Caracalla (tieng Latinh: Marcus Aurelius Severus Antoninus Augustus; 4 thang 4 nam 188 – 8 thang 4, 217) la Hoang đe La Ma goc Berber tu nam 198 đen 217. La con trai ca cua Septimius Severus, ong tri vi cung voi cha minh tu nam 198 cho đen khi Severus qua đoi vao nam 211. Sau đo Caracalla cung tri vi voi thu đe Geta đuoc it lau thi bi ong sat hai cung nam đay. Caracalla đuoc nho đen nhu la mot trong nhung hoang đe co tieng xau kho ua vi cac vu tham sat va bach hai ma ong cho phep va phat đong tren toan đe quoc.
Trieu đai cua Caracalla cung đang chu y hon la ve Constitutio Antoniniana (con goi la Sac lenh Caracalla), cap quyen cong dan La Ma cho tat ca nguoi tu do tren khap đe che La Ma, ma theo nha su hoc Cassius Dio đa đuoc thuc hien nham muc đich nang cao doanh thu thue. Ong con la mot trong nhung vi hoang đe đa cho xay dung mot nha tam cong cong lon (thermae) o kinh thanh Roma. Phan con lai cua Nha tam Caracalla van la mot trong nhung điem du lich chinh cua thu đo nuoc Y.


Thieu thoi Caracalla co goc lai giua nguoi Berber va Syria, đuoc sinh ra voi au danh Lucius Septimius Bassianus o Lugdunum, Gaul (nay la Lyon, Phap), con trai cua Hoang đe ve sau Septimius Severus va Julia Domna. Nam len bay tuoi, ten cua ong đuoc đoi thanh Marcus Aurelius Septimius Bassianus Antoninus nham tao ra moi lien ket đen gia đinh cua vi hoang đe triet gia Marcus Aurelius. Ve sau ong đuoc trao ten hieu Caracalla, co đe cap đen thoi quen mac cai ao dai trum đau Gallic hop mot cua ong.


Trieu đai = Huynh đe tuong tan (211) =
Cha ong qua đoi vao nam 211 tai Eboracum (nay la York) trong khi đang tien hanh chien dich quan su o mien Bac nuoc Anh. Caracalla đa co mat kip thoi va ngay sau đo lien đuoc binh si suy ton lam hoang đe cung voi nguoi em trai Publius Septimius Antoninus Geta. Caracalla đa đinh chi chien dich o Caledonia va som ket thuc tat ca cac hoat đong quan su, khi ca hai anh em muon tro thanh nguoi cai tri duy nhat do đo lam cho moi quan he giua ho ngay cang ran nut. Khi ho co gang đe cung tri vi đe che thi cuoi cung đa can nhac ve viec chia toan đe che thanh hai nua lanh tho, nhung bi me cua ho thuyet phuc khong nen lam nhu vay.
Sau đo vao thang 12 nam 211 trong mot cuoc hop hoa giai đuoc sap xep boi Julia Domna, Caracalla đa bi mat phai cac thanh vien cua đoi Cam ve quan Praetorian Guard het muc trung thanh voi ong ra tay am sat Geta, Geta quan quai hoi lau roi chet trong vong tay cua me minh. Caracalla sau đo con đan ap va xu tu nhung nguoi ung ho Geta va ra lenh khac damnatio memoriae đuoc Vien nguyen lao phe chuan nham xoa sach moi ky uc ve Geta.
Hinh anh cua Geta chi đon gian la loai bo khoi tat ca tien đuc, tranh tuong, đe lai mot khoang trong canh Caracalla. Trong so nhung nguoi bi xu tu co nguoi em vo Fulvia Plautilla cua minh, con gai vo danh cua minh voi Plautilla cung voi anh trai cua minh va cac thanh vien khac trong gia đinh cua nguoi cha nguyen la cha vo cua Gaius Fulvius Plautianus. Plautianus cung bi đua len đoan đau đai voi cao buoc phan boi chong lai hoang đe Severus vao nam 205.
Vao luc ke thua ngoi vi, ong đa ra lenh giam gia tri đong tien La Ma, đo tinh khiet bac cua denarius giam tu 56,5% xuong 51,5%, trong luong bac thuc te giam tu 1,81 gram đen 1,66 gram - mac du trong luong tong the tang nhe. Trong 215 ong đa gioi thieu loai tien xu antoninianus, mot "đoi denarius" co trong luong 5,1 gram va co chua 2,6 gam bac - đo tinh khiet 52%.


= Tham vieng cac tinh =
Nam 213, Caracalla đich than ngu gia đi ve phia bac toi bien gioi German đe đoi pho voi bo lac Alamanni đa vuot qua phong tuyen (limes) o vung Agri Decumates. Quan đoi La Ma đa đanh bai nguoi Alamanni trong tran chien gan song Main, nhung khong gianh đuoc chien thang quyet đinh. Sau khi đat đuoc thoa thuan hoa binh va phai tra mot khoan hoi lo lon cho nhung ke xam nhap, Vien Nguyen lao đa quyet đinh ban cho ong danh hieu hu vo Germanicus Maximus, va con goi bang cai ten ho Alemannicus vao luc nay. Vao nam sau, Caracalla tuan du sang phia đong, Syria va Ai Cap ma chang bao gio quay tro ve Roma.
Nha su hoc Gibbon trong tac pham cua minh đa mo ta Caracalla la "ke thu chung cua nhan loai". Ong roi thu đo vao nam 213, khoang mot nam sau cai chet cua Geta, va danh phan đoi con lai cua trieu đai minh tai cac tinh thanh, đac biet cac tinh phuong Đong. Ong theo doi va kiem soat Vien Nguyen lao va cac gia toc quyen quy khac bang cach ep buoc ho phai lay tien tui cua minh ra đe xay dung cung đien, đen đai, nha hat va nhung khu vui choi giai tri tren khap bo coi cua đe che. Thue moi va nang ne đa đuoc ap dung đoi voi phan lon dan chung, lai them so gia san va cac khoan sung cong nham vao nhung gia đinh giau sang.
Khi dan chung thanh Alexandria nghe nhung loi khang đinh cua Caracalla rang ong đa giet Geta nham tu ve, ho lien cham biem che gieu hanh đong nay cung nhu nhung tham vong khac cua Caracalla. Nam 215, Caracalla đa đap tra mot cach man ro su xuc pham nay bang cach tan sat cac đai bieu cua nhung cong dan đung đau đa bat ngo tu tap truoc khi thanh pho chao đon hoang đe toi tham, roi sau đo Caracalla đa đieu quan đoi cua ong toi đay mot vai ngay đe cuop boc va đot pha tai Alexandria ma theo su gia Cassius Dio đa khien hon 20.000 nguoi thiet mang.


Chinh sach đoi noi = Hoa đong voi quan đoi =

Trong suot trieu đai cua minh khi lam hoang đe, Caracalla đa tang luong hang nam cua mot nguoi linh le duong trung binh khoang 675 denarii va tieu xai hoang phi nhieu tien tro cap cho quan đoi ma ong vua e ngai va nguong mo, nhu loi dan do cua Septimius Severus voi hai anh em ong luc con nam tren giuong benh rang nen thuong xuyen quan tam đen binh si va phot lo nhung ke khac. Caracalla đa gianh đuoc long tin cua quan đoi bang viec tra luong hao phong va nhung cu chi rat đuoc long ho, nhu đi bo hanh quan cung binh si, an cung thuc an va tham chi ngay ca viec ong tu minh xay bot mi cung voi ho.
Voi binh linh, "Ong ta quen ca nhung pham gia quyen quy cao sang cua minh ma khuyen khich nhung thoi quen xac lao cua ho", va theo Gibbon. "Suc manh cua quan đoi, thay vi đuoc xac nhan ky luat nghiem minh trong quan ngu, đa lam tan chay đoi song xa hoa cua cac thanh pho."
Đe luu giu di san cua minh voi hau the, Caracalla đa ra lenh xay dung mot trong nhung thanh tuu kien truc lon nhat cua Roma la Nha tam Caracalla, nha tam cong cong lon thu 2 tung đuoc xay dung duoi thoi La Ma co đai. Phong chinh cua nha tam con lon hon Vuong cung thanh đuong Thanh Phero, va co the de dang chua đen hon 2.000 cong dan La Ma cung mot luc. Nha tam đuoc mo cua vao nam 216, hoan chinh voi cac thu vien, phong rieng va đuong đi ngoai troi. Ben trong no đuoc trang tri ruc ro voi nhung san bang đa cam thach, cot tru, kham va nhung buc tuong khong lo đuoc lop vang.


= Sac lenh Caracalla (212) =

Constitutio Antoniniana (tieng Latinh: "Hien phap [hay sac lenh] Antoninus") (con goi la Sac lenh Caracalla) la mot sac lenh đuoc Caracalla ban hanh nam 212 tuyen bo rang tat ca nhung nguoi tu do trong Đe quoc La Ma đeu đuoc trao đay đu quyen cong dan La Ma va tat ca phu nu tu do trong đe che cung đuoc trao cac quyen loi nhu phu nu La Ma.
Truoc nam 212, phan lon chi co cu dan Y moi co đay đu quyen cong dan La Ma. Rieng so thuoc đia cua nguoi La Ma đuoc thanh lap o cac tinh khac gom nguoi La Ma (hoac con chau cua ho) song o cac tinh, dan cu cac thanh pho khac tren toan đe quoc va mot so nho quy toc đia phuong (nhu cac vua cua nhung nuoc phu thuoc) cung co đay đu quyen cong dan. Ngoai ra cu dan ban đia o cac tinh thanh thuong khong phai la cong dan, du nhieu nguoi co quyen cong dan Latinh.
Nha su hoc La Ma Cassius Dio cho rang đong luc duy nhat cua sac lenh la muon gia tang thu nhap tu viec đanh thue cho nha nuoc. cung voi su giam gia cua đong tien, viec can thiet phai chi tra nhung khoan luong moi ngay cang tang va tien tro cap danh cho quan đoi. Vao luc đo nguoi nuoc ngoai khong phai tra hau het cac loai thue đuoc danh cho nhung ai co quyen cong dan, vi vay mac du Caracalla tren danh nghia la dung đe nang cao đia vi phap ly cua ho, quan trong hon la ong đa mo rong nen tang thue ma cua La Ma. Hieu qua cua viec nay la đe loai bo su phan biet quyen cong dan co tu hoi thanh lap thanh Roma va đao luat nhu vay đa tac đong sau sac đoi voi ket cau cua xa hoi La Ma.


Chien tranh voi Parthia Theo su gia Herodianus, vao nam 216, Caracalla đa lua gat nguoi Parthia vao tin tuong rang ong se chap nhan mot cuoc hon nhan va loi đe nghi cau hoa cua ho, nhung sau đo co dau va đoan khach moi đa bi tham sat sau buoi hon le. Tu đo cac cuoc xung đot va nhung cuoc đung đo lien tuc ma su sach thuong goi la cuoc chien tranh Parthia cua Caracalla.


= Bi am sat (217) =
Trong chuyen đi tu Edessa đe tiep tuc cuoc chien voi Parthia, Caracalla đa bi Julius Martialis, chi huy đoi can ve cua ong am sat trong khi đi tieu ben le đuong gan Carrhae vao ngay 8 thang 4 nam 217 (4 ngay sau sinh nhat thu 29 cua minh). Herodianus noi rang anh trai cua Martialis đa bi Caracalla xu tu mot vai ngay truoc đo vi loi buoc toi khong ro rang; rieng Cassius Dio thi lai cho rang Martialis bat man vi khong đuoc thang len chuc centurion. The roi nhan dip ho tong hoang đe, Martialis đa quyet đinh trut bo noi oan han cua minh bang cach chay ve phia truoc va giet chet Caracalla voi mot nhat kiem duy nhat. Trong khi co gang chay tron, ke am sat lieu linh đa bi mot tay cung thu Scythia trong đoi ve binh ban chet ngay lap tuc. Sau khi ong mat, vien chi huy Cam ve quan Praetorian Guard Macrinus đa len ke thua ngoi vi ma theo Herodianus co le la nguoi chiu trach nhiem nhat ve viec hoang đe bi am sat.


Biet danh Theo loi Aurelius Victor trong tac pham Epitome de Caesaribus cua ong, ten hieu "Caracalla" đe cap đen mot chiec ao choang Gallic ma Caracalla ua thich nhu la mot ca nhan, roi tu đo moi lay lan sang quan đoi va trieu đinh cua ong. Cassius Dio va bo su Historia Augusta đong y rang biet danh cua ong bat nguon tu chiec ao choang cua minh, nhung khong đe cap đen nguon goc xuat xu cua no.


Chan dung Buc chan dung chinh thuc cua ong khi la vi hoang đe duy nhat đanh dau su đot pha voi nhung hinh anh khac han vi hoang đe triet gia tien nhiem: mai toc cat qua ngan trong nhu mot nguoi linh, cai nhin cau may đay ve khieu khich cung dang đieu thuc te va doa nat cua ong. Nguyen mau mang tinh bieu tuong cua vi hoang đe quan nhan vam vo đeu đuoc chap nhan boi hau het cac hoang đe sau nay, ma phan lon đeu phu thuoc vao su ung ho cua quan đoi đe cai tri đe che, nhu nguoi ke vi cuoi cung cua ong Maximinus Thrax.
Herodianus đa mo ta voc dang cua Caracalla khong cao lon nhung lai cuong trang. Ong ua thich quan ao kieu German, Caracalla la ten chiec ao choang cua nguoi Gaul ngan hop mot va ong thuong đoi mot bo toc gia mau vang hoe  Vgl. Cassius Dio 79 (78),9,3: Cassius Di con noi rang hoang đe rat thich pho truong net mat "hoang da" cua minh truoc quan than moi khi thiet trieu.
Theo bo su nuoc Anh Historia Regum Britanniae cua Geoffrey xu Monmouth: Chung ta co the thay cach ma ong ay muon dan chung ngam nhin minh qua nhieu buc tuong ban than va đong tien xu con ton tai. Hinh anh cua chang trai tre Caracalla kho ma phan biet đuoc voi nguoi em trai Geta. Tren cac đong tien xu thi ong anh Caracalla đuoc pho bay voi hinh anh cua nguoi đoat giai ke tu khi tro thanh Augustus vao nam 197 trong khi Geta thi lai đe đau tran cho đen khi tro thanh Augustus vao nam 209. Đac biet la tu nam 209 cho đen cai chet cua nguoi cha vao thang 2 nam 211 ca hai anh em đeu đuoc the hien nhu nhung nguoi đan ong truong thanh, san sang tiep nhan đe che. Tu luc nguoi cha qua đoi cho đen vu am sat Geta vao cuoi nam 211, buc chan dung cua Caracalla van con tinh voi mot bo rau ngan đay đu, trong khi Geta đe mot bo rau dai voi mai toc giong nhu cha minh, mot dau hieu manh me cho no luc đe đuoc xem nhu la nguoi ke thua "thuc su" cha ho. Vu sat hai tan bao Geta đa khien cho loi xac nhan ve tu cach nay trong loi thoi.


Vi vua huyen thoai cua nuoc Anh Geoffrey xu Monmouth trong bo huyen su Lich su cac vi vua nuoc Anh đa bien Caracalla tro thanh mot vi vua nuoc Anh, co nhac đen ong bang ten thuc "Bassianus", chu khong phai la biet danh Caracalla. Trong cau chuyen, sau cai chet cua Severus nguoi La Ma đa muon lap Geta thanh vua nuoc Anh, nhung nguoi Briton lai thich chon Bassianus vi ong co me la nguoi Anh. ca hai anh em đa lao vao cuoc chien huynh đe tuong tan voi ket qua la Geta bai tran bi giet va Bassianus ung dung ke thua ngoi vi. Ong đa tri vi cho đen khi ong bi đong minh nguoi Pict phan boi va bi lat đo boi Carausius, nguoi ma theo loi Geoffrey thi đo la mot nguoi Briton chu khong phai la nguoi Goth nhu loi khang đinh cua nha su sau nay Menapii.


Xem them Gia pha nha Severus
Septimia (thi toc)


Tham khao Lien ket ngoai Tieu su Caracalla (Historia Augusta at LacusCurtius: Van ban Latinh va ban dich tieng Anh)