Loai gay hai (con đuoc goi la loai pha hoai, sinh vat gay hai, sinh vat hai hay sau benh) la bat ky cac loai sinh vat nao tac đong gay hai len con nguoi hoac đoi song cua con nguoi. Su tac đong tieu cuc nay the hien qua cac mat nhu tac đong vao suc khoe cua con nguoi (ky sinh, vat trung gian truyen benh, vat chu truyen benh cho con nguoi), tac đong vao tinh hinh kinh te cua con nguoi, chu yeu la linh vuc nong nghiep nhu gay hai cho cac loai cay trong, tac đong vao cuoc song cua con nguoi nhu cac cong trinh xay dung, nha o, va tac đong vao cuoc song binh thuong trong gia đinh.
Trong the gioi đong vat, nhung loai gay hai chu yeu tap trung vao nhom thu trong đo la cac loai gam nham khong the kiem soat va mot nhom quan trong đo la cac loai con trung, sau bo va nhung đong vat ky sinh. Co the ke đen nhung loai đong vat tieu bieu nhu chuot va cac ho hang gam nham cua chung; ngoai ra con cac loai ruoi, muoi, kien, gian, moi, con trung, sau bo, ve, bet, chay, ran, mat, rep, giun san, ca tap.... đeu co tac đong va gay hai khien cho con nguoi phai tieu ton tien cua cho viec kiem soat loai gay hai. Nhieu loai trong so sinh vat gay hai nay la cac loai xam lan.


Tong quan Nhung tac hai chinh co the liet ke gom gay hai cho ban than con nguoi thong qua viec tan cong, can, đot, chich, hut muu con nguoi, ky sinh tren than the va trong co the con nguoi, gay ra cac benh, ton tuong hoac la vat chu, vat trung gian truyen benh cho con nguoi tao thanh cac benh dich. Mot thiet hai nua o khia canh cuoc song khi nhieu loai đong thuc vat lam đao lon, pha hoai hoac gay phien toai cho con nguoi nhu lam hu hong cac đo đac, cong trinh, thiet bi, vat dung cua con nguoi; lam o nhiem, do day moi truong song cua con nguoi thong qua phan, nuoc tieu va cac chat bai tiet hoac tan cong, lam hai cac thu cung, vat nuoi cua con nguoi. Mot thiet hai khac đuoc ghi nhan o dien rong la su tan cong pha hoai mua mang cua con nguoi; tan cong gay thiet hai len gia suc, vat nuoi, cay trong la nguon song cua con nguoi.


Cac loai trong nha = Chuot =
Trong so cac loai gay hai trong gia đinh, chuot la loai gay hai hang đau. Chung gioi thich nghi, sinh soi rat nhanh theo cap so nhan, gioi an nau vi kich thuoc nho va nhanh nhen (toc đo di chuyen cua loai chuot rat nhanh, co loai 2 m/s, co loai 2,7 m/s), tinh ranh nen kho diet tru, chung chi can luong thuc an va khong gian rat nho (chung chi can an cac vun thuc an, mau thuc an thua) nen co kha nang song sot va sinh truong gan nhu la o moi moi truong, nhieu nguoi đoan rang sau 200 trieu nam, cac loai sinh vat huu nhu se bi tuyet chung (trong đo co con nguoi) chi con duy nhat loai chuot song sau trong long đat la ton tai, chung con la ke đi lau ve nguy hiem. 
Nhung tac hai cua chuot cho ngoi nha co the ke đen la:

 
Chuot la vat trung gian truyen benh va la vat chu mang mam benh truyen cho con nguoi va vat nuoi. La loai vat do ban va co thoi quen tich tru nen se tha ve đay to cac thu do ban tu khap noi tao thanh o dich benh, chung mang theo rat nhieu mam benh va truyen qua đuong thuc an, nguon nuoc, chan, man, vat dung ma con nguoi thuong xuyen tiep xuc, tham chi con can nguoi gay ra benh sot chuot can.
Chuot thuong xuyen pha hoai đo đac trong gia đinh, can pha cua, san, tran (do la loai gam nham) va cac buc tuong, nen nha do viec đao boi lam hang. Chung hay can pha đuong ong nuoc hay day do, cac thiet bi, đo dung co đinh, pha hoai vai soi, de gay hoa hoan, chay no, hong hoc cac trang thiet bi hay hao hut đien, ro ri nuoc.
Chuot an thuc an trong nha, chung se an hau het moi thu, con truong thanh an khoang 3 đen 4 gam thuc an moi ngay va chung an lien tuc khong ke ngay đem, chung thich cac loai ngu coc hay cac hat nhung cac loai thuc an khac cung bi chung lay đi.
Chuot lam o nhiem, o ue ca can nha. Ngoai viec gam, can, lam lung tung đo đac, nhung gi chung khong an, chung cung co the lam hu hai hay lam o nhiem do phan, long, nuoc dai hay nuoc tieu cua chung. Khi chung gan chet (bi trung ba, nhiem benh hay gia yeu) chung se bo len mai nha, goc tu, khe ho, ngoc ngach va chet o trong đo, khi chung bat đau phan huy, mui se rat kho chiu.
Chuot lam phien cuoc song binh thuong, tieng keu chi choe, tieng chan chay va cao tren tang ap mai se khien nhieu nguoi mat ngu ve đem. Chung con bo len giuong, chui vao ban, bep an, mai nha, bo ngenh ngang la lam nhieu nguoi cam thay so va het len khi gap phai chuot.
Chuot con can, tha va an thit cac vat nuoi nho trong nha nhu chim kieng, ca kieng, bo sat kieng, ga kieng con, bat an thit cac con non, va can co giet chet cac con lon hon.
Đa so cac loai chuot la loai gay hai, đac biet la đoi voi loai nguoi. Loai chuot đuoc cho la nguyen nhan lay lan benh lyme (lyme borreliosi), can benh tu đong vat lay sang nguoi. Loai chuot la trung gian truyen nhieu benh tat rat nguy hiem cho nguoi va đong vat, đien hinh la benh dich hach đa gay đa đai hoa cai chet đen tren the gioi. Ngoai ra, so luong nguoi mac benh Lyme tu loai chuot lang song trong cac khu rung cao gap nam lan so voi nhung khu vuc khac.
Trong nhieu loai chuot, co nhung loai chuot đac biet nguy hiem nhu Chuot nhat (Mus musculus) an cac bo phan cua cay bao gom hat, canh xanh va la cung nhu hau nhu tat ca thuc an cua nguoi va vat nuoi. Chung gay ra nhung ton that ghe gom, lam pha huy hoac lam o nhiem nguon thuc an cho con nguoi va cho chan nuoi. Chuot cong chuyen sinh song o cac cong ranh, chuot đong chuyen pha hoai mua mang. Chuot đen (Rattus rattus) co nguon goc tu tieu luc đia An Đo, hien nay loai chuot nay đa lan tran tren khap the gioi. Chuot đen an va pha hoai moi thu co the an đuoc. Chuot đen la mot loai rat nhanh, thuong hay leo len ngon cay.


= Con trung =
Gian la loai con trung co hai cho sinh hoat hang ngay va suc khoe cua con nguoi, vi chung co tap tinh song o nhung noi ban thiu, huy hoai va lam thuc an bi nhiem khuan, đong thoi co the gam nham lam hu hong mot so vat dung nhu quan ao, vai voc, bia gay sach vo. Kien gay ra phien toai trong cuoc song, sung song trong nha thanh tung đan lon hang trieu con va chung bo khap noi, bu vao va lam hu hong đo an cua con nguoi, đot con nguoi va vat nuoi gay đau ngua, sung tay man đo, nhieu khi chung con chui vao tai con nguoi.

Ruoi nha (Musca domestica) thuong gap, thuong đuoc tim thay o nhung khu dan cu hoac suc vat sinh song, noi co nhieu thuc pham va chat thai. Ruoi nha an thuc pham cua nguoi va chat thai vi the chung co the mang va phat tan nhieu loai mam benh khac nhau nhu tieu chay, benh nhiem trung da va nhiem trung mat. Mam benh đuoc truyen đen nguoi khi ruoi tiep xuc voi nguoi va thuc an, nuoc uong. Ruoi an tat ca cac loai thuc an nhu thuc pham va chat thai cua nguoi, đong vat, đac biet la cac chat thai co mang mam benh truyen nhiem nhu đom, dai, chat non, phan, mau, to chuc hoai tu. Chung vua liem, vua hut thuc an dang long, ruoi vua an, vua non, vua thai ra thuc an va trong chat non/phan co the chua nhieu mam benh, nhung mam benh bam tren co the ruoi ma chung van chuyen tu cho nay sang cho khac.
Muoi đot con nguoi gay ngua ngay va la vat trung gian truyen benh giua nguoi voi nguoi, hay giua đong vat va nguoi. Cac benh do muoi truyen co the gay tu vong cao gom sot xuat huyet, sot ret, sot vang da. Muoi van (Aedes aegypti), thuong song va hoat đong o cac nuoc nhiet đoi, trong đo co Viet Nam. No la trung gian truyen benh sot xuat huyet, sot vang va mot so benh do vi-rut khac.
Mat hay Mat nha co kich thuoc rat nho khoang 1/4 mm, mat thuong con nguoi khong the nhin thay đuoc, mat nha la tac nhan gay ra phan lon truong hop bi di ung, đac biet la di ung da nhu noi man đo, sung tay, ngua ngay...
Rep (Cimicidae): Cac loai nay ky sinh tren nguoi, đong vat va mot so loai ky sinh va gay hai cho cay trong, trong đo, Rep giuong la loai con trung đot mau va gay phien ha trong sinh hoat hang ngay. Trung rep thuong đuoc rep truong thanh đe vao cung mot cho o khe tuong, tu, giuong, phan, ban, ghe co khi no đe vao ca giay, vai... Rep đot nguoi gay cam giac kho chiu, đac biet la mat ngu vao ban đem. Rep co the luu giu cac mam benh nhu dich hach, sot phat ban, sot hoi quy, tularemia, sot Q, viem gan B.


Gay hai cho kinh te = Lon hoang =
Tai My, hien nay, khoang 5 trieu con lon hoang đang tung hoanh khap quoc gia nay va tro thanh van đe lon đoi voi gioi chuc nuoc nay. So luong lon rung đat muc cao nhat tai bang Texas. Lon hoang co mat tai ba phan tu so bang. So luong cua chung đang tang nhanh chong o nhieu khu vuc, chung gay nen thiet hai kinh te 1,5 ty USD moi nam nhung thiet hai ma chung gay ra. Kha nang sinh san cao la yeu to chinh giup lon hoang sinh soi manh me. Sau khi chao đoi 6 thang, lon cai đa co the mang thai. Chung sinh ra trung binh sau con moi lua va moi nam chung đe trung binh 1,5 lua. Chinh quyen bang New Mexico gan đay chi mot trieu USD đe lap chuong trinh san, bay va diet lon hoang. Gioi chuc muon ket hop nhieu bien phap, boi lon rung thong minh đen noi chung luon rut kinh nghiem sau moi lan thoat chet.


= Hai ly =
Đuoc biet đen la nhung ky su sinh thai, hai ly bien cac dong suoi thanh ao tu bang đon pha cay rung đe xay dung nha va đap nuoc. Nhung con đap cua chung lam cham dong chay, tang nhiet đo va cat giam luong oxy. Trong khi đieu kien nay co the thich hop cho mot so sinh vat, thi nhung con song dua vao dong nuoc mat chay xiet se bi chet dan. Nhung ke xay dung ban ron nay lam ton that hang trieu USD do bi mat mua, that thoat go, pha huy đuong pho va he thuc vat.


= Ca mut =
Nhung con ca mut đa giong luon su dung chiec mom nhu cai coc đe hut mau va chat long cua cac con ca khac, khien con moi bi seo hoac chet. Trong quang đoi truong thanh keo dai 1 nam cua chung, mot con ca mut đa co the tieu huy 18 kg ca. Ke sat nhan nay chiu trach nhiem cho su suy giam đang ke dan so ca tai Great Lakes trong nhung nam 1950-1960.


= Oc buou vang =

Oc buou vang (Pila sinensis hay Pomacea canaliculata) la loai đuoc nhap khau vao Viet Nam tu Trung Quoc trong khoang hon 10 nam, la mot loai oc nuoc ngot pham an voi kha nang sinh san rat nhanh va thuc an chu yeu la la lua nen đa gay nen đai dich pha hoai lua o nhieu tinh đong bang song Cuu Long va đang phat trien dan ra cac tinh mien Trung, mien Bac. Đen nay, oc buou vang đa gay nguy hai lon trong he sinh thai đong ruong, ao ho cua mot so tinh phia nam, va tieu diet chung triet đe la khong de dang, du đa phai tieu ton hang ty đong nhung chua đem lai ket qua mong muon, Oc buou vang đuoc tan diet bang nhieu phuong phap nhung van sinh soi va pha hoai mua mang. Oc buou vang co the an chin đuoc nen rat nhieu nguoi tan dung oc buou vang đe an. Rat dinh duong.


= Con trung =

Moi la loai gay hai cho kinh te rat lon. Nhung con moi xoi tai cay coi, mai nha, bong va ca nhung ngoi nha bang go roi bien tat ca thanh bui. Đe co the tiep can thuc an va nuoc, moi con đuoc biet đen xam nhap ca nhung thu khong the xam nhap: xi mang, gach va nhua.
Moi nha hay Moi đat Đai Loan (Coptotermes formosanus) loai nay gay ra nhieu ton that đang ke cho cay coi, nha cua, cot đien thoai, đuong đien va đien thoai ngam. O Hawai, chi phi đe ngan chan va/hoac kiem soat su pha hoai va sua chua nhung thiet hai do loai moi nay gay ra len toi hon 60 trieu đo la moi nam.
Coptotermes (con goi la moi go am): Rieng voi nha cua, kho tang o Viet Nam thi muc đo gay hai nghiem trong nhat thuoc ve cac loai moi thuoc chi nay. Cac loai moi coptotermes lam to ngam trong nen mong cong trinh, trong cay, hoac ket cau khac cua cong trinh, đuong mui chu yeu la đon le, chung hoat đong o nhieu tang cao thap khac nhau cua cong trinh.
Cac loai ray la nhung loai ky sinh gay hai tren cay trong, trong đo:
Ray nau hai lua (Nilaparvata lugens): Thuong phat trien manh trong đieu kien vu xuan, ray thuong phat sinh 2 đot. Su xuat hien cua ray non con phu thuoc vao đieu kien thoi tiet. Neu o nhung huyen do đieu kien cham soc, han han khong co nuoc tuoi nen ray co the gay chay ngay tu giai đoan lua đung cai lam đong. Ray nau con la vecto truyen benh vang lun, lun xoan la hai lua.
Ray lung trang (Sogatella furcifera): Thuong hai nang tren cac giong lua nhiem ray, lua lai, tham canh cao, bon nhieu đam, ruong lua cay day, ram rap. Ray lung trang thuong co mat đo cao, gay hai nang vao giai đoan giai đoan lua lam đong. o vung lua đong bang song Hong mot nam co 6-7 lua.
Ray chong canh (Diaphorina citri) lay benh Benh vang la cam (Greening) o cay co mui. Ray hoat đong tu thang 2 toi thang 11, 1 nam co khoang 10 lua, chich hut loc non cua cay: Loc xuan, loc he, loc thu va loc đong. Ray chong canh xuat hien tren cay trong khi co choi non, neu ky chu chinh nhu cam, quyt, buoi... khong co choi non thi ray di chuyen sang cac ky chu phu nhu nguyet que, can thang đe duy tri mat so. Chung tao mat đo cao vao đau mua mua (tu thang 2 đen thang 5 va tu thang 7 đen thang 12 trong nam) la luc cay ra la non va tro hoa.
Trieu chung xuat hien đau tien chi tren mot vai nhanh cua cay bi benh, sau đo lay lan nhanh khap vuon. Benh nang lam canh chet kho, va cuoi cung la chet toan cay. Khong nen trong cac loai cay kieng thuoc ho cam, quyt nhu: nguyet quoi, can thang, kim quyt... (đac biet la nguyet quoi) trong hoac gan cac vuon trong cam, quyt, nhat la vuon san xuat cay giong, vi đay la nhung cay ky chu phu cua ray.
Bo xit thuong gay hai khi lua con non o giai đoan ma, lua lua hoi xanh va đang đe nhanh. Bo xit thuong gay hai nang o tat ca cac giai đoan sinh truong cua cay lua. Bo xit con hai thanh long: Hai loai bo xit la bo xit xanh va bo xit đen thuong gay hai cho cay thanh long tu khi cay co nu hoa cho đen khi hinh thanh qua.
Bo xit hoi (Leptocorisa acuta)
Bo xit xanh (Nezara viridula): Chung thuong bu lai thanh tung đam tren nhanh non, nu hoa, qua non đe gay hai. Ca con bo truong thanh va con bo au trung đeu gay hai cho cay thanh long bang cach chich hut nhua, đe lai nhung vet chich rat nho, khi qua chin cho vet chich xuat hien mot cham đen, vo qua san sui, lam mat gia tri thuong pham.
Lua xuan muon (thang 3,4) thuong bi hai nang hon ca. Lua gieo thang bi hai nang hon lua cay. Nhung nam kho han thich hop cho bo tri phat sinh ro. Ruong lua cang kho han thi thiet hai do bo tri gay ra cang lon. Bo xit thuong gay hai nang o tat ca cac giai đoan sinh truong cua cay lua.
Bo xit đen (Scotinophara spp). Bo xit đen thuong gay hai tren nhung ruong lua cay som, xanh tot, ram rap, nhieu co. Trong đieu kien ruong kho hay mua đong, bo truong thanh tru an trong cac khe nut trong đat hay cac bo co ven ruong lua, khi gap đieu kien thich hop se di chuyen đen ruong lua va gay hai. Ruong kho han bo xit gay hai nang hon ruong co nuoc, ruong sa day bi hai nang hon ruong sa thua, giong dai ngay bi hai nang hon giong ngan ngay.
Ngoai lua, bo xit đen con ghi nhan gay hai tren bap, co dai nhu lac hen (Scirpus grossus, L), co mom mo (Hymenachne acutigluma, Gilliand). O Viet Nam, bo xit đen la dich hai tuong đoi it pho bien va it gay hai quan trong, co the do vay ma it co bao cao khoa hoc ve dich hai nay. O mien Bac, bo xit thay xuat hien o cac vung ban son đia nhu Thai Nguyen, Tuyen Quang, Cao Bang, Hoa Binh, Đien Bien… Nguoc lai, o mien Nam bo xit xuat hien va gay hai gan vung đam lay Đong Thap Muoi nhu Long An, Tien Giang, Đong Thap, nhung mat so nhin chung tuong đoi thap va it gay hai cho lua.
Bo xit hai nhan vai (Tessaratoma papillosa): Sau non va sau truong thanh cua bo xit vai đeu hai cay. Chung chich hut dinh duong o cac choi non, qua non, gay ra hien tuong hoa, rung qua. Chung la đoi tuong gay hai nguy hiem đoi voi nhan, vai. Bo xit gay hai chu yeu vao thang 3-4 trong giai đoan cay ra đot non, ra hoa ket trai, bang cach chich hut nhua lam rung bong va qua, anh huong rat lon đen nang suat va chat luong cua qua.Chung chich hut dinh duong o cac choi non, qua non, gay ra hien tuong hoa, rung qua.
Ca con truong thanh va sau non đeu gay hai bang cach dung voi chich hut dinh duong o cac choi non, cuong hoa va cac qua non lam cho choi, hoa va qua non khong đu dinh duong dan bi heo va rung. Khi qua lon, vet chich hut cua bo xit tao đieu kien cho nam benh phat trien lam qua bi đom va thoi. Vuon bi bo xit hai nang thi nang suat va pham chat, mau ma qua bi giam mot cach đang ke.
Rep cung la cac loai gay hai cho cay trong:
Rep sap (Pseudococcus sp): Sinh song gay hai o chum qua, mat duoi la, canh tieu va ngay ca o duoi re. Chich hut nhua lam chum qua heo rung non. Rep sap co loai kien cong sinh bang cach kien đen tha rep tu noi nay sang noi khac. Chung sinh song gay hai o chum qua, mat duoi la, canh tieu va ngay ca o duoi re. Chich hut nhua lam chum qua heo rung non va tao đieu kien, moi truong cho nam muoi phat trien lam đen vo qua, mat la, anh huong đen quang hop.
Rep sap co loai kien cong sinh bang cach kien đen tha rep tu noi nay sang noi khac, tu cay nay sang cay khac moi khi cho rep đang chich hut đa can kiet nhua. Nguoc lai, trong chat bai tiet cua rep co chua nhieu chat đuong mat lam thuc an cho kien. Rep sap gay hai vung re va tat ca cac bo phan cua cay chu yeu la tan la va trai. Khi rep sap tan cong vung re, lam cho la cay bi hai heo va vang ua co the nham voi trieu chung bi kho han. Re đoi khi bi kham mot lop mo nam mau trang xanh va bi coi coc.
Rep ngo hay Rep co ngo: Rep chu yeu hai la ngo. Khi ngo tro co, rep chich hut dich la bao co, lam la bac trang va bao phan bi kho dan đen thieu phan. Rep con hai rau ngo lam rau bi kho khong co kha nang thu phan
Rep bong co kich thuoc nho, đuoc bao boc mot lop mau trang nhu bong, co long to xung quanh co the, di chuyen cham va thuong tu tap mot cho. Chung thuong tu tap quanh than, phan nach la va ben duoi la. Ngoai viec lam cho cay lan tro nen kho coi, chung con hut nhua cay va tiet ra cac dich ngot thu hut moc đen gay benh.
Rep sap bot hong: Vao nhung thap nien 80, o Chau Phi, loai rep nay đa gay hai lam giam nang suat cua cay san len toi 82%, gay ra tac đong chua tung co len an ninh luong thuc đia phuong. Tai khu vuc Đong Nam A, hien moi ghi nhan đuoc su xuat hien cua rep sap bot hong hai san o Thai Lan va Campuchia. Tai Thai Lan, dien tich san o Thai Lan bi nhiem rep sap bot hong la gan 167 nghin ha. Tai Campuchia, mot so canh đong san o cac tinh bien gioi voi Thai Lan đa ghi nhan co su hien dien cua rep sap bot hong vao nam 2009 voi dien tich san bi nhiem rep sap bot hong uoc khoang hon 100 ha va nam 2010 khoang 137 ha. Loai rep nay đa đuoc phat hien tren sau vung trong san quan trong cua Viet Nam cung nhu Lao, Campuchia, Myanmar va Indonesia va lam hai vung trong san trong toan bo khu vuc Đong Nam A
Rep sap bot hong đuoc cho la xam nhap vao Viet Nam qua viec trao đoi hom giong san o vung bien gioi voi Campuchia. Chung gay ra thiet hai đac biet la o Phu Yen (huyen Son Hoa co 7,9/5.100 ha san bi nhiem rep sap bot hong. Trong đo, xa Krong Pa co toi 7,6 ha bi nhiem) va Quang Tri, khi rep sap bot hong hai san la đoi tuong dich hai moi đuoc phat hien tren đia ban Quang Tri lan đau tien tai Huong Hoa vao thang 8 nam 2013 voi dien tich 5 ha. Tu đo đen het nam 2014, dich nay đa lay lan sang cac vung trong san tren toan tinh voi dien tich 440 ha. Vu san xuat san nam 2015, rep tiep tuc xuat hien o cac huyen Cam Lo, Gio Linh, Vinh Linh, Huong Hoa voi dien tich 41,3 ha.
Rep bong trang: Anh huong cua loai rep nay len nang suat va chat luong mia ro nhat la khi chung phat sinh thanh dich, trong đieu kien nong am, am đo cao, cay mia đang sinh truong manh va trong qua trinh tich luy đuong đac biet la tren nhung ruong mia um tum thieu anh sang. Ca may đoi rep cung song tap trung o lung la mia, doc theo gan la đe chich hut dich cay, truc tiep anh huong đen sinh truong cua mia.
Chat bai tiet cua rep la moi truong tot cho benh muoi đen phat trien tren la va than mia anh huong đen su quang hop cua cay. Ket qua la cay sinh truong coi coc, giam nang suat va chu đuong, neu bi hai nang thi ngon co the mat kha nang nay mam, goc thi khong nay choi đuoc, anh huong lon đen mat so cua vu mia luu goc. Khi thoi tiet tro nen phu hop hon đe rep co canh nhieu, mua giam, thuan loi cho su di tru tu noi nay sang noi khac, quan the rep phat trien manh vao giua va cuoi vu mia thi kha nang lay lan tu ruong mia lon sang ruong mia nho moi vuon long la rat lon.
Rep phan trang: Ca con truong thanh va con au trung đeu bu bam va chich hut nhua cua nhung choi non, la non, nu hoa, hoa, trai non… cua cay cam sanh. Truoc khi cay ra hoa va ra trai rep thuong tap trung o đot non va chu yeu la mat duoi cua la, khi cay co hoa rep non bo đen cac cuong hoa đe hut nhua va sinh san.
Tu khi cay tuong trai thi chung chi tap trung chu yeu tren trai ma chich hut. Neu mat so cao co the lam cho choi non, la non bi xoan van khong phat trien đuoc, nu hoa, hoa va trai non co the bi rung. Ngoai cay sapo (hong xiem) chung con gay hai tren nhieu loai cay trong khac nhu: oi, mang cau, tao, nhan… Chung thuong gay hai tren cay trong nhat la vao mua kho.
Rep bach (Cinara cupressi): Loai rep bach gay tac hai nghiem trong đoi voi cac loai Bach va Bach Xu o nhieu nuoc. Đay la mot loai rat hung han, su dung nhieu cac bo phan khac nhau cua cay lam thuc an nhu canh xanh va than go. Ton that gay ra tu cho pha hoai tung phan đen lam chet toan bo cay.
Rep go: Thuc an chinh cua rep go la cac phan thuc vat muc rua, chung co the an nup trong chau lan va an đau re cua cay lan. Chung thuong gay hai tren nhung cay lan leo do chung co the de nup duoi than cay ma cay lan bam vao hay phia sau lung cua cay lan. Nen thuong xuyen kiem tra phan lung cay lan tua vao cay chu va co the diet rep go bang bat cu thuoc diet con trung do chung rat man cam voi cac loai thuoc diet con trung.
Rep vay: Rep vay co hinh dang nho, dang đia tron mau nau thong thuong bam vao mat duoi cua la va đac biet doc theo cac gan la. Chung lam cay tro nen xau xi va gay ra nhung đom nhat mau tren la. Khi con nho, chung de dang bi loai bo bang khan uot hay bong tham nuoc. Khi bi nhiem nang, moc đen thuong xuat hien, trong giai đoan nay viec loai tru la rat kho. O đay cach đon gian nhat đe loai tru chung cung nhu ngan ngua su xam nhiem sau nay bang cach su dung thuoc diet con trung noi hap.
Rep vung thuong đuoc biet la “ruoi xanh”, mot loai con trung hut nhua cay nguy hiem neu khong kiem soat đuoc se nhanh chong lan rong. Chung thuong tu tap xung quanh mo mem cua choi, đac biet la cac đinh choi, phan đot than va phan duoi la, chung hut nhua va tao ra nhung vung nhat mau tren la. Rep vung co mau xanh, tron trinh va co canh mem nho. Chung khong nhung hut nhua, lay nhiem cac loai virus tu mot cay đen cay khac ma con tiet dich ngot thu hut moc đen. Rep vung co the kiem soat boi cac loai thuoc diet con trung noi hap đuoc hut vao ben trong mo cay va diet cac loai con trung hut nhua cay.
Mot: Nhung con mot con đuoc goi la bo canh cung co nho. Nhung con bo nay la nhung sinh vat rat nhanh nhen, chung co rat nhieu loai va co kha nang xam hai nhieu loai cay tu cay nho, dau tay va tao cho đen cac loai cu cai va bap cai. Chung đuoc tim thay o hau het cac vuon cay va thuong len vao trong cac vuon uom, nha kinh vao ban đem.
Mot gao hay Mot nuoc (Lissorhoptrus oryzophilus) hai lua: chi moi xuat hien trong mot vai vu lua gan đay nhung tac hai ghe gom.
Mot cung đot (Trogoderma granarium) la mot trong so đich hai nguy hiem đoi voi cac kho chua hang tren toan the gioi va la đoi tuong kiem dich quoc te. Chung co kha nang song sot trong cac kho chua voi mot mat đo rat thap va co the song rat lau trong trang thai tiem sinh. Chung co nguon goc tu An Đo. Mot TG co mat o nhung noi co đieu kien kho nong, nhung vung co it nhat 4 thang trong nam co nhiet đo tren 20 đoC va am đo thap hon 50% nhu cac vung Trung Đong, chau Phi, Nam A va mot phan chau Au, chau My. Mot TG cung la loai nam trong danh sach 100 loai sinh vat ngoai lai xam hai nguy hiem nhat the gioi, la đoi tuong kiem dich quoc te nen tat ca cac nuoc tren the gioi đeu ngan cam su xuat hien cua chung tai lanh tho nuoc minh.
Chung co the pha hoai tren 100 mat hang gom luong thuc, hat giong, ngu coc (gao, lua my, yen mach, lua mach…), san pham ngu coc (bot ngo, bot my, kho đau tuong…), hat co dau, thao duoc, gia vi, vai, len da, giay, rau, cao su, đo hop va đe lai nhieu chat thai nhu xac lot, phan, chat bai tiet va san pham vun nat, hau qua la giam chat luong hang hoa hoac hang hoa mat kha nang su dung. Ngoai ra, chung con co the hoan thanh vong đoi tren cui dua kho, trai cay say kho, san pham co nguon goc tu đong vat nhu da kho, mau kho, xac chet đong vat va ca xac con trung.
Mot cung đot co the chiu đuoc nong đen 50 đoC va chiu đuoc lanh toi am 18 đoC, chiu đuoc đo am rat thap (2%). Trong đieu kien khong co thuc an, mot TG co the đuc vao hoc tuong, song tiem sinh o đo trong thoi gian dai toi 3, 4 nam, tham chi lau hon. Neu gap đieu kien khong thuan loi nua, chung co the ngung phat duc toi 8 nam. Khi gap đieu kien thuan loi, chung lai chui ra gay hai. Trong trang thai trao đoi chat thap, loai con trung nay co kha nang khang thuoc tru sau va thuoc xong hoi khu trung
Mot go Anoplophora (Anoplophora glabripennis) la loai xam lan nguy hiem đoi voi cac loai cay go cung tai Trung Quoc, Trieu Tien va Nhat Ban. Su pha hoai cua chung đa đuoc thong bao rong rai tren truyen thong. Mot go Anoplophora la loai bo canh cung mau đen bong va co đom trang nay la mot loai đich hai nguy hiem đoi voi cac loai cay go cung tai que huong cua chung la Trung Quoc, Trieu Tien va Nhat Ban. Loai mot nay đa va đang tru ngu trong cac bao bi bang go cung tai My va Anh va su pha hoai cua chung đa đuoc thong bao tai New York nam 1996 va Chicago nam 1998.
Mot ngu coc hay bo canh cung cung la nhung loai gay hai nguy hiem. Nhung con bo canh cung truong thanh dai khoang 12 mm va gay hai tren la chu yeu vao ban đem. Nhung au trung mau kem sua cua chung voi cai đau tuong đoi to thich nghi tot voi vung re va gay hai bang cach an re. Nhung au trung nay an tron trong gia the va vi vay khi thay chau phai kiem tra can than gia the trong, đam bao gia the sach khong hien dien bat ky loai vat gay hai nao.
La bi nhung con truong thanh nhai rat de thay, tuy nhien khi au trung hien dien cung la luc xuat hien trieu chung bo la bi heo ru. Luc nay su xam nhiem đa rat tram trong. Xit len la va ngam gia the vao trong thuoc diet con trung, sau đo đat cay vao cho bong ram đe chung phuc hoi, tranh tuoi qua nhieu nuoc len gia the se lam cho chung thieu thong thoang khong tot cho su phuc hoi cua cay.
Bo thong la loai bo canh cung pha hoai cay thong nay đa tan pha mot dien tich rung khong lo. Tu Colorado toi tieu bang Washington, cac tran dich bo hang nam đa giet chet 2,6 trieu hec ta rung. O mien Bac nuoc nay, tinh hinh con toi te hon khi nhung đam may bo canh cung đa pha huy toi 14 trieu hec ta. Nhung con bo cai đuc thung cay va đe trung vao nhung đuong ham chung đao trong than. Au trung no ra lai tiep tuc đao boi trong than, cat đut đuong di chuyen cua chat dinh duong nuoi cay va giet chet cay. Ngoai ra, chung con đe doa đen loai gau xam Bac My do chung an nhung cay thong vo trang nguon thuc an chinh yeu cua loai gau nay truoc khi vao mua ngu đong.
Bo gai (Dicladispa armigera): Truong thanh co nhieu gai tren minh, thuong qua đong tren co dai, thich an va đe trung o nhung tra lua non, bon nhieu đam. Sau non gam chat xanh giua 2 lop bieu bi tao thanh vet soc mau trang tren la. Thoi tiet nong, am đo cao, nang mua xen ke thich hop cho sau gai phat trien. Ruong cao it bi hai hon ruong nuoc.
Bo tri (Stenchaetothrips biformis) hay con goi la con bu lach cung la loai hai lua thuong gap. Chung la nhung con trung giong ruoi, co kich thuoc nho, di chuyen rat nhanh gay hai tren hoa va la bang cach chich vao mo cay va hut nhua. Chung gay ra cac đom anh bac va can tro su phat trien binh thuong cua hoa va la. Khi bi nhiem nghiem trong cay bi coi va rat kho coi.
Bo phan đau dai (Aleurolobus barodensis) hai đieu: Bo phan đau dai la loai sau đuc choi nguy hiem nhat tren cay đieu. Sau non đuc len ngon va đuc xuong trong loi choi non đe an va lam noi an nau, hoa nhong. La non tren choi bi hai heo va rung đi, choi teo lai va khong phat trien đuoc.
Bo ha hai khoai lang hay con sung đinh. Sau hai quan trong nhat o vung trong khoai kho han nhu: cac tinh trung du mien nui phia Bac, Tay Nguyen, Đong Nam Bo. Tren the gioi co 3 loai (Cylas formicarius, Cylas puncticollis, Cylas bruneus).

Sau đuc than hay Sau đuc than canh (Chelidonium argentatum, Nađezhiella cantorri, Anoplophora sp): Sau non đuc lo vao trong than go, tao thanh đuong ham pha huy phan giac go. Canh bi sau đuc kho heo va chet. Sau đuc than hai ngo trong suot qua trinh sinh truong va hai o tat ca cac bo phan tu than, la, bap. Khi cay con nho, sau đuc vao non lam chet điem sinh truong. Khi cay lon sau đuc vao than lam can tro qua trinh van chuyen cac chat dinh duong, neu gap gio bao cay se bi gay. Khi tro co sau đuc vao co lam gay co, đuc vao bap lam thoi bap
Sau đuc than buom hai cham (Scirpophaga incertulas): Gay hai trong suot toi ky sinh truong cua lua (ke ca giai ma). Trong đieu kien vu xuan sau thuong phat sinh 2 lua. sau non lua 1 gay danh heo o giai đoan lua đe nhanh, tuy nhien tac hai cua sau lua 1 thuong thap song đay la nguon sau cho lua
Sau đuc than nam vach đau đen (Chilo polychrysus): Sau khi thu hoach, thu don rom ra đem đot hoac ngam dam đe diet nguon sau.
Sau đuc than nam vach đau nau (Chilo suppressalis): Sau đuc than 5 vach Phat sinh nhieu o vung on đo thap, it lut bao. Hai nang o giai đoan lua con gai- lam đong; vu xuan hai nang hon vu mua.
Sau đuc than mau hong (Sesamia inferens)
Sau đuc than nhan vai (Aristobia testudo): Nhung cay, canh bi sau đuc than se coi coc kem phat trien, la nho bi vang hon, cay cho nang suat qua kem, gay chet canh tham chi la chet ca cay. Chung đe trung rai rac gan gan chinh cua la đot. Sau khi no, sau non đuc vao can pha gan chinh cua la nhan non van con mau nau đo chua chuyen sang mau xanh, lam cho gan chinh va mo la hai ben bi huy hoai bien thanh mau nau đo, sau đo kho (nhin nhu la bi chay), vet chay nho dan ve phia cuong la, tao thanh hinh mui nhon nhu chu V. Phan la con xanh se bi bien dang, cong queo. Sau nay vet chay bi kho gion, neu gap mua gio manh thi vet chay bi rach lam hai.
Trieu chung bi sau đuc gan la gay hai lam nong dan rat de nham lan la trieu chung benh. Khi đay suc, au trung chui ra ngoai nha to ket thanh mot cai ken giong nhu mot lop mang trang đuc hinh bau duc tren la roi hoa nhong phia duoi lop ken nay. Sau thuong xuat hien va gay hai nhieu tren la non cua đot đot thu nhat (sau khi tia canh lam goc), đot đot non thu hai (đot đot cho bong) bi hai it hon, khi la đa chuyen sang giai đoan banh te thi sau khong gay hai nua. Nhung vuon nhan ram rap, khong tia canh thuong xuyen thuong bi sau hai nhieu hon.
Sau đuc canh xoai (Niphonolea albata va Niphonolea capito): thuong gay hai bang cach can tien ngang ngon cua cac canh non đe đe trung vao. Sau non no ra đuc vao mo go lam canh bi chet kho, thuong gay hai nang trong mua mua. Nhung canh ngon sap ra hoa cung bi chung gay hai nang.
Sau đuc canh lon xoai (Penicillaria jocosatrix): ho Noctuidae thuong an choi non, lam ngung sinh truong cua cay xoai non trong vuon uom, cay non va ca tren qua non, cuong qua. Chung đuc vao cac choi non, choi hoa, cuong qua đe gay hai lam heo choi, gay canh va rung qua non.
Sau đuc canh non xoai (Chlumetia transversa va Alcicoides sp.): Sau non khi moi no ra thi đuc ngay vao la, sau đo chung đuc thang vao đau cac ngon non, chum hoa, an rong phia trong lam cho choi non, canh hoa bi heo đi hoac gay đo.
Sau đuc qua (Alophila sp.): Sau đuc qua đuoc xem la sau hai nguy hiem nhat tren hong xiem. Sau khi chui vao trong qua sau đuc ruot qua thanh nhung đuong ham tuong đoi rong roi o luon trong đo. Co con chi tam tru trong ruot mot thoi gian ngan roi lai chui ra ngoai đuc pha qua khac. Mot con sau co the gay hai nhieu qua tren 1 chum. Trong mot qua thuong chi co mot con sau, song co qua co đen 2, 3 hoac bon con.
Sau voi voi hay con goi la Sau đuc than chuoi (Cosmopolite sordidus): Đay la loai sau nguy hiem gay hai cho vuon chuoi. Chung pha hoai chu yeu than that o duoi đat. Sau đe trung vao goc chuoi, trung no thanh sau đuc vao cu chuoi va lan len than gia. Sau lam cay chuoi chan phat trien. Con cai thuong đe trung rai rac o giua cac be la, vao cho be hay cuong la bi thoi nhun, hoac đuc lo nho o mat ngoai be cua nhung cay chuoi đang co hoac sap co buong roi đe trung vao đo. Con truong thanh cai cung co the chui xuong đat dung voi nhon o đau đuc cu chuoi thanh nhung lo nho roi đe trung vao trong đo.
Con non khong co chan đuc vao trong than gia thanh nhung đuong ham ngang doc trong than, cac đuong ham nay ngay cang dai va rong ra (tai cac lo đuc thuong thay co nhua chuoi tiet ra lay nhay mau vang đuc). Chung đi đen đau sau đe lai mot đuong phan nhu mun cua. Neu nang than cay co the bi rong nhu xo muop, lam cho than gia bi thoi, la vang, non bi heo, cu thoi va cuoi cung la ca cay bi chet. Neu cay đa co buong thi thuong se bi gay ngang than hoac gay cuong buong. Nhung cay bat đau trong bong tro đi thuong la nhung cay bi sau gay hai nhieu nhat.
Sau hai la chuoi bao gom sau cuon la, sau dom gay hai tren phien la.
Sau cuon la nho (Cnaphalocrocis medinalis): Gay hai tu khi lua đe nhanh toi khi lua ngam sua, thuong hai nang va gay thanh dich.
Sau cuon la lon (Parnara guttata): Thuong gay hai luc lua đung cai; vung truntg du va mien nui bi hai nang hon đong bang. Nhung nam mua nhieu, thoi tiet mat me, sau phat sinh nang.
Sau ve bua (Phyllocnistis citrella): La mot trong nhung loai sau pho bien nhat gay hai tren cay co mui, chu yeu pha hai o thoi ky vuon uom va trong thoi gian 3-4 nam đau khi cay moi trong.
Sau nan (Pachydiplosis oryzae): Sau nan thuong phat sinh thanh dich Khi troi am u, mua nhieu, nhiet đo tu 22-250C, am đo tu 80-90%. Muoi nan pha hai chu yeu thoi ky ma đa lon va lua cay moi ben chan. Lua mua bi hai nang hon lua xuan;mua som bi hai nang hon mua chinh vu
Sau phao (Nymphula depunctatus) voi cac ten goi khac nhu: Nymphula staynalis; Zebronia decassalis (Guenee); Hydrocaupa depunctalis (Guenee): Sau phao chi hai tren ruong lua nuoc, khong hai tren lua can. Neu trong ruong lua cung co su xuat hien gay hai cua ruoi va sau đuc than thi tac hai cua chung gay ra se lam nang suat lua giam đang ke. Sau phao gay hai lua o giai đoan au trung, can la cay lua non thanh tung đoan, roi cuon lai song trong ong la roi xuong mat nuoc đuoc goi la sau “phao”.
Sau non tuoi 1 – 2 gam be mat la, roi an khuyet tung mieng nho, tu tuoi 3 tro đi co the can đut han la, danh ma, lua. Sau thuong an vao ban đem, đoi voi nhung ngay troi ram mat, mua phun sau co the pha ca ngay. Sau lam nhong o cac khe nut ne, vung đat xung quanh goc lua. Sau thuong pha thoi ky ma, lua đe nhanh, sau thuong pha rat nhanh co the can trui ruong nay sang ruong khac, nhung nam mua nhieu ngap ung sau thuong pha manh.
Sau xam (Agrotis ypsilon): Sau xam thuong hai chu yeu o thoi ky cay ngo con non. Sau thuong gay hai vao ban đem. Sau can ngang cay non, sau đo loi con moi xuong đat đe an. Sau xam pha hai ngo manh tu luc moc mam đen 5-6 la, khi cay 7 - 8 la sau xam đuc goc vao ben trong an phan mem o giua lam cay bi heo va chet.
Ngai sau đuc qua (Ophideres sp): Qua chin thuong de bi chich hut nhung qua xanh cung bi hai. tren vo qua co the co nhieu lo đuc, co truong hop co đen 40-50 lo đuc. Qua bi đuc thuong bi nhiem nam ban ky sinh roi rung, dung tay bop manh se thay dich qua phut ra tu cac lo đuc.
Ruoi đuc qua, sau non thuoc bo canh phan, đuc vao qua va co the an ca hoa va qua non cua khe. Ruoi vang đuc qua: Co 02 loai gay hai nang va pho bien nhat la Dacus dorsalis va Ceratitis capitata. Chung gay hai toi hon 50% san pham thu hoach đoi voi vuon cay an trai. Ruoi đuc qua oi (Bactrocera dorsalis): Loai ruoi nay la mot loai con trung đa thuc vi ngoai oi chung con gay hai tren rat nhieu loai qua cay khac, nhu: Man, tao, sapoche, đu đu, xoai, thanh long, chom chom, mang cau xiem.
Chau chau hai lua (Oxya chinensis) Chau chau non hai lua ngay sau khi no. Chau chau lua pha hai quanh nam, thuong gay hai nang tren lua chiem xuan cuoi vu, ma mua va lua mua som.
Xen toc hai tao va Xen toc đuc xoai (Niphonolea albata ) gay hai tren tao va xoai. Trong thang 6 – 7 xen toc thuong đe trung vao than cay tao va sau non gam vo tao thanh đuong xoay tron oc xung quanh than cay cat đut con đuong van chuyen nhua tu tren xuong lam cay bi vang va co khi bi chet.
Nhen long nhung hai nhan vai (Eriophyes litchii): Nhen truong thanh di chuyen va xam nhap vao cac choi non moi nhu, sinh song va đe trung. Nhen lay dinh duong tu la lam cho la sinh truong phat trien kem, nho va cong queo, co lop long nhung day đac o mat sau lam anh huong xau đen kha nang quang hop.
Nhen gia tro thanh mot van đe gay phien ha rat nhieu đoi voi nhung nguoi trong lan. Chung gay ra nhung vet lom o mat tren cua la, neu khong phat hien va xu ly kip thoi, cay se de dang nhiem benh do su xuat hien cua nam tu nhung vet lom đo. Mac du loai gay hai nguy hiem nay co the kiem soat đuoc, tuy nhien chung van đe lai hau qua la nhung vet lom tren la khong phuc hoi lai đuoc lam bo la cua cay trong xau đi.
Nhen gie: Nhen chich hut nhua o be la, cuong bong, cuong gie va vo bong lua truoc khi tro. Tren be la tao thanh nhung soc thoi đen keo dai, lam be la co mau tham nau nhu ba trau. Khi lua co đong nhen hut nhua đong lam bong lua tro ra co nhieu hat lep hoac lep ca bong. Hat lua bi nhen hai co xoan lai va bien mau vang nhat. Khi mat đo cao nhen bo len bong lua hut nhua va tiep tuc gay lep mot so hat. Nhen thuong mang theo bao tu nam gay benh thoi be lua. O Viet Nam, Nhen gie la mot trong nhung dich hai pho bien tren lua trong nhung nam gan đay va co khuynh huong lan rong ra mot so vung trong lua o nuoc, đac biet la khu vuc đong bang song Cuu Long.
Nhen đo co kich thuoc rat nho, co tam chan va co hinh dang rat giong loai nhen thong thuong. Chung co mau hoi nau đo hay mau vang rom va chu yeu pha hoai mat duoi la gay ra hien tuong nhung đom vang o mat tren cua la. Neu bi gay hai nghiem trong, la tro nen cuc ky xau xi va se rung đi xuong duoi goc cay. Neu khong chu y don dep va xu ly nhung la nay, nhung sinh vat nay se lam to o giua nhung than la kho nay. Loai nhen đo rat ua thich thoi tiet kho va chung đac biet nguy hiem đoi voi cac cay thieu nuoc voi gia the bi kho lau ngay lien tuc. Thong thuong, bien phap phun suong tren la voi nuoc sach co the tranh đuoc su gay hai cua nhen đo, trong khi đo neu su dung thuoc diet con trung noi hap co the diet đuoc chung. Tuy nhien, mot khi đa xuat hien chung rat kho bi tieu diet tan goc.
Sau bot (Tenebrio molitor), mot loai con trung ma au trung cua chung đe lam thuc an cho chim canh đuoc nhap vao Viet Nam nam 1996 do tu thuong nhap tu Trung Quoc. Loai con trung nay gay hai cho nhieu loai san pham nong nghiep nen ngay lap tuc đa bi cam nhap.
Sau rom soi (Lymantria dispar) la loai cuc ky nguy hiem đoi voi cac vuon cay an qua va cay canh, tham chi ca cac khu rung go cung. No co the lam giam toc đo sinh truong va suc song cua cay. La mot trong so nhung đich hai nguy hiem nhat đoi voi cac vuon cay an qua va cay canh tren toan vung ban cau bac. Sau rom soi cung la mot loai đich hai nguy hiem đoi voi cac khu rung go cung. Sau an hai rung la hang loat dan đen lam giam toc đo sinh truong va suc song cua cay.
Ong bap cay (Vespula vulgaris) lam to duoi đat va trong hoc cay va hoc nha. Ben canh viec đot nguoi rat đau, no con canh tranh voi chim va cac loai con trung khac ve thuc an con trung va mat. Chung cung an ca qua va tim thuc an o quanh cac thung rac va trong cac khu vuc cam trai du lich.
Buom đem Gypsy đuoc nha khoa hoc nguoi Phap Leopold Trouvelot đua sang My vao nam 1868 voi muc đich cho loai sau nay lai tao voi giong sau to ban đia đe tao ra mot giong moi co kha nang khang benh cao hon. Tuy nhien, sau đo, mot vai con buom đa tron thoat khoi phong thi nghiem cua ong, chung tim đuoc moi truong song ly tuong va bat đau sinh soi khong ngung.
Nhung con sau buom Gypsy la loai co long dai voi mau sac sac so. Voi so luong tang khong ngung, chung giet hai nhieu cay coi bang cach vat sach la cua nhung cay nay, gay ton thuong nghiem trong cho cac khu rung, lam anh huong đen he đong vat hoang da noi đay. Hien nay, sau buom gypsy la mot trong nhung loai gay hai cho cac cay than go khet tieng nhat o phia Đong nuoc My.
Ruoi hai khoai lang hay ruoi thuoc la (Bemisia tabaci): Loai ruoi hai khoai lang nay la loai hai nguy hiem đoi voi cac loai cay trong lam thuc pham va lay soi tren toan the gioi. Su thiet hai xay ra do doi đuc va hut nhua tren la cua cay, la vec to truyen virut gay benh hai cay, va tao ra dich ngot lam gia the cho su phat trien cua nam bo hong tren la.
Ve bet: Nhung con ve voi tam chan co quan he gan gui voi loai nhen so voi cac con trung chi co sau chan. Vat chu cua nhung sinh vat nay rat rong, ngoai viec gay hai tren cay, chung con ky sinh tren cho va cac đong vat khac.


Gay hai cho suc khoe = Giun kim =
Giun kim la loai ky sinh pho bien. Đuong lay truyen pho bien cua chung la cac vat dung trong nha nhu: quan ao, đo choi, goi, mung, man. Trung giun rat nhe, co the bay trong khong khi va ai cung co the nuot phai. Khi vao trong ruot, giun kim gay ton thuong niem mac ruot, lam roi loan tieu hoa, noi man di ung, viem sinh duc, am ho, am đao, roi loan tieu tien va tham chi roi loan kinh nguyet (đoi voi be gai)... Neu giun kim lot vao ruot thua co the gay nen tinh trang viem ruot thua. Luc giun kim bo ra ngoai vung hau mon đe trung se gay nen ngua, nguoi benh gai se gay tray, xuoc, loet, nhiem trung thu phat va tai nhiem thuong xuyen.
Tre bi nhiem giun de bi roi loan giac ngu ban đem do ngua hau mon, keo dai se anh huong tram trong su phat trien chieu cao, tri tue cua tre, lam tre gay, xanh, bung ong va luoi an dan đen suy dinh duong.Loai giun ky sinh nguoi Viet de mac va cach phong tranh Giun kim: Dai khoang 8–13 mm, giun kim la mot ky sinh trung pho bien, gay ra benh giun kim o con nguoi. Chung lam to trong ruot cua than chu. Khong giong nhu nhieu ky sinh trung khac, chung khong the tham nhap vao mau va khong the ton tai trong cac bo phan khac cua co the đoi du chi trong thoi gian ngan.
Chung đe trung o ben ngoai co the nguoi, thuong la vung xung quanh hau mon, gay ngua ngay: đieu nay giup thuc hien su lay lan cua au trung qua tay nguoi. Viec gai lien tuc khien ria hau mon bi tay đo, sung huyet. Khi nhiem, chat thai cua nguoi benh thuong nat hoac long, thinh thoang co mau hoac chat nhay. Nang hon, benh se gay nen tinh trang chan an hoac an khong tieu, đau bung am i, thinh thoang buon non hoac non thoc. Nhiem lau ngay, co the nguoi benh dan suy nhuoc than kinh hay than kinh bi kich thich gay kho ngu. Nguy hiem hon, chung co the gay nen chung di tinh (nam gioi), viem am đao (nu gioi) o nguoi truong thanh. O nu gioi, giun kim co the chui vao am đao mang theo vi sinh vat gay benh, roi loan kinh nguyet (kinh nguyet khong đeu, đau bung kinh...). Ngoai ra, giun kim cung co the xam nhap va gay viem phoi, thuc quan, hoc mui, co tu cung, gay viem ruot thua, lam thung ruot


= San =
San day bo (Taenia saginata): San day thit bo rat pho bien, đac biet o cac đia phuong nuoi nhieu gia suc. Nguoi bi nhiem san khi an thit chua nau chin co chua au trung san. San song trong ruot nguoi, đut tung đoan co trung theo phan ra ngoai. Suc vat an phai trung va mang benh. Khi nguoi an phai thit bo co trung cua san, thi trung se no thanh san con va gay ra benh o nguoi. Thuong thuong ruot nguoi chi co mot hay hai con san day nhung chung co the song rat lau. Nguoi benh co may trieu chung khong đac biet nhu đau bung ngam ngam, đi tieu chay, mat ky, buon non...Benh đuoc xac đinh bang cach tim thay trung hoac tung khuc san lan trong phan hoac dinh o hau mon.
San dai lon (Taenia solium). Nguoi mac benh khi an thit heo co san nay. San song trong ruot. Nhung nhung khuc san co the vao bao tu, chay ra ngoai da, vao cac bo phan khac hoac vao te bao than kinh va gay ra cac trieu chung tram trong nhu kinh phong, viem mang nao, thay đoi tam tri.Benh co the ngua bang cach nau thit heo cho that chin, nhat la o cac đia phuong thuong co benh san lai.
San la phoi Phoi la noi san thuong ky sinh nhung cung co truong hop san ky sinh o duoi da, mang bung, mang phoi, gan, ruot, tinh hoan, nao... Neu san ky sinh o nao, benh nhan thuong co nhung con đong kinh. San truong thanh đe trung o nhung phe quan, trung san đuoc tong xuat ra ngoai theo đom do benh nhan khac nho ra moi truong xung quanh va tiep tuc phat trien o cac vat chu trung gian truyen benh la oc, cua, tom. Trung san sau mot thoi gian o duoi nuoc, thuong la 16 ngay (mua nong) va 60 ngay (mua lanh) se phat trien thanh au trung long. Au trung long sau khi ra khoi trung tim đen nhung loai oc đe ky sinh.
Benh nhan bi nhiem san la phoi nhe thuong khong co trieu chung ro ret. Trong đieu kien co đia phu hop, san la phoi se phat trien, gay ra cac trieu chung tu nhe đen nang, bat đau la sot nhe, ho khan, roi ho ra mau kem theo đau nguc, kho tho, met moi, sut can, viem phe quan (de lam voi lao phoi), xuat huyet nao, phu nao, viem mang nao, giam thi luc, mat tri nho, đong kinh, liet nua nguoi. Ngoai ra, san la phoi co the di chuyen đen cac co quan khac nhu khoang bung, da, mang tim, thuong than, tinh hoan, duong vat, hoc mat, hinh thanh nhung khoi ap xe.
Trieu chung phat hien đau tien cua benh san la phoi la benh nhan ho co khac nho đom lan voi mau. Sau đo con ho tro thanh man tinh va nguoi benh thuong ho nhieu vao buoi sang som. Đom khac ra thuong co mau ri sat giong nhu viem phoi, thinh thoang benh nhan bi ho ra mau. Benh canh lam sang rat giong nhu benh lao phoi. Chup phim phoi cung thuong thay hinh anh nhu nhung truong hop bi lao hach. Nhung benh nhan co san truong thanh ky sinh o nhung phu tang khac thi trieu chung lam sang dien bien kha phuc tap, neu san ky sinh o nao thuong gay nen nhung con đong kinh, neu san ky sinh o gan thuong gay nen ap-xe gan.
Xac đinh benh san la phoi thuong can cu vao cac trieu chung lam sang giong benh lao phoi nhung xet nghiem đom khong phat hien đuoc vi khuan lao. Benh nhan khong bi gay sut nhanh chong va khong co nhung con sot xay ra vao buoi chieu nhu benh lao phoi. Tuy vay, benh san la phoi co the ket hop voi benh lao phoi va trong nhung truong hop nay rat kho xac đinh benh dua vao cac trieu chung tren lam sang. Muon chan đoan chinh xac benh san la phoi thi can phai dua vao ket qua xet nghiem. Neu xet nghiem đom phat hien đuoc trung san la phoi la co the khang đinh mot cach chac chan, trong đom co the thay nhung tinh the Charcot Leyden


= Con trung =
Ruoi an xac chet: Thich an cac au trung tren xac chet phan huy cua đong vat va ke ca con nguoi. Hoat đong cua ruoi giam khong giong nhu cac loai ruoi khac, chung hoat đong chu yeu vao ban đem keo dai tu thang 10 đen thang 11.
Ruoi nhang hay con goi la lang, nhang xi, lang xanh: Dai khoang 6 - 10mm, co than mau xanh kim loai (xanh duong hay xanh la cay), mat mau đo, canh trang co đuong van mau đen, chung thuong đe trung o nhung khu vuc do ban hoac co moi hoi tanh nhu: bai rac, thit heo, cac loai thuy san o cho. Tu 5 - 7 ngay sau trung no thanh nhong va trong 1 thang thi co khoang 2 - 3 the he đuoc sinh ra. Loai nhang khoe va hoat đong trong khoang nhieu km cach noi sinh san. Chung hien dien nhieu trng nhung thang mua he am ap.
Ruoi đan: Dai tu 5 - 10mm, nguc co mau xam, canh co mau nau trang, lung co mau co soc trang đen, bung co mau nau vang, mat mau đo xam. Trung đuoc đe trong đat va sinh truong rat nhanh, ruoi đan xuat hien trong nha nhieu nhat vao mua xuan.
Ruoi trau: Ruoi đot rat đau va gay can tro cho cac hoat đong o ngoai troi. Ruoi trau đot va hut mau gia suc va ca con nguoi, chung thuong đot mau vao ban ngay nhat la vao nhung gio co nhieu nang khi nhin thay moi. Do can nhieu mau nen ruoi co the đot mau nhieu lan, moi lan mot it tren cung mot vat chu hoac nhung vat chu khac nhau.Vet đot cua ruoi trau co the gay chay mau, gay đau nhuc dai dang, co the keo dai nhieu ngay va sinh ra nhung bien chung khac nhu sot cao, co giat, hon me.
Muoi van chau A hay con goi la muoi sot xuat huyet (Aedes albopictus) du nhap vao My va cac nuoc theo vo lop xe cu nhap khau. Chung truyen benh sot xuat huyet, viem nao ngua phuong đong, san tim cho… đeu la nhung can benh nguy hiem. Loai muoi van chau A đuoc du nhap vao My va nhieu nuoc khac theo vo lop xe cu nhap khau. Loai muoi nay lien quan đen viec truyen benh sot xuat huyet, viem nao ngua phuong đong, san tim cho, va co the ca vi rut viem nao St. Louis va LaCrosse.

Muoi Anopheles hay Muoi sot ret (Anopheles quadrimaculatus) Loai muoi tuong đoi to nay la vec to truyen benh chinh cua benh sot ret. Loai nay chu yeu sinh san o cac vuc nuoc ngot tinh va đot nguoi va vat nuoi vao ban đem.
Aedes albopictus co the truyen benh sot xuat huyet. Tuy nhien loai muoi Aedes albopictus it co vai tro truyen benh do it đot hut mau nguoi va co the song ngoai thien nhien, rung nui.
Muoi đon xoc (Anopheles): La chi muoi trong ho Anophelinae o Viet Nam va co 62 loai, trong đo co mot so loai đuoc su dung ten moi đe thay the cho ten loai truoc đay, nhu: An.epiroticus thay cho An.sundaicus; An.pseudojamesi thay cho An.ramsayi; An.nimpe thay cho An.sp1. Muoi đon xoc co ten goi la Anopheles, chung co 3 loai chinh truyen benh sot ret o Viet Nam la:
Anopheles minimus hoat đong o vung rung nui tren toan quoc. Anopheles minimus thich đot mau nguoi, tap tinh nay thay đoi tuy tung đia phuong va phu thuoc vao tinh hinh chan nuoi gia suc nhu trau, bo.
Anopheles dirus hoat đong o vung rung nui tu vi đo Bac 20 tro vao Nam. Tai Viet Nam, muoi co đinh hoat đong chich đot mau pho bien tu 20 gio - 24 gio đem. O mot so đia phuong, co khoang 85% muoi bat đuoc hoat đong truoc 24 gio, chi co 15% muoi bat đuoc hoat đong sau 24 gio.
Anopheles sundaicus hoat đong o vung ven bien nuoc lo tu Phan Thiet vao phia Nam: Muoi Anopheles sundaicus co tap tinh chich đot mau ca nguoi va đong vat, tap tinh nay thay đoi theo tung vung đia ly. Tai Viet Nam, muoi đuoc xac đinh la thich chich đot mau nguoi o ca trong nha va ngoai nha; hoat đong chich đot mau cua muoi hau nhu xay ra suot đem, khong co đinh ro rang.
Muoi truyen benh viem nao Nhat Ban thuoc chi Culex: Khoang 550 loai Culex tren the gioi đa đuoc mo ta, rieng o Viet Nam khoang hon 100 loai, đa so la o cac vung nhiet đoi va can nhiet đoi. Mot so loai la vat truyen benh quan trong đoi voi giun chi bancrofti va cac benh arbovirus nhu viem nao Nhat Ban. O mot so vung, loai nay la mot moi phien ha đang ke. Hai loai quan trong truyen benh viem nao Nhat Ban la muoi Culex tritaeniorhynchus va Culex vishnui.
Culex quinquefasciatus la loai pho bien nhat, la moi phien toai chinh va vat truyen benh giun chi bancrofti, thich đac biet đe o noi nuoc ban co nhieu chat huu co, nhu chat thai, phan, cay muc, co the ke đen cac ho xi be, ho xi ngan, cong tac nghen, muong, mang, gieng bo hoang, noi he thong thoat nuoc va ve sinh khong đuoc bao đam.
Culex tritaeniorhynchus, loai truyen benh viem nao Nhat Ban o chau A ua nuoc trong. Thuong thay loai nay o ruong lua nuoc, muong ranh. Culex tritaeniorhynchus đe o noi sach hon nhu ruong lua, đam lay. O Viet Nam, cac nha khoa hoc đa xac đinh Culex tritaeniorhynchus la muoi chu yeu truyen benh viem nao Nhat Ban. Đac điem muoi Culex tritaeniorhynchus co mau nau đen, phat hien nhieu o vung nong thon, lang mac tap trung đong dan cu va co nhieu ho ao.
Bo đau đen: bo đau đen tap trung voi mat đo rat day đac gay cam giac kho chiu, gay tro ngai cho sinh hoat cua con nguoi va vat nuoi, du khong gay tac hai cho cay trong. Bo đau đen khong can nguoi nhung khi bi dam len se tiet dich, chat dich nay co the lam phan da tiep xuc bi phong rop. Nhieu em nho bi bo đau đen chui vao tai, vao mui va nam chet luon trong đo, gay nguy hiem nghiem trong toi tinh mang.
Chay hay chi la loai con trung ky sinh thuong gap, cu tru tren da va toc cua đau nguoi. Chung song bang cach hut mau vat chu nguoi cung nhu thu vat. Khi bi chay ky sinh, vat chu thuong sinh ra ngua ngay, kho chiu va co the phat sinh cac loai nhiem trung da va gay rung toc. Chay xuat hien do đieu kien ve sinh kem va lay tu nguoi nay sang nguoi kia. Chay co the truyen cac can benh nguy hiem nhu benh sot phat ban, sot hoi quy, sot chien hao.
Ran: Vet đot cua chung khong chi gay đau nhoi, sung hay di ung ma con co the gay cho nguoi benh sot man đo.
Ran mu: La loai ky sinh o con nguoi tren cac vung long mu va tao nen benh ran mu.
Ve bet hay Ve cho hay con bet: Vet đot cua chung khong chi gay đau nhoi, sung hay di ung ma con co the gay cho nguoi benh sot man đo.
Bo chet: Nhung vet đot cua chung khong chi gay đau nhoi, sung hay di ung ma con co the gay cho nguoi benh sot man đo. Bo chet chuot con la vat trung gian truyen benh hach.
Bo chet cho
Bo chet meo
Cai ghe (Sarcoptes scabiei var. Hominis): Thuong đuoc biet đen nhu la loai ve gay ngua cho con nguoi, loai ky sinh trung đuoc lay nhiem qua đuong tiep xuc ngoai da. Cac cai ghe đe trung cua chung tren da nguoi, gay ra phan ung viem va ngua du doi. Bi ngua, đau nhuc, noi mun nho, tay ngoai da. Cai ghe pho bien o Viet Nam vi loi song mat ve sinh cua nguoi dan.
Rep giuong La loai con trung đot mau va gay phien ha trong sinh hoat hang ngay, rep phat trien qua 3 giai đoan: trung, thanh trung va con truong thanh. Trung rep thuong đuoc rep truong thanh đe vao cung mot cho o khe tuong, tu, giuong, phan, ban, ghe co khi no đe vao ca giay, vai... Rep đot nguoi gay cam giac kho chiu, đac biet la mat ngu vao ban đem. Rep co the luu giu cac mam benh nhu dich hach, sot phat ban, sot hoi quy, tularemia, sot Q, viem gan B.
Rep giuong đuoc coi nhu la benh dich hach cua cac nuoc phuong Tay. Rep giuong la loai con trung gay hai đang so khi co the lay lan khap noi, vo cung kho tieu diet va gan nhu khong the kiem soat. Chung đuoc xep vao top 10 loai con trung gay hai bac nhat o khap moi noi. Loai rep giuong co the can nguoi va hut mau vao bat cu luc nao, ca ngay lan đem neu co đieu kien.
Rep giuong la loai co tu rat lau, nhat la trong nhung giai đoan truoc khi đoi song con thieu thon. Du nha cua sach se thom tho cung khong giup ban tranh đuoc viec bi rep xam nhap. Chung xuat hien ngay ca o phong khach san 5 sao cao cap, tau du lich, may bay hay tau hoa sau đo bam vao quan ao hay hanh ly cua hanh khach va theo ho ve nha.
Loai rep nay cung co nhieu o nhung noi cong truong hoac cho o tro, khach san nha nghi... vi cac noi nay thuong tu tap đong nguoi, ve sinh khong ky. Ngoai ra o mot so gia đinh, viec su dung giuong go, chieu go cung la yeu to phat sinh nhieu rep vi co nhung khe nho đe chung an nap. Đe tieu diet hoan toan rep giuong can rat nhieu thoi gian.


Vi sinh vat Nam benh tom do Aphanomyces astaci la mot loai nam song trong nuoc ngot va ky sinh o tom. Loai benh nay đa va đa lam giam sut tram trong tru luong tom va co nguy co lam tuyet chung mot vai loai trong tong so 5 loai tom ban đia cua chau Au.
Benh thoi hoa chuoi (Banana bunchy top virus) la mot mam benh gay ra benh đinh hoa o chuoi. Vec to truyen benh la rep cay Pentalonia nigronervosa va đuoc coi la benh gay ton that kinh te nghiem trong nhat trong so cac benh o chuoi tren toan the gioi.
Nam bao tu ech nhai Chytridiomycosis (Batrachochytrium dendrobatidis) đuoc phat hien lan đau tien vao nam 1998 boi mot nhom cac nha khoa hoc quoc te cua Uc, My va Anh va ke tu đo nam nay đuoc coi la nguyen nhan lam suy giam nghiem trong ve so luong cua cac loai ech nhai o nhung vung nguyen so thuoc Panama va Uc.
Benh thoi cay de do Cryphonectria parasitica do loai nam gay thoi canh va than cay hat de. Sau khi nhiem qua cac vet thuong tren vo cay, nam xam nhap sau vao than cay, gay chet cay o phan tren cua vet lay nhiem. Loai nam nay đa tieu diet hau het cay hat de cua chau My.
Benh sot ret chim do Plasmodium relictum, trung bao tu ky sinh đuoc muoi truyen va gay benh sot ret o chim (benh sot ret chim) co the gay chet cho cac loai de nhiem benh (chim canh cut) va chim (o đao Hawaii), la nhung noi chua co mat loai ky sinh trung cua benh sot ret nay.
Benh heo ru cay du la do loai Ophiostoma ulmi va co the gay chet cay do loai nam Ophiostoma ulmi. Loai nam nay đuoc truyen do bo canh cung an vo cay va qua canh ghep. Loai nam nay gay benh tram trong cho cay Du o vung Nam My va chau Au.
Benh dich virus Rinde (Rinderpest virus) o cac loai mong guoc chan. Benh gay viem loet cac mang nhay đuong tieu hoa va lam cho con vat bi chet rat nhanh. Benh con luu hanh o nhieu vung thuoc chau Phi, Trung Đong va Nam A.
Benh thoi re phytophthora: Phytophthora cinnamomila mot loai nam re gay benh tac mach dan va gay chet đoi voi nhieu loai thuc vat. Benh phat trien manh trong moi truong am va ky sinh tren re va mo than gan goc. Benh lam suy yeu hoac giet chet cay vi gay can tro viec van chuyen nuoc va dinh duong trong cay.


Chu thich Tham khao Burch, John B.. 1960. Some snails and slugs of quarantine significance to the United States. U.S. Dept. Agriculture, Agricultural Research Service 82(1): 73 pp
Hockings, F.D, 2014,"Pests, Diseases and Beneficials", CSIRO Publishing, Melbourne, ISBN 9781486300211