Chien xa tu ma (tieng Anh: quadriga, co nguon goc tu tu quattuor trong tieng La Tinh co nghia la bon) la mot co xe đuoc keo boi bon con ngua cung mot hang. No đuoc dung đe đua trong The van hoi Olympic co đai va cac cuoc thi khac. No thuong đuoc hoa hay đieu khac nhu la chiec xe ngua cua cac vi than va anh hung tren nhung binh hoa va tranh đieu khac Hy Lap. Quadriga cung đuoc dung trong cac cuoc đua xe ngua va cac cuoc dieu hanh chien thang La Ma co đai. Quadriga la bieu tuong cua su chien thang; Chien thang va Danh vong thuong đuoc mieu ta voi hinh anh mot nguoi phu nu (thuong la nu than hoa binh Eirene) han hoan lai no. Trong than thoai co đien, quadriga la co xe ngua cua cac vi than; Apollo đuoc mieu ta la lai quadriga cua minh tren bau troi, cung cap anh sang ban ngay va xua tan no trong đem.


Cau truc Co xe thuong co 2 day lai cang giua cac con ngua va mot đon ganh hay mot gong xieng trai dai tren lung bon con ngua. sau đo nguoi ta khong dung kieu nay nua ma chi đieu khien bang day lai hai con ngua o giua noi voi nhau bang gong xieng, trong khi hai con ngua o ben ngoai chi đuoc buoc vao day.


Đieu khac co đai Bo tu ma cua thanh Marco, la mot bo đieu khac La Ma hay Hy Lap co đai. Tuoi cua chung van con la mot đe tai tranh cai. Chung đuoc đat o Truong đua Constantinopolis , co the tren cong chien thang, bay gio o Vuong cung thanh đuong Thanh Macco, o Venezia. Nhung nha thap tu chinh Venezia cuop lay nhung tuong nay trong cuoc Thap tu chinh thu tu (1204) va đat chung o tren hien truoc nha tho Thanh Macco. Nam 1797, Napoleon cho mang chung ve Paris, đen nam 1815 chung lai đuoc đua tro lai Venezia. Do bi anh huong boi o nhiem khong khi, trong thap nien 1980 chung đuoc đua vao bao tang vien va đuoc thay the boi cac ban sao.
Mot co xe tu ma co đai khac tu trieu đai nha Tan (221–206 TCN) đuoc trung bay o bao tang vien cua Lang mo Tan Thuy Hoang.

 


Đieu khac hien đai Duoi đay la danh sach mot so cac tuong đieu khac quan trong, đuoc liet ke theo thoi gian:

1793 - Berlin Quadriga đuoc thiet ke boi Johann Gottfried Schadow nam 1793 nhu la Quadriga chien thang, co le la mot bieu tuong cua hoa binh (đai dien boi vong hoa o liu cua nu than chien thang Victoria). Nam tren đinh cong Brandenburg o Berlin, Đuc, no bi Napoleon lay đi nam 1806, va đua toi Paris. Sau đo no đuoc đua tro lai Berlin boi Thong che Gebhard von Blucher nam 1814. Vong hoa o liu cua buc tuong sau đo đuoc bo sung bang mot Chu thap sat. Buc tuong bi thiet hai nang ne trong The Chien thu Hai, va su ket hop cua Chu thap sat voi the che quan phiet Pho đa thuyet phuc chinh phu Cong san Đong Đuc loai bo Chu thap sat cua buc tuong sau chien tranh. Chu thap sat lai đuoc khoi phuc sau khi nuoc Đuc tai thong nhat nam 1990.

1815 - Carrousel quadriga nam tren đinh Arc de Triomphe du Carrousel o Paris, Phap. Ban than khai hoan mon đuoc xay dung đe tuong nho chien thang cua Napoleon, nhung quadriga đa đuoc Baron Francois Joseph Bosio đieu khac nam 1828 đe tuong nho su phuc hoi nha Bourbon. Su phuc hoi đuoc đai dien boi mot nu than tuong trung lai xe mot co xe tu ma, voi 2 nu than chien thang ma vang đi kem voi no o moi ben.
1850 - Quadriga tren Bolshoi, tren tien sanh nha hat Bolshoi đuoc thiet ke boi nha đieu khac Peter Clodt von Jurgensburg
1852 - Siegestor o Munchen đuoc đat len tren mot quadriga su tu, tao ra boi Martin von Wagner
1868 - Quadriga tren cung đien cong tuoc Braunschweig bi tan pha trong nam 1944 trong chien tranh the gioi thu hai. No đuoc dung lai 2008 va đuoc xem la co xe lon nhat o chau Au.
1912 - Wellington Arch Quadriga nam tren cong Wellington o Luan Đon, Anh. No đuoc thiet ke boi Adrian Jones. Buc tuong cho thay mot đua tre (thiet ra la con cua Lord Michelham, nguoi bo tien cho buc tuong nay) coi quadriga, voi hoa binh tu tren troi đap xuong.


Hinh anh Chu thich