Trai Đat, hay con goi la Đia Cau hoac Qua Đat, hanh tinh xanh, hanh tinh, qua bong xanh (chu Han: 地球), la hanh tinh thu ba tinh tu Mat Troi, đong thoi cung la hanh tinh lon nhat trong cac hanh tinh đat đa cua he Mat Troi xet ve ban kinh, khoi luong va mat đo cua vat chat. Trai Đat con đuoc biet ten voi cac ten goi "hanh tinh xanh", la nha cua hang trieu loai sinh vat, trong đo co con nguoi va cho đen nay no la noi duy nhat trong vu tru đuoc biet đen la co su song. Hanh tinh nay đuoc hinh thanh cach đay khoang 4,55 ty nam va su song xuat hien tren be mat cua no khoang 1 ty nam truoc. Ke tu đo, sinh quyen, khi quyen cua Trai Đat va cac đieu kien vo co khac đa thay đoi đang ke, tao đieu kien thuan loi cho su pho bien cua cac vi sinh vat ua khi cung nhu su hinh thanh cua tang ozon-lop bao ve quan trong, cung voi tu truong cua Trai Đat, đa ngan chan cac buc xa co hai va cho che cho su song. Cac đac điem vat ly cua Trai Đat cung nhu lich su đia ly hay quy đao, cho phep su song ton tai trong thoi gian qua. Nguoi ta uoc tinh rang Trai Đat chi con co the ho tro su song them 1,5 ty nam nua, truoc khi kich thuoc cua Mat Troi tang len (tro thanh sao khong lo đo) va tieu diet het su song.
Be mat Trai Đat đuoc chia thanh cac mang kien tao, chung di chuyen tu tu tren be mat Trai Đat trong hang trieu nam. Khoang gan 71% be mat Trai Đat đuoc bao phu boi cac đai duong nuoc man, phan con lai la cac luc đia va cac đao. Nuoc la thanh phan rat can thiet cho su song va cho đen nay con nguoi van chua phat hien thay su ton tai cua no tren be mat cua bat ki hanh tinh nao khac ngoai tru sao Hoa (Hoa Tinh) la co nuoc bi đong bang o hai cuc. Tuy nhien, nguoi ta co chung cu xac đinh nguon nuoc co o Sao Hoa trong qua khu, va co the ton tai cho toi ngay nay. Loi cua Trai Đat van hoat đong đuoc bao boc boi lop manti ran day, lop loi ngoai long tao ra tu truong va loi sat trong ran.
Trai Đat tuong tac voi cac vat the khac trong khong gian bao gom Mat Troi va Mat Trang. Hien quang thoi gian Trai Đat di chuyen het mot vong quanh Mat Troi bang 365,2564 lan quang thoi gian no tu quay mot vong quanh truc cua minh. Khoang thoi gian nay bang voi mot nam thien van tuc 365,2564 ngay trong duong lich. Truc tu quay cua Trai Đat nghieng mot goc bang 23,44° so voi truc vuong goc voi mat phang quy đao, tao ra su thay đoi mua tren be mat cua Trai Đat trong mot nam chi tuyen. Mat Trang, ve tinh tu nhien duy nhat cua Trai Đat, đong thoi cung la nguyen nhan chinh gay ra hien tuong thuy trieu đai duong, bat đau quay quanh Trai Đat tu 4,53 ty nam truoc, van giu nguyen goc quay ban đau theo thoi gian nhung đang chuyen đong cham dan lai. Trong khoang tu 4,1 đen 3,8 ty nam truoc, su va đap cua cac thien thach trong suot thoi ki đa tao ra nhung su thay đoi đang ke tren be mat Mat Trang.
Ca tai nguyen khoang san lan cac san pham cua sinh quyen Trai Đat đuoc su dung đe cung cap cho cuoc song cua con nguoi. Dan cu đuoc chia thanh hang tram quoc gia đoc lap, co quan he voi nhau thong qua cac hoat đong ngoai giao, du lich, thuong mai, quan su. Van hoa loai nguoi đa phat trien tao nen nhieu cach nhin ve Trai Đat bao gom viec nhan cach hoa Trai Đat nhu mot vi than, niem tin vao mot Trai Đat phang hoac Trai Đat la trung tam cua ca vu tru, va mot quan điem nhin hien đai hon nhu Trai Đat la mot moi truong thong nhat can co su đinh huong.


Ten goi Danh tu Earth trong tieng Anh hien đai bat nguon tu eorðe cua giai đoan tieng Anh co. Tu nay chung goc voi nhieu tu chi Trai Đat trong cac ngon ngu Germanic va đeu bat nguon tu *erþo trong tieng Germanic nguyen thuy (tuc la to tien cua cac ngon ngu Germanic nhu tieng Anh, tieng Ha Lan, tieng Đuc, v.v). Trong nhieu tu lieu tieng Anh co, danh tu eorðe đuoc su dung đe dich nghia tu terra trong tieng Latinh va γη ge trong tieng Hy Lap; đeu mang nghia la mat đat, vung đat kho can, the gioi, be mat bao gom bien, va đia cau. Ten goi cua cac vi than hien than cho Trai Đat nhu Terra trong than thoai La Ma va Gaia trong than thoai Hy Lap đeu bat nguon tu hai tu ngu đa noi o tren. Tuong tu nhu vay, nguoi Germanic xua kia co le ton tho than Earth nhu mot hien than cua Trai Đat. Vi du, than thoai Bac Au giai đoan muon co ke ve nu than khong lo ten la Jorð ("me Trai Đat"), than mau cua vi than sam Thor.


Lich su = Hinh thanh =
Cac nha khoa hoc đa co the khoi phuc lai cac thong tin chi tiet ve qua khu cua Trai Đat. Nhung ngay đau tien cua he Mat Troi la vao khoang 4,5672 ± 0,0006 ty nam truoc, vao khoang 4,54 ty nam truoc (đo sai lech nam trong khoang 1%) Trai Đat va cac hanh tinh khac trong he Mat Troi đa hinh thanh tu tinh van Mat Troi – đam may bui va khi dang đia do Mat Troi tao ra. Qua trinh hinh thanh Trai Đat đuoc hoan thien trong vong 10 trieu đen 20 trieu nam. Luc đau o dang nong chay, lop vo ngoai cua Trai Đat nguoi lai thanh chat ran trong khi nuoc bat đau tich tu trong khi quyen. Mat Trang hinh thanh ngay sau đo cach đay khoang 4,53 ty nam, la ket qua cua su va cham suot qua giua Theia - mot vat the co kich thuoc co Sao Hoa va co khoi luong khoang 10% khoi luong cua Trai Đat, voi Trai Đat. Mot phan khoi luong cua vat the nay đa sap nhap vao Trai Đat, phan con lai ban vao khong gian theo mot quy đao phu hop tao ra Mat Trang.
Khoang 3,5 ty nam truoc, tu truong Trai Đat đuoc hinh thanh. Khi thai va cac hoat đong cua nui lua tao ra cac yeu to so khai cua bau khi quyen. Qua trinh ngung tu hoi nuoc gia tang boi bang va nuoc o dang long đuoc cung cap boi cac thien thach va cac tien hanh tinh lon hon, cac sao choi, va cac vat the o xa hon Sao Hai Vuong tao ra cac đai duong. Hai gia thiet chinh ve su phat trien cua cac luc đia đuoc đe xuat la: phat trien tu tu cho đen ngay nay  hoac nhanh chong phat trien trong qua khu. Cac nghien cuu gan đay cho thay rang phuong an thu hai kha quan hon, voi toc đo phat trien ban đau nhanh cua cac lop vo luc đia theo sau boi mot qua trinh phat trien dien tich luc đia cham va dai. Trong nien đai đia chat, khoang thoi gian hang tram trieu nam, be mat Trai Đat lien tuc thay đoi hinh dang cua chinh no duoi dang cac luc đia hinh thanh va phan ra. Cac luc đia di chuyen tren be mat, đoi khi ket hop voi nhau đe tao thanh mot sieu luc đia. Khoang 750 trieu nam truoc, mot trong nhung sieu luc đia đuoc biet som nhat la Rodinia, đa bat đau chia tach. Cac luc đia sau đo lai ket hop voi nhau đe tao ra Pannotia, 600 – 540 trieu nam truoc, cuoi cung la Pangaea chia tach vao khoang 180 trieu nam truoc.


= Qua trinh tien hoa cua su song =

Cho toi nay, Trai Đat la vi du duy nhat ve mot moi truong cho phep duy tri su tien hoa. Nguoi ta tin rang cac chat hoa hoc giau nang luong đa tao ra cac phan tu tu sao chep trong khoang 4 ty nam truoc đay, va trong nua ty nam sau đo thi to tien chung cuoi cung cua cac dang song tren Trai Đat bat đau xuat hien. Su phat trien cua kha nang quang hop cho phep nang luong Mat Troi đuoc hap thu truc tiep boi cac dang song; va sau đo oxy san pham tich tu dan trong bau khi quyen va hinh thanh tang ozon (mot hinh thuc phan tu khac cua oxy - O3) o tang cao cua bau khi quyen. Su tap hop cac te bao nho trong mot te bao lon hon dan đen qua trinh phat trien cac te bao phuc tap goi la cac sinh vat nhan chuan. Cac sinh vat đa bao thuc su hinh thanh duoi dang cac te bao trong mot tap đoan ca the ngay cang tro nen chuyen mon hoa. Nho tang ozon hap thu cac buc xa tia cuc tim co hai, su song bat đau phat trien tren be mat Trai Đat.
Ke tu thap nien 1960, đa co mot gia thiet rang hoat đong cua cac song bang trong khoang tu 750 đen 580 trieu nam truoc, trong đai Tan Nguyen sinh, đa phu mot lop bang len be mat Trai Đat. Gia thiet đuoc goi la "Đia Cau tuyet", va đuoc đac biet quan tam vi no tiep noi gia thiet ve su bung no su song trong ky Cambri, khi su song đa bao bat đau tang truong manh.
Sau su bung no o ky Cambri, khoang 535 trieu nam truoc, đa xay ra nam cuoc đai tuyet chung. Cuoc đai tuyet chung cuoi cung dien ra cach đay 65 trieu nam, co the la do mot thien thach đam vao Trai Đat, đa gay ra cuoc đai tuyet chung cua khung long va cac loai bo sat lon, nhung bo qua cac loai đong vat co kich thuoc nho nhu cac loai đong vat co vu, ma khi đo trong giong nhu chuot. Trong 65 trieu nam qua, cac dang song mau nong ngay cang tro nen đa dang, va mot vai trieu nam truoc đay thi mot loai đong vat dang vuon o chau Phi đa co kha nang đung thang. Đieu nay cho phep chung su dung cong cu va thuc đay giao tiep cung nhu cung cap cac chat dinh duong va cac yeu to kich thich can thiet cho mot bo nao lon hon. Su phat trien cua nong nghiep, va sau đo la su van minh, cho phep con nguoi trong mot khoang thoi gian ngan gay anh huong đen Trai Đat nhieu hon bat ki mot dang song nao khac, tham chi ca tinh chat cung nhu so luong cua cac loai sinh vat khac.
Cac thoi ky bang ha bat đau tu 40 trieu nam truoc va phat trien trong suot the Pleistocen vao khoang 3 trieu nam truoc. Chu ki hinh thanh va tan bang lap đi lap lai trong cac vung cuc theo chu ki 40-100 nghin nam. Thoi ky bang ha gan đay ket thuc vao khoang 10.000 nam truoc.


= Tuong lai =

Tuong lai cua hanh tinh nay co quan he mat thiet voi Mat Troi. La ket qua cua su tang cuong nguyen tu heli mot cach tu tu trong loi cua Mat Troi, đo sang cua ngoi sao nay đang tu tu tang len. Đo sang cua Mat Troi se tang 10% trong 1,1 ty nam toi, 40% trong 3,5 ty nam toi. Cac mo hinh khi hau chi ra rang viec cac tia phong xa cham đen Trai Đat nhieu hon se tao nen cac hau qua khung khiep, bao gom su bien mat cua cac đai duong.
Su tang nhiet đo tren be mat Trai Đat se đay nhanh chu trinh CO2 phi sinh hoc, giam mat đo cua khi nay cho đen khi cac loai thuc vat chet (10 ppm đoi voi thuc vat C4) trong vong 900 trieu toi 1,2 ty nam. Su thieu hut cac loai cay xanh se tao ra hien tuong thieu oxy trong bau khi quyen, khien cho cac loai đong vat tren Trai Đat se bi tuyet chung hoan toan trong vai trieu nam sau đo, su song se chi con lai cac dang đon gian song trong cac tui nuoc nam sau trong long đat hoac o 2 vung cuc. Toi 1,3 ty nam sau, cac sinh vat nhan chuan se tuyet chung, chi con cac sinh vat nhan so con song. Toi 2,8 ty nam sau, nhiet đo Trai Đat se len toi 147 đo C ngay ca o vung cuc, toan bo nuoc tren be mat se bien mat va su song se hoan toan bi tieu diet va nhiet đo trung binh toan cau se đat toi 70 °C. Trai Đat đuoc mong đoi rang co the ho tro su song them 500 trieu nam nua, du thoi gian nay co the keo 2,3 ti nam neu nito đuoc loai bo khoi bau khi quyen. Cho du Mat Troi co ton tai vinh cuu va khong thay đoi, qua trinh lanh đi cua Trai Đat se khien cho luong CO2 giam dan do su suy giam cua cac hoat đong nui lua va 35% nuoc cua cac đai duong lan xuong lop phu do qua trinh luu thong hoi nuoc cua song nui giua đai duong giam.
Mat Troi, trong qua trinh tien hoa cua no, se tro thanh mot sao khong lo đo trong khoang 5 ty nam nua. Cac mo hinh cho thay rang Mat Troi se mo rong, tang ban kinh len gap 250 lan hien tai, xap xi 1 AU (150.000.000 km). Tuong lai cua Trai Đat kem ro rang hon. Duoi dang mot sao khong lo đo, Mat Troi se mat đi 30% khoi luong, khien cho, khong tinh đen cac anh huong ve thuy trieu, Trai Đat se chuyen đen quy đao 1,7 AU (250.000.000 km) so voi Mat Troi khi ngoi sao nay đat đen ban kinh toi đa. Do đo nguoi ta hy vong rang Trai Đat se thoat khoi đuoc lop khong khi bao quanh Mat Troi, du rang phan lon, khong phai tat ca, cac loai sinh vat con lai cung se nhanh chong bi tuyet chung khi đo sang cua Mat Troi tang len. Nhung, cac mo phong gan đay cho thay quy đao cua Trai Đat se bien mat do tac dung cua thuy trieu va luc hut, lam cho no bi hut vao vung bao quanh Mat Troi va bi pha huy.


Tinh chat vat ly Trai Đat la mot hanh tinh đat đa, co nghia la no co cau tao đat đa cung, khac voi nhung hanh tinh khi khong lo nhu Sao Moc. Trai Đat la hanh tinh lon nhat trong bon hanh tinh đat đa cua he Mat Troi, ve ca kich thuoc va khoi luong. Trong bon hanh tinh nay, Trai Đat co đo đac lon nhat, hap dan be mat lon nhat, tu truong manh nhat, toc đo quay nhanh nhat. Va đong thoi no cung la hanh tinh đat đa duy nhat ma cac mang kien tao con hoat đong.


= Hinh dang =

Hinh dang cua Trai Đat rat gan voi hinh phong cau la hinh cau bi nen doc theo huong tu đia cuc toi cho phinh ra o xich đao. Phan phinh ra nay la ket qua cua qua trinh tu quay va khien cho đo dai đuong kinh tai đuong xich đao dai hon 43 km so voi đo dai đuong kinh tinh tu cuc toi cuc. Đo dai đuong kinh trung binh cua hinh phong cau tham chieu vao khoang 12.745 km, xap xi voi 40.000 km/π, met đuoc đinh nghia bang 1/10.000.000 khoang cach tu xich đao đen cuc Bac đo qua Paris, Phap.
Đia hinh cac khu vuc khac nhau đeu co cac sai lech nhat đinh so voi hinh phong cau đa đuoc ly tuong hoa nay va neu xet o quy mo toan cau thi đo lech nay thuong rat nho, con đoi voi mot khu vuc nho thi Trai Đat co dung sai vao khoang 1/584, tuc 0,17% so voi hinh phong cau tham chieu va nho hon 0,22% dung sai cho phep đoi voi cac qua bong bi-da. Noi co đo lech (đo cao hoac đo sau) lon nhat so voi be mat Trai Đat la đinh Everest (8.848 m tren muc nuoc bien) va ranh Mariana (10.911 duoi muc nuoc bien). Do su phong len o xich đao, noi xa tam Trai Đat nhat la đinh Chimborazo cao 6.268 m o Ecuador.


= Thanh phan hoa hoc =
Khoi luong cua Trai Đat vao khoang 5,98×1024 kg (khoang 6 ronnagram) bao gom sat (32,1%), oxy (30,1%), silic (15,1%), magie (13,9%), luu huynh (2,9%), niken (1,8%), calci (1,5%), nhom (1,4%); va cac nguyen to khac 1,2%. Dua tren ly thuyet ve phan tach khoi luong, nguoi ta cho rang vung loi đuoc cau tao boi sat (88,8%) voi mot luong nho niken (5,8%), luu huynh (4,5%), va cac nguyen to khac thi nho hon 1%.
Nha hoa hoc F. W. Clarke tinh rang duoi 47% lop vo Trai Đat chua oxy va cac mau đa cau tao nen vo Trai Đat hau het chua cac oxide; clo, luu huynh va fluor la cac ngoai le quan trong duy nhat cua đieu nay va tong khoi luong cua chung trong đa nho hon 1% rat nhieu. Cac oxide chinh la oxide silic, nhom, sat; cac cacbonat calci, magie, kali va natri. Dioxide silic đong vai tro nhu mot acid, tao nen silicat va co mat trong tat ca cac loai khoang vat pho bien nhat. Tu mot tinh toan dua tren 1.672 phan tich ve tat cac loai đa, Clarke suy luan rang 99,22% la cau tao tu 11 oxide (nhin bang ben phai) va tat ca cac thanh phan con lai chi chiem mot luong cuc nho.


= Cau truc ben trong =

Phan ben trong cua Trai Đat giong nhu cac hanh tinh đat đa khac, chia thanh nhieu lop dua tren cac đac tinh hoa, ly.

Lop ngoai cua vo Trai Đat la mot lop silicat ran bao gom bay mang kien tao rieng biet nam tren mot lop chat ran deo. Vo Trai Đat phan cach voi lop phu boi điem gian đoan Mohorovicic, va đo day thay đoi trung binh 6 km đoi voi vo đai duong va 30–50 km đoi voi vo luc đia. Lop vo va phan tren cung cua lop phu cung, lanh đuoc goi la thach quyen, va cac mang luc đia đuoc tao tren thach quyen.
Duoi thach quyen la quyen mem (quyen atheno) do no đuoc cau tao boi lop đa "mem".
Duoi quyen mem la lop phu co be day khoang 2.900 km va la noi co đo nhot cao nhat. Nhung su thay đoi quan trong trong cau truc tinh the ben trong lop phu xuat hien tai đo sau 410 va 660 km duoi mat đat, trai qua mot đoi chuyen tiep ngan cach lop phu tren va duoi.
O duoi lop phu, loi ngoai co dang chat long mem nam tren loi trong ran. Loi trong co the quay voi van toc goc hoi cao hon so voi phan con lai cua hanh tinh khoang 0,1- 0,5° moi nam.


= Nhiet luong =
Noi nhiet cua Trai Đat đuoc tao ra boi su ket hop cua nhiet du đuoc tao ra trong cac hoat đong cua Trai Đat (khoang 20%) va nhiet đuoc tao ra do su phan ra phong xa (khoang 80%). Cac đong vi chinh tham gia vao qua trinh sinh nhiet la kali-40, urani-238, urani 235, thori-232. O trung tam cua Trai Đat, nhiet đo co the đat toi 7000K va ap suat co the len toi 360 Gpa. Do phan lon nhiet nang nay sinh ra tu su phan ra cua cac chat phong xa, cac nha khoa hoc tin rang vao thoi ki đau cua Trai Đat, truoc khi so luong cua cac đong vi phong xa co chu ki ban ra ngan bi giam xuong, nhiet nang sinh ra cua Trai Đat con cao hon. Nhiet nang them nay gap hai lan hien tai vao thoi điem 3 ti nam truoc  đa lam tang nhiet đo mat đat, tang toc đo cua qua trinh đoi luu manti va kien tao mang, va cho phep tao ra đa macma giong nhu komatiite ma ngay nay khong con đuoc tao ra nua.

Tong nhiet nang ma Trai Đat mat đi khoang 4,2 ×1013 W. Mot phan nang luong nhiet o loi đuoc truyen qua lop vo nho chum manti; đo la mot dang đoi luu bao gom cac đot dang len cua cac khoi đa nong va co the tao ra cac điem nong va lu bazan. Mot phan nhiet nang khac cua Trai Đat mat đi thong qua hoat đong kien tao mang khi macma trong manti dang len o cac song nui giua đai duong. Hinh thuc mat nhiet cuoi cung la con đuong truyen nhiet truc tiep đi qua thach quyen, phan lon xuat hien o đai duong vi lop vo o đo mong hon so voi o luc đia.


= Cac mang kien tao =

Lop ngoai cung ve mat co hoc cua Trai Đat, tuc thach quyen, bi vo thanh nhieu manh đuoc goi la cac mang kien tao. Cac mang nay di chuyen tuong đoi voi nhau theo mot trong ba kieu ranh gioi mang: hoi tu khi hai mang va cham; tach gian khi hai mang đay nhau ra xa, chuyen dang khi cac mang truot doc theo cac vet đut gay. Cac tran đong đat, hoat đong nui lua, su hinh thanh cac day nui, va ranh đai duong đeu xuat hien doc theo cac ranh gioi nay. Cac mang kien tao nam tren quyen atheno (quyen mem), phan ran nhung kem nhot cua lop phu tren co the chay va di chuyen cung cac mang kien tao, va chuyen đong cua chung gan chat voi cac kieu đoi luu ben trong lop phu Trai Đat.
Khi cac mang kien tao di chuyen, đay đai duong bi hut chim o ria cua luc đia hay tai ranh gioi hoi tu. Trong khi đo, su phun trao macma o ranh gioi phan ky tao ra cac rang nui giua đai duong. Su ket hop cua cac qua trinh nay đay lop vo o đai duong tro lai lop phu. Boi qua trinh tai che nay, phan lon đay đai duong khong qua 100 trieu tuoi. Lop vo đai duong gia nhat la o tay Thai Binh Duong va uoc chung khoang 200 trieu tuoi. Ben canh đo, lop vo luc đia gia nhat khoang 4030 trieu tuoi.
Cac mang luc đia khac bao gom mang An Đo, mang A Rap, mang Caribe, mang Nazca o bo phia tay Nam My va mang Scotia o nam Đai Tay Duong. Mang Uc thuc chat đa hop nhat voi mang An Đo trong khoang tu 50 đen 55 trieu nam truoc đe tao thanh mang An-Uc. Cac mang kien tao di chuyen nhanh nhat la cac mang đai duong, voi mang Cocos di chuyen voi toc đo 75 mm moi nam va mang Thai Binh Duong di chuyen voi toc đo 52–69 mm moi nam. O mot thai cuc khac, mang di chuyen cham nhat la mang A-Au, di chuyen voi toc đo binh thuong 21 mm mot nam.


= Be mat =
Đia hinh cua Trai Đat o moi vung moi khac. Nuoc bao phu khoang 70,8% be mat Trai Đat, voi phan lon them luc đia o duoi muc nuoc bien. Be mat duoi muc nuoc bien hiem tro bao gom he thong cac day nui giua đai duong keo dai khap đia cau, vi du nhu cac nui lua ngam, cac ranh đai duong, cac hem nui duoi mat bien, cac cao nguyen đai duong va đong bang đay. Con lai 29,2% khong bi bao phu boi nuoc; bao gom nui, sa mac, cao nguyen, đong bang va cac đia hinh khac.

Be mat cua hanh tinh lien tuc tu thay đoi theo thoi gian duoi tac dung cua cac qua trinh kien tao va xoi mon. Cac hinh thai cua be mat đuoc tao nen va bien dang boi cac mang kien tao lien tuc bi phong hoa boi giang thuy, cac chu trinh nhiet va cac tac nhan hoa hoc. Su đong bang, su xoi mon bo bien, su hinh thanh cua cac dai san ho ngam, va su va cham voi cac manh thien thach lon cung lam thay đoi đia hinh.
Lop vo luc đia bao gom cac vat chat co đo đac thap hon nhu đa macma granit va andesit. It pho bien hon la bazan, mot loai đa nui lua đac la thanh phan chinh cua đay bien. Đa tram tich đuoc tao ra do su tang so luong tram tich va chung tro nen gan ket voi nhau. Đa tram tich bao phu gan 75% be mat luc đia, mac du chung chi chiem khoang 5% lop vo. Loai đa thu ba đuoc tim thay tren Trai Đat la đa bien chat, đuoc tao ra do su bien đoi cua cac loai đa truoc đo duoi tac dung cua ap suat cao, nhiet đo cao, hoac ca hai. Cac khoang vat silicat o be mat Trai Đat bao gom thach anh, felspat, amphibol, mica, pyroxen, olivin. Cac khoang vat cacbonat bao gom calcit (tim thay trong đa voi), aragonit va dolomit.
Tho quyen la lop ngoai cung nhat cua Trai Đat, đuoc cau tao boi đat va chiu tac đong cua cac qua trinh hinh thanh đat. No ton tai cung thach quyen, khi quyen, thuy quyen va sinh quyen. Theo so lieu nam 2009, tong dien tich đat trong trot đuoc chiem 10.57% tong dien tich đat be mat, voi chi 1.04% su dung đuoc cho viec trong trot lau dai. Gan 40% dien tich đat be mat đang đuoc su dung đe trong trot hoac lam đong co chan nuoi, uoc tinh 1.3 ×107 km² dung lam đat trong va 3,4 ×107km² dung lam đong co.
Đo cao so voi muc nuoc bien cua mat đat thay đoi tu -418 m o bien Chet toi 8.848 m tren đinh Everest va đo cao trung binh tren mat nuoc bien la 840 m.


= Thuy quyen =

Nguon nuoc doi dao tren be mat đat la đac điem đoc nhat, giup phan biet "hanh tinh xanh" voi cac hanh tinh khac trong he Mat Troi. Thuy quyen cua Trai Đat chu yeu bao gom cac đai duong, nhung ve ly thuyet no bao gom tat ca nuoc tren be mat đat, bao gom bien noi đia, ho, song va mach nuoc ngam o đo sau toi 2.000 m. Khu vuc sau nhat duoi đay bien la "Challenger Deep" thuoc ranh Mariana o Thai Binh Duong voi đo sau 10.911,4 m. Đo sau trung binh cua cac đai duong la 3.800 m, lon hon 4 lan đo cao trung binh cua cac luc đia. 
Khoi luong nuoc trong cac đai duong xap xi 1,35 ×1018 tan, hoac khoang 1/4400 khoi luong cua Trai Đat, va chiem the tich 1,386 ×109 km³. Neu tat ca đat tren Trai Đat đuoc trai phang ra, muc nuoc bien se dang len cao hon 2,7 km. Khoang 97,5% nuoc co chua muoi, con lai 2,5% la nuoc ngot va phan lon nuoc ngot, khoang 68,7%, đang o dang bang.
Khoang 3,5% tong khoi luong cua cac đai duong la muoi va phan lon luong muoi nay đuoc đay ra tu cac hoat đong nui lua hay tach ra tu đa macma nguoi. Cac đai duong đeu co chua đay khi hoa tan trong nuoc, yeu to thiet yeu đoi voi su song cua cac sinh vat bien. Nuoc bien co anh huong lon toi khi hau cua ca the gioi va cac đai duong co vai tro nhu nguon giu nhiet. Su thay đoi trong phan bo nhiet đai duong tao ra su thay đoi quan trong ve thoi tiet, nhu El Nino.


= Khi quyen =

Ap suat khi quyen trung binh tac dung len be mat Trai Đat la 101,325 kPa o đo cao 8,5 km. Khong khi chua 78% nito va 21% oxy, con lai la hoi nuoc, dioxide cacbon va cac phan tu khi khac. Đo cao cua tang đoi luu thay đoi theo vi đo vao khoang 8 km o cac vung cuc va 17 km o xich đao, voi cac su thay đoi anh huong boi cac yeu to mua va thoi tiet.
Sinh quyen cua Trai Đat tao ra cac thay đoi kha lon đoi voi bau khi quyen. Su quang hop oxy tien hoa tu 2,7 ty nam truoc, tao ra bau khong khi chua nito-oxy ton tai ngay nay. Su thay đoi nay tao đieu kien thuan loi cho su pho bien cua cac vi sinh vat ua khi, cung nhu viec tang ozon - cung voi tu truong cua Trai Đat- đa ngan chan cac tia phong xa, cho phep su song ton tai tren Trai Đat. Cac chuc nang khac cua khi quyen đoi voi su song bao gom van chuyen, cung cap cac loai khi huu dung, đot chay cac thien thach nho truoc khi chung cham đat va đieu hoa nhiet đo. Hien tuong cuoi cung đuoc biet duoi cai ten hieu ung nha kinh: cac phan tu khi thu nhiet nang toa ra tu mat đat, lam tang nhiet đo trung binh. Cacbon dioxide, hoi nuoc, metan va ozon la cac khi nha kinh đau tien trong bau khi quyen cua Trai Đat. Neu khong co hieu ung duy tri nhiet nay, nhiet đo trung binh be mat se la -18 °C va su song se khong co kha nang ton tai.


 Thoi tiet va khi hau  Khi quyen cua Trai Đat khong co ranh gioi xac đinh, ngay cang tro nen mong hon va loang vao khong gian. Ba phan tu khoi luong cua khi quyen tap trung trong khoang 11 km tu be mat hanh tinh. Tang thap nhat nay đuoc goi la tang đoi luu, o đay nang luong Mat Troi se đot nong no va be mat đat lam khong khi gian no. Lop khi mat đo thap nay bay len tren, va thay the vao đo la lop khi lanh hon, mat đo day hon. Ket qua tao ra su luu thong khong khi, co che thay đoi thoi tiet va khi hau thong qua su phan phoi lai nhiet nang.
Cac vanh đai luu thong khong khi bao gom gio mau dich o vung xich đao duoi vi đo 30° va gio tay hoat đong trong khu vuc giua vi đo 30° va 60°. Cac hai luu cung la nhung yeu to quan trong anh huong toi khi hau, đac biet la su luan chuyen nhiet muoi, phan phoi lai nhiet nang tu cac đai duong nam tren xich đao ve vung cuc.
Hoi nuoc đuoc sinh ra thong qua viec boc hoi be mat, đuoc van chuyen bang chu trinh tuan hoan trong khi quyen. Khi đieu kien khong khi cho phep viec đay khong khi nong am len cao thi luong nuoc nay ngung tu va roi xuong be mat goi la giang thuy. Phan lon luong nuoc nay lai đuoc van chuyen tro ve noi boc hoi, thuong la cac đai duong hoac cac ho nuoc, nho he thong song ngoi. Vong tuan hoan nuoc la mot hien tuong can thiet cho su song va la yeu to tham gia vao hien tuong xoi mon đia hinh trong suot cac thoi ki đia chat. Cac hien tuong giang thuy co khac biet rat lon, tu vai met mot nam toi chua đay mot milimet. Su luu thong khong khi, cac đac điem đia hinh va nhiet đo khac nhau giup xac đinh luong giang thuy trung binh o moi vung.
Trai Đat co the chia thanh cac đoi co khi hau đong nhat theo vi đo. Tu xich đao đen cac cuc lan luot co cac kieu khi hau: nhiet đoi, can nhiet đoi, on đoi, han đoi (khi hau vung cuc). Khi hau cung co the chia dua tren nhiet đo va luong giang thuy, voi cac vung khi hau đac trung co khong khi đong nhat. He thong phan loai khi hau Koppen (sau nay đuoc Rudolph Geiger, hoc tro cua Wladimir Koppen, sua đoi) chia Trai Đat thanh 5 nhom lon (khi hau kieu nhiet đoi/đai nhiet, khi hau kho, khi hau on đoi/ trung nhiet, khi hau luc đia/ tieu nhiet, khi hau vung cuc), sau đo lai đuoc chia nho hon nua.


 Tang khi quyen tren  Phia tren tang đoi luu, bau khong khi đuoc chia thanh tang binh luu, tang trung luu va tang nhiet. Moi tang co mot ti le giam nhiet đo theo đo cao khac nhau. Phia tren cac tang nay, co tang ngoai mong dan đi vao tu quyen. Đay la noi tu truong cua Trai Đat tuong tac voi gio Mat Troi. Mot bo phan cua bau khi quyen quan trong cho su song la tang ozon, mot bo phan cua tang binh luu can cac tia cuc tim. Đuong Karman nam o đo cao 100 km so voi be mat Trai Đat la ranh gioi giua khi quyen va khong gian.
Dua tren nhiet nang, mot so phan tu o ria ngoai khi quyen cua Trai Đat co the tu tang toc đo đen muc chung co the thoat khoi luc hut cua Trai Đat. Qua trinh nay dien ra cham nhung khong khi van dan dan thoat vao khong gian. Boi hiđro co khoi luong phan tu thap, nen chung co the de dang đat toi van toc vu tru cap 2 va chung co ti le thoat vao khong gian cao hon han cac loai khi khac. Qua trinh ro ri hiđro vao khong gian la mot yeu to tham gia vao viec đay Trai Đat tu trang thai khu luc đau sang trang thai oxy hoa hien tai. Su quang hop la qua trinh cung cap oxy tu do, nhung nguoi ta tin rang su bien mat cua cac chat khu nhu hiđro la đieu kien can thiet cho qua trinh tang luong oxy trong bau khi quyen. Qua trinh hiđro thoat khoi khi quyen Trai Đat co the đa anh huong giup cho su song phat trien tren hanh tinh. Trong khi quyen giau oxy hien tai, phan lon hiđro bi chuyen thanh dang nuoc truoc khi chung kip thoat khoi bau khi quyen. Thay vao đo, phan lon luong hiđro mat đi la tu su phan huy khi metan trong tang thuong khi quyen.


= Tu truong =

Tu truong cua Trai Đat co hinh dang gan giong nhu mot luong cuc tu, voi cac cuc tu gan trung voi cac đia cuc cua Trai Đat. Theo thuyet dynamo, tu truong Trai Đat đuoc tao ra trong vung loi ngoai nong chay cua Trai Đat, noi ma nhiet luong tao ra cac chuyen đong đoi luu cua cac vat chat dan đien, tao ra dong đien. Cac dong đien nay đen luot minh tao ra tu truong. Cac chuyen đong đoi luu trong loi rat lon xon, chuyen huong theo chu ky. Hien tuong nay la nguyen nhan cua hien tuong đao cuc đia tu dien ra đinh ki mot vai lan trong moi trieu nam. Su đao cuc quan sat ro trong đia tang gan đay nhat, xay ra vao giua Ky Đe Tu, 781000 nam truoc, la Đao nguoc Brunhes-Matuyama. Su đao cuc ngan gan đay nhat la su kien Laschamp xay ra 41.000 nam truoc, trong thoi ky bang ha cuoi cung, trong đo thoi gian đao cuc dai co 440 nam.
Tu truong tao nen tu quyen lam lech huong cac đien tu cua gio Mat Troi. "Soc hinh cung" huong ve phia Mat Troi nam o khoang cach gap 13 lan ban kinh Trai Đat. Su va cham giua tu truong Trai Đat va gio Mat Troi tao ra vanh đai buc xa Van Allen, mot cap nhung vung tich đien dang vong cung đong tam hinh đe hoa. Khi the plasma xam nhap vao bau khi quyen cua Trai Đat o cac cuc, chung tao ra cuc quang.


Quy đao va chuyen đong tu quay = Chuyen đong tu quay =
Đoc them: Tuong tac hap dan

Chu ky tu quay cua Trai Đat tuong đoi voi Mat Troi – mot ngay Mat Troi trung binh - vao khoang 86.400 giay Mat Troi trung binh. Moi giay nay dai hon mot giay thuoc he SI mot chut boi ngay Mat Troi hien nay cua Trai Đat dai hon so voi the ky XIX do gia toc thuy trieu.
Chu ky tu quay cua Trai Đat xet tu cac đinh tinh, đuoc IERS goi la ngay đinh tinh, dai 86.164,098903691 giay thoi gian Mat Troi trung binh (UT1) hay 23h 56m 4,098903691s. Chu ki Trai Đat tu quay xet theo tue sai hay chuyen đong cua xuan phan trung binh, bi đat ten sai la ngay thien van, dai 86.164,09053083288 giay Mat Troi trung binh (UT1) hay 23h 56m 4,09053083288s. Vi the ngay thien van ngan hon ngay đinh tinh khoang 8,4 ms. Đo dai cua ngay Mat Troi trung binh tinh theo giay he SI co san tai IERS cho cac giai đoan tu 1623-2005. va 1962-2005.
Ngoai cac thien thach trong khi quyen va cac ve tinh quy đao thap thi chuyen đong bieu kien chinh cua cac thien the tren bau troi Trai Đat la sang phia Tay voi toc đo 15° mot gio hay 15' mot phut. Đieu nay tuong đuong voi đuong kinh bieu kien cua Mat Troi va Mat Trang sau moi hai phut; kich thuoc goc cua Mat Troi va Mat Trang nhin tu Trai Đat la gan nhu bang nhau.


= Quy đao =

Trai Đat quay tren quy đao quanh Mat Troi voi khoang cach trung binh 149,6 trieu km het 365,2564 ngay Mat Troi trung binh (1 nam thien van, so lieu đo đuoc đen nam 2006)[xem thao luan]. Quy đao cua Trai Đat xung quanh Mat Troi goi la đuong hoang đao. Tren đuong hoang đao co cac điem đac biet la: điem can nhat, điem vien nhat, điem xuan phan, điem ha chi, điem thu phan, điem đong chi. Goc giua điem can nhat va điem xuan phan (tinh theo chieu chuyen đong) hien nay khoang 77° (moi nam goc nay giam khoang 1'02"). Quan sat tu Trai Đat, chuyen đong bieu kien cua Mat Troi the hien bang su thay đoi vi tri tuong đoi cua no so voi cac ngoi sao, voi van toc goc khoang 1°/ngay, hay mot khoang cach bang đuong kinh goc cua Mat Trang hay Mat Troi cu sau moi 12 gio ve phia đong. Vi chuyen đong nay, trung binh no mat 24 gio - mot ngay Mat Troi - đe Trai Đat hoan thanh mot vong tu quay quanh truc sao cho Mat Troi lai tro lai đuong Ty Ngo (kinh tuyen thien cau). Van toc quy đao cua Trai Đat khoang 30 km/s, đu đe đi het quang đuong bang đuong kinh Trai Đat (~12.700 km) trong 7 phut, hay khoang cach đen Mat Trang (384.000 km) trong 3 gio 33 phut.
Mat Trang quay cung Trai Đat mot vong quanh tam khoi chung het 27,32 ngay so voi cac ngoi sao tren nen. Khi ket hop voi chu ky quay quanh Mat Troi cua he Trai Đat-Mat Trang thi thoi gian cua mot thang giao hoi tu soc nay toi soc ke tiep la 29,53 ngay. Quan sat tu cuc Bac thien cau, chuyen đong cua Trai Đat, Mat Trang va su tu quay quanh truc cua chung la nguoc chieu kim đong ho. Nhin tu mot điem cao thuan loi tren cuc Bac cua ca Trai Đat va Mat Troi, Trai Đat duong nhu quay quanh Mat Troi theo chieu nguoc chieu kim đong ho. Mat phang quy đao va mat phang truc khong vuong goc voi nhau: truc Trai Đat nghieng mot goc khoang 66,56° so voi mat phang hoang đao, con mat phang quy đao Mat Trang (con goi la mat phang bach đao) nghieng khoang 5,14° so voi mat phang hoang đao. Neu khong co đo nghieng nhu vay thi cu hai tuan lai co hien tuong thuc voi nhat thuc va nguyet thuc xen ke nhau.

Quyen Hill (đat theo ten nha thien van hoc nguoi My George William Hill) la quyen (vung khong gian) tam anh huong cua luc hap dan cua Trai Đat, co ban kinh khoang 1,5 Gm (hay 1.500.000 km). Đay la khoang cach lon nhat ma luc hap dan cua Trai Đat co the thang đuoc luc hap dan cua Mat Troi va cac hanh tinh khac. Cac vat the phai quay quanh Trai Đat trong khu vuc nay, hoac chung khong bi troi buoc boi luc hap dan cua Mat Troi.
Trai Đat, cung nhu toan bo he Mat Troi nam trong dai Ngan Ha, quay quanh tam cua Ngan Ha voi khoang cach 25.000-28.000 nam anh sang, voi van toc khoang 220 km/s, voi chu ky khoang 225-250 trieu nam. Hien nay no nam o vi tri cach phia tren mat phang xich đao cua Ngan Ha khoang 20 nam anh sang, trong nhanh xoan oc Orion.


= Đo nghieng truc va cac mua =

Do đo nghieng truc quay cua Trai Đat, luong anh sang Mat Troi cham toi mot điem cho truoc tren be mat thay đoi lien tuc trong mot nam. Ket qua la tao ra hien tuong mua, voi mua he xuat hien o Bac Ban cau khi cuc Bac huong ve phia Mat Troi trong khi mua đong xuat hien o cuc Nam. Trong suot mua he, ngay dai hon va Mat Troi len cao hon. Vao mua đong, khi hau tro nen lanh hon va ngay ngan hon. Tren vong Bac cuc, hien tuong cuc điem xay ra khi khong co anh sang ban ngay trong suot mot khoang thoi gian trong nam - mot ban đem vung cuc. O Nam ban cau hien tuong xay ra theo trat tu nghich đao chinh xac, do cuc Nam luon luon nguoc huong voi cuc Bac.

Theo cac quy uoc thien van hoc, bon mua đuoc xac đinh boi cac điem chi- cac điem tren quy đao ma truc tu quay cua Trai Đat tao thanh goc co cac gia tri cuc tri (cuc đai hay cuc tieu) khi so voi đuong thang ve phia Mat Troi - va cac điem phan, khi huong cua truc va huong ve phia Mat Troi la vuong goc voi nhau. Tai Bac Ban cau, đong chi dien ra vao khoang ngay 21 thang 12, ha chi dien ra vao khoang ngay 21 thang 6, xuan phan xay ra vao khoang ngay 20 thang 3 va thu phan dien ra vao khoang ngay 23 thang 9.
Goc nghieng cua truc Trai Đat (so voi mat phang hoang đao) la tuong đoi on đinh theo thoi gian. Nhung su nghieng cua truc chiu su tac đong cua chuong đong; mot chuyen đong khong đeu rat nho voi chu ky 18,6 nam. Huong cua truc Trai Đat (chu khong phai goc nghieng) cung thay đoi theo thoi gian, tue sai quay mot vong tron kin voi chu ky hon 25.800 nam; tue sai nay la nguyen nhan cho su khac biet giua nam thien van va nam chi tuyen. Tat ca cac chuyen đong nay đeu đuoc tao ra do luc hap dan thay đoi cua Mat Trang va Mat Troi tac dung len phan loi ra tai xich đao cua Trai Đat. Tu điem nhin cua Trai Đat, cac cuc cung di chuyen vai met tren be mat. Chuyen đong cua cac cuc co nhieu thanh phan co chu ky va phuc tap, đuoc goi chung la "chuyen đong tua chu ky". Ngoai thanh phan hang nam cua chuyen đong nay, co mot chu ky 14 thang đuoc goi la dao đong Chandler. Van toc tu quay cua Trai Đat cung thay đoi theo mot hien tuong đuoc biet duoi ten goi su thay đoi đo dai cua ngay.
Trong ky nguyen J2000, điem can nhat cua Trai Đat dien ra vao 3 thang 1, va điem vien nhat dien ra vao 4 thang 7. Nhung nhung thoi điem nay thay đoi theo thoi gian do tue sai va cac yeu to quy đao khac theo mot chu ky goi la chu ky Milankovitch. Su thay đoi khoang cach giua Mat Troi va Trai Đat tao ra su tang them khoang 6,9% nang luong Mat Troi toi Trai Đat tai điem can nhat so voi điem vien nhat. Do Nam ban cau huong ve phia Mat Troi vao khoang xung quanh thoi điem can nhat, nen ban cau nay nhan đuoc nhieu nang luong hon Bac ban cau trong hanh trinh ca nam. Nhung, hieu ung nay nho hon rat nhieu so voi thay đoi nang luong tong cong do đo nghieng truc quay va phan lon nang luong du nay đuoc hap thu boi ty le nuoc cao hon o Nam ban cau.


Mat Trang Mat Trang la mot ve tinh đat đa tuong đoi lon, tuong tu nhu cac hanh tinh, co đuong kinh bang khoang 1/4 đuong kinh Trai Đat. Mat Trang la ve tinh co kich thuoc lon nhat, khi tinh tuong đoi so voi kich thuoc hanh tinh no quay quanh.
Luc hap dan giua Trai Đat va Mat Trang sinh ra thuy trieu tren Trai Đat. Hieu ung tuong tu tren Mat Trang dan đen khoa thuy trieu cua no: chu ky tu quay cua Mat Trang bang voi chu ky quay quanh Trai Đat. Ket qua la no luon luon huong mot mat ve huong Trai Đat. Khi Mat Trang quay quanh Trai Đat, cac phan khac nhau tren be mat cua no đuoc Mat Troi chieu sang, nen co cac pha cua Mat Trang: phan sam tren be mat đuoc phan cach voi phan sang bang đuong phan cach Mat Troi.
Do su tuong tac thuy trieu, Mat Trang ngay cang cach xa Trai Đat voi toc đo trung binh 38 mm moi nam. Trong suot vai trieu nam, nhung su thay đoi nho nay – va su dai ra cua ngay tren Trai Đat vao khoang 23 µs mot nam - đa tao ra nhung su thay đoi đang ke. Chang han, trong suot ky Devon (vao khoang 410 trieu nam truoc) co 400 ngay trong mot nam, voi moi ngay keo dai trong 21,8 gio.
Mat Trang tac đong len su song thong qua viec đieu hoa khi hau. Cac chung cu hoa thach va gia lap may tinh chi ra rang đo nghieng truc cua Trai Đat đuoc on đinh boi tuong tac thuy trieu voi Mat Trang. Mot so nguoi cho rang neu khong co su on đinh nay đe chong lai cac momen xoan do tac đong cua Mat Troi va cac hanh tinh khac toi Trai Đat thi truc tu quay cua Trai Đat co the đa khong on đinh va hon loan, giong nhu tren Sao Hoa. Neu truc tu quay cua Trai Đat gan voi mat phang quy đao, khi hau Trai Đat co le se cuc ky khac nghiet do tao ra su sai biet theo mua cuc lon. Mot cuc se gan nhu huong thang toi Mat Troi va luon trong mua he va cuc kia luon luon trong mua đong. Cac nha hanh tinh hoc cho rang khi đo phan lon cac loai hinh su song cao cap se bi huy diet. Đieu nay van la mot chu đe gay tranh cai va cac nghien cuu tiep theo ve Sao Hoa - giong voi Trai Đat ve chu ky tu quay va đo nghieng truc, nhung khong co ve tinh đu lon hay loi long - co the cung cap cac thong tin bo sung.

Mat Trang la vua đu xa đe khi nhin tu Trai Đat, co kinh thuoc goc bieu kien giong nhu Mat Troi (Mat Troi co đuong kinh lon hon Mat Trang 400 lan, va khoang cach xa Trai Đat bang gap 400 lan quang đuong giua Mat Trang va Trai Đat). Đieu nay cho phep hien tuong nhat thuc toan phan cung nhu nhat thuc hinh khuyen dien ra tren Trai Đat.
Gia thuyet pho bien nhat ve nguon goc cua Mat Trang cho rang no đuoc tao thanh sau va đap cua mot tien hanh tinh, goi la Theia co kich thuoc co Sao Hoa, voi Trai Đat o thoi ky đau. Gia thuyet nay giai thich su thieu vang sat va cac nguyen to de bay hoi khac tren Mat Trang, va su giong nhau giua cac thanh phan đat cua lop vo Trai Đat cung nhu Mat Trang.


Ban ve tinh Trai Đat co mot ban ve tinh la 3753 Cruithne, đay la mot tieu hanh tinh co đuong kinh khoang 5 km quay quanh Mat Troi nhung đoi khi 3753 Cruithne đuoc xem nhu ve tinh thu hai cua Trai Đat do su chuyen đong phuc tap tu quy đao cua no khien no trong nhu đang quay quanh Trai Đat theo Quy đao hinh mong ngua. 3753 Cruithne phai mat đen 770 nam moi co the quay het mot vong quy đao hinh mong ngua xung quanh Trai Đat.


= Gia thuyet ve tinh thu hai =
Co nhieu gia thuyet ve ve tinh tu nhien thu hai cua Trai Đat. Y kien đau tien la cua Frederic Petit, sau đo la cua Georg Waltermath.


Su song Hien nay, Trai Đat la vi du duy nhat ve mot moi truong cho phep duy tri su tien hoa. Trai Đat cung cap cac đieu kien can thiet nhu nuoc, mot moi truong ma cac phan tu huu co phuc tap co the tong hop đuoc, nang luong vua đu cho qua trinh trao đoi chat. Khoang cach tu Trai Đat toi Mat Troi, đo lech tam cua quy đao quay, ti so quay, đo nghieng truc quay, lich su đia chat Trai Đat, bau khong khi on đinh va tu truong bao ve tat ca đeu la nhung đieu kien can thiet đe hinh thanh va duy tri su song tren hanh tinh nay.


= Sinh quyen =

Cac dang su song tren hanh tinh đoi khi đuoc noi đen nhu la "sinh quyen". Nguoi ta noi chung cho rang sinh quyen Trai Đat bat đau tien hoa cach đay khoang 3,5 ty nam. Trai Đat la noi duy nhat đa biet co su song ton tai. Cac nha khoa hoc cho rang mot sinh quyen nhu o Trai Đat la rat hiem.
Sinh quyen đuoc phan chia thanh mot so quan xa sinh vat, bao gom cac he thuc vat va he đong vat tuong đoi giong nhau sinh song. Cac quan xa sinh vat đuoc phan chia chu yeu theo vi đo va theo đo cao tren muc nuoc bien. Cac quan xa sinh vat nam trong pham vi vong Bac cuc va vong Nam cuc la tuong đoi hiem ve thuc vat va đong vat, trong khi phan lon cac quan xa sinh vat phong phu ve chung loai nhat nam gan đuong xich đao.
Sinh quyen cua Trai Đat tao ra cac thay đoi kha lon đoi voi bau khi quyen va, nguoc lai, cung nho co bau khi quyen ma co nhung buoc phat trien đang ke. Su quang hop sinh oxy tien trien tu 2,7 ty nam truoc đa tao ra bau khong khi chua nito-oxy ton tai nhu ngay nay. Su thay đoi nay tao đieu kien thuan loi cho su pho bien cua cac vi sinh vat hieu khi, cung nhu viec tang ozon - cung voi tu truong cua Trai Đat- đa ngan chan cac tia phong xa, cho phep su song ton tai tren Trai Đat. Cac chuc nang khac cua khi quyen đoi voi su song bao gom van chuyen, cung cap cac loai khi huu dung, đot chay cac thien thach nho truoc khi chung va cham voi mat đat va đieu hoa nhiet đo. Hien tuong cuoi cung đuoc biet duoi cai ten hieu ung nha kinh: cac phan tu khi thu nhiet nang toa ra tu mat đat, lam tang nhiet đo trung binh. Dioxide cacbon, hoi nuoc, metan va ozon la cac khi nha kinh đau tien trong bau khi quyen cua Trai Đat. Neu khong co hieu ung duy tri nhiet nay, nhiet đo trung binh be mat se la -18 °C va su song se khong co kha nang ton tai.


= Con nguoi =


 Đia ly con nguoi  Trai Đat la noi sinh song cua hon 8.000.000.000 nguoi tinh đen ngay 15 thang 11 nam 2022, va cac du an nghien cuu chi ra rang dan so the gioi se đat toi 9,2 ty vao nam 2050. Phan lon su gia tang nay dien ra o cac nuoc đang phat trien. Mat đo dan so rat đa dang o khap noi tren the gioi, nhung phan lon song o chau A. Nam 2020, 56,2% dan so the gioi song o thanh thi thay vi nong thon.
Uoc tinh rang chi co mot phan tam be mat Trai Đat thich hop cho con nguoi sinh song - ba phan tu be mat bi bao phu boi nuoc, va mot nua dien tich đat hoac la sa mac (14 %), hoac la nui cao (27%), hoac cac đia hinh khong phu hop khac. Điem tan cung o cuc bac co the song lau dai la Alert, tren đao Ellesmere o Nunavut, Canada (82°28' vi bac). Điem tan cung o cuc nam la tram Nam Cuc Amundsen-Scott, gan nhu trung Nam cuc(90° vi nam).
Cac quoc gia đoc lap đa tuyen bo chu quyen voi tat ca đat tren be mat, ngoai tru mot vai phan o chau Nam Cuc. Tinh đen nam 2007 co 201 nha nuoc co chu quyen, bao gom 192 thanh vien cua Lien Hop Quoc. Them vao đo, co 59 lanh tho phu thuoc va mot so vung tu tri, cac lanh tho đang tranh chap hoac cac chinh the khac. Trong lich su, Trai Đat chua bao gio la mot chinh the co chu quyen voi quyen luc bao trum ca the gioi, du mot so quoc gia đa chiem đuoc vi tri thong tri va roi sup đo.
Lien Hop Quoc la mot to chuc quoc te voi quy mo toan the gioi, đuoc thanh lap nham can thiep vao cac cuoc tranh chap giua cac quoc gia, ngan chan nhung cuoc xung đot vu trang. Tuy nhien, Lien Hop Quoc chua bao gio la mot chinh the toan the gioi. Trong khi Lien Hop Quoc tao ra mot co che cho luat quoc te va khi co su đong y cua cac thanh vien, tham gia can thiep vu trang, thi no chu yeu phuc vu nhu la mot dien đan cho ngoai giao quoc te.
Nguoi đau tien bay vong quanh Trai Đat la Yuri Alekseyevich Gagarin vao ngay 12 thang 4 nam 1961. Tinh đen nam 2004, tong cong đa co khoang 400 nguoi đa du hanh vao khong gian va tham gia bay vong quanh Trai Đat, trong đo co 12 nguoi đa đat chan len Mat Trang. Thong thuong, chi co vai nguoi song trong khong gian đo la nhung nguoi lam viec tai Tram Vu tru Quoc te (ISS). Phi hanh đoan cua tram gom 6 nguoi đuoc thay the lien tuc sau moi 6 thang. Con nguoi đi xa nhat khoi Trai Đat vao nam 1970, khi phi hanh đoan cua tau Apollo 13 o cach Trai Đat 400.171 km.


 Con nguoi voi Trai Đat  Trai Đat cung cap nhung tai nguyen co the đuoc con nguoi su dung cho nhieu muc đich. Mot vai trong so đo la nhung nguon tai nguyen khong tai tao va rat kho tao ra trong mot thoi gian ngan nhu cac loai nhien lieu hoa thach.
Cac nguon nhien lieu hoa thach lon đuoc lay tu lop vo Trai Đat, bao gom than đa, dau mo, khi thien nhien va metan hydrat. Cac loai nhien lieu nay đuoc su dung đe tao ra nang luong va lam nguon nguyen lieu san xuat cac chat hoa hoc. Quang khoang san đuoc hinh thanh trong lop vo Trai Đat thong qua qua trinh hinh thanh quang, tao ra tu cac hoat đong xoi mon va kien tao mang. Cac dang quang nay tap trung nhieu kim loai cung nhu cac nguyen to huu dung khac.
Sinh quyen Trai Đat tao ra cac san pham sinh hoc co ich cho con nguoi bao gom thuc an, go, duoc pham, khi oxy va tai che nhieu chat thai huu co. He sinh thai luc đia phu thuoc vao tang đat mat va nuoc sach con he sinh thai đai duong dua vao cac chat dinh duong hoa tan trong nuoc đuoc rua troi tu đat lien ra. Con nguoi cung song tren đat bang cach su dung cac vat lieu xay dung đe kien thiet nha cua. Tong dien tich đat đuoc tuoi tieu vao nam 2005 la 2.770.980 km².
Cuoc song cua con nguoi cung chiu nhung tac đong xau tu cac dang thoi tiet chu ki nhu bao, ap thap nhiet đoi hay cac bien đong bat thuong nhu đong đat, lo đat, song than, phun trao nui lua, loc xoay, sut đat, bao tuyet, lu lut, han han va cac tham hoa thien tai khac.
Con nguoi cung la thu pham cua nhieu xao tron tieu cuc cho Trai Đat, nhieu trong so đo anh huong lai chinh con nguoi: su o nhiem khong khi va nguon nuoc, mua acid va cac chat đoc hai khac, su bien mat cua tham thuc vat (chan tha qua muc, nan chat pha rung, sa mac hoa) va cua đong vat hoang da (tuyet chung loai), hien tuong bac mau đat, su mat đat, su xoi mon va su xuat hien cua cac sinh vat xam hai.
Nguoi ta đong y rang co mot moi lien he giua cac hoat đong cua con nguoi voi hien tuong nong len toan cau do su phat thai khi dioxide carbon trong cac hoat đong cong nghiep. Hien tuong nay lam tan bang, gia tang cac dai nhiet đo khac nghiet, bien đoi khi hau lon va muc nuoc bien dang cao.


Quan điem van hoa Ky hieu thien van tieu chuan cho Trai Đat la mot hinh chu thap co đuong tron bao quanh.
Trai Đat thuong đuoc nhan cach hoa nhu mot vi than, thuong la mot nu than. Trong nhieu nen van hoa, nu than Me hay Me Trai Đat tuong trung cho mot vi than sinh soi nay no. Cac than thoai ve su sang the trong nhieu ton giao goi nho ve cau chuyen tao ra Trai Đat cua mot hoac nhieu vi than sieu nhien. Cac nhom ton giao khac nhau, thuong gan voi cac nhanh chinh thong cua Tin Lanh hay Hoi giao, khang đinh rang cac giai thich cua ho ve than thoai sang the trong cac kinh sach la su that va nen đuoc xem xet cung voi hay thay the cho cac mieu ta khoa hoc thong thuong ve su hinh thanh Trai Đat cung nhu nguon goc va phat trien cua su song. Cong đong cac nha khoa hoc va mot so nhom ton giao khac đa bac bo khang đinh nay. Vi du noi bat nhat la tranh luan sang the-tien hoa.
Trong qua khu, co nhieu muc đo niem tin khac nhau vao mot Trai Đat phang, nhung no đa đuoc thay the bang khai niem Trai Đat cau nho cac quan sat va cac chuyen đi vong quanh Trai Đat. Hinh anh cua Trai Đat duoi cach nhin cua con nguoi đa thay đoi voi su ra đoi cua cac chuyen bay cua tau vu tru, va gio đay con nguoi xem xet sinh quyen duoi mot goc nhin tong the toan cau. No đuoc phan anh qua phong trao moi truong đang len, quan tam toi anh huong cua nhan loai len hanh tinh xanh nay.


Xem them Qua đia cau
Gio Trai Đat
Ngay Trai Đat
Mat Troi
He Mat Troi
Trai Đat so khai


Chu thich Tham khao Nguon chu thich

Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. (2000). Allen's Astrophysical Quantities. Springer. ISBN 0387987460.{{Chu thich sach}}:  Quan ly CS1: nhieu ten: danh sach tac gia (lien ket)


Đoc them (tieng Anh)

Comins, Neil F. (2001). Discovering the Essential Universe . W. H. Freeman. ISBN 0-7167-5804-0. Truy cap ngay 17 thang 3 nam 2007.
Kirk Munsell, bien tap (ngay 19 thang 10 nam 2006). "Solar System Exploration: Planets: Earth: Read More". NASA. Ban goc luu tru ngay 6 thang 7 nam 2016. Truy cap ngay 17 thang 3 nam 2007.
Ward, Peter D. (2002). The Life and Death of Planet Earth: How the New Science of Astrobiology Charts the Ultimate Fate of Our World. Donald Brownlee. Times Books, Henry Holt and Company. ISBN 0-8050-6781-7.
Williams, David R. (ngay 1 thang 9 nam 2004). "Earth Fact Sheet". NASA. Truy cap ngay 17 thang 3 nam 2007.
NASA's Earth fact sheet
Discovering the Essential Universe (Second Edition) by Neil F. Comins (2001)


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Earth tai Wikimedia Commons
Trai Đat tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Trai Đat tai Tu đien bach khoa Viet Nam
USGS Geomagnetism Program
NASA Earth Observatory
Earth Profile Luu tru ngay 4 thang 3 nam 2017 tai Wayback Machine by NASA's Solar System Exploration Luu tru ngay 25 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine
Climate changes cause Earth's shape to change - NASA Luu tru ngay 15 thang 11 nam 2022 tai Wayback Machine
The Gateway to Astronaut Photography of Earth