Liechtenstein (phat am tieng Đuc: [ˈlɪctnʃtaɪn], phien am: "Lich-tan-xtai") ( ), ten chinh thuc Than vuong quoc Liechtenstein (tieng Đuc: Furstentum Liechtenstein), la mot quoc gia vung Alps nho bao quanh boi cac nuoc khong giap bien o Trung Au, giap voi cac bang St. Gallen va Graubunden cua Thuy Si o phia tay va bang Voralberg cua Ao o phia đong, co thu đo la Vaduz, thanh pho lon nhat la Schaan. Liechtenstein co tong san pham quoc noi GDP tren đau nguoi cao nhat the gioi khi đuoc đieu chinh boi suc mua tuong đuong va co no nuoc ngoai thap nhat the gioi. Liechtenstein cung co ti le that nghiep thap thu nhi the gioi la 1,5% (thap nhat la Monaco).


Lich su = Thoi tien su =
Nhung dau vet đau tien ve su hien dien cua con nguoi o Liechtenstein la vao thoi ky Giua Đo Đa Cu. Nhung khu vuc đinh cu nong nghiep thoi đai đo đa moi đuoc tim thay o cac thung lung khoang 5300 nam truoc Cong Nguyen.
Hai nen Van hoa Hallstatt va La Tene phat trien no ro vao cuoi thoi ky Đo Sat trong khoang 450 nam truoc cong nguyen co the do anh huong tu Hi Lap va Van minh Etruscan. Mot trong nhung nhom bo lac quan trong nhat o vung Alpine la Helvetii. Nam 58 truoc Cong Nguyen BC, tai tran đanh Bibracte, Julius Caesar đa đanh bai cac bo lac Alpine va đat vung nay duoi su cai tri chat che cua Đe quoc La Ma. Đen nam 15 truoc Cong Nguyen, Tiberius, nguoi đuoc chon lam Hoang Đe La Ma, va nguoi em Drusus đa chinh phuc toan bo vung Alpine. Liechtenstein đuoc sap nhap vao tinh Raetia cua Đe quoc La Ma. Khu vuc nay đuoc kiem soat boi quan đoi La Ma đong tai mot trai linh vien chinh lon mang ten Brigantium (Ao) gan Ho Constance va tai Magia (Thuy Si). Mot con đuong La Ma chay xuyen qua vung lanh tho. Vao nam 259/60 Brigantium bi pha huy boi Alemanni, mot toc nguoi Đuc đinh cu o vung nay khoang nam 450.
Vao so ky Trung Co, nguoi Alemanni đa đinh cu o phia đong cao nguyen Thuy Si vao The ky thu V va tai cac thung lung cua day Alp vao cuoi the ky thu VIII. Liechtenstein nam o phia đong cua khu vuc nguoi Alemannia sinh song. Đen the ky thu VI, toan bo khu vuc nay tro thanh mot phan cua Đe quoc Frankish sau chien thang cua Clovis I truoc nguoi Alemanni tai Tolbiac vao nam 504.
Vung nay sau đo mang ten Liechtenstein duoi su cai tri cua Frankish (cac trieu đai Merovingian va Carolingian) cho đen khi Đe quoc nay bi chia cat boi Hiep uoc Verdun nam 843 cua Cong Nguyen sau cai chet cua Charlemagne. Vung lanh tho ma ngay nay la Liechtenstein thuoc ve Đong Frank cho đen khi no đuoc tai hop voi Trung Frank thuoc Đe quoc La Ma Than thanh khoang nam 1000 cua Cong Nguyen. Cho đen khoang nam 1100, ngon ngu chinh trong vung la tieng Romansh, nhung sau đo tieng Đuc chiem uu the, va vao nam 1300 mot bo phan dan cu Alemann đuoc goi duoi cai ten nguoi Walser (bat nguon tu Valais) di cu đen đay. Đen the ky XXI, cac lang mac tren nui o Triesenberg van bao ton đuoc phuong ngu Walser.


= Thanh lap Vuong trieu =
Đen nam 1200, cac lanh đia tren cao nguyen Alpine đeu thuoc quyen kiem soat cua nha Savoy, Zahringer, Habsburg, va Kyburg. Cung voi nhung khu vuc khac, vuong quoc nay chiem đuoc cac con đuong đi qua day nui. Khi trieu Kyburg sup đo vao nam 1264, trieu Habsburgs do Rudolph I (Vua La Ma Đuc nam 1273) banh truong lanh tho đen phia đong cao nguyen Alpine bao gom ca lanh tho Liechtenstein. Vung nay sau đo đuoc cap cho Ba tuoc Hohenems cho đen khi thanh lap Vuong trieu Liechtenstein nam 1699.
Nam 1396 Vaduz (vung phia nam Liechtenstein) đuoc nang cap thanh "lanh đia đe quoc" va nam duoi su cai quan truc tiep duy nhat tu Hoang Đe La Ma Than Thanh.
Gia đinh Liechtenstein, bat nguon tu Lau đai Liechtenstein o Ha Ao ma ho đa so huu tu it nhat nam 1140 đen the ky XIII (va mot lan nua tu 1807 đen sau nay). Dong ho Liechtensteins co đuoc cac vung đat, chu yeu o Moravia, Lower Austria, Silesia, va Styria. Tat ca nhung lanh tho nay đeu đuoc dong ho nay thue su dung tu thoi phong kien do cac lanh chua manh hon lam chu, đac biet la tu nhung lanh chua Habsburgs, trieu Liechtenstein khong the hoi đu đieu kien co mot ghe trong nghi vien cua Đe quoc, đuoc goi la Reichstag. Ngay ca khi vai Thai tu Liechtenstein phuc tung cac nha cam quyen Habsburg voi tu cach co van than can, va khong co lanh tho nao chiu su chi phoi truc tiep tu Hoang đe, ho giu nhung quyen hanh it oi trong Đe quoc La Ma Than Thanh.
Vi ly do nay, gia đinh nay đa tim cach co them đat đai đe lien ket cac vung đat nho manh mung, đoc lap khoi anh huong cua cac lanh chua va nam duoi su cai quan truc tiep cua Hoang Đe La Ma. Trong suot đau the ky XVII Karl I cua Liechtenstein đuoc phong lam Furst (hoang tu) boi Hoang Đe La Ma Than Thanh Matthias sau khi đung ve phe ong trong mot tran chien chinh tri. Hans-Adam I đuoc phep mua Herrschaft ("quyen lam lanh chua") cua Schellenberg va thu phu Vaduz (vao nam 1699 va 1712) tu Hohenems. Nhung vung lanh tho Schellenberg va Vaduz đa giup cho Gia đinh nay đat đuoc vi the chinh tri can thiet.


= Than vuong quoc =
Ngay 23 thang 1 nam 1719, sau khi cac đat đai đa đuoc mua, Karl VI cua Thanh che La Ma ra mot đao luat cho phep Vaduz va Schellenberg đuoc sap nhap va thanh lap mot vung lanh tho moi duoi danh nghia Furstentum (than vuong quoc) voi cai ten "Liechtenstein" nham vinh danh tuy tung trung thanh, Anton Florian cua Liechtenstein". Đay chinh la ngay Liechtenstein tro thanh mot nha nuoc co chu quyen trong Đe quoc La Ma Than thanh. Đay chi la ket qua cua mot su tinh toan thuan tuy ve chinh tri nen cac Than vuong xu Liechtenstein khong tham Than vuong quoc cua ho trong suot 100 nam.
Đen đau the ky XIX, do ket qua cua Cac cuoc chien tranh cua Napoleon o chau Au, Đe quoc La Ma Than Thanh bi kiem soat boi nuoc Phap, sau chien thang vang doi tai Austerlitz truoc Napoleon nam 1805. Hoang Đe Francis II thoai vi, ket thuc hon 960 nam chinh quyen phong kien. Napoleon đa tai to chuc phan lon cua Đe quoc thanh Lien bang Rhein. Su thay đoi ve chinh tri nay đa anh huong nhieu đen Liechtenstein: cac vi the chinh tri, phap luat, va lich su trong đe quoc bien mat. Than vuong quoc nay đa dung cac nghia vu đoi voi bat ky lanh chua nao ngoai bien gioi cua no.
Nhung tai lieu hien đai đeu ghi nhan chu quyen cua Liechtenstein đuoc xac lap tu nhung su kien nay. Hoang tu cua Vuong quoc đa dung cac nghia vu đoi voi bat ky the luc nao. Tu 25 thang 7 nam 1806, khi Lien bang Rhine đuoc thanh lap, ma trong đo Hoang tu Liechtenstein la mot thanh vien, tren thuc te la mot nuoc chu hau, nam duoi su bao tro cua Hoang Đe Phap Napoleon I, cho đen khi Lien Bang giai the vao ngay 19 thang 9 nam 1813.
Ngay sau đo, Liechtenstein gia nhap Lien minh cac quoc gia Đuc (20 thang 6 nam 1815 – 24 thang 8 nam 1866), do Hoang đe Ao nam quyen.
Nam 1818, Hoang tu Johann I ban hanh mot hien phap han che cho vung đat nay. Cung nam đo Hoang tu Aloys tro thanh thanh vien đau tien cua Nha Liechtenstein đat chan len Than Vuong quoc mang ten gia đinh ho. Chuyen vieng tham tiep theo la nam 1842.
Nhung cong trinh đuoc xay dung o the ky XIX bao gom:

1836, nha may gom su đau tien đuoc mo.
1861, Ngan hang Tiet kiem va Cho vay đuoc thanh lap cung voi nha may det vai cotton đau tien.
1868, Quan đoi Liechtenstein bi giai the vi ly do tai chinh.
1872, mot đuong xe lua noi Thuy Si va Đe quoc Ao-Hung đuoc xay dung xuyen qua Liechtenstein.
1886, hai cay cau bac qua song Rhine noi voi Thuy Si đuoc xay dung.


= The ky XX =
Cho đen cuoi The Chien I, Liechtenstein co moi lien he chat che voi Đe quoc Ao va sau la Đe quoc Ao-Hung; cac hoang than tiep tuc kiem đuoc nhieu cua cai tu cac bat đong san o lanh tho Habsburg, va ho trai qua phan lon thoi gian o hai cung đien o Vienna. Su tan pha ve kinh te gay ra boi chien tranh buoc nuoc nay phai tham gia vao lien minh tien te va lien minh hai quan voi quoc gia lang gieng, Thuy Si.
Vao thoi điem giai the Đe quoc Ao-Hung, co nhung tranh cai rang Liechtenstein, la mot thai ap cua Đe quoc La Ma Than Thanh, khong con lien ket voi nha nuoc Ao, do đo khong đuoc coi la phan ke thua chinh thuc cua Đe quoc. Đieu đo đoi lap voi nhan thuc cua Liechtenstein rang Hoang Đe Ao-Hung đa thoai vi van con mang di san tinh than cua Đe quoc La Ma Than Thanh.

Nam 1929, Hoang tu Franz I 75 tuoi ke thua ngai vang. Franz vua moi cuoi Elisabeth von Gutmann, mot phu nu đen tu Vienna, mot nguoi giau co vi ba ba la mot doanh nhan Do Thai đen tu Moravia. Mac du Liechtenstein khong co đang Phat xit chinh thuc nao, mot phong trao co cam tinh voi Phat xit noi len trong đang Lien Minh Quoc gia.
Nhung ke Phat xit Liechtenstein o đia phuong xac đinh Elisabeth la "van đe" Do Thai cua ho.
Thang 3, 1938, ngay sau su kien Phat xit Đuc sap nhap Ao, Hoang tu Franz nhiep chinh va Hoang tu Franz Joseph bi roi ngoi vi lan hai. Franz mat thang 7 cung nam, va Franz Joseph thua huong ngai vang. Franz Joseph II đen Liechtenstein lan đau tien vao nam 1938, mot vai ngay sau su kien sap nhap.
Trong suot The Chien II, Liechtenstein van giu vi tri trung lap, va dua vao quoc gia Thuy Si lang gieng đe đuoc tro giup va huong dan, trong khi cac kho tang cua gia đinh hoang gia tu cac vung đat Bohemia, Moravia, va Silesia đuoc đua ve Liechtenstein đe cat giu. Khi can ke voi chien tranh, Tiep Khac va Ba Lan, đa phong toa cac tai san ma ho cho la cua Đuc, va tuoc đoat gan nhu toan bo tai san cua gia đinh hoang gia Liechtenstein trong ba vung tren. Viec nay (dan đen tranh chap đen hien nay tai Toa an Cong ly Quoc te) đa lay đi 1.600 km2 (618 dam vuong Anh) đat rung va nong nghiep (noi tieng nhat la mot khu thang canh Lednice–Valtice đuoc UNESCO cong nhan), va mot vai cung đien va lau đai cua hoang toc.
Liechtenstein ban quy che ti nan cho 500 linh thuoc Quan đoi Quoc gia Nga Thu Nhat (mot luc luong cua Nga đong minh voi quan đoi Đuc Wehrmacht) khi sap ket thuc Chien tranh the gioi lan II. Khoang 200 trong so đo tinh nguyen tro ve Lien bang xo Viet. Ho khoi hanh trong mot chuyen tau hoa đen Vienna va sau đo khong co mot tin tuc nao ve nhom nguoi nay. So con lai o lai Liechtenstein them mot nam nua, đuoc chu cap boi Liechtenstein, sau đo do ap luc tu chinh quyen Xo Viet trong mot chuong trinh hoi huong. (Nguoc lai, do cac đieu khoan đa ky trong Hoi nghi Yalta, Luc luong Đong Minh phuong Tay chu truong hoi huong cu dan Xo viet.) Cuoi cung chinh phu Argentina đe nghi quy che ti nan cho khoang 100 nguoi con lai. Su kien nay đuoc ghi lai boi mot tuong đai tai thi tran bien gioi Hinterschellenberg. No cung la đe tai cho bo phim tai lieu Phap Le dernier secret de Yalta (bi mat Yalta cuoi cung) boi Nicolas Jallot.
Tuy nhien, đen nam 2005 mot cau truyen đuoc cong bo la nhung lao đong Do Thai tu trai tap trung Strasshof, do SS lap nen, đa lam viec tai cac bat đong san o Ao thuoc so huu Nha Hoang tu Liechtenstein.
Cu dan Liechtenstein bi cam vao Czechoslovakia trong suot Chien tranh Lanh. Va gan đay la do cac mau thuan lien quan đen Đao luat Benes gay tranh cai khien cho Liechtenstein khong thiet lap quan he voi Cong hoa Czech hay Slovakia. Quan he ngoai giao đuoc thiet lap giua Liechtenstein va Cong hoa Czech ngay 13 thang 7 nam 2009, va voi Slovakia ngay 9 thang 12 nam 2009.


= Trung tam tai chinh =

Liechtenstein o trong tinh trang khanh kiet sau khi chien tranh ket thuc o chau Au. Hoang gia Liechtenstein buoc phai ban cac kho tang nghe thuat cua gia đinh, bao gom cac buc "Ginevra de' Benci" cua Leonardo da Vinci, đuoc mua lai boi Phong tranh Nghe thuat Quoc gia cua Hoa Ky vao nam 1967 voi gia 5 trieu dollar ($44 trieu dollar vao nam 2025), mot gia ky luc cho mot buc tranh.
Tuy nhien, vao cuoi thap nien 1970 nuoc nay su dung chinh sach thue tap đoan thap đe thu hut nhieu cong ty, va tro thanh mot trong nhung quoc gia thinh vuong nhat.
Hoang tu Liechtenstein la mot trong sau vi vua giau nhat voi gia tri tai san uoc luong khoang 5 ti USD. Dan cu tai đay co muc song thuoc hang cao nhat the gioi.


Chinh tri = The che nha nuoc =
Liechtenstein theo che đo Quan chu lap hien. Đung đau nha nuoc la Than quoc vuong (Prince).
Quoc hoi co nhiem ky 4 nam, gom mot vien voi 25 nghi si đuoc bau truc tiep.
Liechtenstein khong co quan đoi, chi co luc luong canh sat voi 26 nguoi.


= Cac đang phai chinh tri =
Tu khi tuyen bo đoc lap đen nay, Liechtenstein co 2 đang chinh, đo la Đang Nhan dan tien bo (FBPL) va Đang Lien minh yeu nuoc (VU). Trong lich su, hai đang nay luon lien minh voi nhau trong Quoc hoi, thanh lap Chinh phu đoan ket dan toc đe chong lai y đo sap nhap Liechtenstein vao Ao cua Hitler. Chinh phu lien minh nay ton tai gan 60 nam, cho đen sau cuoc bau cu Quoc hoi nam 1997. Tai cuoc bau cu thang 2 nam 2009, Đang Lien minh yeu nuoc đat 47,6% so phieu, tuong đuong 13 ghe trong Quoc hoi, len cam quyen. Đang Nhan dan tien bo chi đat 43,5% so phieu va đuoc 11 ghe. 1 ghe con lai thuoc ve Đang tu do.


= Hien phap moi =
Trong mot cuoc trung cau dan y toan quoc vao thang 3 nam 2003, gan hai phan ba so cu tri đa bo phieu ung ho hien phap moi do Hoang than Hans-Adam II đe xuat đe thay the Hien phap 1921. Hien phap đuoc đe xuat đa bi chi trich boi nhieu nguoi, bao gom ca Hoi đong chau Au ve nhieu khoan cua Hien phap moi nhu mo rong quyen han cua che đo quan chu (tiep tuc quyen phu quyet luat phap, va cho phep Hoang than co quyen giai tan chinh phu hoac bat ky bo truong nao).


= Chinh sach đoi ngoai =
Truoc 1989, Liechtenstein chi co quan he ngoai giao chinh thuc voi Thuy Si, Ao va Toa thanh Vatican.
Sau khi Hoang than Hans-Adam II len nam quyen (thang 11 nam 1989), quan he ngoai giao cua Liechtenstein đuoc mo rong đang ke va cho đen nay, Liechtenstein đa thiet lap quan he ngoai giao voi gan 100 nuoc tren the gioi. Nam 1990, Liechtenstein tro thanh thanh vien chinh thuc cua Lien Hop Quoc. Ngoai ra, Liechtenstein con la thanh vien cua Hoi đong chau Au, To chuc An ninh va Hop tac chau Au (OSCE), Khu vuc kinh te chau Au (EEA) va nhieu to chuc quoc te khac. Ke tu sau The Chien thu 2, Liechtenstein phu thuoc vao Thuy Si ca ve đoi noi va đoi ngoai. Đai dien ngoai giao cua Liechtenstein o nuoc ngoai do cac đai su Thuy Si kiem nhiem va qua đo Bo Ngoai giao Thuy Si thong bao moi thong tin cho Chinh phu Liechtenstein biet.


Đia ly Liechtenstein la quoc gia noi tieng Đuc nho nhat the gioi voi dien tich 160 km², nam o Trung Au, xen giua Thuy Si va Ao. Lanh tho gom mot phan đat nho o vung trung tam day Alpes va vung đat boi, phia bo phai song Rhine va co dan so hon 35.000 nguoi.
Liechtenstein nam o thuong luu song Rhine thuoc thung lung day Alps mien trung cua chau Au, co chung bien gioi phia đong voi Ao, phia nam va phia tay voi Thuy Si. Toan bo bien gioi phia tay cua Liechtenstein đuoc hinh thanh boi song Rhine. Chieu dai tu nam toi bac đat nuoc la khoang 24 km (15 dam). Điem cao nhat cua Liechtenstein la đinh Grauspitz cao 2.599 m (8.527 ft).


Hanh chinh Liechtenstein đuoc chia thanh 11 cong xa gom: Balzers, Eschen, Gamprin, Mauren, Planken, Ruggell, Schaan, Schellenberg, Triesen, Triesenberg, Vaduz.


Kinh te Nen kinh te cua Liechtenstein chu yeu la cong nghiep, nhung cong nghiep theo cach nhap nguyen lieu ve gia cong che bien. Liechtenstein san xuat nhung phu tung lap rap (chu yeu dung đe xuat khau), đien tu, gom su, tan duoc, may in, van phong pham, lam rang gia. Ca nuoc co 35 xi nghiep phan lon la cac chi nhanh cua cac cong ty Thuy Si voi so nhan cong khoang 4.000 nguoi. Nong nghiep tu cung tu cap 14%, chu yeu la chan nuoi, trong nho va lua mi. Nguon thu nhap cua đat nuoc chu yeu tu xuat khau san pham cong nghiep, thue (cua 15.000 cong ty nuoc ngoai đang ky o Vaduz), san xuat tem phuc vu khach du lich.
Kinh te du lich mang lai cho cu dan nuoc nay nguon thu nhap cao nhat the gioi.


Nhan khau hoc Liechtenstein la quoc gia nho thu tu cua chau Au, sau Vatican, Monaco, San Marino. Dan so Liechtenstein chu yeu noi tieng Alemanni.
Ngon ngu chinh thuc la tieng Đuc, tieng Alemanni, mot so phuong ngu cua tieng Đuc nhu tieng Triesenberg, mot phuong ngu đuoc noi tai cac đo thi. Theo cuoc đieu tra dan so 2000, 87,9% dan so la Kito huu, trong đo 78,4% theo Cong giao La Ma, trong khi khoang 8% la Tin Lanh. So voi cuoc đieu tra dan so nam 1990, ty le phan tram cua cac Kito huu đa giam, trong khi nguoi Hoi giao va khong ton giao tang gap đoi kich thuoc. Theo mot bao cao 2009 cua Trung tam Nghien cuu Pew, nguoi Hoi giao chiem khoang 4,8% dan so.


Giao duc - Y te O Liechtenstein, giao duc la bat buoc va mien phi trong 8 nam hoc (tu 7 đen 16 tuoi). Hoc sinh tot nghiep co the vao du bi đai hoc hoac truong huong nghiep. Trinh đo giao duc o Liechtenstein kha cao đoi voi moi bac hoc. Nhieu sinh vien đi du hoc o Ao va Thuy Si.
Y te: Cham soc suc khoe cong đong kha tot. Liechtenstein chi co mot benh vien nho. Chinh phu cung cap bao hiem đe nguoi dan co the sang Ao va Thuy Si chua benh. Ngoai ra, con co chuong trinh bao hiem danh cho nguoi gia, nguoi tan tat; chuong trinh tro cap xa hoi va that nghiep. Moi nguoi dan Liechtenstein đeu bat buoc phai đong bao hiem y te.


Van hoa Tham khao Ghi chu Lien ket ngoai The Principality of Liechtenstein Luu tru ngay 4 thang 5 nam 2011 tai Wayback Machine
The Princely House of Liechtenstein
Statistics Liechtenstein (tieng Đuc)
Parliament
Tourism Liechtenstein
National Art Museum of Liechtenstein
Muc “Liechtenstein” tren trang cua CIA World Factbook.
Liechtenstein tren DMOZ
 Wikimedia Atlas cua Liechtenstein
 Du lieu đia ly lien quan đen Liechtenstein tai OpenStreetMap
Website chinh thuc (tieng Đuc)
Princely House of Liechtenstein
Parliament of Liechtenstein
Government of Liechtenstein Luu tru ngay 27 thang 5 nam 2020 tai Wayback Machine
Official tourism of Liechtenstein
Statistics Office of Liechtenstein (tieng Đuc)
Muc “Liechtenstein” tren trang cua CIA World Factbook.
Liechtenstein from UCB Libraries GovPubs
Liechtenstein tren DMOZ
"Liechtenstein" . Encyclopædia Britannica. Quyen 16 (an ban thu 11). 1911.
Liechtenstein profile from the BBC News
 Wikimedia Atlas cua Liechtenstein
 Du lieu đia ly lien quan đen Liechtenstein tai OpenStreetMap

Ban mau:Vong tron Schwaben