Tia phong xa theo nghia goc la cac dong hat chuyen đong nhanh phong ra tu cac chat phong xa (cac chat chua cac hat nhan nguyen tu khong o trang thai can bang ben) nham khoi phuc lai su can bang nang luong. Cac hat phong ra co the chuyen đong thanh dong đinh huong.
Co nhieu loai dong hat phat ra tu cac chat phong xa. Cu the:

Tia alpha: gom cac hat alpha co đien tich gap đoi đien tich proton, toc đo cua tia la khoang 20.000 km/s.
Tia beta: gom cac electron tu do, tuong tu tia am cuc nhung đuoc phong ra voi van toc lon hon nhieu khoang 270.000 km/s.
Tia gamma, Tia X: la dong cac hat photon, khong mang đien tich, co ban chat gan giong anh sang nhung buoc song nho hon, chuyen đong voi toc đo 300.000 km/s.
Dong cac neutron khong co đien tich.
Dong cac hat neutrino khong co đien tich, chuyen đong voi toc đo gan bang toc đo anh sang (phat ra cung voi cac hat beta trong phan ra beta).
Ngoai su phan ra tu nhien cua cac chat phong xa, tia phong xa cung con đuoc quan sat tu cac nguon khac nhu cac lo phan ung hat nhan, may gia toc hay va cham cua cac tia vu tru trong khi quyen Trai Đat.
Cac lo phan ung hat nhan co the tao ra dong hat neutron manh. Cac may gia toc co the sinh ra dong cac hat to hop co khoi luong cao hon. Con tia vu tru co the san sinh muon va meson. Thuat ngu tia phong xa cung co the mo rong, đe bao gom cac dong hat chuyen đong nhanh phat ra tu cac nguon nay.


Tuong tac voi vat chat Cac hat alpha co the de dang chan lai boi mot to giay. Tia beta can mieng kim loai đe chan. Trong khi đo, dong tia gamma co kha nang xuyen qua vat chat cao, can mot khoi vat chat co mat đo day đac chan lai (Vi du nhu cac bac si o phong chup X-quang hay đeo tam chi đe ngan tia phong xa).
Cac hat neutrino hau nhu khong tuong tac voi vat chat va co the xuyen qua tat ca va đi ra ngoai vu tru.


Tinh chat Khi vat tu phan ra vat tao ra 3 tia quang tuyen 
  
    
      
        α
        ,
        β
        ,
        γ
      
    
    {\displaystyle \alpha ,\beta ,\gamma }
  
 di chuyen voi van toc anh sang  mang theo nang luong phong xa nhiet co muc nang luong.

  
    
      
        
          E
          
            p
          
        
        =
        h
        
          
            C
            λ
          
        
      
    
    {\displaystyle E_{p}=h{\frac {C}{\lambda }}}
  


= Buoc song phong xa =

  
    
      
        p
        C
        =
        h
        
          
            C
            λ
          
        
      
    
    {\displaystyle pC=h{\frac {C}{\lambda }}}
  

  
    
      
        λ
        =
        
          
            h
            p
          
        
      
    
    {\displaystyle \lambda ={\frac {h}{p}}}
  


= Tao ra đien =

  
    
      
        
          E
          
            M
          
        
        =
        M
        
          C
          
            2
          
        
        =
        (
        m
        −
        
          m
          
            o
          
        
        )
        
          C
          
            2
          
        
        =
        (
        
          m
          
            o
          
        
        γ
        −
        
          m
          
            o
          
        
        )
        
          C
          
            2
          
        
        =
        
          m
          
            o
          
        
        
          C
          
            2
          
        
        (
        γ
        −
        1
        )
      
    
    {\displaystyle E_{M}=MC^{2}=(m-m_{o})C^{2}=(m_{o}\gamma -m_{o})C^{2}=m_{o}C^{2}(\gamma -1)}
  

  
    
      
        
          
            
              E
              
                M
              
            
            2
          
        
        =
        
          
            
              
                m
                
                  o
                
              
              
                C
                
                  2
                
              
            
            2
          
        
        (
        γ
        −
        1
        )
      
    
    {\displaystyle {\frac {E_{M}}{2}}={\frac {m_{o}C^{2}}{2}}(\gamma -1)}
  

  
    
      
        
          E
          
            e
          
        
        =
        
          
            1
            2
          
        
        
          m
          
            o
          
        
        
          C
          
            2
          
        
        =
        
          
            
              E
              
                M
              
            
            
              2
              (
              γ
              −
              1
              )
            
          
        
      
    
    {\displaystyle E_{e}={\frac {1}{2}}m_{o}C^{2}={\frac {E_{M}}{2(\gamma -1)}}}
  


= Thay đoi vat =

  
    
      
        
          m
          
            M
          
        
        =
        M
        =
        
          m
          
            o
          
        
        γ
        −
        
          m
          
            o
          
        
        =
        
          m
          
            o
          
        
        (
        γ
        −
        1
        )
      
    
    {\displaystyle m_{M}=M=m_{o}\gamma -m_{o}=m_{o}(\gamma -1)}
  

  
    
      
        
          m
          
            p
          
        
        =
        h
        =
        
          
            
              2
              C
            
          
        
      
    
    {\displaystyle m_{p}=h={\sqrt {\frac {2}{C}}}}
  


Xem them Phong xa


Tham khao