Ve tinh Galileo (hay mat trang Galileo) la bon ve tinh tu nhien lon nhat cua Sao Moc - Io, Europa, Ganymede va Callisto. Chung đuoc Galileo Galilei quan sat lan đau tien vao thang 12 nam 1609 hoac thang 1 nam 1610 va đuoc ong cong nhan la ve tinh cua Sao Moc vao thang 3 nam 1610. Chung la nhung thien the đau tien đuoc tim thay tren quy đao cua mot hanh tinh khac ngoai Trai Đat.
Chung la mot trong nhung thien the lon nhat trong He Mat Troi ngoai tru Mat troi va tam hanh tinh, co ban kinh lon hon bat ky hanh tinh lun nao. Ganymede la ve tinh lon nhat trong He Mat troi tham chi con lon hon ca Sao Thuy, mac du khoi luong chi bang mot nua. Ba ve tinh nam o cac vong quy đao ben trong la Io, Europa va Ganymede cong huong quy đao 4:2:1 voi nhau. Do kich thuoc nho hon nhieu va do trong luc moi ve tinh qua yeu, tat ca cac ve tinh con lai cua Sao Moc co hinh dang khong đeu thay vi hinh dang hinh cau.
Cac ve tinh Galileo đuoc quan sat vao nam 1609 hoac 1610 khi Galileo cai tien kinh vien vong cua ong, cho phep ong quan sat cac thien the ro ret hon bao gio het. Cac quan sat cua ong cho thay tam quan trong cua kinh vien vong nhu mot cong cu cho phep cac nha thien van hoc quan sat tot hon, qua viec chung minh rang co nhung thien the trong khong gian khong the nhin thay bang mat thuong. Viec phat hien cac thien the quay quanh mot thu gi đo ngoai Trai Đat đa giang mot đon nghiem trong vao he thong Thuyet đia tam, mot ly thuyet tu truoc đo co noi dung moi thu đeu quay quanh Trai Đat.
Galileo ban đau đat ten cho kham pha cua minh la Cosmica Sidera ("ngoi sao cua Cosimo"), nhung nhung cai ten cuoi cung cua chung lai đuoc Simon Marius chon. Marius đa phat hien ra cac ve tinh mot cach đoc lap cung thoi điem voi Galileo, ngay 8 thang 1 nam 1610 va đat cho cac ve tinh nay ten hien tai cua chung, bat nguon tu nhung nguoi tinh cua Zeus đuoc đe xuat boi Johannes Kepler trong tac pham Mundus Jovialis cua ong, xuat ban vao nam 1614.
Đay la bon ve tinh duy nhat cua Sao Moc đuoc biet đen, cho đen khi phat hien ra "ve tinh thu nam cua Sao Moc" vao nam 1892.


Lich su = Kham pha =

Voi ket qua tu cac cai tien ma Galileo Galilei đa tao ra cho kinh vien vong cua ong, kha nang phong đai đa tang 20 lan, ong đa co the nhin thay cac thien the ro ret hon bao gio het. Đieu nay cho phep ong quan sat vao thang 12 nam 1609 hoac thang 1 nam 1610 cac thien the đuoc goi la ve tinh Galileo.
Vao ngay 7 thang 1 nam 1610, Galileo đa viet mot buc thu chua noi dung lan đau tien đe cap cac ve tinh cua Sao Moc. Vao thoi điem đo, ong chi nhin thay ba trong so chung va ong tin rang chung la nhung ngoi sao co đinh gan Sao Moc. Ong tiep tuc quan sat cac thien cau nay tu ngay 8 thang 1 đen ngay 2 thang 3 nam 1610. Trong nhung lan quan sat nay, ong đa phat hien ra mot thien the thu tu, va quan sat thay rang ca bon khong phai la cac ngoi sao co đinh, ma la quay quanh Sao Moc.
Kham pha cua Galileo đa chung minh tam quan trong cua kinh vien vong nhu mot cong cu cho cac nha thien van hoc, bang cach chi ra rang co nhung vat the trong khong gian đuoc phat hien cho đen luc đo van khong the nhin thay bang mat thuong. Quan trong hon, viec phat hien cac thien the quay quanh mot thu khac ngoai Trai Đat đa giang mot đon manh vao he thong the gioi Thuyet đia tam, von đa đuoc chap nhan truoc đo voi quan điem cho rang Trai Đat nam o trung tam cua vu tru va tat ca cac thien the khac đeu xoay quanh no. Sidereus Nuncius (Su gia Starry) cua Galileo đa cong bo cac quan sat thien the qua kinh vien vong cua ong, khong đe cap ro rang đen Thuyet nhat tam cua Copernicus, mot ly thuyet đat Mat troi o trung tam cua vu tru. Tuy nhien, Galileo đa chap nhan ly thuyet cua Copernicus.
Mot nha su hoc thien van Trung Quoc la Xi Zezong đa tuyen bo ve mot "ngoi sao nho mau đo" đuoc quan sat gan Sao Moc vao nam 362 truoc Cong nguyen boi nha thien van hoc Trung Quoc Gan De, co the đo la Ganymede, truoc phat hien cua Galile khoang hai thien nien ky.
Cac quan sat cua Simon Marius cung la hoat đong đang chu y khac ve quan sat nay, ong đa viet bao cao quan sat cac ve tinh nay vao nam 1609. Tuy nhien, vi ong khong cong bo nhung phat hien nay cho đen khi Galileo cong bo, quan sat cua ong bi xem la khong chac chan.


= Phuc vu cho Medici =

Nam 1605, Galileo đa đuoc thue lam gia su toan hoc cho đai cong tuoc Cosimo de' Medici. Nam 1609, Cosimo tro thanh Đai cong tuoc Cosimo II cua Toscana. Ong đa tim kiem su bao tro tu hoc tro cu giau co va gia đinh quyen luc cua minh, ong đa su dung kham pha cac ve tinh cua Sao Moc đe co đuoc đieu đo. Vao ngay 13 thang 2 nam 1610, Galileo đa viet thu cho thu ky cua Đai cong tuoc:

"Chua ban cho toi kha nang, thong qua mot dau hieu đon đoc nham tiet lo cho Chua toi su tan tam cua toi va mong muon toi co đuoc cai ten vinh quang cua anh ay song ngang hang giua cac vi sao, va đieu đo tuy thuoc vao toi, nguoi phat hien đau tien đat ten cho nhung hanh tinh moi nay, toi uoc se bat chuoc cac nha hien triet vi đai đa đat ten nhung anh hung xuat sac nhat trong cac thoi đai truoc đo cho cac ngoi sao, đe khac ghi ten chung bang ten cua Cong tuoc vi đai nhat."
Galileo hoi lieu anh ta nen đat ten cho cac ve tinh la "Ngoi sao Cosmian", sau Cosimo hay "Nhung ngoi sao Medician", đieu nay se ton vinh ca bon anh em trong gia toc Medici. Thu ky tra loi rang ten sau se la tot nhat.
Vao ngay 12 thang 3 nam 1610, Galileo đa viet buc thu cong hien cua minh cho Cong tuoc xu Toscana, va ngay hom sau đa gui mot ban sao cho Đai cong tuoc, voi hy vong co đuoc su tai tro cua Đai cong tuoc cang nhanh cang tot. Vao ngay 19 thang 3, ong gui chiec kinh vien vong ma ong đa su dung đe lan đau tien quan sat cac ve tinh cua Sao Moc cho Đai cong tuoc, cung voi mot ban sao chinh thuc cua Sidereus Nuncius (The Starry Messenger), theo loi khuyen cua thu ky, hoan thanh đat ten cho bon ve tinh la Nhung ngoi sao Medician. Trong phan gioi thieu cong hien cua minh, Galileo đa viet:

Hiem khi co nhung an sung bat tu tu tam hon ngai, an sung đo đa bat đau toa sang tren Trai Đat sang hon nhung ngoi sao tren thien đang, giong nhu nhung chiec luoi, chung se noi thay va ton vinh len nhung đuc tinh tuyet voi nhat cua ngai suot moi thoi đai. Vi đieu nay, ma bon ngoi sao danh rieng cho ten tuoi lung lay cua ngai... cung la... thuc hien hanh trinh va quy đao cua chung voi toc đo ky dieu xung quanh nhung ngoi sao cua Sao Moc... giong nhu nhung đua tre trong cung mot gia đinh... Đung nhu vay, su xuat hien đo nhu chinh nguoi đa lam nen nhung ngoi sao vay, voi nhung ly le ro rang đa khuyen toi goi nhung hanh tinh moi nay bang cai ten lung lay cua Hoang than truoc tat ca moi nguoi.


= Ten goi =

Galileo ban đau goi kham pha cua minh la Cosmica Sidera ("ngoi sao cua Cosimo"), đe vinh danh Cosimo II de' Medici (1590–1621). Theo đe nghi cua Cosimo, Galileo đa đoi ten thanh Medicea Sidera ("cac ngoi sao Medician "), vinh danh ca bon anh em nha Medici (Cosimo, Francesco, Carlo va Lorenzo). Phat hien nay đa đuoc cong bo tren Sidereus Nuncius ("Starry Messenger"), đuoc xuat ban tai Venice vao thang 3 nam 1610, chua đay hai thang sau nhung quan sat đau tien.
Cac ten khac đua ra bao gom:

I. Principharus (danh cho "hoang tu" cua xu Toscana), II. Victripharus (sau Vittoria della Rovere), III. Cosmipharus (sau Cosimo de' Medici) va IV. Fernipharus (sau Cong tuoc Ferdinando de' Medici) - boi Giovanni Battista Hodierna, mot hoc tro cua Galileo va la tac gia cua Lich thien van đau tien (Medicaeorum Ephemerides, 1656);
Circulatores Jovis, hay Jovis Comites – boi Johannes Hevelius;
Gardes, hay Satellites (tu tieng Latin satelles, satellitis, nghia la "ke đi theo") – boi Jacques Ozanam.
Nhung cai ten cuoi cung đa đuoc Simon Marius đat, ong la nguoi đa phat hien ra cac ve tinh mot cach đoc lap cung luc voi Galileo: ong đat ten cho chung bat nguon tu goi y cua Johannes Kepler đat theo ten nhung nguoi yeu thich than Zeus (tuong đuong voi Sao Moc cua Hy Lap) la: Io, Europa, Ganymede va Callisto, ghi trong tac pham cua ong Mundus Jovialis xuat ban vao nam 1614.
Galileo kien quyet tu choi su dung ten cua Marius va phat minh ra ten đinh kem so van đuoc su dung cho đen ngay nay, song song voi ten cua ve tinh ma no đuoc đat. Cac so đuoc đanh dan tu Sao Moc ra ben ngoai, lan luot la I, II, III va IV cho Io, Europa, Ganymede va Callisto. Galileo đa su dung he thong nay trong so ghi chep cua minh nhung chua bao gio xuat ban chung. Cac ten đuoc đanh so (Sao Moc x) đa đuoc su dung cho đen giua the ky 20 khi cac ve tinh khac ben trong quy đao Sao Moc đuoc phat hien va ten cua Marius tro nen đuoc su dung rong rai.


= Xac đinh kinh đo =
Xem them: Lich su kinh đo
Galileo đa phat trien mot phuong phap xac đinh kinh đo dua tren thoi gian quay quanh quy đao cua cac ve tinh Galileo. Thoi gian thien thuc cua cac ve tinh co the đuoc tinh toan chinh xac som va so sanh voi cac quan sat tren đat lien hoac tren tau đe xac đinh thoi gian va kinh đo tai đia điem đo. Van đe chinh cua ky thuat la rat kho quan sat cac ve tinh Galileo qua kinh vien vong tren mot con tau đang di chuyen; mot van đe ma Galileo đa co gang giai quyet va ong đa phat minh ra celatone. Phuong phap nay đuoc Cassini va Picard su dung đe lap lai ban đo nuoc Phap.


Nhom ve tinh Mot so mo hinh du đoan rang co the đa co mot vai the he ve tinh Galileo trong lich su thuo ban đau cua Sao Moc. Moi the he cac ve tinh đuoc hinh thanh se chuyen đong xoan oc vao trong Sao Moc va bi pha huy, do tuong tac thuy tinh voi đia ve tinh nguyen sinh cua Sao Moc cac ve tinh moi hinh thanh tu cac manh vun con lai. Vao thoi điem the he ve tinh hien tai hinh thanh, khi gas trong đia ve tinh nguyen sinh đa mong đi đen muc no khong con can thiep chuyen đong nhieu vao quy đao cua cac ve tinh.
Cac mo hinh khac cho thay cac ve tinh Galileo hinh thanh ben trong đia ve tinh nguyen sinh, trong đo thoi gian hinh thanh tuong đuong hoac ngan hon thoi gian di chuyen tren quy đao. Io la khan va co kha nang co mot cau truc đia chat cua đa va kim loai. Europa đuoc cho la chua 8% bang va nuoc trong toan bo khoi luong hien tai cua no. Nhung ve tinh nay, theo thu tu tang dan khoang cach tu Sao Moc:


= Io =

Io (Sao Moc I) la ve tinh nam trong cung cua bon ve tinh Galileo quay quanh Sao Moc, co đuong kinh 3.642 km, la ve tinh tu nhien lon thu tu trong He Mat troi. No đuoc đat theo ten cua Io, mot nu tu si cua Hera, mot trong nhung nguoi yeu cua Zeus. Tuy nhien, no đuoc goi đon gian la "Sao Moc I" hay "Ve tinh đau tien cua Sao Moc", cho đen giua the ky 20.
Voi hon 400 nui lua đang hoat đong, Io la thien the co hoat đong đia chat manh nhat trong He Mat troi. Be mat cua no rai rac hon 100 ngon nui, mot so trong đo cao hon đinh Everest cua Trai Đat.
Mac du chua đuoc xac minh, du lieu gan đay tu quy đao Galileo cho thay Io co the co tu truong rieng. Io co mot bau khong khi cuc ky mong đuoc tao nen chu yeu tu luu huynh dioxide (SO2). Neu mot du lieu be mat hay tau thu thap đen đuoc Io trong tuong lai, đo se la đieu cuc ky kho khan (tuong tu nhu cac xe chuyen dung tu tau đo bo Venera cua Lien Xo) đe van hanh nguyen ven boi buc xa va tu truong bat nguon tu Sao Moc.


= Europa =

Europa (Sao Moc II), ve tinh thu hai trong bon ve tinh cua Galileo, nam o vi tri thu hai gan nhat voi Sao Moc va nho nhat voi đuong kinh 3.121,6 km, nho hon Mat trang mot chut. Ten goi nay xuat phat tu ten cua mot nu quy toc Phoenicia huyen thoai, Europa, nu than ma than Zeus tan tinh va ve sau tro thanh nu hoang cua đao Crete, mac du ten nay khong đuoc su dung rong rai cho đen giua the ky 20.
Ve tinh nay co be mat nhan min va sang, voi mot lop nuoc bao quanh be mat cua hanh tinh, đuoc cho la day 100 km. Be mat nhan bao gom mot lop bang, trong khi đay bang theo ly thuyet la nuoc long. Tuoi be mat tre va su min mang cua no đa dan đen gia thuyet rang mot đai duong nuoc long ton tai ben duoi no, co the hinh dung đo nhu la mot noi co the tru ngu cho su song ngoai Trai Đat. Nang luong nhiet tu uon cong thuy trieu đam bao rang đai duong van o dang long va đieu khien hoat đong đia chat. Su song đuoc xem co the ton tai trong đai duong duoi bang cua Europa. Nhung cho đen nay, khong co bang chung nao cho thay su song ton tai tren Europa, nhung kha nang co su hien dien cua nuoc long đa thuc đay cac cuoc nghien cuu đe gui tham do đen đo.

Cac dau hieu noi bat tren be mat ve tinh duong nhu chu yeu la đia hinh albedo, trong đo phan nhieu la đia hinh thap. Co it mieng ho tren Europa vi be mat cua no nhieu hoat đong kien tao va đo tuoi tre. Mot so gia thuyet cho rang luc hap dan cua Sao Moc đang gay ra nhung dau hieu nay, vi mot ben cua Europa vinh vien phai đoi dien voi Sao Moc. Ngoai ra, cac vu phun trao nuoc nui lua chia tach be mat cua Europa va tham chi cac mach nuoc phun đa đuoc coi la mot nguyen nhan. Cac dau vet đia hinh co mau nau đo, đuoc cho la do luu huynh gay ra, nhung cac nha khoa hoc khong the xac nhan đieu đo, boi vi khong co thiet bi thu thap du lieu nao đuoc gui đen Europa. Europa chu yeu la đa silicat va co loi sat. No co mot bau khong khi mong voi thanh phan bao gom chu yeu la oxy.


= Ganymede =

Ganymede (Jupiter III), la ve tinh Galileo thu ba, đuoc đat theo ten cua vi than Ganymede, cupbearer cua cac vi than Hy Lap va than Zeus. Ganymede la ve tinh tu nhien lon nhat trong He Mat troi co đuong kinh 5.262,4 km, no lon hon ca hanh tinh Sao Thuy - mac du chi bang mot nua khoi luong Sao Thuy vi Ganymede la mot the gioi bang gia. Đay la ve tinh duy nhat trong He Mat troi đuoc biet la so huu mot tu quyen, co kha nang đuoc tao ra thong qua su đoi luu ben trong loi sat long.
Ganymede đuoc cau tao chu yeu tu đa silicat va nuoc đa, va co mot đai duong nuoc man đuoc cho la ton tai voi đo day gan 200 km duoi be mat cua Ganymede, nam kep giua cac lop bang. Loi kim loai cua Ganymede cho thay suc nong lon hon trong qua khu đa đuoc đe xuat. Be mat la su pha tron cua hai loai đia hinh, cac khu vuc toi tam co nhieu mieng nui lua cao va tre hon, nhung van co đia hinh co xua, voi mang lon cac ranh va rang nui. Ganymede co so luong mieng ho lon, nhung nhieu mieng đa bien mat hoac hau nhu khong nhin thay do lop bang gia cua no hinh thanh tren chung. Ve tinh nay co bau khi quyen oxy mong bao gom O, O2 va co the co O3 (ozone) va mot so nguyen tu hydro.


= Callisto =

Callisto (Sao Moc IV) la ve tinh Galileo thu tu va cuoi cung, va la ve tinh lon thu hai trong bon ve tinh, co đuong kinh 4.820,6 km, đay la ve tinh lon thu ba trong He Mat troi va chi nho hon Sao Thuy, mac du chi bang mot phan ba cua khoi luong Sao Thuy. No đuoc đat theo ten cua nu than Hy Lap Callisto, nguoi yeu cua than Zeus, con gai cua Vua Arkadia Lykaon va la ban đong hanh san ban cua nu than Artemis. Ve tinh nay khong tao thanh mot phan cua cong huong quy đao anh huong đen ba ve tinh Galile ben trong va do đo khong gap phai su nong len đang ke cua thuy trieu. Callisto co thanh phan khoi luong xap xi bang nhau giua đa va bang, khien no tro nen day đac nhat trong cac ve tinh Galileo. Đay la mot trong nhung ve tinh co mieng nui lua lon nhat trong He Mat troi, va mot đac điem chinh la mot luu vuc rong khoang 3.000 km co ten Valhalla.
Callisto đuoc bao quanh boi mot bau khong khi cuc ky mong bao gom cacbon dioxide va co le la oxy. Đieu tra cho thay Callisto co the co mot đai duong nuoc long duoi ben duoi o đo sau khoang 300 km. Su hien dien cua mot đai duong trong Callisto cho thay rang no co the hoac co the chua đung su song. Tuy nhien, đieu nay it co kha nang hon tren Europa gan đo. Callisto tu lau đa đuoc coi la noi thich hop nhat cho mot can cu cua con nguoi đe kham pha he thong Sao Moc trong tuong lai vi no nam xa nhat tu buc xa cuc manh cua Sao Moc.


Cau truc so sanh Bien đong quy đao cua cac ve tinh Galileo cho thay mat đo trung binh cua chung giam dan theo khoang cach tu Sao Moc. Callisto la ve tinh ngoai cung va day đac nhat trong bon ve tinh, co mat đo trung gian giua bang va đa, trong khi ve tinh Io trong cung va day đac nhat, co mat đo trung gian giua đa va sat. Callisto co be mat co xua, ho va cham lon va be mat bang khong bi bien đoi va cach no quay cho thay mat đo cua no phan bo đeu va no khong co loi đa hoac kim loai ma bao gom mot hon hop đong nhat cua đa va bang. Đay co the la cau truc ban đau cua tat ca bon ve tinh. Nguoc lai, chuyen đong quay cua ba ve tinh ben trong cho thay su khac biet ben trong chung voi vat chat đam đac hon o loi va vat chat nhe hon o phan ngoai. Chung cung cho thay su thay đoi đang ke cua be mat. Qua trinh kien tao qua khu cua be mat Ganymede bang đoi hoi su tan chay mot phan cua cac lop duoi be mat. Chuyen đong gan đay cua Europa cho thay lop vo bang mong hon. Cuoi cung la ve tinh Io, nam trong cung, co be mat luu huynh, nui lua hoat đong va khong co dau hieu cua bang. Tat ca cac bang chung nay cho thay ve tinh nao cang gan sao Moc thi cang nong ben trong long chung. Mo hinh hien tai cua cac ve tinh la viec trai qua su nong len cua thuy trieu nhu ket qua cua tu truong hap dan cua Sao Moc theo ty le nghich voi binh phuong khoang cach cua chung voi hanh tinh nay. Trong tat ca ve tinh tru Callisto, đieu nay lam tan chay lop bang ben trong, cho phep đa va sat chim vao ben trong va nuoc co the phu len be mat. O Ganymede, mot lop bang day va ran đa hinh thanh. Europa thi am hon, voi mot lop vo mong de vo hon hinh thanh. Con Io thi nhiet đo nong đen noi tat ca đa tan chay va nuoc tu lau đa boc hoi vao khong gian.


= Kich thuoc =


= Anh chup ngang moi nhat =


Nguon goc va su tien hoa Cac ve tinh thong thuong cua sao Moc đuoc cho la hinh thanh tu mot đia xung quanh hanh tinh nay, tren mot vong khi tich tu va cac manh vun ran tuong tu nhu đia hinh thanh hanh tinh. Chung co the la tan du cua mot so ve tinh khoi luong Galileo hinh thanh ban đau trong lich su cua Sao Moc.
Mo phong cho thay, mac du đia co khoi luong tuong đoi cao tai bat ky thoi điem nao, nhung theo thoi gian mot phan đang ke cua chung (vai chuc phan tram) khoi luong Sao Moc thu đuoc tu tinh van Mat troi đa đuoc tap hop thong qua no. Tuy nhien, khoi luong đia chi bang 2% cua Sao Moc la can thiet đe giai thich cac ve tinh hien co. Do đo, co the đa co mot vai the he ve tinh khoi luong Galileo trong lich su ban đau cua sao Moc. Moi the he ve tinh se xoan oc thanh Sao Moc, do luc keo tu đia, voi cac ve tinh moi hinh thanh sau đo tu cac manh vo moi thu đuoc tu tinh van Mat troi. Vao thoi điem the he ve tinh hien tai (co the la thu nam) hinh thanh, đia đa mong đi đen muc no khong con can thiep nhieu vao quy đao cua cac ve tinh. Cac ve tinh Galileo hien tai van con bi anh huong, bi roi vao va đuoc bao ve mot phan boi su cong huong quy đao van con ton tai, gom Io, Europa va Ganymede. Khoi luong lon hon cua Ganymede co nghia la no se di chuyen vao ben trong voi toc đo nhanh hon so voi Europa hoac Io.


Tam nhin va quan sat Tat ca bon ve tinh Galileo đeu đu sang đe co the nhin tu Trai Đat ma khong can kinh vien vong, chi can chung co the xuat hien o xa Sao Moc hon (tham chi chi can dung ong nhom). Chung co Cap sao bieu kien khoang giua 4.6 va 5.6 khi Sao Moc xung đoi voi Mat Troi, va khoang giao hoi cua Sao Moc. Kho khan chinh trong viec quan sat cac ve tinh nay tu Trai Đat la vi chung qua gan voi Sao Moc, chung bi che khuat boi đo sang cua hanh tinh nay. Khoang cach goc toi đa cua cac ve tinh nam trong khoang tu 2 đen 10 arcminutes tu Sao Moc, gan voi gioi han thi luc cua con nguoi. Ganymede va Callisto, o khoang cach toi đa cua chung la nhung muc tieu thich hop nhat đe quan sat bang mat thuong.
Vao đau the ky 20, kich thuoc goc cua cac ve tinh Galileo đuoc đo bang Meudon Great Refractor.


Quy đao chuyen đong Anh đong GIF ve su cong huong cua Io, Europa va Ganymede.


Chu thich Lien ket ngoai Sky & Telescope utility for identifying Galilean moons Luu tru ngay 3 thang 12 nam 2013 tai Wayback Machine
Interactive 3D visualisation of Jupiter and the Galilean moons
Io tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Europa tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Ganymede tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Callisto tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)