Giuseppe Piazzi (US:  PYAHT-see, tieng Y: [dʒuˈzɛppe ˈpjattsi]; 16 thang 7 nam 1746 - 22 thang 7 nam 1826) la mot linh muc Cong giao nguoi Y thuoc dong Theatine, nha toan hoc va nha thien van hoc. Ong đa thanh lap mot đai thien van tai Palermo, nay la Đai quan sat Astronomico di Palermo - Giuseppe S. Vaiana. Kham pha noi tieng nhat cua ong la phat hien ra hanh tinh lun đau tien, Ceres.


Sinh thoi Viec giao duc khoa hoc cua Piazzi khong đuoc ghi chep trong bat ki tai lieu hay tieu su nao cua nha thien van hoc nay, ke ca nhung cuon tieu su lau đoi nhat. Ta chi biet chac chan Piazzi co thuc hien nghien cuu o Torino, va nhieu kha nang đa tham du cac buoi dien giang cua Giovan Battista Beccaria. Trong nhung nam 1768–1770, ong song o tu vien dong Theatine o S. Andrea della Valle, Roma, trong khi đang hoc đai hoc chuyen nganh Toan hoc duoi thoi Francois Jacquier.
Vao thang 12 nam 1773, ong chuyen đen Ravenna voi tu cach la "prefetto degli studenti" va la giang vien Triet hoc va Toan hoc tai Collegio dei Nobili, roi song o đo đen đau nam 1779. Sau mot thoi gian ngan o Cremona va Roma, vao thang 3 nam 1781 Piazzi chuyen đen Palermo voi tu cach la giao su Toan hoc cao cap tai Đai hoc Palermo (luc bay gio đuoc goi la "Hoc vien de 'Regj Studi").
Ong giu chuc vu nay đen ngay 19 thang 1 nam 1787 roi tro thanh Giao su Thien van hoc. Đong thoi, ong danh hai nam o Paris va London đe trai qua mot so khoa đao tao nghiep vu ve thien van hoc cung nhu đe co đuoc mot so dung cu đuoc che tao đac biet danh rieng cho Đai thien van Palermo, noi ong phu trach.
Trong khoang thoi gian o nuoc ngoai, tu ngay 13 thang 3 nam 1787 cho đen cuoi nam 1789, Piazzi đa lam quen voi cac nha thien van hoc lon cua Phap va Anh luc bay gio. Cung trong khoang thoi gian nay, ong đa co đuoc ong ngam altazimuthal noi tieng do Jesse Ramsden, mot trong nhung tho che tao dung cu lanh nghe nhat the ky 18. Đay la cong cu quan trong nhat cua Đai thien van Palermo, đuoc thanh lap chinh thuc vao ngay 1 thang 7 nam 1790.
Nam 1817, Vua Ferdinand giao Piazzi phu trach viec hoan thanh Đai quan sat Capodimonte (Napoli), giao cho ong chuc vu Tong Giam đoc Đai quan sat Naples va Sicily.


Su nghiep thien van hoc = Danh muc sao =
Ong la nguoi giam sat viec bien soan cac Catalogue Palermo viet ve cac sao, bao gom danh muc sao voi 7.646 sao co đo chinh xac cao chua tung thay, trong đo bao gom sao "Mu Cephei" do Herschel quan sat, va Rotanev va Sualocin. Viec quan sat đa đuoc thuc hien mot cach bai ban. Danh muc nay van chua đuoc hoan thien cho đen nam 1803, khi danh muc nay đuoc xuat ban lan đau. Danh muc nay đuoc xuat ban lan thu hai vao nam 1814.
Voi su thanh cong trong viec kham pha Ceres (xem ben duoi), va hoan thien danh muc sao, Piazzi đa nghien cuu quy đao cua cac sao đe tim ra cac sao thich hop đe đo thi sai. Trong so đo, 61 Cygni, la he sao đac biet thich hop đe đo thi sai, cong viec sau nay đuoc Friedrich Wilhelm Bessel thuc hien. He sao 61 Cygni đoi khi van đuoc goi voi cai ten khac nhau la Sao bay Piazzi va Sao Bessel.


= Hanh tinh lun Ceres =

Piazzi đa phat hien ra tieu hanh tinh đau tien, Ceres. Vao ngay 1 thang 1 nam 1801, Piazzi đa phat hien ra mot "vat the sao" di chuyen tren nen cua cac ngoi sao. Ban đau, ong nghi đo la mot ngoi sao co đinh, nhung khi nhan thay no chuyen đong, ong tin rang đo la mot hanh tinh, hay nhu cach goi cua ong, "mot ngoi sao moi".

Ong viet trong nhat ky rang:Anh sang hoi mo va co mau giong Sao Moc, tuong tu nhu nhieu anh sang khac va co đo lon bieu kien đung thu tam. Vi vay, toi khong nghi ngo gi ve viec no khong phai la mot ngoi sao co đinh. Vao buoi toi ngay thu hai, toi lap lai cac quan sat cua minh, va nhan thay rang no khong tuong ung ve thoi gian hoac khoang cach tu thien đinh voi quan sat truoc đay, toi bat đau nghi ngo ve đo chinh xac cua no. Sau đo toi đa nghi ngo rat nhieu rang no co the la mot ngoi sao moi. Buoi toi thu ba, su nghi ngo cua toi đa đuoc chuyen thanh su chac chan, đuoc đam bao rang no khong phai la mot ngoi sao co đinh. Tuy nhien, truoc khi toi cong bo no, toi đa đoi cho đen toi thu tu, va toi đa hai long khi thay no đa di chuyen voi toc đo nhu nhung ngay truoc đo.

Bat chap gia đinh rang đo la mot hanh tinh, ong đa bao thu va tuyen bo no la mot sao choi. Trong mot buc thu gui cho nha thien van hoc Barnaba Oriani o Milan, ong đa khang đinh nhung nghi ngo cua minh bang mot van ban:Toi đa tuyen bo ngoi sao nay la mot sao choi, nhung vi no khong đi kem voi bat ky tinh van nao va hon nua, vi chuyen đong cua no rat cham va kha đeu, toi đa nhieu lan nghi rang no co the la mot thu gi đo hon la mot sao choi. Nhung toi đa can than đe khong đua gia thuyet nay ra cong chung.
Ong khong the quan sat no đu lau vi no som bien mat trong anh sang Mat troi. Khong the tinh quy đao cua no bang cac phuong phap hien co, nha toan hoc Carl Friedrich Gauss đa phat trien mot phuong phap xac đinh quy đao moi cho phep cac nha thien van tim ra no. Sau khi quy đao cua no đuoc xac đinh, ro rang gia thiet cua Piazzi la đung va vat the nay khong phai la mot sao choi ma giong mot hanh tinh nho hon. Ceres cung nam o vi tri gan nhu chinh xac voi vi tri ma đinh luat Titius-Bode du đoan.
Piazzi đat ten cho hanh tinh moi phat hien đuoc la "Ceres Ferdinandea" theo ten nu than Hy Lap Ceres – nu than cua cay co, mua mang va tinh mau tu cua nguoi La Ma va Sicilia, cung nhu ten Vua Ferdinand IV cua Napoli va Sicilia. Phan ten "Ferdinandea" sau đo đa bi loai bo vi ly do chinh tri. Ceres hoa ra la tieu hanh tinh đau tien va lon nhat trong so cac tieu hanh tinh ton tai trong vanh đai tieu hanh tinh. Ceres ngay nay đuoc goi la hanh tinh lun.


Vinh du sau khi ong mat Ten cua nha thien van hoc Y Charles Piazzi Smyth - con trai cua nha thien van hoc William Henry Smyth, đa đuoc đat ten theo ten ong đe vinh danh. Nam 1871, mot buc tuong tuong niem Piazzi do Costantino Corti đieu khac đa đuoc danh rieng tai quang truong chinh cua Ponte, cung chinh noi sinh cua ong. Nam 1923, tieu hanh tinh thu 1000 đuoc đanh so đuoc đat ten la 1000 Piazzia đe vinh danh ong. Ho va cham Piazzi đuoc đat theo ten ong vao nam 1935. Gan đay hon, mot đac điem suat phan chieu lon, co the la mot ho va cham, đuoc chup boi Kinh vien vong Khong gian Hubble tren Ceres, đa đuoc đat ten chinh thuc la Piazzi.


Xem them Niccolo Cacciatore, tro ly va nguoi ke nhiem cua ong tren cuong vi giam đoc
Danh sach cac nha khoa hoc-giao si Cong giao La Ma


Tham khao Nguon Clifford Cunningham, Brian Marsden, Wayne Orchiston. (2011) "Giuseppe Piazzi: phat hien va mat mat gay tranh cai cua Ceres vao nam 1801." Tap chi Lich su Thien van hoc, Tap 42.
Cunningham, C. J. (2001). The First Asteroid. Star Lab Press. ISBN 978-0-9708162-2-1.  Cunningham, C. J. (2001). The First Asteroid. Star Lab Press. ISBN 978-0-9708162-2-1.  Cunningham, C. J. (2001). The First Asteroid. Star Lab Press. ISBN 978-0-9708162-2-1.
Fodera Serio, G.; Manara, A.; Sicoli, P. (2002). "Giuseppe Piazzi and the Discovery of Ceres" (PDF). Trong W. F. Bottke Jr.; A. Cellino; P. Paolicchi; R. P. Binzel (bien tap). Asteroids III. Tucson, Arizona: University of Arizona Press. tr. 17–24.
Fox, William (1913). "Giuseppe Piazzi" . Trong Herbermann, Charles (bien tap). Catholic Encyclopedia. New York: Robert Appleton Company.


Lien ket ngoai Catholic Encyclopedia entry for Giuseppe Piazzi
Works by or about Giuseppe Piazzi in libraries (WorldCat catalog)
Giuseppe Piazzi and the Discovery of Ceres
Portrait of Giuseppe Piazzi from the Lick Observatory Records Digital Archive, UC Santa Cruz Library's Digital Collections Luu tru ngay 4 thang 3 nam 2016 tai Wayback Machine