Tra tan la hanh vi co chu y gay chan thuong tam ly hoac the xac nghiem trong cho mot ca nhan vi nhieu muc đich khac nhau, bao gom trung phat, ep cung lay loi khai, tham van đe thu thap thong tin hoac ran đe nhung nguoi lien quan. Mot so đinh nghia tra tan chi xoay quanh cac hanh vi do chinh quyen thuc hien, trong mot so truong hop, đinh nghia nay bao gom ca hanh vi tu cac to chuc phi chinh phu.
Hanh vi tra tan đa xuat hien tu thoi co đai. Vao the ky 18–19, cac quoc gia phuong Tay chinh thuc bai bo tra tan trong he thong tu phap, nhung loai hinh phat nay khong bi loai bo hoan toan va van đuoc ap dung tren toan cau. Cac phuong phap tra tan thuong đuoc su dung đong thoi va ket hop voi nhau. Trong so đo, đanh đap la hinh thuc tra tan vat ly pho bien nhat. Tu the ky 20, nhung nguoi tra tan thuong uu tien cac phuong phap khong đe lai dau vet hoac phuong thuc tra tan tam ly, nham tranh bi phat hien va phu nhan hanh vi cua minh. Phuong thuc nay thuong đuoc cac to chuc ho tro thong qua viec tao đieu kien va khuyen khich cac hanh vi đo. Hau het nan nhan đeu la nguoi ngheo hoac bi xa hoi ruong bo va bi gan ghep toi danh. Đang chu y, cac hanh vi tra tan thong thuong lai it đuoc quan tam hon nhieu so voi tra tan trong boi canh chinh tri hoac xung đot vu trang. Nhuc hinh va tu hinh đoi khi cung đuoc coi la hinh thuc tra tan, nhung cach goi nay gay nhieu tranh cai tren pham vi quoc te.
Tra tan co muc đich pha vo tinh than va y chi cua nan nhan, lam mat đi nhan cach rieng va kha nang tu chu cua ho. Đay la mot trong nhung trai nghiem đau đon nhat ma mot ca nhan co the chiu đung. Khong chi nan nhan bi anh huong, viec tra tan co the gay tac đong tieu cuc len nguoi hoac to chuc thuc hien hanh vi đo. Cac nghien cuu cho thay du luan thuong phan đoi viec tra tan. Phap luat va cac hiep uoc quoc te đeu nghiem cam hanh vi nay, bat ke quoc gia va hoan canh nao. Viec phan đoi tra tan gop phan hinh thanh nen cac phong trao nhan quyen sau chien tranh the gioi thu hai. Du tan suat đa giam, mot so quoc gia van ap dung tra tan trong he thong tu phap.


Đinh nghia Tra tan la hanh vi co chu y gay đau đon hoac thong kho cho mot nguoi duoi su kiem soat cua mot ca nhan, nham trung phat, ep buoc nan nhan thu toi hoac cung cap thong tin. Theo đinh nghia cua Cong uoc Lien Hop Quoc, hanh vi tra tan chi đuoc thuc hien khi co su chap thuan tu chinh quyen. Ve mat phap ly, tra tan chi xay ra khi nan nhan bi giam giu (va bi hai) boi mot ca nhan thuoc to chuc co tham quyen, đieu nay ap dung cho ca nhung to chuc phi chinh phu nhung so huu quyen luc cong. Trai lai, neu mot to chuc khong co tham quyen thuc hien hanh đong tuong tu thi chi đuoc coi la hanh vi gay đau đon thong thuong. Đinh nghia pho quat nhat xem bat ky ai cung co the la thu pham. Viec xac đinh ranh gioi giua tra tan voi nhung hinh thuc buc hai khac hien van la van đe gay tranh cai; đinh nghia ve tra tan đuoc mo rong dan theo thoi gian. Cac hoc gia nhu Manfred Nowak va Malcolm Evans đe xuat phan biet tra tan voi cac hinh thuc đoi xu hoac trung phat tan bao, vo nhan đao hoac ha nhuc con nguoi. Phuong phap nay đe cao viec xem xet muc đich cua nguoi thuc hien, thay vi chi tap trung vao muc đo nghiem trong cua hanh vi. Nguoc lai, cac đinh nghia khac lai nhan manh muc tieu cua nguoi tra tan la "tuoc đi pham gia cua nan nhan".


Lich su = Truoc khi bai bo =

Trong hau het cac xa hoi co đai, trung co va hien đai, tra tan đuoc chap nhan ve mat phap ly va đao đuc. Bang chung khao co cho thay tra tan đa ton tai o chau Au tu thoi ky đo đa moi, khoang 7.000 nam truoc. Tra tan thuong đuoc đe cap trong cac tai lieu lich su ve Assyria va Đe quoc Achaemenes. Tra tan va hinh phat gay đau đon đuoc su dung trong thi hanh an va quy trinh phap ly cua nhieu xa hoi, mac du mot so nha su hoc cho rang co su khac biet giua hai khai niem nay. Trong lich su, tra tan đuoc coi la mot phuong thuc đang tin cay đe lay loi khai; mot hinh phat thich đang va giup ngan ngua nguy co pham toi trong tuong lai. Tra tan đuoc kiem soat theo quy đinh cua phap luat va đat ra nhung han che ve cac phuong phap co the su dung; nhung phuong phap tra tan pho bien tai chau Au bao gom đieu hinh hoac keo cang co the. Trong hau het xa hoi, nguoi dan chi co the bi tra tan theo quy đinh cua phap luat trong nhung truong hop đac biet hoac khi pham toi nghiem trong nhu phan quoc, thuong chi xay ra khi co bang chung cu the. Nguoc lai, nhung nguoi khong phai la cong dan nhu nguoi nuoc ngoai va no le thuong bi tra tan.
Tra tan hiem khi xuat hien o chau Au vao so ky Trung Co, nhung tro nen pho bien trong giai đoan tu nam 1200 đen nam 1400. Trong thoi ky nay, cac tham phan đat ra mot tieu chuan chung cu kha cao trong viec ket an, va cho phep su dung tra tan khi co bang chung gian tiep cao buoc pham toi nghiem trong, đac biet trong truong hop khong đu nhan chung theo quy đinh va pham nhan khong thua nhan hanh vi pham toi. Tra tan la mot qua trinh ton nhieu cong suc danh rieng cho nhung toi ac nghiem trong nhat; hau het nan nhan cua tra tan la nam gioi bi buoc toi giet nguoi, phan quoc hoac trom cap. Cac toa an giao hoi thoi Trung Co va toa tham giao tiep tuc su dung hinh thuc tra tan theo cac quy tac to tung tuong tu nhu cac toa an the tuc. Đe quoc Ottoman va Qajar Iran tung su dung tra tan trong truong hop chung cu gian tiep cho thay mot nguoi co kha nang pham toi, mac du theo truyen thong thi luat Hoi giao coi chung cu co đuoc tu tra tan la khong hop le.


= Sau khi bai bo =

Vao the ky 17, tra tan van đuoc coi la hop phap tai chau Au, nhung tan suat thuc hien đa bi suy giam. Tu the ky 18 đen đau the ky 19, tra tan chinh thuc bi bai bo va tro nen it quan trong trong he thong tu phap hinh su tai chau Au. Ly tuong Khai sang va tinh than nhan đao ve nhan thuc gia tri con nguoi la nhung yeu to dan đen bai bo tra tan. Tuong tu, nhung cai cach ve phap luat – xa hoi nhu giam muc tieu chuan chung cu trong cac vu an hinh su, khong con coi nhuc hinh la phuong tien đe đen bu toi loi; hinh thuc phat tu dan thay the cho an tu hinh hoac cuc hinh, cung đong vai tro cho qua trinh nay. Khong co ket luan chac chan ve tan suat suy giam cua tra tan o ngoai pham vi cac quoc gia phuong Tay hay cac nuoc thuoc đia chau Au trong the ky 19. Tai Trung Quoc, hinh phat tra tan trong he thong tu phap, von ton tai trong hon hai thien nien ky, đa bai bo vao nam 1905, cung nhu tra tan bang roi va hinh thuc tu hinh lang tri (phanh thay), tuy nhien, tra tan van con đuoc su dung o Trung Quoc trong the ky 20–21.
Tra tan la cong cu pho bien cua chu nghia thuc dan nham đan ap cac phong trao đau tranh đoi quyen đoc lap, đac biet trong boi canh chien tranh chong thuc dan trong the ky 20. Uoc tinh co hon 300.000 nguoi bi tra tan trong chien tranh Algerie, Vuong quoc Anh va Bo Đao Nha tung su dung tra tan đe co duy tri su kiem soat đoi voi lanh tho thuoc đia. Trong suot the ky 20, cac quoc gia cong san va khong cong san tai chau Phi, chau A va Trung Đong thuong ap dung tra tan. Tuy nhien, do thieu thong tin ve viec su dung tra tan cua cac chinh phu va the luc thuc dan trong the ky 19, nen kho co the noi ty le tra tan trong the ky 20 cao hon so voi the ky 19. Nua đau the ky 20, viec su dung tra tan tro nen pho bien hon o chau Au, đac biet la do su xuat hien cua canh sat mat, anh huong cua cac su kien lon nhu The chien I, The chien II, cung voi su troi day cua cac che đo cong san va phat xit.
Vao thoi ky chien tranh Lanh tai My Latinh, tra tan đeu đuoc su dung boi chinh quyen cong san lan chong cong. Uoc tinh co 100.000 đen 150.000 nguoi la nan nhan cua cac chinh quyen quan su do Hoa Ky hau thuan. Trong the ky 20, cac quoc gia phuong Tay theo the che dan chu tu do co ty le su dung tra tan thap nhat. Tuy nhien, ngay ca o nhung quoc gia nay, tra tan van con đuoc su dung, chu yeu nham vao nhom dan toc thieu so, nghi pham hinh su thuoc tang lop yeu the, tu nhan chien tranh hoac nguoi nuoc ngoai. Sau su kien 11 thang 9, trong boi canh chien tranh chong khung bo, chinh quyen lien bang Hoa Ky tien hanh chuong trinh tra tan "tham van tang cuong" tai nuoc ngoai.


Muc đo pho bien Tra tan van đuoc su dung o hau het cac nuoc, nhung chi co so it cong khai đieu nay. Lenh cam tra tan tren pham vi quoc te chua the ngan chan hoan toan hanh vi; tren thuc te, chinh quyen thuong che giau bang cach phu nhan, thay đoi cach thuc hoac đay viec tra tan cho ben thu ba. Ti le cong khai thong tin ve tra tan tai cac nuoc "xa hoi mo" cao hon nhieu so voi nuoc "xa hoi kin". Nhung nan nhan song sot (đac biet la tang lop ngheo hoac khong co tieng noi trong xa hoi) thuong khong trinh bao lai su viec. Cong tac giam sat chu yeu tap trung vao nha tu va đon canh sat, du hanh vi tra tan co the xay ra tai cac co so khac (bao gom trung tam giam giu nguoi nhap cu va trai giao duong vi thanh nien). Tra tan xay ra ngoai he thong nha tu thuong khong đuoc thong ke chinh xac hoac đay đu (bao gom cac hinh phat khong đuoc kiem soat boi he thong tu phap, đe doa va kiem soat đam đong), du cac nghien cuu cho thay nhung loai hinh tra tan nay co the pho bien hon so voi tra tan trong cac đia điem giam giu chinh thuc. Thong tin ve muc đo pho bien cua tra tan truoc the ky 20 van con han che. Mot so nghien cuu phat hien rang ty le nam gioi bi tra tan cao hon nhieu so voi nu gioi; so khac lai cho thay ca hai đeu bi tra tan voi ty le ngang nhau.
Du cac quoc gia theo the che dan chu tu do it co kha nang lam dung quyen luc đoi voi nguoi dan, nhung ho co the su dung tra tan đoi voi nhung nguoi dan bi "le hoa", khong mang quoc tich cua nuoc so tai, hoac khong đuoc huong loi phap ly tu mat dan chu. Cu tri co the ung ho su dung bao luc voi nguoi nuoc ngoai ma ho coi la moi đe doa; cac to chuc theo hinh thuc chu truong đa so thuong khong hieu qua trong viec ngan chan hanh vi tra tan đoi voi cong đong thieu so hoac nguoi nuoc ngoai. Tra tan thuong gia tang khi chinh quyen cam thay bi đe doa boi chien tranh hoac khung hoang, đac biet trong boi canh ho đoi đau voi toi pham, khung bo xuyen quoc gia hoac phe bat đong chinh kien co khuynh huong bao luc. Nhung cac nghien cuu lai cho thay khong co quan he nhat quan giua tra tan va tan cong khung bo.
Tra tan nham vao mot so đoi tuong cu the trong xa hoi, nhung nguoi khong đuoc huong quyen bao ve nhu nguoi dan thong thuong. Tra tan trong boi canh chinh tri hoac xung đot vu trang nhan đuoc nhieu su quan tam hon so voi nguoi ngheo hoac nghi pham hinh su. Hau het nan nhan cua tra tan đeu bi gan ghep toi danh; đa phan đen tu tang lop ngheo hoac thuoc cong đong bi le hoa. Cac đoi tuong de tro thanh nan nhan cua tra tan thuong la nam thanh nien that nghiep, nguoi ngheo đo thi, cong đong LGBT, nguoi ti nan hoac di cu, cung voi nhom dan toc thieu so, nguoi ban đia va nguoi khuyet tat. Nguoi ngheo de tro thanh đoi tuong bi tra tan khi tinh trang ngheo tuong đoi va bat binh đang phat sinh. Viec hinh su hoa nguoi ngheo, thong qua ap dung cac luat le nham vao nhom nguoi vo gia cu, nhung ca nhan hoat đong trong linh vuc dich vu tinh duc hoac tham gia vao nen kinh te phi chinh thuc, co the dan đen viec canh sat lam dung quyen luc va tuy tien thuc hien cac hanh vi bao luc. Đang chu y, dung bao luc đoi voi nguoi ngheo hoac bi le hoa thuong khong đuoc coi la tra tan. Nguoi thuc hien bien minh viec su dung bao luc la cach đe đam bao an ninh trat tu hop phap; trong khi đo, nan nhan thuong phai đoi mat voi tinh trang thieu nguon luc ho tro hoac vi the xa hoi đe đung ra đoi lai quyen loi.


Nguoi thuc hien Cac nghien cuu co xu huong tap trung vao nan nhan tra tan, nen thong tin ve nguoi thuc hien it đuoc biet đen. Nhieu nguoi thuc hien coi tra tan la hanh đong phuc vu cho cac muc tieu chinh tri hoac y thuc he, cai co bien minh cho viec su dung tra tan la mot phuong tien hop phap hoa đe bao ve chinh quyen. Nan nhan tra tan thuong bi coi la moi đe doa nghiem trong, va la ke thu cua nha nuoc. Cac nghien cuu ve nhung nguoi thuc hien tra tan thieu chung cu chung minh gia đinh pho bien rang ho co van đe ve tam ly; nhieu thu pham to ra mien cuong truoc viec su dung bao luc va phai dua vao cac co che đoi pho, nhu lam dung ruou hoac ma tuy. Trong tham van, neu nguoi tra tan to ra thich thu khi lam ton thuong nguoi khac se bi xet xu vi hanh vi tren, nhung nguoi nay thuong bi coi la khong chuyen nghiep va bi đong nghiep xa lanh. Nha tam than hoc PerPau ez-Sales phat hien rang, thu pham tra tan đuoc thuc đay boi nhieu đong co khac nhau, nhu cam ket ve y thuc he, vi loi ca nhan, su phu thuoc nhom, ne tranh trach nhiem, hoac giam bot cam giac toi loi ve nhung hanh vi tra tan truoc đo.
Lenh tra tan thuong đuoc cho la bat nguon tu lenh cua chinh phu. Nhung nha xa hoi hoc Jonathan Luke Austin cho rang uy quyen cua chinh phu la đieu kien "can, nhung chua đu" đe tra tan xay ra, ma con phu thuoc vao nhieu yeu to khac. Trong mot so truong hop, su ket hop giua tinh cach va hoan canh dan đen viec mot ca nhan tro thanh nguoi tra tan. Trong truong hop tra tan co he thong, nguoi tra tan tro nen "chai li" sau khi tiep xuc voi bao luc trong qua trinh đao tao. Theo Darius Rejali, menh lenh mau thuan voi nhau, cap tren bao che, ky luat kem hoac moi truong lam viec co tinh ganh đua la đieu kien tien quyet cua tra tan trong moi truong nha tu. Tinh trang nay thuong xay ra trong cac đon vi canh sat chuyen trach, do tinh chat bi mat va it bi giam sat tu ben ngoai. Hau het nhung nguoi tra tan đeu khong đuoc đao tao bai ban.
Tra tan co the phan anh su bat cap trong he thong tu phap hinh su, khi tinh trang thieu nguon luc tai chinh; nen tu phap thieu tinh đoc lap hoac tham nhung lam anh huong đen qua trinh đieu tra va quyen đuoc xet xu cong bang. Trong hoan canh đo, nhung nguoi khong co kha nang tra tien hoi lo thuong de tro thanh đoi tuong bi tra tan. Khi luc luong canh sat đoi mat voi tinh trang thieu nhan su hoac khong đuoc đao tao đay đu, thuong co xu huong ap dung tra tan nhu mot bien phap trong qua trinh tham van. Tai mot so nuoc, vi du nhu Kyrgyzstan, nghi pham co nguy co cao bi tra tan vao cuoi thang do ap luc hoan thanh chi tieu cong viec.
Vai tro va anh huong cua bo may quan lieu đoi voi tra tan chua đuoc nghien cuu ky luong, cung nhu khong đuoc hieu mot cach ro rang. Cac chuyen gia quan su, tinh bao, tam ly, y te va phap ly đeu la nhom co kha nang cao tro thanh đong loa voi tra tan. Phan thuong khuyen khich co tac đong thuc đay ung ho tra tan o cap to chuc hoac ca nhan, va mot so thu pham thuc hien co đong co tu trien vong thang tien trong su nghiep. Bo may quan lieu co the lam lu mo trach nhiem đoi voi hanh vi tra tan, tao đieu kien cho thu pham thoai thac hanh đong cua ho. Bao mat thong tin đong vai tro then chot trong viec duy tri chuong trinh tra tan, viec nay co the đuoc thuc hien theo nhieu cach khac nhau, nhu kiem duyet; phu nhan; gan mac tra tan cho hanh vi khac hoac đua hoat đong lam dung ra ngoai lanh tho. Ngoai viec phu nhan, tra tan con đuoc dung tung thong qua viec mien tru trach nhiem cho thu pham, va gat bo chuan muc đao đuc đoi voi nan nhan. Su ung ho cua nguoi dan ve viec ap dung cac bien phap cung ran đoi voi toi pham lam gia tang su dung tra tan.
Viec truy to trach nhiem hinh su hanh vi tra tan hiem khi xay ra, va loi khai cua nan nhan trong đon to cao thuong bi coi la khong đang tin. Nghi đinh thu Istanbul la cong cu giup giam đinh vet thuong dua tren bang chung khoa hoc, nhung phan lon cac đot kiem tra the chat đeu khong đua ra ket luan ro rang. Tra tan thuong dan đen viec loi khai cua nan nhan khong nhat quan, gay kho khan cho viec xac nhan thong tin va truy cuu trach nhiem hinh su đoi voi thu pham, đong thoi lam mat co hoi đuoc ti nan o nuoc ngoai.
Mot khi chuong trinh tra tan đuoc khoi xuong, rat kho hoac khong the ngan chan chung lan rong đen nhieu nguoi khac va leo thang thanh cac bien phap tan bao hon, vuot xa du đinh ban đau cua cua nhung nguoi co tham quyen. Viec kiem soat tra tan leo thang trong cac hoat đong chong noi day la thach thuc đac biet kho khan. Cac phuong thuc tra tan co the đuoc pho bien tu quoc gia nay sang quoc gia khac, chu yeu thong qua cac quan nhan tung tiep xuc voi tra tan trong chien tranh. Sau khi giai ngu va đuoc tuyen dung vao luc luong canh sat, ho ap dung kinh nghiem tra tan vao thuc thi phap luat dan su.


Muc đich = Trung phat =
Viec su dung tra tan đe trung phat xuat phat tu he thong tu phap cua nguoi Hy Lap co đai, hinh thuc trung phat nay van con ap dung vao the ky 21. Co mot thong le rang, tai cac nuoc co he thong tu phap yeu kem hoac nha tu qua tai, canh sat se bat giu va tra tan nghi pham, sau đo tha ho ma khong đua ra bat ky cao buoc nao. Loai tra tan nay co the xay ra tai đon canh sat, nha nan nhan hoac noi cong cong. Tai Nam Phi, đa ghi nhan cac tinh huong canh sat chuyen giao nghi pham cho nhom "cong ly ngoai vong phap luat" đe thuc thi tra tan. Loai hinh bao luc bat hop phap nay thuong đuoc thuc hien cong khai nham muc đich ran đe va co xu huong nham vao nhom thieu so hoac nhom cac đoi tuong bi le hoa. Loai hinh nay co the nhan đuoc su ung ho rong rai tu cong chung, đac biet la trong nhung quoc gia ma he thong tu phap chinh thuc khong co đuoc long tin tu nguoi dan.
Viec coi luat trung phat than the trong he thong tu phap la mot hinh thuc tra tan đang gay tranh cai tren pham vi quoc te, mac du hanh đong nay bi truc tiep cam theo Cong uoc Geneve. Mot so nha nghien cuu lap luan rang, ve ban chat, an tu hinh la mot hinh thuc tra tan nham muc đich trung phat. Viec hanh quyet mot nguoi co the dien ra theo nhieu cach tan bao, nhu nem đa, thieu song hoac phanh thay. Tac đong tam ly cua an tu hinh đoi khi đuoc coi la mot hinh thuc tra tan tam ly. Mot so nguoi cho rang, khong nen coi trung phat than the voi mot muc đo co đinh la tra tan, vi hanh đong nay khong nham muc đich pha vo tinh than hay y chi cua nan nhan.


= Ran đe tu gioi cam quyen =
Khong chi rieng nan nhan, tra tan con co the gay ap luc tam ly đen cong đong, nham ran đe đoi thu chinh tri va phan tu chong đoi chinh quyen. Tai Hoa Ky, tra tan đuoc dung đe ngan no le bo tron hoac noi loan. Co nguoi ung ho viec su dung tra tan trong qua trinh to tung truoc khi phuong phap nay bi loai bo, voi lap luan rang phuong phap nay co the giup ngan ngua toi pham. Nguoc lai, nhom cai cach cho rang tra tan thuong đuoc tien hanh trong bi mat, do đo khong co tac dung ran đe voi xa hoi. Vao the ky 20, Khmer Đo va nhung chinh quyen chong cong tai My Latinh la vi du đac trung cho hanh vi nay, ho tra tan va hanh quyet nan nhan trong qua trinh cuong buc mat tich. He thong chinh tri yeu kem ve nhieu mat co xu huong su dung tra tan lam cong cu duy tri quyen luc. Vi kha nang xac đinh "moi đe doa chinh tri" khong may hieu qua, cac quoc gia đoc tai thuong su dung tra tan bua bai. Nhieu nhom du kich noi loan khong đu co so vat chat can thiet (chang han nhu nha tu), nen ho su dung tu hinh thay vi tra tan đe gieo rac noi kinh hoang. Cac nghien cuu phat hien rang hanh vi tra tan tu chinh quyen co the keo dai su ton tai cua cac to chuc khung bo, tao đong luc cho cac nhom noi loan su dung bao luc, lam phe đoi lap cuc đoan hoa. Mot hinh thuc khac cua viec tra tan ran đe la su dung bao luc len nguoi ti nan di cu tai bien gioi Croatia va Bosna, vu viec đuoc bao cao trong boi canh ngan chan lan song di cu tai bien gioi ngoai vi Lien minh chau Au.


= Thu thap loi khai =
 
Xuyen suot lich su, tra tan đuoc su dung đe thu thap loi khai tu tu nhan. Nam 1764, nha cai cach nguoi Y Cesare Beccaria coi tra tan "chac chan la phuong thuc đe tha bong nhung ten luu manh, trong khi đo lai ket an nhung nguoi vo toi khong co kha nang tu ve". Tu nhieu the ki truoc, nha triet hoc Aristoteles đa đat nghi van ve tinh hieu qua cua viec tra tan. Tra tan van đuoc su dung đe buoc nghi pham nhan toi, bat chap viec nhieu nuoc nghiem cam su dung tra tan trong he thong tu phap, đac biet o boi canh "trong cung" trong to tung hinh su. Luat phap cho phep keo dai thoi gian tam giam chuan bi xet xu tao đieu kien thuan loi cho viec su dung tra tan nham buoc nghi pham nhan toi. Nghien cuu cho thay tham van cuong che co the hieu qua hon phong van nhan thuc trong viec lay loi thu toi, mat khac ti le nhan phai loi thu toi gia (sai) lai tang. Nan nhan bi tra tan thuong khai nhung gi ma nguoi tham van muon nghe. Tuy nhien, cung co nhung nguoi co toi nhung van kien quyet khong nhan toi, đac biet khi ho lo ngai rang viec nhan toi chi khien cho ho chiu hinh phat nang hon. Đe giam thieu nguy co nhan toi sai sau khi bi tra tan, he thong tu phap thoi Trung Co thuong yeu cau nguoi nhan toi neu nhung thong tin co the kiem chung đuoc ve vu an, va chi cho phep su dung tra tan neu co bang chung chong lai bi cao. Tai mot so nuoc, đac biet la nhung quoc gia hau cach mang, cac đoi thu chinh tri bi tra tan va ep phai thua nhan sai lam khi chong lai chinh quyen, nham phuc vu muc đich tuyen truyen cua nha nuoc.


= Tham van =

Viec dung tra tan đe tham van thong tin chi chiem mot phan nho, su dung đe lay loi khai hoac đe doa thi lai pho bien hon. Loai hinh tra tan nay tung đuoc su dung trong chien tranh quy uoc, viec nay cang pho bien hon trong boi canh noi chien hoac tac chien phi đoi xung. Tinh huong kich ban bom hen gio cuc ky hiem gap, neu khong muon noi la bat kha thi, nhung lai thuong đuoc dung lam cai co bien minh cho viec su dung tra tan trong tham van. Quan điem sai lam ve tra tan la mot phuong phap tham van hieu qua đuoc cung co boi nhung mieu ta hu cau, tu đo tao co so cho viec su dung tra tan. Vi li do ve mat đao đuc va thuc tien, viec tien hanh thi nghiem đe so sanh tra tan voi cac phuong phap tham van khac la bat kha thi, hau het cac hoc gia trong linh vuc tra tan luon to ra nghi ngo ve kha nang thu thap thong tin chinh xac tu phuong phap nay, mac du co truong hop tra tan mang lai thong tin co gia tri. Đoi khi loai tra tan nay bi chuyen thanh tra tan ep cung hoac chi đe lam tro tieu khien, mot so nguoi tra tan khong phan biet đuoc giua tham van va ep cung.


Phuong thuc Mac du co nhieu ky thuat tra tan khac nhau, nhung chi co so it ky thuat gay đau đon ma van giu nan nhan song sot. Theo loi ke cua nhung nguoi song sot, phuong phap tra tan cu the khong đong vai tro quan trong. Hau het cac hinh thuc tra tan đeu ket hop yeu to tam ly va the ly, va mot nguoi thuong bi tra tan bang nhieu phuong phap khac nhau cung mot luc. Phuong thuc tra tan pho bien o moi quoc gia la khac nhau. Cac phuong thuc thu cong thuong đuoc su dung nhieu hon so voi cac phuong thuc cong nghe cao, cac no luc nham phat trien cong nghe tra tan đuoc kiem chung khoa hoc đeu khong thanh cong. Lenh cam tra tan đa thuc đay viec su dung cac phuong thuc khong đe lai dau vet, nham che giau hanh vi tra tan va tuoc đi quyen đuoc phap luat bao ho cua nan nhan. Vao đau the ky 20, truoc su tang cuong ap luc va giam sat, cac quoc gia dan chu đa tien phong trong viec phat trien cac phuong phap tra tan "khong đe lai dau vet", loai hinh nay bat đau pho bien rong rai tren toan the gioi vao nhung nam 1960. Hinh thuc tra tan co the thay đoi tuy thuoc vao gioi han thoi gian ma nguoi tra tan co, vi du nhu do cac han che phap ly ve tam giam truoc khi xet xu.
Theo thong ke so lieu tu 62,4% nguoi song sot sau tra tan cua tap chi JAMA Network Open, đanh đap va gay chan thuong bang luc cun la hinh thuc tra tan vat ly pho bien nhat.. Hanh vi tra tan co the khong theo quy trinh cu the ma tap trung vao mot bo phan tren nguoi. Nhu đanh manh vao long ban chan, đanh lien tuc vao ca hai tai, hoac gay ton thuong đau bang cach rung lac manh. Nan nhan thuong bi tra tan bang cach doc nguoc đau, đieu hinh ket hop voi đanh đap, bi đam, nho mong va cat cut chi. Gay bong la hinh thuc pho bien, chu yeu la bong thuoc la, cac phuong tien khac gay bong khac bao gom kim loai va chat long nhiet đo cao, anh sang mat troi va acid. Phuong thuc soc đien đuoc uu tien vi tranh đe lai dau vet. Phuong thuc gay ngat (nhu tran nuoc) đuoc thuc hien cach cat đut nguon cung khong khi. Ep nan nhan an uong, tiem chich va tiep xuc voi hoa chat cung la hinh thuc tra tan.
Tra tan tam ly la mot hinh thuc tra tan su dung cac phuong thuc tac đong đen tinh than cua nan nhan, bao gom ca viec ep buoc ho thuc hien hanh vi nhat đinh hoac tan cong the xac nham muc đich gay ton thuong tinh than. Doa giet, hanh quyet gia hoac buoc phai chung kien canh nguoi khac bi tra tan thuong đuoc bao cao la co tac đong tam ly tieu cuc hon so voi tra tan the xac. Nhung phuong thuc nay nay co the đe lai nhung di chung lau dai cho nan nhan. Cac phuong thuc bao gom khong cho an uong; ngu, tu biet giam, đieu kien song chat choi hoac co lap giac quan, tiep xuc voi anh sang hoac am thanh trong đieu kien cuc đoan, ha nhuc (co the dua theo đac điem ton giao, xu huong tinh duc va ban sac dan toc) va su dung đong vat nhu cho đe hu doa hoac gay thuong tich cho tu nhan. Tra tan bang tu the la phuong thuc khoa nan nhan o mot tu the gay kho chiu trong nhieu gio, lam trong luong co the don len vai nhom co nhat đinh. Phuong thuc nay gay đau đon nhung khong đe lai dau vet, nhu bat nan nhan đung thang hoac ngoi xom trong thoi gian dai. Hiep dam va tan cong tinh duc la hinh thuc tra tan gay ton thuong tinh than lau dai cho nan nhan. Trong mot so nen van hoa, hanh vi nay con tac đong tieu cuc đen danh du cua gia đinh va cong đong xung quanh nan nhan. Trong cac phuong phap tiep can khac nhau, su khac biet ve nen van hoa va ca nhan anh huong đen cach suy nghi, cam nhan va cu xu cua nan nhan đoi voi tra tan.


Tac đong Tra tan la mot trong nhung trai nghiem tan khoc nhat ma mot nguoi co the trai qua, nham đap tan y chi, nhan cach va quyen tu chu cua ho. Jean Amery – mot nan nhan sau tra tan đa viet trong cuon sach cua minh rang "Neu mot nguoi nao đo tung bi tra tan, vet thuong [long] se am anh nan nhan suot đoi. Niem tin cua nguoi đo vao the gioi nay se suy sup hoan toan, niem tin nay khong bao gio co the khoi phuc đuoc". Nhieu nan nhan sau nay đa tu sat. Cac nan nhan song sot thuong phai đoi mat voi cac van đe xa hoi va kho khan tai chinh. Mot so yeu to pho bien lam anh huong đen phuc loi cua nan nhan nhu: noi cu tru khong đuoc đam bao, chia cat gia đinh, gap kho khan trong viec xin ti nan tai quoc gia an toan. Phan lon cac nghien cuu ve cac nan nhan song sot đeu tap trung vao nhom nguoi đang xin ti nan hoac đang la nguoi ti nan tai cac quoc gia phuong Tay.
Cac truong hop tra tan dan đen tu vong khong phai la hiem. Moi lien he giua phuong phap tra tan va anh huong đen suc khoe cua nan nhan van chua đuoc lam ro. Tra tan co the gay ra nhieu hau qua nang ne, bao gom ton thuong than kinh ngoai vi, lam hong cau truc rang, tieu co van do ton thuong co bap nghiem trong,  chan thuong so nao, nhiem trung lay truyen qua đuong tinh duc va mang thai ngoai y muon. Cac van đe nhu đau man tinh va trieu chung lien quan đen đau đon thuong đuoc ghi nhan, nhung thong tin ve phuong phap đieu tri cho tinh trang nay van con rat han che. Ve mat tam ly, nan nhan thuong mac chung roi loan sau sang chan (PTSD), lo au, tram cam va roi loan giac ngu. Trung binh 40% nan nhan bi tra tan trong thoi gian dai mac chung PTSD, chiem ty le cao nhat so voi tat ca loai benh tam than khac. Vi tra tan co the la mot hinh thuc cua bao luc chinh tri, khong phai tat ca nan nhan song sot hoac chuyen gia phuc hoi y te đeu tan thanh viec su dung cac phuong phap chan đoan y hoc đe xac đinh tinh trang cua nan nhan trai qua tra tan, va đa so nan nhan song sot van co kha nang phuc hoi tam ly mot cach tich cuc.
Nan nhan va nhung nguoi xung quanh can đuoc ho tro lau dai o nhieu mat, nhu vat chat, y te, tam ly va xa hoi. Phan lon nan nhan song sot khong tu chia se trai nghiem cua minh tru khi đuoc nhan vien cham soc y te hoi tham. Va khuyen nghi rang nhung cau hoi nhu vay nen tro thanh mot phan trong tieu chuan cham soc cho nguoi ti nan va buoc phai di doi. Nghien cuu cho thay phuong phap tri lieu tam ly giup lam giam trieu chung PTSD, nhung kha nang duy tri khong đuoc đam bao. Phuong phap nay khong cai thien đang ke chat luong đoi song cua nan nhan, tham chi co phan xau đi vao cuoi thoi gian đieu tri. Hau het cac nghien cuu co xu huong tap trung hep vao cac trieu chung PTSD, va thieu hut nghien cuu ve cac phuong phap đieu tri tich hop tap trung vao benh nhan.
Du nhung nghien cuu ve anh huong tam ly đoi voi nhung nguoi thuc hien tra tan con han che, nhung ho co the gap phai chan thuong tam ly hoac đoi mat voi cac trieu chung ton thuong ve mat đao đuc, tuong tu nhu nhung gi nan nhan phai trai qua, đac biet khi ho cam thay toi loi ve hanh đong cua minh. Tra tan lam gia tang cac yeu to tieu cuc trong cong đong. Trong đieu tra, nguoi thuc hien tra tan co the dan quen mat nhung ky nang đieu tra quan trong, do lua chon tra tan nhu mot phuong phap đon gian đe đat đuoc ket qua nhanh chong, so voi quy trinh đieu tra tieu ton nhieu thoi gian va cong suc cua canh sat. Đieu nay khong nhung lam giam chat luong cua cong tac đieu tra ma con thuc đay viec lam dung tra tan. Su phe phan cua cong chung đoi voi tra tan co the gay ton hai đen uy tin quoc te cua cac quoc gia su dung chung, cung co manh me cho phong trao phan đoi bao luc, cuc đoan hoa, đong thoi khuyen khich phe đoi lap tiep tuc su dung tra tan nhu mot hinh thuc đe đap tra.


Quan điem Cac nghien cuu cho thay, phan lon nguoi dan tren the gioi đeu phan đoi viec su dung tra tan. Mot so nguoi co quan điem phan đoi gay gat ve van đe nay; so con lai cho rang viec chap nhan tra tan con phu thuoc vao nan nhan. Quan điem ung ho tra tan (trong mot so truong hop nhat đinh) bat nguon tu niem tin rang hanh vi nay giup giai quyet cac tinh huong khan cap, chang han nhu kich ban bom hen gio. Phu nu co xu huong phan đoi tra tan cao hon nam gioi. Ti le phan đoi tra tan cua nguoi vo than cao hon so voi nguoi huu than, tuy nhien, nhung nguoi huu than co tinh ton giao sau sac thuong co xu huong phan đoi tra tan manh me hon. Chu nghia chuyen che canh huu, đinh huong thong tri xa hoi va chu nghia trung phat co moi lien he chat che voi viec ung ho tra tan; cac quoc gia ap dung cac gia tri dan chu (nhu tu do va binh đang) hiem khi ung ho hanh vi nay. Ty le ung ho tra tan tai cac nuoc co thu nhap binh quan đau nguoi thap va muc đo đan ap chinh tri cao thuong co xu huong manh me hon so voi muc ung ho trung binh tai cac nuoc khac. Suc anh huong cua du luan co vai tro quan trong trong viec kiem che hay thuc đay cac quoc gia su dung tra tan.


Nghiem cam Viec xem tra tan la hanh vi man ro va lac hau bat nguon tu nhung cuoc thao luan xung quanh van đe bai bo hanh vi nay. Vao cuoi the ky 19, nhieu quoc gia su dung tra tan bi quoc te len an. Mot so quoc gia lay li do cam tra tan lam cai co bien minh cho viec "khai sang thuoc đia", tren thuc te, chinh nhung quoc gia thuc dan van su dung tra tan du ho cong khai len an. Vao the ky 20, chau Au thuong tu cho minh la "van minh hon" so voi nhung nen van hoa khac, nhung viec Đuc Quoc Xa va Lien Xo su dung tra tan khien hinh tuong nay bi lung lay, khien su phan no lan rong tren toan cau. Nhung toi ac cua Đuc Quoc Xa trong chien tranh the gioi thu hai khien Lien Hop Quoc ban hanh Tuyen ngon Quoc te Nhan quyen, tuyen ngon nay cam triet tra tan duoi bat ky hoan canh nao (lap đay nhung lo hong cua Cong uoc Geneve va Den Haag). Tat ca triet li đao đuc co ban thuong phe phan hanh vi tra tan (bao gom đao nghia luan, he qua luan va đuc hanh luan). Mot so triet gia đuong thoi cho rang tra tan khong bao gio đuoc chap nhan ve mat đao đuc; so khac lai cho rang nen co nhung truong hop ngoai le.
Hanh vi tra tan thuc đay su ra đoi cua cac phong trao nhan quyen. Su kien chinh quyen Hy Lap xam pham nhan quyen khien Uy ban Nhan quyen chau Au lan đau đua ra phan quyet xac đinh mot quoc gia su dung tra tan co he thong vao nam 1969. Nam 1984, Cong uoc Lien Hop Quoc ve Phong chong tra tan (CAT) đuoc thong qua sau khi to chuc An xa Quoc te phat đong chien dich chong tra tan tren toan cau vao đau thap nien 1970. Nhung hanh vi tra tan tu nha nuoc co the bi ngan chan neu vap phai su phan đoi tu cac to chuc xa hoi dan su. Hien tra tan van la van đe trong tam cua phong trao nhan quyen the ky 21.
Lenh cam tra tan đuoc coi la quy pham toi cao (jus cogens) cua luat phap quoc te, rang buoc moi quoc gia phai tuan theo quy tac nay trong moi hoan canh. Phan lon cac nha luat hoc ung ho viec cam triet tra tan dua tren co so vi pham pham gia con nguoi. Cong uoc Chong tra tan va Nghi đinh thu khong bat buoc (OPCAT) tap trung vao viec phong ngua tra tan, khong đam nhan viec cam vi Cong uoc Quoc te ve Quyen Dan su va Chinh tri phu trach viec nay. Cong uoc quy đinh tra tan la toi pham va phai xu ly theo phap luat, bat ky bang chung nao thu thap đuoc thong qua tra tan đeu bi bac bo trong qua trinh to tung, đong thoi cam truc xuat mot ca nhan đen quoc gia khac neu ho co nguy co bi tra tan tai đo. Du bi cam theo phap luat, mot so tham phan van chap nhan bang chung tu viec tra tan hoac nguoc đai. Mot nghien cuu vao nam 2009 cho thay 42% quoc gia thanh vien tham gia Cong uoc van ap dung tra tan co he thong.
Tra tan bi cam lan đau tien boi Bo luat Lieber nam 1863. Tai phien toa Nurnberg, tra tan bi coi la toi ac chong lai loai nguoi, Cong uoc Geneve nam 1949 va Quy che Roma nam 1998 (van kien lap nen Toa an Hinh su Quoc te) coi tra tan la toi ac chien tranh. Theo đieu khoan cua Quy che Roma, tra tan co the bi cau thanh toi ac chong lai loai nguoi, neu hanh vi nay la mot phan cua cuoc tan cong nham vao thuong dan. Nam 1987, Israel tro thanh quoc gia duy nhat tren the gioi hop phap hoa hanh vi tra tan.


Phong chong Phong chong tra tan la mot van đe phuc tap do hai yeu to chinh: thieu hieu biet ve nguyen nhan goc re va thuc thi cac bien phap phong ngua. Nan nhan thuong bi tra tan trong moi truong giam giu biet lap. Tra tan thuong xay ra nhat ngay sau khi bi bat giu, nen yeu cau gap mat luat su hoac thong bao cho nguoi than [ngay sau nhap trai] la bien phap bao ve to tung hieu qua nhat. Cac chuyen tham vieng cua cac co quan giam sat đoc lap đen co so giam giu giup giam thieu hanh vi tra tan trong trai giam. Nhung thay đoi phap ly ma khong ap dung đuoc vao thuc tien thi khong co nhieu tac dung trong viec ngan chan hanh vi, đac biet o nhung noi phap ly khong co tinh chinh danh hoac thuong xuyen bi phot lo.
Ve mat xa hoi, tra tan ton tai nhu mot tieu van hoa, gay tro ngai cho cac no luc phong chong vi nguoi thuc hien co the loi dung lo hong phap luat đe tranh bi truy cuu trach nhiem hinh su. Bien phap phong chong co kha nang bi vo hieu hoa vi hanh vi đanh đap trong qua trinh bat giu va đieu chuyen pham nhan. Viec nang cao "ky nang đieu tra than thien" cho canh sat, đa cho thay giam thieu đang ke tra tan so voi đao tao nhan thuc ve nhan quyen. Tuong tu, cai cach the che trong cac đon vi canh sat đa mang lai hieu qua tich cuc khi tinh trang lam dung quyen luc tro nen co he thong. Nha khoa hoc chinh tri Darius Rejali đa chi trich cac nghien cuu phong chong tra tan vi khong tim ra đuoc "cach xu ly truoc truong hop nhieu nguoi co hanh vi tan bao; the che sup đo, thieu nhan luc va tham nhung; cung nhu bao luc hang loat đa tro thanh thoi quen thuong ngay".


Chu thich Tham khao Nguon = Sach =


= Chuong sach =


= Tap chi =


= Website =