Cuoc trung cau dan y Quoc gia Viet Nam nam 1955 đa quyet đinh hinh thuc chinh phu trong tuong lai cua Quoc gia Viet Nam va Viet Nam Cong hoa sau nay. Cuoc trung cau giua hai phe, mot ben la Thu tuong Ngo Đinh Diem, nguoi đe nghi mot nen Cong hoa, ben con lai la cuu Hoang đe Bao Đai, nguoi đa thoai vi vao nam 1945 — luc cuoc trung cau dan y đuoc to chuc, ong giu chuc nguyen thu quoc gia.
Du ket qua đuoc cong bo cho thay Diem thang cu 98.9% so phieu, cuoc trung cau đuoc ghi nhan đay ray gian lan bau cu. O thu đo Sai Gon, Diem đuoc cong bo la đa gianh hon 600.000 so phieu, du chi 450.000 nguoi nam trong danh sach bo phieu. Ong cung đuoc cong bo la đa gianh đuoc hon 90% so phieu bau tu nhung cu tri đa đang ky, tham chi o ca nhung khu vuc nong thon, noi ma cac nhom đoi lap đa ngan chan viec bo phieu.
Cuoc trung cau dan y la giai đoan cuoi cung cua cuoc tranh gianh quyen luc giua Bao Đai va Ngo Đinh Diem. Bao Đai khong ua Diem va thuong xuyen lam suy yeu quyen luc cua ong ta, bo nhiem ong ta chi đe lam cau noi xin My vien tro. Vao thoi điem đo, đat nuoc đang trai qua mot thoi ky bat on, vi Viet Nam bi phan chia tam thoi theo Hiep đinh Geneve nam 1954 sau khi ket thuc Chien tranh Đong Duong lan thu nhat. Quoc gia Viet Nam kiem soat nua Nam cua đat nuoc, cho đoi mot cuoc tong tuyen cu toan quoc voi muc tieu tai thong nhat đat nuoc duoi mot Chinh phu chung. Tuy nhien, Quan đoi Quoc gia Viet Nam khong kiem soat hoan toan lanh tho mien Nam Viet Nam; cac nhom Cao Đai va Hoa Hao đeu co chinh quyen rieng o nong thon va co cac đoi quan rieng, trong khi nhom toi pham co to chuc Binh Xuyen kiem soat đuong pho Sai Gon. Bat chap su anh huong cua cac nhom nay, cua Bao Đai, va tham chi cua cac quan chuc Phap, Diem đa khuat phuc đuoc cac đoi quan nay va cung co su kiem soat đoi voi đat nuoc vao giua nam 1955.
Cam thay đuoc khuyen khich sau nhung thang loi nay, Diem bat đau lap ke hoach lat đo Bao Đai. Diem len lich cuoc trung cau dan y vao ngay 23 thang 10 nam 1955 va đay Bao Đai ra khoi chinh truong, bang cach can tro va pha hoai viec ung cu cua cuu Hoang đe. Trong khoang thoi gian truoc cuoc bau cu, cac cuoc van đong bau cu ung ho Bao Đai bi cam, trong khi chien dich bau cu cua Diem tap trung vao viec phe phan ca nhan chong lai Bao Đai. Đieu nay bao gom tranh biem hoa khieu dam va tin đon chua đuoc xac thuc rang ong la con hoang, va co moi quan he voi nhieu tinh nhan. Gioi truyen thong do chinh phu kiem soat đa tan cong luan chien chong lai Bao Đai, va canh sat đen tung nha canh bao nguoi dan ve hau qua cua viec khong bo phieu cho Diem. Sau khi em trai ong, Ngo Đinh Nhu thao tung ket qua đe Diem chien thang, ong tu phong lam tong thong chinh phu Viet Nam Cong hoa moi thanh lap.


Boi canh Sau khi quan Phap thua o Đien Bien Phu nam 1954, Hiep đinh Geneve đuoc ky ket, dan đen mot nuoc Viet Nam chia lam đoi. Quoc gia Viet Nam do Phap hau thuan, voi cuu Hoang đe Bao Đai lanh đao, tam thoi kiem soat phan phia Nam vi tuyen thu 17, con Viet Minh cua Ho Chi Minh giu mien Bac voi ten goi Viet Nam Dan chu Cong hoa, do Ho Chi Minh tuyen bo thanh lap nam 1945. Hiep đinh noi rang se co cac cuoc tong tuyen cu toan quoc vao nam 1956 đe thong nhat đat nuoc duoi mot chinh phu chung. Thang 7 nam 1954, trong khoang thoi gian chuyen giao, Bao Đai bo nhiem Diem lam Thu tuong Quoc gia Viet Nam.
Ngay 11 thang 10 nam 1954, Uy ban Kiem soat Quoc te đong cua bien gioi sau thoi gian 300 ngay cho phep đi lai tu do giua hai nua Viet Nam. Theo Hiep đinh Geneve, quan nhan chong cong buoc phai di cu xuong mien nam, trong khi luc luong Cong san tap ket ra bac. Dan thuong đuoc di chuyen tu do đen mien nao ho ua thich. Trong 300 ngay đo, Diem va co van CIA, Đai ta Edward Lansdale, tien hanh van đong thuyet phuc nguoi dan di cu xuong Viet Nam Cong hoa. Chien dich đac biet tap trung thuyet phuc tin đo Cong giao Viet Nam—nhung nguoi sau nay se cho Diem mot nen tang quyen luc vao nhung nam sau đo—bang khau hieu "Chua đa vao Nam". Khoang 800.000 va 1.000.000 nguoi đa di cu xuong mien Nam, hau het la tin đo Cong giao. Đau nam 1955, Đong Duong thuoc Phap tan ra, Diem tam thoi kiem soat mien Nam.
Vao thoi điem đo, Diem khong co quyen luc ngoai tru ben trong canh cong dinh thu cua minh. Bao Đai it tin tuong ong va ung ho ong rat it do hai nguoi tung xung đot voi nhau trong qua khu, khi Diem thoi lam Bo truong Noi vu cho Bao Đai hai thap ky truoc đo vi cho rang nguyen thu quoc gia yeu ot va kem coi. Nhieu su gia nghi rang Bao Đai chon Diem vi ong co kha nang thu hut ung ho va vien tro tu My. Trong thoi gian di cu, Quan đoi vien chinh vung Vien Đong cua Phap van con hien dien o mien Nam Viet Nam. Đieu nay gay cang thang giua Phap va Quoc gia Viet Nam. Diem, la mot nguoi theo chu nghia dan toc manh liet, ghet nguoi Phap, khien ho cung ghet lai Diem, bang cach mong ong sup đo, tham chi keu goi bai chuc ong vao mot vai lan.
Diem phai đoi mat voi nhieu thach thuc quyen luc tu bon nhom nua. Đao Hoa Hao va Cao Đai đeu co quan đoi rieng lan luot kiem soat Đong bang song Cuu Long va khu vuc phia tay Sai Gon. Binh Xuyen la mot nhom toi pham vu trang co to chuc, kiem soat nhieu phan Sai Gon voi quan đoi tu nhan co quan so toi 40.000 nguoi, trong khi Viet Minh van co anh huong o hau het vung nong thon. Quan đoi Quoc gia Viet Nam (QĐQGVN) cua Diem do Tuong quan Nguyen Van Hinh chi huy; ong la cong dan Phap ghet Diem va thuong xuyen chong lenh cua Diem. Bao Đai ban giay phep hoat đong cua canh sat quoc gia cho Binh Xuyen, ve mat co ban đa giao quyen quan ly canh sat cho to chuc toi pham nay.
Trong boi canh nguoi Phap va Hoa Ky ngay cang nghi ngo ve kha nang cai tri on đinh cua ong, Diem đa cham dut su hoai nghi nay vao thang 4 nam 1955. Ong đa ra lenh cho Binh Xuyen phai tu bo quyen kiem soat Canh sat Quoc gia va phai phuc tung duoi su chi huy cua ong bang cach hop nhat vao QĐQGVN hoac giai tan, đe doa se tieu diet ho neu ho tu choi. Ong đa hoi lo cac chi huy Hoa Hao va Cao Đai đe gia nhap QĐQGVN, dan dan dan đen viec mot so chi huy va đon vi cua ho đao tau, trong khi nhung nguoi khac tiep tuc lanh đao luc luong cua ho chong lai Sai Gon. Binh Xuyen bat chap toi hau thu cua Diem. Ngay 27 thang 4, QĐQGVN phat đong Tran Sai Gon. Sau mot tran chien ngan ngui nhung du doi khien tu 500 đen 1.000 nguoi chet va khoang 20.000 nguoi mat nha cua, quan Binh Xuyen đa bi tieu diet. Diem đa lay lai ca niem tin cua Hoa Ky va quyen kiem soat canh sat. Đam đong han hoan đa ca ngoi Diem va to cao Bao Đai, nguoi đa co gang cach chuc ong giua tran chien đe ngan ong dep quan Binh Xuyen. Ngoai ra, Tuong Paul Ely, nguoi đung đau quan Phap tai Viet Nam, đa co gang ngan can Diem; quan cua ong đa chan đuong ngan lai QĐQGVN va cung cap thong tin tinh bao cho Binh Xuyen.
Phan khoi truoc nhung thang loi cua minh, va đuoc thuc đay boi long cam thu ngay cang tang đoi voi ca nguoi Phap va Bao Đai sau nhung no luc cua ho nham ngan chan ong ta tieu diet Binh Xuyen, Diem tro nen tu tin hon khi tiep tuc cung co quyen luc cua minh. Vao ngay 15 thang 5, Diem bai bo Đoi Can ve Hoang gia cua Bao Đai; 5.000 nguoi nay đa tro thanh Trung đoan Bo binh 11 va 42 cua QĐQGVN. Sau đo, Diem tuoc đoat nhung vung đat quan đia (lanh tho do quan vuong so huu) rong lon cua Bao Đai. Vao ngay 15 thang 6, Diem yeu cau Hoi đong Hoang gia tai Hue tuyen bo tuoc bo quyen luc cua Bao Đai, va rang ong, Diem, se đuoc phong lam tong thong. Nhung nguoi than cua Bao Đai đa len an ong vi đa thoai vi chuc nguyen thu quoc gia, va vi moi quan he cua ong voi Phap va Binh Xuyen. Cac nha su hoc suy đoan rang gia đinh hoang gia đa đong y lat đo Bao Đai đe Diem khong tich thu tai san cua ho.


Viec to chuc cuoc trung cau dan y Ngay 7 thang 7 nam 1955, ky niem tron nam thu nhat viec bo nhiem lam thu tuong, Diem cong bo rang cuoc trung cau dan y toan quoc se to chuc đe quyet đinh tuong lai đat nuoc, ngay 16 thang 7 thong bao y đinh khong tham gia bau cu tai thong nhat: "Chung toi se khong bi Hiep uoc [Geneve] ky ket nguoc voi nguyen vong nhan dan Viet Nam bo buoc."
Diem cho rang phe Cong san se khong bao gio cho phep bau cu tu do o mien Bac nen Viet Nam phai tu tim đuong va thanh lap quoc gia phi cong san rieng, bao chi Sai Gon đong y, xuat ban bai bao cong kich bau cu voi phe Cong san doi tra, gian lan va vo nghia; luc ay mien Bac co dan so cao hon mien Nam. Mot thang truoc, Thu tuong Bac Viet Pham Van Đong gui thu đen Sai Gon đe nghi bat đau đam phan ve cac van đe cu the cua cuoc bau cu, du My tha ne cuoc bau cu vi lo ngai thang loi cua phe Cong san, nhung mong rang Diem se tham gia đam phan ve van đe ke hoach, đoi Bac Viet phan đoi đe nghi ma đo loi cho Ho Chi Minh vi pham Hiep đinh Geneve. Truoc đay My khuyen bao Diem khi đo van đang chong lenh Bao Đai, rang vien tro co tiep tuc hay khong phu thuoc vao viec Diem thanh lap đuoc co so phap ly đe đoat quyen quoc truong.
Ngay 6 thang 10 nam 1955, Diem cong bo rang cuoc trung cau se to chuc vao ngay 23 thang 10, nam nu tu 18 tuoi tro len co the bo phieu, chinh phu sap xep cho co mot tram bo phieu moi 1,000 dan bau đang ky. Bao Đai danh phan lon thoi gian o Phap, ung ho che đo Quan chu, trong khi Diem co chuong trinh tranh cu cho che đo Cong hoa. Theo su gia Jessica Chapman, chi co hai lua chon, "hoac hoang đe loi thoi hoac thu tuong kem pho bien Ngo Đinh Diem." Khi cong bo cuoc trung cau dan y, Diem dien ta quyet đinh la dua theo long ua chuong dan chu va bat man đai chung voi che đo Bao Đai, vien dan hang loat thu thinh nguyen tu cac nhom xa hoi, ton giao va chinh tri khac nhau keu goi to chuc cong quyet đe phe truat Bao Đai ma qua quyet rang đuoc nhung tu trao "dan chu va chinh đang" nay khich le. Lansdale canh cao Diem đung gian lan bau cu, tu tin rang Diem se thang trong cuoc bo phieu tu do: "Trong khi toi vang mat, toi khong muon thinh linh đoc rang ong thang 99.99%. Toi se biet rang co gian lan." Quan chuc My nghi rang trong cuoc bo phieu cong bang thi Diem se thang voi so phieu giua 60% va 70%.
Theo Hiep đinh Elysee va luat thanh lap Quoc gia Viet Nam vao nam 1949, vi tri quoc truong cua Bao Đai khong phai lau dai cung khong vo han, bay gio chu quyen suy đinh thuoc ve nhan dan ma Bao Đai chi la đuong dan; hau qua la cuoc trung cau dan y tu no hop phap. Diem khong đuoc bau giu chuc vu Thu tuong nen thay cuoc bo phieu la co hoi tu choi cao buoc cua đoi thu rang ong phi dan chu va chuyen che, su kien cung cho phep Diem tang cuong thanh the bang cach đanh bai Bao Đai trong cuoc tranh đau truc tiep. Co đong y truoc rang truoc tien Quoc hoi se bau len, nhung Diem van tien hanh cuoc bo phieu, nghia la se co toan quyen neu phe truat đuoc Bao Đai truoc khi co quan lap phap thanh lap.
Tuy vien ngoai giao My lo rang viec nay se đuoc coi la thau tom quyen luc boi Diem vua đang to chuc, thuc đay cuoc bo phieu vua la ung vien, My nhan xet co quan lap phap nen thanh lap truoc va nen giam sat cuoc trung cau dan y, nhung Diem phot lo loi khuyen. Đai su G. Frederick Reinhardt bao Washington rang Diem khong he co y đinh cho phe đoi lap co hoi canh tranh cong bang va bao chi nuoc ngoai viet nhieu ve viec cac cong bo dan chu cua Diem đeu gia doi, Bo ngoai giao đong y va quyet đinh khong khen ngoi cuoc bo phieu la thuc thi dan chu, lo so thu hut phan ung tieu cuc voi chinh sach ngoai giao. Tuy nhien, quan chuc My o Viet Nam van hai long voi cuoc bo phieu, vi thay la co hoi cung co Viet Nam va tranh that bai truoc Cong san, xet rang mo hinh Cong hoa thi vung chac hon.
Co bieu lo khinh thi cuoc bau cu tai thong nhat nam 1956, Diem thay cuoc trung cau dan y la buoc đau tien trong viec thanh lap chinh phu lau dai đe tri vi Viet Nam, noi nhieu lan rang viec thanh lap co quan lap phap cung hien phap cho quoc gia moi se đen sau cuoc bo phieu.
Đon rang Diem thay cuoc trung cau dan y la co hoi hop thuc hoa ong nhu mot bieu tuong dan chu cua Viet Nam đe co the trinh bay va bien ho viec tu choi tham gia cuoc bau cu tai thong nhat, la cuoc đau tranh cua tu do voi chuyen che Cong san. Diem qua quyet rang Viet Nam cuoi cung se tai thong nhat đat nuoc thanh chinh phu dan chu va giai phong đong bao mien Bac khoi ap buc Cong san, ca tung cuoc bo phieu la buoc đau trong qua trinh phat trien dan chu. Gioi ung ho dung lam cong cu bien ho viec phe truat Bao Đai, vien dan quyet đinh trong qua khu cua Bao Đai ma theo ho thi than Cong san.
Mot trong nhung điem chinh cua Diem la cuoc trung cau dan y se mo ra thoi ky dan chu chua tung thay: "Đay se chi la buoc đau tien cua nhan dan ta trong viec hanh xu tu do quyen loi chinh tri." Ngay truoc bo phieu, Diem noi: "Ngay 23 thang 11 nay, lan đau tien trong lich su đat nuoc, đan ong phu nu ta se hanh xu mot trong nhung quyen loi cong dan co ban cua dan chu, la quyen bo phieu." Co thong cao chinh phu bon ngay truoc: "Hoi đong bao, hay qua quyet thi hanh nguyen vong cua minh! Tien buoc tren con đuong Tu do, Đoc lap va Dan chu!"


Cuoc van đong cua hai ben Diem chi đao cam cac cuoc van đong cho Quoc truong, quan đoi va canh sat quoc gia thi hanh lenh cam hoat đong than Bao Đai va phan Diem. Canh sat đen tung nha giai thich hau qua cua viec khong bo phieu va to chuc buoi hop o cac lang nong thon, noi voi nguoi dan bang loa phat thanh. Ve co ban thi đuong loi tan cong cua Diem la mieu ta Bao Đai la nguoi hay choi gai, say ruou, đam me an choi truy lac ma tho o voi van đe cua dan chung. Che đo quan chu Viet Nam xay dung theo Nho giao va Thien menh, Diem cho rang Bao Đai đa mat menh troi bang loi song đoi truy. Theo Joseph Buttinger, nguoi khi đo đang o Viet Nam lam tuong ly cho to chuc International Rescue Committee, phuong phap đuoc Diem dung đe thao tung cuoc bo phieu la "thai qua". Donald Lancaster, nha bao theo doi viec bo phieu noi "trong khi Bao Đai khong co hoi tu bien ho cho ban than, bao chi do Chinh phu kiem soat tien hanh chon vui ong bang nhung bai xuc pham tho bi." Sau nay, Diem cam Bao Đai buoc chan vao Quoc gia Viet Nam.
Phe Ngo Đinh Diem thuong tuyen truyen hinh anh cua Bao Đai gom chiec phao kieu đam ruoc cua ong, dieu hanh tren đuong pho Sai Gon, co tui tien vat len vai, bo bai Tay trong tay, phu nu toc vang khoa than cung chai Cognac trong canh tay, am chi tai tieng xa xi, co bac va me gai cua Bao Đai. Đac biet, chi tiet toc vang che nhao rang Bao Đai thich tinh nhan chau Au ma ong gap o vung Cote d'Azur, Phap. Hinh nom Bao Đai co ong Phap nhet vang vao tui, am chi "long yeu nuoc" cua ong. Ap phich va hinh nom gan Bao Đai voi đau heo đuoc cho phat hanh, trong khi cac to bao noi tieng viet va khuyen khich nguoi dan hat cac bai ca xuc pham Bao Đai. Tren tuong va cac phuong tien giao thong cong cong đeu co dan đay khau hieu, bao gom "coi chung thu vui co bac, gai, ruou va bo sua cua hoang đe Bao Đai đoc ac, ai ung ho ong thi tat nhien phan quoc." Ngoai noi ve loi song xa xi, con co cac khau hieu khac nhu "Bao Đai, hoang đe bu nhin ban nuoc" va "Bao Đai, chu te song bac, lau xanh", am chi su mem yeu voi Cong san. Nhieu đoan ghi am lang ma Bao Đai bang loi, to ong phan quoc va tham nhung đuoc phat trong nhung buoi phat thanh.
Bao chi do chinh phu kiem soat cua Diem chon vui Bao Đai bang hoat loat bai tan cong vao danh du, cac an ban đac biet cua bao chuyen chu tuong thuat tieu su cua cuu hoang đe mot cach chua cay, cho phep Diem che trach Bao Đai bang nhieu tinh tiet tuc tiu hon so voi khau hieu đon thuan. Viec bat đau vao thang 8 khi to bao hang ngay Thoi Đai bat đau xuat ban chuoi bai dai ba tuan gieo rac nhieu chi tiet vo can cu va thoa ma ve đoi song cua Bao Đai, do bien tap vien Hong Van viet, goi Bao Đai la "con gian ban nuoc cau vinh." Van cho rang Bao Đai la con hoang cua Hoang đe Khai Đinh, rang Khai Đinh vo sinh va cuoi phi tan sau sau đo nhan con phi tan voi nguoi đan ong khac lam con minh. To bao mieu ta Bao Đai "lon nhung ngo nghe, co nhieu con va rat thich gai" trong khi Khai Đinh khong thoai mai quanh phu nu, am chi rang tinh tinh khac nhau khong hop voi huyet thong chung. Loi dung phong trao chong Phap, to bao chuyen sang ban ve tuoi tho o Bao Đai o Phap, cho rang ong me gai tu khi la thieu nien boi loi day do chau Au. Bao Đai sau nay cuoi cong dan Phap goc Viet nuoi tu nho lam tin đo Cong giao, la Hoang hau Nam Phuong, bai bao to ba la gian điep Phap va đoi xu te bac voi me, khuyet điem nhan cach nghiem trong vi Nho giao coi trong viec ton kinh be tren. Hong Van tiep tuc cho rang chuoi tinh nhan Phap cua Bao Đai la dau hieu quan chuc thuoc đia thanh cong trong viec dung tinh duc đe bien Quoc truong thanh bu nhin Phap.
Ngoai phi bang Bao Đai la ke tham an va cuong dam, Diem cung tan cong long yeu nuoc cua Quoc truong, chi trich vi qua mem yeu khi giao thiep voi chinh quyen thuc dan Phap va vi lam Quoc truong Đe quoc Viet Nam, chinh phu bu nhin do Đe quoc Nhat Ban thanh lap sau khi xam luoc trong The chien thu hai. Diem cung to Bao Đai nhuong mot nua đat nuoc cho Cong san, du Viet Minh đa gianh đuoc hon mot nua dien tich tren chien truong va Diem cho rang cuu Hoang đe khong co lua chon, nhung phia Diem van ta ong bat tai va khong muon nhan trach nhiem.
Đinh điem cua van đong bao chi la bai tieu lam khieu dam cham biem ten la "Cau chuyen Bao Đai", tom gon nhung đieu mieu ta nhuc nha cua Quoc truong do to Thoi Đai xuat ban trong nhung tuan truoc, đang ngay 19 thang 10, bon ngay truoc cuoc bo phieu. Buc hinh co buc ve khoa than cua Bao Đai va cac tinh nhan, co quan sinh duc lo ro rang, bao gom mot khung anh cho thay tinh nhan toc vang tran truong nhay đieu khieu dam cho quoc truong.
Nguoc lai, Diem thi đuoc mieu ta la "anh hung nhan dan" va "cha gia dan toc", khau hieu keu goi nhan dan bo phieu ung ho thu tuong boi "ung ho Ngo Đinh Diem cach mang la xay dung xa hoi phuc loi, cong bang." Nhung khau hieu mieu ta Diem la yeu nuoc va chong Cong, rang "giet cong, phe vuong va đanh thuc la nghia vu cong dan o Viet Nam Tu do."
Diem dung ke hoach giao duc pho thong cua Bo thong tin lam cong cu chinh tri đang phai, thay vi đon thuan giai thich qua trinh dan chu thi lai tan duong Diem va đong minh. Sau khi giai thich dan chu la gi, cuon sach đua ra ly do tai sao phe truat quoc truong la viec can thiet, gioi thieu quyen hanh Quoc truong xong thi khen ngoi Diem la nha chong Cong co the bao ve nhan dan tu do trong khi giai thich nguyen nhan Bao Đai khong the lanh đao, rang ong khong đuoc cong đong quoc te ton trong.
Ngay 15 thang 10, Bao Đai đang cong bo phan đoi cuoc trung cau dan y, co nai ni chinh phu Phap, Anh, My, An Đo va tham chi Lien Xo khong cong nhan Diem, qua quyet rang ong ta la tro ngai cho viec tai thong nhat Viet Nam theo Hiep đinh Geneve. Bao Đai to cao cuoc trung cau dan y la " khong hop voi y nguyen sau sac cua nhan dan Viet nam hoac su nghiep hoa binh chung." Ngay 18 thang 10, Bao Đai thuc hien mot no luc trong vo vong, chinh thuc mien chuc Diem, ngay hom sau chi trich "nhung chieu tro chuyen che" cua "che đo đoc tai" Diem va canh bao nhan dan Viet Nam ve "che đo ma cuoi cung se dan ho đen đo nat, đoi kem va chien tranh." Bao Đai to Diem co kich đong Phap xung đot voi My, thoi gian truoc cuoc bo phieu noi: "toi tham chi co the thuat cho ban so phieu thuan ma ong Diem quyet đinh đac."


Phe đoi lap khac Viec to chuc bau cu đuoc tien nuoc ngoai tro cap, chinh phu My va cac hoi tu thien cong giao My moi ben đong gop 2 trieu USD. Ba Cut, lanh đao giao phai Hoa Hao, phan phat truyen đon to cao Diem la con roi My, lay kinh phi nuoc ngoai lam bang chung va cho rang Diem se "Cong giao hoa" đat nuoc. Đang xa hoi chu nghia Viet Nam co quan he voi Hoa Hao cho rang Diem "hoi lo gioi lao đong va hoc sinh tre ung ho Diem lam quoc truong va phe truat Bao Đai" bang kinh phi bau cu My. Lanh đao Hoa Hao khac, Tuong quan Tran Van Soai, chi trich chinh quyen phi dan chu cua Diem va tuyen bo cuoc trung cau dan y phi phap, keu goi "cac nuoc ban be va nhan dan Viet Nam cho tin chieu tro chinh tri nay". Diem truoc đay noi voi mot bo truong rang chi co mot chinh đang, va tien hanh đan ap phe đoi lap bang vu luc, đoi thu cho rang loi noi Diem ve gia tri dan chu la rong tuech.


Hau can va bo phieu Lansdale khuyen Diem nen in phieu cua minh mau đo, trong khi cua Bao Đai thi mau xanh, o Viet Nam mau đo la mau may man va phuc loc, con mau xanh thi la xui xeo. Phieu đo co in hinh Diem cung voi nhung nguoi tre trung va hien đai, xanh thi co hinh Quoc truong trong bo y phuc loi thoi ma Bao Đai khong bao gio mac. Ngoai ra Bao Đai nhin co ve me man va beo tren phieu, trong khi Diem va nhung nguoi xung quanh thi mim cuoi va nang đong. Cuoc bo phieu cho rang bau ung ho Diem la ung ho dan chu, phieu Diem ghi rang "toi phe truat Bao Đai va cong nhan Ngo Đinh Diem lam quoc truong đam nhiem thanh lap chinh quyen dan chu," cua Bao Đai thi "toi khong phe truat Bao Đai va khong cong nhan Ngo Đinh Diem lam quoc truong đam nhiem thanh lap chinh quyen dan chu." Nguoi đi bau bo hoac phieu đo hay xanh vao thung theo nguyen vong va vut phieu kia, nghia la viec bo phieu that ra khong bi mat.

Hau can cuoc trung cau dan y do em trai cua Diem, Ngo Đinh Nhu sap xep, la lanh đao bi mat cua Đang can lao cung cap co so ung ho cho nha Ngo. Bao luc va ham doa đuoc ghi nhan khap noi, nhan vien cua Nhu bao nguoi đi bau vut phieu xanh đi, nhung nguoi khong tuan thuong bi ruot va đanh, đoi khi con bi xit ca hoi cay. Nhung sai pham đac biet rat trang tron o mien Trung, noi Ngo Đinh Can cai tri, toa lac o co đo Hue cua nha Nguyen, la noi ung ho cua Bao Đai. Can ngan chan su ung ho bang cach ra lenh canh sat bat 1.200 nguoi vi ly do chinh tri trong tuan truoc cuoc bo phieu. O thanh pho Hoi An, vai nguoi bi giet vi bao luc vao ngay cuoc trung cau. Viec bo phieu bat đau luc 7h sang va ket thuc luc 5h chieu.


Kiem phieu va ket qua Chinh phu Diem an đinh quy tac thu tuc be ngoai ra ve nham bao đam rang ket qua va so phieu chinh xac va ngan chan gian lan bau cu, nhung trong thuc te thi đem ma khong co giam sat đoc lap, dan toi Diem đuoc 98.9% so phieu. Thu tuong co 605,025 so phieu o Sai Gon, du chi 450,000 nguoi đang ky bau, so phieu cua Diem cung vuot qua so nguoi đang ky o cac noi khac. Bao chi Phap cho rang chi nua so nguoi đang ky o Sai Gon đi bo phieu, con lai tay chay cuoc trung cau dan y, am chi rang co hon 60% so phieu gia. Nhung nguoi benh vuc Diem phan bac lai rang đay la boi so nguoi ti nan cong giao tu Bac Viet moi di cu xuong bo phieu ma khong co ghi vao danh sach, thay vi nhoi thung phieu quy mo lon.
Chinh quyen Diem cong bo rang 5.335.668 nguoi co quyen bo phieu, nhung khi ket qua tuyen bo thi co đen 5.784.752 phieu. Chinh phu Diem cho rang co me Bao Đai ung ho ung ho cuoc van đong, du Diem đa lenh quan đoi tich thu gia san va truc xuat ba khoi khu vuc. Ty le bo phieu va ung ho Diem gan nhu lap lai y het o Cao nguyen Trung phan va khu vuc Đong bang song Cuu Long, noi ma chinh phu cung Quan đoi quoc gia tham chi khong kiem soat. O vai huyen o ĐBSCL co ghi chep ty le bo phieu ung ho Diem vuot 90% so nguoi đang ky, du Ba Cut cung dan quan ngan viec đi bau.
Cuoc trung cau dan y bi chi trich hang loat vi tinh gian lan, su gia kiem nha van Jessica Chapman noi "tham chi nhung nguoi bien ho Diem nhu Anthony Trawick Bouscaren va nhan vien tinh bao My Edward Lansdale con đong y voi cac nha phe binh kich liet nhat ve ket luan rang chinh phu Viet Nam hoac khong the hoac khong muon to chuc cuoc trung cau dan y that su tu do." Bao cao CIA viet nam 1966 đanh gia rang đay la cuoc bo phieu thao tung nhat trong 11 nam đau tien cua Viet Nam. Chinh phu My ket luan rieng rang đoc quyen truyen thong va van đong bo phieu cua Diem la yeu to tao nen thang loi thay vi ham doa cung viec bo phieu khong bi mat. Reinhardt đien cho Washington rang "cuoc trung cau dan y la thanh cong ruc ro cho chinh phu Diem," cho biet ket qua bo phieu khong nhat thiet phan anh that te, them rang khong phai vi Diem co đa so ung ho, nhung vi co the kiem soat đat nuoc ma khong co thach thuc. Kha nang loai tru Cong san va phe đoi lap khac cua Diem lam chinh phu My phan khoi.
Theo hoc gia Bernald B. Fall, "khong co mot chut nghi van rang cuoc trung cau dan y nay chi it gian lan hon mot chut so voi bau cu trong che đo đoc tai," nha bao My Stanley Karnow vien dan đay lam bang chung cho "tu tuong quan lieu" cua Diem. Chapman viet rang "khong co muc đo van đong, phong trao chong Bao Đai hay kiem ham chinh tri Nho giao nao co the giai thich thang loi 98% cua Diem o mot Viet Nam hon tap ve mat chinh tri. Chac chan viec tham nhung va ham doa co vai tro quan trong." Theo Buttinger, tuy che đo quan chu la "tan du muc nat cua qua khu Viet Nam" va Bao Đai "la đai dien cuoi cung" nhung gian lan va ham doa la khong can thiet, boi du gi Diem cung se thang de dang. Su gia David Anderson noi rang chien thang "khong that su vi quyen luc hay su pho bien cua Diem, ma do su yeu kem cua Hoang đe, su phan ra cua phe đoi lap va cac yeu to khac moi giai thich đuoc thanh cong cua Diem."


Phan ung va ket qua Ba ngay sau cuoc bo phieu, Diem tuyen bo thanh lap chinh the Viet Nam Cong hoa, tu minh đam nhan vi tri Quoc Truong Ong noi "cuoc trung cau dan y ngay 23 thang 10 ma nhan dan Viet Nam hang hai tham gia la su chap thuan chinh sach thi hanh bay lau nay va đong thoi mo ra ky nguyen moi cho tuong lai đat nuoc." Diem nhac lai rang se khong tham gia cuoc bau cu tai thong nhat toan quoc, rang đo la vo ich, tru phi "tu do chan that" đam choi nay loc o Bac Viet Cong san".
Cho rang cuoc trung cau dan y khong he co khac thuong, chinh phu My tan duong Diem la anh hung cua "the gioi tu do". Thuong nghi si Mike Mansfield ( Đang Dan chu, bang Montana) noi cuoc trung cau dan y "phan anh no luc tim kiem mot lanh đao biet lang nghe yeu cau cua nhan dan Viet Nam ... ho cam thay rang Diem co the la lanh đao cho ho." Mansfield tung la giao su lich su Chau A truoc khi tham gia chinh truong, vi vay quan điem ong ve Viet Nam co anh huong lon va đuoc cac đong nghiep thuong nghi si kinh trong. Tai lieu luu tru ve ban luan chinh sach cho thay My quan tam ve hinh anh tieu cuc ma loi chinh tri chuyen che, phi dan chu cua Diem co the dung len trong cong đong quoc te hon la hau qua cua no voi đoan ket quoc gia. Phat ngon vien Bo ngoai giao My noi "nhan dan Viet Nam đa cat tieng noi va chung toi tat nhien cong nhan quyet đinh." Bo chuc mung nhan dan Viet Nam", rang "Bo ngoai giao hai long ve viec cuoc trung cau dan y, theo bao cao, tien hanh mot cach hieu qua va trat tu va viec nhan dan Viet Nam the hien quyet đinh cua ho... chung toi trong mong quan he than thien cua chinh phu Viet Nam voi My tiep tuc."
Phan ung voi thang loi Diem cua bao chi My phu thuoc vao đia điem, bao o khu vuc Mid-West coi đay la thang loi cho dan chu va khen tong thong moi la chien si dan chu. Tuy nhien, theo to The New York Times thi muc đo thang khien "su kiem soat hanh chinh cua Diem nhin co ve rong rai hon so voi vai nha quan sat o đay đanh gia" nhung cung mien cuong goi cuoc bo phieu la "dan chu đung đan" va la "su kinh trong cong khai cho mot nha lanh đao cung coi." To Reader's Digest goi cuoc trung cau la "su ung ho đai chung" va gan cho Diem la "anh đen soi sang đuong cho nhan dan tu do."
Thang loi cua Diem giang đon manh cho đia vi cua Phap tai Viet Nam, nuoc cuu thuc dan đa thanh lap Quoc gia Viet Nam cua Bao Đai vao nam 1949; Phap lien tuc phan đoi Diem cung cac chinh sach, co can tro nhung khong thanh cong. Gioi truyen thong My coi thang loi cua Diem la dau hieu My se la nuoc phuong Tay duy nhat o Viet Nam, vai nguoi cam thay rang se cho phep Diem hanh quyen hieu qua ma khong co Phap can thiep, trong khi nguoi khac thi lo ngai se đat ganh nang qua lon len chinh phu My. Gioi truyen thong, ngoai giao Phap xem ket qua nhu su si nhuc, truoc ngay bo phieu quan chuc Phap du đoan rang Diem se rut khoi Lien hiep Phap va dung thang loi lam co so khong tham du bau cu tai thong nhat toan quoc. Theo truyen thong Phap, cuoc bo phieu phi dan chu va la ke hoach pha hoai viec tai thong nhat quoc gia cua My, nhung sau đo Phap cung som cong nhan nuoc Cong hoa Viet Nam.
Diem cat đut quan he kinh te voi Phap vao ngay 9 thang 12 nam 1955 va rut khoi Lien hiep Phap sau đo. Lien Xo lan Trung Quoc đeu khong phan đoi cong khai hanh vi thanh lap quoc gia moi o mien Nam Viet Nam cua Diem. Tuy nhien, khi Diem bi phe truat va am sat vao nam 1963, Phap nhap khau 46.3% hang hoa xuat khau va chiem phan lon đau tu nuoc ngoai vao Viet Nam Cong Hoa , van hoa Phap cung tieng Phap van giu đuoc anh huong ro rang.
Thang 1 nam 1956, khong co co quan lap phap va hien phap, Diem dung toan quyen đe giai tan Hoi đong cach mang bang cach tien hanh bo rap canh sat cac thanh vien, buoc nhung nguoi tu Cao Đai va Hoa Hao đa ung ho ung phai chay tron; ket qua la ho quay lai phan Diem.


Chu thich Tham khao