Hieu ung chan ly ao tuong (hieu ung ao tuong chan ly, hieu ung xac thuc, hieu ung su that, hieu ung nhac lai) la xu huong tin thong tin sai la đung sau khi tiep xuc nhieu lan. Hien tuong nay lan đau tien đuoc xac đinh trong mot thi nghiem nam 1977 tai Đai hoc Villanova va Đai hoc Temple. Khi đanh gia tinh xac thuc, nguoi ta se xem lieu thong tin co phu hop voi su hieu biet cua ho, hoac co khien ho cam thay quen thuoc khong. Đieu kien thu nhat, su tuong đong voi su that đa biet, co tinh chat logic. Nhung menh đe lap lai nhieu lan se đuoc xu ly de dang hon so voi nhung menh đe moi chua lap lai, khien nguoi ta de tin hon vao tinh xac thuc cua chung. Hieu ung chan ly ao tuong cung co lien quan đen thien lech nhan thuc muon - hien tuong goi nho sai lech muc đo tu tin sau khi biet su that.
Trong mot nghien cuu nam 2015, cac nha nghien cuu đa phat hien ra su quen thuoc co anh huong lon hon tinh hop ly va neu ai đo lien tuc tiep xuc voi y kien cho rang mot su that nao đo la sai, niem tin cua ho co the se thay đoi. Cac nha nghien cuu cho rang tac đong cua hieu ung chan ly ao tuong len nhung nguoi tham gia đa biet cau tra loi chinh xac, nhung lai bi thuyet phuc thay đoi niem tin boi su lap lai cac thong tin sai la he qua cua "thuan loi trong xu ly".
Hieu ung chan ly ao tuong đong vai tro quan trong trong nhieu linh vuc nhu bau cu, quang cao, truyen thong tin tuc va tuyen truyen chinh tri.


Nghien cuu ban đau Nam 1977, hieu ung nay lan đau tien đuoc đat ten va đinh nghia, dua tren ket qua cua mot thi nghiem yeu cau cac đoi tuong đanh gia tinh xac thuc cua mot so mau thong tin nho tai Đai hoc Villanova va Đai hoc Temple.
Cac nha nghien cuu Lynn Hasher, David Goldstein va Thomas Toppino cho mot nhom sinh vien đai hoc xem lan luot ba danh sach, moi danh sach gom sau muoi menh đe đung hoac sai, nhung đeu trong kha hop ly. Lan luot hai va bon tuan sau danh sach đau, nhom thi nghiem tiep tuc đua danh sach thu hai va thu ba. Co hai muoi menh đe xuat hien trong ca ba danh sach, con nhung menh đe khac chi đuoc liet ke mot lan duy nhat. Nhung nguoi tham gia co nhiem vu đanh gia muc đo tin tuong vao tinh xac thuc cua cac menh đe tren thang điem tu 1 đen 7. Noi dung cua nhung menh đe nay la nhung chu đe ma cac đoi tuong gan nhu khong co hieu biet gi, nhu "Can cu khong quan đau tien đuoc thanh lap o New Mexico" hoac "Bong ro tro thanh mot bo mon thi đau chinh thuc tai The van hoi vao nam 1925". Ket qua cho thay muc đo tin tuong cua ho vao nhung menh đe khong lap lai se khong đoi, nhung lai tang dan tu 4,2 đen 4,6 roi 4,7 voi nhung menh đe lap lai. Cac nha nghien cuu ket luan rang viec lap lai mot tuyen bo se khien no co ve that hon.
Nam 1989, Hal R. Arkes, Catherine Hackett va Larry Boehm tai hien nghien cuu goc; ket qua cua thi nghiem nay cung tuong tu thi nghiem truoc: tiep xuc voi thong tin sai lech se khien muc đo xac thuc va ly tinh chu quan cua thong tin đo thay đoi.
Hieu ung nay co tac dung vi khi moi nguoi đanh gia tinh xac thuc, ho se dua vao su tuong đong voi hieu biet tu truoc, hoac muc đo quen thuoc cua thong tin đo. Đoi voi đieu kien đau, ho se đanh gia theo logic bang cach so sanh thong tin moi voi su that đa biet, roi xem xet đo tin cay cua ca hai. Tuy nhien, cac nha nghien cuu lai phat hien ra rang su quen thuoc co anh huong manh hon tinh hop ly nhieu đen muc viec nghe lap đi lap lai rang mot su that nao đo la sai co the gay ra mot tac đong nghich ly.


Lien he đen cac hien tuong khac = Thuan tien trong xu ly =
Ban đau, hieu ung chan ly ao tuong đuoc cho la chi xay ra khi cac ca nhan khong chac chan ve luong thong tin moi. Cac nha tam ly hoc cung cho rang nhung tieu đe "ky quac" se khong gay ra hieu ung nay. (Tuy nhien, mot vai nghien cuu gan đay lai cho thay hieu ung chan ly ao tuong thuc su gay ra niem tin sai lam vao tin gia.)
Nam 2015, mot nghien cuu đang tren tap chi Journal of Experimental Psychology cua Lisa K. Fazio, Nadia M. Brasier, B. Keith Payne va Elizabeth J. Marsh đa đat ra nhung thach thuc đoi voi gia đinh tren. Nghien cuu nay cho rang viec lap lai nhung thong tin sai đa tao nen hieu ung chan ly ao tuong, anh huong đen ca nhung nguoi thuc su biet cau tra loi chinh xac va khien ho thay đoi niem tin. Vi du: sau khi đoc menh đe "Sari la ten cua chiec vay ke soc ngan cua nguoi Scotland" nhieu lan, mot so đoi tuong đa tin rang đo la su that, du truoc đo ho đa co the tra loi chinh xac cau hoi "Ten chiec vay xep nep truyen thong cua vung Scotland la gi?".
Sau khi tai hien thi nghiem tren va thu ve cung ket qua, Fazio va cong su cua co cho rang hien tuong ky la nay la he qua cua thuan loi trong xu ly, co so nhan thuc thong tin o nguoi. Nhom nghien cuu giai thich: "Su lap lai khien cac menh đe đuoc xu ly de dang hon (thuan loi) so voi cac menh đe moi va (đoi khi) dan nguoi ta đen ket luan sai lam rang chung đang tin hon." Khi mot nguoi tiep xuc đieu gi đo lan thu hai hoac thu ba, nao cua ho se phan ung nhanh hon va quy ket sai su thuan loi đo la dau hieu cua su that.


= Thien lech nhan thuc muon =
Trong mot nghien cuu nam 1997, Ralph Hertwig, Gerd Gigerenzer va Ulrich Hoffrage cho rang hieu ung chan ly ao tuong va su goi nho sai lam muc đo tu tin sau khi nhan biet su that, hay thien lech nhan thuc muon, co lien quan đen nhau. Theo ho, hieu ung chan ly ao tuong (cach goi cua ho: "hieu ung nhac lai") la mot tap hop con cua thien lech nhan thuc muon.


Cac nghien cuu khac Trong mot nghien cuu nam 1979, nhung nguoi tham gia van nhan thay nhung menh đe lap lai đung hon nhung menh đe khong lap du đa co canh bao tu truoc.
Cac nghien cuu vao nam 1981 va 1983 cho thay rang nhung thong tin tong hop tu kinh nghiem gan co xu huong đuoc coi la "thuan loi va quen thuoc" hon cac kinh nghiem moi. Mot nghien cuu nam 2011 cua Jason D. Ozubko va Jonathan Fugelsang cung co ket luan tren, bang cach chung minh rang, noi chung, thong tin lay tu ky uc "thuan loi va quen thuoc hon so voi lan đau biet" va tu đo gay ra ao tuong. Hieu ung xuat hien ro rang hon khi lap lai cac menh đe hai lan, roi bon lan. Tu đo, cac nha nghien cuu ket luan rang truy xuat bo nho co the tang manh (thu goi la) tinh xac thuc cua cac menh đe. Ho cung cho rang co the quan sat hieu ung cua ao tuong nay ma khong can truc tiep tham do cac tuyen bo thuc te đuoc đe cap.
Ian Maynard Begg, Ann Anas va Suzanne Farinacci, trong mot nghien cuu nam 1992, nhan đinh rang mot menh đe se co ve đung hon neu thong tin ma no mang lai quen thuoc voi nguoi tiep nhan.
Mot thi nghiem khac nam 2012 cua Danielle C. Polage cho thay mot so đoi tuong tiep xuc voi nhung cau chuyen tu tin gia se tiep tuc co nhung ky uc sai lech. Ket qua cua thi nghiem cho thay viec lap lai cac tuyen bo sai se lam tang đo tin cay cua chung va cung co the gay ra loi.
Nam 2014, Eryn J. Newman, Mevagh Sanson, Emily K. Miller, Adele Quigley-McBride, Jeffrey L. Foster, Daniel M. Bernstein va Maryanne Garry đa thuc hien mot nghien cuu yeu cau nhung nguoi tham gia đanh gia muc đo xac thuc nhung phat bieu cua nhieu nguoi. Mot so nguoi trong so nay co ten de phat am hon so voi nhung nguoi khac. Nhin chung, tuyen bo cua nhung nguoi co ten de phat am hon cung đuoc đanh gia cao hon. Cac nha nghien cuu ket luan rang nhung đieu chu quan, ngoai le lai co the co anh huong lon len qua trinh đanh gia thong tin co nguon.


Cac vi du Du khoa hoc moi chi chung minh hieu ung chan ly ao tuong trong nhung nam gan đay, anh huong cua no đa xuat hien tu nhieu thien nien ky truoc.
Thanh ngu tam nhan thanh ho (三人成虎, co nghia la "ba nguoi noi co ho, thien ha se tin la co ho") bat nguon tu mot cau chuyen trong Chien Quoc sach - Nguy sach quyen nhi (战国策 - 魏策二): Nguy vuong uy thac cho đai than Bang Thong (龐蔥) trong trach theo Thai tu sang nuoc Trieu lam con tin. Truoc khi đi, ong tau voi Nguy vuong: "Neu co ke noi ngoai pho co ho, Đai vuong co tin khong?" Nguy vuong noi khong tin. Ong lai hoi: "Vay neu co hai ke noi, Đai vuong co tin khong?" Nguy vuong do du: "Tram se ban tin ban nghi." Ong hoi them mot lan nua: "Vay neu co ba ke noi, Đai vuong co tin khong?" Nguy vuong đap: "Ta chac chan se tin." Bang Thong lien noi: "Ky thuc ngoai pho khong co ho, nhung chi moi ba ke noi doi ma Đai vuong đa tin. Than cui xin Đai vuong, khi than đi roi, hay tham tra nhung loi xam tau that ky cang, đe biet ro su that."
Mot nghien cuu nhan đinh rang chinh khach nguoi La Ma Cato luon ket thuc bai phat bieu cua minh bang loi keu goi tieu diet Carthage ("Ceterum censeo Carthaginem esse Deletendam") vi biet rang viec lap lai se khien nguoi nghe them đong thuan. Nghien cuu tren cung cho biet Napoleon đa "noi rang chi co mot phep tu tu co tam quan trong lon, cu the la phep điep ngu"; theo đo, mot loi khang đinh lap đi lap lai se tu khang đinh chinh no trong tam tri va "cuoi cung no se đuoc chap nhan nhu su that đa chung minh". Nhung nguoi khac cung đa su dung hieu ung chan ly ao tuong gom co Quintilian, Ronald Reagan, Bill Clinton, George W. Bush, Barack Obama, Donald Trump va nhan vat Marcus Antonius trong vo Julius Caesar (Shakespeare).
Hieu ung chan ly ao tuong co vai tro quan trong trong nhieu linh vuc khac nhau. Trong cac chien dich tranh cu, cong chung co the tin cac thong tin sai lech ve mot ung cu vien neu cac quang cao truyen hinh lap lai no. Tuong tu, mot luong nguoi xem nhat đinh co the nghi rang nhung tuyen bo vo can cu lap lai ve san pham trong quang cao đen tu mot nguon khach quan, tu đo thuc đay doanh so ban hang. Hieu ung nay cung đuoc su dung trong nganh truyen thong tin tuc va la mau chot cua tuyen truyen chinh tri.


Đoc them Gigerenzer, Gerd (1984). "External Validity of Laboratory Experiments: The Frequency-Validity Relationship". The American Journal of Psychology. Quyen 97 so 2. tr. 185–195. doi:10.2307/1422594. JSTOR 1422594.
Zacks, Rose T.; Hasher, Lynn (2002). "Frequency processing: A twenty-five year perspective". Trong Sedlmeier, Peter; Betsch, Tilmann (bien tap). Etc. Frequency Processing and Cognition. tr. 21–36. doi:10.1093/acprof:oso/9780198508632.003.0002. ISBN 9780198508632.
"The Illusion of Truth - PsyBlog". PsyBlog (bang tieng Anh). ngay 8 thang 12 nam 2010. Truy cap ngay 22 thang 4 nam 2016.


Tham khao