Giai thuong Nobel, hay Giai Nobel (phat am tieng Thuy Đien: [noˈbɛl], tieng Thuy Đien: Nobelpriset, tieng Na Uy: Nobelprisen), la mot tap cac giai thuong quoc te đuoc to chuc trao thuong hang nam ke tu nam 1901 cho nhung ca nhan đat thanh tuu trong linh vuc vat ly, hoa hoc, y hoc, van hoc, kinh te va hoa binh; đac biet la giai hoa binh co the đuoc trao cho to chuc hay cho ca nhan. Vao nam 1968, Ngan hang Thuy Đien đua them vao mot giai ve linh vuc khoa hoc kinh te, theo di chuc cua nha phat minh nguoi Thuy Đien Alfred Nobel nam 1895. Tu nam 1901 đen nam 2020, cac giai thuong Nobel va giai thuong ve Khoa hoc Kinh te đuoc trao tang 603 lan cho 962 nguoi va to chuc. Do mot so ca nhan va to chuc nhan giai Nobel nhieu hon mot lan, tong cong co 962 ca nhan (905 nam va 57 nu) va 25 to chuc đa nhan giai nay.
Ket qua đoat giai đuoc cong bo hang nam vao thang 10 va đuoc trao (bao gom tien thuong, mot huy chuong vang va mot giay chung nhan) vao ngay 10 thang 12, ngay ky niem ngay mat cua Nobel. Giai Nobel đuoc thua nhan rong rai nhu la giai thuong danh gia nhat mot nguoi co the nhan đuoc trong linh vuc đuoc trao.
Giai Nobel Hoa binh đuoc trao thuong o Oslo, Na Uy, trong khi cac giai khac đuoc trao o Stockholm, Thuy Đien.
Vien Han lam Khoa hoc Hoang gia Thuy Đien trao giai Nobel Vat ly, giai Nobel Hoa hoc va giai Nobel Kinh te; Hoi Nobel o Karolinska Institutet trao giai Nobel Sinh hoc va Y hoc; Vien Han lam Thuy Đien trao giai Nobel Van hoc; va giai thuong Nobel Hoa binh đuoc Uy ban Nobel Na Uy (gom 5 thanh vien do Quoc hoi Na Uy bau ra ) trao tang thay vi mot to chuc cua Thuy Đien.
Cac giai Nobel khong bat buoc phai đuoc trao hang nam, nhung it nhat phai đuoc trao mot lan cho moi 5 nam. So tien cua giai thuong moi nam mot khac. Moi nguoi đoat giai nhan đuoc mot huy chuong vang, mot chung chi va mot khoan tien đuoc Quy Nobel quyet đinh. Vao thoi điem nam 2020, moi giai thuong tri gia 10.000.000 SEK (1,144 trieu USD, hoac 968.000 €). Giai khi đa trao thi khong bao gio bi tuoc. Giai chi trao cho nhung nguoi con song, khong truy tang. Tuy nhien, neu nguoi đoat giai mat sau khi cong bo giai va truoc khi nhan giai, giai van se đuoc trao. Mac du ty le so nguoi nhan tren moi giai co thay đoi, Giai Nobel đuoc trao cho toi đa 3 nguoi moi nam.


Lich su Alfred Nobel sinh ngay 21 thang 10 nam 1833 o Stockholm, Thuy Đien, trong mot gia đinh toan ky su. Ong la mot nha hoa hoc, ky su, va nha phat minh. Nam 1894, Nobel mua sat thep va nha may Bofors, tai đo ong đa tro thanh mot nha san xuat vu khi lon. Nobel cung phat minh ra ballistite. Sang che nay la tien than cua nhieu vat lieu no khong khoi dung trong quan đoi, đac biet la bot chat no khong khoi cua nguoi Anh. Do tuyen bo bang sang che cua minh, Nobel cuoi cung đa tham gia vao mot vu kien vi pham bang sang che ve chat no khong khoi. Ong tich luy đuoc mot tai san khong lo trong suot cuoc đoi cua minh, hau het so tien bat nguon tu 355 phat minh cua ong, trong đo co phat minh thuoc no (dynamite) la noi tieng nhat.
Khi nguoi anh Ludvig cua ong qua đoi vao nam 1888, nhieu bai cao pho đa nham lan va viet ve cai chet cua Alfred Nobel trong khi ong van con song. Ban cao pho tren mot to bao Phap viet Le marchand de la mort est mort (Nha buon cai chet đa chet) va tiep tuc viet, "Tien si Alfred Nobel, nguoi đa tro nen giau co sau khi phat minh ra cach thuc giet con nguoi nhanh chong hon bao gio het, đa qua đoi ngay hom qua." Bai viet nay khien Nobel bat ngo va lam ong lo ngai ve viec ong se đuoc ghi nho ra sao sau khi ong chet. No đa khien ong muon thay đoi di chuc cua minh.
Ngay 10 thang 12 nam 1896, Alfred Nobel đa chet trong biet thu cua ong o San Remo, Y vi xuat huyet nao, tho 63 tuoi, 8 nam sau ban cao pho nham lan tren. Trong ban di chuc gay bat ngo lon cho cong chung thoi đo, Nobel đa ghi rang tai san cua ong se đuoc su dung đe tao ra mot loat cac giai thuong cho nhung nguoi trao "loi ich lon nhat cho nhan loai" trong vat ly, hoa hoc, hoa binh, sinh hoc, y hoc va van hoc. Alfred đa danh 94% tri gia tai san, 31 trieu SEK (khoang 186 trieu USD, 150 trieu € tinh theo thoi gia 2008) va lay lai hang nam đe lap nen 5 giai Nobel cho "nhung ai, trong nam ma giai se đuoc trao, đa đua đen nhung loi ich tot nhat cho con nguoi.".
Di chuc cua ong ghi ro:

Tat ca tai san con lai cua toi đuoc thuc hien nhu sau đay:
So tien von se đuoc nguoi thuc hien di chuc đau tu vao cac nguon an toan va lap nen quy, va loi nhuan noi tren đuoc chia thanh cac giai thuong cho nhung ai trong nhung nam truoc khi nhan giai đa phuc vu tot cho nhan loai. Loi nhuan noi tren đuoc chia ra lam 5 giai thuong bang nhau, chia ra nhu sau: mot phan cho nguoi co phat hien hay phat minh quan trong nhat trong linh vuc vat ly, mot phan cho nguoi co phat hien va phat trien quan trong nhat trong hoa hoc; mot phan cho nguoi co phat hien quan trong nhat trong linh vuc sinh ly hoc hay y hoc; mot phan cho nguoi đa sang tao ra trong linh vuc van chuong tac pham noi bat nhat voi khuynh huong ly tuong hoa; va mot phan cho nguoi đa đong gop nhieu nhat hay tot nhat cho tinh anh em giua cac dan toc, cho su xoa bo hay giam thieu quan đoi thuong truc va cho su giu gin va tang tinh huu nghi giua cac nuoc.
Giai thuong cho vat ly va hoa hoc se do vien Han lam Thuy Đien trao tang; cho sinh ly hoc hay y hoc do vien Caroline o Stockholm; cho van chuong do vien Han lam Stockholm; va cho nguoi đong gop vi hoa binh do uy ban 5 nguoi đuoc Quoc hoi Na Uy bau. Trong di chuc cua toi co noi ro rang rang giai đuoc trao khong phan biet quoc gia cua nguoi nhan, vi the nguoi xung đang nhan giai nhat se nhan giai, du cho nguoi đo co la nguoi Scandinavi hay khong.
Do su nghi ngo ve tinh chan thuc cua ban di chuc nay, đen ngay 26 thang 4 nam 1897 ban di chuc moi đuoc Toa an Na Uy chap nhan. Chap hanh di chuc cua Nobel, Ragnar Sohlman va Rudolf Lilljequist đa lap ra Quy Nobel (Nobel Foundation) đe quan ly tai san cua Nobel va to chuc cac giai thuong cua quy.
Huong dan cua Nobel tao ra mot Uy ban Nobel Na Uy trao giai Nobel Hoa binh, cac thanh vien cua Uy ban nay đa đuoc bo nhiem ngay sau khi di chuc đa đuoc phe duyet trong thang 4 nam 1897. Khong lau sau đo, cac to chuc trao giai thuong khac đa đuoc chi đinh hoac thanh lap, bao gom: Karolinska Institutet vao ngay 7 thang 6, Hoc vien Thuy Đien vao ngay 9 thang 6, va Vien Han lam Khoa hoc Hoang gia Thuy Đien vao ngay 11 thang 6. Quy Nobel đa đat đuoc mot thoa thuan ve tieu chi trao cac giai thuong, va đen nam 1900, cac tieu chi trao giai cua Quy Nobel đa đuoc vua Oscar II ban hanh chinh thuc. Nam 1905, cac lien minh ca nhan giua Thuy Đien va Na Uy đa bi giai tan. Sau đo, Uy ban Nobel cua Na Uy chiu trach nhiem cho viec trao giai Nobel Hoa binh va cac to chuc Thuy Đien chiu trach nhiem trao cac giai con lai.


= Quy Nobel =

Quy Nobel đuoc thanh lap nhu mot to chuc tu nhan vao ngay 29 thang 6 nam 1900. Chuc nang cua no la quan ly tai chinh va quan tri cac giai thuong Nobel. Tuan thu theo di chuc cua Nobel, nhiem vu chinh cua Quy la quan ly cac tai san Nobel đe lai. Robert va Ludwig Nobel đa tham gia vao viec kinh doanh dau o Azerbaijan va theo nha su hoc Thuy Đien E. Bargengren, nguoi truy cap cac tai lieu luu tru cua gia đinh Nobel, "viec quyet đinh cho phep rut tien cua Alfred tu Baku đa tro thanh yeu to quyet đinh cho phep Quy Nobel đuoc thanh lap". Mot nhiem vu quan trong cua Quy Nobel la quang cao cac giai thuong nay tren binh dien quoc te va giam sat cac thu tuc lien quan đen giai thuong. Quy khong đuoc tham gia vao qua trinh lua chon nguoi đoat giai Nobel. Quy Nobel tuong tu nhu mot cong ty đau tu voi viec đau tu tien Nobel đe lai đe tao ra mot nguon tai chinh vung chac cho cac giai thuong va cac hoat đong hanh chinh. Quy Nobel đuoc mien cac loai thue o Thuy Đien (tu nam 1946) va cac loai thue đau tu tai Hoa Ky (tu nam 1953). Tu nhung nam 1980, đau tu cua Quy đa co loi nhuan nhieu hon va tinh đen 31 thang 12 nam 2007, Quy Nobel kiem soat cac tai san co gia tri len toi 3.628 ty kronor Thuy Đien (khoang 560 trieu USD).
Theo luat, Quy bao gom mot hoi đong quan tri cua nam cong dan Thuy Đien hay Na Uy, voi tru so tai Stockholm. Chu tich Hoi đong quan tri đuoc Vua Thuy Đien bo nhiem, voi bon thanh vien khac do uy thac cua cac to chuc trao giai thuong bo nhiem. Mot giam đoc đieu hanh đuoc lua chon trong so cac thanh vien hoi đong quan tri, Pho giam đoc đuoc Vua Thuy Đien bo nhiem, va hai pho chu tich đuoc bo nhiem do nguoi đuoc uy thac. Tuy nhien, ke tu nam 1995, tat ca cac thanh vien cua hoi đong quan tri đuoc lua chon boi cac uy vien quan tri; Giam đoc đieu hanh va cac Pho Giam đoc chi đinh boi chinh hoi đong quan tri. Cung nhu hoi đong quan tri, Quy Nobel đuoc tao thanh tu cac to chuc trao giai (Vien Han lam Khoa hoc Hoang gia Thuy Đien, Đai hoi đong Nobel tai Vien Karolinska, Vien Han lam Thuy Đien, va cac Uy ban Nobel Na Uy), nguoi đuoc uy thac cua cac to chuc tren, va cac kiem toan vien.


Huy chuong Nobel Huy chuong Nobel lam bang 150 gram vang 18 ca-ra cham hinh Alfred Nobel. Mat sau cua tam huy chuong giai Nobel Vat ly va Hoa hoc la hinh mot phu nu đe nguc tran.
Mot so tam huy chuong Nobel đa đuoc chu nhan mang ra ban đau gia. Tam huy chuong Nobel Hoa binh đuoc ban re nhat trong đau gia đo la cua Aristide Briand, nguoi Phap đa co đong gop lon trong nam 1926 vao cuoc hoa hop ngan ngui Đuc – Phap. Nam 2008 huy chuong Nobel nay đuoc bao tang Ecomusee cua Saint-Nazaire mua ve voi khoan tien 12 nghin euro. Kha hon mot chut, huy chuong Nobel Hoa binh cua nguoi Anh William Randal Cremer vinh danh nam 1903 đa ban voi gia 17.000 đo la tai mot cuoc đau gia nam 1985.

Tu nam 2014, viec ban huy chuong Nobel tro nen pho thong. Cho toi gio 8 huy chuong đa đuoc ban ke tu đo. Cung ve giai Nobel Hoa binh, tam huy chuong cua nguoi Bi Auguste Beernaert (đuoc trao nam 1909) đa đat toi gia 661 nghin đo la va huy chuong Nobel cua Carlos Saavedra Lamas, nguoi Argentina, nhan nam 1936, tham chi đa tim đuoc nguoi mua voi gia ky luc 1,16 trieu đo la.
Ky luc hien nay la huy chuong cua James Watson, nguoi My đuoc nhan giai nobel Y hoc nam 1962 cho nhung phat hien ra cau truc DNA. Ong đa ban đuoc tam huy chuong Nobel cua minh voi gia 4,76 trieu đo la My vao thang 12/2014. Trong khi đo chi truoc đo co 20 thang, nhung nguoi đuoc thua ke cua nha khoa hoc Anh Francis Crick, nhan chung Nobel Y hoc voi James Watson, lai chi ban đuoc tam huy chuong voi gia chua bang mot nua.


Nhung tranh cai va phe binh = Nhung nguoi nhan gay tranh cai =
Trong nhung loi chi trich, Uy ban Nobel đa bi cao buoc la co nhung chuong trinh nghi su mang tinh chat chinh tri hoac bo qua nhung nguoi xung đang. Ho cung bi cao buoc boi chu nghia trung dung chau Au, nhat la trong Giai Nobel Van hoc.


 Giai Nobel Hoa binh  Mot trong nhung truong hop bi chi trich nhieu nhat la giai thuong cua Henry Kissinger va Le Đuc Tho. Nhung tranh cai nay đa dan đen su ra đi cua nhieu thanh vien cua Uy ban Nobel Na Uy. Le Đuc Tho đa tu choi nhan giai. Ca Le Đuc Tho va Kissinger đeu đuoc nhan giai vi nhung no luc cham dut chien tranh giua Bac Viet va Hoa Ky vao thang 1 nam 1973. Tuy nhien, khi giai thuong cua hai ong đuoc tuyen bo, tat ca cac ben lien quan đen chien tranh Viet Nam đeu bi keo vao vong chien tranh. Nhieu y kien chi trich cho rang Kissinger khong phai la mot nguoi kien tao hoa binh ma la mot nguoi mo rong cuoc chien tranh.
Yasser Arafat, Shimon Peres va Yitzhak Rabin đuoc trao giai Nobel Hoa binh vao nam 1994 trong nhung no luc kien tao hoa binh giua Israel va Palestine. Tuc thi sau khi giai thuong đuoc tuyen bo, mot trong nam thanh vien cua Uy ban Nobel Na Uy đa cao buoc Arafat la mot ten khung bo va xin tu chuc. Nhung moi nghi ngo moi ve Arafat đa đuoc lan truyen tren cac trang bao pho bien.

Mot su chi trich khac nham vao giai Nobel Hoa binh cua Barack Obama vao nam 2009. Quyet đinh trao giai thuong cho vi Tong thong My da mau đau tien đuoc đua ra chi sau 7 ngay Obama nham chuc, nhung thuc su thi viec trao giai phai dien ra 8 thang sau đo. Obama tuyen bo ong khong cam thay xung đang voi giai thuong nay. Chuyen nay đa gay ra hai luong y kien khac nhau: mot so nguoi cho rang Obama xung đang, so khac thi cho rang ong chua đat đuoc thanh tuu nao đe xung đang voi đieu đo nhu la mot su tuong thuong. Giai Nobel cua ong, nhu cua Jimmy Carter va Al Gore đa thuc đay su nhung to cao cua nhung nguoi canh ta.


 Giai Nobel Van hoc  Giai thuong nam 2004 đuoc trao cho Elfriede Jelinek va no đa gay ra mot su phan đoi tu mot thanh vien cua Vien han lam Thuy Đien, Knut Ahnlund. Ong nay quyet đinh tu chuc, vien co rang nhung ngon tu cua Jelinek la "mot mo van ban đuoc xuc vao ma khong co cac cau truc nghe thuat". Giai thuong nam 2009 danh cho Herta Muller cung gay ra su chi trich. Theo The Washington Post, nhung nha phe binh va giao su nguoi My đa tro nen ngu dot vi tac pham cua ba. No lam cho nhung nha phe binh đo giai thuong mang tinh chat chu nghia trung dung chau Au.


 Giai Nobel danh cho khoa hoc  Nam 1948, nha than kinh hoc Antonio Egas Moniz nhan Giai Nobel Sinh ly va Y khoa cho nhung phat trien cua ong cho phau thuat tuy nao. Nam truoc, Walter Jackson Freeman II đa phat trien linh vuc nay bang mot giai phap nhanh hon va de dang hon. Mot phan cua van đe la do khi cong bo rong rai quy trinh ban đau, no đa đuoc ma khong co su can nhac xung đang hay su quan tam cua đao đuc y hoc hien đai. Co mot su thuc đuoc chung thuc boi cac an pham co anh huong nhu The New England Journal of Medicine rang phau thuat tuy nao đa đuoc pho bien khi co đen 5000 ca phau thuat trong vong 3 nam va cac ca nay đeu su dung phuong phap cua Moniz.


= Nhung thanh tuu đa bi bo qua =


 Giai Nobel Hoa binh  Uy ban Nobel Na Uy đa xac nhan rang Mahatma Gandhi xung đang la nguoi đuoc nhan giai thuong Nobel Hoa binh trong cac nam 1937–1939 va 1947. Su xac nhan cuoi cung chi dien ra vai ngay truoc khi nguoi anh hung dan toc cua An Đo bi am sat vao ngay 30 thang 1 nam 1948. Sau đo, Uy ban tren đa xac nhan Gandhi đa khong đuoc nhan giai thuong. Geir Lundestad, thu ky cua Uy ban vao nam 2006, đa noi rang:

Nam 1948, khi Gandhi qua đoi, Uy ban Nobel Na Uy đa tu choi y đinh trao giai voi y rang "khong ung vien nao xung đang" trong nam đo. Sau đo, khi Đat Lai Lat Ma thu 14 đuoc trao Giai Nobel Hoa binh vao nam 1989, chu tich cua uy ban đa noi rang "đo la mot su tri an danh cho Mahatma Gandhi".
Ngoai ra, co rat nhieu truong hop khac đa bi bo qua. Theo Foreign Policy, nhung truong hop nhu vay gom Eleanor Roosevelt, Vaclav Havel, Ken Saro-Wiwa, Sari Nusseibeh va Corazon Aquino, nhung nguoi ma "khong bao gio đuoc trao giai, nhung ho xung đang".


Thong ke Nguoi tre nhat gianh giai Nobel:
Malala Yousafzai; o tuoi 17, nhan Giai Nobel Hoa binh (2014).

Nguoi gia nhat gianh giai Nobel:
John B. Goodenough; o tuoi 97, nhan Giai Nobel Hoa hoc (2019).


Tham khao Sach tham khao Xem them Đoc them Pais, Abraham (1983). Subtle Is the Lord: The Science and the Life of Albert Einstein . Oxford University Press. ISBN 0-19-520438-7. OCLC 8195995.


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Nobel Prize tai Wikimedia Commons
Website chinh thuc 
Nobel Prize tren Facebook
Giai Nobel tren Twitter
Giai Nobel tren Instagram
Kenh Nobel Prize tren YouTube
Nobel Prize tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Giai thuong Noben tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Nobel Prizes by Universities and Institutes