Romulus Augustus (khoang nam 461/463 - sau nam 476, truoc nam 488) la vi Hoang đe cuoi cung cua Đe che Tay La Ma, tri vi tu ngay 31 thang 10 nam 475 đen ngay 4 thang 9 nam 476. Viec ong bi phe truat boi Odoacer, mot thu linh bo toc German, đa đanh dau su ket thuc cua Đe quoc Tay La Ma, su sup đo cua La Ma co đai, va bat đau cua thoi Trung co o Tay Au.
Ong cung đuoc biet đen voi biet danh "Romulus Augustulus", mac du ong đa cai tri chinh thuc nhu Romulus Augustus. Hau to Ulus- trong tieng Latin co nghia la mot thu gi nho be, vi vay, danh hieu Augustulus co nghia la "Augustus Nho". Mot so nha van Hy Lap tham chi con đi xa nhu vay đa sua đoi sai lac ten cua ong đe cham biem thanh "Momylos", hoac "noi o nhuc nho".
Cac nguon su lieu chi đua ra mot vai chi tiet ve tieu su cua Romulus. Ong đuoc cha minh la Orestes, mot magister militum (Tong tu lenh quan đoi) đua len ngoi sau khi truat phe hoang đe Julius Nepos. Romulus, luc đo hay con la mot đua tre, đa lam mot vi vua bu nhin cho mot thuc te la cha ong tri vi. Chi lam vua trong 10 thang, Romulus sau đo đa bi thu linh bo toc German la Odoacer ha be va bi chuyen toi song o Lucullanum Castellum tai Campania, sau đo ong bien mat khoi cac su lieu.


Tieu su Cha cua Romulus, Orestes la mot cong dan Roma, khoi đau tu Pannonia, tung đam nhiem chuc vu thu ky va nha ngoai giao cho Attila nguoi Hung, sau đo dan dan thang len cac cap bac cao trong quan đoi La Ma. Vi hoang đe tuong lai mang ten Romulus sau khi ong ngoai cua ong, mot vien quy toc đen tu vung Poetovio o tinh Noricum. Nhieu su gia đa ghi nhan su trung hop ngau nhien khi vi hoang đe cuoi cung cua Đe che Tay La Ma lai mang cung ten Romulus, nguoi sang lap huyen thoai va vi vua đau tien cua Roma, va Augustus, vi hoang đe đau tien cua Đe che La Ma.
Orestes đuoc Julius Nepos bo nhiem lam magister militum (thong lanh quan đoi) vao nam 475. Ngay sau khi đuoc bo nhiem, Orestes phat đong mot cuoc noi loan va chiem giu Ravenna (thu đo cua Đe che Tay La Ma tu nam 402) vao ngay 28 thang 8 nam 475, Nepos tron sang Dalmatia, noi chu ong đang cai tri mot quoc gia ban tu tri vao nhung nam 460. Tuy nhien, Orestes lai tu choi tro thanh hoang đe vi "mot vai do bi mat", theo su gia Edward Gibbon cho biet. Thay vao đo, ong sap đat cho con trai ong la Romulus len ngoi hoang đe vao ngay 31 thang 10 nam 475.
Đe che ma ho cai tri đa bi thu hep lai đang ke so voi 80 nam truoc, uy quyen cua Đe che đa phai rut lui ve bien gioi Y va mot phan mien nam Gaul, Y va Gallia Narbonensis. Tuong tu nhu vay, Đe che Đong La Ma, mot ban sao cua Tay La Ma cung chi đong vai tro nhu mot quoc gia ung ho ve mat danh nghia. Hoang đe Đong La Ma Leo, nguoi đa qua đoi vao nam 474, đa bo nhiem Anthemius va Julius Nepos lan luot tung nguoi mot lam hoang đe Tay La Ma, va Constantinopolis chua bao gio cong nhan chinh quyen moi. Ca Zeno hoac Basiliscus, hai vi tuong chien đau vi tranh gianh ngoi hoang đe Đong La Ma trong thoi gian Romulus len ngoi vua, đeu khong chap nhan ong la nguoi cai tri Đe che Tay La Ma.
Uy nhiem thay cha minh, Romulus thieu quyet đoan va chang đe lai chien cong hay thanh tich nao cho đe che, mac du đong tien mang ten ong đuoc đuc tai Rome, Milan, Ravenna va Gaul. Mot vai thang sau khi Orestes len nam quyen, mot lien minh linh đanh thue cua nguoi Heruli, Sciri va Turcilingi yeu cau ong cap cho ho mot phan ba đat đai o Y. Khi Orestes tu choi, cac bo lac noi day duoi su lanh đao cua thu linh nguoi Sciri la Odoacer. Orestes bi bat va bi hanh quyet ngay lap tuc o gan Piacenza vao ngay 28 thang 8 nam 476.
Odoacer nhanh chong tien ve Ravenna, chiem giu thanh pho va vi hoang đe tre tuoi. Romulus buoc phai thoai vi ngoi vua vao ngay 4 thang 9 nam 476. Hanh đong nay đanh dau su ket thuc cua Đe che Tay La Ma, mac du su kien phe truat Romulus đa khong gay ra bat ky su gian đoan nao đang ke vao thoi điem đo. Rome đa bi mat quyen ba chu cua minh đoi voi cac tinh, nguoi German thong tri quan đoi La Ma va cac tuong German nhu Odoacer đa nam giu thuc quyen tu lau đang sau ngai vang. Nuoc Y cang bi tan pha lon hon vao the ky sau, khi Hoang đe Đong La Ma Justinian đem quan tai chinh phuc.
Sau khi Romulus thoai vi, Vien nguyen lao La Ma, thay mat Odoacer, đa gui đai dien sang cho Hoang đe Đong La Ma la Zeno. Zeno đuoc Vien nguyen lao yeu cau chinh thuc tai hop hai nua cua Đe che: "Phia Tay khong can mot vi Hoang đe cua rieng no ma chi can mot vi vua đu đe đap ung cho the gioi". Đong thoi ho con yeu cau Zeno phong Odoacer lam Patricianus (tuoc hieu quy toc), va quan ly nuoc Y theo ten Zeno. Zeno nhan manh rang Vien nguyen lao phai co tinh hop phap va yeu cau đau tien la đe Julius Nepos len ngoi vua mot lan nua, cuoi cung Zeno cung chap nhan yeu cau cua ho. Odoacer sau đo cai tri nuoc Y mang ten cua Zeno.


Sau khi thoai vi So phan cuoi cung cua Romulus sau đo ra sao thi khong ai biet đuoc. Theo nhu cuon Anonymus Valesianus viet Odoacer "to long thuong hai cho vi hoang đe tre tuoi nay" nen đa tha mang cho Romulus va ban cho nha vua mot khoan tro cap hang nam gom 6.000 solidi truoc khi gui ong đen song voi nguoi than tai Campania. Tuy nhien theo loi hoc gia Jordanes va Ba tuoc Marcellinus cho biet, Odoacer đa luu đay Romulus đen Campania, va a khong đe cap đen bat ky phan thuong tu vi vua nguoi Đuc nay.
Mot so nguon su lieu khac khong đong y rang Romulus đa toi cu tru tai can biet thu o Luculla, mot lau đai co bat đau đuoc xay dung boi Lucullus tai Campania. Tu đay, lich su đuong thoi roi vao im lang. Trong tac pham su hoc Lich su su suy tan va sup đo cua Đe che La Ma, tac gia Edward Gibbon co ghi chu rang cac mon đe cua Thanh Severinus o Noricum đuoc moi boi mot "phu nu Naples" đe mang xac ong toi khu biet thu vao nam 488, "vao cho o cua Augustulus, nguoi khong con gi ca ". Can biet thu đa đuoc chuyen đoi thanh mot tu vien truoc nam 500 tro thanh noi luu giu tro cot cua vi thanh nay.
Cassiodorus, mot thu ky cua vua Theodoric Đai đe, đa viet mot buc thu cho Romulus vao nam 507 đe xac nhan khoan tro cap. Thomas Hodgkin, mot dich gia chuyen phien dich cac tac pham cua Cassiodorus, viet vao nam 1886 cho rang nguoi ten Romulus trong buc thu chac chan co the la vi hoang đe cuoi cung cua Đe che Tay La Ma. Buc thu kha phu hop voi su mo ta ve cuoc đao chinh cua Odoacer trong cuon Valesianus Anonymus, va Romulus co the đa song cho toi đau the ky thu sau. Nhung Cassiodorus khong cung cap bat ky thong tin chi tiet nao ve nguoi trao đoi thu tu hoac so luong va mau quy đinh cho tien tro cap cua ong, va theo Jordanes thi ban tom tat lich su thoi ky nay trong cac tac pham ban đau cua Cassiodorus khong co đe cap đen phan tien tro cap.


= Vi Hoang đe cuoi cung =

Vi coi Romulus la ke cuop ngoi, nen Julius Nepos đa tuyen bo hop phap hoa chuc danh hoang đe khi Odoacer len nam quyen. Tuy nhien mot so tuy tung va thuoc ha cung thoi voi ong đa san sang ho tro su nghiep cua Nepos khi ong nay bo tron sang Y. Mot so su gia đanh gia Julius Nepos, vi hoang đe tung cai tri Dalmatia cho toi khi bi giet vao nam 480 la vi Hoang đe Tay La Ma hop phap cuoi cung.
Sau cuoc đao chinh cua Odoacer, Vien nguyen lao đa gui cho Zeno mot buc thu, noi rang "su uy nghi cua mot vi vua co kha nang lan toa khap noi va bao ve ca phuong Đong va phuong Tay". Trong khi Zeno đap lai Vien nguyen lao cho rang Nepos la nguoi cam quyen toi cao duy nhat cua ho, ong khong nhan manh đen điem nay va chap nhan quyen truong cung hoang bao do Vien nguyen lao mang đen.


Chu thich Tham khao Bryce, James Bryce.The Holy Roman Empire, Schocken Books, 1961.
Gibbon, Edward. The History of the Decline and Fall of the Roman Empire, Vol. 3, David Womersley, ed. London; Penguin Books, 1994.
Heather, Peter. The fall of the Roman Empire, 2005
Hollister, C. Warren, Medieval Europe: A Short History. New York; McGraw Hill, 1995.
Murdoch, Adrian, The Last Roman: Romulus Augustulus and the Decline of the West, Stroud; Sutton, 2006.
Norwich, John Julius. Byzantium: A Short History. New York, Vintage, 1997
Ralph, and Geoffrey Nathan, "Romulus Augustulus (475–476 A.D.)--Two Views", De Imperatoribus Romanis


Lien ket ngoai "Iron Age Braumeisters of the Teutonic Forests". BeerAdvocate. Ban goc luu tru ngay 13 thang 6 nam 2006. Truy cap ngay 2 thang 6 nam 2006.
Project Gutenberg: Cassiodorus, Variae Luu tru ngay 24 thang 9 nam 2015 tai Wayback Machine