Vi khuan (tieng Anh va tieng La Tinh la bacterium, so nhieu bacteria) đoi khi con đuoc goi la vi trung, la mot vuc, gioi cac vi sinh vat nhan so đon bao co kich thuoc rat nho; mot so thuoc loai ky sinh trung. Vi khuan la mot nhom sinh vat đon bao, co kich thuoc nho (kich thuoc hien vi) va thuong co cau truc te bao đon gian khong co nhan, bo khung te bao (cytoskeleton) va cac bao quan nhu ty the va luc lap. Cau truc te bao cua vi khuan đuoc mieu ta chi tiet trong muc sinh vat nhan so vi vi khuan la sinh vat nhan so, khac voi cac sinh vat co cau truc te bao phuc tap hon goi la sinh vat nhan chuan.
Vi khuan la nhom hien dien đong đao nhat trong sinh gioi. Chung hien dien khap noi trong đat, nuoc, chat thai phong xa, suoi nuoc nong, va o dang cong sinh va ky sinh voi cac sinh vat khac, va đuoc biet la phat trien manh me trong cac tau khong gian co nguoi lai. Nhieu tac nhan gay benh (pathogen) la vi khuan. Hau het vi khuan co kich thuoc nho, thuong chi khoang 0.5-5.0 μm, mac du co loai co đuong kinh đen 0,3mm (Thiomargarita). Chung thuong co vach te bao, nhu o te bao thuc vat va nam, nhung voi thanh phan cau tao rat khac biet (peptidoglycan). Nhieu vi khuan di chuyen bang tien mao (flagellum) co cau truc khac voi tien mao cua cac nhom khac.
Chung co tong khoi luong tren duoi 0,2 kg o mot nguoi khoe manh nang 70 kg, tap trung chu yeu o ruot gia va ruot non.
Co khoang 40 trieu te bao vi khuan trong mot gram đat va hang trieu te bao trong mot mm nuoc ngot. Uoc tinh co khoang 5×1030 vi khuan tren Trai Đat, tao thanh mot luong sinh khoi vuot hon tat ca đong vat va thuc vat. Vi khuan co vai tro quan trong trong tai che chat dinh duong nhu co đinh nito tu khi quyen va gay thoi rua sinh vat khac. Trong vung dinh duong quanh cach mach nhiet dich va lo phun lanh, vi khuan cung cap nhung chat dinh duong can thiet cho su song bang cach bien đoi cac hop chat hoa tan nhu hydro sulfide va methan thanh nang luong, chung co the phat trien manh o noi sau nhat tren Trai Đat la ranh Mariana. Cac nghien cuu khac lien quan cung chi ra rang chung co the song ben trong cac đa o đo sau 1900 feet (580m) ben duoi đay bien va cach ngoai khoi bo bien tay bac Hoa Ky 8500.


Nguon goc va tien hoa To tien cua vi khuan hien đai la cac sinh vat đon bao, đo la cac dang song xuat hien đau tien tren Trai Đat cach nay 4 ti nam. Trong vong 3 ti nam, tat ca cac sinh vat la cac vi sinh vat, vi khuan va vi khuan co la cac dang song chu yeu tren Trai Đat. Mac du cac hoa thach vi khuan đa đuoc tim thay nhu stromatolite, nhung chung thieu cac hinh thai đac biet đe xem xet lich su tien hoa cua vi khuan, hoac thoi điem xuat phat mot loai vi khuan đac biet. Tuy nhien, trinh tu gen co the đuoc su dung đe tai dung phat sinh loai cua vi khuan, va cac nghien cuu nay chi ra rang vi khuan bat đau phan nhanh đau tien tu dong vi khuan co/nhan chuan.
Vi khuan cung co lien quan đen lan phan nhanh tien hoa lon lan thu hai cua vi khuan co va nhan chuan. Cac sinh vat nhan chuan la ket qua cua su tham gia cua cac vi khuan truoc đo vao tap hop noi cong sinh voi cac to tien cua cac te bao nhan chuan, ma ban than chung co the lien quan đen vi khuan co. Qua trinh nay lien quan đen su nhan chim boi cac te bao nhan chuan nguyen thuy cua su cong sinh alpha-proteobacterial đe tao thanh hoac la mitochondria hoac la hydrogenosome, chung van đuoc tim thay trong tat ca cac sinh vat nhan chuan đa đuoc biet đen nhu trong đong vat nguyen sinh co "amitochondrial". Hai bao quan (organelle), ty the (mitochondrion) va luc lap (chloroplast), đuoc đa so cho la bat nguon tu vi khuan noi cong sinh (endosymbiotic). Sau đo, mot so sinh vat nhan chuan đa chua ty the cung nhan chim cac sinh vat giong nhu cyanobacterial. Đieu nay dan đen su hinh thanh luc lap trong tao va thuc vat. Tham chi cung co mot so tao co nguon goc tu cac su kien noi cong sinh sau đo. O đay, eukaryota đa nhan chim tao eukaryotia đa phat trien thanh mot "the he thu 2". Đay đuoc goi la su kien noi cong sinh thu 2.


Lich su nghien cuu va phan loai Vi khuan đau tien đuoc quan sat boi Antony van Leeuwenhoek nam 1683 bang kinh hien vi mot trong do ong tu thiet ke. Ten "vi khuan" đuoc đe nghi sau đo kha lau boi Christian Gottfried Ehrenberg vao nam 1828, xuat phat tu chu βακτηριον trong tieng Hy Lap co nghia la "cai que nho". Louis Pasteur (1822-1895) va Robert Koch (1843-1910) mieu ta vai tro cua vi khuan la cac the mang va gay ra benh hay tac nhan gay benh.
Ban đau vi khuan hay vi trung (microbe) đuoc coi la cac loai nam co kich thuoc hien vi (goi la schizomycetes), ngoai tru cac loai vi khuan lam (cyanobacteria) quang hop, đuoc coi la mot nhom tao (goi la cyanophyta hay tao lam). Phai đen khi co nhung nghien cuu ve cau truc te bao thi vi khuan moi đuoc nhin nhan la mot nhom rieng khac voi cac sinh vat khac. Vao nam 1956 Hebert Copeland phan chung vao mot gioi (kingdom) rieng la Mychota, sau đo đuoc đoi ten thanh Sinh vat khoi sinh (Monera), Sinh vat nhan so (Prokaryota), hay Vi khuan (Bacteria). Trong thap nien 1960, khai niem nay đuoc xem xet lai va vi khuan (bay gio gom ca cyanbacteria) đuoc xem nhu la mot trong hai nhom chinh cua sinh gioi, cung voi sinh vat nhan chuan. Sinh vat nhan chuan đuoc đa so cho la đa tien hoa tu vi khuan, va sau đo cho rang tu mot nhom vi khuan hop lai.
Su ra đoi cua phan loai hoc phan tu đa lam lung lay quan điem nay. Nam 1977, Carl Woese chia sinh vat nhan so thanh 2 nhom dua tren trinh tu 16S rRNA, goi la vuc Vi khuan chinh thuc (Eubacteria) va Vi khuan co Archaebacteria. Ong ly luan rang hai nhom nay, cung voi sinh vat nhan chuan, tien hoa đoc lap voi nhau va vao nam 1990 nhan manh them quan điem nay bang cach đua ra he phan loai 3 vuc (three-domain system), bao gom Vi khuan (Bacteria), Vi khuan co (Archaea) va Sinh vat nhan chuan (Eucarya). Quan điem nay đuoc chap nhan rong rai giua cac nha sinh hoc phan tu nhung cung bi chi trich boi mot so khac, cho rang ong đa quan trong hoa vai khac biet di truyen va rang ca vi khuan co va sinh vat nhan chuan co le đeu phat trien tu vi khuan chinh thuc.


Đac điem sinh san Vi khuan chi sinh san vo tinh (asexual reproduction), khong sinh san huu tinh (co tai to hop di truyen). Cu the hon, chung sinh san bang cach chia đoi (binary fission), hay truc phan. Trong qua trinh nay, mot te bao me đuoc phan thanh 2 te bao con bang cach tao vach ngan đoi te bao me.
Tuy nhien, mac du khong co sinh san huu tinh, nhung bien đoi di truyen (hay đot bien) van xay ra trong tung te bao vi khuan thong qua cac hoat đong tai to hop di truyen. Do đo, tuong tu nhu o cac sinh vat bac cao, ket qua cuoi cung la vi khuan cung co đuoc mot to hop cac tinh trang tu hai te bao me. Co ba kieu tai to hop di truyen đa đuoc phat hien o vi khuan:

Bien nap (transformation): chuyen DNA tran tu mot te bao vi khuan sang te bao khac thong qua moi truong long ben ngoai, hien tuong nay gom ca vi khuan chet.
Tai nap (transduction): chuyen DNA cua virus, vi khuan, hay ca virus lan vi khuan, tu mot te bao sang te bao khac thong qua the thuc khuan (bacteriophage).
Giao nap (conjugation): chuyen DNA tu vi khuan nay sang vi khuan khac thong qua cau truc protein goi la pilus (long gioi tinh).
Vi khuan, sau khi nhan đuoc DNA tu mot trong nhung cach tren, se tien hanh phan chia va truyen bo gene tai to hop cho the he sau. Nhieu vi khuan con co plasmid chua DNA nam ngoai nhiem sac the (extrachromosomal DNA). Duoi đieu kien thich hop, vi khuan co the tao thanh nhung khum thay đuoc bang mat thuong, chang han nhu bacterial mat.


Cac qua trinh trao đoi chat Cac vi khuan co rat nhieu kieu trao đoi chat khac nhau. Vi khuan di duong (heterotroph) phai dua vao nguon cacbon huu co ben ngoai, va tat ca cac vi khuan gay benh đeu la cac vi khuan di duong. Trong khi cac vi khuan tu duong (autotroph) co kha nang tong hop chat huu co tu CO2 va nuoc. Cac vi khuan tu duong thu nhan nang luong tu phan ung oxy hoa cac hop chat hoa hoc goi la vi khuan hoa duong (chemotroph), va nhung nhom thu nang luong tu anh sang, thong qua qua trinh quang hop, đuoc goi la vi khuan quang duong (phototroph). Co nhieu cach khac đe goi hai nhom theo thuat ngu tieng Anh, vi du nhu chemoautotroph va photosynthesis autotroph, v.v. Ngoai ra, cac vi khuan con đuoc phan biet nho vao nguon chat khu ma chung su dung. Nhung nhom su dung hop chat vo co (nhu nuoc, khi hiđro, sulfide va ammonia) lam chat khu đuoc goi la vi khuan vo co duong (lithotroph) va nhung nhom can hop chat huu co (nhu đuong, axit huu co) đuoc goi la vi khuan huu co duong (organotroph). Nhung kieu trao đoi chat dua vao nguon nang luong (quang duong hay hoa duong), nguon chat khu (vo co duong hay huu co duong) va nguon cacbon (tu duong hay di duong) co the đuoc ket hop khac nhau trong tung te bao, va nhieu loai co the thuong xuyen chuyen tu kieu trao đoi chat nay sang kieu trao đoi chat khac.
Vi khuan quang vo co tu duong bao gom vi khuan lam (cyanobacteria), la mot trong nhung loai co nhat đuoc biet đen tu hoa thach va co le đa đong mot vai tro quan trong trong viec tao ra nguon oxy cho khi quyen Trai Đat. Chung la nhung tien phong trong viec su dung nuoc nhu la nguon electron vo co (lithotrophic) va la sinh vat đau tien dung bo may quang hop đe phan ra nuoc. Nhung vi khuan quang hop khac dung cac nguon electron khac nen khong tao ra oxy. Nhung vi khuan quang duong khong tao oxy nam trong bon nhom phan loai: vi khuan luc luu huynh, vi khuan luc khong dung luu huynh, vi khuan tia va heliobacteria.
Nhung chat dinh duong can thiet cho su phat trien binh thuong gom nito, luu huynh, phosphor, vitamin va cac nguyen to kim loai nhu natri, kali, calci, magnesi, mangan, sat, kem, cobalt, đong, nickel... Vai loai can them mot so nguyen to khac nhu seleni, wolfram, vanadi hay bor.
Dua vao phan ung voi oxy, hau het cac vi khuan co the đuoc xep vao 3 nhom: mot so chi co the moc khi co su hien dien cua oxy đuoc goi la vi khuan hieu khi (aerobe); mot so khac chi co the moc khi khong co oxy đuoc goi la vi khuan ki khi (anaerobe); va mot so lai co the song ca khi co hay khong co su hien dien cua oxy thuoc nhom vi khuan ki khi tuy y (facultative anaerobe). Cac vi khuan khong su dung oxy nhung van co the moc khi co su hien dien cua oxy goi la vi khuan chiu oxy (aerotolerant). Nhung vi khuan co the moc tot trong moi truong khac nghiet đoi voi con nguoi đuoc goi la extremophile (vi khuan chiu cuc han). Mot so vi khuan song trong suoi nuoc nong đuoc goi la vi khuan chiu nhiet (thermophile); mot so khac song trong ho nuoc rat man goi la vi khuan chiu man (halophile); trong khi đo co loai lai song trong moi truong acid hay kiem goi la vi khuan chiu axit (acidophile) hay vi khuan chiu kiem (alkaliphile) va con mot so song trong cac bang ha trong day nui Alps goi la vi khuan chiu han (psychrophile).


Chuyen đong Vi khuan chuyen đong nho vao tien mao (flagellum), truot (bacterial gliding) hay thay đoi suc noi (buoyancy). Mot nhom vi khuan đac biet, nhom spirochaete, co cac cau truc tuong tu nhu tien mao, goi la soi truc (axial filament), nam giua hai mang trong vung chu chat. Chung co mot the xoan oc đac biet quay tron khi di chuyen.
Tien mao cua vi khuan đuoc sap xep theo nhieu cach. Vi khuan co the co mot tien mao o moi cuc cua te bao, hay co the co mot nhom nhieu tien mao o mot đau. Peritrichous la nhom vi khuan co tien mao nam rai rac khap te bao. Nhieu vi khuan (nhu E. coli) co hai kieu di đong khac nhau: di đong tien toi (boi) va quay vong. Di đong quay vong giup chung tai đinh huong va la mot nhan to qua trong tao ra tinh đinh huong bat ki cho di đong tien toi.
Vi khuan di đong bi thu hut hay đay ra boi mot so kich thich, hoat đong nay đuoc goi la tinh huong đong (taxes) chang han nhu hoa huong đong (chemotaxis), quang huong đong (phototaxis), co huong đong (mechanotaxis) va tu huong đong (magnetotaxis). Trong nhom myxobacteria, cac te bao vi khuan co the dinh lai voi nhau đe tao thanh đam va co the biet hoa tao thanh the qua.


Hinh thai Vi khuan co nhieu hinh dang khac nhau. Cac te bao vi khuan chi bang 1/10 te bao cua sinh vat nhan chuan va dai khoang 0,5 – 5,0 micromet. Tuy nhien, mot vai loai nhu Thiomargarita namibiensis va Epulopiscium fishelsoni lai co kich chieu dai đen nua mm va co the nhin thay bang mat thuong; E. fishelsoni đat 0,7 mm. Nhung vi khuan nho nhat la cac thanh vien thuoc chi Mycoplasma, chung co kich thuoc chi 0,3 micromet, nho bang voi virus lon nhat. Mot so vi khuan tham chi co the nho hon, nhung cac vi khuan sieu nho nay chua đuoc nghien cuu ky.
Đa so co hinh que, hinh cau, hay hinh xoan; nhung vi khuan co hinh dang nhu vay đuoc goi theo thu tu la truc khuan (bacillus), cau khuan (coccus), va xoan khuan (spirillum). Mot nhom khac nua la phay khuan (vibrio) co hinh dau phay. Mot nhom nho hon tham chi co dang hinh tu dien. Cac nghien cuu gan đay phat hien vi khuan o sau ben trong lop vo Trai Đat, chung co dang soi phan nhanh voi mat cat ngang co hinh sao. Dien tich be mat lon so voi ti so the tich cua dang hinh thai nay co the tao cho cac vi khuan nay đac điem de thich nghi voi moi truong ngheo dinh duong. Su đa dang ve hinh dang đuoc xac đinh thong qua thanh te bao va khung te bao vi khuan, va đay la đieu quan trong vi no anh huong đen kha nang vi khuan co đuoc chat dinh duong, gan vao cac be mat, boi trong chat long va tron ke san moi. Hinh dang khong con đuoc coi la mot tieu chuan đinh danh vi khuan, tuy nhien co rat nhieu chi đuoc đat ten theo hinh dang (vi du nhu Bacillus, Streptococcus, Staphylococcus) va no la mot điem quan trong đe nhan dang cac chi nay.
Mot cong cu quan trong đe nhan dang khac la nhuom Gram, đat theo ten cua Hans Christian Gram, nguoi phat trien ki thuat nay. Nhuom Gram giup phan vi khuan thanh 2 nhom, dua vao thanh phan cau tao cua vach te bao. Khi đau tien chinh thuc sap xep cac vi khuan vao tung nganh, nguoi ta dua chu yeu vao phan ung nay:

Gracilicutes - vi khuan co mang te bao thu cap chua lipid, nhuom Gram am tinh (noi gon la vi khuan Gram am)
Firmicutes - vi khuan co mot mang te bao va vach pepticoglycan day, nhuom Gram cho ket qua duong tinh (Gram duong)
Mollicutes - vi khuan khong co mang thu cap hay vach, nhuom Gram am tinh.
Cac vi khuan co truoc đay đuoc xep trong nhom Mendosicutes. Nhu đa noi o tren, nganh nay khong con đai dien cho nhung nhom co quan he tien hoa nua. Hau het vi khuan Gram duong đuoc xep vao nganh Firmicutes va Actinobacteria, la hai nganh co quan he gan. Tuy nhien, nganh Firmicutes đa đuoc đinh nghia lai va bao gom ca mycoplasma (Mollicutes) va mot so vi khuan Gram am.


Loi ich va tac hai Vi khuan co the co ich hoac co hai cho moi truong, va đong vat, bao gom ca con nguoi. Vai tro cua vi khuan trong gay benh va truyen benh rat quan trong. Mot so la tac nhan gay benh (pathogen) va gay ra benh uon van (tetanus), sot thuong han (typhoid fever), giang mai (syphilis), ta (cholera), benh lay qua thuc pham (foodborne illness) va lao (tuberculosis). Nhiem khuan huyet (sepsis), la hoi chung nhiem khuan toan co the gay soc va gian mach, hay nhiem khuan khu tru (localized infection), gay ra boi cac vi khuan nhu streptococcus, staphylococcus, hay nhieu loai Gram am khac. Mot so nhiem khuan co the lan rong ra khap co the va tro thanh toan than (systemic). O thuc vat, vi khuan gay mun la (leaf spot), fireblight va heo cay. Cac hinh thuc lay nhiem gom qua tiep xuc, khong khi, thuc pham, nuoc va con trung. Ky chu (host) bi nhiem khuan co the tri bang thuoc khang sinh, đuoc chia lam hai nhom la diet khuan (bacteriocide) va kim khuan (bacteriostasis), voi lieu luong ma khi phan tan vao dich co the co the tieu diet hoac kim ham su phat trien cua vi khuan.
Cac bien phap khu khuan co the đuoc thuc hien đe ngan chan su lay lan cua vi khuan, vi du nhu chui da bang con truoc khi tiem. Viec vo khuan cac dung cu phau thuat va nha khoa đuoc thuc hien đe đam bao chung "vo khuan" (sterile) hay khong mang vi khuan gay benh, đe ngan chan su nhiem khuan. Chat tay ue đuoc dung đe diet vi khuan hay cac tac nhan gay benh đe ngan chan su nhiem va nguy co nhiem khuan.
Trong đat, cac vi sinh vat song trong not re (rhizosphere) bien nito thanh ammoniac bang cac enzyme cua chinh minh. Mot so khac lai dung phan tu khi nito lam nguon nito (đam) cho minh, chuyen nito thanh cac hop chat cua nito, qua trinh nay goi la qua trinh co đinh đam. Nhieu vi khuan đuoc tim thay song cong sinh trong co the nguoi hay cac sinh vat khac. Vi du nhu su hien dien cua cac vi khuan cong sinh trong ruot gia giup ngan can su phat trien cua cac vi sinh vat co hai.
Vi khuan co kha nang phan giai cac hop chat huu co mot cach đang kinh ngac. Mot so nhom vi sinh "chuyen hoa" đong mot vai tro rat quan trong trong viec hinh thanh cac khoang chat tu mot so nhom hop chat huu co. Vi du, su phan giai cellulose, mot trong nhung thanh phan chiem đa so trong mo thuc vat, đuoc thuc hien chu yeu boi cac vi khuan hieu khi thuoc chi Cytophaga. Kha nang nay cung đuoc con nguoi ung dung trong cong nghiep va trong cai thien sinh hoc (bioremediation). Cac vi khuan co kha nang phan huy hydrocarbon trong dau mo thuong đuoc dung đe lam sach cac vet dau loang.
Vi khuan, cung voi nam men va nam moc, đuoc dung đe che bien cac thuc pham len men nhu pho-mai, dua chua, nuoc tuong, dua cai bap (sauerkraut), giam, ruou, va yoghurt. Su dung cong nghe sinh hoc, cac vi khuan co the đuoc "thiet ke" (bioengineer) đe san xuat thuoc tri benh nhu insulin, hay đe cai thien sinh hoc đoi voi cac chat thai đoc hai.


Cac van đe khac Ve mat tien hoa hoc, vi khuan đuoc cho la cac vi sinh vat kha co, xuat hien khoang 3,7 ti nam truoc. Vi sinh vat phan bo khap moi noi va phat trien nhanh chong o nhung noi co đu thuc an, đo am, va nhiet đo toi uu cho su phan chia va lon len cua chung. Chung co the đuoc mang đi boi gio tu noi nay sang noi khac. Co the nguoi la noi cu tru cua hang ty vi sinh vat; chung o tren da, đuong ruot, trong mui, mieng va nhung noi ho khac cua co the. Chung co trong khong khi ma ta tho, nuoc ta uong va thuc an ta an.


Chu thich Tham khao Some text in this entry was merged with the Nupedia article entitled Bacteria, written by Nagina Parmar; reviewed and approved by the Biology group (editor: Gaytha Langlois, lead reviewer: Gaytha Langlois, lead copyeditors: Ruth Ifcher and Jan Hogle)
 Bai viet nay co su dung cac nguon lieu tu Science Primer phat hanh tai NCBI, vi đay la mot tac pham cua chinh quyen lien bang Hoa Ky nen no thuoc pham vi cong cong [1].
Alcamo, I. Edward. Fundamentals of Microbiology. 5th ed. Menlo Park, California: Benjamin Cumming, 1997.
Atlas, Ronald M. Principles of Microbiology. St. Louis, Missouri: Mosby, 1995.
Holt, John.G. Bergey's Manual of Determinative Bacteriology. 9th ed. Baltimore, Maryland: Williams and Wilkins, 1994.
Stanier, R.Y., J. L. Ingraham, M. L. Wheelis, va P. R. Painter. General Microbiology. 5th ed. Upper Saddle River, New Jersey: Prentice Hall, 1986.
Hugenholtz P, Goebel BM, Pace NR. Impact of Culture-Independent Studies on the Emerging Phylogenetic View of Bacterial Diversity. J Bacteriol 1998;180:4765-4774. Fulltext Luu tru ngay 14 thang 9 nam 2008 tai Wayback Machine / PMID 9733676.


Đoc them Alcamo IE (2001). Fundamentals of microbiology. Boston: Jones and Bartlett. ISBN 0-7637-1067-9.
Atlas RM (1995). Principles of microbiology. St. Louis: Mosby. ISBN 0-8016-7790-4.
Martinko JM, Madigan MT (2005). Brock Biology of Microorganisms (an ban thu 11). Englewood Cliffs, N.J: Prentice Hall. ISBN 0-13-144329-1.
Holt JC, Bergey DH (1994). Bergey's manual of determinative bacteriology (an ban thu 9). Baltimore: Williams & Wilkins. ISBN 0-683-00603-7.
Hugenholtz P, Goebel BM, Pace NR (ngay 15 thang 9 nam 1998). "Impact of culture-independent studies on the emerging phylogenetic view of bacterial diversity". J Bacteriol. Quyen 180 so 18. tr. 4765–74. PMC 107498. PMID 9733676. Ban goc luu tru ngay 14 thang 9 nam 2008. Truy cap ngay 21 thang 3 nam 2005.{{Chu thich tap chi}}:  Quan ly CS1: nhieu ten: danh sach tac gia (lien ket)
Funke BR, Tortora GJ, Case CL (2004). Microbiology: an introduction (an ban thu 8). San Francisco: Benjamin Cummings. ISBN 0-8053-7614-3.{{Chu thich sach}}:  Quan ly CS1: nhieu ten: danh sach tac gia (lien ket)
Shively, Jessup M. (2006). Complex Intracellular Structures in Prokaryotes (Microbiology Monographs). Berlin: Springer. ISBN 3-540-32524-7.
Witzany G (2008). "Bio-Communication of Bacteria and their Evolutionary Roots in Natural Genome Editing Competences of Viruses". Open Evol J. Quyen 2. tr. 44–54. doi:10.2174/1874404400802010044.


Lien ket ngoai Vi khuan tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Bacteria tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
MicrobeWiki Luu tru ngay 6 thang 2 nam 2015 tai Wayback Machine, wiki ve bacteria Luu tru ngay 8 thang 2 nam 2015 tai Wayback Machine va viruses Luu tru ngay 14 thang 2 nam 2015 tai Wayback Machine
National Collection of Plant Pathogenic Bacteria (NCPPB) Luu tru ngay 23 thang 2 nam 2018 tai Wayback Machine
Prokaryotic Nomenclature Up-to-date Luu tru ngay 16 thang 10 nam 2014 tai Wayback Machine Leibniz-Institut DSMZ - Deutsche Sammlung von Mikroorganismen und Zellkulturen GmbH
Validly published names of genera of the domain (or empire) of Bacteria (or Eubacteria)
The largest bacteria Luu tru ngay 11 thang 12 nam 2012 tai Wayback Machine
Tree of Life: Eubacteria Luu tru ngay 21 thang 10 nam 2014 tai Wayback Machine
Videos Luu tru ngay 5 thang 11 nam 2015 tai Wayback Machine
Planet of the Bacteria Luu tru ngay 22 thang 6 nam 2019 tai Wayback Machine cua Stephen Jay Gould
On-line text book on bacteriology Luu tru ngay 13 thang 9 nam 2008 tai Wayback Machine
Animated guide to bacterial cell structure.
Bacteria Make Major Evolutionary Shift in the Lab
Cell-Cell Communication in Bacteria Luu tru ngay 30 thang 1 nam 2009 tai Wayback Machine va TED: Discovering bacteria's amazing communication system  Luu tru ngay 5 thang 12 nam 2011 tai Wayback Machine
Online collaboration for bacterial taxonomy. Luu tru ngay 15 thang 4 nam 2014 tai Wayback Machine
Parts of a bacterial cell Luu tru ngay 5 thang 3 nam 2012 tai Wayback Machine
Bacterial Chemotaxis Interactive Simulator