Vladimir Ilyich Lenin (ten khai sinh: Vladimir Ilyich Ulyanov; 22 thang 4 [lich cu 10 thang 4] nam 1870 – 21 thang 1 nam 1924) la mot nha cach mang, nha chinh tri va ly luan chinh tri nguoi Nga. Ong la nguoi sang lap va nguoi đung đau chinh phu đau tien cua nuoc Nga Xo Viet giai đoan 1917–‍1924, roi Lien Xo giai đoan 1922–‍1924. Duoi su lanh đao cua ong, nuoc Nga đa chuyen hoa thanh mot nha nuoc đon đang theo chu nghia Marx-Lenin do Đang Cong san Lien Xo chi phoi. Hoc thuyet Marxist do ong tiep thu va phat trien đuoc goi la chu nghia Lenin.
Sinh ra trong mot gia đinh thuong trung luu o Simbirsk, Lenin linh hoi chinh tri cach mang xa hoi chu nghia sau cai chet cua nguoi anh trai vao nam 1887. Bi thoi hoc tai Đai hoc Hoang gia Kazan vi bieu tinh chong chinh quyen Sa hoang, ong đa danh nhung nam thang tiep theo hoc tap va hanh nghe tro ly luat su. Nam 1893, ong chuyen toi song o Sankt-Peterburg va tro thanh nha hoat đong chinh tri Marxist cao cap. Nam 1897, ong bi bat giu vi toi danh xui giuc noi loan va bi đay toi xu Siberia bien vien trong vong ba nam, noi ong ket hon voi ba Nadezhda Krupskaya. Sau quang thoi gian đo, ong sang Tay Au va tro thanh nha ly luan Marxist noi danh cua Đang Cong nhan xa hoi dan chu Nga (RSDRP). Lenin đong vai tro rat quan trong đoi voi su đut gay y thuc he noi bo RSDRP hoi nam 1903, dan dat phai Bolshevik chong lai phai Menshevik cua Yuli Martov. Theo sau cuoc cach mang bat thanh nam 1905, ong keu goi quan chung nhan dan bien chuyen The chien thu nhat thanh mot cuoc cach mang vo san toan chau Au, lat đo chu nghia tu ban va kien dung chu nghia xa hoi. Sau Cach mang Thang Hai nam 1917 va su thanh lap cua Chinh phu Lam thoi Nga, Lenin tro ve que huong đe truc tiep lanh đao Cach mang Thang Muoi cua phai Bolshevik đi toi thang loi.
Chinh phu Bolshevik cua Lenin ban đau san se quyen luc voi phai Xa hoi chu nghia – cach mang canh ta, cac xo viet đuoc tien cu va mot Quoc hoi Lap hien đa đang; song toi nam 1918 thi Đang Cong san đa tap trung hoa đang ke quyen luc. Chinh quyen cua Lenin tai phan phoi đat đai cho nong dan, quoc huu hoa ngan hang va cac nganh cong nghiep lon, rut khoi The chien thu nhat sau khi nhuong bo lanh tho cho Lien minh Trung tam va lan toa tinh than cach mang vo san toan luc đia thong qua Quoc te Cong san. Cac the luc chong đoi chinh quyen bi Uy ban Cheka tran ap trong cuoc Khung bo Đo; theo đo hang chuc ngan tu pham đa bi bat toi cac khu trai cai tao lao đong hoac chiu an tu hinh. Hong quan duoi thoi Lenin đa đanh dep cac đoi quan chong Bolshevik huu khuynh lan ta khuynh trong Noi chien Nga (1917–1922) nhung that bai trong cuoc tien cong cach mang vao Ba Lan (1919–1921). Nham khac phuc di hai tu chien tranh, nan đoi va cac cuoc bien loan, Lenin kich thich tang truong kinh te quoc dan thong qua Chinh sach Kinh te Moi vao nam 1921. Sau nam 1917, nhieu quoc gia dan toc phi-Nga đa tuyen bo đoc lap theo y chi cua Lenin, song nam nuoc trong so đo ve sau đa tai hop voi Nga thanh Lien Xo vao nam 1922; mot so quoc gia khac, đang chu y la Ba Lan, đa tuyen bo đoc lap. Lenin qua đoi o Gorki vao nam 1924 sau khi trai qua ba con đot quy lien tiep luc gan cuoi đoi; vai tro lanh đao Đang va nha nuoc Xo viet đuoc ke thua boi I. V. Stalin.
Lenin la đoi tuong cua su sung bai ca nhan tai Lien bang Xo viet sau khi ong qua đoi cho đen khi quoc gia nay giai the vao nam 1991. Ong đa tro thanh hinh tuong tieu bieu gan lien voi chu nghia Marx-Lenin, mot he tu tuong co anh huong sau rong đen cac phong trao cong san tren khap the gioi. Lenin hien đuoc coi la mot nhan vat đe lai nhieu tranh luan; nhung nguoi ung ho coi ong la mot nha cach mang xa hoi chu nghia loi lac đung ve phia giai cap cong nhan va la mot nha cai cach tien bo, trong khi nhung nguoi phan đoi ong thi cao buoc ong đa sang lap ra mot nha nuoc chiu trach nhiem cho nhung vu xu tu va tran ap chinh tri đoi voi cac luc luong chong cach mang. Ngay nay, ong đuoc cong nhan la mot trong nhung nhan vat lich su het suc quan trong va co tam anh huong lon lao cua the ky 20.


Thieu thoi = Tuoi tho: 1870–1887 =

Đoi cu co cua Lenin mang trong minh dong mau Nga, Đuc, Thuy Đien, Do Thai, cung mot chut dong mau co le la Kalmyk. Cha cua Lenin, ong Ilya Nikolayevich Ulyanov, xuat than trong mot gia đinh von la nong no; khong ro cha cua Ilya la nguoi dan toc nao, song me cua Ilya, ba Anna Alexeyevna Smirnova, nua Kalmyk nua Nga theo huyet thong. Tuy gia canh kho khan nhu vay, Ilya đa no luc vuon len tang lop trung luu. Ong nghien cuu vat ly va toan hoc tai Đai hoc Kazan truoc khi giang day tai Vien Quy toc Penza. Ilya cuoi Maria Alexandrovna Blank khoang giua nam 1863. Đuoc hoc hanh tu te, Maria la con gai trong mot gia đinh co me la tin đo Luther goc Đuc–Thuy Đien va cha la nguoi Nga goc Do Thai đa cai sang Thien chua giao va hanh nghe bac si. Theo nha su hoc Petrovsky-Shtern, nhieu kha nang Lenin khong biet toi than phan nua Do Thai cua me minh, chi đuoc phat hien boi nguoi chi gai Anna sau khi ong mat. Theo nguon khac, cha cua Maria co le la dan Đuc sang Nga lap nghiep theo chi du cua Yekaterina Đai đe.
Ngay sau đam cuoi, Ilya nhan mot cong viec tai Nizhny Novgorod, trong vong sau nam sau đa thang tien len chuc Thanh tra cac Truong Tieu hoc cua quan Simbirsk. Nam nam sau, ong đuoc bo nhiem lam Thanh tra cac Truong cong cap tinh, giam sat viec khanh thanh 450 truong hoc theo chu truong hien đai hoa cua chinh phu Sa hoang. Thang 1 nam 1882, ong đuoc trao tang Huan chuong Thanh Vladimir vi tam huyet cho nghe nha giao, đong thoi tro thanh quy toc the tap.

Lenin sinh ngay 22 thang 4 nam 1870 tai Streletskaya Ulitsa, Simbirsk, nay la Ulyanovsk, va đuoc rua toi sau ngay sau. Luc be, ong co biet danh la Volodya, cach noi yeu cai ten Vladimir. Ong la con thu ba trong gia đinh gom tam nguoi con: hai anh chi hon tuoi la Anna (sinh nam 1864) va Aleksandr (sinh nam 1866); ba nguoi em nho hon la Olga (sinh nam 1871), Dmitry (sinh nam 1874) va Maria (sinh nam 1878). Hai nguoi con con lai khong may đa chet tu khi rat nho, khi con nam trong noi. Ilya la tin đo cua Giao hoi Chinh thong Nga nen cho tat ca nhung nguoi con cua minh rua toi; ve phan nguoi me Maria, lon len von đa la tin đo Luther, ba khong phan biet cac dong Thien chua giao, quan điem ma ve sau anh huong it nhieu đen nhung nguoi con.
Ilya va Maria đeu la nhung nguoi ung ho che đo quan chu va co khuynh huong bao thu tu do, rat tin tuong cai cach giai phong 1861 do Sa hoang Aleksandr II ban hanh. Ho thuong tranh mat nhung nguoi qua khich chinh tri va khong co bat ky mot bang chung nao cho thay ho bi canh sat theo doi vi tu tuong lat đo chinh quyen. Moi mua he gia đinh Ilyich thuong lui toi can nha o Kokushkino đe nghi duong. Trong so cac anh chi em trong nha, Lenin choi than nhat voi Olga, thuong xuyen sai vat co em gai. Ong von co tinh canh tranh cao, đoi khi quay pha, song luon chiu trach nhiem cho hanh vi xau cua minh. La nguoi yeu thich the thao, ong danh phan lon thoi gian ngoai troi hoac choi co vua, ngoai ra con hoc rat gioi tren lop, o truong Gymnasium Co đien Simbirsk ky luat va bao thu.
Thang 1 nam 1886, khi Lenin 15 tuoi, cha ong qua đoi vi xuat huyet nao. Sau tham kich ay, tinh cach ong tro nen that thuong, hay buc tuc; tu đo tro đi ong tu bo niem tin vao Chua. Bay gio, anh trai cua Lenin la Aleksandr, thuong đuoc goi than mat la Sasha, đang theo hoc tai Đai hoc Sankt-Peterburg. Bi cuon vao phong trao chinh tri chong che đo quan chu tuyet đoi đoi Sa hoang Aleksandr III, Aleksandr bat đau đoc sach bao ta khuynh bi nghiem cam va to chuc cac cuoc bieu tinh chong chinh quyen. Ong gia nhap mot nhom cach mang co quyet tam am sat Sa hoang va tro thanh nguoi che tao bom cho ke hoach đo. Am muu khong may bai lo va nhung ke chu muu bi đua ra xet xu; Aleksandr bi treo co vao thang 5. Bat chap noi đau mat cha va anh trai, Lenin kien tri hoc hanh, tot nghiep đau lop va đuoc trao tang huy chuong vang cho thanh tich xuat sac, sau đo chon theo nganh luat tai Đai hoc Kazan.


= Đai hoc va tu tuong chinh tri: 1887–1893 =

Ngay khi buoc chan vao nguong cua Đai hoc Kazan thang 8 nam 1887, Lenin chuyen toi song o mot can ho gan đo. Tai đay, ong tham gia zemlyachestvo, mot hoi sinh vien đai dien cho thanh nien toi tu cac tinh thanh khac nhau. Nhom nay bau cu Lenin lam guong mat đai dien cho cac zemlyachestvo cua truong. Ong tham gia vao cuoc bieu tinh thang 12 chong lai cac quy đinh ngat ngheo cua chinh phu han che cac hoi sinh vien. Canh sat bat Lenin va cao buoc ong đau teu cuoc noi loan; su vu nay khien ong bi đuoi hoc va truc xuat ve Kokushkino theo lenh cua Bo truong Bo Noi vu Nga. Tai đay, ong đoc ngau nghien sach vo, tro nen yeu thich tieu thuyet cach mang Phai lam gi? cua Nikolai G. Chernyshevsky (1863).
Me cua Lenin bat đau lo lang ve khuynh huong chinh tri cua con trai. Ba thuyet phuc thanh cong Bo Noi vu cho phep Lenin quay ve Kazan, song ong khong đuoc phep len lop. Vao ngay tro ve, ong tham gia hoi cach mang cua Nikolai Y. Fedoseyev, qua đo biet toi tac pham Das Kapital (1867) cua Karl Marx. Đieu nay đa thap ngon lua đam me cua ong voi chu nghia Marx, mot hoc thuyet kinh te – chinh tri cho rang xa hoi dien tien nho đau tranh giai cap va rang xa hoi tu ban rot cuoc se suy tan, mo đuong cho nhan loai tien len giai đoan xa hoi chu nghia va toi hau la xa hoi cong san. Ngay cang lo ngai ve quan điem chinh tri cua con trai, me Lenin mua mot manh đat o vung nong thon Alakaevka thuoc tinh Samara voi hy vong rang ong se tap trung vao viec lam nong. Tuy nhien, Lenin it co hung thu voi viec đong ang, khien me ong đanh mau chong ban manh đat kia đi, chi giu lai ngoi nha lam cho toi lui vao mua he.

Thang 9 nam 1889, gia đinh Ulyanov chuyen toi song o thanh pho Samara, noi Lenin gia nhap hoi thao luan chu nghia xa hoi cua Alexei P. Sklyarenko. O đay, Lenin tam đac chu nghia Marx va bien dich sang tieng Nga cuon pamfole Tuyen ngon cua Đang Cong san (1848) viet boi Marx va Friedrich Engels. Ong bat đau đoc cac truoc tac cua nha Marxist tien phong nguoi Nga Georgy V. Plekhanov, đong thuan voi Plekhanov rang nuoc Nga bay gio đang chuyen bien tu giai đoan phong kien sang tu ban chu nghia; vay nen neu mot cuoc cach mang xa hoi chu nghia co no ra, thi giai cap vo san hoac tang lop lao đong thanh thi se la nguoi thuc hien no, chu khong phai boi giai cap nong dan. Quan điem nay trai nguoc voi quan điem xa hoi chu nghia trong nong cua phai Narodnik; phai nay cho rang chi giai cap nong dan moi co kha nang đua nuoc Nga len giai đoan xa hoi chu nghia bang cach ket thanh cac cong xa nong dan, tuc la bo qua giai đoan tu ban chu nghia. Hoc thuyet cua phai Narodnik đa manh nha phat trien tu nhung nam 1860 trong noi bo Đang Tu do Nhan dan, roi tro thanh chu thuyet cua phong trao xa hoi chu nghia luc bay gio. Lenin bac bo tien đe cua chu nghia xa hoi trong nong, song ban than ong van chiu anh huong rat lon tu cac thanh vien Narodnik, chang han nhu Pyotr N. Tkachev va Sergei G. Nechaev, đong thoi ket than đuoc voi nhieu nguoi khac.
Thang 5 nam 1890, me Maria, nguoi van co vi the xa hoi do goa chong quy toc, thuyet phuc chinh quyen so tai cho phep Lenin đuoc du thi lay bang Đai hoc Sankt-Peterburg; no luc ma đa giup Lenin nhan đuoc tam bang danh du hang nhat. Le tot nghiep cua Lenin dien ra am đam do trung ngay em gai Olga qua đoi vi thuong han. Lenin song o Samara trong nhieu nam toi, hanh nghe tro ly phap luat cho mot toa an đia phuong, roi cho mot luat su đia phuong. Ong danh phan lon thoi gian tham gia thao luan chinh tri qua khich, hoat đong soi noi trong nhom Sklyarenko va kiem tim mot tam nhin đe ap dung chu nghia Marx vao thuc tien nuoc Nga. Lay cam hung tu cong trinh cua Plekhanov, Lenin thu thap du lieu kinh te Nga nham chung minh dien giai Marxist ve su phat trien cua xa hoi va phan bac hoc thuyet Narodnik. Ong tung co lan viet mot bai bao kinh te hoc ve giai cap nong dan đe đang tren tap chi Russkaya Mysl, nhung rot cuoc bi ho tu choi.


Hoat đong cach mang = Hoat đong chinh tri va đay ai o Siberia: 1893–1900 =

Cuoi nam 1893, Lenin chuyen toi song o Sankt-Peterburg. Tai đay, ong lam tro ly luat su, đong thoi tro thanh thanh vien cao cap cua mot to cach mang Marxist tu xung la nhung nguoi Dan chu Xa hoi, phong theo ten cua Đang Dan chu Xa hoi Đuc. Cong khai la nguoi thau hieu hoc thuyet Marxist trong phong trao xa hoi chu nghia, Lenin khuyen khich thanh lap cac to cach mang ben trong cac khu cong nghiep cua Nga. Toi cuoi nam 1894, ong hien đa dan dat mot nhom cong nhan Marxist va luon phai che đay hanh tung do lo so canh sat cai gian điep ben trong. Cung trong khoang thoi gian nay, ong nay sinh moi tinh voi ba Nadezhda "Nadya" Krupskaya, mot giao vien co tu tuong Marxist. Ong cho ra đoi tac pham chinh tri "Nhung "nguoi ban dan" la the nao va ho đau tranh chong nhung nguoi Dan chu Xa hoi ra sao?" nham đa kich phai xa hoi chu nghia trong nong Narodnik, dua phan lon tren trai nghiem cua ong tai Samara; tam 200 ban cua tac pham nay đa đuoc in an lau vao nam 1894.
Voi hy vong gan ket Đang Dan chu Xa hoi cua minh voi phong trao Giai phong Lao đong cua cac emigres Marxist goc Nga đat tru so tai Thuy Si, Lenin đa đich than sang Tay Au đe hoi kien voi hai thanh vien cot can cua nhom kia la Plekhanov va Pavel Axelrod. Ong cung tien the đi Paris đe gap con re cua Marx, Paul Lafargue, va tranh thu dip nay đe tim hieu ve cong xa Phap nam 1871, hinh thuc chinh phu ma ong coi la tien than cua nha nuoc vo san. Đuoc than mau chu cap tai chinh, ong quay lai Thuy Si duong benh truoc khi đi Berlin, nan lai hoc tai Staatsbibliothek trong vong sau tuan va gap go nha hoat đong chinh tri Marxist nguoi Đuc Wilhelm Liebknecht. Tro ve Nga, Lenin đi khap noi đe phan phat cac an pham chinh tri bat hop phap do ong thu luom đuoc khi con o ngoai quoc cho cac to cong nhan. Trong luc giup hoan thien bai đang cho to Rabochee delo (Su menh cua cong nhan) o Sankt-Peterburg, ong cung 39 nha hoat đong khac bi canh sat vay bat dua tren toi danh xui giuc noi loan.

Tu choi đuoc đai dien hoac bao lanh ve mat phap ly, Lenin bac bo tat ca cao buoc chong lai ong song rot cuoc van bi giam giu mot nam rong đe cho xet xu. Ong danh thoi gian tu nguc đe suy tu va viet cuon Su phat trien cua chu nghia tu ban o Nga. Trong tac pham, Lenin cho rang chu nghia tu ban cong nghiep đa khien nong dan o nhieu vung que cua Nga di cu o at len thanh pho, noi ho tro thanh giai cap vo san. Qua lang kinh Marxist, Lenin ly luan rang ho se linh hoi y thuc giai cap; đieu at dan đen su lat đo cua che đo Sa hoang, tang lop quy toc va giai cap tu san, kem theo đo la su thanh lap nha nuoc chuyen chinh cua nhan dan lao đong, mo đuong toi chu nghia xa hoi.
Thang 2 nam 1897, Lenin bi ket an khong can xet xu ba nam phat luu o mien đong Siberia. Ong đuoc cho vai ngay nan lai Sankt-Peterburg đe giai quyet cong viec dang do va gap mat lan cuoi Đang Dan chu Xa hoi hien đa đoi ten thanh Lien đoan đau tranh vi su giai phong cua giai cap cong nhan. Me, chi va em gai cua Lenin đong hanh cung ong tren hanh trinh suot 11 tuan đi Siberia. Chi bi coi la moi hoa nho, chinh quyen Sa hoang cho Lenin song biet lap trong mot can nha nong dan nho o Shushenskoye, Minusinsky, duoi su quan thuc cua canh sat, nhung do an ninh khong qua chat che nen ong van co the trao đoi thu tu voi nhung nha cach mang khac. Nhieu nguoi trong so ho đa toi tham Lenin, cung ong tam song Enisei, san vit va de giun đe giet thoi gian.
Thang 5 nam 1898, Nadya cung bi đay toi Shushenskoye, bi bat truoc đo vao thang 8 nam 1896 can toi to chuc bieu tinh bat hop phap. Ban đau chinh quyen đinh thuyen chuyen Nadya toi Ufa, song ba thuyet phuc thanh cong ho đua minh toi Shushenskoye, theo đo khai rang ba va Lenin đa đinh hon; hai nguoi ho ket hon chinh thuc vao ngay 10 thang 7 nam 1898. Trong khoang thoi gian song chung voi me vo Elizaveta Vasilyevna o Shushenskoye, đoi vo chong đa dich nhieu tac pham ve chu nghia xa hoi tu tieng Anh sang tieng Nga. Rat quan tam đen nhung tien trien moi trong phong trao Marxist Đuc, Lenin đa biet ve đut gay y thuc he trong noi bo cua phong trao nay, voi cac nha xet lai nhu Eduard Bernstein ung ho mot con đuong hoa binh, tuyen cu dan chu tien len xa hoi chu nghia. Lenin tuy vay van trung thanh voi tu tuong cach mang bao luc, cuc luc cong kich cac luan đieu cua phai xet lai trong tac pham Mot phan bac cua phai Dan chu Xa hoi Nga. Nam 1899, Lenin hoan thanh cuon Su phat trien cua chu nghia tu ban o Nga, truoc tac dai nhat cua ong cho đen thoi điem đo, chi trich cac nha xa hoi chu nghia trong nong va trinh bay su phat trien cua xa hoi Nga đung tren lap truong Marxist. Xuat ban duoi but danh Vladimir Ilin, cuon sach hung chiu nhieu phe binh tieu cuc.


= Munchen, London, va Geneve: 1900–1905 =

Sau quang thoi gian o Siberia, Lenin chuyen toi Pskov vao đau nam 1900. Tai đay, ong co gang gay quy cho to bao Iskra (Tia Lua), mot co quan tuyen truyen moi cua đang Marxist Nga, gio tu xung la Đang Cong nhan xa hoi dan chu Nga (RSDRP). Thang 7 nam 1900, Lenin roi Nga đi Tay Au. Ong gap go cac nha Marxist nguoi Nga tai Thuy Si va tai hoi nghi o Corsier; ho đong y cho phat hanh to Iskra tai Munchen, cung la noi tru moi cua Lenin vao thang 9. Voi su đong gop cua nhieu nha Marxist noi bat, Iskra đuoc tuon lau vao Nga, tro thanh an pham ngam noi tieng nhat tai đat nuoc nay trong suot 50 nam. Ong bat đau su dung bi danh Lenin vao thang 12 nam 1901, co le lay cam hung tu con song Lena o Siberia; tuy nhien lai hay dung bi danh đay đu la N. Lenin. Ong xuat ban cuon pamfole chinh tri Lam gi? vao nam 1902 duoi bi danh moi, an pham co anh huong nhat cho toi thoi điem hien tai, trinh bay y tuong ve su can thiet cua mot đang tien phong nham lanh đao giai cap vo san trong cong cuoc cach mang.
Nadya tham gia cung Lenin o Munchen va tro thanh thu ky rieng cua ong. Ho tiep tuc xuat ban cac bai bao chinh tri kich đong: Lenin viet cho to Iskra va thao ban cuong linh cua RSDRP, đa kich nhung nguoi bat đong chinh kien va phan bien cac chi trich ben ngoai, nhat la tu Đang Xa hoi chu nghia – cach mang (SR), mot nhom Narodnik đuoc thanh lap vao nam 1901. Tuy trung thanh voi chu nghia Marx, ong gio đay chap thuan quan điem cua phai Narodnik ve tiem luc cach mang cua giai cap nong dan Nga, theo đo chap but viet cuon pamfole Gui nong dan ngheo vao nam 1903. Đe tranh ne kiem duyet cua canh sat Bayern, Lenin chuyen toi London cung tru so to Iskra vao thang 4 nam 1902. Trong khoang thoi gian nay, ong tro thanh ban cua nha Marxist goc Nga-Ukraina Lev Trotsky. Lenin sau đo mac benh viem quang va khong the lanh đao đoi ngu bien tap to Iskra; vi su vang mat cua ong, ho chuyen co so hoat đong đen Geneve.
Đai hoi II RSDRP khai mac o London vao thang 7 nam 1903. Tai đay, phai ung ho Lenin va phai ung ho Yuli Martov chia re. Martov cho rang đang vien co quyen the hien tu tuong đoc lap voi su lanh đao cua Đang; Lenin phan đoi, nhan manh rang mot quyen luc tap trung cheo lai Đang la can thiet. Phai ung ho Lenin chiem đa so nen đuoc goi la "nhom so đong" (bol'sheviki tieng Nga, Bolshevik); con phai ung ho Martov lep ve đuoc goi la "nhom so it" (men'sheviki tieng Nga; Menshevik). Tranh cai giua hai be phai tiep tuc sau cuoc hop; nhung nguoi Bolshevik cao buoc phai đoi lap la nhung ke co hoi cai luong va thieu ky luat, con nhung nguoi Menshevik cao buoc Lenin la chuyen che đoc tai. Phan no voi phai Menshevik, Lenin tu chuc bien tap vien cua to Iskra va xuat ban bai luan bat binh Mot buoc tien, hai buoc lui vao thang 5 nam 1904. Cang thang cong viec khien Lenin nga benh va ong quyet đinh danh ki nghi đi bo đuong truong o Thuy Si đe hoi suc. Toi mua xuan nam 1905, phai Bolshevik đa chiem the thuong phong trong Ban Chap hanh Trung uong RSDRP. Vao thang 12, to bao Vpered (Tien len) bat đau đuoc an hanh.


= Cach mang 1905 va he qua: 1905–1914 =

Thang 1 nam 1905, vu tham sat nhung nguoi bieu tinh o Sankt-Peterburg vao ngay Chu nhat đa cham ngoi cho mot loat cac bat on dan su tren khap lanh tho rong lon cua Đe quoc Nga, su kien ma con co ten la Cach mang 1905. Lenin khuyen khich phai Bolshevik tham gia chu đong hon vao su bien nay, co vu tinh than khoi nghia bao luc. So di vay nen gio đay Lenin đa tiep nhan cac khau hieu cua SR ve "khoi nghia vu trang", "khung bo hang loat" va "trung dung đat cua quy toc tieu đia chu", chien luoc ma khien phai Menshevik cao buoc ong la lech lac khoi tu tuong Marxist chinh thong. Đap lai, ong van đong phai Bolshevik cu tuyet voi phai Menshevik; tuy nhien phan đong nhung nguoi Bolshevik tu choi đieu đo va ca hai phai đa gat cac bat đong sang mot ben đe cung tham du Đai hoi III RSDRP, đuoc to chuc tai Nha tho Brotherhood o London vao thang 4 nam 1905. Lenin trinh bay y kien cua minh trong tac pham Hai sach luoc, xuat ban vao thang 8 nam 1905. Trong tac pham, ong lap luan rang giai cap tu san tu do cua Nga se ung ho mot su chuyen đoi sang che đo quan chu lap hien, va vi vay chac chan se phan boi su nghiep cach mang; the nen ong đe xuat rang giai cap vo san phai lien minh voi giai cap nong dan thi moi co co may lat đo che đo Sa hoang va chung tay gop suc xay dung nen "chuyen chinh vo san va nong dan dan chu cach mang lam thoi."

Đe xoa diu nhan dan sau cuoc cach mang 1905 bat thanh, Sa hoang Nikolai II đa chap thuan mot loat cac chinh sach cai cach tu do voi ban Tuyen ngon Thang Muoi. Trong bau khong khi nay, Lenin cam thay an toan đe tro ve Sankt-Peterburg. Tham gia đoi ngu bien tap cua Novaya Zhizn (Cuoc đoi Moi), mot to bao phap luat qua khich chinh tri đuoc duy tri boi Maria F. Andreyeva, ong đa viet nhieu thao luan lien quan đen mat phap ly cua RSDRP. Ong khuyen khich Đang tim cach chieu mo thanh vien sau rong hon, đong thoi co vu cho cac cuoc bieu tinh bao luc, tin rang hai yeu to nay đeu rat quan trong cho su thanh cong cua cach mang. Nhan ra rang đang phi va quyen gop tu phan it nhung nguoi giau co cam tinh voi nghiep cach mang khong the nao tro cap noi cho cac hoat đong cua phai Bolshevik, Lenin cung mot so đang vien khac đa đe xuat ke hoach cuop cac co quan buu đien, ga tau va ngan hang cua chinh phu Sa hoang. Duoi su lanh đao cua Leonid B. Krasin, mot nhom nhung nguoi Bolshevik đa thuc hien cac hanh đong phi phap nay; vi du noi tieng nhat la vao thang 6 nam 1907, khi mot nhom Bolshevik dan đau boi Iosif V. Stalin thuc hien cuop co vu trang Ngan hang Nha nuoc Tiflis, Gruzia.
Tuy đa can nhac dung hoa quan điem giua hai phai Bolshevik va Menshevik, phai Menshevik len an gay gat su ung ho cua Lenin đoi voi bao luc va trom cuop tai Đai hoi IV RSDRP, to chuc tai Stockholm vao thang 4 nam 1906. Lenin giup đo mot tay trong viec thanh lap Trung tam Bolshevik o Kuokkala, Đai cong quoc Phan Lan, noi bay gio co quyen ban tu tri ben trong Đe quoc Nga, truoc khi phai Bolshevik chiem đai đa so trong RSDRP tai Đai hoi lan thu V, đuoc to chuc o London vao thang 5 nam 1907. Sa hoang bat đau manh tay tran ap cac thanh phan đoi đich, bai bo quoc hoi va Duma Đe nhi, đong thoi uy thac cho luc luong canh sat mat Okhrana bat giu nhung nguoi cach mang. Voi tinh hinh nay, Lenin lanh nan o Thuy Si. O đo, ong co gang đoi so tien cuop đuoc o Tiflis.
Aleksandr A. Bogdanov va phai Bolshevik quyet đinh di doi Trung tam Bolshevik toi Paris; tuy Lenin phan đoi, ong van đanh phai chuyen toi thanh pho vao thang 12 nam 1908. Lenin khong ua Paris, che no la "mot cai o ban thiu", đa co lan phai đam đon kien mot nguoi đi o to xo nga ong luc đang đap xe. Trong khoang thoi gian o đay, Lenin nay sinh su bat đong tinh voi Bogdanov, nguoi cho rang giai cap vo san Nga truoc tat phai linh hoi mot nen van hoa xa hoi chu nghia roi moi co the lam phuong tien cho mot cuoc cach mang. Thay vao đo, Lenin tan thanh quan điem gay dung nhom cac tri thuc xa hoi chu nghia tien phong nham dan dat giai cap vo san trong cong cuoc cach mang. Hon nua, Bogdanov, von chiu anh huong cua Ernst Mach, tin rang tat ca cac khai niem tren đoi đeu mang tinh tuong đoi, con Lenin mac ket trong the gioi quan Marxist nen luon cho rang ton tai mot thuc tai khach quan đoc lap khoi nhan quan con nguoi. Bogdanov va Lenin cung đi nghi duong tai villa cua Maksim Gorky o Capri vao thang 4 nam 1908. Khi quay lai Paris, Lenin đe nghi chia đoi phai Bolshevik, mot phai ung ho ong con đau ung ho Bogdanov, dua tren cao buoc rang Bogdanov đa lech lac khoi tu tuong Marxist.

Thang 5 nam 1908, Lenin bay gio đang luu tru o London, doc suc nghien cuu trong Phong đoc Bao tang Anh đe viet cuon Chu nghia duy vat va chu nghia kinh nghiem phe phan, đa kich cai ma ong goi la "su sai lech tu san phan đong" cua chu nghia tuong đoi Bogdanov. Tu tuong chia be ket phai cua Lenin đa tao nen su bat hoa giua ban than ong va mot so đang vien Bolshevik, bao gom cac cong su tung rat than can nhu Alexei I. Rykov va Lev B. Kamenev. Luc luong Okhrana khai thac điem yeu nay đe cai noi gian Roman V. Malinovsky vao trong, gia bo lam nguoi ung ho nhiet thanh cua Lenin. Nhieu đang vien Bolshevik to ve hoai nghi đoi voi Malinovsky, song khong ro Lenin co biet ve danh tinh thuc cua anh ta hay khong; rat co the ong đa tung tin gia cho Malinovsky đe đanh lac huong Okhrana.
Thang 8 nam 1910, Lenin du Đai hoi lan thu VIII cua Đe Nhi Quoc te o Copenhagen trong vai tro la đai bieu cua RSDRP, roi sau đo đi nghi o Stockholm cung me. Ong chuyen toi Phap cung vo va em gai, sinh song o Bombon roi o Paris. Tai đay, ong gap mat nha nu quyen Bolshevik nguoi Phap Inessa Armand; mot so nha nghien cuu tieu su cho rang Lenin va Armand đa co moi quan he tinh cam giua nam 1910 va 1912. Tai mot cuoc hop o Paris vao thang 6 nam 1911, Ban Chap hanh Trung uong RSDRP đa quyet đinh huong lai hoat đong ve Nga, cho đong cua Trung tam Bolshevik va to bao Proletari. Lenin thu xep cho mot hoi nghi tai Praha vao thang 1 nam 1912 nham cuu van anh huong cua minh trong noi bo Đang. Chi co 16 trong so 18 khan thinh gia thuoc phai Bolshevik toi tham du, song ong van bi chi trich tham te ve tu tuong chia be ket phai nen that bai trong no luc xay dung lai hinh tuong ben trong Đang.
Trong khoang thoi gian o Krakow thuoc Vuong quoc Galicia va Lodomeria, mot khu vuc van hoa Ba Lan cua Đe quoc Ao-Hung, Lenin thuong lui toi thu vien Đai hoc Jagiellonia đe nghien cuu. Ong giu lien lac voi RSDRP bay gio đang hoat đong ben trong Đe quoc Nga, ra suc thuyet phuc cac đang vien Bolshevik trong Duma phai tach khoi lien minh quoc hoi voi Menshevik. Thang 1 nam 1913, Stalin – nhan vat đuoc Lenin khen ngoi la "mot nguoi Gruzia tuyet voi" – toi tham ong va ho cung nhau thao luan ve tuong lai cua cac dan toc phi-Nga ben trong Đe quoc. Do suc khoe sut giam cua Lenin va vo ong, ho chuyen đen song o thi tran Biały Dunajec, truoc khi đi Bern đe phau thuat buou giap cho ba Nadya.


= The chien thu nhat: 1914–1917 =

Lenin đang o Galicia khi The chien thu nhat khoi mao. Nga gio đay bi khoa vao the đoi choi voi Ao-Hung. Do bi phat hien la mang quoc tich Nga, Lenin đa bi bat giu trong mot khoang thoi gian ngan, cho toi khi moi chuyen tro nen ro rang rang ong la phan tu chong đoi Sa hoang. Lenin va vo quay ve Bern, roi chuyen toi Zurich vao thang 2 nam 1916. Lenin rat phan no khi biet tin Đang Dan chu-Xa hoi Đuc ung ho no luc chien tranh hung hang cua Đuc, mot hanh đong đi nguoc lai đong thuan Stuttgart cua Quoc te thu hai, theo đo bat buoc cac đang xa hoi chu nghia phai đong long phan chien. Qua đay Lenin nhan ra rang Quoc te Thu hai chang con nghia ly gi nua. Ong du Hoi nghi Zimmerwald vao thang 9 nam 1915 va Hoi nghi Kienthal vao thang 4 nam 1916, keu goi nhung nguoi xa hoi chu nghia o khap noi phan đoi va chuyen bien "chien tranh đe quoc" thanh "noi chien" cua giai cap vo san chong lai giai cap tu san va quy toc. Thang 7 nam 1916, than mau cua Lenin qua đoi nhung ong khong the ve vieng tang. Cai chet cua nguoi me kinh yeu đa khien tinh than cua Lenin suy sup đang ke, ong bat đau bi quan cho rang minh cung se som nham mat chet ma chang đuoc chung kien ngay cuoc cach mang vo san tro thanh hien thuc.
Thang 9 nam 1917, Lenin xuat ban cuon Chu nghia đe quoc, giai đoan tot cung cua chu nghia tu ban; trong đo lap luan rang chu nghia đe quoc la san pham cua chu nghia tu ban đoc quyen, vi le cac nha tu ban luon muon toi uu hoa loi nhuan bang cach mo rong san xuat sang cac vung lanh tho moi, nhung noi ma ho phai tra it tien cong va co san nguyen lieu gia re. Ong tin rang canh tranh xung đot se dang cao va chien tranh giua cac nuoc đe quoc se tiep dien cho toi khi chung bi lat đo boi mot cuoc cach mang vo san va khai sinh ra chu nghia xa hoi. Ong danh phan lon thoi gian đoc cac tac pham cua G. W. F. Hegel, Ludwig Feuerbach va Aristoteles, nhung triet gia ma đa co anh huong vo cung lon đen Marx. Đieu nay đa thay đoi quan điem cua Lenin ve chu nghia Marx; truoc đay ong tung tin rang chinh sach co the đuoc phat trien dua tren cac nguyen ly khoa hoc tien đinh, song gio đay ong cho rang chi thuc tien moi co kha nang chung minh tinh đung đan cua mot chinh sach. Tuy van coi minh la mot nguoi Marxist chinh thong, Lenin hien đa đoan tuyet voi "hoc thuyet giai đoan"; trong khi nhung nguoi Marxist chinh thong tin rang mot "cuoc cach mang tu san–dan chu" cua tang lop trung luu phai dien ra truoc "cuoc cach mang xa hoi chu nghia" cua giai cap vo san, thi Lenin lai cho rang giai cap vo san co the lat đo thanh cong Nga hoang ma khong can kinh qua buoc trung gian nao.


= Cach mang Thang Hai va nhung ngay Thang Bay: 1917 =

Thang 2 nam 1917, cach mang no ra o Sankt-Peterburg (đa đuoc đoi ten thanh Petrograd hoi đau The chien thu nhat) voi nhung đam cong nhan lu luot đo ra đuong bieu tinh vi luong thuc khan hiem va đieu kien lam viec te bac. Bat on lan rong khap Nga, khien Sa hoang Nikolai II khiep so va đanh thoai vi. Duma Nha nuoc chop thoi co nay đe len nam quyen, thanh lap Chinh phu Lam thoi Nga va tuyen bo khai sinh nuoc Cong hoa Nga. Tai Thuy Si, Lenin hay tin cuoc chinh bien thanh cong o que nha va no nuc chia se tin vui voi nhung nha cach mang luu vong. Ong quyet đinh quay ve Nga đe đich than lanh đao phai Bolshevik, song hau het cac tuyen đuong đa bi chan đung do tinh hinh xung đot bat on. Lenin va cac nha cach mang luu vong len ke hoach mo đuong mau bang qua Đuc, đat nuoc ma bay gio van đang sa lay trong cuoc chien chong Nga. Biet tin nhung nguoi bat đong chinh kien voi Sa hoang muon tro ve Nga, chinh quyen Đuc ben cho phep 32 nguoi Nga luu vong, trong đo co Lenin va vo, đi tau xuyen qua đat nuoc ho. Vi ly do chinh tri, Lenin va chinh quyen Đuc đong thuan phao tin rang, chuyen tau cho Lenin xuyen lanh tho Đuc đa bi niem phong, song thuc chat hanh khach tren tau co the len xuong thoai mai o bat cu tram nghi nao. Nhom nguoi Nga đi tu Zurich toi Sassnitz, bat pha toi Trelleborg, Thuy Đien, tu đo đi tiep đen gioi tuyen Haparanda–Tornio, roi dung chan tai Helsinki, truoc khi cai trang va bat chuyen tau cuoi ve Petrograd.

Đap chan tai ga Phan Lan tai Petrograd vao thang 4, Lenin dien thuyet cong kich Chinh phu Lam thoi truoc nhung nguoi ung ho Bolshevik, mot lan nua keu goi cach mang vo san toan luc đia. Trong nhung ngay tiep theo, ong tham van tai cac cuoc hop cua phai Bolshevik, che trach nhung thanh phan đoi giang hoa voi phai Menshevik va đoc "Luan cuong thang Tu", mot ban sach luoc khai yeu danh cho phai Bolshevik đuoc chinh tay Lenin viet tren chuyen hanh trinh tro ve tu Thuy Si. Ong cong khai chi trich phai Menshevik va Đang Xa hoi chu nghia – cach mang, hai phe chiem so đong trong Xo viet Petrograd, vi dam ung ho Chinh phu Lam thoi, quy ket ho la nhung ke phan boi ly tuong xa hoi chu nghia. Vi cho rang chinh phu moi co đau oc đe quoc chang kem gi che đo Sa hoang cu, Lenin đa neu ra cac yeu sach sau: cau hoa voi Đuc va Ao-Hung ngay lap tuc, giao nop chinh quyen ve tay cac xo viet, quoc huu hoa cac nganh cong nghiep va ngan hang, tich thu ruong đat cua đia chu; tat ca nham gay dung mot chinh quyen vo san huong toi chu nghia xa hoi. Trai lai, phai Menshevik tin rang nuoc Nga chua đat đen đo chin muoi đe đi len chu nghia xa hoi, đong thoi cao buoc Lenin muon kich đong noi chien. Trong nhung thang tiep theo, Lenin no luc tuyen truyen cac chinh sach cua ong, du cac cuoc hop cua Trung uong Đang Bolshevik, đong gop cac bai viet đang tren Pravda, dien thuyet tai Petrograd nham chieu mo cong nhan, binh linh, thuy thu va nong dan cho su nghiep cach mang.
Cam thay nhung nguoi ung ho Bolshevik đang bat đau nan long, Lenin đe xuat to chuc mot cuoc bieu tinh co vu trang tai Petrograd đe do la phan ung cua chinh phu. Do suc yeu, ong roi thanh pho toi lang Neivola o Phan Lan đe duong benh. Cuoc bieu tinh vu trang sau đo cua phai Bolshevik, con co ten la nhung ngay Thang Bay, xay ra trong luc Lenin vang mat. Ngay khi hay tin ve cuoc đung đo giua phai Bolshevik va Chinh phu Lam thoi, ong nhanh chong quay ve Petrograd va keu goi hoa hoan. Đap lai vu au đa, Chinh phu Lam thoi ra lenh truy na Lenin va nhieu đang vien Bolshevik cot can, luc soat van phong cua ho va loan tin vu khong Lenin la gian điep cua Đuc. Tranh đuoc cuoc lung suc, Lenin lan tron mot thoi gian ngan o mot ngoi nha an toan ben trong Petrograd. Lo so cho tinh mang cua minh, Lenin va cong su Grigory Y. Zinoviev đa cai trang va tau thoat khoi Petrograd toi Razliv. Tai đay, Lenin chap but viet tac pham Nha nuoc va Cach mang, suy tuong ve mot xa hoi hau cach mang vo san va ban luan ve thuyet tieu bien nha nuoc đe lai mot xa hoi cong san thuan khiet. Ong tiep tuc tan duong mot cuoc khoi nghia vu trang do phai Bolshevik lanh đao nham lat đo Chinh phu Lam thoi, song mot cuoc hop bi mat cua Trung uong Đang đa bac bo y tuong nay. Lenin bat tau đi Phan Lan, dung banh tai Helsinki vao ngay 10 thang 8, noi ong đuoc chua chap boi nhung cam tinh vien Bolshevik.


= Cach mang Thang Muoi: 1917 =

Thang 8 nam 1917, trong thoi gian Lenin tru o Phan Lan, tong tu lenh Quan đoi Nga luc bay gio, Lavr G. Kornilov, cu binh linh đen Petrograd hong thuc hien mot cuoc đao chinh quan su chong lai Chinh phu Lam thoi. Thu tuong Aleksandr F. Kerensky ben cau cuu Xo viet Petrograd (bao gom nhung nguoi Bolshevik) va cho phep cac nha cach mang tap hop cong nhan thanh cac nhom Hong ve binh đe bao ve thanh pho. Quan đao chinh giai tan truoc khi toi đuoc Petrograd, song su bien đa giup phai Bolshevik tro lai đau truong chinh tri. E ngai mot cuoc phan cach mang cua canh huu thu đich chu nghia xa hoi, nhung nguoi Menshevik va Đang Xa hoi chu nghia – cach mang chiem đa so trong Xo viet Petrograd đa gay suc ep len chinh phu, buoc ho phai binh thuong hoa quan he voi phai Bolshevik. Uy tin cua phai Menshevik lan Đang Xa hoi chu nghia – cach mang đang ngay cang suy giam boi lien minh cua ho voi Chinh phu Lam thoi co chinh sach chu chien von khong đuoc long dan. Phai Bolshevik thua co lang xe nha Marxist than Bolshevik la Trotsky len nam quyen trong Xo viet Petrograd. Toi thang 9, phai Bolshevik đa chiem the thuong phong trong Xo viet Moskva va Petrograd.
Nhan ra moi su đa lang xuong, Lenin quay ve Petrograd. Ong du cuoc hop ngay 10 thang 10 cua Ban Chap hanh Trung uong Bolshevik, noi ong tiep tuc van đong mot cuoc khoi nghia vu trang nham lat đo Chinh phu Lam thoi; lan nay nhan đuoc 10 phieu thuan va 2 phieu chong. Zinoviev va Kamenev phan đoi quyet đinh nay, cho rang cong nhan se khong ung ho mot cuoc khoi nghia bao luc chong chinh quyen va hon nua cung chang co bang chung nao cho thay mot cuoc cach mang vo san se no ra o chau Au nhu Lenin du đoan. Đang Bolshevik nhanh chong len ke hoach cho cuoc tan cong, hop chot o Vien Smolny vao ngay 24 thang 10. Noi đay la đai ban doanh cua Uy ban Cach mang Quan su (MRC), mot nhom dan quan vu trang hau het trung thanh voi phai Bolshevik, đuoc thanh lap boi Xo viet Petrograd trong cuoc binh bien cua Kornilov.
Vao thang 10, MRC nhan lenh chiem đong cac tru so giao thong, lien lac, in an va che tac tien ich cua Petrograd, hoan thanh nhiem vu ma khong đo mot giot mau. Bolshevik vay ham luc luong chinh phu co thu trong Cung đien Mua đong, cong ha no va bat giu cac bo truong sau khi tau tuan tieu Rang Đong đuoc đieu khien boi cac thuy thu Bolshevik ban phat phao ma tu đe ra hieu cho su khoi đau cua cuoc cach mang. Lenin thong bao cho Xo viet Petrograd rang Chinh phu Lam thoi đa bi lat đo. Phai Bolshevik tuyen bo thanh lap Hoi đong Dan uy; Lenin ban đau khuoc tu chuc Chu tich cua co quan nay, đe cu Trotsky thay the, nhung nhung nguoi Bolshevik nhat quyet bau Lenin va ong đanh thuan theo. Lenin va nhung nguoi Bolshevik sau đo tham du Đai hoi Xo viet toan Nga trong hai ngay 26 va 27 thang 10, cong bo chinh quyen moi. Phai Menshevik chi trich kich liet cuoc đao chinh bat hop phap va bao đong nguy co mot cuoc noi chien sap no ra. Lenin va nhung nguoi Bolshevik ky vong mot lan song cach mang vo san se quet qua chau Au trong vai tuan hoac vai thang toi.


Chinh quyen cua Lenin = To chuc chinh phu Xo viet: 1917–1918 =
Chinh phu Lam thoi truoc đay đa len ke hoach bau cu Quoc hoi Lap hien vao thang 11 nam 1917; chong lai phan đoi cua Lenin, Sovnarkom đong y cho cuoc bau cu đuoc thong qua. Phai Bolshevik nhan gan mot phan tu phieu, thua Đang Xa hoi chu nghia – cach mang. Lenin cho rang ket qua bau cu chua phan anh thuc chat y chi cua nhan dan, rang nhung nguoi bo phieu chua hieu ro cuong linh chinh tri Bolshevik, va cao buoc danh sach ung cu đa đuoc sap đat truoc thoi điem nhung nguoi Xa hoi chu nghia – cach mang canh ta tach khoi Đang Xa hoi chu nghia – cach mang. Du vay, Quoc hoi Lap hien moi cua Nga van tu hop o Petrograd vao thang 1 nam 1918. Sovnarkom cao buoc hanh đong nay la phan cach mang do no co y đinh gat bo quyen luc khoi tay cac xo viet; Đang Xa hoi chu nghia – cach mang va Menshevik bac bo cao buoc đo. Bolshevik kien nghi len Quoc hoi, đoi bai tru quyen phap ly cua no. Sau khi Quoc hoi tu choi, Sovnarkom tuyen bo hanh đong đo ro rang mang tinh chat phan cach mang va giai tan co quan nay bang vu luc.
Lenin khuoc tu nhung đe nghi lien tiep, tu ca nhung nguoi Bolshevik, thuc giuc ong lien minh voi cac đang xa hoi chu nghia khac. Tuy choi bo hiep đong voi nhung nguoi Menshevik hoac Xa hoi chu nghia – cach mang, Sovnarkom van nhuong bo chut it va cho phai Xa hoi chu nghia – cach mang canh ta nam giu 5 vi tri trong noi cac vao thang 12 nam 1917. Lien minh nay chi ton tai bon thang cho toi thang 3 nam 1918, khi nhung nguoi Xa hoi chu nghia – cach mang canh ta rut khoi chinh phu do bat đong chinh kien voi phai Bolshevik ve The chien thu nhat. Tai Đai hoi VII thang 3 nam 1918, phai Bolshevik quyet đinh đoi ten Đang Cong nhan xa hoi dan chu Nga thanh Đang Cong san Nga vi Lenin muon tach biet đang phai cua ong khoi Đang Dan chu Xa hoi Đuc đang ngay cang theo chu nghia xet lai, đong thoi nhan manh muc đich toi thuong cua Bolshevik la kien dung xa hoi cong san.

Tuy tren ly thuyet, quyen luc tuyet đoi nam trong tay chinh phu, đuoc thay mat boi Sovnarkom va Uy ban Đieu hanh (VTSIK) do Đai hoi Xo viet toan Nga (ARCS) tuyen cu, song ve thuc chat thi Đang Cong san moi la to chuc nam giu moi quyen hanh, đieu ma bay gio ai cung hieu ro. Toi nam 1918, Sovnarkom đa tro nen het suc lon manh, trong khi ARCS va VTSIK bi lep ve tram trong. Cac xo viet bay gio đa khong con nam thuc quyen nao đoi voi Nga. Trong nam 1918 va 1919, chinh quyen dan loai bo phai Menshevik va Xa hoi chu nghia – cach mang khoi cac xo viet. Nga gio đay tro thanh mot quoc gia đon đang.
Hai co quan Đang moi la Bo Chinh tri va Cuc To chuc đuoc thanh lap đe phoi hop hoat đong voi Ban Chap hanh Trung uong Đang; quyet đinh do cac co quan nay đua ra phai đuoc chuan y boi Sovnarkom va Hoi đong Lao đong va Quoc phong. Lenin la nhan vat đau nao trong cau truc chinh tri nay boi le ong đam nhan cuong vi Chu tich Sovnarkom, đong thoi giu mot ghe ben trong Hoi đong Lao đong va Quoc phong, cung nhu trong Ban Chap hanh Trung uong Đang va Bo Chinh tri. Nguoi co quyen luc gan bang Lenin luc nay la canh tay phai đac luc Yakov M. Sverdlov; vi nay mat vao thang 3 nam 1919 trong đai dich cum. Thang 11 nam 1917, Lenin va vo chuyen đen song trong hai phong ngu cua Vien Smolny; ho đi nghi o Halila, Phan Lan, vao thang sau. Thang 1 nam 1918, Lenin suyt bi am sat o Petrograd; Fritz Platten đa chan đan cho ong va bi thuong nang.
Quan ngai ve moi đe doa cua quan Đuc đoi voi thu đo Petrograd, Sovnarkom doi đo ve Moskva vao thang 3 nam 1918, phuong an von chi mang tinh chat phong bi. Lenin, Trotsky va cac lanh đao Bolshevik khac chuyen tru so đau nao cua ho toi Đien Kremli, noi Lenin song cung vo va em gai trong can phong o tang mot ngay ben canh phong hop cua Sovnarkom. Lenin khong ua thich Moskva, song hiem khi ra ngoai thanh pho suot phan đoi con lai. Ong may man song sot qua mot vu am sat nua tai Moskva vao thang 8 nam 1918, bi ban trong thuong sau mot bai phat bieu truoc cong chung. Mot đang vien Xa hoi chu nghia – cach mang ten la Fanny Kaplan đa bi bat giu va tu hinh. Bao chi Nga lan truyen ram ro tin tuc ve cuoc tan cong, gop phan lam dang cao cam tinh cua cong chung đoi voi Lenin va tang them uy tin cho ong. Thang 9 nam 1918, ong lui ve Gorki Leninskiye o ngoai o Moskva đe duong benh, khu vuc moi đuoc quoc huu hoa boi chinh phu luc bay gio.


= Cai cach kinh te, phap luat va xa hoi: 1917–1918 =

Ngay sau khi len nam quyen, Lenin đa ban hanh mot loat cac sac lenh. Đau tien la Sac lenh ve ruong đat, trong đo tuyen bo đat cua quy toc va Giao hoi Chinh thong phai đuoc quoc huu hoa va tai phan phoi cho nong dan duoi su chi đao cua chinh quyen đia phuong. Đieu nay đi nguoc lai nguyen vong tap the hoa đat canh tac cua Lenin, song chinh thuc cong nhan viec nong dan trung dung đat đa dien ra tu truoc. Thang 11 nam 1917, chinh phu ban hanh Sac lenh ve bao chi nham đong cua cac hang thong tan bi coi la phan cach mang. Chinh phu khang đinh bien phap nay chi la tam thoi; sac lenh nay bi chi trich gay gat, ngay ca tu cac đang vien Bolshevik, do vi pham quyen tu do bao chi.
Thang 11 nam 1917, Lenin cho ra đoi ban Tuyen ngon ve Quyen cua Nhan dan Nga, trong đo khang đinh cac nhom dan toc phi-Nga duoi nen Cong hoa co quyen li khai va gay dung nen đoc lap cua rieng ho. Theo đo, nhieu quoc gia đa tuyen bo đoc lap va tach khoi Nga (Phan Lan va Litva vao thang 12 nam 1917, Latvia va Ukraina vao thang 1 nam 1918, Estonia vao thang 2 nam 1918, Ngoai Kavkaz vao thang 4 nam 1918 va Ba Lan vao thang 11 nam 1918). Đang Bolshevik chu đong quang ba cac đang cong san moi o cac quoc gia non tre nay. Thang 7 nam 1918, Đai hoi V Xo viet toan Nga phe chuan hien phap tai lap Cong hoa Nga thanh Cong hoa Xa hoi chu nghia Xo viet Lien bang Nga. Nham hien đai hoa đat nuoc, chinh phu khong su dung lich Julius ma chuyen sang dung lich Gregorius giong cac quoc gia chau Au khac.
Thang 11 nam 1917, Sovnarkom ban hanh nghi đinh bai bo he thong phap luat cua Nga, keu goi van dung "luong tam cach mang" thay the phap luat. Toa an đuoc thay bang he thong tu phap hai bac, theo đo bao gom Toa an Cach mang chuyen xu cac vu an phan cach mang va Toa an Nhan dan chuyen xu cac vu an dan su hoac hinh su. He thong nay xet xu khong dua tren bo luat cu, ma dua tren cac nghi đinh cua Sovnarkom va cai goi la "tinh than chinh nghia xa hoi chu nghia." Quan đoi đuoc tai to chuc toan dien vao thang 11; Sovnarkom thi hanh cac bien phap cao bang, bai bo cac chuc ham, chuc danh, huan chuong, va keu goi binh si tu thanh lap uy ban đe bau ra chi huy.

Thang 10 nam 1917, Lenin ra lenh giam gio lam cho toan the nhan dan lao đong xuong con 8 tieng mot ngay. Ong tiep tuc ban hanh sac lenh ve giao duc nhan dan, đam bao moi đua tre o Nga đuoc giao duc the tuc mien phi, va thiet lap cac trai tre mo coi đuoc nha nuoc tai tro. Ngoai ra, chinh phu cung cuong quyet khac phuc nan mu chu, theo đo tam 5 trieu nhan dan đa tham gia cac lop xoa mu chu than toc tu nam 1920 đen nam 1926. Ung ho binh đang gioi, cac đao luat đa đuoc thong qua nham giai phong phu nu, trao cho ho quyen tu chu tai chinh va do bo cac han che đoi voi ly hon. Ban Phu van (Zhenotdel) đuoc thanh lap đe thuc đay cac chinh sach nu quyen Bolshevik. Duoi thoi Lenin, Nga tro thanh quoc gia đau tien hop phap hoa nao pha thai theo yeu cau neu nguoi phu nu đang trong ky tam ca nguyet thu nhat. Voi y thuc he vo than, Lenin va Đang Cong san muon bai bo cac ton giao co to chuc bai ban. Thang 1 nam 1918, chinh phu ra nghi đinh tach roi giao hoi va nha nuoc, nghiem cam giang day ton giao trong nha truong.
Thang 11 nam 1917, Lenin ban hanh Sac lenh ve Quyen kiem soat cua cong nhan, keu goi cong nhan thanh lap cac uy ban tu bau cu đe giam sat cong viec quan tri cua cac tap đoan. Thang đo chinh phu cung ra nghi đinh trung thu kim te, va quoc huu hoa ngan hang; nhung chinh sach ma Lenin coi la buoc tien quan trong len xa hoi chu nghia. Vao thang 12, Sovnarkom lap ra Xo viet Toi cao ve Kinh te Quoc dan (VSNKh) nam giu quyen hanh đoi voi cac nganh cong nghiep, nong nghiep, thuong nghiep, va ngan quy. Cac uy ban nha may nam duoi cac cong đoan đeu truc thuoc VSNKh; hoach đinh kinh te tap trung cua nha nuoc đuoc uu tien truoc cac moi quan tam kinh te cua cong nhan đia phuong. Đau nam 1918, Sovnarkom xoa no ngoai quoc va tu choi tra loi tuc cho chu no. Thang 4 nam 1918, nganh giao thuong đuoc quoc huu hoa, đoc quyen nha nuoc đuoc thiet lap đoi voi xuat nhap khau. Thang 6 nam 1918, tien ich cong cong nhu đuong ray, nganh ky thuat, nganh det may, nganh kim thuat va đao mo đuoc quoc huu hoa, tuy hau nhu chi la tren danh nghia. Cong cuoc quoc huu hoa toan dien khong đuoc tien hanh cho đen thang 11 nam 1920, thoi điem khi ma cac tap đoan tieu cong nghiep roi vao tam kiem soat cua nha nuoc.
Phai "Cong san Ta khuynh" ben trong Đang Bolshevik phe phan chinh sach kinh te cua Sovnarkom la con qua nhan nhuong; ho đoi quoc huu hoa toan bo nen cong nghiep, nong nghiep, thuong nghiep, tai chinh, giao thong va lien lac. Lenin tin rang đieu nay xa voi thuc tien, cho rang nha nuoc chi nen quoc huu cac tap đoan tu ban lon, chang han nhu ngan hang, đuong ray, bat đong san lon, cong xuong lon va nganh khai mo, con đau van cho phep tieu tu ban hoat đong toi khi chung đu lon đe đuoc quoc huu hieu qua. Lenin bat đong voi nhung nguoi cong san ta khuynh ve to chuc kinh te; vao thang 6 nam 1918, ong lap luan rang su kiem soat tap trung kinh te la đieu het suc cap thiet. Trai lai, phai ta khuynh lai muon cong nhan kiem soat tung nha may mot, huong tiep can cong đoan chu nghia ma Lenin cho la gay phuong hai đen chu nghia xa hoi.
Voi lap truong ta khuynh tu do ca nhan chu nghia, Cong san Ta khuynh cung cac be phai trong Đang Cong san chi trich su tut doc cua nen dan chu o Nga. Tren truong quoc te, nhieu nha xa hoi chu nghia đa giem pha che đo cua Lenin va bac bo chu nghia xa hoi do ong xay dung. Cu the, ho nhan manh su thieu vang tham chinh cua nhan dan, thieu vang gop y cua nhan dan va noi chung la thieu vang mot nen dan chu cong nghiep. Cuoi nam 1918, nha Marxist nguoi Sec-Ao Karl Kautsky xuat ban pamfole phe phan ban chat phi dan chu cua Nga Xo viet, song bi Lenin đap tra kich liet. Nha Marxist nguoi Đuc Rosa Luxemburg đong thuan voi Kautsky o nhieu điem. Nha vo chinh phu nguoi Nga Pyotr A. Kropotkin vi cuoc đao chinh Bolshevik nhu la "mo chon Cach mang Nga."


= Hoa uoc Brest-Litovsk: 1917–1918 =

Ngay khi len nam quyen, Lenin tin rang sach luoc quan trong nhat luc nay la rut khoi The chien thu nhat bang cach cau hoa voi Lien minh Trung tam gom Đuc va Ao-Hung. Ong tin rang chien tranh tiep dien se kich đong su uat uc trong hang ngu binh si Nga kiet que, nhung nguoi ma ong đa hua la se co hoa binh. Hon nua, nhung binh linh nay va quan Đuc đeu la moi hiem hoa đoi voi chinh quyen cach mang va su nghiep xa hoi chu nghia quoc te. Trai lai, nhung nguoi Bolshevik khac, cu the la Nikolai I. Bukharin va phai Ta khuynh Cong san, cho rang hoa hoan voi Lien minh Trung tam la hanh đong phan boi chu nghia xa hoi, thay vao đo đe xuat Nga thuc hien "mot cuoc chien bao ve cach mang" ma se kich đong giai cap vo san Đuc đung len lat đo chinh quyen.
Lenin đe xuat mot thoa thuan đinh chien ba thang trong Sac lenh ve Hoa binh vao thang 11 nam 1917, đuoc tan thanh boi Đai hoi II Xo viet, roi đuoc chuyen tiep cho chinh quyen Đuc va Ao-Hung. Nguoi Đuc phan ung rat tich cuc, xem đay la co hoi đe tap trung luc luong sang Mat tran phia Tay va ngan chan that bai ke can. Vao thang 11, hoa đam dien ra o Brest-Litovsk, tru so bo tu lenh toi cao cua Đuc o Mat tran phia Đong, voi phai đoan Nga đuoc dan đau boi Trotsky va Adolph A. Joffe. Song song voi su kien nay, hai ben đa thoa thuan ngung ban cho toi thang 1. Trong khuon kho cuoc đam phan, phia Đuc kien quyet bam tru cac phan lanh tho ma ho đa chiem đuoc trong cuoc chien, bao gom Ba Lan, Litva va Courland; trong khi phia Nga cho rang đieu nay vi pham trang tron quyen tu quyet dan toc. Mot bo phan Đang Bolshevik muon tri hoan đam phan đe cho cuoc cach mang vo san trong ky vong no ra o chau Au. Ngay 7 thang 1 nam 1918, Trotsky đem toi hau thu cua Lien minh Trung tam tro ve Sankt-Peterburg: hoac la Nga chap nhan yeu sach lanh tho cua Đuc, hoac la chien tranh cu the tiep dien.

Vao thang 1 va it lau sau vao thang 2, Lenin thuc giuc Đang Bolshevik chap nhan đieu khoan cua Đuc. Ong cho rang mat mat lanh tho co the chap nhan đuoc neu no đam bao su song con cua chinh quyen Bolshevik. Phan lon nhung nguoi Bolshevik bac bo y kien cua Lenin va muon keo dai đam phan, đong thoi cao buoc loi le cua Đuc la doi tra. Ngay 18 thang 2, Quan đoi Đuc tien hanh chien dich Faustschlag, xam nhap sau hon vao lanh tho do Nga kiem soat, chinh phuc Dvinsk trong vong mot ngay. Tai thoi điem nay, Lenin đa thuyet phuc thanh cong mot bo phan trong Ban Chap hanh Trung uong chap thuan yeu sach lanh tho cua Lien minh Trung tam. Ngay 23 thang 2, Lien minh Trung tam ra toi hau thu moi: hoac la Nga cong nhan Ba Lan, cac quoc gia Baltic va Ukraina đeu thuoc ve Đuc; hoac la đoi mat voi nguy co bi xam luoc toan dien.
Ngay 3 thang 3, Hiep uoc Brest-Litovsk đuoc ky ket. Theo đo, Nga phai ganh tat ca bat loi ve phan minh, đe mat vao tay Đuc 26% dan so cua cuu Đe quoc Nga, 37% dien tich đat canh tac, 28% tiem nang cong nghiep, 26% tuyen đuong ray, 3/4 nguon quang than va sat. Quyet đinh nhan nhuong lanh tho trong hiep uoc đa vap phai phan ung du doi tren khap pho chinh tri. Nhieu đang vien Bolshevik va Xa hoi chu nghia – cach mang trong Sovnarkom tu chuc đe bay to su phan đoi. Sovnarkom ben tap trung nguon luc vao chien dich kich đong giai cap vo san Đuc, cho an hanh hang loat sach bao phan chien va chong chinh quyen tren lanh tho nuoc ho; chinh phu Đuc đap tra bang cach truc xuat cac nha ngoai giao Nga. Dau chien thang tren mat tran ngoai giao, Lien minh Trung tam van khong tai nao tranh đuoc that bai sau cung. Vao thang 11 nam 1918, Hoang đe Đuc Wilhelm II thoai vi va chinh phu thay the ky ket hoa uoc voi phe Đong minh. Sovnarkom rot cuoc phai thua nhan rang Hiep uoc Brest-Litovsk chang đat đuoc muc đich gi.


= Chong phu nong, Cheka, va Khung bo Đo: 1918–1922 =

Đau nam 1918, nhieu thanh pho phia tay Nga đoi mat voi nan đoi do thieu thon luong thuc dai dang. Lenin len an kulak, tuc tang lop phu nong o Nga thoi xua, đa co tinh tich tru ngu coc do ho san xuat đe tang gia tri trao đoi tren thi truong. Thang 5 nam 1918, ong lenh cho quan dan vu trang đi trung thu ngu coc cua kulak đe đua len thanh pho phan phoi. Vao thang 6, ong phat đong thanh lap Uy ban Ban co nong đe vien tro chien dich chong kulak. Chinh sach đa gay ra bat on xa hoi lon va khien bao luc lan rong vi cac toan vu trang thuong hay au đa voi nong dan, lam tang nguy co nay sinh xung đot noi chien. Mot trong nhung vi du đien hinh nhat cho thay su kien quyet lap truong cua Lenin đo la buc đien thang 8 nam 1918 gui toi cac Bolshevik o Penza. Trong đo, ong hieu trieu luc luong đia phuong dap tat mot cuoc noi day nong dan bang cach treo co lam guong it nhat 100 "ten kulak, troc phu, [va] lu hut mau."
Cuoc trung thu ngu coc ha khac cua Lenin đa khien nhieu nong dan thoai chi va khong dam san xuat vuot hon so ngu coc ho tieu thu, he qua la san luong nong nghiep sa sut tut hau. Thi truong cho đen bung no đa bu tru cho nen kinh te bi nha nuoc han che. Đieu nay đa khien Lenin phai ban bo lenh xu ban nhung ke đau co tich tru, thuong nhan cho đen va trom cuop. Đang Xa hoi chu nghia – cach mang va Xa hoi chu nghia – cach mang canh ta đeu đa len an chinh sach trung thu ngu coc bang vu luc cua Đang Bolshevik tai Đai hoi Xo viet Toan Nga lan thu V vao thang 7 nam 1918. Nhan ra rang Uy ban Ban co nong đoi khi xu tu ca nong dan khong phai kulak, khien tang lop nay ngo vuc chinh phu, Lenin đanh bai bo chien dich vao thang 12 nam 1918.
Lenin lien tuc nhan manh su can thiet cua chien dich khung bo va bao luc nham xoa bo trat tu cu, cung nhu đam bao thang loi cho cong cuoc cach mang. Phat bieu truoc Uy ban Chap hanh Trung uong Toan Nga Xo viet vao thang 11 nam 1917, ong tuyen bo rang "nha nuoc la mot thiet che đuoc xay dung nham thuc thi bao luc. Truoc đo, bao luc nay đuoc thuc thi boi lu tham o thieu so đung tren đau toan bo nhan dan; gio đay chung ta muon [...] to chuc lai bao luc đo nhan danh loi ich cua nhan dan." Ong cuc luc phan đoi y kien bai bo an tu hinh. Lo so cac the luc chong pha Bolshevik am muu lat đo chinh quyen, Lenin cho thanh lap luc luong canh sat chinh tri Cheka vao thang 12 nam 1917, do Felix Dzerzhinsky lanh đao.

Thang 9 nam 1918, Sovnarkom thong qua nghi quyet khanh thanh cuoc Khung bo Đo, mot he thong ap che thi hanh boi Cheka. Tuy đoi khi đuoc coi la cong cu đe diet tru toan bo giai cap tu san, Lenin thuc chat khong co y đinh quet sach hoan toan giai cap nay, ma chi nham chu yeu vao nhung thanh phan co tu tuong muon tai lap trat tu cu. Phan lon nan nhan cua cuoc khung bo la cong dan giau co hoac la thanh vien cua che đo Sa hoang nam xua; trong đo cung co ca nhung nguoi chong tu san bat đong voi Bolshevik va nhung thanh phan xa hoi luu manh nhu đi điem. Cheka đuoc uy quyen xet xu va thi hanh an đoi voi bat cu thanh phan nao the hien tu tuong chong đoi chinh quyen ma khong can hoi y kien cua Toa an Cach mang. Theo đo, to chuc nay đa xu tu rat nhieu nguoi tren khap Nga Xo viet, thuong hang loat theo so đong. Đon cu nhu luc luong Cheka o Petrograd đa tu hinh 512 nguoi trong vong vai ngay. Khong co tu lieu chinh xac nao con sot lai ve so nguoi thiet mang trong cuoc Khung bo Đo; uoc tinh cua cac su gia đoi sau roi vao tam 10-15.000, hoac 50-140.000.
Lenin chua tung tan mat chung kien hay tham gia vao chien dich khung bo, cong khai cach li khoi no. Cac bai viet đuoc xuat ban va dien van cua Lenin rat hiem khi nhac đen xu tu; ong thuong chi noi ve đieu nay trong cac buc đien ma hoa hoac cac buc mat thu. Nhieu nguoi Bolshevik to ra e ngai truoc cac cuoc hanh quyet hang loat cua Cheka va su vo trach nhiem de thay cua to chuc nay. Đang Cong san đa co gang han che hoat đong cua Cheka vao thang 2 nam 1919, tuoc bo quyen phan xu cua Cheka o nhung khu vuc khong co thiet quan luat, song to chuc nay van tiep tuc hoanh hanh khap đat nuoc. Toi nam 1920, Cheka đa tro thanh mot the luc hung manh o Nga Xo viet, anh huong sau sac đen nhieu nhanh cua bo may nha nuoc.
Mot sac lenh thang 4 nam 1919 đa cho thanh lap cac trai tap trung đuoc uy thac cho Cheka, sau đuoc đieu hanh boi co quan chinh phu goi la Gulag. Cuoi nam 1920, 84 khu trai đa đuoc thiet lap khap Nga Xo viet, chua khoang 50.000 tu nhan; toi thang 10 nam 1923, so luong trai tang len 315 va chua khoang 70.000 tu nhan. Nhung nguoi bi bat đuoc tan dung lam lao đong cuong buc. Thang 7 nam 1922, tri thuc bi coi la chong đoi chinh quyen Bolshevik bi đay toi nhung vung thua thot dan cu hoac ra han nuoc ngoai; Lenin đich than xem xet ki luong danh sach nhung nguoi bi ket an theo kieu nay. Thang 5 nam 1922, Lenin ha lenh xu tu cac linh muc chong đoi Bolshevik, khien 14.000 đen 20.000 nguoi chet theo mot uoc tinh. Giao hoi Chinh thong giao Nga bi anh huong nang ne nhat; ngoai ra cac chinh sach bai ton giao cua chinh quyen cung anh huong xau đen cac giao hoi Cong giao La ma, Tin Lanh, Do Thai giao va Hoi giao.


= Noi chien va xung đot voi Ba Lan: 1918–1920 =

Lenin đa luong truoc rang tang lop quy toc va tu san Nga se hiep đong voi nhau đe chong chinh quyen cach mang; ong cho rang loi the ve quan so cua cac tang lop ha luu, cong voi kha nang to chuc quan đoi hieu qua cua Đang Bolshevik, se đam bao thang loi cuoi cung cho ho. Tuy nhien, Lenin đa khong the luong đuoc cuong đo chong đoi manh liet nhu the nao. Noi chien Nga tiep đo chu yeu la cuoc đoi đau giua phe Hong quan ung ho Bolshevik va phe Bach ve chong Bolshevik; song no cung bao gom cac cuoc chien gianh đoc lap cua cac dan toc o bien gioi phia Tay, cac luc luong nong dan đon lap le te va Quan Luc tren khap cuu lanh tho cua Đe quoc Nga. Vi vay, cac nha su hoc đanh gia cuoc chien nay thuc chat an chua ben trong hai xung đot rieng le: mot la giua phe cach mang va phan cach mang, hai la giua cac phe cach mang đoi choi lan nhau.
Bach ve la mot luc luong quan su chong Bolshevik đuoc sang lap boi nhieu quan si phuc vu duoi che đo Sa hoang cu, cau thanh tu cac đao quan sau: Tinh nguyen quan cua Anton I. Denikin o mien Nam nuoc Nga, luc luong cua Aleksandr V. Kolchak o Siberia, va luc luong cua Nikolai N. Yudenich o cac nuoc Baltic moi đoc lap. Bach ve đuoc ho tro boi 35.000 binh linh cua Quan đoan Sec, khi truoc la tu binh chien tranh cua Lien minh Trung tam, ve sau phan boi Sovnarkom va hiep đong voi to chuc chong Bolshevik goi la Uy ban cac Thanh vien cua Quoc hoi Lap hien (Komuch) o Samara. Ngoai ra, Bach ve con đuoc hau thuan boi cac cuong quoc phuong Tay, nhung nguoi coi Hiep uoc Brest-Litovsk la su phan boi no luc chien tranh cua Đong minh va lo so nguy co cach mang lan rong thong qua loi hieu trieu cua Bolshevik. Nam 1918, 10.000 linh Anh, Phap, My, Canada, Y va Serbia đo bo tai Murmansk, nhanh chong chiem cu Kandalaksha. Cung trong nam đo, cac luc luong Anh, My va Nhat đo bo Vladivostok. Quan phuong Tay rot cuoc rut khoi cuoc chien, chi đung sau tro cap ki thuat vien va đan duoc cho phe Bach ve; tuy vay Nhat Ban van kien đinh bam tru cuoc chien voi tham vong mo rong lanh tho.
Lenin uy thac cho Trotsky thanh lap Hong quan Cong Nong; đuoc su ung ho cua Lenin, Trotsky thanh lap Hoi đong Quan su Cach mang vao thang 9 nam 1918 va giu chuc chu tich cho toi nam 1925. Nhan thuc ro kinh nghiem chinh chien cua cac si quan che đo cu, Lenin cho phep ho tham gia lanh đao Hong quan duoi su giam sat cua Trotsky. Phe Hong quan nam giu hai thanh pho lon nhat cua Nga luc bay gio la Moskva va Petrograd, cung hau het cac khu vuc trung tam cua Nga, trong khi đo Bach ve chi kiem soat cac phan lanh tho bien vien va it cu dan. Voi tinh hinh đo, luc luong Bach ve bi phan manh boi tro ngai ve mat đia ly. Ho đong thoi that bai trong no luc chiem lay cam tinh cua cac dan toc thieu so vi von mang tu tuong thuong đang chung toc Nga. Ngoai ra, cac luc luong chong đoi Bolshevik cung thuc thi cac chien dich Khung bo Trang nham thanh trung nhung thanh phan ung ho Bolshevik; lan song khung bo nay hau nhu chi mang tinh chat tu phat va khong đuoc to chuc bai ban nhu cuoc Khung bo Đo. Ca hai phe tham chien đeu đa thuc hien nhieu vu tan cong chong lai cong đong Do Thai; toi ac ma bi Lenin chi trich kich liet, cho rang su bai thi Do Thai bat nguon tu tuyen truyen cua tu ban.

Thang 7 nam 1918, Sverdlov thong bao cho Sovnarkom rang Xo viet Khu vuc Ural đa hanh quyet vi cuu Sa hoang va than toc cua ong ta o Yekaterinburg đe khong cho ho roi vao tay Bach ve. Tuy thieu chung cu, mot so su gia nhu Richard Pipes va Dmitry A. Volkogonov suy đoan rang nguoi ra menh lenh co le la Lenin. Su gia James Ryan phan đoi rang "khong ly" gi đe tin vao chuyen ay. Du gi đi chang nua, Lenin coi cuoc hanh quyet la can thiet, vien dan vu chem đau Vua Louis XVI trong Cach mang Phap.
Sau Hiep uoc Brest-Litovsk, phai Xa hoi chu nghia – cach mang canh ta tu bo lien minh va ngay cang thu ghet phai Bolshevik. Thang 7 nam 1918, nha Xa hoi chu nghia – cach mang canh ta Yakov G. Blumkin am sat đai su Đuc Wilhelm von Mirbach tai Nga, hy vong su bien se kich đong mot cuoc chien cach mang moi chong lai Đuc. Phai Xa hoi chu nghia – cach mang canh ta sau đo thuc hien đao chinh o Moskva, phao kich Đien Kremli roi chiem đong buu đien trung tam cua thanh pho, truoc khi bi tran ap boi luc luong cua Trotsky. Cac thu linh va đang vien thuoc phai nay bi bat giu va bo tu, song lai đuoc đoi xu mem mong hon nhung ke thu khac cua Bolshevik.
Toi nam 1919, Bach ve hien đa that the tram trong, toi đau nam 1920 thi đa bi đanh tan tac tren moi mat tran. Tuy Sovnarkom gianh phan thang, lanh tho Nga đa bi co cum lai do cac nhom sac toc ben trong Đe quoc Nga tuyen bo đoc lap. Mot vai truong hop (đien hinh la cac quoc gia o đong-bac chau Au nhu Estonia, Latvia, Litva va Phan Lan) đuoc Xo viet chinh thuc cong nhan đoc lap va thoa hiep hoa uoc. Cac truong hop khac bi Hong quan đan ap thang tay; toi nam 1921, phong trao dan toc Ukrainia bi đe bep va day Kavkaz đa tro lai quyen kiem soat cua Nga, tuy nhien xung đot van tiep dien o Trung A cho toi cuoi nhung nam 1920.
Sau khi quan đoan Ober Ost cua Đuc rut khoi Mat tran phia Đong theo đung Hoa uoc, quan đoi Nga Xo viet va Ba Lan ben tien vao đe khoa lap khoang trong quyen luc. Nha nuoc Ba Lan va chinh quyen Xo viet non tre đeu co y đinh mo rong lanh tho tai đay. Linh Ba Lan va Nga Xo đung đo lan đau tien vao thang 2 nam 1919, nhanh chong leo thang thanh chien tranh Ba Lan-Xo viet. Khong giong cac cuoc chien truoc, cuoc chien nay đong vai tro quan trong trong chien luoc xuat khau cach mang sang cac nuoc chau Au khac cua Sovnarkom. Quan Ba Lan đanh lan sang Ukraina va toi thang 5 nam 1920 đa chiem đuoc Kiev tu tay Nga Xo. Sau khi đanh lui Quan đoi Ba Lan, Lenin keu goi Hong quan xam luoc Ba Lan voi niem tin rang giai cap vo san cua đat nuoc nay se vung len ung ho quan Nga va cham ngoi cho mot cuoc cach mang. Trotsky va cac Bolshevik khac to ra ngo vuc, song van tien hanh cuoc xam luoc; giai cap vo san Ba Lan rot cuoc đa khong noi day va Hong quan hung chiu that bai nang ne tai Tran Warszawa. Quan Ba Lan đay lui Hong quan ve lanh tho Nga, buoc Sovnarkom cau hoa; cuoc chien khep lai voi Hoa uoc Riga, theo đo Nga phai nhuong đat cho Ba Lan.


= Quoc te Cong san va cach mang toan cau: 1919–1920 =

Sau Hoa uoc o Mat tran phia Tay, Lenin tin rang cuoc cach mang chau Au som muon se đen. Chop thoi co nay, Sovnarkom hau thuan cho su thanh lap chinh phu xo viet Hungary cua Bela Kun vao thang 3 nam 1919, kem theo đo la chinh quyen xo viet o Bayern va hang loat cac cuoc noi day xa hoi chu nghia khac o Đuc, bao gom cuoc noi day cua Lien đoan Spartakus. Trong Noi chien Nga, Hong quan đa đuoc cu toi cac đat nuoc non tre moi gianh đoc lap đe ho tro cac phai Marxist đia phuong thanh lap cac chinh phu kieu xo viet. O chau Au, đieu nay đa gop phan tao dung cac chinh phu cong san Estonia, Latvia, Litva, Byelorussia va Ukraina đoc lap voi Nga, con ve phia vien đong thi đa gop phan tao nen chinh phu cong san Ngoai Mong. Nhieu thanh vien cot can cua Bolshevik muon sap nhap nhung vung nay vao Nga; Lenin nhan manh rang chu quyen quoc gia va tu quyet dan toc can đuoc ton trong, song van đam bao rang nhung chinh phu moi nay tren thuc te đeu nam duoi su đieu hanh cua Sovnarkom.
Cuoi nam 1918, Đang Lao đong Anh keu goi thanh lap hoi nghi Quoc te Lao đong va Xa hoi chu nghia, voi su tham gia cua cac đang xa hoi chu nghia tren khap the gioi. Lenin cho rang đay chang qua la phien ban khac cua Đe nhi Quoc te, nen cho thanh lap mot hoi nghi quoc te rieng le đe chong lai no. Voi su giup đo cua Zinoviev, Nikolai Bukharin, Trotsky, Christian Rakovsky va Angelica Balabanoff, Đai hoi I Quoc te Cong san  khai mac o Moskva vao thang 3 nam 1919. Su kien nay khong qua đinh đam tren cac phuong tien truyen thong; trong so 34 đai bieu đen du, 30 đai bieu xuat than tu cuu lanh tho cua Đe quoc Nga, va hau het cac đai bieu quoc te khong đuoc cong nhan chinh thuc la thanh vien cua cac đang xa hoi chu nghia o nuoc nha. Phai Bolshevik vi vay ap đao hoan toan tai hoi nghi. Lenin sau đo thong qua mot loat cac quy đinh, chi cho phep cac đang xa hoi chu nghia theo quan điem Bolshevik tham du Quoc te. O ky hop thu nhat, Lenin đa tro chuyen voi nhieu đai bieu, cong kich tu tuong dan chu nghi vien đi len xa hoi chu nghia cua phai Marxist xet lai nhu Kautsky, kien đinh keu goi cach mang bao luc nham lat đo cac chinh phu tu san tren khap chau Au. Mac du Zinoviev giu ghe chu tich cua Quoc te, Lenin van cuc ky co suc anh huong.
Đai hoi II Quoc te Cong san khai mac o Vien Smolny vao thang 7 nam 1920; đay cung la lan cuoi Lenin roi Moskva. Tai đay, ong khuyen khich cac đai bieu ngoai quoc noi guong cuoc đao chinh thanh cong cua Bolshevik, đong thoi tu bo quan điem bay lau cho rang chu nghia tu ban la giai đoan can thiet trong tien trinh phat trien xa hoi, thay vao đo khuyen khich cac dan toc duoi ach thuc dan chu đong chuyen bien xa hoi tien-tu ban o nuoc nha thanh xa hoi chu nghia. Lenin viet tac pham Benh au tri "Ta khuynh" trong phong trao cong san danh rieng cho dip nay, mot cuon sach ngan đa kich cac thanh phan ben trong đang cong san Anh va Đuc co chap tu choi gia nhap cac nghi vien quoc gia va cac to chuc cong đoan; ong mong muon ho chap thuan đe giup đo su nghiep cach mang. Hoi nghi bi tri hoan vai ngay do cuoc chien đang dien ra voi Ba Lan, sau phai tiep tuc o Moskva, keo dai toi thang 8. Cuoc cach mang toan cau trong du đoan cua Lenin rot cuoc chang bao gio toi; chinh phu cong san o Hungary bi lat đo chong vanh va cac cuoc khoi nghia Marxist đuong thoi o Đuc bi đan ap đam mau.


= Nan đoi va Chinh sach Kinh te Moi: 1920–1922 =

Trong noi bo Đang Cong san phat sinh hai be phai bat đong chinh kien moi la Nhom Tap trung Dan chu va Đoi lap Cong nhan; ca hai phai đeu cho rang nuoc Nga đang tro nen qua tap trung va quan lieu. Phai Đoi lap Cong nhan, thong qua quan he cua ho voi cac cong đoan nha nuoc, bay to rang giai cap cong nhan đang dan mat đi su tin tuong vao nha nuoc. Ho đa rat phan no khi biet tin Trotsky đinh bai bo cong đoan. Ong ta cho rang cong đoan la to chuc thua thai trong mot "nha nuoc cua cong nhan", song Lenin bat đong voi y kien nay; phan lon nhung nguoi Bolshevik ung ho quan điem cua Lenin trong cuoc tranh cai. Tai Đai hoi Đang lan thu X dien ra vao thang 3 nam 1921, Lenin ra quyet đinh nghiem cam viec chia be ket phai ben trong noi bo, ai khong tuan thu se bi khai tru.

Mot phan gay ra boi han han, nan đoi Nga 1921 la nan đoi kinh hoang nhat trong lich su nuoc nay ke tu nam 1891, gieo rac cai chet cho hon 5 trieu nguoi. Nan đoi bi lam tram trong them boi chinh sach trung thu luong thao, cung nhu boi su xuat khau phan lon tru luong ngu coc cua Nga ra ngoai quoc. Chinh phu Hoa Ky tham chi đa lap ra mot uy ban phu trach phan phoi luong thuc nham sang Nga cuu đoi. Thuong phu Tikhon cua Moskva đa keu goi cac nha tho Chinh thong giao ban đo khong can thiet đe bo thi cho nguoi đoi, hanh đong ma đa nhan đuoc su ung ho cua chinh phu. Vao thang 2 nam 1922, Sovnarkom ap dung bien phap manh tay hon, ra lenh tich bien va ban het tat ca cac vat pham quy gia cua giao hoi. Tikhon phan đoi viec ban chac cac vat pham đuoc dung trong Tiec Thanh; mot so tang lu khang lenh cua Sovnarkom, gay ra nhieu vu au đa giua giao dan va chinh quyen.
Giua nam 1920 va 1921, khang cu đoi voi lenh trung thu ngu coc o nhieu đia phuong đa leo thang thanh cac cuoc noi day nong dan chong Bolshevik tren khap Nga, song đeu bi dap tat. Cuoc noi day lon nhat dien ra o Tambov bi Hong quan nhanh chong đap tan. Vao thang 2 nam 1921, cong nhan Petrograd đo ra đuong đinh cong; chinh quyen phan ung bang thiet quan luat, cu Hong quan vao thanh pho đe tran ap nguoi bieu tinh. Thang 3 cung nam, thuy thu o Kronstadt noi day chong chinh quyen cach mang, ra yeu sach rang tat ca cac an pham xa hoi chu nghia phai đuoc luu hanh tu do, cac cong đoan phai đuoc quyen tu do hoi hop va nong dan phai đuoc quyen trao đoi tu do tren thi truong, cung nhu phai cham dut ngay tuc khac chien dich trung thu. Lenin cho rang đam thuy thu đa bi Đang Xa hoi chu nghia – cach mang va cac the luc đe quoc thu đich đanh lua, vay nen keu goi dap tat cuoc bien loan. Duoi su lanh đao cua Trotsky, Hong quan đanh dep cuoc binh bien vao ngay 17 thang 3 va tu binh bi giai đen cac trai tap trung.
Thang 2 nam 1921, Lenin trinh bay Chinh sach kinh te moi (NEP) len Bo Chinh tri; ong thuyet phuc cac đang vien Bolshevik cao cap dua tren su cap thiet cua van đe va chinh sach đuoc thong qua vao thang 4. Trong bai luan Ban ve thue luong thuc, Lenin giai thich rang NEP la su tro lai voi ke hoach kinh te nguyen ban cua Bolshevik, khang đinh rang chinh sach cong san thoi chien khi truoc cua Sovnarkom chi đong vai tro thay the NEP trong tinh hinh noi chien roi ren ma thoi. NEP cho phep cac tap đoan tu nhan hoat đong lai tren lanh tho Nga, tai thiet che đo tien luong va mo lai thi truong đe nong dan tu do buon ban san pham. Chinh sach cung cho phep cac nganh cong nghiep tu quy mo nho đuoc tai hoat đong, trong khi đo thi cac linh vuc nhu cong nghiep co ban, giao thong van tai va ngoai thuong van nam duoi su kiem soat cua nha nuoc. Lenin goi đay la "chu nghia tu ban nha nuoc", va mot so đang vien Bolshevik cho rang no đi nguoc lai cac gia tri cua chu nghia xa hoi. Cac nha nghien cuu tieu su Lenin thuong coi NEP la mot trong nhung thanh tuu lon nhat cua ong va mot so tham chi tin rang neu chinh sach nay khong đuoc thong qua kip thoi thi Sovnarkom som muon se bi lat đo boi cac cuoc noi day nhan dan.
Thang 1 nam 1920, chinh phu thi hanh luat lao đong bat buoc, co hieu luc voi tat ca cac cong dan trong đo tuoi tu 16 đen 50. Lenin keu goi trien khai du an GOELRO lap đat luoi đien dien rong, khoi cong tu thang 2 nam 1920; cau noi noi tieng cua Lenin rang "chu nghia cong san bang chinh quyen Xo viet cong đien khi hoa toan quoc" se đuoc trich dan rong rai trong nhieu nam toi. Nham mo rong nen kinh te Nga thong qua ngoai thuong, Sovnarkom đa cu cac đai bieu cua minh đen du  Hoi nghi Genoa 1922; Lenin muon đich than đen du nhung vi benh nang nen thoi. Phai đoan Nga đi đen thoa thuan voi Đuc, tiep sau mot thoa thuan giao thuong voi Vuong quoc Anh. Lenin hy vong voi khoan đau tu moi cua ngoai quoc, Sovnarkom se co the lam tram trong them su canh tranh giua cac nuoc tu ban va hoi thuc su sup đo cua chung; ong cung ngo loi cho thue vua dau Kamchatka voi mot cong ty tu ban My nham đay manh cang thang giua quoc gia nay va Nhat Ban, đat nuoc ma bay gio cung muon chiem huu Kamchatka đe xay dung tiem luc đe quoc cua rieng minh.


= Suc khoe suy giam va luc đuc voi Stalin: 1920–1923 =

Lenin ho then khi đang Bolshevik to chuc le mung sinh nhat thu 50 cho ong vao thang 4 nam 1920, su kien ma cung đuoc ton vinh khap nuoc Nga bang cac bai tho va tieu su danh rieng cho ong. Giua nam 1920 va 1926, 20 tap cua cong trinh hop tuyen Lenin đuoc an hanh; tuy van co mot so tu lieu bi cat bo. Trong nam 1920, mot so nhan vat noi danh o phuong Tay sang Nga đe tham Lenin, trong đo co nha van H. G. Wells, triet gia Bertrand Russell, cac nha hoat đong vo chinh phu Emma Goldman va Alexander Berkman. Armand, bay gio đa yeu đi nhieu, cung toi tham Lenin tai Đien Kremli. Ong khuyen ba đi đieu duong o Kislovodsk đe chong hoi phuc, song ba mat tai đo vao thang 9 nam 1920 sau mot tran dich ta. Thi hai Armand đuoc đua ve Moskva va chon cat tai Tuong Đien Kremli truoc su chung kien cua mot Lenin muon phien.
Lenin đo benh nang cuoi nam 1921, tro nen nhay cam voi am thanh, mat ngu va đau đau thuong xuyen. Theo khuyen nghi cua Bo Chinh tri, Lenin roi Moskva, lui ve dinh thu Gorki đe duong benh vao thang 7, noi ong đuoc vo va em gai cham soc chu đao. Ong bat đau nghi quan đen viec tu sat, hoi Krupskaya va Stalin cho kali cyanide đe ket lieu cuoc đoi. Hai muoi sau vi bac si đa đuoc thue đe theo doi benh tinh cua Lenin trong nhung nam cuoi đoi, mot so la nguoi ngoai quoc. Co y kien cho rang benh tinh cua Lenin bat nguon tu su oxi hoa cac manh đan gam trong nguoi ong tu vu muu sat nam 1918, khien ong phai trai qua mot ca phau thuat vao thang 4 nam 1922. Cac trieu chung tiep dien đa lam cac bac si rat boi roi; co le ong đa mac phai benh suy nhuoc than kinh hoac xo vua đong mach nao, tham chi co đon đoan cho rang ong bi giang mai. Thang 5 nam 1922, ong bi đot quy, mat kha nang noi tam thoi va bi liet phan than ben phai. Suc khoe Lenin đa hoi phuc tuong đoi vao thang 7. Ong quay ve Moskva vao thang 10 nhung con đot quy tai phat vao thang 12, khien ong lai phai lui ve Gorki.

Bat chap suc yeu, Lenin van rat quan tam đen viec chinh su. Khi gioi lanh đao Đang Xa hoi chu nghia – cach mang bi be boi bay đat am muu chong chinh quyen trong mot phien toa dien ra giua thang 6 va thang 8 nam 1922, Lenin đa keu goi phai nghiem tri nhung ke phan trac; thay vao đo ho bi cam tu vo thoi han va ve sau bi sat hai trong cuoc Đai Thanh trung cua Stalin. Voi su ung ho cua Lenin, chinh phu Xo viet đa co the nho re hieu qua phai Menshevik khoi Nga bang cach đao thai tat ca cac thanh phan Menshevik khoi cac thiet che cung nhu cac tap đoan nha nuoc vao thang 3 nam 1923 va bat giu cac thanh vien cua đang nay đe thuyen chuyen toi cac trai tap trung. Lenin lo lang ve su tiep dien cua mot he thong quan lieu kieu Sa hoang o Nga Xo viet, nhat la vao nhung nam cuoi đoi. Phe phan thai đo quan lieu cua quyen, ong đe nghi phai cai to triet đe noi bo chinh quyen đe tranh te nay, canh bao trong mot buc thu rang: "chung ta đang sa vao mot vung lay quan lieu ban thiu".
Trong thang 12 nam 1922 va thang 1 nam 1923, cai đuoc gioi su gia goi la "Di chuc Lenin" bat đau đuoc thao, trong đo co cac nhan xet ve pham chat cua nhung nguoi đong chi cua ong, tieu bieu la Trotsky va Stalin. Ong khuyen nghi mien nhiem Stalin khoi chuc Tong Bi thu Trung uong Đang vi cho rang ong ta khong hop voi vi tri nay. Lenin muon đua Trotsky len thay the, khen Trotsky la "nguoi co nang luc nhat trong Ban Chap hanh Trung uong Đang hien thoi". Lenin neu bat tri tue cua Trotsky, song cung phe phan thoi tu cao va thien huong cay quyen cua ong ta. Trong thoi ky nay, Lenin cung đoc cho thu ky viet mot bai luan chi trich ban chat quan lieu cua Bo Dan uy thanh tra cong nong, khuyen khich tuyen mo them nhan su xuat than tu tang lop lao đong đe giai quyet van đe. Trong mot bai luan khac, ong keu goi nha nuoc no luc hon nua trong cong tac xoa nan mu chu, tuyen truyen su đung gio va tan tam trong quan chung nhan dan, cung nhu khuyen khich nong dan tham gia hop tac xa.

Trong luc Lenin vang mat, Stalin đa bat đau cung co quyen luc bang cach đe bat cac đong minh len giu cac vi tri chu chot, đong thoi xay dung hinh anh ban than nhu la nguoi bang huu than can va la nguoi ke thua xung đang cua Lenin. Thang 12 nam 1922, Stalin đam nhan viec giam sat che đo duong benh cua Lenin, đuoc Bo Chinh tri giao pho phan su kiem soat cac chuyen tham hoi Lenin cua nguoi ngoai. Cung luc đo, Lenin ngay cang tro nen mau thuan voi Stalin; trong khi Lenin kien quyet rang nha nuoc phai giu đoc quyen ve ngoai thuong vao giua nam 1922, Stalin lai dan dat nhung nguoi Bolshevik khac chong lai y kien cua Lenin tuy bat thanh. Giua hai nguoi ho cung nay sinh xich mich; co lan Stalin quat mang ba Krupskaya qua mot cuoc đien thoai, khien Lenin rat tuc gian va gui thu bat Stalin phai xin loi.
Ran nut chinh tri đang ke nhat giua hai nguoi ho dien ra trong Su vu Gruzia. Stalin khuyen nghi rang cac quoc gia bi Xo viet hoa cuong buc nhu Gruzia, Azerbaijan va Armenia nen đuoc sap nhap hoan toan vao Nga, mac cho nguyen vong trai chieu cua cac chinh phu Xo viet đia phuong. Lenin cho rang hanh đong cua Stalin va nhung nguoi ung ho ong ta mang tinh chat so vanh dan toc Đai Nga, thay vao đo keu goi cac quoc gia-dan toc ay nhap vao Nga voi tu cach ban đoc lap đe cung tao dung mot lien bang thong nhat voi quoc hieu "Lien bang cac Cong hoa Xo viet cua chau Au va chau A". Tuy ban đau phan đoi, Stalin rot cuoc chap nhan y kien nay. Đuoc su tan thanh cua Lenin, Stalin đoi quoc hieu cua lien bang đuoc đe xuong thanh Lien bang Cong hoa Xa hoi chu nghia Xo viet (Lien Xo). Lenin cu Trotsky thay mat ong phat bieu tai phien hop toan the cua Ban Chap hanh Trung uong Đang vao thang 12; tai đay ke hoach thanh lap lien bang đuoc nhat tri, roi đuoc Đai hoi Xo viet thong qua vao ngay 30 thang 12, chinh thuc khai sinh Lien bang Xo viet. Mac cho benh tinh, Lenin đuoc bau lam chu tich trong chinh phu Lien Xo moi lap.


Qua đoi va tang le: 1923–1924 Thang 3 nam 1923, Lenin trai qua con đot quy thu ba, mat kha nang noi. Cung thang, ong bi liet mot phan than phai va bat đau bieu hien chung that ngon giac quan. Toi thang 5, suc khoe cua ong co ve đa hoi phuc, lay lai đuoc kha nang di chuyen, tro chuyen va viet lach. Vao thang 10, ong toi Kremli lan cuoi. Trong tuan cuoi cua cuoc đoi, Zinoviev, Kamenev va Bukharin toi tham hoi ong; trong đo Bukharin la nguoi cuoi cung gap ong tai dinh thu Gorki truoc ngay mat. Ngay 21 thang 1 nam 1924, Lenin roi vao con me sang va mat khong lau sau. Nguyen nhan cai chet đuoc tuyen bo la do mot can benh mach mau khong the chua khoi.
Chinh quyen Xo viet loan bao tin buon cho toan the nhan dan vao ngay hom sau. Ngay 23 thang 1, đai dien cua Đang Cong san, cong đoan va xo viet toi dinh thu Gorki đe chung kien thi hai Lenin đat trong chiec cuu mau đo, đuoc khieng tien boi nhung nguoi Bolshevik. Linh cuu sau đo đuoc chuyen ve Moskva bang tau hoa, roi đuoc quan trong Nha Cong đoan. Ba ngay tiep theo, khoang mot trieu nguoi thuong tiec đa toi vieng Lenin, nhieu nguoi đung cho hang tieng đong ho bat chap thoi tiet lanh gia. Vao ngay 26 thang 1, Đai hoi đai bieu toan the Xo viet lan thu XI hoi hop đe tuong nho Lenin, voi cac bai phat bieu cua Kalinin, Zinoviev va Stalin. Đang chu y, Trotsky khong xuat hien tai su kien nay; ong bay gio đang duong benh tai Day Kavkaz, ve sau cao buoc Stalin đa gui nham ngay tang le trong đien bao, khien ong khong the nao đen du kip. Le truy đieu đuoc cu hanh vao ngay hom sau tren Quang truong Đo, đong hanh boi quan nhac, noi đam đong quan chung nghe mot loat cac bai đieu van truoc khi thi hai đuoc đat vao lang. Tuy ret cong, hang chuc ngan nguoi đa toi du le.
Bat chap phan đoi tu ba Krupskaya, thi hai cua Lenin đuoc bao quan va luu giu đe vieng tham trong lang Quang truong Đo. Nam 1925, mot vien nghien cuu đuoc lap ra đe giai phau nao cua Lenin, qua đo phat hien ra rang no bi xo cung rat nang. Thang 7 nam 1929, Bo Chinh tri chuan y quyet đinh do bo lang goc tam thoi đe thay bang mot lang vinh vien lam tu đa granite, hoan cong vao nam 1933. Quan tai cua Lenin đuoc thay the vao nam 1940 va mot lan nua vao nam 1970. Tu nam 1941 đen nam 1945, thi hai ong đuoc di doi tam thoi đen Tyumen đe đam bao an toan trong The chien thu hai. Cho đen nam 2023, thi hai van đuoc luu giu đe vieng tham ben trong Lang Lenin o Quang truong Đo.


Y thuc he chinh tri = Chu nghia Marx va chu nghia Lenin =

Lenin la mot nha Marxist tan tuy. Ong tin tuong rang dien giai cua minh ve chu nghia Marx — lan đau tien đuoc goi la "chu nghia Lenin" boi Martov vao nam 1904 — la đung nhat va chinh thong nhat. Theo lap truong Marxist cua Lenin, nhan loai nhat đinh se đat đen chu nghia cong san thuan tuy, tao lap nen mot xa hoi phi nha nuoc, phi giai cap va quan binh cua cong nhan; noi ho khong con bi boc lot hoac tha hoa nua, đuoc lam chu van menh cua ban than, "lam theo nang luc, huong theo nhu cau". Theo Volkogonov, Lenin tin tuong "sau sac va that long" vao con đuong ma ong đa đat ra cho nuoc Nga đe tien len xa hoi cong san.
Theo lap truong Marxist cua Lenin, cac xa hoi đuong thoi khong the truc tiep tien len xa hoi cong san ma truoc tat phai trai qua giai đoan xa hoi chu nghia; do vay, moi quan tam cua ong la lam cach nao đe nuoc Nga đat đuoc giai đoan xa hoi chu nghia. Lenin cho rang mot nen "chuyen chinh vo san" la can thiet nham tran ap giai cap tu san va phat trien mot the che kinh te xa hoi chu nghia. Trong bai luan "Ban ve che đo hop tac xa", ong giai thich rang chu nghia xa hoi la "khi cac tu lieu san xuat đa thuoc ve xa hoi, khi giai cap vo san, voi tu cach la giai cap, đa thang giai cap tu san — thi che đo cua nhung nguoi xa vien hop tac xa van minh moi la che đo xa hoi chu nghia."

Truoc nam 1914, quan điem cua Lenin hau nhu đong thuan voi thuyet Marxist Tay phuong dong chinh. Mac du chi trich nhung nguoi Marxist tiep nhan tu tuong cua cac nha triet hoc va xa hoi hoc phi-Marxist, chinh ong cung chiu anh huong khong chi tu dong ly luan Marxist Nga ma con tu cac tu tuong cua phong trao cach mang Nga rong lon hon, bao gom dong chu nghia xa hoi trong nong Narodnik. Ong đa cai tien ly thuyet cua minh sao cho phu hop voi hoan canh đuong thoi, đong thoi đieu hanh nuoc Nga trong đieu kien chien tranh, nan đoi va suy thoai kinh te. Lenin đa đong gop nhieu đieu moi cho chu nghia Marx chinh thong, phat trien no thanh chu nghia Lenin.
Trong cac truoc tac ly luan chinh tri, tieu bieu nhu tac pham Chu nghia đe quoc, giai đoan tot cung cua chu nghia tu ban, Lenin đa thao luan ve nhung đieu ong cho la nhung tien trien cua chu nghia tu ban sau khi Marx qua đoi; theo ong, chu nghia tu ban đa buoc len mot trinh đo moi goi la chu nghia tu ban đoc quyen nha nuoc. Lenin tin rang, mac du nen kinh te Nga bi chi phoi boi co cau nong nghiep la chinh, song su hien dien cua chu nghia tu ban đoc quyen tai đay chung to đat nuoc nay đa chin muoi ve mat vat chat đe tien len giai đoan xa hoi chu nghia. Theo Ryan, chu nghia Lenin co phan chuyen che va giao đieu hon cac bien the khac cua chu nghia Marx, va noi bat vi kheu goi đuoc cam xuc manh liet toi tu vien kien giai phong nhan loai cua no. Ngoai ra, chu nghia Lenin cung nhan manh vai tro cua đang tien phong trong viec dan dat giai cap vo san tien toi cach mang, đong thoi đe cao bao luc trong vai tro nhu mot cong cu huu dung cua cach mang.


= Van đe dan chu va dan toc =
Lenin tin rang che đo dan chu đai bieu o cac nuoc tu ban tao nen ao tuong ve dan chu, trong khi van duy tri cai goi la "chuyen che tu san". Ong mieu ta che đo dan chu đa đang o Hoa Ky nhu la "nhung cuoc đoi đau ngoan muc va vo nghia giua hai chinh đang tu san", theo đo thi ca hai đang đeu đuoc dan dat boi "nhung ti phu ranh manh" boc lot giai cap vo san My. Ong chong chu nghia tu do (liberalism), the hien su bat đong cam đoi voi su tran trong tu do (liberty) nhu mot gia tri, va tin rang quyen tu do (freedom) duoi ach chu nghia tu do chi la gian tra ma thoi, boi suy cho cung thi nguoi lao đong van bi boc lot boi cac nha tu ban.
Lenin khang đinh rang "chinh phu Xo viet dan chu gap trieu lan cong hoa tu san dan chu nhat", cho rang dan chu tu san la "mot nen dan chu cho ke giau." Tuy nhien, vien canh cua Lenin ve mot nha nuoc vo san chech khoi quan điem cua ly thuyet Marxist chinh luu luc bay gio; cac nha Marxist Tay Au nhu Kautsky hinh dung ve mot chinh phu nghi vien dan chu trong đo giai cap vo san chiem đa so, trong khi Lenin keu goi thanh lap mot nha nuoc tap trung hoa, manh me ve tiem luc, co kha nang ngan can bat cu su can thiep nao cua giai cap tu san. Lenin coi che đo "chuyen chinh vo san" la dan chu đich thuc vi no cho phep cong nhan bau cu đai bieu trong cac hoi đong xo viet va quan chuc đai dien cho ho, cac chuc vu nay thay phien luan chuyen lien tuc, cung nhu cho phep ho tham gia vao viec quan ly nha nuoc. 
Lenin la nguoi quoc te chu nghia ung ho mot cuoc cach mang the gioi; theo đo cho rang ranh gioi quoc gia dan toc la khai niem hu lau va chu nghia dan toc la su xao nhang khoi cuoc đau tranh giai cap quan trong hon. Ong tin rang trong hinh thai xa hoi chu nghia, cac quoc gia tren the gioi se khong the tranh khoi su hop nhat va lap ra mot chinh phu the gioi duy nhat. Ong cho rang nha nuoc xa hoi chu nghia tren ly thuyet se co dang nha nuoc đon nhat, đuoc tap trung hoa, va ong coi đinh ly phan quyen nhu mot khai niem bay ve cua giai cap tu san. Trong cac truoc tac cua minh, Lenin the hien tu tuong phan đe, khang đinh tat ca cac dan toc đeu co "quyen đuoc tu quyet." Ong ung ho cac cuoc chien giai phong dan toc, chap nhan quan điem cho rang cac xung đot kieu vay co the khien mot so nhom dan toc thieu so tach khoi nha nuoc xa hoi chu nghia, vi nhung nha nuoc nhu vay khong "thanh thien hay đam bao đuoc la khong pham loi lam hay khuyet điem."
Truoc khi len nam quyen vao nam 1917, ong lo ngai nha nuoc Xo viet se khong the binh tri cac quoc gia dan toc thieu so mong muon đoc lap; theo su gia Simon Sebag Montefiore, vay nen Lenin muon Stalin phat trien "mot ly thuyet chu truong quyen tu tri va quyen đuoc ly khai ma khong can thiet la phai đam bao ca hai." Sau khi gianh chinh quyen, Lenin nhanh chong keu goi bai bo moi rang buoc cua cac dan toc thieu so voi Đe quoc Nga, theo đo ung ho su ly khai đoc lap nhung thuc chat lai ky vong su tai hop ngay tuc khac dua tren tinh than vo san quoc te chu nghia. Ong san sang su dung vu luc quan su đe đam bao su thong nhat nay, voi ket qua la cac cuoc tan cong xam nhap cac lanh tho đa tuyen bo đoc lap nhu Ukraina, Gruzia, Ba Lan, Phan Lan, va cac quoc gia Baltic. Chi khi xung đot voi Phan Lan, cac quoc gia Baltic, va Ba Lan that bai thi chinh phu cua Lenin moi chinh thuc cong nhan nen đoc lap cua cac chinh the nay.


Đoi tu, ngoai hinh va tinh cach Lenin nhin nhan ban than nhu mot con nguoi lam nen lich su, luon vung tin vao su chinh đang cua cong cuoc cach mang cung nhu kha nang lanh đao cua minh. Nha viet tieu su Louis Fischer mieu ta ong la "mot nguoi yeu nhung su thay đoi triet đe va su bien đong tot cung", mot nguoi ma cho rang "khong co giai phap trung gian. Ong la kieu nguoi phong đai cai đung-sai, đo-hoac-đen". Đanh gia cao "kha nang lam viec ky cuong phi thuong" va "su cong hien het minh cho nghiep cach mang" cua Lenin, nha su hoc Richard Pipes viet rang ong la nguoi cuc ky co suc hut. Tuong tu, Volkogonov cho rang "chi bang tinh cach cua minh, [Lenin] đa san co anh huong đen moi nguoi". Trai lai, bang huu Gorky cua Lenin mieu ta ong la "mot nguoi vung vang, khoe khoan, bi hoi đau," nhin trong "kha đoi thuong" va "khong co may ve lanh đao".

Nha su hoc Robert Service cho biet Lenin hoi nho la mot nguoi co xuc cam rat manh liet, thu ghet cay đang chinh quyen Sa hoang. Theo Service, Lenin đa phat trien mot "su gan bo xuc cam" đoi voi cac hinh tuong anh hung nhu Marx, Engels va Chernyshevsky. Ong so huu anh chan dung cua ho, va tung noi trong mot buc thu rang ong "ai mo" Marx va Engels. Nha nghien cuu tieu su James D. White cho rang Lenin coi giao huan cua ho nhu "kinh thanh" hay "giao đieu", nhung thu "khong can hoai nghi ma chi can tin tuong". Theo Volkogonov, Lenin coi chu nghia Marx nhu "chan ly tuyet đoi", theo đo ma hanh xu nhu "mot nguoi cuong tin". Tuong tu, triet gia Bertrand Russell cam thay rang Lenin the hien mot "niem tin kien đinh kieu ton giao đoi voi chan ly Marxist". Nha viet tieu su Christopher Read vi Lenin nhu "mot phien ban the tuc cua cac thu linh than quyen, [nhung nguoi ma] lay tinh chinh đang tu cai chan ly [duong nhu] trong cac hoc thuyet cua ho, chu khong tu su uy thac cua nhan dan". Dau vay Lenin la mot nguoi vo than chi trich ton giao, tin rang ban chat cua chu nghia xa hoi la phan ton giao; vi le ay nen ong coi chu nghia xa hoi Kito la mot khai niem tu mau thuan.
Service nhan xet rang Lenin co the "buon rau va thay đoi tam trang đot ngot". Pipes thi cho rang Lenin la "mot nguoi chan ghet nhan loai toi tan cung". Read bac bo quan điem đo, vien dan nhung luc Lenin bay to long tot, nhat la đoi voi tre em. Theo nhieu nha viet tieu su, Lenin khong khoan nhuong voi kinh đich chinh tri, va hay bac bo thang thung cac y kien trai voi minh. Ong co khi "phe phan tham đoc nguoi khac", the hien mot khuynh huong nhao bang, che gieu, hoac đa kich ad hominem nhung nguoi phan đoi minh. Ong lam ngo truoc cac su thuc khong phu hop voi y minh, khinh miet su thoa hiep, va hiem khi thua nhan loi lam cua ban than. Ong khong muon thay đoi quan điem cua minh, tru khi lap truong cu hoan toan bi bai bo, roi sau đo lai theo quan tinh ma khong chiu thay đoi. Lenin khong bieu hien tinh cach tan bao va khong mong muon bao luc, song lai chap nhan bao luc khi nguoi khac thuc hien no va khong to ra  thong cam cho bat cu thanh phan nao bi giet nhan danh su nghiep cach mang. Đung tren lap truong vi loi chu nghia, Lenin coi muc đich luon hop thuc hoa đuong loi, phuong tien. Theo Service, "tieu chi đao đuc [cua Lenin] rat đon gian: mot hanh đong co thang tien hoac ngan can su menh Cach mang hay khong?"

Ve mat dan toc, Lenin tu nhan la nguoi Nga. Service mieu ta Lenin la "mot nguoi kha hom hinh khi ban toi cac van đe ve dan toc, xa hoi va van hoa". Vi lanh tu Bolshevik tin rang cac quoc gia Chau Au khac, nhat la Đuc, co nen van hoa vuot troi hon so voi Nga. Ong cho rang nuoc Nga la "mot trong nhung quoc gia o Chau A hien hoa, trung co va lac hau theo cach đang xau ho nhat." Lenin phien long truoc cai ma ong cho la su thieu vang tinh ngay thang va nep ky luat cua nhan dan Nga; tu luc tre ong đa muon nuoc Nga tro nen giong Chau Au va phuong Tay hon.
Trai voi chieu huong cach mang trong lap truong chinh tri, Lenin khong thich cac thi nghiem cach tan ve van chuong va nghe thuat, cu the la cac trao luu hoi hoa nhu chu nghia bieu hien, chu nghia vi lai va chu nghia lap the, ma đe cao chu nghia hien thuc va van hoc co đien Nga. Lenin co tu tuong kha bao thu va cung nhac ve gioi tinh va hon nhan. Suot quang đoi truong thanh, ong gan bo voi nguoi vo Krupskaya, nha nu cach mang Marxist ma ong ket hon khi o Siberia. Hai ong ba đeu tiec nuoi vi khong co con, danh thoi gian ranh đe choi đua voi con chau ban be. Read binh chu rang Lenin "giu cac moi quan he gan gui, nong am, suot đoi" voi cac thanh vien trong gia đinh. Ong khong co ban tham nien va Armand thuong đuoc cho la nguoi ban tam tinh duy nhat cua ong.
Ngoai tieng Nga me đe, Lenin con biet noi va viet bang tieng Phap, tieng Đuc va tieng Anh. Vi la nguoi chu tam đen suc khoe, ong thuong xuyen tap the duc, ua thich cac hoat đong ngoai troi nhu đap xe, boi loi va san ban. Thoi gian o Thuy Si, ong con co hung thu voi bo mon đi bo đuong nui. Ong rat thich nuoi thu cung, nhat la meo. Ong ky thi su xa hoa lang phi, song rat đon so gian di. Pipes binh chu rang Lenin "het suc khiem ton voi nhu cau ban than", lam guong cho "mot loi song chat phac, gan nhu kho hanh." Lenin ghet su bua bai, luon don dep ngan nap ban lam viec, got but chi that can than va mong muon su tinh lang tuyet đoi khi lam viec. Theo Fischer, "tinh tu cao [o Lenin] hau nhu khong co.", Tren thuc te, Lenin khong hai long voi tuc sung bai ca nhan ma chinh quyen Xo viet đa dung len cho minh; tuy nhien, ong cung cho rang viec nay co the co loi ich nao đo trong cong cuoc ket đoan phong trao cong san .


Di san Volkogonov, tuy bat đong voi he tu tuong cua Lenin, van khen ngoi rang "rat hiem ca nhan nao trong lich su co kha nang thay đoi đang ke mot xa hoi lon o tam vi mo nhu vay." Chinh quyen cua Lenin đa xay dung khung suon cho he thong chinh phu đieu hanh Nga xuyen suot bay thap ky toi va cung cap mo hinh cho cac nha nuoc cong san hau than, bao phu 1/3 the gioi vao giua the ky thu 20, noi theo. Vi vay, anh huong cua Lenin mang tam quoc te. La mot nhan vat lich su gay nhieu tranh cai, Lenin vua đuoc ton vinh ca ngoi boi mot so nguoi, vua bi trach nhiec xi va boi mot so khac. Ngay ca luc sinh thoi, nhan dan Nga "co nguoi yeu men cung co nguoi cam ghet, co nguoi nguong mo cung co nguoi khinh miet" ong. Nhung luong tu tuong ay đa len loi vao cac nghien cuu ve Lenin va chu nghia Lenin, bat nguon tu cac bat đong lien quan đen lap truong chinh tri.
Nha su hoc Albert Resis nhan đinh rang neu Cach mang Thang Muoi đuoc coi la su kien quan trong nhat cua the ky thu 20, thi Lenin "du tot hay xau van phai đuoc cong nhan la vi lanh tu chinh tri quan trong nhat the ky." White khen ngoi Lenin la "mot trong nhung nhan vat lich su đuong đai kiet xuat ma khong can tranh cai". Service ghi nhan vi lanh tu Nga đuoc nhieu nguoi xem la mot trong nhung "tac nhan chinh yeu" cua the ky 20. Read coi ong la "mot trong nhung bieu tuong rong rai, de nhan ra mot cach pho quat, cua the ky thu 20". Ryan coi ong la "mot trong nhung ca nhan đang ke va co anh huong nhat trong lich su đuong đai." Tap chi Time vinh danh Lenin la mot trong 100 nhan vat quan trong nhat cua the ky 20, đong thoi la mot trong 25 chinh khach tieu bieu cua moi thoi đai.
O phuong Tay, cac nha nghien cuu tieu su bat đau viet ve Lenin it lau sau khi ong qua đoi; mot so nhu Christopher Hill thong cam voi Lenin, song so khac nhu Richard Pipes va Robert Gellately kich liet chi trich ong. Cac su gia nhu Read va Lars Lih thi co gang giu trung lap hoac binh pham tot ve Lenin đe tranh bi gan mac chinh tri. Nhung nguoi co cam tinh voi Lenin ton vinh ong vi đa gop phan cai tien thuyet Marxist sao cho phu hop voi đieu kien kinh te – xa hoi cua Nga luc bay gio. Tuong thuat cua Lien Xo mieu ta ong la nguoi nhan ra cai khong the tranh khoi cua lich su, nho đo đa giup no chac chan xay ra. Trai lai, phan lon gioi su hoc phuong Tay coi ong nhu mot ke thao tung cac su kien nham tiem đoat va chiem giu quyen binh chinh tri; ho cao buoc tu tuong cua Lenin chi la co đe ong hop thuc hoa cac chinh sach thuc dung cua minh. Ve sau, nhung nguoi xet lai lich su o ca Nga lan phuong Tay đeu nhan manh vao tac đong cua cac y tuong san co tu truoc, cung nhu ap luc tu phia nhan dan, len ban than Lenin va cac chinh sach cua ong.

Nhieu nha su hoc va nghien cuu tieu su cho rang chinh quyen cua Lenin mang tinh chat toan tri, la mot nha nuoc canh sat, va la mot che đo đoc tai đon đang. Nhieu hoc gia theo đo cao buoc Lenin la đoc tai. Ryan cho rang Lenin "khong phai đoc tai theo nghia rang moi khuyen nghi cua ong phai đuoc chap thuan va thong qua", boi le nhieu nguoi đong cap khac y kien voi Lenin van co quyen phu quyet chung. Fischer binh chu rang tuy "Lenin la mot nguoi đoc đoan, song ong khong phai đoc tai kieu dang Stalin ve sau." Volkogonov nhan đinh rang Lenin la nguoi đat nen mong cho "chuyen chinh cua Đang" va phai toi thoi Stalin thi Lien Xo moi bien thanh "chuyen chinh cua mot nguoi."
Song đe cong bang ma noi, nhieu nha quan sat Marxist, gom co cac su gia phuong Tay nhu Hill va John Rees, phan bien luan đieu vu cao chinh quyen cua Lenin la mot che đo đoc tai; so di vi ho nhin nhan no nhu mot phuong thuc bao toan cac yeu to dan chu chua thuc su hoan hao ma khong can cac tien trinh tuyen cu o cac quoc gia dan chu tu do. Ryan cho rang nha su hoc ta khuynh Paul Le Blanc "đa nhan đinh rat đung rang cac pham chat ca nhan dan Lenin đen cac chinh sach tan nhan cua ong khong nhat thiet la manh tay hon khi so voi nhung nha lanh đao phuong Tay the ky 20." Hon nua, Ryan cho rang bao luc cach mang cua Lenin chi đon thuan la cong cu nham đat đuoc muc đich nhat đinh, cu the la xay dung che đo xa hoi chu nghia, toi hau la the gioi cong san – mot the gioi khong con bao luc. Nha su hoc J. Arch Getty nhan xet rang, "Lenin xung đang đuoc ton vinh vi quan niem ke hien co phuoc đuoc huong nuoc thien đang, rang co kha nang cho mot phong trao chinh tri dua tren binh đang va cong bang xa hoi." Mot so tri thuc ta khuynh, tieu bieu gom co Slavoj Zizek, Alain Badiou, Lars T. Lih va Fredric Jameson, khuyen rang chung ta can lam bung chay lai tinh than cach mang cuong quyet nhu cua Lenin đe giai quyet cac van đe bat cap đuong đai.


= Tai Lien Xo va cac quoc gia hau Xo viet =

Tai Lien Xo, tuc sung bai ca nhan danh cho Lenin đa manh nha phat trien ke tu luc ong con song, song chi thuc su no ro sau khi ong mat. Theo Nina Tumarkin, đay co the đuoc coi la "tuc sung bai lanh tu cach mang cong phu nhat" ke tu thoi George Washington o Hoa Ky, va thuong đuoc mieu ta la mang tinh chat "ban ton giao". Tuong ban than hoac toan than cua Lenin đuoc dung len o hau het cac ngoi lang. Chan dung cua Lenin xuat hien o khap noi, tren tem buu chinh, đo gom, bich chuong, cac mat bao Pravda va Izvestia Xo viet. Nhung noi ong tung sinh hoat tro thanh bao tang đon khach tham thu. Nhieu thu vien, đuong pho, nong trang, bao tang, thi tran va khu vuc đuoc đat ten theo Lenin; vi du nhu thanh pho Petrograd đuoc đoi ten thanh "Leningrad" vao nam 1924, hay que huong Simbirsk cua Lenin đuoc đoi ten thanh Ulyanovsk. Huan chuong Lenin tro thanh giai thuong het suc danh gia, chi đuoc trao tang cho cac ca nhan co thanh tich noi bat. Tuy nhien nhung đieu nay khong đuoc Lenin tan thanh, hon nua con bi chi trich cong khai boi ba Krupskaya.
Nhieu nha nghien cuu tieu su nhan xet rang cac ban thao cua Lenin co gia tri gan giong Kinh Thanh o Lien Xo. Pipes them rang "y kien nao cua ong cung đuoc trich dan đe hop thuc hoa mot chinh sach bat ky va đuoc nhin nhan nhu la chan ly." Nguoi ke tuc Lenin, Iosif Stalin, đa he thong hoa chu nghia Lenin qua mot loat cac bai giang o Đai hoc Sverdlov roi cho xuat ban chung duoi nhan đe Cac van đe cua chu nghia Lenin. Stalin cung cho suu tam cac ban thao cua vi co lanh tu va cat tru chung o Vien Marx–Engels–Lenin. Tai lieu cua Lenin o ngoai quoc, chang han nhu tap sach cua ong o Krakow, thuong đuoc mua lai voi gia đat đe suu tap trong vien nghien cuu. Duoi thoi Xo viet, nguoi ta kiem soat rat chat cac ban thao nay va rat it ca nhan co quyen truy cap chung. Tat ca cac ban thao co loi cho Stalin đeu đuoc xuat ban, con cac ban thao khac thi khong. Kien thuc ve dong mau phi-Nga va than the quy toc cua Lenin đuoc giu kin. Cu the thi thong tin ve huyet thong Do Thai cua Lenin van la bi mat cho đen nhung nam 1980, co le vi thai đo bai Do Thai o Nga Xo luc bay gio, hoac đe khong gay anh huong đen chinh sach Nga hoa cua Stalin, hoac đe khong cho cong đong thu Do Thai quoc te quay sang thu ca Lien Xo. Ke tu đo, cac đang phai chinh tri canh huu o Nga thuong loi dung phat hien nay đe vu khong Lenin đinh nho re van hoa Nga. Duoi thoi Stalin, Lenin thuong đuoc mieu ta la nguoi bang huu than thiet cua ong ta, nguoi đa ung ho Stalin len nam quyen. Duoi thoi Xo viet, tong cong nam an ban khac nhau cua cac tac pham cua Lenin đa đuoc xuat ban bang tieng Nga, ban đau tien vao nam 1920 va ban cuoi cung trong giai đoan 1958-1965; ban thu nam đuoc tuyen bo la "hoan chinh", nhung tren thuc te thi nhieu thong tin bi luoc bo vi ly do chinh tri.

Sau khi Stalin qua đoi, nha lanh đao moi cua Lien Xo, Nikita S. Khrushchyov đa ngay lap tuc khoi mao chinh sach phi Stalin hoa bang cach trich dan cac ban thao cua Lenin, trong đo gom ca nhung phe phan ve Stalin, đe hop thuc hoa chien dich. Khi Mikhail S. Gorbachyov len nam quyen vao nam 1985, ong đa thuc thi cac chinh sach glasnost va perestroika, cung vien dan tren danh nghia cac nguyen tac do Lenin đat ra. Cuoi nam 1991, giua su tan ra hon loan cua Lien Xo, tong thong đau tien cua Lien bang Nga, Boris N. Yeltsin, đa truat quyen kiem soat kho luu tru Lenin cua Đang Cong san Lien Xo va đat no duoi su giam sat cua Trung tam Luu tru va Nghien cuu Tu lieu Lich su đuong đai. Đot chuyen giao nay đa he lo 6.000 ban thao chua tung đuoc cong bo cua Lenin, sau đuoc giai mat va khai mo cho gioi nghien cuu su hoc. Ke tu nam 1991 thi đa co mot so ban tan ve viec di doi thi hai Lenin tu Lang Quang truong Đo toi Tuong đien Kremli đe chon cat. Yeltsin, voi su ung ho cua Giao hoi Chinh thong giao Nga, tung đinh đong cua Lang Lenin va cai tang thi hai Lenin tai Nghia trang Volkov o Sankt-Peterburg, canh noi yen nghi cua Maria A. Ulyanova. Tuy nhien, vi tong thong Nga ke nhiem, Vladimir V. Putin, phan đoi vi cho rang hanh đong đo se lam phat long cac the he tung sinh song va chien đau duoi 70 nam che đo Xo viet.
Nam 2012, nhieu đang vien Đang Dan chu Tu do Nga đe xuat thao do cac tuong đai Lenin. Y kien nay nhan đuoc su ung ho cua mot bo phan Đang Thong nhat bay gio đang nam quyen o Nga, song bi đang Cong san Nga phan đoi du doi. Du luat nay rot cuoc bi rut lai. Nga van luu giu 7.000 buc tuong Lenin ton tai vao nam 1991; tinh đen nam 2022, khoang 6.000 tuong đai Lenin van ton tai khap nuoc nay.
Trong lan song bieu tinh Euromaidan 2013-2014, tuong đai Lenin o nhieu thanh pho tren khap Ukraina đa bi cac đam đong qua khich pha hoai va keo đo. Vao thang 4 nam 2015, chinh phu Ukrainia ra lenh do bo tat ca cac tuong đai con sot lai tuan theo luat phi cong san hoa cua nuoc nay. Trong cuoc xam luoc toan dien Ukraina cua Nga vao nam 2022, nhieu buc tuong Lenin bi ha be truoc đo đa đuoc dung tro lai boi quan Nga tai cac khu vuc chiem đong. Nhung hanh đong nay tuy vay chang lien quan gi đen chu nghia cong san ma chi nham muc đich pho dien ba quyen cua Nga đoi voi Ukraina.
Bat đau tu nam 1998, co quan tham do du luan đoc lap Levada đa tien hanh cac cuoc khao sat thuong nien đe đo luong nhan thuc ve di san cua Lenin trong nhung nguoi dan Nga: nam 2017, 56% so nguoi đuoc hoi tin rang Lenin đa đong mot vai tro tich cuc trong lich su cua đat nuoc, trong khi chi 22% tin rang ong đa đong mot vai tro tieu cuc; Vao nam 2024, ty le nguoi Nga cho rang Lenin co vai tro tich cuc đa tang len 67%, muc cao nhat ke tu khi tham do nay đuoc thuc hien


= Đoi voi phong trao cong san quoc te =

Theo nha viet tieu su David Shub (1965), tam guong cua Lenin va nhung y tuong cua ong đa gop phan "xay nen co so cua phong trao Cong san ngay nay." Cac nha nuoc xa hoi chu nghia hoc hoi tu tu tuong cua Lenin xuat hien tren khap the gioi trong the ky thu 20. Nam 1972, nha su hoc Marcel Liebman khang đinh rang, "hiem co phong trao noi day nao ngay nay, tu My Latinh đen Angola, ma khong đuoc coi la di san cua chu nghia Lenin."
Sau khi Lenin qua đoi, Stalin cho hinh thuc hoa chu nghia Marx-Lenin, ve sau đuoc ke thua va dien giai theo nhieu chieu huong khac nhau boi cac đang phai đoi lap trong phong trao cong san. KKhi luu vong o ngoai quoc, Trotsky đa che trach chu nghia Stalin la su bang bo đoi voi chu nghia Lenin, vi he thong cua Stalin đa tro nen quan lieu va chuyen quyen cua rieng ong ta.
Chu nghia Marx–Lenin đa đuoc dung hoa voi nhieu phong trao cach mang noi bat cua the ky 20, gop phan phat sinh cac dong tu tuong moi nhu chu nghia Stalin, Juche, tu tuong Mao Trach Đong, tu tuong Ho Chi Minh va tu tuong Castro. Trai lai, nhieu nha cong san Tay Au hau the, chang han nhu Manuel Azcarate va Jean Ellenstein, cho rang Lenin va cac y tuong cua ong khong thuc su qua quan trong đoi voi viec đat đen muc đich toi hau cua chu nghia cong san. Vi vay, ho tu nhan la nhung nguoi Marxist song khong phai la Marxist-Leninist.


Xem them Phu chu = Chu giai =


= Ban dich =


Tham khao = Cuoc chu =


= Thu muc =
Tieng Viet

Ngoai ngu


Đoc them Lien ket ngoai Marx2Mao.org – Thu vien Internet Lenin
V.I. Lenin (1975). Selected Works. Quyen 1. Moskva: NXB Tien bo.
V.I. Lenin (1975). Selected Works. Quyen 2. Moskva: NXB Tien bo.
V.I. Lenin (1975). Selected Works. Quyen 3. Moskva: NXB Tien bo.
Newsreel ve Vladimir Lenin // Net-Film Newsreels va Documentary Films Archive
Lenin: A Biography, tuong thuat chinh thuc cua Lien Xo ve cuoc đoi cua Lenin.
Dien van cua Lenin (video) tren YouTube – Dien van cua Lenin co phu đe tieng Anh
Thu muc Luu tru Internet Lenin bao gom cac cuoc phong van va bai viet ve Lenin
Cac tac pham cua Vladimir Ilyich Lenin tai Du an Gutenberg
Cac tac pham cua hoac noi ve Vladimir Ilyich Lenin tai Internet Archive (ket qua hep)
Cac tac pham cua hoac noi ve Vladimir Ilyich Lenin tai Internet Archive (ket qua rong)
Tac pham cua Vladimir Ilyich Lenin tren  LibriVox (sach audio thuoc pham vi cong cong) 
Marxists.org Lenin Internet Archive – Tap hop cac ban thao, mot tieu su, cung nhieu buc anh ve Lenin.
Cac bai bao ve  Vladimir Ilyich Lenin tai Cuc Luu tru Bao chi The ky 20 cua ZBW