Chaetodon lunulatus la mot loai ca bien thuoc chi Ca buom (phan chi Corallochaetodon) trong ho Ca buom. Loai nay đuoc mo ta lan đau tien vao nam 1825.


Tu nguyen Tinh tu đinh danh lunulatus trong tieng Latinh co nghia la "co hinh luoi liem", ham y co le đe cap đen hinh dang co the gan nhu hinh tron cua loai ca nay.


Pham vi phan bo va moi truong song C. lunulatus truoc đay chi đuoc xem la danh phap đong nghia cua Chaetodon trifasciatus, nhung sau đo đa đuoc cong nhan la mot loai hop le va co phan bo o Thai Binh Duong va mot phan Đong An Đo Duong, con C. trifasciatus chi gioi han o An Đo Duong. C. lunulatus va C. trifasciatus co pham vi chong lan tai đao Giang Sinh (Uc), noi ma ca hai co the ket đoi khac loai va tap giao voi nhau.
Tu đao Giang Sinh va doc theo bo bien Tay Uc, pham vi cua C. lunulatus trai rong ve phia đong đen Tuamotu (Polynesie thuoc Phap), nguoc len phia bac đen vung bien phia nam Nhat Ban va quan đao Hawaii, xa ve phia nam đen đao Lord Howe va đao Norfolk (Uc), cung nhu quan đao Gambier va Rapa Iti (Polynesie thuoc Phap).
Nhieu tai lieu tieng Viet van con nham lan giua C. lunulatus va C. trifasciatus. O Viet Nam, C. lunulatus đuoc ghi nhan tai con Co (Quang Tri); cu lao Cham (Quang Nam), đao Ly Son (Quang Ngai) va quan đao Hoang Sa; Phu Yen; vinh Nha Trang (Khanh Hoa); Ninh Thuan; cu lao Cau va mot so đao đa ngoai khoi Binh Thuan; cung nhu tai Con Đao va quan đao Truong Sa.
C. lunulatus sinh song tap trung o nhung khu vuc ma san ho phat trien phong phu tren cac ran vien bo hay trong cac đam pha, đo sau khoang 3–30 m; ca con thuong an minh giua cac bui san ho nhanh.


Mo ta C. lunulatus co chieu dai co the lon nhat đuoc ghi nhan la 26,7 cm. Loai nay co mau vang cam, ung vang hon o đau va than duoi voi cac soc xien mau xanh tim hai ben than (thuong co mot đom đen mo giua than, nam đe len mot soc tim o than tren). Mot dai đen vien vang qua mat, ngay sau mat cung co mot soc đen (đuoc vien trang o ria sat mat) cong nguoc len lung. Mom đen. Doc theo goc vay hau mon co mot vet đen vien vang; phan vay con lai mau đo sam. Con o vay lung, phan vay tu giua tro ra ngoai ria mau đo sam, phan vay con lai co mau trang, đuoc ngan cach boi mot soc mong mau xanh lam. Doc theo goc vay hau mon va vay lung o than sau la cac dai mau xanh lam xam; dai vay lung (co the sam đen tuy goc nhin) co mot đom đen gan cuong đuoi. Vay nguc trong suot; co đom vang o goc. Vay bung mau vang tuoi. Vay đuoi trong suot o nua ngoai voi mot dai đen vien vang giua vay.
So gai o vay lung: 13–14; So tia vay o vay lung: 20–22; So gai o vay hau mon: 3; So tia vay o vay hau mon: 18–21; So tia vay o vay nguc: 13–15; So gai o vay bung: 1; So tia vay o vay bung: 5; So vay đuong ben: 30–39.


Phan loai hoc C. lunulatus va C. trifasciatus hop thanh nhom chi em voi Chaetodon austriacus, mot loai chi gioi han o Bien Đo va vinh Aden, va Chaetodon melapterus, mot loai co pham vi trai dai tu vinh Ba Tu xuong vinh Aden, đeu đuoc xep vao phan chi Corallochaetodon. C. austriacus co vay hau mon va vay đuoi la mau đen hoan toan, con C. melapterus co mau đen o ca vay lung va soc hai ben than rat manh.
Neu khong đe y quan sat se de nham lan giua C. lunulatus voi C. trifasciatus do ca hai co kieu hinh rat giong nhau. C. trifasciatus co đom mau vang cam tren cuong đuoi nhung C. lunulatus khong co đom nay; nguoc lai C. trifasciatus khong co đom đen o dai xanh doc goc vay lung nhu C. lunulatus; C. trifasciatus co nhieu sac xanh tim hon o vung lung va than tren; dai đen bang qua mat cua C. trifasciatus khong noi lien thanh mot dai qua đinh đau nhu C. lunulatus.


Sinh thai hoc va hanh vi = Thuc an =
San ho la nguon thuc an chu yeu cua C. lunulatus va cac loai chi em cua chung. Theo mot khao sat o ran san ho Great Barrier, C. lunulatus co the tieu thu 51 loai san ho tu 24 chi khac nhau, chu yeu la san ho cung (nhu Acropora hyacinthus va Pocillopora damicornis). Cung tai đo, Chaetodon trifascialis, mot loai ca buom chuyen an san ho, co hanh vi bao ve cac vung lanh tho co san ho A. hyacinthus va ngan can cac loai khac nhu C. lunulatus an san ho nay.
La mot loai phu thuoc hoan toan vao san ho, quan the C. lunulatus se suy giam nhanh chong neu san ho bi tay trang đang ke, va đieu nay đa xay ra cung tai ran san ho Great Barrier.


= Song thanh đoi =
C. lunulatus co xu huong ket đoi voi nhau, va phan lon cac cap C. lunulatus truong thanh đuoc quan sat trong cac nghien cuu la nhung cap khac gioi, co le nham muc đich thuan loi cho viec sinh san. Trong mot cap, ca hai luon boi gan va song song voi nhau, thuong cach nhau khoang ≤ 1,5 m va hau nhu khong vuot qua 4 m. C. lunulatus la loai co su chung thuy lau dai voi ban đoi, khi hai ca the loai nay đuoc bao cao la van con ket đoi voi nhau trong toi đa 7 nam.
Nhu đa noi tren, C. lunulatus va C. trifasciatus co the ket đoi khac loai voi nhau. Con lai giua C. lunulatus va C. trifasciatus đuoc đanh gia la khong co nhieu khac biet ve the trang cung nhu toc đo tang truong so voi loai bo me.


= Sinh san =
Tai đao Kuroshima, Okinawa (Nhat Ban), thoi điem sinh san cua C. lunulatus đuoc quan sat vao luc hoang hon cua nhung ngay trang tron hoac trang non o xung quanh dong trieu xa bo. Vao buoi toi, moi cap C. lunulatus thiet lap mot lanh tho nho tam thoi, la noi ma chung se đe trung va ngu lai cho đen sang hom sau.


= Bao ve lanh tho =
Moi cap C. lunulatus bao ve mot lanh tho chung đe ngan chan su xam pham tu nhung ca the cung loai. Khi xay ra su xam pham lanh tho, co 9 kieu hanh vi đuoc ghi nhan o C. lunulatus: nhin cham cham, boi ngang nhau, lao toi, dung thang đuoi, ruot đuoi, bo tron, boi vong quanh, đoi đau va tan cong. Dung thang đuoi la hanh vi đoi khang pho bien o cac loai Chaetodon, cu the la o C. lunulatus, tin hieu nay đong vai tro quan trong trong co che kiem soat su hung hang cua chung.


Thuong mai C. lunulatus đoi khi đuoc đanh bat trong cac hoat đong thuong mai ca canh.


Tham khao