Trong roi lai chat hay Trong - chat la hien tuong xay ra trong linh vuc nong nghiep đe chi hanh đong trong trot mot loai cay nong san do thay nhu cau mua lon, loi nhuan cao dan đen nong dan chat bo cay trong hien co. Nong dan chuyen sang trong loai cay đuoc xem la co kinh te hon. Mot thoi gian sau đo lai chat bo dien tich cay moi trong va lai trong loai cay khac, trong roi lai chat cu the lap lai. Hien tuong nay lien quan đen nguyen ly cung - cau trong nong nghiep va bien đong thi truong nong san.


Tinh trang Tai mien Bac Viet Nam, o cac tinh Bac Giang, Hoa Binh, Yen Bai, Phu Tho,...dien ra viec chat vai thieu đe trong cay an qua co mui nhu cam, buoi,...cac loai qua nhu buoi tung co gia gan 30.000 VND/kg khi hang hoa don u gia tuot xuong chi con 5.000 VND/kg dan đen tu 2022 bat đau xay ra hien tuong nong dan chat cay buoi đa trong. Vung trong cam Cao Phong đuoc biet đen rong rai cua tinh Hoa Binh co dien tich 900 ha trong cam nam 2010. Dien tich đa gia tang len gan 3.000 ha vao nam 2021 nhung sau đo nong dan lai tien hanh chat bo, đen 2022 dien tich chi con 1.700 ha. Nong dan chuyen sang trong chuoi, mia, dua.

Tai mien Đong Nam Bo, nong dan Đong Nai đua nhau chat chom chom troc đe trong chom chom nhan, roi đen nam 2016 lai chat đe trong chom chom Thai. Nguyen nhan la do gia ca, trong khi chom chom troc chi co gia 5.000 - 6.000 VND/kg, chom chom nhan co gia 15.000 VND/kg thi chom chom Thai co gia 18.000 VND/kg. Vao nam 2018 o Trang Bom, Đong Nai, nhieu dien tich ho tieu bi chat đe trong chuoi cay mo, do nong dan thay gia tieu qua thap con gia chuoi lai qua cao. Vao nam 2022, nhieu dien tich thanh long o Ba Ria - Vung Tau bi đon đe chuyen sang cay trong khac. Tai Binh Phuoc, nguoi dan chat đieu, ho tieu, cao su, ca phe,...đe trong sau rieng. Đen nam 2022, dien tich trong sau rieng la 4.802 ha, trong khi đo dien tich ca phe giam 604 ha, dien tich trong ho tieu giam 1.144 ha. Thang 9 nam 2022, sau rieng cua Viet Nam chinh thuc đuoc xuat khau chinh ngach sang Trung Quoc dan đen viec chat đe trong sau rieng dien ra manh hon.
Nam 2016, nguoi dan o Mang Yang va mot so huyen khac o Gia Lai, đa o at chat cay cao su tren 10 nam tuoi va chat cay ca phe đe trong chanh day. Đieu nay do gia mu cao su hien tai thap, trong khi chanh day co gia 20.000 VND/kg. Tuy nhien, đen 2023, gia chanh day tuot xuong manh khien nguoi trong bi lo nang. Nam 2022, o Binh Thuan co 2.500 ha thanh long bi chat đe chuyen sang cay trong khac, 1.500 ha khac ngung canh tac.
Tu nhung nam 2010, tai cac tinh khu vuc Tay Nam Bo, nhu Tien Giang, dien ra viec pha bo lua trong mit, sau đo chat bo cac vuon mit đe trong sau rieng. Mot so vung trong truc tiep tu lua len vuon sau rieng. Nam 2012 o Vinh Long, Hau Giang, nong dan bo lua trong cam sanh do ho thay gia cam sanh tang cao. Gia len đen 33.000 VND/kg, tham chi van co loi nhuan neu gia chi o muc 7.000 VND/kg, vi chi phi chi khoang 4.000 VND. Theo mot đanh gia, mot hecta lua mang đen loi nhuan 50 trieu VND nhung cung dien tich loi nhuan trong cam sanh la 500 trieu. Tuy nhien, đen nam 2018, nong dan lai phai chat cam đe trong cac loai cay an qua khac do hang qua nhieu, gia ca khong on đinh trong khi vat tu nong nghiep lon. Nong dan Vinh Long đa chuyen sang trong mit Thai sieu som khi gia loai qua len đen 50.000 VND/kg vao dip Tet. Dien tich mit huyen Chau Thanh, tinh Hau Giang tang nhanh tu hon 600 ha trong nam 2017 len gan 1.000 ha trong nam 2018.
Nam 2012, mac du san luong dua cua Ben Tre gia tang nhung Trung Quoc chi nhap it hon, giam 70%, cung thoi điem gia dua toan cau sut giam, khien nong dan o at chat dua, nhieu nguoi chuyen sang trong buoi da xanh. Vao nam 2015 o Hau Giang va Soc Trang, gia thanh long tuot xuong chi con 3.000 VND/kg, gia đu đu la 500-1.000 VND/kg, dan đen nong dan chat bo đe trong chanh khong hat khi gia loai qua nay len đen 20.000 VND/kg. O Ben Tre, vao nam 2018, nong dan chat vuon cay mang cut sau nhieu nam chung co gia cao, nhung ho khong trong lai loai cay an trai khac ma trong cac loai hoa kieng va cay giong. Nam 2022, nhieu khu vuc o Long An nong dan cung bat đau chat thanh long đe trong cac loai cay khac.
Sau rieng hien đang la nong san gia tri kinh te cao, theo Đe an "Phat trien ben vung cay an qua chu luc" do Bo Nong nghiep va Phat trien nong thon thuc hien dien tich se la 75.000 ha đen nam 2030 nhung đen nam 2022 dien tich trong đa tang len đen 110.000 ha, phan bo khap mien Tay, mien Đong va Tay Nguyen. Đieu nay dan đen rui ro rat lon do van đe đau ra hang hoa.


Nguyen nhan Nguyen nhan lon anh huong đen hien tuong Trong roi lai chat la tu Trung Quoc. Phan lon nong san Viet Nam xuat khau sang nuoc nay, co thoi điem thi truong Trung Quoc nhap so luong lon hang nong san, chang han mit. Vao mot so thoi điem ho khong nhap hang dan đen hang hoa don u. Mot nguyen nhan anh huong truc tiep đo la hau qua cua Đai dich COVID-19 khien tinh trang lo la, pha san tren dien rong nhieu nganh nghe, bao gom ca linh vuc nong nghiep. Nong san cua nhieu nuoc nhu Thai Lan, Campuchia,... cung canh tranh khoc liet voi nong san Viet Nam đe nhap vao Trung Quoc. Su bien đong thi truong tieu thu nong san Trung Quoc gay ra khung hoang tu đo dan đen hien tuong trong - chat, đieu đo cho thay su phu thuoc nang ne cua Viet Nam vao thi truong Trung Quoc, thi truong xuat khau nong san gan nhu duy nhat cua Viet Nam. Nam 2016, Truong Phong Nong nghiep va Phat trien nong thon huyen Mang Yang Pham Ngoc Co cho biet "Ngay ca cay cao su, khoai mi cung ban sang thi truong [Trung Quoc] la chu yeu". Mot du lieu ve thanh long, hon 80% trong san luong 1,4 trieu tan thanh long cua Viet Nam đuoc xuat sang Trung Quoc.
Van đe lon cua hien tuong trong - chat khong chi la so luong nong san ma la van đe chat luong. San pham khong đuoc chu trong chat luong dan đen bi ngung xuat khau. Đau nam 2023, thanh long ruot đo cua Viet Nam xuat sang Nhat Ban bi đinh chi. Yeu cau chat luong can đuoc đap ung đay đu, đieu nay minh chung thong qua chung nhan ma vung nong san xuat khau.
Viec thieu quan ly ve gia ca gay thiet hai nang cho nguoi nong dan. Tai Ben Tre, gia mang cut mua tai vuon co thoi điem 40.000 VND/kg nhung gia ban troi noi ben ngoai chi co 30.000 VND/kg, tu đo gay thiet hai cho ho. Nhu the, gia ca hoan toan chi phoi hien tuong trong - chat nay chu khong phai su đam bao cua cac hop đong thuong mai. PGS.TS Nguyen Van Huynh - nguyen giang vien khoa nong nghiep Truong Đai hoc Can Tho đa co đanh gia nguoi nong dan chay theo phong trao, trong trot đanh lieu, chi thay cai loi trong ngan han. Khong chi gia ban ma con gia vat tu nong nghiep qua cao, chi phi cua phan bon, thuoc tru sau,... tang manh khien loi nhuan khong the bu đap, do đo dan đen chat - trong. Nam 2023, nong dan nhieu đia phuong o Ben Tre van chat bo buoi da xanh du gia nong san loai qua nay đa co dau hieu tang lai. Ho chuyen sang trong loai cay khac nhu dua xiem xanh, đieu.
Hien tai thi chinh quyen khong the kiem soat noi nong dan. Nam 2011, chinh quyen Hau Giang co gang tim cach khong che viec bo lua trong cam sanh, nhung qua muon. Chi rieng xa Tan Thanh thuoc Nga Bay đa co 1.043 ha trong cam, trong khi lua chi con dien tich 4,4 ha. Tai xa Phu Huu huyen Chau Thanh, 400 ha buoi nam roi chi con 80 ha. Chung cung bi chat đe trong cam. Truong Phong Nong nghiep va Phat trien nong thon huyen Mang Yang Pham Ngoc Co cho biet "Nguoi dan thay trong cay gi co loi thi ho trong, khong can đuoc". Nam 2023, Cuc truong Cuc Trong trot Nguyen Nhu Cuong cho biet Bo Nong nghiep va Phat trien nong thon hay UBND cap tinh khong the bat buoc nguoi dan, "Co quan nha nuoc chi đung tren goc đo tong the nhu thi truong trong va ngoai nuoc, đieu kien tu nhien, thi truong canh tranh... đe khuyen cao, canh bao nong dan chu khong the cam nong dan khong đuoc trong cay nay hay phai trong cay khac..."
Trong - chat dien ra khong đong bo, "manh ai nay lam", dan đen san xuat manh mun, quy mo nho le, thieu lien ket, thieu thong tin thi truong. Dan đen trong roi lai kho khan đau ra thi truong tieu thu.
Cac giong cay trong moi cho ra nong san co nhieu uu điem vuot troi nen nhat thoi thu hut khach hang tieu thu tren thi truong. Viec trong chung cung co nhieu thuan loi. Mot vi du, chanh khong hat co nguon goc tu My. Qua chanh khong co hat, vo mong, nuoc it chua, khong co vi đang nhu chanh giay. Cay cho trai quanh nam, cay it gai, nang suat cao, kha nang khang benh tot. Trong sau 18 thang la đa co the thu hoach. Loi nhuan do giong cay moi mang lai rat lon cung khien nong dan nhat thoi chay theo, chang han, viec trong chanh day o Gia Lai trong nam 2016 đuoc tinh toan chi đau tu 100 trieu VND vao 1 ha đat co the mang ve loi nhuan 1 ty VND. Ong Pham Ngoc Co cho biet "Rat kho thuc hien quy hoach loai cay trong vi phai phu thuoc vao thi truong tieu thu".
Mot nguyen nhan bat kha khang cua chat roi trong la do tinh trang xam nhap man khien cac vuon cay bi mat mua hoac chet, đieu nay thay ro tai Tien Giang, Ben Tre. Tai xa Tam Binh, Cai Lay, Tien Giang, thien tai kep gom đot han han va nuoc nhiem man nghiem trong nhat chua tung co vao nam 2020, hon 70 % dien tich canh tac sau rieng bi chet, so con lai cung đang chet dan.


Hau qua Tinh trang trong - chat bat đau tu viec chay theo nhu cau thi truong, khi mot loai san pham nong nghiep đang giai đoan gia tri cao nhieu nong dan đo xo mua cay giong ve trong. Viec trong cay chay theo gia ca cao va cay bi chat khi gia ca thi truong loai nong san đo sut giam. Tuy nhien đa dien ra hien tuong gia ca tang tro lai thi thi truong thieu hang, nguoi nong dan thi đa chat sach cay trong vuon cua ho. Trong nam 2022 nong dan Tien Giang chat mit, nhung sang nam 2023 gia mit tang tro lai. Tai Ben Tre, chi trong vai nam kho khan, khong chi gia dua tuot qua thap, thuong lai cung khong mua hang nen nhieu nong dan chat vuon dua cua ho, đen khi gia dua tang manh tro lai thi lai khong co dua đe ban.
Viec gia ca khong on đinh, bien đong lien tuc dan đen he qua la thoi quen ep gia cua thuong lai, thu mua voi gia chenh lech lon. Tuy chinh quyen co keu goi va doanh nghiep đa co tham gia giu gia thu mua "giai cuu" nhung khong the keo dai qua lau.
Viec chat roi trong mat rat nhieu thoi gian đe co the thu hoach lai. Chang han sau rieng mat tu 4 đen 5 nam thi cay sau rieng moi đu muc truong thanh đe thu hoach. Trong thoi gian đo, nguoi nong dan co the se khong co bat ky khoan thu nhap nao đe trang trai cuoc song. Cac van đe khac la ky thuat trong sau rieng kha cao, chi phi vat tu nong nghiep rat lon. Đong thoi rui ro ve dich benh, thien tai. Mang cut cung can thoi gian dai tuong ung, khoang 5 nam moi co the cho trai vu mua đau tien. Đoi voi van nan cua dua o Ben Tre vao nam 2012, nhieu y kien đua ra cung cho thay, chat dua roi phai cho rat nhieu nam, trong thoi gian đo nong dan song bang gi. Viec trong lai cung la khoan ton kem vi đoi hoi phai co von, von trong lai va chi phi cham soc trong thoi gian dai cho đen khi co the thu hoach.
Viec gia ca bap benh va ton that tu chat roi trong dan đen đoi song nong dan tro nen kho khan, nhat la ve y te, giao duc.
Trong cac truong hop khac, nong dan tien hanh chat cay trong cu roi trong cay trong moi tren nhung vung đat khong phu hop cho cay trong moi ve mat khi hau, tho nhuong gay kem chat luong nong san va san luong thap. Do đo, hieu qua kinh te thap. Nong san chat luong kem xuat phat tu nong dan trong loai cay moi ma ho khong chuyen. Mot vi du, viec trong thanh long tai Ca Mau, nguoi nong dan chua lam tot viec canh tac do khong am hieu ky thuat trong, cham soc, chong sau benh nen nang suat thap, chat luong qua khong cao.
Loi nhuan lon cua mot so nong san khong chi khien nguoi nong dan chat bo cay trong vuon cua ho đe trong lai ma thuc đay ho đi thue them nhieu đat đai đe trong loai cay đang co gia tri cao. Chang han viec thue đat trong cam tu nam 2012 o mot so tinh Vinh Long, Hau Giang.
Khi dien tich trong cua mot loai cay nong nghiep gia tang dan đen san luong tang len, cung ung vuot nhu cau thi truong dan đen hang hoa nong san tran ngap va gia ca bat đau sut giam. Thuong lai khong thu mua hoac thu mua voi gia mua thap, dan đen nong dan bi lo do khong bu noi chi phi vat tu nong nghiep, gom phan bon, thuoc tru sau,...va cong lao đong. Cuoi cung, nong dan tien hanh chat bo cay trong va bat đau trong cay trong khac khi ho thay san pham cua loai cay đo đang đuoc gia tren thi truong. Hien tuong chay theo cau, cung thua đuoc lap đi lap lai dan đen viec trong roi lai chat. Hien tuong trong- chat lien tuc cuoi cung đa đay nong dan vao kho khan khien nhieu nguoi buoc phai ban đat đe thanh toan no nan.


Giai phap Viec khuyen khich han che trong - chat cua nong dan la giai phap đau tien. Vo Huu Thoai, Vien truong Vien Cay an qua mien Nam Viet Nam đua ra y kien: "Chung toi khuyen nguoi dan trong qua trinh trong khi nong san gap gia thap đung voi pha bo, can tim hieu thi truong va giam đau tu đe ha chi phi san xuat, đoi gia tang lai se cham soc đau tu. Nhu vay se giam thiet hai hon so voi viec voi va chat va đau tu trong moi" Nam 2012, Cuc pho Cuc Trong trot Bo Nong nghiep va Phat trien nong thon la Phan Van Du noi ve nganh dua Ben Tre "Mac du gia dua lien tuc giam tu đau nam 2012 đen nay va đang o muc “thap khong tuong”, nhung đay la chuyen nong lanh cua thi truong. Mot thoi gian ngan nua thoi, kinh te the gioi hoi phuc thi suc tieu thu tang tro lai, gia dua se tang. Chinh vi the, nguoi dan Ben Tre can binh tinh, co gang chiu đung them mot thoi gian". Nong dan can canh tac on đinh, ben vung, tranh chay theo trao luu. Viec chuyen đoi cay trong can xem xet ky kha nang thich ung thoi tiet, tho nhuong, nhu kha nang chiu phen cao, cay giong phu hop voi đia phuong.
Giai phap thu hai la lien ket voi doanh nghiep đe ho co bien phap bao tieu san pham on đinh cho nguoi nong dan, nong dan can co Hop tac xa va mo hinh nay se lien ket voi doanh nghiep, va lien ket voi quan ly cua nha nuoc. Viec lien ket gan voi nhieu khau, tu cay giong, ky thuat canh tac, tieu thu, che bien, xuat khau. Chinh phu xac đinh 4 lien ket: nha nong, doanh nghiep, nha nuoc, nha khoa hoc đe nong nghiep phat trien ben vung, han che tinh trang cung vuot cau.
Giai phap thu ba la hinh thanh cac vung đa đuoc gan voi ma so vung trong xuat khau đe giu on đinh san luong nong san xuat khau. Khi co ma vung trong xuat khau thi thi truong nhap tu Trung Quoc moi khong bap benh, cung nhu viec quan ly cua nha nuoc (Viet Nam) truoc cac bien đong thi truong nong san moi hieu qua. Nhu the, cac van đe chinh la đau ra tieu thu cua nong san, chi can giai quyet van đe nay thi hien tuong trong - chat se cham dut. Tuy nhien, đoi hoi viec mo rong vung trong đuoc cap ma so, cung nhu đam phan tang so luong hang đuoc xuat khau. Đong thoi, chat luong hoa nong san theo tieu chuan VietGAP, GlobalGAP.
Giai phap thu tu la che bien, đong goi, đa dang hoa san pham, tranh viec phu thuoc hinh thuc ban tuoi nong san. Giai phap thu nam la mo rong thi truong xuat khau nong san sang nhieu nuoc, to chuc cac su kien festival Trai cay, chang han festival Dua vao thang 5 nam 2012. Giai phap thu sau la ket hop du lich sinh thai va ket hop san xuat, nhu viec nuoi thuy san o cac muong nuoc trong vuon. Chinh quyen cung đa xac đinh, Viet Nam can thay đoi tu duy, tu tu duy san xuat nong nghiep sang tu duy kinh te nong nghiep.
Ben canh giai phap dai han con co giai phap khan cap la giai cuu nong san.
Viec chuyen sang trong loai cay khac co nhieu kho khan, nguoi nong dan thieu kinh nghiem ve loai cay trong moi, cung nhu đoi mat kho khan chua co kinh nghiem tim thi truong tieu thu. Đieu nay khien mot so nong dan co su can trong trong qua trinh chuyen đoi cay trong, ho chat - trong mot cach tu tu. Ho tiep tuc canh tac cay trong hien co, nhung trong xen loai cay ma ho đanh gia co gia tri cao, đang co suc hut tren thi truong tieu thu. Viec trong xen tung buoc mot so phan đat mot cach tu tu, ben canh đo la hoc hoi va nghien cuu kien thuc, kinh nghiem ve loai cay trong moi. Tai Phu Tan, An Giang, khoang 2012, nong dan đuoc khuyen khich trong xen cam va buoi.


Xem them Giai cuu nong san
Chuyen đoi san xuat nong nghiep
Đuoc mua, mat gia
Lay ngan nuoi dai


Tham khao