Chien tranh the gioi thu hai (con đuoc nhac đen voi cac ten goi Đe nhi the chien, The chien II hay Đai chien the gioi lan thu hai) la mot cuoc chien tranh the gioi bat đau tu ngay 1 thang 9 nam 1939 va cham dut vao ngay 2 thang 9 nam 1945. Cuoc chien co su tham gia cua đai đa so cac quoc gia tren the gioi — bao gom tat ca cac cuong quoc — tao thanh hai lien minh quan su đoi lap: Đong Minh va Phe Truc. Trong dien mao mot cuoc chien tranh toan dien, The chien II co su tham gia truc tiep cua hon 100 trieu nhan su tu hon 30 quoc gia. Cac ben tham chien chinh đa don toan bo nguon luc kinh te, cong nghiep va khoa hoc cho no luc tham chien, lam mo đi ranh gioi giua nguon luc dan su va quan su. Chien tranh the gioi thu hai la cuoc xung đot đam mau nhat trong lich su nhan loai, gay nen cai chet cua 70 đen 85 trieu nguoi, voi so luong thuong dan tu vong nhieu hon quan nhan. Hang chuc trieu nguoi đa phai bo mang trong cac vu tham sat, diet chung (trong đo co Holocaust), chet vi thieu luong thuc hay vi benh tat. May bay đong vai tro quan trong đoi voi tien trinh cuoc chien, bao gom nem bom chien luoc vao cac trung tam dan cu, va đoi voi su phat trien vu khi hat nhan cung nhu hai lan duy nhat su dung loai vu khi nay trong chien tranh.
Mac du co nhieu y kien khac nhau, nhung chien tranh the gioi thu hai thuong đuoc coi la bat đau khi Đuc phat đong cuoc xam luoc Ba Lan vao ngay 1 thang 9 nam 1939, tiep noi voi viec ca Vuong quoc Anh lan Phap tuyen chien voi Đuc 2 ngay sau đo. Ke tu cuoi nam 1939 cho toi đau nam 1941, thong qua mot loat chien dich quan su va hiep uoc, Đuc đa chinh phuc hoac kiem soat phan lon luc đia chau Au, đong thoi thanh lap lien minh phe Truc voi Y va Nhat Ban cung nhu voi mot so nuoc khac sau đo. Theo Hiep uoc Molotov – Ribbentrop đuoc ky ket vao thang 8 nam 1939, Đuc va Lien Xo phan chia va sap nhap lanh tho cac nuoc lang gieng chau Au bao gom Ba Lan, Phan Lan, Romania va cac nuoc Baltic. Sau khi cac chien dich tai Bac Phi va Đong Phi bat đau va Phap that thu giua nam 1940, chien tranh van tiep dien chu yeu giua cac cuong quoc Truc chau Au va Đe quoc Anh, voi chien su tai Balkan, Tran khong chien nuoc Anh (Blitz) va Tran chien Đai Tay Duong. Vao ngay 22 thang 6 nam 1941, Đuc dan đau cac nuoc Phe Truc chau Au tien hanh xam luoc Lien Xo, mo ra Mat tran phia Đong. La chien truong tren bo lon nhat trong lich su, cuoc chien voi Lien Xo đa khien quan đoi phe Truc, ma chu yeu la Wehrmacht cua Đuc, sa lay trong mot cuoc chien tieu hao.
Voi tham vong thong tri chau A va Thai Binh Duong, Nhat Ban đa gay chien voi Trung Hoa Dan Quoc vao nam 1937. Vao thang 12 nam 1941, Nhat Ban tien hanh tan cong gan nhu cung luc cac lanh tho cua Hoa Ky va Anh tai Đong Nam A va Trung Thai Binh Duong, bao gom ca cuoc tan cong nham vao ham đoi My đong tai Tran Chau Cang. Sau khi Hoa Ky lan Anh tuyen chien voi Nhat Ban, cac nuoc phe Truc Chau Au tuyen chien voi Hoa Ky theo cam ket trong hiep uoc lien minh. Nhat Ban nhanh chong lam chu phan lon Tay Thai Binh Duong, nhung buoc tien cua ho đa bi chan đung sau khi đe thua tran Midway quan trong vao nam 1942. Khong lau sau đo, Đuc va Y bi đanh bat khoi Bac Phi va phai hung chiu that bai quyet đinh tai Stalingrad truoc Lien Xo. Nhung that bai then chot trong nam 1943 – bao gom mot loat that bai cua Đuc tren Mat tran phia Đong, cuoc xam luoc đao Sicilia va luc đia Y cua Đong Minh, cung nhu cuoc tan cong cua Đong Minh o Thai Binh Duong – đa khien phe Truc đanh mat the chu đong ​​va buoc phai rut lui chien luoc tren moi mat tran. Nam 1944, Đong Minh phuong Tay xam luoc nuoc Phap do Đuc chiem đong, trong khi Lien Xo gianh lai nhung lanh tho bi mat va đang tren đuong tien vao lanh tho Đuc va cac quoc gia Phe Truc khac. Trong suot hai nam 1944 va 1945, chien su dan đao chieu tren luc đia chau A, trong khi quan Đong Minh lam te liet luc luong Hai quan Nhat Ban va chiem đong đao quan trong o phia Tay Thai Binh Duong.
Sau khi giai phong cac vung lanh tho do Đuc chiem đong, Đong Minh phuong Tay va Lien Xo tien hanh xam luoc nuoc Đuc. Chien tranh tai chau Au ket thuc sau cai chet cua Adolf Hitler, chi it lau truoc khi Berlin that thu vao tay quan đoi Lien Xo va Đuc đau hang vo đieu kien vao ngay 8 thang 5 nam 1945. Sau khi Tuyen bo Potsdam cua Đong Minh vao ngay 26 thang 7 nam 1945 bi phia Nhat Ban khuoc tu, Hoa Ky đa tha hai qua bom nguyen tu đau tien xuong thanh pho Hiroshima vao ngay 6 va Nagasaki vao ngay 9 thang 8 nam 1945. Đoi mat truoc mot cuoc xam luoc sap xay ra vao quan đao Nhat Ban va viec Lien Xo tham chien, tien hanh xam luoc Man Chau vao ngay 9 thang 8, Nhat Ban tuyen bo đau hang vao ngay 15 thang 8 nam 1945, an đinh chien thang toan dien tren chien truong Chau A cho Phe Đong Minh. Sau chien tranh, ca Đuc lan Nhat Ban bi chiem đong. Cac toa an toi ac chien tranh đuoc mo nham xet xu cac nha lanh đao Đuc va Nhat Ban. Bat chap toi ac chien tranh đuoc ghi nhan đay đu (chu yeu gay ra o Hy Lap va Nam Tu), phan lon cac nha lanh đao va tuong linh Y van đuoc an xa nho vao cac hoat đong ngoai giao.
Chien tranh the gioi thu hai thay đoi cuc dien chinh tri lan cau truc xa hoi toan cau. To chuc Lien Hiep Quoc (LHQ) đuoc thanh lap nham thuc đay hop tac quoc te va ngan chan cac cuoc xung đot trong tuong lai. Cac cuong quoc chien thang, bao gom Trung Quoc, Phap, Lien Xo, Vuong quoc Anh va Hoa Ky, tro thanh thanh vien thuong truc cua Hoi đong Bao an Lien Hop Quoc. Lien Xo va Hoa Ky noi len nhu hai sieu cuong đoi trong nhau, tao tien đe cho Chien tranh Lanh keo dai gan nua the ky. Trong boi canh chau Au bi tan pha, anh huong cua cac cuong quoc suy yeu, khoi đau qua trinh phi thuc dan hoa o chau Phi va chau A. Hau het cac quoc gia co nganh cong nghiep bi thiet hai đeu huong toi viec phuc hoi va mo rong kinh te. Su hoi nhap chinh tri, đac biet la o chau Au, von bat đau nhu mot no luc ngan chan cac hanh đong thu đich trong tuong lai đa cham dut nhung moi thu đich truoc chien tranh va ren luyen y thuc ve ban sac chung.


Trinh tu thoi gian Thoi điem bat đau cuoc chien tai Chau Au thuong đuoc xem la khi quan Đuc tien hanh xam luoc Ba Lan vao ngay 1 thang 9 nam 1939 va khi Vuong quoc Anh va Phap tuyen chien voi Đuc hai ngay sau đo. Đoi voi chien tranh Thai Binh Duong, gioi hoc gia chua co su thong nhat trong viec tinh ngay bat đau cuoc chien. Co nguoi tan thanh thoi điem Nhat Ban xam luoc Trung Quoc vao ngay 7 thang 7 nam 1937 trong khi mot so nguoi khac lai coi su kien Nhat Ban xam luoc Man Chau vao ngay 19 thang 9 nam 1931 moi la ngay khoi đau cuoc chien.
Mot so hoc gia khac tan thanh voi y kien cua su gia nguoi Anh A. J. P. Taylor, cho rang Chien tranh Trung–Nhat cung voi chien tranh o chau Au va cac thuoc đia xay ra song song cho truoc khi hop thanh mot cuoc chien duy nhat vao nam 1941. Bai viet nay cua Wikipedia su dung cach tinh ngay truyen thong. Mot so thoi điem khac đoi khi cung đuoc su dung lam ngay bat đau Chien tranh the gioi thu hai bao gom cuoc xam luoc Abyssinia cua Y vao ngay 3 thang 10 nam 1935. Nha su hoc nguoi Anh Antony Beevor xem tran Khalkhin Gol giua Nhat Ban va Lien Xo tu thang 5 đen thang 9 nam 1939 la ngay khoi đau cua The chien thu hai.
Tuong tu nhu ngay bat đau, ngay ket thuc chinh xac cua cuoc chien cung khong đuoc cac hoc gia thong nhat rong rai. Mot so nguoi chap nhan ngay 14 thang 8 nam 1945 khi hiep đinh đinh chien giua Nhat Ban va Đong Minh đuoc ky ket (Ngay V-J) la ngay chien tranh ket thuc thay vi ngay 2 thang 9 nam 1945 khi Nhat Ban chinh thuc đau hang, cham dut chien tranh tai chau A. Nam 1951, mot hiep uoc hoa binh giua Nhat Ban va Đong Minh đuoc ky ket. Nam 1990, mot hiep uoc lien quan đen tuong lai cua Đuc cho phep hai phan Đong va Tay cua nuoc nay thong nhat đa đuoc thong qua, giai quyet hau het cac van đe ton đong sau The chien II. Cho đen khi Lien Xo giai tan, giua hai nuoc Xo – Nhat khong co hiep uoc hoa binh chinh thuc nao đuoc ky ket.


Boi canh = Chau Au =
Nguon con cua chien tranh the gioi thu hai đen tu nhung nguyen do khac nhau o nhung khu vuc đia ly khac nhau. Tai chau Au, Chien tranh the gioi thu hai thuong đuoc xem la su tiep noi cua Chien tranh the gioi thu nhat, von đa lam thay đoi hoan toan ban đo chinh tri chau Au voi su that bai cua cac cuong quoc Lien minh Trung tam gom Ao-Hung, Đuc, Bulgaria va Đe quoc Ottoman va viec nguoi Bolshevik len nam quyen o Nga va thanh lap nen Lien bang Xo Viet vao nam 1917. Cac Đong Minh gianh chien thang trong Chien tranh the gioi thu nhat nhu Phap, Bi, Y, Romania va Hy Lap, đeu gianh them đat đai. Nhieu quoc gia dan toc moi đuoc thanh lap sau su sup đo cua Ao-Hung, Đe quoc Ottoman va Đe quoc Nga.

Đe ngan chan mot cuoc chien tranh the gioi moi trong tuong lai, Hoi Quoc Lien đuoc thanh lap trong Hoi nghi Hoa binh Paris nam 1919. Hoi Quoc Lien co nhiem vu chu yeu la duy tri hoa binh the gioi voi nhung muc tieu chinh bao gom ngan ngua chien tranh thong qua an ninh tap the va giai tru quan bi, va giai quyet nhung tranh chap quoc te thong qua đam phan va trong tai.
Bat chap xu huong chuong hoa binh phat trien manh me sau The chien I, chu nghia bao thu dan toc va chu nghia xet lai đa noi len tai mot so quoc gia chau Au trong cung thoi ky. Xu huong nay đac biet phat trien manh me tai Đuc boi nhung ton that đang ke ve lanh tho, thuoc đia va tai chinh ma Hoa uoc Versailles ap đat. Đuc mat khoang 13% lanh tho que nha va toan bo thuoc đia o hai ngoai. Đuc bi ngan cam sap nhap cac quoc gia khac, bi buoc phai tra nhung khoan boi thuong khong lo. Quan đoi bi gioi han ve quy mo va kha nang chien đau.
Đe quoc Đuc bi giai the trong Cach mang Đuc 1918–1919. Mot chinh phu dan chu, su goi la Cong hoa Weimar, đuoc thanh lap. Thoi ky giua hai cuoc chien chung kien su xung đot giua nhung nguoi ung ho nen cong hoa non tre va nhung nguoi chong đoi khong nhan nhuong o ca canh huu lan canh ta. Y voi tu cach la mot đong minh cua phe Entente đa gianh đuoc mot so vung lanh tho sau chien tranh. Tuy nhien, nhung nguoi theo chu nghia dan toc Y đa tuc gian vi nhung loi hua cua Vuong quoc Anh va Phap khi thuyet phuc nuoc nay tham chien đa khong đuoc thuc hien. Tu nam 1922 đen nam 1925, phong trao Phat xit do Benito Mussolini lanh đao đa len cam quyen tai Y, ap dung chu nghia dan toc, che đo toan tri va cong tac giai cap, xoa bo nen dan chu đai nghi, đan ap cac luc luong xa hoi chu nghia, canh ta va tu do, đong thoi theo đuoi chinh sach đoi ngoai banh truong hung han nham vao đua Y tro thanh mot cuong quoc tren the gioi va hua hen tao dung mot "Đe che La Ma Moi".

Adolf Hitler, sau mot no luc bat thanh nham lat đo chinh phu Đuc vao nam 1923, đa tro thanh Thu tuong Đuc vao nam 1933. Ong ta bai bo che đo dan chu, tham vong sua đoi trat tu the gioi mot cach triet đe va mang đong co chung toc. Nuoc Đuc nhanh chong bat đau mot chien dich tai vu trang quy mo lon. Trong khi đo, vi muon đam bao lien minh, Phap đe cho Y tuy y hanh đong o Ethiopia, quoc gia ma Y muon bien thanh thuoc đia cua ho. Tinh hinh tro nen tram trong hon vao đau nam 1935 khi Lanh tho luu vuc Saar đuoc thong nhat hop phap voi Đuc cung viec Hitler đay nhanh tien đo tai vu trang va ap dung che đo cuong bach tong quan, qua đo vi pham Hoa uoc Versailles.
Vuong quoc Anh, Phap va Y thanh lap Mat tran Stresa vao thang 4 nam 1935 nham kiem che Đuc, mot buoc quan trong đoi voi toan cau hoa quan su. Nhung chi khoang 2 thang sau, Vuong quoc Anh đa cung nuoc Đuc đam phan thoa thuan hai quan đoc lap, noi long cac han che truoc đo. Lo ngai truoc nhung tham vong lanh tho cua Đuc tai Đong Au, Lien Xo đa cung voi Phap soan thao mot hiep uoc tuong tro. Tuy nhien, truoc khi co hieu luc, hiep uoc Phap–Xo bat buoc phai đuoc thong qua bo may hanh chinh cua Hoi Quoc Lien. Ve phia Hoa Ky, do lo ngai ve cac dien bien tai Chau Au va Chau A, Quoc hoi Hoa Ky đa thong qua Đao luat Trung lap vao thang 8 cung nam.
Hitler thach thuc hiep uoc Versailles va Locarno bang đua quan vao vung phi quan su hoa Rhineland trong thang 3 nam 1936. Nho vao Chinh sach nhan nhuong cua cac nuoc Tay Au, Hitler gan nhu khong vap phai su phan đoi nao. Thang 10 nam 1936, Đuc va Y thanh lap Truc Roma – Berlin. Mot thang sau, Đuc va Nhat Ban ky Hiep uoc chong Quoc te Cong san voi muc tieu ngan chan su phat trien cua chu nghia Cong san. Mot nam sau thi Y cung ky hiep uoc nay.


= Chau A =
Vao giua thap nien 1920, Trung Quoc Quoc dan Đang (KMT) phat đong chien dich Bac phat voi muc tieu thong nhat Trung Quoc von đa bi chia cat sau thoi ky Cach mang Tan Hoi nam 1911, đong thoi tieu diet quyen luc cua cac quan phiet cat cu. Tuy chien dich ket thuc thanh cong va Trung Quoc đa đuoc thong nhat, nhung moi quan he cang thang voi cac đong minh cu khien chinh phu cua Tuong Gioi Thach nhanh chong roi vao mot cuoc noi chien voi Đang Cong san Trung Quoc va cac quan phiet đia phuong thuoc Quoc dan Đang. Tai Nhat Ban, su thang the cua mot so tuong lanh quan phiet đa khien nuoc nay chu truong giai quyet cac van đe quoc gia bang chinh phu đoc tai va chinh sach xam luoc. Nhat Ban thieu cac nguon tai nguyen mot cach tram trong, ho buoc phai nhap khau cac nguyen lieu nhu sat, dau mo va than đa vi thieu cac tai nguyen thien nhien o trong nuoc đe duy tri tang truong trong nganh cong nghiep. Nhat Ban the hien tham vong sap nhap Trung Quoc va cac thuoc đia lan can vao Khoi Thinh vuong chung Đai Đong A đe thoa man nhu cau tai nguyen ma đao quoc nho be nay khong the tu đap ung đuoc. Nguoi Nhat xem Trung Quoc la buoc đau tien trong tham vong ba chu chau A, dan dung Su kien Phung Thien đe lam cai co tien quan vao Man Chau, thiet lap nha nuoc Man Chau Quoc bu nhin.
Trung Quoc keu goi Hoi Quoc Lien yeu cau Nhat Ban dung ngay cuoc xam luoc Man Chau. Sau khi bi len an vi nhung hoat đong quan su tai Man Chau, Nhat Ban đap tra bang cach rut khoi to chuc nay. Quan đoi hai nuoc nhanh chong đung vu trang tai Thuong Hai, Nhiet Ha va Ha Bac. Chien su van tiep dien cho đen khi Thoa uoc Đuong Co đuoc ky ket vao nam 1933. Tuy đinh chien, cac luc luong tinh nguyen Trung Quoc van tiep tuc hoat đong khang Nhat o Man Chau, Sat Cap Nhi va Tuy Vien. Sau Su kien Tay An nam 1936, hai phia Quoc dan Đang va Cong san Đang chap nhan ngung chien đe thanh lap mot mat tran thong nhat voi muc tieu đanh đuoi nguoi Nhat ra khoi Trung Quoc.


Dien bien cuoc chien = Chien tranh bung no tai Chau Au (1939–40) =

Ngay 1 thang 9 nam 1939, Đuc Quoc Xa xam luoc Ba Lan sau khi dan dung mot so vu co gia, bao gom vu linh Ba Lan phong hoa đot tru so co quan phat thanh Đuc tai Gleiwitz. Cuoc tan cong đau tien cua quan Đuc trong cuoc chien la nham vao he thong phong thu cua Ba Lan tai Westerplatte. Truoc hanh đong quan su cua Đuc, Vuong quoc Anh gui toi hau thu yeu cau Đuc dung ngay cuoc tan cong. Sau khi toi hau thu bi phia Đuc bac bo, Phap va Anh chinh thuc tuyen chien vao ngay 3 thang 9, ke đen la Uc, New Zealand, Nam Phi va Canada. Tuy tham chien, phe Đong Minh khong lam gi nhieu đe giup Ba Lan. Nguoi Phap chi thuc hien duy nhat mot cuoc tham do than trong vao vung Saarland. Đong Minh phuong Tay bat đau mot cuoc phong toa hai quan đoi voi Đuc, nham pha huy nen kinh te va no luc gay chien cua đat nuoc nay. Đuc đap tra bang cach phat đong chien tranh bang tau ngam nham vao tau buon va tau chien cua Đong Minh. Chien su nhanh chong leo thang thanh Tran chien Đai Tay Duong.

Ngay 8 thang 9, quan đoi Đuc tien đen vung ngoai o Warszawa. Đot phan cong cua Ba Lan o phia tay tuy cam chan nguoi Đuc trong vai ngay, nhung ho nhanh chong bi Wehrmacht tan cong va bao vay. Tan quan Ba Lan đot kich vong vay đe quay ve co thu Warszawa, thanh pho khi ay đang bi vay rat chat. Ngay 17 thang 9 nam 1939, sau khi ky hiep đinh đinh chien voi Nhat Ban, Lien Xo lay co bao ve dan toc Ukraina va Belarus xam luoc mien đong Ba Lan, lap luan rang nha nuoc Ba Lan đa sup đo truoc cuoc tan cong cua nguoi Đuc va khong con co kha nang đam bao an ninh cho cong dan cua minh nua. Ngay 27 thang 9, cac đon vi đon tru Warszawa đau hang quan Đuc. Ngay 6 thang 10, đon vi tac chien lon cuoi cung cua Ba Lan đau hang. Bat chap that bai ve mat quan su, chinh phu Ba Lan đa quyet đinh khong đau hang va hinh thanh chinh phu luu vong. Tai Ba Lan bi chiem đong, mot bo may nha nuoc van hoat đong ngam. Mot luong lon quan nhan Ba Lan di tan sang Romania va cac nuoc Baltic. Nhieu nguoi trong so ho ve sau tiep tuc chien đau chong phe Truc tren cac mat tran khac.
Đuc sap nhap mien tay va chiem đong mien trung Ba Lan, Lien Xo sap nhap mien đong, mot phan nho lanh tho Ba Lan đuoc chuyen giao cho Litva va Slovakia. Ngay 6 thang 10, Hitler bay to mong muon đam phan hoa binh cong khai voi Vuong quoc Anh va Phap nhung nhan manh rang tuong lai cua nha nuoc Ba Lan se do Đuc va Lien Xo quyet đinh. Đe xuat bi tu choi, Hitler ra lenh phat đong tan cong Phap ngay lap tuc. Tuy nhien, chien dich bi hoan lai cho đen mua xuan nam 1940 do đieu kien thoi tiet xau.

Lien Xo tac đong len cac nuoc Baltic – Estonia, Latvia va Litva, von nam trong "vung anh huong" cua Lien Xo theo hiep uoc Molotov–Ribbentrop – khien ho ky "hiep uoc tuong tro" cho phep quan đoi Lien Xo đong quan trong nuoc. Ngay sau đo, Lien Xo đa di chuyen mot luong lon binh si toi cac nuoc nay. Vi Phan Lan khuoc tu viec ky mot hiep uoc tuong tu va tu choi nhuong mot phan lanh tho cua minh, Lien Xo đa tien hanh xam luoc nuoc nay vao thang 11 nam 1939. Đap tra, Lien Xo bi truc xuat khoi Hoi Quoc Lien. Mac du so huu uu the vuot troi ve quan so, nhung Lien Xo chi đat nhung thanh cong cuc ky khiem ton ve mat quan su. Cuoc chien tranh Phan Lan – Lien Xo ket thuc vao thang 3 nam 1940 khi Phan Lan cat khu vuc Karelia cho Lien Xo.
Vao thang 6 nam 1940, Lien Xo dung vu luc sap nhap Estonia, Latvia va Litva, cung nhu Bessarabia, mien bac Bukovina va Hertza, von la cac khu vuc tranh chap voi Romania. Cung trong luc nay, khi moi quan he hop tac chinh tri va kinh te giua Đuc Quoc Xa – Lien Xo dan đo vo,  ca hai quoc gia bat đau chuan bi cho chien tranh.


= Tay Au (1940–41) =

Thang 4 nam 1940, Đuc mo Chien dich Weserubung xam luoc Đan Mach va Na Uy nham bao ve con đuong van chuyen quang sat tu Thuy Đien toi Đuc ma Đong Minh đang co gang cat đut. Đan Mach nhanh chong đau hang chi sau vai gio chien đau, trong khi Na Uy bi chinh phuc trong vong hai thang bat chap su ho tro cua Đong Minh. That bai trong viec cuu Na Uy dan đen su bat man trong dan chung Anh khien cho Thu tuong Anh Neville Chamberlain bi thay the boi Winston Churchill vao ngay 10 thang 5 nam 1940.
Cung ngay, Đuc mo man chien dich tan cong nuoc Phap. Đe đi vong qua Phong tuyen Maginot kien co o bien gioi Phap–Đuc, Đuc đa huong cuoc tan cong vao cac quoc gia trung lap nhu Bi, Ha Lan va Luxembourg. Quan Đuc đa di chuyen xuyen qua khu vuc rung Ardennes, von đuoc quan Đong Minh xem nhu mot hang rao tu nhien khong the bi luc luong thiet giap choc thung. Bang cach ap dung thanh cong hoc thuyet chien tranh chop nhoang moi, Wehrmacht nhanh chong tien toi eo bien Manche. Bi đanh boc suon, phan lon quan đoi Đong Minh bi bao vay tai bien gioi Phap–Bi gan Lille. Vuong quoc Anh tuy phai vut lai gan nhu tat ca thiet bi cua ho nhung đa co the di tan mot luong lon binh si khoi luc đia chau Au vao đau thang 6.
Vao ngay 10 thang 6, Y xam luoc Phap, tuyen chien voi ca Phap lan Vuong quoc Anh. Quan Đuc huong ve phia nam tan cong quan Phap nay đa suy yeu. Paris that thu vao ngay 14 thang 6. Tam ngay sau, Phap ky hiep đinh đinh chien voi Đuc. Nuoc Phap đuoc chia thanh cac khu vuc chiem đong cua Đuc va Y va mot nha nuoc tan ton duoi che đo Vichy. Chinh phu nay du tren danh nghia trung lap, nhung tren thuc te lai lien ket voi Đuc. Đe tranh viec ham đoi cua Phap bi Đuc trung dung đe tan cong Anh, ngay 3 thang 7 nam 1940, Anh đa tan cong ham đoi Phap neo đau tai cang Mers-el-Kebir o Algerie, đanh chim nhieu tau va khien hang ngan nguoi thuong vong.

Tran khong chien nuoc Anh mo man vao đau thang 7 khi Luftwaffe thuc hien mot loat cac cuoc oanh tac nham vao tau be va ben cang cua Anh. Chien dich chiem kiem soat tren khong cua Đuc bat đau vao thang 8. Tuy nhien, do khong the đanh bai đuoc Bo Tu lenh Tiem kich co Khong quan Hoang gia Anh, Đuc buoc phai tri hoan vo thoi han cuoc xam luoc Anh mang mat danh Chien dich Su tu bien đa đuoc len ke hoach tu truoc. Đuc tang cuong cac cuoc khong kich ban đem nham vao London va cac thanh pho trong điem khac. Do khong gay tac đong đang ke no luc tham chien cua nguoi Anh, chien dich oanh tac cua Luftwaffe gan nhu ket thuc hoan toan vao thang 5 nam 1941.
Su dung cac cang moi chiem đuoc cua Phap, Hai quan Đuc đa thanh cong trong viec chong lai Hai quan Hoang gia đang phai hoat đong qua muc. Nguoi Đuc su dung U-boat đe tan cong đoi tau cua Anh o Đai Tay Duong. Ham đoi Hoang gia Anh ghi nhan mot chien thang quan trong vao ngay 27 thang 5 nam 1941 khi đanh chim thiet giap ham Bismarck cua Đuc.
Vao thang 11 nam 1939, Hoa Ky thuc hien cac bien phap nham ho tro Trung Quoc va cac Đong Minh phuong Tay. Ho cung sua đoi Đao luat Trung lap đe cho phep cac đon hang "cash and carry" cua Đong Minh. Nam 1940, sau khi Đuc chiem đuoc Paris, quy mo cua Hai quan Hoa Ky đa phat trien đang ke. Thang 9 nam đo, Hoa Ky đa đong y them viec mua ban cac tau khu truc đoi bang cac can cu cua Anh. Tuy nhien, tinh toi nam 1941, phan lon cong chung My van tiep tuc phan đoi bat ky su can thiep quan su truc tiep nao vao cuoc chien. Thang 12 nam 1940, Roosevelt cao buoc Hitler len ke hoach chinh phuc the gioi va bac bo moi cuoc đam phan la vo ich. Ong keu goi Hoa Ky tro thanh mot "kho vu khi cua nen dan chu", thuc đay cac chuong trinh vien tro cho vay-cho thue (lend-lease) nham ho tro nuoc Anh tiep tuc cuoc chien. Luc bay gio, Hoa Ky đa bat đau lap ke hoach chien luoc đe chuan bi cho mot cuoc tan cong toan dien nham vao Đuc.
Cuoi thang 9 nam 1940, ba nuoc Nhat Ban, Y va Đuc ky ket Hiep uoc Ba ben, chinh thuc tro thanh Phe Truc. Hiep uoc Ba ben quy đinh rang neu bat ky quoc gia nao, ngoai tru Lien Xo, tan cong bat ky quoc gia Phe Truc nao, cac nuoc con lai se phai tham chien. Phe Truc mo rong vao thang 11 nam 1940 khi Hungary, Slovakia va Romania gia nhap. Romania va Hungary ve sau đa co nhung đong gop to lon trong cuoc chien tranh chong lai Lien Xo cua phe Truc. Đoi voi truong hop cua Romania, mot trong nhung ly do khien ho tham chien la nham chiem lai nhung lanh tho đa phai nhuong cho Lien Xo.


= Đia Trung Hai =

Đau thang 6 nam 1940, Khong quan Hoang gia Y tan cong va bao vay đao Malta cua Anh. Ke tu cuoi he cho đen đau mua thu, Y chinh phuc Somaliland thuoc Anh va đang tien hanh xam luoc Ai Cap thuoc Anh. Sang thang 10, Y xua quan xam luoc Hy Lap nhung bi đay lui va phai hung chiu thuong vong nang ne. Chien dich Hy Lap cua Y ket thuc trong vong vai thang voi nhung thay đoi nho ve lanh tho. Đe ho tro Y, Đuc trien khai tan cong vao vung Balkan nham ngan chan nguoi Anh gianh đuoc cho đung tai đay vi ho co the se tro thanh moi đe doa tiem tang đoi voi cac mo dau tai Romania. Neu phe Truc chiem đuoc Balkan thi ho co the su dung no lam ban đap đe tan cong lanh đia cua nguoi Anh tai Đia Trung Hai.
Vao thang 12 nam 1940, quan đoi Đe quoc Anh phat đong phan cong quan đoi Y o Ai Cap va Đong Phi thuoc Y va đat hieu qua cao. Đen đau thang 2 nam 1941, Y đanh mat quyen kiem soat mien đong Libya va mot luong lon binh si bi bat lam tu binh. Hai quan Y cung phai hung chiu nhung that bai nang ne khi ba thiet giap ham cua Y đa bi Hai quan Hoang gia Anh loai khoi bien che bang mot cuoc tan cong bang tau san bay nham vao can cu hai quan tai Taranto. Nguoi Anh tiep đo đa vo hieu hoa mot so tau chien khac trong tran Mui Matapan.

That bai cua Y va nguy co phe Truc bi đanh bat khoi toan bo Chau Phi buoc Đuc phai cu mot luc luong vien chinh đen Bac Phi tro chien. Cuoi thang 3 nam 1941, Afrika Korps duoi su chi huy cua Erwin Rommel đa phat đong phan cong đanh lui cac luc luong cua Khoi thinh vuong chung. Trong vong chua đay mot thang, quan đoi phe Truc đa tien đen phia tay Ai Cap va bao vay cang Tobruk.
Cuoi thang 3 nam 1941, Bulgaria va Nam Tu đa ky Hiep uoc Ba ben. Tuy nhien, chinh phu than Đuc cua Nam Tu đa bi lat đo hai ngay sau đo boi phe dan toc chu nghia than Anh. Đuc đap tra bang cach xam luoc cung luc ca Nam Tu lan Hy Lap. Chien su bat đau vao ngay 6 thang 4 nam 1941 va khi chua het thang, ca hai nuoc nay đa phai đau hang. Cuoc tan cong bang đuong khong vao đao Crete cua Hy Lap vao cuoi thang 5 đa hoan thanh chien dich Balkan cua Đuc. Du phe Truc danh thang loi chong vanh, nhung nguoi dan Nam Tu noi day, tien hanh khang chien quy mo lon chong lai su chiem đong cua phe Truc. Cuoc khang chien Nam Tu con keo dai cho đen khi chien tranh ket thuc.
Tai Trung Đong vao thang 5, quan Khoi thinh vuong chung đa dap tat mot cuoc noi day o Iraq đuoc ho tro boi may bay Đuc xuat phat tu cac can cu tai Syria đang nam duoi quyen kiem soat cua chinh phu Vichy. Tu thang 6 đen thang 7, quan đoi Khoi thinh vuong chung đa tien hanh xam luoc va chiem đong moi lanh đia cua Phap tai Syria va Lebanon voi su ho tro cua Nuoc Phap Tu do.


= Phe Truc tan cong Lien Xo =

Sau khi tinh hinh chau Au va chau A tro nen tuong đoi on đinh, ca Đuc, Nhat Ban lan Lien Xo đa co nhung buoc chuan bi cho cac hanh đong sap toi. Nhat luc nay muon loi dung chien tranh o Chau Au đe chiem đoat nguon tai nguyen giau co tai cac thuoc đia Đong Nam A cua phuong Tay. Ve phia Lien Xo, canh giac ve su cang thang ngay cang gia tang voi Đuc, nuoc nay đa cung Nhat Ban ky Đieu uoc bat xam pham vao thang 4 nam 1941. Cung trong thoi điem nay, nguoi Đuc đa chuan bi đay đu cho cuoc chien sap toi voi Lien Xo.
Hitler cho rang viec Vuong quoc Anh tu choi ket thuc chien tranh la vi ho van hy vong Hoa Ky va Lien Xo som hay muon cung se tham gia cuoc chien chong lai Đuc. Do đo, ong co gang that chat moi quan he voi Lien Xo. Tuy nhien, trong truong hop that bai, ho se phai tan cong Lien Xo. Vao thang 11 nam 1940, Đuc va Lien Xo tien hanh đam phan song phuong đe xac đinh xem, lieu Lien Xo co tham gia Hiep uoc Ba ben hay khong. Lien Xo bay to su quan tam nhung lai yeu cau Phan Lan, Bulgaria, Tho Nhi Ky va Nhat Ban phai nhuong bo minh, mot đieu ma Đuc cho la khong the chap nhan đuoc. Cuoc đam phan đo vo, Hitler ban hanh chi thi chuan bi xam luoc Lien bang Xo Viet.

Vao ngay 22 thang 6 nam 1941, Đuc, voi su ho tro cua Y va Romania, tien hanh xam luoc Lien Xo trong Chien dich Barbarossa, cao buoc Lien Xo am muu chong lai Đuc. Hai nuoc Phan Lan va Hungary ngay lap tuc tham chien theo phe Đuc. Cac muc tieu chinh cua cuoc tan cong bat ngo nay la khu vuc Baltic, Moskva va Ukraina, voi muc tieu cuoi cung la ket thuc chien dich nam 1941 tai gan Tuyen Arkhangelsk-Astrakhan, keo dai tu Bien Caspi đen Bien Trang. Muc tieu cua Hitler trong chien dich nay la loai bo Lien Xo khoi tu cach la mot cuong quoc quan su, tieu diet Chu nghia Cong san, tao ra Lebensraum ("khong gian song") cho dan toc Đuc bang cach truc xuat dan so ban đia va đam bao su tiep can cac nguon luc chien luoc can thiet đe đanh bai cac đoi thu con lai cua Đuc.
Mac du Hong quan Lien Xo đa chuan bi cho cuoc phan cong chien luoc truoc chien tranh, chien dich Barbarossa đa buoc Bo chi huy toi cao Lien Xo phai ap dung phuong an phong thu chien luoc. Trong suot mua he, phe Truc đa tien sau vao lanh tho Lien Xo, gay ra ton that lon ca ve nhan luc va vat luc. Tuy nhien, đen giua thang 8, Bo chi huy toi cao quan luc Đuc quyet đinh tam hoan cac cuoc tan cong cua Cum tap đoan quan Trung tam đa moi met sau gan 2 thang tien quan chop nhoang. Nguoi Đuc đieu huong Tap đoan thiet giap so 2 toi mien trung Ukraina va Leningrad đe tang vien. Cuoc tan cong vao Kiev thanh cong ruc ro, nguoi Đuc thanh cong tieu diet gan nhu hoan toan Phuong dien quan Tay Nam cua Lien Xo, lam ban đap đe tien sau hon vao Crimea va khu vuc cong nghiep o mien Đong Ukraina (Tran Kharkov lan thu nhat).

Viec 3/4 luc quan va phan lon khong quan phe Truc di chuyen tu Phap va vung trung tam Đia Trung Hai toi Mat tran phia Đong đa khien Vuong quoc Anh can nhac lai đai chien luoc cua ho. Thang 7 nam 1941, Anh va Lien Xo thanh lap lien minh quan su chong Đuc. Thang 8, Anh va My cung ban hanh Hien chuong Đai Tay Duong, vach ra cac muc tieu cua hai nuoc đoi voi the gioi sau chien tranh. Cuoi thang đo, Anh va Lien Xo cung to chuc xam luoc nuoc Iran trung lap nham đam bao Hanh lang Ba Tu, cac mo dau cua Iran va phong ngua phe Truc tien đanh cac mo dau Baku hoac An Đo thuoc Anh thong qua đuong Iran.
Đen thang 10, phe Truc ve co ban đa hoan thanh moi muc tieu tac chien o Ukraina va khu vuc Baltic, chi con hai cuoc bao vay Leningrad va Sevastopol la van con tiep dien. Voi mat danh la "Bao tap", quan đoi Đuc tai khoi đong cuoc tan cong huong vao Moskva voi hy vong chiem đuoc thanh pho nay đe triet si khi cua nguoi Lien Xo. Sau hai thang kich chien trong đieu kien thoi tiet ngay cang tro nen khac nghiet, quan đoi Đuc đa tien đen ngoai o Moskva. Tuy nhien, quan đoi Đuc luc bay gio đa kiet que va buoc phai tam hoan cuoc tan cong. Phe Truc tuy gianh đuoc mot vung lanh tho rong lon, nhung chien dich cua ho đa khong đat đuoc cac muc tieu chinh khi ma hai thanh pho trong yeu – Moskva va Stalingrad – van nam trong tay Lien Xo. Kha nang chien đau cua Hong quan khong bi be gay va ho van bao ton mot phan đang ke tiem luc quan su. Voi cuoc tan cong vao thu đo Lien Xo that bai, giai đoan chien tranh chop nhoang cua mat tran chau Au đi đen hoi ket.
Đen đau thang 12, luc luong quan du bi moi đuoc huy đong cho phep Lien Xo so huu quan so ngang ngua voi phe Truc. Them vao đo, du lieu tinh bao cho thay chi can mot luong binh linh toi thieu o Vien Đong cung đu đe chan đung bat ky cuoc tan cong nao cua Đao quan Quan Đong Nhat Ban. Hai yeu to nay cho phep Lien Xo bat đau mot cuoc phan cong lon vao ngay 5 thang 12 doc theo phong tuyen Moskva, đay lui quan Đuc khoang 100–250 kilomet (62–155 mi) ve phia tay.


= Chien tranh bung no tai Thai Binh Duong (1941) =

Sau su kien Phung Thien do Nhat dan dung đe lam co chiem Man Chau nam 1931, su kien phao ham USS Panay bi nguoi Nhat đanh chim tren song Truong Giang nam 1937 va Tham sat Nam Kinh nam 1937-38, quan he Nhat – My tro nen xau đi. Nam 1939, Hoa Ky thong bao voi Nhat rang ho se khong gia han hiep uoc thuong mai song phuong. Viec du luan phan đoi chu nghia banh truong cua Nhat Ban dan đen Hoa Ky thuc hien mot loat bien phap trung phat kinh te len Nhat Ban. Chinh phu Hoa Ky ban hanh Đao luat Kiem soat Xuat khau, cham dut hoat đong xuat khau hoa chat, khoang san va cac bo phan dung đe che tao vu khi sang Nhat Ban, đong thoi gia tang ap luc kinh te len chinh quyen nuoc nay. Nam 1939, Nhat Ban phat đong cuoc tan cong đau tien vao Truong Sa, mot thanh pho trong điem tai Ho Nam, Trung Quoc, nhung bi đay lui vao cuoi thang 9. Bat chap ca hai ben tien hanh mot so đot tan cong, chien tranh Trung – Nhat buoc vao hoi be tac vao nam 1940. Đe gia tang suc ep đoi voi Trung Quoc bang cach cat đut cac tuyen đuong tiep te va đe bo tri quan đoi trong truong hop xay ra chien tranh voi cac cuong quoc phuong Tay, Nhat Ban xam luoc va chiem đong mien Bac Đong Duong vao thang 9 nam 1940.

Quoc dan Cach menh Quan Trung Quoc mo mot cuoc phan cong quy mo lon vao đau nam 1940. Vao thang 8, Đang Cong san Trung Quoc mo cuoc tan cong khac o mien Trung Trung Quoc. Đe tra đua, Nhat Ban su dung bien phap tan bao tai cac khu vuc bi chiem đong nham giam bot nhan luc va vat luc cua quan Cong san. Cung trong thoi gian đo, giua hai phe Quoc – Cong xay ra hiem khich, đinh điem la nhung cuoc đung đo vu trang vao thang 1 nam 1941, cham dut Mat tran thong nhat chong Nhat. Thang 3 nam 1941, Quan đoan 11 cua Nhat tan cong so chi huy Quan đoan 19 cua Trung Quoc nhung bi đay lui trong tran Thuong Cao. Thang 9, Nhat Ban mot lan nua co gang chiem đanh Truong Sa va đung đo voi Quoc dan quan Trung Quoc.
Thanh cong cua Đuc o chau Au khuyen khich Nhat Ban gia tang suc ep len cac chinh quyen thuoc đia chau Au o Đong Nam A. Chinh phu Ha Lan đong y cung cap mot so nguon cung dau tu Đong An thuoc Ha Lan cho Nhat Ban, nhung nhung cuoc đam phan nham mo rong luong tai nguyen xuat khau sang Nhat vao thang 6 nam 1941 đa that bai. Thang 7 nam 1941, Nhat Ban đua quan đen mien nam Đong Duong, đe doa cac thuoc đia cua Anh va Ha Lan o Vien Đong. Hoa Ky, Vuong quoc Anh va cac quoc gia phuong Tay khac đa phan ung voi đong thai nay bang viec đong bang moi tai san cua Nhat Ban o nuoc ngoai, đong thoi ap đat lenh cam van dau mot cach triet đe. Nhat Ban luc bay gio von đang len ke hoach xam luoc vung Vien Đong cua Lien Xo, voi y đinh loi dung viec nuoc nay đang ban biu chong tra cuoc xam luoc cua Đuc o phia tay. Tuy nhien, truoc cac lenh trung phat cua phuong Tay, nguoi Nhat đa phai tu bo y đinh nay.
Ke tu đau nam 1941, hai nuoc My, Nhat đa ngoi vao ban đam phan nham cai thien moi quan he cang thang song phuong va cham dut chien tranh o Trung Quoc. Trong cac cuoc đam phan nay, Nhat Ban đa đua ra mot so đe xuat ma nguoi My bac bo vi ho cho rang chung khong thoa đang. Cung trong luc nay, ba nuoc Hoa Ky, Anh va Ha Lan tham gia thao luan bi mat nham len ke hoach phong ve trong truong hop Nhat Ban tan cong bat ky ai trong so ho. Roosevelt tang cuong quan luc tai Philippines (mot quoc gia bao ho ma My du kien se trao tra đoc lap nam 1946) đong thoi canh bao Nhat Ban rang Hoa Ky se chong tra neu Nhat Ban đong binh đoi voi bat ky "quoc gia lang gieng" nao.

That vong vi tinh hinh khong may tien trien tai Trung Quoc va cam thay bi chen ep boi cac lenh trung phat do Hoa Ky – Anh – Ha Lan ap đat, Nhat Ban chuan bi cho chien tranh. Vao ngay 20 thang 11, noi cac moi duoi quyen Tojo Hideki đua ra đe nghi "cuoi cung", yeu cau Hoa Ky cham dut vien tro cho Trung Quoc, do bo lenh cam van cung cap dau va cac nguon tai nguyen khac cho Nhat Ban. Đoi lai, nuoc nay hua se khong nhom ngo toi Đong Nam A va rut quan đoi ra khoi mien nam Đong Duong. Ngay 26 thang 11, Hoa Ky tra loi, yeu cau Nhat Ban phai rut quan khoi Trung Quoc vo đieu kien va ky ket hiep uoc bat tuong xam voi tat ca cuong quoc Thai Binh Duong. Loi đe nghi nay đong nghia voi viec Nhat Ban ve co ban buoc phai lua chon giua viec tu bo tham vong cua minh o Trung Quoc, hoac chiem cac nguon tai nguyen thien nhien o Đong An thuoc Ha Lan ma nuoc nay can bang vu luc. Quan đoi Nhat Ban khong coi loi đe nghi cua Hoa Ky nhu mot phuong an va nhieu si quan đa xem lenh cam van dau mo la mot loi tuyen chien bat thanh van.
Nhat Ban len ke hoach đanh chiem cac thuoc đia chau A cua phuong Tay mot cach nhanh chong đe tao mot vanh đai phong thu lon keo dai đen Trung Thai Binh Duong. Theo ke hoach, sau khi thuc hien đuoc đieu nay, nguoi Nhat se co the tu do khai thac cac nguon tai nguyen cua Đong Nam A trong khi ho se lui ve the thu va cu the lam kiet que cac nuoc Đong Minh von phai bo tri binh si tren mot mat tran rong. Đe ngan chan su can thiep cua My trong khi đam bao vanh đai phong thu, ke hoach tiep tuc cua Nhat la vo hieu hoa Ham đoi Thai Binh Duong cua Hoa Ky va su hien dien quan su cua Hoa Ky tai Philippines ngay tu đau. Ngay 7 thang 12 nam 1941 (ngay 8 thang 12 theo mui gio Chau A), Nhat tuyen chien voi Hoa Ky va cac nuoc Đong Minh bang viec tan cong gan nhu cung luc mot so thuoc đia cua cac cuong quoc chau Au tai Đong Nam A va Tay Thai Binh Duong, gom ca cuoc tan cong bat ngo vao Tran Chau Cang, Philippines, Guam, đao Wake, Ma Lai, Thai Lan va Hong Kong.
Đoi mat voi cuoc xam luoc cua Nhat Ban, nguoi Thai quyet đinh lien minh voi nguoi Nhat. Nhung cuoc tan cong cua quan Nhat khien Hoa Ky, Vuong quoc Anh, Trung Quoc, Uc va mot so quoc gia khac chinh thuc tuyen chien voi Nhat Ban, trong khi Lien Xo – đang sa lay trong cuoc chien quy mo lon voi cac nuoc phe Truc Chau Au – van duy tri thoa thuan trung lap voi Nhat Ban. Đuc, lay ly do Roosevelt lenh cho tau chien Hoa Ky tan cong tau be nuoc minh, đa cung mot so quoc gia phe Truc khac tuyen chien voi Hoa Ky theo cam ket ky voi Nhat Ban.


= Chan đung buoc tien cua phe Truc =

Vao ngay 1 thang 1 nam 1942, Bon ong lon Đong Minh – Lien Xo, Trung Quoc, Vuong quoc Anh va Hoa Ky – va 22 chinh phu nho hon hoac luu vong đa cung nhau ban hanh Tuyen bo chung Lien Hiep Quoc, qua đo xac nhan Hien chuong Đai Tay Duong va thong nhat khong nuoc nao đuoc phep ky hoa uoc rieng biet voi cac nuoc phe Truc.
Trong suot nam 1942, gioi quan chuc Đong Minh đa tranh luan ve đai chien luoc phu hop đe theo đuoi. Tat ca đeu nhat tri rang viec đanh bai Đuc la uu tien hang đau. Nguoi My ung ho mo mot cuoc tan cong truc dien quy mo lon nham vao Đuc thong qua Phap. Lien Xo khi ay cung đang yeu cau Đong Minh phuong Tay mo mot mat tran thu hai. Nguoc lai, nguoi Anh cho rang cac nen nham cac hoat đong quan su vao cac khu vuc ngoai vi đe lam hao mon suc manh cung nhu si khi cua nguoi Đuc, đong thoi ho tro luc luong khang chien. Ban than nuoc Đuc se phai hung chiu mot chien dich khong kich quy mo lon. Tiep đo, quan Đong Minh se phat đong mot cuoc tan cong chu yeu su dung tang thiet giap thay vi su dung quan đoi quy mo lon. Sau tat ca, nguoi Anh thuyet phuc nguoi My rang viec đo bo vao Phap trong thoi điem nam 1942 la bat kha thi. Thay vao đo, ho nen tap trung luc luong đe đanh bat phe Truc khoi Bac Phi.
Tai Hoi nghi Casablanca đau nam 1943, Đong Minh nhac lai cac tuyen bo trong Tuyen bo nam 1942 va yeu cau phe Truc đau hang vo đieu kien. Ca Anh lan My đong y tiep tuc đay manh the chu đong Đia Trung Hai bang cach xam luoc đao Sicilia đe đam bao tuyen đuong tiep te hang hai đi qua noi đay. Tuy nguoi Anh ban đau co y đinh đo bo vao vung Balkan nham tao ap luc len Tho Nhi Ky khien nuoc nay tham chien, nhung ho đa phai lam theo ke hoach cua nguoi My va chi hoat đong gioi han tai Đia Trung Hai.


 Thai Binh Duong (1942–43)  Đen cuoi thang 4 nam 1942, Nhat Ban va đong minh Thai Lan đa chinh phuc gan nhu toan bo Mien Đien, Ma Lai, Đong An thuoc Ha Lan, Singapore va Rabaul, gay ton that nang ne cho quan Đong Minh va bat mot luong lon tu binh. Bat chap su chong tra quyet liet cua quan đoi Philippines va Hoa Ky, Thinh vuong chung Philippines cuoi cung van bi nguoi Nhat đanh chiem vao thang 5 nam 1942, buoc chinh quyen Manila phai luu vong. Vao ngay 16 thang 4, 7.000 linh Anh bi Su đoan 33 cua Nhat bao vay trong tran Yenangyaung tai Mien Đien nhung may man đuoc Su đoan 38 cua Trung Quoc giai cuu. Ben canh luc quan, Hai quan Nhat Ban gianh nhieu thang loi tren Bien Đong, Bien Java va An Đo Duong. Ham đoi Nhat gom tau san bay tien xa toi vung bien thuoc Uc, tien hanh nem bom can cu hai quan cua Đong Minh tai Darwin. Suot ca thang 1 nam 1942, chien thang cua Trung Quoc tai Truong Sa la thang loi duy nhat cua Đong Minh truoc quan Nhat. Nhung chien thang de dang truoc cac đoi phuong Tay khong chuan bi truoc đa khien quan Nhat tro nen tu đac va phan tan luc luong qua mong tren khap moi mat tran.
Đau thang 5 nam 1942, Nhat Ban len ke hoach đanh chiem Cang Moresby bang mot cuoc tan cong đo bo voi muc tieu co lap hai nuoc Uc, New Zealand voi đong minh Hoa Ky bang cach cat đut tuyen đuong lien lac va tiep te giua cac nuoc nay. Ke hoach xam luoc bi can tro khi mot đon vi tac chien đac biet cua Đong Minh, dan đau boi hai tau san bay cua ham đoi My, cam hoa hai quan Nhat Ban trong tran chien bien San Ho. Nham đap tra Cuoc khong kich Doolittle, Nhat Ban len ke hoach chiem Ran san ho vong Midway va du tau san bay My tham chien roi nhan co hoi đo tieu diet. Đe duong đong kich tay, Nhat Ban du kien gui mot đoi hinh toi chiem quan đao Aleutian o Alaska. Vao giua thang 5, Nhat Ban khoi đong chien dich Chiet Giang - Giang Tay o Trung Quoc, muc đich tra thu nguoi Trung Quoc vi đa ho tro phi cong My song sot sau Cuoc khong kich Doolittle. Nguoi Nhat đoi đau voi Quan đoan 23 va 32 cua Trung Quoc va pha huy cac can cu khong quan cua nuoc nay.

Nhat Ban bat đau trien khai ke hoach vao đau thang 6. Tuy nhien, nguoi My sau khi giai ma đuoc cac mat ma cua hai quan Nhat hoi cuoi thang 5 đa nam ro ke hoach cung nhu trinh tu tac chien cua nguoi Nhat. Ho su dung kham pha nay đe gianh chien thang quyet đinh trong tran Midway truoc Hai quan Đe quoc Nhat Ban. Kha nang tac chien cua nguoi Nhat sut giam đang ke sau that bai nang ne nay. Trong mot no luc muon mang, Nhat Ban tap trung luc luong co gang đanh chiem can cu Port Moresby tren Lanh tho Papua. Nguoi My len ke hoach phan cong nham chiem lai can cu tien phuong cua nguoi Nhat o phia Nam quan đao Solomon lam buoc đau tien trong ke hoach tai chiem Rabaul – can cu chinh cua quan Nhat tai Đong Nam A.
Ca hai ke hoach đuoc tien hanh vao thang 7, nhung đen giua thang 9, nguoi Nhat vi uu tien Guadalcanal đa ra lenh rut quan khoi khu vuc Port Moresby đen phan phia Bac cua đao New Guinea. Tai đay, quan Nhat đung đo voi quan đoi Uc va Hoa Ky trong tran Buna – Gona. Guadalcanal nhanh chong tro thanh chien truong ac liet, ca hai ben đeu phai hung chiu that bai nang ne ve quan so lan tau be trong cuoc kich chien. Đen đau nam 1943, quan Nhat bi đanh bai va buoc phai rut khoi đao. Tren đat lien Đong Nam A, Nhat tien nhanh vao sau thuoc đia cua Anh cho đen khi gap phai su khang cu manh liet tai Mien Đien. Quan đoi Khoi thinh vuong chung Anh trien khai tac chien tai vung Arakan vao cuoi nam 1942 nhung phai rut ve An Đo vao thang 5 nam 1943 sau khi that bai tham hai. Thang 2 nam 1943, nguoi Anh su dung linh khong chinh quy quay nhieu hau phuong cua quan Nhat va thu ve nhung ket qua khac nhau.


 Mat tran Xo – Đuc (1942–43)  Tuy bi thiet hai đang ke, nhung vao đau nam 1942, Đuc va đong minh đa chan đung mot cuoc tan cong quy mo lon cua Lien Xo tai mien trung va mien nam nuoc Nga, bao toan hau het lanh tho ma ho chiem đuoc nam truoc đo. Vao thang 6, sau khi đanh bai Lien Xo tai Ban đao Kerch va Kharkov, Đuc phat đong tan cong vao phia Nam nham chiem vung san xuat dau mo chien luoc o Kavkaz va thao nguyen Kuban, trong khi an binh bat đong tai cac vi tri o phia bac va trung tam cua chien tuyen. Quan Đuc chia Cum tap đoan quan Nam thanh hai tap đoan quan: Tap đoan quan A đuoc lenh tien đen ha luu song Don va đanh ve huong đong nam toi day Kavkaz, trong khi Tap đoan quan B tien ve phia song Volga. Lien Xo quyet đinh tu thu tai thanh pho Stalingrad ben bo Tay song Volga nham chan đung đuong tien quan cua Đuc.
Đen giua thang 11, khi quan Đuc gan nhu đa chiem đuoc Stalingrad sau nhung tran giao tranh tren đuong pho ac liet va đam mau thi cung la thoi điem mua đong khac nghiet ap đen. Loi dung quan Đuc đa kiet suc, Lien Xo tung đon phan cong, bat đau bang mot cuoc tan cong khong thanh cong vao "cho loi" Rzhev gan Moskva va mot cuoc tan cong vu hoi gom hai gong kim đanh vao canh suon khien hon 30 van quan Đuc roi vao vong vay siet chat tai Stalingrad. Đen đau thang 2 nam 1943, Hong quan tieu diet hoan toan quan Đuc tai Stalingrad, đay lui chien tuyen Xo – Đuc ve vi tri cu truoc cuoc tan cong mua he. Đen giua thang 2, khi buoc tien cua Lien Xo dan khung lai, quan Đuc – voi hy vong xoay chuyen tinh the – mo mot cuoc tan cong khac vao Kharkov, tao nen mot chien tuyen hinh vong cung xung quanh thanh pho Kursk cua Lien Xo.


 Tay Au, Đai Tay Duong va Đia Trung Hai (1942–43)  Khai thac cac quyet đinh chi huy kem hieu qua cua hai quan Hoa Ky, hai quan Đuc tien hanh quay nhieu, tan pha tuyen đuong van tai hang hai cua Đong Minh ngoai khoi bo bien Đai Tay Duong cua My. Tai Bac Phi, quan đoi Khoi thinh vuong chung mo mot cuoc phan cong mang mat danh "Crusader" vao thang 11 nam 1941 va đoat lai tat ca vung đat ma lien quan Đuc – Y chiem đuoc truoc đo. Đap tra, quan Đuc mo cuoc tan cong vao thang 1, đay quan Anh tro lai vi tri o phong tuyen Gazala vao đau thang 2. Chien su buoc vao khoang thoi gian tam lang ma Đuc su dung đe chuan bi cho nhung cuoc tan cong sap toi cua ho. Lo ngai nguoi Nhat co the su dung cac can cu o Madagascar do chinh phu Vichy nam giu đa, nguoi Anh quyet đinh xam chiem hon đao nay vao đau thang 5 nam 1942. Tai Lybia, quan đoi phe Truc đa buoc Đong Minh phai rut lui sau ben trong Ai Cap truoc khi bi chan lai o El Alamein. Tren luc đia Au chau, Đong Minh to chuc cac cuoc đot kich nham vao cac muc tieu chien luoc, đinh điem la tran Dieppe đam mau. Thiet hai qua nang ne ma khong đat đuoc ket qua nao, cuoc tan cong tai Dieppe cung co nhan đinh cua cac tuong linh Anh rang quan cua ho se khong the bam tru noi sau khi đo bo len đat đoi phuong.
Đen thang 12 nam 1941, quan Đuc that bai trong tran đanh truoc cua ngo Moskva. Mat tran Xo–Đuc thu hut tat ca luc luong cua Đuc va buoc ho cat giam luc luong cho cac mat tran khac. Quan Đuc o Bac Phi bi thieu đan duoc, nhien lieu nen khong the tiep tuc tan cong. Vao đau nam 1942, viec Anh thang loi trong cuoc đanh bai luc luong hai quan Y khien phia Đong Minh co them quan nhu va vat chat. Viec nay cho phep cac luc luong Anh don toan luc cho tran El Alamein thu hai va danh thang loi. Nguoi Anh, tuy phai tra gia đat, nhung đa co the cung ung nguon cung cap can thiet cho đao Malta khi ay đang bi phe Truc bao vay. Vai thang sau, quan Đong Minh phat đong tan cong đanh bat quan đoi phe Truc khoi Ai Cap va bat đau tien quan ve phia tay. Vao thang 11 nam 1942, tinh trang cang te hon cho quan Truc khi Hoa Ky va Anh thuc hien Chien dich Bo Đuoc, đo bo vao Maroc, bao vay cac luc luong phe Truc. Ngay lap tuc, cac thuoc đia Phap o Bac Phi đoi phe. Hitler đap tra bang cach ra lenh chiem đong lanh tho Vichy. Du quan đoi Vichy khong lam gi đe chong lai su vi pham hiep uoc đinh chien nay nhung ho đa co gang di chuyen ham đoi đe ngan chan no roi vao tay nguoi Đuc. Quan Truc tai Chau Phi rut lui ve Tunisia va bi đanh bat hoan toan khoi Bac Phi vao thang 5 nam 1943.
Thang 6 nam 1943, Anh va Hoa Ky khai man chien dich nem bom chien luoc nham vao nuoc Đuc, muc tieu lam suy giam nhue khi, pha huy nha cua cua thuong dan va pha vo nen kinh te thoi chien cua nuoc nay. Tran oanh tac Hamburg la mot trong nhung cuoc tan cong đau tien trong chien dich nay, gay ra thuong vong đang ke ve nguoi va thiet hai lon đoi voi co so ha tang cua trung tam cong nghiep quan trong nay.


= Đong Minh gianh the chu đong (1943–44) =

Sau khi chien dich Guadalcanal ket thuc, nguoi My bat đau trien khai mot loat hoat đong quan su chong lai Nhat Ban o Thai Binh Duong. Thang 5 nam 1943, lien quan Canada va Hoa Ky đuoc cu đen Alaska nham đuoi quan Nhat khoi quan đao Aleutian. Ngay sau đo, Hoa Ky – voi su ho tro tu Uc, New Zealand va cac quoc đao Thai Binh Duong – bat đau nhieu chien dich lon tren bo, tren bien va tren khong, muc tieu co lap can cu Nhat tai Rabaul bang cach chiem cac đao xung quanh va pha vo vanh đai phong thu o Trung tam Thai Binh Duong (tai quan đao Gilbert va Marshall) cua Nhat. Cuoi thang 3 nam 1944, quan Đong Minh đa hoan thanh ca hai muc tieu nay đong thoi vo hieu hoa đuoc can cu trong điem cua Nhat tai Truk thuoc quan đao Caroline. Sang thang 4, quan Đong Minh tiep tuc trien khai mot chien dich khac va thanh cong chiem lai mien Tay New Guinea.
Tai chau Au, ca nguoi Đuc va nguoi Lien Xo đa danh ca mua xuan va đau mua he nam 1943 đe chuan bi cho cac cuoc tan cong lon o mien trung nuoc Nga. Ngay 4 thang 7 nam 1943, tai tran Vong cung Kursk, Đuc đa tung ra nhung đon vi thiet giap lon hong xoay chuyen tinh the, Kursk tro thanh "tran đau xe tang lon nhat" trong lich su the gioi. Trong vong mot tuan, quan Đuc kiet suc truoc tuyen phong thu đuoc bo tri theo hinh bac thang va to chuc tot cua Lien Xo. Lan đau tien trong cuoc chien, Hitler đa huy bo chien dich truoc khi đat đuoc thanh cong ve mat chien thuat hay tac chien. Quyet đinh nay bi anh huong mot phan boi tin tuc mien Nam nuoc Y bi Đong Minh phuong Tay tan cong vao ngay 9 thang 7. Ket hop voi nhung that bai truoc đo cua Y, cuoc đo bo len đao Sicilia dan đen viec lat đo va bat giu Mussolini vao cuoi thang đo.

Vao ngay 12 thang 7 nam 1943, Lien Xo trien khai chien dich Kutuzov tai khu vuc phia bac vong cung Kursk, qua đo xoa tan bat ky co hoi chien thang nao hoac tham chi la đua chien su vao the be tac cua Đuc o phia Đong. Chien thang cua Lien Xo tai Kursk đay quan Đuc vao the bi đong, quan Lien Xo giu the chu đong va phat đong tan cong lien tuc tren khap cac mat tran. Đuc co gang on đinh mat tran phia Đong doc theo tuyen Panther-Wotan đuoc gia co gap rut. Tuyen phong thu cua Đuc bi Lien Xo choc thung tai Smolensk va mot đoan o phia bac bien Đen trong Chien dich tan cong Ha Dniepr.
Vao ngay 3 thang 9 nam 1943, Đong Minh phuong Tay đo bo len đat lien Y. Quan đoi Y khong lau sau đo đa đon phuong ky hiep đinh đinh chien voi quan Đong Minh. Đuc, voi su giup đo cua luc luong Phat xit Y trung thanh voi Mussolini, đa đap tra bang cach giai giap binh linh Y khong co cap tren chi huy. Đuc nhanh chong gianh quyen kiem soat quan su tren nhieu khu vuc cua Y va nhanh chong xay dung mot loat tuyen phong thu. Luc luong đac biet cua Đuc đa tien hanh giai cuu Mussolini, nguoi sau đo đuoc phia Đuc dung len lam nguyen thu quoc gia cua nha nuoc chu hau mang ten Cong hoa Xa hoi Y, mo ra cuoc noi chien Y. Đong Minh phuong Tay choc thung nhieu phong tuyen cua Đuc o mien nam nuoc Y truoc khi tien đen tuyen phong thu chinh vao giua thang 11.
Cac hoat đong quan su cua Hai quan Đuc o Đai Tay Duong cung bi anh huong. Đen thang 5 nam 1943, khi cac bien phap đoi pho cua Đong minh ngay cang co hieu qua, đoi tau ngam Đuc phai hung chiu ton that đang ke khien ho phai đinh chi hoat đong tai Đai Tay Duong. Vao thang 11 nam 1943, Franklin D. Roosevelt va Winston Churchill gap Tuong Gioi Thach o Cairo va sau đo voi Iosif Stalin tai Tehran. Hoi nghi Cairo xac đinh Nhat Ban se phai tra lai cac lanh tho ma ho chiem đuoc sau khi chien tranh ket thuc. Hoi nghi cung len ke hoach quan su cho chien dich Mien Đien. Tai Tehran, cac ben thoa thuan rang Đong Minh phuong Tay se xam luoc chau Au vao nam 1944 va Lien Xo se tuyen chien voi Nhat Ban trong vong ba thang ke tu ngay Đuc bi đanh bai.

Ke tu thang 11 nam 1943, trong tran Thuong Đuc keo dai bay tuan, nguoi Trung Quoc – trong khi cho đoi Đong Minh tang vien – đa buoc Nhat Ban phai tra gia cao trong mot cuoc chien tieu hao. Thang 1 nam 1944, quan Đong Minh trien khai mot loat cuoc tan cong o Y nham vao phong tuyen cua Đuc tai Monte Cassino. Lien quan Hoa Ky, Anh, Canada va Vuong quoc Y co gang đanh boc suon phong tuyen nay bang cach đo bo tai Anzio va gianh thang loi.
Vao ngay 27 thang 1 nam 1944, Hong quan Lien Xo trien khai cuoc tong tan cong đuoi quan Đuc ra khoi khu vuc Leningrad, giai vay thanh pho nay sau 900 ngay, ket thuc cuoc bao vay đam mau nhat trong lich su chien tranh. Cung thoi điem, Hong quan tien sat toi bien gioi tien chien cua Estonia thi bi Cum tap đoan quan Bac chan lai. Nguoi Đuc đuoc nguoi Estonia ho tro voi hy vong tai lap nen đoc lap quoc gia. Su đinh tre nay đa lam cham cac hoat đong tac chien tiep theo cua Lien Xo o khu vuc Baltic. Cuoi thang 5 nam 1944, Lien Xo giai phong Crimea, đanh đuoi phan lon luc luong phe Truc khoi Ukraina. Ho tiep tuc thuc hien cac cuoc tan cong vao Romania nhung bi quan Truc đay lui. Tai Y, quan Đong Minh thanh cong đanh bat nguoi Đuc khoi phong tuyen gan Roma du đa đe cho mot so su đoan Đuc rut lui. Vao ngay 4 thang 6, thu đo Roma roi vao tay Đong Minh.
Quan Đong Minh thu ve nhung ket qua thang bai lan lon tren luc đia chau A. Thang 3 nam 1944, quan Nhat trien khai chien dich tan cong vao Assam, An Đo, nhanh chong bao vay cac vi tri cua Anh tai Imphal va Kohima. Thang 5 nam 1944, quan đoi Anh tien hanh phan cong buoc quan Nhat phai rut ve Mien Đien trong thang 7. Truoc đo, vao cuoi nam 1943, quan đoi Trung Quoc tu Van Nam đa tran vao mien bac Mien Đien va bao vay quan Nhat tai Myitkyina. Nhat Ban trien khai mot cuoc tan cong khac voi muc tieu tieu diet cac đao quan chu luc cua Trung Quoc, bao đam tuyen đuong sat ket noi cac lanh tho do Nhat Ban chiem giu va đanh chiem cac san bay cua quan Đong Minh. Đen thang 6 nam 1944, quan Nhat đa chiem đuoc Ha Nam va đang chuan bi mo mot cuoc tan cong moi vao Truong Sa.


= Đong Minh ap sat =

Sau 3 nam chiu ap luc tu phia Lien Xo, Đong Minh phuong Tay cuoi cung cung đa quyet đinh mo mot mat tran thu hai. Vao ngay 6 thang 6 nam 1944 (đuoc goi la D-Day), cac luc luong Đong Minh phuong Tay đong loat đo bo vao bo bien Normandie. Chien dich dien ra rat khoc liet, phe Đong Minh đa gap rat nhieu kho khan va phai hung chiu ton that lon du ap đao ve quan so va trang bi. Tuy nhien ho dan gianh lay uu the va buoc nguoi Đuc phai rut khoi mien bac nuoc Phap. Quan Đong Minh đong thoi đieu đong mot so su đoan khoi Y đe tan cong vao vung Provence, thanh cong đay lui quan Đuc ra khoi nuoc Phap. Ngay 25 thang 8, Paris đuoc giai phong boi luc luong khang chien va quan đoi Phap tu do do Tuong Charles de Gaulle chi huy. Nhan đa thang loi, quan Đong Minh phuong Tay tiep tuc đay lui quan Đuc tren mat tran Tay Au cho đen het nam. Tuy nhien, ke hoach xam luoc mien Bac nuoc Đuc, mo đau bang mot chien dich hang khong tai Ha Lan, đa that bai. Đong minh phuong Tay tu tu ap sat nuoc Đuc nhung khong the choc thung phong tuyen cuoi cung tai song Rur.

Đen cuoi nam 1944, Lien Xo đa gianh lai đuoc hau het so lanh tho bi Đuc chiem đong va lien tuc đay lui luc luong ngay cang suy yeu cua Đuc ve phia tay. Vao ngay 22 thang 6, Lien Xo mo mot cuoc tan cong chien luoc tai Belarus ("Chien dich Bagration") tieu diet gan nhu hoan toan Cum tap đoan quan Trung tam cua Đuc. Sau thanh cong nay, Lien phat đong lien tiep cac đon tan cong khac buoc quan Đuc phai rut khoi mien Tay Ukraina va mien Đong Ba Lan. Lien Xo thanh lap Uy ban Giai phong Quoc gia Ba Lan đe kiem soat lanh tho nuoc nay va đoi pho voi luc luong Armia Krajowa trung thanh voi Chinh phu Ba Lan luu vong o Luan Đon. Hong quan Lien Xo dung lai tai quan Praga o phia ben kia bo song Vistula va theo doi quan Đuc dap tat Khoi nghia Warszawa do Armia Krajowa khoi xuong mot cach thu đong. Cuoc noi day toan quoc o Slovakia cung bi quan Đuc dap tat. Tai mien đong Romania, cuoc tan cong chien luoc cua Hong quan Lien Xo đa tieu diet mot luong lon quan Đuc tai đo, đong thoi kich đong hai cuoc đao chinh thanh cong tai Romania va Bulgaria dan đen viec hai nuoc nay chuyen sang phe Đong Minh.
Vao thang 9 nam 1944, quan đoi Lien Xo tien vao Nam Tu khien hai Tap đoan quan E va F cua Đuc phai rut lui mot cach gap gap khoi Hy Lap, Albania va Nam Tu đe tranh bi co lap hoan toan. Đen thoi điem nay, luc luong khang chien do Cong san lanh đao duoi su chi huy cua Thong che Josip Broz Tito, đa kiem soat phan lon lanh tho cua Nam Tu va tham gia cam chan quan đoi Đuc o phia nam. Tai mien bac Serbia, Hong quan Lien Xo, voi su giup đo han che tu quan đoi Bulgaria, đa ho tro quan khang chien giai phong Beograd vao ngay 20 thang 10. Vai ngay sau, Lien Xo mo mot cuoc tan cong quy mo lon vao Hungary. Chien dich ket thuc khi Budapest that thu vao thang 2 nam 1945. Trai nguoc voi nhung chien thang an tuong cua Lien Xo tai Balkan, su khang cu gay gat cua nguoi Phan Lan tai eo đat Karelia đa ngan chan Lien Xo chiem đong nuoc nay. Ket qua la hai nuoc Lien Xo-Phan Lan ky ket hiep đinh đinh chien voi nhung đieu kien tuong đoi nhe nhang, du nuoc nay bi buoc phai tham gia phe Đong Minh chong lai Đuc.

Đen đau thang 7 nam 1944, quan đoi Khoi thinh vuong chung o Đong Nam A đa thanh cong đay lui buoc tien cua quan Nhat tai Assam, buoc quan Nhat phai rut lui ve song Chindwin trong khi quan Trung Quoc chiem đuoc Myitkyina. Thang 9 nam 1944, quan Trung Quoc chiem đuoc nui Song va khai thong lai tuyen đuong Mien Đien. Quan Nhat thanh cong hon o Trung Quoc khi ho cuoi cung cung chiem đuoc Truong Sa vao giua thang 6 va Hanh Duong vao đau thang 8. Nguoi Nhat sau đo đa to chuc tan cong vao tinh Quang Tay, gianh chien thang tai Que Lam va Lieu Chau vao cuoi thang 11, thanh cong lien ket luc luong o Trung Quoc va Đong Duong lai voi nhau vao giua thang 12.
Tai Thai Binh Duong, nguoi My tiep tuc đay lui vanh đai phong thu cua quan Nhat. Vao giua thang 6 nam 1944, quan đoi Hoa Ky đa chiem lai Mariana va Palau tu tay Nhat voi chien thuat "nhay cuu", đong thoi đanh bai hai quan Nhat trong tran chien tren Bien Philippines. Nhung that bai nay đa buoc Thu tuong Nhat Ban Tojo Hideki phai tu chuc, đong thoi cho phep My su dung cac can cu khong quan đe tien hanh oanh tac bang may bay nem bom hang nang nham vao quan đao Nhat Ban. Cuoi thang 10, luc luong Hoa Ky đanh chiem hon đao Leyte cua Philippines; ngay sau đo, luc luong hai quan Đong Minh gianh đuoc mot chien thang lon khac truoc luc luong cua Nhat Ban trong tran Vinh Leyte, mot trong nhung tran hai chien lon nhat trong lich su nhan loai.


Anh huong đen dan thuong = Đuc quoc xa =

Chien dich tan sat tu binh chien tranh va thuong dan đien hinh nhat va co to chuc nhat la cac chuong trinh đuoc vach ra va thuc hien boi Đuc quoc xa. Ban đau chi nham muc tieu vao nguoi Do Thai tai nuoc nay, cong them mot so nhom nguoi it nguoi khong ua thich. Che đo Đuc quoc xa bat đau thanh lap trai đe cach ly cac nhom nguoi nay, sau đo dung lao đong cuong bach va cuoi cung tieu diet hang loat. Cac nhom nguoi Do Thai, nguoi đong tinh luyen ai va nguoi co khuyet tat la cac muc tieu đau tien, nhung nhung nguoi đoi lap chinh tri nhu nhung nguoi theo chu nghia xa hoi va cac nhan vat ton giao (ke ca tin đo Co đoc giao) len tieng cung bi bat giu.

Mot khi chien tranh bung no va phan đat Đuc xam chiem tang len, cac lanh tho moi chiem nay cung bi tinh trong no luc đo. Rieng Ba Lan đa bi anh huong rat nhieu, voi gan toan bo dan so Do Thai tai nuoc nay va mot so đong nguoi Co đoc giao đa bi tieu diet. Hang chuc trieu Nguoi Nga va cac nguoi Slav bi chinh phuc khac cung bi giam cam tai hon 100 trai tap trung cua Đuc tren khap cac vunh lanh tho chau Au bi nuoc Đuc Quoc xa chiem đong. Cac trai lon nhat la Dachau, Buchenwald, Ravensbruck, Ausschwitz, Majdanek, Bergen Belsen, Gusen... So nguoi đuoc giai phong khoi cac trai nay sau chien tranh chi con vai tram nghin.
Tong so nguoi đa bi giet trong cac trai tap trung, trong cac chuong trinh tieu diet va trong khi bi chinh quyen Đuc nguoc đai co le khong bao gio co the biet chinh xac đuoc. Co mot so uoc đoan cao hon 10 trieu nguoi, trong đo 5 toi 6 trieu la nguoi Do Thai bi giet trong cac chuong trinh tieu diet co muc đich.


= Lien Xo =
Theo mot so tai lieu phuong Tay, ke tu khi tien vao nuoc Đuc (1944-1945), mot bo phan binh si Hong quan đa co nhung hanh đong tra thu nham vao tu binh hoac dan thuong Đuc đe tra đua nhung tan pha ma quan Đuc gay ra cho đat nuoc minh. Ngoai viec cuop nha dan va cua hieu, phuong Tay cho rang Hong quan Lien Xo đa ham hiep hang chuc ngan phu nu va tre em nguoi Đuc, tu 8 đen 80 tuoi. Theo Franz Wilhelm Seidler, rieng o Berlin la 20 ngan toi 100 ngan, cac tinh con lai tu 100 ngan toi nua trieu. Rat nhieu nan nhan trong so nay bi tu 10 đen 12 linh ham hiep tap the, va đa so bi ham hiep nhieu lan.
Tuy nhien, gioi su hoc van tranh cai ve tinh xac thuc va quy mo cua nhung vu hiep dam. Cac nha su hoc Nga đa phu nhan nhung cao buoc ve hiep dam hang loat, ho đua ra bang chung la mot lenh tu Bo chi huy toi cao ban hanh ngay 19 thang 1 nam 1945, trong đo ra lenh cam binh si nguoc đai thuong dan Đuc. Mot lenh cua Hoi đong quan su cua Phuong dien quan Byelorussia so mot, co chu ky cua Nguyen soai Rokossovsky, đa ra lenh xu ban nhung binh linh pham toi trom cuop va hiep dam ngay tai hien truong cua vu an. Mot lenh ban hanh boi Stavka (Bo Tong tu lenh Toi cao Hong quan) vao ngay 20 thang 4 nam 1945 pho bien toi binh si rang can phai duy tri quan he tot voi nguoi dan Đuc đe giam khang cu va đe chien su ket thuc nhanh hon.
Trong khu vuc chiem đong cua Lien Xo, cac thanh vien cua SED đa bao cao cho Stalin biet hanh đong cuop boc va ham hiep cua binh linh Lien Xo co the dan đen mot phan ung tieu cuc cua dan Đuc đoi voi Lien Xo va huong toi tuong lai cua chu nghia xa hoi o Đong Đuc. Stalin đa phan ung mot cach gian du: "Toi se khong tha thu bat cu ai keo danh du cua Hong quan qua vung bun."
Cac nha lanh đao Lien Xo rat bat binh voi truyen thong cua cac nuoc phuong Tay, khi ho vua moi la đong minh cua Lien Xo tren mat tran chong phat xit thi nay lai quay sang cong kich Lien Xo. Bo truong dan uy ngoai giao Lien Xo V. M. Molotov đa goi nhung cao buoc cua Phuong Tay la mot "chien dich hen ha" nham pha hoai uy tin cua Hong quan va trut len đau nhung nguoi linh Hong quan tat ca nhung gi xay ra do su hon loan truoc đo tai nhung vung do Lien Xo chiem đong. Ong noi: "Lien Xo va nhung ban be cua chung toi tren the gioi đa co nhung thong tin can thiet đe chong lai chien dich tuyen truyen nay".
Tuong Gareyev, chu tich cua Hoc vien Khoa hoc Quan su Nga, nhan xet:

Tu lenh toi cao Stalin đa ky mot quyet đinh ngay 19 thang 1 nam 1945, theo đo binh si bi cam tat ca cac hanh vi bao luc chong lai dan thuong Đuc. Tat nhien, su tra thu, bao gom ca bao luc tinh duc, đa xay ra. Mot so binh si chi đon gian la khong the kiem che tuc gian sau nhung gi Đuc quoc xa đa lam tren đat nuoc chung toi. Nhung cac truong hop nay đa bi trung phat nghiem khac. Va viec tra thu đa khong tro nen pho bien. Boi vi ngay khi chung toi chiem đong cac thanh pho, ky luat đa đuoc that chat. Chung toi cung cap cho nguoi dan Đuc thuc pham, cham soc y te, tuan tra an ninh. Ca nhan toi đa tham gia giai phong Đong Đuc. Toi cam đoan, viec lam dung tinh duc tham chi khong he đuoc nghe thay.
Theo Oleg Rzheshevsky nguoi đung đau Vien Han lam Khoa hoc Nga, mac du co nhieu truong hop đa xay ra nhung hanh vi thai qua thi "đa so binh si va quan chuc cua Lien Xo cung nhu quan Đong minh đa đoi xu voi nguoi dan đia phuong mot cach nhan đao" . Ong cung cho rang nhung toi ac nhu hanh đong tan cong tinh duc la mot phan khong the tranh khoi cua chien tranh .
Mot phu nu Berlin, Elizabeth Shmeer, cho biet:

Đuc quoc xa noi rang neu nguoi Nga đen đay, ho se tan pha va ham hiep khung khiep. Nhung thuc te sau đo rat khac: du la nhung nguoi bai tran, quan đoi Đuc đa gay ra rat nhieu đau kho cho nuoc Nga, nhung nhung nguoi chien thang đa cho chung toi thuc pham con nhieu hon nhung gi chinh quyen cu phan phat. Đoi voi chung toi đieu đo rat kho hieu. Mot cach cu xu nhan đao nhu vay duong nhu chi nguoi Nga lam đuoc.


= My =

Nhieu tran nem bom rai tham cua khong quan My đanh thang vao cac thanh pho đong dan cu đa khien cho hang tram nghin thuong dan Đuc va Nhat bi thiet mang. Nhieu thanh pho đong dan o Đuc, Nhat bi may bay nem bom cua My pha huy gan nhu hoan toan. Rieng trong mot tran oanh tac thanh pho Dresden, co toi vai chuc ngan dan thuong Đuc thiet mang. Cac vu nem bom Tokyo cung khien it nhat 100.000 thuong dan Nhat Ban thiet mang.
Đac biet, My đa đe lai mot dau an kinh hoang cho ca the gioi cho toi ngay hom nay. Đo la vu nem bom nguyen tu xuong Hiroshima va Nagasaki luc chien tranh gan ket thuc. Theo lenh cua Tong thong Harry S Truman, ngay 6 thang 8 nam 1945, qua bom nguyen tu thu nhat mang ten "Little Boy" đa đuoc tha xuong thanh pho Hiroshima, Nhat Ban. Sau đo 3 hom, ngay 9 thang 8 nam 1945, qua bom thu hai mang ten "Fat Man" đa phat no tren bau troi thanh pho Nagasaki.
Cac so lieu khac nhau boi đuoc thong ke vao cac thoi điem khac nhau. Rat nhieu nan nhan chet sau nhieu thang, tham chi nhieu nam boi hau qua cua phong xa. Theo uoc tinh, 140.000 nguoi dan Hiroshima đa chet boi vu no cung nhu boi hau qua cua no. So nguoi thiet mang o Nagasaki la 74.000. O ca hai thanh pho, phan lon nguoi chet la thuong dan.
Cac cong dan cua cac nuoc Đong Minh cung phai chiu đau kho trong cac truong hop ho la con chau cua nhung nguoi đen tu cac nuoc phe Truc. Đien hinh la viec 120.000 nguoi My goc Nhat đa bi chinh phu My ra lenh niem phong tai san va bi giam giu o cac trai tap trung giua sa mac trong thoi ky chien tranh (tu 1942 toi 1945), voi ly do đe đe phong nguy co gian điep.
Theo J. Robert Lilly thi khi tien quan vao Đuc, binh linh My cung đa nhieu lan ham hiep nhung nguoi phu nu đia phuong. Ong uoc tinh so vu ham hiep cua binh linh My tai Đuc la 11.000 vu . Carol Huntington thi lai cho rang đa so nhung vu tan cong tinh duc cua linh My đoi voi phu nu Đuc co ve giong hanh vi mua dam hon la cuong hiep, ong cung ghi nhan nhieu truong hop nhung phu nu Đuc quan he tinh duc voi nguoi linh My đe đuoc ho phan phat cho đo an hoac tien mat.


= Anh =

Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland đa bi that bai nang ne trong cuoc chien voi quan đoi Nhat Ban tai Tran Singapore nam 1942, quan Nhat cung đang tien hanh xam luoc Mien Đien thuoc Anh trong nam đo. Gioi chuc Anh so rang mot cuoc xam luoc An Đo thuoc Anh tiep theo cua Nhat Ban co the thuc hien bang cach thich hop thong qua loi Bengal (xem British Raj), va cac bien phap khan cap đa đuoc ap dung đe tich tru luong thuc cho linh Anh, bao gom ca viec gianh lay luong thuc cua nhan dan An Đo. Hau qua la Nan đoi Bengal nam 1943 tham khoc nam 1943 khien 5 trieu nguoi An Đo thiet mang.
Dau an kinh hoang ve nan đoi nay cung khien tinh than phan khang cua nguoi dan An Đo chong su cai tri cua thuc dan Anh ngay cang dang cao, gop phan buoc Anh phai trao tra đoc lap cho An Đo vao nam 1947.


= Trung Quoc =
Vi du ve cac toi ac chien tranh cua cac luc luong Trung Quoc bao gom:

Vao nam 1937 gan Thuong Hai, vu giet hai, tra tan va tan cong tu binh Nhat Ban va cac thuong dan Trung Quoc bi cao buoc hop tac voi Nhat, đuoc ghi lai trong tam anh đuoc chup boi doanh nhan Thuy Si Tom Simmen. (Nam 1996, con trai cua Simmen phat hien hinh anh, hien thi nhung nguoi linh Trung Hoa Quoc Dan Đang đa hanh quyet dan chung va binh linh Nhat bang cach chem đau va xu ban, cung nhu tra tan cong khai)
Cuoc noi loan Tungchow thang 8 nam 1937, linh Trung Quoc tuyen mo boi chinh Nhat Ban đa noi loan va chuyen vao ben trong Tongzhou, Bac Kinh, truoc khi tan cong thuong dan Nhat Ban va giet chet 280 nguoi.
Quan Quoc Dan đang o tinh Ho Bac, vao thang 5 nam 1943, ra lenh cho toan bo thi tran chuyen đi va sau đo "cuop boc" cua cai con lai, bat ky dan thuong đa tu choi hoac khong chuyen đi, đeu bi sat hai.


= Nhat =
Trong khi Holocaust do Đuc gay ra rat co to chuc va đuoc nhieu nguoi biet đen, so nguoi bi giet co the sanh đuoc voi so thuong dan bi luc luong Nhat tan sat tai Trung Quoc. Tuong tu nhu cach nhin cua Đuc đoi voi cac dan toc song o vung Đong Au, nguoi Nhat xem nguoi Trung Quoc va Đong Nam A la "moi ro" va gioi lanh đao chang nhung xem cac toi ac chien tranh la le thuong ma con khuyen khich viec đo. Mot trong nhung toi ac tan bao nhat cua quan Nhat trong cuoc chien voi Trung Quoc la vu Tham sat Nam Kinh vao nam 1937 trong đo co khoang 50.000- 300.000 thuong dan Trung Quoc đa bi ham hiep va giet hai.
Cac uoc tinh so nguoi bi chet do cac hanh vi nay con rat thieu chinh xac, nhung co the cao hon 10 trieu, cong them mot so luong lon phu nu bi ham hiep co the nhieu hon cac thong ke hien tai. Mot so khu vuc duoi su kiem soat cua Nhat bi nan đoi tham khoc do quan Nhat cuop luong thuc cua nguoi ban đia đe chuyen ve Nhat (do nuoc Nhat vao cuoi chien tranh đa lam vao tinh trang thieu luong thuc), nhu Nan đoi nam At Dau 1945 tai mien Bac Viet Nam.


Ket qua Hau qua truc tiep cua chien tranh nay la su chien thang cua phia Đong Minh. Moi nuoc trong phe Truc đeu phai đau hang vo đieu kien. Đuc bi cac luc luong tu My, Anh, Lien Xo va Phap chiem đong, trong khi Ao bi chia cat tu Đuc va cung bi chiem đong mot cach tuong tu. Nhat bi quan My chiem đong trong khi Lien Xo chiem đong cac nuoc Đong Au.

Trai voi Chien tranh the gioi thu nhat, khi cac gioi han lam suy yeu cac nuoc va cac nuoc thua cuoc bi ngan chan viec tai hoi nhap cong đong quoc te, cac nuoc thua cuoc đa đuoc cung cap vien tro đe phuc hoi va hoi nhap cong đong the gioi nhu cac quoc gia hoa binh khac. Vi le đo, Đuc va Nhat đa tro thanh hai nuoc quan trong va co nhieu anh huong ma khong can phai khieu chien.
Su that bai cua Hoi Quoc Lien trong viec ngan chan chien tranh đa dan đen viec thanh lap Lien Hiep Quoc, mot to chuc quoc te moi va co nhieu sua đoi, cho đen nay van la to chuc quan trong nhat trong viec thuc đay hoa binh va hop tac.


= So nguoi chet =


 Tai chau Au  Thong ke nam 1965 cua Lien Hop Quoc cho biet chi rieng so nguoi thiet mang do chien tranh o chau Au đa len đen 49.257.000 nguoi. Nhung nuoc chiu thiet hai lon nhat gom:

Lien Xo: 21.000.000 nguoi (theo tai lieu nghien cuu cua Krivosheev nam 2005, con so nay co the len toi 26.600.000 nguoi, bao gom 8,7 trieu quan nhan va hon 18 trieu thuong dan)
Đuc: 9.700.000 nguoi (theo tai lieu nghien cuu nam 2000 cua tien si Rudiger Overmans, con so nay bao gom 5.300.000 quan nhan, 3.170.000 thuong dan va 1.400.000 nguoi Đuc o cac quoc gia khac)
Ba Lan: 6.028.000 nguoi (theo tai lieu cua Vien IPN - Ba Lan nam 2000, con so nay la 5.600.000 đen 5.800.000 nguoi, trong đo co khoang 3.000.000 nguoi Do Thai)
Nam Tu: 1.600.000 nguoi
Phap: 620.000 nguoi
Italia: 890.000 nguoi 
Tiep Khac: 364.000 nguoi
Hoa Ky: 325.000 nguoi
Anh: 320.000 nguoi.


 Tai chau A - Thai Binh Duong  Hoa Ky: khoang 300.000 nguoi
Nhat Ban: khoang 2.200.000 nguoi
Trung Quoc: uoc tinh 15-20.000.000 nguoi
Hai mien Trieu Tien: khoang 1.000.000 nguoi
An Đo: 2.587.000 nguoi, chua ke 5 trieu nguoi chet do Nan đoi Bengal nam 1943
Viet Nam: gan 2.000.000 nguoi (chu yeu do Nan đoi nam At Dau, nam 1944-1945)
Indonesia: khoang 3.000.000 đen 4.000.000 nguoi


= Hau qua lau dai =

Chien tranh the gioi thu II lam thay đoi can ban tu duy chinh tri quoc te cua cac cuong quoc tren the gioi. Sau cuoc chien nay, nhieu quoc gia tu bo tu duy ba quyen, dung suc manh đe xam chiem lanh tho cua quoc gia khac. Quan he quoc te tu dua tren suc manh, "ca lon nuot ca be", chuyen sang quan he binh đang, cung ton tai hoa binh. Đong thoi ngay sau chien tranh, phe Đong Minh đa bi ran nut khi co xung đot ve he tu tuong. Moi phia đa gianh mot khu vuc khac nhau trong cac lanh tho phe Truc. Tai chau Au, moi phia lien minh voi nhau trong khu vuc anh huong. Ve phia tay, cac nuoc My, Anh va Phap đa lap ra Lien minh Bac Đai Tay Duong (NATO). Ve phia đong, Lien Xo lap ra lien minh voi cac nuoc Đong Au khac bang Hiep uoc Warszawa. Xung đot giua hai phe sau nay la mot trong nhung hau qua cua cuoc chien tranh the gioi thu hai.
Khap moi noi, cac phong trao chong thuc dan phat trien manh hon khi chien tranh ket thuc. Đieu nay xuat phat tu he qua cua Chien tranh the gioi thu hai:

Nhung thiet hai cua cac cuong quoc chau Au trong cuoc chien nay khien ho mat đi rat nhieu nang luc quan su va kinh te kha di co the duy tri he thong thuoc đia. Trong khi đo cac dan toc thuoc đia đa chong lai mot cach song con, quyet khong nhan nhuong (nhu truong hop Viet Nam, Algerie).
Thoi ky bi Đuc chiem đong đa gay nen tac đong sau sac đen tam ly cac dan toc chau Au. Ho biet đen mat mat cua chien tranh va noi kho đau khi phai chiu ach thong tri. Đieu nay it nhieu đa anh huong đen quyet tam muon tro lai cai tri cac dan toc thuoc đia cua ho. Đong thoi ho cung nhan thuc rang su ton tai cua chu nghia thuc dan va tu duy ba quyen trong quan he chinh tri quoc te chinh la mot trong nhung nguyen nhan dan đen cuoc chien nay. Cac nuoc Đong Minh đa ky Hien chuong Đai Tay Duong cam ket giai phong cho cac thuoc đia va giai tru quan bi sau khi the chien thu II ket thuc nham xay dung mot the gioi moi tot đep hon va tranh lap lai nhung cuoc chien tuong tu trong tuong lai.
Cac cuoc chiem đong cua Đuc Quoc xa o Bac Phi va Nhat Ban o chau A đa tan pha uy tin cua Anh, Phap, Ha Lan đoi voi he thong thuoc đia cua ho. Cac dan toc thuoc đia đa nhan thuc đuoc rang nhung cuong quoc cai tri minh van co the bi đanh bai.
Su troi day cua My va viec mo rong anh huong cua Lien Xo cung tao ra su ung ho cho phong trao giai phong dan toc vi hai nuoc nay muon xoa bo chu nghia thuc dan, thiet lap mot trat tu the gioi moi, loi keo cac nuoc thuoc đia moi gianh đuoc đoc lap tro thanh đong minh, tham nhap thi truong va khai thac tai nguyen tai cac nuoc tung la thuoc đia. Cac đe quoc tai Tay Au phai phu thuoc vao vien tro My đe tai thiet nen chiu ap luc chinh tri cua My phai phong cac thuoc đia. Hon nua My va Lien Xo đeu hinh thanh dua tren he tu tuong chong chu nghia thuc dan. My tung la thuoc đia cua Anh va đa chien đau đe gianh đoc lap con Lien Xo la lien minh cac quoc gia tung la cac tinh, cac chu hau cua Đe quoc Nga đa gianh đoc lap sau khi che đo Sa hoang sup đo.
Phong trao giai phong dan toc xay đen la su tat yeu. Nhung đieu kien vao cuoi cuoc The chien that su la co hoi lon cho cac nuoc thuoc đia.
Mot vai cuoc xung đot đa tro thanh chien truong cho cac cuong quoc trong Chien tranh Lanh, tham chi co nhieu cuoc đa xay ra truoc khi Chien tranh Lanh bat đau. Hai nuoc Anh va Phap đa phai tu bo phan lon cac thuoc đia sau chien tranh. An Đo gianh đuoc đoc lap tu Anh va Philippines gianh đoc lap tu My. Tai Đong Duong va nhieu thuoc đia tai chau Phi, cac luc luong khang chien phai chien đau moi gianh đuoc đoc lap tu Anh, Phap, Ha Lan.
Mot quoc gia quan trong đa xuat hien la Israel. Sau cuoc tham sat Holocaust, dan Do Thai tren the gioi rat khao khat co đuoc mot quoc gia rieng. Nhieu nguoi Do Thai đa co kinh nghiem chien đau trong chien tranh (ho la cuu quan nhan My, Anh, Lien Xo), đay la đieu thuan loi khi quoc gia nay luon phai đuong đau đe đuoc đoc lap va ton tai.


Cac nuoc tham chien va hau qua = Su đong gop cua cac quoc gia =
Quan so va san luong vu khi cua cac nuoc tham chien: (Thong ke hien tai van chua đay đu)

Xet ve san luong vu khi, Lien Xo la nuoc san xuat nhieu vu khi luc quan nhat trong the chien 2 (bao gom xe tang, đai bac, sung coi, sung may, đan phao...), con My la nuoc san xuat nhieu may bay va tau chien nhat trong The chien 2.
Xet ve nhan luc, Lien Xo la nuoc co đong gop lon nhat, chiem gan 50% quan so cua toan bo khoi Đong minh. Trong toan cuoc chien, Lien Xo huy đong đuoc 34,4 trieu quan nhan, so quan nay con lon hon tong quan so cua ca khoi phat xit cong lai. Trong khi đo, My huy đong 12,4 trieu quan nhan, Vuong quoc Anh (va cac thuoc đia cua Anh) huy đong 14,25 trieu quan nhan, Trung Quoc huy đong gan 10 trieu quan nhan.
So su đoan cua nhung nuoc tham chien:

So su đoan cua Đuc đong tai cac mat tran:

Trong giai đoan 1941-1943, hau het cac su đoan Đuc đuoc bo tri tai mat tran Lien Xo. Tu giua nam 1943, khi quan Anh-My đo bo len Y va sau đo la Phap, quan Đuc phai chia bot luc luong cho mat tran Tay Au, nhung van bo tri 2/3 so su đoan tai mat tran Lien Xo.


= Khoi Đong Minh =
O mat tran chau Au, nuoc Đong Minh tham chien chu yeu la Lien Xo, noi ma phe Truc tap trung 80% binh luc cho mat tran nay. Tu thang 7 nam 1944, quan My-Anh đo bo len Tay Au, mo mat tran thu 2 o phia Tay Au, nhung phe Truc cung chi danh ra 1/3 luc luong đe tac chien o mat tran nay. Ngoai ra, so voi Lien Xo, My-Anh co điem thuan loi hon: lanh tho cua ho khong bi luc quan đoi phuong tan cong (do đuoc ngan cach voi Đuc boi đai duong), nen ho co the san xuat vu khi mot cach tuong đoi an toan, trong khi Lien Xo phai so tan hang loat nha may ngay tu đau chien tranh đe tranh lot vao tay quan Đuc. Nhu vay, trong cac nuoc Đong Minh, Lien Xo phai ganh chiu ap luc chien tranh nang ne nhat.
Nuoc Anh thi khong bi luc luong tren bo cua Đuc tan cong, nhung đay la mot quoc đao co dien tich nho, phu thuoc phan lon vao tai nguyen đuoc cho đen bang đuong bien, nhung đuong bien lai thuong xuyen bi tau ngam Đuc đanh pha. Ngoai ra, quy mo nen cong nghiep va tiem luc dan so cua Anh đeu nho hon so voi My va Lien Xo. Trung Quoc cung la mot nuoc đong minh quan trong, co dan so va dien tich rat lon, nhung khi đo nuoc nay van con đang trong tinh trang lac hau, quy mo cong nghiep nho, san luong vu khi thap. Nhieu lanh tho va thanh pho quan trong cua Trung Quoc cung đa bi Nhat đanh chiem.
Trong 3 nuoc Đong Minh chu chot (My, Anh, Lien Xo), chi đo My la co lanh tho an toan boi nam cach xa chien truong, khong he bi đoi phuong đanh pha. My cung khong phai huy đong hau het nam gioi ra mat tran nhu Anh va Lien Xo. Vi vay, My co the ranh tay san xuat vu khi trong nhung đieu kien thuan loi hon rat nhieu cac nuoc đong minh khac. Đe giam bot ganh nang cho đong minh, My thuc hien chuong trinh "Lend-lease" ("cho vay - cho thue"). Đung nhu ten goi cua chuong trinh nay, đay khong phai la vien tro mien phi, ma thuc te la My se chuyen hang hoa cho cac nuoc đong minh, đoi lai thi cac nuoc nay se cho phep quan đoi My đong quan tai cac can cu quan su, hai cang chu chot nam tren lanh tho cua cac nuoc Đong Minh, va phai tra no cho My sau khi chien tranh ket thuc. Trong chuong trinh nay, luong hang hoa tri gia 50,1 ty USD (tuong đuong 543 ty đo la thoi gia nam 2016, hoac 11% ngan sach chien tranh cua My trong the chien 2) đa đuoc cung cap cho cac nuoc đong minh. Trong so đo, 31,4 ty đola đa đuoc chuyen cho Lien hiep Vuong quoc Anh, 11 ty đola cho Lien Xo, 3,2 ty đola cho Phap, 1,63 ty đola cho Trung Quoc va 2,6 ty đo la con lai cho cac đong minh khac. Tuy nhien, Hoa Ky cung nhan đuoc "Lend-lease nguoc", tuc la viec cac nuoc đong minh cung cap thiet bi, tai nguyen va dich vu cho Hoa Ky. Gan 8 ty đola (tuong đuong voi 124 ty đola ngay nay) nhung hang hoa gom vat lieu chien tranh, tai nguyen thien nhien đa đuoc cung cap cho cac luc luong Hoa Ky boi cac nuoc đong minh, 90% so tien nay đen tu Lien hiep Vuong quoc Anh. Ngoai ra, thong qua "Lend-lease", My con thu đuoc nhung loi ich khac khong the tinh bang tien: nuoc Anh phai trao cho My mot so lanh tho thuoc đia, cac nuoc đong minh phai chuyen giao cho My mot so cong nghe mat nhu radar, ngu loi, may giai mat ma, phi co, cong nghe hat nhan... Lien Xo cung đa cung cap 300.000 tan crom va 32.000 tan quang mangan, cung nhu nhieu chuyen tau cho go, vang va bach kim cho Hoa Ky. Trong chien tranh, Lien Xo đa cung cap mot so luong lon cac lo hang khoang san quy hiem (vang va bach kim) cho Kho bac Hoa Ky nhu mot hinh thuc tra no khong dung tien mat cho Lend-lease.
Trong qua trinh chien tranh, Lien Xo đa nhan đuoc khoang 17,5 trieu tan hang hoa cua My-Anh (trong đo bao gom 4.478.116 tan thuc pham (thit đong hop, đuong, bot, muoi, v.v.) va 2.670.371 tan san pham xang dau), tuong đuong 11 ty USD (thoi gia 1941-1945). Tinh theo nam: 1941: 360.800 tan, 1942: 2.453.000 tan, 1943: 4.795.000 tan, 1944: 6.218.000 tan, 1945: 3.674.000 tan. 
Mot so quan điem cho rang Phuong Tay đa thoi phong qua muc vai tro cua khoan vien tro cho Lien Xo. Tong gia tri vien tro chi bang 4% tong luong san xuat cua Lien Xo trong nhung nam chien tranh (trong khi Lien Xo phai chong đo 70% binh luc cua Đuc va chu hau). Do vay, nhung quan điem nay cho rang vien tro lend-lease đong gop khong đang ke vao chien thang cua cac luc luong vu trang Xo viet. Ngoai ra, vien tro trong nam 1941 (khi Lien Xo đang can nhat) lai kha nho giot, trong khi toi 56,5% gia tri vien tro lend-lease chi đen Lien Xo vao nam cuoi cung cua cuoc chien tranh (tu thang 1 nam 1944 toi thang 5 nam 1945), khi đo muc san xuat cua Lien Xo đa vuot xa Đuc nhieu lan.
Nha ngoai giao Vyacheslav Molotov tuyen bo nam 1945 rang "đat nuoc ta đa cung cap tat ca cac yeu to can thiet cho quan đoi anh hung cua chung ta". Cac nha su hoc khac nhu Roger Munting đa lap luan rang su vien tro cua Đong minh (Lend-Lease) khong bao gio chiem hon 4% san luong cong nghiep thoi chien cua Lien Xo Cac so lieu cho thay vu khi Lend-Lease chi cung cap mot đong gop nho cho no luc chien tranh cua Lien Xo (chiem chua đay 2% phao binh, 12% so may bay, 10% so xe tang ma Lien Xo su dung)
Harry Lloyd Hopkins, co van cua Tong thong Roosevelt, nhan đinh: “Chung toi chua bao gio cho rang su giup đo cua chung ta duoi hinh thuc lend-lease la yeu to chinh trong thang loi cua Lien Xo truoc Hitler o mat tran phia đong. Chien thang đo đat đuoc bang su dung cam va mau cua quan đoi Nga”. Nha su hoc My George C. Herring thang than hon: “Lend-lease khong phai la hanh đong vo tu. Đay la mot hanh đong co tinh toan, vi ky va nguoi My luon hinh dung ro rang nhung mon loi ma ho co the thu đuoc tu hanh đong đo”. Tong thong My Franklin D. Roosevelt đa khang đinh rang viec giup đo Lien Xo cung chinh la vi loi ich cua My, boi neu Lien Xo that bai thi chinh My se la muc tieu ke tiep, Roosevelt so sanh rang "mot voi cuu hoa nen đuoc trao cho mot nguoi hang xom đe ngan chan lua chay lan đen nha rieng cua chinh minh". Trong va sau chien tranh, Lien Xo đa phai tra no (tinh kem lai suat) cho nhung hang hoa, vu khi ma My đa vien tro cho ho, hinh thuc tra no gom nhieu tau cho kim loai quy nhu bach kim tri gia hang ty USD. My la nuoc duy nhat trong khoi Đong minh hau nhu khong bi tan pha ma con thu đuoc nhung nguon loi kinh te khong lo tu cuoc chien tranh.
Mot so y kien khac lai cho rang Lend-Lease thuc su quan trong trong chien thang cua Lien Xo. Vao thoi đo viec van tai cua Lien Xo phu thuoc rat nhieu vao đuong sat, nhung Lien Xo đa cham dut san xuat cac thiet bi đuong sat ke tu nam 1941 đe chuyen sang san xuat xe tang. Lend-Lease đa cung cap 92% tong so cac thiet bi đuong sat cho Lien Xo bao gom 1.911 đau may xe lua va 11.225 toa tau lua. Khoang 400 ngan xe van tai đuoc My cung cap cho Lien Xo, bao gom ca nhung dong xe nhu Dodge hay Studebaker. Vao nam 1945, gan 1/3 so xe tai van tai cua quan Lien Xo đuoc san xuat o My.. Cac nuoc Đong minh cung đa cung cap 2,586 trieu tan nhien lieu may bay cho khong quan Lien Xo, gap 1,4 lan so voi luong nhien lieu may bay ma Lien Xo tu san xuat. Alexander Pokryshkin (mot trong nhung phi cong chien đau xuat sac nhat cua khong quan Lien Xo) đa co tong cong 65 lan ban ha may bay đich, 47 lan trong so đo la voi loai Bell P-39 Airacobras do My cung cap. My con vien tro mot so luong lon cac phuong tien lien lac, thuc an đong hop va quan ao cho Lien Xo trong cuoc chien. Joseph Stalin tai hoi nghi Tehran đa cong nhan: "Neu khong co nen cong nghiep san xuat cua My, phe Đong minh co le se khong bao gio thang đuoc cuoc chien nay". Nguyen soai Lien Xo Georgi Konstantinovich Zhukov tra loi trong mot cuoc phong van nam 1963 rang: "...chung ta khong the phu nhan đuoc rang nguoi My đa cung cap cho chung toi nhung thu thiet yeu [thong qua Lend-Lease]", ong cho rang khoan vien tro Lend-Lease la mot buoc ngoat trong The chien 2.. Lanh đao Lien Xo Nikita Khrushchev viet trong hoi ky: "Stalin đa noi thang thung rang neu Hoa Ky khong giup đo chung ta [Lien Xo], chung ta se khong the gianh đuoc chien thang [...] ". Theo nha su hoc Nga Boris Vadimovich Sokolov, nguoi đa song 30 nam duoi thoi Xo viet, Lend-Lease đa đong mot vai tro rat quan trong, tham chi la quyet đinh trong chien thang cua Hong quan Trong cuoc chien tranh, chinh phu Lien Xo đa co gang ha thap vai tro cua cac khoan vien tro nuoc ngoai, đieu nay khien Đai su My tai Lien Xo luc đo la William Standley tuc gian: "Ro rang la ho muon nguoi dan tin rang Hong quan đang chien đau mot minh trong cuoc chien nay". Co quan kiem duyet cua Nga sau đo đa cho phep phat bieu nay cua Standley đuoc đang len cac to bao trong ca nuoc
Mot so su gia khac thi dung hoa 2 quan điem tren, theo đo "lend - lease" khong phai la quan trong song con voi Lien Xo, nhung cung khong phai la vo ich. Mot so su gia nhu M. Harison tin rang neu khong co "lend - lease", Lien Xo van se chien thang, boi thuc te hau het vu khi cua Lien Xo la do ho tu san xuat (vu khi "lend - lease" chi chiem khoang 4% so vu khi ma Lien Xo su dung), tuy nhien chien thang cua Lien Xo se đen cham hon vai thang (la quang thoi gian đe san xuat them 4% so vu khi đo). Nguoc lai, neu khong co su tham gia cua Lien Xo (chong đo 70% luc luong Đuc va chu hau) thi cac nuoc Đong Minh con lai cung se rat kho co the đanh bai đuoc khoi Phat xit o chau Au. Chuyen gia quan su Nga Andrey Chaplygin tin rang Lien Xo van se chien thang trong cuoc the chien du khong co lend - lease, nhung chuong trinh nay cung giup Lien Xo giam thieu ton that tren con đuong đi đen Chien thang. Con đoi voi My thi lend-lease truoc het, nhu chinh Tong thong My Franklin D. Roosevelt đa tung noi: “Đo la mot khoan đau tu sinh loi”.
Mot chuyen gia Nga đa noi: "Chung ta đa hy sinh hang trieu nguoi (đe gop phan cho chien thang cua Đong Minh), va ho (My) muon chung ta phai cui rap truoc mat ho chi vi ho gui thit đong hop cho chung ta sao. Mot ke thuc dung co bao gio lam bat cu đieu gi ma khong đem lai loi ich cho ong ta? Đung noi voi toi rang Lend - lease la mot khoan tien tu thien". Sau chien tranh, My đa yeu cau Lien Xo tra khoan no 1,3 ty USD con lai tu chuong trinh Lend-Lease, nhung chinh phu Lien Xo cho biet ho chi co the tra 170 trieu USD. Chinh phu Hoa Ky khong chap nhan đieu kien nay, dan đen cac cuoc đam phan vao nam 1972 va ket qua đa đi toi mot thoa thuan giua 2 nuoc, theo đo Lien Xo co nghia vu phai tra đu 722 trieu USD cho My cho đen nam 2001. Nam 1990, My va Lien Xo tro lai đam phan. Hai ben đa đi đen quyet đinh rang đen nam 2030, Lien Xo se tra đu cho My khoan tien la 674 trieu USD. Tuy vay chi 1 nam sau, Lien Xo sup đo. Vao nam 1993, chinh phu Nga đa tuyen bo ho se ke thua cac khoan no cua Lien Xo va se som thanh toan khoan no cho tat ca so hang hoa ma Lien Xo đa nhan đuoc theo du luat Lend-Lease.
Cung voi viec nhan hang lend-lease tu cac nuoc đong minh, Lien Xo cung vien tro nguoc cho cac nuoc nay. Trong cac nam chien tranh, cac nuoc đong minh cung đa nhan tu Lien Xo 300.000 tan quang crom, mangan, go, vang va bach kim. Lien Xo đa cung cap mot so luong khong ro cac lo hang khoang san quy hiem cho Hoa Ky nhu mot hinh thuc chi tra cho cac chuyen hang lend-lease do My cung cap, đieu nay đa đuoc thoa thuan truoc khi ky ket nghi đinh thu đau tien vao ngay 1 thang 10 nam 1941. Mot so trong nhung lo hang nay đa bi phat hien boi nguoi Đuc. Vao thang 5 nam 1942, tau HMS Edinburgh bi chim trong khi mang theo 4,5 tan vang cua Lien Xo cho đen cho Hoa Ky. Vao thang 6 nam 1942, tau SS Port Nicholson bi chim tren đuong tu Halifax, Nova Scotia đen New York, tren tau cho rat nhieu bach kim, vang va kim cuong cong nghiep cua Lien Xo, xac tau đuoc phat hien nam 2008.


= Phe Truc =
O chau Au, cuong quoc phe Truc tham chien chu yeu la Đuc. Đuc Quoc xa nhan đuoc su ho tro tu 9 nuoc đong minh tai chau Au (phat xit Y, Romania, Bulgaria, Hungary, Phan Lan, Slovakia, Croatia, Vichy Phap, Tay Ban Nha) va mot so vung lanh tho chiem đong, 9 nuoc nay đa cung cap cho Đuc khoang 20% quan so, 1/3 so lao đong va hon mot nua luong nguyen vat lieu đe san xuat vu khi. Tren thuc te, Đuc Quoc xa khong tham chien rieng le ma đa huy đong nguon nhan luc, toan bo cac kho vu khi, du tru kim loai, cac nguyen lieu chien luoc, huy đong gan nhu toan bo nen cong nghiep quan su cua toan Tay Au va Trung Au vao cuoc chien, trong đo 75% binh luc đuoc dung đe chong Lien Xo Neu khong co su tro giup cua 9 nuoc nay, Đuc Quoc xa se khong the co đu nhan luc va tai nguyen đe tien hanh chien tranh tong luc lau dai voi khoi Đong Minh (vi du, sau khi Romania bi Lien Xo đanh bai vao thang 8/1944 thi Đuc cung bi mat mot nua nguon cung dau mo, đieu nay khien san luong vu khi cua Đuc sut giam nhanh chong ke tu cuoi nam 1944 va quan đoi Đuc cung thua chung cuoc chi nua nam sau đo).
Khi Đuc chiem đuoc lanh tho moi (bang cach đanh chiem truc tiep hoac bang cach thiet lap chinh phu bu nhin o cac nuoc bi đanh bai), nhung lanh tho moi nay buoc phai ban tai nguyen va nong san cho Đuc voi gia cuc thap. Mot luong lon hang hoa chay vao Đuc tu nhung vung bi chinh phuc o phia Tay. Vi du, 2/3 trong tat ca cac chuyen tau hoa o Phap vao nam 1941 đa đuoc su dung đe van chuyen hang hoa sang Đuc. Na Uy mat 20% thu nhap quoc dan vao nam 1940 va 40% vao nam 1943 đe cung cap cho Đuc
Do bi thieu luong thuc boi nhieu nong dan nam đa nhap ngu, Đuc bu đap su thieu hut đo bang cach lay hang trieu tan ngu coc tu Nam Tu, Hungary va Romania. Nguon cung cap dau cua Đuc, von rat quan trong cho no luc chien tranh, phu thuoc phan lon vao viec nhap khau 1,5 trieu tan dau hang nam, chu yeu tu Romania. Đuc cung chiem giu luon nguon cung cap dau cua cac nuoc bi chinh phuc - vi du nhu Phap Ve mat san xuat, Đuc trung dung moi nha may tai cac lanh tho chiem đong, cac nha may nay đa cung cap rat nhieu vu khi cho Đuc. Vi du nhu loai xe tang Panzer 38(t) va cac bien the cua no đa đuoc san xuat tai cac nha may o Tiep Khac voi so luong len toi tren 6.600 chiec
O chau A, cuong quoc phe Truc tham chien chu yeu la Nhat Ban. Tuy nhien, tiem nang ky nghe cua Nhat yeu hon so voi cac nuoc Đuc, Lien Xo, Anh, My do nuoc nay thieu cac nguon tai nguyen mot cach tram trong. Nhat buoc phai nhap khau cac nguyen lieu nhu sat, dau hoa va than đa vi thieu cac tai nguyen thien nhien o trong nuoc đe duy tri san xuat cong nghiep vu khi. Vi vay, Nhat Ban thanh lap mot loat chinh phu bu nhin o cac vung chiem đong đe ho tro quan Nhat khai thac tai nguyen phuc vu chien tranh. Tieu bieu nhu Man Chau quoc, Chinh phu Uong Tinh Ve, chinh phu Thai Lan duoi thoi thong che Plaek Pibulsonggram, chinh phu đe nhi Cong hoa tai Philipines, chinh phu Đe quoc Viet Nam....


= Hau qua =

Tat ca moi quoc gia tren the gioi đeu bi Chien tranh the gioi thu hai anh huong it nhieu. Phan lon đa tham chien theo phia Đong Minh hay phe Truc, va mot so đa theo ca hai. Mot so nuoc đuoc thanh lap vi chien tranh, va mot so khong ton tai đuoc.
8 Cuong Quoc tham chien quan trong nhat đuoc liet ke sau đay:

Đuc: Cuong quoc chinh cua phe Truc tai chau Au va nuoc cam đau trong chu nghia phat xit, chien tranh bat đau khi Đuc xam luoc Ba Lan, va chien tranh cham dut tai chien truong chau Au sau khi Đuc đau hang.
Phap: Luc luong chinh cua Đong Minh tai luc đia chau Au, Phap đa tuyen chien voi Đuc sau viec xam luoc Ba Lan. Phap khong hang hai trong viec tham chien va khong chong cu noi luc luong Đuc sau khi bi xam luoc vao nam 1940. Khi chinh quyen Phap đau hang nhuc nha, đat nuoc bi mat vao tay Phat Xit, mot chinh quyen bu nhin than Đuc đuoc thanh lap o mien nam voi danh nghia cai quan phan con lai cua nuoc Phap khong bi Đuc chiem đong, nhung mot so thuoc đia cua Phap van trung thanh voi luc luong Phap Tu do von đung ve phia Đong minh.
Anh: Trong khi Anh khong co kha nang san xuat va nhan luc to lon nhu My hay Lien Xo, ho van la mot cuong quoc quan trong, co nhieu đong gop trong chien thang cua luc luong Đong Minh tren cac chien truong. Đe quoc Anh cung la luc luong Đong Minh duy nhat chien đau chong lai quan Phat Xit tren toan bo cac mat tran chu chot tu ngay đau tien cua cuoc chien. Sau the chien thu hai nuoc Anh suy yeu, mat phan lon thuoc đia va mat luon vai tro la cuong quoc hang đau the gioi. Anh phai dua vao su ho tro cua My đe tai thiet đat nuoc.
Y: Mot đong minh cua Đuc vao ban đau, Y co rat nhieu tham vong lanh tho. Ho chi tham chien sau khi so phan cua Phap đa an bai. No luc chiem Hy Lap va Ai Cap that bai, them vao đo nhieu that bai hai quan tai vung Đia Trung Hai đa cho thay Y khong đu chuan bi cho cuoc chien tranh nay. Suc chien đau kem, tinh than bac nhuoc ngay ca khi chien đau tren lanh tho cua minh cung nhu su lanh đao yeu kem đa khien Y that bai. Sau khi bi quan Đong Minh xam chiem, nuoc Y phat xit bi sup đo, mot chinh quyen moi thanh lap theo phia Đong Minh va đanh lai đong minh Đuc cua ho.
Lien Xo: Ban đau ho muon lap lien minh voi Anh, Phap nhung khong thanh, nen sau đo chuyen sang ky hoa uoc voi Đuc. Tuy nhien, sau khi Đuc thinh linh tan cong vao nam 1941, Lien Xo theo phia Đong Minh. Lien Xo bi nhieu ton that truoc quan đoi Đuc, nhung cuoi cung cung thay đoi chieu huong va chiem đong Berlin đe chien thang tai chau Au. Chinh tai mat tran Xo - Đuc, quan đoi phe Truc đa phai ganh chiu nhung ton that to lon nhat: theo so lieu gan đay thi tong so quan Đuc bi chet, bi thuong hoac bi bat lam tu binh trong chien tranh the gioi lan thu hai la gan 14 trieu nguoi, trong đo rieng o mat tran Xo - Đuc la 11,3 trieu nguoi, chua ke hon 1 trieu quan Nhat va đong minh chau A cua Nhat bi Lien Xo tieu diet hoac bat giu trong Chien dich Man Chau. Lien Xo đuoc coi la luc luong co đong gop lon nhat trong chien thang cua phe Đong Minh tai Chau Au. Sau the chien thu hai, Lien Xo noi len thanh sieu cuong co tiem luc kinh te va quan su manh nhat chau Au va đu suc canh tranh voi Hoa Ky.
Nhat Ban: Mot trong nhung cuong quoc phe Truc, Nhat Ban co ly do tham chien rieng. Do khong đu tai nguyen đe phuc vu cho nen cong nghiep ngay cang phat trien, Nhat đa no luc gianh tai nguyen tu khu vuc tay Thai Binh Duong va Đong A. Nhung ho khong đu tiem luc đe đanh bai quan Đong Minh, bi đay lui va cuoi cung bi tha bom nguyen tu. Cuoi cung Nhat Ban phai đau hang khong đieu kien.

Trung Quoc: quoc gia Đong A nay tung la nen van minh hang đau the gioi nhung tut hau truoc su phat trien manh me cua nen van minh phuong Tay nen bi cac đe quoc phuong Tay va Nhat Ban chen ep. Sau 10 nam phat trien (Nam Kinh thap ky) cung nhu co su giup đo cua Hoa Ky, nam 1941, Trung Quoc gia nhap phe Đong minh va tro thanh mot trong ngu cuong chu chot lanh đao phe Đong minh cung voi Hoa Ky, Lien Xo, Anh va Phap. Ho đa khong che thanh cong hon 1 trieu quan Nhat o vung Đong Bac cung nhu cam chan quan Nhat o cac tinh phia Đong. Trung Quoc qua rong lon nen nguoi Nhat khong đu quan cung nhu kha nang hau can đe tiep tuc tien sau vao lanh tho Trung Quoc. Tuy vay, noi bo Trung Quoc bi chia re giua hai phe Quoc - Cong, giua chinh quyen trung uong va cac quan phiet đia phuong nen Trung Quoc khong the tap trung toan luc chong phat xit Nhat.
Hoa Ky: Ban đau Hoa Ky theo Chu nghia khong can thiep va duy tri chinh sach trung lap do van con chiu anh huong cua cac cuoc Đai khung hoang kinh te va Quoc hoi lo so ve mot cuoc chien ton nguoi ton cua nhu Chien tranh the gioi thu nhat. Sau nhieu loi đe nghi cua Thu tuong Anh Winston Churchill va moi lo ngai ve van đe "Mot su trung lap hoan toan la khong the", Quoc hoi Hoa Ky phe duyet chinh sach Cash and Carry cua Tong thong Franklin Roosevelt, cho phep khoi Đong Minh vay muon trang thiet bi co san cua nguoi My va thanh toan chi phi ngay lap tuc. Tuy nhien vao cuoi nam 1941, Hoa Ky bi cuon vao chien tranh khi Nhat tan cong bat ngo va Đuc tuyen chien. Hoa Ky dung kha nang kinh te va cong nghiep an toan đe tiep te cho tat ca cac nuoc Đong Minh va đa tao luc luong va duy tri no luc tai chau Au va Thai Binh Duong. Hoa Ky cung la nuoc tham gia tren nhieu mat tran nhat va vien tro nhieu nhat cho cac nuoc Đong Minh. Hoa Ky la nuoc duy nhat tham chien ma lanh tho va nen kinh te hau nhu khong bi chien tranh tan pha. Hoa Ky đuoc coi la luc luong co vai tro quan trong nhat trong chien thang cua phe Đong minh tai Chau A va Thai Binh Duong. Sau the chien thu hai, Hoa Ky la nuoc duy nhat khong bi ton that nang ma con thu đuoc nhieu mon loi va noi len thanh sieu cuong co tiem luc kinh te va quan su manh nhat the gioi.


Tom tat Chien tranh the gioi thu hai la mot cuoc xung đot vu trang lon nhat lich su. Khong cuoc xung đot nao truoc đo hay sau đo bao gom so nuoc tham gia nhieu hon, anh huong dien tich đat lon hon, hay giet nhieu mang nguoi va pha hoai nhieu hon. Tuy nhien, su lon lao cua cuoc chien nay chi la mot trong nhieu khia canh noi bat nhat cua no. Mot so khia canh khac đang đuoc chu y la:

Anh huong the gioi lau dai: Hau het cac quoc gia đa theo phia nay hay phia kia trong chien tranh. Mot so quoc gia theo ca hai phia vao cac thoi điem khac nhau. Moi luc đia co nguoi o, tru Nam My, đeu co chien su. Ngay ca cac nuoc trung lap cung bi anh huong sau sac trong chien tranh va sau chien tranh.
Phat trien ky thuat: Trong nhieu linh vuc ky thuat, su tien trien rat nhanh chong vi chien truong co nhu cau cai tien ky thuat. Dien tien nay co rat ro trong cac linh vuc ky thuat quan su, tu may bay đen xe co va may tinh.
Bom nguyen tu: Chien tranh the gioi thu hai đa dan đen mot cuoc canh tranh giua mot so nuoc đe khai thac nang luong nguyen tu va phat trien vu khi hat nhan. Lan đau tien, con nguoi nam đuoc trong tay minh mot thu vu khi co the huy diet ca nhan loai va the gioi. Nuoc My thang cuoc trong canh tranh nay va đa su dung vu khi nguyen tu lan đau tien tren the gioi đe tao ra uu the trong viec phan chia the gioi sau chien tranh. Nhung sau khi Lien Xo cung so huu vu khi hat nhan, loai nguoi lai đung truoc mot nguy co tiem an cuc ky đang so boi hai sieu cuong nay luon nam trong su đoi đau voi nhau.
Chien tranh tong luc: Chien tranh nay đa dien ra theo cach thuc chien tranh tong luc nhu The chien I (strategic warfare). Chien tranh nay khong nhung chi la đe đanh bai quan đich va xam chiem lanh tho, ma con phai tan cong thang vao cac khu dan cu va cong nghiep đe pha huy kha nang san xuat va y chi cua đoi phuong.
Khang cu cua nguoi dan: Chien tranh du kich khong phai moi, nhung trong hau het nhung nuoc bi quan đich (đac biet la Đuc va Nhat) chiem giu, nhieu cuoc noi day khang chien đa no ra. Mac du cac phong trao nay thuong khong tu giai phong đuoc đat nuoc, ho cung đa lam quan chiem đong phai hao ton cong suc, va lanh tho khong bao gio bi chiem giu toan bo. Viec nay đa chung minh rang, viec chinh phuc va loi keo mot dan toc đoi nghich bang vu luc la mot chuyen khong de dang.


Ghi chu Tham khao Thu muc Đoc them Barrett, David P.; Shyu, Lawrence N. (2001). China in the Anti-Japanese War, 1937–1945: Politics, Culture and Society. New York: Peter Lang. ISBN 978-0-8204-4556-4.
Budiansky, Stephen (2001). Battle of Wits: The Complete Story of Codebreaking in World War II. London: Penguin Books. ISBN 978-0-14-028105-7.
Davidson, Eugene (1999). The Death and Life of Germany: An Account of the American Occupation. University of Missouri Press. ISBN 978-0-8262-1249-8.
Fitzgerald, Stephanie (2011). Children of the Holocaust. Mankato, MN: Compass Point Books. ISBN 978-0-7565-4390-7.
Garthoff, Raymond L. (1969). "The Soviet Manchurian Campaign, August 1945". Military Affairs. Quyen 33 so 2. tr. 312–36. doi:10.2307/1983926. JSTOR 1983926.
Gilbert, Martin (2001). "Final Solution". Trong Dear, Ian; Foot, Richard D. (bien tap). The Oxford Companion to World War II. Oxford: Oxford University Press. tr. 285–92. ISBN 978-0-19-280670-3.
Hedgepeth, Sonja; Saidel, Rochelle (2010). Sexual Violence against Jewish Women During the Holocaust. Lebanon, NH: University Press of New England. ISBN 978-1-58465-904-4.
Macksey, Kenneth (1997) [1979]. Rommel: Battles and Campaigns. Cambridge, MA: Da Capo Press. ISBN 978-0-306-80786-2.
Morison, Samuel Eliot (2002). History of United States Naval Operations in World War II. Quyen 14: Victory in the Pacific, 1945. Champaign, IL: University of Illinois Press. ISBN 978-0-252-07065-5.
Schofield, B.B. (1981). "The Defeat of the U-Boats during World War II". Journal of Contemporary History. Quyen 16 so 1. tr. 119–29. doi:10.1177/002200948101600107. JSTOR 260619. S2CID 161422881.
Sommerville, Donald (2008). The Complete Illustrated History of World War Two: An Authoritative Account of the Deadliest Conflict in Human History with Analysis of Decisive Encounters and Landmark Engagements. Leicester: Lorenz Books. ISBN 978-0-7548-1898-4.


Lien ket ngoai (tieng Anh) Databasis van die Tweede Wereldoorlog. Luu tru ngay 16 thang 4 nam 2009 tai Wayback Machine
(tieng Đuc) Die Deutsche Welle se spesiale afdeling oor die Tweede Wereldoorlog. Luu tru ngay 7 thang 5 nam 2005 tai Wayback Machine
(tieng Anh) Kanada en die Tweede Wereldoorlog Luu tru ngay 14 thang 4 nam 2009 tai Wayback Machine
(tieng Đuc) Die einde van die Tweede Wereldoorlog in Duitsland
(tieng Anh) Die Tweede Wereldoorlog
Chien tranh the gioi II (1939 - 45) tai Tu đien bach khoa Viet Nam
World War II (1939–1945) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
WW2 People's War - Du an cua BBC: Thu thap cac cau chuyen cua nhung nguoi binh thuong trong Chien tranh the gioi thu hai
BBC Online - History - World War II Lich su BBC: The chien thu hai
West Point Maps of the European War Luu tru ngay 13 thang 9 nam 2016 tai Wayback Machine
West Point Maps of the Asian-Pacific War Luu tru ngay 14 thang 9 nam 2016 tai Wayback Machine
Radio News From 1938 to 1945
World War II Propaganda Leaflet Archive Luu tru ngay 26 thang 3 nam 2014 tai Wayback Machine
The Art of War Online Exhibition at the UK National Archive
Deutsche Welle special section on World War II
Atlas of the World Battle Fronts