Chien tranh ke vi thoi Tien Le la cuoc noi chien giua cac hoang tu con vua Le Đai Hanh dien ra nam 1005 sau cai chet cua vi vua nay. Cuoc chien keo dai gan 1 nam voi it nhat 6 hoang tu tham gia va ket qua co 3 nguoi bi chet, ngoi vua chuyen tu Le Trung Tong sang Le Long Đinh. Cuoc chien lam suy yeu hoang toc nha Tien Le dan đen khi Le Long Đinh mat thi con con qua nho va Ly Cong Uan đa gianh đuoc ngoi vua, lap ra nha Ly.


Hoan canh Vua Le Đai Hanh co 5 hoang hau va 11 nguoi con trai cung 1 nguoi con nuoi. Hoang tu truong la Le Thau đuoc lap lam thai tu. Muoi mot nguoi con lai đuoc phong vuong, sai đi tran giu o 11 đia phuong trong nuoc gom co:

Le Long Thau lam Kinh Thien đai vuong (phong nam 989, mat nam 1000).
Le Ngan Tich (Long Tich) lam Đong Thanh vuong (phong nam 989).
Le Long Viet lam Nam Phong vuong (phong nam 989).
Le Long Đinh lam Ngu Man vuong, đong o Phong Chau (phong nam 991).
Le Long Đinh lam Khai Minh vuong, đong o Đang Chau (phong nam 992).
Le Long Can lam Ngu Bac vuong, đong o Phu Lan (phong nam 991).
Le Long Tung lam Đinh Phien vuong, đong o Tu Doanh (phong nam 993).
Le Long Tuong lam Pho vuong, đong o Đo Đong Giang (phong nam 993).
Le Long Kinh lam Trung Quoc vuong, đong o Can Đa, Mat Lien (phong nam 993).
Le Long Mang lam Nam Quoc vuong, đong o Vu Lung (phong nam 994).
Le Long Đe (Minh Đe) lam Hanh Quan vuong, đong o Bac Ngan, Co Lam (phong nam 995).
Con nuoi lam Phu Đai vuong, đong o Phu Đai (phong nam 995).
Su sach chi xac đinh 2 hoang tu Long Viet va Long Đinh la con cung me Chi hau Dieu nu (khong phai la mot trong 5 hoang hau), con nhung nguoi con lai khong đuoc xac đinh la con ba vo nao cua vua Đai Hanh (trong so cac ba Đai Thang Minh hoang hau Duong Van Nga, Phung Can Chi Ly Hoang hau, Thuan Thanh Minh Đao Hoang hau, Trinh Quac Hoang hau va Pham Hoang hau).
Nam 1000, thai tu Long Thau qua đoi. Hoang tu thu 5 la Le Long Đinh xin lam thai tu, Le Đai Hanh co y muon cho, nhung đinh than nghi ban cho rang khong lap con truong ma lap con thu la khong phai le. Vi vay Đai Hanh ben thoi.
Thang gieng nam 1004, Le Đai Hanh lap nguoi con lon la Nam Phong vuong Long Viet lam hoang thai tu, gia phong Long Đinh lam Khai Minh Đai Vuong, Long Tich lam Đong Thanh Đai Vuong.


Dien bien = Chien thang cua Le Long Viet =
Thang 3 nam 1005, Le Hoan mat. Cac hoang tu tranh gianh ngoi vua voi thai tu Long Viet. Tham gia cuoc chien co Le Long Viet, Đong Thanh vuong Ngan Tich, Trung Quoc vuong Long Kinh va em cung me la Khai Minh vuong Long Đinh.
Su sach khong ghi chep cu the ve luc luong va đia ban chiem đong cua tung nguoi, chi ghi rat van tat la cuoc chien giang co 8 thang, trong nuoc khong co chu.
Thang 10 nam 1005, Đong Thanh vuong Ngan Tich thua chay vao đat Cu Long. Thai tu Long Viet đuoi bat. Ngan Tich lai chay sang Chiem Thanh, nhung chua đen noi thi bi nguoi chau Thach Ha (Ha Tinh) giet o cua bien Co La.
Long Viet tro ve kinh đo Hoa Lu tu lap lam vua.


= Le Long Đinh cuop ngoi =
Le Long Viet len lam vua, tuc la Le Trung Tong. Ong tha khong truy xet toi chong đoi cua Le Long Đinh vi Long Đinh la em cung me. Khi ay, cac luc luong chong đoi khac trong nuoc van chua bi dep bo het. Nguoi trong nuoc cung quy phu Ngu Bac vuong Long Can o trai Phu Lan. Ngoai ra con Trung Quoc vuong Long Kinh khong than phuc.
Long Viet len ngoi vua đuoc 3 ngay thi Long Đinh sai bon trom cuop đem treo tuong vao cung giet chet ong. Long Đinh len ngoi vua, tuc la Le Ngoa Trieu, truy ton Long Viet la Trung Tong.


= Le Long Đinh đanh dep =
Ngay sau khi len ngoi, Le Long Đinh tiep tuc chinh phat nhung hoang tu con chong đoi.
Ngu Bac vuong Long Can cung voi Trung Quoc vuong Long Kinh chiem trai Phu Lan, khong than phuc Long Đinh. Le Long Đinh than chinh mang quan đi đanh.
Đen trai Phu Lan, hai anh em Long Can va Long Kinh đong cua trai co thu. Le Long Đinh đanh khong ha đuoc, ben vay chat vai thang.
Nguoi trong trai het luong an. Ngu Bac vuong Long Can tu biet ke cung khong the chong cu đuoc, ben bat Trung Quoc vuong Long Kinh đem nop. Le Long Đinh ben chem Trung Quoc vuong va tha toi cho Ngu Bac Vuong.
Sau đo ong đem quan đanh Ngu Man vuong Long Đinh o Phong Chau. Ngu Man vuong phai chiu hang. Tu đay ve sau cac vuong va luc luong chong đoi o đia phuong đeu hang phuc. Cuoc chien tranh quyen thua ke giua cac con Le Đai Hanh cham dut.


Hau qua Cuoc chien ket thuc cuoi nam 1005, keo dai khoang 10 thang. Viec chem Long Kinh va su quy hang cua Long Can, Long Đinh la cuoc chien chinh thuc cham dut. Khong con ai trong cac con cua Le Hoan tranh ngoi voi Long Đinh.
Le Hoan tu khi moi qua đoi, chua chon vao son lang, đuoc goi la Đai Hanh hoang đe theo le đoi truoc. Thong thuong đen khi lang tam đa yen thi hop bay toi ban xem đuc hanh tot hay do đe đat thuy hieu cho vua, khong goi la Đai Hanh nua. Tuy nhien, do cac con đeu lo tranh gianh ngoi bau, khong ai đat thuy hieu cho Le Hoan. Sau nay khi chien tranh ket thuc, Le Long Đinh đa yen vi cung khong đat thuy hieu cho cha. Vi vay đoi sau lay Đai Hanh lam thuy hieu cho Le Hoan ma truyen đen ngay nay. Su gia Le Van Huu thoi nha Tran khi noi toi viec nay đa trach Le Long Đinh la "con bat tieu" (khong giong cha, tuc la khong phai la nguoi hien).
Tri Quang chau nha Tong la Lang Sach va Duyen bien an phu su la Thieu Viep thay Đai Co Viet co noi chien đa viet thu đe nghi Tong Chan Tong đanh Đai Co Viet lan thu hai. Tuy nhien vua Tong khong muon đanh Đai Co Viet vi cho rang "Giao Chau nhieu lam chuong dich le, neu đem quan sang đanh thi chet tat nhieu, nen can than giu gin coi đat cua to tong ma thoi".
Em cua Le Long Đinh la Hanh Quan vuong Le Minh Đe đi su nha Tong tro ve gan đen bien gioi, thay trong nuoc loan khong the ve đuoc, tru lai o Quang Chau. Tri Chau la Cao Nhat thoi khong cap giay quan khoan (giay đi đuong) cho nua. Vua Tong phai xuong chieu cho rieng 50 van (quan) tien, 150 hoc gao va tiep tuc cap quan khoan. Minh Đe tro ve nuoc.
Theo su gia Ngo Thi Si, he qua cua viec anh em Long Đinh tranh gianh ngoi vua đa khien cho Ly Cong Uan manh len: Quan Tu suong (do Ly Cong Uan chi huy) chi đung ngoai ben xem ai thanh ai bai, đe cho nguoi ho khac vao nam binh quyen, Cong Uan dan dan manh len, roi ho Ly noi len khong ai ngan noi.


Nhan đinh Dien bien cuoc chien đuoc su sach ghi chep so luoc va van tat. Le Van Sieu coi cuoc xung hung tranh chap ngoi bau giua cac hoang tu nha Tien Le la đieu ung voi cau sam nam 974 thoi Đinh Tien Hoang, cau 3 va 4:

Thap nhi xung đai vuong
Thap ac vo nhat thien
Nghia la:

Muoi hai nguoi xung đai vuong
Muoi ac khong mot thien
Muoi hai xung đai vuong ung voi 12 nguoi con cua Le Đai Hanh (ke ca thai tu Thau va con nuoi Phu Đai vuong) đuoc phong vuong. Muoi ac khong mot thien chi nhung nguoi tham gia lam loan, tru Long Thau đa mat va Long Đe đi su nha Tong khong tham chien.
Le Van Sieu cho rang: Le Hoan muon thay đoi cach cai tri cua Đinh Tien Hoang, rut kinh nghiem tu viec mat ngoi cua nha Đinh nen toa luc luong tong that ra cac đia phuong trong nuoc đe lam vay canh, phong cho cac con lam vuong cai tri tung vung. Nhung chinh đieu đo dan đen luc luong cua cac hoang tu ngay cang lon manh, khong chiu tuan phuc trieu đinh, gay ra noi chien tuong tan giua cac anh em.
Su gia Ngo Si Lien thoi Le so ban ve viec Long Đinh giet Long Viet cuop ngoi nhu sau: Trung Tong ve tinh anh em tuy la hau, nhung viec đung chu cung te, noi doi to tien thi xa tac la trong, anh em la khinh, huong chi la em bat de! Luc ay Trung Tong phai neu viec Quan Thuc, Thuc Nha ma tri toi thi moi phai, neu khong lam the thi đem giam cam o mot noi rieng cho đen khi chet cung đuoc. Nhung Trung Tong lai tha long thi sao cho khoi bi phan, rot cuoc tan ho, diet dong la tu Trung Tong lam ra ca. Ngoa Trieu thi co bo trach lam chi? Cho nen nguoi lam vua tat phai cu xu cho that đung đan va phai xet het le vay


Xem them Nha Tien Le
Le Đai Hanh
Le Long Đinh
Le Long Viet


Tham khao Đai Viet su ky toan thu
Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc
Nguyen Khac Thuan (2008), The thu cac trieu vua Viet Nam, Nha xuat ban Giao duc
Le Van Sieu (2006), Viet Nam van minh su, Nha xuat ban Van hoc


Chu thich