Lao la benh truyen nhiem qua đuong ho hap  thuong do vi khuan Mycobacterium tuberculosis gay ra. Benh chu yeu tac đong đen phoi nhung cung co the đen nhung bo phan khac cua co the. Đa so truong hop mac lao khong bieu hien trieu chung, goi la lao tiem an. Khoang 10% ca lao tiem an tien trien thanh lao hoat tinh ma neu khong chua tri se khien khoang mot nua so benh nhan tu vong. Trieu chung đien hinh cua lao hoat tinh la ho dai dang kem dich nhay chua mau, sot, đo mo hoi đem, sut can. Neu cac co quan khac bi nhiem khuan thi trieu chung se đa dang hon.
Lao lay truyen tu nguoi sang nguoi qua khong khi khi nguoi benh lao hoat tinh ho, khac nho, noi, hay hat hoi. Nguoi mang lao tiem an khong lam benh lay lan. Lao hoat tinh thuong xay ra hon o nguoi hut thuoc va mac HIV/AIDS. Cach thuc chan đoan lao hoat tinh la X quang nguc, cay dich co the va kham nghiem vi mo. Xet nghiem Mantoux hay xet nghiem mau giup chan đoan lao tiem an.
Cach thuc phong benh bao gom tam soat đoi voi nguoi nguy co cao, phat hien va đieu tri som, chung ngua bang vac-xin BCG (Bacillus Calmette-Guerin). Nguoi nguy co cao la nguoi o chung nha, noi lam viec, va tiep xuc xa hoi voi benh nhan lao hoat tinh. Chua tri đoi hoi su dung nhieu loai khang sinh trong thoi gian dai. Tinh trang khang khang sinh đang ngay mot tro nen đang lo ngai voi ty le lao đa khang va lao sieu khang tang.
Vao nam 2018 khoang mot phan tu dan so the gioi đuoc cho la mac lao tiem an. Moi nam co them khoang 1% dan so mac benh. Trong nam 2018 co hon 10 trieu nguoi bi lao hoat tinh trong đo 1,5 trieu nguoi tu vong, con so khien lao la benh truyen nhiem gay tu vong hang đau. Can benh xuat hien chu yeu o Đong Nam A (44%), chau Phi (24%), Tay Thai Binh Duong (18%) voi hon 50% ca đuoc chan đoan o tam quoc gia la An Đo (27%), Trung Quoc (9%), Indonesia (8%), Philippines (6%), Pakistan (6%), Nigeria (4%), va Bangladesh (4%). So ca mac moi moi nam đa giam ke tu nam 2000. Khoang 80% dan so o nhieu nuoc chau A, chau Phi xet nghiem tuberculin duong tinh con voi nguoi dan Hoa Ky chi la 5–10%. Benh lao đa co o nguoi tu thoi co đai.


Dau hieu va trieu chung Benh lao co the tac đong đen bat ky bo phan nao cua co the nhung pho bien nhat la phoi (goi la lao phoi). Lao ngoai phoi xay ra khi benh phat trien o ben ngoai phoi, du vay hai dang co the ton tai đong thoi.
Dau hieu va trieu chung tong quan gom co sot, on lanh, đo mo hoi đem, chan an, sut can, va met moi. Ngoai ra con co the xuat hien ngon tay dui trong ro ret.


= Phoi =
Neu nhiem khuan lao o trang thai hoat đong thi phoi la co quan hay bi tac đong nhat (khoang 90% ca). Trieu chung gom co đau nguc va ho ra đom keo dai. Khoang 25% benh nhan khong bieu hien trieu chung. Đoi khi nguoi benh co the ho ra mau voi luong nho va trong rat it truong hop xay ra vo đong mach phoi hay phinh mach Rasmussen dan đen chay mau o at. Lao co the tro thanh benh man tinh va gay seo khap nhung thuy phoi tren. Nhung thuy duoi it bi tac đong thuong xuyen hon. Khong ro tai sao co su khac biet nay, co the do o phan phoi tren dan khi tot hon hoac dan luu bach huyet kem hon.


= Ngoai phoi =
O 15–20% ca hoat tinh, nhiem khuan lan ra ngoai phoi gay nen nhung dang lao khac. Chung đuoc goi chung la "lao ngoai phoi". Lao ngoai phoi xay ra pho bien hon o nguoi co he mien dich suy yeu va tre em. Hon mot nua so ca nhiem HIV xuat hien tinh trang nay. Cac đia điem nhiem khuan ngoai phoi đang chu y la mang phoi (viem mang phoi do lao), he than kinh trung uong (viem mang nao do lao), he bach huyet (lao hach co), he nieu sinh duc (lao nieu sinh duc), xuong va khop (lao cot song). Lao ke la mot dang lao co tiem nang lan rong va nghiem trong hon, hien chiem khoang 10% truong hop lao ngoai phoi.


Tac nhan = Vi khuan lao =

Tac nhan chu yeu gay benh lao la Mycobacterium tuberculosis, mot truc khuan nho khong đong, hieu khi. Viec so huu ham luong lipid cao ly giai cho nhieu đac điem lam sang đoc nhat cua chung. Vi khuan nay phan chia cu 16 đen 20 gio mot lan, mot toc đo cuc ky cham so voi nhung vi khuan khac thuong phan chia trong chua đen mot tieng. Mycobacterium co mot mang ngoai hai lop lipid. Neu tien hanh nhuom Gram thi M. tuberculosis hoac "Gram duong" rat yeu hoac khong luu giu thuoc nhuom do ham luong mycolic acid va lipid cao cua thanh te bao. M. tuberculosis co the chong chiu cac chat tay ue yeu va song sot trong moi truong kho vai tuan. Ngoai tu nhien, M. tuberculosis chi co the sinh truong trong te bao cua sinh vat chu nhung chung co the đuoc nuoi trong phong thi nghiem.
Cac nha khoa hoc co the nhan dien vi khuan lao duoi kinh hien vi nho tien hanh nhuom cac mau đom dai cua nguoi benh. Vi M. tuberculosis luu lai nhung chat nhuom nhat đinh ke ca sau khi đuoc xu ly bang dung dich acid nen no đuoc xep vao loai truc khuan khang acid. Ky thuat nhuom khang acid pho bien nhat la nhuom Ziehl–Neelsen va nhuom Kinyoun khien truc khuan co mau đo sang noi bat tren nen xanh. Nhuom auramine-rhodamine va soi hien vi huynh quang cung đuoc ap dung.
To hop M. tuberculosis bao gom bon chung Mycobacterium gay lao khac nhau: M. bovis, M. africanum, M. canetti, va M. microti. M. africanum khong pho bien nhung la tac nhan gay lao đang ke o nhung vung chau Phi. M. bovis tung la nguyen nhan pho bien nhung đa bi diet tru gan nhu hoan toan tu khi sua thanh trung xuat hien va khong con la van đe o cac nuoc phat trien. M. canetti hiem thay va duong nhu han che o Sung chau Phi, du vay đa quan sat thay mot vai ca o nhung nguoi chau Phi di cu. M. microti cung khong pho bien va gan nhu chi thay o nguoi bi suy giam mien dich, du vay đo thinh hanh cua no co the bi đanh gia thap đang ke.
Con nhung Mycobacterium gay benh khac đuoc biet la M. leprae, M. avium, va M. kansasii. M. avium va M. kansasii thuoc nhom Mycobacterium khong đien hinh. Loai nay khong gay lao hay phong ma gay nhung benh phoi khac tuong tu lao.


= Lay truyen =
Khi nguoi benh lao hoat tinh ho, hat hoi, noi, hat, hay khac nho, ho ban ra nhung giot nuoc bot nho (aerosol) co đuong kinh 0,5 đen 5,0 µm chua mam benh. Mot lan hat hoi co the ban ra toi 40.000 giot. Chi mot giot cung co the truyen benh boi so luong vi khuan can đe sinh benh la rat it (duoi 10 vi khuan).
Nguoi tiep xuc gan, thuong xuyen, thoi gian dai voi nguoi bi lao co nguy co nhiem benh rat cao voi ty le lay nhiem uoc tinh 22%. Mot nguoi mac lao hoat tinh khong chua tri co the lay cho 10 đen 15 nguoi (hoac hon) trong mot nam. Su lay nhiem chi xay ra tu nguoi mac lao hoat tinh, nguoi mang lao tiem an khong đuoc xem la nguon lay. Xac suat lay truyen tu nguoi nay sang nguoi khac phu thuoc vao mot so yeu to bao gom: so giot ban ma nguoi benh phat ra, đo thong thoang cua moi truong, thoi gian tiep xuc, đoc luc cua chung M. tuberculosis, nang luc mien dich cua nguoi khong bi benh, va nhung yeu to khac.
Chuoi lay truyen nguoi sang nguoi co the ngan chan bang bien phap cach ly nguoi benh lao hoat tinh va đieu tri bang thuoc khang lao. Sau khoang hai tuan đieu tri hieu qua thi nhin chung đoi tuong mang vi khuan khong khang thuoc se khong the lay benh cho nguoi khac. Mot nguoi moi nhiem vi khuan lao thuong phai sau 3 đen 4 tuan moi co the lay nhiem cho nguoi khac.


= Yeu to lam tang nguy co =


 Benh hoat tinh  Yeu to nguy co lam tang kha nang mac benh lao hang đau tren toan cau la HIV, 13% benh nhan lao nhiem HIV. Van đe nay nghiem trong o chau Phi ha Sahara noi co ty le nhiem HIV cao. 30% nguoi đong nhiem lao va HIV benh phat trien thanh the hoat tinh, trong khi ty le nay o nguoi khong nhiem HIV la 5–10%.
Su dung nhung thuoc nhat đinh nhu corticosteroid va infliximab la mot yeu to nguy co quan trong khac, đac biet o cac nuoc phat trien.
Yeu to nguy co khac bao gom: nghien ruou, hut thuoc la (nguy co tang gap đoi), tieu đuong (nguy co tang gap ba), bui phoi silic (nguy co tang gap 30 lan), o nhiem khong khi trong nha, suy dinh duong, nho tuoi, moi mac lao gan đay, su dung ma tuy, benh than nang, nhe can, cay ghep noi tang, ung thu đau co, va nhay cam gen.


 Nhiem khuan  Nguy co nhiem khuan lao gia tang o nhung nguoi hut thuoc la va tre em.


Benh sinh Khoang 90% nguoi nhiem M. tuberculosis khong co trieu chung hay goi la mac lao tiem an va kha nang benh tien trien đen dang hoat tinh chi la 10% trong suot cuoc đoi. O nguoi nhiem HIV nguy co xuat hien lao hoat tinh tang gan 10% mot nam. Neu khong đuoc đieu tri hieu qua, ty le tu vong o nhung ca hoat tinh len toi 66%.
Nhiem khuan lao bat đau khi vi khuan đen tui khi phe nang cua phoi, tai đo chung xam nhap va sinh soi trong the noi bao cua đai thuc bao phe nang. Đai thuc bao xac đinh vi khuan la ngoai xam va co gang tieu diet chung thong qua su thuc bao. Trong qua trinh nay, vi khuan bi đai thuc bao bao boc va nhot tam thoi trong mot tui co mang bao goi la the thuc bao. Tiep đo the thuc bao ket hop voi tieu the tao ra thuc bao-tieu the (hay noi tieu the). Trong noi tieu the, te bao no luc su dung nhung dang oxy phan ung va acid đe giet vi khuan. Tuy nhien, M. tuberculosis co mot bao mycolic acid day, sap bao ve no khoi nhung đoc chat ma te bao san sinh. M. tuberculosis co the sinh soi ben trong đai thuc bao va cuoi cung tieu diet đai thuc bao.
Vi tri nhiem khuan đau tien o phoi goi la tu điem Ghon nhin chung nam o phan tren cua thuy duoi hoac phan duoi cua thuy tren. Lao phoi con co the xay ra do nhiem trung tu dong mau tai vi tri đuoc goi la tu điem Simon thuong thay o đinh phoi. Thong qua đuong mau vi khuan con co the lan đen nhung đia điem xa hon nhu hach ngoai vi, than, nao, va xuong. Can benh co the tac đong đen moi bo phan cua co the, du vay no hiem khi anh huong đen tim, co xuong, tuy, hay giap.

Lao đuoc xep vao nhom cac benh viem u hat. Đai thuc bao, te bao dang bieu mo, te bao T, te bao B, va nguyen bao soi tap hop hinh thanh nen u hat voi bach huyet bao bao quanh đai thuc bao bi nhiem. Khi nhung đai thuc bao khac tan cong đai thuc bao bi nhiem, chung hop nhat thanh mot te bao đa nhan khong lo trong khoang phe nang. U hat co the ngan vi khuan phat tan va tao moi truong cuc bo cho cac te bao cua he mien dich tuong tac. Tuy nhien, chung cu gan đay hon goi y vi khuan loi dung u hat đe tranh ne bi he mien dich cua vat chu tieu diet. Đai thuc bao va te bao tua trong u hat khong the trinh dien khang nguyen đen bach huyet bao nen phan ung mien dich bi kim ham. Vi khuan ben trong u hat co the tro nen bat hoat dan đen nhiem khuan tiem an. Mot đac điem khac cua u hat la hoai tu phat trien o tam cua not lao. Nhin bang mat thuong no trong nhu pho mai trang mem va đuoc goi la hoai tu pho mai.
Neu vi khuan lao xam nhap dong mau tu mot vung mo bi nhiem khuan thi chung co the lan ra khap co the va tao ra nhieu tu điem nhiem khuan co dang not trang nho o mo. Dang lao nghiem trong nay đuoc goi la lao ke pho bien nhat o tre em va nguoi nhiem HIV. Ty le tu vong đoi voi lao dang lan toa nay la cao ke ca co chua tri (khoang 30%).
O nhieu nguoi, tinh trang nhiem khuan luc nang len luc thuyen giam. Hoai tu va su huy hoai mo thuong đuoc can bang boi chua lanh va xo hoa. The cho mo bi tac đong la seo va cac khoang chua đay vat chat hoai tu mau trang giong nhu pho mai. Trong thoi gian benh phat tac (lao hoat tinh), mot so khoang nay nhap vao đuong khi va vat chat co the đuoc ho ra. Vat chat chua vi khuan song nen co the lam lay benh. Chua tri bang khang sinh phu hop giup diet vi khuan tao đieu kien cho su phuc hoi dien ra. Khi ay nhung vung bi tac đong cuoi cung se đuoc mo seo thay the.


Ngan ngua Cac no luc ngan ngua va kiem soat benh lao chu yeu dua tren viec tiem phong cho tre so sinh cung nhu phat hien va đieu tri benh nhan lao hoat tinh. To chuc Y te The gioi (WHO) đa đa đat đuoc nhung thanh cong nhat đinh trong viec cai thien phac đo đieu tri cung nhu lam giam so ca benh.


= Vac-xin =

Tinh đen  nam 2011, chi co mot vac-xin phong lao duy nhat la Bacillus Calmette-Guerin (BCG). O tre em, vac xin nay lam giam 20% nguy co nhiem benh va gan 60% nguy co lao tiem an tien trien thanh lao hoat tinh.
BCG la vac-xin đuoc su dung rong rai nhat tren the gioi; 90% tat ca tre em đa đuoc tiem vac-xin nay. Kha nang mien dich ma vac-xin mang lai giam đi sau khoang 10 nam. O Canada, Tay Au va Hoa Ky, lao khong phai la mot benh pho bien nen chi nhung nguoi co nguy co mac benh cao moi đuoc tiem vac-xin BCG. Mot trong nhung ly do cho viec han che su dung vac-xin nay la no khien xet nghiem Mantoux cho ket qua duong tinh gia va lam giam tac dung cua xet nghiem nay trong viec tam soat lao. Mot so vac-xin khac đang đuoc phat trien.
Viec ket hop vac-xin BCG voi vac-xin MVA85A khong co hieu qua trong viec phong benh lao.


= Y te cong cong =
Trong the ky 19, cac chien dich y te cong cong tap trung vao viec giam thieu tu tap đong nguoi va khac nho noi cong cong cung nhu khuyen khich ve sinh ca nhan thuong xuyen (trong đo co rua tay) đa đuoc trien khai va giup lam giam đang ke su lay lan cua lao noi rieng va cac benh lay truyen qua khong khi noi chung. Nho đo, lao đa khong con la mot van đe y te cong cong lon o hau het cac nen kinh te phat trien vao cuoi the ky 20. Cac yeu to nguy co khac khien benh lao lan rong, chang han nhu suy dinh duong, cung đa đuoc giam thieu. Tuy nhien, su xuat hien cua HIV đa hinh thanh nen mot nhom đoi tuong bi suy giam mien dich de dang bi nhiem lao.
Nam 1993, To chuc Y te The gioi (WHO) tuyen bo lao la mot "tinh trang y te khan cap toan cau". Nam 2006, to chuc Stop TB Partnership xay dung Ke hoach Ngan chan Lao Toan cau voi muc tieu cuu đuoc 14 trieu mang song tu khi ke hoach nay khoi đong đen nam 2015. Tuy nhien, đen nam 2015, ke hoach nay đa khong đat đuoc mot so muc tieu đat ra, chu yeu do su gia tang cac ca lao lien quan đen HIV va su xuat hien cua chung lao khang nhieu loai thuoc. Cac chuong trinh y te cong cong chu yeu su dung he thong phan loai lao do Hiep hoi Long nguc Hoa Ky phat trien.
Chua ro viec su dung thuoc tri lao o nguoi mac lao khang nhieu loai thuoc mang lai loi ich cung nhu nguy co gi. Viec cung cap lieu phap HAART cho benh nhan lao duong tinh voi HIV lam giam đang ke (toi 90%) nguy co lao tiem an tien trien thanh lao hoat tinh cung nhu han che benh phat tan trong cong đong nhung nguoi mang HIV.


Đieu tri Lao đuoc đieu tri bang cach su dung khang sinh đe tieu diet vi khuan. Viec đieu tri lao thuong kho hieu qua boi cau truc va thanh phan hoa hoc bat thuong cua vach te bao vi khuan gay lao khien thuoc kho xam nhap va lam cho nhieu loai khang sinh khong co hieu qua.
Benh lao hoat tinh đuoc đieu tri bang cach su dung ket hop mot so loai khang sinh nham giam nguy co vi khuan gay benh tro nen khang thuoc. Chua ro viec su dung rifabutin thay cho rifampicin o benh nhan lao duong tinh voi HIV co mang lai loi ich gi hay khong (tinh đen  nam 2007).


= Lao tiem an =
Lao tiem an đuoc đieu tri bang mot trong hai loai thuoc isoniazid va rifampin, hoac ket hop isoniazid voi mot trong hai loai thuoc rifampicin va rifapentine.
Phac đo đieu tri co the keo dai tu 3 đen 9 thang tuy theo loai thuoc đuoc chi đinh. Viec đieu tri lao tiem an co muc đich ngan benh khong tien trien thanh lao hoat tinh trong tuong lai.
Giao duc nhan thuc hoac tu van tam ly co the cai thien ty le hoan thanh viec đieu tri lao tiem an.


= Lao hoat tinh vua khoi phat =
Phac đo đieu tri đoi voi benh lao hoat tinh vua khoi phat, tinh đen  nam 2010, keo dai 6 thang, trong đo benh nhan su dung ket hop thuoc khang sinh chua rifampicin, isoniazid, pyrazinamide va ethambutol trong 2 thang đau tien, va chi su dung rifampicin va isoniazid trong 4 thang con lai. Neu benh nhan khang thuoc voi isoniazid, co the thay the bang ethambutol trong giai đoan thu hai. Viec su dung thuoc tri lao trong thoi gian it nhat 6 thang co ty le chua khoi cao hon viec đieu tri trong thoi gian it hon 6 thang; mac du su khac biet nay khong qua lon. Cac benh nhan gap van đe trong viec tuan thu đieu tri co the can đuoc chi đinh phac đo ngan hon. Cung khong co bang chung nao cho thay phac đo đieu tri ngan co hieu qua hon phac đo đieu tri 6 thang.


= Lao tai phat =
Neu benh tai phat, can xet nghiem đe xac đinh vi khuan lao nhay cam voi loai khang sinh nao truoc khi quyet đinh cach đieu tri. Trong truong hop phat hien lao khang nhieu loai thuoc (tieng Anh: multiple drug-resistant tuberculosis, hay MDR-TB), nguoi benh se can su dung it nhat 4 loai khang sinh co hieu qua trong thoi gian tu 18 đen 24 thang.


= Lao khang thuoc =
Benh nhan lao co the gap phai tinh trang khang thuoc so cap khi nhiem chung lao khang thuoc, hoac khang thuoc thu cap khi nhiem chung lao khong khang thuoc nhung lai hinh thanh su khang thuoc khi đieu tri do phac đo đieu tri khong đu hieu qua, khong tuan thu phac đo đieu tri hoac su dung thuoc kem chat luong. Kha nang khang thuoc cua vi khuan lao la mot van đe y te cong cong nghiem trong o nhieu quoc gia đang phat trien, boi benh nhan khang thuoc can đuoc đieu tri lau hon va dung cac loai thuoc đat tien hon. Neu nguoi benh mac loai vi khuan lao khang hai loai thuoc đieu tri đuoc uu tien su dung hang đau la rifampicin va isoniazid, ho đuoc xem la mac lao khang nhieu loai thuoc hay MDR-TB. Neu nguoi benh cung khang tu ba trong sau loai thuoc đuoc uu tien đieu tri thu hai tro len thi đuoc xem la mac lao khang thuoc dien rong (tieng Anh: extensively resistant tuberculosis, hay XDR-TB). Truong hop đau tien khang tat ca cac loai thuoc đang đuoc su dung đuoc ghi nhan vao nam 2003 o Y, nhung đen nam 2012 moi đuoc cong bo rong rai. Cac truong hop khac cung đa đuoc ghi nhan o Iran va An Đo. Bedaquiline đa buoc đau cho thay hieu qua trong viec đieu tri lao khang nhieu loai thuoc.
Cu 10 ca MDR-TB thi co mot ca XDR-TB. Cac ca XDR-TB đa đuoc ghi nhan o hon 90% tat ca cac quoc gia tren the gioi. Viec su dung linezolid đe đieu tri XDR-TB co the mang lai hieu qua nhat đinh nhung thuong gay ra tac dung phu va khi đo nguoi benh thuong phai ngung dung thuoc.


Tien luong Lao tiem an tien trien thanh lao hoat tinh khi vi khuan lao vuot qua đuoc hang rao bao ve cua he mien dich va bat đau sinh soi. Đieu nay xay ra khong lau sau khi nguoi benh nhiem vi khuan đoi voi cac ca lao so cap (chiem tu 1–5% tong so ca benh lao). Tuy nhien, trong hau het truong hop, lao tiem an khong the hien trieu chung ro ret nao, va chi 5–10% so ca benh lao tiem an tien trien thanh lao hoat tinh, thuong la nhieu nam sau khi nguoi benh bi nhiem vi khuan.
Nguy co benh tai phat se cao hon o nguoi benh bi uc che mien dich, chang han nhu do bi mac HIV. Khi nguoi benh đong thoi nhiem M. tuberculosis va HIV, nguy co lao tai phat tang len 10% moi nam. Nghien cuu đuoc thuc hien tren cac chung M. tuberculosis khac nhau bang cach lap ho so DNA cho thay viec tai nhiem vi khuan lao co tac đong lon hon đen kha nang benh tai phat so voi nhung hieu biet truoc đo. Theo mot so uoc tinh, o cac khu vuc ma lao la mot benh pho bien, đieu nay co the chiem hon 50% so ca lao tai phat. Nguy co tu vong do lao roi vao khoang 4% tinh đen  nam 2008, so voi con so 8% vao nam 1995.
O benh nhan lao khong duong tinh voi HIV, neu khong đuoc đieu tri, 50-60% se tu vong con 20-25% tu khoi benh sau 5 nam. O benh nhan duong tinh voi HIV, lao gan nhu chac chan se gay tu vong va nguy co tu vong van cao ngay ca khi nguoi benh đuoc đieu tri HIV bang thuoc khang retrovirus.


Lich su Trong suot lich su, benh lao đa đuoc biet đen voi nhieu ten goi khac nhau nhu "benh phthisis" va "benh dich hach trang". Nguoi ta thuong chap nhan rang tac nhan gay benh, vi khuan Mycobacterium tuberculosis co nguon goc tu cac vi khuan nguyen thuy khac thuoc cung mot chi Mycobacterium. Nam 2014, ket qua cua mot nghien cuu DNA moi ve bo gen benh lao đuoc tai tao lai tu hai cot o mien nam Peru cho thay rang benh lao xuat hien o nguoi duoi 6.000 nam truoc. Ngay ca khi cac nha nghien cuu đua ra gia thuyet rang con nguoi mac benh nay lan đau tien o chau Phi khoang 5.000 nam truoc, van co bang chung cho thay ca nhiem benh lao đau tien đa xay ra cach đay khoang 9.000 nam. No lay lan sang nguoi khac doc theo cac con đuong thuong mai. No cung lay lan sang cac đong vat đuoc thuan hoa o chau Phi, chang han nhu de va bo. Hai cau va su tu bien sinh san tren cac bai bien chau Phi đuoc cho la đa mac benh va mang no qua Đai Tay Duong đen Nam My. Nhung nguoi tho san hai cau se la nhung nguoi đau tien mac benh o đo.


= Nguon goc =
Cong trinh khoa hoc đieu tra nguon goc tien hoa cua cac chung vi khuan Mycobacterium tuberculosis đa ket luan rang to tien chung gan đay nhat cua nhom nay la mot mam benh cu the o nguoi, đa trai qua mot đot that co chai dan so. Viec phan tich cac đon vi lap đi lap lai xen ke cua mycobacteria đa cho phep xac đinh nien đai cua nut co chai cach đay khoang 40.000 nam, tuong ung voi thoi ky tiep theo su mo rong cua loai nguoi hien đai (Homo sapiens sapiens) ra khoi chau Phi. Viec phan tich cac đon vi lap đi lap lai xen ke cua mycobacterium cung xac đinh nien đai cua dong Mycobacterium bovis đa phan tan khoang 6.000 nam truoc, co the lien quan đen qua trinh thuan hoa đong vat va nuoi trong so khai.
Xuong nguoi tu thoi đo đa moi cho thay su hien dien cua vi khuan. Cung đa co tuyen bo ve cac bang chung cho thay ton thuong đac trung cua benh lao trong hoa thach cua nguoi Homo erectus cach đay 500.000 nam, mac du phat hien nay con gay tranh cai.
Ket qua cua mot nghien cuu ve gen đuoc bao cao vao nam 2014 cho thay rang benh lao xuat hien gan đay hon nhung gi nguoi ta nghi truoc đay. Cac nha khoa hoc đa co the tai tao bo gen cua vi khuan tu hai cot cua nhung bo xuong 1.000 nam tuoi o mien nam Peru. Khi xac đinh nien đai cua DNA, ho phat hien ra no chua đay 6.000 nam tuoi. Ho cung phat hien ra no co lien quan gan nhat voi mot chung vi khuan lao o hai cau va đa đua ra gia thuyet rang nhung con vat nay la phuong thuc truyen benh tu Chau Phi sang Nam My. Nhom nghien cuu tu Đai hoc Tubingen tin rang con nguoi mac phai can benh nay o Chau Phi khoang 5.000 nam truoc. Đong vat thuan hoa cua nguoi chau Phi, chang han nhu de va bo, đa lay benh tu ho. Hai cau lay nhiem no khi đen cac bai bien chau Phi đe sinh san, va mang theo no khi boi qua Đai Tay Duong. Ngoai ra, benh lao con lay lan qua nguoi tren cac con đuong thuong mai cua Cuu the gioi (chau A, chau Au va chau Phi). Cac nha nghien cuu khac đa lap luan rang co bang chung khac cho thay vi khuan lao đa ton tai lau hon 6.000 nam. Chung lao tim thay o Peru nay khac voi chung lao pho bien ngay nay o chau My, co lien quan chat che hon voi chung benh Au-A sau nay co kha nang do thuc dan chau Au mang đen. Tuy nhien, ket qua nay bi chi trich boi cac chuyen gia khac trong linh vuc nay, chang han nhu co bang chung ve su hien dien cua vi khuan Mycobacterium tuberculosis trong cac bo xuong 9.000 nam tuoi.
Mac du tuong đoi it thong tin ve tan suat xuat hien cua no truoc the ky 19, nhung ty le mac benh cua no đuoc cho la đa đat đen đinh điem tu cuoi the ky 18 đen cuoi the ky 19. Theo thoi gian, cac nen van hoa khac nhau tren the gioi đa đat cho can benh nhung cai ten khac nhau: phthisis (tieng Hy Lap) consumptio (Latin), yaksma (An Đo), va chaky oncay (Inca), moi cai ten đeu am chi đen trieu chung suy kiet dan dan do can benh.
Vao the ky 19, ty le tu vong cao cua benh lao o thanh nien va trung nien cung voi su gia tang cua Chu nghia lang man, von lam cang thang cam xuc hon ly tri, khien nhieu nguoi goi can benh nay la "benh lang man".


= Benh lao trong cac nen van minh so khai =

Nam 2008, bang chung ve su lay nhiem benh lao đa đuoc phat hien trong hai cot nguoi tu thoi ky đo đa moi co nien đai tu 9.000 nam truoc, o Atlit Yam, mot khu đinh cu o phia đong Đia Trung Hai. Phat hien nay đa đuoc xac nhan bang cac phuong phap hinh thai hoc va phan tu; cho đen nay no la bang chung lau đoi nhat ve su lay nhiem benh lao o nguoi.
Bang chung ve su lay nhiem o nguoi cung đuoc tim thay trong mot nghia trang gan Heidelberg, trong mot bo xuong thoi đo đa moi cho thay bang chung ve kieu đau that lung thuong thay gan voi benh lao cot song. Mot so tac gia goi benh lao la can benh đau tien đuoc nhan loai biet đen.
Dau hieu cua can benh nay cung đa đuoc tim thay trong cac xac uop Ai Cap co nien đai tu nam 3.000 đen 2.400 truoc Cong nguyen. Truong hop thuyet phuc nhat đuoc tim thay trong xac uop cua linh muc Nesperehen, đuoc Grebart phat hien nam 1881, trong đo co bang chung ve benh lao cot song voi cac o ap xe đac trung Cac đac điem tuong tu cung đuoc phat hien tren cac xac uop khac nhu cua linh muc Philoc va khap cac nghia trang cua Thebes. Co ve nhu vua Akhenaten va vo la Nefertiti đeu chet vi benh lao, va bang chung chi ra rang cac benh vien đieu tri benh lao đa ton tai o Ai Cap tu nam 1500 truoc Cong nguyen
Trong Giay coi Ebers, mot chuyen luan y hoc quan trong cua Ai Cap tu khoang nam 1550 truoc Cong nguyen, mo ta su ton thuong o phoi. Khuyen cao rang no can đuoc đieu tri bang cach phau thuat va ap dung mot hon hop cua cay keo, đau Ha Lan, trai cay, mau đong vat, mau con trung, mat ong va muoi.
Kinh Thanh Cuu Uoc đe cap đen mot can benh gay suy kiet se anh huong đen nguoi Do Thai neu ho đi lac khoi Đuc Chua Troi. No đuoc liet ke trong phan nhung loi nguyen rua đuoc đua ra truoc khi ho vao đat Ca-na-an.


= Phuong đong =


 An Đo co đai  Cac tai lieu tham khao đau tien ve benh lao trong cac nen van minh ngoai chau Au đuoc tim thay trong kinh Veda. Sach co nhat trong so đo (Rigveda, khoang 1500 TCN) goi đay la benh yaksma. Atharvaveda goi no la balasa. Trong Atharvaveda, mo ta đau tien ve scrofula đuoc đua ra. The Sushruta Samhita, đuoc viet vao khoang nam 600 truoc Cong nguyen, khuyen cao rang benh can đuoc đieu tri bang sua me, cac loai thit khac nhau, ruou va nghi ngoi. Yajurveda khuyen rang nhung nguoi bi benh nen di chuyen len đo cao lon hon.


 Trung Hoa co đai  Van ban y hoc co đien cua Trung Quoc Huangdi Neijing (khoang nam 400 TCN - 260 CN), theo truyen thong đuoc cho la cua vi vua than thoai Hoang đe, mo ta mot can benh đuoc goi la "benh ho lao" (虛 癆病), đac trung boi ho dai dang, xuat hien bat thuong, sot, mach yeu va nhanh, chuong nguc va kho tho. No đuoc mo ta la thuoc khong mang lai hieu qua chua tri; cham cuu cung khong the chua khoi [benh]
"So tay ke đon cho truong hop khan cap", cua hoc gia Đao giao Ge Hong (263–420), su dung cai ten shizhu 尸疰, tuc la "benh xac chet; benh lao" va mo ta cac trieu chung va su lay lan: "Benh nay co nhieu trieu chung thay đoi khac nhau, tu ba muoi sau đen chin muoi chin loai khac nhau. Noi chung la phat sot cao, va mo hoi, suy nhuoc, đau vung da bao quy đau, lam moi vi tri đeu om yeu. Dan dan, sau nhieu thang mac phai, can benh mang lai cai chet cho nguoi mac phai va sau đo no lay sang nguoi khac cho đen khi ca gia đinh bi xoa so."
Thoi nha Tong (920–1279), cac tu si kiem bac si Đao giao lan đau tien ghi lai rang benh lao, đuoc goi la shizhai 尸瘵 ("benh xac chet") "benh bien mot sinh vat thanh xac chet", la do lay nhiem mot loai ky sinh trung cu the hoac mam benh, som hon nhieu the ky so voi cac đong nghiep cung thoi cua ho o cac nuoc khac.
Ngoai ra, nhung bac si Đao giao se đot nhung la bua đe "tay trung" quan ao va đo đac cua nguoi đa chet vi benh lao, va se canh bao gia đinh nan nhan benh lao rang hay vut bo moi thu đo dung boi ly do phong thuy. Theo Liu Ts'un-yan, "Đieu nay chung to rang cac tu si thoi đo thuc su muon pha huy tat ca đo đac cua nguoi đa khuat (đe ngan chan su lay nhiem cho nguoi khac), ho su dung bua chu nhu mot thu nguy trang."


= Thoi co đai =

Hippocrates, trong Quyen 1 cua bo sach "Benh dich", mo ta cac đac điem cua benh: sot, nuoc tieu khong mau, ho dan đen nuoc dai, mat cam giac khat va them an. Ong luu y rang hau het nhung nguoi mac phai đeu tro nen me sang truoc khi ho chet do can benh nay. Hippocrates va nhieu nguoi khac vao thoi điem đo tin rang "benh phthisis" la do di truyen mot cach tu nhien. Aristotle khong đong y, ong tin rang can benh nay co the lay lan.
Pliny Tre đa viet mot buc thu cho Priscus, trong đo anh ke chi tiet cac trieu chung cua benh phthisis khi anh nhin thay chung o Fannia:

Nhung con sot đeo bam co ay, con ho ngay cang nhieu, co ay tieu tuy va kiet suc o muc đo cao nhat.

Galen đa đe xuat mot loat cac phuong phap đieu tri can benh nay, bao gom: thuoc phien lam thuoc ngu va thuoc giam đau; trich mau; che đo an kieng voi nuoc lua mach, ca va trai cay. Ong cung mo ta phyma (khoi u) cua phoi, đuoc cho la tuong ung voi cac not lao hinh thanh tren phoi do hau qua cua can benh nay.
Vitruvius luu y trieu chung "lanh trong khi quan, ho, sung tay, ho, khac đom, [va] khac ra mau", va đay la nhung can benh pho bien o nhung vung co gio thoi tu bac sang tay bac, va khuyen rang nen xay tuong đe che chan cho cac ca nhan khoi gio
Aretaeus la nguoi đau tien mo ta mot cach chat che cac trieu chung cua can benh nay trong van ban cua minh De causis et signis diuturnorum morborum:

Giong khan; co hoi cong, mem, khong linh hoat, co phan dai ra; ngon tay manh khanh nhung khop day; hinh hai chi con lai xuong xau, vi nhung phan thit đa bi teo top; cac ngon tay cong queo, mach mau co rut, phang li... Mui nhon, thanh manh; ma noi ro va đo; mat trong rong va long lanh; sung, nhot nhat hoac chay nuoc mat; cac phan manh mai cua ham lo ra rang nhu the đang cuoi...

Trong cuon sach khac cua minh "De curatione diuturnorum morborum", ong khuyen cao nhung nguoi mac benh phai đi du lich o đo cao lon, đi du lich bang đuong bien, an uong đay đu va uong nhieu sua.


= Chau My tien Colombus =
Tai Nam My, mot nghien cuu vao thang 8 nam 2014 cho thay rang benh lao co kha nang lay lan qua nhung con hai cau đa mac benh tren cac bai bien cua chau Phi (lay tu nguoi hoac đong vat thuan hoa) roi mang no qua Đai Tay Duong. Mot nhom nghien cuu tai Đai hoc Tubingen đa phan tich DNA cua vi khuan lao trong cac bo xuong 1.000 nam tuoi cua nen van hoa Chiribaya o mien nam Peru; rat nhieu vat chat di truyen đa đuoc phuc hoi đe ho co the tai tao lai bo gen. Ho biet đuoc rang chung lao nay co quan he gan nhat voi mot dang chi co o hai cau. O Nam My, nhung nguoi co kha nang bi nhiem benh đau tien la nhung tho san xu ly thit bi nhiem vi khuan. Chung lao nay la mot chung khac voi chung pho bien ngay nay o Chau My, co lien quan chat che hon voi chung Au-A sau nay.
Truoc nghien cuu nay, bang chung đau tien ve can benh nay o Nam My đa đuoc tim thay trong nhung di tich cua nen van hoa Arawak vao khoang nam 1050 truoc Cong nguyen. Phat hien quan trong nhat thuoc ve xac uop cua mot đua tre Nascan tu 8 đen 10 tuoi o Hacienda Agua Sala, co nien đai nam 700 sau Cong nguyen. Cac nha khoa hoc đa co the phan lap bang chung ve loai vi khuan nay.


= Chau Au: Thoi Trung co va Phuc hung =
Trong suot thoi Trung co, khong co tien bo đang ke nao lien quan đen benh lao. Avicenna va Rhazes tiep tuc can nhac đe tin rang can benh nay vua de lay vua kho đieu tri. Arnaldus de Villa Nova đa mo ta ly thuyet nguyen nhan gay benh lien quan truc tiep đen ly thuyet cua Hippocrates, theo đo mot luong khi lanh đa truyen tu đau vao phoi.
O Hungary thoi Trung co, Toa an Di giao đa ghi lai nhung thu thach cua nhung nguoi ngoai giao. Mot tai lieu tu the ky 12 đa ghi lai loi giai thich ve nguyen nhan gay benh. Nhung nguoi ngoai đao noi rang benh lao đuoc sinh ra khi mot con quy hinh con cho chiem giu co the nguoi đo va bat đau an phoi cua nguoi đo. Khi nguoi bi am ho, thi con quy se sua va đen gan muc tieu cua no, đo la giet nan nhan.


 Gia an hoang gia  Thoi trung co, cac vi vua đuoc coi la nhung nhan vat ton giao co suc manh ma thuat hoac chua benh. Nguoi ta tin rang khi cham vao vi vua cua Anh hoac Phap, co the chua khoi benh do "su thieng lieng cua nen quan chu". Vua Henry IV cua Phap thuong cu hanh nghi thuc moi tuan mot lan, sau khi ruoc le. Thuc hanh chua benh hoang gia nay rat pho bien o Phap, đen noi benh lao đuoc goi la "mal du roi" hoac "Ac ma cua nha vua".
Đen thoi Louis XIV cua Phap, nhung tam bang chi dan ngay va gio ma Nha vua se co mat đe tiep xuc voi nguoi dan đa đuoc đang thuong xuyen; mot so tien đa đuoc trich ra lam ho tro tu thien. O Anh, quy trinh nay cuc ky chinh thuc va hieu qua. Cuoi nam 1633, Sach Cau nguyen chung cua Nha tho Anh giao co ghi cach to chuc mot buoi le Cam ung Hoang gia. Quoc vuong (vua hoac hoang hau), ngoi tren ngai vang đuoc trang hoang, cham vao nguoi benh đau kho va trao cho nguoi đo mot đong xu - thuong la mot "đong xu Thien than", mot đong tien vang co gia tri thay đoi tu khoang 6 shilling đen khoang 10 shilling - bang cach an no vao co nguoi benh.
Mac du nghi le nay khong co tac dung ve mat y hoc, nhung cac thanh vien cua trieu đinh thuong tuyen truyen rang nhung nguoi nhan đuoc "gia an hoang gia" đeu đuoc chua lanh mot cach ky dieu. Andre du Laurens, bac si cap cao cua Henry IV, đa cong bo cong khai nhung phat hien rang it nhat mot nua trong so nhung nguoi nhan đuoc gia an hoang gia đa đuoc chua khoi trong vong vai ngay. Buoi le nay van pho bien cho đen the ky 18. So đang ky cua giao xu tu Oxfordshire, Anh quoc khong chi bao gom ho so ve cac cuoc rua toi, hon nhan va cai chet, ma con ca ho so cua nhung nguoi đu đieu kien đe đuoc tiep xuc voi hoang gia.


 Lay nhiem  Trong tac pham De contagione nam 1546, Girolamo Fracastoro tro thanh nguoi đau tien đe xuat rang "benh phthisis" đuoc lan truyen boi mot loai mam benh vo hinh. Trong so nhung khang đinh cua ong la viec mam benh co the ton tai tu hai đen ba nam tren quan ao cua nhung nguoi mac benh va no thuong lay truyen qua tiep xuc truc tiep hoac chat dich thai ra cua nguoi bi nhiem. Ong luu y rang benh phthisis co the lay nhiem ma khong can tiep xuc truc tiep, nhung ong khong chac chan ve qua trinh benh lay truyen qua nhung khoang cach khong gian nhat đinh.
Paracelsus thi lai tin rang benh lao la su roi loan do mot co quan noi tang khong the hoan thanh chuc nang cua no. Khi đieu nay xay ra trong phoi, ket tua dang ran se phat trien gay ra benh lao ma ong goi la "qua trinh tartaric".


 The ky 17 va 18  Ty le mac benh lao tang dan trong thoi Trung co va Phuc hung, tro nen pho bien hon benh phong, đat đinh điem giua the ky 18 va 19 khi nhung nguoi nong dan chuyen đen cac thanh pho đe tim viec lam. Khi cong bo nghien cuu cua minh vao nam 1808, William Woolcombe đa rat ngac nhien ve su pho bien cua benh lao o Anh vao the ky 18. Trong so 1.571 truong hop tu vong o thanh pho Bristol cua Anh tu nam 1790 đen 1796, co 683 nguoi la do benh lao. Cac thi tran heo lanh, ban đau bi co lap khoi dich benh, dan dan bi lay nhiem. Nhung cai chet do lao o lang Holycross o Shropshire giua nam 1750 va 1759 chiem 1/6 so nguoi chet; muoi nam sau la 1/3. O thu đo London, ty le 1/7 chet vi benh lao vao đau the ky 18, đen nam 1750, ty le đo tang len 1/5,25 va tang len 1/4,2 vao khoang đau the ky 19. Cuoc Cach mang Cong nghiep khien mat đo dan so tai cac thanh pho tang len, cung voi ngheo đoi va benh tat đa tao ra moi truong toi uu cho su lay lan cua can benh nay.


= The ky 19 =


 Dich benh lao  Vao the ky 18 va 19, benh lao (TB) đa tro thanh dich benh o chau Au, xuat hien theo mua. Vao the ky 18, benh lao co ty le tu vong cao toi 900 ca tu vong (800 – 1000) tren 100.000 dan moi nam o Tay Au, bao gom ca o nhung noi nhu London, Stockholm va Hamburg. Ty le tu vong tuong tu cung xay ra o Bac My. Tai Vuong quoc Anh, dich lao co the đat đinh vao khoang nam 1750, theo phan tich tu du lieu tu vong.
Vao the ky 19, benh lao đa giet chet khoang mot phan tu dan so truong thanh cua chau Au. O Tay Au luc đia, dich lao co the đa đat đen đinh điem vao nua đau the ky 19. Ngoai ra, tu nam 1851 đen nam 1910, khoang 4 trieu nguoi chet vi benh lao o Anh va xu Wales - hon 1/3 so nguoi tu 15 đen 34 tuoi va mot nua so nguoi tu 20 đen 24 tuoi chet vi benh lao. Vao cuoi the ky 19, 70–90% dan so thanh thi o chau Au va Bac My đa bi nhiem vi khuan Mycobacterium tuberculosis, va khoang 80% nhung nguoi ma vi khuan phat trien thanh benh lao hoat đong đa chet vi no Tuy nhien, ty le tu vong bat đau giam vao cuoi the ky 19 tren khap chau Au va Hoa Ky.
Vao thoi điem đo, benh lao đuoc goi la "ke cuop đi tuoi tre", vi can benh nay co ty le tu vong o nhung nguoi tre tuoi cao hon. Cac ten khac bao gom "Đai dich hach trang" va "Cai chet trang", trong đo "mau trang" la do tinh trang xanh xao vi thieu mau cua nhung nguoi bi nhiem benh. Ngoai ra, TB con đuoc nhieu nguoi goi la "Đoi truong cua Tat ca nhung ke chet choc".


 Can benh lang man  Trong the ky nay, benh lao đuoc menh danh la Benh dich trang, mal de vivre, va mal du siecle. No đuoc xem la mot "can benh lang man". Mac benh lao đuoc cho la nguyen nhan khien nguoi mac phai tang them đo nhay cam. Su tien trien cham cua can benh cho phep mot "cai chet an lanh" vi nhung nguoi mac benh co the sap xep cong viec cua ho Can benh nay bat đau đai dien cho su thuan khiet ve mat tinh than va su giau co ve mat vat chat, khien nhieu phu nu tre, thuoc tang lop thuong luu co chu đich lam tai xanh lan da cua ho đe đat đuoc ve ngoai mong manh. Nha tho nguoi Anh Lord Byron đa viet, "Toi nen chet vi lao", giup pho bien can benh đuoc coi la benh cua cac nghe si. George Sand noi ve nguoi tinh cua co, nhac si Frederic Chopin, la "thien than sau muon toi nghiep".
O cac thanh pho lon, ty le nguoi ngheo mac benh lao la rat cao do đieu kien song chat choi, thieu ve sinh va suy dinh duong o tang lop nay. Cac bac si y te cong cong va cac chinh tri gia thuong đo loi cho ca ban than nguoi ngheo va nhung ngoi nha tap the xieu veo cua ho la nguyen nhan lay lan can benh đang so. Moi nguoi phot lo cac chien dich y te cong cong đe han che su lay lan cua cac benh truyen nhiem, chang han nhu cam khac nho tren đuong pho, cac huong dan nghiem ngat ve cham soc tre so sinh va tre nho, va viec cach ly gia đinh khoi nhung nguoi than bi benh.


 Tien bo khoa hoc  Mac du bi loai bo khoi phong trao van hoa, su hieu biet khoa hoc van tien bo đang ke. Vao cuoi the ky 19, mot so đot pha lon đa mang lai hy vong rang co the tim ra nguyen nhan va cach chua tri benh lao.
Mot trong nhung bac si quan trong nhat trong viec nghien cuu benh lao la Rene Laennec, nguoi đa chet vi can benh nay o tuoi 45, sau khi mac benh lao trong khi nghien cuu benh nhan va co the bi nhiem benh. Laennec đa phat minh ra ong nghe ma ong su dung đe chung thuc ket qua nghe tim cua minh va chung minh su tuong ung giua cac ton thuong đuoc tim thay tren phoi cua benh nhan lao đuoc kham nghiem tu thi va cac trieu chung ho hap o benh nhan con song. Cong trinh quan trong nhat cua ong la Traite de l'Auscultation Mediate trinh bay chi tiet nhung kham pha cua ong ve cong dung cua nghe tim phoi trong chan đoan benh lao. Cuon sach nay đa nhanh chong đuoc dich sang tieng Anh boi John Forbes nam 1821; no đai dien cho su khoi đau cua su hieu biet khoa hoc hien đai ve benh lao. Laennec đuoc bo nhiem lam chu tich chuyen mon cua Hopital Necker vao thang 9 nam 1816 va ngay nay ong đuoc coi la mot trong nhung nha lam sang hoc Phap vi đai nhat.
Cong viec cua Laennec đa đua ong tiep xuc voi cac nha tien phong cua nhung co so y te Phap, bao gom ca Pierre Charles Alexandre Louis. Louis se tiep tuc su dung cac phuong phap thong ke đe đanh gia cac khia canh khac nhau cua su tien trien cua benh, hieu qua cua cac lieu phap khac nhau va tinh nhay cam cua tung ca nhan, sau đo ong xuat ban mot bai bao tren Annales d'hygiene publique co tua đe "Luu y ve tan suat tuong đoi cua benh Phthisis o hai gioi tinh ". Mot nguoi ban tot va đong nghiep khac cua Laennec, Gaspard Laurent Bayle, đa xuat ban mot bai bao vao nam 1810 voi tua đe "Recherches sur la Pthisie Pulmonaire", trong đo ong chia benh pthisis thanh sau loai. Ong xay dung nhung phat hien cua minh dua tren hon 900 cuoc kham nghiem tu thi.
Nam 1869, Jean Antoine Villemin đa chung minh rang can benh nay thuc su co the lay lan, ong tien hanh mot thi nghiem trong đo chat dich tu xac nguoi đuoc tiem vao tho thi nghiem, sau đo chung bi nhiem benh.
Vao ngay 24 thang 3 nam 1882, Robert Koch cong bo can benh nay la do mot tac nhan truyen nhiem gay ra. Nam 1895, Wilhelm Roentgen phat hien ra tia X, cho phep cac bac si chan đoan va theo doi su tien trien cua benh, va mac du mot phuong phap đieu tri y te hieu qua se khong đuoc tim ra trong 50 nam nua, ty le mac va tu vong cua benh lao bat đau suy giam.


 Robert Koch tim ra vi khuan lao  Cac thi nghiem cua Villemin đa xac nhan tinh chat lay lan cua can benh nay va buoc cong đong y te phai chap nhan rang benh lao thuc su la mot benh truyen nhiem, lay truyen boi mot so tac nhan gay benh khong ro nguon goc. Nam 1882, bac si nguoi Pho Robert Koch su dung mot phuong phap nhuom moi va ap dung no vao đom cua benh nhan lao, lan đau tien phat hien ra tac nhan gay benh: Mycobacterium tuberculosis, hay truc khuan Koch.
Khi bat đau cuoc đieu tra, Koch đa biet ve cong viec cua Villemin va nhung nguoi khac đa tiep tuc cac thi nghiem cua minh nhu Julius Conheim va Carl Salmosen. Ong cung đuoc tiep can voi "khu pthisis" tai Benh vien Charite Berlin. Truoc khi đoi mat voi van đe benh lao, ong đa lam viec voi benh than va đa phat hien ra tac nhan gay benh la vi khuan Bacillus anthracis. Trong cuoc đieu tra nay, ong ket than voi Ferdinand Cohn, giam đoc Vien Sinh ly Rau qua. Ho cung nhau lam viec đe phat trien cac phuong phap nuoi cay mau mo. Ngay 18 thang 8 nam 1881, trong khi nhuom mau benh pham lao bang xanh methylen, ong nhan thay cac cau truc thuon dai, mac du ong khong the chac chan lieu đo co phai chi la ket qua cua viec to mau hay khong. Đe cai thien đo tuong phan, ong quyet đinh them mau nau Bismarck, sau đo cac cau truc thuon dai đuoc tra lai sang va trong suot. Ong đa cai tien ky thuat bang cach thay đoi nong đo kiem trong dung dich nhuom cho đen khi đat đuoc đieu kien quan sat ly tuong đoi voi truc khuan.
Sau nhieu no luc, ong đa co the u vi khuan trong huyet thanh đong tu o 37 đo C. Sau đo, ong cay vi khuan vao nhung con tho trong phong thi nghiem va quan sat thay chung chet khi co cac trieu chung cua benh lao, chung minh rang loai truc khuan ma ong đat ten la truc khuan lao, chinh la nguyen nhan gay ra benh lao.
Ong đa cong bo ket qua cua minh tai Hiep hoi Sinh ly hoc Berlin vao ngay 24 thang 3 nam 1882, trong mot bai giang noi tieng mang ten Uber Tuberculose, đuoc xuat ban ba tuan sau đo. Ke tu nam 1882, ngay 24 thang 3 đuoc goi la Ngay The gioi phong chong lao
Vao ngay 20 thang 4 nam 1882, Koch trinh bay mot bai bao co tua đe Die Atiologie der Tuberculose, trong đo ong chung minh rang Mycobacterium la nguyen nhan đon le gay ra benh lao o tat ca cac dang cua no.
Nam 1890, Koch đa phat trien mot dan xuat protein tinh khiet cua vi khuan. No đuoc chung minh la mot phuong tien tiem chung khong hieu qua nhung vao nam 1908, Charles Mantoux tim ra mot xet nghiem mau hieu qua đe chan đoan benh lao.

Neu tam quan trong cua mot can benh đoi voi nhan loai đuoc đo bang so ca tu vong do no gay ra, thi benh lao phai đuoc coi la quan trong hon nhieu so voi nhung can benh truyen nhiem đang so nhat nhu benh dich hach, benh ta, va nhung thu tuong tu. Thong ke đa chi ra rang 1/7 tong so nguoi chet la vi benh lao.


 Phong trao đieu duong  Su tien bo cua hieu biet khoa hoc ve benh lao, va tinh chat lay lan cua no đa tao ra nhu cau ve cac co so tri lieu cho nhung nguoi mac benh.
Hermann Brehmer, mot bac si nguoi Đuc, tin rang benh lao phat sinh tu su kho khan cua tim trong viec cung cap mau cho phoi mot cach chinh xac. Do đo, ong đe xuat rang tai nhung vung cao hon muc nuoc bien, noi ap suat khi quyen thap hon, se giup tim hoat đong hieu qua hon. Voi su khuyen khich cua nha tham hiem Alexander von Humboldt va giao vien cua ong la JL Schonlein, vien đieu duong chong benh lao đau tien đuoc thanh lap vao nam 1854, o đo cao 650 met so voi muc nuoc bien, tai Gorbersdorf. Ba nam sau, ong cong bo nhung phat hien cua minh tren mot bai bao Die chronische Lungenschwindsucht und Tuberkulose der Lunge: Ihre Ursache und ihre Heilung.
Brehmer va mot trong nhung benh nhan cua ong, Peter Dettweiler, đa tro thanh nhung nguoi đe xuong phong trao đieu duong, va đen nam 1877, cac vien đieu duong bat đau lan rong ra ngoai nuoc Đuc va khap chau Au. Tien si Edward Livingston Trudeau sau đo đa thanh lap "Adirondack Cottage Sanitorium" o Saranac Lake, New York vao nam 1884. Mot trong nhung benh nhan đau tien cua Trudeau la tac gia Robert Louis Stevenson; danh tieng cua ong đa giup thanh lap Saranac Lake nhu mot trung tam đieu tri benh lao. Nam 1894, sau khi mot tran hoa hoan thieu rui phong thi nghiem nho tai nha cua Trudeau, ong đa to chuc Phong thi nghiem Saranac đe nghien cuu ve benh Lao; đoi ten thanh Vien Trudeau, phong thi nghiem tiep tuc nghien cuu cac benh truyen nhiem.
Peter Dettweiler tiep tuc thanh lap vien đieu duong cua rieng minh tai Falkenstein vao nam 1877 va vao nam 1886, ong tuyen bo rang 132 trong so 1022 benh nhan cua ong đa đuoc chua khoi hoan toan sau khi o vien cua ong. Cuoi cung, cac vien đieu duong bat đau xuat hien gan cac thanh pho lon va o đo cao thap, nhu Vien đieu duong Sharon vao nam 1890 gan Boston.
Vien đieu duong khong phai la co so đieu tri duy nhat. Cac phong kham chuyen khoa lao bat đau phat trien o cac khu vuc đo thi lon. Ngai Robert Philip đa thanh lap Tram đieu duong Hoang gia Victoria o Edinburgh vao nam 1887. Cac tram y te đong vai tro nhu nhung vien đieu duong đac biet danh cho nhung truong hop mac benh lao som va đuoc mo cho nhung nguoi co thu nhap thap. Viec su dung cac tram y te đe đieu tri cho nhung nguoi thuoc tang lop trung luu va ha luu o cac khu vuc đo thi lon va su phoi hop giua cac cap đo khac nhau cua cac chuong trinh dich vu y te nhu benh vien, vien đieu duong va cac khu benh lao đuoc goi la "Chuong trinh chong lao Edinburgh".


= The ky 20 =


 Viec ngan chan  Vao đau the ky 20, benh lao la mot trong nhung van đe suc khoe cap bach nhat cua Vuong quoc Anh. Mot uy ban hoang gia đuoc thanh lap vao nam 1901, Uy ban Hoang gia đuoc bo nhiem đe đieu tra cac moi quan he cua benh lao o nguoi va đong vat. Nhiem vu cua no la tim hieu xem lieu benh lao o đong vat va nguoi co phai la cung mot benh hay khong, va lieu đong vat va con nguoi co the lay nhiem cho nhau hay khong. Đen nam 1919, Uy ban đa phat trien thanh Hoi đong Nghien cuu Y khoa cua Vuong quoc Anh.
Nam 1902, Hoi nghi quoc te ve benh lao đuoc trieu tap tai Berlin. Trong so cac hoat đong khac, hoi nghi đa đe xuat Thanh gia Lorraine la bieu tuong quoc te cua cuoc chien chong lai benh lao. Cac chien dich quoc gia lan rong khap Chau Au va Hoa Ky đe ngan chan su lan rong cua benh lao.
Sau nhung nam 1880, benh lao đa tro thanh mot can benh đang quan tam o Anh; đa co cac chien dich cam khac nho o nhung noi cong cong, va nhung nguoi ngheo bi nhiem benh bi ap luc phai vao cac trai đieu duong giong nhu nha tu; trong khi cac vien đieu duong danh cho tang lop trung luu va thuong luu cung cap dich vu cham soc tuyet voi va cham soc y te lien tuc. Bat ke loi ich cua khong khi trong lanh va tri lieu trong vien đieu duong, ngay ca trong đieu kien tot nhat, 50% benh nhan đa chet trong vong 5 nam (so lieu nam 1916).
Viec quang ba "Con dau Giang sinh" bat đau o Đan Mach trong nam 1904 nhu mot cach đe gay quy cho cac chuong trinh chong benh lao. No mo rong sang Hoa Ky va Canada vao nam 1907–1908 đe giup Hiep hoi Lao Quoc gia (sau nay đuoc goi la Hiep hoi Phoi Hoa Ky).
Tai Hoa Ky, lo ngai ve su lay lan cua benh lao đa đong mot vai tro trong phong trao cam khac nho noi cong cong.


 Vac-xin  Thanh cong thuc su đau tien trong viec tao mien dich chong lai benh lao đa đuoc Albert Calmette va Camille Guerin phat trien tu chung vi khuan lao bo giam đoc luc vao nam 1906. No đuoc goi la "BCG" ( Bacille Calmette-Guerin). Vac-xin BCG lan đau tien đuoc su dung tren nguoi vao nam 1921 tai Phap nhung phai đen sau The chien 2, BCG moi đuoc chap nhan rong rai o Anh va Đuc. Trong nhung ngay đau cua Dich vu Y te Quoc gia Anh, may X-quang phat hien lao tang đot bien nhung ty le tiem chung ban đau rat thap. Nam 1953, hoc sinh trung hoc đa đuoc thong nhat nen đuoc chung ngua, nhung đen cuoi nam 1954 chi co 250.000 nguoi đuoc chung ngua. Đen nam 1956, con so nay đa tang len 600.000, khoang mot nua la tre em đi hoc.
Tai Y, vac xin khuech tan Salvioli (Vaccino Diffondente Salvioli; VDS) đuoc su dung tu nam 1948 đen nam 1976. No đuoc phat trien boi Giao su Gaetano Salvioli (1894–1982) cua Đai hoc Bologna.


 Đieu tri  Thoi can đai, mot so can thiep phau thuat, bao gom ca ky thuat thoi khi mang phoi hoac ghep mang phoi - lam xep phoi bi nhiem trung đe no "nghi ngoi" va cho phep cac ton thuong lanh lai - đa đuoc su dung đe đieu tri benh lao Tran khi mang phoi khong phai la mot ky thuat moi. Nam 1696, Giorgio Baglivi đa bao cao ve su cai thien chung o nhung nguoi bi benh lao sau khi ho co nhung vet thuong do guom đam vao nguc. FH Ramadge gay ra ca tran khi mang phoi đieu tri thanh cong đau tien vao nam 1834, va sau đo đuoc bao cao rang benh nhan đa đuoc chua khoi. Tuy nhien, vao the ky 20, cac nha khoa hoc đa tim cach đieu tra nghiem ngat tinh hieu qua cua cac phuong phap nhu vay. Carlo Forlanini đa thu nghiem voi ky thuat tao khi mang phoi nhan tao cua ong tu nam 1882 đen nam 1888 va đieu nay bat đau đuoc thuc hien chi nhung nam sau đo. Nam 1939, Tap chi Lao cua Anh đa cong bo mot nghien cuu cua Oli Hjaltested va Kjeld Torning tren 191 benh nhan trai qua quy trinh nay tu nam 1925 đen nam 1931; nam 1951, Roger Mitchell đa xuat ban mot so bai bao ve ket qua đieu tri cua 557 benh nhan đuoc đieu tri tu nam 1930 đen nam 1939 tai Trudeau Sanatorium o Saranac Lake. Tuy nhien, viec tim kiem thuoc chua benh van tiep tuc mot cach nghiem tuc.
Trong thoi ky Đuc Quoc xa chiem đong Ba Lan, SS-Obergruppenfuhrer Wilhelm Koppe đa to chuc hanh quyet hon 30.000 benh nhan Ba Lan mac benh lao - it ai biet hoac quan tam rang viec chua khoi gan nhu nam trong tam tay. O Canada, cac bac si tiep tuc phau thuat loai bo benh lao cho benh nhan ban đia trong nhung nam 1950 va 60, ngay ca khi thu thuat nay khong con đuoc thuc hien tren benh nhan khong phai la nguoi ban đia.
Nam 1944, Albert Schatz, Elizabeth Bugie va Selman Waksman đa phan lap đuoc streptomycin do mot chung vi khuan Streptomyces griseus san xuat. Streptomycin la chat khang sinh hieu qua đau tien chong lai đuoc vi khuan M. tuberculosis. Kham pha nay thuong đuoc coi la khoi đau ky nguyen hien đai cua đieu tri benh lao, mac du cuoc cach mang thuc su chi bat đau vai nam sau đo, vao nam 1952, voi su phat trien cua isoniazid, loai thuoc diet vi khuan đuong mieng đau tien. Su ra đoi cua rifampin trong nhung nam 1970 đa đay nhanh thoi gian phuc hoi va giam đang ke so ca benh lao cho đen nhung nam 1980.


 Benh lao hoi sinh  Hy vong rang can benh nay co the đuoc loai bo hoan toan đa bi tieu tan vao nhung nam 1980 voi su gia tang cua cac chung vi khuan khang thuoc. Cac truong hop mac benh lao o Anh, khoang 117.000 truong hop nam 1913, đa giam xuong con khoang 5.000 truong hop vao nam 1987, nhung cac truong hop nhiem lao đa tang tro lai, đat 6.300 truong hop vao nam 2000 va 7.600 truong hop vao nam 2005. Do viec loai bo cac co so y te cong cong o New York va su xuat hien cua HIV, co su bung phat tro lai cua benh lao vao cuoi nhung nam 1980. So luong benh nhan khong hoan thanh lieu trinh su dung thuoc cua ho la kha cao. New York đa phai đuong đau voi hon 20.000 benh nhan lao voi cac chung vi khuan đa khang thuoc (it nhat la khang ca rifampin va isoniazid).
Đe đoi pho voi su bung phat tro lai cua benh lao, To chuc Y te The gioi đa ban bo tinh trang khan cap ve suc khoe toan cau vao nam 1993. Nam 2008, gan nua trieu truong hop mac benh lao đa khang thuoc moi (MDR-TB) đuoc uoc tinh xay ra tren toan the gioi


Tham khao Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Tuberculosis tai Wikimedia Commons
Chuyen trang Lao cua WHO
Chuyen trang Lao cua Vien Thong tin Thu vien Y hoc Trung uong, Bo Y te Viet Nam