Attila ( Sinh: 395 hoac 406; Khong ro – 453), nguoi chau Au goi ong la Attila Ro Hung, va đat biet hieu la "Ngon roi cua Thuong đe" hoac "tai hoa cua troi" (fleau de dieu), la vua cua Đe quoc Hung tu nam 434 đen khi qua đoi vao nam 453 va la nguoi anh hung đa tao dung mot đe che cua nguoi Hung trai dai tu Đuc đen song Ural, roi tu song Danube toi bien Baltic. Đoi voi nen van minh phuong Tay, vi vua kiet xuat cua đe quoc Hung nay hien than cho su huy diet. Nen van chuong Đuc sau nay co đe cap toi ong.
Trong thoi ki đo, ong la mot trong nhung moi hiem hoa đang so cua ca Đe quoc Đong La Ma va Tay La Ma. Ong đa chinh phat ban đao Balkan hai lan va tien toi xu Gaule (Phap ngay nay) va vuon xa toi Orleans (Paris ngay nay). Tham chi co lan ong con suyt nua tien chiem kinh thanh Constantinopolis cua nguoi Đong La Ma, nhung mot dich benh khien ong khong thanh cong. Va sau đo, ong bi that bai e che truoc quan Tay La Ma trong tran đanh kich liet tai Chalons vao nam 451, do đo ong phai rut quan tro ve. Nam sau tuc la nam 452, ong lai than hanh ra quan, lan nay thi ho đanh thang vao đat Y, chiem linh đuoc vai thanh pho, nhung sau đo lai phai lui binh.


Su nghiep Attila sinh khoang nam 395 đen 406 o mot noi nao đo doc theo bo song Volga (Atil), khi ma toc nguoi Hung đang đinh cu o vung đat ma ngay nay la Hungary. Ten cua ong co nghia la "Lu troi xa", hay "Nguoi cha be nho".
Tro thanh vua cua nguoi Hung nam 433,
Attila cai tri cung anh la Bleda (Han Viet: Bo Lai Đat. Chu Han: 布萊達). Nam 445, ong ha sat Bleda đe đoc ton ngoi vi vua Hung. Su gia La Ma Priscus la nguoi đau tien viet ve Attila va nhan đinh rang ong an mac đac biet gian di va hop ly.

Bang cac chien dich quan su o nhieu vung đat chau Au, Attila đa gay dung nen que huong moi cho nguoi Hung, chiem đat đai, cuop pha, bat no le va tan sat. Trong cac chien dich cua Attila ngoai nguoi Hung con co su tham gia cua cac bo lac man toc khac nguoi Vadal, Ostrogoth, Gepider va Frank. Voi luc luong hung hau va đac biet la su tinh nhue, dung manh, thien chien cua ky binh Hung, Attila đa tan pha đe quoc Đong La Ma (443, 447 - 48), tan cong Balkan va Hy Lap (447-450), buoc nguoi La Ma phai nop vang đe cuu thu đo Constantinopolis, chiem xu Gaule (nay la Phap). Vao mien Bac nuoc Y (451) va nam 451, Attila cham tran voi danh tuong La Ma la Flavius Aetius va vua nguoi Visigoth la Theodoric I trong mot tran đanh kich liet o canh đong Catalaunique o Đong Bac nuoc Phap. Tran chien nay co le la be tac, hoac la khong quyet đinh ke thang nguoi thua do chinh Flavius Aetius đe xuat, tuy nhien no pha vo tan nat cai huyen thoai ve mot ong vua Attila bat kha chien bai. Ong rat tuc gian truoc chien bai khong the đoan truoc nay, theo loi ke cua "Bien nien su xu Gaul" (Chronica Gallica).

Chien bai tham hai tai Chalons la mot đon giang sam set vao tinh than toan quan Hung. That bai nay buoc ong phai lui binh ve Hungary cung co luc luong va nam 452, ong lai xuat binh lai đanh sang đanh Bac Y. Sau mot vai thang loi ban đau nhu cuoc tan cong thanh Aquileia cua nguoi La Ma, đoi quan Hung cua Attila khong chi chiem thanh pho thuong mai tren bien Adriatic von đuoc xem la bat kha xam pham, ma ho con tan pha Milano, Ticinum (sau nay la Pavia), Verona, Mantova tham chi con keo quan đen tan Rome. Hoang đe La Ma Valentinianus III thao chay, chi rieng Giao hoang Leo I tru lai. Giao hoang đa gap go Attila va mot cuoc đam phan dien ra, đay đuoc coi la mot trong nhung cuoc gap go noi tieng trong lich su va tro thanh đe tai cho nghe thuat van hoc sau nay,mac du khong ai ro noi dung cuoc gap go nay, chi biet rang ngay sau đo thi Attila cho rut quan, cuoc xam luoc nay coi nhu that bai. Duoi thoi Attila, lien minh cac bo lac Hung đat toi giai đoan cuc thinh, sau khi Attila chet (453) lien minh nay đa tan ra.


Cai chet Nam 453 cong nguyen, Attila cuoi mot phu nu  nguoi German ten la Ildiko. Noi tieng ve su hung manh tren chien truong, nhung binh thuong Attila an uong rat it trong cac bua tiec lon. Tuy nhien, ong đa danh cho minh mot ngoai le trong ngay đai hi va uong rat nhieu ruou. Đem đo, ong bi chay mau mui nhieu lan nhung say toi muc khong nhan ra va đa chet ngop trong mau cua chinh minh. Xac chet cua Attila đuoc nguoi hau tim thay vao sang hom sau.

Chi mot vai thang sau cai chet cua Attila, su cai tri cua nguoi Hung cung sup đo. Ho rut ve phia Đong va so con lai sap nhap vao cac dan toc xung quanh. Thoi ky hung thinh cua toc nguoi Hung xem nhu cham dut.


Nhan đinh Chu thich Tham khao Frazee, Charles A. (thang 11 nam 2002). Two Thousand Years Ago: the World at the Time of Jesus. William B. Eerdmans Publishing Company. ISBN 978-0-8028-4805-5.
Heather, Peter (2010). Empires and Barbarians: The Fall of Rome and the Birth of Europe. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-975272-0.
Heather, Peter (2007). The Fall of the Roman Empire: A New History of Rome and the Barbarians. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-532541-6.


Lien ket ngoai Works about Attila at Project Gutenberg
Cac tac pham cua hoac noi ve Attila tai Internet Archive
Cac cong trinh lien quan hoac cua Attila tren cac thu vien cua thu muc (WorldCat)