Nhiep chinh (chu Han: 攝政), tieng Anh goi la Regent, la mot hinh thuc chinh tri cua thoi ky quan chu chuyen che hoac quan chu lap hien trong lich su cua nhieu quoc gia tu chau Au đen Đong A.
Nhiep chinh co the la mot dang hoi đong hoac mot ca nhan, đuoc hinh thanh khi mot vi quan chu khong co kha nang tri vi, xu ly va đieu hanh nen quan chu, thi mot nguoi, co quan khac se thay vi quan chu đo quan ly va giai quyet.
Thuat ngu nhiep chinh can đuoc phan biet voi thuat ngu nhiep chinh vuong (tieng Anh: prince/princess regent), đuoc dung đe chi mot than vuong truc he huyet thong hoang gia thuoc dong ke vi thuc hien quyen cai tri thay mat cho quan chu khi nguoi đo con thieu nien hoac mat kha nang cai tri, đien hinh nhu truong hop cua Vuong tu George, Than vuong xu Wales giu vai tro nhiep chinh vuong trong giai đoan 1811-1820, khi cha cua ong la George III cua Anh mat nang luc cai tri.  
Con mot so truong hop vo cua Vua co the nhiep chinh cho nguoi thua ke vi ngai vang khi con nho tuoi vi du nhu Thai hau Emma vo thu hai cua Vua Willem III nhiep chinh cho con gai cua ho la Nu vuong Wilhelmina trong thoi ky thieu so tu nam 1890 đen nam 1898. Khi Nu vuong con nho tuoi chua co the cai tri đat nuoc.   


Quy tac = Giam quoc va Phu chinh đai than =
Nhiep chinh thuong xuat hien trong truong hop vi quan chu vang mat, bi mac benh tat hoac thong thuong la con nho tuoi đe co the tu cai tri.
Khi đo, mot "Hoi đong nhiep chinh" gom cac quan chuc cap cao nhat se thay vi quan chu ay giai quyet chinh su. Đung đau co quan nay, thong thuong se la Thai tu, luc đo se xung [Giam quoc; 監國]. Neu la mot ca nhan khac co toan quyen xu ly chinh su, tuc se goi la [Nhiep chinh; 摄政] hay [Binh chinh; 秉政]. Con nhu mot đai bo phan giup xu ly chinh su, nhung khong mang quyen đoc đoan, tat se goi la [Phu chinh; 辅政]. Trieu đai nha Thanh, Due Than vuong Đa Nhi Con cung Trinh Than vuong Te Nhi Cap Lang đeu la 2 vi Than vuong giup Thuan Tri Đe xu ly trieu chinh khi con qua nho, nhung Đa Nhi Con thu phong Thuc phu Nhiep Chinh vuong (叔父攝政王), Te Nhi Cap Lang la Tin Nghia Phu Chinh Thuc vuong (信義輔政叔王), cho thay ro su khac biet giua ["Phu chinh"] cung ["Nhiep chinh"], du ca hai vi tri nay can ban đeu giup Hoang đe xu ly chinh su. Thoi ky nha Nguyen, cac hang tong than quoc thich thuong se đuoc chi đinh lam nguoi phu chinh, đuoc goi la Phu chinh Than than (辅政親臣), con nhung đai than co quyen hanh thi đeu goi chung la Phu chinh đai than (辅政大臣).
Tai Nhat Ban co đai, cac quan nhiep chinh goi la Quan bach (關白). Tu nam 858, thoi Thien hoang Seiwa do ngoai to phu Fujiwara no Yoshifusa nhiep chinh, thi chuc quan nhiep chinh Nhat Ban do dong ho Hokke (藤原北家; Đang Nguyen Bac Gia) chiem huu, mai đen tan thoi Minh Tri.
O Trieu Tien, cac Quoc vuong thuong ke vi o đo tuoi truong thanh, nen nen nhiep chinh o Trieu Tien thuong khong co lich su lau đoi. Tuy nhien che đo nhiep chinh cung xuat hien khi Quoc vuong con nho tuoi, nhu thoi Trieu Tien Cao Tong, cha ong la Hung Tuyen Đai Vien Quan tro thanh nguoi nhiep chinh, nam quyen luc thuc te trong thoi gian dai.


= Thai hau tham chinh =


 Lam trieu xung che  Tuy vay, mot hien tuong tuy khong chinh thuc nhung la luat bat thanh van va xay ra rat thuong xuyen, la nguoi me (hoac ba noi) cua vi quan chu ay thuong se tham du hoi đong nhiep chinh va co kha nang đung đau hoi đong nhiep chinh trong khi Hoang đe con qua nho tuoi. Hien tuong me cua quan chu nhiep chinh bat đau tu khi Tuyen Thai hau Mi thi, sinh mau cua Tan Chieu Tuong vuong đuoc ton lam Thai hau va bat đau tham gia trieu chinh, mo đau hien tuong Thai hau chuyen quyen trong suot chieu dai lich su cac quoc gia Đong A. Sach Hau Han thu co binh rang:

Sang thoi nha Han, La Thai hau nhan luc Han Hue Đe bao benh bang ha, Hoang đe Luu Cung con nho ma tu minh chinh thuc lam trieu, ra chieu chi tu xung minh la 「Che; 制」, mo đau cho mot hien tuong ma cac su gia goi la 「Lam trieu xung che; 临朝称制」 cua cac vi Hoang thai hau. Vao thoi điem đo, cac Thai hau co the len trieu nghi chinh mot cach cong khai nhu cac vi Hoang đe quan chu. 

Von di, "Lam trieu" y la xu ly quoc chinh, tuong đuong Thien tu lam trieu, con "xung Che" la tien hanh quyen quan ly quoc chinh nhu Thien tu. Tu xua, hau phi von chi o trong cung, khong co quyen hanh xu ly quoc su chinh thuc. Tu khi Tan Thuy Hoang xung Hoang đe, ban lenh đeu goi la ["Che"; 制] hoac ["Chieu"; 诏], cong van goi la ["Cao"; 诰]. Trong Hau Han thu, cuon thu 3 - "Tuc Tong Hieu Chuong hoang đe ban ky", co ghi lai rang:「"Đe than xung Che lam quyet, nhu Hieu Tuyen Cam Lo Thach Cu co su, tac Bach Ho nghi tau"; 帝親稱制臨決，如孝宣甘露石渠故事，作白虎議奏。」. Nhu vay, "Lam trieu" tuc la đang vi giai quyet quoc su, mang tinh trong đai, ma hau phi cung tan von di khong co quyen tham chinh, neu nhu co quyen đo thi tuc la "xung Che", ham y hanh xu đeu tuong đuong quyen luc cua Hoang đe. Lich su goi nhung nguoi phu nu nay la 「Nu chu; 女主」.


 Thuy liem thinh chinh  Đen thoi cua Vo Tac Thien, ba ngoi sau mot buc manh (Han ngu viet "Liem tu"; 帘子) đe nghe trieu than nghi luan viec nuoc sau lung Đuong Cao Tong va can thiep vao moi viec chinh tri. Vao luc nay, viec Hau phi tham chinh đuoc khai sinh ra mot cach dien đat moi, goi la 「Thuy liem; 垂帘」, co nghia la "Buong rem", cho phep Hoang hau co the o sau Hoang đe ma du thinh cung thao luan chinh su va co ay co the can thiep vao chinh tri hoac huong dan hoang đe trong nhung van đe quan trong cang som cang tot. Đieu nay co ghi trong Cuu Đuong thu:

Sang thoi nha Tong, đoi Tong Nhan Tong, co Chuong Hien Luu Thai hau tung đuoc di chieu 「Quan quoc trong su, quyen thu xu phan; 軍國重事，權取處分」, đung đau nhom nguoi đuoc quyen quan ly chinh su. Vao luc ay, viec nhiep chinh nay cua Luu Thai hau tien hanh Thuy liem o Thua Minh đien (承明殿), Hoang đe o ben Ta, Thai hau o ben Huu, van dung viec [Thuy liem] đe giai quyet su vu. Sang thoi Tong Anh Tong, trong thoi gian cai tri đau tien thi ong tung lien tiep bao benh, khi ay Tu Thanh hau tung o sau manh ma nhiep chinh quoc gia trong su, đay la luc chinh thuc ghi nhan viec Thai hau tham chinh bang cach buong rem la 「Thuy liem thinh chanh; 垂帘听政」.
Viec nay đuoc sach Đong đo su luoc (東都事略) chep rat ro:

Tu đo, cac đoi Hoang thai hau nhiep chinh đeu ngoi sau buc manh nghe viec, lam cho cum tu "Thuy liem thinh chanh" tu đo am chi viec phu nu tham du trieu chinh. Tuy nhien đay cung la mot hanh đong thuong thuc neu Hau phi co viec khong tien lo dien voi Ngoai than thi đeu o sau mot buc rem, đeu co nguoi truyen đat gian tiep, đo la boi vi khong nguoi nam nao tru chong (tuc Hoang đe) co the tuy tien nhin mat cac ba, tham chi la Hoang tu do minh sinh ra cung co nghi ki. Su tach biet nam nu nay đuoc duy tri o tat ca cac quoc gia đong van, gom ca Viet Nam, Nhat Ban va Han Quoc.
Nghi thuc "Thuy liem" nay la mot hanh đong tham du chinh tri chinh thuc, do đo cung đeu phai co quy trinh cu the, ma quy trinh cu the đeu tuy thuoc trieu đai quyet đinh. Theo quy che thoi nha Tong, trieu đai ghi lai nhieu hinh thuc "Thuy liem" nhat, luc đang nghi đinh hinh thuc cho Chuong Hien Thai hau đa dan le đoi Đong Han, cho thay Hoang thai hau va Hoang đe khi cung nghe chinh o tren đien la ngoi ngang hang song song voi nhau. Trong đo, do Hoang đe la chu nen o vi ["Ta"; 左], con Hoang thai hau chi la phu tro nen o vi tri ["Huu"; 右]. Cung vi nam quyen, nghi thuc cua mot Thai hau nhiep chinh đeu tuong tu Hoang đe, Thai hau ha thanh chi thi tu xung la 「Du; 予」, tren trieu đuong thi tu xung 「Ngo; 吾」, ma khong the tu xung tu chi chuyen dung cho Hoang đe la 「Tram; 朕」. Ngoai viec truc tiep len đien cung Hoang đe, đoi khi can giai quyet su vu khac, cac Thai hau cung co nhung hinh thuc "thuy liem" tuong đoi đac thu. Su Trieu Tien co chep ve cach thuy liem khi khong can len đien cua trieu Tong kha ti mi:「"Luc Thuy liem o Tong trieu co Thong ngu Noi thi la nguoi chiu trach nhiem thong truyen truoc man nen Thai hau co the o trong tam cung lenh Noi quan ha lenh va quan than thong qua Noi quan đe thinh lenh. Vien quan Tau su se giai thich van tu đe bam bao, đuoc đac cach nghe chuyen"」. Sang thoi nha Thanh, khi Tu An Thai hau va Tu Hi Thai hau thuc hien thuy liem, lai chon cach ngoi o sau buc rem đuoc đat sau bao toa cua Hoang đe trong Duong Tam đien, do vay tao nen hinh anh Thai hau buong rem ngoi sau Hoang đe, trong khi thuc te đai đa so trieu đai Thai hau lai ngoi ben canh Hoang đe, đay đuoc cho la vi luc đo co 2 vi Thai hau đong thoi anh huong tu cach ngoi sau rem cua Vo Tac Thien.
Tai Viet Nam, sau thoi nha Le So co Hoang thai hau Nguyen Thi Anh, thi tu đo đen trieu nha Nguyen khong con truong hop Thai hau thuc hien "Thuy liem thinh chinh" nao nua ca, ma tu lieu viec Nguyen Thai hau thuy liem ra sao cung khong đuoc ghi lai cu the, nen hinh thuc thuy liem cua Thai hau Viet Nam khong ro rang. Con tai Trieu Tien, tung xuat hien kha nhieu nhung thoi ky ma cac Vuong đai phi hoac Đai vuong đai phi thuc hien "Thuy liem thinh chinh" thay mat Quoc vuong con nho tuoi quan ly trieu chinh. Chang han truong hop Trinh Thuan Vuong hau Kim thi nhiep chinh cho tang ton cua minh (theo vai ve trong vuong that chu khong can co quan he huyet thong) la Trieu Tien Thuan To. Đoi voi le giao Trieu Tien thi đay la mot su kien rat trong đai, con phai tien hanh cac le Te cao, nen hinh thuc thuy liem đuoc ghi lai rat ti mi. Cach buong rem cua Trieu Tien ve co ban đuoc dua vao đoi nha Tong, cac Đai phi se ngoi sau buc Binh phong đat ben canh cua Quoc vuong trong Hi Chinh đuong (희정당; 熙政堂) tai Xuong Đuc Cung. Huong ngoi la phia Đong (khi nhin vao), mat cua Đai phi se huong ve phia Nam.
Ben canh đo, co mot so thuat ngu khac chi viec nu chu tham du. Theo le thong thuong, "Thuy liem thinh chinh" hoac "Lam trieu thinh chinh" chi danh cho cac Hoang thai hau va Thai hoang thai hau ma khong phai Hoang hau. Neu gian tiep tham du thi chi co the goi la 「Can chinh; 干政」 hoac 「Du chinh; 預政」. Viec Hoang hau tham du chinh su, tuong đong voi Thai tu thuc hien "Giam quoc", vi Hoang đe truc tiep đieu hanh quoc chinh van con tai vi, do đo neu Hoang hau truc tiep tham du trieu chinh thi chi xung la 「Thien quyen chuyen chinh; 擅權專政」 hoac 「Thinh chinh đai chinh; 聽政代政」, con neu chi gian tiep thi lai dung cac tu "Can chinh" hoac 「Gian chinh; 諫正」.


= Nhin nhan =
Viec nhiep chinh la mot hien tuong tam thoi do vi quan chu vang mat, hoac vi ly do chinh tri ma quoc gia khong co quan chu, vi vay đeu chi duy tri trong mot khoang thoi gian nhat đinh. Đen khi vi quan chu đu tuoi, đu kha nang hoac co vi quan chu moi len ngoi, thi thoi ky nhiep chinh se ket thuc. Thong thuong thoi gian nhiep chinh la khoang 8 nam, hoac trong pham vi hon 10 nam boi vi tuoi tac đuoc goi la "nho" thong thuong đa 5 hoac 6 tuoi, ca biet co truong hop chi 1 tuoi (nhu Le Nhan Tong). Tuy nhien, nhung nhiep chinh co the luc lon đeu co thoi gian nhiep chinh vuot qua con so nay kha nhieu, đien hinh nhu Tu Hi Hoang thai hau, hoac nen quan chu đa bi thoai trao qua muc ma lap thanh ca mot "he thong" nhu gia toc ho Tao, ho Tu Ma, gia toc Fujjiwara va chua Trinh nam quyen lien tuc.
Tu thoi nha Han chung kien La hau roi cac Thai hau Đong Han đoc ba trieu cuong, cac trieu đai ve sau thuong đem chuyen "Nu chu lam trieu" tro thanh mot chuyen tuong đoi nhay cam cho chinh quyen, thuong la mot truong hop đe thao tung hoac loi dung nao đo. Trieu đai thiet chat van đe nay nhat chinh la trieu đai nha Minh, chu truong tach vai tro cua Hau phi khoi chinh tri, khong he xuat hien mot Nu chu lam trieu nao. Nho gia Tuan Tu, nguoi co anh huong lon ly thuyet Nho giao đoi nha Tong, đa đem "Nu chu", "Tra than" va "Tham lai" xung la 「Tam loan; 三亂」, do đo anh huong đen cach nhin nhan ve sau cua viec nu chu tham gia chinh su, đien hinh la tu thoi Nam Tong, đa lay Tan Nho hoc cua Chu Hi von chiu anh huong tu ly thuyet cua Tuan Tu đe phan anh gay gat viec Nu chu lam trieu va đoc ba trieu cuong. Cac trieu đai ve sau dan han che viec cho phep Thai hau tham gia chinh su, khi cac Hoang đe con nho thi cac hoi đong nhiep chinh lap ra đeu co Than vuong va quan đai than đung đau phu chinh, đien hinh nhu che đo cua nha Minh va nha Thanh. Truong hop Tu An Hoang thai hau va Tu Hi Hoang thai hau hoan toan la mot ngoai le đac thu, chuyen bien do đau tranh chinh tri chu khong phai la chu truong cua trieu đai nay ngay tu đau. Theo ly thuyet ma Minh-Thanh thanh lap, thong thuong nhiep chinh la "Phu chinh đai than", ca mot hoi đong khong ai qua uu viet hon ai va kiem che lan nhau, đien hinh la Tu tru Đai than thoi Khang Hi hoac Co menh Bat đai than thoi Đong Tri.
Truong hop cung co chap nhan Hoang thai hau nhiep chinh thi đeu co cac quan đai than ben canh pho tro, khong đe Thai hau mot minh đoc ba trieu cuong cung xay ra o Viet Nam, nhu Đai Thang Minh hoang hau thoi nha Đinh co Pho vuong Le Hoan, Linh Nhan Thai hau thoi Ly co Ly Thuong Kiet va Ly Đao Thanh, hoac nhu Tuyen Tu Thai hau thoi Le co Nguyen Xi va Trinh Kha vay. Sang thoi nha Nguyen, cac vi Vua nho nhu Vua Kien Phuc va Vua Duy Tan ve co ban an theo cach lam cua Minh-Thanh, tuc chi co Hoi đong Phu chinh cua Co Mat vien ma khong cho Thai hau lam trieu.


Nhan vat noi bat = Trung Quoc =

Y Doan - thoi Thuong Thai Giap.
Chu Cong Đan - thoi Chu Thanh vuong.
Cong hoa chap chinh - sau thoi Chu Le vuong.
La hau - thoi Han Cao To, Han Hue Đe, Han Tien Thieu Đe va Han Hau Thieu Đe.
Hoac Quang - thoi Han Chieu Đe va Han Tuyen Đe.
Vuong Mang - thoi Han Binh Đe va Nhu Tu Anh.
Hoa Hi Đang Thai hau - thoi Han Thuong Đe va Han An Đe.
Tao Thao va Tao Phi - thoi Han Hien Đe.
Tu Ma Y, Tu Ma Su cung Tao Sang - thoi Nguy Te vuong.
Van Thanh Van Minh Hoang hau - thoi Bac Nguy Hien Van Đe va Bac Nguy Hieu Van Đe.
Duong Kien - thoi Bac Chu Tinh Đe
Tac Thien Thuan Thanh Hoang hau - thoi Đuong Cao Tong, Đuong Trung Tong va Đuong Due Tong.
Chuong Hien Minh Tuc Hoang hau - thoi Tong Chan Tong va Tong Nhan Tong.
Chieu Tu Thanh Hien Hoang hau - thoi So Đe Truong Bang Xuong va Tong Cao Tong.
Tho Hoa Thanh Phuc Thai hoang thai hau, Gia Tu Đao - thoi Tong Đo Tong va Tong Cung Đe.
Thanh Than Tuyen Hien Hoang hau - thoi Lieu Thanh Tong.
Boc Đap That Ly-thoi Nguyen Hue Tong
Đa Nhi Con va Te Nhi Cap Lang - thoi Thanh The To.
Ngao Bai, Sach Ni, At Tat Long va To Khac Tat Cap - thoi Thanh Thanh To.
Tu An Thai hau va Tu Hi Thai Hau - thoi Thanh Muc Tong va Thanh Đuc Tong.
Nhiep Chinh vuong Tai Phong - thoi Tuyen Thong Đe.


= Viet Nam =

Pho vuong Le Hoan - thoi Đinh Phe Đe.
Thuong Duong Hoang thai hau,Nguyen phi Y Lan , Ly Thuong Kiet va Ly Đao Thanh - thoi Ly Thanh Tong va Ly Nhan Tong.
Đo Anh Vu - thoi Ly Anh Tong.
To Hien Thanh - thoi Ly Cao Tong.
Tran Thai To va Tran Thu Đo - thoi Tran Thai Tong.
Ho Quy Ly - thoi Tran Thuan Tong va Tran Thieu Đe.
Tuyen Tu Nguyen Thai hau - thoi Le Nhan Tong.
Cac Chua Trinh - toan bo thoi Le trung hung.
Pham Đang Hung va Le Van Duyet - phu ta thoi Minh Mang.
Truong Đang Que - phu ta thoi Thieu Tri.
Truong Đang Que, Vo Van Giai, Nguyen Tri Phuong, Lam Duy Tiep - phu ta thoi Tu Đuc.
Nguyen Van Tuong, Ton That Thuyet, Tran Tien Thanh - phu ta thoi Duc Đuc va Hiep Hoa.
Nguyen Van Tuong, Ton That Thuyet, Gia Hung vuong Nguyen Phuc Hong Huu - phu ta thoi Kien Phuc.
Nguyen Van Tuong, Ton That Thuyet, Gia Hung vuong Nguyen Phuc Hong Huu, Hoai Đuc cong Nguyen Phuc Mien Lam - phu ta thoi Ham Nghi
Tho Xuan vuong Nguyen Phuc Mien Đinh, Nguyen Van Tuong, Nguyen Huu Đo, Phan Đinh Binh - phu ta thoi Đong Khanh.
Tuy Ly vuong Nguyen Phuc Mien Trinh, Hoai Đuc quan vuong Nguyen Phuc Mien Lam, Nguyen Trong Hop, Truong Quang Đan, Bui An Nien, Nguyen Than, Hoang Cao Khai - phu ta thoi Thanh Thai.
An Thanh vuong Nguyen Phuc Mien Lich, Truong Nhu Cuong, Le Trinh, Hoang Con, Ton That Han, Nguyen Huu Bai, Vuong Duy Trinh, Cao Xuan Duc, Tran Đinh Phac, Ho Đac Trung, Đoan Đinh Duyet - phu ta thoi Duy Tan.
Ton That Han - phu ta thoi Bao Đai.


= Nhat Ban =

Than Cong Hoang hau - Hoang hau cua Trong Ai Thien hoang. Theo truyen thuyet, ba la nguoi đa nhiep chinh va lanh đao quoc gia tren thuc te tu khi phu quan cua ba bang ha nam 201 đen khi con trai ba Ung Than Thien hoang len ngoi nam 269.
Thanh Đuc Thai tu - la mot nha chinh tri, nha cai cach, nhan vat Phat giao lung danh trong lich su Nhat Ban.
Thien hoang Suiko - Hoang hau thu hai cua Thien hoang Man Đat, nen đong thoi ba cung la Hoang to mau tren danh nghia cua Thien hoang Jomei. Ve sau ba tro thanh Nu Thien hoang đau tien co ghi nhan chinh thuc.
Thien hoang Kogyoku - Hoang hau cua Thien hoang Jomei; sinh mau cua Thien hoang Tenji va Thien hoang Tenmu. Ve sau tro thanh Thien hoang hai lan tai vi o 2 giai đoan khac nhau, nen su dung 2 ton hieu rieng biet.
Cac thanh vien Gia toc Fujiwara - toan bo thoi Heian.
Fujiwara no Yoshifusa - thoi Thien hoang Seiwa. Nguoi mo đau cho thoi ky gia toc Fujiwara nhiep chinh Nhat Ban.
Fujiwara no Mototsune - thoi Thien hoang Montoku đen Thien hoang Uda, trai 5 đoi. La mot trong nhung Nhiep chinh quan quyen luc nhat cua gia toc Fujiwara.
Ichijo Kaneyoshi - mot Nhiep chinh quan thoi Muromachi. Thoi ky Thien hoang Shoko đen Thien hoang Go-Tsuchimikado.
Ichijo Akiyoshi - Nhiep chinh quan đau tien thoi Edo. Thoi ky Thien hoang Meisho.
Nijo Nariyuki - thoi Thien hoang Ninko đen tan Thien hoang Meiji. Mot trong nhung Nhiep chinh quan quyen luc nhat cua lich su Nhat Ban.


= Trieu Tien =
Chi Trieu Thai hau - thoi Chan Hung Vuong
Tu Thanh Than Hien Đai vuong đai phi - thoi Trieu Tien Due Tong va Trieu Tien Thanh Tong.
Thanh Liet Nhan Minh Đai vuong đai phi - thoi Trieu Tien Minh Tong.
Trinh Thuan Vuong hau - thoi Trieu Tien Thuan To.
Hung Tuyen Đai Vien Quan - thoi Trieu Tien Cao Tong.
Thuan Nguyen Vuong hau- thoi Trieu Tien Triet Tong va Trieu Tien Hien Tong


Chu thich