Hagia Sophia (tieng Hy Lap: Αγια Σοφια, "Su khon ngoan cua Thien Chua", tieng Latinh: Sancta Sapientia, tieng Tho Nhi Ky: Ayasofya) ban đau la mot Vuong cung thanh đuong Chinh thong giao Đong phuong, sau la thanh đuong Hoi giao, va nay la mot vien bao tang o Istanbul, Tho Nhi Ky. Đac biet noi tieng vi vom tran lon, toa nha nay đuoc xem la hinh anh mau muc cua kien truc Byzantine, va đuoc coi la đa "thay đoi lich su cua kien truc". Đay tung la nha tho lon nhat the gioi trong gan mot ngan nam, cho đen khi Nha tho chinh toa Sevilla hoan thanh vao nam 1520.
Toa nha hien nay von đuoc xay dung lam nha tho tu nam 532 đen nam 537 theo lenh cua Hoang đe Byzantine Justinian, va đa la Nha tho Su khon ngoan cua Thien Chua thu 3 đuoc xay dung tai đia điem nay (hai nha tho truoc đa bi pha huy boi quan phien loan). Toa nha đuoc thiet ke boi hai kien truc su Isidorus xu Miletus va Anthemius xu Tralles. Nha tho co mot bo suu tap cac thanh tich va co mot buc tuong tranh bang bac dai 15 m. Đay la nha tho trung tam cua Giao hoi Chinh thong giao Đong phuong va tru so cua Thuong phu Đai ket thanh Constantinopolis trong gan 1000 nam.
Nam 1453, kinh đo Constantinopolis bi đe quoc Ottoman chiem. Vua Mehmed II lenh bien toa nha thanh mot nha tho Hoi giao. Chuong khanh, ban tho, tuong tranh bi go bo, nhieu phan nen kham tranh mosaic bi trat vua đe len. Cac chi tiet kien truc Hoi giao, chang han mihrab, minbar, va 4 minaret o ben ngoai, đuoc xay them trong thoi cua cac Ottoman. Toa nha la noi tho phung cua Hoi giao cho đen nam 1935, khi no đuoc chinh phu Cong hoa Tho Nhi Ky chuyen thanh mot vien bao tang.
Trong gan 500 nam, Hagia Sophia la thanh đuong Hoi giao chinh cua Istanbul, lam mau hinh cho nhieu thanh đuong Hoi giao Ottoman khac nhu Thanh đuong Hoi giao Vua Ahmed, Thanh đuong Hoi giao Sehzade, Thanh đuong Hoi giao Suleymaniye, va Thanh đuong Hoi giao Rustem Pasha.
Tuy đoi khi nha tho đuoc goi la Sancta Sophia theo tieng Latinh, giong voi cach goi danh cho Thanh Sophia, nhung sophia la cach chuyen tu Latinh tu tieng Hy Lap, thuat tu Sophia co nghia la tri tue hoac su khon ngoan. Ten đay đu bang tieng Hy Lap la Ναος της Αγιας του Θεου Σοφιας, nghia la Đen Su khon ngoan cua Thien Chua.

Hagia Sophia la mot trong nhung toa nha thuoc khu vuc lich su Istanbul đuoc UNESCO cong nhan la di san the gioi.


Lich su = Ngoi đen thu nhat =

Hien tai khong co bang chung hay dau tich nao cho biet ngoi đen thu nhat (goi la Μεγαλη Εκκλησια (Megale Ekklesia, "Đen tho lon") đa đuoc xay dung chinh xac tai đau, co le chinh tai Istanbul hay "Magna Ecclesia" (mot khu vuc co o My Latin).
Trong qua khu, đen thu nhat tung la noi tho phung cua cac ton giao Đa than. Ngoi đen đuoc xay gan cung đien hoang gia va canh ben ngoi đen Hagia Eirene. Ngay 15 thang 2, nam 360, hoang đe Constantius II cho khanh thanh Hagia Sophia. Va tu đay, ca hai ngoi đen (Hagia Sophia va Hagia Eirene) đuoc dung đe ton tho đe che Byzantine.
So di nguoi hien đai biet đen su co mat cua Ngoi đen thu nhat la nho nhung ghi chep cua Socrates cua dan Constantinopolis, ngoi đen dung ton tho hoang đe Constantine Đai đe. Kien truc ngoi đen dua theo kien truc truyen thong Latin voi nhung kiet tac hoi hoa, hang hang cot chong tran va mai vom go.
Đen thu nhat van đang cho xem xet phong tang danh hieu ki quan the gioi.
Cai ten "Megale Ekklesia" đa tung đuoc su dung trong mot khoang thoi gian kha dai truoc khi bi thay the boi cai ten "Hagia Sophia" trong cuoc xam lang cua nguoi Byzantine nam 1453.


= Ngoi đen thu hai =
Ngay 20 thang 6 nam 404, Thi truong cua Constantinople, John Chrysostom, gay mau thuan voi nu chua Aelia Eudoxia, vo hoang đe Arcadius. Ngay sau đo, ong bi bat va bi đay đi xa xu. Trong cuoc noi loan cua dan chung, phan lon Ngoi đen thu nhat bi thieu chay. Va hoang đe Theodosius II ra lenh xay ngoi đen moi. Ngoi đen thu hai đuoc xay dung, khanh thanh ngay 10 thang 10 nam 405. Mot nha tho thu hai đuoc xay theo lenh cua Theodosius II, ong khanh thanh no vao ngay 10 thang 10 nam 405. Su nao loan cua le hoi Nika Revolt đa dan đen su tan pha Ngoi đen thu hai, ngoi đen đa bi thieu thanh tro bui chi trong hai ngay 13-14 thang 1 nam 532.
Nhung phien đa hoa cuong la nhung phe tich con ton tai đen ngay hom nay, chung minh su ton tai cua Ngoi đen thu hai, va hien tai chung đang đuoc luu giu trong khuon vien khu đen hien tai (Ngoi đen thu ba). Nhung phien đa nay la mot phan cong cua ngoi đen xua; đuoc A.M. Schneider khai quat trong cai san nho nam o huong Tay nam 1935.


= Ngoi đen thu ba =


= Đen tho Hoi giao =

Ngay sau khi đe quoc Ottoman (do Muslim Millet dan đau) xam chiem Constantinopolis (Istanbul) vao nam 1453, Hagia Sophia bi bien thanh đen tho Hoi giao nhu la chien loi pham cua cuoc xam chiem. Luc đo, đen tho đa hu hong rat nang, nhieu canh cua đa hoai muc hay gay vo. Nhung hu hong nay đuoc mieu ta rat chi tiet trong quyen ghi chep cua nhieu du khach xua, nhu Pero Tafur nguoi thanh Cordoba, Tay Ban Nha va Cristoforo Buondelmonti nguoi thanh Florence, Y. Vua Tho Nhi Ky Mehmed II đa cho trung tu khu di tich nay va lap tuc bien no thanh đen tho Hoi giao. Sau đo, vua Bayezid II xay them mot cai thap đe thay the cai thap cu vua cha đa xay.
Vao the ki 16, vua Suleiman I (1520-1566) đem ve hai ngon đen cay khong lo chiem đuoc trong cuoc chinh phat Hungary. Chung đuoc đat hai ben hong cua mihrab (mot khoang trong tren tuong bieu trung cho Kaaba o Mecca va đe chi huong cui đau lay. Duoi trieu vua Selim II (1566-1574), ngoi đen lai xuat hien them nhieu dau hieu hu hong, va lai đuoc mo rong trung tu, bo sung them nhieu quan the kien truc do kien truc su đai tai nguoi Ottoman Sinan chi huy xay dung, ong đuoc xem la ki su vi đai voi nhung cong trinh chong lai đong đat. Ngoai ra, đe keo dai tuoi tho cho kien truc lich su Byzantine nay, Sinan đa xay them hai thap tru khong lo o phia cuc Tay cua cong trinh, va o lang Selim II phia Đong nam nam 1574. Hai lang mo cua cac vua Murad III va Mehmed III đuoc xay canh ben đen tho trong thap nien 1600.


= Vien bao tang =
Nam 1935, Tong thong đau tien va la nguoi thiet lap nen Cong hoa o Tho Nhi Ky, Mustafa Kemal Ataturk, cho bien cong trinh nay thanh vien bao tang. Nguoi ta do bo đem trai san va nhung tran tri bang đa hoa cuong tren san xuat hien lai lan đau tien qua nhieu the ky, cung luc đo voi trang che kin cac tranh kham đa quy cung đuoc go ra.


Kien truc Xay dung duoi thoi hoang đe Justinian tai Constantinople, do hai KTS Anthemius de Tralles va Isidorius de Miletus thiet ke. Trung tam nha tho la mat bang hinh vuong (75,6m x 68,4m), phia tren bao phu bang vom ban cau đuong kinh 33m (cao 51m tinh tu nen) voi cau truc vom buom.Tai phan tambour co 40 cua so lay anh sang.
Kich thuoc va cau truc cua mai vom la mot kiet tac ve thiet ke, va tao mot su đot pha ve ket cau, tro thanh mot thanh tuu ruc ro ma kien truc Byzantine đa đat đuoc.
Tu 1453 sau khi nha tho đuoc đoi chuc nang thanh nha tho hoi giao. Nguoi Tho Nhi Ky đa cho xay them 4 thap nhon Hoi Giao o 4 goc goi la cac thap Minaret, tao nen canh quan nha tho nhu ngay nay.
Nha tho Hagia Sophia đa la nha tho Co đoc giao be the nhat va đep nhat o phuong Đong, la nhan chung ben vung cua lich su kien truc ton giao.


Chu thich Lien ket ngoai