Ret la mot nhom đong vat chan khop thuoc lop Chan moi (Chilopoda) trong phan nganh Nhieu chan (Myriapoda). Ret la loai đong vat than đot, co long, thon dai, moi đot co mot đoi chan. So luong chan cua moi loai ret rat đa dang, tu duoi 20 cho đen tren 300 chan. So cap chan ret luon la so le, vi du no co the co 15 hoac 17 cap chan (30 hoac 34 chiec chan) nhung khong bao gio co 16 cap chan (32 chan). Mot đac điem de nhan thay cua ret la cap kim o truoc mieng co the tiet noc đoc vao ke thu, đuoc hinh thanh tu mot cap phan phu mieng. Hau het cac loai ret la đong vat an thit.
Ret thuong co mau nau sam, ket qua su ket hop giua hai mau nau va đo. Cac loai ret o trong hang va trong long đat thuong khong co sac to va nhieu loai ret song tai vung nhiet đoi co the co cac mau sac sac so mang tin hieu xua đuoi. Kich co co the dao đong trong khoang vai milimet đoi voi cac loai nho con thuoc bo Lithobiomorpha va Geophilomorpha cho toi 30 cm (12 in) đoi voi bo Scolopendromorpha. Ret co the hien dien o rat nhieu khu vuc co đieu kien moi truong khac nhau.
Hien nay co 8.000 loai ret co long đuoc biet đen tren the gioi, trong đo 3.000 loai đa đuoc mo ta. Nhu đa noi, khu vuc sinh song đia ly cua ret rat rong, co loai đuoc tim thay o tan vong Bac Cuc. Noi song tren can cua ret co the tu rung mua nhiet đoi cho đen tan cac sa mac. Tuy nhien, do lop vo khong co lop cutin dang sap giup chong thoat nuoc nhu cac loai con trung va nhen, chung de dang mat nuoc qua da va vi vay du trong tat ca cac noi song cua chung can co mot vi moi truong song co đo am cao. Cu the, ta co the tim thay ret trong đat mun, la cay muc, duoi cac phien đa hay tai cac khuc go. Ret la mot trong nhung loai san moi khong xuong song to lon nhat tren can va đong gop đang ke trong sinh khoi cua cac loai san moi trong cac he sinh thai tren can.


Mo ta Ret co đau tron hoac det, mang mot đoi rau o phan truoc cua đau. Chung co mot cap ham tren dai va hai cap ham duoi. Cap ham duoi đau tien moc tu moi duoi va mang xuc tu ngan. Cap chan ham đau tien keo dai tu co the ra phia truoc đe che phu phan con lai cua mieng. Đau chan ham nhon, mang ngoi đoc đe tiet noc đoc vao con moi.
Ret co nhieu mat đon tren phan đau va đoi khi chung tap trung thanh tung cum đe tro thanh mat kep. Mac du vay, duong nhu ret chi co kha nang phan biet đuoc sang/toi chu khong co thi giac that su nhu cac loai chan khop khac. Tren thuc te, nhieu loai ret tham chi khong co mat. Mot so loai ret co cap chan cuoi cung co chuc nang cam giac tua nhu rau, nhung moc tu truoc ra sau. Mot so nhom ret co mot co quan cam giac đac biet goi la co quan Tomosvary. No nam o goc rau va bao ham mot cau truc dang đia voi mot lo o trung tam bao quanh boi cac te bao cam giac. Co the chung đuoc su dung đe cam nhan rung đong va tham chi co the đuoc dung nhu mot dang co quan thinh giac.

Loai kim chua noc đoc cua ret la co quan đac trung cua cac thanh vien lop Chan moi-cac lop khac cua nganh Chan khop khong co đac điem nay. Cap kim nay chinh la cap chan đau tien cua ret, đuoc bien đoi tro thanh phan phu dang kim nam ngay sau đau. Nhu vay, kim đoc cua ret khong phai la phan phu mieng that su mac du chuc nang cua chung la bat moi, tiem thuoc đoc va giu moi. Va đuong nhien, kim đoc cua ret co mot đuong ong rong ben trong đe bom chat đoc vao con moi nhu mot cai kim tiem.
Phia sau đau, co the ret đuoc chia thanh 15 đot hoac co the nhieu hon. Moi đot mang 1 cap chan, trong đo đot thu nhat mang cap chan ham/kim đoc chia ra phia truoc mat, va 2 đot cuoi cung kha nho va khong co chan. Moi cap chan đeu dai hon cap chan phia truoc no mot chut, đieu nay đam bao viec cac chan khong cham vao nhau khi di chuyen qua nhanh. Trong mot so truong hop đac biet, cap chan sau cung co the dai gap đoi so voi cap chan truoc tien. Đot cuoi cung tro thanh dang tram nhon va mang lo huyet cua co quan sinh duc.
Ret la đong vat san moi va chung su dung rau đe do tim con moi. He tieu hoa co dang mot đuong ong đon gian voi cac tuyen tieu hoa ket noi voi mieng. Giong nhu con trung, ret ho hap thong qua he thong khi quan, voi moi đot co 1 cap lo tho. Viec bai tiet đuoc thuc hien thong qua 1 cap vi quan malpighi.
Loai ret khong lo Amazon Scolopendra gigantea la loai ret to lon nhat hien đang ton tai tren the gioi, voi chieu dai co the len toi 30 cm (12 in). Con moi cua no co the bao gom than lan, ech, chim, chuot va ca doi - bi tom ngay khi đang bay - cung nhu cac loai gam nham va nhen. Trong lich su tu nhien, chi ret song trong ky Permi la Euphoberia la chi ret lon nhat voi chieu dai co the len toi 1m (39 inch).


Vong đoi va sinh san Qua trinh sinh san va thu tinh cua ret khong can đen hoat đong giao phoi. Con đuc chi đon gian tao ra mot bao tinh roi đe cho con cai tu nhat lay. Trong mot so loai ret, bao tinh duoc đat trong mot tui luoi va con đuc thuc hien mot đieu nhay mang tinh ve van nham thuyet phuc con cai tiep nhan bao tinh cua minh. Đoi voi mot so loai khac, cac con đuc tao ra bao tinh roi bo đi, đe cho cac con cai tu tim lay. O cac khu vuc on đoi, thoi gian sinh san cua ret dien ra vao mua xuan va he tuy nhien o cac khu vuc can nhiet va on đoi duong nhu cac loai ret khong co chu trinh sinh san theo mua. Đong thoi, mot vai loai ret la loai sinh san đon tinh.
Đoi voi cac bo Lithobiomorpha va Scutigeromorpha, ret cai đao mot cai ho nho, đe trung vao đo roi lap lai va bo đi. So luong trung dao đong tu 10-50 qua. Thoi gian "ap" trung keo dai tuy theo loai, co the tu 1 thang toi vai thang. Tuoi truong thanh sinh duc cung khong giong nhau,vi du nhu loai S. coleoptera can đen 3 nam đe truong thanh sinh duc, trong khi đo bo Lithiobiomorpha trong đieu kien thich hop chi can 1 nam. So voi con trung,ret song kha tho,vi du nhu Lithobius forficatus co the song đen 5 hay 6 nam.Do so trung đe ra it, thoi gian ap no va thoi gian truong thanh sinh duc keo dai ma nhieu y kien cho rang ret la loai đong vat thuoc nhom chon loc K.
Ret cai thuoc cac bo Geophilomorpha va Scolopendromorpha to ra quan tam đen con hon. Moi lua ret đe 15-60 trung trong mot cai to o mot than cay muc hay đat mun. Sau khi đe, ret cai o lai ben canh to, canh chung trung, liem sach trung đe bao ve chung khoi bi nhiem nam; sau khi trung no chung tiep tuc canh chung lu con cho đen khi ret con co the tu lap đuoc - thoi gian o ben canh con co the keo dai toi 1 nam. Tuy nhien trong mot so truong hop, ret me co the an trung hoac bo mac cho trung bi nhiem nam va chet. Mot so loai ret thuoc bo Scolopendromorpha co tap tinh mau thuc, tuc la ret me tu nguyen đe cho lu con moi sinh an thit minh.
Vong đoi va tap tinh sinh san cua bo Craterostigmomorpha cho đen nay van chua đuoc to tuong.


Tien hoa Nhung hoa thach co nhat cua ret co nien đai tu 430 trieu nam ve truoc, vao khoang ky Silur muon. Chung thuoc ve Phan nganh Nhieu chan (Myriapoda), trong đo bao gom Diplopoda, Symphyla, va Pauropoda. Hoa thach co xua nhat cua đong vat tren đat lien la loai, Pneumodesmus newmani thuoc Phan nganh Nhieu chan. Ret cung thuoc nhom nhung đong vat chiem linh đat lien som nhat va la nhom đong vat đau tien sinh song trong mot o sinh thai co so voi tu cach la loai san moi rong sinh thai trong luoi thuc an mun ba. Hien nay, so luong va chung loai ret rat phong phu va chung ton tai ngay o nhung khu vuc co đieu kien song khac nghiet.
Tinh trong phan nganh Nhieu chan, ret đuoc cho la lop đau tien phan nhanh tu to tien chung gan nhat. Hien co 5 bo ret: Craterostigmomorpha, Geophilomorpha, Lithobiomorpha, Scolopendromorpha, va Scutigeromorpha. 5 bo nay đuoc gop chung vao lop Chan moi (Chilopoda) dua theo cac đac tinh dan xuat chia se sau:

Phan phu mieng sau đau thu nhat đuoc bien đoi thanh dang kim chua noc đoc.
Phan bieu bi trong thoi ky bao thai o cap chan ham (kim đoc) co mot rang trung.
Phan khop giua đot chuyen va đot doc truoc co đinh.
Mot ria xoan oc toa lac tai nhan tinh trung.
Ve sau, lop Chan moi/ret đuoc chia lam hai nhanh: nhanh Notostigmomorpha bao ham bo Scutigeromorpha va nhanh Pleurostigmomorpha bao ham 4 bo khac. Su khac biet chinh giua hai nhanh nay la Notostigmomorpha co lo tho nam o vung lung giua. Truoc đay, ret đuoc tin tang nen đuoc chia thanh ca nhom Anamorpha (bao gom bo Lithobiomorpha va Scutigeromorpha) va nhom Epimorpha (Geophilomorpha va Scolopendromorpha) dua tren cach thuc phat trien va tien hoa, trong khi đo moi lien he voi bo Craterostigmomorpha chua đuoc ro rang. Cac nghien cuu phan loai hoc gan đay phan tich dua tren cac phan tu to hop va cac đac tinh ve kieu hinh cho thay kieu phan loai truoc đo duong nhu đung hon ca. Nhom Epimorpha van đuoc su dung voi tu cach la mot đon nganh nam trong nhom Pleurostigmomorpha, nhung Anamorpha la can nganh.
Cac loai ret thuoc bo Geophilomorpha đuoc su dung nhu va vi du ve ap luc tien hoa; tuc la qua trinh tien hoa cua mot đac tinh - o đay la so đot cua cac thanh vien trong bo Geophilomorpha - chiu suc ep boi phuong thuc phat trien. Cac loai thuoc bo nay co so đot khac nhau, nhung, giong nhu cac loai ret khac, so đot va so cap chan luon la le; cu the so đot dao đong trong khoang 27-191 nhung luon la so le.


Mot so loai tieu bieu Xem them Phan nganh Nhieu chan
Centipedes of the Mazon Creek fossil beds
Cuon chieu


Chu thich Lien ket ngoai