Bai nay viet ve thanh pho Roma. "Rome" đuoc chuyen huong đen đay. Voi nhung muc đich tim kiem khac, vui long xem La Ma (đinh huong).

Roma (tieng Latinh va tieng Y: Roma [ˈroːma] ; con pho bien voi ten goi Rome trong tieng Anh va tieng Phap hay La Ma theo phien am Han Viet) la thu đo cua nuoc Y va la mot đo thi cap huyen (comune) loai đac biet (co ten đay đu la Comune di Roma Capitale – nghia la "Thanh pho Roma Thu đo"), đong thoi đong vai tro la thu phu vung Lazio trung tam cua quoc gia nay. Roma la thanh pho lon nhat va đong dan thu hai o Y (chi sau thanh pho Napoli) voi hon 2,75 trieu cu dan trong pham vi 1.285,3 km2. Đay la thu đo đong dan thu ba cua Lien minh chau Au, sau Berlin va Madrid, tinh theo so dan sinh song ben trong pham vi thanh pho. Roma cung đong thoi la nong cot cua Thanh pho đo thi Roma Thu đo voi hon 4,2 trieu cu dan, do đo la thanh pho đo thi đong dan nhat cua nuoc Y. Đuoc xay dung tren đia the đac biet cua bay ngon đoi, Roma toa lac theo ha luu dong Tiber gan noi cua song đo ra Đia Trung Hai thuoc Trung Tay cua ban đao Y, khu vuc Latium lich su. Thanh quoc Vatican, quoc gia nho nhat the gioi, la mot đat nuoc đoc lap nam trong long Roma, đay la vi du duy nhat ve mot quoc gia nam tron ven ben trong lanh tho cua mot thanh pho; cung vi ly do nay ma Roma thuong đuoc xem la thu đo luong quoc.
Lich su Roma trai dai 28 the ky. Mac du than thoai La Ma đat moc thoi gian thanh lap Roma vao khoang nam 753 TCN, tuy nhien thanh pho đa co mat cu dan sinh song lau hon the, khien no tro thanh mot trong nhung khu đinh cu lau đoi nhat co con nguoi van đang tiep tuc sinh song tai chau Au. La cai noi thu hai cua nen van minh phuong Tay sau Athens voi cu dan ban đau co nguon goc hon hop tu nguoi Latinh, Etrusca va Sabine, thanh pho sau đo tro thanh thu đo cua Vuong quoc La Ma, Cong hoa La Ma va Đe quoc La Ma. Trong thoi ky nay voi cau thanh ngu noi tieng "Moi con đuong đeu dan đen La Ma", quyen luc cua Roma phu khap phan lon chau Au, Bac Phi va vuon đen Trung Đong, thong tri ca ve quan su lan van hoa, la đau nao cua mot trong nhung nen van minh vi đai nhat lich su, co anh huong toan dien va sau rong đen xa hoi, ngon ngu, van hoc, nghe thuat, kien truc, quy hoach đo thi, ky thuat dan dung, triet hoc, ton giao, luat phap va phong tuc xuyen suot trong nhieu the ky tiep theo. Thanh pho luc bay gio la noi cu ngu cua tu mot đen hai trieu dan cua the gioi co đai, khien no tro thanh đo thi trieu dan đau tien cua the gioi cung nhu đuoc nhan đinh la đai đo thi kieu mau trung tam đau tien cua nhan loai. Roma ban đau đuoc goi la Thanh pho vinh hang (tieng Latinh: Urbs Aeterna) boi thi hao Tibullus nguoi La Ma trong the ky thu nhat TCN va y tuong đo đa đuoc Ovidius, Vergilius va Livius tiep noi. Thanh pho con noi tieng voi danh hieu "Caput Mundi" trong tieng Latinh co nghia la Kinh đo the gioi.
Đuoc mo rong đang ke boi cac cong trinh vi đai duoi thoi Julius Caesar va đac biet la o thoi Hoang đe Augustus, thanh pho đa bi pha huy nang ne mot phan trong tran Đai hoa hoan thanh Roma nam 62 va sau đo đat đen đinh cao phat trien kien truc đo thi vao khoang nam 320. Theo sau su sup đo cua Đe quoc Tay La Ma đanh dau khoi đau cua Thoi ky Trung Co, Roma dan roi vao su thong tri cua che đo giao hoang (đa xuat hien tai thanh pho ke tu the ky 1) va chinh thuc the ky 8 tro thanh thu đo cua Vuong quoc Giao hoang ton tai cho đen nam 1870. Bat đau tu thoi ky Phuc Hung, hau nhu tat ca cac giao hoang tu Nicola V (1447–1455) tro đi đeu chu truong theo đuoi tien trinh mang tinh kien truc va đo thi hoa lien tuc suot 400 nam nham muc đich bien thanh pho tro thanh trung tam nghe thuat va van hoa cua the gioi. Do vay, Roma tro thanh trung tam lon cua nen Phuc Hung Y, đua phong trao nghe thuat nay đat đen đinh cao hoang kim cua no, con goi la giai đoan Thuong Phuc Hung, va sau đo tro thanh noi khai sinh cua truong phai Baroque va chu nghia Tan co đien. Nhung vi nhan kiet xuat nhu Michelangelo, Raffaello hay Bernini cung cac đai nghe si, hoa si, nha đieu khac va kien truc su noi tieng đa bien Roma tro thanh trung tam hoat đong cua ho, tao ra nhung kiet tac ngoan muc khap toan thanh pho, tieu bieu nhat co the ke đen nhu Đai vuong cung thanh đuong Thanh Phero, Nha nguyen Sistina, Day phong Raffaello, Quang truong đoi Capitolinus hay Đai phun nuoc Trevi. Trong the ky 19, Roma la bieu tuong cua tinh than thong nhat nuoc Y va nam 1871 chinh thuc tro thanh thu đo cua Vuong quoc Y moi sinh va sau đo la nen Cong hoa Y tu nam 1946 cho đen ngay nay.
Roma mang đang cap cua mot thanh pho toan cau, va thuong xuyen đuoc xuong danh trong top nhung thanh pho đep nhat the gioi. Trong nam 2017, Roma xep thu 12 trong so nhung thanh pho đuoc vieng tham nhieu nhat the gioi, đung thu 3 tai chau Au va la điem thu hut khach du lich noi tieng nhat tai Y. O vai tro la ngai tru xu cua Giao hoang cung nhu thanh đo cua Giao hoi Cong giao hoan vu, cong cuoc hanh huong đen Roma đa khien cho thanh pho tro thanh đia điem quan trong bac nhat đoi voi nhung nguoi theo đao Kito tren khap the gioi trong nhieu the ky. Khu trung tam lich su cua Roma đuoc UNESCO cong nhan la Di san The gioi. Bao tang Vatican noi tieng nam trong so nhung bao tang đuoc vieng tham nhieu nhat the gioi va Đau truong La Ma tro thanh điem thu hut khach du lich pho bien nhat the gioi voi 7,4 trieu luot khach trong nam 2018. Ben canh du lich, nen kinh te cua thanh pho cung đuoc đinh huong theo huong cong nghe moi, vien thong va truyen thong đa phuong tien ke tu nhung nam 2000 tro lai đay. Roma đuoc xem la mot trong nhung danh thang khao co hoc lon nhat va quan trong nhat tren the gioi, thanh pho cung so huu nhieu cay cau lich su va đai phun nuoc, hon 900 nha tho, cung nhu so luong đo so cac vien bao tang đang cap va nhieu truong đai hoc va trung tam hoc thuat danh tieng. Thu đo cua Y la noi đang cai The van hoi Mua he 1960. Đay cung la noi thanh lap nen Cong đong Kinh te chau Au (EEC) va Cong đong Nang luong nguyen tu chau Au (EAEC), ben canh đo con la tru so cua cac co quan chuyen mon thuoc Lien Hop Quoc nhu To chuc Luong thuc va Nong nghiep (FAO), Chuong trinh Luong thuc The gioi (WFP) va Quy quoc te ve phat trien nong nghiep (IFAD). Thanh pho cung la noi đat van phong Tong thu ky Hoi đong Nghi vien Lien minh Đia Trung Hai (UfM) cung nhu tru so cua nhieu tap đoan kinh doanh quoc te nhu Eni, Enel, TIM, Leonardo S.p.A., va cac ngan hang nha nuoc va quoc te nhu UniCredit va BNL. Khu vuc quan kinh te va trung tam thuong mai cua thanh pho đuoc goi la EUR, la co so cua nhieu cong ty quan trong tham gia vao cac nganh cong nghiep dau mo, cong nghiep duoc pham va dich vu tai chinh. Roma cung la mot trung tam thiet ke va thoi trang quan trong nho cac thuong hieu quoc te noi tieng co tru so tai thanh pho, va đung o vi tri thu 5 trong bang xep hang cac kinh đo thoi trang cua the gioi trong nhung nam gan đay. Phim truong Cinecitta cua Roma la phim truong lon nhat tai chau Au, đa tro thanh noi bam may cua rat nhieu bo phim đoat giai Oscar.


Ten goi Theo huyen su sang lap cua nguoi La Ma co đai, cai ten Roma đuoc tin la bat nguon tu ten cua nguoi sang lap va vi vua đau tien cua thanh pho, Romulus.
Tuy nhien, nhieu kha nang cai ten Romulus moi thuc su bat nguon tu Roma. Ngay tu đau the ky thu 4 CN, nguoi ta đa co nhieu gia thuyet khac nhau ve nguon goc cua đia danh Roma. Mot so gia thuyet dua vao ngon ngu hoc, tuy nhien van chua thuc su chac chan:

Bat nguon tu Rumon hay Rumen, nhung ten thai co cua con song Tiber, đong tu tieng Hy Lap ρεω (rheo) va đong tu tieng Latinh ruo, đeu co nghia la "chay";
Bat nguon tu 𐌓𐌖𐌌𐌀 (ruma) trong tieng Etrusca, voi can nguyen to *rum- nghia la "num vu", co le am chi con soi me đa nuoi duong cap song sinh Romulus va Remus, hoac hinh dang cua hai qua đoi Palatinus va Aventinus;
Bat nguon tu ρωμη (rhome) trong tieng Hy Lap, nghia la suc manh.
Ten goi "La Ma" la phien am Han-Viet cua hai chu "羅馬/罗马", đuoc nguoi Trung Quoc dung đe ky am cho ten "Roma" (binh am: "Luoma"). Trong tieng Viet, ten goi nay hien chu yeu đuoc su dung trong cac van canh lich su co lien quan đen Đe quoc La Ma cung nhu nen van minh La Ma thoi co đai.
Cai ten Roma co the viet nguoc lai thanh Amor, nghia la tinh yeu, do đo Roma cung đuoc xem la "Thanh pho cua tinh yeu". Ten Roma cung la nguon goc cua tu romance va romantic trong tieng Anh (cung nhu tu vung tuong đuong trong nhieu ngon ngu chau Au), bat nguon tu chu romanice trong tieng Latinh thong tuc va tieng Latinh Trung Co, co nghia la "theo kieu nhung nguoi Roma". Hai chu Han "浪漫" (Han Viet: lang man) co nghia goc la "su buong tha, tuy thich", ve sau đuoc muon dung đe phien am cho tu tieng Anh hoac tieng Phap nay, tao ra mot nghia moi la "su lang man" theo cach hieu nhu hien nay, bat nguon tu lang man hao hiep thoi Trung đai va chu nghia lang man thoi Can đai, tu nguyen dua tren nhom ngon ngu Roman, nghia la cac thu tieng ban xu thay vi tieng Latinh trang trong.
Ben canh "Thanh pho vinh hang", Roma rat noi tieng voi ten goi "Kinh đo the gioi" trong lich su, đay đu la "Roma kinh đo the gioi" (tieng Latinh: Roma Caput Mundi), boi quyen luc cua Đe quoc La Ma thoi co đai, va ve sau la trung tam cua Kito giao. Nhung biet danh noi tieng khac cua Roma bao gom: "Thanh pho Bay ngon đoi" (Urbs Septicollis) bat nguon tu vi tri đia ly noi ma thanh Roma co đai đuoc hinh thanh, "Ngai cua cac vi Thanh" (Limina Apostolorum) boi vai tro cua Thanh Phero va Thanh Phaolo trong buoi đau cua Giao hoi va Roma cung la noi ma ho tu đao va đuoc chon cat.


Lich su = Lich su so khoi =
Co nhung bang chung khao co ve viec loai nguoi song tai khu vuc Roma tu khoang 14.000 nam truoc, song lop đat day đac gom cac manh vun co nien đai muon hon nhieu đa che lap cac di chi đo đa cu va đo đa moi. Bang chung ve cac cong cu bang đa, đo gom va vu khi bang đa chung thuc con nguoi hien dien khoang 10.000 nam. Mot vai cuoc khai quat ung ho cho quan điem rang Roma phat trien tu cac khu đinh cu chan tha gia suc tren đoi Palatinus nam ben tren khu vuc Cong truong La Ma sau nay.
Tu cuoi thoi đai đo đong cho đen khi bat đau thoi đai đo sat, moi ngon đoi giua bien va đoi Capitolinus co mot ngoi lang o tren đinh (tai đoi Capitolinus co mot ngoi lang đuoc chung thuc co tu cuoi the ky 14 TCN). Tuy nhien, chung đeu chua đat toi hang đo thi. Ngay nay, nhieu nguoi thong nhat rang thanh pho đa dan phat trien thong qua viec tap hop mot vai lang xung quanh ngoi lang lon nhat nam tren đoi Palatinus. Qua trinh tap hop đuoc thuan loi nho gia tang suc san xuat nong nghiep vuot tren muc tu cung tu cap, đong thoi cho phep hinh thanh cac hoat đong thuoc khu vuc kinh te thu nhi va thu ba. Đieu nay lai keo theo đay nhanh phat trien mau dich voi cac thuoc đia cua nguoi Hy Lap tai mien nam Y (chu yeu la Ischia va Cumae). Nhung buoc phat trien nay theo chung cu khao co hoc thi dien ra vao giua the ky 8 TCN, co the đuoc xem la moc "khai sinh" thanh pho. Tu nhung cuoc khao co gan đay tren đoi Palatinus, quan điem cho rang Roma đuoc thanh lap vao giua the ky 7 TCN, theo truyen thuyet ve Romulus, chi đuoc xem la mot gia thuyet ngoai le.


 Truyen thuyet su thanh lap Roma  Cac cau chuyen truyen thong do nguoi La Ma co đai truyen đoi cho nhau giai thich lich su so khoi cua thanh pho bang truyen thuyet va than thoai. Than thoai quen thuoc nhat trong so đo va co le cung la noi tieng nhat trong tat ca than thoai La Ma, đo la cau chuyen ve Romulus va Remus, hai anh em sinh đoi đuoc mot con soi cho bu. Ho quyet đinh xay dung mot thanh pho, song sau mot lan tranh luan, Romulus giet nguoi em song sinh va đat thanh pho theo ten minh. Theo nhung nguoi chep su La Ma, su kien nay dien ra vao 21 thang 4 nam 753 TCN.
Truyen thuyet nay hoa hop voi mot truyen thuyet song hanh đuoc tao ra tu truoc đo, rang co mot nguoi ti nan thanh Troia ten la Aeneas đao thoat sang Y va lap ra dong doi La Ma thong qua con trai ong la Iulus, trung ten voi trieu đai Julius-Claudius. Đieu nay đa đuoc nha tho La Ma Vergilius viet lai vao the ky thu nhat TCN. Ngoai ra, Strabo đe cap rang con co mot cau chuyen cu hon rang thanh pho la thuoc đia cua Arcadia va đuoc thanh lap boi Euandros. Strabo cung ghi lai Lucius Coelius Antipater tin rang Roma đuoc thanh lap boi nguoi Hy Lap. Dionysius xu Halicarnassus viet rang nhung nguoi đen vung đat ma sau nay la thanh Roma la nhung nguoi tho dan đau tien đen tu Arcadia, ho đa đuoi nhung nguoi Sicilia ra khoi noi đo, va tiep đen la nguoi Pelasgos đen tu Thessalia, thu ba la nhung nguoi đen Y cung Euandros tu thanh Pallantium o Arcadia, sau ho la nhung nguoi Epeius tu Elis va nguoi Pheneus, mot phan cua quan đoi do Heracles chi huy đa quyet đinh o lai đo trong khi đang tro ve tu đoan tham hiem o Erytheia, noi quan thanh Troia giao chien va con sot lai cuoi cung, nhung binh linh Troia sau đo đa tron thoat cung Aeneas tu Ilium, Dardanus va cac thanh pho thuoc Troia khac. Dionysius đe cap rang quan Troia, cung la nguoi Hy Lap co nguon goc tu Peloponnesos. Ong cung noi them rang ngay ca nguoi La Ma cung khang đinh thanh co Pallantium cua nguoi La Ma đuoc thanh lap boi nguoi Hy Lap đen tu Pallantium cua Arcadia, khoang sau muoi nam truoc cuoc chien thanh Troia va nguoi dan đau la Euandros. Sau đo vao the he thu muoi sau sau cuoc chien thanh Troia, nguoi Alba đa hop nhat tat ca nhung noi nay thanh mot khu đinh cu, bao quanh ho bang mot buc tuong va mot con muong. Nguoi Alba la mot quoc gia hon hop gom tat ca nhung nguoi tren. Dionysius cung cho biet them co the la quan man ro trong so nhung nguoi hang xom hoac tan du nhung cu dan co xua cua noi nay đuoc tron lan voi nguoi Hy Lap. Nhung tat ca nhung nguoi nay đa mat ban sac dan toc, đuoc goi bang mot ten chung, Latin, đat ten theo Latinus, la vua cua đat nuoc. Lanh đao vung thuoc đia la hai anh em song sinh Romulus va Remus.


= Thoi quan chu, cong hoa va đe quoc =

Sau khi đuoc Romulus thanh lap theo truyen thuyet, thanh pho nam duoi quyen cai tri cua mot he thong quan chu trong 244 nam, ban đau la voi cac quan chu goc Latinh va Sabine va sau đo la cac quoc vuong nguoi Etrusca. Theo truyen thuyet, vuong vi truyen qua bay nguoi: Romulus, Numa Pompilius, Tullus Hostilius, Ancus Marcius, Tarquinius Priscus, Servius Tullius va Tarquinius Superbus.
Nam 509 TCN, nguoi La Ma truc xuat vi quoc vuong cuoi cung khoi thanh pho va lap ra mot nen cong hoa tap trung. La Ma sau đo bat đau mot giai đoan co đac điem la đau tranh noi bo giua quy toc va binh dan, va chien tranh lien mien chong lai cac cong đong tai mien trung Y: Etrusca, Latinh, Volsci, Aequi, Marsi. Sau khi tro thanh chu nhan cua khu vuc Latium, La Ma dan đau mot so cuoc chien tranh voi ket qua la chinh phuc ban đao Y tu khu vuc mien trung đen Magna Graecia.
Trong the ky 3 va 2 TCN, La Ma thiet lap quyen ba chu tren Đia Trung Hai va bo Đong, thong qua ba cuoc chien tranh Punic (264–146 TCN) chong lai thanh Carthago va ba cuoc chien tranh chien tranh Macedonia (212–168 TCN) chong lai Macedonia. Sau đo thanh lap nen nhung tinh thuoc La Ma đau tien: Sicilia, Sardinia va Corsica, Hispania, Macedonia, Achaea va Chau Phi.

Tu khi bat đau the ky 2 TCN, quyen luc la muc tieu tranh chap giua hai nhom thong tri: phai quy toc đai dien cho bo phan bao thu trong Vien nguyen lao, va phai binh dan dua vao su ung ho cua tang lop thuong dan. Trong cung giai đoan, viec tieu nong bi pha san va su thanh lap cac đien trang no le lon đa khuyen khich mot luong lon dan chung di cu đen thanh pho. Chien tranh lien mien tao tinh can thiet cho mot đoi quan chuyen nghiep, ho trung thanh voi tuong linh cua minh hon la voi nen cong hoa. Do đo, vao nua cuoi cua the ky 2 va the ky 1 TCN dien ra xung đot ca o ben ngoai lan ben trong. Sau no luc that bai nham cai cach xa hoi cua Tiberius va Gaius Gracchus thuoc phai binh dan, va chien tranh chong lai Jugurtha, phat sinh cuoc noi chien đau tien giua Gaius Marius va Sulla. Theo sau la mot cuoc khoi nghia no le quy mo lon duoi quyen Spartacus, va sau đo la thanh lap Lien minh tam hung thu nhat voi Caesar, Pompey va Crassus.

Cuoc chinh phuc Gallia khien Caesar tro nen vo cung manh me va đuoc long dan, dan toi cuoc noi chien thu nhi chong lai Vien nguyen lao va Pompey. Sau khi gianh thang loi, Caesar tu lap ban than lam đoc tai tron đoi. Viec ong bi am sat dan đen Lien minh tam hung thu hai gom Octavius (chau ho va nguoi thua ke cua Caesar), Marcus Antonius va Lepidus, va mot cuoc noi chien khac giua Octavius va Antonius. Octavius đen nam 27 TCN tro thanh princeps civitatis va lay hieu la Augustus, lap ra chinh the nguyen thu, mot nen chinh tri luong đau giua nguyen thu va vien nguyen lao. La Ma tro thanh mot đe quoc tren thuc te, đat đen muc đo banh truong toi đa vao the ky 2 duoi quyen hoang đe Traianus. Thanh Roma la 'Caput Mundi', tuc kinh đo cua the gioi, mot khai niem đa co tu thoi cong hoa. Trong hai the ky đau tien, đe quoc co quan chu thuoc nha Julius-Claudius, nha Flavius (trieu đai cho xay dung khan đai hinh vong khong lo, đuoc biet voi ten goi Colosseum hay Đau truong La Ma) va nha Antoninus. Thoi ky nay con co đac điem la su truyen ba Kito giao, do Giesu thuyet giang tai Judea vao nua đau the ky 1 (thoi Tiberius) va đuoc cac tong đo cua ong truyen ba khap đe quoc va ben ngoai. Thoi ky trieu đai nha Antoninus đuoc xem la thoi cuc thinh cua đe quoc, voi lanh tho trai dai tu Đai Tay Duong đen Euphrates va tu Anh đen Ai Cap.

Sau khi ket thuc trieu đai Severus vao nam 235, đe quoc La Ma buoc vao mot giai đoan 50 nam mang ten Khung hoang the ky thu ba, khi đo dien ra nhieu cuoc noi day cua cac tuong linh muon chiem giu nhung khu vuc ma ho đa đuoc giao pho do su yeu kem cua chinh quyen trung uong tai Roma. Ton tai đe che Gallia tu xung tu 260-274 va cac cuoc noi day cua Zenobia va cha cua ba tu giua nhung nam 260, nguoi đang tim cach chong đo cac cuoc xam luoc cua Ba Tu. Mot so khu vuc nhu Anh, Tay Ban Nha va Bac Phi hau nhu rat kho gay anh huong đen. Bat on gay ra suy thoai kinh te, lam phat tang nhanh chong do chinh quyen ha muc gia tri tien te nham đap ung chi tieu. Cac bo lac German doc song Rhine va phia bac Balkan tien hanh cac cuoc xam nhap tu thap nien 250-280. Đe quoc Ba Tu xam chiem vai lan trong thap nien 230 đen 260, song cuoi cung bi đanh bai. Vao nam 284, hoang đe Diocletianus đam nhan viec khoi phuc đe quoc. Ong đat dau cham het cho cai goi la princeps (nguyen thu) va gioi thieu danh hieu moi la dominate (chua te) đe tao an tuong ve quyen uy toi thuong. Đac điem noi bat nhat la su can thiep chua tung co cua quoc gia xuong cap thanh pho: trong khi quoc gia truoc đay thuong đe trinh yeu cau thue đoi voi mot thanh pho va cho phep no phan bo cac khoan phi, thi ke tu trieu đai cua Diocletianus, quoc gia đa thuc hien đieu nay xuong tan cap thon lang.

Trong mot no luc vo ich nham kiem soat lam phat, ong đa ap đat cac bien phap kiem soat gia nhung chung khong the keo dai đuoc lau. Ong hoac Constantinus đa đia phuong hoa he thong hanh chinh cua đe quoc, đieu nay đa lam thay đoi can ban cach đieu hanh quoc gia bang cach tao ra cac giao phan khu vuc. Su ton tai cua cac đon vi tai chinh khu vuc tu nam 286 đong vai tro nhu mot mo hinh cho su đoi moi chua tung co nay. Do đo, chinh quyen dan su va chi huy quan su se đuoc tach biet. Diocletianus giao cho cac tong đoc nhieu nhiem vu tai khoa hon va đat ho vao phu trach he thong ho tro hau can cua quan đoi voi no luc kiem soat no bang cach loai bo he thong ho tro khoi su kiem soat cua no. Diocletianus đa tao ra mot he thong "Tu đau che" (Tetrarchia) trong đo moi hoang đe cai quan mot goc phan tu lanh tho cua đe quoc, ong la Augustus cai quan nua phia đong va cu ngu tai Nicomedia. Nam 286, ong đua Maximianus len thanh Augustus phia tay cai quan phan lon lanh tho Mediolanum (Milano ngay nay) ma ong đa cai tri truoc đo. Tiep theo, ong đat ra hai hoang đe 'cap duoi' hay nhi Caesar, mot cho moi Augustus, trong đo Constantius Chlorus duoi quyen Maximianus se cai tri Britania (Anh), Gallia (Phap) va Hispania (Tay Ban Nha) co đau nao quyen luc tai Augusta Treverorum (Trier ngay nay), va Caesar phia Đong Galerius cai quan vung Balkan-Danube tru xu tai thanh Srimium, nhung thanh pho nay đuoc goi la thu đo tu đau che. Mac du Roma đa bi lang quen va khong con la thu đo hoat đong, nhung thanh pho van tiep tuc la thu đo danh nghia cua toan bo Đe quoc La Ma, khong bi ha cap xuong thanh Tinh (Provincia) ma van giu nguyen vi the hanh chinh đoc nhat cua minh la "Thanh phu" (tieng Latinh: Praefectus urbanus). Viec bo nhiem mot Caesar khong phai la khong xac đinh: Diocletianus đa co gang chuyen thanh mot he thong ke vi phi trieu đai. Sau khi thoai vi vao nam 305, cac Caesar đa tiep noi va ho lan luot bo nhiem hai đong nghiep cho chinh minh.

Sau su thoai vi cua Diocletianus va Maximianus vao nam 305 va mot loat cac cuoc noi chien giua nhung nguoi tranh gianh quyen luc đe quoc voi đoi thu cua minh, cho đen khoang nam 313, che đo tu đau che đa sup đo. Constantinus Đai đe đa tien hanh mot cuoc cai cach lon ve bo may quan lieu, khong phai bang cach thay đoi cau truc ma bang cach hop ly hoa nang luc cua mot so co quan trong nhung nam 325-330, sau khi ong đanh bai Licinius, hoang đe o phia Đong, vao cuoi nam 324. Sac lenh Milano nam 313 thuc ra la mot manh thu tu Licinius gui cho cac tong đoc cua cac tinh phia đong, trao quyen tu do tho phuong cho moi nguoi, ke ca cho cac Kito huu, va ra lenh khoi phuc lai cac tai san cua nha tho bi tich thu theo đon thinh cau cua cac giao phan moi đuoc lap ra. Constantinus đa tai tro cho viec xay dung mot so nha tho va cho phep cac giao si đong vai tro trong tai trong vu kien dan su (mot bien phap khong ton tai lau hon ong nhung đa đuoc khoi phuc mot phan sau đo). Ong đa bien tran Byzantium thanh noi o moi cua minh, tuy nhien no khong chinh thuc la noi cu ngu hoang gia nhu Milan hay Trier hay Nicomedia cho đen khi no đuoc Constantius II trao tang mot cai ten moi vao thang 5 nam 359: Constantinopolis – "Thanh phu" thu hai va ngang vi the hanh chinh voi Roma. Viec tao ra thanh Constantinopolis co anh huong rat quan trong đen chau Au: đo la tuyen phong thu chien luoc chong lai su xam lang va chinh phat tu phuong Đong trong khoang mot thien nien ky.

Kito giao duoi dang Tin đieu Nicea tro thanh ton giao chinh thuc cua đe quoc vao nam 380, đuoc goi la Sac lenh Thessalonica thong qua nhan danh ba vi hoang đe Gratianus, Valentinianus II, va Theodosius I, nguoi thuc su thuc đay đang sau sac lenh. Ong la hoang đe cuoi cung cua La Ma thong nhat: sau khi ong mat vao nam 395, hai con trai cua ong la Arcadius va Honorius phan chia đen quoc thanh hai phan phia tay va phia đong. Tru so cua chinh phu Đe quoc Tay La Ma đuoc chuyen đen Ravenna sau cuoc vay ham Milano vao nam 402. Trong the ky 5, cac hoang đe trong thap nien 430 hau het cu tru tai Roma.
Roma bi mat vi the trung tam trong viec cai quan đe quoc, va bi nguoi Visigoth duoi quyen Alaric I cuop pha vao nam 410, song chiu rat it ton that ve vat chat, va hau het đa đuoc tu sua. Cac giao hoang to điem cho thanh pho bang cac vuong cung thanh đuong co lon, nhu Vuong cung thanh đuong Đuc Ba Ca (cong tac voi cac hoang đe). Dan so thanh Roma giam tu 800.000 xuong 450-500.000 khi thanh pho bi nguoi Vandal duoi quyen Genseric cuop pha vao nam 455. Cac hoang đe yeu đuoi trong the ky 5 khong the ngan noi su suy tan, va Đe quoc Tay La Ma cham dut vao ngay 22 thang 8 nam 476 khi Romulus Augustus bi phe truat, đoi voi nhieu su gia đay la moc khoi đau Trung co.

Su suy giam dan so cua thanh pho đen tu viec mat mat cac lo hang ngu coc tu Bac Phi tu nam 440 tro đi, va su khong san long cua tang lop nguyen lao trong viec duy tri quyen gop đe ho tro cho mot dan so qua co so voi cac nguon luc san co. Mac du vay, nhung no luc co gang đa đuoc thuc hien đe duy tri cac cong trinh trung tam, mai vom va phong tam lon nhat tiep tuc hoat đong cho đen khi cuoc vay ham Roma cua nguoi Gothic vao nam 537. Cac nha tam lon cua Constantinus tren đoi Quirinalis tham chi đa đuoc sua chua vao nam 443 nhung muc đo thiet hai van tiep tuc nhan rong.  Roma the hien tong the cua su toi te va suy tan vi cac khu vuc bi bo hoang lon do su suy giam dan so. Dan so giam xuong 500.000 vao nam 452 va 100.000 vao nam 500 (co le lon hon, mac du khong co con so nao cu the đuoc biet). Sau cuoc vay ham cua nguoi Gothic nam 537, dan so giam xuong con 30.000, nhung đa tang len 90.000 vao thoi Giao hoang Gregorio Ca. Su suy giam dan so xay ra đong thoi voi su sup đo chung cua van minh đo thi o phuong Tay trong the ky 5 va 6, voi mot vai ngoai le. Phan phoi ngu coc tu tro cap quoc gia tro cap cho nhung nguoi dan ngheo hon trong xa hoi van tiep tuc trong suot the ky thu 6 va co le đa khien dan so khong the giam them nua. Con so 450.000-500.000 đuoc tinh dua tren so luong 3.629.000 libra thit lon (đon vi khoi luong La Ma xua), phan phat cho nguoi dan ngheo Roma trong nam thang mua đong voi ty le 5 libra moi nguoi moi thang, đu cho 145.000 nguoi hoac 1/4 hoac 1/3 tong dan so. Ngu coc phan phoi cho cho 80.000 nguoi co phieu cung luc đa goi y 400.000 nguoi (Augustus đat con so la 200.000 hoac mot phan nam dan so).


= Trung Co =

Giam muc Roma đuoc goi la giao hoang, va Roma la noi quan trong tu thoi ky đau cua Kito giao do hai tong đo Phero va Phaolo tu đao tai đay. Cac giam muc thanh Roma cung đuoc nhin nhan (va đuoc nhin nhan boi tin đo Cong giao La Ma) la nhung nguoi ke thua cua Phero, nguoi đuoc xem la giao hoang đau tien. Thanh pho do đo nang tam quan trong voi vi the la trung tam cua Kito giao. Sau khi Đe quoc Tay La Ma sup đo vao nam 476, Roma ban đau nam duoi quyen kiem soat cua Odoacer va sau đo la bo phan cua Vuong quoc Ostrogoth truoc khi qua tay Đong La Ma sau Chien tranh Gothic song cuoc chien nay đa tan pha thanh pho. Dan so Roma suy giam tu hon mot trieu vao nam 210 xuong 500.000 vao nam 273 va con 35.000 sau Chien tranh Gothic, lam giam quy mo thanh pho con mot nhom cac toa nha co nguoi o nam rai rac tren mot khu vuc lon cac tan tich, tham thuc vat, trang vien nho va vuon cho. Dan so cua thanh pho đuoc tin rang đen nam 300 la 1 trieu (uoc tinh dao đong tu 2 trieu đen 750.000) giam xuong 750-800.000 vao nam 400, 450-500.000 vao nam 450 va giam xuong con 80-100.000 vao nam 500 (mac du co the gap hai lan con so nay).
Sau khi nguoi Lombard xam chiem Y, thanh pho van thuoc Đong La Ma tren danh nghia, song trong thuc te cac giao hoang theo đuoi chinh sach can bang giua Đong La Ma, nguoi Frank va nguoi Lombard. Nam 729, quoc vuong cua nguoi Lombard la Liutprand tang cho giao hoi thi tran Sutri phia bac Latium, khoi đau quyen luc lam thoi cua giao hoi. Nam 756, sau khi đanh bai nguoi Lombard, Pepin Lun giao cho Giao hoang quyen han tam thoi đoi voi Cong quoc Roma va Khu tran thu giao Ravenna, qua đo lap nen Vuong quoc Giao hoang. Ke tu đay, ba the luc co gang cai tri thanh pho: Giao hoang; gioi quy toc va cac thu linh dan quan cung tham phan, Vien nguyen lao va dan chung; quoc vuong cua nguoi Frank, cung nhu quoc vuong cua nguoi Lombard, patricius va Hoang đe. Ba phai nay (than quyen, cong hoa va đe quoc) la mot đac trung trong sinh hoat Roma suot thoi Trung Co. Vao đem Giang sinh nam 800, Giao hoang Leo III trao vuong mien cho Charlemagne tai Roma voi tu cach hoang đe cua Đe quoc La Ma Than thanh.

Nam 846, nguoi A Rap Hoi giao tan cong bat thanh vao tuong thanh Roma, song cuop pha cac vuong cung thanh đuong Thanh Phero va Phaolo nam ngoai tuong thanh. Sau khi quyen luc cua vuong trieu Caroling sup đo, Roma lam vao tinh trang vo chinh phu phong kien, mot so gia đinh quy toc khong ngung tranh đau chong lai Giao hoang, hoang đe va chong đoi lan nhau. Trong thoi gian nay, Theodora va con gai ba la Marozia tro thanh thiep va me cua mot so giao hoang, va cua lanh chua phong kien quyen luc Crescentius, la nguoi đau tranh chong cac hoang đe Otto II va Otto III. Cac be boi trong giai đoan nay thuc đay che đo giao hoang tu cai cach: Bau cu giao hoang đuoc danh cho cac hong y, va mot cuoc cai cach tang lu đuoc no luc tien hanh. Đong luc đang sau viec nay la tu si Ildebrando da Soana, ong tung đuoc bau lam giao hoang va tham gia tranh luan ve bo nhiem giao si chong Hoang đe Heinrich IV. Sau đo, Roma bi nguoi Norman duoi quyen Robert Guiscard cuop boc va đot chay vao nam 1084, ho tien vao thanh pho đe ho tro Giao hoang đang bi vay ham trong Lau đai Thien Than.

Trong giai đoan nay, thanh pho đuoc tu tri duoi quyen cua mot senatore (nguyen lao) hoac patrizio (quy toc) trong the ky 12. Chinh quyen nay thuong thay trong cac thanh pho Y, tien hoa thanh cong xa Trung Co, la mot hinh thuc to chuc xa hoi moi, su the hien cua cac tang lop giau co moi. Giao hoang Giao hoang Lucio II đa chien đau chong cong xa Roma, va cuoc đau tranh tiep tuc duoi quyen Giao hoang Eugenio III: cong xa lien minh voi gioi quy toc đuoc su ung ho tu Arnaldo da Brescia, mot tu si va nha cai cach ton giao va xa hoi. Sau khi Giao hoang tu tran, Arnaldo bi Giao hoang Ađriano IV tong giam, đanh dau ket thuc quyen tu tri cua cong xa. Thoi ky duoi quyen Giao hoang Innocente III la đinh cao cua che đo giao hoang, cong xa đa thanh ly đuoc vien nguyen lao, thay the no bang mot Senatore le thuoc Giao hoang.
Trong thoi ky nay, giao hoang đong vai tro the tuc quan trong o Tay Au, thuong đung ra lam trong tai giua cac quoc vuong Kito giao va thuc thi cac quyen luc chinh tri bo sung.

Nam 1266, Charles I cua Anjou đuoc bo nhiem lam nghi si khi đang tien ve phuong nam đe giao tranh voi nha Staufer nhan danh Giao hoang. Trong giai đoan nay, giao hoang tu tran, va cac hong y tu hop tai Viterbo khong the nhat tri ve nguoi ke vi, thi dan tuc gian va đa do mai toa nha noi tu hop, giam cam cac hong y cho đen khi ho chon ra giao hoang moi, su kien nay đanh dau khoi đau mat nghi Hong y. Trong giai đoan nay, thanh pho cung bi tan pha truoc cac cuoc giao tranh lien tiep giua cac gia đinh quy toc: Annibaldi, Caetani, Colonna, Orsini, Conti, ho co cong su xay tren cac đai cong trinh La Ma co đai, tranh đoat nhau đe kiem soat che đo giao hoang.
Giao hoang Bonifacio VIII la giao hoang cuoi cung đau tranh cho lanh đia tong the cua giao hoi, ong tuyen bo mot cuoc thap tu chinh chong lai Colonna, va đen nam 1300 ong keu goi Nam Thanh đau tien, khien hang trieu nguoi hanh huong đen Roma. Tuy nhien, hy vong cua ong bi tieu tan duoi tay Quoc vuong Phap Philippe IV va khien ong mat mang. Sau đo, mot giao hoang moi trung thanh voi nguoi Phap đuoc bau ra, va che đo giao hoang đuoc di doi trong mot giai đoan ngan đen Avignon (1309–1377). Trong giai đoan nay, thanh pho bi bo be, cho đen khi quyen luc vao tay mot nhan vat binh dan la Cola di Rienzo. Mot nguoi theo chu nghia ly tuong va la nguong mo cua La Ma co đai, Cola đa mo ve su tai sinh cua Đe quoc La Ma. Sau khi nam quyen voi tu cach Tribuno (quan bao dan), cac cai cach cua ong bi dan chung bac bo. Cola buoc phai chay tron, va tro lai trong đoan tuy tung cua hong y Albornoz, chiu trach nhiem khoi phuc quyen luc cua giao hoi tai Y. Sau khi tro lai nam quyen trong mot thoi gian ngan, ong bi dan chung hanh hinh, va Albornoz đa co the nam quyen so huu thanh pho, roi đen nam 1377 duoi thoi Gregorio XI, Roma lai tro thanh đau nao cua che đo giao hoang. Viec che đo giao hoang tro lai Roma trong nam đo đa mo đuong cho Ly giao Tay phuong (1377–1418), va trong bon muoi nam tiep theo, thanh pho la nan nhan cua cac cuoc đau tranh lam tan vo giao hoi.


= Phuc Hung va can đai =

Nam 1418, Cong đong Constance giai quyet Ly giao Tay phuong, va bau ra mot giao hoang nguoi Roma la Mactino V. Su kien nay giup Roma co mot the ky hoa binh noi bo, đanh dau khoi đau nen Phuc Hung. Cac giao hoang cai tri cho đen nua đau the ky 16, trong đo Nicola V lap ra Thu vien Vatican, Pio II la nguoi theo chu nghia nhan van va co hoc thuc, Xitto IV la mot giao hoang chien binh, Alexanđe VI la nguoi vo đao đuc va gia đinh tri, tu Giulio II la mot nguoi bao tro cho đen Leo X co hieu đuoc đat cho giai đoan nay ("the ky Leo X"), toan bo đeu cong hien suc luc cua minh cho su vi đai va ve đep cua Thanh pho vinh hang, cho quyen luc dong doi cua ho, va bao tro cho nghe thuat. Trong nhung nam nay, trung tam cua Phuc Hung Y chuyen tu Firenze đen Roma. Cac cong trinh uy nghi nhu Vuong cung thanh đuong Thanh Phero, Nha nguyen Sistina va Cau Sisto đuoc xay dung. Đe hoan thanh chung, cac giao hoang đa thu hut cac nghe si gioi nhat đuong thoi, nhu Michelangelo, Perugino, Raffaello, Ghirlandaio, Luca Signorelli, Botticelli va Cosimo Rosselli.

Thoi ky nay cung khet tieng vi su muc nat cua che đo giao hoang, voi nhieu giao hoang nuoi con cai, va tham gia vao gia đinh tri va mua quyen ban chuc. Su truy lac cua cac giao hoang va cac chi phi khong lo cho cac du an xay dung cua ho, mot phan, dan đen cuoc Cai cach Khang nghi va đen luot la Phong trao Phan Cai cach. Chang han, Alexanđe VI noi tieng voi su bai hoai, ngong cuong va cuoc song vo đao đuc. Duoi quyen nhung vi giao hoang phung phi va giau co, Roma chuyen minh thanh mot trung tam my thuat, thi ca, am nhac, van hoc, giao duc va van hoa. Roma tro thanh noi canh tranh voi cac thanh pho lon khac tai chau Au đuong thoi ve muc đo thinh vuong, huy hoang, nghe thuat, tri thuc va kien truc. Thoi ky Phuc Hung đa thay đoi dien mao cua Roma mot cach đang ke, voi cac tac pham nhu Pieta cua Michelangelo va cac buc bich hoa cua phong tranh Borgia. Roma đat đen đinh cao cua su huy hoang duoi thoi Giao hoang Giulio II (1503–1513) va nhung nguoi ke vi nhu Leo X va Clemente VII, ca hai đeu la thanh vien cua Nha Medici.

Trong giai đoan hai muoi nam nay, Roma tro thanh mot trong nhung trung tam nghe thuat vi đai nhat the gioi. Vuong cung thanh đuong Thanh Phero cu đuoc xay dung boi Constantinus Đai đe (bay gio đang trong tinh trang đo nat) đa bi pha huy va mot nha tho moi bat đau hinh thanh. Thanh pho đa chao đon cac nghe si nhu Ghirlandaio, Perugino, Botticelli va Bramante, nhung nguoi đa xay dung ngoi đen Thanh Phero tai Montorio va len ke hoach lon cho du an cai tao Vatican. Raffaello ngu tai Roma đa tro thanh mot trong nhung hoa si noi tieng nhat cua Y, đa tao ra nhung buc bich hoa trong Dinh Farnesina, Day phong cua Raffaello, cung voi nhieu buc tranh noi tieng khac. Michelangelo bat đau trang tri tran nha cua Nha nguyen Sistina va tao ra buc tuong Moses noi tieng danh cho lang mo Giulio II. Roma mat đi mot phan đac trung ton giao cua minh, ngay cang tro thanh mot thanh pho Phuc Hung thuc su, voi mot so luong lon cac yen tiec thet đai pho bien, nhung cuoc đua ngua, cac le hoi rinh rang, nhung muu đo va nhieu tinh tiet kich tinh cam go.

Kinh te Roma giau manh, voi su hien dien cua mot so chu ngan hang nguoi Toscana nhu Agostino Chigi, ong la mot nguoi ban cua Raffaello va la mot nguoi bao tro cho nghe thuat. Truoc khi mat som, Raffaello cung đe xuong lan đau tien viec bao ton cac di tich co đai. Mau thuan giao tranh giua Phap voi Tay Ban Nha tai chau Au va chinh sach đoi ngoai cua Clemente VII đa khien cho Roma bi cuop pha lan đau tien trong gan 500 nam tro lai đay, nam 1527, quan đanh thue Landsknecht cua vua Tay Ban Nha la Karl V đa cuop pha thanh pho, cham dut đot ngot thoi đai hoang kim cua Phuc Hung tai Roma va thuong đuoc xem la su ket thuc cua nen Phuc Hung Y. Su kien nay tac đong rat lon đen lich su cua chau Au, Y va Cong giao, tao ra hieu ung gon song lau dai tren khap van hoa va chinh tri the gioi.
Tu Cong đong Trento vao nam 1545, Giao hoi Cong giao bat đau chong lai Cai cach Khang nghi - phong trao nghi van quy mo lon ve tham quyen cua Giao hoi tren cac van đe tinh than va su vu chinh quyen. Viec mat long tin nay sau đo dan đen nhung chuyen bien lon ve quyen luc roi xa khoi Giao hoi. Duoi quyen cac giao hoang tu Pio IV đen Xitto V, Roma tro thanh trung tam cua Cong giao cai cach va chung kien xay dung cac cong trinh ky niem moi nham tan duong che đo giao hoang khoi phuc tinh trong đai. Cac giao hoang va hong y trong the ky 17 va đau the ky 18 tiep tuc phong trao bang viec to điem cho canh quan thanh pho cac toa nha kien truc baroque.

Dien ra mot giai đoan gia đinh tri khac, cac gia đinh quy toc moi (Barberini, Pamphili, Chigi, Rospigliosi, Altieri, Odescalchi) đuoc bao ho tu cac giao hoang xuat than tu gia đinh cua ho, cac giao hoang xay cho nguoi than cua minh cac toa nha baroque đo so. Trong Thoi ky Khai sang, cac tu tuong moi cung lan đen Roma, tai đay che đo giao hoang ung ho cac nghien cuu khao co va cai thien phuc loi cua dan chung. Nhung khong phai moi thu đeu suon se cho Giao hoi trong thoi ky Phan Khang Cach. Đa co nhieu that bai trong no luc kiem che cac chinh sach chong Giao hoi cua cac cuong quoc chau Au thoi bay gio, that bai đang chu y nhat co le la vao nam 1773 khi Giao hoang Clemente XIV bi cac the luc the tuc buoc phai đan ap Dong Ten.


= Hien đai va đuong đai =
Quyen cai tri cua cac giao hoang bi gian đoan mot thoi gian ngan do Cong hoa Roma (1798–1800), che đo nay đuoc dung len do anh huong cua Cach mang Phap. Vuong quoc Giao hoang đuoc khoi phuc vao thang 6 nam 1800, tuy nhien trong thoi ky Napoleon cai tri thi Roma bi thon tinh thanh mot tinh cua Đe quoc Phap, ban đau la Departement du Tibre (1808–1810) va sau la Departement Rome (1810–1814). Sau khi Napoleon bi phe truat, nha nuoc cua Giao hoang đuoc khoi phuc thong qua Đai hoi Vien, Ao nam 1814.
Nam 1849, mot the che Cong hoa Roma khac xuat hien trong lan song cac cuoc cach mang nam 1848. Hai trong so cac nhan vat co anh huong nhat cua qua trinh thong nhat nuoc Y la Giuseppe Mazzini va Giuseppe Garibaldi chien đau cho nen cong hoa yeu menh.

Roma sau đo tro thanh tam điem cua hy vong tai thong nhat Y, khi ma phan con lai cua Y đa thong nhat thanh Vuong quoc Y voi thu đo lam thoi tai Firenze. Nam 1861, Roma đuoc tuyen bo la thu đo cua Y du van đang do Giao hoang kiem soat. Trong thap nien 1860, tan du cua Vuong quoc Giao hoang nam duoi quyen bao ho cua Phap, nho vao chinh sach đoi ngoai cua Napoleon III. Phai đen khi nguoi Phap roi khoi Roma vao nam 1870 do Chien tranh Phap-Pho thi binh si Y moi co the chiem giu Roma, ho tien vao thanh pho qua mot lo thung tuong thanh gan Cong thanh Pia. Sau đo, Giao hoang Pio IX tu tuyen bo minh la tu nhan tai Vatican, va đen nam 1871 thu đo cua Y cuoi cung đa đuoc chuyen tu Firenze đen Roma.

Khong lau sau Chien tranh the gioi thu nhat, Roma chung kien Phat xit Y troi day duoi quyen lanh đao cua Benito Mussolini. Ong ta tien hanh cuoc hanh quan đen thu đo vao nam 1922, cuoi cung tuyen bo mot Đe quoc Y va lien minh voi Đuc Quoc xa. Mussolini pha huy nhieu phan rong lon tai trung tam thanh pho nham xay dung cac đai lo va quang truong rong, đuoc cho la đe tan duong che đo phat xit va hoi sinh La Ma co đai. Giai đoan giua hai the chien chung kien dan so thanh pho gia tang nhanh chong, vuot qua mot trieu nguoi. Trong Chien tranh the gioi thu hai, do so huu kho tang nghe thuat va hien dien cua Vatican, nen Roma phan lon thoat khoi so phan bi tham nhu nhieu thanh pho chau Au khac. Tuy nhien, vao ngay 19 thang 7 nam 1943, khu San Lorenzo bi quan Anh-My oanh tac, khien khoang 3.000 nguoi thiet mang tai cho va 11.000 nguoi bi thuong va sau đo co them 1.500 nguoi chet. Sau khi che đo Mussolini sup đo va Hoa uoc Y vao ngay 8 thang 9 nam 1943, thanh pho bi nguoi Đuc chiem đong, va đuoc tuyen bo la thanh pho mo theo sau su kien Giai phong Roma vao ngay 4 thang 6 nam 1944.
Roma phat trien rat nhanh sau chien tranh, la mot trong cac đong luc chinh đang sau "ky tich kinh te Y" ve tai thiet va hien đai hoa thoi hau chien trong thap nien 1950 va đau thap nien 1960. Trong giai đoan nay, nhung nam la dolce vita ("cuoc song ngot ngao"), Roma tro thanh mot thanh pho thoi thuong, voi cac phim co đien đai chung nhu Ben Hur, Quo Vadis, Roman Holiday va La Dolce Vita đuoc quay tai xuong phim Cinecitta co tinh bieu tuong cua thanh pho. Xu huong tang truong dan so tiep tuc cho đen giua thap nien 1980 khi thanh pho đat tren 2,8 trieu cu dan. Sau đo, dan so bat đau giam cham do cu dan bat đau chuyen đen cac vung ngoai o lan can Roma.


To chuc hanh chinh va chinh quyen = Chinh quyen thanh pho =
Đia phuong Roma hien lap thanh mot đo thi cap huyen đac biet (comune speciale) co ten chinh thuc la Roma Capitale ("Roma Thu đo"), va lon nhat ve dien tich va dan so trong tong so 8.101 cac huyen hanh chinh (comune) cua Y. Thanh pho nam duoi quyen quan ly cua mot thi truong va mot hoi đong thanh pho. Van phong tru so đat tai Đien Senatorio tren đoi Capitolinus, noi đau nao lich su cua chinh quyen thanh pho. Chinh quyen thanh pho tai Roma thuong đuoc goi la "Campidoglio", ten cua ngon đoi nay trong tieng Y.


= To chuc hanh chinh =
Ke tu nam 1972, thanh pho đuoc chia thanh cac quan hanh chinh goi la municipio (truoc nam 2001 goi la circoscrizione). Chung đuoc lap ra vi muc đich hanh chinh đe tang cuong phi tap trung hoa tai khu trung tam thanh pho. Moi quan nam duoi quyen quan ly cua mot chu tich va mot hoi đong gom 25 thanh vien, ho đuoc cac cu dan bau ra moi 5 nam. Cac quan thuong vat qua cac ranh gioi cua cac phan khu truyen thong, phi hanh chinh cua thanh pho. So luong quan ban đau la 20, sau con 19, va đen nam 2013 con so nay giam con 15.


= Khu trung tam lich su =

Roma con đuoc chia theo nhieu loai đon vi phi hanh chinh khac nhau. Trung tam lich su cua Roma đuoc chia thanh 22 phuong, goi la rione, toan bo đeu nam trong tuong thanh Aurelianus ngoai tru hai phuong Prati va Borgo. Chung bat nguon tu cac khu vuc cua thanh Roma co đai, tien hoa vao thoi trung co thanh cac rione trung co. Đen thoi Phuc Hung, duoi quyen Giao hoang Xitto V, chung lai đat đen con so 14, ranh gioi cua chung cuoi cung đuoc xac đinh duoi thoi Giao hoang Bien Đuc XIV vao nam 1743.
Mot cach phan chia moi cua thanh pho duoi thoi Napoleon nhanh chong bien mat, va khong co thay đoi ro ret nao ve to chuc cua thanh pho cho đen nam 1870, khi Roma tro thanh thu đo cua Y. Nhu cau ve thu đo moi dan đen bung no ve đo thi hoa lan dan so trong va ngoai tuong thanh Aurelianus. Nam 1874, phuong thu 15 la Esquilino đuoc tao ra tai vung moi đo thi hoa cua phuong Monti. Khi buoc vao the ky 20, cac phuong khac đuoc tao ra la Prati, va cung la cuoi cung. Sau đo, cac phan khu hanh chinh chinh moi cua thanh pho su dung ten quartiere ("khu"). Ngay nay, toan bo cac phuong rione la đeu thuoc Quan 1, tuong đuong voi khu vuc trung tam lich su (Centro Storico).


= Chinh quyen thanh pho đo thi va vung hanh chinh =
Roma la tinh ly cua Thanh pho đo thi Roma Thu đo hoat đong tu ngay 1 thang 1 nam 2015. Thanh pho đo thi nay thay the tinh Roma cu, bao gom vung đai đo thi cua thanh pho va trai rong ve phia bac đen Civitavecchia. Thanh pho đo thi Roma Thu đo lon nhat ve dien tich tai Y voi 5.352 km², tuong đuong voi vung Liguria. Roma con la thu phu cua vung hanh chinh Lazio.


= Chinh quyen trung uong =
Roma la thu đo cua Y, va la noi đat tru so cua chinh Y. Cac dinh thu chinh thuc cua Tong thong Y va Thu tuong Y, tru so luong vien Nghi vien Y va cua Toa an Hien phap Y nam tai trung tam lich su cua thanh pho. Cac bo cua nha nuoc nam phan tan khap thanh pho; trong đo bao gom Bo Ngoai giao va Hop tac Quoc te đuoc đat tai Đien Farnesina gan san van đong Olimpico.


Đia ly = Vi tri lich su =
Roma hinh thanh ben luu vuc song Tiber thuoc vung Latium lich su, ngay nay la vung Lazio mien Trung Y. Khu dan cu ban đau phat trien tren bay ngon đoi đoi dien mot khuc can gan đao Tiberina, la khuc can tu nhien duy nhat cua song tai khu vuc nay. Trong suot chieu dai lich su tu thoi co đai đen cuoi the ky 19, gioi han đo thi cua thanh Roma đuoc xem la khu vuc nam ben trong chu vi tuong thanh Aurelianus, co dien tich 13,7 km².
Ban đau, tuong thanh Servius đuoc xay 12 nam sau khi nguoi Gallia cuop pha thanh pho vao nam 387 TCN. No bao gom phan lon cac đoi Esquilinus va Caelius, cung nhu toan bo nam đoi con lai. Roma nhanh chong phat trien ra ngoai tuong thanh nay, va khong can xay dung them bat cu phao đai phong thu nao khac boi su on đinh do Thai binh La Ma mang lai va su bao ve cua quan đoi La Ma, mai cho đen gan 700 nam sau tuc nam 270 do cuoc khung hoang the ky thu Ba va hoa xam lang cua cac bo toc man ro, Hoang đe Aurelianus bat đau cho xay dung tuong thanh lon kien co va đo so hon đe bao ve Roma, chung dai gan 19 km, va chinh la buc tuong ma binh si Vuong quoc Y phai vuot qua đe tien vao thanh pho nam 1870 voi su mang thong nhat nuoc Y.


= Lanh tho hien đai =

Tu thanh La Ma co đai 14 km² lam cot loi, lanh tho thanh pho Roma hien đai vuon ra rat rong lon bao gom ca nhung khu vuc nguyen so hoac bo hoang hang the ky va đam lay khong phu hop cho phat trien nong nghiep cung nhu đo thi. Voi dien tich la 1.285 km², Roma la thanh pho lon nhat Y va mot trong nhung thu đo khong lo cua chau Au xet ve dien tich. Do đo, mat đo dan so cua thanh pho Roma khong phai la cao, voi su hien dien cua nhieu khong gian phu xanh rong lon trai khap thanh pho. Đia gioi Roma bi phan chia giua cac khu vuc đo thi hoa cao đo va cac khu vuc đuoc xac đinh la cong vien, khu bao ton tu nhien, va cho muc đich nong nghiep.

Khu vuc đo thi cua thanh pho đuoc chia lam hai phan trong va ngoai thong qua đuong vanh đai Grande Raccordo Anulare ("GRA") hoan thanh vao nam 1962, no bao quanh khu vuc ben trong thanh pho voi ban kinh khoang 11 km tinh tu đoi Capitolinus. Mac du khi đuong vanh đai hoan thanh thi hau het cac khu vuc dan cu đeu nam ben trong no (mot trong so ngoai le la ngoi lang co đai Ostia nam ven bien Tyrrhenum), song ve sau nhieu khu đo thi moi đuoc xay dung noi rong ra ben ngoai đen 20 km. Thanh pho con co mot song khac la Aniene, hop luu vao Tiber ve phia bac cua khu vuc trung tam lich su.
Mac du trung tam Roma nam cach bien Tyrrhenum khoang 24 km, song đia gioi thanh pho trai dai đen bo bien tren đia ban Quan 10 o phia tay nam, mang ten Ostia, do đo Roma la mot trong so it cac thu đo cua chau Au co bo bien va đong thoi la thanh pho giap bien lon nhat tai chau luc nay voi đuong bo bien dai 20 km.


= Đia hinh =

Lanh tho hinh thanh nen Roma co lich su đia chat phuc tap: tang mat nen bao gom vat chat do nham tang tao thanh tu cac nui lua hien khong con hoat đong, bao quanh khu vuc thanh pho ve phia đong nam la nui lua Latium o day Albani va nui lua Sabatini phia tay bac, khoang tu 300.000 đen 600.000 nam truoc. Phan lon cac ngon đoi tai Roma đuoc hinh thanh tu the đia tang nay. Sau đo, dong chay linh hoat cua song Tiber va Aniene đa gop phan lam xoi mon cac phu đieu va tram tich đac trung cho lanh tho thuc te. Do đo, lanh tho cua Roma the hien cac canh quan thien nhien va đac điem moi truong khac nhau: mot so ngon nui va đoi (bao gom bay ngon đoi La Ma lich su), cac khu vuc bang phang, song Tiber va cac nhanh cua no, mot hon đao tren song (đao Tiberina), bo bien Ostia cung nhu cac ho Bracciano va Martignano va cac ho nhan tao. Vanh đai đia chan cua Roma đuoc xep vao vung 3 tuc co bien đo đong đat o muc thap.
Roma so khoi đuoc xay dung tren Bay ngon đoi La Ma bao gom Aventinus, Caelius, Capitolinus, Esquilinus, Palatinus, Quirinalis va Viminalis. Khu trung tam lich su con bao gom cac đoi Janiculum, Pincius va đoi Vatican, cung nhu cac go nhan tao nhu nui Testaccio va nui Giordano. Ben ngoai nhung buc tuong trai dai nhung ngon đoi cao hon nhu nui Mario (Monte Mario), nui Antenne, nui Parioli, nui Thanh (Montesacro) va nui Xanh (Monteverde). Đo cao Roma dao đong tu 13 met tren muc nuoc bien (tai nen đen Pantheon trung tam thanh pho) cho đen 139 met tren muc nuoc bien tai nui Mario (noi cao nhat tai Roma, tu đo nguoi ta co the ngam mot trong nhung khung canh đep nhat cua thanh pho).


Khi hau Roma co khi hau Đia Trung Hai (phan loai khi hau Koppen: Csa), voi mua đong mat va am uot con mua he am va kho. Nhiet đo trung binh nam la tren 20 °C (68 °F) vao ban ngay va 10 °C (50 °F) vao ban đem. Trong thang lanh nhat la thang 1, nhiet đo trung binh la 12 °C (54 °F) vao ban ngay va 3 °C (37 °F) vao ban đem. Trong cac thang nong nhat la thang 7 va thang 8, nhiet đo trung binh la 30 °C (86 °F) vao ban ngay va 18 °C (64 °F) vao ban đem.
Cac thang 12, 1 va 2 la cac thang lanh nhat, nhiet đo trung binh ban ngay la 8 °C (46 °F). Nhiet đo trong cac thang nay thuong dao đong tu 10 đen 15 °C (50 - 59 °F) vao ban ngay va 3 đen 5 °C (37 - 41 °F) vao ban đem, song thuong xuyen co cac đot lanh hon hoac am hon. Tuyet roi la hien tuong hiem song khong phai la khong co, cac tran tuyet nhe hoac mua tuyet dien ra hau nhu moi mua đong, thuong khong tich tu lai, va cac đot tuyet lon dien ra mot lan trong khoang moi 5 nam (gan đay nhat la vao nam 2018, truoc đo la nam 2012).
Đo am tuong đoi trung binh la 75%, dao đong tu 72% vao thang 7 đen 77% vao thang 11. Nhiet đoi bien dao đong tu muc thap 13 °C (55 °F) trong thang 2 va thang 3 đen muc cao 24 °C (75 °F) trong thang 8.


Nhan khau Nam 550 TCN, Roma la thanh pho lon thu nhi tai Y, sau Tarentum la thanh pho lon nhat. Roma tung co dien tich khoang 285 hecta va dan so uoc tinh đat 35.000. Cac nguon khac cho rang dan so o sat duoi muc 100.000 tu 600–500 TCN. Đen khi nen Cong hoa đuoc thanh lap vao nam 509 TCN, đieu tra nhan khau ghi nhan dan so 130.000. Cong hoa La Ma bao gom ban than thanh pho va khu vuc xung quanh. Cac nguon khac cho rang dan so đat 150.000 vao nam 500 TCN. Dan so Roma vuot 300.000 nguoi vao nam 150 TCN.
Quy mo thanh pho vao thoi Hoang đe Augustus la van đe can nghien cuu, cac uoc tinh dua tren phan bo luong thuc, nhap khau luong thuc, dung tich cong nuoc, gioi han thanh pho, mat đo dan so, bao cao nhan khau, va gia đinh ve so nu gioi, tre em va no le khong đuoc bao cao. Glenn Storey uoc tinh co 450.000 nguoi, Whitney Oates uoc tinh 1,2 trieu, Neville Morely đua ra con so 800.000 va loai tru cac đe xuat truoc đo ve muc 2 trieu.

Sau khi Đe quoc Tay La Ma sup đo, dan so thanh pho giam xuong duoi 50.000 nguoi. Dan so tiep tuc đinh tre hoac giam cho đen thoi ky Phuc Hung. Khi Vuong quoc Y sap nhap Roma vao nam 1870, thanh pho co dan so khoang 200.000. Con so nay tang len đen 600.000 ngay truoc Chien tranh the gioi thu nhat. Che đo phat xit cua Mussolini no luc ngan chan dan so gia tang qua muc, song that bai va dan so đat đen mot trieu vao đau thap nien 1930. Tang truong dan so tiep tuc sau Chien tranh the gioi thu hai, nho kinh te bung no thoi hau chien. Bung no trong xay dung cung tao ra luong lon cac khu ngoai o trong thap nien 1950 va 1960.
Đen giua thap nien 2010, co 2.754.440 cu dan song trong đia gioi thanh pho, va co khoang 4,2 trieu nguoi song trong vung Đai Roma (gan tuong ung voi ranh gioi Thanh pho đo thi Roma Thu đo, voi mat đo khoang 800 nguoi/km² trai rong tren 5.000 km²). Nam 2010, nguoi vi thanh nien chiem 17% dan so con nguoi o đo tuoi nghi huu la 20,76%, cac con so tuong đuong cua toan quoc la 18,06% va 19,94%. Tuoi trung binh cua cu dan Roma la 43 so voi muc trung binh toan quoc la 42. Trong vong 5 nam tu 2002 đen 2007, dan so Roma tang 6,54%, trong khi dan so Y tang 3,56%. Ty suat sinh hien tai cua Roma la 9,1 ca sinh tren 1.000 dan khi so sanh voi ty le sinh trung binh cua Y la 9,45.
Khu vuc đo thi cua Roma phat trien ra ngoai đia gioi hanh chinh cua thanh pho, voi dan so khoang 3,9 trieu. Tu 3,2 đen 4,2 trieu nguoi song trung vung đai đo thi Roma.


= Cac nhom dan toc thieu so =
Theo đieu tra cua ISTAT vao nam 2009, khoang 9,5% dan so Roma khong phai la nguoi goc Y. Khoang mot nua so cu dan nhap cu co nguon goc chau Au (chu yeu la Romania, Ba Lan, Ukraina, va Albania) voi so luong tong cong 131.118 hay 4,7% dan so. 4,8% con lai la nhung nguoi co nguon goc ngoai chau Au, đong nhat la nguoi Philippines (26.933), Bangladesh (12.154), va nguoi Hoa (10.283).
Phuong Esquilino nam ben canh nha ga trung tam Termini phat trien thanh mot khu pho nhap cu co lon, đuoc vi la pho Tau cua Roma. Nguoi nhap cu tu tren mot tram quoc gia cu tru tai đay. Do la khu thuong mai nen Esquilino co cac nha hang mang đac điem cua nhieu nen am thuc quoc te. Trong so 1.300 co so kinh doanh hoat đong tai phuong, co 800 co so do nguoi Hoa so huu, khoang 300 co so do nhung nguoi nhap cu khac đieu hanh, va 200 co so thuoc so huu cua nguoi Y.


Ton giao = Ton giao La Ma co đai =

Roma truoc đay la trung tam cua Đa than giao La Ma, ton giao co đien co nguon goc gan lien voi lich su va truyen thong cua Roma ke tu khi thanh pho đuoc hinh thanh. Mac du chiu anh huong va vay muon phan lon tu Hy Lap cung nhu cac nen van hoa khac nhu Etrusca hay Sabine, ton giao La Ma (tieng Latinh: religio romana) so huu nhung đac trung đoc đao nho tinh chat lich su, tam ly va chinh tri đien hinh cua xa hoi La Ma. Ton giao La Ma cung đuoc đac trung boi chu ky cac le hoi hang nam, gan lien voi thanh Roma; tuy nhien, voi su mo rong cua đe che, nhieu ton giao va giao phai bi an moi, chu yeu đen tu phuong Đong, đa lan rong tai thanh pho. Khac voi than thoai Hy Lap, cac vi than La Ma khong co su ton tai đoc lap; ton giao La Ma cung khong tap trung nhieu vao cac cau chuyen than thoai hay nhan manh hinh thanh he thong tu tuong giao ly ma thay vao đo đong vai tro la "nhac cu cong quyen" (tieng Latinh: instrumentum regni): đa co tu giai đoan co xua cua lich su La Ma va tren thuc te, cac the che ton giao khong tach biet voi chinh tri. Ban đau, "Đai Tu te" (tieng Latinh: pontifex maximus) chuc vu quan trong nhat cua ton giao La Ma co đai đuoc đoc lap duoi thoi Cong hoa La Ma, sau đo dan dan bi chinh tri hoa cho đen khi Augustus sap nhap no vao chuc vi hoang đe. Cac vi than đau tien cua nguoi Roma la Jupiter (co vi the cao nhat), Juno, Minerva, Vesta, Janus, Mars, van van hay cac vi than truu tuong đuoc nhan cach hoa khac. Theo truyen thuyet, Mars la chien than va la cha cua hai nguoi sang lap Roma la Romulus va Remus. Ngoai ra con co mot so than linh nho voi vai tro than bao ho, nhu Lares va Penate. Ton giao co xua nay la nen tang cua mos maiorum (nghia la "phong tuc to tien" hay đon gian la "truyen thong") đuoc xem la cot loi cua ban sac van hoa La Ma, bao gom nguyen tac ton trong thoi gian, cac hinh mau the hien hanh vi ung xu chuan muc va nhung thuc tien xa hoi lien quan va anh huong đen đoi song ca nhan, chinh tri va quan su o La Ma co đai. Gan lien voi ton giao đa than, su sung bai hoang gia cung đa tro thanh mot trong nhung phuong thuc ma Roma quang ba su hien dien cua minh o cac tinh, đe nuoi duong long trung thanh va ban sac van hoa chung trong toan Đe quoc.
Đoi voi nguoi dan La Ma thong thuong, ton giao La Ma đa tro thanh mot phan cua cuoc song thuong nhat. Moi nha đeu co mot gian tho trong gia đinh cua minh, noi dien ra su cau nguyen va nghi le ruoi ruou cho cac vi than giu nha. Cac đen tho khu dan cu va nhung noi linh thieng nhu suoi va lum cay điem xuyet khap thanh pho. Lich La Ma đuoc xay dung xung quanh nhung nghi le ton giao. Phu nu, no le va tre em đeu tham gia vao mot loat cac hoat đong ton giao. Mot so nghi le cong cong chi co the đuoc thuc hien boi phu nu, va phu nu đa hinh thanh nen chuc vu tu te đuoc ung ho va noi tieng nhat Roma, Trinh nu Vesta - nguoi co nhiem vu trong giu ngon lua cua nu than Vesta thieng lieng cua Roma trong nhieu the ky, cho đen khi tan ra duoi su thong tri cua Kito giao.

Vao đau the ky thu nhat, giong voi nhung gi đang xay ra tai cac thanh tri quan trong khac cua đe quoc, Kito giao lan truyen rat nhanh tai Roma, ban đau đuoc coi la mot giao phai Do Thai, cac Kito huu thuoc moi tang lop xa hoi đa co to chuc rieng cho minh tuc giao hoi va lanh đao boi mot giam muc (sau nay la giao hoang) đuoc xem la nguoi ke vi cua Thanh Phero, vi tong đo cua Chua Giesu đa tu đao tai Roma cung voi Thanh Phaolo, ve sau cung tro thanh thanh quan thay cua thanh pho. Tu tuong va đuc tin theo thuyet đoc than cua Kito giao bac bo phu nhan đa than đa tao boi canh cho cuoc xung đot gay gat giua ton giao La Ma va đao Kito - ma Đe quoc La Ma luon coi la mot phong trao chu nghia cuc đoan bac bo đao truyen thong va la hinh thuc me tin di đoan moi la, trong khi tin đo Kito giao coi ton giao La Ma la ngoai đao ta than, mau thuan nay dan đen viec bach hai Kito huu trong nhieu the ky. Theo sau su kien Constantinus Đai đe ban bo sac lenh Milano nam 313, viec bach hai chinh thuc cham dut va don đuong cho su troi day vuon len vi the đoc ton cua đao Kito. Cac chinh sach buc hai ngoai đao ta giao khong phai Kito giao bat đau tu thoi Constantinus, cac ton tuong, đen than bi đap pha hoac bi cai đao, viec thuc hien nghi le hien te va tho phuong cac hinh anh đeu bi cam đoan va tro thanh toi tu hinh, ton giao đa than La Ma truyen thong dan lui tan va bi xoa so ngay tren chinh tru xu cua minh, nhuong cho cho đao Kito tro thanh quoc giao chinh thuc cua toan đe quoc, va giao hoi tai Roma noi nam giu quyen Ngai Thanh Phero, đa lam tang them quyen luc le nghi va suc manh tinh than cua bon giao đong thiet lap nen moi quan he chat che voi cac the che chinh tri than quyen đac trung cua nhieu the ky ve sau.


= Giao hoi Cong giao Roma =

Hien tai, giong nhu phan lon phan con lai cua Y, Cong giao la ton giao chi phoi tai Roma. Thanh pho la trung tam quan trong nhat cua ton giao nay va la mot trong nhung noi hanh huong đuoc vieng tham nhieu nhat chau Au. Giam muc thanh Roma co vai tro la Giao hoang trong Giao hoi Cong giao. Theo đo, tham quyen ton giao cua ngai toa Roma đuoc biet đen la Toa Thanh. Mac du co mot so gian đoan (nhu che đo giao hoang Avignon), Roma trong nhieu the ky la tru so cua Giao hoi Cong giao.
Tong cong co hon 900 nha tho tai Roma, va thanh pho so huu so luong vuong cung thanh đuong (basilica, danh hieu ton vinh đac biet danh cho nhung nha tho co kien truc đoc đao cung nhu tam quan trong ve lich su va y nghia tam linh) nhieu hon bat cu noi nao khac. Tren the gioi chi co bon nha tho giu danh hieu "đai vuong cung thanh đuong" (basilica maggiore) tuc nha tho cap cao nhat cua Giao hoi, va chung đeu nam tai Roma. Moi nha tho khac giu danh hieu vuong cung thanh đuong tai thanh pho nay va cac noi khac tren the gioi đeu la "tieu vuong cung thanh đuong" (basilica minore).
Mac du Roma bao quanh Thanh Vatican (noi co Vuong cung thanh đuong Thanh Phero), song nha tho chinh toa cua Giao phan Roma la Tong lanh vuong cung thanh đuong Thanh Gioan tai Laterano nam ve phia đong nam cua trung tam, la nha tho co nhat tai Roma cung nhu lau đoi nhat va quan trong nhat trong the gioi phuong Tay, la tru so cua Giao hoi Cong giao ve mat danh nghia va la noi đat ngai toa giam muc cua Giao hoang, nen co danh hieu "Nha tho Me va Đung Đau cua tat ca cac nha tho tai Roma va tren toan the gioi".
Ben canh Nha tho chinh toa va Nha tho Thanh Phero, hai nha tho con lai trong bo tu đai vuong cung thanh đuong thuoc giao hoang la Nha tho Đuc Ba Ca va Nha tho Thanh Phaolo Ngoai thanh. Ngoai ra, cac nha tho đang chu y khac gom co cac giao đuong San Lorenzo fuori le mura, San Clemente al Laterano, San Carlo alle Quattro Fontane, va Nha tho Thanh Danh Giesu. Ngoai ra con co cac ham mo La Ma co đai nam ben duoi thanh pho. Nhieu to chuc quan trong giao duc bac cao ve ton giao cung nam tai Roma, nhu Đai hoc Giao hoang Laterano, Đai hoc Giao hoang Gregoriana, Hoc vien Kinh Thanh Giao hoang, Hoc vien Giao hoang Đong phuong.


 Thanh Vatican  Thanh Vatican la lanh tho thuoc chu quyen cua Toa Thanh, mot thuc the phap ly co chu quyen va đoc lap voi Nha nuoc Italia. Lanh tho nay nam tren đoi Vatican (Mons Vaticanus) va pham vi khu vuc Vatican cu lan can, tai đay co Vuong cung thanh đuong Thanh Phero, Đien Tong toa, Nha nguyen Sistina, va cac bao tang cung nhieu cong trinh khac. Khu vuc la bo phan cua phuong Borgo thuoc Roma cho đen nam 1929. Do Thanh Vatican nam o phia bo Tay cua song Tiber va tach biet khoi khu vuc trung tam thanh pho, cho nen khu vuc Vatican đuoc bao ve trong cac buc tuong thanh thoi Giao hoang Leo IV (847–855), sau đo mo rong ra cac buc tuong phao đai phong thu đuoc xay thoi Phaolo III (1534–1549), Pio IV (1559–1565) va Urbano VIII (1623–1644) nhu hien nay.

Hiep uoc Laterano vao nam 1929 tao ra nha nuoc Vatican, ranh gioi cua lanh tho đe xuat chiu anh huong boi thuc te la phan lon chung đeu nam trong vong tuong nay. Tai mot so đoan bien gioi khong co tuong, va gioi han cua cac toa nha nhat đinh tao thanh bo phan cua bien gioi, va mot đoan nho bien gioi la mot buc tuong xay vao thoi hien đai. Trong lanh tho Vatican co Quang truong Thanh Phero, tach khoi lanh tho Y chi qua mot vach mau trang doc gioi han cua quang truong, va giap voi Quang truong Pio XII. Quang truong Thanh Phero noi lien voi Via della Conciliazione (nghia la "Con đuong Hoa giai"), con đuong nay chay thang đen bo song Tiber. Loi vao lon nay do cac kien truc su Piacentini va Spaccarelli thiet ke, theo mong muon cua Benito Mussolini va đuoc thoa thuan voi giao hoi sau khi ky ket Hiep đinh Laterano. Cung theo hiep đinh nay, mot so tai san cua Toa Thanh nam trong lanh tho Y, đang chu y nhat la Cung đien Giao hoang Castel Gandolfo va cac đai vuong cung thanh đuong, chung đuoc huong vi the đac quyen lanh tho ngoai vi giong nhu cac đai su quan nuoc ngoai.


 Hanh huong  Voi vai tro la tru xu cua che đo giao hoang va so huu đo so cac thanh tich ton kinh lien quan đen cac tong đo, cac vi thanh cung nhu nhung nguoi tu đao, Roma tu lau đa la đia điem hanh huong lon cua cac tin đo Kito giao. Moi nguoi tu khap noi tren the gioi đen tham Vatican nam trong long thanh Roma, noi cu ngu cua giao hoang - nhan vat co anh huong nhat trong thoi Trung Co. Thanh pho tro thanh đia điem hanh huong lon trong thoi Trung Co va la tam điem cua cuoc đau tranh giua giao hoang va Đe quoc La Ma Than thanh bat đau tu Charlemagne, nguoi đuoc trao ngoi hoang đe đau tien o Roma vao nam 800 boi Giao hoang Leo III. Ngoai thoi ky ngan ngui la mot thanh pho đoc lap trong thoi Trung Co, Roma van giu vi the la thu đo cua Giao hoang va "thanh đo" Kito giao trong nhieu the ky, ngay ca khi che đo giao hoang chuyen đen Avignon, Phap mot thoi gian ngan (1309–1377). Nguoi Cong giao tin rang Vatican la noi an nghi cuoi cung cua Thanh Phero.
Nhung chuyen hanh huong đen Roma co the bao gom cac chuyen vieng tham mot so luong lon cac đia điem, ca trong Thanh pho Vatican va tren lanh tho Y. Mot điem dung pho bien la bac thang cua Philato: đo la, theo truyen thong Kito giao, cac buoc dan đen thao nguyen Phongxio Philato o Jerusalem, noi Chua Giesu Kito đat chan tren đuong bi đua đi xet xu trong Cuoc thuong kho cua ong. Trong nhieu the ky, Scala Santa ("Bac thang Thanh Linh") đa thu hut nhung nguoi hanh huong Kito giao muon ton vinh Cuoc thuong kho cua Giesu, cac nac thang đuoc cho la do Thanh Helena đem toi Roma trong the ky thu 4. Cac thanh đia đe hanh huong khac la mot so co mo đuoc xay dung tu thoi La Ma, trong đo cac Kito huu đa cau nguyen, chon cat nguoi chet va thuc hien le cung trong thoi ky bi đan ap, va cac nha tho quoc gia khac nhau (trong đo co San Luigi dei Francesi va Santa Maria dell'Anima), hoac nha tho lien ket voi cac dong ton giao ca the, nhu Nha tho Dong Ten cua Chua Giesu va Sant'Ignazio.

Theo truyen thong, nhung nguoi hanh huong đen Roma va cong dan cua Roma cam on Chua vi an sung nen đen tham truc tiep bang chan đen bay nha tho hanh huong (tieng Latinh: septem ecclesiarum, tieng Y: sette chiese) trong 24 gio cua ngay Thu Tu trong Tuan Thanh. Phong tuc nay bat buoc đoi voi moi nguoi hanh huong vao thoi Trung Co đa đuoc Thanh Philipphe Neri chuan hoa vao the ky 16, ket hop yeu to ngay le va chia se kinh nghiem ton giao pho quat thong qua viec kham pha di san cua cac vi Thanh huu tien khoi, theo đo tai moi nha tho se dien ra su cau nguyen, hat thanh ca va mot buoi giang giao ly ngan. Bay nha tho truyen thong bao gom tu đai vuong cung thanh đuong (Thanh Phero tai Vatican, Thanh Phaolo o Ngoai thanh, Thanh Gioan tai Laterano va Đuc Ba Ca), ba nha tho con lai la Thanh Lorenso Ngoai thanh (mot nha tho Kito tien khoi), nha tho Thanh Gia Gerusalemme (mot nha tho đuoc thanh lap boi Thanh Helena, me cua Constantinus, noi luu tru nhung manh go đuoc gan cho thanh gia) va Thanh Sebastiano Ngoai thanh (nam tren đuong Appia va đuoc xay dung tren co mo La Ma). Vao nam thanh 2000, Giao hoang Gioan Phaolo II đa thay the nha tho Thanh Sebastiano bang Nha tho Đuc Ba Tinh Thuong Cao Thuong (Madonna del Divino Amore), tuy vay nhieu nguoi hanh huong van thich bay nha tho truyen thong truoc đo va do vay ho đen tham them Thanh Sebastiano Ngoai thanh danh nhung ai co nguyen vong xin xa toi, hoac tham chi khong vieng Đuc Ba Tinh Thuong Cao Thuong do thuc te viec đi bo tu đo đen khu vuc noi thanh Roma mat it nhat mot nua ngay đuong trong qua trinh hanh huong va cho rang se đuoc xa toi neu đen vieng tu đai vuong cung thanh đuong sau đo.


= Ton giao khac =
Trong nhung nam gan đay, co su tang truong ro ret trong cong đong Hoi giao tai Roma chu yeu la do nhap cu tu cac quoc gia Bac Phi va Trung Đong đen thanh pho. Do so nguoi hanh đao Hoi giao tai đia phuong tang len, xuc tien xay dung Thanh đuong Hoi giao Roma. Đuoc khanh thanh vao ngay 21 thang 6 nam 1995, co dien tich 30.000 m2 voi suc chua hon 12.000 nguoi, đay la thanh đuong Hoi giao lon nhat trong the gioi phuong Tay va la noi đat tru so Trung tam van hoa Hoi giao tai Y.
Ke tu khi ket thuc nen Cong hoa La Ma, Roma cung la trung tam cua mot cong đong Do Thai quan trong, co nhat tai chau Au. Do Thai giao theo truyen thong bi gioi han trong khu vuc Ghetto Roma duoi su quy đinh cua giao hoang. Voi hon 20.000 nguoi, ho co phuong ngu rieng đac trung cua minh. Đai hoi đuong Do Thai Roma hay Tempio Maggiore la trung tam tho kinh quan trong nhat cua nguoi Do Thai trong thanh pho.
Roma cung co su hien dien cua mot bo phan nho Tin Lanh, Chinh thong giao va cac tin nguong khac. Viec xay dung khu phuc hop Đen tho Mac Mon o Roma đa đuoc cong bo vao ngay 4 thang 10 nam 2008 boi Thomas S. Monson, chu tich cua Giao hoi Cac Thanh huu Ngay sau cua Chua Giesu Kito tai mot đai hoi. Ngoi đen đa đuoc khanh thanh vao ngay 14 thang 1 nam 2019, tro thanh nha tho Mac Mon đau tien tai Y, bao gom trung tam Palo (nha hoi hop), trung tam tiep đon, trung tam lich su gia đinh, nha khach va cac khu vuon, phuc vu cac thanh vien cua Giao hoi Mac Mon tai Hy Lap, Sip, Albania, Slovenia, Croatia, Bosnia va Herzegovina va Macedonia, cung nhu 26.000 thanh vien cua giao phai tai Y.


Kien truc va canh quan thanh pho Kien truc cua Roma trong nhieu the ky đa phat trien rat manh, đac biet la tu phong cach co đien va Đe quoc La Ma chuyen sang phong cach kien truc phat xit hien đai. Trong mot thoi gian, Roma đa tung la trung tam kien truc co đien chinh cua the gioi, phat trien nhung dang thuc kien truc moi nhu cac loai vom, mai vom va khung vom. Phong cach kien truc Roman trong the ky 11, 12 va 13 cung đuoc ap dung rong rai trong kien truc La Ma, sau đo thanh pho tro thanh mot trong nhung trung tam chinh cua kien truc Phuc Hung, Baroque va tan co đien.


= La Ma co đai =
Mot trong nhung bieu tuong cua Roma la Đau truong La Ma (bat đau xay dung tu nam 72 va hoan thanh vao nam 80), mot khan đai vong cung ngoai troi lon nhat tung đuoc xay dung tai Đe che La Ma va hien tai van la khan đai vong cung lon nhat the gioi. Suc chua ban đau cua khan đai la 60.000 khan gia, va khong gian nay đuoc su dung cho nhung cuoc tranh tai cua cac vo si giac đau va cac su kien cong cong khac nhu chuong trinh san ban, tai hien cac tran chien va dan dung kich san khau noi tieng dua tren than thoai co đien. Cac di tich va đia điem noi tieng cua La Ma co đai bao gom Cong truong La Ma, Cong truong Hoang đe toa nha Domus Aurea, đen Pantheon, Cot Traianus, Cho Traianus, co mo, tuong thanh Servius va tuong thanh Aurelianus cung nhu cac cong thanh, truong đua ngua co đai Circus Maximus, nha tam cong cong Caracalla, Lau đai Thien Than, Lang Augustus, Ara Pacis, Khai hoan mon Constantinus, Kim tu thap Cestius va buc tuong khac Mieng Su That.


= Trung Co =
Cac khu pho noi tieng thoi Trung Co cua thanh pho, chu yeu nam quanh đoi Capitonilus, phan lon đa bi pha huy tu cuoi the ky 19 va thoi ky phat xit, nhung nhieu cong trinh đang chu y van con. Cac vuong cung thanh đuong co nien đai tu buoi đau cua Kito giao, bao gom Vuong cung thanh đuong Đuc Ba Ca va Vuong cung thanh đuong Thanh Phaolo Ngoai thanh (sau nay đa đuoc đai trung tu lai vao the ky 19). Ca hai toa nha đeu đuoc cham khac nhung hoa tiet trang tri tinh vi mang gia tri tham my cao tu the ky thu 4 TCN. Phong cach nghe thuat tranh tuong va nghe thuat kham thoi Trung Co đang chu y khac cung co the đuoc tim thay trong cac nha tho nhu Vuong cung thanh đuong Đuc Ba Trastevere, Santi Quattro Coronati va Santa Prassede. Nhung cong trinh the tuc gom mot luong lon thap, trong đo lon nhat la thap Milizie va Conti. Ca hai đeu nam ke Cong truong La Ma va cau thang lon dan đen Vuong cung thanh đuong Đuc Ba Aracoeli.


= Phuc Hung va Baroque =
Ben canh cai noi Firenze, Roma la trung tam Phuc Hung lon cua the gioi, va la noi ma nghe thuat Phuc Hung đat đen đinh cao, vuon đen su hoan my va hai hoa cao đo, con goi la thoi ky Thuong Phuc Hung. Giai đoan nay co mot kiet tac cua kien truc Phuc Hung o Roma la Quang truong Campidoglio do Michelangelo thiet ke. Cung o thoi điem nay, cac gia đinh quy toc lon cua Roma thuong xay dung nhung noi o sang trong nhu Đien Quirinale (nay la tru so cua Tong thong Cong hoa Y), Đien Venezia, Đien Farnese, Đien Barberini, Đien Chigi, Đien Spada, Đien Cancelleria va Biet thu Farnesina.
Nhieu quang truong noi tieng cua thanh pho van giu nguyen hinh dang đuoc tao tu thoi Phuc Hung va Baroque. Trong đo mot so quang truong rat lon, hoanh trang voi but thap trang tri đat o giua, mot so quang truong khac thi nho va tho mong. Nhung quang truong chinh la Quang truong Navona, Quang truong Tay Ban Nha, Campo de' Fiori, Quang truong Venezia, Quang truong Farnese, Quang truong Rotonda va Quang truong Minerva. Mot trong nhung vi du đien hinh nhat cua nghe thuat Baroque la đai phun nuoc Trevi cua Nicola Salvi. Nhung cung đien Baroque đang chu y khac cua the ky 17 la Đien Madama, ngay nay la tru so cua Thuong vien Y va Đien Montecitorio, ngay nay la tru so cua Ha vien Y.


= Tan co đien =

Trong thap ky đau tien sau khi tro thanh thu đo cua nuoc Y thong nhat, Roma van giu nguyen hien trang voi cac cong trinh co xua. Thanh pho co kich thuoc khiem ton vao nam 1870, troi noi theo nghia đen trong gioi han cua tuong thanh Aurelianus, voi nhieu khong gian con nguyen so, thanh pho van con đam chat tinh le, khong thiet thuc, voi nhung con đuong quanh co va thieu vang tat ca cac dich vu co ban cua mot đo thi hien đai. Nhieu hoat đong quy hoach đo thi can thiet đa dien ra bao gom kien thiet cac toa nha hanh chinh quan trong (cac tru so chinh phu, co quan Bo nganh, Đien Cong Ly, Trung tam Trien lam, cac đai su quan), hinh thanh nhung con đuong moi (đuong Vittorio Emanuele II, đuong 20 thang 9), xay dung nha o cho cac quan chuc moi, phat trien cac co so ha tang (benh vien, lo mo, doanh trai), cai tao bo mat hai ben bo Tiber. Cac nghe si va kien truc su the ky 18 đa tim toi mot phuong huong phong cach moi ma khong phai gan lien voi Giao hoi. Ho xem lai cac nen van minh co đai Hy-La thoi ky tien Kito giao va hinh thanh nen mot truong phai kien truc moi dua tren trat tu, can bang va hai hoa, đa chiem uu the vuot troi trong kien truc tai Roma luc bay gio.
Mot trong nhung bieu tuong noi tieng nhat cua truong phai tan co đien La Ma la Đai tuong niem quoc gia Vittoriano, đa pha huy mot phan lon đoi Capitolinus va khu pho Trung Co lan can đe xay dung, la noi to quoc ghi cong cac chien si vo danh, đai dien cho 650.000 nguoi Y đa nga xuong trong Chien tranh the gioi thu nhat. Đien Cong Ly nam tai Quang truong Cavour, la mot vi du đien hinh ve chu nghia chiet trung. Trien lam quoc te ve nghe thuat nam 1911 đa khai sinh ra khu quang truong Mazzini, cung nhu viec tao ra Phong tranh quoc gia ve Nghe thuat Hien đai. Mot ban thao tien đe cho ke hoach mo rong thanh pho ve phia bien (Ostia, Fregene) đa đuoc đua ra vao nam 1916. Khu Coppede (1921-1927) la mot vi du noi bat cua kien ​​truc Art Nouveau. Cac thanh pho vuon nhu khu Garbatella đep nhu tranh đa đuoc hinh thanh tu nhung nam 1920.


= Phat xit =
Che đo phat xit cai tri o Y trong khoang thoi gian tu 1922 đen 1943 đa luu dau tai Roma. Mussolini cho phep xay dung nhung con đuong va quang truong moi, dan đen su pha huy cac con đuong, nha cua, nha tho va cung đien đuoc dung len trong thoi cai tri cua giao hoang. Cac hoat đong chinh trong chinh phu cua ong la: "co lap" đoi Capitolinus; pho Monti, sau đoi ten la pho Impero, va cuoi cung la pho Fori Imperiali; đuong Mare, sau đoi ten thanh pho Teatro di Marcello; "co lap" cua Lang Augustus, voi su dung len cua Quang truong Augusto Imperatore; Con đuong Hoa giai.

Ve mat kien truc, chu nghia phat xit ua thich cac phong trao hien đai nhat, nhu kien truc chu nghia duy ly. Song song voi đieu nay, vao nhung nam 1920, mot phong cach khac đa xuat hien, co ten la "Stile Novecento" đa phat trien mot phong cach kien truc đac trung boi su lien ket voi kien truc La Ma co đai. Mot cong trinh quan trong trong phong cach nay la Cong truong Mussolini, nay la Cong truong Italico, boi Enrico Del Debbio. Ben canh đo, noi luu dau kien truc phat xit quan trong nhat o Roma la khu vuc E.U.R. do Marcello Piacentini thiet ke vao nam 1938. Cac toa nha tieu bieu nhat cua EUR la Đien Civilta Italiana (1938–1943), thiet ke mang tinh bieu tuong đa đuoc xem nhu khoi lap phuong cua 'Đau truong La Ma hinh vuong', va Đien Congressi, vi du ve phong cach chu nghia duy ly. Ban đau khu nay đuoc hinh thanh voi muc đich danh cho cuoc Trien lam The gioi 1942 ("Esposizione universale 1942") va co ten goi la "E.42" ("Esposizione 42"). Tuy nhien, trien lam the gioi đa khong co dip dien ra vi nam 1940 nuoc Y buoc vao chien tranh the gioi thu hai va cac toa nha tieu điem đa bi pha huy mot phan vao nam 1943 trong cuoc chien giua quan đoi Y va Đuc sau khi đinh chien va sau đo bi bo hoang. Khu vuc đuoc khoi phuc vao thap nien 1950, khi chinh quyen Roma nhan thay rang ho đa co nhung mam mong cua mot khu kinh te ngoai trung tam nhu nhung thu đo khac ma hien trong thoi gian đo van con đang quy hoach (nhu xuong đong tau London Docklands va La Defense o Paris). Ngoai ra Đien Farnesina, noi đong tru so cua Bo Ngoai giao Y ngay nay, đuoc thiet ke vao nam 1935 theo phong cach phat xit thuan chat.


= Đuong đai =
Roma buoc ra khoi Chien tranh the gioi thu hai voi rat it nhung vu nem bom tan pha. Nam thanh nam 1950 la co hoi đe thuc hien xong nha ga trung tam Termini cung nhu đuong Cristoforo Colombo noi Roma đen bien. Quan EUR đuoc hoan thanh va tro thanh quan kinh te tai chinh, va tuyen tau đien ngam đau tien đuoc mo vao nam 1955. Đe phuc vu The van hoi Mua he 1960, San van đong Olimpico va hai đien the thao khac đuoc xay dung, cung nhu Lang Olimpico. Ben canh san bay truyen thong Ciampino, mot san bay moi - San bay quoc te Leonardo da Vinci tai Fiumicino đa đuoc khanh thanh vao nam 1961 đe đap ung nhu cau ngay cang mo rong va tro thanh san bay chinh cua Roma.
Trung tam thanh pho đa trai qua nhieu cuoc cai tao mo rong trong Nam Thanh 2000, va cac cung đien nhuom mau tho hoang do thoi gian đa đuoc khoi phuc lai gam mau nhat von co ban đau cua chung trong cac chien dich cai tao nay. Tu đau the ky 21, Roma bat đau khanh thanh cac toa nha moi theo kien truc đuong đai: Auditorium Parco della Musica vao nam 2002, Bao tang Nghe thuat Đuong đai Roma (MACRO) nam 2002, MAXXI nam 2010 va Trung tam Hoi nghi Roma, khanh thanh vao nam 2016 tai quan EUR.


= Khong gian xanh va he sinh thai =
Cong vien cong cong va khu bao ton thien nhien chiem mot khu vuc rong lon o Roma. Co the noi, Roma la thanh pho co mot vung khong gian xanh bao phu thuoc hang lon nhat trong cac thu đo chau Au.
Phan đang chu y nhat cua khu khong gian xanh nay đac trung boi rat nhieu biet thu va khu vuon cua cac tang lop quy toc Y. Tuy nhieu nhieu biet thu đa bi pha huy trong giai đoan bung no xay dung cuoi the ky 19 nhung van con sot lai mot luong lon. Đang chu y nhat trong so nay la cac biet thu Borghese, biet thu Ada va biet thu Pamphili Doria. Biet thu Pamphili Doria nam o phia tay cua ngon đoi Janiculum rong 1,8 km². Ngoai ra tren đoi Janiculum con co biet thu Sciarra voi cac san choi cho tre em va nhung khu vuc đi bo phu bong mat. Tai khu vuc lan can cua Vuon Bach thao Roma (Orto Botanico) la mot khong gian xanh thoang mat va lop phu bong ram. Truong đua ngua La Ma co đai Circus Maximus la mot khong gian xanh lon khac nhung su thu hut chinh o đay la cac đia điem đua xe ngua co xua, con cay thi tuong đoi it. Gan đo la biet thu Celimontana tuoi tot, gan cac khu vuon xung quanh nha tam cong cong Caracalla va Vuon Hoa hong. Khu vuon cua biet thu Borghese la mot khong gian xanh lon va noi tieng nhat o Roma, noi đay co cac phong trung bay nghe thuat tru danh nam giua cac loi đi bo phu bong mat cay xanh. No nam gan voi Bac thang Tay Ban Nha va Quang truong Nhan Dan. Roma cung co nhieu vuon đia phuong đuoc hinh thanh gan đay hon nhu vuon đia phuong Pineto va Appia. Ngoai ra con co cac khu bao ton thien nhien tai Marcigliana va Tenuta di Castelporziano.

Hang nghin loai đong vat, đong vat co xuong song va đong vat khong xuong song song trong thanh pho vinh hang. Đien hinh nhat tai Đau truong La Ma va khu vuc khao co xung quanh la nhung chu meo hoang, đuoc chinh quyen thanh pho cong nhan la "Di san van hoa - sinh hoc cua Roma" tu nam 2001 (vi du duy nhat o Y ve quyet đinh nhu vay). Nhung chu meo La Ma co khoang 300.000 ca the, sinh song trong cac tan tich co xua va đi hoang khap noi, đuoc nhom lai trong it nhat 400 điem tru an meo đuoc xac đinh la moi truong song tu do theo luat. Nhieu nguoi dan Roma chu yeu la phu nu quan tam cham soc va cho chung an. Tu đo, thuat ngu "gattare" trong tieng Y dung đe chi nhung nguoi phu nu nay.
Trong so cac loai chim, loai sao đa xanh đac trung đuoc uoc tinh co khoang 5 trieu ca the. Roma trong nhieu nam la thanh pho Y co so luong lon nhat ve loai chim nay, đa tran ngap đo thi ke tu thoi hau chien sau su pha huy nhieu vung đat ngap nuoc ngoai o, va chung tim thay moi truong đo thi co it đong vat an thit va sinh song de dang hon. Cac khu vuc đau tien bi chiem giu boi nhung con chim nay la cac khu vuc phu xanh cua Đien Venezia, Biet thu Torlonia va Quang truong Cavour, tiep theo vao nam 1970 boi Biet thu Ada, Biet thu Pamphilj, sang đai lo 20 thang 9, đai lo Trastevere va đuong Appia Nuova. Sau đo, chung chiem cu cac cay ven song o huu ngan cua Tiber, giua cau Matteotti va cau Thien Than, đe sau cung tran ngap đuoc ca hai bo. Trong cac mua di cu, chung thuong gay ra tai nan đam vao đong co may bay tai cac phi truong cua thanh pho cung nhu van đe voi thai phan o cac di tich du lich bieu tuong. Vai nam tro lai đay, loai mong bien tu ngoai khoi đa xam luoc vao sau trong trung tam Roma do su quan ly yeu kem cua thanh pho, nhung bai rac va thuc an thua tro nen hap dan va thu hut chung, đong thoi tan cong va an thit nhung loai chim khac nhu bo cau hoac sao, ma theo cac nha chuc trach, chung ngay cang tro nen hung hang hon.


= Đai phun nuoc va cau dan nuoc =

Roma con so huu biet danh la "Thanh pho cua nhung đai phun nuoc", voi 50 đai phun nuoc tuong niem va hang tram đai phun vua va nho khac tren tong so hon 2000, nhieu hon bat cu thanh pho nao khac tren the gioi, va cac đai phun nuoc đa tro thanh bieu tuong quen thuoc cua Roma. Cac đai phun nuoc o Roma đuoc xay dung theo tat ca cac phong cach khac nhau, tu co đien, trung co đen truong phai Baroque va tan co đien. Chung đa co mat o thanh pho tu hon 2.000 nam truoc, cho thay nguoi La Ma co đai đa luon co niem đam me lon lao đoi voi nuoc dung cong cong, tu he thong cau dan nuoc đen cac nha tam hoi co đai. Thoi Đe quoc La Ma bay gio, vao nam 98 TCN, theo Sextus Julius Frontinus, vi quan co van cua La Ma va la nguoi phu trach quan ly giam ho nguon nuoc cua thanh pho, Roma co 9 he thong cau dan nuoc, cung cap nuoc dan đen 39 đai phun nuoc tuong niem va 591 đai phun nuoc cong cong dang bon nho, khong ke nguon nuoc cung cap cho hoang gia, tam rua hay cho cac đia chu so huu biet thu tu gia. Moi đai phun nuoc lon đeu đuoc ket noi voi hai cau dan nuoc khac nhau, phong truong hop mot he thong khong hoat đong đuoc do bao tri..
Sau nhieu the ky suy vi, niem đam me nay van đuoc luu truyen va tiep noi đen tan ngay nay qua viec xay dung vo so cac kieu dang đai phun hien huu khap noi tren cac đuong pho va quang truong o thu đo, đe lay nuoc uong cung nhu đe trang tri my quan đo thi. Xuyen suot lich su, van đe ve sinh duong nhu khong he khien ai phai ban tam, khi cac nguon nuoc (ke ca nuoc song) đuoc chat loc trong cac bon chua đac biet va đuoc xem la tot đen muc cac giao hoang cung lay đe uong khi vi hanh trong thanh pho.
Trong the ky 17 va 18, cac giao hoang tai tao nhung đai phun nuoc La Ma tan tich va xay dung cac đai phun nuoc moi nham đanh dau thoi ky cua ho, mo ra thoi hoang kim cho cac đai phun nuoc Roma. Nhu nhung buc tranh cua Rubens, cac đai phun nuoc Roma mang tinh bieu hien phong cach moi cua nghe thuat Baroque. Co rat nhieu nhan vat bieu tuong đay tinh cam xuc va suc song đuoc đat tai cac đai phun nuoc. O nhung đai phun nuoc nay, đieu khac đa tro thanh yeu to chinh, va nuoc đuoc them vao đon gian chi đe tao su chuyen đong va đong vai tro trang tri cho cac tac pham đieu khac. Chung giong nhu nhung khu vuon Baroque, la "mot su the hien đay tu tin va quyen luc".


= Đieu khac =
Roma noi tieng voi nhung buc tuong, nhung đac biet la nhung buc tuong co tinh truyen cam xuc cao, tuc nhung "buc tuong biet noi". Chung thuong la nhung pho tuong co đa tro thanh phuong tien truyen tai nhung loi dien thuyet ve cac thao luan chinh tri va xa hoi, la noi đe moi nguoi cat len tieng noi ve quan điem cua ho (thong thuong la cham biem trao phung). Co hai buc tuong noi tieng la: Pasquino va Marforio, ngoai ra van co 4 buc tuong khac đang chu y la il Babuino, Madama Lucrezia, il Facchino va Abbot Luigi. Hau het nhung buc tuong đeu tu thoi La Ma co đai hay tu thoi co đien, phan lon trong so đo mieu ta nhung nhan vat trong than thoai; il Pasquino đai dien Menelaus, Abbot Luigi – mot tham phan La Ma bi an, il Babuino đai dien cho Silenus, Marforio đai dien cho Oceanus, Madama Lucrezia la mot buc tuong ban than cua Isis, va il Facchino la buc tuong duy nhat khong phai cua La Ma, đuoc tao thanh trong nam 1580, va khong đai dien rieng cho bat cu nhan vat nao. Nhung buc tuong thuong đuoc phu đay ap phich hoac nhung hinh ve tranh phun son hay 'graffiti' bay to y tuong va quan điem chinh tri. Nhung buc tuong khac trong thanh pho khong phai tuong boc lo cam xuc va quan điem gom Cau Thien Than, hoac mot so di tich nam rai rac trong thanh pho, nhu Giordano Bruno o Campo de'Fiori.


= But thap va cot tuong niem =

Roma la noi luu giu nhieu but thap (obelisk) nhat tren the gioi. Thanh pho co 8 but thap co Ai Cap (trong đo Lateranese tai Quang truong Thanh Gioan Laterano la but thap Ai Cap lon nhat the gioi) va 5 but thap La Ma co đai cung mot so khac hien đai hon; thanh pho cung đa tung luu giu but thap Axum cua Ethiopia cho đen khi hoan tra vao nam 2005. Cac but thap chu yeu đuoc đat tai cac quang truong lon, chang han nhu tai Quang truong Navona, Quang truong Thanh Phero, Quang truong Montecitorio, Quang truong Nhan Dan va nhung thap tuong niem khac trong cac biet thu, nha tam cong cong va trong cac khu vuon, cong vien, chang han nhu o biet thu Celimontana, nha tam cong cong Diocletianus va ngon đoi Pincius.

Ngoai ra, trung tam cua Roma cung la noi co hai cot tuong niem La Ma co đai la Cot Traianus va Cot Marcus Aurelius voi be ngoai đuoc trang tri theo dang xoan oc nhe. Cot Marcus Aurelius đuoc đat tai Quang truong Colonna do Hoang đe Commodus dung nen vao nam 180 đe tuong nho cha me cua minh. Cot tuong niem nay đuoc lay cam hung tu Cot Traianus tai Cong truong Traianus, mot phan cua Cong truong Hoang đe.


= Cau =

Thanh pho Roma co rat nhieu cay cau noi tieng bac qua song Tiber. Cay cau duy nhat con ton tai nguyen ban cho toi ngay nay khong bi thay đoi la Cau Fabricius co tu thoi co đai, noi đao Tiberina voi bo ta ngan cua dong song. Nhung cay cau La Ma khac bac ngang qua song Tiber con ton tai la Cau Cestio, Cau Thien Than va Cau Milvio du cho chung đa chiu su thay đoi. Xem xet Cau Nomentano bac ngang song Aniene đuoc xay dung trong thoi La Ma co đai, do đo con sot lai 5 cay cau La Ma co đai trong thanh pho van ton tai đen ngay nay. Nhung cay cau đang chu y khac la Cau Sisto, cay cau đau tien đuoc xay dung vao thoi Phuc Hung tren nen mong La Ma; Cau Rotto, thuc su la vom cung duy nhat con sot lai cua Cau Aemilius co đai, đa sup trong tran lut nam 1598 va bi pha huy vao cuoi the ky 19; va Cau Vittorio Emanuele II, mot cay cau hien đai noi lien đuong lon Vittorio Emanuele va phuong Borgo. Hau het cac cay cau cong cong cua thanh pho đuoc xay dung theo phong cach co đien hoac Phuc Hung, nhung cung theo phong cach Baroque, Tan co đien va Hien đai. Theo Encyclopædia Britannica, cay cau co đep nhat con lai o Roma la Cau Thien Than, đuoc hoan thanh vao nam 135 va đuoc trang tri voi muoi buc tuong cua cac thien than, đuoc Gian Lorenzo Bernini thiet ke vao nam 1688.


= Co mo =

Roma co mot luong lon cac ham mo co đai hoac nhung noi chon cat ngam trong thanh pho hay gan thanh pho, voi so luong it nhat 40, mot so vua đuoc phat hien chi trong vai thap ky gan đay. Mac du noi tieng nhat la nhung noi chon cat Kito huu nhung van co mo ngoai giao va nguoi Do Thai, hoac đuoc chon cat trong ham mo rieng biet hoac nam xen ke chung voi nhau trong mot khu đat. Nhung ham mo quy mo lon đau tien đuoc khai quat tu the ky thu 2 tro đi. Ban đau chung đuoc cham khac tu mot loai mem tu tro nui lua la đa tufo va đat tai nhung vi tri ngoai ranh gioi cua thanh pho vi luat La Ma cam chon cat trong thanh pho. Hien nay Uy ban Giao hoang nam quyen va trach nhiem bao tri cac co mo.


Kinh te Theo nghien cuu cua GaWC ve thanh pho toan cau, Roma mot thanh pho hang Beta +, xep sau Milan. Nam 2014, Roma gianh hang 32 theo chi so Global Cities Index, hang cao nhat tai Y. Nam 2005, voi GDP đat 94,376 ty euro (121,5 ty USD), Roma đong gop 6,7% vao tong san pham quoc noi cua ca nuoc (nhieu hon bat cu thanh pho nao khac o Y). Ben canh đo, ty le that nghiep cua thanh pho tu giua nam 2001 va 2005 đa giam tu 11,1% xuong 6,5%, hien đang la mot trong nhung ty le thap nhat cua tat ca cac thanh pho thu đo thuoc Lien minh chau Au. Toc đo tang truong cua Roma đat 4,4%/nam va tiep tuc phat trien voi mot toc đo cao hon so voi bat ky thanh pho khac cua đat nuoc. Đieu nay co nghia la neu Roma la mot quoc gia đoc lap thi no se la quoc gia giau co đung thu 52 tren the gioi tinh theo GDP, gan voi Ai Cap.

Nam 2003, Roma co muc GDP binh quan đau nguoi đat 29.153 euro (37.412 USD), cao thu hai tai Y chi sau Milano, va cao hon 134,1% GDP binh quan đau nguoi trung binh cua Lien minh chau Au. Hon het, Roma co tong thu nhap xep hang cao nhat o Y, đat 47.076.890.463 euro trong nam 2008, nhung xet ve thu nhap cua nguoi lao đong trung binh, thanh pho chi đung o vi thu 9 tai Y voi muc thu nhap la 24.509 euro. O goc đo toan cau, nguoi lao đong o Roma nhan đuoc muc luong cao thu 30 trong nam 2009, tang 3 thu hang so voi nam 2008. Vung đo thi Roma co GDP len toi 167,8 ty đo la va 38.765 đo la tren đau nguoi. Theo nghien cuu ve bat đong san cua Citigroup va Knight Frank cong bo nam 2009, Roma la thanh pho đat đo thu tam tren the gioi ve gia bat đong san cao cap (13.500 euro moi met vuong).

Tam quan trong vi đai ve lich su, nghe thuat va ton giao cua thanh pho khien no tro thanh mot trong nhung điem du lich chinh tren the gioi va pho bien nhat o Y. Moi ngay co trung binh co khoang 90.000 khach du lich ghe tham, trong tong so hang nam tinh đen 2014 la 13,4 trieu luot đen tham va 32,8 trieu luot khach luu tru, trong đo hai phan ba la nguoi nuoc ngoai. Chi tinh rieng luong khach du lich quoc te, Roma la thanh pho đuoc vieng tham nhieu nhat o Y, thu 3 tai chau Au va thu 14 tren the gioi trong nam 2016. Đong gop cua nganh du lich chiem khoang 12% GDP cua thanh pho.
Mac du nen kinh te cua Roma đac trung boi su vang mat cua nganh cong nghiep nang va bi chi phoi chu yeu boi nganh dich vu, cac cong ty cong nghe cao (cong nghe thong tin, hang khong vu tru, quoc phong, vien thong), nghien cuu, xay dung va hoat đong thuong mai (đac biet la ngan hang), cung voi su phat trien manh cua nganh du lich đay nang đong đeu đong vai tro rat quan trong đoi voi nen kinh te cua thanh pho. Fiumicino la san bay quoc te o Roma va cung la san bay lon nhat tai Y. Ben canh đo, thanh pho con la noi đong tru so cua đai đa so cac cong ty lon cua Y, cung voi tru so cua ba trong 100 cong ty lon nhat the gioi: Enel, Eni va Telecom Italia.
Roma la cong đong nong nghiep lon nhat o chau Au, voi dien tich canh tac 517 km², chiem khoang 40% tong dien tich thanh pho. Giao duc đai hoc, he thong phat thanh truyen hinh quoc gia va nganh cong nghiep đien anh o Roma cung gop phan quan trong trong nen kinh te. Roma con la trung tam cua nganh cong nghiep đien anh Y nho vao phim truong Cinecitta voi hoat đong khoi nghiep tu nhung 1930. Thanh pho cung la mot trung tam ngan hang va bao hiem, đien tu, nang luong, van tai va cong nghiep hang khong vu tru. Rat nhieu tru so cong ty va co quan quoc te, bo chinh phu, trung tam hoi nghi, đia điem the thao va vien bao tang đuoc đat tai quan kinh te EUR cua Roma; Torrino (phia nam EUR); Magliana; Parco de' Medici-Laurentina va Tiburtina-valley nam doc theo con đuong Tiburtina co tu thoi co đai.


Giao duc = Giao duc bac cao =

Roma la mot trung tam giao duc quoc gia va quoc te lon ve giao duc bac đai hoc, voi rat nhieu hoc vien, truong đai hoc va vien đai hoc. Thanh pho co nhieu loai hoc vien khac nhau, luon la mot trung tam tri thuc va giao duc lon cua the gioi, đac biet la thoi La Ma co đai va Phuc Hung, cung voi Firenze. Theo chi so City Brands Index, Roma la thanh pho đung thu nhi ve muc đo quan tam ve lich su, giao duc va van hoa cung nhu ve đep cua no.
Roma co mot luong lon cac truong đai hoc va vien đai hoc. Vien đai hoc đau tien cua Roma la La Sapienza, mot trong nhung đai hoc lau đoi nhat va lon nhat tren the gioi voi tren 140.000 sinh vien theo hoc, vao nam 2005 truong xep hang 33 trong cac đai hoc tot nhat tai chau Au va đen nam 2013 La Sapienza xep hang 62 the gioi va đung đau tai Y theo Center for World University Rankings va luon nam trong top 50 cua chau Au va top 150 cac đai hoc tot nhat the gioi. Nham giam thieu tinh trang qua tai cua La Sapienza, hai vien đai hoc cong lap đuoc thanh lap trong nhung thap nien gan đay: Tor Vergata vao nam 1982 va Roma Tre vao nam 1992. Nam 1998 thanh lap vien đai hoc thu tu mang ten Foro Italico, đai hoc cong lap duy nhat cua Y chuyen ve the duc the thao. Roma con co Truong Chinh phu LUISS, la truong cap bang cu nhan quan trong nhat trong linh vuc quan he quoc te va nghien cuu chau Au cung nhu Truong Thuong mai LUISS, truong kinh te quan trong nhat cua Y. Vien ISIA cua Roma đuoc thanh lap vao nam 1973 boi Giulio Carlo Argan va la hoc vien lau nam nhat tai Y trong linh vuc thiet ke cong nghiep.

Them vao đo, Roma co luong lon cac đai hoc giao hoang va cac hoc vien khac, bao gom British School tai Roma, Vien han lam Phap tai Roma, Đai hoc Giao hoang Gregoriana (đai hoc dong Ten co nhat tren the gioi, thanh lap vao nam 1551), Hoc vien chau Au ve Thiet ke, Truong Lorenzo de' Medici, Đai hoc Link Campus, Đai hoc Campus Y-Sinh. Roma cung co hai vien đai hoc My: Đai hoc My tai Roma va Đai hoc John Cabot cung voi phan hieu Đai hoc St. John's, Trung tam John Felice Roma la mot phan hieu cua Đai hoc Loyola Chicago con Đai hoc Temple Roma la mot phan hieu cua Đai hoc Temple. Cac đai hoc noi tru Roma (Collegi pontifici) la mot so truong dong danh cho sinh vien ngoai quoc hoc tap đe len chuc tu si tai cac Đai hoc Giao hoang.


= Thu vien va cac vien luu tru =

Cac thu vien lon tai Roma gom co Thu vien Angelica khanh thanh vao nam 1604, la thu vien cong đau tien tai Y; Thu vien Vallicelliana thanh lap vao nam 1565; Thu vien Casanatense khanh thanh vao nam 1701; Thu vien quoc gia trung tam Roma la mot trong hai thu vien quoc gia cua Y, luu giu 4.126.002 đau sach; Thu vien Bo Ngoai giao, chuyen ve ngoai giao, đoi ngoai va lich su hien đai; Thu vien cua Vien Bach khoa toan thu; Thu vien Don Bosco la mot trong cac thu vien Dong Saledieng lon nhat va hien đai nhat; Thu vien va Bao tang rap Burcardo la mot bao tang-thu vien chuyen ve lich su kich va san khau; Thu vien Hoi Đia ly Y đat tai Biet thu Celimontana la thu vien chuyen nganh đia ly quan trong nhat tai Y, va mot trong nhung thu vien quan trong nhat tai chau Au; va Thu vien Vatican la mot trong nhung thu vien co nhat va quan trong nhat tren the gioi, co moc thanh lap chinh thuc la nam 1475, va co 75.000 quyen danh muc, cung voi 1,1 trieu sach in, trong đo co khoang 8.500 sach in kieu co truoc nam 1501. Ngoai ra con co nhieu thu vien chuyen biet gan voi cac hoc vien van hoa nuoc ngoai khac nhau tai Roma, trong so đo co thu vien cua Vien han lam Hoa Ky tai Roma, Vien Phap tai Roma, va Thu vien Hertziana – Vien Lich su nghe thuat Max Planck cua Đuc, noi tieng xuat sac ve nghien cuu nghe thuat va khoa hoc.


Du lich, khao co va di san Roma ngay nay la mot trong nhung điem đen du lich quan trong nhat cua the gioi, đieu nay la do su đa dang khong the đem het cac kho tang khao co va bau vat nghe thuat tai đay, cung nhu do net thu hut van hoa cua nhung truyen thong đac trung, ve đep canh quan va su uy nghi trang le cua nhung can biet thu (cong vien). Cac tai nguyen di san quy gia nhat o Roma la chinh so luong bao tang lon – Bao tang Capitolinus – vien bao tang lau đoi nhat tren the gioi, Bao tang Vatican, Phong trien lam Borghese, va cung voi nhung đia điem khac lien quan đen ca nghe thuat đuong đai va hien đai – cau dan nuoc, đai phun nuoc, nha tho, cung đien, cong trinh lich su, đai tuong niem, tan tich Cong truong La Ma - Cong truong Hoang đe va cac co mo. Roma la thanh pho thu đuoc vieng tham nhieu đung thu hai tai Lien minh chau Au, chi xep sau Paris, voi luong du khach mot nam trung binh 7-10 trieu nguoi, ma đoi khi tang gap đoi vao nhung nam thanh. Theo thong ke gan đay, Đau truong La Ma (4 trieu du khach) va Bao tang Vatican (4,2 trieu du khach) lan luot đung thu 39 va 37 trong bang xep hang nhung noi đuoc vieng tham nhieu nhat tren the gioi.
Trung tam lich su Roma co đen hon 25.000 điem tham quan ve moi truong va khao co đuoc cong nhan, chinh vi đieu nay, Roma la thanh pho co nhieu di tich nhat tren the gioi. Sau qua trinh thuong nghi voi Toa Thanh va Y, Uy ban Di san the gioi UNESCO tren tinh than hop tac đa quyet đinh sua đoi bo sung di san cua Roma vao nam 1990, mo rong đen pham vi tuong thanh Janiculum do Giao hoang Urbano VIII cho xay dung nam 1643, va nhung tai san ngoai lanh tho cua Toa Thanh nam ben trong thanh pho, trong đo co ba đai vuong cung thanh đuong toi quan trong đoi voi Giao hoi la Đuc Ba Ca, Thanh Gioan tai Laterano va Thanh Phaolo Ngoai thanh.

Roma la mot trung tam khao co hoc lon va la mot trong nhung trung tam quan trong nhat ve nghien cuu khao co hoc cua the gioi. Co rat nhieu vien nghien cuu va vien van hoa nam rai rac trong thanh pho, chang han nhu Vien han lam Hoa Ky tai Roma va Vien Thuy Đien tai Roma. Roma ton tai rat nhieu di tich co đai, bao gom Cong truong La Ma - Cong truong Hoang đe, Cho Traianus, Cong truong Traianus, Đau truong La Ma, đen Pantheon va mot so khac. Đau truong La Ma đuoc đanh gia la mot trong nhung di tich khao co tieu bieu nhat cua Roma va la mot ky quan the gioi.
Roma la kho tang luu tru lon va đay an tuong ve cac linh vuc nghe thuat, đieu khac, đai phun nuoc, kham trang tri ghep manh (mosaic), bich hoa va tranh ve tu tat ca cac giai đoan khac nhau trong lich su. Roma đa tro thanh mot trung tam nghe thuat tu thoi La Ma co đai, voi cac hinh thuc nghe thuat La Ma quan trong nhu kien truc, hoi hoa, đieu khac va tranh kham. Ren kim loai, lam khuon tien xu va khac đa quy, cham tro nga voi, tuong thuy tinh, đo gom va sach minh hoa hinh anh đuoc coi la nhung hinh thuc 'nho' trong cac tuyet tac nghe thuat La Ma. Roma sau nay tro thanh mot trung tam nghe thuat Phuc Hung chinh, tu khi cac giao hoang danh khoan tien lon cho cac cong trinh xay dung hoang cung hung vi, cung đien, quang truong va cong trinh cong cong noi chung. Roma tro thanh mot trong nhung trung tam tac pham nghe thuat Phuc Hung lon cua chau Au, chi đung sau Firenze, va co the so sanh voi cac thanh pho lon va cac trung tam van hoa khac nhu Paris va Venezia. Thanh pho đa chiu anh huong rat nhieu boi phong trao baroque va tro thanh noi cu ngu cua nhieu nghe si va kien truc su, chang han nhu Bernini, Caravaggio, Carracci, Borromini, Cortona. Trong cuoi the ky 18 va đau the ky 19, thanh pho la mot trong nhung trung tam cua Grand Tour – mot hinh thuc du lich truyen thong o chau Au – khi ma nhung nguoi giau co, quy toc tre Anh va chau Au đen tham thanh pho đe tim hieu ve van hoa, nghe thuat, triet hoc va kien truc La Ma co đai. Roma la noi co nhieu nghe si tan co đien va rococo, chang han nhu Pannini va Bernardo Bellotto. Ngay nay, thanh pho la mot trong nhung trung tam nghe thuat lon nhat cua the gioi, voi rat nhieu vien nghe thuat va bao tang.

Roma đa phat trien thanh noi luu tru nghe thuat đuong đai, hien đai va kien truc. Thu vien Nghe thuat Hien đai Quoc gia la noi trung bay co đinh cac tac pham cua Balla, Morandi, Pirandello, Jerzy Dudek, De Chirico, De Pisis, Guttuso, Fontana, Burri, Mastroianni, Turcato, Kandisky, Cezanne. Nam 2010 chung kien buoi khai truong nen tang nghe thuat moi nhat cua Roma, mot loai hinh nghe thuat đuong đai va trien lam kien truc do kien truc su nguoi Iraq noi tieng Zaha Hadid thiet ke. Bao tang Quoc gia Nghe thuat va Kien truc the ky 21 – MAXXI tai hien mot khu vuc đo nat voi kien truc hien đai an tuong. Maxxi co mot truong danh rieng cho phong nghien cuu thuc nghiem va van hoa, trao đoi quoc te va hoc tap. No la mot trong nhung du an kien truc hien đai mong muon nhat cua Roma, cung voi Parco della Musica cua Renzo Piano va Trung tam Hoi nghi Roma cua Massimiliano, Centro Congressi Italia EUR tai khu EUR, khai truong vao nam 2016. Trung tam Hoi nghi co đac điem nhu mot container ban trong suot khong lo, ket cau thep va teflon treo giong nhu mot đam may ben trong co cac phong hop va mot hoi truong voi hai quang truong mo ra khu dan cu hai ben cong trinh.


Van hoa, nghe thuat va đoi song = Truyen thong va le hoi dan gian =
Mot trong nhung le hoi truyen thong chinh cua Roma la Carnival Roma tu the ky 15 đen the ky 19, đuoc chinh quyen thanh pho khoi phuc vao nam 2010, mac du o đinh dang hoan toan khac. Nguon goc cua no bat nguon tu ngay le Saturnalia o Roma co đai, đac trung boi nhung man trinh dien cong cong, nhay mua va hoa trang. Cac tro choi carnival dien ra tu the ky thu muoi tren đoi Testaccio, vai the ky sau Giao hoang Phaolo III đa quyet đinh rang le hoi se dien ra o đuong Lata, nay la đuong Corso hien đai. Cac mat na tieu bieu cua le hoi carnival tai Roma la Rugantino, Meo Patacca va Tuong Mannaggia La Rocca.

Roma la mot thanh pho giau truyen thong, than thoai, truyen thuyet, phong tuc va van hoa dan gian, tu thoi co đai va trong suot thoi Trung Co, khi nhieu cau chuyen pho bien đuoc phat trien, trong đo linh vuc ton giao gia nhap the gioi ma thuat, bao gom ca su thieng lieng ket hop voi nhung tu long thong tuc. Do yeu to đac trung nay, mot trong nhung khu vuc cua Roma noi van co the theo dau cac manh vo va su hap dan cua van hoa đai chung la phuong Trastevere đep nhu tranh ve, voi nhung con hem hep, cac trattoria (tiem an kieu Y truyen thong), nha tho thoi Trung Co va đoi Janiculum. Chinh xac la tai Trastevere, bao tang van hoa dan gian va tho ca Roma vuon minh troi day, noi luu giu cac tai lieu ve cuoc song hang ngay va cac truyen thong thanh La Ma xua, bao gom ca tac pham mau nuoc Roma sparita noi tieng cua hoa si Ettore Roesler Franz. Tai quan EUR co bao tang nghe thuat quoc gia ve truyen thong đai chung, noi thu thap cac tu lieu truyen thong va dan gian tu khap nuoc Y.
Nhung ngay le đang chu y tai Roma bao gom:

Sinh nhat thanh Roma: 21 thang 4, ngay le ky niem theo truyen thong Romulus thanh lap Roma, đuoc to chuc voi cac buoi bieu dien trang phuc, su kien van hoa va giai tri.
Quoc te Lao đong: 1 thang 5, cac đoan the đon nhat to chuc mot buoi hoa nhac mien phi tai quang truong Cong thanh Thanh Gioan tai Laterano, noi co hang tram ngan khan gia tham du.
Quoc khanh Cong hoa Y: 2 thang 6, cuoc dieu hanh quan su truyen thong dien ra doc theo thong qua đai lo Cong truong Hoang đe va ket thuc tai quang truong Venezia truoc Đai tuong niem quoc gia Vittoriano.
Le kinh Thanh Phero va Phaolo Tong Đo: 29 thang 6, le kinh mung hai vi thanh bao ho cua Roma, đuoc thanh lap theo sac lenh cua Vuong quoc Giao hoang vao ngay 29 thang 4 nam 1818.
Le Noantri: Thu Bay đau tien sau 16 thang 7, dien ra tai phuong Trastevere, le hoi tu co xua ky niem Đuc Me nui Camelo.


= Giai tri va trinh dien san khau =

Roma la mot trung tam am nhac quan trong voi nen am nhac lon manh, bao gom mot vai nhac vien va nha hat danh gia. Đay la noi toa lac cua Hoc vien quoc gia Thanh Cecilia (thanh lap nam 1585), mot trong nhung nhac vien co be day lich su lau nhat the gioi, trong đo nhung phong hoa nhac moi đa đuoc xay dung tai khu phuc hop am nhac cong đong đa chuc nang Parco della Musica, mot trong nhung đia điem am nhac lon nhat the gioi. Roma cung co nha hat opera la Nha hat Opera Roma, cung vai vien am nhac nho khac. Thanh pho cung la noi đang cai cuoc thi Eurovision Song Contest (Cuoc thi Ca khuc Truyen hinh chau Au) nam 1991 va le trao giai Am nhac chau Au MTV (MTV Europe Music Awards) nam 2004.
Roma cung tung co tac đong lon trong lich su am nhac. Truong phai La Ma la mot nhom cac nha soan nhac chu yeu ve mang nhac nha tho, hoat đong tai thanh pho trong the ky 16 va 17, keo dai tu cuoi thoi ky Phuc Hung đen đau thoi ky Baroque. Thuat ngu nay cung dung đe chi am nhac ma ho san xuat. Nhieu nhac si co moi lien he truc tiep voi Giao hoi Cong giao, Toa Thanh va Nha nguyen Sistina cua Giao hoang, mac du ho lam viec tai mot so nha tho khac nhau. Ve phong cach am nhac, ho thuong tuong phan voi truong phai Venezia, mot phong trao cua cac nha soan nhac dien ra cung thoi va co xu huong cap tien hon. Nha soan nhac noi tieng nhat tu truoc đen nay cua truong phai La Ma la Giovanni Pierluigi da Palestrina, ten tuoi ong gan lien voi mot tai nang hoan hao voi phuc đieu am nhac ro rang, nhip nhang uyen chuyen suot 400 nam. Tuy nhien, cung co nhung nhac si khac hanh nghe tai Roma voi nhung phong cach va hinh thuc đa dang.


= Thoi trang =

Roma cung đuoc cong nhan rong rai la mot kinh đo thoi trang cua the gioi. Mac du khong đong vai tro quan trong nhu Milano, theo Global Language Monitor nam 2009, Roma bi roi 2 bac xuong vi tri thu 4 trong nhung trung tam thoi trang quan trong cua the gioi, sau Milano, New York, Paris va xep tren Luan Đon va duy tri o vi thu 5 trong nhung nam gan đay. Cac hang thoi trang va trang suc cao cap noi bat nhu Valentino, Bulgari, Fendi, Laura Biagiotti va Brioni va Renato Balestra, co tru so chinh hoac đuoc thanh lap tai thanh pho. Ngoai ra, cac thuong hieu lon khac nhu Chanel, Prada, Dolce & Gabbana, Armani va Versace co nhieu cua hang sang trong o Roma, chu yeu doc theo con pho Condotti thoi trang uy tin va cao cap o Roma.


= Am thuc =

Am thuc cua Roma đa phat trien qua nhieu the ky va cac thoi ky bien đong cua xa hoi, van hoa va chinh tri. Roma tro thanh mot trung tam nghe thuat am thuc lon tu thoi La Ma co đai. Am thuc giai đoan nay chiu anh huong nhieu tu van hoa Hy Lap co đai, va sau đo, qua trinh banh truong đe quoc La Ma đua Roma tiep xuc voi nhieu tap quan che bien mon an đia phuong va ky thuat nau an. Ban đau, su cach biet giua cac tang lop xa hoi khong lon lam nhung đa tang dan theo toc đo tang truong cua đe che. Sau nay, trong thoi ky Phuc Hung, Roma tro nen noi tieng la mot trung tam am thuc lon, vi mot so đau bep gioi nhat thoi đai lam viec cho cac giao hoang. Mot đau bep đien hinh la Bartolomeo Scappi, lam viec cho Giao hoang Pio IV trong nha bep Vatican va tro nen noi tieng khi xuat ban cuon sach nau an Opera dell'arte del cucinare vao nam 1570. Trong đo, ong liet ke khoang 1.000 cong thuc am thuc Phuc Hung đong thoi mo ta cac ky thuat va dung cu nau an đong thoi đua ra hinh anh đuoc biet đen nhu chiec nia đau tien.

Ngay nay, thanh pho đa phat trien nen am thuc đac biet cua rieng minh, dua tren cac san pham cua khu vuc Campagna gan đo, nhu thit cuu va rau cu qua (bong atiso hinh cau kha pho bien). Song song đo, co the thay đuoc anh huong cua nguoi Do Thai trong nen am thuc nay vi nguoi Do Thai đa song o Roma ke tu the ky thu nhat TCN. Mot so vi du ve mon an noi tieng nhu "Saltimbocca alla Romana" (gio cuon Roma) – cot let be theo phong cach La Ma; đung đau voi giam bong tuoi, cay xo thom, ninh voi ruou vang trang va bo; "Carciofi alla giudia" – atiso chien trong dau o liu, mon đien hinh cua nguoi Do Thai Roma; "Carciofi alla Romana" – atiso phong cach Roma, lop la ben ngoai đuoc tach bo, nhoi voi bac ha, toi, vun banh mi sau đo đem om; "mi Y Carbonara"– mi spaghetti voi thit xong khoi, trung va pecorino; "Gnocchi di semolino alla Romana" – banh bao semolina theo phong cach Roma; va mot vai mon an khac.


= Đien anh =

Roma đuoc xem la mot trong nhung kinh đo phim anh cua the gioi nho co phim truong Cinecitta, la co so san xuat phim va truyen hinh lon nhat tai chau Au, va la trung tam cua đien anh Y, la noi san xuat nhieu bo phim an khach phong ve nhat ngay nay. To hop xuong phim rong 40 hecta (99 mau Anh), cach trung tam Roma 9 km va la bo phan cua mot trong cac cong đong san xuat lon nhat the gioi chi sau Hollywood voi tren 5.000 nhan vien chuyen nghiep, tu sang tao phuc trang cho đen hieu ung ky xao. Co tren 3.000 san pham đuoc san xuat tai đay, trong đo co cac tac pham gan đay nhu The Passion of the Christ, Gangs of New York, Rome cua HBO, The Life Aquatic va The Decameron cua Dino De Laurentiis, đen cac tac pham co đien nhu Ben-Hur, Cleopatra, va cac phim cua Federico Fellini.
Cinecitta đuoc Benito Mussolini thanh lap vao nam 1937, va bi Đong Minh oanh tac trong Chien tranh the gioi gioi hai. Trong thap nien 1950, đay la đia điem quay mot so tac pham phim lon cua Hoa Ky, va sau đo tro thanh mot xuong phim gan bo mat thiet nhat voi Federico Fellini. Ngay nay, Cinecitta la xuong phim duy nhat tren the gioi co cac ha tang tien san xuat, san xuat va hau ky san xuat đay đu tai mot đia điem, tao thuan tien cho cac đao dien va nha san xuat đe đi vao voi kich ban tren tay va "buoc ra" voi mot bo phim đa hoan thanh. Đa co hon 3000 phim đien anh đuoc san xuat tai đay, trong đo 90 tac pham nhan đuoc đe cu Oscar va 47 phim đa đoat giai.


= Ngon ngu =

Mac du lien he ngay nay chi voi tieng Latinh, song thanh Roma co đai thuc te la đa ngon ngu. Trong thoi co xua nhat, cac bo toc Sabine va cac bo lac Latinh cung chia se khu vuc Roma ngay nay. Ngon ngu Sabine thuoc nhom Y, cung voi tieng Etrusca- ngon ngu chinh cua ba vi quoc vuong cuoi cung cai tri thanh pho cho đen khi thiet lap che đo cong hoa vao nam 509 TCN. Urganilla, hay Plautia Urgulanilla, vo cua Hoang đe Claudius, đuoc cho la mot nguoi noi tieng Etrusca sau moc nay nhieu the ky, theo nhu loi cua Suetonius ve Claudius. Tuy nhien, tieng Latinh, duoi nhieu dang tien hoa khac nhau, la ngon ngu chinh cua thanh Roma co đai, song do thanh pho co nhieu di dan, no le, cu dan, cong su, đai su tu nhieu noi tren the gioi nen tro thanh khu vuc đa ngon ngu. Nhieu nguoi Roma co hoc cung noi tieng Hy Lap, va ton tai cac cong đong Hy Lap, Syria va Do Thai lon tai nhieu noi cua Roma ngay tu truoc thoi Đe quoc.
Tieng Latinh tien hoa vao thoi Trung Co thanh mot ngon ngu moi la vulgaris (volgare, tuc thong tuc) hay con goi la tieng Latinh binh dan. Ngon ngu nay xuat hien khi hoi tu nhieu phuong ngu khu vuc khac nhau, trong đo phuong ngu Toscana chiem uu the, song cu dan Roma cung phat trien phuong ngu rieng cua ho la tieng Romanesco hay con co ten đon gian hon la tieng Romano. Tieng Romanesco đuoc noi vao thoi Trung Co ban đau giong voi mot phuong ngu Nam Y hon ca, rat gan voi tieng Napoli tai Campania hon la tieng Firenze cua vung Toscana (tuc tieng Y chuan). Van chuong phuong ngu viet bang dang truyen thong cua Romanesco bao gom cac tac pham nhu cua Giuseppe Gioachino Belli (mot trong nhung nha tho Y quan trong nhat), Trilussa va Cesare Pascarella. Tieng Romanesco la mot "lingua vernacola" (tho ngu), co nghia la trong nhieu the ky no khong ton tai o dang viet ma chi đuoc cu dan noi.

Anh huong cua van hoa Firenze vao thoi Phuc Hung, va viec nhieu nguoi Firenze di cu đen Roma theo hai giao hoang xuat than tu Nha Medici (Leo X va Clemente VII), gay bien đoi lon trong phuong ngu, no bat đau giong voi cac dang Toscana hon. Đieu nay đuoc duy tri trong gioi han thanh Roma cho đen the ky 19, va mo rong đen cac noi khac thuoc Lazio tu đau the ky 20 do dan so gia tang tai Roma va su cai thien cua he thong giao thong. Do ket qua tu giao duc va truyen thong, tieng Romanesco ngay cang tro nen tuong đong hon voi tieng Y tieu chuan, va cung vi vay tieng Romanesco hien tai co ngu phap va tu vung tuong đoi khac so voi cac phuong ngu khac thuoc mien Trung Y. Tieng Romanesco đuong thoi chu yeu đuoc the hien boi cac dien vien va nu dien vien noi tieng, chang han nhu Alberto Sordi, Aldo Fabrizi, Anna Magnani, Carlo Verdone, Enrico Montesano, Gigi Proietti va Nino Manfredi.
Đong gop lich su cua Roma cho ngon ngu cua toan cau con rong hon nhieu, thong qua qua trinh La Ma hoa, cu dan Y, Gallia (Phap), ban đao Iberia va Dacia (Romania) phat trien cac ngon ngu bat nguon truc tiep tu tieng Latinh, va đuoc su dung tai nhieu phan rong lon tren the gioi thong qua anh huong van hoa, thuoc đia hoa va di cu. Ngoai ra, no con anh huong đen tieng Anh hien đai, do nguoi Norman khi chinh phuc Anh đa đem theo mot ty le lon tu vung ma ho muon tu tieng Latinh. Chu cai Latinh la he thong chu viet pho bien nhat tren the gioi xet ve so luong ngon ngu.
Roma tu lau đa co nhieu cong đong nghe thuat, cu dan ngoai quoc va luong lon cac du hoc sinh hoac khach hanh huong ngoai quoc, do đo luon la mot thanh pho đa ngon ngu. Ngay nay, do du lich đai chung, co nhieu ngon ngu đuoc su dung trong du lich, đac biet la tieng Anh đuoc biet đen pho bien trong cac vung du lich, va thanh pho co luong lon cac di dan va co nhieu khu vuc nhap cu đa ngon ngu.


= Toi pham, an ninh va khung bo =

Roma the hien muc đo toi pham tu trung binh đen cao. Thu đo cua Y la đia ban hoat đong cua cac bang nhom toi pham co to chuc noi bat gom co Mafia Thu đo (Mafia Capitale), bang đang Magliana (Banda della Magliana) va bang hoi Casamonica (Clan dei Casamonica) cung mot vai nhom nho khac, hoat đong chu yeu o cac linh vuc kinh doanh phi phap, buon lau, ma tuy, am sat, bat coc, đanh bac, ca đo, mai dam, cuop, lua đao, buon ban vu khi, cho vay nang lai, giet nguoi theo hop đong, tong tien, rua tien, va đac biet la hoi lo, tham nhung, lung đoan cong quy dinh liu đen quan chuc chinh quyen thanh pho. Nhieu khu vuc đo thi phu can trung tam đang tro nen nhech nhac va ty le toi pham rong lon đen muc lon hon nhieu so voi cac thanh pho phia bac va khu vuc Trung Au. Nam 2010, theo Hiep hoi Canh sat Quoc gia Y, Roma đung thu hai sau Milano ve so toi pham tren 100.000 dan, tam điem la đot nhap bat hop phap, trom xe, buon lau va cuop, trong khi nam 2011, thu đo đa dan đau ve so vu giet nguoi.
Theo thong ke cua Lien minh chau Au nam 2015 Roma co ty le 0,7 vu giet nguoi tren 100.000 dan, thap hon cac thanh pho lon khac cua Y nhu Venezia (1,1), Milano (1), Torino (0,8) hay Napoli (3,9), va co xu huong giam ro ret trong nhung nam gan đay, khien Roma tro thanh mot trong nhung thanh pho an toan nhat the gioi ve toi pham bao luc. Tuy vay, nan moc tui va giat tui xach van la van đe kha nghiem trong tai thu đo, gom nhieu hinh thuc đa dang tu cac toan thieu nien Di-gan cho đen nhung nguoi truong thanh an van lich thiep hay mot nhom tre em hon nhien. Hau het cac vu trom đuoc bao cao xay ra tai cac đia điem du lich đong đuc, tren xe buyt, tau đien ngam, phuong tien cong cong hoac tai cac nha ga lon nhu Termini, chu yeu nham vao khach du lich.

Vao giua nam 2014, thu linh Abu Bakr al-Baghdadi cua Nha nuoc Hoi giao sau khi tu cho minh la Khalip đa tuyen bo se "xam luoc Roma" va to chuc nay đa lien tuc nhieu lan xac đinh rang Vatican la mot "muc tieu tiem nang" va se "cam ngon co đen khalipha tren noc cua Nha tho Thanh Phero" trong cac thong cao tuyen truyen cua minh. Theo cac phan tich thong ke cac tai lieu lien quan cho thay rang Nha nuoc Hoi giao danh su chu y đac biet cua minh cho Roma voi vai tro la bieu tuong cua phuong Tay va the gioi Kito giao. Trong nam 2018 Roma đuoc đanh gia la mot đia điem đe doa o muc cao đoi voi hoat đong tan cong khung bo nham vao loi ich cua My va phuong Tay trong mot bao cao cua Bo Ngoai giao Hoa Ky.
Tuy nhien trong suot nhung nam gan đay, Y nhin chung hay Roma va Vatican noi rieng van chua phai hung chiu mot vu tan cong khung bo Hoi giao đam mau nao hay trai qua muc đo cuc đoan hoa trong nuoc cao nhu nhung nuoc lang gieng chau Au ben canh, boi kinh nghiem đieu tra đac thu va muc đo ngan chan hieu qua cua canh sat Y, đong thoi nguoi ta tin rang ngoai le đac biet nay cung nho vao hieu ung mafia, trong đo su kiem soat manh cua mafia Y đa am tham ran đe nhung ke thanh chien khoi nhung cho bam viu loi the, xam nhap va pha vo cac mang luoi khung bo thong qua cac moi quan he xa hoi va gia đinh chat che. Mac du vay, thanh pho thuong đat trong tinh trang bao đong cao va đuoc that chat an ninh trong cac dip le quan trong nhu Giang sinh hay Phuc sinh.


= Chat luong song =
Theo mot cuoc khao sat đuoc thuc hien boi van phong thong ke thanh pho Roma nam 2007, chat luong cuoc song cua nguoi dan thu đo nhin chung la tot. Tuy nhien, thanh pho đa boc lo nhieu điem yeu khac nhau. Trong so nay, ton tai nhuc nhoi van đe giao thong đo thi, moi truong va o nhiem tieng on do viec su dung phuong tien ca nhan ngay cang tang; Roma chiu anh huong boi su hien dien lon cua cac bien quang cao bao gom ca quang cao trai phep ben canh cac "tac pham đuong pho" tranh phun son graffiti pha hoai. Mot van đe khac lien quan đen cac dich vu cong ich tai Roma, đoi khi rat kho tiep can đac biet o nguoi cao tuoi. Trong so cac khia canh tich cuc, su hai long cua nguoi dan song o Roma xuat hien, tan huong hang ngay di san lich su va khao co cua thanh pho, ve đep hoanh trang, nghe thuat va van hoa, khi hau on hoa, gan bien va la trung tam cua Kito giao, ben canh cac co hoi tiep can giao duc va đao tao, cac co so the thao khac nhau va nhieu khu vuc phu xanh rong lon.
Do toi pham co to chuc ngay cang gia tang, thu đo tro thanh mot trong nhung thanh pho co ty le toi pham cao va phuc tap nhat o Y. Theo đieu tra ve tinh hinh mat an ninh trat tu va su xuong cap o vung ngoai o đo thi đuoc thuc hien vao nam 2009 boi Khoa Xa hoi hoc cua La Sapienza thay mat cho Đai quan sat an ninh va phap ly khu vuc, co đen hon nua so nguoi dan Roma đuoc hoi xem vung ngoai o phu can la nguy hiem, tren het la do toi pham va tai nan giao thong. Hon nua, phan lon so nguoi đuoc hoi cho rang co nhung khu vuc khong an toan trong thanh pho, noi tot hon la khong nen đi.
Theo mot khao sat ve chat luong cuoc song đuoc thuc hien vao nam 2015 boi cong ty tu van Mercer, mac du co nhung mat tich cuc, Roma đung vi tri thu 52 the gioi, bi điem tru do he thong giao thong va moi truong kinh doanh khong toi uu, van cach xa vi tri thu 41 cua Milano.  Theo thong ke gan đay cua Greenspace, Roma nam trong so nhung thanh pho toi te nhat o chau Au ve an toan đuong bo, giao thong va o nhiem. Tuong tu voi cac đo thi lon khac o chau Au, thu đo cua Y hien đang đoi mat voi khung hoang nguoi nhap cu tram trong o muc đinh điem, gay ra nhieu van đe nhuc nhoi nan giai.


The thao Bong đa la mon the thao pho bien nhat tai Roma, giong nhu phan con lai cua đat nuoc. Thanh pho tung to chuc cac tran đau chung ket cua Giai bong đa vo đich the gioi (FIFA World Cup) nam 1934 va 1990. Tran chung ket nam 1990 dien ra tren San van đong Olimpico, đay cung la san nha cua cac cau lac bo đia phuong thi đau tai Giai bong đa vo đich quoc gia Y Serie A la S.S. Lazio thanh lap vao nam 1900, va A.S. Roma thanh lap vao nam 1927, kinh đich giua ho trong cac tran Derby Thu đo tro thanh mot phan chu yeu trong van hoa the thao Roma. Cac cau thu choi cho hai cau lac bo nay va đong thoi sinh ra tai Roma co xu huong tro nen đac biet noi tieng, chang han nhu cac cau thu Francesco Totti va Daniele De Rossi cua A.S. Roma hay Alessandro Nesta cua S.S. Lazio. Atletico Roma F.C. la mot đoi bong nho choi tai giai hang nhat cho đen nam 2012, san nha cua đoi bong nay la San van đong Flaminio.
Roma tung đang cai The van hoi Mua he 1960, đat đuoc thanh cong vang doi, su dung nhieu đia điem co đai nhu Biet thu Borghese va Nha tam Caracalla lam đia điem thi đau. Đe phuc vu The van hoi, nhieu cong trinh đa đuoc xay dung, đang chu y la San van đong Olimpico moi voi quy mo lon hon (cung đuoc mo rong va đoi moi đe đu đieu kien to chuc va tran đau chung ket cua FIFA World Cup nam 1990), Lang Olimpico (sau nay tai phat trien thanh mot khu dan cu). San van đong Olimpico tung la mot trong nhung san van đong đang cai vong bang Euro 2020, giai đau ma Đoi tuyen bong đa quoc gia Y đa len ngoi vo đich. Roma tung ung cu đang cai The van hoi Mua he nam 2020 song đa rut lui truoc khi han chot nop ho so ket thuc.

Roma con tung to chuc giai bong ro chau Au EuroBasket nam 1991 va co đoi tuyen bong ro Virtus Roma đuoc cong nhan quoc te. Rugby union đuoc đon nhan rong rai. Cho đen nam 2011, san van đong Flaminio la san nha cua đoi tuyen rugby quoc gia Y, đoi tuyen thi đau trong giai vo đich Sau nuoc tu nam 2000. Đoi tuyen nay thi đau cac tran san nha tai san van đong Olimpico do san van đong Flaminio can cai thien suc chua va tinh an toan. Roma co cac đoi tuyen rugby union đia phuong nhu Rugby Roma (thanh lap vao nam 1930 va nhieu lan vo đich nuoc Y), Unione Rugby Capitolina va S.S. Lazio 1927 (nhanh rugby union cua cau lac bo the thao S.S. Lazio).
Moi thang 5 hang nam Roma to chuc giai đau quan vot ATP World Tour Masters 1000 tren san đat nen Cong truong Italico. Đua xe đap pho bien vao giai đoan sau Chien tranh the gioi thu hai, song tinh pho bien cua no đa mat đi. Roma la noi to chuc chang cuoi cua Giro d'Italia trong ba lan, vao nam 1911, 1950, va 2009. Roma cung co nhieu đoi tuyen the thao khac, gom co bong chuyen (M. Roma Volley), bong nem hay bong nuoc.


Giao thong Roma la trung tam cua mang luoi đuong huong tam chay theo nhung con đuong nhap nho co tu thoi La Ma co đai, bat đau tu ngon đoi Capitolinus va noi lien thanh Roma voi phan con lai Đe quoc La Ma. Roma ngay nay đuoc khoanh vong o khoang cach khoang 11 km (6 dam) la tuyen đuong vong cung (Grande Raccordo Anulare hoac GRA).
Do vi tri nam o trung tam ban đao Y, Roma la nut giao đuong sat trong điem tai mien Trung nuoc Y. Nha ga chinh cua Roma, Termini, la mot trong nhung nha ga lon nhat o chau Au va co luu luong khach su dung nhieu nhat o Y, voi khoang 400.000 hanh khach đuoc chuyen cho moi ngay. Nha ga lon thu hai trong thanh pho la nha ga Roma Tiburtina, hien đang đuoc tai phat trien thanh mot tram đuong sat cao toc. Cung nhu cac chuyen tau cao toc thuong xuyen đen tat ca cac thanh pho lon cua Y, Roma ket noi hang đem bang cac dich vu tau 'thuyen nam' đen Sicilia va quoc te bang cac dich vu ngu qua đem đen Munchen va Vien bang đuong sat OBB cua Ao.
Co ba san bay phuc vu tai Roma. San bay quoc te lien luc đia Leonardo da Vinci la san bay chinh cua Y va thuong đuoc goi la "San bay Fiumicino", vi no nam trong huyen Fiumicino phia tay nam cua Roma noi song Tiber đo ra Đia Trung Hai. Nam 2018, Leonardo da Vinci-Fiumicino đung vi tri thu 9 trong cac san bay tot nhat the gioi va đuoc xep hang la san bay phat trien va cai thien nhanh nhat, va tro thanh san bay tot nhat cua chau Au trong cung nam. Tinh đen nam 2021, Fiumicino cua Roma la san bay tot nhat chau Au trong 4 nam lien tiep. San bay thu hai la Ciampino Roma, truoc đay la mot san bay dan su va quan su ket hop, thuong đuoc goi la "San bay Ciampino" vi no nam ben canh huyen Ciampino ve phia đong nam Roma. San bay thu ba la Roma-Urbe, mot san bay nho co luu luong thap nam cach khoang 6 km ve phia Bac trung tam thanh pho, danh rieng phuc vu cho hau het may bay truc thang va cac chuyen bay tu nhan.

Mac du Roma co mot quan giap Đia Trung Hai (Quan 10, Ostia), noi nay chi co ben du thuyen va ben cang nho cho cac tau đanh ca. Cang chinh phuc vu Roma la cang Civitavecchia, toa lac khoang 62 km (39 dam) ve phia tay bac cua thanh pho.
Thanh pho Roma đang hung chiu cac van đe giao thong, chu yeu la do mo hinh đuong xuyen tam đa gay kho khan cho nguoi dan Roma: neu muon di chuyen tu cac vung lan can cua mot trong nhung tuyen đuong xuyen tam đen tuyen đuong khac ho phai đi vao trung tam lich su hoac phai đi đuong vong. Van đe nay khong the giai quyet do quy mo he thong tau đien ngam tai Roma bi han che so voi cac thanh pho khac co kich thuoc tuong tu. Ngoai ra, Roma chi co 21 xe taxi cho moi 10.000 dan, cach biet xa so voi cac thanh pho lon o chau Au. Nan tac nghen xe hoi thuong xuyen xay ra trong nhung nam 1970 va 1980 đa dan đen viec han che luu thong phuong tien vao trung tam noi thanh trong thoi điem ban ngay. Nhung khu vuc ap dung han che đuoc goi la Khu Han che Giao thong (Zona a Traffico Limitato (ZTL) trong tieng Y). Gan đay hon, luong giao thong tap nap vao ban đem o Trastevere, Testaccio va khu San Lorenzo đa dan đen viec hinh thanh nhung khu ZTL đem o nhung vung đo.

Mot he thong tau đien ngam 3 tuyen đa đi vao hoat đong tai Roma. Viec xay dung nhanh đau tien bat đau vao nhung nam 1930. Tuyen đuong nay đa đuoc len ke hoach truoc voi muc tieu nhanh chong ket noi Termini voi khu E42 vua đuoc quy hoach o ngoai o phia Nam, noi du đinh to chuc Hoi cho The gioi 1942. Su kien nay đa khong the dien ra vi chien tranh. Khu vuc nay sau đo mot phan đuoc thiet ke lai va đoi ten thanh EUR (Esposizione Universale di Roma: Trien lam The gioi Roma) trong nhung nam 1950 đe đong vai tro nhu mot khu kinh doanh hien đai. Cuoi cung, tuyen metro nay đa đuoc mo vao nam 1955 va hien nay đang la phan phia nam cua Tuyen B.
Tuyen A khai truong vao nam 1980, chay tu Ottaviano đen nha ga Anagnina, sau đo mo rong quang đuong đen Battistini (1999-2000). Trong nhung nam 1990, phan mo rong cua Tuyen B đa đi vao hoat đong, chay tu Termini đen Rebibbia. Mang luoi tau đien ngam noi chung la đang tin cay (mac du no co the bi tac nghen trong gio cao điem va trong cac su kien, đac biet la Tuyen A) vi đo dai tuong đoi ngan. Hai Tuyen A va B giao nhau o nha ga Termini. Mot nhanh moi cua Tuyen B (B1) đa khai truong vao ngay 13 thang 6 nam 2012 sau khi đuoc xay dung voi chi phi uoc tinh khoang 500 trieu euro. B1 ket noi voi B tai Quang truong Bologna va co bon tram phan bo trong 3,9 km (2 dam).

Tuyen C la tuyen thu ba, đang đuoc xay dung voi chi phi uoc tinh 3 ty euro voi 30 tram trong khoang cach 25,5 km (16 dam). Tuyen C thay the mot phan tuyen đuong sat la Termini-Pantano voi đay đu tinh nang tu đong va khong nguoi lai. Đoan đau voi 15 tram ket noi Pantano voi khu Centocelle tai khu đong cua thanh pho đuoc khanh thanh vao ngay 9 thang 11 nam 2014, va đoan sau bat đau khoi cong vao nam 2015, nhung nhung phat hien khao co hoc thuong tri hoan viec xay dung ngam. 6 tram dai 5,4 km (3,4 dam) tiep tuc đuoc them vao Tuyen C mo vao ngay 29 thang 6 nam 2015 va gan nhat vao ngay 12 thang 5 nam 2018, ben cuoi o đau phia tay đuoc noi đen San Giovanni, noi chuyen tiep sang Tuyen A. Nha ga Cong truong Hoang đe Fori Imperiali ket noi voi nha ga Đau truong La Ma Colosseo cua Tuyen B, du kien se đuoc khanh thanh vao nam 2024.

Tuyen thu tu la tuyen D cung đuoc quy hoach voi du kien 22 nha ga phan bo tren mot khoang cach 20 km (12 dam). Đoan đau kien đua vao hoat đong trong nam 2015 va cac phan cuoi se hoat đong truoc nam 2035. Tuy nhien ke hoach đa phai huy bo vao nam 2012 boi van đe khung hoang ngan sach cua thanh pho, nhung đa đuoc khoi phuc lai vao nam 2018. Trong cung nam 2018, du an tau đien ngam đuoc len ke hoach voi mot so sua đoi, bao gom kha nang chuyen đoi tuyen đuong sat đo thi đi bien (tu trung tam thanh pho đen bien Ostia) va tuyen nhanh B1 Jonio thanh tuyen tau đien ngam thu nam - Metro E, đuoc ky hieu bang mau xanh nhat, dung chung đuong ray voi tuyen B đoan tu Piramide đen Bologna. Du an hien đang cho mot so nghien cuu ve tinh kha thi.
Giao thong cong cong be noi tai Roma hinh thanh boi mang luoi xe buyt, tau đien noi (tram) va mang luoi đuong sat đo thi (cac tuyen FR). Mang luoi xe buyt, tau đien, tau đien ngam va đuong sat đo thi đuoc đieu hanh boi cong ty Atac S.p.A. (ban đau la viet tat cua Azienda Tramvie e Autobus del Comune - 'Cong ty Xe buyt va Tau đien Thanh pho' trong tieng Y). Hon 350 tuyen xe buyt va hon tam nghin điem dung xe buyt, trong khi he thong tau đien han che hon co 39 km (24 mi) đuong ray va 192 điem dung. Ngoai ra con co mot tuyen xe đien banh hoi, đuoc mo vao nam 2005 va cac dong xe buyt đien khac đuoc len ke hoach.


To chuc đoan the va vai tro tren truong quoc te Voi vi the la thu đo cua nuoc Y, Roma la tru so cua tat ca cac co quan chinh yeu cua quoc gia, nhu Tong thong Cong hoa Y, chinh phu (va cac bo ban nganh), Luong vien Quoc hoi, Toa an tu phap toi cao, va đai su quan tu khap cac nuoc tren the gioi. Nhieu to chuc quoc te khac đuoc đat tai Roma, đac biet la nhung to chuc van hoa va khoa hoc noi tieng - chang han nhu Vien nghien cuu Hoa Ky, British School, Vien han lam Phap, Vien Scandinavi, Vien khao co hoc Đuc, cung nhung co quan chuyen nganh cua Lien Hop Quoc.

Trong so cac thanh pho toan cau, Roma la thanh pho duy nhat co hai thuc the co chu quyen nam hoan toan trong đia gioi lanh tho cua minh, la Toa Thanh, đuoc đai dien boi Thanh quoc Vatican va Dong Chien si Toan quyen Malta. Vatican la mot vung đat nam gon trong long thu đo nuoc Y va thuoc so huu co chu quyen cua Toa Thanh, la Giao phan Roma va đau nao toi cao cua Giao hoi Cong giao La Ma. Toa Thanh khong cho phep mot đai su duy nhat đuoc đong thoi kiem su menh ngoai giao đoi voi ca Giao hoi va Y, do đo ngoai cac đai su quan co su menh ngoai giao tai Y thi con co cac đai su quan đoi voi Toa Thanh va Dong Hiep si Malta muon lanh tho cua Y đat tai Roma. Tong cong, Roma co 140 đai su quan đoi voi Y va 88 đai su quan đoi voi Toa Thanh (trong đo co 30 co quan đat lien ket ngoai giao voi Dong Malta), hon nua con la noi đat tru so cua 25 Tong Lanh su quan va Lanh su quan Danh du. Đieu nay tao ra tinh the ngoai giao đac biet, nuoc Y la truong hop duy nhat tren the gioi đat Đai su quan cua minh ngay tren chinh lanh tho cua minh: 'Đai su quan Y đoi voi Toa Thanh' nam tai Roma. Them vao đo, "Đai su quan Trung Hoa Dan Quoc đoi voi Toa Thanh" - đai su quan tren luat đinh duy nhat ton tai o chau Au va hiem hoi tren the gioi, nam tren lanh tho Roma nhung lai la mot thuc the khong đuoc nuoc Y cong nhan, tach biet voi "Van phong đai dien Đai Bac tai Y" o Roma moi la đai su quan tren thuc te cua chinh the Đai Loan đoi voi Y.
Giao hoang la Giam muc thanh Roma va ngoi chinh thuc nam tai la Tong lanh vuong cung thanh đuong Thanh Gioan Laterano, nha tho chinh toa cua Roma, trong đo Tong thong nuoc Cong hoa Phap la "đang phap chinh đe nhat va danh du" theo chuc vu (ex officio) cua nha tho, danh hieu cua nhung nguyen thu quoc gia Phap co tu thoi vua Henri IV cua Phap. Ngoai ra, mot so truong đai hoc va vien đai hoc giao hoang quoc te cung đuoc đat tai Roma. Mot thuc the khac, Dong Chien si Toan quyen Malta đa lanh nan o Roma vao nam 1834, do cuoc chinh phat Malta cua Napoleon vao nam 1798. Đoi khi no đuoc phan loai la co chu quyen nhung khong yeu sach bat ky lanh tho nao o Roma hoac bat cu noi nao khac, do đo dan đen su tranh cai ve tinh trang chu quyen thuc te cua no.

Roma la tru so cua Polo Romano đuoc tao thanh boi ba co quan quoc te chinh cua Lien Hop Quoc: To chuc Luong thuc va Nong nghiep (FAO), Chuong trinh Luong thuc The gioi (WFP) va Quy quoc te ve phat trien nong nghiep (IFAD).
Roma theo truyen thong đa tham gia vao qua trinh hoi nhap chinh tri chau Au. Cac hiep uoc cua EU đuoc đat tai Đien Farnesina, tru so cua Bo Ngoai giao, do thuc te rang chinh phu Y la noi luu giu cac hiep uoc. Nam 1957, thanh pho đa to chuc ky ket Hiep uoc Roma, noi thanh lap Cong đong Kinh te chau Au (tien than cua Lien minh chau Au), đong thoi đong vai tro ky ket chinh thuc Hien phap chau Au đe xuat vao thang 7 nam 2004.
Roma la tru so cua Uy ban Olympic chau Au va cua Đai hoc Phong thu NATO. Thanh pho nay la noi hinh thanh Đao luat Toa an Hinh su Quoc te va Cong uoc chau Au ve Nhan quyen. Thanh pho cung to chuc cac to chuc quoc te quan trong khac nhu IDLO (To chuc quoc te ve Luat Phat trien), ICCROM (Trung tam Quoc te ve Nghien cuu Bao ton va Phuc hoi cac di san van hoa) va UNIDROIT (Vien Quoc te ve Thong nhat Luat Tu nhan).


Thanh pho ket nghia = Thanh pho song sinh va thanh pho ket nghia =
Tu ngay 9 thang 4 nam 1956, Roma đoc quyen tuong ho va ket đoi voi thanh pho song sinh cua minh:

 Paris, Phap
(tieng Y) Solo Parigi e degna di Roma; solo Roma e degna di Parigi.
(tieng Phap) Seule Paris est digne de Rome; seule Rome est digne de Paris.
(tieng Anh) Only Paris is worthy of Rome; only Rome is worthy of Paris.
"Chi co Paris moi xung voi Roma; chi co Roma moi xung voi Paris."


= Quan he hop tac =
Cac thanh pho co quan he cong su va đoi tac cua Roma bao gom:


Ghi chu Chu thich Tham khao Lien ket ngoai Roma tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Roma tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Roma tren Facebook 
Rome travel guides tren DMOZ
Vintage Rome: The Eternal City Luu tru ngay 11 thang 7 nam 2010 tai Wayback Machine – trinh chieu boi Life magazine
Chinh thuc
Roma Capitale | Sito Istituzionale | Home (tieng Y)
APT (official Tourist Office) of the City of Rome (tieng Anh)
Portale dei Musei in Comune (tieng Y)
Home - Vatican Museums (tieng Anh)
Portale dei Musei in Comune (tieng Anh)

41°54′B 12°30′Đ