Nguoi Hung la mot nhom nguoi dan du cu hay ban du cu tren lung ngua trong mot lien minh long leo o khu vuc Trung A, co le ban đau sinh song trong khu vuc tu ven ho Issyk Kul (ngay nay thuoc Kyrgyzstan) toi Ulan Bator (thu đo cua Mong Co ngay nay). Nguoi Hung co le đa đong vai tro quan trong trong lich su sau nay cua ca chau A lan chau Au.


Nguon goc va nhan dang Cac nghien cuu va tranh luan ve nguon goc to tien chau A cua nguoi Hung van đang dien ra, ke tu the ky 18. Vi du, cac nha ngu van hoc hien van con tranh cai la ten dan toc nao tu cac nguon Trung Quoc, Ba Tu hay Armenia la đong nhat voi thuat ngu Hunni trong tieng Latinh hay Chounnoi trong tieng Hy Lap nhu la chung cu ve nhan dang cua nguoi Hung.
Cac nghien cuu di truyen hoc gan đay chi ra rang cac lien minh lon cua cac chien binh thao nguyen la khong đong nhat ve mat dan toc, ma bao gom nhieu bo toc du cu goc A-Au rat khac nhau, bao gom ca nhom Ural-Altai (bao gom cac bo lac goc Turk, Tungus, Mong Co va Phan Lan-Ugra) cung nhu nhom An-Au (bao gom cac bo lac Scythia Iran nhu Alan va Sarmatia; cac bo lac nguoi Đuc nhu Gepid, Goth; va Slav). Nhan dang nguoi Hung xa hon nua la mot đieu phuc tap va kho khan do su noi tieng cua ten goi nay, vi duong nhu nhieu thi toc đa tuyen bo minh la hau due cua nguoi Hung vi su kieu hanh cua ten goi đo. Tuong tu, cac nha chep su Hy Lap hay Latinh co the su dung thuat ngu "nguoi Hung" theo ngu canh chung nhat, đe mieu ta cac đac trung xa hoi hay bo toc, nguon goc xuat xu đuoc tin tuong hay su noi tieng."Tat ca nhung gi chung ta co the noi mot cach chac chan", Walter Pohl viet,"la ten goi nguoi Hung, vao cuoi thoi ky co đai, đa mieu ta cac nhom thong tri co danh tieng cua cac chien binh tren thao nguyen". 
Cac quan điem nay đen tu ngu canh cua thuyet vi chung va chu nghia dan toc trong chep su cua cac the he trong qua khu, trong đo nguoi ta thuong gia đinh rang tinh đong nhat dan toc phai la nen tang cua nhung nguoi đong nhat ve mat chung toc ve phuong dien xa hoi va van hoa.

Cac chung cu tu cac nghien cuu di truyen hoc va nguon goc dan toc hoc mau thuan voi cac hoc thuyet truyen thong dua tren cac ghi chep trong su sach Trung Hoa, khao co hoc, ngon ngu hoc va cac chung cu truc tiep khac. Cac hoc thuyet nay chua đung cac yeu to khac nhau: rang ten goi "Hung" đau tien đa mieu ta nhom cai tri du cu cua cac chien binh ma nguon goc dan toc cua ho la tu Trung A, va co the nhat la khu vuc ngay nay thuoc Mong Co; rang rat co the ho co ho hang voi (hay la mot phan cua) nguoi Hung No (lan đau tien đuoc Joseph de Guignes đe xuat vao the ky 18); rang nguoi Hung No đa bi nguoi Han đanh bai; va rang tai sao ho roi bo Mong Co va di chuyen ve phia tay, cuoi cung xam chiem chau Au sau đo khoang 200 nam. Cac chung cu gian tiep bao gom su chuyen giao cua cung hon hop, cai goi la cung cua nguoi Hung, tu Trung A sang phia tay.
Đieu nay đa an sau vao trong thuat chep su phuong Tay (va ca phuong Đong), nhung cac chung cu thong thuong lai la gian tiep hay con mo ho. Tren thuc te, nguoi Hung khong đe lai mot ghi chep nao duoi dang van ban. Cung khong co ghi chep nao ve đieu gi đa xay ra trong khoang thoi gian ho roi bo Trung Quoc cho toi khi ho tien vao chau Au (khoang 150-200 nam sau). Đe cap cuoi cung ve nguoi Hung No la nguoi Bac Hung No đa bi nguoi Han đanh bai vao nam 151 tai khu vuc ho Barkol, sau đo ho chay vao thao nguyen phia tay tai K'ang-chu (trung tam o Turkestan tai Kazakhstan). Cac ghi chep trong su sach Trung Quoc trong giai đoan tu the ky 3 va the ky 4 goi y rang co mot bo lac nho, goi la Yueban, nhung nguoi con sot lai cua nguoi Bac Hung No, đa sinh song xung quanh vung thao nguyen cua Kazakhstan. Mot vai chung cu gan đay cho thay co su lien he ve chinh tri va van hoa giua nguoi Hung va nguoi Hung No. Cac nguon su lieu Trung A (cua Sogdia (Tuc Đac) va Bactria (Đai Ha)) trong the ky 4 phien dich "Hung" nhu la "Hung No" va "Hung No" nhu la "Hung"; ngoai ra, nhung cai vac cua nguoi Hung No va nguoi Hung tren thuc te la đong nhat, va đa đuoc chon cat tai cac noi tuong tu nhu nhau (cac bo song) tai Hungary va Ordos.
Nguoi Hung cung co the co nguon goc tu nguoi Turk. Truong phai tu tuong nay noi len khi Joseph de Guignes trong the ky 18 đong nhat nguoi Hung voi nguoi Hung No. No đuoc O. Maenchen-Helfen ho tro tren co so cac nghien cuu ngon ngu hoc cua ong. 
Hoc gia nguoi Anh la Peter Heather goi nguoi Hung la "nhom đau tien cua nguoi du cu goc Turk, khi đoi choi voi nguoi Iran, đa xam nhap vao chau Au". 
Nha nghien cuu nguoi Tho Nhi Ky la Kemal Cemal cung ung ho cho su khang đinh nay bang cach chi ra su tuong đong trong cac tu va ten goi trong tieng Turk va tieng Hung, cung nhu su tuong tu trong he thong quan ly cai tri cua cac bo lac nguoi Hung va nguoi Turk. Nha su hoc Hungary la Gyula Nemeth cung ung ho quan điem nay. 
Nha su hoc nguoi Duy Ngo Nhi la Turghun Almas (Tho Nhi Hong A Luc Ma Tu) cung đe xuat mot moi lien he giua nguoi Hung va nguoi Duy Ngo Nhi, la nhung nguoi su dung ngon ngu goc Turk hien con song chu yeu o Tan Cuong, Trung Quoc. Cai goi la "nguoi Hung trang" cua Procopius co le khong co gi lien quan voi nguoi Hung theo nghia kinh đien, ma co le co quan he voi nhung nguoi goc An-Au nhu nguoi Iran hay nguoi Nguyet Chi.


Lich su = The ky 2-5 =
Dionysius Periegetes mieu ta nhung nguoi co the la nguoi Hung, song canh bien Caspi vao the ky 2. Vao nam 139, nha đia ly chau Au la Ptolemy đa viet rang "Khuni" nam ben kia song Dnepr va do nguoi "Suni" cai tri. Ong liet ke "Chuni" trong so cac bo lac Hung trang "Sarmatia" trong the ky 2, mac du van khong ro la nhung nguoi nay co phai la nguoi Hung hay khong. Nha su hoc nguoi Armenia trong the ky 5 la Moses o Khorene, trong cuon "Lich su Armenia" cua minh đa gioi thieu Hunni gan voi nguoi Sarmatia va mieu ta su chiem đong thanh pho Balk ("Kush" trong tieng Armenia) cua ho vao thoi gian khoang giua cac nam 194 toi 214, đieu nay giai thich tai sao nguoi Hy Lap goi thanh pho nay la Hunuk.
Sau that bai cua nguoi Hung No truoc nha Han, lich su Hung No đa khong đuoc nhac toi trong hang the ky; sau đo, ho Luu cua thiet phat nam Hung No đa co gang thanh lap mot nha nuoc o mien tay Trung Quoc (xem Han Trieu). Nguoi Tay Nhung (Oiono/Xiyon/Hion/Xion) xuat hien tren vu đai chinh tri tai Transoxiana nam 320 ngay sau khi Can Chuan (靳準) lat đo Luu San (劉粲), lam cho nguoi Hung No roi vao hon loan. Sau đo Kidara xuat hien đe dan dat nguoi Tay Nhung va gay suc ep đoi voi nguoi Quy Suong.
O phia tay, nguoi Đong Goth đa tiep xuc voi nguoi Hung vao khoang nam 358. Nguoi Armenia đe cap toi Vund vao khoang nam 370: thu linh đau tien đuoc ghi chep lai cua nguoi Hung tai khu vuc Kavkaz. Nguoi La Ma đa moi nguoi Hung o phia đong Ukraina toi sinh song tai Pannonia nam 361, va nam 372, duoi su chi huy cua vua cua minh la Balimir, ho đa tien ve phia tay va đanh bai nguoi Alan. O phia đong, vao đau the ky 5, thiet phat Ha la trieu đai cuoi cung cua nguoi Nam Hung No o mien tay Trung Quoc va nguoi Alchon / nguoi Huna đa xuat hien tai khu vuc ngay nay la Afghanistan va Pakistan. Tu thoi điem nay viec giai ma lich su nguoi Hung đoi voi cac nha đa ngon ngu hoc tro nen de dang hon voi cac su kien đuoc ghi chep tuong đoi ro rang hon trong cac nguon su lieu Đong La Ma, Armenia, Iran, An Đo va Trung Quoc.


= Nguoi Hung chau Au =

Nguoi Hung xuat hien tai chau Au vao the ky 4, duong nhu la tu Trung A. Ho lan đau tien xuat hien o phia bac bien Đen, buoc mot luong lon nguoi Goth phai ti nan tai đe quoc La Ma; sau đo nguoi Hung xuat hien o phia tay cua day nui Carpat trong khu vuc Pannonia, co le vao khoang nam 400 - 410, co the la nguyen nhan gay ra su di cu hang loat cua cac bo lac goc Đuc ve phia tay, doc theo song Rhein vao thang 12 nam 406. Đoi hai vua Octar va Rugila, nguoi Hung tan cong nguoi Burgundy. Nhung Octar qua đoi trong đem chinh chien, quan Hung "ran mat đau" nen bi quan Burgundy đanh cho đai bai.
Su thanh lap đe quoc Hung trong the ky 5 đanh dau truong hop som trong lich su cua cai goi la di cu tren lung ngua. Duoi su lanh đao cua Attila - mot Thanh Cat Tu Han cua chau Au, nguoi Hung đa gianh đuoc thang loi truoc mot loat cac ke thu đuoc to chuc tot bang cach su dung cac vu khi co uu the hon nhu cung cua nguoi Hung va he thong thu thue đuoc to chuc tot. Bo sung cho su giau co cua nguoi Hung la viec cuop boc cac thanh pho giau co cua đe quoc La Ma o phia nam, nho vay, ho đa duy tri đuoc long trung thanh cua hang loat cac bo lac chu hau.
Nguoi Hung cua Attila đa hop nhat cac nhom nguoi tu cac bo lac khong co quan he ho hang gi. Tai chau Au, nguoi Alan, nguoi Gepid, nguoi Scirii, nguoi Rugia, nguoi Sarmatia, nguoi Slav va nguoi Goth tat ca đeu hop nhat duoi su chi huy quan su cua nguoi Hung. Khoi phat tu kinh đo cua ong o Hungary, Attila đa gay dung Đe quoc Hung trai dai tu bien Baltic cho đen vung Balkan, va tu song Rhine cho toi Hac Hai. Thoi đo, Attila - "Ngon roi da cua Thuong đe" - cung nhung chien binh cua ong la noi so hai cua nguoi chau Au, khien cho nguoi La Ma phai kinh hoang. Ke tu nam 441, quan Hung đanh cac tinh mien Tay Balkan cua Đe quoc Đong La Ma, chiem linh đuoc Viminacium. Vao nam sau tuc la nam 442, ho tiep tuc gay chien voi nguoi La Ma. Quan Đong La Ma do đai tuong Aspar thong linh lien tiep bai tran. Quan Hung cuop đuoc Margus, sau đo đanh thoc sau vao phia Nam va chiem lay Naissus. Vao nam 447, quan Hung tan cong mien Thrace cua Đe quoc Đong La Ma nhung phai rut lui trong mot dich benh. Tuy nhien, vao nam 450, trong tran đai chien tai Chalons, lien quan Hung - Đong Goth do Attila than chinh thong suat bi lien quan Tay La Ma - Tay Goth do đai tuong Flavius Aetius chi huy đanh cho tham bai. Đai bai tai Chalons đa giet tuoi huyen thoai ve mot Attila bat kha chien bai. Đong thoi, quan Hung cung khong the chiem đuoc thanh La Ma o Đe quoc Tay La Ma va kinh thanh Constantinopolis cua Đe quoc Đong La Ma. Sau khi Attila chet, mot so trong so nhung nguoi Hung cua ong đa đinh cu tai Pannonia, nhung đe che đa tan ra sau khi cac con trai cua ong bi lien minh Ardaric đanh bai tai tran Nedao nam 454, tai khu vuc ngay nay la Nedava.
Ky uc ve su xam chiem cua nguoi Hung đuoc truyen mieng giua nhung nguoi goc Đuc va la mot phan quan trong trong Volsunga saga va Hervarar saga cua nguoi Na Uy co đai, cung nhu trong Nibelungenlied cua tieng Đuc trung cao đia, tat ca chung đeu mieu ta sinh đong cac su kien trong thoi ky di cu đa dien ra truoc khi chung đuoc viet ra co mot thien nien ky. Vi vua kiet xuat nhat cua nguoi Hung la Attila cung tro nen tru danh trong nen van hoc dan gian nuoc Đuc. Trong Hervarar saga, nguoi Goth đa co su tiep xuc đau tien voi nhung nguoi Hung su dung cung va gap ho trong tran chien mang tinh thien su thi tren vung đong bang ven song Danube. Trong Volsunga saga va trong Nibelungenlied, Attila (Atli trong tieng Na Uy co va Etzel trong tieng Đuc) đa đanh bai vua cua nguoi Frank la Sigebert I (Sigurðr hay Siegfried) va vua cua nguoi Burgundi la Guntram (Gunnar hay Gunther), nhung sau nay bi hoang hau Fredegund (Gudrun hay Kriemhild) am sat, ba nay la chi/em cua nguoi sau va la vo cua nguoi truoc.


Cac quoc gia ke tuc Nhieu dan toc đa co gang khang đinh minh nhu la nguoi ke tuc cac truyen thong van hoa va dan toc cua nguoi Hung. Vi du, Ten goi cua cac han Bulgar (Именник болгарских ханов) co the chi ra rang nhung nguoi nay tin tuong rang ho chinh la hau due cua Attila. Nguoi Bulgar co le đa la mot phan cua lien minh bo lac nguoi Hung trong mot thoi gian nao đo, va mot so hoc gia trong qua khu đa đat gia thuyet rang tieng Chuvash (đuoc coi la xuat phat tu tieng Bulgar) la ho hang con sot lai gan gui nhat voi tieng Hung.
Nguoi Magyar (nguoi Hungary) cung tuyen bo minh la nguoi thua ke cac di san cua nguoi Hung. Do nhung nguoi Hung đa xam chiem chau Au co le la mot lien minh long leo cua cac toc nguoi khac nhau nen hoan toan co the cho rang nguoi Magyar la mot phan cua nguoi Hung. Cho toi đau the ky 20, nhieu nha su hoc Hungary tin tuong rang nguoi Szekely (tieng Hungary "dan toc anh em") – nhung nguoi song tai khu vuc Transilvania – la cac hau due cua nguoi Hung.
Cac ten goi "nguoi Hung" va "nguoi Hungary" nghe rat tuong tu, nhung khac nhau ve tu nguyen hoc. Ten goi "nguoi Hungary" co nguon goc tu cum tu tieng Tho Nhi Ky "onogur" voi nghia la "muoi bo lac", va co the la chi toi giao keo bo lac giua cac bo lac Hungary khac nhau đa di chuyen toi khu vuc ngay nay la Hungary vao cuoi the ky 9.
Nam 2005, mot nhom khoang 2.500 nguoi Hungary đa kien nghi chinh quyen cong nhan đia vi cua nhung nguoi thieu so nhu la cac hau due truc tiep cua Attila. No luc nay đa that bai, nhung đa thu đuoc mot so quang cao cho nhom, đuoc hinh thanh đau thap nien 1990 va duong nhu la đai dien cho nhanh theo thuyet than bi tai Hungary. Nhung nguoi Hung tu nhan nay khong co gi đac điem gi khac biet ve van hoa hay ngon ngu, ngoai nhung gi co the la co san tu cac nguon lich su va than bi-hien đai tai Hungary.
Trong khi mot đieu ro rang la nguoi Hung đe lai hau due tren toan khu vuc Đong Au thi su tan ra cua đe quoc Hung nghia la ho khong bao gio co lai đuoc danh tieng đa mat. Mot trong so cac ly do la nguoi Hung chua bao gio co co che đuoc thiet lap hoan chinh nhu mot chinh the nha nuoc, chang han nhu he thong quan lai va thue, khong giong nhu cua nguoi Magyar hay cua Kim Truong Han quoc sau nay. Mot khi đa la vo to chuc thi nguoi Hung rat de dang bi cac chinh the co to chuc tot hon loi cuon va lam cho to chuc cua nguoi Hung tan ra.


Thuat chep su Thuat ngu "nguoi Hung" đoi khi con đuoc su dung đe mieu ta nhung nguoi khong co gi lien quan ve mat lich su đe cac nha su hoc co the coi la "nguoi Hung that su".
Vao ngay 27 thang 7 nam 1900, trong thoi gian dien ra cuoc khoi nghia Nghia Hoa Đoan tai Trung Quoc, Hoang đe nuoc Đuc la Wilhelm II đa ban huan du cho tuong si tran ap thang tay quan khoi nghia:

Voi chi du nay, Hoang đe Wilhelm II đa dan toi ky uc ve nguoi Hung trong the ky 5, cung voi pickelhaube (mot dang mu cat co chop nhon) ma cac luc luong vu trang Đuc đa đoi cho toi nam 1916, la su goi nho ve cac loai mu cat cua nguoi Hung co đai (va ca cua nguoi Hungary). Luc ay, chu nghia dan toc Đuc đang phat trien cuc thinh cung voi chu nghia đe quoc Đuc, cac nuoc chu nghia đe quoc lang gieng la Anh, Phap va Nga đeu phai lo so. Thay nuoc Đuc ngay cang hung manh đen muc nguy hiem, nha van nguoi Anh la Rudyard Kipling đa khoi đau viec xuc pham nguoi Đuc la "nguoi Hung". Trong Chien tranh the gioi lan thu nhat, nguoi Anh cung luon vi von nguoi Đuc voi "nguoi Hung". Viec su dung nay đuoc ung ho bang cac tranh co đong cua phe Entente trong suot chien tranh, va nhieu phi cong cua Royal Flying Corps (RFC) đa noi toi ke thu cua minh nhu la bon "nguoi Hung". Viec su dung nay lai xuat hien trong Chien tranh the gioi lan thu hai.


Xem them Đe quoc Hung
Tieng Hung
Danh sach cac vua Hung
Lich su Hungary
Hung No


Tham khao Thu muc Lien ket ngoai Eliot, Charles Norton Edgcumbe (1911). "Huns" . Encyclopædia Britannica. Quyen 13 (an ban thu 11). tr. 932–933.