Albert Einstein (14 thang 3 nam 1879 – 18 thang 4 nam 1955) la mot nha vat ly ly thuyet nguoi Đuc goc Do Thai, đuoc cong nhan la mot trong nhung nha vat ly vi đai nhat moi thoi đai. Nguoi đa phat trien thuyet tuong đoi tong quat, mot trong hai tru cot cua vat ly hien đai (tru cot con lai la co hoc luong tu). Mac du đuoc biet đen nhieu nhat qua phuong trinh ve su tuong đuong khoi luong-nang luong đuoc xem la "phuong trinh noi tieng nhat the gioi", ong lai đuoc trao Giai Nobel Vat ly nam 1921 "cho nhung cong hien cua ong đoi voi vat ly ly thuyet, va đac biet cho su kham pha ra đinh luat cua hieu ung quang đien". Cong trinh ve hieu ung quang đien cua ong mang tinh buoc ngoat khai sinh ra ly thuyet luong tu.
Khi bat đau su nghiep cua minh, Einstein đa nhan ra co hoc Newton khong con co the thong nhat cac đinh luat cua co hoc co đien voi cac đinh luat cua truong đien tu. Tu đo ong phat trien thuyet tuong đoi đac biet, voi cac bai bao đang trong nam 1905. Tuy nhien, ong nhan thay nguyen ly tuong đoi co the mo rong cho ca truong hap dan, va đieu nay dan đen su ra đoi cua ly thuyet ve hap dan trong nam 1916 - nam ong xuat ban mot bai bao ve thuyet tuong đoi tong quat. Ong tiep tuc nghien cuu cac bai toan cua co hoc thong ke va ly thuyet luong tu, trong đo đua ra nhung giai thich ve ly thuyet hat va su chuyen đong cua cac phan tu. Ong cung nghien cuu cac tinh chat nhiet hoc cua anh sang va đat co so cho ly thuyet luong tu anh sang. Nam 1917, Einstein su dung thuyet tuong đoi tong quat đe mieu ta mo hinh cau truc cua toan the vu tru. Cung voi Satyendra Nath Bose, nam 1924-1925 ong tien đoan mot trang thai vat chat moi đo la ngung tu Bose-Einstein cua nhung he luong tu o trang thai gan đo khong tuyet đoi. Tuy cung la cha đe cua thuyet luong tu, nhung ong lai to ra khat khe voi ly thuyet nay. Đieu nay the hien qua nhung tranh luan cua ong voi Niels Bohr va nghich ly EPR ve ly thuyet luong tu.
Khi ong đang tham Hoa Ky thi Adolf Hitler len nam quyen vao nam 1933, do vay ong đa khong tro lai nuoc Đuc, noi ong đang la giao su o Vien Han lam Khoa hoc Berlin. Ong đinh cu tai Hoa Ky va chinh thuc tro thanh cong dan My vao nam 1940. Vao luc sap dien ra Chien tranh the gioi lan hai, ong đa ky vao mot la thu canh bao Tong thong Franklin D. Roosevelt rang Đuc Quoc Xa co the đang nghien cuu phat trien "mot loai bom moi cuc ky nguy hiem" va khuyen cao nuoc My nen co nhung nghien cuu tuong tu. Đieu đo dan đen su ra đoi cua Du an Manhattan sau nay. Einstein ung ho viec bao ve cac luc luong Đong Minh, nhung nhin chung, ong chong lai viec su dung phat kien moi ve phan hach hat nhan lam vu khi. Sau nay, cung voi nha triet hoc nguoi Anh Bertrand Russell, ong đa ky Tuyen ngon Russell–Einstein, neu bat su nguy hiem cua vu khi hat nhan. Einstein lam viec tai Vien Nghien cuu Cao cap o Princeton, New Jersey cho đen khi ong qua đoi vao nam 1955.
Einstein đa cong bo hon 300 bai bao khoa hoc va hon 150 bai viet khac ve nhung chu đe khac nhau, ong cung nhan đuoc nhieu bang tien si danh du trong khoa hoc, y hoc va triet hoc tu nhieu co so giao duc đai hoc o chau Au va Bac My. Ong đuoc tap chi Time bau chon la nguoi co anh huong nhat the ky 20.


Tieu su = Thoi nien thieu va giao duc =

Albert Einstein sinh ra trong mot gia đinh goc Do Thai tai thanh pho Ulm, ben dong song Danube, tieu bang Baden-Wurttemberg, nuoc Đuc ngay 14 thang 3 nam 1879. Bo cua cau la Hermann Einstein, mot ki su đong thoi la nhan vien ban hang, con me la Pauline Einstein (nhu danh Koch). Nam 1880, gia đinh chuyen đen Munchen, tai đay bo va bac ong mo cong ty Elektrotechnische Fabrik J. Einstein & Cie, chuyen san xuat cac thiet bi su dung đien mot chieu. Ong thuong ke lai mot su kien đinh hinh ong tu thoi tre, khi ong phai nam tren giuong vi bi om nam va bo ong mang cho ong mot chiec la ban. Đieu nay đa khoi day niem đam me suot đoi cua cau voi đien tu hoc. cau nhan ra rang "phai co cai gi đo an rat sau đang sau moi viec".
Albert hoc truong tieu hoc Cong giao luc 5 tuoi trong vong 3 nam. Sau đo, len 8 tuoi, Einstein đuoc chuyen đen truong Luitpold, noi cau hoc tieu hoc va trung hoc trong vong 7 nam truoc khi roi nuoc Đuc.
Nam 1894, cong ty cua bo cau bi pha san do nganh cong nghiep đien thay the dong đien mot chieu (DC) bang dong Đien xoay chieu (AC). Đe tim linh vuc kinh doanh moi, gia đinh Einstein chuyen đen Y, ban đau đen Milan vai thang sau đo la Pavia. Khi gia đinh chuyen đen Pavia, Einstein o lai Munchen đe hoan thanh viec hoc tai Luitpold Gymnasium. Bo Einstein du đinh muon anh theo hoc ki thuat đien, nhung Einstein tranh cai voi hoi đong giao duc voi viec hoc va day giao đieu tai đay. Sau nay ong viet rang tinh than hoc va tinh sang tao bi mat đi trong su gioi han cua phuong phap day va hoc thuoc long. Cuoi thang 12 nam 1894, anh tim cach quay tro lai voi gia đinh o Pavia, voi thuyet phuc nha truong cho anh nghi bang cach dung nhan xet cua bac si ve suc khoe cua anh. Trong thoi gian o Y, Einstein đa viet mot tieu luan khoa hoc ngan voi nhan đe, "Khao cuu trang thai Ether trong tu truong".
Einstein đa xuat sac ve vat ly va toan hoc tu khi con nho, va som co đuoc kien thuc toan hoc thuong chi co o mot đua tre lon hon ong vai tuoi. Nam 12 tuoi, cau bat đau tu hoc đai so, vi tich phan va hinh hoc Euclid; cau tien bo nhanh đen muc cau tim ra mot cach chung minh đoc đao cho đinh ly Pythagoras truoc khi buoc sang tuoi thu 13. Mot gia su cua gia đinh, Max Talmud, noi rang chi mot thoi gian ngan sau khi đua Einstein, luc đo moi muoi hai tuoi, mot cuon sach giao khoa hinh hoc, cau be "đa hoc het toan bo cuon sach. Cau ta con danh thoi gian hoc toan cao cap... Chang may choc, tai nang toan hoc noi cau ta đa bay cao đen muc ma toi khong con theo đuoc nua." Einstein đa ghi lai rang ong "thanh thao cac phep tinh vi phan va tich phan" khi moi muoi bon tuoi. Tinh yeu cua cau danh cho đai so va hinh hoc lon đen noi o tuoi 12, cau tin rang thien nhien co the đuoc hieu nhu mot "cau truc toan hoc".
Nam 13 tuoi, khi so thich cua cau bat đau mo rong sang am nhac va triet hoc, Talmud đa chi cho Einstein cuon sach Phe phan ly tinh thuan tuy cua Immanuel Kant. Theo loi cua Talmud, Kant tro thanh triet gia yeu thich cua Einstein his favorite philosopher: "Khi đo, cau ta moi chi la mot đua tre 13 tuoi, the nhung nhung tac pham cua Kant, von kho hieu đoi voi nhung nguoi binh thuong, duong nhu lai rat ro rang voi cau ta."
Nam 1895, o tuoi 16, Einstein tham gia thi tuyen vao truong Bach khoa lien bang Thuy Si o Zurich (ten Thuy Si sau nay Eidgenossische Polytechnische Schule). Ong khong trung tuyen do khong đat điem chuan o mot so mon, mac du co điem cao o mon Vat ly va Toan hoc. Theo loi khuyen cua hieu truong truong ETH Zurich, anh tiep tuc hoc truong thanh bang Aargau o Aarau, Thuy Si, nam 1895-96 đe hoan thien bac hoc pho thong. Trong khi o tro voi gia đinh giao su Jost Winteler, anh đa yeu co con gai cua gia đinh ten la Marie. (Em gai Maja Einstein sau nay lay nguoi con trai cua Wintelet, Paul)
Vao thang 1 nam 1896, voi su đong y cua bo anh, Einstein đa tu bo quyen cong dan cua vuong quoc Wurttemberg đe tranh nghia vu quan su. Thang 9 nam 1896, anh tot nghiep bac hoc pho thong cua Thuy Si voi điem so cao (bao gom điem 6 trong hai mon Vat ly va Toan hoc, theo thang điem 1-6), va o tuoi 17, anh đo vao chuong trinh cu nhan su pham Vat ly va Toan hoc cua truong ETH Zurich. Marie Winteler, lon hon anh mot tuoi, chuyen đen lam giao vien o Olsberg, Thuy Si.
Trong cung nam, Mileva Maric, nguoi vo tuong lai cua Einstein, cung vao truong ETH Zurich đe hoc lam giao vien Toan va Vat ly, va la thieu nu duy nhat trong 6 sinh vien cua lop hoc. Tinh ban cua hai nguoi phat trien thanh tinh yeu trong cac nam sau đo va ho đa cung nhau đoc cac sach Vat ly ma Einstein đang quan tam đen. Nam 1900, Einstein tot nghiep cu nhan su pham ETH Zurich, nhung Maric lai truot bai thi do co điem kem trong chuyen đe Ly thuyet ham. Đa co nhung y kien cho rang Mileva Maric ho tro cung Einstein trong cac bai bao đot pha nam 1905, nhung cac nha lich su vat ly hoc khong tim thay mot chung cu nao cho nhung đong gop cua ba.


= Gia đinh =

Cuoi thang 1 nam 1902, khi Einstein đang o Berne, Maric đa sinh con gai đau long ten la Lieserl theo nhu thu tu trao đoi giua hai nguoi; luc đo Mileva đang o nha bo me đe minh song o Novi Sad. Ten đay đu cua con ho khong đuoc biet, va Lieserl song đen khoang sau nam 1903 co the la do bi sot ban đo.
Einstein va Maric cuoi nhau vao thang 1 nam 1903. Thang 5 nam 1904, đua con trai đau tien cua hai nguoi, Hans Albert Einstein, sinh ra tai Bern, Thuy Si. Con trai thu hai cua ho, Eduard "Tete" Einstein sinh tai Zurich vao thang 6 nam 1910. Nam 1914, Einstein doi đen Berlin, trong khi vo ong o lai Zurich cung voi cac con. Maric va Einstein ly di ngay 14 thang 2 nam 1919, sau khi song ly than trong 5 nam.
Einstein lay nguoi chi ho hang nguoi Đuc Elsa Lowenthal vao ngay 2 thang 6 nam 1919, sau khi co moi quan he voi co tu 1912. Hai nguoi khong co con chung va hai co con gai rieng cua Elsa đuoc Albert đoi xu nhu con đe, lay ho cua ong: Ilse Einstein va Margot Einstein. Nam 1935, Elsa Einstein đuoc chan đoan cac benh lien quan đen tim va than; ba qua đoi thang 12 nam 1936.
Albert Einstein co ba nguoi con, Lieserl Maric (1902 – 1903?), Hans Albert Einstein (1904 – 1973) va Eduard "Tete" Einstein (1910 – 1965), nhung chi co Hans Albert ket hon va co con. Chi co mot nguoi con ruot cua Hans Albert con song sot đen tuoi truong thanh la Bernhard Caesar Einstein, mot nha vat ly.


= Cuc bang sang che =

Sau khi tot nghiep đai hoc, Einstein đa mat gan hai nam kho khan trong viec tim mot vi tri giang day, cuoi cung bo cua Marcel Grossmann nho quen biet voi giam đoc cuc sang che đa giup ong lam viec tai Bern, o Cuc lien bang ve so huu tri tue, cuc bang sang che, voi vi tri la nguoi kiem tra cac bang sang che. Ong đanh gia cac sang che cho cac thiet bi đien tu. Nam 1903, ong vao bien che lau nam cua Cuc sang che Thuy Si, mac du ong đa vuot qua su đe bat cho đen khi ong "nam bat đuoc cong nghe may moc".
Nhieu cong viec cua ong tai Cuc lien quan đen cau hoi ve su truyen tin hieu đien va su đong bo hoa co-đien cua đong ho, hai van đe ki thuat xuat hien ro rang trong cac thi nghiem tuong tuong ma đa dan Einstein toi ket luan quan trong ve ban chat cua anh sang va su lien he mat thiet giua khong gian va thoi gian.
Cung voi nhung nguoi ban ong gap o Bern, Einstein đa thanh lap mot cau lac bo thao luan hang tuan ve khoa hoc va triet hoc, ma ong noi đua la "Vien han lam Olympia". Ho thao luan ve cac nghien cuu cua Henri Poincare, Ernst Mach, and David Hume, ma sau nay anh huong đen su nghiep khoa hoc va quan điem triet hoc cua Einstein.


= Su nghiep han lam =

Nam 1901, ong cong bo bai bao "Folgerungen aus den Kapillaritat Erscheinungen" ("Cac ket luan ve hien tuong mao dan") tren tap chi noi tieng thoi đo Annalen der Physik. Ngay 30 thang 4 nam 1905, Einstein hoan thanh luan an tien si cua minh duoi su huong dan cua giao su vat ly thuc nghiem Alfred Kleiner. Einstein đuoc trao bang tien si tai Đai hoc Zurich. Luan an cua ong co tieu đe "Mot cach moi xac đinh kich thuoc phan tu". Trong cung nam, ma ngay nay cac nha khoa hoc goi la Nam ky dieu cua Einstein, ong cong bo bon bai bao đot pha, ve hieu ung quang đien, ve chuyen đong Brown, thuyet tuong đoi hep, va su tuong đuong khoi luong va nang luong (E=mc2), khien ong đuoc chu y toi trong gioi han lam tren toan the gioi.
Nam 1908, gioi khoa hoc coi ong la nha khoa hoc hang đau, va Đai hoc Bern moi ong ve lam giang vien cua truong. Cac nam sau, ong viet đon thoi viec tai cuc bang sang che va cung thoi vi tri giang vien đe đam nhiem chuc danh Privatdozent ve vat ly  tai Đai hoc Zurich. Ong tro thanh giao su thuc thu tai Đai hoc Karl-Ferdinand (nay la Đai hoc Charles) o Praha nam 1911. Nam 1914, ong tro lai Đuc sau khi đuoc bo nhiem lam giam đoc cua Vien Kaiser Wilhelm ve vat ly (1914–1932) va giao su tai Đai hoc Humboldt, Berlin, voi mot đieu khoan đac biet trong ban hop đong cho phep ong đuoc tu do truoc nhung nghia vu giang day. Ong tro thanh thanh vien cua Vien han lam khoa hoc Pho. Nam 1916, Einstein đuoc bo nhiem lam chu tich cua Hoi Vat ly Đuc (1916–1918).
Trong nam 1911, dua tren nhung suy luan co tu nam 1907 ve nhu cau mo rong thuyet tuong đoi đac biet, ong đa tim ra hien tuong dich chuyen đo do hap dan va tinh toan đo lech cua tia sang phat ra tu ngoi sao o xa se bi lech boi truong hap dan cua Mat Troi. Tuy vay gia tri tien đoan chi bang mot nua so voi gia tri chinh xac sau khi ong tim ra đuoc phuong trinh trung tam cho thuyet tuong đoi tong quat (1915). Tien đoan nay đuoc xac nhan boi đoan tham hiem nguoi Anh dan đau boi Arthur Eddington trong qua trinh theo doi nhat thuc vao ngay 29 thang 5 nam 1919. Cac to bao quoc te nhanh chong đang tai su kien nay va Einstein tro nen noi tieng toan the gioi. Ngay 7 thang 11 nam 1919, to bao tin tuc hang đau cua Anh, The Times in mot dong chu tua đe tren trang nhat viet la: "Cach mang trong Khoa hoc – Ly thuyet moi ve Vu tru – Cac tu tuong cua Newton đa bi lat nhao". Sau đo, rat nhieu cau hoi xuat hien lieu cac đo đac co đu chinh xac đe cong nhan tien đoan. Cuoi cung thi nhung du lieu đo đac cua Eddington la đu tin cay va đoan tham hiem cua ong thuc su đa xac nhan tien đoan cua Einstein.
Nam 1921, Einstein nhan giai Nobel Vat ly. Do thuyet tuong đoi hep van con đang tranh cai, nen hoi đong giai Nobel đa trao giai cho ong vi nhung giai thich ve hien tuong đien quang va cac đong gop cho vat ly. Ong nhan huy chuong Copley tu Hoi Hoang gia nam 1925.


= Tham nuoc ngoai =
Einstein đen thanh pho New York lan đau tien vao ngay 2 thang 4 nam 1921, o đay ong nhan đuoc su chao đon trong the tu thi truong thanh pho, sau đo la ba tuan thuyet giang va gap go nhieu nguoi. Ong trinh bay mot so bai giang o Đai hoc Columbia va Đai hoc Princeton, va o Washington D.C. ong đi cung cac đai dien cua Vien han lam Khoa hoc Quoc gia đen tham Nha Trang. Tren đuong tro lai chau Au, nha triet hoc va chinh khach nguoi Anh Viscount Haldane đa moi ong toi Luan Đon, noi ong gap mot vai nha khoa hoc noi tieng, cac chinh tri gia va thuc hien mot bai giang o truong Đai hoc King.
Nam 1922, ong đi du lich va co cac buoi phat bieu trong chuyen hanh trinh 6 thang đen cac nuoc chau A va Palestine. Cac nuoc ong đen bao gom Singapore, Ceylon, va Nhat Ban, noi ong co mot loat cac bai giang truoc hang nghin nguoi dan Nhat Ban. Ong cung đen dien kien Nhat hoang va hoang hau tai Hoang cung. Einstein sau đo the hien su cam men cho nguoi Nhat trong buc thu ong gui cho con trai minh: "Trong nhung nguoi ma bo đa gap, bo thich nguoi Nhat Ban nhat, vi ho la nhung nguoi khiem ton, thong minh, chu đao, va quan tam toi nghe thuat." Tren hanh trinh đen Nhat Ban, ong cung ghe tham Hong Kong va Thuong Hai, đong thoi nghe tin minh đuoc trao giai Nobel Vat ly.
Khi tro ve, ong cung ghe qua Palestine, luc đo la thuoc đia cua Anh, trong 12 ngay va cung la lan duy nhat vieng tham vung Trung Đong cua ong. Nha tieu su Walter Isaacson viet "Ong đuoc chao đon boi trong su nguoi Anh long trong, nhu la mot chinh khach cao cap hon la mot nha vat ly ly thuyet", bao gom mot loat phao hieu chao mung khi đen dinh thu cua toan quyen Anh, Sir Herbert Samuel. Trong buoi tiep, mot đam đong đa vay quanh dinh thu đe muon trong thay va nghe Einstein noi chuyen. Khi noi chuyen voi thinh gia, ong the hien niem hanh phuc cua minh:

"Đay la mot trong nhung ngay y nghia lon nhat cua cuoc đoi toi. Truoc đay, toi luon cam thay tiec nuoi mot cai gi đo trong ban sac nguoi Do Thai, va đo la su lang quen trong chinh moi nguoi. Ngay nay, toi that hanh phuc khi chung kien nguoi Do Thai đa nhan ra chinh ho va hanh đong đe cho the gioi cong nhan nhu la mot dan toc".

Ong cung tham Tay Ban Nha truoc khi tro lai Đuc. Nam 1925, ong vieng tham Nam My bao gom cac thanh pho Buenos Aires, Rio de Janeiro va Montevideo. Nam 1929, ong tham Bi va hoang gia Bi.


= Đinh cu tai My =

Trong chuyen tham Hoa Ky vao thang 2 nam 1933, Einstein đa quyet đinh khong tro lai nuoc Đuc do Đang Quoc xa len nam chinh quyen duoi su lanh đao cua tan thu tuong Đuc Adolf Hitler.
Truoc đo ong đen tham cac truong đai hoc Hoa Ky vao đau nam 1933 va chuyen tham lan thu ba keo dai hai thang o Vien Cong nghe California o Pasadena. Ong va ba Elsa tro lai Bi bang tau bien vao cuoi thang 3. Trong chuyen hanh trinh, ong nghe đuoc tin ngoi nha va chiec thuyen buom cua ong o Berlin đa bi Đang vien Quoc Xa tich thu. Khi đen Antwerp vao ngay 28 thang 3, ong đa đen lanh su quan Đuc va chinh thuc tu bo quoc tich Đuc.
Đau thang 4, ong biet rang chinh phu Đuc đa thong qua cac đao luat ngan cam nguoi Do Thai giu bat ky mot vi tri cong viec nao, ke ca giang vien tai cac truong đai hoc. Mot thang sau, cac cong trinh nghien cuu cua Einstein nam trong muc tieu đot phat cua Đang Quoc xa, va bo truong tuyen truyen Joseph Goebbels cong bo, "Tri tue Do Thai đa chet."
Ong tam tru tai Bi trong mot vai thang, truoc khi chuyen sang Anh. Trong mot buc thu gui cho nguoi ban la nha vat ly Max Born, nguoi cung đa roi nuoc Đuc va song tai Anh, Einstein viet, "... Toi phai thu nhan rang muc đo tan bao va su hen nhat cua ho khien toi phai bat ngo."
Thang 10 nam 1933 ong cung ba Elsa quay tro lai Hoa Ky va đam nhiem chuc vu giao su tai Vien nghien cuu cao cap Princeton tai Princeton, New Jersey. Truong nay ban đau đe nghi ong lam viec trong thoi gian mot nam ruoi. Ong van chua quyet đinh ve tuong lai cua minh (co nhieu truong đai hoc o chau Au moi ong ve nghien cuu, bao gom Oxford), nhung đen nam 1935 ong quyet đinh o lai Hoa Ky. Ong lam viec tai Vien Princeton cho toi khi qua đoi nam 1955. Tai vien cung co cac nha khoa hoc lon khac nhu John von Neumann va Kurt Godel), ong cung som hinh thanh tinh ban than thiet voi Godel. Ho hay đi dao nhung quang đuong dai đe cung nhau thao luan ve cong viec cua nhau. Tro ly cuoi cung cua ong la nha vat ly Bruria Kaufman. O vien nghien cuu, ong tiep tuc tap trung phat trien thuyet truong thong nhat nhung đa khong thanh cong. Einstein cung luon luon giu vung quan điem cua minh khi cho rang ly thuyet co hoc luong tu la khong đay đu va khong chua yeu to bat đinh. "Chua khong choi xuc xac".


 Chien tranh the gioi lan II va du an Manhattan  Nam 1939, mot nhom cac nha khoa hoc Hungary bao gom nha vat ly Leo Szilard co gang canh bao Washington rang phe Quoc xa đang thuc hien cac nghien cuu bom nguyen tu. Tuy vay canh bao cua nhom đa khong gay su chu y đen gioi chinh tri. Einstein va Szilard, cung nhung nha khoa hoc ti nan khac gom Edward Teller va Eugene Wigner, "coi ho co trach nhiem đe canh bao nguoi My kha nang cua cac nha khoa hoc Đuc co the che tao thanh cong bom nguyen tu, va rang Hitler rat quyet tam co đuoc vu khi nhu vay." He 1939, vai thang truoc khi no ra chien tranh o chau Au, Szilard khuyen moi Einstein ky vao mot buc thu gui đen tong thong Franklin D. Roosevelt đe canh bao ong ve kha nang nay. Buc thu cung đe cap đen chinh phu Hoa Ky nen chu y toi va tham gia truc tiep vao nghien cuu urani cung nhu chuoi phan ung day chuyen.
Buc thu đuoc cho la co kha nang "thuc đay chinh phu Hoa Ky chap nhan cho phep nghien cuu vu khi hat nhan". Tong thong Roosevelt khong the ganh rui ro khi Hitler so huu bom nguyen tu đau tien. Cung voi la thu va buoi gap cua Einstein voi Roosevelt, Hoa Ky tham gia vao cuoc "chay đua" phat trien bom, tap trung vao đay rat nhieu nguon luc tai chinh, vat lieu, co so cung nhu cac nha khoa hoc lon trong du an Manhattan. Cuoi cung Hoa Ky tro thanh nuoc duy nhat so huu bom nguyen tu trong thoi gian chien tranh the gioi lan II.
Đoi voi Einstein, "chien tranh la can benh... [va] ong keu goi chong lai chien tranh." Nhung nam 1933, sau khi Hitler tro thanh lanh đao toi cao o Đuc, "ong đa khan thiet keu goi cac nuoc phuong Tay chuan bi chong lai su tan cong cua nuoc Đuc." Nam 1954, mot nam truoc khi qua đoi, Einstein ke cho nguoi ban gia cua minh, Linus Pauling, "Toi đa gay ra mot trong nhung loi lam lon nhat trong cuoc đoi — đo la khi toi ky vao buc thu gui tong thong Roosevelt khuyen nghi nen che tao bom nguyen tu; voi mot so bien ho — se nguy hiem neu nguoi Đuc co đuoc no..."


 Cong dan My  Einstein tro thanh cong dan My nam 1940 sau khi quyet đinh nghien cuu o Princeton, ong the hien su đanh gia cao cua minh ve "che đo nhan tai" trong van hoa My so voi chau Au. Ong,  nhan ra rang "con nguoi o đay co quyen noi va nghi nhung gi ho muon", ma khong gap phai rao can ve mat xa hoi, va he qua la tung ca nhan đuoc khuyen khich đe tro nen sang tao hon, mot đac điem ma ong coi trong tu nen giao duc co so.
La thanh vien cua "Hiep hoi quoc gia vi su tien bo cua nguoi da mau" (NAACP) tai Princeton đau tranh cho quyen cong dan cua nguoi My goc Phi, Einstein co trao đoi thu tu voi nha hoat đong dan chu W. E. B. Du Bois, va nam 1946 Einstein goi chu nghia phan biet chung toc o Hoa Ky la "thu benh toi te nhat". Ong noi, "Đinh kien phan biet chung toc khong may đa tro thanh truyen thong o My lan truyen qua tung the he ma khong bi phe phan. Chi co the khac phuc đinh kien nay bang giao duc va giac ngo".
Nhung nam cuoi đoi Einstein chuyen sang loi song chay tinh, voi ly giai "nguoi an chay song bang hieu ung vat ly thuan tuy tren khi chat co the se anh huong co loi nhat đen đa so nhan loai".
Sau khi Chaim Weizmann, vi tong thong đau tien cua Israel, qua đoi thang 11 nam 1952, thu tuong David Ben-Gurion đa đe xuat Einstein lam tong thong ke nhiem, chu yeu voi vai tro danh du. Đai su Israel o Washington, Abba Eban, giai thich loi đe nghi "the hien su ton trong sau sac nhat cua nguoi dan Do Thai đoi voi ong". Tuy the Einstein đa tu choi loi đe nghi trong su "xuc đong sau sac":


= Qua đoi =
Vao ngay 17 thang 4 nam 1955, Albert Einstein bi chay mau trong do vo đong mach chu, ma truoc đo đa đuoc phau thuat boi tien si Rudolph Nissen nam 1948. Ong đa viet nhap chuan bi cho bai phat bieu tren truyen hinh ky niem ngay đoc lap thu bay cua nha nuoc Israel khi tren đuong đen benh vien, nhung ong đa khong kip hoan thanh no. Einstein đa tu choi phau thuat, ong noi: "Toi muon đi khi toi muon. That vo vi đe duy tri cuoc song gia tao. Toi đa hoan thanh chia se cua minh, đa đen luc phai đi. Toi se ra đi trong thanh than." Ong mat trong benh vien Princeton vao sang som hom sau o tuoi 76, noi ong van tiep tuc lam viec đen hoi tho cuoi cung. Thi the Einstein đuoc hoa tang va tro đuoc rai khap noi quanh vung cua Vien nghien cuu cao cap, Princeton, New Jersey.
Trong qua trinh kham nghiem tu thi, nha nghien cuu benh hoc thuoc benh vien Princeton, Thomas Stoltz Harvey đa mo lay nao cua Einstein đe bao quan, ma khong đuoc su cho phep cua gia đinh ong, voi hy vong rang khoa hoc than kinh trong tuong lai co the kham pha ra đieu lam Einstein tro nen thong minh.


Nhan xet ve Einstein Trong bai đieu van, nha vat ly hat nhan Robert Oppenheimer tong ket lai ve Einstein: "Ong hau nhu khong co ban chat phuc tap va su tran tuc... Luon luon o trong ong la su thuan khiet tuyet voi luc nhu đua tre luc thi uyen tham buong binh."
Tai phan noi đau cua cuon sach "Subtle is the Lord..." nha vat ly va lich su khoa hoc Abraham Pais viet: Neu đuoc noi mot cau ngan gon ve tieu su Einstein, toi co the noi rang "ong la con nguoi tu do nhat ma toi đa tung biet", va mot cau ve su nghiep khoa hoc cua ong, toi co the viet "gioi hon bat ky ai truoc hoac sau ong, ong biet cach phat minh ra cac nguyen ly bat bien va biet cach su dung cac đinh luat thong ke".


Su nghiep khoa hoc Trong suot cuoc đoi ong, Einstein xuat ban rat nhieu sach va hang tram bai bao. Phan lon ve vat ly, nhung mot so it bay to quan điem chinh tri canh ta ve chu nghia hoa binh, chu nghia xa hoi, va chu nghia phuc quoc Do thai. Ngoai cac nghien cuu cua ca nhan ong, ong con hop tac voi nhieu nha khoa hoc khac ve cac linh vuc khoa hoc nhu: Thong ke Bose–Einstein, may lam lanh Einstein va nhieu nghien cuu khac.


= Vat ly nhung nam 1900 =
Cac bai bao ban đau cua Einstein bat nguon tu su co gang chung minh rang nguyen tu ton tai va co kich thuoc huu han khac khong. Tai thoi điem ong viet bai bao đau tien nam 1902, cac nha vat ly van chua chap nhan hoan toan rang nguyen tu ton tai thuc su, mac du cac nha hoa hoc đa co nhung chung cu cu the tu cac cong trinh cua Antoine Lavoisier truoc mot the ky. Ly do cac nha vat ly van nghi ngo la vi khong co mot ly thuyet nao o the ky XIX co the giai thich đay đu tinh chat cua vat chat tu cac tinh chat cua nguyen tu.
Ludwig Boltzmann la nha vat ly thong ke hang đau cua the ky XIX, nguoi đa đau tranh nhieu nam đe thuyet phuc cong đong khoa hoc chap nhan su ton tai cua nguyen tu. Boltzmann đa đua ra cach giai thich cac đinh luat nhiet đong hoc, goi y rang đinh luat tang entropy co tinh thong ke. Theo cach suy nghi cua Boltzmann, entropy la logarit cua so cac trang thai mot he co đuoc cau hinh ben trong. Ly do entropy tang chi boi vi xac suat đe mot he tu trang thai đac biet voi chi vai cau hinh ben trong chuyen sang he co nhieu trang thai hon la lon. Trong khi cach giai thich thong ke cua Boltzmann ve entropy đuoc cong nhan rong rai ngay nay, va Einstein đa tin vao đieu nay, thi tai thoi điem đau the ky XX no it đuoc moi nguoi đe y đen.
Y tuong thong ke đuoc ap dung thanh cong nhat khi giai thich tinh chat cua chat khi. James Clerk Maxwell, mot nha vat ly hoc hang đau khac, đa tim ra đinh luat phan bo van toc cua cac nguyen tu trong chat khi, va ong đi đen mot ket luan ngac nhien la tinh nhot cua chat khi co the đoc lap voi mat đo cua no. Ve mat truc giac, ma sat trong chat khi duong nhu bang khong khi mat đo đi ve khong, nhung đieu nay khong phai vay, boi vi đuong di chuyen tu do trung binh cua cac nguyen tu tro len rong hon tai mat đo thap. Nhung thi nghiem tiep sau cua Maxwell va vo ong xac nhan tien đoan ki la nay. Cac thi nghiem khac tren chat khi va chan khong, su dung mot trong quay tach, cho thay cac nguyen tu trong chat khi co cac van toc phan bo tuan theo đinh luat phan bo cua Maxwell.
Ben canh nhung thanh cong nay, cung co nhung mau thuan. Maxwell chu y rang tai nhiet đo thap, ly thuyet nguyen tu tien đoan nhiet dung rieng qua lon. Trong co hoc thong ke co đien, moi dao đong đieu hoa đon gian (chuyen đong kieu lo xo) co nhiet nang kBT o nhiet đo trung binh T, do vay nhiet dung rieng cua moi lo xo la hang so BoltzmannkB. Mot chat ran đon nguyen tu voi Nnguyen tu co the đuoc xem la N qua cau nho tuong ung voi N nguyen tu gan vao moi vi tri nut mang voi 3N lo xo, do vay nhiet dung rieng cua chat ran la 3NkB, mot ket qua cua đinh luat Dulong–Petit. Đinh luat đung cho nhiet đo phong, nhung khong đung đoi voi nhiet đo lanh hon. Tai gan 0K, nhiet dung rieng bang khong.
Tuong tu, mot chat khi cau thanh tu phan tu hai nguyen tu co the đuoc xem la hai qua cau gan voi nhau boi mot lo xo. Lo xo nay co nang luong kBT tai nhiet đo cao, va cong them vao mot luong nhiet kB cho nhiet dung rieng o nhiet đo khoang 1000 đo, nhung tai nhiet đo thap luong nhiet them nay se bien mat. Tai 0 đo, moi nhiet dung rieng do su quay va rung đong đeu bien mat. Ket qua nay mau thuan voi vat ly co đien.
Nhung mau thuan ro rang nhat la trong ly thuyet ve song anh sang. Cac song lien tuc trong mot hop đuoc coi nhu vo so lo xo chuyen đong, moi cai tuong ung voi song đung. Moi song đung co mot nhiet dung rieng xac đinh kB, do đo tong nhiet dung rieng cua song lien tuc giong anh sang tro thanh vo han trong co hoc co đien. Đieu nay ro rang la vi pham đoi voi đinh luat bao toan nang luong.
Nhung mau thuan nay dan đen nhieu nguoi noi rang nguyen tu khong co tinh vat ly, ma la toan hoc. Đang chu y trong so nhung nguoi hoai nghi la Ernst Mach, nguoi theo triet hoc thuc chung ma đa dan ong đen nhu cau la neu nguyen tu ton tai, thi no co the nhin thay đuoc. Mach tin rang nhung nguyen tu nay la mot gia tuong huu dung, ma trong thuc te chung đuoc gia su la nho vo han, do vay so Avogadro la vo han, hoac rat lon đe coi nhu vo han, va kB la vo cung nho. Co nhung thi nghiem co the giai thich đuoc bang ly thuyet nguyen tu, nhung lai co nhung thi nghiem thi khong the giai thich đuoc, va no van luon la the.
Einstein đa phan đoi quan điem nay. Suot su nghiep cua minh, ong la mot nha duy thuc. Ong tin rang mot ly thuyet phu hop duy nhat co the giai thich đuoc moi quan sat, ly thuyet nay se la mot mo ta ve cai thuc su đa dien ra, va nhung đieu an sau no. Tu đo ong cho rang quan điem ve nguyen tu la đung. Đieu nay dan ong đau tien đen voi nhiet đong hoc, roi đen vat ly thong ke, va ly thuyet nhiet dung rieng cua chat ran.
Nam 1905, trong khi lam viec o phong cap phat bang sang che, tap chi tieng Đuc hang đau Annalen der Physik đa xuat ban bon bai bao cua Einstein. Bon bai bao sau nay đuoc coi la mot cuoc cach mang trong vat ly, va nam 1905 tro thanh "nam ky dieu cua Einstein".

 Ngay 30 thang 4 nam 1905, Einstein hoan thanh luan an cua minh duoi su huong dan cua Alfred Kleiner, giao su vat ly thuc nghiem. Einstein đuoc trao bang tien si o Đai hoc Zurich. Luan an cua ong voi ten "Mot cach moi xac đinh kich thuoc phan tu".


= Thang giang nhiet đong va vat ly thong ke =

Cac bai bao som nhat cua Einstein đe cap đen nhiet đong hoc. Trong đo ong co gang giai thich cac hien tuong tu quan điem thong ke cua nguyen tu.
Nghien cuu cua ong trong nam 1903 va 1904 tap trung vao hieu ung kich thuoc nguyen tu huu han tac đong đen hien tuong tan xa. Giong nhu nghien cuu cua Maxwell, su huu han cua kich thuoc nguyen tu dan đen cac hieu ung co the quan sat đuoc. Nghien cuu nay nam trong van đe chinh cua vat ly o thoi đai ong đo la tim cach quan sat va chung minh nguyen tu ton tai. Chung cung la noi dung chinh trong luan an tien si cua ong.
Ket qua chinh đau tien cua ong trong linh vuc nay la ly thuyet thang giang nhiet đong. Khi o trang thai can bang, mot he co entropy cuc đai, va theo cach hieu cua thong ke, no chi co thang giang nho. Einstein chi ra rang thang giang thong ke cua vat the vi mo, co the đuoc hoan toan xac đinh boi đao ham bac hai cua entropy.
Nghien cuu cach kiem tra quan he nay, ong đa co đot pha lon nam 1905. Ong nhan ra rang ly thuyet nay tien đoan mot hieu ung quan sat đuoc cho mot vat co the di chuyen xung quanh tu do khi nam trong moi truong nguyen tu hoat đong. Vi vat co van toc ngau nhien do vay no co the di chuyen ngau nhien, giong nhu mot nguyen tu đon le. Đong nang trung binh cua vat nay la 
  
    
      
        
          k
          
            B
          
        
        T
      
    
    {\displaystyle k_{B}T}
  
, va thoi gian giam thang giang co the đuoc xac đinh hoan toan boi đinh luat ma sat.
Đinh luat ma sat cho qua cau nho trong chat long nhot giong nuoc đuoc kham pha boi George Stokes. Ong chi ra đoi voi van toc nho, luc ma sat ti le voi van toc, va ban kinh cua hat. Quan he nay đuoc su dung đe tinh toan hat chuyen đong đuoc mot quang đuong bao nhieu trong nuoc do chuyen đong nhiet ngau nhien cua no, va Einstein chu y la voi nhung qua cau kich thuoc khoang mot micron, chung co the di chuyen voi van toc vai micron trong mot giay. Chuyen đong nay đa đuoc quan sat boi nha thuc vat hoc Robert Brown duoi kinh hien vi, hay chuyen đong Brown. Einstein đa đong nhat chuyen đong nay voi tien đoan cua ly thuyet ong đua ra. Tu thang giang gay ra chuyen đong Brown cung chinh la thang giang van toc cua cac nguyen tu, nen viec đo chinh xac chuyen đong Brown su dung ly thuyet cua Einstein đa cho thay hang so Boltzmann la khac khong va cho phep đo đuoc so Avogadro.
Cac thi nghiem nay đuoc thuc hien vai nam sau đo, cho mot uoc luong tho ve so Avogadro phu hop voi uoc luong chinh xac hon cua ly thuyet vat đen cua Max Planck, va thi nghiem đo đien tich cua Robert Millikan. Khong nhu cac phuong phap khac, đoi hoi cua Einstein can rat it cac đieu gia su ly thuyet hay vat ly moi, vi đa truc tiep đo chuyen đong cua nguyen tu qua cac hat nhin thay đuoc.
Ly thuyet cua Einstein ve chuyen đong Brown la bai bao đau tien ve linh vuc vat ly thong ke. No thiet lap moi lien he giua thang giang nhiet đong va su tieu tan nang luong. Đieu nay đuoc Einstein chi ra la đung đoi voi thang giang đoc lap thoi gian, nhung trong bai bao ve chuyen đong Brown ong chi ra rang ti so nghi đong hoc (dynamical relaxation rates) đuoc tinh toan tu co hoc co đien co the đuoc dung la ti so nghi thong ke (statistical relaxation rates) đe dan ra đinh luat khuech tan đong hoc. Nhung quan he nay goi la phuong trinh Einstein trong ly thuyet đong hoc phan tu.
Ly thuyet ve chuyen đong Brown đa mo đau nam ky dieu cua Einstein, nhung no cung đong vai tro quan trong trong viec thuyet phuc cac nha vat ly chap nhan thuyet nguyen tu.


= Thi nghiem tuong tuong va nguyen ly vat ly tien nghiem =
Suy nghi cua Einstein phai trai qua mot su thay đoi vao nam 1905. Ong đa hieu rang cac tinh chat luong tu cua anh sang co nghia la cac phuong trinh Maxwell chi la ly thuyet xap xi. Ong biet rang cac đinh luat moi co the thay the chung, nhung ong chua biet lam the nao đe tim ra cac đinh luat nay. Ong cam thay rang uoc đoan cac moi quan he hinh thuc se khong đi đen đau.
Thay vao đo ong quyet đinh tap trung vao cac nguyen ly tien nghiem, chung noi rang cac đinh luat vat ly co the đuoc hieu la thoa man trong nhung truong hop rat rong tham chi trong nhung pham vi ma chung chua tung đuoc ap dung hay kiem nghiem. Mot vi du đuoc cac nha vat ly chap nhan rong rai cua nguyen ly tien nghiem đo la tinh bat bien quay (hay tinh đoi xung quay, noi rang cac đinh luat vat ly la bat bien neu chung ta quay toan bo khong gian chua he theo mot huong khac). Neu mot luc moi đuoc kham pha trong vat ly, luc nay co the lap tuc đuoc hieu no co tinh bat bien quay ma khong can phai suy xet. Einstein đa huong tim cac nguyen ly moi theo phuong phap bat bien nay, đe tim ra cac y tuong vat ly moi. Khi cac nguyen ly can tim đa đu, thi vat ly moi se la ly thuyet phu hop đon gian nhat voi cac nguyen ly va cac đinh luat đa đuoc biet truoc đo.
Nguyen ly tien nghiem tong quat đau tien do Einstein tim ra la nguyen ly tuong đoi, theo đo chuyen đong tinh tien đeu khong phan biet đuoc voi trang thai đung im. Nguyen ly nay đuoc Hermann Minkowski mo rong cho ca tinh bat bien quay tu khong gian vao khong-thoi gian. Nhung nguyen ly khac gia thiet boi Einstein va sau đo moi đuoc chung minh la nguyen ly tuong đuong va nguyen ly bat bien đoan nhiet cua so luong tu. Mot nguyen ly tong quat khac cua Einstein, con goi la nguyen ly Mach, van con la van đe đang đuoc tranh luan giua cac nha khoa hoc.
Viec su dung cac nguyen ly tien nghiem la mot phuong phap đac biet đoc đao trong cac nghien cuu đau tien cua Einstein, va no tro thanh mot cong cu tieu chuan trong vat ly hien đai.


= Ly thuyet tuong đoi hep =

Bai bao nam 1905 cua ong ve đien đong luc hoc cac vat the chuyen đong gioi thieu ra ly thuyet tuong đoi hep, cho thay toc đo anh sang đoc lap voi trang thai chuyen đong cua quan sat vien đa đoi hoi nhung su thay đoi co ban ve khai niem cua su đong thoi. Nhung he qua cua ket luan nay bao gom su gian thoi gian va co đo dai (theo huong chuyen đong) cua vat the chuyen đong tuong đoi đoi voi he quy chieu cua quan sat vien. Bai bao nay cung bac bo su ton tai cua ete (vat ly) - mot trong nhung van đe lon cua thoi đo.
Trong bai bao ve su tuong đuong khoi luong-nang luong, van đe nay cung đa đuoc quan tam toi truoc đo boi cac khai niem khac, Einstein đa rut ra tu cac phuong trinh cua thuyet tuong đoi hep he thuc noi tieng trong the ky XX: E = mc2. He thuc nay cho thay mot khoi luong nho tuong đuong voi mot nang luong khong lo va no la co so cho ly thuyet nang luong hat nhan.
Nhieu nam sau đo, cong trinh cua Einstein ve thuyet tuong đoi đac biet nam 1905 van con la đe tai tranh cai, nhung ngay tu ban đau no đa đuoc cac nha vat ly lon ung ho, khoi đau la Max Planck.


= Photon =

Trong mot bai bao nam 1905, Einstein đa đat ra mot tien đe đo la anh sang bao gom cac hat roi rac goi la luong tu. Luong tu anh sang cua Einstein hau nhu bi cac nha vat ly bac bo khi ong moi gioi thieu y tuong nay, trong đo co Max Planck va Niels Bohr. Y tuong nay chi đuoc chap nhan rong rai vao nam 1919, nho nhung thi nghiem chi tiet cua Robert Millikan ve hieu ung quang đien thuc hien vao nam 1914, va phep đo su tan xa Compton cua Arthur Compton.
Bai bao cua Einstein ve cac hat anh sang hau het xuat phat tu cac nghien cuu ve nhiet đong luc hoc. Ong khong bi thuc đay boi cac thi nghiem ve hieu ung quang đien, ma khong phu hop voi ly thuyet cua ong trong vong 50 nam sau. Einstein quan tam đen entropy cua anh sang tai nhiet đo T, va phan no thanh hai phan bao gom phan tan so thap va phan tan so cao. Phan anh sang tan so cao đuoc mieu ta boi đinh luat Wien, co entropy giong het voi entropy cua cac phan tu khi co đien.
Tu entropy la so logarit cua cac trang thai kha di, Einstein ket luan la so cac trang thai cua anh sang buoc song ngan trong mot hop voi the tich V bang voi so cac trang thai cua mot nhom cac hat luong tu trong cung hop. Do ong (khong giong voi nhung nguoi khac) cam thay de chiu voi cach giai thich thong ke, ong tin rang tien đe ve anh sang đuoc luong tu hoa la mot cong cu giai thich tinh hop ly cho entropy.
Đieu nay dan ong đen lien he Planck–Einstein la moi song voi tan so f se đong hanh voi mot tap hop cac photon, moi hat ung voi nang luong hf, trong đo h la hang so Planck. Ong khong the ban luan them, boi vi Einstein khong dam chac cac hat lien he nhu the nao voi song. Nhung ong đe nghi la y tuong nay co the giai thich cac ket qua thi nghiem khac, nhu hieu ung quang đien.


= Luong tu hoa dao đong nguyen tu =

Eiinstein tiep tuc nghien cuu ve co hoc luong tu vao nam 1906, tim cach giai thich su di thuong cua nhiet dung rieng trong cac chat ran. Đay la ung dung đau tien cua ly thuyet luong tu vao mot he co hoc.
Tu đinh luat Planck ve phan bo buc xa đien tu khong cho ket qua ve gia tri nhiet dung rieng vo han, cung y tuong nay co the đuoc ap dung cho chat ran đe khac phuc van đe nhiet dung rieng vo han trong cac chat nay. Einstein đa chi ra mot mo hinh đon gian voi gia thuyet la chuyen đong cua cac nguyen tu trong chat ran bi luong tu hoa đe giai thich tai sao nhiet dung rieng cua chat ran lai tro ve khong khi tien gan đen đo khong tuyet đoi.
Mo hinh cua Einstein coi moi nguyen tu đuoc ket noi voi mot lo xo tuong tuong. Thay vi lien ket tat ca cac nguyen tu voi nhau, ma se dan đen cac song đung voi cac loai tan so khac nhau, Einstein tuong tuong ra moi nguyen tu đuoc gan tai mot điem trong khong gian boi chi mot lo xo. Đieu nay khong đung ve mat vat ly, nhung ly thuyet van tien đoan gia tri huu han nhiet dung rieng la 3NkB, do so cac dao đong đoc lap đeu giong nhau.
Einstein tu đo gia su la chuyen đong trong mo hinh nay bi luong tu hoa, tuan theo đinh luat Planck, do vay moi chuyen đong đoc lap cua lo xo co nang luong bang mot so nguyen lan hf, trong đo f la tan so dao đong. Voi gia su nay, ong ap dung phuong phap thong ke cua Boltzmann đe tinh ra nang luong trung binh cua moi lo xo trong mot khoang thoi gian. Ket qua thu đuoc giong voi ket qua cua Planck cho anh sang: tai nhiet đo ma kBT nho hon hf, chuyen đong bi ngung lai (đong bang), va nhiet dung rieng tien ve 0.
Va Einstein ket luan la co hoc luong tu co the giai quyet đuoc cac van đe lon trong vat ly co đien, nhu tinh di thuong cua nhiet dung rieng. Cac hat ham y trong cong thuc tren bay gio đuoc goi la photon. Vi moi lo xo trong ly thuyet cua Einstein đeu co đo cung nhu nhau, nen chung dao đong nhu nhau tai cung mot nhiet đo, va đieu nay dan đen tien đoan la nhiet dung rieng tien ve 0 theo ham luy thua khi nhiet đo giam đi ve 0K.
Nghien cuu nay la nen tang cua vat ly vat chat ngung tu sau nay.


= Nguyen ly đoan nhiet va cac bien tac đong goc =
Trong thap nien 1910, ly thuyet luong tu đa mo rong pham vi ap dung cho nhieu he thong khac nhau. Sau khi Ernest Rutherford kham pha ra su ton tai cac hat nhan va đe xuat cac electron co quy đao quanh hat nhan giong nhu quy đao cua cac hanh tinh, Niels Bohr đa ap dung cac tien đe cua co hoc luong tu đuoc Planck va Einstein đua ra va phat trien đe giai thich chuyen đong cua electron trong nguyen tu, va cua bang tuan hoan cac nguyen to.
Einstein đa đong gop vao nhung phat trien nay bang lien he chung voi cac tu tuong cua Wilhelm Wien nam 1898. Wien đa đua ra gia thuyet ve "bat bien đoan nhiet" cua trang thai can bang nhiet cho phep moi buc xa cua vat đen tai cac nhiet đo khac nhau đuoc dan ra tu 'đinh luat dich chuyen Wien. Einstein nam 1911 đa chu y đen la cung nguyen ly đoan nhiet nay cung chi ra cac đai luong bi luong tu hoa trong chuyen đong co hoc bat ki phai la bat bien đoan nhiet. Arnold Sommerfeld đa đong nhat bat bien đoan nhiet nay la bien tac dung cua co hoc co đien. Đinh luat tac dung thay đoi đuoc bi luong tu hoa la nguyen ly co so cua thuyet luong tu khi no đuoc biet tu 1900 đen 1925. (hay ly thuyet luong tu co đien)


= Luong tinh song - hat =

Mac du cuc cap bang sang che đa bo nhiem Einstein lam nhan vien ki thuat kiem tra hang hai nam 1906, nhung ong khong he tu bo su nghiep khoa hoc cua minh. Nam 1908, ong tro thanh giang vien thinh giang (privatdozent) tai truong Đai hoc Bern. 
Trong "uber die Entwicklung unserer Anschauungen uber das Wesen und die Konstitution der Strahlung" ("The Development of Our Views on the Composition and Essence of Radiation"), ve su luong tu hoa cua anh sang, va trong mot bai bao đau nam 1909, Einstein chi ra rang luong tu nang luong cua Planck phai co đong luong va co the cu xu nhu cac hat điem đoc lap. Bai bao nay đua ra khai niem photon (mac du Gilbert N. Lewis đat ten goi photon mai toi nam 1926) va mo ra khai niem luong tinh song-hat trong co hoc luong tu. Dua tren y tuong cua Planck va cua Einstein ve song co ban chat hat, nha vat ly Louis de Broglie đat ra van đe nguoc la hat vat chat co ban chat song va khai sinh ra nguyen ly luong tinh song hat cua vat chat.


= Ly thuyet gioi han trang đuc =
Einstein đa quay tro lai van đe nhieu loan nhiet đong hoc, voi suy nghi tim cach giai quyet nhung su thay đoi mat đo trong chat long tai điem gioi han cua no. Thong thuong, nhieu loan mat đo đuoc khu boi đao ham bac hai cua nang luong tu do theo mat đo. Tai điem gioi han nay, đao ham bang khong, dan đen nhung nhieu loan lon. Hieu ung nhieu loan mat đo ma theo đo moi buoc song cua anh sang bi tan xa khi đi vao moi truong khac, lam cho chat long nhin trang nhu sua. Einstein lien he hien tuong nay voi hien tuong tan xa Raleigh, ma xay ra khi đo lon nhieu loan nho hon buoc song, va hien tuong nay đa giai thich hien tuong tai sao bau troi co mau xanh.


= Nang luong điem khong =
Truc giac vat ly cua Einstein đa dan ong chu y đen cac nang luong dao đong Planck khong the co điem khong. Ong sua lai gia thuyet Planck bang cach cho trang thai nang luong thap nhat cua mot đoi tuong dao đong bang voi 1⁄2hf, bang mot nua khoang nang luong giua hai muc. Su thay đoi nay đuoc nghien cuu cung voi Otto Stern, tren co so cua nhiet đong hoc phan tu hai nguyen tu ma co the tach ra thanh hai nguyen tu tu do.


= Nguyen ly tuong đuong =

Nam 1907, khi con đang lam viec tai cuc bang sang che, Einstein đa co cai ma ong goi la "y tuong hanh phuc nhat" trong đoi ong. Ong nhan ra la nguyen ly tuong đoi co the mo rong sang truong hap dan.
Ong suy nghi ve truong hop thang may chuyen đong voi gia toc đeu nhung khong phai đat trong truong hap dan, va ong nhan ra la no khong the khac biet so voi truong hop thang may im trong truong hap dan khong thay đoi. Ong ap dung thuyet tuong đoi hep đe thay toc đo cua cac đong ho tai đinh thang may gia toc len tren se nhanh hon toc đo cua đong ho o san thang may. Ong ket luan la toc đo cua đong ho phu thuoc vao vi tri cua chung trong truong hap dan, va hieu giua hai toc đo đong ho ti le voi the nang hap dan theo xap xi bac nhat.
Mac du su xap xi nay la tho, no cho phep ong tinh đuoc đo lech cua tia sang do hap dan. Đieu nay lam cho ong tin tuong rang ly thuyet vo huong ve hap dan đuoc đe xuat boi Gunnar Nordstrom la khong đung. Nhung gia tri thuc cho đo lech ma ong tinh ra nho đi 2 lan so voi gia tri thuc, do xap xi ong su dung khong con thoa man đoi voi cac vat the di chuyen gan van toc cua anh sang. Khi Einstein hoan thien thuyet tuong đoi tong quat, ong đa sua lai thieu sot nay va tien đoan đuoc gia tri đung cua đo lech tia sang đi gan Mat Troi.
Tu Praha, Einstein đang mot bai bao ve cac hieu ung cua hap dan tac đong len anh sang, đac biet la dich chuyen đo do hap dan va đo lech anh sang do hap dan. Bai bao đa thuc đay cac nha thien van hoc xac đinh đo lech tia sang trong qua trinh quan sat nhat thuc. 
 Nha thien van nguoi Đuc Erwin Finlay-Freundlich đa cong bo tien đoan cua Einstein ra toan the gioi đe cong đong cac nha khoa hoc đuoc biet đen.
Einstein đa suy nghi ve ban chat truong hap dan trong cac nam 1909-1912, nghien cuu cac tinh chat cua chung bang cac thi nghiem tuong tuong đon gian. Trong đo co thi nghiem ve mot cai đia quay. Einstein tuong tuong ra mot quan sat vien thuc hien cac thi nghiem tren mot cai ban quay. Ong chu y rang quan sat vien co the đo đuoc mot gia tri khac cho hang so toan hoc pi so voi trong hinh hoc Euclid. Ly do la vi ban kinh cua mot đuong tron la khong đoi do đuoc đo voi mot cai thuoc khong bi co đo dai, nhung theo thuyet tuong đoi hep chu vi cua đuong tron duong nhu lon hon do cai thuoc dung đe đo chu vi bi co ngan lai.
Mat khac Einstein tin tuong rang cac đinh luat vat ly la cuc bo, đuoc mieu ta boi cac he toa đo cuc bo, ong ket luan rang khong thoi gian co the bi cong. Đieu nay dan ong đen nghien cuu hinh hoc Riemann, va hinh thanh len ngon ngu cua thuyet tuong đoi tong quat.


= Thuyet tuong đoi rong =

Nam 1912, Einstein tro lai Thuy Si đe nhan chuc danh giao su tai noi ong tung hoc, truong ETH. Khi ong tro lai Zurich, ngay lap tuc ong đen tham nguoi ban cung lop đai hoc ETH la Marcel Grossmann, bay gio tro thanh giao su toan hoc. Einstein đa hoi Grossmann co thu hinh hoc mieu ta khong gian cong khong va ong ta đa gioi thieu cho ong hinh hoc Riemann va tong quat hon la hinh hoc vi phan. Theo đe nghi cua nha toan hoc nguoi Y Tullio Levi-Civita, Einstein bat đau kham pha ra su huu ich cua nguyen ly hiep bien tong quat (co ban la su dung tenxo) cho ly thuyet hap dan moi cua ong. Co luc Einstein nghi rang co mot so sai lam voi cach tiep can nay, nhung sau đo ong đa quay tro lai voi no, va cuoi nam 1915, ong đa cong bo thuyet tuong đoi rong theo dang ngay nay cua ly thuyet. Ly thuyet nay giai thich hap dan la do su cong cua khong thoi gian do vat chat, anh huong toi chuyen đong quan tinh cua cac vat chat khac. Trong chien tranh the gioi lan thu nhat, nghien cuu cua cac nha khoa hoc thuoc Lien minh trung tam chi co the đuoc thuc hien tai cac vien Han lam cua lien minh nay, vi ly do an ninh quoc gia. Mot vai nghien cuu cua Einstein đa đen đuoc Vuong quoc Anh va Hoa Ky thong qua no lo luc cua nha vat ly nguoi Ao Paul Ehrenfest va cua cac nha vat ly nguoi Ha Lan, đac biet la Nobel gia Hendrik Lorentz va Willem de Sitter cua Đai hoc Leiden. Sau khi chien tranh ket thuc, Einstein van duy tri moi lien he cua ong voi truong Đai hoc Leiden, va nhan lam giao su đac biet cho truong nay trong muoi nam, tu 1920 đen 1930, Einstein thuong xuyen đen Ha Lan đe giang day.

Nam 1917, mot vai nha thien van hoc chap nhan loi đe xuat nam 1911 cua Einstein khi ong o Praha. Đai quan sat nui Wilson o California, Hoa Ky, cong bo ket qua phan tich pho cua Mat Troi cho thay khong co su dich chuyen đo do hap dan. Nam 1918, Đai quan sat Lick, cung o California, thong bao rang rat kho co the bac bo đuoc tien đoan cua Einstein, mac du ket qua cua ho khong đuoc cong bo.
Tuy nhien vao thang 5 nam 1919, mot đoi cac nha thien van hoc do Arthur Stanley Eddington dan đau đa xac nhan rang tien đoan cua Einstein ve su be cong cua tia sang do hap dan cua Mat Troi trong khi chup cac buc anh trong qua trinh nhat thuc tai Principe, mot hon đao nam phia tay chau Phi đong thoi voi mot đoan tham hiem o Sobral, phia bac Brasil. Nobel gia Max Born tan duong thuyet tuong đoi tong quat nhu la "mot ky cong lon nhat cua tu duy con nguoi ve tu nhien"; va Nobel gia nguoi Anh Paul Dirac noi "no co the la kham pha khoa hoc lon nhat đa tung đuoc phat hien". Cac phuong tien thong tin quoc te lan truyen kham pha nay khien Einstein tro nen noi tieng khap the gioi.
Đa co nhung y kien cho rang viec kiem tra lai cac buc anh cua đoan tham hiem Eddington cho thay đo lon sai so cua thi nghiem bang voi ket qua thu đuoc tu hieu ung ma Eddington đa đo đe chung minh, va đoan tham hiem nguoi Anh nam 1962 đa ket luan la phuong phap đa đo la khong đu tin cay. Su be cong cua tia sang trong qua trinh nhat thuc đa đuoc xac nhan boi cac quan sat chinh xac hon sau đo. Ve sau, nhieu thi nghiem sau nay đa xac nhan cac tien đoan cua thuyet tuong đoi rong. Cung voi su moi noi tieng cua Einstein, nhieu nha khoa hoc Đuc thoi đo đa co nhung đong thai đe chong lai Einstein cung nhu cac cong trinh cua ong.


 Song hap dan  Nam 1916, Einstein du đoan ton tai song hap dan, nhung gon song hinh thanh tu đo cong cua khong thoi gian ma lan truyen tu nguon ra ben ngoai nhu cac song, chung mang theo nang luong duoi dang buc xa hap dan. Su ton tai cua song hap dan theo khuon kho cua thuyet tuong đoi tong quat la do bat bien Lorentz đua đen he qua cua van toc lan truyen huu han đoi voi cac tuong tac vat ly ma hap dan tham gia. Nguoc lai, song hap dan khong the ton tai trong ly thuyet hap dan cua Newton, khi cho rang tuong tac hap dan lan truyen mot cach tuc thi hay voi van toc lon vo han.
Su phat hien ra song hap dan lan đau tien, mot cach gian tiep, đen tu nhung quan sat trong thap nien 1970 ve cap sao neutron quay tren quy đao hep quanh nhau, PSR B1913+16. Quan sat cho thay chu ky quy đao cua he giam dan chung to he đang phat ra song hap dan đung nhu mieu ta cua thuyet tuong đoi rong. Du đoan cua Einstein đa đuoc xac nhan vao ngay 11 thang 2 nam 2016, khi cac nha khoa hoc thuoc nhom LIGO cong bo đa đo đuoc truc tiep song hap dan lan đau tien, vao ngay 14 thang 9 nam 2015, gan mot tram nam sau ngay ong đang bai bao ve song hap dan.


= Vu tru hoc =

Nam 1917, Einstein đa ap dung thuyet tuong đoi rong cho mo hinh cau truc cua vu tru tren toan bo. Theo dong suy nghi đuong thoi, ong muon vu tru la vinh hang va bat bien, nhung trong thuyet moi cua ong, sau mot thoi gian dai luc hap dan co the hut vat chat ve nhau dan toi vu tru co lai. Đe sua đieu nay, Einstein đa thay đoi nho thuyet tuong đoi tong quat bang cach đua ra mot khai niem moi, hang so vu tru hoc. Voi mot hang so vu tru duong, can bang chong lai luc hap dan, vu tru co the la qua cau tinh vinh hang
Einstein tin tuong rang mot vu tru tinh co tinh đoi xung cau se phu hop ve mat triet hoc, boi vi no tuan theo nguyen ly Mach. Ong đa chi ra rang thuyet tuong đoi tong quat gan chat voi nguyen ly Mach trong truong hop mo rong hieu ung keo he quy chieu bang truong hap dan tu, nhung ong biet rang y tuong cua Mach se khong đung neu vu tru cu mo rong ra vo han. Trong mot vu tru đong, ong tin rang nguyen ly Mach se đuoc thoa man.
Nguyen ly Mach cung đa gay ra rat nhieu tranh cai trong nhieu nam.


= Thuyet luong tu hien đai =

Nam 1917, tai đinh cao cua cong viec nghien cuu thuyet tuong đoi, Einstein xuat ban mot bai bao trong ''Physikalische Zeitschrift đe xuat kha nang ton tai phat xa kich thich, mot qua trinh vat ly giup hien thuc đuoc maser va laser. Bai bao nay chi ra rang tinh thong ke cua su hap thu va buc xa anh sang chi co the phu hop voi đinh luat phan bo Planck khi su buc xa cua anh sang trong mot che đo voi n photon se gan voi tinh thong ke hon so voi su buc xa cua anh sang trong che đo khong co photon. Bai bao nay co anh huong lon đen su phat trien sau nay cua co hoc luong tu, boi vi no la bai bao đau tien chi ra tinh thong ke cua su chuyen dich trang thai nguyen tu tuan theo nhung đinh luat đon gian. Einstein đa phat hien ra nghien cuu cua Louis de Broglie, va đa ung ho nhung y tuong cua ong, khi Einstein lan đau tien nhan đuoc nhung y tuong phac thao nay. Mot bai bao lon khac trong thoi ki nay, Einstein đa viet ra phuong trinh song cho cac song de Broglie, trong đo Einstein đa đe xuat tu phuong trinh Hamilton–Jacobi cua co hoc. Bai bao nay đa khich le cac nghien cuu cua Schrodinger nam 1926.


= Thong ke Bose–Einstein =

Nam 1924, Einstein nhan đuoc mot mieu ta ve mo hinh thong ke tu nha vat ly nguoi An Đo Satyendra Nath Bose, tren co so mot phuong phap đem voi gia su anh sang co the đuoc hieu la khi cua cac hat khong the phan biet đuoc. Einstein chu y toi rang thong ke cua Bose co the ap dung cho mot so nguyen tu co tinh chat tuong tu cac hat anh sang đuoc đe xuat, va ong gui ban dich bai bao cua Bose toi tap chi Zeitschrift fur Physik. Einstein cung tu viet cac bai bao mieu ta mo hinh thong ke nay va nhung he qua cua no, bao gom hien tuong ngung tu Bose-Einstein ma trong mot so truong hop đac biet co the xuat hien tai nhiet đo rat thap.. Cho đen tan nam 1995, vat chat ngung tu lan đau tien đa đuoc tao ra bang thuc nghiem boi Eric Allin Cornell va Carl Wieman nho su dung cac thiet bi sieu lanh đuoc lap đat tai NIST–phong thi nghiem JILA tai Đai hoc Colorado o Boulder. Thong ke Bose-Einstein bay gio đuoc su dung đe mieu ta hanh xu cua nhung hat co spin nguyen, cac boson. Nhung phac thao cua Einstein cho nghien cuu nay co the xem tai "Einstein Archive" trong thu vien cua đai hoc Leiden.


= Gia tenxo nang luong đong luong =

Thuyet tuong đoi rong bao gom mot khong thoi gian đong luc, do vay no rat kho đe tim cach thong nhat cac đai luong bao toan nang luong va đong luong. Đinh ly Noether cho phep nhung đai luong đuoc xac đinh tu ham Lagrangian voi bat bien tinh tien, nhung hiep bien tong quat lam cho bat bien tinh tien tro thanh mot phan cua đoi xung gauge. Tenxo ung suat - nang luong trong phuong trinh truong Einstein khong chua nang luong truong hap dan, boi vi theo nguyen ly tuong đuong bang viec lua chon he quy chieu cuc bo thich hop, truong hap dan se biet mat. Nang luong va đong luong bao ham ca nang luong hap dan đuoc dan ra tu thuyet tuong đoi rong theo đinh ly Noether khong phai la mot tenxo thuc vi ly do nhu vay.
Einstein lap luan rang đieu nay la đung voi nhung ly do co ban, boi vi truong hap dan co the xuat hien hoac bien mat bang cach chon cac toa đo. Ong ung ho rang gia tenxo khong hiep bien nang luong đong luong thuc chat la cach mieu ta tot nhat su phan bo nang luong va đong luong trong mot truong hap dan. Cach tiep can nay đa đuoc phat trien boi Lev Landau va Evgeny Lifshitz, va nhung nguoi khac, va đa tro thanh mot tieu chuan.
Viec su dung cac đoi tuong khong-hiep bien nhu cac gia tenxo đa bi phe phan nhieu boi Erwin Schrodinger va nhung nguoi khac nam 1917.


= Thuyet truong thong nhat =
Tiep theo nghien cuu cua ong ve thuyet tuong đoi tong quat, Einstein bat tay vao chuoi nhung co gang đe tong quat hoa ly thuyet hinh hoc cua ong ve hap dan, cho phep ket hop đuoc voi tuong tac đien tu. Nam 1950, ong mieu ta "thuyet truong thong nhat" cua ong trong tap chi Scientific American voi tieu đe "Ve ly thuyet tong quat cua hap dan". Mac du ong tiep tuc đuoc ca ngoi cho cac cong trinh cua ong, Einstein đa dan dan bi đon đoc trong con đuong nghien cuu thuyet thong nhat nay, va nhung no luc cua ong đa hoan toan bi that bai.
Trong viec theo đuoi mot ly thuyet thong nhat cac luc co ban cua tu nhien, Einstein đa bo qua mot so huong phat trien chinh cua vat ly thoi đo, đien hinh nhat la viec nghien cuu cac luc hat nhan manh va luc hat nhan yeu, chung chua đuoc hieu triet đe cho đen tan nhieu nam sau khi ong mat. Mat khac, cac xu huong vat ly lai chu yeu bo qua cac phuong phap tiep can cua ong đoi voi ly thuyet thong nhat; voi co hoc luong tu la khuon kho chinh, ly thuyet ma ong khong chap nhan hoan toan ve tinh mo ta thuc tai cua no. Giac mo cua Einstein đe thong nhat moi đinh luat vat ly khac voi hap dan đa thoi thuc mot cuoc tim kiem hien đai cho mot ly thuyet cua moi vat va đac biet la thuyet day, trong đay cac truong hinh hoc đuoc ket hop voi ly thuyet truong luong tu hay hap dan luong tu.


= Lo sau =

Trong nghien cuu thuyet truong thong nhat, Einstein đa hop tac voi cac nha khoa hoc khac đe đua ra mo hinh ve mot lo sau. Muc đich cua ong la thiet lap mo hinh cac hat co ban voi cac tich (đien tich) cua chung nhu la mot nghiem cua phuong trinh truong hap dan, đuoc đang trong mot bai bao voi tieu đe "Lieu truong hap dan đong mot vai tro quan trong trong cau tao cua cac hat co ban?". Nhung nghiem nay cat va dan cac lo đen Schwarzschild đe tao ra mot cau noi giua hai mien khong gian.
Neu cuoi mot lo sau mang đien tich duong, thi đau kia cua lo sau phai mang đien tich am. Nhung tinh chat nay dan Einstein đen su tin tuong rang cap cac hat va phan hat co the đuoc mieu ta theo cach nay.


= Ly thuyet Einstein–Cartan =

Đe co the ket hop spin cua cac hat điem vao trong thuyet tuong đoi tong quat, lien thong aphin can đuoc tong quat hoa đe bao gom đuoc phan phan xung, goi la tenxo xoan. Nam 1922 nha toan hoc Elie Cartan lan đau tien tiep can voi đe xuat nay va tiep tuc mo rong ly thuyet trong cac nam sau. Einstein cung tham gia vao phat trien ly thuyet nay vao nam 1928 voi nhung no luc khong thanh cong khi su dung tenxo xoan đe mieu ta truong đien tu trong thuyet truong thong nhat cua ong.


= Nghich ly Einstein–Podolsky–Rosen =

Nam 1935, Einstein tro lai voi co hoc luong tu. Ong đa xet su anh huong nhu the nao cua mot hat trong he hai hat vuong viu voi nhau đoi voi hat kia. Ong đua ra cung voi cac cong su cua ong rang, bang cach thuc hien cac phep đo khac nhau tren mot hat o rat xa, hoac la ve vi tri hoac ve đong luong, va cac tinh chat cua hat đoi tac trong cap vuong viu nay co the đuoc kham pha ma khong lam anh huong đen trang thai cua chinh no.
Einstein do vay đa su dung tinh thuc tai cuc bo đe ket luan la nhung hat khac co nhung tinh chat nay đa đuoc đinh san. Nguyen ly ong đe xuat la neu co the xac đinh đuoc cau tra loi ve vi tri hay đong luong qua phep đo mot hat đoi tac, ma khong anh huong đen hat kia, thi cac hat thuc su co gia tri chinh xac ve vi tri hoac đong luong, đieu nay mau thuan voi nguyen ly bat đinh Heisenberg.
Nguyen ly nay đuoc rut ra tu qua trinh phan bac cua Einstein ve co hoc luong tu. La mot nguyen ly vat ly, no đa đuoc chung minh la khong tuong thich voi cac ket qua thi nghiem.


= Cac phuong trinh chuyen đong =

Thuyet tuong đoi rong co hai đinh luat co ban; - phuong trinh truong Einstein mieu ta su cong cua khong gian, va phuong trinh trac đia mieu ta su di chuyen cua cac hat trong truong hap dan.
Do cac phuong trinh trong thuyet tuong đoi tong quat la phi tuyen, mot luong nang luong xac đinh mot truong hap dan thuan tuy, giong nhu ho đen, se di chuyen tren mot quy đao đuoc xac đinh boi chinh phuong trinh truong Einstein, khong can toi cac đinh luat moi. Vi the EInstein đe xuat rang quy đao cua mot nghiem ki di, giong nhu ho đen, co the đuoc xac đinh la mot đuong trac đia tu chinh thuyet tuong đoi rong.
Phuong trinh nay đuoc Einstein, Infeld va Hoffmann viet ra cho cac vat the hat điem khong co mo men đong luong, va boi Roy Kerr cho cac vat the quay.


= Cong tac voi nhung nha khoa hoc khac =
Ngoai su cong tac trong mot thoi gian dai voi cac nha khoa hoc Leopold Infeld, Nathan Rosen, Peter Bergmann va nhung nguoi khac, Einstein cung tung cong tac trong mot thoi gian ngan voi nhieu nha khoa hoc.


 Tranh luan Bohr-Einstein  Tranh luan Bohr-Einstein la chuoi cac su kien phe binh giua hai trong so nhung nguoi sang lap ra co hoc luong tu la Albert Einstein va Niels Bohr ve ban chat thuc tai cua ly thuyet nay. Tranh luan cua hai nguoi khong chi co y nghia trong triet hoc cua khoa hoc ma con la đong luc đe cac nha ly thuyet va thuc nghiem luong tu kham pha ra nhung tinh chat moi đong thoi bo sung cho nen tang ly thuyet.


 Thi nghiem Einstein-de Haas  Einstein va De Haas đa chung to rang su tu hoa la do chuyen đong cua cac electron ma ngay nay đuoc biet la spin. Đe chi ra đieu nay, ho đao nguoc su tu hoa trong mot thanh thep treo tren mot con lac xoan. Hai nguoi quan sat thay rang thanh thep bi quay đi mot goc, boi vi mo men đong luong cua electron bi thay đoi khi thay đoi su tu hoa. Thi nghiem nay can su tinh te, boi vi mo men đong luong gan voi electron la nho, nhung no cung đu đe chung minh chuyen đong cua electron vi mot ly do nao đo anh huong đen su tu hoa.


 Mo hinh khi Schrodinger  Einstein goi y cho Erwin Schrodinger rang ong co the suy lai đuoc su thong ke cua khi Bose–Einstein bang xet đen mot hop. Sau đo moi chuyen đong luong tu kha di cua mot hat trong mot hop đuoc gan voi mot dao đong tu đieu hoa đoc lap. Luong tu hoa nhung dao đong tu nay, moi muc co mot so nguyen tuong ung, se la so cac hat trong hop.
Phuong phap nay la mot phan cua luong tu hoa chinh tac, nhung no đi nguoc lai co hoc luong tu hien đai. Erwin Schrodinger ap dung đieu nay đe dan ra cac tinh chat nhiet đong cua khi ly tuong ban co đien. Schrodinger đa đe nghi Einstein đe đua them ong vao đong tac gia, nhung Einstein đa tu choi loi moi nay.


Tinh yeu am nhac Einstein bat đau cam thu am nhac tu khi con nho tuoi. Me ong choi duong cam kha gioi va muon ong hoc đan vi cam, khong chi đe truyen dan cho ong niem yeu thich am nhac ma con giup ong hoa nhap voi nen van hoa Đuc. Theo nhac truong Leon Botstein, Einstein co the đa bat đau choi nhac tu luc 5 tuoi nhung chua the hien niem thich thu voi am nhac khi đo.
Tuy nhien, buoc sang tuoi 13, ong đuoc hoc ban sonata vi cam cua Mozart. "Einstein tro nen yeu thich" am nhac Mozart, Botstein viet, va hoc choi vi cam mot cach tu nguyen hon. Theo Einstein, ong tu hoc choi đan bang cach "thuc hanh co he thong", va noi rang "say me la mot nguoi thay tot hon y thuc trach nhiem." Khi 17 tuoi, ong trinh bay ban sonata vi cam cua Beethoven trong mot ky kiem tra am nhac o Aarau, va giao vien cham điem đa nhan xet khi ong ket thuc la "xuat sac va the hien noi dung tuyet voi." Đieu gay an tuong cho nguoi giao vien la, theo Botstein, Einstein "the hien sau sac tinh yeu am nhac, mot pham chat van con đang đuoc hinh thanh. Am nhac co mot y nghia ky la đoi voi sinh vien nay."
Botstein luu y rang am nhac đam nhan mot vai tro quan trong va lau dai trong cuoc song ke tu thoi gian đo cua Einstein. Mac du chua luc nao ong nghi rang se theo đuoi su nghiep am nhac, nhung ong thuong tham gia choi nhac thinh phong voi mot vai nghe si, thuong trinh dien cho nhom vai nguoi ban. Am nhac thinh phong la mot phan trong cuoc song cua ong khi con o Bern, Zurich, va Berlin, noi ong choi nhac cung Max Planck va nhung nguoi khac. Nam 1931, trong thoi gian đen Vien Cong nghe California, ong đen tham gia đinh Zoellner o Los Angeles va choi mot so ban nhac cua Beethoven va Mozart cung voi cac thanh vien cua nhom tu tau Zoellner. Einstein sau đo trao cho nguoi đai dien gia đinh mot buc anh luu niem chup ong cung voi chu ky. Am nhac khong chi la niem vui thich ma con giup ong trong cong viec. Ba Elsa noi "am nhac giup ong khi đang suy nghi ve cac ly thuyet. Ong mai me nghien cuu, quay tro ra giai tri bang đanh vai đoan hop am piano, roi tiep tuc tro lai cong viec".


Quan điem chinh tri Einstein la nguoi ung ho chu nghia xa hoi va phe phan chu nghia tu ban. Ong phan đoi phong trao Quoc xa đang tang luc bay gio va sau đo co gang len tieng giam bot su nao đong cua viec hinh thanh nuoc Israel. Fred Jerome trong quyen Quan điem cua Einstein ve nha nuoc Israel va chu nghia phuc quoc Do Thai cho rang Einstein la mot nha van hoa phuc quoc Do Thai, nguoi ung ho y tuong ve mot to quoc Do Thai nhung phan đoi viec hinh thanh mot nha nuoc Do Thai o Palestine "voi đuong bien gioi, quan đoi, va mot he thong phap quyen rieng." Thay vao đo, ong ung ho mot nha nuoc lien bang gom 2 quoc gia voi "co cau chuc nang lien tuc, hon hop, quan tri, kinh te, va xa hoi."
Trong cuoc Cach mang thang 11 o Đuc, Einstein đa ky vao mot khang nghi lam tien đe cho đai hoi tu do va dan chu toan quoc, đuoc cong bo o to tin tuc Berliner Tageblatt vao ngay 16 thang 11 nam 1918 va ong tro thanh Đang vien cua Đang Dan chu Đuc.
Sau The chien thu II, khi su thu han giua cac nuoc đong minh cu tro nen cang thang, Einstein viet, "Toi khong biet Chien tranh The gioi lan thu III nguoi ta se dung vu khi gi, nhung toi co the noi voi ban con nguoi co the su dung vu khi gi o Chien tranh The gioi thu IV - đa! (Einstein 1949) Cung voi With Albert Schweitzer va Bertrand Russell, Einstein đa van đong đe dung viec thu nghiem hat nhan va bom trong tuong lai. Truoc luc mat, Einstein đa ky vao ban tuyen ngon Russell–Einstein, ma sau đo đa dan toi hoi nghi Pugwash ve Khoa hoc va Hoa binh The gioi.
Einstein la thanh vien cua nhieu nhom quyen cong dan, bao gom đai hoi Princeton cua Hiep hoi quoc gia vi su tien bo cua nguoi da mau (NAACP). khi W. E. B. Du Bois bi cao buoc lam gian điep Cong san, Einstein đa tinh nguyen lam nhan chung, va cao buoc đa đuoc bac bo ngay sau đo. Tinh ban cua Einstein voi nha hoat đong Paul Robeson, nguoi cung voi ong giu chuc đong chu tich cua Cuoc van đong nguoi My cham dut kieu hanh hinh Lynch phan biet đoi xu voi nguoi da đen, keo dai đen 20 nam.
Einstein tung noi "Chinh tri la nhat thoi, con phuong trinh la vinh cuu." Ong đa tu choi loi đe nghi lam tong thong Israel vao nam 1952.


Quan điem ton giao Tren nghi van cua quan điem khoa hoc (quyet đinh luan) dan toi cau hoi ve lap truong cua Einstein ve quyet đinh luan than hoc, lieu ong co tin vao Chua, hay vao mot vi than nao đo hay khong. Nam 1929, Einstein đa noi voi giao si Do Thai Herbert S. Goldstein rang "Toi tin vao Chua cua Spinoza, nguoi ma bieu lo chinh minh trong nguyen ly hai hoa cua the gioi, khong phai la mot vi Chua co so menh va hanh đong cua mot con nguoi. " Trong mot buc thu nam 1954, ong viet, "Toi khong tin vao mot Chua nhan cach hoa va toi khong bao gio phu đinh đieu nay va toi đa bieu thi đieu đo mot cach ro rang." Trong mot buc thu gui triet gia Erik Gutkind, Einstein noi ro, "Danh tu Chua đoi voi toi khong gi khac ngoai su the hien va la san pham cua su yeu đuoi cua loai nguoi, Kinh thanh la tap hop nhung đieu đang kinh, nhung van con nguyen so, huyen ao tuy nhien kha la ngay ngo."
Bao chi đa cho đang tai lap đi lap lai đe the hien Albert Einstein la mot nguoi "khieu khich" ton giao voi phat bieu nhu sau cua ong:

Nhan xet ve ton giao tren to New York Times so ra 09.11 nam 1930 nhu sau:


Giai thuong Trong cuoc đoi cong hien nghien cuu khoa hoc, Albert Einstein đa nhan đuoc nhieu giai thuong quoc te. Ten cua ong cung đuoc lay đe đat cho nhieu giai thuong.

Giai thuong đoat đuoc
Giai Nobel Vat ly 1921
Huy chuong Matteucci 1921
Huy chuong Copley 1925
Huy chuong Max Planck đau tien 1929
The Franklin Institute Awards 1935: Albert Einstein
Giai thuong mang ten ong
Giai thuong Albert Einstein do Lewis and Rosa Strauss Memorial Fund thanh lap nam 1951 nham trao cho cac cong trinh vat ly ly thuyet noi bat trong khoa hoc tu nhien.
Huy chuong Albert Einstein do Hoi Albert Einstein lap 1979 trao hang nam cho nhung nguoi co cong hien xuat sac lien quan toi cong trinh cua Albert Einstein
Giai Einstein cua Hoi Vat ly Hoa Ky thanh lap nam 2003 trao 2 nam mot lan cho nhung nguoi co thanh tuu noi bat trong lanh vuc tuong tac hap dan.
Giai Khoa hoc the gioi Albert Einstein do Hoi đong Van hoa The gioi lap nam 1984 trao hang nam cho cac cong trinh nhin nhan va khuyen khich cac nguoi co cong nghien cuu va phat trien khoa hoc ky thuat đem lai loi ich thiet thuc cho nhan loai.
Albert Einstein Peace Prize đuoc khoi đong tu nam 1979 nhan dip 100 nam ngay sinh Albert Einstein, trao cho nhung nguoi đa đong gop cho hoa binh the gioi. Giai thuong đau tien đuoc trao cho Alva Reimer Myrdal


Vinh danh Đe ghi nho cong lao cua Einstein, ngoai nhung cong thuc, phuong trinh va hien tuong trong vat ly đeu mang ten ong (nhu phuong trinh truong Einstein, vanh Einstein...) con co rat nhieu thu khac đuoc gan cho ten cua ong nhu:

Mot nui lua đuoc phat hien nam 1952 tren ban cau Bac, phan khong nhin thay cua Mat Trang đuoc đat ten theo ten ong: Ho va cham Einstein.
Mot tieu hanh tinh vong trong vanh đai chinh phat hien nam 1973 đuoc đat ten theo ten ong: 2001 Einstein
Cac nha hoa hoc đat ten cua ong cho nguyen to thu 99 trong bang tuan hoan la Einsteini.


Trong van hoa đai chung Einstein tro thanh mot trong nhung danh nhan khoa hoc noi tieng nhat ke tu khi ong cong bo thuyet tuong đoi rong vao nam 1919. Mac du cong chung con it hieu biet ve nhung cong trinh cua ong, Einstein van đuoc cong nhan rong rai va nhan đuoc su tan duong. Trong giai đoan truoc The chien thu hai, to The New Yorker đa đang mot đoan mo ta trong bai bao "The Talk of the Town" cua ho noi rang Einstein noi tieng o My đen noi bi moi nguoi chan lai tren đuong pho vi muon ong giai thich ve "ly thuyet đo". Cuoi cung, ong cung tim ra cach đe giai quyet nhung cau hoi khong ngung. Ong noi voi nhung nguoi co mat: "Xin loi, xin loi! Toi luon luon bi nham lan voi Giao su Einstein."
Einstein la chu đe hoac la nguon cam hung cho nhieu tieu thuyet, phim, vo kich va tac pham am nhac. Ong la mot hinh mau quen thuoc cho nhung mo ta ve cac giao su lo đang; khuon mat bieu cam va kieu toc đac biet cua ong đa bi sao chep va phong đai rong rai. Frederic Golden cua tap chi Time đa viet rang Einstein la "giac mo cua mot hoa si hoat hinh đa tro thanh hien thuc".
Nhieu cau trich dan pho bien cua ong thuong bi ghi sai.


Nhung dau moc trong đoi Cac bai viet Cac bai bao cua Albert Einstein đuoc dung tham khao trong bai nay. Danh sach đay đu cac bai viet cua ong co o Danh sach cac bai bao khoa hoc cua Albert Einstein.


Xem them Cac nha vat ly
Thuyet tuong đoi hep
Thuyet tuong đoi rong
Tat ca cac trang co tua đe chua "Einstein"


Ghi chu Tham khao = Thu muc =


Lien ket ngoai Anhxtanh A. tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Albert Einstein tren Facebook
Albert Einstein, The gioi nhu toi thay. Nha xuat ban Tri Thuc 2005
The gioi nhu toi thay The World as I See It ISBN 978-0806527901
La thu moi tiet lo cuoc song tinh cam cua Einstein M.T. VnExpress 11/7/2006, 09:36 GMT+7 (theo Reuters)
(tieng Anh)

Albert Einstein (German-American physicist) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Albert Einstein Archives, Jerusalem
Bao cao ve Albert Einstein tren FBI
Einstein Online.(tieng Anh) Trang web voi thong tin co ban ve thuyet tuong đoi
Einstein Archives onlineLuu tru ngay 11 thang 8 nam 2011 tai Wayback Machine (tieng Anh) Cac tai lieu luu tru cua Einstein
Works by Albert Einstein (public domain in Canada)
The MacTutor History of Mathematics archive, School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews, Scotland, 1997, truy cap ngay 31 thang 1 nam 2013
Nobelprize.org Biography: Albert Einstein
Cac cong trinh lien quan hoac cua Albert Einstein tren cac thu vien cua thu muc (WorldCat)