Cuoc cach mang cong nghiep hay con goi la Cach mang cong nghiep lan thu nhat la cuoc cach mang trong linh vuc san xuat; la su thay đoi co ban cac đieu kien kinh te xa hoi, van hoa va ky thuat, xuat phat tu nuoc Anh sau đo lan toa ra toan the gioi. Trong thoi ky nay, nen kinh te gian đon, quy mo nho, dua tren lao đong chan tay đuoc thay the bang cong nghiep va che tao may moc quy mo lon. Ten goi "Cach mang cong nghiep" thuong dung đe chi giai đoan thu nhat cua no dien ra o cuoi the ky 18 va đau the ky 19. Giai đoan hai hay con goi la Cach mang cong nghiep lan thu hai tiep tuc ngay sau đo tu nua sau the ky 19 đen đau the ky 20. Anh huong cua no dien ra o Tay Au va Bac My trong suot the ky 19 va sau đo la toan the gioi.
Y kien ve thoi gian dien ra Cach mang cong nghiep lan thu nhat khong thong nhat, nhung noi chung la o nua cuoi the ky 18 đen nua đau the ky 19. Cuoc cach mang cong nghiep lan thu nhat bat đau voi su phat trien san xuat hang hoa cua nganh cong nghiep det. Sau đo, voi nhu cau cung cap may moc va nang luong cho cong nghiep det, cac ky thuat gia cong sat thep đuoc cai thien va than đa su dung voi khoi luong lon. Thuong mai mo rong tao đieu kien cho su ra đoi cua kenh đao giao thong va đuong sat. Ben canh đo, đuong giao thong đuoc nang cap lon cho hoat đong giao thuong nhon nhip. Đong co hoi nuoc su dung nhien lieu than va may moc dan đong bang co khi đa đua đen gia tang nang suat lao đong đot bien. Su phat trien cac may cong cu trong hai thap ky đau cua the ky 19 tao thuan loi cho linh vuc che tao may, phuc vu nhung nganh san xuat khac.
Cach mang cong nghiep lan thu hai bat đau vao khoang thap ky 1860, khi cac tien bo kinh te va ky thuat co đuoc nho phat trien đien tin, đien thoai, đuong sat va viec ap dung day chuyen san xuat hang loat. Đen cuoi the ky 19, đong luc cua Cach mang cong nghiep lan 2 chu yeu la đong co đot trong va may moc su dung đien. Nam 1914, nam bat đau The chien thu nhat, giai đoan thu hai nay ket thuc.
Cach mang Cong nghiep lan thu ba bat đau khoang 1960, khi co cac tien bo ve ha tang đien tu, may tinh va cong nghe ki thuat so tren nen tang la su phat trien cua chat ban dan, sieu may tinh (thap nien 1960), may tinh ca nhan (thap nien 1970 va 1980) va Internet (thap nien 1990). Cho đen cuoi the ky 20, qua trinh nay co ban hoan thanh nho nhung thanh tuu khoa hoc cong nghe cao. Nam 1997, khi cuoc khung hoang tai chinh chau A no ra la buoc đanh dau giai đoan thu ba ket thuc.
Cach mang Cong nghiep lan thu tu bat đau vao đau the ky 21, tiep sau nhung thanh tuu lon tu lan thu 3 đe lai, đuoc hinh thanh tren nen tang cai tien cua cuoc cach mang so, voi nhung cong nghe moi nhu in 3D, robot, tri tue nhan tao, Internet of Things, S.M.A.C, cong nghe nano, sinh hoc, vat lieu moi,... Hien tai ca the gioi đang o trong giai đoan đau cua cuoc cach mang nay va la chien luoc ban le cho cac nuoc đang phat trien tien đen đe theo kip voi xu huong the gioi va mo ra buoc ngoat moi cho su phat trien cua con nguoi.
Tac đong cua cach mang cong nghiep la vo cung sau rong. Khong chi lam thay đoi đoi song con nguoi, cac cuoc cach mang cong nghiep con dan toi su thay đoi toan dien hinh thai kinh te – xa hoi. Sau cach mang cong nghiep lan thu nhat, giai cap tu san đa tich luy đu tai san va quyen luc, dan toi viec chu nghia tu ban đa thang the che đo phong kien. Sau cach mang cong nghiep lan thu hai, cac nha may lon san xuat theo day chuyen đa thay the cac xuong san xuat nho, dan toi viec chu nghia tu ban đoc quyen đa thay the chu nghia tu ban tu do canh tranh, đong thoi giai cap cong nhan va mot so phong trao chinh tri đi theo chu nghia xa hoi đa hinh thanh. Cach mang Cong nghiep lan thu ba dan toi su ra đoi cua chu nghia tu ban hien đai. Cach mang Cong nghiep lan thu tu hua hen se lam thay đoi hinh thai kinh te - xa hoi cua nhan loai them mot lan nua.


Đieu kien ra đoi = Nguyen nhan =
Sau thoi ky Thap tu chinh, nhung chien binh tro ve mang theo nhung vat pham quy gia va moi la voi xa hoi chau Au thoi bay gio nhu nuoc hoa, cac loai gia vi moi, cac san pham bang thep,... Viec nay thuc đay viec trao đoi mua ban cua cac thuong nhan chau Au. Vao the ky 15, kinh te hang hoa o Tay Au đa kha phat trien, nhu cau ve thi truong tang cao. Giai cap tu san Tay Au muon mo rong thi truong sang phuong Đong, mo uoc toi nhung nguon vang bac tu phuong Đong.
Tai Tay Au, tang lop quy toc cung tang len, do đo nhu cau ve cac mat hang đac san, cao cap co nguon goc tu phuong Đong nhu tieu, que, tram huong, lua to tam (dau tam to), nga voi,... đa tang vot.
Trong khi đo, Con đuong to lua ma nguoi phuong Tay đa biet tu thoi co đai luc đo lai đang bi Đe quoc Ottoman theo đao Hoi chiem giu khien cho hoat đong giao thuong cua phuong Tay khong the qua đay đuoc, vi vay chi co cach tim mot con đuong đi moi tren bien.
Luc đo nguoi Tay Au đa co nhieu nguoi tin vao gia thuyet Trai Đat hinh cau. Ho cung đa đong đuoc nhung con tau buom đay nhon, thanh cao, co kha nang vuot đai duong, moi tau lai đeu co la ban va thuoc phuong vi, đieu đo đa tang them su quyet tam cho nhung thuy thu dung cam.


= Nhung phong trao tri thuc tai Chau Au =
Nhung phong trao tri thuc tai Chau Au đa tao ra nen tang kien thuc cho cac cuoc cach mang cong nghiep o chau luc nay.


= Nhung cuoc phat kien đia ly lon the ki 15–16 =
Tay Ban Nha va Bo Đao Nha la hai nuoc đi đau trong phong trao phat kien đia ly. Nam 1415 mot truong hang hai do Hoang tu Henrique sang lap va bao tro. Tu đo, hang nam nguoi Bo Đao Nha to chuc nhung cuoc tham hiem men theo bo bien phia tay chau Phi.
Nam 1486, đoan tham hiem Bo Đao Nha do Bartolomeu Dias chi huy đa toi đuoc cuc nam chau Phi, ho đat ten mui đat nay la mui Hao Vong.
Nam 1497, Vasco da Gama đa dan đau đoan tham hiem Bo Đao Nha toi đuoc An Đo. Ong đuoc phong lam Pho vuong An Đo
Nguoi Tay Ban Nha lai đi tim An Đo theo huong Mat Troi lan. Nam 1492, mot đoan tham hiem do Cristoforo Colombo chi huy đa toi đuoc quan đao mien trung chau Mi, nhung ong lai tuong la đa toi đuoc An Đo. Ong goi nhung nguoi tho dan o đay la Indians. Sau nay, mot nha hang hai nguoi Y la Amerigo Vespucci moi phat hien ra An Đo cua Colombo khong phai la An Đo ma la mot vung đat hoan toan moi đoi voi nguoi chau Au. Amerigo đa viet mot cuon sach đe chung minh đieu đo. Vung đat moi đo sau nay mang ten America.
Nam 1519–1522, Ferdinand Magellan đa dan đau đoan tham hiem Tay Ban Nha lan đau tien đi vong quanh the gioi. Mot ham đoi gom 5 tau voi 265 nguoi đa vuot Đai Tay Duong toi bo bien phia đong cua Nam My. Ho đa đi theo mot eo bien hep gan cuc nam chau My va sang đuoc mot đai duong menh mong o phia ben kia. Suot qua trinh vuot đai duong menh mong đo, đoan tau buom cua Magellan hau nhu khong gap mot con bao đang ke nao. Ong đat ten cho đai duong moi đo la Thai Binh Duong. Magellan đa thiet mang o Philippines do trung ten đoc cua tho dan. Đoan tham hiem cua ong cung chi co 18 nguoi song sot tro ve đuoc toi que huong. 247 nguoi thiet mang tren tat ca cac vung bien va cac hon đao tren the gioi vi nhung nguyen nhan khac nhau. Nhung thanh cong lon nhat ma chuyen đi đat đuoc la lan đau tien con nguoi đa đi vong quanh the gioi.


= Tac dung cua nhung cuoc phat kien đia ly =
Cac nha tham hiem bang nhung chuyen đi thuc te đay dung cam cua minh đa chung minh cho gia thuyet Trai Đat hinh cau. Ho con cung cap cho cac nha khoa hoc rat nhieu hieu biet moi ve đia ly, thien van, hang hai, sinh vat hoc,...
Sau nhung cuoc phat kien nay, mot su tiep xuc giua cac nen van hoa tren the gioi dien ra do cac ca nhan co nguon goc van hoa khac nhau nhu cac giao si, nha buon, nhung nguoi khai pha vung đat moi, nhung quan nhan...
Mot lan song di cu lon tren the gioi trong the ki 16–18 voi nhung dong nguoi chau Au di chuyen sang chau Mi, chau Uc. Nhieu no le da đen cung bi cuong buc roi khoi que huong xu so sang chau Mi.
Hoat đong buon ban tren the gioi tro nen soi noi, nhieu cong ty buon ban tam co quoc te đuoc thanh lap.
Nhung cuoc phat kien đia ly nay cung gay ra khong it hau qua tieu cuc nhu nan cuop boc thuoc đia, buon ban no le da đen va sau nay la che đo thuc dan.


= Thang loi cua phong trao cach mang tu san (the ky 16–18) =
Su phat trien cua thi truong tren quy mo toan the gioi đa tac đong toi su phat trien cua nhieu quoc gia, truoc het la cac nuoc ben bo Đai Tay Duong, su thay đoi ve mat che đo xa hoi se dien ra la đieu tat yeu. Giai cap tu san ngay cang lon manh ve mat kinh te nhung ho chua co đia vi chinh tri tuong xung, che đo chinh tri đuong thoi ngay cang can tro cach lam an cua ho. The ki 16-18 đa dien ra nhieu cuoc cach mang tu san o Tay Au va Bac My.
Buoc chuyen đo đa đuoc thuc hien qua hang loat nhung cuoc cach mang tu san nhu: Cach mang tu san Ha Lan (1566-1572), Cach mang tu san Anh (1640-1689), Chien tranh gianh đoc lap o Bac My (1775–1783), Cach mang tu san Phap (1789–1799),...
Cac cuoc bien đong xa hoi đo tuy cach xa nhau ve khong gian, thoi gian cung cach xa nhau hang the ki nhung đeu co nhung net giong nhau la nham lat đo che đo lac hau đuong thoi, tao đieu kien cho kinh te tu ban phat trien. Voi su thang loi cua cac cuoc cach mang tu san va su ra đoi cua cac quoc gia tu ban, cong nghiep thuong nghiep đa co đieu kien phat trien manh me. Lich su nhan loai đang buoc sang mot giai đoan van minh moi.


Khoi đau cua Cach mang cong nghiep lan thu nhat Cuoc cach mang cong nghiep đuoc khoi đau tai Anh voi cac nha phat minh tien phong đeu la nhung nguoi Anh.


= Đieu kien ra đoi Cach mang cong nghiep o Anh =
Phong trao Khai sang tai Chau Au đa san sinh ra hang loat cac nha bac hoc noi tieng nhu Isaac Newton voi nhung phat kien vi đai trong toan hoc, vat ly hoc, hoa hoc, tu nhien hoc tao ra nen tang tri thuc cho cac tien bo trong ky nghe san xuat.
Ve tu nhien, Anh co nhieu mo than, sat va cac mo nay lai nam gan nhau, đieu đo rat thuan loi ve mat kinh te khi khoi đau cuoc cach mang cong nghiep. Cac dong song o Anh tuy khong dai nhung suc chay kha manh, đu đe chay cac may van hanh bang suc nuoc. Hai cang Anh thuan loi đe đua hang hoa đi khap the gioi. Ve nguyen lieu, Anh co thuan loi la nguon long cuu trong nuoc va bong nhap tu My, đo la nhung nguyen lieu can thiet cho nganh det.
Ve mat xa hoi, giai cap quy toc Anh som tham gia vao viec kinh doanh va ho tro thanh tang lop quy toc moi, co quyen loi gan lien voi tu san, co cach nhin cua tu san. Nhu cau ve long cuu đa dan toi phong trao đuoi nhung nguoi nong dan ra khoi ruong đat đe cac nha quy toc bien đat đai đo thanh đong co nuoi cuu. Luc luong nong dan bi don đuoi ra khoi ruong đat đa cung cap mot luong lon lao đong cho cac cong truong thu cong o cac thanh thi.
Ve mat kinh te, Anh quoc co the boc lot tai nguyen tu cac thuoc đia rong lon đe lam nguon von cho cong nghiep hoa, tieu bieu la An Đo. Nha kinh te hoc noi tieng Utsa Patnaik dua tren du lieu chi tiet ve thue va mau dich thuong mai trong gan hai the ky, đa tinh toan rang thuc dan Anh đa bon rut khoang 45.000 ty USD (theo thoi gia nam 2017) cua An Đo trong giai đoan 1765 đen 1938, lon gap 17 lan GDP cua nuoc Anh nam 2017. Thuoc đia An Đo đa phai cung phung đe nuoc Anh phat trien. Cuoc cach mang cong nghiep tai Anh phu thuoc lon vao tai chinh tu nhung phi vu chiem đoat co he thong o An Đo..


= Thanh tuu cua Cach mang cong nghiep =
Nam 1733, John Kay đa phat minh ra "thoi bay" (flying shuttle). Phat minh nay đa lam nguoi tho det khong phai lao thoi bang tay va nang suat lao đong lai tang gap đoi.
Nam 1764, James Hargreaves đa che đuoc chiec xe keo soi keo đuoc 16–18 coc soi mot luc, giup tang nang suat gap 8 lan. Ong lay ten con gai minh la Jenny đe đat cho may đo.
Nam 1769, Richard Arkwright đa cai tien viec keo soi khong phai bang tay ma bang suc vat, sau nay con đuoc keo bang suc nuoc.
Nam 1779, Samuel Crompton đa cai tien may voi ky thuat cao hon, keo đuoc soi nho lai chac, vai det ra vua đep vua ben
Nam 1785, phat minh quan trong trong nganh det la may det vai cua linh muc Edmund Cartwright. phat minh nay đa tang nang suat det len toi 40 lan.
Phat minh trong nganh det cung tac đong sang cac nganh khac. Luc bay gio, cac nha may det đeu phai đat gan song đe loi dung suc nuoc chay, đieu đo bat tien rat nhieu mat. Nam 1784, James Watt phu ta thi nghiem cua truong Đai hoc Glasgow (Scotland) đa phat minh ra may hoi nuoc. Nho phat minh nay, nha may det co the đat bat cu noi nao. Khong nhung the phat minh nay con co the coi la moc mo đau qua trinh co gioi hoa.
Nganh luyen kim cung co nhung buoc tien lon. Nam 1784, Henry Cort đa tim ra cach luyen sat "puddling". Mac du phuong phap cua Henry Cort đa luyen đuoc sat co chat luong hon nhung van chua đap ung đuoc yeu cau ve đo ben cua may moc. Nam 1885, Henry Bessemer đa phat minh ra lo cao co kha nang luyen gang long thanh thep. Phat minh nay đa đap ung đuoc ve yeu cau cao ve so luong va chat luong thep hoi đo.
Cach mang cung dien ra trong nganh giao thong van tai. Nam 1814, Stephenson phat minh ra chiec đau may xe lua đau tien chay bang hoi nuoc. Đen nam 1829, van toc xe lua đa len toi 14 dam/gio. Thanh cong nay đa lam bung no he thong đuong sat o chau Au va chau My.
Nam 1807, Robert Fulton đa che ra tau thuy chay bang hoi nuoc thay the cho nhung mai cheo hay nhung canh buom.


= Nhung he qua cua Cach mang cong nghiep =
Nhieu khu cong nghiep xuat hien, dan tap trung ra cac thanh thi ngay mot nhieu dan toi qua trinh đo thi hoa thoi can đai. Nhieu đo thi voi dan so tren 1 trieu nguoi dan hinh thanh.
Lam chuyen bien nen san xuat nho thu cong sang san xuat lon bang may moc, nang cao nang suat lao đong, lam ra khoi luong san pham lon cho xa hoi.
Giai cap vo san cung ngay cang phat trien ve so luong. Voi đieu kien song cuc kho luc đo, moi ngay lai phai lam viec tu 14 đen 16 gio, ho bi boc lot nang ne đuoc tra đong luong chet đoi, đieu kien an o toi tan nen nhung cuoc đau tranh cua giai cap cong nhan đa som no ra.
Nam 1811–1812, o Anh đa no ra phong trao đap pha may moc. Đo la mot bieu hien đau tranh boc phat.
Bai cong la mot hinh thuc đau tranh pho bien cua giai cap vo san. Nhieu cuoc bai cong cung đa no ra. O Anh, 1836–1848 con no ra phong trao Hien chuong.
Quyet liet hon, o Phap, Đuc con no ra nhung cuoc khoi nghia. Nam 1831–1834 tai Lyon (Phap) va Silesia (Đuc) đa no ra nhung cuoc khoi nghia. Nhung cuoc đau tranh nay chung to giai cap vo san đang tro thanh luc luong chinh tri đoc lap, đoi hoi thay đoi su thong tri cua giai cap tu san.
Tai cac thuoc đia, nguoi dan ban xu cung bi gioi chu tu ban tai cac nuoc chinh quoc (Anh, Phap) boc lot nang ne. Trong toan bo lich su 200 nam cai tri cua Anh tai An Đo, hau nhu khong co su gia tang thu nhap binh quan đau nguoi. Trong nua cuoi the ky 19, thu nhap binh quan cua dan An Đo đa giam mot nua. Tuoi tho trung binh cua nguoi An giam 20% tu nam 1870 đen 1920. Hang chuc trieu nguoi đa chet đoi do chinh sach ma thuc dan Anh gay ra.
Ngoai ra cach mang cong nghiep con gay ra mot so he qua tieu cuc nhu: Bung no dan so, o nhiem moi truong, giai cap tu san boc lot suc lao đong cua giai cap vo san nen đa gay ra mau thuan giua hai giai cap nay


= So sanh =


 - San xuat cong nghiep :  + La lam moi san pham, moi mat hang đeu đuoc san xuat bang may moc. Co nhan cong đe đieu hanh may moc, mang lai nhieu nang xuat hon san xuat thu cong.


 - San xuat thu cong :  + La moi san pham, moi mat hang đeu đuoc san xuat bang tay. Dung tay va cac cong cu gian đon, tho so đe lao đong, san xuat. Co cac tho thu cong lam viec theo loi thu cong, it nang suat hon san xuat cong nghiep.


= Cach mang cong nghiep lan thu nhat =

Cach mang cong nghiep lan thu nhat dien ra tu nhung nam 60 cua the ky XVIII đen va ket thuc vao nhung nam 40 cua the ky XIX o chau Au va Bac My. Đo la thoi ky ma hau het nong nghiep, xa hoi nong thon đa tro thanh cong nghiep va đo thi. Nganh cong nghiep sat va det, cung voi su phat trien cua đong co hoi nuoc, đong vai tro trung tam trong Cach mang Cong nghiep.


= Cach mang cong nghiep lan thu 2 =

Cach mang cong nghiep lan thu hai dien ra tu nam 1870 đen nam 1914, ngay truoc The chien I. Đo la giai đoan tang truong cua cac nganh cong nghiep đa co tu truoc va mo rong cac nganh moi, nhu thep, dau, đien, va su dung đien đe san xuat hang loat. Cac tien bo ky thuat chu yeu trong giai đoan nay bao gom đien thoai, bong đen, đia hat va đong co đot trong,...


= Cach mang cong nghiep lan thu 3 =
Cuoc cach mang cong nghiep lan thu ba, tam đuoc xem la cuoc cach mang ky thuat so, đe cap đen su tien bo cua cong nghe tu cac thiet bi co đien tu tuong tu sang cong nghe so ngay nay. Ky nguyen bat đau vao nhung nam 1980 va van đang dien ra. Nhung tien bo trong Cuoc Cach mang Cong nghiep lan thu ba bao gom may tinh ca nhan, internet va cong nghe thong tin va truyen thong (ICT).Tien bo trong Cach mang Cong nghiep lan thu ba bao gom cac may tinh ca nhan, internet, cong nghe thong tin va mang xa hoi.


= Cach mang cong nghiep lan thu 4 =

Cach mang cong nghiep lan thu tu đuoc xay dung dua tren nhung Ky thuat so, cuoc cach Mang, đai dien cho nhung cach moi cong nghe tro nen nhung trong xa hoi va ngay ca co the con nguoi. Cach mang cong nghiep lan thu tu đuoc đanh dau boi cong nghe moi đot pha trong mot so truong, bao gom ca robotics, tri thong minh nhan tao, cong nghe nano, cong nghe sinh hoc, Internet Van Vat, in 3D va xe tu lai.
Trong cuon sach cua minh mang ten "Cuoc Cach mang Cong nghiep lan thu tu" cua Giao su Klaus Schwab, nguoi sang lap va Chu tich đieu hanh Dien đan Kinh te The gioi đa mo ta cuoc cach mang lan thu tu nay khac biet co ban voi ba lan truoc, đac trung chu yeu la nhung tien bo trong cong nghe. Cac cong nghe nay co tiem nang tiep tuc ket noi hang ty nguoi tren web, cai thien đang ke hieu qua kinh doanh va to chuc, giup tai tao moi truong tu nhien bang cach quan ly tai san tot hon.

"Lam chu cuoc cach mang cong nghiep lan thu tu" la chu đe cua Hoi nghi thuong nien Dien đan Kinh te The gioi nam 2016 tai Davos-Klosters, Thuy Si.


Phat minh khoa hoc ky thuat Vao the ky 17 va 18, khoa hoc đa đat đuoc nhung thanh tuu lon đac biet trong cac nganh thien van, vat ly, hoa hoc, y hoc, sinh hoc, toan hoc
Nguoi phat trien va ung ho tinh đung đan cua hoc thuyet Copernicus la nha bac hoc Đuc, Johannes Kepler. Kepler đa đua ra 3 đinh luat ve su chuyen đong cua cac thien the. Đinh luat thu nhat, ong khang đinh Trai Đat chuyen đong quanh Mat Troi, khong nhung the ong con xac đinh đuoc quy đao chuyen đong cua no khong phai la đuong tron ma la hinh elip. Đinh luat thu hai, Kepler chung minh van toc chuyen đong cua hanh tinh tang len khi đang toi gan Mat Troi va giam dan khi no chuyen đong xa Mat Troi. Đinh luat thu ba, ong đa xac lap đuoc cong thuc toan hoc giua thoi gian can đe hanh tinh chuyen đong het mot vong quanh Mat Troi va khoang cach giua no voi Mat Troi.
Galileo Galilei, mot nha thien van hoc nguoi Y đa che tao ra kinh thien van đe quan sat bau troi. Galilei cung la nguoi ung ho nhiet tinh hoc thuyet Copernicus. Ong con la nguoi truc tiep lam thuc nghiem ve su roi tu do tren thap nghieng Piza. Co the noi Galilei la nguoi tien hanh hang loat thi nghiem mot cach co he thong. Vi vay, sau nay nguoi ta coi Galilei la cha đe cua phuong phap thuc nghiem khoa hoc.
Mot nha vat ly nguoi Anh, William Gilbert trong mot quyen sach xuat ban nam 1600 đa giai thich Trai Đat nhu mot cuc nam cham khong lo tao ra mot tu truong (nhung khong manh), đieu đo lam kim la ban chi xoay ve huong Bac. Ong con nghien cuu ve hien tuong tinh đien. Ong thay rang khong chi co ho phach khi bi cha xat moi hut cac vat nhe ma co nhung thu khac nhu thuy tinh,... cung co tinh chat nhu vay. Ong goi đo la "hien tuong ho phach" - electric (tu electron theo tieng Hy Lap co nghia la "ho phach").
Isaac Newton la mot nha bac hoc nguoi Anh, ong đuoc coi la nha vat ly vi đai nhat cua the ki 18. Đong gop vi đai nhat cua Newton nam trong 3 đinh luat mang ten ong ma noi bat la đinh luat Van vat hap dan. Co the coi Newton la hon đa tang cua nen vat ly co đien. Tac pham vi đai cua Newton la Cac nguyen ly toan hoc cua triet hoc tu nhien.
Ve hoa hoc, Joseph Priestley la mot luat su nguoi Anh đa kham pha ra oxy.
Y hoc cung co nhieu tien bo. Andreas Vesalius, mot nha khoa hoc nguoi Bi đa cho in cuon sach ve cau truc co the nguoi. Đe viet đuoc cuon sach nay, ong đa phai nghien cuu rat nhieu tu thi. Ong phe phan nhung nguoi chi biet vui đau vao nhung cuon sach cua cac nha y hoc thoi co đai.
William Harvey, mot nha sinh ly nguoi Anh đa nghien cuu rat nhieu ve he tuan hoan cua chim, ca, ech. Ong đa mo ta ve he tuan hoan mau trong co the nguoi qua quyen sach Tien hanh giai phau đoi voi su chuyen đong cua tim va mau trong co the loai vat.
Vao the ky 19, cuoc cach mang tri thuc trong the ky 18 đa tao đieu kien cho nhung tien bo o nhung the ky sau đo.
John Dalton, mot giao vien nguoi Anh cho rang moi vat chat đeu cau tao boi cac nguyen tu. Nguyen tu cua cac chat khac nhau thi co khoi luong khac nhau. Cac nguyen tu hop thanh tung đon vi (bay gio ta goi la phan tu). Ong con mieu ta chung bang nhung cong thuc hoa hoc.
Mot phat minh vi đai ve mat hoa hoc la Bang he thong tuan hoan nam 1869 cua Dmitri Mendeleev, mot nha hoa hoc Nga. Ong đa sap xep cac chat hoa hoc thanh tung nhom theo khoi luong rieng, tinh chat rieng cua chung. Ong con du đoan mot so chat ma loai nguoi se phat hien ra đe lap vao cho trong trong bang tuan hoan cua ong voi mot su chinh xac đang kinh ngac.
Nam 1800, Alessandro Volta (Y) đa che tao ra pin do tac đong cua hoat đong hoa hoc. Nam 1831, Michael Faraday đa chung minh dong đien se xuat hien khi ta di chuyen ong day qua mot tu truong. Phat minh cua Faraday đa tao co so cho viec che tao ra may phat đien sau nay.
Nam 1860 James Clerk Maxwell, mot nha khoa hoc nguoi Scotland, đa đua ra ly thuyet giai thich anh sang ban chat cung la mot dang cua song đien tu ma trong khoang mat nguoi nhin thay đuoc. Toi nam 1885, Heinrich Hertz đa chung minh đuoc toc đo khac nhau cua cac loai song đien tu khac nhau. Sau nay nguoi ta lay ten Hertz đe đat cho đon vi đo chu ky.
Nam 1895, mot nha khoa hoc nguoi Đuc khac la Wilhelm Rontgen đa tao ra mot loai tia co the đam xuyen qua cac vat the ran, anh sang khong the xuyen qua đuoc. Ong goi đo la tia X.
Nam 1898, hai nha bac hoc Pierre Curie va Marie Curie đa tinh che đuoc chat radium va phat hien ra tinh phong xa cua no.
Ve mat thong tin, phat minh quan trong phai ke toi la nam 1876 Alexander Graham Bell đa phat minh ra may đien thoai đau tien. 1879 Thomas A. Edison đa co nhung cai tien vuot bac cho cac bang sang che truoc đo ve bong đen day toc, nho đo ma lan đau tien, con nguoi đa co the dung đien đe thap sang cac bong đen. Cung vao thoi điem nay, Nikola Tesla đa co rat nhieu phat minh mang tinh cach mang trong linh vuc đien tu truong, che tao cac may phat đien xoay chieu, cac loai đong co đien nhieu pha, đong thoi đat nen mong cho viec truyen tai va phan phoi đien xoay chieu sau nay. Ong cung la nguoi đi tien phong trong viec nghien cuu ve radio va tia X.
Ve mat ki thuat, đau the ki 19 khi đot va gas đa đuoc nguoi Anh va Phap đua vao phuc vu cuoc song. 1897 mot ki su nguoi Đuc la Rudolf Diesel đa che ra mot loai đong co đot trong khong can bugi, su dung dau can nhe. Đong co Diesel chinh la mang ten ong.
Ve y hoc, phat minh quan trong cua the ki 19 phai ke toi Louis Pasteur, ong đa đe ra cach ngua benh moi la su dung vaccine.
Ve sinh hoc, phat minh quan trong cua the ki 19 phai ke toi Charles Darwin. Nam 1859 Darwin đa cho ra đoi tac pham Nguon goc cac loai qua con đuong chon loc tu nhien. Trong tac pham đo ong trinh bay 3 y tuong chu yeu: đau tranh sinh ton, chon loc tu nhien, su ton tai cua giong thich ung voi moi truong tot nhat đa tro thanh co so cua hoc thuyet tien hoa co đien.
Ve di truyen hoc, Gregor Mendel (Ao) đa đua ra hoc thuyet chung minh su di truyen nhung pham chat cua the he truoc cho the he sau qua nhung phan tu cuc nho, ma sau nay đuoc goi la gene.
Ve tam ly hoc, cuoi the ky 19 co hai phat minh quan trong la cua Ivan Pavlov va Sigmund Freud. Pavlov đa phat hien ra phan xa co đieu kien. Thu nghiem cua Pavlov đa giai thich nhieu hanh vi cua con nguoi khong giai thich đuoc bang ly tri, thuc te chi la su phan ung may moc truoc cac kich thich đa tro thanh tap tinh. Con hoc thuyet cua Freud thi giai thich nhieu hanh đong cua con nguoi xuat phat tu nhung nhu cau, uoc muon tiem an. Freud đa tao ra nganh phan tam hoc.


Phat minh hoc thuyet chinh tri Vao the ky 19 ra đoi hoc thuyet ve quyen tu do ca nhan va quoc gia dan toc.
Nhung cuoc cach mang tu san đa tao đieu kien giai phong con nguoi khoi nhung su kiem che đoc đoan cua che đo phong kien. Con nguoi ngay cang co y thuc ve quyen tu do cua cac ca nhan va quyen binh đang giua cac dan toc. Trong đieu kien nhu vay, nhung hoc thuyet ve quyen tu do ca nhan va quyen cua cac dan toc đa đuoc hinh thanh.
Ve quyen tu do ca nhan phai ke toi nhung tu tuong cua John Stuart Mill qua tac pham Luan ve tu do. Mill đa neu len nguyen tac la ca nhan co the lam bat cu đieu gi mien la khong hai toi nguoi khac, khong anh huong toi quyen tu do cua nguoi khac. Trong thuc te cuoc song, viec thuc hien nguyen tac nay con phu thuoc rat nhieu vao trinh đo dan tri va su nghiem minh cua phap luat.
Alexis de Tocqueville thi viet tac pham Nen dan chu Hoa Ky. Qua tac pham nay, ong cho rang trao luu dan chu đang len la khong the nao ngan can đuoc. Ong ca ngoi tinh than dan chu, su thanh cong va suc manh vat chat cua nuoc My, nhung ong cung đong thoi phe phan tinh cach thieu te nhi, ngao man, thuc dung cua nen van hoa My theo cach nhin cua nguoi Phap.
Ve quyen cua cac dan toc thi lai co hai xu huong trai nguoc nhau. Xu huong thu nhat cho rang moi dan toc đeu co quyen chon cach song rieng cho dan toc minh, khong dan toc nao khac co quyen xam pham. Nha ai quoc nguoi Y Giuseppe Mazzini đa đe ca cuoc đoi minh kien quyet đau tranh bao ve quan điem nay. Cac cuoc đau tranh cua nhung nha yeu nuoc o vung Balkan chong lai su thong tri cua ngoai bang cung la mot cach bao ve quan điem đo.
Xu huong thu hai thi nguoc lai, mot so nha ly luan cua cac dan toc lon thi cho la dan toc minh sieu đang hon, co su menh phai giup cac dan toc khac khai hoa van minh, chi bao cho cac dan toc kem hon cach song hop ly. Ho con loi dung hoc thuyet cua Darwin ve canh tranh sinh ton đe ap dung vao xa hoi. Ly luan nay đuoc gioi thuc dan rat ung ho vi no chung minh cho su "can thiet" cua cac cuoc chien tranh xam luoc cac vung đat chua phat trien.
Tu tuong ve chu nghia xa hoi đa xuat hien tu the ki 16 voi tac pham ve Utopia cua Sir Thomas More, tu tuong nay phan anh uoc mo mot xa hoi cong xa nong thon thanh binh dua tren nen san xuat nong nghiep ket hop voi thu cong nghiep. Cac nha tu tuong chu nghia xa hoi cua the ki 19 đa thay su tat yeu cua mot xa hoi cong nghiep. Tu đo ho nay sinh tu tuong xay dung mot han che boc lot, han che su cach biet giau ngheo, khac phuc nhung mat tieu cuc cua xa hoi tu ban. Tieu bieu cho cac nha xa hoi chu nghia khong tuong cua the ki 19 la Saint Simon, Charles Fourier va Robert Owen.
Saint Simon nhan thay mau thuan giua cac nha mot ben la cac nha tu san giau co va mot ben la nhung nguoi lam thue rat ngheo kho. Ong chu truong xay dung mot xa hoi moi do "nhung nha cong nghiep sang suot" đieu hanh, trong đo moi nguoi đeu lao đong theo ke hoach va đuoc huong thu binh đang. Đe xay dung mot xa hoi nhu vay, ong chu truong thuyet phuc cac nha tu ban chu khong theo con đuong bao luc cach mang.
Charles Fourier cung phe phan su bat cong cua xa hoi tu ban, ong vach ro "su ngheo kho sinh ra tu ban than su thua thai". Ong vach ra du an xay dung cac cong xa Falange trong đo moi nguoi đeu lao đong, coi lao đong la nguon vui. Trong cac cong xa co su ket hop giua cong nghiep voi nong nghiep. Su huong thu san pham đuoc chia theo ti le: 5/12 cho lao đong, 4/12 cho tai nang, 3/12 cho nhung nguoi gop von xay dung Falange. Ong keu goi nhung nguoi giau co gop von xay dung Falange, nhung loi keu goi cua ong chang đuoc ai đap lai.
Robert Owen von xuat than tu mot nguoi lam thue, biet lam an va tro thanh ong chu. Ong đa bo von cua minh ra lam guong, xay dung mot co so lam an. Trong co so cua Owen tai san đuoc coi la cua chung, moi nguoi đeu cung lam viec moi ngay la 10 gio, co nha tre cho cong nhan nu gui con nho, loi nhuan lam ra đuoc thi chia cong bang,... Viec lam đo cua ong sau nay đa bi that bai vi san pham cua xuong ong lam ra khong đu suc canh tranh tren thi truong. Ong bo sang My thi nghiem y tuong cua minh lan nua nhung cung that bai va cuoi cung phai bo ve Anh trong canh ngheo kho.
Hoc thuyet cua cac nha chu nghia xa hoi khong tuong đay tinh nhan đao nhung đeu that bai khi đem ra thi hanh. Noi nhu chung ta ngay nay la thieu tinh kha thi. Tuy vay, nhung tu tuong cua ho đa anh huong quan trong toi su ra đoi hoc thuyet ve chu nghia xa hoi khoa hoc sau nay do Karl Marx xay dung.
Kark Marx va Friedrich Engels đa xay dung ve hoc thuyet chu nghia xa hoi khoa hoc qua tac pham Tuyen ngon cua Đang Cong san xuat ban thang 2 nam 1848.
Trong Tuyen ngon Marx va Engels đa chung minh lich su loai nguoi la lich su cua su phat trien cua cac hinh thai kinh te xa hoi noi tiep thay the nhau, xa hoi sau se tao ra nang suat lao đong cao hon xa hoi truoc. Đau tranh giai cap la đong luc phat trien trong xa hoi co giai cap. Đau tranh giai cap cua giai cap vo san se dan toi su xuat hien mot xa hoi moi cong bang hon, tien bo hon. Giai cap cong nhan, to chuc ra chinh đang cua minh lanh đao mot cuoc cach mang vo san, tien len xay dung chinh quyen cua minh va thiet lap moi quan he giua cong nhan cac nuoc theo tinh than quoc te vo san.
Đau the ki 20, Vladimir Ilyich Lenin đa phat trien them ly luan cua Marx va Engels va van dung ly luan đo vao hoan canh nuoc Nga, chi đao phong trao đau tranh o Nga đi toi thang loi cua cuoc Cach mang thang Muoi Nga nam 1917.


Thanh tuu van hoc nghe thuat = Van hoc =
Lich su thoi can đai đa đuoc van hoc chau Au phan anh mot cach sinh đong, đac biet la van hoc Phap.
Sau that bai cua Napoleon Bonaparte va su phuc hoi tam thoi cua cac the luc bao hoang, o Phap đa xuat hien mot dong van hoc lang man the hien su nuoi tiec mot thoi vang son đa qua cua gioi quy toc. Đai bieu cho trao luu nay la Francois-Rene de Chateaubriand.
Victor Hugo la mot nha van tieu bieu cho trao luu lang man tien bo. Ong the hien su thong cam voi nhung nguoi ngheo kho qua cac tac pham Nhung nguoi khon kho, Nha tho Đuc ba Paris. Qua cac tac pham, Hugo the hien long khat khao muon vuon toi mot xa hoi tot đep, cong bang va chan chua tinh nhan đao.
Xa hoi tu ban khac nghiet, tan bao cung đa đuoc phan anh qua dong van hoc hien thuc ma tieu bieu la Honore de Balzac. Nhung tac pham tieu bieu cua ong nhu Eugenie Grandet, Mieng da lua,... va nhieu tac pham khac. Nhung tac pham đo cua Balzac đa đuoc tap hop trong bo Tan tro đoi. Nhung tac pham nhu Đo va đen cua Stendhal, Vien mo bo cua Guy de Maupassant cung phan anh xa hoi tu ban đay bat cong, tan bao.
Van hoc Nga cua the ki 19 cung co nhung đong gop quan trong voi cac tac pham nhu Chien tranh va hoa binh cua Lev Nikolayevich Tolstoy. Nhung nha van ten tuoi khac cua nen van hoc Nga the ki 19 phai ke toi la Ivan Sergeyevich Turgenev, Nikolai Vasilevich Gogol, Fyodor Mikhailovich Dostoevsky, Bielixki...


= Nghe thuat =
Am nhac thoi can đai the ky 18 voi su đong gop cua nhung nhac si lon nhu Johann Sebastian Bach, Wolfgang Amadeus Mozart, thi đen the ky 19 co su đong gop vi đai cua Ludwig van Beethoven, Frederic Chopin...
Hoi hoa theo xu huong lang man thuong đi tim nhung phuong troi xa la. Danh hoa Eugene Delacroix) thuong ve nhung ki si A Rap, nhung cuoc đi san. Đen cuoi the ki 19, danh hoa nguoi Tay Ban Nha Francisco Goya đa ve nhung canh tan khoc trong cuoc chien tranh chong Napoleon.
Đieu khac the ky 19 khong đe lai nhieu tac pham nhu thoi Phuc Hung. Nha đieu khac Frederic Bartholdi đa hoan thanh buc tuong Nu than Tu do đe Chinh phu Phap gui tang nuoc My. Mot phien ban nho, cao gap 1,5 lan nguoi that cua buc tuong nay cung đuoc đat tai Ha Noi o mot cong vien Vuon hoa Ba Đam, tiec rang phien ban nay ngay nay khong con nua. Chung ta chi con thay dau vet qua đong 50 xu tien Đong Duong xua kia.
Khai Hoan Mon o Paris va nhieu dinh thu o Paris cung con giu lai đuoc mot so tac pham đieu khac gia tri cua the ky 19.
Kien truc Au – My cua the ky 19 rat đa dang, the hien mot su giao luu van hoa rong mo. Net moi ve kien truc giai đoan nay la quan điem hien thuc xam nhap vao kien truc qua cac vat lieu moi nhu thep, be tong, kinh day. Mot nha kien truc Louis Sulivan đa đua vao cac cong trinh kien truc tu tuong cong nang. Theo ong, cac cong trinh kien truc phai đuoc thiet ke phu hop voi chuc nang cua chung. Chang han mot ngan hang hien đai khong the giong mot đen đai ton giao, mot thuong xa khong the giong mot lau đai trung co. Đac biet la kien truc hanh chinh thoi ki nay the hien mot phong cach ro ret ma tieu bieu la toa nha Quoc hoi My (1793-1851) va toa nha Quoc hoi Anh (1840-1865).
The ky 19 đa đanh dau buoc ngoat can ban chuyen tu lao đong bang tay sang lao đong bang may. Loai nguoi đa chuyen tu nen van minh nong nghiep sang nen van minh cong nghiep. Nen van minh cong nghiep đa tao ra cach nhin moi, keo theo nhung bien đoi lon ve chinh tri, van hoa, xa hoi. Loai nguoi buoc vao mot giai đoan moi cua van minh nhan loai.


Tham khao Lien ket ngoai Cach mang Cong nghiep tren DMOZ
Internet Modern History Sourcebook: Industrial Revolution Luu tru ngay 31 thang 8 nam 2009 tai Wayback Machine
"The Day the World Took Off" Six part video series from the University of Cambridge tracing the question "Why did the Industrial Revolution begin when and where it did." Luu tru ngay 18 thang 1 nam 2013 tai Wayback Machine
BBC History Home Page: Industrial Revolution
National Museum of Science and Industry website: machines and personalities
Industrial Revolution and the Standard of Living by Clark Nardinelli - the debate over whether standards of living rose or fell
Factory Workers in the Industrial Revolution
Revolutionary Players website Luu tru ngay 8 thang 3 nam 2006 tai Wayback Machine
First and second industrial revolution Luu tru ngay 25 thang 8 nam 2009 tai Wayback Machine

Ban mau:Cach mang cong nghiep