Nguyen Thi Anh (chu Han: 阮氏英; 1422 – 4 thang 10, 1459), hay Nguyen Than phi (阮宸妃), ton hieu Tuyen Tu hoang thai hau (宣慈皇太后) la phi tan cua hoang đe Le Thai Tong, me đe cua hoang đe Le Nhan Tong.
Ba chua bao gio lam Hoang hau khi con song, chi đuoc ton Hoang thai hau sau khi Le Nhan Tong ke vi. Ba la vi Hoang thai hau tai vi đau tien, va cung la Hoang thai hau duy nhat cua trieu đai nha Hau Le thuc hien Thuy liem thinh chinh (垂簾聽政), nhiep chinh quoc su thay Hoang đe. Bay gio, con trai ba con nho, Thai hau toan quyen giai quyet chinh su.


Tieu su Tuyen Tu thai hau, ho Nguyen, huy Anh (英), nguoi xa Bo Ve huyen Đong Son (nay la phuong Hac Thanh), Thanh Hoa. Sach Đai Viet thong su mieu ta ba la nguoi hien diu, sang suot, nhung khong ro gia the ve cha me va xuat than. Khi ba vao cung, lien đuoc phong lam Than phi (宸妃).
Bay gio, Hoang đe tre tuoi Le Thai Tong đa lap con cua Ai phi Duong Thi Bi la Le Nghi Dan lam Hoang thai tu. Duong phi cay the, cang kieu cang. Le Thai Tong nin nhin, giang lam Chieu nghi, muon cho Duong thi sua chua. Nhung Duong thi lai cang han hoc, khong kieng ne gi nua.
Nam Tan Dau (1441), nam Đai Bao thu 2, thang 3, Le Thai Tong giang Chieu nghi Duong thi lam dan thuong. Con Thai tu Le Nghi Dan la con cua Duong thi, chua chac la nguoi kha, giang xuong lam Lang Son vuong, roi ban chieu cho thien ha biet ngoi Thai tu chua đinh. Mua ha, ngay 9 thang 5, Than phi Nguyen thi sinh ha hoang tu Le Bang Co (黎邦基)
Nam Tan Dau (1441), thang 11, Le Thai Tong ra chi, lap hoang tu Le Bang Co lam Hoang thai tu ngu o Đong cung. Phong cho con ca Le Nghi Dan lam Lang Son vuong (諒山王), hoang tu Le Khac Xuong phong lam Tan Binh vuong (新平王), chieu viet rang:


Hoang thai hau nhiep chinh Ngay 4 thang 8, nam 1442, Le Thai Tong đen trai Vai cua nha Hanh khien Nguyen Trai. Ngay tai trai Vai nay Hoang đe lai bao benh roi bang ha. Moi nguoi noi vo cua Nguyen Trai la Nguyen Thi Lo giet vua, toan gia bi ket an tru di tam toc.
Ngay 12 thang 8, đai than la Trinh Kha, Nguyen Xi, Le Thu nhan di menh cung voi Đinh Liet, Le Boi, ton Hoang thai tu Bang Co len ngoi, luc đo moi 2 tuoi. Lay nam sau lam Thai Hoa (大和).
Nam Thai Hoa thu nhat, thang 2, Qui Hoi (1443), Le Nhan Tong cung quan than mang kim sach dang ton hieu Hoang thai hau cho Than phi. Cac đai than dang to bieu mong ba buong rem nhiep chinh, ba khiem nhuong khong chiu nhan. Quan than dang bieu lan thu 4, ba moi nhan loi.
Chua Chiem Thanh la Bi Cai hai lan mang quan vay Hoa Chau. Tuy Trieu đinh đa may lan phat binh, quan Chiem van chua bo thoi gay han. Nam 1446, Thai hau sai Trinh Kha, Le Thu, Trinh Khac Phuc đi đanh. Bi Cai ra hang, cac tuong lap chau Bi Cai la Ma Ha Quy Lai lam chua Chiem. Voi chien thang huy hoang nay, quan Đai Viet tom gon đuoc cac cung phi cua Bi Cai ma đem ve kinh thanh Đong Kinh.
Vao nam Mau Thin 1448, quoc gia Bon Man (盆蠻) chiu noi thuoc vao Đai Viet. Trieu đinh Nhan Tong sap nhap Bon Man, tro thanh chau Quy Hop (歸合) cua Nha nuoc Đai Viet. Ngoai ra, cung trong nhung nam thang Thai hau chap chinh, Trieu đinh ban lenh cho đao song Binh Lo o Thai Nguyen, mang lai thuan loi cho viec giao thong van tai.
Vao nam Ky Ti 1449, nien hieu Thai Hoa thu 7, Quy Do cuop ngoi chua Chiem cua Quy Lai, va khong nhung the, han con sai su sang trieu cong lay long Đai Viet. Thai hau thay vay, tu choi khong tiep nhan le vat va phan: "Toi giet vua, em giet anh la toi đai ac xua nay, tram khong nhan đo dang". Sau khi buoc su phai mang tra lai le vat ve Chiem, Thai hau truyen lenh cho Đong tri huu tri su Nguyen Huu Quang, Đien trung thi ngu su Trinh Ngu đem thu sang Chiem Thanh, voi noi dung nhu sau: "Su thuc cua cac nguoi nhu the nao thi phai sang trinh bay cho ro".
Thang 8 cung nam Ky Ti 1449, Hoang thai hau viet chieu chi du cac đai than rang:

Tu khi qua nhan coi chinh su đen nay, thay ro long trung quan ai quoc cua cac đai than đa het suc pho ta giup rap. Ben trong sua sang tri nuoc, ben ngoai đanh dep di đich, đe giu yen thien ha. Qua nhan som khuya suy nghi co cach nao bao đen cong lao ay. Nhung vi tai hen đuc bac, then minh khong đuoc gioi bang cac Thai hau ho Ma, ho Đang va ba Tuyen Nhan ngay xua, đe lam tron đao uu đai đai than. Nay se sai trieu si hop ban nhung viec nen lam hien nay, đe thanh khuon phep hay cua mot đoi, cho khong con nhung te xau nua.
Cac khanh hay cung nhau the theo y ay đe tron đao lam toi, bao toan tiet thao sau truoc, đung đe chi rieng cac ong Cao, Quy, Tac, Tiet, Y, Pho, Chu, Thieu đoi xua đuoc ca ngoi ma thoi. Nhu the, chang tot đep biet bao!
The nhung, vao nam 1451, vi nghe loi giem pha rang cha con Trinh ket đang, Thai hau ha lenh bat Thai uy Trinh Kha cung con la Trinh Ba Quat, va Tu khau Trinh Khac Phuc cung con la pho ma Trinh Ba Nhai—giet chet het. Moi nguoi đuong thoi đeu cho rang ho bi oan.


Bi giet Nam 1453, thang 11, Le Nhan Tong len 13 tuoi, Hoang thai hau lui ve hau cung. Le Nhan Tong đoi nien hieu thanh Dien Ninh vi mung đuoc cam quyen.
Le Nhan Tong khi ay bi đon đoan khong phai la con đich cua Le Thai Tong, nen anh ca la Lang Son vuong Le Nghi Dan van thuong co long oan han va muon đoat ngoi. Mot so y kien cho rang ngay cang co nhieu nguoi di nghi ve nguon goc cua Nhan Tong, nen cang thuc đay Nghi Dan noi loan. Theo Đai Viet thong su, Nhan Tong nghi Nghi Dan la anh ruot nen khong co y đe phong gi ca.
Ngay 3 thang 10 nam Ky Mao (1459), Lang Son vuong Le Nghi Dan đang đem cung cac thu ha bac thang vao tan trong cung cam giet vua Nhan Tong. Hom sau Hoang thai hau cung bi giet, huong duong 38 tuoi.
Trong chieu len ngoi, Le Nghi Dan neu ly do lam chinh bien va nhung viec lien quan toi nhung viec Thai hau Nguyen Thi Anh lam khi ba con song, trong đo co ca viec giet đai than diet khau trong thoi gian nhiep chinh, đuoc su sach ghi chep lai nhu sau:

Le Nghi Dan len lam vua, đoi nien hieu Thien Hung, nhung chi sau 8 thang lai bi cac đai than Nguyen Xi, Đinh Liet, Le Lang v.v... lam binh bien giet chet roi lap hoang tu thu tu la Le Tu Thanh len ngoi, tuc hoang đe Le Thanh Tong. Thanh Tong chinh thuc lam tang le cho ba, truy ton la Tuyen Tu Nhan Y Chieu Tuc hoang thai hau (宣慈仁懿昭肃皇太后), thuong goi la Tuyen Tu hoang hau.


Nghi an Le Chi Vien Nhom tac gia Phan Duy Kha, La Duy Lan, Đinh Cong Vi:
Ngay 12 thang 8, nam Nham Tuat (1442), Le Thai Tong đot ngot qua đoi tai nha đai than Nguyen Trai o Le Chi Vien khi moi 20 tuoi. Mot so nha nghien cuu cho rang, Le Nhan Tong khong phai la con cua Le Thai Tong, va Nguyen Thai hau la nguoi chu muu sat hai Le Thai Tong tai vuon Le Chi. Da su ghi lai rang:

Nguyen Thi Anh vua vao cung đa đuoc sung ai, sinh ha đuoc Le Bang Co khien Thai Tong cang yeu quy, phong lam Than phi. Nam 1441, Thai Tong truat ngoi cua Thai tu Le Nghi Dan ma lap Bang Co. Tuy nhien, co loi di nghi rang Nguyen Than phi đa co thai truoc khi vao cung va Bang Co khong phai la con cua Thai Tong. Co tin đon truoc khi vao cung lam cung tan cua Thai Tong, Than phi đa gian diu voi Le Nguyen Son, mot nguoi thuoc chi duoi cua Le Khoang - ong noi cua Thai Tong. Tu khi Than phi gap Thai Tong toi khi sinh Bang Co, thoi gian chi co 6 thang.
Cung luc đo, mot cung tan cua Thai Tong la Tiep du Ngo Thi Ngoc Dao lai co mang sap sinh. Nguyen Than phi đang so chuyen bai lo thi ngoi lon se thuoc ve con ba Ngo tiep du nen tim cach hai Ngo tiep du. Ngo tiep du đuoc vo chong Nguyen Trai va Nguyen Thi Lo het suc che cho, mang đi nuoi giau va sinh đuoc hoang tu Le Tu Thanh vao nam 1442.
Biet Ngo tiep du đa sinh con trai ma ngay cang nhieu nguoi đon đai ve dong mau cua Bang Co, nhan luc con minh con đang o ngoi Thai tu, Nguyen Than phi chu đong ra tay truoc. Nhan dip Thai Tong ve tham Nguyen Trai, so Nguyen Trai giem pha minh va noi tot cho Tu Thanh nen ba sai nguoi sat hai Thai Tong roi đo toi cho vo chong Nguyen Trai.
Truoc khi qua đoi, Nguyen Trai noi rang ong hoi han khong nghe loi hoan quan Đinh Phuc va Đinh Thang. Nguyen Than phi lai ra lenh giet tiep hai nguoi nay. Đinh Thang la hoan quan chiu trach nhiem ghi chep ngay thang thu thai cua cac phi tan trong cung. Vi hai nguoi nay biet đuoc bi mat cua ba nen ho cung bi tru khu đe diet khau.
Tac gia Bui Van Nguyen voi tac pham Van chuong Nguyen Trai  cho rang:
 Cuoi cung bon gian than phia ba phi Nguyen Thi Anh am muu giet hai vua Le Thai Tong, Nguyen Trai, Nguyen Thi Lo đe gianh ngoi cho Bang Co khoi roi vao tay Tu Thanh, nguoi đuoc Nguyen Trai, Nguyen Thi Lo ung ho


Phan bien tac gia Bui Van Nguyen Nha nghien cuu lich su Vu Thi Huong đa đang tren Tap chi song Huong ve nghi an Le Chi Vien, tac gia phan đoi tac gia Bui Van Nguyen trong tac pham Van chuong Nguyen Trai, khi nha nghien cuu nay cho rang:
"Cuoi cung bon gian than phia ba phi Nguyen Thi Anh am muu giet hai vua Le Thai Tong, Nguyen Trai, Nguyen Thi Lo đe gianh ngoi cho Bang Co khoi roi vao tay Tu Thanh, nguoi đuoc Nguyen Trai, Nguyen Thi Lo ung ho"
Tac gia Vu Thi Huong lap luan nhu sau:

Le Tu Thanh la con thu tu, moi sinh đuoc 14 ngay, me cua Tu Thanh chi đuoc phong Tiep du, khong phai la moi đe doa voi me con ba Nguyen Thi Anh.
Le Thai Tong la vi vua tai gioi, khong de đe giet.
Nguyen Thi Anh đang đuoc sung ai, con la Bang Co đuoc lap hoang thai tu, ngoi ke vi cam chac trong tay, le nao đi giet đi cho dua vung chac nhat cua ho.
Nguyen Trai luc ay khong đong vai tro gi quan trong trong trieu đinh, Nguyen Thi Lo chi la le nghi hoc si, day cung nhan, khong đu quyen luc đe ton phu hay ha ai xuong.
Tac gia cung cho rang, Le Thai Tong chet đot ngot o Le Chi Vien, Nguyen Trai chi la nguoi khong may man ma thoi, va khong nen suy luan đi qua xa.


Nhan đinh Trong van hoa đai chung Vo cai luong Rang Ngoc Con Son đuoc soan gia Xuan Phong thuc hien voi nhan vat Than phi do NSUT Le Thien thu vai, đay đuoc xem la phien ban thanh cong nhat va đen nay chua ai the hien vai dien đoc ac nay hon ba. Lan luot cac phien ban khac đuoc ra đoi voi cac nghe si thu vai kha thanh cong nhu NSND Thanh Vy, NSUT Phuong Loan,... Nam 2012, dien vien Van Trang thu vai Tuyen Tu Thai hau trong phim đien anh Thien menh anh hung.


Xem them Le Thai Tong
Le Nhan Tong
Le Thanh Tong
Le Nghi Dan
Nguyen Trai
Nguyen Thi Lo


Tham khao Đai Viet Su ky Toan thu (ban đien tu)
Đai Viet thong su
Quynh Cu, Đo Đuc Hung (2001), Cac trieu đai Viet Nam, Nha xuat ban Thanh nien
Pham Duy Kha, La Duy Lan, Đinh Cong Vi (2003), Nhin lai lich su, Nha xuat ban Van hoa Thong tin


Chu thich