Mac Thai To (chu Han: 莫太祖 22 thang 12, 1483 – 11 thang 9, 1541), ten that la Mac Đang Dung (莫登庸), la mot nha chinh tri, vi hoang đe sang lap ra vuong trieu nha Mac trong lich su Viet Nam. Ong đong vai tro quan trong trong cac su kien đanh dep cac the luc cat cu, chong đoi trieu đinh, loai bo anh huong cua nhung nguoi ung ho nha Le, thanh lap nha Mac va chong lai nhung luc luong trung thanh voi nha Le o Thanh Hoa.
Mac Đang Dung buoc vao đuong quan lo sau khi thi đau Vo trang nguyen trong cuoc thi tuyen vo si tai Giang Vo đuong o Thang Long duoi trieu Le Uy Muc, roi đuoc sung quan Tuc ve vac long theo hau vua. Trong khoang 20 nam, tu mot vo quan cap thap duoi thoi Le Uy Muc, nho tai thao luoc va muu tri, Đang Dung đa lan luot đuoc phong chuc Đo Chi huy su ve Thien Vu (ham chinh tam pham) o tuoi 25, roi tuoc ba (Vu Xuyen ba), hau (Vu Xuyen hau), cong (Minh quan cong roi Nhan quoc cong), vuong (An Hung vuong) thoi Le Cung Hoang. Va trong khoang thoi gian chua đay 30 nam, Đang Dung đa tro thanh vua. Voi vai tro la nguoi lap ra trieu Mac, ong lan luot lam vua, thai thuong hoang, cung nhu quyen nhiep chinh khi con trai ca ke ngoi cua ong la Mac Thai Tong (Mac Đang Doanh) đot ngot qua đoi. Xuat than han vi, lap than bang đuong binh nghiep, Đang Dung la nguoi co cong đau trong viec tao lap lai the on đinh cua xa hoi cung nhu chinh truong Đai Viet sau hon 20 nam hon loan đau the ky XVI.
Nhung su than cua nha Le trung hung hay nha Le–Trinh (cung la nhung nguoi đa bien soan bo Đai Viet su ky toan thu ban bo sung o the ky 17) luon đanh gia tieu cuc trieu Mac (đac biet la voi nguoi sang lap ra trieu đai nay), bao gom ca hoc gia danh tieng Le Quy Đon. Tuy nhien do it nhieu van phai ton trong tinh khach quan trong viec chep su chuyen nghiep nen nhung su than cua nha Le–Trinh đa khong dam loai bo nhung tuong thuat khi Đang Dung phe ngoi nha Le rang "bay gio than dan trong nuoc đeu theo Mac Đang Dung, đen đon vao kinh su", hay "luc nay than dan phan nhieu xu huong ve Đang Dung, đeu ra đon ve kinh đo" (Đai Viet thong su cua Le Quy Đon). Đieu nay cho thay Đang Dung co suc thu phuc nhan tam cao hon nhieu so voi phan ung cua dan chung Thang Long khi Ho Quy Ly phe ngoi nha Tran. Đai bo phan dan chung Bac Ha, trong đo đac biet la thanh Thang Long co phan ung tich cuc voi cuoc đoi ngoi do ong thuc hien. Nhung nguoi o vung khac (đac biet o vung Thanh–Nghe, noi phat tich nha Le) co the phan đoi cuoc đoi ngoi nay, nhung đai bo phan dan chung vung Bac Ha (dan kinh lo hay dan trung chau theo cach goi cua nguoi vung Thanh–Nghe) co the đa qua chan nan voi su roi ren trong gan 20 nam cuoi thoi Le so nen khong co su chong đoi đang ke nao voi cuoc gianh ngoi cua Đang Dung du trong long co the van tiec nuoi mot trieu đai nhieu cong tich do Le Thai To va Le Thanh Tong gop cong dung nen. Tuy nhien viec đoi xu tan nhan voi nha Hau Le, viec xin cat đat cau hoa, va viec nhan chuc An Nam đo thong ti su do nha Minh ban cho (tuc la tu ha thap chu quyen dan toc, coi Đai Viet nhu mot tinh cua Trung Quoc), đa khien Mac Đang Dung tro thanh tam điem chi trich cua cac su gia, tri thuc Viet Nam qua cac thoi ky lich su. Viec Mac Đang Dung đoi xu tan nhan voi nha Hau Le (giet ca 3 me con vua Le Chieu Tong, Le Cung Hoang va Trinh thai hau, sat hai nhieu vi quan trung thanh voi nha Hau Le) cung lam tang them su oan han cua nhung nguoi van nho ve nha Hau Le, gian tiep giup cho Nguyen Kim tap hop luc luong, xay dung nha Le trung hung voi khau hieu "phu Le diet Mac". Khi bi sat hai, Trinh Thai hau đa khan xin Troi cao trung phat ke nghich tac: "Đang Dung la ke be toi, manh tam cuop ngoi, lai giet me con ta, ngay sau con chau no cung lai bi nhu the". Chi 65 nam sau thi loi khan ung nghiem: nha Mac bi nha Le trung hung tieu diet, con chau ho Mac bi quan nha Le truy sat đe bao moi thu giet vua cuop ngoi, tro thanh mot vuong trieu yeu menh.
Quan điem phe phan Mac Đang Dung o Viet Nam đa co su thay đoi qua nhung giai đoan lich su khac nhau. Ke tu đau thoi Nha Nguyen cho đen thap ky đau the ky XXI, nhung nha nghien cuu lich su va van hoa nhu Nguyen Van Sieu, Le Van Hoe, Pham Van Son, Tran Quoc Vuong, Tran Khue, Tran Lam Bien, Vu Khieu, Van Tao, Đinh Khac Thuan, Phan Đang Nhat, Tran Thi Vinh la nhung nguoi đi đau trong viec đanh gia lai vai tro lich su cua Mac Đang Dung theo huong coi mo khach quan hon thoi Le-Trinh... Qua nhung ket qua nghien cuu trong cac linh vuc nhu chinh tri, kinh te (nhu cac hoat đong san xuat, thuong mai), van hoa - tu tuong, van hoc - nghe thuat, giao duc, ton giao - tin nguong... đa cho thay su ra đoi cua nha Mac va nhung đong thai chinh tri - quan su cua Mac Thai To (Mac Đang Dung) la phu hop voi boi canh khach quan luc bay gio, khi nha Hau Le đa suy sup khong con tri nuoc đuoc nua.


Than the va giao duc Mac Đang Dung sinh gio Ngo, ngay 23 thang 11 nam Quy Mao (tuc ngay 22 thang 12 nam 1483) thoi vua Le Thanh Tong, nguoi lang Co Trai, huyen Nghi Duong (nay la huyen Kien Thuy, thanh pho Hai Phong). Theo Đai Viet su ky toan thu, Đai Viet thong su: Cu to 7 đoi cua Mac Đang Dung la Mac Đinh Chi, Luong quoc Trang nguyen thoi Tran, que o Chi Linh, Hai Duong, lam quan đen chuc Nhap noi Hanh khien Thuong thu mon ha ta Boc xa kiem Trung thu lenh, Tri quan dan trong su, lam quan thanh liem, tieng tam lung lay ca nuoc. Mac Đinh Chi sinh ra Mac Dao lam quan Tu hinh đai phu, Mac Dao sinh bon con la Mac Đich, Mac Thoan, Mac Thuy, Mac Vien, nguoi nao cung co tai nang, suc luc. Nha Minh xam luoc Đai Ngu, ho Mac tat ca đeu theo nha Minh, đem quan hang giac, dang đia đo cho giac, lai dan đuong cho giac, bat đuoc Ho Han Thuong o nui Cao Vong. Nha Minh đeu cho lam quan, phong tuoc.
Sau đo Mac Thuy gap quan Minh dang so xin nhap Đai Ngu thanh quan huyen cua Trung Quoc. Mac Thuy sinh ra Mac Tung, doi đen huyen Thanh Ha. Luc ay Le Loi đa đanh thang quan Minh, nghiem tri nguy quan (nhung quan lai nguoi Viet cong tac voi quan Minh). Mac Tung khong dam ra lam quan, an nau noi thon xom. Mac Tung sinh ra Mac Binh, doi đen Nghi Duong, Mac Binh sinh ra Mac Hich, ba đoi nay đeu khong hien đat. Mac Hich lay nguoi con gai ho Đang trong lang, sinh ra con truong la Mac Đang Dung, hai con thu ten Đoc va Quyet.
Mac Đang Dung thoi tre nha ngheo, lam nghe đanh ca, lon len duoi thoi vua Le Uy Muc co tuyen vo si, Đang Dung du thi mon đanh vat, trung Đo luc si xuat than, đuoc sung vao đoi tuc ve, giu viec cam du theo xe vua.
Theo sach cua Vien Su hoc Viet Nam, ho đa dung sach Cong Du tiep ky, cuon sach mang tinh truyen ky khong phai chinh su, đe ket luan rang Mac Đang Dung la chau 7 đoi cua Mac Đinh Chi ma Mac Đinh Chi lai la chau 5 đoi cua Trang nguyen Mac Hien Tich thoi Ly Nhan Tong (1086), tuc la Mac Đang Dung la chau 11 đoi cua Mac Hien Tich. Goc gac ho Mac tu Co Chat Khiet - hau hue nha Chu ben Trung Quoc. Sau khi nha Chu mat, Co Chat Khiet lam quan cho nha Han, đuoc ban ho Mac va phong o Trinh ap. Sau nay con chau di cu xuong phia nam roi toi Đai Viet.
Mot tich khac, theo su gia Viet Nam Tran Quoc Vuong, nguoi lam trong Vien Su hoc Viet Nam, theo sach đa dan, Mac Đang Dung la dong doi nguoi toc Đan o ven bien tu Phuc Kien (Trung Quoc) tro xuong, đa Viet hoa o phuong Nam, phong đoan rang gia pha thuc cua ho Mac con chon trong mo va ho Mac la nguoi Đan man. Mac Đang Dung nhan minh la con chau Mac Đinh Chi chi la "thay nguoi sang bat quang lam ho", nhung nghien cuu cua giao su Vuong con nhieu y kien tranh cai.

Theo sach Thu vuc chu tu luc (1574):Theo loi cua Le bo Lang trung Quach Phi (郭棐), thi nguoi giu chuc Đo thong o vung ay khong phai la ho Mac. Quan chuc chinh thuc hien chua the xac đinh ro. Hon nua, to tien cua Mac Đang Dung (莫登庸) khong ro goc tich, co nguoi noi la dan Đan (蜑民) o huyen Đong Quan, Quang Chau. Cha ong luu lac đen xa Co Trai, huyen Nghi Duong, lo Hai Duong, An Nam. Xa truong đat ten la Binh (萍 cay beo), y la loi đua, khong co can cu. Mac Binh sinh ra Đang Dung va em la Quyet (撅 Mac Quyet), cha con lam nghe chai luoi. Đang Dung co suc manh, đuoc Le Oanh (黎瀅 Le Oanh) dung lam Đo luc si, rat tin cay. Nam Chinh Đuc thu 11 (1516), theo Tran Cao (陳暠) lam loan, giet Oanh, roi lai phan Cao, giet con Cao la Tran Binh (昺 Binh). Ngam muu bat chinh, Le Y (黎椅) khong the che ngu. Sau ep me Le Y gia menh phong minh, roi cuop ngoi. Cuoi cung bi nghia tu la Nguyen Kinh (阮敬) đau đoc.Sach Hoang Minh đai su ky cung chep tuong tu:Cha cua Đang Dung (登庸) von la dan ngheo thuoc huyen Đong Quan (東筦), Quang Đong (廣東), lam nghe đanh bat so (蜃户). Vi pham toi nen tron xuong nuoc thoat than, luu lac đen An Nam, tru tai xa Co Trai, huyen Nghi Duong, lo Hai Duong (海陽路宜陽縣古齋社). Xa truong ten la Binh (萍), đat ten cho ong la “Binh” (cay beo) – chi la loi noi đua, khong co y nghia gi đac biet.
Binh sinh ra Đang Dung, hai cha con song bang nghe chai luoi, co suc khoe va dung luc. Le Hue (黎譓) dung ong lam đo luc si, rat tin tuong, tu đo tro thanh mam mong cua loan lac.


Su nghiep = Trieu vua Le Uy Muc =
Nam 1504 vua trieu Le so Le Hien Tong chet, nha vua đuoc su gia Vu Quynh cho la bac vua hien, giu vung co đo, chang may chet som. Nguoi con thu len thay, tuc vua Le Tuc Tong cung mat mot nam sau đo, tho 17 tuoi. Tuc Tong mat, nguoi anh len thay, tuc vua Le Uy Muc. Vua Uy Muc nghien ruou, hoang dam, thich ra oai, đe cho ho ngoai hoanh hanh, nguoi bay gio goi la Quy vuong, co đo Nha Le đi xuong tu đay.
Mac Đang Dung la nguoi co suc khoe. Thoi tre, ong nha ngheo lam nghe đanh ca. Thoi Le Uy Muc to chuc thi tuyen dung si, Mac Đang Dung đa trung Đo luc si xuat than (con đuoc goi la Vo trang nguyen), đuoc sung vao đoi quan Tuc ve cam du theo vua. Trong hang ngu vo quan Nha Le, theo su gia Le Quy Đon, Mac Đang Dung to ra la nguoi that tha ngay thang. Nam 1508 o tuoi 25, Mac Đang Dung đuoc giao chuc Đo Chi huy su ve Thien Vu (trat chanh tam pham).
Thoi bay gio, vua Uy Muc đe cho ho ngoai long hanh, long dan cam phan; lai nghi ki cac quan, cac ton that, nhieu nguoi tu lo cho than minh, muon noi loan. Nam 1509, vua xua đuoi nguoi ton that va cong than ve xu Thanh Hoa, vien tuong Nguyen Van Lang đem quan ba phu khoi binh o Tay Đo, giu cua bien Than Phu. Nguoi chau cua Le Thanh Tong, Gian Tu cong Le Oanh bi bat, tron ra, chay đen Thanh Hoa đuoc Nguyen Van Lang pho lap lam minh chu. Quan cua Le Oanh tu Thanh Hoa tien ra Thang Long, vua Uy Muc bi thua, uong thuoc đoc tu tu, Le Oanh len ngoi tuc vua Le Tuong Duc. Su sach khong chep gi ve Mac Đang Dung trong thoi gian nay.


= Trieu vua Le Tuong Duc =
Vua Tuong Duc len ngoi, ban hanh giao hoa, than trong hinh phat, song choi boi vo đo, xay dung lien mien, dan ngheo that nghiep, trom cuop noi len, nhieu noi day binh lam loan, dan toi su suy vong cua Nha Le so.
Nam 1511 Đang Dung đuoc thang lam Vu Xuyen ba, bay gio cac thuat si, hao kiet noi voi vua rang phuong đong co sac khi thien tu. Vua Le Tuong Duc sai đai than Nguyen Van Lang đem thuat si ra Đo Son, Hai Phong, tuc que cua Mac Đang Dung tran yem. Đang Dung đi trong chuyen đo ma khong ai biet.
Thoi gian nay co nam gap han han, đoi to, cac cuoc noi day chong lai trieu đinh nhu cua Tran Tuan, Nguyen Nghiem... lien tiep xay ra, trieu đinh phai vat va đanh dep. Nam 1516, Tran Cao khoi nghia o Quynh Lam, đem quan chiem kinh thanh. Đich than vua Tuong Duc cam quan, đanh bai Tran Cao, Cao phai chay ve Ngoc Son. Vien tuong Trinh Duy San truoc kia co mau thuan voi nha vua, nay dung muu giet vua Le Tuong Duc o cua nha Thai Hoc. Cung nam đo, Trinh Duy San cung cac huan cuu đai than lap nguoi con moi 14 tuoi cua Cam Giang vuong Le Sung ten Le Y len ngoi tuc vua Le Chieu Tong.


= Trieu vua Le Chieu Tong =
 
Theo loi ban cua su than, thoi vua Le Chieu Tong, ben ngoai giac gia noi len, ben trong quyen than chem giet lan nhau, kinh su đam mau. Nam 1517 nguoi hai the luc đuong thoi ho Thuy Chu (Trinh) va ho Tong Son (Nguyen) la Nguyen Hoang Du va Trinh Tuy đanh lan nhau, Trinh Tuy phai chay ve Loi Duong, Thanh Hoa. Mot the luc khac la Tran Chan lai tim cach đanh Nguyen Hoang Du, khien Du phai tim cach ve Thanh Hoa, tu nay chi co Tran Chan lam phu chinh trong trieu. Mac Đang Dung luc ay tran thu Son Nam, Tran Chan viet thu khuyen Đang Dung chan lai, Đang Dung khong no. Nguyen Hoang Du viet to thu va bai tho gui cho Đang Dung, Đang Dung an binh bat đong, Hoang Du chay thoat ve Tong Son, Thanh Hoa.
Thoi ay co Cu Khac Xuong, Tran Khac Xuong muon đao Thien vu, Thien bong me hoac dan, Mac Đang Dung dang so xin tri toi, lai hach mot so vien quan me tin ta thuyet. Nha vua nghe theo, giet nhung nguoi ay. Thieu quoc cong Le Quang Đo hang phe noi day Tran Cao, Mac Đang Dung cung dang so khuyen nha vua đem chem vi toi bat trung, vua cung nghe theo. Tu đay, nha vua tin Mac Đang Dung la nguoi trung truc, cang them an sung.
Nam 1518, Mac Đang Dung đuoc thang lam Vu Xuyen hau, ra tran thu Hai Duong. Tai đay Đang Dung thu thap huong binh, chinh đon quan ngu, quan so ngay cang đong.
Sau khi đanh đuoi đuoc hai the luc Nguyen Hoang Du va Trinh Tuy, quyen the cua Tran Chan ngay cang lon. Mac Đang Dung cung phai so, lien dam hoi con gai Tran Chan cho con trai minh la Mac Đang Doanh. Bay gio, cac đai than ban muu voi nha vua, du Tran Chan vao cung, sai luc si bat, Tran Chan chay đen cong thanh bi nguoi giu cua bat chem đi. Cac thu ha cua Tran Chan la Nguyen Kinh, Nguyen Ang, Hoang Duy Nhac mang quan đanh kinh đo bao thu. Vua Chieu Tong khong chong noi, đang đem phai bo chay sang dinh Bo Đe o Gia Lam đe tranh.


 Giup vua Chieu Tong đanh dep cac the luc chong trieu đinh  Trinh Tuy luc nay cam 1 van binh, đong o xu Son Nam, nghe tin vua chay ra ngoai, quan linh tan vo ca. Quan cua Nguyen Kinh, Nguyen Ang tha ho cuop boc, kinh su thanh cho san ban, đanh ca. Chieu Tong goi Nguyen Hoang Du luc nay đang o Thanh Hoa ra đanh Nguyen Kinh, nhung Hoang Du luong lu khong đi. Le Chieu Tong ben trieu Mac Đang Dung đang tran thu Hai Duong ve cuu, roi sai nguoi đi du Nguyen Kinh, nhung Nguyen Kinh lai cang hoanh hanh, đong quan khong rut.
Mac Đang Dung tu Hai Duong ve yet kien vua, đong thuy quan o song Nhi Ha, cho rang cho nha vua o la Suc Y đuong hoi, xin vua chuyen ve dinh Bo Đe đe tien theo hau. Lai sai đi du hang thu ha cua Tran Chan, nhung nguoi nay noi phai giet nhung ke giem pha truoc kia, roi se hang. Vua Chieu Tong lam theo, nhung ho đeu khong hang, ma cang rong ro hoang hoanh, đong quan khong rut. Đang Dung lai xin nha vua chuyen noi o, hai vien quan can ngan, Đang Dung đeu cho nguoi giet chet.
Theo sach Đai Viet thong su, luc nay Đang Dung thay trieu đinh roi loan, nen nay y đo khac. Ong muon the cua quan đich đe giet het đai than, chat vay canh cua vua Le Chieu Tong. Ben lap ra ke đi du quan đich, roi mao loi ho, ep trieu đinh giet chet Đoan quan cong Ngo Binh, Tho quan cong Trinh Huu va Chu Khai.
Luc nay, Trinh Tuy va cac tuong o Son Tay muu lap nguoi con cua Tinh Tu cong Loc len lam vua, sau nua nam phe, lai lap Le Do len. Vua Chieu Tong lai moi Nguyen Hoang Du ra đanh Trinh Tuy, Nguyen Ang, Nguyen Kinh o Son Tay, Hoang Du đem quan ra cung voi Đang Dung đi đanh, quan Hoang Du thua to, chet rat nhieu, Hoang Du lai lui quan ve Thanh Hoa. Tu đay Mac Đang Dung thong linh quan thuy bo.
Thang 7 nam 1519, Mac Đang Dung thong linh cac quan thuy bo vay Le Do o Tu Liem, roi pha đe cho nuoc vo vao quan Le Do. Do va Nguyen Su chay đen Ninh Son, bi Đang Dung bat đuoc, giai ve giet chet. Trinh Tuy bo chay ve Thanh Hoa. Cac tuong Son Tay la Nguyen Kinh, Nguyen Ang, Hoang Duy Nhac đeu xin hang Mac Đang Dung. Chieu Tong phong Mac Đang Dung lam Minh quan cong. Ong mot minh nhan cam quan dep loan ma tu đo nam het quyen binh, vua hoi Kinh su, viec thien ha tam yen.
Nam 1520, Đang Dung đuoc vua sai lam Tiet che cac xu thuy bo chu dinh, lay Pham Gia Mo lam Tan ly quan vu. Nam sau, lai đuoc phong lam Nhan quoc cong, tiet che cac doanh quan thuy bo 13 đao, thang 7 lai gia phong Đang Dung lam Thai pho. Nam 1521, sau khi đanh lui đuoc Trinh Tuy vao Thanh Hoa, Mac Đang Dung nam quyen đieu hanh trieu chinh Nha Le. Đang Dung mang quan đanh luc luong cua Tran Cung o Lang Nguyen. Tran Cung bai tran, bo chay vao chau That Nguyen. Mac Đang Dung đieu quan tuan tieu truy na va bat đuoc Tran Cung, bi giai ve kinh thanh giet chet.
Luc nay quyen the cua Mac Đang Dung rat lon, kiem soat toan bo trieu đinh. Ong gay dung phe canh gom thong gia Pham Gia Mo lam Thuong thu Bo Le, em re la Quynh khe hau Vu Ho lam Huu đo đoc tran thu Son Tay; ngoai ra con co cac Thuong thu Trinh Chi Sam va Nguyen Thi Ung nga theo ong. Mac Đang Dung lai tien vua mot my nhan, gia danh la con gai, vao lam cung tan đe do la tin tuc, lai sai em la Mac Quyet giu đao binh Tuc ve, con trai Đang Doanh giu đien Kim Quang.
Nam 1522, Le Ba Hieu noi day chong trieu đinh o vung Đong Ngan, Gia Lam. Mac Đang Dung lai mang quan đi đanh dep đuoc. Mac Đang Dung lap nhieu cong lon, dep đuoc nhieu luc luong chong đoi trieu đinh nen quyen luc cua ong cang lon. Su gia Le Quy Đon viet rang: "cong danh ngay cang thinh, trieu đinh ai cung phuc".
Khi đo Mac Đang Dung đi bo thi long phuong giat vang, đi thuy thi thuyen rong day keo, ra vao cung cam khong kieng so gi. Ong giet thi ve Nguyen Cau, Đo luc si Minh Son ba Nguyen Tho va Đam Cu von la nhung nguoi trung thanh voi Le Chieu Tong.


 Vua Le Chieu Tong roi kinh su, hieu trieu thien ha hoi toi Đang Dung  Truoc su lon manh cua the luc Mac Đang Dung, vua va cac cuu than Nha Le khong bang long, nhung bat luc. Nghe theo loi mot so can than trung thanh, đem 27 thang 7 nam 1522, Chieu Tong roi kinh thanh chay sang Son Tay hieu trieu bon phuong hoi toi Mac Đang Dung. Ngay ngay hom sau, Mac Đang Dung sai Hoang Duy Nhac đem quan đuoi theo, tran chien xay ra, Hoang Duy Nhac tu tran. Trong tinh huong kinh thanh trong vang, vua khong con o Kinh su, Mac Đang Dung đa ban voi cac đai than tam thoi lap Hoang đe Xuan (Le Cung Hoang) lam vua. Ngay 1 thang 8 nam 1522, Đang Dung va mot so trieu than Nha Le cung ton Hoang đe Xuan len ngoi Hoang đe, đoi nien hieu la Thong Nguyen nam thu 1.
Chieu Tong sai nguoi trieu Vu Ho đen giup, nhung Vu Ho lai mang 3000 quan nga theo Mac Đang Dung. Bay gio, cac xu Tay, Nam, Bac đeu theo Le Chieu Tong. Mac Đang Dung chia cac dinh thuy, bo đanh vao cac xu o ben Đong Ha, Chieu Tong sai Lai Thuc Mau, Nguyen Du Hoan, Nguyen Đinh, Đam Khac Nhuong dan tran chong giu va cam cu, bi Đang Dung đanh bai. Trinh Tuy tu Thanh Hoa ra cuu Le Chieu Tong. Nghe loi giem pha, Tuy mang xa gia chay vao Thanh Hoa, khong lien ket voi cac tuong quanh kinh thanh đang giup Chieu Tong, do đo luc luong ung ho Chieu Tong nhieu nguoi giai tan.
Bay gio, trong mot nuoc co hai vua, vua Le Chieu Tong o Thanh Hoa đai dien cho luc luong cuu than Nha Le do Trinh Tuy cam đau va Le Cung Hoang ngu tai dinh Bo Đe, moi viec do Mac Đang Dung sap xep va đoi pho. Sau khi đan ap mot so luc luong noi day, the luc Mac Đang Dung vo cung manh me, kiem soat va lam chu vung Kinh Bac, quan lai va quan dan đen quy phuc ngay mot đong.
Nam 1523, Mac Đang Dung sai em la Mac Quyet cung Vu Ho va Vu Nhu Que mang quan đanh Le Chieu Tong va Trinh Tuy o Thanh Hoa. Cung luc, ong nhan danh vua moi Le Cung Hoang tuyen bo phe truat Chieu Tong lam Đa Duong vuong. Nam 1524, Mac Đang Dung nam chuc Binh Chuong quan quoc trong su, Thai pho, tuoc Nhan quoc cong. Thang 10 nam 1525, Mac Đang Dung tien đanh Trinh Tuy o đau nguon Thanh Hoa. Trinh Tuy that the roi qua đoi, Chieu Tong bi bat giai ve Kinh su. Sau đo Mac Đang Dung tiep tuc đanh dep cac luc luong trung thanh voi Le Chieu Tong do cac tuong Giang Van Du, Ha Phi Chuan đung đau. Ong tieu diet cac tuong chong đoi.
Cac luc luong chong đoi đeu bi dep, moi quyen luc đeu thuoc ve Mac Đang Dung. Mac Đang Dung lui ve Co Trai nhung van che ngu trieu chinh. Ngay 18 thang 12 nam 1526, Mac Đang Dung sai Pham Kim Bang bi mat giet Chieu Tong o cho bi giam long la phuong Đong Ha.


= Len ngoi vua, thanh lap Nha Mac =
Thang 4 nam 1527, Le Cung Hoang sai đinh than cam co tiet đem kim sach, ao mao theu rong đen, đai dat ngoc, kieu tia, quat ve, long tia đen Co Trai, tan phong Mac Đang Dung lam An Hung vuong, gia them cuu tich. Thang 6 nam 1527, Mac Đang Dung tu Co Trai tro lai kinh đo ep Le Cung Hoang nhuong ngoi. Su gia Le Quy Đon chep: "luc nay than dan phan nhieu xu huong ve Đang Dung, đeu ra đon ve kinh đo".
Ngay 15 thang 6 nam 1527 Đong cac Đai hoc si Nguyen Van Thai soan to chieu, noi dung nhu sau:

"Nghi Thai To ta, thua thoi cach menh, co đuoc thien ha, cac vua truyen nhau, noi giu co đo, la do menh troi long nguoi cung hop, cung ung nen moi đuoc the. Cuoi đoi Hong Thuan, gap nhieu tai hoa, Tran Cao đau teu gay mam loan ly, Trinh Tuy gia tra lap ke phan nghich. Long nguoi đa lia, menh troi khong giup. Khi ay thien ha đa khong phai la cua nha ta. Ta khong co đuc, lam giu ngoi troi, viec ganh vac khong kham noi. Menh troi long nguoi đeu theo ve nguoi co đuc. Xet Thai su An Hung vuong Mac Đang Dung nha nguoi, bam tinh thong minh, sang suot, co tai luoc van vo. Ben ngoai đanh dep bon phuong, cac noi đeu phuc tung; ben trong coi soc tram quan, moi viec đeu tot đep. Cong to đuc lon, troi cho nguoi theo. Nay ta can nhac le phai, nen nhuong ngoi cho. Hay gang sua đuc lon, giu mai menh troi đe uc trieu dan lanh đuoc yen vui. Mong kinh theo đo."
Luc bay gio rat nhieu quan lai tu tiet đe phan đoi nha Mac giet vua cuop ngoi, tu đo thoi bung len ngon lua đau tranh "phu Le diet Mac". Bay gio trieu than co Lai bo Thuong thu Đong cac Đai hoc si Vu Due, Lai bo Thuong thu Ngo Hoan, Thi thu vien Han lam Nguyen Man Đoc, quan Đo ngu su la Nguyen Van Van, quan Han lam hieu ly la Nguyen Thai Bat, quan Le bo Thuong thu la Le Tuan Mau, quan Lai bo Thuong thu la Đam Than Huy, quan Tham chinh su la Nguyen Duy Tuong, quan Quan sat su la Nguyen Tu Cuong, tuoc Binh Ho ba la Nghiem Ba Ky, quan Đo ngu su la Lai Kim Bang, Ho bo Thuong thu Nguyen Thieu Tri, quan Pho Đo ngu su la Nguyen Huu Nghiem, quan Le bo ta Thi lang la Le Vo Cuong đeu la nguoi khoa giap; co nguoi thi khoi binh phu Le that bai va bi giet, co nguoi thi theo vua Le khong kip, nhay xuong song ma chet, nguoi thi quay đau ve Lam Son bai lay roi tu tu. Sau nay, khi dep xong nha Mac, nha Le đuoc trung hung lai, vua Le Huyen Tong va trieu đinh ban luan cong lao, truy phong tuoc phuc than cho 13 vi trung than tiet nghia vi nuoc hy sinh nay, trong đo xep ong Vu Due đung đau trong so 13 nguoi.
Mac Đang Dung len ngoi, tuc la vua Mac Thai To, chinh thuc lap ra Nha Mac. Nha Le truyen đuoc 100 nam đen đay ket thuc, nhung cong đuc vua Le Thai To va vua Le Thanh Tong lam cho nhieu nguoi van khong quen nha Le, cho nen du Mac Đang Dung co cuop đuoc ngoi cung khong đuoc lau ben. Chang bao lau, khap noi noi len nhung đoi quan "phu Le diet Mac" muon diet tru Mac Đang Dung đe khoi phuc nha Le.


Thanh lap nha Mac = Chinh tri - Kinh te =
Ngay 15 thang 6 nam 1527, Mac Đang Dung xung Hoang đe, ban lenh đai xa thien ha, đoi nien hieu la nam Minh Đuc thu nhat; phe truat vua Cung Hoang lam Cung vuong, giam cung Thai hau. Vai thang sau Mac Đang Dung ep ca hai phai tu tu, khi chet roi Đang Dung sai nguoi mang xac phoi o quan Bac Su, sau đem chon o lang.
Vao thang 6, Đang Dung vao kinh thanh, ngu noi chinh đien, te troi o đan Nam giao, dung ton mieu, lay Hai Duong lam Duong Kinh, lap cung đien o Co Trai; truy ton mieu hieu, xay dung mo phan cho to tien ho Mac. Lap con trai la Mac Đang Doanh lam Thai tu, phong em trai la Quyet lam Tin vuong, truy phong em trai la Đoc lam Tu vuong, 3 em gai đeu phong cong chua, lay ngay sinh nhat cua minh lam ngay Can Ninh khanh tiet. Đang Dung dung them mot ngoi đien đe o, goi la đien Phuc Huy, tai phia tay đien Hung Quoc o Duong Kinh, phong cho mot nguoi ton that ho Mac lam Tinh quoc cong, trung quan Nguyen The An lam Ly quoc cong đe giup viec .
Nam 1528, Mac Đang Dung muon đoi tien lam chinh lenh moi, ben sai đuc tien Thong Bao theo cach đuc tien cu, nhung phan nhieu khong thanh. Sau lai đuc cac loai tien gian pha kem va sat ban hanh cac xu trong nuoc đe thong dung. Lay Nguyen Quoc Hien lam Pho ma Đo uy Thai bao Lan quoc cong, ban cho ho Mac; Mac Quoc Trinh lam Thai su Lam quoc cong, Mac Đinh Khoa lam Ta đo đoc Khiem quan cong, Thieu bao Thong quan cong Nguyen Thi Ung, Lai quan cong Tran Phi, Thuan Khe hau Khuat Quynh Cuu... gom 56 nguoi đeu đuoc thang trat, ban tuoc co thu bac khac nhau.
Thang 10, 1528, Đang Dung cho la sau khi binh yen, che đo dan dan long leo, y muon đoi thay chan chinh lai, lien sai be toi la Nguyen Quoc Hien ban đinh binh che, đien che, loc che va đat bon ve Hung quoc, Chieu vu, Cam y, Kim ngo, nam phu, cac ve so trong ngoai, cac ty so thuoc, hieu ty, ten quan va so lai vien, so nguoi, so linh cua cac nha mon, phong theo quan che trieu truoc. Lay quan tran giu xu Hai Duong cho le thuoc vao ve Hung quoc, quan tran giu xu Son Nam le thuoc vao ve Chieu vu, quan tran xu Son Tay le thuoc vao ve Cam y, quan tran xu Kinh Bac le thuoc vao ve Kim ngo. Phan bo cac ty, moi ty đat 1 vien Chi huy su, 1 vien Chi huy đong tri, 1 vien Chi huy thiem su, 10 vien Trung hieu, 1100 Trung si, chia thanh 22 phien đe tuc truc. Neu co cong lao thi bo len chuc Thien ho, Thong che, Quan linh, Trung uy. Moi ve đat 1 vien Thu ky, dung hang Ky luc xuat than khi truoc, nhu la bo cac chuc thu linh muc dan. Con cac Trung si thi theo le chia phien, moi phien thanh 5 giap, moi giap đat mot vien Giap thu, quan ban ty chon lay hang trung hieu nguoi nao đich đang thi lam ban đua len đe thang bo. Đang Dung lai mo khoa thi cu nhan, lay Đo Tong va 27 nguoi trung tuyen.
Mua đong nam 1529, Mac Đang Dung đa lam vua đuoc 3 nam, tu thay minh tuoi gia, ben truyen ngoi cho con truong Đang Doanh, tu xung la Thai thuong hoang, ra o đien Truong Quang, coi nghe đanh ca lam thu ngao du tu lac. Theo su gia Le Quy Đon, Đang Dung ve Co Trai o la đe tran giu noi can ban, lam ngoai vien cho con nhung van quyet đinh nhung viec trong đai. Đang Doanh len lam Hoang đe, dung cung đien nguy nga cho cha o, moi thang vao ngay 8, 22 dan ba quan toi trieu yet.
Đen nam 1532, lai mo khoa thi, lay đo Nguyen Thien, Bui Vinh, Ngo Son Khoai... tong cong 27 nguoi tat ca. Nam 1535 mo khoa thi, lay đo Nguyen Binh Khiem tong cong 32 nguoi. Nam 1538 mo khoa thi, lay đo Giap Hai tong cong 36 nguoi.
Ra lenh cam nguoi cac xu trong, ngoai khong đuoc cam giao mac va dao nhon, can qua, cung nhung binh khi khac hoanh hanh tren đuong đi. Ai vi pham thi cho phep ty bat giu. Tu đay, nguoi buon ban va ke đi đuong đeu đi tay khong, ban đem khong con trom cuop, trau bo tha chan khong phai đem ve, chi can moi thang xem lai mot lan, co khi sinh đe cung khong biet đuoc la gia suc nha minh. Trong khoang vai nam, nguoi đi đuong khong nhat cua roi, cong ngoai khong phai đong, đuoc mua lien tiep, trong coi tam yen.


= Nha Hau Le khoi phuc chong Mac =
Luc Đang Dung cuop ngoi nha Le, than dan that vong, ca nuoc hoang mang, Đang Dung so long nguoi nho vua cu, đe lai sinh bien, nen phai tuan giu phap đo cua Nha Le, khong dam thay đoi, phu du than dan, tran ap long nguoi, che bit mat tai ho. Lai lap muu tim con chau cac nha the gia cong than, nhung nhung nguoi ay van nho ve nha Le, phan nhieu chay vao rung nui, phan an nau khong chiu ra, ke tu tap lam cuop, ke ra nuoc ngoai lam quan.
Nam 1530, chau ngoai ho Le ten Le Y khoi binh o Thanh Hoa chong lai ho Mac, quan so vai van nguoi, Mac Đang Dung tu than cam vai van quan thuy bo giao chien voi Le Y o song Ma, quan Đang Dung thuong thua luon, đanh dan quan ve, đe Mac Quoc Trinh o lai chong giu. Sau đo Mac Đang Doanh tu kinh su dan quan vao, giao chien voi Le Y, lai bi đanh bai, dan quan tro ve. Sau nhung chien thang, Le Y chu quan, quan it luong het, đoi ngu roi rac, Mac Quoc Trinh nghe tin bao lien dan quan tinh nhue tap kich, bat song Le Y ve kinh su sai ngua xe xac.
Le Y that bai nhung tho tu cac noi van khong quy phuc Nha Mac, Nguyen Kim đong o Ai Lao, anh em Trinh Ngung, Trinh Ngang chiem cu xu Thai Nguyen; Vu Van Uyen chiem xu Tuyen Quang, cac tuong nay đeu danh nghia phuc quoc. Suot mot dai ven nui cac xu Thanh, Nghe, Tuyen, Hung đeu khong theo ho Mac.
Nam 1531, vien Bich Khe hau Le Cong Uyen, nguoi huyen Loi Duong, chau cua cong than thoi vua Le Thai To la Le Van Linh, khoi binh đanh vao cua Chu Tuoc, bi thua phai chay vao Thanh Hoa. Đang Dung phat binh diet tru, Le Cong Uyen bi giet, xu Thanh Hoa, Nghe An binh hoa lien mien, nhan dan luu tan, vuon ruong bo hoang.
O Ai Lao, con nha dong doi cong than Nguyen Đuc Trung tu thoi vua Le Thai To la An Thanh hau Nguyen Kim, con cua Nguyen Hoang Du va chau cua Nguyen Van Lang lap con cua Le Chieu Tong ten Le Ninh len lam hoang đe, khoi phuc nha Le. Mua ha nam 1537, tuong nha Mac la Tay An hau Le Phi Thua cai quan bay huyen Thanh Hoa, thu vet cho đinh tam ti ma sang Ai Lao quy thuan nha Le.
Nam 1539, Trang Tong dung con re Nguyen Kim la Trinh Kiem lam Duc quoc cong, cung Trinh Cong Nang va Lai The Vinh cung xuat quan đanh Mac. Đang Dung mang quan đen đanh, bi thua to. Đen nam 1540 Mac Đang Doanh chet, Đang Dung tro ve Thang Long, dung chau noi la Phuc Hai len noi ngoi.
Mua xuan nam 1542, vua Le Trang Tong đich than lam tuong ra đanh Thanh Hoa, dung quan Thuy Ha Tho Tuong lam Ngu doanh đe thong. Nguyen Kim dan quan đi truoc, tan cong Thanh - Nghe, nhieu nguoi huong ung theo, thanh the rat lay lung.


= Ngoai giao voi Nha Minh =


 Viec cat đat lan thu nhat  Sau khi len ngoi đuoc 1 nam, tuc nam 1528, Mac Đang Dung sai nguoi sang Yen Kinh bao voi Nha Minh voi noi dung la con chau ho Le khong con ai thua tu nua, dan cho đai than ho Mac tam trong coi viec nuoc, cai tri dan chung. Vua Minh khong tin, sai nguoi do la tin tuc, ngam lap con chau ho Le len. Mac Đang Dung sai nguoi tra loi bang loi le van hoa, đem nhieu vang bac đut lot. Đen khi su gia Nha Minh ve, mat tau voi vua Minh la con chau Nha Le đa het, đa uy thac cho ho Mac, nguoi trong nuoc đeu theo phuc ca. Vua Minh mang su gia, Đang Dung so vua Minh hoi toi lien lap muu cat đat dang nhan dan hai chau Quy, Thuan va hai tuong nguoi bang vang, bac cung chau bau vat la. Vua Minh nhan, tu đo Bac Nam thong hieu đi lai.


 Ve viec cat đat lan thu hai  Nam 1529, be toi cu cua trieu Le la Trinh Ngung, Trinh Ngang sang Nha Minh to cao voi Nha Minh viec ho Mac. Mac Đang Dung đem nhieu vang bac đut lot đe pha; viec khong thanh, hai anh em chet o Trung Quoc. Nam 1533, An Thanh hau Nguyen Kim lap vua Le Trang Tong o Ai Lao, sai Trinh Duy Lieu vuot bien sang Nha Minh, Duy Lieu tau rang, Mac Đang Dung tiem loan, chiem kinh thanh ngan tro đuong đi nen tu lau bo viec cong. Vua Minh hay tin, ben sai Ham Ninh hau Cuu Loan lam Tong đoc quan vu, Binh bo Thuong thu Mao Ba On lam Tham tan quan vu đem quan sang đong gan cua Nam Quan roi truyen hich đi moi noi, he ai bat đuoc cha con Mac Đang Dung thi thuong cho quan tuoc va hai van bac. Lai sai nguoi đua thu sang cho Mac Đang Dung bao phai đua so ruong đat nhan dan sang nop va chiu toi, thi đuoc tha cho khoi chet. Nam 1536, Nguyen Kim lai sai Trinh Vien sang Nha Minh tau trinh. Nam 1538, trieu Mac sai Nguyen Van Thai sang Nha Minh dang bieu xin hang va xin đuoc phan xu.
Theo Tran Trong Kim trong sach Viet Nam su luoc: Viec đinh sang đanh ho Mac khong phai la vua Nha Minh co vi gi ho Le, nhung chang qua cung muon nhan luc nuoc Nam co bien, lay co ma sang lam su chiem giu nhu khi truoc sang đanh ho Ho vay. Ta phai biet rang pham nhung viec nuoc no giao thiep voi nuoc kia thi thuong la nguoi ta muon tieng "vi nghia" ma lam nhung viec "vi loi" ma thoi.
Nam 1540, Mac Đang Doanh chet, Mac Đang Dung lap chau Phuc Hai len noi ngoi. Mua đong, thang 11, Mac Đang Dung cung voi chau la Van Minh va be toi la Nguyen Nhu Que, Đo Che Khanh, Đang Van Tri, Le Thuyen, Nguyen Tong, To Van Toc, Nguyen Kinh Te, Duong Duy Nhat, Bui Tri Vinh, qua Tran Nam Quan, moi nguoi đeu cam thuoc, buoc day o co, đi chan khong đen phu phuc truoc mac phu cua quan Minh quy goi, cui đau dang to bieu đau hang, nop het so sach ve đat đai, quan dan va quan chuc ca nuoc đe cho phan xu, dang cac đong Te Phu, Kim Lac, Co Sam, Lieu Cat, An Luong, La Phu cua chau Vinh An tran Yen Quang, xin cho noi thuoc vao Kham Chau. Lai xin ban chinh soc, cho an chuong, đe kinh can coi giu viec nuoc va cho lenh thay đoi hay quyet đinh khac. Lai sai Van Minh va Nguyen Van Thai, Hua Tam Tinh mang bieu đau hang sang Yen Kinh.
Tuong Nha Minh ben xin voi vua Minh ban cho lich, cho an chuong va bao ong giu can than đe quyet đinh sau. Nam 1541, Nha Minh phong lam An Nam đo thong ty su, cho an bac, van cho the tap. Con 13 lo cu đe ten cu, đeu lap phu ty, đat cac chuc nhu Tuyen phu, Đong tri, Pho su va Thiem su, cho chuc Đo thong su đuoc cai quan, đieu khien va phai trieu cong.


Qua đoi Sau khi len bien gioi đe cat đat tro ve, ngay 22 thang 8 nam 1541, vua Mac Thai To bang ha, huong duong 57 tuoi. Truoc khi bang ha ong co đe lai di chuc dung đan chay cung Phat va khuyen Mac Phuc Hai phai nhanh chong ve kinh su đe tran an nhan tam va xa tac la trong.


Gia quyen Cha: Mac Hich
Me: Đang Thi Hieu


Con cai Hoang thai tu Mac Đang Doanh
Hoang tu Mac Chinh Trung
Hoang tu Mac Phuc Son
Hoang tu Mac Nhan Phu
Hoang tu Mac Quang Khai
Hoang tu Mac Nhan Quang
Hoang tu Mac Đai Đo
Cong chua Mac Ngoc Tho
Cong chua Mac Ngoc Chau
Cong chua Mac Ngoc Quang
Cong chua Mac Ngoc Tu


Nhan đinh Theo sach Đai Viet su ky toan thu, nhung su quan bien soan sach đa khong chep trieu Mac thanh mot ky nhu nhieu trieu đai khac ma chi goi la phan phu. Theo su quan Đang Binh nhan đinh: "Luc bay gio, ke quyen gian the lon, bon than ha khac long, thien tu bi co lap o tren, ca trieu khong mot ai co the uy thac đuoc, muon khong sup đo, co the đuoc khong? Rot cuoc xay ra moi hoa cho Quang Thieu, Thong Nguyen, buc hiep long nguoi, doi vua đen go hoang, cuop lay thien ha cua trieu Le, tiem xung vi hieu, vao o nha vang, đu vanh giao quyet. Lay mot xo đat Hai Duong goi la Duong Kinh, tu tien phe bo lang tam cua Le trieu, chem giet con chau cac cong than đoi truoc. Xet nhung viec lam cua no, khong khac gi Tao Thao. Đang đau xot biet chung nao!"
Đen the ky XVIII, cac su quan Le Quy Đon, Phan Huy Chu, khi soan sach Đai Viet thong su, Lich trieu hien chuong loai chi, Kien van tieu luc, voi nhung phan nhu Quan chuc chi, Khoa cu,... đeu khong coi trieu Mac la mot trieu đai chinh thuc. Ho đeu khong chep gi quan che, khoa cu,... trieu Mac trong sach, coi nhu trieu Mac khong ton tai. Le Quy Đon trong phan Nhan vat chi, viet phan ve cac nhan vat Nha Mac la "Nghich than truyen", goi Nha Mac la Nguy Mac; Phan Huy Chu trong phan Nhan vat chi goi la phan Su tich nha Nhuan Mac (Nhuan tuc la thua). Chu Nhuan ma cac su quan dung đe ghi Nhuan Mac, tuc la Nhuan, la cai phu thuoc, nhu thang nhuan, ngay nhuan. Tu nay lay trong sach Le ky, Di tu thoi thanh tue di vi nhuan nguyet, nghia la lay nhung ngay thua trong mot thoi gian đe lam ra thang nhuan. Nhu the co the hieu nhuan la chap va khong chinh thuc.
Đia điem noi ma Mac Đang Dung len bien gioi cat đat cho quan Nha Minh sau đuoc goi la Thanh Thu hang, đen nam 1790 nha ngoai giao Tay Son la Ngo Thi Nham đi su sang Trung Quoc qua đay đa lam bai tho Thanh thu hang:

Loi qua Mac Phu toi Bang Tuong,
Thanh Thu hang xua, dau co cuong.
Nui tua Lang Son, dong suoi it,
Moc neu ha Thach, dam đuong truong.
Tuyet bay tan phao, đon canh khap,
Sam chuyen guong xe, ben nuoc vang.
Đo thong xin hang, tro khon nan,
Nghin nam ban nuoc tieng Nghi Duong.
Đen the ky XX, nhung nhan vat nguoi Nghe An, Ha Tinh nhu Tran Trong Kim hoac Phan Boi Chau đa phe phan nang loi viec Mac Đang Dung cat đat, quy lay quan Nha Minh. Theo Tran Trong Kim viet trong Viet Nam su luoc: "Mac Đang Dung đa lam toi Nha Le ma lai giet vua đe cuop lay ngoi, ay la mot nguoi nghich than; đa lam chu mot nuoc ma khong giu lay bo-coi, lai đem cat đat ma dang cho nguoi, ay la mot nguoi phan quoc. Lam ong vua ma khong giu đuoc cai danh-gia cho tron-ven, đen noi phai coi tran ra troi minh lai, đi đen quy lay o truoc cua mot nguoi tuong cua quan nghich đe cau lay cai phu-qui cho mot than minh va mot nha minh, ay la mot nguoi khong biet liem-si. Đoi voi vua la nghich than, đoi voi nuoc la phan quoc, đoi voi cach an-o cua loai nguoi, la khong co nhan-pham; mot nguoi nhu the ai ma kinh phuc? Cho nen dau co lay đuoc giang-son Nha Le, dau co muon đuoc the Nha Minh benh-vuc mac long, mot cai co-nghiep dung len boi su gian-ac hen-ha nhu the, thi khong bao gio ben-chat đuoc. Cung vi co ay cho nen con chau ho Le lai trung-hung len đuoc".
Phan Boi Chau trong sach Viet Nam vong quoc su đa cho rang Mac Đang Dung voi toi trang cat đat, nhan Đai Viet lam quan huyen Trung Quoc thi đang phai chem.
Theo hoc gia Đao Duy Anh chep trong sach đia ly Đat nuoc Viet Nam qua cac đoi: Chau Vinh An - chep rang Ly Thai To đoi tran Trieu Duong lam chau Vinh An; chau Vinh An đoi Le Thanh Tong co tran Ngoc Son. Chung ta biet rang su chep Mac Đang Dung nop sau đong thuoc chau Vinh An, tran Yen Bang cho Nha Minh. Co le chau Vinh An đoi Hong Đuc con gom ca mien đong huyen Mong Cai va mot dai đat o phia bac tuong đuong voi 6 đong Mac Đang Dung cat cho Nha Minh va đen thoi Le Trung hung thi chau Vinh An co le vi viec cat đat cua Nha Mac đa bi thu hep lai chi con dai đat phia đong huyen Mong Cai, tu đia gioi Đong Hung cua Trung Quoc đen Mui Ngoc va cac đao o phia tay nam.
Theo K.W. Taylor, mot su gia nguoi Mi, đa co cuoc xung đot giua hai trung tam quyen luc la vung Đong Kinh tuc Ha Noi ngay nay va vung Thanh Hoa - Nghe An. Thoi Nha Ho, viec Ho Quy Ly, nguoi Thanh Hoa cuop ngoi Nha Tran đa dan toi nguoi Kinh lo đa ung ho Nha Minh, nhu gia đinh Mac Thuy - ong to cua Mac Đang Dung đa theo hang Nha Minh. Sau hon 100 nam, Đong Kinh lai hon loan. Nhan vat tai lap trat tu o Đong Kinh, Mac Đang Dung, la thanh vien trong cung gia đinh ho Mac ma tung ung ho Nha Minh mot the ky truoc. Ong tap hop nhom can than mo rong cua cho cac gia đinh Đong Kinh va thanh cong trong viec huy đong su ung ho đia phuong. Mot chi tiet quan trong nhung it đuoc nhac toi la Đong Kinh đa trung thanh sau sac voi gia đinh ho Mac trong the ky XVI va Đong Kinh đa cung ran chong lai cuoc chinh phuc cua đoan quan Thanh Nghe vao cuoi the ky nay.


= Y kien nhan đinh cua cac su gia thoi hien đai =
Tu nhung nam thap ky 70, cac su gia hien đai Viet Nam đa phe phan hanh đong cua Mac Đang Dung rat kich liet, nhung nhung nam sau đo, nhung nguoi o mien Bac Viet Nam nhu Nguyen Van Sieu (Ha Noi), Le Van Hoe (Ha Đong), Pham Van Son (Ha Noi), Tran Quoc Vuong (Ha Tay), Tran Gia Phung, Tran Khue, Tran Lam Bien, Vu Khieu, Van Tao, Đinh Khac Thuan, Nguyen Gia Kieng, Phan Đang Nhat, Tran Thi Vinh đa co tieng noi đoi lap voi cac tri thuc o Nghe An khi cho rang đat ma Mac Đang Dung cat la đat khong hoac đat ay von cua vua Le Thai To chiem nay tra lai, va hanh đong cua Mac Đang Dung la đe mang lai hoa binh cho đat nuoc. Nhung y kien ay đuoc luoc trich duoi đay:
Cac bo chinh su thoi phong kien cua Viet Nam do cac trieu đai đoi đich voi Nha Mac bien soan nhu Toan thu (do nha Le-Trinh sai bien soan bo sung o the ky XVII), Cuong muc (do Quoc su quan trieu Nguyen bien soan o the ky XIX) đeu viet ve hai su kien Mac Đang Dung cat đat cho Nha Minh. Theo Đai Viet su ky toan thu: "Nam 1528, cat đat dang nhan dan hai chau Quy, Thuan va hai tuong nguoi bang vang va bac cung chau bau, cua la, vat la. Vua Minh thu nhan". Trong Cuong muc cung đat van đe nghi ngo ve su viec nam 1528 ma Toan thu đa chep. Cac su gia ngay nay xac đinh ro rang hai chau Quy Hoa va Thuan An đa mat sang tay Nha Tong tu thoi Nha Ly, do hai thu linh Nung Tri Hoi va Nung Tri Cao nop cho Tong.
Trong sach Phuong Đinh Du Đia chi, hoc gia Nguyen Van Sieu đau thoi Nguyen o the ky XIX, sau khi khao cuu cac sach đia ly Trung Quoc va Viet Nam, đa ket luan: "May đong Nhu Tich thuoc chau Vinh An moi co tu nien hieu Thuan Thien. Nha Mac tra lai cho Nha Minh đat cu đa lan, khong phai la cat đat đe đut lot vay".
Cac su gia ngay nay co quan điem thong nhat voi Nguyen Van Sieu. Ve "nghi an" dang đat cho ngoai bang cua Mac Đang Dung, Tran Khue ("Can hieu đung Nguyen Binh Khiem va Vuong trieu Mac", 1991) cung co nhung phan tich chi tiet:

Tac gia Đai Viet su ky toan thu (do nha Le-Trinh bien soan bo sung o the ky XVII) coi Nha Mac la "nguy trieu" nen khong them chep rieng thanh mot ky va goi mot cach khinh bi la "Mac thi". Le Quy Đon thi xep tat ca cac vua Mac vao loai "nghich than". Su quan trieu Nguyen thi cang khe khat, khoi ban. Su gia Tran Trong Kim thi mat sat het loi... Tat nhien khi chep ve su kien vua quan Nha Nguyen lan luot cat đat ba tinh mien Đong, roi ba tinh mien Tay Nam ky, roi đau hang va dang ca đat nuoc Đai Nam cho xam luoc Phap, thi su gia Tran Trong Kim lai chuyen giong khac.
Su gia coi đo khong phai la chuyen "phan quoc" va "vo liem si"... ma la chuyen co the thong cam đuoc. Vua Tu Đuc van la mot đang anh quan đang kinh phuc vi dau sao ngai van la mot ong vua hay chu va lai rat co hieu voi me ngai.
Khen, che la tham quyen cua cac su gia. Đieu toi muon ban o đay la van đe su that lich su. Khong can thiet phai benh vuc cho vua Mac hay bat cu thu vua chua nao. Nhung khi thay su that lich su bi bop meo hoac xuyen tac thi can đinh chinh.
Ve chuyen cat đat cho Nha Minh, tac gia Đai Viet su ky toan thu co ghi hai lan.
...Nhu the la tac gia Đai Viet su ky toan thu ghi chep rang Mac Đang Dung nop cho Nha Minh 6 đong cua chau Vinh An. Con Tran Trong Kim thi chep la Mac Đang Dung "xin dang đat 5 đong: la đong Te Phu, đong Kim Lac, đong Co Xung, đong Lieu Cat, đong La Phu va đat Kham Chau".
The la khong ro can cu vao tu lieu, van ban nao ma su gia Tran Trong Kim bot đi mot đong (An Luong) chep sai ten mot đong (Co Sam thanh Co Xung) va đac biet la them ra mot chau (chau Kham). Chua can phai kiem tra, khao cuu gi cung lap luc thay ngay su gia Tran Trong Kim đa bia them ra cai goi la "Kham Chau". Kham Chau la đat thuoc Trung Quoc tu truoc đoi Nha Tong va đen đoi Minh, va đen tan ngay nay no van la đat cua Trung Quoc; lam sao Mac Đang Dung lai co the cat đat dang nop phan đat khong phai cua nuoc minh?
Ve hai chau Quy Thuan cung the, hoc gia Đao Duy Anh đa chung minh rang tac gia Đai Viet su ky toan thu nham. Đo la hai chau cua Trung Quoc.
Đao Duy Anh đa khao chung va chu giai nhu sau: "Minh su quyen 321 chi chep: (Cuop ngoi roi) qua mot nam thi (Mac Đang Dung) sai su sang cong, đen thanh Lang Son bi đanh ma tro ve chu khong chep viec Đang Dung dang đat hai chau Quy Thuan đe ta toi. Va chang hai chau Quy Thuan thi Nha Tong đa chiem tu thoi Ly nuoc ta roi.
Hai chau Quy Thuan la chau Quy Hoa va chau Thuan An. Trung Quoc đia danh đai tu đien noi rang chau Quy Hoa đoi Tong tri so o tai huyen Nghi Son tinh Quang Tay. Nha Tong đat chau ay voi đat Vat Duong do Nung Tri Hoi nop. Chau Thuan An thi Nha Tong đat o đat Vat Ac do Nung Ton Đan nop, va cac đat Loi Hoa, Ke Thanh, On Nhuan. Hai chau ay ve sau tro thanh chau Quy Thuan tinh Quang Tay".
...Con su gia Tran Trong Kim thi vua xuyen tac, vua buong loi mat sat Nha Mac mot cach thieu than trong.
Neu Mac Đang Dung co mac toi thi khong phai la cai toi "cat đat ma dang cho nguoi" ma "toi" cua Mac Đang Dung la đa xam lan đat cua nguoi roi khong giu noi lai phai đem nop tra lai đat đa lan. Đieu đang buon la nhung đieu chep sai ngoa trong su sach nhu vay cu đuoc truyen tham vao tim oc het the he nay đen the he khac va đang so hon nua no lai tham ca vao ngoi but cua may nha bien soan su cua ta duoi su chi đao truc tiep cua Uy ban KHXH Viet Nam.
Nha nghien cuu Hue Thien trong bai viet "Mac Đang Dung co dang đat cho Nha Minh hay khong?" :

Xua nay su chep rang Thai To Nha Mac la Mac Đang Dung đa cat đat Đai Viet dang cho Nha Minh đe bao ve ngoi bau, luu lai tieng xau muon đoi. Su that co phai hoan toan đung nhu the khong va neu khong thi đieu ngoa truyen nay bat đau tu đau va voi ai?
...Đen nam Chinh Hoa thu 18 (1697) đoi Le Hi Tong, Trinh Can (1633-1709) lai sai Le Hi (1646-1702) to chuc hieu đinh cong trinh cua nhom Pham Cong Tru va chep them phan ban ky tuc bien tu đoi Le Huyen Tong (1662-1671) đen het đoi Le Gia Tong (1671-1675) đe đua khac van in ma "ban bo cho thien ha". Phan chep them cua Đai Viet su ky toan thu gom 24 quyen. Đay chinh la bo Đai Viet toan thu ma chung ta đang su dung hien nay.
...Bang quan điem chinh thong đen muc cuc đoan, Pham Cong Tru khong nhung đa kiet liet len an hanh đong "tiem ngoi" cua Mac Đang Dung ma con khong ngan ngai dung ca thu đoan xuyen tac su that đe boi nho nhan vat đa sang lap ra Nha Mac nua. Chung cu ve su xuyen tac đo la đa hai lan ĐVSKTT chep viec Mac Đang Dung dang đat cho Nha Minh.
Lan đau tien bo su nay ghi: "Nam Mau Ti (1528) Mac tiem hieu Minh Đuc thu 2 (...) Đang Dung sai nguoi sang Yen Kinh bao voi Nha Minh rang la ho Mac tam trong coi viec nuoc, cai tri dan chung. Nha Minh khong tin (...) Đang Dung so Nha Minh đem quan sang hoi toi, ben lap muu cat đat dang nhan dan hai chau Quy, Thuan va hai hinh nguoi bang vang bac cung la chau bau cua la, vat la, Nha Minh thu nhan. Tu đay Nam Bac lai thong su đi lai" (ĐVSKTT, Tap IV –trang 121 - 122).
Viec ghi chep nay hoan toan sai su that. Quy, Thuan chinh la Chau Quy Hoa va Chau Thuan An. Hai chau nay thuoc ve Trung Hoa vao thoi Nha Tong tu nhung nam 60 cua the ky XI.
...Lan thu hai ma ĐVSKTT ghi chep ve viec "dang đat" cua Mac Đang Dung la nhu sau: "Canh Ti (1540) Mac Đai Chinh nam thu 11 (...) mua đong, thang 11, Mac Đang Dung (...) dang to bieu xin hang, bien het đat đai, quan dan quan chuc trong nuoc đe xin xu phan, nop cac đong Te Phu, Lim Lac, Co Sam, Lieu Cat, An Luong, La Phu cua Chau Vinh An tran Yen Quang xin cho noi thuoc, le vao Kham Chau..."(ĐVSKTT, tap IV, trang 131-132). Đay la tu lieu chinh ma cac sach lich su ve sau cua ta luon nhac đen đe ket toi Mac Đang Dung. Truoc het can noi ro la so luong va ten goi cac đong ghi trong cac sach co cho đai đong tieu di. Chang han Le Thanh Khoi thi can cu vao ĐVSKTT ma chep la 6 đong, nhung lai ghi Co Sam thanh Co Xung (Le Viet Nam Histore etcin lisation, Leseditions deminuit, Paris, 1955, P.263); Tran Trong Kim chi chep 5 đong - khong co An Luong (Viet Nam), Truong Huu Quynh, Nguyen Phan Quang va Nguyen Canh Minh thi ghi 5 đong la: Tu Lam, Kim Lac, Co Sam, Lieu Cat va La Phu (sđd-92, tap 1, Ha Noi, 1971, trang 75). Thuc ra, su viec chi lien quan đen 4 đong la Tu Lam, Co Sam, Lieu Cat, La Phu va co chang thi chi viec Mac Đang Dung tra đat chu khong he co viec Mac Đang Dung dang đat cua Đai Viet cho Nha Minh. Su thuc bon đong neu tren đeu thuoc tran Nhu Tich von la đat Trung Hoai it nhat tu đoi Tong. Tran nay nam cach Kham Chau (Quang Đong) 160 dam ve phia tay va cach Chau Vinh An cua Đai Viet 20 dam. Đay la mot vung nui cao, đia the hiem tro. Đau đoi Tong cac đong nay da đat cac chuc đong truong đe trong coi va sang đoi Minh, nien hieu Hong Vu nam đau (1368), vua Minh lai đat chuc Tuan ti o Nhu Tich đe thong linh cac đong nay mot cach chat che hon. Nhu đa trinh bay ve hai chau Quy, Thuan, cac đong truong doc bien gioi Viet - Trung thuong tuy theo tinh hinh thuc te ma thay đoi thai đo than phuc đoi voi Trung Hoa hoac Đai Viet.
...Vay la ngay mot so ghi chep trong ĐVSKTT nhu đa trich dan tren cung đu cho thay hoan toan khong co chuyen Mac Đang Dung cat đat cua Đai Viet đe dang cho Nha Minh. Co chang chi la cac su than Le-Trinh vi muc đich chinh tri đa xuyen tac su that lich su đe ha nhuc Nha Mac ma thoi.
Trong bai "Sach luoc ngoai giao cua Nha Mac" (Tap chi Cua bien, so 75/2004), tac gia Ngo Đang Loi đa trich dan sach "Kham Chau chi" cua Trung Quoc cho rang: "Bay đong Chiem Lang, Thi La, Tu Lac, Lieu Cat, Co Lam, Tu Sam, La Phu (tuc la nhung xu đat doc bien gioi Viet – Trung ma Nha Minh đoi Nha Mac phai tra lai) nguyen la đat quan Thi La, Chiem Lang, Nhu Tich đoi Tuyen Đuc Nha Minh, bon Hoang Kim Quang, truong đong Tu Lam lam phan chiem cu Tu Lam, La Phu, Co Sam, Lieu Cat, nhan đo uy hiep ca đong Tu Lac cung tuan ty kenh Phat Đao gom 9 thon, đang dai hon 200 dam phu ve nuoc An Nam..."


 Ve van đe quy thuan  Cung theo Toan thu:

[nam] 1540... thang 11, Mac Đang Dung... qua tran Nam Quan... phu phuc truoc Mac phu cua quan Minh quy goi, cui đau dang to bieu đau hang, nop het so sach ve đat đai, quan dan va quan chuc ca nuoc... dang cac đong Te Phu, Kim Lac, Co Sam, Lieu Cat, An Luong, La Phu cua chau Vinh An tran Yen Quang, xin cho noi thuoc vao Kham Chau... Lai sai bon... mang bieu đau hang sang Yen Kinh (Su ky) nhung ve viec nay co mau thuan voi sach Kham Chau chi cua Nha Thanh va Quang Yen sach.
Ve su viec cat đat nay, con co nhieu y kien khac nhau. Viec cat đat bi nhieu su gia ve sau len an gay gat, nhung cung co y kien cho rang ong lam the la khon kheo nhat, vi cung mot luc khong the chia se luc luong ra đe chong lai hai the luc: Nha Minh o phia bac, lien minh Le - Nguyen o phia nam.
Tren thuc te, đieu nay (du co hay khong) đa ngan khong cho Nha Minh đem quan vao Đai Viet va ke tu sau khi ong mat thi chau ong, Mac Phuc Hai van la nguoi co toan quyen toi cao đieu hanh đat nuoc tu đia phan Ninh Binh ngay nay tro ra.
Ve su kien nay, GS Tran Quoc Vuong cho rang:

Hanh đong "đau hang" cua Nha Mac do Minh su chep la mot su phong đai đe khoe khoang, hanh đong ay vua Le sau nay cung lap lai gan nguyen xi thi lai khong bi su gia Nha Le neu len đe phe phan. Đo (viec lam cua vua Mac) chang qua la mot hanh đong "tuong trung" (quang day lua vao co, khong phai la tu troi), mot su "nhun minh" (cung co the noi la hoi qua đang) cua mot nuoc nho đoi voi nuoc lon trong đieu kien tuong quan chinh tri ngay xua (va nen nho luc ay Mac Đang Dung đa thoi ngoi vua đuoc 10 nam roi va la mot ong gia sap chet (tu Nam quan tro ve đuoc may thang thi ong qua đoi), ong gia nay ganh nhuc cho con, cho chau va cho ca nuoc ma cu bi mang tieng mai!). Tat ca ung xu cua Mac voi Minh cung chi nam trong mot chien luoc ngoai giao hang xuyen cua Viet nho Hoa lon "than phuc gia vo, đoc lap thuc su" (Vassalite fidive, Independance reelle). Ma thuc su o thoi Mac khong co bong mot ten xam luoc nao tren đat nuoc ta, quan bao ho, du hinh thuc nhu chuc "Đat lo hoa xich" o Thang Long trieu Tran cung khong. The tai sao nguoi nay thi khen la khon kheo, nguoi khac lai che la hen ha?
Tac gia Tran Gia Phung trong bai viet: "Nhung cuoc đoi ho lon trong lich su" co đoan binh luan xac đang ve su kien đau hang Nha Minh cua Mac Thai To:

"Nam 1533,... Le Trang Tong sai Trinh Duy Lieu cung hon 10 nguoi đi đuong bien tu Chiem Thanh theo thuyen buon Quang Đong toi Trung Hoa xin thinh cau Nha Minh xuat quan đanh Nha Mac. Nam 1536 mot lan nua Le Trang Tong sai Trinh Vien yeu cau Nha Minh đanh ho Mac.
Hanh đong cua vua Le, keu goi nguoi nuoc ngoai ve đanh nuoc minh, trong đo co y kien co van cua Nguyen Kim, khong bi mot su gia nao len an. Viec lam nay đua đen ket qua cu the la Nha Minh cu Cuu Loan lam Tong đoc, Mao Ba On lam Tan ly quan vu đem 20 van binh ma sang ai Nam Quan nam 1540. Nguoc lai, trong the yeu, muon tranh mot cuoc chien ma minh nam chac phan that bai, đong thoi dan Viet se mot lan nua bi đat duoi ach thong tri truc tiep cua ngoai nhan nhu thoi Moc Thanh, Truong Phu, Mac Thai To, luc đo đa len lam Thai thuong hoang, nhu co giao su Tran Quoc Vuong đanh gia Mac Đang Dung đanh chap nhan "đau hang gia vo đe gianh đoc lap thuc su" cho đat nuoc va chap nhan hy sinh danh du ca nhan, len ai Nam Quan (Lang Son) chiu nhuc. Nho su nhan nhuc cua Mac Thai To,... Đai Viet tren danh nghia la le thuoc Trung Hoa, nhung trong thuc te van đoc lap mot phuong đuoc Nha Minh cong nhan phong an tin,5 đoi vua Mac tri vi 65 nam (1527-1592) o Thang Long, van cai tri đat đai tu Lang Son tro xuong, đau co vien tuong Tau nao ben mang sang cai tri. Ai cung bao Mac Đang Dung đau hang Nha Minh vi quyen loi gia đinh ho Mac, nhung gia thiet, mot gia thiet khong bao gio co the quay lai đuoc, Mac Đang Dung chong cu quan Minh nhu ho Ho, nuoc ta bi tai đo ho, thi nhan dan ta con kho biet bao nhieu nua. Đang nay, Mac Đang Dung mot minh chiu nhuc cho tram ho binh yen. Nguoi ta ua ca tung Han Tin khi ngheo kho đa lon tron ten ban thit cho Hoai Am (Trung Hoa) nhu la mot guong nhan nhuc đang noi theo, nhung chang mot ai chiu chia se voi noi nhan nhuc vi đai cua Mac Đang Dung. Mac Đang Dung luc đo đa la ong gia 60 tuoi rat buon tui ve su kien Nam Quan (Lang Son) nen ve nha chua đuoc mot nam, ong nhuom benh tu tran nam 1541."
Đi xa hon nua, tac gia con so sanh hanh đong nay cua Mac Đang Dung voi vua Le sau ngay trung hung ve Thang Long:

...(Theo Viet su Thong giam cuong muc) "sau khi tro ve Thang Long, nam 1596 vua Le The Tong (tri vi 1573-1599) cu nguoi đem hinh dang hai qua an cua Nha Mac va vua Le len Nam Quan cho đai dien Nha Minh kham xet, nhung quan Nha Minh khong chiu, bat vua Le phai than hanh đen gap. Vua Le phai chap hanh, nhung khi đen noi đoi lau qua khong đuoc gap quan Nha Minh, vua Le đanh tro ve, roi nam sau (1597) len mot lan nua moi đuoc hoi kien. Su kien nay chang kha gi hon viec Mac Đang Dung len Nam Quan nam 1540..."


Vai tro, anh huong va di san trong tien trinh lich su Mac Đang Dung la mot trong nhung nhan vat gay nhieu tranh cai nhat trong lich su Viet Nam. Đung tren quan điem bao thu cua Nho giao, nguoi ta co ly do đe phe phan Mac Đang Dung boi vi ong la đai than cua nha Le nhung lai soan ngoi cua ho Le, dong ho đa đe lai nhung dan an sau đam voi lich su Viet Nam tu thoi Le Thai To (Le Loi) cho toi Le Thanh Tong. Tuy nhien nhin nhan mot cach cong bang neu chinh truong Đai Viet đau the ky 16 khong xuat hien ho Mac thi ho Nguyen va ho Trinh đa thau tom quyen luc som hon chu khong phai đoi toi cuoi the ky đo. Tu sau thoi Le Tuc Tong, nha Le đa  suy yeu. Tu nhung the ky 17 cho toi cuoi the ky 18, ho Trinh va ho Nguyen moi la nhung nguoi cai tri co thuc quyen tren dai dat Viet Nam trong khi quyen luc ho Le ngay mot bi lan at.
Nhung nhan vat kieu nhu Mac Đang Dung (hay Tran Thu Đo va Ho Quy Ly) thuong xuat hien trong lich su Trung Hoa hon la Viet Nam. Su sach trieu Le-Trinh va trieu Nguyen von la đoi nghich voi Nha Mac nen sau nay luon len an Mac Đang Dung la "thoan nghich" hay "nghich than" đong thoi coi Nha Mac la "nguy trieu" nhung cung phai ghi lai mot thuc te hoan canh lich su khi vua Le đa suy thoai voi nhung "vua quy, vua lon", cac the luc tranh gianh, chien tranh lien mien... Nen khi Mac Đang Dung len ngoi la "bay gio than dan trong nuoc phan nhieu đeu theo Mac Đang Dung, đen đon vao kinh su" (Đai Viet su ky toan thu, tr. 118) hay "luc nay than dan phan nhieu xu huong ve Đang Dung, đeu ra đon ve kinh đo" (Đai Viet thong su, tr. 264). Nhung du co khen che hay đinh đoat cong toi cua Mac Đang Dung thi nguoi ta cung phai thua nhan ong la mot nguoi co tai thao luoc, tri dung hon nguoi (chi trong khoang 10 nam đa dep yen hau het cac cuoc noi loan cua nhieu phe phai, the luc cat cu khap nuoc), la mot tay anh hung lap than trong thoi đai loan nhu Đinh Tien Hoang thuo truoc (xuat than han vi tu tay khong ma dung nen đe nghiep), mot chinh khach khon ngoan, hanh xu linh hoat, kien nhan cho thoi, biet minh biet nguoi, la nguoi co suc thu phuc nhan tam lon (thu phuc đai bo phan long dan trong nuoc, chieu nap duoi truong nhieu tuong linh co tai va trung thanh nhu Nguyen Kinh, Vu Ho, Pham Tu Nghi...). Loi di chuc noi tieng cua than vuong Mac Ngoc Lien co the xem la bang chung lich su đang tin nhat cho chien luoc ton vong cua Nha Mac: quyen loi dong ho - gia toc la quan trong nhung van phai đat sau đia vi toi cao cua quyen loi quoc gia - dan toc.
GS Tran Gia Phung ("Nhung cuoc đoi ho lon trong lich su") co nhung loi binh luan:

Đay khong phai loi noi suong trong canh tra du tuu hau, nhung đay la tam huyet cua mot con nguoi sap nam xuong trong con hoan nan cung cuc vi mat nuoc. Suot trong lich su Viet Nam, chung ta thuong đuoc nghe nhung loi noi cua Tran Hung Đao, Tran Binh Trong, Đang Dung, hao hung nhu vo ngua to tien, nhung it khi đuoc đoc nhung dan do nhu Mac Ngoc Lien, nhan ban, đay tinh tu dan toc khong khac gi loi ru em ai trong nhung cau ca dao moc mac. Điem quan trong nhat la con chau Nha Mac đa khong keu nai van xin nguoi Minh đem quan sang đanh nuoc ta giong nhu Nha Le đa lam. Ho chi yeu cau Nha Minh can thiep cho ho ve sinh song đat Cao Bang. Chinh ho đa gop cong phat trien Cao Bang, tao the đoan ket kinh-thuong va bien Cao Bang thanh mot vung bien gioi vung chac đe chong lai Trung Hoa. Cong trang nay tuy khong ruc ro nhu đuong ve phuong nam cua Chua Nguyen, nhung su sach cung khong the quen tuyen duong ho Mac.
Tran Khue ("Can hieu đung Nguyen Binh Khiem va vuong trieu Mac", 1991) cung binh luan:

Gia nhu moi thu Mat Tran, Mat Le, Mat Nguyen... đeu biet suy nghi nhu the! Va chang le mot loi noi đep nhu vay khong đang đuoc nhac lai đe con chau chung ta ngam nghi hay sao? Va chang le nhung loi noi đep tuong tu đa vang len duoi cac trieu vua Mac lai khong đang đuoc khen.
Tong ket lai mot cach khach quan va cong bang, trong tat ca nhung nhan vat lich su it nhieu nuoi tham vong đe vuong cua chinh truong Đai Viet o the ky XVI (bao gom ca Le Do, Le Chieu Tong, Tran Cao, Tran Cung, Tran Tuan, Tran Chan, Nguyen Hoang Du, Nguyen Kim, Nguyen Hoang, Trinh Duy Đai, Trinh Duy San, Trinh Tuy, Trinh Kiem, Trinh Tung), Mac Đang Dung la guong mat co su hoi tu 2 yeu to quan trong mot cach ro ret hon ca: "tai", va "thoi".


Đanh gia La mot trong nhung nhan vat co anh huong lon nhat cua lich su Viet Nam trong the ky 16 (đac biet ve mat chinh tri va quan su), mot the ky nhieu bien đong mang tam anh huong chua tung co truoc đo trong lich su dan toc, ma ong vua la mot nhan chung vua la mot trong nhung nhan to quan trong tao nen chung. Mac Đang Dung la mot vien tuong tai nhieu cong trang, đong thoi la mot chinh khach khon ngoan, hanh xu linh hoat o vao mot thoi ky ma chinh quyen va xa hoi Đai Viet tren 20 nam cuoi thoi Le so roi vao tinh trang khung hoang tram trong cung voi 14 nam đau tien đay thu thach cua trieu Mac do ong sang lap.
Du hanh trang cuoc đoi va su nghiep co nhung điem tuong đong voi nguoi đa sang lap len nha Hau Ly la Ly Thai To (Ly Cong Uan) nhung viec lap len nha Mac cua Mac Đang Dung vao nam 1527 đa phai đoi mat voi nhung su chong đoi lon hon rat nhieu so voi khi nha Ly ra đoi nam 1009. Cac nha su hoc hien đai phan lon thong nhat quan điem o mot nguyen do cho su khac biet tren la boi Phat giao giu vi the đoc ton trong xa hoi Đai Viet tu đau the ky 11 nhung đen thoi nha Hau Le thi đa bi mat hoan toan vi the nay vao tay Nho giao (đac biet la Tong Nho). Nhung tu tuong trung quan ai quoc cua Tong Nho đa bam re sau vao y thuc cua mot bo phan lon Nho si, tri thuc Đai Viet cho toi đau the ky 16 la mot nguyen nhan chinh chong lai su ra đoi cua nha Mac.
Tu mot nguoi xuat than han vi, tro thanh linh Tuc ve va cuoi cung thanh mot hoang đe, đo la ca mot qua trinh khong phai chi do may man. Đe co đuoc nhung buoc tien nhanh chong ay, ngoai tai thao luoc phai co it nhieu may man do thoi cuoc đua lai. Trong truong hop nay, co the noi Mac Đang Dung la nguoi "lap than trong thoi loan". Điem lai nhieu su kien quan trong trong cuoc đoi chinh tri cua Mac Đang Dung đa cho thay ong la mot chinh khach hanh xu nhieu toan tinh, linh hoat trong lich su phong kien Viet Nam. Đieu quan trong la hau het nhung toan tinh đo khong chi vi loi ich ca nhan (hay gia toc) truoc mat ma huong toi đai cuc lau dai. No cung cho thay ong co kha nang gianh đuoc quyen luc va su dung quyen luc voi tinh linh đong cao, biet khi nao can cuong khi nao can nhu, khi nao can tien khi nao can lui. Ve mat linh hoat trong cach hanh xu, ong đa cho thay minh khong he so voi nguoi đong huong xu Đong la Nguyen Binh Khiem. Mot vai su kien co the xem la minh chung tieu bieu cho nhan đinh tren:

Su kien Mac Đang Dung chu đong ket noi thong gia voi Tran Chan, mot the luc đang len đuong thoi;
Su kien Mac Đang Dung hai lan tha chet, khong truy sat Nguyen Hoang Du (von co quan he ho hang gan voi cha cua Nguyen Hoang la Nguyen Kim), mo đuong song cho Hoang Du rut ve Thanh Hoa;
Su kien ong chu đong tam lui ve que nha Co Trai khi đang o đinh cao quyen luc (giai đoan 1525-1527), đe quan sat tinh hinh va tranh nhung loi giem pha chuyen quyen sau khi lien tuc đuoc vua Nha Le gia tang chuc tuoc boi cong lao dep loan, giu on đinh chinh su trong nhieu nam;
Su kien ong chon thoi điem thich hop đe phe ngoi Nha Le so (nhu nhung cuoc thanh trung cuoi thoi Ly va Tran), sau khi đa danh nhieu nam nghe ngong long dan va thu phuc nhan tam;
Su kien ong coi mo trung dung hien tai va thu dung đoi ngu Nho si - tri thuc cuu trieu Le so mot cach rong luong, đong thoi khong voi vang thay đoi nhung the che đa đuoc đinh hinh duoi thoi thinh tri cua Nha Le so, vi the phan nao tranh đuoc vet xe đo cua Ho Quy Ly va Nha Ho hon mot the ky truoc;
Su kien ong chi giu ngoi vua co 3 nam, roi theo ke sach thoi Tran ma chu đong nhuong ngoi cho con truong Mac Đang Doanh (Mac Thai Tong), sau đo lui ve Duong Kinh (Co Trai) que nha nhung van quan xuyen hau het nhung viec he trong quoc gia cho toi tan khi mat voi vai tro cua mot Thai thuong hoang;
Su kien ong buoc phai su dung "kho nhuc ke" (xin tra hang va dang đat khong) truoc đao quan xam luoc Nha Minh do nha Le Trung hung cau vien, khi đang o vao tinh the luong đau tho đich, thu trong giac ngoai (cong them mot bat loi lon la viec Mac Thai Tong vua qua đoi đot ngot, con noi ngoi la Hien tong Mac Phuc Hai van con nho tuoi).
La mot trieu đai đoi đich hoan toan voi quyen loi cua cac dong ho Le-Trinh-Nguyen (von cung phat tich tu xu Thanh) cua Nha Le Trung Hung va ca Nha Nguyen ve sau, boi vay sau khi Nha Mac that thu (1592), su nghiep cung nhu vai tro lich su cua Mac Đang Dung va trieu Mac (trong đo bao gom ca nhung nhan vat ten tuoi la trung than cua Nha Mac nhu Nguyen Binh Khiem, Giap Hai, Mac Ngoc Lien...) khong tranh đuoc cai nhin tieu cuc cua đai bo phan nhung su gia, hoc gia duoi thoi cai tri cua cac dong ho Le-Trinh roi ho Nguyen trong nhieu the ky.
Tac gia Đai Viet su ky toan thu (do nha Le-Trinh sai bien soan bo sung o the ky XVII) coi Nha Mac la "nguy trieu" nen khong them chep rieng thanh mot ky va goi mot cach khinh bi la "Mac thi". Hoc gia kiem su gia danh tieng thoi Le-Trinh o the ky XVIII la Le Quy Đon thi xep tat ca cac vua Mac vao loai "nghich than". Su gia thoi Nha Nguyen cung co quan điem gan nhu tuong đong voi thoi Le-Trinh khi viet ve Mac Đang Dung va Nha Mac. Hau het ghi chep lich su con luu lai cua nhung su gia, hoc gia cac trieu đai đoi đich ke tren ve trieu Mac chu yeu la mang tinh hinh thuc, khong may khi nhac toi nhung thanh tuu noi bat cua Nha Mac trong nhieu linh vuc quan trong nhu an ninh - quoc phong, chinh tri, kinh te, van hoa - tu tuong, van hoc - nghe thuat, ton giao - tin nguong... Nhung cai nhin theo huong nhu vay cung đuoc phan lon gioi nghien cuu hien đai o Viet Nam duy tri cho toi giai đoan cuoi thap nien 1980.
Đai bo phan su gia, hoc gia Viet Nam tu thoi Le trung hung (1533), qua thoi Nguyen cho toi truoc thoi ky Đoi Moi, mot mat thuong phu nhan vai tro tich cuc đoi voi lich su dan toc cua Mac Đang Dung va trieu Mac, mot mat luon nhan manh nhung hanh vi đuoc xem la toi nhu giet vua, cuop ngoi, đau hang, cat đat cho ngoai bang. Nhung đai dien tieu bieu cho cach nhin nhan nay la Ngo Thi Nham, Phan Boi Chau, Tran Trong Kim, Đinh Xuan Lam, Tran Thi Bang Thanh... Nhung đen thoi can đai cung co nhung quan điem co the xem la đong tinh cua gioi nghien cuu đoi voi nhung phuong an hanh xu gay nhieu tranh cai nhung "phu hop voi tinh the lich su đuong thoi va phuc vu cho loi ich chung dan toc ve lau dai" cua Mac Đang Dung. Tieu bieu cho cach nhin nay co Nguyen Van Sieu, Le Van Hoe, Pham Van Son, Tran Quoc Vuong, Tran Gia Phung, Tran Khue, Tran Lam Bien, Vu Khieu, Van Tao, Đinh Khac Thuan, Nguyen Gia Kieng, Phan Đang Nhat, Tran Thi Vinh.
Xet ve nhieu mat, đanh gia ve Mac Đang Dung phuc tap hon han so voi nhung nhan vat lich su gay tranh cai khac nhu Tran Thu Đo va Ho Quy Ly. No bi chi phoi boi mot van đe gan nhu vinh cuu trong lich su: Quan he Trung Quoc – Viet Nam (bao gom ca lich su chien tranh Viet Nam-Trung Quoc). Trong con mat chinh thong cua nguoi Viet noi chung thi Mac Đang Duy tuy gioi ung bien va bao toan đuoc nen đoc lap tu chu cua nuoc Viet nhung đa lam mat the dien quoc gia mot cach nghiem trong, khi tu troi minh đen quy lay truoc quan Minh. Tham chi ve mat nay, mot nguoi bi mang tieng cuop ngoi khac nhu Ho Quy Ly con nhan đuoc chut it ngoi ca vi đa dam đanh tra quan Minh. Xet ca thoi ky lam quan lan giai đoan lam vua, Ho Quy Ly ve kha nang ung bien voi nhung hoan canh kho luong du la thua kem hon han Mac Đang Dung, nhung ve mat hinh anh thi ong ta lai co đuoc cam tinh cua nhieu nguoi Viet boi mot chu truong đa gan nhu in sau vao tiem thuc Viet: đanh luon ve vang hon hoa, va phai đanh giac trong bat cu hoan canh nao du co gap that bai chung cuoc nhu truong hop Nha Ho. Đa co mot gia thuyet lich su đuoc đat ra la neu Mac Đang Dung xuat quan va chien thang oanh liet truoc đao quan xam luoc Nha Minh tren chien truong thi "toi cuop ngoi" cua ong co the se gan nhu đuoc tam thuc chung nguoi Viet "bo dan vao quen lang" nhu truong hop Le Hoan (Le Đai Hanh) va Tran Thu Đo.


= Quan điem cua cac nha nghien cuu ve cong va toi cua Mac Đang Dung =
Thoi Le Trung hung (1533–1789), đac biet trong giai đoan nua cuoi the ky XVIII, su sach chi đe lai đoi dong mang tinh "tich cuc" ve Mac Đang Dung va thoi Mac nhu truong hop cua Pham Đinh Ho. Tuy nhien sang thoi Nha Nguyen, nhung nha nghien cuu lich su va van hoa dan đinh hinh mot huong nghien cuu moi mang tich khach quan hon ve Nha Mac (du van co ban coi Mac Đang Dung la tiem ngoi). Cum tu Nguy Mac pho bien tu thoi Le-Trinh đuoc han che su dung hon duoi thoi Nguyen trong cac van tu con luu lai. Nhung hoc gia ma đanh gia cua ho (ve Mac Đang Dung) đuoc trich dan duoi đay thuoc nhung thoi ky lich su khac nhau, quan điem chinh tri khac nhau. Trong so nay co nhung nguoi theo Han hoc, nguoi theo Tay hoc, nguoi theo đuong loi cong san va ca nhung nguoi khong theo hoac chong lai đuong loi cong san, nhung nguoi song tai Viet Nam va ca nhung nguoi đinh cu tai hai ngoai.
Trong so nhung nha nghien cuu lich su hien đai, hoc gia noi tieng ca ve Cuu hoc va Tan hoc Tran Trong Kim co le la nguoi chi trich Mac Đang Dung kich liet hon ca:

Mac Đang Dung đa lam toi Nha Le ma lai giet vua đe cuop ngoi, ay la nguoi nghich than, đa lam chu mot nuoc ma khong giu lay bo coi, lai đem cat đat ma dang cho nguoi, ay la mot nguoi phan quoc. Lam ong vua ma khong giu cai danh gia cho tron ven, đen noi phai cui tran ra troi minh lai, đi đen quy lay truoc cua mot nguoi tuong cua quan nghich đe cau lay cai phu quy cho mot than minh va mot nha minh, ay la mot nguoi khong biet liem si.
Đoi voi vua la nghich than, đoi voi nuoc la phan quoc, đoi voi cach an o cua loai nguoi la khong co nhan pham; mot nguoi nhu the ai ma kinh phuc? Cho nen dau co lay đuoc giang son Nha Le, dau co muon đuoc the Nha Minh benh vuc mac long, mot co nghiep dung nen boi su gian ac hen ha nhu the thi khong bao gio ben chat đuoc. Cung vi co ay ma con chau ho Le lai trung hung len đuoc...

Hoc gia, nha su hoc Le Van Hoe (1911-1968), but danh Van Hac, đuoc xem la nguoi đi đau trong huong đanh gia mang nhieu tinh ly tri, khach quan lich su ve su nghiep cua Mac Đang Dung. No cang đac biet boi đuoc viet ra tu suy nghi cua mot nha nghien cuu mang ho Le, dong ho đa mat ngoi vua ve tay ho Mac:

Cai khuyet điem lon nhat cua cuon "Viet Nam su luoc" la o cho đa nang loi biem nhuc Mac Đang Dung - vua Thai To Nha Mac... Su that khac han. Mac Đang Dung bi hieu lam. Mac Đang Dung la mot nguoi anh hung lap than trong thoi loan. Mac Đang Dung la nguoi yeu nuoc thuong dan. Mac Đang Dung la nguoi co tai ngoai giao.
...Thoi bay gio la thoi thien ha đai loan. Vua chang ra vua, toi chang ra toi. Vua ngo vuc tat ca moi nguoi va chi đinh giet. Toi thi giet vua trieu than chang ai coi vua ra gi. Sinh vao thoi đai loan nhu vay chi co hai đuong: mot la lui ve noi son lam đe tranh tai va, hai la xong ra dep loan an dan giup vua, giup nuoc. Mac Đang Dung đa đi vao con đuong thu hai. Đang Dung phu vua nhung vua đinh hai Đang Dung. Cuoi cung Đang Dung moi cuop ngoi vua vi thay vua bat luc. Ke ra thi Mac Đang Dung cung khong tranh khoi cai toi giet vua va cuop ngoi.
Nhung truoc kia thoi Đinh, Ly, Tran khong phai la khong co nguoi giet vua, cuop ngoi, ngay thoi Mac Đang Dung cung co bao nhieu ke hoac đa giet vua hoac lam le cuop lay ngoi bau. Đung vao đia vi Mac Đang Dung bay gio muon tien than khong ai lam khac đuoc. Gia su Mac Đang Dung lui ve an dat, bo mac viec đoi, thi Nha Le cung khong giu noi co nghiep, ngai vang hoac đa ve ho Trinh, ho Tran (Tran Cao) hay ho Nguyen, ho Hoang. Mac Đang Dung chi la mot nguoi anh hung lap than o thoi loan ma thoi. Trach Mac Đang Dung sao khong cuc cung, tan tuy tho vua Le thi co khac gi trach Vo, Thang sao khong tan trung tho cac vua Kiet, Tru.

Le ra Mac Đang Dung phai lam cong viec cua Vo, Thang ngay tu thoi Uy Muc va Tuong Duc roi moi phai. Nhung co le Mac Đang Dung con muon đoi xem long dan the nao. Đen khi thay ro long dan Son Tay, Thanh Hoa đoi voi vua Le, bay gio Đang Dung moi quyet. Nhu vay ke cung đa than trong chu khong phai hanh đong mu quang, lo mang. Neu ai cung so tieng nghich than thi tu thuong co đen gio, trong lich su Trung Hoa, lich su Viet Nam cung nhu lich su cac dan toc khac, co le chi co mot dong ho lam vua chu lam gi con co cac nha Tan, Han, Đuong, Tong, Le, Ly, Tran, Ho.

Nha su hoc Pham Van Son co nhieu quan điem đong tinh voi hoc gia Le Van Hoe:

Khong co ho Mac ra đoi thuo đo, thi trong nhan dan cung phai co mot nguoi khac nhay ra đe thiet lap trat tu moi. Co bao gio trong mot quoc gia chi co mot dong ho duy nhat xung đang đe lam vua, con nhung dong ho khac chi đu tu cach lam thu dan ma thoi? Ly Cong Uan cuop ngoi Nha Tien Le, Le Hoan tu thong voi Duong hau thay the Nha Đinh, Tran Thu Đo lua gat mot co gai nho (Ly Chieu Hoang), xet viec ho Mac cuop ngoi Nha Hau Le con đang hoang hon. Ha sat vua Chieu Tong, Mac chi co muc đich huy bo cai binh phong ma cac lanh tu phong kien đa dung đe che đay hanh đong muu đo vuong ba cua ho va vi ca ly do bao ve cho chinh ban than nua.
Tran Trong Kim con cho rang Mac đa xay dung su nghiep tren su tan ac nen khong ben. Loi phe phan nay lai cang ham ho nua. Ong Le Van Hoe cho rang nguoi ta đa co y quen rang Nha Tien Le, Nha Ly, Nha Tran va cac Chua Trinh sau nay cung đi đuong loi ay. Cac xa hoi phong kien bao gio cung gay ra nhung cuoc đao lon ngai vang. No hu hong ngay tu nen tang, khuon nep hay he thong to chuc thi moi loan la mot tinh trang thuong truc khong sao tranh đuoc neu khong lam gi co Nha Đuong, Nha Tong, Nha Nguyen, Nha Minh ben Trung Quoc.
Neu cho rang Nha Mac đa lam viec gian ac, thi Tran Thu Đo am muu voi Tran thi (vo vua Ly Hue Tong) đem chau trai vao cung bay cuoc hon nhan đe chiem ngoi Nha Ly. Thu Đo lai lay vo cua Hue Tong la em gai ho minh, giet het con chau Nha Ly, ep vua Tran Thai Tong bo Chieu Hoang lay chi dau la vo Tran Lieu, anh ruot Tran Canh đa co thai 3 thang, ra lenh cho con chau Nha Tran lay nhau, cac hanh đong đo co gian ac khong? Vay ma ho Tran con lam vua đuoc 175 nam. Nha Tay Son sau nay day nghiep len tru tham nhung cua bon Truong Phuc Loan, đap đo che đo toi bai cua hai ho Trinh, Nguyen o mien Nam Bac Ha, giai nan xam lang cho dan toc, oanh liet đang hoang nhu vay ma chi o ngoi co 24 nam, co noi đuoc la ben chang?

Trong luc xa hoi Viet Nam đi dan đen cho đeu hoa, thang bang, nguoi dan đang tu tao su nghiep sau hai chuc nam nuoc nha lun bai ve moi phuong dien, mot bon quan lai Nha Le khong thang noi ho Mac lai phai dung cai chuoc hen ha nhat va cung tai hai nhat la sang lay van con chau Minh Thanh To, đung cai vai tro vo si cua bon Bui Ba Ky, Tran Thiem Binh đa lam hon mot the ky truoc. Tam ly cua nguoi Minh truoc kia the nao thi sau nay cung lai the. Bai hoc lich su xua đa ghi rang: khi quan Minh cat quan sang đanh Nha Ho co tuyen ngon rang đe dung lai ho Tran, roi khi Nha Ho bi tieu diet, quan Minh do mat lap ngay cuoc đo ho. Vay voi chuyen thu hai nay, con chau Minh Thanh To se tu te, nhan đuc hon chang? Bon Tran Thiem Binh chua co kinh nghiem ve Bac phuong con tha thu đuoc mot phan nao, chu bon co than Nha Le đau the ky XVI khong con bao chua toi loi vao đau nua.

GS Tran Quoc Vuong:

Khong nen chi nhin nhan va đanh gia su nghiep Nha Mac qua nhung gi su than Nha Le viet. Trieu đinh Le-Trinh đoi đich voi trieu Mac tu đau đen cuoi the ky XVI, va con tiep tuc đoi đich voi trieu Mac thu nho o Cao Bang ba đoi nua cho đen het nua đau the ky XVII; do vay su than Nha Le-Trinh boi xau trieu Mac la chuyen tat nhien. "Yeu nen tot, ghet nen xau" la chuyen thuong tinh... Ta can bo sung bang cac tu lieu đien da trong nuoc, tu lieu nuoc ngoai đe "hieu" ve Nha Mac ngay cang cu the, sau sac hon... Mac Đang Dung lay ngoi vua Nha Le khong phai tu tay mot vua Le anh hung nhu Le Loi, mot vua Le co hoc van va tai nang lon nhu Le Thanh Tong ma la tu nhung "vua lon", "vua quy"... Su thay the đo la hop le Đoi va Đao. Toan thu (tap IV, KHXH, 1968, tr. 118) chep: "Bay gio than dan trong nuoc theo Mac Đang Dung đeu đon vao kinh su". Bai chieu nhuong ngoi, do Đong cac Đai hoc si Nguyen Van Thai thao viet, viec ay la "theo le phai"!

GS Vu Khieu (nguyen Vien truong đau tien cua Vien Xa hoi hoc Viet Nam):

Nhung thanh kien sai lam đoi voi Nghi Duong, đoi voi Nha Mac va ca đoi voi Nguyen Binh Khiem đuoc hinh thanh tu hon bon the ki khong the nhanh chong đuoc xoa bo het.
...Nhin lai nhung tu tuong va viec lam cua Mac Đang Dung ta thay ong xuat hien nhu mot bong hoa xuyen tuyet, choc thung lop day bang gia mua đong đe chao đon mua xuan cua đat nuoc.
...Viec boi nho Mac Đang Dung va Nha Mac truoc het vap phai Nguyen Binh Khiem, mot ngon nui cao sung sung bao ve Nha Mac. Vi sao nha tri thuc kiet xuat nay, suot cuoc đoi cho đen luc gan 50 tuoi van nhat đinh khong chiu đi thi, khong chiu cong tac voi Nha Le, khong nhan bat cu cong viec gi cua Nha Le đe cuoi cung chon Mac Đang Dung nhu minh chu cua minh? Theo nhung nguoi xuyen tac noi thi Nguyen Binh Khiem bat đac di phai theo Nha Mac ma thoi. Thuc ra truoc nhung thanh cong va tien bo nhat đinh cua Nha Mac Nguyen Binh Khiem đa thuc su vui mung, tin tuong o mot xa hoi thanh binh va thinh tri do trieu đai moi đem lai: "Mung thay thoi van đoi mo tri / Thai binh thien tu, thai binh dan". Ong quyet đinh ra phuc vu Nha Mac, coi đo la su lua chon đung đan cua bac truong phu va nguoi quan tu: "Quan tu moi hay noi xuat xu / Truong phu cung co chi anh hung". Ho con noi: ong đa nua chung bo trieu Mac đe ve que. Khong phai nhu the! Nguoc lai, ong đa suot đoi đem het tam luc đe phuc vu trieu Mac tren moi linh vuc van hoc, chinh tri, quan su coi nhu nghia vu lon lao cua minh: "Ba đoi chua đuoc phuc tinh co / On nang chua tung bao toc to". Cho đen luc ong 70 tuoi du đuoc ve nghi o quan Trung Tan, ong van bay to thai đo chung thuy voi cac vua Mac, van nhieu luc ve tham vua, nhieu luc theo vua ra mat tran: "Xem lai tuoi đoi ngoai bay chuc / Chi vi gia yeu ha quen vua". Tam long cua Nguyen Binh Khiem va thai đo cua ong do chinh ong tu tay viet ra va con đe lai đa bac bo moi su xuyen tac vo can cu ve ong. Nhung loi tam huyet trong tho cua ong khien nguoi đoi sau phai suy nghi vi sao ong lai gan bo voi Mac Đang Dung va trieu Mac đen the.

GS Van Tao (Vien Su hoc):

Toan bo cong tich cua Nha Mac cong hien cho dan toc đa đuoc su sach ghi chep. Rieng cong trang cua Mac Đang Dung co the tom tat nhu sau: Khi khung hoang cung đinh dien ra tram trong, trieu đinh đo nat, kinh te suy sup, dan tinh cuc kho, Mac Đang Dung đa dep đuoc cac phe phai phan chia, cat cu, len ngoi, tao dung đuoc co nghiep cho con chau noi đoi, gop phan on đinh đoi song xa hoi, xay dung va phat trien đat nuoc ve moi mat: kinh te, van hoa, xa hoi trong hon nua the ky. Thanh tuu cua Nha Mac khong ai co the phu nhan đuoc.
...Trong lich su dan toc cung nhieu lan xay ra khung hoang cung đinh nhu khung hoang cuoi Tien Le sang Ly, khung hoang cuoi Ly sang Tran, hay nhu "Loan ba vuong thoi Ly", viec tiem ngoi cua Duong Nhat Le cuoi Tran... nhung chua bao gio khung hoang lai dien ra lau dai va tram trong nhu lan nay.
Lich su đang can co mot nhan vat đung ra giai quyet khung hoang đe yen dan, dung nuoc. Lich su đa lua chon Mac Đang Dung. Noi "Lich su đa lua chon" la noi thuc te khach quan đa co su giang co giua cac the luc, moi the luc co nguoi đai dien cua minh va đeu la nham gianh ngoi Nha Le đang suy tan, bat luc. Nhung sau khi loai tru lan nhau, cuoc "chung ket" chi con lai co hai đoi thu la Nguyen Hoang Du va Mac Đang Dung. Cuoi cung Mac Đang Dung đa thang, tuc Mac Đang Dung đa đuoc lich su lua chon.

...Xet ve su nghiep dung nuoc thi bao gio cung la "Van su khoi đau nan", cong lao đo thuoc ve Mac Đang Dung. Nhan dan ta mot khi đa thua nhan la Nha Mac co nhung cong hien nhat đinh cho dan toc thi khong the khong thua nhan cong lao cua Nha Mac Đang Dung.

PGS Tran Thi Vinh (Vien Su hoc):

Nhieu nha viet su va nghien cuu lich su cho Mac Đang Dung la ke "cuop ngoi", la "thoan đoat", la "nghich than",... va... Nhung hay hoi neu nhu trong tinh the lich su luc đo o trieu đinh Nha Le, vua khong ra vua, toi khong ra toi, vay ai se la nguoi đung len ganh lay su menh trong đai nay? Neu khong la Mac Đang Dung thi se la mot nguoi nao đo. Vi vay su kien Mac Đang Dung đa tung gui gam ba phan tu quang đoi đe lap ra trieu đai moi cua dong ho Mac khong phai la mot đieu si nhuc nhu nhieu su than thoi phong kien đa gan cho Mac Đang Dung va trieu đai Nha Mac phai đuoc tra ve voi vi tri cua minh.
Toi đong tinh voi mot so y kien cua gioi su hoc gan đay trong cach đanh gia Mac Đang Dung va Nha Mac. Tuc chung toi nhin nhan Mac Đang Dung khong phai nhu mot ke "nghich than" va cung nhin nhan mot cach tuong đoi co co so ve nhung đong gop cua vuong trieu Mac trong tien trinh lich su noi chung. Neu coi Mac Đang Dung la ke "thoan đoat", la "nghich than",... va coi Nha Mac la "nguy trieu" tuc la đa phu nhan nhung đong gop chung cua Nha Mac tren cac linh vuc kinh te, van hoa, giao duc va nghe thuat. Con neu coi nhung hoat đong chinh tri cua Mac Đang Dung o cuoi the ky XV đau the ky XVI dan toi viec thiet lap vuong trieu Mac la co toi thi truoc kia vao cuoi thoi Ly đau thoi Tran, Tran Thu Đo cung dung muu meo tham chi dung ca hanh đong đoc ac ep Ly Chieu Hoang nhuong ngoi cho Tran Canh, gianh co đo ve tay Nha Tran, đua Nha Tran len truong chinh tri tuong tu nhu vay tai sao lai khong bi lich su len an? Noi tom lai trong lich su che đo quan chu Viet Nam, viec trieu đai nay đo, trieu đai kia len la mot tat yeu lich su.

Nhu trieu Le thay trieu Đinh, trieu Ly thay trieu Le, trieu Tran thay trieu Ly, trieu Ho thay trieu Tran, va trieu Mac thay trieu Le cung la đieu tat yeu lich su. Mot so nhan vat nhu Tran Thu Đo, Ho Quy Ly hay Mac Đang Dung gan lien voi cac su kien thay đoi cua cac trieu đai noi tren cung la tat yeu lich su. Nhung nhan vat đo khong the bi coi la co toi truoc lich su nhu quan niem cu.

Tran Khue (Trung tam nghien cuu Han Nom):

Chang phai chinh vua Quang Trung sau chien thang Đong Đa lung lay van phai vo vit than phuc thien trieu va cu gia vuong sang lam le om goi Can Long Nha Thanh chien bai đe to tinh phu tu?
Chang phai chinh Chu tich Ho Chi Minh... van thay can ha minh đen tham tuong Tieu Van đe đua dan toc thoat canh hiem ngheo vao luc Viet Nam Dan chu Cong hoa con trong nuoc? Chang le lich su đa coi đo la nhung hanh đong ngoai giao khon kheo lai khong phai la su đanh gia cong bang, chinh xac?

Rut lai Nha Mac thuong bi len an ve ba toi: cuop ngoi Nha Le, cat đat cua To quoc dang cho Nha Minh, đau hang Nha Minh mot cach nhuc nha. Voi quan điem cua chung ta hien tai: viec gianh lay ngoi vua tu tay mot trieu đai, mot dong ho đa suy tan la hop quy luat, viec tra hang nhan nhuc đe giu yen bo coi va bao toan chu quyen la khon kheo. Con toi "cat đat" dang cho ke thu ro rang la khong co chung cu chinh xac.

TS Đinh Khac Thuan (Vien Nghien cuu Han Nom):

Tom lai co 3 su kien noi bat lien quan đen viec đanh gia Nha Mac. Mot la len ngoi cua Mac Đang Dung thuong đuoc coi la thoan đoat, nhung la su "thoan đoat", trong luc trieu đinh Nha Le hoan toan suy sup. Vi vay cung khong nen coi hanh đong nay cua Mac Đang Dung la cuop ngoi. Hai la đe tranh tham hoa chien tranh xam luoc, Nha Mac đa chap nhan giai phap đau hang co tinh nghi thuc theo yeu sach cua Nha Minh. Ba la bon đong bien gioi nuoc ta đa bi Nha Minh lay lai thanh chuyen đa roi đoi voi Nha Mac. Mac Đang Dung thuc su khong he mac toi phan quoc, trai lai đa gop phan quan trong trong viec on đinh tinh hinh chinh tri – xa hoi trong nuoc cung nhu tai lap quan he bang giao voi Nha Minh.

GS TSKH Phan Đang Nhat (Vien Nghien cuu Van hoa Dan gian):

Phong kien Nha Le đa nhieu lan lien tuc cho nguoi đi cau cuu Nha Minh đem quan sang đanh ta. Voi danh nghia la đanh Mac, Nha Minh se thua co tan sat tieu diet luon ca nuoc Viet. Đay la mot muc đich truyen đoi cua phong kien phuong Bac. Nha Le thua biet đieu nay, nhung vi quyen loi ich ky cua vuong quyen, van cu ra suc van nai Nha Minh.
...Mac Thai To cung dung ca đau tranh chinh tri, đua Trang nguyen Giap Hai đi, đe bieu lo y chi quyet tam bao ve đat nuoc qua viec hoa tho. Co nguoi noi bai tho đa đuoi đuoc giac. Khong that đung. Bai tho la mot bo phan cua cuoc đau tranh toan dien, co vai tro nhat đinh trong cuoc đau tranh nay.
Thai to Mac Đang Dung đa lua chon mot phuong thuc đau tranh tong hop rat thong minh, vua lam cho đich đu ngai ngan, lo so, vua đu cho thien trieu đo mat mat. Ong lai đat quyen loi toi cao cua đat nuoc len tren sy dien ca nhan. Nho vay ma đay lui đuoc 22 van quan ngoai xam va it nhat mot van noi phan; ma khong ton mot mui ten, khong mat mot giot mau.
...Neu đoi chieu cac đieu kien than phuc, trong tinh hinh đoi noi, đoi ngoai qua gay gat va phuc tap nhu vay, thi viec than phuc cua vua Mac đa mat mot so hu danh ma đuoc nhieu thang loi thuc te. Trong đo, quan trong la tranh đuoc mot cuoc chien tranh tham khoc, bao gom luc luong cua quan Minh ben ngoai ep vao va quan Le-Trinh tu trong đanh ra. Xet trong lich su ngoai giao cua chung ta voi phong kien Trung Quoc co nhieu truong hop phai het suc lua chieu, kheo leo.

So sanh phuong an hanh xu voi quan xam luoc Nha Minh cua Mac Đang Dung va Le Loi, nha nghien cuu lich su Ngo Đang Loi viet:

"Binh Đinh vuong Le Loi đai thang quan đo ho Minh nhung van phai cap tau xe, luong thao cho Vuong Thong rut quan, phai tra lua, ngua, binh khi, tu binh cho y; lai phai thuc hien danh nghia phu Tran diet Ho cua Nha Minh ma dung Tran Cao lam vua, phai cong nguoi vang..."

Hoc gia kiem su gia noi tieng đau thoi Nha Nguyen la Phan Huy Chu cung co nhan xet tuong đong:

"Xet buoi đau Le, sau khi đa binh giac Ngo, chua tien noi ro cau phong, bay gio phai quyen nghi cho xong viec, cho nen truoc het gia lap con chau ho Tran; dung loi noi diu dang, mem deo đe Nha Minh thoi viec binh ma nhan viec hoa hieu. Đen khi Tran Cao chet moi lai mot phen bay to, noi ro cau phong, the ma vua Minh hay con lan lua chua cho, trai 3 nam ma moi cho tam quyen viec nuoc, chua chinh thuc phong vuong vi. The cung đu thay su the bay gio la kho."


Ghi nhan ve nha Mac Tu nhung ket qua nghien cuu moi trong nganh su hoc va van hoa Viet Nam khoi đau tu nhung nam cuoi thap nien 1980 nham đanh gia lai mot cach thuc su khach quan va cong bang nhung đong gop tren nhieu linh vuc cua trieu Mac đoi voi lich su dan toc, Bo truong Bo Van hoa-Thong tin (nay la Bo Van hoa, The thao va Du lich) Pham Quang Nghi đa ky Quyet đinh so 24/2002/QĐ-BVHTT ngay 17-9-2002, cong nhan Tu đuong ho Mac o Co Trai, xa Ngu Đoan, huyen Kien Thuy, Hai Phong la Di tich lich su cap quoc gia. Thu tuong Chinh phu đa co quyet đinh quy hoach 10,5 ha đat tai xa Ngu Đoan (đat phat tich Nha Mac va khu vuc Duong Kinh xua cua vuong trieu Mac) đe xay dung Khu tuong niem Vuong trieu Mac va cac Vua Nha Mac. Nam 2009, Thu tuong Chinh phu cung co quyet đinh đua cong trinh nay vao danh muc cac cong trinh ky niem 1000 nam Thang Long-Ha Noi, boi lich su vuong trieu Mac la mot phan khong the thieu cua lich su Thang Long-Ha Noi.
Sau mot thoi gian dai lay y kien cac tang lop nhan dan va cac nha nghien cuu lich su - van hoa, sang ngay 25 thang 8 nam 2015, UBND Quan Cau Giay, Ha Noi đa chinh thuc to chuc le gan bien pho mang ten hai vi vua đau trieu Mac la Mac Thai To va Mac Thai Tong (Mac Đang Doanh) theo Nghi quyet so 02/2015/NQ-HĐND ngay 06/7/2015 cua Hoi đong nhan dan thanh pho Ha Noi va Quyet đinh so 3517/QĐ-UBND ngay 27/7/2015 cua Uy ban nhan dan Thanh pho Ha Noi ve viec đat ten va đieu chinh đo dai mot so đuong pho tren đia ban Thu đo.
Truoc đo, ten hai vi vua Mac Thai To va Mac Thai Tong đa đuoc đat cho ten đuong pho o nhieu tinh, thanh pho trong ca nuoc. Cu the, Mac Đang Dung đuoc đat ten đuong o 9 tinh, thanh pho nhu: thanh pho Quang Ngai, tinh Quang Ngai; thanh pho Long Xuyen, tinh An Giang; thanh pho Đong Hoi, tinh Quang Binh, quan Duong Kinh, thanh pho Hai Phong; huyen An Phu, Thanh pho Ho Chi Minh... Mac Đang Doanh đuoc đat ten đuong o quan Duong Kinh, thanh pho Hai Phong va thanh pho Bien Hoa, tinh Đong Nai.


Vai tro lich su cua Duong Kinh thoi Mac Sau khi len ngoi, Mac Thai To chi lam vua 3 nam roi nhuong ngoi cho con truong la Mac Thai Tong (Mac Đang Doanh), con minh ve que huong Co Trai lam Thai thuong hoang va cho xay dung kinh đo thu hai la Duong Kinh. Trong nhieu đot khao co gan đay, tai khu vuc thon Co Trai xuat lo nhung di vat thoi Mac nhu thanh luy, he thong hao nuoc, gom su hoa mau lam, đo sanh, đo đa, đat nung voi nhung net hoa van mang phong cach nghe thuat đien hinh cua the ky XVI. O đay, tai chua Phuc Linh van con lai nhung thanh bac đa kich thuoc lon, trang tri cau ky, bo cuc tuong tu cac thanh bac o đien Lam Kinh va Kinh Thien thoi Le so. Đieu khac đa thoi Mac tai Duong Kinh co nhieu đe tai chua tung đuoc thay tai cac noi khac nhu tuong Nghe đong, Quan Am toa son, Quan Am Nam Hai, Quan Am nghin tay nghin mat va bo tuong Tam The.
Theo su sach, nham thuc hien chinh sach cai cach kinh te nong nghiep, mo mang cong thuong nghiep, san xuat hang hoa, xay dung nen kinh te huong ra bien, ngoai kinh thanh Thang Long, Mac Thai To con tao dung su sam uat o Co Trai que huong ong va Duong Kinh, kinh đo thu hai co vi the gan bien, song voi nhieu nga noi lien pho Hien, Thang Long. Đe Duong Kinh tro thanh đo thi ven bien xu Đong, Nha Mac cho xay dung mot so thuong cang tren ben duoi thuyen lam noi giao luu hang hoa trong va ngoai nuoc, tung buoc đua Duong Kinh xua tro thanh đo thi đau tien cua Hai Phong, đo thi ven bien đau tien cua nguoi Viet. GS Tran Quoc Vuong va mot so nha nghien cuu tung nhan đinh rang, cho toi truoc the ky XVII, tam nhin huong bien mang tinh kinh te cua Nha Mac (hay cu the la cua nguoi đa sang lap ra trieu Mac, tuc Mac Đang Dung va nhung vua ke nghiep ong) la vua co tam xa va rong hon nhieu so voi tat ca cac trieu đai phong kien Viet Nam đa ton tai truoc đo.


Đinh Nam đao (đai long đao cua Mac Thai To) Tai Khu tuong niem Vuong trieu Mac tai xa Ngu Đoan, huyen Kien Thuy, thanh pho Hai Phong (noi la trung tam cua Duong Kinh thoi Mac o the ky XVI) hien đang luu giu mot thanh đao ma con chau ho Mac cho la cua Mac Thai To, va đuoc goi ten la Đinh Nam đao. Ten goi "Đinh Nam đao" (đao Nam Đinh) la do con chau ho Mac đat cho thanh đao nay, xuat phat tu viec thanh đao nay đuoc khai quat tai tinh Nam Đinh nam 1938.
Cac thong tin ve chieu dai, trong luong hien tai, trong luong uoc tinh luc ban đau... cua Đinh Nam đao đuoc mo ta lan đau nam 1986 boi nha nghien cuu lich su Le Xuan Quang. Theo ong Le Xuan Quang, thanh đao dai 2,55 met, nang 25,6 kg (theo phan đoan, khi con moi, thanh long đao co the nang đen 30 kg).
Đen nam 2019, nhom chuyen gia cua Vien Khao co hoc Viet Nam đa đo đac can than thanh đao nay đe phuc vu viec lap ho so cong nhan bao vat quoc gia cho thanh Đinh Nam đao. Ho đa cong bo thong tin mo ta chi tiet co su khac biet lon so voi thong tin cua ong Le Xuan Quang. Theo đo, thanh đao chi nang tong cong 12,8 kg (uoc tinh trong luong khi moi su dung khoang 15 kg), va co tong chieu dai la 239 cm. Đong thoi, voi viec phan tich thanh phan hop kim lam ra khau đao, va đanh gia ve hinh dang đau rong cua khau đao, Vien Khao co hoc Viet Nam đa đua ra nhan đinh nien đai cua thanh đao rat co the vao khoang the ky 17-18, nhu vay no khong the la thanh đao cua Mac Thai To, ma chi la mot thanh đao đuoc che tac sau nay va đuoc ho Mac tho cung nhu vat tuong trung cho binh nghiep cua Mac Thai To.
Đen nam 2020, thanh đao nay đa đuoc cong nhan la mot bao vat quoc gia cua Viet Nam. Ho so đe nghi cong nhan bao vat quoc gia cho thanh đao nay đa ghi nhan thong tin ve chieu dai va trong luong cua thanh đao nay nhu mo ta cua Vien Khao co hoc Viet Nam. Vi vay, cac thong tin mo ta cua ong Le Xuan Quang đuoc xem la khong chinh xac, va theo đo cac y kien đanh gia ve nien đai cung nhu tinh thuc chien cua thanh đao nay dua tren thong tin mo ta cua ong Le Xuan Quang (đua ra truoc nam 2019) cung la khong chinh xac.
Theo nhan đinh cua nhom chuyen gia Vien Khao co hoc Viet Nam nam 2019, thanh đao nay co cac yeu to đe no co the đuoc dung tren chien tran, va chu yeu đuoc dung tren lung ngua. Chang han, chieu dai cua thanh đao nay (239 cm) la dai hon loai đao ma cac vo su hien nay su dung đe bieu dien vo thuat đanh bo dai (chi khoang 170 cm - 180 cm). Do đo, thanh đao nay chi co the dung đe đanh tren lung ngua. Khi giao chien, tam voi cua đao la khoang 200 cm va toi đa la khoang 300 cm khi nghieng hoac nhoai nguoi. Chuoi đao đuoc đuc đac đe can bang voi phan luoi đao, nen nguoi su dung co the dung chuoi đao đe đanh tu phia. Tiet dien can hinh bau duc giup viec cam nam đao vung chac, va khong bi lat xoay luoi đao neu nhu can tiet dien hinh tron. Voi tong trong luong uoc tinh 15 kg va điem can bang trong luong cach chuoi đao 107 cm phu hop voi cach đanh đao tren ngua. Trong luong trung binh chia đoi con 7,5 kg, đu nang đe ra đon chem bo uy luc va thu đao đanh bang can.


Gia quyen va hau due Theo cac tac gia bo sach "Hop bien the pha ho Mac (Nha Xuat ban Van hoa Dan toc, 2001) cho biet: Tu cuoi the ky XVI (tuc sau khi trieu Mac bi mat, vua cuoi cung Nha Mac tai kinh đo Thang Long la Mac Mau Hop bi Trinh Tung giet chet vao nam 1592) đen nua cuoi the ky XVII (nam 1677), ho Mac cat cu o Cao Bang cung bi nha Le trung hung đanh dep, triet ha. Do mang moi thu giet vua cuop ngoi nen quan nha Le ra suc truy sat con chau ho Mac. Nhung hau due ho Mac phai di chuyen nhieu noi, va thay ten đoi ho thanh nhieu ho khac đe tron thoat. Theo thong ke cua Ban Lien lac ho Mac Ha Noi, vao nam 1999, thi con chau ho Mac ngay nay co 37 ho voi 368 chi o 25 tinh, thanh pho. Ngoai ra con nhieu con chau ho Mac hien nay đang sinh song o nuoc ngoai nhu: Phap, My, Canada, Trung Quoc... Tu mot ho đoi ra 37 ho (co the thong ke chua đay đu), nhung ten ho moi van co nhung mat ma, nhung thong điep đe con chau sau nay van biet toi nguon goc to tien, nhu ten ho moi van giu bo "Thao đau" (艹) trong ho Mac (莫) nhu: ho Pham (范), Hoang (黄), Phan (藩), To (蘇), Leu...; neu theo ho me, ho bo nuoi thi giu ten đem (Đang trong ten Mac Đang Dung) nhu: Le Đang, Đao Đang, Nguyen Đang, Phan Đang..., ve sau co the đoi la Phuc, la Đinh đe khoi bi truy tich..., ngoai tru theo ten đat nhu ho Thai v.v... đe hau due biet ma tim nhau, ho tro nhau, phat huy truyen thong cua to tien.
Mac Thai To cung la to tien ben ho ngoai cua cac đoi chua Nguyen ke tu Nguyen Phuc Lan tro đi (bao gom ca hoang toc nha Nguyen tinh tu Nguyen Anh) thong qua quan he hon phoi giua Nguyen Phuc Nguyen (con trai cua Chua Tien Nguyen Hoang) va Mac Thi Giai (con gai cua Khiem vuong Mac Kinh Đien va đong thoi la chau gai cua Mac Thai Tong).


Xem them Mac Hien Tich
Mac Đinh Chi
Mac Thuy
Khu tuong niem Vuong trieu Mac
Nha Mac
Mac Đang Doanh
Mac Đang Luong (tuc Hoang Quan cong/Pho Quoc Vuong) tran thu Nghe An, la chu cua Mac Đang Dung
Tran Chan
Nguyen Hoang Du
Trinh Tuy
Le Chieu Tong
Le Cung Hoang
Le Trang Tong
Nguyen Kim
Trinh Kiem
Phan Đinh Ta
Van đe bien gioi Viet-Trung thoi Mac


Tham khao Đai Viet su ky toan thu, Nha Xuat ban Khoa hoc Xa hoi Ha Noi, 1998, tap 3.
Lich trieu hien chuong loai chi, tap 1, Nha Xuat ban Giao duc, 2007.
Kien van tieu luc, tap 1, Nha Xuat ban Tre, 2012.
Viet Nam su luoc, Tran Trong Kim.
Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc.
Vien Su hoc (1996). Vuong trieu Mac. Nha xuat ban Khoa hoc - Xa hoi.
Le Quy Đon (1976), Đai Viet thong su, Nha Xuat ban Khoa hoc Xa hoi, dich gia Ngo The Long.
To Ngoc Hang (2011). Giao duc, khoa cu thoi Mac tu nam 1527 đen 1592 (Luan van Thac si Khoa hoc Lich su, Chuyen nganh Lich su Viet Nam, Truong Đai hoc Vinh).
Vien Su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 3, Nha Xuat ban Khoa hoc Xa hoi.
Nhieu tac gia (1995), Nha Mac va van đe nguy trieu trong su sach, Nha Xuat ban Van hoa Thong tin.
Minh Thuc Luc, quan he Trung quoc – Viet Nam the ky XIV – XVII (ban dich Ho Bach Thao), Nha xuat ban Ha Noi (2010)


Chu thich Lien ket ngoai Mac Dang Dung (emperor of Vietnam) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Mac Đang Dung tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Tren đat thieng trieu Mac Nguyen Thong bao Thanh Nien, 09:17 PM - 26/03/2011
Nhung cuoc đoi ho lon trong lich su Tran Gia Phung
Bi an đai long đao 500 tuoi cua vua Mac o Hai Phong Duong Pham VTC Thu ba, 01/02/2011, 06:00 AM
Đinh Nam Đao bao vat quoc gia, oi HP 43, Phan 2 tren YouTube Đa tai len vao 6 thang 8, 2011
Nghi Duong – Kien Thuy manh đat cua nhung tu tuong tien bo, đoi moi. (GS. Vu Khieu) 13/ 04/ 2017
Nhung điem tuong đong hoi ngo giua Ly Thai To va Mac Thai To Luu tru ngay 24 thang 3 nam 2017 tai Wayback Machine (Phan Đang Thuan - Tran Thi Thanh Van) Phan Trong Quynh, Lien hiep cac Hoi Khoa hoc va Ky thuat Viet Nam 09/09/2011 14:12
Thai To Mac Đang Dung đa tranh cho đat nuoc khoi hoa xam lang cua nha Minh nam 1540 (GS. TSKH Phan Đang Nhat) 29/09/2012
Ho Mac, cu bay đoi sinh mot ky tai Nguyen Si Đai Thu ba, 16/08/2011 22:35
Viec cai đoi danh tinh ho Mac Hoang Le 02/09/2011 08:52
Vuong trieu Mac va huyen tich mot bao vat quoc gia 500 nam tuoi Đao Bich, Bao Cong an nhan dan 16:15 09/01/2011
Chuyen ve thanh Đinh nam đao cua Mac Thai To Vu Huu Su 31/08/2011, 11:3 (GMT+7)
Bi an thanh Long Đao cua Mac Thai To tren YouTube Website:mactrieu.vn Xuat ban 25 thang 11, 2012