Truyen thuyet la mot the loai tu su dan gian ke ve su kien va nhan vat lich su (hoac co lien quan đen lich su), phan lon theo xu huong li tuong hoa co yeu to ki ao, qua đo the hien su nguong mo va ton vinh cua nhan dan đoi voi nhung nguoi co cong voi đat nuoc, dan toc hoac cong đong cu dan cua mot vung. Ben canh đo cung co nhung truyen thuyet vua đe cao, vua phe phan nhan vat lich su.


Đac điem, su phan lap the loai Tai nhung nen van hoa khac nhau ve loai hinh, khai niem truyen thuyet co the đuoc mo ta nhung hien tuong khong hoan toan giong nhau, lien he mot cach khac nhau voi cac the loai dan gian khac, ke ca than thoai.
Trong van hoa chau Au, thuong nguoi ta chia thanh hai loai: legend va tradition, tuy cung mang ngu nghia la loi truyen tung, loi tuc truyen, truyen thuyet. Huyen thoai thuong gan voi cac nhan vat cua lich su linh thieng nhu cac thanh cua Kito giao hoac Hoi giao. Truyen dan gian gan voi cac nhan vat tran the va khong buoc phai co yeu to than ky. Tuy vay, su phan chia nay chi phu hop voi nhung nen van hoa ma ton giao thong tri đa cai bien cac he thong than thoai co som hon (chi xay ra tai cac nen van hoa Kito giao va Hoi giao), va rat kho thuc hien voi cac nen van hoa trong đo ton giao mang tinh the gioi (nhu Phat giao) von khong bac bo cac he thong than thoai co som hon. Ben canh đo, su phan chia nay chi cung kho lam đoi voi nhung he than thoai đa than chua trai qua bien đoi can ban nao hoac nhung truyen thong trong đo lich su linh thieng khong phan lap voi the tuc.
Tren mot vai dau hieu khac biet co the rat nho, su phan lap truyen thuyet voi cac the loai khac cung co can cu nhat đinh. Truyen thuyet chung voi than thoai o dau hieu ve niem tin va su hien dien cua yeu to than ky. Truyen thuyet cung phan biet voi than thoai co the o phuong dien so huu ngon ban cua bo lac hoac toan dong ho. Than thoai ke ve nguon goc coi đoi va coi nguoi thi bat cu mot thanh vien nao trong bo lac cung co quyen ke lai; con nhung truyen ngon ve cac bien co mo đau dong ho thi co the thuoc so huu cua cac thanh vien dong ho. Ben canh đo, o cac nen van hoa chua co su bien đong ve he thong ton giao, truyen thuyet co the phan lap voi than thoai ve quy che, viec co hay khong co lien he voi su tho phung, ve nhan vat truyen thuyet,... Ve tong the, so voi than thoai thi truyen thuyet kem linh thieng hon va thuong mo ta nhung su kien xay ra muon hon. Su le thuoc ve nguon goc (bien sinh) cua truyen thuyet voi than thoai co the đuoc xac đinh, tuy khong phai than thoai la nguon cot truyen duy nhat cua truyen thuyet. Truyen thuyet nam o ranh gioi giua than thoai va cac ghi chep mo ta lich su.


Mot so nhom truyen thuyet Truyen thuyet lien quan đen Kito giao hoac it nhieu tai hien cac cot truyen cua thoi tien tong đo cua Kito giao, la mot trong nhung phuong tien tai ma hoa cac bieu tuong Kito giao trong cac tuong trung Kito giao. Chang han hanh cac thanh (hagiographie) thuc chat la nhung van ban kem thieng hon so voi loi thieng, đuoc phep hoa tron voi cac motip phi Kito giao, ke ca viec bien đoi cac thanh thanh mot kieu tuong tu nhu trong đien tho đa than giao. Hanh cac thanh tuong tu nhu moi loai truyen thuyet, trong khi huong toi cac the loai lich su, đa đong thoi ung voi ngay ky niem cac thanh tinh theo lich. Tu đo cho phep gan hai chu trinh ngay le trong nam (gom chu ky Kito giao va chu ky đa than giao) thanh mot chu ky thoi gian nghi le.
Truyen thuyet Kito giao con co mot nhom rieng trong đo khong chi co nhung nhan vat cua Cuu uoc ma con co ca than va quy. Nhom truyen thuyet nay đa bo sung tinh lich su cho he than thoai Kito giao bang nhung yeu to than thoai tien Thien Chua. Cac hanh đong trong loai truyen thuyet nay cung đuoc chuyen vao cai thoi gian, ma đoi voi Kito giao no thuc hien chuc nang thoi gian than thoai (tuc thoi gian cua Cuu uoc va Phuc am), tham chi xam nhap ca vao thoi gian Kinh thanh (thoi giai lich su linh thieng), va vao ca thoi gian than thoai đich thuc ke ve cuoc đau tranh cua nhung nguoi khong lo, lich su sang the,...
Ben canh cac truyen thuyet voi hanh đong dien ra trong thoi gian lich su hoac thoi gian ton giao, chau Au con biet đen loai hinh truyen thuyet dien ra trong thoi gian truu tuong, bat đinh, tuong tu thoi gian cua truyen ngu ngon hoac truyen co tich. Đo la kieu truyen thuyet mo ta quan he giua cac thanh voi con nguoi. Mot so tiet đoan cua the loai truyen thuyet nay co the đuoc chuyen hoa thanh co tich.
Cung can ke đen cac truyen thuyet ve nhung cu dan tien boi tai cac đia phuong mang cung mot truyen thong van hoa. Cac truyen thuyet nay thuong mieu ta nhung sinh the khac con nguoi, đong thoi gan voi ranh gioi giua tien lich su va lich su. Ve phuong dien nao đo, loai truyen thuyet nay tuong đong ve loai hinh voi cac truyen thuyet ke ve khoi thuy dong ho hoac bo lac.
Mot so truyen thuyet khac, vuot qua ranh gioi noi tren va đat thoi gian lich su vao toc nguoi, the hien chuc nang cua cac the loai lich su hoac gia lich su. Cac truyen thuyet nay tiep can o muc đo đang ke thoi gian cua cong đong cu dan mang truyen thong van hoa ay tham chi vuot qua thoi gian nay, keo dai thoi gian lich su thanh thoi gian than thoai.
Ben canh đo con co loai the truyen thuyet mieu ta nhung xu so va xa hoi khong tuong, the hien su tuong quan khong chi voi lich su ma con voi tinh the xa hoi cu the. Nhung truyen thuyet nay mieu ta cac buc tranh khong tuong ve tuong lai va nhung nhan vat khong bi linh thieng hoa, ho thuc hien chuc nang khoi phuc le phai đa bi pha bo, xac lap mot phuc loi khong tuong (tuc cai von la chuc nang cua nhan vat van hoa đuong thoi đuoc "dich" ra thanh ngon ngu cua cac quan he xa hoi muon hon) nhung net chinh trong chuyen la; lay boi canh lich su đe them vao đo nhung chi tiet than bi,bi hiem


Xem them Than thoai
Co tich
Truyen truyen thuyet Viet Nam
Than thoai Hy Lap


Chu thich Tham khao 150 thuat ngu van hoc, Lai Nguyen An bien soan, Nha xuat ban Đai hoc Quoc gia Ha Noi, Tu trang 341 đen 347.