Chau Đai Duong hay Chau Uc (Oceania) la mot khu vuc đia ly bao gom Melanesia, Micronesia, Polynesia va Australasia. Chau luc nay trai tren Đong Ban cau va Tay Ban cau, co dien tich 8.525.989 km² va dan so khoang 40 trieu. Chau Đai Duong la luc đia nho nhat ve dien tich đat lien va nho thu nhi ve dan so sau chau Nam Cuc.
Cac đao nam tai cac điem cuc đia ly cua chau Đai Duong la quan đao Ogasawara, Hawaii, đao Clipperton, quan đao Juan Fernandez, quan đao Campbell, quan đao Cocos (Keeling). Chau Đai Duong đa dang ve trinh đo kinh te, tu phat trien cao đo tai Uc va New Zealand, đen cac nen kinh te kem phat trien hon nhieu nhu cua Kiribati va Tuvalu. Uc la quoc gia lon nhat va đong dan nhat tai chau Đai Duong, con Sydney cua nuoc nay la thanh pho lon nhat chau luc.
Nhung nguoi đau tien đinh cu đen Uc, New Guinea, va cac đao lon nam sat phia đong cua chung vao giai đoan khoang 50.000-30.000 nam truoc. Nguoi chau Au kham pha chau Đai Duong tu the ky XVI tro đi, va đen the ky XVIII James Cook la nguoi chau Au đau tien đen bo bien phia đong cua luc đia Uc. Mat tran Thai Binh Duong co cac tran đanh lon trong Chien tranh the gioi thu hai, chu yeu la giua Hoa Ky cung đong minh Uc cua ho voi Nhat Ban.
Sau khi nguoi chau Au kham pha khu vuc, ho tien hanh đinh cu tai đay trong cac the ky tiep theo, dan đen thay đoi quan trong ve xa hoi va chinh tri cua chau Đai Duong. Trong lich su đuong đai, ngay cang co nhieu thao luan ve van đe quoc ky va mot so nguoi mong muon the hien ban sac rieng biet va ca tinh cua ho. Nghe thuat tranh đa cua tho dan Uc la truyen thong nghe thuat đuoc thuc hien lien tuc lau nhat tren the gioi. Puncak Jaya tai Papua thuong đuoc cho la đinh cao nhat tai chau Đai Duong. Hau het cac quoc gia chau Đai Duong co the che chinh tri đa đang dan chu đai dien nghi vien, va du lich la mot nguon thu nhap lon đoi voi cac đao quoc Thai Binh Duong.


Đinh nghia Thuat ngu Oceanie đuoc nha đia ly hoc Conrad Malte-Brun tao ra vao khoang 1812. Tu Oceanie la mot tu tieng Phap, co nguon goc tu tieng Latinh oceanus, va tu nay co nguon goc tu tieng Hy Lap ωκεανος (okeanos), nghia la đai duong. Thuat ngu Đai duong đuoc su dung do đai duong lien ket cac quoc gia trong chau luc, đieu nay khac voi cac chau luc khac.

Ve đia ly sinh vat, chau Đai Duong đong nghia voi vung sinh thai Australasia va vung sinh thai Thai Binh Duong (Melanesia, Polynesia va Micronesia), voi New Zealand tao thanh goc tay nam cua Tam giac Polynesia. New Zealand cung co the đuoc nhin nhan la bo phan cua Australasia, song theo truyen thong no la bo phan cua Polynesia.
Neu tinh la mot vung sinh thai, chau Đai Duong bao gom toan bo Micronesia, Fiji, va toan bo Polynesia ngoai tru New Zealand. New Zealand, cung voi New Guinea va cac đao lan can, tao thanh vung sinh thai Australasia rieng biet.
Theo khai niem đia chinh tri đuoc Lien Hop Quoc va nhieu tap ban đo su dung, chau Đai Duong bao gom Uc va cac quoc gia Thai Binh Duong tu Papua New Guinea ve phia đong, song khong bao gom New Guinea thuoc Indonesia.


Lich su Bai chi tiet: Lich su chau Đai Duong


= Uc =

Tho dan Uc la cac cu dan đau tien tai luc đia Uc va cac đao lan can, ho di cu tu chau Phi đen chau A vao khoang 70.000 nam truoc va đen Uc vao khoang 50.000 nam truoc. Ho đuoc cho la thuoc cac đot di cu som nhat cua loai nguoi ra ngoai chau Phi. Mac du co ve la ho di cu đen Uc qua Đong Nam A, song ho ro rang khong co lien he voi cac cu dan chau A hoac Polynesia. Co bang chung ve trao đoi di truyen hoc va ngon ngu hoc giua tho dan Uc tai cuc bac voi cac dan toc Nam Đao tai New Guinea va cac quan đao, song co the la ket qua tu giao thuong va lien hon gan đay.
Ho đen Tasmania khoang 40.000 nam truoc bang cach di cu qua mot cau luc đia ton tai trong ky bang ha cuoi. Nguoi ta cho rang cuoc di cu đau tien đen Uc đuoc tien hanh khi đai luc tao thanh mot phan cua luc đia Sahul, noi voi đao New Guinea qua mot cau luc đia. Cu dan Quan đao Eo bien Torres la nguoi ban đia tai cac đao tren eo bien Torres, nam ngoai khoi mui cuc bac cua Queensland va gan Papua New Guinea. Di cot con nguoi som nhat xac đinh đuoc tai Uc la cua nguoi Mungo, co nien đai khoang 40.000 nam.


= Melanesia =

Nhung cu dan đau tien cua nhom đao Melanesia co ve la to tien cua nguoi noi tieng Papua hien nay. Ho di cu tu Đong Nam A, co ve đa chiem giu xa ve cuc đong đen cac đao chinh cua quan đao Solomon, bao gom đao Makira va co the la đen cac đao nho xa hon nua ve phia đong.
Nguoi Austronesia song doc bo bien phia bac va cac đao ve phia bac va phia đong cua New Guinea, ho di cu đen khu vuc vao khoang 3.000 nam truoc, co tiep xuc voi cac dan toc noi tieng Papua hien dien tu truoc. Đen cuoi the ky XX, mot so hoc gia đat ra gia thuyet ve mot giai đoan tuong tac lau dai, dan đen nhieu bien đoi phuc tap ve di truyen, ngon ngu va van hoa trong cac dan toc.


= Polynesia =

Nguoi Polynesia ve mat ngon ngu, khao co va nguon goc di truyen đuoc nhin nhan la mot phan nhom cua nguoi Austronesia di cu bang đuong bien, va cac ngon ngu Polynesia cua ho co nguon goc tien su tai quan đao Ma Lai, va xa hon nua la Đai Loan. Tu khoang 3000 đen 1000 TCN, nhung nguoi noi cac ngon ngu Austronesia bat đau di cu đen Đong Nam A hai đao,.
Ho so khao co hoc co dau tich ro rang ve su banh truong nay, cho phep xac đinh chinh xac phan nao tuyen đuong ma ho đi theo va moc thoi gian. Nguoi ta cho la vao khoang 1400 TCN, "nguoi Lapita" xuat hien tai quan đao Bismarck tai tay bac Melanesia.
Cu dan đao Phuc sinh cho rang mot tu truong ten la Hotu Matu'a đen đao tren mot hoac hai xuong lon cung vo va đai gia đinh. Ho đuoc cho la nguoi Polynesia. Tai lieu xuat ban cho rang con nguoi đinh cu tren đao vao khoang 300–400, hoac vao khoang thoi gian nhung nguoi đinh cu đau tien đen Hawaii. Khoang 1200, cac nha tham hiem nguoi Tahiti phat hien va bat đau đinh cu tai khu vuc. Moc thoi gian nay thay đoi dua tren tinh toan nien đai ngon ngu vao ba moc cacbon phong xa tu than cui đuoc cho la hinh thanh tu hoat đong phat quang rung. Tuy vay, mot nghien cuu gan đay bao gom cac nien đai phong xa đuoc cho thay rang đao co nguoi đinh cu gan đay khoang nam 1200.


= Micronesia =

Micronesia bat đau co nguoi đinh cu tu vai thien nien ky truoc, song co cac thuyet khac nhau ve nguon goc va thoi điem co nhung nguoi đinh cu ban đau. Ton tai mot so kho khan trong tien hanh khai quat khao co hoc tren cac đao, do kich thuoc, mo hinh đinh cu va thiet hai do bao. Do đo, phan lon bang chung dua tren phan tich ngon ngu.
Dau tich khao co hoc som nhat ve nen van minh đuoc phat hien tren đao Saipan, co nien đai khoang 1500 TCN hoac khong lau truoc đo. To tien cua nguoi Micronesia đinh cu tai đo 4.000 nam truoc. Mot he thong phan quyen dua tren cac tu truong cuoi cung tien hoa thanh mot nen van hoa kinh te va ton giao tap trung hon tren đao Yap va Pohnpei. Thoi tien su cua nhieu hon đao Micronesia nhu Yap khong đuoc biet nhieu.
Cu dan đau tien cua Quan đao Bac Mariana đen tu Đong Nam A vao khoang tu 4000 TCN đen 2000 TCN. Ho đuoc goi la nguoi Chamorro, va noi mot ngon ngu Austronesia goi la Chamorro. Nguoi Chamorro co đai đe lai mot so tan tich cu thach, nhu đa Latte. Refaluwasch, hay nguoi Caroline đen quan đao Mariana trong the ky XIX tu quan đao Caroline. Cac di dan Micronesia dan đinh cu tai quan đao Marshall vao thien nien ky thu 2, khi ho co the qua lai giua cac đao dua vao bieu đo xep tu que truyen thong.


= Nguoi chau Au tham hiem =
Tu nam 1527 đen nam 1595, mot so đoan tham hiem lon cua Tay Ban Nha vuot qua Đai Tay Duong, ket qua la kham pha quan đao Marshall va Palau tai Bac Thai Binh Duong, cung voi Tuvalu, Marquesas, quan đao Solomon, quan đao Cook va quan đao Admiralty tai Nam Thai Binh Duong.
Trong qua trinh tim kiem luc đia gia tuong Terra Australis, cac nha tham hiem Tay Ban Nha vao the ky XVII, nhu đoan tham hiem cua Pedro Fernandes de Queiros, kham pha cac quan đao Pitcairn va Vanuatu, va đen eo bien Torres nam giua Uc va New Guinea, đat ten no theo nha hang hai Luis Vaz de Torres. Willem Janszoon la nguoi chau Au đau tien đuoc chung minh tron ven la đat chan đen Uc (1606), tai ban đao Cape York. Abel Janszoon Tasman đi vong quanh the gioi va đo bo nhieu noi tren bo bien luc đia Uc, va kham pha Đat Van Diemen (nay la Tasmania), New Zealand vao nam 1642, va quan đao Fiji. Ong la nha tham hiem chau Au đau tien đuoc ghi nhan la toi cac đao nay.
Ngay 23 thang 4 nam 1770, nha tham hiem nguoi Anh James Cook tien hanh ghi chep đau tien ve quan sat truc tiep tho dan Uc tren đao Brush gan Bawley Point. Ngay 29 thang 4, Cook va thuy thu tien hanh cuoc đo bo đau tien tai đai luc. Tai đo, James Cook co tiep xuc lan đau voi mot bo lac tho dan goi la Gweagal. Chuyen tham hiem cua ong la lan đau tien nguoi chau Au đuoc ghi nhan la đa đen bo bien phia đong cua Uc.


 Thuoc đia hoa  Nam 1789, cuoc noi loan tren tau Bounty chong lai William Bligh co ket qua la mot so nguoi binh bien đa đao ngu Hai quan Hoang gia Anh va đinh cu tai quan đao Pitcairn, ve sau noi nay tro thanh mot thuoc đia cua Anh. Anh cung lap cac thuoc đia tai Uc vao nam 1788, New Zealand vao nam 1840 va Fiji vao nam 1872, phan lon chau Đai Duong tro thanh bo phan cua Đe quoc Anh. Quan đao Gilbert (nay la Kiribati) va quan đao Ellice (nay la Tuvalu) nam trong pham vi anh huong cua Anh vao cuoi the ky XIX.
Cac nha truyen giao Cong giao nguoi Phap đen Tahiti vao nam 1834; viec ho bi truc xuat vao nam 1836 khien Phap cu mot phao ham đen vao nam 1838. Nam 1842, Tahiti va Tahuata đuoc tuyen bo la lanh tho bao ho cua Phap, nham đe cho cac nha truyen giao hoat đong ma khong bi pha roi. Thu phu Papeete đuoc thanh lap vao nam 1843. Ngay 24 thang 9 nam 1853, theo lenh cua Napoleon III, Đo đoc Febvrier Despointes chinh thuc chiem huu Nouvelle-Caledonie va Port-de-France (Noumea) đuoc thanh lap vao ngay 25 thang 6 nam 1854.
Nha tham hiem nguoi Tay Ban Nha Alonso de Salazar đo bo len quan đao Marshall vao nam 1529. Quan đao ve sau đuoc đat ten theo nha tham hiem nguoi Anh John Marshall, la nguoi đen quan đao cung voi Thomas Gilbert vao nam 1788. Nam 1905, chinh phu Anh chuyen giao mot so trach nhiem hanh chinh đoi voi phan đong nam New Guinea cho Uc (đoi ten thanh "Lanh tho Papua"); va đen nam 1906, chuyen giao toan bo trach nhiem con lai cho Uc. Tay Ban Nha yeu sach quan đao Marshall vao nam 1874. Đuc lap thuoc đia tai New Guinea vao nam 1884, va tai Samoa vao nam 1900. Hoa Ky cung banh truong đen Thai Binh Duong, bat đau tu đao Baker va đao Howland vao nam 1857, con Hawaii tro thanh mot lanh tho cua Hoa Ky vao nam 1898. Bat đong giua Hoa Ky, Đuc va Anh ve Samoa dan đen Hiep uoc ba ben vao nam 1899.


= Lich su hien đai =

Mot trong cac cuoc tan cong quy mo lon tren bo đau tien tai chau Đai Duong la su kien New Zealand chiem đong Samoa thuoc Đuc vao thang 8 nam 1914. Quan đoi Uc tan cong New Guinea thuoc Đuc vao thang 9 nam 1914, ket qua la nguoi Đuc đau hang.
Quan đoi Nhat Ban tan cong can cu hai quan Hoa Ky tai Tran Chau Cang vao ngay 7 thang 12 nam 1941,. Cuoc tan cong khien Hoa Ky tham gia Chien tranh the gioi thu hai. Nhat Ban sau đo xam chiem New Guinea, quan đao Solomon va cac đao khac tai Thai Binh Duong. Buoc ngoat tren mat tran nay la tran chien bien Coral va chien dich đuong Kokoda tai Papua, va nguoi Nhat cuoi cung that bai vao nam 1945. Mot so tran chien noi bat khac tren mat tran chau Đai Duong la tran Bita Paka, chien dich quan đao Solomon, oanh tac Darwin. Hoa Ky chien đau gianh lai Guam tu 21 thang 7 đen 10 thang 8 nam 1944.
Uc va New Zealand tro thanh cac quoc gia tu tri vao the ky XX, lan luot thong qua Đao luat Quy che Westminster vao nam 1942 va 1947. Nam 1946, nguoi Polynesia đuoc cap quyen cong dan Phap va vi the cua quan đao đuoc chuyen thanh mot lanh tho hai ngoai; ten cua quan đao đuoc đoi thanh Polynesie Francaise (Polynesie thuoc Phap) vao nam 1957. Hawaii tro thanh mot tieu bang Hoa Ky vao nam 1959. Fiji va Tonga đoc lap vao nam 1970. Ngay 1 thang 5 nam 1979, Hoa Ky cong nhan hien phap cua Quan đao Marshall va thanh lap Chinh phu Cong hoa Quan đao Marshall. Dien đan Nam Thai Binh Duong đuoc thanh lap vao nam 1971, đoi ten thanh Dien đan Quan đao Thai Binh Duong vao nam 2000.


Đia ly Chau Đai Duong ban đau đuoc nhan thuc la cac phan đat lien cua Thai Binh Duong, trai dai tu eo bien Malacca đen bo bien chau My. No gom bon khu vuc: Polynesia, Micronesia, Malaysia (nay goi la quan đao Ma Lai), va Melanesia. Ngay nay, bo phan cua ba luc đia đia chat nam trong gioi han thuat ngu "chau Đai Duong": A-Au, Uc va Zealandia, cung nhu cac đao nui lua phi luc đia cua Philippines, Wallacea, va Thai Binh Duong mo rong.
Chau Đai Duong trai dai tu New Guinea o phia tay, quan đao Ogasawara o phia tay bac, quan đao Hawaii o phia đong bac, đao Phuc Sinh va đao Sala y Gomez o phia đong, va đao Macquarie o phia nam. Chau Đai Duong khong bao gom Đai Loan, quan đao Ryukyu, quan đao Nhat Ban va quan đao Maluku thuoc chau A, hay quan đao Aleut thuoc Bac My. Ve ngoai vi, chau Đai Duong trai dai tu 280 Bac (quan đao Ogasawara tai Bac Ban cau) đen 550 Nam (đao Macquarie tai Nam Ban cau)
Cac quan đao chau Đai Duong gom bon loai co ban: đao luc đia, đao nui lua, ran san ho va them san ho nang cao. Nhieu đao nui lua van con cac nui lua hoat đong, trong so đo co Bougainville, Hawaii, va quan đao Solomon.
Chau Đai Duong la 1 trong 8 vung sinh thai tren Trai Đat. Lien quan đen cac khai niem nay la chau Đai Duong gan, la bo phan cua mien tay Melanesia hai đao, co nguoi cu tru tu hang chuc nghin thien nien ky, con chau Đai Duong xa la nhung noi co nguoi đinh cu gan đay hon. Mac du đa so cac đao cua chau Đai Duong thuoc Nam Thai Binh Duong, song co mot so đao nam ngoai gioi han cua đai duong nay, nhu đao Kangaroo va quan đao Ashmore va Cartier.
Cac ran san ho tai Nam Thai Binh Duong la cac cau truc thap, tao thanh tren dung nham bazan chay ben duoi be mat đai duong. Mot trong cac canh quan ky vi nhat la ran san ho Great Barrier ngoai khoi đong bac Uc. Mot loai đao san ho thu nhi đuoc tao thanh khi cac them san ho đuoc nang len, thuong la lon hon mot chut so voi cac đao san ho thap, vi du nhu Banabava Makatea.


= Khu vuc =
Micronesia nam ve phia bac Xich đao va phia tay Đuong đoi ngay quoc te, bao gom quan đao Mariana tai tay bac, quan đao Caroline tai trung tam, quan đao Marshall tai phia tay va Kiribati tai đong nam.
Melanesia nam ve phia tay nam, gom đao New Guinea lon thu nhi the gioi, cac nhom đao khac tu bac xuong nam la quan đao Bismarck, quan đao Solomon, Santa Cruz, Vanuatu, Fiji va Nouvelle-Caledonie.
Polynesia trai dai tu Hawaii tai phia bac đen New Zealand tai phia nam, con bao gom Tuvalu, Tokelau, Samoa, Tonga va quan đao Kermadec ve phia tay, quan đao Cook, quan đao Societe va quan đao Australes tai trung tam, va Marquises, Tuamotu, Gambier va đao Phuc Sinh tai phia đong.
Australasia gom co Uc, New Zealand, đao Tasmania, va cac đao lan can tai Thai Binh Duong. Hau het Australasia nam tren phan phia nam cua mang An-Uc, nam ben An Đo Duong ve phia tay va Nam Đai Duong ve phia nam.


= Đia chat =

Mang Thai Binh Duong chiem hau het chau Đai Duong, đay la 1 mang kien tao đai duong nam ben duoi Thai Binh Duong. Mang Thai Binh Duong co dien tich 103 trieu km², la mang kien tao lon nhat. Mang bao gom 1 điem nong noi bo tao thanh quan đao Hawaii. No gan nhu hoan toan la mot vo đai duong. Bo phan co nhat bien mat theo chu trinh kien tao mang la vao đau Ky Creta (145-137 trieu nam truoc).
Uc la bo phan cua mang An-Uc, la đai luc thap nhat, bang phang nhat va co nhat tren Trai Đat va co lich su đia chat tuong đoi on đinh. Cac luc tac đong đia chat nhu phay nghich kien tao cua cac day nui hoac va cham giua cac mang kien tao xay ra chu yeu vao lich su so khoi cua Uc, khi no van la bo phan cua Gondwana. Uc nam tai trung tam cua mang kien tao, do đo hien khong co nui lua hoat đong.
Đia chat cua New Zealand đang chu y do co hoat đong nui lua, đong đat va cac khu vuc đia nhiet, nguyen nhan la quoc gia nay co vi tri tai ranh gioi cua mang Uc va mang Thai Binh Duong. Phan lon đa nen cua New Zealand tung la bo phan cua sieu luc đia Gondwana, cung voi Nam My, chau Phi, Madagascar, An Đo, chau Nam Cuc va Uc. Cac đa nay tao thanh luc đia Zealandia nam giua Đong Uc va Tay chau Nam Cuc.
Manh luc đia Uc-New Zealand cua Gondwana tach ra thoi Creta muon (95–90 Ma). Đen 75 Ma, Zealandia ve co ban tach khoi Uc va chau Nam Cuc, song chi co cac vung bien nong tach biet Zealandia va Uc tai phia bac. Bien Tasman la bo phan cua Zealandia va sau đo gan voi Uc đe tao thanh mang Uc (40 Ma), va 1 ranh gioi mang moi đuoc tao thanh giua mang Uc va mang Thai Binh Duong.
Hau het cac đao tren Thai Binh Duong la đao nui lua, đien hinh nhu đao Phuc Sinh, Samoa thuoc My va Fiji đot ngot đat đo cao đen 1300 m tu bo. Quan đao Tay Bac Hawaii đuoc tao thanh tu khoang 7-30 trieu nam truoc, la nui lua hinh khien tren điem nong nui lua tuong tu nhu đa tao thanh chuoi nui ngam Emperor ve phia bac va quan đao Hawaii lon ve phia nam. Nui cao nhat Hawaii la Mauna Kea cao 4.205 m tren muc nuoc bien.


= Khi hau =

Cac đao Thai Binh Duong co khi hau rung mua nhiet đoi va xa van nhiet đoi. Trong vung Thai Binh Duong nhiet đoi va can nhiet đoi, El Nino-Dao đong phuong Nam (ENSO) tac đong đen đieu kien khi hau. Tai vung nhiet đoi phia tay Thai Binh Duong, gio mua gan voi mua mua trong cac thang mua he trong khi vao mua đong co gio kho thoi đen tu đai luc chau A. Thang 11 la thang duy nhat toan bo cac luu vuc bao nhiet đoi hoat đong.
Ve phia tay nam khu vuc, tai đai luc Uc, khi hau hau het la hoang mac hoac ban kho han, con goc bo bien phia nam co khi hau on đoi, nhu khi hau đai duong va can nhiet đoi am tai bo bien phia đong va khi hau Đia Trung Hai tai phia tay. Phan phia bac cua Uc co khi hau nhiet đoi. Tuyet roi thuong xuyen tren cac vung cao gan bo bien phia đong, tai cac bang Victoria, New South Wales, Tasmania va Lanh tho Thu đo Uc.
Hau het cac vung cua New Zealand thuoc on đoi, co khi hau hai duong (phan loai khi hau Koppen: Cfb) co đac điem la bon mua phan biet. Đieu kien khac biet tu rat am uot tai West Coast cua đao Nam đen gan nhu ban kho han tai Central Otago va can nhiet đoi tai Northland. Tuyet roi tai đao Nam cua New Zealand va tren nhung noi co đo cao lon tai đao Bac. Tuyet cuc ky hiem xuat hien o nhung noi gan muc nuoc bien tai đao Bac.
Hawaii thuoc nhiet đoi, song trai qua nhieu khi hau khac biet tuy theo vi đo va đia ly. Đao Hawaii co bon trong nam nhom khi hau theo phan loai khi hau Koppen: nhiet đoi, kho han, on đoi va vung cuc. Quan đao Hawaii đon hau het luong mua vao cac thang mua đong (thang 10 đen thang 4). Mot vai đao o phia tay bac nhu Guam de chiu tac đong tu cac con bao nhiet đoi vao mua mua.
Nhiet đo cao nhat tung ghi nhan đuoc tai chau Đai Duong la tai Oodnadatta, Nam Uc (2 thang 1 nam 1960), khi nhiet đo đat đen 50,7 °C. Nhiet đo thap nhat tung ghi nhan đuoc tai chau Đai Duong la - 25,6 °C tai Ranfurly cua New Zealand vao nam 1903, va gan đay hon ghi nhan đuoc nhiet đo -21,6 °C vao nam 1995 tai Ophir lan can. Pohnpei thuoc quan đao Senyavin tai Micronesia la noi mua nhieu nhat tai chau Đai Duong, va đung hang đau the gioi, voi luong mua ghi nhan đuoc hang nam vuot 7.600 mm tai mot so đia phuong vung nui. Đinh cua nui Waialeale tai Hawaii trung binh co luong mua 11.684 mm moi nam vao giai đoan 1912–45.


Đa dang sinh hoc = Thuc vat =

Quoc gia co moi truong đa dang nhat chau Đai Duong la Uc, co cac khu rung nhiet đoi tai đong bac, cac day nui tai đong nam, tay nam va đong, va hoang mac kho han tai trung tam. Vung hoang mac hoac đat ban kho han tai Uc thuong đuoc goi la outback, chung chiem ty le cao vuot troi trong co cau đat đai. Vung đat cao ven bien va mot dai đat đong co Brigalow nam giua bo bien va day nui, trong khi vung noi luc cua day phan thuy la cac khu vuc đat đong co lon. Cuc bac cua bo bien phia đong la ban đao Cape York co rung mua nhiet đoi.
Cac đac điem noi bat cua he thuc vat Uc la thich ung voi đieu kien kho can va boc chay, gom hai loai la scleromorphy va serotiny. Tinh thich nghi nay thuong thay trong cac loai thuoc cac ho lon va noi tieng: quan hoa (Banksia), đao kim nuong (bach đan), va đau (keo). He thuc vat cua Fiji, Quan đao Solomon, Vanuatu va Nouvelle-Caledonie la rung kho nhiet đoi, thuc vat nhiet đoi gom co dua, premna protrusa, psydrax odorata, gyrocarpus americanus va coc ken.
Canh quan New Zealand bien đoi tu cac eo bien giong nhu fjord tai tay nam đen cac bai bien nhiet đoi tai cuc bac. Day Nam Alps chi phoi đia hinh đao Nam, va co 18 đinh cao tren 3.000 m tai đao nay. Đinh cao nhat trong so đo la Aoraki/nui Cook voi 3.754 m. Đong đat pho bien song thuong khong nghiem trong, trung binh co 3.000 tran moi nam. Cac loai cay ban đia co tinh đa dang cao, thich nghi voi nhieu vi khi hau tai New Zealand.
Tai Hawaii, co nhom loai đac huu Brighamia, hien can phai thu phan bang tay đe tranh tuyet chung. Hai loai cua Brighamia—B. rockii va B. insignis—co khoang 120 ca the trong moi truong hoang da. Nham đam bao cac loai nay ket hat, cac nha sinh thai hoc phai leo xuong cac vach đa sau 910 m đe rac phan hoa len đau nhuy cua chung.


= Đong vat =
 
Chim boi ca Thai Binh Duong đuoc tim thay tai quan đao Thai Binh Duong, cung voi bong lau đit đo, sao Polynesia, ung ngong nau, nhan Thai Binh Duong va Myzomela cardinalis. Cac loai chim sinh san tai Pitcairn gom nhan bien tien, nhan đau xam va chim nhiet đoi đuoi đo. Chich say Pitcairn la loai đac huu cua đao Pitcairn, đuoc đua vao danh sach loai gap nguy hiem vao nam 2008.
Qua Hawaii la loai ban đia tai Hawaii, song tuyet chung trong tu nhien tu nam 2002. Ran cay nau la loai ban đia tai bo bien phia bac va phia đong cua Uc, cung voi Papua New Guinea, Guam va quan đao Solomon. Cac loai ban đia khac tai Uc, New Guinea va cac đao lan can la chim thien đuong, an mat, leo cay Australasia, co đo Australasia, bong chanh, Cracticus va đinh vien.
Mot đac điem đoc đao cua he đong vat Uc la co cac loai thu nhau thai ban đia tuong đoi hiem, va tinh chi phoi cua cac loai thu co tui — mot nhom cac loai thu nuoi con trong mot cai tui, gom cac ho chan to, phalangeriformes va dasyuromorphia. Cac loai se cua Uc gom co tieu lieu, nhan rung, mo gai, qua, pardalotidae, chim lia. Cac loai chim chiem uu the tai Uc la ac la Uc, qua Uc, strepera graculina, bo cau mao va sa nha tro. Gau tui, đa đieu Emu, thu mo vit va chuot tui la cac đong vat quoc gia cua Uc, va quy Tasmania la mot trong cac loai noi tieng tai quoc gia nay. Goanna la mot loai than lan an thit ban đia cua đai luc Uc.
Cac loai chim cua New Zealand tien hoa thanh mot he chim, gom nhieu loai đac huu. Do la mot quan đao, New Zealand tich luy đuoc he chim đa dang va đen khi James Cook toi đay trong thap nien 1770 ong ghi rang tieng chim keu inh tai. Co cac loai bat thuong ve sinh vat hoc nhu kakapo, no la loai vet duy nhat tren the gioi khong bay đuoc, hoat đong ve đem va canh tranh phoi giong, song cung co nhieu loai tuong tu nhu tai cac khu vuc đat lien lan can. Mot so loai chim noi tieng va đac trung tai New Zealand la kiwi, kea, takahe, kakapo, mohua, tui va chim chuong. Tuatara la mot loai bo sat đac huu noi tieng cua New Zealand.


Nhan khau = Ton giao =

Ton giao chiem uu the tai chau Đai Duong la Co Đoc giao (73,3%). Mot cuoc khao sat vao nam 2011 cho rang 92,1% nguoi dan tai Melanesia, 93,1% tai Micronesia va 96,1% tai Polynesia tu nhan la tin đo Co Đoc giao. Cac ton giao truyen thong thuong la thuyet vat linh, va chung pho bien trong cac bo lac truyen thong voi niem tin rang than linh hien dien trong cac nhung đieu tu nhien. Theo đieu tra dan so nam 2013, 47,5% nguoi New Zealand lien ket ban than voi Co Đoc giao va 41,92% khai rang khong theo ton giao nao. Theo đieu tra nhan khau nam 2016, 52,1% dan cu Uc nhan rang thuoc mot giao phai Co Đoc, va 30,1% cho biet la ho khong theo ton giao nao.
Trong cac cuoc đieu tra nhan khau gan đay tai Uc va New Zealand, co luong lon dan chung cho biet la ho thuoc nhom "khong ton giao" (bao gom vo than, bat kha tri, than giao tu nhien, nhan đao the tuc va duy ly). Tai Tonga, sinh hoat thuong nhat chiu anh huong manh tu cac truyen thong Polynesia va đac biet la tu tin nguong Co Đoc. Thanh đuong Hoi giao Ahmadiyya tai Quan đao Marshall la thanh đuong Hoi giao duy nhat tai Micronesia. Nha tin nguong Baha'i tai Tiapapata, Samoa la mot trong tam nha tin nguong cua giao phai nay.
Cac ton giao khac trong khu vuc gom co Do Thai giao, Phat giao, An Đo giao, Sikh giao va Jaina giao. Isaac Isaacs la toan quyen Uc đau tien sinh tai Uc, va la nguoi Do Thai đau tien la đai dien cap pho vuong trong Đe quoc Anh..


= Ngon ngu =
Cac ngon ngu ban đia tai chau Đai Duong nam trong ba nhom đia ly chinh:

Ngu he Nam Đao (Austronesia), gom cac ngon ngu nhu tieng Ma Lai (Indonesia), va cac ngon ngu Polynesia nhu Maori va Hawaii.
Cac ngon ngu tho dan Uc, phan lon thuoc ngu he Pama–Nyungan.
Cac ngon ngu Papua tren đao New Guinea va cac đao lan can, trong đo co ngu he Trans–New Guinea.
Cac ngon ngu co nguon goc thuc dan la tieng Anh tai Uc, New Zealand, Hawaii, va nhieu lanh tho khac; tieng Phap tai Nouvelle-Caledonie va Polynesie thuoc Phap, tieng Nhat tai quan đao Ogasawara, tieng Tay Ban Nha tai đao Phuc Sinh. Ngoai ra con co cac thu tieng lai tap đuoc hinh thanh tu tuong tac giua tieng Ma Lai hoac cac ngon ngu thuc dan voi ngon ngu ban đia, nhu Tok Pisin, Bislama, Chavacano, va nhieu ngon ngu thuong mai va lai tap Ma Lai, tieng Hawaii boi, Norfuk va Pitkern. Tiep xuc giua hai nhom Nam Đao va Papua dan đen co mot vai ngon ngu hon hop nhu Maisin.
Nguoi nhap cu mang theo ngon ngu cua ho đen khu vuc, nhu Quan thoai, tieng Y, A Rap, Ba Lan, Hindi, Đuc, Tay Ban Nha, Han, Quang Đong hay Hy Lap, cung cac thu tieng khac, tai Uc va New Zealand, hay la tieng Hindi Fiji tai Fiji.


= Nhap cu =

Cac khu vuc đa van hoa nhat tai chau Đai Duong, co muc đo nhap cu cao, la Uc, New Zealand va Hawaii. Ke tu nam 1945, co tren 7 trieu nguoi đa đinh cu tai Uc. Tu cuoi thap nien 1970, xuat hien gia tang đang ke nhap cu tu chau A va cac quoc gia ben ngoai chau Au, bien Uc thanh mot quoc gia đa van hoa.
Sydney la thanh pho đa van hoa nhat tai chau Đai Duong, co tren 250 ngon ngu khac nhau va 40% cu dan thanh pho noi mot ngon ngu khac tieng Anh tai nha. Hon the nua, 36% cu dan đuoc ghi nhan la sinh tai hai ngoai, cac quoc gia đung đau la Y, Liban, Viet Nam va Iraq, cung cac quoc gia khac. Melbourne cung kha đa dang van hoa, co luong nguoi noi tieng Hy Lap lon nhat ben ngoai chau Au, va co luong nguoi goc A lon thu nhi tai Uc sau Sydney.
Co mot dong di dan lon tu chau Au đen New Zealand sau khi ky ket Hiep đinh Waitangi vao nam 1840. Nhap cu sau đo chu yeu la tu quan đao Anh, song cung co nguoi tu chau Au đai luc, Thai Binh Duong, chau My va chau A. Auckland co tren mot nua cu dan New Zealand sinh tai hai ngoai.
Hawaii la mot bang co nguoi thieu so chiem đa so cu dan. Cac cong nhan nguoi Hoa đinh cu tai Hawaii tu nam 1789. Nam 1820, cac nha truyen giao Hoa Ky đau tien đen quan đao. Tinh đen  nam 2015, mot luong lon cu dan Hawaii co nguon goc chau A, đac biet la Philippines, Nhat Ban, Han Quoc va Trung Quoc. Nhieu nguoi la hau due cua nhung di dan đuoc đua đen đe lam viec trong cac đon đien mia vao giua đen cuoi the ky XIX. Gan 13.000 nguoi Bo Đao Nha đen quan đao cho đen nam 1899; ho cung lam viec trong cac đon đien mia. Nguoi Puerto Rico di cu đen Hawaii tu nam 1899 khi nganh đuong cua Puerto Rico bi tan pha do bao.


= Co di truyen hoc =
Khao co hoc, ngon ngu hoc, va nghien cuu di truyen chi ra rang chau Đai Duong co hai lan song di cu lon. Cuoc di cu đau tien dien ra khoang 40 nghin nam truoc, nhung nguoi Papua di cu nay đinh cu tai phan lon chau Đai Duong gan. Khoang 3,5 nghin nam truoc, mot cuoc banh truong thu nhi dien ra khi nhung nguoi noi tieng Nam Đao đen chau Đai Duong gan, va hau due cua ho đi đen cac goc xa cua Thai Binh Duong, đinh cu tai chau Đai Duong xa.
Nghien cuu DNA ti the (mtDNA) đinh luong muc đo banh truong cua nguoi Nam Đao va chung minh tac đong đong nhat cua cuoc banh truong nay. Ve anh huong cua nguoi Papua, cac nhom đon boi ban đia ung ho gia thuyet ve mot lich su lau dai tai chau Đai Duong gan, co mot so dong doi cho thay chieu sau thoi gian đen 60 nghin nam. Cu dan tai Santa Cruz tai chau Đai Duong xa co điem di thuong la tan so cuc cao cua cac nhom đon boi ban đia co goc chau Đai Duong gan.
Cac khu vuc rong lon tai New Guinea van chua đuoc cac nha khoa hoc va nhan loai hoc kham pha, do rung che phu rong va đia hinh nui cao. Cac bo lac ban đia đuoc biet đen tai Papua New Guinea co rat it tiep xuc voi nha cam quyen đia phuong. Nhieu bo lac van o thoi ky tien van tu, va o cap quoc gia hay quoc te, cuc ky kho khan neu muon biet cac ten goi bo lac va thong tin ve ho. Cac tinh Papua va Tay Papua cua Indonesia tren đao New Guinea co khoang 44 nhom bo lac chua đuoc tiep xuc.


Kinh te Kinh te Uc co quy mo lon vuot troi va chi phoi trong khu vuc, va cung nam vao nhom lon nhat the gioi. GDP binh quan cua Uc cao hon cua Anh, Canada, Đuc va Phap xet theo suc mua tuong đuong. New Zeland cung la mot trong cac nen kinh te toan cau hoa o muc cao nhat, phu thuoc lon vao mau dich quoc te.
So giao dich chung khoan Uc tai Sydney co quy mo lon nhat tai Uc va Nam Thai Binh Duong. New Zealand co thu hang 53 the gioi ve GDP danh nghia va 68 the gioi ve GDP vao nam 2016. Nam 2012, Uc la nen kinh te lon thu 12 the gioi ve GDP danh nghia va đung thu 19 ve GDP PPP.
Đieu tra chat luong sinh hoat Mercer xep hang Sydney đung thu 10 the gioi ve chat luong sinh hoat vao nam 2014, la mot trong cac thanh pho đang song nhat the gioi. Sydney đuoc xep hang thanh pho the gioi Alpha+ theo GaWC. Melbourne cung đung hang cao trong danh sach cac thanh pho đang song nhat the gioi, va la trung tam tai chinh hang đau tai chau A-Thai Binh Duong. Auckland va Wellington cua New Zealand cung thuong xuyen nam trong danh sach cac thanh pho đang song nhat the gioi.

Đai đa so cu dan song tren cac đao Thai Binh Duong lam viec trong nganh dich vu, gom du lich, giao duc va tai chinh. Cac thi truong xuat khau lon nhat cua chau Đai Duong gom Nhat Ban, Trung Quoc, Hoa Ky va Han Quoc. Cac đao nho tai Thai Binh Duong dua vao mau dich voi Uc, New Zealand va Hoa Ky đe xuat cang hang hoa va đe tiep can cac san pham khac. Cac hiep đinh mau dich cua Uc va New Zealand đuoc goi la quan he kinh te mat thiet. Uc va New Zealand, cung cac quoc gia khac la thanh vien cua Dien đan Hop tac Kinh te chau A - Thai Binh Duong (APEC) va Hoi nghi Thuong đinh Đong A (EAS).
Cac san pham chinh tu Thai Binh Duong la dua, ben canh đo la go, thit bo, dau co, cacao, đuong va gung đuoc trong pho bien khap vung nhiet đoi cua chau Đai Duong. Ngu nghiep la mot nganh lon tai nhieu đao quoc nho tai Thai Binh Duong, song nhieu khu vuc đanh ca do cac nuoc lon khac khai thac, chang han nhu Nhat Ban. Cac tai nguyen tu nhien nhu chi, thiec, niken vang đuoc khai thac tai Uc va quan đao Solomon.
Nho co tai nguyen rung, khoang san va ca, Fiji la mot trong cac quoc gia phat trien nhat ve kinh te trong so cac đao quoc Thai Binh Duong, song van la mot quoc gia đang phat trien voi linh vuc nong nghiep lon. Nong nghiep chiem 18% GDP, song su dung đen 70% luc luong lao đong tinh đen nam 2001. Xuat khau đuong va nganh du lich đang phat trien la nhung nguon thu ngoai te chinh.
Lich su kinh te Hawaii co truy xuat thong qua cac nganh cong nghiep tung chi phoi trong lich su: go đan huong, san ca voi, mia, dua, quan su, du lich va giao duc. Xuat khau cua Hawaii gom thuc pham va may mac. Nhung nganh nay co vi the nho trong kinh te Hawaii, do khoang cach van chuyen xa đen cac thi truong tiem nang. Xuat khau thuc pham cua bang gom co ca phe, hat macca, dua, gia suc, đuong va mat ong. Tinh đen  nam 2015, Honolulu đuoc xep hang cao trong danh sach thanh pho đang song, va cung la thanh pho an toan thu nhi tai Hoa Ky.


= Du lich =

Du khach đen chau Đai Duong chu yeu la tu Nhat Ban, Anh va Hoa Ky. Fiji hien thu hut gan nua trieu du khach moi nam, tren mot phan tu la tu Uc. Nganh nay đong gop 1 ti USD tro len cho kinh te Fiji tu nam 1995. Vanuatu đuoc cong nhan rong rai la mot trong cac điem nghi ngoi thuong hang cho nhung nguoi lan bien muon kham pha cac ran san ho Nam Thai Binh Duong. Du lich đuoc xuc tien mot phan la nho Vanuatu xuat hien trong mot so chuong trinh truyen hinh thuc te.
Du lich la mot thanh phan quan trong cua kinh te Uc, trong nam tai chinh 2014/15 linh vuc nay chiem 3% GDP va đong gop 47,5 ti AUD. Nam 2015, co 7,4 trieu du khach đen Uc. Cac điem đen pho bien cua Uc gom co Cang Sydney (Nha hat Opera Sydney, Cau cang Sydney, Vuon thuc vat Hoang gia), Gold Coast, cac cong vien quoc gia Walls of Jerusalem va Mount Field tai Tasmania, Cung trien lam Hoang gia tai Melbourne, Ran san ho Great Barrier tai Queensland, The Twelve Apostles tai Victoria, Uluru tai Trung Uc.
Nganh du lich New Zealand đong gop 7,3 ti NZD (3,7%) cho GDP quoc gia vao nam 2013, cung nhu ho tro truc tiep 110.800 viec lam quy đoi toan thoi gian (gan 6% luc luong lao đong cua New Zealand). Chi tieu cua du khach quoc te chiem 16% nguon thu xuat khau cua New Zealand (gan 10 ti NZD). Tong cong du khach quoc te va noi đia moi nam đong gop 24 ti NZD cho GDP cua New Zealand. Tourism New Zealand la co quan du lich chinh thuc cua quoc gia, tich cuc xuc tien quoc gia nay tro thanh mot điem đen toan cau. Milford Sound in South Island is acclaimed as New Zealand's most famous tourist destination.
Nam 2003, co tren 6,4 trieu du khach đen quan đao Hawaii, ho chi tieu tren 10,6 ti USD. Do Hawaii co thoi tiet on hoa quanh nam, nen du lich pho bien quanh nam. Nam 2011, Hawaii đon tiep luong khach gia tang đen tu Canada, Uc va Trung Quoc voi lan luot la 13%, 24% va 21% so voi nam 2010.


Chinh tri Uc co the che quan chu lap hien nghi vien lien bang Charles III la nguyen thu voi vi the la Quoc vuong Uc, tach biet voi chuc vu cua ong trong cac vuong quoc Thinh vuong chung khac. Quoc vuong co đai dien la toan quyen o cap lien bang va thong đoc tai cap bang, ho đuoc bo nhiem theo khuyen nghi cua cac thu tuong. Uc co hai nhom chinh đang lon thuong thanh lap chinh phu, o cap lien bang cung nhu cap bang: Cong đang Uc va Lien minh, Lien minh gom Đang Tu do va đoi tac nho hon la Đang Quoc gia. Trong van hoa chinh tri Uc, Lien minh đuoc nhin nhan la trung-huu con Cong đang đuoc nhin nhan la trung-ta. Quan đoi Uc la luc luong vu trang lon vuot troi tai chau Đai Duong.
New Zealand co che đo quan chu lap hien cung the che dan chu nghi vien, song hien phap khong đuoc he thong hoa. Charles III la nguyen thu quoc gia voi vi the Quoc vuong New Zealand. Đai dien cho Quoc vuong la mot toan quyen, đuoc ong bo nhiem voi khuyen nghi tu thu tuong. Nghi vien New Zealand co quyen lap phap, gom co Quoc vuong va Chung nghi vien. Mot cuoc tong tuyen cu nghi vien thuong nien dien ra khong muon hon ba nam ky bau cu truoc đo. New Zealand đuoc xac đinh la mot trong cac quoc gia on đinh va đuoc quan tri tot nhat the gioi, co muc đo minh bach chinh phu cao va nam vao hang thap nhat ve tham nhung.

Trong chinh tri Samoa, thu tuong la nguoi đung đau chinh phu. Hien phap nam 1960 đuoc tao nen theo khuon mau cua Anh ve dan chu nghi vien, đuoc sua đoi đe phu hop voi cac tap quan Samoa. Chinh phu quoc gia (malo) thuong kiem soat hoi đong lap phap. Chinh tri Tonga dien ra theo khuon kho quan chu lap hien, quoc vuong la nguyen thu quoc gia.
Chinh tri Fiji theo he thong đa đang, thu tuong la nguoi đung đau chinh phu. Quyen luc hanh phap thuoc chinh phu, quyen lap phap thuoc ve ca chinh phu va nghi vien. Nguyen thu quoc gia cua Fiji la tong thong, ong đuoc nghi vien bau ra theo đe cu cua thu tuong hoac thu linh đoi lap, co nhiem ky 3 nam.
Tai Papua New Guinea, thu tuong la nguoi đung đau chinh phu. Tai Kiribati, tong thong la nguoi đung đau chinh phu, va co mot he thong đa đang. Nouvelle-Caledonie duy tri la bo phan toan ven cua Cong hoa Phap, cu dan tai đay la cong dan Phap va co ho chieu Phap, tham gia bau cu quoc hoi va tong thong Phap. Nouvelle-Caledonie co hai đai bieu trong Ha vien Phap va hai đai bieu trong Thuong vien Phap.
Đang Dan chu chi phoi chinh tri Hawaii. Theo hien phap cua bang, co ba nhanh chinh phu la hanh phap, lap phap va tu phap. Thong đoc la quan chuc chinh phu cap bang duy nhat đuoc bau tren toan bang; nhung nguoi khac do thong đoc bo nhiem. Pho thong đoc co chuc trach nhu quoc vu khanh. Thong đoc va pho thong đoc giam sat hai muoi co quan ban nganh tu van phong tai State Capitol.


Van hoa = Uc =

Ke tu nam 1788, anh huong chinh đang sau van hoa Uc la van hoa phuong Tay Anh-Celt, cung mot so anh huong tu tho dan. Phan ky va tien hoa van hoa dien ra trong cac the ky sau, ket qua la mot van hoa Uc đac trung. Ke tu giua the ky XX, van hoa đai chung My co anh huong manh tai Uc, đac biet la thong qua truyen hinh va đien anh. Cac anh huong van hoa khac đen tu cac quoc gia chau A lan can, va thong qua di cu quy mo lon tu cac quoc gia khong noi tieng Anh. The Story of the Kelly Gang (1906) la phim dai đau tien cua the gioi, no thuc đay bung no đien anh Uc vao thoi phim cam. Bao tang Uc tai Sydney va Nha trien lam Quoc gia Victoria tai Melbourne la nhung bao tang co nhat va lon nhat tai chau Đai Duong.
Uc cung noi tieng nho van hoa ca phe tai cac trung tam đo thi. Uc va New Zealand co thanh the ve ca phe flat white. Hau het cac nhom bo lac tho dan Uc song nho mot bua an san ban-hai luom đon gian tu đong thuc vat ban đia, đuoc goi la đo an cay bui. Nhung nguoi chau Au đinh cu đau tien đa đem đo an kieu Anh đen luc đia, phan lon chung nay đuoc cho la đo an Uc đac trung, nhu thit nuong Chu Nhat. Di cu đa van hoa bien đoi am thuc Uc; cac di dan chau Au sau Chien tranh the gioi thu hai, đac biet la tu Đia Trung Hai, giup gay dung van hoa ca phe Uc thinh vuong, va anh huong cua van hoa chau A dan đen cac bien the Uc cua cac loai đo an chinh, nhu điem tam kieu Tau va Chiko Roll.


= Hawaii =
Am nhac Hawaii gom cac phong cach truyen thong va đai chung, bien đoi tu am nhac dan gian Hawaii ban đia đen rock va hip hop hien đai. Đong gop cua Hawaii cho am nhac Hoa Ky vuot so voi ty le quy mo nho cua bang. Cac phong cach nhu slack-key guitar đuoc the gioi biet đen, trong khi am nhac Hawaiian-tinged la mot bo phan thuong xuyen trong nhac phim Hollywood. Hawaii cung co đong gop lon cho nhac đong que khi gioi thieu steel guitar. Ton giao Hawaii la đa than va vat linh, co niem tin vao nhieu than thanh, trong đo co niem tin rang tinh than co trong cac sinh vat va đoi tuong phi nhan nhu đong vat, con song va bau troi.
Am thuc Hawaii la mot su hon hop cua nhieu loai đo an đuoc cac di dan đem đen quan đao, trong đo đau tien la am thuc Polynesia va Hawaii ban đia, tiep đen la Hoa Ky, Trung Quoc, Philippines, Nhat Ban, Han Quoc, Polynesia va Bo Đao Nha. Nhac si Hawaii ban đia Israel Kamakawiwoʻole noi tieng voi lien khuc "Somewhere Over the Rainbow/What a Wonderful World", đuoc NPR menh danh la "Tieng noi cua Hawaii" vao nam 2010.


= New Zealand =

New Zealand co mot nen van hoa phuong Tay, chiu anh huong tu nguoi Maori ban đia va cac lan song di cu đa dan toc sau khi nguoi Anh thuoc đia hoa khu vuc. Nguoi Maori so huu mot trong cac nen van hoa lon cua Polynesia. Van hoa New Zealand đuoc mo rong nho toan cau hoa va di dan tu cac đao Thai Binh Duong, Đong A va Nam A. New Zealand ky niem hai ngay ky uc quoc gia, ngay Waitangi va ngay ANZAC, va cung co ngay nghi le trong hoac gan cac dip ky niem thanh lap moi tinh.
Nganh thu am New Zealand bat đau phat trien tu nam 1940 tro đi va co nhieu nhac si New Zealand đat đuoc thanh cong tai Anh va My. Mot so nhac si phat hanh cac bai hat tieng Maori va nghe thuat dua tren truyen thong Maori kapa haka (hat va nhay) đuoc hoi sinh. Nho co phong canh đa dang tren mot lanh tho quy mo nho, cong voi khuyen khich cua chinh phu, nen nhieu nha san xuat quay cac bo phim co ngan sach lon tai New Zealand, gom co Avatar, The Lord of the Rings, The Hobbit, The Chronicles of Narnia, King Kong va The Last Samurai.
Am thuc New Zealand đuoc mo ta la "vanh đai Thai Binh Duong", ket hop am thuc Maori ban đia va cac truyen thong che bien đa dang đuoc đua đen cung voi cac di dan tu chau Au, Polynesia va chau A. Nong san New Zealand đen tu đat lien va bien, chu yeu la cay trong va gia suc nhu ngo, khoai tay va lon, chung dan đuoc cac di dan chau Au đua toi. Cac nguyen lieu hay mon an đac trung gom co thit cuu non, ca hoi, koura (tom), cac loai hau vet, ca moi trang, paua (bao ngu), trai, điep, pipis va tuatua (hai loai so đac trung cua New Zealand), kumara (khoai lang), qua kiwi, tamarillo va pavlova (đuoc xem la mon an quoc gia).


= Samoa =

fa'a Samoa, hay loi song Samoa truyen thong van co anh huong manh trong đoi song va chinh tri Samoa. Mac du nhieu the ky chiu anh huong cua chau Au, song Samoa duy tri cac phong tuc, cac he thong xa hoi va chinh tri lich su, cung tieng Samoa. Cac phong tuc van hoa nhu le Samoa 'ava co y nghia quan trong va cac le nghi uy nghiem tai cac dip quan trong nhu ban tuoc thu linh matai. Cac vat to co gia tri van hoa lon bao gom 'ie toga đuoc det tinh xao.
Tu trong tieng Samoa đe chi nhay la siva, co chuyen đong nhe nhang đoc đao cua co the theo đieu nhac va ke mot cau chuyen, song cac đieu nhay nam gioi Samoa co the manh me hon. Sasa cung la mot đieu nhay truyen thong, cac hang vu cong trinh dien cac đong tac đong bo nhanh theo đieu trong go (pate) hoac tham cuon. Đieu nhay khac do nam gioi trinh dien đuoc goi la fa'ataupati hay nhay vo, tao ra cac am nhip nhang khi vo len cac phan khac nhau tren co the. Giong nhu cac nen van hoa Polynesia khac, nguoi Samoa co hinh xam đac trung ve gioi va quan trong ve van hoa.


= My thuat =

Nhung tac pham cua nguoi chau Đai Duong ban đia khac biet lon theo van hoa va khu vuc. Cac chu đe thuong la ve sinh san hay sieu nhien. Thuat khac đa, hinh xam, tranh ve, khac go, va det la cac loai hinh my thuat pho bien khac. My thuat chau Đai Duong ban đia bao gom cac truyen thong my thuat cua tho dan Uc va cac đao Thai Binh Duong. Nhung dan toc ban đau nay khong co he thong chu viet, tao ra tac pham tren cac vat lieu de hong, do đo chi con lai it dau tich tu thoi ky nay.
Nghe thuat tranh đa cua tho dan Uc la truyen thong my thuat khong bi gian đoan co nhat va phong phu nhat the gioi, co nien đai đen 60.000 nam va lan truyen đen hang tram nghin đia điem. Cac buc tranh đa nay co mot vai chuc nang, mot so la ma thuat, đe phuc vu san ban hoac chi đe tieu khien. Đieu khac tai chau Đai Duong xuat hien lan đau tien tai New Guinea, gom mot loat nhan vat bang đa đuoc phat hien khap đao, song hau het la tai cac vung nui cao. Kho đe thiet lap khung nien đai cho chung, song mot cai co nien đai tu 1.500 TCN.
Đen 1500 TCN, van hoa Lapita, hau due cua lan song thu nhi đa bat đau banh truong va lan đen cac đao xa hon. Bat đau tu khoang 1100, cu dan đao Phuc Sinh bat đau dung gan 900 moai (tuong đa lon). Đen khoang 1200, cu dan đao Pohnpei tai Micronesia đa bat tay vao mot cong trinh cu thach khac, đo la mot thanh pho gom cac đao nhan tao va mot he thong kenh đao, mang ten Nan Madol. My thuat Hawaii gom co đieu khac go,  tac pham tu long vu, thuat khac đa, quan ao tu vo cay (goi la kapa trong tieng Hawaii) va hinh xam. Nguoi Hawaii ban đia khong su dung kim loai hay quan ao det.


= The thao =

Rugby union la mot trong cac mon the thao đang chu y nhat tai khu vuc, va la mon the thao quoc gia tai New Zealand, Samoa, Fiji va Tonga. Mon the thao pho bien nhat tai Uc la cricket, mon pho bien nhat trong nu gioi Uc la bong luoi, song bong đa kieu Uc la mon the thao co nhieu khan gia theo doi nhat. Rugby la mon the thao pho bien nhat đoi voi nguoi New Zealand. Tai Papua New Guinea, mon the thao pho bien nhat la rugby league.
Bong đa kieu Uc la mon the thao quoc gia cua Nauru No cung đuoc nhieu nguoi theo doi tai Papua New Guinea, va la mon the thao pho bien thu nhi tai đay sau rugby league. No thu hut luong theo doi đang ke tren khap New Zealand va cac đao Thai Binh Duong. Đoi tuyen rugby bay nguoi Fiji la mot trong cac đoi tuyen thanh cong nhat the gioi, cung voi New Zealand.
Vanuatu la quoc gia duy nhat tai chau Đai Duong xem bong đa la mon the thao quoc gia. Tuy nhien đay cung la mon the thao pho bien nhat tai Kiribati, Quan đao Solomon va Tuvalu, va co tinh đai chung đang ke va gia tang tai Uc. Nam 2006, Uc gia nhap Lien đoan Bong đa chau A va gianh quyen tham du Giai bong đa vo đich the gioi 2010, 2014 va 2018.
Uc tung hai lan đang cai The van hoi: Melbourne 1956 va Sydney 2000. Ngoai ra, Uc con bon lan to chuc Đai hoi the thao Thinh vuong chung (Sydney 1938, Perth 1962, Brisbane 1982, Melbourne 2006), va co ke hoach to chuc ky thu nam (Gold Coast 2018). New Zealand cung ba lan to chuc đai hoi nay: Auckland 1950, Christchurch 1974 va Auckland 1990. Đai hoi the thao Thai Binh Duong la mot su kien gom nhieu mon thi đau, hau het giong voi The van hoi song voi quy mo nho hon nhieu, thanh phan chi la cac quoc gia quanh Thai Binh Duong. Đai hoi nay đuoc to chuc bon nam mot lan ke tu nam 1963, Uc va New Zealand lan đau tham gia đai hoi vao nam 2015.


Ghi chu Đoc them Frank Harary & Per Hage (1991) Exchange in Oceania: A Graph Theoretic Analysis, Oxford Studies in Social and Cultural Anthropology, Oxford University Press.
Frank Harary & Per Hage (2007) Island Networks: Communication, Kinship, and Classification Structures in Oceania, Structural Analysis in the Social Sciences, Cambridge University Press.


Lien ket ngoai Oceania tren DMOZ
"Australia and Oceania" from National Geographic Luu tru ngay 3 thang 10 nam 2008 tai Wayback Machine