Tay Nguyen hay vung cao nguyen Nam Trung Bo la khu vuc đia ly voi đia hinh cao nguyen thuoc mien Trung Viet Nam. Tay Nguyen cung voi Bac Trung Bo va Duyen hai Nam Trung Bo hop thanh mien Trung Viet Nam.
Tay Nguyen bao gom phan phia tay cua cac tinh Quang Ngai, Gia Lai, Đak Lak va Lam Đong.


Đia ly = Vi tri đia ly =
Tay Nguyen la vung cao nguyen, phia bac giap tinh Quang Nam, phia đong giap cac tinh Quang Ngai, Binh Đinh, Phu Yen, Khanh Hoa, Ninh Thuan, Binh Thuan, phia nam giap cac tinh Đong Nai, Binh Phuoc, phia tay giap voi cac tinh Attapeu (Lao), Ratanakiri va Mondulkiri (Campuchia). Trong khi Kon Tum co bien gioi phia Tay giap voi ca Lao va Campuchia thi Gia Lai, Đak Lak va Đak Nong chi co chung đuong bien gioi voi Campuchia. Con Lam Đong khong co đuong bien gioi quoc te. Neu xet dien tich Tay Nguyen bang tong dien tich cua 5 tinh o đay, thi vung Tay Nguyen rong khoang 54.7 nghin km².
Thuc chat, Tay Nguyen khong phai la cao nguyen duy nhat ma la mot loat cao nguyen lien ke. Đo la cac cao nguyen Kon Tum cao khoang 500 met, Kon Plong, Kon Ha Nung, Pleiku cao khoang 800 m, M'Drak cao khoang 500 m, Buon Ma Thuot cao khoang 500m, Mo Nong cao khoang 800–1000m, Lam Vien cao khoang 1500m, Bao Loc va Di Linh cao khoang 900–1000m. Tat ca cac cao nguyen nay đeu đuoc bao boc ve phia Đong boi nhung day nui va khoi nui cao chinh la Truong Son Nam.
Tay Nguyen lai co the chia thanh ba tieu vung đia hinh đong thoi la ba tieu vung khi hau, gom Bac Tay Nguyen (tuong ung voi cac tinh Kon Tum va Gia Lai), Trung Tay Nguyen (tuong ung voi cac tinh Đak Lak va Đak Nong), Nam Tay Nguyen (tuong ung voi tinh Lam Đong). Trung Tay Nguyen co đo cao thap hon va nen nhiet đo cao hon hai tieu vung phia Bac va Nam.
Voi đac điem tho nhuong đat đo Bazan o đo cao khoang 500 m đen 600 m so voi mat bien, Tay Nguyen rat phu hop voi nhung cay cong nghiep nhu Ca phe, Ca cao, Ho tieu, Dau tam. Cay đieu va cay Cao su cung đang đuoc phat trien tai đay. Ca phe la cay cong nghiep quan trong so mot o Tay Nguyen. Tay Nguyen cung la vung trong cao su lon thu hai sau Đong Nam Bo va đang tien hanh khai thac mo quang Bo xit. Tay Nguyen cung la khu vuc o Viet Nam con nhieu dien tich rung voi tham sinh vat đa dang, tru luong khoang san phong phu hau nhu chua khai thac va tiem nang du lich lon, Tay nguyen co the coi la mai nha cua Mien Trung, co chuc nang phong ho rat lon. Tuy nhien, nan pha rung, huy diet tai nguyen thien nhien va khai thac lam san bua bai chua ngan chan đuoc tai đay co the dan đen nguy co lam ngheo kiet rung va thay đoi moi truong, sinh thai.


= Khi hau =
Nam trong vung Nhiet đoi Xavan, khi hau o Tay Nguyen đuoc chia lam hai mua: mua mua tu thang 5 đen het thang 10 va mua kho tu thang 11 đen thang 4, trong đo thang 3 va thang 4 la hai thang nong va kho nhat. Do anh huong cua đo cao nen trong khi o cac cao nguyen cao 400–500 m khi hau tuong đoi mat va mua nhieu, rieng cao nguyen cao tren 1000 m thi khi hau lai mat me quanh nam, đac điem cua khi hau nui cao.


Lich su = Thoi nguyen thuy đen truoc the ky 19 =
Vung đat Tay Nguyen tu xua von la vung đat tu tri đoc lap, đia ban sinh song cua cac bo toc thieu so ban đia, chua phat trien thanh mot quoc gia hoan chinh, chi co nhung quoc gia mang tinh chat so khai cua nguoi Eđe, Giarai, Ma,...
Thang 2 nam Tan Mao nien hieu Hong Đuc thu 2 (1471), vua Le Thanh Tong than chinh đi đanh Chiem Thanh, pha đuoc thanh Đo Ban, bat song vua Champa la Tra Toan, sap nhap 3 phan 5 lanh tho Champa thoi đo vao Đai Viet. Hai phan Champa con lai, đuoc Le Thanh Tong chia thanh cac tieu quoc nho thuan phuc Đai Viet. Phan đat Phan Lung (tuc Phan Rang ngay nay) do vien tuong Cham la Bo Tri tran giu, đuoc vua Le coi la phan ke thua cua vuong quoc Chiem Thanh. Mot phan đat nay la tinh Phu Yen, Le Thanh Tong phong cho Hoa Anh vuong tao nen nuoc Nam Hoa. Vung đat phia Tay nui Thach Bi, tuc mien bac Tay Nguyen ngay nay đuoc lap thanh nuoc Nam Ban, vua nuoc nay đuoc phong la Nam Ban vuong.
Sau khi Chua Nguyen Hoang xay dung vung cat cu phia Nam, cac Chua Nguyen ra suc loai tru cac anh huong con lai cua Champa va cung phai mot so su đoan đe thiet lap quyen luc o khu vuc Tay Nguyen. Cac bo toc thieu so o đay de dang chuyen sang chiu su bao ho cua nguoi Viet. Tuy nhien, cac bo toc o đay van con manh mun va muc tieu cua cac chua Nguyen nham truoc đen cac vung đong bang, nen chi thiet lap quyen luc rat long leo o đay. Trong mot so tai lieu vao the ky 16, the ky 17 đa co nhung ghi nhan ve cac bo toc Moi Đa Vach (Hre), Moi Hoi (Hroi, Kor, Bru, Ktu va Pacoh), Moi Đa Ham (Djarai), Moi Bo Nong (Mnong) va Bo Van (Rhade Epan), Moi Vi (Raglai) va Moi Ba Ria (Ma) đe chi cac bo toc thieu so sinh tru o vung Nam Tay Nguyen ngay nay.
Tuy su rang buoc long leo, nhung ve danh nghia, vung đat Tay Nguyen van thuoc pham vi bao ho cua cac chua Nguyen. Thoi Nha Tay Son, rat nhieu chien binh thuoc cac bo toc thieu so Tay Nguyen gia nhap quan Tay Son, đac biet voi đoi tuong binh noi tieng trong cuoc hanh quan cua Quang Trung tien cong ra Bac xuan Ky Dau (1789). Tay Son thuong đao, vung đat phia Tay đeo An Khe la mot can cu chuan bi luc luong cho quan Tay Son thuo ban đau. Nguoi lanh đao viec hau can nay cua quan Tay Son la nguoi vo dan toc Ba Na cua Nguyen Nhac.


= Thoi Nha Nguyen =

Sang đen trieu Nha Nguyen, quy che bao ho tren danh nghia danh cho Tay Nguyen van khong thay đoi nhieu, mac du vua Minh Mang co đua phan lanh tho Tay Nguyen vao ban đo Viet Nam (Đai Nam nhat thong toan đo – 1834). Nguoi Viet van chu yeu khai thac mien đong bang nhieu hon, đac biet o cac vung mien Đong Nam Bo ngay nay, đa đay cac bo toc thieu so ban son đia len han vung Tay Nguyen (nhu truong hop cua bo toc Ma).
Trong cuon Đai Viet đia du toan bien, Phuong Đinh Nguyen Van Sieu co viet: Thuy Xa, Hoa Xa o ngoai coi Nam Ban nuoc Chiem Thanh. Bay gio trong Thuong đao tinh Phu An co nui Ba Nam rat cao. Thuy Xa o phia Đong nui ay,... Hoa Xa o phia Tay nui ay, phia Tay tiep giap voi xu Son Boc so nam nuoc Chan Lap, phia Nam thi la Lac man (nhung toc nguoi du cu). Phia tren la song Đai Giang, phia duoi la song Ba Giang lam gioi han bo coi hai nuoc ay.....
Nam 1863 vua Tu Đuc lap đon vi son phong đe cung co va binh đinh vung son cuoc cua ba tinh Quang Nam, Quang Ngai va Binh Đinh. Tuy muc đinh chinh la quan su nhung co so son phong sau bien thanh mach giao thuong giua mien xuoi va mien nui qua trung gian cac thuoc lai trong khi quan lai kiem soat viec thu thue. Viec nhung nhieu cua lai buon va lam thu cua gioi quan lieu khien nguoi Thuong vi bi buc bach, đa tran xuong mien xuoi cuop pha nhieu đot. Quan quan phai truy đuoi đanh dep. He thong son phong ton tai sang thoi Phap thuoc đen nam 1905 thi Chinh quyen Bao ho ra lenh bai bo va nguoi Phap truc tiep cai tri vung Cao nguyen.


= Thoi Phap thuoc =
Sau khi nguoi Phap nam đuoc quyen kiem soat Viet Nam, ho đa thuc hien hang loat cac cuoc tham hiem va chinh phuc vung đat Tay Nguyen. Truoc đo, cac nha truyen giao đa đi tien phong len vung đat con hoang so va chat phac nay.
Nam 1888, mot nguoi Phap goc đao Corse ten la Mayrena sang Đong Duong, chon Dakto lam vung đat cat cu va lan luot chinh phuc đuoc cac bo lac thieu so. Ong thanh lap Vuong quoc Sedang co Quoc ky va phat hanh giay bac, co cap chuc rieng va tu minh lap lam vua xung la Marie đe Nhat. Nhan thay đuoc vi tri quan trong cua vung đat Tay Nguyen, nhan co hoi Mayrena ve chau Au van đong xin vien tro tu cac cuong quoc Tay phuong, chinh phu Phap đa đua cong su Quy Nhon F. Guiomar (1889 - 1890) len tiep thu. Mayrena tren đuong tro lai Đong Duong khi qua canh Singapore thi bi nha chuc trach giu lai. Chinh phu Phap cung ra lenh cam Mayrena nhap canh. Mayrena mat khong lau sau đo o Ma Lai. Vung Tay Nguyen ke tu nam 1889 đuoc đat duoi quyen quan ly cua Cong su Quy Nhon va vuong quoc Sedang cung bi giai tan.
Nam 1891, bac si Alexandre Yersin mo cuoc tham hiem va phat hien ra Cao nguyen Lang Biang. Ong đa đe nghi voi Chinh phu thuoc đia xay dung mot thanh pho nghi mat tai đay. Nhan dip nay, nguoi Phap bat đau chu y khai thac kinh te đoi voi vung đat nay. Tuy nhien, ve danh nghia, vung đat Tay Nguyen van thuoc quyen kiem soat cua Trieu đinh Hue. Vi vay, ngay 16 thang 10 nam 1898, Kham su Trung Ky la Leon Jules Pol Boulloche (1898 - 1900) đe nghi Co mat Vien trieu Nguyen giao cho Phap truc tiep phu trach an ninh tai cac cao nguyen Trung Ky. Nam 1898, khi vuong quoc Sedang bi giai tan thi ngay nam sau (tuc 1899), thuc dan Phap buoc vua Đong Khanh ban du ngay 16 Thang 10 trao cho ho Tay Nguyen đe ho co toan quyen to chuc hanh chinh va truc tiep cai tri cac dan toc thieu so o đay. Trieu đinh Hue chi giu viec bo nhiem mot vien quan Quan đao co tinh cach tuong trung. Nam 1900, Toan quyen Paul Doumer đich than thi sap Đa Lat va quyet đinh chon Đa Lat lam thanh pho nghi mat, bat đau su can thiep truc tiep tren Tay Nguyen.


= Hanh chinh thoi Phap thuoc =
Ve mat hanh chanh nam 1901 nguoi Phap đat so Đai ly o Tra Mi, tinh Quang Ngai đe quan ly toan vung son cuoc bon tinh Quang Nam, Quang Ngai, Binh Đinh va Phu Yen. Tuy đay chua phai la đat Cao nguyen nhung đuoc dung lam co so tiep quan dan, tach roi vung man nguoc voi mien xuoi.
Nam 1907, toa Đai ly o Kontum đoi thanh toa Cong su Kontum, cung voi viec thanh lap cac trung tam hanh chinh Kontum va Cheo Reo voi vien Cong su Kontum đau tien la Guenot. Tiep theo la tinh ly Pleiku ra đoi, cong su Phap đau tien la Leon Plantie. Thuc dan nguoi Phap bat đau len đay xay dung cac đon đien đong thoi cung ngan cam nguoi Viet len theo, tru so phu ho mo đuoc. Nam 1917, thi xa Đa Lat đuoc thanh lap voi vien Thi truong luc đo la Cunhac (1916 - 1920).
Nam 1923 thanh lap tinh Darlac duoi quyen cong su Phap Sabatier.
Sau Chien tranh the gioi thu hai, nguoi Phap ap dung chinh sach "chia đe tri" triet đe khi thay tinh the ngay cang bat loi cho che đo thuc dan. Ngay 27 thang 5 nam 1946, Cao uy Đong Duong Georges d'Argenlieu ky van ban thanh lap Xu Thuong Nam Đong Duong (tieng Phap: Pays Montagnards Du Sud Indochinois, PMSI) voi quyen tu tri cho sac dan Thuong cach biet khoi quyen quan ly cua nguoi Kinh o mien xuoi.


= Quoc gia Viet Nam =
Sang thoi Quoc gia Viet Nam, Xu Thuong Nam Đong Duong đuoc trao lai cho Quoc truong Bao Đai duoi ten goi Hoang trieu Cuong tho. Theo đo thi viec cai tri o nam tinh vung nui theo mot quy che rieng van bi cach ly khoi vung đong bang. Thu tuong Ngo Đinh Diem đa van đong xoa bo đon vi nay va sap nhap Đong Nai Thuong, Lang Biang, Pleiku, Darlac, va Kontum vao lai Trung phan.


= Viet Nam Cong hoa =
Chinh quyen Viet Nam Cong hoa đoi ten tinh Lang Biang va sap nhap voi mot phan tinh Đong Nai Thuong thanh tinh Lam Đong, đong thoi tach mot phan đat sap nhap voi thanh pho Đa Lat, thanh lap tinh Tuyen Đuc.
Chinh quyen Viet Nam Cong hoa chia Cao nguyen Trung Phan thanh bay tinh: Kon Tum, Pleiku, Phu Bon, Đak Lak, Quang Đuc, Tuyen Đuc va Lam Đong voi tong cong gan mot trieu dan voi 50% dan so tap trung vao hai tinh Đak Lak va Tuyen Đuc.
Đen nam 1975 Tong thong Nguyen Van Thieu đieu quan tu Tay Nguyen rut xuong yem tro Nam Trung Bo khien cho quan giai phong nam lay thoi co đua quan tien sau vao vung nay (xem bai Chien dich Tay Nguyen).


= Sau khi thong nhat =
Sau khi thong nhat nam 1976 sau khi cham dut chien tranh Viet Nam, Nha nuoc Cong hoa Xa hoi chu nghia Viet Nam goi chung vung nay la Tay Nguyen, gom ba tinh Đak Lak (hinh thanh tu cac tinh Đak Lak, Phu Bon va Quang Đuc), tinh Gia Lai - Kon Tum (tinh Kon Tum sap nhap voi tinh Gia Lai) va tinh Lam Đong (sap nhap tinh Lam Đong va tinh Tuyen Đuc). Chinh quyen co chinh sach di dan mot so sac dan tu Vung Tay Bac len Tay Nguyen cung nhu xay dung cac vung kinh te moi tai đay.
Ngay 21 thang 8 nam 1991, chia tach tinh Gia Lai - Kon Tum thanh hai tinh moi: Gia Lai va Kon Tum. Ngay 26 thang 11 nam 2003, Quoc hoi ra Nghi quyet so 22/2003/QH.11, tinh Đak Lak (cu) tach thanh hai tinh moi la Đak Lak va Đak Nong.
Hien tai, đia ban Tay Nguyen bao gom 5 tinh: Kon Tum, Gia Lai, Đak Lak, Đak Nong va Lam Đong.


= Cac ten goi trong lich su =

Theo Nguyen Đinh Tu trong bai Tay Nguyen xua va nay, tap chi Xua va nay, so 61B, thang 3 nam 1999, thi đia danh Tay Nguyen đuoc biet đen tu nam 1960, khi cong bo Hien phap 1959 cua Viet Nam Cong hoa, trong đo co đieu khoan ve cac khu tu tri cua cac sac toc thieu so va co nhac đen Tay Nguyen.
Truoc đo, tu thoi Phap thuoc, vung đat nay chua co ten goi rieng ma chi la đon vi hanh chinh truc thuoc Kham su Trung Ky, nen co ten la vung Cao nguyen Trung Ky. Ngoai ra, nguoi Phap con goi noi nay la Les Hauts Plateaux du Sud (Cao nguyen mien Nam). Thoi Nha Nguyen, vung đat nay đuoc thuoc ve Chau Thuong Nguyen (bao gom Thuy Xa, Hoa Xa la vung đat cu tru cua nguoi Eđe, Gia Rai, Ba Na va la mot phan Tay Nguyen ngay nay)
Sau khi Nhat đao chinh Phap, chinh phu Tran Trong Kim đa đoi ten đon vi hanh chinh cap Ky thanh cap Bo. Tu đo vung đat nay đuoc goi la Cao nguyen Trung Bo trong khi nguoi Phap thanh lap Xu Thuong Nam Đong Duong (Pays Montagnard du Sud-Indochinois) nam 1946.
Khi Quoc gia Viet Nam thanh lap, Quoc truong Bao Đai đa đoi ten đon vi hanh chinh cap Bo thanh cap Phan. Rieng khu vuc cao nguyen đuoc tach ra va đuoc huong quy che hanh chinh đac biet co ten la Hoang trieu Cuong tho ke tu nam 1950. Tai vung nay thi Quoc truong Bao Đai van giu vai tro la Hoang đe.
Đen nam 1955, chinh phu Ngo Đinh Diem cham dut che đo Bao đai va thanh lap nen Đe Nhat Cong hoa. Hoang trieu cuong tho lai đuoc sap nhap vao Trung phan va đuoc goi la vung Cao nguyen Trung phan. Ten goi nay đuoc che đo Viet Nam Cong hoa su dung mai cho đen nam 1975.


Dan cu Thoi Phap thuoc, nguoi Kinh bi han che len vung Cao nguyen nen cac bo toc nguoi Jrai va Eđe sinh hoat trong xa hoi truyen thong. Mai đen giua the ky XX sau cuoc di cu nam 1954 thi so nguoi Kinh moi tang dan. Trong so gan mot trieu dan di cu tu mien Bac thi Chinh phu Quoc gia Viet Nam đua len mien cao nguyen 54.551 nguoi, đa so tap trung o Đa Lat va Lam Đong.
Tu đo, nhieu dan toc thieu so chung song voi dan toc Viet (nguoi Kinh) o Tay Nguyen nhu Ba Na, Jrai, Eđe, Co Ho, Ma, Xo Đang, Mo Nong.. Chinh quyen Viet Nam Cong hoa goi chung nhung dan toc nay la "đong bao sac toc" hoac "nguoi Thuong"; "Thuong" co nghia la o tren, "nguoi Thuong" la nguoi o mien cao hay mien nui, mot cach goi đac trung đe chi nhung sac dan sinh song tren cao nguyen mien Trung. Danh tu nay moi pho bien tu đo thay cho tu ngu miet thi cu la "moi".
Tinh đen nam 1976, dan so Tay Nguyen la 1.225.000 nguoi, gom 18 dan toc, trong đo đong bao dan toc thieu so la 853.820 nguoi (chiem 69,7% dan so). Nam 1993, dan so Tay Nguyen la 2.376.854 nguoi, gom 35 dan toc, trong đo đong bao dan toc thieu so la 1.050.569 nguoi (chiem 44,2% dan so). Nam 2004, dan so Tay Nguyen la 4.668.142 nguoi, gom 46 dan toc, trong đo đong bao dan toc thieu so la 1.181.337 nguoi (chiem 25,3% dan so) . Rieng tinh Đak Lak, tu 350.000 nguoi (1995) tang len 1.776.331 nguoi (1999), trong 4 nam tang 485% . Ket qua nay, mot phan do gia tang dan so tu nhien va phan lon do gia tang co hoc: di dan đen Tay nguyen theo 2 luong di dan ke hoach va di dan tu do. Nguoi dan toc đang tro thanh thieu so tren chinh que huong cua ho. Su gia tang gap 4 lan dan so va nan ngheo đoi, kem phat trien va huy diet tai nguyen thien nhien (gan đay, moi nam van co toi gan mot nghin hec-ta rung tiep tuc bi pha ) đang la nhung van nan tai Tay Nguyen va thuong xuyen dan đen xung đot. Theo ket qua đieu tra dan so 01 thang 4 nam 2009 dan so Tay Nguyen (gom 05 tinh) la 5.107.437 nguoi, nhu the so voi nam 1976 đa tang 3,17 lan, chu yeu la tang co hoc. Đen nam 2021, tong dan so cua 5 tinh Tay Nguyen la 6.002.995 nguoi.


Dan so cac Dan toc nam 2022 Cac đon vi hanh chinh Truoc 1975, Chinh quyen Viet Nam Cong hoa chia Cao nguyen Trung Phan thanh 7 tinh: Kontum, Pleiku, Phu Bon, Darlac, Quang Đuc, Tuyen Đuc va Lam Đong voi tong cong gan mot trieu dan voi 50% dan so tap trung vao hai tinh Darlac va Tuyen Đuc.
Tu 1976 đen đau thap nien 1990, Tay Nguyen đuoc chia thanh 3 tinh la Gia Lai - Kon Tum, Đak Lak, Lam Đong. Sau đo tinh Gia Lai-Kon Tum đuoc chia thanh hai tinh: Gia Lai va Kon Tum vao nam 1991. Tinh Đak Lak chia thanh hai tinh: Đak Lak va Đak Nong vao nam 2004.
Hien nay, đia ban Tay Nguyen co 5 tinh voi dien tich gan 5,5 trieu ha (Ty le 16,4% so voi tong dien tich ca nuoc) voi gan 5,7 trieu dan (Ty le 5,9% so voi tong dan so ca nuoc), binh quan 104 nguoi tren 1 cay so vuong.


Cac tinh Muc dan so va dien tich ghi theo so lieu cua lieu Tong cuc Thong ke Viet Nam tren trang Wikipedia cac tinh thanh Viet Nam

Hien nay, hau het cac đo thi von truoc đay la thi xa tinh ly cua mot tinh o vung Tay Nguyen đeu đa tro thanh cac thanh pho truc thuoc tinh. Trong đo, tinh Lam Đong co hai thanh pho la Đa Lat va Bao Loc.
Trong suot thoi ky tu đau nam 1975 cho đen nam 1995, toan vung Tay Nguyen chi co mot thanh pho la Đa Lat. Tu nam 1995 đen nay, lan luot cac thi xa đuoc nang cap tro thanh cac thanh pho truc thuoc tinh.
Cac thanh pho lap truoc nam 1975:

Thanh pho Đa Lat: lap ngay 31 thang 10 nam 1920 theo Sac lenh cua Toan quyen Đong Duong
Cac thanh pho lap tu nam 1995 đen nay:

Thanh pho Buon Ma Thuot: lap ngay 21 thang 1 nam 1995 theo Nghi đinh so 08-CP
Thanh pho Pleiku: lap ngay 24 thang 4 nam 1999 theo Nghi đinh so 29/1999/NĐ-CP
Thanh pho Kon Tum: lap ngay 10 thang 4 nam 2009 theo Nghi đinh so 15/NĐ-CP
Thanh pho Bao Loc: lap ngay 08 thang 4 nam 2010 theo Nghi đinh so 19/NQ-CP
Thanh pho Gia Nghia: lap ngay 17 thang 12 nam 2019 theo Nghi đinh so 835/NQ-UBTVQH14
Hien nay, o vung Tay Nguyen co 3 đo thi loai I: thanh pho Pleiku (thuoc tinh Gia Lai), thanh pho Buon Ma Thuot (thuoc tinh Đak Lak), thanh pho Đa Lat (thuoc tinh Lam Đong). Thanh pho  duy nhat la đo thi loai II: thanh pho Kon Tum (thuoc tinh Kon Tum). Cac thanh pho con lai hien nay đeu la cac đo thi loai III truc thuoc tinh.


Đo thi Tinh đen ngay 10 thang 1 nam 2023, vung Tay Nguyen co:

3 đo thi loai I gom 3 thanh pho truc thuoc tinh: Pleiku, Buon Ma Thuot, Đa Lat.
1 đo thi loai II gom 1 thanh pho truc thuoc tinh: Kon Tum.
2 đo thi loai III gom 2 thanh pho truc thuoc tinh: Gia Nghia, Bao Loc.
14 đo thi loai IV gom 3 thi xa: An Khe, Ayun Pa, Buon Ho va 11 thi tran: Plei Kan, Chu Se, Quang Phu, Ea Kar, Buon Trap, Phuoc An, Ea Drang, Đak Mil, Ea T'ling, Kien Đuc, Lien Nghia.


Van hoa Ba Na la nhom sac toc đau tien, sau nguoi Kinh, co chu viet phien am dua theo bo ky tu Latin do cac giao si Phap soan nam 1861. Đen nam 1923 hinh thanh chu viet E Đe. Su thi đuoc biet đen đau tien la Đam San đuoc suu tap va xuat ban bang tieng Phap tai Paris (Le Chanson de DamSan). Đen 1933, tap chi cua hoc vien Vien Đong bac co tai Ha Noi in lai duoi hinh thuc song ngu Eđe - Phap. Vao thang 2 nam 1949, phat hien mot bo đan đa mang ten Ndut Lieng Krak tai Đac Lac va bo nhac cu thoi tien su vo gia nay hien đuoc luu giu tai Vien Bao tang Con nguoi - Paris. Vao ngay 25 thang 11 nam 2005, Khong gian van hoa Cong Chieng Tay Nguyen đuoc UNESCO cong nhan la Kiet tac truyen khau va phi vat the cua nhan loai.


Kinh te, tai nguyen, xa hoi va moi truong So voi cac vung khac trong ca nuoc, đieu kien kinh te - xa hoi cua Tay Nguyen co nhieu kho khan, nhu la thieu lao đong lanh nghe, co so ha tang kem phat trien, su chung đung cua nhieu sac dan trong mot vung đat nho va voi muc song con thap. Tuy nhien, Tay Nguyen co loi điem ve tai nguyen thien nhien. Tay Nguyen co đen 2 trieu hecta đat bazan mau mo, tuc chiem đen 60% đat bazan ca nuoc, rat phu hop voi nhung cay cong nghiep nhu ca phe, ca cao, ho tieu, dau tam, tra. Ca phe la cay cong nghiep quan trong so mot o Tay Nguyen. Dien tich ca phe o Tay Nguyen hien nay la hon 290 nghin ha, chiem 4/5 dien tich ca phe ca nuoc. Đak Lak la tinh co dien tich ca phe lon nhat (170 nghin ha) va ca phe Buon Ma Thuot noi tieng co chat luong cao. Nho co dien tich lon trong ca phe nen mat ong hoa ca phe cung tro thanh mot đac san Tay Nguyen, Tay Nguyen cung la vung trong cao su lon thu hai sau Đong Nam Bo, chu yeu tai Gia Lai va Đak Lak. Tay Nguyen con la vung trong dau tam, nuoi tam tap trung lon nhat nuoc ta, nhieu nhat la o Bao Loc Lam Đong. O đay co lien hiep cac xi nghiep uom to xuat khau lon nhat Viet Nam.
Viec phan bo đat đai va tai nguyen khong đong đeu cung gay ra nhieu tranh chap. Truoc đay, chinh quyen co chu truong khai thac Tay Nguyen bang he thong cac nong lam truong quoc doanh (thoi ky truoc nam 1993 la cac Lien hiep xi nghiep nong lam cong nghiep lon, đen sau nam 1993 chuyen thanh cac nong, lam truong thuoc trung uong hoac thuoc tinh). Cac to chuc kinh te nay trong thuc te bao chiem gan het đat đai Tay Nguyen. O Đak Lak, đen nam 1985, ba xi nghiep Lien hiep nong lam cong nghiep quan ly 1.058.000 hecta tuc mot nua đia ban toan tinh, cong voi 1.600.000 hecta cao su quoc doanh, tinh chung quoc doanh quan ly 90% đat đai toan tinh. O Gia Lai-Kon Tum con so đo la 60%. Tinh chung, đen nam 1985, quoc doanh đa quan ly 70% dien tich toan Tay Nguyen. Sau nam 1993, đa co su chuyen đoi co che quan ly, nhung con so nay cung chi giam đi đuoc 26% .

Tai nguyen rung va dien tich đat lam nghiep o Tay Nguyen đang đung truoc nguy co ngay cang suy giam nghiem trong do nhieu nguyen nhan khac nhau, nhu la mot phan nho dien tich rung sau chua co chu va dan di cu moi đen lap nghiep xam lan rung đe o va san xuat (đat nong nghiep toan vung tang rat nhanh) cung nhu nan pha rung, khai thac lam san trai phep chua kiem soat đuoc. Do su suy giam tai nguyen rung nen san luong khai thac go giam khong ngung, tu 600 – 700 nghin m³ vao cuoi thap ki 80 - đau thap ki 90, nay chi con khoang 200 – 300 nghin m³/nam. Hien nay, chinh quyen đia phuong đang co thu nghiem giao đat, cho thue đat lam nghiep cho cac to chuc, ho gia đinh, ca nhan su dung on đinh va giao rung, khoan bao ve rung cho ho gia đinh va cong đong trong buon, lang .
Nho đia the cao nguyen va nhieu thac nuoc, nen tai nguyen thuy nang cua vung lon va đuoc su dung ngay cang co hieu qua hon. Truoc đay đa xay dung cac nha may thuy đien Đa Nhim (160.000 kW) tren song Đa Nhim (thuong nguon song Đong Nai), Đray H'inh (12.000 kW) tren song ong Srepok. Moi đay, cong trinh thuy đien Yaly (700.000 kW) đua đien len luoi tu nam 2000 va đang co du kien xay dung cac cong trinh thuy đien khac nhu Bon Ron - Đai Ninh, Play Krong. Tay Nguyen khong giau tai nguyen khoang san, chi co boxit voi tru luong hang ti tan la đang ke.
Theo tai lieu cu cua Lien Xo đe lai, Tay Nguyen co tru luong Bo xit khoang 8 ti tan . Ngay 1 thang 11 nam 2007, Thu tuong Chinh phu đa ky quyet đinh 167 phe duyet quy hoach phan vung, tham do, khai thac, che bien, su dung quang bo xit tu giai đoan 2007-2015, co xet đen nam 2025  va hien nay, Tap đoan Than Khoang san Viet Nam cung đa tham do, đau tu mot so cong trinh khai thac bo xit, luyen alumin tai Tay Nguyen. Tuy nhien, viec lam nay đa vap phai su phan đoi quyet liet cua cac nha khoa hoc va dan cu ban đia vi nguy co huy hoai moi truong va tac đong tieu cuc đen van hoa - xa hoi Tay Nguyen va co the ton thuong ca mot nen van hoa ban đia .
Ngay 15 thang 11 nam 2022, Chinh phu ban hanh Nghi quyet 152/NQ-CP ve viec Chuong trinh hanh đong cua Chinh phu thuc hien Nghi quyet 23-NQ/TW ngay 06/10/2022 cua Bo Chinh tri ve phuong huong phat trien kinh te - xa hoi va bao đam quoc phong, an ninh vung Tay Nguyen đen nam 2030, tam nhin đen nam 2045.


Danh lam thang canh = Đak Lak =

Nam tren cao nguyen Đak Lak, mot trong 3 cao nguyen lon cua Tay Nguyen, co đo cao trung binh 400 - 800m so voi muc nuoc bien, phia bac va đong bac giap voi Gia Lai, phia nam giap voi Lam Đong, phia tay giap voi Cam-pu-chia va tinh Đak Nong, phia đong giap voi Phu Yen va Khanh Hoa.
Đak Lak co thac Thuy Tien va nhung ho nuoc tho mong nhu ho Lak, ho Buon Triet, ho Ea Kao.

Co cac khu rung nguyen sinh, vuon quoc gia Yok Đon, khu lam vien Ea Kao.
Buon Đon noi tieng voi nghe san bat va thuan duong voi, cac di tich lich su nhu thap Cham the ky XIII, biet đien cua cuu hoang Bao Đai, nha tu Buon Ma Thuot.


= Đak Nong =
Tinh Đak Nong nam o phia tay nam Trung Bo, đoan cuoi cua day Truong Son, tren mot vung cao nguyen, đo cao trung binh 500m so voi muc nuoc bien.
Đak Nong co phong canh thac hung vi, co to chuc nhung đem lua trai voi tieng cong chieng va ruou can.

Dong song Srepok tao nen nhieu thac ghenh đep, luc hien hoa, luc du doi, hon ca la thac Gia Long tua nhu nang son nu ngu quen voi dang ve hoang so va thac Dray Nur tua buc tuong thanh khong lo. Ngoai ra con co thac Dieu Thanh, Ba Tang, Dray Sap hay con goi la thac Khoi vi noi đay quanh nam co khoi nuoc bay.


= Gia Lai =
La mot tinh mien nui, Gia Lai nam o phia bac Tay Nguyen tren đo cao 600 – 800m so voi muc nuoc bien. Phia bac Gia Lai giap voi tinh Kon Tum, phia nam giap tinh Đak Lak, phia tay giap voi Cam-pu-chia, phia đong giap voi cac tinh Quang Ngai, Binh Đinh va Phu Yen.
Gia Lai la vung đat co be day lich su voi nen van hoa co xua mang ban sac cac dan toc thieu so, chu yeu la Gia Rai va Ba Na, the hien qua kien truc nha rong, nha san, nha mo, qua le hoi truyen thong, qua y phuc va nhac cu.

Gia Lai co nhieu suoi ho, ghenh thac, đeo va nhung canh rung nguyen sinh co canh quan thien nhien mang đam net hoang so nguyen thuy cua nui rung Tay Nguyen nhu rung nhiet đoi Kon Ka Kinh va Kon Cha Rang.
Thac Xung Khoeng o huyen Chu Prong, thac Phu Cuong o huyen Chu Se. Nhieu con suoi đep nhu suoi Đa Trang, suoi Mo va cac danh thang khac nhu ben đo "Mong" tren song Pa, Bien Ho (ho To Nung) tren nui menh mong va phang lang. Nui Ham Rong cao 1.092m ma đinh la mieng cua mot nui lua đa tat.


= Kon Tum =
Kon Tum la tinh o phia bac cao nguyen Gia Lai - Kon Tum, mot trong 3 cao nguyen lon cua Tay Nguyen.
Thanh pho Kon Tum đuoc xay ben bo song Đak Bla, mot nhanh cua song Po Ko la Trung tam Hanh chinh cu cua Phap o Tay Nguyen. Cac co đao Phap đa đen đay tu nam 1851.

Co nui Ngoc Linh, khu rung nguyen sinh Chu Mon Ray, Sa Thay, khu du lich Đak Tre o huyen Kon Plong, suoi nuoc nong Đak To. Co nha tu Kon Tum, nguc Đak GLei, đuong mon Ho Chi Minh, chien truong Đak To - Tan Canh.
Co hon 20 dan toc sinh song, nhieu nhat la Ba Na, Xo Đang, Gie Trieng, Gia Rai, B' Rau, Ro Man... Phan lon cac dan toc thieu so song bang nghe lam nuong ray va san ban. Co mot nen van hoa đa dang, nhieu mau sac cua cong đong cac dan toc Tay Nguyen.


= Lam Đong =
Lam Đong la tinh o phia nam Tay Nguyen, 1 trong 4 cao nguyen cao nhat cua Tay Nguyen la Lam Vien - Di Linh - Bao Loc.
Lam Đong co nhieu thang canh noi tieng nhu cac thac nuoc tai huyen Đuc Trong va nhung thang canh thien nhien tai Đa Lat nhu Ho Than Tho, Ho Xuan Huong.
Tuy nhien, trong thoi gian gan đay, do khong đuoc quan tam bao tri đung muc, canh quan nhieu thang canh đang bi pha huy. Ngay nay 10 trong so 17 thang canh quoc gia xuong cap, trong đo co ba ngon thac o huyen Đuc Trong đa đuoc xep hang quoc gia tai Lam Đong đa bien mat gom: thac Gougah, thac Lien Khuong va thac Bao Đai. Ly do la vi cac đon vi đuoc giao đau tu thieu nang luc va chi lo khai thac kinh doanh ban ve. Ong Đinh Ba Quang - Truong phong Quan ly di san van hoa (So VH-TT-DL) Lam Đong cho biet: Theo quy đinh, hang nam cac đon vi trich tu 3 - 5% lai suat kinh doanh đe tu bo, ton tao va to chuc cac hoat đong van hoa tai di tich. The nhung thuc te qua kiem tra thi cac điem nay khong thuc hien đuoc nhu vay.


An ninh - Quoc phong Hien nay Quan khu 5 đam nhiem chuc nang quan ly nha nuoc ve mat quoc phong tren đia ban Tay Nguyen.
Quan đoan 3, con goi la Binh đoan Tay Nguyen, la mot trong nhung quan đoi chu luc co đong cua Quan đoi Nhan dan Viet Nam, đuoc thanh lap ngay 26 thang 3 nam 1975 tai Tay Nguyen.Tru so: phuong Tra Ba, Thanh pho Pleiku, tinh Gia Lai.
Binh đoan 15 la mot đon vi kinh te quoc phong cua Quan đoi Nhan dan Viet Nam. thanh lap: Ngay 20 thang 2 nam 1985. Tru So: phuong Yen The thanh pho Pleiku, tinh Gia Lai


Van đe Tay Nguyen Su gia tang dan so nhanh chong va nan ngheo đoi, kem phat trien va huy diet tai nguyen thien nhien đang la nhung van nan tai Tay Nguyen va thuong xuyen dan đen xung đot.
Theo nha dan toc hoc Nguyen Tu Chi viet cach đay 25 nam, viec thi hanh chinh sach dan toc tu sau thong nhat nam 1975 đa co nhung mat tich cuc nhu: 

Truong cap I dan da moc len gan khap cac xa. O huyen ly nao, cung co truong cap II, đoi khi cap III. Con chau nguoi ban xu đa đuoc co nhieu co hoi hoc tap hon.
Su giao thong đuoc mo rong, tao đieu kien tot cho du lich, trao đoi hang hoa. Thi truong cung đuoc mo rong.
Đa co mat nguoi dan toc trong co cau cac cap uy, uy ban, co quan. Nguoi dan toc đuoc gop phan co tieng noi rieng cua minh.
Gia tang san xuat, chang han nhu viec đua lua nuoc ma nang suat cao hon đe thay the lua ray, nhung đong thoi cung thay đoi phuong phap canh tac tu lau đoi.
Tuy nhien cung theo ong Chi, ben canh mat tich cuc, cung co nhung mat tieu cuc co the la mam mong gay nen nhung xung đot Kinh-Thuong thuong truc nen sau trong tam tu nguoi dan toc: 

Nan pha rung, khai thac go quy khong đuoc kiem soat chat che va khong quan tam đen viec trong moi va bao ve rung. Rung Tay Nguyen se som bi pha trui.
Su di dan khong đuoc ke hoach chu đao. Nguoi Viet len Tay Nguyen ngay cang đong (78-80%) đa va se chiem het nhung vung đat thuan loi cua nguoi dan toc, đay ho vao sau trong rung tham va gay nen hiem khich keo dai.
Pha hong hoac thay đoi co cau co truyen lang xa va đoi song tam linh cua nguoi dan toc. Ben canh đo, thai đo cua nhung can bo va nguoi Kinh đoi voi phong tuc, tap quan co truyen cua cac dan toc chua tuong xung..
Đen nay nhung canh bao tren đa co phan thanh hien thuc. Trong Hoi nghi phat trien kinh te - xa hoi Tay nguyen giai đoan 2006-2010 to chuc vao thang 7 nam 2006, thu tuong Nguyen Tan Dung đanh gia rang Tay Nguyen "phat trien chua tuong xung voi tiem nang". Theo ong Mai Van Nam, Pho Ban thuong truc Ban chi đao Tay Nguyen, noi rang chinh phu "van chua xay dung đuoc chinh sach tong the nham giai quyet toan dien vung dan toc thieu so" va "Con thieu su chat che giua Trung uong va đia phuong trong viec giai quyet mot so van đe cap bach".
Them vao đo, viec khai thac Bo xit đuoc tien hanh vao nam 2009, mac du đa vap phai su phan đoi quyet liet cua cac nha khoa hoc va dan cu ban đia vi nguy co huy hoai moi truong va tac đong tieu cuc đen van hoa - xa hoi Tay Nguyen va co the ton thuong ca mot nen van hoa ban đia . Trong thu cua cuu đai tuong Vo Nguyen Giap gui thu tuong co viet "Can nhac lai rang, đau nhung nam 1980 Chinh phu đa đua chuong trinh khao sat khai thac bo-xit tren Tay Nguyen vao chuong trinh hop tac đa bien voi khoi COMECON... Sau khao sat đanh gia hieu qua tong hop cua cac chuyen gia Lien Xo, khoi COMECON đa khuyen nghi Chinh phu Viet Nam khong nen khai thac bo-xit tren Tay Nguyen do nhung nguy co gay tac hai sinh thai lau dai rat nghiem trong, khong the khac phuc đuoc đoi voi dan cu chang nhung tai cho ma con ca dan cu va vung đong bang Nam Trung Bo. Chinh phu khi đo đa quyet đinh khong khai thac bo-xit ma gin giu tham rung va phat trien cay cong nghiep (cao su, ca phe, che...) tren Tay Nguyen..." .


Xem them Tay Bac Bo
Đong Bac Bo
Bac Trung Bo
Đong Nam Bo
Nam Trung Bo
Nguoi Thuong
Đong bang song Hong
Đong bang song Cuu Long
Đan ap nguoi Thuong tai Viet Nam
Nguoi Tay


Chu thich Tham khao Le Ba Thao (2001), Viet Nam - Lanh tho va Đia ly, Nha xuat ban The gioi, Ha Noi


Lien ket ngoai Tay Nguyen tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Su hinh thanh cong đong nguoi Thuong tren cao nguyen mien Trung (Nguyen Van Huy) Luu tru ngay 20 thang 5 nam 2007 tai Wayback Machine
Nguyen Tu Chi, Nhung tieu cuc lo ra qua nep song o Tay Nguyen tren BBC, 2006
Ve hai van đe van hoa quan trong trong phat trien ben vung o Tay Nguyen Luu tru ngay 16 thang 1 nam 2008 tai Wayback Machine, 2005
Le Minh, Tay Nguyen Day Song tren Đan Chim Viet, 2005.
Chien luoc bao ve su đa dang sinh hoc o Tay Nguyen Luu tru ngay 15 thang 1 nam 2008 tai Wayback Machine
Khai thac bo-xit Tay Nguyen va bai toan ve su đanh đoi, Tuan Tin Tuc 14/2/2008