Chay mau hay con goi la xuat huyet la tinh trang mau thoat ra khoi he tuan hoan do cac mach mau bi ton thuong. Chay mau co the xay ra ben trong co the (noi thuong), hoac ben ngoai co the thong qua đuong mo tu nhien nhu mieng, mui, tai, nieu đao, am đao hoac hau mon, hoac thong qua vet thuong đam xuyen qua da (ngoai thuong). Giam dung luong mau la su giam manh luong mau trong co the, va cai chet do mat mau qua nhieu đuoc goi la tram mau. Thong thuong, mot nguoi khoe manh co the chiu đung mat tu 10-15% tong luong mau ma khong gap kho khan nghiem trong ve mat y te (so sanh voi quy trinh hien mau thuong la 8-10% tong luong mau cua nguoi hien mau). Viec ngung hoac kiem soat chay mau đuoc goi la he thong dung mau (hemostasis) va la mot phan quan trong trong cap cuu co ban va phau thuat.


So cap cuu khi bi chay mau Tao ap luc truc tiep len vet thuong, su dung gac khong dinh va bang thun bang bo ngoai vet thuong. Co the quan 2 lan neu can thiet. Co the nang phan chi bi thuong cao hon vi tri bom mau cua tim neu viec nay thoai mai hon cho nguoi bi thuong.


= Cac thao tac xu ly =
Che vet thuong voi gac khong dinh hoac gac tham nuoc hoac vai co tham nuoc sach.
Quan bang thun chong len ngoai lop gac đe tao ap luc truc tiep cam mau;
Neu co vat nhon gam sau vao vet thuong, KHONG rut vat nhon ra. Co đinh vat nhon truoc, che gac tham nuoc len vet thuong ho, sau đo quan bang thun xung quanh vat nhon đe giup cam mau;
Neu mau tham qua lop bang thun đau tien, KHONG thao bo lop bang đo ra, dung bang thun thu 2 quan chong len phia tren va tao them ap luc tren vet thuong;
Đua nguoi bi thuong đi benh vien neu la vet thuong lon.


Phan loai = Vung đau =
Chay mau trong so (Intracranial hemorrhage) - chay mau trong so.
Chay mau nao (Cerebral hemorrhage) - mot loai chay mau trong so, xay ra trong cac mo nao chinh.
Chay mau trong nao (Intracerebral hemorrhage) - chay mau trong nao do su vo nut cua mach mau trong đau. Xem them đot quy chay mau (hemorrhagic stroke).
Chay mau duoi mang nhen (Subarachnoid hemorrhage - SAH) am chi su hien dien cua mau trong khoang khong gian duoi mang nhen do qua trinh benh ly. Thong thuong, trong ngu canh y hoc, thuat ngu SAH thuong đuoc su dung đe chi cac loai chay mau khong do chan thuong, thuong la do nut ne cua mot khoi u nang (berry aneurysm) hoac di tat mach mau tinh (arteriovenous malformation - AVM). Pham vi cua bai viet nay gioi han o cac loai chay mau khong do chan thuong nay.


= Mat =
Xuat huyet duoi ket mac (Subconjunctival hemorrhage) - mat đo do mau chay tu mot mach mau bi vo trong ket mac (phan trang cua mat). Thuong la ket qua cua cang thang, bao gom ho, hat hoi, non mua hoac cac hoat đong cang thang khac.


= Mui =
Chay mau cam - Chay mau mui


= Mieng =
Tooth Eruption
Non ra mau (Hematemesis) - non ra mau
Ho ra mau (Hemoptysis) - ho ra mau tu phoi


= Phoi =
Chay mau phoi (Pulmonary hemorrhage)


= Đuong tieu hoa =
Xuat huyet tieu hoa tren
Xuat huyet tieu hoa duoi
Chay mau đuong tieu hoa


= Đuong tiet nieu =
Tieu ra mau (Hematuria) - mau trong nuoc tieu do chay mau trong đuong tiet nieu


= San phu khoa =
Chay mau am đao
Xuat huyet sau sinh
Bang huyet
Xuat huyet o buong trung - Đay la mot bien chung co the nguy hiem va khong phai hiem gap o nhung benh nhan gay ma bi hoi chung buong trung đa nang thuc hien thu hoach trung qua đuong am đao.


= Hau mon =
Đai tien phan đen (Melena) - Xuat huyet tieu hoa tren
Đai tien phan co mau (Hematochezia) - chay mau tren tieu hoa cap duoi, hoac chay mau nhanh tren tieu hoa cap


= Mach mau =
Vo đoan phinh mach
Đut, vo đong mach
Chan thuong do can thiep y hoc


Nguyen nhan Xem them: Vet thuong
Chay mau xay ra do chan thuong gay ra, đieu kien y te co ban hoac su ket hop cua ca hai.


= Chan thuong do va đap =
Chay mau do chan thuong la ket qua cua mot loai chan thuong nao đo. Co nhieu loai vet thuong khac nhau co the gay ra chay mau do chan thuong. Nhung loai nay bao gom:

Vet cao - Con đuoc goi la tray xuoc, loai vet thuong nay do vat the di chuyen qua da, va thuong khong xam nhap vao lop thuong bi (epidermis).
Benh da lieu - Tuong tu nhu vet cao, loai vet thuong nay thuong do su pha huy vat ly cua da, tuy nhien thuong co nguyen nhan y te gay ra.
Huyet khoi - Do ton thuong mach mau dan đen mau tu lai trong mot khu vuc tap trung.
Vet rach - Vet thuong khong đeu do va đap vao mo mem bao phu tren mo cung hoac do xe rach nhu trong qua trinh sinh đe. Trong mot so truong hop, cung co the su dung đe mo ta mot vet cat (incision).
Cat mo - Mot cat vao mo hoac co quan trong co the, chang han bang co hoac dao, đuoc thuc hien trong qua trinh phau thuat.
Vet thuong đam - Do mot vat the xam nhap vao da va cac lop ben duoi, chang han nhu mot đinh, kim hoac dao.
Vet tham - Con đuoc goi la vet bam tim, đay la ton thuong chan thuong tuy tinh gay ton thuong duoi be mat da.
Chan thuong đe - Do mot vat lon hoac cuc đai đe len trong mot khoang thoi gian. Muc đo cua chan thuong đe co the khong đuoc hien thi ngay lap tuc.
Chan thuong đan duoc - Do vu khi đan duoc nhu sung.
Cac mau chan thuong, đanh gia va đieu tri se thay đoi tuy theo co che cua chan thuong. Chan thuong đap vao gay ton thuong thong qua hieu ung soc, tuc la tap trung nang luong tren mot khu vuc. Vet thuong thuong khong thang va da khong bi gay gap co the che giau ton thuong đang ke. Chan thuong thuong đi theo đuong đi cua vat the gay ton thuong. Vi nang luong đuoc ap dung mot cach tap trung hon, nen can it nang luong hon đe gay ra ton thuong đang ke. Bat ky co quan nao trong co the, bao gom xuong va nao, cung co the bi ton thuong va chay mau. Su chay mau co the khong de dang đuoc nhan thay; cac co quan noi tang nhu gan, than va la lach co the chay mau vao bung. Dau hieu duy nhat co the xuat hien la su mat mau. Chay mau tu cac lo ho tren co the, chang han nhu hau mon, mui, hoac tai co the la dau hieu cua chay mau noi tang. Chay mau sau mot thu thuat y te cung thuoc vao danh muc nay.


= Tinh trang suc khoe =
"Chay mau y khoa" chi ra su xuat huyet do mot tinh trang suc khoe co ban (nghia la nhung nguyen nhan cua viec chay mau khong phai truc tiep do chan thuong). Mau co the thoat ra tu mach mau do 3 mau ton thuong co ban sau:

Thay đoi noi mach – thay đoi cua mau trong mach (vi du: tang huyet ap, giam yeu to đong mau)
Thay đoi trong thanh mach – thay đoi phat sinh trong thanh cua mach mau (vi du: nut đong mach, khoi u noi mach, viem mach)
Thay đoi ngoai mach – thay đoi phat sinh ben ngoai mach mau (vi du: nhiem trung Helicobacter pylori, tai man nao, u nao)
Co so khoa hoc co ban cho qua trinh đong mau va co che kiem soat chay mau đuoc thao luan chi tiet trong cac bai bao ve đong mau, kiem soat chay mau va cac bai lien quan. Thao luan o đay gioi han trong pham vi cac khia canh thuc tien pho bien cua qua trinh hinh thanh cuc mau gay ra su chay mau.
Mot so tinh trang y te cung co the lam cho benh nhan de chay mau. Đay la nhung tinh trang anh huong đen chuc nang kiem soat chay mau (hemostasis) binh thuong cua co the. Nhung tinh trang nay hoac la gay ra, hoac la do benh nhan co xuat huyet diatheses. Hemostasis bao gom nhieu thanh phan. Cac thanh phan chinh cua he thong hemostasis bao gom tieu cau va he thong đong mau.
Tieu cau la cac thanh phan nho trong mau tao thanh mot tac đong mach mau trong thanh cua mach mau đe ngan chan chay mau. Tieu cau cung san xuat nhieu chat kich thich san xuat cuc mau. Mot trong nhung nguyen nhan pho bien nhat cua nguy co chay mau tang cao la tiep xuc voi thuoc chong viem khong steroid (NSAIDs). Goc mau cho nhom thuoc nay la aspirin, lam giam san xuat thromboxane. NSAIDs uc che hoat hoa cua tieu cau, do đo tang nguy co chay mau. Tac dung cua aspirin la khong the đao nguoc, do đo tac dung uc che cua aspirin ton tai cho đen khi tieu cau đuoc thay the (khoang muoi ngay). Cac NSAIDs khac nhu ibuprofen (Motrin) va cac loai thuoc lien quan co the đao nguoc, do đo, tac dung len tieu cau khong keo dai nhu aspirin.
He thong đong mau bao gom nhieu yeu to đong mau đuoc đat ten va tuong tac phuc tap voi nhau đe hinh thanh cuc mau, nhu đa đuoc thao luan trong bai viet ve đong mau. Su thieu hut cua cac yeu to đong mau đuoc lien ket voi tinh trang chay mau lam sang. Vi du, thieu hut yeu to VIII gay ra benh hoc co đien hemophilia A trong khi thieu hut yeu to IX gay ra "benh Giang sinh" (hemophilia B). Khang the đoi voi yeu to VIII cung co the vo hieu hoa yeu to VII va gay chay mau kho kiem soat. Đay la mot tinh trang hiem gap thuong xay ra o nhung benh nhan lon tuoi va nhung nguoi mac benh tu mien. Mot benh ly chay mau thong thuong khac la benh Von Willebrand. No đuoc gay ra boi su thieu hut hoac chuc nang bat thuong cua yeu to "Von Willebrand", đong vai tro trong hoat đong kich hoat tieu cau. Thieu hut cac yeu to khac, nhu yeu to XIII hoac yeu to VII cung đoi khi đuoc quan sat, nhung co the khong lien quan đen chay mau nang va khong đuoc chan đoan pho bien nhu cac benh ly khac.
Ngoai nguyen nhan chay mau lien quan đen chat lam giam đau, khang viem khong steroid (NSAID), nguyen nhan chay mau pho bien khac la lien quan đen thuoc warfarin (Coumadin va cac loai khac). Thuoc nay can đuoc giam sat chat che vi nguy co chay mau co the tang đang ke do tuong tac voi cac loai thuoc khac. Warfarin hoat đong bang cach uc che san xuat Vitamin K trong ruot. Vitamin K la yeu to can thiet cho qua trinh san xuat cac yeu to đong mau II, VII, IX va X trong gan. Mot trong nhung nguyen nhan chinh gay chay mau lien quan đen warfarin la su dung khang sinh. Cac vi khuan trong ruot san xuat vitamin K va bi tieu diet boi khang sinh. Đieu nay lam giam muc đo vitamin K va do đo giam san xuat cac yeu to đong mau nay.
Nhung thieu hut ve chuc nang tieu cau co the đoi hoi truyen mau tieu cau trong khi nhung thieu hut ve yeu to đong mau co the đoi hoi truyen huyet tuong tuoi đong lanh hoac cac yeu to đong mau cu the, chang han Yeu to VIII cho benh nhan mac benh hemophilia.


= Benh truyen nhiem =
Nhung benh truyen nhiem nhu Ebola, benh viem gan Marburg va sot vang co the gay ra chay mau.


Chan đoan / Hinh anh Xem them: Đanh gia vet thuong
Hoa chat Dioxaborolane cho phep đanh dau fluorua phong xa (18F) tren cac te bao mau đo, tu đo cho phep chup cat lop phat xa positron (PET) cua chay mau trong nao (intracerebral hemorrhages).


= Phan loai =


 Mat mau  Chay mau đuoc chia thanh bon lop theo he thong ho tro sinh ton sau chan thuong nghiem trong (Advanced Trauma Life Support - ATLS) cua Hoi Phau thuat vien My.

Chay mau lop I bao gom khoang 15% dung tich mau. Thong thuong khong co thay đoi ve dau hieu song cap cuu va khong can thuong xuyen hoi suc bang dung dich.
Chay mau lop II bao gom 15-30% tong dung tich mau. Benh nhan thuong co nhip tim nhanh (tachycardia) va giam su khac biet giua huyet ap tam thu va tam truong. Co the co gang bu đap bang co che co mach ngoai vi. Da co the tro nen tai nhot va lanh khi cham vao. Benh nhan co the the hien nhung thay đoi nhe ve hanh vi. Thuong chi can hoi suc bang dung dich tinh the (nuoc muoi). Thong thuong khong can truyen mau.
Chay mau lop III bao gom mat mat 30-40% tong dung tich mau luu thong. Huyet ap cua benh nhan giam, nhip tim tang, tinh trang suy giam hoat đong cua cac mach ngoai vi (soc) va thoi gian đap ung tai đien cua mao mach giam đi, cung voi tinh trang tam ly toi te hon. Thuong can phai hoi suc bang dung dich tinh the va truyen mau.
Chay mau lop IV bao gom mat mat hon 40% tong dung tich mau luu thong. Gioi han cua kha nang bu đap cua co the đa đuoc đat đen va can co su hoi suc quyet liet đe ngan ngua tu vong.
He thong nay co ban tuong tu nhu trong viec phan loai giai đoan cua soc suy giam dung tich mach mau.
Cac ca nhan trong tinh trang the chat va tim mach xuat sac co the co cac co che bu đap hieu qua hon truoc khi trai qua suy tim mach. Nhung benh nhan nay co the trong on đinh mot cach bat thuong, chi co đo bien đoi toi thieu trong dau hieu song con, trong khi su tuan hoan ngoai vi kem. Cac benh nhan cao tuoi hoac co cac đieu kien y te man tinh co the co đo dung nap mat mat mau thap hon, kha nang bu đap kem hon, va co the su dung thuoc nhu beta blocker co the lam giam đap ung tim mach. Can can trong trong đanh gia.


 Chay mau cap  Mac du khong co đinh nghia chung chung đuoc chap nhan cho khai niem chay mau cap, nhung duoi đay co the đuoc su dung đe nhan dang tinh trang nay: "(i) mat mau vuot qua luong mau tuan hoan trong vong 24 gio, (ii) mat mau đat 50% luong mau tuan hoan trong vong 3 gio, (iii) mat mau vuot qua 150 ml/phut, hoac (iv) mat mau đoi hoi phai tiem huyet tuong va tieu cau."


 To chuc Y te The gioi (WHO)  To chuc Y te The gioi WHO đa đua ra mot thang đo chuan hoa đe đanh gia muc đo nghiem trong cua chay mau.


Đieu tri Dung cac phuong phap cam mau (chi huyet) bang

Tay y: Phuc hop prothrombin co đac, cryoprecipitate, huyet thanh tuoi đong lanh, Acid tranexamic, Acid aminocaproic
Đong y: Co muc, Ngo om, Ngai cuu, Diep ca, Huyet du đo,... Đong y quy chung nay ve Vi quan thong the Huyet u, Phep tri la chi huyet, bo huyet, thong lac hoat huyet.


Tu nguyen hoc Tu "hemorrhage" co nguon goc tu tu tieng Hy Lap "haimorrhagia" (αιμορραγια), ket hop giua "haima" (αιμα) co nghia la mau va "rhegnymi" (ρηγνυμι) co nghia la đo ra hoac chay ra.


Xem them Su đong mau
Chung phinh mach
Chay mau phan xa
Thieu mau
Bam tim
Hut mau
Hemophilia


Tham khao