Ha Sahara la mot thuat ngu đia ly đuoc dung đe mieu ta mot vung cua luc đia Chau Phi nam phia nam Sahara, hay cac quoc gia chau Phi nam hoan toan hay mot phan o phia nam Sahara. No đoi nghich voi Bac Phi, von đuoc coi la mot phan cua The gioi A Rap.
Sahel la vung chuyen tien giua Sahara va savanna nhiet đoi (vung Sudan) va cac forest-savanna mosaic o phia nam. Sung chau Phi va cac vung rong lon cua Sudan ve mat đia ly la mot phan cua chau Phi Ha Sahara, nhung thuc te lai bi anh huong manh tu Trung Đong va cung la mot phan cua the gioi A Rap.
Vung Ha Sahara cung đuoc goi la Chau Phi da đen, vi nhung nguoi dan "da đen" song o đo. Cac nha binh luan đang chu y nguoi A Rap thoi Trung Co cung dung mot thuat ngu tuong tu, bilad as-sudan dich nghia la "vung đat cua nhung nguoi da đen" tuong phan voi dan cu cua the gioi Hoi giao co đai.


Đia ly Chau Phi Ha Sahara co dien tich 24.3 trieu km².
Tu khoang 5,400 nam truoc, cac vung Sahara va Ha Sahara cua chau Phi đa bi chia tach boi khi hau rat khac nghiet va boi dan cu thua thot cua Sahara, hinh thanh nen mot bien gioi ro net chi bi cach quang boi Song Nile tai Sudan, du song Nile cung bi chia cach boi cac thac nuoc cua no. Ly thuyet Bom Sahara giai thich tai sao thuc vat va đong vat (gom ca loai nguoi) roi bo Chau Phi tien vao Trung Đong va qua no toi Chau Au va Chau A. Cac giai đoan mua cua chau Phi gan lien voi mot chu ky "Sahara am" voi su ton tai cua cac ho lon va nhieu con song.


= Cac vung khi hau va sinh thai =

Chau Phi Ha Sahara co rat nhieu vung khi hau hay quan xa sinh vat. Nam Phi va Cong hoa Dan chu Congo đac biet đuoc coi la cac quoc gia cuc phong phu ve sinh vat.

Vung Sahel cat ngang toan bo chau Phi o vi đo khoang 10° toi 15° Bac. Cac quoc gia co mot phan sa mac Sahara o lanh tho phia bac cua ho va mot phan Sahel o phia nam gom Mali, Niger, Tchad va Sudan.
Phia nam Sahel, co mot vanh đai savanna, (Guinean forest-savanna mosaic, Northern Congolian forest-savanna mosaic) mo rong va bao gom hau het mien Nam Sudan va Ethiopia o phia đong (Savanna đong Sudan).
Vung Sung chau Phi gom cac khu vuc ban sa mac kho can doc bo bien, tuong phan voi savanna va cac rung cay la rong am ben trong noi đia Ethiopia.
Rung mua nhiet đoi chau Phi trai dai doc bo bien phia nam Tay Phi va xuat hien hau nhu tren toan bo Trung Phi (Congo) phia tay Ho Lon chau Phi
Vung rung Đong Miombo la mot vung sinh thai cua Tanzania, Malawi, va Mozambique.
He sinh thai Serengeti nam o tay bac Tanzania va trai dai toi phia tay nam Kenya.
Long chao Kalahari gom Sa mac Kalahari bao quanh boi mot vanh đai ban sa mac
Bushveld la mot vung sinh thai savanna nhiet đoi cua mien Nam chau Phi.
Karoo la mot ban sa mac o phia tay Nam Phi.


Lich su = Tien su =
Vung Đuong nut Đong Phi la noi đuoc cho la nguon goc loai nguoi. Nguoi tinh khon đa xuat hien khoang 250.000 nam truoc, va bat đau di cu khap chau Phi, toi Nam Phi (L1) va Tay Phi (L2), truoc khi di cu ra khoi chau Phi khoang 70.000 nam truoc (L3).
Cuoc mo rong Bantu la mot cuoc di cu lon bat nguon tu Tay Phi khoang 2500 truoc Cong Nguyen, toi Đong va Trung Phi o nam 1000 truoc Cong Nguyen va Nam Phi o nhung the ky đau tien cua Cong Nguyen.
Sau khi Sahara tro thanh mot sa mac, no khong phai la mot barrier ngan cach hoan toan voi cac du khach giua Bac va Nam boi con nguoi đa biet tu su dung de xen cho toi viec mang theo nuoc, luong thuc va đo hau can cho viec bang qua sa mac. Truoc khi lac đa đuoc xuat hien, viec dung bo đe vuot sa mac la đieu thuong thay, va cac con đuong thuong mai doc theo cac oc đao đa keo dai qua sa mac. Moi nguoi cho rang lac đa lan đau tien đuoc đua toi Ai Cap sau thoi Đe che Ba Tu chinh phuc Ai Cap nam 525 truoc Cong Nguyen, du cac đan gia suc lon van chua phai la đieu thuong thay o Bac Phi đu đe tao nen mot con đuong thuong mai xuyen Sahara cho toi the ky thu VIII cua Cong Nguyen.


= Đong Phi =

Su phan bo cua he ngon ngu Nilo-Sahara la bang chung cua mot su lien he chac chan cua trung Sahara, Sahel va Đong Phi tu nhung thoi tien su. Nubia co co le đa hoat đong nhu mot cay cau ket noi Ai Cap co đai voi chau Phi Ha Sahara, dua tren nhung dau vet cua dong chay gene tu nam len bac thoi tien su. Kush, Nubia o giai đoan hung manh nhat cua minh đuoc coi la nen van minh đo thi co nhat cua chau Phi Ha Sahara. Nubia la mot nguon cung cap vang lon cho the gioi co đai. Vi the, ngon ngu Nubia co chinh no la mot thanh vien cua he Nilo-Sahara. Tieng Nubia co (co the cho rang ben canh Meroitic) the hien ngon ngu chau Phi co nhat đuoc chung nhan ben ngoai nhom Afro-Asiatic.
Đe che Axumite trai dai tu phia nam Sahara va Sahel doc theo bo bien phia tay cua Hong Hai. Nam o phia bac Ethiopia va Eritrea, Aksum lien quan sau vao mang luoi thuong mai giua An Đo va Đia Trung Hai. Xuat hien tu khoang the ky thu IV truoc Cong Nguyen, no phat trien hung manh o the ky thu nhat cua Cong Nguyen. Ke tuc no la trieu đai Zagwe o the ky thu X.
Nhieu phan phia tay bac Somalia nam duoi su kiem soat cua Đe che Ethiopia o the ky thu XIV, cho toi nam 1527 mot cuoc noi day cua Imam Ahmad ibn Ibrihim al-Ghazi đa dan toi cuoc xam luoc Ethiopia. Trieu đai Ajuran đa cai tri nhieu vung cua Đong Phi tu the ky XVI đen the ky XX.
Su gan gui cua Kenya voi Ban đao A Rap đa tao đieu kien cho qua trinh thuc dan hoa, va nhung khu vuc đinh cu A Rap va Ba Tu đa xuat hien doc theo bo bien o the ky thu VIII. Trong thien nien ky đau tien cua Cong Nguyen, nhung bo toc noi cac ngon ngu Nilotic vaBantu đa di chuyen vao trong vung, va nguoi Bantu hien đa chiem ba phan tu dan so Kenya. O nhung the ky truoc qua trinh thuc dan hoa, bo bien Swahili cua Kenya la mot phan cua vung Đong Phi co quan he thuong mai voi the gioi A Rap va An Đo đac biet la buon ban nga voi va no le. Swahili, mot ngon ngu Bantu co nhieu tu muon cua tieng A Rap, Ba Tu va cac ngon ngu Trung Đong va Nam A khac, đa phat trien nhu mot ngon ngu chung cho thuong mai giua cac toc nguoi khac nhau.
Nam 1498, Vasco da Gama tro thanh nguoi Chau Au đau tien toi bo bien Đong Phi, va toi nam 1525 nguoi Bo Đao Nha đa chinh phuc toan bo bo bien. Su cai tri cua Bo Đao Nha keo dai toi tan đau the ky XVIII, khi nguoi A Rap tu Oman đa thiet lap đuoc co so chac chan trong vung. Voi su ho tro cua nguoi A Rap Oman, cac cu dan ban xu doc bo bien đa thanh cong trong viec đanh đuoi nguoi Bo Đao Nha khoi vung phia bac Song Ruvuma hoi đau the ky XVIII.


= Tay Phi =

Van hoa Nok đuoc biet đen tu mot kieu hinh trang tri đat nung đuoc tim thay o Nigeria, co nien đai trong khoang nam 500 truoc Cong Nguyen toi nam 200 cua Cong Nguyen. Co mot so vuong quoc thoi trung co o phia nam Sahara va Sahel, dua tren con đuong thuong mai xuyen Sahara, gom Đe che Ghana va Đe che Mali, Đe che Songhai, Đe che Kanem va sau đo la Đe che Bornu. Đe che Benin la mot nha nuoc tien thuoc đia cua Nigeria (1440–1897).
Cac vuong quoc Ife va Oyo o khoi phia tay Nigeria tro nen hung manh trong khoang nam 700–900 va 1400. Mot vuong quoc manh khac o phia tay nam Nigeria la Vuong quoc Benin, thoi ky hung manh cua ho keo dai tu the ky XV đen the ky XIX. Tam anh huong cua chung đat toi tan thanh pho Eko noi tieng va thanh pho nay đa đuoc cac thuong nhan Bo Đao Nha va nhung nguoi chau Au đinh cu đau tien đat ten la Lagos. O the ky XVIII, Oyo va lien minh Aro la đau moi cua hau het no le đuoc xuat khau tu Nigeria.
Sau nhung cuoc chien tranh Napoleon, nguoi Anh đa mo rong thuong mai voi phan noi đia Nigeria. Nam 1885, nguoi Anh tuyen bo vung Tay Phi thuoc anh huong cua ho va nhan đuoc su cong nhan quoc te vao nam sau đo Cong ty Hoang gia Niger đuoc huong đac quyen duoi su lanh đao cua Ngai George Taubman Goldie. Nam 1900 lanh tho cua cong ty thuoc quyen kiem soat cua Chinh phu Anh, va nuoc Anh se cung co quyen cai quan cua minh tren mot vung lanh tho se tro thanh nuoc Nigeria hien đai. Ngay 1 thang 1 nam 1901 Nigeria tro thanh mot nha nuoc bao ho thuoc Anh Quoc, mot phan cua Đe che Anh, cuong quoc manh nhat the gioi thoi ky đo.


= Trung Phi =

Cuoc mo rong Bantu co nhung bo phan trung tam đau tien o Tay Phi, đuoc phan chia thanh nhom Tay va Đong Bantu o khoang nam 1500 truoc Cong Nguyen. Nhom Đong co trung tam tai Urewe, o nua đau thien nien ky thu nhat truoc Cong Nguyen. Mot loat cac cuoc mo rong ve phia nam sau đo, thanh lap nen mot hat nhan cua Congo o cuoi thien nien ky thu nhat truoc Cong Nguyen. Trong mot đong thai cuoi cung, cuoc mo rong Bantu đat toi mien nam chau Phi o thien nien ky thu nhat cua Cong Nguyen.


= Mien Nam chau Phi =

Nhung khu đinh cu đau tien cua nhung nguoi noi tieng Bantu, la nhung nguoi chan nuoi va trong trot thoi đo sat, đa hien dien o phia nam Song Limpopo o the ky thu IV hay thu V (xem Mo rong Bantu) thay the va hap thu nhung bo toc noi tieng Khoi-San nguyen thuy. Cuoc di cu cham chap ve phia nam va nhung dung cu đo sat đau tien o Tinh KwaZulu-Natal hien nay đuoc cho la co nien đai khoang nam 1050. Nhom o xa nhat phia nam la nguoi Xhosa, ngon ngu cua ho co pha tron mot so net ngon ngu cua nguoi Khoi-San truoc đo, đat toi Fish River, o Tinh Eastern Cape ngay nay.
Monomotapa la mot vuong quoc trung co (khoang 1250–1629) thuong trai dai giua cac con song Zambezi va Limpopo o mien Nam chau Phi tai cac quoc gia Zimbabwe va Mozambique hien nay. Vuong quoc nay noi tieng ve cac tan tich cua thu đo cu cua ho tai Great Zimbabwe.
Nam 1487, Bartolomeu Dias tro thanh nguoi chau Au đau tien đi toi mui cuc nam chau Phi. Nam 1652, mot tram tiep te đuoc thanh lap o Mui Hao Vong boi Jan van Riebeeck thay mat cho Cong ty Đong An Ha Lan. Trong hau het the ky XVII va XVIII, cac khu đinh cu thuoc Ha Lan dan mo rong.
Anh Quoc đa chiem vung Mui Hao Vong nam 1795, be ngoai la đe ngan no roi vao tay nguoi Phap nhung cung la đe tim cach su dung Cape Town nhu mot điem dung tren con đuong toi Australia va An Đo. Sau nay Anh trao tra lai no cho Ha Lan nam 1803, nhung ngay sau đo Cong ty Đong An Ha Lan đa tuyen bo pha san, va nguoi Anh sap nhap Cape Colony nam 1806.
Vuong quoc Zulu (1817–79) la mot nha nuoc bo toc o phia nam chau Phi o noi hien la Kwa-Zulu o phia đong nam Nam Phi. Vuong quoc nho nay tro nen noi tieng the gioi sau cuoc Chien tranh Anh-Zulu.


Nhan khau va Kinh te Chau Phi Ha Sahara la vung ngheo nhat the gioi, no phai nhieu chiu anh huong tu su quan ly kinh te yeu kem, tinh trang tham nhung va nhung cuoc xung đot sac toc. Hau het cac quoc gia o đay la nhung nuoc kem phat trien cua the gioi (Xem Kinh te chau Phi.) Cac quoc gia chau Phi Ha Sahara hinh thanh nen cac quoc gia ACP. Benh sot ret la can benh kinh nien anh huong toi su phat trien kinh te. Benh dich nay phat trien cham voi toc đo 1.3% moi nam trong thoi gian qua vi su om yeu va chi cac chi phi chua tri khien no khong the bi ngan chan. Theo Ngan hang The gioi, GDP cua vung đang ra đa tang 32% nam 2003 neu benh dich bi tieu diet nam 1960.
Dan so cua chau Phi Ha Sahara la 800 trieu nguoi nam 2007. Ty le tang hien tai la 2.3%. Lien hiep quoc du bao dan so vung nay se la gan 1.5 ty nguoi nam 2050.
Cac quoc gia chau Phi Ha Sahara nam đau bang trong danh sach cac quoc gia va vung lanh tho theo ty suat sinh voi 40 trong 50 quoc gia đung đau, tat ca đeu co TFR lon hon 4 nam 2008. Tat ca cac quoc gia đeu o tren muc trung binh cua the gioi ngoai tru Nam Phi. Cac con so ve tuoi tho, suy dinh duong, ty le tu vong tre so sinh va HIV/AIDS đeu o muc bao đong. Hon 40% dan so tai cac quoc gia chau Phi Ha Sahara tre hon 15 tuoi, nhu tai Sudan ngoai tru Nam Phi.
Chau Phi Ha Sahara co ty le tu vong tre em rat cao. Trong nam 2002, mot trong sau tre em (17%) chet truoc khi len 5, toi nam 2007 ty le nay đa giam xuong 16%, o muc mot tren bay (15%). Nguyen nhan tu vong hang đau la sot ret.


= Y te =
Nam 1987, Bamako la đia điem to chuc mot hoi nghi cua WHO đuoc goi la Sang kien Bamako giup tai lap chinh sach y te cho chau Phi Ha Sahara. Chinh sach moi lam gia tang manh kha nang tiep can dich vu y te thong qua cai cach y te dua tren cong đong, mang lai cac dich vu hieu qua va hop ly hon. Mot chien luoc tiep can toan dien đa đuoc mo rong cho moi khu vuc trong linh vuc y te, voi su cai thien sau đo cua cac chi so cham soc suc khoe va su cai thien hieu qua cham soc y te va gia thanh chua tri.
Toi thang 10 nam 2006 nhieu chinh phu phai đoi mat voi nhung kho khan trong viec ap dung cac chinh sach voi muc tieu giam nhe cac hau qua cua dich benh AIDS vi thieu su ho tro ky thuat du mot so bien phap đa đuoc đua ra.


= Cac nhom ngon ngu va sac toc =

Nhung nguoi noi cac ngon ngu Bantu (mot phan cua he Niger-Congo) chiem đa so o vung nam, trung va đong Phi. Nhung cung co nhieu nhom Nilotic o Đong Phi, va mot so tho dan Khoisan ('San' hay 'Bushmen') va nguoi Pygmy o mien nam va trung Phi. Nguoi chau Phi noi tieng Bantu cung chiem đa so o Gabon va Guinea xich đao, va xuat hien o mot so vung phia nam Cameroon va nam Somalia. Tai Sa mac Kalahari o mien Nam chau Phi, mot bo toc rieng biet đuoc goi la Bushmen (cung goi la "San", co moi lien he gan, nhung khac biet voi nguoi "Hottentots") đa co mat tu lau. Nguoi San ve the chat khac biet voi nhung sac toc chau Phi khac va la nguoi tho dan cua mien Nam chau Phi. Nguoi Pigmy la nguoi tho dan tien Bantu tai Trung Phi.
Nam Phi la nuoc co so dan da trang, nguoi An Đo va nguoi da mau đong nhat o chau Phi. Thuat ngu nguoi da mau đuoc dung đe mieu ta nhung nguoi lai o Nam Phi va Namibia. Nhung hau due cua nguoi Chau Au o Nam Phi gom Afrikaner va mot so kha đong nguoi Anglo-Africans va Portuguese Africans. Dan so Madagascar chu yeu la nguoi lai Austronesia (Pacific Islander) va Nguoi Phi. Khu vuc phia nam Sudan la noi sinh song cua nguoi Nilotic.
Danh sach cac ngon ngu chinh cua chau Phi Ha Sahara theo vung, he va tong so nguoi su dung nhu ngon ngu me đe theo trieu nguoi:

Đong Phi

Afro-Asiatic
Amharic: 35-42
Somali: 15
Tigrinya: 7
Oromo: 30-35
Niger-Congo, Narrow Bantu:
Swahili: 5-10
Chichewa: 9
Gikuyu (Kenya): 5
Luhya: 4
Tay Phi

Niger-Congo
Volta-Congo
Benue-Congo
Yoruba: 25
Ibibio (Nigeria): 8-12
Igbo (Nigeria): 10-16
Akan (Ghana): 9
More: 5
Fula-Wolof
Fula (Tay Phi): 10-16
Wolof: 3
Afro-Asiatic
Hausa: 24
Nilo-Sahara
Kanuri: 4
Mien Nam chau Phi

Niger-Congo, Narrow Bantu
Zulu: 10
Xhosa: 8
Shona: 7
Sotho: 5
Tswana: 4
Umbundu (Angola): 4
Bac Sotho: 4
Afrikaans: 6-7
Trung Phi
Niger-Congo, Narrow Bantu
Kinyarwanda (Rwanda) 7
Kongo: 7
Tshiluba: 6
Kirundi: 5


= Ton giao =

Bac Phi chu yeu thuoc anh huong cua Hoi giao, trong khi chau Phi Ha Sahara, ngoai tru vung Sung chau Phi, chu yeu theo Thien chua giao. Cac ton giao lon hoa tron voi cac ton giao hay than thoai truyen thong hay bo toc.

Tay Phi
Than thoai Akan
Than thoai Ashanti (Ghana)
Than thoai Dahomey (Fon)
Than thoai Efik (Nigeria, Cameroon)
Than thoai Igbo (Nigeria, Cameroon)
Than thoai Isoko (Nigeria)
Than thoai Yoruba (Nigeria, Benin)
Trung Phi
Than thoai Bushongo (Congo)
Than thoai Bambuti (Pygmy) (Congo)
Than thoai Lugbara (Congo)
Đong Phi
Than thoai Akamba (Đong Kenya)
Than thoai Dinka (Sudan)
Than thoai Lotuko (Sudan)
Than thoai Masai (Kenya, Tanzania)
Mien Nam chau Phi
Than thoai Khoikhoi
Than thoai Lozi (Zambia)
Than thoai Tumbuka (Malawi)
Than thoai Zulu (Nam Phi)


Danh sach quoc gia Chi sau nuoc chau Phi ve đia ly khong phai la mot phan cua chau Phi Ha Sahara: Algerie, Ai Cap, Libya, Maroc, Tunisia, Tay Sahara (Morocco tuyen bo chu quyen). Cung voi Sudan, chung hinh thanh nen Can vung Lien hiep quoc cua Bac Phi. Mauritanie va Niger chi gom mot dai Sahel doch theo bien gioi phia nam cua ho. Tat ca cac quoc gia chau Phi khac it nhat co mot phan lanh tho quan trong ben trong chau Phi Ha Sahara.


= Trung Phi =

ECCAS (Cong đong Kinh te cac Quoc gia Trung Phi)
Angola (cung trong SADC)
Cong hoa Dan chu Congo (cung trong SADC)
Rwanda (cung trong EAC)
Burundi (cung trong EAC)
Sao Tome va Principe
CEMAC (Cong đong Kinh te va Tien te Trung Phi)
Cong hoa Congo
Cong hoa Trung Phi
Cameroon
Tchad
Guinea xich đao
Gabon


= Sudan =
Mien Nam Sudan (vung tu tri cua Sudan voi cuoc trung cau dan y ve đoc lap nam 2011)


= Đong Phi =


 Cong đong Đong Phi  Kenya
Tanzania (cung trong SADC)
Uganda
Rwanda (cung trong ECCAS)
Burundi (cung trong ECCAS)


 Sung chau Phi  Ethiopia
Eritrea
Djibouti
Somalia


= Mien Nam chau Phi / SADC =

Angola (cung trong ECCAS)
Botswana
Comoros
Eswatini
Lesotho
Madagascar (thinh thoang đuoc gom vao, khong phai mot phan cua luc đia chau Phi)
Malawi
Mozambique
Mauritius
Namibia
Seychelles
Nam Phi
Zambia
Zimbabwe


= Tay Phi =

Mauritanie
ECOWAS (Cong đong Kinh te cac Quoc gia Tay Phi)
Gambia
Ghana
Guinea
Liberia
Nigeria
Sierra Leone
UEMOA (Lien minh Kinh te va Tien te Tay Phi)
Benin
Burkina Faso
Cote d'Ivoire
Guinea-Bissau
Mali
Niger
Senegal
Togo


Xem them Đia ly chau Phi
Chau Phi xich đao
Nguoi da đen


Tham khao Nguon Taking Action to Reduce Poverty in Sub-Saharan Africa, World Bank Publications (1997), ISBN 0-8213-3698-3.


Lien ket ngoai USAID Luu tru ngay 24 thang 7 nam 2009 tai Wayback Machine
UNFPA Luu tru ngay 4 thang 4 nam 2009 tai Wayback Machine
UNAIDS
IMF
World Bank
USA State department travel tips Luu tru ngay 25 thang 11 nam 1996 tai Wayback Machine