Ngu loi la mot loai vu khi tu di chuyen trong nuoc, ben trong mang thuoc no lao vao đay tau thuyen cua đoi phuong. Ngu loi la đan chinh cua tau ngam tan cong va tau phong loi, ngoai ra con co the đuoc ban tu tau noi va may bay
Ngu loi thuoc nhom đan tu hanh (tieng Anh: torpedo), co the co đieu khien hoac khong, đuoc ban tu ong phong loi, pho bien nhat la ban bang nang luong khi nen, hoac đuoc phong khong can ong, nhu o may bay hay thuy loi.
Ngu loi ngay nay co hinh tru rat dai, co may tu đay va mang theo đau đan chua nhieu thuoc no. Ngu loi mang đau đan tu vai chuc, vai tram kilogam đen nhieu tan, co the mang đau đan hat nhan hoac thong thuong. Ngu loi cung đuoc dung nhu mot thanh phan cua vu khi khac.

Cac ten lua phong tu tau ngam dung ngu loi đay len mat nuoc truoc khi phong.
Cac ten lua chong ngam mang đen khu vuc co muc tieu mot phao noi va ngu loi noi voi nhau boi day dan, qua đo đieu khien đuoc ngu loi.
Mot so loai thuy loi co đau đan ngu loi. Khi phat hien ra muc tieu phan ngu loi lao đen tieu diet.
Trong Noi chien My ngu loi dung đe chi loai tau hep va dai, chay hoi nuoc. Đau tau co can dai, tren đo co khoi thuoc no. Cam tu quan đam khoi thuoc nay vao tau đich roi kich no. Cong viec nay qua nguy hiem nen co nhu cau đan tu hanh.
Nguoi ta hay nham lan giu ngu loi va thuy loi (mot loai min duoi nuoc). Hien nay, do cong nghe phat trien nen ranh gioi phan biet 2 loai vu khi nay cung mo nhat đi, hien đa co nhung loai "thuy loi lai ngu loi", chung đuoc neo duoi nuoc giong nhu thuy loi nhung lai co the tu phat hien muc tieu roi lao vao đoi phuong giong nhu ngu loi.


May đay Nhung ngu loi ban đau dung khi nen nguoi. Nam 1866 binh khi nen 2,25 atm chay piston 100 vong phut, ngu loi đi đuoc  khoang 180 met. Đen nam 1906 ngu loi khi nen nguoi đa đi đuoc 1 km.
Loai ngu loi Howell My nam 1870 chay bang banh đa 60 kg, quay đen toc đo 10.000-20.000 vong/phut truoc khi phong. Đau đan 43,5 kg, tam 365 met, toc đo 46 km/h.
Loai ngu loi Brennan 1877 dung day, day quan vao trong, khi keo day thi trong quay, qua đo đieu khien đuoc ngu loi, đay la đan tu hanh co đieu khien đau tien.
Nam 1904 nguoi ta dung khong khi nen đe đot nhien lieu đong co. Sau đo nuoc đuoc bom vao tang luong thong qua. Đen nhung nam 1930 đa co ngu loi chay oxy nen.
Pho bien hien nay ngu loi chay đien sinh ra tu pin. Đong co đien quay chan vit đay ngu loi.
Ngay nay co loai pin dung hoi sulphur hexaflorua phun qua mat lithium cho dong đien manh va lau, khoi đong nhanh.
Cac loai ngu loi manh cua Nga dung đong co phan luc hoi nuoc. Nhien lieu đot bay hoi hoi nuoc, tao ap suat sinh phan luc.
Cac loai ngu loi tam xa dung đong co chay bang nhien lieu va chat oxy hoa mang theo nhu peroxyt hydro, nhiet nang tao hoi nuoc, đay turbine hay piston.
Ngay nay ngu loi đay manh nhat la loai VA-111 Shkval ap dung cong nghe sieu bot cua Nga, toc đo đat 360 km/h, nhanh gap 7 lan so voi toc đo 52 km/h cua ngu loi MK-46 (My). Ngu loi sieu bot đay bang đong co phan luc hoi nuoc, đau ngu loi co chop tao khi, ca ngu loi nam trong mot cai bot lon, thanh ngu loi co cac cang chong vao thanh bot.


Ra đoi Ngu loi cu: [1]
Ngu loi co: [2]
Ivan Fedorovich Aleksandrovsky nam 1865 đe nghi voi bo Hai quan Nga loai ngu loi tu đay. Đo đoc Stepan Osipovich Makarov chi huy tau Cong tuoc Konstantin. Chien ham nay co 4 tau phong loi Chesma (Чесма), Sinop (Синоп), Navarin (Наварин) va Miner (Минер). Hai chiec Chesma (Чесма), Sinop (Синоп) đanh chim tau hoi nuoc Tho Intibah ngay 14 thang 1 nam 1878.
Giovanni Luppis nguoi Ao trinh bay mot loai vu khi bao ve bo bien salvacoste nam 1860, Robert Whitehead la mot ky su Anh đang đieu hanh nha may Fiume đa giup đua phat minh nay vao thuc te voi ten goi Minenschiff dung cho tau ngam, đuoc trinh len Uy ban Hai quan Đe che Ao ngay 21 thang 12 nam 1866.
He thong đieu khien đien do Nikola Tesla ve va sau đay ong trinh bay phuong an đieu khien qua radio len Quan đoi My, nhung bi xep xo.
Đen đau the ky 20 đa pho bien cac tau phong loi nho, chay nhanh va cac tau đoi pho voi chung la tau khu truc, sau Chien tranh the gioi thu nhat la tau ngam chu yeu dung ngu loi. Tran chien lon dung ngu loi la Nga-Nhat 1905 Vien Đong. Cac tau phong loi rat re luon thach thuc đoi thiet giap ham đat đo.
Phuong phap chong ngu loi thong dung nhat la dung ten lua phong bom no duoi mat nuoc. Nguoi My phat trien cac he thong chien đau tam rat ngan, dung sung may ban đan xuyen chong may bay, ten lua va ngu loi. Cac can cu va tau đung yen bo tri cac hang rao va luoi, quanh cac chien ham chinh cua đoi tau co cac tau nho hon che đo. Tau ngam Nga dung ngu loi sieu toc đanh chan ngu loi đich.
Tu thap nien 1960 o Lien Xo, chau Au, My co nhung phong thi nghiem am thanh manh, cho ra đoi cac ngu loi tu tim muc tieu thu đong, chu đong va đieu khien tu xa. Luc đo Lien Xo cung phat minh nguyen ly sieu bot va phat trien cac ngu loi sieu toc. Đen cuoi the ky 20 ky thuat sieu bot that thoat, khong con la đoc quyen cua Nga nhung hien tai ngoai Nga van chi dung muc thu nghiem.
Ngu loi co the phong tu be phong co đinh, may bay tau... nhung voi tau phong loi va tau ngam thi ngu loi la vu khi chu yeu.
Sau Chien tranh the gioi thu hai xuat hien phao tu đong ban nhanh, ten lua... nen cac tau phong loi it tac dung hon truoc, nhung van pho bien. Thong thuong tau phong loi ngay nay mang co vai tram tan, mang 2 hay 4 ong phong, mot đong co đot trong thuong va mot đong co turbine hoac turbo, chay rat nhanh va re. Tau phong loi co cac phuong tien phong khong tam thap va phao nho ban nhanh, co radar đe chien đau moi thoi tiet, co vo tang hinh đe chong radar đich. Chien thuat thong thuong cua tau phong loi la dung nhom tau lao ve phia tau đich, lang lach tranh phao đich va chong tra may bay đen khi phong đuoc ngu loi. Tuy vay, ngay nay tau phong loi co nhiem vu chinh la ket thuc tau đich đa bi thuong, khong cho co hoi sua chua. (Vi du tran đanh eo Đan Mach, Tau Bismarck bi tau phong loi Dorsetshire tong ket so menh).
Ngay nay co hai loai tau ngam chinh la tau ngam chien luoc va tau ngam tan cong.

Tau ngam chien luoc co nhiem vu chinh mang ten lua co đau đan chien luoc, an nap sau trong bien du phong chien tranh hat nhan. Tau ngam chien luoc mang ngu loi đuong kinh lon, phong ten lua tu ong phong loi thuong hoac tu cac ong phong thang đung đuong kinh lon. Ngu loi mang ten lua len mat nuoc đe ten lua phong đi. Cac tau ngam nay co the phong ca ten lua đan đao va co canh.
Tau ngam tan cong la tau ngam dung đanh chim cac tau khac cua đoi phuong. Cac tau nay nho, chay nhanh, rat it on va co sonar rat nhay. Thong thuong no nam im cho đoi phuong đen gan, ban ngu loi va đieu khien ngu loi đen gan tau đich bang thu đong, roi bat chu đong len cong kich. Cac tau ngam tan cong lon ngay nay khong khac tau ngam chien luoc, diet tau đich bang ten lua.
Đe diet tau ngam vu khi chinh cung la ngu loi. May bay hai quan Sukhoi phat trien he thong phat hien va chong ngam đoc lap, tien tien. Radar cua may bay phat hien vet đuong đi cua tau ngam bang giao thoa. Khi đen khu vuc co muc tieu, may bay tha xuong 70 phao nho, cac phao co đinh vi, lien lac va phat am bang cac vu no nho, thu tieng vong. Nho ha am tu cac phao nay đinh vi chinh xac muc tieu. Đan diet tau ngam la hon hop ten lua - ngu loi - phao noi, cho phep đieu khien chinh xac ngu loi trong long bien.


Đieu khien Ban đau cac ngu loi khong co đieu khien
Giu huong bang con quay hoi chuyen hay la ban tu truong tang tam ban chinh xac cua ngu loi.
Ngu loi chay theo chuong trinh lap san đuoc nguoi Đuc dung trong Chien tranh the gioi thu hai đe đanh lua Đong Minh
Ngu loi tu do muc tieu thu đong tim nguon am thanh thuong phat ra tu tau thuy. My va Đuc dung trong Chien tranh the gioi thu hai. Đuc dung ngu loi Tsaukenig phong tu tau ngam, ngu loi Faydo cua My phong tu may bay.
Ngay nay co nhieu ngu loi tim muc tieu chu đong, ngu loi co sonar rieng.
Mot so ngu loi đieu khien tu xa bang day. Đieu khien tu xa co the ket hop bam đich chu đong hay thu đong.
Ngu loi co the đuoc kich no bang cham no, bang tu truong, am thanh hay đieu khien phat no.


Kich thuoc Vao nam 1945. Chien tranh the gioi thu hai co nhieu ngu loi rat lon. Ngay nay hau het ngu loi co co 533 mm, mot so co thong dung nua la 450 mm va 650 mm. Ngu loi co 533 mm dai trung binh 7 met, nang 2 tan, mang 200–400 kg thuoc no.
Nhung co ngu loi va ong phong it thay hon

12,75 inch (324 mm), ngu loi hang nhe.
16 inch (406 mm) đuoc Lien Xo dung tren lop tau ngam Hotel, loai ngu loi ASW, thong thuong co them ong 21 inch.
450 mm (17,7 inch): Hai quan Hoang gia Nhat, đoi khi đuoc goi la 18 inch.
21 inch (533 mm) thong dung nhat, Đong Minh, Đuc, NATO, mot so ngu loi Lien Xo, mot so ngu loi Đe quoc Nhat.
24 inch (610 mm) Đe quoc Nhat, dung cho ngu loi phong tu tau noi Kieu 93.
650 mm dung tren mot so tau Lien Xo, co guoc đe phong ngu loi 533 mm trong ong 650 mm.
660 mm (26 inch), 30 inch (762 mm) va 36 inch (914 mm) dung tren cac tau ngam hat nhan phong ten lua co đuong kinh lon. Co the phong đuoc ngu loi 533 mm.
1550 mm,hiem thay nhat,đuoc Nga dung đe phong ngu loi T-15 va Status-6


Mot so ngu loi = Đuc =
Hai quan Đuc:

DM2A4
DM2A3
MU90 Impact
Mark 46 torpedo
Barracuda đang phat trien, sieu bot
Hai quan Đuc quoc xa Kriegsmarine:

G7a (T1)
G7e (T2)
T3
T4 (Falke)
G7es (Zaunkonig)
T11


= Đe quoc Nhat =
Ngu loi kieu 91
Ngu loi kieu 92
Ngu loi kieu 93
Ngu loi kieu 95
Ngu loi kieu 97
Ngu loi kieu Kaiten


= Hai quan Hoang gia Anh =
Ngu loi kieu Spearfish
Ngu loi kieu Stingray
Ngu loi kieu Mark 24


= Hai quan Nga =
Ngu loi kieu 53
Ngu loi kieu 65
Ngu loi kieu VA-111 Shkval


= Hai quan My =
Mark 46 hang nhe;
Mark 48 hang nang;
Mark 50 hang nhe;
Mark 54 Hang nhe toc đo cao..


Xem them Thuy loi
http://en.wikipedia.org/wiki/Supercavitation


Tham khao Lien ket ngoai http://www.globalsecurity.org/military/world/russia/shkval.htm
http://www.fas.org/man/dod-101/sys/missile/row/shkval.htm Luu tru ngay 28 thang 8 nam 2016 tai Wayback Machine
http://de.wikipedia.org/wiki/Superkavitation