Chu nghia thuc dan (Tieng Anh: colonialism) la hinh thai xa hoi va y thuc he chinh tri dua tren chinh sach tao dung va duy tri hinh thuc thuoc đia cua mot nguoi dan o lanh tho nay len mot lanh tho khac bang vu luc. Mau quoc la nuoc tuyen bo chu quyen đoi voi nhung thuoc đia nay va bo nhiem toan quyen cai tri tuong tu Thai thu cua che đo phong kien.  Cau truc xa hoi, chinh quyen va kinh te cua lanh tho bi quoc gia thuc dan ap đat thay đoi. Thuoc đia la mot bo phan cua đe che do đo chu nghia thuc dan co lien he gan gui voi chu nghia đe quoc.
Chu nghia thuc dan thuong dung đe nhac đen mot giai đoan lich su tu the ky 15 đen the ky 20 khi nhung nguoi chau Au tien hanh xay dung cac thuoc đia cua minh tai cac luc đia khac. Nhung ly do đe thuc hien chinh sach thuc dan trong thoi ky nay bao gom:

Thu loi ve kinh te.
Mo rong uy quyen cua mau quoc.
Tron thoat su nguoc đai tai mau quoc.
Cai đao cho nguoi dan ban xu sang tin nguong cua nhung nguoi thuc dan.
Mot so nguoi ung ho chu nghia thuc dan cho rang ho đang giup đo nhung dan toc ban xu bang cach "khai hoa van minh" cho ho bang Giao ly Co đoc va nen van minh phuong Tay. Tuy nhien, su that ve chu nghia thuc dan thuong la toi ac: su no dich, chiem đoat đat đai, tai nguyen hoac cai chet cho dan ban xu.
Ke tu cuoi the ky 20, he thong thuoc đia cua Chu nghia thuc dan ve co ban đa sup đo do phong trao giai phong dan toc, nhung viec cac cuong quoc phuong Tay can thiep vao noi bo nuoc nho van thuong xuyen xay ra. Mot thuat ngu moi đuoc đat ra la chu nghia thuc dan moi, nham mo ta chi viec cac cuong quoc tu ban chu nghia su dung cac chinh phu bu nhin, su xam thuc van hoa đe kiem soat mot quoc gia, thay vi kiem soat truc tiep nhu chu nghia thuc dan co đien truoc đay.


Hinh thuc thuc dan Cac nha su hoc thuong phan biet hai loai chu nghia thuc dan, chu yeu dua tren so nguoi tu mau quoc đinh cu tai thuoc đia:

Chu nghia thuc dan đinh cu voi đoi ngu thuc dan đong đao, chu yeu tim nhung manh mat mau mo đe lap trai.
Chu nghia thuc dan boc lot co so thuc dan it hon, thuong chu trong đen viec bon rut nguon tai nguyen đe xuat khau sang mau quoc. Loai thuc dan nay bao gom cac tram thong thuong nhung cung gom ca nhung thuoc đia lon hon, tai đo nhung nguoi xam chiem se nam quyen đieu hanh nhieu hon, so huu nhieu đat đai va tu ban hon nhung dua vao nguon lao đong la nhung nguoi dan ban xu.
Cung co su trung lap giua hai mo hinh thuc dan nay. Trong ca hai truong hop tren, đeu co hien tuong nguoi chuyen tu mau quoc sang thuoc đia con hang hoa đuoc xuat tu thuoc đia qua mau quoc.
Di dan thuoc đia thuong đuoc xem la phu hop voi mo hinh chu nghia thuc dan boc lot. Tuy nhien, cung co dan nhap cu thuoc thanh phan khac - nhung no le đe canh tac hoa mau xuat khau.
Co mot so truong hop chu nghia thuc dan đinh cu dien ra trong mot khu vuc đa co nguoi sinh song tu truoc, ket qua dan đen co hoac la mot cong đong pha tron chung toc (nhu nhung nguoi lai o chau My), hoac phan theo chung toc, nhu tai Algerie thuoc Phap hay Nam Rhodesia.
Lanh tho uy thac Hoi Quoc Lien ve phap ly la rat khac biet voi mot thuoc đia. Tuy nhien, co mot so su tuong đong voi chu nghia thuc dan boc lot.


Lich su Hien tuong thuc dan hoa ton tai tren khap the gioi trong khoang thoi gian dai, xuat hien o nhung dan toc rat khac nhau nhu nguoi Hittite, nguoi Inca va nguoi Anh, mac du thuat ngu chu nghia thuc dan thuong goi đen nhung cuoc chinh phuc vuot bien cua nguoi chau Au hon la nhung cac cuoc chinh phuc tren đat lien o sat nhau, ngay tai chau Au hay bat cu noi khac.
Nhung cuoc chinh phuc tren đat lien thuong đuoc uoc đinh mo ta bang thuat ngu chu nghia đe quoc, nhu Thoi đai cua chu nghia đe quoc ma trong đo Chu nghia thuc dan la mot khai niem con, nhung thuat ngu chinh thuong đe nhac đen cac cuoc chinh phuc va xam chiem cac the luc đia ly yeu hon o gan đo. Nhung vi du ve cac đe quoc tren đat lien gom co Đe che Mong Co, mot đe quoc lon trai dai tu Tay Thai Binh Duong đen Đong Au, Đe che cua Alexander Đai đe, Vuong trieu Umayyad, Đe che Ba Tu, Đe che La Ma, Đe che Byzantine. Đe che Ottoman đuoc tao ra tren khap Đia Trung Hai, Bac Phi va ben trong vung Đong Nam Au va ton tai trong suot thoi gian cac quoc gia chau Au đi thuc dan o cac phan khac tren the gioi.

Sau thoi ky Reconquista cua Bo Đao Nha khi Vuong quoc Bo Đao Nha đau tranh chong lai su thong tri cua Hoi giao tai Iberia, vao the ky 12 va 13, nguoi Bo bat đau mo rong lanh tho ra hai ngoai. Chu nghia thuc dan chau Au bat đau vao nam 1415, voi viec Bo Đao Nha chiem đuoc cang Ceuta cua nguoi Hoi giao tai Bac Phi. Trong cac thap nien tiep theo Bo Đao Nha đa phat trien cac đia điem thong thuong, cang bien va phao đai doc theo bo bien chau Phi. Chu nghia thuc dan ngay cang mo rong voi cac cuoc tham hiem chau My, bo bien chau Phi, Trung Đong, An Đo va Đong A cua hai nuoc Tay Ban Nha va Bo Đao Nha.
Vao ngay 7 thang 6 nam 1494, Giao hoang Alexander VI đa chia the gioi thanh hai nua, chia phan phia tay cho Tay Ban Nha, va phia đong cho Bo Đao Nha, mot cu chi ma nuoc Anh va Phap chua bao gio chap nhan. Xem them Hiep uoc Tordesillas ra đoi sau sac lenh cua Giao hoang.
Nua sau cua the ky 16 chung kien su banh truong cua quoc gia thuc dan Anh qua Ireland. Mac du đa bo ra nhieu no luc, cho đen tan the ky 17, Anh quoc, Phap va Ha Lan moi hinh thanh xong cac đe quoc hai ngoai ben ngoai chau Au, truc tiep canh tranh voi Tay Ban Nha, Bo Đao Nha va ca voi nhau. Vao the ky 19, Đe che Anh đa phinh ra thanh đe quoc rong lon nhat tung co (xem danh sach cac đe quoc rong lon nhat).
Cuoi the ky 18 va đau the ky 19 la ky nguyen phi thuc dan hoa đau tien khi phan lon cac thuoc đia cua chau Au o chau My lan luot gianh đuoc đoc lap tu mau quoc cua chung. Tay Ban Nha va Bo Đao Nha yeu đi thay ro sau khi bi mat đi cac thuoc đia tai Tan The gioi, nhung Anh quoc (sau lien minh giua Anh va Scotland), Phap va Ha Lan lai huong su chu y cua minh đen Cuu The gioi, cu the la Nam Phi, An Đo va Đong Nam A, nhung noi tao nen vung duyen hai. Đe che Đuc (ngay nay la Cong hoa), đuoc tao ra phan lon nuoc Đuc sau khi đuoc hop nhat duoi quoc gia Pho (ngoai tru Ao, va cac vung ban đia Đuc khac), cung tim kiem thuoc đia tai Đong Phi thuoc Đuc. Cac lanh tho o khu vuc khac tren the gioi vuot đai duong, hoac vuot ra ngoai chau Au, cung đuoc bo sung vao Đe quoc thuc dan Đuc. Y xam chiem Eritrea, Somalia va Libya. Trong chien tranh Y-Ethiopia lan thu nhat va lan thu 2, Y đa xam luoc Abyssinia, va vao nam 1936 Đe quoc Y đa đuoc hinh thanh.

Su cong nghiep hoa trong the ky 19 dan đen mot thoi ky đuoc goi la Tan chu nghia đe quoc, khi toc đo thuc dan hoa đuoc đay nhanh, ma đinh cao cua no la Su tranh gianh chau Phi.
Vao nam 1823, Hoa Ky, trong qua trinh mo rong bo coi ve phia tay ben bo Thai Binh Duong, đa đua ra Hoc thuyet Monroe trong đo đua ra loi canh bao đoi voi nhung nguoi theo chu nghia banh truoc o chau Au đung can du vao cong viec noi bo cua chau My. Nguyen thuy, tai lieu nay nham đen viec mo rong chu nghia thuc dan tai chau My Latin va vung Caribe, cho rang đieu đo la đan ap va khong the chiu đung. Đen cuoi the ky 19, mot so ca nhan nhu Theodore Roosevelt đa dien dich Hoc thuyet Monroe theo cach cho rang trach nhiem cua Hoa Ky la phai bao đam cho su on đinh kinh te o Trung My, Caribe va Nam My, tu đo giup cho cac quoc gia nay tra lai so no cho nhung ke thuc dan. Tren thuc te, duoi thoi tong thong Roosevelt vao nam 1904, He luan Roosevelt đoi voi Hoc thuyet Monroe đa đuoc them vao tai lieu goc đe đieu chinh lai chinh sach va hanh vi mo rong thuoc đia cua Hoa Ky duoi thoi Roosevelt. Roosevelt đa bien ho cho su sua đoi nay truoc quoc hoi vao nam 1904, trong đo ong noi: 

"Tat ca nhung gi quoc gia nay mong muon la nhin thay nhung quoc gia lang gieng đuoc on đinh, ky luat va thinh vuong. Bat ky nuoc nao ma nguoi dan cu xu tot co the nho cay đen tinh bang huu nong am cua chung ta. Neu mot quoc gia cho thay ho biet cach hanh đong voi nang luc va cach thuc hop ly đe đoi pho voi cac van đe xa hoi va chinh tri, neu ho giu đuoc trat tu va the hien su biet on, ho khong can phai so co su can thiep nao tu Hoa Ky. Con cu lien tuc lam đieu sai trai, hay to ra bat luc dan đen cac moi lien ket van minh bi noi long, thi o Hoa Ky, hay bat cu noi nao khac, rot cuoc can phai co su can thiep tu mot quoc gia van minh nao đo, va o Tay Hemisphere su ton trong triet đe cua Hoa Ky đoi voi Hoc thuyet Monroe se buoc Hoa Ky, du mien cuong, truoc nhung truong hop sai trai hoac bat luc ro rang đo, phai thuc thi suc manh canh ve quoc te (Roosevelt, 1904)."

Voi su kien nay, gio đay lan đau tien trong lich su nuoc My, chu nghia đe quoc đa bat đau bieu hien bang qua đuong lanh hai va đa sap nhap cac lanh tho cua Phillipines, Guam, Cuba, Puerto Rico, va Hawaii vao lanh tho Hoa Ky.
My đa thanh cong trong viec "giai phong" cac lanh tho Cuba, Puerto Rico, Guam, va Philippines. Chinh quyen My thay the chinh quyen hien co tai Hawaii vao nam 1893; no đuoc sap nhap vao lien minh Hoa Ky nhu mot lanh tho hai ngoai vao nam 1898. Trong khoang giua nam 1898 va 1902, Cuba la mot lanh tho cua Hoa Ky cung voi Puerto Rico, Guam, va Philippines, tat ca đeu la cac thuoc đia ma Hoa Ky gianh đuoc tu tay Tay Ban Nha. Vao nam 1946, Phillipines đuoc trao quyen đoc quyen tu Hoa Ky va Puerto Rico đen nay van la mot lanh tho cua Hoa Ky cung voi Samoa thuoc My, Guam, va Quan đao Virgin thuoc My. Tai Cuba, Luat sua đoi Platt bi thay the vao nam 1934 boi Hiep uoc Quan he trao cho Cuba quyen tu chu cao hon ve cac van đe kinh te va ngoai giao. Nam 1934 cung la nam duoi thoi tong thong Franklin D. Roosevelt, ap dung Chinh sach Lang gieng tot đe han che su can thiep cua Hoa Ky vao Trung va Nam My. 

Trong suot the ky 20, cac thuoc đia hai ngoai cua nhung nuoc thua cuoc trong Chien tranh the gioi thu nhat đuoc cac nuoc chien thang chia nhau voi danh nghia lanh tho uy quyen. Nhung khi Chien tranh the gioi thu hai bat đau, ngay 14/8/1941 Tong thong My Franklin D. Roosevelt va Thu tuong Anh Winston S. Churchill cung nhau ra Tuyen bo chung Hien chuong Đai Tay Duong. Đieu 3 cua Hien chuong nay noi rang Anh va My ton trong quyen cua tat ca moi dan toc đuoc chon hinh thuc chinh quyen lanh đao ho, Anh va My cung mong muon nhin thay chu quyen va cac hinh thuc nha nuoc tu tri cua cac dan toc truoc kia bi nguoi khac dung vu luc tuoc mat đuoc tai lap lai. Đen cuoi Chien tranh the gioi thu hai giai đoan thu hai cua phi thuc dan hoa moi đuoc tien hanh nhanh chong.


Chu nghia thuc dan moi Thuat ngu chu nghia tan thuc dan đa đuoc dung đe chi nhieu thu khac nhau ke tu nhung no luc phi thuc dan hoa sau Chien tranh the gioi thu hai. Noi chung, no khong đe cap đen mot loai chu nghia thuc dan ma thuc ra la chu nghia thuc dan duoi cac hinh thuc khac. Cu the, nguoi ta buoc toi moi quan he giua cac nuoc manh va yeu cung giong nhu chu nghia thuc dan boc lot, nhung o đay nuoc manh hon khong can phai xay dung hoac duy tri thuoc đia. Nhung loi buoc toi nhu vay thuong tap trung vao cac moi quan he kinh te va su can thiep ve chinh tri cua mot nuoc lon đoi voi nuoc nho.


Hau chu nghia thuc dan Hau chu nghia thuc dan (hay con goi la thuyet hau thuoc đia) nhac đen mot loat ly thuyet ve triet hoc va van hoc vat lon voi nhung di san cua su cai tri thuc dan. Voi y nghia nay, nen van hoc hau chu nghia thuc dan co the đuoc xem la mot nhanh cua Van hoc hau hien đai lien quan đen su đoc lap chinh tri va van hoa cua nhung nguoi truoc đay tung bi no dich trong cac thuoc đia cua đe quoc. Nhieu nguoi trong nghe xem cuon sach Orientalism (dich nghia la Đong phuong hoc) cua Edward Said vao nam 1978 la tac pham đau tien sang tao ra ly thuyet nay (du cac nha ly thuyet nguoi Phap nhu Aime Cesaire va Frantz Fanon đa noi len nhung đieu tuong tu hang thap ky truoc Said).
Edward Said đa phan tich cac tac pham cua Balzac, Baudelaire va Lautreamont, kham pha cach ho bi anh huong lan su giup đo hinh thanh mot y nghi ky quac ve tinh uu viet chung toc cua nguoi Au chau. Nhung tieu thuyet gia hau thuoc đia giao tiep voi nhung bai van thuoc đia truyen thong, nhung thay đoi hoac đao nguoc no; vi du bang cach ke lai mot cau chuyen tuong tu ve khia canh cua nhan vat phu phan dien trong cau chuyen. Tac pham Nhung nguoi thap co be hong co len tieng đuoc khong? vao nam 1998 cua Gayatri Chakravorty Spivak la nguon goc cua nganh Nghien cuu thap co be hong.
Trong cuon A Critique of Postcolonial Reason (chi trich cac ly do hau thuc dan) vao nam 1999, Spivak đa pham pha ra cach lam the nao nhung tac pham lon cua chu nghia sieu hinh chau Au (nhu Kant, Hegel) khong chi co xu huong loai tru nhung thanh phan thap co be hong ra khoi van đe ma chung ban luan, ma con tich cuc ngan chan nhung nguoi khong phai dan chau Au gianh đuoc vi tri cua mot con nguoi đay đu. Tac pham Hien tuong Tinh than vao nam 1807 noi tieng vi the hien chu nghia vi chung mot cach cong khai, trong đo xem nen van minh phuong Tay la hoan thien nhat, con Kant cung đe cho nhung dau hieu phan biet chung toc xen vao tac pham cua ong.


Anh huong cua chu nghia thuc dan va su thuoc đia hoa Su tranh cai ve nhung khia canh tieu cuc va tich cuc (tu su lay lan benh dich, xa hoi bat cong, boc lot, no dich, co so ha tang, tien bo trong y duoc, cac hoc vien moi, phat minh moi, v.v.) cua chu nghia thuc dan đa dien ra tu nhieu the ky, trong ca nhung nguoi xam chiem va nhung nguoi bi chiem, va van tiep tuc đen ngay nay. Van đe hon nhan khac chung toc; moi lien ket giua cac cong ty o thuoc đia, diet chung — xem Diet chung Herero, Diet chung nguoi da đo va Diet chung Armenia — va Holocaust; va cac van đe ban chat cua chu nghia đe quoc, thuyet phu thuoc va chu nghia tan thuoc đia (cu the la khoi no cua The gioi thu ba) tiep tuc duy tri thuc te nay.


= Dich benh =

Su gap go giua nhung nha tham hiem chau Au voi nguoi dan o phan con lai cua the gioi thuong dan đen su xuat hien nhung benh dich khung khiep o đia phuong. Benh tat đa giet toan bo dan ban đia (Guanche) tai Quan đao Canary vao the ky thu 16. Mot nua dan so nguoi Hispaniola đa bi chet vi benh đau mua vao nam 1518. Benh đau mua cung tan pha Mexico vao nhung nam 1520, chi rieng nguoi Tenochtitlan đa co hon 150.000 nguoi chet, gom ca quoc vuong, va Peru vao nhung nam 1530, nho đo ho tro cho nhung nguoi chau Au đi chinh phuc. Benh soi đa giet hon hai trieu dan ban xu Mexico vao nhung nam 1600. Vao nam 1618–1619, benh đau mua đa quet sach 90% nguoi ban xu My tai Vinh Massachusetts. Dich đau mua vao nam 1780–1782 va 1837–1838 đa dan đen su sup đo va sut giam dan so khung khiep nguoi da đo đong bang. Mot so nguoi tin rang ty le đen 95% nguoi da đo ban xu tai Tan The gioi bi chet la do benh tat o Cuu The gioi truyen sang. Qua nhieu the ky, nguoi chau Au đa đat đuoc su mien dich cao đoi voi loai benh nay, trong khi nguoi ban xu khong co kha nang nhu vay.
Benh đau mua đa giet hai rat nhieu dan ban xu tai Uc, giet chet khoang 50% nguoi ban đia Uc vao nhung nam đau đo ho cua nguoi Anh. No cung giet nhieu nguoi Maori o New Zealand. Đen tan 1848–49, van co đen 40.000 nguoi trong tong so 150.000 nguoi Hawaii đuoc cho la đa chet vi cac benh soi, ho ga va cum. Cac can benh moi, đac biet la đau mua, đa gan nhu quet sach toan bo dan ban đia tai Đao Easter. Vao nam 1875, benh soi giet chet 40.000 nguoi Fiji, xap xi mot phan ba dan so. Dan so nguoi Ainu đa giam khung khiep trong the ky thu 19, do phan lon dan chung bi nhiem cac benh truyen nhiem do dan đinh cu nguoi Nhat mang vao Hokkaido.
Nhung nha nghien cuu ket luan rang benh giang mai đa bi mang tu Tan The gioi sang chau Au sau chuyen hai hanh cua Colombo. Nhung nghien cuu nay cho rang nhung nguoi chau Au co the đang mang cac vi khuan nhiet đoi khong lay qua đuong tinh duc ve nha, tai đo cac vi khuan đo đa đot bien thanh mot dang nguy hiem hon trong đieu kien khac biet o chau Au. Benh tat hoi đo thuong de gay chet nguoi hon ngay nay. Benh giang mai la can benh gay chet nguoi chu yeu o chau Au trong Thoi ky Phuc hung. Đai dich ta đau tien bat đau tai Bengal, sau đo đen nam 1820 đa lan ra khap An Đo. 10.000 binh linh Anh va vo so nguoi An đa chet trong đai dich nay. Tu nam 1736 đen 1834 chi co khoang 10% nhan vien cua Cong ty Đong An la song sot đe quay ve đuoc nha. Waldemar Haffkine, nguoi lam viec chu yeu tai An Đo, la nha vi sinh đau tien phat trien va su dung vac-xin benh ta va dich hach.
Vao đau nam 1803, Vua Tay Ban Nha đa to chuc mot su menh (tham hiem Balmis) đe van chuyen vac xin đau mua sang cac thuoc đia cua Tay Ban Nha, va thuc hien cac chuong trinh tiem chung hang loat tai đo. Đen nam 1832, chinh quyen lien bang Hoa Ky đa thanh lap chuong trinh tiem chung đau mua cho nguoi da đo ban xu. Duoi su chi đao cua Mountstuart Elphinstone, mot chuong trinh đa đuoc thuc hien đe tuyen truyen tiem chung đau mua tai An Đo. Tu đau the ky 20 ve sau, su tieu diet hoac khong che benh tat o cac nuoc nhiet đoi đa tro thanh đong luc cho tat ca cac the luc thuoc đia. Dich benh buon ngu tai chau Phi đa bi khong che nho cac đoi co đong cach ly co he thong hang trieu nguoi co nguy co nhiem benh. Vao the ky 20, the gioi đa chung kien su bung bo dan so lon nhat tu truoc toi nay trong lich su loai nguoi do ty le chet đa giam tai nhieu nuoc nho cac tien bo ve y hoc. Dan so the gioi đa tang tu 1,6 ty vao nam 1990 đen khoang chung 6,7 ty vao ngay nay.


= An ninh luong thuc =
Sau nam 1492, mot su trao đoi cac giong cay trong va gia suc tren pham toan cau đa dien ra. Cac loai cay trong chinh trong cuoc trao đoi nay la ca chua, ngo, khoai tay va san tu Tan The gioi sang Cuu the gioi. Khi nha Minh hinh thanh o Trung Quoc vao nam 1368, dan so nuoc nay co gan 60 trieu nguoi, va đen cuoi thoi nha Minh vao nam 1644 đa đat đen con so 150 trieu. Cac loai cay trong moi đa đuoc du nhap tu chau My sang chau A thong qua nhung ten thuc dan Tay Ban Nha vao the ky 16, trong đo co ngo va khoai lang, gop phan cho su tang truong dan so nay. Mac du ban đau bi xem la khong phu hop cho con nguoi, khoai tay đa tro thanh loai cay trong chu yeu tai bac Au. Ngo co mat tai chau Au vao the ky 15. Do san luong cao, no đa nhanh chong đuoc truyen đi khap chau Au, va sau đo đen chau Phi va An Đo. Ngo co the đa du nhap vao An Đo nho nhung nguoi Bo Đao Nha vao the ky 16.
Tu khi đuoc nhung thuong gia nguoi Bo gioi thieu vao the ky 16, ngo va san đa thay the cac cay trong truyen thong o chau Phi tro thanh giong cay trong quan trong nhat tai luc đia. Cay san đoi khi đuoc mo ta la "banh mi cua vung nhiet đoi".


= Boc lot tai nguyen thuoc đia =
Tai Anh, nhieu nguoi cho rang thuc dan Anh đa thi hanh chinh sach nhan tu, "khai sang" cho cac thuoc đia, tieu bieu la An Đo. Nha su hoc Niall Ferguson tung tuyen bo, su cai tri cua thuc dan Anh đa giup "phat trien" An Đo. Nghien cuu cua nha kinh te hoc noi tieng Utsa Patnaik đa bac bo cau chuyen nay. Dua tren du lieu chi tiet ve thue va mau dich thuong mai trong gan hai the ky, Patnail đa tinh toan va đua đen ket luan rang, thuc dan Anh đa bon rut khoang 45.000 ty USD (theo thoi gia nam 2017) cua An Đo trong giai đoan 1765 đen 1938, lon gap 17 lan GDP cua nuoc Anh nam 2017.
Su bon rut cua Anh đuoc thuc hien thong qua he thong đoc quyen thuong mai tai An Đo do cong ty Đong An (East India Company) cua Anh nam quyen kiem soat. Cong ty Đong An bat đau thu thue o nguoi dan An Đo, sau đo kheo leo su dung mot phan doanh thu tu đo (khoang 1/3) đe bao tro nguoi Anh khi mua hang hoa tai An Đo. Noi cach khac, nguoi Anh mua hang cua nguoi dan An Đo bang chinh nhung đong tien vua lay tu đat nuoc An Đo. Tuy nhien, hau het nguoi dan An Đo khong nhan thuc đuoc su that, vi nguoi Anh đa kheo leo bo tri đai ly thu thue va thuong lai mua hang la hoan toan khac nhau. Su that la, thuc dan Anh khong phat trien An Đo ma la nguoc lai - An Đo đa phai cung phung đe nuoc Anh phat trien. Cuoc cach mang cong nghiep tai Anh phu thuoc phan lon vao nhung phi vu chiem đoat co he thong o An Đo.
Trong toan bo lich su 200 nam cai tri cua Anh tai An Đo, hau nhu khong co su gia tang thu nhap binh quan đau nguoi. Trong nua cuoi the ky 19, thu nhap binh quan cua dan An Đo đa giam mot nua. Tuoi tho trung binh cua nguoi An giam 20% tu nam 1870 đen 1920. Hang chuc trieu nguoi đa chet đoi do chinh sach ma thuc dan Anh gay ra.
Tai Maroc, chi sau 10 nam đat duoi che đo thuc dan Phap, xu Maroc đa bi nguoi chau Au cuop mat 379.000 hecta đat trong trot, trong đo 368.000 hecta đa lot vao tay nhung nguoi Phap "khai hoa". Mot vien chi huy bo binh Zouaves đa noi voi binh si: "Chung ta phai diet cho xong lu man ro nay. Đat Maroc giau khoang san va nong san. Chung ta, nhung nguoi Phap, nhung nguoi van minh, chung ta đen đay voi hai muc đich: khai hoa va lam giau cho chung ta".
Tai Viet Nam duoi thoi Phap thuoc, co viec chiem huu dien tich lon đat đai cua thuc dan Phap va giao hoi Thien Chua giao. O Bac Ki, tinh đen nam 1902, nguoi Phap đa chiem huu 182.000 hec ta đat trong đo co 50.000 hec ta o cac vung tru phu nhat. Ngoai đia chu Phap, giao hoi Thien Chua chi rieng o Nam Ky đa so huu 1/4 dien tich đat canh tac. Ngay tu cuoi nhung nam 1920, Nguyen Ai Quoc đa mo ta nong dan Viet Nam nhu sau: "Ruong bi Tay chiem het, khong đu ma cay. Gao bi no cho het, khong đu ma an. Lam nhieu, đuoc it, thue nang... Đen noi chet đoi, hoac ban vo đo con, hoac đem than lam no le nhu nhung nguoi no cho đi Tan the gioi...". Phap cung gianh đoc quyen buon ban 3 mat hang quan trong nhat la gao, muoi va ruou. Ho Chi Minh đa nhan xet: "Noi đen cac mon đoc quyen, nguoi ta co the hinh dung Đong Duong nhu mot con nai beo map bi troi chat va đuong hap hoi duoi nhung cai mo quap cua mot bay dieu hau ria roi mai khong thay no".


= Buon ban no le =

Che đo no le đa ton tai voi nhieu quy mo, hinh thuc va trong cac giai đoan khac nhau tai hau nhu tat ca cac nen van hoa va luc đia. Tu the ky 17 đen the ky 20, buon ban no le A Rap (con goi la che đo no le phuong Đong) đa bien khoang 18 trieu nguoi tu chau Phi thanh no le qua cac tuyen đuong xuyen sa mac Sahara va An Đo Duong.
Nan buon ban no le no ro khi cac nuoc thuc dan chau Au tan cong vao chau Phi va phat hien ra Chau My. Thuc dan Anh, Phap, My, Tay Ban Nha va Bo Đao Nha đa xam chiem va tan sat voi quy mo lon nen nguoi da đo ban đia o chau My hau nhu đa bi giet sach. Đe khai thac nhung nguon tai nguyen phong phu o chau My, thuc dan chau Au rat can nhan cong. So nhan cong khong chi đoi hoi nhieu ve so luong ma khoe va thich hop voi đieu kien trong trot nhiet đoi, nguoi da đen o chau Phi rat phu hop voi tieu chi đo. Vay la nhung nuoc chau Au tu xung la "van minh" bat đau tien hanh san lung, bat lam no le nhung nguoi da đen đe bien thanh nhung mon hang đe trao đoi giong nhu thu vat. Nguyen Ai Quoc viet: "Tu luc Colombo tim ra chau Mi thi cac nuoc chau Au tran qua đay lam an. Nguoi da trang muon bat nguoi da đo lam no le, nhung ho khong chiu lam, thi chung giet mon, giet moi nguoi da đo đi roi bat nguoi da đen tu chau Phi qua lam cho chung".
Mua mot no le da đen o Chau Phi chi ton 70 đen 100 frang, mang ve ben kia đai duong ban co the thu đuoc tu 1000 đen 2.000 frang, ti suat loi nhuan len toi 1.000% đen 3.000%, do vay viec buon no le dien ra rong khap. Viec bi thuc dan chau Au "san bat" va bi ban lam no le la mot chuong bi tham nhat cua nguoi da đen. Trong qua trinh di chuyen, nguoi da đen bi chu no da trang nguoc đai, phai song trong nhung đieu kien kinh khung, khi tau cho no le cap ben thi khoang 1/4 so nguoi da đen đa chet vi đoi khat, chet do benh truyen nhiem hoac chet vi bi nguoc đai. Johansson co mot đoan ghi chep ve tham canh cua no le nhu sau:

"Mot bay no le tren bo bien. Nguoi nao cung đeo mot cai gong sat nang o co hoac bi troi chung vao 1 cay sao, tay bi xieng, chan bi xich. Xieng tay va xich chan đa lam cho bon ho toac da rach thit, vet thuong cang ngay cang lo loet, thoi rua. Nhung nguoi no le đo khong đuoc an no, khong đuoc uong nuoc, bi thuc ep di cho nhanh duoi nhung lan roi, nen thuong bi say nang ma thiet mang. Neu ho nam xuong, nghi, hoac buoc đi ue oai nga vat xuong la bi ban chet ngay hoac bi dao nhon đam chet hoac bi cat cuon hong mot cach vo nhan đao. Nhung em be me khong cong noi hoac đi theo khong kip đoan nguoi thi bi gay dap đen vo oc. Nhieu no le đa tu sat mot cach đau kho".

Karl Marx viet: 

"Viec tim thay nhung mo vang, mo bac o chau Mi, viec bien nguoi dan ban xu thanh no le, viec chon vui ho vao cac ham mo hoac tuyet diet ho đi, nhung buoi đau cua cuoc chinh phuc va cuop boc o Đong An, viec bien chau Phi thanh mot vung đat cam thuong mai danh rieng cho viec san bat nguoi da đen, đay la nhung bien phap tich luy nguyen thuy co tinh chat tinh ca, bao hieu binh minh cua thoi đai tu ban chu nghia"
Tu nam 1654 đen 1865, che đo no le suot đoi van đuoc xem la hop phap trong bien gioi hien nay cua Hoa Ky. Theo thong ke tai Hoa Ky vao nam 1860, gan bon trieu nguoi da đen đang phai lam no le voi tong so nguoi la tren 12 trieu rai khap 15 bang cho phep che đo no le. Trong tat ca 1.515.605 gia đinh tai 15 bang no le, 393.967 gia đinh co nuoi no le (gan mot phan tu), chiem ty le 8% tat ca ho gia đinh tai Hoa Ky.
Vao nam 1807, nho su đau tranh cua cac nha nhan đao chu nghia, Vuong quoc Anh tro thanh mot trong nhung quoc gia đau tien cam viec buon ban no le. Tu nam 1808 đen 1860, Đoi tau Tay Phi cua Anh đa bat đuoc xap xi 1.600 tau cho no le va giai phong 150.000 nguoi Phi tren tau. Đa co nhieu hanh đong chong lai nhung nha lanh đao chau Phi nao tu choi ky mot thoa thuan voi nuoc Anh đat viec buon ban nay ra khoi vong phap luat, vi du nhu vu chong lai "Vua cuop ngoi cua Lagos", bi ha be vao nam 1851. Cac hiep uoc chong che đo no le đa đuoc ky voi hon 50 nguoi đung đau cac nuoc chau Phi. Vao nam 1827, nuoc Anh tuyen bo rang buon ban no le la cuop bien, co the bi phat toi chet. Tuy nhien, cac nuoc chau Au khac van tiep tuc thuc hien buon ban no le cho toi cuoi the ky 19 moi cham dut.
Che đo buon ban no le ton tai tren luc đia chau Phi ngot 400 nam đa gay ra hau qua nghiem trong. Tu the ky 15 đen the ky 19, trong giai đoan buon ban no le Đai Tay Duong, cac nuoc chau Au nhu Anh, Phap, Ha Lan... đa bat giam khoang 10 toi 28 trieu no le chau Phi va đua ho đen Chau My. Theo thong ke chua đay đu, chi rieng cac thuoc đia cua Anh trong quan đao Tay An, tu nam 1680 đen nam 1786 đa "nhap khau" toi 2,13 trieu no le Chau Phi. Mot hon đao Jamaica nho be o chau My ma tu nam 1700 đen 1786 đa "nhap khau" 610.000 no le da đen.
Su giam sut nghiem trong dan so o chau Phi do bi bat sang chau My đa dan đen su pha hoai to lon đoi voi chau Phi trong su phat trien cua no. Chinh Bach khoa toan thu Phap (1936) cung phai thua nhan rang: "Dan so chau Phi tu ba the ki nay khong tang len đuoc. O the ki 17, the ki 18, chau Phi cung nhu chau Au co khoang 1/5 dan so Trai Đat, chau A co 1/2 dan so. Nhung ngay nay, phan cua chau Phi con lai duoi 1/13 dan so the gioi. Mac du nguoi da đen co kha nang sinh san rat nhieu, dan so chau Phi trong khoang 300 nam sau đo đa giam xuong chu khong tang len"


= Anh huong đen van hoa đia phuong =
John Lame thuoc toc nguoi Sioux cua Lakota đa noi ve su anh huong voi nguoi da đo do cuoc xam chiem thuoc đia ma nguoi da trang tien hanh o cac thuoc đia Bac My:

Truoc khi nguoi anh em da trang đen đe mang cho chung ta "nen van minh", chung ta khong co bat ky loai nha tu nao. Vi vay, chung ta cung khong co toi pham. Khong co nha tu, khong co toi pham. The nen, chung ta khong co o khoa lan chia khoa, va boi vay ma chung ta cung khong co trom cuop. Khi mot nguoi ngheo đen noi anh ta khong co đu tien đe mua mot con ngua, mot tup leu, hay mot cai men, anh ta se co đuoc no nhu mot mon qua. Chung ta khong "van minh" đe chu tam vao nhung tai san cua su van minh. Chung ta khong biet đen bat ky loai tien te nao nen gia tri cua mot nguoi khong đuoc chung ta đo luong bang su giau co. Chung ta khong đat ra bat ky van ban luat nao, cung khong co luat su, khong co chinh khach, boi vay chung ta khong lua đao va bip nguoi khac. Chung ta thuc su o trong tinh trang toi te truoc khi nguoi da trang đen, va toi khong biet phai giai thich the nao ve cach quan ly nhung thu co ban (ma ho bao voi toi la chung) rat can thiet cho mot xa hoi hien đai


= Cac nan đoi do che đo thuc dan gay ra =
Cac nuoc thuoc đia thuong xay ra nan đoi do chinh sach cai tri boc lot cua nuoc thuc dan. Trong thoi ky An Đo thuoc Anh, mot vai nan đoi khung khiep nhat đa đuoc ghi chep lai, gom ca Đai nan đoi 1876–78, đa khien cho tu 6,1 trieu đen 10,3 trieu nguoi chet va nan đoi o An Đo 1899–1900, lam tu 1,25 trieu đen 10 trieu nguoi chet. Đai dich hach lan thu ba khoi đau tu Trung Quoc giua the ky 19, lay lan khap luc đia va đa lam 10 trieu nguoi An Đo thiet mang.
Nam 1901, Tap chi The Lancet uoc tinh it nhat 19 trieu nguoi An Đo đa chet o khu vuc Tay An do nan đoi nhung nam 1890. So nguoi chet tang cao la do thuc dan Anh khong chiu cuu dan chet đoi. Hau qua la tuoi tho binh quan o An Đo sut giam 20% trong giai đoan 1872 - 1921. Trong 120 nam duoi ach cai tri cua thuc dan Anh, An Đo trai qua 31 tran đoi nghiem trong (trong khi 2.000 nam truoc khi bi Anh cai tri, An Đo chi xay ra 17 nan đoi). Thong ke cho thau cac nan đoi do chinh sach cua nguoi Anh gay ra đa lam chet it nhat 29 trieu nguoi An Đo
Tai Viet Nam, nan đoi cung xay ra vao thoi Phap thuoc. Khoang 1 toi 2 trieu nguoi Viet đa chet chi rieng trong nam 1945 vi nan đoi (xem Nan đoi nam At Dau).


= Truyen giao =
Cac nuoc thuc dan Tay phuong đa loi dung ton giao va dung cuon Kinh Thanh nhu mot vu khi tu tuong đe đi chiem thuoc đia va xam thuc van hoa bat cu o đau va bat cu luc nao ma ho thay co the. Boi vay, mot nguoi Phi Chau, giam muc Anh giao Desmond Tutu, đuoc giai thuong Nobel hoa binh nam 1984, đa phat bieu:

Tai Viet Nam, cac giao sy Thien Chua giao đa tro giup đac luc cho thuc dan Phap xam chiem nuoc nay đe đoi lay nhung loi ich do Phap cap cho. Nha cach mang Nguyen Ai Quoc đa viet:


= Diet chung =
Tai nhieu noi, cac đoi quan thuc dan đa tieu diet sach dan ban đia đe gianh lay đat đai. Tieu bieu nhat la cuoc Diet chung nguoi ban đia Bac My keo dai cho đen cuoi the ky 19, khi nhung nguoi tho dan da đo chau My bi tan sat va đuoi khoi đat đai cua ho. Tai nhieu noi, nguoi da đo to chuc chien đau chong lai quan My nhung cuoi cung ho van bi đanh bai. Co khoang 100 cuoc chien va hang chuc ngan tran chien nho khac đa dien ra tu nam 1783 đen 1924. Nam 1924, Chien tranh Apache tai mat tran Tay Nam giua bo toc Apache chong đo cuoc xam lang cua quan đoi My ket thuc voi that bai cua bo toc Apache, đa đanh dau that bai cuoi cung cua cuoc khang chien dai 302 nam cua nguoi da đo chong thuc dan chau Au (ke tu tran Jamestown nam 1622 giua thuc dan Anh va lien minh Powhatan o thuoc đia Virginia) va 141 nam chong quan My cua cac bo toc da đo ban xu.
Hang chuc trieu nguoi da đo cung đa chet trong qua trinh mo rong lanh tho cua nguoi My. Theo uoc tinh, nguoi da đo o My co khoang 15 trieu khi nguoi Tay phuong bat đau xam luoc, đen nam 1890 thi chi con lai chua đay 250 ngan nguoi. 98% dan so da đo đa bi tieu diet sau 1 the ky xam luoc cua nguoi My Phan lon nhung nguoi song sot bi don vao nhung khu đat can coi, heo lanh ma chinh quyen My goi la nhung "khu bao ton" (Reservations).
Trong sach tua đe American Holocaust, nha su hoc nguoi My la David Stannard cho rang cuoc can quet sat hai nguoi ban đia tai chau My qua nhieu chien dich cua nguoi chau Au va cac the he sau (Anglo Americans - nguoi da trang Hoa Ky) la mot hanh đong diet chung khong lo nhat trong lich su nhan loai..


Tham khao Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Colonialism tai Wikimedia Commons
Liberal opposition to colonialism, imperialism and empire (pdf) Luu tru ngay 31 thang 12 nam 2005 tai Wayback Machine - cua giao su Daniel Klein
Margaret Kohn. "Colonialism". Trong Zalta, Edward N. (bien tap). Stanford Encyclopedia of Philosophy (bang tieng Anh).
Globalization (and the metaphysics of control in a free market world) Luu tru ngay 28 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine - video truc tuyen ve toan cau hoa, chu nghia thuc dan, va su đieu khien.