Pizza (phat am tieng Y: [ˈpittsa], phat am tieng Latinh: [pi˧ zaː˧]) la mot loai banh det, tron đuoc che bien tu bot mi, nam men,... sau khi đa đuoc u bot đe nghi it nhat 24 tieng đong ho va nhao nan thanh loai banh co hinh dang tron va det, va đuoc cho vao lo nuong chin truoc khi an.
Thuat ngu "pizza" lan đau tien đuoc ghi nhan vao the ky 10 trong mot ban thao Latin tu thi tran Gaeta o phia Nam Y, thuoc vung Lazio, gan bien gioi voi Campania. Raffaele Esposito thuong đuoc coi la cha đe cua pizza hien đai. Pizza hien đai đuoc phat minh o Naples. Nam 2009, pizza Neapolitan đuoc đang ky voi Lien minh chau Au nhu mot mon an Đac san Truyen thong Đuoc Bao đam. Nam 2017, nghe thuat lam pizza Neapolitan đa đuoc them vao danh sach Di san van hoa phi vat the cua UNESCO.
Pizza va cac bien the cua no la mot trong nhung thuc pham pho bien nhat tren the gioi. Pizza đuoc ban tai nhieu nha hang, bao gom cac tiem pizza chuyen nghiep, nha hang Đia Trung Hai, thong qua giao hang va duoi hinh thuc thuc pham đuong pho. Tai Y, pizza đuoc phuc vu tai nha hang đuoc trinh bay chua cat va đuoc an bang dao va nia. Trong moi truong khong chinh thong, no đuoc cat thanh tung mieng đe an bang tay.
Nam 2017, thi truong pizza toan cau đat 128 ty USD, va tai My, con so nay la 44 ty USD, phan bo tren 76.000 tiem pizza. Tong cong, 13% dan so My tu hai tuoi tro len đa tieu thu pizza vao bat ky ngay nao.


Nguyen goc tu Lan đau tien tu "pizza" đuoc ghi nhan xuat hien trong mot van ban Latin tu thi tran Gaeta, vao thoi điem đo van la mot phan cua Đe quoc Byzantine, vao nam 997 sau Cong nguyen. Van ban nay noi rang mot nguoi thue mot bat đong san nao đo phai đua giam muc Gaeta duodecim pizze (nghia la "muoi hai banh pizza") moi Ngay Giang sinh va mot lan nua vao Chu Nhat Phuc Sinh.
Mot so gia thuyet ve nguon goc tu nay bao gom:

Tu tieng Hy Lap Byzantine va Latinh muon pitta đa tro thanh pizza, tuong tu voi banh pitta cua Hien đai Hy Lap va pitta o Apulia va Calabria (khi đo la Byzantine Italy), mot loai banh tron mong đuoc nuong trong lo o nhiet đo cao, đoi khi co nhung lop phu len tren. Tu pitta co the đuoc truy nguon tu Tieng Hy Lap co đai πικτη (pikte), "banh mi len men", sau nay trong tieng Latin tro thanh "picta", hoac tu Tieng Hy Lap co đai πισσα (pissa, Attic πιττα, pitta), "nhua đen", hoac πητεα (petea), "cam" (πητιτης petites, "banh mi cam").
Tu đien nguyen goc tu cua tieng Y giai thich tu nay xuat phat tu tu giong đia phuong pinza co nghia la "cai kep", giong nhu tu pinze trong tieng Y hien đai nghia la "dung cu kep, cai nhip, dung cu gap". Tu goc cua no la tu Latin pinsere co nghia "gia, đap nat".
Tu Lombardic bizzo hoac pizzo co nghia la "mot mieng" (lien quan đen cac tu tieng Anh "bit" va "bite"), đuoc mang đen Y vao giua the ky thu 6 sau Cong nguyen boi nhung ke xam luoc Lombards. Su chuyen đoi tu b>p co the đuoc giai thich bang su thay đoi phu am cua tieng Đuc cao va nguoi ta đa chu y rang trong ngu canh nay, tu tieng Đuc Imbiss co nghia la "bua an nhe".
Mot chiec pizza nho đoi khi đuoc goi la "pizzetta". Mot nguoi lam pizza đuoc goi la "pizzaiolo".


Lich su Trong suot lich su co đai, co nhieu ghi chep ve viec nguoi ta them cac thanh phan khac vao banh mi đe lam cho no them huong vi. Vao the ky thu 6 truoc Cong nguyen, binh si Ba Tu thuoc Đe quoc Achaemenid trong thoi ky cua vi đe Darius Đai đe nuong banh mi phang voi pho mai va qua cha la len phia tren cua khien chien đau cua ho, va nguoi Hy Lap co đai them cac loai dau thuc vat, thao duoc va pho mai vao banh mi cua ho. Mot lan đe cap som đen mon an giong pizza xuat hien trong tac pham Aeneid cua tac gia Virgil, khi nu hoang Celaeno cua nhung nguoi Harpies tien tri rang nguoi Troi se khong co đuoc hoa binh cho đen khi ho phai an ban cua minh do đoi (Sach III). Trong Sach VII, Aeneas va binh linh cua ong đuoc phuc vu mot bua an bao gom banh tron (giong banh pita) tren đo la cac loai rau cu đa đuoc nau chin. Khi ho an banh, ho nhan ra rang đo chinh la nhung "ban" do Celaeno tien tri. Nam 2023, cac nha khao co đa phat hien mot buc tranh tuong o Pompeii co ve nhu mieu ta mot mon an giong pizza cung voi cac thuc pham va nguyen lieu khac tren mot đia bac. Bo truong Van hoa cua Y noi rang đay "co the la mot hinh mau xa xua cua mon an hien đai". Lan đau tien tu "pizza" đuoc ghi nhan trong mot van ban cong chung viet bang tieng Latin va co ngay thang la thang 5 nam 997 tai Gaeta, yeu cau thanh toan "muoi hai cai pizza, mot bap vai heo va mot than heo vao ngay Giang Sinh, va muoi hai cai pizza va mot vai con ga vao ngay Le Phuc Sinh."
Banh pizza hien đai phat trien tu cac mon banh mi phang tuong tu tai Naples, Italy, vao khoang the ky 18 hoac đau the ky 19. Truoc thoi điem đo, nguoi ta thuong trang tri banh mi phang bang toi, muoi, mo va pho mai. Khong chac chan khi nao ca chua đuoc them vao va co nhieu thong tin trai chieu, mac du chac chan khong the xay ra truoc the ky 16 va su trao đoi Columbian. Đen khoang nam 1830, banh pizza đuoc ban tai cac quay hang ngoai troi va cua hang lam banh pizza.
Mot cau chuyen pho bien ngay nay cho rang mau pizza co đien, pizza Margherita, đuoc tao ra vao nam 1889, khi Cung đien Hoang gia Capodimonte o Naples yeu cau nguoi lam pizza nguoi Naples, Raffaele Esposito, tao mot loai pizza đe tuong nho Nu hoang Margherita đang tham. Trong ba loai pizza khac nhau ma ong tao ra, Nu hoang ua thich manh mot loai pizza co ba mau cua co Italy: đo (ca chua), xanh (rau hung que) va trang (pho mai). Nguoi ta tin rang loai pizza nhu vay sau đo đuoc đat ten theo Nu hoang, tuy nhien, sau nay co nhung nghien cuu cho thay cau chuyen nay khong chac đa đung. Mot buc thu chinh thuc cong nhan tu "nguoi đung đau dich vu" cua Nu hoang van đuoc trung bay tai cua hang cua Esposito, nguoi nay ten goi la Pizzeria Brandi.
Banh pizza đuoc đua vao Hoa Ky boi nhung nguoi nhap cu Y vao cuoi the ky XIX va lan đau xuat hien o nhung vung ma ho tap trung. Quan pizza đau tien cua nuoc nay, Lombardi's, mo cua tai New York City vao nam 1905. Sau Chien tranh The gioi thu Hai, nhung nguoi tro ve tu Chien dich Y, noi ho đa đuoc lam quen voi am thuc truyen thong cua Italy, tao ra mot thi truong san sang cho pizza.
Hoi Verace Pizza Napoletana (tam dich: Hoi Pizza Napoli Chinh hieu) la mot to chuc phi loi nhuan đuoc thanh lap vao nam 1984, co tru so tai Naples, voi muc tieu thuc đay pizza Napoli truyen thong. Nam 2009, theo yeu cau cua Italy, pizza Napoli đa đuoc đang ky la mon an đac biet truyen thong cua Lien minh Chau Au, va vao nam 2017, nghe thuat lam pizza Napoli đa đuoc đua vao danh sach di san van hoa phi vat the cua UNESCO.


Bien the va phong cach che bien Co nhieu bien the pizza khac nhau, đuoc đinh nghia boi su chon lua cac thanh phan phu len be mat va đoi khi ca lop vo banh. Ngoai ra, con co mot so phong cach pizza; moi mot phong cach đeu co cach che bien khac nhau. Danh sach duoi đay chi liet ke nhung bien the noi bat.


= Bien the =


= Phong cach =


= Theo khu vuc xuat xu =


 Y  Pizza Napoli chinh hieu (pizza napoletana) đuoc lam tu ca chua loai San Marzano, đuoc trong tren cac vung đat nui lua phia nam cua nui Vesuvius. Ngoai ra, con su dung pho mai mozzarella di bufala Campana, đuoc lam tu sua cua trau nuoc đuoc nuoi trong đong co o Campania va Lazio. Con pho mai Fior-di-latte cung la mot lua chon. Đac biet, pho mai mozzarella tu trau con đuoc bao ve voi nguon goc đia ly rieng cua chau Au.
Ngoai pizza Napoli, con co cac loai pizza truyen thong khac. Pizza alla marinara co lop ca chua xep tren cung va đuoc cho la loai pizza ca chua co đien nhat. Pizza capricciosa co pho mai mozzarella, thit đui lon nuong, nam, giam bong va ca chua lam nhan. Con pizza pugliese thi đuoc lam tu ca chua, pho mai mozzarella va hanh tay.
Mot bien the pho bien cua pizza tai Y la Sicilian pizza (đuoc goi la sfincione hoac sfinciuni trong ngon ngu đia phuong), goi la pizza Sicilian la mot loai pizza voi đe day hoac đe cao xuat phat tu the ky 17 tai Sicily. Thuc te, no giong nhu mot loai banh focaccia voi be mat thuong đuoc trai lop sot ca chua va cac nguyen lieu khac len tren. Truoc thap ky 1860, sfincione la loai pizza pho bien tai Sicily, đac biet o phan phia Tay cua hon đao. Tai cac vung khac cua Y, cung co cac bien the khac cua pizza, vi du nhu pizza al padellino hoac pizza al tegamino, la mot loai pizza nho, đe day, đe cao thuong đuoc phuc vu o Turin, Piedmont.


 Hoa Ky  Cua hang pizza đau tien tai Hoa Ky đuoc mo tai khu Little Italy cua thanh pho New York vao nam 1905. Cac nguyen lieu pho bien tren pizza tai Hoa Ky bao gom ca com, thit bo xay, thit ga, thit xong khoi, nam, o liu, hanh tay, ot, sot cay, xuc xich, cai xanh, thit bo tai, va ca chua. Cac kieu pizza đac trung vung mien phat trien trong the ky 20, bao gom phong cach Buffalo, California, Chicago, Detroit, Greek, New Haven, New York, va St. Louis. Cac bien the vung mien bao gom pizza đe day, pizza nhoi, pizza gap, pizza cuon, va pizza tren que, moi loai co vo so ket hop sot va nhan.
Muoi ba phan tram dan so Hoa Ky tieu thu pizza trong bat ky ngay nao. Cac chuoi cua hang pizza nhu Domino's Pizza, Pizza Hut, va Papa John's, pizza tu cac cua hang che bien va nuong tai nha, cung voi pizza lanh hoac đong lanh tu sieu thi đa lam cho pizza de dang tim thay tren toan quoc.


 Argentina  Argentina, va cu the hon la Buenos Aires, đa chung kien su di cu đang ke tu di cu Y vao cuoi the ky 19. Nguoi nhap cu tu Naples va Genoa mo ra nhung quan pizza đau tien, tuy nhien sau nay, nguoi dan Tay Ban Nha đa tro thanh chu so huu chu yeu cua cac cua hang pizza.
Pizza Argentina chuan co vo day hon, goi la "media masa" (nua bot) so voi kieu pizza Y truyen thong va su dung nhieu pho mai hon. Tai Argentina, lat pizza thuong đuoc phuc vu kem voi mon "faina", mot loai banh chien bot đau nanh theo kieu Genoese, va kem theo ruou moscato. Loai pizza pho bien nhat đuoc goi la "muzzarella" (mozzarella), tuong tu nhu Neapolitan pizza (bot, sot ca chua va pho mai) nhung co vo "media masa" day hon, ba lop pho mai va sot ca chua, thuong cung kem theo o liu. Loai pizza nay co the tim thay o gan moi ngoc ngach cua đat nuoc; Buenos Aires đuoc coi la thanh pho co so luong cua hang pizza tren nguoi dan nhieu nhat tren the gioi. Nhung bien the pho bien khac bao gom giam bong, lat ca chua, ot đo va longaniza. Hai loai pizza xuat xu tu Argentina voi hanh tay, cung rat pho bien: fugazza with cheese, co vo banh pizza thong thuong đuoc trai pho mai va hanh tay len tren, va fugazzetta, voi lop pho mai o giua hai vo banh pizza va hanh tay o tren.


Pizza va anh huong đen suc khoe Mot so loai pizza đuoc san xuat hang loat boi cac chuoi cua hang pizza đa bi chi trich vi chua ty le thanh phan khong tot cho suc khoe. Pizza co the co nhieu muoi va chat beo, va chua nhieu calo. Co quan Nong nghiep Hoa Ky (USDA) bao cao rang luong sodium trung binh trong mot chiec pizza kich thuoc 36 cm (14 in) o cac cua hang thuc an nhanh la 5.101 mg. Co moi lo ngai ve tac đong khong tot đen suc khoe.


Cac ki luc Chiec banh Pizza lon nhat la cua Y. Theo ki luc moi, chiec banh pizza đuoc hoan thanh vao nam 2012 Chiec banh co đuong kinh len toi 40m va su dung 9.000 kg bot va mot loat cac thanh phan khac gom 4.536 kg nuoc sot ca chua, 3.992 kg pho mat... 5 đau bep nguoi Y đa danh hon 48 gio nhao bot trong hon 5.000 lo. Chiec banh nay đuoc đat ten la Ottavia đe đai dien cho hy vong ve mot su hoi sinh kinh te va van hoa tren the gioi luc bay gio. Sau đo, chiec banh nay cung đa đuoc cat ra va tang cho nhung "mai am" tinh thuong o đia phuong.
Hon 400 nguoi lam banh pizza cua Y đa hop tac o Napoli lam chiec banh pizza dai 1.853 met vao ngay 18/5/2016, đe ghi ky luc moi cua the gioi ve chiec banh pizza dai nhat. Nhung nguoi lam banh đa lam viec 11 tieng đong ho va su dung 2 tan pho mat mozzarella, 2 tan bot mi, 1.497 ky lo sot ca chua, 201 lit dau an va 29,9 ky lo hung tay tuoi. Chiec banh pizza lap ky luc truoc đay đuoc lam o Milan nhan hoi cho nam 2015, la luc chiec banh pizza dai 1,5 kilomet đuoc nuong.
O tai London mot ki luc moi ve quang đuong van chuyen banh pizza đa đuoc xac lap. Mot chiec banh pizza ra ra lo vao ngay 17/11/2004 va đa vuot qua 1 hanh trinh dai 16949 km đe đuoc chuyen toi 1 đia chi tai đuong Ramsey, Melbourne vao ngay 19/11/2004. Ki luc nay đuoc ghi vao phien ban sach ki luc the gioi Guinness nam 2006.
Chiec banh pizza đat nhat voi đe mong đa đuoc thuc hien boi chuoi cac nha hang Domenico Crolla, nguyen lieu bao gom banh: sunblush-sot ca chua, ca hoi hun khoi cua Scotland, thit nai thuong hang, vang an đuoc, tom hum uop trong cognac thuong hang va trung ca muoi, ngam ruou sam banh. Chiec banh pizza nay đuoc ban tai cuoc đau gia tu thien voi gia £ 2.150.


Xem them Domino's Pizza
Pizza Hut
Pizza Inn
Pizza Sicilian


Chu thich Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Pizza tai Wikimedia Commons