Quan the danh thang Trang An la mot vung du lich tong hop gom cac di san van hoa va thien nhien đuoc UNESCO cong nhan o Ninh Binh, Viet Nam. Truoc đo, nhieu di tich danh thang noi đay đa đuoc Chinh phu Viet Nam xep hang di tich quoc gia đac biet quan trong nhu Khu du lich sinh thai Trang An, khu du lich Tam Coc - Bich Đong, chua Bai Đinh, co đo Hoa Lu... Lien ket giua cac khu vuc nay la he sinh thai rung đac dung Hoa Lu tren nui đa voi, đat ngap nuoc va he thong song, ho, đam voi dien tich 12.252 ha. Quan the di san the gioi Trang An mang trong minh nhung khung canh thien nhien đoc đao tu đa nui, he sinh thai, rung cay, tham thuc vat, đong lua, ho đam va nhung tuyen du thuyen tren song Ngo Đong, suoi Tien, song Voc, song Sao Khe, song Đen Voi, song Ben Đang. Noi đay so huu nhung hang đong đep nhu đong Thien Ha, đong Thien Thanh, đong Tien, đong Tien Ca, đong Vai Gioi, đong Thuy Cung, hang But, hang Tam Coc, hang đong Trang An, hang Sinh Duoc; nhung di chi khao co hoc co gia tri nhu hang Moi, hang Boi, hang Trong, mai Oc, thung Binh, thanh Hoa Lu; nhung di tich lich su noi tieng gan voi 4 hoang trieu Đinh - Le - Ly - Tran nhu cung đien Hoa Lu, đen Vua Đinh, đen Vua Le, chua Bich Đong, chua Bai Đinh, hanh cung Vu Lam, đen Thai Vi, đen Tran, đen Suoi Tien hay nhung thang canh khac nhu vuon chim thung Nham, thung Nang, hang Mua, rung đac dung Hoa Lu...
Ngay 23 thang 6 nam 2014, tai Doha, voi su đong thuan tuyet đoi cua Uy ban Di san the gioi, Quan the danh thang Trang An chinh thuc tro thanh di san the gioi hon hop đau tien cua Viet Nam khi đap ung ca hai yeu to noi bat ve van hoa va thien nhien. Trang An hien cung la di san the gioi kep đau tien va duy nhat o khu vuc Đong Nam A. Trong quy hoach phat trien du lich tai Viet Nam, Trang An cung la đia danh đuoc đau tu đe tro thanh mot khu du lich tam co quoc te.


Tong quan = Ranh gioi =
Quan the danh thang Trang An nam chu yeu o 3 phuong: Tay Hoa Lu, Nam Hoa Lu, Hoa Lu va mot phan nho phuong Yen Son thuoc tinh Ninh Binh.
Vung loi Trang An co dien tich hon 6.172 ha, la vung bao ve đac biet cua danh thang. Vung bao ve đac biet nay nam tron trong quy hoach khu du lich Trang An voi dien tich 12.252 ha. Dien tich cac khu vuc bao ton đac biet cua vung loi Trang An nhu sau:

Trung tam co đo Hoa Lu: 314 ha,
Khu Tam Coc - Bich Đong: 350 ha,
Khu sinh thai Trang An: 2.133 ha,
Rung đac dung Hoa Lu: 3.375 ha.
Quan the danh thang Trang An nam gan cac Quoc lo 1, QL38B, QL12B va trong tu giac nuoc đuoc gioi han boi cac song:

song Hoang Long o phia Bac;
song Chanh o phia Đong;
song He o phia Nam;
song Ben Đang (va mot phan song Chim) o phia Tay.


= Vi tri =
Khoang cach tu trung tam hinh hoc cua quan the Trang An đen thanh pho Hoa Lu khoang 8 km theo đuong chim bay. Cac khu du lich đeu nam o vung ven quan the di san Trang An voi muc đich đua khach vao sau trong long di san:

Khu du lich sinh thai Trang An cach co đo Hoa Lu 3 km theo huong nam, cach phuong Hoa Lu 7 km theo huong tay doc đai lo Trang An, cach Tam Điep 17 km theo huong bac qua Tam Coc, cach Ha Noi 96 km theo huong nam.
Khu du lich Tam Coc - Bich Đong voi ben thuyen trung tam nam o phia Nam, cach trung tam phuong Hoa Lu 7 km, cach Tam Điep 12 km, cach Ha Noi 100 km theo huong nam.
Khu du lich sinh thai Thung Nham cach Hoa Lu 10 km, cach Tam Điep 8 km, cach Ha Noi 103 km.
Khu di tich lich su van hoa Co đo Hoa Lu nam o phuong Tay Hoa Lu, cach phuong Hoa Lu 11 km, cach Ha Noi 94 km theo huong nam.
Khu du lich van hoa chua Bai Đinh nam o phuong Tay Hoa Lu, cach Hoa Lu 15 km, cach Ha Noi 98 km theo huong nam.


= Nguoi Trang An =
Nam 2014, khi đuoc UNESCO cong nhan la di san the gioi, trong vung loi Trang An co 14.000 cu dan sinh song, vung đem co 21.000 cu dan sinh song, trong khi dan so 12 xa vung loi ~73.000 nguoi, 8 xa vung đem la ~ 49.000 nguoi va tong toan bo 20 xa neu tren la 122.000 nguoi. Nguoi Trang An la nguoi Kinh, song trong long di san chu yeu bang nghe trong trot va dich vu du lich.
Trong pham vi quan the danh thang Trang An co mot so lang nghe tieu bieu cua Ninh Binh nhu nghe theu o xa Ninh Hai, nghe che tac đa my nghe o xa Ninh Van, nghe xay dung o xa Truong Yen. Nguoi Trang An ngay nay đuoc coi la hau due cua nhung cu dan co cua nen van hoa Trang An, von la nen van hoa co nhat o Viet Nam.


Di san thien nhien the gioi Quan the danh thang Trang An co gia tri noi bat toan cau voi 2 tieu chi VII va VIII cua mot di san thien nhien the gioi.


= Ve đep noi bat toan cau =
Trang An la mot trong nhung noi co canh quan  đep va quyen ru nhat tren the gioi. Phu len canh quan la tham rung va cac thap dang non hung vi cao 200m, voi cac ho trung hep khep kin, bao quanh boi cac song nui noi lien nhau, cac đam lay thong nhau qua he thong suoi xuyen ngam co chieu dai len toi 1 km. Ve hai hoa cua đa, song nuoc, rung cay va bau troi o Trang An tao nen mot the gioi tu nhien song đong đay quyen ru. Đo la noi rat đac biet, noi van hoa tiep xuc voi ky quan, bi an va ve hung vi cua the gioi tu nhien, va van hoa cung bi bien đoi boi chinh nhung đieu đo.
Trang An co thien nhien tuoi đep voi nhung ngon nui, hang đong huyen bi, song nuoc thanh tinh, nhung di tich linh thieng va nhung he đong, thuc vat phong phu, quy hiem. Khu rung van hoa lich su moi truong Hoa Lu đien hinh la mot vung cat-to đa voi troi len giua vung đong bang ven bien tuong đoi bang phang cua Mien Bac Viet Nam. Vung đa voi noi len nay nam xen ke voi hang loat cac khe suoi co nuoc thuong xuyen va cac thung lung ngap nuoc theo mua. Đo cao tuyet đoi cua vung tu 10 đen 281 m. Tham thuc vat tu nhien o Hoa Lu la rung tren nui đa voi va rung thuong xanh tren đat thap o cac thung lung đan xen giua cac vung đa voi. Co kha nhieu hang đong đep o khu vuc nhu: đong Thien Ha, đong Vai Gioi, đong Tien Ca, đong Ba Co, đong Tien, đong Thuy Cung, hang But, hang Sinh Duoc... cung voi rung nui va song nuoc tao nen nhung tuyen du lich noi tieng nhu Trang An, Tam Coc - Bich Đong. Co nhung con song chay qua vung Tam Coc va Trang An đe du khach co the đi tham khu vuc nay bang thuyen.


= Kien tao đia chat đoc đao =
Trang An minh chung cho cac giai đoan cuoi cung cua qua trinh tien hoa karst trong moi truong khi hau nhiet đoi am. Su đa dang đia chat đia mao hien dien tai Quan the danh thang Trang An la ket qua tu cac hoat đong đia chat lien tuc qua hang tram trieu nam tu ky Trias đen Đe Tu. Trong suot chinh thoi gian nay, su sup đo đia mao va phan chia cao cac khoi nui Karst đa voi tram tich khong lo đa xay ra o đay. Chinh nhung su kien đia chat nay đa tao ra nhung vung nui hoang so va quyen ru, cac thung lung tram tich va cac ho sut ma cung nhau đa co đuoc ket qua trong su đa dang bieu mau, đai chat đia mao, hang đong va cac he thong nuoc cua Quan the danh thang Trang An.
Trang An co y nghia lon ve khoa hoc la mot trong nhung canh quan, co mat cac dang chuyen tiep giua nui đa voi hinh non noi voi nhau qua cac đinh sac canh va nui đa dang thap co đien đung roi rac tren cac đong bang boi tich, moi dang đia hinh đai dien cho cac giai đoan khac nhau trong qua trinh tien hoa đia mao đang dien ra trong chu trinh xam thuc karst. Mot loat ngan xam thuc tim thay tren vach đa, co lien quan đen cac hang đong, san ngan song, tram tich bai bien va vo nhuyen the bien, he lo bang chung cua cac đot bien tien truoc đay. Cung voi viec dich chuyen nang len cua khoi nui, nhung đac điem nay co the quan sat o đo cao khoang 50m tren muc nuoc bien hien tai. Co it canh quan tren the gioi va khong co khu vuc karst nao tuong ung co the cho nhung bang chung dao đong muc nuoc bien dien ra qua mot giai đoan đia chat dai va ro rang nhu o Trang An.


Di san van hoa the gioi Quan the danh thang Trang An co gia tri noi bat toan cau voi tieu chi cua mot di san van hoa the gioi. Trang An chua đung cac bang chung cho thay su thich ung cua con nguoi voi cac đieu kien bien đoi ve đia ly va moi truong theo lich su trai đat.


= Moi truong song cua nguoi tien su =
Trang An la đia điem noi bat trong khu vuc Đong Nam A va co y nghia tren pham vi the gioi cho thay cach ma nguoi tien su tac đong qua lai voi canh quan tu nhien va thich ung voi bien đoi to lon ve moi truong trai dai it nhat 30.000 nam.
Tren 30 di tich khao co hoc thoi tien su, chu yeu thuoc nen van hoa Trang An đa đuoc phat hien trong Quan the danh thang Trang An. Ket qua nghien cuu cho thay cach nguoi tien su thich nghi voi bien co lon ve moi truong, canh quan. it nhat la tu khoang 23.000 nam đen nay, mot so nen van hoa tien su đa tien hoa lien tuc o khu vuc nay, tu thoi đo đa cu qua thoi đai Đa moi đen thoi đai đo Sat va đo Đong nhu cac nen van hoa Trang An, Hoa Binh, Đa But. Trong khoang thoi gian đo, khu vuc nay cung đa trai qua mot so lan dao đong muc nuoc bien đang ke. Trong đieu kien tu nhien đac biet, hau nhu chi co đa voi la chat lieu đa duy nhat, nguoi Trang An đa biet su dung no lam cong cu lao đong it nhat cho đen cach ngay nay khoang 3.000 nam, trong qua trinh đo đa nhan biet đuoc rang đa voi đo-lo-mit thuoc loai chat lieu tot nhat co the co. Đong thoi voi giai đoan bien tien lon nhat cuoi cung (khoang 7.000-4.000 nam truoc) nguoi tien su Trang An đa biet toi nghe thuat lam đo gom. Nhung chung cu som nhat đuoc cho la tuong đuong voi gom Đa But (6.000 nam truoc), nhung thuc te đa đuoc lam ra o đay som hon nhieu (khoang 9.000 nam truoc) va tien hoa lien tuc qua thoi đai Kim khi đen tan sau nay. Viec su dung đo gom tu som va lien tuc o Trang An chung to rang mot trung tam gom su rat khac biet so voi nhieu trung tam gom su khac o Viet Nam đa tung ton tai o đay. TS. Masanari Nishimura (Nhat Ban) qua nghien cuu khao co hoc tien su Quan the danh thang Trang An đa khang đinh: Cach đay 5.000-6.000 nam truoc, co mot tran đong đat lon o Trang An va nguoi Viet co o Trang An đa trai qua nhieu su bien đoi cua thien nhien đe thich ung va phat trien cho đen ngay nay, tao nen mot gia tri ve mot nen van hoa Trang An.
Lich su van hoa lau dai gan bo chat che voi qua trinh tien hoa đia chat cua son khoi nui đa voi Trang An vao giai đoan cuoi Pleitocene va Holocene. Trang An la di san van hoa the gioi lau dai va duy nhat ve con nguoi va ung xu cua con nguoi đoi voi nhung thach thuc, bien đoi va co hoi qua hang chuc nghin nam, đang mang lai cac cach tiep can tien phong trong viec tim hieu qua trinh cu tru cua con nguoi va cac chien luoc moi ma tu đo co the ap dung cho cac mo hinh kinh te hien đai, voi muc đich tang cuong kha nang thich ung truoc nhung bien đoi moi truong sap xay ra trong the gioi ngay nay.


= Kinh đo Hoa Lu cua nuoc Đai Co Viet =
Đen the ky X o thung lung mo Hoa Lu, nguoi Trang An đa khong ngung phat trien ban sac van hoa cua ho trong su hoa hop, chat che voi canh quan thien nhien. Vi anh hung dan toc Đinh Bo Linh sau khi dep loan 12 su quan đa xay dung Kinh đo Hoa Lu o đay bang cach đap thanh, noi lien nhung ngon nui, khep kin thung lung đa voi đe phuc hung van hoa, mo ra ba trieu đai đau tien cua nen phong kien đoc lap Viet Nam: nha Đinh, nha Tien Le, nha Hau Ly voi cac dau an lich su: thong nhat giang son, đanh Tong - dep Chiem va phat tich qua trinh đinh đo Ha Noi.
Đen the ky XIII trieu đai nha Tran lai chon vung nui Trang An đe xay dung hanh cung Vu Lam voi vai tro la mot can cu quan su đe cung co luc luong gop phan chien thang quan Nguyen - Mong va la noi cac vua Tran xuat gia tu hanh, mo mang phat giao.
Khu rung moi truong Hoa Lu ngay nay co hang loat cac gia tri lich su, van hoa va du lich. Di tich quoc gia đac biet Co đo Hoa Lu hien nay con rat nhieu cong trinh kien truc đinh, đen, chua, phu nhu: đen Vua Đinh Tien Hoang, đen Vua Le Đai Hanh, đen tho Cong chua Phat Kim, chua Nhat Tru, phu Vuon Thien, chua Kim Ngan, chua Duyen Ninh, phu Cho, đong Am Tien, đinh Yen Trach, chua Ba Ngo, đong Lien Hoa, đen Tran, phu Khong, phu Đot, chua Bai Đinh, đong Thien Ton, đong Hoa Lu, đen tho Đinh Bo Linh...


Co so ha tang Quan the danh thang Trang An ngoai ve đep ngoai hang con la khu vuc bao ve đac biet cua Co đo Hoa Lu, gan lien voi cac gia tri lich su van hoa cua vung đat co đo Hoa Lu nen đuoc đau tu mo rong đe tro thanh khu du lich lon. Chinh phu Viet Nam đa cho phep tinh Ninh Binh tien hanh khai quat, nao hut bun đat tao đuong giao thong thuy bo va lam sang to cac gia tri van hoa, du lich cua danh thang nay. Danh thang Trang An gom nhieu khu du lich voi tong hop cac san pham nhu du lich lich su, van hoa, tam linh, le hoi, kham pha cung nhu nghi duong, nghien cuu khoa hoc... Đay la khu du lich tam co va quy mo o Viet Nam voi tong dien tich đuoc quy hoach len toi 12000 ha.
Quan the danh thang Trang An đuoc bao boc boi mot he thong cac tuyen đuong quoc lo lien vung, khoang cach tu mot vi tri bat ky trong danh thang đen quoc lo gan nhat đeu chua đen 7 km theo đuong chim bay.

Quoc lo 38B chay sat ria phia bac cua khu vuc bao ton Trang An, qua co đo Hoa Lu, chua Bai Đinh.
Quoc lo 12B chay gan ria phia tay cua di san, song song voi song Ben Đang.
Quoc lo 1 va tuyen đuong tranh thanh pho Hoa Lu đi gan ria đong va nam vung đem di san.
Đai lo Trang An noi tu thanh pho Hoa Lu đi chua Bai Đinh, Cuc Phuong xuyen qua vung đem di san.
Đuong noi bo: chu yeu la cac tuyen đuong thuoc khu vuc Tam Coc va co đo Hoa Lu.
He thong song ngoi o Trang An co nhiem vu đieu hoa nuoc cho khu vuc va la nhung tuyen du lich đuong song cua Ninh Binh.

Song Sao Khe: chay doc trong long di san, thong thuy voi he thong cac ho đam. Đay la tuyen đuong du lich chinh cua khu du lich sinh thai Trang An. Song Sao Khe noi song Hoang Long voi song Vac, la nhung phu luu cua song Đay.
Song Ngo Đong: chay noi vung phia nam di san, thuoc tuyen du lich Tam Coc. Song rut nuoc tu cac canh đong đo vao song Vac.
Song Ben Đang: la bien gioi phia tay cua danh thang Trang An, tren song co tuyen du lich đong Thien Ha, hang But,...
Song Trang An: la tuyen du lich đuong song noi di san Trang An voi trung tam thanh pho Hoa Lu.
Song Đen Voi: la tuyen du lich Thung Nang, thung Nham, vuon Chim.
Song He Duong: la bien gioi phia nam cua di san.
Song Hoang Long: la con song lon nhat sau song Đay, nam o phia bac cua di san Trang An.
Song Chim nam o bien gioi phia tay bac cua di san, gan voi quoc lo 38B.
Song Chanh la đuong bien gioi phia đong cua di san, sat voi tuyen đuong tranh thanh pho Hoa Lu.


Cac khu du lich = Khu du lich sinh thai Trang An =
Khu du lich sinh thai Trang An co trung tam ben thuyen nam ben đai lo Trang An, cach thanh pho Hoa Lu 7 km. Trang An gom he thong cac hang đong, thung nuoc, rung cay tren nui đa voi va cac di tich lich su gan voi kinh thanh xua cua co đo Hoa Lu. Noi đay đa đuoc xep hang di tich quoc gia đac biet quan trong cua Viet Nam.
Ngoai ra, phim truong Kong: Đao Đau lau đuoc phuc dung tai xa Ninh Xuan voi dien tich khoang 10 hecta, gom 36 tup leu chop nhon cung su tham gia cua hon 50 nguoi đong vai tho dan, cung cac thuyen go dai giong nhu thuyen ma tho dan hay su dung. Đoan lam phim cung thiet ke cac gia treo bang tre nhu nguoi dan vung bien dung đe treo ca, phoi ca. Tat ca đeu su dung vat lieu truyen thong nhu tre, nua, go... Mot so mo hinh nhu may bay, sung cua linh My trong phim cung đuoc phuc dung ben canh cac bo suoi. Loi đi tu cong vao phim truong đuoc lat đa va co hang chuc nguoi dan đuoc hoa trang thanh tho dan đung truoc cong va đi lai xung quanh.


= Khu du lich Tam Coc - Bich Đong =
Khu du lich Tam Coc - Bich Đong co trung tam đon tiep nam cach Quoc lo 1 2 km, cach thanh pho Hoa Lu 7 km, cach thanh pho Tam Điep 9 km. Khu du lich Tam Coc - Bich Đong gom nhieu tuyen tham quan du thuyen, đi xe đap va đi bo noi khoang gan 20 điem du lich. Cac tuyen chinh cua khu du lich:
Cac tuyen du thuyen gom: Tuyen ben Van Lam - song Ngo Đong - Tam Coc; Tuyen Xuyen thuy đong (xuyen duoi Bich Đong); Cac điem du lich đi bo, xe đap va leo nui: Nui va chua Bich Đong; đong Tien; hang Mua; khu nha co Co Vien Lau; đen Thai Vi - đong Thien Huong...


= Khu di tich lich su co đo Hoa Lu =
Khu di tich lich su van hoa Co đo Hoa Lu voi he thong nui non la bo phan khong the tach roi cua di san the gioi kep Trang An, đuoc cong nhan la di tich quoc gia đac biet quan trong voi 47 di tich trong đo noi bat la: Đen Vua Đinh Tien Hoang, lang mo Vua Đinh, đen tho va lang mo Vua Le Đai Hanh, nha bia tuong niem Vua Ly Thai To, đen tho Cong chua Phat Kim, đen tho than Quy Minh, phu Khong, phu Đot, đong Hoa Lu, nui Ma Yen, bia Cau Den, song Sao Khe, phu Đong Vuong, phu Vuon Thien, he thong chua co Hoa Lu...


= Khu van hoa tam linh chua Bai Đinh =
Chua Bai Đinh la mot cong trinh kien truc phat giao noi tieng nam o xa Gia Sinh, Gia Vien, Ninh Binh. Khu van hoa tam linh nui chua Bai Đinh voi chua Bai Đinh co (co đen thanh Nguyen Minh Khong, cac hang đong tho Mau, tho Phat, tho Than Cao Son…) va khu chua Bai Đinh lon nhat Đong Nam A voi 5 toa lon hoi tu nhieu ky luc chau A va Viet Nam doc theo suon nui.


= Khu du lich sinh thai Thung Nham - Vuon chim =

Khu du lich sinh thai Thung Nham  đa đuoc đau tu tro thanh mot khu du lich sinh thai moi nam tai thon Hai Nham, xa Ninh Hai, thanh pho Hoa Lu, cach chua Bich Đong khoang 1000m ve phia Tay.
Điem dung chan đau tien trong tuyen du lich Vuon Chim Thung Nham la đong Vai Gioi tren lung chung nui voi 3 tang rieng biet: tang Đia Nguc, tang Tran Gian va tang Thien Đuong.
Đong Ba Co gan voi truyen thuyet xua kia khi vua Đinh Tien Hoang bi đau đoc, ba co gai đa vao đong đe lay nuoc cuu Vua nhung khong may bi ho bat. Đe tuong nho toi ba co gai, nguoi dan noi đay đa đap mot ngoi mo va đat ten đong la đong Ba Co.
Đong Tien Ca: Đong dai hon 1500m co he thong nhu đa muon hinh van trang. Trai qua hang trieu nam thien nhien kien tao, noi đay con luu truyen lai mot cau chuyen ve mot nang Tien Ca hoa đa. Nhu đa trong long đong nhu nhung buc tranh nghe thuat tinh xao cua tao hoa.
Đong Thuy Cung: Voi chieu dai 700m ben canh la he thong nhu đa huyen ao đuoc vi nhu mot cung đien o duoi nuoc vo cung nguy nga va trang le.
Hang But: Hang But toa lac giua long nui Tuong, trong khu rung đac dung Hoa Lu. Hang But hien dai gan 500 m, long hang rat rong va co nhieu nhu đa voi hinh thu ky la. Nam chinh giua hang la mot tam nhu đa cao 1,5 m rong 2 m co hinh thu giong nhu mot ong but hien ra.
Vuon Chim: Vuot qua cac hang, thuyen se đua du khach đi đen đao chim đe tham quan vuon Chim voi hang van con chim đau tren nhung canh cay trang xoa.


= Khu du lich Thung Nang =
Tu ben thuyen Tam Coc, Du khach đi khoang hon 500 met đuong bo la đen ben thuyen Thach Bich đe đi thung Nang. Vuot qua mot quang đuong thuy voi hai ben la đong lua, nui đa, qua đen Voi. Tiep tuc hanh trinh, du khach tham thung nang voi mot vung troi may, non nuoc bao boc xung quanh. Voi khoang 3 km đuong thuy đi bang thuyen du khach se đen voi nui Ba Doi, Nui Coc, nui Mang, nui Vang… Thuyen đua du khach qua hang Thung Nang dai khoang 100 m la đen Thoong Nang. Đen đuoc xay dung trong mot khong gian tinh lang, lung Đen dua vao the nui linh thieng la noi tho Chua thuong ngan. Sau khi tham Thung Nang xong tren đuong quay ra toi ben Cay Gao du khach toi tham đen Voi. Đen Voi co cach đay hang tram nam, đuoc xay dung bang đa, voi cac đo tho bang đa đuoc cham khac cong phu, ti mi. Đen Voi co tu thoi nha Le tho ong Ly Đong Hai la quan chan trach son lam.


= Khu du lich Đong Thien Ha =
Đong Thien Ha nam trong dai nui Tuong voi đo cao gan 200m la mot phan cua buc tuong thanh thien nhien vung chac bao boc, bao ve phia tay nam kinh đo Hoa Lu the ky thu X, gan lien voi nhung đia danh lich su, van hoa nhu Ben thuyen Nha Le, Nui Phat Đau Son, Thua Ruong Đau Linh...
Tu lang Đong Tam, xa Son Ha, Nho Quan, du khach xuong thuyen tren dong song Ben Đang roi đi vao con kenh nho co chieu dai chung 1 km xen giua canh đong que. Du khach tiep tuc bo hanh tren con đuong đa dai 500m ven chan nui Tuong đe toi cua đong. Đong co chieu dai 700m bao gom đong kho dai 200m va đong nuoc dai 500m. Nhung hinh dang do đa nui tao ra đuoc goi ten nhu: đay la chu Cao Lo đang chen moi, kia la Voi phuc, Ho rinh moi, khi leo cay… cao hon co kham tho voi hinh anh Đuc Phat, thay Đuong Tang đang tung kinh cau an cho cac đo đe... tat ca đeu goi tri to mo, kham pha cua du khach.


= Khu du lich Hang Mua =
Thuoc đia phan thon Khe Ha, xa Ninh Xuan. Đay la khu du lich nhan tao voi cac dich vu nhu leo nui, nghi ngoi cuoi tuan va hoi nghi.
Điem nhan cua đia điem du lich nay ngoai phong canh tuyet đep chinh la con đuong dan len đinh nui Mua đuoc xay dung mo phong theo kien truc Van Ly Truong Thanh voi gan 500 bac thang đa. Tu đinh nui Mua, du khach co the chiem nguong toan bo canh đep cua khu Tam Coc, danh thang noi tieng o Ninh Binh. Theo truyen thuyet, vua Tran khi ve vung Hoa Lu lap Am Thai Vi thuong toi đay đe nghe cac my nu, cung tan mua hat. Vi vay, noi đay đuoc đat ten la Hang Mua.
Hang Mua nam duoi chan nui Mua trong quan the khu du lich sinh thai thuoc đia phan thon Khe Đau Ha, xa Ninh Xuan, Hoa Lu, Ninh Binh. Đe đen đay, ban co the đi theo Quoc lo 1 toi thanh pho Ninh Binh va re vao Trang An hoac Tam Coc se thay bien chi vao khu du lich Hang Mua. Noi đay đuoc menh danh la "nang tho cua Tam Coc" hay "Van ly truong thanh cua Viet Nam" voi khung canh hung vi cua nhung đinh nui, mot chut tho mong cua nhung canh đong lua chin vang hay nhung ngon thap đay ma mi tren đinh nui.


= Khu du lich hanh cung Vu Lam =
Hanh cung Vu Lam la mot can cu quan su thoi Tran, thuoc vung nui phia nam quan the di san the gioi Trang An. Đay tung la noi cac vua đau nha Tran lap can cu đia đe cung co luc luong, phan cong giai phong Đai Viet trong cuoc khang chien đanh tan quan xam luoc Nguyen Mong lan thu hai. Noi đay con gan voi su kien cac vua Tran xuat gia tu hanh, mo mang phat giao. Hien nay, khu vuc di tich hanh cung Vu Lam đa đuoc phuc dung va đua vao phuc vu du lich cung voi boi canh phim truong King Kong.


Cac di tich o Trang An Truoc khi cac di tich thuoc Quan the di tich Co đo Hoa Lu, Danh thang Trang An-Tam Coc-Bich Đong đuoc xep hang la di tich quoc gia đac biet thi khu vuc Trang An đa co rat nhieu di tich đuoc xep hang. He thong di tich nay nam chu yeu o cac khu vuc đong dan cu trong quan the Trang An:

Di tich quoc gia đac biet

 
Bao gom he thong hang đong Trang An o Nho Quan, Hoa Lu, Gia Vien; Khu vuc nui đa Truong Yen va cac điem di tich cu the nhu: đen Đinh - Le, Hang Muoi, Hang Quan, Nui Chua Am, Chua Nhat Tru, Đong Am Tien, Đinh Yen Trach, Chua Kim Ngan, Phu Đong Vuong, Phu Vuon Thien, Đen tho Cong chua Phat Kim, Bia Cua Đong, Lang vua Đinh va lang vua Le, Tam Coc, Đen Thai Vi, Đong va chua Bich Đong.

Di tich quoc gia

Đen Ke Thuong, Ke Ha, Mieu Son, Chua va đong Ban Long, Chua va đong Hoa Son, Đinh Ngo Khe Ha, Đong Thien Ton, Nui chua Bai Đinh, Nhung đia điem cua khu can cu cach mang Quynh Luu, Khu Trung, Đong Bang, Khu vuc nui Kiep Linh.

Di tich cap tinh

Chua Duyen Ninh, Chua Ba Ngo, Nha tho Han Giang Hau, Nha tho Duong Đuc Vinh, Đen tho Quy Minh Đai Vuong va hang Đen,
Nha tho Nguyen Tu Tuong, Đinh Cac, Đinh lang Yen Thanh, Đinh Sen thon Hanh Cung, Đinh va chua lang Chang, Đen Thuong, đen Ha thon Thai Son, Đinh Quang Hien, Đen tho Đuc Thanh Tran, Đen va mieu lang Bai Tru, Đen va chua Kha Luong, Đinh Đong Khe.

Di tich khao co

Cac di tich khao co hang đong o Trang An phan bo voi mat đo cao va chia thanh 5 nhom, moi nhom tu 4-6 di tich gom:

Nhom hang Boi nam o khu trung tam khoi đa voi Trang An co dien tich khoang 3 km2, tieu bieu la hang Boi, hang Trong, hang Moi.
Nhom mai đa Vang nam o khu trung tam khoi đa voi Trang An co dien tich khoang 4 km2, tieu bieu la Mai đa ong Hay, Mai đa Cho va Mai đa Vang.
Nhom thung Binh nam o ria phia tay khoi đa voi Trang An tren dien tich khoang 2 km2, tieu bieu la 4 hang o nui thung Binh va hang Chua.
Nhom mai đa Oc nam o ria tay nam khoi đa voi Trang An tren dien tich khoang 3 km2, tieu bieu la mai đa Oc, nui Tuong 1,2, mai đa Oc 2 va hang Vang.
Nhom hang Ang Noi nam o phia bac khu di san tren dien tich khoang 4 km2, tieu bieu la cac hang Ang Noi, hang Ong Mi va hang Son.


Di san the gioi kep đau tien o Viet Nam = Tieu chi noi bat toan cau =
Quan the di san the gioi Trang An đap ung 2 tieu chuan di san thien nhien the gioi va 1 tieu chuan di san van hoa the gioi:

Tieu chi 7 ve tham my: "Di san chua đung cac hien tuong thien nhien sieu viet hay khu vuc co ve đep thien nhien khac thuong va tam quan trong tham my". Canh quan ngoan muc cua Quan the danh thang Trang An la ket qua cua cac qua trinh đia chat đia mao, thay đoi khi hau va cac moi truong phat trien lien tuc qua hang tram trieu nam.
Tieu chi 8 ve đia chat: "Di san la nhung vi du noi bat đai dien cho nhung giai đoan quan trong cua lich su trai đat, bao gom ca viec ghi chep lai cuoc song, cac qua trinh đia chat lon đang tiep dien trong su phat trien cua cac đia mao, hay nhung đac điem đia chan va đia hinh lon". Su đa dang đia chat đia mao hien dien tai Quan the danh thang Trang An la ket qua tu cac hoat đong đia chat lien tuc qua hang tram trieu nam tu ky Trias đen Đe Tu. Trong suot chinh thoi gian nay, su sup đo đia mao va phan chia cao cac khoi nui Karst đa voi tram tich khong lo đa say ra o đay. Chinh nhung su kien đia chat nay đa tao ra nhung vung nui quyen ru, cac thung lung tram tich va cac ho sut ma cung nhau đa co đuoc ket qua trong su đa dang bieu mau, đai chat đia mao, hang đong va cac he thong nuoc cua Quan the danh thang Trang An.
Tieu chi 5 ve van hoa: "Di san la mot vi du noi bat ve mot kieu đinh cu truyen thong cua con nguoi hoac mot phuong phap su dung đat truyen thong, đai dien cho mot nen van hoa (hoac cac nen van hoa), nhat la khi no tro nen de bi ton thuong duoi tac đong cua nhung bien đong khong the đao nguoc đuoc". Trang An la mot đia điem mang y nghia quoc te cho viec trinh bay va hieu biet ve cach thuc rang nhung nguoi co đai đa co su lien ket voi canh quan thien nhien va ap dung cho nhung thay đoi chinh trong moi truong, qua hang ngan nam cua ky Holocen giua 23000 nam đen cac thoi ky can đai, va trong su đac trung trong suot thoi ky tang len cac muc nuoc bien rong khap the gioi hau Pleistocen nhu mot su am len toan cau va tan chay bang lien tuc, ngap lut nhieu khu vuc ven bien va đat thap đuoc biet đen la Su xam thuc Flandrian.
Nhu vay, khu danh thang Trang An ke tu khi đuoc ghi danh đen hien nay van la di san the gioi hon hop đau tien o Viet Nam va ca khu vuc Đong Nam A.


= Qua trinh đe cu di san the gioi =
Bat đau tu nam 2003, Quan the danh thang Trang An đa gay su chu y đac biet cua cac nha khoa hoc boi gia tri noi bat ve canh quan sinh thai va kien tao đia chat, ke tu đo nhieu hoat đong bao ton va phat huy gia tri lien tuc dien ra: 

Ngay 22/3/2004, Chinh phu Viet Nam co van ban so 365/CP-KTTH, đong y đe tinh Ninh Binh xay dung Khu du lich Trang An, thuoc quan the di tich - danh thang co đo Hoa Lu. Sau nhieu lan đieu chinh quy mo du an, ngay 18/11/05 UBND tinh Ninh Binh ra quyet đinh so 2570/QĐ-UB ve viec phe duyet quy hoach xay dung khu du lich Trang An.
Ngay 17/10/2008, Bo Van hoa, The thao va Du lich phoi hop voi UBND tinh Ninh Binh, Hoi Di san Van hoa Viet Nam đa to chuc hoi thao khoa hoc ve "Gia tri di san van hoa Co đo Hoa Lu va khu du lich Trang An" nham tien toi đe nghi UNESCO cong nhan Co đo Hoa Lu la di san van hoa the gioi va khu du lich sinh thai Trang An la di san thien nhien the gioi.
Ngay 21/8/2011, tinh Ninh Binh đa to chuc đon đoan đai bieu UNESCO tham du đai hoi ve tham quan the hang đong Trang An - chua Bai Đinh va co đo Hoa Lu
Ngay 18/10/2011, Chinh phu Viet Nam đa chinh thuc đong y lap ho so đe nghi UNESCO cong nhan quan the danh thang Trang An (gom ca rung đac dung Hoa Lu, Tam Coc va Co đo Hoa Lu) la di san the gioi. Viec đe cu danh sach lap ho so đe trinh UNESCO cong nhan Trang An la di san the gioi đuoc Bo Van hoa the thao va du lich đe nghi tren co so đe xuat kien nghi cua lanh đao UBND tinh Ninh Binh; y kien đong thuan cua Hoi đong Di san van hoa quoc gia, Vu Van hoa đoi ngoai va UNESCO, Uy ban Quoc gia UNESCO Viet Nam.
Ngay 10/05/2012, ca ba khu vuc hang đong Trang An - Tam Coc - Bich Đong - co đo Hoa Lu đeu đuoc thu tuong chinh phu Viet Nam xep hang di tich quoc gia đac biet.
Ngay 24-25/7/12, tai Ninh Binh đa dien ra "Hoi thao xac đinh gia tri noi bat toan cau cua Quan the danh thang Trang An". Tren co so cac nghien cuu khoa hoc va y kien cua cac chuyen gia trong nuoc va quoc te, Viet Nam chon xay dung ho so di san Quan the danh thang Trang An theo tieu chi hon hop la tieu chi 7, 8 va 5, co tham van tieu chi 3.
Ngay 30/9/2012 Ho so đe cu quan the danh thang Trang An la di san the gioi kep đa đuoc gui toi UNESCO.
Ngay 23/6/2014, tai Doha, thu đo Qatar, Quan the danh thang Trang An chinh thuc tro thanh di san the gioi kep đau tien o Viet Nam voi viec đap ung ca hai tieu chi noi bat ve van hoa va thien nhien.


Bao ton va phat huy gia tri Quan the danh thang Trang An đuoc ghi danh di san the gioi kep la mot su kien đac biet, co y nghia quan trong voi Viet Nam noi chung va tinh Ninh Binh noi rieng. Đay la mot thanh cong cua Viet Nam trong ngoai giao van hoa, boi lan đau tien đat nuoc co mot di san the gioi hon hop ca van hoa va tu nhien. Su khang đinh nay gop phan lam giau kho tang di san van hoa Viet Nam va the gioi, gop phan nang cao hinh anh Viet Nam.


= Phat trien du lich =
Ve linh vuc kinh te, Quan the danh thang Trang An tro thanh di san the gioi, nhieu nguoi đa vi đo la "con ga đe trung vang". Nganh kinh te du lich cua Ninh Binh sau su kien nay du kien co buoc phat trien moi, gop phan tang ty trong dich vu trong co cau GDP. Ve mat xa hoi, se giai quyet đuoc viec lam cho nhieu lao đong phuc vu tham quan, du lich, lam dich vu cho khu vuc di san the gioi. Su kien Quan the danh thang Trang An đuoc UNESCO cong nhan la di san thien nhien, van hoa the gioi la dau an đam net, khong chi la su ghi nhan nhung no luc cua Ninh Binh trong viec gin giu, bao ton, phat huy cac gia tri lich su, thien nhien, van hoa ma con mo ra rat nhieu co hoi đe tinh nay phat trien du lich theo huong ben vung.
Nam 2015, theo cong bo cua Cuc Di san van hoa ve so luong khach tham quan cac điem du lich Viet Nam, Quan the danh thang Trang An la khu du lich dan đau khi đon hon 5 trieu luot khach, bo xa cac đia danh tiep theo la vinh Ha Long đon tren 2,5 trieu luot khach, co đo Hue đung thu ba voi hon 2 trieu luot khach, pho co Hoi An đon khoang 1,1 trieu luot khach; Vuon quoc gia Phong Nha - Ke Bang đon khoang 740.000 luot khach.
Nam 2019, luong khach du lich quoc te, trong nuoc toi tham quan 8 di san the gioi tai Viet Nam tang manh so voi nam 2018. Trong đo, Quan the danh thang Trang An (Ninh Binh) tiep tuc dan đau khi đon 6.327.488 luot khach; Khu pho co Hoi An đon 5.35 trieu luot khach; Vinh Ha Long (Quang Ninh) đa đon 4.4 trieu khach; Co đo Hue đon 3.328.424 khach; Vuong Quoc gia Phong Nha – Ke Bang (Quang Binh) đon 921 nghin luot khach; Khu Trung tam Hoang thanh Thang Long – Ha Noi đon 461.715 luot khach; Khu Di tich My Son đon 419.000 khach; Thanh nha Ho (Thanh Hoa) đon 126.660 khach...


= Bao ton di san =
Ngay sau khi Trang An đuoc cong nhan di san the gioi, Ninh Binh đa xay dung va ban hanh ke hoach quan ly di san theo huong dan cua UNESCO, trong đo xac đinh ro muc tieu, nhiem vu bao ton, phan vung khu vuc quan ly va bao ton, cac gia tri can bao ton, cac ke hoach bao ton va phat trien hang nam, đong thoi neu ro vai tro, trach nhiem cua Ban quan ly, cac So, nganh, chinh quyen đia phuong cac doanh nghiep va toan dan trong viec bao ton va phat huy gia tri di san. Ninh Binh cung phoi hop voi Bo Xay dung va Bo Van hoa, The thao va Du lich bo sung va hoan thien Quy hoach tong the Trang An trinh Thu tuong Chinh phu phe duyet vao nam 2016.
Ngay 22 thang 10 nam 2018, Tinh Ninh Binh đa ban hanh Quyet đinh 28/2018/QĐ-UBND Ve viec ban hanh Quy che quan ly, phat huy gia tri di san van hoa Quan the danh thang Trang An (đong thoi bai bo cac quyet đinh: so 26/2015/QĐ-UBND va so 35/2015/QĐ-UBND đa ban hanh ve Quy che quan ly va bao ve cac di tich khao co hoc, di san đia chat, canh quan di san van hoa va thien nhien the gioi quan the Danh thang Trang An).


= Ban quan ly danh thang Trang An =
Ban quan ly Quan the danh thang Trang An la đon vi su nghiep truc thuoc UBND tinh Ninh Binh, đuoc thanh lap theo Quyet đinh 150/QĐ-UBND ngay 15/3/2012 cua UBND tinh Ninh Binh va Quyet đinh so 06/2012/QĐ-UBND Ngay 10/4/2012 cua Uy ban nhan dan tinh Ninh Binh quy đinh chuc nang, nhiem vu, quyen han, co cau to chuc va bien che cua Ban Quan ly Quan the danh thang Trang An. Theo đo Ban Quan ly Quan the danh thang Trang An la đon vi su nghiep đam bao mot phan kinh phi hoat đong, truc thuoc Uy ban nhan dan tinh Ninh Binh co chuc nang tham muu, giup UBND tinh quan ly, bao ton, ton tao, khai thac va phat huy gia tri Quan the danh thang Trang An gom: Khu du lich sinh thai Trang An, Khu di tich lich su van hoa Co đo Hoa Lu, Khu du lich Tam Coc - Bich Đong va phan rung đac dung Hoa Lu tiep giap Khu du lich Tam Coc - Bich Đong, tren đia ban thanh pho Hoa Lu, huyen Gia Vien, huyen Nho Quan, thanh pho Tam Điep va thanh pho Ninh Binh.
Trung tam bao ton di tich Lich su - Van hoa Co đo Hoa Lu (đoi ten tu Ban Quan ly di tich lich su - van hoa Co đo Hoa Lu) la đon vi hach toan bao so. Giam đoc Ban Quan ly Quan the danh thang Trang An can cu quy đinh phap luat hien hanh quy đinh nhiem vu, quyen han cu the cho Trung tam va chi đao to chuc thuc hien. Khi đuoc giao bo sung nhiem vu, Giam đoc Ban Quan ly Quan the danh thang Trang An thong nhat voi Giam đoc So Noi vu trinh UBND tinh Ninh Binh va cap co tham quyen thanh lap them cac đon vi truc thuoc.
Ban quan ly hien co tru so lam viec tai trung tam thanh pho Ninh Binh, canh chan nui Ky Lan.


= Le hoi Trang An =

Cac le hoi đuoc mo hang nam trong quan the di san the gioi Trang An tieu bieu nhat phai ke toi 3 le hoi lon nhat o Ninh Binh hien nay la le hoi Hoa Lu, le hoi Trang An va le hoi chua Bai Đinh.
Le hoi chua Bai Đinh la mot le hoi xuan, dien ra tu chieu ngay mung 1 tet, khai mac ngay mung 6 tet va keo dai đen het thang 3, khoi đau cho nhung le hoi hanh huong ve vung đat co đo Hoa Lu tinh Ninh Binh. Le hoi chua Bai Đinh gom cac nghi thuc thap huong tho Phat, tuong nho cong đuc Thanh Nguyen Minh Khong, le te than Cao Son va chau thanh Mau Thuong Ngan. Le hoi chua Bai Đinh bat đau bang nghi thuc ruoc kieu mang bai vi tho Than Cao Son, Đuc Thanh Nguyen va Ba chua Thuong Ngan tu khu chua co ra khu chua moi đe tien hanh phan hoi.
Le hoi Hoa Lu la mot le hoi co truyen dien ra hang nam đe ton vinh vi anh hung dan toc Đinh Bo Linh cung quan than đa xay dung kinh đo Hoa Lu, lap ra nha nuoc Đai Co Viet va mo đau thoi ky đoc lap, thong nhat lau dai cua nguoi Viet suot cac trieu đai Đinh, Le, Ly, Tran. Le hoi Hoa Lu đa đuoc xep hang la di san van hoa cap quoc gia va đang đuoc đe nghi nang tam to chuc le hoi theo nghi thuc cap nha nuoc. Le hoi Hoa Lu la le hoi đa co lich su lau đoi, phan anh đam net, sinh đong ve cuoc đoi, than the va su nghiep cua đuc vua Đinh Tien Hoang va lich su Viet Nam qua ba trieu đai Đinh, Le, Ly. Le hoi Hoa Lu xua đuoc cac vuong trieu phong kien to chuc trang trong o cap Nha nuoc. Hien nay, le hoi Hoa Lu van la le hoi co tam anh huong lon, bao luu đuoc nhung yeu to van hoa, van nghe dan gian đac sac va đang huong toi nang cap thanh quoc le.
Le hoi Trang An dien ra trong 3 ngay, tu 17 đen 19/3 am lich hang nam đe ton vinh 2 vi than Quy Minh va Cao Son tran trach Hoa Lu tu tran va cac vua đau nha Tran đa lap ra hanh cung Vu Lam. Phan le voi nhieu nghi thuc truyen thong đuoc dien ra tren song nhu: ruoc nuoc, ruoc kieu va rong đe to long tri an cac bac tien nhan co cong giu yen bo coi, bao ve giang son. Cac đoan ruoc đi thanh đoan tren nhung chiec thuyen, khoi đau tu ben thuyen Trang An đoan đi doc theo dong song Sao Khe ruoc nuoc qua hanh cung Vu Lam, đen Cao Son vao đen Suoi Tien va thuc hien cac le te tai đay. Le hoi Trang An trai qua hanh trinh tren song nuoc qua cac hang đong hang nghin nam kien tao đia chat nhu: Hang May dai hon 1 km, hang Vang, hang Đai La, hang Van va cac điem di tich lich su đen Trinh, đen suoi Tien, phim truong Kong: Skull Island, hanh cung Vu Lam. Phan hoi la bieu dien cac tiet muc van nghe đac sac, cac tro choi dan gian o hai ben dong song trong suot hanh trinh ruoc.
Ngoai ra, trong quan the di san the gioi Trang An con cac le hoi khac nhu Le hoi đen Tran, Le hoi đen Thai Vi,...


Xem them Cac khu du lich thuoc quan the danh thang Trang An

Khu du lich thang canh van hoa Tam Coc - Bich Đong
Khu du lich sinh thai Thung Nham
Khu du lich sinh thai Trang An
Quan the di tich Co đo Hoa Lu
Chua Bai Đinh
Cac điem du lich: đong Thien Ha, Co Vien Lau, Hanh cung Vu Lam...
Di tich o Ninh Binh va du lich Ninh Binh


Chu thich Lien ket ngoai Trang An Scenic Landscape Complex
Quan the danh thang Trang An: Di san kep đau tien Luu tru ngay 14 thang 7 nam 2014 tai Wayback Machine
Trang An tro thanh di san the gioi 'kep'
Canh son thuy huu tinh cua di san the gioi Trang An