Han Vu Đe (chu Han: 漢武帝; 31 thang 7, 156 TCN - 29 thang 3, 87 TCN), ten that Luu Triet (劉徹), bieu tu Thong (通), la vi hoang đe thu bay cua nha Han trong lich su Trung Quoc.
Ong la con trai thu 11 cua Han Canh Đe, hoang đe Tay Han thu sau. Khi moi 7 tuoi, Luu Triet gianh đuoc ngoi Thai tu cua huynh truong cua minh la Luu Vinh. Nam 141 TCN, sau cai chet cua cha, ong ke vi Hoang đe luc 16 tuoi va cai tri tu nam 140 TCN đen 87 TCN (54 nam), la vi hoang đe tri vi lau nhat trong Lich su nha Han va ca lich su Trung Quoc tu sau đoi Tan Chieu Tuong vuong đen truoc đoi Khang Hi.
Ong đuoc đanh gia la mot hoang đe tai ba (Han Vu thoi đai), đa lam nhieu viec cung co nen cai tri va mo cua ra ben ngoai. Duoi thoi tri vi cua ong, nha Han đa phat trien lon ve chinh tri va quan đoi, tien hanh cac cuoc xam luoc vao Ve Man Trieu Tien, Da Lang, Hung No, Nam Viet, Man Viet, Đong Au; ket than va thiet lap quan he voi cac nuoc o phia tay, mo rong lanh tho phia đong đen ban đao Trieu Tien, phia bac đen vung sa mac Gobi, phia nam toi mien Bac Viet Nam va phia tay vuon ra tan Trung A; ngoai ra ong con chu truong su dung Nho giao lam tu tuong tri nuoc, nhung cung ton sung Đao giao. Han Vu Đe cung Tan Thuy Hoang đuoc đanh gia la nhung vi Hoang đe vi đai bac nhat trong giai đoan đau thoi ky đe quoc tai Trung Quoc, đuoc xung tung bang cum tu Tan Hoang Han Vu (秦皇漢武).
Cuoi đoi, do tin vao thuat truong sinh bat lao, Han Vu Đe đa tieu ton rat nhieu vang bac đe đi tim thuoc truong sinh va tin dung gian than Giang Sung, dan đen vu an Vu Co vao nam 91 TCN va cai chet cua Thai tu Luu Cu, con trai truong cua ong. Ong qua đoi o tuoi 69.
Do kieng ten huy cua Vu Đe, cac sach vo Trung Quoc thoi đo phai chep chu Triet ra chu Thong. Sau nay mot so sach vo dung tu lieu cua đoi Han soan cung chep tuong tu. Tieu su cua ong đuoc ghi tai Han thu, quyen 6 "Vu Đe ky" va Su ky, quyen 28 "Phong thien thu".


Thieu nien Han Vu Đe Luu Triet la con trai thu 11 cua Han Canh Đe, me la Ke Hoang hau Vuong Chi. Vuong Chi nguyen đuoc ga cho Kim Vuong Ton (金王孙) sinh mot con gai la Kim Tuc (金俗), sau tai gia voi Han Canh Đe đuoc phong vi My nhan (美人), sinh đuoc ba con gai la Binh Duong Cong chua, Nam Cung Cong chua va Long Lu Cong Chua. Sau đo, Vuong My nhan sinh con trai ut la hoang tu Luu Triet.
Luu Triet đuoc sinh vao ngay 31 thang 7, nam 156 TCN. Tuong truyen, khi mang thai Luu Triet, Vuong My nhan đa nam mong thay mat troi roi vao bung minh, ben noi lai voi Canh Đe. Canh Đe cho rang đua be đo ve sau se phu quy. Do co than phan hoang tu nen Luu Triet đuoc phong tuoc vi Giao Đong vuong (膠東王) vao nam 153 TCN
Theo Han Vu co su (漢武故事), quyen tieu thuyet viet ve Han Vu Đe thi luc moi sinh ong đuoc đat ten la Luu Tre (劉彘), sau khi lam Giao Đong vuong moi đoi lai la Luu Triet. Tuy nhien, cac bo su chinh thong nhu Su ky, Han thu va Tu tri thong giam đeu khong cong nhan đieu nay, ma cho rang Han Vu Đe co mot ten duy nhat la Luu Triet.
Nam 155 TCN, Hoang hau đau tien cua Canh Đe la Bac thi, khong sinh đuoc con nen that sung va bi phe. Hau vi vi the ma bo trong. Lich Co (栗姬), phi tan đuoc sung ai nhat đa sinh hoang truong tu la Luu Vinh (劉榮) cho Canh Đe nen Luu Vinh đuoc phong Hoang thai tu.
Quan Đao cong chua (館陶公主), chi cua Canh Đe va la co cua Luu Triet co con gai ten Tran A Kieu (陈娇), muon hua hon voi Luu Vinh đe lam Thai tu phi, sau tro thanh Hoang hau đai Han nhung bi Lich Co khuoc tu vi han Quan Đao thuong xuyen tien cu mi nu cho Han Canh Đe. Vuong My nhan thay vay ben tim cach lay long Quan Đao, hua se cho Luu Triet (nam đo 6 tuoi) thanh than voi Tran A Kieu neu ong đuoc lap lam Thai tu. Quan Đao muon giup Luu Triet gianh ngoi đe co loi cho con gai minh, đong thoi tra thu Lich Co nen thuong noi tot ong truoc mat Canh đe va giem pha me con Lich Co. Khi đo Lich Co y sung sinh kieu, lai co con lam Thai tu nen khong biet kieng de, nhieu khi con lon tieng voi ca Canh Đe khien Canh Đe khong con sung ai ba nhu truoc.
Nam 150 TCN, nhan Han Canh Đe gian Lich Co, Quan Đao cong chua cung Vuong My nhan xui giuc cac đai than trong trieu viet tau xin lap Lich co lam hau. Đai than lam theo khien Canh Đe von đa tuc gian, nghi ngo viec nay do Lich Co xui giuc nen phe Luu Vinh xuong lam Lam Giang vuong (臨江王) va khong đoai hoai đen Lich Co khien ba uat uc qua đoi. Sau đo Canh Đe tan phong Vuong My nhan lam Hoang hau va Luu Triet lam Thai tu.
Nam 141 TCN, Han Canh Đe qua đoi, Luu Triet nam ay 16 tuoi len noi ngoi, tuc Han Vu Đe. Ong lap Tran A Kieu lam Hoang hau, ton me la Vuong hoang hau lam Hoang thai hau, va ba noi Đau Thai hau lam Thai hoang thai hau.


Cai tri = Chinh sach đoi noi =


 Cung co nen quan chu chuyen che  Khac voi vua cha, ong la nguoi chuyen che, nong nay, nhung cung rat nhieu muu luoc tai nang, rat sung đao Nho, khong theo chinh sach vo vi (it can thiep vao viec dan) cua đao Lao, nhu vua đoi truoc, ma ua Phap gia giong nhu Tan Thuy Hoang va Han Cao To.
Thay đoi vua cha, nhom that vuong lam phan, Vu Đe quyet tam bo han che đo phong kien. Mot mat ong dung thuat cua Phap gia, đong thoi đe tri chu hau quy toc (sai nguoi than tin giup viec ho do tham ho, ngan chan su muu phan va lan lan tuoc het quyen hanh, đat đai ho).
Muon diet hoa Hung No va mo mang bo coi thi quan đoi phai manh, quan luat phai nghiem, va ong dung chinh sach cua Phap gia. Vu Đe khong tha thu cho nhung vien tuong bai tran, khong xet hoan canh va tinh the cua ho, cu thang tay trung tri. Vi vay, co nhieu tuong bai tran phai theo hang giac chu khong dam ve trieu đinh. Thay vay, Vu Đe lai cang tan nhan, tru di tam toc nhung tuong nay, nhu truong hop cua Ly Lang. Khong ai dam trai y ong, chi to ve bat man, bat phuc cung đu lam cho ong tri toi roi. Vi vay, trieu than khong ai dam can gian. Tu Ma Thien chi vi benh vuc Ly Lang ma phai chiu toi nhuc nha nhat thoi đo: toi bi thien.
Mot mat, ong rat đe cao Nho hoc, đat ra chuc ngu kinh, bac si, tuyen dung nhung nguoi gioi nhu Cong Ton Hoang, roi lai thay đoi trieu chinh, sua lai lich, đinh le te troi va te đat, xay cat cung đien. Ong cung trong dung nhung nha nho nhu Đong Trong Thu, va thich nhung nhan van co tai lam phu ca tung nhu Tu Ma Tuong Nhu. Nho vay, van hoc thoi bay gio phat trien.
Nhu vay la Vu Đe dung ca Phap lan Nho ma hoan thanh đuoc cuoc cach mang ve chinh tri, cung co đuoc chinh the quan chu chuyen che: quyen hanh tap trung vao tay trieu đinh va giao pho cho ke si co tai do dan tien cu va ca do hoang đe tuyen dung. Quy toc, than vuong van con đuoc huong nhieu đac quyen, nhung phai tuan lenh vua va Te tuong.


 Chinh sach kinh te  Nam nao cung chinh phat, ma hoang đe lai xa xi, xay cat them nhieu cung that, cho nen trieu đinh luon thieu tien. Muon co tien, Vu đe dung ba cach:

Phat hanh mot thu tien lam bang kim loai va thiec, nhu vay tru kim tang len; ong lai đat ra thu tien bang da nua.
Ban tuoc va cho chuoc toi bang tien.
Tuyen bo bao nhieu tai nguyen trong nuoc thuoc ve quoc gia het, nhu vay "tu nhan khong the chiem cac nguon loi cua nui, bien lam cua rieng ma thao tung cac giai cap thap hon".
Trieu đinh giu đoc quyen cat va ban ruou, đoc quyen lam muoi, khai thac cac mo sat, nam 119 TCN đat ra chuc quan coi ve sat, goi la diem thiet quan.
Han Vu đe co sang kien diet nhung nguoi trung gian đau co, nhung nguoi cho vay nang lai hoac chua chat hang hoa khi gia re roi ban cho nhan dan khi gia đat.
Ong đa to chuc mot co quan chuyen cho va trao đoi thuoc quyen nha nuoc, kiem soat thuong mai chat che đe gia ca khoi thinh linh len xuong. Trong khap đe quoc noi đau cung co nhung nhan vien cua trieu đinh lo viec chuyen cho va giao hang. Luc nao mua san pham thi trieu đinh giu lai, đoi luc gia tang thi đem ban re cho dan, he gia xuong thi lai mua vao đe tru; nhu vay "bon phu thuong khong đau co ma vo đuoc mon loi lon... va gia đuoc binh lai". Nguoi ta đa ghi so tat ca nhung loi tuc cua ho đe thu thue hang nam la 5%.
Han Vu đe lai cho khoi cong nhieu cong tac lon đe cho hang trieu tho bi cac xi nghiep tu sa thai co cong an viec lam, khoi bi that nghiep: bac cau qua song, đao nhieu kenh đe noi cac dong song voi nhau va dan nuoc vao ruong.
Theo Nguyen Hien Le, Sau may tran lut xen voi may con đai han keo dai, vat gia tang vot len, dan chung la lo, muon tro lai che đo cu, va nhung nguoi kinh doanh bat binh vi trieu đinh can thiep vao cong viec cua ho, thue ma qua nang, khong con lam an gi đuoc; lai them cac cung phi đuoc nha vua sung ai lan at cac đai than, nen sau khi Vu đe qua đoi nan tham nhung lan tran khap nuoc, su boc lot nguoi ngheo bat đau tro lai, va trong non mot the ki, nhung cai cach cua Vu đe bi che bai.


 Chinh sach đoi voi đia phuong  Nam 106 TCN, Han Vu Đe thiep lap che đo thu su. Ong lap ra 13 chau la Ky, Duyen, Du, Thanh, Tu, U, Tinh, Luong, Kinh, Duong, Ich, Soc Phuong, Giao Chi va sai 13 nguoi đen tran nhan chuc thu su o đay. Ban đau, Thu su chi co vai tro đi tuan hanh cac quan trong chau đe xem xet viec cai tri cua cac Thai thu va cuong hao o đo, thang thuong nguoi lam tot, truat nguoi lam do, đoan xet oan nguc, lay 6 đieu gioi han cua chuc vu. Hang nam, Thu su đi tuan cac quan vao thang 8 va đen đau nam sau thi ve trieu đinh tau bao. Vai tro cua Thu su thoi Tay Han tuong tu nhu cong viec cua thanh tra hoat đong cua Thai thu. Voi viec lap che đo nay, trieu đinh nha Han co the de dang kiem soat va khong che the luc cuong hao đia phuong.


 Che đo sat cu  Che đo sat cu o Trung Quoc bat đau tu thoi Han Vu Đe va noi tiep đen trieu đai tiep theo, co anh huong to lon đen đoi sau. Han Vu Đe chu truong tim kiem nhan tai đe bo dung lam quan lai qua cac khoa thi khao hach hon la lay tu bon quy toc the tap tu đoi nay sang đoi khac. Che đo nay đuoc bat đau tu nam 134 TCN. Can phan biet che đo khao hach nay voi che đo the tap thoi Tien Tan truoc đo va khoa thi bat đau o đoi Tuy Đuong sau nay. Che đo nay đon gian hon che đo thi cu, moi nam quan lai moi đia phuong tai khu hat minh quan ly se khao hach trong cac hoc tro đe tim ra nguoi tai gioi, hien luong o trong đo va tien cu len cap tren, trieu đinh. Dua vao nang luc cua ho, trieu đinh se phong cho chuc quan thich hop. Che đo sat cu tu đo tro thanh noi tro tai va tien than cua tang lop hoc si va cung cap mot nguon nhan luc lon cho trieu đinh.


 Chinh sach voi cac chu hau  Vao thoi Tay Han, cac nuoc chu hau, chu yeu do than toc ho Luu cai quan, đuoc huong the tap va đat phong rong lon, rat de phat sinh bao loan, đien hinh nhu loan bay nuoc vao thoi Han Canh Đe (154 TCN). Đen đau thoi Han Vu Đe, đat đai chu hau nuoc nao cung co hon ngan dam, lien ket voi nhau, uy hiep nghiem trong đen trieu đinh trung uong. Cac chinh sach truc tiep cat giam đat đai cua chu hau cung khong phat huy tac dung, nhu truong hop cua Tieu Thac dan đen loan bay nuoc. Do vay Han Vu Đe cung chu trong đen viec cat giam the luc cua ho. Nam Nguyen Soc thu hai (128 TCN), Han Vu Đe dung chinh sach cua Chu Phu Yen, ban Thoi an lenh. Theo nhu lenh nay, khi mot chu hau vuong chet đi thi nguoi con trai truong se đuoc the tap tuoc vuong, con nhung nguoi con trai khac cung đuoc phong tuoc hau o ngay trong lanh tho cua chu hau đo. Tren thuc te, cac hau quoc đuoc phong khong con do vi chu hau vuong kia quan ly nua ma se đuoc nhap vao cac quan truc thuoc trieu đinh, cung tuong đuong nhu mot huyen. Tu đoi nay sang đoi khac, đat đai cua chu hau vi the cung se ngay mot giam đi, đen noi chu hau vuong nhieu lam chi co muoi thanh, tieu hau quoc chi đuoc chung 10 dam. Boi vay cac cuoc noi day cua chu hau khong con đang ngai nhu truoc nua, đien hinh nhu cuoc noi day cua Hoai Nam vuong Luu An nam 112 TCN nhanh chong bi dap tat.


 Ton nho thuong phap  Khac voi Van Đe va Canh Đe, Han Vu Đe lai chu truong ton sung Nho giao chu khong phai la Đao Giao. Ngay sau khi len ngoi, Han Vu Đe nghe theo y kien cua Đong Trong Thu, chu truong bai truat Bach gia, đoc ton nho thuat. Vu Đe quyet đinh rang Đao giao khong con thich hop cho Trung Quoc nua, va chinh thuc tuyen bo Trung Quoc la mot quoc gia Khong giao; tuy nhien, giong nhu cac vi vua truoc đo, ong tong hop cac bien phap cua Phap gia voi y tuong Khong giao. Su cong nhan chinh thuc đoi voi Khong giao nay dan toi mot he thong bo nhiem quan chuc dan su duy nhat, nhung cac ung cu vien cung bat buoc phai thong hieu cac tac pham kinh đien cua Khong giao (Tu thu, Ngu kinh) đoi voi he thong quan lai cua đe quoc, yeu cau nay keo dai toi tan khi nuoc Cong hoa Trung Hoa đuoc thanh lap nam 1911. Cac tri thuc Khong giao co đuoc uu the noi bat khi ho la hat nhan cua he thong bo nhiem quan chuc dan su.


= Chinh sach đoi ngoai =


 Thiet lap quan he voi Tay Vuc  Vao thoi cai tri cua minh, Han Vu Đe chu trong toi viec thiet lap quan he voi Tay Vuc. Su viec ay bat đau tu viec co tu binh Hung No khai rang vua cua nuoc Đai Nguyet Chi bi Hung No chem đau, dung lam đo đung ruou. Trieu đinh tin loi ay, muon sai su đen Đai Nguyet Chi đe nghi lien ket chong Hung No. Nam 138 TCN, Vu đe cung cu Truong Khien dan đoan su bo đi ve cac vung phia tay. Trong vong muoi may nam, Truong Khien lan luot sang cac nuoc phia tay la Yen Ki, Quy Tu, So Lac, Đai Uyen va Đai Nguyet Chi. Mac du viec lien ket ban đau khong thanh cong nhung cung đa nam đuoc tinh hinh o Tay Vuc, do đo Vu Đe coi trong Truong Khien, phong cho chuc Thai trung đai phu.
Nam 119 TCN, Han Vu Đe lai cu Truong Khien đi su Tay Vuc lan thu hai, qua nuoc O Ton đe nghi lien minh, đuoc đon tiep nong hau. Con đuong ma Truong Khien tim ra, chinh la "con đuong To Lua" noi tieng, cac thuong nhan Đong – Tay đi lai buon ban, nen nguoi Trung Quoc moi biet đen ngua Han Huyet, bo đao, muc tuc, thach luu, ho đao, ho ma,... Cong lao cua ong đuoc Su ky ca ngoi la "tac khong" (nghia la mo mang đuong loi cho thong suot).


 Chien tranh voi Hung No   = Pha vo hoa binh  =
Tu thoi Han Cao To, do lo so the luc cua Hung No đang cuong thinh o phia bac, nha Han quyet đinh su dung chinh sach hoa than, cong nop cua cai va ga con gai cho Hung No đe lay long. Đen thoi Van Canh, nha Han phat trien lon manh ve chinh tri, kinh te va quan đoi do đo Han Vu Đe quyet đinh phe bo chinh sach hoa than voi Hung No va bat đau tien hanh chien tranh. Ong phai Ly Quang tran giu quan Yeu Tai, cung co phong bi o phia bac. Ngoai ra, viec ket giao voi Tay Vuc cung la mot buoc quan trong trong viec tim lien minh cung chong Hung No.
Nam 134 TCN, Hung No cu su than sang Han đe nghi hoa than. Han Vu Đe thuong nghi viec nay voi quan than va cuoi cung quyet đinh đong y hoa than theo loi Han An Quoc.
Nam 133 TCN, theo y kien cua đai than Vuong Khoi, Han Vu Đe quyet đinh su dung chinh sach loi dung tai vat đe dan du Hung No ra quan truoc, sai Ly Quang lam Phieu ki tuong quan, Cong Ton Ha lam Kinh Xa tuong quan, Han An Quoc lam Ho quan dan 30 van quan mai phuc o son coc gan khu vuc Ma Ap, va Vuong Khoi lam Tuong Đon tuong quan cung Thai trung đai phu Ly Tuc dan 3 van quan tu Đai Quan ra du đich. Noi gian cua quan Han la Niep Nhat khuyen Quan Than thien vu co the đem thu ha giet cac quan cai tri o Ma Ap va chiem het tai vat trong thanh nay. Quan Than ham me tien tai, nghe loi du do cua Niep Nhat ben đich than dan 10 van quan Vu Chau roi phai su gia đen muu hai quan cai tri o Ma Ap. Tuy nhien viec nay sau bi bai lo nen that bai. Han Vu Đe tuc gian ben tong giam Vuong Khoi, sau ep tu sat. Tu đo hai nuoc tuyet giao voi nhau, hoa than cham dut.


 = Vuot Nhan Mon quan  =

Nam 129 TCN, quan Hung No xam lan vao vung Thuong Coc cua nha Han. Han Vu Đe ben cu 4 van quan chia lam bon đuong, do Ve Thanh, Cong Ton Ha, Cong Ton Ngao va Ly Quang chi huy ra chong, tuy nhien rot cuc bi thiet hai nang ne va that bai.
Sang nam 127 TCN, Han Vu Đe cu Ve Thanh va Ly Tuc ra Van Trung, tien thang đen vung Phu Ly, đanh bai va tieu diet hai đao quan Hung No do Bach Duong Vuong va Lau Phien Vuong chi huy, chem va bat song hon 1000 nguoi, thu phuc va sap nhap vung đat Ha Sao cua Hung No ma gan nhu khong mat mot binh si nao, toan quan khai hoan tro ve. Chien thang nay đa gop phan giai quyet đuoc moi đe doa đoi cua Hung No voi kinh đo Truong An. Tai vung Ha Sau, nha Han cho thiet lap quan Soc Phuong. Nam sau, Han Vu Đe lai sai To Kien đem theo 10 van nguoi tu bo Truong Thanh đe ngan chan Hung No.
Nam 121 TCN, Han Vu Đe muon thuc hien ke hoach đanh chiem khu vuc Ha Tay cua Hung No đe lam ban đap tien cong len phia bac đe đay quan Hung No ra khoi Trung Nguyen. Ong cu Hoac Khu Benh đem quan len phia bac. Ong chi huy mot đoi ky binh nhe gom 1 van phieu ki quan tien ve phia tay cua Lung Tay va trong vong 6 ngay đa tien sau vao 1000 dam qua 5 tieu quoc cua Hung No, giet 9000 quan Hung No va bat đuoc hon 1000 nguoi.
Sang mua he nam đo, Hoac Khu Benh lai vuot sa mac va giao tranh voi quan Hung No tren nui. Quan Han nhanh chong nam uu the, tieu diet hon 30000 quan Hung No, nhung cung bi ton that 2800 nguoi, buoc Hung No đau hang. Nha Han chiem đuoc nhieu đat đai cua Hung No va thanh lap quan huyen o đo.
Sang mua xuan nam 119 TCN, Han Vu Đe lai cu Ve Thanh cung Hoac Khu Benh moi nguoi dan 5 van ki quan thanh hai đuong đanh Hung No, lai cho hon 14 van ngua chien va 50 van bo tot va hau can tien ve sa mac Gobi. Quan Han tien vao Đai Quan, đanh bai quan cua Ta Hien Vuong, buoc ong nay phai đem 4 van quan đau hang nha Han. Sau đo Ve Hoac moi nguoi chia quan theo hai phia đong-tay, canh cua Hoac Khu Benh tien đanh Đai quan, con canh cua Ve Thanh đi ve phia đong, thu phuc Đinh Tuong. Quan Han gianh đuoc thang loi, tieu diet 8-9 van quan Hung No, bat đuoc Ta Hien Vuong va 86 quy toc.


 = Xu toi Ly Lang va Tu Ma Thien  =
Sau tran mac bac, quan Han co ban đa giai quyet xong nan uy hiep cua Hung No. Tuy nhien hai ben van tiep tuc xay ra xung đot. Vao nam 115 TCN, nguoi Han tiep tuc lan at va lap huyen tren đat Hung No. Sang nam 112 TCN, Hung No lien ket voi nguoi Khuong tien cong vao quan Ngu Nguyen, giet chet quan thai thu o đo. Đe đoi pho, sang nam 111 TCN, Han Vu Đe cho 18 van quan đi ve phia bac đe gay suc ep voi Hung No.
Nam 99 TCN, tuong quan Ly Quang Loi đuoc lenh đem 300000 quan len phia bac, giao chien voi Huu hien vuong cua Hung No o Ky Lien Son. Mot tuong khac la Ly Lang đem quan bo cung nam nghin nguoi thien xa qua phia Bac Cu Duyen chung hon nghin dam.
5000 quan cua Lang bi 80000 quan Hung No bao vay. Truoc tinh the tuyet vong, ten ban đa het, linh chet qua nua, nhung giet hai quan Hung No cung hon van nguoi, sau đo Ly Lang vua rut lui vua đanh tam ngay lien. Nhung tren đuong ve thi lai bi quan Hung No chan đut loi đuong. Quan Lang thieu an ma cuu binh khong toi. Ly Lang bat đac di phai đau hang Hung No. Han Vu Đe nghe tin, giet me va vo con Lang. Quan thai su Tu Ma Thien ra suc can ngan nen bi bo nguc va bi cung hinh (thien).


 = Giang hoa, tai lap hoa binh  =
Sang nam 90 TCN, Ly Quang Loi lai đem quan chinh phat vung Ngu Nguyen. Tuy nhien cung luc o kinh thanh, Han Vu Đe nghi ngo ong ta co am muu lap Xuong Ap vuong lam thai tu nen bo nguc vo ong ta. Ly Quang Loi mat tinh than, nen khong the đich lai Hung No. Quan Han thiet hai nang, thuong vong hon 10000 nguoi. Tu tri thong giam cung len tieng che trach viec lam nay cua Han Vu Đe.
Sau that bai nay, Han Vu Đe đanh phai ha co ta toi voi Hung No va bi Hung No ep phai cong nap cho minh 10000 thach me tuu, 5000 hoc luong thuc.


 Tieu diet Nam Viet  Đat Nam Viet nguyen truoc thuoc nha Tan, đuoc chia lam ba quan Nam Hai, Que Lam va Tuong. Khi nha Tan suy yeu, thu linh cat cu o đo la Trieu Đa noi day lap ra nuoc Nam Viet. Khi nha Han thanh lap thi Trieu Đa dang cong xin quy phuc, nhung trong nuoc van dung đe hieu va khong hoan toan phu thuoc vao Trung Quoc. Nam 112 TCN, Han Vu Đe cu su An Quoc Thieu Quy sang Nam Viet du vua va thai hau vao chau. Truoc kia, thai hau tung thong dam voi An Quoc Thieu Quy nen đong y voi yeu cau nay. Te tuong Lu Gia bat binh, đem quan vao cung giet hai vua va thai hau va su gia cua Han.
Sau đo Lu Gia đem quan pha Han Thien Thu. Han Vu Đe tuc gian, sai Phuc ba tuong quan Lo Bac Đuc xuat phat tu Que Duong, Lau thuyen tuong quan Duong Boc xuat phat tu Du Chuong, Qua Thuyen tuong quan Nghiem xuat phat tu Linh Lang, Ha lai tuong quan Giap đem quan xuong Thuong Ngo, Tri Nghia hau Quy đem quan Da Lang xuong song Tuong Kha, hoi o Phien Ngung la kinh đo Nam Viet.
Mua đong nam 111 TCN, Han Vu Đe lai cu Duong Boc đem 9000 tinh binh ham Tam Hiep, pha Thach Mon lay đuoc thuyen thoc cua quan Trieu, keo luon ca cac thuyen ay đi, đem may van nguoi đoi Lo Bac Đuc. Bac Đuc cung Boc hoi quan tien đen Phien Ngung, đanh bai quan Trieu va phong lua đot thanh. Quan trong thanh đau hang. Lu Gia va vua Trieu bo chay, bi bat đuoc giet chet. Cac xu o Nam Viet đeu xin hang. Nha Han chiem xong Nam Viet, lap ra bay quan tren đat ay va đat Da Lang.


 Tieu diet Da Lang  O phia tay nam nha Han thoi đo co ton tai mot quoc gia ten goi la Da Lang, chiem mot phan tinh Quang Tay va phan lon tinh Quy Chau hien nay. Nuoc Da Lang giap quan Ba Thuc va mot mat thi giap ho Đong Đinh, ve phia tay giap nuoc Đien cua nguoi Lo Lo mien Tay tinh Van Nam bay gio, phia đong ho Van Nam, tung phon thinh hang tram nam tren cao nguyen Quy Chau. Theo Su ky, trong cac bo toc Tay Nam, Da Lang co the luc hung manh nhat, co 100 nghin luc luong tinh nhue, tau be cua nguoi Da Lang đi lai tren mat song, quanh canh het suc tap nap. Luc đo Đai Han thong tri phan lon khu vuc Trung Nguyen, Da Lang nam trong mien nui xa xoi heo lanh.
Han Vu Đe muon chinh phuc vung Da Lang đe mo rong lanh tho. Nam 136 TCN ong cu Đuong Mong lam Lang trung tuong dan 1000 binh si va may van dan đem theo luong thuc va cong cu san xuat xuat phat tu Ba quan vuot qua Phu Quan đen Da Lang. Đuong Mong ban tang cua cai đe vua Da Lang va pho truong uy the khien Da Lang khiep so, cho phep Đuong Mong đat co quan quan ly o đo va cu con trai Da Lang hau lam Lenh (tuong đuong huyen lenh).
Nam 130 TCN Han Vu Đe ra lenh đat thanh lap quan o Da Lang va chon Bac đao tay nam  lam quan ly roi phat đong quan si 2 quan Ba Thuc tien hanh viec mo đuong tu Bac đao thong đen song Tuong Kha. Nguoi đat Thuc la Tu Ma Tuong Nhu lai dang thu yeu cau đat quan huyen tai Cung , Trach  thuoc Tay Di. Tu Ma Tuong Nhu đuoc Vu đe cu lam Trung lang tuong. Tu Ma Tuong Nhu tuyen truyen voi cac thu linh dan toc thieu so tai đia phuong đuoc ho đong y cho nha Han đat tai khu vuc đo muoi may huyen va 1 đo uy truc thuoc Thuc quan.
Ve sau, Han Vu Đe con cho 8 hieu uy chi huy cac toi nhan tan cong Tha Lan  giet chet may van nguoi, đat tai khu vuc Nam Di nay quan Tuong Kha. Cuoi cung nam 111 TCN, Da Lang chinh thuc quy phuc nha Han, Han Vu Đe lap ra quan Kien Vi tren đat Da Lang cu.


 Xam luoc Co Trieu Tien  Duoi thoi nha Chu va nha Han, o ban đao Trieu Tien đa thanh lap mot quoc gia rieng, goi la Ve Thi Trieu Tien. Duoi thoi tri vi cua minh, Han Vu Đe cung co y đinh mo rong lanh tho toi mien đat nay. Nam 109 TCN, ong cu quan đanh Ve Thi Trieu Tien va tieu diet đuoc quoc gia nay vao nam 108 TCN. Tai ban đao Trieu Tien, nha Han cho thanh lap bon quan la Lac Lang, Chan Phien, Lam Đon va Huyen Tho.


Hau cung va nhung nam cuoi đoi = Thay ngoi Hoang hau =

Han Vu Đe đang co, lap con gai cua nguoi co Quan Đao cong chua la Tran thi lam Hoang hau. Thoi gian đau sung ai vi ba la nguyen phoi tu khi con chua truong thanh, nhung phan lon vi ca ne me ba, Quan Đao cong chua đa co on đua Vu Đe len ngoi Thai tu. Ve sau Tran Hoang hau khong co con, thuong hay đo ki phi tan nen tinh cam Đe-Hau ngay cang phai nhat. Nam 139 TCN, trong dip toi tham phu Binh Duong cong chua, Vu Đe gap đuoc nhac ky ten Ve Tu Phu, het muc sung ai, đua ve cung lap lam Phu nhan, tu đo khong ngo ngang đen Tran hoang hau. Ve Phu nhan lan luot sinh 3 cong chua nen đac sung nhat hau cung, Vu Đe con trong dung nhieu nguoi trong gia toc ho Ve khien Tran hau tuc gian. Đe đoi pho, Tran Hoang hau bo nhieu tien đe tim phuong thuoc co con, con goi nguoi đong cot la So Phuc (楚服) vao cung đe su dung ta thuat, đong thoi lai co hanh vi bat chinh voi nhau (loi đon rang la quan he đong tinh luyen ai nu).
Nam 130 TCN, chuyen Tran hau va So Phuc bi phat giac. Vu Đe lap tuc đinh toi ba, giao cho Truong Thang đieu tra. Cuoi cung, Tran Hoang hau bi giam vao Truong Mon cung, con So Phuc va hon 300 nguoi bi xu tu. Sau đo Han Vu Đe lap Ve phu nhan len lam Hoang hau. Nhung thanh vien trong nha Ve Hoang hau cung đuoc vinh sung nhu Ve Truong Quan, Ve Thanh, Hoac Khu Benh..., tro thanh mot the luc ngoai thich trong trieu.


= Tim thuoc truong sinh =
Cuoi đoi, Han Vu Đe sa vao huong lac, xay cat nhieu cung đien va tin vao chuyen me tin. Ong co co gang tim thuoc tien đe truong sinh bat lao. Ong ga con gai cho phuong si Dich Đai, phong lam tuong quan va tuoc hau, giao cho 10 van can vang đe tim thuoc tien. Vi Dich Đai tim mai khong ra thuoc tien nen bi Vu Đe giet chet.


= Thay ngoi Thai tu =

Nam Chinh Hoa nguyen nien (92 TCN), Vu co chi hoa (巫蠱之禍) tru danh trong lich su nha Han xay ra. Khi đo, vo cua thua tuong Cong Ton Ha (公孫賀) su dung thuat vu co bi phat giac, ca nha Cong Ton bi giet hai. Ngoai ra, nhung thanh vien trong than toc ho Luu cung bi lien luy, trong đo co Duong Thach cong chua (陽石公主) va Chu Ap cong chua (诸邑公主) la con gai cua Ve hoang hau. Han Vu Đe sau đo quyet đinh mo rong viec đieu tra, giao viec nay cho sung than Giang Sung va An Đao hau Han Thuyet (韓說), vi truoc đo Giang Sung noi co co khi o trong cung. Giang Sung von co hiem khich voi Thai tu Luu Cu, nen muon nhan viec nay gia hoa cho Thai tu.
Thang 7 nam 91 TCN, Giang Sung tim đen cung cua Ve hoang hau va Luu Cu, rao len rang co bua yem. Thai tu so Giang Sung hai me con minh, ben nghe theo loi Thai pho Thach Đuc (石德), gia lenh bat Sung va mang quan chiem cu cac vi tri trong yeu trong kinh thanh Trang An. Han Vu Đe đang duong benh o Cam Tuyen cung (甘泉宫), nghe tin Thai tu lam loan ben sai thua tuong Luu Khuat Li (劉屈氂) đem quan bat Thai tu, đong thoi sai Tong chinh Luu Truong Lac (劉長樂) va Chap kim ngo Luu Cam Phung (劉敢奉) đen Tieu Phong đien tich thu ti thu cua Ve hoang hau, khien ba vua then vua gian nen đa tu tu. Thai tu Luu Cu thua cuoc, nghe tin me chet nen tu van theo. Ngoai ra con co 3 hoang tu va 1 cong chua khac bi xu tu vi co lien quan. Khong lau sau, thua tuong Luu Khuat Li cung bi cho la dinh dang toi vu yem bua nen bi giet.
Cuoi cung, Han Vu Đe tinh ngo ra rang nhung vu yem bua phan nhieu do Giang Sung bay đat ra, nen bat giet ca nha Giang Sung. Vi an han va thuong nho Thai tu, Han Vu Đe cho xay Tu tu cung (思子宮; nho con).
Sau cai chet cua Thai tu Luu Cu, nguoi con thu cua Vu Đe la Yen vuong Luu Đan dang thu xin vao cung lam Tuc ve. Han Vu Đe biet y đo cua Luu Đan nen tu đo khong tin tuong đua con nay nua.


= Qua đoi =
Sau An Vu co, Han Vu Đe lap con trai ut Luu Phat Lang lam Thai tu, đong thoi bat me cua Phat Lang la Cau Dac phu nhan Trieu thi phai chet, vi lo so Phat Lang con nho thi ba ta se thanh Thai hau, vuot qua bon phan. Vu Đe co y đinh giao con trai cho Hoac Quang sau khi minh qua đoi. Nam 88 TCN, ong sai hoa su lam buc ve "Chu cong boi Thanh Vuong trieu chu hau đo" (周公背成王朝诸侯图), trao cho Hoac Quang voi y đinh nho ong ta phu ta cho Phat Lang.
Nam 87 TCN, thang hai, Han Vu Đe lam benh nang. Truoc luc chet, ong ha chieu pho thac viec nuoc cho cac trong than: Hoac Quang lam Đai tu ma, Đai tuong quan Kim Nhat Đe lam Xa Ki tuong quan, thai pho Thuong Quan Kiet (上官桀) lam Ta tuong quan, đo uy Tang Hoang Duong lam Ngu su đai phu.
Ngay hom sau, Han Vu Đe qua đoi o Ngu Tac cung (五柞宮), huong tho 70 tuoi, đuoc ton mieu hieu la The Tong (世宗), thuy hieu la Hieu Vu Hoang đe (孝武皇帝). Ong la vi quan vuong o ngoi lau nhat va tho nhat nha Tay Han.
Vu Đe bang, Thai tu Luu Phat Lang len ngoi, tuc la Han Chieu Đe. Tan đe moi tuoi con nho, đuoc Đai Tu Ma Hoac Quang giup suc, tiep tuc su phon thinh cua nha Tay Han qua 2 đoi Chieu Đe (87 TCN - 74 TCN), Tuyen Đe (74 TCN - 49 TCN).


Nien hieu Trong 54 nam o ngoi, Han Vu Đe đat 11 nien hieu. Đieu đang chu y la 6 nien hieu đau đuoc ong đeu đan đoi 6 nam 1 lan; 4 nien hieu sau đo đoi đeu đan 4 nam 1 lan; nien hieu cuoi cung đuoc 2 nam thi ong qua đoi:

Kien Nguyen (建元; 140 - 135 TCN)
Nguyen Quang (元光; 134 - 129 TCN)
Nguyen Soc (元朔; 128-123 TCN)
Nguyen Thu (元狩; 122 - 117 TCN)
Nguyen Đinh (元鼎; 116 - 111 TCN)
Nguyen Phong (元封; 110 - 105 TCN)
Thai So (太初; 104 - 101 TCN)
Thien Han (天漢; 100 - 97 TCN)
Thai Thuy (太始; 96 - 93 TCN)
Chinh Hoa (征和; 92 - 89 TCN)
Hau Nguyen (後元; 88 - 87 TCN)


Đanh gia = Mat tich cuc =
Han Vu Đe đuoc đanh gia la mot Hoang đe vi đai cua nha Han va Trung Quoc. Nhung viec lam cua Han Vu Đe trong thoi gian lam vua đuoc nhieu nguoi biet đen. Duoi thoi cua ong, đe che Han đa đuoc mo rong gap đoi, va nhieu chinh sach cua ong co anh huong to lon đen su phat trien cua Trung Quoc ve sau nay. Trong khi đo trong linh vuc van hoa, ong cung ban hanh nhieu chinh sach giup phat trien nen van hoa trong nuoc nhu che đo sat cu, nhac phu, ton sung nho giao...
Theo Su Trung Quoc (1997) cua Nguyen Hien Le, trieu đai ong đuoc xem la trieu đai ruc ro nhat cua nha Han: uy quyen đuoc cung co, trong nuoc binh tri, bo coi đuoc mo rong, thuong mai thinh vuong nho khuech truong, giao thiep voi cac lan bang (nhat la Tay Vuc) va van hoc cung phat trien.
Ngoai ra Han Vu Đe cung la mot nguoi yeu thich van hoc. Ong tung sang tac nhieu bai tho, mot so con luu truyen toi nay nhu Ho tu ca, Thien ma ca, Đieu Ly phu nhan phu...


= Mat tieu cuc =
Tu tri thong giam, quyen sach đuoc viet boi Tu Ma Quang thoi nha Tong đanh gia Han Vu Đe la mot nguoi xa xi, ngong cuong tu đai, me tin va chi trich cac chinh sach cua ong gay nhieu hau qua tai hai cho đat nuoc, tham chi con so sanh ong voi vi bao chua Tan Thuy Hoang. Khac voi cha ong, Han Vu Đe dung hinh phat cuc ki nghiem khac va khong khoan dung ngay ca đoi voi nhung nguoi thuoc than toc cua minh, nhu vu an cua Hoai Nam vuong, Tran Hoang hau va thai tu Luu Cu, Ly Quang Loi...
Ve chinh sach kinh te cua ong, trong sach La civilisation Chinoise (Albin Michael, 1948), co loi nhan đinh:


Trong đien anh Han Vu Đe, mot trong nhung vi hoang đe noi bat nhat cua Trung Quoc, xuat hien trong rat nhieu bo phim Trung Quoc, đien hinh nhu:

Han Vu Đai Đe
Đai Han Thien tu
Đai Han hien hau Ve Tu Phu


Gia đinh Than phu: Han Canh Đe Luu Khai.
Than mau: Hieu Canh Vuong Hoang hau (孝景王皇后, 174 TCN - 125 TCN).
Hau phi:
Hieu Vu Tran hoang hau (孝武陳皇后), bieu danh Tran A Kieu (陳阿嬌), me la Quan Đao cong chua, ong ba ngoai la Han Van Đe va Đau Thai hoang thai hau. Ba la nguyen phoi cua Vu Đe. Nam 130 TCN bi phe, đay vao Truong Mon cung, khong ro ket cuc.
Hieu Vu Tu hoang hau (孝武思皇后, ? - 91 TCN), bieu danh Ve Tu Phu (衛子夫), noi tieng xinh đep hien đuc, la the tu đuoc Vu Đe tin yeu. Sinh thai tu Luu Cu va 3 cong chua, ve sau ba cung thai tu va 2 vi cong chua bi ham oan nen tu van. La Hoang hau tai vi lau nhat lich su thoi Han.
Hieu Vu Ly hoang hau (孝武李皇后), thong danh Ly phu nhan (李夫人), tuyet sac giai nhan, đuoc Han Vu Đe sung ai nhat. Mat khi con tre, truy phong Hieu Vu hoang hau va đuoc hop tang cung Han Vu Đe. Ba la sinh mau cua Xuong Ap Ai vuong Luu Bac.
Ly co (李姬). Sinh ra 3 nguoi con la Ngac Ap Cai Truong cong chua, Yen Thich vuong Luu Đan, Quang Lang Le vuong Luu Tu.
Trieu tiep du (趙婕妤, 113 TCN - 88 TCN), huu xung Cau Dac phu nhan (钩弋夫人), sung phi cua Han Vu Đe, tu sac diem le, xung lam Đai my nhan, tre tuoi va ngay tho. Han Vu Đe lam chung, muon truyen ngoi cho con trai ba la Luu Phat Lang, nhung do so Tu au mau trang (子幼母壮), ben ra lenh xu tu.
Vuong phu nhan (王夫人), nguoi nuoc Trieu, rat đuoc sung ai, mat khoang nam 117 TCN. Ba la sinh mau cua Te Hoai vuong Luu Hoanh.
Doan phu nhan (尹夫人).
Hinh phu nhan (邢夫人).
Hoang tu:
Le thai tu Luu Cu (劉據, 128 TCN – 91 TCN), me la Ve hoang hau, ong noi cua Han Tuyen Đe, bi buoc tu sat nam 91 TCN.
Te Hoai vuong Luu Hoanh (齊懷王劉閎, ? – 109 TCN), me Vuong phu nhan.
Yen Thich vuong Luu Đan (燕刺王劉旦, ? - 80 TCN), bi buoc tu sat, me Ly co.
Xuong Ap Ai vuong Luu Bac (昌邑哀王劉髆, ? - 86 TCN), cha cua Xuong Ap vuong Luu Ha, me la Ly phu nhan.
Quang Lang Le vuong Luu Tu (廣陵厲王劉胥, ? - 53 TCN), bi buoc tu sat, me Ly Co.
Han Chieu Đe Luu Phat Lang (劉弗陵), me la Trieu tiep du.
Hoang nu:
Ve Truong cong chua (衛長公主), con goi la Đuong Loi cong chua (当利公主), me Ve hoang hau. Ha gia voi Tao Tuong (曹襄) - con trai cua Binh Duong cong chua voi chong qua co. Sau khi Tao Tuong chet, tai gia Loan Đai (欒大).
Chu Ap cong chua (諸邑公主, ? - 91 TCN), bi buoc tu sat, me Ve hoang hau.
Thach Ap cong chua (石邑公主, ? - 91 TCN), bi buoc tu sat, , me Ve hoang hau.
Ngac Ap Cai Truong cong chua (鄂邑蓋長公主, ? - 80 TCN), me Ly co, nuoi duong Han Chieu Đe. Cung Yen vuong Luu Đan, Thuong Quan Kiet (上官桀), Thuong Quan An (上官安) hop muu Lich đo Hoac Quang (霍光) nhung bi phat hien, tu sat.
Di An cong chua (夷安公主), me khong ro. Ha gia lay con trai cua Long Lu cong chua, em gai cua Vu Đe, la Chieu Binh quan (昭平君).


Xem them Han Canh Đe
Han Chieu Đe
Ve Tu Phu
Tran Kieu
Hung No
Da Lang
Nam Viet
Nha Han
Truong Khien
Luu Cu
Giang Sung
Tu Ma Thien


Tham khao Su ky
Han thu
Tu tri thong giam, cac quyen 16,17,18,19,20,21,22
Đai Viet su ky toan thu, ki nha Trieu
Nguyen Hien Le (1997) Su Trung Quoc, Chuong I: Nha Han (206 TCN - 220)
Đang Huy Phuc (2001), Cac hoang đe Trung Hoa, Nha xuat ban Ha Noi
Nguyen Khac Thuan (2003), Cac đoi đe vuong Trung Quoc, Nha xuat ban Giao duc


Chu thich Lien ket ngoai