Ly Thai To (chu Han: 李太祖, 8 thang 3 nam 974 – 31 thang 3 nam 1028) la hoang đe sang lap ra nha Ly (hay con goi la Hau Ly đe phan biet voi nha Tien Ly do Ly Nam Đe sang lap) trong lich su Viet Nam, tri vi tu nam 1009 đen khi qua đoi vao nam 1028.
Thoi gian tri vi cua ong chu yeu đe đan ap cac cuoc noi day, vi long dan chua phuc đuoc nha Ly. Khi long dan đa yen, trieu đinh trung uong đuoc cung co, ong doi đo tu Hoa Lu ve Đai La vao nam 1010, đoi ten thanh Thang Long, mo đau cho su phat trien lau dai cua nha Ly ton tai 216 nam. Đen cuoi nam 1225, đau nam 1226, Ly Chieu Hoang buoc nhuong ngoi cho chong Tran Canh (1218-1277).


Than the Ly Thai To ten that la Ly Cong Uan, sinh nam Giap Tuat (974), nguoi chau Co Phap (thuoc Tu Son, Bac Ninh), me la Pham Thi Nga, nhung khong ro danh tinh cua cha, chi biet ong đuoc truy ton tuoc Hien Khanh vuong sau khi Ly Cong Uan len ngoi. Đai Viet su luoc chep ong co mot anh trai (sau phong Vu Uy vuong) va mot em trai (sau phong Duc Thanh vuong). Đai Viet su ky toan thu chep ong con co mot nguoi chu đuoc phong Vu Đao vuong.
Len 3 tuoi, Li Cong Uan đuoc su Ly Khanh Van o chua Co Phap (Ung Tam tu, chua Dan) nhan nuoi, tu nho đa thong minh, tuan tu khac thuong. Nam 6, 7 tuoi, Cong Uan đuoc gui sang nha su o chua Luc To la Van Hanh, thay Cong Uan, su Ly Van Hanh lien khen: "Đua be nay khong phai nguoi thuong, lon len at co the giai nguy go roi, lam bac minh chu trong thien ha."


Tuong nha Tien Le Lon len, Ly Cong Uan gia nhap quan đoi. Nam 1005, Le Đai Hanh bang ha, cac hoang tu tranh đoat ngoi vi. Nam 1006, Le Long Viet gianh đuoc ngoi vua, tuc Le Trung Tong, nhung chi 3 ngay thi bi Le Long Đinh giet đe gianh ngoi. Cac quan so hai bo chay, chi co Cong Uan om xac vua ma khoc. Le Long Đinh khong tri toi ma con khen ong la nguoi trung nghia, tiep tuc trong dung, cho lam Tu suong quan Pho Chi huy su, roi sau thang đen chuc Ta than ve Đien tien Chi huy su.
Theo Ngoc pha cac vua trieu Le o Ha Nam va tu lieu tai cac di tich o Co đo Hoa Lu, Cong Uan hang nam theo Thien su Van Hanh vao hau Le Đai Hanh o thanh Hoa Lu. Cong Uan đuoc vua cho o lai kinh hoc tap quan su, lai ga con gai lon la cong chua Le Thi Phat Ngan va đac phong Cong Uan lam Đien tien can ve o thanh Hoa Lu, roi dan thang len chuc Đien tien Chi huy su.


Len ngoi hoang đe Theo Đai Viet su ky toan thu, khi Le Long Đinh con tai vi, o huong Dien Uan (chau Co Phap) co cay gao bi set đanh, co chu tren ay. Su Van Hanh moi bao Ly Cong Uan rang: "Moi roi toi thay chu bua sam ky la, biet ho Ly cuong thinh, tat day len co nghiep. Nay xem trong thien ha nguoi ho Ly rat nhieu, nhung khong ai bang Than ve la nguoi nhan tu đuoc long dan, lai nam binh quyen trong tay, đung đau muon dan chang phai Than ve thi con ai đuong noi nua. Toi đa hon 70 tuoi, mong đuoc thu tha hay chet, đe xem đuc hoa cua ong nhu the nao, thuc la cai may nghin nam co mot." Cong Uan so cau noi ay bi lo, bao nguoi anh đem Van Hanh giau o Tieu Son.
Cung theo Toan thu, co lan Le Long Đinh an qua le lai thay hot ly, moi tin loi sam ngu, ngam truy sat nguoi ho Ly, nhung Cong Uan van khong bi hai. Theo An Nam chi luoc, nam 1009, Le Long Đinh mat, Thai tu con be, hai nguoi em la Le Minh Đe va Le Minh Xuong tranh cuop ngoi vua, bi Cong Uan giet chet. Chi hau Đao Cam Moc do biet Cong Uan muon nhan ngoi, moi nhan luc vang noi khich Cong Uan ve viec tiem ngoi. nhung bi mang. Cam Moc thong tha bao Cong Uan rang: "Toi thay thien thoi nhan su nhu the moi dam phat ngon. Nay ong lai muon cao giac toi thi toi khong phai la nguoi so chet." Cong Uan noi: "Toi đau no cao giac ong, chi so loi noi tiet lo thi chet rao, nen ran ong đo thoi." Hom sau Đao Cam Moc lai thuyet phuc Cong Uan tiem ngoi, lai ban voi Thai hau lap Cong Uan len lam vua. 

Trong Đai Viet su ky tien bien, su gia Ngo Thi Si co neu ra viec dan gian đon đoan rang Ly Cong Uan giet Le Long Đinh đe đoat ngoi: 

Ly Cong Uan len ngoi hoang đe ngay 21/11/1009, đat nien hieu Thuan Thien, nghia la "theo y troi". Ong truy phong cha la Hien Khanh vuong, me la Minh Đuc Thai hau, chu la Vu Đao vuong, anh ruot la Vu Uy vuong, em ruot la Duc Thanh vuong. Ong lap 9 hoang hau, con truong Ly Phat Ma đuoc lap lam Thai tu. Cac con trai khac cung đuoc phong vuong. Đao Cam Moc đuoc phong Nghia Tin hau va cuoi cong chua Ly Thiem Hoa, con nhung nguoi khac van giu chuc cu. Mot nguoi con gai khac la Ly Bao Hoa đuoc ga cho đong chu Giap Thua Quy.


Tri vi Hoa Lu von la kinh đo cua 2 trieu đai Đinh va Tien Le, la mot vi tri co thu tu nhien giua nhung nhung mom nui đa nam ben ria phia Đong Nam đong bang song Hong, kiem soat tuyen đuong đat tu đong bang song Hong toi cac tinh phia Nam, cung la tien đon cua nhung tinh phia Nam nhin ra đong bang song Hong. Luc len ngoi, Ly Thai To cho rang "Hoa Lu thanh hep, đat thap", muon doi đo ve Đai La (nay la Ha Noi). Nha vua ra chieu rang:

Su chep rang cac quan đeu nhat tri voi nha vua: "Be ha vi thien ha lap ke dai lau, tren cho nghiep đe đuoc thinh vuong lon lao, duoi cho dan chung đuoc đong đuc giau co, đieu loi nhu the, ai dam khong theo".
Thang 7 nam Canh Tuat (1010) thi khoi su doi đo. Khi thuyen moi đen đau o duoi thanh, thay co con rong vang hien ra, nhan the đat ten la Thang Long, lien lap nhieu cung đien, cong 13 so, xay thanh luy, sua sang phu kho; thang chau Co Phap, Bac Ninh lam phu Thien Đuc. Thanh Hoa Lu goi la phu Trang An, trong phu Thien Đuc lap 8 ngoi chua, đeu co lap bia ghi chep cong đuc.


= Chinh tri =

Thoi Ly Thai To, Đai Tong va Đai Co Viet giu quan he hoa binh. Thai To khi len ngoi sai Luong Nham Van va Le Tai Nghiem sang nuoc Tong đe ket hao. Nam 1010, Tong Chan Tong phong Thai To chuc Giao Chi quan vuong kiem Tinh Hai quan Tiet đo su, sau lai phong lam Nam Binh vuong vao nam 1017. Cac nuoc lang gieng nhu Chiem Thanh va Chan Lap cung thuong sang trieu cong, viec bang giao thoi bay gio kha yen tri. Tuy nhien, nam 1020, Thai To phai sai Ly Phat Ma đanh Chiem Thanh. Đai Viet Su ky Toan thu va Đai Viet su luoc chep la quan Viet thang; song tu nam nay đen khi Ly Thai Tong chinh phat Chiem Thanh lan hai nam 1044, su sach khong ghi lai bat ky mot lan nao su Chiem sang cong. Nam 1044, Ly Thai Tong co noi voi trieu than: "Tien đe mat đen nay đa 16 nam roi, ma Chiem Thanh chua tung sai mot su gia nao sang cong".
Ly Thai To chia đat nuoc lam 24 lo va 2 phan kinh va trai, Hoan Chau va Ai Chau la trai, tu Thanh Hoa tro ra la kinh. Cuong muc va Toan thu chi ghi ten 12 lo: Thien Truong, Quoc Oai, Hai Đong, Kien Xuong, Hoang Giang, Long Hung, Bac Giang, Truong Yen, Thanh Hoa, Dien Chau, Khoai, Hong. Theo Lanh Nam ngoai đap, Đai Viet thoi Ly chia lam 4 phu Đo Ho, Đai Thong, Thanh Hoa, Phu Luong; 13 chau Vinh An, Vinh Thai, Van Xuan, Phong Đao, Thai Binh, Thanh Hoa, Nghe An, Gia Phong, Tra Lo, Yen Phong, To, Mau, Lang; 3 trai la Hoa Ninh, Đai Ban, Tan Yen.
Quan che nha Ly ke thua nha Tien Le, ban van - vo co 9 pham, 3 chuc thai su, thai pho, thai bao; 3 chuc thieu su, thieu pho, thieu bao; cung thai uy, thieu uy va noi ngoai hanh đien đo tri su, kiem hieu binh chuong su. Ngoai quan ngoai trieu đinh co cac tri phu va phan phu cai tri mot phu va tri chau cai tri mot chau. Ngoai ra co nhung chau bac duoi ma nguoi đung đau la thu linh.
Nam 1013, trieu đinh đinh ra 6 hang thue la: thue ruong, đam, ao; thue đat trong dau va bai phu sa; thue san vat o nui; thue mam muoi đi Ai quan; thue sung te, nga voi va huong tren man nui xuong; thue tre go hoa qua. Luc moi len ngoi, nha vua mien thue cho dan trong 3 nam. Theo Ngo Thi Si, nha Ly cot cham nghe nong cho nuoc giau, trong 6 thu thue chi thu 4, 2 hang khoan thu.


= Quan su =
Thang 2 nam Tan Hoi (1011), Ly Thai To mang quan đi phat quan Cu Long o Ai Chau, bat nguoi cam đau giai ve. Thang 10/1013, ong than chinh đanh quan Man o chau Vi Long, lai thang tran.
Nam 1012, Ly Thai To binh đinh Dien Chau, von van con nam trong tay Le Long Tung nha Tien Le. Khi đen Vung Bien thi troi toi đen, gio sam rat lon. Thay vay, ong đot huong va khan troi: "Toi la nguoi it đuc, lam o tren dan, nom nop lo so nhu sap sa xuong vuc sau, khong dam cay binh uy ma đi đanh dep can bay. Chi vi nguoi Dien Chau khong theo giao hoa, ngu bao lam can, tan nguoc chung dan, toi ac chong chat, khong the dung tha. Con trong khi đanh nhau, hoac giet oan ke trung hieu, hoac hai lam ke hien luong, đen noi hoang thien noi gian phai to cho biet loi lam, dau gap ton hai cung khong dam oan trach. Đen nhu sau quan thi toi loi co the dung thu, xin long troi soi xet". Sau khi khan, troi đat quang đang tro lai.
Nam ay, nguoi Đai Ly (đoi vua Đoan To Liem) lan sang qua bien gioi Đai Co Viet, đen ben Kim Hoa va chau Vi Long đe buon ban. Thai To sai quan bat đuoc nguoi Đai Ly va hon 1 van con ngua.
Mua đong, thang 10, nam 1013 chau Vi Long phan lai nuoc Đai Co Viet, hua theo nguoi Đai Ly (đoi vua Đoan To Liem). Vua Ly Thai To mang quan đanh, thu linh la Ha An Tuan so, đem đo đang tron vao rung nui.
Nam Giap Dan (1014), vua Đao Ly  la Đoan To Liem sai hai tuong Duong Truong Hue, Đoan Kinh Chi đem 20 van quan đanh nuoc Đai Co Viet. Quan Đai Ly tien len đong o ben Kim Hoa, dung trai Ngu Hoa. Sau khi chau muc chau Binh Lam la Hoang An Vinh thong bao, Ly Thai To sai Duc Thanh vuong đanh ben Kim Hoa. Quan Đai Co Viet đanh tan quan Đai Ly, "chem van đau giac, bat đuoc quan si va ngua nhieu vo so" (nguyen van trong Đai Viet su luoc). Sau chien thang, Ly Thai To ha lenh cho vien ngoai lang Phung Chan, Ly Hac mang 100 ngua chien cua Đai Ly bieu tang vua Tong Chan Tong. Trieu đinh Tong đoi đai cac su than Đai Co Viet rat hau. Cung nam đo, Thai To đoi phu Ung Thien lam Nam Kinh.
Thang 12 nam Canh Than (1020), Ly Thai To sai Khai Thien vuong Ly Phat Ma va Đao Thac Phu đem quan đi đanh Chiem Thanh o trai Bo Chinh, thang đen nui Long Ty (nay thuoc huyen Quang Trach, tinh Quang Binh), chem đuoc tuong Chiem la Bo Linh tai tran, nguoi Chiem chet đen qua nua.
Thang 12 nam Tan Dau (1021), tho dan Đai Nguyen Lich - mot sac dan Man cu tru giua trai Nhu Hong va tran Trieu Duong (Đai Tong) - sang đanh pha bien ai Đai Co Viet-Đai Tong. Ly Thai To ra lenh cho Duc Thanh vuong đanh dep Đai Nguyen Lich, quan đanh đen chau Nhu Hong trong đat Tong (đoi vua Tong Chan Tong), đot kho tang, bat nhieu dan va gia suc roi keo ve. Su gia Trung Quoc goc Viet Le Tac đa thuat lai su viec nay trong sach An Nam chi luoc rang:

"Thang 12, Chuyen van su Quang Tay Cao Hue Lien dang tho noi Giao Chau vao cuop trai Nhu Hong thuoc chau Kham, bat nguoi va suc vat rat nhieu. Vua Tong Chan Tong xuong chieu khien Cao Hue Lien tu điep van cho Giao Chau va sai su theo đoi lai. Nguyen truoc đay co dan Muong la Truong Pho, lanh toi chay đen đau ngu, quan cai tri Kham Chau la Muc Trong voi vao, đi đen nua đuong lai ngan khong cho vao. Đo Tuan Kiem Tang Tu ben khien trai Nhu Hong khao đai trau ruou. Giao Chau do biet đuoc viec ay, ben nhan đuoi bat dan Muong, đanh cuop luon trai Nhu Hong. Vua Tong Chan Tong xuong chieu thu bao cac chau tu nay khong đuoc du voi quan man ro va khao đai yen tiec, đen đoi sinh su."
Nam 1024, Ly Thai To sai Thai tu Ly Phat Ma đem quan đanh chau Phong Luan, con Khai Quoc vuong thi đanh chau Đo Kim. Cung nam đo, nha vua tu sua thanh Thang Long.
Nam 1028, Thai tu lai đuoc lenh đanh chau That Nguyen, Đong Chinh vuong cung đi đanh chau Van.


= Ton giao =

Ly Thai To xuat than tu chua chien, sau khi len ngoi rat hau đai gioi tang lu. Vao nam 1010, sau khi đa doi đo tu Hoa Lu ve Thang Long, viec đau tien ong lam la lien xuat ra 2 van quan đe lam chua o phu Thien Đuc (tuc Co Phap).
Thang 12 nam Canh Tuat (nam 1010 duong lich), Ly Thai To sai su sang nuoc Tong đe thinh kinh đien Phat giao. Tong Chan Tong chap thuan, trao cho vua Ly kinh Đia Tang cung voi chu ngu but do chinh tay vua Tong viet.
Cung nam, sau khi đa đuoc xay dung Hoang thanh, ong lai chua ngu Hung Thien va tinh lau Ngu Phuong. Ngoai thanh ve phia nam dung chua Thang Nghiem.
Thang 6 nam Mau Ngo (1018), Ly Thai To lai sai vien ngoai lang Nguyen Đao Thanh va Pham Hac sang nuoc Đai Tong thinh Tam tang kinh đem ve đe vao kho Đai Hung.
Thang 9 nam Giap Ty (1024), Thai To sai dung chua Chan Giao trong noi đo Thang Long, đe hoang đe lui toi nghe kinh phap.
Ve viec nay, Le Van Huu nhan xet: ...Ly Thai To len ngoi moi đuoc 2 nam, tong mieu chua dung, đan xa tac chua lap ma truoc đa dung tam chua o phu Thien Đuc, lai trung tu chua quan o cac lo va đo cho lam tang hon nghin nguoi o Kinh su, the thi tieu phi cua cai suc luc vao viec tho moc khong biet chung nao ma ke.


Qua đoi Theo Đai Viet su luoc, nam Mau Thin 1028 (tuc nam Thuan Thien thu 19), suc khoe Ly Thai To đa khong đuoc tot, thuong xuyen đau yeu. Ngay 31 thang 3 nam ay, Thai To bang ha o đien Long An, o ngoi 19 nam, huong duong 54 tuoi.
Khi Ly Thai To vua bang ha, viec te tang lai chua hoan tat, thi ba vuong gia Vu Đuc vuong, Đong Chinh vuong va Duc Thanh vuong cung quan si vay ham thanh, nham muc đich cuop ngoi Thai tu Ly Phat Ma. Thai tu đem quan vao thanh, quyet mot tran voi 3 vuong.
Khi quan cua Thai tu va quan cac vuong đoi tran, thi Vo ve tuong quan Le Phung Hieu rut guom ra chi vao Vu Đuc vuong ma bao rang: "Cac nguoi dom ngo ngoi cao, khi de tu quan, tren quen on tien đe, duoi trai nghia toi con, vay Phung Hieu xin dang nhat guom nay!". Noi xong chay xong vao chem Vu Đuc vuong o tran tien. Quan cac vuong trong thay so nen bo chay ca. Duc Thanh vuong va Đong Chinh vuong cung phai chay tron, ve sau xin ra hang, đuoc tha ca. Thai tu Ly Phat Ma len noi ngoi, tuc la Ly Thai Tong.
Ly Thai Tong ke vi, tang Ly Cong Uan o Tho Lang, phu Thien Đuc, truy ton mieu hieu la Thai To, thuy hieu la Than Vu hoang đe(Hoang đe Than Vu )


Gia đinh Cha: Hien Khanh vuong.
Me: Minh Đuc Thai hau Pham Thi Nga.
Anh em:
Duc Thanh vuong, co sach ghi la con trai.
Hau phi: Thai To lap 9 hoang hau, trong đo co mot so nguoi đuoc su ghi danh hieu:
Lap Giao hoang hau: su chep la vo ca, theo da su ten huy la Le Thi Phat Ngan, con cua Le Hoan, la me cua Ly Thai Tong  Sau đuoc Ly Thai Tong phong Linh Hien Hoang thai hau.
Ai Van phu nhan Chu thi
Ta Quoc Phu nhan
Lap Nguyen Phu nhan
Con lai đeu khong ro ten ho.

Con cai: It nhat 7 hoang tu, 13 cong chua.
Khai Thien vuong Ly Phat Ma, nam 1009 phong Hoang thai tu. Me la Linh Hien Hoang thai hau.
Khai Quoc vuong Ly Bo, phong nam 1013, o phu Truong Yen.
Đong Chinh vuong Ly Luc, phong nam 1018.
Vu Đuc vuong, khong ro than the, theo quan điem cua Tran Trong Kim la con Ly Thai To.
Uy Minh hau Ly Nhat Quang, con co ten Ly Hoang. Theo Viet đien u linh tap, me la Linh Hien Hoang thai hau.
Cong chua An Quoc, ga cho Đao Cam Moc.
Linh Nam Cong chua (Ly Bao Hoa), ga cho Than Thua Quy


Nhan đinh Su gia Le Van Huu binh trong Đai Viet su ky:

Su than Ngo Si Lien soan bo Đai Viet su ky toan thu binh rang:

Su than Le Tung, tac gia bai Đai Viet thong giam tong luan thi nhan xet:

Kham đinh Viet su Thong giam cuong muc nhan đinh:

Loi cua su than chep trong sach Viet su tieu an:

Theo K.W Taylor:


Cac cong trinh gan lien voi ten tuoi cua Ly Thai To/Ly Cong Uan Ly Thai To va cac vi vua nha Ly đuoc tho o đen Đo, phuong Đinh Bang, Thanh pho Tu Son, tinh Bac Ninh, noi đay la que huong cua nha Ly. Gan đen Đo la lang mo cac hoang đe nha Ly nam rai rac tren đia ban phuong Đinh Bang.
Co mot ngoi đen tho rieng vua Ly Thai To, hoang hau Le Thi Phat Ngan va Ly Thai Tong đuoc xay dung do Ha Noi ket hop voi Ninh Binh la Đen Vua Ly Thai To tai khu di tich Co đo Hoa Lu. Tai khu vuc đong Hoa Lu – que huong cua Thai hau Duong Van Nga va cung la can cu ban đau cua Đinh Bo Linh co cac di tich đinh Ngoc Nhi, đinh Vien tho vua Đinh va Thai hau cung co bai vi phoi tho Hoang hau Le Thi Phat Ngan va Ly Thai To voi giai thoai hai nguoi tung ve tham vieng noi nay.
Nhieu đia phuong lay ten ong đat cho cac đuong pho va truong hoc nhu: đuong Ly Thai To o cac thanh pho: Bac Ninh, Ha Noi, Hue, Hoa Lu, Thai Binh, Vinh Yen, Đa Nang, Long Xuyen, Thanh pho Ho Chi Minh, Quy Nhon... hay đuong Ly Cong Uan o cac thanh pho: Lao Cai, Cao Lanh, My Tho, Mong Cai,...
Ha Noi va Bac Ninh la 2 tuong đai đa đuoc xay dung đe tuong nho đen ong.
Nam 2004, mot tuong đai Ly Thai To đuoc xay dung tai truc đ­uong Đinh Tien Hoang thuoc khu vuc vuon hoa Chi Linh, Ho Hoan Kiem, Ha Noi theo mau cua nha đieu khac Vi Thi Hoa, bang đong (nang 14 tan, cao 3,3 m) thuoc dang cong trinh chao mung ky niem 1.000 nam Thang Long – Ha Noi. Ba Vi Thi Hoa cho biet la khong co tai lieu vat the nao ve khuon mat, trang phuc cua Ly Thai To va noi: "Chung toi sang tac mang tinh uoc le".
Thang 8 nam 2011, chiec tau ho tong mang ten lua lop Gepard 3.9 (Project 11661E) thu hai cua Hai quan Nhan dan Viet Nam – HQ012 – đuoc đat ten Ly Thai To.


Trong van hoa đai chung Tai lieu tham khao Ngo Si Lien (1993), Đai Viet su ky toan thu, Ban Ky, Quyen II , Hanoi: Social Science Publishing House, Ky nha Ly: Thai Tong Hoang Đe{{Chu thich}}:  Quan ly CS1: postscript (lien ket)
Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc Chinh bien Quyen thu I Luu tru ngay 31 thang 3 nam 2009 tai Wayback Machine
Viet Nam su luoc, Chuong IV: Nha Ly (1010 - 1225) Luu tru ngay 18 thang 7 nam 2009 tai Wayback Machine, tac gia Tran Trong Kim.
Đai Viet su luoc, quyen nhi: vua Thai To
Ngo Thi Si (2011), Đai Viet su ky tien bien, Nha Xuat ban Van hoa Thong tin.
Đat nuoc Viet Nam qua cac đoi, Đao Duy Anh, Nha Xuat ban Hong Đuc, 2016.
Viet su tieu an, Nha Xuat ban Van Su, 1991.
Lich trieu hien chuong loai chi, tap 1, tap 2, Nha Xuat ban Giao duc, 2012.
Viet Nam su luoc, Tran Trong Kim, Bo Giao duc Trung tam Hoc lieu xuat ban.


Chu thich Lien ket ngoai Ly Thai To tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Ly Thai To (Vietnamese emperor) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Le dang huong Vua Ly Thai To trong đem giao thua Viet Chien, bao Thanh Nien 12:17 AM - 06/02/2010 luu 7/2/2010
Khoi cong xay dung tuong đai Ly Thai To Viet Anh. Vnexpress. 17/8/2004 | 09:08 GMT+7