Đan oud (tieng A Rap: عود, phat am [ʕuːd]; tieng Somalia: kaban hay cuud) la mot loai đan luyt co ngan, co hinh dang nua qua le bo doc va la nhac cu co day khong phim, thuong co 11 day đan nhom thanh sau cap day nhung mot so đan co the co nam hay bay cap day, voi 10 hoac 13 day đan tuong ung.
Cay đan oud lau đoi nhat con ton tai đen nay đuoc cho la nam o Bao tang Nhac Cu Bruxelles.
Đan oud co ho hang voi cac loai đan luyt chau A khac (o Trung Quoc goi la  đan ty ba va đan luyt phuong Tay). Loai đan nay đa đuoc su dung o cac quoc gia nhu Trung Đong, Bac Phi (đac biet la Maghreb, Ai Cap va Somalia) va Trung A trong hang nghin nam, bao gom Luong Ha, Ai Cap, Kavkaz, Levant, vung Tieu A(nay thuoc Tho Nhi Ky), Albania, Bulgaria va Ban đao Ma Lai; tham chi co the co tien su cua đan luyt. No la su ke thua truc tiep cua đan barbat tu Ba Tu.


Ten va tu nguyen Trong tieng A Rap: العود (al-ʿud or oud) nghia đen la bieu thi mot mieng go mong tuong tu nhu hinh dang cua mot cai ong hut.  No co the đe cap đen mieng gay bang go thuong đuoc su dung đe choi oud, đen nhung dai go mong đuoc su dung cho mat sau hoac mat đan bang go đe phan biet no voi cac nhac cu tuong tu co mat đan bang da. Henry George Farmer xem xet su giong nhau giua al-ʿud va al-ʿawda ("su tro lai" - cua hanh phuc).
Nhieu gia thuyet đa đuoc đe xuat ve nguon goc cua ten A Rap  'oud' .  Mot tac gia phi hoc thuat đa tuyen bo niem tin cua minh rang oud co nghia la "tu go" va "thanh" trong tieng A Rap. Vao nam 1940 Curt Sachs đa phan bac hoac cai tien y kien ​​đo, noi rang oud co nghia la  cay gay mem deo , khong phai go.. Mot hoc gia phuong Tay ve cac chu đe am nhac Hoi giao, Eckhard Neubauer, cho rang  oud  co the la mot su vay muon tieng A Rap tu tieng Ba Tu tu  rod  hoac  rud , co nghia la day đan. Mot nha nghien cuu khac, nha khao co hoc  Richard J. Dumbrill, cho rang  rud  xuat phat tu tieng Phan  rudri  (रुदरी, nghia la "nhac cu day") va đuoc chuyen sang tieng A Rap (a  Ngon ngu Semitic) thong qua mot ngon ngu Semitic. Mac du tac gia cua nhung tuyen bo nay ve y nghia hoac nguon goc cua tu nay co the đa tiep can cac nguon ngon ngu, nhung ho khong phai la nha ngon ngu hoc.
Tuy nhien, mot gia thuyet khac theo cac hoc gia ngon ngu Semitic, đo la tieng A Rap  ʿoud  co nguon goc tu tieng Syriac  ʿoud-a , co nghia la "thanh go" va "cui đang chay" - viet tat thanh tieng Do Thai trong Kinh thanh   'ud' ', dung đe khuay cac khuc go trong lua.
Ten cua nhac cu bang cac ngon ngu khac nhau bao gom tieng A Rap: عود ʿud or ʿoud (phat am tieng A Rap: [ʕu(ː)d, ʢuːd], plural: اعواد aʿwad), tieng Armenia: ուդ, Syriac: ܥܘܕ ud, tieng Hy Lap: ουτι outi, tieng Hebrew: עוד ud, tieng Ba Tu: بربط barbat (mac du barbat la mot loai đan lute khac), tieng Tho Nhi Ky: ud or ut, Azeri: ud, va  tieng Somalia: cuud 𐒋𐒓𐒆 hay kaban 𐒏𐒖𐒁𐒖𐒒.


Lich su = Barbat du nhap vao cac nuoc A Đong =

Su sach Trung Quoc ghi chep nguon goc ra đoi cua đan oud von tu đan barbat Ba Tu.
Tu truoc Cong nguyen, thanh pho Antiochia (Tho Nhi Ky) đa la mot noi chuyen ban to lua cho nguoi La Ma, do nhung đoan thuong nhan tu Antiochia đi ve phia Đong, qua phia Bac Ba Tu, Afghanistan, len day nui Pamir đen thanh Galata noi gap go đoan thuong nhan tu Truong An, kinh đo cua cac trieu đai Trung Quoc thoi xua, vuot day Himalaya, cung đen Galata đe dung đa quy hay cac thu gia vi đoi to lua det tai Trung Quoc. Do đo con đuong ay đuoc goi la con đuong to lua.                                 Đen the ky thu V, thu VI, va duoi trieu đai nha Đuong (Trung Quoc), tu the ky thu VII, viec trao đoi hang hoa doc theo đuong to lua rat thinh hanh. Khong phai chi hang hoa vat chat ma ca tu tuong triet ly, đao giao, van hoa nghe thuat cung theo con đuong ay ma đuoc trao đoi giua Đong va Tay.
Đoan thuong nhan đi tu Antioche, dung chan tai mien Bac Ba Tu. Trong top thuong nhan Ba Tu co mot nhac cong thap tung. Ong mang theo hanh ly cua minh la chiec đan co ten goi barbat. Nhung đem nghi chan tren con đuong đi đen thanh Galata, ong thuong cuoi lac đa cua ong va vua gay đan vua hat. Khi len đuong, ong treo đan duoi co con lac đa. Tai thanh Galata, khi nguoi nhac cong Ba Tu dung đan barbat đe dien ta tinh hoai huong, mot thuong nhan tu Trung Quoc cung la mot nguoi yeu nhac, đa cham chu ngoi nghe ong đan hat say sua. Thuong gia Trung Quoc lien đe nghi đem mot cay lua đoi lay cay đan. Nhac si Ba Tu do du, nhung khi đuoc ong thuong nhan Trung Quoc đe nghi đoi đan barbat lay 3 tac lua. Đem lua ve ban lai cho thuong nhan Tho Nhi Ky. Ve sau, đan barbat đa vao tay mot nhac gia Trung Quoc che tac lai. Tu nguyen "barbat" (tieng Ba Tu: بربت) von am chi đan nay co phan can đan cong nhu cai co cua con vit. Khong nhu nhac cong Ba Tu gay đan bang mieng gay dai va det, nhac cong Trung Quoc đa che tac mieng go to (goi la bat tu - 拨子) va mong dung đe gay day va go nhip tren mat đan. Dan dan, đan barbat truyen ba vao Trung Quoc, goi la ty ba can cong (khuc hang ty ba - 曲项琵琶), co 4 day, 4 chot chinh day & 4 phim tren co đan, mat đan co 2 lo thoat am hinh trang khuyet voi phuong phap gay len (goi la "ty" - 琵) va gay xuong (goi la "ba" - 琶) ma thanh 2 chu "ty ba" (琵琶), om đan theo phuong nam ngang. Tu thoi nha Đuong, đan ty ba khong chi co mat trong dan gian ma con co mat trong dan nhac cung đinh hay nhac te le. Cac hoa si Trung Quoc đa ghi lai cac dan nhac bang nhung buc hoa, tren tuong cac hang đong thuoc tinh Đon Hoang. Tren cay đan ty ba 5 day thoi Đuong, mieng da thuoc co in hinh nhac cong Ba Tu cuoi đan tren lung lac đa đuoc luu tru tai bao tang Shoso-in (正倉院) o Nara, Nhat Ban. Đan "khuc hang ty ba" Trung Quoc tu đo du nhap qua Nhat Ban va đuoc nguoi Nhat dung trong Nha nhac Nhat Ban goi la đan gaku biwa (nhac ty ba - 楽琵琶)duoi thoi Nara(645-793). Đen thoi đai Heian (794-1191), nguoi Nhat dua vao đan gaku biwa che tac thanh đan Heike biwa (平家琵琶),  dung đe phu hoa cho hat ke tu Truyen ke Heike va cac bien the khac cua đan biwa - ty ba Nhat đuoc ra đoi gom moso-biwa (Manh tang ty ba - 盲僧琵琶: danh cho thay tu khiem thi), satsuma-biwa (薩摩琵琶 - tat ma ty ba: tu 3 toi 5 day, 3 toi 5 phim tren co đan), đuoc pho bien vao thoi Edo o tinh Satsuma (Kagoshima ngay nay) boi Shimazu Tadayoshi, nishiki-biwa (錦琵琶 - cam ty ba: phat trien trong the ky 20 boi Suito Kinjo) va Chikuzen-biwa (筑前琵琶 - truc tien ty ba: 4 toi 5 day, 4 toi 5 chot & 4 toi 5 phim pho bien vao thoi Minh Tri). Cung voi đo, khuc hang ty ba Trung Quoc đuoc du nhap vao ca ban đao Trieu Tien trong thoi Joseon đuoc nguoi Trieu Tien cai tien thanh đan Dang bipa (당 비파), lap them 6 phim tre vao mat đan voi tong so phim tu co đan toi mat đan la 10. Ve sau, Dang bipa cai tien them 2 phim nua thanh 12 phim tat ca. Dang bipa Han Quoc ngay nay đuoc su dung trong Dang-ak (당악 - Đuong nhac: nhac cung đinh thoi Đuong Trung Quoc du nhap vao Trieu Tien thoi Cao Ly). Khuc hang ty ba cung du nhap vao Viet Nam trong thoi Ly va đa bi quen lang sau thoi Tran, tu thoi Nguyen cho toi ngay nay, nguoi Viet thay the đan khuc hang ty ba đa bi that truyen bang đan ty ba du nhap tu Trung Quoc thoi nha Minh va đa cai tien phim tren co đan. Ngay nay, Trung Quoc cai tien đan ty ba hien đai (loai co nhieu phim tren mat đan) dua vao đan khuc hang ty ba (ty ba can cong) thoi Đuong, gay bang ngon tay đeo mong. Nguoi Trung Quoc goi đan Oud voi ten tieng Han la O đuc cam (烏德琴). Phuong Cam Long - nha nghien cuu nhac cu, am nhac co truyen Trung Quoc la nguoi suu tap cac loai nhac cu truyen thong Trung Quoc cung nhu tren the gioi đa tung su dung loai nhac cu goc Trung Đong nay ben canh bo suu tap cac loai đan ty ba chau A cua ong.


= Gambus tai ban đao Ma Lai =

Tu nguyen gambus bao gom nhieu loai nhac cu, mot so co thung đan bang da, mot so co thung đan bang go, mot so co hinh dang giong đan qanbus cua Yemen va mot so con lai co hinh dang giong đan oud A Rap . Cac nhac cu co the co 3, 4 hoac 5 khoa day, cong voi mot day co ban. Đe tranh nham lan, cac nha nghien cuu hoc thuat su dung nhieu mo ta khac nhau trong ten.


= Barbat phat trien thanh Oud, tu A Rap đen Chau Au =
Barbat Ba Tu đuoc phat trien thanh oud hoac ud cua cac quoc gia Hoi giao sau nay. Tieng oud rat co the la su ket hop giua Barbat, voi Barbiton cua Hy Lap co đai , tao cho Barbat co am vuc thap hon va cach choi Maqams trong am nhac Trung Đong va Byzantine. Khi nguoi Umayyad chinh phuc Hispania vao nam 711, ho mang theo ud cua minh, đen mot đat nuoc von đa biet đen truyen thong đan luyt duoi thoi nguoi La Ma, pandura. Đan oud đuoc mieu ta la do mot nhac cong ngoi choi o Qasr Amra cua trieu đai Umayyad , mot trong nhung mo ta som nhat ve nhac cu đuoc choi trong lich su Hoi giao so khai.
Trong suot the ky 8 va 9, nhieu nhac si va nghe si tu khap the gioi Hoi giao đa đo xo đen Iberia. Trong so đo co Abu l-Hasan 'Ali Ibn Nafi' (789–857),  mot nhac si noi tieng tung đuoc đao tao duoi thoi Ishaq al-Mawsili (mat nam 850) o Baghdad va bi đay đen Andalusia. Truoc nam 833 sau Cong Nguyen. Ong đa giang day va đuoc ghi nhan la nguoi đa them day thu nam vao bai hat cua minh va thanh lap mot trong nhung truong day am nhac đau tien o Cordoba.
Đen the ky 11, Iberia theo đao Hoi đa tro thanh trung tam san xuat nhac cu. Nhung mat hang nay dan dan lan rong đen Provence, anh huong đen nhung nguoi hat rong va hat rong cua Phap va cuoi cung đen phan con lai cua chau Au. Trong khi chau Au phat trien đan luyt, đan oud van la mot phan trung tam cua am nhac A Rap, va am nhac Ottoman rong lon hon, trai qua mot loat cac bien đoi.
Mac du su xam nhap chu yeu cua đan luyt ngan la o Tay Au, dan đen su đa dang cua cac kieu đan luyt, nhung đan luyt ngan cung du nhap vao chau Au o phuong Đong; vao đau the ky thu sau, Bulgars đa mang loai nhac cu co ngan goi la Komuz đen vung Balkan.


Cau tao Can đan Oud ngan hon so voi than đan, khong co phim đan va đieu nay gop phan tao nen am thanh đoc đao cua no. No tao nen nhung giai đieu khac nhau va ly tuong cho viec bieu dien Maqam A Rap. Oud tat ca13 day, su ket hop day pho bien nhat la nam cap day đuoc đieu chinh đong loat va mot day bass duy nhat. Day thuong đuoc lam bang nylon hoac ruot, đuoc đanh voi mot mieng gay đuoc biet đen nhu mot Risha (tieng A Rap la long vu). Day hien đai đuoc lam bang thep cuon nylon. Nhac cu nay co am sac am ap, đuoc trang tri đep mat. Oud đuoc su dung hoi khac o Tho Nhi Ky, Armenia va Hy Lap. Co nhieu cach len day khac nhau đuoc su dung va phong cach choi Oud Tho Nhi Ky co mot giai đieu tuoi sang hon so voi A Rap. Đan luyt chau Au la mot hau due cua Oud, tu đo no co ten Al-oud.


Phan loai = Oud A Rap, oud Tho Nhi Ky va barbat Ba Tu =
Ouds ngay nay chia thanh ba loai: A Rap , Tho Nhi Ky va Ba Tu , loai cuoi cung con đuoc goi la barbat.
Su phan biet nay khong chi dua tren đia ly; đan oud cua nguoi A Rap khong chi đuoc tim thay o Ban đao A Rap ma tren khap the gioi A Rap.
Oud Tho Nhi Ky đa đuoc choi boi nguoi Hy Lap vung Tieu A, noi chung đuoc goi la outi, va o cac đia điem khac o Đia Trung Hai. Iraq, Ai Cap oud va Syria, thuong đuoc nhom vao nhom đan oud A Rap vi nhung điem tuong đong cua chung, mac du co the xay ra su khac biet ve đia phuong, đac biet la voi oud cua Iraq. Tuy nhien, tat ca cac danh muc nay đeu moi xuat hien va khong phu hop voi nhieu loai oud đuoc san xuat vao the ky 19 va ca ngay nay.
Tieng oud cua A Rap thuong lon hon so voi cac đoi tac Tho Nhi Ky va Ba Tu, tao ra am thanh đay đu hon, sau hon, trong khi am thanh cua oud Tho Nhi Ky cang va choi tai hon, đac biet la boi vi oud cua Tho Nhi Ky thuong (va mot phan) đuoc đieu chinh cao hon ca mot cung so voi oud A Rap. Oud Tho Nhi Ky co am sac thanh thoat hon cua A Rap ve cau tao mat đan, khoang cach day đan đuoc đat gan nhau hon. Tieng oud cua Tho Nhi Ky cung co xu huong cao hon va co "am sac sang hon".  
Đan oud cua A Rap co kich thuoc tu 61 cm đen 62 cm so voi chieu dai thang đo 58,5 cm la đan oud Tho Nhi Ky.  Ngoai ra con co loai đan alto oud, soprano oud & oud đien.
}}
Barbat Ba Tu hien đai giong oud, mac du co nhung điem khac biet bao gom than hinh nho hon, co dai hon, ngon tay hoi nho len va am thanh khac biet voi oud. Cumbus la mot nhac cu Tho Nhi Ky cai tien tu su ket hop giua oud va banjo.


= Len day =

Cac cach đieu chinh đan oud khac nhau ton tai trong cac loai oud truyen thong.  Trong so nhung nguoi choi oud theo truyen thong A Rap, mot kieu đieu chinh day cu hon pho bien la (am đo thap đen cao): D2 G2 A2 D3 G3 C4 tren cac khoa day đon hoac D2, G2 G2, A2 A2, D3 D3, G3 G3  , C4 C4 cho mot khoa day kep.
Trong cach len day kieu truyen thong cua Tho Nhi Ky, cach đieu chinh "Bolahenk" đuoc coi nhu pho bien, (am đo tu thap đen cao): C # 2 F # 2 B2 E3 A3 D4 tren cac nhac cu co khoa day đon hoac C # 2, F # 2 F # 2, B2  B2, E3 E3, A3 A3, D4 D4 tren cac nhac cu co khoa day kep. C2 va F2 thuc su đuoc đieu chinh bang 1/4 am cao hon c hoac f binh thuong trong he thong thang am Bolahenk.

Nhieu nguoi choi oud A Rap hien tai su dung thang am: C2-F2-A2-D3-G3-C4 tren cac nhac cu đieu chinh tieu chuan va mot so su dung cach đieu chinh am vuc cao hon (F-A-D-G-C-F).


= Zenne oud =
Zenne oud, thuong đuoc dich la  oud cua phu nu  hoac  oud cua phu nu  la mot phien ban nho hon cua oud đuoc thiet ke cho nhung nguoi co ban tay va ngon tay nho hon. No thuong co chieu dai uoc tinh tu 55–57 cm, thay vi 60–62 cm cua oud A Rap va 58,5 cm cua oud Tho Nhi Ky.


= Oud arbi va oud ramal =

Oud  arbi  la mot bien the o Bac Phi cua oud voi can đan dai hon va chi co bon khoa day. Khong nen nham lan voi  kwitra - đan lute co hinh dang tuong đong nhung khac ve cach len day.  Arbi oud đuoc đieu chinh theo cach đieu chinh lai cua G3-E4-A3-D4.


= Kwitra =

Kwitra (cung la quwaytara, kouitra hoac quitra);  الكوترة hoac عود اندلسي  (nghia đen la Andalusian oud);  la mot nhac cu day cua Algeria, đoi khi đuoc goi la đan lute cua nguoi Algeria. Cac day truyen thong đuoc lam bang ruot đong vat. Chung thuong co mot lo thoat am cham khac hinh quan bich tu bo bai Tay.


= Oud đien =
Oud đien la loai đan oud su dung bo cam bien va truyen dan am thanh đe chuyen đoi cac rung đong cua day đan thanh cac xung đien, tu đo co the truyen đi xa, đieu chinh am tan va khuyech đai ra loa. No bat buoc can su dung nguon đien, neu khong co đien thi đan vo dung trong bieu hien am nhac.


Tham khao Đoc them Rebuffa, David. Il Liuto, L'Epos, (Palermo, 2012), tr. 22-34.


Lien ket ngoai Bo suu tap nhac cu cua Đai hoc Yale Luu tru ngay 29 thang 10 nam 2020 tai Wayback Machine