Nha Kim (tieng Trung: 金朝; Han-Viet: Kim trieu; binh am: Jin Chao, tieng Nu Chan:  /amba-an antʃu-un/ 1115-1234) la mot trieu đai do nguoi Nu Chan gay dung trong lich su Trung Quoc. Nguoi Nu Chan nguyen la phien thuoc cua trieu Lieu, thu linh Hoan Nhan A Cot Đa sau khi thong nhat cac bo lac Nu Chan, vao nam 1115 dung nuoc đat đo tai Hoi Ninh phu (nay thuoc A Thanh, Hac Long Giang), quoc hieu la Đai Kim. Sau khi trieu Kim lap quoc, cung Bac Tong đinh "Lien minh tren bien" nham giap cong Lieu, đen nam 1125 thi Kim diet Lieu. Bac Tong tien đanh Lieu hai lan song đeu thua, Kim thay vay lien xe bo hen uoc voi Bac Tong, hai lan nam ha Trung Nguyen, đen nam 1127 thi tieu diet Bac Tong. Khi doi đo đen Trung Đo (nay thuoc Bac Kinh), lanh tho Kim bao trum Hoa Bac, cung khu vuc Hoa Trung o phia bac Tan Linh-Hoai Ha, khien cho Tay Ha cung cac bo lac Mac Bac nhu Thap Thap Nhi, Khac Liet phai than phuc, Nam Tong phai nhan la nuoc chau (Tong goi Kim la nuoc chu), xung ba tai Đong A.
Đen thoi ky Kim The Tong va Kim Chuong Tong, chinh tri va van hoa cua Kim đat đen đinh cao, song vao trung hau ky Kim Chuong Tong thi dan xuong doc. Suc chien đau cua quan Kim khong ngung suy giam, tham chi khi nguoi thong tri tien hanh trao bong loc o muc cao cho binh linh cung khong can lai noi. Quan he giua nguoi Nu Chan va nguoi Han mai khong the tim đuoc con đuong thich hop. Thoi ky Hoang đe Hoan Nhan Vinh Te va Kim Tuyen Tong, Kim bi Đai Mong Co Quoc moi noi len o phia bac xam luoc, trong khi noi bo cung co tranh đau, vung Son Đong-Ha Bac co dan bien khong dut, cuoi cung buoc phai nam thien Bien Kinh (nay la Khai Phong, Ha Nam). Sau đo, nham khoi phuc the luc, Kim lai giao chien voi Tay Ha va Nam Tong, cac ben đeu tieu hao thuc luc. Nam 1234, do bi Mong Co va Nam Tong bac nam hop đanh, Đai Kim diet vong.
Nam 1115, khi Hoan Nhan A Cot Đa xung đe co noi voi quan than: "Lieu lay sat tinh luyen lam hieu, nham the hien su vung manh. Sat tinh luyen tuy cung song cuoi cung cung bi "bien hoai", chi co 'kim' la "bat bien bat hoai", vi vay lay quoc hieu la Đai Kim đe the hien mong muon mai mai chang đoi chang hong.
Kim la 'trieu đai chinh phuc' do nguoi Nu Chan dung nen, mang nang tinh chat che đo bo lac. Vao so ky, Kim theo che đo bot cuc liet, tuc quy toc hiep nghi. Sau đo, trieu đinh Kim tiep thu che đo cua Lieu va Tong, dan dan chuyen tu chinh tri nhi nguyen sang che đo Han phap đon nhat, do vay co che chinh tri cua Kim đuoc tinh gian ma lai lon manh. Ve mat quan su, Kim thi hanh che đo Manh an Muu khac, tuc quan dan hop nhat, co thiet ky binh va hoa khi tinh nhue, truoc sau đanh bai nhieu cuong quoc. Ve mat kinh te, phan lon ke thua Bac Tong, nghe gom su va nghe ren sat hung thinh, 'cac truong" giua Kim-Ha kiem soat mach mau kinh te Tay Ha. Quy toc Nu Chan chiem linh bua bai đat ruong o Hoa Bac, no dich nguoi Han khien hai ben xung đot quyet liet. Khi quoc the trieu Kim suy thoai, nguoi Han noi tiep nhau tien hanh noi day vu trang.
Trieu Kim tren phuong dien van hoa cung dan theo huong Han hoa, tu trung ky ve sau, hien tuong quy toc Nu Chan đoi sang ho Han, mac Han phuc cang ngay cang pho bien, trieu đinh mac du cam song van khong can noi. Kim The Tong tich cuc đe xuong hoc tap tieng Nu Chan, chu Nu Chan, song khong the van hoi xu the nguoi Nu Chan bi Han hoa. Tap kich va hi khuc thoi Kim kha phat trien, thinh hanh hinh thuc dung tap kich lam tro. Su phat trien cua vien ban thoi Kim đat co so cho tap kich Nguyen khuc ve sau nay. Y hoc va so hoc thoi Kim co su phat trien nhanh chong, Kim Nguyen tu đai gia co anh huong quan trong toi tien trinh phat trien cua Trung y, viec no luc phat trien "Thien Nguyen thuat" va soan viet "Trung tu Đai Minh lich" co anh huong quan trong đoi voi so hoc thoi Nguyen.


Lich su = Hung khoi va diet Lieu =
Trieu Kim do nguoi Nu Chan kien lap, dan toc nay sinh song dua vao đanh ca va san ban. Thoi Đuong, nguoi Nu Chan đuoc goi la Mat Hat, đen thoi Ngu Đai thi bao gom cac bo lac nhu Hoan Nhan bo, than thuoc Bot Hai Quoc. Thu linh Khat Tu Bi Vu (Gulsabiwu) cua nguoi Mat Hat (thuy to cua nguoi Nu Chan) ngay xua tung cung Đai Trong Tuong va Đai To Vinh chong lai Vo Tac Thien nhung nam 696 - 698. Đai chien Thien Mon Linh giua nha Chu va Đai Trong Tuong no ra nam 698, Đai Trong Tuong va Khat Tu Bi Vu tu chien, Đai To Vinh len lanh đao dan quan Cao Cau Ly va Mat Hat đanh bai 20 van quan Chu do hai tuong nguoi Khiet Đan la Ly Giai Co va Lac Vu Chinh chi huy. Sau khi Đai To Vinh lap ra vuong quoc Bot Hai cung nam 698, nguoi Mat Hat đuoc cho nam giu 1 phan quyen luc trong vuong quoc nay. Trieu Lieu (đoi vua Lieu Thai To) sau khi đanh diet Bot Hai Quoc (đoi vua Đai Nhan Soan) vao nam 926, thu bien nguoi Nu Chan o phuong nam, goi la Thuc Nu Chan, nguoi Nu Chan o phuong bac la Sinh Nu Chan. Đen van ky cua trieu Lieu, trieu chinh hon loan, Lieu Thien To Đe ho đo bat tai, trieu đinh Lieu khong ngung đoi cong pham, cha đap bach tinh Nu Chan.
Mot so bo lac Nu Chan o đong bac bo Cao Ly tung la than thuoc cua vuong trieu nay, đong thoi cung trieu cong, đuoc goi la Đong Nu Chan hoac Đong Bac Nu Chan. Sau khi Hoan Nhan bo noi len, lien minh cac bo lac Nu Chan voi nong cot la Hoan Nhan bo muon thong nhat bo lac Nu Chan tai Hat Lan Đien (nay la khu vuc đong bac cua Bac Trieu Tien), Cao Ly bat an nen quyet đinh khai khan vung đat nay, hai ben phat sinh xung đot. Thang hai nam 1104, cac tuong Cao Ly nhu Lam Can suat quan xam nhap Hat Lan Đien, bi quan Nu Chan đanh cho tham bai. Cao Ly chien bai ton binh, song vi Doan Quan du thuyet nen quan Nu Chan tam ngung chien. Sau khi quan Nu Chan rut đi, Doan Quan thinh cau voi Cao Ly Tuc Tong huan luyen binh si nham tao ra mot đoi quan tinh nhue. Nam 1107, Doan Quan suat linh "Biet vu ban" gom 17 nghin linh tien đanh nguoi Nu Chan, gianh đuoc thang loi, cho xay dung 9 toa thanh o khu vuc Ham Hung ngay nay. Nam 1108, Cao Ly co tranh đau noi bo, quan chu moi la Cao Ly Due Tong lenh cho Doan Quan triet binh. Tu nam 1108 đen 1109, O Nha Thuc chi huy quan Nu Chan thu phuc Hat Lan Đien, Cao Ly thinh hoa, xin rut quan khoi 9 thanh va cac khu vuc chiem đuoc cua nguoi Nu Chan.

Nam 1112, khi Thien To Đe đen Xuan chau tu hoi cung voi tu truong cac toc Nu Chan đa cu xu bat kinh voi Hoan Nhan A Cot Đa va cac tu truong khac, khien cho Hoan Nhan A Cot Đa co y phan khang trieu đinh Lieu, sau đo xuat binh thong nhat cac toc Nu Chan. Nam 1114, Hoan Nhan A Cot Đa tuyen chien voi trieu đinh Lieu.
Nhung nguoi ti nan Bot Hai van giu đuoc van hoa va ban sac cua ho ngay ca duoi su cai tri khac nghiet cua nha Lieu. Ke tu khi thu linh bo toc Nu Chan (nhung nguoi la hau due cua nguoi Mat Hat tung nam 1 phan quyen luc cua Bot Hai, ho đong thoi la tien than cua nha Kim va nha Thanh) la Hoan Nhan A Cot Đa lanh đao mot cuoc noi day chong lai nha Lieu vao nam 1114, nhung nguoi ti nan Bot Hai voi con so khong lo đa tham gia chien tranh đe tranh bi đanh thue khac nghiet va xoa so van hoa, giup đo nguoi Nu Chan chong Lieu mot cach tich cuc. Nguoi Nu Chan tuyen bo nguon goc chung cua nguoi Bot Hai va Nu Chan la tu bay bo lac vat cat (勿吉), va tuyen bo: "Nu Chan va Bot Hai la cung mot gia đinh".
Vua Lieu sai tuong mang 7.000 quan đi đanh Nu Chan, tap ket tai bo phia bac song Ap Tu (tuc song Non Giang, vi tri giua hai tinh Cat Lam va Hac Long Giang); Hoan Nhan A Cot Đa dan 3.700 quan đoi bo. Loi dung ban đem, A Cot Đa mang quan vuot song, bay gio gio lon noi len, troi toi mu mit, xua quan tien đanh, quan Lieu tan vo đai bai, sau đo tiep tuc bai tran trong cac tran chien Ninh Giang va Xuat Ha Điem.
Thang gieng nam 1115, tai Hoang Đe trai (nay thuoc A Thanh, Cap Nhi Tan, Hac Long Giang), Hoan Nhan A Cot Đa xung đe kien quoc, tuc Kim Thai To, đinh quoc hieu la "Đai Kim". Đen luc nay, Lieu Thien To Đe moi xem trong su viec, đong thoi ha lenh than chinh, song quan Lieu bi quan Kim đanh bai, con noi bo trieu Lieu lai xay ra viec Da Luat Chuong No va Cao Vinh Xuong lam phan.
Kim Thai To lay Ngu Kinh cua Lieu lam muc tieu, phan binh lam hai lo trien khai chien tranh Kim diet Lieu. Lieu Thien To Đe tung sac phong cho Kim Thai To la Đong Hoai quoc hoang đe nham an phu, song van ban trong sac phong khong goi Hoan Nhan A Cot Đa la huynh truong, quoc hieu khong phai la Đai Kim, do vay ong khong tiep thu sac phong ma tiep tuc tien đanh Lieu.
Thang nam cua nam 1116, quan Đong lo chiem linh Đong Kinh Lieu Duong phu (nay thuoc Lieu Duong, Lieu Ninh), đen nam 1120 quan Tay lo đanh chiem Thuong Kinh Lam Hoang phu (nay thuoc Ba Lam Ta, Noi Mong), trieu Lieu đe mat mot nua đat đai. Trong luc đang dien ra chien su, Bac Tong lien tuc phai cac su gia Ma Chinh, Trieu Luong Tu đen, cung Kim đinh Hai thuong chi minh, lien hiep tien cong Lieu. Nam 1122, quan Đong lo đanh ha Trung Kinh Đai Đinh phu (nay thuoc Ninh Thanh, Noi Mong), Thien To Đe chay đen sa mac Gobi. Đong thoi, quan Tay lo cung đanh ha Tay Kinh Đai Đong phu (nay thuoc Đai Đong, Son Tay), Da Luat Đai Thach lap Da Luat Thuan o Nam Kinh Tich Tan phu (nay thuoc Bac Kinh), tuc chinh quyen Bac Lieu. Bac Tong phai Đong Quan cung nhung nguoi khac nhieu lan đem quan bac phat Lieu, song đeu bi quan Lieu đanh tan. Bac Tong cuoi cung phai thinh quan Kim đanh ha Nam Kinh cua Lieu, Bac Lieu mat, đen luc nay Ngu Kinh cua Lieu đeu bi Kim đanh ha. Tong va Kim trai qua hiep thuong, ket qua la quan Kim se trao cho Tong mot bo phan thanh thi cua Yen Van thap luc chau, đong thoi thu đuoc tue te, song cuoi cung Bac Tong chi thu đuoc cac toa thanh khong sau khi chung bi quan Kim cuop pha.
Nam 1123, Kim Thai To qua đoi, em trai la Hoan Nhan Ngo Khat Mai ke vi, tuc Kim Thai Tong. Thang gieng nam 1124, nham lien hiep voi Tay Ha đe diet Lieu, Kim Thai Tong cat đat Lieu cu o phia bac Ha Trai va phia nam Am Son cho Tay Ha, Tay Ha chuyen sang xung than voi Kim. Nam 1125, Lieu Thien To Đe bi bat, trieu Lieu mat. Nguoi Nu Chan đa tra thu cho vuong quoc Bot Hai tung bi nguoi Khiet Đan tieu diet vao nam xua. Song Da Luat Đai Thach suat quan tien ve phia tay, thanh lap Tay Lieu o Tay Vuc..


= Chinh Tong va hoa đam =

Sau khi diet Lieu, trieu Kim lien co y nam ha diet trieu Tong. Kim Thai Tong muon "bien Binh chau", vao nam 1125 phat đong chien tranh Kim diet Tong. Kim Thai Tong phai Bot cuc liet Hoan Nhan Ta Da lam Đo nguyen soai, Hoan Nhan Tong Vong, Hoan Nhan Tong Han phan binh hai lo Ha Bac va Son Tay, cuoi cung hoi quan o thu đo Khai Phong cua Bac Tong. Truoc tinh huong tuong Tong Ly Cuong tu thu Khai Phong, hai ben Kim va Tong ky ket "Tuyen Hoa hoa nghi" Nam 1126, lay ly do trieu đinh Tong huy uoc, Kim Thai Tong lai phai Hoan Nhan Tong Vong va Hoan Nhan Tong Han phan lam hai lo cong pha Khai Phong, đen nam sau bat đuoc Tong Kham Tong, Tong Huy Tong cung hoang that Tong va đua ho ve phia bac, su goi la Tinh Khang chi hoa, Bac Tong diet vong. Tuy nhien, Khang vuong Trieu Cau cua Bac Tong tranh đuoc nan, đong thoi xung đe o Nam Kinh Quy Đuc phu (nay thuoc Thuong Khau, Ha Nam), kien quoc Nam Tong, tuc Tong Cao Tong. Đe phuc vu cho muc đich thong tri vung đat rong lon moi chiem linh đuoc tu tay nguoi Han, trieu Kim truoc sau lap ra cac chinh quyen bu nhin la Truong So va Luu Te, đong thoi nhieu lan phai Hoan Nhan Tong Bat va cac tuong Kim khac đem quan nam chinh Tong Cao Tong (luc nay doi đen Giang Nam). Nho no luc cua cac tuong Nhac Phi, Han The Trung, Truong Tuan, Nam Tong moi đuoc giu vung. Cuoi cung, trieu Kim chi con cach buoc Nam Tong xung nuoc chau voi minh, đong thoi bat cac nuoc Tay Ha va Cao Ly phai than phuc, xung ba Đong A.
Nam 1135, Kim Thai Tong qua đoi, ton tu cua Kim Thai To la Hoan Nhan Đan tuc vi, tuc Kim Hy Tong. Đuong thoi, co mot so cong than phu ta trieu đinh Kim đuoc goi la "Dien Khanh cong than", bon ho kiem soat trieu chinh, chu yeu phan thanh phai chu chien va phai chu hoa. Kim Hy Tong phe tru Luu Te vao nam 1137, sau đo nghe theo kien nghi cua Hoan Nhan That Lan thuoc phai chu hoa, tien hanh nghi hoa voi phai chu hoa cua Nam Tong gom Tong Cao Tong va Tan Coi. Viec phai cat nhuong Ha Nam va Thiem Tay khien cho Hoan Nhan Tong Bat thuoc phai chu chien bat man, đen nam 1140 thi Hoan Nhan Tong Bat suat quan đoat lay đat Ha Nam, Thiem Tay. Nam sau, Hoan Nhan Tong Bat lai nam chinh, song bi Nhac Phi va Luu Ky đanh bai, Nhac Phi sau tran Yen Thanh tien hanh bac phat, tien sat Bien Kinh. Cuoi cung, Hoan Nhan Tong Bat va phai chu hoa cua Nam Tong hop đam, ky ket Thieu Hung hoa nghi, đen luc nay bien gioi Kim-Tong hoan toan xac đinh theo Tan Linh-Hoai Ha. Kim Hy Tong tu nho đa đuoc day do trong moi truong van hoa Han, sau khi đang co cung voi Hoan Nhan Tong Bat thuc đay cai cach theo Han che, đong thoi trong dung nguoi Han. Nam sau, Kim Hy Tong phai ba nguoi thuoc "Dien Khanh cong than" la Hoan Nhan Tong Ban, Hoan Nhan Tong Can, Hoan Nhan Tong Han cung tong quan co cau chinh phu. Quan che Kim đen luc nay ve co ban đa Han hoa, kien lap tam tinh che voi thuong thu tinh la trung tam. Kim Hy Tong do bi "Dien Khanh cong than" va Hoang hau khong che, ban than sau nao qua đo, đen hau ky thi khong con lo viec trieu chinh, lam sat nguoi vo toi, cuoi cung bi anh ho la Huu thua tuong Hai Lang vuong Hoan Nhan Luong sat hai vao nam 1150, Hoan Nhan Luong xung lam hoang đe.
Nham cong phat Nam Tong, thong nhat Trung Hoa, Hoang đe Hoan Nhan Luong thi hanh nhieu bien phap: thien đo đen Yen Kinh (nay thuoc Bac Kinh), goi la Trung Đo, đong thoi cung co y nam thien đen Bien Kinh; phan chia lai ve hanh chinh voi viec thanh lap 4 lo nham tao thuan loi cho quan ly; đua quan đoi khi truoc do Kim Thai Tong cung Hoan Nhan Tong Can va Hoan Nhan Tong Han quan ly đang tru trat tai Thuong Kinh Hoi Ninh phu chuyen sang chiu su quan che cua trieu đinh, tao nen tang cho che đo trung uong tap quyen cua trieu Kim. Tuy nhien, Hoan Nhan Luong nghi ky sau sac cac thanh vien trong tong that, hau due cua Kim Thai Tong hau nhu đeu bi Hoan Nhan Luong sat hai; đong thoi ong hao phi cua cai rat lon, khong xem xet đen su phan đoi cua mot bo phan đai than, kien quyet Nam chinh. Thang 5 nam 1161, trieu đinh Kim khien su sang Tong yeu cau hoach đinh lai bien gioi, co y muon tao co gay han, Nam Tong bat đau phong bi chien tranh. Nam sau, Hoang đe Hoan Nhan Luong suat đai quan tu Bien Kinh phan binh lam 4 lo tien hanh nam chinh. Quan Đong dien phan thanh hai lo va luc lo, quan luc lo do Hoang đe Hoan Nhan Luong tu than suat linh, tu Tuc chau (nay la Tuc Chau, An Huy) vuot qua Hoai Ha đanh thang đen Hoa chau (nay la huyen Hoa, An Huy), thuy quan hai lo đanh thang vao thu đo Lam An (nay la Hang Chau, Chiet Giang) cua Nam Tong. Quan Tay lo phan biet tu Quan Trung tien cong khu vuc Tu Xuyen va tu Ha Nam tien cong khu vuc Ho Bac. Quan Đong lo sau khi vuot Hoai Ha đanh chiem Hoa chau thi chuan bi tiep tuc vuot Truong Giang. Tuy nhien, thuy quan hai lo cua Kim bi thuy quan cua tuong Tong Ly Bao tieu diet tai Giao Tay (nay thuoc Giao Chau, Son Đong). Đong thoi, nguoi Khiet Đan o tay bac lam phan, em ho la Cat vuong Hoan Nhan Tu tu lap lam hoang đe o Đong Kinh Lieu Duong phu, đong thoi chuyen đen Yen Kinh, tuc Kim The Tong. Truoc tinh hinh nay, Hoang đe Hoan Nhan Luong van co vuot Truong Giang, song đoi quan tien truoc bi tuong Tong Ngu Doan Van đanh bai trong Tran Thai Thach, thuyen ham cung bi quan Tong tieu huy. Hoang đe Hoan Nhan Luong co y đo doi quan đen Duong Chau đe vuot Truong Giang, song bi bo ha phan đoi manh me, cuoi cung ho phat đong binh bien sat hai Hoan Nhan Luong. Quan Tong thua co thu phuc khu vuc phia nam Hoai Ha, tuc Hoai Nam, tu sau đo Kim khong con phat đong chien tranh nham diet Tong nua.


= The-Chuong thinh the =

Nam 1161, Kim The Tong sau khi cu binh thi chieu cao toi loi cua Hoang đe Hoan Nhan Luong, suat quan thong nhat Hoa Bac, đong thoi đinh chi phat đong chien tranh nham diet Tong. Tuy nhien, chien tranh giua Kim va Tong van chua ket thuc, vao nam 1162 lay ly do Nam Tong khong nguyen xung than, Kim The Tong phai chu tuong Boc Tan Trung Nghia tien tru Bien Kinh, Hot Thach Liet Chi Ninh tran thu tien tuyen, chuan bi đoat lai khu vuc Hoai Nam. Luc nay, Tong Hieu Tong Trieu Than co y đo muon thu phuc Trung Nguyen nen phai chu tuong Truong Tuan suat linh quan đoi bac phat, su goi la Long Hung bac phat. Quan Tong dan dan chiem linh cac noi o Hoai Bac, song bi Hot Thach Liet Chi Ninh đanh tan trong tran Phu Li, chien dich bac phat cua Tong ket thuc. Sau đo, phai chu hoa trong trieu đinh Nam Tong noi len, đen nam 1164 khi quan Kim lai tien hanh nam chinh thi Tong cau hoa, hai ben ky ket hiep uoc, đoi đai binh đang, trieu Kim thu đuoc cua cai moi nam tu Tong. Ve mat noi chinh, ban than Kim The Tong rat gian di, lua chon phuong thuc quan ly trieu chinh trung dung yen on, đe xuong Nho hoc; tra van quan lai, nghiem cam tham o; co thai đo thuc te voi kinh te, đong thoi mien tru cac khoan thue bat hop ly, khi xay ra thien tai thi lap tuc cho cuu te. Đuong thoi, nhan dan cac toc lien tiep khoi nghia, Kim The Tong vi đe duy tri thong tri nen loi dung cac che đo khoa cu, hoc hieu, tranh thu su ung ho cua quy toc nguoi Han, tang cuong quyen luc cua manh an-muu khac, mo rong dien tich đat đai do nguoi Nu Chan chiem huu. Nhung viec nay đeu khien cho kinh te-van hoa cua trieu Kim khoi phuc va phat trien o trinh đo nhat đinh, su goi la Đai Đinh chi tri. Ngoai viec chong lai Nam Tong bat phat, Kim The Tong con xuat binh uy chan Tay Ha, Cao Ly, khien hai nuoc nay than phuc, trieu Kim đuoc Kim Su goi la 'tieu Nghieu Thuan'. Nam 1189, Kim The Tong qua đoi, do Thai tu Hoan Nhan Doan Cung mat som, do vay nhi tu cua Doan Cung la Hoan Nhan Canh tuc vi, tuc Kim Chuong Tong.
Tien ky thoi Kim Chuong Tong, chinh tri Kim bi Han hoa rat sau, kinh te rat phat trien, su goi la Minh Xuong chi tri. Khong chi khich le van hoa trong nuoc, ban than Kim Chuong Tong cung đuoc mo ta la nguoi hay chu. Tuy nhien, Kim Chuong Tong qua xem trong viec phat trien van hoa, sung ai Ly Su Nhi (sau phong la Nguyen phi) va ngoai thich Ly thi, nhiem dung nguoi co xuat than 'kinh đong' la Tu Tri Quoc quan ly trieu chinh. Hai the luc nay hiep tro lan nhau, muu cau tu loi khi can chinh, khien cho cuc the chinh tri vao hau ky thoi Kim Chuong Tong dan truot doc, cong them Hoang Ha gay lu lut va thay đoi dong chay khien quoc the trieu Kim dan suy thoai. Luc nay, quan su trieu Kim dan bi bo be, cac bo Mong Co o phuong bac noi len. Kim Chuong Tong tung phai binh đen Mong Co, đong thoi kich đong cac bo lac Mong Co tan sat lan nhau, song hieu qua thu đuoc khong lon, cuoi cung Thanh Cat Tu Han thong nhat Mong Co. Quyen than Nam Tong la Han Thac Tru thay quoc the trieu Kim suy thoai, menh Ngo Hi quan ly đat Thuc, chuan bi bac phat, tuy nhien trieu đinh Kim cung phai Boc Tan Quy tran giu Bien Kinh đe khang quan Tong. Nam 1206, Han Thac Tru phat đong Khai Hy bac phat, trieu Kim tung đe mat khu vuc Hoai Bac, song lai nhan đuoc su đau hang cua Ngo Hy o Thuc. Đen thang tam, Boc Tan Quy suat quan chia lam 9 lo nam ha, đen cuoi nam thi ap sat Truong Giang, đong thoi vay đanh Tuong Duong. Nam sau, Ngo Hy bi sat hai, Tu Xuyen lai ve tay Nam Tong, đen luc nay hai ben co y hoa nghi. Cuoi cung, Han Thac Tru bi giet theo nhu yeu cau cua Kim, hai ben nghi hoa vao nam 1208, su goi la Gia Đinh hoa nghi. Nam 1208, Kim Chuong Tong qua đoi, do ca sau nhi tu cua ong đeu chet yeu, Ly nguyen phi lap hoang thuc cua ong la Ve Thieu vuong Hoan Nhan Vinh Te lam nguoi ke vi.


= Trung suy va nam thien =

Hoan Nhan Vinh Te sau khi ke vi lap tuc thanh tru the luc ngoai thich, song ban than ong lai dung nham nguoi, cang khien cho quoc the trieu Kim suy thoai hon loan, đuong thoi khong đu suc phan khang quan Mong Co xam nhap. Nam 1206, Thanh Cat Tu Han thong nhat Đai Mac, lap nen Đai Mong Co Quoc. Đuong thoi, nguoi Mong Co giu thai đo thu đich nghiem trong voi trieu Kim, co y thoat khoi su khong che cua trieu Kim, Thanh Cat Tu Han cung biet rang Hoan Nhan Vinh Te thuoc hang bat tai, nhan đinh hien la thoi co tot đe đanh diet trieu Kim. Thanh Cat Tu Han truoc tien cong đanh Tay Ha nham pha vo đong minh Kim-Ha. Đuong thoi, Tay Ha cau vien Kim, Hoang đe Hoan Nhan Vinh Te ngoi xem khong ung cuu, cuoi cung Tay Ha than phuc Mong Co, chuyen sang phu Mong phat Kim. Sau khi loai bo đuoc noi lo tu Tay Ha, Thanh Cat Tu Han vao nam 1210 đoan giao voi trieu Kim. Nam sau, Thanh Cat Tu Han phat đong chien tranh Mong-Kim, 40 van quan Kim do Thua tuong Hoan Nhan Thua Du va Tuong Hoan Nhan Cuu Can suat linh bi quan Mong Co đai pha trong tran Da Ho Linh, Hoang đe Hoan Nhan Vinh Te đem chuc Thua tuong giao lai cho Đo Đan Dat gioi muu luoc. Quan Mong Co sau đo đanh vao Hoa Bac, cuop đoat tu xu, cuoi cung bao vay Trung Đo cua Kim, song do thanh tri Trung Đo vung chac nen quan Mong Co rut lui. Nam 1212, Thanh Cat Tu Han lai mot lan nua xuong phia nam đanh Kim, tung bao vay Tay Kinh Đai Đong phu cua Kim. Cung nam, mot nguoi Khiet Đan la Da Luat Luu Ca o vung đong bac tien hanh phan Kim phu Mong, quan trieu đinh Kim bi đanh bai tai Đich Cat Nao (nay o phu can Xuong Đo, Lieu Ninh). Nam 1213, Tuong Ho Sa Ho sat hai Hoang đe Hoan Nhan Vinh Te, Ho Sa Ho lap thu huynh cua Kim Chuong Tong la Hoan Nhan Tuan ke vi, tuc Kim Tuyen Tong.
Ho Sa Ho nam giu đai quyen cua trieu Kim, song do uy hiep tuong tran thu Trung Đo la Truat Ho Cao Ky nen cuoi cung bi nguoi nay sat hai. Mua thu nam 1213, Thanh Cat Tu Han phan binh lam 3 lo đanh Kim, phai Hoang tu Truat Xich kinh luoc Son Tay, Hoang đe Hop Tat Nhi đen Ha Bac, ban than Thanh Cat Tu Han cung au tu Đa Loi đen Son Đong, trieu đinh Kim chi con 11 thanh nhu Trung Đo, Chan Đinh, Đai Danh la chua bi mat. Nam sau, Kim Tuyen Tong cau hoa, dang vang va Ky Quoc cong chua cho Thanh Cat Tu Han, đat đuoc Mong-Kim hoa nghi. Sau khi quan Mong Co rut lui, Kim Tuyen Tong bat chap su phan đoi cua Đo Đan Dat va nhung nguoi khac, cung Truat Ho Cao Ky doi đo đen Bien Kinh, phai Thai tu Hoan Nhan Thu Trung tran thu Trung Đo, khien quan dan Ha Bac bat an. Nam 1215, quan Mong Co lay ly do Kim doi đo đen phia nam đe suat quan đanh chiem Trung Đo, đen luc nay Kim đe mat khu vuc Ha Bac. Thang muoi cung nam, tuong Kim phu trach đanh Da Luat Luu Ca la Bo Tien Van No tu lap lam hoang đe o Lieu Đong, dung nen Đong Chan Quoc. Đen luc nay, vung đat ma nguoi Nu Chan hung khoi bi phan chia giua Bo Tien Van No va Da Luat Luu Ca, con Son Đong va Ha Bac đeu co quan Ao Đo noi day, trieu đinh Kim chi con khong che đuoc Ha Nam, Hoai Bac va Quan Trung. Hoang Ha tu khi Kim nam thien thi đoi dong sang huong đong nam, pham vi ngap lut rat rong.

Sau khi Kim Tuyen Tong nam thien, quoc the cua Kim cang them yeu, Mong Co thay the Kim xung ba tai Đong A. Vi Thanh Cat Tu Han đem quan tay chinh Đe quoc Khwarezm Ba Tu nen ong ta phong Moc Hoa Le lam "Thai su quoc vuong" thong linh đat Han. tiep tuc uy hiep trieu Kim, Kim o vao trang thai hap hoi. Mac du Kim Tuyen Tong muon chan hung lai trieu Kim, song khong co tai nang muu ke kiet xuat, lai co thien tinh nghi ky, ve mat chinh tri khong co su khoi sac. Nam 1219, Thai Nguyen that thu, trieu đinh Kim lap "Ha Bac cuu cong", phong cho 9 nguoi nhu Vuong Phuc, Di Lat Chung Gia No, Vu Tien tuoc cong, ban hieu "Tuyen luc trung than", muc đich la đe khien ho giu vung quoc tho, song khong co ket qua. Kim Tuyen Tong nhiem dung Truat Ho Cao Ky, nguoi nay co ban tinh ha khac, lien tuc nam chinh Nam Tong, tay chinh Tay Ha đe khuech truong lanh tho, đong thoi tiep tuc chien đau khang Mong Co. Đen luc nay, tinh hinh cua trieu Kim la noi chinh khong tot, quan luc đa sut kem, trai qua nhieu lan chien tranh khien Kim lam vao khon canh. Nam 1219, Truat Ho Cao Ky bi Kim Tuyen Tong giet. Nam 1224, Kim Tuyen Tong qua đoi, thu tu Hoan Nhan Thu Tu ke vi, tuc Kim Ai Tong.


= Vong quoc tai Thai chau =
Bai chi tiet: Tran Tam Phong Son;Tran Thai Chau (1233-1234)
Sau khi Kim Ai Tong tuc vi, ong khuyen khich san xuat nong nghiep, hoa hao voi Nam Tong va Tay Ha. Kim Ai Tong cung lap ra "Trung hieu quan" truc thuoc trung uong, nhiem dung Hoan Nhan Tran Hoa Thuong va cac danh tuong khang Mong khac, vao nam 1228 đanh tan quan Mong Co trong tran chien Đai Xuong Nguyen tai huyen Ninh thuoc Cam Tuc ngay nay. Sau đo, quan Kim thu phuc đuoc khong it đat đai, khien trieu Kim khoi tu hoi sinh. Tay Ha do quoc luc suy lac nen cuoi cung bi Mong Co tieu diet vao nam 1227. Thanh Cat Tu Han qua đoi trong chien dich tieu diet Tay Ha, Oa Khoat Đai ke nhiem vao nam 1229. Sau đo, quan Mong Co lai đoi pho voi Kim, Oa Khoat Đai Han phat đong ba lo phat Kim vao nam 1230, Đai Han suat đai quan vuot Hoang Ha đanh thang đen Bien Kinh, Oat Tran Na Nham suat quan Đong lo đen Te Nam, Đa Loi suat quan Tay lo tu Han Trung muon đuong Tong theo Han Thuy tien đanh Bien Kinh. Nam 1232, Đa Loi đen gan Bien Kinh, Kim Ai Tong phai Hoan Nhan Hop Đat, Di Lat Pho A suat đai quan đanh chan o Đang Chau. Đen luc nay, Oa Khoat Đai Han suat đai quan vuot Hoang Ha, đong thoi phai Toc Bat Đai đanh Bien Kinh. Quan bac vien Bien Kinh cua Hoan Nhan Hop Đat giao chien voi quan cua Đa Loi o Tam Phong Son (nay o đong nam Vu Chau, Ha Nam - noi dien ra tran Tam Phong Son), ket qua la đoi quan tinh nhue nay cua Kim bi đanh bai hoan toan, cac danh tuong Truong Hue, Hoan Nhan Hop Đat, Hoan Nhan Tran Hoa Thuong va Di Lat Pho A tu vong. Quan Mong Co vay đanh Bien Kinh, Kim Ai Tong phai cau hoa. Tuy nhien, sau đo trieu đinh Kim lai giet su gia cua Mong Co, Mong Co lai vay đanh Bien Kinh. Kim Ai Tong kien tri đen cuoi nam thi bo thanh, chay ve nam đen Quy Đuc (nay thuoc Thuong Khau, Ha Nam), tuong tran thu Bien Kinh la Thoi Lap đau hang Mong Co. Bi tuong Mong Co la Su Thien Trach truy đuoi, Kim Ai Tong chay đen Thai chau (nay thuoc Nhu Nam, Ha Nam), quan Mong Co hen uoc voi tuong Nam Tong la Manh Cung, Giang Hai lien hiep vay đanh. Thang gieng nam 1234, Thai chau cuc ky nguy cap, Kim Ai Tong khong muon la quan chu mat nuoc, do vay ong đem hoang vi trao cho Thong soai Hoan Nhan Thua Lan vao ngay 9 thang 2 DL, su goi la Kim Mat Đe. Đen khi thanh Thai chau bi chiem, Kim Ai Tong tu sat, Kim Mat Đe tu vong trong loan quan, trieu Kim mat.


Cuong vuc Tu khi Kim Thai To lap quoc, Kim lien tiep phat đong chien tranh xam luoc Lieu, Bac Tong, Tay Ha, Cao Ly. Sang thoi Kim Thai Tong, trieu Kim truoc sau đanh diet Lieu va Bac Tong, cuong vuc luc nay đong đen vung đat cu tru cua cac toc Cat Ly Me, Ngot Đich Cai o ha du song Tung Hoa, giap bien Nhat Ban; bac đen Hoa Lo Hoa Muu Khac (nay thuoc khu vuc day nui Stanovoy cua Nga, cach Bo Du lo (nay thuoc huyen Khac Đong, Hac Long Giang) hon 3.000 ly ve phia bac; tay bac đen khu vuc Ha Sao, sat voi cac bo lac Đai Mac nhu Thap Thap Nhi bo, Uong Co bo; phia tay men theo gioi hao phu can Tan chau, sat voi Tay Ha. O phia nam, lay Tan Linh-Hoai Ha lam ranh gioi voi Nam Tong, o đoan vien tay lay Đai tan quan lam ranh gioi. Cuong vuc trieu Kim co the phan thanh 3 bo phan, khu vuc thu nhat la vung Đong Bac va Mac Nam nguyen nam duoi quyen thong tri cua trieu Lieu, đay la vung đat hung khoi cua trieu Kim, bao gom vung đat cu tru cua cac bo lac Nu Chan, cung nhu nguoi Khiet Đan, He, Bot Hai va cac toc Cat Ly Me, Ngot Ly Cai. Vao đau nhung nam kien quoc, trieu Kim đoi voi khu vuc nay đeu dung cuu che cua Sinh Nu Chan, nhu sau khi Kim Thai To chiem linh đuoc cac chau huyen o Đong Kinh cua Lieu vao nam 1116, "chieu tru Lieu phap, giam bot thue, đat manh an-muu khac nhu che đo ban trieu", nghia la cac toc nguoi Nu Chan, Han, Bot Hai, Khiet Đan hoac He đeu phai theo che đo manh an-muu khac. Khu vuc thu hai tu Thuong Kinh Lam Hoang phu keo dai xuong phia nam, đen Yen Van thap luc chau o Ha Bac-Son Tay, cu dan o đay chu yeu la nguoi Han, song chiu su thong tri cua nguoi Khiet Đan trong mot thoi gian dai, duoi thoi Kim van duy tri che đo Han quan. Su sach ghi la "Thai To nhap Yen, bat đau dung che đo Nam-Bac dien quan cua Lieu", tuc đong thoi thi hanh cuu che cua nguoi Nu Chan va Han che. Khu vuc thu ba la khu vuc nguyen thuoc su thong tri cua Tong o phia bac Tan Linh-Hoai Ha, cu dan chu yeu la nguoi Han, do moi chiu su thong tri cua ngoai toc nen phan lon khong muon chiu su quan che cua Kim. Trieu đinh Kim tung lan luot đat ra chinh quyen bu nhin Truong So va Luu Te đe thong tri khu vuc thu ba nay, cuoi cung trieu đinh Kim tien hanh quan ly truc tiep theo che đo Han.


Hanh chinh Trieu Kim lua chon phan chia hanh chinh ba cap la lo, chau, huyen, tong cong co 5 kinh 19 lo:

Thuong Kinh lo, tri so tai Hoi Ninh phu (nay thuoc A Thanh, Hac Long Giang)
Đong Kinh lo, tri so tai Lieu Duong phu (nay thuoc Lieu Duong, Lieu Ninh)
Bac Kinh lo, tri so tai Lam Hoang phu (nay thuoc ky Ba Lam Ta, Noi Mong)
Tay Kinh lo, tri so tai Đai Đong phu (nay thuoc Đai Đong, Son Tay)
Trung Đo lo, tri so tai Đai Hung phu (nay thuoc Bac Kinh)
Nam Kinh lo, tri so tai Khai Phong phu (nay thuoc Khai Phong, Ha Nam)
Ha Bac Đong lo, tri so tai Ha Gian phu (nay thuoc Ha Gian, Ha Bac)
Ha Bac Tay lo, tri so tai Chan Đinh phu (nay thuoc Chinh Đinh, Ha Bac)
Son Đong Đong lo, tri so tai Ich Đo phu (nay thuoc Thanh Chau, Son Đong)
Son Đong Tay lo, tri so tai Đong Binh phu (nay thuoc Đong Binh, Son Đong)
Đai Danh Phu lo, tri so tai Đai Danh phu (nay thuoc Đai Danh, Ha Bac)
Ha Đong Bac lo, tri so tai Thai Nguyen phu (nay thuoc Thai Nguyen, Son Tay)
Ha Đong Nam lo, tri so tai Binh Duong phu (nay thuoc Lam Phan, Son Tay)
Kinh Trieu Phu lo, tri so tai Kinh Trieu phu (nay thuoc Tay An, Thiem Tay)
Phuong Tuong lo, tri so tai Phuong Tuong phu (nay thuoc Phuong Tuong, Thiem Tay)
Phu Dien lo, tri so tai Dien An phu (nay thuoc Dien An, Thiem Tay)
Khanh Nguyen lo, tri so tai Khanh Duong phu (nay thuoc Khanh Duong, Cam Tuc)
Lam Thao lo, tri so tai Lam Thao phu (nay thuoc Lam Thao, Cam Tuc)
Ham Binh lo, tri so tai Ham Binh phu (nay thuoc Khai Nguyen, Lieu Ninh)
O cap lo co đo tong quan phu, cung voi tam ty đo chuyen van ty, an sat, diem su; Ngu Kinh phu co chuc luu thu. Chau thoi Kim phan thanh ba loai: tiet đo chau đat chuc tiet đo su, phong ngu chau đat chuc phong ngu su, thu su chau đat chuc thu su. O cap huyen, huyen lenh la nguoi cai quan, phan thanh bay đang cap. Ngoai ra, Kim con co cac chuc quan bo lac, Manh an gom 1.000 phu, Muu khac gom 100 phu, hop xung la Manh an Muu khac; "cu tuong on" (乣詳穩) la chuc quan phu trach viec bao ve bien gioi, "di ly can" (移里菫) la chuc danh cho thu linh thon trai bo lac.
Trieu Kim thi hanh Ngu Kinh che, tong cong co Trung Đo Đai Hung phu, Thuong Kinh Hoi Ninh phu, Nam Kinh Khai Phong phu, Bac Kinh Đai Đinh phu, Đong Kinh Lieu Duong phu, Tay Kinh Đai Đong phu; ba boi đo sau nguyen la Trung Kinh Đai Đinh phu, Đong Kinh Lieu Duong phu, Tay Kinh Đai Đong phu cua trieu Lieu. Kinh đo cua trieu Kim nguyen nam o Thuong Kinh, thang 4 nam 1151 thi Hoang đe Hoan Nhan Luong ban bo chieu thu mo rong Yen Kinh lam Trung Đo, đen nam 1153 thi thien đo toi Trung Đo, Trung Đo la thu đo trong thoi gian lau nhat cua Kim. Nam 1214, Kim Tuyen Tong truoc ap luc cua nguoi Mong Co đa tuyen bo nam thien Bien Kinh. Nam 1232, sau khi quan Mong Co bao vay Bien Kinh, Kim Ai Tong chay đen Quy Đuc (nay thuoc Thuong Khau, Ha Nam), roi Thai chau (nay thuoc Nhu Nam, Ha Nam).


The che chinh tri Trieu Kim vao so ky ap dung đay đu quan che Nam-Bac dien tu thoi Lieu, thi hanh che đo luong nguyen: Nu Chan cuu che, Han che tai lanh đia cua nguoi Han. Sau khi thi hanh "Thien Quyen tan che" tu thoi Kim Hy Tong, Nu Chan che dan bi loai bo, dan dan chon dung che đo trieu Tong. The che chinh tri đuoc nhat nguyen hoa la mot nguyen nhan quan trong khien trieu Kim lon manh.
Luc moi lap quoc, Kim Thai To phe tru che đo "quoc tuong" tu thoi lien minh bo lac, chon dung che đo Bot cuc liet, tuc la phan thanh nhom, truong quan đeu goi la "Bot cuc liet". Trong đo, "Đo Bot cuc liet" la hoang đe, "Am ban Bot cuc liet" la hoang tru, tuc nguoi đuoc chi đinh ke thua hoang vi; "Quoc luan Bot cuc liet" la quoc tuong; "A mai Bot cuc liet" tro thu cho quoc tuong; "Hao Bot cuc liet" la tro thu thu hai; hinh thanh che đo Bot cuc liet ma theo đo Hoang đe cung voi mot so it đai than cung thao luan quoc su. Sau lai co them "Hot lo Bot cuc liet", tuc tro thu thu ba, đen nam 1132 thi Kim Thai Tong phan "Hot lo Bot cu liet" thanh ta bot cuc liet va huu bot cuc liet, hinh thanh nhom ban quoc su gom Hoang đe, Hoang tru, Quoc tuong ngu nhan.
Cung voi viec ngay cang mo rong ve phia nam, trieu đinh Kim chuyen sang su dung "tam tinh che". Tu nam 1123 đen nam 1138, Kim Thai Tong chiem linh Yen Van thap luc chau va đanh diet Bac Tong, thi hanh che đo Han quan, cung voi cuu che cua nguoi Nu Chan hinh thanh che đo luong nguyen. Ve "Nam dien quan" vao đau thoi Kim, tung thiet lap Han đia Xu mat vien tai Quang Ninh thuoc Doanh chau (nay thuoc Xuong Le, Ha Bac), cuoi cung doi đen Yen Kinh. "Bac dien quan" chu yeu la thi hanh che đo Bot cuc liet trong noi bo trieu đinh. Sau khi Kim Hy Tong ke vi, ong phe tru che đo Bot cuc liet nham cung co hoang quyen, toan dien su dung quan che trieu Tong, trieu Lieu. Ong cho lap nen 'tam tinh che' voi trung tam la 'thuong thu tinh', dung tam su (thai su, thai pho, thai bao) va tam cong (thai uy, tu đo, tu khong) cung quan ly cong viec cua tam tinh; đia phuong phan thanh lo, phu, chau, huyen. Nam 1138, đoi Yen Kinh Thuong thu tinh thanh Hanh đai Thuong thu tinh, tro thanh co cau nhanh cua Thuong thu tinh Trung uong, ket thuc che đo song nguyen, lich su goi cuoc cai cach nay la Thien Quyen tan che. Thoi Hoang đe Hoan Nhan Luong, trieu đinh Kim phe tru Trung thu tinh, Mon ha tinh, to chuc hanh chinh đuoc tinh gian va bien che vao Thuong thu tinh.
Sau thoi Kim The Tong, che đo chinh tri cua trieu Kim đai the tuong đong voi che đo chinh tri cua trieu Tong. Trong Thuong thu tinh, Thuong thu lenh chi la chuc vu mang tinh danh nghia, tren thuc te do Ta-huu thua tuong va Binh chuong chinh su nam quyen, Ta-huu thua va Tham tri chinh su la pho tuong, ben duoi ho co Ta-huu luong ty lang trung, phan quan Luc bo. Ve co cau quan su, Đo nguyen soai phu đoi thanh Xu mat vien. Ngoai ra, trieu Kim con đat ra tam ty Diem thiet bo, Đo chi bo, Ho bo đe quan ly tai vat, Ngu su đai duy tri trat tu cong cong, Gian vien, Tham quan vien, Quoc su vien, Tuyen huy vien, Hoanh van vien, Tap hien vien, Đai ly tu, Luc giam, Ty nong ty, Đai tong chinh đeu dua theo che đo cua trieu Tong.


Ngoai giao Toc Nu Chan nguyen than phuc trieu Lieu, song cuoi cung tien hanh noi day, xam nhap Lieu. Trieu Lieu co y muon hoa đam voi Bac Tong, song Bac Tong lai đinh Hai thuong chi minh voi Kim đe cung đanh Lieu, Lieu cuoi cung bi Kim diet. Sau khi diet Lieu, Kim lai tien hanh nam chinh tieu diet Bac Tong, sau su kien Tinh Khang thi Kim va Tong ket thu cuc sau, hai ben nhieu lan phat sinh chien tranh. Đe cai quan vung đat rong lon moi chiem đuoc cua nguoi Han, trieu Kim truoc sau lap nen chinh quyen bu nhin Truong So va Luu Te, song co so khong on đinh va khong co hieu qua trong viec đanh diet Nam Tong, cuoi cung quyet đinh phe tru. Trai qua cuoc chien tieu diet Bac Tong, Ngot Truat nam chinh Truong Giang, tran Thai Thach giua Hoang đe Hoan Nhan Luong voi Nam Tong, Kim van khong the tieu diet triet đe trieu Tong. Trong khi đo, trai qua Nhac Phi bac phat, Long Hung bac phat, Khai Hy bac phat, Nam Tong cung khong the đanh bai đuoc trieu Kim đang ngay cang on đinh Trung Nguyen. Do vay, trieu Kim chuyen sang dung phuong thuc lay chien tranh đe ep Tong hoa đam, đat đuoc them nhieu loi ich, hai ben truoc sau ky ket Tuyen Hoa hoa nghi, Thieu Hung hoa nghi, Gia Đinh hoa nghi. Cuc the can bang nay bi pha vo khi Đai Mong Co Quoc noi len, Nam Tong nhan thay trieu Kim suy thoai nen khong con nguyen xung nuoc chu - nuoc chau va cong nop hang nam nua, hai ben lai mot lan nua tro nen thu đich.
Khu vuc Mac Bac (bac sa mac Gobi) nguyen la vung đat phu thuoc cua trieu Kim, o khu vuc nay chu yeu la cac bo lac Nai Man, Khac Liet, Miet Nhi Khat, Thai Xich O, Thap Thap Nhi, Mong Co, Trat Đat Lan, cung cac bo lac khac. Nham on đinh khu vuc Mac Bac, trieu Kim chon cach lien hiep cac bo lac đe ap che bo lac nao co y muon noi len, đong thoi cung nhieu lan phai binh đen Mac Bac đe tien hanh "giam đinh", cuop đoat, khien mot bo phan bo lac o Mac Bac co cai nhin thu đich voi trieu Kim. Voi viec trieu Kim suy lac, Thanh Cat Tu Han thuoc Mong Co bo thong nhat Mac Bac vao nam 1204, hai nam sau kien quoc. Thanh Cat Tu Han khong tiep tuc than phuc trieu Kim, sau khi hang phuc đong minh cua trieu Kim la Tay Ha thi bat đau xam nhap Kim, tro thanh mot tai hoa lon cua Kim.
Tay Ha von la nuoc huu hao voi Lieu, sau khi Kim diet Lieu vi Kim Thai Tong đong y cat đat tang nen Tay Ha chuyen huong ung ho Kim. Sau khi trieu Kim on đinh Trung Nguyen, cat đut quan he giua Tay Ha va Nam Tong, mau dich giua Tay Ha va Trung Nguyen hoan toan nam trong tay Kim, quan he hai ben o trang thai chi hoa thuan o ben ngoai, con ben trong thi chia cach. Nguoi Mong Co sau khi noi len đa nhieu lan tien đanh Tay Ha, song Hoang đe Hoan Nhan Vinh Te lai lay viec cac nuoc lan can bi đanh lam đieu vui thich, khong ung cuu Tay Ha, khien Tay Ha than phuc Mong Co va chuyen sang đanh Kim. Phai đen sau khi Tay Ha Hien Tong ke vi vao nam 1223, Tay Ha moi chuyen sang lien Kim khang Mong, song hai nuoc sau đo khong con chong đo noi quan Mong Co.
Nguoi Mong Co sau khi buoc Kim phai thien đo ve phia nam, co y muon lien ket voi Nam Tong đe tieu diet Kim, đong thoi co y muon muon đuong Nam Tong đe vao sau lung Kim. Đe bu đap cho viec đe mat Ha Bac, Kim Tuyen Tong nhieu lan phat đong chien tranh voi Nam Tong, Tay Ha, mac du cuoi cung hoa giai voi nhau song nguyen khi cua ba nuoc bi hao ton đi nhieu. Cuoi cung, Tay Ha bi Mong Co tieu diet vao nam 1227, trieu Kim khong the thoat khoi so menh mat nuoc. Nam 1230, Oa Khoat Đai Han phat đong ba lo phat Kim, phai Đa Loi muon đuong Tong vong đanh kinh đo Khai Phong cua Kim. Sau khi Kim Ai Tong chay đen Thai chau, Mong Co yeu cau Nam Tong suat quan giap cong, trieu đinh Nam Tong quyet đinh phai binh van luong tro chien, Kim diet vong.
Truoc khi trieu Kim đuoc lap, mot bo phan toc Nu Chan trieu cong cho Cao Ly, đuoc goi la Đong Bac Nu Chan. Sau khi Kim Thai To thong nhat cac bo Nu Chan đa cho quan đoi xam nhap Cao Ly. Sau khi diet Lieu va Bac Tong, Kim pha hoai quan he giua Cao Ly va Bac Tong, co lap Cao Ly.
Nam 1168, Kim The Tong sai su gia vuot qua lanh tho Nam Tong đen Đai Viet va đo cung la lan duy nhat nha Kim co quan he ngoai giao voi Đai Viet. Cung voi su nha Kim, su Nam Tong cung đen Đai Viet luc đo. Vua Ly Anh Tong sai cac quan đon tiep su gia ca trieu nuoc chu đao nhung khong cho đoan su gia hai nuoc gap nhau


Quan su Quan đoi Kim đai the co the phan thanh quan ban toc, quan toc khac, 'chau quan binh' va 'thuoc quoc quan'; trong đo hai loai đau la chu luc, con hai loai sau la canh phu. Đau tien, chu no le, chu phong kien đeu phai tong quan. Sau khi chiem đuoc đat đai cua nguoi Han, chu yeu thi hanh 'trung binh che', trung dung nguoi Han va cac dan toc thieu so khac lam binh, goi la "Thiem quan", đen hau ky thi thi hanh "mo binh che".
Sau khi trieu Kim thong tri Trung Nguyen, cung phong theo Han che ma tien hanh phat bong loc, giup đo cho quan đoi. Đoi voi quan quan gia giai ngu, tung đat le "cap thuong". Đoi voi quan Tong đau hang, trieu Kim thuong giu lai he thong to chuc ban đau, van dung hang tuong nguoi Han thong linh. Quan Kim lay ki binh lam chu, bo binh la thu. Ki Binh Kim co nhieu ngua, mac trong giap. Sau khi binh cac bo toc tang len nhieu, so luong bo binh cung tang manh. Quy mo thuy quan Kim cung tuong đoi lon, song suc chien đau lai kha yeu. Ngoai binh khi lanh, quan Kim con su dung hoa khi nhu hoa phao, thiet hoa phao, phi hoa thuong trong luc tac chien. Khi Mong Co tran xuong phia nam, quan Kim đa dung hoa khi đe khang cu. Nam 1232, tuong Kim Xich Tran Hop Hi tru thu Bien Kinh, "co hoa phao ten la Chan thien loi, thuoc no đuoc nhet vao trong qua sat đe dung lam hoa điem, phao no lua chay, nghe nhu tieng sam, ngoai 300 dam van con nghe đuoc, moi thu trong vong nua mau bi đot chay".
Kim ban đau đat "Đo thong" đe lam co quan quan su, sau đoi thanh "Nguyen soai phu", "Xu mat vien", hiep tro hoang đe quan ly toan quan. Thoi chien, hoang đe chi đinh than vuong lanh binh xuat chinh, goi la Đo nguyen soai, Ta-huu pho nguyen soai, la cac chuc vu lam thoi. Co cau quan su bien phong co Chieu thao ty, Thong quan ty... Quan đoi trieu Kim su dung che đo Manh an Muu khac (Meng'an-Mouke), mot che đo ket hop xa hoi va quan su. Tu truoc khi lap quoc, nam gioi thanh nien toc Nu Chan đeu la chien si, thoi binh tham gia vao hoat đong san xuat, thoi chien thi tham gia chien đau, binh khi va luong thuc cua ban than phai tu tuc. Khoang mot nghin ho đuoc phan thanh mot 'manh an', khoang mot tram ho đuoc phan thanh mot 'muu khac', mot 'manh an' tuong đuong voi mot nghin phu, mot 'muu khac' tuong đuong voi mot tram phu. 'Van ho phu' quan ly cac 'manh an', 'manh an' quan ly 'muu khac', ben duoi 'muu khac' con co cac to chuc Ngu Thap (五十), Thap (十), Ngu (伍). Bo tri binh si phan nhieu la mot chinh, mot pho, thoi chien thi pho quan co the thay the vi tri cua chinh quan neu trong. Binh si Kim theo che đo the tap, co the đe con em thay the, song khong the cho no boc ganh vac thay.

Khi Hoan Nhan A Cot Đa khoi binh phan Lieu, lay 300 khau la mot 'muu khac', 10 'muu khac' la mot 'manh an'. Voi binh luc it oi ban đau, quan Kim 12 nam sau đa tieu diet hoan toan Lieu va Bac Tong. Ve sau, "Manh an-muu khac" vua la che đo quan su, vua la che đo hanh chinh. Trieu Kim khong ngung doi ve phia nam, che đo "Manh an-muu khac" dan thich ung voi che đo no le va bi suy yeu. Hien tuong nguoi Nu Chan ngay cang nhuoc hoa la kha pho bien. Thoi Kim The Tong, A Lo Han nham chuc Thiem Tay lo Thong quan su, "quan tich Thiem Tay con thieu, theo le cu dung con em bo sung, nhung tu chat phan nhieu khong dung đuoc, A Lo Han phai tuyen bu trong đam quan duoi truong A Ly Hi" Nam 1168, trieu đinh Kim tuyen thi ve, than quan trong cac "Manh an-muu khac", song "phan lon khong co tai cung ten". Cuoi cung, sau khi ki binh Mong Co noi len, quan Kim tham bai trong cac chien dich quy mo lon, phai doi đen Bien Kinh, tuy nhien "Trung hieu quan" do Kim Ai Tong thanh lap van co su uy hiep nhat đinh đoi voi nguoi Mong Co.


= Ky binh Thiet Phu Đo =
Quan Kim co nhung ki binh đuoc trang bi khoi giap nang ne bac nhat trong lich su Trung Hoa. Đuoc biet duoi cai ten "Thiet Phu Đo" (铁浮屠), đay la mot cong cu đac luc cua Kim quoc, tham gia hang chuc tran chien quan trong, gop phan tao dung nen nhung vo cong vang doi cua nguoi Nu Chan khap vung phia Bac Trung Quoc trong the ki 12. Theo "Kim lo đo kinh" (金虏图经 - ghi chep cua mot tu binh Kim) co ghi: "Ngot Truat đich than đem ba ngan nha binh đen tiep ung, tat ca nha binh toan than boc giap, giac goi la Thiet Phu Đo, cung goi la Xoa Thien Ho, cai ten Xoa Thien Ho nay la đe chi than quan thi ve". Thiet Phu Đo la mot đon vi danh rieng cho con trai cua cac gia đinh quy toc Nu Chan. Cac Thiet Phu Đo đuoc boc giap toan than, chi đe lo hai mat va ban tay, gan giong voi cac ki binh Ba Tu the ki 4-7.
"Thiet Phu Đo" đuoc su dung nhu mot mui dui tien phong lao thang vao đoi hinh quan đich. Trieu Ngan Ve, mot nguoi Tong đa ghi chep lai ve chien thuat cua ho: "Nhung ki si xep thanh hinh tam giac huong ve phia truoc, ho lao ve phia ke thu nhanh het muc co the roi sau đo toa ra, chay quanh bao vay quan đich, cho co hoi đe tan cong them lan nua, neu tinh hinh yeu cau, ho co the xuong ngua chien đau nhu nhung nguoi linh bo binh". Trong mot so ghi chep khac, quan Kim cung su dung Quai Tu Ma (拐子马), ba ki si se đuoc lien ket voi nhau bang mot soi day da, nham đay nga va giam chet bat ki bo binh xau so nao bi ket o giua. Co y kien cho rang "Quai tu ma" la mot đon vi rieng, tach biet voi "Thiet Phu Đo", nhung cung co y kien lai cho rang "Quai tu ma" that ra la luc luong 10.000 ky binh chay o hai canh tro chien cho nhung đot tan cong cua "Thiet Phu Đo". "Thiet Phu đo" con co the xuong ngua chien đau nhu mot đon vi bo binh nang. Trong tran chien tai Tien Nhan Quan, ho đa xuong ngua va tien len theo đoi hinh cua bo binh.
Phong cach chien đau cua đon vi nay co the đa chiu anh huong tu nhung ki binh "Thiet Dao Tu" (鐵 鷂子) cua Tay Ha. Ve "Thiet Dao Tu", trong Tong su co mieu ta ve đon vi nay nhu sau: "Nhung ki si co the di chuyen hang tram đen hang nghin dam mot ngay tren minh ngua, ho la nhung ki si xuat sac, tan cong manh me nhu sam set, di chuyen linh hoat nhu may bay. Khi gap quan đich, ho tan cong phu đau bang nhung đot xung phong manh me va bat ngo". Nhung ki binh nay la mot đoi quan tinh nhue cua hoang gia Tay Ha, ho tham gia rat nhieu chien dich. Chi đuoc boc giap o muc đo trung binh, uu the cua ho đen tu đo deo dai va nhanh nhen, nhung cay thuong cung co the gan chat len minh ngua đe phong truong hop nguoi ki si thuong vong, con ngua van co the đam chet ke đich bang cach lao len.
Đe chong lai nhung đoi ki binh thien chien quan Kim, quan nha Tong cung đa phat trien nhung chien thuat cua rieng minh voi nhung khoi bo binh vung chac đuoc trang bi no, ong phong hoa khi (tien than cua sung cam tay) va cac loai kich.


Nhan khau Sau Nghi hoa Thieu Hung nam 1141, tinh trang nhan khau giam thieu o phuong bac tu sau su bien Tinh Khang bat đau đuoc khac phuc o muc đo nhat đinh, đen nam 1207 thoi Kim Chuong Tong thi đat 53.532.151 nguoi, cung la muc toi đa cua Đai Kim. Đuong thoi, tong nhan khau cua Kim, Nam Tong, Tay Ha uoc tinh la khoang 136 trieu nguoi. Trong lan thong ke nhan khau chuan xac thu tu cua trieu Kim, moi ho binh quan co tren 6 khau, quy mo ho duoi trieu Kim đong đao, co quan he nhat đinh voi viec cac quy toc va manh an-muu khac su dung mot luong lon no boc.
Kim Thai To va Kim Thai Tong khi thong tri Trung Nguyen đa đua hon 1 trieu nguoi Nu Chan đen vung đat ha du Hoang Ha von đa co nhan khau đong đuc, dung bien phap hy sinh loi ich cua nguoi Han phuc vu cho nguoi Nu Chan, muc đich la đe đap ung cho sinh hoat va quan su cua ho. Cung luc voi viec đua nhung di dan moi nguoi Nu Chan đen chiem linh đat đai Trung Nguyen, nguoi Khiet Đan va nguoi Han bi đua đen noi đia cua trieu Kim (tuc vung Man Chau ngay nay). Trong cuoc chien tranh chong Lieu, quan Kim tung bat đuoc mot luong lon nguoi Khiet Đan va nguoi Han lam no le. Sau đo, Kim Thai To tung ha chieu cam chi giam giu bach tinh chiu đau hang, cam chi nha quyen the mua dan ngheo lam no le, lai quy đinh nhung nguoi tung ban than lam no le co the dung cong lao đong đe chuoc than, song tren thuc te kha nang no le co the tu chuoc than la rat thap. Cu dan nguoi Han bi buoc phai thien di khong the khong tro thanh no le voi so luong lon. Trieu đinh Kim đoi voi nhan dan khu vuc chiu đau hang tuan phuc thi ap dung bien phap cuong bach thien di đen noi đia. Nhu cu dan cac chau huyen Son Tay bi buoc phai thien di voi so luong lon đen Hon Ha lo thuoc Thuong Kinh cua Kim. Cu dan đia khu Thuong Kinh lai đuoc doi đen Ninh Giang chau. Nhan dan Binh chau noi day phan khang, sau khi bi tran ap thi phai cung voi cu dan Nhuan chau, Thap chau, Lai chau, Thien chau doi đen đong đo Tham Duong. Nhung cu dan nay khong the vuot qua kho khan đe ton tai, buoc phai ban than lam no le, khien nguoi Han han thu sau sac.
Nam gioi Nu Chan đe kieu toc "luu lo hau phat" (cao toc phan tran), buoc toc thanh mot đuoi sam, bi nguoi phuong nam goi la "sach lo" (giac buoc toc). Trong "Bac phong duong sa luc" va du ky cua Nam Tong, cung co noi ve viec nguoi Kim đe đuoi sam, vao nam Thien Hoi thu 7 (1129) thoi Kim Thai Tong con cuong che mac Ho phuc đe đuoi sam.


Kinh te Co su khac biet lon trong phat trien kinh te giua khu vuc cua trieu Kim. Khi moi kien lap trieu Kim, toc Nu Chan van con o che đo hon hop đanh ca san ban va trong trot, sau đo ho khong che đuoc vung đat cua nguoi Han, nhung noi đa phat trien kinh te nong nghiep o trinh đo rat cao. Hon mot nua the ky tu thoi Kim Hy Tong đen thoi Kim Chuong Tong, kinh te xa hoi phuong bac Trung Hoa co đuoc su khoi phuc va phat trien o trinh đo nhat đinh. Kinh te xa hoi cua khu vuc Đong Bac trieu Kim co su phat trien kha lon so voi thoi Lieu, chang han nghe ren sat co tien bo ro ret. Trong thoi Kim The Tong va Kim Chuong Tong, cac ho manh an-muu khac von su dung no le san xuat dan chuyen hoa thanh đia chu. Viec chuyen hoa nay chu yeu co nhan ruong, đanh thue, phan biet binh dan va no le, quy toc Nu Chan dua vao đo ma mo rong pham vi đat đai chiem huu.


= Nong nghiep va suc muc nghiep =

Trieu Kim lay viec phat trien nong nghiep lam co so đe khoach truong quan su, nham bien vung đat Đong Bac cua to tien thanh kho luong thuc, cac cong cu san xuat va ky thuat trong trot o Trung Nguyen dan đuoc truyen ba đen Đong Bac. Do cac cong cu lam bang sat đuoc su dung rong rai nen san xuat nong nghiep tien trien, so giong cay trong cung ngay cang tang them. Vao thoi Kim so, khong trong coc mach ma chi trong ke xuan. Ve sau, so giong cay trong ngay cang tang, co lua mi, ke, ke Au, co gao, đay, đau tuong; cac loai rau co hanh, toi, he, huong duong, cai va dua. Trieu đinh Kim cung khuyen khich khan hoang, nhu quy đinh khai khan đat hoang hoac đat bai ven Hoang Ha co the đuoc giam mien to thue, do vay dien tich đat ruong khai hoang tang len.
Che đo đat đai cua trieu Kim cap rat nhieu uu đai cho nguoi Nu Chan, con nguoi Han, nguoi Khiet Đan va nguoi Bot Hai khong đuoc huong. Che đo đat đai cua nguoi Nu Chan đuoc goi la che đo "nguu cu thue đia", ke thua tap tuc cua che đo thi toc. So đat đai chiem it hay nhieu phu thuoc va so bo cay, nhan khau; quy toc Nu Chan so huu nhieu nhan khau va bo cay tu nhien co the chiem đuoc mot vung đat rong lon. Đen nhung nam Đai Đinh (1161-1189) thoi Kim The Tong, tinh hinh ty le giua bo, nguoi va đat khong phu hop tro nen rat pho bien.
Thoi ky Kim Hy Tong, trieu Kim bat đau thuc hanh che đo "ke khau thu đien". Luc moi đau sau khi thong tri khu vuc Hoa Bac rong lon, trieu Kim co ke hoach đua mot luong lon manh an muu khac phan tan ra cac noi đe tran ap nguoi Han, đuoc goi la đon đien quan. Trieu Kim đoi voi cac đon đien quan ho nay đeu chieu theo ho khau ma cap cho ruong cong, goi la "ke khau thu đien". Khi ruong cong khong đu đe phan phoi thi tien hanh cuop ruong dan. Sau khi đuoc phan đat, đai đa so đon đien quan ho nhuong to cho nguoi Han canh tac, hoac cuong bach nguoi Han trong cay ma khong tra cong. Do tinh trang boc lot nghiem trong, khong ai muon trong cay, đat đai dan hoang phe. Đen thoi Kim The Tong, trieu đinh lai phai quan lai đen cac noi đe "cau xoat luong đien", chiem đat đai lam ruong cong.
Nguoi Nu Chan von la cu dan o vung Đong Bac Trung Quoc ngay nay, suc muc nghiep, hay nghe chan nuoi gia suc, cua nguoi Nu Chan rat phat trien. Thoi ky Kim Đe Hoan Nhan Luong, nguoi Kim von co toi 9 quan muc so. Đen khi Nam chinh, nguoi Kim trung dung đuoc hon 56 van chien ma, song vi chien su nen ton that hon mot nua. Đen nhung nam đau Kim The Tong, nguoi Kim chi con 4 quan muc so. Kim The Tong bat đau phuc hoi suc muc nghiep, đuong thoi tai cac noi Phu chau, Lam Hoang phu, Thai chau thiet lap 7 quan muc so. Tu nam 1168, trieu đinh ha lenh bao ho ngua, bo, cam chi giet thit, cam chi thuong nhan va thuyen xe su dung ngua. Trieu đinh cung quy đinh đoi voi quan muc quan hay quan muc nhan, dua theo tinh hinh sinh truong ton hai cua vat nuoi ma thuong phat. Trieu đinh thuong phai xuat quan vien đen kiem tra chinh xac so vat nuoi, khi phat hien thieu thi xu phat quan lai, con nguoi chan tha phai boi thuong. Đoi voi cac ho dan tu chan nuoi, phai đang ky so ngach, dua theo tinh trang giau ngheo ma tao ba tich, khi co chien su thi dua theo ba tich đe trung dung hoac mien trung dung song thuong xuat hien hien tuong khong cong bang giua ho giau va ngheo. Đoi voi de va ngua do cac bo toc nuoi duong, trieu đinh Kim quy đinh che đo, cam chi quan phu tuy y cuong đoat.


= Thu cong nghiep =

San xuat thu cong nghiep duoi trieu Kim nhu gom su, khai mo va luyen kim, đuc, lam giay, in an, trai qua chien loan va phuc hoi, đeu co su phat trien. Nguoi Nu Chan truoc khi kien quoc thi thinh hanh nghe ren sat. Sau khi kien lap trieu Kim, nghe luyen sat tai phuong bac tiep tuc phat trien, cac noi san xuat đo sat co tieng la Van Noi chau, Chan Đinh phu, Lo Son o Nhu chau, Bao Phong, Nam Duong thuoc Đang chau, tai Van Noi chau san xuat quy mo lon mot loai đo sat goi la "thanh tan thiet" (thep gia xanh). Ngoai ra, tai khu vuc Đong Bac, nguoi ta bat đau khai thac than đa. Cac cong cu lam tu đo sat đuoc su dung rong rai. Tren pham vi rong lon thuoc Đong Bac, đeu phat hien đuoc cac đo lam bang sat co nien đai tu thoi Kim, trong đo co mot luong lon nong cu lam bang sat, voi nhieu chung loai, ket cau phuc tap, hinh dang tuong tu hoac tuong hop nhu o khu vuc Trung Nguyen, the hien ro rang rang phuong thuc san xuat nong nghiep Đong Bac đa co cai bien to lon. Tu nam 1961 đen 1962, tai Ngu Đao Linh thuoc huyen A Thanh cua tinh Hac Long Giang, đa phat hien đuoc hon 10 ho khai khoang sat vao trung ky chieu Kim, hon 50 di chi luyen sat. Ho khai thac sat sau nhat la hon 40 met, voi cac khu tac nghiep nhu khai thac khoang hay tuyen khoang. Can cu tren quy mo khai thac, uoc tinh trong cac ho khoang san nay co the khai thac ra đuoc 4 tram nghin-5 tram nghin tan quang sat.

Nghe gom su do co co so tu thoi Lieu va Bac Tong nen cung kha phat trien. Thoi Kim Hy Tong, cac khu vuc gom su von noi tieng o phuong bac nhu Dieu Chau dieu o Thiem Tay, Quan dieu o Ha Nam, Đinh chau dieu va Tu chau o Ha Bac khong ngung khoi phuc san xuat, Lam Nhu va cac noi san xuat gom su khac noi len, cong nghe moi noi đeu co điem đac sac. Nghe đuc tien, vang va lam đo ngoc cung tuong đoi phat trien, nhung nam gan đay đa phat hien đuoc nhieu van vat quy bau. Hoat đong thuong nghiep dan soi đong, trong cac di chi va mo tang thoi Kim o khu vuc Đong Bac đa phat hien đuoc luong lon tien đong trieu Tong, co the thay su mat thiet trong mau dich giua trieu Kim va phuong nam. Giay truc Tac Son va giay đay Binh Duong o Son Tay vang danh mot thoi. Dung ban khac in thanh sach tro nen pho bien, ky thuat ban khac cua trieu Kim cho ra cac san pham đep tuong đuong voi Nam Tong, trung tam ban khac in an cua trieu Kim la o Binh Duong.


= Thuong nghiep =
Do san xuat kinh te cua Kim đuoc khoi phuc va phat trien, thuong nghiep ngay cang phon thinh. Nhung nam đau Kim kien quoc, thuong nghiep cac khu vuc phat trien rat khong đong đeu. Đuong thoi, vung đat to tien cua nguoi Nu Chan la khu vuc Đong Bac con "khong co cho lam noi mua ban, khong dung tien ma chi dung vat pham trong mau dich", nhung Trung Đo cua Kim va Khai Phong phu đeu la nhung thanh thi thuong nghiep hung thinh. Trieu Kim cho lap nen khong it "cac truong" đe tien hanh mau dich voi Tay Ha va Nam Tong. Tuy nhien, do Kim va Tong khi chien khi hoa nen mau dich cac truong chiu anh huong nhat đinh. Kim chu yeu xuat sang Nam Tong cac thuong pham nhu da, nhan sam, lua; con Nam Tong xuat sang Kim cac thuong pham nhu tra, duoc pham, to. Hoi Ninh phu, Trung Đo, Khai Phong phu, Te Nam phu đeu la cac trung tam thuong nghiep kha lon vao đuong thoi.
Sau khi Trung Đo (nay thuoc Bac Kinh) tro thanh quoc đo cua trieu Kim, giao thong thuy bo phat trien, nhan khau gia tang nhanh chong, tro thanh mot trong tran thuong nghiep co hoat đong mau dich phat trien, trong đo "Thanh Bac tam thi" la trung tam thuong nghiep. Thoi ky Kim The Tong, chua Tuong Quoc o Khai Phong phu khai tu vao ngay 3, ngay 8 moi thang, lai buon tap trung tai đo đe tien hanh mau dich, ben trong "phu oc" duoi cua lau Tuyen Đuc, nguoi mua ban rat đong.


= Tien te =
Theo che đo tien te cua Kim, ba loai tien la tien đong, tien giay, tien bac cung luu hanh. Vao đau trieu Kim, van su dung tien te Lieu, Tong; tinh trang nay keo dai đen sau lan nghi hoa thu hai giua Kim-Tong, khi ma chien tranh tam ket thuc. Nam 1158, Kim Đe Hoan Nhan Luong lan đau tien cho đuc va luu hanh Chinh Long thong bao Tieu Binh tien. Nam 1204, Kim Chuong Tong cho đuc Thai Hoa thong bao Chan Thu tien. Nam 1213, Kim Đe Hoan Nhan Vinh Te cho đuc Chi Ninh nguyen bao tien. Kim Tuyen Tong sau khi nam thien cung cho đuc va luu thong tien te. Sau khi tieu diet Bac Tong, trieu Kim tung phu tro Luu Te lap quoc, tien te the che nay đuc ra co ve thanh tu đep đe, tinh chinh giong nhu tien Bac Tong.


Van hoa Van hoa trieu Kim phat trien đat đen mat bang rat cao, "tu Đai Đinh (1161-1189) ve sau, van but hung kien, truc ke Bac Tong chu hien". Tai mot vai phuong dien mac du khong bi đuoc voi Tong, song bao truoc su phat trien cua van hoa hau the. Trieu Kim thi hanh chinh sach Han hoa, tu "ta tai di đai" đen "quoc trieu van phai"  dan hinh thanh khi phai, phong mao đoc đao khac voi trieu Tong, tuy nhien tinh than sung vo dung manh cua nguoi Nu Chan cung dan bien mat khi tinh hinh trieu Kim on đinh, cuoi cung dan đen mat nuoc. Thoi Nguyen, co nguoi noi "Kim vi Nho ma mat", cach noi nay khong han la nhat đinh chinh xac song nguoi Kim hoan toan Han hoa la su thuc khong can phai tranh cai. Luu Ky noi: "sau khi nam đo, nhung nguoi Nu Chan the tap manh an, muu khac thuong thuong hieu van hoc, thich ngao du voi si đai phu". Tu thoi Kim Hy Tong ve sau, cac bac đe vuong trieu Kim ve sau đeu co kien thuc ve van hoa Han tuong đoi cao. Thoi Nguyen, co nguoi noi: "đe vuong biet ve am nhac co nam nguoi: Đuong Huyen Tong, Hau Đuong Trang Tong, Nam Đuong Hau Chu, Tong Huy Tong, Kim Chuong Tong". Trung ky trieu Kim ve sau, hien tuong nguoi Nu Chan đoi sang ho Han, mac Han phuc ngay cang pho bien, trieu đinh luon cam song khong can noi. Kim The Tong mot long phan đoi nguoi Nu Chan hoan toan Han hoa, tich cuc thuc đay viec hoc tap chu viet va ngon ngu Nu Chan, song khong lam đao nguoc đuoc toc đo Han hoa cua nguoi Nu Chan. Tiep thu van hoa Han nhanh nhat, co trinh đo Han hoa sau nhat truoc tien la xa hoi quy toc thuong tang Nu Chan. Van hoa nghe thuat cua Kim sau khi ke thua Lieu va Bac Tong thi sau khong ngung phat trien, vuot qua Lieu va sau phat trien song song voi Nam Tong, cau thanh hai nhanh lon trong su phat trien van hoa Trung Quoc đuong thoi. Trong lich su van hoa nghe thuat Trung Quoc, trieu Kim co vai tro "cao hon Lieu va thap hon Nguyen".


= Tu tuong =

Trieu Kim dung Nho gia lam tu tuong co ban đe thong tri nhan dan, con Đao giao, Phat giao va Phap gia cung đuoc luu truyen va ung dung rong khap. Cac nha tu tuong cua trieu Kim thao luan binh pham ly hoc va kinh nghia hoc Luong Tong, khien ly hoc lai mot lan nua noi len o phuong bac, phat trien tu tuong Trung Hoa. Tren phuong dien tu tuong hoc thuat, Trieu Binh Van đuoc goi la "Nho chi chinh ly chi chu", ong phe binh nganh truyen chu tu thoi Han đen đuong thoi, hoan toan khang đinh ly hoc Bac Tong do Chu Liem Khe, Nhi Trinh (Trinh Hao, Trinh Di) kien lap. Đong thoi dung hop tu tuong Phat giao, Đao giao va ly hoc thanh mot the, dung đe bao ve tinh chinh thong cua Kim. Vuong Nhuoc Hu phe binh nganh truyen chu, khang đinh ly hoc Bac Tong. Tuy nhien, ong cung phe binh ly hoc Bac Tong, đong thoi tung gianh cong phu chu thich ly hoc Luong Tong, cong them binh luan va khen che; song chua thanh hoc thuyet. Tac pham cua Ly Thuan Phu co "Trung dung tap giai", "Minh đao tap giai", tu tuong truoc tien la tu Nho giao chuyen huong Đao giao, cuoi cung chuyen huong Phat giao. Ong noi rang "hoc chi u Phat tac vo so hoc" (hoc đen Phat thi khong con gi đe hoc nua), xem cac nha nho Y Xuyen cua Tong "giai thiet ngo Phat thu" (đeu trom sach Phat cua ta). Đe đat đen tam giao Nho-Đao-Phat hop nhat voi Phat giao la chu, manh dan khai chien voi ly hoc Luong Tong.
Ve mat tu tuong chinh tri, Trieu Binh Van nhan đinh vuong that va liet quoc, Hoa va Di, Trung Quoc va quan he voi bon phia đeu la kha bien, nhan đinh co long thien ha cua chung thi đeu goi la "Han", cho rang giua xa tac va dan thi dan quy con xa tac thi xem nhe, phan đoi đe phap "hoa bat đau tu phi hau, thanh o hoan thu, mat vi phien tran" vao cuoi nhung nam Khai Nguyen thoi Đuong, nhan đinh can nguyen hoa hoan la tai "Minh Hoang". Vuong Nhuoc Hu cho rang thong nhat Trung Quoc can ban đen "khuc truc chi ly" (cai ly đung sai), phe phan Au Duong Tu la ninh not trieu đinh, cho rang đat nuoc ton vong la do so troi, khen ngoi Tu Ma Quang trong cach nhin đoi voi viec chinh thong trong lich su.
Giong nhu trieu Tong, trieu Kim ton sung Nho hoc va Khong Tu. Ngay tu khi quan Kim tien quan đen Khuc Phu, khi binh Kim co y đo huy hoai mo Khong Tu thi lien bi Hoan Nhan Tong Han ngan chan. Tu thoi Kim Hy Tong, trieu đinh Kim bat đau ton Khong, lap Khong mieu tai Thuong Kinh, lai phong hau due cua Khong Tu la Dien Thanh cong. Mac du Kim Đe Hoan Nhan Luong xem nhe Nho hoc, đen thoi Kim The Tong va Kim Chuong Tong thi Kim lai het minh ton Khong sung Nho, xay sua Khong mieu va mieu hoc, đong thoi tong sung "Thuong thu", "Manh Tu".


= Van hoc va van tu =

Vao thoi ky đau trieu Kim, van hoc con gian đon moc mac, van hoc gia phan lon la bon nguoi Lieu va nguoi Tong nhu Han Phuong. Thai Khue (?～1174) đuoc goi la cha đe cua van hoc chinh truyen trieu Kim, ngoai ra con co Đang Hoai Anh, cung nhu Trieu Phong, Vuong Đinh Quan, Vuong Tich, Luu Tong Ich. Thoi ky Kim Chuong Tong, van hoc gia huu danh co the ke đen nhu Trieu Binh Van, Duong Van Duc, Ly Thuan Phu, Nguyen Hieu Van, nguoi Nu Chan huu danh co Kim Đe Hoan Nhan Luong va Kim Chuong Tong. Khi Kim Đe Hoan Nhan Luong nam ha xam Tong, tai Duong chau lam tho, co cau: "đe binh bach van Tay Ho trac, lap ma ngo son đe nhat phong". Hoan Nhan Luong lap chi diet Tong thong nhat Trung Quoc, loi tho the hien su quyet tam, but luc hung kien, phong cach khoan khoat. Kim Chuong Tong cuc ky yeu thich tho tu, sang tac rat nhieu, song y canh chi la canh sinh hoat trong cung, giong nhu "cung the thi". Đuoc Kim Chuong Tong đe xuong, quan vien quy toc Nu Chan cung co nhieu nguoi hoc sang tac tho Han. Thi ca do Du vuong Hoan Nhan Doan Thanh sang tac đuoc bien thanh "Nhac thien lao nhan tap". Ben duoi, manh an, muu khac cung no luc hoc tho, nhu manh an Thuat Ho Huyen, muu khac O Lam Đap Sang đeu cung si đai phu nguoi Han giao du, can man hoc tho. Van nhan huu danh trieu Kim la Vuong Nhuoc Hu va Nguyen Hieu Van. Tac pham cua Vuong Nhuoc Hu co "Ho Nam di lao tap", la bac anh tai ve tho van va khao chung kinh su, so bo kien lap van phap hoc va tu tu hoc, luan su cua ong cong kich Tong Ky, luan thi van cua ong lai ton To Thuc va ha thap Hoang Đinh Kien, la mot binh luan gia co quyen uy trong trieu đinh Kim, sau nay "Kim thach van le" cua Phan Thang Tieu chiu anh huong tu ong. Nguyen Hieu Van la van hoc gia co nhieu thanh tuu vao thoi Kim, tac pham cua ong co "Di Son van tap", con "Luan thi tuyet cu" cua ong co 30 bai, xem trong ve đanh gia tac gia, mo đau cho mot mon phai luan tho quan trong sau nay. "Trung chau tap" cua Nguyen Hieu Van thi dung tho đe luu su, ong đua cac khu vuc, thi nhan cac toc vao lam nhan vat trong Trung chau tap, phan anh cu the tu tuong thong nhat cac toc nguoi.
Tap kich va hi khuc duoi trieu Kim đat đuoc su phat trien tuong đoi, thinh hanh hinh thuc dung tap kich đe dien tro. Su phat trien cua "Vien ban" thoi Kim la co so cho tap kich "Nguyen khuc" sau nay. "Tay suong ky chu cung đieu" cua Đong Giai Nguyen vao thoi ky Kim Chuong Tong la mot kiet tac hi kich co đien cua Trung Quoc. Ong tien hanh cai bien dua tren "Oanh oanh truyen" cua Nguyen Chan thoi Đuong, song ve phuong dien tu tuong nghe thuat co su đot pha khoi rao can tu tuong truyen thong, đuoc goi la "ong to co kim truyen ky", "to cua Bac khuc".
Nu Chan van va Han van la van tu cong thong hanh cua trieu Kim, trong đo Nu Chan van can cu theo Khiet Đan tu đe viet ngon ngu Nu Chan, ban than Khiet Đan tu lai cai che tu Han tu. Nguoi Nu Chan nguyen su dung Khiet Đan tu, sau khi lap quoc trieu Kim, Hoan Nhan Hy Doan phung lenh Kim Thai To tham khao Han van va Khiet Đan van ma sang tao ra Nu Chan van, đen thang 8 nam 1191 thi ban hanh. Nam 1165, Đo Đan Tu On tham khao Khiet Đan tu tham khao ban dich Khiet Đan tu ma dich xong cac sach nhu "Trinh Quan chinh yeu", "Bach thi sach lam". Thoi Kim The Tong, trieu đinh thiet lap 'dich kinh so', phien dich kinh su Han van thanh Nu Chan van, sau đo cung dan dich them nhieu ban thu tich Han van. Kim The Tong noi voi bon te tuong: "So di Tram ra menh lenh phien dich Ngu Kinh la muon nguoi Nu Chan biet nhan nghia đao đuc so tai". Tuy nhien, đuong thoi khi dich thuat giua Nu Chan tu va Han tu thi truoc tien phai dich sang Khiet Đan tu, sau lai tiep tuc chuyen dich. Thoi ky Kim Chuong Tong, thanh lap Hoang van vien dich kinh thu Nho hoc, menh hoc quan giang giai. Nam 1191, trieu đinh bai phe Khiet Đan tu, quy đinh tu đo ve sau phai truc dich giua Han tu va Nu Chan tu. Tuy nhien, cung voi su thong dung cua Han ngu, quy toc Nu Chan phan nhieu biet đoc Han tu. Thu tich Han tu đuoc luu hanh rong khap trong cong đong nguoi Nu Chan.


= Ton giao =

Chinh sach ton giao cua trieu Kim phan lon đeu chu truong thuan tong va nhan nai, chu yeu lien quan toi nguoi Han va giai cap thong tri di toc. Khong ke Phat giao hay Đao giao, đeu chu truong lay giao nghia cua minh lam chu trong Phat-Đao-Nho hop nhat, nhu trong phat trien ly luan cua Phat giao co Van Tung Hanh Tu va Ly Thuan Phu voi trinh đo rat cao. Nguoi sang lap nen Toan Chan giao la Vuong Triet, pham khi lap hoi đeu dung danh tam giao, "Toan Chan giao to bi" cua Hoan Nhan Thuc co ghi: "co the thay su hu khong minh dieu, tich tinh vien dung, khong chi chua nhat giao". Vuong Triet xuat phat tu chu truong tam giao hop nhat, khuyen moi nguoi tung "Đao đuc thanh tinh kinh", "Ban nhuoc tam kinh", "Hieu kinh" cung cac kinh đien Đao, Phat, Nho khac.
Thoi ky chua lap quoc, Phat giao đa luu truyen trong toc nguoi Nu Chan, sau khi ho diet Lieu va Bac Tong, lai chiu anh huong tu Phat giao Trung Nguyen, niem tin đoi voi Phat giao cang phat trien. Cac phai Phat giao nhu Hoa Nghiem, Thien, Tinh, Mat đeu co su phat trien tuong đoi. Trong đo, Thien tong đac biet thinh hanh, viec nay co the noi la hoan toan chiu anh huong tu Phat giao Bac Tong, đoi voi cac mat xa hoi, chinh tri, kinh te, van hoa va tap tuc cua Kim đeu co anh huong trong yeu. Sau khi toc Nu Chan chiem linh Trung Nguyen, Đao Tuan ke thua Tinh Nhu hoang phap tai Linh Nham tu, tac pham co cac thu tich "Ky chung quang ngu", "Du phuong kham bien", "Tung co xuong tan". O Bien Luong co Phat Nhat đai hoang phap hoa, đe tu truyen phap la Vien Tinh trong nhung nam Đai Đinh (1161-1189) ung thinh chu tri Đam Cha Son tu o Yen Kinh, het long phuc hung Thien hoc. Van Tung Hanh Tu la mot thien su đac biet co danh tieng vao thoi Kim, tai Tong Dung am ong tung binh xuong thien đong voi "Tung co bach tac", soan "Tong Dung luc", la danh tac Thien hoc. Ong đong thoi cung co tu tuong dung quan tam giao, khuyen trong than đuong thoi la Da Luat So Tai lay Phat tri tam, rat đuoc Da Luat So Tai xung tung, noi ong "co huyet mach Tao Đong, co tinh xao cua Van Mon, du co phong cua Lam Te".
Đao giao đen thoi Kim xuat hien Tam đai tan hung giao phai la Toan Chan giao, Đai Đao giao, Thai Nhat giao. Vuong Triet sang lap ra Toan Chan giao vao nam 1167, ve sau bay vi đe tu cua ong luan luu tiep nhiem. Toan Chan giao ke thua tu tuong Đao giao truyen thong, con đua them tu tuong phu luc, đan duoc, chinh ly noi dung, thiet lap can co cho Đao giao ngay nay. Luu Đuc Nhan sang lap ra Đai Đao giao vao nam 1142, giao phai nay chu truong "thu khi duong than", đe xuong tu nuoi duong suc luc, it nghi đen duc, khong noi ve tu luyen thang thien, truong sinh bat lao, đong thoi đua tu tuong Nho gia vao he thong tu tuong cua minh. Ngoai ra, Đai Đao giao con co che đo xuat gia. Tieu Bao Tran la thuy to cua Thai Nhat giao, sang lap ra giao phai vao nam 1138. Giao phai nay lay đao phap phu luc lam chu, cung theo phap noi luyen mem yeu. Thai Nhat giao mo phong nguyen tac bi truyen cua Thien Su đao, nhung nguoi quan ly giao phai khi tuu nhiem đeu phai đoi sang ho "Tieu". Thai Nhat giao lap giao tong chi thi "đo quan sinh u kho ach", ton trong nhan luan.
Tin nguong cua nguoi Nu Chan la Tat Man giao, la mot ton giao nguyen thuy bao gom cac tin nguong sung bai tu nhien, vat to, van vat huu linh, sung bai to tien, vu thuat. Tat Man la trung gian khai thong giua nguoi va than, khi te tu trong le nghi, su kien trong đai va ngay tet đeu co vu su tham gia hoac do tu nghi cua ho tien hanh. Noi dung dung hoat đong cua Tat Man giao co the liet ke nhu lam tai hoa bien mat va khoi benh, nguoi cau sinh trai gai, chui rua nguoi khac gap phai tai hoa.


= Nghe thuat =
Nghe thuat thoi Kim trong qua trinh phat trien đat đuoc thanh tuu rat cao tren cac phuong dien. Kim Chuong Tong cho lap Thu hoa vien, thu tap danh hoa tu dan gian va Tong cat giu, Vuong Đinh Quan va Bi thu lang Truong Nhu Phuong giam đinh 500 quyen thu hoa ma trieu Kim cat giu, đong thoi phan biet đinh ra thu hang. Nam 1127, binh Kim cong pha kinh thanh Bien Luong cua Bac Tong, đa thu đuoc cac buc hoa do trieu đinh Tong cat giu, bat hoa cong đua ve bac. Cung đinh thoi Kim xem trong viec cat giu cac thu hoa, lay so tranh thu đuoc tu Bac Tong va trong noi phu lam co so, lai tien hanh trung tap tu dan gian đe lam giau them. Hoi hoa trieu Kim nam duoi su anh huong cua van hoa Han, so voi trieu Lieu thi thinh vuong hon, đac biet la thoi ky tu Kim The Tong đen Kim Chuong Tong, hoat đong hoi hoa ngay cang soi noi. Kim Chuong Tong gioi tho van thu phap, lai yeu thich hoi hoa, ong cho thiet lap Thu hoa cuc thuoc Bi thu giam, đua so tranh cat giu giam đinh hon nua, cung hoc tap Tong Huy Tong thu the đe ten đong dau len danh tac. Trieu Kim con cho lap Đo hoa thu thuoc Thieu phu giam, "quan ly đo hoa lu kim tuong". Đuong thoi, cac buc tranh co tieng phai ke đen "Phu tuan đo" cua Ngu Trong Van, "Kho moc" cua Vuong Đinh Quan, "Than quy đo" cua Truong Khue, "Chieu lang luc tuan đo" cua Trieu Lam, đep nhat la "Van co quy han đo" cua Truong Vu. Kim Đe Hoan Nhan Luong co tai ve truc, Hoan Nhan Doan Cung ve huou nai nhan vat, Vuong Đinh Quan gioi ve son thuy mac truc, Vuong Bang Co gioi ve nhan vat, Tu Vinh Chi gioi ve đieu hoa, Đo Ky ve an ma (ngua đat yen). Tac pham hoi hoa son thuy truc thach cua Vu Nguyen Truc, Ly Son va Vuong Đinh Quan so voi tac pham cung thoi cua Nam Tong thi hinh nhu bieu lo ra nhieu hon pham vi "van nhan".
Thu phap gia thoi Kim hoc tu thu phap Bac Tong, Kim Chuong Tong hoc sau kim the cua Tong Huy Tong, đat đuoc thanh tuu to lon. Vuong Canh gioi thao thu va le thu, nhat la đai tu, bang đe tren cung đien luong đo đeu la chu cua ong. Đang Hoai Anh gioi trien van va truu van, đuoc hoc gia ton kinh. Trieu Phong gioi chinh, hanh, thao thu, cung thao ve tieu trien, chinh thu the đong thoi nhan, to, thu hoa the hien ve hung tu, co the so sanh voi Thach Man Khanh cua Bac Tong. Ngo Kich co đuoc but y cua nhac phu Me Phat, trong so nhung nguoi hoc Me Phat đuong thoi thi Vuong Đinh Quan đat đuoc trinh đo sau sac nhat, đam nguoi Quy Tu Son vao thoi Nguyen so khong đat toi trinh đo thu phap cua ong. Nham Tuan co tai nghe ve nhieu phuong dien, thu phap cua ong la đe nhat đuong thoi, "Trung chau tap" viet ong "hoa cao u thu, thu cao u thi, thi cao u van".
Nhung nam đau trieu Kim, nhac khi cua nguoi Nu Chan chi co hai loai trong, sao; ca vinh chi co mot khuc "cha co". Sau khi tien vao đat Tong, quan Kim thu đuoc nhac cong, nhac khi, nhac thu cua giao phuong trieu Tong, am nhac cua nguoi Han đuoc dung nhap vao trong am nhac cua nguoi Nu Chan. Khi Kim The Tong thiet yen chieu đai su gia Nam Tong va Tay Ha, nhac nhan hoc theo trieu Tong, song phuc trang bat đong. Vu đao trieu Kim khoi nguyen tu thoi to tien la nguoi Mat Hat, sau khi lap quoc, ve co ban trieu Kim truc tiep hap thu vu đao tu Bac Tong, đong thoi cung phat trien van hoa nhac vu cua nguoi Nu Chan. Ve phuong dien hi khuc, chu cung đieu luu hanh tu thoi Bac Tong, đen trieu Kim thi tro thanh loai hinh thuyet xuong chu yeu. Trong so tac pham chu cung đieu đuong thoi, chi co "Tay suong ky chu cung đieu" va "Luu Tri Vien" cua Đong Giai Nguyen la con luu truyen đen ngay nay, trong đo viec "Tay suong ky chu cung đieu" xuat hien co y nghia trong viec hinh thanh so bo Nguyen khuc ve sau.


Khoa hoc va ky thuat Tu sau Tinh Khang chi bien đen thoi ky Mong Co, do chien tranh va bao chinh xay ra thuong xuyen, lai them thien tai cung hay xay ra, đoi song cua nhan dan do đo ma ngheo kho, benh tat lan truyen, khien cho y hoc het suc soi đong, đuoc goi la "tan hoc trieu hung". Vao thoi Kim, xuat hien "Hoa nhiet thuyet" cua Luu Hoan To, "Cong ta thuyet" cua Truong Tong Chinh, "Ti vi thuyet" cua Ly Đong Vien. Do su phong phu cua thuc tien, khong it y gia tham nhap nghien cuu kinh đien y hoc co đai, ket hop voi cac kinh nghiem lam sang cua ban than, tu hinh thanh nen mot ly thuyet, tu viec giai thich ly luan cua tien nhan, dan hinh thanh cac luu phai khac nhau. Luu Hoan To khai sang Ha Gian hoc phai, Truong Nguyen To khai sang ra Dich Thuy hoc phai, đe tu cua Truong Nguyen To la Ly Đong Nguyen cung tu lap ra Ti vi hoc thuyet. Ba nguoi nay cung voi Chu Chan Hanh thoi Nguyen đuoc goi chung la "Kim Nguyen tu đai gia", co anh huong đoi voi su phat trien cua ly luan y hoc Trung Quoc.
Nguoi Kim hap thu ky thuat nong nghiep cua Bac Tong, khien cho san luong nong nghiep o khu vuc Thuong Kinh vung Đong Bac gia tang. Hien nay cac nha khao co khai quat đuoc rat nhieu cac nong cu bang sat nhu luoi cay, ho lo gieo hat tai Đong Bac Trung Quoc. Đuong thoi, nong thu co tieng o cac khu vuc cua Kim va Tay Ha co "Vu ban tan thu", "Si nong tat dung", song đen nay đa that truyen. Đuong thoi, ky thuat trong dau nuoi tam va lam vuon cung rat phat trien, nhu loi dung "nguu phan phuc bang" (gian che bang phan bo) đe đem dua hau đen trong o khu vuc Đong Bac kha lanh gia.
Tien bo quan trong nhat ve so hoc đuong thoi la phat trien Thien Nguyen thuat, Thien Nguyen thuat tuc la phuong phap lap phuong trinh bac cao Trung Quoc co đai, trong đo "Thien nguyen" tuong đuong voi so chua biet trong so hoc hien đai. Nam 1248, vao thoi ky Kim-Nguyen, so hoc gia Ly Da trong cac tac pham "Trac vien hai kinh", "Ich co dien đoan" đa gioi thieu co he thong viec dung Thien nguyen thuat đe lap phuong trinh bac hai. Trieu đinh Kim hoc tap Bac Tong ma thanh lap ra ty thien giam đe quan trac thien van, so hoc đuong thoi cung rat phat trien khien cho si nhan trieu Kim mong muon đuoc soan viet sach lich. Trieu đinh Kim vao nam 1137 ban bo "Đai Minh lich" do Duong Cap bien viet (khong phai Đai Minh lich cua To Xung Chi). "Trung tu Đai Minh lich" do Trieu Tri Vi nghien cuu bien thanh vao nam 1180, đo chinh xac cua lich nay vuot qua "Ki nguyen lich" cua Tong. Cung thoi gian, Da Luat Ly cung bien ra "At Mui lich", song đo chinh xac khong đuoc nhu "Trung tu đai minh lich".
Ngoai ra, ve mat kien truc trieu Kim cung co su phat trien lon voi viec xay dung cau Lu Cau, Trung Đo, hay Hoa Nghiem tu o Đai Đong.


Danh sach quan chu The pha Xem them Nha Hau Kim
Nguoi Nu Chan
Lich su Trung Quoc


Chu thich Tham khao Đoc them 《中國文明史·宋遼金時期》, 地球出版社編輯部, 地球出版社, ISBN 957-714-048-3
《中國通史·宋遼金元史》, 王明蓀, 九州出版社, ISBN, 978-751-080-061-0
《遼史金史西夏史》, 劉鳳翥、李錫厚、白濱, 香港中華书店, ISBN 962-231-934-3
《遼金西夏史》, 李錫厚、白濱, 上海人民出版社, ISBN 7-208-04392-2
Herbert Franke（傅海波）& Denis C. Twitchett（崔瑞德）編：《劍橋中國遼西夏金元史》（北京：中國社會科學出版社, 1998）.
《征服王朝的時代》, 竺沙雅章, 稻香出版社, ISBN 4-311-30446-3
外山軍治著, 李東源譯：《金朝史研究》（牡丹江：黑龍江朝鮮民族出版社, 1988）.
陳學霖：《金宋史論叢》（香港：中文大學出版社, 2003）.


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Jin Dynasty (1115-1234) tai Wikimedia Commons