Bai hat cua ca voi (tieng Anh: whale song) la am thanh ma ca voi tao ra voi muc đich giao tiep voi nhau.
Danh tu "bai hat" o đay đuoc dung đac biet đe mieu ta nhung mau am thanh đeu đan va co the đoan truoc, phat ra tu mot so loai ca voi, đac biet la ca voi lung gu (Megaptera novaeangliae). Nhung am thanh đo co the bao gom hoac đuoc so sanh voi am nhac, va nhung con ca voi lung gu đuc lai đuoc vi nhu nhung "nhac truong lao lang", cung nhu "giong nhau mot cach đang chu y voi truyen thong am nhac cua loai nguoi".
Co che đe tao ra am thanh o moi ho cua Bo Ca voi la khac nhau. Nhung loai đong vat co vu song duoi nuoc, nhu ca voi, ca heo hay ca heo chuot, phu thuoc am thanh đe giao tiep va cam giac hon rat nhieu lan so voi nhung loai thu song tren can, khi ma o trong nuoc tat ca nhung giac quan khac đeu bi han che toi đa. Thi giac cua chung bi gioi han do nuoc hap thu hau het anh sang, trong khi đo nhung phan tu mui lai khuech tan trong nuoc cham hon khong khi, cung lam giam kha nang khuu giac cua nhung loai nay. Them vao đo, am thanh lan truyen trong nuoc nhanh hon gap 4 lan so voi trong khong khi khi o cung mot muc nuoc bien. Boi vi nhung loai ca voi phu thuoc rat lon vao thinh giac đe kiem an va truyen đat thong tin, cho nen nhung nha moi truong hoc va ca voi hoc đa lo lang rang chung co the bi gay hai boi su gia tang nhung tieng on cua moi truong xung quanh o tat ca đai duong tren the gioi, tao ra tu tau thuyen va nhung khao sat đia chan duoi bien.


Su tao thanh am thanh Con nguoi tao ra am thanh bang viec đay khi ra ngoai đi qua thanh quan. Nhung day thanh am nam ben trong thanh quan se đong va mo đe phan chia luong khong khi thanh nhung khoi khi rieng biet. Nhung khoi khi se đuoc bien đoi nho co hong, luoi va moi đe tao thanh nhung am thanh nhu y muon.
O nhung loai thuoc bo Ca voi, co che tao ra am thanh co su khac biet ro ret so voi con nguoi. Co che ti mi cua qua trinh nay co the chia thanh hai loai, theo hai phan bo chinh: Odontoceti (ca voi co rang, bao gom ca heo) va Mysticeti (ca voi tam sung, bao gom cac loai ca voi lon, vi du ca voi xanh).


= Ca voi co rang =

Nhung loai ca voi co rang khong the tao đuoc nhung am thanh dai, tan so thap ma đuoc biet nhu nhung "bai hat ca voi". Nhung tieng lach cach (click) đon le chu yeu đuoc su dung voi muc đich đinh vi, trong khi đo tap hop nhung tieng lach cach va huyt sao (whistle) lai đuoc dung cho viec thong tin. Du khi ca heo tap hop thanh bay, se tao ra mot tap am lon xon cua nhung tieng on ao khac nhau, thi nguoi ta van biet rat it ve y nghia cua nhung am thanh đo. Frankel trich dan loi cua mot nha nghien cuu, mieu ta viec nghe nhung am thanh nay giong nhu nghe mot đam tre con đang choi đua tren san truong.
Nhung am thanh phuc tap cua ca heo đuoc tao ra bang cach đay khi qua mot cau truc nam o trong đau ca ma gan giong nhu bo phan nasal passage cua con nguoi, goi la moi phat am (phonic lip). Khi khong khi đi qua ong hep thi se hut nhung moi phat am len cung luc, va khien cho nhung mo o xung quanh bi rung đong. Nhung rung đong nay, giong nhu nhung rung đong o thanh quan, se đuoc đieu khien mot cach co chu đinh voi đo nhay rat lon. Chung se lan truyen qua nhung mo tren đau đe toi bo phan melon, mot cai buou chua chat dau hinh bau duc nam chinh giua tran ca, o đay se đuoc bien đoi va đieu khien thanh nhung chum am thanh phat ra voi muc đich đinh vi. Tat ca nhung loai ca heo co rang tru ca nha tang, đeu co hai bo moi phat am va do đo đeu co kha nang phat ra hai am thanh đoc lap voi nhau. Moi khi khong khi đi qua moi phat am thi cung se đi vao he thong tien đinh, o đay co the đuoc quay vong lai vao trong nhung phan phia duoi cua he thong mui, đe chuan bi cho phat ra am thanh lan nua hoac đi ra ngoai qua lo phun hoi tren đinh đau ca heo.
Ten tieng Phap cua moi phat am - museau de singe - nghia la "mom khi", boi no đuoc cho la giong voi hinh dang nay. Nhung phan tich so su dung cong nghe chup cat lop vi tinh va SPECT (chup cat lop phong xa đon photon) vao nam 2004 đa chi ra rang it nhat o nhung con ca heo mui chai, khong khi co the đuoc cung cap toi he thong mui tu phoi thong qua co that vom mieng-hau, va đieu nay cho phep chung co the duy tri đuoc qua trinh tao am thanh cho toi chung nao khong khi con đu cho chung tho.


 Đo on cua ca voi co rang  Am thanh ca voi co rang phat ra co am vuc la tu 40 Hz đen 325 kHz. Mot so đo on tieu bieu ghi o bang duoi đay:


= Ca voi tam sung =
Nhung loai ca voi tam sung ham khong co cau truc moi phat am, thay vi the chung co mot thanh quan đong vai tro trong viec tao am thanh. Tuy nhien thanh quan cua chung lai thieu cac day thanh am va cho đen hien nay, cac nha khoa hoc van chua hieu đuoc co cau chinh xac cua qua trinh nay. No khong the hoan toan giong voi co cau phat am cua con nguoi boi ca voi khong can phai tho ra đe tao am thanh. Co kha nang khong khi se đuoc tuan hoan tren khap co the ca voi va xoang so co the đuoc su dung cho muc đich phat am, tuy nhien lam the nao van la đieu bi an đoi voi cac nha nghien cuu hien nay.


 Đo on cua ca voi tam sung  Tan so am thanh cua ca voi tam sung khoang tu 10 Hz đen 31 kHz. Đo on cua mot so loai đien hinh đuoc neu o bang duoi đay:


Y nghia Trong khi nhung am thanh phuc hop va đuoc nhac đi nhac lai o ca voi lung gu (cung mot so ca voi xanh) đuoc tin rang chu yeu chi su dung trong chon loc gioi tinh, thi nhung am thanh cua nhung loai ca voi khac lai đuoc tao ra suot quanh nam. Trong khi nhieu loai ca voi ca rang co kha nang đinh vi đe xac đinh đuoc kich co va đac tinh cua su vat, thi kha nang nay lai khong đuoc bieu hien o cac loai ca voi tam sung ham. Hon nua, khong giong cac loai ca nhu ca map, kha nang khuu giac cua ca voi khong tot. Cung voi thi giac kem trong moi truong nuoc va su that la am thanh truyen trong nuoc nhanh hon khong khi, thi nhung am thanh ma con nguoi co the nghe đuoc co the đong mot vai tro nao đay trong viec van đong cua chung. Chang han nhu đo sau cua nuoc hay su xuat hien cua vat can truoc mat co the đuoc nhan thay boi nhung tieng on ao ma ca voi tam sung phat ra.
Tieng hat cua ca voi co the la su thich thu tham my, su thoa man ca nhan, hay su "vi nghe thuat", theo Eisner, đo la "mot cau hoi khong the tra loi đuoc bang ngon ngu khoa hoc".


Bai hat cua ca voi lung gu Loai ca voi lung gu va nhung phan loai cua ca voi xanh tim thay o An Đo Duong đuoc biet voi kha nang tao ra nhung am thanh đac trung lap đi lap lai o nhieu tan so khac nhau, ma đuoc goi la bai hat ca voi. Nha sinh hoc bien Philip Clapham đa mieu ta bai hat "co le la phuc hop rac roi nhat trong the gioi đong vat".
Nhung con ca voi lung gu đuc chi "hat" khi o trong mua giao phoi va vi the nguoi ta đoan rang muc đich cua nhung bai hat la giup cho viec chon loc gioi tinh. Ve viec nhung bai hat la hanh đong canh tranh giua nhung con đuc đang tim kiem đong loai khac gioi, la mot cong cu đe xac đinh lanh tho hay hanh đong ve van cua chung voi nguoi ban tinh, van la mot đe tai đang đuoc nghien cuu. Chung co the vua hat lai vua hanh đong nhu nhung ke ho tong truc tiep than can voi con cai. Tieng hat cung đuoc ghi am lai tu nhung đan ca voi đang canh tranh bao gom mot con cai va nhieu con đuc vay quanh.
Su quan tam đen tieng hat ca voi đuoc mo đau tu nha nghien cuu Roger Payne va Scott McVay, sau khi nhung bai hat đuoc đua toi cho ho boi Frank Watlington, mot nhan vien lam viec tai mot đai SOFAR cua chinh phu My đat tai quan đao Bermuda, co nhiem vu lang nghe vung bien cua Nga tu nhung may thuy am đat xung quanh bo bien cua quan đao. Nhung bai hat theo mot ket cau co thu bac rat đac trung. Đon vi co ban cua mot bai hat ca voi (đoi khi đuoc goi la mot "note") la nhung am thanh phat ra khong ngat quang đon le chi keo dai trong vong vai giay. Chung co tan so trai tu 20 Hz to 10 kHz (tan so con nguoi nghe đuoc thuong la tu 20 Hz đen 20 kHz). Nhung đon vi nay co the đuoc đieu tan (nghia la đo cao cua am co the đi len, đi xuong hoac giu nguyen trong suot ca not) hoac đieu bien (am luong to hon hoac nho hon). Tuy nhien su sap xep đo rong dai tan o anh pho cua bai hat đa cho thay o đay ban chat nhip chu yeu cua nhung am thanh đieu tan (FM).
Tap hop cua bon hoac sau đon vi đuoc goi la mot phan tiet nhac (sub-phrase), dien ra trong khoang 10 giay. Hai phan tiet hop thanh mot tiet. Mot con ca voi se lap đi lap lai cung mot tiet nhac đac trung cua chung trong vong tu hai đen bon phut. Đo đuoc coi la mot giai đieu (theme). Tap hop nhung theme goi la mot bai hat, thuong keo dai hon 30 phut, va se tiep tuc đuoc ca voi hat đi hat lai trong may tieng hoac suot ca ngay. Nhung tang tang lop lop am thanh lap đi lap lai theo kieu "bup be Nga" nay đa thu hut su tuong tuong cua nhung khoa hoc gia.
Tat ca nhung con ca voi cu ngu cung mot vung bien (ma co the rong bang ca vung bon đai duong) hat nhung bai hat gan nhu giong het nhau, chi khac biet đoi chut, o mot so moc thoi điem. Nhung bai hat nay luon luon bien đoi cham chap qua thoi gian. Vi du, sau mot thang, mot đon vi đac biet khoi đau la mot "upsweep" (tang theo tan so) co the chuyen tu tu thanh mot not đeu đeu. Đon vi con lai am luong co the tro nen to hon. Nhip đo bien đoi cua bai hat cua ca voi cung thay đoi - trong mot vai nam bai hat co the bien đoi hoan toan khac, trong khi mot so nam khac thi nguoi ta chi co the ghi lai đuoc nhung bien đoi khong đang ke. Ca voi o nhung vung khac lai hat nhung bai hat hoan toan khac biet.
Khi bai hat đa bien đoi thi nhung bai cu se khong đuoc su dung lai. Phan tich nhung bai hat cua ca voi trong vong 19 nam đa cho thay: trong khi nhung mau bai hat chung co the bi lech đi it nhieu, thi nhung mau cu khong bao gio đuoc quay tro lai.

Ca voi lung gu co the thuc hien nhung am thanh đoc lap ma khong cau tao nen bai hat, đac biet dung trong qua trinh ve van tim hieu. Chung cung co the tao ra loai am thanh thu ba goi la tieng keu kiem an (feeding call). Đo la mot am thanh dai (moi lan tu 5 đen 10 giay) voi tan so gan nhu khong đoi. Ca voi lung gu thuong kiem an bang cach tu tap thanh bay, boi ngay duoi nhung đan ca va tat ca cung lao len xuyen qua đan ca va nhay ra khoi mat nuoc. Truoc khi lao len, chung thuong thuc hien nhung tieng keu. Muc đich chinh xac cua tieng keu nay chua đuoc biet, nhung nghien cuu cho thay rang nhung con ca thi lai hieu y nghia cua no. Khi am thanh đi toi bay ca, du khong co con ca voi nao lao len, thi mot nhom ca trich van phan ung voi am thanh bang cach di chuyen ra xa no.
Mot so nha khoa hoc cho rang bai hat ca voi đuoc su dung voi muc đich đinh vi, tuy nhien y kien nay van gay ra nhung bat đong.


Nhung am thanh ca voi khac Phan lon cac loai ca voi sung tam phat am thanh trong khoang 15–20 hertz. Tuy vay, nhung nha sinh hoc bien o Vien hai duong hoc Woods Hole (WHOI) đa thong bao tren to New Scientist vao thang 12 nam 2004 rang ho đa theo doi mot con ca voi co tan so o muc 52 Hz tai Bac Thai Binh Duong trong vong hon 12 nam. Nhung nha khoa hoc hien thoi khong the giai thich đuoc su khac biet bat thuong nay, tuy nhien, ho khang đinh rang đo la mot con tam sung ham va chac chan khong phai la mot loai moi, cho thay rang nhung loai đa đuoc biet đen hien nay co the co am vuc rong hon truoc đay nguoi ta nghi.
Cac loai ca heo va ca voi tao ra nhung am thanh co muc đo phuc tap khac nhau. Loai đuoc quan tam đac biet la ca voi trang khi ma chung co the phat ra am thanh đa dang bao gom ca nhung tieng huyt, tieng click va tieng đap nhip, v.v.


Voi con nguoi Du mot so nguoi cho rang viec quan tam thai qua đen bai hat ca voi đon gian la vi loai đong vat nay song duoi bien, thi đa phan nhung nha khoa hoc nghien cuu ve thu song duoi nuoc đeu tin rang am thanh nay đong mot vai tro đac biet quan trong cho su phat trien khoe manh cua chung. Nguoi ta cung tranh luan rang nhung nguoi chong lai viec san bat ca voi đa nhan tinh hoa hanh đong cua loai nay đe nham ung ho phia cua ho. Nguoc lai, nhung nuoc ung ho san bat ca voi co le lai muon lam giam tinh quan trong cua nhung am thanh nay, vi du nhu viec coi chung nhu nhung tieng rong cua loai bo.
Nhung nha nghien cuu su dung may thuy am (thuong phong theo loai may goc tim kiem duoi bien trong quan su) đe xac đinh chinh xac vi tri nguon am thanh ca voi. Phuong phap nay đa cho phep ho biet đuoc khoang cach xuyen qua đai duong ma am thanh đi đuoc. Nghien cuu do tien si Christopher Clark o Đai hoc Cornell huong dan, su dung du lieu quan su trong 30 nam, đa chi ra rang tieng ca voi co the đi mot chang đuong len đen 3.000 km. Cung nhu cung cap them thong tin ve qua trinh tao am thanh, du lieu con giup cac nha nghien cuu tim theo đuoc chang đuong di tru cua ca voi trong thoi ki "hat" (giao phoi) cua chung.
Truoc khi gioi thieu ve qua trinh tao am thanh ca voi, Clark đa noi rang am thanh cua chung co the đi tu phia nay đen phia kia cua đai duong. Nghien cuu cua ong con rang tieng on xung quanh tu tau thuyen đa tang gap đoi moi thap ki. No se khien lam giam quang tan so ma ca voi nghe đuoc va ho tin rang nhung bai hat ca voi se bi đac biet anh huong boi nhung tieng on nay. Mot so nghien cuu khac cho thay su gia tang luong giao thong tren bien, vi du nhu ngoai khoi Vancouver, se khien nhung con ca ho kinh (ca voi sat thu) thay đoi tan so va tang bien đo am thanh đe chung van nghe đuoc. Nhung nha moi truong hoc lo ngai rang hoat đong tau thuyen đa mang stress thai qua đoi voi cac đong vat va khien cho viec chung tim kiem ban tinh tro nen kho khan hon.


Mot so đia hat Songs of the Humpback Whale (SWR 118) xuat ban lan đau nam 1970 boi CRM Records tu nhung ban thu cua Roger Payne, Frank Watlington va nhung nguoi khac. Ban LP đuoc tai phat hanh boi Capitol Records, xuat ban dang giay boi National Geographic Society magazine (tap 155, so 1, thang 1 nam 1979) va phat hanh duoi dang CD boi BGO-Beat Goes On (2001).
Deep Voices: The Second Whale Record (Capitol Records ST-11598) phat hanh ban LP (1977) tu nhung ban thu them vao cua Roger Payne, tai ban dang CD (1995) boi Living Music. Bao gom nhung ban ghi am tieng cua ca voi lung gu, ca voi xanh va ca voi đau bo.
Northern Whales (MGE 19) xuat ban boi Music Gallery Editions tu ban thu cua Pierre Ouellet, John Ford va Interspecies Music and Communication Research. Bao gom am thanh cua ca voi trang, ky lan bien, ca ho kinh va hai cau rau.
Sounds of the Earth: Humpback Whales (Oreade Music) phat hanh dang CD nam 1999.
Rapture of the Deep: Humpback Whale Singing (Compass Recordings) phat hanh dang CD nam 2001.


Xem them Am nhac sinh hoc
Am thanh sinh hoc
Danh sach bai hat cua ca voi


Tham khao  Tham khao chinh  Lien ket ngoai Voices in the Sea has Whale and Dolphin sounds and interpretive videos
Cornell University's Bioacoustics Research Program
Whale Songs at the Avant Garde Project Luu tru ngay 25 thang 7 nam 2011 tai Wayback Machine has FLAC files made from high-quality LP transcriptions available for free download.