Thanh co Ninh Binh hay thanh Ninh Binh la mot thanh luy, phao đai quan su đuoc xay dung duoi thoi nha Nguyen tai tinh Ninh Binh, Viet Nam. Vi tri thanh co Ninh Binh ngay nay phan lon la khu vuc Cong vien Thuy Son va khu danh thang Nui Non Nuoc, phuong Hoa Lu (truoc đay la phuong Thanh Binh, thanh pho Ninh Binh), tinh Ninh Binh. Thanh co Ninh Binh va vung đat tien than cua no đa tung la trung tam, li so cua tran Son Nam, roi tinh Ninh Binh qua nhieu nam, sau khi Ly Thai To doi đo tu thanh Hoa Lu ra thanh Đai La nam 1010.


Lich su Vung đat chan nui Non Nuoc xua la ben song Van Sang, noi đay vao nam 980, Duong Van Nga đa trao ao long bao cho Le Hoan, suy ton ong len ngoi hoang đe lap ra trieu Tien Le va tien đua ong hanh quan đi đanh quan Tong xam luoc. Nam 1091, tren đinh nui Non Nuoc, nha Ly cho xay Thap Linh Te. Khu vuc ben Van Sang noi nga ba song Van – song Đay la Phuc Thanh Hai cang duoi cac trieu Ly - Tran. Duoi thoi Tran, Truong Han Sieu đa cho khac bai "Duc Thuy Son linh te thap ky" len suon nui ben phai loi đi va đat ten nui Duc Thuy. 
Thoi Le so, khi Thua tuyen Son Nam đoi lam Tran Son Nam, vung đat Van Sang nay đuoc chon lam tran li, thu phu cua tran Son Nam rong lon. Thoi Le Trung hung, khi trieu đinh đem hai phu Truong Yen va Thien Quan nhap vao đat Thanh Hoa ngoai, vung nay thuoc lang Đai Đang, tran li Van Sang cua Thanh Hoa ngoai tran, sau la đat kho cua nha Le, co trong tre, truc bao quanh. Vua Le Hien Tong cung dung Ly Cung o nui đe phong khi vua chua đi tuan hanh len nui. Khi keo quan ra Bac tieu diet quan Thanh, Nguyen Hue cung đa đat tong hanh dinh o duoi chan nui Duc Thuy. Đau thoi Nguyen, trieu đinh đoi Thanh Hoa ngoai tran lam đao Thanh Binh, đen nam 1822 thoi Minh Mang đoi lam đao Ninh Binh, va nam 1823, Minh Mang đa cung cac quan lai ban ve viec xay thanh Ninh Binh. Mot nam sau, vao nam 1824, o vung đat duoi chan nui Duc Thuy, nha Nguyen đa cho xay tinh thanh Ninh Binh bang gach ke ngay vao nui, lay nui lam mot phan goc thanh ve phia hai bo song Đay va song Van. Theo Đai Nam thuc luc, trieu đinh "lay 2.000 nguoi linh co Ngu kinh lam viec, hang thang cho luong tien, cung cac mon an tu theo nhu le đap thanh Quang Binh". Nam 1833, trong cuoc noi day Le Duy Luong, thanh bi quan khoi nghia vay ham. Nam Thieu Tri thu hai (1842) vua cho đap nu tuong va dung xuong sung tren nui.

Thanh Ninh Binh tro thanh li so cua tinh Ninh Binh. Ngay 5 thang 12 nam 1873, Phap chiem thanh Ninh Binh chi voi 8 quan (gom vien si quan Hautefeuille, sau thuy thu va mot tho may nguoi An Nam), va cam co len ky đai thanh tren đinh Nui Non Nuoc, du trong thanh co 1.700 linh phong thu.  Linh trieu đinh trong thanh lap tuc bi lenh rut khoi thanh khong đuoc mang theo vu khi, va ho đa tuan theo. So luong vu khi thu đuoc rat lon: 46 khau đai bac, hang chuc khau sung xoay, hang tram khau sung truong, hang ngan giao mac va mot luong lon thuoc sung. Trong ham thanh, Hautefeuille cung phat hien mot so luong rat lon tien đong xau chuoi. Ong nhanh chong bat đau đieu hanh tinh va bo nhiem quan lai moi.
Thoi Phap thuoc, quanh khu vuc thanh Ninh Binh nguoi Phap cho xay cac cong trinh khac nhu dinh quan cong, cau Cha La, pho Nha Tho, pho Cau Lim, pho Cha Sau, pho Gia Nua..., bien Ninh Binh thanh trung tam giao thuong sam uat, gop phan quan trong vao đoi song kinh te, van hoa xa hoi cua nguoi dan đia phuong va cac tinh lan can nhu Nam Đinh, Ha Nam, Thanh Hoa... Ngay 7 thang 11 nam 1929, Luong Van Tuy va Nguyen Van Hoan vuot cac đon bot Phap xay dung quanh thanh va cam co đo bua liem len ky đai đinh nui Non Nuoc nhan ky niem Cach mang thang Muoi Nga, gay chan đong chinh quyen Đong Duong.
Ngay 20 thang 8 nam 1945, thanh Ninh Binh đa bi Viet Minh chiem đong trong Cach mang Thang Tam. Tai đay, ngay 25 thang 8 nam 1945, chinh quyen moi cua tinh Ninh Binh ra mat quoc dan. Trong chien tranh Đong Duong, thuc hien chu truong tieu tho khang chien, thanh Ninh Binh va nhieu cong trinh khac đa bi nguoi dan pha huy.


Kien truc Thanh tinh Ninh Binh đuoc xay dung bang gach. Chu vi 393 truong, 9 thuoc; tuong thanh cao 9 thuoc. Mat sau thanh dua vao nui đe lam thanh, trung xuong la song lon, chu vi mat thanh tinh ca u thanh la 383 truong 6 thuoc, u thanh cao 1 thuoc 9 tac, gom 70 lo ban va hoc đat phao; u thanh tren đinh Nui Non Nuoc chu vi 13 truong 8 thuoc 9 tac. Thanh co ba cua o phia Đong, Tay, Nam. Ben ngoai thanh, phia truoc (phia nam thanh/Cua Nam/Cua Trung) va ben trai (cua Ta/cua Đong), đeu co hao rong 4 truong, sau 8 thuoc. phia sau (nui Thuy o phia Bac) va ben phai (cua Huu o phia Tay) co song (tuc song Van Sang va song Đay) lam hao tu nhien. Trong thanh, trung tam la Nha mon quan lanh binh; lai co ca nha nguc đe giam giu nhung ke pham toi. Ngoai ra con co chua Non Nuoc (Son Thuy tu), đen Tam Toa; co cuc thuong tien. Sau lung co nui Canh Dieu an. Theo Truong Vinh Ky (1876) thi "thanh coi nguy nga đep đe lam". 
Vi nui Non Nuoc đuoc lay lam mot phan goc thanh Ninh Binh nen ngon nui nay con co ten "Ho Thanh son". Nam 1842, Thieu Tri cho xay tuong bao quanh va đap u tuong va cho đat phao o tren nui, đong coc rao bo song đe giu chan thanh. Nui Hoi Hac nam o phia huu trong thanh. Thoi Phap thuoc, Nghinh (Nghenh) Phong Cac tren đinh Nui Non Nuoc, vi tri la u thanh Ninh Binh thoi Nguyen, đuoc trung dung lam trai linh. Sau nay, nam 1961, Nghenh Phong Cac đuoc nha nuoc Viet Nam xay dung lai.
Vi tri Thanh co Ninh Binh ngay nay phan lon nam tren khu vuc Cong vien Thuy Son tren đia ban phuong Van Giang, thanh pho Hoa Lu, tinh Ninh Binh. Tuy nhien, cac dau tich thanh hien nay hau nhu khong con.


Xem them Nui Non Nuoc
Co đo Hoa Lu


Tham khao = Chu thich =


= Thu muc =
Quoc su quan trieu Nguyen (2006), Đai Nam Nhat thong chi, NXB Thuan Hoa
Romanet du Caillaud, Frederic (1880). Histoire de l'intervention francaise au Tong-king de 1872 a 1874.
d'Estampes, Louis (1885). Sur les bords du Fleuve Rouge.
Societe academique indochinoise (1879). Memoires de la Societe academique indochinoise, Volume 2. Challamel.