Edmund Kean (4 thang 11 nam 1787 – 15 thang 5 nam 1833) la dien vien san khau kich Shakespeare nguoi Anh, tung dien tai Luan Đon, Belfast, New York, Quebec va Paris. Ong đuoc biet đen voi voc dang nho be, đoi tu song gio va cuoc ly hon gay tranh cai.


Tieu su = Đau đoi =
Kean sinh tai Westminster, Luan Đon. Cha co the ten la Edmund Kean lam thu ky cho mot kien truc su. Con me ong la nu dien vien Anne Carey, con gai nha soan nhac va nha viet kich the ky 18 Henry Carey.
Khi moi 4 tuoi, Kean lan đau len san khau vao vai Cupid trong vo ba le Cymon cua Jean-Georges Noverre. Tinh tinh hoat bat, thong minh va loi cuon cua cau nho khien moi nguoi yeu men, nhung đong thoi cau phai song trong đieu kien khac nghiet va thieu ky luat. Ca hai lam nen trong Kean tinh tu luc nhung mang khuynh huong uong nganh. Khoang nam 1794, Kean đuoc đen truong nho long hao tam va hoc rat tot. Nhung khong chap nhan moi truong bo buoc, Kean bo đi lam boi tau tai Portsmouth. Thay cuoc song tren bien lai con mat tu do hon, Kean vo vua điec vua que lua đuoc cac bac si o Madeira.
Khi tro ve Anh, Kean tim đen chu minh la Moses Kean đe đuoc bao tro. Moses la mot nghe si giai tri gioi nhai, noi tieng bung đa cho cau tap kich cam cung nhu mang đen Shakespeare cho cau. Khi ay, nu dien vien Charlotte Tidswell, nguoi rat tot bung voi Kean tu thuo nho đa day cau nhung nguyen tac dien xuat.
Sau khi ong chu qua đoi, Tidswell bao tro cho Kean, cau bat đau hoc co he thong ve cac nhan vat chinh trong kich Shakespeare, the hien kha nang đac biet thien phu khac biet hoan toan voi cach dien cua John Philip Kemble von đuoc cho la khuon mau tieu bieu cho nhung vai nay. Tai nang va ve ngoai thu vi khien mot ba ten Clarke nhan nuoi Kean, nhung Kean kho chiu truoc cac binh pham cua khach khua, nen đa roi nha ba va quay ve đoi song cu.


= Kham pha =
O tuoi 14, Kean cam ket đe nhan đong chinh 20 đem tai Nha hat York, trong cac vai Hamlet, Hastings va Cato. Ngay sau đo, khi Kean đang đau quan cho đoan kich luu đong Nha hat Richardson, vua George III nghe đuoc loi đon ve kha nang dien xuat cua Kean nen đa lenh cho cau đen Lau đai Windsor. Sau đo, Kean tham gia đoan xiec Saunders, bi nga gay ca hai chan trong tiet muc cuoi ngua, đe lai di chung tren mu ban chan suot đoi.
Khi ay, Kean hoc nhac tu Charles Incledon, khieu vu tu D'Egville va đau kiem tu Angelo. Nam 1807, anh dien chinh cung Sarah Siddons tai nha hat Belfast. Siddons bat đau goi Kean la "nguoi ti hon de so" (tieng Anh: a horrid little man) va thay đuoc kha nang cua ong la "dien rat, rat hay" nhung "con qua it đe thanh mot dien vien gioi." Kean ra mat som cung cong ty cua ba Baker. Nam 1808, ong gia nhap đoan kich tinh cua nam dien vien Samuel Butler. Ngay 17 thang 7, Kean ket hon voi nu dien vien chinh Mary Chambers thanh Waterford. Vo ong sinh ha hai trai, trong đo co nam dien vien Charles Kean ve sau.


= Drury Lane va New York =

Su nghiep Kean am đam trong vai nam. Nam 1814, hoi đong Nha hat Drury Lane đang tren bo pha san, đa quyet đinh gui gam co hoi vao Kean trong mot loat cac "thu nghiem" nham thanh cong tro lai. Khi mong uoc lan đau đuoc dien tai Luan Đon đa rat gan, Kean sot sang thot len: "Neu thanh cong, toi phat đien mat." Mot ngay sau khi ky hop đong keo dai 3 nam voi Drury Lane, con trai lon cua Kean chet vi khong co tien chua tri.
Ngay 26 thang 1 nam 1014, Kean ra mat tai Drury Lane voi vai Shylock đa khuay đong khan gia đen muc gan nhu khong kiem soat noi. Khan gia đuong thoi thay rang Kean đa khac hoa pham cach va nhan ban cho nhan vat. Trong thu gui chi gai Cassandra ngay 2 thang 3 nam 1814, Jane Austen noi đen su noi tieng cua Kean: "Đa đat đuoc cho chinh thuc thu Bay tai Drury Lane, nhung Kean đuoc ham mo đen muc chi co the ngoi hang thu ba hoac thu tu". Nhung lan xuat hien lien tiep trong Richard III, Hamlet, Othello, Macbeth va Vua Lia chung to kha nang nhuan nhuyen cua Kean trong viec the hien cac cung bac cam xuc bi kich. Thanh cong lon đen noi chinh Kean con phai noi: "Toi con khong cam nhan đuoc san khau ben duoi minh".

Nam 1817, nha viet kich đia phuong Charles Bucke gui vo The Italians, or; The Fatal Accusation cho Drury Lane, ma Kean se đong vai chinh. Ca hoi đong lan dien vien đeu nong nhiet đon nhan vo nay cho đen khi Kean co ve thay đoi thang than noi rang phan dien cua minh khong đu tam. Thang 2 nam 1819, sau khi Kean lam hong đem khai mac Switzerland cua tieu thuyet gia lich su Jane Porter vi hiem thu ca nhan, Bucke to ra coi thuong hanh vi cua Kean ma rut lai vo kich. Sau nhieu lan thuyet phuc nhan vien nha hat van trinh dien, Bucke sau đo đa cho tai ban vo kich voi loi tua lien quan đen vu viec, gom cac đoan trich trong thu tu giua cac ben lien quan, ve sau đuoc chat van trong hai sach The Assailant Assailed va A Defense of Edmund Kean, Esq.. Hai ben đeu bi mat mat, vo van đuoc trinh dien ngay 3 thang 4 nam 1819 nhung khong đuoc đon nhan do nhung tranh cai xung quanh cong voi hanh vi cua Kean.
Ngay 29 thang 11 nam 1820, Kean dien lan đau tai Thanh pho New York voi vai Richard III tai Nha hat Pho Anthony. Chuyen đi dien tai My nay kha thanh cong, du ong co vuong vao mot cuoc tranh cai gay gat voi bao chi. Nam 1821, Kean dien cung voi Mary Ann Duff o Boston trong Nguoi me khon kho cua Ambrose Philips, chuyen the tu Andromaque cua Racine. Ngay 4 thang 6 nam 1821, ong tro lai Anh.
Kean la nguoi đau tien dien lai cai ket bi tham cho vo Vua Lear cua Shakespeare, vi tu nam 1681 tren san khau đa thay the bang ket thuc co hau trong ban chuyen the The History of King Lear cua Nahum Tate. Kean truoc đo cung tung dien vai Lear cua Tate, nhung tam su voi vo rang khan gia Luan Đon "chang biet anh co the lam gi cho đen khi thay anh ben xac chet Cordelia." Kean vai lan dien Lear theo cach bi tham. Khan gia khong đon nhan nong nhiet, du cung co nha phe binh mo ta canh hap hoi la Kean "dien sau". Đay tiec nuoi nhung Kean đanh quay lai voi ban cua Tate.


= Đoi tu =

Loi song cua Kean đa gay tro ngai cho su nghiep dien xuat. Kean quan he bat chinh voi Charlotte Cox nen bi nguoi chong kien đoi boi thuong. Chi trong vong 10 phut can nhac, boi tham đoan đa ra phan quyet Kean phai boi thuong thiet hai 800 bang Anh. Ngay 17 thang 1 nam 1825, vu nay khien vo Kean bo ong, va Kean con cay đang khi bi la o va nem trai cay vao nguoi hom tai xuat tai Drury Lane. Kean gan nhu buoc phai ve an cu o Keydell House, Horndean.


= Luu dien Hoa Ky lan thu hai =
Chuyen luu dien Hoa Ky lan thu hai nam 1825, Kean cung phai chiu đung thai đo giong o Anh. Mot so thanh pho bay to long khoan dung, nhung nhieu khan gia đa lang ma hay tham chi co hanh đong bao luc. Tai thanh pho Quebec, Kean rat an tuong voi long tot cua mot so nguoi Wyandot đa đen xem va con phong ong lam thu linh danh du Alanienouidet. Ngay 5 thang 12 nam 1826, Kean dien lan cuoi tai New York trong vo Richard III cung la vai ong tung dien lan đau tren đat My.


= Suy sup va qua đoi =
Kean quay ve Anh va cuoi cung đa đuoc uu ai, nhung do ruou nen tai nang khong tranh khoi dan suy giam. Kean van toa sang manh me trong nhung khoanh khac đay cam hung truoc su suy sup hoan toan ve the chat. Đen Paris dien, Kean đa that bai vi say ruou. Nam 1827, Kean co vai dien tro lai Drury Lane trong Ben Nazir cua Thomas Colley Grattan nhung vo kich khong thanh cong. Kean tu choi vo Alfred Đai đe cua James Sheridan Knowles, vai nay lien thuoc ve William Macready.
Ngay 15 thang 3 nam 1833, Kean xuat hien lan cuoi tren san khau tai Covent Garden trong vai Othello. Con trai ong la Charles Kean cung vao vai Iago. Đen đoan "Đo khon kiep! Mi hay chung to..."  trong canh 3 hoi 3, Kean đot nhien ngung lai, map may khoc "Oi Chua oi, toi sap chet. Bao voi ho đi, Charles!" roi bat tinh trong vong tay con trai. Vai tuan sau, Kean qua đoi tai Surrey va đuoc an tang tai nha tho giao xu Cac Thanh lang Catherington, Hampshire. Nha tho giao xu đat tam bang va buc tuong ky niem o ben ngoai roi chuyen vao trong, đuoc trung tu nhieu trong đot nam 1904. Nhung loi cuoi cua Kean đuoc cho la "chet thi de, [dien] hai kich moi kho" (tieng Anh: dying is easy; comedy is hard).


Di san nghe thuat Theo Encyclopædia Britannica Eleventh Edition, chinh nho nhap vai sang tao vi đai cua thien tai Shakespeare, Kean đa the hien dien xuat đa dang va vi đai o tam cao nhat. Tuy vay, vai dien noi bat nhat co le la Sir Giles Overreach trong vo A New Way to Pay Old Debts cua Philip Massinger, lan đau Kean vao vai đa anh huong đen muc hang ghe cuoi cung phai đung len hang loat, ngay ca cac nam nu dien vien cung bi cuon hut vao ao anh kich tich xuat sac. Nhuoc điem chinh cua Kean cho dien xuat đen tu voc dang nho be. Samuel Taylor Coleridge noi, "Xem ong ay dien giong nhu đoc Shakespeare bang nhung tia chop vay."


Đo lap di O đinh cao danh vong, Kean kha la nhieu lap di. Ong chon mon cho bua toi tuy theo vai se dien. Nhu an thit lon khi vao vai bao chua, an thit bo khi dien ke sat nhan va vai tinh nhan thi an thit cuu.
Đoi khi Kean cuoi chu ngua Shylock cua minh suot đem mot cach lieu linh. Nguoi ta con thay ong choi đua voi con su tu đa thuan hoa (qua tang nhan truoc đo) trong phong khach.


Đanh gia Khi Kean moi vao nghe, Francois Talma noi "Cau ta la vien ngoc quy tuyet đep; hay đanh bong va hoan thien, cau ta se la dien vien bi kich hoan hao." William Macready, nguoi rat an tuong voi Richard III cua Kean, gap nam dien vien trong bua toi, đa nhan xet "phong cach khiem ton ... the hien nhut nhat o muc đo nao đo" va ve "phong nha cam đong" trong giong hat cua Kean. Khi canh tranh vai dien Sir Edward Mortimer trong The Iron Chest, chi ba tu "I answer—No!" (n.đ. 'Toi đap—Khong!') cua Kean đa đanh bai hoan toan đoi thu. Cuoc đoi Edmund Kean đay thu vi đen noi no đa tro thanh chu đe cho Jean-Paul Sartre sang tac Kean hay Alexandre Dumas đua vao Kean, ou Desordre et genie, nho đo ma dien vien Frederick Lemaitre cung đa thanh cong lon khi hoa than vao nhan vat nay.


Tac pham san khau Mot so vo kich đuoc viet dua tren cuoc đoi Kean, nhu:

Kean, kich cua Alexandre Dumas, 1836
Kean, hai kich cua Jean-Paul Sartre, 1953 (san xuat nam 1954 voi Pierre Brasseur, dung lai tai Luan Đon 1990 voi su tham gia cua Derek Jacobi va nam 2007 voi su tham gia cua Antony Sher)
Kean, nhac kich Broadway cua Peter Stone, Robert Wright va George Forrest, 1961
Kean, 1978, Play of the Month cua BBC voi Anthony Hopkins
Kean, 1983, tieu su YTV voi Ben Kingsley
Kean IV, bi kich cua Grigoriy Gorin, 1991


Tac đong van hoa Dien vien đien anh va san khau Anh noi tieng the ky 20 Peter O'Toole so huu chiec nhan đeo tay cua Kean va dung lam thi hung đe viet tap hai tu truyen Loitering With Intent: The Apprentice. (1997). Chinh O'Toole đua ra cau thoai "dying is easy; comedy is hard" (n.đ. 'chet thi de, [dien] hai kich moi kho') va lay lam loi cuoi cua Kean trong phim My Favourite Year nam 1982.


Ghi chu Chu thich Tu lieu Bucke, Charles (1819), The Italians; Or The Fatal Accusation: A Tragedy, with a Preface; Containing the Correspondence of the Author with the Committee of Drury Lane Theatre; P. Moore and Mr. Kean (bang tieng Anh), G. and W.B. Whittaker
Byron, George Gordon (1903), The Works of Lord Byron: Letters and journals (bang tieng Anh), J. Murray
Coleridge, Samuel Taylor (1884), Table Talk of Samuel Taylor Coleridge and The Rime of the Ancient Mariner, Christobel, &c., New York: George Routledge and Sons
Dowden, Edward (1912), Shakespeare Tragedies (bang tieng Anh), Oxford University Press
Hillebrand, Harold Newcomb (1933), Edmund Kean (bang tieng Anh), Columbia University Press
Ioppolo, Grace, bien tap (2003), A Routledge Literary Sourcebook on William Shakespeare's King Lear (bang tieng Anh), Psychology Press, ISBN 9780415234726
Kahan, Jeffrey (2006), The Cult of Kean (bang tieng Anh), Ashgate Publishing, ISBN 9780754656500
Wells, Stanley, bien tap (2000), The Oxford Shakespeare: The History of King Lear: The 1608 Quarto (bang tieng Anh), Oxford University Press, ISBN 9780191606762
Read, Jan (1981), The Great British Breakfast (bang tieng Anh), London: Michael Joseph, ISBN 0718120043
Ziter, Edward (2003), The Orient on the Victorian Stage (bang tieng Anh), Cambridge University Press, ISBN 9780521818292
 Bai viet nay bao gom van ban tu mot an pham hien thoi trong pham vi cong cong: Chisholm, Hugh, bien tap (1911). "Kean, Edmund". Encyclopædia Britannica. Quyen 15 (an ban thu 11). Cambridge University Press. tr. 705–706.


Đoc them Francis Phippen, Authentic memoirs of Edmund Kean, containing a specimen of his talent at composition (London, 1814)
B. W. Procter, The Life of E. K. (London, 1835)
Frederick William Hawkins, The life of Edmund Kean (Tinsley Brothers, London, 1869)
George Henry Lewes, On Actors and the Art of Acting (Smith Elder, London, 1875)
Henry Barton Baker Our Old Actors, (R. Bentley & Son, London, 1881)
Edwin Booth, "Edmund Kean," in Actors and Actresses of Great Britain and the United States from the days of David Garrick to the present time, edited by Brander Matthews and Laurence Hutton, volume iii (Cassell & Co., New York, 1886)
Joseph Fitzgerald Molloy, The Life and Adventures of Edmund Kean, Tragedian, 1787-1833 (Downey & Co. Limited, London, 1897)
Edward Stirling, Old Drury Lane: Fifty Years' Recollections of Author, Actor, and Manager (Chatto and Windus, London, 1887).
Lynch, Jack (2007). Becoming Shakespeare: The Strange Afterlife That Turned a Provincial Playwright into the Bard. New York: Walker & Co.
Hillebrand, Harold Newcomb: Edmund Kean, New York, Columbia University Press, 1933


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Edmund Kean tai Wikimedia Commons
Richard Henry Dana on Edmund Kean's Acting, report by Carol McCluer of an Aesthetic Realism lecture by Eli Siegel
Caricatures, cartoons and portraits of Edmund Kean, 1812-1833, held by the Billy Rose Theatre Division, New York Public Library for the Performing Arts
Theater Arts Manuscripts: An Inventory of the Collection at the Harry Ransom Center