Maria, Đuc me Maria(Cong giao La Ma), hoac goi Mary, me cua Chua Jesus, trinh nu Mary(Tin Lanh), la mot phu nu nguoi Do Thai que o Nazareth, thuoc xu Galilea, song trong khoang nhung nam cuoi the ky I TCN đen đau the ky I CN. Theo Tan Uoc va kinh Qur'an ba la me cua Gie-su. Cac Kito huu coi Giesu con trai ba la "Đang Kito" (nghia la Nguoi đuoc xuc dau), Con Thien Chua, Ngoi Loi nhap the, trong khi nguoi Hoi giao coi Giesu la Đang Messiah, la vi tien tri quan trong nhat cua Thien Chua gui đen cho dan toc Israel.
Trong Phuc am Matthew va Phuc am Luca, Maria đuoc mo ta la mot trinh nu (tieng Hy Lap: παρθενος, parthenos. Theo truyen thong, cac tin đo Kito huu tin rang ba mang thai va sinh ra Giesu la do quyen nang cua Chua Thanh Than. Nguoi Hoi giao tin rang ba đuoc thu thai theo loi phan cua Thien Chua. Viec mang thai nay xay ra khi ba - luc đo con la mot thieu nu khoang 14 tuoi (theo Cuu uoc) - đa đinh hon voi Giuse, va ong ba đang trong thoi gian cho hoan thien nghi thuc ket hon theo tap tuc cua nguoi Do Thai. Sau khi biet ba Maria co thai, Thanh Giuse lien bo đi va trong đem đo Thanh Giuse nam mong thay Su Than hien ra va giai thich rang thai ay chinh la Con Thien Chua, ba va Giuse cung chuyen đen vung Bethlehem, tai đay ba đa ha sinh Giesu.
Nhung loi đau tien ma kinh Tan Uoc tuong thuat ve cuoc đoi cua ba Maria la bien co truyen tin, theo đo, su than Gabriel đa hien ra voi ba đe bao tin rang ba đuoc Thien Chua chon đe lam Me cua Giesu. Sau nay, Tan Uoc co mot đoi lan nhac đen nguoi me Giesu trong mot vai su kien khac. Mot so truyen thuyet trong cac giao hoi Kito giao con cho rang cha me cua Maria la Thanh Gioakim va Thanh Anna. Mot so nguon thong tin khac khong thuoc quy đien Kinh Thanh co viet ve su qua đoi va hon xac len troi cua ba Maria.
Ba Maria đa som đuoc ton kinh trong đuc tin cua Kito giao, đac biet la trong Giao hoi Cong giao Roma va Chinh Thong giao Đong Phuong. Ho goi ba la Đuc Me hoac Đuc Ba. Trong Tin Lanh va Hoi Giao, Maria cung đuoc nhin nhan voi mot vi tri đac biet. Trong mot thoi gian dai, ba Maria la chu đe đuoc ua thich trong cac tac pham hoi hoa, am nhac va van hoc Kito giao. Ngay le mung kinh ba đuoc Cong giao Roma, Chinh Thong Giao Đong phuong va Anh Giao đong cu hanh la ngay 5 thang 8. Ngoai ra, con co them rat nhieu ngay le suy ton ba Maria, tinh theo nhung tuoc hieu va su kien, đuoc Giao hoi Cong giao mung kinh vao cac ngay khac trong nam, nhu cac ngay: 8 thang 9 (Sinh Nhat Đuc Me) Giao hoi Cong giao, Chinh Thong Giao, Anh Giao; 15 thang 8 (Đuc Me hon xac len troi) Giao hoi Cong giao.


Cac nguon đe cap toi Maria Phuc am Luca la nguon đe cap đen Maria nhieu nhat (12 lan), tat ca đeu tuong thuat trong thoi tho au cua Giesu (chuong 1:27,30,34,38,39,41,46,56; chuong 2:5,16,19,34).
Phuc am Matthew đe cap đen ba Maria trong cac chuong 1:16, chuong 20, chuong 2:11 đeu trong thoi ky tho au cua Giesu. Chi duy nhat mot lan trong chuong 13:55 la luc Giesu đang đi giang day.
Phuc am Mark chi đen cap đen ba mot lan va mot lan khac đe cap đen nguoi me cua Giesu ma khong neu ten ba.
Phuc am John noi ve ba hai lan, nhung khong bao gio đe cap đen ten cua ba ma thuong mo ta nhu la me cua Giesu. Lan đau tai tiec cuoi o Cana (chuong 2:1-12), lan thu hai đe cap đen ba khi đung gan thap gia Giesu chiu tu nan (chuong 19:25-26).
Sach Cong vu Tong đo tuong thuat ba Maria va nhung nguoi mon đe cua Giesu hoi hop tai can phong kin sau khi ong len troi (chuong 1:14).
Sach Khai Huyen chuong 12:1 co đe cap "nguoi phu nu mac ao Mat Troi" nhung khong he lien he đen ba Maria. Tuy nhien, cac hoc gia Kinh Thanh lien he đieu nay va cho rang đo chinh la hinh anh cua Maria.


= Trong Tan Uoc =


 Gia đinh va thoi tho au  Tieu su ve ba Maria đuoc noi đen rat it trong Tan Uoc. Ba co ho hang voi ba Elizabeth (vo cua tu te Zachariah) thuoc dong doi Aaron (Luca chuong 1:5, chuong 1:36). Theo phong đoan thi Maria song cung voi cha me tai Nazareth, xu Galilea khi đa đinh hon voi Giuse (Joseph), thuoc dong doi nha David. Mot so hoc gia bao thu khong tin rang, Giuse la con chau Vua David (vi nhieu suy đoan hop voi phong cach ngon tu va viec gioi thieu gia pha trong Phuc Am Matthew). Trong thoi gian đa hua hon (la thoi ki đau theo phong tuc Do Thai), Maria đuoc thien su Gabriel đen bao tin rang co se tro thanh me Đang Messiah theo y đinh cua Thien Chua. Giuse chua nhan ra viec mang thai cua Maria la do quyen nang sieu nhien cua Chua Thanh Than nen to ra hoai nghi va muon roi bo Maria mot cach kin đao. Nhung trong mot giac mo, Giuse đuoc thien than mach bao đung lo nghi ma hay nhan Maria ve lam vo minh đe hop voi le luat Do Thai.
Khi đuoc thien than bao tin ve viec nguoi chi ho Elizabeth mang thai luc tuoi gia, Maria voi va đen tham Elizabeth (Luca 1:39). Vua đen nha, Maria thiet tha goi Elizabeth thi đuoc Elizabeth đap loi bang cau: "Boi đau toi đuoc Than Mau Chua toi đen voi toi the nay?" va ho đa đoc mot bai Thanh ca Ngoi khen, đuoc biet đen nhieu voi cai ten Magnificat (Luca 1:46). Ba thang sau, Maria quay tro ve nha minh. Theo Phuc am Luca, mot sac lenh cua Hoang đe La Ma Augustus quy đinh, Giuse phai cung hon the minh ve Bethlehem (gan Jerussalem) đe đang ky nhan khau. Khi ho đang o Bethlehem, Maria đa sinh ra Giesu va đat đua tre trong chiec mang co cho suc vat an vi ho khong tim đuoc nha tro nghi chan. Sau tam ngay, con tre đuoc cat bi va đuoc đat ten la Giesu, đung nhu nhung gi Giuse đuoc thien than chi day trong giac mo. Sau cuoc vieng tham cua ba nha đao si Phuong Đong, gia đinh ho phai lanh sang Ai Cap. Khi Herodes Đai đe chet, ho moi quay tro ve.


 Trong cuoc đoi Giesu  Nam 12 tuoi, tren đuong tu Jerusalem tro ve sau Le Vuot Qua, Maria va Giuse bi lac mat Giesu va ho tim thay Giesu trong Đen tho Jerusalem, đang tro chuyen cung voi cac thay tu o đay. Sau khi Giesu chiu phep rua boi Gioan Tay gia va bi ma quy cam do trong hoang đia, Maria lai đuoc biet đen trong mot tiec cuoi o Cana, khi đo, Giesu đa lam phep la đau tien: bien nuoc la thanh ruou va bat đau cong viec giang đao (Gioan 2:1-11).
Trong cai chet cua Giesu, Maria đung canh nguoi mon đe Giesu yeu quy, cung voi ba Maria vo ong Clopas va ba Maria Magdalene (Gioan 19:25-26). Maria cung la nguoi đa om xac Giesu sau khi ha tu thap gia xuong, nhung chi tiet nay khong đuoc ghi chep trong Kinh Thanh, đo la mot mo-tip nghe thuat pho bien goi la "pieta" hoac "piety" (nghia la Đuc Me Sau Bi). Dua theo Phuc am Gioan thi nhieu Kito huu suy đoan rang, sau khi Giesu chiu chet thi ba Maria đa ve nha song cung Gioan - nguoi mon đe Giesu yeu quy. Hai cau trong Tan Uoc sau đay cung co niem tin nay: "Khi thay me va mon đe minh thuong men đung ben canh, Đuc Giesu noi voi me rang: "Thua Ba, đay la con cua Ba." Roi Nguoi noi voi mon đe: "Đay la me cua anh." Ke tu gio đo, nguoi mon đe ruoc ba ve nha minh  (Gioan 19:26-27)


 Sau khi Giesu len troi  Trong Sach Cong vu Tong đo chuong 1:26, ba Maria đuoc nhac lai trong su kien cung voi muoi mot tong đo khac tu hop trong can phong kin sau khi ho tu nui Oliu tro ve. Trong cuoc tu hop nay, ho đa tuyen chon Matthia thay the cho Judas Iscariot trong nhom muoi hai. Mot so suy đoan cho rang "nguoi đan ba đuoc tuyen chon" đe cap trong thu thu hai cua Gioan chuong 1:1 co the la ba Maria. Tu thoi điem nay, ba khong con đuoc đe cap trong Kinh Thanh nua, mac du mot so hoc gia Thanh Kinh Cong giao cho rang, "Nguoi Phu nu" (va con Mang Xa) trong Sach Khai Huyen chuong 12:1 am chi ba Maria.
Cai chet cua ba Maria khong đuoc ghi lai trong Kinh Thanh. Tuy nhien, truyen thong va giao ly Cong giao lan Chinh Thong giao gia đinh rang hon va xac cua ba đa đuoc đem ve thien đang. Niem tin nay pho bien trong Giao hoi Cong giao cung nhu Giao hoi Chinh Thong giao Đong phuong va cac giao hoi thuoc cong đong Anh giao.


= Van ban va truyen thong Kito giao sau nay =
Phuc am Giacobe (khong đuoc xem la mot bo phan cua Tan Uoc) con cung cap nhung tu lieu sau đay ve Maria, va đuoc Chinh thong giao Đong phuong coi la hop ly: Maria la con gai cua Gioakim (Joachim) va Anna (Anne). Truoc khi co thai Maria, Anna đuoc coi la hiem muon. Khi Maria ba tuoi, ho đua Maria đen song trong Đen Tho Jerussalem, đieu nay trung hop voi su kien Hana đua Samuel vao Leu Thanh đuoc ghi trong Cuu Uoc.
Thanh Truyen cua Cong giao Roma va Chinh thong giao Đong phuong tin rang, trong khoang 13 đen 15 nam sau khi Giesu len troi thi Maria qua đoi (co the tai Jerussalem hoac Epheso) trong su chung kien cua cac Tong đo. Sau đo khong lau, cac Tong đo mo ham mo Maria ra thi ben trong chang con gi, va ho xac đinh ro rang rang Maria đa đuoc mang ve Thien Đang ca hon lan xac.


Ton kinh Maria trong Kito giao = Tu the ky II toi thoi Trung Co =

Long sung kinh ba Maria trong Kito giao đuoc bat đau tu the ky thu II. Đen the ky thu V, sau Cong đong Epheso I nam 431, viec sung kinh ba Maria đuoc quy đinh cu the trong phung vu. Cong đong đuoc to chuc tai giao hoi o Ephesus, la noi đuoc đe hien dang cho Maria ca tram nam ve truoc. Tai Ai Cap, viec sung kinh ba Maria bat đau vao the ky thu III, thuat ngu Theotokos (Thanh Mau) đuoc cac giao hoi đa đuoc su dung boi Origen thanh Alexandrian.
Kinh nguyen ve Đuc Me đuoc biet đen som nhat la Kinh Trong Cay, xuat hien tu the ky thu III (co le la nam 270). Sau nay ban van cua loi kinh nay tren giay coi đuoc phat hien lai vao nam 1917 o Ai Cap.< Ke tu sau Sac lenh Milano nam 313, va đac biet la tu thoi Trung Co, nhung hinh anh nghe thuat ve Maria bat đau xuat hien trong cac nha tho, mot so nha tho đuoc xay dung đe ton kinh Đuc Maria, đien hinh la Vuong cung thanh đuong Đuc Ba Ca o Roma.
Vao thoi Trung Co thi xuat hien nhieu truyen thuyet ve Maria bao gom nhung truyen thuyet ve bo va ong cua Ba.


= Tu khi cai cach =
Ke tu sau Cai cach Khang Cach, viec sung kinh va ton kinh ba Maria đa co su khac biet theo tung giao phai Kito giao. Vi du nhu cac tin đo Tin Lanh thi viec sung kinh Maria rat it nhung đoi voi Chinh Thong giao Đong phuong thi Maria đuoc coi la nhan vat đuoc ton kinh nhat, tham chi con đuoc coi trong hon ca Cherubim va Seraphim.
Nha than hoc Chinh Thong giao Sergei Bulgakov co viet: "Tinh yeu va su ton kinh cua Đuc Me Maria đong trinh thieng lieng la linh hon cua đao giao Chinh Thong Đong phuong. Mot đuc tin trong đo chua Gie-su phu nhan me cua Nguoi la mot đuc tin khac, đeu nay co nghia la Maria va đuc tin Chinh Thong giao Đong phuong la mot."
Tuy Giao hoi Cong giao Roma va Chinh Thong giao ton sung va ton kinh Maria nhung ho khong coi Maria la than thanh va cung khong co tho lay ba. Cong giao Roma coi Maria o duoi quyen Chua Gie-su nhung lai hon moi su khac. Cung quan điem ay, than hoc gia Sergei Bulgakov viet tuy cach nhin Chinh Thong giao ve Maria la vuot hon moi su vat va khong ngung cau nguyen voi Chua qua Ba la trung gian nhung Ba khong the thay the đang toan nang la Chua Gie-su. Ong con viet: "Hay ton kinh Maria nhung chi tho lay moi minh Chua". Cong giao Roma dung tu hyperdulia đe chi su ton kinh cho Maria thay vi chu latria, chi danh cho Đuc Chua Troi va chu dulia cho cac Thanh. Cac đinh nghia cua ba thu bac latria, hyperdulia va dulia đuoc phat nguon tu hoi đong thu hai cua Nicaea vao nam 787.
Su tan tinh đoi voi nghe thuat chan dung cua Maria khac biet đoi voi cac nhom đao Chua khac nhau. Tu xua đen nay giao hoi Roma đa co truyen thong ve chan dung cua Maria, co le buc hoa noi bat nhat cua nghe thuat Cong giao la buc Madonna. Bieu tuong cua Đuc Me đong trinh tro thanh bieu tuong đuoc ton sung nhat trong Chinh Thong giao. Giao hoi Roma va Chinh Thong giao ca hai đeu ton sung hinh anh va bieu tuong cua Maria, vi hoi đong cua Nicaea nam 787 cho phep su ton sung vi ho tin rang khi ton sung hinh anh cua ai thi that ra đang ton sung nguoi đo va vao nam 842 Synod cua Constantinople ra luat tuong tu đoi voi Chinh Thong giao. Tuy nhien, Chinh thong giao se ton kinh nhung bieu tuong ve Maria hai chieu (nhu chan dung) chu khong ton sung hinh anh ba chieu cua Maria (nhu tuong).
Cach nhin cua Anh giao thi noi chung trung dung hon so voi cach nhin cua cac nhanh Tin Lanh khac. Trong mot quyen sach, noi ve su cau nguyen voi hinh anh Maria, do Rowan Williams, tong giam muc cua Canterbury, viet: "Chung ta khong the hieu đuoc Maria neu khong thay Ba huong đen Chua Ki-to; hon nua, chung ta cung khong the hieu đuoc Chua Ki-to neu khong thay su chu y cua ngai danh cho Ba."


= Cac danh hieu =

Hau nhu Cong giao va Chinh Thong giao đeu danh cho ba Maria nhung danh hieu ton kinh đac biet. Cac danh hieu pho bien nhat cua ba Maria la: Đuc Me, Me Thien Chua, Maria, Đuc Ba va Nu Vuong Thien Đang. Cac giao phai Tin Lanh va Hoi giao khong nhin nhan cac danh hieu nay, ho chi goi đon gian la ba Mary, me Giesu. Cong đong Epheso I (nam 413) tuyen bo rang: "khong co gi ngai ngung khi phai noi rang, Đuc Trinh nu la Me Thien Chua", đe nhan manh đac tinh: con cua Maria la Giesu Kito, thuc te cung la Thien Chua.

Danh hieu "Thanh Mau" đuoc su dung vao buoi đau Kito giao, vi Maria la me cua Giesu - nguoi đoi khi đuoc goi la "Vua muon vua" do Giesu thuoc dong doi vua David. Su suy phuc nay lay co so tu Kinh Thanh Cuu Uoc. Theo Sach Cac Vua quyen I 2:19-20, me vua Solomon la ba Bathsheba, đuoc vua rat yeu men va vinh danh. Va ba Maria đuoc suy phuc nhu the.
Maria đoi khi cung đuoc goi la Eva moi , lam noi bat su vang phuc cua ba voi Thien Chua (tuong phan voi su bat tuan cua Eva khi xua). Trong nghe thuat tao hinh, ba Maria cung co mot so danh hieu nhu: Đuc Me Sau Bi, Đuc Me Hang Cuu Giup, Nu Vuong Hoa Binh...

Tuoc hieu Me Giao hoi: Cong đong Vatican II danh chuong cuoi cung (Chuong 8) trong hien che Lumen Gentium (Anh Sang Muon Dan) đe noi ve Đuc Maria, đay la hien che noi ve Giao hoi.
Tuoc hieu Maria, Me Thien Chua (trich tu loi cua ba Elisabet noi voi Maria Tuoc hieu Me Thien Chua vao the ky thu V đa gap kho khan khi giao chu Nestorio chong đoi. Cong đong Epheso voi quyen chu toa cua Giao hoang Ađriano II, tuyen bo cat chuc giao chu Nestorio va đanh đo lac thuyet cua Ong. Cong đong Epheso đa tuyen xung: " Maria la Me Thien Chua, boi vi Nguoi cung đa thuc su sinh ra Đang-Thien-Chua-lam nguoi".
Tuoc hieu Đuc Me Maria "đuoc gin giu khoi nguyen toi" (Immaculata)hay con goi la "Đuc Maria vo nhiem nguyen toi": Tuoc hieu nay đa gay ra nhung cuoc tranh cai kich liet vao thoi trung co giua cac nha than hoc, cuoi cung Giao hoang Pio IX đa cong bo thanh tin đieu vao nam 1854.
Tuoc hieu Đuc Me Laus (tieng Viet (tam dich): Đuc Me Ho Lua). Đay la mot trong so nhieu tuoc hieu ma nguoi Cong giao danh cho Maria. Tuoc hieu nay xuat phat tu viec Đuc Me đuoc cho la đa hien ra tu nam 1664 đen 1718 o Saint-Etienne-le-Laus, Phap voi su chung kien cua Benoite Rencurel - mot muc đong nho tuoi. Cuoc hien ra đa đuoc cong nhan o cap giao phan vao ngay 18 thang 9 nam 1665 va đuoc Toa Thanh chinh thuc cong nhan vao ngay 5 thang 5 nam 2008.
Tuoc hieu Đuc Me La Salette (tieng Phap: Notre-Dame de La Salette), đay cung la mot trong nhung tuoc hieu ma nguoi Cong giao dung đe goi Đuc Me Maria. Tuoc hieu nay bat nguon tu cac cuoc hien ra cua Đuc Me đuoc cho la đa xay ra tai La Salette, Phap voi hai tre em la Maximin Giraud va Melanie Calvat.
Tuoc hieu Đuc Me Guadalupe (Tieng Tay Ban Nha: Nuestra Senora de Guadalupe) con đuoc biet voi ten goi Đuc Trinh Nu Guadalupe (Tieng Tay Ban Nha: Virgen de Guadalupe) la mot tuoc hieu ma Giao hoi Cong giao Roma danh cho Maria. Hai tai lieu, đuoc xuat ban trong thap nien 1640, mot bang tieng Tay Ban Nha, mot bang tieng Nahuatl (ngon ngu cua nguoi dan Aztec), cung thuat lai mot cau chuyen xay ra trong khi đi bo tu ngoi lang cua minh đen thanh pho Mexico vao sang som ngay 9 thang 12 nam 1531 (Ngay hom sau la Le Đuc Me Vo Nhiem Nguyen Toi trong Đe quoc Tay Ban Nha), nong dan Juan Diego thay tren suon đoi Tepeyac mot co gai chung muoi lam muoi sau tuoi, đuoc bao quanh boi hao quang anh sang. Noi chuyen voi anh ta bang ngon ngu đia phuong Nahuatl, Ba đa yeu cau Juan Diego đi noi voi giam muc xay dung mot nha tho ngay tai noi đo. Tu nhung loi noi cua ba, Juan Diego nhan ra đo chinh la Maria. Diego đa ke lai cau chuyen cua minh voi Tong Giam muc nguoi Tay Ban Nha, Fray Juan de Zumarraga, nguoi đa yeu cau ong quay tro lai đoi Tepeyac đe noi voi nguoi phu nu la la hay cho mot dau hieu đe chung minh. Dau hieu đau tien ma ba to ra la viec chua lanh benh tat cho nguoi chu cua Juan. Đuc Trinh Nu noi voi Juan Diego hay leo len đoi Tepeyac va hai nhung bong hong. Mac du luc đo đang la thang 12 đa rat muon so voi mua hoa no nhung Juan Diego đa tim thay nhung bong hoa hong Castilian tren đinh đoi can coi, khong co nguon goc tu Mexico. Đuc Trinh Nu yeu cau ong sap xep nhung bong hong vao trong chiec ao choang tilma det bang soi xuong rong cua minh. Đieu ky la xay ra khi Juan Diego mo ao choang truoc khi su chung kien cua giam muc Zumarraga vao ngay 12 thang 12, nhung bong hoa roi xuong san nha nhung o vi tri đo lai xuat hien hinh anh cua Đuc Trinh Nu Guadalupe mot cach ky dieu đuoc in tren vai.
Tuoc hieu Đuc Me Akita la mot tuoc hieu cua Đuc Maria. Tuoc hieu nay bat nguon tu bao cao ve cac cuoc hien ra cua Đuc Me vao nam 1973 boi chi Agnes Katsuko Sasagawa o Yuzawadai, gan thanh pho Akita, Nhat Ban. Cac thong điep nhan manh đen viec cau nguyen va sam hoi. Sasagawa noi rang Maria noi: "Hay cau nguyen rat nhieu bang loi cau nguyen cua Kinh Man Coi, Chi mot minh Me co the cuu con khoi thien tai sap toi. Nhung nguoi đat niem tin noi Me se đuoc cuu".


= Cac ngay le kinh =

Cac ngay le lon đau tien lien quan đen ba Maria la ngay Le Đuc Me dang Giesu trong đen thanh (Le Nen) co tu the ky thu V, đuoc tinh theo ngay Le Giang Sinh. Quan điem nay xuat phat tu viec Phuc Am Luca (2:22-40) ke rang, 40 ngay sau khi Giesu giang sinh, ba Maria đa đem con tre vao đen tho Jerusalem đe tan hien theo phong tuc cua nguoi Do Thai. Ngay nay, le nay roi vao ngay 15 thang 2 (lich Gregory) hoac 2 thang 2 (lich Julian).
Theo thoi gian, Kito giao xuat hien nhieu ngay le gan lien voi su kien hoac danh hieu ba Maria cung nhung viec thuc hanh ton giao kem theo. Nhinn chung, Giao hoi Cong giao Roma co nhieu ngay le va nghi thuc lien quan đen ba Maria hon cac nhanh Kito giao khac. Đac biet, mot so ngay le co lien quan đen cac su kien lich su cu the, vi du nhu Le Đuc Me Chien Thang đuoc dua tren su thang loi cua Nha nuoc Giao hoang trong tran Lepanto nam 1571.
Su khac biet trong nhung ngay le ve ba Maria cung co the bat nguon tu cac van đe tin ly. Chang han, Le Đuc Me Hon Xac Len Troi la mot vi du nhu vay. Trong khi Cong giao cu hanh le nay trong ngay gia đinh la 15 thang 8 thi mot so nhanh Kito giao Đong phuong cu hanh ngay 28 thang 8 (vi theo lich Julian). Cac giao hoi Tin Lanh thi hau nhu khong he co mot ngay le nao ve ba Maria.


= Giao ly Kito giao lien quan =
Theo hoc thuyet giao ly Kito giao, Maria van con la mot trinh nu it nhat la cho đen khi Giesu đuoc sinh ra (Mattheu 1:25 va Luca 1:34-35). Hau het cac giao phai Tin Lanh khong tin Maria van con đong trinh sau khi sinh cua Giesu vi sau đo ba con sinh ra nhung nguoi khac. Nhung Cong giao Roma, Chinh thong phuong Đong va mot bo phan Anh giao van tin Maria đong trinh suot phan con lai cua minh vi ba chi sinh duy nhat Giesu ma thoi.
Cac giao hoi Kito giao day nhieu hoc thuyet khac nhau lien quan đen Maria, va ba la chu đe cua nhieu cuoc tranh luan. Co ca mot bo phan than hoc Kito giao lien quan đen Maria đuoc goi la Mariology (Thanh Mau hoc). Nhung quan niem co ban la viec mang thai Giesu cua ba đuoc tin la do quyen nang Chua Thanh Than, va đe ung nghiem loi tien tri Isaiah rang: "Mot trinh nu se sinh mot con trai va đuoc goi la Emmanuel" ("Thien Chua o cung chung ta").
Cong giao Roma, Anh giao va Chinh Thong giao ton kinh voi tuoc hieu ba la "Me Thien Chua" (Theotokos), nguoi đuoc Thien Chua ban an sung đac biet. Cong giao tin rang, ba đa đuoc sinh ra ma khong co toi nguyen to, khong co toi khi đang song, cuoc song o tran gian la đuoc Thien Chua chuan bi san, khi hoan tat thi ca hon va xac đuoc vao Thien Đang. Mot so giao phai Tin Lanh bao thu khong đe cap đen Maria trong hoc thuyet cua ho. Maria cung giu mot vi tri đang ton kinh trong đao Hoi.


Cach nhin ve Maria = Cai nhin tu cac nhanh Kito giao =


 Cong giao Roma  Trong Giao hoi Cong giao Roma, ba Maria đuoc ton vinh la "Đay On Phuc" (tu tieng Latinh: beatus) nham cong nhan rang ba đuoc len thien đang ngu gan Thien Chua va co kha nang can thiep, cau thay nguyen giup cho nhung nguoi cau nguyen voi ba. Nhung Giao ly Cong giao minh đinh ro rang rang ba Maria khong đuoc coi la co quyen phep nhu Thien Chua va loi cau nguyen cua loai nguoi thi khong phai do ba đap ung, ma la do Thien Chua đap ung. Bon tin đieu quan trong cua Cong giao ve ba Maria: Me Thien Chua, đong trinh tron đoi, vo nhiem nguyen toi, hon xac len troi.
Maria co mot vai tro trung tam trong giao ly, niem tin va thuc hanh ton giao cua Cong giao Roma hon trong bat ky nhom Kito giao khac. Trong nhieu the ky, nguoi Cong giao đa thuc hien cac hanh vi tan hien va uy thac ca nhan, to chuc cua ho cho ba Maria vi ho tin rang ba se huong dan trong su hoat đong cua ho. Nhung thuc hanh ton giao chu yeu cua ho lien quan đen ba Maria la: đoc Kinh Man Coi, đeo Ao Đuc Ba va hanh huong đen cac linh đia Maria. Đac biet, Thang Nam va Thang Muoi la truyen thong ma cac tin đo Cong giao đay manh su ton kinh ba Maria. Nhieu vi giao hoang đa ban hanh cac thong điep khuyen khich long sung mo va ton kinh Maria.
Truyen thong Cong giao cung cho rang ba Maria co cong trang trong cong trinh cuu roi cua Giesu (đong cong cuu chuoc) nhung khong đinh quan điem đo la mot hoc thuyet.


 Chinh Thong giao Đong phuong  Chinh thong giao Đong phuong gom co mot so luong truyen thong lon ve Đuc Me, Theotokos. Chinh Thong giao tin rang ba đa va van la trinh nu truoc va sau khi chua Gie-su sinh ra. Cai ten Theotokia (hay con goi la thanh ca Maria) la mot phan thiet yeu cua tinh tam trong Chinh Thong giao va su ton sung cua ho đa lam cho Theotoko tro thanh nhan vat quan trong nhat chi sau chua Gie-su. Trong truyen thong Chinh Thong giao, cac cap bac cua cac thanh bat đau tu tren xuong thap nhu sau: Theotoko, thien than, tien tri, tong đo, cac Cha, Thanh tu đao... Đuc Me đuoc xep bac cao hon ca thien than. Đuc Me con đuoc ton vinh lam "Đuc Me cua cac thien than."
Quan điem cua Giam muc giao hoi van giu mot vai tro quan trong trong qua trinh hinh thanh cach nhin ve Maria cua Chinh Thong giao. Tuy nhien, quan điem Chinh Thong giao ve Đuc Me la tu cac bai thanh ca ngan (tieng Anh" Doxology") thay vi co tinh chat hoc thuat: nhung quan điem cua ho đuoc trinh bay qua nhung bai thanh ca, ca tung, tho te le va su ton sung cua cac bieu tuong. Mot trong nhung bai thanh ca đuoc nhieu nguoi yeu thich nhat la Akathist, no đuoc hien dang toi Maria va no nhieu khi con đuoc goi la Bai thanh ca Akathist. Nam trong muoi hai đai le cua Chinh Thong giao dung đe an mung ton sung Maria. Ngay le Chinh Thong giao truc tiep lien ket danh tinh Đuc Me nhu Đuc Me cua đuc Chua troi con voi bieu tuong ton sung. Cac le Chinh Thong giao khac cung co lien ket voi nhung mau nhiem cua bieu tuong cua Theotoko.


 Tin Lanh  Cong đong Tin lanh tin co su hoai thai Giesu mot cach mau nhiem cua ba Maria, nhung cho rang ba Maria chi đong trinh cho đen khi sinh Giesu, sau đo khong con đong trinh nua. Tham chi mot so phai Tin lanh cho rang Kinh Thanh noi ba Maria sau khi sinh Giesu con sinh cho ong Giuse mot so nguoi con mot cach binh thuong nhu cac phu nu khac. Ho đa trich dan nhung cau Kinh Thanh noi ve viec ba Maria co con them voi ong Giuse, nhu trong Phuc am Mattheu (13:55-56) co noi: "... Anh em Ngai (Giesu) co phai la Giaco, Giosep, Simson, Giuđa ?", hoac sach Giang (2:12) con noi ro hon: "Sau viec đo, anh em va mon đe Ngai (Giesu) đeu xuong thanh Ca-be-na-um". Do vay, Tin Lanh chi danh su quan tam ba Maria ve vi tri la me tran the cua Giesu chu khong ton sung ba Maria nhu Cong giao. Ba Maria chi co cong sinh va nuoi day Giesu, chu khong phai la me than tinh cua Thien Chua.


= Hoi giao =

Maria cung đuoc ghi nhan nhu la mot phu nu co vi tri đac biet va vinh du trong Hoi giao. Co the noi rang, Maria đuoc đe cap trong Kinh Qur'an nhieu hon trong Tan Uoc. Ten ba đuoc nhac đen 34 lan trong Chuong III cua Kinh Qur'an, hon ca so lan trong Kinh thanh. Co ca mot chuong "Me Maria" (Mariam) đuoc cac tin đo Hoi giao dien ta la chuong hay nhat trong toan bo kinh Qur'an. Maria la phu nu duy nhat đuoc neu đich danh trong Kinh Qur'an. Chuong III trong kinh Qur'an la chuong Imran, theo ten cua Cha ba Maria. Đay la chuong duy nhat co noi đen than phan cua mot nguoi phu nu o kinh Qur'an. Trong Hoi giao, ba xuat hien voi đia vi la me cua "tien tri Giesu". Kinh Qur'an noi ve viec Maria dang minh trong Đen tho Gierusalem, ve le tay tran, ve cuoc truyen tin, ve su trinh thai va ve viec sinh Giesu. Maria đuoc Hoi giao nhan biet va ton kinh la nguoi đuoc thanh hoa va cao trong nhat trong cac phu nu, va la su hoan hao tam linh: "Cac thien than noi: Maria! Thien Chua đa chon ba va thanh tay ba – chon ba hon han cac phu nu o moi quoc gia" va "Maria! Xin tho lay Thien Chua: Xin phu phuc, va quy goi (khi cau nguyen) voi nhung nguoi cung quy goi".
Đieu ngac nhien đoi voi nhieu nguoi Cong giao la Hoi giao chap nhan "su đong trinh tron đoi" cua Maria, gian tiep co nghia la Vo nhiem Nguyen toi – hai tin đieu chinh ve Maria cua Cong giao. Trong kinh Qur'an, ba Maria đuoc nhan biet la thu tao duy nhat khong mac Toi To Tong tu truoc khi lam nguoi, đuoc giu thoat khoi moi toi suot ca đoi. Trong loi cau nguyen cua Maria trong kinh Qur'an: "Lay Chua, con dan than phuc vu Ngai tu trong long con. Xin Ngai thuong nhan. Chi minh Ngai lang nghe va thau suot moi su". Va khi Maria sinh Chua Con, Maria noi: "Lay Chua, con đuoc goi la me cua Nguoi. Xin bao ve con va con chau khoi Satan... va xin Con Chua chap nhan con".
O phan khac, kinh Qur'an viet: "Thien than noi: Hoi Co Maria, Allah đa chon Co va thanh tay Co. Ngai đa chon Co hon han cac phu nu khac. Hoi Co Maria, hay tan hien cho Thien Chua".
Kinh Qur'an noi ve su đong trinh cua Maria: "Đoi voi cac tin huu, Thien Chua thiet lap mot tam guong" va "Maria... nguoi đa giu minh đong trinh va noi cung long ay, chung ta hit tho Chua Thanh Than; Đang đa lam Me tin Loi Chua va Kinh thanh, đong thoi rat đao hanh".
Mot so niem tin tuong đong va di biet ve Maria giua Cong giao va Hoi giao.


Hinh anh Maria trong nghe thuat Hinh anh xua nhat ve Maria ma ngay nay van con chinh la buc tranh o trong khu mo cua Priscilla, đuong Salaria (Roma). Buc bich hoa nay đa co tu đau the ky thu II hoac tu cuoi the ky thu nhat, trinh bay Đuc Maria ngoi am tre Giesu, ben canh ngai co ai đo nhu mot vi ngon su, mot tay cam cuon sach, mot tay chi vao ngoi sao tren đau Đuc Maria.
Ba buc tranh khac cung ve Đuc Maria nam trong cung khu mo Priscilla co nien đai khoang tu the ky thu II đen the ky thu III: mot buc o tren mo cua mot trinh nu Kito giao ve Đuc Maria am Chua Hai đong. Buc hinh nay trinh bay Đuc Maria nhu tieu bieu va khuon mau cua su đong trinh. Mot buc khac ve hoat canh cac đao si đen vieng tham Belem; buc con lai nam trong so cac tranh Truyen tin it đuoc biet đen hon. Cac hinh anh tuong tu khac co nien đai tu truoc the ky thu V xuat hien o trong khu mo Domitilla, Callisto, mo cua ba thanh Phero, Marcello va thanh Anre. Trong đo co buc co hinh cac mau tu cua chu Kito chong len nhau o ca hai mat cua buc tranh; nhung chu đo đuoc ve quay ve phia Chua hai đong.
Tranh ve va tuong Đuc Maria thoi ky đau tien cua Kito giao thuong mo ta quan he cua Đuc Maria voi Giesu trong tu cach la mot trinh nu va la me cua nguoi. Nhung quan he ay thuong đuoc noi đen trong tin mung qua nhieu hoat canh tu hoat canh truyen tin đen hoat canh Đuc Kito bi đong đinh hay đuoc mai tang. Viec cong đong Epheso (431) đinh tin Đuc Maria la Me thien chua chong lai Nestorio đa dan đen mot hinh anh moi cua Đuc Maria trong nghe thuat. Ban đau no xuat hien o Đong phuong sau đo lan sang Y, Tay Ban Nha va xu Gaul. Thay vi đuoc trinh bay theo nhung hoat canh đuoc mo ta trong tin mung, Đuc Maria thuong đuoc mieu ta nhu nu hoang thien quoc, cao sang trong y phuc dat vang ngoi uy nghi tren ngai.
Maria trong nghe thuat Byzantin đuoc nghe thuat Roma tiep thu nhung thay vi ve Đuc Maria trong tu the cau nguyen voi hai tay gio len cao, cac hoa si va đieu khac gia Tay Phuong thuong hay trinh bay Đuc Maria nhu "Toa đang khon ngoan". Đay khong phai la cach dien ta nhung tin ly moi ve Đuc Maria. Cac nghe si Tay phuong đa bo nhung đuong net A chau lanh lung đe trinh bay hinh anh Đuc Maria mot cach diu dang hon, co tinh con nguoi hon.
Trong kien truc Gothich, nguoi ta thuong trinh bay Đuc Maria la "Me Đang Cuu Chuoc" cho thay long thuong xot cua Chua cuu the cung nhu cua me Nguoi, đang đong cong cuu chuoc. Loi nghe thuat ay tuong ung voi thoi đai đuc tin, khi ma Hoi thanh cham lo canh tan đoi song va ky luat trong noi bo. Đen thoi ky Phuc Hung, chu đe "Đuc Me va Chua Hai Đong" đuoc khai thac đac biet nho nhung ten tuoi lon nhu Fra Angelico, Leonardo da Vinci, Raphael, Lippi, Botticelli, Correggio, Dolci, Perugino, Titian va Verrocchio o Y; Van Eyck, Memling va Rubens o Flanders; hay nhu Holbein Tre va Durer o Đuc.
Trong nghe thuat Baroc, chu đe tieu bieu la Đuc Maria "nguoi chien thang Satan". Con trong thoi hien đai, chu đe ve Maria đuoc khai thac chu yeu la "đang trung gian an sung", chu đe ay cac đuoc ua chuoc khi nguoi ta lien ket Đuc trinh nu voi nhung mac khai đa đuoc Hoi thanh cong nhan o La Salette, Lo Đuc va Fatima.


Hinh anh Maria trong van chuong Maria đa tro thanh nguon cam hung cho nhieu tac gia trong nen van chuong the gioi, ke ca o cac nuoc phuong Đong va Hoi giao. Chaucer đa viet rat nhieu van tho ca ngoi Đuc Maria. Trong toan bo tac pham cua ong (gom 29 tieu pham co tua đe "Troilus and Cressida" va 23 cau chuyen thanh Canterbury) co đen 500 van tho đe cap đen Đuc Maria. Gan 1 nua so đo nam trong tac pham "The prioress's Tale" (Cau chuyen ve Nu tu vien truong). Bai tho "A.B.C" đuoc viet vao khoang nam 1936 đuoc viet theo kieu moi kho tho bat đau bang mot mau tu trong bang chu cai, trinh bay nhung đuc tinh cua Đuc Maria.
Ngoai ra trong so cac thi si nguoi Anh viet ve Đuc Maria con co Richard Crashaw, Francis Thompson, Coventry Patmore va Gerald Manley Hopkins. Cac nha nghien cuu co John Henry Newman, G.K. Chesterton va Hilaire Belloc đeu danh nhieu trang viet ve Đuc Maria. Nhieu bai tho đa đuoc pho thanh nhac nhu bai "Gloriosa Domina" (Ba chua vinh quang). Du thuoc quoc gia nao nhung cac tac gia cung đeu cho thay niem tin vao Đuc Maria đa anh huong tot đep tren đoi song va van chuong Tay phuong.
O Viet Nam, Han Mac Tu co bai tho Ave Maria ca ngoi Đuc Maria la Đang tinh tuyen thanh ven, nhieu phep la va đay on phuoc.


Xem them Ave Maria
Thanh Giuse
Đuc Me hien ra
Giesu
Kito giao
Danh sach nhan vat chinh trong Kinh Thanh


Chu thich Lien ket ngoai Quyen Nang Đuc Me Maria Đoi Voi Ma Quy Luu tru ngay 3 thang 11 nam 2012 tai Wayback Machine, Nguyet San Dan Chua Uc Chau.
15 Loi Đuc Me Maria Hua Ban Cho Nhung Ai Lan Chuoi Man Coi, CongGiao.org.