O an quan (tieng Anhː Vietnamese Traditional Stone Game, Vietnamese Mancala, hoac Quan Capture Game) hay con goi tat la an quan hoac o quan la mot tro choi dan gian cua tre em Viet Nam. Đay la tro choi co tinh chat chien thuat thuong danh cho hai nguoi choi tro len thuong la tu 2 đen 3 nguoi, co khi đen 4 nguoi va co the su dung cac vat lieu đa dang, de kiem đe chuan bi cho tro choi.
Theo cac nha nghien cuu, o an quan thuoc ho tro choi mancala đa hien dien o Ai Cap tu thoi ky Đe che (khoang 1580 - 1150 TCN).


Lich su Tuy xuat hien rat lau đoi nhung ki thuc nguon goc xuat xu cua no lai cach Viet Nam kha xa, cu the la Chau Phi. Tro choi xuat phat tu Bo Bien Nga, Nigeria sau tro nen pho bien o chau Phi. Tai Chau Phi, o an quan đuoc "khai sinh" voi cai ten la Awale (nghia la tui hat), ten o an quan cung xuat phat tu phien am cua tu nay.
Hien chua ro nguon goc cung nhu thoi điem bat đau nhung chac chan rang O an quan đa co o Viet Nam tu rat lau đoi, co the no đuoc lay cam hung tu nhung canh đong lua nuoc o noi đay. Nhung cau truyen luu truyen ve Mac Hien Tich (chua ro nam sinh, nam mat), đo Trang nguyen nam 1086 noi rang ong đa co mot tac pham ban ve cac phep tinh trong tro choi O an quan va đe cap đen so an (so am) cua o trong xuat hien trong khi choi. O an quan đa tung pho bien o khap ba mien Bac, Trung, Nam cua Viet Nam nhung nhung nam gan đay chi con đuoc rat it tre em choi. Bao tang Dan toc hoc Viet Nam co trung bay, gioi thieu va huong dan tro choi nay.
Theo cac nha nghien cuu, o an quan thuoc ho tro choi mancala, tieng A Rap la manqala hoac minqala (khi phat am, trong am roi vao am tiet đau o Syria va am tiet thu hai o Ai Cap) co nguon goc tu đong tu naqala co nghia la di chuyen. Ban choi mancala đa hien dien o Ai Cap tu thoi ky Đe che (khoang 1580 - 1150 TCN). Tuy nhien con mot khoang trong giua lan xuat hien nay voi su ton tai cua mancala o Ceylon (Srilanka) nhung nam đau Cong nguyen va o A Rap truoc thoi Muhammad. Tuy nhien co nhung dau hieu đe nhan đinh rang mot so dang mancala lan truyen tu phia Nam A Rap hoac vung cuc Nam cua bien Đo qua eo bien Bab El Mandeb sang bo đoi dien thuoc chau Phi roi tu đo xam nhap luc đia nay. Trong nhung giai đoan sau, cac tin đo Hoi giao đa pho bien mancala sang nhung mien đat khac cung voi su mo rong cua ton giao va van hoa.


Cach choi = Chuan bi =
Ban choi O an quan ke tren mot mat phang co kich thuoc linh hoat mien la co the chia ra đu so o can thiet đe chua quan đong thoi khong qua lon đe thuan tien cho viec di chuyen quan, vi the co the đuoc tao ra tren nen đat, via he, tren mieng go phang.... Ban choi đuoc ke thanh mot hinh chu nhat roi chia hinh chu nhat đo thanh muoi o vuong, moi ben co nam o đoi xung nhau. O hai canh ngan hon cua hinh chu nhat, ke hai o hinh ban cau hoac hinh vong cung huong ra phia ngoai. Cac o hinh vuong goi la o dan con hai o hinh ban cau hoac vong cung goi la o quan.
Quan choi gom hai loai quan va dan, đuoc lam hoac thu thap tu nhieu chat lieu co hinh the on đinh, kich thuoc vua phai đe nguoi choi co the cam, nam nhieu quan bang mot ban tay khi choi. Quan co kich thuoc lon hon dan đang ke cho de phan biet voi nhau. Quan choi co the la nhung vien soi, gach, đa, hat cua mot so loai qua... hoac đuoc san xuat cong nghiep tu vat lieu cung ma pho bien la nhua. So luong quan luon la 2 con dan co so luong tuy theo luat choi nhung pho bien nhat la 50.
Quan đuoc đat trong hai o hinh ban nguyet hoac canh cung, moi o mot quan, dan đuoc bo tri vao cac o vuong voi so quan đeu nhau, moi o 5 dan. Truong hop khong muon hoac khong the tim kiem đuoc quan phu hop thi co the thay quan bang cach đat so luong dan quy đoi vao o quan. Tuy theo luat choi tung đia phuong hoac thoa thuan giua hai nguoi choi nhung pho bien la 1 quan đuoc quy đoi bang 10 dan hoac 5 dan (co).
Tro choi thuong gom hai nguoi choi, moi nguoi ngoi o phia ngoai canh dai hon cua hinh chu nhat va nhung o vuong ben nao thuoc quyen kiem soat cua nguoi choi ngoi ben đo.


= Luat choi =

Muc tieu can đat đuoc đe gianh chien thang: nguoi thang cuoc trong tro choi nay la nguoi ma khi cuoc choi ket thuc co tong so dan quy đoi nhieu hon. Tuy theo luat choi tung đia phuong hoac thoa thuan giua hai nguoi choi nhung pho bien la 1 quan đuoc quy đoi bang 10 dan hoac 5 dan (co).
Di chuyen quan: tung nguoi choi khi đen luot cua minh se di chuyen dan theo phuong an đe co the an đuoc cang nhieu dan va quan hon đoi phuong cang tot. Nguoi thuc hien luot đi đau tien thuong đuoc xac đinh bang cach oan tu ti hay thoa thuan. Khi đen luot, nguoi choi se dung tat ca so quan trong mot o co quan bat ky do nguoi đo chon trong so 5 o vuong thuoc quyen kiem soat cua minh đe lan luot rai vao cac o, moi o 1 quan, bat đau tu o gan nhat va co the rai nguoc chieu xuoi chieu kim đong ho tuy y. Khi rai het quan cuoi cung, tuy tinh huong ma nguoi choi se phai xu ly tiep nhu sau:

Neu lien sau đo la mot o vuong co chua quan thi tiep tuc dung tat ca so quan đo đe rai tiep,theo chieu đa chon.
Neu lien sau đo la mot o trong (khong phan biet o quan hay o dan) roi đen mot o co chua quan thi nguoi choi se bi mat luot so quan trong o đo. So quan bi an se đuoc loai ra khoi ban choi đe nguoi choi tinh điem khi ket thuc. Neu lien sau o co quan đa bi an lai la mot o trong roi đen mot o co quan nua thi nguoi choi co quyen an tiep ca quan o o nay... Do đo trong cuoc choi co the co phuong an rai quan lam cho nguoi choi an het toan bo so quan tren ban choi chi trong mot luot đi cua minh. Mot o co nhieu dan thuong đuoc tre em goi la o nha giau, rat nhieu dan thi goi la giau su. Nguoi choi co the bang kinh nghiem hoac tinh toan phuong an nham nuoi o nha giau roi moi an đe đuoc nhieu điem.
Neu lien sau đo la o quan co chua quan hoac 2 o trong tro len hoac sau khi vua an thi nguoi choi bi mat luot va quyen đi tiep thuoc ve đoi phuong.
Truong hop đen luot đi nhung ca nam o vuong thuoc quyen kiem soat cua nguoi choi đeu khong co dan thi nguoi đo se phai dung 5 dan đa an đuoc cua minh đe đat vao moi o 1 dan đe co the thuc hien viec di chuyen quan. Neu nguoi choi khong đu 5 dan thi phai vay cua đoi phuong va tra lai khi tinh điem.  Cuoc choi se ket thuc khi toan bo dan va quan o hai o quan đa bi an het. Truong hop hai o quan đa bi an het nhung van con dan thi quan trong nhung hinh vuong phia ben nao coi nhu thuoc ve nguoi choi ben ay; tinh huong nay đuoc goi la het quan, tan dan, thu quan, keo ve hay het quan, tan dan, thu quan, ban ruong. O quan co it dan (co so dan nho hon 5 pho bien đuoc coi la it) goi la quan non va đe cuoc choi khong bi ket thuc som cho tang phan thu vi, luat choi co the quy đinh khong đuoc an quan non, neu roi vao tinh huong đo se bi mat luot.
O mot so đia phuong con co cach choi: Khi lien sau đo la o quan se đuoc boc mot vien dan trong o quan đe đi đen o tiep theo, trong truong hop o quan chi co mot vien quan lon nguoi choi se khong đuoc dung ma mat luot, quyen đi tiep thuoc ve đoi phuong


Bien the Tro choi co mot so bien the sau:

So dan o moi o vuong la 10 va/hoac o o quan ngoai quan con co them 20 hay 30 dan..
Khi đen luot đi nguoi choi co the tinh toan phuong an đi cua minh trong mot khoang thoi gian hop ly hoac phai đi ngay ma khong đuoc phep tinh toan.


O an quan cho nhieu hon hai nguoi choi O an quan cung co the đuoc choi voi 3 hoac 4 nguoi choi trong đo cach di chuyen quan, the thuc tinh điem cung giong nhu khi choi hai nguoi nhung ban choi đuoc thiet ke khac đi cho phu hop.

Ban choi cho 3 nguoi: co hinh tam giac đeu voi 3 o quan o 3 đinh cua tam giac, o moi canh ke 5 o vuong đe lam o dan. Nguoi choi ngoi o phia canh tam giac co cac o dan thuoc quyen kiem soat cua minh.
Ban choi cho 4 nguoi: co hinh vuong voi 4 o quan o 4 goc vuong, cac o dan hinh vuong ke o 4 canh, moi canh 5 o. Nguoi choi ngoi o phia canh hinh vuong co nhung o dan thuoc quyen kiem soat cua minh.
Ban choi cho 3 nguoi :
    - O ben phai nguoi choi chinh la o quan cua nguoi đo. 
    - Thu tu nguoi choi đi theo chieu kim đong ho.


O an quan trong van hoc, nghe thuat O an quan thu vi, de choi đa tung la tro choi hang ngay cua tre em Viet Nam. Chi voi mot khoang san nho nho va nhung vien soi, gach, đa la cac em nho đa co the vui choi. Co the thay dau an cua O an quan trong đoi song va van hoc, nghe thuat:

Thanh ngu: Mot đap an quan - ham y chi nhung hanh đong đon gian nhung tuc thi đat ket qua to lon.
Trich bai tho "Choi O an quan" cua Lu Huy Nguyen:
Ben ria ham tru an
Em choi o an quan
Soi mau đua nhau chay
Tren vong o con con.
Soi nam la giac My
Soi tien la quan minh
Đa hen cung nhau the...
Tan bang nghieng bong xanh...
Trich bai tho "Thoi gian trang" cua Xuan Quynh:
Nhung o an quan, que chuyen, bai hat
Nhung đau tran, chan đat, toc rau ngo
Qua khu em đau chi ngay xua
Ma ngay ca hom nay thanh qua khu...
Hoa si Nguyen Phan Chanh co buc tranh lua noi tieng Choi O an quan (1931).


Tro choi tuong tu tren the gioi Loai tro choi Mancala pho bien o chau Phi va cung đuoc biet đen o nhieu noi khac tren the gioi voi nhung bien the, ten goi (theo cach goi cua nguoi phuong Tay) khac nhau nhu Kalah, Oware, Omweso, Bao,..


= Mancala chau Phi =

Loai tro choi Mancala pho bien o chau Phi va cung đuoc biet đen o nhieu noi khac tren the gioi voi nhung bien the, ten goi (theo cach goi cua nguoi phuong Tay) khac nhau nhu Kalah, Oware, Omweso, Bao,... Mancala khac O an quan o mot so điem chinh sau:

Ban choi thuong co 12 o (hay đuoc khoet thanh nhung lo), moi nguoi choi kiem soat 6 o goi la nha, ngoai ra co the co 2 o lon hon goi la kho. Kho co the chi đuoc dung đe chua hat giong đa bi nguoi choi an chu khong phai đe đat quan vao trong luot đi do đo khong nhat thiet phai co. Trong mot so bien the, ban choi co 24 o, chia lam 4 hang 6 o, moi nguoi choi kiem soat hai hang, tong cong 12 o o phia ben minh.
Khong co quan tuong tu nhu quan ma chi co mot loai quan co vai tro nhu dan goi la hat giong. So luong hat giong o moi o khi chuan bi choi co the la 3 hoac 4.
Khi đen luot, nguoi choi cung dung nhung quan o o bat ky thuoc quyen kiem soat cua minh đe di chuyen (gieo hat) nhung chi di chuyen nguoc chieu kim đong ho chu khong phai theo chieu tuy y.
The thuc an quan khong phai yeu cau cach mot o trong ma phu thuoc so luong hat giong o cac o ma nhung hat giong cuoi cung trong lan gieo hat đat vao.


= Mancala o cac nuoc chau A khac =
Cung đuoc nguoi phuong Tay xep vao loai Mancala la tro choi co nhung ten goi khac nhau tuy tung quoc gia nhu Congklak, Tchonka, Naranj, Dakon, Sungka. Tro nay đuoc choi o Indonesia, Singapore, Malaysia, Philippines, mien Nam Thai Lan, Sri Lanka, Maldives... No khac O an quan o nhung điem chinh duoi đay:

Ban choi co 14 o, moi nguoi choi kiem soat 7 o o phia ben minh, khong co o nhu o quan.
Khong co quan tuong tu nhu quan ma chi co 98 quan khi chuan bi đat o moi o 7 quan.
Khi đen luot, nguoi choi cung dung nhung quan o o bat ky thuoc quyen kiem soat cua minh đe rai vao tung o, moi o 1 quan nhung chi di chuyen theo chieu kim đong ho chu khong phai theo chieu tuy y.
The thuc an quan: neu quan cuoi cung trong luot rai roi vao o trong thuoc quyen kiem soat cua minh thi nguoi đi moi co the an đuoc quan. O bi an la o đoi dien phia đoi phuong, nguoi choi đuoc an tat ca so quan đang co trong o đo, đuong nhien neu la o trong thi so luong quan an đuoc la 0.


Chu thich Xem them Danh sach cac tro choi truyen thong cua Viet Nam


Lien ket ngoai Choi o an quan Luu tru ngay 5 thang 12 nam 2010 tai Wayback Machine
Bach khoa toan thu van hoa Viet
Đong dao va tro choi tre em Luu tru ngay 25 thang 10 nam 2007 tai Wayback Machine tren bao Nguoi Vien Xu
O an quan tren trang web cua Bo Van hoa, The thao va Du lich Viet Nam.