Van Nam (gian the: 云南; phon the: 雲南; binh am: Yunnan) la mot tinh o phia tay nam cua Cong hoa Nhan dan Trung Hoa, giap bien gioi voi cac tinh Đien Bien, Lai Chau, Lao Cai va Tuyen Quang cua Viet Nam. Nam 2018, Van Nam la tinh đong thu muoi hai ve so dan, đung thu ba muoi ve kinh te Trung Quoc voi 48 trieu dan, tuong đuong voi Han Quoc va GDP danh nghia đat 1.788 ti NDT (270,2 ti USD) tuong ung voi Phan Lan. Van Nam co chi so GDP đau nguoi xep thu ba muoi Trung Quoc, đat 37.160 NDT (tuong ung voi 5.612 USD).
Van Nam co dien tich 394.100 km². Thu phu cua tinh nay la thanh pho Con Minh. Van Nam la noi bat nguon cua song Hong va song Đa, song Me Kong cung chay qua Van Nam.


Bieu tuong Tra Đien Son (Camellia reticulata), mot loai cay tra co nguon goc tu tinh Van Nam, la bieu tuong cua tinh nay.


Lich su "Nguoi Nguyen Muu" (元谋人), hoa thach cua nguoi đung thang (Homo erectus) đuoc nhung nguoi xay dung đuong sat khai quat trong thap nien 1960, đa đuoc xac đinh la hoa thach nguoi co nhat đa biet đen o Trung Quoc. Vao thoi ky đo đa moi, o đay đa co su đinh cu cua con nguoi trong khu vuc ho Đien Tri (滇池). Nhung nguoi nguyen thuy nay su dung cac cong cu bang đa va đa xay dung đuoc cac cong trinh đon gian bang go.
Vao khoang the ky III TCN, khu vuc trung tam cua Van Nam, xung quanh Con Minh ngay nay đa đuoc goi la Đien. Nam 279 TCN mot vien tuong nuoc So la Trang Giao hay Trang Kieu (庄跤/庄峤) đa tu thuong nguon song Duong Tu tien vao khu vuc nay, lap ra nuoc Đien va tu xung la "vua nuoc Đien". Ong va nhung nguoi ke nghiep ong đa mang toi Van Nam anh huong cua nguoi Han, su khoi đau cua mot lich su lau đoi cac cuoc di cu va su mo rong anh huong van hoa.
Nam 221 TCN, Tan Thuy Hoang thong nhat Trung Quoc va mo rong quyen luc cua minh xuong phia nam. Cac chau va huyen đa đuoc thiet lap tai đong bac Van Nam. Đuong giao thong đang co tai Tu Xuyen đa đuoc mo rong ve phia nam toi gan Khuc Tinh (曲靖) ngay nay, o mien đong Van Nam - đuoc goi la "Ngu xich đao" (đuong 5 thuoc). Tuy nhien giong nhu Viet Nam thi Van Nam chua hoan toan thuoc ve Trung Quoc trong thoi đo.
Nam 109 TCN, vua Han Vu Đe phai Vuong Thien Vu đen đat Đien tuyen truyen suc manh cua quan Han nhung Đien Vuong y co may van binh si lai co nhung bo toc cung ho o phia đong bac la Lao Tham, Mac My ung ho nen khong chiu quy phuc. Nam 109 TCN, Vu Đe đieu đong quan Ba Thuc tan cong tieu diet Lao Tham, Mac My xua quan tien sat đat Đien. Đien Vuong xin đau hang, Nha Han giao quyen cho tuong Quach Xuong đat quan Ich Chau voi 24 huyen truc thuoc. Noi đat tru so cua quan nay la huyen Đien Tri (ngay nay la Tan Ninh). Tu đo Van Nam thuoc ve Trung Quoc. Ve sau lai hang phuc đuoc Con Minh sap nhap vung nay vao quan Ich Chau.
Mot huyen khac đuoc goi la "Van Nam", co le la lan su dung đau tien cua ten goi nay. Đe mo rong quan he thuong mai moi hinh thanh voi Mien Đien va An Đo, Han Vu Đe con giao cho Đuong Mong (唐蒙) nhiem vu bao tri va mo rong Ngu xich đao, đoi ten no thanh "Tay Nam Di đao" (西南夷道). Vao thoi gian đo, ky thuat canh tac trong nong nghiep o Van Nam đa đuoc cai thien ro ret. Nguoi dan đia phuong su dung cac cong cu va cay bua bang đong thau cung nhu chan tha nhieu loai gia suc, nhu trau, bo, ngua, cuu, de, lon va cho.
Cac nha nhan loai hoc đa xac đinh la nhung nguoi nay co quan he ho hang gan voi nhung nguoi ma ngay nay goi la nguoi Thai. Ho sinh song theo bo toc, đoi khi đuoc nhung nguoi Han bi luu đay đung đau.
Trong thoi ky Tam Quoc, lanh tho cua Van Nam ngay nay, Kiem Tay (黔西) va mien Nam Tu Xuyen đuoc goi chung la "Nam Trung" (南中). Su tan ra cua quyen luc trung uong tai Trung Quoc đa lam gia tang tinh tu tri cua Van Nam cung nhu tang them quyen luc cho cac bo toc đia phuong. Nam 225, mot chinh tri gia noi tieng la Thua tuong nha Thuc Gia Cat Luong (诸葛亮) đa dan quan đen Van Nam đe dep yen cac bo toc nay.
Vao the ky IV, mien Bac Trung Quoc chu yeu bi nhung bo toc tu Trung A tran sang. Vao thap nien 320, thi toc Thoan (爨) đa di cu toi Van Nam. Thoan Sam (爨琛) tu xung lam vua va duy tri quyen luc tai Đien Tri (khi đo goi la Con Xuyen 昆川). Tu đo tro đi, thi toc nay đa cai quan Van Nam tren 400 nam va khien tinh nay đoc lap khoi Trung Quoc truoc khi quan nguoi Mong Co tieu diet het nam 1253.


Quoc gia Nam chieu va Đai Ly Nam 738, Bi La Cac (皮罗阁), thu linh bo lac Mong Xa, đa thanh lap Vuong quoc Nam Chieu (南诏) tai Van Nam voi kinh đo tai thanh Thai Hoa (nay la Đai Ly) lap ra nam 739. Ong đuoc Nha Đuong cong nhan la "Van Nam Vuong". Tu Đai Ly, muoi ba đoi vua Nam Chieu đa cai tri tren 2 the ky va đong mot vai tro quan trong trong moi quan he luon bien đoi giua Trung Quoc va Tay Tang. Nam 902, quyen than cua Nam Chieu la Trinh Mai chiem đoat quyen hanh, đoi ten nuoc thanh Đai Truong Hoa. Nam 929, Trieu Thien Chinh diet Đai Truong Hoa, lap ra nuoc Đai Thien Hung. Nam 930, Tiet đo su Đong Xuyen la Duong Can Hung diet Đai Thien Hung, đoi ten nuoc thanh Đai Nghia Ninh. Nam 937, thu linh toc Bach la Đoan Tu Binh (段思平) đa diet Đai Nghia Ninh va thanh lap Vuong quoc Đai Ly, đong đo tai Đai Ly. Vuong quoc nay khi đo bao gom lanh tho ngay nay thuoc cac tinh Van Nam, Quy Chau, Tay Nam Tu Xuyen, Bac Mien Đien, Bac Lao va mot so khu vuc tai Tay Bac Viet Nam.
Nam 1253, Vuong quoc Đai Ly bi nguoi Mong Co va quan đoi cua Đai han Mong Kha tan cong. Nam 1276, Hot Tat Liet cho thanh lap tinh Van Nam. Van Nam đa thanh tinh đau tien trong cac tinh mien Nam Trung Hoa nam duoi su kiem soat cua Mong Co, va no cung la tinh cuoi cung tai Trung Hoa ma nguoi Mong Co nam giu, ngay ca sau khi ho đa mat Bac Kinh va bi đuoi ra khoi cac tinh mien Bac. Tong cong ho đa chiem giu Van Nam trong 130 nam. Phai cho mai 15 nam sau khi ke sang lap trieu đai Nha Minh đuoc thua nhan la nha lanh đao toan the Đe quoc Trung Hoa, ong ta moi phai cac đoi quan cua ong đen truc xuat nguoi Mong Co ra khoi ban đap sau cung cua ho, tuc la Van Nam.
Nam 1381, Minh Thai To Chu Nguyen Chuong phai cac tuong la Pho Huu Đuc va Moc Anh đem quan chiem Van Nam, diet Luong Vuong cua trieu Nguyen. Dau an Nha Minh tren Van Nam đa luu ton va con đuoc nhan thay. Cac ngoi chua va tuong đai thuoc nien đai Nha Minh co rat nhieu; cac chiec cau treo bang xich sat đac sac bac ngang song Cuu Long va song Salween, cung nhu nhieu con song nho hon o mien Tay Van Nam chung thuc cho sinh khi cua che đo moi va su quan tam cua no vao viec cai tien cac su giao thong. Nhieu thanh pho cua Van Nam mac no hinh thuc hien đai cua chung noi cac nha xay dung thoi Minh, va nhieu thanh pho phan anh, noi cac buc tuong thanh thang đung bao quanh va cac đuong pho cat nhau, mau hoa đo thiet ke thanh pho chung cua mien Bac Trung Hoa, cac ban sao chep thu nho cua Bac Kinh.
Cuoi thoi Nha Minh, Hoang đe Nam Minh (Que Vuong) la Chu Do Lang (nien hieu Vinh Lich, 1646-1662) đa chay toi Van Nam. Nam 1659, Nha Thanh sai Binh Tay Vuong Ngo Tam Que tan cong Van Nam. Nam 1662, Ngo Tam Que tan cong sang Mien Đien, bat đuoc Vinh Lich bat treo co chet. Nguoi Man Chau tuong thuong ho Ngo bang viec cu ong lam Tong đoc ca ve mat dan su lan quan su hai tinh Van Nam va Quy Chau voi tuoc vuong. Anh huong cua ong rat manh tai cac tinh lan can vua moi binh đinh xong la Ho Nam va Tu Xuyen, va con vang xa đen tan vung đong bac nhu cac tinh Thiem Tay va Cam Tuc. Tai tat ca cac khu vuc nay, Ngo Tam Que đa bo nhiem cac quan chuc, hay phai đuoc tham khao truoc khi co su bo nhiem bat ky nguoi nao. Ong ta gan nhu mot ong hoang đoc lap. Sau muoi nam cua quan he phien ha nay, song hanh cung voi hai ong Phien vuong Trung Hoa đuoc goi la "phong kien" khac (gom Ngo Tam Que la Binh Tay Vuong, va hai ke khac la Binh Nam Vuong va Tinh Nam Vuong. Sau khi Ngo Tam Que tu tran, hai phien vuong nay đeu bi nha Man Thanh loai tru), cung la cac tuong linh Nha Minh nhu ho Ngo, tai cac phan đat khac o mien Nam Trung Hoa, Trieu đinh Man Chau đa cam thay đu manh đe thach đo quyen luc cua ho va đap tan no neu chung to la ngoan co. Cac danh vong cao quy đuoc ban cho cac ong hoang Trung Hoa nay, nhung tu the đoc lap cua ho bi bai bo. Cac ong hoang khac đa chap nhan. Ngo Tam Que bac bo loi hua trung thanh nay, tuyen bo đoc lap va trong nam 1673 tu tuyen xung la Tong tu lenh Vi Đai cua trieu đai nha Chu. Tuy nhien Nha Thanh đa đan ap cuoc noi loan nay.


Nguoi Hoi noi day Giai đoan tu 1856 toi 1873, nguoi Hoi noi day duoi su chi huy cua Đo Van Tu co nguon goc tu Đai Ly, tuyen cao mot cach dut khoat y đinh cua ong nham thiet lap mot vuong quoc Hoi giao. Nuoc nay ong ta goi la Binh Nam Quoc (P'ing Nan Kuo) (Vuong quoc Mien Nam An Binh), va chinh ong đam nhan vuong tuoc Hoi giao la Quoc vuong (Sultan) voi danh xung bang tieng A Rap la Suleiman. Ong đa mau chong chinh phuc toan the mien tay Van Nam, cho đen khi vuong quoc cua ong ta tien sat vao Vuong quoc Mien Đien, chang bao lau sau bi nga guc truoc su chinh phuc cua nguoi Anh. Nhuoc điem cua Đo Van Tu va cac nguoi ung ho ong la ho chi tuong trung cho mot quyen loi cuc bo tai Van Nam, mot mien đat mai mai bi phan cat boi đia du va cung boi cam thuc ve chung toc va đia phuong. Xem ra đa khong co luc tap hop đuoc dan chung ban đia cho ly co cua Quoc vuong Hoi giao; tuong tu cung khong co su chong đoi cong khai voi duyen co đo tu cac phan tu nay. Dan chung Trung Hoa, neu khong tich cuc phan đoi, cung giu nguyen thai đo thu đong. Su chong đoi thuc su đen tu cac đoi quan cua trieu đai Man Chau, mac du cac đoi quan nay trong thuc te la cac luc luong Trung Hoa nam duoi su chi huy cua nguoi Trung Hoa.
Sam Duc Anh la mot con nguoi khac thuong, phat sinh tu mot gia đinh goc Trung Hoa đinh cu tu lau tai cac khu vuc thi toc cua tinh Quang Tay, gia đinh cua ong đa la cac lanh chua phong kien đia phuong đuoc nhin nhan cua mot thi toc nhu the trong nhieu the ky, song ho đa giu lai van hoa, ngon ngu Trung Hoa va danh đat đuoc cac chuc vu chinh thuc. Ban than Sam Duc Anh chinh vi the la mot nguoi dan vung Tay Nam, chu khong phai ke xam nhap tu mien Bac nhu Ngo Tam Que, va co le su viec cung de dang hon cho ong đe tu lap minh thanh vi chua te cua mien Tay Nam ly khai hon la Đo Van Tu theo Hoi giao. 
Đo la mot cuoc chien tranh lau dai va tac hai, đuoc phong ra phan lon tren cao nguyen Van Nam, giua Đai Ly va Con Minh. Ngay tu 1857, Sam Duc Anh đa tien quan vao Đai Ly, nhung bi đay lui. Trong cung nam, quan Hoi giao bao vay Con Minh, lap lai muu toan nay trong nam 1861, va sau cung, duoi su chi huy cua Đo Van Tu, đa chiem đong thanh pho mot cach ngan ngui trong nam 1863. Nhung cac su bat đong va ghen ty cua phe Hoi giao, su đau hang cua mot so thu linh cua ho, va cac cuoc tranh chap bung no giua cac nguoi khac, đa huy hoai cac co may đe cung co cac thang loi cua ho. Dan dan, Sam Duc Anh đa phuc hoi va on đinh mien Đong cua tinh. Cho mai đen nam 1868, Đo Van Tu van co kha nang bao vay Con Minh trong mot nam truong, nhung khi cuoc vay ham đa bi phai bi bai bo trong nam 1869, đo la mot khuc re trong cuoc chien tranh lau dai. Cac cuoc cong ham keo dai va lap lai nhieu lan vao mot thanh pho co tuong thanh bao quanh han phai la mot trong so cac thi du cuoi cung cua hinh thai chien tranh co xua trong lich su. * Sam gio đay đuoc bo lam Phien vuong Van Nam va đa giao cho thuoc cap cua ong, Yang Yu-k'o, thuc hien tran đanh cuoi cung. Yang tien đanh Đai Ly nam 1872 va cuong chiem loi đi qua đeo Ha Quan nam o mom phia nam cua ho nuoc. Sau đo ong đa mo cuoc bao vay chinh thanh pho va chiem lay thanh pho sau mot cuoc khang cu dung manh va keo dai. Ngay sau khi Đo Van Tu chet (ke đa co tu van nhung đa bi giao nap boi cac can ve cua ong truoc khi ong co the lam nhu the), nguoi Hoi giao van khang cu ben trong lan ngoai thanh pho trong gan mot nam. Hang nghin nguoi đa bi giet, nhung van tiep tuc chien đau. Khi cong cuoc binh đinh đuoc hoan tat, dan so cua tinh đuoc uoc luong đa giam tu 8 trieu nguoi xuong khoang 3 trieu nguoi, mac du đuoc nghi rang nhieu nguoi trong so mat tich trong thuc te đa chay tron sang cac mien hoa binh hon. Sau khi that bai, so luong nguoi Hoi đa giam manh.


The ky XX Trong thoi ky nay nguoi Anh chiem đong Mien Đien con nguoi Phap chiem đong Viet Nam nen ca hai đeu co anh huong toi Van Nam.
Nam 1910, nguoi Phap cho xay dung đuong sat Đien Viet noi Con Minh voi cang Hai Phong, Viet Nam, đoan trong Van Nam goi la Con Ha thiet lo (đuong sat Con Ha), đen nam 1936 hoan thanh viec noi Van Nam đen Sai Gon. Đay cung la tuyen đuong sat van tai kinh te nhat khu vuc chau A, thuc đay kinh te mau dich ngoai thuong Van Nam tang truong voi toc đo cao. La tuyen đuong sat quoc te đau tien cua Trung Quoc, đuong sat Đien Viet đa lam cho Van Nam tu than phan 1 tinh bien gioi khep kin nhat cua Trung Quoc buoc mot buoc dai tien chuyen lien he truc tiep voi the gioi ben ngoai.
Nam 1894, George Ernest Morrison, mot phong vien Uc lam viec cho The Times, đa du hanh tu Bac Kinh toi Mien Đien, khi đo bi nguoi Anh chiem đong, thong qua Van Nam. Cuon sach cua ong An Australian in China (Nguoi Uc tai Trung Quoc) đa mieu ta chi tiet nhung thu thach ong đa trai qua.
Tu nam 1916 đen nam 1917, Roy Chapman Andrews va Yvette Borup Andrews đa dan đau đoan tham hiem đong vat chau A thuoc Vien Bao tang Tu nhien Hoa Ky đi suot phan lon khu vuc mien tay va mien nam Van Nam, cung nhu cac tinh khac cua Trung Quoc. Cuon sach Camps and Trails in China đa ghi chep lai nhung thu thach cua ho.
Mau dich đoi ngoai cua Van Nam truoc 1908 ngach xuat khau binh quan hang nam la khoang 1200 van quan luong. Đen nam 1912 đat đen 2200 van quan luong. Đen 1927, đat đen muc đo 3000 van quan luong. Đen nien đai 40 the ky XX thi 2/3 vat tu xuat nhap khau Van Nam đeu đuoc xuat nhap khau o đay.
Ngay 30 thang 10 nam 1911, nhan dip tet Trung duong, Thai Ngac va Đuong Ke Nghieu noi day thoat ly khoi Nha Thanh. Ngay 25 thang 12 nam 1915, hai ong nay phat đong phong trao phan đoi Vien The Khai, Van Nam tro thanh tien duyen cach mang dan chu can đai. Trong thoi ky Trung Hoa Dan Quoc, tai Van Nam hinh thanh mot cuc dien cat cu, tu 1928 toi 1945 do Đuong Ke Nghieu va Long Van thong linh. Nam 1925, sau khi Ton Trung Son mat, Đuong Ke Nghieu tranh quyen lanh đao voi Quyen Đai nguyen soai Ho Han Dan.


Van Nam vuong Nam 1927, tuong Long Van len thay nam quyen cai tri Van Nam hon 20 nam cho đen khi Chinh phu Trung uong Quoc dan đang bo nhiem tuong Đo Duat Minh thay the vao nam 1945. Thang 7 nam 1937 no ra cuoc chien chong Nhat, Long Van huong ung loi keu goi cua Đang CS TQ cung đung ve mot chien tuyen cung đau tranh chong Nhat. Nam 1940, quan Nhat chiem Viet Nam, bien gioi Viet Nam va Van Nam kha cang thang.
Van Nam o giap Mien Đien, la noi tiep nhan hang vien tro cua My qua đuong Mien Đien đe vao Trung Quoc. Nam 1942, tren 10 van quan Trung Quoc tu đay tan cong sang Mien Đien, phoi hop cung quan Anh chong lai quan đoi Nhat Ban. Giai đoan tu 1938 toi 1946, cac truong đai hoc nhu Đai hoc Bac Kinh, Đai hoc Thanh Hoa, Đai hoc Nam Khai đa hop nhat tai Con Minh đe lap ra Đai hoc Quoc gia Lien hop Tay Nam.
Nam 1945, tuong Đo Duat Minh thay the Long Van trong thoi gian ngan, sau đo em ho cua Long Van la Lu Han len nam quyen. Sau khi Nhat đau hang Đong minh, Quan đoi Quoc dan đang do Lu Han Tu lenh quan Van Nam đieu đong 4 quan đoan gom 18 van quan tu Van Nam va Quang Tay keo vao mien Bac Viet Nam giai giap Quan đoi Nhat. Thang 5 nam 1946 Lu Han đua quan quay ve Van Nam va đam nhiem cac chuc: Chu tich tinh Van Nam, Tu lenh An Ninh tinh kiem Hieu truong Hoc vien quan su Xuong Nghi. Thang 7 nam 1948, Lu Han ha lenh tran ap hoc sinh Con Minh tao ra su kien tham sat 15 thang 7. Nam 1949, Lu Han con tao ra vet nho trong vu tham sat 21 nguoi vo toi tren đuong pho Nam Binh.
Sau đo Lu Han va Long Van duoi su chi đao cua TW ĐCS TQ va Uy ban Cong hoi tinh Van Nam va duoi su chi vien cua Quan giai phong Nhan dan, cung đau tranh o vung bien gioi giua Van Nam va Quy Chau. Va đen ngay 9.12.1949 đa no ra Khoi nghia Con Minh, tinh Van Nam tuyen bo giai phong trong hoa binh.
Ngay 10 thang 3 nam 2011, mot tran đong đat 5,4 đo xay ra tai Van Nam, gay thiet hai nghiem trong hon 18.000 ngoi nha va chung cu.


Đia ly Van Nam la tinh cuc tay nam cua Trung Quoc, voi đuong Bac chi tuyen chay ngang qua phan phia nam cua tinh. Tinh nay co dien tich khoang 394.000 km², chiem 4,1% tong dien tich Trung Quoc. Tinh nay co ranh gioi voi Khu tu tri nguoi Choang Quang Tay va tinh Quy Chau o phia đong, tinh Tu Xuyen o phia bac, Khu tu tri Tay Tang o phia tay bac. Tinh nay cung co bien gioi dai 4.060 km voi Myanmar o phia tay, Lao o phia nam, Viet Nam o phia đong nam.
Xem them: Đa phien set Mao Thien Son


= Ranh gioi-Bien gioi =
Cac tinh, khu tu tri co ranh gioi la Khu tu tri Tay Tang, Tu Xuyen, Quy Chau va Quang Tay. Cac quoc gia co bien gioi voi tinh nay la Viet Nam (cac tinh Viet Nam tiep giap gom Đien Bien, Lai Chau, Lao Cai, Tuyen Quang; cac đon vi hanh chinh cua Van Nam tiep giap voi Viet Nam gom chau Hong Ha, Van Son, đia cap thi Pho Nhi; cua khau chinh qua bien gioi theo đuong bo va đuong sat la tai Ha Khau - Lao Cai), Lao (cac tinh Lao tiep giap gom Luang Namtha, Oudomxay, Phongsali, cua khau chinh qua bien gioi theo đuong bo va đuong sat tai Boten) va Myanmar (cac bang Myanmar tiep giap gom Kachin va Shan, voi cua khau bien gioi chinh tai Thuy Le, đay cung la cua khau bien gioi bo duy nhat đuoc phep đi lai đoi voi nhung nguoi khong co quoc tich Trung Quoc hay Myanmar).


= Đia hinh =
Điem cao nhat o phia bac la đinh Kawagebo tai huyen Đuc Kham tren cao nguyen Đich Khanh, no cao khoang 6.740 m; va điem thap nhat la thung lung Hong Ha tai huyen Ha Khau, voi cao đo 76,4 m. Đia hinh noi đay la đoi nui


= Song ngoi =
Tinh nay đuoc 6 he thong song lon chinh tuoi tieu:

Duong Tu (长江; Truong Giang), tai đay đuoc biet duoi ten goi Kim Sa Giang (song cat vang), tuoi tieu cho phan phia bac cua tinh.
Chau Giang, voi thuong nguon cua no gan Khuc Tinh, tuoi tieu cho khu vuc mien đong.
Me Kong (澜沧江; Song Lan Thuong), chay tu Tay Tang toi mien nam Viet Nam đo ra Bien Đong, tao thanh bien gioi tu nhien giua Lao va Myanmar, giua Lao va Thai Lan, qua Campuchia đe toi Viet Nam.
Song Hong (红河/元江; Hong Ha/Nguyen Giang) co thuong nguon tai cac day nui o phia nam Đai Ly va đo ra Bien Đong sau khi chay sang Ha Noi, Viet Nam.
No Giang/Salween (怒江; Nu jiang), chay ra vinh Martaban va bien Andaman sau khi chay qua Myanmar.
Song Irrawaddy co vai song nhanh nho o mien tay Van Nam, cung nhu song Đoc Long va cac song trong chau tu tri Đuc Hoanh.


Cac nguon luc tu nhien Van Nam giau cac nguon luc tu nhien. Tinh nay đuoc biet đen nhu la vuong quoc cua thuc vat, đong vat va cac kim loai mau cung nhu cac loai cay thuoc.
Tinh nay khong nhung co cac loai thuc vat nhiet đoi, can nhiet đoi, on đoi, han đoi nhieu hon so voi cac tinh khac tai Trung Quoc, ma con co nhieu loai thuc vat co, cung nhu cac loai đuoc đua tu nuoc ngoai vao. Trong so khoang 30.000 loai thuc vat tai Trung Quoc thi co the tim thay khoang 18.000 loai tai Van Nam. Van Nam cung la noi co nhieu loai đong vat quy hiem tren the gioi sinh song, noi bat nhat la ho, voi va bo tot khong lo.
Tren 150 loai khoang san đa đuoc phat hien tai Van Nam. Gia tri tiem nang cua cac loai khoang san nay tai Van Nam vao khoang 3 nghin ty nhan dan te (khoang 350 ty USD), 40% trong so đo la tu cac loai khoang san cung cap nhien lieu, 7,3% tu khoang san kim loai va 52,7% tu cac khoang san phi-kim loai.
Van Nam đa đuoc xac nhan la co tram tich cua 86 loai khoang san tai 2.700 khu vuc. Khoang 13% trong so cac loai khoang san tram tich nay co tru luong lon nhat trong so cac mo khoang san tai Trung Quoc, va 2/3 cac tram tich co tru luong lon nhat tai luu vuc song Duong Tu va mien nam Trung Quoc. Van Nam đung đau Trung Quoc ve cac loai khoang san chua kem, chi, thiec, cadmi, indi, tali va crocidolit.
Van Nam co nhieu mua va song ho. Tong luu luong nuoc hang nam chay trong tinh nay la khoang 200 km³, ba lan lon hon luu luong cua song Hoang Ha. Cac song chay vao tinh nay bo sung them 160 km³, co nghia la co tren 10.000 m³ khoi nuoc cho moi nguoi dan trong tinh trong mot nam. Con so nay cao gap 4 lan so voi trung binh toan Trung Quoc. Luong nuoc lon nay tao đieu kien cho viec phat trien thuy đien.
Van Nam con hap dan voi nhieu đia điem du lich, bao gom nhieu vung phong canh đep, cac tap quan dan toc đa dang va mot khi hau de chiu.


Cac đon vi hanh chinh Van Nam đuoc chia thanh 16 đon vi hanh chinh cap đia khu, gom 8 thanh pho (đia cap thi) va 8 chau tu tri:

Tong cong co 129 đon vi hanh chinh cap huyen, gom 9 thanh pho cap huyen, 79 huyen, 29 huyen tu tri va 12 quan.


Dan cu Tong dan so: 43,33 trieu (nam 2002)
Ty le tang dan so: 1,06%
Tuoi tho (trung binh): 65,1 nam (nam) va 67,7 nam (nu) (du lieu nam 1995)


= Dan toc =
Van Nam đang chu y vi su đa dang sac toc cao. Tinh nay co nhieu dan toc hon tat ca cac tinh va khu tu tri khac cua Trung Quoc. Trong so 56 dan toc đuoc cong nhan tai Trung Quoc, nguoi ta thay tai Van Nam la 25. Khoang 38,07% dan so trong tinh nay la cac nhom sac toc thieu so nhu nguoi Di, Bach, Cap Ne (Ha Nhi), Trang (Choang), Thai, Mieu (H'Mong), Lat Tuc, Hoi, Lap Ho (La Hu), Ngoa (Va), Nap Tay, Dao, Tang, Canh Pha, Bo Lang, Pho Me, No, A Xuong, Co Nac, Mong Co, Đoc Long, Man, Thuy va Bo Y. Mot vai dan toc khac cung co đai dien, nhung hoac la ho khong song trong cac khu dan cu đong đuc hoac so luong khong đat toi nguong quy đinh la 5.000 nguoi đe co the đuoc cong nhan co đia vi mot cach chinh thuc la ton tai trong tinh. Mot so nhom sac toc, chang han nguoi Ma Toa, đa đuoc cong nhan chinh thuc nhu la mot phan cua nguoi Nap Tay, trong qua khu đa tung yeu cau co đia vi chinh thuc nhu la mot dan toc thieu so, va hien nay đuoc cong nhan la dan toc Ma Toa.
Cac nhom sac toc phan bo rong khap trong tinh. Khoang 25 cac dan toc thieu so song trong cac khu dan cu đong đuc, moi cong đong co so dan tren 5.000 nguoi. Muoi dan toc thieu so song tai khu vuc bien gioi va thung lung cac song, bao gom nguoi Hoi, Man (nguoi Man, dau vet con lai cua thoi ky chinh quyen Nha Thanh, khong song trong cac khu dan cu đong đuc va trong nhieu khia canh thi khong khac gi nguoi Han), Bach, Nap Tay, Mong Co, Trang, Thai, A Xuong, Bo Y va Thuy, voi tong dan so khoang 4,5 trieu; nhung nguoi song trong cac khu vuc nui thap la nguoi Ha Nhi, Dao, Lap Ho (La Hu), Va, Canh Pha, Bo Lang va Co Nac, voi tong dan so khoang 5 trieu; con nhung nguoi song trong cac khu vuc nui cao la nguoi Mieu, Lat Tuc, Tang, Pho Me va Đoc Long, voi tong dan so khoang 4 trieu.
Cau truyen thuong đuoc nhac lai ke ve chuyen ba anh em khi sinh ra đa noi cac thu tieng khac nhau: Tang, Nap Tay va Bach. Moi nguoi song trong cac khu vuc khac nhau cua Van Nam va Tay Tang, tuong ung voi cac vung cao, vung trung va vung thap.


= Ngon ngu =
Cac phuong ngu chu yeu trong tieng Trung đuoc noi tai Van Nam thuoc ve nhanh tay nam cua nhom Quan Thoai, va vi the la tuong tu nhu cac phuong ngu lang gieng o cac tinh Tu Xuyen va Quy Chau. Cac đac trung đang chu y trong nhieu phuong ngu Van Nam la viec mat đi mot phan hay toan bo khac biet giua /n/ va /ŋ/, cung nhu khong co /y/.
Thu đa dang sac toc cua Van Nam đuoc phan anh trong thu đa dang ngon ngu cua no. Cac thu tieng đuoc noi tai Van Nam bao gom nhom ngon ngu Tang-Mien chang han nhu Bach, Di, Tang, Ha Nhi, Canh Pha, Lisu, Lap Ho, Nap Tay; Thai hay Trang, Bo Y, Đong, Thuy, Thai Lu va Thai Nua cung nhu nhom ngon ngu Mong-Mien.
Cu the la tieng Nap Tay su dung he thong chu viet Đong Ba, la he thong chu viet dung bieu tuong duy nhat hien nay tren the gioi. Chu Đong Ba đa đuoc cac thay cung Đong Ba su dung la chu yeu voi cac chi dan ve nghi thuc hanh le cua ho. Ngay nay chu Đong Ba chu yeu la đe đap ung su to mo cua khach du lich. Hoc gia noi tieng nhat ve van hoa Đong Ba co le la Joseph Rock.


= Giao duc =
Vao cuoi nam 1998, trong so dan so cua tinh thi 419.800 nguoi co trinh đo tu cao đang tro len, 2,11 trieu nguoi đa tot nghiep pho thong trung hoc, 8,3 trieu nguoi tot nghiep trung hoc co so, 18,25 trieu nguoi đa tot nghiep tieu hoc va 8,25 trieu nguoi tren 15 tuoi hoac la mu chu hoac mot phan biet đoc, biet viet.


= Đai hoc va cao đang =
Đai hoc Van Nam
Đai hoc Khoa hoc Cong nghe Con Minh
Đai hoc Kinh te Tai chinh Van Nam
Đai hoc Nong nghiep Van Nam
Đai hoc dan toc Van Nam
Đai hoc Con Minh
Hoc vien Lam nghiep Tay Nam
Hoc vien Y hoc Con Minh
Hoc vien Đong y Van Nam
Hoc vien Canh quan Van Nam
Đai hoc Su pham Van Nam
Đai hoc Hong Ha
Đai hoc Đai Ly


Kinh te Van Nam la mot tinh tuong đoi cham phat trien cua Trung Quoc voi ty le dan so lam vao canh ngheo kho cao hon cac tinh khac. Nam 1994, khoang 7 trieu nguoi song duoi muc ngheo kho voi thu nhap binh quan hang nam thap hon 300 nhan dan te tren đau nguoi. Ho đuoc phan bo trong 73 huyen cua tinh, chu yeu song nho nguon ho tro tai chinh cua chinh quyen trung uong. Voi so tien tro cap 3,15 ty nhan dan te (NDT) nam 2002, dan so nong thon ngheo trong tinh đa giam tu 4,05 trieu nam 2000 xuong 2,86 trieu. Ke hoach xoa đoi giam ngheo bao gom 5 du an lon voi muc tieu nang cap va hoan thien co so ha tang. Cac ke hoach nay bao gom chuong trinh cai tao đat, bao ton nuoc, cung cap đien nang, đuong sa va xay dung "vanh đai xanh". Cho đen khi cac du an nay đuoc hoan thanh thi Van Nam se giai quyet đuoc van đe thieu ngu coc, nuoc, đien, đuong sa va cai thien cac đieu kien sinh thai.
Bon nganh kinh te cot tru cua Van Nam la: san xuat thuoc la, cac che pham sinh hoc, khai thac mo va du lich. Van Nam co quan he thuong mai voi tren 70 quoc gia va vung lanh tho tren the gioi. Van Nam cung thanh lap khu thuong mai bien gioi Muse (nam tai Thuy Le) doc theo ranh gioi cua tinh nay voi Myanmar [1]. Van Nam xuat khau chu yeu la thuoc la, may moc va thiet bi đien, cac san pham hoa hoc va nong nghiep, cung nhu cac kim loai mau. Nam 2002, kim ngach thuong mai song phuong (nhap va xuat khau) đat 2,23 ty đo la My. Nam 2002, tinh nay đa ky cac hop đong FDI voi so von 333 trieu đo la My, trong đo 112 trieu đo la My đa đuoc đau tu tren thuc te trong cung nam. Ty le that nghiep tai Van Nam la 4% (nam 2002).
GDP danh đinh nam 2004 la 295,9 ty nhan dan te (36,71 ty đo la My), va toc đo tang truong hang nam la 8,1%. GDP tren đau nguoi la 5.630 NDT (680 USD). Ty le trong GDP cua cac nganh cong nghiep so cap (nong-lam-ngu nghiep va khai khoang), thu cap (san xuat cong nghiep va xay dung) va tam cap (dich vu) lan luot la 21,1%; 42.8%; 36,1%.


Van tai = Đuong sat =
Van Nam đuoc noi bang đuong sat lan đau tien khong phai la voi phan con lai cua Trung Quoc ma la voi cang Hai Phong bang đuong sat kho hep (1,1 m) do nguoi Phap xay dung va hoan thanh nam 1910. Phai 50 nam sau thi tinh nay moi đuoc noi voi phan con lai cua Trung Quoc bang đuong sat sau khi tuyen đuong sat Thanh Đo-Con Minh hoan thanh. Sau đo, tuyen đuong sat noi Con Minh voi Quy Duong cung đuoc đua vao khai thac. Hai tuyen đuong sat moi đuoc đua vao su dung gan đay: tuyen đuong phia nam noi toi Nam Ninh va tuyen đuong đong bac noi toi Tu Xuyen.
Vao thoi điem 2006, su keo dai cua tuyen đuong sat hien nay cung lien ket Con Minh voi Đai Ly, voi đoan keo dai toi Le Giang cung gan hoan thanh. Nguoi ta cung co ke hoach mo rong tuyen đuong sat co nhat trong tinh toi Viet Nam, trong khi mot ke hoach moi va rat nhieu tham vong đe lien ket Đai Ly voi Thuy Le cung đa đuoc thong bao trong nam 2006.


= Đuong bo =
Viec xay dung đuong bo tai Van Nam van tiep tuc khong suy giam: trong nhung nam qua tinh nay đa xay dung đuoc them nhieu tuyen đuong moi hon bat ky tinh nao cua Trung Quoc. Hien nay, tuyen đuong cao toc noi Con Minh, qua Đai Ly toi Bao Son, Con Minh toi Mac Giang (tren đuong toi Canh Hong), Con Minh toi Khuc Tinh, Con Minh toi Thach Lam (rung đa). Ke hoach chinh thuc la toi nam 2010 se noi toan bo cac thanh thi chinh va thu phu cua cac tinh lang gieng bang đuong cao toc va du đinh hoan thanh he thong đuong cao toc vao nam 2020.
Tat ca cac thi tran hien nay đeu co the toi đuoc bang cac tuyen đuong co be mat cung trong moi thoi tiet, tu Con Minh, tat ca cac thi tu đeu co đuong lien ket (thi tu cuoi cung đuoc noi vao la Duong Lap, o xa ve phia bac cua tinh, nhung Đoc Long Giang van bi co lap trong vong khoang 6 thang moi nam), va khoang mot nua cac lang que co đuong đi toi.
Tong đo dai cua đuong quoc lo cap II la 958 km, cap III la 7.571 km va cap IV la 52.248 km. Tinh nay cung đa thanh lap mot mang luoi lien lac vien thong tu Con Minh toa ra toi Tu Xuyen, Quy Chau, Quang Tay, Tay Tang, cung nhu xa hon sang toi tan Myanmar, Lao, Viet Nam va Thai Lan.


= Đuong thuy =
Noi chung, cac song la tro ngai đoi voi giao thong van tai cua Van Nam. Chi mot phan rat nho trong he thong song ngoi o Van Nam la co the phuc vu cho giao thong đuong thuy.
Nam 1995, tinh nay đa đau tu 171 trieu NDT đe bo sung them 807 km đuong giao thong thuy moi. Nguoi ta đa xay dung 2 cau tau voi nang luc xep do moi nam đat 300.000-400.000 tan/cau tau va 4 cau tau voi nang luc xep do 100.000 tan/cau tau. Khoi luong xep do hang hoa moi nam khoang 2 trieu tan va luan chuyen hanh khach khoang 2 trieu nguoi.


= San bay =
Tinh nay co 20 tuyen đuong bay tu Con Minh toi Bac Kinh, Thuong Hai, Quang Chau, Thanh Đo, Hai Khau, Trung Khanh, Tham Duong, Cap Nhi Tan, Vu Han, Tay An, Lan Chau, Hang Chau, Ha Mon, Nam Ninh, Tham Quyen, Quy Duong, Truong Sa, Que Lam, Lhasa va Hong Kong; tam tuyen đuong bay noi tinh tu Con Minh toi Canh Hong, Mong Tu, Le Giang, Đai Ly, Huong Cach Ly Nap (Shangri-la hay Trung Đien), Chieu Thong, Bao Son va Tu Mao; cung nhu 8 đuong bay quoc te tu Con Minh toi Bangkok, Chiang mai, Yangon, Singapore, Ha Noi, Thanh pho Ho Chi Minh, Kuala Lumpur va Vieng Chan.
San bay quoc te Vu Gia Ba o Con Minh la san bay hang nhat cap quoc gia cung cac san bay khac la cac nha ga hang hai. Mot san bay moi cho Con Minh, đuoc xay o phia đong thanh pho, tai Đai Ban Kieu đa bat đau nam 2006, nhung chi hoan thanh theo du kien vao nam 2015.


Dan cu Van Nam đuoc biet đen nhu la tinh co so luong sac toc lon nhat tai Trung Quoc, va hien nay nguoi ta đa va đang tich cuc trong cong viec bao ton van hoa, cac di san cung ngon ngu cua cac dan toc nay:

A Xuong (Đuc Hoanh)
Bach (Đai Ly)
Bo Lang
Canh Pha
Co Nac
Cap Ne (hoac Akha)
Dao
Di
Han (chu yeu)
Hoi (nguoi Uyghur theo Hoi giao)
Lisu (傈僳)
Ma Toa (Le Giang)
Mieu (hay H'mong)
Nap Tay
Ngat Lao
Pho Me (Le Giang)
Tang (hoac Kham
nguoi Thai
nguoi Trang(hoac Bo Y)
Va (Lam Thuong)
Tat ca cac dan toc it nguoi nay đuoc phan loai theo phan loai chinh thuc cua nha nuoc CHND Trung Hoa, tuy nhien, trong moi nhom sac toc lai ton tai cac phan nhom hoan toan khac biet ve tap quan, ngon ngu khi so sanh voi cac phan nhom khac trong cung nhom.


Van hoa Xem them: Am thuc Van Nam.
Mot trong nhung san pham noi tieng cua Van Nam la Pho Nhi tra, đuoc đat ten theo thi tran kinh doanh che thoi co la Pho Nhi, cung nhu tra kim vang Van Nam.


Du lich Cac trung tam du lich tai Van Nam bao gom:

Đai Ly, trung tam lich su cua cac vuong quoc Nam Chieu va Đai Ly.
Canh Hong, trung tam va thu phu chau tu tri Tay Song Ban Nap cua nguoi Thai Van Nam.
Le Giang, mot thanh pho cua nguoi thieu so Nap Tay. No đa đuoc UNESCO cong nhan la di san the gioi tu nam 1997.
Shangri-La (truoc đay goi la Trung Đien), mot thi tran cua dan toc thieu so la nguoi Tang, nam o vung nui cao tay bac Van Nam.
Thach Lam, mot loat cac carxto lo thien o phia đong Con Minh.
Nguyen Duong, mot khu đinh cu cua nguoi Ha Nhi voi cac ruong bac thang rong lon.
Thanh pho Con Minh
Vuon du lich Con Minh
Ho Đien
Lang dan toc Van Nam
Cuu Huong
Khu thang canh Pho Gia Hac
A lu co đong
Khu du lich Tay Son
Hoa đinh tu
Tam Thanh Cac - Long Mon
Kim đien
Đai Quan lau
Vien thong son
Vien thong tu
Nui tuyet Ngoc Long
Khu thang canh Đai Danh
Nui lua Đang Xung
Vuc Ho Khieu
Nui tuyet Mai Ly
Thanh co Đai Ly
Nui Thuong
Ho Nhi Hai


The thao Cac đoi the thao chuyen nghiep tai Van Nam co:

Hiep hoi Bong ro Trung Quoc
Van Nam Hong Ha bon nguu (云南红河奔牛)


Tham khao Lien ket ngoai Trang Web cua chinh quyen tinh Van Nam
YunnanExplorer.com Website thong tin lich su/du lich voi ban đo tuong tac ve Van Nam
Ban đo lon ve tinh Van Nam
Website cua đai truyen hinh Van Nam Luu tru ngay 22 thang 4 nam 2007 tai Wayback Machine
Website danh cho du khach voi nhieu loi khuyen va anh Luu tru ngay 16 thang 7 nam 2007 tai Wayback Machine
iGuide Luu tru ngay 13 thang 8 nam 2006 tai Wayback Machine, website cho du khach voi thong tin ve cac thanh pho, thanh pho cap huyen, cac điem thu hut du khach, lich su cung nhu van hoa.
Huong dan du lich Van Nam va thu vien anh
InvestYunnan.org - Huong dan ve đau tu nuoc ngoai tai tinh Van Nam, Trung Quoc Luu tru ngay 8 thang 2 nam 2007 tai Wayback Machine. Do So Hop tac Kinh te cua chinh quyen nhan dan tinh Van Nam xuc tien
Chia se kinh nghiem du lich Van Nam tu tuc