Diem mach (ten goi trong tieng Tay Ban Nha: quinua, tieng Anh: quinoa, phat am: ken’wa, tu tieng Quechua kinwa hoac kinuwa) la ten goi pho bien cua Chenopodium quinoa, mot loai thuc vat co hoa thuoc ho Den. Loai nay đuoc Carl Ludwig Willdenow mo ta khoa hoc đau tien nam 1798. Diem mach đuoc trong nhu mot loai cay ngu coc chu yeu đe cho hat. Diem mach la loai "gia ngu coc", khong phai ngu coc thuc su, va khong phai thuoc ho Hoa thao. Diem mach gan giong voi cay cu cai đuong, rau bina va rau den va cac loai gia ngu coc khac. Sau khi thu hoach, hat diem mach thuong đuoc xu ly đe loai bo lop vo ben ngoai co chua saponin co vi đang. Hat diem mach đuoc nau chin nhu gao va co the đuoc su dung trong rat nhieu mon an. La diem mach đuoc su dung nhu la rau giong nhu rau den, tuy nhien viec su dung la diem mach nhu rau xanh van con han che.
Khi đuoc nau chin, cac thanh phan dinh duong trong diem mach tuong đuong voi cac loai ngu coc thong thuong, cung cap mot luong vua phai chat xo va khoang chat. To chuc Luong thuc va Nong nghiep cua Lien Hop Quoc tuyen bo nam 2013 la Nam Quoc te cua Diem mach.
Diem mach co nguon goc tu vung Andes cua Peru, Bolivia, Ecuador, Colombia va Chile, va đa đuoc con nguoi su dung tu 3.000 đen 4.000 nam truoc tai luu vuc ho Titicaca, mac du vay, bang chung khao co cho thay su lien ket phi thuan hoa voi chan tha du muc tu 5.200 đen 7.000 nam truoc đay.


Sinh hoc Chenopodium quinoa la mot loai thuc vat hai la mam song mot nam, thuong voi chieu cao khoang 1–2 m (3,3-6,6 ft). No co cac la rong, noi chung co long to, phu bot, tu nhan (hiem thay) toi co thuy, moc cach (so le). Than trung tam cay dang go, chia ra nhieu nhanh hoac khong tuy thuoc vao thu, co mau xanh, đo hoac tia. Cac chuy hoa moc tu phia đinh cua cay hoac tu nach la doc theo than. Moi chuy hoa co mot truc trung tam, tu đo mot truc thu cap xuat hien hoac voi cac bong hoa (dang den) hoac mang mot truc tam cap mang cac bong hoa (dang khoi cau). Cac hoa duoi bau mau xanh luc co bao hoa đon gian va thuong tu thu phan Qua co đuong kinh khoang khoang 2 mm (0,08 in) va co nhieu mau sac khac nhau, tu trang toi đo hoac đen, tuy thuoc vao giong.


= Phan bo trong tu nhien =
Diem mach đuoc cho la đa đuoc thuan hoa o vung nui Andes o Peru tu cac quan the hoang da hoac co dai cung loai. Ciung co cac dang diem mach khong gieo trong (Chenopodium quinoa var. melanospermum) moc trong vung gieo trong; hoac la chung co lien quan đen nhung dang diem mach tien than hoang da xa xua, hoac co the đa phat trien tu cac giong cay trong.


= Thanh phan Saponin =

Trong trang thai tu nhien, hat diem mach co mot lop phu chua cac saponin đang, khien diem mach tro nen kho ngon mieng. Hau het hat diem mach đuoc thuong mai hoa đa đuoc xu ly đe loai bo lop phu nay Tuy nhien lop vo đang nay lai co tac dung trong qua trinh canh tac, vi lop vo đang khien chim tranh xa diem mach va do đo cay diem mach chi đoi hoi su bao ve toi thieu. Viec kiem soat đinh luong lop vo đang lien quan đen di truyen giong diem mach; viec ha thap ham luong saponin qua chon giong đe san xuat, tao ra giong diem mach ngon mieng hon, ngot hon la rat phuc tap boi khoang 10% diem mach la thu phan cheo.
Đinh hang loai đoc tinh cua cac saponin trong quinoa coi chung nhu la kich thich vua phai voi mat va đuong ho hap cung nhu la tac nhan kich thich thap voi đuong tieu hoa. Saponin la mot glycoside đoc, mot tac nhan chinh anh huong đen tan huyet khi ket hop truc tiep voi cac te bao mau. O Nam My, vo saponin co nhieu cong dung, đuoc su dung nhu mot chat tay rua cho quan ao va rua va nhu mot chat khu trung cho da bi thuong. Diem mach chua ham luong cao axit oxalic trong la va than cung nhu cac loai thuoc chi Chenopodium va ho Den. Rui ro suc khoe lien quan đen diem mach la rat it, mien la diem mach đuoc che bien đung cach va khong an la diem mach qua muc.


Gia tri dinh duong Hat diem mach tho (chua nau chin) chua 13% nuoc, 64% cacbohydrat, 14% protein va 6% chat beo (bang dinh duong tren). Đanh gia dinh duong trong mot khau phan 100 g (3,5 oz) diem mach cho thay gia tri dinh duong cao (20% hoac cao hon gia tri hang ngay = DV) protein, chat xo, mot so vitamin nhom B va khoang chat dinh duong (bang tren).
Sau khi nau, hat diem mach chua 72% nuoc, 21% cacbohydrat, 4% protein va 2% chat beo va thanh phan dinh duong trong diem mach cung bi giam đi đang ke (bang dinh duong duoi). Trong khau phan 100g (3,5 oz) diem mach nau chin cung cap 120 calo va la mot nguon dinh duong tuyet voi chua mangan va phosphor (tuong ung 30% va 22% DV), va chua mot luong vua phai (10-19% DV) chat xo, folat, va cac khoang chat dinh duong, sat, kem va magnesi. (Bang duoi).
Diem mach khong chua gluten va do đo de tieu hoa. Do nhung đac điem nay, diem mach đuoc lua chon la cay trong thu nghiem trong He thong ho tro kiem soat cuoc song sinh thai cua NASA cho cac chuyen bay khong gian trong thoi gian dai.


Canh tac = Yeu cau ve khi hau =

Muc đo tang truong cua diem mach la khac nhau do đo phuc tap cao cua cac phan loai, giong va cac giong đia phuong (thuc vat hoac đong vat đa thuan hoa va thich nghi voi moi truong ma chung co nguon goc) khac nhau. Tuy nhien, nhin chung diem mach khong đoi hoi qua trinh cham soc phuc tap va chiu đuoc đo cao. Diem mach đuoc trong tu vung ven bien đen hon 4.000 m (13.000 ft) o day Andes gan xich đao, voi hau het cac giong đuoc trong khoang 2.500 m (8.200 ft) toi 4.000 m (13.000 ft). Tuy thuoc vao giong, đieu kien phat trien toi uu la o vung khi hau mat me voi nhiet đo co dao đong trong khoang tu -4 °C (25 °F) vao ban đem toi gan 35 °C (95 °F) vao ban ngay. Mot so giong cay trong co the chiu đuoc nhiet đo thap rat tot. Suong gia nhe thuong khong anh huong đen diem mach tai bat ky giai đoan phat trien nao, ngoai tru giai đoan ra hoa. Suong gia giua mua he trong giai đoan ra hoa, thuong xay ra o vung Andes, co the dan toi su vo sinh cua phan hoa. Đieu kien luong mua cung khac nhau đoi voi cac giong diem mach khac nhau, dao đong tu 300 đen 1.000 mm (12–39 in) trong suot mua sinh truong. Su phat trien la toi uu voi su phan bo tot cua luong mua trong giai đoan đau cua su tang truong-phat trien va cac đieu kien kho rao trong mua hat chin va thu hoach.
Diem mach tung đuoc trong tai Hoa Ky, chu yeu tai vung cao San Luis Valley (SLV) o Colorado, noi loai cay nay đuoc du nhap vao nam 1982. Trong thung lung sa mac o đo cao nay, nhiet đo mua he toi đa hiem khi vuot qua 30 °C (86 °F) va ban đem nhiet đo khoang 7 °C (45 °F). Do mua sinh truong ngan, viec trong diem mach tai Bac My đoi hoi cac giong cay ngan ngay, thuong co xuat xu tu Bolivia.
Mot so nuoc o chau Au, bao gom Phap, Anh, Ha Lan, Bi, Đuc va Tay Ban Nha hien nay đa gieo trong thanh cong diem mach o quy mo thuong mai. Tai Anh, diem mach đuoc trong nhu mot loai cay luong thuc pho bien va đuoc thu hoach vao thang 9.


= Gieo trong =
Hat diem mach nay mam tot nhat trong đat cat co su thoat nuoc tot voi ham luong chat dinh duong thap, đo man vua phai va đo pH vao khoang 6-8,5. Cac luong diem mach phai đuoc chuan bi tot va rao nuoc đe tranh ngap ung.


= Cham soc =
Nang suat diem mach la toi đa khi luong nito đat 170–200 kg (370-440 lb) moi hecta. Viec bo sung phosphor khong cai thien nang suat. O phia đong Bac My, benh sau an la co the anh huong đen nang suat diem mach, cung nhu anh huong toi loai co dai co quan he ho hang gan la Chenopodium album, nhung C. album co suc đe khang benh tot hon.


= Thu hoach va che bien =

Hat diem mach thuong đuoc thu hoach bang tay va hiem khi bang may, vi su bien đong cuc lon cua thoi ky hat chin cua hau het cac giong diem mach gay kho khan cho viec co gioi hoa. Thu hoach can phai đuoc tinh thoi gian chinh xac đe tranh ton that cao do vo hat va cac chuy hoa tren cung mot cay la thuan thuc vao nhung thoi điem khac nhau. San luong hat (thuong khoang 3-5 tan/ha) la tuong đuong voi san luong lua mi tai khu vuc Andes. Tai Hoa Ky, diem mach đa đuoc chon giong đe co đuoc su đong nhat ve thoi gian hat chin va đuoc thu hoach bang may gat lien hop đoi voi cac giong co hat nho thong thuong. Cay diem mach đuoc giu cho đen khi than cay kho va hat diem mach đat đen đo am duoi 10%. Che bien diem mach bao gom viec đap bong diem mach va sang say hat đe loai bo lop vo đang. Truoc khi luu tru, hat diem mach can phai đuoc say kho đe tranh nay mam. Hat diem mach kho đuoc luu tru tho cho đen khi đuoc rua sach hoac bang may xu ly đe loai bo lop vo đang chua saponin.


Lich su van hoa = Lich su ban đau =
Cay diem mach đuoc thuan hoa đau tien boi nguoi Andes khoang 3.000 đen 4.000 nam truoc. Diem mach đuoc coi la loai luong thuc quan trong trong cac nen van hoa Andes, noi no đuoc coi la giong cay ban đia nhung o cac vung khac thi nguoi ta it biet ve diem mach. Nguoi Inca, coi diem mach la "chisoya mama" hay "me cua ngu coc", va theo truyen thong diem mach đuoc cac vi vua Inca gieo nhung hat giong đau tien cua mua gieo trong bang nhung "cong cu vang". Trong cong cuoc chinh phuc Nam My cua nguoi Tay Ban Nha, nhung ke thuc dan coi diem mach la "thuc an cua nguoi Anh đieng", va ngan cam canh tac diem mach, do su xuat hien cua loai hat nay trong cac nghi le ton giao ban đia. Nguoi Inca ban đia tung bi cam trong diem mach trong mot thoi gian va buoc phai trong lua mi thay the.


= Su pho bien ngay cang rong rai va gia tri cay trong =

Hat diem mach ngay cang tro nen pho bien tai Hoa Ky, Canada, Chau Au, Uc, Trung Quoc va Nhat Ban, noi diem mach khong phai la đien hinh phat trien nhung lai đuoc gia tang gia tri cay trong. Giua nam 2006 va đau nam 2013 gia ca nong san diem mach tang gap ba lan Trong nam 2011, gia trung binh la US $ 3,115 cho moi tan voi mot so giong ban cao voi $ 8000 moi tan. Đieu nay đuoc so sanh voi gia lua mi $ 9 moi gia (khoang $ 340 moi tan). Tu nhung nam 1970, cac hiep hoi va cac hop tac xa san xuat 'đa lam viec huong toi kiem soat viec san xuat lon hon trong thi truong. Gia ca cao hon khien diem mach kho khan hon đoi voi nguoi mua, nhung cung mang lai mot thu nhap đang ke cho nguoi nong dan va giup nhieu nguoi ti nan tai đo thi co the tro ve lam ruong.
Su pho bien cua hat diem mach tai khu vuc khong phai ban đia đa day len lo ngai ve an ninh luong thuc. Do ngheo đoi tren dien rong tiep tuc dien ra tai khu vuc noi diem mach đuoc san xuat va vi mot so loai cay trong khac phu hop voi đat va khi hau o cac khu vuc nay, nhieu nguoi cho rang diem mach đuoc thoi phong ve gia va pha vo quy luat cung cau tai đia phuong. Trong nam 2013, bao The Guardian so sanh diem mach voi mang tay trong o Peru, mot loai cay trong bi chi trich do tinh chat hao ton nuoc khi trong, bao ghi: "chung ta phai tuoi cho loai rau xa xi ay mot cach vo đo tan suot 365 ngay trong mot nam[...]" Nguoi ta cho rang, khi thu nhap va đoi song tang, con nguoi se co xu huong lua chon cac thuc pham cao cap cua phuong Tay. Tuy nhien, nha nhan chung hoc Pablo Laguna noi rang nong dan van đang tan dung mot phan cua cay diem mach đe su dung rieng cho chinh ho, va rang gia cao anh huong đen dan cu lan can thanh pho, nhung luong tieu thu o cac thanh pho lai thap hon. Theo Laguna, loi ich rong cua doanh thu tang lon hon chi phi, cho rang đo la "tin rat tot cho cac ho nong dan nho va ban đia". Viec chuyen đoi tu mot loai luong thuc lanh manh cho nong nghiep gia đinh va cong đong vao mot san pham đuoc to chuc san xuat đe tao ra gia tri cho ban than va gia đinh la mot qua trinh lien tuc. Diem mach đuoc xem nhu la mot nguon tai nguyen co gia tri co the mang lai mot luong lon hon nhieu [lam ro can thiet] thuc pham dinh duong thay the cho mi ong va gao. Diem mach đuoc su dung nhu mot loai thuc pham nong dan co the tu cung tu cap co gia đinh cua ho voi luong dinh duong lon, nhung gio no cung đuoc coi la thuc pham hang ngay cua tang lop trung luu thanh thi tai Bolivia, mot loai thuc pham cao cap o thu đo Peru Lima noi "diem mach đuoc ban tai voi gia cao hon cho moi pound so voi thit ga, va gap bon lan so voi gao ". [35] Cac no luc đang đuoc thuc hien tai mot so khu vuc đe phan bo rong rai hon, đam bao canh tac diem mach va giup tang lop ngheo đuoc tiep can voi diem mach cung nhu giup ho hieu biet ve tam quan trong dinh duong cua loai hat nay. Diem mach co the ket hop vao bua sang mien phi tai truong va đuoc cac chinh phu quy đinh trong cac khau phan an cho phu nu mang thai va cho con bu.


= Tranh luan Kosher =
Diem mach tro nen pho bien trong cong đong nguoi Do Thai, đuoc su dung thay the cho cac hat men bi cam trong dip le Rua toi. Mot so to chuc chung nhan kosher tu choi xac nhan diem mach la nguyen lieu chinh cho le Rua toi, vien dan ly do bao gom su tuong đong cua diem mach voi mot so hat bi cam hoac e ngai su tuong đong voi cac san pham lien quan đen hat bi cam hoac trong qua trinh đong goi.

Trong thang 12 nam 2013, Lien minh Chinh thong, co quan cap giay chung nhan kosher lon nhat the gioi, tuyen bo xac nhan diem mach nguyen lieu chinh cho le Rua toi.


Nam quoc te diem mach Đai hoi đong Lien Hop Quoc tuyen bo nam 2013 la "Nam quoc te Diem mach"  nham ghi nhan nhung thong le cua to tien cua nguoi Andean, đa bao quan diem mach lam thuc an cho cac the he hien tai va tuong lai, thong qua kien thuc va thuc tien trong su hai hoa voi thien nhien. Muc tieu cua su cong nhan nay la đe thu hut su chu y cua the gioi voi vai tro quan trong cua diem mach đoi voi an ninh luong thuc, dinh duong va xoa đoi giam ngheo, ho tro cho viec đat đuoc cac Muc tieu Phat trien Thien nien ky.


Malaysia Ngay 22 thang 2 nam 2018, thu tuong Malaysia Najib Razak đa gay tranh cai va bi chi trich sau khi chia se rang ong đa chuyen tu an com sang hat diem mach nhu mot lua chon thuc pham. Mot so nguoi đa cho rang Najib khong hieu đuoc ganh nang kinh te đang đe nang len nguoi dan va khong the lien he đuoc voi thuc te cuoc song cua ho. Su lua chon cua Najib chon an hat diem mach, mot loai thuc pham đat đo va pho bien o cac nuoc phat trien, đuoc cho la thieu nhay cam va khong phan anh đuoc tinh hinh kinh te va kho khan ma nhieu nguoi dan Malaysia đang phai đoi mat.
Tranh cai va chi trich nay đa tro thanh mot van đe lon trong cuoc tranh cu Malaysia nam 2018, trong đo Najib đa mat quyen luc va bi thay the boi Mahathir Mohamad.


Thu vien anh Hinh anh Tham khao Lien ket ngoai Du lieu lien quan toi Chenopodium quinoa tai Wikispecies
Vuon thuc vat hoang gia Kew; Đai hoc Harvard; Australian Plant Name Index (bien tap). "Chenopodium quinoa". International Plant Names Index. Truy cap ngay 23 thang 6 nam 2013.