Tieng Bo Đao Nha hay tieng Bo (portugues hay đay đu la lingua portuguesa) la mot ngon ngu Tay Roman thuoc ngu he An-Au bat nguon tu ban đao Iberia tai chau Au. No la ngon ngu chinh thuc duy nhat cua Bo Đao Nha, Brasil, Angola, Mozambique, Guine-Bissau, Cabo Verde va Sao Tome va Principe, va la ngon ngu đong chinh thuc tai Đong Timor, Guinea Xich Đao va Ma Cao. Mot nguoi hoac mot quoc gia noi tieng Bo Đao Nha đuoc goi la Lusofono (tam dich: cong đong Bo ngu). Do su banh truong cua Đe quoc Bo Đao Nha, hien nay ta co the bat gap tieng Bo Đao Nha va van hoa Bo Đao Nha tren khap toan cau. Tieng Bo Đao Nha la mot tieu nhanh cua nhom ngon ngu Iberia-Roman, tuc la nhom ngon ngu hau due cua tieng Latinh thong tuc đuoc su dung boi vuong quoc Galicia va ba quoc Bo Đao Nha thoi trung co, va van con luu ton mot so đac điem ngu am va tu vung cua tieng Celt luc đia tung đuoc noi truoc kia tai Iberia.
Voi khoang 250 trieu nguoi ban ngu va 24 trieu nguoi noi L2, hien co khoang hon 270 trieu nguoi noi tieng Bo Đao Nha tren toan cau. Đieu nay khien cho no tro thanh ngon ngu đuoc noi nhieu thu sau tren the gioi, ngon ngu chau Au đuoc su dung nhieu thu ba tren the gioi neu tinh theo so nguoi noi ban xu, La ngon ngu đuoc su dung rong rai nhat o Nam My  va toan bo Nam ban cau, no cung la ngon ngu đuoc su dung nhieu thu hai, sau tieng Tay Ban Nha, o My Latinh, mot trong 10 ngon ngu đuoc noi nhieu nhat o   va la ngon ngu chinh thuc cua Lien minh chau Au, Mercosur, To chuc cac Quoc gia chau My, Cong đong Kinh te cua cac Quoc gia Tay Phi, Lien minh Chau Phi va Cong đong cac Quoc gia Ngon ngu Bo Đao Nha, mot to chuc quoc te bao gom tat ca cac quoc gia chinh thuc cua the gioi ve Lusophone. Nam 1997, mot nghien cuu hoc thuat toan dien đa xep hang tieng Bo Đao Nha, đac biet la tieng Bo Đao Nha Brasil, la mot trong 10 ngon ngu co anh huong nhat tren the gioi.


Lich su Khi nguoi La Ma đen ban đao Iberia vao nam 216 TCN, ho đa mang theo ngon ngu Latinh, tu đo tat ca cac ngon ngu Romance đeu la con chau cua no. Ngon ngu nay đuoc truyen ba boi nhung nguoi linh La Ma, nhung nguoi đinh cu va thuong nhan, nhung nguoi đa xay dung cac thanh pho La Ma chu yeu gan cac khu đinh cu cua cac nen van minh Celtic truoc đo đuoc thanh lap tu rat lau truoc khi nguoi La Ma đen. Vi ly do đo, ngon ngu nay đa luu giu mot nen tang co lien quan cua nhieu hon nua, Van hoa cu thach chau Au Đai Tay Duong  va van hoa Celtic, mot phan cua nhom ngon ngu co Hispano-Celtic.
Trong khoang thoi gian tu nam 409 đen nam 711 sau Cong nguyen, khi Đe che La Ma sup đo o Tay Au, ban đao Iberia đa bi chinh phuc boi nhung nguoi Germanic trong Thoi ky Di cu. Nhung nguoi chiem đong, chu yeu la Suebi, Visigoths va Buri , nhung nguoi ban đau noi tieng Đuc, đa nhanh chong tiep nhan van hoa La Ma muon va cac phuong ngu Latinh Vulgar cua ban đao va trong hon 300 nam tiep theo hoan toan hoa nhap vao dan cu đia phuong. Sau cuoc xam luoc cua nguoi Moorish bat đau vao nam 711, tieng A Rap đa tro thanh ngon ngu hanh chinh va thong dung o cac vung bi chinh phuc, nhung phan lon dan so Kito giao con lai tiep tuc noi mot hinh thuc Roman thuong đuoc goi la Mozarabic, keo dai hon ba the ky o Tay Ban Nha. Giong nhu cac ngon ngu Neo-Latinh va chau Au khac, tieng Bo Đao Nha đa su dung mot so luong đang ke cac tu muon tu tieng Hy Lap, chu yeu trong thuat ngu khoa hoc va ky thuat. Nhung su vay muon nay xay ra thong qua tieng Latinh, va sau đo la trong thoi Trung co va Phuc hung.
Tieng Bo Đao Nha phat trien tu ngon ngu thoi trung co, ngay nay đuoc cac nha ngon ngu hoc goi la tieng Galicia-Bo Đao Nha, tieng Bo Đao Nha co hoac tieng Galicia co, cua Vuong quoc Galicia va Quan Bo Đao Nha thoi trung co phia tay bac.

Trong cac tai lieu hanh chinh Latinh cua the ky thu 9, cac tu va cum tu viet bang tieng Galicia-Bo Đao Nha lan đau tien đuoc ghi lai. Giai đoan nay đuoc goi la Proto-Portugal, keo dai tu the ky thu 9 cho đen the ky 12 su đoc lap cua Quan Bo Đao Nha khoi Vuong quoc Leon, sau đo đa nam quyen thong tri Galicia.
Trong phan đau cua thoi ky Galicia-Bo Đao Nha (tu the ky 12 đen the ky 14), ngon ngu nay ngay cang đuoc su dung rong rai cho cac tai lieu va cac dang chu viet khac. Trong mot thoi gian, no la ngon ngu đuoc ua thich trong tho tru tinh o Christian Hispania, cung giong nhu tieng Occitan la ngon ngu tho cua nhung nguoi hat rong o Phap. Phuong phap bieu dien tieng Occitan lh va nh, đuoc su dung trong chinh ta co đien cua no, đa đuoc su dung boi chinh ta tieng Bo Đao Nha, co le la boi Gerald cua Braga, mot tu si tu Moissac, nguoi tro thanh giam muc cua Braga o Bo Đao Nha vao nam 1047, đong mot vai tro quan trong trong hien đai hoa tieng Bo Đao Nha bang van ban bang cach su dung cac quy tac co đien cua tieng Occitan. Bo Đao Nha tro thanh mot vuong quoc đoc lap vao nam 1139, duoi thoi Vua Afonso I cua Bo Đao Nha. Nam 1290, Vua Denis cua Bo Đao Nha đa thanh lap truong đai hoc Bo Đao Nha đau tien o Lisbon (Estudos Gerais, sau nay chuyen đen Coimbra) va ban sac lenh cho tieng Bo Đao Nha, sau đo goi đon gian la "ngon ngu chung", đuoc biet đen nhu la ngon ngu Bo Đao Nha va đuoc su dung chinh thuc.
Vao thoi ky thu hai cua tieng Bo Đao Nha Co, vao the ky 15 va 16, voi nhung kham pha cua nguoi Bo Đao Nha, ngon ngu nay đa đuoc đua đen nhieu vung cua chau Phi, chau A va chau My. Vao giua the ky 16, tieng Bo Đao Nha đa tro thanh mot ngon ngu pho bien o chau A va chau Phi, khong chi đuoc su dung cho quan ly thuoc đia va thuong mai ma con đe giao tiep giua cac quan chuc đia phuong va nguoi chau Au thuoc moi quoc tich.
Su lan rong cua ngon ngu nay đuoc giup đo boi cac cuoc hon nhan hon hop giua nguoi Bo Đao Nha va nguoi đia phuong va su lien ket cua no voi cac no luc truyen giao cua Cong giao La Ma, dan đen viec hinh thanh cac ngon ngu creole nhu tieng Kristang o nhieu noi o chau A (tu tu cristao, "Co đoc giao") . Ngon ngu nay tiep tuc pho bien o cac vung cua chau A cho đen the ky 19. Mot so cong đong Co đoc giao noi tieng Bo Đao Nha o An Đo, Sri Lanka, Malaysia va Indonesia van bao ton ngon ngu cua ho ngay ca sau khi ho bi tach ra khoi Bo Đao Nha.
Su ket thuc cua thoi ky Bo Đao Nha Co đuoc đanh dau bang viec Garcia de Resende xuat ban Geral o Cancioneiro vao nam 1516. Thoi ky đau cua tieng Bo Đao Nha Hien đai, keo dai tu the ky 16 đen ngay nay, đuoc đac trung boi su gia tang so luong cac tu hoc đuoc vay muon tu tieng La tinh co đien va tieng Hy Lap co đien vi thoi Phuc hung (cac tu hoc đuoc vay muon tu tieng Latin cung đen tu tieng Latinh thoi Phuc hung, hinh thuc cua tieng Latinh trong thoi gian đo), đa lam phong phu them rat nhieu tu vung. Hau het nhung nguoi noi tieng Bo Đao Nha biet chu cung biet chu bang tieng Latinh; va do đo ho de dang su dung cac tu Latinh vao van ban cua ho - va cuoi cung la van noi- o Bo Đao Nha.
Tac gia nguoi Tay Ban Nha Miguel de Cervantes tung goi tieng Bo Đao Nha la "ngon ngu ngot ngao va duyen dang", trong khi nha tho Brasil Olavo Bilac mo ta no nhu a ultima flor do Lacio, inculta e bela ("bong hoa cuoi cung cua Latium, ngay tho va xinh đep"). Tieng Bo Đao Nha con đuoc goi la "ngon ngu cua Camoes", theo ten cua Luis Vaz de Camoes, mot trong nhung nhan vat van hoc vi đai nhat bang tieng Bo Đao Nha va la tac gia cua su thi Bo Đao Nha The Lusiads .
Vao thang 3 nam 2006, Bao tang Ngon ngu Bo Đao Nha, mot bao tang tuong tac ve ngon ngu Bo Đao Nha, đuoc thanh lap tai Sao Paulo, Brasil, thanh pho co so luong nguoi noi tieng Bo Đao Nha nhieu nhat tren the gioi. Bao tang nay la bao tang đau tien thuoc loai hinh nay tren the gioi. Vao nam 2015, bao tang đa bi pha huy mot phan trong mot tran hoa hoan, nhung đuoc khoi phuc va mo cua tro lai vao nam 2020.


Phan bo Tieng Bo Đao Nha la ngon ngu chinh o Angola (80%), Brasil, Bo Đao Nha, va Sao Tome and Principe (95%). Mac du chi hon 10% dan cu Mozambique la nguoi ban ngu tieng Bo Đao Nha, song quoc gia co khoang 50,4% cu dan noi tieng Bo Đao Nha theo thong ke nam 2007. Co khoang 11,5% dan so o Guinea-Bissau cung su dung ngon ngu nay.
Co mot so luong đang ke cong đong nguoi di cu no tieng Bo Đao Nha o mot so quoc gia nhu Andorra (15,4%), Uc, Bermuda, Canada (0,72% hay 219.275 nguoi nam 2006 nhung co tu 400.000 đen 500.000 theo Nancy Gomes), Curacao, Phap, Nhat Ban, Jersey, Luxembourg (9%), Namibia (khoang 4-5% dan so, chu yeu la nguoi ti nan tu Angola o phia Bac quoc gia nay) Paraguay (10,7% hay 636.000 nguoi), Ma Cao (0,6% hay 12.000 nguoi), Nam Phi, Thuy Si (196.000 ban ngu nam 2008), Venezuela (1 đen 2% hay 254.000 đen 4800 nguoi), va My (0,24% hay 687.126 nguoi su dung nam 2007 theo American Community Survey), chu yeu o Connecticut, Florida, Massachusetts (noi co nguoi su dung nhieu thu 2 trong bang), New Jersey,
New York va đao Rhode.
O mot vai noi nguoi ta goi la tieng Bo Đao Nha An Đo, nhu tai Goa va Daman va Diu, thi ngon ngu nay van đuoc su dung.


= Hien đuoc su dung chinh thuc =

Cong đong cac quoc gia noi tieng Bo Đao Nha
(goi tat la CPLP) gom 8 quoc gia đoc lap su dung tieng Bo Đao Nha lam ngon ngu chinh thuc: Angola, Brasil, Cape Verde, Đong Timor, Guinea-Bissau, Mozambique, Bo Đao Nha va Sao Tome va Principe.
Guinea Xich Đao nop đon đe gia nhap cong đong CPLP thang 6 nam 2010 va su dung tieng Bo Đao Nha lam ngon ngu chinh thuc thu 3 (ben canh tieng Tay Ban Nha va tieng Phap) vi đay la mot trong nhung đieu kien đe gia nhap cong đong nay. Tong thong Guinea Xich Đao, Obiang Nguema Mbasog, va Thu tuong Ignacio Milam Tang, đa phe chuan vao ngay 20 thang 6 nam 2011, Hien phap moi du đinh se them vao tieng Bo Đao Nha la ngon ngu chinh thuc cua quoc gia nay.
Tieng Bo Đao Nha cung la mot trong nhung ngon ngu chinh thuc cua cac khu vuc đac quyen kinh te thuoc Trung Quoc nhu Ma Cao (cung voi tieng Trung Quoc) va mot so to chuc quoc te nhu Mercosur, To chuc cac quoc gia Iberia-chau My, Lien minh cac Quoc gia Nam My, To chuc cac Quoc gia chau My, Lien minh chau Phi va Cong đong chau Au.


= So dan cua cac quoc gia noi tieng Bo Đao Nha chinh thuc =
Theo du lieu thong ke va co đo tin cay tu cac chinh phu va cac co quan thong ke cua cac quoc gia đo thi dan so hop phap cua ho noi tieng Bo Đao Nha gom (theo thu tu giam dan):

Brasil: 190.755.799 (nam 2010);
Mozambique: 20.366.795 (nam 2007);
Angola: 15.116.000 (uoc tinh cua chinh phu. Angola khong co thong ke trong vai thap ky nay, ho du kien tien hanh thong ke nam 2013);
Bo Đao Nha: 10.555.853 (ket qua so bo nam 2011);
Guinea-Bissau: 1.520.830 (nam 2009);
Đong Timor: 1.066.582 (ket qua so bo nam 2010);
Ma Cao: 558.100 (uoc tinh cua DSEC, SAR Macau).
Cape Verde: 491.575 (so lieu so bo nam 2010);
Sao Tome va Principe: 137.599 (so lieu nam 2001 xuat ban nam 2003)


= Su dung Tieng Bo Đao Nha nhu ngoai ngu =
Tieng Bo Đao Nha đuoc giang day bat buoc trong cac truong o Uruguay va Argentina. Cac quoc gia khac co giang day tieng Bo Đao Nha trong cac truong hoc gom Venezuela, Zambia, Cong hoa Congo, Senegal, Namibia, Eswatini, Cote d'Ivoire, va Nam Phi.


= Tuong lai =
Theo thong ke cua UNESCO, tieng Bo Đao Nha va tieng Tay Ban Nha la cac ngon ngu cua chau Au phat trien nhanh nhat sau tieng Anh va ngon ngu nay co nhieu kha nang phat trien manh nhat nhu la ngon ngu quoc te o mien nam chau Phi va Nam My. Cac quoc gia chau Phi noi tieng Bo Đao Nha đuoc trong đoi la co tong so nguoi su dung la 83 trieu vao nam 2050. Tong cong so nguoi noi tieng Bo Đao Nha o cac quoc gia vao thoi điem đo khoang 335 trieu nguoi.


Vi du ve su khac biet giua cac phuong ngu tieng Bo Đao Nha Trich dan tu su thi Bo Đao Nha Os Lusiadas, cua tac gia Luis de Camoes (I, 33)


Tham khao Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Portuguese language tai Wikimedia Commons
Hoc tieng Bo Đao Nha tren BBC
Nhung đieu can luu y ve tieng Bo Đao Nha BBC
Ethnologue report for Portuguese Luu tru ngay 9 thang 5 nam 2012 tai Wayback Machine
AULP - Associacao das Universidades de Lingua Portuguesa Portuguese Language Universities Association.
Portuguese in East Timor an interview with Dr. Geoffrey Hull
Comparative Portuguese, Spanish, French, Italian Luu tru ngay 1 thang 8 nam 2015 tai Wayback Machine