Quan đao Ma To (tieng Trung: 馬祖列島; Han-Viet: Ma To liet đao; binh am: Mazu Liedao; Wade–Giles: Ma³-tsu³ Lieh⁴-tao³; phien am tieng Phuc Chau: Ma-cu liek-do), goi chinh thuc la huyen Lien Giang (tieng Trung: 連江縣; binh am: Lianjiang Xian; Wade–Giles: Lien²-chiang¹ Hsien⁴; phien am tieng Phuc Chau: Lieng-gong-gaing), la mot quan đao gom 36 đao tren bien Hoa Đong do chinh quyen Trung Hoa Dan Quoc tai Đai Loan quan ly, co vi tri sat bo bien phia đong nam cua Trung Quoc đai luc. Đay la huyen nho nhat trong cac khu vuc do Trung Hoa Dan Quoc kiem soat ve dien tich va dan so, va la mot trong hai huyen cua tinh Phuc Kien von chi ton tai tren danh nghia cua chinh quyen nay.
Ke tu sau Noi chien Trung Quoc 1949, huyen Lien Giang bi phan chia khi phan đai luc cua huyen do nuoc Cong hoa Nhan dan Trung Hoa kiem soat, trong khi quan đao Ma To ngoai khoi van nam duoi quyen quan ly cua Trung Hoa Dan Quoc. Đay la huyen duy nhat bi chia cat giua hai bo eo bien Đai Loan.


Ten goi Huyen Lien Giang (連江縣) đuoc phien am Latin la Lienchiang dua theo phuong phap Wade-Giles cua Quan thoai, cung la ten huyen Lien Giang, Phuc Chau, Phuc Kien tai Trung Quoc đai luc.
Quan đao Ma To đuoc goi theo ten đao chinh Nam Can. Nam Can con đuoc goi la đao Ma To theo ten mot đen tren đao, đuoc cho la noi an tang cua nu than Ma To (媽祖).
Vao thang 4 nam 2003, chinh quyen huyen Lien Giang xem xet đoi ten thanh huyen Ma To nham tranh nham lan voi huyen Lien Giang cua Đai luc. Tuy nhien, huyen truong cho rang mot so cu dan đia phuong phan đoi đong thai nay vi ho cho rang no phan anh quan điem Đai Loan đoc lap cua Đang Dan chu Tien bo.


Lich su Nguoi Hoa tu Phuc Kien va Chiet Giang bat đau di cu đen quan đao vao thoi nha Nguyen. Hau het cu dan Ma To co goc tu Hau Quan (侯官) (nay la Truong Lac, Phuc Kien). Nghe đanh ca bang luoi tao co so đe phat trien khu dan cu Phuc Ao va phat trien kinh te cua khu vuc trong vai tram nam sau. Mot so thuy thu cua Trinh Hoa thoi Minh tung co thoi gian o tam tren quan đao.

Đen đau thoi nha Thanh, hai tac tu tap tai đay, cu dan tam thoi roi đi. Khong giong nhu đao Đai Loan va quan đao Banh Ho, quan đao Ma To khong bi nhuong cho Đe quoc Nhat Ban theo Hiep uoc Shimonoseki nam 1895. Do quan đao co vi tri chien luoc doc theo tuyen hang hai đoc đao đe van chuyen gia vi, nguoi Anh cho dung hai đang Đong Dung tren đao Đong Dan vao nam 1912 nham tao thuan loi cho tau thuyen qua lai.
Trung Hoa Dan Quoc đuoc thanh lap vao nam 1912, quan đao Ma To nam duoi quyen quan ly cua tinh Phuc Kien. Đen ngay 10 thang 9 nam 1937, Đe quoc Nhat Ban chiem đuoc đao Bac Can va Nam Can bang cach su dung Nguy quan Trung Quoc, va quan đao la noi đau tien tai Phuc Kien roi vao tay Nhat Ban. Quan đao khong bi quan Nhat chiem đong trong The chien II do khong quan trong ve mat quan su.
Do Noi chien Trung Quoc, đen nam 1949  Đang Cong san Trung Quoc kiem soat Trung Quoc đai luc va lap ra nuoc Cong 
hoa Nhan dan Trung Hoa. Chinh quyen Quoc dan Đang rut đen Đai Loan vao cuoi nam đo nhung van kiem soat đuoc mot so đao ngoai khoi cua huyen Lien Giang (tuc quan đao Ma To), cung voi hau het huyen Kim Mon. Toan bo quan đao Ma To buoc vao thoi ky quan quan. Ngay 15 thang 12 nam 1950, van phong hanh chinh Ma To (馬祖行政公署) cua tinh Phuc Kien đuoc thanh lap, pham vi quan ly gom huyen Lien Giang (Ma To) hien nay, cung nhu cac đao nay thuoc huong   cua huyen Ha Pho va đao Đai Son (台山) thuoc Sa Trinh, thanh pho Phuc Đinh cua Trung Quoc đai luc which were attacked in 1950 and 1951.
Đen đau thang 7 nam 1953, quan Quoc dan Đang rut khoi cac đao thuoc cum Tay Duong (Tri Chu) cua huong Hai Đao hien nay, khu vuc sau đo do Đai luc kiem soat. Đen thang 6 nam 1955, Đai luc cho xay dung co so đuong bo va quan su quy mo quanh đao Binh Đam thuoc Phuc Chau, co cac tuyen đuong dan đen vi tri phao binh tiem nang. Cac vi tri nay co the đuoc su dung nham bao ve eo bien Hai Đam, đuoc cho la mot khu vuc thuan loi cho hoat đong đo bo nham vao quan đao Ma To. Đen thang 7 nam 1958, Trung Quoc đai luc trien khai quan đong đao o đoi dien Kim Mon va Ma To va bat đau ban pha cac đao vao ngay 23 thang 8, gay nen Khung hoang Eo bien Đai Loan lan 2. Ngay 4 thang 9 nam 1958, Trung Quoc đai luc tuyen bo mo rong lanh hai len 20 km (12 hai ly) nham bao trum ca hai quan đao. Tuy nhien, đen cuoi thang đo cac ben thoa thuan đinh chien va hien trang đuoc tai khang đinh.
Thuat ngu "Kim Mon va Ma To" (Quemoy and Matsu) tro thanh mot phan cua ngon ngu chinh tri Hoa Ky trong bau cu tong thong nam 1960. Trong cac cuoc tranh luan, hai ung cu vien la Pho Tong thong Richard Nixon va Thuong nghi si John F. Kennedy cam ket su dung quan su đe bao ve Đai Loan truoc Trung Quoc đai luc, khi đo Hoa Ky chua cong nhan tinh hop phap cua Cong hoa Nhan dan Trung Hoa. Tuy nhien, trong cuoc tranh luan thu hai vao ngay 7 thang 10 nam 1960, hai ung cu vien the hien quan điem khac nhau ve viec Hoa Ky co nen su dung quan su đe bao ve cac tien đon Kim Mon va Ma To cua chinh quyen tai Đai Loan hay khong. Kennedy cho rang cac đao nay kho phong thu va khong thiet yeu cho viec phong thu đao Đai Loan. Nixon duy tri quan điem rang do Kim Mon va Ma To thuoc "khu vuc tu do", tren nguyen tac chung khong nen đau hang truoc cong san.

Sau cuoc tranh luan thu ba vao ngay 13 thang 10 nam 1960, cac co van cua Kennedy noi voi Bo truong Ngoai giao Herter rang Kennedy san long thay đoi lap truong ve Kim Mon va Ma To đe khong cho cong san an tuong rang Hoa Ky se khong đoan ket chong lai hanh vi gay han. Cac cuoc tham do cho thay cac đang vien Cong hoa va Dan chu đeu ung ho ap đao lap truong cua Nixon.
Đen nam 1992, quan đao đuoc bai bo che đo gioi nghiem lam thoi, sau khi ngung chien tranh chinh tri voi đai luc va bai bo 'chinh vu chien đia' vao ngay 7 thang 11 nam 1992. Sau đo, toc đo xay dung đia phuong đuoc đay nhanh. Đen nam 1999, quan đao đuoc xac đinh la Khu phong canh quoc gia Ma To. Đen thang 1 nam 2001, bat đau co cac tau van chuyen hang hoa va hanh khach truc tiep giua Ma To va tinh Phuc Kien cua Đai luc, goi la 'tieu tam thong'. Ke tu ngay 1 thang 1 nam 2015, du khach tu Trung Quoc đai luc co the xin truc tiep giay thong hanh xuat nhap canh kho đen quan đao Ma To, cung nhu tai Banh Ho va Kim Mon, nham đay manh du lich. Đen thang 12 nam 2015, tuyen tau Hoang Ky-Ma To đuoc đua vao tieu tam thong.
Nam 2020, cac tau khai thac cat trai phep  cua Đai luc hoat đong tran lan quanh quan đao Ma To gay quan ngai tai quan đao va tai Hanh chinh vien ve van đe ton hai moi truong bien,  kha nang ton hai ve cap vien thong ngam,  va kha nang xoi lo bo bien.


Đia ly Quan đao Ma To tong cong co 19 đao lon nho, nam đao lon la Nam Can,Bac Can, Đong Cu, Tay Cu va Đong Dan. Mot so đao nho la Cao Đang, Luong va Đai Khau. Quan đao nam cach đao Đai Loan 114 hai ly, cach Kim Mon 152 hai ly, cach cua song Man khoang 54 hai ly, cach duyen hai Phuc Kien khoang hon 10 hai ly. Dien tich đat lien cua quan đao la 29,52 km², tong chieu dai đuong bo bien cua cac đao trong quan đao la 133 km. Ve mat đia chat, cac đao la cac nen đa hoa cuong co hinh cai dui, đia the nhap nho, doc dung đung. Đinh Bich Son tren đao Bac Can cao 294 met, cung la đinh cao nhat quan đao. Đinh cao nhat đao Nam Can la Van Đai Son voi cao đo 248 met, đuoc liet vao trong "tieu bach nhac" cua khu vuc Đai Loan. Trong so 4 huong cua Lien Giang, chi co Đong Dan la khong co bai bien.
Quan đao Ma To thuoc đoi khi hau can nhiet đoi hai duong, bon mua ro ret, mua đong lanh va am uot, mua thu co khi hau kha on đinh. Ma To co vi đo cao hon Bac Đai Loan mot chut, song do nam gan đai luc nen mang đac tinh khi hau đai luc, nhiet đo đo trung binh nam la 18,6 °C, chenh lech nhiet đo giua ngay va đem o muc cao. Moi nam tai Ma To, nhiet đo tu thang 12 đen thang 2 la thap nhat, tu thang 3 moi tang cham, nhiet đo cao nhat xuat hien vao thang 7 va thang 8 voi nhiet đo binh quan tren duoi 29 °C, nhiet đo co the giam xuong chi con 10 °C vao thang 2.


Hanh chinh Nhan khau Đa so cu dan ban đia tren quan đao Ma To co que o mien Bac cua Phuc Kien (Man Bac). Mot so đao khong co cu dan thuong tru. Binh si Quoc quan Trung Hoa Dan Quoc tru đong tai mot so đao tu khi ket thuc Noi chien Trung Quoc vao nam 1949, hoac tu cac cuoc khung hoang eo bien Đai Loan lan 1 nam 1954 va lan 2 nam 1958. Do yeu cau cao ve quan su, cac binh si đong tren cac đao voi so luong lon, khien dan so quan đao tang chua tung thay. Cu dan quan đao đat đinh vao nam 1971 voi tong so 17.088 nguoi. Sau giai đoan tang nhanh nay, dan so giam dan do tang truong kinh te yeu kem, thanh nien di cu hang loat do thieu co hoi viec lam. Trong nhung nam gan đay, dan so quan đao dan tang len do nhap cu. Dan so đuoc on đinh nho cai thien ve giao thong giua đao Đai Loan va quan đao Ma To cung nhu vi co nhieu du an xay dung.
Đen Thien Hau Ma To Nam Can (馬祖南竿天后宮) tho nu than Ma To, đuoc cho la co quach cua ba, nhung đia điem nay khong noi danh nhu đen tho ba o đao Mi Chau. Hau het khach hanh huong tu Đai Loan đen đao Mi Chau se bat đau hanh trinh tai quan đao Ma To vi đay la noi gan đao Mi Chau nhat trong nhung noi do THDQ quan ly.


= Ngon ngu =
Phuong ngu Ma To đuoc su dung pho bien tai quan đao, đay la mot phuong ngu thuoc tieng Man Đong. Phuong ngu Ma To gan gui nhat voi phuong ngu Truong Lac ben Đai luc, co the hieu lan nhau voi phuong ngu Phuc Chau. Tai quan đao Ma To,  so nguoi co khau am Truong Lac chiem tren  80%, ke tiep la khau am Lien Giang von ban đau tap trung o thon Tan Sa cua đao Nam Can, nguoi co khau am Phuc Thanh phan tan cac noi.
Ngoai ra con co di dan noi phuong ngu Tuyen Chau cua tieng Man Nam, ho cu tru tai thon Phuc Hung tren đao Nam Can, va thon Kieu Tu va thon Đuong Ky tren đao Bac Can. Hai thon Kieu Tu va Đuong Ky con co di dan noi phuong ngu Phu Đien cua  tieng Phu Tien. Trong cac cong đong di dan nay, the he lon tuoi co the su dung phuong ngu me đe va Ma To, the he tre chi biet noi phuong ngu Ma To.
Vao giua the ky 20, mot luong lon binh si Quoc quan Trung Hoa Dan Quoc đen đon tru tai quan đao. Nham muc tieu bao ve đao, cac binh si rat no luc xoa mu chu, thuc đay su dung tieng Pho thong, nham muc tieu gan ket quan dan. Chinh sach nay cuoi cung dan đen viec tieng Pho thong đuoc su dung pho bien, con đia vi cua phuong ngu Ma To bi suy yeu nghiem trong.  Trong nhung nam gan đay, voi viec mo cua du lich o khu vuc Ma To va mot luong lon nguoi di cu đen đao Đai Loan, khong it cu dan đia phuong co the noi tieng Man Nam Đai Loan, khien cho phuong ngu Ma To lam phai tinh trang nguy hiem, vi the he tre khong noi đuoc nhieu hoac tham chi khong biet noi. Chinh phu Trung Hoa Dan Quoc vao nam 2000 co ban bo quy đinh cac phuong tien giao thong cong cong tren quan đao phai su dung phat thanh phuong ngu Ma To. Đong thoi, thuc hien viec giang day phuong ngu Ma To trong truong hoc.


Kinh te Do co vi tri heo lanh, nganh san xuat cua Ma To chua tung đuoc phat trien toan dien. Trong so đo, nganh san xuat ruou vang cua xuong ruou Ma To la đac điem noi bat nhat.  Du lich tro thanh đac điem quan trong cao đo trong nen kinh te.
Tuy nhien, hau het hoat đong giao dich thuong mai tap trung vao nganh ban le va nha hang phuc vu nhu cau quan su đon tru. Cac nong san cua Ma To la gao, mia, tra,  cam. Hai san nhu ca, ngheu, sua cung la mat hang xuat cang noi tieng do la nganh truyen thong cua Ma To. Tuy nhien, ngu truong phong phu mot thoi nay hau nhu can kiet do tau ca Đai luc đanh bat bua bai, trong khi san luong ca giam đi.
Vao thang 7 nam 2012, cu dan Ma To bo phieu thuan trong viec cho phep mo song bac, dan đen trien vong cho nganh tro choi co thuong trong huyen va thong qua  đieu le quan ly tham quan song bac (tieng Trung: 觀光賭場管理條例).
Nam 1975, Cong ty Đien luc Ma To đuoc thanh lap nham van hanh tat ca cac nha may đien tren quan đao. Đen nam 1986, no đuoc hop nhat vao Cong ty Đien luc Đai Loan. Đien nang tai quan đao đuoc cung cap tu nha may đien Chu Son tren đao Nam Can voi cong suat 15,4 MW hoan thanh vao nam 2010. Ngoai ra con co nha may đien Bac Can,  nha may đien Đong Dan, nha may đien Đong Cu, nha may đien Tay Cu. Quan đao cung lap đat he thong quang đien.
Du lich đa tro thanh linh vuc chu chot trong kinh te đia phuong. Chinh quyen huyen Lien Giang co cac no luc nham thu hut them du khach đen quan đao Ma To, đac biet la khach ngoai quoc. Đuong ham Bac Hai tai đao Nam Can đuoc xay dung bang cong suc cua hang nghin nguoi vao nam 1968, no tung la mot đia điem quan su va khong đuoc mo cua cho cong chung truoc nam 1990. Quan đao Ma To co Bao tang sinh thai nuoc mat luc Ma To, Bao tang van hoa dan gian Ma To,  Nha Ky niem Kinh Quoc tien sinh.


Giao thong Hai đao Nam Can va Bac Can đeu co san bay, ten la San bay Ma To Nam Can va San bay Ma To Bac Can. Tren  Đong Dan va Cu Quang (Tay Cu) co san đo truc thang nhung chi hoat đong vao mua đong va uu tien cho cu dan đi phuong đi đen Nam Can.
Do san bay chinh nam tai Nam Can, tau la phuong tien giao thong chinh giua cac đao. Quan đao Ma To co cac tuyen pha đen Trung Quoc đai luc, mot tuyen tu cang Phuc Ao cua Nam Can đen Ma Vi cua Phuc Chau mat 90 phut. Mot tuyen khac tu Bac Can đen Hoang Ky mat 20 phut. Đong Dan co cang Trung Tru.
Đi lai bang xe may tay ga la đieu thuan tien khi tham cac đao chinh Nam Can va Bac Can, du co nhieu đoi doc. Hai đao đeu co bus va taxi thuong mai. Thang 10 nam 2019, Trung Quoc đai luc cong bo cac ke hoach ban đau ve cau noi Phuc Chau va quan đao Ma To. Phia Đai Loan cho rang đieu nay nham thon tinh va chia re Đai Loan va rang khong can thiet phai xay cau noi Ma To hoac Kim Mon voi Đai luc.


Xem them Kim Mon
Tinh Phuc Kien (Trung Hoa Dan Quoc)
Lich su Trung Hoa Dan Quoc
Vi the chinh tri cua Đai Loan
Đai Loan đoc lap
Trung Hoa Đai Bac
Tinh Đai Loan (Cong hoa Nhan dan Trung Hoa)
Quoc Dan Đang Trung Quoc


Tham khao