Le te giao (chu Han: 郊天禮 (Giao Thien le) / 祭天 (Te Thien)), thuong goi le te Nam Giao (chu Han: 南郊禮 (Nam Giao le)), la nghi le te troi do vi quan chu cua mot nuoc theo van hoa Trung Hoa Khong giao tien hanh. Đay la nghi thuc đuoc xep vao hang Đai tu (le lon) va la le te linh thieng bac nhat cua cac trieu đai phong kien – quan chu o Đong A.


Ten goi Giao (郊) nguyen nghia la "cho cach xa nuoc mot tram dam", sau chi vung đat phia ngoai thanh, ngoai o. Vao tiet đong chi, vua lam le te troi o khu đat phia nam thanh (nam giao), tiet ha chi thi te đat o khu đat phia bac thanh (bac giao), nen te troi, đat goi chung la te giao. Vi vay, nghi le te troi goi đay đu la le Nam Giao hay giao thien trong cac van ban chu Han.


Tai Trung Hoa Le te giao bat nguon tu nha Chu, hinh thanh boi su ket hop giua tin nguong dan gian Trung Hoa va le nghi do Chu Cong đat đinh. Nguoi Trung Hoa co đai cho rang Hao Thien Thuong đe la vi than toi cao cai quan coi troi (Thien đinh) vi the Hoang đe la nguoi đung đau the gioi loai nguoi phai thay mat toan the dan chung ma lam le te troi.
Kinh Le, chuong Te phap viet: "...Đen That đai moi lap ra viec te tu, te giao, tho phung to tong...". "That đai" chi đoi Nha Chu (sau Hoang Đe, Chuyen Huc, Đuong, Ngu, Ha, Thuong). Nha Chu dung thuyet thien menh đe tao ra su chinh danh cho cac vi quan chu cua minh va đat ra khai niem Thien tu (con cua Troi) đe phan biet voi vua cua cac nuoc chu hau. Sach Chu le quy đinh nhieu nghi thuc chi danh cho Thien tu nha Chu trong đo co viec te troi vao tiet đong chi tren go đat hinh tron (vien khau), te đat vao tiet ha chi tren nen đat hinh vuong (phuong trach) o phia ngoai kinh thanh (giao) nen goi nghi le nay la te giao (giao tu).
Thoi Xuan Thu Chien Quoc, khi Nuoc Tan tro nen hung manh, đa lap đan te o Ung Thanh, lam le te Bach Đe đe the hien đia vi thong tri thien ha cua minh mot cach hop phap, du thien tu Nha Chu van ton tai. Luu Bang sau khi len ngoi Hoang đe tiep tuc tu sua va mo rong đan te nay. Di chi đan te Ung Thanh o quan Phuong Tuong, Thiem Tay đa đuoc phat lo boi cac nha khao co Trung Quoc vao nam 2015.　
Cac trieu đai phong kien Trung Quoc sau đo tiep tuc duy tri nghi le te troi nhu mot đac quyen danh cho Hoang đe (hay Thien tu). Nghi le nay anh huong toi cac nuoc chiu anh huong cua van hoa Trung Hoa khien cac trieu đai Viet Nam, Trieu Tien, Nhat Ban đeu tien hanh le te giao theo quy che đuoc quy đinh o Trung Quoc voi mot so thay đoi nho tuy theo quoc gia.


= Đan te =
Noi tien hanh cac nghi le te đuoc goi la đan (坛). Vi the đan te troi đuoc goi la thien đan hoac nam giao đan (đan Nam Giao), thuong co dang hinh tron, tuong trung cho bau troi. Cac đan te troi o Đong A đeu chiu anh huong cua triet ly troi tron trong van hoa Trung Hoa nen luon co dang hinh tron. Hau het đan te troi tai Đong A chi con la di chi khao co đuoc khai quat tu long đat. Tuy nhien, mot so đan te troi cua cac trieu đai phong kien cuoi cung o cac nuoc van con tuong đoi nguyen ven, co the ke đen nhu:

Thien đan o Bac Kinh, Trung Quoc
Đan Nam Giao trieu Nguyen o Hue, Viet Nam
Vien Khau Đan o Seoul, Han Quoc


Tai Nhat Ban Nghi le te troi đuoc du nhap tu Trung Hoa vao Nhat Ban duoi thoi Nha Đuong, hoang đe se lam le te vao ngay Đong chi. Theo sach Tuc Nhat Ban Ky (tieng Nhat: 続日本紀), Thien hoang Shomu đa thuc hien nghi thuc te troi trong buoi le trieu ha (ba quan vao chau va chuc mung) vao ngay mung mot Tet nam 725.
Tuy nhien, cac ton giao đuoc du nhap tu ben ngoai nhu Nho giao va Phat giao đa đuoc hop nhat voi cac tin nguong ban đia Nhat Ban (tieu bieu la Than đao) nen nhung quan niem cung co nhieu sai khac so voi Trung Hoa. Nu than Mat Troi Amaterasu von la mot vi than tu nhien ban đia đuoc coi la vi than toi cao, la than to cua Thien Hoang cung nhu ca đat nuoc Nhat Ban. Cac Thien hoang cho xay dung đen tho va truc tiep lam le te. Vi vay cac nghi le te giao do nha vua thuc hien o Nhat Ban dan dan đuoc ban đia hoa thanh nghi le te Nu than Mat Troi tai Than cung Ise. Đen thoi Heian, cac Thien hoang nam quyen luc tuyet đoi cung la luc Phat giao tham nhap sau rong vao xa hoi Nhat Ban. Thuyet "Ban đia thuy tich" (本地垂迹説/ Honji Suijaku Setsu) đuoc Hoang that Nhat Ban tuyen truyen o thoi ki nay cho rang Phat la Ban đia, nguyen goc (本) cua Than con Than la Thuy tich, dau vet (迹) tuc la hien than tam thoi cua Phat. Theo thuyet nay thi Nu than Mat Troi chinh la hoa than cua Đai Nhat Nhu Lai (Dainichi Nyorai). Than va Phat von la đong nhat, Phat von o An Đo, song vi pho đo chung sinh ma roi got đen Nhat Ban thanh Than. Sach Nhat Ban Thu Ky (tieng Nhat: 日本書紀) đa ghi chep lai rang vao nam thu 2 đoi Thien hoang Monmu (tuc nam 698) đa ra lenh cho xay tai Ise, quan Watarai mot ngoi chua tho chung ca Than lan Phat, goi la chua Đai Than Cung (大神宮寺/ Jinguji/ Đai Than Cung Tu). Cac nghi le te troi dan mang mau sac cung Phat.
Thien hoang Kanmu la nguoi đa tap trung đuoc rat nhieu quyen hanh, khang đinh quyen luc toi cao cua Thien hoang tai Nhat Ban. Nam 784 ong cho doi đo đen Nagaoka (tinh Kyoto ngay nay) nham han che anh huong cua cac the luc Phat giao đa bam re o vung Nara va cho pho bien kinh đien Nho giao Trung Hoa trong dan chung nhu kinh Xuan Thu. Vi the, Thien hoang đa thuc hien le te nam giao vao ngay Đong chi nam 785 tai vung ngoai o kinh đo, tuc la Ly cung Katano (交野離宮/ Giao Da ly cung), quan Katano, tinh Kawachi (nay thuoc đia phan tinh Osaka) đe khang đinh quyen luc hoang đe cua minh nhu Thien tu Trung Hoa.
Quan niem hien đai ve te than o Nhat Ban bat đau tu thoi Minh Tri, khi chu nghia dan toc kieu phuong Tay troi day o Nhat Ban va đuoc co xuy boi Hoang that. Cac nghi le te troi van đuoc thuc hien boi Thien hoang nhung cac vi than đuoc te hoan toan thuoc ve Than đao, đac trung cho tinh dan toc Nhat Ban. Hang nam, Thien hoang lam cac le te troi ta on đuoc mua goi la Tan Thuong te (新嘗祭/ Niiname-sai). Te Thuong (嘗) von la nghi le te vao mua thu cua nha Chu o Trung Quoc. Trong đo le te Thuong đau tien cua mot Nhat hoang, goi la Đai Thuong te (大嘗祭/ Daijo-sai) la mot phan cua Le đang quang cua Thien hoang Nhat Ban thoi hien đai.


Tai Trieu Tien Cac nghi thuc te le đe ta on troi đat sau moi mua vu đa xuat hien tu kha som trong cong đong cu dan nong nghiep co o Trieu Tien. Nghi thuc te troi do mot vi vua tien hanh chi thuc su đuoc chuan hoa va thuc hien boi trieu đinh ke tu Nha Cao Ly. Nghi le te troi đuoc goi la Te thien hanh su (chu Han:祭天行事, tieng Trieu Tien: 제천행사). Vua Cao Ly Thanh Tong la nguoi đau tien cho lam Đan Vien Khau (圜丘壇) va thuc hien le te vien khau (圜丘祭). Cac vua Cao Ly tu xung la Đong Di Thien Tu (東夷天子), chap nhan vi tri "di" đoi voi Thien tu Trung Hoa nhung van la vua mot nuoc nen tu đo ve sau cac vua Cao Ly van đeu đan tien hanh le te tuy nhien su sach Cao Ly khong ghi lai nhieu, cung khong ro vi tri cua Đan Vien Khau.
Sang Nha Trieu Tien, đan Vien Khau va nghi thuc te le đuoc khoi phuc lai tu nam thu ba sau khi Trieu Tien The To len ngoi (1457). Tuy nhien viec te troi dien ra đuoc bay nam thi bi dung lai. Tang lop quan lai va tri thuc Nho giao cho rang Vua Trieu Tien chi xung vuong, su dung nien hieu cua nha Minh nen khong the đung ra te troi, chi co Hoang đe Nha Minh moi đu tu cach đe lam le te giao.
Đen tan nam 1897, khi Trieu Tien Cao Tong xung đe, đoi quoc hieu la Đai Han Đe quoc thi moi cho xay Vien Khau Đan o Han Thanh (Seoul) đe lam le te troi, chinh thuc hoa danh hieu thien tu cua minh.


Tai Viet Nam Nghi le te giao gan lien voi Hoang đe, vi vay co the phong đoan le te giao bat đau đuoc thuc hien tai Viet Nam tu nha Đinh khi Đinh Bo Linh len ngoi, xung la "Hoang đe", lan đau tien đat nien hieu đe su dung rong rai o Viet Nam. Đai Viet su ky toan thu ghi lai chi tiet đau tien nhac toi đan te giao vao nam 1154, vua Ly Anh Tong cho đap đan Vien Khau phia nam La Thanh.

Tu thoi Le tro đi, viec te Nam Giao đuoc trieu đinh rat coi trong, vua truc tiep te Nam Giao. Trong khi hanh le te Nam Giao bat ky mot so say nao cung đuoc coi la điem go. Trong lich su te Nam Giao, co 2 lan su co xay ra trong khi hanh le. Su co thu nhat la vao nam 1403, khi Ho Han Thuong dang ruou te Nam Giao, tay run đanh đo ruou xuong đat đa huy bo le te Nam Giao nam ay. Su co thu 2 vao nam 1572, vua Le Anh Tong khi lam le te Nam Giao đa đanh đo lu huong nen phai đoi nien hieu tu "Chinh tri" sang nien hieu "Hong Phuc".
Ngo Si Lien va Nghien Nhan Tho lam chuc Đo ngu su đa dua theo hoc thuyet chinh thong cua Nho giao ma khuyen vua Le Thanh Tong khong nen te giao vi Đai Viet von chi la phien than cua Trung Quoc, phai la thien tu Trung Hoa moi co quyen te giao. Vua Le Thanh Tong noi rang viec te giao la theo le cu cua to tong va đa mang hai nguoi rat gay gat, cho ho la "bon gian than ban nuoc". Đieu nay the hien ro tu tuong đe vuong, ngang hang voi hoang đe Trung Hoa cua cac vua Đai Viet.
Khi Vua Le con đang o hanh cung Van Lai, chong nhau voi nha Mac đa cho lap đan Nam Giao đe te troi nham khang đinh su chinh thong cua trieu đai minh, rang cac Vua Le moi la thien tu đuoc thua ke đat nuoc, khong phai Vua Mac.
Đen thoi Le Trung Hung, chua Trinh nam thuc quyen, the luc lan at vua Le, tuy nhien vao le te Giao thieng lieng bac nhat thi vua Le van la nguoi co đia vi cao nhat, vi chi bac thien tu moi đuoc đung ra chu te. Sang thoi Tay Son van duy tri viec te Nam Giao o kinh đo Phu Xuan. Đan Nam Giao trieu Tay Son con la noi cong bo, niem yet khi thay đoi nien hieu. Nam 1801, vua Quang Toan bo Phu Xuan chay ra Bac thanh (Thang Long) cho đap go Vien Khau o ngoai cua Lieu Thi, xay đan Phuong Trach o tren Tay ho, đen ngay đong chi, ha chi thi te thien đia o hai noi ay.
Đen nay, o Viet Nam con lai dau tich cua bon đan Nam Giao la Đan Nam Giao Thang Long, Đan Nam Giao nha Ho, Đan Nam Giao nha Tay Son va Đan Nam Giao trieu Nguyen, khong ke Đan Kinh Thien đuoc phuc dung o co đo Hoa Lu.


= Trang phuc =

Le te giao la nghi le ton nghiem trang trong nhat vi the Hoang đe va cac quan lai du le đeu phai mac le phuc. Loai le phuc te giao trang trong hon ca trieu phuc thong thuong. Ngay tu thoi Xuan Thu tai Trung Quoc, Con Mien đa đuoc quy đinh la trang phuc đai le danh cho thien tu nha Chu, vua chu hau va mot so vi đai than. "Con Mien" la ten goi tat cua bo Le phuc ao Con (衮), mu Mien (冕), danh rieng cho đe vuong va vuong cong đai than su dung trong cac dip đai le nhu te troi đat, le len ngoi. Che đo Con Mien cua Viet Nam muon nhat đuoc đat đinh vao trieu Đinh (voi su kien Thai hau Duong Van Nga khoac ao long con len nguoi Le Hoan), đuoc ke thua qua cac trieu đai Tien Le, Ly, Tran, Ho va tuyet tich vao thoi thuoc Minh. Bo Le phuc nay bi phe bo vao thoi Le Trung Hung va đuoc khoi phuc vao thoi vua Minh Mang trieu Nguyen. Vao thoi Nguyen, Con Mien chi đuoc su dung trong dip te Nam Giao.
Thoi Le Trung Hung, vua Le chi co hu vi, khong co thuc quyen vi the nhieu quy che le nghi danh cho thien tu thoi Le so dan bi loai bo. Trong đo, cac vua Le Trung Hung ap dung Thuong phuc cua vua Le so lam Le phuc va Trieu phuc, phe bo quy che Con Mien trong dip te Giao. Đieu nay tuy be ngoai chi la su thay đoi ve ao mu, song thuc chat la su thay đoi ve tu tuong cung nhu tu thai cua đe vuong. Chinh Phan Huy Chu nhan đinh:
"Tu thoi Trung Hung ve sau, vao cac dip đai le, hoang thuong chi đoi mu Xung Thien. Trom nghi [...] kieu dang mu Xung Thien so voi mu Phoc Đau khong qua khac biet. Van suc khong đay đu thi the cach khong ton nghiem. Bac vuong gia đat đinh le nghi thi phai khoi phuc quy che Con Mien. Khong Tu noi mac Con Mien cua nha Chu. Thuc la phep thuc cho muon đoi vay."

Nhu vay rieng trang phuc te Giao, truoc khi toi nha Đai Thu thay Hoang bao, vua Le mac ao mu mau huyen tren doc đuong đi tu cua Đai Hung ra. Mau huyen chinh la mau ao te troi, tuong tu mau ao Con theo quy che co.

Moi mot trieu đai phong kien quan chu, bat ke trieu Ly, Tran, Le, Nguyen tai Viet Nam, trieu Tong, Minh tai Trung Quoc hay trieu Cao Ly, Trieu Tien, khi đat đinh đien chuong che đo đeu tham khao nhung quy che co đien, co ban cua Trung Quoc, tren co so đo tu tao ra mot nen van hien rieng biet. Mot bo Con phuc danh cho thien tu phai theu đu 12 chuong, mot chiec mu Mien danh cho thien tu phai co đu 12 luu. Bo Con Mien cua vua nha Nguyen co the thay qua cac tu lieu tranh anh đeu khop voi nhung quy che co đien nay, song cac hoa van, trang suc hay su ket hop cac dang phuc suc đeu co nhieu net đac sac rieng biet, khong lan voi bat ky vuong trieu nao cua Trung Quoc hay Nhat Ban, Trieu Tien. Quy che Con Mien danh cho hoang tu, vuong
cong va ba quan nha Nguyen cung tuong tu nhu vay.


= Trieu Nguyen =

Trong tat ca cac nghi le thuoc hang đai tu cua trieu Nguyen, le te Nam Giao đuoc xem la quan trong nhat. Đay la le te duy nhat trong lich su phong kien Viet Nam con đuoc ghi chep lai cuc ky chi tiet. Le te nay la mot vi du cu the va sinh đong minh hoa cho toan bo the thuc tien hanh mot Le te giao tai cac nuoc Đong A noi chung voi nhung tu lieu ve am thanh va mau sac, cach bai tri cua vat te va nguoi tham gia te le con đuoc ghi lai đen tan the ki XX.
Tu khi Đan Nam Giao đuoc xay dung xong (1806) cho đen khi nha Nguyen cham dut (1945), hang nam trieu Nguyen đeu to chuc le te Nam Giao vao mua Xuan. Le te Nam Giao lan đau tien đuoc Vua Gia Long to chuc vao ngay 27 thang 3 nam 1807, hop te Troi va Đat, tu đo ve sau cac vua Nguyen đeu te chung Troi Đat (te Giao) nhung muc đich chinh la te Troi. Tu nam 1886 đen nam 1890, trieu đinh Hue khong to chuc le te Giao. Bat đau tu nam 1891, cu 3 nam Trieu đinh to chuc le te Nam Giao mot lan. Le te Giao cuoi cung cua trieu Nguyen la vao ngay 23 thang 3 nam 1945. Nhu vay, đa co tat ca 98 buoi đai le Nam Giao đuoc to chuc duoi trieu Nguyen.
Le Te Giao nam Ky Hoi 1839 (nam Minh Mang thu 20) co su tham gia cua tren 4000 nguoi (co nam len toi 7000-8000 nguoi): Trung đao 1300 nguoi, Tien đao 630 nguoi, Hau đao 630 nguoi, bay hang o đan so va Trai Cung 640 nguoi, bay o 2 đuong ta huu 300 nguoi, ung truc đan so 300 nguoi, thuy su tren cac thuyen 300 nguoi. Trong le te Nam Giao, co the đich than nha vua đung lam chu te, hoac giao cho quan Kham menh Đai than thay mat lam chu te.
Sau Tet Nguyen Đan, Kham thien giam se chon ra mot ngay tot đe dang vua phe chuan. Sau đo, Trieu đinh se tien hanh cac cong viec chuan bi cho le te Nam Giao. Ngay tu thoi đau trieu, vua Gia Long đa cho tien hanh nghi thuc theo mot trinh tu kha quy cu, đac biet viec trai gioi khong chi đuoc đat ra voi nguoi chu le ma con ca voi nhung nguoi tham du. Ba ngay truoc khi te, trieu đinh lam le đai trieu o đien Thai Hoa đe cac quan the trai gioi. Hai ngay truoc khi te co le te cao yet o Thai Mieu đe dang huong va cao voi to tien ve viec te Troi.
Đien che cung đuoc ap dung trong viec thuc hien trinh tu trai gioi rat nghiem ngat. Cac quan đa the trai gioi roi, ma pham nhung quy đinh ve giu chay sach trai gioi trong thoi gian nay nhu: đi phung đam tang, hoi tham nguoi om, phe phan giay to xu an, giet nguoi va đi du yen tiec, đeu bi phat luong 1 thang. Ke ca nhung vien quan co nhiem vu cu nguoi đang co tang hoac đang bi toi tham gia vao viec te tu cung bi toi lien đoi, phat 1 thang luong; ban than nhung vien quan đuoc cu tham gia cung bi phat o muc tuong đuong. Nhung nguoi đa the giu trai gioi nhung lai khong thuc hien đung quy đinh cung bi phat 1 thang luong.


 Ao te giao  Khi te Giao, hoang đe trieu Nguyen mac ao theu hinh rong nam mong, mat troi, mat trang, cac vi tinh tu, may, nui, chim tri, song nuoc, rong tao... Trong nhieu loai trang phuc cung đinh, duy nhat chi co chiec ao nay moi đuoc trang tri nhung hinh anh mang nhieu y nghia bieu trung nhu vay. Vi the, chiec ao ma hoang đe trieu Nguyen mac khi te Giao khong chi la trang phuc ma con la vat bieu trung cho vai tro cua hoang đe trong moi lien he giua troi đat va con nguoi. Trong so trang phuc cung đinh thoi ky quan chu Viet Nam, đay la chiec ao te Giao duy nhat con lai cho đen ngay nay. Vi vay, Ao te Giao trieu Nguyen đuoc cong nhan la Bao vat quoc gia nam 2015.
Đuc ba Tu Cung truoc khi mat (nam 1980) đa hien tang cho Nha nuoc Viet Nam nhieu bo trang phuc hoang gia, trong đo co bao vat la chiec ao te Giao. Trung tam Bao ton Di tich Co đo Hue la đon vi tiep nhan.
Sach Kham đinh Đai Nam hoi đien su le cua trieu Nguyen mo ta nhung quy đinh ve chiec Long Con nhu sau: "Ao Con bang sa mong bong, toan soi to nhuom mau thien thanh, theu mat troi, mat trang, ngoi sao, nui, rong, chim tri, dai ru xuong thi theu rong may, hoac dung sa mong trang bong toan soi to mau tuyet trang. Cua tay ao theu rong may. Co ao bang đoan đau 8 soi to bong mau quan luc, theu chu a (亞), trong lot lua sac trang. Dai thuy luu theu rong may, song nuoc".


 Nghi le  Thoi vua Gia Long, đen ngay te, vua đoi mu Cuu long, mac ao bao vang, đai ngoc, xiem vang, len đan lam le. Cac quan du te đeu mac trieu phuc. Thoi vua Minh Mang, tu nam 1831 tro đi, nha vua cho che ngu phuc, mac ao con, đoi mu mien lam le. Cac vuong cong va cac quan tu chanh tam pham tro len đeu mac con mien.
Trinh tu nghi thuc te Giao cung tuong tu nhu cac nghi thuc te đai tu khac cua trieu Nguyen. Trong qua trinh te, ngoai phan tau nhac con co mua Bat dat van va Bat dat vo. Tat ca đeu ao mu san sang chia nhau đung o cap thu ba, phia Nam đan Nam Giao, hai ben Đong, Tay cung huong vao nhau.
Khi lam le, o tuan ruou le đau (so hien le), khi nguoi giu chuong đanh 3 tieng chuong lon, am nhac cu len; vu su o hai ben Đong, Tay đeu gio co tinh len dan vu sinh toi tren them, chia ra hai ben trai, phai đung sau hang ca cong, đeu quay mat ve phia Bac, dan lam 8 hang mua can, thich. Ca cong tau ban nhac xong thi nguoi giu khanh đanh 3 tieng khanh lon, vu su dan vu sinh lui ve cho cu.
O tuan ruou le thu nhi (a hien le), vu su o hai ben Đong va Tay đeu gio co tiet len dan vu sinh toi hang, mua vu, thuoc, trinh tu cung nhu tuan ruou đau. Tuan ruou sau cung, cung mua nhu tuan thu nhi, roi đeu lui đung cho cu. Lam le xong, vua tro ve Trai cung, tram quan lam le khanh thanh, roi vua hoi loan. Luc nay moi cu nha nhac, tram quan quy đua o ben đuong. Khi kieu tro ve, o Trai cung noi chuong cho đen khi vua ra đen cua Bac cua đan. Khi vua ve đen Kinh thanh, phat chin tieng ong lenh, noi chuong noi trong cho đen khi vua vao đen Tu Cam Thanh. Se co mot le cao o Thai Mieu nhu luc đau ve viec te Troi đa hoan tat.
Ket thuc le te Giao, ngoai chin nhac chuong tau trong qua trinh lam le, con co mot nhac chuong đuoc tau khi le thanh va tien vua hoi cung.


 Đoan Ngu gia  = Hien nay =
Le te Nam giao đa dan dan đuoc phuc dung đe đua vao cac Festival Hue tu nhung nam 2002, 2004, 2006, 2008.


Chu thich Lien ket ngoai Te Nam Giao tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Đan Nam Giao tai Tu đien bach khoa Viet Nam