Usermaatre Meryamun Ramesses, thuong đuoc goi ngan gon la Ramesses III, la pharaon thu hai thuoc Vuong trieu thu 20 trong thoi ky Ai Cap co đai. Trong trieu đai cua minh, ong xem Ramesses II, vi pharaon vi đai cua Vuong trieu thu 19 lam hinh mau. Ramesses III đuoc xem la vi vua vi đai cuoi cung cua Ai Cap thoi ky Tan vuong quoc.
Ramesses III noi bat voi chien cong đanh bai cac Hai Toc, lien minh cac bo toc xam luoc tung tan pha nhieu nen van minh Đong Đia Trung Hai o the ky 12 TCN. Ong đa cho xay dung mot đen tang le quy mo lon tai bo tay song Nin, nay đuoc biet đen voi ten goi la Medinet Habu. Song song đo, trieu đai cua Ramesses III cung đanh dau cho thoi ky suy tan ve chinh tri va kinh te cua Ai Cap.
Cai chet cua Ramesses III bat nguon tu mot vu an nghiem trong noi hau cung. Ong bi am sat theo lenh cua thu phi Tiy nham đua con trai ba la Pentawer len ngoi. Kiem tra xac uop cho thay, ong qua đoi vao khoang 65 tuoi.


Tri vi Ramesses III o ngoi đuoc gan 32 nam, mat chinh xac vao ngay 15 thang thu 3 cua mua Shemu, đuoc ghi lai tren mot manh ostracon o Deir el-Medina, kem theo dong chu "Chim ung đa bay ve thien đang". Thoi gian tri vi cua Ramesses III chua thong nhat giua cac nha Ai Cap hoc, uoc tinh trong khoang nam 1182–1151 TCN (theo Clayton), 1186–1153 TCN (theo Bierbrier), hoac 1195–1164 TCN (theo Schneider).


Vuong that = Cha me =
Du co cung ten goi, nhung Ramesses III lai khong co moi quan he ho hang nao voi Ramesses I hay Ramesses II, nhung pharaon thuoc Vuong trieu thu 19. Ramesses III la nguoi con trai duy nhat đuoc biet đen cua Setnakhte, pharaon sang lap Vuong trieu thu 20, voi Tiy-Merenese, mot vuong hau co kha it thong tin.


= Con cai =
Ten cac nguoi con trai cua Ramesses III cung đuoc đat dua theo ten cac con cua Ramesses II.
Ramesses IV, nguoi ke vi sau đo, chac chan la con cua Ramesses III, dua vao Cuon giay coi Harris I (do chinh Ramesses IV bien soan noi ve su khoi phuc lai trat tu cho Ai Cap boi ong noi va cha). Ngoai ra, Ramesses III cung con hai nguoi con khac sau đo cung tiep tuc len ngoi, la Ramesses VI va Ramesses VIII. Sau khi len ngoi, ca 3 anh em đeu khac them bieu tuong con ran Uraeus tren phu đieu cua minh trong đam ruoc cua cac vuong tu đuoc khac o hai ben cong vao tu sanh đen tang le Ramesses III (o Medinet Habu).
Can cu vao phu đieu đam ruoc cac vuong tu, Ramesses III con it nhat 6 nguoi con trai đuoc biet ten, tuy nhien lai khong ro ten cua nhung nguoi con gai:

Pareherwenemef va Khaemwaset, lan luot đuoc chon cat trong QV42 va QV44, hai nguoi con trai đuoc goi la Con trai ca cua Nha vua. Co the đay la mot danh hieu trao cho nhung đua con đau long cua hai hau phi khac nhau, hoac co the am chi nhung nguoi con trai co đia vi cao nhat. Co the thay, hai nguoi nay mat truoc Ramesses III.
Montuherkhepeshef, co kha nang la cha cua Ramesses IX, chu nhan sau đo cua ngoi mo KV13.
Amunherkhepeshef, cung ten voi Ramesses VI, chu nhan cua ngoi mo QV55, co the la anh em cung me voi Ramesses IV.
Meryatum, Đai tu te cua Ra o Heliopolis, phuc vu duoi trieu vua Ramesses IV va Ramesses V, đuoc nhac đen trong Cuon giay coi Wilbour.
Meryamun, chi xuat hien duy nhat tren phu đieu đam ruoc.
Mot nguoi con trai khac tuy khong xuat hien tren đam ruoc cung voi cac vuong tu anh em, nhung lai đuoc biet đen chu yeu qua su kien cai chet cua Ramesses III, la Pentawer, nguoi sau đo bi vua anh Ramesses IV xu tu.


= Hau phi =
Nguoi vo đau tien đuoc biet đen cua Ramesses III la Iset Ta-Hemdjert, me cua Ramesses VI. Iset đuoc biet tren mot buc tuong cua con trai tai đen tho Mut o Karnak, tai đo ba đuoc goi la "Than mau cua Nha vua". Iset cung la chu nhan cua ngoi mo QV51, tuy nhien xac uop cua ba khong đuoc tim thay. Theo cac dong van tu tren mo, Iset cung mang danh hieu Chinh that Vuong hau.
Cuon giay coi ma hieu BM EA 10052 co thuat lai loi thu toi cua nhung ten cuop đa đot nhap vao lang mo cua vuong hau ten Tyti, la chu nhan cua ngoi mo QV52. Do kieu cach trang tri cua QV52 tuong đong voi KV11 va mot so vuong tu cua Ramesses III nen Tyti đuoc xem la vo cua ong. Tyti mang nhung danh hieu quan trong sau: "Con gai cua Nha vua, Chi em gai cua Nha vua, Than mau cua Nha vua, Chinh that Vuong hau". Đieu đo cho thay, Tyti phai co xuat than trong vuong that, va co le vua cha cua ba la Setnakhte, do đo ba la chi em voi Ramesses III. Do Ramesses VI la con cua mot ba hau khac la Iset Ta-Hemdjert, chi con Ramesses IV va Ramesses VIII la khong ro me. Xet rang Ramesses VIII chi tri vi trong mot thoi gian ngan chua tron mot nam, thi ong kho co kha nang hoan thanh viec trang tri cho lang mo QV52 nay, do đo chi con Ramesses IV. Ngoai ra, Amunherkhepeshef, đuoc chon cat tai mo QV55, mang danh hieu Con trai cua Nu tu te, Mau than, Chinh that Vuong hau, gan nhu trung khop hoan toan voi cac tuoc hieu cua Tyti, đen muc co the đe xuat voi muc đo tin cay kha cao rang ong la con trai cua ba.
Ngoai hai ba chinh hau, Ramesses III con nhieu thu phi khac noi hau cung, ma noi bat trong so đo la Tiy, nguoi đa chu muu am sat ong đe đua con trai ba len ngoi.


Chien tranh lien mien Trong suot thoi gian cai tri cua Ramesses III, giua nhung bien đong trong thoi ky sup đo cua Thoi đai đo đong muon, Ai Cap đa phai đoi mat voi su xam luoc tu cac the luc ben ngoai, bao gom cac nhom Hai Toc va nguoi Libya co đai. Duoi su lanh đao cua Ramesses III, Ai Cap đa thanh cong trong viec đanh bai tung ke thu xam luoc. Tuy vay, vuong quoc đa phai đoi dien voi nhung kho khan kinh te ngay cang nghiem trong, cung voi cac cuoc xung đot noi bo, cuoi cung dan đen su sup đo cua Vuong trieu thu 20.


= Chien tranh voi nguoi Libya =
Nguoi Libya sau khi bi pharaon Merneptah cua Vuong trieu thu 19 đanh bai đa quay lai tan cong vao vung đong bang phia tay Ai Cap vao nam thu 5 tri vi cua Ramesses III. Khi tien vao phia tay, quan Libya đa bao vay phao đai Hatsho, cach đong bang khoang 11 dam. Tai đo, Ramesses III đa tan cong quan đich mot cach quyet liet, tieu diet luc luong đon tru va khien Libya phai thao chay, tham chi mot so luong tu binh Libya bi bat lai va nhap vao quan đoi Ai Cap. Nha vua cung đa xay dung them cac cong trinh phong thu khac doc theo bo bien Đia Trung Hai đe bao ve vung bien gioi phia bac va tay Ai Cap.
Tuy nhien, chi 6 nam sau đo, nguoi Libya đa quay lai xam luoc Ai Cap vao nam Ramesses III thu 11. Tuy vay, ong lai mot lan nua gianh chien thang, va tu binh bi bat đa bi đua đi lam linh đanh thue o vung Faiyum va chau tho song Nin. Nhung ten linh nay bi đanh dau bang sat nung, vo con cua ho cung bi bat theo, tai san, đac biet la đan gia suc, bi tich thu va chuyen giao đen đien trang cua Amun. Nhung nguoi Libya no le nay đuoc sinh song cung voi cac cu dan Ai Cap ban đia, qua đo hinh thanh cac cong đong nguoi Libya bat đau tu hop tai Ai Cap.


= Chien tranh voi Hai Toc =

Giua hai cuoc chien voi nguoi Libya, vao nam thu 8, Ramesses III phai đoi mat voi cuoc xam luoc cua Hai Toc tren đuong bo va đuong bien, mot lien minh cac bo toc o vung Đong Đia Trung Hai. Binh linh Ai Cap tai vung Canaan đa can buoc quan ngoai xam tren bo, nhung ho van tim cach tien vao vung chau tho thong qua cac cua song phia đong cua song Nin. Ramesses III cuoi cung đa đay lui ho trong mot tran thuy chien, đuoc ghi lai tren cac buc tuong cua đen tang le cua ong tai Medinet Habu.
Trong cac dong chu khac, Ramesses III tuyen bo:

Nhung ke dam vuot qua bien gioi cua ta, thi noi giong cua chung cung chang con; trai tim va linh hon cua chung đa bi tieu vong đoi đoi kiep kiep. Con nhung ke đa hop luc voi chung ngoai bien khoi, thi ngon lua ruc sang đa thieu đot chung ngay truoc cua song, va mot hang giao mac vay boc chung. Chung nam phoi thay tren bo bien; xac chat thanh đong tren thuyen chien. Tau thuyen va cua cai cua chung duong nhu đa đam chim duoi vuc nuoc sau, chang con tam tich.
Trong thoi ky tri vi cua Ramesses III, su hien dien cua Ai Cap o vung Levant đuoc chung thuc xa ve phia bac toi tan Byblos, va co kha nang ong đa mo rong su cai tri xa hon ve phia bac toi Syria.


Chinh tri-kinh te bat on Do chien tranh, Ramesses III đa tien hanh cac cuoc thanh tra vuong quoc đe đanh gia tinh hinh. Mot cuoc thanh tra lon vao nam thu 15 do Truong quan thu Kho bau cua Pharaon ten la Penpato chi đao, đuoc to chuc theo he thong tu nam ra bac, chung thuc boi cac dong chu khac tai Elephantine, Edfu, El-Tod va Karnak. Tinh trang nhieu nhuong trong giai đoan nay phan lon bat nguon tu chinh nha vua, the hien ro qua viec don suc xay dung cac đen đai, cung nhu su tham nhung cua cac quan chuc, tieu bieu la truong hop mot tu te Khnum tai Elephantine đa co hanh vi bien thu va trom cap duoi trieu Ramesses III.

Vao nam thu 29 tri vi cua nha vua, mot cuoc đinh cong đau tien đuoc ghi nhan trong lich su. Nhung cong nhan tai Deir el-Medina do bi cham tre cung cap khau phan an toi hai thang đa ngung lam viec va mang đon khieu nai đen gap te tuong Ta tai đen Ramesseum. Nhung van đe nay chac chan bat nguon tu khung hoang kinh te, nhung đong thoi cung phan anh su suy yeu cua vuong that so voi gioi tu te, mot the luc đa tro nen rat hung manh.


Xay dung đen đai Cong trinh noi bat nhat duoi thoi Ramesses III la đen tho cua ong tai Medinet Habu. Cong phia đong cua đen thuc chat la phao đai đuoc dung len nham ngan chan su tan cong cua nguoi Syria khi đo. Mat ngoai cua thap mon thu nhat đuoc trang tri boi cuoc chien voi nguoi Libya. Bo tuong ngoai cung bao quanh khu đen, theo tung nam ghi lai nhung chien dich cua nha vua, đac biet la cuoc chien voi Hai Toc. Ngoi đen nay hoan tat vao nam tri vi thu 12 cua Ramesses III. Nhin chung, đen Medinet Habu la mot ban sao cua đen Ramesseum. Nhung canh chien thang nguoi Hitti va Nubia tren tuong đen Ramesseum,ma duoi thoi Ramesses III la khong co, đeu đuoc sao chep truc tiep len đen Medinet Habu.
Ben canh đo, Ramesses III cung cho xay mot so cong trinh trong điem, đac biet la tai đen Karnak va Luxor. Ong cung co vai cong trinh chung thuc su giao thuong o xu Punt, cung nhu viec khai thac mo đong va ngoc lam.


Bi am sat Su ket thuc trieu đai cua Ramesses III bat đau tu mot am muu trong hau cung, đuoc ghi chep chi tiet trong Cuon giay coi Tu phap Turin (hien đang luu giu tai Torino, Y).
Mot nguoi vo thu cua Ramesses III, Tiy, đa sap đat mot ke hoach muu sat nha vua nham đua con trai minh la Pentawer len ngoi. Đe thuc hien đuoc đieu nay, thu phi Tiy đa loi keo mot nhom quan lai trong trieu đinh cung nhu nhung nguoi hau can đe giup truyen tin ra ngoai hau cung. Ngay xay ra vu am sat, Ramesses III co the đang o trong hau cung tai thap phia tay cua Medinet Habu khi vu am sat dien ra, trung voi ngay Le hoi Thung lung dien ra luc đo. Khu vuc nay, vi nam cach xa noi dien ra le hoi, nen viec canh phong cung khong nghiem ngat. Trong luc hon loan cua buoi đau le hoi, Penhuiboyen cung voi mot vai nguoi khac đa tien đen ngu cung cua nha vua. Tuy nhien, nhung ke phan loan van phai vuot qua linh canh, va đe lam đuoc đieu nay, ho đa su dung mot van kien gia đe co the đot nhap đuoc. Mot khi đa vao đuoc ben trong va tiep can đuoc nha vua, đo la luc vuong tu Pentawer phoi hop voi bon ho đe thuc hien am muu.
Pebekkamen, mot tong quan hau cung, tong pham chinh voi Tiy, ma ban an Turin ghi ro:

Ten toi pham đai hinh Paibekkamen, giu chuc Tong quan hau cung, bi đua ra xet xu vi đa cau ket voi Tiy va cac phu nhan trong hau cung. Han đa đong loa voi bon ho, đa truyen loi cua ho toi me va cac anh em cua bon ho đang o ben ngoai, rang: “Hay lam kinh đong dan chung! Gieo rac han thu đe phan lai chu nhan cua cac nguoi!”
Tong cong, co 28 pham nhan bi hanh quyet, bao gom mot nhom 6 quan chuc trieu đinh va 1 con trai cua mot vien quan, 14 noi quan hau cung, 6 ba vo cua cac linh gac hau cung, 1 đoi truong cung thu nguoi Nubia. Vuong tu Pentawer va mot so quan chuc khac thi cho tu sat, so con lai thi bi xeo tai va mui.

Pentawere, đa đuoc ban cho "mot danh phan khac", bi đua ra xet xu vi đa đong muu voi me minh la Tiy, khi ba ta đa muu tinh cung cac phu nhan trong hau cung nham kich đong noi loan chong lai đuc vua. Han bi đua đen truoc đam nguoi hau đe tham tra. Ho xet thay han co toi va đa đe mac han tai đo. Han đa tu ket lieu đoi minh.
Đieu khong ro la vi sao ke hoach cuoi cung lai that bai, dan đen viec cac ke phan loan bi bat giu. Cac phan van ban con lai khong đe cap gi ve đieu nay, đac biet, ban an danh cho thu phi Tiy hoan toan khong đuoc nhac đen.


Xac uop Nguoi ta tung nghi rang Ramesses III đa song sot sau cuoc tan cong roi moi tien hanh đieu tra. Đieu nay la do Cuon giay coi Tu phap Turin đuoc mo đau bang dong chu sau: Đuc vua Usermare-Meriamun, Con trai cua Ra: Ramesses, la ten ngai cua Ramesses III. Cac nha nghien cuu cho rang, Ramesses IV moi la nguoi đa xet xu nhung ke phan nghich nhung duoi ten hieu cua cha minh.
Tuy nhien, chup cat lop vi tinh xac uop cua Ramesses III cho thay co mot vet cat sau o co hong cua ong, cat đut ca khi quan va thuc quan, giet chet ong gan nhu ngay lap tuc. Trong qua trinh uop xac ong, mot la bua ho menh hinh mat Horus đa đuoc đua vao vet thuong đe chua lanh, va phan co đuoc quan bang mot vong vai lanh day. Sau đo, nguoi ta con phat hien ra rang ngon chan cai cua Ramesses III đa bi chat đut va van chua lanh, cho thay ong đa bi nhieu ke tan cong bang cac loai vu khi khac nhau tan cong. Nhung nguoi uop xac đa tao ra mot ngon chan gia bang vai lanh cho ong.
Lang mo KV11 ban đau đuoc Setnakhte khoi cong, nhung đa bi bo hoang khi vo tinh pham vao lang mo KV10 truoc đo cua Amenmesse. KV11 sau đo đuoc khoi cong lai va mo rong them danh cho Ramesses III. Tuy vay, xac uop cua ong lai đuoc tim thay trong ham mo TT320, noi chon cat cua Đai tu te Amun Pinedjem II, cung voi nhieu vua chua hau phi thuoc cac vuong trieu khac.


Tham khao