Ngan Ha, Song Ngan la mot thien ha chua He Mat Troi cua chung ta. No xuat hien tren bau troi nhu mot dai sang mo keo dai tu chom sao Tien Hau (Cassiopeia) o phia bac đen chom sao Nam Thap Tu (Crux) o phia nam, va sang nhat o chom sao Nhan Ma (Sagittarius) - trung tam cua dai Ngan Ha. Nguyen nhan dai Ngan Ha đuoc goi bang cai ten Milky Way la vi than Zeus đa be con trai minh la Hercules, cho cau be bu trom dong sua cua nu than Hera đe tro nen bat tu. Bong nhien nu than choang tinh giac lam dong sua bi vang tung toe len bau troi, tu đo ma cai ten goi Milky Way đuoc hinh thanh.
Galileo Galilei đa lan đau quan sat đuoc cac ngoi sao rieng biet trong Ngan Ha vao nam 1610 bang kinh vien vong cua minh. Tuy nhien, cho toi tan nhung nam 20 cua the ki XX, cac nha thien van hoc van cho rang toan bo vu tru ma con nguoi biet luc bay gio đeu chua trong Ngan Ha. Đen khi co cuoc tranh luan lon no ra giua Harlow Shapley va Heber Curtis, cung voi Edwin Hubble đa chung minh đuoc Ngan Ha chi la mot trong so rat rat nhieu thien ha khac.


Tu nguyen Cac ten goi Ngan Ha, Song Ngan va Thien Ha trong tieng Viet đeu bat nguon tu tieng Han. Vao nhung đem troi quang, nhin len bau troi ta co the thay mot dai mau trang bac keo dai do rat nhieu ngoi sao tao thanh. Nguoi Trung Hoa co đai tuong tuong đo la mot dong song chay tren troi va goi no la Ngan Ha (chu Han: 銀河) hoac Ngan Han (銀漢), Thien Ha (天河), Thien Han (天漢), Van Han (雲漢), Tinh Ha (星河). Khi thien ha khong viet hoa, theo nghia thong thuong trong tieng Han la tinh he (星系).


Tong quan Ngan Ha ban chat la mot thien ha xoan oc chan ngang kieu SBbc theo phan loai Hubble. Neu đuoc nhin tu ben tren (theo huong vuong goc voi mat đia), phan trung tam phinh rong ra va co bon canh tay xoan oc lon bao xung quanh. Voi đuong kinh dao đong tu khoang 100,000 đen 180,000 nam anh sang. Nguoi ta uoc tinh co khoang 100 - 400 ti ngoi sao đuoc chua o trong, cung voi hon 100 ti hanh tinh. Khong giong nhu nhung thien ha xoan oc thong thuong, nhung thien ha xoan oc dang thanh (hay thien ha xoan oc gay khuc) co mot vung dang thanh chan chay ngang qua trung tam cua no, va co hai canh tay xoan oc chinh. Ngan Ha cung vay va co them hai canh tay xoan oc nho hon. Mot trong hai canh tay nho đo la Canh tay xoan oc Orion, co chua He Mat Troi, no nam giua hai canh tay lon la Perseus va Sagittarius.
He Mat Troi nam o mat trong cua Canh tay Orion - mot cau truc hinh xoan oc chua đay bui va khi gas, cach tam quay Galactic Center khoang 26,000 nam anh sang. Cac ngoi sao trong pham vi ≈10,000 nam anh sang tao nen phan boi nho cao. Phan trung tam voi nguon phat xa vo tuyen manh liet, đuoc biet đen voi cai ten Sagittarius A*. Chuyen đong cua vat chat quanh Sagittarius A* cho thay no chua mot vat the rat nang va đac. Viec nay co the giai thich bang su ton tai cua mot ho đen sieu trong tai trung tam Ngan Ha voi khoi luong uoc tinh gap khoang 4,1 - 4,5 trieu lan mat troi.
Ca Ngan Ha di chuyen voi van toc khoang 600 km/s. No chua ca cac ngoi sao co xua nhat cua vu tru, tham chi voi tuoi đoi bat đau khong lau sau vu no Big Bang. No con tu quay quanh loi cua minh. Nhung canh tay xoan oc luon di chuyen trong khong gian, Mat Troi cung cac hanh tinh cung chuyen đong cung voi chung. He Mat Troi cua chung ta di chuyen voi toc đo  220 km/s, nhung du voi van toc nhanh nhu vay, chung ta cung phai mat đen 230 trieu nam đe hoan thanh mot vong quay quanh loi Ngan Ha.
Co vai thien ha ve tinh quay quanh Ngan Ha, tat ca đeu thuoc Nhom Đia phuong, trong Sieu đam Xu Nu va Sieu đam Laniakea.


Goc nhin tu Trai Đat Tu Trai Đat, dai Ngan Ha trong nhu mot dai trang bac mo ao vat ngang bau troi, hay con goi la song Ngan theo cach goi cua nguoi Trung Quoc xua. Tuy nhien, anh sang quan sat đuoc phan lon bat nguon tu cac ngoi sao phia xa, cung voi cac vat chat nam trong mat phang thien ha. Co mot so vung toi, nhu Great Rift hoac Coalsack, do anh sang tu cac ngoi sao bi hap thu boi bui vu tru. Phan thien ha nam phia sau bi Ngan Ha che đi đuoc goi la Vung Che khuat. He Mat Troi nam o phan ria cua đia thien ha, nen chung ta khong the nhin xuyen qua đuoc tam Ngan Ha đe quan sat phia ben kia cua no. Tham chi ta con khong the quan sat đuoc vung tam cua Ngan Ha do mat đo bui, khi gas va sao noi đay.
Dai Ngan Ha co đo sang be mat tuong đoi thap, do vay muon quan sat ro đuoc ro rang, bau troi can phai đat đen mot đo toi nhat đinh - khoang 20,2 magnitude. Nguoi ta chi ra rang chi co hon mot nua dan so co the nhin thay dai Ngan Ha tren bau troi đem, nguyen nhan chu yeu la do o nhiem anh sang. O nhung vung đo thi, kho co the thay ro Ngan Ha bang mat thuong do cuong đo anh sang kha cao. Tuy nhien o cac vung nong thon rong lon, noi Mat Trang co khi bi che khuat boi đuong chan troi, thi khung canh lai kha noi bat.
Co khoang 30 chom sao quan sat đuoc tu Trai Đat, ma trung tam la chom sao Cung Thu - cung la phan sang nhat cua song Ngan.


Tuoi cua Ngan Ha Co nhieu cach đe xac đinh tuoi cua cac vat the thien van, mot trong so đo la so sanh ham luong phong xa nang nhu Uranium-238 hay Thorium-232 thu đuoc so voi ham luong phong đoan ban đau. Tu đo nguoi ta uoc luong đuoc tuoi cua mot so ngoi sao trong Ngan Ha, vi du nhu voi CS 31082-001la 12.5 ± 3 ti nam tuoi, hay BD +17° 3248 la 13.8 ± 4 ti nam. Nam 2004, mot nhom cac nha thien van hoc, bao gom Luca Pasquini,Piercarlo Bonifacio, Sofia Randich, Daniele Galli va Raffaele G. Gratton đa tinh toan tuoi cua dai Ngan Ha. Nhom nay đa su dung quang pho sieu tim - nhin thay cua kinh vien vong cuc lon đe lan đau tien đo luong beryli trong hai ngoi sao thuoc tinh van NGC 6397. Đieu nay cho phep ho suy ra thoi gian đa troi qua giua su sinh ra đau tien cua cac ngoi sao trong toan bo dai Ngan Ha va su sinh ra đau tien cua cac ngoi sao trong tinh van nay, tu 200 đen 300 trieu nam. Ho cong khoang thoi gian nay vao tuoi bieu kien cua cac ngoi sao trong tinh van la 13.400 ± 800 trieu nam. Tong cua no la tuoi du kien cua dai Ngan Ha: 13.600 ± 800 trieu nam.

Mot phuong phap khac la dua tren cac ly thuyet hien hanh ve su tien hoa cua sao. Quan the tinh cau la nhung thien ha lau đoi nhat trong vu tru, va sao lun trang la nhung ngoi sao gia nua nhat trong mot thien ha. Hon nua, mot ngoi sao lun ma cang mo, ung tuoi cua no cang lon. (Sao lun trang la mot ngoi sao co khoi luong khoang mot nua Mat Troi va the tich tuong đuong voi Trai Đat). Sao lun trang đang nguoi dan se toa nhiet va anh sang. Vi vay, bang cach tinh toan đo nguoi cua chung, roi so voi nhiet đo phong đoan ban đau, cac nha khoa hoc co the uoc tinh tuoi cua no va tuoi cua vu tru.


Kich thuoc va khoi luong La thien ha lon thu nhi nam trong Nhom Đia phuong, đuong kinh uoc luong cua Ngan Ha vao khoang hon 100,000 nam anh sang (30 kpc), va be day khoang 1,000 nam anh sang (0.3 kpc). Đe de hinh dung, neu ta xem He Mat Troi nhu mot đong xu thi kich thuoc cua Ngan Ha se tuong đuong voi ca mot luc đia lon. Cac tua nho bao quanh no cung co the xem nhu mot phan cua Ngan Ha, do đo lam đuong kinh tong the tang len thanh 150,000–180,000 nam anh sang (46–55 kpc).
Cac nha khoa hoc van chua the ket luan đuoc khoi luong chinh xac cua Ngan Ha. Tuy thuoc vao phuong phap đo cung nhu cac so lieu su dung ma cho ra cac ket qua khac nhau. Dao đong tu khoang 5.8×1011 M☉ (khoi luong mat troi) đen khoang 7×1011 M☉, cho đen can tren 8.5×1011 M☉ - tuong đuong mot nua Thien ha Tien Nu.
Phan nhieu khoi luong tren la cua vat chat toi, mot dang vat chat vo hinh bi an tuong hap dan len cac vat chat thong thuong. Tong khoi luong cac ngoi sao chua trong Ngan Ha roi vao khoang 4.6×1010 M☉ đen 6.43×1010 M☉. Ngoai ra con co cac đam khi gas vu tru (90% Hydro va 10% Heli theo khoi luong), chiem khoang 10-15% tong khoi luong cac ngoi sao.


Su hinh thanh Ngan Ha Thuo so khai cua vu tru, khap noi chi la cac đam khi gas Hydro va Heli troi noi. Mot so đam bat đau ket hop voi nhau, tao nen nhung vung "co đac" hon so voi cac vung khac. Nhung ngoi sao đau tien đuoc tao ra tu cac phan ung hop hach, va ngay cang nhieu cac ngoi sao khac đuoc tao ra khi đam khi gas nay tiep tuc co đac lai. Cac ngoi sao nay tuong tac hap dan lan nhau, tao nen Quang the tinh cau - nhung cau truc co xua nhat trong vu tru. Vai ti nam sau su ra đoi cua nhung ngoi sao đau tien, khoi luong cua chung đa đu lon nen co the tu quay kha nhanh.
Đong thoi voi viec tao ra nhung ngoi sao moi, cac ngoi sao gia hon bat đau qua trinh "lao hoa", xe toac bau khi quyen hoac dan đen cac vu no sieu tan tinh, giai phong luong vat chat doi dao vao lai trong đam khi gas ban đau, gop phan tao nen nhung ngoi sao tre hon voi cac nguyen to nang hon. Qua trinh nay keo dai va lap đi lap lai cho đen tan ngay nay, gop phan tao nen Trai Đat va nhung hanh tinh khac (do thanh phan cac đam khi gas ngay nay khong chi đon thuan la Hydro va Heli nhu ban đau, ma con chua them rat nhieu cac nguyen to nang khac).
Khoi luong cua chung tiep tuc tang len do cac sao moi lien tuc đuoc tao ra, cong voi viec tu quay kha nhanh quanh truc, nen hinh dang khoi cau ban đau bat đau phinh ra, roi bep dan, roi cuoi cung co dang đia nhu ngay nay (bao toan momen đong luong). Cac sao moi sau nay đeu hinh thanh tren be mat "đia", tao thanh Ngan Ha ngay nay chung ta quan sat đuoc.
Gan mot nua luong vat chat trong Ngan Ha đen tu cac thien ha khac. Hien tai Ngan Ha đuoc boi đap vat chat tu hai thien ha ve tinh gan nhat: Đam may Magellanic lon va Đam may Magellanic nho. Cac đac trung cua Ngan Ha nhu khoi luong sao, momen đong luong, thanh phan kim loai,... cho thay no chua he sap nhap voi bat cu thien ha lon đang ke nao trong suot 10 ti nam qua. So voi cac thien ha xoan oc khac, đieu nay kha bat thuong; vi du nhu Thien ha Tien Nu hinh thanh tu su sap nhap cua mot so thien ha tuong đoi lon.
Theo nhu cac nghien cuu gan đay cho thay toc đo san sinh sao moi cua Ngan Ha cua chung ta cung nhu Thien ha Tien Nu hang xom rat cham, chu yeu la do can kiet moi truong khi gas can thiet. Nguoi ta chia toc đo nay thanh ba vung đo, luc, lam voi toc đo tao sao moi tang dan. Uoc tinh qua trinh nay co the bi dap tat hoan toan trong khoang 5 ti nam nua, cho du Thien ha Tien Nu va Ngan Ha co va cham voi nhau đi chang nua.


Ben trong Dai Ngan Ha Co khoang 200 - 400 ti ngoi sao đuoc chua trong Ngan Ha, cung voi hon 100 ti hanh tinh. Do mot so ngoi sao co khoi luong rat nho, cong voi viec chung nam cach xa Mat Troi đen hon 300 nam anh sang, khien cho viec xac đinh con so chinh xac rat kho khan. Trong khi đo, thien ha Tien Nu cach chung ta khoang 2,5 trieu nam anh sang, lai chua đen khoang mot ngan ti (1012) sao, vuot xa con so cac vi sao trong dai Ngan Ha.
Cac ngoi sao phan bo tap trung phan lon o trung tam Ngan Ha, va trai dan ra ngoai ria voi mat đo giam dan chu khong co ranh gioi ro rang giua "vung co sao" va "vung trong". Tuy nhien, vuot ra khoi ban kinh 40,000 nam anh sang thi mat đo sao sut giam nhanh mot cach bat thuong. Bao quanh đia thien ha la mot quang khi nong phat sang khong lo. Cung giong Ngan Ha, quang khi nay tu di chuyen rat nhanh.


Cau truc Su phan bo khoi luong ben trong cho thay Ngan Ha thuoc loai Sbc theo phan loai Hubble, voi cac canh tay xoan oc bao quanh. Đen đau thap nien 90 the ki XX, cac nha thien van moi đat nghi van rang Ngan Ha la mot thien ha xoan oc chan ngang (xoan oc dang thanh) chu khong phai la mot thien ha xoan oc đon thuan. Mai đen 2005, gia thiet nay moi đuoc chinh thuc xac nhan boi nhung quan sat thu đuoc tu kinh vien vong Spitzer Space Telescope. Nguoi ta quan sat đuoc "Thanh chan" bac qua trung tam lon hon nhieu so voi gia đinh truoc đo cua cac nha khoa hoc.


= Vi tri cua He Mat Troi trong Dai Ngan Ha =
He Mat Troi nam trong vung đinh cu cua Ngan Ha, thuoc ria trong cua nhanh Lap Ho, ben trong Đam may lien tinh đia phuong thuoc Bong bong đia phuong, va nam trong Vanh đai Gould, o khoang cach 26,4 ± 1,0 nghin nam anh sang (8,09 ± 0,31 kpc) tu tam thien ha. Mat troi hien cach 5-30 parsec (16-98 nam anh sang) tu mat phang trung tam cua đia thien ha. Khoang cach giua nhanh đia phuong va nhanh can ngoai, nhanh Perseus (Anh Tien), la 2kpc (6,5 kly).

Mot "nam thien ha" keo dai 240 trieu nam, tuong ung mot chu ky cua Mat Troi tren quy đao quanh Ngan Ha Do đo mat troi đuoc cho la đa hoan thanh 18-20 vong quy đao trong suot cuoc đoi cua no va 1/1250 vong ke tu khi xuat hien loai nguoi. Toc đo cua He Mat Troi quay quanh quy đao Ngan Ha vao khoang 220 km/s hay 0.073% toc đo anh sang. Mat troi di chuyen qua nhat quyen khoang 84.000 km/h (52.000 mph). O toc đo nay, phai mat 1400 nam thi He Mat Troi moi di chuyen đuoc khoang cach 1 nam anh sang. He Mat Troi đang di chuyen theo huong cua chom sao Thien Yet, tren mat phang hoang đao.


= Trung tam Ngan Ha =
Cac ngoi sao trong dai Ngan Ha quay xung quanh trung tam Ngan Ha, cach Trai Đat 24 – 28,4 nghin nam anh sang (7,4–8,7 kiloparsecs) theo huong cac chom Xa Phu, Thien Yet va chom Cung Thu, noi sang nhat cua song Ngan, va cung la vi tri cua Sagittarius A*

He Mat Troi cach tam nay khoang 26.000 - 28.000 nam anh sang (8,0 - 8,6 kpc).
Tai đay quan sat đuoc mot nguon buc xa vo tuyen rat manh co ten goi la Sagittarius A*. Chuyen đong cua vat chat quanh tam cho thay Sagittarius A* chua mot vat the rat nang va đac. Cac nha đua ra gia thiet đay la mot ho đen sieu khoi luong, tuong tu nhu voi trung tam cac thien ha khac, voi khoi luong uoc tinh khoang 4,1 - 4,5 trieu lan Mat Troi.

Hien van con nhieu tranh cai ve thanh chan ngang Ngan Ha. Uoc luong mot nua chieu dai cua no trai dai tu Trai Đat đen tam vao khoang 1 to 5 kpc (3,000–16,000 ly), hop voi đuong noi tam toi Trai Đat khoang 10-50 đo
Vao nam 2010, hai khoi cau nang luong X-ray/gamma bung no o 2 cuc bac va nam o trung tam. Đuong kinh moi khoi cau len đen 25,000 nam anh sang.


= Cac nhanh xoan oc cua Ngan Ha =
Tu trung tam Ngan Ha, co bon nhanh xoan oc chinh va it nhat hai nhanh nho, cu the nhu sau: 

Khoang cach tu nhanh Orion va nhanh ke tiep, nhanh Perseus, vao khoang 6,500 nam anh sang. Moi nhanh xoan oc mieu ta mot đuong xoan logarit voi đo doc khoang 12 đo.
Đia cua dai Ngan Ha đuoc bao quanh boi cac quang sang hinh o van cua cac ngoi sao đa gia va cac tinh van. Trong khi đia chua khi va bui bi mo boi su quan sat trong mot so cac buoc song, thi cac quang sang khong bi nhu vay. Cac ngoi sao đang hoat đong manh chiem cho trong đia (đac biet trong cac nhanh xoan oc, tieu bieu cho cac khu vuc co mat đo cao), nhung khong co trong cac quang sang. Nhom cac ngoi sao sinh ra boi cac đam may phan tu cung chu yeu tim thay trong cac đia.


Cac lang gieng trong Nhom Đia phuong Ngan Ha cung Thien ha Tien Nu (cach khoang 2,5 trieu nam anh sang) hop thanh mot he đong hanh, thuoc trong quang the nhom cac thien ha đia phuong, hay con goi la Nhom Đia phuong, chua trong Sieu đam Xu Nu.
Đang ke đen trong Nhom Đia phuong con co Thien ha Tam Giac ( Messier 33) voi kich thuoc đung sau Ngan Ha va la thien ha xoan oc khong co cau truc thanh ngang tai trung tam thien ha.

Dua vao cac quan sat gan đay, Thien ha Tien Nu va Ngan Ha đang tien lai gan nhau voi van toc khoang 100 – 140 km/s. Cac nha khoa hoc du đoan trong khoang 3 - 4 ti nam nua chung se va cham voi nhau va sap nhap lai thanh mot thien ha elip. Mac du vay, xac suat cac ngoi sao rieng re trong tung thien ha va cham voi nhau la cuc ki thap, do khoang cach xa đang ke giua chung.

Dai Ngan Ha đuoc quay quanh boi mot so cac thien ha sao lun trong Nhom Đia Phuong (Local Group). Lon nhat trong so nay la Đam may Magellan lon voi đuong kinh khoang 20.000 nam anh sang. Nho nhat la sao lun Carina, sao lun Draco va Su Tu II chi co kich thuoc 500 nam anh sang. Cac sao lun khac quay quanh thien ha cua chung ta la đam may Magellan Nho; sao lun chinh Canis; gan nhat la thien ha sao lun hinh elip Sagittarius; sao lun Tieu Hung Tinh; sao lun Sculptor, sao lun Sextans, sao lun Fornax va Su Tu I.

He thong thien ha ve tinh cua Ngan Ha gom co thien ha elip lun Sagittarius, đam may Magellan Nho, Đam may Magellan lon, thien ha lun Đai Khuyen, thien ha lun Tieu Hung, thien ha lun Draco, thien ha lun Carina, thien ha lun Sextans, thien ha lun Sculptor, thien ha lun Fornax, Leo I, Leo II, va thien ha lun Đai Hung. Thien ha ve tinh lon nhat cua Ngan Ha la Đam may Magellan lon.
He thong thien ha ve tinh cua Thien ha Tien Nu gom M32, M110, NGC 147, NGC 185, And I, And II, And III, And IV, And V, Pegasus dSph, thien ha lun Cassiopeia, And VIII, And IX, va And X.


Thu vien anh Chu thich Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Milky Way Galaxy tai Wikimedia Commons
Dai Ngan Ha tai Tu đien bach khoa Viet Nam
(tieng Anh)

Milky Way Galaxy (astronomy) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
J. P. Vallee, "Nhanh xoan oc cua dai Ngan Ha theo dau vet cua truong đien tu, bui, khi va cac ngoi sao", Tap chi Vat ly thien van, tap 454, trang 119–124, 1995. Co tren mang tai He thong du lieu Vat ly thien van cua NASA
EXPOSING THE STUFF BETWEEN STARS: CGPS PR_14012000.map1 Luu tru ngay 12 thang 5 nam 2020 tai Wayback Machine, Canadian Galactic Plane Survey
Press release Luu tru ngay 10 thang 10 nam 2006 tai Wayback Machine, European Southern Observatory
Sandage, A. & Fouts, G., The Astrophysical Journal, tap 97, trang 74, 1987