Cai Beo la mot di chi khao co tren đao Cat Ba thuoc đia phan thanh pho Hai Phong, Viet Nam. Voi cac hien vat co nien đai 4.000–7.000 nam đuoc phat hien, di chi nay đa đuoc cac nha khao co hoc nhan đinh la lang chai bien co co quy mo lon nhat hien đuoc biet o Viet Nam.


Vi tri Di chi Cai Beo nam giua thung lung nui đa voi, chay doc bo bien theo huong Bac Nam o phia Đong thi tran Cat Ba, tai toa đo 20°43′43″B 107°3′25″Đ. Theo mot so lieu khao sat vao khoang nam 2009, toan bo khu vuc Cai Beo co tong dien tich la 209.330 m², bao gom 109.239 m² mat nuoc va 43.493 m² đat thung lung (trong đo co di chi Cai Beo). Di chi rong 18.000 m² (chiem 41,4% đat thung lung), doc 8° tu tay sang đong, cao trung binh 4 m so voi mat nuoc bien. Ba mat cua di chi đuoc bao boc boi day nui Long Nhan, phia truoc la vung bien kin gio. Khu vuc nay hien đa co nhieu cong trinh đuoc xay dung.


Lich su Di chi nay ban đau co ten Baie des Pecheurs (co nghia la Vinh Lang Chai), đuoc nu khao co hoc nguoi Phap Madeleine Colani phat hien vao nam 1938 trong cuoc đieu tra khao co hoc tren vinh Ha Long. Trong bao cao khi đo, ba cho biet di tich nay nam giua canh đong, chay doc bo bien, tren mat phu đay tram tich cung mot thoi tien su, thuoc thoi đai đo đa moi. Mot so tai lieu truoc đay cho biet ba M.Colani đa cho đao tham sat mot ho dai tai đay, tuy nhien cac tai lieu sau nay đa đinh chinh lai thong tin nay sau khi nhan thay cac bao cao cua ba Colani ve di chi khi đo khong ghi chep thong tin nao ve viec khai quat hay đao tham sat.
Theo nha khao co Nguyen Khac Su, sau thoi điem nay cho đen nam 1971, tren đao Cat Ba khong co cuoc đieu tra khao co hoc nao khac. Trong chien tranh Viet Nam, đao Cat Ba, trong đo co di chi Cai Beo, la mot trong nhung đia điem bi quan đoi Hoa Ky nem bom. Đau nam 1972, mot đoan can bo Vien Khao co hoc đa tien hanh đieu tra khao co tren đao Cat Ba va đao 2 ho tham sat tai di chi nay. Dua vao ket qua tham sat, cac nha khao co cho rang di chi thuoc van hoa Ha Long, nien đai hau ky đo đa moi.
Đe đong gop them tu lieu nghien cuu van hoa Ha Long, tu ngay 16 thang 8 đen ngay 30 thang 9 nam 1973 , Vien Khao co hoc Viet Nam va So Van hoa – Thong tin thanh pho Hai Phong (nay la So Van hoa va The thao) tien hanh khai quat khao co di chi lan thu nhat. Trong đot khai quat nay, cac nha khao co đa đao bon ho lien ke nhau tao nen mot hinh chu nhat co chieu bac nam dai 17 m, đong tay 13 m, tong dien tich la 221 m² o trung tam di chi. Ket qua khai quat cho biet di chi co đia tang day 3,2 m, nguyen ven, co cac lop đat cau tao khac nhau, phan bo theo mot trat tu nhat đinh, hop thanh 3 tang van hoa. Tang van hoa đau o đo sau 2,4–3,2 m thuoc so ky thoi đai đa moi, tang tiep theo o đo sau 1,2–2,4 m thuoc hau ky thoi đai đa moi, tang cuoi o đo sau 0,2–1,2 m thuoc van hoa Ha Long. Xen giua tang van hoa II voi tang van hoa III la lop san soi bien. Đay la lop vo sinh, do thien nhien tao ra va co the lien quan đen su dao đong muc nuoc bien. Hien vat tim thay trong đot khai quat nay gom co 2 bep, 488 hien vat đa, gan 15.000 manh gom, tren 100 kg xuong ca, mot so xuong đong vat tren can va vo nhuyen the nuoc man.
Sau đot khai quat nay, di chi chinh thuc đuoc đat ten la Cai Beo. Theo ngu dan o đay, beo co nghia la vung vinh bien, con cai co nghia la to, rong, lon. Cai Beo la mot trong so it nhung vung vinh lon tren đao Cat Ba đuoc cu dan thoi tien su chon lua lam noi cu tru lau dai.
Cuoc khai quat lan thu hai đuoc tien hanh vao thang 12 nam 1981, do Vien Bao tang Lich su Viet Nam va Bao tang Hai Phong hop tac thuc hien. Ho khai quat co dien tich 78 m² (chieu bac nam 13 m, đong tay 6 m), nam o phia đong bac di chi, gan bo bien hon so voi ho khai quat nam 1973. Muc đich lan khai quat nay la đe tim hieu them đia tang cua di chi va yeu cau can khao sat lai đong thoi xay dung lai khu di tich lich su cua Hai Phong. Đia tang di chi co 15 lop đat đao, voi hai tang van hoa khao co. Tang van hoa I o duoi thuoc van hoa Tien Ha Long, tang van hoa II o tren thuoc van hoa Ha Long; giua hai tang van hoa co mot lop cat va soi bien day 20 cm ngan cach. Trong lan khai quat nay tim thay 2 bep va 1 mo tang; bep giong bep khai quat 1973, mo gap o lop van hoa I, mo chon nam co, đau quay ve phia tay. Di cot nay đuoc cho la thuoc loai hinh Australo–Melanesien cua cu dan Tien Ha Long. Hien vat thu đuoc gom co xuong đong vat nhu xuong ca, xuong thu; đo đa nhu chay nghien, ban nghien, hon ke, ban mai, riu, đuc; hien vat gom co gom xop, gom min thuoc lop van hoa tren va gom tho, day thuoc lop van hoa duoi.
Cuoc khai quat lan thu ba đuoc tien hanh vao thang 12 nam 1986 do Vien Khao co hoc tien hanh. Khu vuc khai quat rong 90 m² o goc tay bac di chi, sat chan nui. Tang van hoa day 2,2 m, mong o chan nui va day dan ve phia bien, gom 4 lop đia tang. Tuy nhien, do cac ho khai quat o vi tri khac nhau, nen cau tao va trat tu cac lop khong giong nhau. Trong ho khai quat thu đuoc 180 cong cu đa, trong đo co 100 cong cu cuoi ghe đeo (56,7%), 11 cong cu mai (6,2%), 66 chay, hon ke, ban nghien va ban mai (37%). Co khoang 11.300 manh gom thu đuoc trong đot khai quat nay, gom 3 loai chat lieu: 18% la gom tho, 73% la gom min, 9% la gom xop. Ket qua khai quat lan nay cho rang di chi Cai Beo co 2 giai đoan: giai đoan som – tang duoi day 1,0 m, giai đoan muon – tang tren day 1,0 m. Giua hai giai đoan nay khong thay co lop ngan cach, nhung van nhan ra su khac biet giua hai lop. Điem moi đang chu y trong cuoc khai quat nay la ty le cong cu cuoi ghe đeo o đay rat cao, cong cu mai toan than rat han che, khong thay bon co vai, co nac nhu cac lan khai quat truoc. Ty le gom xop kieu Ha Long rat thap va khong that đien hinh.
Cuoc khai quat lan thu tu đuoc tien hanh vao thang 12 nam 2006 do Vien Khao co hoc phoi hop voi Bao tang Hai Phong va Phong Van hoa huyen Cat Hai thuc hien. Muc tieu co ban cua lan khai quat nay la xac đinh pham vi phan bo di chi Cai Beo, muc đo bao ton va gia tri cua di tich, lam co so cho viec khoanh vung bao ve, xep hang di tich quoc gia; bo sung hien vat trung bay Bao tang Hai Phong. Cac nha khao co đa đao khai quat 10 ho tren tong dien tich 54 m². Trong cac ho khai quat thu đuoc 137 hien vat đa, 1.424 manh gom va 568 di cot đong vat, vo cac loai nhuyen the bien va di tich bep. Ket qua khao sat cho thay di chi Cai Beo co dien tich 18.000 m², doc thoai thoai khoang 8° tu tay sang đong, cao trung binh 4 m so voi mat bien khi đo. Trong đo, khoang 8.000 m² co tang van hoa nguyen ven, di vat phong phu, đuoc bao ton tot, co su dien bien cac lop van hoa khao co xen lan cac lop soi san bien, can thiet giua lai đe nghien cuu; tren dien tich 10.000 m² con lai, tang van hoa bi đao pha, khong nguyen ven, khong con kha nang khai quat.
Cac bang chung tu cuoc khai quat cho thay Cai Beo la noi cu tru cua ngu dan co. Cach đay khoang 7.000 nam, nguoi Cai Beo sinh song chu yeu nho vao đanh ca bien va bat so, hau; cuoc song nay đuoc duy tri đen cach đay 4.500 nam. Cu dan đinh cu o Cai Beo phat trien qua nhieu thoi đai tu Trung ky đa moi đen So ky đo đong. Tu san bat, hai luom, đanh ca sang đinh cu nong nghiep đuoc coi la qua trinh phat trien van hoa Cai Beo sang van hoa Ha Long. Nhung cu dan đau tien o Cai Beo co nguon goc ban đia, nhieu kha nang la con chau nguoi co thuoc van hoa Hoa Binh, van hoa Bac Son.
Ngay 22 thang 1 nam 2009, Bo Van hoa, The thao va Du lich ban hanh Quyet đinh so 316/QĐ-BVHTTDL ve viec xep hang di tich quoc gia đoi voi di tich khao co Cai Beo.
Thang 10 nam 2022, Bo Van hoa, The thao va Du lich đa cap phep cho Bao tang Hai Phong phoi hop voi Truong Đai hoc Khoa hoc Xa hoi va Nhan van, Đai hoc Quoc gia Ha Noi va cac chuyen gia cua Đai hoc Quoc gia Uc khai quat khao co tai di tich Cai Beo. Theo đo, thoi gian khai quat dien ra tu ngay 16 thang 11 đen ngay 23 thang 12 nam 2022, tren dien tich 50 m².


Chu thich Nguyen Khac Su (2009). Di chi tien su Cai Beo, đao Cat Ba. Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi.


Xem them Van hoa Cai Beo