Ton Trung Son (chu Han: 孫中山; 12 thang 11 nam 1866 – 12 thang 3 nam 1925), nguyen danh la Ton Van (孫文), tu Tai Chi (載之), hieu Nhat Tan (日新), Dat Tien (逸仙), la mot chinh khach, triet gia chinh tri va bac si nguoi Trung Quoc, nguoi đong vai tro quan trong trong cuoc Cach mang Tan Hoi nam 1911 lat đo trieu đai nha Thanh cua nguoi Man Chau va khai sinh ra Trung Hoa Dan Quoc.
Ong đuoc ton xung la Quoc phu tai Trung Hoa Dan Quoc va đuoc coi la nguoi tien phong cua cach mang (Cach mang tien hanh gia) tai Cong hoa Nhan dan Trung Hoa. Vo cua ong la Tong Khanh Linh, cung la mot nhan vat cach mang noi tieng. Ong cung noi tieng nho viec đe xuat va phat trien chu nghia Tam Dan.


Cuoc đoi = Hoc van =
Ong sinh ngay 12 thang 11 nam 1866 o tinh Quang Đong trong mot gia đinh nong dan kha gia. Nam 13 tuoi, ong đen hoc o Honolulu tai tieu bang Hawaii vi co nguoi anh buon ban o đay, o đay ong hoc cac truong tieu hoc va trung hoc nen chiu anh huong rat lon cua phuong Tay. Nam 1883, ong tro ve nuoc, va nam 1886 ong hoc Truong Đai hoc Y khoa Huong Cang va tro thanh bac si nam 1892. Ong la mot trong 2 nguoi đuoc tot nghiep trong lop 12 nguoi. Tuy nhien sau đo thay tinh canh đat nuoc bi cac đe quoc chia xe, ong bo nghe y theo con đuong chinh tri.


= Theo Co Đoc Giao =
Thoi trung hoc, ong hoc tai Truong ʻIolani đuoc day do boi nhung nguoi Anh theo Anh giao. Tuy truong nay khong bat buoc hoc sinh phai theo đao nhung đoi hoi hoc sinh du le tai nha nguyen vao chu nhat. Tai truong, ong lan đau tiep xuc voi Kito giao va bi an tuong sau đam. Theo Schriffin, Kito giao đa co anh huong lon toi toan bo cuoc đoi chinh tri trong tuong lai cua Ton Dat Tien. Sau nay ong đuoc bap-tem tai Hong Kong boi mot nha truyen giao Hoa Ky va tro thanh mot tin huu Tu tri giao đoan (Congregational church, Cong ly hoi). Ong tham du Nha tho Đao Te (道濟會堂, đuoc sang lap boi Hoi Truyen giao London vao nam 1888) trong khi hoc Y khoa o Hong Kong. Viec ong theo Co Đoc Giao lien he toi nhung ly tuong cach mang va no luc cai tien đat nuoc. Tuy nhien viec ong co that su tin theo Co Đoc Giao hay khong van con tranh cai.


= Lap gia đinh =
Ton Trung Son lam đam cuoi voi Tong Khanh Linh, nguoi vo thu hai, sau nay cung lam Chu tich danh du nuoc Cong hoa Nhan dan Trung Hoa. Em cua ba, ba Tong My Linh, cuoi Tuong Gioi Thach, va nhu vay 2 nha lanh tu tro thanh anh em cot cheo. Cha cua hai ba la mot muc su Giam ly, kiem rat nhieu tien trong cac hoat đong ngan hang, mac du la ban than cua Ton, nhung đa noi gian khi nghe Ton tuyen bo du tinh cuoi Khanh Linh, boi vi Ton la mot nguoi co đao va đa co vo voi ba con. Ong cho la Ton đa đi nguoc lai voi đao ly ma ho cung chia se.
Con trai ong (voi nguoi vo đau Lo Mo Trinh hay Lu Mo Trinh (盧慕貞) la Ton Khoa (孫科; binh am: Sun Ke) sau nay lam Thu tuong Trung Hoa Dan Quoc.
Ngoai hai vo tren, theo Trung Quoc su thoai, ong con quan he gan bo voi "ba Nam Duong" Tran Tuy Phan, sau đoi ten la Tran Tu.


= Su nghiep chinh tri =

Nam 1894, Ton Trung Son sang tieu bang Hawaii tai Hoa Ky tap hop Hoa kieu cung chi huong thanh lap Hung Trung hoi voi ton chi đanh đo phong kien Man Thanh, khoi phuc Trung Hoa. Ong bi nguoi anh đua ve Trung Quoc vi so ong theo Kito giao nhung ong đa tro lai Hawaii it nhat hai lan vao 1900 va 1901. Nam 1905, Ton Trung Son hop nhat Hung Trung hoi voi mot so to chuc trong nuoc lap thanh Trung Quoc Đong minh hoi do ong lam Tong ly. Tren to Dan bao, co quan ngon luan cua hoi, ong đa cong bo chu nghia Tam Dan: "Dan toc đoc lap, dan quyen tu do, dan sinh hanh phuc". Tu 1905 đen nam 1911 Trung Quoc Đong minh hoi to chuc nhieu cuoc binh bien o cac tinh mien Nam nhung khong thanh cong. Ngay 10 thang 10 nam 1911, Đong minh hoi van đong đuoc binh si o Vu Xuong (Ho Bac) noi day khoi nghia va gianh đuoc thang loi mo đau cho Cach mang Tan Hoi. Phong trao nay nhanh chong bung no o nhieu tinh khac. Ngay 29 thang 12 nam 1911, Ton Trung Son ve nuoc, đuoc đai hoi đai bieu cac tinh hop o Nam Kinh đe cu lam Đai Tong thong lam thoi.
Ngay 1 thang 1 nam 1912, ong tuyen the nham chuc Đai Tong thong Lam thoi Trung Hoa Dan Quoc tai Nam Kinh. Nhung mot thang sau, ong nhuong chuc nay cho Vien The Khai voi đieu kien Vien The Khai bat vua nha Thanh thoai vi đe thanh lap che đo cong hoa, nhung Vien The Khai đa phan boi va đan ap luc luong dan chu cong hoa.


Anh huong Ton Trung Son la nhan vat đoc đao trong so cac nha lanh đao Trung Quoc the ky XX, voi danh tieng lon tai ca Trung Quoc đai luc va Đai Loan. La nguoi khai sinh nen Trung Hoa Dan Quoc, tai Đai Loan ong đuoc ton xung la Quoc phu. Tai đai luc, ong đuoc coi la Cach mang tien hanh gia ("nguoi tien phong cua cach mang") va ten cua ong tham chi con đuoc đe cap toi trong loi tua Hien phap Cong hoa Nhan dan Trung Hoa.


= Viet Nam =

Chu nghia Tam Dan cua Ton Trung Son co anh huong sau sac đen phong trao đau tranh gianh đoc lap o Viet Nam. Theo gioi su hoc Viet Nam, Ton Trung Son co moi quan he sau rong voi cong đong nguoi Hoa tai Cho Lon, Sai Gon va Ha Noi. Lan đau ong đen Viet Nam la tai Sai Gon vao nam 1900 va keo dai hon 2 tuan. Ong toi Ha Noi lan đau vao thang 12 nam 1902. Tu khoang thang 3 nam 1907, ong hoat đong o Viet Nam hon mot nam. Tai Ha Noi, ong ngu o Hoi quan Quang Đong, so 22 pho Hang Buom. Theo nha su hoc Chuong Thau, cuu Truong phong Lich su Can đai thuoc Vien Su hoc Viet Nam, mot loat cac the he cac nha Cach mang Viet Nam, tu Phan Boi Chau, Phan Chau Trinh cho toi Ho Chi Minh đeu chiu anh huong sau rong cua tu tuong Tam Dan Chu nghia cua Cach mang Tan Hoi. Ngay ca sau đo, Viet Minh (Viet Nam Đoc lap Đong minh Hoi) cung đuoc to chuc theo khuon mau cua Trung Quoc Đong minh Hoi do Bac si Ton Dat Tien sang lap tai Trung Quoc nam 1905. Tieu ngu cua Viet Nam Dan chu Cong hoa Đoc lap - Tu do - Hanh phuc đuoc Ho Chi Minh lay tu chu nghia Tam Dan cua Ton Trung Son van đuoc nha nuoc Viet Nam dung cho đen nay.

Ton Trung Son đuoc ton kinh trong đao Cao Đai nhu la mot trong Tam Thanh ky Thien Nhan Hoa uoc lan thu ba. Ngay chinh đien cua Thanh that Cao Đai o Tay Ninh hien con treo buc tranh Tam Thanh o cho trang trong nhat. Tai Quan 7, Thanh pho Ho Chi Minh co mot con đuong mang ten Ton Dat Tien.


Ten Pha danh (theo gia pha): Ton Đuc Minh (孫德明)
Au danh, tieu danh (so sinh): Ton Đe Tuong (孫帝象)
Nguyen danh, đai danh (pho bien đuong thoi): Ton Van (孫文)
Bieu tu (ten chu): Tai Chi (載之)
Giao danh (ten thanh): Nhat Tan (日新)
Ten phuong Tay: Ton Dat Tien (孫逸仙 Sun Yat-sen)
Ten Nhat Ban: Trung Son Tieu (中山樵 Nakayama Sho)
Ten pho bien: Ton Trung Son (孫中山)
Danh hieu: Quoc phu (國父)


Tham khao Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Sun Yat-sen tai Wikimedia Commons
Ton Trung Son tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Sun Yat-sen (Chinese leader) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
ROC Government Biography (tieng Anh) (tieng Trung)
Sun Yat-sen in Hong Kong University of Hong Kong Libraries, Digital Initiatives
Contemporary views of Sun among overseas Chinese
Yokohama Overseas Chinese School established by Dr. Sun Yat-sen Luu tru ngay 21 thang 4 nam 2019 tai Wayback Machine
National Dr. Sun Yat-sen Memorial Hall Official Website (tieng Anh) (tieng Trung)
Dr. Sun Yat Sen Middle School 131, New York City
Dr. Sun Yat Sen Museum, Penang, Malaysia
Homer Lea Research Center
Was Yung Wing Dr. Sun's supporter? Luu tru ngay 12 thang 7 nam 2011 tai Wayback Machine The Red Dragon scheme reveals the truth!
Miyazaki Toten Luu tru ngay 5 thang 10 nam 2011 tai Wayback Machine He devoted his life and energy to the Chinese people.
MY GRANDFATHER, DR. SUN YAT-SEN – By Lily Sui-fong Sun
浓浓乡情系中原—访孙中山先生孙女孙穗芳博士 – 我的祖父是客家人. chinanews.com.cn. ngay 4 thang 12 nam 2003.
Dr. Sun Yat-Sen Foundation of Hawaii A virtual library on Dr. Sun in Hawaii including sources for six visits
Who is Homer Lea? Luu tru ngay 3 thang 3 nam 2011 tai Wayback Machine Sun's best friend. He trained Chinese soldiers and prepared the frame work for the 1911 Chinese Revolution.
Cac tac pham cua Ton Trung Son tai Du an Gutenberg
Cac tac pham cua hoac noi ve Ton Trung Son tai Internet Archive


Đoc them Ton Trung Son (1995). Chu nghia Tam Dan. Nguyen Nhu Diem; Nguyen Tu Tri bien dich.{{Chu thich sach}}:  Quan ly CS1: nhieu ten: danh sach dich gia (lien ket) Nha phat hanh: Vien Thong tin Khoa hoc Xa hoi, duoi su giup đo cua Van phong Kinh te va Van hoa Đai Bac tai Ha Noi.