Mo la nhac khi tu than vang pho bien cua nhieu dan toc Viet Nam. Mo xuat hien lau đoi o nhieu nuoc Chau A, song khong ro nguon goc tu nuoc nao. Tren thuc te mo đuoc su dung vao cac moi truong khac nhau va co nhung chuc nang khac nhau.
Tuy vao cach phan loai ma co nhung ten goi nhu sau:

Phan loai dua tren chat lieu: mo go, mo tre, mo sung trau...
Phan loai dua tren đac điem, chuc nang va moi truong su dung: mo chua, mo đinh, mo trau, mo lang,...


Mo chua = Đac điem =
Mo chua lam tu cac loai go chac, cung, hinh dang thuong gap hinh cau det voi nhieu kich co to nho khac nhau: Co to nhat co đuong kinh khoang 70 – 80 cm, co vua đuong kinh 20 – 30 cm va co nho đuong kinh 5 – 7 cm. Tat ca o giua đeu rong, khoet theo hinh long mang. Mo chua thuong cham khac theo hinh con ca (hoac ca hoa rong) nen con co ten phien am Han-Viet la moc ngu (木魚).
Am thanh cua mo chua gion, am vang sau lang. Voi nhung chiec mo co vua đen đai (tu 2 tay tro len) nguoi ta thuong boc vai quanh dui go mo cho tieng tram hung, am cung hon. Trong chua mo đong vai tro la phap khi, cung voi chuong, trong, tang, đau... đuoc su dung khi tung kinh, voi vai tro điem nhip đeu theo loi tung.


= Su tich gan lien voi Phat giao =
Ngay xua, co mot vi Hoa thuong tru tri mot ngoi chua o gan bo song trong mot thon que. Moi khi co viec ra tinh, ngai qua giang bang chiec đo ngang. Hom ay nham ngay 13 thang bay, ngai qua giang ra tinh đe chu le mot đan ky sieu. Khi đo ra toi giua dong thi thay song noi len am am lam cho thuyen trong tranh muon đam. Ai nay o tren đo cung đeu hoang hot, thi ngay luc ay, bong nhien thay noi len tren mat nuoc, mot con ca kinh rat lon, duong hai mat đo ngau ma nhin cham cham vao vi Hoa thuong kia. Nhung Hoa thuong van binh tinh ngoi niem Phat.
Con ca lien cat cao cai đau len khoi mat nuoc ma lap bap cai mieng noi: "Hoi hanh khach o tren đo! Cac nguoi muon đuoc yen lanh, hay lieng lao ac tang xuong đay cho ta, đe nuot chung no đi cho ha con gian. Cac nguoi co biet khong? - Ngay truoc, ta theo lao tu đao, lao khong chiu giang day chi ca, cu buong long cho ta muon lam gi thi lam, khong he kiem che. Vi vay, ta moi sinh ra luoi bieng, chi lo rong choi an ngu theo the tuc, khong thiet gi toi cong phu bai sam, an chay niem Phat va san soc cong viec Chua. Khong nhung the, moi khi co đam tiec lai đe cho ta mang hau đap y đe khoe khoang voi đai chung va bon đao. Vi nhung te đoan nhu the, nen sau khi ta chet, phai đoa vao loai suc sinh, lam than ca kinh, đi toi đau thi o at toi đo, lam cho nhung tom ca chay đi het, khong co cai gi đe an, phai chiu đoi khat, rat cuc kho, kho con hon loai quy đoi nua. Vi the ma ta chi oan lao thoi, con cac nguoi đoi voi ta vo can, ta khong muon lam hai ai ca"
Nghe ca noi xong, Su lien mim cuoi ma đap rang: "Nay nghiet suc! Nha nguoi noi the moi that la tham ngu. Ha nguoi khong hieu cau phuong ngon: Đap gai, lay gai ma le, hay sao? Neu nguoi đa biet vi tao nhung toi loi nhu the ma phai đoa lam than ca thi nha nguoi can phai an nan sam hoi toi loi va tao duyen lanh, ngo hau moi đuoc toi diet phuc sinh, roi moi mong thoat khoi đuoc qua bao. Ta la Thay nguoi, moi khi day nguoi đung theo gioi luat, thi nguoi bao la qua nghiem khac, hay la mang quo trach, con tha long cho nguoi khong nghiem tri, thi nguoi quen tinh phong tung, thanh thu moi phai đoa lam loai ca. Mot khi bi đay, nguoi can phai sam hoi va bao cho ta biet đe tung kinh sieu đo va xa toi cho, con neu nhu muon an thit ta thi lay ai đe cuu nguoi nua. Đa co toi, khong biet an nan ma con kiem cach đo loi cho nguoi. Pham Phat thi co Tang cuu, con nhu pham Tang thi Phat khong đo. Nguoi co hieu cau đo chang?"

Su cu quo vua dut loi, thi ca Kinh kia cung lan chim xuong duoi đay nuoc.
Ke đo, sau bay ngay đem vang tieng tung kinh cau sieu đo tai chua, thi ca Kinh lien troi len mat nuoc, let thang toi san Chua, nam dai va huong vao trong Chua ma noi rang: "Bach Thay, may hom nay, nho cong đuc cua Thay va chu Tang Ni chu nguyen va tung kinh sieu đo cho, nen con đa đuoc tieu nghiep, thoat kiep ca Kinh va len coi troi Duc Gioi. Truoc khi len coi Troi đe huong su khoai lac cua chu tien, con xin đen đay thanh tam le ta on Thay cung chu Tang Ni va con nguyen luu cai xac than ca Kinh tai chua đe moi ngay, chu Tang Ni cam cay go len đau con, ngo hau lam guong cho nhung vi nao tu hanh con bieng nhac, ua khoe khoang, tu cao, tu đai, khong chiu khep minh vao vong gioi luat va cung la đe nhac nho cho nhung vi ay nho toi bon phan tu tam, hanh đao, đe khoi xao lang cong phu bai sam, niem Phat tu thien, thuc liem tham tam, nghiem tri gioi luat.
Vi su tich nhu đa ke o tren, ma tu ngay ay toi nay, cai mo moi cham khac theo hinh con ca đe lam ky niem ma thuc tinh nguoi tu hanh. Chinh vi the trong tieng Han cung nhu tieng Nhat ten goi nhac cu nay nghia la moc ngu (ca go). Nguoi go mo đuoc goi la duyet chung, nghia la "lam vui long dan chung".


Mo trau Mo trau đuoc lam bang go hoac goc tre gia hinh hop đung. Mat đay khoet rong thong voi mat tren. Mat đay hinh chu nhat voi chieu dai tu 20 – 25 cm, chieu rong tu 10 – 15 cm. Mat tren hinh chu nhat voi chieu dai, dai hon chieu dai cua mo va o giua buoc 2 đoan go dai hon chieu cao cua mo khoang 1 cm.

Mo trau la vat gan lien voi nhieu dan toc mien nui. Do tap quan chan tha trau, nguoi dan đeo mo vao co trau đe biet đuong lan theo dau moi khi trau đi lac. Khi trau chuyen đong, đi lai, 2 đoan go go đeu đan vao thanh trong cua mo phat ra am thanh nghe lach cach vui tai.
Can phan biet voi mo sung trau la loai mo đuoc lam bang sung trau day, cat bo phan đau nhon, lay phan goc dai chung 10 – 15 cm. Am thanh cua mo sung trau vang, khoe.


Mo lang = Đac điem =
Mo lang co hai kieu dang:

Dang to nhu cot nha, lam bang go hoac than tre dai khoang 1m, hinh ca tram hoac hinh tru, treo doc hoac đat nam ngang tren gia o đinh lang, nen con goi la mo đinh. Mo nay thuong đuoc đanh len trong nghi le cung đinh (le Ky Yen) o vung Nam Bo.
Dang nho cam tay hoac đeo vao co, đuoc lam bang than tre hoac goc tre gia got theo hinh trang khuyet. Am thanh đinh đac, vang vong khi dung dui go vao.
Trong đoi song nong thon nguoi Viet xua, mo co chuc nang thong tin. Mo đuoc lang giao cho mot nguoi đan ong phu trach, thuong đuoc goi la thang mo hay anh mo. Vao nhung dip co viec lang hoac nhung su kien đot xuat can thong bao thang mo co nhiem vu go mo thong tin cho khap cac gia đinh trong lang.


= Tieng mo tre trong thoi ky Cach mang =
Chiec mo lang đa gan bo voi nhan dan khi phong trao Cach mang mien Nam bung no - đac biet la phong trao Đong Khoi, "tro thanh phuong tien truyen tin đoc đao va hieu qua đe luc luong cach mang va dan chung thong bao hoi hop, tap hop luc luong tai cho, bao đong đich vao lang rap bo" (Ong Le Hoan Kiem, xa Tan Nhut, huyen Binh Chanh, TPHCM).
"Khi thay đich chuan bi vao lang thi go mo 3 khac, đich tien vao lang thi go mot hoi mo. Nguoi canh gioi go xong mot hoi mo thi tu tim đuong an nap, thoat than. Nguoi dan ma nghe tieng mo bao đong thi lien đem mo cua minh ra go, cu nhu vay tieng mo ren vang tu nha nay qua nha khac, khap lang tren xom duoi đe dan chung va can bo Cach mang kip thoi so tan an toan" - Ong Kiem ke lai.
Ong Thai Van Yen (bi danh Ba Yen, nam nay đa 83 tuoi, ngu o ap 4, xa Qui Đuc) lai noi ve mo tre nhu mot thu vu khi tho so nhung lai co suc chien đau vo song, nhieu lan chan đung cac cuoc bo rap cua quan đich: "Luc chung no đen ap, nha nha đem mo ra go, nguoi nguoi tham gia go mo, con nit cung go, mot nguoi lam sao co gang cung mot luc go đuoc nhieu mo. Đau đau cung vang len tieng Coc...! Coc...! Coc...! Nghe tieng mo ren vang khap noi, chung no hoang so, khong dam tien vao đan ap dan chung, bat bo chien si Cach mang".
Tieng mo tre moc mac nhung đa tro thanh thu am thanh đac biet - am thanh cua cach mang, cua khat vong đau tranh - van đem ngay vang len bat chap su đan ap cua ke thu, nhu mot minh chung hung hon ve tinh than đoan ket, mot long mot da đi theo cach mang cua nguoi dan.


= "Tieng mo đo boi" tren song =
Chiec mo tre con gan lien voi nhung mua Le hoi boi đua thuyen truyen thong to chuc tren song Kien Giang, huyen Le Thuy, Quang Binh.
Theo chia se cua ong Duong Van Lien, Giam đoc Trung tam VH-TT huyen Le Thuy: "Tren đo boi, nguoi đanh mo co vai tro het suc quan trong. Đo chinh la nguoi chi huy trai boi, giu nhip, đieu tiet toc đo cua đo. Tieng mo con thuc giuc tinh than chien đau cua trai boi. Mot "mo truong" gioi co the quyet đinh viec thang bai cua ca đoi neu cac đoi boi can tai, ngang suc".


Vi tri trong dan nhac dan toc Viet Nam Mo thuoc bo go, khong đinh am, tham gia hoa tau trong nhieu loai hinh dien xuong khac nhau. Voi nhung loai hinh nhac co nhu Cheo, Tuong, Chau van, Xam... mo đong vai tro giu nhip truong canh, tuc go vao phach manh cua tung o nhip. Vi du:

Trong dan nhac dan gian Viet Nam, xuat hien pho bien nhat co mo go (dang mo chua, kich co tu nho đen trung) va mo goc tre (dang mo lang). Cac nhac cong go mo bang dui tran khong boc vai (bang go hoac tre), khac voi dui mo trong chua. Nho vay tieng mo sang va đinh đac hon.
Mo tre xuat hien trong nghi thuc dien xuong Mua roi đau go chau Thanh (Chua Đai Bi, Chua Keo - Nam Đinh) cung voi nhung bo go khac nhu trong com, trong ban, thanh la... Mo sung trau gop mat trong nghe thuat Nha nhac cung đinh Hue cung voi ken bau, phach tien... tao nen am sac đac trung.
Nguoi Muong su dung mo trau trong hoa tau nhac cu dan toc va mo go trong đieu mua Trong đu.


Chu thich