Nguyen Van Tuong (chu Han: 阮文祥; 1824–1886), la đai than phu chinh cua nha Nguyen.


Ten ho va thi cu Ong xuat than tu mot gia đinh lao đong ngheo thuoc lang An Cu, huyen Trieu Phong, tinh Quang Tri.
Voi cac tai lieu Đai Nam thuc luc chinh bien va Quoc trieu huong khoa luc, nguoi đoi sau nhan thay:

Tran Tien Thanh va Quoc su quan ghi chep: Vao nam Thieu Tri thu 2 (1842), tai truong thi Thua Thien, co mot si tu nguoi Quang Tri, đa thi đo tu tai, nhung bi phat hien ten trung voi quoc tinh. Duoi trieu Minh Mang đa co sac du, ai mang ho Nguyen ma ten kep co lot chu Phuoc (Phuc), thi phai đoi chu lot ay. Nhung si tu ho Nguyen, ten Phuoc Tuong nay lai khong chiu đoi. Do đo, nguoi tu tai tan khoa phai bi gach ten trong danh sach trung tuyen va đong thoi bi toi đo (đay noi gan) mot nam.
Ve ki thi huong vao nam Tu Đuc thu 3 (1850), su co chu "Phuc" lai đuoc Cao Xuan Duc va Quoc su quan trieu Nguyen ghi chep nhu sau: "Nguyen Van Tuong, nguoi xa An Cu, huyen Đang Xuong [Trieu Phong - chua them], tinh Quang Tri. Nguyen ten la Nguyen Phuoc Tuong; vi ten trung voi quoc tinh, khong chiu đoi, nen bi đi đay; het han lai đuoc phuc ham cu nhan".
Nam ay đuc Minh Mang đi tuan du Quang Tri, co đem Tuong Khanh Cong (tuc vua Thieu Tri sau nay) đi theo. O hanh cung Quang Tri, thay mot nguoi con gai đep đi ngang, goi vao "dung", sau đo Cong theo phu hoang tro lai Hue, khong ngo nguoi con gai ay co thai va đa sinh ra Nguyen Van Tuong. Khi sinh con, ba me đa noi su that, nen Nguyen Van Tuong lay ho vua đe đi thi.
Nhu vay, co the lan thu hai nay, Nguyen Van Tuong chi bi "nhac lai" an cu, hoi ong moi 18 tuoi (1842).


Hanh trang chinh tri = 1850–1868 =
Sau khi đau cu nhan (1850), du thi hoi, đat đu phan so điem đe đuoc bo nhiem, ong vao huyen Mo Đuc, tinh Quang Ngai, nhan chuc huan đao (phu trach viec day va hoc).
1853, huyen Thanh Hoa, thuoc tinh Quang Tri đuoc thanh lap. Ong đuoc bo lam tri huyen o đo cho đen 9 nam sau. Thanh Hoa la mot noi xung yeu, "hau lo cua kinh đo", chi nhung nguoi đuoc tin cay moi đuoc giao trong trach, nhat la trong thoi điem Phap đa tan cong Đa Nang, Gia Đinh, kich đong noi phan o Bac Ky, su bo Phan Thanh Gian ky ket Hoa uoc Nham Tuat (1862). Tai đay, ong đa xay dung đuoc mot can cu đia tot cho Hue. Ong lai chung to la mot nguoi rat co tam va tai trong viec đoan ket nguoi Thuong voi nguoi Kinh.
Nam 1862, ong vao kinh đo Hue giu chuc bien ly Bo Binh, roi vao Quang Nam lam an sat.
Nam 1864, vi can co vi quan gioi đe đieu hanh "điem nong" mau thuan luong - giao, ong đuoc chuyen đoi lam phu doan kinh đo (tinh Thua Thien va đao Quang Tri). Nam 1866, vi cuoc khoi nghia Chay voi no ra trong pham vi quan ly, ong bi cach chuc.
Tu 1866 đen 1868, Nguyen Van Tuong tro lai huyen Thanh Hoa, voi chuc trach bang bien (tham muu), tiep tuc xay dung can cu đia Thanh Hoa (Tan So ve sau). Trong hai nam nay, ong lai đuoc cap an quan phong voi quyen đuoc truc tiep tau len vua nhung viec thuc thi cu the cung nhung kien nghi rong lon.
Cung trong nam Đinh Mao 1867, mac du đang o huyen Thanh Hoa, ong van đuoc trieu đinh va vua Tu Đuc đieu đong vao su bo đe vo Gia Đinh đam phan voi Phap. Đac biet, nam sau, khi su bo du đinh đi Paris, ong co viet mot ban tau noi tieng, the hien tu tuong "phong thu chu chien" (thu đe chien), đong thoi phe phan "ao tuong hoa nghi" (thang 3 am lich, Mau Thin 1868).


= Thuong thuyet voi nha Thanh (1868–1873) =
Tu thang 7 am lich, cung nam Mau Thin (1868) ay, Nguyen Van Tuong voi chuc tan tuong quan thu, đung vao hang ngu cac quan tuong chi huy 3 đao quan hung hau nhat cua trieu Nguyen, tien ra Bac tieu phi (noi phan, nhat la tan quan Thai binh thien quoc toan xung hung xung ba o bien gioi Đai Nam, mac du trieu đinh đa het suc phu du). Suot 5 nam troi, ong la mot quan van cam guom tung trai tran mac tren vung nui phia Bac, đong thoi la mot nha ngoai giao trong nhiem vu thuong thuyet, phoi hop tieu phi voi quan binh nha Thanh. Đay cung la thoi đoan cac quan thu Đai Nam thu phuc đuoc Luu Vinh Phuc (chu tuong quan Co Đen) đe tieu diet quan Co Vang, Co Trang va đe chong Phap.


= Hoa uoc Giap Tuat (1874) =
Viec tieu phi o phia Bac khong the dut điem đuoc, Phap lai dung thu đoan "buon ban" vu khi cho bon phi đe nuoi duong chung, nham lam tieu hao sinh luc quan Đai Nam va y chi cua trieu đinh. Vi vay, 1873, ong đuoc đieu đong vao phai bo, do Le Tuan lam chanh su, vo Gia Đinh thuong luong voi thuc dan Phap. Cuoc đam phan keo dai, boi trieu đinh va su bo Đai Nam khong chiu nhan nhuong Phap, mac du tai Gia Đinh luc ay, khong chi co Phap ma con co cac đai dien cua nhieu nuoc thuc dan chau Au va co đao Thien Chua giao (Phap va Tay Ban Nha). Tuong Phap Dupre cu Francis Garnier ra quay nhieu Bac Ky đe lam suc ep. Thanh Ha Noi cung cac thanh tinh lan can bi that thu. Nguyen Tri Phuong tu tiet. Tuy quan cua Luu Vinh Phuc chem đuoc Francis Garnier, nhung tinh the buoc trieu đinh phai nhan nhuong. Nguyen Van Tuong ra Bac Ky thu hoi xong bon tinh, lai phai vao Gia Đinh đe cung Le Tuan, Nguyen Tang Doan tiep tuc ban đinh cac đieu khoan, cuoi cung phai đanh chap nhan Hoa uoc Giap Tuat (1874) va mot thuong uoc khac.


= Trong than tai trieu đinh (1874–1883) =
Nam 1874, ong giu chuc Thuong thu Bo Hinh kiem Thuong bac đai than tai kinh đo Hue. Khong lau sau ong đuoc bo sung vao Vien co mat. Tu thoi điem nay, Nguyen Van Tuong la mot trong than tai trieu. Chuc vu ong giu lau nhat la Thuong thu Bo Ho, quan ly Thuong bac vien (co quan ngoai giao va ngoai thuong). Ong con la nguoi co cong cai cach thue ruong đat, đe thong nhat Đang Trong va Đang Ngoai ve chieu sau, thien ve tang lop nong dan ngheo.


= Phu chinh đai than (1883–1885) =
Nam 1883, vua Tu Đuc bang ha, trong tinh hinh Bac Ky đang bi thuc dan Phap xam luoc lan thu hai. Mac du Henri Riviere cung bi giet chet trong mot tran đanh do Hoang Ta Viem lam tong chi huy, Luu Vinh Phuc truc tiep cam quan, cac tinh Bac Ky van chua thu hoi đuoc, kinh đo Hue lai đung truoc nguy co bi tan cong. Va that su Thuan An, cua ngo cua kinh đo, đa bi that thu, khong lau sau ngay vua Tu Đuc mat. Do đo, cung voi Ton That Thuyet, Nguyen Van Tuong lan luot lap roi phe bo 2 vua Duc Đuc, Hiep Hoa (voi ly do: mot than Phap, "ta đao"; mot cau ket voi Phap qua De Champeaux), nham muc đich đua len ngai vang mot vi vua yeu nuoc, quyet chien voi thuc dan Phap.
Trong giai đoan 1883–1885, sau khi vua Tu Đuc bang ha, Nguyen Van Tuong cung voi Ton That Thuyet tro thanh hai phu chinh đai than co anh huong lon trong trieu đinh. Ong đong vai tro chu chot trong cac quyet đinh ve phe lap vua, bao gom viec phe truat vua Duc Đuc chi sau ba ngay tri vi va lap vua Hiep Hoa, roi sau đo cung phe truat Hiep Hoa đe đua Ham Nghi len ngoi. Nhung quyet đinh nay tung gay tranh cai trong gioi su hoc vi cho thay dau an chinh tri đam net cua ong trong thoi ky trieu đinh nha Nguyen roi ren va chiu nhieu suc ep tu cac the luc thuc dan.
Bay gio, quan Thanh đa sang đat Bac Ky đe phoi hop đanh Phap, theo nhung lan thuong nghi giua Nguyen Van Tuong, đai dien trieu đinh Đai Nam, va Đuong Đinh Canh, đai dien trieu đinh Đai Thanh (Trung Hoa), tu nam 1881. Nhung trong thuc te, quan binh nha Thanh lai muu mo quy phuc Luu Vinh Phuc nham muc đich cung Phap chia đoi Bac Ky ("Bac Ky mo" va "Bac Ky gao"), lay song Hong lam ranh gioi.
Nguyen Van Tuong va Ton That Thuyet thuc hien ke sach quan su "toa son quan song ho đau", thuc đay chien tranh giua Phap va Hoa no ra, con trieu đinh Hue đung vao the trung lap.
Nhung trieu đinh nha Thanh lai ky Hoa uoc Thien Tan voi Phap, co lap hoan toan trieu đinh Hue. Trieu đinh Hue bi bat buoc phai ky Hoa uoc Giap Than (con goi la Hoa uoc Patenotre, 1884). Trong tinh the ay, hai vi phu chinh đai than van co gang tiep tuc thuc đay chien tranh Phap - Hoa tiep dien, nham lam suy yeu luc luong ca Phap lan Hoa va tranh thu thoi gian đe xay dung co so cho phong trao Can Vuong. Mot loat son phong đuoc cung co, xay dung, gom ca "hau lo kinh đo", Tan So (Cam Lo, Quang Tri). Đich than Nguyen Van Tuong chi đao xay dung "kinh đo khang chien" hoac "kinh đo ti đia" nay.
Vua Kien Phuc lai khong may mac benh, bang ha. Quoc su quan trieu Nguyen ghi chep kha ki luong nhu sau:

Ngay 12 thang 6 am lich, nam Quy Mui (1884), Nguyen Van Tuong va Ton That Thuyet cung Ton nhan phu, đinh than lap vua Ham Nghi len ngoi.
Hai vi phu chinh cung cac thanh vien nhom chu chien (Tran Xuan Soan, Truong Van Đe...) đa co mot vi minh quan đe tiep tuc đuong đau voi Phap cung nhu voi bo phan kha lon giao dan Thien Chua giao đuoc cho la bi cac co đao phinh gat, cam sung, đao hao, tiep te luong thuc cho Phap.
Chinh phu Phap quyet thuc hien xam luoc toan bo Đai Nam. De Courcy đuoc cu sang voi muc đich hoan tat viec chiem tron Bac Ky va bat đau tan cong chiem cu kinh đo Hue. Cau noi cua De Courcy, hau nhu ai cung biet, "can phai giai quyet viec nay o Hue"; va ong ta đa vach ke hoach bat song hoac tieu diet nhom chu chien trieu đinh Hue, đung đau la Nguyen Van Tuong va Ton That Thuyet.


= Cuoc kinh đo quat khoi va bi that thu (ngay 5 thang 7 nam 1885) =

Ngay 23 thang 5 am lich, At Dau (khuya ngay 4 thang 7, buoc sang ngay 5 thang 7 nam 1885), tuy thi hanh ke sach "khong biet gi", nhung thuc su ong cung Ton That Thuyet chi huy cuoc tan cong mot cach bat ngo vao Su quan Phap ben kia song Huong va doanh trai Phap tai Mang Ca (Hue), nhung that bai. Thuc chat đo chi la đon đanh truoc đe gianh the thuong phong, mac du biet rang De Courcy co dung ke khich tuong, ep buoc quan Đai Nam phai tan cong truoc (Đai Nam tan cong truoc thi khong nuoc nao trach đuoc viec Phap vi pham cac hoa uoc).
Nguyen Van Tuong cho nguoi ruoc vua Ham Nghi va Tam cung (thai hoang thai hau Tu Du, Trung phi Vu thi, Hoc phi Nguyen thi) ra khoi kinh thanh; trong khi đo, Ton That Thuyet va Tran Xuan Soan van co kim giu su tan cong cua Phap. Tran Xuan Soan la vi tuong can truong, ong co nhiem vu rut quan cuoi cung.
Theo du kien ma nhom chu chien đa vach ra trong truong hop kinh đo that thu (phuong an 2), Nguyen Van Tuong va Ton That Thuyet luc ay lien quyet đinh đua vua ra thanh Quang Tri, roi se đua len Tan So (tai huyen Thanh Hoa, tuc la Cam Lo) đe tranh đan quan xam luoc Phap, đong thoi phat Du Can vuong.
Trong luc đo, mot mat đuoc lenh cua ba Tu Du va vua Ham Nghi, mat khac la thuc hien phuong an 2, ngan can Phap truy kich xa gia, thuc thi ke sach "ke o nguoi đi" (đam va đanh), nen ong đa quay lai đieu đinh voi Phap. Nguyen Van Tuong đa nho giam muc Caspar (co ten tieng Viet la Loc) cua giao đuong Kim Long đua sang Su quan đe gap tuong De Courcy (qua moi gioi Caspar cung la cach ma vao nam 1883, khi Thuan An that thu, Tran Tien Thanh, Nguyen Trong Hop đa thuc hien trong viec "cau hoa"). Sau khi De Courcy buoc Nguyen Van Tuong ban bo mot vai lenh lac "hoa hao giua hai nuoc Viet - Phap", ong ta lai ra thoi han cho Nguyen Van Tuong: trong vong hai thang phai tim cach đe đua vua Ham Nghi va Tam cung ve.
Nguyen Van Tuong phai Pham Huu Dung cam so ra Quang Tri, tau xin ruoc vua ve, nhung Ton That Thuyet can so khong cho vua biet. Ton That Thuyet dan Pham Huu Dung: Nguyen Van Tuong co gang thuong thuyet voi Phap 2 đieu la Phap khong đuoc tiep tuc buc hiep va phia ta cung nen "đoan ket" voi Phap. Neu đuoc nhu the, moi co the ruoc vua Ham Nghi ve lai kinh đo.
Nguyen Van Tuong lai viet so van an Tam cung, va đe trinh ve viec Tam cung tam ve Khiem lang (lang Tu Đuc) trong khi cho vu viec đuoc giai quyet.
Ve viec Ton That Thuyet can Pham Huu Dung truc tiep dang so len vua Ham Nghi va cung khong cho vua biet: Đay co the la mot khia canh mau thuan trong sach luoc ma hai vi phu chinh đa ban voi nhau, va chac han đung hon la do tinh huong moi nay sinh, nen đo chi la mot "đong tac gia", đe thuc hien thu thuat "hai mat", nham đoi pho voi Phap. Nhung ngay sau đo, bang su lien lac mat, ho lai nhat tri van duy tri ke sach "ke o nguoi đi". Tu Tan So, Du Can vuong chinh thuc va duy nhat đuoc ban bo, cung thoi điem vua Ham Nghi va Ton That Thuyet gui ve Hue mot ban sac du cho Nguyen Van Tuong. Mat du cua vua Ham Nghi (va Ton That Thuyet) tu Tan So gui ve Nguyen Van Tuong, cung mot ngay phat Du Can vuong, 2 thang 6 nam At Dau (13 thang 6 nam 1885):

Sau đo it hom, vao ngay 7 thang 5 nam At Dau (18 thang 7 nam 1885), vua Ham Nghi (va Ton That Thuyet) lai tu Tan So gui mot mat du ve Hue cho hoang toc:

Trong hai thang đo, Nguyen Van Tuong hoan toan bi Phap quan thuc ngay tai So Thuong bac, do mot trung đoi linh vien chinh thuoc Phap canh giu, si quan Schmitz chi huy. Tat ca moi sac du ky ten thai hoang thai hau Tu Du đeu do Mien Đinh (chu ruot vua Tu Đuc, hien giu chuc nhiep chinh giam quoc) ban bac, thong qua va Nguyen Nhuoc Thi Bich (tac gia Hanh Thuc ca) chap but.
Tuy o trong the bi quan thuc nghiem ngat, Nguyen Van Tuong van đau tranh het suc gay gat voi nhom nguoi "đon gio xoay buom", truc dien la voi Nguyen Huu Đo (nguoi đa co y theo Phap tu 1873—theo ghi chep đa xuat ban cua Jean Dupuis va theo Đai Nam thuc luc chinh bien), trong viec phong chuc ham cho ong ta voi quyen han "pho vuong" tai Bac Ky, thanh lap Nha Kinh luoc tai đay, ma thuc chat la mat han Bac Ky vao tay Phap va cac co đao nhu Puginier.
Trong khi đo, phong trao "Can vuong, binh Tay, sat ta đao" đa bung no ra khap ca nuoc, đac biet la o cac tinh ta ki (phia trai cua ngo vao kinh đo, tuc la phia Nam). Nhieu nha nghien cuu cho rang, chinh Nguyen Van Tuong đa lanh nhiem vu chi đao tong quat o mien đat ay, trong khi Ton That Thuyet phu trach cac tinh huu ki (phia Bac) (xem cao thi khi giac Phap bat Nguyen Van Tuong ben duoi).


= Luu đay va cai chet noi biet xu (1885–1886) =
Het han hai thang, đung vao ngay 27 thang 7 At Dau (5 thang 9 nam 1885), Phap ra lenh bat Nguyen Van Tuong. De Courcy chi thi De Champeaux cong khai cao thi khap nuoc. Quoc su quan ghi nhan nhu sau:

Khong nhung nguoi Phap o Gia Đinh đo mot loai hoa chat gay chay bong vao mieng Nguyen Van Tuong, khi tra tan (đe khoi la het, gao ru), De Courcy con đanh đien tin cho Caffort, chua đao Con Đao: "Tam quan trong cua nhung tu nhan chinh tri nay đoi hoi ho phai đuoc giam sat nghiem ngat voi bat cu gia nao"; trong đo, Nguyen Van Tuong la "ke thu nguy hiem nhat" đoi voi Phap.
Khi ong va hai nguoi ban tu cua ong đa bi giam giu tai Con Đao, chinh phu Phap lai chuan bi luu đay ho tan Tahiti; bay gio, trieu Đong Khanh, duoi su chi đao cua De Courcy, đa "xu an vang mat" nhom chu chien trieu đinh Hue, voi noi dung chinh la hanh trang cua ho tu ngay 5 thang 7 đen 5 thang 9 nam 1885. Ban an chung tham ay đuoc xet xu, cong bo vao thang 8 am lich At Dau (thang 9 nam 1885):

Luc khoang 4 gio 30 sang ngay 30 thang 7 nam 1886, tai Papeete, mot lang tren quan đao thuoc đia Tahiti cua Phap, Nguyen Van Tuong mat vi benh ung thu co hong. Sau mot vai thang quan giu, di the ong đuoc Ton That Đinh đua ve Đai Nam.


Truoc tac = Mot so van ban tai lieu =
Luc sinh thoi, ong noi tieng la nguoi sac sao, ca quyet va muu tri. Trong khi lam quan, ong đa dang len vua nhieu tau so. Hau het cac tai lieu nay đa đuoc vua Tu Đuc đich than phe duyet, va đuoc cac quan luu giu tai cac nha mon, bo, vien va tai Quoc su quan. So di cao nay đa đuoc Nhom Tu lieu Han - Nom lich su can đai Viet Nam tai Thanh pho Ho Chi Minh va nhom giang vien Đai hoc Su pham Hue suu tam, dich thuat.

Nam Ky tau nghi (chua xuat ban toan bo, chi moi an hanh tung phan)
Bac Ky tau nghi (chua xuat ban, chi moi an hanh tung phan)
Thuong bac vien phuc (chua xuat ban, chi moi an hanh tung phan)
Van thu thuong thuyet Nha Thanh vien binh tieu phi.


= Sang tac tho ca =
Nguyen Van Tuong con co mot tam hon tho ca va nhung bai tho giau cam xuc, đay trach nhiem truoc van nuoc. Nhung đa so tho đuoc Nguyen Van Tuong sang tac, hien con lai, chu yeu la trong 5 nam tieu phi o nui rung phia Bac va mot vai tinh gan ke voi Lang Son:

Nguyen Van Tuong (1824 - 1886) - Tho - Vai net ve con nguoi, tam hon va tu tuong, gom cac sang tac van van (khoang 5 cap cau đoi va tren 60 bai tho chu Han) nguoi đoi sau suu tam đuoc, tam đat ten Ki Vi phu chinh đai than Nguyen Van Tuong thi tap hoac Ki Vi quan cong Nguyen Van Tuong thi tap


Thong tin them = Chi trich cua Phan Boi Chau =
Phan Boi Chau, nha đe xuong phong trao Đong du, đa ghi nhan đuoc nguon du luan đuong thoi đoi voi viec lam ma ong cho la ban nuoc cua ong Tuong va ba Thai hau Tu Du va ong đa cong phan trinh bay trong cuon "Viet Nam vong quoc su", cong khai goi ong Tuong la gian tac :


= Xet lai =
Vao ngay 3 thang 6 nam 2007, Hoi Khoa hoc Lich su cua tinh Thua Thien-Hue đa đua ra đe nghi "Tang bia cho cac nhan vat lich su" đe ghi nhan cong lao cua cac nhan vat lich su tai Viet Nam, trong so đo co Nguyen Van Tuong.
Theo thong tin tu trang web cua tinh Quang Tri:


Chu thich Đoc them Tran Xuan An, "Phu chinh đai than Nguyen Van Tuong (1824 – 1886)", truyen – su ky – khao cuu tu lieu lich su, tron bo 4 tap, 2002 – 2003; Nha xuat ban. Van Nghe TP. HCM., 2004.
Tran Xuan An, "Nguyen Van Tuong (1824 – 1886), mot nguoi trung nghia", khao luan va phe binh su hoc, 2002 & 2003, Nha xuat ban. Thanh Nien, 9-2006.
Tran Xuan An, "Tieu su bien nien phu chinh đai than Nguyen Van Tuong – ke thu khong đoi troi chung cua chu nghia thuc dan Phap" (tu Đai Nam thuc luc, rut gon), dang nien bieu, sach dan chi tiet, phan I, 2001, Nha xuat ban. Thanh Nien, 9-2006.
Tran Xuan An, "Tho Nguyen Van Tuong (1824 – 1886) – Vai net ve con nguoi, tam hon va tu tuong", (bien soan – nghien cuu, phan bac, va tap hop mot so ban dich, bai khao luan van hoc va su hoc ve NVT.), 2000 & 2003, Nha xuat ban. Thanh Nien, 2008.
Nhieu tac gia - PGS.TS. Đo Bang (chu bien), "Nguyen Van Tuong (1824-1886), cuoc đoi va loi giai", Hoi Khoa hoc lich su Thua Thien Hue va Nha xuat ban. Van hoa lien ket xuat ban, 2007.