Sat la mot nguyen to hoa hoc trong bang tuan hoan nguyen to co ky hieu Fe (tu tieng Latinh ferrum), so nguyen tu bang 26, phan nhom VIIIB, chu ky 4. Sat la nguyen to co ich tren Trai Đat, cau thanh lop vo ngoai va trong cua loi Trai Đat. Sat va nickel đuoc biet la 2 nguyen to cuoi cung co the tao thanh qua tong hop o nhan sao (hinh thanh qua phan ung hat nhan o tam cac vi sao) ma khong can phai qua mot vu no sieu tan tinh hay cac bien đong lon khac. Do đo sat va nickel kha doi dao trong cac thien thach kim loai va cac hanh tinh loi đa (nhu Trai Đat, Sao Hoa).
O trang thai kim loai sat rat tot trong vo Trai Đat, bi gioi han boi su lang đong cua thien thach. Be mat sat moi tao ra xuat hien mau xam bac bong loang, nhung se oxy hoa trong khong khi binh thuong đe tao ra cac oxide sat ngam nuoc mau nau đen đen, thong thuong đuoc goi la gi sat.
Giong nhu cac nguyen to nhom 0 khac, rutheni va osmi, sat ton tai trong mot loat cac trang thai oxy hoa tu −2 đen +8, mac du +2 va +3 la pho bien nhat. Sat o trang thai nguyen to ton tai trong cac thien thach va moi truong oxy thap khac, nhung phan ung voi oxy va nuoc. Be mat sat moi tao ra xuat hien mau xam bac bong lang, nhung se oxy hoa trong khong khi binh thuong đe tao ra cac oxide sat ngam nuoc, thuong đuoc goi la ri set. Khong giong nhu cac kim loai hinh thanh cac lop oxide thu đong, cac oxide sat chiem the tich lon hon kim loai va do đo bi bong ra, lam lo ra cac be mat sat moi đe an mon tiep.
Sat kim loai đa đuoc su dung tu thoi co đai, mac du hop kim đong, co nhiet đo nong chay thap hon, đa đuoc su dung tham chi som hon ca sat trong lich su loai nguoi. Sat nguyen chat tuong đoi mem, nhung khong the thu đuoc bang cach nau chay vi no đuoc lam cung va cuong luc đang ke do cac tap chat, đac biet la carbon, tu qua trinh nau chay. Mot ty le carbon nhat đinh (tu 0,002% đen 2,1%) tao ra thep, co the cung hon 1000 lan so voi sat nguyen chat. Kim loai sat tho đuoc san xuat trong lo cao, noi quang sat đuoc khu bang than coc thanh gang, co ham luong carbon cao. Tinh che sat hon nua voi oxy lam giam ham luong carbon đen ty le chinh xac đe tao ra thep. Thep va hop kim sat hinh thanh voi cac kim loai khac (thep hop kim) cho đen nay la nhung kim loai cong nghiep pho bien nhat vi chung co mot loat cac tinh chat mong muon va quang sat co rat nhieu trong tu nhien.
Cac hop chat hoa hoc sat co nhieu cong dung. Oxide sat tron voi bot nhom co the đuoc đot chay đe tao ra phan ung nhiet nhom, đuoc su dung trong han xi va tinh che quang. Sat tao thanh cac hop chat phan cuc voi cac halogen va chalcogen. Trong so cac hop chat organometallic cua no la ferrocene, hop chat sandwich đau tien đuoc phat hien.
Sat đong mot vai tro quan trong trong sinh hoc, tao thanh cac phuc chat voi oxy phan tu trong hemoglobin va myoglobin; hai hop chat nay la cac protein xu ly oxy pho bien o đong vat co xuong song (hemoglobin đe van chuyen oxy va myoglobin đe luu tru oxy). Sat cung la kim loai tai vi tri hoat đong cua nhieu enzyme oxy hoa khu quan trong lien quan đen ho hap te bao va oxy hoa va khu o thuc vat va đong vat. Sat đuoc phan phoi khap co the con nguoi, va đac biet co nhieu trong huyet sac to. Tong ham luong sat trong co the nguoi truong thanh la khoang 3,8 gam o nam va 2,3 gam o nu. Sat la mot yeu to quan trong trong qua trinh chuyen hoa hang tram protein va enzyme lien quan đen cac chuc nang co the khac nhau, nhu van chuyen oxy, tong hop DNA va tang truong te bao.


Tu nguyen Tu sat trong tieng Viet la mot tu Han Viet co, bat nguon tu cach phat am trong tieng Han thuong co cua mot tu tieng Han đuoc viet bang chu Han la "鐵". Chu Han "鐵" co am Han Viet hien hanh la thiet. Phan Ngo Van (潘悟云) phuc nguyen cach phat am trong tieng Han thuong co cua tu "鐵" la *kh-lit.


Thuoc tinh M,6%) tao ra Trai Đat; su tap trung cua sat trong cac mot nguyen tu sat đien hinh co khoi luong gap 56 lan khoi luong mot nguyen tu hiđro đien hinh. Sat la kim loai pho bien nhat, va nguoi ta cho rang no la nguyen to pho bien thu 10 trong vu tru. Sat cung la nguyen to pho bien nhat (theo khoi luong, 34 lop khac nhau cua Trai Đat dao đong tu rat cao o loi ben trong toi khoang 5% o lop vo ben ngoai; co the phan loi cua Trai Đat chua cac tinh the sat mac du nhieu kha nang la hon hop cua sat va nickel; mot khoi luong lon cua sat trong Trai Đat đuoc coi la tao ra tu truong cua no. Ky hieu cua sat Fe la tu viet tat cua ferrum, tu Latinh đe chi sat.
Sat la kim loai đuoc tach ra tu cac mo quang sat, va rat kho tim thay no o dang tu do. Đe thu đuoc sat tu do, cac tap chat phai đuoc loai bo bang phuong phap khu hoa hoc. Sat đuoc su dung trong san xuat gang va thep, đay la cac hop kim, la su hoa tan cua cac kim loai khac (va mot so a kim hay phi kim, đac biet la carbon).
Hat nhan cua sat co nang luong lien ket cao nhat, vi the no la nguyen to nang nhat đuoc san xuat trong cac phan ung nhiet hach va la nhe nhat trong phan ung phan ra hat nhan. Cac ngoi sao co khoi luong lon khi gan chay het nhien lieu hiđro, se bat đau cac chuoi phan ung hat nhan tao ra cac chat co khoi luong nguyen tu tang dan, bao gom ca sat, truoc khi bung no thanh cac sieu tan tinh.
Cac mo hinh vu tru trong vu tru mo du đoan rang co mot giai đoan o đo do ket qua cua cac phan ung nhiet hach va phan hach cham lai, moi thu se tro thanh sat.


= Đac điem co hoc =
Cac đac điem co hoc cua sat va cac hop kim cua no co the đuoc xac đinh bang nhieu thi nghiem khac nhau, nhu thu nghiem Brinell, thu nghiem Rockwell va thu nghiem đo cung Vickers. Cac du lieu đoi voi sat rat phu hop trong viec su dung no đe so hieu chinh cac đo đac hoac so sanh cac thu nghiem. Tuy nhien, cac đac điem co hoc cua sat cung bi anh huong đang ke boi đo tinh khiet cua mau: cac tinh the sat rieng le nguyen chat dung cho muc đich nghien cuu thuc su mem hon nhom, va sat san xuat trong cong nghiep tinh khiet nhat (99,99%) co đo cung 20–30 Brinell. Viec tang ham luong carbon trong sat se lam tang đang ke đo cung va đo ben keo cua sat. Đo cung lon nhat cua 65 Rc đat đuoc khi ham luong carbon la 0,6%, mac du loai nay lam cho kim loai co đo ben keo thap.


= So đo pha va thu hinh =

Sat la mot đai dien vi du cho tinh chat thu hinh cua kim loai. Co it nhat 4 dang thu hinh cua sat gom α, γ, δ, va ε; o ap suat rat cao, mot vai bang chung thuc nghiem con tranh cai cho thay su ton tai cua pha on đinh β o ap suat va nhiet đo rat cao.

Khi sat nong chay nguoi đi, no ket tinh o 1538 ℃ o dang thu hinh δ, dang nay co cau truc tinh the lap phuong tam khoi (bcc). Khi no nguoi nhieu hon cau truc tinh the cua no chuyen sang dang lap phuong tam mat (fcc) o 1394 ℃, khi đo no co o dang sat γ, hay austenit. O 912 ℃ cau truc tinh the lai chuyen sang dang bcc la sat α, hay ferrit, va o 770 ℃ (điem Curie, Tc) sat tro thanh sat tu. Khi sat đi qua điem Curie se khong co su thay đoi cau truc tinh the, nhung co su thay đoi ve "cau truc domain", o đay moi domain chua cac nguyen tu sat voi cac spin electron cu the. O sat chua bi tu hoa, tat ca cac spin electron cua cac nguyen tu ben trong mot domain co cung huong; cac domain ke ben chi cac huong khac nhau va do đo triet tieu nhau. Đoi voi sat bi tu hoa, cac spin electron cua tat ca cac domain đeu đuoc xep cung huong, vi vay cac hieu ung tu cua cac domain lan can tang cuong lan nhau. Mac du moi domain chua hang ti nguyen tu, chung rat nho voi be rong chi khoang 10 micromet. O ap suat tren 10 GPa va nhiet đo hang tram K hoac thap hon, sat α chuyen thanh cau truc sau phuong ket chat (hcp), hay con goi la sat ε; pha γ co nhiet đo cao hon cung bien đoi thanh sat ε, nhung o ap suat cao hon. Pha β, neu ton tai, co the o ap suat it nhat 50 GPa va nhiet đo it nhat 1500 K; no đuoc cho la co cau truc truc thoi hoac hcp kep.


Lich su Cac vat dung bang sat co nien đai lon hiem hon cac vat dung lam bang vang hay bac do tinh de an mon cua sat. Nhung hat la tu sat thien thach nam 3500 TCN hoac som hon đuoc G. A. Wainwright tim thay o Gerzah, Ai Cap. Cac hat chua 7,5% nickel, la mot dau hieu ve nguon goc thien thach vi sat đuoc phat hien trong vo Trai Đat co rat it hoac khong co thanh phan nickel. Sat thien thach co chat luong cao do nguon goc cua no tu vu tru va thuong đuoc dung lam vu khi va cac dung cu hoac cac mau vat đuoc đat trong cac nha tho. Cac vat dung co the lam tu sat boi nhung nguoi Ai Cap co tuoi khoang 3000 đen 2500 TCN. Sat co loi the hon đong trong viec lam dung cu chien tranh. No cung hon va ben hon đong, mac du de bi ri set. Trevor Bryce cho rang truoc khi cong nghe ren sat tien bo đuoc phat trien o An Đo, cac vu khi lam tu sat thien thach đa đuoc su dung boi quan đoi Mesopotamia truoc đo đa chiem uu the trong chien đau do dung ham luong carbon cao.
Nhung dau hieu đau tien ve viec su dung sat la o nhung nguoi Sumeria va nguoi Ai Cap vao khoang 4000 nam TCN, cac đo vat nho nhu mui giao va đo trang tri, đa đuoc lam tu sat lay tu cac thien thach. Vi cac thien thach roi tu tren troi xuong nen mot so nha ngon ngu hoc phong đoan rang tu tieng Anh iron, la tu co cung nguon goc voi nhieu ngon ngu o phia bac va tay chau Au, co xuat xu tu tieng Etruria aisar co nghia la "troi".
Vao khoang nhung nam 3000 đen 2000 Truoc Cong Nguyen (TCN), đa xuat hien hang loat cac đo vat lam tu sat nong chay (phan biet ro voi sat tu thien thach do thieu nickel trong san pham) o Luong Ha, Anatolia va Ai Cap. Tuy nhien, viec su dung chung co le la thuoc ve hinh thuc trong te le, va sat đa tung la kim loai rat đat, hon ca vang. Trong Illiad, cac vu khi chu yeu lam tu đong thau, nhung cac thoi sat đa đuoc su dung trong buon ban. Mot so nguon (xem phan tham khao Cai gi tao ra thoi đai đo sat? duoi đay) cho rang sat đuoc tao ra khi đo nhu san pham đi kem cua viec tinh che đong, nhu la nhung bot sat, va khong đuoc tai san xuat boi nganh luyen kim khi đo. Vao khoang nam 1600 đen 1200 TCN, sat đa đuoc su dung nhieu hon o Trung Can Đong, nhung van chua thay the đuoc su thong tri cua đong thau.
Trong thoi ky tu the ky XII đen the ky X TCN, đa co su chuyen đoi nhanh chong tu cong cu, vu khi đong thau sang sat o Trung Can Đong. Yeu to quyet đinh cua chuyen đoi nay khong phai la su xuat hien cua cac cong nghe luyen sat cao cap hon ma la su can kiet cua cac nguon cung cap thiec. Thoi ky chuyen đoi nay dien ra khong đong thoi tren the gioi, la dau hieu cho thoi ky van minh moi đuoc goi la thoi đai đo sat.
Cung voi viec chuyen đoi tu đong thau sang sat la viec phat hien ra quy trinh carbide hoa, la quy trinh bo sung them carbon vao sat. Sat đuoc thu lai nhu bot sat, la hon hop cua sat voi xi voi mot it carbon va/hoac carbide, sau đo no đuoc ren va tan phang đe giai phong sat khoi xi cung nhu oxy hoa bot carbon, đe tao ra sat non. Sat non chua rat it carbon va khong de lam cung bang cach lam nguoi nhanh. Nguoi Trung Đong đa phat hien ra la mot so san pham cung hon co the đuoc tao ra bang cach đot nong lau sat non voi than cui trong lo, sau đo lam nguoi nhanh bang cach nhung vao nuoc hay dau. San pham tao thanh co be mat cua thep, cung hon va it gay hon đong thau, la thu đang bi thay the dan.
O Trung Quoc, nhung đo vat bang sat đau tien đuoc su dung cung la sat lay tu thien thach, cac chung cu khao co hoc ve cac đo vat lam tu sat non xuat hien o mien tay bac, gan Tan Cuong trong the ky VIII TCN. Cac đo vat lam tu sat non co cung quy trinh nhu sat đuoc lam o Trung Đong va chau Au, va vi the nguoi ta cho rang chug đuoc nhap khau boi nhung nguoi khong phai la nguoi Trung Quoc.
Trong nhung nam muon hon cua nha Chu (khoang nam 550 TCN), kha nang san xuat sat moi đa bat đau vi phat trien cao cua cong nghe lo nung. San xuat theo phuong phap lo nung khong khi nong co the tao ra nhiet đo tren 1300 K, nguoi Trung Quoc bat đau san xuat gang tho va gang đuc.
Neu quang sat đuoc nung voi carbon toi 1420–1470 K, mot chat long nong chay đuoc tao ra, la hop kim cua khoang 96,5% sat va 3,5% carbon. San pham nay cung, co the đuc thanh cac đo phuc tap, nhung de gay, tru khi no đuoc phi-carbide hoa đe loai bot carbon. Phan chu yeu cua san xuat sat tu thoi nha Chu tro đi la gang đuc. Sat, tuy vay van la san pham thong thuong, đuoc su dung boi nhung nguoi nong dan trong hang tram nam, va khong co anh huong đang ke đen dien mao cua Trung Quoc cho đen tan thoi ky nha Tan (khoang nam 221 TCN).
Viec san xuat gang đuc o chau Au bi cham tre do cac lo nung chi co the tao ra nhiet đo khoang 1000 K. Trong thoi Trung co, o Tay Au sat bat đau đuoc lam tu bot sat đe tro thanh sat non. Gang đuc som nhat o chau Au tim thay o Thuy Đien, trong hai khu vuc la Lapphyttan va Vinarhyttan, khoang tu nam 1150 đen 1350. Co gia thuyet cho rang viec san xuat gang đuc la do nguoi Mong Co thong qua nuoc Nga truyen đen cac khu vuc nay, nhung khong co chung cu vung chac cho gia thuyet nay. Trong bat ky truong hop nao, vao cuoi the ky 14 thi thi truong cho gang đuc bat đau đuoc hinh thanh do nhu cau cao ve gang đuc cho cac sung than cong.
Viec nung chay sat thoi ky đau tien bang than cui nhu la nguon nhiet va chat khu. Trong the ky XVIII, o Anh viec cung cap go bi giam xuong va than coc, mot nhien lieu hoa thach, đa đuoc su dung đe thay the. Cai tien cua Abraham Darby đa cung cap nang luong cho cuoc cach mang cong nghiep.


Ung dung Sat la kim loai đuoc su dung nhieu nhat, chiem khoang 95% tong khoi luong kim loai san xuat tren toan the gioi. Su ket hop cua gia thanh thap va cac đac tinh tot ve chiu luc, đo deo, đo cung lam cho no tro thanh khong the thay the đuoc, đac biet trong cac ung dung nhu san xuat o to, than tau thuy lon, cac bo khung cho cac cong trinh xay dung, giay nhay thiet hai. Thep la hop kim noi tieng nhat cua sat, ngoai ra con co mot so hinh thuc ton tai khac cua sat nhu:

Gang tho (gang lon) chua 4%–5% carbon va chua mot loat cac chat khac nhu luu huynh, silic, phosphor. Đac trung duy nhat cua no: no la buoc trung gian tu quang sat sang thep cung nhu cac loai gang đuc (gang trang va gang xam).
Gang đuc chua 2%–3,5% carbon va mot luong nho mangan. Cac chat co trong gang tho co anh huong xau đen cac thuoc tinh cua vat lieu, nhu luu huynh va phosphor chang han se bi khu đen muc chap nhan đuoc. No co điem nong chay trong khoang 1420–1470 K, thap hon so voi ca hai thanh phan chinh cua no, lam cho no la san pham đau tien bi nong chay khi carbon va sat đuoc nung nong cung nhau. No rat ran, cung va de vo. Lam viec voi đo vat bang gang, tham chi khi nong trang, no co xu huong pha vo hinh dang cua vat.
Thep carbon chua tu 0,5% đen 1,5% carbon, voi mot luong nho mangan, luu huynh, phosphor va silic.
Sat non chua it hon 0,5% carbon. No la san pham dai, de uon, khong de nong chay nhu gang tho. No co rat it carbon. Neu mai no thanh luoi sac, no đanh mat tinh chat nay rat nhanh.
Cac loai thep hop kim chua cac luong khac nhau cua carbon cung nhu cac kim loai khac, nhu crom, vanadi, molybden, nickel, wolfram, v.v.
Sat(III) oxide đuoc su dung đe san xuat cac bo luu tu tinh trong may tinh. Chung thuong đuoc tron lan voi cac hop chat khac, va bao ton thuoc tinh tu trong hon hop nay.
Trong san xuat xi mang nguoi ta tron them sat(II) sunfat vao đe han che tac hai cua crom hoa tri 6 – nguyen nhan chinh gay nen benh di ung xi mang voi nhung nguoi thuong xuyen tiep xuc voi no


San xuat Sat la mot trong nhung nguyen to pho bien nhat tren Trai Đat, chiem khoang 5% khoi luong vo Trai Đat. Phan lon sat đuoc tim thay trong cac dang oxide sat khac nhau, chang han nhu khoang chat hematit, magnetit, taconit. Khoang 5% cac thien thach chua hon hop sat-nickel. Mac du hiem, chung la cac dang chinh cua sat kim loai tu nhien tren be mat Trai Đat.
Trong cong nghiep, sat đuoc trich xuat ra tu cac quang cua no, chu yeu la tu hematit (Fe2O3) va magnetit (Fe3O4) bang cach khu voi carbon trong lo luyen kim su dung luong khong khi nong o nhiet đo khoang 2000 ℃. Trong lo luyen, quang sat, carbon trong dang than coc, va cac chat tay tap chat nhu đa voi đuoc xep o phia tren cua lo, luong khong khi nong đuoc đua vao lo tu phia duoi.
Than coc phan ung voi oxy trong luong khong khi tao ra carbon monoxide:

2C + O2 → 2CO↑
carbon monoxide khu quang sat (trong phuong trinh duoi đay la hematit) thanh sat nong chay, va no tro thanh carbon dioxide:

3CO + Fe2O3 → 2Fe + 3CO2↑
Chat khu tap chat đuoc them vao đe khu cac tap chat co trong quang (chu yeu la silic dioxide cat va cac silicat khac). Cac chat khu tap chat chinh la đa voi (calci carbonat) va đolomit (magie carbonat). Cac chat khu tap chat khac co the cho vao tuy theo cac tap chat co trong quang. Trong suc nong cua lo luyen đa voi bi chuyen thanh voi song (CaO):

CaCO3 → CaO + CO2↑
Sau đo calci oxide ket hop voi silic dioxide tao ra xi.

CaO + SiO2 → CaSiO3
Xi nong chay trong lo luyen (silic dioxide thi khong). O phan duoi cua lo luyen, xi nong chay do nhe hon nen noi len phia tren sat nong chay. Cac cua lo co the đuoc mo đe thao xi hay sat nong chay. Sat khi nguoi đi, tao ra gang tho, con xi co the đuoc su dung đe lam đuong hay đe cai thien cac loai đat nong nghiep ngheo khoang chat.
Khoang 1,1 ty tan quang sat đuoc san xuat tren the gioi vao nam 2000, voi tong tri gia tren thi truong vao khoang 25 ty đola My. Viec khai thac quang sat dien ra tren 48 quoc gia, nhung 5 nha san xuat lon nhat la Trung Quoc, Brasil, Uc, Nga va An Đo, chiem toi 70% luong quang khai thac tren the gioi. 1,1 ty tan quang sat nay đuoc su dung đe san xuat ra khoang 572 trieu tan sat tho.


Vai tro sinh hoc Sat co vai tro rat can thiet đoi voi moi co the song, ngoai tru mot so vi khuan. No chu yeu lien ket on đinh ben trong cac protein kim loai, vi trong dang tu do no sinh ra cac goc tu do noi chung la đoc voi cac te bao. Noi rang sat tu do khong co nghia la no tu do di chuyen trong cac chat long trong co the. Sat lien ket chat che voi moi phan tu sinh hoc vi the no se gan voi cac mang te bao, acid nucleic, protein v.v.
Tuy nhien, ham luong Fe trong co the la rat it, chiem khoang 0,004% đuoc phan bo o nhieu loai te bao cua co the. Sat la nguyen to vi luong tham gia vao cau tao thanh phan Hemoglobin cua hong cau, myoglobin cua co van va cac sac to ho hap o mo bao va trong cac enzim nhu: catalaz, peroxidaza... Fe la thanh phan quan trong cua nhan te bao. Co the thieu Fe se bi thieu mau nhat la phu nu co thai va tre em.
Trong co the đong vat sat lien ket trong cac to hop heme (la thanh phan thiet yeu cua cytochromes), la nhung protein tham gia vao cac phan ung oxy hoa-khu (bao gom nhung khong gioi han chi la qua trinh ho hap) va cua cac protein chuyen cho oxy nhu hemoglobin va myoglobin.
Sat vo co tham gia trong cac phan ung oxy hoa-khu cung đuoc tim thay trong cac cum sat-luu huynh cua nhieu enzym, chang han nhu cac enzym nitrogenase (tham gia vao qua trinh tong hop amonia tu nito va hiđro) va hydrogenase. Tap hop cac protein sat phi-heme co trach nhiem cho mot day cac chuc nang trong mot so loai hinh co the song, chang han nhu cac enzym metan monooxygenase (oxy hoa metan thanh metanol), ribonucleotide reductase (khu ribose thanh deoxyribose; tong hop sinh hoc DNA), hemerythrins (van chuyen oxy va ngung ket trong cac đong vat khong xuong song o bien) va acid phosphatase tia (thuy phan cac este phosphat). Khi co the chong lai su nhiem khuan, no đe rieng sat trong protein van chuyen transferrin vi the vi khuan khong the su dung đuoc sat.
Su phan phoi sat trong co the đuoc đieu chinh trong co the đong vat co vu. Sat đuoc hap thu tu duodenum lien ket voi transferrin, va van chuyen boi mau đen cac te bao khac nhau. Van chua ro co che lien ket cua sat voi cac protein.
Cac nguon thuc an giau sat bao gom: thit, ca, thit gia cam, đau lang, cac loai đau, rau chan vit, tao pho, đau Tho Nhi Ky, dau tay va mam ngu coc.
Sat đuoc bo sung cho nhung nguoi can tang cuong chat nay trong dang sat(II) fumarat. Tieu chuan cua RDA ve sat dao đong dua tren tuoi tac, gioi tinh, va nguon sat an kieng (sat tren co so heme co kha nang sinh hoc cao hon)
Can luu y toi phan canh bao duoi đay.


Tinh chat hoa hoc = Tac dung voi phi kim =
Sat tac dung voi hau het tat ca cac phi kim khi đun nong. Voi cac phi kim co tinh oxy hoa manh nhu clo thi se tao thanh nhung hop chat trong đo sat co so oxy hoa la +3. Con khi tac dung voi oxy se tao ra sat (II, III) oxide – oxide sat tu.
Vi du:

2Fe + 3Cl2 → 2FeCl3
FeO + Fe2O3 → Fe3O4
Fe + 2O2 → Fe3O4 (Vi khi Fe phan ung voi O2 o nhiet đo cao, 2 chat đa sinh ra cung 1 luc (FeO va Fe2O3) va lai tu xuc tac voi nhau)
Fe3O4 la mot hop chat ion, tinh the đuoc tao nen boi cac ion O2-, ion Fe3+ va ion Fe2+. Trong qua trinh phan ung, mot phan sat bi oxy hoa thanh Fe2+, mot phan bi oxy hoa thanh Fe3+.Trong chat ran trung binh cu co 1 ion Fe2+ thi co 2 ion Fe3+ va 4 ion O2−.
Trong khong khi am sat de bi gi theo phan ung:

4Fe + O2 + nH2O → 2Fe2O3·nH2O
Đoi voi cac phi kim yeu hon nhu luu huynh,..tao thanh hop chat trong đo sat co so oxy hoa +2:

Fe + S → FeS


= Tac dung voi cac hop chat =
The đien cuc chuan cua sat la: Fe2+(dd) + 2e → Fe Eo= -0,44 V
Qua đo ta thay sat co tinh khu trung binh.
Sat de tan trong dung dich acid HCl va H2SO4 loang:

Fe + 2HCl → FeCl2 + H2↑
Fe + H2SO4 → FeSO4 + H2↑
Hay FeO + 2H+(dd) → Fe+(dd) + H2↑
Đoi voi cac acid co tinh oxy hoa manh nhu HNO3 hay H2SO4 đac nong thi san pham phan ung se la muoi sat voi sat co so oxy hoa +3 va cac san pham khu cua N: N2O, NO, NO2 hoac cua S: SO2. O nhiet đo thuong, trong acid nitric đac va acid sunfuric đac, sat tao ra lop oxide bao ve kim loai tro nen "thu đong", khong bi hoa tan. Sat đay cac kim loai yeu hon ra khoi dung dich muoi cua chung:

Fe + Cu(NO3)2 → Fe(NO3)2 + Cu↓


Hop chat Cac trang thai oxy hoa chung cua sat bao gom:

Sat carbide Fe3C đuoc biet đen nhu la cementit.
Sat(I) it khi ton tai, nhu sat(I) hydride (FeH).
Trang thai sat(II), Fe2+, fero rat pho bien.
Trang thai sat(III), Fe3+, ferric, cung rat pho bien, vi du trong gi sat.
Trang thai sat(IV), Fe4+, feryl, on đinh trong cac enzym (vi du peroxidas). Hop chat sat(IV) vo co thuong la nhung muoi chua ion FeO32−.
Sat cung ton tai o trang thai sat(V), nhu K3FeO4.
Sat(VI) cung đuoc biet toi, no hiem hon, co trong kali ferrat.
Sat(VII) truoc đay chua đuoc biet đen. Hien nay, no đuoc biet đen duoi trang thai ion peferrat FeO4−.
Sat cung ton tai duoi dang sat(VIII) nhung rat hiem, Na2FeO5 la mot vi du.
Xem them: Sat oxide


Đong vi Sat co bon đong vi tu nhien on đinh la Fe54, Fe56, Fe57 va Fe58. Su pho bien tuong đoi cua cac đong vi sat trong tu nhien la: Fe54 (5,8%), Fe56 (91,7%), Fe57 (2,2%) va Fe58 (0,3%).
Fe60 la đong vi phong xa đa bien mat, no co chu ky ban ra dai (2,6 trieu nam). Đong vi nay khong đuoc tim thay tren Trai Đat ma no la san pham phan ra tu đong vi nickel-60. Phan lon cac cong viec trong qua khu đe đo thanh phan đong vi cua sat tap trung vao viec xac đinh cac bien the cua Fe60 vi cac qua trinh kem theo su tong hop hat nhan (vi du nghien cuu thien thach) va su hinh thanh khoang san. Đong vi Fe56 cung gay ra su đac biet chu y cua cac nha khoa hoc vi no co the la hat nhan on đinh nhat. Khong the thuc hien cac phan ung phan hach hay nhiet hach tren Fe56 ma co the giai phong nang luong. Đieu nay thi lai khong đung voi cac nguyen to khac.
Trong so cac đong vi on đinh, chi co Fe57 co spin −1/2. Vi ly do nay, Fe57 co ung dung nhu la đong vi spin trong hoa hoc va hoa sinh hoc.
Trong cac pha cua cac thien thach Semarkona va Chervony Kut moi tuong quan giua mat đo cua Ni60 (san pham sinh ra cua Fe60) va su pho bien cua cac đong vi on đinh cua sat co the đuoc tim thay, no chung to su ton tai cua Fe60 trong thoi gian hinh thanh cua he Mat Troi. Co kha nang la nang luong giai phong boi su phan ra cua Fe60 gop phan cung voi nang luong giai phong boi su phan ra cua hat nhan phong xa Al26, đe nung chay lai va lam phan biet cac tieu hanh tinh sau su hinh thanh cua chung truoc đay 4,6 ty nam. Su pho bien cua Ni60 hien dien trong cac vat chat ngoai Trai Đat co the cung cap thong tin đe nhin sau hon nua vao nguon goc cua he Mat Troi cung nhu lich su so ky cua no.


Canh bao Viec hap thu qua nhieu sat gay ngo đoc, vi cac sat(II) du thua se phan ung voi cac peroxide trong co the đe san xuat ra cac goc tu do. Khi sat trong so luong binh thuong thi co the co mot co che chong oxy hoa đe co the kiem soat qua trinh nay. Khi du thua sat thi nhung luong du thua khong the kiem soat cua cac goc tu do đuoc sinh ra.
Mot luong gay chet nguoi cua sat đoi voi tre 2 tuoi la ba gam sat. Mot gam co the sinh ra su ngo đoc nguy hiem. Danh muc cua DRI ve muc chap nhan cao nhat ve sat đoi voi nguoi lon la 45 mg/ngay. Đoi voi tre em duoi 14 tuoi muc cao nhat la 40 mg/ngay.
Neu sat qua nhieu trong co the (chua đen muc gay chet nguoi) thi mot loat cac hoi chung roi loan qua tai sat co the phat sinh, chang han nhu hemochromatosis. Vi ly do nay, moi nguoi khong nen su dung cac loai hinh sat bo sung tru truong hop thieu sat va phai co chi đinh cua bac si chuyen khoa.


Tham khao Đoc them Doulias PT, Christoforidis S, Brunk UT, Galaris D. Endosomal and lysosomal effects of desferrioxamine: protection of HeLa cells from hydrogen peroxide-induced DNA damage and induction of cell-cycle arrest. Free Radic Biol Med. 2003;35:719-28.
H. R. Schubert, History of the British Iron and Steel Industry... to 1775 AD (Routledge, London, 1957)
R. F. Tylecote, History of Metallurgy (Institute of Materials, London 1992).
R. F. Tylecote, 'Iron in the Industrial Revolution' in J. Day and R. F. Tylecote, The Industrial Revolution in Metals (Institute of Materials 1991), 200-60.


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Iron tai Wikimedia Commons
Los Alamos National Laboratory – Iron Luu tru ngay 4 thang 4 nam 2004 tai Wayback Machine
WebElements.com – Iron
It's Elemental – Iron