Vuong Mang (chu Han: 王莽; 12 thang 12, 45 TCN - 6 thang 10, nam 23), bieu tu Cu Quan (巨君), la mot quyen than nha Han, nguoi ve sau tro thanh vi Hoang đe duy nhat cua nha Tan, lam gian đoan giai đoan nha Han trong lich su Trung Quoc.
Tu vai tro ngoai thich trong trieu đinh nha Han, Vuong Mang đa tung buoc len nam nhung chuc vu cao nhat, thao tung viec trieu chinh va cuoi cung cuop ngoi nha Han. Tuy nhien chi sau 16 nam, trieu đai nha Tan ma ong sang lap đa sup đo cung cai chet cua ong.


Than the Vuong Mang xuat than trong gia đinh quan lai quy toc, goc gac o Binh Lang (mien đong Lich Thanh, tinh Son Đong hien nay). Theo su sach, ong la chau 6 đoi cua Te Bac vuong Đien An thoi Han So. Đien An la chau Te Kinh vuong Đien Kien thoi Chien Quoc, tham gia chong nha Tan va đuoc Hang Vu phong lam Te Bac vuong. Sau đo Te Bac vuong bi Te vuong Đien Vinh tieu diet nhung dong doi van o lai nuoc Te. Vi Đien An đa lam Vuong nen nguoi nuoc Te van goi la Vuong Gia, con chau lay Vuong lam ho.
Cu noi Vuong Mang la Vuong Ha (王賀) tung lam Tu y noi su thoi Han Vu Đe. Ong noi Vuong Mang la Vuong Cam (王禁) giu chuc Đinh uy su. Vuong Cam co nguoi con gai la Vuong Chinh Quan đuong la Hoang hau cua Han Nguyen Đe. Cha Vuong Mang la Vuong Man (王曼), anh trai cua Vuong hoang hau.
Khi Vuong Mang ra đoi la vao nam So Nguyen thu 4 (45 TCN), thi Vuong Chinh Quan đa lam Hoang hau đuoc 4 nam.


Thoi tre Nam 33 TCN, Han Nguyen Đe mat, thai tu Luu Ngao con Vuong hoang hau len noi ngoi, tuc la Han Thanh Đe. Vuong Chinh Quan tro thanh thai hau. Thoi nha Han co le ngoai thich nam quyen, vi vay khi Vuong Chinh Quan đac sung, nhung nguoi trong dong ho Vuong rat đac thoi. Nam 27 TCN, 5 nguoi chu bac cua Vuong Mang đong loat đuoc phong hau. Cha Vuong Mang la Vuong Man va anh ong đeu mat som, me ong vao cung hau ha thai tu.
Vi khi cha mat som, Vuong Mang con qua nho nen Vuong Mang khong đuoc thua huong tap tuoc. Vuong Mang khong đuoc huong giau sang nhu nhung anh em ho, khiem ton hoc hanh, theo hoc Kinh Le cua hoc gia o đat Bai la Tran Sam. Hang ngay Vuong Mang phung duong me gia va chi dau goa rat cung kinh, đuoc moi nguoi khen ngoi.


Đai than nha Han = Buoc vao chinh truong =
Nam 22 TCN, chu Vuong Mang la Vuong Phuong đang nam quyen lon trong trieu đinh bi om nang. Ong tan tinh đen cham soc cho chu, suot thang mac nguyen y phuc, đau toc roi bu. Vuong Phuong rat cam đong viec lam cua chau, truoc khi qua đoi đa noi voi Vuong thai hau va Han Thanh Đe quan tam toi Vuong Mang.
Vuong Phuong mat, Han Thanh Đe ben phong cho ong lam Hoang mon lang, sau đo thang lam Xa thanh Hieu uy.
Tu đo danh tieng cua Vuong Mang ngay cang noi. Cac danh si thoi đo nhu Kim Thiep, Tran Thang cung 2 nguoi chu la Binh A hau Vuong Đam va Thanh Đo hau Vuong Thuong hay ca ngoi ong truoc mat Thanh Đe va Vuong thai hau. Nam 16 TCN, Vuong Mang đuoc phong lam Tan Đo hau, Ky đo uy, Quang loc đai phu thi trung.
Vuong Mang tuy co chuc quyen nhung van rat khiem nhuong, hay giup đo cho đong lieu va chu cap cho cac danh si gap kho khan. Do đo danh tieng Vuong Mang ngay cang cao, nhieu nguoi ca ngoi đuc đo cua ong.


= Tru Thuan Vu Truong =
Chu Vuong Mang la Vuong Can thay Vuong Phuong giu chuc Đai Tu ma, cam quyen lon trong trieu, khi đo đa gia yeu va muon nghi huu. Theo le thi nguoi chau goi Vuong thai hau bang di la Thuan Vu Truong đang giu chuc Trung ve uy, đung đau Cuu khanh se len thay. Nhan luc Vuong Can bi om, Vuong Mang lai đen hau ha đe tim co hoi tien than.
Trong so cac vo le cua Truong co Hua My la em Hua hoang hau vua bi phe. Hua hau muon thong qua Hua My đe phuc ngoi nen nho qua Thuan Vu Truong, bieu rat nhieu cua bau. Truong noi doi la se co cach giup, nhung lai thong qua Hua My viet thu to tinh voi Hua hau đang bi phe. Mot nguoi em ho cua Vuong Mang la Vuong Dung – con mot nguoi chu khac cua ong la Vuong Lap – cung đong muu voi Truong. Vuong Mang biet đuoc noi tinh, ben to cao voi Đai tu ma Vuong Can ve viec lam cua Truong va Vuong Dung rang:

Truong non nong muon thay chuc cua chu, đa hua hen voi rat nhieu nguoi phong chuc cho ho
Vuong Can tau lai voi vua Thanh Đe. Thanh Đe tuc gian, sai bat giam Thuan Vu Truong. Vuong Lap biet su tinh đen con minh, ep Vuong Dung tu sat đe khoi lien luy ca nha. Sau đo Truong bi giet chet trong nguc, ban than Vuong Lap cung bi cach chuc, bat tro ve đat phong.
Nam 8 TCN, Vuong Mang đuoc phong lam Đai tu ma cung 3 nguoi chu ho Vuong trong trieu. Tuy vay, ong van giu tac phong gian di, khiem ton nen rat đuoc long cac quan.


= Lui buoc truoc ngoai thich moi =
Nam 7 TCN, Han Thanh Đe vi hoang dam nen mat som. Thanh Đe khong co con nen Vuong thai hau lap con cua Đinh Đao vuong Luu Khang (em Thanh đe) la Luu Han len noi ngoi, tuc la Han Ai Đe. Vuong Chinh Quan đuoc ton lam Thai hoang thai hau, lenh cho Vuong Mang tro ve nha đe nhuong lai quyen binh cho dong ngoai thich moi cua me Ai Đe la Đinh co (vo Luu Khang).
Vuong Mang ben viet so len Ai đe xin ve huu. Vua Ai Đe moi len ngoi, thay ong la đai than trieu cu nen muon giu lai. Do co y kien cua Thua tuong Khong Quang, Đai tu khong Ha Vu voi Thai hoang thai hau nen Thai hoang thai hau lenh cho ong phuc chuc.
Sau đo trong cung Vi Uong mo tiec, nguoi sap cho ngoi treo man lam cho cho Đinh Đao thai hau ho Pho (ba noi ruot cua Ai Đe, me Luu Khang) ngoi canh Vuong thai hoang thai hau. Vuong Mang kiem tra phat hien viec đo, rat buc, mang vien quan sap cho:

Đinh Đao thai hau la thiep cua phien vuong, lam sao co the ngang voi bac chi ton?
Va ong ra lenh sap cho cho Pho thai hau cho khac. Pho thai hau rat tuc gian, khong đen du tiec va tro nen cam thu Vuong Mang.
Sau vu viec nay, ong biet minh o tinh the bat loi, ben xin tu chuc lan thu hai. Do ap luc cua me va ba noi, Ai đe phe chuan đe nghi cua ong. Vi uy tin cua Vuong Mang voi cac cong khanh rat cao nen ho cung dang bieu ca ngoi cong lao cua ong. Ai Đe ben mo rong ap phong cho ong.
Hon 1 nam sau, Pho thai hau cung đuoc ton lam Thai hoang thai hau nhu Vuong Chinh Quan, con me Ai Đe la Đinh co đuoc ton lam Thai hau, ngang voi đia vi cua Trieu thai hau (hoang hau vo Thanh Đe). Nha Han luc đo co 2 thai hoang thai hau va 2 thai hau.
Hai gia toc ho Đinh va ho Pho đeu đuoc vao trieu phong hau. Ho Vuong bi đa kich nang ne: Khuc Duong hau Vuong Can bi buoc tro ve đat phong, Thanh Đo hau Vuong Huong bi cach chuc ve que. Vuong Mang con bi truy cuu vu ngan can dang ton hieu cho Pho thai hoang thai hau va Đinh thai hau, bi đe nghi xu tu. Tuy nhien, ong đuoc an xa vi đa co cong lao voi trieu đinh, chi bi tuoc đat thu phong moi. Ai đe ne Vuong Chinh Quan nen giu cho ong tuoc hau va đat Tan Đo.


= Tro lai chinh truong =
Biet minh bi that sung, Vuong Mang tro ve Tan Đo chi đong cua khong ra ngoai đe giu minh. Con trai ong la Vuong Hoach giet 1 no ty, Vuong Mang mang chui tham te roi bat phai tu sat đe giu nghiem phep nuoc. Mot so đong lieu đen nha thay vo ong an mac rat xoang xinh nhu nguoi o, khi biet la phu nhan đeu rat ngac nhien. Qua viec đo cang them nhieu nguoi rat cam phuc ong.
Khong lau sau, ca Pho thai hoang thai hau va Đinh thai hau đeu qua đoi. Hang tram nguoi dang so len Ai Đe keu oan cho Vuong Mang, xin đe ong tro lai trieu đinh. Nam 2 TCN, Ai đe lay ly do can nguoi phung duong Vuong thai hoang thai hau, ben ban chieu trieu ong tro lai kinh đo Truong An.
Nam 1 TCN, Han Ai Đe vi hoang dam qua đo, bi benh qua đoi khi moi 25 tuoi, cung khong co con noi. Vuong Chinh Quan đen ngay cung Vi Uong giu lay ngoc ty truyen quoc, trieu gap Vuong Mang vao cung ban viec. Ong kien nghi bai chuc het nhung nguoi than thich cua ho Pho va ho Đinh cung Đai tu ma Đong Hien. Đong Hien la nguoi phe ho Pho, biet chuyen ben tu sat luon ngay hom đo. Vuong Chinh Quan đe nghi cac quan tien cu chuc Đai tu ma. Tu đo Khong Quang va Tu khong Banh Tuyen ben tien cu Vuong Mang.
Ong cung Vuong thai hoang thai hau lap chau cua Han Nguyen Đe, con cua Trung Son Hieu vuong Luu Hung va Ve co la Luu Dien moi 9 tuoi len noi ngoi, tuc la Han Binh Đe. Vuong Chinh Quan lai xung la Thai hau nhu cu, cu Vuong Mang lam phu chinh.


= Thanh trung ke đich =
Vuong Mang tau voi Vuong thai hau viec Trieu thai hau (hoang hau cua Thanh Đe) tung sat hai hoang tu va ho Pho kieu cang ngang tang coi thuong luat phap. Vuong thai hau chuan y, ha lenh phe ngoi cua Trieu thai hau va Pho hoang hau (vo Ai Đe, chau noi cua Pho thai hoang thai hau đa mat) va buoc 2 nguoi phai tu sat. Pho thai hoang thai hau va Đinh thai hau tung phe truat Vuong Mang truoc đay cung bi tuoc bo danh hieu, tro lai lam Đinh Đao Cung vuong mau va Đinh co.
Tu đo Khong Quang la dong doi Khong Tu, đuoc Vuong Mang coi trong, lai cat nhac con re Quang la Chan Ham lam Đo uy. Vuong Mang muon triet tieu het cac ngoai thich moi cua Ai Đe, ben lam ban tau, Vuong thai hau phe chuan, nhung nguoi ho Pho, ho Đinh va nguoi nha Đong Hien đeu bi cach chuc đay đi xa.
Rieng voi ong chu Hong Duong hau Vuong Lap tung thong đong voi Thuan Vu Truong truoc đay, Vuong Mang bi mat đe nghi Khong Quang dang so truy cuu. Khong Quang ne so Vuong Mang nen lam theo, đe nghi Vuong Lap tro ve đat phong, khong cho vao trieu. Ban đau Vuong thai hau khong nghe nhung Vuong Mang đoi xu nghiem đe giu phep nuoc, khong vi tinh nghia rieng tu. Thai hau phai chap thuan.


= Thao tung trieu đinh =


 Thang chuc An Han cong  Ke tu đo quyen hanh trong trieu đinh hoan toan trong tay Vuong Mang. Ong gay dung luc luong rieng gom nhung nguoi tam phuc nhu Vuong Thuan, Vuong Ap, Chan Phong, Chan Ham, Binh Yen, Luu Ham, Ton Kien. Vi vay nhung quyet sach cua Vuong Mang ban ra đeu đuoc thuc thi thuan loi. Be ngoai ong to ra la nguoi chinh truc đuong hoang, nhung ky thuc nhung chinh sach ban ra đeu co nhung nguoi than can hau thuan huong ung nen Vuong thai hau va moi nguoi rat tin tuong vao tai nang va su cong tam cua ong.
Cuoi nam 1 TCN, do su goi y cua nhung nguoi tam phuc, bo toc ngoai vi Ich chau dang len trieu đinh con chim tri trang. Moi nguoi ban tan rat nhieu, vi truoc đay khi Chu Cong Đan phu chinh Chu Thanh Vuong cung co nuoc Viet Thuong Thi tu xa ngan dam đen dang tri trang. Vi vay moi nguoi cho rang do Vuong Mang nhieu cong đuc nen co điem lanh.
Ngay thang 1 nam sau (1 SCN), moi nguoi cung xung tung cong lao cua ong. Thai hau sai mang con tri trang lam vat cung te trong ton mieu nha Han va xuong chieu sai Vuong Mang theo guong cua Chu Cong, xay dung chinh sach cho van the, phong ap tang them 28.000 ho, thang len chuc Thai pho, An Han cong, cap cho phu đe cu cua tuong quoc Tieu Ha thoi Han Cao To. Ban đau Vuong Mang tu choi lay le vai lan roi, đe nghi rang nen quan tam toi con chau hoang toc, quan vien va cac cong than khai quoc. Cuoi cung trieu đinh xuong lenh: 

Chieu lenh ban ra, cuoi cung Vuong Mang moi chiu nhan chuc phong, đong thoi ca nuoc đong loat đuoc ban on, đeu rat cam ta Vuong Mang.
Ong lai kien nghi thai hau rang: hai ho Đinh va Pho song xa hoa khien dan chung kho cuc, vi vay thai hau nen tiet kiem hon. Thai hau bang long cat 10 huyen huong loc cua minh giao cho Đai Tu nong. Khi co thien tai, ong lien an chay.
Nam 2, Thanh chau bi lu lut va nan cao cao. Qua su phat đong cua ong, 230 quan vien xin hien đat lam nha cuu te cho nguoi ti nan. Ong con xuong lenh đinh chi xay dung khu Ho Tri Uyen lam noi o cho nan dan, tham chi ngay tai Truong An cung xay 1000 can nha cho nhung nguoi dan chay nan đen tru. Nhung noi bi thien tai đuoc mien thue.


 Cha hoang hau  Nam 3, vua Binh Đe len 13 tuoi, Vuong Mang kien nghi len Vuong thai hau nen som chon hoang hau cho vua Binh Đe vi may đoi truoc đeu khong co con noi nghiep. Sau vai đong thai van đong nhung nguoi tam phuc đe nghi, cuoi cung Vuong thai hau chon con gai Vuong thi cua Vuong Mang trong so nhung co gai du tuyen lam hoang hau cua Binh Đe.
Theo thong le, cha cua hoang hau huong đat phong 100 dam va thuong rat nhieu tien vang. Nhung Vuong Mang tu choi mo rong phong ap va trich tien thuong cho 10 co gai cung du tuyen hoang hau voi con minh. Cac quan vien nhat loat dang thu cho rang nhu vay thi le sinh cho hoang hau khong hon gi cac phi tu, đe nghi tang thuong them tien vang cho ong. Nhung Vuong Mang van khong nhan het ma mang chu cap cho nhung nguoi ngheo trong 9 toc ho Vuong. Nhieu nguoi rat cam đong viec lam nay cua Vuong Mang.


 Tru ngoai thich moi  Đe ngan ngua ngoai thich moi cua Binh Đe can du trieu chinh, tranh quyen voi minh, ong chi ton me đe Binh Đe la Ve co lam Trung Son Hieu vuong thai hau, con hai nguoi cau cua Binh Đe la Ve Bao va Ve Huyen lam Quan noi hau o lai nuoc Trung Son, đong đo o Lu No, khong cho toi Truong An.
Nam 4, con Vuong Mang la Vuong Vu so sau nay Binh Đe lon len se oan han, nen len sai nguoi lien lac voi Ve Bao, xui me Binh Đe dang thu xin ve kinh, nhung Vuong Mang bac bo. Vuong Vu ban muu voi thay hoc la Ngo Chuong. Chuong cho rang Vuong Mang tuy co chap nhung lai me tin, so quy than, nen nghi cach bay ra tro tai di đe lay ly le khuyen Vuong Mang nhuong lai quyen cho ho Ve.
Vuong Vu nghe theo, sai La Khoan nua đem lay mau rai ra cua Vuong phu, nhung bi linh gac phat hien. Vuong Mang ben lenh bat giam va xu tu Vuong Vu, sai bat giet het ho Ve. Nhan đo, ong ra lenh giet vai tram nguoi phi bang ong nhu cong chua Kinh Vu, Luong vuong Luu Lap va nhung nguoi trong ho nhu chu Vuong Lap, anh ho Vuong Nhan.


 Đe cao danh hieu  Thai bao Vuong Thuan dang thu len thai hau, noi rang Vuong Mang cong lao trum thien ha, nhu Y Doan va Chu Cong, nen ton lam Te hanh. Vuong thai hau chap thuan, lai phong cho me ong lam Cong Hien quan, hai nguoi con ong phong lam liet hau. Vuong Mang ban đau van khoc khong nhan, sau thai hau phai sai Khong Quang thuyet phuc, ong moi thu phong. Vuong Thuan lai tau len thai hau rang o Thuc quan co nguoi ten la Lo Kien von đang đinh thua kien Vuong Mang ve chuyen đat đai nhung thay Vuong Mang tu choi nhan phong nen lay lam ho then ma rut đon - viec đo giong viec Chu Van Vuong dung đuc cam hoa nuoc Ngu va nuoc Nhue trong su sach. Vi vay moi nguoi truyen ra rang an đuc cua Vuong Mang con vuot ca Chu Van Vuong.
Đe lung lac gioi tri thuc khoi phuc lai le co truoc đay, ong cho xay dung Minh Đuong (noi lam viec cua thien tu), Tich Ung (noi mo truong hoc) va Linh Đai (đai thien van) va xay nha cua cho nhung nguoi co hoc tai kinh thanh. Sau đo ong lenh trung tap nhung nguoi co tay nghe đen day cho lop tre. Nhung nguoi tinh thong chu nghia đeu đuoc trieu đinh uu đai. Do su cung kinh, khiem nhuong cua ong, nhieu nguoi cam phuc va xin theo Vuong Mang. Ong tu tap đuoc hon 1000 nguoi co tai nang trong thien ha.


Gianh ngoi Hoang đe Thang gieng nam 5, theo đe nghi cua so đong nhung nguoi tam phuc, Binh Đe moi len 14 tuoi chap nhan gia phong Cuu tich cho Vuong Mang. Ong đuoc huong đai ngo chi duoi Hoang đe va tren tat ca cac Chu hau.
Cuoi nam 5, Binh Đe bi benh. Vuong Mang theo loi Chu Cong cau troi giai benh cho Chu Vu vuong, cung lam van khan xin chet thay cho vua. Nhung ky thuc, ong sai nguoi mang ruou đoc đen cho Binh Đe. Binh Đe uong ruou va qua đoi khi moi 15 tuoi, khong co con noi. Vuong Mang lien chon trong so cac hau due cua Han Tuyen Đe, lap chau 5 đoi cua Tuyen Đe la Luu Anh moi 2 tuoi len ngoi, tuc la Nhu Tu Anh.
Vuong Mang lai dung chuyen Vien huyen lenh Vu So la Manh Thong đao đuoc phien đa co dong chu "An Han cong Mang lam Hoang đe". Theo đe nghi cua cac tam phuc cua ong, Thai hau xuong chieu phong ong lam Gia Hoang đe, phu chinh cho Nhu Tu Anh, đuoc may ngay sau thi xung la Nhiep Hoang đe.
Y đinh cuop ngoi nha Han cua Vuong Mang đa ro, cac Tong that nha Han bat đau phan ung. Nam 6, An Chung hau Luu Sung va thu ha Truong Thieu khoi binh nhung nhanh chong that bai.
Thang 9 nam đo, Thai thu Đong quan la Dich Nghia khoi binh, lap Luu Tin lam vua. Vuong Mang đieu đai quan đanh dep. Dich Nghia co vai van quan nhung luc luong o hop nen chi hon 1 thang bi thua tran tai huyen Ngu, tren đuong bo chay thi bi giet.
Dep xong cac canh quan chong đoi, Vuong Mang quyet đinh gianh ngoi nha Han. Nam 8 (thang gieng nam 9 theo duong lich), ong phe bo vua nho Nhu Tu Anh luc đo moi 5 tuoi, giang phong lam Đinh An cong va len ngoi Hoang đe, lap ra nha Tan (8-23). Ong lap vo lam Hoang hau, con la Vuong Lam la Thai tu. Nam đo Vuong Mang 54 tuoi.


Vua nha Tan Vuong Mang mang hoai bao phuc co, tai tao nen van minh co xua, xay dung mot the gioi ly tuong. Ong đa thuc hien hang loat cai cach anh huong toan dien đen xa hoi Trung Quoc khi đo. Vuong Mang thanh tam muon phuc co, vi ong xem xa hoi co đai ma sach kinh đien cua Nho gia đa mieu ta, la muc tieu co the thuc hien đuoc.


= Cai cach kinh te =


 Noi dung cai cach  Nam 9, Vuong Mang ban hanh cai cach. Cac chinh sach chu đao cua Vuong Mang la:

Che đo "vuong đien": Đat đai thuoc so huu cua trieu đinh, tu nhan khong đuoc phep mua ban. Phan phoi lai ruong đat, khong co ta đien, tren nguyen tac moi cap vo chong đuoc chia 100 mau.
Cham dut che đo mua ban no ty. Thuc hien lao đong bat buoc: nguoi vo cong roi nghe moi nam phai nop 1 tam vai, neu khong đong đuoc thi bi phat phai đi lao đong kho sai.
Thuc thi che đo chuyen doanh: chinh quyen trung uong chuyen doanh ruou, muoi va đo sat; tien te do trieu đinh phat hanh thong nhat la "Bo tien" co hinh luoi cuoc. Thiet lap che đo vay lai: nhung khoan vay dung vao viec tang le, cung bai thi khong phai tra lai.
Thuc hien chinh sach kinh te co ke hoach, gia ca do trieu đinh khong che nham ngan chan con buon thao tung thi truong, loai tru hien tuong co nguoi giau nguoi ngheo. Ong xuong chieu thi hanh "Ngu quan luc quan", tai nhung thanh lon nhu Truong An, Lac Duong, Ham Đan, Lam Tri, Uyen thanh, Thanh Đo… co mot to chuc goi la Ngu quan ty thi su đe quan ly thi truong. Vao giua moi quy se co quan Ty thi vat gia đi binh xet o đia phuong, goi la "thi binh". Neu vat gia cao hon "thi binh" quan Ty thi se ban ra theo gia thi binh; neu vat gia thap hon thi binh thi dan chung đuoc phep mua ban tu do. Nhung mat hang nhu yeu pham nhu ngu coc, vai voc neu bi e am thi Ty thi se mua theo gia von.
Thue thu nhap thu theo cong thuc "thap nhat" (1/10) đoi voi nguoi tu do kiem song nhu kinh doanh cong thuong, kiem bat hai luom trong rung, san bat ca, boi toan, chua benh, chan tam… Ai co y giau giem khong khai bao san pham kiem đuoc se bi phat lam lao đong kho sai 1 nam. Đoi voi ruong đat chua khai pha, chua co san pham thi cu 3 nguoi phai đong thue 1 nguoi.


 Mat trai  Mac du co nhung y tuong lon lao nhung cuoc cai cach cua Vuong Mang gap phai nhung tro ngai rat lon khien no khong the đi đen thanh cong. Cac cai cach cua ong nham đat đen muc tieu hoan my va ong khong ngan ngai đong cham đen tat ca moi nguoi, đieu đo bi đanh gia la rat cuc đoan ma Vuong Mang mac phai.

Van đe ruong đat: chinh sach nay đong cham đen gan nhu ca xa hoi: no khong chi đung cham rat nhieu đen loi ich cua nguoi co nhieu ruong đat trong xa hoi phong kien (tang lop đia chu) khien ho tim cach che giau, phan tan va chong đoi; voi nguoi nong dan, nhung hua hen ban đau ve ruong đat co the khien ho phan chan nhung sau đo hieu qua thuc thi khong co khien ho tro nen phan no.
Van đe no ty: Vuong Mang đon gian coi ho la tu thuoc, ngan can viec mua ban, đam bao cho nong thon co suc lao đong đe trieu đinh khong bi that thu. Nhung Vuong Mang lai khong he đe ra bien phap nao đe ngan chan viec nhung nguoi nong dan bi ban cung hoa cung se phai tro thanh no ty. Chinh vi vay nhung nguoi no ty kha dung dung voi quy đinh nay cua trieu đinh vi no vo thuong vo phat voi ho. Mot mat, Vuong Mang ra quy đinh cam mang vo con nguoi khac ban lam no ty, mat khac ong lai dua vao đien tich co ma quy đinh rang: ai pham lenh cam se bi sung lam no ty. Cac chu no thi bi đong cham loi ich nen tim cach chong đoi, mat khac ho cung co nguy co bi tro thanh no ty neu pham lenh cam, do đo so nguoi phan đoi ngay mot nhieu.
Van đe tien te: Cai cach ve tien te gay nhieu hon loan nhat trong xa hoi Trung Quoc khi đo. Ngay nam 7 truoc khi gianh ngoi nha Han, Vuong Mang đa ha lenh cai cach tien te. Sau khi len ngoi, ong lai tien hanh cai cach tien te nhieu lan nua va lan nao cung phuc tap, gay phien ha cho đoi song. Tien moi nhe hon tien cu khuyen khich nguoi ta đuc gia. Vuong Mang lai ra lenh tu liet hau tro xuong khong đuoc tru vang. Đieu đo khien cac đia chu nho, trung binh va thuong nhan rat bat man. Cuc đoan hon, Vuong Mang con ra quy đinh bat ky ai ra đuong cung phai mang theo "bo tien" (tien moi cua trieu đinh), neu khong thi bi xem la thieu chung minh hop phap. Khi tien te tro thanh mot thu giay thong hanh thi tac dung luu thong cua no cung khong con.
Viec quan ly thi truong gia ca: Vuong Mang muon trieu đinh khong che gia ca đe lam loi cho dan, nhung ong lai bo nhiem nhan su khong thoa đang. Ong cho nhung thuong gia giau co giu chuc Luc quan nhu Vuong Ton Đai Khanh, Truong Truong Thuc, Tiet Tu Trong… Nhung nguoi nay đeu loi dung chuc vu đe thao tung thi truong, cau ket voi cac thuong nhan tuy y đinh gia đe lam giau.
Van đe thue khoa: Vuong Mang co phan ha khac voi nhung nguoi lao đong ngheo kho. Ban than ho khong co ruong đat, phai vao rung, ra song muu sinh tung bua nhung cung phai nop thue la mot ganh nang, khien ho tuyet đuong sinh song.


= Cai cach hanh chinh =
Vuong Mang ra lenh thay đoi ten goi cac đia phuong theo y thich, bat ke thoi quen nhieu đoi va đieu kien vat chat o cac noi đo. Khong chi nhu vay, ong con ra lenh đieu chinh khu vuc hanh chinh va chuc nang quyen han cua cac đon vi hanh chinh.
Mac du moi lan thay đoi la tao ra nhieu rac roi, nhung Vuong Mang van tiep tuc thay đoi nhieu lan. Co quan trong vong 1 nam đoi ten toi 5 lan, cuoi cung lai dung ten cu ban đau.
Su phuc tap cua ten goi hanh chinh khien tat thay quan lai va dan chung đeu chan ghet.


= Đoi ngoai =
Vuong Mang muon cong lao cua minh vuot han cac bac tien nhan, lai chiu anh huong sau sac quan điem phan biet giua "Hoa Ha va Man Di". Đoi voi cac dan toc thieu so ngoai bien cuong, Vuong Mang đa ap dung nhung chinh sach rat sai lam. Vuong Mang xem nhe su hoa binh lau dai ma cac đoi vua Han truoc đa thiet lap voi ngoai bang, cho rang minh co quyen nang vo đich đe no dich cac ngoai toc va đua ra nhung yeu cau vo ly đoi voi ho.
Voi nguoi Khuong phia tay, Vuong Mang ha chuc vuong cua hon 30 nuoc, uy hiep bat ho phai hien nop vung đat quanh ho Thanh Hai đe lap ra quan Tay Hai, qua đo se ket hop voi cac quan trong nuoc nhu Bac Hai, Đong Hai, Nam Hai tao ra Tu Hai. Đe vung đat hoang vu thanh quan, ong thuc hien cuong buc doi dan toi đo. Vi su thanh lap quan Tay Hai, Vuong Mang đa gay ra su bat man cua nhung nguoi phai đen đo. Vua nuoc Cau Dinh bi giang chuc bat man lien mang quan đanh nha Tan, cac toc xung quanh hua theo, đeu phan Tan.
Đoi voi cac dan toc phia đong bac, Vuong Mang bat Cao Cau Ly đanh cac toc khac o Lieu Tay nhung bi vua Cao Cau Ly la Luu Ly Minh Vuong tu choi. Vuong Mang ben sai Nghiem Uu lua giet Luu Ly Minh Vuong, chat đau mang ve Truong An va đoi "Cao Cau Ly" thanh "Ha Cau Ly". Thuc te vua Luu Ly Minh Vuong van con song sau vu am sat nay. Nam 12, Vuong Mang sai su moi Luu Ly Minh Vuong cua Cao Cau Ly tham gia lien minh tan cong nguoi Hung No. Song, Luu Ly Minh Vuong khong nhung tu choi ma con tan cong nha Tan cua Vuong Mang, chiem lay vai thanh tri cua nha Tan.
Voi nguoi Hung No phia bac von chua tung cuop pha bien gioi trong nhieu nam va đa than phuc trieu đai moi, Vuong Mang lai ra lenh đoi an vang nho hon an nha Han trao cho ho; buoc ho phai đoi ten goi Hung No thanh "Cung No", "Hang No"; đoi Thien Vu thanh "Thien Vu", "Phuc Vu". Ong con chia Hung No lam 15 nuoc nho, phai nguoi mang cua cai chau bau đen Tai ha chieu tap con chau cua Ho Han Gia (cac hau due xua kia cua Hung No) đe đua len lam Thien Vu cac bo. Hung No khong chiu, tu đo lien tuc xam pham bien gioi giet nguoi cuop cua. Thai thu, đo uy hai quan Nhan Mon, Soc phuong bi giet; rieng gia suc va tai san bi cuop đi vo so. Nam 19, Vuong Mang phai 12 tuong quan đem 30 van quan đi đanh Hung No. Tuong Nghiem Uu đuoc cu ra mat tran can khong nen gay chien nhung Tan Đe khong nghe, quyet tam đanh Hung No.
Đe thuc hien cuoc chien tranh đo, Vuong Mang ra lenh ca nuoc phai chuan bi quan nhu, luong thuc trong 300 ngay. Tren đuong tu Giang Hoai đen bo bac bien phong, chat nich xe ngua, dan phu va luong thuc. Ong lai ha lenh cho 30 van quan phai đong loat xuat kich trong tinh trang đay đu quan nhu va luong thuc. Vi vay, nhung canh quan đen truoc phai cho đoi. Trong thoi gian cho đoi, tuong si vung bien keo nhau đi cuop boc khien nhan dan vung bien rat cam phan. Nhieu nha phai cho con em đi linh lai bi cuop nen tro nen khanh kiet, noi day chong lai.
Vuong Mang thay tinh hinh lon xon ben phai hang chuc khanh tuong, trung lang tuong va cac quan chap phap đi on đinh tinh hinh vung bien. Nhung đam quan lai nay lai cau ket voi cac tuong si vung bien đe cuop boc cua dan khien đoi song nhan dan cang them kho cuc.
Khong chi huy đong trai trang, Vuong Mang con huy đong nhung di dan co phap thuat tham gia chien su đe "phu phep" cho quan đoi chien thang, hua co trong thuong. Vi vay co hon 1 van "cao thu" đen xin ra quan. Du sau đo ong biet nhung nguoi đen đau quan đeu khong co ban linh gi đac biet nhung đe khich le nen van cap cho xe ngua quan ao.
Viec gay chien voi cac toc ngoai bang đa đay mau thuan giua trieu đinh nha Tan voi cac tang lop trong nuoc, nhat la nhan dan lao đong ngheo kho len toi đinh điem.


That bai va mat nuoc = Khoi nghia nong dan =
Trong khi đoi song xa hoi bi xao tron, chien tranh voi cac ngoai toc xung quanh keo dai nhieu nam khien nhan dan cam phan thi trong nuoc lai xay ra mat mua, han han, nan chau chau, vo đe song Hoang Ha, đoi dong chay song Hoang Ha… Đieu đo khien cho đoi song nhan dan ngay cang quan bach. Ngay ngan kho cua trieu đinh cung bi tieu ton rat nhieu. Trong hoan canh đo, khoi nghia binh bien chong trieu đinh đa no ra.
Nam 15 o quan Ngu Nguyen va Đai quan no ra nhung cuoc phan khang cua nhan dan chong lai viec binh dich đanh Hung No, đong vai ngan nguoi. Nam 16, tai Lang Nha, Hai Khuc no ra cuoc phan khang do nguoi phu nu la La Mau đung đau. La Mau tu xung la tuong quan, quan đong vai van nguoi. Cung nam đo o quan Coi Ke no ra cuoc noi day cua Qua Đien.
Nam 17, nhung nguoi dan bi đoi kem o Tan Thi thuoc Kinh chau theo Vuong Khuong, Vuong Phuong noi day khoi nghia chong trieu đinh. It lau sau, cac canh quan khoi nghia khac cua Ma Vu o Nam Duong, Vuong Thuong va Thanh Đan o Dinh Xuyen đen gia nhap, quan khoi nghia lon manh nhanh chong. Vi canh quan nay lay nui Luc Lam lam can cu nen đuoc goi la quan Luc Lam.
Nam 18, hon 100 nguoi ngheo kho o Lang Nha theo Phan Sung khoi nghia o đat Cu. Do hai vung Thanh chau, Tu chau mac thien tai, nhan dan đi theo Phan Sung rat đong. Đe phan biet voi quan nha Tan, quan khoi nghia nhuom đo long may, nen goi la quan Xich Mi. Canh quan cua Phung An va Duong Am co vai van nguoi ve quy phuc Phan Sung. Mot thoi gian sau, khi La Mau chet, tan quan cung keo ve theo Phan Sung. Quan Xich Mi lap can cu o Thai Son, hoat đong o Thai Am, Lai Vu, Phi Thanh, Binh Am, Đong A thuoc nam bac song Hoang Ha.
Nam 20, phat sinh them cac cuoc noi day cua Phung Tich Cau o Cu Loc va Tan Phong o Nam Quan.
Hai canh quan khoi nghia Luc Lam va Xich Mi tro thanh luc luong chong nha Tan manh nhat. Cac canh quan do Vuong Mang phai đi đanh dep quan khoi nghia đeu bi đanh bai. Thai su Canh Thuong, tuong quan Liem Đan lan luot tu tran. Cac luc luong chong đoi ngay cang manh them.
Nam 23, quan Luc Lam ton mot nguoi tong that nha Han la Luu Huyen len lam hoang đe voi danh nghia khoi phuc nha Han đe đanh nha Tan, tuc la Han Canh Thuy Đe.


= Bai vong =


 Keu troi giup  Vuong Mang co huong lac cuoi đoi, lam ra cach tin vao phu menh: "Neu hoang đe lay đuoc 120 phi tan thi bien thanh than tien", lap con gai su gia Đo Lang la Đo thi lam hoang hau. Khi đo Vuong Mang đa 68 tuoi va vo ong đa chet 2 nam. Ngay lap hoang hau, ong lai sai tim đu 120 my nu vao cung lam khanh tan.
Vuong Mang sai Đai Tu khong Vuong Ap, Tu đo Vuong Tam mang 42 van quan đi dep quan Luc Lam. Thang 6 nam 23, hai ben kich chien o tran Con Duong, quan Vuong Ap bi tuong Luc Lam la Luu Tu, du luc luong it hon nhieu, đanh bai hoan toan. Đay la tran đanh buoc ngoat trong cuoc chien chong nha Tan.
Nhan luc quan Tan thua tan tac, cac tho hao cac vung noi day cat cu: Quy Ngao o Thien Thuy, Cong Ton Thuat o Thanh Đo, Đau Dung o Tay Ha, Ly Hien o Lu Giang, Truong Bo o Lang Nha, Đong Hien o Đong Hai… Chinh quyen nha Tan luc đo rat suy yeu, thuc te chi con Truong An va Lac Duong. Nhan đa thang loi, quan Luc Lam chia lam hai đuong tien đanh nha Tan. Mot canh đanh vao cua Vu Quan đe tien vao Truong An; canh quan kia đanh vao Lac Duong.
Thang 7 nam 23, tuong quan Luc Lam la Vuong Khuong đanh ha thanh Lac Duong, bat song thai su nha Tan la Vuong Khuong va Ai Chuong mang ve Uyen Thanh chem đau.
Thang 9 nam 23, khi Than Đo Kien lay đuoc ai Vu Quan tien vao Truong An thi nhan dan trong thanh cung vung day chong trieu đinh.
Tinh hinh Truong An nguy ngap. Trong thanh, Ve tuong quan Vuong Thiep, Quoc su Luu Ham va Đai tu ma Đong Trung muu bat Vuong Mang đe đau hang Luu Huyen. Nhung 3 nguoi khong quyet đoan hanh đong, lai muon cho toi luc "sao Thai Bach moc" moi khoi su, nen viec bi bai lo. Vuong Mang ra lenh giet ca ba nguoi.
Vuong Mang biet khong the cuu van tinh the, dan quan than đen Nam giao te cao troi đat đe nho troi cuu giup. Ong ngua mat len troi than:

Ong đam nguc gao khoc, roi phu phuc xuong đat dap đau đoc "Cao thien sach" do tu ong viet, noi ro voi Troi ve cong lao cua minh va mong troi phu ho. Hang van nho sinh đuoc ong thu phuc khi chua len ngoi tuc truc cung đoc "Cao thien sach" hang ngay đe mong linh nghiem. Vuong Mang tinh cong cua ho va phong lam Quan lang.


 Chet o Tiem Đai  Luc quan Luc Lam vuot qua ai Vu Quan, tien đanh Tich Thuy, Đan Thuy thi canh quan moi noi day cua Quy Ngao cung chia mui tan cong vao kinh thanh nha Tan. Quy Ngao tu xung la Đai tuong quan, dan gia toc va thu ha tu Thien Thuy đanh toi. Kinh thanh bi ep tu hai phia đong tay.
Vuong Mang voi tha cho cac tu nhan trong kinh thanh, sai ra đanh đich. Nhung canh quan nay vua ra khoi Vi Kieu lai nhat te bao nhau lam phan, đao pha mo to nha ho Vuong, đot chay quan tai va cac cong trinh mieu tho cua trieu đinh nhu Minh Đuong, Tich Ung… ma truoc đay Vuong Mang tung xay dung luc moi dung chinh quyen.
Ngay 1 thang 10 theo lich trieu Tan (tuc 1 thang 9 theo lich Canh Thuy, 4 thang 10 theo duong lich), quan Luc Lam đanh vao kinh thanh Truong An, tien vao theo cua Tuyen Binh.
Ngay 2, giao tranh lon xon trong thanh đen gan cung cam. Trong luc hai ben xo xat ben ngoai, Vuong Mang mac le phuc mau tia, đeo an hoang đe, tay cam đoan đao chuan bi nghenh chien.
Sang som ngay 3 (tuc 6 thang 10 duong lich), Vuong Mang đi ra cua Bach Ho, len xe cua Vuong Ap đon san đen Tiem Đai, hy vong vao su ngan tro cua ho nuoc xung quanh đe chong lai quan đich. Cac cong khanh, đai phu va hoan quan cung theo đen Tiem Đai.
Quan Luc Lam keo đen noi, vay Tiem Đai nhieu lop. Tren đai cao, quan Tan dung ten ban xuong chong tra khien quan Luc Lam khong tien len đuoc. Nhung đen khi ten het, quan Luc Lam tien len. Hai ben đanh giap la ca. Cha con Vuong Ap xung đot roi đeu tu tran. Cac cong khanh khac trong Tiem Đai cung bi giet.
Trong luc lon xon o Tiem Đai, Vuong Mang bi thuong nhan Đo Ngo giet chet. Tuy nhien, chinh Đo Ngo khong biet nguoi bi minh giet la Vuong Mang, chi chop lay qua ngoc ty tren nguoi ong mang đi.
Hieu uy quan Luc Lam la Cong Tan thay Đo Ngo co an mang tren nguoi, lien hoi Đo Ngo lay tu xac chet nao. Đo Ngo chi xac Vuong Mang. Cong Tan ben chat đau Vuong Mang mang nop, con xac ong cung bi binh si tranh gianh nhau đe linh thuong.
May hom sau, đau Vuong Mang bi mang beu o cho huyen Uyen o Nam Duong. Nhieu nguoi tranh nhau nem đa len thu cap vi cam phan.
Vuong Mang o ngoi tat ca 16 nam, tho 68 tuoi. Trieu đai Nha Tan ma ong sang lap cung cham dut tai đo.


Nhan đinh Bach Cu Di đoi nha Đuong co bai tho Phong ngon ngu đao tinh tu nhu sau:

Chu cong khung cu luu ngon nhat
Vuong Mang khiem cung ha si thi
Gia su đuong nien than tien vo
Nhat sinh chan nguy huu thuy chi
Ban dich cua Phan Ke Binh trong Tam quoc dien nghia:

Chu Cong giua luc bi giem pha,
Vuong Mang trong khi ton ke si,
Gia phong bay gio đeu chet ca
Con ai biet đuoc chinh hay ta?
Cac y kien cua gioi su hoc Trung Quoc hien đai ve Vuong Mang con chua hoan toan thong nhat.
Lam Kien Anh co y kien thong nhat voi quan điem tren cua Bach Cu Di:

Y kien cua Tieu Le cho rang Vuong Mang cai cach toan bo, bang nhung loi le phinh pho lua doi nhan dan, lua doi lich su va cuoi cung bi lich su trung phat.
Theo Cat Kiem Hung:

Nguoi dan trong luc chua thoat khoi canh cung cuc cuoi thoi Tay Han lai bi nhung xao tron, bat tien cua đoi song moi va thuc te cuoc song cua ho duoi trieu đai moi khong đuoc cai thien. Cong them nan bat linh, lay phu dich đe gay chien voi cac dan toc ngoai bang nhu Hung No, Cao Cau Ly khien mau thuan giua nhan dan voi trieu đinh moi len thay nha Han đa ton tai hon 200 nam len đen đinh điem.
Cat Kiem Hung cho rang: Vuong Mang đa lien tiep pham sai lam. Sau khi sai lam trong chinh sach đoi noi, ong lai sai lam ve chinh sach đoi ngoai. Neu khong gay han voi ngoai toc, Vuong Mang van co the duy tri hien trang va con co hoi đe tap trung suc luc giai quyet nhung van đe trong nuoc. Nhung vi ong đa chu quan gay ra nhung cuoc chien tranh vo nghia lam minh phai đuong đau voi ca ben trong lan ben ngoai.
Vuong Mang đa that bai triet đe, nhung trong gio phut chot, khi đa biet chac khong thoat khoi cai chet, van con hon 1000 nguoi khong bo vua chay ma nguyen chet cung ong. Đieu đo đuoc cac su gia đanh gia la "mot tia an ui đoi voi ong, va no cung he lo mot chut thong tin chan thuc cho hau the".


Nien hieu Trong thoi gian o ngoi, Vuong Mang đa dung cac nien hieu sau:

So Thuy (8) 
Thuy Kien Quoc (始建国; 9-13)
Thien Phuong (天凤; 14-19)
Đia Hoang (地皇; 20-23)


Gia quyen Than phu: Vuong Man (王曼), tu Nguyen Khanh (元卿), tuoc Tan Đo ai hau (新都哀侯).
Than mau: Khong ro ho, tuoc Cong Hien quan (功显君).
Hau phi:
Hieu Muc Hoang hau Vuong thi
Ke Hoang hau Su thi
Thi thiep Nguyen Bich (原碧)
Thi thiep Tang Trat (增秩)
Thi thiep Hoai Nang (懷能)
Thi thiep Khai Minh (開明)
Ngoai nhung nguoi nay, Tu tri thong giam con ghi nhan ong co tren 100 cung tan khong ro danh tinh.


= Hau due =
Hoang tu:

Hoang nu:


Xem them Nha Han
Nha Tan
Cai cach thoi Vuong Mang
Quy Ngao
Cong Ton Thuat
Duyen Sam
Ma Vien
Van Đai nhi thap bat tuong


Tham khao Cat Kiem Hung chu bien (2006), Buoc thinh suy cua cac trieu đai phong kien Trung Quoc, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Le Đong Phuong, Vuong Tu Kim (2007), Ke chuyen Tan Han, Nha xuat ban Đa Nang
Đang Huy Phuc (2001), Cac hoang đe Trung Hoa, Nha xuat ban Ha Noi
Tieu Le, Ma Ngoc Chu, La Dien Đao chu bien (2004), 100 nguoi đan ong co anh huong đen lich su Trung Quoc, Nha xuat ban Chinh tri quoc gia
Tieu Le (2000), Nhung ong vua noi tieng trong lich su Trung Quoc, Nha xuat ban Đa Nang
Tao Hong Toai (2004), Thoi nien thieu cua cac bac đe vuong, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Truong Chi Quan (1997), Đoi tu cac vi hoang đe, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Nguyen Ton Nhan (1997), Hau Phi truyen, Nha xuat ban Phu nu


Chu thich