Bac thuoc lan thu nhat (chu Nom: 北屬吝次一, ngan gon: Bac thuoc lan 1) trong lich su Viet Nam la thoi ky đau tien Viet Nam nam duoi su cai tri cua cua nen phong kien Trung Quoc.


Lich su = Thoi điem bat đau =

Dau moc xac đinh thoi ky đau tien nay chua thong nhat giua cac tai lieu, do quan niem khac nhau ve nuoc Nam Viet va nha Trieu.

Quan điem cong nhan nha Trieu la trieu đai cua Viet Nam (Đai Viet su ky toan thu, Kham đinh Viet su thong giam cuong muc, Viet Nam su luoc) xac đinh rang khi nha Trieu bi Han Vu Đe diet nam 111 truoc cong nguyen (TCN) la luc bat đau thoi Bac thuoc. Theo moc thoi gian nay, thoi Bac thuoc lan 1 keo dai 150 nam. Theo quan điem nay, thoi Bac thuoc lan 1 thuc chat la thoi thuoc Han.
Quan điem khong cong nhan nha Trieu la trieu đai chinh thong cua Viet Nam (Viet su tieu an, cac sach Lich su Viet Nam cua cac su gia hien đai, chinh phu Viet Nam Dan chu Cong hoa), boi nha Trieu la do Trieu Đa - mot vien tuong nguoi Hoa lap ra, tuc van la nguoi Hoa cai tri nguoi Viet giong nhu thoi ky thuoc nha Han sau đo. Thoi Bac thuoc nhu vay bat đau tu khi Trieu Đa diet An Duong Vuong:
Su cu thuong xac đinh An Duong Vuong va nuoc Au Lac bi tieu diet nam 207 TCN. Theo moc thoi gian nay, thoi Bac thuoc lan 1 keo dai 246 nam.
Su hien đai can cu theo ghi chep cua Su ky Tu Ma Thien la Trieu Đa diet nuoc Au Lac "sau khi La Hau mat", tuc la khoang nam 179 TCN. Theo moc thoi gian nay, thoi Bac thuoc lan 1 keo dai 218 nam.


= Su cai tri cua nha Trieu va nha Han =


 Nha Trieu  Sau khi sap nhap Au Lac vao Nam Viet, Trieu Đa chia lanh tho Au Lac lam 2 quan Giao Chi va Cuu Chan. Trong coi 2 quan nay la hai vien quan Su (đai dien cho trieu đinh Phien Ngung), bao gom: Đien su coi viec hanh chinh va Ta tuong coi viec quan su. Su cu ghi nhan Ta tuong cuoi cung thoi Trieu la Hoang Đong (黄同).
Mot chiec an khoi vuong bang đong khac chu "胥浦侯印 Tu Pho hau an" (An danh cho thu linh huyen Tu Pho) đuoc phat hien o Thanh Hoa thuoc mien bac Viet Nam trong thap nien 1930, đuoc cho la cua vien Đien su tuoc Hau o quan Cuu Chan thoi Trieu do co su tuong đong voi nhung chiec an đuoc tim thay o lang mo Trieu Van Đe.
Theo y kien cac su gia, đieu nay chung to nha Trieu khong truc tiep cai tri Giao Chi va Cuu Chan, nguoi Au Lac cu chi mat mot trieu đinh đoc lap do nguoi ban đia đung đau, che đo Lac tuong cha truyen con noi van đuoc duy tri va to chuc vung (bo) cua nguoi Viet van chua bi xoa bo. Tham chi, trong vung đat Co Loa cu cua An Duong Vuong con co vuong hieu la Tay Vu Vuong.
Cac su gia cung đanh gia: viec tiep tuc che đo Lac tuong cua nguoi Viet la chinh sach cai tri tot cua nha Trieu, vi trieu đinh Nam Viet so di ton tai đuoc, ngoai su phu tro cua mot so nguoi Han con co su ung ho cua cac toc truong đia phuong nguoi Viet. Cac toc truong nguoi Viet, Lac tuong van cai tri, hang nam cong nop cho vua Trieu thong qua hai quan Su. Giup viec cho hai quan Su co mot so quan chuc ca nguoi Nam Viet lan nguoi Viet Giao Chi.
O quan Que Lam, nha Trieu đat mot vien quan Giam đe trong coi. Su cu ghi nhan vi quan Giam cuoi cung cua quan Que Lam la Cu Ong (居翁).
Nha Trieu phong cho ho hang tong that đuoc tuoc Vuong o đat Thuong Ngo, hieu la Thuong Ngo Vuong. Su cu cho biet Trieu Quang la Thuong Ngo Vuong cuoi cung.
Rieng quan Nam Hai do trieu đinh nha Trieu truc tiep cai tri va la noi đat kinh đo Phien Ngung. Duoi đon vi cap quan la cap huyen. Su cu ghi nhan vao giai đoan cuoi thoi Trieu, Su Đinh (史定) la quan Huyen lenh huyen Yet Duong thuoc quan Nam Hai.
Bien co đang ke nhat cua thoi ky nay la cuoc chien giua nha Han va nha Trieu cuoi the ky 2 TCN, dan toi su thay đoi chu quyen cai tri lanh tho mien Bac va Bac Trung Bo Viet Nam cung đat Luong Quang tu tay nha Trieu sang tay nha Tay Han. Nhan luc nha Trieu suy yeu, Han Vu Đe đinh dung phuong phap ngoai giao đe thu phuc đat Nam Viet nhung khong thanh cong vi gap su chong đoi cua Thua tuong Lu Gia.
Han Vu Đe quyet đinh su dung quan su va mo cuoc tan cong quy mo vao nam 111 TCN. Nha Trieu đa that bai sau khi tuong Han la Lo Bac Đuc ha đuoc kinh thanh Phien Ngung cua Nam Viet nhung chua tien vao lanh tho Giao Chi va Cuu Chan. Thu linh nguoi Viet o đat Co Loa la Tay Vu Vuong đinh noi day chong Han nhung bi Ta tuong Hoang Đong giet chet đe hang Han. Nuoc Nam Viet, trong đo bao gom lanh tho mien Bac Viet Nam bay gio, tu đo thuoc quyen cai quan cua nha Han.


 Nha Han  Nha Han xac lap bo may cai tri chat che hon so voi nha Trieu, thiet lap đon vi cai tri cap chau va quan. Tai cac huyen, che đo Lac tuong cha truyen con noi cua nguoi Viet van đuoc duy tri, nha Han "dung tuc cu đe cai tri".
Khi Vuong Mang cuop ngoi nha Han lap nha Tan (nam 8), thu su Giao Chau la Đang Nhuong va thai thu Tich Quang theo cac thai thu o Giang Nam, cung nhau cat cu chong nha Tan. Nam 29, Han Quang Vu Đe co ban thong nhat Trung nguyen. Theo loi du cua tuong Đong Han la Sam Banh, Tich Quang va Đang Nhuong cung hang Đong Han.


Hanh chinh va dan so = Thoi Han =

Nha Han đanh chiem Nam Viet nam 111 TCN, chia lanh tho Nam Viet lam sau quan la Nam Hai, Hop Pho (Quang Đong), Thuong Ngo, Uat Lam (Quang Tay), Giao Chi, Cuu Chan (mien Bac Viet Nam) va lap them 3 quan moi la Chu Nhai, Đam Nhi (đao Hai Nam), Nhat Nam.
Rieng đoi voi quan Nhat Nam, khi Lo Bac Đuc đanh bai nha Trieu, lanh tho Nam Viet chua bao gom quan Nhat Nam (tu Quang Binh toi Binh Đinh). Vung đat nay đuoc nhap vao lanh tho chung voi mien Bac va Bac Trung Bo Viet Nam ngay nay lan đau tien sau khi cac quan cai tri Giao Chi tien xuong thu phuc cac bo toc phia Nam day Hoanh Son trong thoi thuoc Han va hinh thanh quan Nhat Nam.
Nam 106 TCN, Han Vu Đe đat cu Thach Đai lam thai thu 7 quan o luc đia, 2 quan o đao (tuc đao Hai Nam), tru so đat tai Luy Lau, quan Giao Chi la quan lon va quan trong nhat.
Han thu ghi nhan quan Nam Hai gom co 6 huyen: Phien Ngung, Trung Tuc, Bac La, Long Xuyen, Tu Hoi, Yet Duong. Quan tri Nam Hai đat tai huyen Phien Ngung. Quan Nam Hai thoi Han co 19.613 ho - 94.253 nguoi.
Quan Uat Lam gom co 12 huyen: Bo Son, An Quang, Ha Lam, Quang Đo, Trung Luu, Que Lam, Đam Trung, Lam Tran, Đinh Chu, Linh Phuong, Tang Thuc, Ung Ke. Quan tri Uat Lam đat tai huyen Bo Son. Quan Uat Lam thoi Han co 12.415 ho - 71.162 nguoi.
Quan Thuong Ngo gom co 10 huyen: Quang Tin, Ta Moc, Cao Yeu, Phong Duong, Lam Ha, Đoan Khe, Phung Thua, Phu Xuyen, Le Pho, Manh Lang. Quan tri Thuong Ngo đat tai huyen Quang Tin. Quan Thuong Ngo thoi Han co 24.379 ho - 146.160 nguoi.
Quan Hop Pho thoi Tay Han gom co 5 huyen: Tu Van, Cao Luong, Hop Pho, Lam Doan, Chu Lo voi 15.398 ho, 78.980 nguoi. Thoi Đong Han gom 5 huyen: Hop Pho, Tu Van, Cao Luong, Lam Nguyen, Chu Nhai voi 23.121 ho, 86.617 nguoi. Quan tri Hop Pho đat tai huyen Tu Van.
Quan Giao Chi gom co 10 huyen: Luy Lau, An Đinh, Cau Lau, Me Linh, Khuc Duong, Bac Đai, Ke Tu, Tay Vu, Long Uyen, Chu Dien. Theo Han thu, quan Giao Chi thoi Han co 92.440 ho - 746.237 nguoi.
Ve tri so cua quan Giao Chi, cac sach su cu cua Trung Quoc ghi khong thong nhat. Han thu ghi huyen Lien Lau đung đau, ve nguyen tac đo la quan tri. Sach Giao chau ngoai vuc ky cung chep tuong tu. Sach Thuy kinh chu lai xac đinh quan tri Giao Chi la huyen Me Linh.
Quan Cuu Chan gom co 7 huyen: Tu Pho, Cu Phong, Đo Lung, Du Phat, Ham Hoan, Vo Thiet (hay Vo Bien), Vo Bien. Quan tri Cuu Chan đat tai huyen Tu Pho, thoi Vuong Mang đoi goi Tu Pho la Hoan Thanh. Quan Cuu Chan thoi Han co 35.743 ho - 166.013 nguoi.
Nhu vay tong so ho tai 2 quan Giao Chi va Cuu Chan la 128.122 voi 912.250 nguoi. So voi thoi Trieu, dan so tang gap khoang 2,3 lan.
Con quan Nhat Nam do nha Han moi đat sau khi đanh chiem Nam Viet, gom co 5 huyen: Chu Ngo, Tay Quyen, Lo Dung, Ty Anh va Tuong Lam. Quan tri cua Nhat Nam tai Tay Quyen. Thoi nha Tan, Vuong Mang đoi goi la Nhat Nam đinh. Nhat Nam thoi thuoc Han co 15.460 ho va 69.485 nguoi.


Kinh te = Nong nghiep =
Co so kinh te thoi ky nay la nong nghiep voi nong cu đa (riu, cuoc đa), go (mai, vo,...), nhieu cong cu đong thau (luoi cuoc, cay, xeng, riu, hai...) va mot so nong cu sat (co riu sat luoi xeo phong che riu đong Đong Son)...
Lua nuoc van la cay trong chu đao. Ben canh đo, co nghe trong dau nuoi tam, trong bong, đay, gai đe co cai mac va co nhieu hoa qua nhu nhan, vai, quyt, chuoi,... Trong chan nuoi, nguoi Viet co 5 giong gia suc la trau, lon, ga, de, cho.


= Thu cong nghiep =
Nen san xuat thu cong nghiep Giao Chi tiep tuc co nhung buoc phat trien, tren co so thu cong nghiep truyen thong cua Au Lac ket hop voi viec tiep thu nhung tinh hoa cua dan Nam Viet.
Đo đong Đong Son van đuoc san xuat ben canh đo đong vung Luong Quang (đinh, bien ho, guom, qua, guong đong...). Cac san pham gom ngoai gom co truyen con co nhung san pham chiu anh huong cua phong cach Nam Viet (nhu gom van in hinh hoc, binh 4-5 than dinh lien nhau) va Han (đinh, binh, vo,...).
Nguoi Viet co nghe det cui lam vai, noi tieng la vai cat ba (vai bong) nho soi va rat min.


= Thuong mai =
Tu khi nha Han chinh phuc Nam Viet, nguoi Viet tham gia hoat đong thuong mai nhieu hon so voi truoc, do tac đong cua cac thuong nhan nguoi Han. Điem xuat phat cua cac thuong nhan nguoi Han tu phuong Bac, khi đi va ve đeu qua Nhat Nam mua ban tho san sau khi vong qua trao đoi hang o cac quoc gia ngoai bien.
Nhieu lai buon nguoi Han đen buon ban va tro nen giau co. San vat đia phuong buon ban trao đoi bao gom vai cat ba, đoi moi, ngoc, voi, te giac, vang bac, hoa qua,...
Viec buon ban o phuong Đong thoi Tay Han đa phat trien. Do co vi tri thuan loi va phong phu san pham nhiet đoi, Giao Chi tro thanh mot tram quan trong ve giao thong bien voi cac nuoc phia nam ngoai bien. Han thu ghi lai ten mot so quoc gia co thong thuong thoi ky đo, đuoc xac đinh o Nam A va Đong Nam A nhu Hoang Chi, Đo Nguyen, Ap Lo Mot, Sam Ly, Phu Cam Đo Lo, Bi Tong,...


Van hoa va xa hoi Đen thoi Bac thuoc lan 1 la thoi so ky đo sat Viet Nam, van ton tai co cau cua nen van minh Đong Son voi mo hinh van hoa nong nghiep lua nuoc co truyen. Nguoi Viet đa chiu anh huong loi song, van minh – van hoa Han đuoc truyen ba theo 2 cach:

Truyen ba mot cach on hoa qua giao luu kinh te - van hoa, qua di dan Trung Quoc.
Truyen ba mot cach cuong buc thong qua đo ho hanh chinh quan su.
Su ton tai cua van hoa Đong Son đuoc cac su gia hien đai đanh gia la suc song manh liet cua dan toc Viet truoc su đong hoa cua phuong Bac. Co su ton tai song song cua hai nen van hoa đuoc cac nha nghien cuu xac nhan:

Trong cu tru: kieu Đong Son voi nha san va kieu Han voi thanh quach mo hinh nha bang đat, mo hinh gieng nuoc, bep lo, chuong trai.
Trong mo tang: kieu Đong Son voi mo tang hinh thuyen va đo tuy tang kieu Đong Son; kieu Han voi mo đat, quach go va hien vat tuy tang kieu Trung Quoc
Trong sinh hoat: vua co đo gom kieu Đuong Co, gom Đong Son, riu luoi xeo, trong đong cua nguoi Viet truyen thong ben canh binh, đinh mieng vuong, đao sat, kiem, guong đong, moc đai lung.
Đau the ky 1, Nham Dien đuoc Han Quang Vu Đe cu sang lam thai thu quan Cuu Chan đa ap dung loi song Han cai bien phong hoa nguoi Viet tu nam 29. Nhung viec cuoi xin toi trang phuc, giao duc nhat thiet phai theo le nghia Trung Quoc.
Cac su gia hien đai cho rang: su pha tron van hoa, đoi song giua Han va Viet dan toi su hon dung van hoa cuong buc, theo đo qua trinh nang đong tren co tang Viet đa van hanh theo co che Han. Đoi song van hoa – xa hoi Viet chuyen tu mo hinh Đong Son co truyen sang mo hinh moi: Han - Viet.


Su phan khang cua nguoi Viet Thoi Bac thuoc lan 1, trong vong hon 200 nam khong ghi nhan mot cuoc noi day chong đoi đang ke nao cua nguoi Viet. Chi co nhung viec chong đoi quy mo tuong đoi nho, giet quan lai nha Han, du trong nhieu nam đa khien nha Han phai đieu đong quan đoi tu Kinh So (Hoa Nam) xuong tran ap, nhung khong đu manh đe đuoi nguoi Han.
Nam 40, do su tan bao cua thai thu To Đinh (tran tri tu nam 34), hai chi em Trung Trac va Trung Nhi đa noi day chong su cai tri cua nha Han. To Đinh bo chay ve Trung Quoc, Hai Ba Trung xung vuong, xac lap quyen tu chu cua nguoi Viet. Thoi Bac thuoc lan 1 cham dut.


Cac quan đo ho Su sach ghi lai cac quan đo ho đa sang Viet Nam trong thoi ky nay, gom mot danh sach khong đay đu, nhu sau:

Cu Ong
Thach Đai (111 - 86 TCN)
Chu Chuong (86 - 75 TCN)
Nguy Lang
Ich Cu Xuong (? - 54 TCN) con Cu Ong
Đang Huan
Tich Quang (1-33?)
Đang Nhuong (8-23), cat cu chong nha Tan
Nham Dien (29-33)
To Đinh (34-40)


Xem them Van đe chinh thong cua nha Trieu
Nha Trieu
Nha Han
Hai Ba Trung
Bac thuoc lan 2


Chu thich Tham khao Đai Viet su ky toan thu.
Phan Huy Le, Tran Quoc Vuong, Ha Van Tan, Luong Ninh (1991), Lich su Viet Nam, tap 1, Nha Xuat ban Đai hoc va Giao duc chuyen nghiep.
Vien Su hoc (1988), Bien nien lich su co trung đai Viet Nam.
Đao Duy Anh (2005), Đat nuoc Viet Nam qua cac đoi, Nha Xuat ban Van hoa Thong tin.
Đao Duy Anh (2005), Lich su co đai Viet Nam, Nha Xuat ban Van hoa Thong tin.
Tran Trong Kim, Viet Nam su luoc.
Quoc su quan trieu Nguyen, Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc.