Tham nhung (Tieng Anh: corruption) la hanh vi loi dung quyen hanh đe gay phien ha, kho khan va lay cua dan. Cung voi tham nhung la tham o (Tieng Anh: embezzlement) la hanh vi loi dung quyen hanh đe lay cap cua cong. Tham nhung va tham o la mot he qua tat yeu cua nen kinh te kem phat trien, quan ly kinh te - xa hoi long leo tao ra nhieu so ho cho cac hanh vi tieu cuc, hien tuong tham nhung va cac te nan co đieu kien phat trien va tai đo mot phan quyen luc chinh tri đuoc bien thanh quyen luc kinh te.
Tham nhung va tham o lam cham su phat trien kinh te - xa hoi, lam giam long tin cua cong dan vao nha nuoc va đen chung muc nao đo no gay mat on đinh chinh tri, kinh te - xa hoi.


Nguon goc tham nhung va tham o Tham nhung xuat hien tu rat som tu khi co su phan chia quyen luc va hinh thanh nha nuoc. Co y kien cho rang tham nhung, tham o bat nguon tu nen van hoa đe cao loi ich ca nhan, coi trong bieu xen. Y kien khac cho rang xa hoi thay đoi cac chuan muc ve đao đuc, nen kinh te bien đoi manh khien long tham cua con nguoi gia tang, sinh ra tham nhung, tham o.
Tham nhung va tham o thuong xuat hien nhieu hon tu cac nuoc co nen kinh te kem phat trien hoac co muc thu nhap binh quan đau nguoi thap. Tai cac nuoc nay, do luat phap long leo va thu nhap tu viec lam cong chuc con thap nen nhieu nguoi thuong co y đo nam cac cuong vi cao trong hang ngu lanh đao đe tham nhung. Đoi voi mot so nuoc kinh te phat trien, co muc thu nhap binh quan đau nguoi cao, mot so ca nhan co so huu tai san lon moi bat đau tham gia chinh truong đe lam lanh đao, nen ho it co đong co đe tham nhung tai san hon (nhung nguoc lai ho se đong co đe tham nhung chinh sach cao hon)


Cong cu nhan dang Cac tac gia trong cuon sach Tools to support transparency in local governance (Cong cu ho tro cho tinh minh bach trong cong tac cai tri o đia phuong) đa xac đinh ra quy luat hoat đong cua tham nhung trong thuc te cong quyen duoi dang cong thuc tam dich nhu sau:
Tham nhung (Corruption) = Đoc quyen (Monopoly) + Bung bit thong tin (Discretion) - Trach nhiem giai trinh (Accountability).
Theo cong thuc tren, co the de dang nhan dang tham nhung trong cac bieu hien cua no: thua đoc quyen, thua bung bit thong tin, thieu (phi) trach nhiem giai trinh.
Mot cong cu nhan dang khac dua theo cong thuc cua C. Stephan tam dich nhu sau:
Tham nhung (Corruption) = Đoc quyen (Monopoly) + Bung bit thong tin (Discretion) - Tinh minh bach (Transparency) - Đao đuc luan ly (Morality)
Theo đo, tham nhung dua tren 4 yeu to, la đoc quyen cung voi bung bit thong tin va thieu đi su minh bach, thieu đao đuc. 

Đoc quyen: Mot he thong (thuong la chinh quyen) so huu phan lon hoac toan bo tai san, va chi phoi thi truong ma khong thong qua quy luat thi truong.
Bung bit thong tin: Nam quyen chi phoi thong tin, tham chi đinh huong va lua doi du luan.
Tinh minh bach: Minh bach trong chinh sach hanh chinh cong, cac chi phi cong, va minh bach trong đau thau du an cong.
Đao đuc luan ly: Nang luc đao đuc luan ly cua nguoi tham gia vao he thong, nang luc nay đe nhan biet đieu đung sai, va co kha nang lam đieu đung tranh đieu sai.
Cong cu nhan dang tham nhung cho thay đuoc ban chat cua tham nhung, ma con nguoi la yeu to quan trong tham gia vao.


Tham nhung chinh sach (Lobby) Tham nhung chinh sach khong nham đen viec chiem đoat tai san cong nhu tham nhung thong thuong, ma nham tac đong len qua trinh ra quyet sach ve mot van đe nao đo đe chinh sach đo co loi cho đoi tuong.
O mot khia canh nao đo, nhung kieu "chay" giay phep, "chay" du an cua cac doanh nghiep Viet Nam co the xem la mot phan cua tham nhung chinh sach. Nhung trong khi o Viet Nam hoat đong nay bi xem la bat hop phap, tai cac nuoc nhu Hoa Ky, Anh... no đuoc goi la van đong hanh lang (Lobby) va đuoc coi la hop phap.
Tham nhung o nhieu nuoc phat trien đuoc thuc hien mot cach tinh vi duoi nhung vo boc hop phap voi danh nghia lobby. Đo la viec gian tiep đua hoi lo bang nhieu hinh thuc hop phap nhu thong qua viec quyen gop, ung ho quy cho cac chien dich cua cac chinh tri gia, cac nghi si... To chuc Minh bach đa len tieng canh bao ve thuc trang van đong hanh lang thao tung cac quyet sach cua gioi lanh đao chau Au, nhung kho co the trung phat cac hinh thuc tham nhung chinh sach neu chau Au khong cai cach luat van đong hanh lang, do đay la hoat đong đuoc coi la hop phap..
Nhung vu lobby noi tieng:

Hang Pepsi đa dung nhieu uu đai đe tao dung quan he tot voi nghi sy Richard Nixon. Khi len lam tong thong My, Nixon đa chi thi go bo het may tu đong ban Coca trong dinh tong thong va thay vao đo la Pepsi. Đen luot hang Coca-Cola cung lam chieu tuong tu voi Jimmy Carter. Sau khi Carter len lam tong thong, ong cung chi thi go bo het may ban Pepsi trong dinh tong thong va thay bang Coca.
Trong tham hoa dau loang tren Vinh Mexico vao thang 4-2010, cac nha lam luat đang Dan chu bat đau ban bac ve so tien hop ly ma cong ty lam tran dau phai đong phat. Hang BP chi 8,43 trieu USD trong nam 2011 đe van đong cac nha lam luat "thay rang" tham hoa tran dau khong phai xuat phat tu nguyen do chu quan cua cong ty. Nam 2011, ho tra The Duberstein Group 400.000 USD đe lobby cac nha đieu tra vu tran dau, va chi 90.000 USD cho Stuntz, Davis & Staffier đe giup van đong Quoc hoi đieu chinh Đao luat "Offshore Moratorium", chi 320.000 USD cho The Podesta Group đe van đong cac nha lam luat cho phep cong ty khai thac tro lai o Vinh Mexico. Khong chi giup giam nhe cac hinh phat, to The New York Times hoi thang 3 cho rang nhung đong tien lobby con giup BP gianh đuoc loi lon trong viec đau thau nhung gieng dau va khi đot o Vinh Mexico khi Chinh quyen tong thong Barrack Obama đau gia moi thau cac gieng dau/khi đot o đo vao thang 12-2011.


Thuc trang tham nhung tren the gioi Theo To chuc Minh bach Quoc te, mot to chuc phi chinh phu, cong bo ngay 18 thang 10 nam 2005 [1] co toi 2/3 trong 159 nuoc đuoc tham do co tinh trang tham nhung nghiem trong.

Cac nuoc Bac Au đuoc đanh gia la tot nhat: Iceland (1), Phan Lan va New Zealand (2), Đan Mach (4), Thuy Đien (6) va Na Uy (8). Cac nuoc ngheo cung chinh la nhung nuoc co tinh trang tham nhung va tham o nang đoi so: Bangladesh va Tchad (158). Tiep đo la Haiti, Myanmar va Turkmenistan, Nigeria, Guinea Xich Đao, Cote d'Ivoire, Angola cung la nhung nuoc co chi so nhan thuc tham nhung thap (tu 1,7 đen 2 điem).
Chau A: Singapore (5), Hong Kong (15), Nhat Ban (21), Đai Loan (32), Malaysia (39), Han Quoc (40), Thai Lan (59), Trung Quoc (78), An Đo (88), Philippines (117) va Indonesia (137). Trong đo Viet Nam (107) cung hang voi Belarus, Eritrea, Honduras, Kazakhstan, Nicaragua, Palestine, Ukraina, Zambia va Zimbabwe.
Theo mot nghien cuu cua Ngan hang The gioi (World Bank), hang nam tren the gioi co khoang 1.000 ty USD bi tham nhung duoi dang đua hoi lo.
Theo to chuc TI, chi rieng o chau Phi hang nam co khoang 148 ty USD đa bi mat hay that thoat do te tham nhung gay ra, tuong đuong voi 1/2 khoan no nuoc ngoai cua luc đia nay. (Theo con so no nuoc ngoai cua Quy Tien te Quoc te (IMF), chau Phi no nuoc ngoai khoang 248 ty USD).
Chu tich cua To chuc Minh bach Quoc te, Peter Eigen, nhan xet: "Tham nhung la nguyen nhan chinh cua đoi ngheo khoa chat nguoi dan trong vong ngheo kho."


Nhung chinh tri gia tham nhung, tham o To chuc Minh bach Quoc te vua lap danh sach nhung chinh tri gia tham nhung nhat trong nhung thap ky 1990 (13 thang 10 nam 2005)

Đung hang đau trong danh sach la cuu Tong thong Mobutu Sese Seko cua Cong hoa Dan chu Congo, bien thu 5-8 ty đo la; cuu Tong thong Suharto cua Indonesia, tai san gan bang mot nua tong san pham quoc noi cua Indonesia; cuu Tong thong Ferdinand Marcos cua Philippines bien thu 100 ty đo la (theo bao cao cua uy ban trong sach phu tong thong Philippines); va cuu Tong thong Alberto Fujimori cua Peru, bien thu hang tram trieu đo.


Bien phap chong tham nhung va tham o Nhieu quoc gia hop tai Lien Hop Quoc ve chong tham nhung đeu thong nhat cho rang su minh bach la mot bien phap chong tham nhung huu hieu nhat.
Cong cu chien đau tham nhung, tham o  = Minh bach khieu nai cua dan chung + Minh bach ngan sach, tai chinh + Minh bach mua sam
Cong uoc Lien Hop Quoc phong chong tham nhung co hieu luc tu thang 12 nam 2005, se tao ra mot khuon kho phap ly quoc te trong viec chong lai tham nhung, thu hoi lai nhung khoan tien bi tham nhung, thuc đay ngan hang va cac to chuc tai chinh co nhung hanh đong chong rua tien, cho phep cac quoc gia thanh tra cac cong ty nuoc ngoai va ca nhan ma co dinh dang toi tham nhung tai nuoc cua minh, cam viec đua hoi lo cua cac quan chuc nuoc ngoai.
Loai bo tham nhung, tham o va thuc hien cai cach viec nhan tien tai tro la nhung đieu quan trong đe cac khoan ho tro tai chinh, tai tro hieu qua hon va đe muc tieu phat trien kinh te cua the gioi đuoc thanh cong ong David Nussbaum, giam đoc đieu hanh TI noi: "Tham nhung, tham o khong phai la mot tham hoa tu nhien. Đo la nhung khoan an cap co hoi đuoc tinh toan tu nhung ke tham lam. Cac nha lanh đao phai cai thien cach lam viec, thong thoang va tin cay hon thay vi chi hua suong".
Ngay Quoc te chong tham nhung la ngay 09 thang 12.


So lieu đieu tra tham nhung Tu nam 1995, To chuc Minh bach Quoc te (Transparency International - TI) đa cong bo mot chi so nhan thuc tham nhung (Corruption Perceptions Index - CPI) hang nam xep thu tu cac quoc gia tren the gioi theo "muc đo tham nhung ma đuoc nhan thuc ton tai trong cac gioi cong chuc va chinh tri gia". To chuc đinh nghia tham nhung la "lam dung chuc vu cong đe huong tu loi".


Trung phat Tham nhung la mot toi loi gay hai cho quoc gia va la mot trong cac nguyen nhan gay ra nan đoi ngheo cho nguoi dan nhung no đuoc hieu khac nhau tuy theo tung thoi ky, tuy theo quan điem cua giai cap cam quyen cung nhu y thuc quyen loi cua cong dan ma co cac bien phap trung phat khac nhau trong lich su:

O thanh Athena trong thoi Hy Lap co đai, cac quan chuc tham nhung se bi tuoc quyen cong dan va quyen tham gia vao cac to chuc chinh tri cua thanh bang vi theo luat, viec nhan hoi lo đang phai chiu su o nhuc va ruong bo ma bi tuoc quyen cong dan cung nhu viec bi huy bo sinh mang chinh tri la hinh phat o nhuc đoi voi dan Hy Lap co đai. Cung co khi ho bi tu hinh.
O Byzantium vao the ki thu 11, cac quan chuc tham nhung thuong bi lam cho mu mat va bi thien. Ben canh viec chiu đon va bi lam cho mu mat, nhung ke nhan hoi lo thuong bi đay ai, con tai san cua ho thi bi tich thu sung cong. Hinh phat thien khong phai do phap luat quy đinh ma la ket qua cua viec xuc pham va si nhuc cong chung.
Cong hoa La Ma ap dung hinh phat xu tu đoi voi nhung quan toa nhan hoi lo theo bo luat hop phap đau tien cua nuoc cong hoa Twelve Tables.
O Hoa Ky thoi moi thanh lap nguoi nhan hoi lo phai đi tu hoac nop phat.
O Trung Quoc, tham nhung bi phat tu, o muc nghiem trong thi se bi tu hinh. Moi nam, Trung Quoc tu hinh hang chuc quan chuc tham nhung, trong đo co ca nhung quan chuc o cap cao trong chinh quyen.
O Viet Nam nguoi nhan hoi lo se đuoc giam nhe toi neu nop lai tien hoi lo. Theo Bo Luat hinh su 2015 bo sung boi Điem r Khoan 1 Đieu 2 Luat sua đoi Bo luat Hinh su 2017 can bo tham nhung bi phat tu, o muc nghiem trong thi se bi tu hinh, nhung trong thuc te hiem khi muc an nay đuoc ap dung. Tu sau nam 2015, do tham nhung ngay cang tang cung nhu du luan xa hoi buc xuc, mot so can bo tham nhung cung đa bi tuyen an tu hinh.
Vao nam 1923, co mot lan, toa an Moskva xu nhe mot vu an hoi lo, lanh tu Lenin lien viet trong mot buc thu: "Khong xu ban bon an hoi lo ma xu nhe nhu the, la mot viec đang xau ho cho nhung nguoi cong san, nhung nguoi cach mang...".


Xem them Ong lon (chinh tri hoc)
Tham nhung tai Viet Nam
Chong tham nhung o Singapore
Vu be boi 1Malaysia Development Berhad


Chu thich Lien ket ngoai Tieng Anh

Hiep đinh Chong tham nhung cua Lien hiep quoc tai Law-Ref.org Luu tru ngay 26 thang 2 nam 2010 tai Wayback Machine
Transparency International
Tool to analyze anti-corruption and institutional reform
Tieng Viet

Chuyen trang chong tham nhung Luu tru ngay 29 thang 9 nam 2006 tai Wayback Machine o Vietnam Net
Du thao luat phong chong tham nhung Luu tru ngay 22 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine
Tham nhung: Chong the nao cho hieu qua?
6 nhom giai phap chong tham nhung Luu tru ngay 3 thang 11 nam 2005 tai Wayback Machine
Chong tham nhung khong co loi giai?
Tham nhung giup bao ve quyen luc
Chong Tham Nhung Thong Qua Quan tri Quoc gia Theo Nguyen Tac Dan Chu Luu tru ngay 12 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine
Chuyen đoi van hoa tham nhung Luu tru ngay 22 thang 5 nam 2007 tai Wayback Machine
Cong Thong tin Phong Chong Tham Nhung Luu tru ngay 7 thang 5 nam 2009 tai Wayback Machine Cong thong tin chinh thuc Chong Tham Nhung cua chinh phu Viet Nam
Chong tham nhung - cuoc chien "lien thoi đai"
Luat Phong chong tham nhung va nhung đieu can biet Luu tru ngay 5 thang 4 nam 2018 tai Wayback Machine