Hoang Hoa Tham (chu Han: 黃花探; 1858 – 10 thang 2 nam 1913), ten that la Truong Van Nghia (張文義), con goi la Đe Duong, Đe Tham ("Đe đoc" Tham) hay Hum thieng Yen The, la nguoi lanh đao cuoc khoi nghia Yen The chong thuc dan Phap (1884 – 1913).


Than the Nam 1962 nha nghien cuu Hoai Nam, trong mot bai viet đang tren tap chi Nghien cuu Lich su, cho biet Đe Tham sinh nam 1858, truoc khi cai tu ho Truong sang ho Hoang ong con mang ho Đoan. Ke tu đo, hau het cac tai lieu viet ve Đe Tham đeu cho rang ong goc ho Truong, hoi be ten Truong Van Nghia (張文義), sau đoi thanh Truong Van Tham (張文探), que o xa Di Che, huyen Tien Lu, tinh Hung Yen; sau di cu len Son Tay (nay bao gom mot phan ngoai thanh Ha Noi, mot phan cac tinh Phu Tho, Hoa Binh, Tuyen Quang va toan tinh Vinh Phuc), roi đen Yen The (Bac Giang). Cha ong la Truong Van Than va me la Luong Thi Minh. Sinh thoi, cha me ong đeu la nhung nguoi rat trong nghia khi; ca hai đeu gia nhap cuoc khoi nghia cua Nguyen Van Nhan, Nong Van Van o Son Tay.
Gan đay, nha nghien cuu Khong Đuc Thiem trong mot bai viet cong bo tren tap chi Xua va Nay đa can cu vao Đai Nam thuc luc – Chinh bien (Đe nhi ky, cac quyen CII, CXVIII, CXXIII, CLXII, CLXXIII, CLXXIV), Gia pha ho Bui (Thai Binh) va Gia pha ho Đoan (Di Che) cho biet Truong Than (tuc cha cua Đe Tham) chi la biet danh cua mot thu linh nong dan đe noi len chong lai nha Nguyen, ten chinh la Đoan Danh Lai, nguoi lang Di Che, huyen Tien Lu, tinh Hung Yen, bi anh em Bui Duy Ky bat giet đem nop trieu đinh vao thang 9 nam Binh Than, Minh Menh thu 17 (thang 10 nam 1836???). Cung theo nha nghien cuu Khong Đuc Thiem, Đoan Danh Lai co hai con trai: con lon ten la Đoan Van Le (sau cai la Truong Van Leo, khong ro nam sinh), con thu la Đoan Van Nghia (tuc Truong Van Nghia, tuc Đe Tham sau nay, sinh đuoc may thang thi bo me bi giet hai). Luan điem nay đuoc Khong Đuc Thiem khang đinh lai trong tac pham Hoang Hoa Tham (1836–1913).


Chong Phap = Thoi ky đau =
Hoang Hoa Tham tham gia khoi nghia cua Đai Tran (1870–1875), va đuoc goi la Đe Duong. Khi Phap đanh Bac Ky lan thu nhat (thang 11 nam 1873), Hoang Hoa Tham gia nhap nghia binh cua Tran Xuan Soan, lanh binh Bac Ninh. Khi Phap chiem Bac Ky lan thu 2 (thang 4 nam 1882), ong tham gia khoi nghia cua Cai Kinh (Hoang Đinh Kinh) o Huu Lung (1882–1888). Cuoi nam 1885 ong cung Ba Phuc tro lai Yen The đung duoi co cua Luong Van Nam (tuc Đe Nam) va tro thanh mot tuong linh co tai.
Thang 4 nam 1892, Đe Nam bi thu ha Đe Sat sat hai. Hoang Hoa Tham tro thanh thu linh toi cao cua phong trao Yen The, tiep tuc hoat đong, lap can cu o Yen The va tro thanh thu linh danh tieng nhat cua phong trao voi biet danh "Hum thieng Yen The". Trong gan 30 nam lanh đao, ong đa to chuc đanh nhieu tran, tieu bieu la Luoc Ha, Cao Thuong (thang 10 nam 1890), thung lung Ho Chuoi (thang 12 nam 1890) va Đong Hom (thang 2 nam 1892), truc tiep đuong đau voi cac Thieu tuong Godin, Voyron va Đai ta Frey.
Trong hai nam (1893 – 1895) quan Phap đa tap trung luc luong đe đan ap cuoc khoi nghia Yen The, Phap khong tu mot thu đoan nao, tu phu du đen bao vay tan sat. Hoang Hoa Tham bang chien thuat du kich tai tinh đa tranh đuoc mui nhon cua quan Phap va đa gay cho ho nhung ton that nang ne. Nghia quan Yen The đa trung tri nhieu ke phan boi, trong đo co Đe Sat.


= Giang hoa lan thu nhat 1894 =
Thay chua the dap tat đuoc phong trao, thang 10 nam 1894, Phap đa chap nhan giang hoa, cat nhuong cho nghia quan bon tong thuoc Yen The. Nhung chi vai thang sau (đen thang 10 nam 1895) Phap đa boi uoc, giao cho Đai ta Gallieni huy đong hang ngan quan co đai bac yem tro mo nhung cuoc tan cong tren quy mo lon vao Yen The, treo giai thuong 30.000 franc cho ke nao bat đuoc ong. Khong đan ap đuoc phong trao, Phap tiep tuc bao vay, truy đuoi, tieu diet ca luc luong cua Ky Đong đang khai thac đon đien o Yen The đe nghia quan mat cho dua ve vat chat va tinh than, buoc Đe Tham phai chap nhan cuoc giang hoa lan thu hai vao nam 1897.


= Giang hoa lan thu hai 1897 =
Trong hon 10 nam hoa hoan (tu thang 12 nam 1897 đen ngay 29 thang 1 nam 1909), nghia quan Yen The đa co nhung buoc phat trien moi: đia ban hoat đong đuoc mo rong tu trung du đen đong bang, ke ca vung Ha Noi. Hoang Hoa Tham to chuc ra "đang Nghia Hung" va "Trung Chau ung nghia đao" lam nong cot. Đac biet, Hoang Hoa Tham đa chi đao cuoc khoi nghia ngay 27 thang 6 nam 1908 trong trai linh phao thu tai Ha Noi ma ta hay goi la vu Ha thanh đau đoc, lam chan đong khap ca nuoc. Ngoai ra, Hoang Hoa Tham con xuc tien xay dung Phon Xuong thanh can cu khang chien, bi mat lien he voi luc luong yeu nuoc o ben ngoai. Nhieu si phu nhu Phan Boi Chau, Phan Chau Trinh, Pham Van Ngon, Le Van Huan, Nguyen Đinh Kien... đa gap go Hoang Hoa Tham va ban ke hoach phoi hop hanh đong, mo rong hoat đong xuong đong bang. Mot canh quan thuoc Trung Quoc Cach mang Đong minh hoi cua Ton Trung Son đa đuoc Đe Tham chu cap trong mot thoi gian dai.


= Luc luong suy yeu =
Ngay 29 thang 1 nam 1909, Thong su Bac Ky đa huy đong 15.000 quan chinh quy va linh kho xanh, 400 linh dong la mot luc luong lon nhat tu truoc toi luc đo do Đai ta Bataille chi huy tong tan cong vao can cu Yen The.
Đe Tham vua to chuc đanh tra, vua phai rut lui khoi Yen The. Nghia quan bi ton that nang, trong đo co con trai cua ong la Ca Trong bi tu thuong. Sau khi thoat khoi vong vay, ong chi huy luc luong con lai phoi hop voi cac toan nghia quan đang co mat o Vinh Phuc Yen tien hanh mot cuoc van đong chien, thon trang chien noi tieng, gay cho quan Phap nhieu thiet hai trong thang 7 nam 1909. Đau thang 8 nam 1909, Le Hoan đuoc tung vao chien truong. Đe Tham vua đanh vua lui ve nui Sang tren day Tam Đao va đanh thang mot tran quan trong o đay. Ke tu khi ba Ba Can va con gai ut cua ong la Hoang Thi The bi bat, luc luong nghia quan giam sut dan va toi đau nam 1910 bi tan ra. Đe Tham phai song an nau trong nui rung Yen The cung hai thu ha tam phuc.


= Cai chet =
Khoi nghia Yen The cham dut vao nam 1913. Co nhung gia thiet khac nhau ve cai chet cua thu linh Hoang Hoa Tham.

Trong nhung ngay cuoi cung, luc luong ngay cang mong, Đe Tham chi con vai thu ha bao ve ben canh va lien tuc phai di chuyen. Khi ong toi vung Ho Lay, 3 thu ha cua cha con Luong Tam Ky do nguoi Phap bo tri tra hang đa tiep can va ha sat ong khi đang ngu cung 2 thu ha vao sang mong 5 Tet nam Quy Suu, tuc ngay 10 thang 2 nam 1913, sau đo mang thu cap ong ra beu Phu đuong Yen The đe thi uy dan chung. Tuy nhien, co y kien nghi ngo ve gia thiet nay khi dan 3 thong tin khac:
Nha cam quyen Phap chi cho beu đau co 2 ngay roi voi cho tam dau, đot thanh tro đem đo xuong ao va khong cho cong bo anh thu cap nhung nguoi chong lai bi chem giet.
Theo Ly Đao, mot can ve cu cua Hoang Hoa Tham va thuong cat toc cho Đe Tham nen biet đau ong co mot đuong go chay tu tran len đinh đau, tren khuon mat co bo rau ba chom, nhung cai đau cam o Phu đuong khong co đuong go, cam khong co rau.
Theo nguoi dan lang Leo, thu cap bi beu la cua su ong tru tri o chua Leo, vi su ong co dung mao kha giong voi Hoang Hoa Tham va khong thay xuat hien tu hom đo, co le bi giet đe the cho.
Hoang Hoa Tham chay tron va song an dat nhung ngay cuoi đoi trong dan chung, va cuoi cung chet vi benh tat. Mot so quan lai cho rang ong mat vao truoc thoi điem ngay 10 thang 2 nam 1913, con dan chung lai cho rang ong mat sau thoi gian nay.
Hien tai van chua xac đinh đuoc phan mo Hoang Hoa Tham, viec nay cung co nhieu gia thiet khac nhau va chua co ket luan cuoi cung trong gioi nghien cuu.


Gia quyen Vo: Đang Thi Nho (vo ba)
Con gai: Hoang Thi The hay Marie Beatrice Destham (31/12/1901 – 9/12/1988), con nuoi cua Toan quyen Đong Duong Albert Sarraut va Tong thong Cong hoa Phap Paul Doumer.
Con trai:
Hoang Đuc Trong hay Ca Trong (1877–1909). Con trai lon nhat cua Hoang Hoa Tham voi ba vo ca. La thu linh cap cao cua Khoi nghia Yen The. Mo phan va đen tho ong đat tai đen Goc De (thi tran Nha Nam, huyen Tan Yen)
Hoang Hoa Phon hay Hoang Van Vi (1908–1945), co hai nguoi con la Hoang Thi Hai (1928 - 2005) va Hoang Thi Điep (1930)


Trong van hoa đai chung = Hinh anh cong cong =
O Viet Nam rat nhieu thanh pho nhu Ha Noi, Tp. HCM, Đa Nang, Hue, Nha Trang co đuong pho mang ten Hoang Hoa Tham.
Ten đuong pho Đe Tham cung đuoc đat o rat nhieu noi nhu Thanh pho Ho Chi Minh, Thanh pho Thai Binh, Thanh pho Can Tho, Thanh pho Ca Mau va mot so đia danh khac, đac biet, truong THPT Hoang Hoa Tham o Đa Nang la truong co be day truyen thong trong viec đao tao hoc sinh kha gioi cua 2 quan Son Tra va Ngu Hanh Son. Hoc sinh cua truong cu moi nam 1 lan gat hai rat nhieu thanh cong va Ti le Đau Đai hoc-Cao đang cua truong thuoc top đau Thanh pho. Nam 2003, truong đuoc xac nhan la đa đat chuan Quoc gia.


= Đien anh =


Xem them Truyen Chan tuong quan cua Phan Boi Chau
Luong Tam Ky
Phan Đinh Phung
Hoang Thi The


Tham khao Lien ket ngoai Hoang Hoa Tham tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Cuoc khang chien chong Phap - Hinh anh cuoc khoi nghia Đe Tham
Nghi van chan đong ve 'Hum thieng Yen The' Tran Đuc - Nguyen Huong VietNamNet 18/03/2014 02:00 GMT+7