Cung đien Tuileries (phien am Tieng Viet: Tuy-lo-ri, Tuy Lien) la mot cung đien hoang gia Phap o Paris, nhung hien nay khong con ton tai. Bat đau đuoc xay dung tu cuoi the ky 16 theo y cua vuong hau Caterina de' Medici, noi đay tro thanh mot trong nhung cung đien hoang gia quan trong nhat cua Phap. Toi thoi ky Cong xa Paris, Tuileries bi đot chay roi pha huy sau đo. Hien nay, vi tri nay la vuon Tuileries.


Nhung xay dung đau tien Vi tri cua cung đien Tuileries von la mot khu đat rong va xuong ngoi. Vao the ky 14, quan thai thu Paris Pierre des Essarts so huu mot ngoi nha va mot manh đat rong o đay. The ky 16, Neufville de Villeroy, tong truong Tai chinh đa xay o đay mot dinh thu va sau đo đuoc Francois I mua lai đe tang me.
Sau khi vua Henri II mat nam 1559, vuong hau Caterina de' Medici khong muon song o đien Tournelles nen mua lai toan bo cac cong trinh o đay. Catherine de Medicis cho san bang khu vuc va yeu cau hai kien truc su Philibert Delorme va Jean Bullant xay dung mot cung đien nam o phia bac cua Louvre, vuot qua buc tuong thanh cua Charles V. Du an xay dung ban đau rat tham vong: hai toa nha lon song song đuoc noi bang bon toa nha khac ngan hon, tao thanh ba san vuong ben trong. Nhung cuoi cung chi co toa nha phia tay đuoc xay dung va đuoc goi la Cung đien Tuileries.
Day nha lon gom mot toa cao hon voi kien truc vom o giua. Ben trong toa nha nay co mot cau thang treo vao vom, đuoc xem nhu mot kiet tac. Cuoi day nha lon ve phia nam lai co mot toa nha cao hon, đuoc đat ten la Bullant, xay nam 1570. Con phan phia bac khong hoan thanh. Nhung do me tin, Catherine de Medicis cuoi cung khong song o đay ma lai cho xay voi va mot đien khac vao nam 1570, gan nha tho Saint-Eustache, chinh la Bourse de Commerce ngay nay. Mot giai thoai ke lai rang nha chiem tinh Come Ruggieri đa tien đoan hoang hau se chet "o gan Saint-Germain", ma cung đien Tuileries lai khong xa nha tho Saint-Germain-l'Auxerrois.
Duoi thoi Charles IX, viec xay dung cung đien Tuileries dan bi dung lai. Henri III co to chuc mot vai le hoi tai Tuileries nhung khong song o cung đien nay.
Đau the ky 17, Henri IV quyet đinh noi Louvre voi Tuileries bang viec xay dung mot hanh lang dai doc song Seine. Đuoc mang ten Grande-Galerie, cong trinh nay do kien truc su Jacques-Androuet du Cerceau thiet ke va xay dung trong khoang tu 1607 toi 1610. Cung vao thoi gian nay, phan phia nam cua cung đien Tuileries tiep tuc đuoc keo dai va mang ten Petite-Galerie, du đinh noi voi Grande-Galerie bang mot toa nha ten Riviere. Nhung sau cai chet cua Henri IV vao nam 1610, viec xay dung lai bi bo roi mot thoi gian dai.
Toi thoi Louis XIV, nha vua quyet đinh tiep tuc cong trinh. Hai kien truc su Louis Le Vau va Francois d'Orbay trong khoang 1659 toi 1666 đa xay dung Tuileries thanh mot cong trinh đoi xung bac nam. Sau đo Louis XIV tiep tuc yeu cau Louis Le Vau cho sua va xay lai toa nha cao o giua theo phong cach co đien, rong va cao hon, vom cung lon hon. Tuong tu, cac day nha ben suon, ke ca Petite-Galerie cung đuoc xay dung lai. Đen cuoi the ky 17 thi Tuileries co đuoc dang ve ma se ton tai trong hai the ky sau đo. Tong the cac cung đien trai dai tu Louvre, tiep đen mot khu nho gom cac ngoi nha co (vi tri Kim tu thap kinh hien nay), toi quang truong va san Carrousel (vi tri cua Khai hoan mon Carrousel), roi cung đien Tuileries dai 260 met toi tan quang truong Concorde ngay nay.
Trong khoang thoi gian truoc Cach mang Phap, Tuileries tung la noi o cua nu cong tuoc Montpensier, thuong đuoc goi la Grande Mademoiselle tu 1638 toi 1652; vua Louis XIV tu 1664 toi 1667; Louis XV tu 1715 toi 1722. Sau khi cung đien Palais-Royal chay ngay 6 thang 4 nam 1763, Vien hoang gia Am nhac, tuc Nha hat Quoc gia sau nay, cung đuoc chuyen ve Tuileries.


Cach mang va Cong xa Mot khoang thoi gian dai, cac vi vua Phap khong o Paris ma song tai lau đai Versailles. Trong Cach mang Phap, ngay 6 thang 10 nam 1789, Louis XVI, Maria Antonia cua Ao cung hoang gia bi nhung nguoi noi day đua ve Tuileries. Trong khoang 80 nam sau đo, Tuileries la cung đien chinh cua cac vi vua va hoang đe Phap, cung la noi dien ra nhieu su kien lich su quan trong.
Trong thoi ky Cach mang, Marie-Therese cung em trai o trong phong cua hoang hau, Maria Antonia cua Ao song duoi tang tret, canh vuon, con Elisabeth - em gai cua Louis XVI - o tren tang hai. Hoang gia đa song o đay trong ba nam. Toi ngay 21 thang 6 nam 1791, Louis XVI cung hoang toc bo tron nhung bi bat o Varennes roi đuoc đua tro lai Tuileries. Ngay 10 thang 7 nam 1792, hoang gia bi buoc phai roi khoi Tuileries va đau nam 1793, Louis XVI, Maria Antonia cua Ao lan luot bi xu tu.
Ngay 19 thang 2 nam 1800, Napoleon Bonaparte đen song o Tuileries. Đen ngay 18 thang 5 nam 1804, Napoleon Bonaparte tro thanh hoang đe thi Tuileries tiep tuc la cung đien hoang gia. Napoleon song tai tang hai toa nha phia nam. Toi nam 1806, cung đien co them mot phong bieu dien va mot nha tho nho. Phan noi that cung đuoc hai kien truc su Charles Percier va Pierre-Francois-Leonard Fontaine sua lai. Cung thoi gian đo, khai hoan mon Carrousel đuoc xay dung.
Ngay 20 thang 3 nam 1811, con trai cua Napoleon Bonaparte va Maria Luidovica cua Ao, Napoleon II sinh tai tang tret toa nha phia nam cua cung đien Tuileries. Toi nam 1815, Napoleon Bonaparte roi Tuileries va khong bao gio con quay lai đay. Louis XVIII đen song va cung chet o Tuileries. Tiep đo Charles X o đay cho toi thang 7 nam 1830. Cung đien khong co ai cho toi khi Louis-Philippe I cung hoang toc chuyen toi song tai tang tret toa nha phia nam. Trong vong hon mot nam sau đo, cung đien tiep tuc đuoc hai kien truc su Charles Percier va Pierre-Francois-Leonard Fontaine tu sua.
Toi Đe nhi đe che, Tuileries la cung đien cua Napoleon III. Ngay 29 thang nam 1853, đay la đia điem to chuc le cuoi cua Napoleon III va Eugenia de Montijo. Cung đien tiep tuc đuoc mo rong va khoang 1870, lan đau tien Tuileries va Louvre đuoc noi thanh mot tong the hoan chinh. Toi ngay 4 thang 9 nam 1870, Eugenie de Montijo phai roi khoi Tuileries, nhung nguoi noi day bao vay cung đien.


Đot chay va pha huy Khi Cong xa Paris lam chu khu vuc nay, Tuileries tro thanh đia điem đe to chuc cac buoi "hoa nhac cua nhung chien si cong xa". Trong hai ngay 22 va 23 thang 5 nam 1871, cac binh linh cong xa chuan bi dau, thuoc sung va hac in. Ngay 23, ho tam cac hoa chat chay đo len khap cac can phong cua Tuileries va đot lua chay sang ruc ca cung đien. Gan đen 9 gio toi, đong ho cua cung đien ngung chay vi lua. Khoang 11 gio, mot vu no lon o toa nha trung tam, ca vom nha chim trong lua. Cung đien chay trong ba ngay. Toi 27 thang 5, Tuileries chi con tro lai cac buc tuong đen.
Tu 1872, đa co nhieu kien nghi khoi phuc lai cung đien. Nhung toi 1879, Van phong nghi si quyet đinh pha bo not phan đo nat con lai va nam 1883, khu vuc nay bi san phang.


Đon đai Mot cau chuyen đon đai lien quan toi cung đien Tuileries. Jean l'ecorcheur, mot nguoi ban thit khong xa cung đien đa bi Catherine de Medicis xu tu. Truoc khi chet, nguoi ban thit noi: Toi se tro lai. Nha chiem tinh Cosme Ruggieri cung đa tien đoan ve so phan cac chu nhan cua cung đien va ca su bien mat cua Tuileries.
Đuoc biet đen voi ten goi "nguoi đan ong nho be mau đo cua Tuileries", Jean l'ecorcheur van lan khuat trong cung đien. Thang 7 nam 1792, vuong hau Maria Antonia cua Ao nhin thay Jean l'ecorcheur va nen quan chu sup đo sau đo. Nam 1815, Napoleon Bonaparte nhin thay Jean l'ecorcheur va sau đo that bai trong tran Waterloo. Cuoi cung, Louis XVIII va Charles X cung gap "nguoi đan ong nho be mau đo cua Tuileries" vai ngay truoc khi Louis XVIII chet.
Ngay 23 thang 5 nam 1871, khi cung đien boc chay, nhieu nguoi khang đinh đa nhin thay nguoi đan ong nho be mau đo lan cuoi cung o mot cua so cua Tuileries.


Du an xay dung lai Vi tri cua cung đien Tuileries ngay nay la khu vuon Tuileries, mot trong nhung khong gian xanh quan trong cua thanh pho Paris. Đa co nhieu y kien muon xay dung lai cung đien hoang gia nay. Uy ban quoc gia ve xay dung lai Tuileries theo đuoi mong muon khoi phuc cung đien bang ngan sach tu cac cong ty tu nhan. Theo uy ban nay, gia thanh xay dung la 350 trieu euro. Y tuong khoi phuc cung đien đuoc nhieu su gia kien truc va nghe thuat cung mot so to chuc bao ve di san tan đong.


Tham khao G. Lenotre, Les Tuileries


Xem them Cung đien Louvre
Lau đai Versailles


Lien ket ngoai Promouvoir le souvenir du chateau des Tuileries
Promouvoir la reconstruction du Palais des Tuileries Luu tru ngay 27 thang 4 nam 2014 tai Wayback Machine
Les Tuileries, lieu de memoire de la Revolution Luu tru ngay 10 thang 3 nam 2016 tai Wayback Machine
Un chateau construit avec des pierres des Tuileries
Forum sur le palais des Tuileries Luu tru ngay 4 thang 12 nam 2007 tai Wayback Machine
Article: "Le gout du faux" sur La Tribune de l'Art Luu tru ngay 6 thang 12 nam 2009 tai Wayback Machine