Ky Son la mot huyen bien gioi cu o mien nui nam o phia tay cua tinh Nghe An, Viet Nam.
Đay la huyen đuoc UNESCO đua vao danh sach cac đia danh thuoc Khu du tru sinh quyen mien tay Nghe An.


Đia ly = Vi tri đia ly =
Ky Son co đuong bien gioi voi nuoc ban Lao dai 192 km, co vi tri đia ly:

Phia bac giap huyen Xam Neua (Sam Nua), tinh Huaphanh, Lao
Phia tay giap cac huyen Nong Het (Noong Het) va Mok May, tinh Xiengkhuang, Lao
Phia nam giap cac huyen Khamkeuth va Viengthong, tinh Borikhamxay), Lao.
Phia đong giap huyen Tuong Duong.


= Đieu kien tu nhien =
Huyen Ky Son co dien tich 2.094,84 km², dan so la 65.881 nguoi voi đa phan la cac bo toc Lao va Thai. Nguoi Kho Mu va nguoi Mong đen Ky Son muon hon so voi nguoi Thai, cach đay khoang 300 nam, chu yeu di cu tu Lao sang va song o vung nui reo giua va reo cao. Con nguoi kinh, chi tap trung tai thi tran Muong Xen sau nam 1954 va đen nay van chiem ty le nho so voi cac dan toc khac trong huyen.
Đia hinh huyen Ky Son chu yeu la nui, trong đo co nhieu day nui cao, hiem tro. Day nui Pu Lai Leng thuoc xa Nam Can co đinh cao 2.711 m, la ngon nui cao nhat cua Nghe An va ca he Truong Son. Ngoai ra, tren đia ban huyen cung co nhieu đinh nui cao khac nhu Pu Soong (2.365m), Pu Tong (2.345m), Pu Long (2.176m),...
He thong song suoi chay qua Ky Son kha day đac gom dong song Ca voi hai nhanh phu la Nam Non va Nam Mo dai khoang 125 km, dien tich luu vuc khoang 1 nghin km² va hang tram khe suoi lon nho nhu: khe Nan, khe Chao, Huoi Pa, Nhinh, Huoi Giang, Ca Nhan,... Đay vua la nhung kho khan, song cung la tiem nang đe phat trien thuy đien vua va nho.


Lich su Vung Đat huyen Ky Son cung voi huyen Tuong Duong o phia đong xua kia la lanh tho cua Vuong quoc Bon Man (vuong quoc nay nam trai dai phia tay cac tinh Nghe An, Thanh Hoa, mot phan Son La ngay nay cua Viet Nam va tinh Hua Phan cua Lao ngay nay). Vuong quoc nay chinh thuc bi sap nhap vao Đai Viet thoi vua Le Thanh Tong (1479).
Nam 1490, thoi nha Hau Le, huyen Ky Son thuoc phu Tra Lan, xu Nghe An.
Thoi nha Nguyen, huyen Ky Son thuoc phu Tuong Duong, tinh Nghe An.
Thang 10 nam 1961, truoc yeu cau cua cong tac chi đao thuc tien o mien nui, can cu vao tinh hinh tung vung, tinh Nghe An quyet đinh tach huyen Tuong Duong thanh 2 huyen Tuong Duong va Ky Son.
Khi tach ra, huyen Ky Son co 12 xa: Bac Ly, Bao Nam, Bao Thang, Hin Ngon, Huoi Giang, Huoi Tu, Huu Kiem, Muong Long, Muong Tip, My Ly, Nam Can, Pha Đanh.
Ngay 5 thang 7 nam 1963, Bo truong Bo Noi vu ra Quyet đinh so 125-NV thanh lap 6 xa: Ta Ca, Keng Đu, Na Loi, Bao Loc, Thien Ly, Huu Lap.
Ngay 15 thang 4 nam 1967, Bo truong Bo Noi vu ra Quyet đinh so 142-NV thanh lap 6 xa: Nam Can, Đooc May, Na Ngoi, Muong Ai, Huoi Thang, Muong Thu.
Ngay 27 thang 12 nam 1975, hai tinh Nghe An va Ha Tinh hop nhat thanh tinh Nghe Tinh, huyen Ky Son thuoc tinh Nghe Tinh.
Ngay 23 thang 3 nam 1977, Bo truong Phu Thu tuong ra Quyet đinh so 56-BT hop nhat va đieu chinh đia gioi mot so xa thuoc tinh Nghe Tinh. Theo đo, sap nhap ban Noong O va ban Huoi Lao cua xa Bao Nam vao xa Pha Đanh; hop nhat xa Bao Nam va xa Bao Loc thanh mot xa lay ten la xa Bao Nam; sap nhap ban Cha Nga va ban Pieng Pip cua xa Thien Ly vao xa My Ly; hop nhat cac ban con lai cua xa Thien Ly va xa Bac Ly thanh mot xa lay ten la xa Bac Ly; hop nhat xa Huu Lap va xa Huu Kiem thanh mot xa lay ten la xa Huu Kiem; hop nhat xa Muong Ai va xa Muong Tip thanh mot xa lay ten la xa Muong Tip; hop nhat xa Huoi Thang va xa Huoi Tu thanh mot xa lay ten la xa Huoi Tu; hop nhat xa Muong Thu va xa Muong Long thanh mot xa lay ten la xa Muong Long.
Ngay 26 thang 3 nam 1977, Hoi đong Chinh phu ra Quyet đinh 78-CP chuyen xa Chieu Luu thuoc huyen Tuong Duong ve huyen Ky Son quan ly.
Ngay 8 thang 8 nam 1984, Hoi đong Bo truong ban hanh Quyet đinh 104-HĐBT thanh lap thi tran Muong Xen - thi tran huyen li huyen Ky Son - tren co so 190 ha dien tich tu nhien cua xa Ta Ca.
Ngay 19 thang 8 nam 1985, Hoi đong Bo truong ban hanh Quyet đinh 222-HĐBT đieu chinh đia gioi hanh chinh mot so xa, thi tran cua cac huyen Ky Son, Huong Khe va Thach Ha thuoc tinh Nghe Tinh. Theo đo, hop nhat xa Huoi Giang va xa Hin Ngon thanh mot xa lay ten la xa Tay Son; chia xa Huu Kiem thanh 2 xa lay ten la Huu Kiem va xa Huu Lap; chia xa Muong Tip thanh 2 xa lay ten la xa Muong Tip va xa Muong Ai.
Ngay 12 thang 8 nam 1991, tai lap tinh Nghe An tu tinh Nghe Tinh cu, huyen Ky Son tro lai thuoc tinh Nghe An.


Hanh chinh Huyen Ky Son co 21 đon vi hanh chinh cap xa truc thuoc, bao gom thi tran Muong Xen (huyen ly) va 20 xa: Bac Ly, Bao Nam, Bao Thang, Chieu Luu, Đooc May, Huoi Tu, Huu Kiem, Huu Lap, Keng Đu, Muong Ai, Muong Long, Muong Tip, My Ly, Na Loi, Na Ngoi, Nam Can, Nam Can, Pha Đanh, Ta Ca, Tay Son.


Giao thong Trong nhung nam qua, huyen Ky Son đa no luc huy đong moi nguon luc đe cung co mang luoi giao thong tren đia ban. Thuc hien chu truong Nha nuoc va nhan dan cung lam, cung voi ngan sach cua tinh, huyen, moi lao đong trong huyen đa tu nguyen đong gop 10 ngay cong đe gia co va lam moi lai nhieu tuyen đuong toi cac xa, cum va thon ban. Nho đo, trong nhung nam qua, 9 tuyen đuong quan trong đa đuoc khai thong. Nam 2003, 18/21 xa co đuong oto vao đen trung tam xa. Nhieu tuyen đuong quan trong khac cung đuoc trien khai thi cong nhu: đuong vanh đai bien gioi, he thong đuong noi quoc lo 7 voi cac xa phia nam huyen...


Kinh te - xa hoi = Kinh te =
Ky Son la mot trong 7 huyen cua Nghe An đuoc xep vao nhom cac huyen ngheo cua ca nuoc. La mot trong 9 huyen kho khan cua ca nuoc, nam 2003, Ky Son con 45% ho thuoc dien ngheo đoi. Nguoi dan trong huyen van mang nang tam ly trong cho, y lai vao cac chinh sach tro cap cua Nha nuoc. Đay cung la luc can khong nho đoi voi cong cuoc đi len cua huyen.
Xac đinh ro nhung thuan loi va kho khan tren con đuong phat trien, trong nhung nam qua, Đang bo, chinh quyen va nhan dan Ky Son đa phan đau khong ngung, đua Ky Son khong chi vung manh ve an ninh - quoc phong ma kinh te - xa hoi cung co nhieu tien bo.


= Nong nghiep va lam nghiep =
La huyen vung cao, Ky Son co tiem nang lon ve phat trien kinh te rung. Toan huyen co 59 nghin ha rung, chiem 28% dien tich tu nhien voi nhieu loai đong-thuc vat phong phu va quy hiem. Rieng ve thuc vat đa phat hien đuoc 12 ho gom gan 150 loai cay co gia tri kinh te cao. Trong đo co nhieu loai go quy nhu: đinh, lim, sen, tau, mat goi, nep, lat... moc xen ke hoac thanh nhung quan the dien tich rong, tru luong go lon. Ngoai ra, rung con cho nhieu loai nua, met, song, giang,... đac biet la cay que va canh kien. Ben canh đo, cac loai duoc lieu quy moc tu nhien nhu: ngu gia bi, sa nhan, đang sam, thien nien kien,... cung mot so cay đac san moc tu nhien o Na Ngoi, Muong Tip, Tay Son,... đa tao nen gia tri to lon cua cac loai lam san phi go. Rung Ky Son co nhieu loai thu quy song lau đoi, đa tro thanh hiem khong chi o Viet Nam ma ca nhieu nuoc tren the gioi nhu soc bay, lon rung, son duong, bao,... Them nua, Ky Son con co nhieu khoang san co gia tri nhu mo than đa o Nam Can, mo đong o Phuxanbu voi tru luong kha lon.
Ky Son cung co loi the nhat đinh trong phat trien thuong mai, dich vu va du lich voi cua khau Nam Can va quoc lo 7A - mot đau moi giao thong quan trong ket noi cac huyen Tay Nam Nghe An voi mot so tinh nuoc ban Lao.
Ben canh nhung đieu kien thuan loi, Ky Son cung co nhung kho khan rieng trong phat trien kinh te. Cau tao be mat phuc tap, nui non chia cat thanh nhieu tieu vung khac nhau. Voi đo doc lon, trung binh 350m.
Quy đat doi dao, huyen Ky Son đa tap trung phat trien nong nghiep theo huong khai hoang mo rong dien tich đat canh tac va tham canh nang cao nang suat, chat luong cac loai cay trong vat nuoi. Đen het nam 2003, toan huyen co tren 40 nghin ha đat ray va đat ruong, chiem gan 20% dien tich đat tu nhien. Dien tich gieo trong hang nam on đinh trong khoang 10-11 nghin ha, rieng nam 2003 đat 11.639 ha cho san luong luong thuc 14.450 tan.
Ngoai mot so cay luong thuc truyen thong, huyen đa chu đong đua nhieu loai cay an qua nhu man, đao, xoai, mit, le, hong Nhat, đao oxtraylia va cac loai cay cong nghiep nhu lac, che, đau, vung vao trong, dan hinh thanh mot so vung chuyen canh nham tung buoc chuyen dich co cau cay trong. Đang chu y la cay man tam hoa, mot trong nhung loai cay thay the cay thuoc phien bat đau cho luong qua đang ke (nam 2003 đat 250 tan).
Lam nghiep huyen chu truong xa hoi hoa nghe rung. Cong tac bao ve khoanh nuoi va trong moi hang nam luon đuoc chu y nen dien tich rung trong khong ngung gia tang voi nhieu loai cay nhu: keo la tram, bo đe, lat, phen, so,...Viec giao đat, giao rung tung buoc đuoc thuc hien co hieu qua. Đen het nam 2003, tong dien tich đat lam nghiep đa giao đat gan 170 nghin ha. Cac hien tuong khai thac go va san ban đong vat trai phep giam đang ke. Rung đau nguon - la phoi cho ca tinh đuoc bao ve an toan. Tap quan du canh, du cu dan đuoc xoa bo ma van đam bao cuoc song on đinh cho nhieu đong bao dan toc.


= Xoa đoi, giam ngheo =
Huyen Ky Son đa ra quy che: tat ca cong chuc moi co quan gan voi mot xa ngheo. Moi đang vien tuy đieu kien, kha nang co the giup ba con thoat ngheo. Nho đo, trong 5 nam (1995 - 2000), hang nghin ho tren đia ban huyen đa đuoc giup đo va nhieu ho vuon len thoat ngheo.


= Loai bo cay thuoc Phien =
Thuc hien chu truong cua tinh Nghe An, nam 1996, Ky Son đa phat đong cuoc van đong loai bo cay thuoc phien ra khoi đoi song cong đong. Đe chu truong nay thanh hien thuc, huyen đa thanh lap cac đoan cong tac đen tung ban tuyen truyen ve su nguy hai cua cay thuoc phien, to chuc hop cac gia lang, truong ban ky cam ket va van đong nhan dan trong ban tu xoa nho nuong thuoc phien đa trong, thay vao đo la cac loai cay lam kinh te khac nhu: man tam hoa, khoai so, bi xanh, ngo lai, canh kien, le, hong, đao,... Nho đo, đen thang 6-2004, toan huyen khong con dien tich trong cay thuoc phien. Đay la thanh cong noi bat cua Ky Son gan 10 nam qua.


= Xa hoi =
He thong truong hoc va tram xa cung đuoc đau tu voi kinh phi lon, hang tram ty đong. Nam 2003, 21/21 xa đeu co truong hoc va tram xa moi khang trang, phuc vu tot nhu cau hoc tap va kham chua benh cua nhan dan. Chat luong giao duc ngay cang đuoc nang cao. Trong nhung nam gan đay, huyen đa co hoc sinh thi đo vao cac truong đai hoc, cao đang, trung hoc chuyen nghiep cua Trung uong va tinh. Cong tac cham soc suc khoe ban đau cho cong đong đuoc đam bao. Cac phong trao van hoa, the duc - the thao dien ra soi noi. Nam 2003, toan huyen co 28 lang van hoa va 1.500 gia đinh van hoa. Tat ca cac xa đeu co ang ten chao phuc vu viec tiep song phat thanh, truyen hinh tu Trung uong va tinh, đua thong tin toi tung nguoi dan. Ty le ho dung nuoc sach gia tang đang ke, đat gan 80%. Đen truoc tet Nguyen Đan nam 2004, đien luoi quoc gia đa ve đen Ky Son, đem lai anh sang, niem vui cho đong bao.


Chu thich