Aleksandr I (tieng Nga: Александр Павлович, Aleksandr Pavlovich; 23 thang 12 [lich cu 12 thang 12] nam 1777 – 1 thang 12 [lich cu 19 thang 11] nam 1825) la Sa Hoang cua đe quoc Nga tu 23 thang 3 nam 1801 đen 1 thang 12 nam 1825. Ong la nguoi Nga đau tien tro thanh Vua cua Ba Lan, tri vi tu 1815 đen 1825, va cung la vi Đai vuong cong Phan Lan nguoi Nga đau tien.
Ong chao đoi o Sankt-Peterburg, la con trai cua Đai vuong cong Pavel Petrovich, sau đo la hoang đe Pavel, va ke vi ngai vang sau khi phu than bi am hai. Ong cai tri Nga quoc trong mot thoi gian hon loan boi Cac cuoc chien tranh cua Napoleon. La hoang than va hoang đe, Aleksandr thuong co nhung phat ngon huong ve tu do, nhung tren thuc te lai tiep tuc thi hanh chinh sach chuyen che. Trong nhung nam đau tri vi, ong đe xuong nhung cai cach xa hoi nho (1803 - 1804) va nhung cai cach lon trong tu do giao duc. Ong hua se cai cach hien phap va cai cach che đo nong no o Nga nhung khong co nhung ke hoach cu the va khong co chuyen gi đuoc thuc hien. Trong giai đoan thu hai tri vi, ong ngay cang đoc đoan, phan đong va so hai truoc nhung muu toan chong lai ong; ong cham dut nhieu cai cach ban đau. Ong thanh trung nhung truong hoc co giao vien ngoai quoc, va giao duc tro nen mang khuynh huong ton giao cung nhu bao thu chinh tri nhieu hon.
Trong quan he đoi ngoai, ong bon lan thay đoi chinh sach cua Nga quoc tu thai đo trung gian hoa giai cho phe chong đoi Napoleon roi lam đong minh voi Napoleon, quanh đi quan lai toi 1812 roi lai tro thanh ke thu cua Napoleon. Nam 1805 ong tham gia cung voi nguoi Anh vao Chien tranh Lien minh thu ba chong lai Napoleon, nhung sau that bai nang ne o tran Austerlitz ong đoi phe va lap mot lien minh voi Napoleon bang Hiep uoc Tilsit (1807) va gia nhap He thong phong toa đai luc cua Napoleon. Ong tham chien trong mot cuoc chien tranh hai quan quy mo nho chong lai Anh trong nhung nam 1807 - 1812. Ong va Napoleon khong bao gio bang long voi nhau, đac biet la ve chuyen Ba Lan, va lien minh tan vo nam 1810. Chien thang vi đai nhat cua Sa hoang đen vao nam 1812 trong Cuoc xam luoc Nga quoc cua Napoleon đay la mot tham bai toan dien cua nguoi Phap. Mot phan trong chien thang trong cuoc chien chong Napoleon ong thu đuoc mot so chien loi pham o Phan Lan va Ba Lan. Ong lap ra Lien minh Than thanh đe đan ap nhung phong trao Cach mang o chau Au vi ong coi chuyen đe doa nhung vi quan vuong la vo đao đuc. Ong giup đo Klemens von Metternich cua Ao đan ap cac phong trao dan toc va phong trao tu do.
Thoi đai cua ong cung chung kien su chinh phuc va sap nhap nhung lanh tho bay gio la Georgia, Dagestan, va phan lon Azerbaijan tu Ba Tu vao Nga, bang Chien tranh Nga-Ba Tu (1804–1813) va ket qua la Hiep uoc Gulistan.
Aleksandr chet ma khong co con hop phap song sot va sau mot thoi gian hon loan bao gom that bai cua Khoi nghia thang Chap cua cac si quan tu do trong quan đoi, em trai ong la, Nikolai I len ke tu.


Cuoc song đau đoi Alexander sinh luc 10:45p, ngay 23 thang 12 nam 1777 tai Saint Petersburg, va ong cung em trai la Đai cong tuoc Constantine đuoc ba ngoai la Nu hoang Catherine nuoi duong. Ong đuoc rua toi vao ngay 31 thang 12 tai Nha tho lon cua Cung đien Mua đong boi vi linh muc  Ioann Ioannovich Panfilov (nguoi xung toi cua Nu hoang Catherine II). Me đo đau cua ong la Catherine Đai đe, va cha đo đau cua ong la Joseph II, Hoang đe La Ma Than thanh, va Friedrich Đai đe. Ong đuoc đat ten theo Alexander Nevsky, vi thanh bao tro cua Saint Petersburg. Trong qua trinh nuoi day cua minh, anh đa tiep thu cac nguyen tac cua phuc am nhan loai cua Rousseau tu bau khong khi tu tuong tu do cua trieu đinh Catherine va gia su nguoi Thuy Si cua ong, Frederic-Cesar de La Harpe, trong khi ong lai tiep thu cac truyen thong cua che đo chuyen quyen Nga tu thong đoc quan su cua minh, Nikolay Saltykov. Andrey Afanasyevich Samborsky, nguoi ma ba cua ong chon lam giao vien than hoc, la mot linh muc Chinh thong giao khong co rau, khong theo khuon mau đien hinh. Samborsky đa tung song trong mot thoi gian dai o Vuong quoc Anh, lanh nhiem vu day Alexander va em trai Constantine tieng Anh, mot trang bi rat khong pho bien đoi voi nhung nha đoc tai tiem nang cua Nga thoi bay gio.
Vao ngay 9 thang 10 nam 1793, khi Alexander 15 tuoi, ong ket hon voi Đai cong nu Louise xu Baden 14 tuoi, nguoi lay ten la Elizabeth Alexeievna. Ba cua ong la nguoi chu tri le cuoi cua ong. Cho đen khi ba cua ong qua đoi, ong lien tuc đi giua ranh gioi ve long trung thanh giua ba nguoi ba Catherine va cha minh la Nga hoang Pavel. Chinh Nikolai Saltykov đa giup ong đieu huong boi canh chinh tri, tao ra su khong thich đoi voi ba cua ong va noi so hai khi đoi dien voi cha ong.
Catherine đa cho xay dung Cung đien Alexander cho 2 vo chong Alexander. Đieu nay khong giup ich gi cho moi quan he cua ong voi ba, vi Catherine se co gang het suc đe lam ho vui bang khieu vu va tiec tung, đieu nay khien vo ong kho chiu. Song trong cung đien cung gay ap luc cho ong phai the hien nhu mot nguoi chong, mac du ong chi cam thay tinh yeu cua mot nguoi anh trai danh cho vo. Ong bat đau thong cam hon voi cha minh, vi ong coi viec đen tham thai ap cua cha minh tai Cung đien Gatchina la mot su giai thoat khoi trieu đinh pho truong cua Nu hoang Catherine. O đo, ho mac quan phuc Pho đon gian, thay vi trang phuc loe loet pho bien tai trieu đinh Phap ma ho phai mac khi đen tham Catherine. Mac du vay, viec đen tham cha minh khong phai la khong co mot chut gian kho. Pavel thich đe khach cua minh thuc hien cac cuoc tap tran quan su, đieu ma ong cung thuc đay cac con trai cua minh la Alexander va Constantine. Ong cung de noi nong, va ong thuong noi con thinh no khi cac su kien khong dien ra theo y minh. Mot so nguon tin cho rang Nu hoang Catherine đa co ke hoach loai bo hoan toan quyen ke vi cua con trai ba la Pavel (vi tinh khi bat on va tinh cach ky la cua ong) va đua chau noi la Alexander len lam nguoi ke vi thay the.


Viec ke tu ngai vang Cai chet cua Ekaterina II cua Nga (tuc Catherine đai đe) thang 11 nam 1796 dien ra truoc khi ba ta co the đua Aleksandr tro thanh tu quan, đa khien cho Pavel, cha cua ong, co the đat chan len ngai vua. Nhung chinh sach mat long dan cua Pavel khien ong bi am sat. Con trai ong, Aleksandr 23 tuoi, thuc su đa o trong cung đien vao thoi điem dien ra vu am sat, ma tuong Nikolai Zubov, mot trong nhung ke chu muu, đa ung ho quyen thua ke cua ong. Cac su gia van con tranh luan ve vai tro cua Aleksandr đoi voi cai chet cua phu than ong. Nhung y kien thuong thay nhat la ong bi mat tham gia vao am muu va san sang len ngoi vua nhung ong đa nhan manh rang cha ong khong the bi giet. Aleksandr tro thanh Sa hoang thong qua mot hanh đong toi loi va cai gia la cai chet cua phu than mang đen cho ong mot su hoi han va xau ho sau sac.
Aleksandr I buoc len ngai vang ngay 24 thang 3 nam 1801, va đuoc gia mien tai Đien Kremli ngay 15 thang 9 nam đo.


Chinh sach đoi noi Sau khi len ngoi, Aleksandr I tap hop nhung nguoi tre đe tham gia vao Uy ban Tu phap do ong thanh lap: Victor Kochubey, Nikolay Novosiltsev, Pavel Stroganov va Adam Jerzy Czartoryski. Đuoc su co van cua Mikhail Speransky, Sa hoang Nga dua tren cach to chuc chinh quyen tu thoi Pyotr I cua Nga (mo hinh cac uy ban) đa cai to chinh quyen theo mo hinh quan chu lap hien cua Anh:

Thanh lap cac Bo truc thuoc chinh phu Nga (8/9/1802): Bo Quoc phong, Bo Ngoai giao, Bo Tu phap, Bo Noi vu, Bo Tai chinh, Bo Phat trien kinh te va Thuong mai, Bo Giao duc Đe quoc Nga.
Hoi đong Bo truong duoi su chu tri cua Quoc hoi đa giai quyet tat ca cac van đe lien nganh. Hoi đong Nha nuoc đuoc thanh lap nham nang cao ky thuat phap luat.
Nghi vien Thuong vien đa đuoc to chuc lai nhu Toa an toi cao cua đe quoc.
Ve xa hoi, Sa hoang cung cac can than thao luan ve viec giai phong nong no. Sau khi len ngoi khong lau, Sa hoang tuyen bo se khuyen khich cac đia chu, quy toc giai phong nong no khong han che; mo rong quyen so huu đat đai cho nong dan đe ho tro thanh "nong dan tu do". No le khong đuoc giai phong.
Ve giao duc, Sa hoang cho mo cac truong đai hoc đe đao tao tri thuc. Ngoai cac truong đai hoc đuoc mo tu truoc tai Moscow, Vilna (Vilnius) va Dorpat (Tartu), Sa hoang mo them ba cai khac o St. Petersburg, Kharkov va Kazan. Cac co quan nghien cuu khoa hoc xa hoi, khoa hoc tu nhien va cac nha khoa hoc, nha van đuoc Sa hoang khuyen khich va bao tro hoat đong nghe thuat. It lau sau, Sa hoang truc xuat cac hoc gia nuoc ngoai.
Ve linh vuc quan su, Sa hoang chu y cai cach quan đoi. Mot trong nhung viec lam noi bat nhat cua ong đo la viec Sa hoang thiet lap cac "khu đinh cu quan su", hay con goi la đon đien quan su. Cac đon đien quan su đau tien cua Nga đuoc thanh lap nam 1810. Sau khi cac đon đien nhu vay đuoc lap ngay cang nhieu tren đat Nga đe đoi pho voi cac cuoc xam lang ben ngoai hay cuoc noi loan o ben trong nham chong chinh quyen, Sa hoang cho phep cac binh linh đem than nhan, gia đinh đen o tai đon đien, đong thoi cho phep cac đon đien nay tu ho tro ve mat kinh te va cung cap cho nhung tan binh.


Chien tranh Napoleon = Nhung quan điem cua nguoi đuong thoi ve Sa hoang Aleksandr I =
Voi nhung nguoi Jacobin thi Sa hoang la nguoi cua the gioi va rat than bi.  Sa hoang Aleksandr I đa xuat hien cung voi nhung nguoi đuong thoi cua ong nhu mot an so đe moi nguoi giai ma. Napoleon Bonaparte goi ong la "nguoi Byzantine tinh tuy" va vi ong ta nhu dien vien Talma (Phap) o mien Bac. Bo truong Ngoai giao Ao Klemens von Metternich noi rang Sa hoang la nguoi đien va hai huoc. Ngoai truong Anh, Tu tuoc Castlereagh (1812 - 1822) viet thu cho Thu tuong Anh la Ba tuoc Liverpool, noi rang Sa hoang "co nhieu pham chat noi bat", nhung ong ta "rat đang ngo va nhu nhuoc". Tuong tu, Tong thong My la Thomas Jefferson cho rang Sa hoang la nguoi "co pham chat tot, lam viec khong met moi, mong muon truyen ba van hoa Nga ra ben ngoai thong qua viec ton trong quyen tu nhien cua con nguoi".


= Cac lien minh voi cac cuong quoc khac =
Ngay sau khi len ngoi, Aleksandr I đao nguoc hoan toan chinh sach đoi ngoai cua cha minh, Sa hoang Pavel I cua Nga. Ong phan đoi va che trach tham te nhung hoat đong cua Lien minh thu hai cua cac cuong quoc (đang chong Phap), thiet lap ngoai giao hoa binh voi Thu tuong Anh luc đo la Henry Addington (thang 4/1801). Cung luc đo, ong mo lai cuoc thuong thuyet voi Hoang đe La Ma than thanh la Franz II. It lau sau, tai Memel, Sa hoang thiet lap lien minh chac che voi Pho vi muon giu vung quan he lau nam voi vuong quoc nay thong qua nguoi vo cua ong, Hoang hau Louise xu Baden; hon nua con gan bo lau nam ve tinh ban voi vua Pho Friedrich Wilhelm III
Lien minh giua Nga voi Pho bi gian đoan boi su noi len cua Phap. Voi su nhiet tinh cua La Harpe (1754 - 1838), mot nguoi nguyen la nha chinh tri Phap đa bo tron sang Nga đe tranh khung bo o Phap, Sa hoang Nga bat đau cong khai tuyen bo su nguong mo cua ong đoi voi cac co quan cua Phap va chinh quyen Napoleon Bonaparte. Nhung it lau sau, Aleksandr I đa thay đoi thai đo voi Phap. La Harpe, trong ban bao cao gui Sa hoang đa neu nhung ban chat that su cua chinh quyen Phap khi ay. Ong noi voi Sa hoang rang, Napoleon "khong phai la mot nguoi yeu nuoc that su" nhung chi nhu la "bao chua noi tieng nhat the gioi đa san sinh ra". Sau đo, La Harpe va ban cua ong, Henri Monod, đa van đong Sa hoang Aleksandr I phai thuyet phuc cac cuong quoc khac cua Đong minh chong lai Napoleon đe thua nhan su đoc lap cua Vaudois va Argovian, bat chap no luc lay lai cac vung đat nay cua Bern (nay thuoc Thuy Si). Mai đen khi cong tuoc Phap la d'Enghien bi Napoleon xu tu vi am muu giup Anh chong Phap (thang 3/1804), Sa hoang Nga đa hoang so thuc su truoc suc manh cua Hoang đe Phap, ra quyet đinh phai han che quyen luc cua ong nay


= Phan đoi Hoang đe Phap =
Cai chet bat ngo cua cong tuoc Conde la Enghien lam Sa hoang bi mot cu soc lon. Truoc tinh hinh đo, ong len tieng phan đoi Napoleon, coi ong ta nhu "ke đan ap cua Au Chau va la nguoi xao tron hoa binh the gioi". Su phan đoi ay khien Sa hoang Nga thuc su tin rang minh đang hoan thanh su menh than thanh. Trong nhung loi chi dan cua ong toi Nicolas Novosiltsov (1761-1838), phai vien cua Nga đen London đe đam phan voi Thu tuong Anh William Pitt Tre, Sa hoang Nga đe nghi đuoc lien minh voi Anh đe chong Phap, ben canh cac đong minh truoc đo cua Anh la Thuy Đien, Ao, Pho va Vuong quoc Napoli. Trong mot chi dan ke tiep voi Novosiltsov, Sa hoang cung dan ong nay phai theo doi moi cu chi hoat đong cua Napoleon. Thuc hien su huong dan cua Sa hoang Nga, Novosiltsov đi sang cac nuoc đong minh đe truyen đat đe nghi lap đong minh cua Nga. Nhung khi roi khoi Berlin, Novosiltsov biet rang Bonaparte đa lay Genoa va Lucca, roi bao cao ve Sa hoang. Noi ve viec lam nay, Sa hoang Aleksandr I ly giai: "tao su gan ket quoc gia voi chinh phu cua ho bang cach khong cho cac nuoc nay hanh đong vi loi ich cua rieng ho, đieu chinh moi quan he giua cac quoc gia tren co so ton trong va quan tam đen quyen loi, loi ich cua cac cac nuoc (tham gia lien minh)".
Khong nhung the, Aleksandr I con đe xuat voi cac cuong quoc Au chau ve viec ky mot Hiep uoc lien minh chong Phap. Voi muc đich thiet lap lien minh tren co so ton trong quyen tu quyet cua cac quoc gia. Sa hoang Aleksandr I nhan thay đe xuat cua minh chua đuoc mot so cuong quoc chap nhan, ben ly luan: "cac quyen tich cuc cua cac quoc gia, đam bao quyen đac biet cua tinh trung lap, đua ra nghia vu khong bao gio bat đau chien tranh cho đen khi tat ca cac nguon luc ma trung gian cua mot ben thu ba co the cung cap Đa đuoc can kiet, co bang cach nay đa đua ra anh sang cac khieu nai tuong ung, va co gang đe loai bo chung? Đo la tren nguyen tac nhu nhung nguoi co the tien toi mot su binh đang chung, va sinh ra mot giai đau ma cac quy đinh se hinh thanh, Mot luat moi cua luat phap cua cac quoc gia, ma phan lon cac quoc gia chau Au xu phat se xet xu, se khong tro thanh quy tac bat bien cua cac nuoc, trong khi nhung nguoi co gang xam pham no se co nguy co mang theo ban than mot luc luong quan đoi moi" .


= Chien tranh giua Sa hoang Nga voi Phap, nam 1807 =
Biet đuoc y đinh cua Sa hoang Aleksandr I, Hoang đe Phap hoi bi nan chi boi quan điem ngoai giao cua Sa hoang, nhung khong tu bo viec lien minh voi Nga. Khong vao tan thu đo Vien cua nuoc Ao, Hoang đe Phap nhanh chong tien hanh đam phan ngay voi Sa hoang Nga sau khi tran đanh Tran Austerlitz vua ket thuc it lau. Trong cuoc hoi đam, hai Hoang đe Phap va Nga tu goi nhau la cac "đong minh đia ly" va giua ho se "khong xung đot loi ich voi nhau". Cung nhau cai tri the gioi, nhung Aleksandr I to ra khong quan tam may ve đe nghi lien minh cua Phap ma co quyet tam duy tri chinh sach ngoai giao hien tai. Tuc gian vi su co chap cua Hoang đe Nga, Napoleon tien hanh cac tran Jena va tran Eylau, khuay đong Ba Lan, Tho Nhi Ky va Ba Tu đe pha vo su buong binh cua Aleksandr I. Đe chong Phap, nguoi em cua Sa hoang la Đai vuong cong Konstantin Pavlovich to chuc mot bua tiec đe khieu khich quan Phap. Trong luc Aleksandr I luong cuong khi tap hop lien minh chong Phap moi, Napoleon bat ngo đanh tan tanh quan Nga do Ba tuoc L. L. Bennigsen chi huy trong tran Friedland (6/1807), buoc Sa hoang Nga ky hiep uoc ket thuc chien tranh - Hiep uoc Tilsit vao ngay 7/7/1807. Trong hiep uoc nay, Phap yeu cau Nga ket thuc cuoc chien tranh giua Nga - Phap - Pho. Phap cam ket ho tro Nga chong lai đe che Ottoman, trong khi Nga đong y gia nhap he thong luc đia chong lai đe che Anh. Nga se phai tham gia cuoc chien tranh chong Anh, kich đong Phan Lan chong Thuy Đien đe buoc vua Thuy Đien la Gustav IV phai cung Phap tham gia vao viec phong toa luc đia voi Anh. Quan đao Ionia va Cattaro (Kotor) đuoc trao cho Phap, Napoleon bao đam chu quyen cua đat cong tuoc Oldenburg thuoc Nga.


= Van đe Pho =

Su xan lan ve tam nhin chien luoc, tinh ban lau nam voi vua Pho Friedrich Wilhelm III đa buoc Sa hoang tu choi viec giao vung luu vuc song Danube (von thuoc Pho) cho Phap. Sa hoang Nga noi, "Chung toi đa co chien tranh trung thanh", va noi them, "chung ta phai tao ra mot hoa binh trung thanh". Nhung sau that bai tai hoa uoc Tilsit, nhiet tinh giup Pho cua Nga bi suy yeu. Mac du Hoang đe Nga buoc toi vua Phap vi pham đuc tin (va nguoc lai), nhung đen khi cuoc hop Erfurt dien ra vao thang 10/1808 đa xac đinh chinh sach chung cua hai Hoang đe. Mac du van lien minh voi nhau, nhung thai đo cua Aleksandr I voi Phap van khong thay đoi - ong van giu quan điem se chong Phap đen cung, khong muon mot nuoc Phap manh me se thong tri the gioi.
Nuoi y đinh thu tieu nuoc Pho ngay tu đau, nhung ve sau Napoleon đa đoi y, va đay la sai lam lon cua ong. Tuy vay cai su ton tai lay lat nay cung khong de chiu gi. Napoleon đa binh pham ve nuoc Pho nhu sau: "Mot ong vua nho nhuoc, mot quoc gia nho nhuoc, mot quan đoi nho nhuoc, mot cuong quoc lua doi nguoi va khong đang ton tai". Quoc gia tien than cua nuoc Đuc bi cat het đat đai lay đuoc cua Ao va Ba Lan, chi đe lai cho 4 tinh "que cha đat to". Napoleon con tim cach giay xeo len tinh than tu hao dan toc cua nguoi Đuc bang cach ghi trong đieu 4 hiep uoc Tilsit rang, minh hoan lai bon tinh đo cho nuoc Pho chi vi "ne loi hoang đe toan nuoc Nga" ma thoi. Ve phan minh, du bi mat đong minh quan trong la Pho, Sa hoang Aleksandr I tim cach loai "đong minh đia ly" (tuc nuoc Phap) ra khoi thu đo Sankt-Peterburg bang cach gay ra Chien tranh Nga-Thuy Đien (1808–1809), buoc vua Thuy Đien đau hang va ong nay ve sau bi thoai vi nam 1809. Chien tranh Nga - Thuy Đien giup Nga đam bao đuoc the luc trong khu vuc bien Baltic. Phan Lan tro thanh đai cong quoc Phan Lan, mot vung tu tri trong đe quoc Nga. Cuoc chien tranh voi Thuy Đien giup Nga keo dai bien gioi lanh tho đen tan vung nam song Danube.


= Quan he Phap - Nga =
Chien tranh Nga-Thuy Đien (1808–1809) khong nhung loai đuoc anh huong cua Phap o vung bien Baltic, ma con giup Nga cung co va mo rong phan lon lanh tho thong qua viec thanh lap Cong quoc Phan Lan thuoc Phap. Luon lo so viec Phap se giup Phan Lan gianh lai đoc lap, nuoc Pho se bi thu tieu va thuc luc chien đau cua quan đoi Nga bi suy giam sau cac tran chien, Sa hoang Nga Aleksandr I luon tim moi cach han che suc manh cua Napoleon bang moi gia. Ong tuyen bo đe che Ao se khong đuoc pha vo, phan đoi hanh đong giup Ba Lan đoi đoc lap khoi Nga cua Napoleon. Trong van đe lien minh voi Phap, ong biet nuoc Nga cua minh đang bi co lap cao đo, va tuyen bo rang ong khong the hy sinh loi ich cua nguoi dan va đe quoc đoi voi tinh cam cua minh đoi voi Napoleon. Ong noi voi đai su Phap tai Nga, ong Barthelemy de Lesseps (1792 - 1812) rang, "Toi khong muon gi cho ban than minh", vi vay the gioi khong đu lon đe hieu ve cac van đe cua Ba Lan, neu no la van đe phuc hoi".
Aleksandr I phan nan Hiep uoc Vienna, phan thuoc ve đat Cong tuoc Warsaw, đa "khuot tu long trung thanh cua Ba Lan voi Nga"; nhung ong tin tuong loi tuyen bo cong khai cua Napoleon rang ong khong co y đinh khoi phuc Ba Lan. Nhu truc giac mach bao, Sa hoang to ra ngam nghi ngo y đinh cua Napoleon. Đe chung to su chan thanh cua minh, Napoleon đa ngo y cuoi nang Anna Pavlovna đe thac chat quan he voi Nga, nhung Sa hoang đa lich su tu choi yeu cau nay. Đap tra loi tu choi cua vua Nga, Napoleon tuyen bo tu choi phe chuan Cong uoc Nga - Phap vao ngay 4 thang Gieng va tuyen bo se lien minh voi Ao thong qua cuoc hon nhan voi Maria Ludovica cua Ao. Tu thoi điem nay, moi quan he giua hai vi vua ngay cang tro nen tram trong hon.
Nam 1810, Napoleon cho sap nhap cong quoc Oldenburg, do chu cua Aleksandr I la Wilhelm (1785 -1823) cai tri, vao đat Phap va chinh sach phong toa luc đia cua Phap gay thiet hai nang cho thuong mai giua Nga voi Anh, khien Aleksandr I ngay cang xa lanh Phap. Ong co gang giu nuoc Nga trung lap trong cac cuoc chien voi Phap, cho phep cac thuong nhan Nga bi mat tiep xuc voi Anh va khong tuan thu yeu cau phong toa luc đia cua Phap.
Quan he Phap - Nga tro nen toi te hon sau nam 1810, khi Nga yeu cau Phap ho tro trong cuoc chien tranh chong lai Tho Nhi Ky thi Phap tu choi khong giup đo,
Du cam nuoc Nga sap co chien tranh voi Phap khi Sa hoang chong lai chinh sach phong toa luc đia cua Napoleon, Aleksandr I tich cuc chuan bi cac hoat đong ngoai giao voi cac nuoc xung quanh nham loi keo cac nuoc nay vao lien minh chong Phap. Thang 4 nam 1812 vua Nga va Nhiep chinh Thuy Đien la Karl XIV Johan ky mot thoa thuan đe bao ve lan nhau. Mot thang sau, Aleksandr I ky voi Sultan Tho Nhi Ky la Mahmud II hiep uoc Bucharest, chinh thuc cham dut chien tranh chong lai Tho Nhi Ky. Cac nha ngoai giao cua ong đa giai quyet cac loi tuyen bo cua vua Nga voi Pho va Ao rang Napoleon se xam chiem nuoc Nga, keu goi Pho va Ao cu giup cho Phap, hoac khong giup gi ca.
Cung voi su thay đoi ve ngoai giao, cac hoat đong quan su cua Nga đa co su thay đoi lon. Truoc nam 1807, Aleksandr I to ra nhu nhuoc khi giao het quyen quan ly quan đoi Nga cho nguoi chi va nhat la vien đai than Aleksey Arakcheyev, mot nguoi khong biet gi ve quan su. Đuoc su co van nhiet tinh cua đai than Mikhail Speransky, Sa hoang vung tin giao quyen chi huy quan đoi lai cho cac tuong linh, tieu bieu la tuong Michael Barclay de Tolly, Pyotr Bagration va Mikhail Kutuzov.


= Van đe Ba Tu =
Xong viec noi bo, Aleksandr I quay sang Ba Tu. Nuoc Ba Tu ke tu khi Shah Agha-Muhammad cua trieu Kadjar len ngoi thi đang bat đau phat trien. Nuoc lang gieng la Đe quoc Nga khong muon thay mot nuoc Ba Tu troi day nen đa bat ngo mo cuoc vien chinh vao Ba Tu nam 1796. Cuoc vien chinh bi that bai do cai chet bat ngo cua Ekaterina II cua Nga, nhung Nga khong chiu tu bo su quan tam cua minh voi Ba Tu. Sau su kien Nga sap nhap vung Georgia, Dagestan vao lanh tho Nga trong nam 1801, Nga thanh lap han quoc Derbent than Nga nham tao anh huong cua Nga vao vung Caucasus co gia tri chien luoc. Cuoi nam 1801, Aleksandr I cu tuong Nga (goc Gruzia) la Pavel Tsitsianov lam chi huy quan su cua Nga tai vung nay (1802 - 1806). Giua nam 1802 va 1804 ong ta bat đau ap đat quy tac cua Nga vao vung Tay Georgia va cu mot so khan (han quoc) than Nga quan ly cac vung đat xung quanh Gruzia. Nhung trong qua trinh quan ly, cac khan than Nga nay bi khan cua han quoc Ganja la Javad Khan (1786 - 1804) chong lai. Vien chi huy Tsitsianov nhieu lan tiep xuc, yeu cau vi khan nay than phuc Nga, nhung Javad Khan cu tuyet. The la vien chi huy Tsitsianov mang quan Nga tan cong, giet đuoc Javad Khan trong phao đai cung khoang 7.000 cu dan bi quan Nga tan sat trong thanh. Ve sau, lo so cac khan Ba Tu co the troi day chong lai chinh quyen Nga, Aleksandr I tuyen bo xoa bo cac khan thuoc Nga, con chau cua trieu đai Ziyad Oglu Qajar mang ten Ziyadkhanov trong đe quoc Nga.
Vao ngay 23 thang 5 nam 1804, Shah Iran la Fath Ali yeu cau rut quan khoi cac khu vuc ma Nga đa chiem đong tu Iran, bao gom Georgia, Dagestan va cac phan cua Azerbaijan; nhung Sa hoang Nga đa tu choi yeu cau nay. Sau khi bi Nga tu choi, bi cu soc lon vi han quoc Ganja than Shah bi tieu diet, Shah Ba Tu tuyen bo chien tranh voi Nga. Khi bat đau chien tranh, Shah đe nghi Phap va Anh giup đo quan đoi va vu khi, nhung khong co ket qua. Quan đoi Iran lien tiep that bai tren chien truong. Hon nua, noi loan o Khorassan đa dan buoc Shah Iran phai ngung chien voi Nga, ky hoa uoc Gulistan (10/1813) ket thuc chien tranh. Theo hoa uoc nay, Iran chap nhan viec sap nhap Georgia, Dagestan va bac Azerbaijan; Nga đuoc quyen đong ham đoi tai vung bien Caspi. Cac thuong nhan Nga va Iran đuoc phep buon ban lan nhau giua hai quoc gia.  No cung bat đau mot su thay đoi nhan khau hoc lon o Caucasus, khi nhieu gia đinh Hoi giao di cu sang Iran.


= Cuoc xam luoc Nga cua nuoc Phap (1812) =
Mua he nam 1812, 675.000 quan Phap cua Hoang đe Napoleon vuot song Memel tan cong nuoc Nga. Quan xam luoc Phap tien nhanh sang phia Tay, gianh chien thang trong mot so cuoc xung đot nho va mot tran đanh lon o Smolensk. Trong khi đo, phia Nga co khoang 200.000 binh linh đa nhanh chong, kheo leo tranh đung đo quan su voi quan xam luoc. Rut lui hon 3 thang ma quan đoi Nga khong co mot chien thang quan su nao, tang lop quy toc lien gay ap luc buoc Sa hoang Aleksandr I cach chuc vien Tong chi huy de Tolly va cu Mikhail Illarionovich Kutuzov lam đai tuong chi huy cuoc khang chien ve quoc chong Phap.
Len nhan cay gay chi huy tu tay Michael Barclay de Tolly, Kutuzov quyet đinh mo mot tran đanh quan trong tai Borodino, mat tran nay cach Moskva 120 km ve phia tay. Tran đanh mo man vao ngay 7/9 (26/8 theo lich Nga cu). Hai ben đa tung ca đao quan vao tran, va no đuoc mo ta la mot tran đanh khoc liet va du doi nhat trong lich su loai nguoi tinh đen thoi điem đo, tong so binh si tham chien trong tran nay len đen mot phan tu trieu nguoi. Ket qua, quan Phap đa khong gianh đuoc chien thang quyet đinh truoc quan Nga. 80.000 linh Phap va Nga đa bo mang, chi rieng tai Brodino moi ben mat 2.500 quan. 49 tuong linh Phap thuong vong, trong khi con so đo o phia Nga la 23. Va moi tieng đong ho, tren canh đong nay co 2.500 nguoi chet. Cac binh si Nga đa chien đau đen hoi tho cuoi cung. Vi the, Napoleon đa vo cung kinh ngac khi chi thay tren chien truong đa tam tan khoi sung thay nguoi chat len nhau nhung tuyet nhien khong bat đuoc mot tu binh nguoi Nga nao. Binh luan sau tran đanh, Tien si Su hoc Andrey Sakharov, Vien si thong tan Vien Han lam khoa hoc Nga, noi: “Tran chien Borodino co mot so khia canh. Đieu quan trong nhat la y nghia tinh than dan toc rat lon đoi voi quan đoi Nga, nhan dan Nga va lich su Nga noi chung. Co the noi, trong tran đau nay khong co ben chien thang. Phap khong gianh đuoc chien thang nhung Nga cung khong thua". Mot nguoi tung tham du Chien tranh Ve quoc lan thu I, sau nay la nha triet hoc noi tieng Carl von Clausewitz đa viet: “Cach duy nhat đe đanh bai Nga la loi dung nhung bat đong noi bo giua nguoi dan va gioi cam quyen. Nhung neu khong co nhung bat đong nhu vay thi khong co cach nao đanh bai nuoc Nga. Tran chien Borodino đa chung minh ro, trong xa hoi Nga khong co bat đong nao”.
Sau tran Borodino, quan Nga nhanh chong rut quan đoi vao sau luc đia, đe mac quan xam luoc ruot đuoi theo trong men say chien thang. Tren đuong tien quan cua Phap (vao tan Moskwa), quan Nga cung nhan dan pha sach cac lang mac, đot sach luong thuc lam quan xam luoc Phap lam vao tinh trang thieu thon luong thuc nghiem trong. Cac tuong Nga dung cac đao quan cua minh rut lui theo nhieu huong khac nhau nham phan tan suc manh cua đao quan Phap, Cac đao quan Nga khi rut lui đa đanh lua quan đoi Napoleon tien sau hon vao nhung khu rung, đam lay va nhung đong co menh mong. Do thieu luong thuc, thuoc men... nen khoang 5.000 binh si cua Napoleon chet moi ngay do benh tat, tu van va trong so đo co ca linh đao ngu. Them vao đo, đan ngua cua Napoleon cung chet voi toc đo 50 con/km voi nguyen nhan chinh la do an uong mat ve sinh. Thoi tiet qua lanh o sau luc đia Nga lam hao mon suc chien đau cua quan Phap, suc khoe cua linh Phap suy kiet dan. Do Nga lien tuc rut lui nen Napoleon tien vao Moscow vao ngay 14/ 9 nam đo nhung chi con 1/4 quan so. Đao quan it oi đo cua Phap sau khi tien vao Moskwa đa xam chiem mot so thanh pho xung quanh, nhung ket qua nhung thanh pho bi chiem đo đa bi quan Nga chiem lai va san phang toan bo. Nhung khi vao toi Moskva, Napoleon kinh ngac nhan ra đuong pho Moskva khong mot bong nguoi. Thong soai Mikhail Kutuzov truoc đo đa ha lenh đot thanh pho va di tan dan chung ra khoi thu đo. Tuyet vong, Napoleon cu phai vien sang tim gap Sa hoang xin hoa hoan, nhung khong gap đuoc nha vua Nga.
Thieu noi đon tru mua đong va bi quan dan Nga thuong xuyen phuc kich, Napoleon buoc phai rut quan. Tren đuong rut, quan Phap bi quan dan Nga - tieu bieu la cac đao quan Cossak thuong xuyen phuc kich doc đuong. Biet noi đong quan cua quan Nga o Kaluga, Napoleon quyet đinh mo cuoc tan cong vao đai ban doanh cua quan Nga nhung that bai tham bai, phai nhanh chong rut lui. The thang đang len, quan Nga mo cac cuoc tan cong chop nhoang vao đoi quan xam luoc tran Vyazma va cac đia điem khac doc đuong rut lui cua Phap. Vao giua thang 10, nhiet đo duoi 0 đo C giup nguoi Nga tan dung loi the trong tran Krasnoi. Du quan Napoleon tron thoat voi luc luong con nguyen ven, nhung nguoi linh lanh cong va đoi khat luon lo so ve cuoc tan cong tiep theo cua quan Nga.
Cuoi cung, Napoleon cung đen đuoc song Berezina. Đoi quan xam luoc Phap vua moi vuot song (moi đong lop bang mong) đa bi quan Nga tran len tan cong quyet liet. Lop bang moi đa nut toac gay nhieu kho khan cho quan Phap, nhung mot so linh cong binh dung cam đa loi xuong dong nuoc bang gia đe xay cau tho so cho binh linh vuot qua. Bi quan Nga tan cong manh me, linh Phap hoang loan tran len cac cay cau, rat nhieu nguoi roi xuong song khien hang nghin quan bi ha than nhiet va te cong. Quan Napoleon cuoi cung cung qua đuoc song nhung bi ton that toi hang chuc nghin nguoi.
Sau that bai o Berezina, đao quan xam luoc Phap phai rut lui tham bai. Cac tai lieu ghi nhan, nhung nguoi linh đa cuop pha vung lan can Vilnius tren đuong tien đen Nga va tren đuong quay tro ve chau Au. Vi vay, nguoi dan đia phuong o đay khong chua chap ho. Khi rut lui đen Vilnius o Lithuania, so quan cua Napoleon khong con qua lon. Nhung nguoi song sot luc nay (khoang 50.000 nguoi) phai chong choi voi benh tat, chiu đoi, chiu lanh, bi ky sinh trung can va so luong thuc du tru chi đu dung trong 40 ngay.
Chien dich la mot buoc ngoat trong Chien tranh Napoleon. Danh tieng cua Napoleon bi rung chuyen nang ne va quyen ba chu cua Phap o chau Au đa suy yeu đang ke. Nhung su kien nay đa kich hoat mot su thay đoi lon trong chinh tri chau Au. Pho va đe quoc Ao nhanh chong pha vo lien minh ap đat cua ho voi Phap va chuyen sang Nga. Đieu nay đa kich hoat Chien tranh Lien minh thu sau.


= Chien tranh Lien minh thu sau =

Đo thang loi cua Nga tai tran Berezina, lien minh thu sau đuoc thanh lap voi Nga, Ao, Pho, Anh, Thuy Đien, Tay Ban Nha va mot so quoc gia khac. Mac du Napoleon đanh bai đuoc Lien minh nay trong Chien dich Đuc (1813), nhung Hoang đe Phap lai bi Lien minh nay đanh tan o tran Leipzig vao mua thu nam 1813. Sau tran đanh, Hoang đe Phap buoc phai giai tan Lien bang Rhein, Cong quoc Warszawa va Vuong quoc Y. Quan đoi cua Lien minh thu sau theo lenh cua Sa hoang Aleksandr I nhanh chong vuot song Rhein, tien vao nuoc Phap.
Nhung khi tien đen vung đong bac Phap, 7 van quan Lien minh nay bi Napoleon đanh tan tac trong cac tran đanh o Brienne va La Rothiere. Nhung cac cuoc tan cong cua Hoang đe Phap khong ngan đuoc quan Lien minh tien ao ao vao thu đo Paris, mac du cac Hoang đe Ao va Pho lo lang khi quan Napoleon luon đai thang quan Lien minh thu sau. Tap trung ben ngoai thu đo Phap, phao binh cua quan Lien minh na đan don dap vao trung tam thanh pho va nhanh chong kiem soat cac tuyen đuong pho tai thu đo. Cung luc đo, đao quan Pho do vien tuong gia lao luyen von Blucher chi huy đa keo vao chiem phia bac thanh pho va đa chiem vi tri cua Phap quanh Aubervilliers. Quan cua hoang than Frederick, cong tuoc Wurttemberg chi huy đa keo đen chiem giu cac vi tri o Saint-Maur ve phia tay nam, voi su ho tro cua quan đoi Ao. Cac đao quan Nga sau đo đa đanh chiem đoi Montmartre va cac điem cao khac, buoc đoi phuong phai đau hang.

Sa hoang Nga Aleksandr I đa cu mot phai đoan sang gap nguoi Phap đe đay nhanh viec đau hang. Ong đa đua ra cac đieu khoan hao phong cho nguoi Phap va tuyen bo minh se mang hoa binh toi Phap hon la huy diet no. Biet tin nay, Thu tuong kiem Ngoai truong Phap la Talleyrand voi vang moi Sa hoang Nga, quoc vuong Pho va đai bieu cua Ao đen tai tu đinh cua ong ta o Paris mo mot phien hop, thao luan ve van đe tuong lai cua nuoc Phap. Tai phien hop nay, Talleyrand đa ra suc chu truong khoi phuc lai vuong trieu Bourbons. Ong ta co gang lam cho Sa hoang tin rang, chi co viec vuong trieu Bourbons song tro lai, thi moi co the bao đam cho quyen loi cua cac nuoc Đong minh tai Au chau. Ngay 31/3/1814, Talleyrand trao chia khoa thanh Paris cho Lien minh thu sau va ngay luc đo, quan đoi Lien minh gom Nga, Pho va Ao cung tien vao Paris. Ngay 2 thang 4, Thuong vien thong qua Acte de decheance de l'Empereur, tuyen bo Napoleon bi truat phe. Napoleon o Fontainebleau nghe tin nay lien phan đoi, nhung nguoi cong su keu goi ong đau hang, Napoleon chap nhan va bi đi đay.


Sau chien tranh Napoleon = Hoa binh Paris va Quoc hoi Vienna =
Sa hoang Nga ra suc tran an tinh than cua minh bang cac hoat đong than thanh, cu the la lien lac voi cac giao si Phuc am đe cung co niem tin ton giao. Ong đa gap va đuoc linh muc - nu ba tuoc de Krudener cho cau nguyen đe tam hon đuoc binh an (mua thu nam 1813). Tu thoi nay, mot niem tin bi an vao mot the luc sieu nhien đuoc đay len trong tam hon cua Sa hoang; ve sau no (tuc niem tin bi an) đuoc de Krudener va nguoi ban la nha truyen giao Louis Empaytaz duy tri va ho đa tro thanh nhung nguoi trung thanh voi nhung tu tuong bi mat cua hoang đe. Trong khi bat đau cuoc chiem đong Paris, Sa hoang to chuc cho cac lanh đao cua cac vuong quoc đong minh le cau nguyen, ra loi tien tri du bao nhung thay đoi cua the gioi sau nam 1814.
Đo la tam trang cua Aleksandr I khi su sup đo cua Napoleon đa đe lai cho ong lanh đao mot trong nhung quoc gia co quyen luc nhat o chau Au. Voi ky uc Tilsit con đong lai trong tam tri cua Hoang đe Nga, khong phai tu nhien rang Sa hoang đang hoai nghi ve tinh hinh the gioi hien tai nhu Ngoai truong Ao Metternich tung vi von rang, Aleksandr I dung nhu đang nguy trang cai suy nghi cua minh ve viec "huy bo niem tin Phuc am". Tren thuc te, duong nhu quyen luc cua cac lanh đao hoang gia đang co xu huong thay đoi theo nhieu huong khac nhau, khong con thong nhat va đay la đieu khien Hoang đe Nga lo lang. Mac du ba nu ba tuoc de Krudener khong co tac đong nhieu đen tu tuong cua nha vua, nhung Frederic Cesar de La Harpe (giao vien day do truoc đay cua ong) lai mot lan nua khuyen nhu ong ta phai luon cau nguyen. Trong loi cau nguyen, nha vua Nga len an Napoleon la "nguoi thien tai đoc ac", to cao ong ta duoi cai ten "tu do" va "giac ngo". Mot muu đo lon cua cac cuong quoc thuoc khu vuc mien Đong duoi anh huong cua chu nghia Jacobin (Phap) đang lan rong khap chau Au, cho rang nuoc Nga se hung manh thay vi muon mot nuoc Phap manh me nhu truoc đay. Tai Đai hoi Vienna, Aleksandr I nhan manh su khong tin tuong voi muu đo cua cac cuong quoc phia Đong, the nhung Castlereagh, nguoi co muc đich duy nhat la khoi phuc lai "mot su can bang chinh xac" o chau Au, đa chi trich Sa hoang phai đoi mat voi mot "luong tam" khien ong phai can tro su sap đat cua cac cuong quoc bang cach giu su kiem soat cua ong đoi voi Ba Lan.
Chiu anh huong cua tu tuong "than thanh" tu de Krudener va thay day La Harpe, quyen luc tuyet đoi cua cac vi vua, Sa hoang Nga Aleksandr I đa cung voi vua Ao, Pho tuyen bo ket đong minh đe tuyet đoi hoa niem tin đao Cong giao, hinh thanh "Lien minh than thanh" vao ngay 26 thang 9 nam 1815. Trong Lien minh nay, Ngoai truong Ao co gang lam cho no tro thanh phao đai chong lai nen dan chu, cach mang va chu nghia the tuc.


= Quan điem chinh tri tu do =
Chiu anh huong boi luong tu tuong tu do tu thoi ba noi la Nu hoang Ekaterina II cua Nga, Sa hoang Aleksandr I chap thuan mot the gioi tu do đe giu gin can bang quyen luc giua cac cuong quoc sau Hoi nghi Vienna, nhat la viec cong bo Ba Lan la quoc gia tu do đat duoi su anh huong cua Nga. Nhung đen nam 1818, mot am muu cua cac si quan đao chinh nham bat coc Hoang đe Nga khi ong đi tham du Đai hoi Aix-la-Chapelle đa khien Sa hoang phai thay đoi quan điem cua minh. Trong cuoc gap voi Ngoai truong Anh va Ao, Aleksandr I chap nhan phan đoi cua Castlereagh chong lai chinh sach cua Metternich ve "cac chinh phu ky ket mot lien minh chong lai cac dan toc". Sa hoang Nga mac du van tuyen bo niem tin cua ong trong "cac the che tu do", nhung tu do la phai co gioi han trong khuon kho trat tu xac đinh.
Đe đoi pho voi cac cuoc cach mang o Đuc, Y do Lien minh than thanh cua cac cuong quoc hoat đong chua manh me, lanh đao cua cac cuong quoc đa hop Hoi nghi Troppau vao thang 10/1820. Trong hoi nghi, Aleksandr I van giu nguyen ly tuong ve mot lien minh tu do cua cac quoc gia Chau Au, tuong trung boi Lien minh Than thanh, chong chinh sach đoc tai cua cuong quyen va chong lai cach mang duoi anh huong cua cach mang Phap đang lan truyen manh. Vao ngay 19 thang 11, ong đa phe chuan Nghi đinh thu Troppau voi nhung nguoi đai dien cac cuong quoc: Thu tuong Metternich cua Ao, Thai tu Pho Friedrich Wilhelm, Ngoai truong Nga Antonios Kapodistrias, Thu tuong Pho Hardenberg, đai su Anh tai Ao Lord Stewart.


= Xa hoi nuoc Nga sau nam 1815 =

Sau khi gianh thang loi truoc Napoleon, Sa hoang Nga cang tin vao nhung đieu than bi - than thanh, tuyet đoi hoa quyen luc cua nha vua. Tin vao nhung đieu than thanh đo, Sa hoang tuyen bo xoa bo nhung y đo chong lai quyen luc tuyet đoi cua ong - tuyen bo nay nham đen cac cuoc cach mang đang lan truyen sang toan chau Au do anh huong sau rong cua cach mang tu san Phap. Aleksandr I tin dung vien sung than Aleksey Arakcheyev (1769 - 1834) - mot vien si quan phao binh vo danh, nho tai ninh hot nha vua ma len chuc đai than, đe giup nha Vua cung co che đo chuyen che va đan ap moi tu tuong tu do cua nhan dan Nga.
Tu nam 1822 tro đi, Aleksey Arakcheyev la sung than cua Nga hoang co toan quyen thay mat vua soan thao, cong bo chi du va giai quyet tat ca cac van đe quoc gia đai su. Suot thoi ki 1815 – 1825, Aleksey Arakcheyev đa thao tung, che ap ca nuoc Nga va bien nuoc Nga thanh mot nha tu khong lo. Nhan dan Nga, nhung nguoi đa khong tiec mau xuong giup chinh quyen Nga đanh tan đao quan xam luoc khong lo cua Napoleon, gio đay ho lai khong đuoc gi, bi ap buc va đay đoa trong cac trai tap trung quan su cua Aleksey Arakcheyev. Bi bop nghet hoan toan moi tu tuong tu do dan chu (đa nhen nhom duoi thoi Speranskiy), nhan dan va nhung nguoi co tu tuong cach mang tap trung vao cac "hoi kin" đe đe ra nhung chu truong, bien phap đau tranh nham lat đo nen quan chu chuyen che va thu tieu che đo chiem huu nong no. Ho đe xuong nhung du an cai cach quoc gia, tuyen truyen cach mang, co vu tinh than yeu nuoc, dan chu, nang cao dan tri, mo mang van hoa, giao duc va tien hanh chuan bi khoi nghia vu trang.


Qua đoi Do Aleksandr I khong co con noi doi, mac nhien quyen thua ke ngoi bau đuoc chuyen qua nguoi em trai thu la Đai vuong cong Konstantin Pavlovich nhung ba Joanna Grudzinska - vo cua Konstantin Pavlovich lai khong thuoc dong doi Hoang toc, boi vay Đai vuong cong đanh khuoc tu quyen ke vi khi Sa hoang Aleksandr I con song. Nhu vay, nguoi em ap ut la Hoang tu Nicholas se đuoc chon thua huong ngoi bau voi tuoc hieu la Nicholas I.
Theo ke hoach bi mat đuoc Sa hoang vach ra, mua he nam 1825 Sa hoang quyet đinh thoai vi va cung vo la Nu hoang Elizabeth Alexeievna, nguoi đang mac benh hiem ngheo nen chuyen đen noi khac, tranh xa cuoc song đo thi on ao o Saint Petecbua, điem đen la TP. Taganrog tren song Azov, noi co khi hau mien Nam on hoa, rat tot cho suc khoe. Đe nghi nay cua ong tuc thi đuoc vo nhiet tinh đap lai. Đau thang 9 cung nam, Aleksandr I đa tu minh đen Tanganrog đe thi sat va moi thu đuoc nha vua thuc hien rat bi mat, chi co vai nguoi than can đuoc đi cung. Sau vai tuan chuyen đen o Tanganrog, suc khoe cua Nu hoang Elizabeth đa đuoc cai thien rat nhieu.
Su viec đang dien ra “xuoi cheo mat mai” thi Hoang đe Aleksandr I lai mac benh cam nang, suc khoe suy sup mot cach bat ngo nen cac bac si cung chiu bo tay. Ket cuc, vi hoang đe thu 14 cua Nga đa bang ha vao ngay 1 thang 12 nam 1825 (ngay 19/11 theo lich cu), huong tho 48 tuoi. Sau khi ong chet, nguoi em ap ut len ke vi, hieu Nikolai I cua Nga. Tan hoang đe nhanh chong đan ap ngay cuoc noi day thang 12 đe giu ngai vang.


Nghi van song an cu Muoi nam sau cai chet, tin đon Aleksandr I van con song lai ro len tu viec co mot tu si gia tu xung la Feodor Kuzmich, guong mat rat giong Aleksandr I, xuat hien o vung Tomsk thuoc Siberia.
Ong nay co thoi quen khi tro chuyen thuong cho ngon tay cai vao giua day that lung het nhu Sa hoang Aleksandr I. Ngoai ra, co gai mo coi ma Feodor Kuzmich nuoi lai rat giong con cua Aleksandr I voi tinh nhan. Khi nguoi xung quanh muon mai moi cho co, nguoi cha nuoi dut khoat tu choi, noi voi co rang voi than phan cao quy, sau nay phai cuoi mot nguoi trong hoang toc hoac it ra la mot si quan cao cap trong quan đoi. Va sau nay co gai thuong đuoc cha nuoi dan đen gap cac gia đinh quy toc. Tuy Feodor Kuzmich luon te nhi thoai thac moi chuyen đe cap toi qua khu cua ban than, nhung qua cac cu chi cung đieu bo cua đeu toat len phong thai cao quy, rat am tuong loi song thuong luu chon kinh ky, tham chi con ranh re ve đoi tu cung thoi quen cua mot vai nhan vat quyen the trong trieu đinh. Mat khac, Feodor Kuzmich rat tinh thong phap luat va biet nhieu ngoai ngu, tri thuc cua ong chung to ong la mot ca nhan thua huong nen giao duc hoan hao, mot đac điem noi bat cua gioi tang lop đai quy toc thoi ay.
Tin đon lan khap vung Siberia buoc canh sat phai vao cuoc, tien hanh bat giu va tham van vi an si đang ngo nay nhung sau đo ho phai tha ra vi khong co can cu. Sau mot thoi gian dai, Feodor Kuzmich chu du nhieu noi roi qua đoi vao nam 1864. Luc hap hoi, Feodor Kuzmich đe lai mot vai cuon vo viet theo dang "ma hoa", cung loi tran troi rang "chung se giup kham pha cuoc đoi toi". Nhung khong mot ai co the đoc noi nhung cuon vo ay, boi chang the biet đuoc cach giai ma chung. Tuy nhien, khi tien hanh so sanh chu viet, nguoi ta vo cung kinh ngac khi nhan thay net chu cua Sa hoang Aleksandr I hoan toan trung khop voi chu viet cua Feodor Kuzmich.
An si Feodor Kuzmich tham chi con đuoc Giao hoi Chinh thong giao Nga phong la mot vi thanh. Tren bia mo ong tac dong chu: "Noi đay yen nghi Su lua chon cua Thuong đe Feodor Kuzmich" - "Su lua chon cua Thuong đe" chinh la danh hieu cua Aleksandr I khi chien thang Hoang đe Phap Napoleon Bonaparte.


Ghi chu Chu thich Tham khao Аммон Ф. Г. В фаворе у кесаря: Александр I и Аракчеев Luu tru ngay 12 thang 5 nam 2020 tai Wayback Machine
Ghervas, Stella. Reinventer la tradition. Alexandre Stourdza et l'Europe de la Sainte-Alliance. Paris, Honore Champion, 2008. ISBN 978-2-7453-1669-1
Henri Troyat, "Alexandre 1er", Flammarion, 1981.
 "Alexander I (tsar)" . Encyclopædia Britannica (an ban thu 11). 1911.
Le Vinh Quoc (chu bien), Le Phung Hoang, Nguyen Thi Thu (2001). Cac nhan vat lich su can đai. Tap II: Nga. Viet Nam: Nha xuat ban Giao duc.{{Chu thich sach}}:  Quan ly CS1: nhieu ten: danh sach tac gia (lien ket)