Ly Quang Đia (tieng Trung: 李光地; binh am: Li Guangdi; 29 thang 9 nam 1642 – 26 thang 6 nam 1718) la mot nha chinh tri, nha ly hoc tru danh thoi ky đau nha Thanh. Mac du Ly Quang Đia la mot vi quan co tieng thanh liem duoi trieu Khang Hi, đuoc nguoi đoi sau goi la "thinh the luong than" nhung pham hanh va nhan cach cua ong cung luon la đe tai gay nhieu tranh cai.
Ong đo Tien si vao nam 1670 va đung thu nam tren bang vang trong ky thi thoi Khang Hi, lam quan đen chuc Truc Le Tuan phu, Lai bo Thuong thu, Van Uyen cac Đai hoc si va tro thanh nguoi đung đau Han lam vien. Đen nam 1681, ong lai thuc đay tien cu Thi Lang cam quan va len ke hoach cho viec thu phuc Đai Loan, cham dut vuong trieu Minh Trinh cua Trinh Thanh Cong; đuoc cac hoc gia đuong thoi ton xung la An Khe tien sinh (安溪先生), An Khe Ly tuong quoc (安溪李相国).


Ten goi Ly Quang Đia con co nhieu cai ten đuoc ghi nhan:

Bieu tu: Tan Khanh (晉卿).
Ten hieu: Hau Am (厚庵), Hau Trai (厚齋), Lam Khanh (林卿).
Biet hieu: Dong Thon (榕村), Hau An (厚安).
That danh: Thanh Van đong (成雲洞), Dong Am thu đuong (榕陰書堂).


Cuoc đoi = Tuoi tho va xuat si lam quan =
Ly Quang Đia sinh vao gio Hoi, ngay 6 thang 9 (am lich) nam Sung Trinh thu 15 (1642) trong mot gia đinh quan lai tri thuc giau co o huyen An Khe - phu Tuyen Chau - tinh Phuc Kien. Su sach ghi chep lai, ong tu nho đa thong minh hon nguoi, moi 5 tuoi đa đen truong theo thay đoc sach, "rat it mo mieng, nhung đa noi thi đeu đa thuoc long, khong sot mot chu; gioi ve đoi, len tieng đeu lam moi nguoi kinh ngac, thay giao cung khong day đuoc". Moi 13 tuoi, ong đa đoc het cac loai kinh thu kinh đien cua Nho gia, 18 tuoi đa bien soan "Tinh ly giai", 19 tuoi thi viet "Tu thu giai", 20 tuoi bien soan "Chu dich giai", 24 tuoi thi viet "Lich tuong yeu nghia", đen 25 tuoi thi đa tinh thong am luat.
Nam Khang Hi thu 3 (1664), Ly Quang Đia thi đau Cu nhan trong ky thi Huong. Sau nam sau, ong đo Tien si, đung vi tri thu nam tren bang vang, đuoc tuyen vao Thu Thuong quan lam vi tri Thu Cat si. Ong len đuong đen Bac Kinh nham chuc, đe gia đinh lai cho nguoi em Ly Quang Pha san soc. Đen thang 9 nam thu 12 (1672), ong đuoc thang chuc tro thanh Bien tu cua Han Lam vien.
Nam thu 12 (1673), ong đuoc bo nhiem vao hoi đong cham thi cua ki thi Huong. Đen thang 5 cung nam, ong xin phep nghi đe ve Phuc Kien tham nguoi than.


= Binh đinh Tam phien =
Nam Khang Hi thu 13 (1674), trong su bung no cua Loan Tam Phien, Tinh Nam vuong Canh Tinh Trung noi day tao phan, chiem đat Phuc Kien, Trinh Kinh o Đai Loan khoi binh tan cong Tuyen Chau, ca nha Ly Quang Đia chay tron đen nui sau, Trinh Kinh va Canh Tinh Trung đeu du hang nhung Ly Quang Đia kien quyet tu choi. Trong khoang thoi gian nay, ong cung voi mot nguoi ban cung khoa thi la Tran Mong Loi cung nhau hop muu, ong thuyet phuc Tran Mong Loi vao lam gian điep trong quan đoi cua Canh Tinh Trung. Mot nam sau, Ly Quang Đia am tham viet mat bao, giau ben trong lap hoan, phai nguoi bi mat mang đen kinh thanh, cuoi cung nho Noi cac Hoc si Phu Hong Co trinh len Khang Hi Đe. Sau khi nhan đuoc mat bao thi Khang Hi Đe cuc ky cam đong, khen ngoi Ly Quang Đia trung thanh voi trieu đinh. Luc bay gio, Thuong Chi Tin lam phan, xuat quan chiem linh Cong Chau, Nam An, nhung khong đe vao đuoc Phuc Kien. Khang Than vuong Ai Tan Giac La Kiet Thu tu Cu Chau đanh chiem Tien Ha quan, thu phuc Kien Ninh, Duyen Binh, Canh Tinh Trung bi ep xin hang. Quan đoi cua Khang Than vuong Kiet Thu tien vao chiem giu Phuc Chau, Kiet Thu lenh cho Đo thong Lap Cap Đat va Lai Thap Thao đem quan đi đanh dep Trinh Kinh, nhan tien nghe ngong cho o hien tai cua Ly Quang Đia.
Đen nam thu 16 (1677), trieu đinh nha Thanh thu phuc đuoc Tuyen Chau. Ly Quang Đia đa bai kien Lap Cap Đat o Chuong Chau. Lap Cap Đat đa bao len Khang Than vuong Kiet Thu rang: "Ly Quang Đia quyet chi the vi nuoc, du cho song đau đuong xo cho cung chua tung mat đi chi huong, can phai đuoc khen ngoi". Thang 3, Khang Than vuong lien ha lenh uu đai va đe bat Ly Quang Đia len chuc Ngach ngoai Thi đoc Hoc si cua Han lam vien. Ly Quang Đia đen Phuc Chau thi cha ong mat, phai quay ve nha chiu tang.
Nam thu 17 (1678), co mot phien quan khoi nghia lay danh nghia "phuc Minh" noi day o Đong An, lay hon van nguoi vay cong An Khe. Ly Quang Đia chieu mo hon tram dung si đia phuong co thu, chat đut đuong van chuyen luong thuc cua đich đe giai vay. Khong lau sau, Trinh Kinh phai tuong linh Luu Quoc Hien đanh ha cac huyen Hai Trung, Chuong Binh, Đong An, va Hue An, ap sat Tuyen Chau, pha hu hai cau Van An va Giang Đau, cat đut đuong vien tro cho quan Thanh tu hai phia nam bac. Ly Quang Đia phai su gia cap bao cho quan cua Lap Cap Đat nhung lai gap phai tac nghen đuong song do lu. Vi vay ong lien mang theo quan men theo đuong nho tu Chuong Binh, An Khe ma vao, phoi hop cung voi chu cua ong la Ly Nhat Hoang va em trai ong la Ly Quang Điet, Ly Quang Ngan lien hop tan cong. Đai quan tien vao chiem giu Tuyen Chau, đanh tan quan cua Luu Quoc Hien. Lap Cap Đat viet bao cao cong lao cua Ly Quang Đia trinh len trieu đinh, Ly Quang Đia mot lan nua đuoc đanh gia "uu", đuoc thang lam Han Lam vien Hoc si.
Nam thu 19 (1680), thang 7, sau khi man tang, Ly Quang Đia tro lai kinh thanh, Khang Hi Đe lenh cho ong khong can bo khuyet, lap tuc nham chuc Noi cac Hoc si kiem Thi lang bo Le. Trong khoang thoi gian nay, ong tien cu Thi Lang đam nhiem vi tri tuong linh binh đinh Đai Loan, Khang Hi Đe tiep thu viec tien cu nay, thuan loi thu phuc đuoc Đai Loan.


= Chim noi chon quan truong =
Nam Khang Hi thu 21 (1682), Ly Quang Đia xin phep nghi đe đua me ve que, bon nam sau moi tro lai kinh thanh. Thang 7, ong đuoc bo khuyet đua vao vi tri Ngach ngoai Hoc si, ba thang sau thi tro lai lam Noi cac Hoc si kiem Kinh dien Giang quan. Đen thang 12, ong đuoc thang lam Chuong vien Hoc si, tro thanh nguoi đung đau trong Han lam vien, ham Tong nhi pham. Gan cuoi nam, ong kiem nhiem them Khoi cu chu quan, va viec giang day cac Thu cat si moi. Sang nam sau, vi me bi benh nen ong xin ve que cham soc me, đuoc Khang Hi Đe đong y. Khong nhung vay, Khang Hi con đac biet ra lenh cho ong lap tuc quay ve kinh sau khi me khoi benh đe đam nhiem chuc vu, trong suot khoang thoi gian đo khong can đieu nguoi thay vi tri cua ong.
Nam thu 27 (1688), thang 3, Ly Quang Đia tro lai kinh thanh. Luc ay đang la tang ky cua Hieu Trang Van Hoang hau, quan vien bo Le lien lay co đo vach toi ong co y keo dai thoi gian tren đuong đi, than la quan Tam pham nhung lai khong the kip thoi tro ve kinh thanh dap đau truoc tu cung cua Thai hoang thai hau, cho rang nen giao cho bo Lai luan toi va xu ly. Bo Lai đe xuat rang nen giang xuong nam cap roi thuyen chuyen, nhung cuoi cung Khang Hi lai ha chi mien toi. Truoc đay, ong đa tung tien cu hai nguoi Đuc Cach Lac va Tu Nguyen Mong la nguoi co hoc thuc uyen tham, viet van cuc ki uu tu, Han quan cung khong the bang. Tuy nhien lai co nguoi to cao rang Đuc Cach Lac va Ly Quang Đia đa tung quen biet truoc đay, vay nen ong moi đe cu Đuc Cach Lac. Nhan viec ong đa quay lai kinh thanh, Khang Hi lenh cho ong cung cac quan vien xem xet bai thi cua Đuc Cach Lac. Đen khi xem xet thi phat hien van chuong cua nguoi nay "tu ngu tho bi, khong he nho nha". Khi bi chat van, Ly Quang Đia cung thu nhan toi "vong tau", bi giao cho cac bo luan toi xu ly. Luc nay, Khang Hi lai ha chi, noi rang Ly Quang Đia von nen bi tri toi, nhung niem tinh khi ong nham chuc Hoc si chua tung vi niem tinh ma qua loa lay le, trong chien tranh voi Đai Loan, du ai cung noi khong thu đuoc thi Ly Quang Đia van đon đoc noi "co the thu", va ong cung đa lam đuoc, đay cung la so truong cua ong. Ngoai lan nay ra, Ly Quang Đia chua tung "vong tau", đeu la noi đuoc lam đuoc, vay nen Khang Hi lai ra lenh mien toi, van tiep tuc lam Hoc si nhu cu. Thang 9 cung nam, ong đuoc chon lam Chinh khao quan cho ky thi Hoi danh cho vo.
Nam thu 28 (1689), co mot lan Khang Hi Đe đen đai quan sat tinh tuong, trieu cac đai than trong cac bo, vien, hoi trong cac Han than co ai hieu biet ve thien van hay khong, cac quan đeu đap khong biet. Khang Hi lien cho goi Ly Quang Đia đang la Chuong vien Hoc si, hoi ong hieu tinh tu đuoc bao nhieu. Ly Quang Đia lien tau rang, ngay ca Nhi thap bat tu than con chua the biet het toan bo. Khang Hi lien noi ong tu biet minh, lai hoi đen cac van đe khac ve nong lich, sao Chuy, sao Sam, ong tiep tuc đap khong biet. Khang Hi Đe von la mot nha bac hoc, tinh thong nhieu bo mon, trong đo co ca thien van hoc, lien tuc đat ra cac van đe cho Ly Quang Đia nhung ong đeu khong the tra loi. Đieu nay khien cho Khang Hi Đe vo cung that vong, cho rang ong tai hoc chua đen, khong the lam tam guong sang cua Han Lam, lien giang ong xuong chuc Thong chinh su cua Thong chinh su ty. Nhung đen thang 12, ong lai đuoc thang chuc tro thanh Huu Thi lang cua bo Binh. Cuoi nam nay co nan mat mua, Khang Hi lenh cho cac bo phan lien quan chan tai, mien tru thue ruong, huy đong luong thuc đua đen tay cac nan dan, to chuc phat chao tai nhieu đia phuong; Ly Quang Đia cung mot so quan vien khac đuoc lenh chia lam bon đuong  đe tuan tra xem xet. Trong khoang thoi gian nay, ong đuoc đieu sang lam Ta Thi lang.
Nam thu 30 (1691), thang hai, trieu đinh to chuc ki thi Hoi, quan Chinh khao la Đai hoc si Truong Ngoc Thu va Cong bo Thuong thu Tran Đinh Kinh, quan Pho khao la Ly Quang Đia va Đoc bo Thi lang cua Binh bo Vuong Si Chinh. Đen thang 9, phia nam sap vao mua lu, Khang Hi Đe lenh cho Ho bo Thi lang Bac Te, Cong bo Thi lang Tu Đinh Ty va Ly Quang Đia cung voi nguyen nham Ha Đao Tong đoc Can Phu đi tra xet Hoang Ha va cac cong trinh xung quanh, neu co cong trinh nguy hiem nao khong vung chac, co nguy co hu hong thi lap tuc tu sua. Thang gieng ba nam sau (1694), Ly Quang Đia đuoc thang lam Đe đoc Hoc chinh cua Thuan Thien. Nhung vai thang sau thi me ong qua đoi. Dua theo le che, ong phai can tu chuc đe ve que chiu tang, lam tron đao hieu, goi la "đinh uu thu che".  Theo nghien cuu cua giao su Bac Đao - giao su vien Triet hoc Mac cua Đai hoc Kinh te Tai chinh Thuong Hai, khi mot quan vien xin ve que đe tang cha me (27 thang), cac vi tri cua quan vien đo đeu se co nguoi thay the vao, sau khi quan vien tro lai kinh thanh cung phai đoi bo khuyet, đo la mot cach đe rut ngan nhiem ky va tang nhanh su luan chuyen quan vien giua cac vi tri. Tuy nhien, Khang Hi Đe lai mot lan nua ha chi, noi rang vi tri Đe đoc Hoc chinh Thuan Thien nay vo cung quan trong, đac cach cho Ly Quang Đia tai nhiem chiu tang. Mac du đay la mot đac cach the hien su trong dung cua Khang Hi Đe, nhung cung la nguyen nhan dan đen "an đoat tinh" gay tranh cai ve Ly Quang Đia.
Nam thu 36 (1697), sau khi man tang me, ong đuoc thang lam Cong bo Huu Thi lang. Khong lau sau lai thuyen chuyen lam Ta Thi lang nhung van kiem nhiem Đe đoc Hoc chinh nhu cu. Nam sau, trong mot lan theo Khang Hi đen Thinh Kinh te to, ong đa đuoc chon lam thay day cho Tam A ca Dan Chi. Thang 12 cung nam, nho "lam quan uu tu" va "thanh liem" ma ong đuoc thang lam Truc Le Tuan phu. Trong thoi gian ong tai nhiem, ong đa xu ly rat tot viec lu lut trong vung, xay dung cac cong trinh thuy loi, chinh đon thuy van, nhieu lan ong ve kinh bao cao cong tac hay Khang Hi Đe đich than đi khao sat viec đe đieu song ngoi đeu khen ong co nang luc lam viec tot, nhieu lan đanh gia quan vien đeu cho ong loai uu.
Nam thu 42 (1703), Khang Hi Đe ha du chi rang, tu luc Ly Quang Đia nham chuc Tuan phu, moi nam đeu mua thuan gio hoa, ngu coc đuoc mua, long dan đeu tam phuc, nay vi tri Lai bo Thuong thu đang trong, lien thang Ly Quang Đia vao vi tri nay, tro ve kinh thanh nham chuc, đung vao hang Cuu Khanh, nhung van tiep tuc quan ly cong viec cua Truc Le Tuan phu. Khoang thoi gian nay la giai đoan gay gat nhat cua "Cuu tu đoat đich", Khang Hi Đe ha lenh bat giam Sach Ngach Đo va xu toi hang loat nhung nguoi thuoc phe Thai tu Dan Nhung; Ly Quang Đia va Truong Đinh Ngoc phung lenh đieu tra vu an nay. Thang 11 hai nam sau, ong tiep tuc đuoc Khang Hi khen ngoi "nang luc va pham chat đeu tot", thang lam Van Uyen cac Đai hoc si.


= Cuoc song cuoi đoi =
Thang 3 nam thu 48 (1709), lay Đai hoc si On Đat va Ly Quang Đia lam Chinh su, Ta Đo ngu su Muc Hoa Luan lam Pho su cam co tiet, trao cho Dan Nhung sach bao phuc lap lam Hoang thai tu. Tu sau nam 1711, ong đa nhieu lan dang tau xin ve huu. Nhung Khang Hi Đe vi viec phe Thai tu lan thu hai va viec chon nguoi ke vi ma trong long buon buc, than the ngay cang nhieu benh, đoi voi cac lao than nhu Ly Quang Đia luon co phan luyen tiec. Khang Hi tung noi voi Ly Quang Đia: "Nhin thay tau chuong cua khanh, trong long tram the luong. Nho đen mot lop cuu than nam đo, nay đeu khong chut dau vet ma roi đi. Nhu khanh vay, trong trieu chi con lai mot nguoi, nay tram cung gia roi, cung khong đanh long noi them cai gi".
Thang 6 nam thu 54 (1715), Ly Quang Đia lai mot lan nua trinh tau chuong xin ve huu, Khang Hi chi đong y cho ong nghi ngoi hai nam, sau khi xu ly xong chuyen trong nha thi lap tuc quay ve kinh thanh. Luc ong chuan bi khoi hanh, Khang Hi đa ban cho ong mot bien ngach "Mo minh bat hai". Đung hai nam sau, Ly Quang Đia quay lai kinh thanh, phung lenh giam sat nhom nguoi Đai hoc si Vuong Diem bien soan "Xuan Thu truyen thuyet".
Thang gieng nam thu 57 (1718), cac đai than tau đinh thuy hieu cho Hieu Hue Chuong Hoang hau, lai viet sot ba chu "Chuong Hoang hau", cac bo nghi toi xet nen hang Ly Quang Đia ba cap, nhung Khang Hi ra lenh mien đi. Ngay 28 thang 5 nam đo, benh cu tai phat bat ngo, Ly Quang Đia qua đoi khi van con đang tai nhiem, tho 77 tuoi. Khang Hi Đe phai Hang Than vuong Dan Ki đen phung vieng, ban thuong mot ngan luong bac va cho goi Cong bo Thuong thu Tu Nguyen Mong tu Nhiet Ha tro ve cham lo cho tang su cua Ly Quang Đia. Khong lau sau, ong đuoc truy thuy hai chu "Van Trinh" (文贞). Đen thoi Ung Chinh, ong đuoc truy tang ham Thai tu Thai pho, Quang loc Đai phu, đua vao tho tu trong Hien luong tu.


= An tang =
Mo phan cua Ly Quang Đia đuoc đat o rung Bach Diep, thon Tan Phan, tran Bong Lai cua huyen An Khe. Mo nguyen đuoc lam bang đa, hinh dang tong the tuong tu chu "风", nhung toan bo cac cong trinh nhu mo bia, tuong nguoi va thu bang đa, cot tru đa khac hoa van, tam bia to ngu che đeu đa bi pha huy vao nam 1958 đe lay đa xay kenh muong. Ve sau hau due cua Ly Quang Đia sua sang lai noi nay, khoi phuc mo bia. Đen nam 1988, huyen An Khe chinh thuc cong nhan noi nay thuoc su bao ve cua đon vi bao ve van vat cap huyen.


Hoc thuat = Triet ly =
Triet ly cua Ly Quang Đia bat nguon tu truong phai Trinh – Chu, mac du la mot tin đo cua Chu Hi, ong khong hoan toan coi thuong loi day cua Luu Cuu Uyen va Vuong Duong Minh - nhung nguoi co tu tuong trai nguoc, tham chi la bac bo tu tuong cua Chu Hi. Ong cung neu ro nhung điem tuong đong giua nhung loi day cua Khong Tu voi nhung loi day cua Tat-đat-đa Co-đam va Lao Tu. Ly Quang Đia cam thay rang ban chat con nguoi (ma ong tin rang von di la tot) la chu đe cuoi cung trong nghien cuu cua ong, va ban chat đo la kim chi nam đe lam nen tang cho đao đuc con nguoi. Ong con quan tam đen khoa hoc va cac phat kien khoa hoc phuong Tay.


= Tac pham =
Ly Quang Đia co mot so tac pham noi danh:

Chu Dich thong luan (周易通论), 4 quyen
Chu Dich quan tuong (周易观象), 12 quyen
Thi so (诗所), 8 quyen
Đai hoc co ban thuyet (大学古本说), 1 quyen
Trung dung chuong đoan (中庸章段), 1 quyen
Trung dung du luan (中庸余论), 1 quyen
Đoc luan ngu trat ky (读论语札记), 2 quyen
Đoc Manh Tu tap ky (读孟子杂记), 2 quyen
Co lac kinh truyen (古乐经传), 5 quyen
Am Phu Kinh chu (阴符经注), 1 quyen
Chu Tu le toan (朱子礼纂), 5 quyen
Mot cuon sach mang ten "Dong Thon toan tap" tong hop ve cac tac pham cua ong đa đuoc bien soan va xuat ban vao khoang 100 nam sau khi ong qua đoi. Ngoai ra, ong tung theo lenh vua bien soan cac tac pham:

Tinh ly tinh nghia (性理精義)
Chu Tu toan thu (朱子全書), 66 quyen
Chu Dich chiet trung (周易折中), 22 quyen
Co the noi, ong la mot đai dien tieu bieu cho Tong Nho hoc thoi Thanh so, cung la ly do ong đuoc Khang Hi Đe chon tro thanh mot trong cac thay day vo long cho Thai tu Dan Nhung.


Tranh cai = Ban re ban be =
Vi an "ban re ban be" ma Ly Quang Đia co tieng xau trong gioi si lam. Luc Loan Tam Phien xay ra, Canh Tinh Trung chiem Phuc Kien, Trinh Kinh o Đai Loan khoi binh tan cong Tuyen Chau, ca nha Ly Quang Đia chay tron đen nui sau, Trinh Kinh va Canh Tinh Trung đeu du hang nhung Ly Quang Đia qua quyet tu choi, tranh xa vao nui sau. Cung la mot Tien si cung khoa thi nam 1670 voi Ly Quang Đia, Tran Mong Loi lot vao su cuop boc cua Canh Tinh Trung o Phuc Kien. Chu cua Ly Quang Đia la Ly Nhat Duc am tham đen tim Tran Mong Loi đe tim hieu. Sau khi Ly Quang Đia hieu đuoc tinh than cua Tran Mong Loi lien đen ban nhau ke pha đich. Tran Mong Loi chiu trach nhiem tham thinh quan tinh cua Canh quan, Ly Quang Đia thi chiu trach nhiem bao cao tinh hinh Phuc Kien cho trieu đinh nha Thanh thong qua mot vi đai than que Phuc Kien la Phu Hong Co. Ve sau, qua nhien giup đo đuoc quan trieu đinh tieu diet Canh quan, Ly Quang Đia đuoc Khang Hi Đe khen ngoi, nhung ong cung đa som đem tau chuong cho danh tieng "Tran Mong Loi" giau đi, đoc chiem cong lao. Sau khi phan loan đuoc dep yen, Tran Mong Loi von ham than trong quan đoi đich cung bi quy ket vao toi theo phan quan, bi bat bo tu, biem đen giu Phung Thien. Con Ly Quang Đia lai len nhu dieu gap gio, chang may choc đa len đen Van Uyen cac Đai hoc si. Ly Quang Đia khong nhung khong cuu Tran Mong Loi ma con bo đa xuong gieng, vi vay moi bi si lam trong thien ha xung "Ban re ban be", đay cung la "Tran - Ly cong an" gay nhieu tranh cai ve Ly Quang Đia.
Tran Mong Loi bi bat giam, bi phan đen cung cuc, bo suot mot thang 7 đe viet "Cao Đo thanh hoang van", vach tran hanh vi boi tinh bac nghia cua Ly Quang Đia. Tran Mong Loi cuc ky cam han Ly Quang Đia, mang ong la "Khi quan phu huu" (Doi gac vua, boi bac ban be), lai viet them "Cung Ly An Khe tuyet giao thu" (hoac con co ten la "Cung Ly Quang Đia tuyet giao thu"). Đen nam Khang Hi thu 19 (1680), Hinh bo Thuong thu Tu Kien Hoc  quan ly viec lao nguc đa "thay mat" Ly Quang Đia viet mot ban thao tau chuong neu ro bieu hien chan that cua Tran Mong Loi trong luc Canh Tinh Trung lam loan o Phuc Kien, ep Ly Quang Đia phai ra mat dang len. Ly Quang Đia nghia ly đeu kho tu choi, đanh phai ky ten. Nhung đen cuoi cung ong cung khong chiu noi ro cong lao cua Tran Mong Loi, chi ven ven xin khoan hong ma thoi. Cuoi cung, Tram Mong Loi cung bi luu vong đen Phung Thien.


= An đoat tinh =
An đoat tinh cua Ly Quang Đia phat sinh sau khi me ong qua đoi. "Đoat tinh" o đay khong phai la đoat nguoi yeu cua ai ma la lien quan đen viec ong "tai nhiem đe tang" dan đen mot hoi luan toi. Nam Khang Hi thu 33 (1694), me Ly Quang Đia qua đoi. Khang Hi Đe ha chi, noi rang vi tri Đe đoc Hoc chinh Thuan Thien nay vo cung quan trong, đac cach cho Ly Quang Đia tai nhiem chiu tang. Vi vay, Ly Quang Đia xin phep nghi, du đinh thang 9 ve que, đen thang 12 se quay lai, khong bo lo hai khoa thi cuoi nam. Đoi dien voi tinh huong nay, cac Ngu su nhu Tham Khai Tang, Duong Kinh Nho rat bat man, cho rang ong "tham vi vong than", trai voi ca le ca tinh; lien dang tau len Khang Hi rang: "Hoang thuong lenh Ly Quang Đia tai nhiem đe tang, co the la đang dung cai nay đe thu Quang Đia. Nhung long nguoi kho đoan, Quang Đia ca ngay noi day nhan nghia, noi trung hieu, mot lan thu nay co the thay đuoc tam thuat cung khong ngay thang nhu vay". Cuoi cung, Khang Hi Đe ha lenh tam cach chuc Ly Quang Đia, khong cho phep ve que.


= An con trai ngoai that tro ve =
An con trai ngoai that tro ve (hay an ngoai phu chi tu lai quy) la ve chuyen Ly Quang Đia tung lam mot ky nu co thai khi tuoi con tre; đen khi Ly Quang Đia ve gia thi đua tre tro ve nhan to quy tong. Tuy nhien Ly Quang Đia lai vo cung lanh nhat, nhat quyet khong nhan đua con trai nay. Đay la an khien cho cac viec đanh gia Ly Quang Đia tro nen cuc ky mau thuan, ong đuoc khen tang bao nhieu ve cuoc đoi lam quan tai gioi va thanh liem thi bi che bai bay nhieu va pham hanh va nhan cach.


Đanh gia Đuong thoi, Ly Quang Đia rat đuoc Khang Hi Đe coi trong, đac biet la thoi ky nhung nam cuoi Khang Hi, ong đuoc Khang Hi khen tang la: "Can than thanh can, thuy chung mot long, hoc van uyen bac". Sau khi Dan Nhung bi phe, ong bat đau mot long pho tro Dan Chan - nguoi ve sau tro thanh Ung Chinh Đe. Ong đuoc Ung Chinh khen tang rang: "Con nguoi mot đoi hoan my".
Ly Quang Đia mac du la mot vi quan tai gioi lai thanh liem hiem co nhung nhung đanh gia cua cac su gia lai thuong xoay quanh pham hanh gay tranh cai cua ong.
Tu kho toan thu Tong muc đe yeu tung binh viet ve Ly Quang Đia:

Ay chinh la khen viec Ly Quang Đia khong cau ne thien kien be phai ma co the tiep thu cac truong phai hoc thuat khac nhau, toan tam vi hoc thuat, khong đe y nhung thi phi đuoc mat. Tuy nhien, theo Toan To Vong (全祖望), Ly Quang Đia lai la mot "nguy quan tu": "Tuoi tre thi ban re ban be, trung nien thi đoat tinh, tuoi gia thi lai co con trai ngoai that tro ve. Ban chat đai nho la nhu the a?". Cung vi ba an nay ma Ly Quang Đia bi xem la pham đuc khong tot, khien cho thai đo cua cac hoc gia đoi voi ong trong mot thoi gian dai la "khong nghien cuu, khong binh pham, khinh thuong nhac đen".


Gia quyen Ong noi: Ly Tien Xuan
Cha: Ly Trieu Khanh
Me: Ngo thi
Con cai:
Ly Chung Luan
Ly Chung Tu
Ly Chung Ta
Ly Chung Thien
Ly Chung Kieu
Ly Chung Vuong
Chau noi: Ly Thanh Tao
Chau co: Ly Duy Han


Trong van hoa đai chung Chu thich = Ghi chu =


= Tham khao =


= Tai lieu =