Day nui Karpat hay day nui Carpat (tieng Romania: Carpati; Sec, Ba Lan va Slovakia: Karpaty; Ukraina: Карпати (Karpaty); Đuc: Karpaten; Serbia: Karpati / Карпати; Hungary: Karpatok) la mot day nui tao thanh hinh vong cung dai khoang 1.500 km ngang qua Trung Au va Đong Au, lam cho no tro thanh day nui lon nhat tai chau Au.

Day nui nay la noi sinh song cua cac quan the gau nau, soi xam, son duong Chamois va linh mieu lon nhat tai chau Au, voi mat đo cao nhat tai Romania cung nhu cua tren mot phan ba cac loai thuc vat tai chau Au.
Mot chuoi cac rang nui keo dai thanh hinh vong cung tu Cong hoa Sec o phia tay bac; qua Slovakia, Ba Lan, Ukraina va Romania o phia đong, qua khu vuc Cong Sat tren song Danub giua Romania va Serbia o phia nam đe ket thuc trong lanh tho Serbia nhu la day nui Karpat Serbia (Karpatske planine). Rang nui cao nhat trong day nui Karpat la Tatras nam tren bien gioi Ba Lan va Slovakia, voi cac đinh cao nhat vuot tren 2.600 m ve cao đo, tiep theo la day nui Nam Karpat tai Romania, trong đo cac đinh cao nhat vuot qua 2.500 m. Day nui Karpat thuong đuoc chia thanh ba phan chinh: Tay Karpat (Sec, Ba Lan, Slovakia, Hungary), Đong Karpat (đong nam Ba Lan, đong Slovakia, Ukraina, Romania) va Nam Karpat (Romania, Serbia).
Cac thanh pho quan trong nhat nam gan day nui Karpat la Bratislava va Kosice o Slovakia, Krakow o Ba Lan, Cluj-Napoca va Brasov o Romania, Miskolc o Hungary.


Ten goi Ten goi 'Karpetes' co the co goc re xa xoi tu goc tu trong tieng Tien An-Au *sker-/*ker-, ma tu đo co tu trong tieng Albania karpe "đa/nui đa", co le co cung nguon goc tu tieng Dacia nghia la 'nui', đa hay go ghe (so sanh voi tieng Bac Au co harfr "gay go", tieng Đuc vung thap Trung co shcarf "manh sanh", tieng Litva kar~pas "cat, chat, vet khia", tieng Latvia cirpt "cat, chat"). Tu trong tieng Ba Lan co karpa nghia la "nhung gi khong đeu xu xi, vat can ngam duoi nuoc/đa, re hoac than cay xu xi". Tu pho bien hon skarpa nghia la vach đa sac nhon hay đia hinh thang đung khac. Mat khac, ten goi cung co the đen tu tieng An-Au *kwerp "xoay huong", tuong tu nhu tieng Anh co hweorfan "xoay huong, thay đoi" va tieng Hy Lap karpos "co tay", co le la chi toi cach thuc ma day nui nay uon cong hay xoay huong thanh hinh chu L.
Trong cac tai lieu La Ma muon, day nui Đong Karpat đuoc noi toi nhu la Montes Sarmatici. Day nui Tay Karpat đuoc goi la Carpates. Ten goi Carpates lan đau tien đuoc ghi chep trong cuon Geographia cua Ptolemy viet vao the ky 2. Vao khoang thap nien 310, day nui Karpat đuoc hoang đe La Ma Valerius Licinianus Licinius noi toi nhu la Montes Serrorum.
Ten goi cua Carpi, mot bo lac Dacia co the co nguon goc tu ten goi cua day nui Karpat. Ten goi nay đuoc ghi lai trong cac tai lieu La Ma (nhu cua Zosimus) nhu la nhung nguoi dan song cho toi nam 381 tai cac suon nui Đong Karpat. Nhu mot lua chon khac thi ten goi day nui cung co the bat nguon tu ten goi cua bo lac Dacia nay.
Trong Hungarian XIII- i, cac tai lieu Hungary the ky 14 goi ten day nui nay la Thorchal, Tarczal hay it pho bien hon la Montes Nivium.
Trong xaga vung Scandinavia la Hervarar saga, trong đo nguoi ta mieu ta cac truyen thuyet Đuc co đai ve cac tran chien giua nguoi Goth va nguoi Hung, ten goi Karpates xuat hien trong dang Đuc co the đoan truoc nhu la Harvaða fjollum (xem quy luat Grimm).


Đia ly Day nui Karpat bat đau tu song Danub gan Bratislava. No bao quanh Rus Karpathia va Transilvania trong mot hinh ban nguyet lon, luot ve phia đong nam va ket thuc tren song Danub gan Orsova o Romania. Chieu dai cua day Karpat la tren 1.500 km con chieu rong cua cac day nui nam trong khoang tu 12 toi 500 km. Chieu rong lon nhat cua day Karpat tuong ung voi cac cao đo cao nhat cua no. He thong son mach nay đat toi be rong lon nhat cua no trong cao nguyen Transilvania va đo cao nhat tai nhom Tatra (rang nui cao nhat, voi đinh Gerlachovsky co đo cao 2.655 m (8.705 ft) tren muc nuoc bien trong lanh tho Slovakia, gan bien gioi voi Ba Lan). No che phu dien tich 190.000 km² va la he thong nui trai rong thu hai tai chau Au, sau Alps.
Mac du noi chung đuoc coi nhu la mot day nui, nhung Karpat tren thuc te khong tao thanh mot day lien tuc cac nui. Thay vi the, no bao gom vai nhom khac biet ve mat son van hoc va đia chat, the hien mot su đa dang cau truc lon nhu cua Alps. Day nui Karpat, chi o mot vai noi đat đuoc cac cao đo tren 2.500 m; thieu cac đinh doc đung, cac dai bang tuyet trai rong, cac song bang lon, cac thac nuoc cao va hang loat cac ho lon; nhung dac trung kha pho bien cua day nui Alps. Khong co khu vuc nao trong day nui Karpat bi tuyet che phu quanh nam va o đay hoan toan khong co song bang. Day Karpat o cao đo lon nhat cua no cung chi cao nhu khu vuc Trung Alps, va chung chia se cac đac trung chung nhu bieu hien be ngoai, khi hau va quan thuc vat.
Day nui Karpat bi chia tach voi day Alps bang song Danub. Hai day nui nay chi giao nhau o mot điem: day nui Leitha o Bratislava. Con song nay cung chia tach chung voi Stara Planina, hay "day nui Balkan", tai Orsova, Romania. Cac thung lung song March va song Oder chia tach day nui Karpat ra khoi cac day Silesia va Moravia, nhung day nui thuoc ve canh giua cua He thong nui trung tam lon cua chau Au. Khong giong nhu cac canh khac cua he thong, day nui Karpat, tao thanh đuong chia nuoc giua cac bien phuong bac voi bien Đen, đuoc bao quanh o moi mat bang cac binh nguyen, goi la binh nguyen Pannonia o phia tay nam, binh nguyen Ha Danub (Romania) o phia nam va binh nguyen Galicia o phia đong bac.


= Đo thi =
Cac đo thi quan trong gan day nui Karpat, theo trat tu giam dan ve dan so la:

Bratislava (Slovakia, 426.091)
Cluj-Napoca (Romania, 310.243)
Brasov (Romania, 284.596)
Kosice (Slovakia, 234.596)
Oradea (Romania, 206.614)
Miskolc (Hungary, 178.950)
Sibiu (Romania, 154.892)
Targu Mures (Romania, 146.000)
Baia Mare (Romania, 137.976)
Tarnow (Ba Lan, 117.109)
Ramnicu Valcea (Romania, 111.497)
Uzhhorod (Ukraina, 111.300)
Piatra Neamt (Romania, 105.865)
Suceava (Romania, 104.914)
Drobeta-Turnu Severin (Romania, 104.557)
Resita (Romania, 86.383)
Zilina (Slovakia, 85.477)
Bistrita (Romania, 81.467)
Banska Bystrica (Slovakia, 80.730)
Deva (Romania, 80.000)
Zlin (Sec, 79.538)
Hunedoara (Romania, 79.235)
Zalau (Romania, 71.326)
Przemysl (Ba Lan, 66.715)
Alba Iulia (Romania, 66.369)
Zajecar (Serbia, 65.969)
Sfantu Gheorghe (Romania, 61.543)
Turda (Romania, 57.381)
Bor (Serbia, 55.817)
Medias (Romania, 55.153)
Poprad (Slovakia, 55.042)
Petrosani (Romania, 45.194)
Miercurea Ciuc (Romania, 42.029)
Sighisoara (Romania, 32.287)
Fagaras (Romania, 40.126)
Zakopane (Ba Lan, 27.486)
Campulung Moldovenesc (Romania, 20.076)
Vatra Dornei (Romania, 17.864)
Rakhiv (Ukraina, 15.241).


Đia chat Day Karpat đuoc hinh thanh trong thoi gian dien ra kien tao son Alps.


= Phan chia =

Rang nui lon nhat la Tatra.
Phan lon cua tay va đong bac Ngoai Karpat tai Ba Lan, Ukraina va Slovakia theo truyen thong đuoc goi la Beskidy.
Ranh gioi đia chat giua Tay va Đong Karpat chay gan đung doc theo đuong (nam len bac) giua cac thi tran Michalovce - Bardejov - Nowy Sacz - Tarnow. TRong cac he phan chia cu hon thi ranh gioi nay chay dich ve phia đong – tai đuong (bac xuong nam) doc theo song San va Osława (Ba Lan) – thi tran Snina (Slovakia) – song Turia (Ukraina). Tuy nhien, cac nha sinh hoc lai dich ranh gioi nay xa hon nua ve phia đong.
Ranh gioi giua Đong va Nam Karpat đuoc tao thanh tu đeo Predeal, phia nam thanh pho Brasov o Romania va thung lung Prahova.
Nguoi Ukraina đoi khi noi ve "Đong Karpat" chi nhu la moi Karpat Ukraina, nghia la ve co ban chi la phan chu yeu nam tren lanh tho Ukraina (tuc phia bac đeo Prislop), trong khi nguoi Romania đoi khi chi noi ve "Đong Carpat" chi la phan ve co ban nam tren lanh tho Romania (tu bien gioi voi Ukraina, phia nam đeo Prislop).
Ben canh đo, nguoi Romania phan chia Đong Carpat tren lanh tho cua ho thanh ba nhom đia ly đon gian hoa (bac, trung, nam), thay vi Ngoai va Noi Đong Karpat. Chung bao gom:

Carpatii Maramuresului si ai Bucovinei (Carpat vung Maramures va Bucovina)
Carpatii Moldo-Transilvani (Carpat vung Moldavia-Transilvania)
Carpatii de Curbura/Carpatii Curburii


Nhan vat đang chu y Ludwig Greiner (1796-1882), nguoi đa nhan ra rang Gerlachovsky stit la ngon nui cao nhat trong day nui Karpat.


Xem them Danh sach cac đinh nui tai Romania


Tham khao Alpinet - Chi dan ve nui cua Romania


Lien ket ngoai Ban đo son van voi day Karpat đuoc to bang vien mau đo
47°00′B 25°30′Đ