Mithridates I (con đuoc viet la Mithradates I hoac Mihrdad I; tieng Parthia: 𐭌𐭄𐭓𐭃𐭕 Mihrdat), hay con đuoc biet đen voi ten goi Mithridates I Đai đe, la vua cua đe quoc Parthia, cai tri tu nam 171 đen 132 TCN. Duoi trieu đai cua minh, thong qua nhung cuoc chinh phat, ong đa bien Parthia đa bien tu mot quoc gia phen dau cua vuong quoc Seleukos thanh mot the luc chinh tri lon o Phuong Đong co đai. Ban đau, ong chiem cac xu Aria, Margiana va tay Bactria tu nguoi Hy Lap-Bactria vao thoi điem nao đo trong khoang thoi gian 163–155 TCN. Tiep đen ong đa tien hanh chien tranh voi vuong quoc Seleukos, chinh phuc hai xu Media va Atropatene vao nam 148/7 TCN. Nam 141 TCN, ong sap nhap khu vuc Luong Ha va đa to chuc mot buoi le đang quang chinh thuc o Seleucia. Khong lau sau đo, hai tieu quoc la Elymais va Characene đa tro thanh chu hau cua Parthia. Vao k. 140 TCN, trong luc Mithridates đang phai ban biu giao tranh voi nguoi Saka du muc o phia đong, vua nha Seleukos la Demetrios II Nikator khoi binh tan cong Parthia nham lay lai nhung lanh tho đa mat. Du gianh đuoc nhung thanh cong ban đau, Demetrios đa bi đanh bai va bat song vao nam 138 TCN, roi bi ap giai toi cung đien cua Mithridates I o Hyrcania khong lau sau đo. Mithridates I đa trung phat vuong quoc Elymais vi đa ho tro Demetrios va đa bien Persis tro thanh mot chu hau cua minh.
Mithridates I la vi vua Parthia đau tien su dung danh hieu "Vua cua cac vi vua" cua cac bac quan chu cua đe quoc Achaemenes co đai. Voi nhung chien cong cua minh, ong thuong đuoc so sanh voi Cyrus Đai đe (tai vi 550–530 TCN), nguoi đa sang lap nen đe quoc Achaemenes. Mithridates I qua đoi vao nam 132 TCN va đuoc thua ke boi con trai ong la Phraates II.


Ten goi Mithridates la phien ban tieng Hy Lap cua ten goi Mihrdat trong tieng Iran, nghia la "đuoc ban boi Mithra", ten goi cua mot vi than mat troi cua nguoi Iran co đai. Ban than cai ten nay co nguon goc tu Miθra-data- trong tieng Iran co. Mithra la mot nhan vat đang chu y trong cac tai lieu Hoa giao, noi ong đuoc đe cap đen nhu la mot vi than bao ho cua khvarenah, i.e. "vinh quang cua đuc vua". Mithra đong mot vai tro quan trong duoi thoi đe quoc Achaemenes cua nguoi Iran truoc đo va tiep tuc phat trien trong suot thoi ky Seleukos Hy Lap. Duoi thoi ky Seleukos, Mithra thuong đuoc ket hop voi cac vi than Hy Lap nhu Apollo va Helios, hoac voi vi than Nabu cua Babylon. Theo nha su hoc hien đai Marek Jan Olbrycht, vai tro cua Mithra đat đen đinh cao duoi thoi Parthia, "duong nhu la do cuoc đau tranh cua cac tin đo Hoa giao chong lai su truyen ba cua cac tin nguong ngoai lai duoi thoi Hy Lap hoa."


Than the Mithridates la con trai cua Phriapatius, chau noi đe ruot cua Arsaces I (tai vi 247–217 TCN). Mithridates co mot so anh em, bao gom Artabanus va nguoi huynh truong la Phraates I, nguoi đa len ngoi noi nghiep cha vao nam 176 TCN voi tu cach la vua Parthia. Theo phong tuc cua nguoi Parthia, ngai vi phai do cha truyen con noi. Tuy nhien, Phraates I đa pha bo quy tac truyen thong nay va chi đinh em ruot cua minh la Mithridates lam tru quan. Theo nha su hoc La Ma o the ky thu 2 Justinus, Phraates I đa đua ra quyet đinh cua minh sau khi nhan thay nang luc hon nguoi cua Mithridates.


Tri vi Vuong quoc ma Mithridates ke thua vao nam 171 TCN la mot trong nhieu vuong quoc tam trung đa troi day cung voi su suy tan cua Đe che Seleukos hoac đa xuat hien tren bien gioi cua no. Cac vuong quoc khac la Hy Lap-Bactria, Cappadocia, Media Atropatene va Armenia. Lanh tho nam duoi su cai tri cua Mithridates I bao gom tinh Khorasan ngay nay, Hyrcania, mien bac Iran va mot phan phia nam cua Turkmenistan ngay nay.


= Nhung cuoc chien o phia đong =

Sau khi len ngoi, ong đa đat su chu y cua minh vao vuong quoc Hy Lap-Bactria von đa bi suy yeu đang ke sau nhung cuoc chien voi nguoi Sogdiana, Drangiana va An Đo lang gieng. Tai Bactria luc bay gio, Eucratides I (tai vi 171–145 TCN) tien hanh chinh bien phe truat Euthydemos I roi tu lap minh len lam vua. Viec Eucratides tiem vi đa vap phai su phan đoi, ty nhu viec nguoi Aria lam phan, ma von co the đa đuoc Mithridates I ho tro vi đieu đo co loi cho ong. Vao khoang nam 163–155 TCN, Mithridates I đa tien hanh xam luoc cac lanh đia cua Eucratides. Ong đa đanh bai nguoi Hy Lap-Bactria va chiem giu cac xu Aria, Margiana va mien tay Bactria. Can cu tren nhung ghi chep cua cac su gia co đai la Justinus va Strabo, Eucratides đa tro thanh mot chu hau cua Parthia. Merv tro thanh cu điem thong tri cua nguoi Parthia o phia đong bac. Mot so đong xu bang đong cua Mithridates I co khac hoa hinh anh mot con voi o mat trai voi dong chu khac "cua Đai vuong, Arsaces." Nguoi Hy Lap-Bactria đa đuc cac đong tien mang hinh anh nhung con voi, đieu nay cho thay rang nhung đong xu cua Mithridates I khac hoa loai vat tuong tu co le đa đuoc dung đe ky niem cuoc chinh phuc Bactria cua ong.


= Nhung cuoc chien o phia tay =

Sau khi hoan thanh cong cuoc chinh phuc cac vung đat o phia đong, Mithridates I chuyen muc tieu cua minh sang lanh đia cua nha Seleukos. Vao khoang nam 148 hoac 147 TCN, ong đa tien cong xu Media va chiem đuoc thu phu cua no la Ecbatana; vung đat nay von đa tro nen bat on ke tu khi nguoi Seleukos dap tat mot cuoc noi day do Timarchus phat đong. Mithridates I sau đo đa chi đinh em trai minh la Bagasis lam tong đoc đia phuong. Tiep noi thang loi nay, nguoi Parthia đa chinh phuc Media Atropatene. Nam 141 TCN, Mithridates I đanh chiem xu Babylonia o Luong Ha va tai Seleukia, ong đa cho đuc tien va cu hanh nghi thuc thu phong. Tai đay, Mithridates I hinh nhu đa đua vao mot cuoc dieu hanh nhan dip le hoi mung nam moi o Babylon. Trong buoi dieu hanh nay, mot buc tuong cua Marduk, mot vi than Luong Ha co, nam tay nu than Ishtar se đuoc dieu hanh doc theo đuong tu đen Esagila. Mithridates I khong lau sau đo đa rut ve Hyrcania, trong khi quan đoi cua ong o lai chinh phuc hai vuong quoc Elymais va Characene va cong chiem thanh Susa. Vao thoi điem nay, cuong vuc đe quoc Parthia đa mo rong đen tan song An o phia đong.

 
Hecatompylos tung la kinh đo đau tien cua đe quoc Parthia, nhung Mithridates I đa cho thiet lap cac dinh thu hoang gia tai Seleucia, Ecbatana, Ctesiphon va thanh pho moi thanh lap cua ong, Mithradatkert (Nisa), noi cac lang mo cua cac tien vuong nha Arsaces đuoc xay dung va bao tri. Thanh Ecbatana, von truoc đo tung la kinh đo mua he cua đe quoc Achaemenes, cung đa tro thanh noi o chinh vao mua he cua hoang gia Arsaces. Co the cung chinh Mithridates I la nguoi đa bien Ctesiphon tro thanh kinh đo moi sau khi khuech truong đe quoc. Vuong quoc Seleukos luc đo chua the lap tuc tien hanh phan cong do tuong Diodotus Tryphon phat đong binh bien tai thu đo Antiochia vao nam 142 TCN. Tuy nhien, vao nam 140 TCN, co hoi phan cong cho nha Seleukos cung đa đen khi ma Mithridates I buoc phai đi đen phia đong đe ngan chan cuoc xam luoc cua nguoi Saka.
Quoc vuong Seleukos la Demetrios II Nikator ban đau đa thanh cong tai chiem đuoc Babylonia, nhung roi quan đoi Seleukos đa bi đanh bai  va ban than Demetrios II cung đa bi bat va tro thanh tu binh cua đe quoc Parthia vao nam 138 TCN. Demetrios II đa bi đem đi dieu giua pho cho nhung nguoi Hy Lap o Media va Luong Ha thay. Mithridates I hy vong thong qua viec nay co the khien nhung than dan Hy Lap o cac vung đat moi chiem đong chap nhan su cai tri cua nguoi Parthia. Sau đo, Mithridates I đa đua Demetrios II đen giam long tai mot trong nhung cung đien cua ong o Hyrcania. Tai đay, Mithridates I đa đoi đai voi Demetrios II đac biet hieu khach, ong tham chi con đem con gai minh la Rhodogune ga cho Demetrios. Can cu theo loi cua Justinus, Mithridates I đa co muu đo chiem Syria, du đinh su dung Demetrios II lam cong cu đoi pho voi tan vuong Seleukos la Antiochos VII Sidetes (tai vi 138–129 TCN). Cuoc hon nhan giua Demetrios va Rhodogune tren thuc te la y đo cua Mithridates I nham sap nhap cac vung đat cua nguoi Seleukos vao vuong quoc Parthia đang dan mo rong. Tiep đo, Mithridates I đa trung phat vuong quoc Elymais vi ho đa vien tro cho Demetrios II – ong lai mot lan nua dan quan đanh vao khu vuc nay va chiem đuoc hai thanh tri trong điem.
Cung trong thoi gian đo, Mithridates I chiem đuoc vung đat Persis o tay nam Iran, phong Wadfradad II lam pho tong đoc (frataraka) cua noi nay. Mithridates I ban cho Wadfradad II nhieu quyen tu chu hon, rat co the la boi vi ong hy vong co the duy tri quan he tot đep voi Persis do đe quoc Parthia đang co xung đot lien tuc voi nguoi Saka, vuong quoc Seleukos va nguoi Mesenia. Ong duong nhu cung la quoc vuong Parthia đau tien co anh huong đen noi bo cua Persis. Cac đong tien do Wadfradad II đuc cho thay su anh huong tu cac đong tien đuoc đuc duoi thoi Mithridates I. Mithridates I qua đoi vao khoang nam 132 TCN, vuong vi do con trai ong la Phraates II ke thua.


Tien đuc va he tu tuong Đe quoc Tu đau the ky 2 TCN, đe quoc Parthia đa bat đau them vao nhung tin hieu ro rang trong he tu tuong cua ho, qua đo cuong đieu hoa su lien he giua ho va di san cua đe quoc Achaemenes co đai. Vi du ve nhung dau hieu nay bao gom mot tuyen bo hu cau rang vi vua đau tien cua Parthia, Arsaces I (r. 247–217 BC) la mot hau due cua "Vua cua cac vi vua" nha Achaemenes, Artaxerxes II (tai vi 404–358 TCN). Đe quoc Parthia cung bat đau su dung nhung danh hieu cua quan chu Achaemenes; Mithridates I la quan chu đau tien cua Parthia su dung danh hieu "Vua cua cac vi vua" cua nha Achaemenes truoc đay. Mac du Mithridates I la vi vua đau tien tai su dung danh hieu nay, tren thuc te, no khong đuoc su dung pho bien boi cac vi vua Parthia cho toi tan khi chau ong, nguoi đong thoi mang ten tuong tu, la Mithridates II len ngoi vao nam 109/8 TCN. 

Cac vi vua nha Arsaces truoc Mithridates I đeu đuoc mo ta la đang đoi mu mem o mat phai tien xu cua ho. Loai mu nay co ten goi la bashlyk, von truoc đay cung đa đuoc cac tong tran Achaemenes đoi. O mat trai cua đong xu la hinh khac mot cung tien thu đang ngoi, van trang phuc cuoi ngua cua Iran. Nhung đong tien cua Mithridates I thoi so ky cung the hien ong đang đoi mu mem, trong khi nhung đong tien đuoc đuc o thoi hau ky lai mieu ta ong đeo mot vong đoi đau hoang gia Hy Lap. Mithridates I boi vay co đuoc hinh tuong cua mot quan chu Hy Lap hoa, nhung van giu lai tap tuc đe rau truyen thong cua nguoi Iran, chu khong cao nhan nhu cac vi vua nguoi Hy Lap. Mithridates I tu xung la Philhellene ("ban cua nguoi Hy Lap") tren nhung đong tien đuc cua minh. Đay la mot hanh đong chinh tri đuoc thuc hien nham thiet lap quan he huu hao voi cac than dan Hy Lap va nham hop tac voi gioi tinh hoa Hy Lap trong cac vung đat ma ong moi chinh phuc. Tren mat trai cua cac đong tien đuc sau nay co hinh nguoi anh hung Herakles, tay trai cam cay gay, tay phai thi cam cai chen. Duoi thoi đe quoc Parthia, nguoi Iran su dung cac hinh tuong Hy Lap hoa đe khac hoa cac nhan vat than thanh cua minh, do đo Herakles đuoc coi la hien than cua Verethragna trong thanh kinh Avesta.
Cac danh hieu khac ma Mithridates I su dung tren cac tien đuc cua minh la "cua Arsaces", sau đuoc đoi thanh "cua Vua Arsaces" va cuoi cung la "cua Đuc vua vi đai Arsaces." Ten cua vi vua đau tien cua Parthia la Arsaces I đa tro thanh mot kinh ngu đuoc cac quoc vuong nha Arsaces su dung vi nguong mo nhung thanh tuu ma ong đa đat đuoc. Mot danh hieu khac đuoc Mithridates su dung tren tien cua minh la "co cha la than", mot danh hieu ve sau cung đuoc con trai ong, Phraates II, su dung.


Thanh tuu Thanh tuu lon nhat trong su nghiep cua Mithridates I la bien Parthia tu mot tieu quoc thanh mot the luc chinh tri lon o Phuong Đong co đai. Ly do đang sau nhung cuoc chinh phat o phia tay cua ong duong nhu la vi muon thuc hien ke hoach chiem huu Syria đe giup nguoi Parthia co the tiep can Đia Trung Hai. Theo su gia hien đai Klaus Schippmann nhan manh đieu nay, ong noi rang "Chac chan, nhung chien tich cua Mithridates I khong con co the phan loai mot cach đon gian nhu nhung cuoc đot kich voi muc đich cuop boc va chiem lay chien loi pham." Nha Iran hoc Homa Katouzian đa so sanh Mithridates I voi Cyrus Đai đe (tai vi 550–530 TCN), vua khai quoc Đe che Achaemenes.


Tham khao Thu muc Lien ket ngoai Tien đuc cua Mithradates I thoi so ky