Nha Ha (tieng Trung: 夏朝; Han-Viet: Ha trieu; binh am: Xia Chao, khoang the ky 21 TCN - khoang the ky 16 TCN) la mot trieu đai lich su chua đuoc kiem chung cua Trung Quoc, đay la trieu đai đuoc nhieu nha nghien cuu cho rang đa xay dung nen cac di tich cung đien, đo thi tai van hoa Nhi Ly Đau. Cac di tich tai đay chung thuc rang đa ton tai nen van minh nong nghiep trinh đo cao voi mot trieu đai cai tri tu 4000 nam truoc, khop voi mo ta trong Su ki Tu Ma Thien, nhung do chua tim thay van tu nen chua chung thuc đuoc rang trieu đinh nay co thuc su ten la "Ha" hay khong.
Nhieu nguoi cho rang nha Ha chua phai la 1 trieu đinh phong kien đung nghia ma la mot lien minh nhieu bo lac co đai cua nguoi Hoa Ha co hinh thuc tu truong tu tri, tuy nhien lich su Trung Quoc van chua ro rang lam va chua đat đen trinh đo nha nuoc phong kien cho đen thoi nha Thuong cho nen "nha Ha" van la mot chu the gay tranh cai xet ve đo chinh xac. Can cu theo ghi chep trong sach su thi Tam Đai gom Ha, Thuong, Chu đeu la vuong trieu phong kien phan quyen, quan chu va chu hau chia nhau ma cai tri, va trieu Ha la vuong trieu phong kien thi toc the tap đau tien. Trong cac van vat thoi ky Ha, co so luong nhat đinh le khi lam bang đong thanh hoac ngoc, nien đai cua chung uoc tinh la vao cuoi Thoi đai đo đa moi, đau Thoi đai đo đong.
Mac du ghi chep lien quan đen trieu Ha trong cac van hien truyen thong Trung Quoc la kha nhieu, song cac sach nay chi đuoc viet vai tram nam sau thoi ky đo. Cho đen nay van chua phat hien đuoc chung cu truc tiep (di tich van tu đuoc viet ra trong cung thoi ky đo) đe co the cong nhan su ton tai cua trieu Ha, do đo gioi su hoc co nhung nghi van ve tinh chuan xac trong cac ghi chep ve trieu Ha. Van hoa Nhi Ly Đau phat hien đuoc o tay bo Ha Nam va nam bo Son Tay trung khop ve nien đai va vi tri đia ly cua nha Ha, song do chua khai quat đuoc cac ghi chep van tu giong nhu giap cot boc tu o An Khu, do vay su ton tai cua nha Ha van chua the chung thuc đuoc, nha Ha ngay nay đuoc coi la giai đoan lich su pha lan truyen thuyet, hon la mot giai đoan lich su ro rang. Nhieu hoc gia trong va ngoai Trung Quoc nhan đinh rang di chi Nhi Ly Đau o Yen Su thuoc Ha Nam co the la di tich đo thanh cua trieu Ha it nhat la trong thoi ky thu nhat va thu nhi, song ho van phai tim kiem them can cu xac thuc đe lam ro.
Can cu theo ghi chep trong su sach, Vu truyen vi cho con la Khai, cai bien thien nhuong che bo lac nguyen thuy, khoi đau tien le the tap vuong vi keo dai 4000 nam trong lich su Trung Quoc. Trieu Ha tong cong truyen đuoc 14 đoi voi 17 vua, ke tuc trong khoang 471 nam, bi trieu Thuong tieu diet. Trieu Ha đuoc xem la vuong trieu đau tien theo lich su truyen thong Trung Quoc, co đia vi lich su kha cao, nguoi Han đoi sau thuong tu xung la "Hoa Ha", tro thanh danh tu đai dien cho Trung Quoc.


Quoc hieu Trong lich su, trieu Ha đuoc goi quen la "Ha" (夏). Lien quan đen nguon goc ten goi "Ha", trong gioi hoc gia chu yeu co 10 loai thuyet, trong đo quan điem co đo kha tin cao nhat nhan đinh rang "Ha" la chu tuong hinh tuong trung cho vat to cua toc Ha. Tu Ma Thien chep chu "Ha" (夏) la danh hieu bo lac do 12 thi toc to thanh: Tu tinh Ha hau thi, Huu Ho thi, Huu Nam thi, Cham Tam thi, Đong Thanh thi, Bao thi, Phi thi, Ki thi, Tang thi, Tan thi, Minh thi, Cham Quan thi. Vua Ha la thu linh cua bo lac, do vay sau khi kien lap trieu Ha, lay ten bo lac lam quoc hieu. Truong Thu Tiet thoi Đuong thi nhan đinh "Ha" la do Đai Vu thu phong tai Duong Trach lam "Ha Ba", sau lay lam ten. Lai co thuyet noi "Ha" bat nguon tu đia danh "Huu Ha chi cu", "Đai Ha" dien bien thanh ten bo lac, roi tro thanh quoc hieu.


Lich su = Khoi nguyen =
Theo ghi chep trong van hien Trung Quoc co đai, truoc khi Ha hau thi kien lap, xuat hien chien tranh thuong xuyen giua bo toc Ha va cac bo toc khac xung quanh đe tranh đoat đia vi thu linh lien minh. Trong truyen thuyet co su Trung Quoc, bo toc Ha dan dan hung khoi tu thoi Chuyen Huc ve sau. Co khong it van hien co đai truy nguyen Ha toc đen Chuyen Huc. Trong "Su ky - Ha ban ki" va "Đai đai le ky-Đe he", noi rang Con la con cua Chuyen Huc. Tuy nhien, cung co mot so van hien thi noi rang Con la chau nam đoi cua Chuyen Huc. Cac van hien nay cho thay rang Ha toc rat co kha nang la mot chi hau due cua Chuyen Huc. Co thuyet cho rang Ha toc khoi nguyen tai khu vuc day nui Man Son tren thuong du Man giang thuoc noi giao gioi giua ba tinh Tu Xuyen-Cam Tuc-Thanh Hai hien nay. Sau đo, ho dan theo thuong du Han Thuy co, qua trung ha du Vi Thuy, doi ve phia đong đen luu vuc Y - Lac tai nam bo Son Tay-tay bo Ha Nam.


= Con - Vu tri thuy =
Thanh vien Ha toc đau tien đuoc van hien ghi chep la Con. Trong "Quoc ngu-Chu ngu" co ghi rang Con la thu linh cua Ha toc, đuoc phong tai Tung, cho nen đuoc goi la " Tung ba Con". Sau nay, Vu ke thua Con lam "Tung ba Vu". Đieu nay the hien rang Ha toc hoat đong o phu can Tung Son. Đuong thoi, nuoc song gay lut, co khong it cac bo lac hinh thanh lien minh bo lac nham chong lai nuoc lut, Con đuoc Tu Nhac cu lam lanh đao tri thuy, trai qua chin nam song cuoi cung that bai. Nguyen nhan tri thuy that bai co kha nang la do ong khong gioi trong viec đoan ket toc nhan cung cac bo lac khac. "Thuong thu — Nghieu Đien" chep rang Nghieu ngay tu đau tien đa nhan đinh rang Con trai menh hai toc, huy hai nguoi thien luong nen phan đoi Con lanh đao tri thuy, đieu nay the hien rang trong thoi gian Con lanh đao tri thuy co khong it bo lac bat man voi ong. Trong "Thuong thu — Hong pham" va "Quoc ngu — Lo ngu" lai đe cap them rang "Con chuong hong thuy", cho thay phuong phap tri thuy cua Con chu yeu la dung đat, go ngan tro đe chan nuoc lut, co the đay cung la mot nguyen nhan cua viec Con tri thuy chin nam that bai. Sau khi tri thuy that bai, Con bi Hoa Thanh giet tai Vu Son nam ven bien Hoang Hai.

Vu la con cua Con, sau khi Con mat, Vu thu menh cua Thuan lam cong tac tri thuy. Vu cai tien phuong phap tri thuy cua cha, nao vet dong song, đoan ket toc nhan cac bo lac, cuoi cung che ngu đuoc nuoc lut. "Su ky — Ha ban ki" co chep rang khi Vu tri thuy "lao than tieu tu, 13 nam song o ngoai, qua cua nha khong dam vao", tinh than khac kho nay đuoc hau the truyen tung, trong qua trinh tri thuy co kha nang cung đa xuc tien đoan ket giua toc nhan cac bo lac. "Manh tu — Đang Van cong" đe cap đen phuong phap tri thuy cua Vu: "khai thong chin song, đao thong Te, Thap ra Chu Hai, khoi Nhu, Han; thao nuoc Hoai, Tu vao Giang". Vu cung đe xuong nong nghiep, nhan manh "tu than trong trot ma co thien ha". Han Phi Tu — Ngu đo" khen ngoi Vu "than cam cay xeng ma lanh đao dan, đui va cang chan khong moc đuoc long, nhoc nhan cua no le cung khong bang cua ong".
Do Vu co cong tri thuy va xuc tien san xuat nong nghiep, the luc cua bo toc Ha tang cuong. Sau đo, Thuan cung phai Vu đi thao phat Tam Mieu. Vu nhieu lan đanh bai Tam Mieu, xua đuoi Tam Mieu đen luu vuc Đan Giang va Han Thuy, cung co quyen vua. Trong "Mac Tu — Phi cong" co viet ve viec sau khi Vu thang Tam Mieu "biet vat thuong ha, khanh che đai cuc, nhi than dan bat vi, thien ha nai tinh", qua đo co the thay rang sau khi Vu tri thuy va thang loi truoc Tam Mieu, bo toc Ha tro thanh thu linh lien minh bo toc. Thuan đem đe vi thien nhuong cho Vu, Vu tai Đo Son trieu tap hoi minh bo lac, mot lan nua chinh thao Tam Mieu. Trong Ta truyen co chep "nguoi van quoc đem theo ngoc lua" tham gia Đo Son hoi minh, co the thay kha nang hieu trieu cua bo lac Ha. Co mot lan tai Coi Ke to chuc hoi minh bo lac, thu linh Phong Phong thi đen muon nen bi Vu xu tu. Trong van hien co con viet ve viec Vu can cu vao đuong đi xa hay gan cua cac bo lac chu hau ma phan biet nap cong nhieu hay it, co the thay bo toc Ha khong che ve mat kinh te cua cac bo lac xung quanh. Vu tung tien cu thu linh ho Yen la Cao Dao co thanh the o phia đong lam nguoi ke thua, the hien ton trong truyen thong thien nhuong. Tuy nhien, chua đen khi thien nhuong thi Cao Dao lai mat truoc Vu. Ha Vu lai menh thu linh Đong Di la Ich lam nguoi ke thua, tuy nhien co rat nhieu bo lac khong ung ho viec nay, nguoc lai ho ung ho con cua Vu la Khai.


= Gia thien ha =

Sau khi Vu mat, Ich khong co đuoc quyen vi, nguoc lai Khai đuoc dan chung ung ho nen đoat đuoc quyen vi. Ghi chep ve giai đoan lich su nay khong giong nhau. Theo Truc thu ki nien co ban, sau khi Ich tuc vi, Khai giet Ich ma đoat lay quan vi. Lai co thuyet noi sau khi Ich ke vi, co mot so bo toc khong than phuc Ich ma lai ung ho Khai, ho trien khai chien tranh voi bo toc cua Ich, cuoi cung Khai thang va đoat đuoc quyen vi. Sau đo, Ich suat linh lien minh Đong Di thao phat Khai. Trai qua may nam đau tranh, Khai xac lap đia vi thu linh trong lien minh bo toc. Van hien Tien Tan ghi chep ve su viec nay cung cho la "cong thien ha" bien thanh "gia thien ha", tuc thien ha la cua chung bien thanh thien ha cua mot nha, khu vuc Trung Nguyen tu đay xuat hien khai niem "quoc gia". Khong it hoc gia lich su nhan đinh đay la khoi thuy cua trieu Ha — vuong trieu the tap đau tien cua Trung Quoc. Sau đo, khong it bo toc theo khuynh huong thien nhuong truyen thong nghi van ve quyen vi cua Khai. Huu Ho thi von o vung ngoai kinh đo cua Khai, truong nghia khoi binh, suat linh lien minh bo toc huong đen thao phat kinh đo cua Khai, cung quan cua Khai đai chien tai Cam Truoc khi chien, Khai tuyen bo quyen vi cua ong la "cung hanh thien", tuc la theo y troi. Đieu nay tro thanh nguyen mau cua thien tu luan cua trieu Chu sau nay. Khai nhan đuoc su tan đong cua dan chung Trung Nguyen, do vay chiem tuyet đai uu the ve phuong dien so nguoi, cuoi cung đanh bai Huu Ho thi, trung phat bang cach giang ho lam muc no. Đay la thang loi thu hai đai dien cho viec quan niem xa hoi chu luu cua khu vuc Trung Nguyen đi tu che đo thien nhuong nguyen thuy chuyen huong sang che đo the tap.
Thi toc Ha co nguyen mang ho (tinh) Tu, song tu thoi Khai tro đi chuyen sang dung quoc danh "Ha" lam ho. Đong thoi, Khai khong tiep tuc su dung xung hieu "ba" ma đoi sang dung "hau", tuc "Ha hau Khai". Khai co tai ca hat, gioi mua, thuong cu hanh thinh yen. Trong đo, mot lan lon nhat la tai Quan Đai ay la Quan Đai chi huong, con tai "Thien Muc chi da" bieu dien ca vu. "Son Hai kinh-Hai ngoai tay kinh" chep rang Khai khi mua "tay trai giu e, tay phai cam vong, đeo ngoc hoang". Van hien nhac vu co xua cua Trung Quoc nhu "Cuu bien", "Cuu ca" va "Cuu thieu" đeu nhan Khai la tac gia goc. Trong thoi gian Khai thong tri, con la Vu Quan, thuong lam loan. "Han Phi Tu — Thuyet nghi" chep rang nguoi nay "hai nuoc hai dan bai phap", cuoi cung bi giet.


= Thai Khang that quoc =
Sau khi Ha Khai mat, con la Thai Khang ke thua hau vi, Thai Khang chi đe tam vao du ngoan, khong lo chinh su. Trong thoi gian Thai Khang tai vi, quyen uy cua bo toc Ha suy yeu, cac bo lac Đong Di la Thai Hao va Thieu Hao thua co tay tien. Thu linh Nghe cua toc Đong Di la nguoi gioi ban cung, ong suat quan tu đat Tu cua Đong Di doi đen đat Cung Thach cua Ha hau thi, thong hon voi nguoi Ha ban đia, hinh thanh nen Huu Cung thi Duoi su ung ho cua dan Ha, Nghe đoat lay Ha chinh, Thai Khang sau đo chay đen Cham Tam thuoc Cham Tam thi.
Sau khi Nghe đoat đuoc quyen vi, ong khong xung vuong ma lap em cua Thai Khang la Trung Khang lam vuong, song quoc su tren thuc te đeu do Nghe tri ly. Viec nay khien cho khong it bo lac bat man, trong đo Hoa thi va Hi thi cong khai phan đoi, ho đong thoi cung co nhiem vu chu tri hoat đong quan sat cac hien tuong thien nhien. Nghe noi ho phe thoi loan nhat, phai Dan suat binh thao phat hai thi toc Hi va Hoa, truoc khi chien cu hanh loi the su "Dan chinh", gianh chien thang trong tran chien.。
Sau khi Trung Khang mat, con la Tuong ke vi. Sau đo, Tuong chay tron huong ve hai thi toc Cham Tam, Cham Quan Tu đo, Nghe mot minh đam đuong vuong vi. Nghe gioi san ban, khong thao tri ly, sau khi đoat quyen thi cung giong nhu Thai Khang khi truoc, ham san ban ma bo be quoc su. Ong loai bo cac trung than nhu Vu La, Ba Khon, Long Ngu, trong dung Han Trac. Han Trac vao thoi nien thieu do bia đat doi gat moi nguoi nen bi quan chu cua Ba Minh thi đuoi đi, sau đuoc thu linh Huu Cung thi la Hau Nghe thu duong, tro thanh mot nguoi cua Huu Cung thi, đuoc trong dung The luc cua Han Trac ngay cang lon manh, ve sau thua co hoi Nghe ra ngoai san ban, Han Trac giet Nghe va gia nhan, đoat quyen luc va the cua Nghe, sinh hai con trai la E va Kieu Han Trac đem đat Qua phong cap cho E, đem đat Qua phong cap cho Kieu. Kieu nhan menh cua cha, suat binh truoc sau diet Cham Quan thi va Cham Tam thi von than Ha, giet Tuong đang an nau tai Cham Tam. The tu cua Tuong la Hon đuong thoi co mang con cua Tuong, ba theo lo tuong đao tau đen que nha me la Huu Nhung thi ti nan. Khong lau sau, ba sinh ha di phuc tu Thieu Khang.


= Thieu Khang trung hung =
Sau khi truong thanh, Thieu Khang giu chuc muc chinh cua Huu Nhung thi. Sau khi biet chuyen, Kieu phai nguoi truy sat, Thieu Khang khong đoi pho noi nen chay đen Huu Ngu thi (hau due cua Thuan), đuoc giu chuc bao chinh. Thu linh Huu Ngu thi la Ngu Tu khong co con trai ma chi co hai con gai, Ngu Tu đem hai nguoi con gai hua phoi cho Thieu Khang, ban ruong mot thanh, nguoi mot lu đong thoi đem Luan Ap giao cho Thieu Khang quan ly. Thieu Khang lay Luan Ap lam can cu đia, to chuc dan chung Ha toc con lai, thiet quan phan chuc. Thieu Khang phai Nu Ngai đen trieu đinh cua Kieu mat tham, chuan bi khoi phuc Ha that. Đuong thoi, di than cua Ha that la Mi an nau tai Huu Cach thi biet đuoc viec Thieu Khang chuan bi đoat lai chinh quyen, đich than dan tan du dan chung Cham Quan thi, Cham Tam thi cung Thieu Khang hoi su, lien hiep đanh bai Han Trac, phuc lap Thieu Khang la Ha hau. Sau khi Thieu Khang diet Kieu o đat Qua, lai phai con la Tru đi diet E o đat Qua. Đen luc nay, Huu Cung thi bi huy diet sau gan 100 nam khong che Trung Nguyen, ket thuc thoi ky "vo vuong" 40 nam. Ha do đo phuc quoc, hau the goi la "Thieu Khang trung hung". Thong qua giai đoan tu Thai Khang that quoc đen Thieu Khang trung hung, co the thay đuoc lich trinh Hoa Ha toc binh đinh bo lac phuong quoc Trung Nguyen (nhat la Đong Di toc).
Sau khi con cua Thieu Khang la Tru ke thua hau vi, ong hieu ro su bat man cua Đong Di đoi voi Ha that, nham cung co the luc tai phia đong, ong doi đo thanh tu Nguyen ve phia đong đen Lao Khau Tru xem trong phat trien vu khi va che tao binh giap. Trong van hien thuong xuat hien "Tru tac giap", "Tru tac mau". Ong con phai nguoi thao phat Đong Di o khu vuc duyen hai Đong Nam (nay la khu vuc nam bo Son Đong, đong bo An Huy, Giang To). Theo truyen thuyet, ong bat đuoc vat cat tuong la cuu vi ho. Ban đo trieu Ha trong thoi gian thong tri cua Tru khoach truong đen bo Đon Hai (nay la Hoang Hai). Thoi ky Tru tai vi cung la luc trieu Ha hung thinh nhat. Nguoi Ha đac biet ton trong đoi voi Tru, vi Tru ma cu hanh "bao te".
Thoi con cua Tru la Hoe tai vi, hai toc Đong Di va Hoa Ha bat đau cung ton tai hoa binh. Trong đo chin bo lac cu tru tai luu vuc Hoai Ha-Tu Thuy la Quyen Di, Vu Di, Phuong Di, Hoang Di, Bach Di, Xich Di, Huyen Di, Phong Di, Duong Di (tuc Cuu Di) thong thuong huong Ha hau nap cong chuc ha. Sau khi Hoe mat, con la Mang ke vi, con cua Mang la Tiet ke vi sau khi Mang mat, trong thoi gian nay hai toc Đong Di va Hoa Ha dan đong hoa. Trong thoi gian Tiet tai vi, Đong Di toc ve co ban đa đong hoa, do vay ong bat đau phat trien ve phia tay. Đong thoi, ong bat đau phong đat phong hieu cho cac phuong quoc bo lac thuan theo Ha that, viec nay bat đau chu hau che keo dai trong nhieu the ky sau. Sau khi Tiet mat, con la Bat Giang ke vi, tung nhieu lan suat binh chinh thao Cuu Uyen o phia tay.


= Thuong Thang diet Kiet, nha Thuong thay nha Ha =

Khi Bat Giang gia yeu, noi thien cho đe la Quynh. Sau khi Quynh mat, con la Can ke vi. Sau khi ke vi khong lau, Can benh mat, đuong huynh la Khong Giap- con cua Bat Giang- ke vi. Khong Giap tien hanh cai bien truyen thong te tu to tong trong Ha le, bat đau te tu Thien Đe. "Su ky-Ha ban ki" thuat rang Khong Giap "ham thich thuat quy than, lam viec dam loan". Khong it phuong quoc bo lac bat đau bat man đoi voi Ha that, song quan he giua Hoa Ha toc va Đong Di toc van huu hao, co kha nang la do đo đong hoa giua hai toc đa kha cao. Tu thoi Khong Giap, Ha hau thi bat đau ngay cang suy lac. Khi Khong Giap mat, con la Cao ke vi. Khi Cao mat, con la Phat ke vi. Trong giai đoan nay, quan he giua phuong quoc bo lac va Ha that xau đi, tranh chap trong noi bo thi toc manh liet hon. Tu thoi Khong Giap qua Cao va Phat, đen Ly Quy (biet danh Ha Kiet), noi loan khong ngung.
Sau khi Phat mat, con la Ly Quy (Kiet) ke vi. Kiet la nguoi gioi vo, "Su ky — Luat thu" chep rang Kiet "tay đanh sai lang, chan truy tu ma" Trong thoi gian Ha Kiet tai vi, quan he giua Ha that va phuong quoc bo lac đa bi pha vo, so bo lac cong nap cho Ha khong ngung giam thieu, Kiet do vay thuong thao phat bo lac khong quy phuc. Trong van hien co ghi rang Kiet tham sac, sau khi đanh bai moi bo lac thi tuyen chon phi tu trong so cac nu gioi. Huu Thi thi đe cap trong "Quoc ngu-Tan ngu"; Man Son thi, Mat Hi thi đe cap trong "Truc thu ky nien" đeu co ket cuc nhu vay. Trong đo, Muoi Hi cua Mat Hi thi ket giao voi Y Doan Kiet nhieu lan chinh phuc choc gian khong it bo toc kha co quyen uy. Huu Man thi do khong phuc tung Kiet ma bi diet. Bo toc Thuong mang tinh Tu, hoat đong tai khu vuc nay la tay nam bo tinh Son Đong, bat đau tro nen hung vuong chinh la trong thoi loan nay cua trieu Ha. Kiet cung nhan viec Thuong khong phuc lam ly do đe thao phat, đanh bai thu linh cua Thuong la Thang. Thang bi cam tu tai Ha Đai, sau đo đuoc phong thich. Ngoai viec đe cap đen quan he đoi ngoai xau đi, trong cac van hien con đe cap đen viec Kiet dung nguoi khong thich hop trong trieu đinh.
Kiet chi quan tam đen huong lac, khong mang toi kho cuc cua dan gian. Theo truyen thuyet, dan Ha nguyen rua cho Kiet som ngay quy thien, Kiet biet đuoc thi noi đua rang ban than la Thai Duong tren troi, Thai Duong bat tu thi ong cung tu bat, dan Ha lien chi Thai Duong trach, hoi Thai Duong khi nao thi pha diet, tinh nguyen cung diet vong. Khoang cuoi the ky 17 TCN va đau the ky 16 TCN, thu linh bo toc Thuong la Thang loi dung tam ly dan Ha han Kiet, lien ket phuong quoc bo lac thao phat Kiet. Lien minh diet tru cac bo toc than Ha la Vi, Co, Con Ngo, sau đo khai chien voi Kiet. The luc cua Thang lon, Kiet ngan chan khong đuoc, vua chien vua tron, cuoi cung chien bai tai đat cu cua Huu Tung thi. Kiet tron đen Minh Đieu Thang đuoi kip, trien khai đai chien tai đay. Kiet mot lan nua bi đanh bai, bi Thang đuoi đay tai Lich Son cung song voi Mat Hi thi, cuoi cung đen nui o Nam Sao thi mat o đo. "Hoai Nam Tu — Tu Vu huan" thi viet co chut bat đong, theo đo Thang "chinh binh o Minh Đieu, bao vay quan Ha tai Nam Sao, trach mang viec đa qua (cua Kiet), đay đen Lich Son". Trong truyen thuyet cua hau the, Ha hau Kiet bi mieu ta la mot bao quan, hau nhan thuong đem Ha hau Kiet va Thuong Tru Vuong, Chu Le Vuong va Chu U Vuong goi chung la cac bao quan hoa quoc uong dan, nhung trong cac van hien kha som thi Kiet đuoc ghi chep rat gian luoc. "Thuong Thu — Thang the" co ghi rang khi Thang phat Kiet co neu ra toi trang cua Kiet chi la "suat at chung luc, suat cat Ha ap". Trong tran Minh Đieu, Ha that bi lat đo, Thang nhan đuoc su ung ho cua phuong quoc bo lac ma xung vuong tai Bac, kien lap Thuong vuong trieu, tro thanh lan thay đoi trieu đai đau tien trong lich su Trung Quoc. Chinh quyen the tap đau tien tai Trung Quoc la Ha trieu truyen đuoc 14 đoi, 17 vua, trai qua 471 nam.


= Hau due =
Sau khi Ha diet vong, the luc con lai chu yeu luu cu Trung Nguyen song cung co hai chi phan biet thien di huong bac va huong nam. Kiet đem theo khong it dan chung Ha toc tu Lich Son nam thien đen Nam Sao, chinh la chi phia nam. Chi phia bac tien vao cao nguyen Mong Co, cung cac toc ban đia dung hop, co nguoi nhan đinh đay chinh la dan toc đuoc hau nhan goi la Hung No. "Su ky — Hung No liet truyen" co chep rang "tien to cua Hung No cung la hau due cua Ha hau thi, goi la Thuan Duy". "Quat đia pha" cho biet chi tiet hon "con (Ha Kiet) la Huan Duc co the la the thiep cua Kiet, ti cu o Bac Da, di doi theo thu nuoi, Trung Quoc goi la Hung No". Thuong Thang phong mot chi cua Ha that mang ho Tu tai Ky quoc đe phung tu tong mieu to tien. "Su ky-Tran Ki the gia" ghi rang hau due Ha toc tai "An thoi hoac phong hoac tuyet" Sau khi Chu Vu Vuong diet Thuong va tro thanh vuong, ong phong hau due cua Đai Vu la Đong Lau cong tai đat Ky, tiep tuc quoc to Ki quoc, chu quan viec te tu đoi voi Vu. Mat ky Xuan Thu, Khong Tu do sung thuong Ha le nen con đac biet đen Ky quoc phong van khao sat Tai thon Vu Lang o Coi Ke Son thuoc Thieu Hung cua Chiet Giang, đoi sau ho Tu cua Ha Vu đen nay van giu lang cua Vu Quach Mat Nhuoc, Ho Hau Tuyen, Trinh Canh nhan đinh Tho phuong trong Giap cot van chinh la Ha sau khi chien bai. Can cu ghi chep tren Boc tu, Tho phuong la mot phuong quoc lon manh o tay bac cua An, la đoi tuong ma Vu Đinh va cac vua Thuong truoc đo truong ky chinh thao. Sau khi Vu Đinh chinh phuc Tho phuong, tai "Đuong tho" trong noi đia cua Tho phuong cho kien thiet nen thanh ap lon la "Đuong", khong che nhan dan Tho phuong, ve sau khong lai thay co ghi chep Tho phuong ban bien. Thoi Chu so, Thanh Vuong phong quan chu đau tien cua Tan quoc la Đuong Thuc Ngu o noi đo.
Sau khi vua Thieu Khang trung hung vuong that, phong cho con thu la Vo Du lam vua nuoc Viet o đat Coi Ke (nay thuoc huyen Thieu Hung tinh Chiet Giang) đe lo viec phung tho. Do o noi man hoang nen giai đoan sau nha Ha va nha Thuong cho đen Tay Chu nuoc nay khong co anh huong gi lon đe su sach ghi chep, đen cuoi thoi Xuan Thu, Viet vuong Cau Tien gianh ngoi ba chu Trung Nguyen nuoc Viet moi đuoc chu y đen. Đen giua thoi Chien Quoc, nuoc Viet suy yeu bi nuoc So đanh bai. Con thu hai cua Viet vuong Vo Cuong la Minh Di đuoc vua So cho cai quan vung đat Ngo Thanh (nay o huyen Ngo Hung tinh Chiet Giang), nam o phia nam Au Duong Đinh, đuoc đat ten nhu vay boi vi no đuoc xay dung o phia nam va la phia duong (mat troi) cua nui Au Duong, vi the ong đuoc đat danh hieu la Au Duong Đinh Hau. Nam 223 TCN, tuong nuoc Tan la Vuong Tien tien vao vung đat Viet. Cac thu linh nguoi Viet o đay (la hau due cua Cau Tien) đeu quy phuc. Vuong Tien ben lay đat Viet lap quan Coi Ke. Con chau ho tiep tuc giu ho Au, Au Duong hay Au Hau đe tuong nho chuc tuoc ngay xua cua to tien.
Nam 334 TCN, mot nhanh khac cua nuoc Viet bi nuoc So đanh bai đa chay đen vung Phuc Kien xay dung nuoc Man Viet. Quoc gia nay bi nha Tan khuat phuc, tuy nhien chang bao lau "nha Tan mat huou khien thien ha cung đuoi", chau 7 đoi cua Vo Cuong la Vo Chu vi co cong chong Tan nen đuoc Han Cao To cho phep phuc quoc va phong lam Man Viet Vuong. Man Viet bi chiem đong mot phan boi nha Han vao cuoi the ky thu 2 truoc Cong nguyen. Tuy nhien, do đia hinh đuoc bao boc boi nui non, nha Han luc đo khong the hoan toan kiem soat đuoc vung nay. Man Viet bi thon tinh boi Nam Viet tu nam 183 TCN đen 135 TCN, nhung ho phuc quoc chua bao lau thi bi xam chiem boi nha Han nam 110 truoc Cong Nguyen. Mot phan nhom dan toc ten la Hue An Nu tu nhan ho la con chau cua nhung nguoi Man Viet xua. Ngay nay, theo phan loai dan toc cua Trung Quoc, nhom Hue An Nu đuoc xep lam mot nhanh cua dan toc Han.
Nam 472 TCN, sau khi tieu diet nuoc Ngo, Viet vuong Cau Tien phong cho con trai thu (chua ro ten) o Đong Au toc (nay thuoc On Chau va Thai Chau tinh Chiet Giang. Tuy nuoc Viet bi So sap nhap nhung bo phan Đong Au toc van đuoc quyen tu tri, thu linh bo toc tu xung la Đong Au vuong. Nam 220 TCN, Tan Thuy Hoang ha lenh phe truat thu linh đoi thu sau Đong Au toc la An Chu, Đong Au toc bi sap nhap voi Man Viet thanh quan Man Trung, cham dut sau 252 nam ton tai. Nam 209 TCN, con trai An Chu la So Giao nhan nha Tan đai loan cung vung len phuc quoc, nam 200 TCN đuoc Han Cao To phong lam Hai Duong Te Tin Hau. Nam 191 TCN, Han Hue Đe cai phong Giao lam Đong Hai vuong, tuy nhien the tuc van goi ong nay la Đong Au vuong. Nam 138 TCN, Đong Au quoc chinh thuc bi nha Han sap nhap, quan chu cuoi cung la So Vong bi Han Vu Đe giang phong lam Quang Vu hau.


Pham vi the luc va phan chia hanh chinh Trieu Ha ton tai trong khoang thoi gian qua đo tu lien minh thanh bang bo lac toi quoc gia phong kien, do đo khong co cuong vuc ro rang. Quan he giua thi toc Ha va cac thanh bang bo lac khac kha giong voi kieu quan he giua nuoc tong chu va nuoc trieu cong. Tuy nhien, co mot it phuong quoc đuoc Ha that phan phong, giong nhu nuoc chu hau. Do vay, chi co the lay pham vi the luc đe bieu thi luc anh huong cua trieu Ha. 11 chi ho Tu cua Ha toc va vuong that trung uong Ha hau thi ve dong mau co quan he tong phap, ve chinh tri co quan he phan phong, ve kinh te co quan he cong phu, noi chung cau thanh pham vi lanh tho loi cua vuong trieu Ha. Ha bat đau tu tay bo Ha Nam va nam bo Son Tay o phia tay; phia đong đen noi giao gioi giua ba tinh Ha Nam, Son Đong, Ha Bac; phia nam đen bac bo tinh Ho Bac; phia bac len toi nam bo tinh Ha Bac. Khu vuc nay co trung tam đia ly nay la dai Yen Su, Đang Phong, Tan Mat, Vu Chau. Đuong thoi, the luc cua Ha keo dai ra nam bac Hoang Ha, tham chi la đen luu vuc Truong Giang. Vao tao ky trieu Ha, Ha toc chu yeu sinh hoat tai vung đat Ha Noi o trung nam bo Son Tay, men theo Phan Thuy, Ha Thuy doi đen phia đong nam, van ky đen luu vuc Y-Ha o trung bo Ha Nam. "Quoc ngu-Chu ngu thuong" viet rang "xua Y Lac kho can nen Ha mat", co the thay song Y-Lac mang tinh trong yeu đoi voi vung thu đo thoi van ky cua Ha.


= Chin chau trong truyen thuyet =

Ve phan chia hanh chinh, trieu Ha chon thi hanh cuu chau che. Can cu theo ghi chep trong "Thuong Thu-Vu cong", sau khi Đai Vu tri thuy thanh cong, đem Trung Tho phan thanh chin chau la Ky, Duyen, Thanh, Tu, Du, Duong, Kinh, Luong, Ung, va chiem lay đo kim thuoc va thach khoang tu chin chau, đuc ra cuu đinh đe tuong trung cho quyen loi quoc gia, do vay "Cuu Chau" tro thanh danh tu đai dien cho quoc gia Trung Quoc, va y "đinh đinh" la kien lap chinh quyen. Theo "Vu cong", chin chau phan chia nhu sau:

Ky chau (冀州), giap ben phai Kiet Thach đen Ha, ba mat cach Ha, la noi đuong cong nap cua cac chau đeu đi qua. Nay thuoc cac tinh Son Tay, Ha Bac va tay bo Lieu Ninh.
Duyen chau (兗州), thuan theo Te, Thap, cho đen Ha. Nay la tay bo Son Đong, goc đong nam cua Ha Bac.
Thanh chau (青州), thuan theo Van, cho đen Te. Nay la khu vuc ban đao Son Đong phia đong Thai Son.
Tu chau (徐州), thuan theo Hoai, Tu, cho đen Ha. Nay la khu vuc phia bac Hoai Ha cua Giang To, An Huy va nam bo Son Đong.
Duong chau (揚州), men theo Giang, Hai, cho đen Hoai, Tu. Nay la khu vuc phia nam Hoai Ha cua Giang To, An Huy va bac bo hai tinh Chiet Giang, Giang Tay.
Kinh chau (荊州), thuan theo Giang, Đa, Tiem, Han, vuot qua Lac, cho đen Nam Ha. Nay la Ho Bac, vung phia bac Hanh Son cua Ho Nam va phan cuc tay bac cua Giang Tay.
Du chau (豫州), thuan theo Lac, cho đen Ha. Nay la Ha Nam, bac bo Ho Bac, đong nam bo Thiem Tay, goc tay nam cua Son Đong.
Luong chau (梁州), thuan theo Tiem, vuot qua Mien, toi Vi, loan voi Ha. Nay la Tu Xuyen, cuc nam cua Thiem Tay va Cam Tuc.
Ung chau (雍州), thuan theo Tich Thach, đen Long Mon Tay Ha, hoi o Vi, Nhue. Nay la Thiem Tay, Cam Tuc, Ninh Ha, Thanh Hai.
Cuu chau muon danh tu cong viec cua Đai Vu, ky thuc la do nguoi thoi Chien Quoc uoc đoan phan chia Thien ha. Quoc gia thoi Ha nam o giai đoan manh nha, buc xa chinh tri nhin chung khong vuot khoi thanh ap noi đia, o ngoai kinh ki thi thong qua phong bang kien quoc theo thi toc che cung voi thong hon ket minh ma đat thanh quan he. Do lanh tho nho hep, chinh quyen trung uong đon nhat khong can thiet hay khong co nang luc phan chia khu vuc hanh chinh.


= Đo thanh =
Thoi ky vien co, chua co khai niem ro rang ve đo ap, xa hoi trong giai đoan nua chan nuoi đi san, nua trong trot đinh cu, dan cua bo toc Ha theo thu linh va trang đinh trong toc thien di. Sau khi tai nguyen đuong đia đa tan, ho lien thien di đen đat khac, khong thuong tru tai mot noi. Vung đat Ha hau cu tru goi la "Đai Ap" hoac "Ha Ap", đo la khai niem nguyen thuy cua thu đo quoc gia. Van hien ghi chep thu linh Ha toc truoc sau đinh cu tai 17 xu: Đai Ha, Ha Khu  Cao Mat Duong Thanh, Duong Trach, Tan Duong, Binh Duong, Ky, An Ap, Ha Ap, Cham Tam, Đe Khau, Luan, Nguyen, Lao Khau, Tay Ha, Ha Nam. Vi tri cu the cua cac đo ap nay đeu di nhien khong co cach nao khao chung, trong đo mot so co kha nang la biet danh cua cung mot thanh ap.


= Bo lac phuong quoc =

Phuong quoc la quoc gia quy mo nho đuoc chuyen hoa hinh thanh tu thi toc bo lac nguyen thuy. Cac bang quoc nay nam ben ngoai cuong gioi, khong chiu su quan ly truc tiep cua Ha hau. Mot so phuong quoc chi la bo toc lon, song co mot so phuong quoc kha lon, thiet lap nen to chuc quoc gia, quy mo tham chi con lon hon Ha hau thi Huu Cung thi tung co mot thoi gian thay the cam quyen, Thieu Khang tung chay đen Huu Nhung thi, Huu Ngu thi, giu cac chuc muc chinh va bao chinh.
Huu Nhung thi con co ten la Huu Nham thi, mang ho Phong, cu tru ben bo ho Vi Son o Son Đong, la hau due cua Thai Hao, Thieu Hao. Giua Huu Nhung thi va Ha hau thi co qua lai mat thiet, co hien tuong thong hon, trong đo the cua Tuong la Man đen tu Huu Nhung thi. Khi Tuong bi Han Trac sat hai, Man đang mang thai, ba lanh nan tai co huong, sinh ha Thieu Khang tai Huu Nhung. Sau khi Thieu Khang phuc hung Ha that, phong toc nhan cua Huu Nhung o Nham quoc.
Huu Ngu thi la hau due cua Ngu Mac, Đe Thuan, ho hoat đong tai luu vuc Phan Thuy co tai tay bac Ha Nam va nam Son Tay. Khi Thuan gia, nhan thay con minh la Thuong Quan khong tai khong đuc, do vay thien vi cho Vu. Luc truoc, Nghieu truyen vi cho Thuan, Thuan sau lai nhuong vi cho con Nghieu la Đan Chu, Vu muon lam theo ho ma nhuong vi cho Thuong Quan. Tuy nhien, do dan chung ung ho Vu ma khong đem xia đen Thuong Quan, do vay Vu ke thua đe vi, phan phong cho Thuong Quan o phu can Ngu Thanh, Ha Nam ngay nay. Bon đoi sau, Ha that trung suy, Thieu Khang chay đen Huu Ngu ti nan, đuoc thu linh Ngu Tu đai luc hiep tro nen moi xoay chuyen đuoc the cuc cho Ha that, Huu Ngu thi co quan he truc tiep đen ton vong cua Ha hau thi.
Co thuyet noi ho Yen la hau due cua Cao Dao. Khi Vu gia co tien cu Cao Dao lam nguoi ke thua, song Cao Dao lai mat truoc Vu, Vu lai tien cu Ba Ich. Sau khi Vu mat, con Vu la Khai thu phuc đuoc su ung ho cua dan chung, Ba Ich mat quyen roi chien bai truoc Khai va bi giet. Hau due cua Cao Dao đuoc phong o ba đat Luc, Anh, Hua o đong nam.
Huu Ho thi la bo lac cung ho voi Ha. Khi Khai đoat quyen cua Ich, Huu Ho thi khong phuc lay danh nghia "Nghieu Thuan chon nguoi hien tai con Vu thi đoc chiem" ma phan đoi Khai thong tri, ket qua chien bai trong tran chien Cam, bo chung thi bi giang lam muc no.
Con cua Dan la Ba Mi nguyen la thu linh bo lac than phuc Ha hau, khi Thai Khang mat nuoc thi quy phuc Hau Nghe, khi Han Trac giet Nghe thi chay đen Huu Cach thi. Mi biet viec Thieu Khang chuan bi phuc hung Ha that thi to chuc binh dan Huu Cach va nhi Cham hoi su voi Thieu Khang.
Cham Quan thi, Cham Tam thi đuoc goi chung la "nhi Cham", cung mang ho Tu. la thi toc than Ha trong yeu vao tao ky thoi Ha. Trong qua trinh Ha hau thi thien di ve phia đong nam, voi hai thi toc co su dung hop, đen van ky thoi Ha thi vung đat cua Cham Tam tro thanh đo ap cua Ha hau, di chi Nhi Ly Đau tai Yen Su co kha nang chinh la Cham Tam. Thoi ky "vo vuong", Han Trac menh con la Kieu suat binh diet nhi Cham, đong thoi giet Ha hau Tuong đang ti nan tai Cham Tam. The luc con lai cua nhi Cham mot so nam sau gia nhap vao lien quan cua Thieu Khang va Ba Mi, phuc hung Ha that.
Huu Hon thi cung la mot chi hau due khac cua Thieu Hao, la mot phuong quoc lon manh vao van ky thoi Ha. Khi Ha Kiet trieu tap hoi minh tai Huu Nhung, thu linh Huu Hon thi do bat man voi su thong tri cua Kiet nen đinh ve nuoc, bi Kiet diet tru.
Huu San thi la hau due cua Đe Khoc Cao Tan thi. Thoi Khai, phong quoc cho Chi Tu. Giao thoi Ha-Thuong, duoi su bang tro cua Y Doan, Huu San thi va Thuong Thang ket minh tai Bac Bac, Thang con cuoi phi tu Huu San thi.
"Son Hai kinh-Hai ngoai tu kinh" chep rang ngoai bien Ha hau thi co rat nhieu phuong quoc mang ten co chu "quoc", co kha nang chi la than thoai song cung co kha nang la danh xung sai lech cua cac bo lac vien co.。


Ngoai toc = Tam Mieu =
Trong Han ngu thoi Thuong Co, "Mieu" va "Man" đong am đong y, Tam Mieu va "Nam Man" cua hau the co the co cung nguon goc. "Chien Quoc sach-Nguy sach" chep rang vi tri cua Tam Mieu: phia đong Đong Đinh, phia tay Banh Le, bac đen Van Son, nam tiep Hanh Son. Thoi ky Nghieu Thuan, nuoc lut tran ngap, Mieu thua co "noi loan" tai Đong Nam, cung voi Hoan Đau, Cong Cong, va Con goi chung la Thien ha "tu toi". Thuan phai Vu đi hang phuc dan Mieu song khong đat đuoc ket qua. Thuan trong nhung nam cuoi tung tu than nam chinh, tren đuong benh mat tai Thuong Ngo. Vu ke tuc su nghiep chinh Mieu, phat ra loi the su "Vu the", cung quan Mieu trien khai đai chien keo dai trong 70 ngay, che phuc quan Mieu, binh đinh Tam Mieu. Tu đo, Tam Mieu suy lac khong dung, bien mat khoi vu đai lich su.


= Đong Di =
Nguoi Di song o phia đong cua Trung Nguyen, cho nen goi la Đong Di, noi tieng ve tai cung ten. Toc Đong Di ban đau phan bo tai khu vuc huyen Dich, Bao Đinh, Ha Bac cho đen chan nui phia nam cua Yen Son, vao thoi ky Ha-Thuong, ho phan ra lam bon phan, mot chi luu cu tai trung bo Ha Bac, chi phia bac đi vong qua vinh Bot Hai đe đen Lieu Đong va ban đao Trieu Tien, chi phia nam qua Son Đong nam ha đen khu vuc Giang Hoai, con chi phia tay trai khap hai tinh Son Tay va Ha Nam o tay bo binh nguyen Hoa Bac, xa nhat đen tan Thiem Tay. Chi phia tay vao tao ky thoi Ha xay ra mau thuan voi Ha hau thi, trong giai đoan tu Thai Khang đen Tru tro thanh moi uy hiep khong nho đoi voi chinh quyen Ha hau thi. Huu Cung thi la hau due cua Thieu Hao nguoi Đong Di, noi len o Cung Tang, sau đo bac thien đen Cach ven bo Bot Hai, dan lon manh tai đay. Thoi ky Tam Hoang, lien minh bo lac cua Huu Ngu thi hiep đong Thuan Đe xua đuoi cac bo lac nghich minh Đai Phong, Thap Nhat, Cuu Anh, Tac Xi, Phong Hy, Tu Xa. Đau thoi Ha, Huu Cung thi tay thien đen Tu, sat gan khu vuc trung tam cua Ha hau thi. Thoi Thai Khang, Ha that trung suy, thu linh Nghe cua Huu Cung thi thua co tay tien. Nghe dan nguoi nam vuot Hoang Ha, diet bon thuoc quoc cua Ha hau, chiem cu vung chan nui phia bac cua Tung Son. Sau đo, Hau Nghe đoat đuoc Ha đo Cham Tam, đay Thai Khang ra đong bo Ha Nam, lap Trung Khang lam quan chu. Trung Khang mat, con la Tuong đuoc lap, Nghe ben thay the nam quyen. Tam nam sau, Nghe bi nghia tu Han Trac sat hai, Han Trac nau thit Nghe va cuong bach con Nghe an, con Nghe khong chiu nen cung bi Han Trac sat hai. Han Trac lay the cua Nghe, sinh ra E va Kieu. Han Trac tan bao hon dung, Ha hau Thieu Khang lien hiep voi hang than Mi cua Huu Cach thi, Huu Ngu, Huu Nhung, Cham Quan, Cham Tam diet E, Kieu va Han Trac. Toc nhan cua Huu Cung thi tu đo roi khoi khu vuc Lac Ha, doi ve phia tay nam. Phan chi Đong Nam cua toc Đong Di co chin toc, goi chung la "Cuu Di". "Truc thu ki nien" ghi rang vao thoi Tuong, "Vu Di đen quy thuan", nhung thoi Thieu Khang phuc quoc chi co Phuong Di quy phuc, tam toc con lai tiep tuc chong lai Ha toc. Trong thoi gian Tru tai vi, quan Ha nhieu lan chien thang truoc toc Di, giup khoach truong the luc cua Ha hau đen bo bien Hoa Đong. Đen thoi Hoe, Cuu Di lan luot quy phuc Ha hau, sau đo Di va Ha hoa hao.


= Thuong =
Thuong toc mang ho Tu, nguyen la Đong Di, thuy to la Tiet do Gian Dich thuoc Huu Tung thi sinh. Tiet la nhan vat song cung thoi ky voi Vu, song tai ha du Hoang Ha, tung hiep tro Đai Vu tri thuy. Trai qua nam vi tien cong la Chieu Minh, Tuong Tho, Xuong Nhuoc, Tao Ngu, Minh, Thuong toc phat trien tu đong bo Ha Bac đen bac bo Ha Nam. Minh nham chuc thuy quan cua Ha hau, mat trong qua trinh tri thuy. Trong thoi gian con cua Minh la Vuong Hoi tai vi, kinh te Thuong toc đat đen đinh cao moi, boc tu ghi rang Vuong Hoi trong mot lan te tu co the dung nhieu đen 50 đau bo. Thu linh Mien Than cua Huu Dich thi cuong bach Vuong Hoi giao ra gia suc va nhan khau, Vuong Hoi cu tuyet, Mien Than lien sat hai Vuong Hoi va đoat lay bo de. Ve sau, đe cua Vuong Hoi la Vuong Hang đoat ve bo de tu trong tay cua Mien Than. Con cua Vuong Hang la Thuong Giap Vi lien hiep voi Ha Ba thi thao phat Huu Dich thi, giet Mien Than. Thuong toc bat đau lon manh đong thoi voi viec Huu Cung thi suy lac. Thoi ky Chu Nham, Chu Quy, the luc cua Thuong toc khong ngung tang len, ho tap hop cac thi toc bo lac o ha du Hoang Ha, tung buoc mot tien gan đen khu vuc Trung Nguyen cua Ha hau thi. Sau khi Thien At Thang ke vi, Thuong thu thap nhan tai, duoi su hiep đong cua Y Doan, Trong Huy, Nu Cuu, Nu Phong, bat đau chinh Cat, lai truoc sau tieu diet cac thi toc than Ha nhu Vi, Co, Con Ngo, lam suy yeu the luc cua Ha hau, "muoi mot cuoc chien ma thanh vo đich thien ha". Thang thua co đat Ha phat sinh han tai ma khoi binh tay tien, trien khai chien đau voi Ha Kiet tai Minh Đieu, Kiet khong chan noi nen phai chay đen Nam Sao. Thang xung vuong tai Tay Bac, Ha trieu hoan toan sup đo, Thuong trieu thanh lap.


The che chinh tri Thoi Ha, ve mat xa hoi đa xuat hien mot so co cau va che đo quoc gia mang tinh đai bieu. Co cau quoc gia cua trieu Ha bat nguon truc tiep tu co cau lien minh bo lac, co đac trung la:

Pham vi quoc gia truc tiep quan ly chi gioi han trong noi bo cua thi toc. Vuot ra ngoai bo lac Ha toc, cac thu linh bo lac khac co đuoc quyen quan ly va quyen thong tri tuong đoi đoc lap tren lanh đia cua minh; đoi voi Ha hau, ho su dung phuong thuc than phuc va nap cong đe bieu thi quan he tuong ho.
Tren phuong dien hinh thuc chinh quyen va che đo quan ly, co hai ban chat lon la chuyen che va dan chu, the hien ro che đo quoc gia bat đau qua đo tu chinh the thi toc dan chu huong đen chinh the quan chu.
Đuong thoi, ton tai lien minh phuong quoc bo lac theo phuong phap lay vuong trieu Ha cua Ha hau thi lam trung tam, cac phuong quoc bo lac nay đeu hinh thanh duoi che đo thi toc phong kien cua Ha hau thi, va sau đo duy tri quan he khong thay đoi voi Ha hau, đong thoi nhan đuoc su bao ho cua Ha hau. "Thi Kinh" trong phan giang thuat ve thoi ky chien tranh giua Thang va Kiet co noi "Vi, Co ky phat, Con Ngo, Ha Kiet" cho thay Thi Vi thi va Co thi hiep đong voi Con Ngo thi, Ha hau thi tham du chien tranh. Tuy nhien Hau Nghe thuoc Huu Cung thi Đong Di co the "dua vao dan Ha đe ke thua Ha chinh", qua đo cung co the thay quan he than can giua Huu Cung thi va Ha hau thi. Trong cac ghi chep trong van hien, nguyen nhan Thai Khang that quoc va Thieu Khang phuc quoc đuoc quy ket la do Thai Khang, Tuong, Han Trac ra ngoai san ban thuong nhat, khong quan tam đen dan su. Tuy nhien vao tien ky Ha trieu, nong nghiep chua phat trien, nhiem vu san ban đeu do cac cuong đinh trang nam trong noi bo bo lac đam nhiem, viec quan chu san ban ben ngoai do vay la hoat đong san xuat binh thuong, khong phai la nguyen nhan chu yeu dan đen mat quyen mat nuoc. Vao so ky Ha trieu ton tai canh tuong tap cu đan xen giua Ha toc va ngoai toc, giua cac bay nguoi xay ra đau tranh lien mien. Uy hiep lon nhat cua Ha toc đen tu Di toc phia đong, hai toc trien khai chien tranh hon 100 nam, đen thoi Tru, Hoe thi moi ha man. Thoi ky "vo vuong" keo dai bon muoi nam tu khi Thai Khang that quoc đen Thieu Khang phuc quoc chung minh rang Đong Di toc khi ay co the luc cuong thinh, cung phan anh co so cua chinh quyen Ha hau khong chac chan. Nghe thuoc Di toc song lai đuoc Ha dan tan thanh, thong qua hinh thuc xua đuoi Thai Khang ma đoat đuoc quyen vi Ha hau, cho thay van con ton tai đac trung dan chu thien nhuong cua xa hoi nguyen thuy "đuc suy thi thay the".
Sau khi Thai Khang that quoc, Thieu Khang tung chay đen cho Huu Ngu thi. Thu linh Huu Ngu thi la Ngu Tu ga hai con gai cho Thieu Khang, lai ban đien ap cho Thieu Khang, Thieu Khang đang luc khon nan nay co đuoc mot đia vi nhat đinh. Tuy nhien, Huu Ngu thi va Ha hau thi khong co quan he huyet thong truc tiep, song thu linh Huu Ngu thi co ve nhu đai luc ung ho Ha hau thi, the hien ro rang bo lac than thuoc Ha hau thi bat đau chap thuan su thong tri "gia thien ha" cua Ha hau thi, thua nhan rang su thong tri cua Ha hau thi moi la chinh thong.
Quoc gia ma chinh quyen Ha hau kien lap la mot quoc gia phoi thai nguyen thuy, do vay suc san xuat o muc thap, co cau chinh tri khong hoan thien, he thong giao thong lac hau, do vay the luc cua Ha hau gioi han trong khu vuc vuong ky rong chung 100 ly. Khu vuc ngoai cuong gioi cua Ha, Ha hau chi co the thong qua phuong thuc ket minh hoa hieu đe duy tri anh huong cua minh. Kieu cuc the nay la đac trung quoc gia chung cua Tam Đai thuong co la Ha, Thuong va Tay Chu.


= The he quan chuc =
"Le ky-Te nghia" viet rang "thoi xua, Huu Ngu thi quy đuc va thuong xi, Ha hau thi quy tuoc va thuong xi", phan anh nguoi Ha xem trong quan vi, cung qua đay co the noi chuc quan đoi Ha co phan biet đang cap cao thap ro rang. Trong van hien hau ky co chep rang thoi Ha đa lap chuoi quan chuc lon nho. Trong "Thuong thu-Cam the" co ghi "đai chien o Cam, ben trieu luc khanh, Vuong noi: Oi!, luc su chi nhan, ta the cao nguoi"; con trong "Mac tu-Minh quy" co viet "ta huu luc nhan"; luc khanh, luc su chi nhan, luc nhan co kha nang giong nhu giong nhu luc khanh thoi Chu, sau vi đai quan giup đo Ha hau quan ly su vu quoc gia. "Le ky-Minh đuong vi" co noi đen "Ha hau thi quan bach" chi la quan vien ha cap cua luc su chi nhan. Tu "bach" trong "quan bach" chi so nhieu, cung khong phai la so tron chuc, co rat it ghi chep ve chuc vi cua quan bach. Thoi Ha, co nhieu chuc quan goi la "chinh", co "muc chinh" quan ly viec chan tha gia suc, bao chinh quan ly viec nau an nha bep, xa chinh chuyen quan ly viec che tao xe. Ben duoi quan "chinh" con ton tai tieu lai goi la "cong". "Ha thu" viet "tu nhan di moc đac tuan vu lo".", quan vien ma Ha hau cho đi tu xu tuan chinh thi ca va y kien goi la "tu nhan". "Ha thu" co viet "Than bat tap u phong, mau tau co, sac phu tri, thu nhan tau", tu thuat ve mot khoang thoi gian xay ra nhat thuc, co "mau" quan đanh trong lon đe bao cho moi nguoi, moi quan lai va thu dan tu chay voi vang bao cho nhau. "Tu nhan", "mau", "sac phu" đeu thuoc tieu lai cap "cong" Ha hau co kha nang con co "quan chiem" chuyen lo viec boi toan bang mai rua va co thi (tuc boc the). "Mac Tu-Canh tru" chep rang Ha hau Khai đuc đinh o Con Ngo, tung thong qua boc quan duoi quyen la Ong Nan At đe cau van thien than Ngu phuc cong phu tu Cuu chau la nguon kinh te chu yeu cua Ha hau thi, trong so cac "quan bach" cua Ha hau thi co nhieu nguoi chuyen lo viec trung thu phu dich. Trong "Thuong thu-Ha thu", lien quan đen qua trinh thiet quan phan chuc ve đai luoc, co viet "phu nap di ngon, minh thi di cong, xa phuc di dung.


= Che đo phu nap =

Che đo thi toc phong kien thoi Ha cung co su the hien ve mat kinh te. Thuong thu viet "Tu hai hoi đong, luc phu khong tu. Thu tho giao chinh, đe than tai phu, ham tac tam nhuong thanh phu, trung bang tich tho, tinh, chi đai đuc tien, bat cu tram hanh", tuc noi thi toc bo lac trong tu hai đeu quy phu Ha hau, sau loai vat chat kim moc thuy hoa tho coc đeu chiu tri ly, phan biet ro rang ruot đat tot xau cac xu, đem phan vao ba hang đe quyet đinh so luong phu nap, khien cho viec phu nap đuoc hop ly ma khong thien lech, viec ban đat, ban ho can cu vao quan he giua phuong quoc bo lac va Ha hau mat thiet hay xa cach đe đinh ra thu tu phong kien truoc sau. Thien "Vu cong" cung liet ra tinh hinh cu the ve vat pham ma Cuu chau phu nap, đem so luong vat pham phan thanh 9 hang: thuong thuong, trung thuong, ha thuong, thuong trung, trung trung, ha tung, thuong ha, trung ha, ha ha. Ngoai ra, con can cu vao cu ly đia ly xa gan so voi đo ap cua Ha hau thi ma phan ra "Ngu phuc" đien, hau, tuy, yeu, hoang.

Đien phuc gom cac phuong quoc bo lac co cu ly duoi 500 ly tinh tu đo thanh cua Ha, la khu vuc cung ung luong thuc chu yeu cua đo thanh Ha. Trong 100 ly phu nap bo lua, trong 100-200 ly thi phu nap bong lua, trong 200-300 ly thi phu nap hat lua nguyen trau, trong 300-400 ly thi phu nap gao tho, trong 400-500 ly thi phu nap gao tinh.
Hau phuc gom cac phuong quoc bo lac co cu ly tu 500-1000 ly tinh tu đo thanh cua Ha, la phong đia cua thi toc chu hau cua Ha hau thi. Tu 500-600 ly la thai đia (tuc phong đia cua khanh đai phu), tu 600-700 ly la tieu quoc cua nam tuoc, tu 700-1000 ly la đai quoc cua hau ba.
Tuy phuc la khu vuc co cu ly 1000-1500 ly tinh tu đo thanh Ha, la khu vuc ven nam trong pham vi the luc cua Ha hau. Trong ba tram ly đau thi hanh quan ly van hoa giao duc, trong hai tram ly con lai tien hanh phat huy vu luc đe phong ve.
Yeu phuc la khu vuc co cu ly 1500-2000 ly tinh tu đo thanh Ha, la khu vuc ma Ha hau phai thong qua phuong phap ket minh giao thiep đe gia tang anh huong. Trong ba tram ly đau thi thong qua đong minh song chung hoa binh, hai tram ly con lai la noi luu đay dan Ha.
Hoang phuc la khu vuc co cu ly 2000-2500 ly tinh tu đo thanh Ha, la cuong vuc cua di toc, chi co lien he gian tiep voi Ha hau thi. Trong ba tram ly đau la cac dan toc thieu so, hai tram ly ngoai la noi luu đay.
Mieu ta ve Cuu đang va Ngu phuc la theo cach nhin cua nguoi thoi Chu đoi voi kinh te phu nap cua trieu Ha, khong nhat đinh la thuc te vao thoi Ha. Nhu thep, thep cung khong co nhieu kha nang la vat pham thoi Ha, tuoc vi chu hau thoi ky Ha cung khong co cach nao khao chung. Tuy nhien, trong đo phan anh mot so quan điem, nhu Ha hau can cu đuong đi xa gan va tinh hinh san xuat cac noi đe đinh ra cac san vat phai nop khac nhau, co the đung la thuc te vao thoi Ha.
Luan thuat ve che đo phu nap cua trieu Ha, "Manh Tu" viet "Ha hau thi nam muoi ma cong, nguoi An bay muoi ma tro, nguoi Chu tram mau ma triet, ky thuc đeu đanh thue thap phan", y la che đo "cong" thoi Ha, "tro" thoi An va "triet" thoi Chu thuc te đeu buoc dan ho nop mot phan muoi vat pham lam ra moi nam, va che đo đien phu Tam Đai Ha-Thuong-Chu mot mach noi tiep nhau, Co Viem Vu dua vao đo ma nhan đinh "che đo đien phu tu thoi co đen nay, thuc te bat đau tu Vu". Che đo thap phan cua trieu Chu lay tong thu hoach binh quan trong vai nam cua mot dan ho, sau đo thu mot so trung dung khong đoi lam so luong thue phai nop., voi suc san xuat va suc buc xa cua chinh quyen thoi Ha thi van chua đu kha nang thi hanh che đo đia to thuc vat nhu vay. Manh Tu viet chu "cong", mang nghia the hien la giua dan chung va quy toc khong co yeu to cuong che qua lon, ma co kha nang ton tai tinh tu nguyen o mot muc đo nhat đinh. Che đo phu cong mang tinh chat dan chung tu chu nay phu hop voi thoi Ha, von co suc san xuat thap kem va chinh quyen cua Ha hau thi co co cau khong hoan chinh, cung gan gui voi trat tu kinh te dan chu cua thi toc bo lac nguyen thuy. Vao mat ky trieu Ha, quan he giua Ha hau thi va phuong quoc bo lac xau đi, Ha hau Kiet thao phat tu xu, ong tang so đien phu quy đinh đe sung cho quan phi, tang them ganh nang cho nhan dan, kich thich tam ly bat man, khien ho phan lai Ha hau ma chay sang voi Thuong Thang. Trong luc chinh Ha, Thang tung the truoc moi nguoi "toi Ha nhu the nao? Ha vuong lam hai đen suc cua moi nguoi, chia cat Ha ap, co dan chung met ma chang giup" đe trach toi trang chu yeu cua Kiet. Ngoai viec cong thap phan, Kiet con bat dan binh chinh dich, sau đo dan chung bat man nen chon thai đo bat hop tac. Nhin sang che đo "tro" thoi An-Thuong, binh dan bach tinh ngoai nghia vu san xuat nong nghiep con co trach nhiem lao dich voi binh dich la chinh, ket qua la Thuong toc co the đong vien binh luc lon hon so voi Ha hau.


= Che đo hinh phap =
Van hien co chep rang vao thoi ky Ha đa co che đo hinh phap kha hoan thien. "Thuong thu-La hinh" co viet "Muc vuong theo Thuc hinh thoi Ha ma che ra La hinh", tuc la chi viec Chu Muc vuong lay Thuc hinh cua trieu Ha đe che đinh che đo hinh phap cua Chu quoc, la tham khao trong yeu cua "La hinh". "Thuc hinh" đuoc viet trong van ban co nhieu kha nang la mot loai voi "Vu hinh" trong Ta truyen "Ha huu loan chinh, nhi tac Vu hinh" Nhung Thuc hinh, Vu hinh co phai la hinh phap vao thoi Ha hay khong, noi dung cu the ra sao, đen nay van chua khao đuoc. Trong Ta truyen co dan thuat tu "Ha thu" ve hinh phap thoi Ha "hon, mac, tac, sat", nghia la nguoi pham vao ba loai toi hon, mac, tac nay thi se bi phan tu hinh. Thuc Huong nuoc Tan goi loai hinh phap nay la "Cao Dao chi hinh". Tuy quan niem tu hinh đa san sinh tu thoi đai đo đa moi, song ly quan cua Vu la Cao Dao co kha nang la nhan vat đau tien phap luat hoa tu hinh. "Hoan tho" cua Ha hau Hoe, noi Thuong Thang bi Ha kiet giam giu la "Ha đai" chinh la nha giam thoi Ha, nha giam đuoc ghi chep som nhat trong sach su Trung Quoc. Hoan tho la mot loai nha giam nguyen thuy, co hinh tron đuoc đao ben duoi long đat, tren mat đat dung bo rao vay quanh tho lao. "Đai Vu mo" viet "gioi chi dung huu, đong chi dung uy, khuyen chi di "Cuu ca", ti vat hoai", đanh gia rang viec Ha hau lap ra hinh phap la mot loai thu đoan trong viec tien hanh tri ly dan chung.


Che đo quan su Do thieu thon su lieu, tinh hinh cu the ve che đo quan su trieu Ha kho ma khao chung đuoc, chi co the rut ra tu su sach ve chien tranh. Trong "Cam the" co chep đen chien tranh giua Khai va Huu Ho thi, đe cap đen chi tiet Ha hau trieu lenh Luc khanh, luc khanh la goi chung tuong linh sau lo quan đoi, moi nguoi trong đo lanh đao mot đoi quan, Ha hau co quan quyen toi cao, chi huy luc khanh, co the thay vao thoi Ha đa co che đo quan quyen tap trung. "Cam the" co ghi rang Ha hau ban hanh lenh đong vien khi chuan bi thao phat Huu Ho thi, đay la ghi chep quan phap som nhat trong lich su Trung Quoc, rang "ta bat cong vu ta, nhu bat cung menh; huu bat cong vu huu, nhu bat cung menh; ngu phi ki ma chi chinh, nhu bat cung menh. Dung menh, thuong vu to; phat dung menh, thuong vu xa. Du tac no luc nhu"", phan anh quan phap vao thoi Khai tuong đoi nghiem khac.. "Tu Ma phap-Thien tu chi nghia ghi "ki, Ha hau thi huyen thu, nhan chi chap da. Chuong, Ha hau thi di nhat nguyet, thuong minh da", co ve noi đen viec quan đoi cua Ha hau tren chien truong co nguoi cam co su dung co đen đe chi huy, binh tot dua vao dau hieu hinh nhat nguyet ma nhan biet.
Ket hop cac ghi chep trong van hien va phat hien khao co co the biet rang thoi Ha co hai loai binh chung la xa binh va bo binh, đuong thoi con chua co ki binh. Thoi Ha đa co ma chien xa lam bang go, binh si tren xe phan thanh ta, huu, ngu, ngu gia đieu khien chien xa va chi huy tac chien, con binh si ta huu bao ve cho ngu gia. Nhung dua theo suc san xuat thoi vien co ma noi, viec che tao xe ngua rat han che, chi co the cung ung cho Ha hau hoac tuong linh chi huy thuong cap su dung, xa binh khong phai la chu luc tren chien truong. Bo binh la bo phan to thanh chu yeu cua quan đoi thoi Ha. Đuong thoi, binh si va nong dan hop nhat, chua co quan đoi chuyen nghiep hoa, vao thoi binh ho tham gia hoat đong nong nghiep va suc muc nghiep nhu thuong, trong thoi ky chien tranh thi ho bien thanh luc luong quan su. Binh khi thoi vien co bat nguon tu cong cu lao đong san xuat, đa so cong cu co the su dung cho ca chien tranh va lao đong. Can cu vao cac di vat khai quat đuoc tai di chi van hoa Nhi Ly Đau, binh khi thoi Ha chu yeu lam tu go, đa, xuong, ngoai ra sau ky thu ba phat hien đuoc mot it binh khi bang đong thanh. Binh khi lam bang go chu yeu la thu, bong (gay), cung, song do loi go de muc, so dung cu con lai kha it. Binh khi lam bang đa co rat nhieu chung loai, đai bieu co bua đa, riu đa, mac đa, cau đa, đau mui ten lam tu đa, đau mau lam tu đa. Vo trai dung nhieu trong che tao đau mui ten, cung nhu la vat phu tro đe tang cuong tinh sat thuong cho thu go hay gay go. Tu ky thu ba ve sau xuat hien binh khi bang đong thanh, song chi la so it, co kha nang la đe Ha hau, tuong linh va nhan si thuoc thuong tang trong xa hoi đeo. Ngoai ra, con co binh khi le nghi lam bang đong thanh va ngoc thach, dung lam vat pham tuy tang cho quy toc.


Nhan khau Nhan khau trieu Ha la van đe chua the xac đinh, do nien đai xa cach, chi co the thong qua suy tinh so hoc tien hanh nghien cuu. "Hau Han thu-Quan quoc chi" bo chu, dan tu "Đe vuong the ky" cua Hoang Phu Mat (215-282) noi rang: "đen khi Vu binh thuy tho, hoan thanh Cuu chau,...,dan khau 1.3553.923 nguoi", song thuc te con so nay la do Hoang Phu Mat can cu vao nhan khau thoi Tan, Han, Tay Tan ma suy tinh nguoc ra. Hoc gia hien đai Tong Tran Hao can cu viec khi Thieu Khang cat cu Luan ap "huu chung nhat lu" cung voi chu giai cua Đo Du "500 nguoi la mot lu", tien hanh suy tinh va nhan đinh 500 nguoi chi la binh so co the phai đi, cong them nguoi gia, phu nu, tre nho thi Luan Ap co nhan khau 1500-2500 nguoi, la so nhan khau mot thanh ap hang trung tieu thoi Ha. Tuy nhien, "chung nhat lu" chua han la mot đon vi so luong chinh xac, cung co the ly giai la mang y mot quan the nguoi, chi co the noi rang vao thoi ky Thieu Khang đa co khai niem ve so luong nhan khau nhat đinh. Do khong co van hien ghi chep truyen the đen nay, ngay ca viec thoi Ha đa tung ton tai che đo đieu tra nhan khau, hien cung khong the thao luan. Thong ke nhan khau chi co y nghia trong gioi han pham vi khong gian cu the, song nay khong the phuc nguyen chinh xac pham vi the luc cu the cua trieu Ha, do vay cung khong the tham khao nghich suy. "Thuong thu đai truyen- Ngu truyen" giang thuat la vao thoi Thuan "tam nha xua la mot lan, ba lan thanh mot bang, ba bang thanh mot ly nam ly thanh mot ap, muoi ap thanh mot đo, muoi đo thanh mot su, chau gom muoi hai su". Vuong Duc Dan can cu theo ghi chep nay, gia su moi nha co nam khau, tinh rang thoi Ngu Ha co 432.000 ho, 2,16 trieu nguoi. Cuoi cung, dua theo di chi khao co van hoa Nhi Ly Đau đe suy tinh, Tong Tran Hao thong ke rang co ba thanh ap co nhieu đen 5000 cu dan, mot cho co 4000-5000 nhan khau, 4 cho co 3000 nhan khau, 9 cho co 1.000 hay 2.000 nhan khau, 9 cho co 500-900 nhan khau, 5 cho co duoi 300 nhan khau. 27 thanh ap dang mau binh quan nhan khau 1.000-1800 nguoi, do vay uoc tinh tong nhan khau trong khoang 2,4-2,7 trieu nguoi.


Xa hoi Trieu Ha nam trong khoang thoi gian manh nha qua đo tu thi toc bo lac đen quan chu quoc gia, le hoc gia co đai xac đinh trieu Ha la ket thuc cua thoi ky "Đai đong", bat đau thoi ky "Tieu khang". Toan thien "Le ky-Le van" mo ta toan dien ve xa hoi "Tieu khang" bat đau tu thoi Vu, thoi ky Đai đong "Thien ha la cua chung, tuyen dung nguoi hien nang", song ve thoi ky "Tieu khang" thi viet rang "nay đai đao đa an, Thien ha la cua trieu đinh", giang thuat la thoi Vu Khai "cong thien ha" bien thanh "gia thien ha", khong truyen cho nguoi tai đuc ma truyen cho con. Bien đoi nay la buoc ngoat trong qua trinh phat trien chinh tri xa hoi Trung Quoc, nguyen nhan chinh la hinh thuc san xuat vat chat phat trien nhanh chong trong xa hoi van ky thoi đai đo đa moi. Trong khi san luong vat pham du thua nhieu len, thi quyen loi cua quy toc thi toc cung tang cao, theo sau đo la mau thuan noi bo thi toc tro nen manh liet va mot thieu so quy toc thuong tang lung đoan đoi voi cua cai vat chat. Duoi tinh hinh nay, che đo thien nhuong dan chu trong thi toc bo lac khong the thich ung voi hinh the xa hoi moi va bi che đo quan chu the tap thay the. Che đo the tap san sinh canh tranh tranh đoat quyen luc trong noi bo thi toc, bao toc, cuoi cung xuat hien van đe quan su. Tinh hinh nay ngay tu thoi ky Thuan Vu đa cau thanh van đe, vi vay Vu moi co the pha le thien vi cho con. Hoac noi la Vu truoc tien muon nhuong cho Cao Dao tuoi đa cao, roi lai nhuong cho Ich song nguoi nay khong đuoc long nguoi, đoi voi viec nay nguoi thoi Chien Quoc noi rang Vu be ngoai la truyen Thien ha cho Ich, song ky thuc lenh cho Khai tu đoat lay.
"Le ky-Đan cung ha" noi rang "tich gia Huu Ngu thi quy đuc nhi thuong xi Ha hau thi quy tuoc nhi thuong xi, An nhan quy phu nhi thuong xi; lai noi rang "Ha hau thi vi thi kinh vu dan nhi dan kinh chi". Truoc thoi Ha, thoi ky Thuan thuc hanh che đo thien vi, quan chu dua theo pham hanh ma thoai nhuong, coi trong đuc tinh cua nguoi ke tuc. Đen thoi ky nha Thuong, suc san xuat đuoc nang cao đang ke, cac ho gia đinh co san pham du thua, nhan dan bat đau xem trong viec tich luy cua cai. Thoi Ha thuoc giai đoan qua đo giua xa hoi thi toc nguyen thuy va xa hoi phong kien the tap, hinh thanh quan niem đang cap, gia tri cua con nguoi dan đuoc đinh vi dua theo đang cap cua ho trong xa hoi, su khac biet đang cap nay đuoc truyen cho nhau theo phuong thuc the tap cha chet con noi, anh chet em ke tuc. Mot ca nhan trong xa hoi đuoc đai ngo theo le tiet, can cu theo đang cap xa hoi cua ho chu khong phai theo đuc tinh pham cach cua ho. Trieu Ha nam o giai đoan qua đo giua hau ky cua thoi đai đo đa moi va thoi đai đong thanh, ve sinh hoat xa hoi thi ky thuat san xuat đuoc nang cao, thuc hien trung uong tap quyen đong thoi co su bien hoa ve chat.


Kinh te = Nong nghiep =
Vao thoi Ha, van minh nong nghiep co su phat trien kha lon. "Luan ngu-Thai ba" ghi rang "Vu tan luc vao ngoi lach", bien thuy tai thanh thuy loi, phuc vu trong cay. Ky thuc viec ung dung ky thuat thuy loi la do nhan dan luu vuc Hoang Ha trong qua trinh lao đong thuc tien dan tich luy đuoc, khong phai chi do Đai Vu tien hanh Theo truyen thuyet, đai than cua Vu la Nghi Đich bat đau cat ruou, Ha hau Thieu Khang cung phat minh ra phuong phap cat ruou nep. Vao hau ky thoi đai đo đa moi, van hoa Long Son thuoc van hoa Trung Nguyen đa co tap quan cat ruou, đen thoi Ha khi ma suc san xuat cao hon thi cat ruou ngon, uong ruou ngon tro thanh mot cach đe tuong trung cho quyen luc va tai luc. Trong van hien co co ghi chep đen cac truyen thuyet "Đo Khang lam ruou", "Nghi Đich lam ruou", "Thai Khang lam ruou nep", "Thieu Khang lam ruou nep", chung la nhung bang chung ve tam quan trong cua ruou trong thoi ky nay. Thoi ky Ha-Thuong-Tay Chu, ruou đeu cat tu luong thuc va co so đo khong cao, cung khong nong manh. Trong "Le ky-Ngoc tao" co chep rang co nhan uong ba chen (tuc) ruou xong thi đau oc van tinh tao. Đe đap ung yeu cau san xuat nong nghiep, nguoi ta kham pha ra quy luat cac mua cua nong su, loai nong lich van đuoc luu hanh đen nay tung đuoc goi la Ha lich- co kha nang đuoc bien thanh vao thoi Ha. Suc muc nghiep co su phat trien nhat đinh, con co mot so thi toc bo lac chuyen mon chan nuoi, nhu Huu Ho thi sau khi thua Ha hau trong tran chien tai Cam bi bien lam muc no lam viec chan nuoi. Thuc an chu yeu cua thu dan Tam đai la chao, com nau tu cac loai hat. Đem cac loai ke, gao nau thanh chao loang, chao đac dung đe an, xa hoi thuong tang thi an nhieu com, co khi con an rau xanh. Chi khi cu hanh hoat đong te tu quy mo lon thi moi giet thit gia suc đe te, thit cung đat o trong chiec đinh tru duoi long đat. Tai nhieu điem di chi van hoa Nhi Ly Đau phat hien đuoc cac mau vat vo ke, vo thoc.


= Thu cong nghiep =
"Khao cong ky" co viet rang "Ha hau thi thuong tuong", the hien rang Ha hau xem trong san xuat thu cong nghiep. Trieu Ha thanh cong trong viec đua van minh Trung Nguyen tu thoi đai đo đa qua đo sang thoi đai đo đong. Cac đo vat thoi đai đo đa moi nhu đo đa tinh xao, đo xuong sung, đo vo trai dan bi đo gom, đo son mai, đo ngoc thach, đo ngoc lam, đo đong, đo đong thanh thay the. Tuong truyen, vao thoi ky Nghieu Thuan đa su dung đo son, sang thoi ky Ha Vu đuoc su dung lam đo te, "mac nhiem ky ngoai, nhi chu hoa ky noi". Thoi ky vien co, nhan dan su dung rong rai đo go va son, song đo lam bang go de dang bi muc, khong de bao ton, hien nay khai quat đuoc kha it. Tai di chi Nhi Ly Đau khai quat đuoc mot cai ban nho đuoc son, lop go đeu đa muc nat, song van co the phan tich ra hinh dang. Tu viec nghien cuu hinh dang, phat hien ra co nhieu loai nhu ong son, trong son, bat son, hop son đay bang, hay quan tai son. Che tao đo ngoc thach thoi Ha đa co trinh đo tuong đoi, "Ta truyen" viet rang vao thoi Chu so phan phong Lo quoc cong Ba Cam, ban cho bao ngoc truyen the, "Ha hau thi chi hoang" Tai di chi Nhi Ly Đau khai quat đuoc nhieu loai đo ngoc nhu qua ngoc, đao ngoc, khue ngoc, tong ngoc, ban ngoc, viet ngoc. Cac loai đo ngoc nay dung lam vat pham trang tri trong le nghi, khong phai la cong cu dung trong thuc tien. Trong so van vat khai quat thuoc ky thu ba cua van hoa Nhi Ly Đau co binh khi lam bang đong thanh som nhat cua Trung Quoc, ung voi ghi chep "Vu huyet chi thoi, di đong vi binh". Co nhieu chung loai đo đong nhu qua, đao, đuc, chuy, moc cau. Ngoai ra, con phat hien vet tich cua viec che tao đo đong nhu than go, vun đong đo, manh khuon đuc, manh noi nau.
Vao thoi ky đo đa moi, nghe xe soi det vai co tien bo, xuat hien khung cui nguyen thuy, nguyen lieu xe soi det vai trong xa hoi ha tang phan nhieu la tu san day, đay, con trong xa hoi thuong tang thi dung nhieu long, da, đuong thoi đa co tap quan nhuom y phuc. Mac du đen nay van chua phat hien ra chung cu khao co chung to van hoa Nhi Ly Đau su dung lua, song đa co phat hien khao co lien quan trong van hoa Long Son, van hoa Đai Van Khau, van hoa Luong Chu co nien đai som hon, ket hop voi ghi chep trong "Ha tieu chinh" la "tam nguyet,... nhiep tang. Tang nhiep nhi ky chi, cap tang da....thiep, tu thuy tam, thi viec nguoi Ha tung su dung san pham to lua cung co tinh co ly.


= Thuong nghiep =
"Diem thiet luan" co viet rang "Ha hau dung so đen", cho thay nguoi thoi Han nhan đinh trieu Ha dung tien vo so. Nhieu nen van hoa vien co tren the gioi dung vo so vo trai trong thien nhien lam tien te, tien đe cua viec nay la phai đu ve so luong, đong thoi co the cung ung vo so bien trong mot thoi gian dai. Tuy nhien, Ha hau thi la van minh song nuoc, pham vi the luc chi gioi han trong trung ha du Hoang Ha, đen trung van ky moi khoach truong đen bo Hoang Hai, truoc đo Ha hau thi tung đoi đich mot thoi gian dai voi toc Di o phia đong, khong co nhieu kha nang du tru đuoc nhieu vo so vo trai. Thuong nghiep giao dich vao thoi Ha co kha nang thong qua hat luong thuc va gia suc con song đe hoan thanh. Tai di chi Nhi Ly Đau phat hien vo so thien nhien va nhan tao, chung co kha nang đam đuong nhiem vu tien te.


Giao thong va kien thiet Trong qua trinh tri thuy, Đai Vu mo nui thong song, co tac dung lon đoi voi su phat trien giao thong đuong thuy va đuong bo thoi co đai. "Su ky-Ha ban ky" co viet thoi Vu tri thuy "đi đuong bo ngoi xe, đi đuong thuy ngoi thuyen, đi qua bun dung khieu (橇), qua nui dung cuc (檋),... đe mo mang cuu chau, thong cuu đao, vuot cuu trach, qua cuu son,... khi đem đo cong tuong ung tu đia phuong, đen cho song nui thi co tien loi" the hien khi Đai Vu tri thuy thi viec thong hanh het suc bat tien, Đai Vu loi dung cac cong cu giao thong nhu xe, thuyen, khieu đe vuot song suoi bun cat. Ong suat linh quan chung xay đap đuong bo lien thong cuu chau, ho tro viec thuc thi che đo cong nap, cung tao đieu kien cho giao luu kinh te giua cac noi. Khu vuc giao thong cua Ha hau chieu đong tay it la 500-600 ly, chieu nam-bac it la 300-400 ly. "Quoc ngu-Chu ngu" co chep "Ha ra lenh noi rang thang 9 mo đuong, thang 10 xong cau", thang 9 nong lich la sau mua mua, sua sang đuong bo, thang 10 nong lich la sang mua đong kho han thi xay cau.
Di chi Nhi Ly Đau tai Yen Su co quy mo lon chua tung thay trong luu vuc Hoang Ha thoi vien co, trong van hoa khao co cung thoi ky cung khong co. Tai trung tam đia ly cua khu vuc van hoa Nhi Ly Đau co the la mot toa đo ap hoac thanh thi lon thoi Ha. Đa xac nhan co hai toa cung đien so 1 va 2, rieng tai tuong phia bac cua cung đien so 2 con co nen mong so 6 co kich thuoc đong đang thuoc ky thu 4. Hai quan the kien truc nay the hien bo cuc truc tuyen giua. Cung đien so 1 co hinh hoi vuong, khuyet mot goc đong bac, chieu đong tay tong cong rong 96,2 met, chieu nam bac tong cong dai 107 met, tong dien tich mat đat la 9585 m². Đien đuong chinh nam o phia bac trong ve phia nam, mat rong 8 gian, vao sau 3 gian. Bon phia co tuong vach bao quanh, trong co lang vu hanh đao, tuong đong co mot phong ben. Tren truc tuyen giua huong ve chinh nam co cua lon mo rong, phan thanh ba mon đao, moi phia bac va đong co mot cua ben. Cung đien so 2 đong tay rong 58 m, bac nam dai 72,8 m, co tuong bao quanh bon mat va hoi lang ba mat đong, nam, tay. Cung đien so 1 va 2 đeu co đuong ong thoat nuoc lam tu gom, song he thong o cung đien so 2 đuoc bao ton tuong đoi hoan chinh, đuong ong cau thanh tu nhieu phan ong gom lien tiep. Moi phan co đuong kinh tu 16,5–22 cm, dai 52–58 cm, day khoang 2 cm, đat trong mot ranh đuoc đao truoc sau 1 met duoi đat nham đe phong tham nuoc. Ban đa day 5–7 cm đuoc gac phia tren ong gom, ranh, nham đe phong nguoi đi tao suc ep lam vo ong gom. ong gom co xu the tay cao đong thap, thong qua chenh lech đo cao đe đua nuoc mua tu trong cung đien đinh vien ra ben ngoai. Ngoai khu cung đien co đuong đat doc ngang đan xen, xuong thu cong, tuong thanh đat nen.


Van hoa = Nghe thuat =
Thoi Ha, xa hoi bat đau hinh thanh giai cap tren duoi, san pham nghe thuat cung theo đo ma phan hoa. Đo vat ma nhan dan ha tang su dung co tao hinh thuc dung, hoa van trang tri gian đon, phat trien theo phuong huong tham my chat phac. Le khi cua quy toc vuong than thuong tang co hoa van trang tri phuc tap, dien bien phuong huong tao hinh bien hoa đa dang. Khi cu dung đe đung đo vat cua ha tang co hoa van phan nhieu la cac dang hinh hoc, hoac co hoa van gia suc, hoa van ca va mot so đe tai khac co lien quan đen san xuat nong nghiep. Le khi thuong tang co hoa van trang tri thuong thay la hinh may sam phuc tap, hinh mat, hinh con ran, hinh mat thu, đe tai phan nhieu co quan he voi quy than. Che tao đo gom tai van hoa van ky Long Son va van hoa tao ky Nhi Ly Đau co gia tri nghe thuat tuong đoi cao. Đo gom ky thu hai, thu ba khai quat tu Nhi Ly Đau co be mat phan nhieu đuoc trang tri bang cac loai hoa van trang suc nhu van mau lam, van day, van hinh vuong, đoi khi thay cham khac cac loai van hinh mong tay, net vach, long chim, vong tron. Thoi Tam đai chi co nghe thuat trang suc cho cac đo vat thuc dung, thieu tac pham nghe thuat vi nghe thuat.


= Am nhac =

Trung Quoc vao 9000 nam truoc, tuc so ky thoi đai đo đa moi, đa co xuat hien nhac khi. Ve khoi thuy cua am nhac tai Trung Quoc, cac van hien ghi chep khac nhau. "La thi Xuan Thu-Co nhac thien" va "Thuong thu-Ich tac" ghi rang vao thoi ky Đe Khoc, Đe Thuan đa co nhieu loai nhac khi, trong đo danh xung mot so loai nhac khi noi chua ro. "Son Hai kinh-Đai hoang tay ky" ghi rang "khai thuong tam tan vu thien, đac 'cuu bien' du 'cuu ca' di ha. Thu thien muc chi da, cao nhi thien nhan, khai yen đac thuy ca 'cuu thieu'", noi lai rang Ha hau Khai cuoi rong lam khach Thien cung, trom lay 'cuu ca', 'cuu thieu' 'cuu bien' cua Thien Đe đe tu minh huong dung, do vay ma nhan gian co ca nhac. "La thi Xuan Thu-Am so" ghi rang khi Đai Vu tuan thi đong nam thi gap go nu nhi cua Đo Son thi, Đo Son thi sang tac mot bai ca "Hau nhan he y", đay la tinh ca som nhat đuoc ghi chep trong van hien, co thuyet cho la khoi điem cua Nam am thoi Han. "Chu Le-Đai ty nhac" ghi rang nguoi thoi Ha vi ca tung cong lao tri thuy cua Đai Vu nen bieu dien "Đai Ha", dung lam nhac vu te tu nui song, đen thoi Chien Quoc con đuoc Lo quoc dung lam vu nhac dien xuat cung đinh. "Le ky-Te thong" ghi rang "bat dat di vu Ha", tam nguoi thanh mot dat, tam dat la 64 nguoi to thanh đoi hinh bieu dien co chieu doc ngang đeu nhau, dua theo le phap thoi Chu thi chi co thien tu trieu Chu moi co the dung đoi hinh lon nhu vay, co the thay "Đai Ha" co đang cap cao. Nhac khi thoi ky Ha đuoc che tac tu xuong, go, đa, da, gom; chung loai bao gom dung cu dieu huong, huong cau, đich, tieu, co, khanh, chung, linh, huan, sung hieu lenh. So voi cac nen van hoa khao co xung quanh, nhac khi khai quat thuoc van hoa Nhi Ly Đau rat thieu thon. Nam 1960, tai tang ky thu ba cua di chi Nhi Ly Đau tai Yen Su đa khai quat đuoc mot huan gom mau tro, tam rong, hinh qua tram, phan đau co mot mieng thoi nho, mot ben phan than giua co lo am co đuong kinh 0,4 cm, qua thu nghiem thi no co the phat ra hai am: la thang thu, đo thu. Cung phat hien đuoc thach khanh lam bang đa, dai 55,5 cm, cao 28,5 cm, day 4,8 cm, tao hinh đa tiep can khanh le lam bang đong thanh thoi ky Thuong-Chu.


= Van hoc =
Nhan dan thoi Ha chu yeu su dung hinh thuc van hoc truyen mieng trong sang tac van hoc. Đe tai ca dao va sinh hoat lao đong co lien he mat thiet, va than thoai đuoc su dung đe giai thich mot so su vat kho hieu trong the gioi tu nhien. Tuy nhien, nhung van hoc truyen khau nay khong đuoc truyen ba đen nay, nen truoc khi co the phat hien tai lieu van tu đong thoi ky voi trieu Ha, thi khong the co nhieu nghien cuu chuyen sau ve van hoc thoi Ha. Co the goi no la thoi gian nghe thuat xua cua van hoc nghe thuat Trung Quoc. Nguoi thoi Chu sung kinh van hoa trieu Ha, trong tat ca cac phuong dien đeu phong theo nguoi thoi Ha ma tao nen. Tren phuong dien ngon ngu, nguoi thoi Chu nhan đinh ngon ngu thong dung cua trieu Ha la "Ha ngon"  Thoi Thuong co, "Ha" 夏, "Nha" 雅 tuong thong, "Ha ngon" cung goi la "nha ngon", la ngon ngu đuoc su dung trong giao luu giua nhan si thuoc thuong tang xa hoi trieu Chu, "Thi Kinh" thoi Chu chinh la su dung nha ngon đe sang tac


= Ky thuat =
Nghe đuc đong la thu cong nghiep moi noi trong yeu cua trieu Ha. Trong cac van vat thoi ky thu nhat va thoi ky thu nhi cua di chi Nhi Ly Đau, xuat hien đo le lam bang ngoc, the hien no co mot trinh đo van hoa tuong đoi. Ngoai ra, nghe lam đo gom thoi Ha co kha nang đa tro thanh mot nganh cong nghiep đoc lap rat trong yeu. Đoi voi đo đong thanh, Trung Quoc đa phat hien ra dao đong cua van hoa Nhi Ly Đau. Neu nhu van hoa Nhi Ly Đau đuoc xac nhan la van hoa thoi ky Ha, thi đay la đo đong thanh cua thoi ky trieu Ha. Cong cu ma nguoi thoi Ha su dung đuoc nhan đinh chu yeu la đo đa. "Chu thu" chep rang vao thoi Ha Kiet, Con Ngo thi đem phoi bun nung thanh ngoi, cho thay kien truc cuoi thoi Ha đa bat đau su dung ngoi.。
Trong van hien thoi Tien Tan co ghi chep ve viec quan trieu ha la He Trong tao ra xe, vien to nuoc Tiet la He Trong đuoc Ha Hau bo nhiem lam 'xa chinh', quan ly su vu che tao xe. "Su ky-Ha ban ki" cung ghi chep rang trong thoi Ha Vu tri thuy "đi đuong bo ngoi xe, đi đuong thuy ngoi thuyen", cho thay xe đa xuat hien ngay tu thoi Đai Vu. "Ta truyen" chep rang "minh thi di cong, xa phuc di dung", rang Ha hau đem xe lam vat thuong cong cho ha quan. Ngoai ra, "The ban" co chep rang "Hoi tac phuc nguu，Tuong Tho tac thua ma", va co boc tu An khu lam chung, chung minh bo toc Thuong đong thoi ky đa co xe ngua.
Be va thuyen đoc moc xuat hien som nhat la vao trung ky van hoa Long Son thuoc thoi đai đo đa moi, nguoi Ha trong mot thoi gian dai đa cu tru nuong nho Hoang Ha, Y Thuy, Lac Thuy, thuyen be do vay tro thanh cong cu vuot song pho bien. Thoi Ha vao trung hau ky buoc vao thoi đai đong thanh, su xuat hien cua cong cu thuoc kim tao đieu kien đe che tao thuyen đoc moc, co the noi thuyen moc ban xuat hien som nhat tai Trung Quoc la vao thoi Ha. Toc Đong Di cu tru ven bo Hoang Hai, so huu ky thuat hang hai kha cao, đay la linh vuc ma Ha hau thi voi van minh dong song khong the theo kip. "Luan ngu-Hien van" chep rang "Nghe thien xa, Ngaođang chu", Ngao tuc la con cua Han Trac ten Kieu, rang ong la mot nhan vat gioi đieu khien thuyen, va lai co chu "đang" nen co the noi đay la mot kieu đi thuyen co muc đich, dung nhan luc đieu khien khong che, khong phai đe troi dat nhu truoc. "Vu cong" noi "trieu tich nghenh chi, tac toai hanh nhi thuong", rang nguoi Ha biet loi dung quy luat thuy trieu sang toi đe đi thuyen.


= Thien van lich phap =
Nguoi thoi Ha co kha nang đa so huu nhieu tri thuc ve thien van, lich phap. "Ta truyen-Chieu cong thap that nien" dan tu "Thuong thu-Ha thu" chep rang "than bat tap vu phong", chi viec Mat Troi khong xuat hien hoan chinh o phia tren khong cua ngoi nha, đay la ghi chep ve nhat thuc som nhat cua Trung Quoc đuoc biet đen "Truc thu ki nien" ghi rang vao nam Ha Kiet thu 15 "Da trung tinh van nhu vu" (trong đem sao roi nhu mua), la ghi chep som nhat ve mua sao bang. "Thai binh ngu lam" dan "Hieu kinh cau menh quyet" viet "(Vu thoi, ngu) sao chong chat nhu quan chau, ro nhu lien bich。", chep ve viec vao so ky thoi Ha tung xay ra hien tuong thien van hiem thay "ngu tinh tu" cua Kim, Moc, Thuy, Hoa, Tho. Thoi ba vi quan chu van ky trieu Ha la Dan Giap (Can), Khong Giap, Ly Quy (Kiet), đeu lay thien can lam ten, cach lam nay gan nhu phuong thuc menh danh cua quan chu trieu Thuong, neu qua thuc la xung vi thoi Ha chu khong phai biet danh nguoi thoi An-Chu them vao, thi co the noi phep ghi ngay Can Chi đa xuat hien vao van ky trieu Ha. Can cu "Truc thu ki nien", luc thay the Ha-Thuong, co viet ve cac hien tuong ky di "hoang sac đich thanh oa, hon am đich đieu duong, tam ca thai duong, that nguyet ket suong hoa ngu coc đieu linh" (suong mu mau vang, mot mat troi mo, sau đo ba mat troi, suong gia trong thang bay, ngu coc tan rung), co hoc gia nhan đinh đo la ghi chep ve phun trao nui lua Minoa tai khu vuc nay thuoc Hy Lap。
　 
Trong "Luan ngu", Khong Tu chu truong "hanh Ha chi thoi", đen nay nong lich truyen thong Trung Quoc con co biet danh la "Ha lich", dua theo nhung dau tich nay co the noi rang vao thoi Ha do nhu cau san xuat nong nghiep, ket hop tri thuc thien van tich luy đuoc ma bien thanh lich phap gian đon. "Ha lich" đeu co ghi chep trong cac van hien thoi Tien Tan nhu "Thi Kinh", "Ta truyen", "Truc thu ki nien", it nhat la thong dung trong noi bo nuoc Đuong (tuc nuoc Tan) thoi Chu so. "Ha tieu chinh" nguyen la mot thien cua "Đai đai le ky", kinh van nay co mot bo phan cau van gian uoc tham sau, khong nhu van phong Đong Chu, cham nhat la hoan thanh vao tao ky Xuan Thu, la lich thu som nhat cua Trung Quoc, co ghi chep gian đon ve vat hau, khi hau, tinh tuong cac thang. "Ha tieu chinh" can cu theo su đay khuyet cua Mat Trang ma phan mot nam thanh 12 thang, song khong co dau hieu 5 nam đat hai thang nhuan, cung khong phan biet bon mua. Trong ghi chep thang 5 co "thoi huu duong nhat", trong ghi chep thang 10 co "thoi huu duong da", "Ta truyen" chu giai "duong gia truong da", noi rang thang 5 cua "Ha tieu chinh" co ngay dai nhat (tuc Ha chi", thang 10 co đem toi dai nhat (tuc Đong chi), tuy nhien Đong chi tai binh nguyen Hoa Bac ung vao thang 11 thay vi thang 10, cho thay rang loai lich phap nay khong chuan xac, nien đai che thanh tuong đoi nguyen thuy.


= Ton giao =

Suc san xuat thoi ky vien co thap kem, ngay ca trong đieu kien thoi tiet thuan loi cung khong the hoan toan tranh đuoc nguy hiem thieu luong thuc. Nhan dan nhan thay bat luc truoc tinh hinh, tim cach thong qua luc luong tu nhien sieu viet đe đat đen nguyen vong chi phoi tu nhien nham đam bao đuoc mua. Do đo hi sinh nguoi va đong vat đe lam hai long thien than, thu loi dung hoat đong te tu nham thoat khoi ap luc cua the gioi tu nhien đoi voi sinh ton cua nhan loai. Te nguoi tai luu vuc Hoang Ha som nhat đuoc biet đen la trong van hoa Te Gia tai thuong du, đuong thoi thuong la vo tuan tang theo chong, sau phat trien thanh no boc tuan tang, cho rang linh hon cua the thiep va no boc co the phuc vu chu nhan trong the gioi sau khi chet. Van hoa Nhi Ly Đau cung co dau tich cua viec te nguoi, song quy mo rat nho so voi so luong te tu hang tram nguoi thoi Thuong. Mo tang tai di chi Nhi Ly Đau thuoc Yen Su phan thanh hai loai la mo co huyet va mo khong co huyet. Mo đat mot nguoi co huyet chiem đa so, nguoi đuoc chon nam ngua va thang, hien tuong boi tang kha it. Ngoai ra, con co mot thieu so la mo khong huyet, khong co đo tuy tang, đoi khi co manh vo đo gom, tham chi co khi đong tang voi thu vat, co the thay nguoi đuoc chon co đia vi xa hoi thap kem, khi con song co kha nang la toi nhan, tu binh chien tranh, hoac no boc. Nhieu nguoi đuoc chon trong mo khong huyet the hien dau hieu tu vong khong binh thuong. Than the nguoi đuoc chon co tu the cuc ky khong tu nhien, co cac dau hieu bi troi truoc khi chet nhu hai tay bat cheo gio qua đinh đau, đat truoc nguc, hoac cong ve sau lung, tham chi con co mot so so bi vo, than va đau tach roi. Co kha nang la chung cu ve nhan te, nhan tuan thoi ky Ha. Tru te nguoi, te ruong, thoi Ha con co hoat đong te nha, xung quanh cung đien so 1 ky thu ba cua di chi Nhi Ly Đau co mot so ho te tu, phat dien xuong cac loai thu nhu cho, lon Con co nam ngoi mo tang tai khu san va hanh lang, nguoi đuoc chon đeu tu vong khong binh thuong, khong co vat pham tuy tang, huyet mo chat hep, pha vo nen mong cung đien, khong xac đinh đuoc la te tu dung mong hay te tu hoan thanh。
Nhan dan vien co khi nuong thit thu thi phat hien hien tuong xuong bi vo, tao thanh nhung vet nut vo voi hinh dang khac nhau, co phan kho hieu, khien nguoi xua chu y. Sau nay, khi đat đuoc ket qua vien man trong cac hoat đong nhu san thu, chien tranh, moi nguoi bat đau lien he hai thu voi nhau, xem đo la điem truoc cua than linh voi su vat, tich luy thanh tri thuc goi la chiem boc. Do trinh tu phuc tap, tri thuc nhieu va sau, nen trong bo lac co vu su chuyen viec xem boi, đoc quyen giai thich boc cot. Luu vuc Hoang Ha trong thoi ky van hoa Long Son bat đau hung thinh chiem boc. "Ta truyen" chep rang trieu Ha co quan lai chiem boc. Toan ky thu 4 van hoa Nhi Ly Đau đeu khai quat đuoc boc cot ba vai bo, de, lon. Nhung boc cot nay chi bi đot chay o mat sau, khong đam khong đuc, chua khac chu, tuong đoi nguyen thuy hon so voi boc tu An Khu。


Danh sach quan chu The pha nha Ha Xem them Van hoa Nhi Ly Đau


Chu thich Tham khao Lien ket ngoai Thu đo tuyet đep cua nha Ha đuoc khai quat