Siddhartha Gautama (tieng Phan: सिदधारथ गौतम, Han-Viet: Tat-đat-đa Co-đam) hay Gautama Buddha, con đuoc goi la Shakyamuni (tieng Phan: शाकयमुनि, Han-Viet: Thich-ca Mau-ni) la mot nha tu hanh va nha truyen giao, nguoi sang lap ra Phat giao. Ong xuat than la thai tu vuong toc Gautama cua tieu quoc Shakya o vung Kapilavastu nhung som tu bo cuoc song vinh hoa phu quy đe len đuong đi tim chanh đao. Sau 6 nam, ong đat đuoc giac ngo chinh phap vao nam 35 tuoi va gianh tiep 45 nam cho viec truyen ba, giang day giao ly Phat phap tren khap tieu luc đia An Đo. Đuc Phat đe xuong con đuong Trung đao - tuc vua tu bo đoi song xa hoa nhung cung khong đi theo loi tu hanh ep xac kho hanh von rat thinh hanh trong cac hoc thuyet ton giao An Đo thoi đo. Giao phap cua ong đat nen tang cho su hinh thanh va phat trien giao ly Phat giao ngay nay.
Ong đuoc coi la đat giac ngo đe thanh Phat. Chi tiet ve cuoc đoi va su nghiep cua Đuc Phat đuoc nhieu the he hoc tro ghi nho va tong hop sau khi ong nhap niet ban. Cac ban kinh ghi lai loi day cua ong đuoc luu giu qua nhieu the he va dan đuoc viet thanh sach.


Cuoc đoi = Cac cach phien am ten =
Tat-đat-đa Co-đam; đoi khi cung đuoc phien am la Si-đat-ta Co-đam (悉達多 瞿曇) đeu la cac kieu phien am trong Han-Viet (dung tieng Trung Quoc phien am tieng Phan ra chu Han, roi dung am Han-Viet đoc cac chu Han đo sang tieng Viet), con đuoc nguoi đuong thoi va cac Phat tu sau nay ton xung la Shakyamuni (शाकयमुनि), tieng Han phien am thanh 释迦牟尼, Han-Viet đoc la "Thich-ca-mau-ni", hay thuong goi đon gian la But-đa hay But; Devanagari: बुदध, phien am Han-Viet tu tieng Trung: 佛 (Phat). Tat-đat-đa co nghia la Nhat thiet nghia thanh (一切義成), Thanh tuu chung sinh (成就眾生, dich tu dang dai cua ten Phan ngu la Sarvarthasiddha).


= Boi canh va gia the =

Du co nhieu hoai nghi va do du truoc đay, nhung sau nay cac kham pha khao co vao đau the ky 20, hau het cac hoc gia ngay nay đeu cong nhan Ngai đa song va truyen day giao ly trong thoi Mahajanapada duoi thoi cai tri cua vua Tan-ba-sa-la (Bimbisara) (558 - 491 TCN) va qua đoi trong thoi gian đau cua trieu đai A-xa-the (Ajatasatru), nguoi ke thua cua Tan-ba-sa-la. Cuoc đoi cua Tat-đat-đa khong nhung trung hop voi thoi ky phat trien cua Ba-la-mon ma con trung voi su phat trien cua truong phai tu kho hanh Sramana nhu Ky-na giao, Ajivika, Ajnana, Carvaka (triet hoc duy vat khoai lac).
Thoi điem chinh xac nam sinh theo lich hien đai cua ong khong đuoc ghi nhan ro, dao đong trong khoang tu 624 toi 563 truoc Cong nguyen. Tuy nhien, Đai hoi Phat giao The gioi đa thong nhat cho rang Tat-đat-đa sinh khoang nam 624 truoc Cong nguyen va qua đoi khi 80 tuoi (nam 544 TCN).
Cha ong la vua Tinh-phan (Suddhodana), nguoi đung đau tieu quoc Thich-ca (Shakya), mot tieu quoc nam o vung bien gioi An Đo - Nepal ngay nay, co kinh đo la Ca-ty-la-ve (Kapilavastu). Me ong la hoang hau Ma-da (Maya), nguoi tieu quoc Koli lang gieng.


= Cuoc song ban đau va hon nhan =
Thai tu Tat-đat-đa đuoc sinh ra tai vuon Lumbini (Lam-ti-ni), nay thuoc Nepal.

Kinh Ban Sinh (Jataka) ghi ve nhan duyen lam than mau Phat cua ba Ma-da nhu sau: cach đay 91 đai kiep Trai Đat, đa co 1 vi Phat Chanh Đang Giac ten la Phat Ty Ba Thi (Vipassi) ra đoi. Co mot cong nuong (con mot vi đai than trong trieu đinh) đa cung duong Phat Ty-ba-thi voi long chi thanh va uoc nguyen rang trong tuong lai, co se đuoc lam me cua 1 vi Phat. Đuc Phat Ty-ba-thi đa tho ky cho co se đuoc nhu nguyen. Cong nuong đo chinh la tien kiep cua hoang hau Ma-da

Tien kiep cua Thai tu Tat-đat-đa la bo-tat Setaketu, cu tru o coi troi Đau-suat, trong khi theo quan niem cua đao Ba La Mon, Setaketu la thai tu đuoc than Vishnu sai xuong lam con. Sau khi quan xet thay nhan duyen va Ba-la-mat-đa đa chin muoi đe đat toi qua vi Phat, vi nay quyet đinh bien hinh thanh mot con voi trang, nhap thai vao ba Maya cho lan luan hoi chuyen kiep cuoi cung đe thanh Phat o nhan gian.
Trong 10 thang truoc đo, hoang hau Maya đuoc vua cho phep giu 8 gioi thanh tinh nhan dip le cau mua (Asadh Utsav). Mot đem tai thanh Ca-ti-la-ve (Kapilavastu), hoang hau Maya nam mong thay đuoc cho đi boi 4 thien than đen ho Anotatta ben day Himalaya (Hy Ma Lap Son). Sau khi tam trong ho, cac thien than đa mac cho ba bo quan ao cua coi troi, xuc dau thom cho ba, va trang điem cho ba bang nhung bong hoa tuyet đep. Mot con voi trang sau nga, voi cuon mot hoa sen lon mau trang, tu tren troi bay xuong chui vao hong phai cua ba, luc đo ba cam thay than tam an lac, sang choi nhu anh trang ram. Thuc day, ba đem chuyen giac mong ky la ke cho nha vua nghe. Nha vua lien cho moi 64 nha tien tri Ba-la-mon đen giai mong; cac vi nay đoan la hoang hau đa mang thai va hoang tu sap đuoc sinh ra se la mot bac thanh nhan, la Chuyen luan Thanh vuong (vua cua cac vi vua) hoac mot bac Thanh giac ngo.
Khoang muoi thang sau giac mo ky la đo, ngay sinh no cua Hoang hau Maya ngay cang đen gan. Mot ngay no, Hoang hau Maya đen  ben vua va thua: "Be ha, thiep phai tro ve que đe chuan bi sinh con". Theo tap quan thoi đo, nguoi vo phai ve sinh con tai nha cha me cua minh. Vua đong y, noi rang: "Rat tot, ta se chuan bi chu đao đe hoang hau ve que". Nha vua sai binh linh đi truoc đe don đuong va cho nguoi chuan bi kieu cho hoang hau tro ve que. Hoang hau roi kinh đo Ca-ty-la-ve bang mot đoan ruoc kieu cua nhung nguoi linh tro ve thu đo vuong quoc Koliya noi vua cha Anjana tri vi.
Tren đuong tro ve que huong Koliya, đoan ruoc kieu đi qua mot khu vuon goi la Lam-ty-ni. Khu vuon nay gan vuong quoc Nepal, duoi chan day nui Himalaya. Lam Ty Ni co nhieu cay sala (Ta-la) che bong mat toa huong thom ngat, chim choc va buom ong bay luon lam hoang hau phai chu y. Boi noi nay thuan loi cho nghi ngoi, hoang hau đa ra lenh cho moi nguoi dung chan. Khi hoang hau nghi duoi mot goc cay sala, ba chuyen da va sinh ha mot nguoi con trai. Nguoi con trai đo sau nay la Đuc Phat. Đo la rang sang ngay mong 8 thang Tu am lich theo Phat giao Bac tong hoac vao ngay trang tron thang Vesak theo Phat giao Nam tong.
Theo cac kinh đien Phat giao, ngay tu luc sinh ra, ong đa co đay đu tuong tot (Ba muoi hai tuong tot). Ten đuoc chon la Tat-Đat-Đa (Siddhartha) co nghia la "nguoi thanh đat moi nguyen vong".

Sau khi 2 me con ve cung, vua Tinh-phan nghe tin co 1 vi cao nhan đen tham. Nguoi đo la tu si A-tu-đa (Asita), nguoi co tai tien tri do đa chung thien toi cap rat cao - Phi tuong phi phi tuong. Khi xem cac tuong cua thai tu thi thai tu gio 2 chan len đau A-tu-đa, ong nhin xuong long ban chan va noi "Duoi 2 long ban chan cua thai tu, co hinh banh xe ngan cam va 32 tuong tot, sau nay chac chac thai tu se la mot nha tu hanh đac đao, hoac la mot chuyen luan thanh vuong (vua cua cac vi vua) cai tri toan An Đo". Khi tien nhan A-tu-đa vua noi xong ong bat khoc, vua Tinh-phan hoi tai sao khoc thi tien nhan A-tu-đa đap lai rang "sau nay toi khong the nghe 1 bac thanh nhan giang phap vi toi đa qua gia roi" (tu si A-tu-đa đa tien tri đuoc rang tho mang cua ong sap het, ong se qua đoi truoc khi Tat-đat-đa thanh đao). Noi xong vua cha Tinh-phan buc tuc, noi rang "Con ta se la 1 bac chuyen luan thanh vuong, va se la 1 Sat-đe-ly (Kshastriya), nen toi xin moi tien nhan ve cho, toi con phai cho cac than dan xem con toi đa". Luc nay tien nhan A-tu-đa đi ve va nen lai giua đam đong đe nhin mat cua thai tu. Khi đe tu ong cung co hoi rang "tai sao ong khong ve", A-tu-đa đap "Vi ta đang nhin ca 1 vu tru lan cuoi".
Bay ngay sau khi sinh thi hoang hau Ma-da - me cua Tat-đat-đa mat, ong đuoc nguoi di ruot la Ma-ha-ba-xa-ba-đe (Kieu-đam-di) (Mahapajapati Gotami) - Đai-Ai-Đao Kieu Đam Di cham soc. Ba Kieu-đam-di (Gotami) la em gai cua hoang hau Ma-da (ca hai cung ket hon voi vua Tinh-phan) đa tinh nguyen nhan nuoi duong Thai tu Tat-đat-đa, con con ruot cua minh la Nan-đa (Nanda) thi giao lai cho nguoi vu cham soc. Ve sau, khi Tat-đat-đa đa đac đao, ba Kieu-đam-di đa xin Phat cho phep xuat gia, tro thanh nu đe tu (Ty-kheo ni) đau tien cua Phat giao va sau nay đa đac qua A-la-han:

Kinh Phat noi rang me cua moi vi Phat đeu se qua đoi vao 7 ngay sau khi sinh (boi phuc bau qua lon cua viec đan sinh ra Phat se giup nguoi me xa bo than xac yeu ot va tho mang ngan ngui cua con nguoi đe tai sinh lam than tren coi Troi). Sau khi qua đoi, ba Ma-da đa tai sinh lam 1 vi than tren coi troi Đau-suat co ten la Ma-da-đuc-ngoa-pho-đa (Mayadevaputta). Sau nay khi thanh đao, Phat Thich Ca đa dung than luc đe thuyet Vi dieu phap cho vi than tien kiep la me minh tren coi troi nay đe to long biet on than mau.
Ve ba Kieu-đam-di, Kinh Ban Sinh (Jataka) ghi ve nhan duyen lam duong mau Phat cua ba nhu sau: cach đay 100.000 đai kiep Trai Đat, đa co Phat Thuong Lien Hoa (Padumuttara) truyen đao tren the gian. Co mot cong chua đa cung duong Phat voi long chi thanh, mot hom khi đang nghe Phat Lien Hoa thuyet phap, cong chua nhan thay co mot Ty kheo ni that đang ton quy, đung đau hoi chung Ty kheo ni, va la nguoi nu đe tu đat giac ngo som nhat. Ba lien lap nguyen rang, trong tuong lai, do cong đuc tu tap, ba se đuoc nhu vi Ty kheo ni ay. Loi nguyen cua ba đa đuoc Đuc Phat Thuong Lien Hoa an chung la se thanh tuu trong thoi ky cua Đuc Phat Thich-ca (Shakya). Cong chua đo chinh la tien kiep cua ba Kieu-đam-di.
Do loi tien đoan rang thai tu se bo đi tu hanh "sau khi thay mot nguoi gia, mot nguoi benh, mot xac chet va mot Sa mon" o bon cua thanh đong-tay-nam-bac nen vua Tinh-phan tim đu moi cach cho Tat-đat-đa huong đay đu lac thu trong hoang cung, khong bao gio phai nhin thay cac canh kho đau, benh hoan, gia chet o đoi.
Tat-đat-đa đa song mot cuoc song thanh tinh. Vua Tinh-phan von muon con ong tro thanh quan vuong vi đai nen khong muon thai tu đi tu. Ong đa cho nhieu nguoi danh tieng day do cho con rat ky luong, cho thai tu huong đay đu vinh hoa phu quy, nhat la khong đe thai tu tiep xuc voi canh kho cua cuoc đoi. Sau nay, Phat ke lai: "Đoi song cua ta (luc bay gio) that la te nhi, vo cung tinh te. Trong hoang cung, cho ta o, phu hoang co đao ao, xay nhung đam sen. Khi sen xanh đua nhau khoe mau o đay thi sen đo vuon minh pho sac phia ben kia, va trong đam ben canh sen trang đua nhau khoe ve đep duoi anh nang ban mai. Tram huong cua ta dung đeu la loai thuong hao hang tu xu Ca-tay (Kasi) đua ve. Khan va xiem ao cua ta cung may toan bang hang lua bac nhat tu Ca-tay cho đen".
Nam len 18 tuoi, Tat-đat-đa ket hon voi cong chua Da-du-đa-la (Yasodhara) cua thi toc Khoa-loi (Koli). Du đa ket hon, Tat-đat-đa van song cung cong chua Da-du-đa-la nhu đoi ban thanh tinh, đeu yeu thich thien đinh (Thien), thuc hanh thien đinh va long thay an lac.

Theo Kinh Ban Sinh, cach đay 4 A tang ky va 100.000 đai kiep Trai Đat, tien than cua Tat-đat-đa la tu si Thien Hue (Sumedha). Khi đo co đuc Phat tai the la Phat Nhien Đang (Dipankara). Thien Hue nhin thay Nhien Đang Co Phat tan mat, lien phat nguyen se co gang tu hoc cho đen khi đuoc hoan toan giac ngo nhu Phat. Sau đo, Thien Hue con nam sat đat, lay than minh đe giup Phat buoc qua vung lay. Thien Hue xin đuoc 5 bong hoa sen cua 1 co gai ten la Tru-đien (Sumita), chang chi thanh tung nam hoa sen cua minh len khong trung đe cung duong Phat. Tru-đien cung trao cho chang 2 bong hoa sen nho dang cung gium, voi tam nguyen rang đoi đoi kiep kiep luan hoi ve sau se luon la vo cua Thien Hue, tro giup chang trong muon kiep luan hoi cho toi khi chang thanh Phat. Đuc Phat Nhien Đang quan xet tuong lai roi hoan hi tho ky rang 2 nguoi se đat tam nguyen: sau 4 A tang ky va 100.000 đai kiep Trai Đat nua, Thien Hue se thanh Phat hieu la Thich-ca Mau-ni (Sakyamuni) trong đoi Hien kiep (Bhadra kalpa), con co gai Tru-đien se thuong xuyen la vo cua chang trong cac kiep luan hoi, cho toi khi chang thanh Phat.
Tu si Thien Hue thoi xa xua đo chinh la tien kiep cua thai tu Tat-đat-đa, con co gai Tru-đien chinh la tien kiep cua cong chua Da-du-đa-la.
Nhan thay con trai van con uu tu, vua Tinh-phan đa cho xay dung 3 lau đai: Lau đai mua xuan, lau đai mua thu, lau đai mua đong đe thai tu huong thu, nham lung lay y đinh xuat gia cua ong. Ngoai ra, vua cung đua ra đieu kien: thai tu phai sinh đuoc mot nguoi con trai thi moi đuoc xuat gia. Nhung Thai tu va cong chua Da-du-đa-la chi song thanh tinh nhu đoi ban thi khong the đap ung yeu cau cua vua cha. 

Theo kinh đien, cong chua Da-du-đa-la đa cau nguyen cac vi Chu thien ban cho minh mot đua con. Do nhan duyen hoi đu đe đap ung yeu cau cua vua Tinh-phan va su đay đu tam thanh trong loi cau nguyen cua cong chua, mot vi Chu thien đa chap nhan thinh cau đo, mot vi đa nhap thai va tro thanh con cua thai tu. Trong 32 tuong tot cua Đuc Phat, co mot quy tuong la Am ma tang, đay la quy tuong chi xuat hien o nguoi đa rat nhieu tien kiep song chanh hanh moi co.
Theo mo ta cua cac kinh đien Phat giao, cac duc lac cung khong the giu chan Tat-đat-đa. Do nhan duyen khong the tranh khoi, sau bon lan ra bon cua thanh va thay canh nguoi gia, nguoi benh, nguoi chet va mot vi tu si, thai tu Tat-đat-đa phat tam tu hanh. Roi trong mot đem, ong lang le tu biet hoang cung, quyet đinh song canh khong nha cua mot tu si. 

Tuong truyen rang, ca bon nguoi trong canh ngo vua ke la do cac vi than tren thien gioi bien hoa thanh nham nhac nho ong len đuong tu thanh Phat qua. Tat-đat-đa thay rang ba canh đau tuong trung cho cai Kho trong the gian va hinh anh tu si chinh la su menh cuoc đoi cua ong.


= Xuat gia =
Nam 29 tuoi, cong chua Da-du-đa-la ha sinh mot be trai. Tat-đat-đa thay rang viec co con khien cho mong muon roi nha đi tu tro nen kho khan hon, nen đat ten đua tre la La-hau-la (nghia la Chuong ngai).
Mot đem, Tat-đat-đa ha quyet tam tu bo cuoc song xa hoa, lia cung đien bat chap no luc ngan can cua cha minh. Trong đem toi, Tat-đat-đa goi nguoi no boc trung thanh la Sa-nac (Channa) lay con ngua Kien Trac (Kanthaka) roi ra đi. Khi toi bo song A-nac-ma (Anoma), Thai tu dung lai, bo ngua, cao rau, cat toc, trao y phuc va đo trang suc cho Sa-nac, lenh cho Sa-nac tro ve thong bao viec nay cho phu hoang. Su sach Phat giao xac đinh rang đo la rang ngay mong 8 thang 2 nam 595 truoc cong nguyen, va goi đo la cuoc "Đai xa li" hoac "Đai xuat hanh" (cuoc ra đi vi đai)

Tuong truyen rang, cac vi troi tren thien gioi đa phu phep đe cac linh canh ngu guc, giup chuyen ra đi cua thai tu Tat-đat-đa dien ra thuan loi. Khi toi bo song A-nac-ma, Thai tu dung lai, cat toc va nem mo toc len troi, mo toc khong roi xuong ma bay vut len khong trung roi bien mat, do vua troi Đe Thich (Sakra) đa hung lay mo toc đo đem ve tho phung trong bao thap tren coi troi Đao Loi (Tavatimsa) (mot cung troi trong quan điem Phat giao). Sau khi tro ve, ngua Kien Trac vo cung buon ba, bo an may ngay roi chet. Nho thien nghiep đua thai tu đi xuat gia, ngua Kien Trac đuoc tai sanh lam mot vi tien nam tren cung troi Đao Loi, ve sau vi than nay đa đuoc gap ton gia Muc-kien-lien (Moggallana) - 1 trong 2 đai đe tu cua Phat, va ke lai chuyen tai sinh cua minh.
Khi ke lai cau chuyen, vi than Kien Trac co nhung van tho mo ta lai canh tuong nay nhu sau:
Vao nua đem vuong tu xuat gia.
Đi tim giac ngo, gia tu nha
Ngai bao toi, vua thuc man suon:
"Hay mang ta, hoi ban hien thuong
Khi nao giac ngo đuong vo thuong
Ta se giup nguoi khap the gian".
Khi biet hoang nam Tinh Phan Vuong,
Đai danh lung lay, cuoi lung minh
Voi tam phan khoi, đay hoan hi
Ta ruoc nguoi vo thuong chi ton.
Vuot qua đat nuoc khap cua nguoi,
Khi mat troi len đa qua xa,
Ngai buoc đi, long khong luyen tiec
Bo ta cung voi chu Sa-nac.
Va ta keu khoc nhin theo mai,
Khi thay Ngai đi, bac Đai hung.
Tat-đat-đa bat đau thu cung tu kho hanh voi nhieu nhom tang si khac nhau. Ong quyet tam tim cach diet kho va tim moi đao su voi cac giao phai khac nhau. Theo truyen thong An Đo bay gio chi co con đuong kho hanh moi đua đen đat đao. Cac vi đao su kho hanh danh tieng thoi đo la A-la-la Ca-lam (阿羅邏迦藍, sa. arada kalama, pi. alara kalama) va Uu-đa-la La-ma tu (優陀羅羅摩子, sa. rudraka ramaputra, pi. uddaka ramaputta). Noi A-la-la Ca-lam, Tat-đat-đa nhanh chong đat đen cap Thien Vo so huu xu (sa. akimcanyayatana, pi. akincannayatana), noi Uu-đa-la La-ma tu thi hoc đat đen cap Phi tuong phi phi tuong xu (sa. naivasamjna-nasamnayatana, pi. nevasanna-nasannayatana), la trang thai sieu viet nhat cua thien đinh.
Nhung Tat-đat-đa cung khong tim thay noi cac vi đo loi giai cho thac mac cua minh. Ngay ca cap đo thien đinh cao nhat la "Phi tuong phi phi tuong xu" cung chua đat đen muc đo triet đe cho viec giai thoat khoi kho đau, khong phai la chan ly toi hau, nen ong quyet tam tu minh tim đuong giai thoat. Co 5 Ty-kheo (nam anh em ngai Kieu Tran Nhu, (Kondanna) đong hanh cung ong.
Sau 5 nam tu kho hanh, co luc gan ke cai chet, Tat-đat-đa nhan ra đo khong phai la cach tu dan đen giac ngo, nen ong bat đau an uong binh thuong, 5 Ty-kheo kia that vong bo đi. Cach tu cuc kho đuoc Phat nhac lai sau khi thanh đao nhu sau:

Nay Aggivessana, roi Ta tu suy nghi nhu sau: "Ta hay giam thieu toi đa an uong, an it tung giot mot, nhu sup đau xanh, sup đau đen hay sup đau hat hay sup đau nho". Va nay Aggivessana, trong khi Ta giam thieu toi đa su an uong, an tung giot mot, nhu sup đau xanh, sup đau đen hay sup đau hot hay sup đau nho, than cua Ta tro thanh het suc gay yeu. Vi Ta an qua it, tay chan Ta tro thanh nhu nhung cong co hay nhung đot cay leo kho heo; vi Ta an qua it, ban chan cua Ta tro thanh nhu mong chan con lac đa; vi Ta an qua it, xuong song pho bay cua Ta giong nhu mot chuoi banh; vi Ta an qua it, cac xuong suon gay mon cua Ta giong nhu rui cot mot nha san hu nat; vi Ta an qua it, nen con nguoi long lanh cua Ta nam sau tham trong lo con mat, giong nhu anh nuoc long lanh nam sau tham trong mot gieng nuoc tham sau; vi Ta an qua it, da đau Ta tro thanh nhan nhiu kho can nhu trai bi trang va đang bi cat truoc khi chin, bi con gio nong lam cho nhan nhiu kho can. Nay Aggivessana, neu Ta nghi: "Ta hay ro da bung", thi chinh xuong song bi Ta nam lay. Neu Ta nghi: "Ta hay ro xuong song", thi chinh da bung bi Ta nam lay. Vi Ta an qua it, nen nay Aggivessana, da bung cua Ta đen bam chat xuong song. Nay Aggivessana, neu Ta nghi: "Ta đi đai tien, hay đi tieu tien" thi Ta nga quy, up mat xuong đat, vi Ta an qua it. Nay Aggivessana, neu Ta muon xoa diu than Ta, lay tay xoa bop chan tay, thi nay Aggivessana, trong khi Ta xoa bop chan tay, cac long toc hu muc rung khoi than Ta, vi Ta an qua it. Lai nua, nay Aggivessana, co nguoi thay vay noi nhu sau: "Sa-mon Co-đam co da đen". Mot so nguoi noi nhu sau: "Sa-mon Co-đam, da khong đen, Sa-mon Co-đam co da mau xam". Mot so nguoi noi nhu sau: "Sa-mon Co-đam da khong đen, da khong xam". Mot so nguoi noi nhu sau: "Sa-mon Co-đam da khong đen, da khong xam, Sa-mon Co-đam co da mau vang sam". Cho đen muc đo nhu vay, nay Aggivessana, da cua Ta von thanh tinh, trong sang bi hu hoai vi Ta an qua it".
Ong co the ben bi vuot qua 6 nam kho hanh mot phan nguyen nhan la do tu be, ong đa đuoc su day do ve vo thuat va đac biet la bo mon Yoga. Ngoai ra, do su tap luyen cua ong đa đat đen muc đo xuat sac, nen moi đu đe vuot qua nhung thu thach khoc liet ve suc khoe.
Khong đat giai thoat voi cach tu kho hanh, ong tu bo cach tu nay. Qua quyet rang minh đa đi đen cho cung cuc cua cong phu tu kho hanh va kho hanh khong dan đen giac ngo, ong tim phuong phap khac, va nho lai mot kinh nghiem thoi tho au, luc đang ngoi thien duoi goc cay man:

Nay Aggivessana, roi Ta suy nghi nhu sau: "Ta biet, trong khi phu than Ta, thuoc dong Thich-ca (Shakya) đang cay va Ta đang ngoi thien duoi bong mat cay diem-phu-đe (jambu), Ta li duc, li phap bat thien chung va tru Thien thu nhat, mot trang thai hi lac do li duc sinh, co tam, co tu". Khi an tru nhu vay, Ta nghi: "Đao lo nay co the đua đen giac ngo chang?" Va nay Aggivessana, tiep theo y niem ay, y thuc nay khoi len noi Ta: "Đay la đao lo đua đen giac ngo". Nay Aggivessana, roi Ta suy nghi: "Ta co so chang lac thu nay, mot lac tho li duc, li phap bat thien?" Nay Aggivessana, roi Ta suy nghi: "Ta khong so lac thu nay, mot lac tho li duc, li phap bat thien".


= Đat toi giac ngo =
Sau 6 nam tu kho hanh khong đat ket qua, Tat-đat-đa quyet đinh an uong binh thuong tro lai va đi đen Giac Thanh. Tat-đat-đa thuong đen bo song Nairanjana (Ni-lien-thien, hien nay la song Phalgu) ngoi thien đinh tren bai cat. Mot hom, co hai co be chan bo ten: Nan-đa Nanda va Ba-lap (Balap) đang dat bo xuong song tam thi thay Tat-đat-đa đang ngoi thien đinh, ho sanh long kinh men lien tu tay vat lay sua bo, nau chin roi dang len. Tat-đat-đa an xong cam thay than the khoe manh.
Đen ngay thu 49, Tat-đat-đa ngoi thien đinh duoi goc cay co thu Ni-cau-đa (cach cay Bo-đe khoang 150 m ve huong đong), sap đi khat thuc, thi co hai chi em nang Tu-Xa-Đe (Sujata), con ong truong lang Senani, mang bat chao sua (kheer) đen cung vi Than goc cay đe ta on. Khi thay Tat-đat-đa đang tinh toa, hao quang cua ong sang toa lam cho Sujata tuong rang vi Than cay đang hien than, hai nang đat bat chao sua bang vang truoc mat, cung kinh đanh le roi ra ve. Sau khi an xong bat chao sua, Tat-đat-đa thay co the khoe manh la thuong nen khong đi khat thuc ma xuong song Ni-lien-thien tam, tam trang ong vo cung phan chan, cam thay sap đat thanh tuu vien man.

Tuong truyen rang sau khi rua bat xong, ong đe cai bat bang vang tren dong nuoc va nguyen rang: "Neu hom nay ta đuoc chung qua thanh Phat, thi nguyen cho cai bat nay noi tren mat nuoc va troi nguoc lai dong song". Qua nhien cai bat noi tren mat nuoc va troi nguoc lai dong song 80 sai tay, đen khi gap phai mot xoay nuoc manh thi chim xuong đay song, lam chan đong ca Long cung, đung noi co 3 chiec bat vang cua 3 vi Phat đac đao truoc Tat-đat-đa trong Hien kiep nay (Phat Cau Luu Ton, Phat Cau Na Ham Mau Ni, Phat Ca Diep)
Sau đo, Tat-đat-đa đi tro len bo, đen coi Bo-đe o Bo-đe Đao Trang hay Bo Đe Gia Da (Bodh Gaya) va phat nguyen rang: se nhap đinh khong roi cho ngoi cho đen luc đac đao, tim ra nguyen nhan va co che cua Kho. Truoc khi ngoi, ong tham nghi lam the nao co mot toa ngoi cho yen tinh, trang nghiem. Bong mot em be ten la Sotthiya (hoac Svastika, nghia la Cat-Tuong) ganh co đi ngang qua đo, ong goi lai hoi xin mot mo co đe lam toa ngoi. Em be cung kinh dang ong sau bo co sac (kusha) mem mai va co huong thom. Ong xap co thanh toa cu va bo đoan, ngoi kiet gia, lung thang đung huong ve phia goc cay, mat hoi cui xuong nhin ve huong đong, phia bo song Ni-lien-thien.
Đem hom đo, Tat-đat-đa bat đau thuc hanh cac phap thien đinh. Cuoi cung, ong đat Diet-Tho-Tuong đinh (Nirodha-samapatti), toa ra uy nang chieu khap Tam gioi (Duc gioi, Sac gioi, Vo sac gioi). Ma vuong Thien ma (Ba-tuan - vua coi troi Tha Hoa Tu Tai) khong muon ong đac đao, đa quay nhieu bang nhieu phuong thuc nhung cuoi cung đeu that bai. Ba co con gai cua ma vuong ten la Ai Duc (Tanha), Bat Man (Arati) va Tham Vong (Raga) hoa ra ba nang tien tuyet đep đe quyen ru nhung cung chiu that bai.
Sau khi hang phuc ma vuong xong, Tat-đat-đa tiep tuc nhap Diet-Tho-Tuong đinh va bat đau chung đac cac đao qua:

Tan diet cac vi te phien nao (Kammavasa) con an nau trong tam lam nghiep nhan cho Sinh Tu Luan Hoi (Samsara). Đen canh mot đem đo, ong chung Tuc Mang Minh (Pubbe-nivasanussati-nana), biet ro tat ca cac tien kiep cua ong (o thoi đai nao, ten gi, sanh truong the nao, sinh song ra sao, vui thich va đau kho the nao, tao nghiep gi, chet the nao, roi tai sinh the nao...)
Tan diet cac vi te vo minh (Avidyasava). Đen canh ba, ong chung Thien Nhan Minh (Cutupapata-nana), biet ro tat ca su bien chuyen cua van vat qua cac giai-đoan thanh, tru, hoai, khong; va biet ro tat ca chung sanh (o thoi đai nao, ten gi, sanh truong the nao, sinh song ra sao, vui thich va đau kho the nao, tao nghiep gi, chet cach nao, roi tai sinh the nao...). Ong biet ro tat ca nhan duyen nghiep bao cua chung sinh, tu đo nhin thau đuoc luat Nhan-Qua va Luan hoi.
Tim ra phuong cach giup chung sinh cham dut phien nao va vo minh, đat đen giac ngo hoan toan, thoat ra khoi vong Sinh Tu Luan Hoi. Đen canh nam, ong chung Lau Tan Minh (Asavakkhaya-nana): Do đa biet ro tat ca cac tien kiep cua chinh ban than minh va cua moi chung sinh, nen ong nhan thay ro rang đau la kho, đau la nguyen nhan cua kho, đau la hanh phuc chan that vinh cuu va lam the nao đe đat đuoc no. Ong đa tim ra Tu Thanh Đe (Kho, Tap, Diet, Đao).

Theo su Phat giao, đo la ngay mung 8 thang chap am lich nam 589 TCN. O tuoi 35, Tat-đat-đa đa đat toi giac ngo, tro thanh Phat toan giac, la bac Vo thuong Chanh đang Chanh giac (anuttara samma sambodhi), la đuc Phat Thich Ca Mau Ni (Shakyamuni) voi Thap hieu:

Nhu Lai (如來) (tathagata), la "Nguoi đa đen nhu the" hoac "Nguoi đa đen tu coi Chan nhu"; tue giac cua Đuc Phat nhu Mat Troi soi sang khap the gian, xoa tan đem toi vo minh.
Ung Cung (應供) (arahant), dich nghia la A La Han, la "Nguoi đang đuoc cung duong", đang đuoc ton kinh.
Chanh Bien Tri­ (正遍知) (samyaksambuddha), dich theo am la Tam-mieu-tam-phat-đa, la "Nguoi hieu biet đung tat ca cac phap".
Minh Hanh Tuc (明行足) (vidyacaranasampanna), nghia la "Nguoi co đu tri hue va đuc hanh", tuc la co đay đu tam minh (Tuc Mang Minh, Thien Nhan Minh, Lau Tan Minh) va ngu hanh (Thanh Hanh, Pham Hanh, Thien Hanh, Anh Nhi Hanh, Benh Hanh).
Thien The (善逝) (sugata), la "Nguoi đa đi mot cach tot đep"
The Gian Giai (世間解) (lokavid), la "Nguoi đa thau hieu the gioi"
Vo Thuong si (無上士) (anuttarapurusa), la "bac tu hanh toi cao, khong ai vuot qua"
Đieu Ngu Truong Phu (調御大丈夫) (purusadamyasarathi), nghia la  co kha nang đieu phuc nhung nguoi hien va ngu phuc nhung ke ac theo ve chinh đao.
Thien Nhan Su (天人師) (devamanusyanam sastr), la "Bac thay cua coi nguoi va coi troi"
Phat The Ton (佛世尊) (buddhalokanatha, buddhalokajyestha, bhagavan), la "Bac giac ngo đuoc the gian ton kinh"
Tu thoi điem đo, Siddhartha biet minh la Phat, la mot bac Giac ngo, va biet rang minh se khong con tai sinh mot lan nao nua. Kinh nghiem giac ngo đuoc ghi lai trong kinh sach theo chinh loi cua Siddhartha nhu sau:

"... Sau khi hoan lai sinh luc (sau khi tu kho hanh vo ich), ta chu tam giai thoat khoi nhung tu tuong tham ai, bat thien va đat đuoc so thien, sau đo nhi thien, tam thien va tu thien, nhung nhung cam giac hi lac nay khong đe lai dau vet gi trong tam ta.
Khi tam ta đuoc an tinh, thanh loc, khong bi duc vong cau ue, nhay ben, chac chan, bat đong, ta huong no ve nhung ky uc va nhan thuc ve cac kiep truoc. Ta nho lai nhieu tien kiep, mot, hai, ba, bon, nam,..., tram ngan kiep truoc, nho nhung chu ki cua the gioi. 'Noi đo ta đa song, ten cua ta đa nhu the, gia đinh cua ta la nhu the, nghe nghiep cua ta, giai cap xa hoi cua ta... Ta đa chet nhu vay...' Su hieu biet (sa. vidya, pi. vijja) đau tien nay ta đa đat đuoc trong canh đau...
Sau đo ta chu tam đen su sinh thanh va hoai diet cua chung sinh. Voi con mat cua chu thien, trong sang, sieu viet moi gioi han nhan the, ta thay chung sinh hinh thanh va tieu hoai,... chung sinh tai sinh theo nghiep luc. Ta nhan ra rang 'Chung sinh tao nghiep bat thien qua ba ai than khau y đeu chim đam sau khi chet, tai sinh trong đoa xu, đia nguc. Cac chung sinh nao tao thien nghiep bang than khau y đuoc tai sinh trong thien đao, sau khi chet đuoc len coi thien'... Su hieu biet thu hai nay ta đa đat đuoc trong canh hai.
Sau đo ta chu tam nhan thuc ve su tieu diet cac lau hoac (漏, sa. asrava, pi. asava) va nhin nhan nhu that: 'Đay la kho, đay la nguyen nhan cua kho, đay la phuong phap tieu diet kho, đay la con đuong tieu diet kho', va khi ta nhan thuc đuoc đieu nay, tam ta thoat khoi duc vong, ham muon ton tai, vo minh. Ta tu hieu chan ly 'Tai sinh ta đa đoan, cuoc song tu tap cua ta đa hoan tat, ta đa hoan thanh nhung gi phai lam. Cuoc song (kho đau) nay ta đa vuot qua'... Su hieu biet thu ba nay ta đa đat đuoc trong canh ba..."
Tat-đat-đa luc đo biet rang kinh nghiem giac ngo cua minh khong the dung ngon tu hay bat cu mot cach nao khac đe truyen đat, cung nhu ong thay con nguoi đa bi ap đao boi vo minh, tham lam va thu han nen ho rat kho co the nhan ra "con đuong giac ngo", von rat sau sac va kho nam bat. Tat-đat-đa nghi rang: "Giao phap ma Ta đa chung ngo qua that tham dieu, kho nhan thuc, kho lanh hoi, vang lang, cao sieu, khong nam trong pham vi ly luan, rat te nhi, chi co bac hien thanh moi thau hieu. Neu Nhu Lai truyen day giao phap ay thi ke khac se khong hieu đuoc. That hoai cong! Nguoi con mang nang tham ai va san han khong de gi thau triet. Nguoi tham ai chim đam trong đem toi, khong thay đuoc giao phap, vi bi tham ai bao phu nhu đam may đen kich. Giao Phap đi nguoc dong đoi, sau kin, tham dieu, kho nhan thuc va rat te nhi". Nen ong tiep tuc yen lang ngoi quan chieu tam chung sinh duoi goc cay Bo-đe mot thoi gian la 7 tuan le.
Sau đo, co mot vi thien vuong Pham Thien la Sahampati đa thinh cau Tat-đat-đa hoang duong chanh phap (trong thoi xa xua, tien kiep cua vi Pham Thien nay la ban cua Jotipala - tien kiep cua Tat-đat-đa vao đoi Phat Ca Diep). Ong su dung Thien nhan va nhan thay mot so chung sinh co duyen lanh voi ong co the đuoc hoa đo va tro thanh nhung bac Thanh. Voi long thuong yeu chung sinh, Ong cham dut su yen lang va quyet đinh chuyen Phap Luan, dua vao can co cua chung sinh đe thuyet Phap cuu đo. Tu đo ong co danh hieu Thich Ca Mau Ni (Shakyamuni) — "Tri gia cua dong doi Thich-ca".


= Thanh lap tang đoan va truyen giang giao ly =
Xem them: Trapusa va Bahalika, Thap đai đe tu
49 ngay sau khi đac đao, Phat chi thien đinh, khong an uong. Đen ngay tu 49, co hai thuong gia nguoi Mien Đien ten Tapassu va Bhallika tu Ukkala (hien nay la Orissa) đen. Hai thuong gia sua soan bot rang va mat ong roi đen truoc Phat roi cung kinh dang len. Phat nhan lanh roi khuyen 2 thuong gia quy y Phat va quy y Phap, tho tri nam gioi đe đuoc phuoc bao lau dai. Hai thuong gia đong y, xin Phat thu nhan vao hang thien tin (Upasaka, nam cu si). Đo la hai thien tin đau tien đa quy y Nhi Bao (Phat va Phap, khi đo chua co Tang) va la hai vi Phat tu Tai gia đau tien. Sau khi đa đuoc Đuc Phat ban phap quy y va truyen nam gioi (khong sat sanh, khong trom cap, khong ta dam, khong uong ruou, khong noi doi), hai vi thuong gia xin ong it vat luu niem đe luon luon tuong nho đen ong. Đuc Phat tang cho hai vi 8 soi toc va mong tay, roi ban loi tien tri: "Cac ong vay la co đai nhan duyen. May soi toc cua Nhu Lai khong phai đon gian. Sau nay, luc Nhu Lai nhap diet roi, o xu cac ong se thinh hanh giao phap diet kho nhieu ngan nam". Hai vi cung kinh nhan lanh, lay ta roi mang ve Mien Đien xay thap tho. Hien nay, Phat giao la quoc giao cua Mien Đien, 8 soi toc bao vat nay van con đuoc giu gin can than trong bao thap cua chua Shwedagon tai thu đo Rangoon (Nguong Quang) cua Mien Đien, đuoc nguoi Myanmar xem la quoc bao.
Sau khi giac ngo, Phat co y đinh gap 2 vi thay cu cua minh la Alara Kalama va Uddaka Ramaputta (Uat-đau-lam-phat) đe truyen đao, boi 2 nguoi đeu la bac tu si đa đat canh gioi thien rat cao, khong con bi che mat boi duc lac. Nhung ca hai vi đeu đa qua đoi cach đo it lau.

Ong quyet đinh toi gap nam nguoi ban đong tu xua kia cua minh đang o tai vuon Nai gan Benares (Ba-la-nai) va truyen day giao ly cua minh cho ho. Tat ca nam vi sau đo đeu tro thanh A-la-han. Su kien nay dien ra vao mot ngay trang ram, đung hai thang sau khi Tat-đat-đa thanh đao. Trong bai thuyet phap đau tien nay, ong đe xuong con đuong Trung đao, mot su bac bo đoi voi hai thai cuc khac nhau cua cac hoc thuyet cua An Đo thoi đo:

Đuc Phat bat đau giang phap bang cach trinh bay con đuong dan đen kinh nghiem giac ngo va giai thoat. Tren co so kinh nghiem giac ngo cua minh, ong đa giang Tu dieu đe, Bat chinh đao, Vo nga, Vo thuong, Luan hoi, Duyen khoi, quy luat Nhan qua (Nghiep) va nhieu bai phap khac mo rong phu hop voi can co cua nhieu nguoi. Tai vuon Loc Uyen o Sarnath gan Ba-la-nai (Benares hay con goi la Varanasi), ong bat đau nhung bai giang đau tien, goi la "Chuyen Phap luan".
Trong 45 nam tiep đo, ong đi nhieu noi, nhieu vung mien o luc đia An Đo, giang giai giao phap va đieu nay dien ra lien tuc tu nam nay qua nam khac. Ong hay luu tru tai Vuong-xa (zh. 王舍城, sa. rajagrha), Xa-ve (zh. 舍衛城, sa. savatthi) va Phe-xa-li (zh. 吠舍釐, sa. vaisali), song bang khat thuc, khong nha o co đinh.
Thong qua nhung loi day cua minh ve chan ly, Tat-đat-đa đa dan dan gay dung đuoc mot đoi ngu đe tu lon gom 4 thanh phan: ty-kheo (nam tu si), ty-kheo-ni (nu tu si), uu-ba-tac (nam cu si, can su nam), uu-ba-di (nu cu si, can su nu). Trong hang đe tu tai gia cua ong co nhung nhan vat quyen the nhu vua Tan-ba-sa-la (zh. 頻婆娑羅, sa. bimbisara) va vuong hau Vi-đe-hi (Vaideli) cua xu Ma-kiet-đa, vua Ba-tu-nac va vuong hau Mat-loi (Mallika) nuoc Kieu-tat-la. Chinh Vua Tan-ba-sa-la đa dang cung cho Tang đoan ngoi tu vien đau tien trong lich su Phat giao, đo la Tinh xa Truc Lam (Veluvana) tai kinh đo Vuong-xa. Ngoai ra truong gia Cap Co Đoc, mot thuong gia giau co o kinh thanh Xa-ve, cung cung duong cho giao đoan cua Phat Thich-ca mot ngoi tinh xa trong khu vuon cua Thai tu Ky-đa tai Xa-ve, đuoc kinh đien goi la tinh xa Ky Vien (Jetavana). Kinh Phat cho biet Cap Co Đoc đa cho nhieu xe vang va lot vang khap san vuon đe mua lai no tu tay Thai tu Ky-đa, con trai quoc vuong Ba-tu-nac.
Cac đe tu quan trong cua ong la Thap đai đe tu, trong đo co A-nan-đa (thi gia cua Phat), Xa-loi-phat (tri hue đe nhat), Muc-kien-lien (than thong đe nhat), Ma-ha-ca-diep (hanh đau đa đe nhat), A-na-luat (thien nhan đe nhat) va Phu-lau-na. Trong đo, A-nan-đa gia nhap giao hoi 2 nam sau ngay thanh lap, vao ha thu 19 thi ton gia tro thanh thi gia than can cua Đuc Phat. Ton gia A-nan-đa noi tieng voi tri nho phi thuong, đa ghi nho tat ca nhung loi Phat day. Chinh ton gia la nguoi đa đoc tung lai tang Kinh trong lan Ket tap kinh đien Phat giao lan thu nhat đe cac chu tang ghi nho, do đo kinh Phat đuoc bao ton toi ngay nay chinh la bat nguon tu cong lao cua ton gia (cac đoan kinh Phat đuoc luu truyen toi nay thuong bat đau bang cum tu "Toi nghe nhu vay" hay am Han viet la "Nhu thi nga van", "toi" o đay chinh la ton gia A-nan-đa). Ngoai ra, ton gia cung la nguoi đau tien cung Phat phat minh ra "ao ca sa" - trang phuc thuong ngay ve sau cua cac chu tang, chu ni nha Phat
Cung trong thoi gian nay, đoan Ty-kheo-ni (sa. bhiksuni, gom cac vi nu tu) đuoc thanh lap do ke mau cua Tat-đat-đa la ba Ma-ha-ba-xa-ba-đe lam ni truong. Ban đau, Phat Thich Ca khong đong y nhan nguoi nu vao tang đoan, khong phai vi ghet phu nu hoac cho rang nu gioi khong the tu đac đao, ma vi ong biet rang đieu nay de lam phat sinh cac vi pham ve sac gioi trong tang đoan. Phat tien đoan rang su co mat cua nu gioi se lam Tang-gia kho tu hanh va du đoan la thoi mat phap vi ly do đo ma se toi som hon. Neu tiep nhan nu gioi, thoi ky tuong phap (thoi ky giao phap cua Phat đuoc chu tang duy tri vung vang, chua bi bien hoai) thay vi keo dai 1000 nam, se chi con 500 nam ma thoi. Mac du vay, nho su cau xin cua A-nan-đa (Ananda) ma Phat chap nhan thanh lap ni đoan, nhung ong cung che đinh ra 8 gioi luat nghiem khac voi cac Ti-khau-ni đe ngan chan viec pham sac gioi trong tang đoan. Phat day đai đuc A-nan-đa rang: 

"Nay A-nan-đa, neu phu nu khong đuoc phep xuat gia va song trong Phap va Luat cua Ta, thi cuoc song Thanh hanh cua cac đe tu cua Ta co the giu vung dai lau, Chanh phap cao ca cua Ta co the duy tri 1.000 nam, nhung vi phu nu đuoc phep xuat gia, cuoc song Thanh cua cac đe tu Ta se khong duy tri dai lau, va tu nay Chanh phap cao ca cua Ta se chi con duy tri đuoc 500 nam nua ma thoi".
"Cung the, nay A-nan-đa, co nhung ngoi nha co nhieu phu nu va it đan ong, nhung ngoi nha đo rat de bi mat trom. Neu đe phu nu xuat gia, song trong Phap va Luat cua Nhu Lai, cuoc song Thanh cua cac đe tu se kho ma duy tri dai lau. Cung nhu mot nguoi đap mot con đe đe ngan mot be nuoc lon, khong đe cho nuoc tran qua. Ta cung vay, Ta che đinh ra 8 gioi đieu nghiem khac tren la đe ngan ngua khong đe cho Ty kheo ni vi pham".
Cuoc đoi ong cung gap nhieu nguoi xau muon am hai. Trong so đo co Đe-ba-đat-đa, la nguoi em ho, muon gianh quyen thong linh Tang-gia nen rap tam tim cach giet hai ong nhieu lan nhung khong thanh. Tuy the Đe-ba-đat-đa đa chia re đuoc mot so thanh vien khoi Tang-gia o Phe-xa-li. Tat-đat-đa đi con đuong trung đao va tuy thuan chung sinh, nguoc lai Đe-ba-đat-đa chu truong mot cuoc song kho hanh cuc đoan. Cho nen đen cuoi đoi, Đe-ba-đat-đa vi pham 2 trong 5 đai toi la 'Lam than Phat chay mau' va 'Pha hoa hop Tang' cho nen Đia Cau khong the dung chua ong, mat đat đa nut ra va hut ong xuong đia nguc.


= Nhap Niet ban =
Trong kinh đien Pali, Phat Thich Ca tai the tam muoi nam. Tuy trai qua suot phan đoi con lai - 45 nam đi giang day, nhung ong lai luu y voi cac đe tu rang: Đoi voi chan ly, Nhu Lai chua tung noi loi nao. Y nghia cua cau nay la: giao phap cua Phat la mot phuong tien đe nguoi tu hanh đat toi giac ngo chan ly, chu chinh no khong the mo ta hoan toan chan ly. Chan ly rat vi dieu, khong the dung loi noi đe dien ta đay đu ma phai tu minh chung đac, nhung loi day cua Phat chi la phuong tien đe giup nguoi tu hanh tu minh đat toi chan ly ma thoi. Phat xem nhung bai thuyet phap cua ong cung nhu ngon tay chi toi mat trang, chu khong phai la mat trang. Nguoi ta phai nuong vao ngon tay đe thay đuoc mat trang, con neu chi co chap vao ngon tay, chi tap trung nhin ngon tay thi se khong bao gio thay đuoc mat trang. Nhu Lai day cho nguoi khac con đuong giac ngo chan ly, nhung moi nguoi phai tu buoc tren con đuong giac ngo chan ly cho minh.
Theo kinh Đai bat-niet-ban (pi. mahaparinibbana-sutta), vao mua mua nam 80 tuoi, Phat Thich Ca đa du đoan truoc rang ong se nhap diet sau 3 thang nua. Ong qua đoi tai thanh pho Cau-thi-na (zh. 拘尸那, sa. Kusinagara) cua bo toc Malla vao nam 544 truoc Cong nguyen, đia điem nay đuoc cac nha khao co nhan dang la Kasia o quan Deoria cua xu Uttar Pradesh ngay nay. Vao mot ngay truoc, suc khoe cua ong đa tro nen rat yeu sau khi dung bua cung duong tai nha nguoi tho ren Thuan-đa (zh. 純陀, pi. cunda), mot so kinh sach ghi rang do nguyen lieu nau an co lan nam đoc. Tuy nhien sau đo Phat đa nhan manh cho ton gia A-nan-đa hieu la Tang chung khong nen khien trach Thuan-đa boi ong ta đa co thien y toi thuong, con viec Phat tro benh nang la qua bao đen luc phai tra, đieu nay đa đuoc Phat du đoan tu 3 thang truoc roi.
Truoc khi qua đoi, Tat-đat-đa tao đieu kien cho cac ty-kheo co hoi cuoi cung đe chat van hay hoi đap neu nhu co nhung van đe hay nhung điem nao con chua sang to co the đua đen cac kien giai khac nhau ve sau, cac vi đa im lang vi thuong The Ton đang rat yeu. Loi day cuoi cung cua ong: "Tat ca cac phap huu vi đeu vo thuong, chiu bien hoai, hay tinh tan tu hoc !"

Theo cac Phat tu, ong đa nhap Niet-ban thong qua cac muc thien đinh, mot trang thai giai thoat hoan toan kho đau cua cuoc song.
Truong lao ty-kheo Anuruddha (A-nau-lau-đa) noi phap thoai ca ngoi cong hanh cua Đuc Phat Gautama, roi ket luan: 

The Ton cung la mot con nguoi nhu chung ta, nhung nho phat đai nguyen cuu kho chung sanh, roi dung manh tinh tan tu Bat Chanh Đao, thuc tap thien quan ma tro thanh bac Đai Giac, co đay đu tri hue rong lon, đai hung, đai luc, đai tu, đai bi, đai hy, đai xa, co đay đu phuong tien thien xao chi day va huong dan chung sanh het me đuoc ngo, thoat kho đuoc vui, biet phuong phap tu tap đe tu giai thoat khoi canh sanh tu luan hoi, vao canh niet-ban an lac thanh tinh. Nay cac huynh đe, đe đen đap on The Ton, chung ta hay nuong theo loi giao huan cua The Ton va noi theo guong sang cua The Ton ma tinh tan tu tap Bat Chanh Đao, co đat cho ky đuoc muc tieu giai thoat.
Tuong truyen rang trong buoi tra ty kim than Phat co nhieu hien tuong la xay ra: hoa man đa la bay đay troi (do cac chu thien cung duong), va nguoi ta khong the thap ngon lua đe lam le tra ty cho Ngai cho toi khi truong lao Ty-kheo Maha Kassapa (Ma-Ha Ca-Diep, mot trong cac vi hoc tro Toi thang cua Phat, nguoi đa đuoc Phat truyen lai y bat) toi noi đe lam le.
Mac du cuoc đoi Thai tu Tat-đat-đa co nhieu huyen thoai bao phu nhung cac nha khao co hoc va nhan chung hoc - von hay co nhieu hoai nghi va thanh kien - cung đeu nhat tri cong nhan ong la mot nhan vat lich su co that va la nguoi đa thanh lap ra Phat giao.


Di tich = Xa loi Phat =

Sau khi qua đoi, Xa loi cua Tat-đat-đa Co-đam đuoc chia thanh 8 phan, gom: Xu Magadha (Ma-kiet-đa) xay thap tho xa loi Phat o Rajagriha, xu Vajji xay thap o Vesali, xu Sakya xay thap o Mungali, xu Koliya xay thap o Ramagama, xu Buliya xay thap o Allakappa, vi Ba-la-mon xay thap tho o Vethadipa, xu Malla nhan hai phan xa loi, xay mot thap o thu đo Pava va mot thap khac tai Kushinagar. Rieng vi Ba-la-mon Dona xin thinh cai chau vang dung đe chia xa loi, đem ve khu vuon nha minh xay thap tho. Su gia xu Moriya đen tre, xin thinh phan tro con lai ve xay thap tho tai thu đo Pipphalivana.
Nhieu the ky sau đo, vua Ashoka (A-so-ka) đa tap hop cac xa loi, cho xay cat va ton tho thanh 84.000 thap.
Truoc đay nhieu nguoi khong phai tin đo Phat giao đa khong tin la co xa-loi Phat, ho cho đo chi la huyen thoai. Mai đen nam 1898, ong W. C. Peppe, nguoi Phap, tien hanh khao co tai vung Piprava, phia Nam nuoc Nepal, đa tim thay mot cai hop bang đa kha lon, trong đo co chua hai chiec binh bang đa va vai dung cu bang đa khac nhu tach tra. Hai binh đa mot lon mot nho đeu co chua nhung vien xa-loi. Binh đa nho dang hinh cau, chia thanh hai phan thuong ha. Nua phan tren co hinh tay cam, khac nien đai cua vua Ashoka va noi dung cua no nhu sau: "Đay la xa-loi cua Đuc Phat. Phan xa-loi nay do bo toc Sakya, nuoc Sravasti phung tho". Chiec binh đa chung minh noi dung trong kinh Truong A-ham va rai rac o nhung kinh khac ve viec phan chia xa-loi cua Phat thanh 8 phan cho 8 quoc gia co đai An Đo sau khi Phat nhap Niet-ban hoan toan la su that.


= Kinh Phat =
Sau khi Phat nhap diet it lau, Thuong toa Maha Ca Diep đa trieu tap 500 vi A-la-han hop tai đong Sattapanni (đong That Diep, con goi la đong Tat-bat-la) o Rajagriha đe on tung va ghi nho tat ca nhung loi Phat day. Đo chinh la Đai hoi ket tap kinh đien Phat giao lan thu nhat. 

Khoang 300 nam sau la thoi Asoka (A Duc) la hoang đe cua đe che Mauryan, khoang nam 240 TCN. Truoc khi tro thanh Phat tu, ong co tinh khi rat hung bao, đa giet nhieu anh em cua minh đe cuop ngoi vua cung nhu đa xua quan đanh chiem nhieu lanh tho. Nhung ngay sau đo nho gap đuoc Sa di Nigrodha, ong theo Phat giao cai hoi va lam rat nhieu đieu thien, chong lai bao luc. Tu thoi điem đo, vua A-duc, nguoi đa tung đuoc mieu ta nhu la "A-duc ac vuong" (Chandashoka), bat đau đuoc mo ta nhu la "A-duc sung đao" (Dharmashoka). Ong la nguoi co cong lon khuyen khich Phat giao, xay dung hang chuc ngan chua chien, bao thap Phat giao. Nhieu đoan truyen giao đao Phat đa đuoc ong tai tro va cu đen khap noi, tu Au sang A, đen tan Hy Lap, cac nuoc tai Trung A, Trung Đong, cung nhu Trung Quoc, Đong Nam A, Mien Đien va Sri Lanka. Ngoai ra, vua Asoka con la nguoi bao tro cho ki Ket tap kinh đien lan thu III.
Phat giao ngay nay phat trien manh o Sri Lanka, Đong A va Đong Nam A (Thai Lan, Lao, Campuchia, Myanmar, Trung Quoc, Han Quoc, Nhat Ban, Đai Loan, Viet Nam, Singapore) va bao gom nhieu phan nhanh nho hon. Mac du phat trien chu yeu o chau A, nhung hien nay Đao Phat đuoc tim thay o khap the gioi. Uoc tinh so nguoi chinh thuc theo đao Phat (đa lam le Quy y Tam Bao) vao khoang 350 trieu đen 700 trieu nguoi, so nguoi chua lam le Quy y Tam Bao nhung co niem tin vao đao Phat thi con đong hon gap may lan con so đo.
Đuc Phat Thich-Ca Mau-Ni đa nhap niet-ban hon 2.500 nam, nhung cac bai kinh Phat con đuoc chu tang gin giu can than cho đen ngay nay. Du đao Phat đa bi huy hoai o An Đo do su tan cong cua cac ton giao khac, nhung tin đo Phat giao đa trai khap cac nuoc, đac biet la o Đong A. Tam Tang Phap Bao gom nhung loi day cua Đuc Phat van con đo, hien đuoc cac chu tang, tin đo luu giu va truyen tung o khap nam chau, bat ky ai mong muon theo Đao hoac nghien cuu giao ly đao Phat đeu co the de dang tim đoc.


= Cac thanh tich =

Đoi voi tin đo Phat giao, co 4 thanh tich lien quan đen cuoc đoi Phat Thich Ca. Bodh Gaya (tieng Viet la Bo Đe Đao Trang), noi Phat Thich Ca thanh đao la noi quan trong nhat, ngoai ra con 3 noi khac đo la:

Kushinagar (Cau-thi-na): Đay la noi ma Phat nhap niet ban. Qua cac khai quat thi nguoi ta đa tim thay đuoc cac manh vo cua cac tuong Phat va cac cot tru ma vua Asoka đa xay dung. Noi nay ngay nay la Kasia, thuoc ve Deoria cua bang Uttar Pradesh.
Lam-ty-ni (Lumbini) - noi Phat đan sinh. Truoc đay nguoi ta khong xac đinh đuoc đia danh nay, nhieu nguoi coi đay chi la huyen thoai. Mai đen ngay 1 thang 12 nam 1886, nha khao co nguoi Đuc Alois A. Fuhrer moi tim thay cot thap cua vua Asoka xac nhan đay la noi ra đoi cua Phat Thich Ca Mau Ni.
Sarnath (vuon Nai, hay Loc Uyen) - noi Phat thuyet phap lan đau tien. Di tich con sot lai la thap Dhamekh đuoc xay vao trieu đai Gupta the ky thu 6 truoc Cong nguyen. (Chu Phan "dharmekh" nghia la chanh phap).
Bodh Gaya la trai tim cua van hoa Phat giao trong suot hang the ky cho đen khi no bi nguoi Hoi giao đanh chiem va tan pha vao the ky 12. Nam 1875, vua Mindon Min cua Mien Đien đa đe nghi va đuoc su đong y cua chinh phu An Đo va giao hoi An giao Mahant đe sua sang lai ngoi thap Đai Giac bi hoang phe nhieu nam. Nhung ky sua chua đau tien cua nguoi Mien Đien dien ra khong đung theo truyen thong nen chinh phu An Đo đa quyet đinh bo nhiem ong J.D Beglar vao nam 1880 trung tu lai hoan toan ngoi thap. Nhung sau khi đuoc khoi phuc, ngoi thap Đai Giac va vung đat xung quanh van tiep tuc thuoc ve giao hoi An giao Mahant, ho chi giu Thanh Tich voi muc đich huong loi qua su tham vieng cua Phat tu chu khong co y muon tu sua hay cung kinh. Su van đong gianh lay lai quyen đieu hanh tai khu vuc Thap Đai Giac bat đau vao thang 1 nam 1891 khi đai su Anagarika Dharmapala đen đanh le thanh đia nay. Ong Dharmapala ghi trong nhat ky ngay 21/1/1891 nhu sau: "Tai ngoi đen cua ong Mahant hai ben cua co nhung tuong Đuc The Ton đang thien đinh hay đang thuyet phap. Oi! Ton nghiem lam sao ngoi thap quy bau nay! Đuc The Ton ngoi tren phap toa va su ton nghiem toa khap lam cho Phat tu chi thanh phat khoc. Oi sung suong biet bao! Khi vang tran cua toi cham đen Kim Cuong Toa, mot y niem phat ra roi đanh manh vao tam tri toi. Y niem ay bao toi dung lai đay va gin giu thanh tich ton nghiem nay, ton nghiem đen noi khong gi tren đoi nay sanh bang, vi đay la cho ma duoi goc Bo Đe, Thai tu Tat-đat-đa đa giac ngo thanh Phat."'
Ong Dharmapala tung buoc ngan chan nhung viec lam cua ngoai đao tai thanh đia nay va đa sang lap ra "Hoi Đai Giac Ngo, Bo-đe Đao Trang" (The Buddha Gaya Mahabodhi Society) vao ngay 31 thang 5 nam 1891. Sau nhieu nam đau tranh, van đong su ung ho tu Phat tu cac nuoc, nam 1952, chinh phu An Đo đa thanh lap mot uy ban đieu hanh quan ly khu vuc Bo-đe Đao Trang va nhung di san khac. Uy ban nay gom co 8 thanh vien, 4 vi An giao va 4 vi Phat giao, voi mot vi quan truong Gaya lam chu tich. Nam 2002, ngoi chua Mahabodhi (Đai Giac Ngo tu) o Bodh Gaya đa tro thanh Di san the gioi.
Tai Bodh Gaya con co coi Bo-đe, la noi co cay bo đe đa che bong mat cho Đuc Phat khi ong ngoi thien va đat toi giac ngo. Mot canh chiet tu cay bo đe nguyen thuy đa đuoc vua Asoka gui tang cho vua Devanampiya Tissa (Thien-Ai-Đe-Tu) tai Sri Lanka vao nam 247 TCN. Con gai cua vua Asoka la Ty-kheo-ni Sanghamitta (Tang-gia-mat-đa) đa sang Sri Lanka voi muc đich thanh lap ni đoan Phat giao đa mang nhanh bo-đe nay qua Tich Lan, đem đen trong o Anuradhapura, tai đay no đa phat trien thanh mot cay to. Sau nay nguoi Sri Lanka đa goi cay bo-đe nay la "Sri-Maha Bodhi", nghia la "Cay Bo Đe Cat Tuong Vi Đai". Cho toi nay, trai qua gan 2.300 nam, Cay Bo Đe Vi Đai van song tuoi tot va đuoc nguoi Sri Lanka coi la quoc bao. Rat nhieu nhanh tu cay nay đa đuoc chiet đe gui đi trong o chua chien khap noi tren the gioi.
Cung chung voi so phan thang tram cua lich su Phat giao o An Đo, cay bo-đe o Bodh Gaya đa nhieu lan bi chat đot, thieu huy do thien tai vo thuong tac đong va do nhung nguoi thu ghet đao Phat muon xoa tan vet tich cua no. The nhung trai qua bao nguy khon, dong doi hau due cua cay bo đe van khong tuyet diet ma van tiep tuc bam tru va đam choi nay loc, đoi sau noi tiep đoi truoc che bong mat cho noi Phat đa ngoi khi thanh đao. Cay bo đe hien nay it nhat đa la đoi thu sau cua cay bo-đe nguyen thuy đa che mat cho Đuc Phat. Mac du trai qua nhieu lan sinh diet, nhung vi tri cay bo đe ngay nay so voi goc cay ban đau van khong co su thay đoi chuyen dich, van đinh vi nhu goc cay bo đe nguyen thuy, noi khoang 2.600 nam ve truoc, thai tu Tat-đat-đa đa ngoi trong đem giac ngo thanh Phat. Voi lich su hien hach nay, co the noi cay bo-đe tua nhu mot bieu tuong cao ca cho nhung tin đo Phat giao đa truyen đoi nhau suot 2.600 nam bao ton Chanh phap ma Phat Thich Ca truyen day cho the gian.


Ngoai hinh Co nhieu mieu ta ve ngoai hinh cua Tat-đat-đa trong cac kinh đien Phat giao. La mot vi hoang tu co đay đu 32 tuong tot, ong đa đuoc tap huan, ren luyen suc manh, đuoc nuoi day rat chu đao ve ca van lan vo. Tu nam 13 tuoi ong đuoc truyen thu vo nghe va co so truong ban cung. Tu luc truoc khi ra đi tim đao, ong đa la nguoi co co the cuong trang, phi pham hon nguoi.
Mot nguoi Ba la mon Sonadanda mieu ta ngoai hinh ong la "đep trai, ua nhin, cung voi mot lan da rat đep. Ong ta co ve ngoai than thai va oai nghiem... Ong đep đe, xinh tuoi, de nhin, mot hinh sac tot đep nhat, hinh the va net trang nghiem cua ong nhu Pham Thien, ngoai hinh cua Ong đep đe (Digha Nikaya, Kinh so 4).
Ong đep đe, gay đuoc niem tin, voi y thuc điem tinh va tam tri thanh tinh, tram tinh va tu chu, nhu mot con voi đuoc thuan phuc mot cach hoan hao (Anguttara Nikaya, Kinh so 36).
Co nhung đe tu cua ong đang trong qua trinh tu tap chua tro thanh A la han, bi me hoac boi ve ngoai cua ong, nhung đa đuoc ong khuyen cham dut viec đo, va nhac nho rang khong nen nhin ong bang hinh tuong ben ngoai, ma nen nhin vao giao phap cua ong truyen day thi moi thay đuoc mot Nhu Lai chan that. Trong kinh Kim cang co bai ke: "Nhuoc di sac kien nga, di am thanh cau nga, thi nhan hanh ta đao, bat nang kien Nhu Lai", tuc la neu dung sac thay Ta, dung am thanh cau Ta, nguoi đo hanh đao ta, khong the thay Nhu Lai.
Khong co mot tac pham, van ban nao mieu ta ro ngoai hinh Tat-đat-đa Co-đam duoi dang con nguoi cho đen khoang the ky thu I TCN, sau thoi gian đo thi moi bat đau co nhung mo ta ve hinh dang đuoc cho la cua ong trong Kinh Lakkhana Sutta. Ngoai ra, Yasodhara mo ta so luoc hinh dang cua Tat-đat-đa Co-đam sau khi ong lan đau tien tro lai cung đien cua minh trong kinh đien Pali, Narasiha Gatha. Trong 32 tuong tot, nguoi ta noi ong co đoi mat xanh biec.
Ngoai ra, khac voi hinh tuong toc day va xoan tren cac buc tuong khac hoa ong, Đuc Phat đuoc ta la đa cao đau khi tu đe giai thoat khoi tran đoi the tuc.


Nhan đinh Danh xung khac (Thap hieu) Nhu Lai (zh. 如來, sa., pi. tathagata), la "Nguoi đa đen nhu the" hoac "Nguoi đen tu coi Chan nhu". Phat giao Mat Tong con goi la "Ty Lo Gia Na", dich y nghia la "Đai Nhat Nhu Lai". Theo tieng Phan, "Ty Lo Gia Na" la ten goi khac cua Mat Troi. Dung danh hieu "Ty Lo Gia Na" co nghia coi Tat-đat-đa Co-đam la Mat Troi hong khong bao gio tat; tue giac cua ong nhu Mat Troi soi sang khap the gian, xoa tan đem toi vo minh.
Ung Cung (zh. 應供) dich nghia la A La Han (zh. 阿羅漢, sa. arhat, pi. arahant), la "Nguoi đang đuoc cung duong", đang đuoc ton kinh.
Chanh Bien Tri­ (zh. 正遍知, sa. samyaksambuddha), dich theo am la Tam-mieu-tam-phat-đa (zh. 三藐三佛陀), la "Nguoi hieu biet đung tat ca cac phap".
Minh Hanh Tuc (zh. 明行足, sa. vidyacaranasampanna), nghia la "Nguoi co đu tri hue va đuc hanh", tuc la co đay đu tam minh (Tuc Mang Minh, Thien Nhan Minh, Lau Tan Minh) va ngu hanh (Thanh Hanh, Pham Hanh, Thien Hanh, Anh Nhi Hanh, Benh Hanh).
Thien The (zh. 善逝, sa. sugata), la "Nguoi đa ra đi mot cach tot đep".
The Gian Giai (zh. 世間解, sa. lokavid), la "Nguoi đa thau hieu the gioi".
Vo Thuong si (zh. 無上士, sa. anuttarapurusa),  la "bac tu hanh toi cao, khong ai vuot qua".
Đieu Ngu Truong Phu (zh. 調御大丈夫, sa. purusadamyasarathi), nghia la co kha nang đieu phuc nhung nguoi hien va ngu phuc nhung ke ac theo ve chinh đao.
Thien Nhon Su (zh. 天人師, sa. devamanusyanam sastr), la "Bac thay cua coi nguoi va coi troi".
Phat The Ton (zh. 佛世尊, sa. buddhalokanatha, buddhalokajyestha, bhagavan), la "Bac giac ngo đuoc the gian ton kinh".


Trong cac ton giao khac Nhieu nguoi theo An Đo giao cho rang Tat-đat-đa Co-đam la hoa than thu 9 cua than Vishnu. Tuy nhien nhieu loi day cua Phat Thich Ca von đi nguoc lai giao đieu ton giao cua An Đo giao, đien hinh la Phat phu nhan quyen nang cua kinh Ve Đa (Vedas) va phu nhan su ton tai cua Nga, linh hon truong ton, bat bien (Atman). Phat cung phu nhan đia vi toi cao cua Brahma trong An Đo giao, Phat noi rang cac vi than cung chi la mot chung sinh trong tam gioi ma thoi, ho khong phai toan nang va cung khong bat tu. Do vay, chi tiet nay co le la do An Đo giao hu cau ra đe thuyet phuc nhung tin đo Phat giao chuyen sang An Đo giao.
Tat-đat-đa Co-đam đuoc mot giao phai Hoi giao cua dan toc Ahmadiyya coi nhu la mot nha tien tri. Mot so tin đo Phat giao Trung Quoc thoi so khai tung nghi Tat-đat-đa Co-đam la hoa than cua Lao Tu trong Đao giao.
Cac tin đo cua Đao Cao Đai ton tho ong nhu mot bac thay ton giao lon cua ho. Hinh anh cua Tat-đat-đa Co-đam co the đuoc tim thay trong ca Toa Thanh va tren ban tho o nha. Ong cung đuoc ho cho la co moi lien he voi nhung nguoi sang lap ton giao lon khac nhu Lao Tu hoac Khong Tu.
Ke tu thoi ky Nara o Nhat Ban, thuyet "ban đia thuy tich" đuoc khoi xuong voi quan điem rang cac vi than cua Nhat Ban thuc te la hoa than cua Phat, va nguoi ta đa xac đinh "nguon goc Phat" cua nhieu vi than va tao tac cac tuong than duoi hinh dang tang lu.
Trong giao phai Gnostic co Mani giao, Tat-đat-đa Co-đam đuoc cho la mot trong so nhung vi thay giang đao cua Đuc Chua Troi truoc khi Mani xuat hien.
Trong đao Sikh, Phat đuoc đe cap nhu la đai dien thu 23 cua Vishnu trong Chaubis Avtar, mot tac pham Dasam Granth theo truyen thong đuoc viet boi Guru Gobind Singh.
Hinh tuong Barlaam va Josaphat trong Co Đoc giao đuoc cac nha nghien cuu xem la chiu anh huong tu cuoc đoi thanh đao cua Tat-đat-đa Co-đam.


Trong nghe thuat va đien anh = Phim =
Little Buddha, bo phim cua Bernardo Bertolucci nam 1994
Prem Sanyas, bo phim cam 1925, đao dien boi Franz Ostenn va Himansu Rai
Con đuong giac ngo, bo phim nhua Viet Nam do Cong Hau lam đao dien. Phim đuoc chua Hoang Phap (huyen Hoc Mon, Thanh pho Ho Chi Minh) va Cong ty Nghiep Thang san xuat vao nam 2013. Dien vien Tuan Phuong dien vai Đuc Phat. Ngay 8 thang 6 nam 2014, phim đat Giai nhat trong Lien hoan phim Vesak, đuoc tien hanh nhan dip Đai le Phat đan Lien Hop Quoc Vesak lan thu 11 o Viet Nam voi su tham du cua 95 quoc gia.
Buddha, phim hoat hinh anime do Toei san xuat dua tren manga Buddha cua Osamu Tenzuka.
Đai chien nguoi va than, bo truyen tranh Nhat Ban đuoc viet boi Shinya Umemura va Takumi Fukui.


= Phim truyen hinh =
Buddha, phim truyen hinh lich su cua An Đo nam 2013, dien vien Himanshu Soni đam nhan vai Tat-đat-đa Co-đam.
Phim cuoc đoi đuc Phat Thich Ca Buddha long tieng 55 tap, 2013.


= Van hoc =
The Light of Asia, mot bai tho su thi cua Edwin Arnold nam 1879.
Buddha, mot loat truyen manga tu 1972-1983 đuoc hu cau, them that lai tu cau chuyen cua Đuc Phat cua Osamu Tenzuka.
Tat-đat-đa hay Cau chuyen dong song, bo tieu thuyet cua Hermann Hesse, viet bang tieng Đuc vao nam 1922.
Lord of Light, mot cuon tieu thuyet cua Roger Zelazny, noi ve mot con nguoi trong tuong lai xa o Trai Đat, se dung Phat phap đe giang day con nguoi, chong đoi lai cac vi than.
Cau noi Lu khu co ong Cu đo mang: Lu khu la chi hang nguoi kho dai, ngay tho, khong biet chut gi ve cuoc đoi, trinh đo van hoa gioi han, khong biet đua chen voi đoi, cu song buong troi cho qua ngay đoan thang, nhung khong biet tai sao ho lai đuoc rat nhieu may man ngoai kha nang cua ho. Con Cu chinh la Cu-đam, tuc ten Gotama cua Phat Thich Ca trong Cau chuyen dong song. Cau nay y noi nhung nguoi kho khao so di đuoc may man la nho Đuc Phat Thich Ca đo mang.


= Am nhac =
Anh sang A Chau, mot vo kich dien xuong cua Dubley Buck nam 1886.
Karuna Nadee, mot vo kich dien xuong cua Dinesh Subasinghe nam 2010.


= Tranh ve =


Xem them Nhien Đang Co Phat
Ty Lo Gia Na Phat
Phat Ty Ba Thi
Phat Thi Khi
Phat Ty Xa Phu
Phat Cau Luu Ton
Phat Cau Na Ham Mau Ni
Phat Ca Diep
Phat Di Lac
Phat A Di Đa
Phat
Phat giao
Phat giao Nguyen thuy
Lich su Phat giao
Thap đai đe tu
Thap hieu


Chu thich Ghi chu


Tham khao Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Gautama Buddha tai Wikimedia Commons
THICH CA MAU NI tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Buddha (founder of Buddhism) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)