Chien dich Thang Long la giai đoan cuoi cung cua cuoc chien giua Tay Son va chua Trinh trong lich su Viet Nam cuoi the ky 18. Chien dich Thang Long 1786 ke tiep chien dich Phu Xuan 1786, ket thuc bang viec quan Tay Son đanh chiem Thu đo Thang Long cua Đang Ngoai va tieu diet chua Trinh.


Boi canh Sau khi tiep nhan su hang phuc cua Tay Son nam 1775, Bac Ha duy tri su hoa hoan voi phia nam va mo lanh tho toi vung Thuan Hoa.
Nam 1786, sau khi đanh bat ho Nguyen ra khoi lanh tho Đai Viet, Tay Son tinh đen viec đanh chiem Thuan Hoa. Theo đe nghi cua hang tuong Nguyen Huu Chinh, thu linh Tay Son la Nguyen Nhac cu Nguyen Hue lam tong chi huy, cung cac tuong Nguyen Lu, Nguyen Huu Chinh va Vu Van Nham tien đanh Phu Xuan.
Ngay 16 thang 6 nam 1786, quan Tay Son chiem đuoc thanh Phu Xuan. Ke hoach chiem Thuan Quang đe nam toan bo lanh tho Nam Ha do chua Nguyen cai quan truoc đay cua Nguyen Nhac hoan thanh.
Nguyen Hue đinh cho quan tu sua truong luy Đong Hai, van giu đia gioi cu voi Bac Ha o La Ha. Luc đo Nguyen Huu Chinh đua ra đe nghi:

"Tuong cong đanh mot tran đuoc đai thang, uy danh chan đong ca thien ha. Đuong loi dung binh, mot la thoi, hai la the, ba la co hoi, neu co the dua vao ba đieu ay, thi đanh đau ma khong đuoc. Nay o Bac Ha, quan linh thi kieu ngao, tuong suy thi luoi bieng, trieu đinh lai khong co ky cuong gi. Tuong cong mang uy thanh ay, nhan luc ben kia đa đo nat, neu thuc biet dung danh nghia "pho Le, diet Trinh" thi thien ha ai ma khong huong ung? Đay la co hoi va thoi, the đeu khong the đe nho đuoc".
Nguyen Hue cho la phai, ben quyet đinh khong dung binh ma phat đong cuoc tan cong moi ra Thang Long.
Ngoai bac, ngay 19 thang 6 chua Trinh đa nhan đuoc tin quan Tay Son tien ra đanh toi song Gianh. Sau khi ban đinh voi cac tuong, Trinh Khai quyet đinh cu cac tuong đi tang cuong phong thu mien duyen hai, nhung cac tuong đuoc lenh khong ai chiu đi vi so quan Tay Son.


Dien bien = Quan Tay Son chiem Thanh – Nghe =
Theo ke cua Nguyen Huu Chinh, Nguyen Hue noi thac la menh lenh cua Nguyen Nhac, roi chia quan tien ra bac:

Huu Chinh lam tien phong thuy quan, keo quan ra cua bien Viet Hai, vao cua bien Đai An, keo thang đen Vi Hoang chiem lay kho luong.
Nguyen Hue tu thong suat đai binh, theo đuong thuy, đuong bo tiep tuc xuat phat.
Ngay 28 thang 6, ngoai Thang Long nghe tin bao quan Tay Son đa đanh chiem đuoc Phu Xuan. Trinh Tong hop cac tuong lai ban cach chong. Cac tuong Trinh cho rang:

"Thuan Hoa von khong phai đat đai cua trieu đinh, truoc kia ton bao nhieu cong cua moi lay đuoc, chung quy cung chang ich loi gi? Bay gio chi nen ban luan tim cach đong quan o Nghe An theo nhu viec cu ma thoi".
Vi the, Trinh Khai ha lenh cho Trinh Tu Quyen lam thong tuong, đem quan linh 27 co tien vao giu lay đau đia gioi Nghe An đe chong cu.
Doc đuong tu song Gianh tro ra, Nguyen Hue chia lam nhieu toan quan du binh đanh chiem cac đon trai quan Trinh. Quan Trinh so quan Tay Son, nhieu đon trong thay la bo chay. Sau khi đon Dinh Cau o Nam Ha Tinh mat, tuong giu tran Nghe An va Thanh Hoa cua Bac Ha la Bui The Toai va Ta Danh Thuy nghe tin đeu bo thanh tron. Nguyen Hue keo quan đen chiem cu lay Thanh-Nghe.
Trinh Tu Quyen nhan đuoc menh lenh đa hon 10 ngay van chua thu xep hanh trang xong, con quan si thi chan chu khong co y muon đi, lai muon thay đoi thong tuong khac. Khi Tu Quyen đem quan doi khoi thanh moi đuoc 30 dam, thi canh quan Tay Son cua Nguyen Huu Chinh đa đen Vi Hoang.


= Tran Son Nam =
Nguyen Huu Chinh tien ra đen Vi Hoang khong gap can tro nao cua quan Trinh. Sang som ngay 11 thang 7 nam 1786 tuc ngay 16 thang 6 am lich 400 chien thuyen cua Huu Chinh đen đanh chiem Vi Hoang. Quan Trinh bi bat ngo vi quan Tay Son tien qua nhanh, đeu tan vo bo chay. Quan Tay Son chiem đuoc het thoc lua va tien bac trong kho co hang tram van va trung tap them luong cua cac thuyen buon cua nguoi Hoa đau o ben Vi Hoang.
Chiem xong Vi Hoang, Nguyen Huu Chinh cho quan đot lua hieu tai cac choi ven bien bao cho quan chu luc cua Nguyen Hue o Thanh - Nghe biet; mat khac sai mot ty tuong mang mot toan quan tien ve Thang Long, đong o Pho Hien.
Trinh Khai nghe tin mat Vi Hoang, lai lenh cho Tu Quyen van đem cac quan ban bo tien đen chong cu o Kim Đong, mot mat lenh cho Đo The Dan đang tran thu Son Nam đem quan bo tien đen đong o bo song Phu Sa, roi sai Đinh Tich Nhuong đoc lanh cac quan thuy đao tien thang đen giu o cua Luoc. Cac tuong Trinh hoi hop binh linh đon đanh.
Ngay 17 thang 7 nam 1786 (tuc ngay 22 thang 6 am lich), Nguyen Hue tien đai quan đen Vi Hoang. Ong dung ke lua quan Trinh, cho lam hinh nom đe len thuyen đe du quan Trinh ban ten đan ra truoc cho het ten đan roi sau đo moi tan cong. Nhan luc troi toi khong trong ro, Nguyen Hue tan dung chieu gio, tu ha luu song Luoc cho thuyen cho nguoi nom tien đen truoc quan Trinh. Đinh Tich Nhuong lien sai cac quan bay "tran chu nhat" chan ngang song, đan sung va ten no cung mot luc ban ra.
Mot chiec thuyen quan Tay Son bi trung đan roi bi đam, con cac thuyen khac van cu noi nhau tien len khong ngung, ma trong thuyen van im lang khong co tieng nguoi. Quan Trinh khong hieu ra sao. Trong luc hoang hot so hai thi troi đa sang ro, quan Trinh moi biet nhung nguoi chan sao đeu nguoi bu nhin. Luc ay, thuoc sung va đan cua quan Trinh đeu het, đai đoi thuyen lon cua Nguyen Hue vua đanh trong vua reo ho tien len, thanh the rat lon.
Quan Trinh mat khi the. Quan Tay Son dung canh tinh binh xong thang vao hang ngu quan Đo The Dan, đem ong phun lua loan xa, quan cua The Dan kinh so tan vo. Toan quan cua Đinh Tich Nhuong bo thuyen chay. Toan quan cua Trinh Tu Quyen nghe tin, cung so hai roi loan roi tu tan vo. Quan Tay Son đanh pha chiem đuoc tran Son Nam.
Nguyen Hue tranh thu su ung ho cua nguoi dan Bac Ha, ben phat to hich đi cac lo, bay to danh nghia "diet Trinh, pho Le". Sang ngay 19 thang 7, Nguyen Hue thuc đai quan tu Son Nam đanh ra Thang Long.


= Tran Thang Long =
Sau khi tran Son Nam đa bi quan Tay Son chiem đuoc, kinh thanh Thang Long rung đong, quan va quan ho Trinh đeu lo toan viec chay tron va giau cua cai, khong co chi chien đau.
Nguyen Khan tu Nghe An ve kinh, ban voi Trinh Khai nen sai tuong giu kinh thanh, va ruoc vua Le Hien Tong chay len Son Tay, khong nen giao chien vi kieu binh khong the dung đuoc. Trinh Khai đong tinh đinh lam theo thi quan kieu binh hop nhau lai phan đoi du doi, cho rang la Nguyen Khan dan quan Tay Son vao kinh thanh, toan giet ong. Nguyen Khan phai bo chay len Son Tay.
Trinh Khai khong ua tham tung Bui Huy Bich vi khong co muu luoc chong quan Tay Son, ben cach chuc va sai ra đoc chien; mat khac Trinh Tong trieu Tran Cong Xan vao phu, bi mat ban đinh muu ke đoi pho. Tran Cong Xan cho rang phai tu chien tai kinh thanh.
Trinh Khai nghe theo, ben trieu Hoang Phung Co o Son Tay ve, sai lam tien bo. Phung Co chi co 500 quan, cung 8 nguoi con dan quan linh ban bo đen. Trinh Tong giup cho Hoang Phung Co 5000 lang bac mo đuoc hon 1000 quan linh cu.
Trinh Tong bo tri phong thu Thang Long nhu sau:

Cho đoi thuy quan tu thi la đoi thuy quan duy nhat con lai o kinh thanh toi dan thuyen chien o ben song Thuy Ai
Hoang Phung Co dan quan đong o ho Van Xuan;
Trinh Tong tu minh đem het quan trong thanh, bay tran o ben Tay Long, co 100 voi chien. Quan Trinh Tong chia lam 5 đao:
Ta đao giu Đong Long
Huu bo giu Tay Ho
Tien bo giu cua Tien lau
Hau bo giu Hau lau
Trung quan va tuong binh đong o lau Ngu Long bao ve chua Trinh
Trong tinh the nguy cap, quan Trinh van khong canh giac, cho rang quan Tay Son chua the tien đen Thang Long nhanh chong.
Nhan luc gio đong nam thoi manh, Nguyen Hue cho quan thuy giuong buom tien đen kinh thanh Thang Long. Sang ngay 21 thang 7, thuyen quan Tay Son xuoi chieu gio, keo ap đen ben Nam Du. Ve phia chua Trinh, thi quan thuy tan vo truoc. Hai vien thien tuong la Nguyen Trong Yen, quan lanh đoi Tien Uu va Ngo Canh Hoan, quan lanh đoi Tien Trach, cam ngang sieu đao, đung o mui thuyen, chong cu, bi quan Tay Son giet chet.
Canh quan Thuy Ai bi tieu diet. Quan Tay Son keo len bo, tien toi ho Van Xuan. Toan quan cua Phung Co khong kip dan thanh hang ngu, bo chay tan vo tu tung. Thuoc tuong la Mai The Phap phi ngua len đon đanh, giet đuoc hon 10 linh Tay Son. Bi quan Tay Son vay sat. The Phap tu nhay xuong song; chi con mot minh Phung Co cung 8 nguoi con dan vai chuc thu ha co suc chien đau. Thu ha va 6 nguoi con đeu bi tu tran, Phung Co cung 2 nguoi con bo chay.
Quan Tay Son tien đen ben Tay Long. Trinh Tong mac nhung phuc, ngoi tren banh voi, cam co lenh chi huy, nhung quan si nhin nhau, khong ai chiu tien len. Quan Tay Son đo đen chem giet, quan Trinh tan vo lung tung. Trinh Tong quay voi tro ve thanh, đen cua Tuyen Vu, trong thay ngoai phu đa cam hang loat co Tay Son, ben dan tuong binh huong theo đuong Son Tay chay tron. Cac quan lai duoi quyen chua Trinh nguoi thi bo tron, nguoi thi tan chay, cung khong mot nguoi nao biet đen chua.
Ngay 21 thang 7 nam 1786 tuc ngay 26 thang 6 am lich, Nguyen Hue dan đai quan tien vao Thang Long, đong quan o phu chua Trinh.


Tay Son diet Trinh phu Le Trinh Tong mang 400 tan quan bo chay, khi chay đen xa Ha Loi, huyen Yen Lang, quan si tan tac het. Trinh Khai gap Ly Tran Quan la nguoi truoc đay vang lenh đem to hich đi chieu mo nghia binh. Ly Tran Quan nho nguoi hoc tro cua minh la Nguyen Trang ho ve Trinh Tong, noi doi la Tham tung Bui Huy Bich.
Nguyen Trang biet đay la chua Trinh, ben cung thu ha la Nguyen Ba bat Trinh Tong giai nop doanh trai quan Tay Son. Tren đuong đi, Trinh Tong dung dao cat co tu tu. Nguyen Trang đem thi the chua Trinh nop cho quan Tay Son. Nguyen Hue sai sam đu ao quan kham liem mai tang cho Trinh Tong theo nghi le mot vi chua.
Tien vao Thang Long, Nguyen Hue yet kien vua Le Hien Tong o đien Van Tho, xin ngay cu hanh nghi le đai trieu, dang so sach binh va dan đe to ro y nghia nha vua nhat thong va Nguyen Hue ton pho. Le Hien Tong sach phong Nguyen Hue lam nguyen soai phu chinh duc van Uy quoc cong .


Hau qua va y nghia Qua trinh quan Tay Son tien tu song Gianh ra Thang Long bat đau tu cuoi thang 6, nhung hai ben chi thuc su co giao tranh tu tran Son Nam ngay 17 thang 7, toi khi Nguyen Hue tien vao Thang Long ngay 21 thang 7, tat ca chi dien ra 2 lan trong 5 ngay. Quan Tay Son tien tu song Gianh ra Thang Long, tieu diet ho Trinh. Luc luong chua Trinh qua suy yeu va nhu nhuoc, khong co tinh than chien đau, co nhieu tran quan Trinh bo tran chay khi chua giao chien.
Chien dich Thang Long la lan thu 3 quan Trinh va Tay Son giao tranh. Quan Trinh that bai hoan toan mo đau cho su diet vong cua chinh quyen ho Trinh ton tai hon 200 nam. Du sau đo luc luong ho Trinh con troi day duoi quyen Trinh Le, Trinh Bong nhung chi sau mot thoi gian ngan sau đo lai bi dep.


Xem them Chien dich Phu Xuan 1786


Tham khao Nguyen Luong Bich, Pham Ngoc Phung (1976), Tim hieu thien tai quan su cua Nguyen Hue, Nha xuat ban Quan đoi nhan dan
Vien Su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 4, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi
Nguyen Huy Thuc, Le Van Bay (2006), Le trieu da su, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Kham đinh Viet su thong giam cuong muc
Nguyen Phan Quang (2006), Mot so cong trinh su hoc Viet Nam, Nha xuat ban Tong hop TP Ho Chi Minh


Chu thich