Rung mua Amazon (tieng Bo Đao Nha Brasil: Floresta Amazonica hay Amazonia; tieng Tay Ban Nha: Selva Amazonica hay Amazonia) hay rung nhiet đoi Amazon, goi tat la Rung Amazon, la mot khu rung la rong đat am thuoc khi hau nong am o luu vuc Amazon cua Nam My. Khu vuc nay, đuoc goi la Amazonia hoac Luu vuc Amazon bao gom mot dien tich 7 trieu km² (1,7 ty mau Anh), trong đo rung mua chiem 5,5 trieu km² (1,4 ty mau Anh). Khu vuc nay nam trong lanh tho cua 9 quoc gia: chu yeu la Brasil (voi 60% rung mua), Peru (13%), va phan con lai thuoc Colombia (6%), Venezuela (6%), Ecuador (2%),Bolivia (7%), Guyana (3%), Surinam (2%) cung Guyana thuoc Phap (1%). Cac bang hoac tinh cua 4 quoc gia đuoc đat ten Amazonas theo ten khu rung nay. Rung mua Amazon chiem hon 50% rung mua con lai cua Trai Đat va bao gom mot dai rung mua nhiet đoi lon nhat va phong phu nhat ve loai cay, đong vat tren the gioi.
Rung mua Amazon la mot khu bao ton thien nhien tren the gioi. Đo la khu du tru sinh quyen cho loai nguoi. Chinh vi vay su bao ton cac loai đong vat quy hiem va cac loai tai nguyen, nhat la nguon tai nguyen sinh vat tai khu vuc nay đong vai tro trong viec bao ve su ton tai va phat trien cua the gioi loai nguoi.


Đa dang sinh hoc Rung nhiet đoi am uot la mot quan xa sinh vat phong phu nhat ve loai, va so voi cac rung mua nhiet đoi tai chau My thi phong phu ve loai hon cac rung đat am uot o chau Phi va chau A. Nhu la mot dai rung mua nhiet đoi lon nhat tai chau My, rung mua Amazon co su đa dang sinh hoc khong the so sanh. Khoang 10% so luong loai đa biet tren the gioi song tai rung mua Amazon. No hop thanh tap hop lon nhat cac loai đong, thuc vat con sinh ton tren the gioi.
Khu vuc nay la que huong cua khoang 2,5 trieu loai con trung, hang chuc nghin loai thuc vat, va khoang 2.000 loai chim cung thu. Toi nay, it nhat khoang 40.000 loai thuc vat, 3.000 loai ca, 1.294 loai chim, 427 loai thu, 428 loai đong vat luong cu, va 378 loai bo sat đa đuoc phan loai khoa hoc trong khu vuc nay. Khoang 20% loai chim tren the gioi song trong cac khu rung mua cua Amazon. Cac nha khoa hoc đa mo ta khoang 96.660-128.843 loai đong vat khong xuong song chi tai moi Brazil.
Su đa dang ve loai thuc vat la cao nhat tren Trai Đat voi mot so nha khoa hoc uoc tinh rang mot km² co the chua tren 75.000 kieu cay go va 150.000 loai thuc vat bac cao. Mot km² đat rung mua Amazon co the chua khoang 90.790 tan thuc vat con sinh ton. Sinh khoi thuc vat trung binh uoc đat 356 ± 47 tan/ha. Toi nay, uoc khoang 438.000 loai thuc vat co tam quan trong kinh te va xa hoi đa đuoc ghi nhan trong khu vuc voi nhieu loai hon nua van đang đuoc phat hien hay lap danh luc.
Khu vuc la xanh cua thuc vat va cay go trong rung mua dao đong khoang 25% nhu la ket qua cua cac thay đoi theo mua. Tan la xanh trai rong trong mua kho khi anh nang mat troi la cuc đai va sau đo bi thu hep lai trong mua am nhieu may. Cac thay đoi nay tao ra su can bang cacbon giua quang hop va ho hap.
Khu vuc rung mua nay cung chua mot so loai co the gay ra nhung moi nguy hiem cho con nguoi. Trong so cac đong vat san moi lon nhat co ca sau Caiman đen, bao đom My va tran anaconda. Trong khu vuc song, cac loai ca chinh đien co the phong ra đien gay choang hay lam chet nguoi, trong khi ca ho cung co the can va lam nguoi bi thuong. Hang loat loai ech ten đoc tiet ra cac chat đoc ancaloit ua mo qua thit cua chung. Tai đay cung co hang loat cac loai sinh vat ky sinh va cac tac nhan truyen benh dich. Cac loai doi quy sinh song trong cac rung mua va co the lan truyen virus benh dai. Cac benh nhu sot ret, sot vang da va sot xuat huyet Dengue cung co the bi nhiem phai trong khu vuc Amazon.


Chat pha rung Chat pha rung la su chuyen đoi cac khu vuc rung thanh khu vuc khong con rung. Cac nguon chinh cua chat pha rung tai Amazon la cac khu đinh cu cua con nguoi cung nhu su khai thac dien tich cho đat trong va đat canh tac. Cho toi đau thap nien 1960, viec tiep can phan ben trong cua rung bi cam đoan chat che, va ve co ban rung con kha nguyen ven. Cac trang trai thanh lap trong thap nien 1960 dua tren gieo trong cay luong thuc bang phuong phap chat va đot rung. Tuy nhien, nhung nguoi dan toi đay đinh cu đa khong the quan ly đong ruong va mua mang cua ho do đat đai nhanh chong mat đo mau mo cung nhu su xam lan cua co dai. Đat đai tai khu vuc Amazon chi co the tao ra nhung mua mang boi thu trong mot khoang thoi gian ngan, vi the nhung nguoi nong dan phai thuong xuyen di cu toi nhung khu vuc moi va don quang them nhieu đat đai. Cac hoat đong nong nghiep nhu the nay đa dan toi su phat quang rung va gay ra ton that moi truong rong lon.
Trong khoang thoi gian tu nam 1991 toi nam 2000, tong dien tich rung bi mat trong khu vuc Amazon tang tu 415.000 toi 587.000 km², voi phan lon dien tich rung bi chat pha bien thanh bai chan tha gia suc hay đat nong nghiep. Bay muoi phan tram đat đai truoc kia la rung tai Amazon, va 91% đat đai bi mat rung ke tu nam 1970, đuoc su dung đe lam bai chan tha gia suc. Ngoai ra, Brasil hien tai la nha san xuat hang thu hai tren the gioi ve đau tuong sau Hoa Ky. Cac nhu cau cua cac trang trai san xuat đau tuong đuoc dung đe hop le hoa va phe chuan nhieu du an van tai gay tranh cai ma hien tai đang đuoc phat trien trong khu vuc nay. Hai đuong cao toc đau tien chay xuyen qua rung mua đa lam tang su đinh cu va chat pha rung. Toc đo chat pha rung trung binh hang nam tu 2000 toi 2005 (22.392 km²/nam) la 18% cao hon so voi 5 nam truoc đo (19.018 km²/nam). Voi toc đo hien tai, trong hai thap nien thi rung mua Amazon se giam khoang 40%.


Bao ton va thay đoi khi hau Cac nha moi truong e ngai ve su mat đi tinh đa dang sinh hoc tu viec pha huy rung, cung nhu ve viec giai phong cacbon chua trong tham thuc vat, đieu nay lam gia tang su am len toan cau. Cac rung thuong xanh Amazon chiem khoang 10% nguon san sinh chinh yeu tren đat lien cua the gioi va cung khoang 10% nguon luu tru cacbon trong cac he sinh thai—co khoang 1,1 × 1011 tan cacbon. Rung Amazon uoc tinh tich luy khoang 0,62 ± 0.37 tan cacbon moi hecta moi nam trong giai đoan tu nam 1975 toi nam 1996.

Mot mo hinh may tinh ve thay đoi khi hau trong tuong lai gay ra boi buc xa khi nha kinh chi ra rang rung mua Amazon co the tro thanh khong on đinh trong cac đieu kien suy giam manh luong mua va gia tang nhiet đo, dan toi su mat đi su che phu rung mua gan nhu hoan toan vao khoang nam 2100. Tuy nhien, cac gia lap ve thay đoi khi hau trong luu vuc song Amazon trong nhieu mo hinh khac nhau la khong thong nhat trong uoc tinh cua chung ve luong mua, dao đong trong khoang tu tang yeu toi giam manh. Ket qua chi ra rang rung mua co the bi đe doa trong the ky XXI boi thay đoi khi hau cung voi viec chat pha rung. 
Vao thang 7 nam 1978, Hiep uoc hop tac Amazon (ACT), đuoc ky ket boi Bolivia, Brazil, Colombia, Ecuador, Guyana, Peru, Suriname va Venezuela, la mot van ban phap ly cong nhan ban chat xuyen bien gioi cua Amazon. Cho đen nhung nam 1970, bao ton moi truong khong gi hon la mot cam ket theo Tuyen bo Stockholm nam 1972 coi bao ve moi truong la mot trong nhung uu tien trong tuong lai cua nhan loai. ACT tai khang đinh chu quyen cua cac quoc gia Amazon va khuyen khich, the che hoa va huong dan hop tac khu vuc giua cac quoc gia nay. 

Nam 1989, nha moi truong C.M. Peters va 2 đong nghiep thong bao rang co su thuc đay kinh te va sinh hoc đe bao ve rung mua. Mot hecta tai khu vuc Amazon thuoc Peru đuoc tinh toan co gia tri 6.820 USD neu rung giu nguyen ven đe đuoc thu hoach on đinh lay qua, nhua mu va go; 1.000 USD neu đon ha đe lay go thuong mai (khong thu hoach on đinh); hay 148 USD neu dung lam bai chan tha gia suc.
Do cac lanh tho ban xu van tiep tuc bi pha huy boi su chat pha rung va nhung ke tan pha he sinh thai, chang han nhu cac cong đong nguoi ban xu Amazon thuoc Peru van tiep tuc bien mat thi cac cong đong khac, nhu nguoi Urarina, van tiep tuc tranh đau vi su sinh ton van hoa cua ho cung nhu cho so phan cac lanh tho rung cua ho. Trong khi đo, moi quan he giua cac loai linh truong phi nguoi trong su ton tai va bieu tuong hoa cua nguoi Nam My ban xu vung đat thap đa thu đuoc su chu y gia tang, do co cac co gang bao ton tren co so dan toc-sinh hoc va cong đong.
Tu nam 2002 toi nam 2006, vung đat bao ton trong rung mua Amazon đa tang gan gap ba va toc đo chat pha rung tai đo giam xuong toi 60%. Khoang 1.000.000 km² (250 trieu mau Anh) đa đuoc quy hoach thanh mot vai dang bao ton, bo sung them cho luong hien tai la 1.730.000 km² (430 trieu mau Anh)


= Giam sat tu xa =
Su dung cac du lieu giam sat tu xa cai thien đang ke kien thuc va hieu biet cua cac nha bao ton ve luu vuc Amazon. Voi cac phan tich che phu đat đai tren co so hinh anh ve tinh co gia thanh khong qua đat va khach quan, duong nhu la cong nghe giam sat tu xa se la mot phan khong the thieu trong viec đanh gia pham vi ton that cua viec chat pha rung trong luu vuc. Ngoai ra, giam sat tu xa la tot nhat va co le la cach thuc duy nhat đe nghien cuu Amazon o quy mo lon.
Su dung cong nghe giam sat tu xa đe bao ton Amazon cung đuoc cac bo lac ban xu trong luu vuc su dung đe bao ve cac vung đat bo lac cua ho khoi cac loi ich thuong mai. Su dung cac thiet bi GPS cam tay va cac chuong trinh nhu Google Earth, cac thanh vien cua bo lac Trio, nhung nguoi song trong rung mua mien nam Surinam, đa lap ban đo cac vung đat to tien cua minh đe giup tang cuong cac yeu sach lanh tho cua ho. Hien tai, phan lon cac bo lac trong luu vuc Amazon khong co cac ranh gioi đinh nghia ro rang, lam cho lanh tho cua ho de dang tro thanh muc tieu cua viec xam pham thuong mai cac nguon tai nguyen thien nhien. Thong qua cong nghe lap ban đo re tien, bo lac Trio hy vong co the bao ve đuoc vung đat to tien cua minh.
Nham lap ban đo chinh xac sinh khoi cua luu vuc Amazon va buc xa cacbon lien quan sau đo, thi viec phan loai cac giai đoan phat trien cay go trong cac phan khac nhau cua rung la quan trong. Nam 2006 Tatiana Kuplich đa phan chia cay go trong luu vuc Amazon thanh 4 the loai:

Rung thanh thuc.
Rung tai sinh [it hon 3 nam]
Rung tai sinh [tu 3 đen 5 nam tai phat trien]
Rung tai sinh [11 toi 18 nam phat trien lien tuc]..
Nha nghien cuu nay đa su dung su ket hop cua Radar đo mo tong hop (SAR) va Thematic Mapper (TM) đe đat chinh xac cac phan khac nhau cua luu vuc Amazon vao mot trong bon the loai noi tren.


= Anh huong cua kho han Amazon =
Nam 2005, mot so phan cua luu vuc Amazon đa trai qua thoi ky kho han te hai nhat trong vong 100 nam qua va co nhung chi thi cho thay nam 2006 la nam kho han ke tiep. Bai bao ngay 23-7-2006 tren bao The Independent cua Anh thong bao cac ket qua cua Trung tam nghien cuu lo hong rung chi ra rang rung Amazon o tinh trang hien tai cua no chi co the chiu đung đuoc 3 nam kho han. Cac kha khoa hoc tai Vien nghien cuu Amazonia quoc gia Brasil trong bai bao cho rang su kho han nay, cung voi cac hieu ung cua chat pha rung len khi hau khu vuc, đang đay rung mua ve phia "điem đinh" ma tai đo no bat đau tan lui khong the đao nguoc đuoc. Bai bao ket luan rang rung đang o bo vuc đe tro thanh xavan hay sa mac, voi cac hau qua tham hai cho khi hau the gioi.
Theo WWF, su ket hop cua thay đoi khi hau va chat pha rung lam tang hieu ung kho đi cua cac cay đa chet va lam tang cac vu chay rung.


Tranh cai lanh tho Mot so chinh khach va nha bao cho rang Amazon thuoc ve toan the loai nguoi, va vi the no nen la mot khu vuc quoc te. Nam 1989, Al Gore noi rang: "Contrary to what Brazilians think, the Amazon is not their property, it belongs to all of us." (Nguoc lai voi nhung gi nguoi Brasil nghi, Amazon khong phai la tai san cua ho, no thuoc ve tat ca chung ta). Co su tranh luan ve van đe nay trong gioi bao chi Brasil, chinh phu va cong đong xa hoi cho rang phat bieu nay gay ton hai toi chu quyen quoc gia.
Bai bao đang thang 5 nam 2008 tren New York Times voi tieu đe "Whose Rain Forest Is This, Anyway?" (Tuy nhien, rung mua nay la cua ai?) đa gay tranh luan tai Brasil buoc tong thong Brasil, ong Lula phai tra loi "the Amazon belongs to Brazilians" (Amazon thuoc ve nguoi Brasil) va sau đo la phan ung manh me hon: "North Americans have no moral authority to complain about Amazonia, they point fingers dirty with oil." (Nguoi Bac My khong co quyen tinh than đe phan nan ve Amazonia, ho chi tro nhung ngon tay ban thiu voi dau)
Co tranh cai trong cong đong nguoi Brasil rang neu Amazon bi xam pham thi đieu đo co dan toi chien tranh hay khong. Bien gioi Amazon thuoc Brasil hien do quan đoi Brasil tuan tra va bao ve.


Xem them Amazon thuoc Peru
Amanye
Luu vuc Amazon
Song Amazon
Rung Đai Tay Duong
Thay đoi khi hau
Bao ton
Nguoi ban xu tai Brasil
Nguoi co lap
Am len toan cau
Sistema de Vigilancia da Amazonia
Bandeirantes
Belem
Iquitos
Manaus
The loai:Nguoi Amazon


Ghi chu Tham khao Sheil, D. (2002). Wunder S. (bien tap). "The value of tropical forest to local communities: complications, caveats, and cautions". Conservation Ecology. Quyen 6 so 2. tr. 9. Ban goc luu tru ngay 11 thang 10 nam 2008.
"Deforestation." World Geography. Columbus, Ohio: McGraw-Hill/Glencoe, 2000. 202-204


Lien ket ngoai Documentary: About Tristes Tropiques Luu tru ngay 15 thang 9 nam 2006 tai Wayback Machine
Documentary: War of Pacification in Amazonia Luu tru ngay 22 thang 12 nam 2008 tai Wayback Machine
Woods Hole Research Center
Journey Into Amazonia
The Amazon: The World's Largest Rainforest
WWF in the Amazon rainforest
RainforestWeb.org - World Rainforest Information Portal Luu tru ngay 20 thang 5 nam 2009 tai Portuguese Web Archive (South America Luu tru ngay 25 thang 2 nam 2021 tai Wayback Machine)
Amazonia.org.br Luu tru ngay 22 thang 4 nam 2007 tai Wayback Machine Good daily updated Amazon information database on the web, held by Friends of The Earth - Brazilian Amazon.
amazonia.org Sustainable Development in the Extractive Reserve of the Baixo Rio Branco - Rio Jauaperi - Brazilian Amazon.
Amazon-Rainforest.org Information about the amazon rainforest, its people, places of interest, and how everyone can help.
Siamazonia - Sistema de Informacion de la Diversidad Biologica y Ambiental Peruvian Amazonia Information Facility
IIAP - Instituto de Investigaciones de la Amazonia Peruana (Peruvian Amazonia Institute for the Investigation)
Instituto Nacional de Pesquisas da Amazonia (National Institute of Amazonian Research)
Deforestation in the Brazilian Amazon - year by year data
Amazon Alliance Information about the indigenous peoples of the Amazon rainforest and their struggles to protect their homeland.
US blocks forest protection plan
Photos / Pictures of the Amazon Rainforest