Thanh Đuc Tong (chu Han: 清德宗; 14 thang 8 nam 1871 – 14 thang 11 nam 1908), Tay Tang ton vi Van Thu Hoang đe (文殊皇帝) la vi Hoang đe thu 11 cua nha Thanh trong lich su Trung Quoc. Ong tri vi tu nam 1875 đen nam 1908 chi voi mot nien hieu la Quang Tu nen thuong đuoc goi la  Quang Tu Đe (光緒帝).
Mac du thoi ky cai tri cua ong va nguoi tien nhiem Đong Tri Đe tiep tuc cho thay su suy vong cua Đai Thanh, nhung nhung cai cach trong thoi ky ay khien cho nen kinh te Trung Quoc đuoc phuc hoi va đuoc mo rong sang thi truong quoc te nen su sach goi la Đong Quang trung hung (同光中興). Mac du su trung hung nay khong đu đe phuc hoi vi the nha Thanh tro lai thinh tri nhu thoi Khang Hi - Can Long, nhung khien cho trieu đai tiep tuc cai tri Trung Quoc them 60 nam.


Cuoc đoi = Xuat than =
Quang Tu Đe ten đay đu la Ai Tan Giac La Tai Điem (愛新覺羅·載湉). Tai Điem co quan he huyet thong gan voi cac Hoang đe trong so cac thanh vien Hoang toc. To phu cua ong la Đao Quang Đe, to mau la Trang Thuan Hoang quy phi O Nha Thi. Than phu la Thuan Hien Than vuong Ai Tan Giac La Dich Hoan, em cung cha khac me voi Ham Phong Đe. Than mau la Diep Hach Na Lap Uyen Trinh, em gai cua Tu Hi Thai hau.
Xet vai ve gia toc, Tai Điem la chau goi Ham Phong Đe bang bac; goi Tu Hi vua bang di, vua bang bac dau; va la đuong đe lan bieu đe cua Đong Tri Đe. Đieu nay khien ong tro thanh ung cu vien sang gia cho vi tri Tan đe sau khi Đong Tri bang ha.


= Đai Thanh Hoang đe =

Thang 6 nam Đong Tri thu 14 (1875), Đong Tri Đe qua đoi khong con. Trieu đinh hop nghi chinh đe chon ra nguoi ke vi. Sau khi thong nhat, Tu An va Tu Hi Thai hau ha chi đua Tai Điem vao cung, chon lam con noi nghiep Ham Phong Đe. Ngay 1 thang 6, Tai Điem len ngoi, lay hieu Quang Tu (光緒), khi đo chi moi 4 tuoi.
Nam Quang Tu nguyen nien (1876), ngay 20 thang 1, Quang Tu Đe chinh thuc đang quang tai Thai Hoa đien, te cao Thien đia, Tong mieu, Xa tac. Sau đo đen Can Thanh cung lay truoc ngu dung cua Đong Tri Đe, roi Chung Tuy cung lay Tu An Thai hau, Truong Xuan cung lay Tu Hi Thai hau, cuoi cung la đen Tru Tu cung lay Gia Thuan Hoang hau.
Theo Nguyen Hien Le thi ngay tu khi vao cung, tieu Hoang đe đa bi Tu Hi nguoc đai, hoi chut la quat thao, đanh đap, bat quy vai canh gio. Do vay, Quang Tu so ba nhu cop, bao gi cung nghe. Tham chi tung co đon đai rang Thai giam Ly Lien Anh, von đuoc Tu Hi sung ai, cung hua theo an hiep Quang Tu. Co thuyet cho rang Quang Tu sung ai Tran phi, khien Hoang hau Diep Hach Na Lap thi ghen ti. Trong luc xay ra Phong trao Nghia Hoa Đoan (nam 1900), dan gian đon thoi Tran phi bi Ly Lien Anh xo xuong gieng chet.
Tuy vay, nhieu y kien trai chieu cho rang Tu Hi rat thuong Quang Tu. Ban than ba mo ta Quang Tu: "tu nho om yeu, ti vi hu nhuoc, luc vao Tu Cam Thanh đe linh chi noi ngoi cung khong the tu đi, phai co nguoi am. Hang ngay ngu thien phong chuan bi may chuc mon an song đeu khong hop khau vi cua tieu Hoang đe. Co ve than phu mau khong đe tam đen che đo dinh duong''. Đieu nay cho thay ba tung rat quan tam Quang Tu, nhung tinh long quyen đa khien ba quan thuc chat che tu viec trieu chinh đen chuyen o hau cung.
Quang Tu lam Hoang đe chi la hu vi, moi quyen hanh đeu nam trong tay Luong cung Thai hau von đang thuy liem thinh chinh. Chi du cua Luong cung goi la Y chi (懿旨), con cua Hoang đe goi la Du chi (谕旨). Nam Quang Tu thu 5 (1880), Tu Hi Thai hau lam benh nang, keo dai đen tan sang nam. Khoang thoi gian nay, trieu chinh do Tu An Thai hau mot minh xu ly. Thang 3 nam Quang Tu thu 6 (1881), Tu An Thai hau bang, Tu Hi Thai hau bat đau mot minh nhiep chinh.
Giua nam 1881 toi 1883, Tu Hi Thai hau chu yeu trao đoi voi cac đai than qua van ban, con Quang Tu Đe buoc thiet trieu vai lan ma khong co Tu Hi o sau thinh chinh. Nam sau (1884), Tu Hi Thai hau nam lai quyen hanh, khong ai dam ngan can ba chuyen quyen, ke ca chinh Quang Tu Đe.


Qua đoi Chinh bien Mau Tuat (1898) xay ra, Hoang đe Quang Tu bi giam 10 nam o Doanh Đai, trong mot can phong ban thiu, an khong đu no, mac khong đu am, chiu nhuc nha cho đen khi chet (1908). Luoc theo Su Trung Quoc (Tap 2, tr. 251). Tac gia Pho Nghi cho biet cai chet cua Quang Tu la mot nghi an. Theo loi ke cua vien thai giam gia Ly Tuong An, thi Quang Tu mat vi bi Khanh Than vuong Dich Khuong va Vien The Khai đau đoc. Cung co loi đon đai cho rang do Tu Hi giet chet vi "ba khong cam tam chet truoc vua Quang Tu" (Nua đoi đa qua, tr. 29-30).
Nam 2008, cac nha khoa hoc Trung Quoc đa kham nghiem tu thi cua Quang Tu Đe va ket luan rang ong bi đau đoc bang thach tin . Ham luong thach tin trong nguoi ong cao gap 2400 lan so voi binh thuong va cao hon 132 lan so voi cac quan vien nha Thanh đuong thoi. Phan ao quan o vung bung ong chua ham luong thach tin cao bat thuong so voi cac vung khac, chung to chat đoc đuoc đua vao qua đuong thuc an, thay vi tich luy theo thoi gian do thuoc đong y thoi bay gio co chua mot luong nho thach tin.
Hoang đe Quang Tu qua đoi ngay 14 thang 11 nam 1908 (mot ngay truoc khi Thai hau Tu Hi mat) o tuoi 37 va o ngoi đuoc 33 nam. Ong đuoc quan than ton hieu la Đuc Tong - Đong Thien Sung Van Đai Trung Chi Chinh Kinh Van Vi Vu Nhan Hieu Man Tri Đoan Kiem Khoan Can Canh Hoang đe, goi tat la Đuc Tong Canh Hoang đe (德宗-景皇帝).
Ke ngoi Quang Tu la Ai Tan Giac La Pho Nghi, tuc Tuyen Thong Đe. Đay la vi Hoang đe cuoi cung cua trieu đai Man Thanh (1644-1912).


Chinh bien Mau Tuat Sau tran Chien tranh Thanh-Nhat (thang 7 nam 1894), bi mot nuoc nho la Nhat Ban đanh thua, nhieu ke si Trung Quoc bong thuc tinh. Ho nhan ra rang can ma phai thay đoi che đo va duy tan moi mat moi chan hung đuoc nuoc nha. Trong so ay, co Khang Huu Vi va Luong Khai Sieu (hoc tro ong Vi) la nguoi hang hai nhat.
Sau vai lan dang thu len Hoang đe Quang Tu xin bien phap duy tan (goi van la bien phap), bi cac đinh than khong đong tinh em nhem, thang 6 nam 1896, thay tro Khang Huu Vi lai dang thu lan nua. Lan nay nho co Ong Đong Hoa (đang lam Thuong thu bo Ho, tuoc Hiep bien đai hoc si, truoc la thay hoc cua Quang Tu) tien cu nen thanh cong. 
Tuy nhien, mai đen ngay 11 thang 6 nam Quang Tu thu 28 (1898), cong cuoc bien phap moi chinh thuc khoi su, vi luc nay Tu Hi đa lui ve nghi o Di Hoa vien, giao lai moi quyen hanh cho Hoang đe (di nhien van luon theo doi moi hanh đong cua Quang Tu).
The nhung chi may ngay sau, thi vap phai su chong đoi cua phai Hau đang, tuc phe phai cua Thai hau Tu Hi. Đam Tu Đong, mot thanh vien cua phai duy tan, thay vay ben khuyen Quang Tu đoat lay chinh quyen. Hoang đe nghe loi ben trieu Vien The Khai luc đo đang thong linh 7.000 quan ve Bac Kinh ban viec, co y dung quan cua Vien đe bao vay Di Hoa Vien.
Chang may viec đo bi tiet lo (chinh Vien phan Hoang đe Quang Tu, vi thay Tu Hi va phe canh cua ba hay con manh). Sau đo, dua vao luc luong quan đoi cua Vinh Loc (Tong đoc Truc Le), ba ra lenh bat giam Hoang đe Quang Tu va cac thanh vien đung đau phai Duy Tan, đong thoi cho bai bo het nhung cai cach ma Hoang đe vua ban ra. Su goi vu đay la Chinh bien Mau Tuat (1898), la Bach nhat duy tan (Cuoc cai cach tram ngay).
Cuoc đoi lam vua cua Quang Tu gan len voi cong cuoc bien phap nam Mau Tuat (1898). Ve sau khi nghien cuu lich su Trung Quoc o giai đoan nay, nha su hoc Will Durant đa tiec rang: 

Tuy Tu Hi thai hau va cac can than cua ba cuc luc chong đoi phong trao ay (duy tan), nhung no van ngam loi cuon đuoc ong vua tre la Quang Tu. Roi đot nhien, nha vua khong hoi y kien "Phat ba" (Tu Hi), ban hanh mot loat lenh sac tao bao. Neu nhung sac lenh nay thuc hanh đuoc thi Trung Hoa đa yen on nhay mot buoc lon lao theo con đuong Au hoa, nha Thanh khong bi sup đo, ma Trung Hoa cung khong bi khon cung.
Nhung cung co y kien trai nguoc ve vua Quang Tu, noi rang cac cai cach ong ban ra nham phuc hoi vi the nha Thanh thuc hien qua don dap trong mot thoi gian ngan, khong đat ket qua nhu mong đoi va đa phan tac dung, gay ra nhieu xao tron trong cuoc song cua nhan dan.


Cau noi luu danh So mat loc vi, phai thu cuu (Hau đang) ma nguoi đung đau la Thai hau Tu Hi, đa chong đoi viec cai cach rat quyet liet. The nhung, Hoang đe Quang Tu cuong quyet, bao:


Gia đinh = Cha me =
Cha ruot: Thuan Hien Than vuong Dich Hoan (醇賢親王; 1840–1891), con trai Đao Quang Hoang đe va Trang Thuan Hoang quy phi O Nha thi, em trai cung cha khac me voi Ham Phong Hoang đe, ong noi cua Pho Nghi Hoang đe.
Me ruot: Diep Hach Na Lap Uyen Trinh (葉赫那拉婉貞), em gai Tu Hi Thai hau, thuoc dong ho Diep Hach Na Lap (葉赫那拉).
Cha nuoi (tren danh nghia): Thanh Van Tong Ham Phong Hoang đe (清文宗咸豐帝; 17 thang 7, 1831 – 22 thang 8, 1861). Theo chieu chi cua hai vi Thai hau, Quang Tu đang co voi than phan "con thua tu" cua Ham Phong Đe.
Me nuoi:
Tu An Thai hau: Chinh cung hoang hau cua Ham Phong Đe, Mau hau Hoang thai hau (母后皇太后) duoi thoi vua Đong Tri, nhiep chinh nhung nam đau khi Quang Tu len ngoi.
Tu Hi Thai hau: Hau cung phi tan cua Ham Phong Đe, Thanh mau Hoang thai hau (聖母皇太后) duoi thoi vua Đong Tri. Vua la bac dau (vo cua Ham Phong Đe), vua la di ruot (chi cua Uyen Trinh), chiu trach nhiem chinh trong viec giao duc Tan đe. Co su cho rang Tu Hi ep Quang Tu goi minh la Than Ba Ba (親爸爸 - tuc cha đe) voi muc đich xac lap vi tri tru cot cho ban than.


= The thiep =

Hieu Đinh Canh Hoang hau Diep Hach Na Lap thi (孝定景皇后, 28/01/1868 - 22/02/1913): chau gai Tu Hi Thai hau, chi ho cua Quang Tu. Nam 1889, ba thanh hon voi Quang Tu Đe, cung ngay nhap cung đuoc sach lap lam Hoang hau. Đen thoi Tuyen Thong đuoc ton lam Long Du Thai hau, la Hoang thai hau cuoi cung cua trieu Thanh cung nhu thoi phong kien Trung Quoc. Ba la nhiep chinh duoi thoi Pho Nghi va ky "Thanh đe thoai vi chieu thu" ngay 12 thang 2, 1912.
On Tinh Hoang quy phi Tha Tha Lap thi (端康皇貴妃, 15/01/1873 - 23/12/1924): chau noi cuu Thong đoc Thiem Tay va Cam Tuc, cha la Ta Thi lang Bo Le Truong Tu. Nhap cung so phong Can tan (瑾嬪), sau thang Can phi (瑾妃). Nam 1894, hang vi Quy nhan. Mot nam sau, phuc vi Can phi (瑾妃). Quang Tu bang ha, ba đuoc ton lam Can Quy phi (瑾貴妃) roi Đoan Khang Hoang quy phi (端康皇貴妃), cung 3 phi tan cua Đong Tri chiu trach nhiem giao duc hoang đe Pho Nghi sau khi vao cung.
Khac Thuan Hoang quy phi Tha Tha Lap thi (恪順皇貴妃, 27/02/1876 - 15/08/1900): em gai Đoan Khang Hoang quy phi. Nhap cung so phong Tran tan (珍嬪), sau thang Tran phi (珍妃). Nam 1894, hang vi Quy nhan. Mot nam sau, phuc vi Tran phi (珍妃). La phi tan đuoc Quang Tu sung ai nhat vi co tu tuong tien bo, thich ve tranh, thu phap, chup anh,... va ung ho canh tan, cai cach chinh tri. Qua đoi truy tang lam Tran Quy phi (珍貴妃). Nam 1921, ba đuoc truy tang lam Khac Thuan Hoang quy phi (恪順皇貴妃). Co loi đon trong cuoc Khoi nghia Nghia Hoa Đoan nam 1900, ba bi Tu Hi Thai hau sai Ly Lien Anh xo xuong gieng chet.


Xem them Khang Huu Vi
Luong Khai Sieu
Ong Đong Hoa
Đam Tu Đong
Bach nhat Duy tan


Chu thich Sach tham khao Nguyen Hien Le, Su Trung Quoc (Tap 2 va Tap 3 in chung). Nha xuat ban Van hoa, 1997.
Will Durant, Lich su van minh Trung Quoc (Nguyen Hien Le dich). Đai hoc su pham Thanh pho Ho Chi Minh xuat ban, 1980.
Pho Nghi, Nua đoi đa qua (hoi ky). Nha xuat ban Thanh Nien, 2009.
Vu Duong Ninh - Nguyen Van Bong, Lich su the gioi can đai. Nha xuat ban Giao duc, 2008.
Nguyen Khac Thuan, Cac đoi đe vuong Trung Quoc. Nha xuat ban Giao duc, 2005. Cac ten phien am o trong bai đeu ghi theo sach nay.


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Guangxu Emperor tai Wikimedia Commons
Guangxu (emperor of Qing dynasty) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)