Napoleon Bonaparte (ten khai sinh la Napoleone Buonaparte; 15 thang 8 nam 1769 – 5 thang 5 nam 1821), sau nay đuoc biet đen voi ton hieu Napoleon I, la mot chi huy quan su va nha lanh đao chinh tri nguoi Phap, đa tro nen noi tieng trong thoi ky Cach mang Phap va lanh đao cac chien dich thanh cong trong cuoc Chien tranh Cach mang Phap. Ong la nguoi lanh đao de facto cua Cong hoa Phap voi tu cach Tong tai thu nhat tu nam 1799 đen nam 1804, sau đo la Hoang đe Phap tu nam 1804 đen nam 1814 va tro lai ngai vang vao nam 1815. Di san chinh tri va van hoa cua Napoleon van ton tai cho đen ngay nay, voi tu cach la mot nha lanh đao noi tieng va gay nhieu tranh cai. Ong khoi xuong nhieu cai cach tu do đa ton tai lau dai trong xa hoi va đuoc coi la mot trong nhung chi huy quan su vi đai nhat trong lich su. Cac chien dich cua ong van đuoc nghien cuu tai cac hoc vien quan su tren the gioi. Trong thoi gian dien ra chien tranh Napoleon, co khoang tu ba đen sau trieu dan thuong va binh linh đa thiet mang.
Napoleon sinh ra tren đao Corse, khong lau sau khi bi Phap sap nhap, trong mot gia đinh ban đia xuat than tu tang lop quy toc nho o Y. Ong ung ho Cach mang Phap nam 1789 trong khi đang phuc vu trong quan đoi Phap va co gang truyen ba ly tuong cua no đen que huong Corse cua minh. Ong nhanh chong thang tien trong quan đoi sau khi cuu đuoc Hoi đong Đoc chinh Phap bang viec no sung tran ap quan noi day bao hoang. Nam 1796, ong bat đau chien dich quan su chong lai nguoi Ao va đong minh Y cua ho, ghi điem bang nhung chien thang quyet đinh va tro thanh mot anh hung dan toc. Hai nam sau, ong dan đau mot cuoc vien chinh quan su toi Ai Cap, đong vai tro nhu ban đap cho quyen luc chinh tri. Ong đa dan dung mot cuoc đao chinh vao thang 11 nam 1799 va tro thanh Tong tai thu nhat cua nen Cong hoa.
Su khac biet voi Vuong quoc Anh đa khien Phap phai đoi mat voi Chien tranh Lien minh thu Ba vao nam 1805. Napoleon đa pha tan lien minh nay bang cac chien thang trong chien dich Ulm va tran Austerlitz, dan đen su tan ra cua Đe quoc La Ma Than thanh. Nam 1806, Lien minh thu Tu đa cam vu khi chong lai ong. Napoleon ha guc Pho trong cac tran Jena va Auerstedt, dan dat đoan quan Grande Armee vao Đong Au va đanh bai Nga vao thang 6 nam 1807 tai Friedland. Thang loi nay đa buoc cac quoc gia bai tran cua Lien minh thu Tu phai chap nhan Hiep uoc Tilsit. Hai nam sau đo, nguoi Ao lai thach thuc Phap mot lan nua trong Chien tranh Lien minh thu Nam, nhung Napoleon đa cung co su kiem soat cua minh đoi voi chau Au sau chien thang trong tran Wagram.
Voi hy vong mo rong He thong Luc đia, lenh cam van cua ong nham vao nuoc Anh, Napoleon xam chiem ban đao Iberia va tuyen bo anh trai minh la Joseph lam Vua Tay Ban Nha vao nam 1808. Nguoi Tay Ban Nha va Bo Đao Nha noi day trong Chien tranh Ban đao voi su ho tro cua quan đoi Anh, dan đen that bai cua cac tuong linh duoi truong Napoleon. Napoleon phat đong cuoc xam luoc nuoc Nga vao mua he nam 1812. Ket qua cua chien dich nay chung kien cuoc rut lui tham khoc cua Grande Armee. Nam 1813, Pho va Ao cung voi luc luong Nga gia nhap Lien minh thu Sau chong lai Phap, dan đen mot đoi quan lien minh lon đanh bai Napoleon tai tran Leipzig. Lien quan xam luoc Phap va chiem đuoc Paris, buoc Napoleon phai thoai vi vao thang 4 nam 1814. Ong bi luu đay đen đao Elba, nam giua Corse va Y. O Phap, dong ho Bourbon đa đuoc khoi phuc quyen luc.
Napoleon tron thoat vao thang 2 nam 1815 va nam quyen kiem soat nuoc Phap. Đong minh phan ung bang viec hinh thanh Lien minh thu Bay, đanh bai Napoleon trong tran Waterloo vao thang 6 nam 1815. Nguoi Anh đa luu đay ong đen đao Saint Helena xa xoi o Đai Tay Duong, noi ong qua đoi vao nam 1821, tho 51 tuoi.
Napoleon đa co anh huong sau rong đen the gioi hien đai, mang đen cac cai cach tu do cho cac vung đat ong chinh phuc, đac biet la nhung vung đat o Cac quoc gia vung đat thap, mot phan nuoc Y va Đuc hien đai. Ong thi hanh nhieu chinh sach khai phong o Phap va Tay Au.


Đau đoi Napoleon Bonaparte la con thu hai trong mot gia đinh co tam nguoi con, chao đoi tai dinh thu "Casa Buonaparte" o thi tran Ajaccio, đao Corse vao ngay 15 thang 8 nam 1769, mot nam sau khi hon đao nay đuoc Cong hoa Genova chuyen giao cho Phap. Ong đuoc đat ten thanh la Napoleone di Buonaparte, theo ten mot nguoi chu (truoc đo ong ba Bonaparte đa co mot con trai đat ten la Napoleone nhung đa mat som). O tuoi 20, ong lay ten la Napoleon Bonaparte cho co ve Phap hon.
Dong ho Bonaparte o Corse bat nguon tu gioi quy toc nho Y o Lombardia, nhung nguoi đa đen Corse tu Liguria tu the ky XVI. Cha cua ong la Nobile Carlo Buonaparte, mot luat su, tung đuoc chi đinh lam đai dien cua đao Corse truoc trieu đinh vua Louis XVI. Nguoi co anh huong lon đen Napoleon trong suot thoi tho au la me ong, Letizia Ramolino, ky luat nghiem khac cua ba đa kiem che đua be ngo nghich.

Ong co mot anh trai la Joseph va sau nguoi em la Lucien, Elisa, Louis, Pauline, Caroline va Jerome. Co hai đua tre khac, mot trai mot gai đuoc sinh truoc Joseph nhung chet yeu. Napoleon đuoc rua toi nhu mot nguoi Cong giao ngay truoc sinh nhat hai tuoi cua minh, vao ngay 21 thang 7 nam 1771 tai nha tho Ajaccio.
Nen tang quy toc va tuong đoi kha gia cung voi cac moi quan he cua gia đinh giup Napoleon co co hoi hoc tap lon hon nhieu so voi mot nguoi Corse thong thuong thoi đo. Thang 1 nam 1779, Napoleon đa ghi danh vao mot truong ton giao o Autun tren đat lien đe hoc tieng Phap. Đen thang 5, ong đuoc nhan vao mot hoc vien quan su tai Brienne-le-Chateau. Ong noi giong Corse va khong the đanh van đung cach, đieu khien ong bi ban be treu choc va do đo chuyen tam vao viec hoc. Nhung mot vien giam thi quan sat thay Napoleon "luon luon noi troi trong su cham chu đoi voi toan hoc. Anh tuong đoi thuan thuc voi lich su va đia ly... Chang trai nay se la mot thuy thu xuat sac". Khi hoan thanh viec hoc o Brienne nam 1784, Napoleon đuoc nhan vao truong quan su danh tieng Ecole Militaire o Paris. Đieu nay đa ket thuc tham vong hai quan tung khien ong can nhac xin vao Hai quan Hoang gia Anh. Ong đuoc đao tao đe tro thanh mot si quan phao binh. Cai chet cua nguoi cha lam giam thu nhap, đa buoc Napoleon phai hoan thanh khoa hoc hai nam trong vong mot nam. Ong la nguoi Corse đau tien tot nghiep Ecole Militaire. Ong đuoc sat hach boi nha khoa hoc noi tieng Pierre-Simon Laplace, nguoi sau nay đuoc Napoleon bo nhiem vao Thuong vien.


Khoi đau su nghiep Khi tot nghiep vao thang 9 nam 1785, Bonaparte đuoc phong ham trung uy o trung đoan phao binh La Fere. Ong tung đong o Valence, Drome va Auxonne cho đen truoc khi bung no Cach mang nam 1789, va nghi phep gan hai nam o Corse va Paris trong giai đoan nay. La mot nguoi theo chu nghia dan toc nhiet thanh, ong viet cho lanh đao Corse Pasquale Paoli vao thang 5 nam 1789:

"Toi đa đuoc sinh ra khi dan toc suy vong. Ba muoi nghin nguoi Phap đuoc tung toi bo bien cua chung ta, no nhan chim ngoi bau cua tu do vao nhung lan song mau. Chinh canh tuong đo la thu ghe tom đau tien đap vao mat toi".
Ong trai qua nhung nam đau Cach mang o Corse, chien đau trong mot cuoc xung đot phuc tap ba ben giua nhung nguoi bao hoang, nhung nguoi cach mang, va nhung nguoi dan toc chu nghia Corse. Ong ung ho phai cach mang Jacobin, nhan ham trung ta trong đoan dan quan Corse, va chi huy mot tieu đoan quan tinh nguyen. Mac du qua thoi gian nghi phep vang mat va lanh đao mot cuoc bao đong chong lai quan đoi Phap o Corse, ong van đuoc thang ham đai uy trong quan đoi chinh quy Phap thang 7 nam 1792.
Ong tro lai que huong va bat đau mau thuan voi Paoli, nguoi quyet đinh chia tach Corse khoi Phap va pha hoai mot cuoc tan cong cua Phap tren đao Sardegna, noi Bonaparte la mot trong cac vien chi huy chinh. Bonaparte va gia đinh phai bo tron vao đat lien Phap vao thang 6 nam 1793 boi su cat đut quan he voi Paoli.


= Cuoc vay ham Toulon =

Thang 6 nam 1793, Napoleon đa xuat ban mot cuon sach nho co khuynh huong than cong hoa, Le Souper de Beaucaire (Bua toi o Beaucaire), thu đem lai cho ong su kham phuc va ung ho cua Augustin Robespierre, em trai nha lanh đao cach mang Maximilien Robespierre. Voi su giup đo cua mot đong đoi nguoi Corse la Antoine Christophe Saliceti, Bonaparte đuoc bo nhiem lam chi huy phao binh cua quan đoi cong hoa trong cuoc vay ham Toulon. Thanh pho nay noi day chong chinh phu cong hoa va đuoc quan Anh đong giu.
Ong tien hanh mot ke hoach chiem mot qua đoi noi cac khau phao cua quan cong hoa co the bao quat cang thanh pho va buoc cac chien thuyen Anh phai rut lui. Cuoc đot kich len vi tri tren, trong đo Bonaparte bi thuong o đui, đa dan toi viec chiem đuoc thanh pho sau đo, nho vay ong đuoc thang ham Thieu tuong o tuoi 24. Uy ban An ninh Cong cong (chinh phu de facto cua Phap đuong thoi) chu y đen Napoleon, ong đuoc cu đam trach phao binh tai Tap đoan quan Y cua Phap.
Trong luc cho su xac nhan bo nhiem, Napoleon danh thoi gian đe khao sat cac cong su duyen hai tren bo bien Đia Trung Hai gan Marseille. Ong thao ra ke hoach tan cong Vuong quoc Sardegna nhu mot phan cua chien dich chong lai Lien minh thu nhat. Tu lenh Tap đoan quan Y, Pierre Jadart Dumerbion, đa chung kien qua nhieu vien tuong bi xu tu do khong đu hay do co quan điem chinh tri sai lam. Do đo, ong chieu theo y cac uy vien đac trach cua Quoc Uoc (representant en mission) la Augustin Robespierre va Saliceti, nhung nguoi đen luot ho san long lang nghe vien tuong phao binh moi đuoc thang chuc.
Thuc hien ke hoach cua Bonaparte trong tran Saorgio thang 4 nam 1794, quan đoi Phap tien len phia đong bac toi vung Riviera thuoc Y sau đo ngoat sang phia bac đe chiem đong Ormea trong vung nui. Tu Ormea, ho đot pha phia tay đe thoc suon cac vi tri Ao-Sardegna xung quanh Saorge. Ket qua la, cac thanh thi duyen hai Oneglia va Loano, cung nhu con đeo Tenda chien luoc, bi chiem boi quan Phap. Sau đo, Augustin Robespierre gui Bonaparte toi mot nhiem vu o Cong hoa Genova đe xac đinh cac toan tinh cua quoc gia nay đoi voi nuoc Phap.


= 13 Vendemiaire =

Theo sau su sup đo cua chinh quyen Jacobin vao thang 7 nam 1794 Chinh bien Thermidor, mot bao cao vach toi khien Bonaparte bi quan che tai gia o Nice vi moi lien he voi anh em Robespierre. Thu ky cua Napoleon, Bourrienne, phan khang cao buoc nay trong hoi ky cua ong. Theo Bourrienne, su đo ki giua Tap đoan quan Alps va Tap đoan quan Y (ma Napoleon đung vi tri thu hai luc đo) chiu trach nhiem ve cao buoc nay. Sau mot loi bien ho soi noi trong mot la thu ma Bonaparte gui gap toi cac đac phai vien Saliceti va Albitte, ong đuoc tha bong moi toi.
Ong đuoc tha trong vong hai tuan, va do nang luc cua minh, đuoc yeu cau thao ke hoach tan cong cac vi tri Y trong boi canh cuoc chien Phap-Ao. Ong cung tham gia vao mot cuoc vien chinh nham chiem lai Corse tu tay nguoi Anh, nhung quan Phap đa bi đay lui boi Hai quan Hoang gia.
Thang 4 nam 1795, Bonaparte đinh hon voi Desiree Clary, em gai cua Julie Clary, nguoi đa cuoi anh trai cua Bonaparte la Joseph; nha Clary la mot gia đinh thuong nhan giau co đen tu Marseilles. Cung thoi gian nay, ong đuoc chi đinh toi Tap đoan quan phia Tay, luc nay đang tham gia Chien tranh Vendee — mot cuoc noi chien keo dai do phe bao hoang chong cach mang gay ra o vung Vendee phia tay mien trung nuoc Phap. Lam mot tu lenh bo binh, đo la mot su giang cap tu tuong phao binh — ma quan đoi đa co đu han ngach — va ong vien co suc khoe yeu đe tu choi nham chuc.
Ong đuoc chuyen toi Van phong Trac đia cua Uy ban An ninh Cong cong va tim kiem co hoi đuoc gui toi Constantinople đe phuc vu cho Sultan nhung khong thanh. Trong thoi ki nay, ong viet mot tieu thuyet lang man ngan mang tua đe Clisson et Eugenie ke ve mot nguoi linh va tinh nhan cua anh ta, mot so sanh ro rang nhat ve moi quan he cua chinh Bonaparte voi Desiree. Ngay 15 thang 9, Bonaparte bi loai khoi danh sach cac tuong cua quan đoi chinh quy do viec tu choi nhan nhiem vu o chien dich Vendee. Ong đoi dien voi mot tinh trang tai chinh kho khan va thu hep nhung tham vong ve tien đo cua minh.
Ngay 3 thang 10, nhung nguoi bao hoang o Paris tuyen bo mot cuoc noi loan chong lai Quoc Uoc sau khi ho bi loai khoi chinh phu moi, noi cac Đoc chinh. Paul Barras, mot lanh đao cua Chinh bien Thermidor, biet đen thanh tich quan su cua Bonaparte o Toulon va trao cho ong quyen chi huy cac luc luong ung bien phong thu tru so Quoc Uoc o Cung đien Tuileries. Chung kien vu tham sat đoi Can ve Thuy Si cua nha vua ba nam truoc đo, ong nhan ra phao binh co the la chia khoa đe khang cu.
Ong lenh cho mot si quan ki binh tre, Joachim Murat, chiem cac khau đai bac lon va dung chung đe đay lui cac đot tan cong vao ngay 5 thang 10 nam 1795 hay 13 thang Vendemiaire (Hai Nho) nam IV theo Lich Cach mang Phap. Sau khi 1400 nguoi bao hoang chet, so con lai rut lui.
Su that bai cua cuoc noi day phe bao hoang đa dap tat moi đe doa voi Quoc Uoc va giup Bonaparte đot nhien gat hai đuoc danh vong, tien tai cung voi su bao tro cua noi cac moi. Murat cuoi mot trong so cac em gai va tro thanh em re cung nhu tiep tuc phuc vu Napoleon nhu mot vi tuong. Bonaparte đuoc thang ham Trung tuong, đam nhiem chuc Tu lenh Tap đoan quan Noi đia (Commandand de l'armee de l'Interieur) va sau đo Tap đoan quan Y đuoc trao cho ong.
Trong vong vai tuan ong đa gan bo voi nhan tinh cu cua Barras, Josephine de Beauharnais. Ho cuoi nhau vao ngay 9 thang 3 nam 1796 sau khi ong huy đinh uoc voi Desiree Clary.


= Chien dich Y thu nhat =

Hai ngay sau hon le, Bonaparte roi Paris đe nam quyen chi huy Tap đoan quan Y va dan dat mot cuoc chinh phat thang loi nuoc Y. O tran Lodi ong đa đanh bai quan đoi Ao va đay ho ra khoi Lombardia. Ong that bai trong tran Caldiero boi su tang vien cua Ao, chi huy boi Jozsef Alvinczi, tuy nhien Bonaparte lay lai the chu đong trong tran đanh co tinh quyet đinh o Arcole tien toi chinh phuc đia phan cua Giao hoang.
Bonaparte đa bac bo mong muon cua nhung nguoi vo than o Hoi đong Đoc chinh la hanh quan vao Roma va phe truat Giao hoang vi ong cho rang đieu nay se tao ra mot khoang trong quyen luc se bi Vuong quoc Napoli loi dung. Thay vao đo, thang 3 nam 1797, Bonaparte chi huy quan đoi tien vao Ao va buoc nuoc nay thuong luong mot hoa uoc. Hiep uoc Leoben đa cho Phap quyen cai quan hau het Bac Y va cac mien đat phia duoi chau tho song Rhine (Pays-Bas, gom Bi, Ha Lan va mot phan lanh tho Đuc, Phap hien nay), trong khi mot đieu khoan bi mat hua hen Cong hoa Venezia cho Ao. Bonaparte hanh quan toi Venezia va buoc no đau hang, ket thuc 1100 nam nen đoc lap cua thanh pho thuong mai nay; ong cung lay co cho quan Phap cuop boc nhung bau vat nhu nhung buc tuong ngua bang đong o Giao đuong Thanh Mac-co.
Ap dung nhung y tuong quan su thong thuong vao cac tinh huong thuc te đa lam nen nhung vinh quang quan su cua ong, chang han nhu viec su dung sang tao phao binh nhu mot luc luong linh hoat đe ho tro cho bo binh. Ong noi ve chien thuat cua minh nhu sau: "Toi đa đanh sau muoi tran va toi khong hoc đuoc đieu gi ma toi chua biet vao luc bat đau. Nhin Caesar xem; ong ta đanh tran đau giong nhu tran cuoi".
Ong tinh thong trong viec su dung gian điep voi muu tra tu đo nam the chu đong bang cach che đay viec trien khai quan va tap trung quan vao điem mau chot o mat tran bi suy yeu cua đoi phuong. Neu ong khong the su dung chien luoc bao vay ua thich cua minh (Mouvement en tenaille, chuyen quan sang hai canh va hop vay ke đich), ong se nam lay vi tri trung tam va tan cong hai luc luong phoi hop o điem mau chot cua ho, tung quan đanh mot canh cho đen khi no rut lui, sau đo quay lai đuong đau voi canh kia. Trong chien dich Y nay, quan đoi cua Bonaparte bat đuoc 150 000 tu binh, 540 khau đai bac va 170 co hieu. Quan đoi Phap đa đanh 67 tran va thang 19 tran chinh quy (pitched battles, trong đo hai ben chon mot đia điem dan quan truoc khi đanh) nho ki thuat phao binh ap đao va cac chien thuat cua Bonaparte.
Trong khi chien dich dien ra, Bonaparte tro nen ngay cang co anh huong trong chinh tri Phap; ong thanh lap hai to bao: mot cho quan đoi cua ong va mot phat hanh o Phap. Nhung nguoi bao hoang đa kich Bonaparte vi cuop pha Y va canh bao rang ong co the tro thanh mot ke đoc tai. Bonaparte gui tuong Pierre Augereau toi Paris đe lanh đao mot cuoc đao chinh va thanh loc nhung nguoi bao hoang vao ngay 4 thang 9, su kien nay sau đuoc goi la Đao chinh ngay 18 Fructidor. Đieu nay đem Barras va cac đong minh phe Cong hoa tro lai nam quyen nhung phu thuoc vao Bonaparte, nguoi bay gio đang tien hanh đam phan hoa uoc moi voi Ao. Nhung thuong luong nay dan toi Hiep uoc Campo Formio, Bonaparte tro lai Paris thang 12 nhu mot anh hung. Ong gap Talleyrand, Bo truong Ngoai giao moi cua Phap — nguoi ve sau phuc vu o cung cuong vi cho đe che cua Napoleon va ho bat đau chuan bi cho mot cuoc xam luoc nuoc Anh.


= Vien chinh toi Ai Cap =

Sau hai thang len ke hoach, Bonaparte quyet đinh rang luc luong hai quan Phap chua đu manh đe đoi dien voi Hai quan Hoang gia o Eo bien Anh va đe xuat mot cuoc vien chinh đe chiem Ai Cap va do đo pha su tiep can cua nguoi Anh voi nhung nguon loi thuong mai o An Đo. Bonaparte mong moi thiet lap mot su hien hien cua Phap o Trung Đong, voi giac mong toi hau ve viec lien ket voi mot ke thu Hoi giao cua Anh o An Đo, Tippu Sultan.
Napoleon đam bao voi Hoi đong Đoc chinh rang ngay sau khi minh chinh phuc đuoc Ai Cap, ong se thanh lap nhung moi quan he voi cac hoang than An Đo, va cung voi ho, tan cong nguoi Anh tai cac thuoc đia cua ho. Theo mot ban tuong trinh thang 2 nam 1798 boi Talleyrand: "Khi đa chiem giu va cung co Ai Cap, chung ta se gui mot luc luong 15000 nguoi tu Suez toi An Đo, ket hop voi Tipu-Sahib va đanh đuoi nguoi Anh". Hoi đong đong y voi ke hoach đe bao đam tuyen giao thuong toi An Đo.

Thang 5 nam 1798, Bonaparte đuoc bau lam thanh vien cua Vien Han lam Khoa hoc Phap. Chuyen vien chinh Ai Cap cua ong co su tham gia cua 167 nha khoa hoc bao gom cac nha toan hoc, tu nhien hoc, hoa hoc va trac đia; trong nhung kham pha cua ho co Phien đa Rosetta, va cong trinh cua ho đuoc xuat ban thanh cuon Description de l'Egypte nam 1809.
Tren đuong toi Ai Cap, Bonaparte toi Malta vao ngay 9 thang 6 nam 1798, khi đo duoi quyen kiem soat cua dong Hiep si Cuu te. Hai tram hiep si goc Phap khong ung ho vi Đai truong lao, Ferdinand von Hompesch zu Bolheim, va bay to rang ho se khong chien đau chong lai đong bao. Hompesch đau hang sau mot su khang cu yeu ot, va Bonaparte chiem đuoc mot can cu hai quan quan trong voi ton that chi ba binh si.
Tuong Bonaparte cung đoan quan cua ong đa phai ne tranh cuoc truy đuoi cua Hai quan Hoang gia va cap cang ngay 1 thang 7 o Alexandria. Ong đanh tran Shubra Khit chong lai Mamluk, gioi quan su thong tri Ai Cap bay gio. Đieu nay giup nhung nguoi Phap thuc hanh chien thuat phong thu cho tran Kim Tu Thap dien ra ngay 21 thang 7, cach kim tu thap 24 km. Luc luong cua Bonaparte vao khoang 25000 nguoi, xap xi bang quan so ky binh Mamluk, nhung ong đa cho lap nhung khoi quan hinh vuong rong voi quan nhu đuoc giu an toan ben trong. Ket qua, chi co 29 nguoi Phap chet, so voi gan 2000 quan Ai Cap. Chien thang nay đa cung co tinh than cho quan đoi Phap.

Ngay 1 thang 8, ham đoi Anh duoi quyen Horatio Nelson đa bat giu va tieu diet gan nhu tat ca quan Phap chi tru hai chiec tau trong tran song Nile, muc tieu cua Bonaparte ve mot vi the tang cuong cua nguoi Phap o Đia Trung Hai tan vo. Quan đoi cua ong thanh cong trong su gia tang ngan han quyen luc cua Phap o Ai Cap, tuy nhien sau đo đoi mat voi nhung cuoc noi day lien tiep. Đau nam 1799, ong chuyen quan toi tinh Damascus thuoc đe quoc Ottoman (Syria va Galilea). Bonaparte chi huy 13000 linh Phap trong cuoc chinh phuc cac thanh thi duyen hai Arish, Gaza, Jaffa, va Haifa. Cuoc tan cong vao Jaffa đac biet đam mau: Bonaparte, khi kham pha ra phan nhieu trong nhung nguoi bao ve thanh pho la cuu tu nhan chien tranh tung hua danh du khong tra thu đe đuoc tha, đa ra lenh xu tu quan phong thu cung 1.400 nguoi khac bang luoi le va dim chet đuoi đe tiet kiem đan. Đan ong, đan ba ke ca tre con đa bi cuop giat va giet hai trong ba ngay.
Voi đoi quan bi suy yeu boi benh dich — chu yeu la dich hach — va nguon quan nhu ngheo nan, Bonaparte khong the ha cac phao đai o Akko va tro lai Ai Cap vao thang 5. Đe tang toc cuoc hanh quan, ong ra lenh bo lai nhung nguoi linh om yeu vi dich hach va bat ho uong thuoc đoc. Tuy nhien, nhung nguoi Anh chung kien đa ghi chep lai rang hau het nhung nguoi nay song sot va khong bi đau đoc. Nhung nguoi ung ho ong lap luan rang đieu nay la can thiet đe đoi pho voi cac tran tap hau cua quan Ottoman, va thuc te nhung nguoi bo lai con song thuong bi tra tan va chat đau boi ke đich. Tro lai Ai Cap, vao ngay 25 thang 7, Bonaparte đanh bai cuoc tan cong đo bo cua Ottoman trong tran Abukir.


Nha cai tri nuoc Phap Khi o Ai Cap, Bonaparte van nhan đuoc thong bao ve su vu chau Au thong qua cac bao chi va thong điep đuoc chuyen toi khong đeu đan. Ong biet rang Phap đa phai chiu mot chuoi nhung that bai trong Chien tranh Lien minh thu hai. Ngay 24 thang 8 nam 1799, ong loi dung su rut lui tam thoi cac tau Anh khoi cac cang Phap đe giong buom ve nuoc, bat chap su kien la ong khong nhan đuoc menh lenh ro rang nao tu Paris. Quan đoi o lai đuoc giao pho cho tuong Jean Baptiste Kleber.
Hoi đong Đoc chinh đa gui ong nhung menh lenh quay ve đe ngan ngua nhung cuoc xam luoc vao đat Phap, nhung đuong day lien lac ngheo nan khien cho cac thong điep khong đen đuoc voi ong. Vao luc ong toi đuoc Paris vao thang 10, tinh hinh nuoc Phap đa đuoc cai thien boi mot chuoi nhung thang loi. Tuy nhien nen Cong hoa đa pha san, va Hoi đong bat luc khong đuoc long dan Phap. Hoi đong đa thao luan ve viec "đao ngu" cua Bonaparte nhung qua yeu ot đe trung phat ong.
Bonaparte đuoc mot trong cac vien Đoc chinh, Emmanuel Joseph Sieyes, tiep can đe ho tro cho mot cuoc đao chinh lat đo chinh phu hop hien. Nhung nguoi đung đau kich ban nay bao gom nguoi em trai ong la Lucien; phat ngon vien cua Hoi đong Nam tram (tuc Ha nghi vien), Roger Ducos; mot vien Đoc chinh khac, Joseph Fouche; va Talleyrand. Vao ngay 9 thang 11 hay 18 thang Brumaire (Suong mu) theo lich Cong hoa Phap — Bonaparte đuoc trao nhiem vu bao đam an ninh cho hai vien lap phap, nhung nguoi bi thuyet phuc roi ve Lau đai Saint-Cloud o phia Tay Paris, sau mot tin đon ve mot cuoc noi loan cua phe Jacobin đuoc lan truyen boi nhung nguoi am muu. Ngay hom sau, cac nghi si nhan ra ho đang đoi mat voi mot cuoc đao chinh. Truoc su phan khang cua ho, Bonaparte chi huy quan đoi nam quyen va giai tan ho, ke đo mot nghi vien thu nho (rump legislature) chi đinh Bonaparte, Sieyes, va Ducos lam cac Tong tai lam thoi quan ly chinh quyen.


= Che đo Tong tai Phap =
 

Mac du Sieyes hi vong se cam đau trong chinh quyen moi, ong som bi vuot mat boi Bonaparte, nguoi thao ra Hien phap Nam VIII va bao đam viec bau chon ban than lam Đe nhat Tong tai, va ong don đen o đien Tuileries. Đieu nay khien cho Bonaparte tro thanh con nguoi quyen luc nhat o Phap.
Nam 1800, Bonaparte va quan đoi cua ong vuot day Alps toi Y, noi quan đoi Phap đa hau nhu bi đanh bat hoan toan boi quan Ao trong luc ong đang o Ai Cap. Chien dich khoi đau te hai cho nguoi Phap khi Bonarpate co nhung sai lam chien luoc; mot luc luong đa bi vay ham o Genova nhung cuoi cung pha đuoc vay va do đo chiem đuoc tai nguyen cua quan Ao. No luc nay, va su tang vien kip thoi cua tuong Louis Desaix, đa cho phep Bonaparte quay lai voi chuoi thang loi vao thang Sau trong tran Marengo co tinh quyet đinh.
Anh trai Joseph cua Bonaparte tien hanh thuong luong hoa binh o Luneville va thong bao rang Ao, đuoc khuyen khich boi nguoi Anh, se khong cong nhan nhung lanh tho Phap vua moi chiem đuoc. Khi cuoc thuong luong tro nen ngay cang cang thang, Bonaparte trao quyen cho tuong Moreau tan cong đat Ao them mot lan nua. Moreau đa lanh đao quan Phap toi chien thang trong tran Hohenlinden. Ket qua la, Hiep uoc Luneville đuoc ky vao thang 2 nam 1801; nhung chien qua cua Phap tu Hiep uoc Campo Formio đuoc tai xac nhan va tang cuong. Tat ca qua trinh nay đa thuc đay viec Hoa giai Đuc, xoa bo hang tram nha nuoc giao hoi, thanh bang đe che va nhung than vuong quoc nho trong Đe che La Ma Than thanh, tu 300 nha nuoc xuong chi con 39, đa tao ra qua trinh phan phoi lai tai san va lanh tho rong rai nhat trong lich su Đuc truoc nam 1945.


 Nen hoa binh tam thoi cho chau Au  Ca Phap lan Anh đa tro nen met moi voi chien tranh va ky voi nhau Hiep uoc Amiens vao thang 10 nam 1801 va thang 3 nam 1802. Đieu nay đoi hoi su triet thoai quan đoi Anh khoi hau het cac thuoc đia ho chiem gan đo. Su huu chien nay khong de dang va ngan ngui. Nguoi Anh khong chiu rut khoi Malta nhu đa hua va chong lai viec Bonaparte thon tinh Piedmont va Đao luat Hoa giai cua ong đa thiet lap nen mot Lien bang Thuy Si moi phu thuoc vao Phap, mac du khong lanh tho nao ke tren nam trong pham vi cua hiep uoc. Su tranh cai đat đen đinh điem va ket thuc bang mot tuyen bo chien tranh cua nguoi Anh vao thang 5 nam 1803, va Napoleon tai lap can cu xam luoc o Boulougne.
Bonaparte cung đung truoc su that the va cuoi cung la tham bai trong đan ap Cach mang Haiti. Bang Luat 20 thang 5 nam 1802 ong tai thiet lap che đo no le trong cac vung thuoc đia Phap von đa bi bai tru sau Cach mang. Đap tra mot cuoc noi day cua no le, ong gui mot đao quan vien chinh đe tai chiem Saint-Dominique va thiet lap mot can cu. Tuy nhien luc luong nay bi huy diet boi dich sot vang va suc khang cu manh liet boi nhung vien tuong Haiti Toussaint Louverture va Jean-Jacques Dessalines. Nuoc Phap đung truoc tinh trang pha san tai chinh va mot cuoc chien tranh can ke voi nguoi Anh, Bonaparte nhan thay khong the bao ve đuoc nhung thuoc đia cua Phap o luc đia Bac Mi va ban chung cho Hop chung quoc Hoa Ky — Vu mua ban Louisiana — voi gia hon ba cent moi mau Anh (acre) (tuc khoang 7,4 cent moi hecta).


= Đe quoc Phap =

Napoleon phai đuong đau voi nhung am muu cua phe bao hoang va Jacobin, bao gom cac Am muu dao gam vao thang 10 nam 1800 va Am muu Pho Saint-Nicaise hai thang sau, đeu nham vao am sat ca nhan ong. Thang 1 nam 1804, canh sat kham pha mot ke hoach am sat ong co can du toi Moreau va duong nhu đuoc nha Bourbon thuc đay. Theo loi khuyen cua Talleyrand, Napoleon ra lenh bat coc Louis Antoine, Cong tuoc xu Enghien trong mot cuoc đot nhap vao lanh tho Ba quoc Baden lang gieng. Sau mot phien xu bi mat Cong tuoc bi hanh hinh, mac du ong khong tham gia vao am muu.

Napoleon su dung am muu tren đe bien ho cho su tai lap cua nen quan chu cha truyen con noi o Phap, ma chinh ong la Hoang đe, voi lap luan rang su phuc hoi đang lo ngai cua nha Bourbon se kho khan hon neu su thua ke nha Bonaparte đuoc ghi nhan boi hien phap. Trong mot cu chi co tinh hinh thuc, Thuong vien Phap yeu cau ong len ngoi Hoang đe đe "bao ve nen Cong hoa". Napoleon tu đoi đe mien voi hieu Hoang đe Napoleon I vao ngay 2 thang 12 nam 1804 o Nha tho Đuc Ba Paris va sau đo trao mien Hoang hau cho Josephin duoi su chung kien cua Giao hoang Pio VII. Ludwig van Beethoven, mot nguoi ham mo tu lau cua ong, đa that vong vi su quay sang chu nghia đe quoc nay va xoa loi đe tang Napoleon trong Giao huong so 3 cua minh.
Tai Nha tho Milano vao ngay 26 thang 5 nam 1805, Napoleon đang quang ngoi Vua cua Y voi Vuong mien Sat cua Lombardia. Ong lap nen cap Thong che cua Đe quoc tu nhung vi tuong hang đau cua minh, đe đam bao long trung thanh cua quan đoi.


 Chien tranh lien minh thu ba  Nuoc Anh pha vo Hoa uoc Amiens va tuyen chien voi Phap vao thang 5 nam 1803. Napoleon thiet lap doanh trai o Boulogne-sur-Mer đe chuan bi cho cuoc xam luoc nuoc Anh. Đen nam 1805, Anh đa thuyet phuc đuoc Ao va Nga tham gia vao mot Lien minh thu ba chong Phap. Napoleon biet rang ham đoi Phap khong the đanh bai Hai quan Hoang gia trong mot tran chien mat đoi mat va lap ke hoach nhu ho ra khoi Eo bien Anh.
Theo đo, Hai quan Phap se thoat khoi su bao vay cua quan anh o Toulon va Brest roi đe doa tan cong Tay An, do đo se loai bo đuoc su phong thu phia Tay quan đao Anh, voi hi vong mot ham đoi Phap-Tay Ban Nha co the đoat đuoc eo bien đu lau đe quan đoi Phap bang qua tu Boulogne va xam luoc nuoc Anh. Tuy nhien, sau that bai trong tran hai chien o Mui Finisterre vao thang 7 nam 1805 va cuoc rut lui cua Đo đoc Villeneuve ve Cadiz, xam luoc đat Anh khong bao gio con la mot lua chon hien thuc đoi voi Napoleon nua.
Khi quan đoi Ao đuoc trien khai toi Bayern, ong ngung trien khai xam luoc Anh va ra lenh cho đao quan đong o Boulogne, Grande Armee cua ong, hanh quan bi mat trong mot cuoc di chuyen thoc sau vao hau phuong đich — chien dich Ulm. Đieu nay bao vay luc luong Ao sap sua tan cong Phap va cat đut cac đuong lien lac cua ho. Ngay 20 thang 10 nam 1805, quan Phap bat đuoc 30 000 tu binh trong tran Ulm, tuy nhien ngay hom sau chien thang cua nguoi Anh o Trafalgar đong nghia voi viec Hai quan Hoang gia hoan toan chiem linh cac vung bien.
Sau tuan sau, trong lan ki niem mot nam ngay đang quang, Napoleon đa đanh bai lien quan Ao-Nga trong tran Austerlitz noi tieng voi ton that cua phe Lien minh vao khoang 27000 nguoi, gap 3 lan quan Phap. Tran nay đa be gay Lien minh thu ba, khien cho Aleksandr I phai than tho: "Chung ta la nhung em be trong ban tay cua mot ga khong lo" . Napoleon tro ve Paris nhan su huong ung nhiet liet, cho khanh thanh Khai Hoan Mon đe tuong niem chien thang. Ao phai chiu nhuong mot phan lanh tho; Hoa uoc Pressburg dan toi su giai the Đe quoc La Ma Than thanh va lap nen Lien bang song Rhine voi Napoleon giu vi tri Bao ho cong.
Napoleon sau nay nhac lai "tran Austerlitz la tran đanh đep nhat trong moi tran đanh toi tung thuc hien". Frank McLynn cho rang Napoleon đa qua thanh cong o Austerlitz toi muc ong mat su lien he voi thuc tien, va thu tung la chinh sach ngoai giao Phap tro thanh "mot thu cua rieng Napoleon". Vincent Cronin khong tan thanh, cho rang Napoleon khong tu man qua muc ve ban than, ma "ong la hien than cho long tu man cua ba muoi trieu nguoi Phap".


 Cac đong minh Trung Đong  Ngay ca sau chien dich o Ai Cap, Napoleon van tiep tuc ap u mot ke hoach lon lao la thanh lap mot su hien dien cua Phap o Trung Đong. Mot moi đong minh voi cac cuong quoc Trung Đong se la loi the chien luoc gay suc ep cho Nga o bien gioi phia Nam cua nuoc nay. Tu 1803, Napoleon tien nhung buoc đang ke trong co gang thuyet phuc Đe quoc Ottoman chien đau chong lai Nga o ban đao Balkan va gia nhap lien minh chong Nga cua ong.
Napoleon gui tuong Horace Sebastiani sang lam đac su, hua hen se giup đo Đe quoc Ottoman khoi phuc nhung lanh tho đa mat. Thang 2 nam 1806, sau chien thang cua Napoleon o Austerlitz va su chia cat sau đo cua Đe quoc Habsburg, Hoang đe Ottoman Selim III cuoi cung thua nhan ngoi Hoang đe cua Napoleon, chinh thuc chon lien minh voi Phap nhu "nguoi đong minh than thiet va tu nhien cua chung ta", đong thoi tuyen chien voi Nga va Anh.
Mot lien minh Phap-Ba Tu cung đuoc hinh thanh, trong thoi gian tu nam 1807 đen nam 1809, giua Đe quoc Ba Tu cua Fat′h-Ali Shah Qajar chong Nga va Anh. Lien minh nay cham dut khi Phap bat tay voi Nga va chuyen trong tam sang cac chien dich chau Au.


 Chien tranh voi Lien minh thu tu  Lien minh thu tu đuoc thanh lap nam 1806, va Napoleon đanh bai quan Pho trong tran Jena-Auerstedt vao thang 10. Ong hanh quan vuot Ba Lan đe đuong đau voi quan Nga đang tien sang va hai ben đung đo đam mau tai tran Eylau ngay 6 thang 2 nam 1807 nhung bat phan thang bai.
Ngay 14 thang 6 nam 1807, Napoleon lai đung tran voi quan đoi Nga o Friedland. Quan Phap thang lon, chi thuong vong khoang 10.000 nguoi ma loai it nhat 30.000 quan Nga khoi vong chien. Sau đo ong ky ket Hiep uoc Tilsit bao gom mot van ban voi Nga hoang Aleksandr I phan chia luc đia giua hai cuong quoc nay; mot van ban khac voi Pho tuoc mot nua lanh tho nuoc nay. Napoleon đat cac nha cai tri len ngai vang cac bang nuoc Đuc, bao gom nguoi em Jerome lam vua cua Vuong quoc Westphalia moi lap. Trong vung Ba Lan ma Phap kiem soat, ong lap nen Cong quoc Warszawa duoi quyen Vua Friedrich August I cua Sachsen.
Voi cac chieu chi Milano va chieu chi Berlin, Napoleon no luc tang cuong mot su tay chay thuong mai khap chau Au đoi voi Anh mang ten He thong Luc đia. Đao luat chien tranh kinh te nay khong thanh cong, boi no khuyen khich cac thuong gia Anh buon lau vao chau Au luc đia, va nhan vien cuong bach thue quan đoc quyen cua Napoleon khong the ngan ho lai.


 Chien tranh Ban đao  Vi Bo Đao Nha khong tuan theo lenh phong toa luc đia nen Napoleon phai cat quan chinh phat vao nam 1807 voi su ho tro cua Tay Ban Nha. Duoi chieu bai tang cuong cho quan đoi Phap - Tay Ban Nha chiem đong Bo Đao Nha, Napoleon xam luoc luon ca Tay Ban Nha, phe Carlos IV roi đua anh trai cua minh la Joseph Bonaparte len ngoi, đong thoi đat em vo la Joachim Murat len cam quyen thay Joseph o Napoli. Đieu nay đa dan đen su khang cu manh me cua quan đoi va thuong dan Tay Ban Nha gay nen cuoc khoi nghia Dos de Mayo.

O Tay Ban Nha, Napoleon con phai đoi mat voi mot loai hinh chien tranh moi, chien tranh du kich, trong đo cu dan đia phuong, huong ung chu nghia ai quoc va tinh than ton giao, tham gia vao cuoc chien. Loai hinh buoc đau cua chien tranh nhan dan nay bao gom nhieu hinh thuc chien đau cuong đo thap (quay roi, pha hoai, noi day vu trang...) va tro giup cho quan đoi chinh quy nhung nuoc đong minh voi Tay Ban Nha. Sau khi quan Phap đon tru buoc phai rut khoi nhieu phan đat nuoc nay, Napoleon nam quyen chi huy truc tiep, đanh bai quan Tay Ban Nha. Ong chiem lai Madrid, đanh bat mot đoi quan Anh toi cuu vien va đay lui ho khoi bo bien . Tuy vay, truoc khi nguoi dan Tay Ban Nha chiu khuat phuc hoan toan, nuoc Ao lai đe doa chien tranh, buoc Napoleon phai quay ve Phap..
Cuoc chien tranh tren ban đao Iberia ton kem va thuong đam mau van tiep tuc khi Napoleon vang mat. Trong cuoc vay ham Zaragoza lan thu hai, gan nhu toan bo thanh pho bi pha huy va hon 5 van nguoi bo mang. Mac du Napoleon đe 30 van quan tinh nhue o lai Tay Ban Nha đe chong lai quan du kich cung nhu lien quan Anh-Bo Đao Nha duoi su chi huy cua Cong tuoc Wellington, nhung su kiem soat cua Phap ngay mot suy yeu.
Sau khi phia đong minh gianh thang loi, cuoc chien ket thuc sau khi Napoleon thoai vi vao nam 1814. Napoleon mo ta cuoc chien tranh Ban đao la trung tam cua su that bai chung cuoc cua minh. Ong đa viet trong hoi ky: "Cuoc chien tranh bat hanh đo đa huy diet toi...Tat ca...nhung tai hoa cua toi bi buoc chat voi nut that đinh menh đo".


 Chien tranh Lien minh thu nam va tai hon  Thang 4 nam 1809, Ao bat ngo pha vo lien minh voi Phap, tham gia vao Lien minh thu nam chong Phap. Napoleon buoc phai nam quyen chi huy cac luc luong o mat tran Danube va Đuc. Sau nhung thang loi ban đau, quan Phap vap phai kho khan trong viec vuot qua song Donau va that bai vao thang Nam trong tran Aspern-Essling gan Vien. Nguoi Ao đa bo lo loi dung tinh the, đe cho Napoleon co the tap hop lai luc luong. Ong đanh bai quan Ao trong tran Wagram, va Hiep uoc Schonbrunn đuoc ky giua Phap va Ao. Tuy thang loi nhung thiet hai nang ne trong tran Wagram đa chung to nhung suy sut cua quan đoi Phap.
Vuong quoc Anh van chong Phap va co vai tran thang tren bien. Tren luc đia chau Au, Anh chi ho tro cuoc chien tren ban đao Iberia va gui mot đoan quan vien chinh gom 40.000 nguoi toi Walcheren (vung Zeeland, Ha Lan) tu ngay 30 thang 7 đen ngay 10 thang 12 nam 1809 đe tan cong can cu hai quan Antwerpen cua Phap va đe chia cat luc luong Phap nham giup Ao nhung cuoi cung phai rut lui khi Napoleon đem quan tang vien.
Ong đong thoi sap nhap lanh tho cua Giao hoang boi Giao hoi tu choi ung ho He thong Luc đia; Giao hoang Pio VII đap tra bang cach rut phep thong cong vi hoang đe Phap. Sau đo mot so si quan cua Napoleon đa bat coc Giao hoang, Napoleon tuy khong ra lenh tren nhung khi biet đuoc su viec cung khong cho tha Pio. Giao hoang bi chuyen đi khap cac lanh tho cua Napoleon va Napoleon đa gui cac phai đoan toi gay ap luc buoc ong tren cac van đe bao gom thoa thuan ve mot giao uoc moi voi nuoc Phap, tuy nhien Pio đeu tu choi. Nam 1810 Napoleon ket hon voi Nu Đai vuong cong Maria Ludovica cua Ao, sau khi ong ly di voi Josephine; đieu nay gay them cang thang voi Giao hoi, va muoi ba Hong y đa bi tong giam do vang mat tai le cuoi. Giao hoang tiep tuc bi giam cam trong 5 nam va khong tro ve Roma cho đen thang 5 nam 1814.

Napoleon chap nhan viec Bernadotte, mot trong cac thong che cua ong đuoc bau lam nguoi thua ke ngai vang Thuy Đien vao thang 11 nam 1810. Ong thuong chieu Bernadotte bat chap nhung so suat cua vien tuong nay vi Bernadotte cuoi hon the cu cua ong la Desiree Clary nhung ve sau hoi han ca đoi khi Bernadotte đem Thuy Đien lien minh voi cac ke thu cua Phap trong Lien minh thu sau va tro thanh mot trong nhung đoi thu đang ngai nhat cua ong


 Xam luoc nuoc Nga  Hoi nghi Erfurt đuoc to chuc nham bao ve moi đong minh Nga-Phap, va cac hoang đe Phap va Nga đa co mot moi quan he ca nhan than thien sau cuoc hop đau tien o Tilsit nam 1807. Tuy nhien toi nam 1811, cang thang gia tang va Alexander chiu suc ep tu gioi quy toc Nga đoi pha vo đong minh. Dau hieu ban đau rang moi quan he đa bien đoi la su choi bo tren thuc te He thong Luc đia, đieu khien Napoleon đe doa Aleksandr nhieu hau qua tham khoc neu ong lap quan he đong minh voi nguoi Anh.
Đen nam 1812, cac co van cua Aleksandr đe xuat kha nang tien hanh xam luoc Đe quoc Phap va tai chiem Ba Lan. Nhan đuoc bao cao tinh bao ve nhung su chuan bi chien tranh cua Nga, Napoleon tang cuong mo rong đao quan Grande Armee cua minh len hon 450 000 linh. Ong phot lo loi khuyen lap lai chong mot cuoc xam luoc vao trung tam nuoc Nga va chuan bi cho mot chien dich tan cong; va ngay 23 thang 6 nam 1812 cuoc chinh phat bat đau.
Trong mot no luc nham thu đuoc su ho tro hon nua tu nhung nguoi yeu nuoc dan toc chu nghia Ba Lan, Napoleon goi cuoc chien la Chien tranh Ba Lan lan thu hai. Chien tranh Ba Lan lan thu nhat la cuoc noi day Lien bang Bar cua quy toc Ba Lan chong lai Nga nam 1768. Nhung nguoi yeu nuoc Ba Lan muon khu vuc Ba Lan thuoc Nga sap nhap vao Cong quoc Warszawa va mot nha nuoc Ba Lan đoc lap đuoc tao ra. Đieu nay bi tu choi boi Napoleon đa hua voi đong minh Ao khong cho phep nhu vay. Napoleon cung tu choi giai phong cho nong no Nga boi lo ngai đieu nay co the tao nen nhung chong đoi trong mien hau phuong cua quan đoi ong. Nhung nong no nay ve sau đa đoi xu tham te đoi voi linh Phap khi ho rut chay.

Nguoi Nga tu choi muc tieu cua Napoleon ve mot tran giao chien quyet đinh, thay vao đo thoai lui ngay cang sau vao lanh tho Nga. Mot no luc khang cu ngan ngui đuoc thuc hien o Smolensk vao thang Tam; nguoi Nga bi đanh bai trong mot loat tran, va Napoleon tiep tuc tien cong. Nguoi Nga van tri hoan đanh nhau, mac du trong mot vai truong hop đieu nay chi đat đuoc do su ngan ngu it thay o Napoleon khi co hoi toi. Do chien thuat tieu tho cua quan Nga, nguoi Phap cam thay ngay cang kho đe tim kiem thuc an cho ban than va cho ngua.
Nguoi Nga bay gio moi tung ra nhung tran đanh o ngoai vi Moskva. Ngay 7 thang 9: tran Borodino khien cho 44 000 quan Nga va 35 000 quan Phap tu vong, bi thuong hoac bi bat, va co le la ngay chien su đam mau nhat trong lich su tu truoc toi thoi điem đo. Mac du quan Phap thang, quan đoi Nga đa đuong đau, va đung vung, trong tran chien truc dien ma Napoleon đa hi vong se mang tinh quyet đinh. Napoleon đa ghi chep lai: "Tran khung khiep nhat trong moi tran đanh cua toi la tran truoc Moskva. Nguoi Phap đa chung to ho xung đang voi chien thang, nhung nguoi Nga đa chung to ho bat kha chien bai".
Quan đoi Nga rut xa khoi Moskva. Napoleon tien vao thanh pho, trong đoi viec Moskva that thu se ket thuc chien tranh va Aleksandr se đam phan hoa binh. Tuy nhien, tong đoc thanh pho Feodor Rostopchin ra lenh đot chay Moskva chu khong đau hang. Sau mot thang, lo lang mat quyen kiem soat o Phap, Napoleon va quan đoi rut lui.
Nguoi Phap chiu ton that to lon trong qua trinh rut quan tai hai, ma mot phan la do Mua Đong Nga. Quan đoi Phap bat đau voi hon 400 000 quan tien phuong, nhung vao luc ket thuc chi co it hon 40 000 nguoi vuot song Berezina thang 11 nam 1812. Phia Nga mat 150 000 linh trong tran chien va hang tram nghin nguoi dan khac thiet mang.


 Chien tranh Lien minh thu sau  Co mot thoi gian tam lang chien su trong mua đong 1812–1813 khi ca nguoi Nga lan nguoi Phap đang tai xay dung luc luong; Napoleon sau đo co the tung ra chien truong 350.000 quan. Đuoc co vu boi that bai cua Phap tai Nga, Pho lien hop voi Ao, Thuy Đien, Nga, Anh, Tay Ban Nha va Bo Đao Nha trong mot lien minh moi. Napoleon nam quyen chi huy o mat tran Đuc va giang cho Lien minh mot chuoi tran thua bao gom tham bai o tran Dresden vao thang 8 nam 1813.
Bat chap nhung thang loi nay, tinh the tiep tuc ngay cang chong lai Napoleon, va quan Phap bi khoa chat boi mot luc luong đong gap đoi va do đo thua trong tran Leipzig. Đay co le la tran chien lon nhat trong toan bo cac cuoc chien tranh cua Napoleon va no khien cho 90.000 nguoi thuong vong.
Napoleon rut ve Phap voi đoi quan giam xuong con 70.000 linh va 40.000 nguoi tut khoi đoi hinh, chong lai đoi quan Lien minh đong gap hon ba lan. Nuoc Phap bi bao vay: quan Anh don ep tu phia nam, cac đao quan Lien minh khac đang nham vao tan cong cac bang chu hau Đuc. Napoleon thang mot loat tran xuat sac trong Chien dich Sau ngay, tuy nhien chung khong đu y nghia đe thay đoi cuc dien. Quan Lien minh đa đanh bai Napoleon trong nhung tran đanh quan trong tai Laon va Arcis-sur-Aube, va tien chiem Paris vao thang 3 nam 1814.
Khi Napoleon đe xuat hanh quan toi thu đo, cac thong che cua ong quyet đinh gay binh bien. Ngay 4 thang 4, Thong che Ney lanh đao lat đo Napoleon. Napoleon khang đinh rang quan đoi se theo ong, va Ney đap lai rang quan đoi se theo nhung vi tuong cua no. Napoleon khong co lua chon nao ngoai viec thoai vi. Ong quyet đinh nhuong ngoi cho con nhung Lien minh tu choi đieu nay, Napoleon buoc phai thoai vi khong đieu kien vao ngay 11 thang 4.


 Luu đay tai Elba  Cac Luc luong Lien minh đa tuyen bo rang Hoang đe Napoleon la tro ngai duy nhat cho su khoi phuc nen hoa binh o chau Au, Hoang đe Napoleon, trung thanh voi loi the cua minh, nay tuyen bo rang ong tu bo, ve phan ong cung nhu nhung nguoi thua ke cua ong, ngai vang cua nuoc Phap va Y, va rang khong su hy sinh nao, ngay ca mang song cua minh, ma ong khong san long lam vi loi ich cua nuoc Phap.Thao o Cung đien Fontainebleau, 11 thang 4 nam 1814.

Trong Hiep uoc Fontainebleau, nhung nguoi chien thang đay ong toi Elba, mot hon đao 12 000 dan o Đia Trung Hai, cach bo bien Toscana 20 km. Ho cho ong quyen cai tri hon đao voi tu cach Than vuong xu Elba va cho phep ong giu lai danh hieu hoang đe. Napoleon đa đinh tu tu bang vien thuoc ma ong mang theo minh ke tu mot lan suyt bi nguoi Nga bat đuoc trong đot rut lui khoi Moskva. Tuy nhien đoc tinh cua no đa giam sau vai nam, va Napoleon song sot. Ong chap nhan luu đay, trong khi vo va con trai tim su nuong nau o nuoc Ao. Trong vai thang đau o Elba ong đa tao dung mot đoi quan va ca mot luc luong hai quan nho tren đao, phat trien cac mo sat, va ra nhung sac lenh lien quan đen phuong thuc canh tac nong nghiep hien đai.


 Trieu đai Mot tram ngay  Du bi chia cat khoi vo va con trai, nhung nguoi đa chiu su kiem soat cua nuoc Ao, bi cat khoan tro cap đuoc đam bao cho ong boi Hiep uoc Fontainebleau, va day len nhung tin đon ong duong nhu bi truc xuat toi mot hon đao xa xoi o Đai Tay Duong, Napoleon tron khoi Elba ngay 26 thang 2 nam 1815. Ong cap ben o Golfe-Juan tren đat lien Phap, hai ngay sau đo.
Trung đoan so 5 đuoc gui toi đe ngan chan ong va noi lai tuyen đuong toi nam Grenoble vao mung 7 thang 3 nam 1815. Napoleon tiep can đoi quan mot minh, xuong ngua va khi đung trong tam đan, ong het len: "Ta o đay. Giet Hoang đe cua cac nguoi đi, neu cac nguoi muon".
Nhung nguoi linh đap lai bang tieng ho "Hoang đe Van tue!" ("Vive L'Empereur!") va hanh quan cung Napoleon toi Paris; Louis XVIII bo chay. Ngay 13 thang Ba, cac cuong quoc tai Đai hoi Vien đa tuyen bo Napoleon la ke ngoai vong phap luat, va bon ngay sau Anh, Nga, Ao va Pho ket hop mot lan nua đe gui moi nuoc 150.000 quan toi chien truong đe cham dut nen cai tri cua ong.
Napoleon đen Paris ngay 20 thang 3 va cam quyen trong mot thoi ki ma ngay nay goi la Trieu đai Mot tram ngay. Đen đau thang 6 luc luong vu trang ma ong tap hop đuoc đat con so 200.000, va ong quyet đinh chon tan cong đe đanh bat gong kim cua quan đoi Anh va Pho. Tap đoan quan phia Bac bang qua bien gioi toi Vuong quoc Lien hiep Ha Lan, nay la Bi.
Quan đoi Napoleon chien đau voi quan lien minh, chi huy boi Wellington va Gebhard Leberecht von Blucher, trong tran Waterloo ngay 18 thang 6 nam 1815. Quan đoi Wellington chiu đung cac đot tan cong lien tiep cua nguoi Phap va đay lui ho tren chien truong trong khi quan Pho toi tang vien va pha vo suon phai cua đoi hinh quan Napoleon. Napoleon bi đanh bai boi ong phai chien đau voi quan so mot choi hai, tan cong mot đoi quan chiem đuoc vi tri phong ngu tuyet voi tren đia hinh am uot lay loi.
Suc khoe cua ong ngay hom đo co the đa anh huong toi su hien dien va su hang hai cua ong tren chien truong, them vao su kien la cap duoi co the đa khien ong bi nga. Mot su kien khac co anh huong quan trong toi ket cuc la luc luong ki binh do tuong Grouchy đa khong tiep ung kip thoi. Du vay, Napoleon đa tien rat gan toi mot chien thang chop nhoang. Bi ap đao ve so luong, quan đoi Phap rut khoi chien truong trong hon loan, đieu cho phep luc luong Lien minh tien vao nuoc Phap va khoi phuc ngai vang nuoc Phap cho Louis XVIII.
O ngoai cang Rochefort, Charente-Maritime, sau khi can nhac mot cuoc đao thoat sang Hop chung quoc, Napoleon chinh thuc yeu cau ti nan chinh tri tu đai ta nguoi Anh Frederick Lewis Maitland tren chien ham HMS Bellerophon ngay 15 thang 7 nam 1815.


Luu đay o Saint Helena Napoleon bi tong giam va sau đo luu đay toi đao Saint Helena tren Đai Tay Duong, cach bo bien Tay Phi 1.870 km (1.162 mi). Trong hai thang đau tien o đay, ong song trong mot can leu o khu đat Briars thuoc ve mot nguoi ten William Balcombe. Napoleon tro nen gan gui voi gia đinh nay, đac biet voi co con gai ut ten Lucia Elizabeth, nguoi ve sau viet cuon Nhung hoi uc ve Hoang đe Napoleon. Tinh ban nay bi chia cat vao nam 1818 khi chinh quyen Anh bat đau nghi ngo rang Balcombe đong vai mot nguoi trung gian giua Napoleon va Paris va đuoi ong nay khoi đao.
Napoleon chuyen toi Longwood House vao thang 12 nam 1815; no đa roi vao tinh trang hu hong, am uot va gio lua, gay hai cho suc khoe. To The Times đa xuat ban nhung bai bao am chi rang chinh phu Anh đang co gang lam ong chet mau, va ong thuong phan nan ve đieu kien song trong nhung buc thu gui cho tong đoc va la nguoi canh giu ong Hudson Lowe.
Voi su đo đan cua mot it nguoi đi theo, Napoleon viet hoi ky va len an nhung nguoi giam giu ong — đac biet la Lowe. Su đoi xu cua Lowe voi Napoleon bi xem la toi te boi cac hoc gia nhu Frank MacLynn. Lowe đa gia tang them tinh trang kho cuc cua ong bang nhung bien phap bao gom su han che viec đi lai cua Napoleon, mot quy đinh yeu cau khong mon qua nao đuoc gui cho ong neu no đe cap đen danh hieu hoang đe cua ong, va mot van ban ma nhung nguoi ung ho phai ky đoi hoi rang ho se phai o lai voi nguoi tu vo thoi han.
Nam 1818, The Times tuong thuat mot tin đon that thiet ve su đao thoat cua Napoleon va noi rang tin tuc đuoc chao đon boi su thap nen đong thoi o nhieu gia đinh Luan Đon. Co mot su thong cam cho ong o Nghi vien Anh: Nam tuoc Holland co mot bai dien van truoc Nghi vien yeu cau tu nhan phai đuoc đoi xu ma khong chiu su tan nhan nao. Napoleon tiep tuc theo doi thoi su qua to The Times va tung hi vong đuoc tha khi Holland tro thanh Thu tuong. Ong cung nhan su giup đo tu Nam tuoc Cochrane, nguoi tham du vao cac cuoc đau tranh cua Chile va Brasil gianh đoc lap va muon cuu Napoleon va giup ong lap nen mot đe che moi o Nam My, mot vien canh bi sup đo boi cai chet cua Napoleon vao nam 1821.
Co nhung am muu khac đe giai thoat Napoleon khoi su giam cam bao gom mot am muu tu Texas, noi nhung nguoi linh luu đay cua Grande Armee muon mot su phuc hung Đe quoc Napoleon o My. Co ca mot ke hoach cuu ong bang mot tau ngam so khai. Trong thoi ki Napoleon bi giam cam, Nam tuoc Byron đa viet nhung van tho xem Napoleon nhu hien than cua anh hung lang man, thien tai bat toan, co đoc va bi nguoc đai. Tin tuc rang Napoleon khoi su lam vuon o Longwood cung lam day len su đong cam voi nhieu gia đinh Anh.


= Qua đoi va an tang =

Ngay tu cuoi nam 1817, đa xuat hien nhieu dau hieu benh tat noi vi cuu Hoang Đe, mot phan cung vi ong thieu van đong. Napoleon co trieu chung bi ung thu bao tu. Bac si rieng cua Napoleon, Barry O'Meara, canh bao chinh quyen ve tinh trang suc khoe suy giam cua nguoi tu ma nguyen nhan chinh, theo ong, la su đoi xu khac nghiet cua vien "cai nguc", Lowe, buoc Napoleon giam than hang thang troi trong noi cu tru hu hong va am uot Longwood. O'Meara co mot lien lac thu tu bi mat voi mot thu ky o Bo Hai quan Anh, đuoc biet rang nhung la thu nay đuoc đoc boi lanh đao cao cap: ong hi vong, bang cach nay, canh bao chinh phu, nhung thuc te khong đem lai đieu gi. Đa vay, O'Meara con bi thuyen chuyen đi noi khac, thay the bang mot bac si goc đao Corse ten la Francesco Antommarchi.
Thang 2 nam 1821, suc khoe Napoleon nhanh chong tro nen suy sup, ong phai nam liet tren giuong. Thang 4, Napoleon Bonaparte đa đoc loi di chuc cuoi cung, gom co cau: "Toi uoc muon nam xuong tan cua toi nam ben bo song Seine, o giua nhung nguoi dan Phap ma toi rat yeu men. Toi chet truoc thoi han, bi giet boi the che hoat đau Anh va do cac ke sat nhan đuoc thue muon". Ngay 2 thang 5, hai bac si Anh, nhung nguoi vua toi gan đo, cham soc cho ong nhung chi co the ke nhung lieu thuoc giam đau. Ong mat hai ngay sau đo, sau khi trai qua le thu toi, xuc dau thanh va ban thanh the voi su hien dien cua Giam muc Ange Vignali. Nhung loi cuoi cung cua ong la "France, armee, tete d'armee, Josephine" (Nuoc Phap, quan đoi, chi huy quan đoi, Josephine). Napoleon đa qua đoi luc 5 gio 49 phut gio chieu ngay hom đo, khi chua tron 52 tuoi. Thi the cua ong đuoc mac bo quan phuc ma ong ua thich va đuoc phu len bang tam ao choang mau xam, tam ao tran ma ong đa khoac trong tran Marengo.
Trai voi di nguyen cua ong, tong đoc nguoi Anh cho rang ong nen đuoc chon cat o St. Helena, trong Thung lung Willows. Hudson Lowe khang khang đoi cau khac tren bia mo phai đe "Napoleon Bonaparte"; nhung thuoc ha theo đi đay, Montholon va Bertrand muon Đe hieu "Napoleon" phai đuoc viet chi bang ten đau. Ket qua la tam bia mo đe trong ten.

Nam 1840, Louis Philippe I nhan đuoc su cho phep cua Anh đe đem di hai Napoleon ve Phap. Di hai đuoc van chuyen bang chien ham Belle-Poule, đuoc son đen trong dip nay, va ngay 29 thang 11 no cap ben Chebourg. Di hai tiep đo đuoc mang boi tau hoi nuoc Normandie toi Le Havre, nguoc song Seine toi Rouen va dung o Paris.
Ngay 15 thang 12, le quoc tang đuoc cu hanh. Xe tang di chuyen tu Khai Hoan Mon xuong đai lo Champs-Elysees, bang qua Quang truong Concorde toi Les Invalides (Đien Phe binh) va toi mai vom o nha nguyen St Jerome noi no nam lai cho đen khi ngoi mo đuoc thiet ke boi Louis Visconti hoan thanh. Nam 1861, thi hai đuoc an tang trong mot chiec quach lam tu đa trang thach (porphyry) trong ham mo duoi mai vom cua Đien Invalides.


 Nguyen nhan cai chet  Cuoc kham nghiem tu thi chi ra rang nguyen nhan cai chet la ung thu da day. Tuy nhien, Francois Carlo Antommarchi, bac si rieng cua Napoleon va la nguoi chi đao cuoc kham nghiem, đa khong ky vao bao cao chinh thuc. Cha cua Napoleon cung qua đoi vi ung thu da day nhung đieu nay duong nhu khong đuoc biet vao thoi điem mo tu thi. Antommarchi tim thay bang chung ve mot vet loet da day, va đay la cach giai thich tien loi nhat đoi voi chinh phu Anh, nhung nguoi muon tranh su chi trich ve viec cham soc vi hoang đe Phap.

Nam 1955, nhat ky cua nguoi hau phong cua Napoleon, Louis Marchand, xuat hien tren bao chi. Ban mo ta ve Napoleon nhung thang truoc khi mat khien cho Sten Forshufvud đe xuat nhung nguyen nhan khac cho cai chet, bao gom su đau đoc arsen tu tu, trong mot bai bao tren to Nature nam 1961. Arsen đuoc dung lam thuoc đoc vao thoi ki đo boi khi ay no khong the bi phat hien khi ap dung trong mot thoi gian dai. Forshufvud, trong mot cuon sach nam 1978 voi Ben Weider, luu y rang co the vi hoang đe đuoc thay la đuoc bao quan tot mot cach đang ngac nhien khi di chuyen vao nam 1840. Arsen la mot chat co tinh bao quan manh, va do đo đieu nay cung co gia thuyet đau đoc. Forshufvud va Weider nhan xet rang Napoleon tung co ha bot con khat bat thuong bang uong nhieu si-ro nuoc mach uop hoa cam (orgeat syrup) chua cac hop chat cyanide trong qua hanh dung đe tao mui.
Ho khang đinh rang kali tactrat, đuoc su dung đe ngan da day đao thai cac chat nay va con khat la trieu chung cua đau đoc. Gia thuyet cua ho la calomen (thuy nhan clorua HgCl2, xua kia đuoc dung lam thuoc nhuan trang) đuoc ap dung qua lieu cho Napoleon, đa giet ong va đe lai nhung ton thuong mo rong khap. Mot bai bao nam 2007 đa khang đinh loai arsen tim thay tren than toc Napoleon la loai vo co, đoc tinh cao nhat, va theo nha đoc duoc hoc Patrick Kintz, đieu nay ung ho ket luat rang cai chet cua ong la mot vu am sat.
Giay dan tuong đuoc dung o Longwood chua nong đo cao hop chat arsen đuoc su đe nhuom mau boi nhung nha san xuat Anh. Chat ket dinh, von vo hai o đieu kien nuoc Anh, co le đa bi moc trong khi hau am hon nhieu o St. Helena va nha ra khi arsin (arsen hydride, AsH3) đoc hai. Ly thuyet nay đa đuoc loai tru do no khong giai thich đuoc so lieu ve nong đo hap thu arsen tim thay trong cac phan tich khac.
Du sao, nhung nghien cuu hien đai to ra nghieng ve chung co giai phau ban đau. Cac nha nghien cuu nam 2008 đa phan tich cac mau toc Napoleon khac nhau tu suot cuoc đoi ong, tu gia đinh va nhung nguoi đuong thoi. Tat ca cac mau đeu co nong đo arsen rat cao, xap xi gap 100 lan con so trung binh. Theo cac nha nghien cuu nay, co the Napoleon đa bi nhiem đoc arsen nang khi con la mot cau be, va nong đo arsen cao trong toc khong phai do su đau đoc co chu y nao; nguoi ta co the phoi nhiem lien tuc voi arsen tu cac loai keo va chat nhuom trong suot cuoc đoi ho.


Nhung cai cach lon Napoleon đa tien hanh nhung cai cach lau dai, lien quan đen giao duc bac cao, mot đao luat thue, he thong đuong sa va cong thoat nuoc, va thiet lap nen Ngan hang Phap (Banque de France — ngan hang trung uong cua Phap). Ong thuong luong Giao uoc 1801 voi Giao hoi Cong giao, tim cach hoa giai voi dan chung hau het theo Cong giao voi nen cai tri cua ong. No đuoc ban hanh song song voi Bo Đieu khoan Co ban (Les Articles Organiques), bo luat chinh đon tin nguong dan chung o Phap. Cung nam đo, Bonaparte tro thanh Chu tich Vien Han lam Khoa hoc Phap va bo nhiem Jean Baptiste Joseph Delambre lam Thu ky Thuong truc.
Thang 5 nam 1802, ong lap nen Bac Đau Boi tinh (tieng Phap la Legion d'honneur, nghia la "Binh đoan danh du"), mot su thay the cho cac huan chuong hoang gia va tuoc hieu hiep si cu, đe khuyen khich cac thanh tich quan su lan dan su; huan chuong nay hien van la phan thuong danh du cao nhat o Phap ngay nay. Quyen luc ong đuoc tang cuong nho Hien phap Nam X do ong chi đao bien soan: "Đieu 1. Nhan dan Phap chi đinh, va Thuong vien tan phong Napoleon-Bonaparte la Tong tai Thu nhat suot đoi. Chinh sau van ban nay ma ong thuong đuoc goi la Napoleon thay vi Bonaparte.
Bo luat dan su cua Napoleon, Code Civil — nay thuong đuoc biet duoi ten Bo luat Napoleon — đuoc chuan bi boi hai vien lap phap duoi su giam sat cua Jean Jacques Regis de Cambaceres, vi Tong tai thu hai. Napoleon tham gia tich cuc vao cac phien hop cua Hoi đong Nha nuoc đe sua chua ban thao. Su phat trien bo luat la mot thay đoi can ban ve ban chat cua he thong luat dan su voi su nhan manh ro rang len cac luat phai đuoc viet ro rang va co the tiep can đuoc. Cac bo luat khac do Napoleon an đinh nham he thong hoa luat thuong mai va luat hinh su; mot Huong dan Luat Hinh su đuoc thiet lap lan đau tien mot cach quy cu cac quy trinh to tung.
Trong so cac cai cach cua Napoleon, đang ke nhat la luat phap va he thong đo luong. Ve y nghia cac cai cach cua Napoleon, xem phan Di san.


= Bo luat Napoleon =

Bo luat Napoleon đuoc tiep nhan tren phan lon chau Au, du chi trong nhung vung đat ong chinh phuc đuoc, va đuoc duy tri ngay ca sau that bai cua ong. Napoleon tung noi: "Vinh quang thuc su cua toi khong phai la thang 40 tran chien...Waterloo se xoa sach ky uc ve rat nhieu chien thang nhu vay.... Nhung...thu se ton tai mai mai, đo la Bo luat Dan su cua toi". Bo luat van co tam quan trong ngay nay tren mot phan tu he thong luat the gioi bao gom o chau Au, chau My va chau Phi.
Đanh gia tam anh huong cua no toi Đuc, Dieter Langewiesche mo ta bo luat nhu mot "du an cach mang" khuyen khich su phat trien cua mot xa hoi tu san o mien Đuc bang viec mo rong quyen đoi voi tai san tu huu va mot su đay nhanh ket thuc cua che đo phong kien. Napoleon đa tai cau truc thu tung la Đe quoc La Ma Than thanh, tao nen tu hon mot nghin lanh đia lon nho, thanh mot Lien bang song Rhine gom bon muoi bang; đieu nay cung cap co so cho Lien bang Đuc va su thong nhat nuoc Đuc nam 1871.
Phong trao huong toi thong nhat dan toc o Y cung đuoc thuc đay mot cach tuong tu boi su cam quyen cua Napoleon. Nhung su thay đoi nay gop phan vao su phat trien noi chung cua chu nghia dan toc va quoc gia dan toc.


= He thong đo luong =

Viec ban hanh chinh thuc he thong đo luong vao thang 9 nam 1799 khong đuoc biet đen nhieu trong nhieu tang lop xa hoi Phap, va nen cai tri cua Napoleon đa khuyen khich manh me su tiep nhan nhung tieu chuan moi khong chi tren nuoc Phap ma ca nhung lanh tho trong pham vi anh huong cua Phap. Napoleon rot cuc lai co mot buoc đi thut lui vao 1812 khi ong thong qua đao luat gioi thieu mesures usuelles (nhung đon vi đo luong truyen thong) cho cac giao dich ban le — mot he thong đo luong tuong tu nhung đon vi truoc Cach mang nhung dua tren kilogam va met; chang han nhu "bang he met" (livre metrique) bang 500 g thay vi 489.5 g—gia tri livre du roi (bang nha vua). Cac đon vi khac quay tro lai theo cach tuong tu. Du vay đieu nay it nhat đa thiet lap co so đe đua ra dut khoat he met tren khap chau Au vao giua the ky XIX.


Napoleon va ton giao Le rua toi cua Napoleon dien ra o Ajaccio ngay 21 thang 7 nam 1771; ong đuoc nuoi duong trong mot gia đinh ngoan đao va tiep nhan mot nen giao duc Cong giao. Tuy nhien, cac thay giao cua ong đa that bai trong viec đem lai niem tin ton giao cho ong khi con nho. Khi truong thanh, Napoleon đuoc mieu ta nhu mot nguoi "huu than voi niem tin va su ton kinh khong tu nguyen voi Cong giao". Ong chua bao gio tin vao mot vi Chua hien huu; thuong đe voi ong la mot vi Chua vang mat va xa xoi nhung ong thua nhan mot cach thuc dung rang nhung ton giao co to chuc la yeu to then chot cua trat tu xa hoi va đac biet la Giao hoi Cong giao Roma, ma theo ong, co "nhung nghi le trang le va luan ly cao ca hon la cac đao luat co anh huong len tri tuong tuong cua dan chung tot hon nhung ton giao khac".
Napoleon co mot hon le dan su voi Josephine de Beauharnais ma khong cu hanh nghi le ton giao nao, vao ngay 9 thang 3 nam 1796. Trong chien dich Ai Cap, ong the hien nhieu su khoan dung đoi voi ton giao hon so voi bat ki mot vi tuong cach mang nao khac, va thao luan voi cac hoc gia Hoi giao va cho phep cac buoi le ton giao, nhung tuong Dupuy, nguoi tham gia chien dich cung ong, ve sau tiet lo sau cai chet cua Giao hoang Pio VI, ve nhung ly do chinh tri cho cach đoi xu nhu vay: "Chung ta đang lua gat nhung nguoi Ai Cap voi moi quan tam gia vo cua chung ta đoi voi ton giao cua ho; chang phai Bonaparte lan chung ta tin vao ton giao nay hon chung ta đa tung tin vao ton giao cua ngai Pio qua co". Trong hoi ky cua minh, thu ky cua Bonaparte la Bourienne viet ve moi quan tam ton giao cua Bonaparte theo nhung loi le tuong tu.
Chu nghia co hoi ve ton giao cua ong đuoc tom tat trong cau noi noi tieng cua chinh ong: "Chinh bang viec lam cho minh thanh nguoi Co đoc giao ta đa đem hoa binh cho Bretagne va Vendee. Chinh bang viec lam cho minh thanh nguoi Y ta đa chinh phuc tinh than o Y. Chinh bang viec lam cho minh thanh mot nguoi Hoi giao ta đa thiet lap quyen luc o Ai Cap. Neu ta cai tri mot quoc gia Do Thai, ta han nen cho xay lai Đen Solomon".
Napoleon đa tu đoi vuong mien cho minh lam Hoang đe Napoleon I vao ngay 2 thang 12 nam 1804 o Nha tho Đuc Ba Paris voi su ban phuc cua Giao hoang Pio VII. Ngay 1 thang 4 nam 1810, Napoleon ket hon theo giao le voi Nu Đai vuong cong nuoc Ao Maria Ludovica. Trong mot cuoc thao luan rieng tu voi tuong Gourgaud khi đang luu đay o St. Helena, Napoleon boc lo cac quan điem duy vat ve nguon goc con nguoi va nghi ngo tinh than thanh cua Gie-su, khang đinh rang that la ngu xuan đe tin rang Sokrates, Platon, Muhammad va Anh giao can bi nguyen rua vi khong thuoc Giao hoi Cong giao Roma. Tuy nhien, Napoleon van nhan xuc dau boi mot linh muc khi sap tu tran.


= Giao uoc =

Tim kiem mot su hoa giai dan toc giua nhung nguoi Cach mang va nhung nguoi Cong giao, Giao uoc 1801 đuoc ky vao ngay 15 thang 7 nam 1801 giua Napoleon va Giao hoang Pio VII. No cung co vai tro cua Giao hoi Cong giao Roma nhu giao hoi đa so cua Phap va mang tro lai hau het vi the the tuc cua no.
Trong Cach mang Phap, Quoc hoi Phap đa đoat lay cac tai san cua Giao hoi va ban bo Luat To chuc dan su cua Tang lu, bien Giao hoi thanh mot bo phan cua Nha nuoc, tach no khoi quyen luc cua Giao hoang. Đieu nay gay nen su thu đich cua nhung nguoi vung Vendee đoi voi su thay đoi trong moi quan he giua Giao hoi Cong giao va chinh phu Phap. Cac đao luat sau đo huy bo lich Gregorius truyen thong va cac ngay le Cong giao.
Trong khi Giao uoc phuc hoi mot so lien he voi Giao hoang, no chu yeu co loi cho chinh quyen; can can moi quan he nha nuoc-nha tho nghieng han theo huong co loi cho Napoleon. Gio đay, Napoleon co the thu đuoc loi ich cua gioi Cong giao trong nuoc Phap đong thoi kiem soat Roma ve mat chinh tri. Napoleon tung noi voi nguoi em Lucien vao thang 4 nam 1801, "Nhung nha chinh phuc kheo leo khong bi vuong viu boi nhung thay tu. Ho co the vua kiem che chung vua su dung chung". Nhu mot phan cua Giao uoc, ong gioi thieu mot bo luat song song mang ten Nhung Đieu khoan Co ban.


= Giai phong ton giao =

Napoleon đa giai phong nhung nguoi Do Thai, cung nhu nhung nguoi Tin Lanh o cac quoc gia Cong giao va nhung nguoi Cong giao trong cac quoc gia Tin Lanh, khoi cac đao luat han che ho trong cac khu biet lap, va ong đa mo rong quyen cua ho đoi voi tai san, tin nguong va nghe nghiep. Bat chap phan ung bai Do Thai đoi voi cac chinh sach cua Napoleon tu cac chinh phu nuoc ngoai va mot bo phan du luan ben trong nuoc Phap, ong tin rang su giai phong đo se lam loi cho Phap nho viec thu hut nguoi Do Thai toi đat nuoc minh noi khong co nhung han che nhu nhung noi khac.
Ong tung tuyen bo: "Toi se khong bao gio chap nhan mot đe xuat nao bat buoc dan toc Do Thai phai roi Phap, boi đoi voi toi nguoi Do Thai giong nhu bat ki cong dan nao khac tren đat nuoc chung ta. Đay nguoi Do Thai khoi đat nuoc se lam suy yeu, nhung đong hoa ho se lam tang them suc manh cho đat nuoc". Ong đuoc nguoi Do Thai men mo toi muc Giao hoi Chinh thong Nga ket toi ong la "ke chong lai Gie-su va ke thu cua Chua Troi".


Hinh anh trong van hoa Napoleon đa tro thanh mot bieu tuong van hoa the gioi, hien than cua thien tai quan su va quyen luc chinh tri. Su gia Martin van Creveld mo ta ong nhu "con nguoi tai ba nhat tung song". Ke tu khi ong qua đoi, rat nhieu thanh thi, con đuong, tau va ca cac nhan vat hoat hinh đuoc đat theo ten ong. Ong đuoc minh hoa trong hang tram bo phim va đuoc thao luan trong hang nghin cuon sach va bai bao, trong đo, cuoc đoi va su nghiep cua ong la đe tai đe Ridley Scott thuc hien tac pham Đe che Napoleon ra mat vao nam 2023.
Trong thoi ki Chien tranh Napoleon ong bi bao chi Anh quoc xem nhu mot bao chua nguy hiem, rinh rap xam luoc. Mot khuc hat cho tre em canh bao tre nho rang Bonaparte an ngau nghien nhung đua tre hu; mot "ong ba bi". Bao chi phai Bao thu Anh đoi khi mo ta Napoleon lun hon nhieu chieu cao trung binh cua con nguoi, va hinh anh nay keo dai dai dang. Su ngo nhan ve chieu cao cua ong cung la ket qua cua su khac biet giua cac đon vi đo la pouce cua Phap (2.71 cm) va inch cua Anh (2.54 cm); ong cao khoang 1,7 met, chieu cao trung binh thoi bay gio. Napoleon thuong đuoc bao quanh boi cac can ve cao lon va biet hieu le petit caporal (ha si be) la mot tieng than mat the hien su than thiet đuoc ghi nhan giua ong voi nhung nguoi linh hon la chieu cao cua ong.
Nam 1908, nha phan tam hoc Alfred Adler lay Napoleon đe mo ta mot phuc cam thap kem (inferiority complex) trong đo nhung nguoi lun co cu xu hieu chien đe bu đap cho su thieu chieu cao; đieu nay goi cam hung cho thuat ngu Phuc cam Napoleon. Nhan vat hinh mau ve Napoleon la mot "bao chua be nho" lun mot cach tuc cuoi va đieu nay đa tro thanh mot sao ngu (cliche) trong van hoa đai chung. Ong thuong đuoc minh hoa mang mot mu noi rong voi cu chi tay đua len ao gi-le — lien he voi buc tranh nam 1812 cua Jacques-Louis David. Ngoai ra, con co bai hat dan ca Phap ve ong la Napoleon avait cinq cents soldats (loi Viet do Nguyen Ngoc Thien voi ten Bai ca Napoleon).


Di san = Quan su =

Trong linh vuc to chuc quan đoi, Napoleon đa vay muon nhieu tu cac nha ly thuyet truoc đo nhu Jacques Hippolyte, va tu cac cuoc cai cach cua nhung chinh phu Phap tien nhiem, đong thoi phat trien nhieu thu đa co san. Ong tiep tuc chinh sach, ra đoi tu thoi Cach mang, ve thang chuc dua tren cong trang.
Quan đoan thay the su đoan lam đon vi quan đoi lon nhat, va phao tu hanh đuoc tich hop vao cac khau đoi du bi, he thong nhan su tro nen linh hoat hon va ky binh tro lai lam mot đoi hinh quan trong trong ly thuyet quan su Phap. Cac phuong phap nay ngay nay đuoc xem la cac đac điem chu yeu cua hoc thuyet quan su Napoleon. Mac du ong đa cung co viec thuc hanh che đo tong quan cuong buc hien đai đuoc đua ra boi Hoi đong Đoc chinh, mot trong cac chieu chi đau tien cua nha Bourbon phuc hung la cham dut no.
Cac đoi thu cua Napoleon hoc tap tu cac cach tan cua ong. Tam quan trong đuoc tang cuong cua hoa luc phao sau 1807 bat nguon tu viec ong tao nen mot luc luong phao co tinh co đong cao, tang cuong so luong phao va thay đoi trong cach van dung chung. Ket qua cua nhung yeu to nay la Napoleon, thay vi dua vao bo binh lam xoi mon suc phong thu cua ke đich, gio co the su dung hoa luc tap trung nhu mot mui nhon đe khoet mot lo thung trong phong tuyen cua ke đich va sau đo khai thac lo thung đo bang bo binh va ky binh ho tro. McConachy bac bo lap luan cho rang su phu thuoc tang len vao phao binh boi quan đoi Phap bat đau tu 1807 la mot san pham tu nhien cua chat luong suy giam cua bo binh Phap va sau nay la su yeu the cua Phap ve so luong ky binh.
Vu khi va cac loai ki thuat quan su khac nhin chung khong đoi trong ky nguyen Cach mang va thoi Napoleon, nhung su van đong tac chien cua the ky XVIII đa chung kien nhung thay đoi đang ke.
Anh huong lon nhat cua Napoleon la trong cach ong chi đao chien tranh. Antoine-Henri Jomini đa giai thich cac phuong phap cua Napoleon trong mot cuon sach giao khoa đuoc su dung rong rai đa anh huong toi tat ca cac quan đoi chau Au va My. Napoleon đuoc nha ly thuyet quan su đay anh huong Carl von Clausewitz xem nhu mot thien tai trong nghe thuat tien hanh chien tranh, va cac nha su hoc xep ong vao mot trong nhung chi huy quan su vi đai nhat. Wellington, khi đuoc hoi ai la vi tuong vi đai nhat thoi đo, đa tra loi: "Trong thoi đai nay, trong nhung thoi đai đa qua, [cung nhu] trong bat ky thoi đai nao, [đo la] Napoleon".
Duoi thoi Napoleon, đa xuat hien mot su nhan manh moi vao su huy diet, chu khong phai uu the chien thuat, đoi voi ke thu. Cac cuoc xam luoc va lanh tho đich xay ra tren nhung mat tran rong lon hon, thu lam cho cac cuoc chien tranh hao tien ton cua hon va co tinh dut điem hon. He qua chinh tri cua chien tranh tang len ro ret; su that tran đoi voi mot cuong quoc chau Au đang ke hon nhieu viec mat cac nuoc vung đem co lap. Nhung nen hoa binh tua Hoa binh Carthago (nen hoa binh khac nghiet voi phe bai tran) ben chat voi toan the cac no luc dan toc, lam khuech truong hien tuong Cach mang cua chien tranh tong luc.


= Chu nghia Bonaparte =

Trong lich su chinh tri Phap, chu nghia Bonaparte (Bonapartisme) co hai y nghia. Thuat ngu nay co the chi nhung nguoi muon khoi phuc Đe che Phap duoi su cai tri cua Nha Bonaparte bao gom gia toc cua Napoleon o Corse va chau ong Louis. Tam ly luyen tiec thoi đai Napoleon trong dan chung đa giup Louis tro thanh Tong thong Phap đau tien roi thanh Napoleon III, Hoang đe cua Đe Nhi Đe che Phap. Theo mot nghia rong hon, chu nghia Bonaparte lien he voi mot phong trao chinh tri trung huu hoac on hoa rong rai co chu truong chinh la ung ho mot nha nuoc manh, tap quyen dua tren chu nghia dan tuy.


= Chi trich =

Napoleon đa cham dut thoi ki vo luat phap va hon loan hau Cach mang Phap. Tuy nhien, ong bi cac đoi thu xem la mot ten bao chua, mot ke cuop ngoi.
Nhung nguoi chi trich ong cao buoc rang ong khong he ban khoan lam khi đoi mat voi vien canh chien tranh va cai chet cua hang ngan nguoi, bien viec tim kiem mot nen thong tri đong thuan sang mot chuoi nhung xung đot tren khap chau Au va phot lo cac hoa uoc va hiep đinh. Vai tro cua ong trong Cach mang Haiti va quyet đinh phuc hoi che đo no le o cac thuoc đia hai ngoai cua Phap gay nen tranh cai va lam anh huong toi hinh anh cua ong.
Napoleon đa the che hoa su cuop boc o cac lanh tho chinh phuc đuoc: cac bao tang Phap chua đung nhung tac pham nghe thuat vo vet boi quan đoi cua ong tren khap chau Au. Cac vat tao tac đuoc đem toi Bao tang Louvre đe tao nen mot bao tang trung uong vi đai; vi du cua ong ve sau thanh nguon cam hung cho nhung ke bat chuoc khet tieng hon. Ong bi đem so sanh voi Adolf Hitler, noi tieng nhat boi nha su hoc Pieter Grey nam 1947. Tuy nhien David G. Chandler, chuyen gia ve lich su Napoleon chi trich so sanh tren: "Khong gi co the ha cap nguoi truoc [Napoleon] va lam tang gia tri cho ke sau [Hitler] hon" .
Nhung nguoi chi trich cung lap luan rang di san thuc su cua Napoleon phai phan anh su mat mat vi the cua nuoc Phap va nhung cai chet vo ich do nen cai tri cua ong đem lai: su gia Victor Davis Hanson viet, "Xet cho cung, ky luc quan su la khong phai tranh cai - 17 nam chien tranh, chung sau trieu nguoi chet, nuoc Phap khanh kiet, cac thuoc đia hai ngoai bi mat". McLynn luu y voi đoc gia rang, "Ong co the xem nhu nguoi đa keo cham đoi song kinh te chau Au ca mot the he boi nhung bien đong do nhung cuoc chien tranh cua ong. Tuy nhien, Vincent Cronin đap lai rang nhung chi trich nhu vay dua vao mot tien đe khong đay đu rang Napoleon chiu hoan toan trach nhiem cho nhung cuoc chien mang ten ong, trong khi thuc te nuoc Phap la nan nhan cua mot loat nhung moi lien minh nham huy diet nhung ly tuong cua Đai Cach mang Phap. Mat khac, mot cuoc tham do y kien xuat ban tren bao Le Figaro nam 2005 cho thay gan 40% nguoi Phap coi ong la "mot tay đoc tai đa dung moi cach đe thoa man su them khat quyen luc cua minh".


= Tuyen truyen va tuong niem =

Kha nang van dung tuyen truyen bac thay cua Napoleon đong gop nhieu vao su noi len nam quyen cua ong, hop thuc hoa nen cai tri cua ong, va thiet lap hinh anh ong cho hau the. Chinh sach kiem duyet nghiem ngat, kiem soat su the hien cua sach, bao, san khau, my thuat, chi la mot phan trong ke hoach tuyen truyen cua ong, nham vao viec mo ta ong nhu lieu minh mang lai mot nen hoa binh va on đinh ma nhan dan Phap mong moi. Thuat hung bien thay đoi theo nhung su kien chinh tri va theo khong khi uy quyen cua Napoleon, tap trung truoc het vao vai tro cua ong nhu mot vi tuong linh quan đoi va su đac ta nhu mot nguoi linh, roi chuyen sang vai tro cua ong nhu mot hoang đe va lanh tu dan su. Vi đac biet nham vao cong chung binh dan, Napoleon đa nuoi duong mot moi quan he quan trong, nhung khong de dang, voi gioi nghe thuat đuong thoi, nam vai tro tich cuc trong viec đat hang va kiem soat cac san pham nghe thuat nhieu hinh thuc khac nhau đe đam bao muc đich tuyen truyen cua minh.
Hoc gia Hazareesingh nam 2004 đa xem xet hinh anh va su tuong niem Napoleon trong ngu canh chinh tri-xa hoi cua no. Theo đo, no đong mot vai tro quan trong trong nhung thach thuc chinh tri tap the đoi voi nen quan chu Bourbon nhung nam 1815-1830. Nguoi dan o moi tang lop va moi khu vuc tren nuoc Phap, đac biet la cac cuu binh thoi ki Napoleon, goi đen di san cua Napoleon va nhung moi lien he cua no đoi voi nhung ly tuong cua cuoc cach mang 1789.
Nhung tin đon lan nhanh ve su quay ve cua Napoleon tu đao St. Helena va Napoleon nhu mot cam hung cho chu nghia ai quoc, su tu do tap the lan ca nhan, cung voi su van đong chinh tri đa tu the hien trong nhung chat lieu co tinh noi loan, đang chu y la su the hien cac hoa tiet ba mau (cach mang) va hoa hong (nha Bonaparte), va nhung hoat đong to chuc nhung ngay ky niem cuoc đoi va Trieu đai Napoleon trong khi pha hoai nhung ngay le hoang gia, va chung to muc tieu thanh cong va thinh hanh cua nhung nguoi ung ho Napoleon cac loai nham lien tuc lam mat on đinh nen cai tri cua nha Bourbon.
Datta (2005) chi ra rang sau su sup đo cua chu nghia quan phiet Boulanger vao cuoi nhung nam 1880, huyen thoai Napoleon đa tach li khoi chinh tri đang phai va hoi sinh trong van hoa đai chung. Tap trung phan tich mot so tac pham van hoc thoi Belle Epoque, Datta xem xet cach cac tac gia va nha phe binh thoi ki nay khai thac huyen thoai Napoleon cho nhung muc đich chinh tri va van hoa đa dang.
Quy giam ve mot nhan vat phu, hinh anh hu cau moi ve Napoleon khong con la mot nhan vat lich su the gioi ma la mot nhan vat gan gui hon, phong theo nhung nhu cau cua moi ca nhan va đuoc tiep nhan nhu su giai tri đai chung. Trong no luc cua cac tac gia đe the hien vi hoang đe nhu mot bieu tuong cua su thong nhat quoc gia, nhung nguoi đe xuong lan đa kich Đe Tam Cong hoa su dung huyen thoai nay nhu mot phuong tien đe tham do nhung noi lo ve gioi va nhung noi so ve qua trinh dan chu hoa đi kem voi ki nguyen cua van hoa va chinh tri quan chung.
Cac Hoi nghi Napoleon Quoc te đuoc to chuc thuong xuyen va co su tham gia cua cac thanh vien cua gioi quan su Phap va My, cac chinh tri gia Phap va cac hoc gia đen tu nhieu quoc gia khac nhau.
Đuoc du tinh hoan thanh vao nam 2014, Cong vien giai tri Napoleonland o gan Montereau-Fault-Yonne tren vi tri dien ra chien thang cua Napoleon trong tran Montereau se co noi dung hoat đong lien quan đen cuoc đoi ong.


= Di san ngoai nuoc Phap =
Napoleon chiu trach nhiem cho viec lat đo nhieu Che đo cu (Ancien Regime) — nhung nen quan chu đien hinh o chau Au va lan truyen cac gia tri chinh thong cua Cach mang Phap toi cac quoc gia khac. Đac biet, chu nghia dan toc Phap cua Napoleon đa co anh huong len su phat trien cua chu nghia dan toc o nhung mien khac — thuong la mot cach khong chu y. Mot vi du la chu nghia dan toc Đuc cua Fichte đa thach thuc su chinh phuc nuoc Đuc cua Napoleon. Napoleon cung la tac gia tao ra co so co tam sac xanh-trang-đo cua nuoc Y trong thoi ki ong cai tri đat nuoc nay.
Đao luat Napoleon la su he thong hoa luat phap bao gom luat dan su, luat gia đinh va luat hinh su ma ong ap đat len cac lanh tho bi chinh phuc. Sau su sup đo cua Napoleon, bo luat nay khong nhung van ton tai o nhieu quoc gia bao gom Ha Lan, Bi, mot phan cua Y va Đuc, ma con đuoc dung lam co so cho nhieu phan cua nhung bo luat ngoai chau Au bao gom Cong hoa Dominica, bang Louisiana cua Hoa Ky va tinh Quebec cua Canada.
O Ba Lan hoi uc ve Napoleon rat manh me, do su ung ho cua ong voi nen tu chu va đoi lap lai Nga, đao luat cua ong, su ket thuc che đo nong no, va viec hinh thanh bo may quan lieu trung luu hien đai.
Mot so nha lanh đao chiu anh huong boi Napoleon. Muhammad Ali cua Ai Cap tim kiem lien minh voi nuoc Phap cua Napoleon va tim cach hien đai hoa Ai Cap theo cac cach thuc cua chinh quyen Phap. Vao the ky XX, Adolf Hitler tung bay to su ton kinh Napoleon bang cach vieng mo 3 ngay sau khi Đuc chiem đuoc Phap (1940) trong Chien tranh the gioi thu hai. Hitler đuoc cho la đa noi rang đay la "mot trong nhung khoanh khac lon nhat trong đoi toi". Hom sau, Hitler lai tham mo Napoleon trong chuyen tham quan Paris, va trong suot chien tranh, vi lanh tu Đuc Quoc xa đa đat cac tui cat quanh mo Napoleon đe tranh su hu hai do bom đan gay ra.


Hon nhan va con cai Napoleon ket hon voi Josephine (nhu danh Marie Josephe Rose Tascher de La Pagerie) nam 1796, khi ong 26 tuoi; con ba la mot goa phu 32 tuoi ma nguoi chong truoc bi xu tu trong Cach mang. Khi ba gap Bonaparte, ba đuoc biet đen voi ten "Rose", mot cai ten ma ong khong ua. Ong goi ba la "Josephine", va tu đo ba mang ten nay. Bonaparte thuong gui cac buc thu tinh trong cac chien dich cua minh. Ong chinh thuc thua nhan con trai rieng cua ba Eugene va em ho Stephanie va sap xep cac hon le hoang gia cho ho. Josephine co mot con gai rieng la Hortense, cuoi em trai Bonaparte la Louis.
Josephine co nhieu nhan tinh, bao gom mot trung uy nguoi Hungary, Hippolyte Charles, trong chien dich Y cua Napoleon. Napoleon biet đuoc đay đu muc đo moi quan he cua ba voi Charles khi o Ai Cap, va mot buc thu ong viet cho anh trai noi ve chu đe nay bi nguoi Anh chan đuoc. La thu xuat hien tren cac bao chi o Luan Đon va Paris, gay cho Napoleon noi xau ho to lon. Napoleon cung co nhung moi quan he cua rieng minh: trong chien dich Ai Cap ong đa chiem Pauline Bellisle Foures, vo cua mot si quan cap thap, lam nhan tinh cua minh.
Trong khi cac nhan tinh cua ong co nhung đua con boi ong, Josephine khong sinh đuoc mot nguoi thua ke, co the vi hoac nhung am anh ve su bat giam trong Thoi ky Khung bo hoac lan ba tung pha thai o tuoi 20. Napoleon sau cung chon ly di đe ong co the tai hon đe tim nguoi thua ke. Thang 3 nam 1810, ong cuoi Maria Ludovica 19 tuoi, nu Đai Cong tuoc Ao, va chau gai cua Maria Antonia cua Ao thong qua mot đam cuoi vang mat; do đo ong đa ket hon voi mot gia đinh đe vuong Đuc.
Ho duy tri hon nhan cho toi khi ong qua đoi, mac du ba khong đi đay cung ong o Elba va do đo khong nhin thay chong lan nua. Ho co mot đua con, Napoleon Francis Joseph Charles (1811–1832), tu luc sinh ra đa đuoc phong Vua cua nguoi La Ma. Đua tre ve sau tro thanh Napoleon II nam 1814 va tai vi chi hai tuan. Ong hoang đuoc ban danh hieu Cong tuoc Reichstadt nam 1818 va mat do benh lao o tuoi 21, ma khong co con cai.
Napoleon cung cong nhan hai đua con ngoai gia thu khac: Charles Leon (1806–1881) sinh boi Eleonore Denuelle de La Plaigne va Ba tuoc Alexandre Joseph Colonna-Walewski (1810–1868) boi Nu ba tuoc Maria Walewska. Ong con co bon đua con ngoai gia thu khac khong đuoc thua nhan, nhu Karl Eugin von Muhlfeld boi Victoria Kraus; Helene Napoleone Bonaparte (1816–1910) boi Albine de Montholon; va Jules Barthelemy-Saint-Hilaire, nguoi ma thong tin ve me hien con chua ro.


Tuoc hieu va huy hieu Pha he to tien Chu thich Trich dan Tham khao Lien ket ngoai The Napoleonic Guide
Napoleon Series
International Napoleonic Society

 Memoirs of Napoleon tai Du an Gutenberg
John Holland Rose
 The Life of Napoleon I tai Du an Gutenberg
John Gibson Lockhart
 The History of Napoleon Buonaparte tai Du an Gutenberg
William Milligan Sloane
 The Life of Napoleon I. tai Du an Gutenberg Vol. 1/4
William Milligan Sloane
 The Life of Napoleon I. tai Du an Gutenberg Vol. 3/4