Thuc khuan the (tieng Anh bacteriophage (), cung đuoc goi la phage () la mot dang virus duplodnaviria no lay nhiem va nhan len o cac loai vi khuan va co khuan. The thuc khuan đuoc hinh thanh boi protein la vo boc ngoai (capsid), mot bo gen DNA hoac RNA va chung co cau truc phuc tap hoac đon gian. Bo gen cua chung co the ma hoa it nhat 4 gen (vi du Thuc khuan the MS2) va nhieu nhat len đen hang tram gen. Cac phage sao chep trong vi khuan sau khi tiem bo gen cua chung vao te bao chat cua vi khuan.
Thuat ngu nay trong tieng Anh la bacteriophage xuat xu tu tieng Hy Lap: bacterium (vi khuan) ghep voi φαγειν (phagein nghia la an, nuot), nghia đen la loai vat the an vi khuan. O Viet Nam, thuat ngu nay con đuoc goi la "the thuc khuan" hoac "the an khuan". Cac tai lieu chuyen nganh thuong goi tat la "phage".


Đinh nghia đong nghia La mot tap hop cac loai virus chuyen ki sinh vi khuan.
La nhung "vat an vi khuan" va la cac virus chi nhan len đuoc ben trong vi khuan. Vi chung co kich thuoc rat nho nen nguoi ta con goi chung la hat (particle).


Đac điem co ban Thuc khuan the rieng le khong đuoc coi la mot sinh vat. Cung nhu virus, chung chi co bieu hien song khi ki sinh trong vat chu thich hop. Cac nha khoa hoc đa tung "co đac" virus thanh dang nhu tinh the, luu giu đuoc rat lau dai.
Moi thuc khuan the cung nhu virus co vat chat di truyen (bo gen) chi thuoc mot loai DNA hoac RNA, ma khong co ca hai nhu o moi sinh vat khac.
Thuc khuan the (cung nhu virus) khong co cau tao te bao, khong co he giai ma va dich ma di truyen rieng biet.
Thuc khuan the (cung nhu virus) khong co cau truc giup no tu di đong, ma hoan toan bi phat tan boi tac nhan ben ngoai (qua khong khi, dong nuoc, tiep xuc...).
Chung khong co kha nang lon len, nghia la khong tang đuoc kich thuoc "co the".
The thuc khuan la mot trong nhung thuc the song pho bien va đa dang nhat trong sinh quyen. The thuc khuan la nhung virus pho bien, đuoc tim thay o bat cu noi đau co vi khuan. Nguoi ta uoc tinh co hon 1031 the thuc khuan tren hanh tinh, nhieu hon tat ca cac sinh vat khac tren trai đat, bao gom vi khuan.
Cac the thuc khuan đuoc tim thay tai cac đia điem tap trung đong vi khuan chu nhu đat hoac trong ruot đong vat. Mot trong nhung nguon tu nhien lon nhat cho cac loai vi rut gay benh va cac loai virut khac la nuoc bien, noi co toi 9 × 10^8 virion / ml đuoc tim thay trong tham vi sinh vat, va toi 70% vi khuan bien co the bi nhiem virut. Chung đa đuoc su dung trong hon 90 nam đe thay the cho khang sinh o Lien Xo cu va Trung Au, cung nhu o Phap. Chung đuoc xem nhu mot lieu phap co hieu qua đoi voi nhieu chung vi khuan khang thuoc. Tuy nhien, cac the cua Inoviridae đa cho thay su phuc tap cua cac mang sinh hoc lien quan đen viem phoi va xo nang, giu cho vi khuan an toan khoi cac loai thuoc co tac dung diet tru benh va thuc đay su nhiem trung lien tuc.


Phan loai Thuc khuan the xuat hien nhieu trong sinh quyen, voi cac virion, bo gen va loi song khac nhau. Cac thuc khuan the đuoc phan loai boi Uy ban Quoc te ve Phan loai Virus (ICTV) dua tren hinh thai hoc va axit nucleic. 
Muoi chin ho hien đang đuoc ICTV cong nhan nhiem khuan va vi khuan. Trong so nay, chi co hai ho co bo gen RNA, va chi co nam gia đinh co vo bao boc. Trong so nhung ho virus co bo gen DNA, chi co hai bo gen đon. Tam phan tram cac ho co bo gen DNA co bo gen hinh vong, trong khi 9 co bo gen tuyen tinh. Chin ho chi lay nhiem vi khuan, chi co 9 vi khuan co va chi co mot (Tectiviridae) nhiem ca vi khuan va Vi khuan co.

Ve mat cau truc, cac the thuc khuan đuoc chia thanh 3 nhom chinh: 

Khong đuoi.
Co đau va đuoi.
Co long
Hoac, cac thuc khuan the co the phan thanh, the thuc khuan đoc (virulent) va the thuc khuan on hoa (temperate), tuy thuoc vao chu trinh song cua chung.


Lich su Nam 1896, Ernest Hanbury Hankin bao cao rang mot cai gi đo trong vung song Ganges va Yamuna o An Đo đa đanh dau hanh đong khang khuan chong lai benh ta va co the đi qua mot bo loc su rat tot. Nam 1915, nha nghien cuu vi khuan hoc nguoi Anh, Frederick Twort, Tong giam đoc To chuc Brown o London, phat hien ra mot bo phan nho đa nhiem va giet chet vi khuan. Ong tin rang nguyen nhan phai la mot trong nhung tac nhan sau đay:

Mot giai đoan trong vong đoi cua vi khuan;
Mot loai enzim san xuat boi chinh vi khuan; 
Mot loai virut phat trien va tieu diet vi khuan.
Nghien cuu cua Twort bi gian đoan boi su khoi đau cua Chien tranh the gioi lan thu nhat va su thieu hut tai chinh. Sau đo, nha vi sinh vat hoc nguoi Phap - Canada Felix d'Herelle, lam viec tai Vien Pasteur o Paris, cong bo vao ngay 3 thang 9 nam 1917 rang ong đa phat hien ra "mot vi khuan đoi khang vo trung cua benh kiet li". Đoi voi d'Herelle, khong co cau hoi gi ve ban chat cua phat hien cua ong: "Trong nhay mat toi đa hieu: nhung gi gay ra cac điem sang cua toi thuc su la mot vi khuan vo hinh.... mot vi khuan ki sinh trung tren vi khuan." D'Herelle goi loai vi khuan nay la vi khuan an thuc vat hoac nguoi an vi khuan (tu phagein Hy Lap co nghia la an). Ong cung ghi lai mot bai dien van kich liet ve mot nguoi đan ong mac chung kiet đa đuoc phuc hoi suc khoe bang cac vi khuan (trang 44-59). Đo la D'Herelle, nguoi đa tien hanh nhieu nghien cuu ve the thuc khuan va đua ra khai niem ve lieu phap gay me.
Nam 1969, Max Delbruck, Alfred Hershey va Salvador Luria đuoc trao giai Nobel ve Sinh ly hoc hoac Y khoa cho nhung kham pha ve su sao chep cua virus va cau truc di truyen cua chung.


Lieu phap cu the Cac thuc khuan the đuoc phat hien la cac chat khang khuan va đuoc su dung o Cong hoa Xo Viet cu cua Gruzia (do Giorgi Eliava tien phong voi su tro giup cua đong phat hien ra vi khuan Felix d'Herelle) va Hoa Ky trong nhung nam 1920 va 1930 đe đieu tri vi khuan nhiem trung. Ho đa su dung rong rai, bao gom ca viec đieu tri nhung nguoi linh trong Hong quan. Tuy nhien, chung đa bi quen lang o phuong Tay vi mot so ly do:

Cac thu nghiem y te đa đuoc thuc hien, nhung su thieu hieu biet ve cac loai thuc pham lam cho chung khong hop le.  
Khang sinh đuoc phat hien va gioi thieu rong rai. Ho đa đuoc de dang hon đe thuc hien, luu tru va đe quy đinh
Cac nghien cuu truoc đay cua Lien Xo van tiep tuc, nhung cac an ban chu yeu bang tieng Nga hoac Gruzia va đa khong co mat tren the gioi trong nhieu nam.
Viec su dung cua ho đa tiep tuc ke tu khi Chien tranh Lanh ket thuc o Georgia va cac noi khac o Trung va Đong Au. Cuoc thu nghiem lam sang ngau nhien mu đoi đa đuoc cong bo tren tap chi Journal of Wound Care vao thang 6 nam 2009 đanh gia tinh an toan va hieu qua cua mot loai cocktail vi khuan đe đieu tri loet chan tinh mach o benh nhan la con nguoi. FDA chap thuan nghien cuu nhu mot thu nghiem lam sang Giai đoan I. Cac ket qua nghien cuu chung minh su an toan cua viec ap dung cac lieu phap đieu tri vi khuan nhung khong cho thay hieu qua. Cac tac gia giai thich rang viec su dung mot so hoa chat nhat đinh la mot phan cua viec cham soc vet thuong tieu chuan (vi du lactoferrin hoac bac) co the đa can thiep vao kha nang song sot cua vi khuan. Mot thu nghiem lam sang đuoc kiem soat o Tay Au (đieu tri nhiem trung tai do Pseudomonas aeruginosa) đuoc bao cao ngay sau khi đang tren tap chi Clinical Otolaryngology vao thang 8 nam 2009. Nghien cuu ket luan rang cac che pham the thuc khuan la an toan va hieu qua trong đieu tri nhiem trung tai man tinh o nguoi. Ngoai ra, đa co rat nhieu đong vat va cac thu nghiem lam sang thuc nghiem khac đanh gia hieu qua cua the thuc khuan đoi voi cac benh khac nhau, nhu bong va vet thuong do nhiem khuan, va chung xo phoi lien quan đen xo phoi. Trong khi đo, cac nha nghien cuu vi khuan đang phat trien cac loai virut co kha nang vuot qua su khang thuoc va thiet ke cac gen gay benh cho cac enzyme ma hoa lam suy giam ma tran cua mang sinh hoc, cac protein cau truc cua the va cac enzyme chiu trach nhiem phan lap thanh te bao vi khuan. Đa co ket qua cho thay rang cac the T4 co kich thuoc nho va đuoi ngan co the huu ich trong viec phat hien cac vi khuan E.coli trong co the nguoi.
D'Herelle đa nhanh chong tim hieu đuoc rang the thuc khuan đuoc phat hien o bat cu noi nao vi khuan phat trien: trong cong ranh, trong cac dong song chay xuong dong chay cua chat thai tu đuong ong, trong cac phan cua benh nhan hoi phuc,... Đieu nay cung bao gom cac dong song đuoc cho la co kha nang chua benh, nhu song Ganges cua An Đo.


Thuc khuan the thuong đuoc nghien cuu Trong so cac thuc khuan the, chi co mot so it đuoc nghien cuu chi tiet, bao gom mot so the thuc khuan quan trong ve mat lich su đa đuoc phat hien trong nhung ngay đau cua qua trinh di truyen vi sinh vat. Cac phage nay, đac biet la the thuc khuan T, đa giup kham pha ra nhung nguyen tac quan trong ve cau truc va chuc nang cua gen.


Xem them Bacterivore
CrAssphage
DNA viruses
Phage ecology
Phage monographs
Polyphage
RNA viruses
Transaction
Viriome
CRISPR


Tham khao Lien ket ngoai Animation of bacteriophage targeting E. coli bacteria
Hausler, T. (2006) "Viruses vs. Superbugs", Macmillan
Phage.org general information on bacteriophages
bacteriophages illustrations and genomics Luu tru ngay 29 thang 10 nam 2013 tai Wayback Machine
Bacteriophages get a foothold on their prey Luu tru ngay 5 thang 11 nam 2017 tai Wayback Machine
Phages Fight Bacteria Luu tru ngay 28 thang 12 nam 2017 tai Wayback Machine Annette Heist APR. 04, 2008 archive
T4 bacteriophage.
3VjE1zddXWk tren YouTube