Nha Nguyen (chu Nom: 茹阮, chu Han: 阮朝; Han-Viet: Nguyen trieu) la trieu đai quan chu cuoi cung trong lich su Viet Nam. Nha Nguyen đuoc thanh lap sau khi Nguyen Anh (Gia Long) len ngoi hoang đe nam 1802 va ket thuc khi Bao Đai thoai vi vao nam 1945, tong cong la 143 nam. Trieu Nguyen la mot trieu đai đanh dau nhieu thang tram trong lich su Viet Nam, đac biet la cuoc xam luoc cua nguoi Phap giua the ky 19.
Tu nam 1802–1884, cac vua nha Nguyen nam toan quyen quan ly đat nuoc, trai qua 4 đoi vua: Gia Long, Minh Mang, Thieu Tri, Tu Đuc. Gia Long va sau đo la Minh Mang đa co gang xay dung Viet Nam tren co so nen tang Nho giao. Trong thoi ky nay, noi bo đat nuoc khong on đinh, trieu Nguyen it đuoc long dan, chi trong 60 nam đa xay ra hon 400 cuoc noi day cua nguoi dan. Gia Long tang thue khoa va lao dich qua nang khien nguoi dan bat binh, đen thoi Minh Mang thi lai dien ra nhieu cuoc chien tranh gianh lanh tho o Campuchia nen đa khien ngan kho can kiet, đen thoi Tu Đuc thi moi mat cua đat nuoc đeu sut kem. Tu thap nien 1850, mot nhom tri thuc Viet Nam, tieu bieu la Nguyen Truong To, đa nhan ra su tri tre cua đat nuoc va yeu cau hoc hoi phuong Tay đe phat trien cong nghiep – thuong mai, cai cach quan su – ngoai giao, nhung ho chi la thieu so, con đa so quan chuc trieu Nguyen va gioi si phu khong y thuc đuoc su can thiet cua viec cai cach va mo cua đat nuoc nen Tu Đuc khong quyet tam thuc hien nhung đe xuat nay. Nuoc Đai Nam dan tro nen tri tre, lac hau va đung truoc nguy co bi thuc dan chau Au xam chiem.
Tu nam 1884–1945, Đai Nam bi Phap xam luoc va đo ho, ke tu khi quan Phap đanh Đa Nang va ket thuc sau khi Hoang đe Bao Đai thoai vi. Thang 8 nam 1858, Hai quan Phap đo bo tan cong vao cang Đa Nang va sau đo rut vao xam chiem Gia Đinh. Thang 6 nam 1862, vua Tu Đuc ky hiep uoc cat nhuong ba tinh mien Đong cho Phap. Nam 1867, Phap chiem not ba tinh mien Tay ke tiep đe tao thanh mot lanh tho thuoc đia Cochinchine (Nam Ky). Sau khi cung co vi tri vung chac o Nam Ky, tu nam 1873 đen nam 1886, Phap xam chiem not nhung phan con lai cua Viet Nam qua nhung cuoc chien o Bac Ky. Đen nam 1884 thi nha Nguyen chinh thuc cong nhan quyen cai tri cua Phap tren toan Viet Nam. Phap co thuc quyen cai tri, con cac vua nha Nguyen tuy van giu ngoi vua nhung chi con la bu nhin, quan Phap co the tuy y phe lap vua nha Nguyen sau đo. Giai đoan nay ket thuc khi Nhat đao chinh Phap nhung thua khoi Đong Minh do My dan đau trong The chien 2 roi Bao Đai tuyen bo thoai vi ngay sau đo vao ngay 30 thang 8 nam 1945 sau khi Nhat Ban đau hang quan đoi đong minh.


Thoi ky đoc lap = Thanh lap =

Nam 1778, Nguyen Anh quay lai va tap hop luc luong chiem đuoc Gia Đinh va đen nam 1780, ong xung vuong. Trong mua he nam 1781, quan đoi cua Nguyen Anh len đen khoang 3 van nguoi voi 80 chien thuyen đi bien, 3 thuyen lon va 2 tau Bo Đao Nha do giam muc Ba Đa Loc giup Nguyen Anh moi đuoc. Ong to chuc tan cong Tay Son đanh toi tan đat Phu Yen nhung sau cung phai rut chay vi gap bo binh rat manh cua Tay Son. Tuc gian vi ton kem nhung khong thu đuoc ket qua, quan lai Gia Đinh đe cho mot nguoi phu viec cua Ba Đa Loc la cai co Manuel (Man Hoe) lap muu giet chet cac tay linh đanh thue Bo Đao Nha va cuop tau cua ho.
Thang 3 nam 1782, Nguyen Hue cung vua Thai Đuc mang quan thuy bo Nam tien. Tay Son đung tran du doi o song Nga Bay, cua Can Gio voi quan đoi nha Nguyen do chinh Nguyen Anh chi huy. Du luc luong thuyen cua Quan đoi Tay Son yeu hon, nhung ho đa pha tan quan Nguyen, buoc Manuel tu sat, tuy vay cung thiet hai kha nhieu binh luc. Nguyen Anh bo chay ve Ba Giong, roi co khi tron sang tan rung Romdoul, Chan Lap. Vua Thai Đuc khi tan cong Nam Bo tai Cu lao Pho đa gap phai su chong đoi manh cua nguoi Hoa ung ho Nguyen Anh tai đay khien cho mot than tuong la Đo đoc Pham Ngan tu tran, binh linh thuong vong nhieu, nen ong rat đau đon roi noi gian ra lenh tan sat nguoi Hoa o Gia Đinh đe tra thu. Viec nay đa can chan quan đoi nha Tay Son trong viec truy bat Nguyen Anh, khien cho Nguyen Anh co co hoi quay tro ve Giong Lu, mot đo đoc Tay Son la Nguyen Hoc đem quan đuoi theo Anh bi quan đoi nha Nguyen bat giet khien cho Nguyen Anh co đuoc 80 thuyen cua quan đoi nha Tay Son. Nguyen Anh thay vay đinh keo ve chiem lai Gia Đinh nhung đung Nguyen Hue dan binh quay lung ra song đanh bai khien Nguyen Anh phai chay ve Hau Giang, Rach Gia, Ha Tien roi theo thuyen nho tron ra Phu Quoc.
Sau khi chien thang quan Bat ky cua nha Thanh, vua Quang Trung đang chuan bi phoi hop voi Nguyen Nhac đem quan vao Nam đanh Gia Đinh thi đot ngot qua đoi (1792), con la Nguyen Quang Toan con nho tuoi len noi ngoi, hieu la Canh Thinh. Loan lac lien no ra o Bac Ha, si phu trung thanh voi nha Le noi len ton Le Duy Can lam minh chu. Duy Can lien lac voi Nguyen Anh đe cung đanh Tay Son, viec nay gop phan lam cho nha Tay Son nhanh chong suy yeu. Noi bo Nha Tay Son xay ra tranh chap, quyen hanh roi vao tay ngoai thich Bui Đac Tuyen. Tu đo, Nguyen Anh ra suc mo cac đot tan cong ra Quy Nhon theo nguyen tac đa đinh truoc đo: "Gap nom thuan thi tien, van thi ve, khi phat thi quan linh đu mat, ve thi tan ra đong ruong". Ngoai ra, Nguyen Anh con đinh cho su đi ngoai giao voi nha Thanh, loi dung mau thuan va thu han cua quoc gia nay voi Tay Son, va ca su co mat cua Le Chieu Thong ben đo đe khien nha Thanh giup minh, nhung viec khong thanh do khi su cua Nguyen Anh la Ngo Nhon Tinh va Pham Than sang đen noi thi Le Chieu Thong đa mat.
Nam 1793, Nguyen Anh cung cac tuong Vo Di Nguy, Nguyen Van Truong, Vo Tanh, Nguyen Huynh Đuc, Le Van Duyet, Nguyen Phuoc Hoi, Philippe Vannier, Nguyen Van Hoa, Chuong co Co đem quan đanh Nha Trang, Dien Khanh, Phu Yen roi tranh thu đanh toi tan thanh Quy Nhon cua Nguyen Nhac. Nguyen Nhac cau cuu quan o Phu Xuan. Vua Canh Thinh sai Ngo Van So, Pham Cong Hung, đo đoc Ho va Chuong co Thiem đem 17.000 quan, 80 thot voi,va 30 chiec thuyen chia nhieu đuong tien vao cuu, quan Nguyen Anh rut lui, tren đuong ve ong sai quan đap thanh Dien Khanh đe loi dung đia the noi nay lam ban đap chong Tay Son. Cung thoi gian, quan Phu Xuan cua Tay Son nhan dip đanh chiem luon thanh Binh Đinh va kho tang cua Nguyen Nhac. Luc đo Nguyen Nhac đang benh tren giuong, nghe tin gia san ma ong đe lai cho con minh la Quang Bao bi chiem mat, uat qua tho huyet ma qua đoi. Quang Toan cho an tri Quang Bao ra huyen Phu Ly va cai quan toan bo đat đai cua Nguyen Nhac.
Tu nam 1794 đen nam 1795, Tay Son phan cong, ho cho quan nhieu lan vao đanh Phu Yen, vay thanh Dien Khanh, quan Nguyen cung ra suc chong cu, nhieu lan kim ham, tham chi la đanh lai đuoc quan Tay Son. Tuy nhien noi bo Tay Son lai mau thuan, cac tuong tranh quyen. Vu Van Dung giet Bui Đac Tuyen va Ngo Van So, Quang Toan nho tuoi khong lam gi đuoc. Tran Quang Dieu đang đi đanh Nguyen Anh, nghe tin đanh rut quan ve, suyt giao tranh voi Vu Van Dung may nho co Quang Toan sai quan ra khuyen giai Tran Quang Dieu moi đong y hoa. Nhung sau đo Quang Toan lai nghe loi giem pha tuoc mat binh quyen cua Tran Quang Dieu, Tay Son tu đo cu luc đuc mai, cac quan nghi ki giet hai lan nhau tao đieu kien thuan loi cho Nguyen Anh. Nam 1797, Nguyen Anh cho quan ra đanh Phu Yen, rieng ong thi cung Nguyen Phuc Canh chi huy thuy quan ra tan Quy Nhon giao chien voi tuong Tay Son la Le Trung tai Thi Nai thu đuoc nhieu khi gioi, nhung khi toi Quy Nhon thay the luc Tay Son thu manh qua đanh vong len đanh Quang Nam nhung đuoc may thang lai rut ve vi thuyen cho quan luong tu Gia Đinh bi nguoc gio khong len kip.
Nguyen Anh chieu du Nguyen Quang Bao nhung viec chua thanh vi Quang Toan ra tay truoc, bat va giet đuoc Quang Bao. Nhung Tay Son lai roi vao luc đuc, Quang Toan nghi ngo giet hai nhieu trieu than, vo tuong, khien cho suc chien đau suy giam, them nhieu nguoi sang hang Nguyen Anh. Nam 1799, Nguyen Anh cho su yeu cau vua Xiem La cho mot đao quan Chan Lap va Van Tuong đi đen sat bien gioi Nghe An đe nghi binh va vua Xiem đong y lam theo. Cung trong nam 1799, Nguyen Anh tu cam quan đi đanh thanh Quy Nhon, tuong giu thanh cua Tay Son la Vu Tuan đau hang du truoc đo Quang Toan đa sai Tran Quang Dieu va Vu Van Dung đem quan vao cuu. Sau đo, Nguyen Anh đoi ten Quy Nhon thanh Binh Đinh, roi cho quan toi tran giu thanh. Tay Son ngay lap tuc tim cach chiem lai; thang 1 nam 1800, hai danh tuong Tran Quang Dieu va Vu Van Dung keo đen vay thanh Quy Nhon. Nguyen Anh cho quan ra cuu nhung bi bo binh Tay Son chan lai, ong chia quan đi đanh cac noi va thang nhieu tran, trong đo co mot tran lon o Thi Nai. Thay the Tay Son vay Quy Nhon con manh, Nguyen Anh cho nguoi len mang thu đen bao tuong quan Nguyen giu thanh la Vo Tanh mo đuong mau ma tron ra nhung Vo Tanh quyet tu thu đe tao đieu kien cho Nguyen Anh đanh Phu Xuan, viec nay khien thoi gian hai danh tuong Tay Son bi cam chan len hon mot nam. Nam 1801, Nguyen Anh nhan thay tinh binh Tay Son đeu tap trung ca o chien truong Quy Nhon nen mang quan chu luc vuot bien ra đanh Phu Xuan. Thang 5 nam 1801, Nguyen Anh keo quan giao chien du doi voi Tay Son o cua Tu Dung; roi đung Quang Toan o cua Eo, Quang Toan thua tran bo chay ra Bac va đen ngay 3 thang 5, Nguyen Anh gianh đuoc Phu Xuan.
Cung thoi gian nghe tin Phu Xuan bi tan cong, Tran Quang Dieu đang vay Quy Nhon sai binh ve cuu nhung bi quan Nguyen chan đanh nen quan khong ve đuoc, ong chi con cach co gang đoc binh chiem thanh. Đau nam 1802, Tay Son moi chiem lai thanh Quy Nhon, Vo Tanh tu van đe xin tha mang cho binh si. Tran Quang Dieu tha cho binh linh Nguyen, an tang Vo Tanh va thuoc tuong roi bo thanh Quy Nhon; cung Vu Van Dung mang quan cuu vien ra Nghe An, bi quan Nguyen chan đuong, phai vong qua đuong Van Tuong. Luc toi Nghe An thi thay thanh đa mat, quan si bo chay gan het, vo chong Tran Quang Dieu va Bui Thi Xuan bi bat, Vu Van Dung khong ro so phan. Cung trong thoi gian nay, sau khi chien thang quan Tay Son, hoan toan chiem đuoc Phu Xuan, Nguyen Anh len ngoi hoang đe ngay 1 thang 6 (am lich) nam Nham Tuat (1802). Đe tuong trung su thong nhat Nam–Bac lan đau tien sau nhieu nam, Nguyen Anh chon nien hieu la Gia Long, chu Gia lay tu Gia Đinh va Long lay tu Thang Long. Sau đo ong cho nguoi đem toan bo an sach nha Thanh trao cho Tay Son tra lai va xin phong, roi sai Le Van Duyet keo quan tiep ra Bac Ha diet hoan toan nha Tay Son.


= To chuc bo may =


 Quan che va to chuc chinh quyen trung uong  Ngay tu som, Nguyen Anh đa phong tuoc, đat quan lai cho nhung nguoi theo pho ta minh. Sau khi đanh bai nha Tay Son va tro thanh hoang đe Gia Long, ong lai tiep tuc kien toan lai he thong hanh chinh va quan che cua chinh quyen moi. Nha Nguyen ve co ban van giu nguyen he thong quan che va co cau chinh quyen trung uong giong nhu cac trieu đai nha Le truoc đo. Đung đau nha nuoc la hoang đe, nam moi quyen hanh trong tay. Giup hoang đe giai quyet giay to, van thu va ghi chep co Van thu phong (nam 1829 đoi la Noi cac). Ve viec quan quoc trong su thi co 4 vi Đien Đai hoc si goi la Tu tru Đai than, đen nam 1834 tro thanh vien Co mat. Ngoai ra con co Tong nhan phu phu trach cac cong viec cua Hoang gia.
Ben duoi, trieu đinh lap ra 6 Bo, đung đau moi bo la quan Thuong thu chiu trach nhiem chi đao cac cong viec chung cua Nha nuoc, cac bo gom: Bo Lai, Bo Ho, Bo Le, Bo Binh, Bo Hinh va Bo Cong. Ben canh 6 Bo con co Đo sat vien (tuc la Ngu su đai bao gom 6 khoa) chiu trach nhiem thanh tra quan lai, Han lam vien phu trach cac sac du, cong van, 5 Tu phu trach mot so su vu, phu Noi vu coi soc cac kho tang, Quoc tu giam phu trach giao duc, Thai y vien chiu trach nhiem ve viec chua benh va thuoc thang,... cung voi mot so Ti va Cuc khac.
Theo Tran Trong Kim, nguoi ta "thuong hieu may chu quan chu chuyen che theo nghia cua cac nuoc Tay Au ngay nay, chu khong biet may chu ay theo cai hoc Nho giao co nhieu cho khac nhau..."  Theo to chuc cua nha Nguyen, khi co viec gi quan trong, thi vua giao cho đinh than cac quan cung nhau ban xet. Quan lai bat ky lon be đeu đuoc đem y kien cua minh ma trinh bay. Viec gi đa quyet đinh, đem dang len đe vua chuan y, roi moi thi hanh. Hoang đe tuy co quyen lon nhung lai khong đuoc lam đieu gi trai phep thuong. Khi vua co lam đieu gi sai thi cac quan Giam Sat Ngu Su co quyen can ngan vua va thuong la vua phai nghe loi can ngan cua nhung nguoi nay. Quan chuc cua trieu đinh chi phan ra toi phu huyen, tu tong tro xuong thuoc ve quyen tu tri cua dan. Nguoi dan tu lua chon lay nguoi cua minh ma cu ra quan tri moi viec tai đia phuong. Tong gom co vai lang hay xa, co mot cai tong va mot pho tong do Hoi đong Ky dich cua cac lang cu ra quan ly thue khoa, đe đieu va tri an trong tong.
Ngach quan lai chia lam 2 ban van va vo. Ke tu thoi vua Minh Mang đuoc xac đinh ro ret giai che pham trat tu cuu pham toi nhat pham, moi pham chia ra chanh va tong 2 bac. Tru khi chien tranh loan lac con binh thuong quan vo phai duoi quan van cung pham voi minh. Quan Tong đoc (van) vua cai tri tinh vua chi huy quan linh cua tinh nha. Luong bong cua cac quan tuong đoi it nhung quan lai đuoc huong nhieu quyen loi, cha ho đuoc khoi đi linh, lam suu va mien thue tuy theo quan van hay vo, ham cao hay thap. Ngoai ra con cai cac quan con đuoc huong le tap am. Tuy bo may khong that su cong kenh, nhung te tham nhung van la mot trong nhung van đe lon. Trong bo luat trieu Nguyen co nhung hinh phat rat nghiem khac đoi voi toi nay.


 Phan chia hanh chinh  Nam 1802, trong khi đa quyet đinh Phu Xuan la quoc đo, Nguyen Anh van tam đat 11 tran phia Bac (tuong đuong khu vuc Bac Bo ngay nay) thanh mot Tong tran voi ten cu Bac Thanh, do mot Tong tran đung đau.
Đen thoi Minh Mang, đe nhat the hoa cac đon vi hanh chinh trong ca nuoc, nam 1831–1832, nha vua thuc hien mot cuoc cai cach hanh chinh lon, theo đo bo cac tong tran, đoi cac dinh, tran thanh tinh. Đay la lan đau tien, đon vi hanh chinh tinh xuat hien o Viet Nam. Nam 1831, Minh Mang đoi cac tran tu Quang Tri tro ra thanh 18 tinh, va vung con lai o phia Nam đuoc chia lam 12 tinh. Thua Thien, noi toa lac cua kinh đo Phu Xuan, la phu truc thuoc Trung uong. Ca nuoc đuoc chia lam 30 tinh va phu Thua Thien.
Đung đau tinh la Tong đoc (moi nguoi phu trach 2–3 tinh va chuyen trach 1 tinh) va Tuan phu (duoi Tong đoc, phu trach chi 1 tinh). Giup viec co Bo chanh su ti lo ve thue khoa, ho khau, hanh chinh; An sat su ti lo ve an ninh, luat phap. Phu trach ve quan su co chuc lanh binh. Cac quan chuc đung đau tinh đeu do chinh quyen trung uong truc tiep bo nhiem, va thuong la vo quan cao cap, ve sau moi bo dung them cac quan van. He thong chinh quyen đuoc phan biet ro ret giua Trung uong va đia phuong, va trong he thong nay nha vua, nguoi đung đau đat nuoc, nam nhieu quyen luc hon han so voi cac thoi ky truoc.
Duoi tinh la phu, huyen, chau, tong va xa. Quan chuc cua trieu đinh chi phan ra toi phu huyen, tu tong tro xuong do nguoi dan tu lua chon cu ra quan tri. Tong gom co vai lang hay xa, co mot cai tong va mot pho tong do Hoi đong Ky dich cua cac lang cu ra quan ly thue khoa, đe đieu va tri an trong tong. Nhin chung, co cau hanh chinh cua cac tong, xa đuoc to chuc kha chat che đe trieu đinh de dang quan ly va phan ung mau le khi co su bien xay ra.
Đoi voi vung thuong du va voi cac khu vuc sinh song cua cac dan toc thieu so, Minh Mang thuc hien nhat the hoa ve mat hanh chinh cung voi cac vung mien xuoi. Nam 1829, ong bai bo che đo the tap cua cac Tho ti (cac tu truong cua dan toc thieu so) ma cho quan lai lua chon nhung tho hao o đia phuong lam Tho tri cac chau huyen. Sau đo, Minh Mang con đat them mot chuc luu quan do nguoi Kinh nam giu đe khong che cac vung nay tot hon va tien hanh thu thue nhu o mien xuoi. Tuy nhien, do phan ung cua nguoi dan đia phuong, vua Tu Đuc sau đo đa bai bo che đo luu quan. Tinh đen cuoi the ky 19, Viet Nam co 98 phu bao gom 342 huyen va chau.
Đoi voi hai quan đao Hoang Sa va Truong Sa, vua Gia Long tu nam 1816 đa chinh thuc ra lenh tiep thu Hoang Sa, cam co tren đao va đo thuy trinh. Sang trieu Minh Mang, nha Nguyen cho xay đen, đat bia đa, đong coc va trong cay. Đoi Hoang Sa va Đoi Bac Hai đuoc trao nhieu nhiem vu hon: khai thac, tuan tieu, thu thue dan tren đao va nhiem vu bien phong bao ve hai quan đao. Hai đoi nay tiep tuc hoat đong cho đen khi nguoi Phap vao Đong Duong. Tu thap nien 1890, chinh quyen Bao ho nhan danh trieu đinh Hue cua nha Nguyen cung co du đinh dung ngon hai đang đe khang đinh chu quyen cua Phap tren quan đao Hoang Sa nhung đo an khong thuc hien đuoc va mai đen nam 1938 moi co luc luong chinh thuc chiem đong quan đao nay. Du vay, khi nha Thanh gui thuyen xam pham quan đao Hoang Sa vao nhung nam đau the ky 20 thi Bo Ngoai giao Phap đa co cong van phan đoi. Cuoc tranh chap nay keo dai cho đen khi nguoi Phap mat chu quyen o Đong Duong va van chua ket thuc.


 Quan đoi  Mot trong nhung thanh qua Gia Long đat đuoc sau nhieu nam noi chien voi Tay Son la quan đoi manh voi trang bi va to chuc kieu phuong Tay. Sau khi lam chu toan bo quoc gia, nha Nguyen xay dung quan đoi hoan thien hon, chinh quy hon. Đe sung binh ngach moi, vua Gia Long cho thuc hien phep gian binh, theo ho tich tuy noi ma đinh, lay 3, 5 hay 7 suat đinh tuyen 1 nguoi linh. Quan chinh quy đong tai kinh thanh va nhung noi xung yeu; cac đia phuong đeu co luc luong vu trang tai cho lam nhiem vu tri an. Quan chinh quy co 14 van nguoi, ngoai ra con co quan tru bi. Quan đoi con đuoc to chuc thanh 4 binh chung: bo binh, tuong binh, thuy binh va phao binh, trong đo bo binh va thuy binh đuoc chu trong xay dung đe tac chien đoc lap. Trinh đo chinh quy thong nhat cao. Ngoai vu khi co truyen, quan chinh quy đuoc trang bi hoa khi mua cua phuong Tay nhu đai bac, sung truong, thuyen may, thuoc no... Cac loai sung than cong, đai bac đuoc đuc voi kich thuoc, trong luong thong nhat; thanh luy, đon to nho cung đuoc quy đinh cho tung cap voi so luong quan nhat đinh.

Su quan tam toi khoa hoc quan su phuong Tay cua Gia Long đuoc xem la do tinh the bat buoc thi voi Minh Mang lai hoan toan tu nguyen. Minh Mang lay phuong Tay lam kieu mau cho viec to chuc quan đoi, huong đen viec quan can tinh nhue, khong can nhieu, bo bot so luong nguoi cam co tu 40 nguoi xuong 2 nguoi trong đoi ngu đon vi 1 ve (500 nguoi). Phuong thuc tac chien đuoc cac hoc gia Man Thanh ghi nhan la giong het kieu Phap, do trong quan đoi Minh Mang co thue cac si quan huan luyen đen tu phuong Tay. Co the noi, quan đoi nha Nguyen thoi Minh Mang la luc luong quan su tan tien hien đai nhat o khu vuc Đong A, vuot troi cac nuoc lang gieng nhu Trung Hoa, Thai Lan, Campuchia.
Sang thoi Tu Đuc, cong tac quoc phong cua nha Nguyen bi sa sut va co su tuong phan ro ret voi cac trieu vua truoc. Mot trong cac ly do khien tinh hinh quan đoi suy sut la van đe tai chinh. Vu khi va trang thiet bi lam moi gan nhu khong co. Trang bi bo binh rat lac hau: 50 nguoi moi co 5 sung, moi nam chi tap ban 1 lan 6 vien đan. Vu khi đuoc bao tri cung kem. Ve thuy binh, khong tau hoi nuoc nao đuoc đong moi, thuy quan tham chi khong đu kha nang bao ve bo bien chong hai tac. Viec giang day binh phap khong chu trong toi sach vo phuong Tay nua ma quay tro lai voi Binh thu yeu luoc cua Tran Hung Đao. Đoi song quan linh khong đuoc quan tam thoa đang, luong thuc lai bi an bot. Do đo tinh than chien đau cua quan si khong cao. Quan điem khoa hoc quan su cua vua quan nha Nguyen khong he vuot qua khuon kho cua khoa hoc quan su phong kien. Viec khong bat kip voi thanh tuu moi cua khoa hoc phuong Tay thoi Tu Đuc khien quan su Viet Nam bi lac hau nhieu. Do đo, khi nguoi Phap vao xam luoc Viet Nam (1858), khoang cach ve trang thiet bi giua quan đoi nha Nguyen va quan Phap đa kha xa.


 Thue khoa va lao dich  Viec sinh hoat quoc gia đoi hoi phai co đu tai chinh đe duy tri bo may trieu đinh nen sau khi len ngoi, vua Gia Long đa to chuc lai van đe đang tich, bat buoc moi lang xa phai ghi vao so đinh trong lang so đan ong tu 18–60 tuoi. Cac đinh bo khong bao gio ke khai het tat ca so đan ong trong lang vi ngoai dan đinh con co mot so nguoi la dan ngoai tich, dan lau, nhung nguoi ban cung, vo san, khong the đanh thue cung nhu nhung nguoi moi toi lang đinh cu.
Do to chuc xa hoi Viet Nam can ban dua tren xa, thon nen trieu đinh khong đoi hoi nguoi dan phai tra thue truc tiep ma giao cho lang lo viec thue ma va suu dich, khong can biet lang se phan chia trach nhiem giua cac dan lang ra sao. Moi lang huong quyen tu tri rat lon, tu ho cai tri theo nhung tuc le rieng ghi trong huong uoc cua lang. Hoi đong Ky muc trong coi tat ca cong san (tai san cong) va thue khoa, đe đieu, tri an. Ho cung phai lo phan phoi cong đien (ruong cong) giua cac dan đinh moi ky quan cap va chi đinh thanh nien đi linh.
Ve thue nhan đinh va thue ruong, nha Nguyen xoa bo tat ca che đo thue khoa cu cua Tay Son đe đat lai thue khoa moi nang hon thoi truoc. Vua Gia Long cho sua lai ho tich va đien tich đa hu hong qua thoi noi chien. Ho tich phan ra 9 hang, tuy tung hang ma nop thue toan bo hay đuoc mien giam mot nua hoac mien tru ca suu thue lan sai dich. Thue đinh nha Nguyen đac biet đanh nang len dan Thanh – Nghe va Bac Ha. Dan cong nghe thi nop thue san vat. Thoi Minh Mang thi đinh lai thue đien, chia ca nuoc ra 3 khu vuc đe đanh thue. Thue đien thi dan Thanh Nghe va Bac Ha cung bi nang hon o cac mien khac. Theo thong ke cua bo Ho thi so đinh nam đau đoi Gia Long la 992.559 nguoi, cuoi đoi Thieu Tri la 1.024.380 nguoi. Ve đien tho thi đau đoi Tu Đuc co 3.398.584 mau ruong va 502.672 mau đat.
Moi nguoi dan đinh phai chiu 60 ngay lao dich cho trieu đinh. Lao dich thuong la đe lam cac muc đich, xay sua he thong đe đieu, kenh rach, song ngoi; xay đap cac thanh luy; xay dung cac cung đien cho hoang gia. Tren thuc te, nguoi dan phai lao dich kha nang trong thoi gian vuong trieu Nguyen xay dung cac cung đien, lang tam, dinh thu,... Vi du nam 1807, ngay khi kinh thanh Hue vua đuoc xay xong, vua Gia Long lai huy đong hang nghin dan đinh va binh linh tiep tuc sua chua va tu bo them trong mot thoi gian dai. Vua Minh Mang cung tiep tuc cong viec xay dung kinh đo. Vua Thieu Tri thi khong tap trung xay dung kinh đo nua, nhung, trong mot cuoc tuan du lon ra Bac Ky nam 1842, nguoi dan đa phai xay 44 hanh cung cho mot phai đoan đong đen 17.500 nguoi, 44 con voi va 172 con ngua cua nha vua. Theo nhan xet cua giao si Phap Guerard: "Vua Gia Long bop nan dan chung bang đu moi cach, su bat cong va long hanh lam nguoi ta ren xiet hon ca thoi Tay Son: thue khoa va lao dich đa tang len gap ba".
Viec xay thanh Phu Xuan va đao kenh Vinh Te phai huy đong hang van dan phu đi lao dich. Mot nguoi Phap la Borel viet nam 1818 mo ta viec xay thanh Phu Xuan (Hue): "Nha vua su dung tat ca nhan luc vao viec xay toa thanh va cac cong trinh cong cong khac. Khi toi đen Hue, đa co đen 8 van nguoi đuoc đieu đong tu cac noi trong ca nuoc đang khan truong xay dung mot toa thanh rong lon bang gach... Rieng viec xay bo thanh đa ton kem nhung khoan tien khong lo va lam thiet hang ngan nhan mang vi phai kho dich lien tuc... Nha vua [Gia Long] đa vung ra nhung mon tien lon va hy sinh tinh mang cua hang ngan dan chung vi ho phai lam viec khong nghi tay tren cac tuong luy cua kinh thanh. Đay qua la mot cong trinh ky dieu. Muoi van nguoi đuoc thuong xuyen huy đong".
Trong dan gian đa xuat hien cac bai ve, bai ca mieu ta su nang ne cua che đo lao dich, vi du bai "To khuat khuc" cua dan Son Nam Ha co cau:

Binh tai hai viec đa xong,
Lai con luc dich tho cong bao gio.
Mot nam ba ban cong trinh,
Hoi rang mot sat dan tinh biet bao...


 Luat phap  Luc đau, nha Nguyen chua co mot bo luat ro rang, chi tiet. Vua Gia Long chi moi lenh cho cac quan tham khao bo luat Hong Đuc đe roi tu đo tam đat ra 15 đieu luat quan trong nhat. Nam 1811, theo lenh cua Gia Long, tong tran Bac Thanh la Nguyen Van Thanh đa chu tri bien soan mot bo luat moi va đen nam 1815 thi no đa đuoc vua Gia Long ban hanh voi ten Hoang Viet luat le hay con goi la luat Gia Long. Bo luat Gia Long gom 398 đieu chia lam 7 chuong va chep trong mot bo sach gom 22 cuon, đuoc in phat ra khap moi noi. Theo loi tua, bo luat ay hinh thanh do tham khao luat Hong Đuc va luat nha Thanh, nhung ky thuc la chep lai gan nhu nguyen ven luat cua nha Thanh va chi thay đoi it nhieu. Chuong "Hinh luat" chiem ti le lon, đen 166 đieu trong khi nhung chuong khac nhu "Ho luat" chi co 66 đieu con "Cong luat" chi co 10 đieu. Trong bo luat co mot so đieu luat kha nghiem khac, nhat la ve cac toi phan nghich, toi tuyen truyen "yeu ngon, yeu thu". Tuy nhien, bo luat cung đe cao viec chong tham nhung va đat ra nhieu đieu luat nghiem khac đe trung tri tham quan. Tat nhien, đen cac đoi vua sau Gia Long, bo luat nay cung đuoc chinh sua va cai tien nhieu, nhat la duoi thoi Minh Mang.


= Ngoai giao =


 Voi cac nuoc lan bang  Cung nhu cac trieu đai truoc, nuoc đau tien ma Gia Long tien hanh ngoai giao la Trung Quoc. Thang 5 nam 1802, sau khi len ngoi vua, Gia Long cho mot đoan su gia đem đo cong sang Quang Đong cau phong trieu đinh Trung quoc. Dan đau đoan su gia la Trinh Hoai Đuc chanh su, Ngo Nhan Tinh va Hoang Ngoc Uan la pho su. Đoan su gia sang Quang Tay, quan lai nha Thanh o đay nhan chuyen đo cong len Bac Kinh, con giu đoan su o lai Quang Tay cho lenh trieu đinh co cho su gia len Bac Kinh trieu yet hay khong. Su đoan nay chua hoi huong thi cuoi nam đo vua Gia Long tiep tuc cu Binh bo Thuong thu la Le Quang Đinh sang cau phong vua Gia Khanh nha Thanh đoi quoc hieu la Nam Viet. Sau nhung tranh luan ve ten goi, vi nha Thanh ngai nham lan voi nuoc Nam Viet xua nam o Luong Quang va cuoi cung đong y đao nguoc lai thanh Viet Nam, vua Thanh cho Tong đoc Quang Tay la Te Bo Sam sang lam le tan phong cho Gia Long la Viet Nam quoc vuong, an đinh the le tien cong hai nam mot lan va cu bon nam mot lan Viet Nam se phai su bo sang lam le trieu kinh.
Ngoai Trung Quoc, nha Nguyen con qua lai voi Xiem La. Du co xung đot tu thoi ky chua Nguyen truoc đo, nhung đen khi Gia Long ti nan o Xiem cho đen luc len ngoi, viec giao thiep giua trieu Gia Long va Xiem La van giu đuoc su hoa hao. Tu nam 1802 tro đi hai ben van co su bo qua lai trao đoi than thien va tang pham.
Tai Ai Lao, Viet va Xiem cung đat anh huong, Quoc vuong Ai Lao xin than phuc ca Viet lan Xiem. Dan vung Cam Lo, dan o cac vung cao nguyen hai tinh Thanh–Nghe, nguoi Thuong (tuc nguoi Rhade) o cac nuoc Thuy Xa va Hoa Xa cung co cong pham đen đe to long tuan theo chinh quyen cua trieu Nguyen. Thoi vua Minh Mang, nhieu xu o Ai Lao xin thuoc quyen bao ho cua Viet Nam. Cac vung nay la Sam Nua, Tran Ninh, Cam Mon va Savannakhet giap voi cac tinh Thanh Hoa, Nghe An, Quang Tri, đeu xin lam noi thuoc va tro thanh cac chau, phu cua Viet Nam.
Con voi Chan Lap, khi vua Gia Long len ngoi, nuoc Cao Mien tuy mat Thuy Chan Lap cho nguoi Viet nhung van phai chiu than phuc. Thoi Minh Mang, sau khi pha đuoc quan Xiem, tuong Truong Minh Giang va tham tan Le Đai Cuong lap đon đong quan o gan Nam Vang đe bao ho Chan Lap.


 Voi phuong Tay  Nam 1803, Anh Quoc sai su la Robert sang xin cho mo cua hang buon ban o Tra Son, thuoc Quang Nam. Vua Gia Long khong nhan đo, va cung khong cho mo cua hang. Sau nguoi Anh con đua thu sang hai ba lan nua, nhung van bi tu choi. Khi chien tranh ket thuc, cac ong Chaigneau, Vannier va Despiau lam quan tai trieu, Gia Long cho moi nguoi 50 linh hau va khi chau thi khong can lay Hoang đe. Nam 1817, chinh phu Phap phai toi Viet Nam chiec tau Cybele đe tham do bang giao. Thuyen truong la Achille De Kergariou noi rang vua Louis XVIII sai sang xin thi hanh nhung đieu uoc do Ba Đa Loc ky nam 1787 ve viec nhuong cua Đa Nang va đao Con Lon. Vua Gia Long sai quan ra tra loi rang nhung đieu uoc ay nuoc Phap truoc đa khong thi hanh thi nay bo, khong noi đen nua.
Tuy nhien, su banh truong cua Chau Au o Đong Nam A khien Gia Long e ngai, nhat la sau khi nuoc Anh chiem đuoc Singapore. Nha vua thay rang can phai giao hao voi nguoi Tay phuong nhung khong the biet đai mot quoc gia đac biet nao. Nam 1819, John White, mot thuong gia Hoa Ky toi Gia Đinh va đuoc hua hen se danh cho moi su de dang khi buon ban o Viet Nam. Vua Minh Mang khong co cam tinh voi nguoi Phap nhu thai đo chung cua nguoi A Đong luc đo, coi nguoi Au Chau la bon man di, la quan xam luoc. Ngoai ra ong cung khong thich ca Cong giao cua chau Au. Trong thoi ky Minh Mang nam quyen, tin đo Cong giao bi đan ap quyet liet va cac giao si nuoc ngoai đa so sanh ong voi hoang đe Nero cua Đe quoc La Ma – mot hoang đe tung tan sat hang loat giao dan Cong giao. Voi nhung nguoi Phap đa tung giup vua Gia Long, Minh Mang to thai đo lanh nhat nen khi Chaigneau tro lai Viet Nam khong đuoc trong dung nua. Minh Mang cho Chaigneau hay rang khong can phai ky thuong uoc giua hai chinh phu, nguoi Viet Nam van đoi xu tot đep voi nguoi Phap la đu, ong chi thoa thuan mua ban voi nguoi Phap nhung khong chap nhan xay dung đat quan he ngoai giao chinh thuc voi nuoc Phap, quoc thu cua Phap xin cho ong Chaigneau lam Lanh su Phap o Viet Nam khong đuoc nha vua đem xia đen. Cung theo đuong loi cua hai trieu Minh Mang va Thieu Tri, vua Tu Đuc khuoc tu moi viec giao thiep voi cac nuoc ngoai, dau viec giao thiep chi nham phuc vu thuong mai. Nam 1850 co tau cua nuoc My vao cua Han co quoc thu xin thong thuong nhung khong đuoc tiep nhan.
Tu nam 1855 cac nuoc Anh, Phap, Tay Ban Nha nhieu lan co tau vao cua Han, cua Thi Nai va Quang Yen xin thong thuong cung khong đuoc. Sau khi Gia Đinh bi nguoi Phap chiem, viec ngoai giao giua trieu đinh voi cac nuoc phuong Tay kho khan, Tu Đuc moi thay đoi chinh sach, đat ra Binh Chuan Ty đe lo buon ban va Thuong Bac Vien đe giao dich voi nguoi nuoc ngoai nhung khong co ket qua vi nhung nguoi đuoc uy thac vao cac viec nay khong đuoc hoc gi ve ngoai giao.


= Kinh te =


 Thuong mai  Thuong mai Viet Nam sau khi đat nuoc đuoc thong nhat van khong phat trien lam, to chuc thuong mai cua nguoi Viet so sai, trong pham vi gia đinh. Neu co nhung hoi buon lon thi cung chi la nhung phuong hop vai thuong gia hun von voi nhau đe kinh doanh roi chia tien ngay, khong lien ket lai thanh nhung hoi buon lam an lau dai. Nhieu nguoi Viet Nam dung tien cua đe mua ruong đat chu khong đau tu kinh doanh, khuech truong thuong mai hay cong nghe. Viec buon ban o cac cho quy mo lon do thuong nhan Hoa kieu chi phoi, du nhung nguoi nay chi la thieu so. Cac mat hang tieu dung ho kinh doanh gom co: mua tho san nhu gao, lua, bap, đuong, hat tieu... va ban va nhap cang tra, thuoc Bac, vai, đo đong, giay. Trong vung nong thon, hoat đong thuong mai cung chi nham trao đoi nong san va hang tieu thu cong o cac cho. O đo, ngoai nhung cua hang tap hoa quy mo nho hay cac cua tiem ban thuoc Bac, con co nhung nong dan ban tho san va nong san đia phuong va mot so thuong nhan nho ban vai voc, hang xen, cau thuoc, đi rong tu cho nay sang cho khac. Theo su gia Tran Trong Kim, nguoi Viet Nam chi quanh quan trong nuoc, buon ban nhung hang hoa lat vat, nen bao nhieu moi loi lon ve tay nguoi ngoai mat.
Nhin chung, Gia Long khong quan tam đen thuong mai. Ong đa nhieu lan tu choi nguoi Anh khi ho đen xin đuoc mua ban, ngay ca nguoi Phap khi đen mua ban cung khong đuoc thuan loi may, ong khong cho phep nguoi phuong Tay lap pho buon tren lanh tho Viet Nam, trieu Nguyen duoi thoi ong khong khuyen khich cung nhu khong chao moi cac thuyen buon phuong Tay. Trieu đinh bay gio khong co y đong cua voi phuong Tay nhung theo cach nhin cua hang ngu Nho si o Viet Nam, viec giao thuong voi phuong Tay la khong đang tin cay; cung đong thoi voi đo la su lo ngai su xam luoc bang quan su va truyen giao cua ho đa dan đen chinh sach nhu tren.
Ngoai mot so trung tam thuong mai thanh thi đuoc phat trien o cac thanh pho va cang bien chinh, phan lon hoat đong mua ban van dien ra tren cac con song. Trieu đinh nam giu đoc quyen thuong mai o cac mat hang co gia tri cao nhu nga voi, sung nai, bach đau khau, vang... Muc thue mua ban cao, viec cap giay phep kho khan trong viec xuat khau gao, muoi va kim loai cung gay kim ham su phat trien cua thuong mai. Ngoai thuong bi han che, dan chung bi cam giao thuong bang đuong bien, trieu đinh cam xuat khau cac loai go quy va đanh thue cang, thue xuat khau cao; quan he thuong mai quan trong voi Trung Quoc nam trong tay cac thuong gia nguoi Hoa va quan lai, trong khi cac thuong gia nguoi Viet thi bi han che o mang buon ban trong nuoc.
Trieu đinh đa to chuc nhieu chuyen đi cong can đen cac nuoc trong khu vuc đe thuc hien giao dich buon ban. Nam 1824, Minh Mang đa sai nguoi đi cong can o Ha Chau (Singapore) va Giang Luu Ba (Indonesia). Nam 1825, vua Minh Mang phai nguoi sang Ha Chau mua vai va đo thuy tinh. Sau đo, moi nam đeu co quan vien đuoc phai đi toi cac trung tam mau dich cua nguoi Au o khap Đong Nam A. Tu 1831–1832 tro đi, cac chuyen cong can cang luc cang nhieu, điem đen cung kha đa dang: Ha Chau, Lu Tong (Luzon, Philippines), đao Borneo, Quang Đong, Giang Luu Ba,... Trong khoang 1835–1840 đa co 21 chiec đuoc cu đi. Hang ban ra chu yeu la gao, đuong, lam tho san quy, hang mua ve la len da va vu khi, đan duoc. Cac hoat đong nay gan nhu la đoc quyen cua trieu đinh du tu nhan khong bi cam. Du vay, nhieu thuong nhan cung loi dung cac chuyen buon ban nay đe buon lau gao va tho san sang Ha Chau hay Quang Chau.
Hang nam, thuyen buon Trung Hoa thuong đi lai giua Viet Nam va Singapore. Thuong nhan nguoi Hoa thuong len cho gao đi va đem thuoc phien ve. Trong nhung nam 1820–1830, giao dich voi Singapore rat han che. Nguyen nhan do hang hoa cua Viet Nam phu hop voi thi truong Trung Hoa hon. Khi nguoi Phap sap chiem het Nam Ky, cac ban luoc ke tai chinh cho thay quan thue hang nam tuong đuong 3.000.000 france vang tren tong ngan sach 40.000.000 ma cac quan vien đa giu lai gap đoi so tien thue kia, nhu vay so tien thu đuoc vuot qua so tien chuyen ve trieu đinh rat nhieu. Tu thoi Thieu Tri, do xung đot voi phuong Tay tu nguyen nhan ton giao, quan he buon ban voi cac nuoc nay bi ton hai. Nam 1850, Tu Đuc khong phai thuyen đi buon o Ha Chau nua. Trieu đinh cung tim cach can tro dan thuong buon ban voi nguoi Tay nen cuoi cung, thuong gia ngoai quoc chu yeu la Hoa kieu, Xiem va Ma Lai, trong đo nguoi Hoa chiem ty le lon nhat.


 Thu cong nghiep  Thu cong nghiep Nha nuoc thoi Nguyen che tao tat ca nhung đo dung cho hoang gia, tham gia đong thuyen cho quan đoi, đuc vu khi, đuc tien,... Nha Nguyen cung tap trung xay dung he thong cac xuong thu cong Nha nuoc, nhat la o kinh đo va cac vung phu can. Nam 1803, Gia Long thanh lap xuong đuc tien Bac Thanh tien cuc o Thang Long. Nha Nguyen cung lap cac Ti trong coi cac nganh thu cong, nhu ti Vu kho che tao quan ly nhieu nganh thu cong khac nhau, gom 57 cuc: lam đat, đuc, lam đo vang bac, ve tranh, lam ngoi, lam đo pha le, khac chu, đuc sung, lam truc xe, luyen đong,... Ti Thuyen chiu trach nhiem ve cac loai thuyen cong va thuyen chien, gom 235 so tren toan quoc. Ngoai ra con co cac ti Doanh kien, ti Tu tao, ti Thuong bac hoa duoc.
Phan lon nhan luc trong cac xuong thu cong Nha nuoc la do trieu đinh trung dung tho kheo trong cac nganh nhu kham xa cu, kim hoan, theu thua... toi lam viec đe cung cap đo dung cho trieu đinh. Đoi voi nghe đong tau, nam 1820 si quan nguoi My, John White đa nhan xet: " Nguoi Viet Nam qua la nhung nguoi đong tau thanh thao. Ho hoan thanh cong trinh cua ho voi mot ky thuat het suc chinh xac." Ngoai cac thuyen go, nguoi tho thu cong Viet Nam con đong ca cac loai tau lon boc đong.
Ngoai ra ho đa sang che đuoc nhieu may moc tien tien va co chat luong vao thoi đo, vi du cac may cua xe go, may tuoi ruong... va ca may hoi nuoc. Trong nganh khai mo, đen nua đau the ky 19, trieu đinh đa quan ly 139 mo, va nam 1833 co 3.122 nhan cong trong cac mo Nha nuoc, tuy nhien, phuong thuc khai mo thoi bay gio van kem phat trien so voi the gioi.


 Nong nghiep  Trieu Nguyen co nhung chinh sach uu đai đe phat trien nong nghiep, nhu la cam mua ban ruong đat cong, lap kho Thuong binh, So Tich đien, So Dien canh, kho Binh thieu, So Đon đien, Đan Xa tac,... Nam 1828, Minh Mang giao cho bo Le soan thao chu đao cac đien le khoi phuc lai nghi le Tich đien va lam thanh luat le lau dai, cung nhu quy đinh rat nghiem tuc, cu the.
Ve van đe ruong đat, ngay khi moi len ngoi, Gia Long đa phai ra lenh cam ban ruong đat cong va quy đinh chat che viec cam co loai cong đien cong tho nay đe bao đam đat cay cho moi nguoi nong dan. Trai qua noi chien, nhan dan lai gap mat mua lien tiep. Trieu đinh thuong phai giam thue, mien thue va phat chan. Thoi Minh Mang đinh lai phep quan cap ruong khau phan, quan lai, binh linh, cong tuong (tho lam quan xuong) cung cac hang dan đinh, khong ke pham trat cao thap đeu đuoc huong mot phan khau phan nhung quan lai, cuong hao cung gianh đuoc nhung phan tot hon. Nguoi gia, nguoi tan tat thi đuoc nua phan. Co nhi, qua phu đuoc 1/3.
Tai mien Nam, nha Nguyen van tiep tuc viec khai hoang va phuc hoa, tu thoi cac chua Nguyen đe lai nhu viec khan hoang, mo rong, phat trien nong nghiep. O Nam Ky, nguoi dan đa tu do đen khan hoang voi tu cach ca nhan hoac tap the duoi su giup đo cua trieu đinh. Hai vi quan to chuc khan hoang noi tieng nhat la Nguyen Cong Tru va Nguyen Tri Phuong; trong đo Nguyen Cong Tru noi len vi la tac gia cua ba chinh sach khan hoang lon: đon đien, doanh đien va khai khan ruong hoang. Đon đien la chinh sach chu yeu dua vao viec mo dan ngheo, đi cung voi toi pham, binh linh đe thuc hien viec khai khan đat hoang. Trong thoi gian khan hoang so dan nay se đuoc quan ly theo cung cach đon đien; sau tu 6–10 nam đe cuoc song dan cu on đinh se chuyen sang hinh thuc lang xa. Đon đien xuat hien nhieu nhat o vung Gia Đinh. Đot lap đon đien lon nhat do Kinh luoc su Nam Ki la Nguyen Tri Phuong to chuc vao nam 1853–1854, lap đuoc 21 co, 124 ap phan phoi o ca luc tinh. Doanh đien la hinh thuc khai hoang co su ket hop giua trieu đinh va nhan dan, thuc hien di dan đe lap ap moi. Hinh thuc nay bat đau đuoc thuc hien tu nam 1828 duoi thoi vua Minh Mang theo đe nghi cua Tham tan quan vu Bac thanh Nguyen Cong Tru. Theo đo, trieu đinh se bo von ban đau va cu ra mot quan chuc se dung ra chieu mo va chi đao dan chung đua đi khai hoang Chinh sach đon đien va doanh đien đuoc trieu đinh kem theo mot loat luat le thuong phat phan minh đe khai thac triet đe đat đa vo hoang va ngan tinh trang bo đat nhung cung khong dut han đuoc hien tuong ruong hoang.
Ngoai ra, trieu đinh nha Nguyen con khuyen khich nhan dan tu do khai hoang ket hop phuc hoa. Viec đinh đien cung co chinh đon va kiem soat chat che hon. Ruong đat o Nam Viet thoi vua Minh Mang đuoc đo đac lai, tinh ra đuoc 630.075 mau. Tong so đinh toan quoc la 970.516 suat va 4.063.892 mau ruong đat. Trieu đinh nha Nguyen danh cho viec khai hoang, phuc hoa rat nhieu su quan tam, ho đa cho tien hanh nhieu chinh sach khai khan hoang khac nhau va đa đem lai nhieu ket qua tot đep. Dien tich ruong đat thuc trung tang len nhieu: nam 1847 la 4.273.013 mau. Tuy noi tren toan dien, đat cong đien khong qua 1/5 dien tich canh tac, nhung phan đat con lai đuoc phan phoi giua cac nong dan ma đa so chi lam chu toi 5 mau la nhieu. Hang nguoi co 100 mau tro len thi rat it, moi tinh co nhieu nhat la 5, 3 nguoi.


= Van hoa va giao duc =


 Giao duc  Vua Gia Long rat đe cao Nho hoc, cho lap Van Mieu o cac doanh, cac tran tho đuc Khong Tu va lap Quoc Tu Giam nam 1803 o Kinh thanh Hue đe day cho cac quan va cac si tu, mo khoa thi Huong lay nhung nguoi co hoc, co hanh ra lam quan. Cung trong nam nay, Gia Long cung cho ban hanh hai đao du ve viec mo cac truong o cac tinh, an đinh nhan vien giao gioi va chuong trinh hoc che đong thoi tai lap lai cac khoa thi o cac tran. O moi tran co mot quan Đoc Hoc, mot pho Đoc Hoc hay Tro Giao. Cu thang 10 hang nam trieu đinh mo mot ky thi. Theo thong le cu ba nam trieu đinh mo khoa thi Huong o cac đia phuong. Nhung nguoi trung cao o khoa thi Huong goi la cu nhan, trung thap goi la tu tai. Nam sau o Kinh đo mo khoa thi Hoi tai bo Le, nhung cu nhan nam truoc khi ung thi, neu trung cach thi đuoc tiep tuc thi Đinh o trong đien nha vua đe lay cac bac Tien si.
Trong dan chung, viec hoc tap co tinh chat tu do hon. Bat ky nguoi nao co hoc luc kha kha cung co the mo truong tu thuc đe day hoc. Moi lang co vai ba truong tu thuc, hoac o nha thay, hoac o nha nguoi hao phu nuoi thay cho con hoc va cho con cac nha lan can đen hoc. Theo Tran Trong Kim thi nguoi Viet Nam von chuong su hoc, cho nen nguoi đi hoc cung nhieu. Du vay, viec hoc tap cang luc cang thoai hoa do noi dung hoc chi tap trung vao tho phu va cac tac pham co, khong ap dung đuoc gi nhieu trong thuc te. Nhieu nguoi hoc chi đe đi thi, mong đuoc lam quan. Tran Trong Kim cho rang:

Thoi vua Minh Mang, ong muon canh tan viec hoc hanh thi cu nhung lai khong biet tien hanh ra sao boi trieu than cua ong phan nhieu chi la nhung hu nho lac hau, khong giup đo đuoc nha vua mot ke hoach nao cho quoc phu dan cuong, ong noi rang:


 Van hoc  Van hoc nha Nguyen co the chia lam cac thoi ky nhu sau: thoi Nguyen so, thoi ky nha Nguyen con đoc lap va thoi ky nha Nguyen thuoc Phap. Thoi Nguyen so la thoi ky cua cac nha tho thuoc hai nguon goc chinh la quan cua vua Gia Long va cac cuu than nha Hau Le bat phuc nha Nguyen. Tieu bieu cho thoi ky nay la cac tac gia: Pham Quy Thich, Nguyen Du, Trinh Hoai Đuc va Le Quang Đinh. Noi dung tieu bieu cho thoi ky nay la noi ve niem tiec nho Le trieu cu va mot lanh tho van chuong Viet Nam moi hinh thanh o phuong Nam. Thoi nha Nguyen đoc lap la thoi cua cac nha tho thuoc đu moi xuat than trong đo co cac vua nhu Minh Mang, Thieu Tri, Tu Đuc, va cac thanh vien hoang toc nhu Tung Thien Vuong Nguyen Phuc Mien Tham. Cac nho si thi gom co Nguyen Van Sieu, Cao Ba Quat, Ha Ton Quyen, Truong Quoc Dung, Phan Thanh Gian, Pham Phu Thu. Hai kieu tho chu yeu cua thoi ky nay la tho ngu che cua cac vi vua va cac thi tap cua nho si. Thoi nha Nguyen thuoc Phap la thoi ky anh huong cua hoan canh lich su đuong thoi tac đong rat lon vao van chuong, cac nha tho sang tac nhieu ve cam tuong cua ho đoi voi qua trinh Phap chiem Viet Nam. Tac gia tieu bieu thoi ky nay gom Nguyen Tu Gian, Nguyen Thong, Nguyen Khuyen, Duong Lam, Nguyen Thuong Hien.
Thoi ky nha Nguyen, van hoc phat trien trong ca Han van, lan mot cach manh me o chu Nom voi nhieu thanh tuu lon, trong đo tac pham chu Nom tieu bieu nhat la Truyen Kieu va Hoa Tien. Hai the tho đuoc dung pho biet o thoi ky nay la luc bat va luc bat gian cach, su dung mot thu tieng Viet moi co mot trinh đo rat cao. O mien Nam Viet Nam, thanh hinh mot lanh tho van chuong moi voi nhieu net đoc đao rieng so voi cac vung cu. Ve noi dung, ngoai cac noi dung van chuong mang đam tu tuong Nho giao truyen thong thi so phan con nguoi va phu nu cung đuoc đe cap đen.


= Khoa hoc va ky thuat =


 Su hoc  Ngay tu cuoi the ky XVIII, su hoc la mot trong nhung nganh khoa hoc rat phat trien. Sang đau the ky XIX, duoi thoi nha Nguyen, nganh nay lai cang phat trien hon, co the noi đo la nganh phat trien nhat thoi vuong trieu Nguyen. Đac biet khi co quan phu trach su hoc la Quoc su quan ra đoi nam 1820 duoi thoi vua Minh Mang voi nhiem vu thu thap cac bo su xua, in lai Quoc su thoi Le va bien soan cac bo su moi. Quoc su quan phai noi la đuoc to chuc ky cuong, hoat đong mot cach đay hieu qua. Vuong trieu Nguyen đa cho lap cac kho tang luu tru cac sang tac tu co chi kim.
Su hoc nha Nguyen co cac thanh tuu sau:

Tim kiem, luu tru va cho in lai cac tac pham su hoc cua cac trieu đai truoc.
Bien soan nhieu bo su khong lo va cac cong trinh su hoc co gia tri lon nhu: Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc, Đai Nam liet truyen, Đai Nam Thuc luc - Tien bien va chinh bien, Kham đinh tieu binh luong ky phi khau phuong luoc, Ban trieu ban nghich liet truyen... Cac nha su hoc cung cho ra đoi nhieu cong trinh cua ca nhan nhu Lich trieu tap ky cua Ngo Cao Lang, Su hoc bi khao cua Đang Xuan Ban, Quoc su di bien cua Phan Thuc Truc,... va nhat la Lich trieu hien chuong loai chi cua Phan Huy Chu. Trong đo, Đai Nam thuc luc chinh bien co toi 587 quyen.
Cac cong trinh đia phuong chi, va gia pha cac dong ho cung xuat hien rat nhieu.
Viec bien soan cac bo đia phuong chi gan nhu thanh phong trao: tu cac tinh lon cho đen tan cac huyen xa cung co chi. Trong đo co rat nhieu bo chi đuoc bien soan kha cong phu voi nhieu chi tiet quy ma cac bo su lon khong co. Tieu bieu cho đia phuong chi la Gia Đinh thanh thong chi cua Trinh Hoai Đuc, Nghe An ky cua Bui Duong Lich
The loai Gia pha thi co Mac Thi Gia pha cua Vu The Dinh.
Ngoai ra con co cac tac pham soan theo kieu quy cach nhieu van đe khac nhau cua lich su, noi bat cua the loai nay la bo Lich trieu Hien chuong loai chi cua Phan Huy Chu.
Nam 1942, Giam đoc Nha luu tru Đong Duong Paul Boudet cho biet rang cac tai lieu truoc the ky XIX (thoi Nguyen) chi con luu lai đuoc khoang 20 ban. Tu trieu vua Minh Mang, cong tac luu tru moi đuoc quan tam. Cung nam 1942, so luong đia ba o Tang thu lau giu đuoc co toi 12.000 quyen.


 Đia ly va Lich su  Thoi Nguyen cung la thoi co nhieu tac pham đia ly hoc lon nhu bo Hoang Viet Nhat thong du đia chi do Thuong thu Le Quang Đinh soan theo loi cua vua Gia Long. Sau đo co quan Quoc su quan trieu Nguyen cung soan tiep nhieu cong trinh khac gom Đai Nam nhat thong toan đo, Đai Nam nhat thong chi. Ngoai ra, con co nhieu tac pham co gia tri cao khac ngoai Quoc su quan nhu Bac Thanh đia du chi va Hoang Viet du đia chi cua Phan Huy Chu; Phuong Đinh du đia chi cua Nguyen Van Sieu; Đai Viet co kim duyen cach đia chi khao va Gia Đinh thanh thong chi cua Trinh Hoai Đuc; Nam Ha tiep luc cua Quoc su quan,... Ngoai ra thoi Minh Mang cung xuat hien rat nhieu ban đo ve cac đia phuong cua nuoc Đai Nam thoi ky đo.
Nhin chung, theo nhan xet cua Duong Quang Ham thi tuy co nhieu gia tri nhung do van con thieu mot phuong phap nghien cuu khoa hoc tot nen cac tac pham ve su hoc va đia ly thoi ky nay van co nhieu khuyet điem. Du vay, cac trieu đai truoc cung khong kha hon nha Nguyen trong viec nay.


 Ky thuat cong nghe  Tu cac cuoc noi chien o Đai Viet truoc, ky thuat cong nghe cua phuong Tay đa đuoc cac vua chua đem vao Viet Nam rat nhieu đac biet trong linh vuc quan su. Thoi nha Nguyen van ke thua nhung thu đa du nhap ay, nhieu cong trinh đuoc xay dung theo kieu kien truc Vauban cua phuong Tay nhu thanh Bat Quai, kinh thanh Hue, thanh Ha Noi...Thoi Gia Long đa tung cho đong mot loai thuyen lon boc đong đe tuan tra bien.
Sang đen thoi Minh Mang, nhieu may moc mang tinh moi me đa đuoc che tao gom: may cua chay bang suc trau va suc nuoc, may xe go chay bang suc trau. Cu the la, nam 1834, Nguyen Viet Tuy duoi su đong y cua vua Minh Mang đa che tao ra chiec may nghien thuoc sung bang suc nuoc mang ten Thuy hoa ky te. Sau đo nhung nam 1837-38, theo mau cua phuong Tay, tho thu cong Nha nuoc đa che tao đuoc may cua van go, xe go bang suc nuoc, may hut nuoc tuoi ruong,... va con co ca xe cuu hoa. Đac biet la nam 1839, dua theo cac kieu phuong Tay, cac đoc cong Hoang Van Lich, Vu Huy Trinh cung cac tho cua ong đa đong thanh cong chiec tau may hoi nuoc đau tien, đuoc vua Minh Mang het suc khen ngoi. Nam sau, Minh Mang lai chi đao cho ho đong mot chiec kieu moi tan tien hon va sua chua mot chiec bi hong. Đieu đang tiec la sau đo moi viec duong nhu bi đinh lai. Thoi Tu Đuc, nhieu sach ky thuat phuong Tay đuoc dich sang tieng Han nhu Bac Vat tan bien, Khai Moi yeu phap, Hang hai Kim cham. Nhung mot đieu đang tiec la nhung tien bo nay van chua kip tac đong vao qua trinh phat trien cua xa hoi Viet Nam. Đen giua the ky XIX, Viet Nam van la mot quoc gia voi nen san xuat nong nghiep cham tien so voi the gioi phuong Tay.


 Kien truc  Nha Nguyen la trieu đai co nhieu đong gop trong lich su Viet Nam, đac biet la mot kho tang kien truc đo so, ma tieu bieu la quan the kinh thanh Hue va nhieu cong trinh quan su khac
Kinh thanh Hue nam o bo Bac song Huong voi tong dien tich hon 500 ha va 3 vong thanh bao ve. Kinh thanh do vua Gia Long bat đau cho xay dung nam 1805 va đuoc Minh Mang tiep tuc hoan thanh nam 1832 theo kien truc cua phuong Tay ket hop kien truc thanh quach phuong Đong. Trai qua gan 200 nam khu kinh thanh hien nay con hau nhu nguyen ven voi gan 140 cong trinh xay dung lon nho. Kien truc cung đinh Hue đa tiep thu va ke thua kien truc truyen thong thoi Ly, Tran, Le đong thoi tiep thu tinh hoa cua My thuat Trung Hoa nhung đa đuoc Viet Nam hoa. Hue cung đa đuoc hien đai hoa boi nhung cong trinh su nguoi Phap phuc vu duoi thoi vua Gia Long. Khi xay dung he thong thanh quach va cung đien, cac nha kien truc duoi su chi đao cua nha vua đa bo tri truc chinh cua cong trinh theo huong Tay Bac–Đong Nam. Yeu to Ngu hanh quan trong trong bo cuc mat bang cua kien truc cung thanh tuong ung voi ngu phuong.
Thanh Gia Đinh la mot cong trinh phong thu quan su, đuoc Nguyen Phuc Anh ra lenh xay dung tai lang Tan Khai, huyen Binh Duong, đat Gia Đinh, sau nay la Sai Gon, ke tu ngay 4 thang 2 nam 1790 theo kien truc hon hop Đong-Tay, dua tren mot ban thiet ke cua mot nguoi Phap la Olivier de Puymanel (Viet danh la Ong Tin). Thanh đuoc xay co 8 canh nen goi la "Bat Quai". Thanh con co ten khac la "Thanh Quy". Thanh co 8 cua, phia nam la cua Can Nguyen va cua Li Minh, phia bac la cua Khon Hau va cua Kham Hien, phia đong la cua Chan Hanh va cua Cam Chi, phia tay la cua Ton Thuan va cua Đoai Duyet. Thoi Minh Mang đoi ten cac cua: phia nam la cua Gia Đinh va cua Phien An, phia bac la cua Cung Than va cua Vong Thuyet, phia đong la cua Phuc Vien va cua Hoai Lai, phia tay la cua Tinh Bien va cua Tuyen Hoa. Ngay 18 thang 3 nam 1859, quan Phap đot chay kho tang, pha huy thanh Sai Gon va rut ra đe tranh quan trieu đinh nha Nguyen tan cong đanh chiem lai thanh. Dau tich duy nhat ngay nay con lai la buc tranh ve anh thuc dan Phap tan cong thanh va nhung tan tich doc đuong Đinh Tien Hoang ve phia gan xuong Ba Son.


= Cac phong trao khoi nghia chong trieu đinh =
Nha Nguyen cung la trieu đai chung kien cac cuoc noi day cua nong dan cung nhu cac tang lop khac bung no du đoi, nhat la o Bac Ha. Cac nha su hoc tinh rang so luong cac cuoc noi day nua đau the ky 19 con nhieu hon toan the ky 18. Tu nam 1802 cho toi nam 1862, tai Bac Ha co tu 350 cho toi 400 cuoc noi day cua nong dan no ra. Trong so đo co 50 cuoc dien ra duoi thoi Gia Long tu 1802-1820, 254 cuoc duoi thoi Minh Mang (1820-1840), 58 cuoc duoi thoi Thieu Tri (1840-1847) va 40 cuoc noi day duoi thoi Tu Đuc (1847-1862). Du vay, trong so nay cung đa tinh luon ca cac vu noi day lien quan toi van đe Cong giao, cac phong trao phu Le diet Nguyen cua dan Bac Ha, cac toan cuop noi len hung cu đia phuong, cac toan tan quan Thai Binh Thien Quoc vuot bien vao cuop va ca nhung vu bao loan nhu cua Le Duy Phung do thuc dan Phap kich đong đe ranh tay xam chiem Viet Nam.
Nhung cuoc noi day o Bac Ha duoi thoi vua Minh Mang suot Trung, Nam, Bac, ke tu nam 1822 theo su gia Pham Van Son đa do nhieu nguyen nhan:

Ve phia ngoai bang, nuoc Xiem La van giu thai đo han hoc ve van đe Chan Lap nen ngoai mat tuy em diu nhung ben trong Xiem La van tim co hoi đe quay roi Viet Nam.
Ngoai Bac, mot phan nhan tam con luyen tiec Le trieu, van cho dip noi len chong lai nha Nguyen va đe khoi phuc lai dong ho Le.
Bon quan lai hay nhung nhieu dan chung, dem pha nhau, tang cong, ninh hot ma nha vua lai thuong khong minh, nhat la đoi voi ke cong than. Nhieu nguoi trung luong đam ra chan nan, trai lai phe gian ninh nay no moi ngay mot nhieu, nuoc tat nhien phai sinh loan do đo ngoai quoc moi dam nhom ngo vao.
Nguyen nhan chinh lam bung no nhieu cuoc noi day la van đe kinh te va đoi song kho khan cua nguoi dan:

Mot giao si nguoi Phap ten Guerard nhan xet rang Gia Long đanh thue qua nang va bat dan chung lao dich qua nhieu, su bat cong va long hanh cua quan lai lam cho nguoi dan kho cuc. Ong viet: "Vua Gia Long bop nan dan chung bang đu moi cach, su bat cong va long hanh lam cho nguoi ta ren xiet hon ca o thoi Tay Son; thue ma va lao dich thi tang len gap ba". Viec xay thanh Phu Xuan va đao kenh Vinh Te phai huy đong hang van dan phu đi lao dich. Mot nguoi Phap la Borel viet nam 1818 mo ta viec xay thanh Phu Xuan (Hue): "Nha vua su dung tat ca nhan luc vao viec xay toa thanh va cac cong trinh cong cong khac. Khi toi đen Hue, đa co đen 8 van nguoi đuoc đieu đong tu cac noi trong ca nuoc đang khan truong xay dung mot toa thanh rong lon bang gach... Rieng viec xay bo thanh đa ton kem nhung khoan tien khong lo va lam thiet hang ngan nhan mang vi phai kho dich lien tuc... Nha vua [Gia Long] đa vung ra nhung mon tien lon va hy sinh tinh mang cua hang ngan dan chung vi ho phai lam viec khong nghi tay tren cac tuong luy cua kinh thanh. Đay qua la mot cong trinh ky dieu. Muoi van nguoi đuoc thuong xuyen huy đong"
Su tham nhung cua quan lai cung la mot nguyen nhan, nhu Chaigneau nguoi Phap đa ghi lai nam 1807: "Dan chung het suc khon kho, vua va quan lai lam kho dan mot cach ky la; cong ly nay tuy thuoc tien bac, ke giau co the đanh đap nguoi ngheo ma khong so bi trung phat gi, vi ho tin chac nho tien bac ho se thang kien."
Nan đoi thuong xuyen đe doa cuoc song cua nguoi nong dan. Theo loi tau cua Nguyen Cong Tru vao nam 1833, dan đoi đen tinh Hai Duong kiem an co toi 27.000 nguoi. Tran bao đo bo vao tinh Nghe An 1842 đa lam cho 40.753 ngoi nha bi đo, 5.420 nguoi bi chet, cung voi đoi kem, mat mua, lut loi va benh dich. Tran dich xay ra nam 1840, rieng o Bac Ki so nguoi chet đa len toi 67.000.
Cac cuoc khoi nghia cuoi cung đeu bi that bai, nhung đa khien cho nha Nguyen suy yeu, lam vao tinh trang bat on trien mien.


 Tai Bac Ky  Ngay tu khi moi cam quyen, nha Nguyen đa gap phai su chong đoi het suc quyet liet tu nhieu luc luong xa hoi khac nhau. Nam 1803, mot so tuong linh cu cua nha Tay Son do Nguyen Van Tuyet cam đau đa noi day o Kinh Mon, Hai Duong. Sau la cuoc khoi nghia cua Vu Đinh Luc va Đang Tran Sieu o Son Nam (Thuong du Thanh Hoa), lien tuc hoat đong cho đen nam 1824. Tiep theo la phong trao nong dan o mien xuoi, vung đong bang Bac Ky va Bac Trung Ky: Nguyen Đuc Khoa, Tong Thai, Tu Bich o Kinh Bac, Tran Le Quyen, Đo Hoang Than o Son Tay, Nguyen The Chung o Son Nam, Nguyen Tran, Le Huu Tao, Ninh Đang Tao, Phan Bo o Nghe An.
Mot so cuoc noi day lon ke tiep la cuoc noi day cua Phan Ba Vanh o Nam Đinh (1821–27), Le Duy Luong o Ninh Binh (1833–34), Nong Van Van o Tuyen Quang (1833–35) va cua Cao Ba Quat (1854–56) o Ha Noi, đac biet la phong trao bao loan do Le Duy Phung dan đau (1861-1865) tren khap lanh tho Bac Ky. Ngoai ra vu noi day cua Le Duy Luong nam 1832 o Ninh Binh, la con chau nha Le khien vua Minh Mang phai yeu cau Tong đoc Nghe Tinh la Ta Quang Cu cung voi Tong đoc Thanh Hoa la Nguyen Van Trong đem quan ra Ninh Binh bat đuoc Le Duy Luong giai ve Kinh tri toi va tat ca con chau Le bi luu đay o Quang Nam, Binh Đinh. Chinh sach "Phu Le" cua nha Nguyen đa cham dut.
Khi vua Tu Đuc len ngoi đa cu nhung danh than cua trieu đinh lam quan Kinh luoc Đai su đe đi kiem tra, kham xet cong viec o cac noi trong ca nuoc. Nguyen Tri Phuong o Nam Ky, Phan Thanh Gian coi ba tinh Nam Trung Viet, Nguyen Đang Giai kiem soat ba tinh phia Bac mien Trung. Nhung tu nam 1851 nhieu cuoc noi day dien ra o nhieu noi, nhat la o Bac Ky boi long dan o đay con tuong nho đen nha Le, pha chinh quyen trieu Nguyen. Co vai vu noi day ma nguoi lanh đao tu xung minh thuoc dong doi nha Le nhu quan cua Le Duy Phung, loi cuon đuoc kha nhieu nguoi tham gia. Ngoai ra trieu đinh con phai lo đoi pho du đang Thai Binh Thien Quoc do Hong Tu Toan to chuc chong lai nha Thanh bi bai tran sang Viet Nam. Tan quan Thai Binh Thien Quoc cuop pha cac vung thuong du khien quan đoi nha Nguyen phai đi đanh dep rat phien phuc.
Ngoai muc đich chinh tri thi mot phan cung do dan chung phai chiu nhieu thien tai nhu lu lut lien mien. Đe Van Giang vo lien tiep 18 nam lai thuoc tinh Hung Yen la noi đong dan nhat Bac Ky nen lam phat sinh roi loan. Thoi ky nay con co quan Tam Đuong do ba lanh tu: Quang Nghia Đuong, Luc Thang Đuong, Đuc Thang Đuong noi len tai Thai Nguyen đuoc quan Kinh luoc Nguyen Đang Giai đen phu du nen đat Bac đuoc yen on. Khi Nguyen Đang Giai qua đoi (1854), Bac Ky lai mat an ninh, trat tu nhu cu.
Khac voi cac cuoc noi day khac, cuoc noi day cua nhom Le Duy Cu va Cao Ba Quat khong cuop cua giet nguoi nhu nhung vu loan khac ma do su bat man voi trieu đinh, muc tieu cua ho la lat đo chinh quyen nha Nguyen. Boi cuoc khoi nghia cua Le Duy Cu bung ra cuoi nam ay ma khoang thang 5 co chau chau pha hoai mua mang du doi nen nguoi ta goi vu nay la "giac chau chau".
Nhung cuoc noi day nay nhieu luc dan ngheo đa phoi hop voi quan luu manh, đao tac đe chong đoi nen tuy lam cho Trieu đinh khon đon nhung vi khong co to chuc chat che, ky luat nghiem minh, khong co hieu lenh thong nhat, truoc sau đeu that bai.
Ngoai cac cuoc noi day cua nong dan o Bac Ky con co ca nhung nguoi nhan co hoi trieu đinh suy yeu, noi len tu tung đe cuop pha va loi dung dan luu vong đe ru ho theo. Ngoai ra cung co nhung nguoi bi quan Phap mua chuoc đe quay roi trieu Nguyen cho ho de hanh đong. Chua ke con co quan giac nguoi Tau hoanh hanh o mien thuong du Bac Ky. Nhung cuoc bien đong nay khien trieu đinh phai dung binh rat lau, hao ton binh luc va tai luc rat nhieu.
Nam 1861, voi chinh sach cua Trieu đinh Hue gia giam cac chuong trinh phuc loi, giai tan cac cong đong Cong giao, gia tang kiem soat mua ban luong thuc, tang thue, cong voi nan giac Khach đanh pha man nguoc va bon cuop bien Tau O đanh cuop cac lang ven bien, khien tinh hinh mien Bac cang tro nen nguy hiem, co the bung no bat ky luc nao. Cac thanh phan bi anh huong nang ne nhat, de noi len đoi khang nhat la nhung nong dan bi nan lu lut, cac toc nguoi thieu so ngheo kho va cac cong đong Cong giao bi nguoc đai. Đay la nhung nhan to khien cho cuoc noi day do Le Duy Phung cam đau đac biet nguy hiem, khien trieu đinh Hue phai het suc vat va moi đanh dep đuoc.


 Tai Nam Ky  Cuoc Noi day o Đa Vach đa no ra, keo dai ngay tu buoi đau trieu đai vua Gia Long đen suot hon nua the ky. Ngay tu khi len ngoi, vua Gia Long đa ky ban hanh cac loai thue đanh vao lam tho san o vung nay, lam cho "dan Man quanh nam nop thue khong luc nao roi" , hau qua la: "dan phai nhat cu rau va qua o nui đe an cho no bung" . Cac vua đau thoi Nguyen con mac sai lam khi cho rang: Bon man moi ngu dai chua tham nhuan phong hoa, can buoc ho cat toc, an mac va sinh hoat giong nhu nguoi mien xuoi. Tat ca đa lam cho nguoi dan Đa Vach nung nau cam thu, dan đen nhieu cuoc giao chien suot hon 50 nam, bat chap moi bien phap tran ap va chia re cua trieu đinh nha Nguyen. Cac vu noi day vao cac nam 1803, 1804, 1806, 1807 đa lam cho quan quan nha Nguyen thiet hai khong it.
Cuoc noi day Le Van Khoi la mot cuoc noi day xay ra vao thoi vua Minh Mang o cac tinh mien Nam Viet Nam. Lanh đao cua cuoc noi day nay la Le Van Khoi nhom hop nhung phan tu ve phai đia phuong phan quyen cua Le Van Duyet va nhung tu nhan Bac Ky bi đi đay đe noi day. Đuoc vo quan, binh linh va dan chung Phien An von cam tinh voi Le Van Duyet đi theo rat đong nen quan noi day tung đanh chiem đuoc 6 tinh phia Nam nhung sau đo trieu đinh đa nhanh chong thu phuc cac tinh nay, don quan noi day vao co thu o thanh Phien An nam 1835 khi thanh Phien An that thu.
Ngoai ra, tai Nam Ky, chinh sach khong phu hop cua nha Nguyen voi nguoi thieu so, đac biet la nguoi Khmer va chinh sach đoi ngoai voi vuong quoc Chan Lap cung gay bat man trong cong đong nguoi Khmer, dan đen nhieu cuoc noi day chong lai trieu đinh, nhu cac cuoc noi day Lam Sam, Ba Xuyen, That Son, Ha Tien.


Thoi ky bi Phap xam lang va đo ho = Cuoc chien chong Phap xam lang =


 Tinh trang cua nha Nguyen  Do nhung viec cam đao va tan sat giao dan cua vua Minh Mang ma ngay trong nam 1838 đa co si quan Hai quan Fourichon đe nghi Phap gui Hai quan toi can thiep nhung bi Ngoai truong Phap Francois Guizot bac bo. Du luan Phap thi soi đong vi su nguoc đai giao dan cua Minh Mang nen ung ho đe nghi dung vu luc. Khi Thieu Tri noi ngoi co thai đo mem mong hon, cho tha mot so linh muc bi bat va to y se cho tau sang Chau Au mua ban nhung su kien đung đo tai Đa Nang nam 1847 giua tau Phap va Viet khien nha vua tuc gian va ong ra lenh xu tu ngay tai cho tat ca nguoi Au bat đuoc tai Viet Nam. Tuy nhien, su nha Nguyen khong noi đen viec vua Thieu Tri tra thu bang cach ra lenh xu tu tat ca nguoi Au.

Khi Tu Đuc len cam quyen, trieu đinh van cai tri tuan theo phong cach Nho giao. Trieu đinh khong co mot bien phap nao đoi pho voi phuong Tay, nguoc lai chi cam đao va cam mua ban quyet liet hon truoc. Nhan vu An Phong Cong Hong Bao muu phan, tim cach lien he voi cac giao si đe soan ngoi ma nha vua cho cong bo 2 đao du cam đoan Cong giao cac nam 1848 va 1851, đa co hang van giao dan bi tan sat hay luu đay tu 1848–1860. Cung đong thoi luc nay, truoc tinh hinh nguoi Phap xam lan, trong trieu đinh đat ra van đe cai cach: lien tiep cac nam 1864, 1866, 1868, 1867, 1881 cac quan la Phan Thanh Gian, Pham Phu Thu, Nguyen Truong To, Đinh Van Đien, Nguyen Hiep, Le Đinh lien tiep dang so xin nha vua cho cai cach toan dien đat nuoc nhung nha vua khong quyet duoi su ban ra cua cac đinh than. Nhung đe xuat cai cach nay đuoc trieu đinh đem ra hoi y kien quan lai đia phuong. Trieu đinh cung dung nhung đe xuat nay lam đau đe van sach hoi y kien si tu nhung du luan chung luc đo la tu choi duy tan.Mai đen nam 1878, trieu đinh moi bat đau cu nguoi thuc hien cac buoc đau tien trong qua trinh cai cach la cho hoc tieng nuoc ngoai, nhung đinh than van bat đong va nay sinh hai phe chu truong cai cach va bao thu, roi đen khi nuoc Đai Nam dan roi vao tay quan Phap cung nay sinh hai phe chu chien va chu hoa.
Ve viec ca nhan, vua Tu Đuc khong co con nen ong truyen ngoi lai cho mot nguoi con cua anh minh la vuong tu Nguyen Phuc Ung Chan. Viec noi ngoi nay lien tiep gap nhieu roi ren, Nguyen Phuc Ung Chan len lam vua hieu la Duc Đuc đuoc ba ngay thi bi phe bo roi giet chet; mot nguoi con khac cua vua Thieu Tri la Nguyen Phuc Hong Dat len noi ngoi tiep voi hieu Hiep Hoa cung bi ep uong thuoc đoc sau nam thang, vi vua ke la Kien Phuc cung đot ngot qua đoi (ghi la benh, nhung nghi la bi đau đoc). Viec lap phe lien tiep nay chi ket thuc khi vua Ham Nghi len ngoi nam 1884.


 Phong trao Can Vuong  Nam 1885, phai chu chien trong trieu đinh noi day tan cong quan Phap đong o kinh đo Hue nhung that bai. Vua Ham Nghi va Ton That Thuyet chay ra Tan So thuoc Quang Tri, tai đay Ton That Thuyet muon danh nghia vua Ham Nghi phat chieu Can Vuong keu goi nguoi Viet noi day đanh Phap giup vua. Huong ung loi keu goi nay, nhieu cuoc noi day đa no ra trong đo tieu bieu la nhung cuoc khoi nghia o Ba Đinh cua Pham Banh va Đinh Cong Trang, khoi nghia Bai Say do Nguyen Thien Thuat chi huy, khoi nghia Huong Khe cua Phan Đinh Phung va Cao Thang, khoi nghia o Hung Hoa do Nguyen Quang Bich lanh đao... Phong trao van tiep tuc phat trien ca sau thoi gian vua Ham Nghi bi Phap bat giu (nam 1888); no chi thuc su cham dut khi lanh đao cuoc noi day o Huong Khe la Phan Đinh Phung chet cuoi nam 1895.
Nguyen nhan su that bai cua cac phong trao khang Phap boi su khang cu cua ho chi co tinh cach đia phuong. Cac lanh tu Can Vuong chi co uy tin tai noi ho xuat than, tinh than đia phuong manh me lam ho chong lai moi su thong nhat phong trao tren 1 quy mo lon hon. Khi cac lanh tu bi bat hay chet thi quan cua ho hoac giai tan hay đau hang. Ngoai ra, cac đao quan nay khong đuoc long dan que nhieu lam boi đe co phuong tien song va duy tri chien đau, co nhung luc ho phai đi cuop pha dan chung.
Ngoai nhung ly do tren, su that bai cua phong trao nay con boi viec xung đot voi cac nhom dan thieu so tai Viet Nam. Quan Can Vuong giet hai hang loat nhung nguoi Viet theo Cong giao vi cho rang nhom dan nay lam noi gian cho Phap, đieu nay lai thuc đay giao dan tu ve bang cach thong bao tin tuc cho phia Phap. Nhung thong ke cua nguoi Phap cho biet co hon 20.000 giao dan đa bi quan Can Vuong giet hai. Chinh sach sa thai cac quan chuc Viet va cho cac dan toc thieu so đuoc quyen tu tri rong rai cua Phap cung lam cho cac sac dan nay đung ve phia Phap. Chinh nguoi Thuong đa bat Ham Nghi, cac bo lac Thai, Man, Meo, Nung, Tho đeu đa cat đuong lien lac cua quan Can Vuong voi Trung Hoa lam can nguon khi gioi cua ho. Quen thuoc rung nui, ho cung giup quan Phap chien tranh phan du kich đay hieu qua.


= Thoi Phap thuoc =

Theo cac Hoa uoc Harmand va Hoa uoc Patenotre thi chinh sach ngoai giao, quan su va tai chanh do nuoc Phap kiem soat nhung khong co su hop nhat giua 2 quoc gia Đai Nam va Phap. Nuoc Phap sau khi khong mua chuoc đuoc vua Ham Nghi ben cho ong đi an tri o Algerie. Sau đo anh ca Kien Phuc, Ham Nghi la Nguyen Phuc Ung Bien ke vi, lay nien hieu la Đong Khanh. Vua Đong Khanh bi trach la đa len ngoi trong nhung đieu kien qua nhuc nha đoi voi quoc gia. Bi co lap va thieu kinh nghiem, ong phai nhuong bo cho nguoi Phap đe đoi lay su giup đo ve mat hanh chinh va quan su. Nam 1887, Lien bang Đong Duong đuoc thanh lap gom thuoc đia Nam Ky, 2 xu bao ho Trung Ky va Bac Ky cung Lao va Cao Mien đeu đat duoi mot vien quan Toan quyen Đong Duong nguoi Phap. Nam 1888, vua Đong Khanh con phai nhuong cho nuoc Phap moi quyen hanh tren 3 thanh pho Ha Noi, Hai Phong va Đa Nang, 3 khu vuc nay cung tro thanh 3 thuoc đia.
Quyen hanh cua nha vua con bi han che hon nua khi Paul Doumer tro thanh Toan quyen Đong Duong. Tu 1897-1902, toan quyen Paul Doumer đa ap dung 1 chinh sach cai tri đoc tai, loai bo dan anh huong cua trieu Nguyen. Quan lai cap tinh phai phu thuoc truc tiep Thong su Phap, cai tri xu Bac Ky nhan danh Hoang đe nhung lai khong can phai nghe lenh cua vi vua Đai Nam. Cac quan cung phai nhuong cho Cong su Phap quyen đe cu va bo nhiem huong chuc. Co quan hanh chinh Phap cung phu trach thu thue va giao cho ngan kho cua trieu đinh mot ngan sach can thiet cho viec duy tri trieu đinh. Paul Doumer đa thay the che đo bao ho bang che đo truc tri va trieu đinh tu luc đo chi con giu lai đuoc nhung hinh thuc be ngoai. Vua Thanh Thai vao nam 1907 đa bi ep phai thoai vi khi khong phe chuan viec bo nhiem mot so quan lai đa đuoc Kham su Leveque va Hoi đong Thuong thu thoa thuan. Hoang tu Nguyen Phuc Vinh San đuoc đua len noi ngoi, tuc vua Duy Tan. Cung nhu vua cha Thanh Thai, Duy Tan la nguoi co tu tuong chong Phap. Nam 1916, ong lien ket cung Viet Nam Quang phuc Hoi cua nhom Thai Phien va Tran Cao Van noi day nhung that bai va bi đay ra đao La Reunion cung luc voi cha minh.
Nam 1922, vua Khai Đinh sang Phap đe đoi hoi nuoc Phap phai cho nguoi Viet đuoc tham gia chinh tri nhieu hon nhung cuoc hanh trinh nay đa khong đem lai ket qua nao. Chuyen đi nay đa bi Nguyen Ai Quoc cham biem trong tac pham Vi hanh cua ong đang tren bao L'Humanite so ngay 19 thang 2 nam 1923. Ngay 6 thang 11 nam 1925, loi dung viec vua Khai Đinh vua qua đoi, Toan quyen Alexandre Varenne đa ep vi vua moi la Bao Đai moi 12 tuoi phai ky thoa uoc giao cho quan Kham su Phap cac quyen han cuoi cung. Tham chi nha vua con khong the lua chon cac Thuong thu va quan chuc. Nuoc Đai Nam tren thuc te đa tro thanh 3 manh co đoi song va the che rieng biet. Nam Ky sap nhap vao Phap, Bac Ky gan nhu 1 thuoc đia va Trung Ky la noi ma quy che bao ho chi la ly thuyet.


Sup đo Khi tro ve nuoc nam 1932, Bao Đai đa mong muon cai cach xa hoi Viet Nam nhung phong trao nay đa chet yeu boi su đoi đich voi cac quan Thuong thu cua ong nhu Pham Quynh va Ngo Đinh Kha, cung nhu su chong đoi cua gioi bao thu va chinh phu bao ho Phap. Nha vua nan long som, chuyen sang tieu khien bang boi thuyen va san ban. Truoc thuc te nha Nguyen khong con kha nang chong Phap, nhieu đang phai cach mang đuoc to chuc đe đanh đuoi nguoi Phap.  Nam 1926, Tan Viet Cach mang Đang hoat đong o Ha Tinh va Sai Gon. Nam 1927, Pham Tuan Tai, Hoang Pham Tran, Nguyen Thai Hoc lap ra Viet Nam Quoc dan Đang. Nam 1928, Ta Thu Thau va Nguyen An Ninh lap Đe tu Quoc te. 
Nam 1936, Mat tran Binh dan Phap gianh chien thang cho phep khong khi chinh tri tai Đong Duong mang tinh tu do hon. Tai Bac Ky va Trung Ky, chinh phu Bao ho khong cho phep đang phai chinh tri nao hoat đong. Du vay chinh phu Phap đa nhuong bo mot phan truoc cac cuoc bai cong cua cong nhan. Nam 1937, phong trao đinh cong va bieu tinh lai tai phat vuot qua tinh chat nghe nghiep đe mang nhieu tinh chinh tri hon. Chien tranh the gioi thu hai bung no, Nhat Ban mang quan vao đanh chiem Đong Duong.
Ngay 9 thang 3 nam 1945, Nhat Ban đao chinh Phap. Theo sap xep cua Nhat Ban, vua Bao Đai chi đinh Tran Trong Kim lam Thu tuong thay the cho Noi cac Pham Quynh tai Hue. Ngay 11 thang 3 nam 1945, Bao Đai ra đao du "Tuyen cao Viet Nam đoc lap", tuyen bo huy bo Hoa uoc Patenotre ky voi Phap nam 1884, khoi phuc chu quyen Viet Nam, thong nhat Bac Ky, Trung Ky va Nam Ky. Trong tuyen bo cua Bao Đai, bai bo cac hiep uoc bao ho va mat đoc lap voi Phap truoc đay. Ngay 7 thang 4 nam 1945, Bao Đai đa ky đao du so 5 chuan y thanh phan noi cac Tran Trong Kim va ngay 12 thang 5 giai the Vien Dan bieu Trung Ky. Thang 6 nam 1945, chinh phu Tran Trong Kim đat quoc hieu la Đe quoc Viet Nam.
Theo nha su hoc Joyce C. Lebra, Đe quoc Viet Nam đuoc thanh lap nhu mot bo phan cua chinh sach Khoi Thinh vuong chung Đai Đong A cua Nhat. Tuy nhien, no cung chi la mot trong nhung khau hieu va khai niem đuoc dung đe bien ho cho su chiem đong cua Đe quoc Nhat Ban tai Đong A tu thap nien 1930 cho đen het Chien tranh the gioi thu hai, trong đo cac chinh quyen ban xu phai van đong nguoi dan va nen kinh te trong nuoc phuc vu cho loi ich cua Đe quoc Nhat Ban. Cac chinh quyen nay tren danh nghia la đoc lap, song thuc te khong co nhieu quyen luc, hau het cac chinh sach quan trong đeu do luc luong quan quan Nhat quyet đinh (tieu bieu nhu chinh phu bu nhin Man Chau quoc cua cuu hoang đe nha Thanh Pho Nghi hay chinh phu bu nhin Đe quoc Đai Han).
Ngay 16 thang 8 nam 1945, Tran Trong Kim tuyen bo se bao ve noi cac Đe quoc Viet Nam va ngay 18 thang 8 tao ra mot uy ban giai phong dan toc, nhom tat ca cac đang phai chinh tri đe lanh đao. Theo loi khuyen cua Bo truong Bo Ngoai giao, Bao Đai gui thong điep cho Tong thong Truman, vua nuoc Anh George VI, Thong che Tuong Gioi Thach, Tuong De Gaulle đe nghi cong nhan chinh phu Đe quoc Viet Nam. Thong điep nay co đoan "Ong se hieu tot hon neu ong co the chung kien nhung gi đang dien ra o đay, neu ong co the cam nhan đuoc khat khao đoc lap đen tan tam can cua moi nguoi ma khong mot the luc nao co the ngan can noi. Tham chi neu ong muon tai lap che đo cai tri cua nguoi Phap o đay thi no se khong tiep tuc đuoc tuan phuc; moi lang mac se tro thanh mot o khang chien, moi nguoi cong tac cu thanh mot ke thu va nhung quan chuc, nhung ten thuc dan cua ong chinh ho se yeu cau roi khoi khong khi ngat tho nay... Chung ta co the de dang hieu nhau va tro thanh ban be neu ong huy bo tuyen bo tro thanh ong chu cua chung toi mot lan nua" va cho rang su đoc lap cua Viet Nam "chi co nghia la bao ve loi ich cua Phap va anh huong tinh than Phap o Đong Duong". Tuy nhien De Gaulle du kien se hau thuan cho mot che đo quan chu ma nguoi đung đau khong phai la Bao Đai, nguoi đa thoa hiep voi Nhat Ban (ke thu cua Phap), ma la Vinh San, đuoc xem nhu la mot nguoi "Gaullist". Tat ca cac buc thu cua Bao Đai đeu khong đuoc hoi am, boi theo Tuyen bo Cairo, cac nuoc trong khoi Đong Minh se khong cong nhan bat cu chinh phu nao do Đe quoc Nhat Ban thanh lap tai cac lanh tho ma Nhat chiem đong. Đen 24 thang 8, Hoi đong Co mat khuyen vua Bao Đai quyet đinh thoai vi "đe khong phai la mot tro ngai cho su giai phong cua đat nuoc".
Sau khi Nhat đau hang Đong Minh ngay 15 thang 8 nam 1945, Mat tran Viet Minh do Ho Chi Minh lanh đao đa thuc hien thanh cong Cach mang thang Tam, đua Viet Nam tro thanh nuoc đoc lap tu tay nguoi Nhat va nguoi Phap. Ngay 30 thang 8 nam 1945, vua Bao Đai đoc ban Tuyen ngon Thoai vi truoc cua Ngo Mon. Đe quoc Viet Nam bi giai tan va Chinh phu lam thoi do Ho Chi Minh lam Chu tich chinh thuc tuyen bo Viet Nam đoc lap ngay 2 thang 9 nam 1945. Su kien Bao Đai thoai vi chinh thuc đanh dau su sup đo cua nha Nguyen (mac du sau đo, duoi su sap đat cua Phap, Bao Đai con tiep tuc lam quoc truong Quoc gia Viet Nam tu ngay 1 thang 7 nam 1949 đen ngay 26 thang 10 nam 1955). Su kien nay cung đa đanh dau su cham dut suot 2.000 nam che đo quan chu chuyen che o Viet Nam, đong thoi Hue khong con ton tai la kinh đo Viet Nam nua. Nha Nguyen ton tai 143 nam, co 13 đoi vua thuoc 7 the he.


Di san = Van hoa =

Thoi ky nha Nguyen đa đe lai nhieu di san van hoa cho dan toc Viet Nam, mot so đa đuoc UNESCO cong nhan la di san van hoa the gioi nhu Quan the di tich Co đo Hue, di san van hoa phi vat the nhu Nha nhac cung đinh Hue va Di san tu lieu the gioi nhu Moc ban trieu Nguyen. Giao su Phan Huy Le nhan xet rang: "Chua co mot thoi ky lich su nao đe lai cho dan toc ba di san van hoa đuoc the gioi cong nhan va ton vinh voi nhung gia tri mang y nghia toan cau nhu vay." 
Nha Nguyen cung đe lai he thong thu tich rat lon nhu Chau ban trieu Nguyen; va hang ngan di tich kien truc nhu đinh, chua mieu, nha tho... trai dai tu Nam chi Bac... Nhieu di san trong so nay co thoi ky dai bi lang quen do bi coi nhu mot thu "tan du cua phong kien thoi nat", nay đuoc "khoi lai, phui bui, ton vinh".


= Quan the di tich Co đo Hue =

Quan the di tich Co đo Hue đuoc UNESCO cong nhan la Di san Van hoa The gioi vao ngay 11 thang 12 nam 1993. Phan lon cac di tich nay hien nay thuoc su quan ly cua Trung tam Bao ton Di tich Co đo Hue. Trong lich su Viet Nam thoi can đai, cong trinh xay dung Kinh thanh Hue co le la cong trinh đo so, quy mo nhat voi hang van luot nguoi tham gia thi cong, hang trieu met khoi đat đa, voi mot khoi luong cong viec khong lo nhu đao hao, lap song, di dan, doi mo, đap thanh... keo dai tu thoi điem tien hanh khao sat duoi trieu vua Gia Long nam 1803 đen khi hoan chinh trieu vua Minh Mang vao nam 1832. Phong cach kien truc va cach bo phong khien Kinh thanh Hue thuc su la mot phao đai vi đai va kien co nhat tu truoc đen nay o Viet Nam ma mot thuyen truong nguoi Phap la Le Rey khi toi Hue nam 1819 phai thot len: "Kinh Thanh Hue thuc su la phao đai đep nhat, đang đoi nhat o Đong Duong, tham chi so voi ca phao đai William o Calcutta va Saint Georges o Madras do nguoi Anh xay dung".


= Moc ban va bao vat =

 
Moc ban trieu Nguyen đuoc UNESCO cong nhan la di san tu lieu the gioi đau tien tai Viet Nam ngay 31 thang 7 nam 2009. Bo Moc ban nay gom 34.618 tam, la nhung van ban Han–Nom đuoc khac nguoc tren go đe in ra cac sach tai Viet Nam vao the ky 19 va đau the ky 20, va hien đang đuoc bao quan tai Trung tam Luu tru Quoc gia IV – Đa Lat, Lam Đong (xua va nay van la Biet đien Tran Le Xuan – Khu Di tich cua Đa Lat).
Ngoai nhung di tich lich su nhu đen đai, dinh thu, thoi đai nha Nguyen cung đe lai nhieu bao vat, la dau tich cua my thuat Viet Nam the ky 18 va 19, trong đo co nhieu kim an, ngoc ty truyen quoc, buu ty, bao kiem, hang thu cong my nghe va my thuat. Cuoi nam 2010, lan đau tien sau 50 nam đuoc bao quan tai Bao tang Lich su Viet Nam, nhung bau vat nay đa đuoc đem ra trung bay. Rieng quoc an (nang khoang 10 kg vang) va quoc kiem cua vua Bao Đai, trao lai cho Tran Huy Lieu, Truong đoan Đai bieu chinh phu Viet Nam Dan chu Cong hoa vao nam 1945 đa bi mat trom tai vien bao tang Viet Nam va that lac. Ca an tin cua hoang hau Nam Phuong cung bi trom mat.


Le bat kha = Nguon goc cua "tu bat kha" ("tu bat lap") =
Trong gioi su hoc hien nay hinh thanh 2 luong y kien khac nhau ve le bat kha cua nha Nguyen. Nguyen Phan Quang va Truong Huu Quynh cho rang: đe đe cao uy quyen nha vua va ngan chan nan quyen than lan at hoang đe, vua Gia Long đa đat ra le Tu bat: trong trieu khong lap Te tuong, thi Đinh khong lay Trang nguyen, trong cung khong lap Hoang hau, khong phong tuoc vuong cho nguoi ngoai ho vua.
Le Nguyen co y kien nguoc lai ve van đe nay, tuy nhien ong chi đe cap toi "tam bat" chu khong phai "tu bat":

"Trong khi trieu Nguyen co mot Quoc su quan lam viec that hieu qua, đa cho ra đoi nhung bo su... lon lao, thi khong thay ai vien dan mot chi du nao cua cac vua Nguyen quy đinh nhung đieu bat kha đo..."
Mot trong nhung li do khien cho quan điem hoan toan sai lam nay đuoc qua nhieu nguoi tin la vi no đuoc lap đi lap lai trong Sach giao khoa Lich su dung trong nha truong: tu bac Tieu hoc đen Trung hoc Co so va ca Trung hoc Pho thong. Cac Sach giao khoa Lich su lop 4 (bai 27), lop 7 (bai 27) va lop 10 (bai 25) (ca ban Co ban lan Nang cao) cua Nha xuat ban Giao duc Viet Nam khi viet ve giai đoan Nguyen so (1802 – 1858) khong bao gio quen viec chen them mot đoan co noi dung đai khai la:

"Cac vua nha Nguyen đe ra le tu bat lap đe cung co quyen luc cua minh, le tu bat lap gom: khong lap Hoang hau, khong lap Te tuong, khong phong tuoc Vuong (cho nguoi trong Hoang toc con song) va khong lay đo Trang nguyen"
Kien thuc sai lech nay đuoc giao vien truyen tai trong cac bai giang, cac the he hoc sinh thuoc nam long va vao ca cac đe thi mon Lich su va bien no thanh mot đieu qua hien nhien khi nhac ve nha Nguyen. Tim ve nguon goc cua lap luan nay, khong la may khi thay chung đuoc nhac đen lan đau trong quyen sach Lich su Viet Nam, tap 1 cua Nha xuat ban Khoa hoc Xa hoi (1971), tuc la thong tin nay hoan toan khong xuat phat tu chinh su trieu Nguyen ma đuoc viet ra khi nha Nguyen cao chung đuoc 26 nam. Cuon sach Lich su mang nang tinh giai cap nay đa chi ro Hoang đe Gia Long, nguoi sang lap Hoang trieu Nguyen, la nguoi đe ra le tu bat lap. Tam thoi bo qua 3 le Bat lap con lai: khong lap Te tuong, khong lap Trang nguyen va khong phong tuoc Vuong đa đuoc cac hoc gia khac bac bo hoan toan thi bai viet se xoay manh đen van đe "bat lap Hoang hau". Đay la thieu sot kha lon cua cac hoc gia khac khi đa khong the bac bo y sai nay mot cach triet đe, hau qua la trong 4 le bat lap, khi 3 le bat lap kia đa đuoc phan đong moi nguoi chap nhan la sai lam thi van con rat đong tin rang: nha Nguyen bat lap Hoang hau.


= Bat kha Trang nguyen =
Thuc te la trieu Nguyen khong co mot Trang nguyen nao. Trang nguyen la nguoi xep hang cao nhat trong so cac tien si du ky thi Đinh duoi cac trieu đai truoc. Thoi Nguyen, trieu đinh to chuc thi Hoi đe lay tien si va thi Đinh đe xep hang cac tien si; cac tan khoa tien si du thi Đinh đuoc xep theo giap đe, con goi la tam giap:

Đe nhat giap goi la Tien si cap đe voi 3 nguoi đung đau la Trang nguyen, Bang Nhan va Tham Hoa. Đen nha Nguyen bo Trang nguyen.
Đe nhi giap goi la  Tien si xuat than hay  Hoang Giap.
Đe tam giap goi la  đong Tien si xuat than hay goi tat la Tien si
Viec xep hang tien si nhu tren khong phai la sang kien moi cua nha Nguyen nham "ne tranh" danh hieu Trang nguyen hay ha thap đia vi cua nguoi thi đo cao nhat, ma viec nay tung thuc hien duoi cac trieu đai truoc:

Nam 1232 thoi Tran Thai Tong mo thi Thai hoc sinh, "lay Truong Hanh, Luu Diem đo đe nhat giap; Đang Dien, Trinh Phau đo đe nhi giap; Tran Chu Pho đo đe tam giap".
Nam 1442 thoi Le Thai Tong, "Nguyen Truc, Nguyen Nhu Đo, Luong Nhu Hoc ba nguoi đo tien si cap đe; bon Tran Van Huy 7 nguoi đo tien si xuat than; bon Ngo Si Lien 23 nguoi đo tien si đong xuat than...".
Nam 1499 thoi Le Hien Tong, "cho Đo Ly Khiem, Luong Đac Bang, Nguyen Khac Kiem ba nguoi đo tien si cap đe, bon Hoang Trung, Nguyen Hang 24 nguoi đo đe nhi giap tien si xuat than...".
Le Nguyen khang đinh cach thuc xep hang tien si trong thi Đinh theo giap đe đa xuat hien truoc khi co danh hieu Trang nguyen va khong co gi khac biet giua hai cach goi tren. Do đo, viec trieu Nguyen ap dung hinh thuc giap đe trong thi đinh ma khong chon Trang nguyen la rat binh thuong, khong xuat phat tu mot le "bat kha" nao.


= Bat kha hoang hau =
Tren thuc te su sach ghi nhan nha Nguyen co it nhat 3 hoang hau: hoang hau thoi Gia Long la Thua Thien Cao Hoang hau (me hoang tu Canh), thoi vua Hiep Hoa la Le Thien Anh Hoang hau (vo vua Tu Đuc) va hoang hau thoi Bao Đai la Nam Phuong hoang hau.
Ngoai ra, su lieu nha Nguyen khong he phu nhan su ton tai cua ngoi vi hoang hau:

Sach Minh Menh chinh yeu ghi: "Nay cham chuoc đoi xua va đoi nay, đat bi quy phi, than phi vao bac nhat... tren bac nhat đat mot vi hoang quy phi đe giup Hoang hau đieu khien chinh su trong cung".
Sach Đai Nam đien le toat yeu danh han khoan 183 đe đinh nghi thuc "tuyen sach van lap Hoang hau".
Le Nguyen cho rang: viec cac trieu vua tu Minh Mang toi Khai Đinh khong phong hoang hau khong xuat phat tu le nao ma vi chua tim đuoc nguoi xung đang hoac chua thay can lam.


= Bat kha te tuong =
Thoi Gia Long đat quan che tren co so tham khao thoi Hau Le. Sang thoi Minh Mang co viec to chuc lai bo may va ap dung toi het thoi Nguyen, theo đo đung đau bo may quan lai la tu tru trieu đinh. Khi tham khao su sach cac đoi truoc cung rat kho tim thay chuc danh te tuong trong hang quan lai đau trieu:

Thoi Tien Le: Đung đau la thai su, thai uy, tong quan
Thoi Ly: thai su, thai pho, thai bao, tong quan, tuong cong
Thoi Tran: lay ba chuc thai, ba chuc thieu (thieu su, thieu pho, thieu bao), thai uy, tu đo, tu ma, tu khong. Chuc Te tuong thi them danh hieu Ta huu tuong quoc binh su
Thoi Hau Le, trong quan che thoi Hong Đuc (Le Thanh Tong) nam 1471 va đuoc ap dung pho bien trong cac trieu vua Hau Le sau đo, khong thay co chuc danh Te tuong.
Nhu vay viec trieu Nguyen khong đat chuc danh Te tuong cung la đieu binh thuong nhu cac trieu đai truoc, khong co co so đe khang đinh đo la mot đieu quy đinh "bat kha te tuong" cua nha Nguyen.
Le Nguyen cho rang viec nha Nguyen khong đat chuc danh te tuong, ap dung che đo khoa cu đo tam giap va nhieu trieu vua khong phong hoang hau khong co gi la bat thuong va khong phai la su ap dung rieng biet cua trieu đai nay, ma no phu hop va tiep thu theo thong le tung co o cac trieu đai truoc.


Nhan đinh = Ve van đe chinh danh =
Viec nha Nguyen đuoc thanh lap sau khi đanh bai nha Tay Son va thu phuc ca Đang Trong lan Đang Ngoai, xoa bo quyen cai tri cua nha Le o phia Bac đa day len nhieu tranh cai ve tinh chinh danh.
Vua Thieu Tri cho rang: nha Le đa bi nha Tay Son tieu diet, lay mat nuoc. Nha Nguyen đanh bai Tay Son va gianh lay nuoc tu Tay Son nen nha Nguyen la chinh danh.


= Ve van đe to chuc hanh chinh =
Nha Nguyen la vuong trieu đa hoan thanh viec cham dut chia cat, phan chia Đang Trong, Đang Ngoai du rang phong trao Tay Son la nhung nguoi đau tien thuc hien qua trinh nay (tham chi cuoi thoi Tay Son cung đang co nguy co phan liet). Trieu Nguyen tu Gia Long đen Minh Mang đeu lo cung co vuong quyen đong thoi cung co chu quyen dan toc, chong moi su vi pham, xam pham tu ben ngoai va ben trong, ke ca bang nhung bien phap nhu tran ap quyet liet Cong giao thoi ky Minh Mang va Tu Đuc.
Nhung thanh qua cua vuong trieu Nguyen trong viec xay dung nha nuoc quan chu phong kien tap quyen thong nhat tren toan lanh tho cung đuoc ghi nhan tu viec quan ly đat nuoc. Đac biet la nhung thanh tuu trong cai cach hanh chinh duoi trieu Minh Mang con co nhieu gia tri. Nha nghien cuu Nguyen Đac Xuan cho rang:

Trieu Nguyen tung bi Uy ban Khoa hoc Xa hoi Viet Nam (Viet Nam Dan chu Cong hoa) đanh gia la "che đo quan chu chuyen che cuc ky phan đong" va cho rang nha Nguyen đa "tang cuong bo may đan ap", "bo may quan lai hu lau muc nat". Nhung nhieu nha su hoc ve sau cho rang bo may quan lai trong thoi ky đau trieu Nguyen khong thuc su hu bai, thoi nat, tu đoi vua Gia Long (1802–1820) đen Minh Mang (1820–1840), nha Nguyen đa "thuc hien cong cuoc cai cach hanh chinh theo xu huong đon gian, hop ly, hieu qua, chu trong xay dung đoi ngu quan lai co nang luc, đap ung yeu cau cua đat nuoc". Su hu bai, thoi nat cua bo may quan lai nha Nguyen thuc su chi dien ra tu đoi vua Tu Đuc (1847–1883) tro ve sau. Su thay đoi ve quan điem nay đuoc cho la do hien nay cac nha su hoc đa co đuoc "nguon su lieu toan dien, phong phu va phuong phap tiep can khach quan, khoa hoc, cong voi đo lui thoi gian can thiet".


= Van đe cai cach that bai =
Theo Nguyen Quang Trung Tien (Truong Đai hoc Khoa hoc Hue), đoi voi nhung đe xuong cai cach, thai đo cua nha Nguyen la tiep nhan cac đieu tran chu khong quay lung. Vua Tu Đuc va trieu than duong nhu đa đoc khong bo sot mot ban đieu tran nao cua cac nha cai cach gui ve Hue;... đong thoi đa to chuc thuc hien viec cai cach o mot so linh vuc. Tuy nhien, nha Nguyen đa that bai trong viec cai cach, nhung cong viec tien hanh chua nhieu va khong đong bo, khong the tao ra mot cuoc cai cach thuc su nhu Minh Tri Duy tan o Nhat Ban, đe roi dang do bat thanh. Nhung nguyen nhan co ban la:

Cuoc cai cach cua trieu Nguyen gap phai han che khach quan la khong he co nhung hau thuan quan trong ve xa hoi, thieu han mot giai cap đu nang luc tien hanh cai cach.
Giai cap phong kien Viet Nam chua co khuynh huong tu san hoa nen so đong trieu than nha Nguyen đa bi tam nhin han hep va su thu cuu chi phoi, nang luc ban than han che.
Khong co nguoi biet to chuc, quan ly, tay nghe khong co, ky thuat yeu kem.
Sau khi Nam Ky mat, tiem luc quoc gia hao mon qua lon, nguon tai chinh can kiet, mat mua đoi kem trien mien, dan chung noi len khap noi, nen su đau tu cho cuoc canh tan khong đu, nhieu chuong trinh hoc nuoc ngoai bi bo do nua chung. Rieng nguyen nhan nay con co tac đong tu phia Phap: khong it lan nguoi Phap đa ngan khong cho du hoc sinh Viet Nam ra nuoc ngoai hoc; hoac viec mua tau may, vu khi cua nuoc ngoai cung bi Phap pha hong...


= Viec mat long dan va mat nuoc =
Tu nam 1945 đen truoc nam 1975, đa co nhung y kien đanh gia phe phan nha Nguyen rat gay gat trong gioi su hoc o mien Bac Viet Nam, chu yeu boi viec vua Gia Long đa cau vien ngoai xam đe gianh ngoi vua, va viec nha Nguyen đa đe mat nuoc vao tay Phap. Ngay tu nam 1961, ngay truoc khi cho an hanh tap đau tien cua bo Đai Nam thuc luc, Vien Su hoc Viet Nam Dan chu Cong hoa đa viet nhan đinh:

Sach Lich su Viet Nam do Vien Khoa hoc Xa hoi cua Viet Nam Dan chu Cong hoa, ban nam 1971 cung cho rang:

Ngoai ra con cac nhan đinh trong cac tieu muc khac nhu "Tang cuong bo may đan ap", "Bo may quan lai hu lau muc nat", "Che đo ap buc boc lot nang ne", "Chinh sach kinh te lac hau va phan đong", "Chinh sach đoi ngoai mu quang", v.v... va trong tap II cua bo Lich su Viet Nam xuat ban vao nam 1985, cac tac gia thuoc Uy ban Khoa hoc Xa hoi con dung nhung tu ngu rat manh nhu: "trieu đinh nha Nguyen thoi nat va hen mat", "Vuong trieu Nguyen tan ac va ngu xuan", "cuc ky ngu xuan", "ten chua phong kien ban nuoc so 1 la Nguyen Anh... Nguyen Anh cau cuu cac the luc ngoai bang giup han thoa man su phuc thu giai cap",...
Du vay, Thu tuong Pham Van Đong, vao thoi điem đang chi đao viec bien soan bo sach lich su (do Uy ban Khoa hoc Xa hoi chu tri, đa pha quyet liet cac chua Nguyen va trieu Nguyen) cung nhac nho nhung nguoi tham gia bien soan bo su ay rang, đen luc nao đo, khi co nhieu tu lieu hon thi phai đanh gia lai chinh nhung quan điem cua bo su nay ve cac chua Nguyen va trieu Nguyen.
Giao su Phan Huy Le, Chu tich Hoi Khoa hoc Lich su Viet Nam nhan đinh, thoi ky cac chua Nguyen va vuong trieu Nguyen tu the ky XVI cho đen the ky XIX la mot thoi ky lich su đa trai qua nhung cach nhin nhan va đanh gia het suc khac nhau, co nhung luc gan nhu đao nguoc lai. Trieu Nguyen đuoc đat trong khung ly thuyet hinh thai kinh te – xa hoi la thoi ky suy vong cua che đo phong kien truoc chu nghia tu ban, nen lam vao khung hoang nang ne, va chiu nhieu đanh gia tieu cuc.
Theo Nguyen Đac Xuan (Hoi Su hoc Thua Thien Hue), nhan đinh tieu cuc ve nha Nguyen con co 4 xu huong: con chau nha Le – Trinh viet ve chua Nguyen co nhung điem sai; thuc dan Phap, Cong giao va nhung nguoi nghien cuu nha Tay Son, thich Tay Son đeu co nhung đanh gia tieu cuc ve nha Nguyen.
Quan điem phe phan nha Nguyen chi phoi xa hoi mien Bac Viet Nam (tu nam 1954) va mien Nam Viet Nam (tu sau nam 1975) trong mot thoi gian dai nen nhieu di tich, ten đuong pho, truong hoc, cac cong trinh cong cong tai cac đo thi co lien quan nha Nguyen bi thay ten. Mot thoi gian dai Quan the di tich Co đo Hue bi bo mac đe tro thanh phe tich sau nhung đo nat cua chien tranh va lut loi... Cung theo ong Phan Thuan An, chi trong hai thap nien gan đay (1987–2008), nhieu cuoc hoi thao khoa hoc va nhieu cong trinh nghien cuu đa dan dan co cai nhin de chiu hon chu khong con gay gat nhu truoc đoi voi vuong trieu nay.
Tuy nhien, trong quyen Đai cuong Lich su Viet Nam tap II do giao su Đinh Xuan Lam bien soan (ban nam 2007) tiep tuc khang đinh "trieu Nguyen thanh lap la su thang the cua tap đoan phong kien toi phan đong trong nuoc co tu ban nuoc ngoai ung ho". Ong Lam cung cho rang nha Nguyen "la 1 nha nuoc quan chu chuyen che tuyet đoi, tap trung cao đo voi 1 che đo chinh tri lac hau, phan đong". "Moi chinh sach chinh tri, kinh te, van hoa, xa hoi trieu Nguyen ban hanh đeu nham muc đich duy nhat la bao ve đac quyen đac loi cho tap đoan phong kien nha Nguyen"... va cac bien phap khai hoang hay mo dan lap ap đeu "xuat phat tu loi ich cua giai cap thong tri".

Ly giai ve thai đo đanh gia tren, giao su Phan Huy Le, Chu tich Hoi Khoa hoc Lich su Viet Nam cho rang: "nguyen do sau xa cua van đe nay la do boi canh chinh tri cua đat nuoc (Viet Nam) thoi bay gio va cach van dung phuong phap luan su hoc cua cac nha nghien cuu"...  Boi canh chinh tri cua cuoc khang chien chong Phap (1945–1954) tat yeu dan đen thai đo tieu cuc va phe phan ve nha Nguyen, trieu đai tung đe mat nuoc vao tay Phap.
Nha nghien cuu Chu Giang tong ket: nha Nguyen co mot so cong lao, nhung co toi lam mat nuoc, đay la cai toi lon nhat nen mot so cong lao cua nha Nguyen cung khong the bu đap đuoc. Mat khac, cung can phan biet ro giua thoi ky chua Nguyen (co cong mo mang bo coi) va thoi ky "vuong trieu Nguyen" (co loi lam đat nuoc tri tre) đe khong lan lon cong – toi giua 2 giai đoan khac nhau nay. Khong phu nhan nha Nguyen co nhung vi vua yeu nuoc va co cong (Ham Nghi, Thanh Thai, Duy Tan), nhung cung khong the phu nhan co nhieu vua nha Nguyen đa cau vien ngoai xam, co toi voi đat nuoc (Gia Long) hoac hen nhat đau hang, chap nhan lam tay sai cho giac Phap (Tu Đuc, Đong Khanh, Khai Đinh, Bao Đai). Ai co cong thi khen, ai co toi thi che chu khong the đanh đong cac van đe nay voi nhau, lay cong mo mang cua cha ong (cac chua Nguyen) đe xoa toi cho con chau (cac vua Nguyen đa cau vien hoac đau hang ngoai quoc) nham bien ho cho nha Nguyen theo cam tinh nhu mot so nha su hoc co tu tuong "hoai niem trieu Nguyen" hien nay:

Giao su Phan Huy Le cho rang cong cua Nguyen Anh la chinh, toi chi la ty vet, la điem mo. Bien luan đo la đung theo quan điem cua nguoi Phap, cua con chau nha Nguyen va phai "hoai niem trieu Nguyen". Nhung xet tren binh dien quoc gia thi toi ban nuoc, đau hang ngoai bang la vo cung nang ne, cong lon bao nhieu cung khong chuoc lai đuoc.
Nguyen Anh khoi đau hanh đong ban nuoc va đen đoi cac chau, tu Tu Đuc cho đen Bao Đai, đa ban hoan toan, đau hang hoan toan. Neu khong co cuoc đau tranh giai phong dan toc gianh lai đoc lap, thong nhat thi gio nay co gi đe ma noi nua. Cho nen, cac "chua Nguyen" co cong mo coi thi ro roi, khong the phu nhan. Con "vuong trieu Nguyen" đa lam ton hai quoc gia, lam cham buoc tien cua dan toc. Đo la mot thuc the lich su ton tai hang the ky, la nguyen nhan cua nhung dien bien lich su dan toc, khong the đat ra ngoai lich su dan toc. Nhung noi đen, viet đen la đe lam sang to ban chat cua lich su, yeu to quyet đinh trong van đong lich su dan toc, khang đinh quy luat cua lich su dan toc. Can phe phan cac nhan vat, cac yeu to phan lich su, phan dan toc cua vuong trieu Nguyen nhung khong đanh đong voi nhung vi vua yeu nuoc, chong ngoai xam, đa chiu biet bao đau kho, hi sinh trong canh tu đay nhu cac Đuc vua Ham Nghi, Thanh Thai, Duy Tan. Cac Hoang than quoc thich nhu Buu Đinh, Van Tap, Nguyen Minh Vy va biet bao nhieu the he con chau noi ngoai cua vuong trieu Nguyen đa đung vao hang ngu đau tranh giai phong dan toc. Ly phai co tinh, Tinh phai co ly. Khong the bien luan lich su bang chu nghia tinh cam đuoc.
Tai An Giang, nguoi dan truyen tung nhung cau ca dao phe phan rat thang than, rat gay gat, chui ca tong toc nha Nguyen, tu vua khai quoc Gia Long đen vua cuoi cung Bao Đai la "dong Viet gian" vi hanh đong cau vien ngoai xam đe gianh ngoi vi:


Nguyen nhan mat nuoc vao tay Phap = Su tri tre cua đat nuoc va viec nha Nguyen mat long dan =
Trong Viet Su tan bien, Pham Van Son cho rang Viet Nam mat vao tay thuc dan Phap la mot tat yeu lich su, hoac it ra cung do trinh đo dan tri Viet Nam qua thap kem so voi nguoi Phap. Do nha Nguyen khong thuc hien cai cach nen Viet Nam thoi đo van la nuoc nong nghiep phong kien trinh đo lac hau, kem xa cac nuoc phuong Tay đa thuc hien cong nghiep hoa.
Tuy nhien, Nguyen Phan Quang cho rang trieu Nguyen thua Phap khong phai la tat yeu ma do lung tung ve đuong loi chinh tri đuoc the hien qua mat quan su va van đe ton giao va cac mau thuan noi bo. Viec ngan cam Cong giao đong nghia voi viec ngan chan phuong Tay co mat tai Viet Nam đa gay pha vo khoi đai đoan ket dan toc va la ly do khien phuong Tay no sung xam luoc. Suot hon 20 nam ke tu khi ky Hiep uoc Nham Tuat (1862), trieu Nguyen đa khong the giai quyet mau thuan giua cai cach moi co the chong Phap thanh cong va muon chong Phap thanh cong thi phai cai cach nen đa đe mat dan lanh tho.
Van đe thue khoa cao, lao dich nang va đoi song kho khan cua nguoi dan cung khien nha Nguyen mat long dan. Thoi ky hai trieu vua đau tien la Gia Long va Minh Mang, đat nuoc moi ra khoi chien tranh nen le ra can giam thue, mien lao dich đe suc dan đuoc khoi phuc. Nhung Gia Long lai đanh thue qua nang va bat dan chung lao dich qua nhieu, thue khoa va lao dich tang len gap ba so voi nha Tay Son, đong thoi huy đong hang van dan phu đe xay cac cong trinh lon nhu thanh Phu Xuan va đao kenh Vinh Te. Đen thoi Minh Mang thi lai phung phi ngan kho va nhan luc vao nhung chien dich quan su lon o Chan Lap. Ganh nang thue khoa, lao dich va chien tranh đo len nguoi dan khien so cuoc noi day cua nguoi dan vao thoi ky đo nhieu hon han cac trieu đai truoc.
Theo Phan Huy Le thi nguyen nhan mat nuoc cua nha Nguyen la rat đa dang, tu tu duy bao thu cua vua quan, khoa hoc ky thuat lac hau cho toi viec khong thu đuoc long dan, khong nen quy trach nhiem cho duy nhat mot nguyen nhan nao:

Giao su Nguyen Phan Quang co y kien nhu sau:

Gia Long len ngoi la nho chien thang sau cuoc noi chien voi nha Tay Son chu khong phai bang mot chien thang chong giac ngoai xam lay lung nhu cac vuong trieu truoc. Su len ngoi khong đu chinh danh la mot tro luc khong nho trong viec cai tri. O Bac Ha, nhieu si phu, quan lai van xem nha Le la chinh thong, coi nha Nguyen la ke cuop ngoi. Tu tuong "pho Le" đa đuoc dung đe kich thich cac cuoc noi day chong lai trieu đinh nha Nguyen o mien bac Viet Nam mai toi may chuc nam sau, nhu loi nhan xet cua mot nguoi nuoc ngoai: "Cach xu su cua nha vua moi (vua Gia Long) đoi voi trieu đai nha Le đa bi truat ngoi ma ong ta hua phuc hoi lam cho nguoi Đang Ngoai ghet bo ong ta. Thue ma nang ne va su nhung nhieu cua quan lai cang lam tang them su bat binh đen cuc đo; do đo đa hinh thanh nen nhieu phe phai đung đau la nhung hau due cua cac trieu đai cu đa tung tri vi xu Đang Ngoai truoc đay" Nam 1821, trong dip tuan thu Bac Ha, vua Minh Mang ban chieu keu goi cac si phu ra giup trieu đinh, trong ngong mai ma khong co ai, lai ra them chi du moi goi cung chi co vai nguoi đen yet kien. Nha vua phai than rang: "Tram nghe noi trong mot ap muoi nha tat co nguoi trung tin. Huong chi bay nhieu đia hat, đat rong nguoi đong, von co tieng la van hoc. Nam truoc tung xuong chieu tim nguoi tai gioi giup viec, đen nay chua thay ai huong ung... Nay tram dung chan o Bac Thanh đa hang thang ma van yen lang khong nghe gi..."
O phia Nam thi nhieu nguoi lai nho ve nha Tay Son. Hanh đong tra thu nha Tay Son mot cach thai qua cua Nguyen Anh đa tao ra nhung an tuong xau, khien long dan bi anh huong, nhat la o nhung noi ma nguoi dan con danh nhieu tinh cam cho nha Tay Son nhu Binh Đinh. Nhieu cuoc khoi nghia do cac cuu tuong linh cua trieu Tay Son lanh đao đa no ra, đe doa nghiem trong đen su on đinh cua đat nuoc.
Giao su Tran Van Giau đa tong ket su lac hau, tri tre trong cach cai tri cua nha Nguyen nhu sau:

Tinh trang phan liet, phan tranh keo dai tu giua the ky 16 đen het the ky 18 đa lam suy thoai y thuc dan toc va tu tuong yeu nuoc truyen thong Viet Nam. Nha Nguyen viet su voi quan điem ha thap chien tich chong ngoai xam cua cac trieu đai truoc, lam mat rat nhieu tac dung giao duc tu tuong yeu nuoc, y thuc dan toc đang luc can phai đuoc phuc hoi đe đoi đau voi ke xam luoc.
Nha Nguyen con giu mai cai hoc, cai thi lac hau theo loi khoa bang thoi xua, cho nen tinh than thu cuu, luon cho rang xua hon nay. Vao the ky 19, bao thu la con đuong chet. Trieu đinh cu tranh luan viec co nen cai cach hay khong, cuoi cung thi khong lam gi ca. Ban đau co moi chuyen gia phuong Tay qua day ky thuat đuoc it thang, cu nguoi qua phuong Tay hoc hoi, nhung đuoc it lau đeu dep bo het.
Nha Nguyen thong nhat đat nuoc nhung khi cai tri lai mat long dan. Trieu Nguyen ton tai dai chua đen 60 nam ma co toi 400 cuoc khoi nghia nong dan, trung binh mot nam 7 cuoc (đoi Gia Long 33 cuoc, đoi Minh Mang 234 cuoc, đoi Thieu Tri (chi 7 nam) 58 cuoc, đoi Tu Đuc (chi tinh đen nam 1862, nghia la truoc khi Phap chiem 3 tinh Đong Nam ky) la 40 cuoc). Do đo, trieu đinh nha Nguyen khong the huy đong suc manh nhan dan chong ngoai xam đuoc.
Trieu đinh khong du kien cuoc xam lang tu phuong Tay, khong chuan bi san sang bao ve đat nuoc. Trieu đinh bo ra rat nhieu tien bac đe xay lang tam đo so, xay dung cung đien nguy nga nhung khong chiu bo tien mua sung đan do cac tau buon nuoc ngoai đem toi chao ban. Viec trang bi vu khi moi bi bo be, vu khi co trong kho thi bao duong kem. Quan đoi Nha Nguyen kha đong nhung trang bi chi nham chong noi loan hon la chong xam lang, vu khi du thua đe đanh dep nhan dan khoi nghia nhung lai cuc ky tho so khi so voi vu khi cua cac nuoc phuong Tay.


= Viec Gia Long tung cau vien Phap =
Mot nguyen nhan khac ma cac nha su hoc Viet Nam Dan chu Cong hoa (1945–1976) quy trach nhiem cho cac vua Nguyen đoi voi viec mat nuoc, đo la viec Nguyen Anh đa "cong ran can ga nha" va Tu Đuc đa "ban re đat nuoc" cho thuc dan.
Trong bai "Nen hoc su ta", Nguyen Ai Quoc phe phan hanh đong cau vien Phap cua Nguyen Anh truoc đo 50 nam (ky Hiep uoc Versailles 1787 cat đat cho Phap, gui con trai sang Phap lam con tin đe nho quan Phap sang đanh nha Tay Son) đa gian tiep gay tai hoa cho đat nuoc: 

"Truoc khi vua Gia Long ban nuoc cho Tay, nuoc ta van la nuoc đoc lap. Vi muon gianh lam vua ma Gia Long đem nuoc ta ban cho Tay. The la giang san gam voc tan tac tieu đieu, con Lac chau Hong hoa lam trau ngua".
Su gia Phap cuoi the ky 19 la Gosselin cho rang:

Nhung vi hoang đe nuoc Nam, boi su boi bac đoi voi nhung nguoi Phap lay lung đa lam quan cho Gia Long, ma nho ho, ong ta (Gia Long) moi co đuoc ngai vang; boi su tan ac đoi voi nhung giao si đong bao cua chung ta; boi su cung đau đien dai be quan toa cang; boi su khinh bi nen van minh phuong Tay, vi kieu cang ngu muoi, ho cho la man ro; boi su kien tri tu choi tiep xuc voi nuoc ngoai, tru nuoc Tau; nhung hoang đe nay, toi bao, phai chiu trach nhiem su suy đoi va sup đo cua nuoc ho, phai ganh vac mot minh, su nhuc nha truoc lich su.
Giao su Tran Van Giau đa tong ket: Nha Nguyen lap nen bang cau vien quan su nuoc ngoai, nen tinh chinh thong va uy tin kem han so voi cac trieu đai khac. Vi loi ich ca nhan, loi ich gia toc, Gia Long đa pham toi "cong ran can ga nha, ruoc voi ve giay ma to". Gia Long ban đau cau vien Xiem, đuoc Xiem giup cho 3 van quan (co sach noi la 6 van), nhung bi Tay Son đanh bai. Gia Long lai quay sang cau vien Phap, cam ket cat đat Đa Nang va Con Lon đe Phap đong y cho quan sang đanh Tay Son, đo chinh la Hiep uoc Versailles. Cau vien Phap bang Hiep uoc Versailles đa tao thanh mot "nghiep chuong" cho trieu đinh Nguyen.
Do nhieu yeu to, đac biet la cuoc Cach mang Phap nam 1789 lat đo Hoang gia, nen nuoc Phap đa khong thi hanh Hiep uoc Versailles 1787. Tuy nhien, Hiep uoc Versailles do giam muc Ba Đa Loc cau vien Phap ma co van tro thanh mot di hoa đoi voi Viet Nam. Ve sau, Phap đa dua vao hiep uoc nay đe lam co yeu cau nha Nguyen cat đat, va sau đo xam luoc Viet Nam vao nam 1858. Sau nay tac gia Faure chep truyen Ba Đa Loc, co nuoi tiec rang neu Hiep uoc thanh su thuc thi Phap co the chiem Viet Nam som hon may chuc nam:

"Neu luc ay Chinh phu Phap san sang giup ong Ba Đa Loc thi ong ay đa giup cho nuoc Phap hoan thanh cuoc bao ho o An Nam ngay tu cuoi the ky 18, đe sau khoi phai dung đen chien su moi xong cong viec".


= Nha Nguyen khong co chien luoc khang chien hop ly =
Neu phan tich ky thi đung la quan Phap co trang bi vu khi vuot troi so voi quan nha Nguyen, nhung su vuot troi nay khong phai la qua lon, va co nhung kho khan ma quan Phap thoi đo khong giai quyet đuoc:

Thoi bay gio chua co khong quan va xe tang, bo binh Phap truoc nam 1870 cung chua co sung may ma chi co ma chi co sung truong Minie nap đan tu đau nong (moi phut chi ban đuoc khoang 2-3 phat), đen nam 1866 moi co sung truong Chassepot va ke tiep la sung truong Gras 1874 hien đai hon, nhung van chi la sung ban phat mot (moi phut ban đuoc khoang 9-10 phat), uy luc khong hon qua nhieu so voi sung hoa mai cua quan Nguyen. Phao binh Phap tuy hien đai hon, nhung truoc nam 1873 thi van con kha tho so (phao nap đan đau nong, khong co ranh xoan, tam ban khong qua may km). Thuc te cho thay trong nhieu tran đanh, uu the vu khi cua Phap khong đu lon đe ap đao đuoc quan Nguyen. Tieu bieu nhu Tran Đa Nang, quan Phap co tau chien yem tro ma đanh suot 1 nam van khong thang đuoc, hoac tran Đai đon Chi Hoa, quan Phap tuy thang nhung cung bi ton that kha lon.
Quan Phap tac chien o xa chinh quoc, thoi đo chi co tau bien nen viec van chuyen luong thuc va thuoc men đeu thieu thon, linh Phap lai khong quen thoi tiet nong am nen so bi dich benh kha nhieu. Neu nha Nguyen su dung chien luoc vuon khong nha trong, tieu tho khang chien thi quan Phap tat yeu se bi kiet suc.
Luc luong xam chiem cua Phap co quan so kha nho, moi chien dich Phap chi huy đong khoang may ngan quan la toi đa, trong khi quan nha Nguyen tren toan quoc co it nhat 20 van quan chinh quy va dan binh, uu the hang chuc lan ve quan so hoan toan co the bu đap cho su thua kem ve trang bi. Tieu bieu nhu Tran Isandlwana (nam 1879), 15.000 quan Zulu chi voi vu khi tho so (giao, cung ten va khien go) nhung nho su dung chien thuat đanh gong kim ma đa tieu diet hoan toan 1.850 quan Anh trang bi hien đai (phia Zulu ton that 3.000 nguoi, xet ve ty le thi ton that nhu vay la khong lon).
Vu khi thoi đo chua phai la tinh xao toi muc khong bat chuoc đuoc. Tieu bieu nhu Cao Thang đa che tao đuoc sung truong phong theo khau Fusil Gras Mle 1874 cua Phap dua theo chien loi pham thu đuoc, chi trong vai thang đa che tao đuoc ca ngan khau chi bang cac lo ren đia phuong. Neu trieu đinh nha Nguyen biet huy đong ca nuoc san xuat vu khi bat chuoc theo chien loi pham thi uu the vu khi cua Phap se khong con la bao.
Va du khong che tao đuoc vu khi hien đai, nha Nguyen van hoan toan co the dung ngan kho đe mua vu khi cua cac nuoc phuong Tay khac nhu Đuc, Anh... nham can bang trang bi voi Phap. Tieu bieu nhu Ethiopia duoi su lanh đao cua vi vua Menelik II đa mua hang van khau sung truong Berdan cua Nga đe đanh bai 20.000 quan xam luoc Italy tai tran Adwa vao nam 1896, du đuong thoi Etiopia co dan so it va trinh đo phat trien con kem hon so voi Viet Nam.
Quan Phap von khong đong, lai đong o xu so la lam ve ngon ngu, đia hinh, khi hau nen rat de bi tap kich. Trong thuc te chien đau, cuoi nam 1861, Nguyen Trung Truc đa đot chay chien ham Esperance trong tran Nhat Tao. Nhieu đon nho cung bi tieu diet, nhu la tran đon Kien Giang. Trong 3 nam ruoi, quan Phap thiet hai toi 2.000 nguoi. Hoac nhu quan Co đen chi la mot nhom tho phi vu trang tu Trung Quoc keo sang, quan so chi co may nghin, trang bi cung khong hon quan nha Nguyen, nhung nho biet dung chien thuat phuc kich ma cung đa thang Phap đuoc 2 tran (tran Cau Giay 1873 va tran Cau Giay 1883).
Nhin chung, quan Phap co uu the ve trang bi nhung lai co nhuoc điem ve quan so, thoi tiet va đia hinh. Ket qua chien đau thuc te cho thay quan Viet Nam hoan toan co the đanh bai Phap neu dung chien thuat hop ly (tap kich ban đem, phuc kich, đat bay...). Tuy khong co tran nao thang to, nhung quan Phap von khong đong, nen nhieu tran thang nho gop lai cung đu lam quan Phap ton that nang. Neu vua quan nha Nguyen biet hieu trieu nhan dan, chi vien cho cac nhom nghia quan đia phuong kien tri khang chien, truong ky tieu hao sinh luc đich thi quan Phap se phai thay kho ma rut ve nuoc, va Viet Nam đa khong mat nuoc. Tuy vay, vua quan nha Nguyen khong biet hieu trieu nhan dan, ap dung chien luoc hop ly va kien tri khang chien; cung khong he biet tan dung loi the ve nhan luc va vat luc do chien tranh dien ra tren lanh tho Viet Nam. So ra thi trong Chien tranh Đong Duong (1945–1954), Phap con co uu the trang bi lon hon nhieu, nhung lan nay thi Viet Nam lai thang chu khong bai (nho ap dung chien luoc hop ly).
Luc bay gio, Ong Ich Khiem la mot trong so nhung quan lai khong hai long ve viec quan đoi trieu đinh yeu kem, phai dua vao quan Co đen (mot nhom vu trang tu Trung Quoc keo sang) đe chong Phap, đong thoi cung che trach cac vo tuong bat luc, luc huu su phai nho vao nguoi Trung Quoc đe đanh giac. Ong co lam bai tho trach


= Thai đo cua vua quan nha Nguyen =
Su lac hau cua nuoc Viet thoi nha Nguyen la mot nguyen nhan mat nuoc vao tay Phap. Tuy nhien, nguyen nhan nay khong phai la duy nhat, mot nguyen nhan khac đuoc phan tich ti mi la thai đo cua vua quan nha Nguyen thoi Tu Đuc khi cho rang đem quan đoi đanh Phap thi khong co co hoi thang. Nhung mat khac ho lai chu quan, cho rang nuoc Phap o xa qua nen khong the chiem tron nuoc Viet, ho nghi rang chi can cat đat mot so noi đe Phap lap hai cang va truyen đao, boi thuong chien phi cho Phap thi ho se rut quan. The la chinh sach cua nha Nguyen đi vao su khiep nhuoc: chi lo cat đat cau hoa voi Phap, khi co thoi co cung khong dam chu đong tien cong đich. Quan dan mot so noi tu to chuc khang chien, thu đuoc thang loi ban đau nhung trieu đinh lai mac ke, khong chi vien cung khong khen thuong, nen sau đo cung dan that bai. Tieu bieu nhu mot so su kien:

Nam 1858, o Đa Nang chi con gan 1.000 quan Phap, quan Viet Nam co hang van ma tuong Nguyen Tri Phuong khong thua the tan cong tieu diet, đe Phap an toan rut vao Gia Đinh. Nam sau, o Gia Đinh, Nguyen Tri Phuong co 30.000 quan chinh quy va dan quan ma cung khong dam tien cong diet het quan Phap (luc đo chi co đo 300 linh, boi phan lon đa rut len tan cong Trung Quoc trong Chien tranh Nha phien). Đen khi Phap đuoc tang vien thi quan Nguyen nhanh chong vo tran, Phap chiem ca bon tinh mien Đong Nam Ky.
Nam 1859, nhan dan mien Đong Nam Bo đung len khang chien rat manh voi cac lanh đao nhu Truong Đinh, Nguyen Huu Huan, Phan Van Đat,... đa khien quan Phap gap nhieu kho khan. Trong 3 nam ruoi, quan Phap thiet hai toi 2.000 nguoi. Quan Phap luc đo đang sa lay o Chien tranh Phap – Mexico nen cung khong con binh luc đe gui tiep sang Viet Nam. Nhung trieu đinh lai khong chi vien cho nghia quan đanh manh hon, ma đung luc đo vua Tu Đuc lai xin giang hoa, nhan cat 3 tinh Gia Đinh, Bien Hoa, Đinh Tuong cho Phap, chiu tra cho Phap 20 trieu quan chien phi. Tu Đuc con lenh cho Truong Đinh bai binh xuong An Giang. Theo giao su Tran Van Giau thi "đay la mot su phan boi đoi voi nhung nguoi khang chien". Trieu đinh khong chi ra lenh bai binh, ma lai con tiep tay truy lung cac thu linh nghia quan cho Phap. Bi trieu đinh phan boi, cac nhom nghia quan dan that bai.
Mot so trieu than muon Viet Nam lien ket voi cac nuoc Đong A đe cung đoi pho voi Tay Au, nhung Tu Đuc khong nghe, so Phap ngo vuc. Nhieu nuoc chau Au nhu Đuc, Anh, Tay Ban Nha muon giao thuong va ban vu khi cho Viet Nam, trieu đinh cung khong chap nhan. Nha Nguyen đa khong biet loi dung su mau thuan giua cac nuoc chau Au voi Phap đe mua vu khi hoac gay ap luc ngoai giao voi Phap.
Cuoi 1870, Chien tranh Phap – Pho no ra, nuoc Phap đai bai, quan Phap o Viet Nam nhu ran mat đau. Co nguoi đe nghi Tu Đuc hay thua co tien cong lay lai Nam Ky Luc tinh, đanh thi chac chan thang. Nhung trieu đinh Tu Đuc chang nhung khong tien cong, ma lai cu mot phai đoan chinh thuc vao Sai Gon đe "chia buon viec Phap bai tran".
Nam 1874, Phap đanh ra mien Bac. Quan Nguyen bac nhuoc, that thu nhanh chong. Chi huy Francis Garnier chi voi 100 quan va 3 tau chien nho, voi su tro luc cua mot so giao dan ban xu ma cung lay đuoc Ha Noi khi đo co 7.000 quan Nguyen phong thu. Tai Ninh Binh, voi chi 10 linh Phap tren mot chiec tau chien nho, Phap đa doa đuoc quan Tong đoc nop thanh ma khong khang cu. Trong tran Cau Giay, Garnier bi đoan quan Luu Vinh Phuc giet chet tai chien truong, quan Phap thao chay. Quan Phap mat chi huy, chi con biet co cum cho chet, nguoi nguoi đeu tin rang se phan cong thang loi, đuoi Phap chay khoi đat Bac. Nhung Tu Đuc lai mac ke cuoc phan cong thang loi o Ha Noi. Đang le phai khuyen khich quan dan o phia Bac đanh đich manh hon, lay chien thang lam đa thuong thuyet, thi Tu Đuc lai ha lenh cho tu lenh chien truong Hoang Ta Viem phai ngung chien đe hiep uoc voi Phap đuoc ky ket. Hiep uoc nam 1874 đa gan nhu khang đinh quyen ba chu cua Phap tren lanh tho Viet Nam.
Nam 1884, quan Phap lai keo ra Bac, chiem Ha Noi lan nay cung de dang nhu lan truoc. Quan Viet Nam o Son Tay, Bac Ninh tien ve bao vay Ha Noi. Cung nhu Garnier, Đai ta Henri Riviere dan quan Phap trong thanh ra ung chien, va cung y nhu lan truoc, quan Phap đai bai o Cau Giay, Henri Riviere cung chet tran o đay. Ham đoi Phap tap trung phao kich du doi he thong phao đai Thuan An, cua ngo cua Hue, đua toi hau thu cho Tu Đuc bao phai đau hang. Giua luc chien cuoc ro len thi vua Tu Đuc bang ha. Trieu đinh Hue boi roi đa chap nhan ky Hiep uoc Harmand, cong nhan tat ca cac quyen noi tri ngoai giao đeu ve tay Phap, tuc la chinh thuc đau hang va dang nuoc Viet cho Phap.
Tai Khiem Lang co tam bia o Bi đinh nang tren 20 tan do Tu Đuc tu dung cho minh. Trong van bia nay Tu Đuc tu trach minh ve viec đe mat nuoc vi thieu sang suot ma mong yen on, khong lo phong bi tu phia bien Đong. Ong bat đac di phai đanh dep, nhung cang đanh dep cang loan. Nhung quan đai than đuoc sai đi ban đinh đieu uoc lai "khong hieu vi ly do gi lai de dang lap thanh hoa nghi. Bong choc đem ca nhan dan cung đat đai cua cac trieu nhoc nhan gay dung cho giac het...". Tu Đuc nhan trach nhiem "khong sang suot trong viec biet nguoi, ay la cua ta; dung nguoi khong đung cho, cung la toi cua ta; hang tram viec khong lam đuoc; đeu la toi cua ta ca...". Ong "nuot nuoc mat, đanh chiu toi voi ton mieu va nhan dan". Ong noi rang "Ta thuc su mot mai chet đi thi tu then tri khon khong bang con cao".
Nha su hoc Pham Van Son nhan xet:

Khi suy bi, Gia Long biet cau cuu nuoc Phap, đa muc kich đuoc da tam đe quoc cua liet cuong Tay Phuong truoc thoi cua ngai va ca trong thoi ngai, vay ma khong tim noi mot ke sach giu nuoc cho khoi "Bach hoa", chi biet "be quan toa cang", cac trieu đai ke tiep cung chang sang suot hon, lam gi ma khong mat nuoc.
Ve phia Phap, su gia Gosselin noi rang cac hoang đe An Nam phai chiu trach nhiem ve su đo vo va xuong doc cua đat nuoc ho. Dan xu nay, quan lai, binh linh xung đang co đuoc nhung vi vua co gia tri, co khi phach hon the. Chinh quyen nha Nguyen đa mu quang vi khong du lieu, khong chuan bi gi đe chong tra cuoc xam chiem cua Phap.

"Nhung loi nguyen rua du doi va nhung con phan no vo ich cua Thieu Tri, nhung than van bat luc va nhung le te troi cua Tu Đuc boc lo nhung co gang tot đo cua cac quan vuong yeu đuoi nhu đan ba nay đe chong lai su tien cong cua chung ta (Phap) tren vuong quoc cua ho".
Trong bai tho Lich su nuoc ta, Chu tich Ho Chi Minh đa phe phan:


Cac vua nha Nguyen Trong 143 nam ton tai ke tu khi thanh lap nam 1802 đen khi sup đo nam 1945, nha Nguyen co 13 vi vua cai tri thuoc 7 the he. Tinh theo Đe he thi cua Minh Mang thi nha Nguyen chi truyen đuoc đen chu thu 5 (Vinh) het dong tho thu nhat, tuong đuong voi the he thu 5 ke tu cac con Minh Mang.


= The pha cac vua nha Nguyen =

Chu thich: Cac nam trong bang la cac nam tri vi cua vi vua đo


= Danh sach hau due nha Nguyen (sau 1945) =


= Con cai vua Bao Đai =
Tinh đen nay, hau due cua Trieu đai Nguyen gom nhung con cai cua Vua Bao Đai:

Nguyen Phuc Bao Long (1936–2007)
Nguyen Phuc Phuong Mai (1937–2021)
Nguyen Phuc Phuong Lien (sinh 1938)
Nguyen Phuc Phuong Dung (sinh 1942)
Nguyen Phuc Bao Thang (1943–2017)
Nguyen Phuc Phuong Thao (sinh 1946)
Nguyen Phuc Phuong Minh (1949–2012)
Nguyen Phuc Bao An (sinh 1953)
Nguyen Phuc Bao Hoang (1954–1955)
Nguyen Phuc Bao Son (1957–1987)
Nguyen Phuc Phuong Tu


Xem them Vua Viet Nam
Nguyen Truong To – nguoi mong muon đuoc canh tan đat nuoc
Quoc truong
Tien thuong trieu Nguyen


Ghi chu Chu thich Tham khao Đoc them Tai lieu luu tru Han – Nom, do Nha Kinh luoc Bac Ky bien soan. Khoi tai lieu nay la mot trong nhung nguon su lieu goc co the phuc vu cho viec nghien cuu lich su ve cac mat chinh tri, kinh te, an ninh trat tu, giao thong, to chuc bo may nha nuoc, van hoa xa hoi... thoi ky phong kien trieu Nguyen. No đang đuoc luu tai Trung tam Luu tru Quoc gia I.


Lien ket ngoai Nguyen Dynasty tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Lich su tom tat nha Nguyen
Hinh anh nha Nguyen thoi xua
Nha Nguyen - lich su thang tram cua mot dong ho, bao Tuoi tre: ky 1, ky 2, ky 3, ky 4, ky 5,ky 6, ky 7, ky cuoi
Nguyen Quang Trung Tien - Trieu Nguyen - cam nhan đa chieu: ky 1, ky 2, ky 3
Lan đau tien cong bo bao vat Hoang cung va An, kiem vang thoi Nguyen