Phap va Anh.


= Cao buoc an thit nguoi =
Nam 1856, Paul Du Chaillu đa co dip gap go, sinh hoat cung nguoi Beti. Ong cung xuat ban mot cuon hoi ky ve nhung cu dan ban đia nay vao nam 1863. Cuon hoi ky đe cap đen viec ong đen bo bien Đai Tay Duong va đuoc nguoi dan đia phuong ke ve nhung nguoi Beti an thit nguoi. Khi Du Chaillu gap nguoi Beti, ong phat hien thay xuong so va nhieu bo xuong gan khu đinh cu cua ho. Du Chaillu ngay lap tuc cho rang dan toc nay an thit nguoi va viet ve no trong hoi ky cua minh. Nhung vi khach sau nay nhu nha dan toc hoc Mary Kingsley nam 1893, 1895, tuy khong noi đuoc ngon ngu Beti nhung cung co mot khoang thoi gian sinh song voi nguoi dan ban đia, cung xac nhan đa nhin thay đieu tuong tu, va đat tieu đe cho cuon sach "A Victorian Woman Explorer among the Man-eaters".
Nam 1912, mot nha truyen giao Kito giao la Cha Trilles đa đen tham ho, hoc ngon ngu Beti va viet mot ban đanh gia mang tinh dan toc hoc khach quan hon ve nguoi Beti. Nhieu ban đanh gia ve nguoi Beti bat đau xuat hien sau The chien I, nhung thuong rap khuon va nhan manh nhat ve viec ho bi cao buoc co chua di vat xuong trong cac hop thanh tich. Nhung hanh vi bi cao buoc nay đa đuoc su dung đe bien minh cho bao luc chong lai ho va su no le hoa cac dan toc Beti va Fang. Khi ngoi lang cua ho bi tan cong, hang ngan tuong va nha bang go cua ho đa bi nhung ke cuop no le đot chay. Cac quan chuc chinh quyen thuc dan Phap va Anh cung đan ap mot so nghi le ton giao cua ho.

Khi su hieu biet ve nguoi Beti tang len vao nhung nam 1900, theo John Shoup, nhieu bang chung thu thap đuoc cho thay nhung tin đon va cao buoc ban đau ve an thit nguoi la sai. Nguoi Beti khong an thit nguoi, hop so va xuong ngoai troi va trong cac hop thanh tich thuc su la cua to tien ho. Viec thuc hanh thu thap xuong la mot cach tuong nho va ton kinh ton giao cho nguoi đa khuat.


= Cau chuyen Tarzan =
Cac bao cao ban đau ve cao buoc an thit nguoi đa thu hut su chu y rong rai, ung ho chu nghia man ro chau Phi đong thoi tro thanh mot phan cua nhieu the loai tieu thuyet va van hoc noi tieng vao đau the ky 20. Noi tieng nhat la tieu thuyet Tarzan of the Apes cua Edgar Rice Burroughs, tac pham đa tao ra nhan vat Tarzan noi tieng. Burroughs lay boi canh gan lang Mbonga, noi sinh song cua nhung nguoi Beti va nhom dan toc co lien quan chat che voi ho, nguoi Fang.
Theo mo tip ban đau, cau be so sinh John đuoc mot con vuon cai phat hien va nuoi duong. Cau chuyen sau đo dan khac hoa hinh anh khuon mau ve thoi ky thuoc đia cua nhung nguoi chau Phi an thit nguoi trong cac khu rung xich đao. Cau chuyen con đua nguoi đoc kham pha nhan vat Shoup, mot su tuong phan cua Tarzan cao quy "thuan khiet khong bi trung phat" giua mot xa hoi an thit nguoi man ro. Tarzan tro thanh mot hien tuong toan cau, đuoc theo doi rong rai. Co it nhat 89 bo phim ve đe tai nay đuoc tao ra trong 100 nam sau đo, cung nhieu bo truyen tranh va phim truyen hinh khac, rat nhieu trong so đo cung cap mot cai nhin meo mo ve nhung cu dan ban đia tu cac khu rung xich đao chau Phi.


Dan toc hoc Nghe nghiep truyen thong cua nguoi Beti la trong trot, đac biet la khoai mo, san, ngo va chuoi la cay chu luc. Tu thoi thuoc đia, nhieu nguoi đa ap dung cac loai cay trong nhu lac va ca cao. Ho la nhung nghe nhan va tho thu cong lanh nghe, đac biet la đo thu cong my nghe bang sat va go. Tuy nhien, nhung nghe thu cong nay đang gan nhu bien mat do qua trinh đo thi hoa va dong chay thuong mai hien đai.
Xa hoi Beti truyen thong đa đuoc to chuc o cap đo lang, thon ban, bo toc đien hinh voi bien gioi đuoc rao chan va cung co bang cac thap canh đe bao ve cu dan khoi cuoc song hoang da cua rung mua va nhung ke xam nhap. Lang đuoc che giau can than, tach biet voi ben ngoai nhu mot tuyen phong thu chong lai nhung ke đot kich no le. Cac ngoi lang co xu huong đoc lap ve chinh tri voi nhau, tap trung vao mot dong doi goi la Ayon hoac Mvog. Ho la mot dan toc phu he, đa phan tranh chap thuong đuoc giai quyet bang mot phien phan xu do mot nguoi đung đau to chuc. Nguoi Beti ton kinh to tien cua ho, noi danh voi cac hom thanh đung xac chet nghe thuat, tinh xao goi la Byeri. Ngoai ra, ho con luu tru xuong cua to tien trong cac hop thanh tich nay, đuoc su dung trong cac nghi thuc dieu hanh. Trong nghi thuc nay, nguoi Beti se đeo mot chiec mat na, tuy tung loai ma chung đuoc goi la So (mat đong vat) hoac Ngil (mat nguoi).
Nguoi Beti thuc hanh che đo ngoai hon kep, thuong đuoc hai ben dong doi cha me ga đi. Mot khia canh đang chu y khac trong xa hoi cua ho la khai niem ve Mebala, mot loai potlatch (tiec tang qua), noi cac gia đinh giau co nghi thuc tap hop va trao tang tai san cua ho cho cac gia đinh ngheo.


Tham khao