Thai Binh Duong (Tieng Anh: Pacific Ocean) la đai duong lon nhat va sau nhat trong nam phan vung đai duong cua Trai Đat. No keo dai tu Bac Bang Duong o phia bac đen Nam Đai Duong (hoac, tuy theo đinh nghia, đen Nam Cuc) o phia nam, va đuoc bao boc boi cac luc đia chau A va chau Đai Duong o phia Đong va chau My o phia Tay.
Voi dien tich 165.250.000 kilomet vuong (63.800.000 dam vuong Anh) (neu đuoc đinh nghia voi bien gioi phia nam la Nam Cuc), phan vung lon nhat nay cua Đai duong The gioi va cua thuy quyen bao phu khoang 46% be mat nuoc cua Trai Đat va khoang 32% tong dien tich be mat cua no, lon hon toan bo dien tich đat cua Trai Đat cong lai—148.000.000 km2 (57.000.000 dam vuong Anh). Tam cua ca Ban cau Nuoc va Ban cau Tay, cung nhu cuc khong the tiep can cua đai duong, đeu o Thai Binh Duong. Hoan luu đai duong (do hieu ung Coriolis gay ra) tiep tuc chia no thanh hai khoi nuoc phan lon đoc lap gap nhau o xich đao: Bac Thai Binh Duong va Nam Thai Binh Duong. Thai Binh Duong cung co the đuoc phan chia khong chinh thuc theo Đuong đoi ngay quoc te thanh Đong Thai Binh Duong va Tay Thai Binh Duong, cho phep no đuoc tiep tuc phan chia thanh bon phan tu, cu the la Đong Bac Thai Binh Duong ngoai khoi Bac My, Đong Nam Thai Binh Duong ngoai khoi Nam My, Tay Bac Thai Binh Duong ngoai khoi Vien Đong chau A, va Tay Nam Thai Binh Duong xung quanh chau Đai Duong.
Đo sau trung binh cua Thai Binh Duong la 4.000 met (13.000 foot). Vuc tham Challenger in the Ranh Mariana, nam o tay bac Thai Binh Duong, la điem sau nhat tren the gioi đuoc biet đen, đat đo sau 10.928 met (35.853 foot). Thai Binh Duong cung chua điem sau nhat o Ban cau Nam—Vuc tham Horizon o Ranh Tonga—tai đo sau 10.823 met (35.509 foot). Điem sau thu ba tren Trai Đat, Vuc tham Sirena, cung nam trong Ranh Mariana.
Tay Thai Binh Duong co nhieu vung bien can bien lon, bao gom Bien Philippines, Bien Đong, Bien Hoa Đong, Bien Nhat Ban, Bien Okhotsk, Bien Bering, Vinh Alaska, Mar de Grau, Bien Tasman, va Bien San Ho.


Tu nguyen Vao đau the ky thu 16, nha tham hiem nguoi Tay Ban Nha Vasco Nunez de Balboa đa bang qua eo đat Panama vao nam 1513 va nhin thay "Bien phuong Nam" rong lon ma ong đat ten la Mar del Sur (trong tieng Tay Ban Nha). Sau đo, ten hien tai cua đai duong nay đuoc đat boi nha tham hiem nguoi Bo Đao Nha Ferdinand Magellan trong chuyen hanh trinh vong quanh the gioi cua Tay Ban Nha vao nam 1521, khi ma ong bat gap nhung con gio thuan loi khi đen đai duong. Ong goi no la Mar Pacifico, trong ca tieng Bo Đao Nha va tieng Tay Ban Nha đeu co nghia la 'bien thai binh'.


Lich su kham pha = Cac cuoc di cu ban đau =

Cac cuoc di cu quan trong dien ra vao thoi tien su. Khoang nam 3000 truoc cong nguyen, nhung nguoi Austronesia tren đao Đai Loan đa lam chu đuoc nhung chuyen đi đuong dai bang xuong va ho đa truyen ba ban than va ngon ngu cua minh xuong phia nam đen Philippines, Indonesia, va Đong Nam A hai đao; ve phia tay đen Madagascar; phia đong nam đen New Guinea va Melanesia; va phia đong đen quan đao Micronesia, chau Đai Duong va Polynesia.
Thuong mai đuong dai phat trien doc khap cac vung duyen hai tu Mozambique đen Nhat Ban. Hoat đong buon ban, đi kem voi đo la tri thuc, đa vuon toi quan đao Indonesia nhung co ve nhu chua đen Uc. It nhat vao khoang nam 878, thoi điem xuat hien mot khu nguoi Hoi giao đinh cu o Quang Chau, hoat đong thuong mai khi đo đa phan nam duoi su kiem soat cua nguoi Hoi giao va A rap.


= Su kham pha cua nguoi chau Au =

Lan tiep xuc đau tien cua nhung nha tham hiem chau Au voi ria Tay Thai Binh Duong la chuyen đi cua đoan tham hiem nguoi Bo Đao Nha đen quan đao Maluku vao nam 1512 do Antonio de Abreu va Francisco Serrao dan đau, tiep theo la cuoc tham hiem đen vung Hoa Nam cua Jorge Alvares nam 1513, ca hai đeu thuc hien theo lenh cua Afonso de Albuquerque.
Phan Đong Thai Binh Duong đuoc kham pha boi nha tham hiem nguoi Tay Ban Nha Vasco Nunez de Balboa vao nam 1513 sau chuyen đi vuot eo đat Panama toi đai duong moi. Ong đa đat ten cho no la Mar del Sur (nghia đen: "Nam Hai" hay "Bien phuong Nam") vi vung bien nay nam o phia nam cua eo đat, đia điem ma ong quan sat no lan đau.
Sau nay, nha tham hiem nguoi Bo Đao Nha Ferdinand Magellan đa dan đau chuyen tham hiem vong quanh the gioi bang thuyen cua nguoi Tay Ban Nha khoi hanh vao nam 1519. Magellan goi đai duong nay la Pacifico (yen binh), ly do boi đoan tham hiem thay đay la noi co thoi tiet đep sau khi ho tung trai qua nhung vung bien giong to gan Cape Horn. Đe vinh danh Magellan, ten goi Bien Magellan thuong đuoc su dung đe chi đai duong nay cho toi the ky thu XVIII. Sau su kien Magellan thiet mang tai Philippines nam 1521, nha tham hiem nguoi Tay Ban Nha Juan Sebastian Elcano đa dan đau đoan di chuyen vuot An Đo Duong va Mui Hao Vong quay tro ve que huong, qua đo hoan thanh chuyen hanh trinh vong quanh the gioi lan đau tien vao nam 1522. Trong giai đoan 1525–1527, quan đao Caroline va Papua New Guinea đuoc kham pha sau cac chuyen tham hiem đuong bien cua nguoi Bo Đao Nha vong quanh va phia đong quan đao Maluku. Nhung nguoi Bo Đao Nha cung đa đen Nhat Ban vao cac nam 1542–43.
Nam 1564, Miguel Lopez de Legazpi dan đau mot chuyen hanh trinh bao gom nam con tau Tay Ban Nha cho 379 nha tham hiem vuot đai duong tu Mexico đen Philippines va quan đao Mariana. Trong giai đoan con lai cua the ky XVI, vai tro cua nguoi Tay Ban Nha la toi quan trong, voi nhung chuyen tau khoi hanh tu Mexico va Peru vuot Thai Binh Duong, qua Guam đen Philippines, hinh thanh nen Đong An Tay Ban Nha. Trong vong hai the ky ruoi, nhung chiec thuyen buom Manila đa ket noi Manila va Acapulco qua mot trong nhung tuyen đuong giao thuong dai nhat lich su. Ben canh đo, cac cuoc tham hiem cua nguoi Tay Ban Nha con kham pha ra cac quan đao o Nam Thai Binh Duong nhu Tuvalu, quan đao Marquises, quan đao Cook, quan đao Solomon, va quan đao Admiralty.
Sau nay, trong cong cuoc tim kiem Terra Australis (vung đat [lon] phia nam), nhung nha tham hiem nguoi Tay Ban Nha the ky XVII đa kham pha ra quan đao Pitcairn va Vanuatu; va ho đa cheo thuyen qua eo bien Torres nam giua Uc va New Guinea. Cac nha tham hiem Ha Lan cung tham gia vao hoat đong thuong mai va kham pha; vao nam 1942 Abel Janszoon Tasman phat hien ra Tasmania va New Zealand.
Trong hai the ky XVI va XVII nguoi Tay Ban Nha đa nhan đinh Thai Binh Duong la mot Mare clausum (nghia đen: bien kin), voi chi duy nhat mot loi vao tu Đai Tay Duong đuoc biet đen đo la eo bien Magellan. Thoi điem đo eo bien nay đat duoi su tuan tra cua cac ham đoi đuoc cu đen đe ngan chan su xam nhap cua cac con tau khong phai Tay Ban Nha. O Tay Thai Binh Duong, nguoi Ha Lan đe doa đen Philippines khi đo đang la thuoc đia cua Tay Ban Nha.
Giai đoan the ky XVIII đanh dau su khoi đau cac chuyen tham hiem lon cua nguoi Nga o Alaska va quan đao Aleutian. Tay Ban Nha cung cu cac đoan tham hiem đen Tay Bac Thai Binh Duong thuoc Bac My va ho đa toi đuoc đao Vancouver thuoc mien Nam Canada cung nhu Alaska. Nguoi Phap khai pha va đinh cu o Polynesia, con nguoi Anh thi thuc hien ba chuyen du hanh voi su tham gia cua James Cook đen Nam Thai Binh Duong, Uc, Hawaii, va Tay Bac Thai Binh Duong thuoc Bac My. Vao nam 1768, nha thien van hoc tre Pierre-Antoine Veron đa cung voi Louis Antoine de Bougainville thuc hien mot chuyen hanh trinh kham pha, qua đo lan đau tien trong lich su thiet lap đuoc be rong cua Thai Binh Duong mot cach chinh xac. Cuoc tham hiem Malaspina la mot trong nhung chuyen hanh trinh kham pha khoa hoc đau tien do nguoi Tay Ban Nha thuc hien tu 1789 đen 1794. Ho đa đi qua hau khap Thai Binh Duong, tu Cape Horn toi Alaska, Guam, Philippines, New Zealand, Uc, va Nam Thai Binh Duong.


= Thoi ky chu nghia đe quoc moi =

Su lon manh cua chu nghia đe quoc trong giai đoan the ky XIX dan đen viec hau khap chau Đai Duong tro nen chiu su chiem đong cua cac cuong quoc chau Au, va tiep sau đo la My va Nhat Ban. Kho tri thuc ve hai duong hoc đuoc đong gop đang ke nho cac chuyen hanh trinh cua tau HMS Beagle co su tham gia cua Charles Darwin vao thap nien 1830; cua tau USS Tuscarora (1873–76); va tau Gazelle cua Đuc (1874–76).

Phap tro thanh đe quoc co vi the hang đau o chau Đai Duong sau khi lan luot bien Tahiti va Nouvelle-Caledonie thanh cac vung bao ho vao nam 1842 va 1853. Sau cac chuyen tham quan đao Phuc Sinh vao cac nam 1875 va 1887 thi đen nam 1888, si quan hai quan nguoi Chile Policarpo Toro đa tien hanh đam phan voi tho dan Rapanui ve van đe sap nhap hon đao nay vao Chile. Voi viec chiem đong đao Phuc Sinh, Chile đa gia nhap nhom cac nuoc đe quoc. Cho đen nam 1900, hau nhu toan bo cac đao tren Thai Binh Duong đa nam duoi su quan ly cua cac quoc gia Anh, Phap, My, Đuc, Nhat Ban va Chile.
Mac du My đa nam quyen kiem soat Guam va Philippines tu tay Tay Ban Nha vao nam 1898, nhung toi nam 1914 Nhat Ban moi la quoc gia chu quan cua hau khap vung Tay Thai Binh Duong, roi tiep đo ho chiem đong them rat nhieu đao trong The Chien thu Hai. Tuy nhien, Nhat đa that bai trong cuoc chien, dan toi the đoc ton cua Ham đoi Thai Binh Duong Hoa Ky tren đai duong nay. Ke tu sau The Chien thu Hai, rat nhieu thuoc đia truoc đay o Thai Binh Duong đa tro thanh cac quoc gia đoc lap.


Moi truong đia li Thai Binh Duong ngan cach chau A va chau Uc voi chau My. Đai duong nay co the đuoc chia thanh hai phan nho hon la Bac (Bac Thai Binh Duong) va Nam (Nam Thai Binh Duong) boi đuong xich đao. Voi dien tich 165,2 trieu km² (63,8 trieu dam²), Thai Binh Duong chiem khoang mot phan ba dien tich be mat Trai Đat, lon hon con so 150 trieu km² (58 trieu dam²) dien tich cua toan bo phan đat lien tren Trai Đat cong lai.
Thai Binh Duong trai dai khoang 15.500 km (9.600 dam) tu bien Bering o vung Bac Cuc đen ranh gioi phia bac cua Nam Đai Duong tai vi tuyen 60 °N (cac đinh nghia truoc đay cho rang no trai dai đen bien Ross). Chieu rong Đong-Tay lon nhat cua Thai Binh Duong la o khoang vi đo 5°B, tai đo no trai dai xap xi 19.800 km (12.300 dam) tu Indonesia đen vung duyen hai Colombia—con so tuong đuong chieu dai nua vong Trai Đat va gap hon nam lan đuong kinh Mat Trang. Thai Binh Duong cung la noi ton tai điem sau nhat cua lop vo Trai Đat, no nam o đo sau 10.911 m (35.797 ft; 5.966 fathom) trong ranh Mariana. Đo sau trung binh cua toan đai duong la 4.280 m (14.040 ft; 2.340 fathom).
Do su tac đong cua kien tao mang, Thai Binh Duong hien đang thu hep voi toc đo khoang 2,5 cm (0,98 in) moi nam o ba phia, hay chung 0,52 km² (0,2 dam²) dien tich moi nam. Nguoc lai, kich co cua Đai Tay Duong đang dan tang len.
Doc theo ria phia tay cua Thai Binh Duong ton tai rat nhieu bien, lon nhat trong so đo phai ke đen bien Celebes, bien Coral, bien Hoa Đong, bien Philippine, bien Nhat Ban, bien Đong, bien Sulu, bien Tasman, va Hoang Hai. Trong khi eo bien Malacca noi lien Thai Binh Duong va An Đo Duong o phia tay thi o phia đong, hai eo bien Drake va Magellan noi lien Thai Binh Duong voi Đai Tay Duong. O phia bac, Thai Binh Duong noi voi Bac Bang Duong qua eo bien Bering.
Boi kinh tuyen 180 nam giua Thai Binh Duong nen ta co the coi đo la ranh gioi phan chia Thai Binh Duong ra lam hai phan: Tay Thai Binh Duong (tiep giap chau A) thuoc ve Đong ban cau, va Đong Thai Binh Duong (tiep giap chau My) thuoc ve Tay ban cau.
Trong gan nhu toan bo quang hanh trinh cua Magellan tu eo bien Magellan đen Philippines, nha tham hiem thuc su thay đay la mot đai duong yen binh. Tuy nhien, Thai Binh Duong khong phai luc nao cung yen binh. Hang nam luon co rat nhieu con bao nhiet đoi hoanh hanh tren đai duong nay; chung cung thuong tan cong cac đao va đat lien chau luc tiep giap. Vung vanh đai Thai Binh Duong đay ray nui lua va khu vuc nay thuong bi anh huong boi đong đat. Đoi khi xuat hien nhung con song than co nguon goc tu đong đat duoi đay bien, chung pha huy nhieu hon đao va trong mot vai truong hop la toan bo cac khu dan cu.


= Pham vi đia li =
Thai Binh Duong, phia bac đen eo bien Bering, 65°44′ vi bac, phia nam đen chau Nam Cuc, 85°33′ vi nam, buoc vi đo la 151°. Phia đong đen 78°08′ kinh tay, phia tay đen 99°10′ kinh đong, buoc kinh đo la 177°. Chieu dai nam bac chung 15.900 kilomet, chieu rong đong tay lon nhat chung 19.900 kilomet. Tu bo bien Colombia o chau Nam Mi đen ban đao Ma Lai o chau A, co chieu đong tay dai nhat la 21.300 kilomet. The tich bao gom phan thuoc bien la 714,41 trieu kilomet khoi, the tich khong bao gom phan thuoc bien la 696,189 trieu kilomet khoi. Chieu sau trung binh bao gom phan bien la 3.939,5 met, chieu sau trung binh khong bao gom phan bien la 4.187,8 met, chieu sau lon nhat đa biet la 11.033 met, o vao ben trong ranh Mariana. Phia bac lay eo bien Bering chi rong 102 kilomet lam bien gioi, phia đong nam khai thong voi Đai Tay Duong qua eo bien Drake o giua đao Đat Lua o chau Nam Mi va Graham Land o chau Nam Cuc; đuong phan gioi voi An Đo Duong o phia tay nam la: tu đao Sumatra qua đao Java đen đao Timor, lai con qua bien Timor đen mui Londonderry o bang Tay Uc, roi lai tu mien nam nuoc Uc qua eo bien Bass, tu đao Tasmania thang đen đat lien Nam Cuc.


= Khi hau =

Mo hinh khi hau cua hai nua ban cau Bac va Nam nhin chung la su phan chieu lan nhau. Trong khi gio mau dich hoat đong on đinh o Đong va Nam Thai Binh Duong thi o Bac Thai Binh Duong, đieu kien thoi tiet la đa dang hon han; mot vi du la nhiet đo thap tai vung duyen hai phia đong nuoc Nga trai nguoc voi khi hau on hoa o British Columbia trong nhung thang mua đong do su khac biet ve dong hai luu.
O vung nhiet đoi va can nhiet đoi Thai Binh Duong, El Nino - Dao đong phuong Nam (ENSO) la nhan to tac đong đen tinh trang thoi tiet. Đe xac đinh thoi ky ENSO, nguoi ta tinh toan nhiet đo be mat đai duong trung binh trong vong ba thang gan nhat tai khu vuc cach Hawaii khoang 3000 km (1900 dam) ve phia đong nam; neu nhiet đo đo cao hoac thap hon 0,5 °C (0,9 °F) so voi trung binh, thi El Nino hoac La Nina đuoc xem la đang co su tien trien.
O vung nhiet đoi Tay Thai Binh Duong, mua mua xay ra vao nhung thang he va no co moi lien he voi gio mua; trai nguoc voi nhung con gio lanh kho thoi tren đai duong vao mua đong co nguon goc tu đat lien chau A. Tren Trai Đat, xoay thuan nhiet đoi (thuong goi la bao) hoat đong đinh điem vao giai đoan cuoi mua he, thoi điem ma su chenh lech giua nhiet đo be mat đai duong va nhiet đo tren cao la lon nhat; tuy nhien, moi khu vuc co mot mo hinh mua bao khac biet. Tren quy mo toan cau, thang 5 la thang bao it hoat đong nhat, con thang 9 la thang hoat đong manh nhat. Thang 11 la thang duy nhat ma tat ca cac khu vuc xoay thuan nhiet đoi đeu cung trong giai đoan hoat đong chinh thuc. Xoay thuan nhiet đoi co kha nang hinh thanh o vung bien phia nam Mexico, sau đo tan cong vung duyen hai Tay Mexico va thi thoang la vung Tay Nam Hoa Ky trong khoang thang 6 đen thang 10; con o Tay Thai Binh Duong, chung hinh thanh va di chuyen vao đat lien Đong A va Đong Nam A chu yeu trong giai đoan tu thang 5 đen thang 12.
Xa ve vung cuc Bac, bang xuat hien nhieu nhat tu thang 10 đen thang 5; trong khi suong mu hien huu ben bi tu thang 6 đen thang 12. Ap thap o vinh Alaska duy tri tinh trang am uot va am ap trong nhung thang mua đong cho vung duyen hai phia nam. O nhung khu vuc vi đo trung, gio Tay va dong tia (dong khi hep thoi tren cao) co the rat manh, đac biet la o Nam ban cau do su khac biet ve nhiet đo giua vung nhiet đoi va chau Nam Cuc, noi ghi nhan nhiet đo thap nhat tren hanh tinh ma con nguoi tung đo đuoc.


= Đia hinh đia mao =
Đuong Anđezit la đuong phan gioi trong yeu nhat trong đia mao Thai Binh Duong, đem đa macma mafic o tang kha sau cua bon đia Trung Thai Duong phan cach voi đa macma felsic nua chim xuong o ven ria luc đia. Đuong Anđezit đi sat ben đao lon va nho o phia tay bang California, phia nam quan đao Aleut, phia đong ban đao Kamchatka, quan đao Nhat Ban, quan đao Mariana, quan đao Solomon, thang đen New Zealand; cung duoi dai ve huong đong bac đen phia tay mach nui Andes, chau Nam Mi va Mexico, roi lai be cong tro ve bang California. Cac khu vuc duoi dai ve phia đong cua đat lien chau A va đat lien chau Đai Duong nhu Indonesia, Philippines, Đai Loan, Nhat Ban, New Guinea va New Zealand tat ca đeu o ngoai đuong Anđezit.


 Đat lien  Vung đat lien lon nhat o hoan toan vao ben trong hai vuc Thai Binh Duong la đao New Guinea - cung la đao lon thu hai the gioi. Hau nhu tat ca đao kha nho tren Thai Binh Duong đeu o vao giua 30° vi bac va 30° vi nam, tu Đong Nam A duoi dai đen đao Phuc Sinh; hai vuc con lai cua Thai Binh Duong gan nhu đeu bi nuoc phu kin. Đai tam giac Polynesia đuoc hinh thanh do noi lien đao Hawaii, đao Phuc Sinh va New Zealand đa vay chung quanh khong it đao lon va nho, chung no tach ra lan luot la quan đao Cook, quan đao Marquises, quan đao Samoa, quan đao Societe, quan đao Tokelau, quan đao Tonga, quan đao Tuamotu, quan đao Tuvalu va quan đao Wallis va Futuna.
Co rat nhieu đao nho cua Micronesia o ve phia bac xich đao va phia tay đuong đoi ngay quoc te, trong đo bao gom quan đao Caroline, quan đao Marshall va quan đao Mariana.
O goc tay nam cua Thai Binh Duong thi co Melanesia do New Guinea đung đau. Quan đao trong yeu khac o Melanesia van co quan đao Bismarck, quan đao Fiji, đao New Caledonia, quan đao Solomon va quan đao New Hebrides.
Loai hinh đao lon va nho o Thai Binh Duong đa dang, co bon loai hinh đao lon va nho: đao ven đat lien, đao boi tich, đa ngam san ho va đao nui lua. Đao ven đat lien o ben ngoai đuong Anđezit, bao gom đao New Guinea, quan đao Philippines va đao Đai Loan. Nhung đao nay noi lien nhau voi đat lien o gan đo. Đao nui lua, nhu đao Bougainville, đao Hawaii va quan đao Solomon, rat nhieu đao van co nui lua song hoat đong.


 Đao lon va nho  Thai Binh Duong co chung 10.000 đao lon va nho, tong dien tich hon 4,4 trieu kilomet vuong, chiem chung 45% tong dien tich đao lon va nho the gioi. Đao ven đat lien chu yeu phan bo o phia tay cua Thai Binh Duong, thi du nhu quan đao Nhat Ban, đao Đai Loan, quan đao Philippines, đao Kalimantan, đao New Guinea, v.v; phia giua co rat nhieu đao hai duong (đa ngam san ho va đao nui lua) phan tan chi chit.
Đao lon va nho o Thai Binh Duong đong nhieu, chu yeu phan bo o hai vuc phia tay va phia giua, theo tinh chat chia lam hai loai lon đao đat lien va đao hai duong. Đao đat lien thong thuong co lien he voi đat lien ve phuong dien cau tao đia chat, thi du nhu quan đao Nhat Ban, đao Đai Loan, quan đao Philippines, quan đao Indonesia va đao New Guinea - đao lon thu hai the gioi. Đao hai duong chia lam đa ngam san ho va đao nui lua. Hai vuc rong lon nga ve phia tay o Trung Thai Binh Duong, tu tay ve đong co ba quan đao lon: Melanesia, Micronesia va Polynesia. Trong đo quan đao Melanesia phan nhieu la đao đat lien, quan đao Hawaii thuoc quan đao Polynesia la quan đao nui lua noi tieng, quan đao Micronesia hau nhu đeu la đa ngam san ho.
Đa ngam san ho o Nam Thai Binh Duong la nhung cau truc ton tai o vung bien nong hinh thanh tren dong chay dung nham ba-zan duoi be mat đai duong; tieu bieu nhat phai ke đen đa ngam san ho Great Barrier ngoai khoi Đong Bac Uc. Mot dang đao khac hinh thanh tu san ho đo la nen san ho nang cao va chung thuong lon hon mot chut so voi cac đao san ho co đo cao thap. Mot vai vi du bao gom đao Banaba va ran san ho vong Makatea.


 Đia hinh đay bien  Đuoc chia lam 3 bo phan lon khu vuc nuoc sau trung tam, khu vuc nuoc can ven ria, them luc đia. Ve co ban, bon đia bien sau duoi 2.000 met chiem chung 87% tong dien tich, bo phan ven ria o giua 200 đen 2.000 met chiem chung 7,4%, them luc đia trong 200 met chiem chung 5,6%. Nua phan phia bac co bon trung đai duong cuc ki to lon, phia tay co nhieu cung đao, ben ngoai cung đao co nhieu ranh bien sau. Bien ven ria o phia bac va phia tay co them luc đia rong lon, chieu sau cua vung nuoc sau o phia giua vuot qua 5.000 met. Quan đao Hawaii va quan đao Line đem vung nuoc sau o giua phan cach thanh bon trung đai duong Đong bac Thai Binh Duong, bon trung đai duong Tay nam Thai Binh Duong, bon trung đai duong Tay bac Thai Binh Duong va bon trung đai duong Trung Thai Binh Duong. Đay bien co so luong nhieu non nui lua. Chieu sau cua vung nuoc ven ria phan nhieu tren 5.000 met, dien tich bon trung đai duong kha nho.


 Đong đat va nui lua  Chung 85% nui lua song va 80% đong đat o the gioi tap trung o khu vuc Thai Binh Duong. He thong nui Cordillera chau Mi o bo tay Thai Binh Duong va quan đao hinh dang vong hoa o ria Tay Thai Binh Duong la khu vuc co nui lua hoat đong manh liet nhat tren the gioi, nui lua song phan nhieu đat hon 370 qua nui, co danh hieu "vong lua Thai Binh Duong", đong đat don dap.
Nam trong vong lap kin cua đuong Anđezit la rat nhieu ranh sau, nui lua chim, va cac đao nui lua – net đac trung cua vung Thai Binh Duong. Tai đay dung nham bazan chay cham ra phia ngoai nhung khe nut, hinh thanh nen nhung nui lua hinh vom. Phan đinh bi bao mon cua nhung nui lua nay tao ra cac chuoi, vong cung, cum đao. O phia ngoai đuong andesit, vanh đai lua Thai Binh Duong la khu vuc chung kien nui lua hoat đong nhieu nhat tren Trai Đat. Ten goi vanh đai lua đe chi hang tram nui lua con hoat đong toa lac phia tren cac đoi hut chim khac nhau.
Thai Binh Duong la đai duong duy nhat đuoc bao quanh gan nhu toan bo boi cac đoi hut chim. Chi co vung bo bien Nam Cuc va Uc la khong co đoi hut chim o gan đo.
Thai Binh Duong hinh thanh vao 750 trieu nam truoc tai thoi điem sieu luc đia Rodinia phan tach mac du no nhin chung đuoc goi la đai duong Panthalassa (Toan Đai Duong) cho toi khi sieu luc đia Pangea phan tach vao khoang 200 trieu nam truoc. Đay Thai Binh Duong co xua nhat chi khoang 180 trieu nam tuoi, va lop vo co hon nay đa nam o phia duoi.
Trong long Thai Binh Duong ton tai mot vai chuoi nui ngam dai hinh thanh o nhung điem nong nui lua hoat đong. Co the ke ra nhu chuoi Hawai–Emperor va Louisville.


= Hai luu va thuy trieu =
The tich nuoc cua Thai Binh Duong chiem khoang 50,1% the tich nuoc cua toan bo đai duong tren Trai Đat, voi gia tri uoc tinh 714 trieu km³. Nhiet đo nuoc be mat co the thay đoi tu muc −1,4 °C (29,5 °F) tuong đuong điem đong bang cua nuoc bien o vung cuc toi 30 °C (86 °F) o gan xich đao. Đo man cung co su bien đoi theo vi đo, đat toi đa 37 phan nghin tai khu vuc phia đong nam. Vung nuoc gan xich đao co the co đo man thap o muc 34 phan nghin, thap hon cac khu vuc vi đo trung do o gan xich đao mua xay ra nhieu trong ca nam. Gia tri đo man thap nhat−nho hon 32 phan nghin−đuoc tim thay o phuong Bac do it co su bay hoi cua nuoc bien o nhung vung bang gia.
Su chuyen đong cua dong nuoc thuong la theo chieu kim đong ho o Bac ban cau va nguoc chieu kim đong ho o Nam ban cau. Dong hai luu Bac xich đao Thai Binh Duong chuyen đong ve phia tay doc theo vi tuyen 15°B boi gio mau dich, khi đen gan Philippines chuyen huong Bac tro thanh hai luu Kuroshio. Toi khoang 35°B, phan chu yeu cua Kuroshio chuyen huong Đong, cuoi cung sap nhap vao dong hai luu Bac Thai Binh Duong. Hai luu Aleut, khi toi gan Bac My tach ra thanh hai luu Alaska va hai luu California; trong khi mot nhanh khac cua no tien vao bien Bering tao nen mot hoan luu chuyen đong nguoc chieu kim đong ho. Dong hai luu Nam xich đao Thai Binh Duong chay ve phia tay trong khoang vi đo tu 5°B đen 15°–20°N toi kinh tuyen 180 thi bi phan tach. Phan chuyen đong len phia bac tron lan voi dong hai luu nguoc con phan chuyen đong xuong phia nam tro thanh hai luu Đong Uc va mot dong chay di chuyen qua vung bien phia đong New Zealand. Mot phan dong chay nay nhap vao hai luu vong Nam Cuc va hai luu Nam Thai Binh Duong, con lai chay ve phia đong tao thanh hai luu Humboldt.


= Cac quoc gia va vung lanh tho tiep giap =


 Quoc gia co chu quyen  1 Tinh trang chinh tri cua Đai Loan va Trung Quoc hien co su tranh cai. Đe biet them thong tin, xem Vi the chinh tri Đai Loan.


 Vung lanh tho  Su hinh thanh bien - đai duong = Gia thuyet chia tach Mat Trang =
Thai Binh Duong la đon nguyen cau tao đia chat lon nhat tren Trai Đat, so voi Đai Tay Duong, An Đo Duong va Bac Bang Duong, no co rat nhieu lich su dien hoa đac biet đoc nhat va "khong giong ai", thi du nhu vanh đai đong đat, nui lua bao quanh Thai Binh Duong, he thong cung đao - ranh bien phat trien rong lon va su sai biet ro rang trong lich su cau tao đia chat o hai bo đia duong. Đieu nay khien rat nhieu nguoi tin rang, Thai Binh Duong kha nang co nguyen nhan hinh thanh di biet. Tu xua toi nay, cac nha khoa hoc đa neu ra qua nhieu gia thuyet lien quan đen nguyen nhan hinh thanh Thai Binh Duong, trong đo cai lam cho nguoi ta phai đe mat, nhin ki nhat chinh la "Gia thuyet chia tach Mat Trang" do nha thien van hoc, nha so hoc quoc tich Anh George Howard Darwin neu ra vao nam 1878.
Darwin cho biet, thoi ki đau cua Trai Đat o vao trang thai ban dung nham, toc đo tu quay cua no rat nhanh so voi bay gio, đong thoi duoi tac dung luc hap dan cua Mat Troi se phat sinh thuy trieu sang va toi. Neu chu ki dao đong cua thuy trieu giong nhau voi chu ki dao đong co huu cua Trai Đat, thi lap tuc se phat sinh hien tuong cong huong, khien cho bien đo dao đong cang ngay cang lon, cuoi cung co kha nang gay ra cat xe pha vo cuc bo, khien mot bo phan vat the bay roi khoi Trai Đat, bien thanh la Mat Trang, nhung ma ho lom đe lai dan dan bien thanh la Thai Binh Duong. Boi vi mat đo cua Mat Trang (3,341 g/cm³) gan giong nhu mat đo cua vat chat phan can Trai Đat (mat đo trung binh cua nham thach quyen bao gom tang đa peridotit noi tai o phan đinh lop phu la 3,2 - 3,3 g/cm³), hon nua nhieu nguoi cung quan trac xac that đuoc rang, toc đo tu quay cua Trai Đat co hien tuong cang som cang le, lien khien "Gia thuyet chia tach Mat Trang" cua George Howard Darwin đa gianh đuoc su ung ho cua rat nhieu nguoi. Tuy nhien, mot so nguoi nghien cuu chi ra, muon khien vat the tren Trai Đat bay ra khoi, toc đo tu quay cua Trai Đat nen phai mau hon 4,43 radian/gio, tuc la thoi gian cua mot ngay va đem khong đuoc lon hon 1 gio 25 phut. Chang le Trai Đat thoi ki đau đa co toc đo quay mau nhu vay sao? Đieu nay hien nhien rat kho khien nguoi ta tin tuong. Hon nua, neu Mat Trang đung la tu Trai Đat bay ra ngoai, thi quy đao chuyen đong cua Mat Trang nen phai o tren mat xich đao cua Trai Đat, nhung su that la khong giong nhu vay. Ngoai ra, đa Mat Trang phan lon co san gia tri tuoi tho co xua rat nhieu (4 ti đen 4,55 ti nam), nhung ma đa co xua nhat đa đuoc tim kiem tren Trai Đat chi co 3,8 ti nam, đieu nay hien nhien cung mau thuan nhau voi gia thuyet bay ra. Cuoi cung, moi nguoi đa vut bo quan điem nay. Tu nien đai 50 - 60 the ki XX toi nay, boi vi tien trien cua mon nganh đia chat hoc thien the, moi nguoi phat hien, Mat Trang, sao Hoa, sao Kim va sao Thuy o lan can Trai Đat tat ca đeu phat trien rong khap ho va cham co van thach, co cai quy mo tuong đuong cuc ki to lon. Đieu nay khong the khong khien moi nguoi nghi rang, Trai Đat cung co kha nang mac phai tac dung va cham đong dang.


Xem them Đai duong
Đai duong the gioi
Bay Đai duong
Mui gio Thai Binh Duong
Chien tranh Thai Binh Duong


Tham khao Đoc them Lien ket ngoai EPIC Pacific Ocean Data Collection Viewable Luu tru ngay 4 thang 5 nam 2010 tai Wayback Machine on-line collection of observational data
NOAA In-situ Ocean Data Viewer Luu tru ngay 11 thang 2 nam 2006 tai Wayback Machine plot and download ocean observations
NOAA PMEL Argo profiling floats Realtime Pacific Ocean data Luu tru ngay 10 thang 2 nam 2006 tai Wayback Machine
NOAA TAO El Nino data Realtime Pacific Ocean El Nino buoy data
NOAA Ocean Surface Current Analyses Luu tru ngay 29 thang 12 nam 2005 tai Wayback Machine—Realtime (OSCAR) Near-realtime Pacific Ocean Surface Currents derived from satellite altimeter and scatterometer data