Phan thu bo Ca voi (danh phap khoa hoc: Cetacea) (tu tieng La tinh cetus, ca voi) la mot phan thu bo đong vat co vu guoc chan gom cac loai nhu ca voi, ca heo, ca nha tang, ky lan bien va ca heo chuot. Tuy trong ten goi cua nhieu loai co tu "ca", chung khong phai la ca ma that ra la cac loai đong vat co vu thuy sinh. Cetus la tu trong tieng Latinh va đuoc su dung trong cac ten goi sinh hoc đe mang nghia "ca voi"; y nghia nguyen thuy cua no la "đong vat lon o bien" la tong quat hon. No co nguon goc tu tieng Hy Lap ketos ("quai vat bien"). Ca voi hoc la mot nhanh cua khoa hoc hai duong gan lien voi nghien cuu cac loai ca voi.
Cac loai thu dang ca voi la cac loai thu chu yeu đa thich nghi đay đu voi cuoc song duoi nuoc. Co the cua chung co dang tua hinh thoi (hinh con suot). Cac chi truoc bi bien đoi thanh chan cheo. Cac chi sau nho la co quan vet tich; chung khong gan vao xuong song va bi an trong co the. Đuoi co cac thuy đuoi nam ngang (o ca that su thi cac thuy đuoi nam doc). Cac loai ca voi gan nhu khong co long, va chung đuoc cach nhiet boi mot lop mo ca voi day. Khi xet tong the nhu mot nhom đong vat thi cac loai ca voi đang chu y o cho chung co tri thong minh cao.
Phan thu bo nay chua khoang 89 loai, gan nhu tat ca song o đai duong, ngoai tru 5 loai ca heo nuoc ngot. Cac loai con sinh ton trong bo nay đuoc chia thanh hai phan bo la Mysticeti (ca voi tam sung) va Odontoceti (ca voi co rang, bao gom trong đo ca cac loai ca heo).


Tien hoa Cac loai ca voi đa tien hoa tu cac đong vat co vu song tren đat lien (co the nhat la tu to tien chung la cac dang đong vat an thit co mong guoc, cung nhanh chi em đong tien hoa kia la cac đong vat guoc chan (Artiodactyla) nhu lon va ha ma). Chung co le đa thich nghi voi cuoc song đai duong vao khoang 50 trieu nam truoc.
Artiodactyla, neu nhu loai bo nhom Cetacea, la mot nhom đa nganh. Vi ly do nay, thuat ngu khoa hoc Cetartiodactyla (ca voi+guoc chan) đa đuoc tao ra đe chi nhom chua ca đong vat guoc chan va ca voi (mac du van đe co the de dang giai quyet bang cach coi Cetacea la mot phan nhom cua Artiodactyla).


Thich nghi voi cuoc song duoi nuoc Trong khoang thoi gian vai trieu nam thuoc the Eocen, cac đong vat dang ca voi đa quay lai song duoi bien, noi đa tung la hoc sinh thai cho cac dang đong vat san moi to lon, kiem an o be mat nuoc nhung đa bi bo hoang ke tu khi cac loai bo sat cua cac nhom Mosasaur (ho Mosasauridae) va Plesiosaur (phan bo Plesiosauroidea) bi tuyet chung. Do su tang len cua khong gian sinh song nen đa khong co gioi han tu nhien đoi voi kich thuoc cua đong vat dang ca voi (cung nghia la trong luong co the ma cac chan cua chung co the duy tri đuoc) do nuoc co suc noi. Cung chinh vi the ma chung khong con can toi cac chan nua.
Cung trong khoang thoi gian nay, đong vat dang ca voi đa mat dan đi cac thuoc tinh phu hop cho su sinh ton tren đat lien va thu đuoc cac co che thich nghi voi cuoc song duoi nuoc. Cac chi sau bien mat va co the cua chung tro thanh thon va thuon hon – hinh dang cho phep chung co the di chuyen nhanh trong nuoc. Đuoi nguyen thuy cua chung cung chuyen dang thanh mot cap thuy đuoi co tac dung dan lai khi chuyen đong theo chieu doc.
Nhu la mot phan cua qua trinh thuon hoa nay, cac xuong trong cac chi truoc cua ca voi đa hop nhat lai voi nhau. Theo dong thoi gian, cai truoc đay la cac chan truoc đa tro thanh mot khoi đac gom xuong, mo va mo, tao ra cac chan cheo rat hieu qua va lam can bang kich thuoc to lon cua chung.
Đe duy tri nhiet co the trong cac vung bien lanh, cac loai ca voi cung đa phat trien lop mo ca voi, lop chat beo day nam giua lop da ben ngoai va lop thit ben trong, co vai tro nhu nguon cung cap nang luong trong truong hop cap thiet. O mot vai loai ca voi thi lop mo nay day toi hon 30 cm (1 ft). Khong con nhu cau giu am co the tu ben ngoai nua nen lop long cua đong vat dang ca voi dan dan bien mat, tiep tuc lam giam luc ma sat cua khoi co the đo so đoi voi nuoc.
Xuong nho o tai trong goi la xuong bua bi hop nhat voi cac thanh cua hoc xuong noi chua cac xuong tai trong, lam cho viec nghe trong khong khi gan nhu la khong the. Thay vi the, song am đuoc truyen tai qua cac xuong ham va xuong hop so.


Ho hap Do cac dang ca voi la đong vat co vu nen chung can lay oxy (qua trinh ho hap) trong khong khi. Vi the, chung can boi toi gan mat nuoc đe tho ra khong khi chua nhieu dioxide cacbon va hit vao khong khi chua nhieu oxy. Khi chung bo nhao xuong, cac co khep lai lo phun nuoc (lo mui), va no bi khep chat cho đen khi ca voi lai noi len be mat trong lan ke tiep. Khi no thuc hien cong viec trao đoi khi thi cac co lai mo lo phun nuoc đe xa ra va hit vao khong khi.
Cac lo phun nuoc cua ca voi đa tien hoa đe nam o vi tri tren đinh đau, cho phep chung gia tang toc đo xa khong khi cu va hit vao khong khi moi. Khi khong khi cu, đuoc lam am tu phoi, đuoc tho ra, no bi ngung tu lai do no tiep xuc voi khong khi lanh hon o ben ngoai. Giong nhu đong vat co vu tren đat lien tho ra trong nhung ngay lanh gia, mot đam nho 'hoi nuoc' xuat hien tua nhu khoi. Đam hoi nuoc nay co hinh dang, đo cao, goc phun đac trung rieng cho tung loai. Vi the, cac loai ca voi co the đuoc nhung tho san ca voi hay nhung nguoi theo doi ca voi giau kinh nghiem nhan dang tu xa bang cach su dung đac trung nay.


Thi giac Cac mat cua đong vat dang ca voi nam o hai ben tren phan phia sau cua chiec đau lon. Đieu nay co nghia la cac dang ca voi voi 'mom' nhon (nhu cac loai ca heo) se co thi giac tot hon khi nhin ve phia truoc va phia sau nhung cac dang ca voi khac voi đau tu (nhu ca nha tang), co the nhin tot sang hai ben nhung khong the nhin truc tiep ve phia truoc va phia sau. Cac tuyen nuoc mat cua chung tiet ra nuoc mat tron nhon, giup bao ve mat truoc nuoc man cua bien ca. Ca voi cung co thuy tinh the gan nhu hinh cau trong mat, co hieu qua tap trung cao nhat đoi voi cuong đo sang yeu trong vung nuoc sau. Đe bu lai cho thi giac noi chung la kem (ngoai tru ca heo) la thinh giac cuc tot.


Thinh giac Giong nhu mat, cac tai cua đong vat dang ca voi cung nho. Cuoc song duoi nuoc đa lam tieu giam cac tai ngoai cua chung, ma chuc nang cua no la thu thap cac song am thanh trong khong gian va tap trung chung nham muc tieu cho chung đu manh đe co the nghe tot. Tuy nhien, do nuoc la moi truong truyen am tot hon nhieu so voi khong khi, nen tai ngoai khong con la can thiet nua. No chi con la mot lo nho tren da, ngay phia sau cac mat. Tuy nhien, tai trong đa phat trien đu tot đen muc cac loai ca voi co the cam nhan va nghe cac am thanh tu xa hang chuc dam ma chung con co the phan biet đuoc la am thanh đen tu huong nao.


Đinh vi bang am thanh Mot vai loai ca voi con co the đinh vi bang tieng vang. Nhieu loai ca voi co rang phat ra cac tieng lach cach tuong tu nhu cac am thanh trong đinh vi bang tieng vang, nhung nguoi ta van chua chung minh đuoc la chung đinh vi bang tieng vang hay khong. Cac dang ca voi tam sung ham (Mysticeti) it co nhu cau đinh vi bang tieng vang, do chung chi san bat cac loai ca nho va se la khong thuc te khi đinh vi bang tieng vang. Mot so thanh vien trong nhom ca voi co rang (Odontoceti), nhu mot vai dang ca heo, thuc hien viec đinh vi bang tieng vang. Cac dang ca voi nay su dung am thanh tuong tu nhu o doi (bo Chiroptera) – chung phat ra am thanh (goi la tieng lach cach), cac song am nay đi toi vat the va bi phan xa tro lai noi phat ra. Tu am thanh phan xa tro lai nay ma ca voi co the phan biet đuoc kich thuoc, hinh dang, đac trung be mat va chuyen đong cua vat the, cung nhu xac đinh đuoc khoang cach đen vat the đo. Voi kha nang nay ca voi co the tim kiem, san đuoi va bat cac con moi boi nhanh trong bong toi hoan toan. Viec đinh vi bang tieng vang kha phat trien o phan lon cac loai ca voi co rang va chung co the phan biet đuoc vat the la con moi va vat the khong la con moi (nhu tau thuyen, con nguoi). Cac dang ca voi nuoi nhot co the đuoc huan luyen đe phan biet đuoc cac qua bong voi hinh dang va kich thuoc khac nhau.
Ca voi cung co the su dung am thanh đe lien lac, voi nhieu kieu am thanh khac nhau.


An uong Cac dang ca voi co the chia thanh hai nhom khac biet theo kieu an uong. Nhom 'ca voi co rang' (Odontoceti) nhu ca nha tang, ca voi trang, cac loai ca heo, thong thuong co nhieu rang, đuoc su dung đe bat ca, muc hay cac đong vat bien khac. Chung khong nhai thuc an ma nuot toan bo. Trong mot so it truong hop khi chung bat đuoc cac con moi lon, chang han khi ca ho kinh (Orcinus orca) bat đuoc hai cau, chung xe con moi thanh cac 'khuc' va nuot toan bo.
Cac dang 'ca voi tam sung ham' (Mysticeti) khong co rang, thay vi the chung co cac tam lam tu keratin (tuong tu nhu cac chat o mong tay nguoi) tha ru xuong tu ham tren. Cac tam sung nay co vai tro nhu mot bo loc khong lo, loc ra cac đong vat nho (nhu đong vat nhuyen the va ca) tu luong nuoc bien. Cac dang ca voi trong nhom nay co ca voi xanh, ca voi lung gu, ca voi đau cong va ca voi lung xam.
Khong phai moi loai ca voi cua nhom Mysticeti đeu co thuc an la sinh vat phu du. Cac loai ca voi lon trong nhom nay co xu huong an cac dang ca nho tu tap thanh đan, nhu ca trich va ca moi. Mot loai trong nhom Mysticeti, ca voi xam (Eschrichtius robustus), la đong vat an o tang đay, chu yeu san bat cac loai đong vat giap xac o đay bien (tom, cua).


Ban chat thu Cac dang ca voi la cac đong vat co vu, nghia la chung la thanh vien cua lop Mammalia. Ho hang gan gui nhat con sinh ton cua cac dang ca voi la ha ma.
La đong vat co vu nen cac dang ca voi co cac đac trung chung cua nhom đong vat nay. Chung la đong vat mau nong, hit tho khong khi bang phoi, sinh con non va nuoi chung bang cach cho chung bu sua do me tiet ra, co long (mac du rat it).
Mot cach khac đe phan biet cac dang ca voi voi ca that su la theo hinh dang đuoi. Đuoi cua ca co dang đung thang va chuyen đong tu ben nay sang ben kia khi ca boi luon trong khi đuoi cua cac dang ca voi – goi la "thuy đuoi" – nam ngang va chuyen đong theo kieu len xuong, do cac xuong song cua ca voi bi uon cong tuong tu nhu o xuong song cua nguoi.


Phan loai Phan loai trong bai nay la gan giong nhu phan loai cua Dale W. Rice trong Marine Mammals of the World: Systematics and Distribution (1998), mot dan chieu phan loai chuan muc trong linh vuc nay. No cung gan giong nhu phan loai trong Mammal Species of the World: an ban lan 3 (Wilson va Reeder chu bien, 2005). Cac khac biet đuoc ghi chu bang cach su dung cac viet tat tuong ung nhu "Rice" va "MSW3". Cac khac biet khac do cac phat hien gan đay cung đuoc luu y. Xem them Danh sach cac dang ca voi tuyet chung đe co thong tin ve cac ho đa tuyet chung.
Ve danh phap đong nghia hay phan loai, đoc them cac bai viet ve cac chi va loai tuong ung.


Ca voi va con nguoi = Cac moi đe doa =
Cac moi đe doa đoi voi cac loai ca voi xuat phat tu 2 nguyen nhan truc tiep va gian tiep cua con nguoi. Nguyen nhan truc tiep đo la san bat, con nguyen nhan gian tiep đo la o nhiem moi truong va do hoat đong cau ca.


= San bat ca voi =

Trong thoi trung co con nguoi san ca voi voi muc đich la lay thit, nguyen lieu đe san xuat dau ca voi, va xuong ham đuoc dung lam nha o.
Trong the ky 18, 19, con nguoi san ca voi lay xuong đe lam khung ao nguc va vay xoe. Ngoai ra, tinh trung cua ca nha tang đa đuoc su dung lam chat boi tron cho may moc va long dien huong lam nguyen lieu cho nganh cong nghiep duoc pham va cho nuoc hoa. Trong nua sau the 19, cac loai lao moc đuoc su dung rong rai trong viec san ca voi lam gia tang so luong ca voi bi giet.
Cac tau nho đuoc nang cap thanh tau co the cho ca voi va đuoc trang bi cac đong co hoi nuoc. Trong nua đau the ky 20, ca voi co vai tro quan trong trong viec cung cap nguyen lieu cho nganh cong nghiep. Do đo, chung bi san bat manh me, trong thap nien 1930, hon 30.000 con ca voi bi giet moi nam. Sau đo cu tang them moi nam hon 40.000 con đen thap nien 1960.
Nhung no luc đau tien đe bao ve ca voi đa đuoc đua ra nam 1931. Theo đo loai ca voi lung gu la loai đac biet quy hiem cung voi khoang 100 loai khac đuoc bao ve tren toan the gioi. Nam 1946, la Uy ban Ca voi quoc te đuoc thanh lap đe kiem soat so luong ca voi va bao ve chung. Viec giet ca voi cho muc đich thuong mai đa bi cam tren toan the gioi boi toc chuc nay tu nam 1985 đen 2005. Tuy nhien, ca voi van bi san ban. Đac biet la cac tau đanh bat ca voi cua Nhat Ban, ho san bat nhieu loai ca voi khac nhau đuoc cho la phuc vu muc đich nghien cuu khoa hoc. Greenland va mot so nguoi dan ban đia đanh bat ca voi la cach sinh song truyen thong cua ho. Iceland va Na Uy khong ra lenh cam va van đe mo viec đanh bat ca voi thuong mai.


O nhiem moi truong Su gia tang cac chat o nhiem trong bien anh huong đen đoi song cua cac loai ca voi, đac biet la kim loai nang, xac thuc vat va cac chat diet cong trung khong bi phan huy sinh hoc. Cac kim loai nang đi vao thuc vat va con moi, tiep theo la đi vao co the cac loai ca voi. Ket qua la cac loai nay de nhiem benh va so luong ca the đang dan dan suy giam.
Viec tang ozon bi pha huy cung anh huong đen cac loai ca voi do cac sinh vat phu du rat nhay cam voi cac buc xa va lam cham qua trinh sinh san cua cac phieu sinh nay. Yeu to nay lam giam luong cung cap thuc an, đac biet đoi voi nhung loai co kich thuoc lon nhu ca voi tam sung ham.
Tac dung tuong tu co the xay ra la su axit hoa đai duong do su hap thu manh cacbon dioxide cua đai duong lam cho nuoc co tinh axit. Cac yeu to nay lam giam kha nang tao khung xuong cua tao va cac sinh vat khac. Tu đo, cac loai ca voi phu thuoc vao loai thuc an sinh vat phu du nay mot cach truc tiep hoac gian tiep (qua mot vai mac xich truoc khi đen ca voi) se bi anh huong.
Cac hoat đong quan su va khao sat đia chat bien va đai duong dung song am thanh trong cac may Sonar cung voi nhung vu no lon va hoat đong hang hai ngay cang gay ra nhieu tieng on trong cac đai duong. Đoi voi nhung loai đong vat su dung song am đe đinh huong va truyen thong tin, cac hoat đong tren khong chi can tro ma con tao ra noi so hai thuong xuyen cho chung. Đieu nay lam cho luong khi trong mach mau tang gay ra tac nghen mach mau giong nhu cac tai nan lan sau ma troi len nhanh o con nguoi. Nguoi ta ghi nhan rang, sau cac cuoc tap tran hai quan, hang loat ca voi chet tap vao bo co hien tuong xuat bot khi trong mau.


Xem them Tuc tho ca Ong


Tham khao Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Cetacea tai Wikimedia Commons
Ca voi tai Tu đien bach khoa Viet Nam
EIA Cetacean campaign Luu tru ngay 27 thang 2 nam 2011 tai Wayback Machine: Reports and latest info.
EIA in USA Luu tru ngay 21 thang 11 nam 2010 tai Wayback Machine: reports etc.
ARKive – hinh anh va phim ve ca voi, ca heo Luu tru ngay 26 thang 4 nam 2016 tai archive.today
Hinh anh va phim ve ca voi, ca heo (van ban tieng Phap)
Hiep hoi Ca voi My
Webssite cua Hiep hoi Ca voi Anh voi phan loai Luu tru ngay 4 thang 2 nam 2007 tai Wayback Machine
Cetacea.org Trang chu ve bo Ca voi Luu tru ngay 3 thang 7 nam 2008 tai Wayback Machine
Đong vat co vu tren the gioi cua Walker: Truc tuyen - Bo Ca voi Luu tru ngay 11 thang 10 nam 2004 tai Wayback Machine
Tursiops.org: Cac tin tuc lien quan toi bo Ca voi Luu tru ngay 5 thang 1 nam 2009 tai Wayback Machine
Ca heo va ca voi tren Science Daily
All About Dolphins: Thong tin va tin tuc lien quan toi ca heo va cac dang ca voi khac Luu tru ngay 27 thang 1 nam 2019 tai Wayback Machine
Am thanh cua ca voi