Louis XVI cua Phap (23 thang 8 nam 1754 – 21 thang 1 nam 1793) la quan vuong nha Bourbon, cai tri nuoc Phap tu nam 1774 đen 1792, roi bi xu tu hinh nam 1793 trong Cuoc cach mang Phap.
Ke vi ong noi, Louis XV bi nguoi dan cam ghet, Louis XVI rat quan tam đen su bat binh đang dang cao cua nguoi dan Phap chong lai nen quan chu chuyen che. Ngay tu đau, nha vua no luc cai cach vuong quoc theo cac chuan muc cua phong trao Khai sang (cham dut nan tra tan, bai bo che đo nong no, khoan dung đoi voi nguoi Do Thai va tin huu Khang Cach, bo thue đat đanh tren nong dan va dan thuong...). Du vay, do khong đu quyen luc đe ap đat y chi chinh tri cua minh, nhung cai cach cua nha vua đa sup đo truoc thai đo thu đich cua gioi quy toc. No luc hien đai hoa vuong trieu nuoc Phap bi that bai.
Louis XVI tich cuc ung ho nguoi My trong cuoc đau tranh gianh đoc lap tu nguoi Anh, la đieu ho đat đuoc qua Hiep uoc Paris nam 1783. Tuy nhien, chinh hinh mau cuoc Cach mang My, cung cuoc khung hoang tai chinh theo sau viec nuoc Phap dinh liu vao cuoc chien, la hai trong nhung nguyen nhan khien bung no cuoc Cach mang Phap nam 1789.
Cach mang Phap huy bo nen quan chu chuyen che va thiet lap nen quan chu lap hien vao nam 1791. Du nhan đuoc su ung ho rong rai cua dan chung trong cuong vi quoc vuong cua nen quan chu lap hien, chinh su thieu quyet đoan va quan điem thu cuu cua Louis XVI đa khien dan Phap dan da thay đoi thai đo, xem nha vua nhu la bieu tuong cua su chuyen quyen cua che đo cu (ancien regime), uy tin cua nha vua suy giam tram trong. Su kien nha vua cung hoang toc đao thoat đen thi tran Varennes cung co tin đon cho rang nha vua tim kiem su tro giup tu ben ngoai nham đao nguoc noi tinh nuoc Phap. Khi long trung thanh đoi voi nha vua cang bi ton thuong nghiem trong thi no luc lat đo vuong quyen đe thiet lap mot nen cong hoa cang nhan đuoc nhieu hau thuan.
Louis XVI bi bat giu trong cuoc noi day ngay 10 thang 8 nam 1792, bi xet xu truoc Nghi vien, bi ket toi phan quoc, roi bi xu chem ngay 21 thang 1 nam 1793 trong tu cach "citoyen Louis Capet" (cong dan Capet), ong đuoc goi theo ho cua Huge Capet, nguoi sang lap trieu đai Capet – nhung nguoi lam cach mang cho rang gia toc Louis mang ho nay.
Cung luc, ngay 21 thang 9 nam 1792, nen Cong hoa Phap đuoc chinh thuc cong bo, cham dut nen quan chu keo dai lien tuc mot ngan nam tai nuoc Phap. Louis XVI la quan vuong duy nhat cua nuoc Phap bi xu tu hinh.


Thieu thoi Chao đoi o Đien Versailles, ngay tu luc moi sinh, Louis Auguste de France đuoc phong tuoc hieu Duc de Berry (Cong tuoc xu Berry). La con thu ba trong so bay nguoi con cua Louis, Thai tu nuoc Phap, va la chau noi Louis XV cua Phap. Me cua ong la Maria Josepha cua Ba Lan, con gai cua Augustus III cua Ba Lan, Tuyen đe hau Sachsen.
Cau be Louis-Auguste khong đuoc cha me quan tam vi ho ky vong vao nguoi anh trai cua cau, Louis, Cong tuoc xu Bourgogne, vua thong minh vua đep trai hon. Song, Cong tuoc xu Bourgogne lia đoi nam 1761 khi moi len chin. La mot cau be manh me va co suc khoe tot du rat nhut nhat, Louis-Auguste to ra xuat sac trong hoc tap va co nang khieu trong cac mon hoc nhu tieng Latin, lich su, đia ly, thien van hoc, đong thoi thong thao tieng Y va tieng Anh.
Cau thich cac hoat đong the chat nhu đi san cung ong noi, va tham gia nhung tro choi ran voi cac em trai, Louis-Stanislas Ba tuoc xu Provence, va Charles-Philippe Ba tuoc xu Artois. Cau cung đuoc khuyen khich theo đuoi so thich che tao khoa.
Ngay 20 thang 12 nam 1765, khi cha qua đoi vi benh lao phoi, cau be Louis-Auguste muoi mot tuoi tro thanh Thai tu nuoc Phap. Me cau, suy sup sau cai chet cua chong, qua đoi ngay 13 thang 3 nam 1767. Nen giao duc bao thu va nghiem khac nhan lanh tu Cong tuoc xu Vauguyon tu nam 1760 cho đen khi ket hon nam 1770 khong giup ich gi nhieu cho Louis-Auguste khi cau len ngoi nam 1774 ke vi ong noi, Louis XV. Đo la mot hon hop gom cac mon hoc ve ton giao, đao đuc, va nhan van


Vuong quyen chuyen che, 1774 – 1788 Khi đang quang nam 1774, nha vua chua đu tuoi 20, phai ganh vac trach nhiem nang ne vao luc chinh phu ngap trong no nan trong khi su bat man đoi voi nen quan chu "chuyen quyen" đang dang cao. Louis cung cam thay minh khong co đu pham chat cua mot nha lanh đao.
Louis quan tam nhieu đen su đong nhat ton giao va chinh sach ngoai giao. Do ap luc tu nhom Jansen trong Nghi vien, nha vua quyet đinh truc xuat Dong Ten khoi nuoc Phap. Nha vua co thu phuc long dan bang cach phuc hoi quyen luc cho cac nghi vien. Khong ai co the nghi ngo nang luc tri tue cua Louis, nhung ro la nha vua thieu su vung vang va quyet đoan. Trong nhieu chieu chi, nha vua thuong giai thich thien y cua minh la chi nham mang lai ich loi cho nguoi dan. Khi đuoc hoi ly do tai trieu tap Nghi vien, Louis noi rang, "Đay co the la mot đong thai chinh tri thieu khon ngoan, nhung đoi voi ta, no bay to uoc muon đuoc yeu thuong." Quyet tam lam mot minh quan, Louis tho lo, "can phai luon hoi y kien nguoi dan; ho khong bao gio sai."
Mot trong so cac su kien quan trong xay ra trong thoi tri vi cua Louis XVI la viec ban hanh Chi du Versailles, con goi la Chi du Khoan dung vao ngay 7 thang 11 nam 1787, va trinh Nghi vien ngay 29 thang 1 nam 1788. Chi du nay vo hieu hoa Chi du Fontainbleau co hieu luc keo dai suot 102 nam. Chi du Versaille danh cho nguoi dan khong phai Cong giao – gom co nguoi Khang Cach Huguenot, Lutheran, va nguoi Do Thai – tu cach dan su va tu cach phap ly tai Phap, cho ho quyen cong khai thuc hanh đuc tin. Du khong chinh thuc cong bo quyen tu do ton giao tai Phap - phai đoi them hai nam nua voi Declaration des droits de l'homme et du citoyen (Tuyen ngon quyen con nguoi va quyen cong dan) nam 1789, quyen tu do tin nguong moi đuoc cong nhan - Chi du Versailles đuoc xem la buoc tien quan trong trong no luc giam thieu su xung đot ton giao va cham dut su bach hai ton giao trong đat nuoc duoi quyen cai tri cua nha vua.
Nhung cai cach triet đe trong linh vuc tai chinh do Turgot va Malesherbes tien hanh khien gioi quy toc noi gian, chung bi chan lai tai Nghi vien voi lap luan nha vua khong co quyen phap ly thiet lap cac loai thue moi. Nam 1776, Turgot bi bai chuc, Malesherbes tu chuc, va bi thay the boi Jacques Necker. Necker ung ho cuoc Cach mang My, va chu truong vay tien nuoc ngoai thay vi tang thue. Nam 1781, ong co danh thien cam cua cong chung khi cho cong bo tai khoan va cac khoan chi phi cua hoang gia, nho đo nguoi dan Phap biet đuoc tai khoan cua nha vua chi co su thang du khiem ton. Khi chinh sach nay bi that bai tham hai, Louis bai chuc Necker, nam 1783 bo nhiem Charles Alexandre de Calonne thay the Necker, Alexandre de Calonne gia tang chi tieu cong nham cuu cac khoan no. Lai them mot that bai, nam 1787 Louis trieu tap Hoi nghi Quy toc đe thao luan đe an cai cach tai chinh do Calonne đe trinh. Khi đuoc nghe thong bao ve quy mo cua cac khoan no, ho sung sot va bac bo đe an.

Khi nhan ra rang minh đa đanh mat kha nang tri nuoc trong cuong vi mot quan vuong chuyen che, nha vua bi nhan chim trong tuyet vong. Bi mat quyen luc, nha vua lai chiu ap luc ngay cang gia tang đoi trieu tap Hoi nghi Quoc dan (Etats Generaux) von đa ngung hoat đong tu nam 1614 luc khoi đau thoi tri vi cua Louis XIII. Nhu la no luc cuoi cung nham thong qua nhung cai cach tien te, ngay 8 thang 8 nam 1788, Louis XVI tuyen bo trieu tap Hoi nghi Quoc dan, an đinh ngay khai mac la 1 thang 5 nam 1789. Bang quyet đinh trieu tap Hoi nghi Quoc dan, cung nhung đong thai khac trong suot thoi tri vi, Louis đat thanh danh va uy tin chinh tri cua minh vao tay nhung nguoi, khong giong nha vua, hau nhu vo cam đoi voi nguyen vong cua nguoi dan Phap.

Viec trieu tap Hoi nghi la mot trong nhung bien co khien tinh trang kinh te chinh tri bat on bien thanh cuoc cach mang, khoi đau tu thang 6 nam 1789 khi tang lop binh dan (Third Estate) trong Hoi nghi đon phuong tuyen bo ho la Quoc hoi. Tinh hinh dien bien phuc tap hon khi ngay 20 thang 6, 576 trong so 577 đai bieu thuoc Third Estate tu hop tai mot san quan vot trong nha cung the nguyen đoan ket va đau tranh cho đen khi hinh thanh mot hien phap. Ngay 9 thang 7, tuyen bo thanh lap Quoc hoi Lap hien.
Chi trong ba thang ngan ngui, phan lon quyen luc hanh phap cua nha vua bi chuyen giao cho cac đai bieu dan cu. Vu pha nguc Ba-xti ngay 14 thang 7 la mot su kien cung co va lam noi bat xu the đoi hoi mot su thay đoi triet đe tu trong long đai chung.


Ngoai giao Viec nuoc Phap tham du Chien tranh Bay nam đa đe lai nhieu he luy cho Louis XVI. Chien thang cua nuoc Anh giup ho chiem giu phan lon cac lanh tho thuoc đia cua Phap. Mac du co mot so lanh tho đuoc trao tra cho Phap trong nam 1763 theo Hiep uoc Paris, mot khu vuc rong lon o Bac My bi nhuong lai cho Anh.
Gioi lanh đao nuoc Phap tim cach cung co quan luc nham phuc thu nguoi Anh, va hi vong chiem lai nhung khu thuoc đia đa mat. Phap van con nhieu anh huong o Tay An, va tiep tuc duy tri nam cang thuong mai tai An Đo, do đo ho van con co hoi đe tranh chap va pho dien suc manh voi Anh Quoc.


= Cach mang My =

Mua xuan nam 1776, Bo truong Ngoai giao Vergennes tim thay co hoi ha nhuc nuoc Anh, ke thu truyen kiep cua nuoc Phap, đong thoi thu hoi lanh tho đa mat vao tay nguoi Anh trong Chien tranh Bay nam, bang cach ung ho cuoc Cach mang My. Pierre Beaumarchais thuyet phuc nha vua bi mat tiep lieu va cung cap sung đan cho nguoi My tu nam 1776, ky Hiep uoc Đong minh vao đau nam 1778, va gay chien voi Anh. Tay Ban Nha va Ha Lan cung gia nhap lien minh chong Anh.
Nhung tro giup ban đau cho phien quan My co ket qua tieu cuc sau nhung lan that tran o Rhode Island va Savannah. Nam 1780, Phap goi Rochambeau va de Grass đen giup nguoi My, đem theo mot luc luong hung hau gom hai quan va luc quan. Thang 7 nam 1780, đao quan vien chinh Phap đen My. Vua co mat o vung bien Caribbean, ham đoi Phap chiem giu cac đao nho nhu Tobago va Grenada. Su can thiep cua Phap la yeu to quyet đinh buoc quan đoi Anh duoi quyen chi huy cua Lord Cornwallis đau hang trong tran Yorktown nam 1781.
Sau khi nguoi My gianh đoc lap, bo chien tranh bat tay tai cau truc quan luc Phap. Tuy nhien, nam 1782, nguoi Anh đanh bai ham đoi chinh cua Phap va bao ve đuoc đao Jamaica. Louis het suc that vong vi khong the thu hoi Canada tu tay nguoi Anh. Chien tranh ngon het 1 066 trieu livre vay no voi lai suat cao (trong khi khong đuoc them cac loai thue moi). Necker che giau cong chung cuoc khung hoang tai chinh bang cach giai thich loi tuc binh thuong van cao hon chi phi binh thuong ma khong đe cap gi đen nhung khoan no. Sau khi Necker bi buoc phai tu chuc nam 1781, cac khoan thue moi bat đau đuoc ap dung.


= An Đo =
Louis XVI cung muon truc xuat nguoi Anh khoi An Đo. Nam 1782, Louis XVI lien minh voi Peshwa Madhu Rao Narayan. Bussy đieu đong binh linh đen Ile de France (Mauritius) cung co suc manh cua Phap tai An Đo trong nam 1783.
Suffren tro nen đong minh cua Hyder Ali trong cuoc chien chong su cai tri cua Anh tai An Đo, nam 1782 – 1783, ong tien đanh ham đoi Anh doc theo bo bien An va Tich Lan.


= Đong Duong =
Phap bat đau can thiep vao Đai Viet (Viet Nam ngay nay) sau khi Pigneau de Behaine van đong xin tro giup quan su cho chua Nguyen Anh đanh nha Tay Son. Hiep uoc Versailles nam 1787 đuoc ky ket. Khi che đo bi lam vao tinh canh ngat ngheo, Phap khong the thuc thi hiep uoc thi Pigneau de Behaine van kien đinh trong no luc ho tro cho Nguyen Anh nho su ung ho cua nhung thuong nhan nguoi Phap, chieu mo mot luc luong gom binh si va si quan Phap đong gop cho cong cuoc hien đai hoa đao quan cua chua Nguyen, đay la mot trong nhung nhan to dan đen chien thang cua Nguyen Anh đanh bai Tay Son, thong nhat Đai Viet trong nam 1802.


= Tham hiem the gioi =
Louis XVI khuyen khich cac cuoc tham hiem. Nam 1785, nha vua cu La Perouse dan đau mot đoi tau buom tham hiem vong quanh the gioi.


Cach mang: 1789 – 1792 Ngay 5 thang 10 nam 1789, đam đong nu cong nhan nguoi Paris gian du cung nhau keo đen Lau đai Versailles, noi o cua hoang gia. Ngay trong đem, ho đot nhap vao lau đai va tim giet hoang hau, nguoi ma ho cho la theo đuoi nep song phu phiem bieu trung cho nhung đieu đang ghe tom thuoc ancien regime (che đo cu). Sau khi tinh hinh tro nen lang diu, nha vua va gia đinh đuoc đam đong mang đen Đien Tulerie voi ly do la nha vua can to ra co trach nhiem voi nguoi dan bang cach song giua ho. Luc đau, sau khi doi ve Paris, nha vua van giu đuoc thien cam cua nguoi dan bang cach chap nhan nhung cai cach kinh te, chinh tri, va xa hoi do phe cach mang đe xuat.
Nguyen tac cua cuoc cach mang la cat đut hoan toan voi nen quan chu chuyen che von la trong tam cua chinh quyen truyen thong cua nuoc Phap. Do đo, cuoc cach mang bi đe khang tai cac vung nong thon nuoc Phap, va bi tat ca cac nuoc lan bang chong đoi. Khi cuoc cach mang tro nen cuc đoan va khong ai co the kiem soat cac đam đong cuong nhiet, mot vai nhan vat chu chot trong giai đoan hinh thanh cuoc cach mang bat đau nghi ngo loi ich cua no. Honore Mirabeau bi mat dan xep đe phuc hoi vuong quyen theo the che lap hien.
Tu nam 1791, Bo truong Ngoai giao Montmorin khoi su to chuc nhung hoat đong đe khang ngam chong lai luc luong cach mang. Do đo, ngan sach danh cho la Liste civile do Quoc hoi bieu quyet hang nam danh mot khoan chi tieu bi mat nham bao ton che đo quan chu. Arnault Laporte, nguoi chiu trach nhiem đieu hanh la Liste civile, phoi hop voi Montmorin va Mirabeau. Sau khi Mirabeau đot ngot qua đoi, nha tai chinh Maximilien Radix de Sainte-Foix đam nhiem chuc trach cua Mirabeau. Trong thuc te, ong lanh đao mot hoi đong tu van bi mat cho nha vua trong no luc duy tri the che quan chu. Ve sau, khi bai lo nguoi ta goi no la vu tai tieng armoire de fer.
Cai chet cua Mirabeau cung tinh thieu quyet đoan cua Louis đa tac hai đang ke đen nhung cuoc thuong thao giua hoang gia voi cac nha chinh tri. Mot mat, Louis khong chap nhan cac hanh đong phan khang nhu hai em cua ong, Ba tuoc xu Provence va Ba tuoc xu Artois, nha vua lien tuc yeu cau ho dung tien hanh nhung cuoc đao chinh. Mat khac, Louis to ra ac cam voi chinh phu dan chu do nhung hanh đong tieu cuc đoi voi vai tro truyen thong cua vuong quyen cung voi cach xu su cua ho đoi voi ong va gia đinh. Nha vua buc tuc vi bi cam giu nhu tu nhan trong đien Tuileries con hoang hau bi buoc phai đe linh cach mang vao canh gac trong phong ngu cua ba. Ong cung bi che đo moi khong cho phep chon lua linh muc đe xung toi ma cu đen nhung "linh muc cong dan" the trung thanh voi quoc gia chu khong phai voi Giao hoi Cong giao Ro-ma.


= Đao thoat đen Varennes (1791) =

Ngay 21 thang 6 nam 1791, Louis bi mat đua gia đinh roi Paris đen mot phao đai cua hoang gia thuoc thi tran Montmedy o bien gioi đong bac nuoc Phap, tai đay ong gia nhap nhom nguoi luu vong đang o duoi su bao ve cua nuoc Ao. Trong khi Quoc hoi đang soan thao ban hien chuong, Louis va Maria Antonia tien hanh ke hoach rieng cua ho. Louis cu Ba tuoc Breteuil lam đac su toan quyen đe thuong thao voi cac quoc gia khac nham xuc tien mot cuoc đao chinh. Ban than Louis luon e de khong muon phu thuoc vao su tro giup tu ben ngoai. Giong song than, Louis nghi rang nguoi Ao de phan phuc, con nguoi Pho thi qua tham vong. Khi tinh hinh o Paris ngay cang cang thang, Louis bi Quoc hoi ep phai chap nhan nhung bien phap trai voi y muon cua ong, nha vua va hoang hau bi mat to chuc mot cuoc đao thoat, hi vong rang voi su ung ho tu nhom luu vong cung su ho tro tu nuoc ngoai, ho se chieu tap quan binh đe tro ve chiem lai nuoc Phap. Ke hoach boc lo tham vong chinh tri cua Louis, nhung boi ke hoach nay nha vua bi ket toi phan quoc. Hoang gia bi bat giu tai Varennes-en-Aragonne sau khi Jean-Baptiste Drouet nhan ra Louis nho hinh cua nha vua in tren giay bac. Louis XVI cung gia đinh bi đem ve Paris, va bi quan thuc truoc khi ve lai đien Tuileries.
Qua phan tich chi tiet, su that bai cua ke hoach đao thoat la hau qua cua mot loat nhung rui ro, tri hoan, hieu lam, va phan đoan sai Mat khac, cung co nguyen nhan tu tinh thieu quyet đoan cua nha vua - nhieu lan doi ngay đao thoat khien nhung van đe nho ngay cang tro nen tram trong. Hon nua, nha vua hoan toan khong nam bat đuoc xu the chinh tri đuong thoi, nghi rang đo chi la mot nhom cuc đoan o Paris đang van đong cho mot cuoc cach mang se bi toan dan bac bo. Louis tuong rang nong dan va dan thuong van con yeu vua cua ho. Cuoc đao thoat cua nha vua, chi trong ngan han, se khien nuoc Phap đau đon, gay ra mot lan song thuong cam khien toan dan hoang mang va hoang so. Trong khi đo ai cung biet chien tranh đang gan ke. Khi thay ro nha vua chong lai cuoc cach mang, nguoi dan tro nen tuc gian mac du đen thoi điem ay ho van biet Louis la mot quan vuong tot. Ho cam thay bi phan boi. Chu nghia cong hoa bung no trong cac quan ca phe, tro nen triet ly chu đao cua cuoc cach mang Phap ngay cang tro nen cuc đoan.


= Ngoai bang can thiep =
Cac vuong quyen khac o Chau Au lo ngai quan sat moi dien bien trong nuoc Phap, can nhac xem co nen ra tay can thiep, hoac đe ung ho Louis hoac đe loi dung tinh the hon loan cua Phap. Nhan vat chu chot la anh trai cua Maria Antonia, Hoang đe Đe quoc La Ma thanh Leopold II. Luc đau, Leopold quan sat cuoc cach mang cach binh than, nhung dan da ong cang lo ngai hon khi tinh hinh dien bien theo chieu huong cuc đoan mac du van nuoi hi vong se tranh đuoc chien tranh.
Ngay 27 thang 8, Leopold va Vua Frederick William II cua Pho, sau khi ban bac voi nhung nha quy toc Phap luu vong, ra Thong cao Pillnitz, tuyen bo loi ich cua cac vuong quyen o chau Au lien ket voi su an toan cua Louis va gia đinh, canh cao se co hau qua nghiem trong neu bat cu đieu gi xay ra voi ho. Mac du Leopold xem thong cao Pillnitz la mot cach bay to su lo ngai đoi voi nhung dien bien o Phap ma khong can vien đen bien phap quan su hoac tai chinh đe can thiep, gioi lanh đao cach mang tai Paris xem đong thai đo la đang so, va la no luc nguy hiem cua ngoai bang nham pha hoai chu quyen nuoc Phap.
Ngoai nhung khac biet ve y thuc he giua Phap voi cac vuong quyen chau Au, con co su tranh chap lau dai ve nhung lanh tho cua Ao trong vung Alsace, va su lo ngai cua cac thanh vien Quoc hoi Lap hien đoi voi su kich đong cua nhom quy toc đang song luu vong o Ha Lan thuoc Ao va mot so bang o Đuc.

Ngay 20 thang 4 nam 1792, Nghi vien Lap phap (thanh lap tu 1 thang 10 nam 1791 đen thang 9 nam 1792 trong cuoc Cach mang Phap, giu vai tro lap phap trong giai đoan chuyen tiep tu Quoc hoi Lap hien sang Quoc hoi Phap), voi su ung ho cua Louis, bieu quyet tuyen chien voi Đe quoc La Ma thanh, sau mot danh sach dai nhung bat binh do bo truong ngoai giao Charles Francois Dumouriez đe trinh. Dumouriez lap tuc chuan bi chiem đong Ha Lan thuoc Ao, ong tin rang dan chung o đo se noi day chong lai su cai tri cua nguoi Ao. Tuy nhien, đao quan o hop cua cuoc cach mang la khong xung tam voi chien dich quan su. Đa xay ra nhung cuoc đao ngu tap the ngay khi vua co tieng sung.
Trong khi chinh quyen cach mang đang hot hoang chieu tap binh linh cung tai to chuc quan đoi, đao quan Pho duoi quyen chi huy cua Charles William Ferdinand, Cong tuoc xu Brunswikc tap trung tai Coblenz. Đen thang 7, quan cua Brunswick de dang chiem hai phao đai Longwy va Verdun. Ngay 10 thang 8, cong tuoc ra mot thong bao goi la Tuyen ngon Brunswick, do nguoi anh ho đang song luu vong cua Louis, Hoang tu Conde, chap but, cong bo y đinh cua Ao va Pho la se phuc hoi hoan toan vuong quyen, xem bat cu ca nhan hoac thi tran nao chong đoi ho la phan loan va se bi xu tu theo quan luat.
Song, Tuyen ngon Brunswick gay tac dung nguoc, lam suy yeu vi the cua Louis von đa mong manh. Nhieu nguoi xem đay la chung cu ro rang ve su cau ket giua Louis voi cac the luc ngoai bang nham chong lai đat nuoc cua ong. Su gian du cua dan chung tro nen soi suc khi mot nhom dan Paris – voi su ho tro cua chinh quyen tan lap o Paris – bao vay Đien Tuileries. Nha vua va gia đinh phai đen lanh nan o Nghi vien Lap phap.


Bi cam tu va xu tu, 1792 – 1793 Louis chinh thuc bi bat giu ngay 13 thang 8 nam 1792, bi đua đen Temple, mot phao đai co o Paris đuoc trung dung lam nha tu. Ngay 21 thang 9, Quoc hoi tuyen bo bai bo che đo quan chu, Phap tro thanh nuoc cong hoa. Louis bi tuoc bo tat ca danh hieu va đac quyen, ke tu ngay ay ong chi đuoc goi la Cong dan Louis Capet.
Canh Girondin (chu truong on hoa) muon cam giu nha vua, vua la con tin vua la mot su bao đam cho tuong lai, trong khi nhung thanh vien cuc đoan cua cuoc cach mang – nhom Commune va cac vien chuc nguoi Paris, đuoc goi chung la nhom Montagnard – đoi hanh quyet Louis ngay lap tuc. Vi can phai tuan thu trinh tu phap ly duoi mot hinh thuc nao đo, ho bieu quyet đem Louis ra xet xu truoc Đai hoi Quoc dan, mot to chuc bao gom cac đai bieu cua nhan dan. Duoi nhieu goc đo, vu an la bieu trung cua mot phien toa cach mang. Michelet lap luan rang cai chet cua cuu vuong se khien moi nguoi chap nhan bao luc la cong cu xay dung hanh phuc. Ong noi, "Neu chung ta chap nhan tien đe mot nguoi co the bi hi sinh đe nhieu nguoi đuoc sung suong, thi co the noi rang hai hoac ba nguoi hoac nhieu hon nua cung co the bi hi sinh đe mang lai hanh phuc cho nhieu nguoi. Dan da, chung ta se thay hop ly đe hi sinh nhieu nguoi hau cho nhieu nguoi khac sung suong, roi chung ta se nghi rang đo la đieu ich loi."
Thang 11 nam 1792, Đien Tuileries xay ra su kien L'armoire de fer. Nguoi ta tin rang co mot cho bi mat trong khu vuc hoang gia đe cat giau nhung tai lieu mat. Bo truong Noi vu thuoc canh Girodin, Jean-Marie Roland, tiet lo tin nay. Vu tai tieng khien uy tin nha vua cang sut giam.
Ngay 11 thang 12, nguoi ta đem nha vua bi phe truat ngang qua nhung đam đong im lang tren đuong pho đen nha tu Temple đe đung truoc Đai hoi Quoc dan nghe đoc cao trang ve toi phan quoc va toi ac chong lai Nha nuoc. Ngay 26 thang 12, luat su cua nha vua, Raymond de Seze, cong bo phan ung cua nha vua đoi voi cao trang. 

Ngay 15 thang 1 nam 1793, Đai hoi Quoc dan gom 721 đai bieu bo phieu. Voi bang chung ro rang ve viec Louis thong đong voi quan xam luoc, ket qua cuoc bieu quyet la 693 phieu ket toi va 23 phieu trang. Trong cuoc bieu quyet dien ra ngay hom sau quyet đinh so phan cuu vuong, co 288 đai bieu khong đong y an tu hinh nhung ung ho bien phap giam cam hoac cho song luu vong, co 72 đai bieu ung ho an tu hinh nhung hoan viec thi hanh an, va 361 đai bieu đoi hanh quyet Louis ngay lap tuc. Philippe Egalite, cuu Cong tuoc xu Orleans, cha cua Vua Louis-Philippe tuong lai va la anh ho cua Vua Louis, bo phieu đoi xu tu cuu vuong, đa gay ra nhieu cay đang trong hoang toc Phap.
Ngay ke tiep, trong khi 310 đai bieu xin khoan hong thi co đen 380 phieu đoi hanh quyet Louis. Va đo la quyet đinh sau cung. Thu Hai, ngay 21 thang 1 nam 1793, Louis bi đua len may chem tai Quang truong Cach mang (nay la Quang truong Concorde). Đao phu Charles Henri Sanson lam chung rang cuu vuong can đam khi đoi dien voi cai chet.
Khi buoc len đoan đau đai, Louis to ra nhan nhuc trong pham gia. Ong chi noi ngan gon khang đinh minh vo toi ("Toi tha thu cho nhung ai gay ra đieu bat hanh nay cua toi..."), tuyen bo rang ong san long chet va cau nguyen cho nguoi dan Phap đuoc tranh khoi so phan tuong tu. Nhieu nguoi ke lai rang co le Louis XVI muon noi them nua, nhung Antoine-Joseph Santerre, chi huy đoi Ve binh Quoc gia, ra lenh noi trong đe cat loi cua tu toi. Mot so nhan chung thuat lai rang sau nhat chem đau tien, đau cua Louis van chua roi khoi co. Nhieu nguoi tu trong đam đong chay đen nhung khan tay cua minh vao dong mau cua Louis đang chay tran xuong đat.


Gia đinh Ngay 16 thang 5 nam 1770, Louis-Auguste, muoi lam tuoi, ket hon voi mot co be muoi bon tuoi, Nu Đai vuong cong nha Hasburg Maria Antonia (đuoc biet nhieu hon voi ten tieng Phap Marie Antoinette), con gai ut cua Hoang đe La Ma thanh Franz I voi Hoang hau Maria Theresia.
Dan chung Phap khong may thien cam voi cuoc hon nhan nay. Lien minh voi Ao đa đay nuoc Phap vao mot cuoc chien tham khoc (Chien tranh Bay nam) khien Phap bi Anh đanh bai, ca o chau Au lan Bac My. Tai nuoc Phap, Maria Antonia bi xem la vi khach khong moi. Ba con đuoc nguoi ta goi la L'Autrichienne (Mu nguoi Ao). Ve sau, khi sap bung no cach mang, biet danh L'Autrichienne bi đoi thanh L'Autruchienne, mot cach choi chu ghep hai tu "Autruche" (con đa đieu) va "Chienne" (cho cai trong tieng Phap).
Mot mat, do tinh nhut nhat cua Louis-Auguste ma moi quan he cua cap vo chong tre nay con co nhieu khoang cach; mat khac, do e so bi Maria Antonia tao anh huong co loi cho Đe quoc La Ma thanh ma Louis-Auguste to ve lanh lung đoi voi vo khi xuat hien truoc cong chung. Mot thoi gian dai khong co con khien cuoc hon nhan cua ho tro nen cang thang.
Sau cung, mac du nhieu kho khan luc ban đau, cap đoi vuong toc nay cung tro thanh bo me cua bon đua con:

Marie-Therese Charlotte (19 thang 12 nam 1778 – 19 thang 10 nam 1851)
Louis-Joseph-Xavier-Francois, thai tu (22 thang 10 nam 1781 – 4 thang 6 nam 1789)
Louis-Charles (sau nay la Louis XVII, vua tren danh nghia cua nuoc Phap, 27 thang 3 nam 1785 – 8 thang 6 nam 1795)
Sophie Helene Beatrice, chet khi con be (9 thang 7 nam 1786 – 19 thang 6 nam 1787)


Di san Su gia the ky 19 Jules Michelet tin rang su phuc hoi nen quan chu Phap xuat phat tu su đong cam đa nay sinh trong long dan chung tu khi Louis XVI bi hanh quyet. Trong quyen Histoire de la Revolution Francaise cua Michelet va nhat la quyen Histoire des Girondins cua Alphonse de Lamartine co the tim thay nhung tinh cam troi day tu vu giet vua xay ra trong cuoc cach mang. Du bat đong quan điem, ca hai tac gia đong y voi nhau rang sau khi đanh đo nen quan chu trong nam 1792, nguoi ta khong nen tiep tuc tim giet nhieu nguoi thuoc hoang toc nhu the. Su tan nhan trong thoi điem ay đuoc cho la do tinh bao luc cach mang bi đay đen đo cuc đoan cung nhu do su phan hoa tram trong giua nguoi dan Phap. Nha van the ky 20 Albert Camus tin rang su hanh quyet Louis đanh dau su cham dut vi tri cua Thien Chua trong lich su, va đo la đieu đang than khoc. Theo triet gia the ky 20, Jean-Francois Lyotard, hanh đong giet vua la điem khoi đau cua tat ca tu duy Phap, ghi dau rang thoi ky hien đai cua nuoc Phap khoi đau bang mot toi ac.
Con gai cua Louis, Marie-Therese Charlotte, ve sau la Cong tuoc phu nhan xu Angouleme, song sot sau cuoc cach mang, tich cuc van đong Ro-ma phong thanh cho cha cua ba. Nam 1793, Louis đuoc Giao hoang Pius VI mieu ta nhu la mot nguoi tu đao. Tuy nhien, đen nam 1820, Bo Giao nghi o Ro-ma cho biet khong the chung minh Louis đa bi hanh quyet vi ly do ton giao, cham dut moi hi vong phong thanh cho cuu vuong.

Nam 1816, Luigi Cherubini viet Requiem in C minor đe tuong niem Louis XVI.
Louisville, thanh pho lon nhat tieu bang Kentucky, Hoa Ky, mang ten cua Louis. Nam 1780, Nghi vien bang Virginia đat ten cho thanh pho nay đe vinh danh Louis do nha vua goi quan đen giup nguoi My trong cuoc cach mang (vao thoi điem ay, Kentucky la mot phan cua Commonwealth of Virginia. Mai đen nam 1792, Kentucky moi tro thanh tieu bang thu 15 cua Hoa Ky).
Tren lanh tho Hoa Ky, con co nhieu đia danh khac mang ten "Louisville" o cac tieu bang: Alabama, Colorado, Gruzia, Illinois, Kansas, Nebraska, New York, Ohio, Tennessee.


= Đien anh =
Nhan vat Louis XVI xuat hien trong nhieu xuat pham đien anh. Trong Marie Antoinette (1938) voi Robert Morley; trong Revolution francaise (1989) voi Jean-Francois Balmer; trong Marie Antoinette (2006) voi Jason Schwartzman. Jacques Morel đa the hien Louis nhu mot ong vua ngo ngan trong phim Marie-Antoinette reine de France (1956), trong khi Hugh Griffith mieu ta Louis nhu la mot ong chong bi cam sung trong Lady Oscar.


Pho he Xem them Maria Antonia cua Ao
Cach mang Phap


Chu thich Tham khao Full text of writings of Louis XV in Ball State University's Digital Media Repository.


Lien ket ngoai Findagrave.com
Encyclopaedia Britannica, Louis XVI – full access article
Full text of writings of Louis XVI in Ball State University's Digital Media Repository
Cac cong trinh lien quan hoac cua Louis XVI cua Phap tren cac thu vien cua thu muc (WorldCat)