Tu Ma Thien (k. 145 TCN hoac k. 135 TCN – k. 86 TCN), bieu tu Tu Truong (子長), la mot nha su hoc Trung Quoc song vao đau thoi nha Han (206 TCN – 220). Ong đuoc coi la cha đe cua nganh su hoc Trung Quoc voi bo Su ky, mot bo thong su Trung Quoc viet theo phong cach The ky truyen. Su ky viet ve hon hai nghin nam lich su Trung Quoc, bat đau tu su troi day cua Hoang Đe huyen thoai va su hinh thanh chinh the đau tien o Trung Quoc cho đen thoi cua Tu Ma Thien, thoi Han Vu Đe tri vi. Khong chi la bo thong su đau tien đuoc biet đen o Trung Quoc co đai, Su ky con đong vai tro nhu mot khuon mau cho viec ghi chep chinh su cua cac trieu đai Trung Quoc tiep theo va tren toan vung van hoa chu Han (gom ca cac quoc gia Han Quoc, Viet Nam, Nhat Ban) mai đen tan the ki 20.
Nguoi đau tien khoi xuong cong trinh viet lai hoan chinh toan bo lich su Trung Quoc la Tu Ma Đam (司馬談), cha cua Tu Ma Thien; nhung ong chi kip hoan thanh ban phac thao so khai truoc khi qua đoi. Sau khi thua ke cua vi tri cua cha trong trieu đinh, Tu Ma Thien đa quyet đinh thuc hien di nguyen cua cha minh la hoan thanh va cho ra đoi bo tac pham lich su hoanh trang nay. Tuy nhien, vao nam 99 TCN, ong tro thanh nan nhan trong vu an Ly Lang khi đung ra benh vuc cho vi tuong nay du cho trieu đinh nha Han nhan đinh Ly Lang la nguyen nhan dan đen that bai truoc Hung No. Khi buoc phai chon lua mot trong hai hinh phat tu hinh hoac bi hoan, ong chap nhan bi hoan đe co the hoan thanh not tac pham lich su cua minh. Du chu yeu đuoc moi nguoi nho đen nho bo Su ky, nhung tac pham con sot lai cho thay Tu Ma Thien cung la mot nha tho va nha van tai nang. Ben canh đo, ong con co cong trong viec xay dung Lich Thai So, mot bo nong lich chinh thuc đuoc ban hanh vao nam 104 TCN.


Tieu su = Goc gac =
Gia đinh Tu Ma co truyen thong lam su quan lau đoi. Hai chu "tu ma" co tu đoi nha Chu va dung đe goi mot chuc quan vo coi tat ca cac viec binh trong nuoc, tuc nhu chuc binh bo thuong thu đoi sau. Đoi Chu Tuyen Vuong (tri. 827 TCN – 782 TCN) mot nguoi giu chuc tu ma co cong, đuoc vua cho phep lay ten chuc lam ho. Ve sau ho Tu Ma lai co them nhieu đoi lam su quan cho nha Chu.
Thoi Chien quoc, nuoc Tan thoi Hue Van vuong co tuong gioi la Tu Ma Thac, đa cung Truong Nghi đanh bai Thuc, giet chet vi vua Khai Minh cuoi cung, truat Thuc vuong đoi hieu lam "hau". Tu Ma Thac chinh la to tien truc he cua Tu Ma Thien. Tu Ma Thac co mot nguoi chau noi ten Tu Ma Can, la pho tuong duoi quyen danh tuong Vu An quan Bach Khoi thoi Tan Chieu Tuong vuong, tung cung Bach Khoi chon song 40 van quan Trieu trong Tran Truong Binh. Đen cuoi cung lai bi Tan vuong ban cho cai chet cung voi Bach Khoi. Chau noi Tu Ma Can la Tu Ma Xuong (司馬昌), tung lam thiec quan duoi thoi Tan Thuy Hoang.
Ong noi cua Tu Ma Thien la Tu Ma Hi (司馬喜) chinh la chau noi cua Tu Ma Xuong, nguyen o huyen Bi Thi (皮氏县; nay la Ha Tan, Van Thanh), tung lam quan đen ngu đai phu (五大夫). Cha cua Tu Ma Thien la Tu Ma Đam, lam thai su lenh thoi Han Vu Đe (tri. 141 TCN – 87 TCN), la mot nguoi hoc rong, thich hoc thuyet Lao Trang, co mot thien Luan luc gia yeu chi (论六家要旨), binh luan ve cac hoc thuyet Am duong, Nho giao, Mac gia, Phap gia, Danh gia va Đao gia.


= Thoi nien thieu va giao duc =
Tu Ma Thien la nguoi huyen Ha Duong (夏阳) thuoc Ta Phung Duc (左馮翊), nay la Ha Tan cua tinh Son Tay, nhung lon len o Long Mon (nay la Han Thanh thuoc Thiem Tay). Co kha nang ong sinh vao nam 145 TCN, du nhieu nguon cho rang nam sinh cua ong la 135 TCN. Vi khong co nhieu tai lieu viet ve Tu Ma Thien, nguoi ta chi co the lay thong tin dua vao buc thu ong tra loi Nhiem An nam 93 TCN,. Nam 136 TCN, cha Tu Ma Thien la Tu Ma Đam đuoc bo nhiem lam thai su lenh (太史令), chiu trach nhiem nghien cuu xay dung lich hang nam, trinh len hoang đe nhung ngay tot va xau trong nam ke truoc thoi điem đau nam moi. Ben canh đo, thai su lenh con phai đi cung hoang đe đe thuc hien cac nghi le quan trong va ghi chep cac su kien thuong nhat ca trong lan ngoai trieu đinh.
Tu nho, Tu Ma Thien đa đuoc hoc nhieu sach van hoc va su hoc đuong thoi. Len muoi tuoi, ong đa hoc Ta truyen, Quoc ngu, The ban va thuoc long hau het nhung bai van noi tieng thoi truoc. Tu Ma Thien tung la hoc tro cua mot so nha Nho noi tieng nhu Khong An Quoc (孔安國), Đong Trong Thu. Ong lon len trong moi truong Nho giao, luon coi tac pham lich su cua minh la hanh đong bao hieu voi cha theo đung tu tuong Nho gia.
Nam 126 TCN, thoi nha Han, Tu Ma Thien quyet đinh bat đau mot chuyen đi vong quanh Trung Quoc. Muc đich cua chuyen đi la đe thu thap cac tai lieu va bang chung lich su, kiem chung loi đon đai, truyen thuyet va tham vieng di tich lich su. Ong bat đau cuoc hanh trinh tu kinh đo Truong An (gan Tay An ngay nay), đi ve phia nam qua Truong Giang đen Truong Sa (tinh Ho Nam ngay nay). Tai đay, Tu Ma Thien tham luu vuc song Mich La, tuong truyen la noi nha tho Khuat Nguyen đa gieo minh tu sat vao thoi Chien quoc. Sau đo, ong lai đi tim noi chon cat cua Ha Vu tren nui Hoi Ke va cua Đe Thuan tren nui Cuu Nghi (nay thuoc huyen Ninh Vien, Ho Nam). Tiep tuc cuoc hanh trinh, ong đi ve phia bac đen Hoai Am (淮阴, nay la Hoai An thuoc tinh Giang To) đe xem mo danh tuong nha Han Han Tin, sau đo tiep tuc đi ve phia bac đen Khuc Phu, que huong cua Khong Tu.


Cuoc đoi = Vao trieu lam quan =
Sau chuyen ngao du vong quanh đat nuoc, Tu Ma Thien chinh thuc vao trieu lam quan voi chuc lang trung. Ong tung phung menh đi su đen nhieu noi đe quan sat nhu Ba Thuc, Con Minh, lai theo Han Vu Đe tuan du đen nhieu ngon nui noi tieng, nhung con song rong lon va cac đo ap quan trong. Nam 110 TCN, Tu Ma Đam qua đoi. Mua xuan nam đo, Han Vu Đe tren đuong quay ve tu chuyen đong tuan đen Boi Hai thi dung lai tai Thai Son đe cu hanh đai đien phong thien. Tu Ma Đam von đung trong hang ngu quan vien tham gia che đinh le nghi cho đai đien nay, lai vi bi benh ma phai o lai Chu Nam (nay la vung lan can Lac Duong), khong the tiep tuc tien hanh cong viec, cung vi vay ma long ngay cang phien muon dan đen benh tram trong hon. Luc bay gio, Tu Ma Thien vua hoan thanh nhiem vu đi su cac vung Tay Nam thi lap tuc tro ve tham gia đai đien phong thien. Tuy nhien, Tu Ma Thien vua đen Lac Duong đa nghe tin cha benh nguy kich lien nhanh chong đen Chu Nam. Truoc khi qua đoi, Tu Ma Đam đa nhan nhu con trai ve uoc nguyen ca đoi cua ong:

Hai nam sau, khi het thoi gian tang che, Tu Ma Thien đuoc Vu Đe phong lam thai su lenh ke nghiep cha. Cuoi nam 105 TCN, ong cung voi nhom nguoi Đuong Đo, Lac Ha Hoanh tham gia cai cach lich phap. Vi bo lich moi chinh thuc đuoc phat hanh vao nam đau tien nien hieu Thai So (104 TCN) nen đuoc đat ten la "Lich Thai So" (太初曆). Sau khi bo lich hoan thanh, Tu Ma Thien bat đau tiep quan cong viec soan su dang do cua cha.


= Vu an Ly Lang =
Nam 99 TCN, Tu Ma Thien bi cuon vao vu an Ly Lang. Ban đau, Han Vu Đe lenh cho Ly Quang Loi lam chu soai, Ly Lang chi chiu trach nhiem van chuyen quan luong. Tuy nhien Ly Lang khong chiu, thuyet phuc Vu Đe đong y cho phep ong dung 5 ngan quan tien đanh quan Hung No. Tuy nhien, sau mot thoi gian quyet chien, quan Ly Lang it oi lai khong đuoc trieu đinh tiep vien, đa khong đich noi ky binh Hung No; Ly Lang lua chon đau hang. Nghe tin Ly Lang đau hang, Vu Đe vo cung tuc gian, ra lenh bat nhot toan bo gia đinh Ly Lang. Khi Vu Đe đem viec nay hoi y Tu Ma Thien, ong lien đung ra benh vuc Lang: 

Von theo y đinh ban đau cua Vu Đe thi Ly Lang chi phu trach ho tro cho Nhi su tuong quan Ly Quang Loi. Mac du ve sau Ly Lang lay it đanh nhieu, nhieu tran đanh thang thien vu, giet nhieu quan Hung No, nhung o giua lai gap phai nhieu hieu lam do truyen tin tu trung gian. Khi nghe Tu Ma Thien bien ho, Vu Đe đa cho rang ong co y đe cao Lang ma de biu Quang Loi nhut nhat khong lap nen cong trang; trong khi Quang Loi lai la anh trai cua Ly phu nhan, rat đuoc Vu Đe yeu quy. Cuoi cung, duoi con thinh no cua Vu Đe, Tu Ma Thien bi phan toi "hu hinh" (bi thien) va phai chiu giam cam trong 3 nam. Luc bay gio, ong van chua co con trai, chi moi co mot nguoi con gai. Nhieu hoc gia cho rang, hinh phat bi thien đoi voi Tu Ma Thien la mot su si nhuc. Ong neu quan điem duoi goc nhin cua mot thai su lenh, nhung vi loi that kho nghe ma lam Vu Đe phat long. Trong buc thu gui cho nguoi ban Nhiem An, Tu Ma Thien co viet: "Toi so di an nhan cau hoat, chiu song toi tam trong canh do day la han rang long rieng co cho chua boc lo het, bi lau ma chet đi thi van chuong khong đuoc to ro voi đoi sau."
Mai toi khi quyen than Vuong Mang (45 TCN – 23) đao chinh va len nam quyen, trieu đinh nha Tan moi xet lai rang Tu Ma Thien bi xu oan, tim mot nguoi trong dong ho ong phong cho chuc su thong tu.


= Tro lai lam quan va qua đoi =
Sau khi ra tu nam 96 TCN, Tu Ma Thien đuoc phong lam trung thu lenh (中书令), mot chuc quan cao hon thai su lenh rat nhieu, đuoc ra vao cung cam, lai đuoc hau can ben canh hoang đe. Tuy nhien, đay von la mot chuc quan thuong do hoan quan đam nhiem, la mot su si nhuc đoi voi Tu Ma Thien. Cung vi vay ma ong khong con đe y đen viec trieu đinh, chi tap trung vao nhung cong trinh hoc thuat cua minh. Truoc khi Tu Ma Đam qua đoi đa dan do Tu Ma Thien phai noi nghiep chep su cua to tien, phai hoan thanh đuoc bo Su ky, cung vi le đo ma Tu Ma Thien doc long hoan thanh cong trinh thong su đo so nay. Theo hoc gia Vuong Quoc Duy, hien khong co ho so đang tin cay nao cho biet chinh xac thoi gian Tu Ma Thien qua đoi. Hau het cac nha su hoc hien đai đeu cho rang Tu Ma Thien đa lui ve lam an si sau khi roi khoi trieu đinh va co le mat vao nam 86 TCN.


Đong gop = Thien van hoc =
Tu Ma Đam va Tu Ma Thien đeu la cac nha chiem tinh cua trieu đinh nha Han. Đay la chuc vu quan trong, co nhiem vu giai nghia va tien đoan cac viec trieu chinh trong su hai hoa voi chuyen đong cua Mat Troi, Mat Trang va cac ngoi sao, cung cac hien tuong tu nhien khac nhu nhat thuc, đong đat. Tu luc nha Han moi thanh lap, hau het moi viec đeu noi theo nha Tan, lich phap cung su dung Lich Chuyen Huc thoi Tan. Tuy nhien, Lich Chuyen Huc lai khong the tinh toan chinh xac nhung thu lien quan đen tuan trang. Vi vay, Han Vu Đe đa giao cho Tu Ma Thien cung Cong Ton Khanh, Ho Toai thao luan đe đinh che ra mot loai lich moi. Nam bo lich moi đuoc phat hanh cung la nam bat đau nien hieu moi cua Vu Đe, vi vay ma đuoc đat ten "Lich Thai So".
Theo Lich Thai So, mot nam co 365,25 ngay (chinh xac la 
  
    
      
        365
        
          
            
              
                
                  
                    385
                    1539
                  
                
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle 365{\begin{matrix}{\frac {385}{1539}}\end{matrix}}}
  
ngay) đuoc chia lam 12 thang am lich, moi thang co 29,53 ngay (chinh xac la 
  
    
      
        29
        
          
            
              
                
                  
                    43
                    81
                  
                
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle 29{\begin{matrix}{\frac {43}{81}}\end{matrix}}}
  
ngay). Ngoai viec ap dung he thong 24 tiet khi, Lich Thai So con lay thang gieng la thang đau nam nhu thuong thay ngay nay, thay vi lay thang 10 lam thang đau nam nhu Lich Chuyen Huc. Su xuat hien cua bo lich moi nay đa đanh dau mot cuoc cach mang trong lich su lich phap o Trung Quoc. Đay co the xem la bo lich co đo chinh xac cao nhat thoi bay gio, đuoc lap ra nho qua trinh can than quan sat thien van. Cung tu đay ma Lich Thai So tro thanh bo lich chinh thuc đuoc nguoi Trung Quoc su dung suot 2 ngan nam lich su tiep theo.
Nam 1960, tieu hanh tinh thu 12620 trong vanh đai chinh đa đuoc cac nha khoa hoc phat hien va đinh danh theo ten cua Tu Ma Thien.


= Su hoc =

Su ky hay Sach cua quan Thai su (太史公書, Thai su cong thu) la tac pham quan trong nhat cua Tu Ma Thien. Tu Ma Thien bien soan Su ky khong chi đe hoan thanh di nguyen cua nguoi cha Tu Ma Đam ma con đe giai bay tam su, noi phan uat đoi voi trieu đinh cung nhu hoan canh cua ban than. Trong phan hau đe cua Su ky, ong viet:

Trong Su ky, Tu Ma Thien trinh bay cac su kien theo chuoi kem theo chu giai, nguon tham khao nhung khong theo trinh tu thoi gian, ma chia theo 5 phan bao gom "Ban ky", "Bieu", "Thu", "The gia" va "Liet truyen"; viet ve nhieu linh vuc cua xa hoi gom am nhac, le hoi, lich, tin nguong, kinh te. Cac phan khac nhau cua Su ky co cau truc cung nhu muc đich khac nhau: "Ban ky" co cau truc tuong tu voi nhung bien nien su truyen thong cua Trung Quoc co đai, mo ta ve cac trieu đai cung nhu viet ve tieu su cac quan chu đuong thoi; "Bieu" la he thong bang su kien quan trong qua cac trieu đai cung nhu pha he hoang gia; "Thu" la phan ngan nhat, viet ve lich su phat trien cua nghi le, am nhac, luat tham am, lich, thien van hoc, le te, kinh te, song ngoi; "The gia" la phan quan trong nhat, ghi lai cac su kien quan trong trong lich su nhung nguoi cai tri cac quoc gia gan nhu đoc lap thoi nha Chu (ve co ban la chu hau cua cac vi vua nha Chu), cung nhu tieu su cua cac gia đinh quy toc thoi nha Han; "Liet truyen" la phan co noi dung đo so nhat trong ca 5 phan, viet ve tieu su cua khoang 130 nguoi Trung Quoc noi bat.
Cong trinh nay gom 526.500 chu, 130 thien, hon mot nua trong so đo la viet ve thoi nha Han. Khac voi cac nha su hoc truoc đay chi bien soan ve mot trieu đai hay mot khoang thoi gian nhat đinh, Tu Ma Thien la nha su hoc Trung Quoc đau tien ghi chep lai hau het su kien lich su tu thuo khai nguyen cho toi thoi đai ma ong đang song. Noi cach khac, ong la cha đe cua the loai thong su. Truoc Tu Ma Thien, hau het cac nha su hoc đeu viet su cho trieu đinh, đung duoi goc nhin cua nhung nha cai tri. Phong cach viet su mo rong ra nhieu mat cua xa hoi trong Su ky đa anh huong đen Trinh Tieu (鄭樵) khi bien soan Thong su (通史) hay Tu Ma Quang khi bien soan Tu tri thong giam. Khong chi vay, Su ky đa xay dung mot phong cach viet su ma sau nay tro thanh "khuon mau chinh thuc" cho tai lieu lich su Trung Hoa cung nhu cac nuoc trong vung van hoa chu Han.
Khong ro thoi điem chinh xac bo thong su nay hoan thanh, khoang sau nam 94 TCN, co the la vao nam 93 hoac 91 TCN. Tu Ma Thien khong giau giem viec ong bien soan Su ky, nhung rat it nguoi biet viec no đuoc hoan thanh. Mai cho đen thoi Han Tuyen Đe, chau ngoai cua Tu Ma Thien la Duong Uan moi cong bo cong trinh hoc thuat nay voi ten goi Thai su cong thu.


= Van hoc =
Su ky cua Tu Ma Thien khong chi la hinh mau cua van hoc tieu su co gia tri van hoc cao ma con đuoc coi la sach giao khoa cho viec nghien cuu Han hoc co đien. No đuoc cac nha phe binh coi la co "trinh đo mieu ta đieu luyen" (nhu phuong phap đam thoai khien cac mieu ta them song đong), "phong cach sang tao" (ngon ngu binh dan, di dom va phong phu, nhu tac pham tho khong van), "suc tich" (cach viet chi mieu ta nhung điem cot yeu, ngan gon de hieu). Ngay ca Lo Tan cung vi cong trinh lich su nay la "tuyet xuong cua su gia, mot "Ly tao" khong van" trong Đe cuong lich su van hoc Trung Quoc. Phong cach viet trong Su ky cung anh huong đen viec viet tieu thuyet, bao gom truyen ngan co đien cua thoi ky trung đai va cuoi thoi trung co (thoi Đuong, Tong) va nhung tac pham bach thoai sau nay.
Mot tac pham khac cua Tu Ma Thien cung co suc anh huong khong kem la Thu gui Nhiem An. Buc thu ke ve nhung đau kho cua ong trong vu an Ly Lang cung nhu su kien tri khi viet Su ky đa tro thanh mot đien pham ve phong cach van xuoi, đuoc nghien cuu rong rai o Trung Quoc cho đen ngay nay. Trong thu co đoan: "Nguoi roi se co mot lan chet đi; co nguoi xem cai chet nang nhu Thai Son, cung co nguoi xem no nhe tua long hong; khac nhau co chang la ho dung no đe lam gi." (人固有一死，或重于泰山，或輕于鴻毛，用之所趨異也。) Cau noi nay khong chi tro nen noi tieng trong nen van hoc Trung Quoc ma con tung đuoc Chu tich Mao Trach Đong dien giai trong mot bai phat bieu bay to long kinh trong đoi voi nhung nguoi linh Giai phong quan đa hi sinh.
Ve tho, Tu Ma Thien con viet 8 bai phu đa đuoc nhac đen trong Han thu. Tuy nhien, ngoai tru mot bai la "Xot thuong ke si khong gap thoi" (悲士不遇賦, Bi si bat ngo phu), nhung tac pham con lai đeu đa that lac.


Gia đinh Gia đinh cua Tu Ma Thien khong đuoc ghi chep cu the; chi biet ong co mot con gai ten Tu Ma Anh (司馬英) ga cho An Binh Kinh hau Duong Suong (楊敞), sinh ra Duong Trung (楊忠) va Duong Uan (楊惲). Theo cac nha su hoc, Tu Ma Anh chinh la nguoi đa luu giu ban thao Su ky cua cha va truyen lai cho con trai minh. Thoi Han Tuyen Đe, Duong Uan đuoc phong lam Binh Thong hau (平通侯). Chinh vao luc nay, Duong Uan thay nen chinh tri nha Han đa khac, ben dang bieu len xin Tuyen Đe phat hanh Su ky do ong ngoai đe lai. Tu đo, hau the moi biet đen mot bo Su ky tru danh.


Trong van hoa đai chung Chu thich = Ghi chu =


= Tham khao =


= Nguon =


Đoc them Lien ket ngoai Cac tac pham cua Tu Ma Thien tai Du an Gutenberg
Cac tac pham cua hoac noi ve Tu Ma Thien tai Internet Archive
Tac pham cua Tu Ma Thien tai Open Library
Tam quan trong cua Su ky đoi voi van hoc
Tu Ma Thien: Đe nhat su gia Trung Hoa, bai viet cua Carrie Gracie tren Tap chi Tin tuc BBC, ngay 7 thang 10 nam 2012
Tu Ma Thien (Nha su hoc, khoa hoc Trung Quoc) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)