Giai Nobel Vat ly la giai thuong hang nam do Vien Han lam Khoa hoc Hoang gia Thuy Đien trao cho nhung nguoi co đong gop noi bat nhat cho nhan loai trong linh vuc vat ly. Đay la mot trong nam Giai Nobel đuoc thanh lap theo y muon cua Alfred Nobel vao nam 1895 va bat đau trao tu nam 1901, nhung giai con lai la Giai Nobel Hoa hoc, Van hoc, Hoa binh, va Sinh ly hoc va Y khoa. Theo truyen thong, vat ly la giai thuong đau tien đuoc trao trong le trao giai Nobel.
Nha vat ly nguoi Đuc Wilhelm Rontgen la nguoi đau tien nhan giai Nobel Vat ly nham ghi nhan nhung đong gop phi thuong ma ong mang lai khi kham pha ra tia X-quang. Giai thuong nay do Quy Nobel quan ly va đuoc coi la giai thuong uy tin nhat ma mot nha khoa hoc co the nhan trong linh vuc vat ly. Giai gioi thieu tai Stockholm tai mot buoi le thuong nien vao ngay 10 thang 12, ngay gio cua Nobel. Tinh đen nam 2022, co tong cong 221 ca nhan đa nhan giai.


Boi canh Alfred Nobel đa quy đinh trong di chuc va di thu cuoi cung cua ong rang tien cua ong se dung đe tao ra mot loat giai thuong đe trao cho nhung nguoi mang lai "loi ich lon nhat cho nhan loai" trong cac linh vuc vat ly, hoa hoc, hoa binh, sinh hoc hoac y hoc, va van hoc. Mac du Nobel đa viet nhieu di chuc trong suot cuoc đoi cua ong, nhung di chuc cuoi cung đuoc viet hon mot nam truoc khi ong qua đoi va ky tai Cau lac bo Thuy Đien-Na Uy o Paris vao ngay 27 thang 11 nam 1895. Nobel đe lai 94% tong tai san 31 trieu kronor Thuy Đien (US$198 trieu, €176 trieu vao nam 2016), đe thiet lap va tang nam giai thuong Nobel. Do muc đo hoai nghi xung quanh di chuc, phai đen ngay 26 thang 4 nam 1897, di chuc moi đuoc Quoc hoi Na Uy chap thuan. Nhung nguoi thuc hien di chuc cua ong la Ragnar Sohlman va Rudolf Lilljequist, ho đa thanh lap Quy Nobel đe quan ly tai san cua Nobel va to chuc cac giai thuong.
Cac thanh vien cua Uy ban Nobel Na Uy se trao giai Giai Hoa binh ngay sau khi di chuc đuoc thong qua. Cac to chuc trao giai theo sau: Hoc vien Karolinska vao ngay 7 thang 6, Vien Han lam Thuy Đien vao ngay 9 thang 6 va Vien Han lam Khoa hoc Hoang gia Thuy Đien vao ngay 11 thang Sau. Sau đo, Quy Nobel đa đat đuoc thoa thuan ve huong dan cach thuc trao giai Nobel. Nam 1900, Vua Oscar II ban hanh quy che moi cho Quy Nobel. Theo di chuc cua Nobel, Vien Han lam Khoa hoc Hoang gia Thuy Đien se trao Giai thuong Vat ly.


Đe cu va tuyen chon Giai Nobel Vat ly se lua chon ra toi đa ba nguoi đoat giai Nobel va hai cong trinh khac nhau. So voi cac giai Nobel khac, quy trinh đe cu va tuyen chon cho giai Vat ly keo dai va nghiem ngat nhat. Đay la ly do chinh giai thich tai sao no ngay cang tro nen quan trong hon trong nhung nam gan đay va tro thanh giai thuong quan trong nhat trong nganh Vat ly.
Uy ban Nobel Vat ly se lua chon ra nhung nguoi đoat giai Nobel, Uy ban Nobel bao gom nam thanh vien do Vien Han lam Khoa hoc Hoang gia Thuy Đien bau chon. Trong giai đoan đau tien bat đau tu thang 9, mot nhom khoang 3.000 giao su đai hoc, nhung nguoi đoat giai Nobel Vat ly va Hoa hoc, va nhung nguoi khac se gui cac mau đe cu bi mat. Cac mau đa hoan thanh phai đen tay Uy ban Nobel truoc ngay 31 thang 1 cua nam tiep theo. Cac chuyen gia se xem xet ky luong va thao luan ve cac đe cu, roi thu hep xuong con khoang muoi lam cai ten. Uy ban se đe trinh mot bao cao voi cac khuyen nghi ve cac ung cu vien cuoi cung cho Vien, tai đo, trong Cap Vat ly, no se đuoc thao luan them. Sau đo, Vien đua ra lua chon cuoi cung cua nhung nguoi đoat giai Vat ly theo đa so phieu bau.
Quy tac chung la khong bao gio cong bo cong khai ten cua nhung nguoi nhan đe cu, va ho cung khong nhan bat ky thong bao nao ve viec Vien đang xem xet chinh ho cho Giai thuong. Ho so đe cu se đuoc niem phong trong nam muoi nam. Mac du khong đuoc phep đe cu nhung nguoi đa qua đoi, nhung giai thuong van co the trao neu ca nhan đo qua đoi trong khoang thoi gian đoi quyet đinh cua uy ban (thuong la vao thang 10) va buoi le vao thang 12. Truoc nam 1974,van cho phep truy tang ung cu vien đa qua đoi sau khi nhan đe cu.
Cac quy tac cua giai Nobel Vat ly yeu cau tam quan trong cua nhung thanh tuu phai đuoc cong nhan va "kiem tra bang thoi gian". Tren thuc te, đieu đo co nghia la đo tre giua phat hien va giai thuong thuong vao khoang 20 nam va co the lau hon nua. Vi du, mot nua giai Nobel Vat ly nam 1983 đa đuoc trao cho Subrahmanyan Chandrasekhar vi cong trinh cua ong ve cau truc sao va su tien hoa đa đuoc thuc hien trong thap nien 1930. Đay cung la nhuoc điem cua quy tac thu nghiem theo thoi gian nay do khong phai tat ca cac nha khoa hoc đeu song đu lau đe cong viec cua ho đuoc cong nhan. Mot so kham pha khoa hoc quan trong khong bao gio đuoc xem xet đe trao giai thuong, vi nhung nguoi kham pha qua đoi vao ngay thoi điem tac đong cua cong trinh đo đuoc đanh gia cao.


Tranh cai Thomas Edison va Nikola Tesla, hai nha phat minh noi tieng The gioi cuoi the ki 19 va 20 đuoc coi la nhung ung cu vien nang ky cho Giai Nobel Vat ly nam 1915, nhung khong ai trong so ho gianh đuoc giai thuong nay cho du ca hai đeu đong gop rat lon cho su tien bo cua khoa hoc va ky thuat. Nhieu nguoi tin rang uy ban xet giai đa loai ca hai nguoi do nhung mau thuan ca nhan giua hai nha phat minh nay, nhieu bang chung cho thay ca Edison va Tesla bang cach nay hay cach khac đa tim cach ha thap nhung cong hien va su xung đang đoat giai cua nguoi kia, đong thoi the se tu choi giai neu phai cung nhan hoac nhan sau đich thu cua minh—nhu đon đai cua gioi truyen thong. Du sao thi cung rat đang tiec khi trong danh sach nhung nguoi nhan giai khong co ten Tesla va Edison. Can biet rang luc nay Tesla đang rat can ho tro ve tai chinh, chi mot nam sau khi đuoc đe cu khong thanh, ong đa lam vao canh pha san
Nha Vat ly nu nguoi Ao Lise Meitner đa đong gop rat lon vao viec phat hien ra hien tuong phan hach nam 1939 nhung khong bao gio đuoc nhan Giai Nobel Vat ly. Trong thuc te, chinh ba chu khong phai Otto Hahn, nguoi đuoc nhan Giai Nobel Hoa hoc nam 1944 "vi tao ra nguyen to moi nho phan ung phan hach", đa lan đau tien đe cap đen hien tuong phan hach đong vi phong xa sau khi phan tich cac du lieu thi nghiem va cung Otto Robert Frisch ap dung thanh cong mau giot chat long cua Niels Bohr đe giai thich hien tuong nay. Nhieu nguoi cho rang Meitner khong đuoc trao giai vi tinh trang trong nam khinh nu pho bien đau the ki 20 tren The gioi va ngay trong thanh phan uy ban xet giai, đa dan đen nhung cong hien cua ba bi xem nhe va gat khoi danh sach trao giai.
Giai Nobel Vat ly nam 1956 đuoc trao cho William Shockley, John Bardeen va Walter Brattain "vi phat minh transistor" trong khi thuc te đa co nhieu phat minh truoc đo lien quan đen viec hinh thanh transistor nhu cac mau transistor hien đai do Julius Edgar Lilienfeld đang ky bang sang che tu nam 1928.
Ngo Kien Hung la nha Vat ly nu đuoc menh danh "Đe nhat phu nhan cua Vat ly", "Marie Curie cua Trung Quoc", ba đa chung minh bang thuc nghiem su vi pham bao toan tinh chan le nam 1956 va la phu nu đau tien đuoc nhan Giai Wolf cho Vat ly. Tuy vay đen tan khi mat nam 1997, ba van khong đuoc xet trao Giai Nobel Vat ly. Chinh Ngo Kien Hung đa đe cap thi nghiem cua minh voi Ly Chinh Đao va Duong Chan Ninh, giup cho hai nha Vat ly nay chung minh thanh cong ly thuyet ve su vi pham bao toan tinh chan le trong phan ra đien tu. Ly va Duong đa đuoc nhan Giai Nobel Vat ly vi cong trinh nay, tuong tu truong hop cua Meitner, du luan đa chi trich viec uy ban khong đong trao giai cho Ngo Kien Hung nhu la mot bieu hien cua viec trong nam khinh nu trong xet giai cua Uy ban Giai Nobel.
Nam 1974 giai đuoc trao cho Martin Ryle va Antony Hewish "vi nhung nghien cuu tien phong trong linh vuc Vat ly thien van vo tuyen". Hewish đuoc trao Giai Nobel Vat ly voi ly do rieng la đa phat hien ra xung tinh, nhung thuc te thi nha Vat ly nay ban đau đa giai thich nhung tin hieu thu đuoc la lien lac cua "nhung nguoi nho be da xanh" ("Little Green Men", am chi nguoi ngoai hanh tinh) voi Trai Đat. Su giai thich chinh xac chi đen khi David Staelin va Edward Reifenstein phat hien ra mot xung tinh o tam cua Tinh van con cua (Crab Nebula). Sau đo, Fred Hoyle va nha thien van Thomas Gold đa giai thich chinh xac pulsar la nhung sao neutron quay rat nhanh trong tu truong manh nen buc xa song vo tuyen đeu đan va manh nhu la viec phat anh sang cua mot ngon hai đang. Jocelyn Bell Burnell, hoc tro do Hewish huong dan, cung khong đuoc xet trao giai, mac du co la nguoi đau tien đe cap đen cac nguon song vo tuyen tu ngoai vu tru ma sau đo đuoc chung minh la bat nguon tu cac pulsar. Mot truong hop tuong tu cung lien quan đen Vat ly thien van la Giai Nobel Vat ly nam 1978, nam đo hai nguoi chien thang la Arno Allan Penzias va Robert Woodrow Wilson "vi đa phat hien ra buc xa phong vu tru" (CMB), trong khi ban đau chinh ban than hai nguoi nay cung khong the hieu đuoc tam quan trong to lon cua phat hien nay va cung khong giai thich đuoc chinh xac nguon goc cua cac tin hieu tim thay.
Trong nhung nam gan đay, Giai Nobel Vat ly cung khong thoat khoi chi trich tu gioi khoa hoc va du luan. Giai nam 1997 đuoc trao cho Chu Đe Van, Claude Cohen-Tannoudji va William Daniel Phillips "vi đa phat trien phuong phap lam lanh va bay nguyen tu bang laser" trong khi nhung cong trinh tuong tu đa đuoc cac nha Vat ly Nga thuc hien tu hon mot thap ki truoc đo.


Lich su nguoi nhan giai = Tu vat ly co đien đen vat ly luong tu =

Nam 1901, khi giai Nobel đau tien đuoc trao thi cac linh vuc cua vat ly co đien đa dua tren mot nen tang vung chac do cac nha vat ly va hoa hoc vi đai cua the ki 19 tao nen. Tuy vay, su thoa man ve buc tranh vat ly đo keo dai khong đuoc bao lau. Thoi điem buoc sang the ki moi la thoi điem quan sat cac hien tuong ma vat ly luc bay gio khong ly giai đuoc va nhung y tuong cuc moi ve co so cua vat ly ly thuyet đuoc đua ra.


 Tia X va phong xa  Mot trong nhung hien tuong khong giai thich đuoc cua vai nam cuoi cung cua the ki 19 đo la viec Wilhelm Conrad Rontgen, nguoi đuoc trao giai Nobel vat ly đau tien (1901) phat hien ra tia X vao nam 1895. Nam 1896 Henri Becquerel phat hien ra hien tuong phong xa va hai vo chong nha bac hoc Marie va Pierre Curie tiep tuc nghien cuu ban chat cua hien tuong nay. Nho cong trinh ve hien tuong phong xa, Becquerel va vo chong Curie đuoc trao giai Nobel nam 1903. Cung voi cong trinh cua Ernest Rutherford (nguoi đoat giai Nobel ve hoa hoc nam 1908) nguoi ta hieu rang thuc ra nguyen tu bao gom mot hat nhan rat nho chu khong phai nhu tung đuoc nghi nhu truoc đay la mot phan tu khong co cau truc.


 Cau truc nguyen tu  Nam 1897, J.J. Thomson (Joseph John Thomson) phat hien cac tia phat ra tu cathode trong mot ong chan khong la nhung hat co mang đien tich. Ong đa chung minh rang cac tia nay gom nhung hat roi rac ma sau nay chung ta goi la cac hat đien tu (hay electron). Ong đa đo ti so giua khoi luong cua hat voi đien tich (am) cua hat đo va thay rang gia tri đo chi bang mot phan rat nho so voi gia tri du đoan cua cac nguyen tu mang đien. Va ngay sau đo nguoi ta thay rang cac hat co khoi luong nho be mang đien tich am đo phai la nhung vien gach cung voi hat nhan mang đien tich duong đa tao nen tat ca cac loai nguyen tu. Thomson nhan giai Nobel nam 1906. Truoc đo mot nam (1905), Philipp E.A. von Lenard đa lam sang to rat nhieu tinh chat thu vi cua nhung tia phat ra tu ca-tot nhu la kha nang đi sau vao nhung tam kim loai va tao ra huynh quang. Sau đo, vao nam 1912, Robert A. Millikan lan đau tien đo chinh xac đien tich cua đien tu bang phuong phap giot dau (tieng Anh: oil-drop), va viec nay dan ong đen giai Nobel nam 1923. Millikan cung đuoc trao giai cho nhung cong trinh ve hieu ung quang đien.


 Su pha san cua e-te  Vao đau the ki 20, Albert Abraham Michelson đa phat trien mot phuong phap giao thoa, theo phuong phap nay thi khoang cach giua hai vat the co the đuoc đo bang so cac buoc song anh sang (hoac la nhung phan nho cua chung). Đieu nay lam cho viec xac đinh chieu dai chinh xac hon truoc đo rat nhieu. Dung chiec giao thoa ke đo, Michelson va Edward Morley đa tien hanh mot thi nghiem noi tieng (Thi nghiem Michelson-Morley, thi nghiem đo ket luan rang van toc anh sang khong phu thuoc vao chuyen đong tuong đoi cua nguon anh sang va nguoi quan sat. Thi nghiem nay bac bo gia thuyet truoc đo coi e-te la moi truong truyen anh sang. Michelson nhan giai Nobel nam 1907.


 Nguyen tu va tu truong  Cac co che phat xa anh sang boi cac hat tai đien đa đuoc Hendrik Lorentz nghien cuu. Ong cung la nguoi đau tien ap dung cac phuong trinh Maxwell vao viec dan đien trong vat chat. Ly thuyet cua ong co the đuoc ap dung vao buc xa gay ra boi dao đong giua cac nguyen tu, vao boi canh đo, ly thuyet co the giai thich mot thi nghiem cuc ki quan trong. Vao nam 1896, Pieter Zeeman khi nghien cuu ve cac hieu ung đien tu cua anh sang đa tim ra mot hien tuong quan trong, đo la cac vach pho cua natri khi bi đot chay trong mot tu truong manh bi tach thanh mot vai thanh phan. Hien tuong nay co the đuoc giai thich rat chi tiet bang ly thuyet cua Lorentz khi ly thuyet nay đuoc ap dung cho cac dao đong cua cac đien tu. Lorentz va Zeeman chia nhau giai Nobel nam 1902. Sau đo, Johannes Stark chung minh anh huong truc tiep cua đien truong len phat xa anh sang nho viec phat ra mot chum cac nguyen tu (chum tia anode gom cac nguyen tu hoac phan tu) trong mot đien truong manh. Ong đa quan sat đuoc su tach phuc tap cua cac vach pho cung nhu dich chuyen Doppler phu thuoc va van toc cua nguon phat. Stark nhan giai Nobel nam 1919.


 Ung dung cua tia X va xac đinh cau truc lop đien tu  Bat đau tu giua the ki 19, nguoi ta đa co mot tai lieu thuc nghiem đo la nhung vach pho đac trung phat ra trong nhung vung kha kien tu nhung loai nguyen tu khac nhau. Buc xa tia X đac trung do Charles Glover Barkla (giai Nobel nam 1917) phat hien bo sung them cho tai lieu đo. Barkla phat hien đieu đo sau khi Max von Laue (giai Nobel nam 1914) xac đinh ban chat song cua buc xa va nhieu xa tia X. Phat hien cua von Laue tro thanh mot nguon thong tin quan trong ve cau truc ben trong cua nguyen tu. Karl Manne Georg Siegbahn nhan thay rang đo pho tia X đac trung cua tat ca cac nguyen to se cho biet mot cach co he thong cac lop đien tu ke tiep đuoc them vao nhu the nao khi đi tu cac nguyen to nhe toi cac nguyen to nang. Ong đa thiet ke cac quang pho ke cuc ki chinh xac cho muc đich nay. Va nho đo su khac nhau ve nang luong cua cac lop đien tu khac nhau cung nhu cac quy tac cho viec dich chuyen buc xa giua cac lop đo đuoc xac đinh. Ong nhan giai Nobel vat ly nam 1924. Tuy vay, hoa ra la đe hieu sau hon cau truc cua nguyen tu, nguoi ta can nhieu hon rat nhieu nhung khai niem thong thuong cua vat ly co đien ma luc bay gio, kho ai co the tuong tuong noi.


 Su ra đoi cua thuyet luong tu  Vat ly co đien coi chuyen đong la lien tuc cung nhu viec trao đoi nang luong cung la lien tuc. Vay thi tai sao cac nguyen tu lai phat ra nhung buc xa co mot đinh cuc đai? Wilhelm Wien nghien cuu ve buc xa cua vat đen (tieng Anh: black body) tu nhung vat ran nong (tuong phan voi buc xa cua cac nguyen tu khi co phan bo tan so lien tuc). Su dung đien đong hoc co đien, ong đi toi mot bieu thuc cho phan bo tan so cua buc xa nay va cho su dich chuyen cua buoc song co cuong đo cuc đai khi nhiet đo cua mot vat đen bi thay đoi (đinh luat dich chuyen Wien, rat hieu qua trong viec xac đinh nhiet đo cua Mat Troi chang han). Ong đuoc trao giai Nobel nam 1911.

Tuy vay, Wien khong the rut ra mot cong thuc phan bo phu hop voi thuc nghiem cho ca hai vung buoc song dai va buoc song ngan. Van đe đo khong đuoc gia quyet cho đen khi Max Planck đua ra mot y tuong hoan toan moi la nang luong phat xa chi phat ra tung luong gian đoan co mot gia tri nhat đinh goi la luong tu. Mot luong tu nang luong bang hang so Planck nhan voi tan so cua luong tu đo. Đay đuoc coi la su ra đoi cua vat ly luong tu. Wien nhan giai Nobel nam 1911 va Planck nhan giai Nobel nam 1918. Cac bang chung quan trong chung minh anh sang phat ra theo tung luong tu nang luong cung đuoc cung co bang loi giai thich cua Albert Einstein ve hieu ung quang đien (đuoc Heinrich Rudolf Hertz quan sat lan đau tien vao nam 1887), hieu ung nay cho thay anh sang khong chi đuoc phat ra theo tung luong tu ma con đuoc hap thu theo tung luong tu. Hieu ung quang đien bao gom phan mo rong cua ly thuyet Planck. Einstein nhan giai Nobel vat ly nam 1921 ve hieu ung quang đien va ve nhung đong gop cho vat ly ly thuyet.
Trong cac thi nghiem sau nay, James Franck va Gustav Ludwig Hertz đa chung minh hieu ung quang đien nguoc (tuc la khi mot đien tu va cham voi mot nguyen tu thi can mot nang luong toi thieu đe sinh ra cac luong tu anh sang voi nang luong đac trung phat ra tu va cham đo) va chung minh tinh đung đan cua ly thuyet Planck va hang so Planck. Franck and Hertz cung nhan giai Nobel nam 1926. Cung vao khoang thoi gian đo, Arthur Compton (nguoi nhan nua giai Nobel vat ly nam 1927) nghien cuu su mat mat nang luong cua quang tu (luong tu song đien tu) tia X khi tan xa len cac hat vat chat va cho thay rang cac luong tu cua chum tia X co nang luong lon hon nang luong cua anh sang nhin thay 10.000 lan va chung cung tuan theo cac quy tac luong tu. Charles Thomson Rees Wilson (xem duoi đay) nhan mot nua giai Nobel nam 1927 vi tao ra dung cu quan sat tan xa nang luong cao co the đuoc dung đe chung minh tien đoan cua Compton.


 Mo hinh nguyen tu cua Bohr  Niels Bohr lam viec voi mo hinh hanh tinh nguyen tu trong đo cac đien tu quay xung quanh hat nhan. Ong thay rang cac vach pho sac net phat ra tu cac nguyen tu co the đuoc giai thich neu cho rang đien tu quay xung quanh hat nhan tren cac quy đao tinh đac trung boi mot mo-men goc bi luong tu hoa. Ong cung cho thay nang luong phat xa chinh bang su khac nhau giua cac trang thai nang luong bi luong tu hoa đo. Gia thiet ong đua ra co xuat phat điem tu vat ly co đien hon la tu ly thuyet cua Planck. Mac dau gia thiet tren chi giai thich đuoc mot so đac điem đon gian cua quang pho va nguon goc cua no nhung nguoi ta cung som chap nhan no vi phuong phap cua Bohr la mot điem khoi đau đung đan, ong nhan giai Nobel nam 1922.


 Luong tinh song-hat  Nam 1923, Louis de Broglie (Louis-Victor P. R. de Broglie) đa phat bieu rang cac hat vat chat cung co nhung tinh chat song va rang song đien tu cung the hien nhung tinh chat cua cac hat duoi dang cac quang tu. Ong đa phat trien cac cong thuc toan hoc cho tinh luong tinh nay, trong đo co mot cong thuc ma sau nay goi la buoc song de Broglie cho cac hat chuyen đong. Cac thi nghiem ban đau cua Clinton Davisson đa chi ra rang thuc ra cac đien tu the hien tinh chat phan xa giong nhu cac song khi đap vao mot tinh the va cac thi nghiem nay đuoc lap lai nhieu lan chung minh gia thiet luong tinh cua de Broglie. Mot thoi gian sau George Paget Thomson (con trai cua J.J. Thomson) đa đua ra nhieu thi nghiem đa đuoc cai tien rat nhieu cho biet hien tuong tan xa khi cac đien tu nang luong cao đi sau vao trong cac tam kim loai. De Broglie nhan giai Nobel nam 1929 va sau đo Davisson va Thomson chia nhau giai Nobel nam 1937. Erwin Schrodinger phat trien them y tuong cua de Broglie va viet mot bai bao co ban ve Luong tu hoa nhu la mot bai toan tri rieng vao đau nam 1926. Ong đa tao ra mot cai goi la co hoc song. Nhung mot nam truoc đo Werner Heisenberg đa bat đau mot phuong phap toan hoc hoan toan khac goi la co hoc ma tran va bang cach đo ong cung thu đuoc cac ket qua tuong tu nhu cac ket qua ma Schrodinger đua ra sau đo. Ly thuyet nay cung ngu y rang co nhung gioi han tu nhien trong viec xac đinh chinh xac đong thoi cac đai luong vat ly He thuc bat đinh Heisenberg. Heisenberg đuoc trao giai Nobel nam 1932 cho su phat trien cua co hoc luong tu, trong khi đo Schrodinger va Paul Dirac cung nhan giai vao nam sau đo. Dirac sua đoi cac cong thuc khi tinh đen ly thuyet tuong đoi hep cua Einstein va cho thay rang mot ly thuyet nhu vay khong chi bao gom nhung thong so tuong ung cho su tu quay cua đien tu xung quanh minh, goi la spin, ma con tien đoan su ton tai cua mot loai hat hoan toan moi goi la cac phan hat co khoi luong bang khoi luong cua đien tu nhung mang đien tich duong. Phan hat đau tien cua đien tu do Carl David Anderson (đuoc trao mot nua giai Nobel nam 1936) phat hien nam 1932 đuoc goi la phan đien tu (positron).


 Nguyen ly loai tru  Max Born, thay cua Heisenberg vao nhung nam đau cua thap nien 1920 co nhung đong gop quan trong ve mieu ta toan hoc va giai thich vat ly. Ong nhan mot nua giai Nobel vao nam 1954 cho cong trinh cua ong ve y nghia thong ke cua ham song. Wolfgang Pauli đa đua ra nguyen ly loai tru (moi trang thai luong tu chi co the co mot đien tu ma thoi) dua tren co so ly thuyet ban co đien cua Bohr. Sau nay, nguoi ta cung thay nguyen ly Pauli lien quan đen tinh đoi xung cua ham song cua cac hat co spin ban nguyen noi chung goi la cac fermion đe phan biet voi cac hat boson co spin la mot so nguyen lan cua hang so Plank chia cho 2*pi. Nguyen ly loai tru co nhieu he qua quan trong trong nhieu linh vuc cua vat ly va Pauli nhan giai Nobel nam 1945.
Nam 1947, Polykarp Kusch tim ra rang mo-men tu cua mot đien tu khong co gia tri đung nhu Dirac tien đoan ma khac voi mot đai luong rat nho. Vao cung thoi gian đo Willis Lamb cung nghien cuu mot van đe tuong tu ve spin cua đien tu tuong tac voi cac truong đien tu bang viec nghien cuu cau truc sieu tinh te cua quang pho phat ra tu nguyen tu hydrogen. Ong quan sat thay rang su tach cau truc sieu tinh te luon luon sai khac voi gia tri cua Dirac mot luong đang ke. Kusch va Lamb cung nhan giai Nobel nam 1955.


 Đien đong luc hoc luong tu va sac đong luc hoc luong tu  Trong đien đong luc hoc luong tu (con đuoc biet theo chu viet tat tieng Anh la QED - quantum electrodynamics), ly thuyet nhieu loan luong tu mieu ta cac hat tich đien tuong tac thong qua trao đoi cac quang tu. Mo hinh cu cua đien đong luc hoc luong tu chi bao gom trao đoi quang tu rieng le, nhung Sin-Itiro Tomonaga, Julian Schwinger va Richard Feynman nhan ra rang tinh huong lai phuc tap hon rat nhieu vi tan xa đien tu-đien tu co the bao gom trao đoi mot vai quang tu. Mot đien tich điem tran trui khong ton tai trong buc tranh cua ho. Đien tich luon tao ra mot đam cac cap hat-phan hat ao o xung quanh no, do đo, mo men tu hieu dung cua no thay đoi va the nang Coulomb cung bi bien đoi tai cac khoang cach ngan. Cac tinh toan tu mo hinh nay đa tai tao lai cac du lieu thuc nghiem cua Kusch va Lamb voi mot đo chinh xac ngac nhien va mo hinh đien đong luc hoc luong tu moi đuoc coi la mot ly thuyet chinh xac nhat đa tung co. Tomonaga, Schwinger va Feynman cung nhan giai Nobel vat ly nam 1965. Phat trien nay cua đien đong luc hoc luong tu lai co mot tam quan trong vi đai nhat cho ca viec mieu ta cac hien tuong vat ly nang luong cao. Khai niem sinh cap tu trang thai chan khong cua mot truong luong tu la mot khai niem co so trong ly thuyet truong hien đai cua cac tuong tac manh va cua sac đong luc hoc luong tu (quantum chromodynamics).


 Kham pha ve tinh đoi xung  Khia canh co ban khac cua co hoc luong tu va ly thuyet truong luong tu la tinh đoi xung cua cac ham song va cac truong. Nam 1956, Ly Chinh Đao (Tsung-Dao Lee) va Duong Chan Ninh (Chen Ning Yang) đa chi ra rang cac tuong tac vat ly co the khong tuan theo đoi xung guong. Đieu nay co nghia la tinh chat chan le cua ham song, ky hieu la P, khong đuoc bao toan khi he bi đat duoi mot tuong tac nhu vay va tinh chat đoi xung guong co the bi thay đoi. Ly va Duong cung nhan giai Nobel nam 1957. James Watson Cronin va Val Logsdon Fitch phat hien su phan ra cua hat meson K vi pham nguyen ly bao toan đien tich va tinh chan le nam 1964 va ho cung nhau nhan giai Nobel nam 1980.
Nam 1960, khi Sheldon Lee Glashow, Abdus Salam va Steven Weinberg đua ra ly thuyet thong nhat tuong tac yeu va tuong tac đien tu. Ho cung nhau chia giai Nobel nam 1979 ve ly thuyet thong nhat nay va đac biet la tien đoan cua ho ve mot loai tuong tac yeu đac biet đuoc đieu hoa boi dong neutron đa đuoc thuc nghiem kiem chung moi gan đay. Giai Nobel vat ly cuoi cung cua the ky 20 đuoc trao cho Gerardus 't Hooft va Martinus J. G. Veltman. Ho đa tim ra cach đe tai chuan hoa ly thuyet đien-yeu, va loai bo cac điem ky di trong cac tinh toan luong tu.


= Tu the gioi vi mo đen the gioi vi mo =


 Thuyet tuong đoi  Mot moi lien he khac lien ket cac thuc the nho nhat va lon nhat trong vu tru cua chung ta la ly thuyet tuong đoi cua Albert Einstein. Einstein đua ra thuyet tuong đoi hep cua minh lan đau tien vao nam 1905 voi phuong trinh cho biet moi lien he giua khoi luong va nang luong E = mc². vao thap ky tiep theo, ong tiep tuc đua ra thuyet tuong đoi rong lien he luc hap dan voi cau truc cua khong gian va thoi gian. Tat ca cac tinh toan khoi luong hieu dung cua cac hat nang luong cao, cua cac bien đoi nang luong trong phan ra phong xa cung nhu cac tien đoan cua Dirac ve su ton tai cua phan hat, đeu dua tren ly thuyet tuong đoi cua ong. Ly thuyet tuong đoi rong la co so cho cac tinh toan chuyen đong tren thang vi mo cua vu tru, ke ca gia thiet ve tinh chat cua ho đen. Einstein nhan giai Nobel vao nam 1921 lai do cong trinh ve hieu ung quang đien the hien ban chat hat cua anh sang.


 Cac đong vi  Ernest Rutherford va Frederick Soddy (Nobel hoa hoc 1921) đua ra ly thuyet bien to. Ho đa theo doi rat chi tiet mot chuoi cac phan ra phong xa khac nhau va so sanh nang luong phat ra voi su thay đoi ve khoi luong cua hat nhan me va hat nhan con. Ho tim thay rang hat nhan thuoc mot nguyen to hoa hoc co the co cac khoi luong khac nhau va ho đa tim ra cac đong vi. Mot giai Nobel cung đuoc trao vao nam 1922 cho Francis William Aston ve viec tach quang pho - khoi luong cua mot so lon cac đong vi cua cac nguyen to khong phong xa. Cung luc đo Marie Curie cung nhan giai Nobel lan thu hai (lan nay ve hoa hoc) ve phat hien ra cac nguyen to hoa hoc radi va poloni.
Khoi luong cua cac đong vi đeu la mot so nguyen lan khoi luong cua proton, hat proton do Rutherford phat hien lan đau tien khi ong chieu tia alpha va hat nhan nguyen tu nito. Nhung cac đong vi khong the chi đuoc tao thanh tu cac proton đuoc vi moi nguyen to hoa hoc chi co mot gia tri tong đien tich hat nhan. Thong thuong cac proton chi chiem khong đen mot nua khoi luong hat nhan, đieu đo co nghia la mot so thanh phan khong mang đien cung co mat trong hat nhan. James Chadwick lan đau tien tim thay chung cu cho hat đo, goi la hat neutron khi ong nghien cuu cac phan ung hat nhan nam 1932. Ong nhan giai Noebel vat ly nam 1935.
Ngay sau phat hien cua Chadwick, Enrico Fermi va mot so nguoi khac cung bat tay vao nghien cuu neutron nhu la mot phuong phap đe tao ra cac phan ung hat nhan ma co the gay ra phong xa "nhan tao". Fermi thay rang xac suat cua cac phan ung hat nhan cam ung (khong bao gom bien đoi nguyen to) tang len khi neutron bi lam cham đi va đieu nay cung đung cho cac nguyen to nang giong nhu voi cac nguyen to nhe, trai nguoc voi phan ung cua cac hat mang đien (vi du nhu proton) cam ung. Ong nhan giai Nobel vat ly nam 1938.


 Vat ly hat nhan  Mot nhanh cua vat ly goi la vat ly hat nhan đa đuoc hinh thanh dua tren gia thiet hat nhan đuoc tao thanh tu cac proton va neutron va mot vai thanh tuu quan trong đa đuoc ghi nhan bang cac giai Nobel. Ernest Lawrence, nguoi nhan giai Nobel vat ly nam 1939 đa xay may gia toc đau tien trong đo cac hat đuoc gia toc dan dan bang viec gia tang nang luong cho hat sau moi vong quay trong tu truong. Sir John Cockcroft va Ernest Walton đa gia toc cac hat bang viec tac đong truc tiep mot đien the rat cao va cac ong cung đuoc trao giai vao nam 1951 cho cong trinh nghien cuu ve bien to.
Otto Stern nhan giai Nobel vat ly nam 1943 cho cac phuong phap thuc nghiem cua ong đe nghien cuu tinh chat tu cua hat nhan, đac biet la xac đinh mo men tu cua proton. Isidor I. Rabi lam tang đo chinh xac len hai bac trong viec xac đinh mo men tu cua hat nhan bang ky thuat cong huong tan so vo tuyen, va do đo, ong nhan giai Nobel vat ly nam 1944. Sau đo, vao nua cuoi cua the ky mot vai nha vat ly ly thuyet đuoc trao giai cho nhung cong trinh ve mo hinh hoa ly thuyet cac he nhieu hat nhu: Eugene Wigner, Maria Goeppert-Mayer va J. Hans D. Jensen vao nam 1963 va Aage Niels Bohr, Ben Roy Mottelson va Leo James Rainwater vao nam 1975.


 Vat ly nang luong cao  Ngay tu nam 1912 Victor F. Hess (giai Nobel nam 1936 cung voi Carl David Anderson) thay rang cac buc xa co kha nang đi sau vao vat chat co the đen voi chung ta tu khoang khong ngoai vu tru. Buc xa vu tru nay đuoc ghi nhan bang cac buong ion hoa va sau nay la buong may Wilson. Cac tinh chat cua cac hat co the phong đoan tu cac vach cong cua cac hat đe lai trong buong ion hoa duoi tac dung cua tu truong ngoai rat lon. Theo cach đo, Anderson đa phat hien ra phan đien tu (positron). Anderson va Patrick Blackett cho thay rang, tia gamma co the sinh ra cac cap đien tu-phan đien tu (electron-positron) va nguoc lai, đien tu va phan đien tu co the huy nhau tao ra chinh tia gamma bi mat đi. Blackett nhan giai Nobel vat ly nam 1948 cho viec phat trien buong may sau nay va cac phat minh ma ong đa thuc hien đe lam viec đo.
Mac du sau nay, cac may gia toc đuoc phat trien nhieu, buc xa vu tru van la nguon chu yeu cua cac hat nang luong cao trong vai thap ky (va hat tu buc xa vu tru co nang luong lon hon nang luong cua cac hat tao ra tu cac may gia toc lon nhat tren Trai Đat, mac du cuong đo cua buc xa vu tru rat nho) va no đa cung cap nhung hinh anh ban đau cua mot the gioi ha hat nhan ma luc bay gio con nguoi hoan toan chua biet. Mot loai hat moi goi la meson mu đuoc phat hien nam 1937 co khoi luong xap xi 200 lan khoi luong đien tu (nhung nhe hon proton 10 lan). Nam 1946, Cecil Frank Powell đa lam sang to hien tuong tren va cho rang thuc ra la co hon mot loai hat nhu vay ton tai. Mot trong so đo co ten la meson pion phan ra thanh mot hat khac goi la meson mu. Powell nhan giai Nobel vat ly nam 1950.


 Hat co ban  Nam 1935, Hideki Yukawa gia thiet rang luc tuong tac manh co the đuoc truyen bang cac hat trao đoi, giong nhu luc đien tu đuoc gia thiet đuoc truyen thong qua trao đoi cac quang tu ao trong ly thuyet truong luong tu. Yukawa cho rang mot hat nhu vay phai co khoi luong khoang 200 lan khoi luong cua đien tu đe giai thich tam tac dung ngan cua luc tuong tac manh ma thuc nghiem tim ra. Hat meson pi ma Powell tim ra co cac tinh chat phu hop đe co the la hat Yukawa. Nguoc lai, hat meson mu lai co cac tinh chat hoan toan khac (va ten cua no sau nay đuoc đoi thanh muon). Yukawa nhan giai thuong Nobel vat ly nam 1949. Mac du cac nghien cuu sau nay chi ra rang co che cua luc tuong tac manh phuc tap hon buc tranh cua Yukawa rat nhieu nhung ong van đuoc coi la tien phong trong nhien cuu cac hat truyen tuong tac manh. David J. Gross, H. David Politzer va Frank Wilczeck la chu nhan cua giai Nobel vat ly nam 2004 voi nhung kham pha ve luc hat nhan manh. Nghien cuu cua ho chi ra rang, khong giong nhu cac luc khac, luc tuong tac manh lai suy yeu đi khi hai quark tien ve mot cho. Hien tuong đo giong nhu the cac hat đuoc noi voi nhau bang mot dai cao su, ma luc keo giua chung cang manh khi chung cang o xa nhau. Phat hien cua ba nha nghien cuu nay, cong bo nam 1973, đa dan đen ly thuyet ve sac đong luc hoc luong tu - ly thuyet gop phan quan trong cho su ra đoi cua Mo hinh Chuan.
Vao cuoi nhung nam 1950, cac may gia toc co the đat nang luong vai ti eV (electron-volt), tuc la cac cap hat voi khoi luong bang khoi luong cua proton co the đuoc tao ra tu chuyen đoi nang luong-khoi luong. Phuong phap nay đuoc nhom nghien cuu cua Owen Chamberlain va Emilio Segre su dung khi lan đau tien ho đa xac đinh va nghien cuu phan proton vao nam 1955 (hoc chia nhau giai Nobel nam 1959). Cac may gia toc nang luong cao cung cho phep cung cho phep nghien cuu cau truc cua proton va neutron chi tiet hon truoc đo rat nhieu va Robert Hofstadter co the phan biet chi tiet cau truc đien tu cua cac nucleon nho quan sat tan xa cua chung len cac đien tu nang luong cao. Ong nhan nua giai Nobel vat ly nam 1961.
Su ton tai cua hat neutrino tien đoan tu ly thuyet cua Pauli vao nhung nam 1930 cung đa đuoc ghi nhan. Cac bang chung truc tiep thuc nghiem đau tien ve hat neutrino đuoc Clyde Cowan va Frederick Reines cung cap vao nam 1957 nhung mai đen nam 1995, cong trinh đo moi đuoc trao mot nua giai Nobel (luc đo Cowan đa chet, ong chet nam 1984). Neutrino cung co mat trong cac qua trinh lien quan đen tuong tac yeu (nhu la phan ra cua hat beta va hat meson pi thanh hat muon) va khi cuong đo chum hat tang len, cac may gia toc co the tao ra cac chum neutrino thu cap. Leon M. Lederman, Melvin Schwartz va Jack Steinberger đa phat trien phuong phap nay vao nhung nam 1960 va chung minh rang hat neutrino đi kem trong phan ra meson pi thanh muon khong đong nhat voi cac neutrino lien quan đen cac đien tu trong phan ra hat beta, chung la hai hat rieng biet goi la hat neutrino đien tu va neutrino muon. Giai Nobel vat ly nam 2002 đuoc trao cho Riccardo Giacconi, Masatoshi Koshiba va Raymond Davis Jr. vi co cong thu đuoc cac hat neutrino, khang đinh bang thuc nghiem su co mat cua hat nay.
Hat đien tu (e-), hat muon (μ), neutrino đien tu (νe), neutrino muon (νμ) va cac phan hat cua chung đa đuoc tim thay va chung thuoc cung mot lop goi la lepton. Cac hat tren khong tuong tac boi luc tuong tac manh; nguoc lai, cac hat proton, neutron, meson va hyperon (tap hop cac hat co khoi luong lon hon khoi luong cua proton) lai đuoc xac đinh boi luc tuong tac manh. Cac hat lepton đuoc mo rong khi Martin Lewis Perl va nhom nghien cuu cua ong đa phat hien ra hat lepton tau co khoi luong lon hon đien tu va muon. Perl chia giai Nobel voi Reines vao nam 1995.


 Hat quark  Tat ca cac lepton van đuoc coi la cac hat co ban, tuc la chung giong nhu cac điem va khong co cau truc noi, nhung đoi voi proton,... thi lai khong phai vay. Murray Gell-Mann va nhieu nguoi khac co gang phan loai cac hat tuong tac rat manh (goi la cac hadron) thanh cac nhom co cac lien he va kieu tuong tac giong nhau. Gell-Mann nhan giai Nobel nam 1969. He thong cua ong dua tren gia thiet rang tat ca cac hat đeu đuoc tao thanh tu cac hat nguyen to goi la cac hat quark. Bang chung thuc ve viec cac nucleon đuoc tao thanh tu cac hat giong nhu quark đen tu cong trinh cua Jerome Isaac Friedman, Henry Way Kendall va Richard Edward Taylor. Ho "nhin thay" cac hat cung ben trong cac lepton khi nghien cuu tan xa khong đan hoi cua cac đien tu len cac lepton. Do đo, ho cung nhau chia giai Nobel nam 1990.
Nguoi ta hieu rang tat ca cac hat tuong tac manh đeu đuoc tao thanh tu cac quark. Vao giua nhung nam 1970, mot hat co thoi gian song rat ngan đuoc phat hien mot cach đoc lap boi nhom cua Burton Richter va Samuel C. C. Ting. Đo la mot loai hat quark chua đuoc biet vao luc đo va đuoc đat ten la quark đep (charm). Hat quark nay khong co moi lien he nao đen he thong cac hat co ban va Richter va Ting chia nhau giai Nobel nam 1976. Mo hinh chuan trong vat ly hat phan chia cac hat thanh 3 ho, ho thu nhat gom: 2 quark (va cac phan quark) va hai lepton, trong moi lepton đeu co cac quark thuan va nghich, đien tu va neutrino đien tu; ho thu hai gom: quark la (strange) va quark đep, muon va neutrino muon; ho thu ba gom: quark thuan, quark nghich, tau va tau neutrino. Cac hat truyen tuong tac trong tuong tac đien yeu la photon, Z boson va W boson; trong tuong tac manh la cac hat gluon.
Nam 1983, Carlo Rubbia va nhom nghien cuu cua ong đa chung minh su ton tai cua cac hat W va Z bang buong va cham proton-phan proton voi nang luong đu cao đe tao ra cac hat rat nang đo. Rubbia chia giai nam 1984 voi Simon van der Meer, nguoi co nhung phat minh quan trong trong viec xay dung buong va cham đo. Ho cung suy đoan rang co cac hat khac co the đuoc tao ra tai cac nang luong cao hon nang luong cua cac may gia toc hien thoi, nhung đen gio khong co bang chung thuc nghiem nao ve đieu đo.


 Vu tru hoc  Mo hinh vu no lon (Big Bang) mieu ta mot kich ban co the cho su tien hoa cua vu tru tai nhung thoi điem đau tien. Mot trong nhung tien đoan cua mo hinh đo la su ton tai cua nen buc xa vu tru đa đuoc Arno Allan Penzias va Robert Woodrow Wilson tim ra vao nam 1960. Ho cung nhan giai Nobel vat ly nam 1978.
Hans Bethe lan đau tien mieu ta chu ki hiđro va cacbon trong đo nang luong đuoc giai phong trong cac ngoi sao boi su ket hop cua proton thanh hat nhan heli. Vi đong gop nay, ong nhan giai Nobel vat ly vao nam 1967.
Subrahmanyan Chandrasekhar đa tinh toan ly thuyet qua trinh tien hoa cua cac ngoi sao, đac biet la cac ngoi sao se ket thuc cuoc đoi cua minh o mot trang thai goi la sao lun trang. Duoi mot so đieu kien đac biet, san pham cuoi cung co the la sao neutron, mot vat the cuc đac trong đo tat ca cac proton bien thanh neutron. Trong cac vu no sieu sao, cac nguyen to nang đuoc tao ra trong qua trinh tien hoa cua cac sao se bay vao trong khoang khong vu tru. William Alfred Fowler đa lam sang to rat chi tiet ca ve mat ly thuyet va thuc nghiem cac phan ung hat nhan quan trong nhat trong cac ngoi sao va su hinh thanh cac nguyen to nang. Fowler va Chandrasekhar cung nhan giai Nobel vat ly nam 1983.
Thien van vo tuyen cung cap cac thong tin ve cac vat the vu tru ma chung ta khong the quan sat đuoc bang pho quang hoc. Sir Martin Ryle đa phat trien mot phuong phap trong đo cac tin hieu tu vai kinh thien van đat cach xa nhau co the ket hop voi nhau đe lam tang đo phan giai cua ban đo nguon song radio tu bau troi. Antony Hewish va nhom nghien cuu cua ong đa thuc hien mot phat minh rat ngau nhien vao nam 1964 khi su dung kinh thien van cua Ryle: cac vat the khong xac đinh goi la pulsar phat ra cac xung tan so song vo tuyen voi toc đo lap lai rat xac đinh. Ryle va Hewish chia giai Nobel vat ly nam 1974.
Nam 1974 cuoc tim kiem pulsar la đoi tuong chinh cua cac nha thien van vo tuyen, nhung mot bat ngo khac đa đen vao mua he nam đo khi Russell Alan Hulse va Joseph Hooton Taylor, Jr. đa chu y đen su đieu bien chu ki cua tan so cac xung cua mot pulsar moi đuoc phat hien goi la PSR 1913+16. Đo chinh la pulsar đoi đau tien đuoc ghi nhan, no đuoc đat ten nhu vay boi vi sao neutron phat ra song radio la mot thanh phan trong mot he sao đoi co kich thuoc gan bang nhau. Cac quan sat tren 20 nam ve he sao nay cho thay bang chung cua song hap dan. Su suy giam cua tan so quay rat phu hop voi cac tinh toan dua tren ly thuyet cua Einstein ve mat mat nang luong gay ra do phat ra song hap dan. Hulse va Taylor chia nhau giai Nobel vat ly vao nam 1993. Tuy vay viec thu truc tiep song hap dan tren Trai Đat van chua đuoc thuc hien.


= Tu đon gian đen phuc tap =


 Hat nhan nguyen tu  Đe đon gian hoa, nguoi ta coi hat nhan nguyen tu, theo mot phep gan đung bac mot, đuoc tao thanh tu cac hat nucleon. Mo hinh đau tien ve cau truc hat nhan la mo hinh cac lop hat nhan do Maria Goeppert-Mayer va Johannes D. Jensen đua ra vao cuoi nhung nam 1940. Ho nhan thay rang it nhat đoi voi cac hat nhan voi hinh gan nhu hinh cau thi cac nucleon ben ngoai cung cung lap đay cac muc nang luong giong nhu cac đien tu trong nguyen tu. Tuy vay, trat tu cua cac nucleon lai khac voi cac đien tu va đuoc xac đinh boi mot the nang chung va boi su ket cap spin-quy đao rat manh cua cac luc hat nhan. Mo hinh cua ho giai thich tai sao hat nhan lai đac biet on đinh voi mot so xac đinh (con so ki dieu) cac proton. Ho chia nhau giai Nobel vat ly nam 1963 cung voi Eugene Wigner, nguoi đa cong thuc hoa cac nguyen ly đoi xung co ban rat quan trong trong vat ly hat nhan va vat ly hat.
Hat nhan co so nucleon khac voi con so ki dieu thi lai khong phai la hinh cau. Niels Bohr đa tung nghien cuu mo hinh giot chat long ap dung cho cac hat nhan bi bien dang nhu vay (co the co dang hinh e-lip), vao nam 1939 nguoi ta thay rang neu kich thich cac hat nhan bi bien dang manh co the dan đen su phan chia hat nhan, tuc la hat nhan bi pha vo thanh hai manh lon. Otto Hahn nhan giai Nobel hoa hoc nam 1944 cho phat hien qua trinh moi nay. Hinh phi cau cua hat nhan bien dang sinh them cac bac tu do cung giong nhu su dao đong tap the cua cac hat nhan. James Rainwater, Aage Bohr (con trai cua Niels Bohr) va Ben Mottelson đa phat trien cac mo hinh mieu ta cac kich thich hat nhan va ho cung nhan giai Nobel vat ly nam 1975.
Cac mo hinh ve hat nhan đuoc nhac đen tren đay khong chi dua tren cac nguyen ly chung, co tinh đinh huong ma con dua tren cac thong tin ngay cang tang ve pho hat nhan. Harold C. Urey đa phat hien ra deuterium, mot đong vi nang cua hydrogen va, vi the, ong đuoc trao giai Nobel ve hoa hoc vao nam 1934. Fermi, Lawrence, Cockcroft va Walton, đuoc nhac đen o phan truoc, đa phat trien cac phuong phap đe tao ra cac đong vi hat nhan khong ben. Edwin M. McMillan va Glenn T. Seaborg nhan giai Nobel hoa hoc nam 1951 vi đa mo rong bang đong vi hat nhan toi cac nguyen to nang nhat. Nam 1954, Walther Bothe va Max Born (đuoc nhac đen o tren) nhan giai Nobel vat ly vi phat trien phuong phap trung hop cho phep nhung nguoi nghien cuu quang pho co the lua chon cac chuoi buc xa hat nhan co lien quan tu phan ra hat nhan.


 Nguyen tu  Mot bai toan co tu lau van chua đuoc giai quyet la cac van đe toan hoc lien quan đen cac tuong tac lan nhau giua cac đien tu sau khi tinh đen luc hut cua cac hat nhan mang đien tich duong. Mot khia canh cua van đe nay đa đuoc đe cap boi mot trong nhung nguoi đat giai Nobel hoa hoc moi đay (1998), đo la Walter Kohn. Ong đa phat trien phuong phap ham mat đo co the ap dung vao cac nguyen tu tu do cung nhu ap dung cho cac đien tu trong cac phan tu va trong chat ran.
Vao đau the ki 20, bang tuan hoan nguyen to hoa hoc van chua hoan thien. Lich su ban đau cua giai Nobel bao gom cac phat hien mot so cac nguyen to con thieu. Lord Rayleigh đa chu y đen nhung di thuong ve khoi luong nguyen tu tuong đoi khi cac mau oxy va nito đuoc tach truc tiep tu khong khi quanh ta chu khong phai tach chung tu cac thanh phan hoa hoc. Ong ket luan rang khi quyen phai co chua thanh phan chua biet, đo la nguyen to argon, co khoi luong nguyen tu la 20. Ong nhan giai Nobel vat ly nam 1904, cung nam voi Sir William Ramsay nhan giai Nobel hoa hoc vi đa tach đuoc nguyen to heli.
Trong nua cuoi cua the ki 20, đa co mot su phat trien vuot bac ve pho va đo chinh xac nguyen tu, ma nho đo nguoi ta co the đo đuoc cac dich chuyen giua cac trang thai nguyen tu, hoac phan tu, roi vao vung vi song hoac vung anh sang kha kien. Vao nhung nam 1950, Alfred Kastler (giai Nobel nam 1966) va cac đong nghiep cho thay cac đien tu trong cac nguyen tu co the đuoc đat vao cac trang thai kich thich loc lua bang cac su dung anh sang phan cuc. Sau phan ra phong xa, anh sang phan cuc cung co the lam cho spin cua cac nguyen tu o trang thai co ban đinh huong.
Cam ung dich chuyen tan so vo tuyen đa mo ra cac kha nang đo mot cach chinh xac hon truoc rat nhieu cac tinh chat cua cac trang thai bi luong tu hoa cua cac đien tu trong nguyen tu. Mot huong phat trien song song đa dan đen viec phat hien ra maser va laser dua tren khuech đai phat xa kich thich song vo tuyen trong cac truong song đien tu o vung vi song va kha kien – cac hieu ung ma ve mat nguyen ly đa đuoc tien đoan tu cac phuong trinh cua Einstein vao nam 1917 nhung đa khong đuoc quan tam đac biet cho đen tan đau nhung nam 1950.
Charles H. Townes đa phat trien maser đau tien vao nam 1958. Nikolay G. Basov va Aleksandr M. Prokhorov đa thuc hien cong trinh ly thuyet ve nguyen ly maser. Maser đau tien su dung mot dich chuyen kich thich trong phan tu ammonium. No đa phat ra buc xa vi song manh khong giong nhu cac buc xa tu nhien (voi cac quang tu co cac pha khac nhau). Đo sac net cua tan so cua maser ngay lap tuc tro thanh mot cong cu quan trong trong ki thuat, xac đinh thoi gian va cac muc đich khac. Townes nhan nua giai Nobel vat ly nam 1964, Basov va Prokhorov chia nhau mot nua giai con lai.
Đoi voi buc xa kha kien, sau nay laser đuoc phat trien trong mot so phong thi nghiem. Nicolaas Bloembergen va Arthur L. Schawlow đuoc nhan nua giai Nobel nam 1981 cho cong trinh nghien cuu ve pho laser chinh xac cua cac nguyen tu va phan tu. Mot nua giai cua nam đo đuoc trao cho Kai M. Siegbahn (con trai cua Manne Siegbahn), nguoi đa phat trien mot phuong phap co đo chinh xac cao trong viec xac đinh pho nguyen tu va phan tu dua vao cac đien tu phat ra tu cac lop đien tu ben trong khi bi tac đong cua chum tia X co nang luong đa đuoc xac đinh. Pho đien tu cua ong đuoc su dung lam cong cu phan tich trong rat nhieu nganh cua vat ly va hoa hoc.
Norman F. Ramsey đa phat trien cac phuong phap chinh xac dua tren su huong ung cua cac đien tu tu do trong chum nguyen tu voi truong đien tu tan so vo tuyen, Wolfgang Paul đa phat minh ra cac bay nguyen tu tao thanh tu cac đien truong va tu truong tac đong len toan bo the tich mau. Nhom nghien cuu cua Hans G. Dehmelt la nhung nguoi đau tien cach ly đuoc cac hat rieng le (trong truong hop nay la cac phan đien tu) cung nhu la cac nguyen tu rieng le trong cac bay nhu vay. Lan đau tien, cac nha thuc nghiem co the "giao tiep" đuoc voi cac nguyen tu rieng biet bang cac tin hieu vi song va laser. Đieu nay cho phep nghien cuu cac khia canh moi cua tinh chat co hoc luong tu va lam tang đo chinh xac hon nua trong viec xac đinh tinh chat nguyen tu va chuan hoa thoi gian. Paul va Dehmelt nhan mot nua giai Nobel nam 1989 va nua con lai đuoc trao cho Ramsey.
Buoc cuoi cung trong tien bo nay la lam cho cac nguyen tu trong cac bay nhu vay chuyen đong cham đen muc, o trang thai can bang nhiet trong moi truong khi, chung co the tuong ung voi nhiet đo chi vai micro Kenvin. Đieu đo đuoc thuc hien bang cach cho chung vao đe lam nguoi bang laser thong qua mot tap hop cac he thong đuoc thiet ke rat thong minh do Steven Chu, Claude Cohen-Tannoudji va William D. Phillips thuc hien khi nhom nay nghien cuu thao tac len cac nguyen tu thong qua qua trinh va cham voi cac quang tu laser. Cong trinh cua ho đuoc nhin nhan bang giai Nobel nam 1997.


 Phan tu va plasma  Cac phan tu tao thanh tu cac nguyen tu. Chung tao ra muc phuc tap tiep theo khi nghien cuu cac he nhieu hat. Nhung cac nghien cuu phan tu thuong đuoc coi nhu mot nhanh cua hoa hoc va hiem khi đuoc trao giai Nobel ve vat ly. Chi co mot ngoai le đo la cong trinh cua Johannes Diderik van der Waals, ong đa đua ra cac phuong trinh trang thai cua cac phan tu cho chat khi khi tinh đen tuong tac lan nhau giua cac phan tu va su giam the tich tu do gay ra boi kich thuoc huu han cua chung. Cac phuong trinh van der Waals la nhung điem rat quan trong trong viec mieu ta qua trinh ngung tu cua cac chat khi thanh chat long. Ong nhan giai Nobel vat ly nam 1910. Jean B. Perrin nghien cuu chuyen đong cua cac hat nho phan tan trong nuoc va nhan giai Nobel nam 1926. Nghien cuu cua ong cho phep khang đinh ly thuyet thong ke cua Einstein ve chuyen đong Brown cung nhu cac đinh luat đieu khien qua trinh can bang cua cac hat phan tan trong chat long khi chiu tac dung cua trong luc.
Nam 1930, Sir C. Venkata Raman nhan giai Nobel vat ly cho cac quan sat cua ong chung to rang anh sang tan xa tu cac phan tu bao gom cac thanh phan co tan so bi dich chuyen tuong ung voi anh sang đon sac. Su dich chuyen nay gay boi su tang hoac giam nang luong đac trung cua phan tu khi chung thay đoi chuyen đong quay hoac dao đong. Pho Raman nhanh chong tro thanh nguon thong tin quan trong cung ve cau truc va đong hoc phan tu.
Plasma la trang thai khi cua vat chat trong đo cac nguyen tu hoac phan tu bi ion hoa rat manh. Luc đien tu giua cac ion duong va giua cac ion va đien tu đong mot vai tro noi troi, đieu nay lam tang tinh phuc tap khi nghien cuu plasma so voi nguyen tu hoac phan tu trung tinh. Nam 1940, Hannes Alfven đa chung minh rang mot loai chuyen đong tap the moi, goi la song tu-thuy đong luc hoc co the đuoc sinh ra trong cac he plasma. Cac song nay đong mot vai tron quan trong xac đinh tinh chat cua plasma, trong phong thi nghiem cung nhu trong khi quyen Trai Đat va trong vu tru. Alfven nhan nua giai Nobel nam 1970.


 Vat ly chat ran   = Cau truc tinh the  =
Cac tinh the đuoc đac trung boi su sap xep đeu đan cua cac nguyen tu. Sau khi phat hien ra tia X khong lau, Max von Laue nhan thay rang, cac tia X bi tan xa khi đi qua cac tinh the chat ran giong nhu anh sang đi qua mot cach tu quang hoc. Co hien tuong nay la do buoc song cua tia X thong thuong trung voi khoang cach giua cac nguyen tu trong chat ran. Sir William Henry Bragg (cha) va William Lawrence Bragg (con) lan đau tien dung tia X đe đo khoang cach giua cac nguyen tu va phan tich su sap xep hinh hoc cua cac nguyen tu trong cac tinh the đon gian. Vi cac cong trinh tien phong trong viec nghien cuu tinh the hoc bang tia X, ho đuoc trao giai Nobel vat ly, Laue nam 1914 va cha con Bragg nam 1915.
Cau truc cua tinh the la trang thai on đinh nhat trong nhieu trang thai ran ma nguyen tu co the đuoc sap xep tai nhiet đo va ap suat thong thuong. Vao nhung nam 1930, Percy W. Bridgman đa phat minh ra cac dung cu ma nho đo co the nghien cuu su thay đoi cau truc tinh the, tinh chat đien, tu, nhiet cua chat ran duoi ap suat cao. Rat nhieu tinh the the hien cac chuyen pha duoi cac đieu kien đac biet nhu vay. Su sap xep hinh hoc cua cac nguyen tu bi thay đoi đot ngot tai ap suat nhat đinh. Bridgman nhan giai Nobel vat ly nam 1946 cho cac phat minh trong linh vuc vat ly ap suat cao.
Vao nhung nam 1940, nho su phat trien cua cac may phan ung phan ra hat nhan, cac nha thuc nghiem co the thu đuoc cac neutron nang luong thap. Nguoi ta cung thay rang, giong nhu tia X, cac neutron cung rat hieu qua trong viec xac đinh cau truc tinh the boi vi buoc song de Broglie cua hat nhan cung co khoang cach giua cac nguyen tu trong chat ran. Clifford G. Shull đa co nhieu đong gop cho su phat trien ki thuat nhieu xa neutron trong viec xac đinh cau truc tinh the, va cung cho cho biet rang, su sap xep cua cac mo men tu nguyen tu trong cac vat lieu co trat tu tu co the lam tang nhieu xa neutron, cung cap mot cong cu rat manh đe xac đinh cau truc tu.
Shull nhan giai Nobel vat ly nam 1994 cung voi Bertram N. Brockhouse, chuyen gia ve mot khia canh khac cua tan xa neutron tren chat ran: khi cac neutron kich thich kieu dao đong tu mang trong tinh the gay ra suy giam nang luong. Do đo, Brockhouse đa phat trien may pho neutron 3 chieu, nho đo co the thu đuoc toan ven cac đuong cong tan sac (nang luong cua dan đong tu mang la mot ham cua vec to song). Cac đuong cong tuong tu co the thu đuoc đoi voi dao đong tu tu (magnon).


 = Tinh chat tu cua chat ran  =
John H. Van Vleck co đong gop đac biet cho ly thuyet tu hoc trong chat ran vao nhung nam sau khi co hoc luong tu ra đoi. Ong đa tinh toan cac anh huong cua lien ket hoa hoc len cac nguyen tu thuan tu va giai thich su phu thuoc vao nhiet đo va tu truong ngoai cua tinh chat tu. Đac biet ong đa phat trien ly thuyet truong tinh the cua cac hop chat cua cac kim loai chuyen tiep, đo la đieu vo cung quan trongtrong viec tim hieu cac tam hoat đong trong cac hop chat dung cho vat ly laser cung nhu sinh hoc phan tu. Ong cung nhan giai Nobel vat ly voi Philip Warren Anderson va Sir Neville Francis Mott (xem duoi đay).
Cac nguyen tu tu co the co cac mo men tu sap xep theo cung mot phuong trong mot the tich nhat đinh (vat lieu nhu vay đuoc goi la vat lieu sat tu), hoac cac mo men co cung đo lon nhung lai sap xep đan xen thuan roi đen nghich (vat lieu nghich tu, vat lieu phan sat tu), hoac sap xep đan xen nhung đo lon lai khac nhau (vat lieu ferri tu). Louis E. F. Neel đa đua ra cac mo hinh co ban mieu ta cac vat lieu phan sat tu va ferri tu, đo la cac thanh phan quan trong trong nhieu dung cu chat ran. Cac vat lieu đo đuoc nghien cuu rat nhieu bang ki thuat nhieu xa neutron đa noi tren đay. Neel nhan mot nua giai Nobel vat ly nam 1970.
Trat tu cua cac nguyen tu trong tinh the chat ran cung nhu rat nhieu loai trat tu tu khac nhau la nhung vi du cua cac hien tuong trat tu noi chung trong tu nhien khi cac he tim thay su sap xep sao cho co loi ve mat nang luong bang cach chon nhung trang thai đoi xung nhat đinh. Cac hien tuong toi han, la cac hien tuong ma tinh đoi xung sap bi thay đoi (vi du khi nhiet đo thay đoi chang han), co tinh pho quat cao cho cac loai chuyen pha khac nhau, ma trong đo bao gom ca chuyen pha tu. Kenneth G. Wilson, nguoi nhan giai Nobel vat ly nam 1982, đa phat trien mot ly thuyet goi la ly thuyet tai chuan hoa cho cac hien tuong toi han lien he voi cac chuyen pha, mot ly thuyet con đuoc ung dung trong ly thuyet truong cua vat ly hat co ban.
Nam 2007, giai Nobel Vat ly đuoc trao Albert Fert va Peter Grunberg cho thanh tuu phat minh ra hieu ung tu đien tro khong lo, mot hieu ung quan trong cho su phat trien cua ky thuat may tinh, va la nen tang cho mot nganh moi ra đoi la spintronics.


 = Tinh the long  =
Cac tinh the long tao ra mot lop vat lieu đac biet co rat nhieu đac tinh ly thu, tren ca quan điem tuong tac co ban trong chat ran cung nhu cac ung dung ki thuat. Pierre-Gilles de Gennes đa phat trien ly thuyet cho tinh the long va su chuyen giua cac pha co đo trat tu khac nhau. Ong cung su dung co hoc thong ke đe mo tu su sap xep va đong luc hoc cua cac chuoi polymer, va bang cach đo cho thay rang cac phuong phap đuoc phat trien cho cac hien tuong trat tu trong cac he đon gian co the đuoc khai quat hoa cho cac he phuc tap co mat trong chat ran mem. Vi đong gop đo, ong nhan giai Nobel vat ly nam 1991.
Mot dang chat long đac biet đa đuoc quan tam nghien cuu đo la chat long heli. Tai ap suat thong thuong, heli la chat hoa long o nhiet đo thap nhat. heli cung co hieu ung đong vi manh nhat, tu heli (4) hoa long o nhiet đo 4,2 Kelvin, cho đen heli (3) hoa long o nhiet đo 3,2 Kelvin. Heike Kamerlingh Onnes la nguoi đau tien hoa long heli vao nam 1909. Ong nhan giai Nobel vat ly nam 1913 cho cac ket qua cua heli long va cho cac nghien cuu cua ong ve tinh chat cua vat chat tai nhiet đo thap. Lev D. Landau đa đua ra cac khai niem co ban (vi du nhu chat long Landau) lien quan đen cac he nhieu hat trong chat ran va ap dung cac khai niem đo vao ly thuyet heli long đe giai thich cac hien tuong đac biet cua heli (4) nhu la hien tuong sieu chay (xem duoi đay), kich thich roton va cac hien tuong am hoc. Ong đuoc trao giai Nobel nam 1962.


 = Tai nhiet đo cuc thap  =
Vao nhung nam 1920 va 1930, Pyotr L. Kapitsa đa phat trien mot so ki thuat thuc nghiem đe thuc hien va nghien cuu cac hien tuong o nhiet đo thap. Ong nghien cuu nhieu khia canh cua heli (4) long va cho thay rang heli long co tinh sieu chay (tuc la chay khong co ma sat) khi nhiet đo thap hon 2,2 Kelvin. Sau nay hien tuong sieu chay đuoc hieu la su the hien cua moi lien he luong tu giua hien tuong ngung tu Bose-Einstein (đuoc tien đoan bang ly thuyet vao nam 1920) va nhieu tinh chat giong nhu trang thai sieu dan cua đien tu trong mot so chat dan đien đac biet. Kapitsa đuoc trao mot nua giai Nobel vat ly nam 1978. Nam 2001, Eric A. Cornell va Carl E. Wieman đa quan sat hien tuong ngung tu Bose-Einstein khi lam lanh 2000 nguyen tu rubidium đen nhiet đo chi bang 2 phan ti đo tren nhiet đo khong tuyet đoi. Đoc lap voi hai nha vat ly tren, Wolfgang Ketterle đa thuc hien cac thi nghiem voi nguyen tu natri va ong đa tien hanh voi mot so nguyen tu lon hon va thu đuoc nhieu ket qua hon. Ong chung minh rang hai trang thai ngung tu co the lan truyen vao nhau va do đo giao thoa voi nhau giong nhu giao thoa cua song nuoc khi chung ta nem hai hon đa giong nhau xuong nuoc cung mot luc. Ketterle tao ra mot luong cac hat ngung tu co tinh chat giong laser nhung khac o cho laser loai nay đuoc tao thanh tu hat vat chat chu khong phai tai thanh tu hat anh sang.
heli (3) thi lai the hien cac hien tuong đac biet, vi moi hat nhan heli co spin khac khong chu khong giong nhu heli (4). Do đo, no giong nhu la cac hat fermion va khong bi ngung tu Bose-Einstein nhu cac hat boson. Tuy vay, giong nhu cac vat lieu sieu dan (xem duoi đay), cac cap hat co spin ban nguyen co the tao thanh cac hat gia boson va co the bi ngung tu gay nen trang thai sieu chay. Hien tuong sieu chay cua heli (3) xay ra tai nhiet đo thap hon cua heli (4) hang ngan lan va đa đuoc David M. Lee, Douglas D. Osheroff va Robert C. Richardson phat hien ra, ho nhan giai Nobel vat ly nam 1996. Ho đa quan sat thay cac pha sieu chay khac nhau cho thay cau truc xoay phuc tap va cac hien tuong luong tu rat thu vi.


 = Phat xa đien tu cua chat ran  =
Cac đien tu trong chat ran co the bi đinh xu o xung quanh cac nguyen tu cua chung trong cac chat cach đien, hoac chung co the chuyen đong qua lai giua cac vi tri cua cac nguyen tu trong cac chat dan đien hoac chat ban dan. Vao đau the ki 20, nguoi ta biet rang cac kim loai co the phat ra cac đien tu khi bi nung nong, nhung nguoi ta khong biet đien tu phat ra la do bi kich thich nhiet hay la do cac tuong tac hoa hoc voi moi truong khi xung quanh. Bang cac thuc nghiem tien hanh trong moi truong co chan khong cao, cuoi cung, Owen W. Richardson đa xac đinh rang su phat xa cua đien tu la do hieu ung nhiet va ong cung thiet lap đinh luat phan bo cua cac đien tu theo van toc. Va do đo, Richardson nhan giai Nobel nam 1928.


 = Sieu dan  =
Nam 1911, Heike Kamerlingh Onnes đa thay rang đien tro cua thuy ngan giam xuong nho hon mot phan ty gia tri binh thuong khi bi lam lanh thap hon mot nhiet đo chuyen pha Tc khoang 4 Kelvin. Nhu đuoc nhac o phan tren, ong đa nhan giai Nobel nam 1913. Tuy vay, mot thoi gian dai nguoi ta khong hieu tai sao cac đien tu co the chuyen đong ma khong bi can tro trong cac chat sieu dan tai nhiet đo thap. Nhung vao đau nhung nam 1960, Leon N. Cooper, John Bardeen va J. Robert Schrieffer đa đua ra ly thuyet dua tren y tuong la cac cap đien tu (co spin va huong chuyen đong nguoc nhau) co the giam mot luong nang luong Eg bang cach chia se mot cach chinh xac cung mot đo bien dang cua mang tinh the khi chung chuyen đong. Cac cap Cooper nay hanh đong giong nhu cac hat boson. Su tao cap nay cho phep chung chuyen đong nhu mot chat long lien ket, khong bi anh huong khi cac kich thich nhiet (co nang luong la kT) nho hon nang luong tao thanh khi ket cap (Eg). Ly thuyet BCS nay đuoc trao giai Nobel vat ly nam 1972.
Đot pha trong viec hieu co so co hoc nang luong nay dan đen cac tien bo trong cac mach sieu dan: Brian D. Josephson đa phan tich su dich chuyen cua cac hat tai đien giua hai kim loai sieu dan đuoc ngan cach boi mot lop vat lieu dan đien thuong rat mong. Ong tim thay rang pha luong tu xac đinh tinh chat dich chuyen la mot ham dao đong cua đien the ben ngoai đat len chuyen tiep nay. Hieu ung Josephson co cac ung dung quan trong trong cac phep đo chinh xac vi no thiet lap moi lien he giua đien the va tan so. Josephson nhan mot nua giai Nobel vat ly nam 1973. Ivar Giaever, nguoi đa phat minh va nghien cuu cac tinh chat chi tiet cua chuyen tiep đuong ngam nay (mot he thong đien tu dua tren chat sieu dan) chia nhau nua giai con lai voi Leo Esaki cho cong trinh nghien cuu ve hieu ung đuong ngam trong chat ban dan (xem duoi đay). Giai Nobel vat ly nam 2003 đuoc trao cho Alexei A. Abrikosov, Vitaly L. Ginzburg va Anthony J. Leggett vi co nhung đong gop đe cai thien hieu biet cua con nguoi ve hien tuong sieu dan va sieu long.
Mac dau co kha nhieu cac hop kim va hop chat sieu dan đuoc phat hien trong khoang 75 nam sau phat hien cua Kamerlingh-Onnes, hien tuong sieu dan mai đuoc xem nhu la hien tuong chi xay ra tai nhiet đo thap, voi nhiet đo chuyen pha sieu dan thap hon 20 Kelvin. Cho nen khi J. Georg Bednorz va K. Alexander Muller cho thay rang oxide lanthan-đong co pha them bari co nhiet đo chuyen pha la 35 Kelvin thi moi nguoi rat ngac nhien. Va ngay sau đo, cac phong thi nghiem khac cong bo cac hop chat co cau truc tuong tu nhu the co tinh sieu dan o nhiet đo khoang 100 Kelvin. Phat hien ve sieu dan nhiet đo cao nay khoi đong mot lan song trong vat ly hien đai: tim hieu co che co ban cho tinh sieu dan cua cac vat lieu đac biet nay. Bednorz and Muller nhan giai Nobel nam 1987.


 = Tinh chat đien cua chat ran  =
Chuyen đong cua cac đien tu trong kim loai o trang thai dan đien binh thuong đa đuoc mo hinh hoa ve ly thuyet đen mot đo phuc tap chua tung co tu khi co mat cua co hoc luong tu. Mot trong nhung buoc tien lon ban đau la viec đua vao khai niem song Bloch, ham song đuoc lay ten cua nha vat ly Felix Bloch (nguoi nhan nua giai Nobel vat ly nam 1952 cho cong trinh nghien cuu ve cong huong tu). Mot khai niem quan trong nua la chat long đien tu trong cac chat dan đien do Lev Landau (xem phan heli long). Philip Warren Anderson đa co nhung đong gop quan trong vao ly thuyet cau truc đien tu cua cac kim loai, đac biet la cac bat đong nhat trong cac hop kim va cac nguyen tu tu tap chat trong cac kim loai. Neville Francis Mott đa nghien cuu cac đieu kien chung cho tinh dan đien cua đien tu trong chat ran va đua ra cac cong thuc xac đinh cac điem ma mot chat ban dan bien thanh mot chat dan đien (chuyen pha Mott) khi thanh phan hoac cac thong so ben ngoai bi thay đoi. Anderson va Mott chia nhau mot nua giai Nobel nam 1977 va mot nua giai đuoc trao cho John H. Van Vleck cho cac nghien cuu ly thuyet ve cau truc đien tu cua cac he tu va mat trat tu.


 = Tinh chat nhiet cua chat ran  =
Mot giai Nobel vat ly truoc đay (1920) đa đuoc trao cho Charles E. Guillaume cho phat hien cho thay rang gian no nhiet cua mot so thep-nikel (hop kim đuoc goi la invar) bang khong. Giai Nobel nay đuoc trao chu yeu boi tam quan trong cua cac hop kim invar trong cac phep đo chinh xac đuoc dung trong vat ly, nganh đo đac va đac biet la thuoc met chuan đuoc đat o Paris. Cac hop kim nay đuoc dung rat rong rai trong cac dung cu co đo chinh xac cao nhu la đong ho,... Cac co so ly thuyet ve su phu thuoc vao nhiet đo cua đo gian no chi moi đuoc giai thich gan đay. Va moi đay (1998), Walter Kohn nhan giai Nobel hoa hoc cho cac phuong phap cua ong khi xu ly cac tuong quan trao đoi luong tu, ma nho đo nguoi ta co the vuot qua cac gioi han trong tinh toan cau truc đien tu trong chat ran va cac phan tu.


 = Chat ban dan  =
Trong cac chat ban dan, đo linh đong cua cac đien tu bi giam đi rat manh do co su ton tai cua vung cam nang luong đoi voi cac đien tu, goi la cac khe nang luong. Sau khi nguoi ta hieu đuoc vai tro co ban cua cac tap chat cho đien tu va nhan đien tu trong silicon sieu sach (va sau nay con co cac vat lieu khac), cac chat ban dan đuoc su dung lam cac bo phan trong đien ki thuat. William B. Shockley, John Bardeen (xem them ly thuyet BCS) va Walter H. Brattain đa tien hanh cac nghien cuu co ban ve sieu dan va đa phat trien transistor loai mot. Đo la binh minh cua ki nguyen linh kien đien tu. Ho cung nhan giai Nobel nam 1956.
Sau nay Leo Esaki đa phat trien diode tunnel (diode đuong ngam), mot linh kien đien tu co đien tro vi phan am, đo la mot tinh chat ki thuat rat thu vi. No tao thanh tu hai chat ban dan pha tap loai n va loai p, co mot đau chuyen du đien tu va mot đau khac thieu đien tu. Hieu ung đuong ngam xuat hien khi đien the dich lon hon khe nang luong trong cac chat ban dan. Ong chia giai Nobel vat ly nam 1973 voi Brian D. Josephson.
Voi ki thuat hien đai, nguoi ta co the tao cac mang mong cau truc xac đinh tu cac vat lieu ban dan va chung the tiep xuc truc tiep voi nhau. Voi cau truc khong đong nhat nhu vay, con nguoi khong bi gioi han vao cac khe nang luong trong cac chat ban dan nhu silicon hoac germani nua. Herbert Kroemer đa phan tich ly thuyet ve đo linh đong cua cac đien tu va lo trong trong cac chuyen tiep khong đong nhat. Ly thuyet cua ong dan đen viec tao ra cac transistor voi cac đac trung đuoc cai tien rat nhieu ma sau nay goi la HEMT (transistor co đo linh đong đien tu cao). Cac HEMT rat quan trong đoi voi cac linh kien đien tu toc đo cao ngay nay. Kroemer cung gia thiet rang cac cau truc khong đong nhat kep co the tao đieu kien cho hoat đong cua laser, cung khoang thoi gian voi Zhores I. Alferov đua ra y tuong nhu the. Sau nay Alferov đa tao ra laser ban dan xung đau tien vao nam 1970. Su kien nay la điem khoi đau cua ki nguyen cac dung cu quang đien hien nay đang dung trong cac diode laser, đau đoc đia CD, đau đoc ma vach va cap quang vien thong. Va gan đay, Alferov va Kroemer chia nhau mot nua giai Nobel vat ly nam 2000, nua giai con lai ve tay Jack S. Kilby, đong phat minh mach đien tu tich hop (xem phan sau Vat ly va Ki thuat).
Khi ap mot the đien cuc len cac he cau truc khong đong nhat, nguoi ta co the tao ra cac mang nguoc, trong đo cac hat tai đien chi chuyen đong trong khong gian hai chieu. Cac mang nhu vay lai hoa ra co cac tinh chat rat thu vi va ki la. Nam 1982, Klaus von Klitzing phat hien ra hieu ung Hall luong tu. Khi mot tu truong manh đat vuong goc voi mat phang cua mang gia hai chieu, thi cac đieu kien luong tu lai khong tang mot cach tuyen tinh voi su tang cua tu truong ma lai tang mot cach nhay bac o bien cua mau. Đien tro Hall giua cac bac nay co gia tri h/ie2 trong đo i la cac so nguyen tuong ung voi cac quy đao đien tu bi luong tu hoa. Hieu ung nay cho phep co the đo ti so giua cac hang so co ban rat chinh xac, no co he qua quan trong trong ki thuat đo luong, von Klitzing nhan giai Nobel vat ly nam 1985.
Mot ngac nhien nua đen ngay sau khi Daniel C. Tsui va Horst L. Stormer thuc hien cac nghien cuu ki hon ve hieu ung Hall luong tu su dung cac mang nguoc trong cac vat lieu sieu sach. Trang thai on đinh xuat hien trong hieu ung Hall khong chi đoi voi tu truong tuong ung voi su lap đay cua cac quy đao boi mot, hai, ba v.v. gia tri đien tich cua đien tu ma con đoi voi cac đien tich khong nguyen! Đieu nay chi co the đuoc hieu dua vao mot khai niem ve chat long luong tu moi ma o đo chuyen đong cua cac đien tu đoc lap co đien tich e đuoc thay the boi cac kich thich trong mot he nhieu hat ma he nay cu xu (trong mot tu truong manh) nhu the cac đien tich co gia tri e/3, e/5,... tham gia vao. Robert B. Laughlin phat trien ly thuyet mieu ta trang thai moi cua vat chat nay va chia giai Nobel vat ly nam 1998 voi Tsui and Stormer.


 = Hieu ung Mossbauer  =
Đoi khi cac phat hien trong mot linh vuc cua vat ly lai hoa ra co cac ung dung quan trong trong cac linh vuc vat ly khac. Mot vi du lien quan đen vat ly chat ran đo la quan sat cua Rudolf L. Mossbauer vao cuoi nhung nam 1950. Hat nhan cua nguyen tu hap thu co the bi kich thich cong huong boi cac tia gamma phat ra tu cac nguyen tu phat xa đuoc chon mot cach hop ly khi cac nguyen tu trong ca hai truong hop đuoc ban ra sao cho su giat lui cua chung loai tru nhau. Nang luong bi luong tu hoa cua hat nhan trong đien tu truong noi cua chat ran đo co the đuoc xac đinh vi nang luong đo tuong ung voi cac vi tri khac nhau cua su cong huong ma su cong huong nay rat sac net. Hieu ung Mossbauer nay la co so cua pho Mossbauer, no tro nen quan trong trong viec xac đinh cau truc đien tu cua nhieu vat lieu va Mossbauer nhan mot nua giai Nobel vat ly nam 1961 cung voi R. Hofstadter.


= Vat ly va ky thuat =
Giai Nobel 1912 đa đuoc trao cho Nils Gustaf Dalen cho phat minh ve van mat troi tu đong đuoc dung rong rai trong cac cot moc va phao trong nganh hang hai. Phat minh đo dua tren su khac nhau ve buc xa nhiet tu cac vat co đo phan xa anh sang khac nhau. Hieu ung nay đuoc dung đe ngat nguon cap khi tu đong vao ban ngay va lam giam nhieu nhu cau bao duong tren bien.
Khoang đau the ki 20, Gabriel Lippmann đa phat trien mot phuong phap chup anh mau su dung hieu ung giao thoa anh sang. Phuong phap cua Lippmann mat nhieu thoi gian phoi sang. Sau nay phuong phap đo bi thay the boi cac ki thuat nhiep anh khac nhung no lai co nhieu ung dung trong ki thuat tao anh ba chieu chat luong cao.
Trong hien vi quang hoc, Frits Zernike cho thay rang tham chi cac vat hap thu buc xa rat yeu (trong suot khi nhin bang mat thuong) co the nhin thay đuoc neu chung tao thanh tu nhung vung co he so khuc xa anh sang khac nhau. Trong kinh hien vi nhay pha cua Zernike, nguoi ta co the phan biet cac vet sang co pha bi thay đoi khi đi qua cac vung khong đong nhat. Kinh hien vi loai nay co tam quan trong đac biet trong viec quan sat cac mau sinh hoc. Zernike nhan giai Nobel vat ly nam 1953. Vao nhung nam 1940, Dennis Gabor đe ra nguyen ly anh ba chieu. Ong tien đoan rang neu tia sang toi co the giao thoa voi tia phan xa tu mot mang hai chieu thi co the tao đuoc mot anh ba chieu cua vat the. Tuy vay, viec thuc hien y tuong nay phai đoi đen khi laser đuoc phat hien. Laser co the cung cap anh sang co ket can thiet cho quan sat hien tuong giao thoa noi o tren. Gabor nhan giai Nobel nam 1971.
Hien vi đien tu co anh huong sau rong tren nhieu linh vuc khoa hoc tu nhien. Ngay sau khi C. J. Davisson va G. P. Thomson phat hien ra ban chat song cua đien tu, nguoi ta nhan thay rang buoc song ngan cua đien tu nang luong cao co the lam tang đo phan giai so voi hien vi quang hoc. Ernst Ruska tien hanh cac nghien cuu co ban ve quang đien tu va thiet ke kinh hien vi đien tu truyen qua đau tien hoat đong vao nhung nam đau cua thap nien 1930. Ruska nhan mot nua giai Nobel vat ly vao nam 1986, nua giai con lai đuoc chia đeu cho Gerd Binnig va Heinrich Rohrer, hai nguoi đa phat trien mot phuong phap khac han đe thu đuoc cac buc anh voi đo phan giai cuc cao. Phuong phap cua ho đuoc ung dung trong nghien cuu ve mat chat ran va dua tren hieu ung đuong ngam cua cac đien tu. Cac đien tu cua cac nguyen tu o mot đau kim loai rat nhon co the chui sang cac nguyen tu tren be mat chat ran khi đau nhon kim loai đo đuoc di chuyen đen rat gan be mat (khoang 1 nm). Bang cach giu cho dong đien tu chui ngam đo co đinh va di chuyen đau nhon theo be mat chat ran, nguoi ta co the co đuoc buc anh ba chieu cua be mat chat ran can nghien cuu. Bang phuong phap nay, ta co the nhin thay tung nguyen tu tren be mat.
Vien thong la mot trong nhung thanh tuu ki thuat vi đai cua the ki 20. Vao nhung nam 1890, Guglielmo Marconi đa lam thi nghiem voi song đien tu cua Heinrich Rudolf Hertz moi đuoc phat hien vao luc đo. Ong la nguoi đau tien lien lac mot trong nhung tram phat song tren mat đat voi mot ang ten đat tren cao co vai tro tuong tu nhu mot tram thu song. Trong khi cac thi nghiem đau tien cua Hertz đuoc tien hanh trong pham vi phong thi nghiem thi Marconi đa mo rong khoang cach truyen tin hieu đen vai km. Carl Ferdinand Braun đua mach cong huong vao cac may phat dao đong cua Hertz. Đo hoa am va kha nang tao cac dao đong manh khong bi chan lam tang dai truyen song, vao nam 1901 Marconi đa thanh cong trong viec thu phat song vo tuyet vuot Đai Tay Duong. Marconi va Braun cung nhan giai Nobel vat ly nam 1909. Vao thoi điem nay, nguoi ta van khong hieu lam the nao ma song vo tuyen co the truyen voi nhung khoang cach xa. Sir Edward V. Appleton đa chung minh bang thuc nghiem rang mot gia thiet truoc đo cua Oliver Heaviside va Arthur Edwin Kennelly cho rang song vo tuyen bi phan xa giua cac lop khong khi co đo dan khac nhau trong khi quyen la đung. Appleton đa đo giao thoa cua song truc tiep va song phan xa voi cac buoc song khac nhau va co the xac đinh đo cao cua cac lop Heaviside, hon nua ong con tim ra mot lop nua cao hon lop Heaviside goi la cac lop Appleton. Appleton nhan giai Nobel vat ly nam 1947.
Cac tien bo trong vat ly hat nhan va vat ly hat phu thuoc rat nhieu vao ki thuat cao (va đoi khi lai thuc đay ki thuat phat trien). Đieu nay đuoc minh hoa bang cac cong trinh cua John Cockcroft va Ernest Walton cho viec phat trien may gia toc tinh đien tuyen tinh va cac cong trinh cua Ernest Lawrence cho phat trien cyclotron tinh đien tuyen tinh. Viec ghi nhan cac hat nang luong cao cung la mot thu thach ki thuat, thanh cong trong van đe đo đa đuoc ghi nhan bang vai giai Nobel.
Giai Nobel vat ly nam 1958 đuoc chia cho Pavel A. Cherenkov, Il'jia Frank va Igor Y. Tamm cho cac phat hien va giai thich cua ho ve hieu ung Cherenkov. Đo la su phat xa anh sang trong mot non co goc mo đac biet xung quanh huong cua hat mang đien, khi van toc cua no vuot van toc anh sang trong moi truong ma no chuyen đong. Vi goc non nay co the đuoc su dung đe xac đinh van toc cua hat, cong trinh cua cac nha vat ly nay nhanh chong tro thanh co so cho su phat trien cac đau thu rat hieu qua.
Viec nhin thay đuong đi cua cac hat trong cac phan ung la can thiet đe giai thich cac su kien xay ra khi nang luong cao. Cac thi nghiem ban đau voi nang luong tuong đoi thap su dung cac vet đe lai tren giay anh. Charles T. R. Wilson đa phat trien mot buong, trong đo cac hat co the nhin thay vi chung đe lai cac vet do ion hoa khi. Trong buong Wilson, khi co the gian no rat nhanh, đieu nay lam giam nhiet đo va dan đen hoa đac hoi xung quanh cac điem bi ion hoa, cac hat nay co the nhin thay khi chieu sang manh. Wilson nhan nua giai Nobel vat ly nam 1927 voi Arthur H. Compton.
Cac buoc tien tiep theo tren cung huong nghien cuu noi tren đa đuoc thuc hien khi Donald A. Glaser phat minh ra buong bot. Vao nhung nam 1950, cac may gia toc đa đat nang luong tu 20 – 30 ti eV va cac phuong phap thu hat truoc đo khong con phu hop nua; đo dai cua cac vet khi đa qua dai đoi voi buong Wilson. Cac hat nhan nguyen tu trong buong bot (thuong chua hiđro long) đuoc dung nhu cac cai bia, va vet do hat tao thanh co the đuoc theo doi. Tai nhiet đo hoat đong, chat long bi qua nong va bat ki mot hien tuong gian đoan nao, nhu vung ion hoa, ngay lap tuc hinh thanh cac bot nho. Luis W. Alvarez đa tien hanh cac cai tien quan trong đac biet la cac cai tien lien quan đen ki thuat ghi va phan tich du lieu. Cong trinh cua ong đa đong gop vao viec mo rong so cac hat co ban, đac biet la cac "cong huong", cai sau nay đuoc hieu la cac trang thai kich thich cua cac he gom cac quark va gluon. Glaser nhan giai Nobel vat ly nam 1960 va Alvarez nam 1968. Buoc phat trien moi nhat ve đau thu cac hat nay đuoc nhin nhan bang mot giai Nobel (1992) la cong trinh cua Georges Charpak. Ong đa nghien cuu chi tiet qua trinh ion hoa trong chat khi va đa sang tao ra buong day, mot đau thu chua khi trong đo cac day đuoc bo tri day đac đe thu cac tin hieu đien gan cac điem ion hoa, nho đo co the quan sat đuoc đuong đi cua hat. Buong day va cac bien the cua no, buong chieu thoi gian va mot so to hop tao thanh tu buong day/phat xung anh sang/Cherenkov tao thanh cac he thong phuc tap cho phep tien hanh cac nghien cuu chon loc cho cac hien tuong cuc hiem (nhu viec hinh thanh cac quark nang), tin hieu cua cac hien tuong nay thuong bi lan trong cac nen nhieu manh cua cac tin hieu khac.
Giai Nobel đau tien cua thien nien ki moi (2000) đuoc trao cho Jack S. Kilby vi cac thanh tuu đat nen tang cho cong nghe thong tin hien nay. Vao nam 1958, ong đa che tao mach tich hop đau tien ma trong đo cac chi tiet đien tu đuoc xay dung trong mot thuc the duy nhat tao thanh tu vat lieu ban dan, sau nay goi la cac chip. Đieu nay mo ra con đuong thu nho kich thuoc va san xuat hang loat cac mach đien tu. Ket hop voi viec phat trien cac linh kien dua tren cac cau truc khong đong nhat mieu ta truoc đay (nho đo ma Alferov va Kroemer đuoc nhan mot nua giai Nobel), mach tich hop dan đen cuoc cach mang cong nghe thong tin đa thay đoi rat nhieu xa hoi cua chung ta ngay nay.


Ngoai le Đac điem noi bat cua Giai Nobel Vat ly la cac cong trinh nam trong phan ly do trao giai thuong đa đuoc cong bo truoc đo rat lau, trong mot so truong hop co the len toi hai hoac ba thap ky, nhat la đoi voi cac cong trinh, tien đoan ly thuyet đoi hoi co thuc nghiem kiem chung. Vi vay tuoi trung binh khi nhan giai cua 179 nha khoa hoc (tinh đen het nam 2006) la kha cao, gan 53 tuoi. Cho đen nay, nguoi nhieu tuoi nhat khi đuoc trao Giai Nobel Vat ly la Roger Penrose vao nam 2020 khi đa 89 tuoi, đay cung la ki luc ve đo tuoi cua mot nguoi đuoc trao Giai Nobel noi chung. Roger Penrose đuoc nhan giai vi nhung cho chung minh su hinh thanh cua lo đen la mot he qua tat yeu cua thuyet tuong đoi tong quat, đa đuoc ong chung minh tu nam 1965. Nhung truong hop nhan giai muon nhu Raymond Davis Jr. khong phai la hiem, co the ke toi nha Vat ly Raymond Davis Jr., ong nhan giai Nobel nam 2002 khi đa 88 tuoi, Vitaly Ginzburg đuoc trao Giai Nobel Vat ly nam 2003 khi đa 87 tuoi cho nghien cuu ly thuyet tu nhung nam 1950, hay Pyotr Leonidovich Kapitsa đuoc trao giai nam 1978 khi đa 84 tuoi.
Tuy nhien cung co mot vai ca nhan ngoai le đuoc trao giai khi con rat tre, cho đen nay nguoi it tuoi nhat khi đuoc nhan Giai Nobel Vat ly la William Lawrence Bragg, ong đuoc trao giai nam 1915 khi moi 25 tuoi, la mot trong nhung nguoi tre nhat tung đuoc trao Giai Nobel. William Bragg đuoc đong trao giai cung chinh cha cua ong la William Henry Bragg, đay la mot trong so ba cap cha con cung đuoc trao giai Nobel, hai cap cha con con lai la Niels Bohr (bo, trao nam 1922) - Aage Bohr (con, trao nam 1975) va J. J. Thomson (bo, trao nam 1906) - George Paget Thomson (con, trao nam 1937). Ngoai ra con mot cap vo chong cung đuoc trao giai nay la Pierre Curie va Maria Skłodowska-Curie, hai nguoi nhan Giai Nobel Vat ly nam 1903. Cung can biet them rang gia đinh nha Curie la gia đinh nhan nhieu giai Nobel nhat cho toi nay voi 4 nguoi, ngoai ong ba Pierre va Marie Curie, con gai cua hai nguoi la Irene Joliot-Curie va chong ba la Frederic Joliot-Curie cung đuoc trao Giai Nobel Hoa hoc nam 1935.
Nguoi đuoc trao giai muon nhat sau khi cong bo cong trinh co le la nha Vat ly nguoi Canada Bertram Brockhouse, ong đuoc trao Giai Nobel Vat ly nam 1994 cho nhung nghien cuu ve Vat ly chat ran tu nhung nam 1950, tuc la sau khoang 40 nam Brockhouse moi đuoc tuong thuong cho nhung đong gop cua minh. Trong khi đo cung co nhung cong trinh đuoc trao giai rat som, đac biet la cac cong trinh thuc nghiem, vi du đien hinh la Giai Nobel Vat ly nam 1984, khi hai nguoi nhan giai Carlo Rubbia va Simon van der Meer đuoc trao giai vi nhung đong gop quyet đinh trong thi nghiem UA1 do đuoc hat W chi mot nam truoc đo.
Nguoi duy nhat cho đen nay đuoc nhan hai Giai Nobel Vat ly la John Bardeen, ong đuoc trao giai nam 1956 vi nhung đong gop trong viec phat minh ra transistor va nam 1972 cho nhung nghien cuu ve sieu dan.
Trong lich su Giai Nobel Vat ly, moi chi co hai nha Vat ly nu đuoc trao giai, đo la Maria Skłodowska-Curie (trao nam 1903) va Maria Goeppert-Mayer (trao nam 1963), ngoai ra đa co mot so nha khoa hoc nu đa truot giai mot cach đang tiec nhu Ngo Kien Hung hoac Lise Meitner. Vi vay, du luan đa tung nhieu lan chi trich Uy ban Giai Nobel vi cho rang giua cac thanh vien cua uy ban van ton tai tinh trang "trong nam khinh nu".
 
Philipp Lenard, nguoi đuoc trao Giai Nobel Vat ly nam 1905 sau đo đa tro thanh co van cho Adolf Hitler trong cuong vi nguoi đung đau nganh Vat ly "cua nguoi Aryan", ong nay đa gop phan truyen ba tu tuong phan biet chung toc trong khoa hoc va coi thuyet tuong đoi cua Albert Einstein chi la tro lua bip va khong đang đuoc trao giai Nobel, vi vay nam 1921, Einstein chi đuoc nhan Giai Nobel vi nhung đong gop trong giai thich hien tuong quang đien chu khong phai vi thuyet tuong đoi von noi tieng hon nhieu. Johannes Stark, mot nha Vat ly Đuc goc Bavaria đuoc trao giai Nobel nam 1919, sau nay cung đong vai tro quan trong trong cuoc van đong chong "nen Vat ly Do Thai" cua Đuc Quoc xa.
William Bradford Shockley đuoc đong trao giai nam 1956 "vi phat minh ra transistor", sau khi đuoc trao giai ong nay đa lai tro thanh nguoi ung ho nhiet tinh cho thuyet uu sinh ma sau đo đuoc chung minh la sai lam hoan toan.
Trieu Trung Nghieu khi la mot nghien cuu sinh o Caltech nam 1930 đa lan đau tien do đuoc positron thong qua phan ung huy cap electron-positron, tuy vay ong đa khong nhan ra ban chat cua thi nghiem nay. Sau đo Carl D. Anderson đa đuoc trao Giai Nobel Vat ly nam 1936 nho viec phat hien ra positron khi su dung cung mot nguon đong vi (thorium carbide, ThC) nhu Trieu. Mai ve sau, Anderson moi thua nhan rang thi nghiem cua Trieu Trung Nghieu đa giup ong tim ra positron. Tuy vay Trieu chet nam 1998 ma khong bao gio đuoc nhan giai Nobel vi đong gop cua minh.
Mac du nha Vat ly nguoi Brasil Cesar Lattes la nha nghien cuu va tac gia chinh cua bai bao lich su tren to Nature ve viec mo ta hat co ban pion, Giai Nobel Vat ly nam 1950 lai chi đuoc trao cho giam đoc phong thi nghiem cua Lattes la Cecil Powell. Co đieu nay la do đen tan thap nien 1960, Uy ban Giai Nobel thuong chi xet giai cho nguoi đung đau nhom nghien cuu hoac phong thi nghiem.


Xem them Danh sach nguoi đoat giai Nobel Vat ly
Giai Sakurai, do Hiep hoi Vat ly Hoa Ky trao tang
Giai Wolf Vat ly


Tham khao = Trich dan =


= Nguon =


Lien ket ngoai "All Nobel Laureates in Physics" tai Quy Nobel.
"The Nobel Prize Award Ceremonies and Banquets" tai Quy Nobel.
"The Nobel Prize in Physics" tai Quy Nobel.


Đoc them Stephen Hawking, The Universe in a Nutshell, Bantam, 2001.
Ban tieng Viet: Vu tru trong mot vo hat; xem online