Đang Ngoai (chu Nom: 唐外) hay Bac Ha (北河) cac tai lieu phuong Tay đuong thoi goi xu Đang Ngoai la Tonkin (hay Tunquin, Tonqueen, Tonquin, Ton Kin...) la ten goi vung lanh tho Đai Viet kiem soat boi Chua Trinh, xac đinh tu song Gianh (tinh Quang Binh) tro ra Bac. Kinh đo Đang Ngoai la Đong Kinh (con goi la Kinh Ky hay Ke Cho).


Ten goi Bac Ha la ten goi tuong đuong voi Đang Ngoai, tinh tu song Gianh tro ve phuong Bac, đuoc dung pho bien vao cuoi the ky 18 cho đen đau the ky 19.


Lich su Nam 1527, Mac Đang Dung phe bo trieu Le lap ra trieu Mac (1527 - 1592). Mot tuong cua nha Le la Nguyen Kim tap hop luc luong chong Mac o Thanh Hoa nham khoi phuc trieu Le; nam 1533, lap Le Trang Tong len lam vua. Nam 1545, Nguyen Kim chet, binh quyen giao cho con re la Trinh Kiem. Nam 1592, con Trinh Kiem la Trinh Tung đanh bai trieu Mac, chiem lai kinh thanh Thang Long, cung con chau ho Trinh ke tuc xung vuong, nhan dan thuong goi la chua Trinh. Thuc quyen nam trong tay chua Trinh, con vua Le chi la danh nghia. Pham vi thong tri cua vua Le - chua Trinh chi con tu song Gianh tro ra Bac vi phia nam do Nguyen Hoang, con trai cua Nguyen Kim, va con chau ho Nguyen chiem giu, nhan dan cung goi la chua Nguyen.
Hai ben Trinh-Nguyen thuong xuyen giao chien, trong gan nua the ky tu 1627 đen 1672, hai ben đanh nhau 7 lan ma khong co ket qua. Hai ho Trinh, Nguyen phai ngung chien tranh, lay song Gianh gioi tuyen hai mien, phia bac song Gianh thuoc quyen vua Le - chua Trinh goi la Đang Ngoai hay Bac Ha (co kinh đo la Đong Kinh nen nguoi phuong Tay goi la Tonquin hay Tonkin), phia nam song Gianh thuoc chua Nguyen goi la Đang Trong hay Nam Ha.


Chinh tri, quan su Nam 1600, Trinh Tung đuoc phong vuong, chinh thuc tro thanh chua. Ho Trinh đuoc huong quyen the tap (cha truyen con noi). Tu đay ho Trinh lap ra he thong to chuc chinh quyen o phu chua tuong ung voi chinh quyen co san ben cung vua.
Nam thuc quyen đieu hanh trieu đinh, cac chua Trinh đong thoi đinh đoat cac chinh sach đoi song xa hoi, khong che trieu đinh nha Le. Mot so vi vua Le hoac tong that nha Le co y đinh chong lai ho Trinh đe gianh lai quyen binh nhu Le Kinh Tong, Le Duy Mat, Le Duy Vi đeu that bai va bi giet.
Chinh quyen Le-Trinh khong co co so vung chac trong dan lai phai thuong xuyen đuong đau voi su uy hiep tu nhieu phia nen cac chua Trinh đa som co y thuc hinh thanh mot luc luong quan đoi thuong truc đu manh đe tu ve. Tu nam 1600, Trinh Tung chia quan đoi lam hai loai: quan thuong truc va ngoai binh.
Ben canh cuoc chien chong ho Nguyen phia nam tu nam 1627 đen 1672, ho Trinh phai đoi pho voi tan du ho Mac o Cao Bang toi nam 1677 va cac chua Bau o Tuyen Quang toi nam 1689.
Ke tu giua the ky 18, do phai đoi pho voi cac cuoc khoi nghia nong dan Đang Ngoai, chua Trinh con huy đong them nhieu dan đinh cac lang xa, phien che thanh đoi ngu goi la huong binh, phu binh. Trong so cac cuoc khoi nghia nong dan, manh nhat la cac cuoc noi day cua quan He, quan Heo, Le Duy Mat, Hoang Cong Chat. Cac cuoc khoi nghia nay cuoi cung bi dep nam 1770.
Sau khi dep yen cac cuoc khoi nghia nong dan, nhan Đang Trong co phong trao noi day cua anh em Tay Son, Trinh Sam đieu quan vuot song Gianh đanh Thuan Hoa. Đau nam 1775 quan Trinh chiem đuoc Phu Xuan, mo rong bo coi Bac Ha lan đau tien toi vung đat Thuan Hoa ma trong 7 lan tranh chien trong the ky 17 chua bao gio ho Trinh tien đen đuoc.


Hanh chinh Trinh Tung bai bo chuc Ta, Huu thua tuong va Binh chuong cua thoi truoc, đat ra chuc Tham tung lam viec Te tuong va chuc Boi tung đam đuong trong trach trong phu Chua. Duoi Tham tung va Boi tung, chua Trinh đat them cac Phien, tuong đuong voi cac Bo ben cung vua. Tuy nhien thoi Trinh Tung chi co 3 Phien, phai toi nam 1718 Trinh Cuong moi đat them 3 Phien nua, tu đo moi đay đu 6 Phien tuong đuong 6 Bo cua trieu đinh vua Le la Binh phien, Ho phien, Lai phien, Le phien, Hinh phien, Cong phien.
Tai cac đia phuong, Đang Ngoai chia lam 11 tran, sau chia lap them 2 tran thanh 12 tran (Hai Duong, Son Nam, Son Tay, Kinh Bac, Cao Bang, Lang Son, Hung Hoa, An Quang, Tuyen Quang, Thai Nguyen, Thanh Hoa, Nghe An), va 1 phu la phu Phung Thien la vung kinh thanh.
Đung đau cac tran la cac co quan Tran ty, Thua ty va Hien ty. Đung đau co quan Tran ty la quan Tran thu, Đoc tran va Luu thu. Cac tran gan thi đat chuc Tran thu nhung cac tran xa thi đat chuc Đoc tran.


Giao duc khoa cu Cac chua Trinh cho duy tri he thong truong hoc tu trung uong đen đia phuong von co tu thoi Le So. Sang đau the ky 18, trieu đinh chu trong hon đen viec ho tro vat chat cho truong hoc cac đia phuong. Nam 1723, trieu đinh ban hanh quy đinh cap ruong cho cac truong hoc, goi la hoc đien theo cac muc: truong Quoc hoc 60 mau, truong Huong hoc 16 - 20 mau tuy vao quy mo tu nho đen lon. Hoa loi tu ruong đuoc mang chi dung vao viec đen dau trong hoc tap.
Nam 1595 khi moi tro ve Thang Long, nha Le trung hung to chuc ky thi Hoi cho cac cong si o bo song Nhi Ha va sau đo thi Đinh, lay đo Tien si xuat than va Đong tien si xuat than.
Sang the ky 17, the le thi cu đuoc chinh đon quy cu hon. Tuy nhien, theo đanh gia cua Lich trieu hien chuong loai chi, viec thi cu thoi Le trung hung khong con giu đuoc su nghiem tuc nhu thoi Le Thanh Tong.
Tu sau nam 1750, do loan lac, tu tuong Nho giao cung suy, viec hoc hanh va thi cu suy kem đi. Quy che thi cu cang suy đoi, mat ky cuong. Trong truong thi, viec trong coi cung tha long nen xay ra hien tuong quay cop bai va muon nguoi khac vao thi ho. Nhung te nan đo dien ra cong khai lam truong thi rat lon xon.


Kinh te = Nong nghiep =
Ke tu khi đanh bai nha Mac, lam chu vung Bac bo, chinh quyen Le-Trinh đa co nhieu co gang khac phuc hau qua chien tranh, khoi phuc san xuat nong nghiep. Đoi voi viec thuy loi, trieu đinh Le-Trinh cung quan tam. Khi thoi tiet han han nang, trieu đinh cu quan xuong cac đao xem xet va sai lam xe tat nuoc đe chong han. Viec tuan tra, sua chua đe đieu cung thuc hien thuong xuyen.
Vi thieu đat nen moi nguoi chi đuoc mot mieng đat nho, nguoi nong dan phai xen canh tang vu, tan dung toi đa manh đat, moi nam thuong thu hoach 2-3 vu. Ky thuat san xuat nong nghiep o đong bang đat trinh đo kha cao. Phuong phap cay cay chu yeu dua vao suc nguoi, nong cu gian đon nhu liem, cuoc, cay, bua, hai.
Do chinh sach khuyen nong va suc lao đong cham chi cua nguoi dan, đen đau the ky 18, nong nghiep Đang Ngoai co nhung tien bo đang ke. Nhung nam khong gap phai thien tai, lut loi, nhieu nam đuoc mua.


= Thu cong nghiep =
Ngoai nhung nghe truyen thong nham phuc vu đoi song sinh hoat nhu tho đa, tho son, tho moc, tho ren, tho ne... nhu truoc, con co nhung nganh nghe phuc vu muc đich quan su, chinh tri moi nhu đong tau, đuc sung đan. Đang Ngoai co tai nguyen phong phu, tap trung chu yeu o vung trung du phia bac, gan bien gioi voi nha Thanh.
Do anh huong cua noi chien keo dai, sang the ky 18 viec khai thac mo moi đuoc xuc tien manh va quan ly chat che. Đong thoi, trieu đinh kiem soat nghiem viec mua ban cac loai khoang san, nhat la đong, chi va thiec, nhung kim loai can cho viec che tao vu khi. Phuong thuc khai thac mo thoi ky nay van mang tinh thu cong: quang đao len bang cong cu tho so roi đai va nau trong lo noi tho so.


= Thuong mai =
Kinh te hang hoa phat trien kha manh trong the ki 17, nhieu đo thi phon thinh, tieu bieu la Thang Long (Ha Noi) va Pho Hien (Hung Yen), quan he buon ban voi nuoc ngoai đuoc mo rong. Cho la trung tam kinh te cua nong thon, la noi trao đoi hang hoa cua mot xa hay mot lang. Tai đay nguoi nong dan va tho thu cong mang san pham minh san xuat đuoc nhu luong thuc, thuc pham, cong cu lao đong, đo dung gia đinh... ra cho đe mua ban, trao đoi. Du bi cac chua Trinh va chua Nguyen ngan cam, giua Đang Trong va Đang Ngoai van co luong buon ban trao đoi khong chinh thuc.
Khac voi thoi Le So thuc hien chinh sach đong cua đoi voi ngoai thuong, cac chua Trinh thuc thi chinh sach mo cua voi nuoc ngoai. Ngoai nhung đoi tac truyen thong tu phuong Đong nhu Trung Quoc, Nhat Ban, thoi ky nay đa co them cac đoi tac tu phuong Tay nhu Phap, Anh, Bo Đao Nha, Ha Lan.


Cham dut Tan dung bien co tu phong trao Nha Tay Son o Đang Trong, ho Trinh mo bo coi Bac Ha toi Thuan Hoa nam 1775. Sau khi đanh bai đuoc quan Tay Son tai tran Cam Sa (Quang Nam) roi thu hang Tay Son, nhan Tay Son lam tien phong đi đanh chua Nguyen, chua Trinh lo huong lac khong chu trong viec phong bi. Ngay ca khi Nguyen Nhac giet đuoc hai chua Nguyen roi tu xung lam vua Thai Đuc (1778), ho Trinh vi Quang Nam xa xoi hiem tro va ngai dung binh nen khong hoi đen.
Sau khi Trinh Sam qua đoi (1782), hai con la Trinh Tong va Trinh Can tranh gianh quyen luc. Cuoi cung Trinh Tong giet phu chinh Hoang Đinh Bao, lat đo Trinh Can gianh ngoi. Thu ha cua Đinh Bao la Nguyen Huu Chinh vao nam đau hang quan đoi nha Tay Son. Chinh quyen Trinh Tong khong on đinh đuoc Bac Ha, ngay cang suy yeu.
Nam 1786, sau khi đanh bat Chua Nguyen Nguyen Anh ra khoi Đai Viet, quan đoi nha Tay Son tien ra Mien Bac Viet Nam đanh quan đoi nha Chua Trinh voi danh nghia "Phu Le diet Trinh" theo đe nghi cua Nguyen Huu Chinh. Quan đoi nha Chua Trinh lau ngay khong chien đau, chu tuong tran thu Phu Xuan la Pham Ngo Cau khong chu trong viec binh nen thanh Phu Xuan nhanh chong that thu.
Sang thang 7 nam 1786, quan đoi nha Tay Son do Nguyen Hue chi huy tien ra Mien Bac Viet Nam ngay ay. Quan Trinh reu ra lien tiep that bai. Trinh Tong chay tron khoi kinh thanh, bi bat đa tu sat tren đuong bi ap giai.
Dong ho Chua Trinh bi tieu diet, chinh the Đang Ngoai cham dut ton tai. Khi Quan đoi nha Tay Son rut ve Mien Nam Viet Nam tra lai chinh the cho vua Le, luc luong dong ho nha Chua Trinh con co gang tai lap nhung khong thanh cong. Chinh the cua vua Le sau đo mau thuan voi quan đoi nha Tay Son, vua Le Chieu Thong cau vien nha Thanh sang giup nhung tran Ngoc Hoi-Đong Đa nhung quan đoi nha Thanh that bai nang ne va nha Hau Le cham dut ton tai nam 1789.


Tai lieu đuong thoi ve xu Đang Ngoai = Nguoi ban đia =
Le Huu Trac/Hai Thuong Lan Ong (1720–1791)
Le Quy Đon (1726–1784)
Ngo Thi Si (1726–1780)
Pham Đinh Ho (1768–1839)


= Nguoi ngoai quoc =
Alexandre de Rhodes/A-Lich-Son Đac-Lo (1591–1660), Lich su vuong quoc Đang Ngoai. (Ban Viet ngu cua Hong Nhue Nguyen Khac Xuyen đuoc Cong ty Sach Dan Tri xuat ban nam 2016)


Xem them Chua Trinh
Nha Hau Le
Đang Trong
Trinh-Nguyen phan tranh


Tham khao Vien Su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 4, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi
Kham đinh Viet su thong giam cuong muc


Chu thich