Noi chien Hoa Ky (tieng Anh: American Civil War, 12 thang 4 nam 1861 – 9 thang 5 nam 1865, con đuoc biet đen voi nhieu ten goi khac nhau), la mot cuoc noi chien dien ra o Hoa Ky giua Lien bang mien Bac voi Lien minh mien Nam. Sau khi Abraham Lincoln đac cu trong cuoc bau cu Tong thong Hoa Ky nam 1860, 11 tieu bang theo che đo no le o mien Nam Hoa Ky đa tuyen bo ly khai khoi Hop chung quoc Hoa Ky va lap ra Lien minh mien Nam (Confederate States); 25 tieu bang con lai ung ho chinh phu Lien bang mien Bac (Union). Cuoc phan tranh Nam-Bac – chu yeu dien ra tai cac tieu bang phia Nam – keo dai 4 nam va cham dut khi quan mien Nam đau hang nam 1865 va che đo no le bi đat ra ngoai vong phap luat tren toan lanh tho Hoa Ky. Trong nhung van đe la nguyen nhan gay nen cuoc chien, mot so đa đuoc giai quyet trong Thoi ky Tai thiet sau đo, va mot so khac van con tiep tuc ton tai.
Noi chien Hoa Ky la mot trong nhung cuoc chien tranh cong nghiep thuc su đau tien. Đuong sat, đien bao, tau hoi nuoc va vu khi san xuat hang loat đa đuoc su dung mot cach rong rai. Cac hoc thuyet chien tranh toan dien đuoc Sherman phat trien o Georgia, va chien tranh chien hao quanh Petersburg la điem bao truoc cho cuoc chien tranh the gioi thu nhat o chau Au. Cho đen nay, đay van la cuoc chien tranh đam mau nhat trong lich su Hoa Ky, dan đen cai chet cua khoang 750.000 binh si va mot so luong thuong vong dan su khong xac đinh. Su gia John Huddleston uoc tinh so nguoi chet chiem 10% toan bo so nam gioi mien Bac tu 20 đen 45 tuoi, va 30% đan ong da trang mien Nam trong đo tuoi tu 18-40.
Chien thang cua mien Bac đat dau cham het cho Lien minh mien Nam cung nhu che đo no le Hoa Ky, va lam tang cuong vai tro cua chinh phu lien bang. Cac van đe xa hoi, chinh tri, kinh te va chung toc cua cuoc Noi chien đa co vai tro quyet đinh trong viec đinh hinh Thoi ky Tai thiet, keo dai đen nam 1877.
Sau chien thang, Chinh phu My tran ap manh tay tan du cua quan đoi mien Nam đe đam bao dap tat mam mong ly khai. Tat ca binh sy cua quan đoi mien Nam đeu bi giam giu trong khoang 2-4 nam cho toi khi mot đao luat an xa đuoc thong qua vao thang 5/1866, va phai them 6 nam sau đo thi linh mien Nam moi đuoc trao lai quyen cong dan theo đao luat an xa nam 1872, tuy nhien luat an xa nay khong ap dung voi 500 chi huy quan su cao cap cua Hop bang mien Nam Cac luc luong tan du cua Lien minh mien Nam cung khong chiu that bai, ho to chuc am sat cac quan chuc mien Bac đe tra thu, mo man bang viec voi su kien tong thong Abraham Lincoln bi am sat ngay 14-4-1865, tiep đo la su ra đoi to chuc Ku Klux Klan vao 24/12/1865, mot to chuc chuyen khung bo nguoi da đen va ca mot so nguoi da trang chong che đo no le...
Cuoc chien tranh đam mau đa dan toi thanh qua la nguoi da đen thoat khoi kiep no le, đay thuong đuoc mo ta la thanh qua to lon cua cuoc chien. Quyen bau cu danh cho nguoi da đen cung lan đau tien trong lich su đuoc cong nhan. Tuy vay, nhung nguoi da đen o mien Nam van khong đuoc trao quyen binh đang nhu nguoi da trang. Chinh phu My that bai trong viec tran ap tan du cua phe Lien minh, trong 25 nam sau đo, nhieu bang o mien nam My đa đe ra rat nhieu cac đao luat mang nang su phan biet chung toc. Quan đoi lien bang tham chi khong the bao ve nguoi da đen truoc bao luc va đe doa tu cac nhom nguoi da trang Phai toi 100 nam sau, nuoc My moi chinh thuc bai bo cac đieu luat mang tinh phan biet chung toc chong nguoi da đen va co mot tong thong xuat than tu mien Nam la Lyndon Johnson (nam quyen giai đoan 1963-1969).


Nguyen nhan Đen giua the ky 19, lanh tho nuoc My gom co 36 bang, chia lam 2 vung ro ret:

Mien Bac phat trien cong nghiep tu ban chu nghia, kinh te trai chu nho dua tren chan nuoi va san xuat lua mi.
Mien Nam phat trien kinh te đon đien (chu yeu la trong bong) dua tren su boc lot lao đong no le (chu yeu la nguoi da đen)
Che đo no le bi cac nha tu ban cong nghiep mien Bac coi la vat can tro kinh te phat trien, boi lao đong no le khong đuoc tu do khien cho ho khong the tham gia san xuat cong nghiep trong cac nha xuong. Ngoai ra, viec doi dao nhan cong no le gia re khien cac bang mien Nam khong chiu mua cac san pham may moc tu cac nha tu ban cong nghiep o mien Bac. Nguoc lai, cac chu trang trai mien Nam kien quyet đoi duy tri che đo no le, boi neu khong co lao đong no le thi cac trang trai cua ho se khong con nhan cong lao đong.
Vao nhung nam 1850, nuoc My banh truong lanh tho sang mien Tay la vung rong menh mong đe phat trien nen kinh te cua minh. Ca hai mien đeu coi mien Tay nhu vung du tru cua minh, nhung ho muon phat trien vung nay theo hai huong khac nhau: cong nghiep tu ban chu nghia hoac che đo no le đon đien. Đieu nay cang đay mau thuan giua 2 mien len cao. Khi mau thuan giua hai ben con chua gay gat thi hai mien con thoa hiep voi nhau qua thoa uoc Misouri va thoa uoc 1850 (cho phep mien Nam mot so bang co no le, mien Bac khong co no le), nhung su thoa hiep khong keo dai lau.
Ngoai ra, cuoc noi chien cung phan anh cuoc su mau thuan ve che đo tap quyen (quyen hanh tap trung o chinh quyen lien bang) đuoc đang Cong Hoa (chiem đa so o mien Bac) ung ho va che đo phan quyen (quyen hanh đuoc chia cho cac tieu bang) đuoc ung ho boi Đang Dan chu (chiem đa so o mien Nam). Su mau thuan nay đa keo dai tu khi Hoa Ky moi lap quoc.
Nguyen nhan truc tiep lam bung no noi chien la cuoc bau cu Tong thong 1860. Trong cuoc bau cu 1860, Đang Cong hoa do gioi tu san cong nghiep hau thuan voi ung cu vien Abraham Lincoln đa đac cu Tong thong. Su thang loi cua Đang Cong hoa voi chu truong bai bo che đo no le lam cho chu no va cac bang mien Nam bat binh, ho tuyen bo tach khoi lien bang. Con nguyen nhan sau xa dan đen noi chien la nhu cau thu tieu nen kinh te đon đien o mien Nam, mo đuong cho chu nghia tu ban phat trien.


Dien bien = So luoc =
Trong cuoc bau cu tong thong nam 1860, Đang Cong hoa do Abraham Lincoln lanh đao đa tien hanh van đong tranh cu theo đuong loi chong lai viec mo rong che đo no le vuot ra ngoai cac tieu bang ma no đa ton tai. Nhung đang vien Cong hoa ung ho manh me chu nghia dan toc, va trong cuong linh nam 1860 cua minh, ho len an kich liet nhung su đe doa gay chia re nhu la hanh đong phan quoc. Sau chien thang cua phe Cong hoa, nhung truoc khi chinh quyen moi len nham chuc vao ngay 4 thang 3 nam 1861, 7 tieu bang bong vai đa tuyen bo ly khai va cung nhau thanh lap chinh phu rieng do Jefferson Davis lam tong thong, tao nen Lien minh mien Nam Hoa Ky. Ca chinh quyen sap man nhiem cua Tong thong James Buchanan lan chinh quyen sap len nhan chuc đeu khong cong nhan tinh hop phap cua viec ly khai va coi đo la hanh đong noi loan. Tam tieu bang no le khac đa bac bo loi keu goi ly khai vao thoi điem đo. Khong mot quoc gia nao tren the gioi tuyen bo cong nhan khoi Lien minh nay.
Chien su bat đau vao ngay 12 thang 4 nam 1861, khi cac luc luong cua mien Nam tan cong mot can cu quan su cua Lien bang tai Đon Sumter thuoc Nam Carolina. Lincoln phan ung lai bang cach keu goi mot đoi quan tinh nguyen tu moi tieu bang đe chiem lai cac tai san lien bang, va dan đen su ly khai cua them bon tieu bang no le nua. Ca hai ben đeu tang cuong xay dung quan đoi.
Trong nam đau cua cuoc chien, phe mien Bac chiem quyen kiem soat cac tieu bang bien gioi va tien hanh mot cuoc phong toa bang hai quan. Chien cuoc o mien Đong bat phan thang bai trong cac nam 1861-1862, phe mien Nam đanh lui nhung no luc cua quan mien Bac nham đanh chiem thu đo Richmond, Virginia, đang chu y nhat la trong chien dich Ban đao. Vao thang 9 nam 1862, chien dich Maryland cua quan mien Nam ket thuc voi that bai trong tran Antietam, tran đanh nay đa khien nguoi Anh tu bo y đinh can thiep vao cuoc chien. Sau tran chien nay, Abraham Lincoln đoc ban Tuyen ngon Giai phong No le, xac đinh viec ket thuc che đo no le la mot muc tieu chien tranh. Đen nam 1863, chien dich tien cong len mien bac cua Đai tuong mien Nam Robert E. Lee ket thuc trong that bai tai tran Gettysburg.
Tai Mat tran mien Tay, quan mien Bac thu đuoc nhieu thang loi lien tiep, va đen thang 7 nam 1862 đa gianh đuoc quyen kiem soat song Mississippi sau cuoc vay ham Vicksburg, chia cat Lien minh mien Nam ra lam hai va tieu diet phan lon quan đoi mien Nam tren mat tran nay. Nho vao nhung thanh cong tai mien Tay cua minh, Ulysses Simpson Grant đa nhan chuc tong chi huy quan đoi tai mien đong vao nam 1864, ong bo tri cac đoi quan cua William Tecumseh Sherman, Philip Sheridan va nhieu luc luong khac đe tan cong mien Nam tren tat ca cac huong, nham gia tang loi the cua phe mien Bac ve mat nhan luc. Grant tai co cau lai quan đoi mien Bac, va đat cac tuong khac lam chi huy cac su đoan trong đoi quan ho tro cho cuoc tien cong cua ong vao Virginia. Đen nam 1864, quan mien Bac voi nhieu loi the ve đia hinh, quan luc, ky nghe, tai chinh, ke hoach chinh tri va tiep van bat đau chiem uu the đoi voi quan mien Nam. Grant đanh nhau nhieu tran chien tieu hao khoc liet tai vung Virginia voi tuong Lee trong Chien dich Overland vao mua he nam 1864 nham chiem Richmond, tuy nhien khi vap phai su khang cu quyet liet cua đoi phuong, ong lien thay đoi ke hoach cua minh va dan đen cuoc vay ham Petersburg ma đa gan xoa so phan con lai cua đoi quan cua tuong Lee. Trong khi đo, Sherman chiem đuoc Atlanta, Georgia va tien quan ra phia bien, pha huy toan bo co so vat chat ha tang cua Lien minh mien Nam tren đuong đi. Khi co gang bao ve Petersburg that bai, quan đoi mien Nam rut lui nhung đa bi truy kich va đanh bai, cuoi cung Lee phai đau hang Grant tai lang Appomattox Court House thuoc Virginia vao ngay 9 thang 4 nam 1865 - đay la thoi điem cham dut cuoc chien tuong tan giua hai mien Nam Bac Hoa Ky.


= Tuong quan luc luong =

Vi mien Bac co su phat trien cong nghiep nen co kha nang san xuat vu khi, đan duoc nhieu hon, đong thoi co đieu kien tot ve tai chinh va van tai. Bang ben đay so sanh khoang cach kinh te giua hai mien vao đau cuoc chien. Khoang cach nay tang xa len trong cuoc chien, trong khi kinh te mien Bac tiep tuc phat trien thi mien Nam tut doc. Nam 1861, mien Bac co 22 trieu dan, mien Nam 9 trieu; trong đo co 3,5 trieu la no le va 5,5 trieu dan da trang - khoang 1/4 so voi so dan da trang mien Bac. Khi quan mien Bac thanh cong trong viec chiem cac đon quan su, khong che bien gioi, cat đuong tiep van cua quan mien Nam qua song Mississippi, kiem soat 80% đuong song, đuong bien, xay dung them co xuong đong tau, thi mien Nam coi nhu khong con hy vong chien thang. Trong khi mien Bac xay đuoc đuong xe lua tot lien ket giua cac khu vuc chinh yeu thi tuyen đuong xe lua cua mien Nam bi tri tre, hu hong, khong kip tu chinh.
Mot điem quan trong nua la kha nang keu goi cua tong thong Lincoln. Ong dung tai bien thuyet, thuyet phuc cac tieu bang đang lung khung nga theo mien Bac. Bai tuyen cao giai phong no le tuy đuoc đe xuat tre nhung co hieu luc tao đieu kien cho mien Bac tiep tuc day binh đanh mien Nam.
Sau ban tuyen ngon giai phong no le cua Lincoln, khoang 190 nghin no le da đen tinh nguyen tong quan, quan so cua mien Bac len gap boi. Trong khi đo mien nam khong dam cho no le nhap ngu vi so đi nguoc lai chinh sach no le cua minh. Voi ly tuong giai phong nhung nguoi anh em da đen o mien Nam, quan da đen mien Bac chien đau anh dung trong nhieu tran then chot cua cuoc noi chien Ngoai ra con co dan di cu tu chau Au cung gia nhap quan mien Bac. Khoang 23.4% quan mien Bac co goc Đuc, voi gan 216 nghin sinh tai Đuc.
Tong thong mien Nam Davis thi lai thieu kha nang thuyet phuc cac tong đoc cua Georgia va Bac Carolina, bo mat co hoi tang cuong luc luong cho mien Nam. Chinh quyen mien Nam lai tien đoan nham ve kinh te the gioi, tu man ve kha nang san xuat vai cua minh, thieu te nhi trong ngoai giao nen chong bi co lap. Mot thi du đien hinh la chan chu khong chiu cho chuyen cho vai ban ra nuoc ngoai truoc khi bi mien Bac khong che mat bien.


= 1860 =
6 thang 11 - Abraham Lincoln, đang vien Cong hoa đau tien đac cu tong thong voi 180 phieu thuan trong tong so 303 phieu. Lincoln tuyen bo chinh phu khong the chap nhan mot xa hoi co no le.
20 thang 12 - Tieu bang Nam Carolina phan đoi chinh sach cua Lincoln va tuyen bo ly khai. Hai thang sau, cac tieu bang Mississippi, Florida, Alabama, Georgia, Louisiana va Texas cung ly khai.


= 1861 =
9 thang 2 - Cac tieu bang mien Nam thanh lap Lien minh mien Nam va bau lanh tu la Jefferson Davis - cuu si quan quan đoi Hoa Ky, tung hoc tru bi tai Truong Vo bi West Point.
4 thang 3 - Abraham Lincoln chinh thuc tuyen the nham chuc Tong thong Hoa Ky.
12 thang 4 - Luc 4:30 sang, quan mien Nam duoi chi huy cua Tuong Pierre Beauregard ban đai bac vao đon Sumter o Charleston, Nam Carolina. Noi chien Hoa Ky bung no.
15 thang 4 - Lincoln ra tuyen cao tuyen mo 75.000 binh si va hop quoc hoi đac ky cho ngay quoc khanh 4 thang 7.
Tuong Robert E. Lee, con trai cua mot anh hung cach mang My, cuu si quan voi 25 nam kinh nghiem chien truong va cuu giam đoc Truong Vo bi West Point đuoc đe cu thong linh quan mien Bac, nhung ong tu choi.
17 thang 4 - Virginia ly khai, tiep theo la Arkansas, Tennessee, va Bac Carolina - tao khoi 11 tieu bang, gom 9 trieu dan, trong đo co 4 trieu no le. Chinh phu mien Bac Hoa Ky chi con 21 tieu bang va 20 trieu dan.
19 thang 4 - Lincoln ra lenh phong toa cac hai cang phia nam. Do đo, mien Nam bi thieu nguyen lieu trong khi mien Bac tiep tuc phat trien ky nghe.
20 thang 4 - Tuong Lee sau khi tu choi khong giup mien Bac, tu chuc va tro ve que quan tai Richmond, Virginia va nhan chi huy quan đoi mien Nam.

4 thang 7 - Lincoln đoc dien van tai quoc hoi. Quoc hoi đong y keu goi 50.000 binh si cho cuoc chien voi mien Nam.
21 thang 7 - Tuong mien Bac Irvin McDowell bi đanh bai tai tran Bull Run thu nhat, cach Washington 25 dam phia taynam. Trong tran nay, mot lu đoan quan mien Nam duoi chi huy cua đai ta Thomas J. Jackson đa kien cuong ngan chan nhieu đot tan cong cua quan mien Bac, nho đo ong nhan đuoc biet hieu noi tieng "Stonewall" (buc tuong đa).
27 thang 7 - George B. McClellan đuoc thang chuc thay the McDowell. Sau đo McClellan đuoc cu lam chi huy tham muu truong.
10 thang 8 - Quan mien Nam thang tran Wilson's Creek, tran đanh lon nhat tai tieu bang Missouri trong nam 1861 va gianh quyen kiem soat phan tay nam cua tieu bang nay.
8 thang 11 - Khung hoang bang giao quoc te voi Anh Quoc. Hai tuy vien mien Nam tren chuyen tau sang Anh bi hai quan mien Bac bat giu. Chinh phu Anh đoi tra tu do cho hai nguoi nay, khong thi se khai chien. Tong thong Hoa Ky Lincoln đanh nhuong bo tha ho ra vao thang 12.


= 1862 =

6 thang 2 - Tuong mien Bac Ulysses S. Grant đanh thang chiem đoat đon Henry va 10 ngay sau ha đon Donelson. Ong đuoc biet hieu Grant "đau hang vo đieu kien" ("Unconditional Surrender" Grant).
Thang 3 - McClellan keo Binh đoan Potomac tu Washington tien theo vinh Chesapeake đo bo xuong ban đao Virginia va tien ve thu phu Richmond cua mien Nam trong chien dich Ban đao. Lincoln tam thoi giu chuc tham muu truong chi huy quan mien Bac.
7 thang 3 - Tran Pea Ridge no ra o tay bac Arkansas. Quan mien Bac tien tu trung Missouri xuong phia nam đa đanh bai cuoc phan cong nham tai chiem Missouri cua đoi phuong. Tran nay đanh dau moc quan mien Bac kiem soat đuoc tieu bang Missouri va phan phia bac tieu bang Arkansas.
8 thang 3 - Trong tran Hampton Roads tau chien boc sat USS Merrimack cua mien Nam đanh chim hai tau chien go mien Bac. Sau đo bat phan thang bai khi đung đo voi tau boc sat USS Monitor cua mien Bac.
Tu thang 3 đen thang 6 - Chien dich Thung lung cua Jackson. Tuong mien Nam Stonewall Jackson đem 17.000 quan đanh pha trong vung Thung lung Shenandoah, gianh nhieu thang loi, thu hut 52.000 quan mien Bac khien cho ho khong the tham gia chien dich Ban đao cua McClellan.
6 thang 4 - Quan mien Nam bat thinh linh đanh up quan cua tuong Grant tai Shiloh tren song Tennessee. Gan 13.000 quan mien Bac va 11.000 quan mien nam tu tran. Cac chinh gioi mien Bac đoi đuoi Grant nhung Lincoln khong nghe, tin tuong tai nghe cua vi tuong nay.
24 thang 4 - Si quan hai quan mien Bac David Farragut đem 17 chien thuyen theo song Mississippi len đanh chiem New Orleans, mot hai cang quan trong cua mien Nam.
29 thang 4 - Henry W. Halleck đem quan tien ve Corinth, Mississippi va đen 30 thang 5 thi chiem đuoc thanh pho. P.G.T. Beauregard rut đuoc quan mien Nam an toan ve Tupelo, Mississippi.

31 thang 5 - Tuong mien Nam Joseph E. Johnston bi thuong nang trong tran Seven Pines đanh voi quan cua McClellan ben ngoai Richmond. Hom sau tuong Robert E. Lee len thay the Johnston, đoi ten luc luong mien Nam thanh Binh đoan Bac Virginia. McClellan khinh thuong Lee, cho ong ta la nguoi "...ben len va thieu co muu trong tac chien".
25 thang 6-1 thang 7 - Chuoi tran Bay ngay. Lee đanh nhau voi McClellan gan Richmond. Hai ben đeu ton that nang ne. McClellan thay khong xong ben tu tu rut ve song James. Trong tran đanh tai Malvern Hill, binh si mien Nam Edwin Jennison tu tran khi moi 16 tuoi.
11 thang 7 - Tuong Henry W. Halleck lanh chuc chi huy tham muu truong quan đoi mien Bac.
19 thang 7 - Lee bat đau Chien dich Bac Virginia tien cong Binh đoan Virginia. Ngay 29 thang 8, no ra tran Bull Run thu hai giua 62.000 quan mien Bac do tuong John Pope chi huy va 50.000 quan mien Nam cua hai tuong Stonewall Jackson va James Longstreet. Đen 30 thang 8, quan mien Bac thua to. Pope bi cach chuc.
Thang 8 - Tuong Braxton Bragg dan quan mien Nam tu Đong Tennessee tien vao xam chiem Kentucky, đoi đau voi Don Carlos Buell tai đay.
4 thang 9 - Tuong Lee dan 50.000 quan tan cong mien Bac trong Chien dich Maryland. Tuong McClellan dan 84.000 quan mien Bac đuoi theo. Ngay 12 thang 9, Stonewall Jackson tan cong Harpers Ferry, cach Washington 50 dam ve phia tay bac.
17 thang 9 - Tran Antietam - ngay đam mau nhat trong cuoc Noi chien Hoa Ky. McClellan va cac tuong tuy tung chan đanh quan cua tuong Lee tai rach Antietam, Maryland. 23.000 binh linh tu tran, bi thuong hay mat tich. Tuong Lee phai rut lui chay ve Virginia.
22 thang 9 - Lincoln tuyen cao so khai ve cuoc giai phong no le.
8 thang 10 - Tran Perryville. Bragg đanh thang Buell ve chien thuat nhung phai rut lui, cham dut chien dich Kentucky cua phe mien Nam.
7 thang 11 - Tong thong Lincoln that vong khi thay McClellan khong biet nhanh chong thua thang xong len, bo lo co hoi tan cong mien Nam khi Lee thua chay. Tuong Ambrose Burnside đuoc bo nhiem thay the McClellan.
13 thang 12 - Burnside that bai nang ne trong tran chien tai Fredericksburg thuoc Virginia. Sau 14 lan cong kich cac chien hao gan Marye's Heights, quan mien Bac bi thuong vong mat 12.653 linh so voi 5.309 ben mien Nam.
31 thang 12 - Quan mien Nam cua Braxton Bragg tan cong William S. Rosecrans tai Tennessee trong tran Stones River - tran đanh co ty le quan so thuong vong cao nhat trong Noi chien Hoa Ky. Hai ben bat phan thang bai nhung đen ngay 2 thang 1 nam 1863 quan mien Nam phai rut lui.


= 1863 =

1 thang 1 - Tong thong Lincoln chinh thuc ra Tuyen ngon Giai phong No le - tra tu do cho moi nguoi My goc Phi xua nay la no le cua cac đia chu My. Đong thoi keu goi nhung nguoi no le nay nhap ngu. Cuoc chien luc đau co y nghia bao ve quyen han chinh phu; luc nay tro thanh cuoc chien cach mang giai the che đo no le.
25 thang 1 - Tuong Joseph Hooker thay the Burnside chi huy Binh đoan Potomac.
3 thang 3 - Quoc hoi ra lenh tong đong vien, bat buoc nguoi nam tuoi tu 20 đen 40 phai nhap ngu - tru khi đong $300 the chan hay muon đuoc ai khac đi thay minh.
1 thang 5 - Tuong Lee đem 60.000 quan mien Nam đanh 130.000 quan mien Bac do tuong Hooker cam đau tai Chancellorsville. Do chien thuat tai tinh tao bao, Lee đanh bai quan mien Bac. Ben mien Nam 13.000 linh thuong vong, so voi 17.000 linh ben mien Bac.
10 thang 5 - Tuong mien Nam Stonewall Jackson chet vi vet thuong trong tran Chancellorsville. Ong bi quan cua chinh minh ban nham.
3 thang 6 - Tuong Lee keo 75.000 quan phat đong chien dich Gettysburg đanh mien Bac lan thu nhi, nham huong Pennsylvania.
24 thang 6 - William Rosecrans tien hanh Chien dich Tullahoma hau nhu khong đo mau, đanh bat đuoc Braxton Bragg ra khoi Trung Tennessee va bat đau đe doa Chattanooga.
28 thang 6 - Tuong George G. Meade đuoc Lincoln cu lam chi huy binh đoan Potomac thay the Hooker. Trong vong 1 nam chuc vu nay thay nguoi 5 lan.

Tran Gettysburg

1 thang 7 - Meade đem quan ngan chan quan cua tuong Lee tu mien Nam len. Hai ben dan tran tai Gettysburg. Dai đat phia tay bac cua thi tran do mot su đoan ky binh mien Bac phong thu, sau đo tang cuong them hai quan đoan bo binh. Nhung quan mien Nam tran vao that nhanh pha vo hang phong thu nay. Quan mien Bac phai rut vao trong thi tran va chay ve cac ngon đoi phia nam.
Ngay hom sau, 2 thang 7, quan đoi hai ben hau het đa tap hop đay đu. Quan mien Bac co đoi hinh moc cau. Tuong Lee xua quan mien Nam tran sang tan cong bat đau tu canh trai va sau đo la ca canh phai, hai ben đanh nhau kich liet. Tuy thiet hai nang ne, quan mien Bac giu đuoc phong tuyen, khong lui buoc.
3 thang 7, ngay thu ba cua tran đanh, trong khi ky binh hai ben đanh xap la ca tai mot so noi o phia đong va nam, tuong Lee quyet đinh xua 12.500 quan bo binh mien Nam mo cuoc tan cong cua Pickett vao trung tam cua đoi hinh quan mien Bac. Nhung ca đoan quan bi mien Bac đem sung va đai bac ra ban tan tanh. Lee phai rut quan chay ve Virginia.
Tran đanh tai Gettysburg la tran chien khoc liet nhat trong cuoc Noi chien Hoa Ky. Tong cong thuong vong cua hai ben len đen khoang 45-50 ngan binh linh trong tran đanh kinh hon nay.
4 thang 7 - Tuong Grant chiem Vicksburg, sau đo hoan thanh viec đanh chiem nhung cu điem cuoi cung tren song Mississippi cua mien Nam. Luc luong mien Nam do đo bi chia hai khong lien lac tiep te đuoc cho nhau.
13 thang 6 - Cuoc bao đong chong tong đong vien tai New York do nguoi di dan da trang chu đong. Co đen 120 nguoi da đen, ke ca tre con, bi giet va nha cua bi đot. Quan đoi tu Gettysburg phai keo ve giu an ninh.

18 thang 7 - Đoi quan da đen cua Trung đoan 54 Massachusetts duoi su chi huy cua Trung ta Robert G. Shaw tan cong đon Wagner thuoc Nam Carolina cua quan mien Nam. Shaw va 600 binh si cua ong bi ban chet. Quan mien Nam co giu đon nay đuoc 60 ngay thi bo chay.
10 thang 8 - Chinh tri gia Frederick Douglass đoi quyen binh đang cho binh si cua Đoi quan da đen.
21 thang 8 - William C. Quantrill va 450 nguoi ung ho the che no le tran vao tinh Lawrence cua Kansas va giet 182 nguoi, đan ong va thieu nien.
19 thang 9 - Binh đoan Tennessee do tuong mien Nam Braxton Bragg thong lanh chien thang tai Chickamauga - tran chien đam mau đung thu hai trong cuoc Noi chien Hoa Ky. Tuong mien Bac William S. Rosecrans va Binh đoan Cumberland cua ong bi vay chat tai Chattanooga, Tennessee.
16 thang 10 - Tuong Grant đuoc tong thong Lincoln giao pho chuc vu tong chi huy toan Mat tran mien Tay.
Thang 11 - Longstreet tien hanh Chien dich Knoxville cam chan Ambrose Burnside tai Knoxville, Tennessee nham phoi hop voi cuoc vay ham Chattanooga nhung sau đo that bai.
19 thang 11 - Tong thong Lincoln đoc dien van Gettysburg dai hai phut - cong bo chien truong Gettysburg la Nghia Trang Quoc gia.
23 thang 11 - Tuong Grant keo quan đen giai vay cho tuong Rosecrans, pha vo vong vay tai Chattanooga. Bragg phai đem quan bo chay ve Georgia. Phe mien Nam mat hoan toan quyen kiem soat tieu bang Tennessee.


= 1864 =

9 thang 3 - Tong thong Lincoln đe cu tuong Grant lam tong chi huy toan bo quan đoi Hoa Ky. Tuong William T. Sherman nham chuc chi huy Mat tran mien Tay. Grant bat đau ap dung chien luoc moi, đong loat tan cong quan mien Nam tai nhieu noi: Chien dich Red River, Chien dich Bermuda Hundred, Chien dich Thung lung, Chien dich Atlanta va Chien dich Overland.
Thang 5 - Cac chien dich Red River đanh chiem Mobile, Alabama va Bermuda Hundred nham vao Richmond, Virginia đeu lan luot that bai. Vao giai đoan đau cua Chien dich Thung lung 1864, cac tuong Franz Sigel va David Hunter cua mien Bac cung lan luot bi đanh bai trong cac tran đanh tai New Market va Lynchburg.
4 thang 5 - Grant tap trung mot luc luong 120.000 linh tien ve Richmond trong Chien dich Overland. Tuong Lee luc nay chi con 64.000 quan. Hai ben đanh nhau tai nhieu noi: Tran Wilderness (5 thang 5), Tran Spotsylvania (8 thang 5), Tran Bac Anna (23 thang 5).
7 thang 5 - Tai mien Tay, tuong Sherman đem 100.000 quan bat đau chien dich Atlanta, đuong đau voi 60.000 quan thuoc binh đoan Tennessee cua tuong mien Nam Joseph E. Johnston. Trong vong hon hai thang, Johnston phai tu tu rut lui ve phia Atlanta truoc nhung đon tan cong boc suon lien tiep cua Sherman.

11 thang 5 - Tuong ky binh J.E.B. Stuart cua mien Nam bi ban trong tran Yellow Tavern va chet ngay hom sau.
3 thang 6 - Tuong Grant tinh toan sai lac khi tan cong Cold Harbor va lanh thiet hai nang ne voi 13.000 quan mien Bac thuong vong. Truoc đo nhieu vien chuc si quan trong đoi quan nay đa biet khong the nao chiem đuoc Cold Harbor. Mot binh si bi chet trong tran nay đa biet truoc so phan cua minh va viet trong nhat ky: "3 thang 6, Cold Harbor. Toi bi giet."

15 thang 6 - Quan mien Bac bo lo co hoi chiem Petersburg va cat đut đuong xe lua tiep van cua mien Nam cho Richmond. Petersburg bat đau bi bao vay trong suot 10 thang.
Thang 7 - Jubal Early theo lenh cua tuong Lee tien qua vung Thung lung Shenandoah keo len uy hiep Washington, D.C., voi hy vong buoc Grant giam bot luc luong bao vay Petersburg.
11 thang 7 - Tran đon Stevens - tran đanh duy nhat dien ra tai Washington, D.C. trong cuoc Noi chien. Early tan cong đon quan su Stevens thuoc vanh đai phong thu phia tay bac Washington nhung khong thanh cong va phai rut lui. Trong tran nay, Tong thong Abraham Lincoln tan mat chung kien canh đanh nhau giua hai đoi quan Nam-Bac. Sau đo Early tiep tuc hoanh hanh trong vung Thung lung Shenandoah, voi đinh cao la viec đot chay thanh pho Chambersburg, Pennsylvania cua mien Bac. Grant phai phai tuong Philip Sheridan đi đanh dep Early.
17 thang 7 - Tuong Joseph E. Johnston bi cach chuc chi huy Binh đoan Tennessee. Hom sau, 18 thang 7, John B. Hood đuoc chi đinh len thay Johnston phong thu Atlanta.
22 thang 7 - Tran Atlanta. Hood tien hanh tan cong Sherman o phia đong thanh pho, nhung bi đay lui voi ton that nang ne. Quan mien Bac bat đau bao vay va phao kich Atlanta trong suot 6 tuan le.
23 thang 8 - Tran Mobile Bay. David Farragut khoa chat hai cang Mobile, Alabama, cang bien lon cuoi cung cua mien Nam tren vinh Mexico, that chat hon nua cuoc phong toa cua mien Bac.
29 thang 8 - Đang Dan Chu đua George B. McClellan ra ung cu tong thong.
2 thang 9 - Atlanta that thu. Đay la thang loi lon cho Lincoln khi ong đang van đong tranh cu.

18 thang 9 - Hood bat đau chien dich Franklin-Nashville nham tan cong tuyen lien lac cua Sherman voi khu vuc trung tam Tennessee. Sherman phai thieu tuong George H. Thomas đi Nashville đoi pho voi Hood.
19 thang 9 - Philip Sheridan, tu lenh Binh đoan Shenandoah cua mien Bac đanh bai Jubal Early trong tran Opequon - tran đanh lon nhat va la buoc ngoat cua Chien dich Thung lung 1864.
19 thang 10 - Quan mien Bac do tuong Sheridan chi huy thang lon trong Tran Cedar Creek tai thung lung Shenandoah, cham dut hoan toan cuoc tan cong cuoi cung len mien Bac cua quan mien Nam do Jubal Early cam đau.
8 thang 11 - Abraham Lincoln tai đac cu tong thong.
15 thang 11 - Sau khi phong hoa thieu chay Atlanta, tuong mien Bac Sherman bat đau keo 62.000 quan tien ra huong bien, ve phia Savannah thuoc Georgia.
30 thang 11 - Hood that bai nang ne trong tran Franklin thu hai tai Tennessee, nhung van tiep tuc tien len phia bac chien dich xam chiem Tennessee, nham huong Nashville.
15 thang 12 - Tai tran Nashville, 30.000 quan mien Nam do tuong Hood chi huy bi 55.000 quan mien Bac (trong đo co ca quan da đen) cua tuong George H. Thomas đanh bai. Binh đoan Tennessee cua mien Nam hau nhu hoan toan tan ra.
21 thang 12 - Tuong Sherman đen Savannah, sau mot cuoc tan pha tieu tho 300 dam tu Atlanta. Ong đanh đien cho tong thong Lincoln, xin dang Savannah lam qua Giang sinh.


= 1865 =
Thang 1 - Sherman bat đau Chien dich Carolinas tien quan tu Savannah len phia bac, tiep tuc ap dung chinh sach tieu tho qua đia phan cac tieu bang Carolina tren đuong ket hop voi luc luong cua Grant tai Virginia. Đoi đau voi ong la nhung gi con lai cua Binh đoan Tennessee duoi quyen tuong Joseph E. Johnston.
31 thang 1 - Quoc hoi Hoa Ky thong qua sua đoi thu 13 cua Hien phap, bac bo the che no le.

3 thang 2 - Lincoln đen gap pho tong thong mien Nam la Alexander Stephens tai Hampton Roads cua Virginia đe thuong luong hoa giai nhung khong thanh. Cuoc noi chien van tiep dien.
Quan mien Nam luc nay chi con hai noi: Binh đoan Bac Viriginia cua tuong Lee đang bi vay tai Petersburg va quan cua Johnston tai Bac Carolina. Trong khi đo luc luong quan mien Bac len đen 280.000 linh.
4 thang 3 - Tong thong Lincoln tuyen the nham chuc nhiem ky thu 2.
25 thang 3 - Tuong Lee keo quan tu Petersburg ra đanh pha vong vay nhung chi 4 tieng sau cuoc cong kich bi pha vo.
1 thang 4 - Sheridan đanh tan quan cua George Pickett trong tran Five Forks, tieu diet canh trai quan mien Nam tai Petersburg. Hom sau, 2 thang 4, tuong Grant tan cong Petersburg, pha tung tuyen phong thu cua Lee. Tuong mien Nam A.P. Hill bi giet. Lee bo Petersburg, bat đau Chien dich Appomattox rut chay theo huong tay nam. Nhieu vu đot pha va cuop boc xay ra. Hom sau co Lien bang Hoa Ky đuoc keo len tai thu phu Richmond cua mien Nam.
4 thang 4 - Lincoln tham quan Richmond va vao xem van phong cua Jefferson Davis tai Toa Bach Oc cua Lien minh mien Nam.
9 thang 4 - Tai lang Appomattox Court House, Virginia, tuong mien Nam Robert E. Lee ky giay đau hang tuong mien Bac Ulysses S. Grant. Grant cho phep hang quan đuoc tiep tuc giu sung tay ben hong, va cho giu lua ngua. Tuong Lee khuyen nhu quan si cua minh: "Sau 4 nam chien đau kho khan, voi su can đam va ngoan cuong chua tung thay, Binh đoan Bac Virginia bi bat buoc phai nhuong bo mot luc luong va hau thuan qua to lon".
10 thang 4 - Cuoc lien hoan chien thang bat đau tai Washington.
14 thang 4 - Co Hoa Ky đuoc keo len long trong tai đon Sumter noi cuoc noi chien bat đau 4 nam truoc. Toi hom đo, tong thong Lincoln cung vo la ba Mary đi xem vo kich "Nguoi ba con My cua chung ta" tai Ford's Theater. Luc 10:30 toi, trong phan 3 cua vo kich, John Wilkes Booth tho sung ngan ban vao đau Lincoln. Ong bat tinh va chet vao luc 7 gio 22 phut sang hom sau.
15 thang 4 - Pho tong thong Andrew Johnson len thay lam tong thong.
18 thang 4 - Tuong mien Nam Joseph Johnston đau hang tuong Sherman tai Durham thuoc Bac Carolina. 
13 thang 5 - Tran Palmito Ranch la tran đanh sau cung cua cuoc Noi chien.


Hau qua = Ket qua =
Toan the nguoi no le tai cac tieu bang mien Nam đuoc tha tu do. No le tai cac tieu bang ranh gioi, ke ca Washington, D.C., đuoc tra tu do vao mua xuan nam 1865. Khoang 4 trieu nguoi no le đuoc phong thich.
Khoang 970.000 nguoi bi tu thuong, gan 3% tong so dan My - trong đo 620.000 la binh si chet tran hay vi benh tat. So binh si tu tran trong Noi chien Hoa Ky cao hon tong so linh chet trong nhung chien cuoc khac cua quan Hoa Ky. Ngay nay nguoi ta van con tranh cai ve nguyen nhan va ten goi cuoc chien đam mau nay. Can cu theo thong ke dan so nam 1860, 8% nguoi nam da trang My tuoi tu 13 đen 43 chet trong cuoc noi chien (6% mien Bac va 18% mien Nam).

Ve chien phi, Lien bang mien Nam đa tieu ton 23 ty USD, con chinh phu mien Bac tieu ton 68 ty USD (tinh theo thoi gia nam 2020). Tong cong, nuoc My đa ton toi 91 ty USD chien phi Chien phi nay chi bao gom chi phi truc tiep cho quan đoi, chua bao gom ton that ve kinh te, thuong mai, co so ha tang do chien tranh gay ra.
Sau khi chien cuoc ket thuc, nguoi ta van tranh cai van đe quan mien Nam co co hoi chien thang hay khong. Nhieu hoc gia cho rang mien Bac manh hon qua nhieu va quan mien Nam khong bao gio co hy vong chien thang, chi đanh đe đinh hoan that bai. Trong phim tai lieu ve Noi chien Hoa Ky cua Ken Burns, su gia Shelby Foote tong ket: "Toi nghi mien Bac đanh tran chap mot tay sau lung. Nho khi mien Nam thang nhieu tran, nhieu hon nua, thi mien Bac se loi tiep tay sau lung ra ma đanh. Toi khong nghi mien Nam co co hoi nao thang đuoc cuoc chien." Luc luong mien Nam co gang giu đoc lap bang cach cho cho Lincoln het nhiem ky. Nhung sau khi Sherman pha đuoc Atlanta, Lincoln thang cu lan thu nhi thi hy vong chien thang chinh tri cua mien Nam tan bien. Lincoln đoat nhieu thang loi lon, đuoc them ung ho tu cac tieu bang ranh gioi, tu phe chu chien trong Đang Dan chu, tu cac no le đuoc giai phong va tu cac nuoc ngoai nhu Anh va Phap. Lincoln đanh bai McClellan va Đang Dan chu, đong thoi dap tat nhom chu hoa Copperheads . Ngoai ra, Lincoln co tuong tai nhu Grant va Sherman, san sang đay het quan luc hung hau, khong so ton linh. Nhung vi tuong khong so đo mau đa đem lai chien thang. Đen cuoi nam 1864 moi hy vong chien thang cua mien Nam đeu tan bien.
Theo James McPherson thi mien Bac nho co luc luong hung hau, tai nguyen nhieu nen kha nang chien thang cao hon, nhung khong the goi la "tat thang" đuoc. Trong nhieu chien tranh khac, phe it linh, thieu sung đan van co the thang (nhu Chien tranh gianh đoc lap Hoa Ky hoac cuoc chien cua My o Viet Nam). Quan mien Nam đang ly khong nen tan cong mien Bac ma chi nen phong thu keo dai cuoc chien, dung chien luoc tieu hao lam hao mon tinh than chien đau cua đoi phuong. Quan mien Bac phai tan cong, chiem giu va kiem soat mot lanh tho qua to lon, se bi ton that rat nhieu ve nguoi va cua. Khi dan mien Bac thay rang cai gia cua cuoc chien la qua đat, ho se muon đinh chien va khi đo mien Nam co the tach ra đoc lap


= Giai đoan hau chien =


 Cac vu am sat tra thu  Cac le hoi an mung thang loi o mien Bac bat đau tu ngay 10/4, nhung chi dien ra mot thoi gian ngan thi đot nhien cham dut voi su kien tong thong Abraham Lincoln bi am sat ngay 14-4-1865 khi ong đang tham du mot buoi le mung chien thang tai mot rap hat. Ke am sat la John Wilkes Booth, la gian điep cua Hop bang mien Nam Ba đong pham cua Booth la Lewis Powell, David Herold đuoc giao nhiem vu giet Bo truong Ngoai giao William H. Seward, va George Atzerodt đuoc giao nhiem vu giet Pho Tong thong Andrew Johnson. Tuy nhien, Seward chi bi thuong nhe, trong khi Pho Tong thong đa chay thoat đuoc.
Ke ca sau khi đa chinh thuc ket thuc, mau van tiep tuc đo xuong do su tra thu. Andrew Johnson cua tieu bang Tennessee len ke nhiem.


 Tran ap tan du cua Hop bang mien Nam  Đoi voi tu binh cua quan đoi mien Nam, tuy khong co ai bi xu tu, song tat ca phai trai qua giam giu trong cac trai tu binh cho toi khi mot đao luat an xa đuoc thong qua vao thang 5/1866. Tuy nhien, phai them 6 nam sau đo, nhung tu binh nay moi đuoc trao lai quyen cong dan theo đao luat nam 1872, tuy nhien luat an xa nay khong ap dung voi 500 chi huy quan su cao cap cua Hop bang mien Nam
Gioi lanh đao mien Bac đong y rang chien thang thuc su khong the dung lai khi chien cuoc cham dut ma phai tiep tuc cho đen khi đat đuoc hai muc đich: mot la dap tat hoan toan cac chinh quyen ly khai, hai la giai the hoan toan he thong no le duoi moi hinh thuc. Tuy vay, giua cac chinh gioi lai co nhieu quan điem khac nhau ve phuong cach thuc hien hai muc đich nay. Ho cung tranh cai gay go ve vai tro cua mien Bac trong cuoc kiem soat mien Nam sau cuoc chien, va lam the nao cho mien Nam ket hop tro lai voi Chinh phu lien bang. Nhom cap tien trong đang Cong hoa đang kiem soat Nghi vien nhu Thaddeus Stevens, Charles Summer va Benjamin Wade, chu truong phai nhanh chong triet ha gioi chu no, tieu diet nhung mam mong chong đoi con sot lai o mien Nam va muon cac đinh che cua mien Nam phai đuoc thay đoi cap toc.
Andrew Johnson va nghi vien mien Bac tien hanh mo rong quyen dan su cho nguoi da đen, đong thoi ngan cam nhung thanh vien cua Hop bang mien Nam gianh lai quyen luc. Ho phai quan đoi toi mien Nam đe ngan chan nhung nguoi da trang tung chong đoi Lien bang đang ky hoac tham gia bau cu. Viec trien khai quan đoi la bien phap chinh yeu đe thiet lap chinh quyen moi o cac bang mien Nam, cung nhu dung vu luc đan ap nhung cu tri da trang va da đen chong lai Lien bang. Viec nay gay cam phan cho nguoi da trang mien Nam, dan roi su ra đoi phong trao Ku Klux Klan (3K) va nhieu nhom theo chu nghia phan biet chung toc.
Vao nam 1870, su hon loan do tan du cua quan mien Nam gay ra tang manh, dan toi viec thong qua cac Đao luat Cuong che nam 1870 va 1871 trung phat nghiem khac nhung đoi tuong am muu tuoc đoat nhung quyen dan su cua nguoi no le da đen vua đuoc giai phong. Tuy nhien, cac no luc tran ap khong đu manh, nguoi da trang cac bang mien Nam bat đau bau cac chinh khach co tu tuong phan biet chung toc vao cac chuc vu, va ngam ham doa nguoi da đen đi bo phieu hay co gang nam giu cac chuc vu quan ly nha nuoc.
Trong cuoc bau cu tong thong nam 1876, Rutherford B. Hayes đa hua rut quan đoi lien bang đon tru tai mien Nam nhu mot su mac ca đe gianh chien thang. Vao nam 1877, Hayes đa thuc thi loi hua cua minh, đay la su ngam tu bo trach nhiem cua chinh phu lien bang nham thi hanh cac quyen dan su cua nguoi da đen. 25 nam sau đo, cac bang mien Nam đa đe ra rat nhieu cac đao luat mang nang su phan biet chung toc, khien nguoi da đen tuy thoat kiep no le nhung van phai đoi dien voi đoi song kho khan, cuc kho boi su ki thi va phan biet đoi xu boi nguoi da trang cho đen tan cuoi the ky 20.


 Su tra thu cua Ku Klux Klan  Sau cuu chien binh mien Nam tu Pulaski, Tennessee đa tao ra to chuc Ku Klux Klan vao 24 thang 12 nam 1865, trong qua trinh tai thiet cua mien Nam sau cuoc Noi chien. Nhom nay đuoc biet đen trong mot thoi gian ngan la "Ku Klux Klan".
Cac nha su hoc thuong phan loai cac KKK nhu la mot phan cua cuoc tra thu bao luc sau Noi chien, khong chi vi so luong cao thanh vien la cac cuu chien binh mien Nam, ma con vi no luc cua KKK đe kiem soat xa hoi bang cach su dung cac phuong tien phi phap đe khoi phuc uy quyen toi cao cua nguoi da trang. Trong nam 1866, Thong đoc Mississippi William L. Sharkey bao cao rang su hon loan, thieu kiem soat, va vo luat phap đa tro nen tran lan; o mot so bang, cac nhom vu trang cua linh mien Nam lang thang đa su dung bao luc cong khai chong lai nguoi da đen. Ho đot nha, tan cong va giet nguoi da đen, đe lai co the cua ho tren đuong.
Trong mot cuoc phong van bao chi nam 1868, Bedford Forrest đa tuyen bo hung hon rang Klan la mot to chuc rong lon trai khap Lien bang, voi hon 550.000 hoi vien va rang ong ta khong phai la hoi vien cua Klan, ma ong chi bay to su ung ho đoi voi su menh cua ho va chung suc cung cong tac voi ho đe hoan thanh su menh đo ma thoi. Va chinh ong co the tap hop đuoc 4 van hoi vien Klan ma chi can bao truoc 5 ngay.
KKK đa tien hanh mot chien dich khung bo chet choc đe ngan chan quyen đuoc bau cu cua nguoi da đen. Hon 2.000 nguoi đa thiet mang hoac bi thuong chi rieng o Louisiana trong vong mot vai tuan truoc cuoc bau cu Tong thong thang 11 nam 1868. KKK cung đa giet hoac lam bi thuong hon 200 đang vien Cong hoa da đen. Hoat đong cua KKK đen nam 1871 moi co ban bi tran ap.


= Nan phan biet chung toc va su chia re tiep dien =
Cuoc tai thiet đat nuoc Hoa Ky sau cuoc noi chien keo dai cho đen nam 1877 (Thoa uoc 1877). Đieu nay dan toi gom nhieu đot thay đoi phuc tap trong chinh sach tu lien bang đen tieu bang. Ba đieu đuoc thay đoi trong Hien phap Hoa Ky: đieu XIII (giai the no le), đieu XIV (chinh phu lien bang co nhiem vu bao ve cong ly cho moi cong dan bat ke sac toc) va đieu XV (xoa bo ky thi chung toc trong viec bo phieu bau cu). Tuy nhien, cuoc bau cu nam 1876 dien ra khong suon se, cac bang mien Nam bat man voi chinh phu mien Bac noi day đoi lai quyen luc, thuong la bang bao luc.
Cuoc chien tranh đam mau đa dan toi thanh qua la nguoi da đen khoi khoi kiep no le, đay la thanh qua to lon nhat cua cuoc chien. Khi Tu chinh an thu Muoi ba cua Hien phap Hoa Ky đuoc thong qua nam 1865, tat ca no le da đen đuoc tra tu do. Nhung nguoi da đen van khong đuoc trao quyen binh đang nhu nguoi da trang. Nan ky thi chung toc tai Hoa Ky van tiep tuc keo dai, nguoi da đen van phai song trong ngheo tung, that hoc va bi coi la "cong dan hang hai". Chang bao lau sau khi Lincoln bi am sat, cac bang mien Nam ma nguoi da trang moi gianh lai quyen luc cho ap đat nhung đieu luat han che quyen bau cu đe gat bo nguoi da đen khoi cac cuoc bau cu. Truoc đay Chinh phu lien bang mien Bac đa ung ho nhung hinh phat tan nhan chong lai cac thu linh da trang mien Nam, nhung sau đo, vi nhung tinh toan chinh tri, ho lai lam ngo cho nhung đieu luat phan biet chung toc chong nguoi da đen.
Trong thoi ky Tai thiet, nguoi My goc Phi o mien Nam gianh đuoc quyen bau cu va nam giu cac chuc vu cong, cung nhu huong đuoc mot so quyen dan su ma truoc đay ho bi khuoc tu. The nhung, khi Thoi ky Tai thiet cham dut vao nam 1877, gioi chu đat mien Nam ap đat mot the che moi nham tuoc bo quyen cong dan cua nguoi da đen va theo đuoi chu truong phan biet chung toc, tu đo bung phat lan song khung bo va ap buc, the hien qua cac hinh thuc nhu xu tu boi đam đong bao hanh ma khong can xet xu (lynching) va bao hanh trong đem.
Trong thap nien cuoi cua the ky 19 o Hoa Ky, cac luat le ky thi va cac cuoc bao hanh chung toc nham vao nguoi My goc Phi bat đau no ro. Gioi cam quyen đuoc bau cu, bo nhiem hoac tuyen dung boi cong dan da trang khoi su ban hanh hoac đo đau cac bien phap ky thi, nhat la o cac tieu bang Texas, Louisiana, Mississippi, Alabama, Georgia, Florida, Nam Carolina, Bac Carolina, Virginia, Arkansas, Tennessee, Oklahoma va Kansas.
Co bon đao luat mang tinh ky thi hoac cho phep ky thi chong lai nguoi My goc Phi đuoc tan thanh boi phan quyet cua Toi cao Phap vien Hoa Ky trong vu an Plessy vs. Ferguson nam 1896 – cho phep chinh quyen đia phuong ap che hoac tuoc bo quyen bau cu cua nguoi da đen tai cac tieu bang, khuoc tu cac quyen cua nguoi da đen, cong nhan viec phan biet đoi xu voi nguoi da đen tai cac co so giao duc cong lap, benh vien, giao thong va tuyen dung viec lam, bao che cac hanh vi bao luc ca nhan hay tap the nham vao nguoi da đen. Mac du su ky thi hien huu tren toan quoc, he thong phan biet chung toc trong cac linh vuc luat phap, kinh te, xa hoi va cac chuoi bao đong chong lai nguoi My goc Phi o cac tieu bang mien nam đuoc biet đen nhieu nhat duoi ten "Đao luat Jim Crow". Luat Jim Crow o cac bang mien Nam cong khai xac nhan su phan biet chung toc o cac truong cong, cam hoac han che nguoi da đen vao nhieu khu vuc cong cong nhu quan an, cong vien va khach san; phu nhan quyen cua phan lon nguoi da đen đuoc đi bo phieu bang viec đanh cac loai thue than va thuc hien cac cuoc kiem tra tinh trang biet đoc biet viet mot cach tuy tien.
Mot so nha su hoc phe phan Cong cuoc Tai thiet sau khi noi chien ket thuc la mot that bai cua nuoc My, voi xung đot chinh tri, tham nhung va thut lui trong viec bao ve nguoi da đen. Cong cuoc Tai thiet đa khong đat đuoc nhung muc tieu cao ca đe ra ma nuoc My con roi vao tinh trang phan biet chung toc nguy hiem. No le đa co tu do nhung mien Bac hoan toan khong đap ung đuoc nhu cau kinh te cua ho. Cuc Phu trach No le đuoc giai phong khong co kha nang đem lai co hoi ve kinh te va chinh tri cho nguoi no le đuoc tra tu do. Quan đoi lien bang đon tru tham chi khong bao ve nguoi da đen truoc bao luc va đe doa. Đieu nay chi thay đoi cho đen khi phong trao dan quyen bung no vao thap nien 1960, khi nguoi da đen đoan ket lai đe gay suc ep chinh tri đoi quyen binh đang. Ben canh đo, tam ly nghi ky voi cac chinh khach mien Nam van dai dang, va phai 100 nam sau, nuoc My moi co mot tong thong xuat than tu mien Nam la Lyndon Johnson (nam quyen giai đoan 1963-1969).


Phim co boi canh cuoc Noi chien My Boi canh cuoc Noi chien My đuoc khai thac rat nhieu trong đien anh Hollywood. Đay la mot so tac pham tieu bieu, đuoc cac nha phe binh đien anh đanh gia cao:

Gone with the wind - 1939 - Phim tinh cam xa hoi My thoi noi chien. Vivien Leigh Clark Gable
Glory - 1989 - Phim ve trung ta Shaw va quan đoan da đen 54 Massachusetts
The Blue and the Gray - 1982 - Phim hai tap. Gregory Peck
Love me tender - 1956 - Phim tinh cam xa hoi My thoi noi chien. Elvis Presley, Richard Egan
The Good, the Bad and the Ugly (1966): Phim lay boi canh cuoc Noi chien My, voi ba nguoi đan ong đeu theo đuoi mot muc đich la đi tim mot kho vang cua quan đoi đuoc chon duoi mot ngoi mo. Phim đuoc đanh gia la 1 trong 250 phim hay nhat moi thoi đai, cung la 1 trong 3 tac pham xuat sac nhat cua the loai Vien Tay (Western), thuong đuoc goi la Dollar trilogy, cung voi 2 phim khac: A Fistful of Dollars (1964), For a Few Dollars More (1965). Ca ba phim đeu co dien vien Clint Eastwood thu vai chinh (The man with no name).
Seraphim Falls (2006): Phim ke ve cuoc san đuoi ke thu cua mot đai ta sau khi noi chien My ket thuc. Phim do 2 dien vien Liam Neeson va Pierce Brosnan thu vai chinh.


= Phim tai lieu =
Boi canh Noi chien My luon la trung tam cua cac phim tai lieu ve lich su nuoc My. Đay la mot so phim tieu bieu:

Civil War cua Ken Burns Luu tru ngay 9 thang 4 nam 2005 tai archive.today – phim cua PBS
The Men Who Built America (2012): Phim tai lieu dai 4 tap ke ve cong cuoc tai thiet nuoc My trong vong 50 nam, tu sau noi chien (1865) đen thoi điem vu kien chong tu ban đoc quyen cua tong thong Theodore Roosevelt, va su hung manh cua nuoc My truoc cuoc chien tranh the gioi thu nhat. Boi canh mo mang phim la quang canh đieu tan cua nuoc My sau cuoc noi chien va vu am sat tong thong Abraham Lincoln.


Xem them Carpetbagger
Danh sach cac tran đanh trong Noi chien Hoa Ky theo thu tu thoi gian.


Tham khao = Ghi chu =


= Chu thich nguon =


Lien ket ngoai Dien tien Noi chien My
Trang web suu tap du lieu ve Noi chien My Luu tru ngay 2 thang 1 nam 2008 tai Wayback Machine
Hinh anh tu Thu Vien Quoc hoi Hoa Ky
Ban đo Noi chien Luu tru ngay 9 thang 1 nam 2009 tai Wayback Machine - trang web cua Truong Vo bi West Point

Ban mau:Abraham Lincoln