Van bia thoi Mac la he thong nhung bia đa đuoc dung va khac chu van ban duoi trieu đai nay. He thong van bia thoi Mac khong chi la nhung tu lieu lich su bo sung ve nha Mac ma con co gia tri van hoc, nghe thuat.


He thong van bia Le dung bia thoi Mac trong lich su Viet Nam ke tuc truyen thong tu thoi Ly, Tran va Le so. Bia đau tien xuat hien la Đai bi tu nam Minh Đuc thu 3 (1529) o chua Boi Khe, huyen Thanh Oai, Ha Noi va bia tien si đe danh o Van Mieu. Bia cuoi cung cua nha Mac la Tam giao tu tam bao bi dung nam Hong Ninh thu 2 (1592).
Bia nha Mac phan lon gan tren di tich lang xa nhu chua, đen, vach đa, lang mo, tu đuong. Bia nha Mac con lai khong co nhung cum tai cac di tich cua trieu đinh nhu Lam Kinh cua nha Hau Le hay khu lang tam cua nha Nguyen.


Hinh thuc Bia thoi Mac chu yeu la bia det, co 1 hoac 2 mat, dung tren lung rua hoac be đa vuong. Chi co 2 bia bia 4 hoac 6 mat o chua Bao An va cau Lam Kieu. Đa bia mau nga lay tu nui Duong Nham (Hai Duong).
Kich co bia thoi Mac vua phai, trung binh la 0,6 x 0,9 m.


= Trang tri, bo cuc =
Hoa van trang tri đuoc cham khac tren tran bia, hai diem ben va hai diem chan bia. O tran bia, đe tai trang tri chu yeu la mat troi tua may hoac Mat Trang va rong hay phuong. O ben chu yeu la hoa van day leo. Duoi canh sen la day leo hoac thu.
Mat troi va Mat Trang đuoc dung theo thuat ngu "luong long trieu nguyet" (hai rong chau nhat nguyet) hoac "luong phuong trieu duong" (hai phuong chau mat troi). Đac điem cua Mat Trang, mat troi tren bia nha Mac lon hon so voi bia nha Le so va nha Nguyen, xung quanh thuong co canh hoa nho.
Điem noi bat trong nghe thuat trang tri bia thoi Mac la moc mac, gian đon nhung thanh thoat, tinh xao tu bo cuc đen ky thuat cham khac. Bo cuc pho bien nhat la đang đoi: cung la rong chau thi mot ben đuoi cong len, mot ben đuoi cup xuong; cung la hoa van thi đuong xoan ben phai nguoc đuong xoan ben trai, đuong xoan ben tren nguoc chieu đuong xoan ben duoi.
Nhin chung, bia thoi Mac đuoc khac chim va đuong net mem mai, phu hop voi noi dung ngan gon cua cac bai van bia. Co y kien cho rang đieu nay phan anh khong khi moi khan truong va tinh thuc dung cao cua con nguoi va xa hoi đuong thoi.


= Nguoi khac bia =
Tho khac bia chu yeu la tho chuyen nghiep cua trieu đinh lam viec trong Cong bo khi gioi doanh tao nhu Tuong pho, Cuc pho, Tuong nhan, mot so con lai la tho nghiep du o đia phuong. Mot so nguoi khac rat nhieu bia nhu luc si Nguyen Ich Dieu nguoi xa Gia Đuc huyen Thuy Đuong . Tho khac bia chu yeu la nguoi cac tinh Hai Duong, Hung Yen va Hai Phong.
Mot so it bia do cac tho binh dan khac, thuong co be mat khong that bang phang, khong ghi ro ho ten nguoi soan bia, chu khac khong tinh te, hoa van trang tri cung khong đuoc chu trong.


Noi dung Van bia thoi Mac gom bia chum la pho bien. Van tu ghi chu Han, con chu Nom chi dung cho ten đat va ten nguoi. Cac bai van bia do cac vi khoa bang, quan lai, nho sinh va nha su tai đia phuong bien soan. Trong so cac vi tien si, Đo Uong la nguoi soan nhieu van bia nhat.
Co cau bai van gom co: ten bia, ten bai ky, bai minh. Phan chinh cua bia la bai ky hoac bai minh. Bai ky thuong ngan gon, khoang 250-300 chu, bai minh cung chi khoang 10 cau.
Bo cuc bai ky nhu sau:

Lich su canh quan noi dung bia
Vi lau ngay trai viec binh đao ma hu hong, mong muon xay dung lai
Nho nguoi cong đuc ma cong viec đuoc thuc hien
Qua trinh xay dung quy mo hon truoc
Neu guong hau the
Bai minh la nhung cau tho 4 chu, tom luoc noi dung bai ky. Noi dung bia nha Mac it ly giai nhung giao ly cao sieu cua đao Phat nhu van bia Ly, Tran ma chu yeu la nguoi that, viec that.
Ve dang chu, van bia thoi Mac đai đa so viet loi chu khai, mot so it khac chu trien hoac chu thao. Chu khac nong, net khac manh mai, net mac va net moc mem mai vuot ra khuon kho o vuong. Vi vay nhieu bia hien nay kha mo.
Chu huy tren bia nha Mac khong nhieu, chi gap 2 chu "nguyen" va "hieu" đuoc kieng kha nghiem ngat va pho bien o cac bia, mot so bia khac kieng chu "thien". Cach kieng huy la viet bot net.


Gia tri = Lich su =
Trong hoan canh nha Mac bi xem la "nguy trieu" va nhieu thong tin, dau an ma trieu đai nay đe lai bi chinh quyen Le - Trinh tan pha, van bia co vai tro rat quan trong trong viec bo sung tu lieu lich su phuc vu viec nghien cuu. Cac gia tri lich su cua van bia thoi Mac bieu hien tren cac mat:

Hanh chinh: lam ro hon ve he thong hanh chinh đia phuong thoi Mac va cac chuc danh quan ly tai cac đon vi nay. Đon vi cao nhat la đao van giu nhu thoi Le so, duoi đo la phu - huyen - tong – xa. Moi xa co khoang 80-100 ho gia đinh, đuoc xem la quy mo kha lon đuong thoi.
Hoang toc: nhieu nhan vat trong hoang toc đuoc xac đinh qua van bia nhu chinh phi Hoang Ngoc Tram, Hoang thai hau ho Vu, Hoang thai hau ho Bui, Que Duong quan chua Mac Ngoc Mai, Nghi Xuan quan chua Mac Ngoc Luong, Phuc Thanh thai truong cong chua Mac Ngoc Lam, Bao Hoa thai truong cong chua Mac Ngoc Luong...
Khoa cu: nha Mac đa to chuc tat ca 22 khoa thi, lay đo 485 tien si nhung trong suot thoi Mac, viec khac ten tien si vao bia đa trong Van Mieu chi đuoc thuc hien 2 lan, vao nam 1529 thoi Mac Thai To va nam 1536 thoi Mac Thai Tong.
Lan dung bia tien si nam 1529 ghi khoa thi nam đo cua nha Mac;
Lan dung bia nam 1536 (trong hoan canh nha Le trung hung bat đau đuoc dung lai tu nam 1533) lai khong phai la bia tien si thi cu thoi Mac ma la bia tien si 2 khoa thi nam 1502 (thoi Le Hien Tong) va 1518 (thoi Le Chieu Tong) cua nha Hau Le đoi đich.
Nhu vay trong 22 khoa thi cua nha Mac chi co khoa khoa Ky Suu (1529) đuoc dung bia, viec dung bia tien si it tien hanh đuoc do chien tranh lien mien voi nha Le trung hung. Viec dung bia cac tien si đo thoi Le so đuoc nhin nhan tren 2 goc đo: nha Mac tran trong nhan tai va đong thoi muon tranh thu su hop tac cua cac nho si cu cua nha Le.


= Kinh te - xa hoi =
Noi dung cac van bia phan anh tinh trang so huu ruong đat tu, voi nhieu vu giao dich mua qua ban lai. Gia tri hang hoa - dich vu cung đuoc xac đinh, nhu sua lai mot bia cu het 10 quan, 1 mau ruong tri gia 30 quan....
Cac chua thuong đuoc xay voi quy mo khong lon nhung kien truc kha hoan chinh, gom Tam quan - tien đuong – thieu huong - thuong đien. Mot so khac co them hau đuong – gac chuong – hanh lang, phong oan - cau gieng. Chua co xu the du nhap ca đao Lao.


= Van hoc =
Van bia co gia tri ngon tu van hoc kha cao. Cac nha nghien cuu cho rang nghe thuat ngon tu nay lam cho van bia nha Mac noi rieng va van bia Viet Nam noi chung co vi tri xung đang trong kho tang van hoc Viet Nam.
Trong cac bai ky, van bia đuoc viet theo loi bien ngau, ngon tu co ham xuc, bo cuc chat che, đac biet la bai ky cua cac nha khoa cu va nho sinh. Nhung bai ky noi tieng la bai cua Nguyen Binh Khiem tren Tam giao tuong bi minh hay bai cua Vu Bang Kiet tren Trieu hoang than tu bi....


Tham khao Vien Su hoc (1996), Vuong trieu Mac, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi
Vien Su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 3, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi


Xem them Nha Mac
Van hoc đoi Mac
Nghe thuat Đai Viet thoi Mac


Chu thich