Khoi nghia nong dan Đang Ngoai la phong trao noi day cua nong dan mien Bac nuoc Đai Viet giua the ky 18 thoi vua Le chua Trinh, hay thoi Le mat, bat đau tu khoang nam 1739 va ket thuc nam 1769, trong 2 đoi vua Le la Le Y Tong va Le Hien Tong, 3 đoi chua Trinh la Trinh Giang, Trinh Doanh va Trinh Sam.


Hoan canh Tu khi ket thuc chien tranh phia nam voi ho Nguyen (xem Trinh-Nguyen phan tranh) va dut đuoc viec cat cu o Cao Bang cua ho Mac, cac chua Trinh la Tay Đinh vuong Trinh Tac va Đinh Nam vuong Trinh Can ra suc cung co chinh quyen Bac Ha. Đen chat Trinh Can la Trinh Cuong tiep tuc xay dung nen thinh tri o Đang Ngoai.
Nam 1729, An Đo vuong Trinh Cuong mat, con la Trinh Giang len thay, tuc la Uy Nam vuong. Tu khi Trinh Giang cam quyen, chinh su Bac Ha bat đau suy. Giang phe bo vua Le Duy Phuong lam Hon Đuc cong nam 1732 va sau đo giet chet, lap anh Duy Phuong len ngoi, tuc la Le Thuan Tong (1732 - 1735). Khong chi vua Le, cac đai than nhu Nguyen Cong Hang, Le Anh Tuan von co uy tin voi đoi truoc cung bi giet hai. Giang tieu dung xa xi, vi the thue ma mot ngay mot nhieu, suu dich mot ngay mot nang khien nhan dan Đang Ngoai vo cung cuc kho. Do đo nong dan Đang Ngoai đong loat đung len khoi nghia.


Khai quat ve phong trao Nam 1737, nha su Nguyen Duong Hung noi day khoi nghia o Tam Đao, Vu Đinh Dung noi day o Ngan Gia (nen bi goi la giac Ngan Gia), hau due nha Mac (đa bi đoi ho) la Nguyen Cu, Nguyen Tuyen cung Vu Trac Oanh noi day o Hai Duong. Theo "Le Trieu da su", Nguyen Cu va Nguyen Tuyen tin theo Sam Trang Trinh co cau: "Pha đien thien tu xuat, bat chien tu nhien thanh" (Vo ruong thien tu ra, khong đanh tu nhien thanh) nen dung co khoi nghia. Khoi nghia nay sau đo khong lau bi dep nhung thuoc ha cua hai nguoi la Hoang Cong Chat va Nguyen Huu Cau tiep tuc tap hop luc luong va tro thanh hai canh quan khoi nghia lon va lam hao binh ton tuong cua chua Trinh nhieu hon ca.
Tai Tam Đao, sau khi Nguyen Duong Hung that bai, Nguyen Danh Phuong noi day va cung tro thanh mot cuoc khoi nghia lon trong nhieu nam. Ton that nha Le la Le Duy Mat cung đinh lam binh bien o Thang Long đe lat đo ho Trinh nhung khong thanh nen rut ra ngoai khoi nghia, cat cu suot 30 nam.
Ngoai nhung cuoc khoi nghia tren con mot so khoi nghia khac. Phong trao khoi nghia trai rong khap Bac bo vao toi Thanh Hoa, Nghe An. Cac cuoc khoi nghia phan đong lay tieng "phu Le diet Trinh" lam co. Nhan dan mat đong nam mang bua vac gay đi theo quan khoi nghia, toan nao đong thi ke co hang van nguoi, toan nao it thi cung co đen hang tram hang nghin nguoi, roi đi cuop pha o cac huong thon va vay cac thanh ap, quan trieu đinh đanh dep khong đuoc.
Trong cung, Trinh Giang xa xi tu thong voi cung nu cua cha, lai bi set đanh nen tin theo loi hoan quan, lam nha ham o luon duoi đat đe tranh set, con viec chinh tri thi đe cho cac hoan quan la bon Hoang Cong Phu chuyen quyen lam bay.
Truoc tinh hinh đo, gia toc ho Trinh quyet đinh phe truat Giang, lap em Giang la Trinh Doanh len ngoi nam 1740. La nguoi co tai, Trinh Doanh bat đau chinh đon tinh hinh trong nuoc, ra tay đanh dep cac cuoc khoi nghia.
Nam 1740, o lang Ngan Gia, co Vu Đinh Dung, Đoan Danh Chan, Tu Cao, cuop pha rat du, giet chet Đoc linh la Hoang Kim Trao. Trinh Doanh phai tu lam tuong đem binh đi đanh, bat đuoc Vu Đinh Dung đem chem, va đoi ten xa Ngan Gia lam Lai Cach (nay la Gia Hoa).
Nguyen Cu va Nguyen Tuyen giu đat Đo Lam o Gia Phuc, nui Phao Son o Chi Linh, lam đon, xay luy lien lac voi nhau, quan linh ke co hang may van nguoi, quan trieu đinh đi đanh, nhieu nguoi bi bat. Nam 1741 thong linh Hai Duong la Hoang Nghia Ba pha đuoc cac đon quan khoi nghia o Phao Son, o Ninh Xa va Gia Phuc; Nguyen Tuyen thua chay roi chet, Vu Trac Oanh tron đi mat tich. Nguyen Cu thi chay len Lang Son đuoc may thang, lai ve Đong Trieu, nhung vi het luong phai vao nap o nui Ngoa Van, bi Pham Đinh Trong bat đuoc đong cui đem ve kinh hanh hinh.
Sau đo Trinh Doanh con mat nhieu nam đanh dep cac cuoc khoi nghia khac.


Cac cuoc khoi nghia lon = Quan He =
Xem chi tiet: Nguyen Huu Cau
Nguyen Huu Cau, tuc goi la quan He, nguoi huyen Thanh Ha (Hai Duong), truoc vi ngheo nen đi lam cuop, sau theo Nguyen Cu khoi nghia. Khi Nguyen Cu bi bat, Nguyen Huu Cau đem thu ha ve giu nui Đo Son va đat Van Đon. Nam 1743, quan He giet đuoc Thuy Đao đoc binh la Trinh Bang, tu xung lam Đong Đao Thong Quoc Bao Dan Đai tuong Quan, thanh the lung lay. Sau đo bi Hoang Ngu Phuc đem binh đen vay o nui Đo Son, Huu Cau pha vay ra, ve đanh lay thanh Kinh Bac. Tran phu la Tran Đinh Cam va Đoc đong la Vu Phuong Đe đanh thua o Thi Cau phai bo an tinh ma chay; o Thang Long, đuoc tin ay rat lay lam bao đong.
Hoang Ngu Phuc đem binh ve, cung voi Truong Khuong lay lai thanh Kinh Bac, nhung the Nguyen Huu Cau van manh, pha quan cua Truong Khuong o lang Ngoc Lam (thuoc huyen Yen Dung), đuoi quan cua quan thong linh Đinh Van Giai o Xuong Giang (thuoc huyen Bao Loc) roi lai ve vay dinh Thi Cau. Trinh Doanh sai Hoang Ngu Phuc va Pham Đinh Trong đem binh đen đanh bai Huu Cau o Xuong Giang.
Vi ngay thuong cuop đuoc thoc gao cua thuyen buon, đem cho dan ngheo, cho nen quan He đi đen đau cung co nguoi theo, muon lay bao nhieu quan luong cung co. Nguyen Huu Cau đuoc cac su gia đanh gia la nguoi kiet hiet, nhieu muu meo nhat trong so cac thu linh khoi nghia luc đo. Co khi bi vay hang may vong, ong chi mot minh mot ngua pha vay ra, roi chi trong may ngay lai co hang van nguoi đi theo.
Nam 1746, quan He cho nguoi đem vang ve đut lot cho Đo The Giai va nguoi noi giam la Nguyen Phuong Đinh đe xin hang, Trinh Doanh thuan cho va lai phong cho lam Huong Nghia Hau.
Nguyen Huu Cau tuy đa xin ve hang, nhung van cu cuop pha cac noi, sau lai ve pha o đat Son Nam. Pham Đinh Trong đanh đuoi Huu Cau o Cam Giang, Huu Cau nhan luc kinh thanh khong ai phong bi, nen len ve đanh, ngay đem hom ay keo quan ve ben Bo Đe. Đen noi thi troi vua sang; co tin bao, Trinh Doanh tu đem quan ra giu o ben Nam Tan. Pham Đinh Trong biet tin ay lap tuc đem quan ve đanh mat sau, Huu Cau lai thua bo chay, ve cung voi Hoang Cong Chat cuop o huyen Than Khe va Thanh Quan. Pham Đinh Trong va Hoang Ngu Phuc lai đem binh xuong đanh đuoi. Hoang Cong Chat chay vao Thanh Hoa, Huu Cau chay vao Nghe An, hop voi thu linh khoi nghia ten la Dien o Huong Lam (thuoc huyen Nam Đuong).
Nam 1751, Pham Đinh Trong đem quan vao đanh pha trai. Huu Cau chay đen lang Hoang Mai thi bi bat, đong cui đem ve nop chua Trinh va bi hanh hinh. Tuong truyen truoc khi chet ong co lam bai tho "Chim trong long" noi tieng.


= Quan Heo =
Xem chi tiet: Nguyen Danh Phuong
Nguyen Danh Phuong, tuc goi la quan Heo, truoc lam thu ha cua cac thu linh Te va Bong khoi nghia o Son Tay. Nam 1740, tuong Vu Ta Ly đanh bat đuoc Te va Bong o huyen An Lac. Nguyen Danh Phuong đem thu ha ve giu nui Tam Đao, mot mat thi mo quan tru luong va mot mat thi cho nguoi ve noi doi xin hang. Bay gio Nguyen Huu Cau va Hoang Cong Chat đang hoat đong manh o phia đong nam nen Trinh Doanh cho hang.
Nam 1744, quan Heo đem hon mot van quan ve giu đat Viet Tri, sang cuop pha o ben huyen Bach Hac. Bay gio Đoc suat Son Tay la Van Đinh Uc đem binh đen vay đanh, Danh Phuong chay sang giu lang Thanh Linh (huyen Binh Xuyen, đat Thai Nguyen). Tu đo quan Heo lap đai đon o nui Ngoc Boi (giap huyen Binh Xuyen va huyen Tam Duong), trung đon o đat Huong Canh, ngoai đon o đat Uc Ky, roi tu xung la Thuan Thien Khai Van Đai Nhan, lam cung đien, đat quan thuoc, thu cac thu thue o đat Tuyen Quang, thanh the lung lay.
Nam 1750, Trinh Doanh tu đem đai quan đi đuong Thai Nguyen đen đanh pha đuoc đon Uc Ky. Khi quan tien len đen đon Huong Canh, quan khoi nghia ban sung, đan ra nhu mua, quan trieu đinh hoi lui. Trinh Doanh ra lenh nghiem ngat khien quan linh manh dan xong vao, pha đuoc đon Huong Canh. Quan Heo rut quan ve giu đon Ngoc Boi, quan Trinh tien len đuoi đanh. Tuong Nguyen Phan sai thu ha cam đo đoan binh cho tu tien đi truoc ma vao, đai quan theo sau. Quan Heo giu khong noi bo chay tan vo. Nguyen Danh Phuong chay vao nui Đoc Ton, quan Trinh đuoi đen lang Tinh Luyen o huyen Lap Thach thi bat đuoc. Trinh Doanh mang Phuong ve kinh đo xu tu.


= Hoang than Le Duy Mat =
Xem chi tiet: Le Duy Mat
Le Duy Mat la con thu vua Le Du Tong. Nam 1738 đoi vua Y Tong, ong cung cac hoang than Le Duy Quy va Le Duy Chuc đinh muu giet ho Trinh, nhung khong thanh phai bo chay vao Thanh Hoa. Sau Duy Quy va
Duy Chuc bi benh mat, Duy Mat giu đat thuong du phia tay nam.
Nhung nguoi đong muu voi Duy Mat đeu bi ho Trinh bat đuoc giet ca.
Le Duy Mat đanh thang quan Trinh vai tran, bat giet đuoc tuong Pham Cong The. Tu khi chay ve Thanh Hoa, Duy Mat chieu tap binh si. Nam 1740 ong mang quan đanh o Hung Hoa va Son Tay, sau lai cung voi thu linh quan khoi nghia nong dan ten la Tuong giu đon Ngoc Lau (thuoc huyen Thach Thanh). Đen khi tuong ho Trinh pha đuoc đon Ngoc Lau, Tuong tu tran, Le Duy Mat lai chay vao Nghe An, roi sang Tran Ninh giu nui Trinh Quang lam can ban.
Nam 1764, Le Duy Mat sai nguoi đem thu vao cau cuu chua Nguyen Phuc Khoat nhung chua Nguyen khong muon gay su voi ho Trinh nen khong giup.
Nam 1767, đuoc tin Trinh Doanh vua mat, con la Trinh Sam len lam chua, Le Duy Mat đem quan ve đanh o huyen Huong Son va Thanh Chuong roi lai rut ve Tran Ninh. Trinh Sam cho nguoi đua thu sang vo ve khong đuoc, moi quyet y dung binh đe dut moi loan.
Nam 1769, Trinh Sam sai Bui The Đat lam thong linh đat Nghe An, Nguyen Phan lam chanh đoc linh Thanh Hoa, Hoang Đinh The
lam đoc binh đat Hung Hoa, ca ba đao đeu tien sang đanh Tran Ninh. Khi quan Bui The Đat va Nguyen Phan đen vay Trinh Quang. Le Duy Mat
đinh cu giu hiem khong ra đanh. Khong ngo la nguoi con re la Lai The
Chieu lam phan, mo cua luy cho quan ho Trinh vao. Duy Mat biet co noi bien, ben cung voi vo con tu thieu ma chet.


= Chua Muong Thanh =
Xem chi tiet: Hoang Cong Chat
Hoang Cong Chat von la thu ha cua Nguyen Tuyen, Nguyen Cu noi len. Sau khi canh Nguyen Cu that bai, Cong Chat tu lap thanh canh quan rieng, đanh pha o đat Son Nam ve hat Khoai Chau.
Nam 1745, Cong Chat thang tran, bat đuoc va giet quan tran thu Son Nam la Hoang Cong Ky. Sau đo bi quan Trinh đuoi đanh, Cong Chat chay vao Thanh Hoa roi ra Hung Hoa cung voi thu linh khoi nghia ten la Thanh chiem giu vung ay.
Nam 1751, Thanh bi bat, Cong Chat chay len giu đong Manh Thien (phia bac Hung Hoa), vung Muong Thanh, roi chiem giu ca may chau gan đay, thu ha co hang van nguoi. Tu đo Cong Chat cuop pha o Hung Hoa va Thanh Hoa. Cong Chat cung con la Cong Toan lam chu Hung Hoa nhieu nam, rat đuoc long dan Muong Thanh, đuoc dan chung suy ton lam chua.
Nam 1769, Trinh Sam moi sai thong linh la Đoan Nguyen Thuc đem
quan Son Tay len đanh đong Manh Thien. Khi quan Trinh len đen noi thi Hoang Cong Chat đa chet roi, con la Hoang Cong Toan chong giu khong noi, bo chay sang Van Nam.


Hau qua Cac cuoc khoi nghia nong dan Đang Ngoai bi dep yen, nan giac gia khong con nhung hau qua đe lai rat nang ne. Theo đanh gia cua giao su Nguyen Phan Quang trong "Phong trao khoi nghia nong dan Đang Ngoai", đoi song xa hoi mien Bac Đai Viet bi anh huong nghiem trong.
Chien tranh keo dai, đong ruong bi tan pha, san xuat bi đinh đon; nguoi chet vi tong quan cho trieu đinh va quan khoi nghia rat nhieu. Ca biet nhu vung Ngan Gia (huyen Nam Chan, nay thuoc huyen Nam Truc, tinh Nam Đinh), sau khi khoi nghia cua Vu Đinh Dung bi đan ap, gan nhu toan bo lang đo bi triet ha, chet gan het. Trinh Doanh ra lenh đoi ten lang đo tu Ngan Gia thanh Lai Cach voi y miet thi (lai cach mang nghia la "khong ai đen"). Hoac nhu khoi nghia quan He bi dep, mo cha cua thu linh Nguyen Huu Cau bi tuong Pham Đinh Trong quat len tieu huy. Nhung viec lam đo cang lam khoet sau moi thu han trong dan chung bi boc lot va đan ap.
Ve phia trieu đinh, đe co luc luong đoi pho voi cac cuoc khoi nghia, Trinh Doanh uu đai tuong si đe khuyen khich su hang hai cua ho. Binh linh nong cot la linh Thanh - Nghe, vi cay co cong nen tro thanh kieu binh. Mat khac, vi muon dep loan bang moi gia, chua Trinh đa ha lenh đot het so sach thu tu, thu nhat het chuong khanh trong cac chua đe đuc binh khi.
Hoa binh đuoc lap lai nhung suc manh cua Đang Ngoai bi xoi mon kha nhieu, khong con kha nang phuc hoi nhu thoi Trinh Cuong truoc đay.


Nhan đinh Toi nam 1751, co ban cac cuoc khoi nghia bi dep yen, chi con Le Duy Mat va Hoang Cong Chat dua vao noi xa xoi, hiem yeu van cam cu đuoc toi đau thoi Trinh Sam.
Cac cuoc khoi nghia bung phat ram ro cuoi thoi Trinh Giang, xuat phat tu noi bat binh cua nhan dan bi boc lot ban cung. Tuy nhien, theo cac nha su hoc, sau đo cac cuoc khoi nghia khong co đuoc su lien hop can thiet đe đu suc đanh đo chinh quyen Le-Trinh.
Mac du giua cac nhom khoi nghia co su phoi hop, nhu giua Le Duy Mat voi Hoang Cong Chat, giua Hoang Cong Chat va Nguyen Huu Cau, voi thu linh Thanh... song đo chi la su lien hop, nuong tua tuc thoi, su hop tac hanh đong chu khong phai thong nhat ve to chuc. Gia su cac luc luong khoi nghia hop nhat ton Le Duy Mat lam chu, ben duoi la cac tuong Nguyen Cu, Nguyen Tuyen, Cong Chat, Huu Cau, Danh Phuong... va quan so gan chuc van nguoi thi chinh quyen Le-Trinh se gap phai kho khan vo cung lon, tuong tu nhu sau nay Tay Son lay danh nghia ton Nguyen Phuc Duong đe noi day.
Khong chi Nguyen Tuyen va Nguyen Cu, duong nhu nhung nguoi ke tuc hai ong la Cong Chat va Huu Cau va cac thu linh khoi nghia khac cung qua tin vao sam Trang Trinh (đa đe cap o tren) đe minh đuoc lam "thien tu" nen khong ai muon đung duoi ai. Do đo, thuc chat cac cuoc khoi nghia van co tinh đoc lap va chua Trinh, ben canh viec đieu chinh chinh sach đe giam bot ganh nang cho dan, đa biet cach tan dung điem yeu nay đe tieu diet tung cuoc khoi nghia. Viec Trinh Doanh, tai tung thoi điem, cho thu linh nay hay thu linh khac giang hoa, phong chuc chinh la cach chia bo đua đe be tung chiec.
Le Duy Mat, hoang tu cua vua Le, tung đung ra cau vien chua Nguyen đanh Trinh nhung Nguyen Phuc Khoat tu choi, du tiem luc cua Đang Trong luc đo đa manh len nhieu (đa mo đat toi Nam Bo). Đieu đo cang cho thay viec "Phu Le" cua ho Nguyen khong co thuc ma van chi la chieu bai chinh tri đe cai tri mien nam.


Xem them Chua Trinh
Nguyen Huu Cau
Le Duy Mat
Nguyen Danh Phuong
Hoang Cong Chat
Trinh Doanh
Hoang Ngu Phuc


Chu thich Tai lieu Tham khao Tran Trong Kim (1920), Viet Nam su luoc, Saigon: Center for School Materials, Cong viec ho Trinh lam o Đat Bac: 16. Su Đanh Dep Giac Gia Trong Nuoc.{{Chu thich}}:  Quan ly CS1: postscript (lien ket)
Kham đinh Viet su Thong giam cuong muc
Bien nien lich su co trung đai Viet Nam, Vien su hoc, Nha xuat ban Van hoc, 1988
Phong trao khoi nghia nong dan Đang Ngoai - GS Nguyen Phan Quang