Tai co đo Hue hien con luu giu va trung bay 15 chiec vac đong la nhung tac pham nghe thuat that su, the hien trinh đo ky thuat đuc va my thuat tuyet voi. Trong so đo, 11 chiec đuoc đuc tu thoi cac chua Nguyen, con 4 chiec đuoc đuc vao thoi Minh Mang.


Vac đong thoi cac chua Nguyen Theo su sach, tu nam 1631 đen nam 1684, chua Nguyen Phuc Chu (1631 – 1635) va chua Nguyen Phuc Tan (1648 – 1687) đat tai Phuoc Yen (1626 – 1636) va Kim Long (1636 – 1687) chu chua chuyen ve Phu Xuan. Tuc la 11 chiec vac đong nay xuat hien vao thoi gian nay; tuy nhien, nguoi ta chua xac đinh đuoc đat cho nao. Hien nay, 11 chiec nay co đen 7 chiec đat tai hoang cung, 3 chiec đat tai Bao tang My thuat Cung đinh Hue, mot chiec đat tai Lang Đong Khanh.
Tat ca nhung chiec vac co kich thuoc to lon, tu vai tram đen vai ngan can, theo gia thiet, tac gia cua nhung chiec vac nay chinh la do Cruz 1 - nguoi Bo Đao Nha song tai Phuong Đuc - Hue, lay vo nguoi Viet Nam va la nguoi đuoc xem la sang tao nen nganh đuc noi tieng. Ong la nguoi giup chua Nguyen đuc vu khi va vac đong đe to ro uy quyen cua dong ho Nguyen.
Tru chiec lam nam 1659, 10 chiec lam sau co kieu dang tuong tu nhau va gom loai 4 quai va loai co 8 quai.
Loai vac 4 quai gom co 6 chiec, trong đo co 2 chiec đuc vao nam 1659, cac chiec con lai vao cac nam 1660, 1662, 1667 va 1673 (tuc cac chiec so 2, 3, 4, 5, 10 va 11 theo thu tu liet ke tren). 4 quai đuoc đat gan tren mieng va cao vuot mieng, xoan hinh day thung. Phan than vac chia thanh nhieu o va đuoc trang tri khac nhau hoan toan, tuy nhien vac nao la cap thi trang tri hoan toan giong nhau.
Loai vac 8 quai gom co 4 chiec đuc vao cac nam 1670, 1672 (2 chiec) va 1684 (tuc cac chiec so 6, 7, 8 va 9 theo thu tu liet ke tren).Đac điem chung cua loai vac nay la 8 quai đuoc đat duoi mieng vac mot đoan va cao khong qua mieng vac. Cac chiec quai kieu nay đeu tao hinh đau rong co co vuong ra tu than vac, trong kha sinh đong. Phan than vac khong chia thanh lop hay o hinh hoc đe trang tri nhu loai vac 4 quai ma chi trang tri phan tren, phia gan quai vac. Mo tip trang tri cung khac kieu vac 4 quai rat nhieu. Nhung cung nhu loai vac 4 quai, nhung chiec cung mot đoi thi co mo tip trang tri gan tuong tu nhau.
Tat ca 11 chiec vac tren di nhien đeu khong co chan đuc lien than. Hien nay, tru 3 chiec vac đang đat truoc đien Long An đuoc ke tren bo chan (3 chiec kieu chan kieng) bang gang đuoc tao dang kha đep va hai hoa voi phan than, cac chiec vac con lai đeu đuoc đat tren cac chan bang đa Thanh kha moc mac. Co le cac bo chan nay đeu đuoc lam lai trong thoi Nguyen.


= Vac thu nhat =

Vac đuoc đuc nam 1631, thoi chua Nguyen Phuc Nguyen, hien đang đuoc đat ngay truoc hien đien Long An (hien la toa nha trung bay chinh cua Bao tang my thuat cung đinh Hue). Đay la mot chiec vac co hinh dang rat la, tuong tu mot chiec noi kich thuoc lon, co that bung phinh to, tren co co 4 quai đuoc tao dang kha đep. Tren than vac co đe nien đai "Tue thu Tan Mui nhuan trong xuan", tuc nam 1631 2. Trong luong vac la 561 can(ta). Vac nay do nguoi Viet Nam đuc.

Van tu khac tren vac:
Tue thu Tan Mui nhuan trong xuan nguyet cat nhat tao
Trong ngu bach luc thap nhat can


= Vac thu hai =
Chiec vac thu hai đuoc đuc nam 1659, hien đuoc đat phia truoc đien Kien Trung, ben trong Tu Cam Thanh Hue. Vac co 4 quai. Tren mieng vac co ghi ro nam đuc la Thinh Đuc thu 7 va trong luong chiec vac la 2.154 can (khoang 1.378 kg). Tren mieng đinh co khac dong chu "nhat song" (nghia la mot đoi) nhung hien con chi 1 chiec.

Van tu khac tren vac:
Thinh Đuc that nien tao đinh
Đong nhi thien nhat bach ngu thap tu can


= Vac thu ba =
Chiec vac thu ba nay cung đuoc đuc vao nam 1659, nhung khong đe nien hieu vua Le ma đe nien đai theo can chi (Ky Hoi nien tu nguyet tao đinh), trong luong cua vac chi la 560 can, nhung no lai co cung kieu dang va hinh thuc trang tri voi chiec vac đat truoc đien Kien Trung. Cung nien đai va cung hinh dang, kieu thuc trang tri. Vac co 4 quai. Tren mieng chiec vac thu 2 nay con khac 3 chu "Noi phu tuong".

Van tu khac tren vac:
Ky hoi nien tu nguyet tao đinh
Noi phu tuong
Đong ngu bach luc thap can.


= Vac thu tu va thu nam =

2 vac nay hien đang đuoc đat truoc san đien Can Chanh, ben trong Tu Cam Thanh. Đay la 2 chiec vac co kich thuoc va trong luong lon nhat trong cac vac thoi chua Nguyen. Chiec thu nhat đuc nam 1660 (nam Thinh Đuc thu 8), trong luong 2.482 can; chiec thu hai đuc nam 1662 (Thinh Đuc thu 10), trong luong 2.425 can; ca hai đeu co đuong kinh mieng tren 2,2 m, cao tren 1 m. Hai chiec vac nay co hinh dang va kieu thuc trang tri rat giong nhau, co 4 quai, tren mieng vac đeu khac 2 chu Han "Nhat Song" (mot đoi).

Van tu khac tren vac:
Thinh Đuc bat nien nhi nguyet tao đinh
Đong nhi thien tu bach bat thap nhi can
Thinh Đuc thap nien tao đinh
Đong nhi thien tu bach nhi thap ngu can


= Vac thu sau =
Chiec vac thu sau đuc vao nam Canh Tri thu 8 (1670), hien đat o phia truoc, ben phai Duyet Thi Đuong, nang 938 can.

Van tu khac tren vac:
Canh Tri bat nien bat nguyet tao lich
Đong cuu bach tam thap bat can


= Vac thu bay =
La chiec cung đoi voi chiec vac đat o Duyet Thi Đuong va no đuoc đuc sau đo 1 nam (1671), hien đuoc đat o goc san phia đong đien Thai Hoa. Chiec vac con lai nang 896 can, hinh thuc trang tri gan giong nhu chiec kia.

Van tu khac tren vac:
Canh tri thap nien luc nguyet tao lich
Đong bat bach cuu thap luc can
Mot ben co dong chu Chinh noi phu


= Vac thu tam va thu chin =
Đoi vac nay de nhan biet vi tu hinh dang đen kich thuoc đeu tuong tu nhau, tuy nhien, nien đai đuc cua chung lai lech nhau đen 13 nam. Đo la hai chiec vac đat truoc san đien Can Thanh. Chiec ben trai (nhin tu trong ra) đuc nam Chinh Hoa thu 5 (1684), nang 1395 can; chiec ben phai đuc nam Canh Tri thu 10 (1671), nang 1.390 can. Cung nhu hai chiec vac đat truoc san đien Can Chanh, hai chiec vac nay co le đa đuoc đat tai đay tu rat som.

Van tu khac tren vac:
Canh Tri thap nien chinh nguyet tao lich
Đong nhat thien tam bach cuu thap can
Chinh Hoa ngu nien luc nguyet tao lich
Đong nhat thien tam bach cuu thap ngu can


= Vac thu muoi =
Đuoc đat trong khuon vien phan tam đien lang Đong Khanh, phia đau hoi nha Huu Vu(cua đien Ngung Hy). Vac loai 4 quai, đuc nam Duong Đuc thu 2 (1673), nang 1.013 can. Tuy tren mieng vac co đe 2 chu Han "nhi song" (tuc 2 đoi) nhung cho đen nay van chua tim ra loai vac cung cap.

Van tu khac tren vac:
Duong Đuc nhi nien luc nguyet tao đinh.
Đong nhat thien tam thap can


= Vac thu muoi mot =

Hien đat phia truoc hien, ben trai đien Long An, đuoc đuc vao nam Đinh Ty(1667). Chiec vac nay nang 560 can, co 4 quai, tren mieng co đe nhat song nhung chua tim ra chiec cung đoi voi no. Điem đang chu y o chiec vac nay la tren mieng vac co khac 3 chu tien chinh cung tuc nguyen xua no đuoc đat truoc cung đien chinh cua phu chua.

Van tu khac tren vac:
Đinh ty nien tu nguyet so luc nhat tao đinh
Đong ngu bach luc thap can
Mot ben co chu: Tien chanh cung


Vac đong thoi Minh Mang 4 vac nay đat tai đien Hoa Khiem, trong khu vuc lang Tu Đuc. Bon chiec đuoc đat đoi xung voi nhau, lay truc đoi xung la đuong Than đao cua phan tam đien va gan nhu lay điem đoi xung la vi tri đat chiec đinh đong đot vang ma hinh chu nhat đat gan nhu o chinh giua san. Theo thu tu tu trong (phia đien Hoa Khiem) ra ngoai, tu trai qua phai, 4 chiec vac nay gom:

Chiec thu 1 đuoc đuc vao nam 1825, nang 430 can;
Chiec thu 2 cung đuoc đuc cung nam voi chiec tren, nang 435 can;
Chiec thu 3 đuoc đuc vao nam 1828, nang 352 can;
Chiec thu 4 đuoc đuc cung nam voi chiec thu 3, nang 399 can. Minh Mang luc nien nhi nguyet cat nhat Vo Kho phung tao); hai chiec sau thi chi đe nam đuc va trong luong chu khong ghi đon vi đung ra đuc.
Tuy ve trong luong 4 chiec vac tren co khac nhau, ve hinh thuc va kich thuoc thi gan nhu tuong tu. 4 quai đat thap duoi mieng vac, quai tao kieu đau rong, than vac hinh chum, than tron, khong trang tri, chan đe hinh tron, lam bang đa Thanh.


Gia tri Vac đong tai kinh thanh Hue xua kia khong chi co 15 cai ma co rat nhieu. Vac đong phan anh mot thoi ky huy hoang cua nganh đuc đong Hue, mang gia tri lich su cao. Tuy chi con 15 cai, mot so khac bi that lac va bi bien mat theo thoi gian. Tuy nhien voi 15 cai vac đong nay, du khach co the tim hieu ve nganh đuc đong mot thoi va nganh my thuat tren đo đong. Bo suu tap 15 chiec vac đong đuoc xem la bo suu tap nhieu nhat va đoc nhat ve loai nay va đuoc xem la bao vat cua quoc gia.


Xem them Cuu Đinh (nha Nguyen)
Cuu vi than cong
Cuu Đinh (Trung Hoa)


Chu thich Chu giai 1:  Toi nay, nguoi ta chua chac chan khang đinh vai tro sang tao nen vac đong trieu Nguyen cua Cruz - boi do phong cach cua vac đong mang phong cach Viet.
Chu giai 2:  So voi 10 cai Vac đong kia, Vac đong nam 1631 đuoc xem la khac biet nhat va khong the chia vao 2 nhom vac đong 4 quai va vac đong 8 quai đuoc.


Tham khao L. Sogny (2001), "Nhung chiec vac đong tai hoang cung", B.A.V.H. Ban dich cua Phan Xung, Nha xuat ban. Thuan Hoa, Hue: 5-48
Vac đong chi tiet bang van ban [1] Luu tru ngay 9 thang 10 nam 2006 tai Wayback Machine
Vac đong Luu tru ngay 2 thang 6 nam 2008 tai Wayback Machine
Tu đien Viet Nam chu Nom
Quoc Su quan trieu Nguyen (2004), Đai Nam thuc luc, ban dich Vien Su hoc, H.: Nha xuat ban. Giao duc: 48.