Ngua van (tieng Anh: Zebra; ZEB-rə hoac  ZEE-brə) la mot so loai ho Ngua chau Phi đuoc nhan dang boi cac soc đen va trang đac trung tren nguoi chung. Soc cua chung co nhung bieu tuong khac nhau, mang tinh đoc nhat cho moi ca the. Loai đong vat nay thuong song theo bay đan. Khong giong nhu cac loai co quan he gan gui nhu ngua va lua, ngua van chua bao gio đuoc thuc su thuan hoa. Co ba loai ngua van: Ngua van nui, Ngua van đong bang va Ngua van Grevy. Ngua van đong bang va ngua van nui thuoc phan chi Hippotigris, trong khi ngua van Grevy lai la loai duy nhat cua phan chi Dolichohippus. Ca ba loai nay đeu thuoc chi Equus ben canh nhung loai ho ngua khac.
Nhung van soc đoc nhat cua ngua van khien chung tro thanh mot trong nhung loai đong vat quen thuoc nhat đoi voi con nguoi. Chung xuat hien o nhieu kieu moi truong song, chang han nhu đong co, trang co, rung thua, bui ram gai goc, nui va đoi ven bien. Tuy nhien nhung yeu to con nguoi khac nhau đa anh huong nghiem trong đen quan the ngua van, đac biet la nan san ban lay da va su huy hoai moi truong song. Ngua van Grevy va ngua van nui đeu đang bi đe doa tuyet chung. Trong khi quan the ngua van đong bang rat đong, mot phan chi cua nhanh nay la Quagga đa bi tuyet chung vao cuoi the ky XIX - mac du hien nay co mot ke hoach goi la Du an Quagga đang đuoc trien khai nham gay giong loai ngua van co kieu hinh tuong tu nhu Quagga theo mot qua trinh goi la hoi phuc giong.


Tu nguyen Trong tieng Viet, ten goi ngua van đon gian chi la nhung con ngua co van, thuc ra thi hoa tiet cua chung dang soc (trang đen) hon la van. Tu zebra trong tieng Anh co nguon goc tu nam 1600 truoc cong nguyen, tu ngua van Y hoac co the tu tieng Bo Đao Nha, theo ngon ngu Congo (nhu đa neu trong Tu đien tieng Anh Oxford). Tu đien Encarta lai noi nguon goc cuoi cung cua tu nay chua chac chan, nhung co le no xuat phat tu tu equiferus trong tieng Latin nghia la "ngua hoang"; la gop lai cua tu equus (ngua) va ferus (hoang da). Tu nay đuoc phat am theo truyen thong bat đau bang nguyen am dai, nhung trai qua the ky XX, cach phat am bat đau bang nguyen am ngan tro nen pho bien o Anh cung nhu cac nuoc Khoi thinh vuong chung. Cach phat am bang nguyen am dai van con đuoc su dung theo tieu chuan o Hoa Ky.


Phan loai va tien hoa Ngua van tien hoa tu nhung con ngua cua Cuu The gioi trong khoang 4 trieu nam truoc. Co goi y rang ngua van la loai đa nganh va cac soc ngua đa tien hoa nhieu hon mot lan. Cac soc to đuoc thua nhan su dung it đoi voi loai ngua song o mat đo thap trong sa mac (nhu lua va ngua), hoac nhung con song o khi hau lanh hon hang nam voi tam long xu xi (nhu mot so con ngua). Tuy nhien bang chung phan tu lai cho rang ngua van la loai đon nganh.


= Phan loai =

Chi: Equus (Chi Lua ngua)
Phan chi: Hippotigris: Ngua van
Ngua van đong bang (Equus quagga)
Equus burchellii, Equus quagga burchellii: Ngua van Burchell
''Equus quagga boehmi
Equus quagga borensis
Equus quagga chapmani
Equus quagga crawshayi
Quagga, Equus quagga quagga (tuyet chung)
Ngua van nui (Equus zebra)
Equus zebra zebra
Equus zebra hartmannae
Phan chi: Dolichohippus
Ngua van Grevy, Equus grevyi
Ngua van đong bang (Equus quagga, truoc đay la Equus burchelli) la loai pho bien nhat, co khoang sau phan chi phan bo o khap mien Đong va Nam chau Phi. Nhung phan chi đac biet cua no la nhung ngua van pho bien nhu ngua van Burchell (thuc ra la phan chi Equus quagga burchellii), ngua van Chapman, ngua van Wahlberg, ngua van Selous, ngua van Grant, ngua van Boehm va Quagga (mot phan chi đa tuyet chung Equus quagga quagga).
Ngua van nui (Equus zebra) o tay nam chau Phi thuong co bo long bong voi soc bung trang va nho hon so voi ngua van đong bang. Ngua van Grevy la loai lon nhat voi đau dai va hep. No song chu yeu o nhung vung ban đong co kho can cua Ethiopia va phia bac Kenya. Ngua van Grevy la loai quy hiem nhat va đuoc xep vao dien co nguy co tuyet chung.


Đac điem hinh the = Kich thuoc va can nang =

Nhung con ngua van đong bang chung co đo dai vai khoang 1,2–1,3 m (47–51 in) voi chieu doc co the khac nhau, tu 2–2,6 m (6,6–8,5 ft) voi co đuoi 0,5 m (20 in). No co the nang toi 350 kg (770 lb), con đuc thuong lon hon con cai. Ngua van Grevy co kich thuoc lon hon nhieu, trong khi cua ngua van nui lai nho hon.


= Van soc =

Truoc đay nguoi ta tin rang ngua van la loai đong vat trang voi soc đen, ke tu khi mot so con ngua van co soc trang duoi bung. Tuy nhien bang chung phoi hoc lai cho thay rang mau long nen cua con vat nay la mau đen va soc trang duoi bung chi la phan them vao. Co kha nang cac van soc đuoc tao nen boi su ket hop cua nhung yeu to nay. Cac van cua con ngua thuong co huong thang đung o nua than truoc, rieng nua than sau thi co huong nam ngang.
Mot vai gia thuyet đa đuoc đua ra đe giai thich ve su tien hoa cua nhung soc noi bat tren ngua van. Cac gia thuyet duoi đay (1 va 2) đeu lien quan đen hinh thuc nguy trang:

Soc thang đung co the giup ngua van an minh trong bui co bang cach pha vo hinh the cua no. Ngoai ra, ngay ca o khoang cach vua phai, soc noi bat con ket hop voi mau xam hien ngoai. Tuy nhien cach nguy trang nay van gay tranh cai voi nhung lap luan cho rang hau het cac loai san moi cua ngua van (chang han nhu su tu va linh cau) khong the nhin ro o mot khoang cach, nhieu kha nang chung đa đanh hoi hoac nghe thay ngua van tu mot khoang cach, đac biet la vao ban đem.
Van soc co the giup tranh gay nham lan voi ke thu bang hinh thuc nguy trang chuyen đong - mot nhom ngua van đung hoac di chuyen gan nhau co the xuat hien thanh mot khoi luong lon cac soc lap loe, gay kho khan hon cho su tu đe chon ra mot muc tieu. Co goi y rang khi di chuyen, van soc co the lam gay nham lan nhung ke quan sat, chang han nhu nhung ke thu đong vat co vu va con trung can, bang hai loai ao anh: Hieu ung banh xe ngua, noi nhan thuc chuyen đong bi đao nguoc, hoac ao anh barberpole, noi nhan thuc chuyen đong bi sai huong.
Van soc con co tac dung lam tin hieu thi giac va nhan dang, giup giam nguy co bi lac đan. Mac du hoa van van soc đeu đoc nhat đoi voi moi ca the, ngua van con co the nhan ra bay đan nho soc tren nguoi chung.
Cac thi nghiem cua nhieu nha nghien cuu khac nhau cho thay van soc con hieu qua trong viec thu hut mot so loai ruoi, bao gom ruoi xe xe hut mau va ruoi trau. Mot thi nghiem nam 2012 tai Hungary cho thay nhung mo hinh soc ngua van gan nhu it hap dan đoi voi ruoi trau. Nhung con ruoi nay bi thu hut boi anh sang tuyen tinh phan cuc, va nghien cuu chi ra nhung soc đen va trang đa pha vo hoa van hap dan. Hon nua, su hap dan con tang voi soc rong, vi vay nhung soc tuong đoi hep cua ba loai ngua van song tro nen kem hap dan đoi voi đan ruoi.
Van soc con đuoc su dung đe lam mat co the ngua van. Khong khi co the di chuyen nhanh hon qua nhung soc đen hap thu anh sang trong khi di chuyen cham hon qua nhung soc trang. Đieu nay tao ra dong đoi luu xung quanh giup ngua van mat me hon. Mot nghien cuu con phan tich rang ngua van cang co nhieu soc thuong song trong moi truong nong hon.


Tuong tac voi con nguoi = Thuan hoa =

Nhung no luc thuan hoa ngua van đe cuoi đa đuoc thuc hien, ke tu khi chung co suc đe khang tot hon nhung con ngua bi benh chau Phi. Hau het nhung no luc nay đeu that bai boi no luc ban đau đe che ngu nhung con ngua hoang, do ban chat va khuynh huong kho luong cua ngua van hoang so khi bi cang thang. Chinh vi ly do nay ma lua van (lai giua ngua van va ngua hoac lua) đuoc ua chuong hon nhung con ngua van thuan chung.
Đai uy Horace Hayes trong cuon "Points of the Horse" (khoang nam 1893), đa so sanh su huu ich cua nhieu loai ngua van khac nhau. Nam 1981, Hayes đa thuan hoa mot con ngua van nui truong thanh nguyen ven đe cuoi trong hai ngay, va loai đong vat nay đu yen lang đe vo ong cuoi va chup anh o tren. Ong thay ngua van Burchell rat de huan luyen, va coi no la ly tuong đe thuan hoa, boi no đa đuoc mien dich đoi voi vet can cua ruoi xe xe. Ong coi con Quagga (gio đa bi tuyet chung) rat phu hop đe thuan hoa boi no rat de huan luyen đe lam ngua cuoi va đong yen.


= Bao ton =
Dan so hien đai đa gay tac đong lon đen quan the ngua van. Ngua van đa va van đang bi san ban đe lay da va thit. Chung con canh tranh thuc an voi vat nuoi, gia suc va đoi khi bi tieu huy. Ngua van nui Cape đa bi san ban đen muc gan nhu tuyet chung, voi chi it hon 100 ca the tinh đen thap nien 1930. Quan the nay đa tang len khoang 700 nho nhung no luc bao ton. Tat ca cac loai ngua van nui đeu đang đuoc bao ve tai cac vuon quoc gia nhung van con nguy co tuyet chung.


Tham khao Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Zebras tai Wikimedia Commons
Ngua van tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Ngua van tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Zebra file at Encyclopedia Encarta Luu tru ngay 2 thang 5 nam 2009 tai Wayback Machine
PBS Nature: Horse Tigers (Zebras) Luu tru ngay 20 thang 9 nam 2008 tai Wayback Machine
Plains Zebra - Equus Burchelli
HowStuffWorks article on Zebras
Out of Africa info on Zebras Luu tru ngay 20 thang 10 nam 2014 tai Wayback Machine
Molecular Mechanism for Stripes in Zebras Luu tru ngay 14 thang 4 nam 2013 tai Wayback Machine - giai thich su khac nhau ve so luong soc giua tung loai ngua van.