Nguyen Lai (2 thang 7 nam 1902 – 10 thang 10 nam 1982) ten khai sinh la Nguyen Hien Lai, la mot dien vien san khau kiem soan gia tuong nguoi Viet Nam, đuoc biet đen la mot trong nam nguoi dien tuong xuat sac cua Quang Nam, rieng ong noi bat voi cac vai "ninh" cua nghe thuat tuong.


Than the Nguyen Lai, ten khai sinh la Nguyen Hien Lai, sinh ngay 2 thang 7 nam 1902 tai lang An Quan, nay la xa Đien Phuong, thi xa Đien Ban, tinh Quang Nam. Gia đinh ong co truyen thong ve nghe thuat tuong. Cha cua ong la Nguyen Hien Phon, tung lam Bang ta Hoi An đuoc vai nam roi thanh lap ganh hat Bau Bang. Bac ruot cua ong la soan gia Nguyen Hien Dinh, tung lam quan Tuan phu roi ve huu va mo mot truong hat tai nha, co the xem đay la truong hat co đinh đau tien o Quang Nam. Ca ong noi, cha va bac ruot cua ong đeu lam quan duoi trieu Nguyen nhung đeu hoat đong va phat trien nghe thuat tuong. Thuo nho, ong đuoc hoc chu Han voi cha va đa boc lo đam me voi nghe thuat hat boi mac du bac va cha cua ong đeu khong muon cho ong theo nghe. Sau khi cha mat, ong chuyen đen o nha bac đe an hoc va đuoc lam chan nhac vo cho ganh Tuong An Quan. Ong đa mat toi 10 nam ren luyen đe khac phuc nhung khuyet điem ve giong hat va hinh the khi vao nghe.
Tu thap nien 1930, Nguyen Lai đuoc gioi nghe thuat va nguoi xem xep vao mot trong Ngu my cua nghe thuat tuong Quang Nam gom: Lao vo ong Đe (Chanh Đe), lao van ong Pham (Nguyen Pham), kep ong Tao (Nguyen Nho Tuy), ninh ong Lai (Nguyen Lai), tuong ong Thuy.


Su nghiep = Truoc nam 1945 =
Nam 1922, Nguyen Lai bat đau đuoc bieu dien tren san khau. Tu nhung vai đau tuong, nguoi bao tin, binh linh, đen cac loai kep rung, kep cau, roi thay the cho nhung dien vien bi đau om, tiep đen voi nhung vai lon hon. Vai Vuong Hoanh trong vo Nhac Phi Pha Lo la vai dien đau tien Nguyen Lai chinh thuc đuoc phan cong đong cho chinh nguoi bac ruot la cu Nguyen Hien Dinh xem, vi vay ma cha va bac cung đa đong y cho ong theo nghe tuong. Nguyen Lai đuoc coi la nghe si hat boi va thuc su noi tieng toan Quang Nam vao nam ong 27 tuoi.
Tai Quang Nam, khi Cai luong Sai Gon o at tran ra, hat Boi gap nhieu kho khan trong canh tranh, Nguyen Lai roi ganh hat Chanh Đe đe cung voi Pho Pham lap ganh hat rieng tai Tam Ky nhung khong thanh, cuoi cung ong phai ve que hoc nghe thuoc.
Nam 1933, trieu đinh Hue đoi chanh, pho ca Quang Nam tuyen chon dien vien hat Boi ra Hue lay tien giup nan lut o Nghe An. Nguyen Lai tro lai voi nghe hat Boi va trong giai đoan nay ong lap gia đinh voi ba Ngo Thi Lieu, mot nghe si tuong noi tieng nguoi Quang Tri. Nam 1941, Vo chong Nguyen Lai – Ngo Thi Lieu cung anh ho ong la soan gia Tong Phuoc Pho lap ganh Tan Thanh Ban voi chu truong cach tan san khau hat Boi. Tan Thanh Ban luu dien nhieu noi tu Đa Lat đen Nghe An. Ve sau, mat tham Phap nghi ngo ganh hat co lien quan đen Cong san nen khong cho Tan Thanh Ban luu dien ngoai tinh.


= Sau nam 1945 =
Sau Cach mang Thang Tam, Nguyen Lai cung Tong Phuoc Pho dung cac vo dien Co giai phong, Guong phan đau. Nam 1952, khi Lien Khu uy V thanh lap đoan hat boi, Nguyen Lai đuoc moi tham gia, ong la mot trong nhung nguoi sang lap Đoan Tuong Lien Khu V. Ong luyen tap cho cac dien vien moi voi cuong vi Chu nhiem khoa Tuong, đong thoi cung cac nghe si co ten tuoi khac cung sang tac va dan dung cac vo dien moi nhu Nhan dan đi nap lua, Đuong ve vu Quang, Trung Vuong khoi nghia; cung cac vo tuong co đuoc cai bien lai: Ngon lua Hong Son, Ta Ngoc Lan lan lua...
Nam 1953, Nguyen Lai sang tac vo Chi Ngo, tac pham đa gay tieng vang ngay lan đau cong dien. Sau Hiep đinh Geneve nam 1954, ong tap ket ra Bac. Vo Chi Ngo đat giai khuyen khich giai thuong Pham Van Đong nam 1954 cua Hoi Van nghe Lien khu V va nhan giai đac biet tai Đai hoi Van cong toan quoc nam 1956. Tai Đai hoi Hoi Nha van Viet Nam lan thu I nam 1957, Nguyen Lai đuoc tham gia nhu mot hoi vien sang lap. Ong cung co cong đua vai dien Trum So (vo tuong Ngheu so oc hen) len man anh. Ong con ve lai hon 120 mau hoa trang khuon mat cac vai tuong cung nhu tham gia cai bien, chinh ly, hieu đinh nhieu vo tuong khac. Nguyen Lai con đao tao nhieu the he tre ve nghe thuat tuong. Nam 1959, Truong Ca kich dan toc Viet Nam thanh lap, ong đuoc cu lam Chu nhiem khoa tuong. Ong đa viet bo giao trinh giang day mon nghe thuat tuong va nhieu bai nghien cuu đang tren cac bao, tap chi.


= Tu nam 1975 =
Sau ngay mien Nam giai phong, Nguyen Lai ve Đa Nang dung cac tiet muc co va đao tao dien vien cho Đoan tuong Phuong Nam va sau đo la đoan Tuong Quang Nam – Đa Nang. Sau đo Nguyen Lai lam Chu nhiem khoa Tuong o Truong Nghe thuat san khau Viet Nam. Ong la giao vien bo mon tuong o Truong Van hoa nghe thuat Quang Nam cung voi cac nghe si Nguyen Pham, Ngo Thi Lieu, Nguyen Nho Tuy đao tao cac lop dien vien tre.
Nguyen Lai qua đoi ngay 10 thang 10 nam 1982 tai thanh pho Đa Nang, tinh Quang Nam – Đa Nang. Nam 1984, ong đuoc Nha nuoc truy tang danh hieu Nghe si Nhan dan đot đau tien.


Vinh danh Nam 1975, mot tai lieu nghien cuu ve ong do tac gia Nguyen Thi Nhung bien soan va phat hanh boi Nha xuat ban Van hoa. Ngoai ra, ten cua ong đuoc đat cho mot con đuong tai Đa Nang.


Tham khao