Vua (chu Nom: 𤤰; chu Han: 君[Quan] ; tieng Anh: monarch) la danh tu trung lap đe chi nguyen thu cua cac quoc gia theo che đo quan chu. Tu Han-Viet tuong đuong cua vua la quan chu (君主) va thuong đuoc ton xung la Đuc vua, Ong hoang, Be ha, đang Quan vuong hay vi Đe quan.
Ve mat nghia, vua la nguoi đung đau toi cao, thuc te hoac bieu tuong, cua mot chinh quyen; truc tiep hoac gian tiep co danh du, quyen cai tri, cam quyen o mot quoc gia. Thuong thi cac vua đuoc ke tuc boi hinh thuc truyen ngoi. Va tuy vao che đo quan chu cu the ma cac vi Quan chu cua tung quoc gia co nhung tuoc hieu khac nhau, đien hinh nhat la Quoc vuong (tieng Anh: king) va Hoang đe (tieng Anh: emperor).
Tai Chau Au, do tinh chat kiem nhiem đac trung ma mot nguoi la quan chu đong thoi cua nhieu quoc gia, nhu Quoc vuong cua nuoc Anh la Charles III, đong thoi la Quoc vuong cua 16 nuoc khac trong khoi Thinh vuong Chung. Lai co hinh thuc mot quoc gia la lien minh cua nhieu Tieu vuong quoc (hay Tieu bang), voi moi tieu quoc / tieu bang do mot vi vua đung đau, va cac vi vua nay se bau chon mot nguoi lam vua tren cac vua va lam quan chu cua lien bang ay, nen chinh tri nay van con ton tai o Malaysia, Cac Tieu vuong quoc A Rap thong nhat.


Tu nguyen Can cu theo Giap cot van, chu [Doan; 尹] nguyen goc la bieu thi quyen luc chap chinh, them chu [Khau; 口] nghia la menh lenh, đa hinh thanh nen chu [Quan; 君] - tu nguyen thuy nhat cua Han ngu bieu thi mot vi nguyen thu quoc gia, thu linh toi cao hon moi nguoi. Sach Xuan Thu phon lo (春秋繁露) giai nghia chu Quan nhu sau: ["Quan, la bac chap chuong hieu lenh vay"; 君也者，掌令者也].
Trong tieng Anh, danh tu ["Monarch"] co nguyen tu tieng Hy Lap la 「μοναρχος, monarkhos」, y la "Nguoi thong tri (αρχος, arkhos) duy nhat (μονος, monos)". No tuong đuong voi tieng Latinh la 「monarchus」, trong đo goc mono la duy nhat, con goc archus la nguoi thong tri. Nguyen nghia cua tu nay rat tuong đuong chu Quan, bieu thi nguoi toi cao thong tri duy nhat.
Tai Viet Nam, thoi ky dung chu Han nhu nha Ly va nha Tran, van ghi chep van tu theo ngon ngu Han ma khong co danh tu ban đia hoa am chi nguoi thong tri. Thoi nha Nguyen, khi cac sach chu Nom ngay cang nhieu, xuat hien mot tu ghep tu chu ["Vuong"; 王] va ["Bo"; 布], chinh la chu [vua; 𤤰]. Nhung sach nhu Thach Sanh tan truyen (1917) va Su tich ong Trang Quynh (1940) đeu ghi nhan su xuat hien cua danh tu nay.


Cac danh hieu cua vua = Tai Chau A =


 Đong A  Tuy tung thoi ky va hoan canh, vua mang cac tuoc vi khac nhau. Danh hieu cua vua cung phan anh vi the cao thap cua vi vua đo. O cac nuoc Đong A, tuoc vi cao nhat cua vua la Hoang đe, thap hon la Vuong. Đoi voi cac nuoc chu hau (lanh chua), tuoc vi cua vua con phan theo nhung thu bac:

Cong;
Hau;
Ba;
Tu;
Nam;
Theo bien đoi cua lich su, danh vi cua cac vi vua toi cao va vua chu hau cung co thay đoi. Nhu truong hop thoi nha Chu trong lich su Trung Quoc co, nha vua toi cao (tuc Thien tu) xung lam Vuong, cac vua chu hau, tuy theo cap bac ma đuoc vua nha Chu phong cho chuc tu Cong tro xuong. Toi thoi đai loan Chien Quoc, ca bay chu hau cung xung Vuong, nen khi Tan vuong Doanh Chinh diet het đuoc cac nuoc cho rang tuoc Vuong khong con cao quy, ben gop ca danh hieu [Hoang; 皇] va [Đe; 帝] cua cac vua thoi co xua (Tam Hoang Ngu Đe) lai, ma xung la [Hoang đe]. Nha Tan khong phong chu hau, nhung nha Han noi tiep nha Tan lai phong chu hau, cac chu hau nha Han đuoc phong tuoc vuong. Tu đo cac chu hau phuong Đong thuong co tuoc Vuong.
Tu đo, cac quoc gia ton sung chu nghia Hoa Ha nhu Viet Nam cung xung Hoang đe, bay to vi vua cua minh ngang hang voi Trung Quoc. Nhat Ban co xung Thien hoang, nguyen ban đau cung la Hoang đe. Rieng Trieu Tien, đac biet la thoi ho Ly cam quyen, chiu than phuc nha Minh va nha Thanh, nen ho chi xung Vuong ma khong phai Hoang đe, chi mot thoi gian ngan Đe quoc Đai Han thanh lap ma xung Đe.
Nhung ngoai toc ngoai nhom Hoa Ha, cung co cac tuoc vi rieng cua minh, nhu Thien vu, Kha han. Noi giao thoa giua A-Au la nuoc Nga, xuat hien danh hieu Tsar - hay đuoc dich thanh [Sa Hoang; 沙皇]. Tat ca tuoc vi tren đeu ngang Hoang đe cua nhom quoc gia Hoa Ha.


 Tay va Nam A  Cac quoc gia theo Hoi giao o vung Tay A cung Nam A cung co he thong rieng cua minh, nhu Khalip, Imam, Sultan. Trong đo Khalip va Imam mang chieu huong ton giao, con Sultan lai la thuc quyen, tuoc hieu nay hay đuoc dich thanh Hoang đe theo quoc gia Hoa Ha va Emperor theo ngon ngu tieng Anh.
Van hoa Ba Tu cung phat trien vung manh tai Trung Nam A va Hindustan, san sinh ra cac tuoc hieu nhu Shah va Padishah, đeu tuong đuong Hoang đe cua Hoa Ha. Tai Tieu luc đia An Đo, xuat hien danh hieu Raja (राजन), co nguon goc rat lau đoi tu Rigveda, đe chi nhung vi vua cua cac thanh quoc, tieu ban nam rai rac khap luc đia co xua nay cho đen khi cac trieu đai thong nhat thanh mot Đe quoc. Sau đo Đe quoc Mughal thanh lap, cac vi vua cua Mughal đeu dung tuoc vi Ba Tu la [Padishah]. Tiep đo Đe quoc Maratha xuat hien, ho dung tuoc hieu Chhatrapati (छतरपति). Vung Maharashtra co mot nhanh cua nha Maratha, dung tuoc hieu Holkar (होळकर घराणे).


Tai Chau Au Thoi Hy Lap co đai, xuat hien danh hieu Basileus (βασιλευς) đe chi mot quan chu toi cao nhat. Thoi La Ma co đai, khi van con quan chu cai tri, tu Rex, đuoc chuyen tu tieng Hy Lap co la Archon (αρχων). Sang thoi Cong hoa La Ma, tuy khong theo mo hinh chuyen che quan chu, nhung nen Cong hoa van phai co chuc danh cho nguoi đung đau, do đo danh tu Imperator đuoc sinh ra. Thoi gian nay, "Imperator" co y nghia gan tuong đuong voi vi tri tong tu lenh cua quan đoi La Ma.
Sau đo, Cong hoa La Ma tro thanh Đe quoc La Ma, nen chinh tri lai dan tro thanh quan chu chuyen che tap quyen, hinh thanh nen danh vi [Emperor] trong tieng Anh, mot chuyen ngu cua tu nguyen Imperator, tuong đuong voi Hoang đe cua Đong A, bieu thi cho mot vi vua cai tri mot Đe quoc rong lon. O tieng Đuc, Emperor tuong đuong voi Kaiser (tu nguyen Caesar). O Chau Au, viec thanh lap nen mot Đe quoc rat han che, ngoai ly do thuc luc chinh tri, thi khi đuoc goi la [Emperor] tuc la mang dong doi cua La Ma co đai. Khong it cac quoc gia, ngon ngu khac nam ngoai anh huong La Ma tu hinh thanh tuoc vi cho vua chua cua ho tuong đuong voi Emperor, nhung khi đuoc chuyen dich ngu tieng Anh thi luon co đieu chinh. Khi chuyen qua ngon ngu đe xet he thong tuoc vi, luon co su chenh lech ve nguyen ban cung quoc te hoa, tat ca đeu mang su tuong trung. Hau het đeu cong nhan [Emperor] ngang voi [Hoang đe] cua cac nuoc Hoa Ha.
Ngoai Emperor, trong tieng Anh co tuoc vi rat pho bien la King. Đay nguyen goc la tu [cyning], ngang bang voi danh vi Rex cua La Ma. Tuong đuong cua King trong tuoc vi Hoa Ha ngang voi Vuong. ben canh đo, he thong tuoc hieu Chau Au cung co nhung tuoc bi xem la duoi King (Vuong), tuong tu Ngu đang tuoc thoi nha Chu, do đo hay đuoc dich ra rat can bang, la:

Duke = Cong;
Marquess = Hau;
Count / Earl = Ba;
Viscount = Tu;
Baron = Nam;
Ngoai ra, cung con mot so tuoc vi, nhu Đai than vuong (Grand Prince), Cong vuong (Prince), Đai Cong tuoc (Grand Duke), Tuyen đe hau (Kurfurst),...


Tai Chau Phi Thoi Ai Cap co đai, nguoi đung đau đuoc ton sung la "Pharaoh".


Tai Nam My Tai Nam My co nen van minh nam sau trong rung Amazon đuoc cho rang cac van minh nay theo che đo quan chu


Cac nen quan chu tren the gioi hien nay Vuong that Anh;
Vuong that Đan Mach;
Vuong that Thuy Đien;
Vuong that Na Uy;
Vuong that Ha Lan;
Vuong that Bi;
Vuong that Tay Ban Nha;
Vuong that Luxembourg;
Vuong that Monaco;
Vuong that Thai Lan;
Vuong that Campuchia;
Hoang that Nhat Ban;
Vuong that Bhutan;
Vuong that A Rap Saudi;
Cac Tieu vuong that A Rap Thong nhat (UAE);
Vuong that Malaysia;
Vuong that Brunei;
Vuong that Maroc;
Vuong that Oman;
Vuong that Eswatini;
Vuong that Lesotho.
Cong quoc Andorra.
Vuong quoc Tonga.
Vuong quoc Qatar.
mat hinh thuc, hoang gia đung nghia duy nhat con sot lai tren the gioi la Nhat Ban, đung đau la mot Hoang đe hoac Nu hoang, đung đau cac vuong that con lai (tru cac nuoc theo đao Hoi nhu Brunei, Saudi va UAE) la cac Quoc vuong va Nu vuong (Anh, Đan Mach, v.v...), Than vuong va Nu than vuong (Monaco, Andorra), Đai cong tuoc va Nu Đai cong tuoc (Luxembourg). So di tat ca cac "vuong that" Chau Au đeu goi chung la "hoang gia" boi vi anh huong va thong dung cua bao đai Viet Nam, khai niem "hoang gia" la co ban va de hieu nhat đe chi đen gia đinh xuat than vua chua.


Tham khao Girard, Philippe R. (2011). The Slaves Who Defeated Napoleon: Toussaint Louverture and the Haitian War of Independence 1801–1804. Tuscaloosa, Alabama: The University of Alabama Press. ISBN 978-0-8173-1732-4.
Schutt-Aine, Patricia (1994). Haiti: A Basic Reference Book. Miami, Florida: Librairie Au Service de la Culture. tr. 33–35, 60. ISBN 978-0-9638599-0-7.
TiCam (ngay 27 thang 9 nam 2006). "17 October: Death of Dessalines". haitiwebs.com. Ban goc luu tru ngay 28 thang 9 nam 2007. Truy cap ngay 16 thang 10 nam 2006.


Xem them che đo quan chu
Nu vuong
Nu hoang
Hoang đe
Thien tu
Kha han
Basileus
Phong kien
Gioi quy toc


Lien ket ngoai Monarchy (government) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)