Thomas Carlyle (sinh ngay 4 thang 12 nam 1795 – mat ngay 5 thang 2 nam 1881) la mot nha triet hoc, nha cham biem, nha van, nha su hoc va giao vien nguoi Scotland. Ong đuoc xem nhu mot nha binh luan xa hoi quan trong nhat the gioi. Thomas Carlyle đa đoc rat nhieu bai dien van khen ngoi thoi đai Victoria. Mot trong nhung bai dien van đo rut ra tu tac pham noi tieng cua ong "On Heroes, Hero-Worship, and The Heroic in History". Trong tac pham nay, ong đa giai thich rang nhung yeu to chinh gop phan tao nen lich su nam trong tay cua cac "vi nhan" voi tuyen bo "lich su khong la gi khac hon la tieu su cua cac vi nhan".
La mot nha su hoc co uy tin, tac pham nam 1837 "The French Revolution: A History" la cam hung cho cuon tieu thuyet cua Charles Dickens vao nam 1859 Tale of Two Cities, va van con rat noi tieng cho đen ngay nay. Tac pham "Sartor Resartus" cua ong trong nam 1836 la mot tieu thuyet mang tinh triet hoc rat noi tieng.
La mot nguoi thich tranh bien, Carlyle đa đat ra thuat ngu "khoa hoc thap kem" ("the dismal science") danh cho nganh kinh te. Ong cung viet nhung bai bao cho Bach khoa Toan thu Edinburgh (Edinburgh Encyclopaedia), va tac pham "Occasional Discourse on the Negro Question" (1849) van con tiep tuc gay ra nhieu tranh cai. Tung la mot tin đo Thien Chua giao, Carlyle đanh mat niem tin khi hoc tai truong Đai hoc Edinburgh, va tro thanh mot nguoi theo thuyet vi tha (Deism).
Trong toan hoc, Ong đuoc biet đen voi khai niem "vong tron Carlyle" ("Carlyle circle"), mot phuong phap đuoc dung trong phuong trinh bac hai va cho viec phat trien cac cong trinh đo luong cho cac đa giac thong thuong.


Cuoc đoi va anh huong Carlyle sinh ra tai Ecclefechan trong Dumfriesshire. Cha me ong co gang cho ong theo hoc tai Hoc vien Anna tai tinh Anna. Nhung đay lai la noi ong chiu su bat nat ve ca the xac lan tinh than đen noi ma ong buoc phai tu bo truong hoc 3 nam sau đo. Cha ong la mot thanh vien cua chi nhanh nha Tho Burgher. Thuo nho, niem tin manh liet cua gia đinh (va tham chi la ca quoc gia) vao đuc tin Calvin Calvin đa tac đong sau sac len tam ly cua Carlyle.
Sau khi tot nghiep truong Đai hoc Edinburgh, Carlyle tro thanh mot thay giao day toan đau tien la tai Annan va sau đo la Kirkcaldy noi ma ong bat gap va tro thanh ban than cua Edward Irving, mot nguoi theo thuyet than bi (co mot su kien de gay nham lan đo la co mot nguoi Scottland khac trung ten voi Thomas Carlyle nhung nho tuoi hon cung tung lam viec voi Edward Irving trong nha tho Catholic Apostolic).
Trong nam 1819-1821, Carlyle tiep tuc tham gia hoc tai Đai hoc Edinburgh. Tai đay ong đa trai qua mot cuoc khung hoang to lon ve đuc tin va ong đa co nhung thay đoi trong tu tuong cua minh. Nhung thay đoi nay la đieu kien cho su ra đoi cua tac pham "Sartor Resartus" ("The Tailor Retailored"), chinh tac pham nay đa bat đau đua ong tro thanh mot tac gia đuoc chu y.
Carlyle xuat hien dau hieu cua benh đau da day, tham chi no co the la mot vet loet, chung benh theo ong trong suot cuoc đoi va lam cho ong tro nen cau ban, ua tranh luan va phan nao bat man voi cuoc đoi. Phong cach van xuoi cua ong noi tieng coc can va dung tu rat nang ne, cang to đam them mot bau khong khi cua su tuc gian.

Tu tuong cua Carlyle chiu anh huong nang ne tu chu nghia duy tam Đuc, đac biet la nha triet hoc Johann Gottlieb Fichte. Ong tu khang đinh minh nhu mot bac thay trong van hoc Đuc thong qua cac tieu luan đuoc viet trong tap chi Fraser's Magazine va cac tac pham dich tu tieng Đuc, noi tieng nhat la cuon tieu thuyet "Wilhelm Meisters Lehrjahre" cua Goethe. Ong cung viet tac pham noi ve cuoc đoi cua Schiller trong nam 1825.
Trong nam 1826, Thomas Carlyle ket hon voi mot tri thuc lon la Jane Baillie Welsh, nguoi ma ong đa gap thong qua su gioi thieu cua Edmund Irving trong khoang thoi gian ong đang nghien cuu ve van hoc Đuc. Trong nam 1827, Ong nop đon cho mot chan Truong khoa Triet hoc Đao đuc tai Đai hoc St Andrews, nhung khong đuoc bo nhiem.. Ong o trong ngoi nha cua Jane tai Craigenputtock, mot nong trai o Dumfrieshire, Scotland. Ong thuong viet ve cuoc đoi cua minh tai tai Craigenputtock – cu the: "Khong co noi nao phu hop cho viec song va suy nghi nhu tai đay". O đay, ong đa viet mot so tieu luan đac sac nhat cua minh va bat đau mot tinh ban suot đoi voi nha viet tieu luan My Ralph Waldo Emerson.
Vao nam 1831, vo chong Carlyles đen song tai Luan Đon, o mot khu nha tro tai so 4 (nay la 33) đuong Ampton, Kings Cross. Trong nam 1834, ho đen song tai so 5 (nay la 24) Cheyne Row, Chelsea, noi ma sau nay tro thanh bao tang tuong niem Carlyle. Carlyles đuoc biet nhu "mot nha hien triet cua Chelsea", va tro thanh mot thanh vien cua nhom nhung hoc gia sang gia nhat bao gom ca Leigh Hunt va John Stuart Mill.
O đay, ong hoan thanh tac pham "The French Revolution: A History" (gom 3 quyen, nam 1837), mot nghien cuu lich su ve su boc lot nguoi ngheo o Phap va nhung tham kich khi su su kim nen cua đam đong bung phat. Tac pham ngay lap tuc thanh cong vang doi.


Tac pham = Buoi đau cam viet =
Truoc nam 1821, Carlyle khong muon tro thanh mot giao si va tap trung toan bo suc luc vao cong viec cam but. Tac pham vien tuong đau tien cua ong la "Cruthers and Jonson", mot trong rat nhieu no luc bi that bai trong viec viet tieu thuyet. Tiep theo, ong thuc hien dich tac pham cua Goethe "Wilhelm Meister's Apprenticeship, va bat đau nghi ngo the loai van chuong hien thuc va vi vay bat đau viet the loai tieu thuyet vien tuong. Ben canh nhung bai tieu luan cua ong ve van chuong Đuc, ong con dan than vao the loai binh luan ve xa hoi hien đai trong nhung bai tieu luan quan trong cua ong co tua đe "Signs of the Times and Characteristics". Ben canh đo, ong cung viet nhung bai bao binh luan ve cuoc đoi va cac tac pham cua cac nha tho, hoc gia nhu Goethe, Voltaire va Diderot.


= Tac pham "Sartor Resartus" =
Mot trong cac tac pham quan trong đau tien cua ong, "Sartor Resartus" ("The Tailor Retailored") bat đau đuoc viet trong nam 1831 tai nha cua vo ong o Craigenputtoc, va đuoc ong du kien nhu mot the loai sach moi: vua thuc te vua hu cau, vua nghiem tuc vua cham biem, vua mang tinh du bao vua co yeu to lich su. Tro treu thay, tac pham đa gay roi tren chinh cau truc cua no va buoc nguoi đoc phai tu suy tu đe tim hieu y cua tac gia. "Sartor Resartus" đuoc in tuan tu lan đau tien trong tap chi Fraser's Magazine tu nam 1833 đen 1834. Tac pham ke ve mot su no luc cua mot tac gia vo danh đe gioi thieu đen nguoi dan Anh nhan vat Diogenes Teufelsdrockh, mot triet gia nguoi Đuc quan tam đen nhung bo quan ao, la mot nhan vat hu cau cua Carlyle. Tac gia gianh đuoc su ton trong, nhung đa phan tac pham la rat roi ren boi nhung tu tuong ki la cua Teufelsdrockh, trong đo tac gia buoc phai giai thich y nghia cua viec chon lua cac lua chon cua nhan vat. Đe co the hieu đuoc triet ly cua Teufelsdrockh, Tac gia đa co tinh tim hieu lai lich cua nha triet hoc nay nhung chi thanh cong phan nao. An trong cau noi duong nhu vo ly cua nha triet hoc Đuc nay, co mot su che gieu ve chu nghia thuc te va tinh thuong mai hoa trong xa hoi Anh. Tu nhung manh ghep ve cuoc đoi cua Teufelsdrockh trong mo tai lieu hon loan, tac gia đa tiet lo nhung thong tin ve nhung trai nghiem tam linh cua nha triet hoc. Tac gia bat đau xem thuong nhung hien tuong tham nhung trong xa hoi hien đai. Tac gia chiem nghiem ve "su lap lai tieng khong" cua loi tu choi, tien đen "trung tam cua su dung dung", va cuoi cung thoa man voi "su lap lai cua tu co". Cuoc hanh trinh tam linh đi tu viec choi bo su cam tu đe tim đen voi y chi tu do nay ve sau se đuoc mo ta nhu mot phan cua su thuc tinh hien sinh.
Tu ban chat bi an trong tac pham Sartor Resartus, khong ngac nhien khi xuat ban lan đau, tac pham khong đuoc chao đon. Tac pham dan tro nen noi tieng nhung nam sau đo va đuoc xuat ban duoi dang sach tai Boston 1836, voi loi mo đau đuoc viet boi Ralph Waldo Emerson, va anh huong đen su phat trien cua chu nghia sieu nghiem tai New England.


 Su lap lai cua tu khong va co  "Su lap lai cua tieng co" la mot cai ten do Carlyle đat ra trong tac pham đe am chi đuc tin vao Chua troi ve thai đo ro rang, quyet đoan, on đinh, va khong thoa hiep tinh đoi lap cua no voi "Su lap lai cua tieng khong", va nguyen tac khong co gi đuoc goi la đuc tin vao Chua troi ngoai tru su đoi lap chong lai nhung tam hon khong tin vao Đuc Chua troi.
"Su lap lai cua tieng khong" la ten do Carlyle đat ra đe am chi nhung nguoi khong co đuc tin vao Chua troi, đac biet khi no tu mo ta ve no trong anh ta, hay noi đung hon la trong ban than Teufelsdrockh, mot cuoc chien chong lai no; Linh hon, nhu đuoc nhan manh trong tac pham  Mephistopheles cua Goethe, la luon luon choi bo – der stets verneint – su ton tai cua Chua troi trong suy nghi, nhan cach cua chung ta va trong cuoc song cua nhan loai, va co mot niem hung thu tan ac trong viec che gieu nhung đieu cao quy va đang ton trong nhu la nhung đieu phu phiem va vo nghia.
Trong tac pham "Sartor Resartus", nguoi dan truyen đi tu "Su lap lai cua tu khong" đen "Su lap lai cua tu co", chi bang viec thong qua "trung tam cua su dung dung", mot goc nhin cua Chu nghia vo than va su khach quan. Chi sau khi giam đi long ham muon va tinh tu đac, nhu muc đich cua nguoi Phat tu la "su dung dung"("indifferent"), nguoi dan truyen moi co the nhan ra đieu đung đan. Trong mot vai cach, khai niem nay tuong tu nhu khai niem "Buoc nhay cua Đuc tin" cua nha triet hoc đong thoi Søren Kierkegaard trong tac pham "Concluding Unscientific Postscript"..


 Su ton tho kha nang tram mac va noi đau buon  Dua theo hinh tuong mot tin đo Đao Co Đoc đuoc Goethe mo ta nhu "nguoi ton tho noi đau buon" va "Ton giao cao quy nhat, danh cho Con cua Nguoi", Carlyle them rang, dien giai đieu nay, "se khong co vuong mien cao quy, tham chi nhung vuong mien cu ma chi co mot vuong mien cho nhung chiec gai".
Su ton tho "kha nang tram mac" la mot cai ten do Carlyle đat ra danh cho long ton trong mu quang đoi voi viec gioi han viec phat bieu y kien cho đen khi "Tu tuong tu no tro nen tham tram hon,… đe giup mot nguoi chap nhan su im lang cho đen khi co mot cai gi that su quan trong đe noi", mot hoc thuyet con nhieu cho kho hieu, va duong nhu đuoc viet mot cach co y. Su tram mac đoi voi ong la mot tu cung lon sinh ra moi tu tuong vi đai.


= The French Revolution =
Vao nam 1834, Carlyle đen Luan Đon va xuat hien cung voi nhung nhan vat co tieng tam. Tai Vuong quoc Anh, Carlyle that su thanh cong voi viec xuat ban bo ba tap tac pham cua ong "The French Revolution: A History" trong nam 1837. Sau khi ban thao cua tap đau tien bi chay do su bat can tu nguoi hau cua nha triet hoc John Stuart Mill, Carlyle buoc phai viet tap hai va ba truoc roi bat đau viet lai tap 1 tu đau.
Ket qua cua tac pham tao ra nhung cam hung moi trong viec viet nhung tac pham su hoc. Tai mot khu vuc co nen chinh tri manh nhu Chau Au tran ngap noi so xen lan niem phan khich ve cach mang. Tac pham cua Carlyle ve cam hung cung nhu su canh bao đuoc truyen cam hung tu nhung su kien o Phap duong nhu lien quan chat che voi nhau. Phong cach cua Carlyle ve cach viet su hoc nhan manh vao tinh lien tuc cua hanh đong – thuong dung o thi hien tai.
Đoi voi Carlyle, nhung su kien hon loan can đen nhung gi ma ong goi la "Nhung anh hung" đe giai quyet cac luc luong đoi đau nhau đang xuat hien trong xa hoi. Khi khong loai bo yeu to kinh te va su giai thich thuc te tai cac su kien lich su, ong thay nhung luc luong nay nhu "Linh hon" – Hy vong va Khat khao cua nhung nguoi nhin nhan hinh thuc cua tu tuong va bi tri tre trong y thuc he ("Cong thuc" hay "Chu nghia", theo cach ma ong goi ho). Theo quan điem cua Carlyle, chi co nhung ca nhan that su vuot troi moi co the giai quyet nhung tinh huong kho khan nay va lanh đao nhung nguon nang luong "linh hon" nay mot cach hieu qua: ngay khi y thuc he "cong thuc" đuoc thay the bang nhung hanh đong cua cac anh hung, xa hoi tro nen mat nhan tinh.
Charles Dickens su dung cac tac pham cua Carlyle nhu mot nguon tai lieu thu hai cho nhung su kien cua cuoc Cach mang Phap trong cuon tieu thuyet "A Tale of Two Cities".


= Nhung anh hung va su ton tho anh hung =
Đong y kien voi nhung nha tu tuong sau sac cua thoi đai, nhung tu tuong nay anh huong đen su phat trien va gia tang cua chu nghia xa hoi va chu nghia phat xit. Sau nay, Carlyle co nhung suy tu rieng, đieu nay dan đen viec ran nut mot so moi quan he voi mot so ban be cu va nhung nguoi than, nhu la Mill va, o mot su ran nut thap hon, Emerson. Niem tin cua ong ve tam quan trong trong viec giao quyen cai tri cho cac anh hung xuat hien trong tac pham cua ong "On Heroes, Hero-Worship, and The Heroic in History". Trong tac pham, ong so sanh su đa dang cua nhieu loai anh hung khac nhau, bao gom ca Odin, Muhammad, Oliver Cromwell, Napoleon, William Shakespeare, Dante, Samuel Johnson, Jean-Jacques Rousseau, Robert Burns, John Knox, va Martin Luther. . Nhung ang van cua Carlyle đuoc cho la nhung cong thuc đau tien va co gia tri ve Thuyet Vi nhan.

Cuon sach dua tren tap hop cac bai dien van cua ong. Tac pham "The French Revolution" đa lam cho Carlyle noi tieng nhung khong co nhieu tien. Nhung nguoi ban cua ong đa giup ong co them thu nhap bang cach to chuc nhung buoi dien thuyet cho ong, keu goi nguoi đen nghe va ban ve. Carlyle khong thich dien thuyet nhung biet la minh co the lam đuoc va quan trong hon, no giup kiem them mot so tien. Giua nhung nam 1837 va 1840, Carlyle thuc hien 4 cuoc dien thuyet dang nay. Bai dien thuyet cuoi cung la ve cac "anh hung". Tu nhung y chinh ma ong chuan bi đe thuyet trinh, Ong đa tap hop lai va viet thanh mot cuon sach hoan chinh, gop phan lap lai nhung hung thu trong viec to chuc nhung buoi thuyet trinh cong cong.
"Nhung anh hung trong nghe cam but" (1840):

"Nhung cuon sach chua đung linh hon cua toan bo qua khu; nhung tieng noi ro rang cua qua khu, khi ma ca than xac cung voi nhung vat chat lien quan đen no đa tan bien nhu mot giac mo".
"Mot nguoi đan ong song bang niem tin vao mot đieu gi đo; khong phai bang su tranh luan ve qua nhieu đieu".
"Tat ca nhung đieu ma nhan loai đa lam, nghi, đat đuoc hay la mot cai gi đo: đuoc luu giu mot cach ki dieu thong qua nhung trang sach".
"Nhung gi ma chung ta tro thanh phu thuoc vao nhung gi ma chung ta đoc sau khi nhung Giao su ket thuc bai thuyet trinh voi chung ta. Truong đai hoc vi đai nhat la bo suu tap nhung cuon sach".
"Nhung nguoi đan ong chiu đung nhieu gian kho nen co nuot lay nhung cay đang cua minh; se khong ai chap nhan nhung su kho khan cua chung ta cho đen khi chung ta bien nhung gian kho nay thanh ket qua".
"Nghich canh đoi khi kho xay đen voi mot nguoi đan ong, nhung cu mot nguoi đan ong thanh cong ve mat su nghiep, co 100 nguoi khac co the chiu đung đuoc thu thach". (thuong đuoc viet ngan gon la "khong the thanh cong trong su nghiep" nhu mot cau trich dan vo danh)"
"Khong phai la nhung gi toi co, ma la nhung gi toi lam, la vuong quoc cua toi."
Carlyle la mot trong so rat it nhung nha triet hoc song trong thoi ki Cach mang Cong nghiep nhung van giu mot tinh than "khong le thuoc vao vat chat". Nhung tac pham cua ong ban ve rat nhieu nguoi trong cac linh vuc tu ton giao, van hoc cho đen chinh tri. Ong chia nhung nhom nguoi trong nhung vi tri thich hop va xep  Muhammad vao mot vi tri đac biet trong tac pham "Hero as a Prophet". Trong tac pham cua minh, Carlyle the hien long nguong mo danh cho long đam me tuyet đoi cua Muhammad khi tu xem minh nhu nguoi cai cach hoc thuyet Hegel, khang đinh niem tin cua minh va nhan xet "Khong biet bang cach nao ma mot nguoi đan ong đon đoc, co the gan ket cac bo lac noi chien va ray đay mai đo thanh mot quoc gia hung manh va van minh trong vong chua đay 20 nam". Nhung phan tich cua Carlyle đuoc trich dan rong rai boi cac hoc gia Hoi giao đang tim kiem nhung nguoi Phuong Tay ung ho quan điem Muhamed la mot trong nhung vi nhan cua lich su.
Carlyle tin rang "Bac vi nhan đo nen đat ra luat le va moi nguoi nen ton tho nhung luat le đo", mot quan điem ma đoi voi Carlyle đuoc ho tro tu nhung niem tin phuc tap trong lich su va qua trinh tien hoa. Cac xa hoi, nhu nhung sinh vat, phat trien trong suot be dai lich su, vung ben theo thoi gian, nhung cung chac chan se suy yeu va chet dan, nhuong cho cho nhung xa hoi manh hon, tien bo hon. Nhung anh hung la nhung nguoi thuc đay qua trinh nay, chap nhan su tan ac neu nhu can thiet va vi đieu tot đep. Đoi voi ho, long dung cam la mot đuc tinh cao quy hon tinh thuong; nhung anh hung la nhung nguoi đuoc ton trong, khong phai cac vi thanh. Nhung anh hung la nhung hinh mau cho moi nguoi noi theo, va tiep đen la nguoi sang tao, lam cho lich su phat trien len chu khong phai pha huy no (Lich su la tieu su cua cac vi nhan). Carlyle la nguoi duy nhat trong thoi đai ong nhan ra cai chet cua Chua troi tu than no khong co gi đe hanh phuc ve, neu nhu nguoi đan ong khong buoc vao va tao ra nhung gia tri moi đe thay the nhung gia tri cu. Đoi voi Carlyle, nguoi anh hung nen đuoc ton tho, trung tam cua mot ton giao moi tuyen bo nhan loai nhu "mot phep la cua moi phep la… nhung thien than duy nhat ma chung ta co the biet". Đoi voi niem tin Bentley cua Carlyle đa tung đe xuat mot chu nghia duy tam anh hung, mot thuat ngu đe cao tu hoc thuyet chinh tri, chu nghia cap tien quy toc, sieu hinh hoc, chu nghia tu nhien sieu nhien. Mot nguoi theo chu nghia duy tam anh hung so rang nhung xu huong moi huong toi su dan chu se trao quyen luc vao tay nhung ke xau, ngu dot, vo đao đuc, trong khi niem tin cua ho ve nhung nang luc sieu nhien cai ma luon van đong huong len se mang lai mot vai tia hy vong rang nguon luc nay se tim ra nhung con nguoi tri tue, suc manh va vi đai.
Nietzsche rat đong tinh voi su ton tho nguoi anh hung cua Carlyle, su dung nhieu đac tinh cua nguoi anh hung nay trong khai niem sieu nhan cua ong. Nietzsche tin rang nguoi anh hung nen đuoc ton tho, khong phai vi nhung đieu tot ma nguoi nay lam cho nhan loai ma no chi đon gian la su ton trong nhung gi vi đai. Nguoi anh hung tu chung to rang anh ta đuoc chon đe tro nen vi đai. Trong nhung thu thach cua cuoc song, nguoi hung la ke chinh phat, truong thanh trong kho khan. Nguoi hung khong cam thay ho then ve suc manh minh co đuoc; thay vi nhung ton tho nhung đac tinh cua mot tin đo Co đoc nhu hien lanh, khiem ton va nhan tu, nguoi hung đe cao chu nghia duy tam anh hung: Dung cam, truong gia, tu cao, va san sang la nguoi đat ra luat le. Cham ngon song cua nguoi hung la: "Mot bai hoc cu nhung co gia tri, mot ke hoach đon gian, đo la anh ta nen giu nhung nguoi co quyen luc va nen chon nhung nguoi co nang luc."
Đoi voi Carlyle, nguoi hung la mot cai gi đo tuong tu nhu hinh tuong nguoi đan ong "vi đai" ("Magnanimous") - nguoi hoan thien mot cach toi đa cua Aristotle'. Tuy nhien, Theo Carlyle, khong nhu Aristotle, the gioi đay ap nhung mau thuan ma nguoi anh hung can giai quyet. Tat ca nhung anh hung đeu co điem yeu. Chu nghia anh hung nam trong nhung hanh đong cua ho khi ho đoi đau voi nhung thu thach nay, khong phai nam trong ban chat cua ho. Đe che gieu nhung nguoi that bai luon tim kiem su an binh trong viec ne tranh nhung kho khan, Carlyle goi đieu nay la "chu nghia toi to", tu viec nhan manh "khong ai la anh hung đoi voi ke đay to cua ho"


= Nhung tac pham ve sau =

Tat ca nhung tac pham ve sau cua Carlyle đeu co nhung anh huong nhat đinh đen cac hoc gia the he sau, đac biet la nhung nha van nhu Charles Dickens va John Ruskin. Tuy nhien, sau Cach mang 1848 va nhung bien đong chinh tri tai Anh, Carlyle xuat ban tap hop nhung bai tieu luan co nhan đe "Latter-Day Pamphlets"(1850), trong tac pham ong cong kich che đo dan chu nhu mot che đo xa hoi vo ly, trong khi đong thoi len an che đo quan chu "cha truyen con noi". Hai trong so nhung bai tieu luan nay, tieu luan thu nhat: "The Present Times" va tieu luan thu hai: "Model Prisons" đuoc đanh gia boi  Karl Marx va Friedrich Engels vao thang 4 nam 1850. Carlyle phe phan che đo quan chu "cha truyen con noi"nhu "đang mat đi tinh hieu qua". Tuy nhien, ong phe phan che đo dan chu la khong the hieu đuoc, che gieu tu tuong cho rang su that khach quan co the đuoc biet nho vao la phieu cua so đong. Chinh phu nen đuoc to chuc tu nhung ca nhan co kha nang lanh đao. Nhung lam the nao đe tim đuoc nhung con nguoi tai nang nay, va lam the nao đe đoi xu voi ho, la mot đieu ma Carlyle khong the (hay se khong) noi ro. Marx va Engels đong tinh voi quan điem va ca su phe phan cua Carlyle ve che đo quan chu "cha truyen con noi". Tuy nhien, ho phe phan ke hoach cua Carlyle dung che đo dan chu đe tim ra "nhung nguoi vi đai nhat" va "nhung nguoi vi đai khac" đuoc biet nhu nhung nguoi phu hop nhat cho mot Chinh phu.

Trong nhung tac pham ve sau, Carlyle tim kiem nhung nguoi anh hung đong vai tro lanh đao trong nhung truong hop cu the cua cuoc song. Tac pham "The Letters and Speeches of Oliver Cromwell"(1845) mo ta mot hinh anh tich cuc ve Cromwell: mot nguoi no luc đe tim lai su trat tu tu nhung phe phai đang mau thuan trong thoi cua Cromwell. Carlyle co gang the hien ngon ngu cua Cromwell mot cach tu nhien nhat bang cach trich dan nguyen van, va sau đo binh luan ve tam quan trong cua nhung cau noi nay trong boi canh roi ren cua thoi đai. Mot lan nua, muc đich cua ong la tai hien "lich su" trong "hien tai".
 Tieu luan cua ong "Occasional Discourse on the Negro Question" (1849) đe nghi rang che đo no le khong bao gio nen đuoc bai bo, hay đuoc thay the bang che đo no le nong nghiep (serfdom). No giup duy tri trat tu, ong tranh luan, va nhung cong viec bat buoc đoi voi nhung hang nguoi luoi bieng va cau tha. Nhung tranh luan nay va su ung ho cua Carlyle đoi voi cac bien phap tran ap cua Thong đoc Edward Eyre tai Jamaica trong suot cuoc noi loan Morant Bay cang lam cho ong bi xa lanh boi nhung nguoi ban cu cua minh. Thong đoc Eyre so se co mot cuoc noi day quy mo lon tai Đao nen đa đan ap mot cach da man cuoc noi day, vi vay đa co nhieu no le da đen bi giet. Hang tram nguoi bi đanh đap. Eyre cung chiu trach nhiem cho viec xu tu George William Gordon, mot lanh đao đa chung toc bi nghi ngo co dinh liu đen cuoc noi day. Nhung su kien nay tao nen nhung cuoc tranh luan gay gat tai Anh, dan đen viec bat giu Eyre vi toi co y giet nguoi. John Stuart Mill thanh lap Hoi đong Jamaica, mot to chuc đe buoc toi va bao gom nhieu tri thuc Anh co tu tuong tu do noi tieng (nhu la John Bright, Charles Darwin, Frederic Harrison, Thomas Hughes, Thomas Henry Huxley, va Herbert Spencer).
Carlyle thanh lap Hoi đong bao ve Thong đoc Eyre va Uy ban tro giup đe đoi choi voi Mill voi luan điem rang Eyre đa hanh đong dut khoat đe bao ve trat tu xa hoi. Nhung nguoi ung ho ong gom co John Ruskin, Charles Kingsley, Charles Dickens, Alfred Tennyson va John Tyndall. Eyre hai lan bi buoc toi giet nguoi, nhung qua trinh to tung khong bao gio đuoc dien ra nua.
Nhung quan điem cung ran tuong tu đuoc nhan manh trong tac pham "Shooting Niagara, and After?", đuoc viet sau khi Đao luat cai cach bau cu đuoc thong qua 1867, voi viec "khang đinh niem tin cua ong vao kha nang lanh đao cua nguoi hien triet (cung voi nhung nguoi cong su thong thai), thieu niem tin vao che đo dan chu, su cam ghet giai cap cong nhan – tu nhung nguoi lam gach đen nhung nguoi lam cong tac ngoai giao – nhung con nguoi gian tra.


 Friedrich Đai đe  Mot trong nhung tac pham quan trong cuoi cung cua Carlyle la cuoc đoi huyen thoai cua  Friedrich Đai đe (1858-1865). Trong tac pham nay, Carlyle co gang cho thay cach ma mot nha lanh đao anh hung co the đieu khien mot quoc gia va tao ra nhung nen van hoa Đao đuc moi cho đat nuoc đo. Đoi voi Carlyle, Friedrich la mot hinh mau hoan hao trong su chuyen đoi tu thoi ki Khai sang cua the ky XVIII đen nen van hoa moi đe cao nhung tam hon nang đong đuoc the hien trong tinh than nuoc Đuc, ve ca tu tuong va nen chinh tri nuoc Đuc. Cuon sach noi tieng ve tinh sang sua, bi cho la mang nhieu yeu to chu quan, phac hoa hinh anh nhung tran chien cua Friedrich. Trong tac pham, Carlyle đa truyen đat đuoc goc nhin cua ong ve toan canh cua su hon loan cuc đo đuoc nha lanh đao xuat chung xu ly mot cach tai tinh.
Carlyle goi tac pham la "Cuoc chien 13 nam" cua ong voi Friedrich. Trong nam 1852, Carlyle đen Đuc đe thu thap tai lieu cho quyen sach, vieng tham khung canh nhung tran chien cua Friedrich va ghi chu lai đia hinh cua no. Ong tiep tuc đen Đuc lan thu 2 vao nam 1858 đe tim hieu ve cac chien truong. Tac pham gom co 6 quyen; 2 quyen đau xuat ban nam 1858, quyen thu 3 vao nam 1862, quyen thu 4 vao nam 1864 va 2 quyen cuoi vao nam 1865. Emerson, đanh gia ve no nhu sau: "Mot tac pham tri tue nhat đa tung đuoc viet". James Russell Lowell chi ra mot vai khuyet điem, nhung cung viet: "Hau het nhung su gia duong nhu thich nhung con bup be đuoc nhet đay cam, toan bo chat cua no co the chay ra thong qua bat ki lo nao ma su chi trich co the đam vao; nhung Carlyle la qua that trong viec so sanh, đen noi ma, neu nhu ban đam chung, chung se chay mau". Tac pham đa tro thanh giao trinh trong cac hoc vien quan su tai Đuc.
Su no luc trong viec viet tac pham khien Carlyle lam viec qua suc, đieu nay khien ong tro nen de cang thang hon va nhieu benh tinh than khac. Viec mac qua nhieu chung benh mot luc đa anh huong đen viec viet cac tac pham sau nay cua ong.


 Nhung tac pham cuoi cung  Nhung tac pham cuoi cung cua Carlyle hau het la cac tieu luan ngan, noi bat nhat la tieu luan "The Early Kings of Norway: Also an Essay on the Portraits of John Knox" đuoc viet vao nam 1875, mot tuyen tap ve cac lanh chua Na Uy thoi Trung co va mot tieu luan đe chung minh rang mot buc chan dung cua John Knox đuoc moi nguoi biet đen khong phai ve John Knox nhu mot Giam muc Scotland. Tieu luan nay tao mot ket noi giua Carlyle va cac buc chan dung lich su, đieu nay ngay lap tuc khien ong thanh lap mot bo suu tap ve cac buc chan dung mang tinh quoc gia, cuoi cung la su xuat hien cua toa nha National Portrait Gallery, London va the Scottish National Portrait Gallery. Ong đuoc bau la thanh vien danh du quoc te cua American Academy of Arts and Sciences trong nam 1878.


Thu vien Luan Đon Carlyle la nguoi đung đau trong Ban to chuc cua Thu vien Luan Đon trong nam 1841. Ong cam thay kho chiu voi cac trang thiet bi đuoc su dung tai Thu vien Bao tang Anh, noi ma ong thuong xuyen khong the tim đuoc cho ngoi (bat buoc ong phai ngoi tren nhung cai thang) va ong phan nan rang khi ong buoc phai ngoi chung voi nhung nguoi đoc khac, ong cam thay nhuc đau, va nhung cuon sach khong the đuoc muon va ong thay rang nhung phich ve bo suu tap cua thu vien cung nhu nhung tai lieu lien quan đen Cuoc cach mang Phap va Noi chien Anh đuoc bien muc mot cach thieu sot. Cu the, ong bat đau co ac cam voi nguoi thu thu, Anthony Panizzi (mac du trong thuc te, Panizzi đa cho ong rat nhieu đac quyen so voi nhung nguoi khac), va chi trich anh ta, nhu "mot phu ta thu thu đang kinh trong", trong mot chu thich đen mot bai bao đuoc xuat ban trong Westminster Review Cuoi cung, Carlyle đa tim ra giai phap cho chuyen nay, voi su giup đo cua nhieu nguoi ban co anh huong, đo la keu goi thanh lap mot thu vien tu nhan đe co the muon sach tu đo.


Cuoc song rieng tu Carlyle co nhieu moi tinh lang man truoc khi ong cuoi Jane Welsh, ba la mot van si co tieng tam. Moi tinh đuoc biet đen nhieu nhat la voi Margaret Gordon, mot hoc sinh cua ban ong, Edward Irving. Tham chi, sau khi ong gap Jane, Carlyle cung nay sinh tinh cam voi Kitty Kirkpatrick, con gai cua mot si quan Anh va mot cong chua An Đo. William Dalrymple, tac gia cua "White Mughals", đe cap rang tinh cam la đen tu hai phia, nhung rao can xa hoi lam ca hai khong the đen đuoc voi nhau vi Carlyle chi la mot han si. Ca Margaret va Kitty đeu đuoc cho la chat lieu sang tao nen "Blumine", nguoi yeu cua Teufelsdrockh, trong tac pham "Sartor Resartus".
Ong cung co moi quan he tinh ban voi van si Geraldine Jewsbury, bat đau tu nam 1840. Trong khoang thoi gian đo, Jewsbury cung đang trai qua giai đoan tuyet vong va nhung trai nghiem mang tinh chat ton giao. Co viet thu cho Carlyle nho giup đo va cung the hien long kinh phuc nhung tieu luan noi tieng cua ong. Carlyle sau đo đa moi Jewsbury đen Cheyne Row, noi ma Carlyle va Jane đang song. Tu đo tro đi, Jewsbury va Jane co mot moi quan he ban be than thiet va Carlyle cung giup Jewsbury tim hieu them ve Van hoc Anh.


= Hon nhan =
Carlyle cuoi Jane Welsh trong nam 1826. Ong gap Welsh thong qua mot nguoi ban va gia su cua Welsh la Edward Irving, cung la nguoi ma Welsh co cam tinh (nhung khong qua sau đam). Welsh la nguon cam hung cho nha tho Leigh Hunt sang tac nen tac pham "Jenny kiss'd Me".

Hon nhan cua ho la su minh chung cho mot trong nhung cuoc hon nhan đuoc biet đen nhieu nhat, ton nhieu giay muc nhat ve su bat hanh cua no trong van đan. Hon 9000 buc thu giua Carlyle va vo ong đuoc xuat ban cho thay ca hai chiu su ton thuong tu nhung cuoc cai va lien tiep.' Chua troi se that nhan tu neu đe cho Carlyle va Mrs Carlyle đuoc ket hon voi nguoi khac, va nho vay chi lam hai nguoi đau kho chu khong phai bon nguoi .
Carlyle ngay cang giu khoang cach voi vo cua minh. Nguoi viet tieu su cua Carlyle, James Anthony Froude, xuat ban tac pham (sau khi chet) cho rang cuoc hon nhan cua Carlyle la khong hoa hop.
Mac du Carlyle khong con quan tam đen Jane, nhung cai chet bat ngo cua ba vao nam 1866 lam cho Carlyle bi soc nang va ong đa viet tac pham "Reminiscences of Jane Welsh Carlyle", xuat ban sau khi ong mat.


= Nhung nam thang cuoi đoi =
Sau cai chet cua Jane Carlyle trong nam 1866, Thomas Carlyle gan nhu khong con giao tiep voi xa hoi. Ong đuoc bo nhiem lam Hieu truong cua Đai hoc Edinburgh. Ong song tai 24 Cheyne Row (sau nay la so 5), Chelsea, Luan Đon SW3 vao nhung nam cuoi đoi. Noi nay hien nay thuoc tai san cua National Trust danh cho viec tuong niem Carlyle. Tuy nhien, Carlyle luon mong muon đuoc quay ve song tai Craigenputtock.


= Mat =

Carlyle mat ngay 5 thang 2 nam 1881 tai Luan Đon. Viec chon cat đuoc đe nghi thuc hien tai  tu vien Westminster Abbey nhung khong đuoc chap nhan vi Ong co di nguyen đuoc chon cat ben canh cha me cua minh tai Ecclefechan. Nhung loi cuoi cung cua ong la "Vay, đay la cai chet, o" 


= Tieu su =
Carlyle co le khong thich đuoc viet tieu su ve cuoc đoi minh, nhung khi ong nghe noi rang nhung nguyen vong cua ong se khong đuoc nghe theo va nhieu nguoi đang cho ong chet truoc khi xuat ban cac tac pham cua ho, ong thay đoi suy nghi va cung cap cho ban cua ong la James Anthony Froude nhung buc thu cua ong va vo. Tieu luan cua Carlyle ve vo cua ong đuoc tap hop trong tac pham Reminiscences, xuat ban sau khi ong mat khong bao lau boi Froude, cung la nguoi xuat ban "Letters and Memorials of Jane Welsh Carlyle" đuoc chu thich boi chinh Carlyle. Tac pham "Life of Carlyle" cua Froude đuoc xuat ban tu nam 1882–84. Su chan that cua cuon sach la rat đac biet theo nhung tieu chuan ve viec viet tieu su trong the ky XIX. Tac pham cua Froude vap phai su cong kich kich liet tu phia gia đinh Carlyle, đac biet chau trai cua Carlyle, Alexander Carlyle va chau gai cua ong, Margaret Aitken Carlyle. Tuy nhien, tieu su tiep tuc tao ra nhung nghi van trong niem tin cua Carlyle khi cho rang nhung loi lam cua cac anh hung nen đuoc thao luan mot cach coi mo nhung khong lam giam gia tri nhung thanh qua cua ho. Froude, nguoi ma Carlyle tin tuong chon lam nguoi viet tieu su cua minh, hieu rat ro niem tin nay. Su bao ve cua Froude ve quan điem cua minh, tac pham "My Relations With Carlyle" đuoc xuat ban sau khi ong chet vao nam 1903, gom mot tai ban ve di nguyen cua Carlyle trong nam 1873, trong đo Carlyle up mo rang: "Nhan manh tieu su cua toi, toi nghi rang khong co no se tot hon". Tuy nhien, Carlyle cung đong thoi tin tuong cho phep Froude thuc hien quyet đinh nay, Ong noi rang "Viec thuc hien tieu su nay đuoc su đong y cua toi".


Anh huong Thomas Carlyle la mot van nhan noi tieng ca trong su ke thua truyen thong cua cac nha phe phan cham biem theo chu nghia Tory o the ky XVIII tai Anh va su lap nen mot phong cach phe phan moi duoi thoi Victorian đuoc goi la phong cach phe phan sage (sage writing). Tac pham "Sartor Resartus" co the vua đuoc xem nhu dien giai ro hon ve su phe phan lon xon va mang tinh hoai nghi cua Jonathan Swift va Laurence Sterne vua mang mot phong cach moi đac biet.
Carlyle cung gop mot phan quan trong trong viec gioi thieu van hoc lang man Đuc đen Anh. Mac du Samuel Taylor Coleridge nhu la nguoi ung ho hoc thuyet cua Schiller, nhung nhung no luc cua Carlyle đe gioi thieu Schiller va Goethe đem lai ket qua tot hon.

Uy tin cua Carlyle rat cao trong suot the ky XIX, nhung giam dan vao the ky XX. George Orwell goi ong la "bac thay ve su de biu". Tham chi tai su che gieu rong tuech nhat (Khi ong noi Whitman nghi ong ta vi đai vi ong ta đa song trong mot đat nuoc vi đai), nan nhan that su cung cam thay ton thuong phan nao. Đo la nang luc cua mot nha dien thuyet, nguoi Đan ong cua tu ngu va dung no cho nhung muc đich co ban nhat Tuy nhien, Whitman mo ta Carlyle đa "Thap sang the ky XIX voi nguon sang cua mot tri tue doi dao, tinh te va hoan toan trung thuc cua giai cap cao quy" va "Chua bao gio mot su đi len cua Chinh tri co mot ke thu ma no that su ton trong nhu vay". Uy tin cua Carlyle tai Đuc khong bao gio bi suy giam nho vao su gioi thieu tu tuong Đuc ra the gioi va tac pham ve tieu su cua Friedrich Đai Đe. Friedrich Nietzsche co nguoi luon đoi chieu tu tuong cua minh voi Carlyle voi mot su ton trong, xem thuong chu nghia đao đuc cua ong, goi ong la "cai đau roi loan" trong tac pham "Beyond Good and Evil"  va đanh gia Carlyle la mot tu tuong gia that bai trong viec tu giai thoat minh khoi cai bong tam thuong ma ong van thuong chi trich. Su cam ghet cua Carlyle đoi voi che đo dan chu  va niem tin cua ong ve nguoi lanh đao đung nghia khong qua gay an tuong voi  Joseph Goebbels, nguoi đoc tieu su cua Carlyle ve Friedrich cho đen Hitler trong nhung ngay cuoi đoi cua ong vao nam 1945. Nhieu nha phe binh cua the ky XX xem Carlyle nhu nguoi co anh huong đen chu nghia phat xit va chu nghia quoc gia. Ernst Cassirer tranh luan trong tac pham "The Myth of the State" rang su ton tho chu nghia anh hung cua Carlyle gop phan xay dung hinh mau ly tuong ve nhung nha lanh đao chinh tri trong the ky XX, mot phan cua he tu tuong chinh tri phat xit.
Tac pham "Sartor Resartus" gan đay đa đuoc nhieu nguoi cho la mot hinh mau đoc nhat vo nhi, du đoan su phat trien chinh yeu cua triet hoc va van hoa, tu chu nghia hien sinh đen chu nghia hau hien đai. Co nhieu tranh cai cho rang nhung phe binh cua ong ve cong thuc he tu tuong trong tac pham "The French Revolution" cung cap mot chung cu lich su đang tin cay ve cach ma cac nen van hoa tien len đe tro thanh chu nghia kinh vien (dogmatisms) ep buoc.
Nhu mot nguoi theo chu nghia lang man, Carlyle no luc đe tim su hai hoa ve cuoc song cam tinh va tu do voi long ton trong thuc te lich su va chinh tri. Nhieu nguoi tin rang ong luon bi loi cuon boi nhung van đe cua chinh chu nghia anh hung hon bat ki muc đich đac biet nao ma van đe đuoc tao ra. Tuy nhien, niem tin cua Carlyle trong viec tiep tuc su dung nhan loai cua nguoi hung, hay vi nhan, đuoc tuyen bo mot cach ngan gon trong trong phan cuoi cua tieu luan ve Muhammad Muhammad (Trong tac pham On Heroes, Hero Worship & the Heroic in History), trong đo ong ket luan: Cac vi nhan luon la ngon lua cua thien đuong; phan con lai cua nhan loai cho đoi vi nhan nhu nhien lieu, va sau đo ho se bung chay."


Tac pham (1829) Signs of the Times. The Victorian Web
(1833–34) Sartor Resartus. Project Gutenberg
(1837) The French Revolution: A History. Project Gutenberg
(1840) Chartism. Google Books
(1841) On Heroes, Hero-Worship, and The Heroic in History. Project Gutenberg


Ghi chu