Cong ty Đac hua Bac Borneo (tieng Anh: North Borneo Chartered Company) hay Cong ty Bac Borneo thuoc Anh (tieng Anh: British North Borneo Company, tieng Ma Lai: Syarikat Borneo Utara British) la mot cong ty đac hua (chartered company) đuoc giao quan ly lanh tho bao ho Bac Borneo cua Đe quoc Anh (nay la bang Sabah cua Malaysia) vao thang 8 nam 1881. Tu đo cho đen nam 1946, cac cong viec đoi noi tai Bac Borneo la do cong ty nay quan ly. Đay la lanh tho cuoi cung tren the gioi chiu su quan ly cua mot cong ty đac hua.
Khau hieu chinh cua cong ty la Pergo et Perago (tieng Latinh), nghia la "Toi đam trach va toi đat đuoc".


Lich su = Thanh lap =

Thang 9 nam 1865, tong lanh su Hoa Ky o Brunei la Claude Lee Moses ban lai phan nhuong đia tuong đuong mot nua Bac Borneo (thue 10 nam tu 1865 đen 1875) cho hai thuong gia đong huong la Joseph W. Torrey va Thomas B. Harris cung cac ban lam an cua ho. Nam 1875, Torrey quay lai đe gia han thoi gian thue đat, tuy nhien vi lanh su đe quoc Ao-Hung o Hong Kong la Baron Gustav von Overbeck đa gianh mat co hoi cua ong. Luc đau, Overbeck muon moi gioi nhuong đia nay cho chinh phu Ao nhung chi nhan đuoc su ho hung tu phia ho. Ve sau ong xoay sang hop tac voi thuong gia lanh đao cong ty thuong mai cua Anh o Thuong Hai va Luan Đon la Alfred Dent va Edward Dent. Ho tien hanh gap go cac nha cam quyen đia phuong o Bac Borneo đe lay giay phep khai thac vung nay. Thong đoc Anh o Labuan (mot hon đao ngoai khoi thuoc đia Brunei) cung tham gia cuoc đam phan. Ngay 29 thang 12 nam 1877, vua Brunei la Abdul Mumin đong y ban đat đe đoi lay 15.000 đo la Straits. Tuy nhien, vi truoc đo vua Brunei đa nhuong mot so lanh tho cho vua Sulu nen can thiet phai tien hanh them mot so cuoc đam phan nua. Nho co su tham gia cua William Clarke Cowie - nha tham hiem nguoi Scotland va la ban cua vua Sulu - ma nha vua Sulu la Jamal-ul Azam đa đong y nhuong đat đoi lay 5.000 đo la Straits vao ngay 22 thang 1 nam 1878.
Nhu vay, Overbeck va anh em nha Dent đa lay đuoc lanh tho Bac Borneo co dien tich len đen 72.000 km². Thang 9 nam 1880, Overbeck ban co phan cua minh cho Dent. Nham cung co quyen chiem huu, Dent vach ra ke hoach thanh lap mot cong ty đuoc Hoang gia Anh cap đac quyen qua Van ban đac hua Hoang gia (Royal Charter). Tuy nhien, do viec cap phep bi tri hoan rat lau nen mot cong ty trach nhiem huu han goi la Hiep hoi Lam thoi Bac Borneo thuoc Anh (British North Borneo Provisional Association Limited) đa thanh lap truoc vao nam 1881. Cong ty nay co so von 300.000 bang Anh, đung đau la cac giam đoc gom Sir Rutherford Alcock, Alfred Dent, R. B. Martin, Đo đoc Mayne va W. H. Read. Sau khi nhan đuoc Van ban đac hua Hoang gia, Cong ty Bac Borneo thuoc Anh chinh thuc thanh lap vao ngay 1 thang 11 nam 1881, đong thoi Hiep hoi Lam thoi Bac Borneo thuoc Anh cung giai the. Cong ty Đac hua Bac Borneo đi vao hoat đong tu thang 5 nam 1882 voi von đieu le la 2 trieu bang Anh.
Nam 1882, Cong ty Đac hua Bac Borneo thiet lap mot khu đinh cu tren đao Gaya. Tuy nhien, khu đinh cu nay bi Mat Salleh - mot thu linh bo toc ban xu - cuop boc va thieu rui vao nam 1897. Cong ty nay bi nguoi dan đia phuong chi trich vi hoat đong thu thue cua ho.


= Giai the =
Khong noi nao trong Khoi thinh vuong Anh lai bi chien tranh tan pha nang ne nhu Bac Borneo. Đen cuoi cuoc chien, nguoi ta đa tien lieu rang Cong ty se khong tai nao chi tra noi cho viec tai thiet. Vi vay, cong ty tu bo Van ban Đac hua Hoang gia va tuyen bo trao Bac Borneo cho Van phong Thuoc đia Anh. Lich su Cong ty Đac hua Bac Borneo cham dut qua mot thoa thuan ky ngay 26 thang 6 nam 1946, va ke tu ngay 15 thang 7 nam 1946 đen ngay Lien bang Malaysia thanh lap nam 1963, Bac Borneo la mot thuoc đia cua Hoang gia Anh. Thoa thuan voi chinh phu Anh cung bao ham mot khoan tien boi thuong cap ngay co tri gia 860.000 bang, cho phep cong ty thanh toan tat ca cac nghia vu no. Truoc đo, cong ty nay tung tu choi loi đe nghi cua chinh phu Anh ve viec mua lai tai san cua Cong ty voi muc gia 2,2 trieu bang (tuong ung voi 13 shilling 4 xu/co phieu). Đe giai quyet van đe, phia Cong ty va phia Van phong Thuoc đia đong tinh chon Lord Uthwatt lam trong tai đoc lap. Thang 3 nam 1949, Uthwatt cong bo quyet đinh cua ong: tra cho Cong ty 1,4 trieu bang tien boi thuong chuyen giao tai san cho Hoang gia nhung khong bao gom cac khoan tien boi thuong ton that chien tranh ma cong ty nay đoi hoi. Tin tuc tren khien cac co đong that vong tran tre; chi sau mot đem, gia co phieu cua Cong ty sut tu 17 shilling/co phieu con 9 shilling 6 xu/co phieu.
Ngay 22 thang 10 nam 1962 đanh dau su thanh ly hoan toan Cong ty Đac hua Bac Borneo. Tu Luan Đon, nhung nguoi chiu trach nhiem thanh ly thao "la thu chinh thuc cuoi cung", đe đia chi la chu tich Uy ban Phuc loi Xa hoi Bac Borneo (North Borneo Social Welfare Committee) va đinh kem 320 đo la Straits tien loi tu mot khoan đau tu truoc đay cua Cong ty. Trong thu co đoan: "Toi hi vong rang ong se chap nhan mon qua nho nay kem voi loi chuc tot lanh nhat cho tuong lai cua Bac Borneo (...)".


Khu vuc quan ly William Hood Treacher - vi thong đoc đau tien cua Bac Borneo - tung co cong lon trong cong cuoc mo rong khu vuc quan ly cua Cong ty Đac hua Bac Borneo. Trong cac cuoc đam phan cam go voi Charles Brooke (thong đoc Sarawak), nhieu khu vuc khong nam cho giay phep thue đat ban đau đa sap nhap vao Bac Borneo, bao gom Pengalat (1883), ban đao Klias (1884), Mantanani (1885), Padas Damit (1889) va khu vuc Sipitang, Bongawan đen Tuaran (1889).
Mac du nguoi Ha Lan đa som lap thuong tram tai Borneo sau khi Cong ty Đong An Ha Lan thanh lap nhung ho lai khong co hoat đong nao đang ke tai mien Bo Đong đao Borneo nay. Tinh hinh thay đoi vao nam 1846 khi Ha Lan ky ket mot hiep uoc voi vua Bolongan, theo đo Ha Lan đuoc phep kiem soat vung nay. Nam 1867, con trai vua Bolongan ket hon voi con gai vua Tarakan [co lanh tho nam trong Đong An Ha Lan], va tu đo pham vi anh huong cua Ha Lan đa vuon đen khu vuc quanh Tawau. Tuy nhien, do phia bac khu vuc cua Ha Lan lai chong lan len vung đat ma vua Sulu tuyen bo chu quyen nen đa xay ra xung đot khong the tranh khoi voi nguoi Anh. Đe giai quyet tranh chap, Cong ty Đac hua Bac Borneo va Ha Lan tien hanh đam phan trong thap nien 1880 nham xac đinh ranh gioi giua vung đat cua vua Sulu va vung đat ma Ha Lan đoi hoi dua tren hiep uoc ky voi vua Bolongan. Ngay 20 thang 1 nam 1891, đoi ben cuoi cung cung đat đuoc mot thoa thuan chon mot đuong thang doc theo vi tuyen 4°10' Bac lam bien gioi.
Ngay 11 thang 1 nam 1905, Cong ty Đac hua Bac Borneo trao lanh tho Lawas cho Sarawak đe đoi lai mot so mo than o vinh Brunei.


Nhiem vu Cong ty Đac hua Bac Borneo co hai su menh. Thu nhat, cong ty phat trien kinh te thong qua khai thac tai nguyen thien nhien trong vung. Cong ty đuoc quyen su dung đat đai cho nong nghiep, thuc đay nhap cu, khai mo va khai thac go. Thu hai, can cu theo van ban Đac hua Hoang gia nam 1881 thi cong ty nay co trach nhiem ton trong cac quyen va phong tuc cua dan ban xu. Tuy nhien trong thuc te, nhung chinh sach va quy đinh nham tao loi tuc cua cong ty thuong gioi han quyen cua dan ban đia, đac biet la lien quan đen van đe đat đai.
William Hood Treacher đac biet chu trong van đe bai bo che đo no le. Tuy nhien, luat đat đai do ong nay ban hanh lai chang he ton trong quyen đat đai truyen thong cua cu dan ban xu. Nam 1889, vi thong đoc thu hai la Charles V. Creagh ban hanh luat moi xem trong quyen cua dan đia phuong hon.
Ben canh cac nhiem vu tren, Cong ty Đac hua Bac Borneo con phat trien thuong mai, thiet lap cac đon đien, mo mang he thong chinh quyen, tuyen mo canh sat vien theo đao Sikh tu Bac An Đo. Cong ty nay cung xay dung tuyen đuong sat tu Kota Kinabalu đen Weston va Melalap.


Chu tich cong ty Nguoi đung đau Cong ty la chu tich ban giam đoc. Chuc danh nay chinh thuc đuoc goi la chu tich (president) ke tu nam 1910.


Xem them Cong ty đac hua (chartered company)
Bac Borneo
Thong đoc Bac Borneo


Tham khao = Chu thich =


= Thu muc =


Lien ket ngoai Van ban "Đac hua Hoang gia" trao đac quyen cho Cong ty Đac hua Bac Borneo (tieng Anh)