Đong vat co xuong song (danh phap khoa hoc: Vertebrata) la mot phan nganh cua đong vat co day song, đac biet la nhung loai voi xuong song hoac cot song. Khoang 57.739 loai đong vat co xuong song đa đuoc mieu ta. Đong vat co xuong song đa bat đau tien hoa vao khoang 530 trieu nam truoc trong thoi ky cua su bung no ky Cambri, mot giai đoan trong ky Cambri (đong vat co xuong song đau tien đuoc biet đen la Myllokunmingia). Cac xuong cua cot song đuoc goi la xuong song. Vertebrata la phan nganh lon nhat cua đong vat co day song va bao gom phan lon cac loai đong vat ma noi chung la rat quen thuoc đoi voi con nguoi (ngoai con trung). Ca (bao gom ca ca mut đa, nhung thong thuong khong bao gom ca mut đa myxin, mac du đieu nay hien nay đang gay tranh cai), đong vat luong cu, bo sat, chim va đong vat co vu (bao gom ca nguoi) đeu la đong vat co xuong song. Cac đac trung bo sung cua phan nganh nay la he co, phan lon bao gom cac khoi thit tao thanh cap, cung nhu he than kinh trung uong mot phan nam ben trong cot song. Cac đac trung xac đinh khac mot đong vat thuoc loai co xuong song la xuong song hay tuy song va bo khung xuong ben trong.
Bo khung xuong ben trong đe xac đinh đong vat co xuong song bao gom cac chat sun hay xuong, hoac đoi khi la ca hai. Bo khung xuong ngoai trong dang lop ao giap xuong đa la chat xuong đau tien ma đong vat co xuong song đa tien hoa. Co kha nang chuc nang co ban cua no la kho du tru photphat, đuoc tiet ra duoi dang phosphat calci va luu tru xung quanh co the, đong thoi cung gop phan bao ve co the luon. Bo khung xuong tao ra su ho tro cho cac co quan khac trong qua trinh tang truong. Vi ly do nay ma đong vat co xuong song co the đat đuoc kich thuoc lon hon đong vat khong xuong song, va tren thuc te ve trung binh thi chung cung lon hon. Bo xuong cua phan lon đong vat co xuong song, ngoai tru phan lon cac dang nguyen thuy, bao gom mot hop so, cot song va hai cap chi. O mot so dang đong vat co xuong song thi mot hoac ca hai cap chi nay co the khong co, chang han o ran hay ca voi. Đoi voi chung, cac cap chi nay đa bien mat trong qua trinh tien hoa.
Hop so đuoc coi la tao thuan loi cho su phat trien cua kha nang nhan thuc do no bao ve cho cac co quan quan trong nhu nao bo, mat va tai. Su bao ve nay cung đuoc cho la co anh huong tich cuc toi su phat trien cua tinh phan xa cao đoi voi moi truong thuong tim thay o đong vat co xuong song.
Ca cot song va cac chi ve tong the đeu ho tro cho co the cua đong vat co xuong song. Su ho tro nay tao đieu kien thuan loi cho chuyen đong. Chuyen đong cua chung thuong la do cac co gan lien voi xuong hay sun. Hinh dang co the cua đong vat co xuong song đuoc tao ra boi cac co. Lop da che phu phan noi tang cua co the đong vat co xuong song. Da đoi khi con co tac dung nhu la cau truc đe duy tri cac lop bao ve, chang han vay sung hay long mao. Long vu cung đuoc gan lien voi da.
Phan than cua đong vat co xuong song la mot khoang rong chua cac noi tang. Tim va cac co quan ho hap đuoc bao ve ben trong than. Tim thuong nam phia duoi mang hay giua cac la phoi.
He than kinh trung uong cua đong vat co xuong song bao gom nao bo va tuy song. Ca hai đeu co đac trung la rong. O đong vat co xuong song bac thap thi nao bo chu yeu kiem soat chuc nang cua cac thu quan. O đong vat co xuong song bac cao thi ty le giua nao bo va kich thuoc co the la lon hon. Nao bo lon hon nhu vay lam cho kha nang trao đoi thong tin giua cac bo phan cua nao bo la cao hon. Cac day than kinh tu tuy song, nam phia duoi nao bo, mo rong ra đen lop da, cac noi tang va cac co. Mot so day than kinh noi truc tiep voi nao bo, ket noi nao voi tai va phoi.
Đong vat co xuong song co the tim thay nguoc tro lai toi Myllokunmingia trong thoi ky cua su bung no ky Cambri (530 trieu nam truoc). Ca khong quai ham va co mai (lop Ostracodermi cua ky Silur (444-409 trieu nam truoc) va cac loai đong vat rang non (lop Conodonta)- mot nhom đong vat co xuong song tuong tu nhu luon voi đac trung la nhieu cap rang bang xuong.


Phan loai = Truyen thong =

Phan loai truyen thong chia đong vat co xuong song thanh 7 lop, dua tren cac dien giai truyen thong cua cac đac điem giai phau va sinh ly hoc tong the. Phan loai nay la mot trong cac phan loai thuong gap nhat trong cac sach giao khoa, cac mieu ta van tat va cac sach pho bien kien thuc khoa hoc.

Phan nganh Vertebrata
Lop Agnatha (ca khong ham)
Lop Chondrichthyes (ca sun)
Lop Osteichthyes (ca xuong)
Lop Amphibia (đong vat luong cu)
Lop Reptilia (đong vat bo sat)
Lop Aves (chim)
Lop Mammalia (thu)
Trong khi phan loai truyen thong nay ve mat sap xep trat tu tao ra cac nhom can nganh, nghia la cac nhom đo khong chua tat ca cac hau due tu mot to tien chung cua lop. Chang han, trong so cac hau due cua bo sat đau tien co ca chim va thu, nhung chung lai tach ra thanh cac lop khac, va nhu the lam cho lop bo sat tro thanh can nganh.
Mot so cac nha khoa hoc su dung phan loai cho đong vat co xuong song theo kieu phat sinh chung loai, to chuc cac nhom đong vat trong pham vi đong vat co xuong song theo lich su phat sinh va tien hoa cua chung, đoi khi bo qua cac dien giai thong thuong ve giai phau va sinh ly hoc cua chung. Phan loai duoi đay lay theo Janvier (1981, 1997), Shu va nhung nguoi khac (2003), va Benton (2004).

Phan nganh Vertebrata
Lien lop Agnatha hay Cephalaspidomorphi (ca mut đa va cac loai ca khong ham khac, mot so to tien đoi voi cac đong vat co xuong song khac)
Phan thu nganh Gnathostomata (đong vat co quai ham)
Lop Placodermi † (cac dang ca da phien thuoc đai Co sinh)
Lop Chondrichthyes (ca sun)
Lop Acanthodii † (ca map gai đai Co sinh)
Sieu lop Osteichthyes (ca xuong)
Lop Actinopterygii (ca vay tia)
Lop Sarcopterygii (ca vay thuy)
Sieu lop Tetrapoda (đong vat tu chi)
Lop Amphibia (đong vat luong cu, mot so la to tien đoi voi Amniota (đong vat co mang oi)).
Lop Synapsida † ("bo sat" tuong tu nhu đong vat co vu, đa tuyet chung, mot so la to tien đoi voi đong vat co vu, đoi khi đuoc phan loai trong lop Reptilia)
Lop Mammalia (đong vat co vu)
Lop Reptilia (bo sat, mot so la to tien đoi voi chim)
Lop Aves (chim)
Phan lon cac lop liet ke o đay la cac đon vi phan loai khong "hoan chinh": Tu Agnatha đa sinh ra đong vat co quai ham; tu ca xuong sinh ra đong vat đat lien (Tetrapoda); tu "đong vat luong cu" truyen thong đa sinh ra bo sat (theo truyen thong gop ca "bo sat" giong nhu thu), va toi luot minh, tu đong vat bo sat đa sinh ra chim va thu.


= Quan he phat sinh chung loai =
Trong phan loai hoc phat sinh chung loai, cac quan he giua cac đong vat thong thuong khong chia thanh cac cap bac, ma đuoc minh hoa nhu la "cay phat sinh chung loai" xep long, đuoc goi la bieu đo nhanh tien hoa. Cac nhom phat sinh chung loai đuoc đinh nghia dua tren cac moi quan he cua chung voi nhau chu khong phai la theo cac đac điem tu nhien, chang han nhu su ton tai cua mot cot song. Kieu cay phat sinh xep long nay thuong đuoc ket hop voi phan loai hoc truyen thong (nhu o tren), trong thuc te goi la phan loai hoc tien hoa.
Bieu đo nhanh tien hoa duoi đay dua theo Philippe Janvier va ctv, su dung trong Tree of Life Web Project


Tien hoa Qua trinh di chuyen tu nuoc len can:
Ca hoan toan song o nuoc -> Ca vay chan co -> Luong cu co -> Bo sat co -> Chim co -> Thu co -> Nguoi toi co -> Nguoi hien nay.


Xem them Đong vat khong xuong song


Lien ket ngoai Cay su song
Đong vat hoc nganh đong vat co xuong song Luu tru ngay 29 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine
Đong vat co xuong song Luu tru ngay 6 thang 3 nam 2006 tai Wayback Machine


Ghi chu