Oklahoma (phat am nhu Uoc-lo-hau-mo) (tieng Cherokee: ᎣᎦᎳᎰᎹ oɡalahoma, tieng Pawnee: Uukuhuuwa) la mot tieu bang nam o mien nam Hoa Ky. Voi dan so 3,6 trieu nguoi vao nam 2007 va dien tich 177.847 km², Oklahoma la tieu bang co dan so đung hang thu 28 va dien tich đung hang thu 20 lien bang.
Ten goi Oklahoma cua tieu bang bat nguon tu hai tu okla va humma cua nguoi da đo Choctow, co nghia la "đat cua nguoi da đo". Ngoai ra, Oklahoma con co biet hieu la Bang Nguoi đen som ("The Sooner State"). Đuoc thanh lap tu Vung lanh tho cua nguoi da đo ("Indian Territory"), Oklahoma chinh thuc tro thanh tieu bang thu 46 cua nuoc My vao ngay 16 thang 11 nam 1907. Thu phu va thanh pho lon nhat cua tieu bang la thanh pho Oklahoma.
Oklahoma la mot tieu bang san xuat nhieu dau mo, khi đot va thuc pham cho nuoc My. Kinh te cua tieu bang chu yeu dua tren cac nganh hang khong, nang luong, vien thong va cong nghe sinh hoc. Oklahoma hien la mot trong nhung nen kinh te phat trien nhanh nhat nuoc My, đung thu ba lien bang ve toc đo gia tang thu nhap binh quan đau nguoi va đung đau ve toc đo tang truong kinh te.


Ten goi Ten goi Oklahoma bat nguon tu cum tu okla humma cua nguoi da đo Choctow, nghia đen co nghia la "đat cua nguoi da đo". Ten goi nay đuoc thu linh cua nguoi Choctow la Allen Wright đua ra vao nam 1866 trong cuoc đam phan voi chinh phu My ve quyen su dung đat đai cua nguoi da đo tai Oklahoma va viec thanh lap mot tieu bang gom toan nguoi da đo duoi su giam sat cua Bo Quan ly nguoi da đo Hoa Ky. Tuong tu voi tu "Indian" trong tieng Anh, "okla humma" cung chi toan bo nguoi da đo noi chung. Oklahoma tro thanh ten goi tren thuc te cua Vung lanh tho Oklahoma, roi chinh thuc đuoc chap nhan vao nam 1890, hai nam sau khi vung nay mo cua cho nguoi da trang vao đinh cu.


Đia ly Oklahoma la tieu bang co dien tich rong thu 20 Hoa Ky, tong dien tich la 69.898 dam vuong (181.035 km²). Trong đo 68.667 dam vuong (177.847 km²) la phan đat con 1231 dam vuong (2188 km²) la phan nuoc. Oklahoma la mot trong sau tieu bang cua Frontier Strip, thuoc mot phan vung Great Plains va nam gan trung tam đia ly cua 48 tieu bang. Oklahoma giap voi Arkansas va Missouri ve phia đong, giap voi Kansas ve phia bac, giap voi Colorado ve phia tay bac, giap voi New Mexico ve phia tay va giap voi Texas ve phia nam.


= Đia hinh =

Oklahoma nam giua vung Great Plains va cao nguyen Ozark, co đia hinh thoai dan tu tay bac xuong đong nam. Điem cao nhat cua Oklahoma la nui Black Mesa (cao 1516 m), nam o vung tay bac thuoc can chao Oklahoma. Con điem thap nhat cua tieu bang nam tren song Little gan bien gioi đong nam voi đo cao 88 m.
Oklahoma co 4 day nui chinh: day nui Ouachita, day nui Arbuckle, day nui Wichita va day nui Ozark. Vung cao nguyen trung tam nuoc My, bao gom day nui Ozark va day nui Ouachita la vung mien nui duy nhat nam giua day nui Rocky va day nui Appalachian. Tai Oklahoma co 500 song va nhanh song đuoc đat ten, va 200 ho nuoc đuoc tao ra boi cac đap. Oklahoma co so luong ho chua nhieu nhat toan lien bang.
Ben canh su đa dang ve đia hinh, Oklahoma co toi 11 vung sinh thai khac nhau. Do su khac nhau ve đia ly giua mien tay va mien đong Oklahoma, mien đong co toi 8 vung sinh thai trong khi mien tay chi co 3.
Phan lon tieu bang Oklahoma nam tren hai luu vuc chinh cua song Red va song Arkansas, ben canh đo con co song Lee va song Little. O goc tay bac, đia hinh chu yeu la cac đong bang nui cao ban kho han xen lan cac hem va vuc. Phia tay nam Oklahoma la cac đong bang nho xen voi cac day nui nho nhu Antelope Hills va Wichita. Vung trung tam tieu bang la noi chuyen tiep giua đong co va rung cay go. Mot phan ba phia đong tieu bang la hai day nui Ouachita va Ozark cao dan tu tay sang đong.


= Thuc vat va đong vat =

Rung bao phu 24% dien tich Oklahoma. Mien tay Oklahoma co khi hau kho han hon nen thuc vat chu yeu o đay la cac đong co than thap va cay bui, trong khi đo mien đong Oklahoma lai co nhieu đam lay va rung cay thay la nho luong mua cao hon.
Đong vat o Oklahoma kha đa dang voi nhieu loai nhu huou, nai sung tam, soi xam, linh mieu đuoi coc, cac loai chim nhu chim cut, chim bo cau, chim tri, chim giao chu, đai bang, dieu hau đuoi đo. O nhung vung đong co, bo bison tap trung voi so luong kha đong đuc. Tai Cross Timbers, vung đat chuyen giao giua đong co va rung than go o mien trung Oklahoma co toi 351 loai đong vat co xuong song. Mien đong nam Oklahoma cung co toi 328 loai đong vat co xuong song, voi vung nui Ouachita la noi sinh song cua nhieu loai đong vat nhu gau đen, cao đo, cao xam, rai ca.


= Khi hau =

Oklahoma nam trong đoi on hoa va chu yeu la khi hau luc đia. Phan lon lanh tho bang nay nam tren mot vung goi la Hanh lang Bao to ("Tornado Alley") keo dai tu Nam Dakota xuong Texas, noi thuong hay xay ra nhung tran loc xoay du doi. Đay la noi hoi tu cua cac luong khong khi khac nhau la luong khong khi lanh tu phia bac thoi xuong, luong khong khi am va am tu vinh Mexico thoi len va luong khong khi kho nong tu sa mac phia tay thoi sang, khien thoi tiet Oklahoma luon bien đong va rat kho du đoan. Loc xoay thuong xuyen dien ra va moi nam, binh quan Oklahoma phai hung chiu 54 con loc xoay, mot trong nhung ti le cao nhat the gioi. Chinh tai thanh pho Oklahoma, thu phu bang nay ngay 3 thang 5 nam 1999, nguoi ta đa đo đuoc con gio co toc đo manh nhat the gioi: 484±32 km/h
Mien đong Oklahoma co khi hau can nhiet đoi am nho luong khong khi tu vinh Mexico thoi len mang theo nhieu hoi nuoc. Trong khi đo, phia tay Oklahoma lai co khi hau on đoi ban kho han. Nhiet đo va luong mua giam dan theo huong tu đong sang tay. Trong khi mien đong nam Oklahoma co nhiet đo trung binh nam la 62 °F (17 °C) va luong mua la 56 inch (1420 mm) thi vung can chao Oklahoma o cuc tay co nhiet đo trung binh la 58 °F (14 °C) va luong mua la 17 inch (430 mm). Khi hau Oklahoma tuong đoi khac nghiet, mua he nhiet đo co the len đen hon 100 °F (38 °C) con mua đong co the xuong duoi 0F (-18C). Luong mua tuyet giam dan tu nam len bac. Oklahoma la noi đat tru so Trung tam Du bao Bao Quoc gia cua My.


Lich su Nhung bang chung khao co cho thay nhung dau tich cua con nguoi ngay tu cuoi Thoi ky Bang ha. Tuy nhien do khi hau khac nghiet, Oklahoma khong co dan cu sinh song cho đen khi mot nhom nguoi da đo đen đinh cu trong khoang giua nam 850 va 1450 sau cong nguyen. Nam 1541, nha tham hiem nguoi Tay Ban Nha Francisco Vasquez de Coronado đa đi qua Oklahoma. Nhung sau đo, vung nay lai thuoc ve lanh tho Louisiana cua Phap truoc khi ban lai cho My vao nam 1803.
Hang ngan nguoi tho dan da đo thuoc "Nam bo lac van minh" (Five Civilized Tribes) o cac bang Mississippi, Florida, Alabama, Georgia va Tennessee đa bi chinh phu My buoc phai roi bo que huong đe đen đinh cu tai vung đat can coi Oklahoma trong Cuoc hanh trinh Nuoc mat ("Trail of Tears") trong thap nien 1830. Nhieu nguoi tho dan da đo đa chet trong chuyen hanh trinh gian kho va đay bat cong nay. Sau khi đen Oklahoma, ho cung voi cac dan toc da đo ban đia Osage va Quapaw tao nen mot vung đat chi danh rieng cho nguoi da đo, đuoc goi la Vung lanh tho Nguoi da đo ("Indian Territory"). Vung lanh tho nay đuoc chinh phu My hua khong xam pham. Đen nam 1890, đa co 30 bo toc da đo sinh song tai đay.
Tuy nhien su mo rong đat đai cua nguoi da trang đa dan đen Đao luat Dawes nam 1887 cho phep nguoi da trang đuoc vao Oklahoma đinh cu. Mot nua lanh tho cua Oklahoma đuoc mo cua cho nhung đoan di dan moi đen hoac đuoc mua boi cong ty đuong sat. Nhung cuoc "land run" đe nguoi da trang chay đua vao chiem đat đuoc to chuc, trong đo co cuoc chay đua chiem đat nam 1889. Truoc gio khai cuoc, mot so nguoi khon ngoan hon đa vuot gioi tuyen vao cam moc truoc tai nhung vung đat nhieu loi the. Do đo, Oklahoma ngay nay co biet hieu la Bang Nguoi đen som ("Sooner State").
Tiep theo, Đao luat Curius đa bai bo hoan toan quyen loi phap ly cua nguoi tho dan da đo. Ngay 16 thang 11 nam 1907, Oklahoma chinh thuc tro thanh tieu bang thu 46 cua Hoa Ky.

Nhung mo dau đau tien voi tru luong lon đa nhanh chong đuoc khai thac tai Oklahoma, mang lai su hung thinh cho nen kinh te tieu bang. Thanh pho Tulsa tro thanh "thu đo dau khi cua the gioi". Nam 1927, mot thuong nhan o Oklahoma la Cyrus Avery đa phat đong viec xay dung Quoc lo 66, con đuong giao thong huyen thoai xuyen nuoc My.
Mac du Luat Jim Crow va co su hien dien cua to chuc phan biet chung toc Ku Klux Klan, thanh pho Tulsa van co mot trong nhung cong đong nguoi da đen thinh vuong nhat nuoc My. The nhung vao nam 1921, cuoc Bao đong Chung toc Tulsa bung no khien 300 nguoi chet va gay thiet hai 1,8 trieu USD. Đen cuoi thap nien 1920, cac hoat đong cua to chuc phan đong 3K phan lon đa bi han che.
Thap nien 1930, tran Bao Bui ("Dust Bowl") xay ra. Suot nhieu nam lien, troi khong co mot giot mua, thoi tiet kho han va nhung tran bao bui mit mu đa tan pha nen nong nghiep cua Oklahoma va mot so tieu bang khac nhu Kansas, Texas, New Mexico va đay hang ngan nong dan đen cho pha san, phai tim đuong sang mien tay nuoc My lap nghiep. Trong suot 20 nam, dan so cua Oklahoma sut giam lien tuc. Cuoi cung thoi ky đen toi nay ket thuc vao thap nien 1950 khi nhung du an xay đap nuoc đuoc tien hanh. Vao thap nien 1960, Oklahoma co 200 ho nuoc nhan tao, nhieu nhat lien bang. Hang ngan ho chua nuoc đuoc xay dung đa giup phuc hoi nen nong nghiep Oklahoma noi rieng va toan bo kinh te Oklahoma noi chung.
Nam 1995, Oklahoma chung kien vu khung bo kinh hoang nhat nuoc My truoc ngay 11 thang 9 nam 2001. Cao oc Alfred P. Murrah tai thanh pho Oklahoma bi hai ten khung bo Timothy McVaigh va Terry Nichols đat bom đanh sap, khien 168 nguoi chet, trong đo co 19 tre em. McVeigh sau đo đa bi xu tu hinh con Nichols thi nhan an tu chung than khong an xa.


Kinh te Kinh te Oklahoma chu yeu dua tren cac nganh hang khong, nang luong, phuong tien giao thong van tai, che bien thuc pham, đien tu va vien thong. Bang nay san xuat mot luong lon dau khi, may bay va thuc pham cho nuoc My. Tu nam 2000 đen nam 2006, tong san pham noi đia cua Oklahoma đa tang gap ruoi, muc tang cao thu 5 lien bang. Nam 2006, toc đo tang truong kinh te cua Oklahoma tang nhanh nhat nuoc My, toi 10,8%. Toc đo tang thu nhap binh quan đau nguoi la 9,7% tu 34.305 USD nam 2005 len 37.620 USD nam 2006.
Mot trong nhung nganh cong nghiep đong gop nhieu nhat cho kinh te Oklahoma la nganh hang khong, mang lai 11 ti USD moi nam. Tulsa la trung tam san xuat va bao tri may bay cua the gioi, trong đo co hang American Airlines. Nganh hang khong đong gop khoang 10% san luong cong nghiep cua Oklahoma. Ben canh đo, cac nganh cong nghe sinh hoc, che bien thuc pham, che tao may... cung đong gop quan trong vao nen kinh te tieu bang.
Ve nang luong, Oklahoma la nha san xuat khi đot lon thu nhi va dau tho đung thu nam nuoc My. Bang nay cung đung thu nam ve tru luong dau tho. Mac du co nhieu đieu kien tu nhien thuan loi cho viec phat trien cac nguon nang luong sach, đac biet la nang luong tu gio nhung 96% nang luong cua Oklahoma van lay tu cac nguon nang luong khong tai sinh, trong đo 64% tu than va 32% tu khi đot. Nganh cong nghiep dau mo đong gop cho Oklahoma 23 ti USD moi nam va cung cap hang ngan viec lam thu nhap cao cho nguoi dan.
Oklahoma đung thu 27 nuoc My ve san luong nong nghiep. Bang nay đeu xep thu nam ve san luong thit gia suc va lua mi toan lien bang. Oklahoma chiem 5,5% san luong thit bo, 6,1% lua mi, 4,2% san luong thit lon, 2,2% cac san pham tu sua cua nuoc My.


Van hoa Theo phan loai cua Cuc Thong ke Hoa Ky, Oklahoma thuoc ve mien Nam Hoa Ky. Đay la bang co ti le nguoi goc Đuc va nguoi da đo ban đia kha cao, va co toi 25 ngon ngu ban đia đuoc noi tai Oklahoma, nhieu hon bat cu mot tieu bang nao khac. Cu dan Oklahoma noi tieng voi tinh than phong khoang, hao hiep.
Tai nhung vung đo thi lon cua tieu bang, nhac jazz phat trien manh me song song voi cac loai hinh am nhac đac sac cua nguoi da đo ban đia, nguoi Mexico va nguoi chau A. Oklahoma Mozart Festival tai Bartesville la mot trong nhung le hoi am nhac co đien lon nhat mien nam nuoc My. Tai Oklahoma co toi tren 300 vien bao tang voi nhieu chu đe khac nhau, trong đo đang chu y nhat la Bao tang Philbrook tai Tulsa đuoc xep hang trong top 50 bao tang mi thuat đep nhat nuoc My.
Ngay 16 thang 11 nam 2007, le hoi ky niem 100 nam ngay gia nhap lien bang cua Oklahoma đuoc to chuc voi hang loat le hoi đa dang khac nhau. Nhung le hoi va su kien lon đuoc to chuc hang nam tai hau het cac đia phuong tren ca bang, bao gom nhung le hoi cua nguoi Scotland, nguoi Y, nguoi Viet Nam, nguoi Ireland, nguoi Czech, nguoi Do Thai va nguoi My goc Phi. Oklahoma la noi tap trung rat đong tho dan da đo tai My va hang nam ho co le hoi "pow-wows" rat noi tieng. Nam 2006, le hoi Oktoberfest tai Tulsa đuoc binh chon la mot trong nhung le hoi am thuc Đuc an tuong nhat ca nuoc.


Nhan khau Nguoi My goc Đuc tai Oklahoma tap trung chu yeu tai vung tay bac cua tieu bang, trong khi nguoi goc Anh va Scotland lai chiem uu the tai thanh pho Tulsa. Nguoi da đen tap trung đong tai Lawton va thanh pho Oklahoma va co mot khu vuc lich su Greenwood danh cho nguoi da đen tai trung tam thanh pho Tulsa. Trong khi Pittsburg co đong nguoi goc Ireland va vung bac co nguoi goc Thuy Đien thi phia đong lai la noi tap trung cac cong đong nguoi goc Y va Slav (Ba Lan, Nga, Ukraina, Sec va Slovakia).
Thanh pho Oklahoma la noi tap trung nhieu nguoi goc A nhat tieu bang, trong đo chu yeu la nguoi Viet Nam đen đinh cu vao thap nien 1980. Nguoi Viet Nam chiem toi 1,6% dan so thanh pho Oklahoma, ben canh cac sac dan goc A khac nhu Trung Quoc, Han Quoc, Thai Lan, Philippines.
Cac hat mien tay Oklahoma lai co mot so luong lon nguoi dan goc Mexico nhap cu lam nhan cong va nhom dan nay đang co xu huong gia tang nhanh chong. Nguoi My goc Arab chu yeu đen tu Iran va nhap cu vao My trong khoang thap nien 1970, tap trung tai Tulsa va thanh pho Oklahoma.
Ve ton giao, phan lon nguoi dan Oklahoma theo đao Tin lanh. Phan bo chung toc cua Oklahoma trong nam 2005 nhu sau:

Nguoi da trang: 82,20%
Nguoi da đen: 8,55%
Nguoi da đo: 11,31%
Nguoi goc A: 1,92%
Nguoi cac đao Thai Binh Duong: 0,16%
Nguoi latinh (Hispanic) thuoc moi sac toc tren: 6,78%


Chinh tri Toan bo tieu bang Oklahoma đuoc chia thanh 77 hat.
Mac du co so luong cu tri thuoc Đang Dan chu cao hon so voi Đang Cong hoa toi 11,6%, song Oklahoma lai co truyen thong bo phieu cho Đang Cong hoa. Bang nay đa lien tuc bo phieu cho cac ung cu vien Cong hoa tu nam 1968 đen nay. Trong cuoc bau cu tong thong giua nhiem ky nam 2004, tong thong George W. Bush đa gianh chien thang tai Oklahoma voi so phieu ap đao 65,6%. Mot so đang phai khac cung co anh huong manh ngoai Đang Cong hoa va Đang Dan chu la Đang Tu do Oklahoma, Đang Xanh Oklahoma va Đang Hien phap Oklahoma.
Theo thong ke nhan khau nam 2000, so luong đai dien cua Oklahoma tai Ha vien Hoa Ky giam tu 6 xuong con 5 đai bieu, trong đo 4 nguoi thuoc Đang Cong hoa con 1 nguoi thuoc Đang Dan chu. Con tai Thuong vien Hoa Ky, hai đai dien cua Oklahoma đen thuoc Đang Cong hoa.


Tham khao