Chien tranh Trung – Nhat (1937–1945) la mot cuoc xung đot quan su giua Trung Hoa Dan Quoc va Đe quoc Nhat Ban. Hai the luc đa chien đau voi nhau o vung bien gioi ke tu khi Nhat Ban chiem đong Man Chau vao nam 1931 nhung đen nam 1937, xung đot đa leo thang thanh chien tranh toan dien. Nhat Ban tu the ky 20 tro ve truoc đa muon xam luoc Trung Quoc vi noi đay co nguon tai nguyen thien nhien phong phu, nhan cong lao đong doi dao va dien tich đat nong nghiep rong lon. Ho cung nhan thay tinh hinh chinh tri cua Trung Quoc khong on đinh nen đa tan dung đieu đo đe lap nen cac chinh phu bu nhin phuc vu cho loi ich cua quan Nhat. Nam 1931, sau su kien Phung Thien, Nhat Ban đa chiem đong vung Man Chau va thanh lap nen nha nuoc bu nhin Man Chau Quoc. Ngay 28 thang 1 nam 1932, o Thuong Hai xay ra mot su bien va ket thuc bang viec phi quan su hoa toan thanh pho. Vu cuoi cung cham ngoi cho cuoc chien la Su bien Lu Cau Kieu. Quan Nhat đa lay co la mot binh si cua ho mat tich đe mo cuoc tan cong voi luc luong lon nham vao Trung Quoc tai cau Marco Polo, khu vuc bien gioi giua Trung va Nhat luc bay gio.
Trung Quoc đa khong đoi mat voi quan Nhat mot cach đon đoc trong tran chien nay. Tu nam 1937 đen nam 1941, ho đuoc nuoc Đuc va Lien Xo ho tro ve mat quan su. Ke tu nam 1942 tro đi thi Hoa Ky tro thanh nguon vien tro chinh cho Trung Quoc. Tuy nhien, Trung Quoc khong phai la tro ngai lon đoi voi Luc quan Đe quoc Nhat Ban va trong vong vai thang ke tu khi chien tranh bat đau, thu đo Nam Kinh đa that thu. Luc luong Trung Quoc dan bi đay sau vao noi đia va duy tri the phong thu cho đen het cuoc chien. Tuy nhien, lanh tho qua lon va dan so qua đong cua Trung Quoc cung khien quan Nhat bi sa lay trong cuoc chien, khong the gianh thang loi quyet đinh. Sau khi Nhat Ban đau hang khoi Đong Minh vao ngay 2 thang 9 nam 1945, quan Nhat tai Trung Quoc cung chinh thuc đau hang vao ngay 9 thang 9 nam 1945, ket thuc tran chien lon nhat o chau A the ky 20.


Ten goi = Tai Trung Quoc =
O Trung Quoc, cuoc chien đuoc biet đen nhieu nhat voi ten goi "Chien tranh khang Nhat" (gian the: 抗日战争; phon the: 抗日戰爭), rut gon thanh "Khang Nhat" (tieng Trung: 抗日) hoac "Khang chien" (gian the: 抗战; phon the: 抗戰). No con co ten goi khac la "Khang chien tam nam" (gian the: 八年抗战; phon the: 八年抗戰). Tuy nhien vao nam 2017, Bo Giao duc Trung Quoc ban hanh mot chi thi đat ten cho cuoc chien trong sach giao khoa la "Khang chien muoi bon nam" (gian the: 十四年抗战; phon the: 十四年抗戰) đe phan anh cuoc xung đot truoc đo voi Nhat Ban tu nam 1931. Cuoc khang chien nay cung đuoc coi nhu mot phan cua "Chien tranh chong phat xit toan cau", theo cach ma Đang Cong san Trung Quoc va chinh phu CHND Trung Hoa nhin nhan ve Chien tranh the gioi thu hai.


= Tai Nhat Ban =
Ngay nay tai Nhat Ban, ten goi pho bien nhat cua cuoc chien la "Chien tranh Nhat – Trung" (日中戦爭, Nitchu Senso) do tinh khach quan cua no. Khi cuoc xam luoc vao Trung Quoc ban tho bat đau vao thang 7 nam 1937 gan Bac Kinh, chinh phu Nhat Ban goi no la "Su bien Hoa Bac" (tieng Nhat: 北支事變 / 華北 事變, Romaji: Hokushi Jihen / Kahoku Jihen) va khi Tran Thuong Hai no ra vao thang sau, no đa đoi ten thanh "Su bien Trung Quoc" (支那事變, Shina Jihen).
Nhat Ban dung tu "su bien" (事變, jihen) vi ca hai quoc gia đeu khong co tuyen chien chinh thuc. Theo quan điem cua Nhat Ban thi viec thu hep ten goi xung đot co loi trong chuyen ngan chan su can thiep tu cac quoc gia khac, nhat la Lien hiep Anh va Hoa Ky vi ho la nguon cung cap dau mo va thep chinh cho đat nuoc. Mot đong thai chinh thuc cua xung đot co the dan đen viec My cam van theo Đao luat Trung lap trong nhung nam 1930. Ngoai ra, do tinh trang chinh tri bat on cua Trung Quoc, Nhat Ban thuong tuyen bo Trung Quoc khong con la thuc the chinh tri de nhan biet đe co the tuyen chien.
Theo chinh sach tuyen truyen cua Nhat Ban trong Chien tranh the gioi thu hai, cuoc xam luoc Trung Quoc đuoc xem nhu mot cuoc "Thanh chien" (聖戦 (聖戰), seisen). Đo la buoc đau tien cua khau hieu "Bat hoanh nhat vu" (八紘一宇, Hakko ichiu,  tam day buoc duoi mot mai hien) do Thu tuong Nhat Ban Konoe Fumimaro tuyen bo vao ngay 8 thang 1 nam 1940. Khi ca hai ben chinh thuc tuyen chien vao thang 12 nam 1941, ten cuoc chien đuoc thay bang "Chien tranh Đai Đong A" (大東亞戰爭, Daitoa Senso).
Mac du chinh phu Nhat Ban van su dung thuat ngu "Su bien Trung Quoc" (Shina Jihen) trong nhieu tai lieu chinh thuc, phia Trung Quoc coi tu "Shina" la xuc pham. Do đo, truyen thong Nhat Ban thuong goi cuoc chien bang ten khac nhu "Su kien Nhat – Hoa" (日支事變 (日華事變), Nikka Jiken/Nisshi Jiken).
Cai ten "Chien tranh Trung – Nhat lan thu hai" khong đuoc su dung pho bien o Nhat vi cuoc chien voi nha Thanh vao nam 1894 mang ten "Chien tranh Nhat – Thanh" (日清戦争, Nisshin Senso) chu khong phai la Chien tranh Trung – Nhat lan thu nhat.


Boi canh lich su Nguon goc cua chien tranh Trung – Nhat co the la Chien tranh Thanh – Nhat dien ra trong hai nam 1894–1895, khi Trung Quoc duoi trieu Thanh bi Nhat Ban đanh bai phai nhuong Đai Loan va cong nhan Trieu Tien đoc lap qua Hiep uoc Shimonoseki (Ma Quan). Nhat Ban cung sap nhap quan đao Đieu Ngu / Senkaku vao đau nam 1895 khi ket thuc chien tranh trong thang loi (Nhat Ban tuyen bo quan đao khong co nguoi sinh song vao nam 1895). Trieu Thanh đang trong buoi hoang hon sup đo boi cac cuoc khoi nghia ben trong va chu nghia đe quoc ben ngoai, trong luc Nhat Ban đa tro thanh mot cuong quoc sau cong cuoc Minh Tri Duy tan. Khi suc manh quoc gia tang len thi Nhat Ban tro nen ung ho chu nghia đe quoc, chu truong banh truong lanh tho, đanh chiem thuoc đia tai chau A đe co them nguon tai nguyen phuc vu kinh te trong nuoc.


= Trung Hoa Dan quoc =
Trung Hoa Dan quoc đuoc thanh lap nam 1912 sau cuoc cach mang Tan Hoi lat đo hoang trieu Trung Quoc cuoi cung, trieu đai nha Thanh. Nuoc Cong hoa non tre tham chi con tro nen suy yeu hon boi su xung đot cua cac quan phiet. Mot vai su quan tham chi con lien ket voi nuoc ngoai nham no luc quet sach cac đoi thu khac. Vi du, quan phiet Truong Tac Lam cua Man Chau hop tac rong rai voi Nhat đe nhan vien tro quan su va kinh te.
Cho toi đau thap nien 1930, Trung Quoc tren thuc te bi chia thanh 5 vung kiem soat boi cac tuong quan phiet Phe Quoc dan đang kiem soat khu vuc xung quanh Nam Kinh va Thuong Hai, trong khi phe Quang Tay kiem soat Ho Bac, Ho Nam va Quang Tay. Tay Bac quan cua Phung Ngoc Tuong tiep tuc kiem soat Thiem Tay, Ha Nam va mot phan cua Son Đong va Truc Le, trong khi Diem Tich Son kiem soat Son Tay, Bac Kinh va khu vuc xung quanh Thien Tan. Truong Hoc Luong tiep tuc kiem soat Man Chau nhu mot quoc gia gan nhu đoc lap. Cac quan phiet đia phuong o Tu Xuyen, Van Nam va Quy Chau van tiep tuc cat cu. Trung Quoc đat rong dan đong, giau tai nguyen nhung lai đang bi suy yeu va chia cat, la muc tieu hap dan ma Nhat Ban nham đen.


= 21 yeu sach =
Nam 1915, Nhat đua ra 21 yeu sach nham tang cuong quyen loi chinh tri va thuong mai o Trung Quoc đuoc Vien The Khai chap thuan. Tiep sau Chien tranh the gioi thu nhat, Nhat gianh lay khu vuc anh huong cua Đe quoc Đuc o Son Đong, dan đen cac phong trao bieu tinh chong Nhat va bieu tinh quan chung tren khap Trung Quoc. Trung Quoc duoi thoi chinh phu Bac Duong con bi chia cat khong the chong lai su xam nhap cua nuoc ngoai cho đen Chien tranh Bac phat nam 1926 – 1928, do Trung Quoc Quoc dan đang đoi lap o Quang Chau tien hanh voi su giup đo han che cua Lien Xo.


= Su bien Te Nam =

Quoc dan Cach menh Quan do Trung Hoa Quoc dan Đang thanh lap đa tran qua mien nam va mien trung Trung Quoc cho đen khi bi chan lai o Son Đong, noi cac cuoc đoi đau voi quan đon tru Nhat leo thang thanh xung đot vu trang. Xung đot nay thuong đuoc goi la Su bien Te Nam nam 1928. Trong khoang thoi gian đo, quan Nhat đa giet mot so quan chuc va phao kich Te Nam. Khoang 2.000 đen 11.000 thuong dan Trung Quoc va Nhat Ban thiet mang trong cuoc xung đot nay. Moi quan he giua chinh phu Quoc dan đang Trung Quoc va Nhat Ban tro nen toi te nghiem trong do hau qua cua su bien Te Nam.


= Xung đot Trung – Xo =

Xung đot tu thang 7 đen thang 11 nam 1929 o tuyen đuong sat phia đong Trung Quoc cang lam gia tang cang thang o vung đong bac, dan đen Su kien Phung Thien va cuoi cung la Chien tranh Trung – Nhat. Chien thang cua Hong quan Lien Xo truoc luc luong cua Truong Hoc Luong khong chi khang đinh lai quyen kiem soat cua Lien Xo đoi voi tuyen đuong sat o Man Chau ma con boc lo điem yeu cua quan đoi Trung Quoc, đieu ma Đao quan Quan Đong cua Nhat nhanh chong nhan ra.
Man the hien cua Hong quan Lien Xo cung khien quan Nhat choang vang. Man Chau la trong tam trong chinh sach Đai Đong A cua Nhat Ban. Chien thang nam 1929 cua Hong quan Lien Xo đa lam lung lay tan goc chinh sach đo va lam van đe Man Chau tai dien. Đen nam 1930, Đao quan Quan Đong nhan ra la ho se đoi mat voi Hong quan đang dan manh len. Gio hanh đong ngay mot đen gan buoc ke hoach chinh phuc vung Đong Bac cua Nhat Ban đuoc đay nhanh.


= Đang Cong san Trung Quoc =
Nam 1926, lien minh Tuong Gioi Thach - Đang cong san tim cach thong nhat Trung Quoc. Nhung thang 4 nam 1927, Tuong Gioi Thach bat ngo tan cong nham tieu diet Đang cong san, giet hai hang ngan nguoi voi su giup suc tu cac bang đang o Thuong Hai. Cuoc tan sat đa khoi mao mot cuoc noi chien voi Đang cong san.
Nam 1930, Trung Nguyen Đai chien no ra khap Trung Quoc voi su tham chien giua cac tuong quan phiet tung chien đau trong lien minh voi Quoc dan Đang, va Chinh phu Nam Kinh duoi thoi Tuong. Đang Cong san Trung Quoc truoc đay đa cong khai chien đau chong lai chinh quyen Nam Kinh sau vu tham sat Thuong Hai nam 1927 va tiep tuc phat trien luc luong trong cuoc noi chien nay. Chinh phu Quoc dan đang o Nam Kinh quyet đinh tap trung toan luc tran ap Đang Cong san Trung Quoc thong qua cac Chien dich bao vay, theo chu truong "binh đinh noi bo truoc, sau đo moi khang cu ben ngoai" (tieng Trung: 攘外 必先 安 內, nhuong ngoai tat tien yen noi).


Nhat xam luoc Man Chau va Hoa Bac Nhat Ban co tham vong xam luoc Man Chau tu lau. Nganh cong nghiep Nhat Ban đang rat can nguon tai nguyen thien nhien lon, va dan so 30 trieu nguoi cua Man Chau hua hen se la thi truong tuyet voi cho xuat khau hang hoa cua Nhat Ban trong boi canh phuong Tay đanh thue hang hoa cao duoi tac đong cua cuoc Đai khung hoang. Mat khac, mot trong nhung muc tieu chinh cua quan Nhat la tiep can đuoc song Armur, giap voi Man Chau ve phia bac lam đuong ranh gioi tu nhien. Luc quan Đe quoc Nhat Ban bat đau chiem đong mot phan đat nuoc sau su kien Phung Thien. Vao thang 2 nam 1932, nha nuoc bu nhin Man Chau quoc cua Pho Nghi, vi hoang đe cuoi cung cua Trung Quoc đuoc thanh lap. Quan đoi Trung Quoc khong đu manh đe chong lai Nhat Ban neu đa cau vien Hoi Quoc Lien. Theo bao cao Lytton thi quan Nhat đa xam nhap vao Man Chau nen Nhat bi gay ap luc buoc phai rut lui khoi Hoi Quoc Lien. Tuy nhien, khong co quoc gia nao phat đong chien dich chong lai Nhat Ban vao thoi điem đo tren tinh than cua chinh sach hoa giai.
Vao ngay 28 thang 1 nam 1932, quan đoi Trung Quoc va Nhat Ban đa chien đau quyet liet đe tranh gianh quyen kiem soat thanh pho Thuong Hai. Cuoc đung đo cuoi cung ket thuc bang viec phi quan su hoa, cam Trung Quoc dan quan o thanh pho. Tai Man Chau quoc co dien ra mot chien dich nham đanh bai Quan tinh nguyen khang Nhat, mot to chuc lap ra tu su phan no lan rong voi chinh sach khong khang chien chong Nhat cua Chinh phu Trung Hoa Dan Quoc

Nam 1933, quan Nhat tan cong vung Van Ly Truong Thanh. Thoa thuan Đuong Co sau đo đuoc lap ra trao cho Nhat quyen kiem soat tinh Nhiet Ha cung nhu mot khu phi quan su giua Van Ly Truong Thanh va khu vuc Bac Kinh-Thien Tan.
Nhat Ban ngay cang khai thac cac xung đot noi bo cua Trung Quoc đe lam giam suc manh cua cac đoi thu yeu the hon. Sau nhieu nam Bac phat, quyen luc chinh tri cua chinh phu Quoc dan đang chi gioi han o khu vuc đong bang Truong Giang. Cac khu vuc khac cua Trung Quoc ve co ban nam trong tay cac quan phiet đia phuong cua Trung Quoc. Nhat Ban tim kiem su hop tac tu nhieu Han gian va giup ho thiet lap nen chinh phu than Nhat. Chinh sach nay đuoc goi la Đac thu hoa Hoa Bac (tieng Trung: 華北 特殊化; binh am: huabeiteshuhua, Hoa Bac đac thu hoa) hay thuong đuoc goi la Phong trao Tu tri Hoa Bac. Cac tinh phia bac bi anh huong boi chinh sach nay la Sat Cap Nhi, Tuy Vien, Ha Bac, Son Tay va Son Đong.
Chinh sach nay cua Nhat co hieu qua nhat o khu vuc ma ngay nay la Noi Mong va Ha Bac. Nam 1935, duoi ap luc cua Nhat Ban, Trung Quoc đa ky Hiep đinh Ha–Umezu, trong đo cam Quoc dan Đang tien hanh hoat đong o Ha Bac. Cung nam, Hiep đinh Tan–Doihara đuoc ky ket truc xuat quan Quoc dan đang khoi Sat Cap Nhi. Do đo, vao cuoi nam 1935, chinh phu Trung Hoa Dan Quoc ve co ban đa tu bo mien bac Trung Quoc. Thay vao đo, Hoi đong Tu tri Đong Ha Bac do Nhat Ban hau thuan va Hoi đong Chinh tri Ha Bac–Sat Cap Nhi đuoc thanh lap. Tai vung đat trong cua Sat Cap Nhi, Chinh phu Quan su Mong Co đuoc thanh lap vao ngay 12 thang 5 nam 1936. Nhat Ban đa cung cap tat ca cac vien tro quan su va kinh te can thiet. Sau đo, cac luc luong tinh nguyen Trung Quoc tiep tuc chong lai su xam luoc cua Nhat Ban o Man Chau, Sat Cap Nhi va Tuy Vien.


Xung đot lan rong = Nhat xam luoc mien bac Trung Quoc =

Đem 7 thang 7 nam 1937, quan đoi Nhat Ban va Trung Quoc giao chien o khu vuc gan cau Macco Polo (hay con goi la Lu Cau), khu vuc tuyen đuong quan trong dan đen Bac Kinh. Tu nhung tran giao tranh lon xon, nho le đa leo thang thanh cuoc chien tranh toan dien khien ca Bac Kinh va thanh pho cang Thien Tan roi vao tay quan Nhat (tu thang 7 đen thang 8 nam 1937).
Nhat Ban thong qua "Ke hoach đong vien", yeu cau Trung Quoc rut quan khoi tinh Ha Bac. Ngay 26/7, quan Nhat chiem Lang Phong [Ha Bac], nam giua Bac Binh va Thien Tan. Ngay 27, quan Nhat tien đen 4 vung ven đo Bac Binh. Ngay 28, đanh lon tai Nam Uyen (Bac Binh), Pho tu lenh quan đoan 29 Đong Lan Cac, va Su đoan truong Trieu Đang Vu tu tran. Ngay 30, Bac Binh bi ham, hai thanh pho lon nhat Hoa Bac đeu vao tay Nhat, quan đoan 29 Quoc dan đang phai rut lui đen tuyen Bao Đinh.
Vao ngay 29 thang 7, khoang 5.000 quan cua Quan đoan 1 va 2 cua Quan đoan Đong Ho Bac đa bi tieu diet do chong lai quan đon tru Nhat. Ngoai quan nhan Nhat Ban thi co khoang 260 thuong dan song o Thong Chau theo Hiep uoc Tan Suu nam 1901 đa bi giet trong cuoc noi day (chu yeu la nguoi Nhat, bao gom ca luc luong canh sat va mot so nguoi la dan Trieu Tien). Quan Trung Quoc sau đo phong hoa va đot ca thanh pho. Chi co khoang 60 thuong dan Nhat Ban song sot, sau nay tro thanh chung nhan cung cap cho cac nha bao va nha su hoc nguon tu lieu. Tinh chat bao luc cua cuoc binh bien o Thong Chau nham vao thuong dan Nhat Ban đa khien du luan nuoc nay day song.
2 ngay sau khi Bac Binh that thu, Tuong Gioi Thach gui thu cho toan quoc noi rang phai "khang chien đen cung, lieu chet voi Nuy khau" (giac Nhat). Cac quan phiet trong yeu nhu Bach Sung Hy tai Quang Tay, Diem Tich Son tai Son Tay, Luu Tuong tai Tu Xuyen, Long Van tai Van Nam va ca Đang cong san, du truoc đo khong phuc tung Tuong nhung đeu đen du hoi nghi tai Nam Kinh, thong nhat cu Tuong Gioi Thach lam Tong tu lenh khang chien toan quoc.
Sau khi chiem đuoc Bac Binh, quan Nhat đanh Nam Khau (Ha Bac); lai tu Sat Cap Nhi đanh xuong Truong Gia Khau (Ha Bac). Cuoi thang 8, Nam Khau va Truong Gia Khau đeu mat. Quan Nhat tien đanh Đai Đong (Son Tay). Vao ngay 25/9, mot su đoan Bat lo quan cua Đang Cong san, duoi quyen Lam Buu đa phoi hop voi quan phiet vung Son Tay la Diem Tich Son, phuc kich tai ai Binh Hinh (Son Tay), tieu diet vai tram quan Nhat. Đay la chien thang đau tien cua Trung Quoc tai chien truong Hoa Bac.
Thang 9, quan Nhat chiem Bao Đinh (Ha Bac), thang 10 chiem Thach Gia Trang (Ha Bac), thang 11 chiem An Duong (tinh Ha Nam). Mot canh quan theo đuong sat Tan Pho [Thien Tan – Pho Khau) tien xuong nam chiem Đuc Chau va Te Nam (tinh Son Đong), thanh pho Thanh Đao cung mat.
Thang 11, quan Nhat đanh chiem tinh Tuy Vien, 140.000 quan Nhat (trang bi 350 phao, 150 xe tang va 300 may bay) keo xuong phuong nam đanh thanh pho Thai Nguyen (Son Tay). 280.000 quan Trung Hoa (52 su đoan) đanh chan tai Han Khau phia bac tinh Son Tay. Đay la tran đanh lon phoi hop Quoc - Cong chong Nhat, chi huy gom Diem Tich Son, Ve Lap Hoang, Chu Đuc. Quan Trung Quoc thuong vong khoang 100.000. Phia Nhat co 20.000 chet, hon 10.000 bi thuong, mat hang chuc xe tang va it nhat 24 may bay. Roi quan Nhat tu Nuong Tu quan (Son Tay) đanh chiem thanh pho Thai Nguyen.


= Tran Thuong Hai =

Bo Tong tu lenh Đe quoc o Tokyo bang long voi loi ich thu đuoc o mien bac Trung Quoc sau Su bien Lu Cau Kieu, buoc đau cho thay su mien cuong trong viec leo thang xung đot thanh mot cuoc chien tranh toan dien. Tuy nhien, Quoc dan Đang lai cho rang đong thai gay han cua quan Nhat đa len toi "cuc điem". Tuong Gioi Thach nhanh chong huy đong quan đoi va khong quan cua chinh quyen trung uong, đat ho duoi quyen chi huy truc tiep cua ong, đong thoi bao vay pho nguoi Nhat o Khu đinh cu quoc te Thuong Hai, noi 30,000 thuong dan Nhat sinh song cung 30,000 quan vao ngay 12 thang 8 nam 1937.

Chung ta khong the chiu đung đuoc nua, chung ta se khong nhan nhuong. Ca dan toc phai đung len va chien đau chong lai lu quan Nhat cuop nuoc cho đen khi tieu diet đuoc chung va bao ve cuoc song cua chung ta.

Quan Nhat o Thuong Hai khong nhieu nen quan Trung Quoc quyet đinh tan cong tai đay đe gay su chu y tren truong quoc te. Vao cuoi thang 7 đau thang 8, Trung Quoc tang quan tai Thuong Hai, va lap ke hoach chan khuc song hep tai Giang Am [Giang To] đe bat tau be Nhat Ban tren song Truong Giang. Nhung Bi thu vien hanh chinh Hoang Lang bi Nhat Ban mua chuoc đa tiet lo bi mat, nen tau thuyen cung Nhat kieu tai Han Khau đa thoat đuoc.
Cuoc chien tai Thuong Hai co the chia lam 3 giai đoan: Giai đoan 1 - tu ngay 13 đen ngay 22/8, quan Trung Hoa co gang đanh tan quan Nhat tai Thuong Hai, nhung quan Nhat co cong su phong thu chac, lai co khong quan va phao binh tai chien ham yem tro nen co thu đuoc. Giai đoan 2, tu 23/8 đen 26/10, quan Nhat đo bo them tai bo bien tinh Giang To, quan hai ben chien đau ac liet tranh nhau tung ngoi nha giong nhu tran Stalingrad trong chien tranh Xo - Đuc, quan Nhat dan thang the. Giai đoan cuoi, tu 27/10 đen đau thang 11, quan Trung Hoa rut lui vi sap bi quan Nhat tan cong canh suon, roi quan Nhat đuoi theo cho đen tan thanh pho Nam Kinh.
Ngay 13 thang 8 nam 1937, binh linh Quoc dan đang va may bay chien đau tan cong cac vi tri cua Thuy quan luc chien Nhat Ban o Thuong Hai, mo man cho cuoc chien. Khi bat đau tran chien, quan Quoc dan đang vao khoang 5 su đoan - 70.000 quan, trong khi luc luong Nhat Ban co khoang 6.300 linh thuy đanh bo. Vao ngay 14 thang 8, may bay cua Quoc dan đang vo tinh tha bom vao Khu đinh cu quoc te Thuong Hai, khien hon 3.000 thuong dan thiet mang.
Trong ba ngay tu 14 đen 16 thang 8 nam 1937, Hai quan Đe quoc Nhat Ban cho xuat kich nhieu may bay nem bom hang nang tam trung G3M va cac loai may bay cua tau san bay voi ky vong tieu diet Khong quan Trung Quoc. Tuy nhien, Hai quan Đe quoc Nhat Ban đa vap phai su khang cu bat ngo tu cac phi đoi tiem kich phong thu Curtiss Hawk II / Hawk III va P-26/281 Peashooter cua Trung Quoc, khien quan Nhat chiu ton that nang ne (50%) (ngay 14 thang 8 sau nay đuoc Quoc dan Đang ki niem la Ngay Khong quan Trung Quoc).

Vung troi Trung Quoc đa tro thanh khu vuc thu nghiem cac thiet ke may bay chien đau hai tang canh va mot tang canh tien tien the he moi. Viec đua may bay chien đau A5M tien tien vao chien truong Thuong Hai–Nam Kinh ke tu ngay 18 thang 9 nam 1937 đa giup quan Nhat đat đuoc uu the tren khong nhat đinh. Tuy nhien, co mot so it phi cong ky cuu cua Trung Quoc cung nhu nguoi My goc Hoa chung minh đuoc rang ngay ca khi su dung may bay hai canh cu ki va cham chap, ho van co kha nang chong lai nhung chiec A5M bong bay trong cac tran dogfight, đong thoi chung to rang viec chien đau voi Khong quan Trung Quoc la cuoc chien tranh tieu hao. Vao ngay 23 thang 8, Khong quan Trung Quoc tan cong cuoc đo bo cua quan Nhat cung voi may bay cuong kich Hawk III va may bay ho tong tiem kich P-26/281 tai Ngo Tung Khau o phia bac Thuong Hai. Nhat Ban đa đanh chan hau het cuoc tan cong bang may bay chien đau A2N va A4N xuat kich tu tau san bay Hosho va Ryujo, ban ha mot so may bay Trung Quoc nhung mat mot chiec A4N trong tran khong chien voi Trung uy Hoang Tan Thuy tren may bay P-26/281. Quan tiep vien Nhat Ban đa thanh cong trong viec đo bo len phia bac Thuong Hai.
Trung tuan thang 9, quan Trung Quoc rut ra tran đia du bi thu nhat tai Bao Son (phia bac Thuong Hai); luc bay gio quan Nhat co khoang 10 van, quan Trung Hoa khoang tren 30 van. Ha tuan thang 9, quan Trung Hoa lai rut đen tran đia du bi thu hai tai La Điem, gan ke Bao Son. Thang 10 quan Nhat tang đen tren 20 van, quan Trung Hoa đen 50 van, ngoai quan trung uong con co quan phiet cac tinh Quang Tay, Quang Đong, Tu Xuyen, Ho Nam cu quan đen tham gia chien đau. Tran chien rat ac liet, hai ben gianh nhau tung ngoi nha. Ngay 26/10, cac tran đia chu yeu đeu bi chiem, quan Trung Hoa rut sang phia tay Thuong Hai. Mot so tuong linh nhu Ly Tong Nhan đe nghi rut lui ve giu Nam Kinh, nhung Tuong van ra lenh quan đoi co bam giu Thuong Hai, vi cuong quoc 9 nuoc đang hop tai Bruxelles (Bi), Tuong mong gay anh huong đe cac nuoc phuong Tay tham gia vao cuoc chien. Nhung đen ngay 9/11, quan Trung Hoa phai rut toan bo sang phia tay.
Luc quan Đe quoc Nhat Ban cuoi cung đa đieu hon 200.000 quan, cung voi nhieu tau hai quan va may bay đe chiem thanh pho. Sau hon ba thang chien đau cang thang, thuong vong cua ho vuot xa du kien ban đau. Vao ngay 26 thang 10, Quan đoi Nhat Ban chiem đuoc Đai Xuong, cu điem quan trong o Thuong Hai va vao ngay 5 thang 11, quan tiep vien cua Nhat Ban đo bo tu Vinh Hang Chau. Cuoi cung, vao ngay 9 thang 11, Quoc dan Cach menh quan phai rut toan bo quan.


= Tham sat Nam Kinh =

Sau khi gianh chien thang nhoc nhan tai Thuong Hai, Luc quan Đe quoc Nhat Ban đa chiem đuoc thu phu Nam Kinh cua Quoc dan Đang (thang 12 nam 1937) va Bac Son Tay (tu thang 9 đen thang 11 nam 1937). Chien dich nay co su tham gia cua khoang 350.000 linh Nhat va quan so Trung Quoc nhieu hon đang ke.
Ngay 20/11/1937, Quoc dan đang bat đau doi chinh phu tu Nam Kinh đen Trung Khanh (Tu Xuyen), đong thoi ra tuyen bo khen ngoi 3 thang chien đau tai Thuong Hai. Nhung sau tran Thuong Hai, quan đoi Quoc dan đang ton that đen 6/10, khong co cach gi ngan chan quan Nhat. Cac phong tuyen du bi tu song Truong Giang đen To Chau [Giang To], Gia Hung [Chiet Giang] đen Vo Tich, Giang Am (Giang To) đeu that thu. Ngay 13/12, thu đo Nam Kinh bi Nhat chiem; ngay 24 mat tiep Hang Chau (Chiet Giang).
Cac nha su hoc uoc tinh rang tu ngay 13 thang 12 nam 1937 đen cuoi thang 1 nam 1938, luc luong Nhat Ban đa giet hoac lam bi thuong khoang 40.000 đen 300.000 nguoi Trung Quoc (chu yeu la dan thuong) trong đot "Tham sat Nam Kinh" (hay con đuoc goi la "Cuong hiep Nam Kinh") sau khi Nam Kinh that thu. Tuy nhien, nha su hoc David Askew thuoc Đai hoc Ritsumeikan cua Nhat Ban lap luan rang it hon 32.000 dan thuong va binh linh đa chet va khong qua 250.000 dan thuong co the o lai Nam Kinh. Phan lon trong so ho đa tru an trong Khu an toan Nam Kinh, khu vuc an toan do nuoc ngoai thanh lap, dan đau la John Rabe, quan chuc Đang Quoc xa.
Nam 2005, mot cuon sach giao khoa lich su do Hiep hoi Cai cach Sach giao khoa Lich su Nhat Ban bien soan, đuoc chinh phu phe duyet vao nam 2001, đa gay ra su phan đoi kich liet o Trung Quoc va Han Quoc. No goi Vu tham sat Nam Kinh va cac hanh đong tan bao khac nhu vu tham sat o Manila la mot "su bien", che đay van đe phu nu giai khuay va chi đe cap ngan gon đen cai chet cua binh linh va thuong dan Trung Quoc o Nam Kinh. Ban sao phien ban nam 2005 cua sach giao khoa trung hoc co so co tieu đe Sach giao khoa Lich su Moi khong thay đe cap đen vu "Tham sat Nam Kinh" hay "Su bien Nam Kinh". Quyen sach chi co mot cau duy nhat đe cap đen su kien nay la: "Ho [quan Nhat] đa chiem thanh pho đo vao thang 12". Tinh đen nam 2015, mot so nha su hoc canh huu Nhat Ban phu nhan rang vu tham sat tung xay ra va đa van đong thanh cong đe sua đoi va loai tru thong tin ra khoi sach giao khoa Nhat Ban.


= Nhat Ban tien cong nam 1938 =

Vao đau nam 1938, gioi lanh đao o Tokyo van hy vong han che pham vi xung đot đe chiem cac khu vuc xung quanh Thuong Hai, Nam Kinh va phan lon mien bac Trung Quoc. Ho nghi rang đieu nay se bao toan suc manh cho mot cuoc đoi đau co the xay ra voi Lien Xo nhung hien tai, chinh phu Nhat Ban va Bo Tong Tu lenh đa mat quyen kiem soat thuc su đoi voi quan đoi Nhat Ban o Trung Quoc. Sau khi gianh đuoc nhieu thang loi, cac tuong linh Nhat Ban đa leo thang voi Tran Tu Chau nham tim cach quet sach su khang cu cua quan Trung Quoc nhung lai that bai trong tran Đai Nhi Trang (tu thang 3 đen thang 4 nam 1938). Chien dich Tu Chau co 600.000 quan Trung Hoa do Ly Tong Nhan chi huy, thuong vong 100.000. Phia Nhat do Hata Shunroku (Tu Noi Tho Nhat) chi huy, quan so 240.000, thuong vong khoang 30.000. Ngay 7/4, quan Nhat phai rut. Quan Nhat đoi huong tan cong tai vung giap gioi cac tinh Son Đong, Ha Nam. Thang 5, quan Trung Hoa rut khoi Tu Chau, roi chuyen quan sang phia Đong Ha Nam.
Sau đo, Bo Tong Tu lenh Nhat thay đoi chien luoc va trien khai gan nhu tat ca cac đoi quan hien co o Trung Quoc đe tan cong thanh pho Vu Han, noi đa tro thanh trung tam chinh tri, kinh te va quan su cua Trung Quoc, voi hi vong la tieu diet suc manh chien đau cua Quoc dan Cach menh quan va buoc chinh phu Quoc dan Đang phai đam phan hoa binh.
Tu thang 2/1938, may bay Nhat oanh kich Vu Han; thang 6, hai quan Nhat nguoc song Truong Giang chiem An Khanh, roi phoi hop voi luc quan chiem cac đon ai quan trong tai tinh Giang Tay. Ngay 25/7 chiem Cuu Giang (Giang Tay), bat đau giao chien o vung xung quanh Vu Han. Quan Nhat chia lam 3 đuong tien đanh: mot đao theo đuong song Truong Giang đanh Nam Xuong, trung tuan thang 10 đanh phia nam tinh Ho Bac. Mot đao quan tu Ha Nam đanh thang xuong, lai mot đao quan khac đi vong đen Han Khau; binh luc co đen tren 12 su đoan, 3 mat bao vay Vu Han. Trung Quoc ben đanh sau lung quan Nhat, roi bat đau rut, ngay 25/10 thi rut xong. Cuoc chien Vu Han keo dai trong 4 thang, la tran đai chien thu 4 sau Thuong Hai, Son Tay, Tu Chau. Quan Nhat đa huy đong 350 - 400 nghin quan, 120 tau chien va tren 500 may bay, bi thuong vong khoang 70 - 100 nghin quan, mat hon 100 may bay. Quan Trung Hoa huy đong toi gan 1 trieu quan, thuong vong khoang 256.000 nguoi.
Vao ngay 6 thang 6, quan Nhat chiem Khai Phong, thu phu cua Ha Nam va đe doa chiem Trinh Chau, nga ba cua đuong sat Binh Han va Long Hai. Đe chan buoc tien cua quan Nhat o mien tay va nam Trung Quoc, Tuong Gioi Thach theo goi y cua Tran Qua Phu đa ra lenh pha cac con đe tren song Hoang Ha gan Trinh Chau. Ke hoach la pha vo đe o Chu Khau nhung do gap mot so kho khan nhat đinh nen quyet đinh la pha đe Hoa Vien Khau o bo nam vao ngay 5 thang 6 va ngay 7 thang 6, khien nuoc lu tran qua đong Ha Nam, trung An Huy va bac trung Giang To. Lu lut bao phu va pha huy hang ngan cay so vuong đat nong nghiep va doi cua song Hoang Ha hang tram dam ve phia nam. Hang nghin ngoi lang bi ngap lut hoac bi pha huy va hang trieu nguoi dan buoc phai so tan khoi nha cua ho. Uoc tinh khoang 400.000 nguoi bao gom ca linh Nhat chet đuoi va them 10 trieu nguoi tro thanh nguoi ti nan. Mac du vay, Nhat Ban van chiem đuoc Vu Han vao ngay 27 thang 10 nam 1938, buoc Quoc dan Đang phai rut ve Trung Khanh. Tuy nhien, Tuong Gioi Thach van tu choi đam phan, noi rang ong se chi xem xet thuong luong neu Nhat Ban đong y rut ve bien gioi cua nam 1937 tro ve truoc.
Sau nhung tran giao tranh ac liet, quan Quoc dan đang rut vao noi đia xa hon, đen Trung Khanh. Trong khi tren đuong đen Trung Khanh, quan đoi Quoc dan đang đa tao ra "ngon lua Truong Sa", nhu mot phan cua chinh sach tieu tho khang chien. Đam chay đa pha huy phan lon thanh pho, giet chet 20.000 thuong va hang tram nghin nguoi mat nha cua. Do mot loi to chuc (đa đuoc xac nhan), đam chay đa bat đau ma khong co bat ky canh bao nao cho nguoi dan thanh pho. Quoc dan đang cuoi cung đa đo loi cho ba chi huy đia phuong ve vu hoa hoan va hanh quyet ho. Cac to bao tren khap Trung Quoc đo loi vu hoa hoan la do nhung nguoi theo chu nghia đot pha (khong thuoc Quoc Dan Đang), nhung ngon lua đa gop phan lam mat su ung ho tren toan quoc đoi voi Quoc Dan Đang.
Khi ton that va chi phi cho chien tranh cua quan Nhat tang len, Bo Tong Tu lenh Đe quoc o Tokyo quyet đinh tien hanh cac cuoc khong kich tra đua nham vao Trung Khanh va cac thanh pho lon khac do Trung Quoc quan ly khien hang trieu nguoi thiet mang, bi thuong hoac mat nha cua. Tu thang 5 nam 1938 đen thang 6 nam 1941, Khong quan Nhat Ban đa thuc hien 218 cuoc khong kich vao cac thanh pho, giet chet tong cong 12.000 nguoi. O Trung Khanh, cac cuoc tan cong đuoc bao hieu bang coi nhung o nhung khu đinh cu khac thi bao hieu bang bong bay mac len cot đien. Nguoi Trung Khanh đa đao nhung khu ham tranh bom, nhung vao thang 6/1941, phat sinh tai nan sap đuong ham lam chet 2 van nguoi.
Tai mien nam, Nhat Ban oanh kich Quang Chau roi ngay 12/10, 4 van quan Nhat đo bo tai Đai A loan, ngay 21/10 chiem Quang Chau.
Quan Nhat tung tuyen bo se chien thang trong 3 thang, nhung hien tai đa 15 thang ma chien su van ac liet. Nhat Ban đa chiem nhieu vung, phia bac tu tinh Sat Cap Nhi, phia nam toi Quang Đong, đong đen Thuong Hai, tay đen Vu Han, cac tinh đong nam va ha luu song Truong Giang, la nhung khu vuc kinh te chu luc cua Trung Quoc. Nhung quan Nhat chi co the kiem soat cac đo thi, đuong luu thong huyet mach thuy bo, chu khong đu quan đe kiem soat đuoc vung nong thon rong lon. Trung Quoc van giu đuoc cac tinh mien tay nam, tay bac; cung đai bo phan vung nong thon. Sau khi quan chu luc Trung Quoc rut đi, mot bo phan van luu lai vung sau lung đich, to chuc đanh quay roi. Tai Son Tay, Diem Tich Son to chuc "Quan dan đai đong minh"; Bat lo quan thi hoat đong manh tai mien đong bac. Tai Giang To - An Huy, quan du kich cung Tan Tu quan khong ngung uy hiep luu thong tren song Truong Giang.


= Trung Quoc phan cong va be tac =

Nam 1939, cuoc chien buoc sang mot giai đoan moi sau nhung that bai chua tung co cua quan Nhat trong tran Tuy Huyen–Tao Duong, tran Nam Quang Tay, tran Truong Sa va tran Tao Duong-Nghi Xuong.
Trong Tran Truong Sa (1939), thang 9/1939, Nhat Ban mo chien dich nham vao thanh pho Truong Sa voi 100.000 quan, 12 tau chien va hon 100 may bay. Quan Trung Quoc co 240.000 nguoi, chia lam 30 su đoan. Quan Trung Quoc phong thu Truong Sa ngoai loi the ve mat so luong, con co vi tu lenh la tuong Tiet Nhac (Xue Yue), nguoi noi tieng la dung cam va đuoc long cac binh si duoi quyen. Tran Truong Sa khien quan Trung Quoc ton that 44.000 nguoi, nhung luc luong Nhat Ban đa phai rut lui, Trung Quoc giu vung tuyen đuong sat chien luoc. Đay cung la lan đau tien Nhat Ban ton that mot so luong quan tuong đuong Trung Quoc (hon 40.000 nguoi), tuong đuong gan mot nua luc luong tham chien.
Ket qua thuan loi đa khuyen khich gioi lanh đao quan đoi Trung Quoc mo cuoc phan cong quy mo lon đau tien vao cuoi nam 1939. Tuy nhien, do nang luc cong nghiep quan su thap va thieu kinh nghiem trong chien tranh hien đai nen quan đoi Trung Quoc bi đanh bai. Nha su hoc Rudolph Joseph Rummel goi cuoc phan cong la mot that bai truc tiep. Sau đo, Tuong khong the mao hiem them bat ky chien dich tan cong tong luc nao nua do tinh trang quan đoi huan luyen so sai, trang bi kem va vo to chuc cung nhu đuong loi lanh đao bi Quoc dan đang va cac quan phiet tai Trung Quoc noi chung phan đoi. Ong đa mat đi nhung binh linh tot nhat cua minh trong tran Thuong Hai va hien phai le thuoc vao chinh cac tuong linh quan phiet cua minh, nhung nguoi đang co quyen tu tri cao khoi chinh quyen trung uong Quoc dan Đang.

Sau nam 1940, quan Nhat gap nhung kho khan to lon trong viec quan ly va bo tri luc luong đon tru tai cac vung lanh tho do ho nam giu. Ho co gang giai quyet van đe bang cach thuc hien chien luoc thanh lap cac chinh phu bu nhin than Nhat phuc vu cho loi ich cua quan Nhat tren cac vung lanh tho bi chiem đong. Sau khi chiem cu Bac Binh, Thien Tan, Thai Nguyen, thang 12/1937 Nhat cho lap "Trung Hoa dan quoc lam thoi chinh phu", dung Vuong Khac Man lam bu nhin; tren danh nghia la quan tri vung Hoa Bac, tren thuc te la vo vet cua cai đe thuc hien chinh sach "Lay chien tranh nuoi chien tranh" cho quan Nhat. Vao thang 3/1938, Nhat thanh lap tai Nam Kinh "Duy tan chinh phu" do Luong Hong Chi lam bu nhin, tren danh nghia cai tri mien Hoa Đong. Đang chu y nhat la Chinh phu Nam Kinh Quoc dan Đang thanh lap 29/3/1940 do Uong Tinh Ve, cuu Thu tuong Quoc dan Đang cam đau. Tuy nhien, do quan Nhat đa gay ra nhieu toi ac chien tranh cung nhu khong uy thac bat cu quyen luc thuc te nao cho chinh phu bu nhin nen cac lanh đao bu nhin nguoi Trung Quoc nhanh chong mat long tin va khong tac đong gi nhieu đen tinh hinh chung o Trung Quoc. Thanh cong duy nhat ma Nhat Ban đat đuoc la thanh lap nen Hoa binh Kien quoc Quan đe giu gin trat tu tri an trong cac khu vuc chiem đong. Ngay 10/11/1944, Uong mat vi benh tai Nhat, roi đem ve chon ben canh mo Ton Trung Son, tai Trung Son Lang, Nam Kinh (sau khi Nhat đau hang, mo cua Uong bi pha huy vao nam 1946, thi the bi thieu trui vi toi lam Han gian).
Ve phia Đang Cong san, tu thang 8/1940 đen thang 1/1941, tai Ha Bac, Son Tay, Bat lo quan huy đong 200.000 quan voi tong cong 105 trung đoan tham gia, nen co ten "Đai chien Bach Đoan", duoi quyen chi huy cua tuong Chu Đuc, Banh Đuc Hoai. Phia Nhat co 270.000 quan cong them 150.000 linh nguy (nguoi Trung Quoc phuc vu cho Nhat). Hong quan tan cong đuong sat tai cac tuyen nhu Binh Han (Bac Binh – Han Khau), Chinh Thai (Thach Gia Trang – Thai Nguyen), Tan Pho (Thien Tan – Pho Khau); pha cac mo khoang, chiem cu Nuong Tu Quan tai tinh Son Tay. Hong quan Trung Quoc tuyen bo đa giet hoac lam bi thuong 20,645 linh Nhat va 5.155 linh nguy, bat song 281 linh Nhat va 18.407 linh nguy, thu 46.380 vu khi; pha huy 2.993 đon bot, 948 dam đuong sat, 3.004 dan đuong bo, 213 cau, 37 ga tau hoa, 11 ham ngam. Phia Trung Quoc ton that 17.000 nguoi chet hoac bi thuong, ngoai ra co 20.000 nguoi bi nhiem đoc do vu khi hoa hoc cua quan Nhat. Đay la chien dich đanh lon đau tien cua Đang Cong san (truoc đo ho chu yeu đanh du kich), chien thang nay co y nghia quan trong trong viec chong quan Nhat can quet, phat trien luc luong va tich luy kinh nghiem cho cac chien dich lon sau nay
Đen nam 1941, Nhat Ban đa nam giu hau het cac khu vuc ven bien phia đong cua Trung Quoc va Viet Nam nhung cac cuoc giao tranh du kich van tiep tuc dien ra o nhung khu vuc bi chiem đong nay. Nhat Ban phai hung chiu nhieu thuong vong do su phan khang bat ngo cua Trung Quoc va khong ben nao co the đay nhanh tien đo.
Quan Nhat thi lo cung co cac cu điem, bao ho cac tuyen giao thong thuy bo, mo rong khu vuc chiem linh; tu nam 1939 đen 1941 lai tan cong. Xet ve cac chien dich tuong đoi lon co the ke đen:

Chien truong tai mien bac tinh Giang Tay xay ra 2 lan. Lan thu nhat vao thang 3/1939, khoang 5 van quan Nhat tien đanh Nam Xuong; quan Trung Hoa khoang 20 van. Lan thu hai vao thang 3/1941, quan Nhat huy đong 4 van, quan Trung Hoa đong gap boi, kich chien trong vong 2 tuan. Ca 2 lan quan Nhat bi ton that lon va khong chiem đuoc Nam Xuong.
Tai vung tay bac tinh Ho Bac va phia nam tinh Ha Nam, cuoi thang 4/1939, giao chien tai Tuy huyen (Ho Bac), luc luong Trung Quoc do Ly Tong Nhan chi huy chan đuoc quan Nhat, Trung Hoa ton that 28.000 quan, phia Nhat 21.000. Thang 5/1940, quan Nhat lai tien đanh, Tong tu lenh tap đoan quan Truong Bach Trung tu tran. Thang 6 quan Nhat chiem Nghi Xuong [Ho Bac] cat đut đuong thuy tu Ho Nam đen Tu Xuyen, lai dung phi truong nho noi nay đieu may bay oanh kich Trung Khanh.
Thang 11/1938, quan Nhat tu Ho Bac xam nhap Nhac Duong (Ho Nam), tinh truong Ho Nam Truong Tri Trung ra lenh phong hoa chan quan Nhat, ca tinh ly Truong Sa gan bi thieu trui. Thang 9/1939, quan Nhat huy đong 10 van quan; bi quan Trung Hoa voi luc luong 24 van duoi quyen chi huy cua Tran Thanh, Tiet Nhac đay lui, moi ben ton that hon 4 van nguoi. Vao ngay 6/9/1941, 12 van quan Nhat lai tien đanh Truong Sa lan thu hai. 30 su đoan Trung Hoa voi 30 van quan duoi quyen chi huy cua Tiet Nhac chiem lai đuoc thanh pho; đen ngay 30/9 quan Nhat rut lui, uoc tinh Trung Quoc ton that hang chuc nghin quan con Nhat Ban mat 7.000 quan. Thang 12/1941 đen thang 1/1942, Nhat Ban lai huy đong 12 van quan đanh Truong Sa lan thu 3. Tuong Tiet Nhac đa giang bay phuc kich san, quan Nhat lai that bai. Trung Quoc tuyen bo hon 55.000 quan Nhat đa bi tieu diet, quan Trung Quoc chi ton that 28.000 nguoi.
Phia nam tinh Quang Tay, vao thang 2/1939 quan Nhat chiem đao Hai Nam, thang 11, đo bo tai vinh Kham chau [Quang Tay], chiem tinh ly Nam Ninh, cat hoan toan đuong giao thong giua Quang Tay va Viet Nam. Thang 12, 16 van quan Trung Hoa do Bach Sung Hy chi huy phan cong, kich chien tai ai Con Lon [Kunlun pass] trong vong 2 thang. Trung Hoa ton that khoang 23.000 quan, phia Nhat hon 8.100 quan. Ngoai ra vao thang 4/1941, Nhat tiep tuc chiem cac vung duyen hai đong nam nhu Ninh Ba [Chiet Giang], On chau, Phuc chau [Phuc Kien].
Chien dich tai vung nui Trung Đieu, phia đong nam tinh Son Tay: Thang 5/1941, 6 van quan Nhat tan cong, 10 van quan Trung Hoa chien đau trong 10 ngay, sau đo phai rut lui, mot canh xuong Ha Nam phia nam, 1 canh chuyen đen nui Thai Hang (Son Tay).


= Giai đoan cuoi (1942-1945) =
Trong giai đoan nay, do phai chia quan cho cac mat tran khac o Thai Binh Duong va Đong Nam A nen Nhat Ban giam han cac chien dich tan cong. Quan Nhat tap trung vao viec đong giu cac lanh tho đa chiem đuoc o Trung Quoc, vo vet tai nguyen, luong thuc đe cho ve nuoc phuc vu cho nhu cau chien tranh.
Đen nam 1943, Quang Đong trai qua mot nan đoi. Khi tinh hinh tro nen toi te hon, nhung nguoi đong huong Trung Quoc o New York nhan đuoc mot la thu viet rang 600.000 nguoi đa bi chet đoi o Tu Ap.
Mua xuan nam 1944, nguoi My bat đau su dung Truong Sa lam can cu cho cac may bay B-29 nem bom vao cac muc tieu cong nghiep o Nhat Ban. Mua he nam 1944, Nhat ban mo Chien dich Ichi-Go, huy đong toi 500.000 quan, đanh dau chien dich quan su lon nhat cua Nhat o chau A trong giai đoan nay. Nhung tran đanh lon nhat trong Chien dich Ichi-Go la tran tan cong Lac Duong (co tai lieu goi la tran mien Trung Ha Nam) tu 17/4 đen 25/5 nam 1944, tran Ho Nam tu cuoi thang 5 đen thang 8 nam 1944, tran Hanh Duong tu 22/6 đen 11/8 nam 1944, tran Que Lam-Lieu Chau tu 16/8 đen 24/11 nam 1944. Tong cong, Trung Quoc ton that 90.000 quan (17.000 o Hanh Duong) trong khi Nhat ban mat 66.000 quan (19.000 o Hanh Duong). Tran Que Lam-Lieu Chau, Trung Quoc cung that bai voi 25.000 thuong vong, 30 may bay B-29 cua My đong o đo cung bi pha huy, Nhat chi mat 5.665 nguoi. Khong con can cu o Truong Sa, My buoc phai chuyen sang xay can cu khong quan tren đao Saipan o Thai Binh Duong.


Hop tac va phan khang = Chien luoc khang chien cua Trung Quoc =
Chien luoc cua Trung Quoc đe đay lui quan xam luoc Nhat Ban co the đuoc chia thanh hai giai đoan chinh:
Giai đoan 1: 7 thang 7 nam 1937 (Su bien Lu Cau Kieu) – 25 thang 10 nam 1938 (Tran Vu Han)
Khong giong nhu Nhat Ban, Trung Quoc khong co su chuan bi cho chien tranh toan dien va it suc manh cong nghiep quan su, khong co su đoan co gioi va luc luong thiet giap khong nhieu. Cho đen giua nhung nam 1930, Trung Quoc đa hy vong rang Hoi Quoc Lien se đua ra cac bien phap đoi pho voi su xam luoc cua Nhat Ban. Hon nua, trong thoi ky nay, Quoc Dan Đang ngay cang sa đa vao cuoc noi chien chong lai Đang Cong san Trung Quoc. Tuong Gioi Thach coi trat tu noi bo quan trong hon nhieu so voi cuoc khang chien chong quan Nhat, ong tung noi rang: "Nguoi Nhat la benh ngoai da, Cong san moi la benh trong tam".

Tuong biet rang ngay ca trong tinh huong bat loi nay, neu Trung Quoc chung to kha nang chien đau hieu qua thi co the gianh đuoc su ung ho cua Hoa Ky va cac quoc gia dan chu khac. Ong nhan ra rang viec rut lui voi vang se khong thu hut nguon vien tro nen quyet đinh đat het moi thu vao tran Thuong Hai, su dung nhung su đoan tot nhat do Đuc đao tao đe bao ve thanh pho cong nghiep hoa lon nhat Trung Quoc khoi quan Nhat. Tran chien keo dai ba thang, ca hai ben đeu chiu ton that đang ke va ket thuc bang viec Trung Quoc rut lui. Mac du quan Trung Quoc that bai nang ne nhung hieu qua tinh than la rat lon. Ho chung minh rang viec đanh bai ho khong he de dang, the hien quyet tam cua ho truoc toan the gioi. Tran chien con tro thanh nguon đong luc tinh than to lon cho nguoi dan Trung Quoc vi no giang mot đon manh vao loi nhao bang cua nguoi Nhat rang ho co the chinh phuc Thuong Hai trong ba ngay va Trung Quoc trong ba thang.
Muc tieu tiep theo cua Trung Quoc la kiem them thoi gian đe chuan bi cho cuoc khang chien. Ho muon tri hoan cuoc tien cong cua quan Nhat cang lau cang tot đe cac co so cong nghiep o hau phuong co them thoi gian rut lui ve phia tay đen Trung Khanh. Quan đoi Trung Quoc thuc hien chien luoc tieu tho khang chien, pha huy đe đap gay lu lut quy mo lon, lam cham đang ke buoc tien cua quan Nhat. Khong chi cac nha may ma nguyen lieu tho, hang chuc nghin cong nhan, truong đai hoc, thu vien va tat ca cac tai san luu đong đeu đuoc di chuyen ve phia tay. Quan Trung Quoc con cung cap cho cong ty di doi nhieu quyen loi.
Giai đoan 2: 25 thang 10 nam 1938 (Tran Vu Han) – 7 thang 12 nam 1941 (Tran Tran Chau Cang)

Trong giai đoan nay, muc tieu chinh cua quan đoi Trung Quoc la truong ky khang chien đe lam can kiet nguon du tru nguyen lieu tho cua Nhat Ban, đong thoi tu xay dung cac co so cong nghiep quan su. Tuong My Joseph Stilwell goi chien luoc nay la "gianh chien thang bang cach song lau hon". Quoc dan Cach menh Quan đa su dung chien thuat dan du quan Nhat đen mot điem nhat đinh đe phuc kich, tan cong ben suon va bao vay trong cac tran giao tranh lon. Chien luoc nay đa thanh cong trong viec bao ve Truong Sa hai lan vao nam 1939 va nam 1941, khien Luc quan Đe quoc Nhat chiu ton that nang ne.
Trong khi đo, cac luc luong khang chien tu phat o đia phuong lien tuc quay roi quan đoi Nhat Ban khien viec kiem soat cac vung đat rong lon cua Trung Quoc tro nen kho khan hon. Nam 1940, Bat Lo Quan cua Đang Cong san mo mot cuoc tan cong quan trong o Hoa Bac, ho lam no tung đuong ray xe lua va mot mo than quan trong. Nhung hoat đong quay roi va pha hoai lien tuc nay đa khien Luc quan Đe quoc Nhat Ban cuc ky phan no va ap dung "Chinh sach Tam Quang" (giet het, cuop het, đot het). Nha su hoc Himeta Mitsuyoshi cho biet Chinh sach Tam quang đa khien 2,7 trieu nguoi Trung Quoc thiet mang.
Đen nam 1941, Nhat Ban đa chiem phan lon mien bac va ven bien Trung Quoc nhung chinh quyen trung uong va quan đoi Quoc Dan Đang đa rut ve vung noi đia phia tay đe tiep tuc khang chien, trong khi Đang cong san Trung Quoc van kiem soat cac khu can cu o Thiem Tay. Hon nua, suc manh thuc te cua quan Nhat chi mo rong đen cac tuyen đuong sat va thanh pho. Ho khong co su hien dien quan su hoac hanh chinh lon o vung nong thon Trung Quoc rong lon, noi quan du kich Trung Quoc tu do hoat đong. The tran be tac nay cang khien Nhat Ban khong chac chan ve kha nang co mot chien thang quyet đinh.


= Lien minh Quoc dan Đang va Đang Cong san =

Giua Quoc Dan Đang va Đang Cong san đa xay ra cuoc noi chien vao nam 1927. Thang 10 nam 1934, luc luong Hong quan cua Cong san buoc phai roi khoi can cu đia cua ho, tien hanh cuoc Van ly truong chinh. Cuoc hanh trinh keo dai đen 25 ngan dam (12.000 km), bat đau tu Giang Tay, tien ve phia tay toi Tay Tang roi đi nguoc len phia bac, toi tan Dien An cua tinh Thiem Tay. Cuoc noi chien van tiep dien ma khong co ben nao gianh đuoc thang loi.
Vao ngay 12 thang 12 nam 1936, Truong Hoc Luong tien hanh binh bien, bat giu Tuong va buoc ong phai cam ket hoa hoan voi Đang Cong san. Ca hai phia Quoc – Cong sau đo ngung cac hoat đong quan su đe thanh lap Mat tran thong nhat Trung Quoc đe Nhi vao ngay 24 thang 12 nam 1936, tap trung vao chong ke thu chung la đe quoc Nhat. Mat tran thong nhat chinh thuc thanh lap vao ngay 23 thang 9 nam 1937, khi Quoc dan Đang cong khai tuyen bo san sang hop tac voi nhung nguoi Cong san.
Hong quan cua Đang Cong san tai bac Thiem Tay vao ngay 22/8/1937 bien che thanh Bat lo quan, do Chu Đuc va Banh Đuc Hoai giu chuc Tong - Pho tu lenh, Diep Kiem Anh lam Tham muu truong. Bat lo quan ban đau co 3 su đoan (khoang 3 van quan) chia ra Lam Buu, Ha Long, Luu Ba Thua lam Tu lenh su đoan; Nhiep Vinh Tran, Tieu Khac, Tu Huong Tien lam Pho tu lenh su đoan. Ngoai ra vao ngay 22/9, Hong quan rai rac tai Giang Nam bien che thanh Tan Tu quan, do Diep Đinh, Hang Anh giu chuc Tong - Pho tu lenh.
Luc bat đau cuoc khang chien, binh luc cua Đang cong san tai 15 huyen vung Thiem Tay, Cam Tuc, Ninh Ha chi co khoang 3 van nguoi. Chi trong vong 3 nam, Đang cong san phat đong chien tranh du kich khap mien Bac Trung Quoc va gia tang nhanh luc luong. Cuoi nam 1937 thiet lap đia ban 40 huyen tai 3 tinh Son Tay, Ha Bac, Sat Cap Nhi, binh luc tren 5 van. Nam 1941, tren toan vung Hoa bac, Bat lo quan đa hoat đong o hon 200 huyen, binh luc đa tang len khoang 30 van (gap 10 lan ban đau). Cac tuong linh chu yeu cua Đang cong san la Nhiep Vinh Tran tai bien khu Son Tay, Ha Bac, Sat Cap Nhi; Ha Long tai mien trung Ha Bac; Luu Ba Thua tai mien nam Ha Bac; Tu Huong Tien tai Son Đong.
Tai mien ha du song Truong Giang, Tan Tu quan moi đuoc Đang cong san thanh lap nam 1937, co khoang 1 van quan; nam 1938 đa phat trien len toi khoang 10 van, vung hoat đong khoang 50 huyen; nhung tuong linh lanh đao chu yeu co Diep Đinh, Hang Anh, Tran Nghi, Truong Van Dat, Ly Tien Niem. Tong ket lai, binh luc Đang cong san chu yeu la Bat lo quan tai 3 tinh Son Tay - Ha Bac - Son Đong ; Tan Tu quan tai 2 tinh An Huy - Giang To.

Tuy nhien, su hop tac giua Quoc dan Đang va Đang Cong san chua bao gio thuc su thong nhat vi moi ben đeu ngam ngam chuan bi cho mot cuoc đoi đau voi ben kia mot khi đanh đuoi đuoc quan Nhat. Hong quan Trung Quoc tranh đoi đau truc dien voi quan đoi Nhat Ban ma đe cho quan đoi Quoc Dan Đang thuc hien cac tran đanh chinh quy chong Nhat. Đang Cong san tien hanh chien tranh du kich tai cac vung lanh tho ma Nhat chiem đong.
Tinh hinh tro nen xau đi vao cuoi nam 1940, đau nam 1941 khi giua Đang Cong san va Quoc dan đang co xung đot lon. Thang 12 nam 1940, Tuong Gioi Thach ra yeu sach voi Tan Tu quan cua Đang Cong san, yeu cau Tan Tu quan phai roi khoi An Huy va Giang To. Do phai chiu suc ep nang ne, cac lanh đao Tan Tu quan phai chap thuan. Nam 1941 lai xay ra "su kien Tan Tu quan", 9.000 quan Tan tu quan bi quan Quoc dan đang bao vay va tieu diet tai huyen Kinh (phia nam tinh An Huy). May nghin quan cua Đang Cong san thiet mang, Quan truong Diep Đinh va 5.000 quan bi bat, Pho quan truong Hang Anh bi giet. Su kien nay đanh dau su cham dut cua Mat tran thong nhat chong Nhat. Cung ngay voi bien co xay ra, Truong co van Lien Xo Vassily L. Chuikov khuyen Tuong Gioi Thach đung quay sang đanh Đang Cong san, Tuong đap lai rang bien co nay hoan toan do cap duoi vo ky luat chu khong phai ong ta ra lenh.


= Đong minh phuong Tay tham chien =

Sau tran Tran Chau Cang, Hoa Ky tuyen chien voi Nhat Ban va trong vong vai ngay, Trung Quoc tuyen bo gia nhap voi Đong minh chong Nhat, Đuc va Y. Khi cac nuoc Đong minh phuong Tay tham chien chong Nhat, Chien tranh Trung – Nhat tro thanh mot phan cua cuoc xung đot lon hon, mat tran Thai Binh Duong thuoc Chien tranh the gioi thu hai. Gan nhu ngay lap tuc, quan đoi Trung Quoc đa đat đuoc chien thang quyet đinh trong tran Truong Sa lan ba, tran chien nay đa mang lai cho chinh phu Trung Quoc nhieu uy tin truoc cac Đong minh phuong Tay. Tong thong Franklin D. Roosevelt đe cap Hoa Ky, Vuong quoc Anh, Lien Xo va Trung Quoc la "Bon canh sat vien" cua the gioi, nang vi the quoc te cua Trung Quoc len mot tam cao chua tung co sau mot the ky bi cac nuoc đe quoc chiem đong.
Tuong Gioi Thach tiep tuc nhan tiep te tu Hoa Ky nhung gap kho khan tren đuong van chuyen. Tat ca cac cang chinh cua Trung Quoc đeu bi Nhat Ban chiem đong, tuyen đuong sat Hai Phong – Van Nam khong su dung đuoc sau khi Nhat Ban xam luoc khu vuc nay vao nam 1940 va đuong Mien Đien cung bi đong cua vao nam 1942, sau khi Nhat Ban chiem đong Mien Đien. Do đo, cho đen nam 1945, Trung Quoc chi co the trong cho vao cac loai đan duoc do Khong quan Hoa Ky van chuyen qua day Himalaya. Ngoai ra, Lien Xo con khong cho phep Hoa Ky van chuyen bom, đan đen Tan Cuong qua vung lanh tho cua ho vi quan phiet cua tinh, Thinh The Tai quay lung voi nhung nguoi Cong san đe theo Quoc dan Đang. Mac du van con đu suc đe phong thu, nhung quan đoi Trung Quoc chua bao gio co đu vu khi đe tien hanh cac cuoc phan cong lon chong lai quan Nhat.

Tai thoi điem đo, Quan đoi Hoa Ky cu tuong Joseph Stilwell, chi huy quan đoi My o Mien Đien đen Trung Quoc. Ong đa đuoc Tuong bo nhiem lam tham muu truong, đong thoi chi huy cac luc luong Hoa Ky tai chien truong Trung Quoc-Mien Đien-An Đo. Sau 5 nam chien đau voi Nhat Ban, nhieu nguoi trong gioi lanh đao Trung Quoc hy vong rang quan Đong minh se đam nhan nhieu trong trach hon trong cuoc khang chien chong quan Nhat. Tuy nhien, Stilwell muon bat đau cong viec cua minh bang cach cai to quan đoi Trung Quoc. Đieu nay đa khien Quoc dan Đang va Tuong Gioi Thach phan đoi kich liet vi no se tuoc đi quyen luc thuc te cua ho. Moi quan he giua Tuong va Joseph sau đo đuoc cac nha su hoc mo ta la co nhieu tranh cai va bat hoa lien tuc. Mot quan điem cho rang lanh đao Quoc dan Đang qua tham nhung va kem hieu qua nhung mot so y kien khac lai cho rang su viec lai phuc tap hon the nhieu. Stilwell muon nam quyen kiem soat toan bo quan đoi Trung Quoc va theo đuoi mot chien luoc hieu chien, trong khi Tuong thich mot chien luoc kien nhan va it ton kem hon la cho đoi quan Nhat. Tuong tiep tuc duy tri the phong thu bat chap viec Đong minh keu goi tham chien vi Trung Quoc đa hung chiu nhieu thuong vong trong chien tranh va tin rang Nhat Ban cuoi cung se đau hang khi đoi mat voi suc manh ap đao cua Hoa Ky. Do đo, cac tran chien o Thai Binh Duong dan tro thanh chien truong chinh o chau A, va thay vi tan cong Nhat Ban tu Trung Quoc, quan Đong minh muon tiep can đat Nhat Ban tu đao nay sang đao khac nhu mot phan cua "chien dich nhay coc".
Nhung khac biet lau dai ve loi ich quoc gia va lap truong chinh tri giua Trung Quoc, Hoa Ky va Vuong quoc Anh van đuoc duy tri. Thu tuong Anh Winston Churchill đa mien cuong đieu quan đoi Anh khi nhieu nguoi trong so ho bi quan Nhat đanh tan trong cac chien dich mo đuong Mien Đien truoc đo. Mat khac, Stilwell lai tin rang viec mo lai con đuong la rat quan trong vi tat ca cac cua khau tren đat lien cua Trung Quoc đeu nam duoi su kiem soat cua Nhat Ban. Chinh sach "Chau Au la tren het" cua Churchill khong đuoc long Tuong vi nuoc Anh khi đo yeu cau Trung Quoc gui quan nhieu hon nua đen Đong Duong đe phuc vu cho chien dich Mien Đien. Ong thay rang ho muon hy sinh binh linh Trung Quoc đe giu thuoc đia cua Anh va ngan khong cho quan Nhat tran vao An Đo. Tuong cung tin rang Trung Quoc nen chuyen cac su đoan quan su cua ho tu Mien Đien sang mien đong Trung Quoc đe bao ve cac can cu khong quan cua may bay nem bom My, voi hi vong rang ho co the đanh bai Nhat Ban thong qua cac cuoc oanh tac. Chien luoc nay đa đuoc tuong My Claire Lee Chennault ung ho nhung bi Stilwell phan đoi manh me. Ngoai ra, Tuong con len tieng ung ho nen đoc lap cua An Đo trong cuoc gap nam 1942 voi Mahatma Gandhi, đieu nay cang lam moi quan he giua Trung Quoc va Vuong quoc Anh tro nen xau đi.
Nam 1943, Tong thong Hoa Ky Franklin D. Roosevelt, Thu tuong Anh Winston Churchill va Tuong Gioi Thach đa gap nhau tai Cairo. Tai đo, ho quyet đinh rang sau khi chien tranh ket thuc, Trung Quoc se lay lai Man Chau va đao Đai Loan.
Nam 1944, tinh hinh chien truong cua quan Nhat o Thai Binh Duong tro nen xau đi nen ho quyet đinh huy đong 500.000 quan va phat đong Chien dich Ichi-Go, cuoc tan cong lon nhat cua ho trong Chien tranh the gioi thu hai nham tan cong cac can cu khong quan cua My o Trung Quoc va kiem soat tuyen đuong sat noi tu Man Chau xuong Đong Duong. Chien dich đa thanh cong va chinh quyen Trung Khanh chiu ton that lon, con quan Nhat thi đat đuoc nhieu muc tieu quan trong va gianh quyen kiem soat gan nhu toan bo mang luoi đuong sat cua đat nuoc. He qua cua tran chien la Tuong Gioi Thach cam thay khong bang long voi su chi đao chien luoc cua Joseph Stiwell nen đa bo nhiem Albert Wedemeyer len lam tong tham muu moi vao thang 10 nam đo.
Cuoi nam 1944, Luc luong X duoi su chi huy cua Ton Lap Nhan tan cong tu An Đo va Luc luong Y duoi quyen cua Ve Lap Hoang tan cong tu Van Nam. Hai canh quan hop luc o Mong-Yu đanh bat thanh cong quan Nhat ra khoi Bac Mien Đien va bao ve thanh cong đuong Mien Đien, huyet mach chi vien quan trong cua quan đoi Trung Quoc. Vao mua xuan nam 1945, Trung Quoc đa phat đong cac cuoc tien cong tai chiem Ho Nam va Quang Tay. Voi viec Trung Quoc co tien trien tot trong cong tac huan luyen va trang bi, tuong Wedemeyer len ke hoach phat đong Chien dich Carbonado vao mua he nam 1945 đe chiem lai Quang Đong, noi co cang bien quan trong. Tu đo, ho se tien len phia bac đen Thuong Hai. Dau vay, chien dich nay đa khong tro thanh hien thuc khi Hoa Ky tha hai qua bom nguyen tu xuong Hiroshima va Nagasaki cung voi viec Lien Xo gianh thang loi o Man Chau khien Nhat Ban nhanh chong đau hang.


Su giup đo va chi vien tu ben ngoai Đuc va Lien Xo vien tro cho Trung Quoc khi Chien tranh Trung – Nhat lan thu hai no ra. Đen nam 1940, Hoa Ky tro thanh nguon ho tro chinh cua Trung Quoc ve quan su, tai chinh va  ngoai giao.


= Hoa kieu =

Hon 3200 tai xe cung tho may Hoa kieu đa len đuong đen Trung Quoc thoi chien đe ho tro cho cac tuyen đuong chi vien quan su va hau can, đac biet la tuyen Đong Duong. Tuyen đuong nay tro nen vo cung quan trong khi Nhat Ban cat đut moi đuong bien vao noi đia Trung Quoc bang viec chiem Nam Ninh sau tran Nam Quang Tay. Cong đong Hoa kieu o Hoa Ky cung quyen gop tien va boi duong nhan tai đe đoi pho voi cac cuoc xam luoc cua Đe quoc Nhat Ban o Trung Quoc. Đong thoi con giup đo tai tro cho toan bo phi đoi may bay chien đau Boeing P-26 Model 281 trong boi canh chien tranh giua Trung Quoc va Đe quoc Nhat Ban đang can ke. Hon mot ta phi cong nguoi My goc Hoa, bao gom Hoang Tan Thuy, Tran Thuy Đien, Ly Nguyet Anh, Cau Dung Phi Ky Truong va cac cong su đa thanh lap nen đoi ngu phi cong tinh nguyen nuoc ngoai, gia nhap Khong quan Trung Quoc theo "loi keu goi nghia vu cua to quoc than yeu" đe chien đau chong quan xam luoc Nhat. Mot so phi cong tinh nguyen nguoi My goc Hoa đuoc Khong quan Trung Quoc gui đen Can cu Khong quan Lagerlechfeld o Đuc đe huan luyen ban sung tren khong vao nam 1936.


= Đuc =

Truoc chien tranh, Đuc va Trung Quoc co quan he hop tac kinh te va quan su chat che. Đuc giup Trung Quoc hien đai hoa cong nghiep va quan su đe đoi lay tai nguyen thien nhien. Đuc cung cu cac co van quan su nhu Alexander von Falkenhausen đen Trung Quoc đe giup chinh phu Quoc Dan Đang cai to cac luc luong vu trang. Mot so su đoan đuoc huan luyen theo tieu chuan cua Đuc gop phan tao nen Đoi quan Trung tam tuong đoi nho nhung đuoc huan luyen tot. Vao giua nhung nam 1930, khoang 80.000 binh si đa đuoc đao tao theo kieu Đuc. Sau khi Quoc Dan Đang mat Nam Kinh va rut ve Vu Han, chinh quyen Hitler quyet đinh tu bo viec giup đo Trung Quoc vao nam 1938 đe lien minh voi Nhat Ban chong Cong o Đong A.


= Lien Xo =

Sau khi Đuc va Nhat ky Hiep uoc chong Cong, Lien Xo hy vong giu Trung Quoc tiep tuc chien đau nham ngan chan cuoc xam luoc cua Nhat Ban vao Siberia, muc đich la đe cuu Lien Xo thoat khoi the luong đau tho đich. Vao thang 9 nam 1937, ho ky Hiep uoc Khong xam luoc Trung-Xo va phe duyet Chien dich Zet nham thanh lap nen mot luc luong khong quan tinh nguyen bi mat cua Lien Xo. Qua đo, cac ki thuat vien cua Lien Xo cung se giup đo Trung quoc nang cap va van hanh mot so he thong giao thong. May bay nem bom, may bay chien đau, vien tro, co van va ca tuong Lien Xo Vasily Chuikov đeu co mat tai Trung Quoc. Truoc khi đong minh phuong Tay đen, Lien Xo la nguon vien tro ben ngoai nhieu nhat cua Trung Quoc: khoang 250 trieu đo la cho vu khi va cac nguon cung khac.
Thang 11/1937, Lien Xo cap tien vien tro 50 trieu USD đe Trung Quoc mua may bay, phi đoi Lien Xo mang ten "Thanh guom Chinh nghia" đen sau đo. Bo truong quoc phong Nga Voroshilov cho biet khi chien tranh Trung - Nhat đen hoi sinh tu, Lien Xo nhat đinh se cuu tro. Thang 1/1938, Trung Quoc sai Ton Khoa đen Mac Tu Khoa đam phan hiep uoc đong minh nhung khong thanh, Lien Xo lai đe nghi Nhat Ban hoa đam, nhung Nhat khong đe y đen. Thang 6/1938, Lien Xo lai vien tro sung đan tri gia 50 trieu USD cho Trung Quoc; Trung Quoc tang lai chi, thiec, thuy ngan, dau cay đong, da de, tra, su...
Lien Xo đanh bai Nhat Ban trong Tran Khalkhin Gol vao thang 5 – thang 9 nam 1939, khien quan Nhat mien cuong chien đau voi Lien Xo them mot lan nua. Thang 4 nam 1941, Lien Xo buoc phai cat vien tro cho Trung Quoc sau khi ky Hiep uoc Trung lap Xo-Nhat va bat đau Chien tranh Ve quoc Vi đai. Hiep uoc nay giup Lien Xo tranh đuoc viec cung luc chong lai Đuc va Nhat. Vao thang 8 nam 1945, Lien Xo huy bo hiep uoc trung lap voi Nhat Ban, sau đo tien vao Man Chau, Noi Mong, quan đao Kuril va bac Trieu Tien. Lien Xo cung tiep tuc ung ho Đang Cong san Trung Quoc. Co tong cong 3.655 co van va phi cong Lien Xo phuc vu tai Trung Quoc.


= Phuong Tay =

Tai thoi điem bat đau cuoc chien, cac cuong quoc phuong Tay khong tich cuc ho tro Trung Quoc. Phap tu choi xuat khau vu khi, con My va Anh thi van tiep tuc chuyen cac lo hang quan su đen Nhat Ban. Tu thang 12 nam 1937, nhung su kien nhu cuoc tan cong cua quan Nhat vao chien ham USS Panay va vu tham sat Nam Kinh đa khien du luan o phuong Tay phan đoi manh me Nhat Ban, ho ngay cang lo ngai ve su banh truong cua quan Nhat. Đieu nay đa khien Hoa Ky, Anh va Phap cung cap cho Trung Quoc nhung ban hop đong cho vay nguon vien tro chien tranh. Uc cung ngan khong cho cong ty thuoc so huu cua chinh phu Nhat Ban kiem soat mot mo sat o Uc va cam xuat khau quang sat vao nam 1938. 

Nam 1940, Nhat Ban đa xam luoc va chiem đong phan phia bac Đong Duong thuoc Phap (Viet Nam, Lao, Campuchia ngay nay) đe ngan Trung Quoc nhan 10.000 tan vat lieu do Đong minh giao hang thang qua tuyen đuong sat Hai Phong - Van Nam. Sau đo, ho cung buoc quan Anh phai đong cua tuyen đuong Mien Đien chi vien cho Trung Quoc trong khoang mot phan tu. Vao giua nam 1941, chinh phu Hoa Ky đa tai tro cho viec thanh lap Nhom Quan Tinh nguyen Hoa Ky (hay con co ten goi la Phi Ho) đe thay the cho nhom Nhom tinh nguyen Xo Viet đa rut lui, chi huy cua nhom Phi Ho la tuong Claire Lee Chennault. Trong thoi ky đau, nhom đat đuoc thanh cong khi ban roi 300 chiec may bay đich va chi bi ton that 14 nguoi. Ho lam đuoc đieu nay vao thoi điem quan Đong minh chiu ton that nang ne nen đuoc Quan đoi cong nhan rong rai. Hon nua, đe buoc Nhat Ban cham dut cac hoat đong o Trung Quoc va roi khoi đat nuoc; ca Hoa Ky, Anh va Đong An Ha Lan đeu ap đat lenh cam van dau va thep đoi voi nuoc Nhat. Neu khong co nguon nguyen lieu tho quan trong nay, ho khong the tiep tuc chien dich. Cac nha su hoc va chuyen gia Nhat Ban đeu tin rang toan bo nen kinh te Nhat Ban se bi te liet trong vong sau thang duoi tac đong cua lenh cam van. Khi đo, gioi lanh đao quan đoi Nhat Ban quyet đinh don toan luc tan cong Tran Chau Cang.
Voi cuoc tan cong Tran Chau Cang va mo man Chien tranh Thai Binh Duong, Trung Quoc tro thanh mot trong nhung nuoc thuoc khoi Đong minh. Tuong tham chi con đuoc menh danh la Tu lenh toi cao cua cac luc luong Đong minh o chien khu Trung Quoc, va đuoc Anh quoc phong tuoc Hiep si vao nam 1942


Ket qua va he qua = Nhat đau hang =

Hoa Ky cham dut chien tranh bang cach tan cong Nhat Ban bang vu khi moi, con Lien Xo thi to chuc mot chien dich lon vao Man Chau. Vao ngay 6 thang 8 nam 1945, may bay nem bom B-29 cua Hoa Ky, Enola Gay đa tha qua bom nguyen tu đau tien đuoc su dung trong chien đau xuong Hiroshima, giet chet hang chuc nghin nguoi va san phang thanh pho. Vao ngay 9 thang 8 nam 1945, Lien Xo tu bo hiep uoc khong xam luoc voi Nhat Ban va tan cong Nhat Ban o Man Chau, thuc hien cam ket tai Hoi nghi Yalta la tan cong Nhat Ban trong vong ba thang sau khi ket thuc chien tranh o chau Au. Cuoc tan cong đuoc thuc hien boi ba tap đoan quan Lien Xo. Cung ngay hom đo, Hoa Ky đa tha qua bom thu hai co suc cong pha lon hon xuong Nagasaki.
Đao quan Quan Đong, luc luong chien đau chinh cua Nhat Ban bao gom hon mot trieu quan nhung thieu thiet giap, phao binh hoac khong quan nen đa hung chiu that bai nang ne chi trong vong chua đay hai tuan. Ngay 11 thang 8 nam 1945, Tuong Gioi Thach nhan đuoc tin quan Nhat chuan bi đau hang đa yeu cau Quoc dan Cach menh Quan "tich cuc thuc đay" tai chiem cac khu vuc kiem soat cua quan Nhat, đong thoi ngan can Đang Cong san mo rong vung kiem soat đang nam trong tay quan Nhat. Ngay 15 thang 8 nam 1945, Nhat hoang Hirohito chinh thuc đau hang Đong minh. Tuyen bo chinh thuc đuoc ky ket tren thiet giap ham USS Missouri vao ngay 2 thang 9 nam 1945, trong mot buoi le co su hien dien cua mot so chi huy Đong minh, bao gom ca tuong Trung Quoc Tu Vinh Xuong.

Sau khi quan Đong minh gianh chien thang o Thai Binh Duong, tuong Douglas MacArthur ra lenh cho tat ca cac luc luong Nhat Ban ben trong Trung Quoc (tru Man Chau), Đai Loan va Đong Duong thuoc Phap o phia bac vi tuyen 16 ° bac đau hang Tuong Gioi Thach. Quan Nhat o Trung Quoc chinh thuc đau hang vao ngay 9 Thang 9 nam 1945.


= Noi chien tiep dien =

So voi giai đoan 1931-1937, tinh the đa tro nen thuan loi hon cho phia Đang Cong san Trung Quoc. Tinh đen thang 10 nam 1945, ho đa kiem soat mot vung đat đai rong 2 trieu km² voi 120 trieu dan. Ve phia Quoc dan đang, sau khi chien tranh khang Nhat ket thuc, ho vuot troi hon Đang Cong san Trung Quoc ve ca quan so lan trang bi. Chua ke viec Hoa Ky tien hanh khong van, thuy van, chuyen khoang 5 van quan Quoc dan Đang tu mien Trung Nguyen đen canh giu cac vi tri chien luoc truoc khi Hong quan Trung Quoc keo đen. Tuy nhien, Hong quan Lien Xo duoi su chi huy cua tuong Malinovsky đa ngan chan Quoc dan Quan tiep can Man Chau va ngam thong bao voi Hong quan Trung Quoc tien vao tiep quan vung nay. Stalin muon Mao Trach Đong kiem soat đuoc it nhat la vung phia Bac cua Man Chau truoc khi quan Lien Xo rut quan hoan toan khoi đay. Hon the nua, Lien Xo con trao lai toan bo so vu khi thu đuoc tu quan Nhat cho Đang Cong san. Mac du đuoc trao vu khi nhung mai đen khi mot so luong lon binh linh Quoc dan đang đau hang va chay sang hang ngu Đang Cong san thi Hong quan Trung Quoc moi co the van hanh đuoc so vu khi nay.
Mac du Tuong đa đat đuoc vi the o nuoc ngoai voi tu cach la mot nha lanh đao tam co the gioi, nhung chinh phu Quoc dan đang ngay mot yeu đi do hau qua cua tham nhung va lam phat. Trong nhat ky cua minh vao thang 6 nam 1948, Tuong viet rang Quoc Dan Đang đa that bai, khong phai vi ke thu ben ngoai ma vi "su thoi nat tu ben trong" Tuong Joseph Stilwell, co van quan su cua My cho Tuong trong The chien thu hai, đa chi trich manh me Tuong va cac tuong linh cua ong ta vi su kem coi va tham nhung cua ho Nam 1944, Luc luong Khong quan Luc quan Hoa Ky bat đau Chien dich Matterhorn nham nem bom cac nha may thep cua Nhat Ban đuoc xay dung o Trung Quoc đai luc. Tuy nhien, cap duoi cua Tuong Gioi Thach tu choi thuc hien nghiem tuc viec xay dung can cu khong quan cho đen khi nhan đu tien đe tham o tren quy mo lon. Stilwell uoc tinh rang it nhat mot nua trong so 100 trieu đo la đuoc Hoa Ky chi cho viec xay dung cac can cu khong quan o Trung Quoc đa bi cac quan chuc Quoc dan Đang  tham nhung
Chien tranh đa lam suy yeu nghiem trong Quoc dan đang, trong khi nhung nguoi Cong san ngay cang manh len nho cac chinh sach cai cach ruong đat pho bien cua ho, khien nhung nguoi dan nong thon ung ho va tin tuong ho. Quoc Dan Đang ban đau co uu the ve vu khi va binh luc, nhung viec ho bi mat long dan, bi điep vien đoi phuong xam nhap, tinh than kem va su vo to chuc đa som cho phep nhung nguoi Cong san gianh uu the trong cuoc noi chien.
Do cang thang ngay cang gia tang, Hoa Ky phai đam nhan vai tro lam hoa giai vien cho ca đoi ben. Ngay 28 thang 8 nam 1945, Tuong Gioi Thach va Mao Trach Đong to chuc mot cuoc đam phan tai Trung Khanh. Cac cuoc thao luan duong nhu co tien trien tot nhung Quoc Dan Đang ngay tu đau đa khong tuan theo cac thoa thuan va tren thuc te, khoang 200 su đoan đa đuoc tap hop gan pham vi chiem đong cua Đang Cong san. Ngay 20 thang 7 nam 1946, Tuong Gioi Thach đa phat đong noi chien tro lai. Đen giua nam 1947, cuc dien noi chien lai nghieng ve phia co loi cho Đang Cong san. Vao ngay 21 thang 4 nam 1949, thu đo Nam Kinh bi that thu lan thu hai. Chinh phu Quoc dan đang lan đau tien buoc phai bo chay đen Quang Chau, cuoi cung dung lai o đao Đai Loan, noi ho đa thu hoi tu tay quan Nhat bon nam ve truoc.


= Ky uc chien tranh =

Trong thoi ky truoc đo, Bao tang Tuong niem Chien tranh Chong Nhat va cac sach giao khoa cua Trung Quoc đai luc cho rang Quoc dan Đang đa tranh đung đo voi quan Nhat, lien tuc rut lui khien cho quan đoi Đang Cong san phai ganh chiu phan lon chien tranh. Tuy nhien, ngay nay, khi tinh hinh chinh tri thay đoi va hai vung lanh tho Trung Quoc co xu huong xich lai gan nhau mot cach cham rai thi nhan thuc nay đa thay đoi. Su sach đai luc hien tai cho rang cac tuong linh cua Quoc dan Đang đa co đong gop đang ke vao chien thang quan Nhat nhung van ghi nhan cong lao cua quan đoi Đang Cong san nhieu hon.
Mac du vay, theo cac nha su hoc khac thi luong Đang Cong san chi đong mot vai tro nho trong cuoc chien. Khi Nhat Ban xam luoc Trung Quoc, Quoc dan Đang đa đieu đong mot luong lon quan đoi đe khang chien, con Đang Cong san Trung Quoc khi đo chi co it quan hon nhieu Trong mot bao cao ma Chu An Lai gui cho Stalin vao nam 1940 co đoan đe cap đen cai chet cua gan mot trieu binh si thi chi co 40.000 nguoi la quan cua Đang Cong san. Noi cach khac, ton that cua Đang Cong san cho đen giua cuoc chien nam trong khoang 3% so voi tong ton that cua Trung Quoc. Đieu nay la do quan đoi cua Đang Cong san chi co luc luong nho (92.000 quan vao nam 1937, so voi Quoc dan đang khi đo co hon 3 trieu quan). Do luc luong it, Đang Cong san đa khong tham gia bat ky tran đanh nao trong so 22 tran đanh lon, ho tranh cac tran đanh chinh quy ma chu yeu su dung chien tranh du kich. Trong khi Quoc Dan Đang gui nhung binh linh tot nhat cua ho vao tran Thuong Hai thi Đang Cong san lai co xu huong rut quan cho thoi co va chu yeu chong lai Nhat Ban bang chien thuat du kich. Nam 1941, Đang Cong san tuyen bo la ho phai giu vung suc manh va cho thoi co tot nhat đe phan cong. Cac lanh đao Đang Cong san thay rang quan Nhat co uu the vuot troi ve moi mat, neu đanh truc dien nhu quan Quoc dan đang thi chi phung phi luc luong va chac chan that bai, vi vay ho su dung chien tranh du kich khien quan Nhat met moi, đen khi tuong quan luc luong thay đoi co loi cho thi moi đanh lon Quan Nhat cung coi đoi thu chinh cua ho la Quoc dan Cach menh Quan trong suot cuoc chien nen đa phao kich lien tuc thu đo Trung Khanh khien no tro thanh thanh pho bi oanh tac nhieu nhat.


Thuong vong Tong so thuong vong cua cuoc chien nay bang hon mot nua tong so thuong vong do toan bo cuoc Chien tranh Thai Binh Duong sau nay gay ra.


= Trung Quoc =

Cac nguon tin Trung Quoc liet ke tong so thuong vong cua ca nguoi chet lan bi thuong la 35 trieu nguoi. Tuy nhien, Tien si Duncan Anderson, Truong khoa Nghien cuu Chien tranh tai Hoc vien Quan su Hoang gia Anh lai viet cho BBC rang tong so thuong vong la khoang 20 trieu nguoi.
Theo bao cao chinh thuc ve cuoc chien đuoc cong bo o Đai Loan thi Quoc dan Cach menh Quan đa ton hai 3.238.000 quan (1.797.000 nguoi bi thuong, 1.320.000 nguoi thiet mang va 120.000 nguoi mat tich), so luong thuong dan thuong vong la 5.787.352 nguoi. Quoc dan Đang đa chien đau trong 22 cuoc giao tranh lon, hau nhu tran nao cung co su tham gia cua hon 100.000 quan cho ca hai ben; 1171 cuoc giao tranh nho, moi ben đeu co su tham gia cua hon 50.000 quan; va 38.931 cuoc cham tran nho le.
Mot nghien cuu han lam đuoc cong bo tai Hoa Ky uoc tinh thuong vong cua quan đoi la 1,5 trieu nguoi thiet mang trong tran chien, 750.000 nguoi mat tich khi lam nhiem vu, 1,5 trieu nguoi chet vi benh tat va 3 trieu nguoi bi thuong. So lieu đoi voi thuong vong cua dan thuong la: 1.073.496 chet va 237.319 nguoi bi thuong khi lam cong tac quan su; 335.934 nguoi thiet mang va 426.249 nguoi bi thuong trong cac cuoc khong kich cua Nhat Ban.
Theo nha su hoc Himeta Mitsuyoshi, it nhat 2,7 trieu dan thuong đa chet trong chien dich "giet het, cuop het, đot het" (Chinh sach Tam quan, hay sanko sakusen) do tuong Okamura Yasuji thuc hien vao thang 5 nam 1942 o mien bac Trung Quoc theo Lenh so 575 ban hanh ngay 3 thang 12 nam 1941 cua Bo Tong Tu lenh Đe quoc Nhat Ban.
Thiet hai tai san ma nguoi Trung Quoc phai ganh chiu co gia tri la 383 ty đo la My theo ty gia hoi đoai vao thang 7 nam 1937, gan gap 50 lan tong san pham quoc noi cua Nhat Ban vao thoi điem đo (7,7 ty đo la My).
Cuoc chien con khien 95 trieu nguoi roi vao canh vo gia cu.
Theo so lieu ma Rudolph Rummel đua ra, quan Nhat đa truc tiep giet chet 3.949.000 nguoi o Trung Quoc, gian tiep gay ra cai chet cua 10.216.000 nguoi do benh tat va đoi ret. Trung Quoc phai hung chiu nan đoi trong chien tranh do han han tac đong đen ca Trung Quoc va An Đo. Nan đoi nam 1942–43 o Ha Nam cua Trung Quoc đa khien 2 đen 3 trieu nguoi chet đoi. Nan đoi o Quang Đong khien hon 3 trieu nguoi phai chay tron hoac chet.


= Nhat Ban =
Nguon tin cua Nhat Ban đa ghi nhan khoang 1,1 đen 1,9 trieu thuong vong quan su trong suot Chien tranh the gioi thu hai (bao gom thiet mang, bi thuong va mat tich). Theo Bo Quoc phong Nhat Ban, so luong nguoi Nhat thiet mang o Trung Quoc la 480.000 nguoi. Dua tren cuoc đieu tra cua bao Yomiuri Shimbun o Nhat Ban thi so nguoi chet cua quan đoi Nhat tai Trung Quoc la khoang 700.000 nguoi ke tu nam 1937 (khong tinh so nguoi chet o Man Chau).
Mot nguon tin khac tu Hilary Conroy tuyen bo rang tong cong 447.000 linh Nhat đa chet o Trung Quoc trong Chien tranh Trung – Nhat lan thu hai. Trong so 1.130.000 binh si cua Luc quan Đe quoc Nhat Ban chet trong Chien tranh the gioi thu hai thi co 39% thiet mang o Trung Quoc.
Theo sach War Without Mercy thi John W. Dower tuyen bo rang co tong cong 396.000 linh Nhat đa chet o Trung Quoc trong Chien tranh Trung – Nhat lan thu hai. Tai so lieu nay, Luc quan Đe quoc Nhat Ban mat 388.605 binh si va Hai quan Đe quoc Nhat Ban mat 8.000 binh si. Sau chien tranh, khoang 54.000 binh si Nhat Ban đa chet trong cac trai tu cua Trung Quoc do chet đoi va benh tat. Trong so 1.740.955 binh si Nhat Ban đa chet trong The chien thu hai thi co 22% tu tran tai Trung Quoc.
Cac nghien cuu đuong đai tu Nha xuat ban Bien dich va Dich thuat Trung uong Bac Kinh đa tiet lo rang quan Nhat đa chiu tong cong 2.227.200 thuong vong, trong đo co 1.055.000 nguoi chet va 1.172.341 nguoi bi thuong.
Theo cac nguon tin cua Đang Cong san Trung Quoc, quan đoi cua ho đa giet chet 1.704.117 linh Nhat trong cuoc chien. Con so đo gan bang tong thiet hai cua đat nuoc trong suot The chien thu hai, cong voi viec quan Nhat chiem uu the gap ba lan so voi quan đoi Đang Cong san Trung Quoc. Dua theo lap luan đo, Bo truong Bo Quoc phong cua Quoc dan Đang la Ha Ung Kham cho rang so lieu nay mang tinh chat tuyen truyen, phong đai.
Theo cac nguon tin cua Quoc dan Đang thi thiet hai ve nhan luc cua Nhat Ban la 1,77 trieu nguoi chet va 1,9 trieu nguoi bi thuong. Chinh quyen Quoc dan Đang đa nghi ngo ve tinh chinh xac trong so lieu ma Nhat Ban đua ra. Nam 1940, mot to bao cua Quoc dan Đang tuyen bo rang Nhat Ban đa phong đai thuong vong cua Trung Quoc, đong thoi co tinh che giau con so thuong vong thuc su cua Nhat Ban, đua ra nhung con so sai lech khien chung co ve thap hon. To bao đua tin ve tinh hinh thuong vong cua cuoc chien cho đen nam 1940.


= Su dung vu khi sinh hoc va hoa hoc =

Nhat Ban su dung nhieu vu khi hoa hoc đe chong lai Trung Quoc nham bu đap su thieu hut ve quan so trong chien đau. Trung Quoc cung khong co bat ky kho du tru khi đoc nao đe tra đua quan Nhat. Trong tran Vu Han, Nhat Ban đa su dung khi đoc tai Han Khau đe pha vo the khang cu quyet liet cua Trung Quoc sau khi cac cuoc tan cong thong thuong cua Nhat Ban bi quan phong thu Trung Quoc đay lui.

100.000 quan Trung Quoc duoi su chi huy cua tuong Tiet Nhac đa đay lui quan Nhat tai Hoang Mai. Trong tran Đai Nhi Trang, hang nghin nguoi đa chien đau kien cuong đen cuoi thang chin va chi chiu thua khi quan Nhat dung khi đoc. Nhung vao luc nay, cac tuong linh hang đau cua Trung Quoc duong nhu khong the phoi hop voi nhau tai Tin Duong. Canh quan Quang Tay cua Ly Tong Nhan cung bi vui dap đen reu ra. Ho tung mong rang quan cua tuong Ho Chi Nam, than can cua Tuong Gioi Thach se đen đe giai vay cho ho nhung thay vao đo, quan cua Ho Chi Nam lai rut khoi thanh pho.

Ngoai Vu Han, quan Nhat cung su dung khi đoc đe chong lai quan đoi Hoi Giao Trung Quoc trong tran Vu Nguyen va Tay Tuy Vien.
Đe quoc Nhat Ban đa nhieu lan bi len an ve viec su dung khi đoc theo Đieu 23 cua Cong uoc La Hay nam 1899 va 1907, Đieu V cua Hiep uoc Lien quan đen Su dung Tau ngam va Khi đoc trong Chien tranh, Đieu 171 cua Hiep uoc Versailles va mot nghi quyet đuoc Hoi Quoc Lien thong qua vao ngay 14 thang 5 nam 1938. Bat chap nhung đieu đo, Luc quan Đe quoc Nhat Ban van khong ngung su dung vu khi hoa hoc trong suot cuoc chien.
Theo nha su hoc Yoshimi Yoshiaki va Matsuno Seiya, vu khi hoa hoc đuoc uy quyen theo menh lenh do chinh Thien hoang Nhat Ban Hirohito đua ra va đuoc truyen đat boi Bo Tong Tu lenh Đe quoc Nhat Ban. Vi du, Nhat hoang đa cho phep su dung khi đoc trong 375 truong hop rieng biet tai Tran Vu Han tu thang 8 đen thang 10 nam 1938. Vu khi đoc hai cung đuoc su dung trong tran Thuong Đuc vao cuoi nam 1943. Nhung menh lenh đo đuoc truyen đi boi Hoang tu Kotohito Kan'in hoac Tuong quan Sugiyama Hajime. Cac loai khi san xuat tai Okunoshima đuoc su dung hon 2.000 lan đe chong lai binh linh va dan thuong Trung Quoc trong cuoc chien o Trung Quoc vao nhung nam 1930 va 1940.
Đon vi 731 cua Ishii Shiro đa cung cap vu khi sinh hoc đuoc su dung nhieu trong nhieu tran chien. Nhung vu khi nay đeu co thi nghiem len nguoi song truoc khi đua vao su dung. Hau het đoi tuong bi đem ra thu nghiem la dan thuong hoac tu nhan chien tranh nguoi Trung Quoc. Vao nam 1940, Luc luong Khong quan Luc quan Đe quoc Nhat Ban đa tha bom bo chet mang mam benh dich hach xuong Ninh Ba. Trong cac phien toa xet xu toi pham chien tranh Khabarovsk, Thieu tuong Kawashima Kiyashi ke rang vao nam 1941, khoang 40 thanh vien cua Đon vi 731 đa tha bo chet nhiem benh dich hach xuong Thuong Đuc. Nhung cuoc tan cong nay đa khien dich hach bung phat. Trong Chien dich Chiet Giang-Giang Tay, trong so 10.000 binh si Nhat Ban bi nhiem benh co khoang 1.700 binh si Nhat Ban chet boi chinh vu khi sinh hoc do chinh luc luong cua ho tao ra. Phong nghien cuu vu khi cuoi cung cung bi tieu huy đe xoa dau vet vao thang 8 nam 1945 khi quan đoi Lien Xo keo đen. Trong chien tranh, Nhat Ban cung cho binh si su dung chat kich thich methamphetamine duoi dang philophon đe giam đau khi chua thuong.


= Su dung quan cam tu =
Quan đoi Trung Quoc trien khai "đoi cam tu" đe chong lai quan Nhat. "Đoi cam tu" đa đuoc su dung hieu qua đe chong lai cac đon vi Nhat Ban trong tran Đai Nhi Trang.
Đanh bom tu sat đuoc su dung đe chong lai quan Nhat. Mot nguoi linh Trung Quoc đa mac ao vest luu đan va kich no giet chet 20 quan Nhat tai nha kho Tu Hanh. Quan Trung Quoc cung quan đai chat no nhu luu đan hoac dynamit quanh nguoi va lao minh vao gam xe tang Nhat Ban đe cho no tung. Chien thuat nay đuoc su dung trong Tran Thuong Hai, noi mot cam tu quan cua Trung Quoc đa chan đung mot hang xe tang Nhat Ban bang cach tu kich no ban than duoi gam xe tang dan đau. Trong tran Đai Nhi Trang, nhieu binh linh Trung Quoc cung quan dynamit va luu đan quanh nguoi đe lao vao xe tang, sau đo tu phat no.


Xem them Cac cuoc chien tranh co so thuong vong lon nhat


Chu giai Tham khao Đoc them Lien ket ngoai "CBI Theater of Operations" – IBIBLIO World War II: China Burma India Lien ket đen cac tai lieu, anh, ban đo va sach đa chon.
"World War II Newspaper Archives – War in China, 1937–1945". Ban goc luu tru ngay 29 thang 11 nam 2003. Truy cap ngay 19 thang 8 nam 2004.
Annals of the Flying Tigers
KangZhan.org – Gallery and history of the Sino-Japanese war tieng Trung Quoc va Anh
Japanese soldiers in the Sino-Japanese war, 1937–1938 (bang tieng Nhat)
History and Commercial Atlas of China, Harvard University Press 1935, by Albert Herrmann, Ph.D. Xem cuoi danh sach đe biet ban đo nhung nam 1930.
Perry–Castaneda Library Map Collection , China 1:250,000, Series L500, U.S. Army Map Service, 1954– . Ban đo đia hinh cua Trung Quoc trong Chien tranh the gioi thu hai.
Perry–Castaneda Library Map Collection Manchuria 1:250,000, Series L542, U.S. Army Map Service, 1950– . Ban đo đia hinh cua Man Chau trong Chien tranh the gioi thu hai.
"Joint Study of the Sino-Japanese War, Harvard University". Ban goc luu tru ngay 13 thang 7 nam 2001. Truy cap ngay 7 thang 7 nam 2007. Du an keo dai nhieu nam tim cach mo rong nghien cuu bang cach thuc đay hop tac giua cac hoc gia va to chuc o Trung Quoc, Nhat Ban, Hoa Ky va cac quoc gia khac. Bao gom cac thu muc mo rong.
"China's Wartime Diplomacy, 1937–1945" boi John W. Garver
Photographs of the war from a Presbyterian mission near Canton
"The Route South"


= Video =
1937 video-cast of Soong Mai-ling address to the world in English tren YouTube
1943 Soong Mai-ling address to the American Congress tren YouTube
The Battle of China OWI tren YouTube
The Battle of China OWI Pt 2 tren YouTube
The Battle of China OWI Pt 3 tren YouTube
The Battle of China OWI Pt 4 tren YouTube
The Battle of China OWI Pt 5 tren YouTube
The Battle of China OWI Pt 6 tren YouTube
The Battle of China OWI Pt 7 tren YouTube