Phan mem ac y, con goi la phan mem ac tinh, phan mem đoc hai, phan mem gay hai hay ma đoc (tieng Anh: malware la su ghep cua hai chu malicious va software) la bat ky phan mem nao đuoc thiet ke co chu đich nham gay gian đoan cho may tinh, may chu, may khach hoac mang may tinh, lam ro ri thong tin rieng tu, truy cap trai phep vao thong tin hoac he thong, tuoc quyen truy cap vao thong tin hoac vo tinh can thiep vao bao mat va quyen rieng tu cua may tinh cua nguoi dung. Cac nha nghien cuu co xu huong phan loai phan mem đoc hai thanh mot hoac nhieu loai phu (vi du virus may tinh, worms, Trojan horses, Bom logic, ransomware, spyware, adware, rogue software, wipers va keyloggers).
Phan mem đoc hai gay ra nhung van đe nghiem trong cho ca nhan va doanh nghiep tren Internet. Theo Bao cao ve moi đe doa an ninh Internet nam 2018 cua Symantec (ISTR), so luong bien the phan mem đoc hai đa tang len 669.947.865 vao nam 2017, gap đoi so bien the phan mem đoc hai nam 2016. Toi pham mang, bao gom cac cuoc tan cong phan mem đoc hai cung nhu cac toi pham khac do may tinh gay ra, đuoc du đoan se khien nen kinh te the gioi thiet hai 6 nghin ty đo la My vao nam 2021 va đang tang voi toc đo 15% moi nam. Ke tu nam 2021, phan mem đoc hai đa đuoc thiet ke đe nham vao cac he thong may tinh chay co so ha tang quan trong nhu mang luoi phan phoi đien.
Cac chien luoc phong thu chong lai phan mem đoc hai khac nhau tuy theo loai phan mem đoc hai nhung hau het co the bi ngan chan bang cach cai đat phan mem diet vi-rut, tuong lua, ap dung cac ban va thuong xuyen, bao ve mang khoi su xam nhap, sao luu thuong xuyen va co lap cac he thong bi nhiem. Phan mem đoc hai co the đuoc thiet ke đe tranh cac thuat toan phat hien phan mem diet vi-rut.


Lich su Khai niem ve mot chuong trinh may tinh tu sao chep co the bat nguon tu cac ly thuyet ban đau ve hoat đong cua cac may tu đong phuc tap. John von Neumannđa chi ra rang ve mat ly thuyet, mot chuong trinh co the tu sao chep chinh no. Đieu nay tao nen mot ket qua hop ly trong ly thuyet tinh toan. Fred Cohen đa thu nghiem voi virus may tinh va xac nhan tien đe cua Neumann va nghien cuu cac đac tinh khac cua phan mem đoc hai nhu kha nang phat hien va tu lam toi nghia bang cach su dung ma hoa tho so. Luan an tien si nam 1987 cua ong la ve chu đe virus may tinh. Su ket hop cua cong nghe mat ma nhu mot phan cua tai trong vi-rut, khai thac no cho muc đich tan cong đa đuoc khoi tao va nghien cuu tu giua nhung nam 1990, va bao gom cac y tuong ban đau ve phan mem tong tien va tron tranh.
Truoc khi Internet tro nen pho bien, virus lay lan tren may tinh ca nhan bang cach lay nhiem cac chuong trinh thuc thi hoac cac sector khoi đong cua đia mem. Bang cach chen mot ban sao cua chinh no vao cac lenh ma may trong cac chuong trinh hoac sector khoi đong nay, virus khien chinh no đuoc chay bat cu khi nao chuong trinh đuoc chay hoac đia đuoc khoi đong. Cac virus may tinh ban đau đuoc viet cho Apple II va Mac, nhung chung tro nen pho bien hon voi su thong tri cua IBM PC va MS-DOS. Virus PC IBM đau tien trong tu nhien la virus sector khoi đong co ten la (c)Brain, đuoc anh em nha Farooq Alvi o Pakistan tao ra vao nam 1986. Nhung ke phan phoi phan mem đoc hai se lua nguoi dung khoi đong hoac chay tu mot thiet bi hoac phuong tien bi nhiem. Vi du, vi-rut co the khien may tinh bi nhiem them ma tu chay vao bat ky o USB nao đuoc cam vao. Bat ky ai sau đo gan o USB vao mot may tinh khac đuoc đat che đo tu chay tu USB se bi nhiem va cung lay nhiem theo cach tuong tu.
Phan mem email cu hon se tu đong mo email HTML co chua ma JavaScript co kha nang gay hai. Nguoi dung cung co the thuc thi cac tep đinh kem email đoc hai đuoc nguy trang. Bao cao đieu tra vi pham du lieu nam 2018 cua Verizon, đuoc CSO Online trich dan, neu rang email la phuong phap phan phoi phan mem đoc hai chinh, chiem 96% luong phan mem đoc hai đuoc phan phoi tren toan the gioi.
Nhung worm đau tien, cac chuong trinh lay nhiem qua mang, khong bat nguon tu may tinh ca nhan ma tu cac he thong Unix đa nhiem. Worm đau tien đuoc biet đen rong rai la worm Morris nam 1988, đa lay nhiem cac he thong SunOS va VAX BSD. Khong giong nhu virus, worm nay khong tu chen vao cac chuong trinh khac. Thay vao đo, no khai thac cac lo hong bao mat (lo hong) trong cac chuong trinh may chu mang va bat đau tu chay nhu mot quy trinh rieng biet. Hanh vi tuong tu nay cung đuoc cac con sau ngay nay su dung.
Voi su ra đoi cua nen tang Microsoft Windows vao nhung nam 1990 va cac macro linh hoat cua cac ung dung, viec viet ma đoc bang ngon ngu macro cua Microsoft Word va cac chuong trinh tuong tu đa tro nen kha thi. Cac loai virus macro nay lay nhiem vao cac tai lieu va mau thay vi cac ung dung (file thuc thi), nhung dua tren thuc te la cac macro trong tai lieu Word la mot dang ma thuc thi.
Nhieu chuong trinh lay nhiem ban đau, bao gom ca Morris Worm, loai worm internet đau tien, đuoc viet duoi dang thu nghiem hoac tro đua. Ngay nay, phan mem đoc hai đuoc ca tin tac mu đen va chinh phu su dung đe đanh cap thong tin ca nhan, tai chinh hoac kinh doanh. Ngay nay, bat ky thiet bi nao cam vao cong USB – ngay ca đen, quat, loa, đo choi hoac thiet bi ngoai vi nhu kinh hien vi ky thuat so – đeu co the đuoc su dung đe phat tan phan mem đoc hai. Cac thiet bi co the bi nhiem trong qua trinh san xuat hoac cung cap neu kiem soat chat luong khong đay đu.


Muc đich Ke tu khi Internet bang thong rong phat trien, phan mem đoc hai thuong đuoc thiet ke đe kiem loi nhuan. Tu nam 2003, phan lon cac loai virus va sau may tinh pho bien đeu đuoc thiet ke đe kiem soat may tinh cua nguoi dung cho muc đich bat hop phap. "May tinh thay ma" bi nhiem co the đuoc su dung đe gui thu rac qua email, luu tru du lieu lau nhu khieu dam tre em, hoac tham gia vao cac cuoc tan cong tu choi dich vu phan tan nhu mot hinh thuc tong tien. Phan mem đoc hai đuoc su dung rong rai nham tan cong cac trang web cua chinh phu hoac cong ty đe thu thap thong tin nhay cam, hoac pha vo hoat đong chung cua ho. Hon nua, phan mem đoc hai co the đuoc su dung đe tan cong cac ca nhan đe lay thong tin nhu so nhan dang ca nhan hoac thong tin chi tiet, so ngan hang hoac the tin dung va mat khau.
Ngoai viec kiem tien bat hop phap, phan mem đoc hai co the đuoc su dung đe pha hoai, thuong la vi đong co chinh tri. Vi du, Stuxnet đuoc thiet ke đe pha hoai cac thiet bi cong nghiep rat cu the. Đa co nhung cuoc tan cong co đong co chinh tri lan rong va đong cua cac mang may tinh lon, bao gom xoa hang loat file va lam hong ban ghi khoi đong chinh, đuoc mo ta la "giet may tinh". Cac cuoc tan cong nhu vay đa đuoc thuc hien vao Sony Pictures Entertainment (ngay 25 thang 11 nam 2014, su dung phan mem đoc hai đuoc goi la Shamoon hoac W32.Disttrack) va Saudi Aramco (thang 8 nam 2012).


Phan loai Phan mem đoc hai co the đuoc phan loai theo nhieu cach va mot so chuong trinh đoc hai co the đuoc chia thanh hai hoac nhieu loai cung mot luc. Nhin chung, phan mem co the đuoc phan loai thanh ba loai: (i) phan mem tot; (ii) phan mem xam va (iii) phan mem đoc hai.


= Phan mem đoc hai =


 Virus  Virus (trong truong hop la phan mem đoc hai) la loai ma hoac chuong trinh đoc hai đuoc viet đe thay đoi cach may tinh hoat đong, đuoc thiet ke đe lay lan tu may tinh nay sang may tinh khac nham pha hoai may tinh, ma hoa, sua đoi hoac xoa tap tin, lay cap du lieu ca nhan nhay cam, mo cua sau cho tin tac đot nhap chiem quyen đieu khien hoac cac hanh đong khac nham co loi cho nguoi phat tan virus.


 Sau may tinh  Sau may tinh la mot chuong trinh may tinh chua phan mem đoc hai đoc lap tu sao chep đe lay lan sang cac may tinh khac. No thuong su dung mang may tinh đe tu lay lan, dua vao cac loi bao mat tren may tinh muc tieu đe truy cap. No se su dung may nay lam may chu đe quet va lay nhiem cho cac may tinh khac. Sau may tinh su dung phuong phap đe quy đe tu sao chep ma khong can chuong trinh chu va tu phan phoi dua tren quy luat tang truong theo cap so nhan, sau đo đieu khien va lay nhiem ngay cang nhieu may tinh trong thoi gian ngan. Sau hau nhu luon gay ra it nhat mot so tac hai cho mang, ngay ca khi chi bang cach tieu ton bang thong.
Cac dang ma đoc nhiem hoat đong đoc lap:

Sau may tinh (worm)
Lay nhiem qua Internet, USB, mang LAN...

Trojan
Spyware: tu đong ghi lai cac thong tin cua may tinh bi xam nhap.
Adware: tu đong hien cac bang quang cao.
Keylogger: ghi nhan lai toan bo thao tac cua ban phim.
Backdoor: mo cua hau cho ke khac xam nhap.
Rootkit: Dang ma đoc "tang hinh" truoc cac chuong trinh kiem soat file, tien trinh (process)... tao đuong truy nhap cho ke xam nhap tro lai.
Mot so ma đoc nguy hiem:

Wanna Cry
Worm Sasser
Baza


Xem them Phan mem gian điep
Phan mem quang cao
Thu rac (đien tu)
Thu rac


Tham khao