Tuong (Chu Nom: 從), hat bo, hat boi (Chu Nom: 咭佩) la nhung cach goi mot loai hinh nhac kich thinh hanh tai Viet Nam. Khac voi cac loai hinh nhac kich khac nhu cheo, cai luong, v.v., tuong mang theo am huong hung trang voi nhung tam guong nhan vat tan trung bao quoc, xa than vi đai nghia, nhung bai hoc ve le ung xu cua con nguoi giua cai chung va cai rieng, giua gia đinh va To quoc, chat bi hung la mot đac trung tham my cua nghe thuat Tuong. Co the noi Tuong la san khau cua nhung nguoi anh hung... Loai hinh nay khac biet voi cai luong xa hoi, cai luong Ho Quang, thoai kich la nhung hinh thuc dien xuong san khau ra đoi muon hon.


Lich su Theo nhieu hoc gia, tuong xuat phat tu ca vu dan toc Viet Nam, song trong qua trinh phat trien, tuong đa tiep nhan nhieu trinh thuc bieu dien va hoa trang cua Hi Kich.
Loi hat tuong du nhap vao Viet Nam vao thoi điem nao thi chua đuoc xac minh.
Su sach ghi rang vao thoi Tien Le nam 1005, mot kep hat nguoi Hoa ten la Lieu Thu Tam đen Hoa Lu va trinh bay loi hat xuong thinh hanh ben nha Tong va đuoc vua Le Long Đinh thau dung, bo la phuong truong đe day cung nu ca hat trong cung.
Sang thoi nha Tran, Hung Đao Đai vuong Tran Quoc Tuan bat đuoc mot ten quan nha Nguyen ten la Ly Nguyen Cat von la kep hat. Vuong tha toi chet cho Cat va sai day loi hat đo cho binh si. Cat cho dien vo Vuong mau hien đao đe vua ngu lam cung cac trieu than xem. Ai cung cho la hay. Cac loai vai dien cung theo su kien nay lan đau đuoc ghi nhan, nhu đan nuong (đao), quan nhan (kep), chau tu (tuong), suu no (he),..
Tuy nhien nguoi đau tien đat nen mong cho nghe thuat tuong Viet Nam la Đao Duy Tu (1572-1634). Nam 1627, Đao Duy Tu la nguoi đau tien đa mang ve cho chua Sai Nguyen Phuc Nguyen nghe thuat tuong.
O mien Trung Viet Nam tro ra goi tuong do chu "Lien Truong" la keo dai lien tiep thanh mot vo tuong tich co khoi đau truyen, co hoi ket cuoc, phan biet voi cac ca dien tung bai ngan, tung trich đoan. Tu "lien truong" do ngon ngu đia phuong ma thanh "luong tuong", con tro vao trong, đuoc goi la Hat Boi hay Hat Bo.
Vao thoi Nguyen, tuong đat toi đinh cao khi đuoc cac vi vua yeu thich, cho soan vo, danh nhieu uu đai va mo truong đao tao nghe si. Hang loat tac gia soan tuong nhu Đao Tan,... đa tao nen nhieu tac pham lon. Trong dan gian, tuong cung co suc anh huong lon, đac biet o Binh Đinh. Ca dao co cau
"Bo cua bo nha vi ma hat Boi"
Sang the ky XX voi su ra đoi cua cai luong va kich noi thu hut nhieu khan gia, nghe thuat tuong suy yeu nhieu tuy co co gang phuc hung voi loai tuong xuan nu, tuc la tuong dien theo đe tai xa hoi tan thoi va hat theo đieu "xuan nu". Loai tuong nay pha phong cach cai luong, đanh vo Tau... Du vay gioi ham mo tuong cang ngay cang it. O Ha Noi vao đau the ky XX co mot rap hat rieng dien tuong hat boi, goi la rap Quang Lac. Loi dien thi giong nhu loi tuong mien Trung ca.
Toi nhung nam khi Chinh phu Viet Nam Dan chu Cong hoa thanh lap, ban đau tuong bi coi la tan du phong kien, nhung sau đo đa đuoc đanh gia nghiem tuc va đuoc chinh Chu tich Ho Chi Minh xem va khen ngoi, Tuong tro thanh loai hinh san khau đuoc cong nhan la đac sac va đuoc phat trien, voi su tap hop cac nghe nhan Bac, Trung, Nam, thanh lap cac đoan hat va mo lop truyen thu, xuat hien hang loat nha nghien cuu, cac nghe si tiep tuc ke thua va sang tao von quy cua nghe thuat Viet Nam, la mot trong nhung loai hinh san khau chu yeu cua Viet Nam suot the ky XX, đuoc cong chung yeu thich.
Tuy nhien, cung nhu nhieu loai hinh nghe thuat co truyen khac cua Viet Nam, buoc vao thoi ki hoi nhap, tu nhung nam cuoi the ki XX, tuong đang mat dan vi the va khan gia, thieu hut nhan luc va co nguy co mai mot.


Ky thuat Loi dien xuat cua tuong nang tinh uoc le va trinh thuc, tuc la loai san khau uoc le, cach bieu dien khuech đai hon su that ngoai đoi đe khan gia de cam nhan. Cac đong tac cang nho cang nhanh, khi len san khau cang can tang cuong đieu thi khan gia moi kip nhan thay. Kieu cach đi đung con dung đe bieu lo cai "tam" cua nhan vat thien, ac. Nhat la vao thoi truoc khi ky thuat am thanh va anh sang chua đap ung đuoc cho nghe thuat trinh dien, hinh anh dien xuat chua the keo lai nhin gan, khong the "trung canh", "can canh", lam tang cuong đo cac đong tac giup khan gia xem đuoc toan canh, du ngoi xa hay gan chieu dien (san khau) đeu nhin thay.
Tuong đac sac va co tinh bac hoc cao nhat phai ke toi Tuong Trung uong, Binh Đinh va Đa Nang, voi loi dien xuat, hat mua đat toi đinh cao, giau gia tri va tinh vi.
Moi loai nhan vat cua tuong lai co mot loi dien khac nhau, chinh dien thuong ngay thang, cuong truc, đi đung đang hoang, con phan dien thi gian xao, lao lien, uon eo. Nhat nhat đeu phan thanh tung bo rieng, khong the dien bo "trung" cho vai "ninh". Tham chi len ngua xuong ngua con phan biet Bo cua trung tuong khac bo dang ninh than. Moi đong tac đa thanh thong le hay uoc le.
Loi mua, đi va đung co nhung đong tac cach đieu, trong nghe goi la be, xien, lia va lan, khai, ky, cau, be long tri, be co,...


= Ca đieu =
Ngon ngu ca ngam thi dung giong that to, that cao va ro. Đieu hat quan trong nhat trong hat la "noi loi", tuc la noi mot luc roi hat, thuong đe mo đau cho cac khuc hat khac. "Noi loi" co hai giong chinh la "Xuan" va "Ai". "Xuan" la giong hat vui tuoi, con "Ai" la bi thuong, ao nao. Noi loi giong Ai con đuoc goi la "loi rin". Ngoai ra con co nhung "loi hang", "loi huong", "loi giam".

Tuong co yeu cau đac biet la phai hat "tho tan can trang", đoi hoi nguoi hat het suc co gang. Ve tuong Bac, hat luong hoi cao hon, loi hat nhe hon tuong Nam Bo. Tuong Nam Bo hat to va nam hat giong me nen thuong goi la tuong "thet"
Ngoai cac đieu đac trung cua minh, Tuong con co ca dan ca Trung bo.


= Hoa trang =
Tuong la loai hinh san khau uoc le, vay nen cach hoa trang cua tuong cung đac biet, nham đe the hien ro cac tuyen nhan vat, tuong tu muc đich hoa trang cua Hi kich, con khuc cua Trung Quoc, Kabuki cua Nhat hay Du ke cua Campuchia
Cac tuyen nhan vat cua tuong chu yeu la: kep, tuong, đao, đao vo, lao,... voi moi loai nhan vat lai co cach hoa trang rieng
Nhin thoang qua, hoa trang cua tuong kha giong kinh kich Trung Quoc, xong thuc te, cac đuong net rat khac nhau.
Mau sac dung đe hoa trang tren mat pho bien la trang, đo, xanh va mau đen. Mat trang (dien mao đep đe, tinh cach tram tinh), mat đo (nguoi tri dung, chung chac), mat ran (dien mao xau xi, tinh cach nong nay), mat trong xeo đen (tuong phan, hai ben thai duong co vet đo la nguoi nong nay, neu trong xeo đen nen đo tham hay xanh la nguoi vu dung), mat moc (xu ninh), mat luoi cay (nguoi đoan hau, nhat gan)...

Co NSND Nguyen Lai đa nghien cuu, đuc ket tu mot so hinh anh mau hoa trang thanh cac loai mat: Mat trang (dien mao đep đe, tinh cach tram tinh), mat đo (nguoi tri dung, chung chac), mat ran (dien mao xau xi, tinh cach nong nay), mat trong xeo đen (tuong phan, hai ben thai duong co vet đo la nguoi nong nay, neu trong xeo đen nen đo tham hay xanh la nguoi vu dung), mat moc (ninh), mat luoi cay (nguoi đoan hau, nhat gan).
Ca dao co cau
“Nguoi trung mat đo, đoi trong bac/Đua ninh rau đen, may soi coi”


= Phuc suc =
Phuc trang cua cac nhan vat Tuong dua theo kieu phuc trang cua vua quan trong trieu neu la cac vai vua quan hoac theo kieu phuc trang cua dan da neu la nguoi binh thuong.
Trang phuc Tuong co vai net tuong tu Hi kich Trung Quoc, nhu mao long tri, co lenh sau lung, vat che truoc, tuy nhien trang phuc Tuong van gan gui voi trang phuc dan toc Viet Nam va thuong đon gian, de dang cho nghe si bieu dien co the lan lon, mua.
Ao giap, ao thung, ao đao van, mao rong, mao phung, hia, đai lung

Đao cu Tuong thuong co kiem, đao, thuong, bua, quat, co, kim gian, roi ngua, phat tran, đuoc, bau ruou...


= Ban nhac =
Dan nhac dung trong san khau Tuong gom co nhung nhac cu nhu: trong chien, đong la, ken, đan nhi va co khi dung sao....Dan nhac đuoc đat ben tay phai san khau (tu trong nhin ra). Tay phai ung voi cua "sinh" trong khi ben trai la cua "tu".
Neu la đam hat do tu nhan muon đe mua vui, khao vong thi lai co mot co trong nho goi la trong leo danh rieng cho cac than hao uy tin đen xem hat ma đanh cham nhung cau hat hay. Nguoi đanh trong leo cung phai đem theo tien rieng đe thuong dien vien.


= Kich ban =
Tuong mang theo am huong hung trang voi nhung tam guong tan trung bao quoc, xa than vi đai nghia, nhung bai hoc ve le ung xu cua con nguoi giua cai chung va cai rieng, giua gia đinh va To quoc, chat bi hung la mot đac trung tham my cua Tuong. Luc luong chinh nghia, trong nhung tinh huong gian kho, hiem nguy, đa chien đau vo cung dung cam voi mot tin niem sat đa, thuy chung, voi mot khat vong rat lon. Ho chien đau cho mot ly tuong tuyet đoi (phuc nghiep cho dong vua cu) va bang mot long trung thanh vo han đo. Cuoc chien đau cua ho đa dien ra đay khi the hao hung, gay xuc cam tham my manh me. Co the noi, Tuong la san khau cua nhung nguoi anh hung. Trong nhung hoan canh đay mau thuan va xung đot bao liet bi ai cac nhan vat chinh dien cua Tuong đa vuon len thoat khoi su che ngu cua hoan canh, hanh đong mot cach dung cam, anh hung, tro thanh mot tam guong, mot bai hoc cho nguoi đoi nguong mo noi theo.
Tuy theo tung giai đoan lich su ma Tuong co nhieu loai chu đe khac nhau, nhung chu đe ton tai kha lau va chiem đuoc cam tinh cua nguoi xem la “pho vua diet nguy”.
Đo la vao the ky XVII, XVIII o Đang Trong, giai đoan nay xuat hien mot loai kich ban (khuyet danh) mau muc, the tai thong nhat, tap trung vao chu đe “pho vua diet nguy”. Kich ban cau truc rat chat che. Theo nhung nguyen tac bien kich rat vung chac. Nhung vo thuoc loai nay nhu: Son Hau, Duong Chan Tu, Giac oan, An Trao kiem, Tam nu đo vuong, Ho Thach phu…
Loai kich ban nay co noi dung noi chung đi vao đe tai cung đinh, nhung khong phai chi phan anh nhung su kien trong cung đinh ma la bao gom ca nhung chuyen xay ra trong quan he, - chu yeu la quan he chinh tri, - giua cac phe phai phong kien noi chung. Chuyen kich mo đau thuong bang canh trieu đinh đang nam trong mot trang thai binh yen tuong đoi, tuy vua đa gia yeu va mam mong phan loan đa co, tuc la đa co phe phan than do ten thai su dan đau. Đung ve kich ma noi, thi nhu the mau thuan kich đa co tu đau.
Sau đo vua bang ha, hoang tu con be hoac chua đuoc sinh. Ten gian than kia ben tiem ngoi vua. Cung co truong hop, bon gian than tiem ngoi vua trong luc vua con song nhung yeu the. Nhu the la xung đot bat đau va phat trien. Tinh the ngay cang gay go, ac liet. Bon gian than tiem ngoi vua xong, xuc tien moi bien phap hoac tho bao đe tru diet dong vua cu hoac tran ap cac phe phai đoi lap. Cac trung than trai qua rat nhieu hiem nguy gian kho, tim moi cach đe cuu hoang tu khoi nanh vuot cua ke thu, roi đua ra mot noi bien tran, hiem đia, chieu binh mai ma, sau đo dung ngon co danh nghia cua hoang tu ve đanh ha bon tiem ngoi đe phuc nghiep cho dong vua cu. Truoc khi đi đen thang loi cuoi cung, phe trung than đa trai qua rat nhieu hy sinh gian kho, ke ca thuong vong, bieu hien mot khi tiet trung trinh, kien cuong vo han.
Xa hoi đuoc phan anh trong loai tuong nay la mot trieu đai phong kien đa suy tan, giai cap phong kien quan lieu đa chia be xe canh, tranh gianh cau xe lan nhau quyet liet. Khong nhung the, ngay trong ban than nhieu gia đinh cung xay ra nhung su bat đong chinh kien tram trong đi đen phan biet cha con, giua vo chong, giua anh chi em ruot,… Tuy the cac moi chia re noi tren tuu trung chi co hai phe, mot phe trung voi dong vua cu, đuoc xem la chinh thong, va mot phe phan than chong, tiem ngoi dong vua cu.
Mau thuan xa hoi bieu hien trong loai Tuong nay la mau thuan phong kien noi đia, khong co ngoai xam. Ngoai xam neu co cung chi la chi tiet phu va thong thuong, chi la cai co đe đua tinh tiet kich phat trien ma thoi.

Cau truc kich ban loai tuong nay đeu xay dung theo dong kich tu su phuong Đong. Cau chuyen đuoc trinh bay co đau co đuoi va theo trat tu thoi gian phat trien cua no. Ve mat nay no giong nhu nhung cau chuyen co tich dan gian. Kich ban đuoc viet duoi dang la ke mot cau chuyen đa xay ra (chu khong phai duoi dang cau chuyen đuong xay ra). Nhu vay, ve mat nay no tuong ung voi loai tieu thuyet chuong hoi thoi co.
Tuy vay, loai kich ban nay chua đung tinh xung đot rat cao. Tu xung đot giua phe phai đoi lap đi đen xung đot giua nhung tinh cach; xung đot noi tai cua tinh cach nhieu truong hop het suc gay gat.
Moi kich ban thuong đuoc chia ra lam ba hoi. Hoi I noi chung la giao đai hoan canh va nhan vat chu yeu, neu ra mau thuan co ban cua kich. Hoi thu II, xung đot no ra quyet liet, phe đoi lap đanh đo phe chinh dien va tam thoi chiem uu the; tinh huong kich o hoi nay rat phuc tap va rac roi. Hoi III xung đot len cao trao, đau tranh giua hai phe đi đen quyet liet cao đo roi giai quyet cuoi cung bang su thang loi cua phe chinh nghia.
Cung co vo gom bon hoi. Truong hop ay thi hoi thu III phat trien xung đot, gay nhieu tinh huong kho khan, hoi IV xung đot len cao va ket thuc.
Trong hai hoi II va III tinh tiet kich phat trien rong va phong phu. Xung đot kich bung no, phat sinh nhieu tuyen kich moi, vi nhu sau khi co bien đong chinh tri xay ra trong trieu đinh thi tiep theo la su khung bo đan ap cua phe phan đong, la nhung muu đo, đoi sach bi mat hoac cong khai cua phe chinh dien, la nhung nghi ngoi, do xet lan nhau trong mot so nguoi trong phe chinh dien, truoc khi đi đen cho thuc su hieu nhau đe cong tac va hanh đong, la nhung cuoc đau tranh tu tuong cua nhung nhan vat chu yeu giua trung va hieu, nghia vu va tinh rieng… Đay la giai đoan phat trien tinh cach ro nhat.
Cau truc kich ban đa kha vung vang, chat che, co nhung quy luat cua no. Tuy nhien nhung quy luat ay khong lam cho cac kich ban Tuong loai nay bien hoan toan thanh cong thuc. Cau nhan xet ve noi dung kich ban Tuong loai nay: “vua bang, ninh tiem, ba thu len chua… chem ninh đinh đo, ton vuong tuc vi”, chi la xuat phat tu cai nhin so luoc be ngoai. Thuc ra, cac tac gia tuong loai nay co kha nhieu sang tao trong cai khuon kho chung ay. Vi du cung nhu tiem ngoi nhung kha nhieu hinh thuc khac nhau, co ten ninh than khi vua chet thi nhay len ngai ngoi luon va tuyen bo minh la nguoi ke vi, co ten gia di chieu cua vua cu giao ngoi cho minh, co ten bo tri luc luong quan su ap đao roi ra lenh cho trieu đinh cong cu nguoi nhiep chinh (vi hoang tu con be) đe đat muc đich minh đuoc cu, lai co đua thay phe vua đa yeu, minh lai đu the luc nen trang tron len ngoi gan vua, muon quat vua đe cam thu, muon ao vua mac thu, muon mao vua đe đoi thu, roi muon ngai vua đe ngoi thu va ngoi luon…
Nhung vo tuong bi rang buoc boi nhung thuyet “trung quan”, “chinh danh” nay ton tai kha lau, đuoc nhan dan yeu thich. Nhung ly thuyet nho giao o đay đa đuoc thong qua tinh dan gian, nen noi dung cung co nhung bien đoi tich cuc. Noi len trong loai tuong nay la nhung nhan vat đay nghia khi, thuy chung, chiu đung va vuot qua moi gian kho hiem nguy, hi sinh tat ca, suot đoi chien đau cho mot ly tuong lon. Đao đuc đuoc ca ngoi o đay la tinh than chien đau khong khoan nhuong voi ke thu, la tinh than ben bi theo đuoi niem tin chinh nghia, tinh than vi tha cao ca - Noi dung đao đuc ay tat nhien se co suc song dai lau trong nhan dan vi no chua đung tinh nhan dan.
Tuong tich trong vo dien cua hat bo thuong la cac co tich, kich ban phong tac tu kinh đien truyen co Trung Hoa nhu Tam Quoc Chi, Van Hoa Lau, Ngu Ho Binh Tay... Tuong tich đa san trong sach nen nguoi xem phan lon đeu biet ranh kich tinh va đen rap chi xem kich tinh cua cac nghe si va đao dien ma thoi. Loai nay cung đuoc xem la tuong pho. Tuong pho thi theo sat đao ly, co the tom tat la:

Phu tu đac ky hieu
Quan than tan ky trung
Phu phu đon ky thuan
Bang huu chi ky tin
Huynh đe toan ky cung.
Ngoai ra thi co tuong hai voi cot truyen tu do hon, khong nhat thiet đe cao đao ly tam cuong ngu thuong nhu tuong pho


= Trinh dien =

Vo tuong tuc bai tuong la mot the van rieng trong van hoc Viet Nam. Loi trinh bay tuong dung nhieu the van hoc nhu Đuong thi, phu, song that luc bat va luc bat ghep voi le nhac va mot so đieu mua. Loi van thi nhieu khi co van va co đoi.
Khi mot vai len san khau thi mo bang mot cau xuong, con goi la cau bach đe tu gioi thieu minh. Cau nay dung the tho bay chu.
Khi ke chuyen thi goi la cau noi tu bon đen bay chu, co đoi, gieo van cuoc van (chu cuoi cung moi cau). Cau ket thi gieo van trac.
Khi muon dut y thi hat cau van, dung the luc bat con muon nhan manh y cho quyet liet thi hat cau loan, dung the phu hay luc bat.
Khi buon thi hat cau than, cung dung luc bat trong khi vui thi hat cau khach, thuong la chu Nho dung the phu.
Thay tuong, tuc đao dien, hay con goi la nhung tuong la nguoi chon vo tuong cung cach dien cho kep đong đung vai. Tho tuong la nguoi thuoc loi đe nhac tuong khi cac dien vien len san khau. Kep chinh thi ten trong nghe goi la bien tuong.


= Tuong thuong =
O mien Trung cho đen thap nien 1950 khi đam hat dien thi nguoi muon ganh hat đen dien, du la tu nhan hay đen mieu, se co san nhung the thuong. The lam bang tre got dep thanh ba co: lon (dai ba gang tay, rong bang be ngang hai ngon tay) gia tri mot quan, nho (dai hai gang, rong mot ngon ruoi) gia tri mot tien, va nho (dai gang ruoi, rong be ngang mot ngon) gia tri 30 đong, tuc nua tien.
Khi đen nhung man dien kheo, giong hat hay thi chu nha nem the len tam chieu truoc san khau, tieng the tre nghe lach cach vui tai. Ganh hat sau đo gom the, tinh ra gia tri tien đe lanh tien thuong.


Soan pham Son Hau

Voi cac trich đoan hay nhu On Đinh chem Ta., Kim Lan thuong thanh, Kim Lan qua đeo, Phan Đinh Cong đe co

Trieu Đinh Long cuu Chua                                                                                                                       Voi trich đoan hay nhu: Trieu Đinh Long thu vo
Tam nu đo vuong (the ky XVII)
Voi cac trich đoan hay nhu Lao Ta lan lua, Phuong Co gia dai qua ai, 

Tram Trinh An (Bay gio thuong goi la Đao Tam Xuan)
Voi cac trich đoan hay Đao Tam Xuan đe co, Cao Hoai Đuc roi đen,

Dien Vo Đinh (soan gia: Đao Tan, the ky XIX)
Ngoai to dang đau (soan gia: Nguyen Hien Dinh, the ky XIX).
Tram Huong cac (Đao Tan)
Voi trich đoan Ho ly đoat hon, thuong bi nhieu đoan hat tranh dien vi so ma quy

Phung Nghi Đinh                                                                                                                                    Voi trich đoan hay La Bo hy Đieu Thuyen
Hoang Phi Ho qua gioi bai quan (Đao Tan)
Voi cac lop Phi Ho lan truong, Phi Ho nam mieu.

Đao Phi Phung

Voi cac trich đoan Chau Xuong cay rau

Ngu Ho Binh Tay (tac gia Quynh Phu Nguyen Dieu)

Voi trich đoan Đich Thanh ly Thon

Ly Thien Luong
Ngu Van Thieu
Voi trich đoan Chau Xan qua song,...

Ly Phung Đinh
Ho Nguyet Co  hay Vo Tam Tu tram cao                                                                                               Voi trich đoan noi tieng Ho Nguyet co hoa cao
Ho sanh đan (Tac gia Đao Tan)
Voi lop Tiet Cuong chong bua, Lan Anh lac đe,

Ngheu so oc hen (Tuong hai dan gian)
Xuan Đao cat thit
Truong Đo Nhuc (Tuong hai, do Nguyen Hien Dinh viet lai)
Trung nu vuong (tac gia Tong Phuoc Pho)
Muc Que Anh dang cay


Nguoi noi tieng = Nghe si nhan dan =
1. NSND Quang Ton- Nguyen Giam đoc nha hat tuong Viet Nam
2. NSND Bach Tra- Nha hat tuong Viet Nam
3. NSND Le Tien Tho (Nguyen Thu truong Bo VHTTDL, Nguyen Cuc truong Cuc NTBD, Nguyen Giam đoc Nha hat Tuong Viet Nam, Chu tich Hoi NSSK Viet Nam)# NSND Nguyen Nho Tuy (Đoi Tao)
4. NSND Nguyen Ngoc Phuong (Nguyen Thu truong Bo Van hoa, The thao va Du lich, Nguyen Cuc truong Cuc NTBD, Nguyen Giam đoc Nha hat Tuong Viet Nam)
5. NSND Ngo Thi Lieu
6. NSND Pham Chuong
7. NSND Nguyen Pham
8. NSND Sau Lai
9.NSND Nam Đo
10. NSND Le Ba Tung
11. NSND Đinh Qua
12. NSND Vo Si Thua
13. NSND Man Thu (Nha hat Tuong Viet Nam) 
14. NSND Đam Lien (Nha hat Tuong Viet Nam)
15. NSUT Kim Cuc
16. NSND Hoang Khiem (Nguyen Giam đoc Nha hat Tuong Viet Nam)
17. NSND Minh Ngoc (Nha hat Tuong Viet Nam)
18. NSND Hoa Binh (Nha hat Tuong Đao Tan)
19.NSND Le Huy Quang - Nha hat Tuong Viet Nam
20. NSND Tran Đinh Sanh (Nha hat Tuong Đao Tan)
21. NSND Gia Khoan (Nguyen Pho Giam đoc Nha hat Tuong Viet Nam)
22. NSND Minh Gai (Nha hat Tuong Viet Nam)
23. NSND Hong Khiem (Nha hat Tuong Viet Nam)
24. NSND Xuan Hoi (Nha hat tuong Đao Tan, Binh Đinh)
25. NSND Phuong Thao (Nha hat tuong Đao Tan, Binh Đinh)
26. NSND Huong Thom ( Nha hat Tuong Viet Nam)
27. NSND Anh Duong (Nguyen Van Duong) - Nha Hat Tuong Viet Nam
28. NSND Xuan Quy - Nha hat Tuong Viet Nam.
29. Nghe sy nhan dan Nguyen Van Thuy - Nha Hat Tuong Viet Nam.
30. NSND Cao Đinh Luu - Nhac sy Nha hat Tuong Viet Nam)
31. NSND Nguyen Ngoc Khanh- Nhac cong Nha hat Tuong Viet Nam
NSUT NHA HAT TUONG VIET NAM

NSUT Le Hai Van
NSUT Bich Tan
NSUT Nguyen Thi Loc Huyen
NSUT Chu Quang Cuong
NSUT Nguyen Đuc Manh
NSUT Nguyen Kieu Oanh
NSUT Nguyen Đuc Muoi
NSUT Nguyen Van Quy
NSUT Le Tran Vinh
NSUT Nguyen Đuc Loi
NSUT Tran Van Long
NSUT Nguyen Thi Quyen
NSUT Vu Thi Diem Huong
NSUT Ha Thi Thanh
NSUT Nguyen Duy But
NSUT Hoang Thi Yen
NSUT Nguyen Thi Hoa
NSUT Minh Su
NSUT Hong Điem


= Đao dien =
NSND Ngoc Phuong (Dan dung tren 200 vo Tuong)
NSND Le Tien Tho
NSND Hoang Khiem
NSUT Ta Tao
NSUT Đang Ba Tai
Đoan Anh Thang
Viet Yen
NSUT Chu Quang Cuong
NSUT Tran Long
NS Manh Linh
NSUT Kieu Oanh


= Soan gia =
Đao Tan
Quynh Phu Nguyen Dieu (thay day cua Đao Tan)
Bui Huu Nghia
Hoang Chau Ky
Nguyen Hien Dinh
Tong Phuoc Pho
Xuan Yen
Sy Chuc
NS Le Huu Lap (Ut Teo)
Le Cong Phuong
Vu Manh Linh
NSUT Loc Huyen


Ca đoan Nghe thuat san khau truyen thong Tuong co 07 đon vi phan bo o ca ba mien Bac, Trung, Nam, trong đo co 04 nha hat, 01 Đoan nghe thuat va 02 đoan nghe thuat truc thuoc nha hat gom:

Nha hat Tuong Viet Nam: co 2 đoan bieu dien: Đoan Truyen thong va Đoan The nghiem
Nha hat Nghe thuat truyen thong cung đinh Hue.
Nha hat NT Truyen thong Tinh Binh Đinh (Đoan Tuong Đao Tan)
Nha hat Tuong Nguyen Hien Dinh
Nha hat Nghe thuat Truyen thong Hat Boi Thanh pho Ho Chi Minh
Nha hat Nghe thuat Truyen thong Tinh Thanh Hoa (Đoan Nghe thuat Tuong Thanh Hoa)
Nha hat Nghe thuat truyen thong Tinh Khanh Hoa (Đoan Tuong  Khanh Hoa)


Luu niem Xem them Tuong Hue
Tuong Quang Nam
Hat chau
Hat cheo


Tham khao Tran Van Khe, Du ngoan trong am nhac truyen thong Viet Nam. Nha xuat ban Tre, 2004.
Vu Đuc Sao Bien, "Hat boi Quang Nam" in trong Quang Nam hay cai. Nha xuat ban TRe, 2010.
Tuong tai Tu đien bach khoa Viet Nam