Chi-Ha Kieu 97 (九七式中戦車 チハ, Kyunana-shiki chu-sensha chiha) la kieu xe tang hang trung đuoc Luc quan Đe quoc Nhat Ban su dung trong Chien tranh Trung-Nhat, Chien tranh bien gioi Xo-Nhat va trong suot Chien tranh the gioi thu hai, thay the cho xe tang hang trung I-Go Kieu 89 đa loi thoi. Mac du ngay tu khi moi san xuat vao nam 1938, lop giap bao ve cua no chi đuoc đanh gia la trung binh trong thap nien 1930, Chi-Ha van la kieu xe tang hang trung co so luong san xuat nhieu nhat cua Nhat Ban trong Chien tranh the gioi thu hai.
Đong vai tro la xe tang chu luc cua Luc quan Đe quoc Nhat Ban trong suot Chien tranh the gioi thu hai tuy nhien nhung đac tinh ky thuat cua Chi-Ha ve phao chinh, đong co va lop giap bao ve đa khien kha nang chien đau cua no khong bang cac kieu xe tang chu luc cung loai cua Đong Minh, đien hinh la M4 Sherman cua Hoa Ky. Đe cai tien kha nang chien đau, tu nam 1941, phao chinh 57 mm cua Chi-Ha, voi van toc đan thap nen suc xuyen giap đoi voi xe tang đoi phuong khong cao, đa đuoc thay the bang phao chinh 47 mm co van toc đan cao hon. Xe tang Kieu 97 trang bi phao chinh nay đuoc goi la phien ban Kieu 97 - kai Shinhoto.
Khung xe cua Chi-Ha Kieu 97 đa đuoc su dung đe tao ra nhieu thiet ke lien quan nhu xe cong binh, phao tu hanh, phao tu hanh chong tang, phao tu hanh phong khong. Cac kieu xe tang đuoc tao ra đe thay the va dua tren xe tang Kieu 97 nhu Chi-He Kieu 1, Chi-Nu Kieu 3, Chi-To Kieu 4 đa đuoc san xuat qua tre va do đo gan nhu khong tham chien trong Chien tranh the gioi thu hai. 


Lich su phat trien Khi xe tang hang trung Chi-Ro Kieu 89 đuoc đanh gia loi thoi tu nam 1935, đac biet la điem yeu ve toc đo, Luc quan Đe quoc Nhat Ban bat đau chuong trinh phat trien mot kieu xe tang hang trung moi. Kieu xe tang hang trung moi lay y tuong tu xe tang A6 cua Anh đuoc trang bi phao 47 mm. Yeu cau chinh đoi voi kieu xe tang moi nay la toc đo phai ngang bang voi kieu xe tang hang nhe moi nhu Ha-Go Kieu 95. Trong khi đo, hoa luc phao 57 mm va lop giap bao ve tuong đoi mong cua Kieu 89 van đuoc giu đe đam bao khoi luong nhe va gia thanh san xuat thap.
Tuy nhien đe tro thanh xe tang hang trung chinh thuc cua Luc quan Đe quoc Nhat Ban Chi-Ha Kieu 97 vap phai su canh tranh tu mot kieu xe tang hang trung khac cung cua Mitsubishi, Chi-Ni, nhe hon va re hon, cung trang bi phao chinh 57 mm nhu Chi-Ha nhung đong co chi co 135 ma luc so voi 170 ma luc cua Chi-Ha.
Tuy nhien khi Chien tranh Trung-Nhat bung no vao ngay 7 thang 7 nam 1937, ngan sach danh cho chien tranh cua Nhat Ban đuoc tang cuong nen cuoi cung Luc quan Nhat Ban đa chon Chi-Ha, tuy co gia thanh cao hon nhung co thiet ke tot hon tro thanh xe tang hang trung Kieu 97.


Ten goi Tu Chi la viet tat cua chu Chu-Sensha (xe tang hang trung trong tieng Nhat). Ha trong danh phap cua Luc quan Nhat, co nghia la kieu so 3. Kieu xe tang đuoc đanh so 97 la hai so cuoi cua nam hoang gia 2597, tuong đuong voi nam 1937 theo lich Gregorian. Do đo, "Chi-Ha Kieu 97" co the hieu la "Xe tang hang trung ra đoi nam 1937 kieu so 3".


Thiet ke = Phien ban đau =
Chi-Ha Kieu 97 co khoi luong 15 tan đuoc trang bi đong co diesel 12 xy-lanh lam mat bang khong khi, cong suat 170 ma luc (127 kW) o phia sau than xe va truyen đong thong qua truc chong chong đen hop so đau xe; hop so co bon so tien va mot so lui.
Toan bo than xe cua Kieu 97 đeu lap rap hoan toan bang phuong phap tan đinh. Lop giap bao ve mong theo y đinh cua Luc quan Nhat đe giam gia thanh va giu khoi luong nhe. Cho giap day nhat la giap nong phao day 33 mm va hai ben thap phao day 26 mm. Giap than day 20 mm va noi mong nhat la lop giap ben duoi than chi co 12 mm. Mac du theo tieu chuan xe tang thap nien 1930, lop giap bao ve nay khong đuoc xem la mong nhung khi chien tranh lan rong vao nam 1941, no tro thanh điem yeu lon. Hau qua la xe tang Kieu 97 de dang bi tieu diet khong chi boi xe tang đoi phuong ma con boi phao chong tang 37 mm, bazooka, luu đan chong tang va trong mot so truong hop, bo binh My con co the su dung ca sung may M2 Browning đe xuyen thung lop giap duoi cua Chi-Ha o cu li gan. Ben trong khoang chien đau đuoc phu cac tam đem amiang đuoc cho la đe muc đich cach nhiet.
Hoa luc cua Chi-Ha bao gom phao chinh 57 mm, co the nang len va ha xuong dao đong tu 11 đo đen -90 đo; mot khau sung may Kieu 97 7,7 mm phia sau thap phao va mot khau sung may Kieu 97 7,7 mm khac ben trai đau than xe. Chi-Ha co the mang theo tong cong 120 qua đan phao 57 mm (80 đan trai pha va 40 đan xuyen thep) va co so đan cua hai khau sung may la 2.350 vien. Thap phao co the quay 360 đo ca trai lan phai. Phao chinh 57 mm đuoc su dung cho muc đich yem tro bo binh tan cong hon la cho viec đau tang do van toc đan thap. Mot so xe tang Kieu 97 con đuoc gan them thiet bi tao khoi.
To lai cua Kieu 97 co bon nguoi, bao gom truong xe, xa thu thap phao, tai xe va xa thu sung may o than xe. Tai xe ngoi o ben phai đau than xe, lai xe theo su huong dan cua truong xe. Ben trai la xa thu sung may, kiem luon nhiem vu tho co khi. Thap phao danh cho truong xe va xa thu thap phao, truong xe lam nhiem vu kiem soat hoat đong va lien lac voi nhung xe tang khac bang tin hieu, co hoac vo tuyen.
He thong truyen đong cua Chi-Ha Kieu 97 ke thua tu Ha-Go Kieu 95 nhung co đen sau banh xe cao su thay vi bon, voi rang banh xich o phia truoc va banh đem o phia sau. Xe co ba banh đo xich. Moi cap banh chiu tai o giua đuoc gan mot đon khuya gia co boi lo xo ap luc bang thep va hai gia chuyen huong cung đuoc gan vao than xe theo cach thuc tuong tu bang đon khuya.


= Phien ban cai tien (Shinhoto Chi-Ha) =

Chi-Ha Kieu 97 voi phao chinh 57 mm đa the hien ro điem yeu trong cuoc đoi đau voi Hong quan Lien Xo tai Nac Mon Kham, khi ma phao tang 45 mm cua xe tang Lien Xo BT-7 va xe boc thep Ba-10 đa lam thiet hai nang cac xe tang Nhat. Do đo, phao tang Kieu 1 47 mm đa đuoc ra đoi voi thiet ke đoi trong voi phao tang 45 mm cua Lien Xo, voi van toc đan nhanh hon phao tang 57 mm nen suc xuyen thep cung đuoc gia tang.
Nhung chiec Chi-Ha Kieu 97 đuoc trang bi phao tang moi nay đuoc đoi ten thanh Kieu 97-Kai (nang cap) Shinhoto Chi-Ha (Chi-Ha voi thap phao moi). Viec san xuat Chi-Ha nang cap bat đau tu nam 1942. Viec lap đat khau phao moi dan đen phai thiet ke lai hinh dang thap phao, tuy nhien cac đac điem quan trong khac van đuoc giu nguyen, trong đo co lop giap bao ve.
Phao tang Kieu 1 47 mm đuoc trang bi đan trai pha va đan trai pha xuyen thep co kha nang chong tang tot hon phao 57 mm, nhung bu lai co nhuoc điem la đan trai pha 47mm khong co suc cong pha bang đan trai pha 57 mm (chi bang 1/3) dan den kem hieu qua khi đoi đau cac muc tieu khong phai xe tang. Shinhoto Chi-Ha co the mang theo 104 đan phao 47 mm, bao gom 38 vien đan trai pha va 66 vien đan trai pha xuyen thep. Mot điem moi nua cua Kieu 97-kai la to lai đuoc tang them mot nguoi, lam nhiem vu nap đan va đung phia sau phao thu thap phao. 


San xuat Xe tang hang trung Kieu 97 ban đau đuoc san xuat tai ba nha may: xuong vu khi Sagami, nha may Tokyo-Kiki cua Mitsubishi va nha may Kameari cua Hitachi, sau đo đuoc mo rong san xuat them bon nha may nua vao đau nam 1942.
So luong san xuat cua xe tang hang trung Kieu 97 va phien ban nang cap:
Xe tang Kieu 97 (phao 57 mm):

1938: 110
1939: 202
1940: 315
1941: 507
1942: 28
Tong cong: 1.162
Xe tang Kieu 97 nang cap (phao 47 mm):

1942: 503
1943: 427
Tong cong: 930
Tuy nhien tai lieu khac cho rang con so san xuat cua xe tang Kieu 97 nang cap khong the xac đinh đuoc. Co tong cong 958 khung xe đuoc san xuat tu thang 4 nam 1942 (thoi điem bat đau san xuat phao chong tang 47 mm) cho đen thang 3 nam 1944 khi viec san xuat ket thuc tai nha may Hitaichi. Tuy nhien, chi co 272 phao chong tang 47mm san xuat vao nam 1942 so voi 366 Chi-Ha đuoc san xuat tu thang 4 đen thang 12 nam 1942, do đo so luong xe tang Kieu 97 nang cap khoang 860 chiec. So lieu bao nhieu xe tang Kieu 97 cu đuoc nang cap len cung khong ro rang, tuy nhien co bang chung cho thay đa co 115 chiec đuoc nang cap, dien ra chu yeu vao nam 1945. 


Lich su chien đau = Chien tranh bien gioi Xo-Nhat =
Thang 5 nam 1939 tai mat tran Khalkhin Gol (Nac Mon Kham), Quan đoan Xe tang so 1 Nhat Ban do Thieu tuong Masaomi Yasuoka chi huy đuoc trang bi bon xe tang Kieu 97 moi. Mot chiec trong so đo đuoc chon lam xe tang chi huy cua trung đoan truong Trung đoan Xe tang so 3 Thieu ta Kiyotake Yoshimaru. Khi trung đoan nay tan cong mot cu điem đuoc bao boc boi day thep gai day đac, banh xich chiec xe tang Kieu 97 chi huy cua Yoshimaru bi mac ket. Chiec xe lui ve sau đuoc khoang hon 30 met thi bat đong hoan toan, tro thanh muc tieu cua nhung chiec xe tang BT-7 va phao chong tang Lien Xo. Đan phao Nga ban trung banh rang truyen đong, than xe va khu vuc đong co, lam chiec xe boc chay. Khi lua tran đen khu vuc chua đan, chiec xe tang phat no va khien cho thap phao no tung va vang ra xa. Xa thu xe tang may man song sot va chay thoat trong khi Trung đoan truong tu tran tai cho va xac đa đuoc tim thay sau sau tran đanh.
Trong vong bon ngay tai Khalkhin Gol, 42/73 xe tang Nhat Ban tai Khalkhin Gol đa bi loai khoi vong chien, hau het do xe tang đuoc trang bi phao 45 mm va phao chong tang cua Lien Xo.


= Chien tranh Thai Binh Duong giai đoan 1941-1942 =
Trong tran chien tai Ma Lai va Singapore, Quan đoan 25 cua tuong Yamashita Tomoyuki nhan đuoc 211 xe tang, bien che vao ba Trung đoan 1, 6 va 14. Ngay 11 thang 12 nam 1941, Trung đoan Xe tang so 1 (co 40 xe tang Chi-Ha Kieu 97 va 12 xe tang Ha-Go Kieu 95) đa choc thung phong tuyen Jitra. Gan mot thang sau đo vao ngay 7 thang 1 nam 1942, mot tran đau tang quan trong đa dien ra va cuoi cung Trung đoan Xe tang so 6 (co 10 xe tang Chi-Ha Kieu 97) đuoc 100 bo binh yem tro đa vuot qua song Slim phia bac Singapore. Singapore that thu vao ngay 15 thang 2 va viec su dung xe tang hieu qua la mot phan nguyen nhan chien thang cua Nhat Ban.
Tai Philippines, quan Nhat bat đau tan cong tan cong tai vinh Lingayen va Luzon tu thang 12 nam 1941 voi hai Trung đoan Xe tang so 4 va so 7. Đai ta Sonoda Seinosuke, Trung đoan truong Trung đoan Xe tang so 7 đa gui yeu cau đac biet ve Tokyo đe xin cho cac xe tang đuoc trang bi phao 47 mm đuoc đua đen Philippines, vi cac xe tang mang phao 57 mm khong đu suc xuyen thung lop giap cua xe tang hang nhe Hoa Ky M3 Stuart. Yeu cau nay đuoc đua đen xuong vu khi Sagami, trung tam phat trien xe tang chinh cua Nhat Ban roi đua đen Cong ty Mitsubishi, noi đang chuan bi cho ra đoi nguyen mau cua kieu xe tang hang trung moi Chi-He Kieu 1. Do Chi-He Kieu 1 chua the đua vao san xuat nen Mitsubishi đa cho sua đoi khung xe cua xe tang Kieu 97 đe gan thap phao 47 mm moi len va đa co muoi khung xe đuoc nang cap.
Mot đai đoi đac biet đa đuoc thanh lap duoi quyen Thieu ta Matsuoka su dung linh tang tu Trung đoan Xe tang so 2 va tien hanh huan luyen tren kieu xe tang moi tai truong Chiba. Ngay 29 thang 3 nam 1942, Đai đoi Matsuoka đen Philippines. Xe tang Kieu 97-kai xuat hien lan đau tien tren chien truong voi nam chiec tham gia cuoc đo bo len Corregidor vao rang sang ngay 5-6 thang 5 nam 1942.


= Chien tranh Thai Binh Duong giai đoan 1943-1945 =

Thang 10 nam 1942, Đai đoi Xe tang Đoc lap trang bi 12 xe tang Chi-Ha Kieu 97 voi to lai la cuu binh cua Đai đoi 4, Trung đoan Xe tang so 2 đa đo bo len Guadalcanal đe tham gia vao cuoc phan cong tai chiem hon đao. Nhung chiec xe tang nay dan đau cuoc tan cong cua quan Nhat bang qua song Matanikau trong Tran chien san bay Henderson đem ngay 23 thang 10 nhung hau het so xe tang nay đa bi phao chong tang 37 mm cua My tieu diet. Chi co 17 trong tong so 44 nguoi cua Đai đoi Xe tang Đoc lap con song sot sau tran đanh.
Tran Saipan la noi lan đau tien xe tang Shinhoto Chi-Ha cham tran voi xe tang M4 Sherman cua Hoa Ky. Rang sang ngay 17 thang 6 đa dien ra cuoc tan cong lon nhat cua cac xe tang Nhat trong Chien tranh Thai Binh Duong thuoc Trung đoan Xe tang so 9 nhung hoa luc bazooka va phao chong tang 37 mm cua Thuy quan luc chien My đa nhanh chong chan đung cuoc tan cong nay. Mot trung đoi xe tang Kieu 97 bi mac ket tai vung đam lay va sau đo cung bi xe tang My tieu diet.
Du đuoc trang bi phao chong tang 47 mm, Chi-Ha Kieu 97 van khong co đu kha nang đoi đau voi xe tang chu luc cua quan Đong Minh tai mat tran Thai Binh Duong la M4 Sherman khi ma đan phao chong tang cua M4 Sherman co the xuyen thung lop giap cua Kieu 97 tai bat ky cu li chien đau thong thuong nao trong khi nguoc lai Chi-Ha Kieu 97 chi lam đuoc đieu đo o cu li gan hoac nham vao lop giap hong mong. Do đo, cac phao thu xe tang Nhat luon đuoc lenh tranh khai hoa cang lau cang tot va xe tang thuong đuoc bo tri thanh cac u phao co đinh hoac trong trang thai phuc kich đe co the tan cong tu canh suon xe tang đoi phuong va tham chi ca dung man khoi.
Trong chien dich tai chiem Philippines cua Hoa Ky, lan đau tien va sau cung quan đoi Nhat đieu ca mot su đoan xe tang (Su đoan 2) chong lai quan My. Su đoan 2 co hon 200 xe tang hang trung Kieu 97, 20 xe tang hang nhe Kieu 95 va nhieu loai phao tu hanh moi. Tran chien xe tang đang chu y đau tien tai mat tran nay dien ra vao ngay 24 thang 1 nam 1945 tai San Manuel khi Trung đoan Bo binh so 161 Hoa Ky co phao tu hanh M7 va xe tang M4 yem tro tan cong thi tran co 40 xe tang Chi-Ha Kieu 97. Đan phao 105 mm đa lam mat lop son nguy trang cua cac xe tang Nhat va bo binh My dan chiem đuoc cac vi tri. Sang ngay 28 thang 1, 10 chiec xe tang con lai dan đau cuoc tan cong tu sat mau chong bi phao chong tang 37 mm tieu diet. Đen ngay 5 thang 3, Su đoan Xe tang so 2 Nhat Ban đa thiet hai tong cong 203 xe tang Kieu 97 va 19 xe tang Kieu 95. Mac du bi thiet hai nang nhung xe tang Nhat khong đong gop đuoc gi nhieu cho toan chien cuoc do chat luong qua kem va khong the tro thanh moi đe doa voi quan My.
Tai Iwo Jima, chi co mot phan Trung đoan Xe tang so 26 tham gia bao ve hon đao va chi huy cua đon vi nay, Đai ta Nishi Takeichi mong muon đuoc su dung nhung chiec xe tang Kieu 97 đe lam đon vi hoa luc co đong nhung sau đo đa buoc phai su dung lam cac u phao co đinh. Ca ba đai đoi 1, 2 va 3 cua đon vi nay đeu lan luot bi tieu diet. Trong Tran Okinawa, quan Nhat chi co 13 chiec xe tang Kieu 95 va 14 chiec xe tang Kieu 97 thuoc Trung đoan Xe tang so 27 phai đoi đau voi 800 xe tang My. Hau het so xe tang nay đa mat trong cuoc phan cong bat thanh cua quan Nhat ngay 4 va 5 thang 5.
Trong Chien dich Bao thang Tam, Hong quan Lien Xo đa huy đong hon 5.000 xe thiet giap, hon ca Tran Kursk trong khi phia Nhat chi co 2 lu đoan tang. Ket qua la Hong quan đa chiem đuoc 369 xe tang va 35 xe thiet giap Nhat trong toan bo chien dich.
Chi-Ha Kieu 97 cung đa tham gia vao tran đau tang cuoi cung cua quan đoi Nhat vao ngay 18 thang 8 nam 1945 khi 25 chiec Ha-Go va 39 chiec Chi-Ha thuoc Trung đoan Xe tang 11 đa khang cu Hong quan đanh chiem đao Shimushu thuoc Quan đao Kuril. Mac du Nhat Ban đa đau hang nhung chinh quyen Tokyo van cho phep luc luong tren đao phong thu neu bi tan cong. Đai ta Ikeda, trung đoan truong đa quyet đinh cho xe tang tan cong ngay bai bien, va bi phao chong tang cua Lien Xo diet 21 xe tang nhung Hong quan cung mat vai tram linh. Chien su tai đay keo dai cho đen ngay 20 thang 8.


= Sau Chien tranh the gioi thu hai =
Cac xe tang Nhat Ban bi Lien Xo chiem đuoc vao nam 1945 đa đuoc chuyen giao cho cac đong minh Lien Xo trong khu vuc. Cuoi nam 1949, Quan Giai phong Nhan dan Trung Quoc co trong tay 349 xe tang, chu yeu la xe tang Kieu 95 va Kieu 97 cua Nhat. Mot so luong nho xe tang Nhat đuoc chuyen đen cho Quan đoi Nhan dan Trieu Tien đe su dung cho huan luyen. 


Cac thiet ke lien quan = Xe tang hang trung =

Chi-He Kieu 1
Chi-He la kieu xe tang du tinh thay the cho Chi-Ha Kieu 97 voi thiet ke cai tien tu Kieu 97 voi viec tang đo day lop giap phia truoc, su dung nhieu hon ky thuat han va đong co manh hon. Tuy nhien chua bao gio tham gia chien đau.
Chi-Nu Kieu 3
Chi-Nu Kieu 3 co cau truc khung xe va he thong truyen đong giong nhu Kieu 97 nhung co thap phao lon hon va cung chua bao gio tham gia chien đau.
Chi-Ho Kieu 98
Đay la kieu xe tang chi moi tren thiet ke voi khung xe tuong tu xe tang Kieu 97.


= Phao tu hanh =
Ho-Ni I Kieu 1
Ho-Ni I Kieu 1 đuoc phat trien dua tren khung xe va đong co cua xe tang Kieu 97, thap phao gan mot Phao da chien Kieu 90 75 mm.
Ho-I Kieu 2
Phao tu hanh voi phien ban thu nghiem dua tren khung xe cua Kieu 97, trang bi phao Kieu 99 75 mm.
Ho-Ni III Kieu 3
Phao tu hanh su dung khung xe cua xe tang Kieu 97 voi cau truc thap phao kin, trang bi Phao da chien Kieu 90.
Ho-Ro Kieu 4
Phao tu hanh su dung khung xe cua phien ban xe tang Kieu 97 cai tien, trang bi Luu phao Kieu 38 15 cm.
Phao tu hanh trang bi hai phao
Phao tu hanh đuoc Hai quan Đe quoc Nhat Ban san xuat voi so luong nho, su dung khung xe cua xe tang Kieu 97 đe gan len đo hai phao 12 cm (120 mm).


Cac quoc gia su dung Đe quoc Nhat Ban
Luc quan Đe quoc Nhat Ban
Hai quan Đe quoc Nhat Ban
 Cong hoa Nhan dan Trung Hoa
Quan Giai phong Nhan dan Trung Quoc
 Cong hoa Dan chu Nhan dan Trieu Tien
Quan đoi Nhan dan Trieu Tien
 Trung Hoa Dan quoc


Ghi chu a. ^  Mot thu nghiem đuoc tien hanh cho thay đan chong tang cua phao chinh 57 mm cua xe tang Kieu 97 khong the xuyen thung lop giap cua M3 Stuart du o cu li nao hay o goc ban nao. Muon tieu diet đuoc M3, thu nghiem cho thay phai tap trung đan trai pha tan cong va trong đieu kien ly tuong.b. ^  Ngay 6 thang 4, Đai ta Sonoda Seinosuke, nguoi đe nghi đua xe tang kieu moi co phao 47 mm đen Philippines đa tu tran va chinh Thieu ta Matsuoka thay the ong chi huy Trung đoan Xe tang so 7.


Chu thich Tham khao Lien ket ngoai Trang web ve Luc quan Đe quoc Nhat Ban - Akia Takizawaw Luu tru ngay 15 thang 4 nam 2012 tai Wayback Machine
Trang web gioi thieu xe tang Nhat trong The chien thu hai
Thong tin ve Chi-Ha Kieu 97 tren trang web World War II Vehicles
Thong tin ve Chi-Ha Kieu 97 tren OnWar.com
Anh Chi-Ha Kieu 97 tren trang web military.cz
"The Most Effective Jap Tank" - Intelligence Bulletin, July 1945
Thong tin ve Chi-Ha Kieu 97 tren trang web History of War