Tuyen đuong sat xuyen Iran (tieng Ba Tu: راه‌اهن سراسری ایران) la du an xay dung đuong sat lon bat đau tai Pahlavi Iran nam 1927 va hoan thanh vao nam 1938, duoi su chi đao cua nha vua Iran luc bay gio la Reza Shah. No đuoc xay dung hoan toan bang nguon von trong nuoc ket noi thu đo Tehran voi Bandar Shahpur (nay la thanh pho Bandar-e Emam Khomeyni) nam ben bo vinh Ba Tu o phia nam va Bandar Shah (nay la thanh pho Bandar Torkaman) ben bo bien Caspi o phia bac, qua hai thanh pho Ahvaz va Qom. Nam 1961, duoi thoi vua Mohammad Reza Pahlavi, no đuoc mo rong tu Bandar Shah đen ga cuoi moi o Gorgan. Trong cuoc cai cach ruong đat nam 1963, no la mot phan cua cuoc Cach mang Trang, tuyen đuong sat xuyen Iran đa đuoc mo rong đe noi Tehran voi nhung trung tam kinh te cua đat nuoc la Mashhad, Tabriz va Isfahan.
Tuyen đuong sat xuyen Iran đoan ban đau tu Bandar Shahpur đen Bandar Shah xay dung nam 1938 đa chinh thuc đuoc UNESCO cong nhan la Di san the gioi vao thang 7 nam 2021.


Lich su = Truoc The chien I =
Y tuong ve mot tuyen đuong sat noi đe quoc Nga voi An Đo thuoc Anh đa đuoc mot so tu nhan Nga đe xuat vao cac nam 1889, 1900 va 1905. Tuy nhien, chinh phu Nga đa tu choi cac đe xuat đo, vi so rang no se gay nguy hai cho su thong tri thuong mai cua Nga o Iran nho vi tri đia ly va lam phuc tap hon quan he voi Anh. Nam 1889, Nga va quoc vuong Iran đong y rang se khong co đuong sat nao đuoc xay dung o Iran neu khong co su đong y cua nguoi Nga. Tuy nhien, đen nam 1910, thoa thuan nay đa bi phu quyet trong cuoc Cach mang Hien phap Ba Tu.  Lo ngai rang loi ich cua Nga se bi suy giam, cung voi su xuat hien cua cac luc luong chinh tri chong Nga trong nuoc va xuat hien moi đe doa tu Đuc khien Iran phai bao ve loi ich thuong mai cua minh bang cach xay dung mot tuyen đuong sat.
Đe xay dung no, nguon von la đieu đau tien đuoc đem ra thao luan. Chien tranh Nga–Nhat nam 1905 khien ngan sach cua Nga eo hep, con nguoi Anh khong chap thuan yeu cau nen viec khoi cong xay dung lai phai lui lai. Nikolay Alekseevich Khomyakov, chu tich cua Duma Quoc gia Nga va I.A. Zveginstov la nhung nguoi ung ho cong uoc Anh-Nga đa thuc đay mot sang kien ve tuyen đuong sat noi An Đo voi chau Au, nham chong lai moi đe doa kinh te ma Đuc đang nham nhe. Anh huong cua Đuc bat đau voi tuyen đuong sat Berlin-Bagdad noi Đuc voi đe quoc Ottoman (Tho Nhi Ky, Syria, Iraq ngay nay) cho phep Đuc bat đau ke hoach ket noi tuyen đuong sat voi Tehran đe tang cuong hoat đong kinh doanh thuong mai cua minh. Bat chap su phan đoi cua Bo Ngoai giao va Bo Tai chinh Nga, du an đa đuoc ung ho.
Tap đoan tai chinh đuong sat xuyen Iran đuoc thanh lap vao thang 12 nam 1910 bao gom 12 ngan hang lon cua Nga. Chin trong so cac ngan hang nay đa đat đuoc thoa thuan voi cac ngan hang lon cua Phap vao nam 1911 la nguon ho tro tai chinh quan trong đe thi cong tuyen đuong sat. Tuy nhien, buoc cuoi cung can thiet đe bat đau du an la su ho tro cua nguoi Anh, nhung nguoi muon khoi phuc su on đinh tai chinh o Iran nhung khong muon tham gia vao Hiep hoi đuong sat xuyen Iran khi buoc phai thong qua khoan vay tu 4-6 trieu bang Anh đuoc đe xuat cua hai đoi Bo truong Ngoai giao đe quoc Alexander Petrovich Izvolsky (1906-10) va Sergei Dmitryevich Sazonov (1910-16). Sazonov tiep tuc thuc giuc khoan vay, tin rang đo la giai phap đe ngan Ba Tu pha san. George Curzon la toan quyen An Đo cua Anh đa tu choi khoan vay, vi nghi ngo rang nguoi Nga đa đe mat đen thuoc đia An Đo giau co cua ho khien Sazonov phan đoi gay gat ve cao buoc nay. Cuoi cung, vao nam 1912, cac nha tai chinh Nga, Phap va Anh đa thanh lap Hiep hoi Kinh te cho tuyen đuong sat xuyen Iran.
Khi giam đoc cua ngan hang Deutsche Bank la Arthur von Gwinner cong bo ke hoach xay dung đoan đuong sat noi tu Baghdad đen Khanaqin vao nam 1916, nguoi Nga đa nhanh chong bat tay vao viec nham đam bao nguon von tu Anh va Phap. Ho chu yeu quan tam đen đoan phia bac bat đau tu Astara đen Tehran, trong khi nguoi Anh quan tam hon đen đoan phia nam, vi ho đa thong tri khu vuc phia nam va Vinh Ba Tu.
Trong khi đo, voi viec tham gia Cac cuoc chien tranh Balkan thi đe quoc Ottoman đa co su bat on trong nuoc khien ngung tre ke hoach. Đieu nay cung khien cac nha đau tu do du khi bo tien vao vao tuyen đuong sat o Iran đang co nguy co pha san. Sazonov goi y ve viec bo nhiem mot nha lanh đao manh me cua Iran se ho tro khia canh tai chinh cho du an đuong sat. Sa'd Dawla la cuu bo truong duoi thoi vua Muhammad Ali Shah đa đong y lam viec voi hai cuong quoc đe su dung khoan tro cap tu hiep hoi. Tuy nhien, bo truong Ngoai giao Anh la Edward Grey khong đoi hoi Iran phai chap nhan Sa'd Dawla lam thu tuong vi ac cam cua ong voi phong trao Lap hien o Iran.
Ket qua cua Chien tranh Balkan khien Nga va Anh chap nhan xac suat xay ra chien tranh voi cac cuong quoc trung tam chau Au khong xa, vi vay can phai co moi quan he Nga-Anh ben chat. Sazonov tro nen that vong voi viec Anh khong chiu thoa hiep tuyen đuong sat ket noi voi An Đo, va đe doa se tiep tuc tuyen đuong phia bac. Lo so hau qua cua cuoc chien sap xay ra, Grey cuoi cung nhan thay loi ich tot nhat cua nuoc Anh la nhuong bo va đong y. Vao thoi điem nay, Anh đa cung co hon nua quyen kiem soat cua ho đoi voi Vinh Ba Tu.
Đen thang 6 nam 1914, cac cuoc khao sat đoan Enzeli-Tehran đa đuoc tien hanh. Đen nam 1915, ket qua khao sat cua đoan Astara-Tehran đuoc hoan thanh va cong bo. Tuy nhien, tien đo cua tuyen đuong sat rat cham. Sau đo vai ngay thi Chien tranh the gioi lan thu nhat bung no, Nga tu choi nghia vu xay dung phong tuyen Tehran-Khanaqin theo thoa thuan Potsdam.


= Sau The chien I =

Sau chien tranh, mot du an xay dung đuong sat kho tieu chuan 1435mm xuyen Iran do Reza Shah Pahlavi khoi xuong nhu mot phan cua cac cuoc cai cach nham hien đai hoa Iran giua hai cuoc chien tranh the gioi. Mac du tren danh nghia la đoc lap, Iran van la mot quoc gia bi tan pha ve tai chinh va yeu kem. Tuy nhien, thap nien nhung nam 1930 đa mang lai su xuat hien cua thi truong kinh te, su gia tang manh me cua cac nganh cong nghiep hien đai, xuat khau va san luong nong nghiep tang.
Ban đau, Anh va Nga coi viec xay dung tuyen đuong sat la giai phap cuoi cung đe giai quyet van đe giao thong thieu tram trong ma Iran gap phai do dan cu thua thot, nhieu nui cao va cac vung hoang mac khac nghiet trong khi lai it song ngoi. Nhieu nguoi My va Anh phan đoi viec xay dung tuyen đuong sat nay va cho rang co nhieu phuong thuc van tai hieu qua va it ton kem hon. Mot so nha phe binh nguoi Anh chang han nhu tuong Percy Sykes phan đoi tuyen đuong sat vi no chay theo huong bac nam, chu khong phai tay sang đong. Tuyen đuong tu tay sang đong đuoc nguoi Anh ua thich hon vi no se cho phep ho tiep can truc tiep cac can cu quan su o An Đo va Luong Ha, đong thoi tranh nguy co bi Nga hay cac đoi thu nuoc ngoai khac gianh loi nhuan thuong mai.
Cung co nhieu nguoi Iran phan đoi tuyen đuong sat vi ho cho rang neu su dung so tien đo đe thi cong đuong bo se hieu qua hon nhieu. Tuy nhien, neu mot bo truong noi cac ma chi trich ganh nang thue qua lon ma tuyen đuong sat gay ra, ong ta co the bi bo tu vi toi la thong đong voi Anh, vi khien Iran thut lui lai ve muc tieu tai chinh va chien luoc.
Mac du co ve hop ly khi cho rang đuong sat xuyen Iran đa giam gia van chuyen nhung tren thuc te, no lai co tac đong rat it. Mac du nhieu y kien ​​phan đoi đoi voi tuyen đuong sat nay co đong co chinh tri va tai chinh, nhung no that su la mot ganh nang thue đat đo, khien Iran tieu ton 2.195.180.700 rial trong nhung nam 1938-1939. Phan lon von đuoc su dung đe xay dung tuyen đuong sat đuoc cung cap thong qua thue đanh vao hang hoa nhu đuong va che, đuoc san xuat trong cac nha may do Bo cong nghiep thanh lap, nhu mot phan cua phong trao cai cach cua Reza Shah Pahlavi.
Nam 1924, cong ty Ulen cua My đa đam phan voi Thu tuong Reza Khan (sau nay la shah) mot thoa thuan đe nghien cuu tinh kha thi cho tuyen đuong sat Khorramshahr va bien Caspi. Trong nhung nam tiep theo khi Reza tro thanh vua vao nam 1925, luat đuoc thong qua tai Quoc hoi nham đam bao nguon tai chinh noi bo cua Iran cho du an đuong sat tu cac loai thue đanh vao hang hoa, do đo loai tru khoan vay no nuoc ngoai đa tung khien Iran sa lay truoc chien tranh the gioi lan thu nhat. Trong cac cuoc đam phan tiep theo, truoc tien ho đa đong y xay dung thu nghiem hai đoan tu đau phia bac va phia nam đe thiet lap đuoc chi phi cho toan tuyen. Va đe tao loi the canh tranh, nguoi My đa quyet đinh thanh lap cong ty lien doanh voi Đuc.

Tu nam 1927, mot to chuc quoc te đuoc thanh lap boi cong ty Ulen cua My cung ba cong ty khac cua Đuc la Philipp Holzmann, Bilfinger va Siemens Bauunion đam nhan viec xay dung thu nghiem. Nguoi My thi cong bat đau tu Bandar Shahpur, qua Ahvaz đen Dezful, trong khi cac cong ty Đuc thi cong tu Bandar Shah ben bo bien Caspi đen chan nui Alborz tai Shahi. Tuy nhien, nguoi My đa cham dut hop đong vao nam 1930 do chinh phu cham thanh toan vi nhung bat đong voi Reza Shah.
Thang 4 nam 1933, Iran ky hop đong voi cong ty ve ky thuat thi cong Kampsax cua Đan Mach. Vao thoi điem đo, Kampsax đang hoat đong trong linh vuc thi cong đuong sat o Tho Nhi Ky, đieu nay co them loi the khi đua vao mot cong ty tu mot quoc gia nho khong đe doa cho nen đoc lap cua Iran nhu la Đan Mach. Hop đong yeu cau Kampsax phai hoan thanh tuyen vao thang 5 nam 1939. Kampsax đa hoan thanh du an voi muc kinh phi thap hon ca du toan va truoc thoi han, voi viec no đuoc chinh thuc khanh thanh vao ngay 26 thang 8 nam 1938.

Nguoi đieu khien đau may hoi nuoc chinh thuc đau tien chay tren tuyen la mot nguoi Iran ten la Hossein Orang. Nhung đoan đau tien cua tuyen đuong sat chay qua nhung khu vuc nui kho khan, su dung nhieu vong xoan oc, ky thuat leo đoi. Đang chu y nhat co le la vong xoan oc Tam giac Vang nam tren đoan chay qua Mazandaran o Savadkuh, chi cach cau Veresk vai phia nam. Tuyen dai 1394 km voi 230 đuong ham, 4100 cay cau, điem cao nhat tai Arak đat 2.220 met so voi muc nuoc bien.
Nam 1936 Beyer, Peacock va Company cung cap cho Iran 4 đau may hoi nuoc co khop noi Garratt 4-8-2+2-8-4 (so hieu 6787–6890). Nam 1938, chung đuoc đoi thanh lop 86.01. Cho đen khi Anh tien quan vao Iran nam 1941, nhung chiec Garratt nay duong nhu la đau may xe lua cua Anh co kho tieu chuan duy nhat o Iran. Cac nha san xuat Đuc đa cung cap 65 đau may hoi nuoc nhan su kien khanh thanh tuyen đuong sat vao nam 1938 bao gom 49 chiec 2-8-0 (trong đo co 24 chiec do Krupp san xuat goi la lop 41.11, 16 chiec do Henschel & Son san xuat goi la lop 41.35, con lai 9 chiec cua Maschinenfabrik Esslingen goi la lop 41.51) va 16 chiec 2-10-0 Decapods goi la lop 51.01.
Ngoai ra, Iran cung mua 10 đau may xe lua ma Kampsax đa su dung trong qua trinh xay dung tuyen đuong sat. Đay đeu la nhung đau may xe lua cho hang Golsdorf hai xi lanh 0-10-0 đuoc che tao tu nam 1909 đen nam 1915 boi cac nha may đau may hoi nuoc o Vien va Bohemia. Khi đuong sat Iran gioi thieu he thong đanh so moi vao nam 1938, cac đau may Golsdorf 0-10-0 van giu so hieu Ao ban đau.


= The chien II =
Nguoi Anh va nguoi Nga ban đau tuyen bo ly do cua ho đe tan cong Iran la do chinh phu Iran đa that bai trong viec loai bo nguoi Đuc khoi đat nuoc, đuoc cho la nhung ke đang len ke hoach cho mot cuoc đao chinh. Tuy nhien, co nhieu ly do khac nhau dan đen cuoc tan cong, va vi tri trong yeu cua tuyen đuong sat xuyen Iran nhu mot phan cua cai goi la "Hanh lang Ba Tu", mot trong nhung ly do chinh dien ra Su kien Anh va Lien Xo tan cong Iran trong the chien II. Bat chap nhung no luc nham giu thai đo trung lap cua Reza Shah, cac đong minh quyet đinh cach toi uu phe truat ong, va con trai nho cua ong đuoc chon la nguoi ke vi nham ho tro ho su dung tuyen đuong sat xuyen Iran đe van chuyen dau đen Anh, va cung cap cho Lien Xo.
Thang 8 nam 1941, Lien Xo, Anh va An Đo thuoc Anh tan cong đe bao ve nguon cung cap dau cua ho tai Iran va đam bao cho tuyen đuong cung cap tu vinh Ba Tu đen hanh lang Ba Tu, qua cac nuoc Trung A thuoc Lien Xo. Thang 9 nam 1941, Đong minh tiep quan hoat đong cua đuong sat xuyen Iran. Cac ky su hoang gia (RE) cua Anh va đe quoc do chuan tuong Godfrey D. Rhodes chi huy đieu hanh tuyen phia nam tu Tehran đen cang Bandar Shahpur nam ben bo vinh Ba Tu con Quan đoi Lien Xo đieu hanh đoan phia bac tu Tehran đen cang Bandar Shah ben bo bien Caspi.
Đoan phia nam sau đo đuoc RE nang cao nang luc van chuyen hang hoa bang cach xay dung cac bai toa xe moi tai Bandar Shahpur, Ahvaz, Andimeshk va mot đoan giao lo tai Ahvaz nham chuan bi xay dung them đoan moi đen Khorramshahr nam ben bo song Shatt al-Arab. Đe tang đoi đau may cua tuyen, RE đa xay dung mot bai chua tai Abadan đe chuyen đau may tu tau buon sang sa lan roi đua chung theo song Karun, sau đo la mot can truc lon tai cau tau o Ahvaz ben bo song Karun đua tu sa lan len đuong ray. Khi nguoi Anh tiep quan phan phia nam vao nam 1941, tuyen đuong sat nay chi van chuyen mot chuyen tau hang moi ngay va no đa van chuyen tong khoi luong 978 tan mot ngay trong quy đau tien nam 1942. Tuy nhien đen thang 9 nam 1943, no co the van chuyen toi 5.400 tan moi ngay, nho nhap khau đau may, toa xe moi va nhung nguoi moi co tay nghe cao hon.
Kho bai đau may cua tuyen van chuyen phia nam tai Ahvaz co 2 chiec 2-10-0 va 7 chiec 2-8-0 đeu cua Đuc, 2 chiec lop 41.01 2-8-0 đuoc che tao boi cong ty Beyer, Peacock va Company cua Anh nam 1934, hai chiec lop 80.14 0-10-0 tu mot cong ty che tao đau may cua Ao va 7 đau may hang nhe. RE nhan thay rang tat ca đau may ngoai tru chiec 2-10-0 đeu yeu kem va mot so toa xe van chuyen hang hoa cung vay.  Vao thang 12, hang chuc đau may hoi nuoc LMS 2-8-0 va 840 toa xe 20 tan đuoc đua đen tu Anh. 27 đau may LMS 2-8-0 đot than đuoc đanh so lop 41.100 theo he thong đanh so đuong sat Nha nuoc Iran đuoc đua vao hoat đong vao thang 2 nam 1942. Sau khi nhap đu so đau may LMS 2-8-0 đe hoat đong, mot so đau may cua Đuc đuoc đua len tang cuong cho hoat đong van tai phia bac ma Lien Xo đang đieu hanh. Tu thang 2 cho đen thang 8 nam 1942, 96 chiec LMS 2-8-0 chay dau, đuoc chi đinh la lop 41.150 đua vao phuc vu tuyen phia nam. Thang 12 nam 1942, 19 chiec khac loai 41.100 đot than đa tang cuong. Cung nam, cong ty Davenport Locomotive Works cung cap 24 đau may diesel 0-4-0 đuoc đat la lop 20.01 ma Iran đa đat hang truoc cuoc tan cong cua Đong minh cung đa ve đen Iran.

Thang 12 nam 1942, quan đoan Van tai cua Quan đoi Hoa Ky (USATC) đa thay the PE đieu hanh tuyen đuong sat phia nam. Trong tong so 165 dam (266 km) cua tuyen đuong co đen 144 đuong ham, khoi dau khien đoi đau may hoi viec lam viec vat va. Nguon cung cap nuoc han che tren toan tuyen va khi hau nong buc cua vung đong bang phia nam cang khien hoat đong cua đau may hoi nuoc them phan kho khan. USATC thay đau may đien-diesel phu hop hon nen đa trung dung 13 chiec ALCO RS-1 va chuyen chung thanh đau may ALCO RSD-1 1000 ma luc. Them 44 chiec RSD-1 đuoc che tao đe su dung o Iran thi tong cong co 57 đau may nen chung chi đuoc su dung o tuyen phia nam van chuyen giua Bandar Shahpur va Andimeshk.
Viec van chuyen giua Andimeshk va Tehran, USATC đua vao su dung 91 đau may hoi nuoc S200 đuoc đat la 42.400 trong he thong đanh so cua đuong sat Nha nuoc Iran. Cung voi đo, USATC cung đua vao su dung 3.000 toa xe cho hang moi. Vao thang 4 nam 1943 co them 18 chiec ALCO RSD-1 khac đuoc đua vao hoat đong tao đieu kien cho viec USATC trao tra mot so đau may LMS 2-8-0 cho Bo tu lenh Trung Đong cua Anh va mo rong hoat đong cho đau may diesel len phia bac đen Qom vao thang 9 nam 1943 va sau đo la đen Tehran vao thang 5 nam 1944. USATC tiep tuc tang cuong van tai hang hoa, đen nam 1944 no đat trung binh 6.489 tan moi ngay.
Tuyen đuong "Vien tro cho Nga" đa ngung hoat đong vao thang 5 nam 1945 va sau đo mot thang, USATC đa rut RSD-1 tra lai quyen kiem soat cho chinh quyen Anh. Ngay sau đo, nguoi Anh đa khoi phuc lai tuyen đuong sat nay cho Đuong sat Nha nuoc Iran, tien than cua Đuong sat Cong hoa Hoi giao Iran ngay nay.


= Sau The chien II =
Đuong sat đuoc keo dai tu Bandar Shah đen Gorgan vao nam 1961. Đen nam 2014, tuyen đuong sat Kazakhstan–Turkmenistan-Iran mot phan cua Hanh lang Van tai Quoc te Bac-Nam đa hoan thanh va đi vao hoat đong, noi Kazakhstan va Turkmenistan voi Iran bang mot tuyen moi noi Gorgan voi Etrek o Turkmenistan. Đuong sat cua cac quoc gia thuoc Lien Xo cu su dung đuong ray kho 1.520 mm  (4 ft 11+27⁄32 in) vi the nen đoi hoi đuong ray o Iran chuyen đoi kho đuong tai bien gioi voi Turkmenistan.


Tham khao Nguon Abrahamian, Ervand (2008). A History of Modern Iran. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-82139-1.
Clawson, Patrick (1993). "Knitting Iran Together: The Land Transport Revolution, 1920–1940". Iranian Studies. 4th series. Quyen 26 so 3. tr. 235–50. doi:10.1080/00210869308701801.
Hughes, Hugh (1981). Middle East Railways. Harrow: Continental Railway Circle. tr. 101–113. ISBN 0-9503469-7-7.
Pohl, Manfred (1999). Philipp Holzmann, Geschichte eines Bauunternehmens 1849–1999. Munich: Verlag C.H. Beck. tr. 189 ff. ISBN 3-406-45339-2.
Spring, D.W. (1976). "The Trans-Persian Railway Project and Anglo-Russian Relations, 1909–14". Slavonic & East European Review. Quyen 54 so 1. tr. 60–82.
Tourret, R. (1977). United States Army Transportation Corps Locomotives. Abingdon: Tourret Publishing. ISBN 0-905878-01-9.
Tourret, R. (1976). War Department Locomotives. Abingdon: Tourret Publishing. ISBN 0-905878-00-0.
Wright, Edwin M. (1942). "Iran as a Gateway to Russia". Foreign Affairs. Quyen 20 so 2. tr. 367–371. doi:10.2307/20029156. JSTOR 20029156.
Saba, Francesco (1995). "Entreprises italiennes, travaux publics et strategies nationales en Perse durant les annees trente: Impresit et le chemin de fer transiranien" [Italian companies, public works and national strategy in Persia during the thirties: Impresit and the Trans-Iranian Railway]. Histoire, Economie et Societe (bang tieng Phap). Quyen 14 so 2. Paris: Editions C.D.U. et S.E.D.E.S. tr. 385–395. doi:10.3406/hes.1995.1780.
Kauffeldt, Jonas (ngay 26 thang 5 nam 2006). Danes, Orientalism and the Modern Middle East: Perspectives from the Nordic Periphery (Ph.D.). Florida State University. Docket Electronic Theses, Treatises and Dissertations. Paper 3293.. Electronic Theses, Treatises and Dissertations. Paper 3293. Ban goc luu tru ngay 15 thang 12 nam 2014. Truy cap ngay 14 thang 12 nam 2014. Luu tru ngay 15 thang 12 nam 2014 tai Wayback Machine


Đoc them Koyagi, Mikiya (2021). Iran in Motion: Mobility, Space, and the Trans-Iranian Railway. Stanford University Press. ISBN 978-1503613133.