Ernesto "Che" Guevara (tieng Tay Ban Nha: [ˈtʃe ɣeˈβaɾa]; 14 thang 6 nam 1928  – 9 thang 10 nam 1967) la mot nha Cach mang theo Chu nghia Marx, bac si, tac gia, lanh đao du kich, nha ngoai giao va nha ly luan quan su nguoi Argentina. La mot nhan vat quan trong cua Cach mang Cuba, hinh anh cach đieu cua ong đa tro thanh mot bieu tuong van hoa phan khang pho bien cua su noi loan va bieu tuong toan cau trong van hoa đai chung.
Khi con la mot sinh vien y khoa tre tuoi, Guevara đa đi du lich khap Nam My va bi cuc đoan hoa boi su ngheo đoi va benh tat ma ong chung kien. Mong muon ngay cang tang cua ong nham giup lat đo nhung gi ong coi la su boc lot tu ban cua Hoa Ky o chau My La Tinh đa thuc đay ong tham gia vao cac cai cach xa hoi cua Guatemala duoi thoi Tong thong Jacobo Arbenz, nguoi cuoi cung đuoc CIA ho tro lat đo theo lenh cua United Fruit Company đa cung co he tu tuong chinh tri cua Guevara. Sau đo tai Thanh pho Mexico, Guevara gap Raul va Fidel Castro, tham gia Phong trao 26 thang 7 cua ho va len đuong toi Cuba tren du thuyen Granma voi y đinh lat đo nha đoc tai đuoc My hau thuan Fulgencio Batista. Guevara nhanh chong tro nen quan trong trong gioi noi day, đuoc thang chuc chi huy thu hai va đong vai tro then chot trong chien dich du kich keo dai 2 nam nham lat đo che đo Batista.
Sau Cach mang Cuba, Guevara đong vai tro chu chot trong chinh phu moi. Cong viec cua ong bao gom viec xem xet cac đon khang cao va xu ban nhung nguoi bi ket an la toi pham chien tranh trong cac toa an cach mang, tien hanh cai cach ruong đat voi tu cach la Bo truong Bo Cong nghiep, giup dan đau mot chien dich xoa mu chu thanh cong tren toan quoc, đong thoi giu chuc Chu tich Ngan hang Quoc gia va giam đoc giang day cho cac luc luong vu trang cua Cuba va đi khap the gioi voi tu cach la nha ngoai giao thay mat cho chu nghia xa hoi Cuba. Nhung vi tri nhu vay cung cho phep ong đong vai tro trung tam trong viec huan luyen luc luong dan quan đay lui Cuoc xam nhap Vinh Con Lon, va đua ten lua đan đao mang đau đan hat nhan cua Lien Xo toi Cuba, truoc cuoc Khung hoang ten lua Cuba nam 1962. Ngoai ra, Guevara con la mot nha van va nguoi viet nhat ky gioi, đa soan mot cuon sach huong dan ve chien tranh du kich co anh huong sau rong, cung voi mot cuon hoi ky ban chay nhat ve cuoc hanh trinh bang mo-to xuyen luc đia thoi tre cua ong. Kinh nghiem va viec nghien cuu Chu nghia Marx–Lenin đa khien ong thua nhan rang su kem phat trien va phu thuoc cua The gioi thu ba la ket qua noi tai cua chu nghia đe quoc, chu nghia thuc dan moi va chu nghia tu ban đoc quyen, voi cac bien phap khac phuc duy nhat la chu nghia quoc te vo san va cach mang the gioi. Guevara roi Cuba vao nam 1965 đe thuc đay cac cuoc cach mang luc đia tren khap chau Phi va Nam My, lan đau tien khong thanh cong o Congo-Kinshasa va sau đo la o Bolivia, noi ong bi luc luong Bolivia do CIA ho tro bat giu va bi xu tu ngay sau đo.
Guevara vua la mot nhan vat lich su đuoc ton kinh vua bi chui rua, bi phan cuc trong tri tuong tuong cua tap the trong vo so tieu su, hoi ky, tieu luan, phim tai lieu, bai hat va phim. Do nhan thuc đuoc su tu đao cua minh, nhung loi keu goi đay chat tho ve đau tranh giai cap va mong muon tao ra y thuc ve mot "con nguoi moi" đuoc thuc đay boi cac đong co đao đuc hon la vat chat, Guevara đa phat trien thanh mot bieu tuong tinh tuy cua nhieu phong trao canh ta khac nhau. Nguoc lai, nhung nguoi chi trich ong thuoc chinh tri canh huu cao buoc ong co vu chu nghia đoc tai va ung ho bao luc chong lai cac đoi thu chinh tri cua minh. Bat chap nhung bat đong ve di san cua ong, Time đa vinh danh ong la mot trong 100 nguoi co anh huong nhat the ky XX, trong khi mot buc anh cua Alberto Korda ve ong, co tua đe Guerrillero Heroico, đuoc Vien Nghe thuat Maryland coi la "buc anh noi tieng nhat the gioi".


Đau đoi Ernesto Guevara chao đoi ngay 14 thang 6 nam 1928, tai Rosario, Argentina. Tuy ten khai sinh cua ong la "Ernesto Guevara", song đoi khi cung đi kem voi cac ten phu nhu "de la Serna" va/hoac "Lynch". Ong la con ca trong so 5 nguoi con cua mot gia đinh Argentina thuong luu mang goc gac Tay Ban Nha va Ireland, co bo la Ernesto Guevara Lynch va me la Celia de la Serna y Llosa. Hai nhan vat noi bat o the ky 18 cung chung huyet thong voi Guevera la Luis Maria Peralta, mot đia chu nguoi Tay Ban Nha lap nghiep o California, va Patrick Lynch, mot luu dan Ireland di cu toi Thuoc đia Rio de la Plata. Cha ong co nhac đen tinh tinh "boc chop" cua Che nhu sau: "đieu noi bat truoc tat đo la dong mau noi loan cua dan toc Ireland chay trong huyet quan cua con trai toi".
Ernestito (biet danh hoi nho cua Guevara) đa phat trien "noi cam thong đoi voi nguoi ngheo" tu rat som. Sinh thanh trong mot gia đinh ta khuynh, ong tu nho đa đuoc phoi bay voi cac luong tu tuong chinh tri đa chieu. Cha ong la nguoi ung ho nhiet thanh phe Cong hoa trong cuoc Noi chien Tay Ban Nha, thuong xuyen tiep đai cac vi cuu chien binh o tu gia. Luc thieu thoi, ong tung du đinh theo nghe ban hoa pham tru sau, tham chi tung dung mot phong lab nho trong ga-ra đe thi nghiem va san xuat hop chat tan-lindan duoi nhan hieu Vendaval, song khong lau sau phai tu bo vi bi di ung hen suyen đoi voi hoa chat.
Bat chap nhieu con hen suyen cap tinh anh huong đen ong trong suot cuoc đoi, ong van la mot van đong vien xuat sac, thich boi loi, bong đa, choi gon va ban sung, đong thoi tro thanh mot tay đua xe đap "khong biet met moi". Ong la mot cau thu cuong nhiet cua đoi bong bau duc, va choi o vi tri fly-half cho Club Universitario de Buenos Aires. Viec choi bong bau duc đa mang lai cho ong biet danh "Fuser"—viet tat cua El Furibundo (manh me) va ho cua me ong, de la Serna—vi phong cach choi nang no cua ong.


= So thich tri tue va van chuong =
Guevara hoc co vua tu cha minh va bat đau tham gia cac giai đau đia phuong o tuoi 12. Trong thoi nien thieu va trong suot cuoc đoi, ong đam me tho ca, đac biet la tho cua Pablo Neruda, John Keats, Antonio Machado, Federico Garcia Lorca, Gabriela Mistral, Cesar Vallejo va Walt Whitman. He could also recite Rudyard Kipling's If— and Jose Hernandez's Martin Fierro by heart. Ong cung co the đoc thuoc long bai "Ne—" cua Rudyard Kipling va "Martin Fierro" cua Jose Hernandez. Ngoi nha cua Guevara chua hon 3.000 cuon sach, đieu nay cho phep Guevara tro thanh mot đoc gia nhiet tinh va chiet trung, voi nhung moi quan tam bao gom Karl Marx, William Faulkner, Andre Gide, Emilio Salgari va Jules Verne.[38] Ngoai ra, ong con thich cac tac pham cua Jawaharlal Nehru, Franz Kafka, Albert Camus, Vladimir Lenin va Jean-Paul Sartre; cung nhu Anatole France, Friedrich Engels, H. G. Wells, va Robert Frost.
Khi lon len, ong bat đau quan tam đen cac nha van My La Tinh Horacio Quiroga, Ciro Alegria, Jorge Icaza, Ruben Dario va Miguel Asturias. Nhieu y tuong cua cac tac gia nay đuoc ong liet ke vao so viet tay cua minh ve cac khai niem, đinh nghia va triet ly cua nhung tri thuc co anh huong. Chung bao gom viec soan thao cac ban phac thao phan tich ve Đuc Phat va Aristotle, cung voi viec xem xet Bertrand Russell ve tinh yeu va long yeu nuoc, Jack London ve xa hoi, va Nietzsche ve y tuong cua cai chet. Nhung y tuong cua Sigmund Freud đa me hoac ong khi ong trich dan ve nhieu chu đe khac nhau, tu nhung giac mo va ham muon tinh duc đen long tu ai va phuc cam Oedipus. Cac mon hoc yeu thich cua ong o truong bao gom triet hoc, toan hoc, ky thuat, khoa hoc chinh tri, xa hoi hoc, lich su va khao co hoc. Mot "bao cao tieu su va tinh cach" cua CIA, đe ngay 13 thang 2 nam 1958 va đuoc giai mat nhieu thap ky sau đo, đa luu y đen pham vi quan tam va tri tue hoc thuat cua Guevara - mo ta ong la "đoc kha tot", đong thoi noi them rang "Che kha tri tue neu so voi mot nguoi La Tinh".


= Thuc hien hanh trinh bang xe mo-to =

Nam 1948, Guevara vao Đai hoc Buenos Aires đe hoc y khoa. "Niem khao khat kham pha the gioi" đa khien ong xen ke viec theo đuoi thoi đai hoc cua minh voi hai cuoc hanh trinh dai đa thay đoi can ban cach ong nhin nhan ban than va đieu kien kinh te đuong thoi o My La Tinh. Chuyen tham hiem đau tien, vao nam 1950, la chuyen đi mot minh dai 4.500 km (2.800 dam) qua cac tinh nong thon phia Bac cua Argentina tren chiec xe đap co lap mot đong co nho. Guevara sau đo danh 6 thang lam y ta tren cac tau cho hang va tau cho dau cua Argentina tren bien. Chuyen tham hiem thu hai cua ong, vao nam 1951, la mot chuyen đi bang mo to xuyen luc đia keo dai 9 thang, voi đoan đuong 8.000 km (5.000 dam) qua mot phan Nam My. Ve sau, ong đa nghi hoc mot nam đe bat tay voi nguoi ban cua minh, Alberto Granado, voi muc tieu cuoi cung la danh vai tuan lam tinh nguyen vien tai khu danh cho nguoi cui San Pablo o Peru, ben bo song Amazon.

O Chile, Guevara tuc gian truoc đieu kien lam viec cua nhung nguoi tho mo tai mo đong Chuquicamata o Anaconda, cam đong truoc cuoc gap go qua đem cua anh o hoang mac Atacama voi mot cap vo chong cong san bi đan ap, nhung nguoi tham chi con khong so huu mot chiec chan, mo ta ho la "nhung nan nhan bang xuong bang thit run ray duoi su boc lot cua chu nghia tu ban". Tren đuong toi Machu Picchu, ong choang vang truoc canh ngheo đoi khung khiep o cac vung nong thon heo lanh, noi nong dan canh tac tren nhung manh đat nho thuoc so huu cua cac đia chu giau co. Sau đo trong cuoc hanh trinh cua minh, Guevara đac biet an tuong truoc tinh ban than thiet giua nhung nguoi song o thuoc đia cua nguoi cui, ong noi rang, "Nhung hinh thuc đoan ket va long trung thanh cao nhat cua con nguoi nay sinh giua nhung nguoi co đon va tuyet vong nhu vay". Guevara đa su dung nhung ghi chu ghi lai trong chuyen đi nay đe viet mot bai tuong thuat (khong đuoc xuat ban cho đen nam 1995), co tua đe The Motorcycle Diaries, sau nay tro thanh sach ban chay nhat cua New York Times, va đuoc chuyen the thanh phim cung ten nam 2004.

Cuoc hanh trinh đa đua Guevara qua Argentina, Chile, Peru, Ecuador, Colombia, Venezuela, Panama va Miami, Florida trong 20 ngay, truoc khi tro ve que nha o Buenos Aires. Đen cuoi chuyen đi, ong coi Chau My La Tinh khong phai la mot tap hop cac quoc gia rieng biet ma la mot thuc the duy nhat can mot chien luoc giai phong toan luc đia. Quan niem cua ong ve mot Chau My Tay Ban Nha thong nhat, khong bien gioi, chia se di san chung cua nguoi La Tinh la chu đe đuoc tai hien noi bat trong cac hoat đong cach mang sau nay cua ong. Khi tro ve Argentina, ong hoan thanh viec hoc va nhan bang y khoa vao thang 6 nam 1953.
Guevara sau đo nhan xet rang, trong nhung chuyen du lich o Chau My La Tinh, ong đa "tiep xuc gan gui voi ngheo đoi va benh tat" cung voi viec "khong the chua tri cho mot đua tre vi thieu tien" va "su choang vang do lien tuc bi đoi va bi trung phat" khien nguoi cha "chap nhan viec mat con trai nhu mot tai nan khong đang ke". Guevara ke lai nhung kinh nghiem nay đa thuyet phuc ong rang đe "giup đo nhung nguoi nay", ong can phai roi bo linh vuc y hoc va xem xet linh vuc chinh tri ve đau tranh vu trang.


Hoat đong chinh tri ban đau = Hoat đong o Guatemala =

Ernesto Guevara chi o Guatemala hon 9 thang. Vao ngay 7 thang 7 nam 1953, Guevara lai len đuong đen Bolivia, Peru, Ecuador, Panama, Costa Rica, Nicaragua, Honduras va El Salvador. Vao ngay 10 thang 12 nam 1953, truoc khi len đuong đen Guatemala, Guevara đa gui mot la thu cho di Beatriz cua minh tu San Jose, Costa Rica. Trong buc thu Guevara noi ve viec vuot qua quyen thong tri cua United Fruit Company, mot hanh trinh thuyet phuc ong rang he thong tu ban chu nghia cua cong ty nay gay bat loi cho nguoi dan binh thuong. Ong su dung giong đieu hung han đe khien nhung nguoi than bao thu hon cua minh so hai, va buc thu ket thuc bang viec Guevara tuyen the truoc hinh anh cua Joseph Stalin vua moi qua đoi, se khong nghi ngoi cho đen khi nhung "con bach tuoc nay bi tieu diet". Cuoi thang đo, Guevara đen Guatemala, noi Tong thong Jacobo Arbenz đung đau mot chinh phu đuoc bau cu dan chu, thong qua cai cach ruong đat va cac sang kien khac, đang co gang cham dut he thong nong nghiep Latifundium. Đe thuc hien đuoc đieu nay, Tong thong Arbenz đa ban hanh mot chuong trinh cai cach ruong đat lon, trong đo tat ca cac phan đat đai rong lon chua đuoc canh tac se đuoc phan phoi lai cho nong dan khong co đat. Chu so huu đat lon nhat va bi anh huong nhieu nhat boi cai cach la United Fruit Company, tu đo chinh phu Arbenz đa lay hon 225.000 mau Anh (91.000 ha) đat hoang hoa. Hai long voi huong đi ma đat nuoc đang huong toi, Guevara quyet đinh sinh song o Guatemala đe "hoan thien ban than va hoan thanh bat cu đieu gi can thiet đe tro thanh mot nha cach mang thuc su".

Tai Thanh pho Guatemala, Guevara đa tim đen Hilda Gadea Acosta, mot nha kinh te nguoi Peru, nguoi co moi quan he tot ve mat chinh tri voi tu cach la thanh vien cua phe canh ta, Alianza Popular Revolucionaria Americana (APRA). Co gioi thieu Guevara voi mot so quan chuc cap cao trong chinh phu Arbenz. Guevara sau đo thiet lap lien lac voi mot nhom nguoi Cuba luu vong co lien he voi Fidel Castro thong qua cuoc tan cong ngay 26 thang 7 nam 1953 vao Doanh trai Moncada o Santiago de Cuba. Trong thoi gian nay, ong co đuoc biet danh noi tieng do thuong xuyen su dung cach dien đat che cua nguoi Argentina (mot dau hieu dien ngon đa muc đich, giong nhu am tiet "eh" trong tieng Anh Canada). Trong thoi gian o Guatemala, Guevara đuoc nhung nguoi luu vong Trung My khac tiep đon, mot trong so ho co Helena Leiva de Holst, đa cung cap thuc an va cho o cho ong, đa thao luan ve chuyen đi cua co đe nghien cuu chu nghia Mac o Nga va Trung Quoc,[61] va Guevara đa danh tang bai tho "Invitacion al camino".
Vao thang 5 nam 1954, mot con tau cho vu khi bo binh va phao hang nhe đuoc Cong hoa Xa hoi chu nghia Tiep Khac gui đen cho chinh phu Arbenz va đen Puerto Barrios. Ket qua la, chinh phu Hoa Ky — tu nam 1953 đa đuoc Tong thong Eisenhower giao nhiem vu loai bo Arbenz khoi quyen luc trong chien dich nhieu mat cua CIA co mat danh la PBSuccess — đa phan ung bang cach tan cong Guatemala thong qua tuyen truyen chong Arbenz qua đai phat thanh va truyen đon tha tren khong, va bat đau nem bom bang may bay khong ro nhan hieu. Hoa Ky cung tai tro cho mot luc luong vu trang gom hang tram nguoi ti nan Guatemala chong Arbenz va linh đanh thue do Carlos Castillo Armas đung đau đe giup loai bo chinh phu Arbenz. Vao ngay 27 thang 6, Arbenz quyet đinh tu chuc. Đieu nay cho phep Armas va luc luong đuoc CIA ho tro cua ong tien vao Thanh pho Guatemala va thanh lap chinh quyen quan su, bau Armas lam tong thong vao ngay 7 thang 7. Che đo Armas sau đo cung co quyen luc bang cach vay bat va xu tu nhung nguoi bi nghi ngo la cong san, đong thoi đe bep cac lien đoan lao đong tung phat trien manh me truoc đo[68] va đao nguoc cac cai cach nong nghiep truoc đay.
Guevara hao huc chien đau thay mat Arbenz va tham gia luc luong dan quan vu trang do thanh nien cong san to chuc vi muc đich đo. Tuy nhien, that vong vi nhom đo khong hoat đong, Guevara som quay tro lai nhiem vu y te. Sau cuoc đao chinh, ong lai tinh nguyen chien đau, nhung ngay sau đo, Arbenz đa an nau trong đai su quan Mexico va yeu cau nhung nguoi nuoc ngoai ung ho minh roi khoi Guatemala. Nhung loi keu goi phan khang lien tuc cua Guevara đa đuoc nhung nguoi ung ho cuoc đao chinh ghi nhan va ong bi ket toi giet nguoi. Sau khi Gadea bi bat, Guevara tim kiem su bao ve ben trong lanh su quan Argentina, noi ong o lai cho đen khi nhan đuoc giay thong hanh an toan vai tuan sau đo va len đuong đen Mexico.
Viec lat đo che đo Arbenz va thanh lap che đo đoc tai canh huu Armas đa cung co quan điem cua Guevara ve Hoa Ky nhu mot cuong quoc đe quoc phan đoi va co gang tieu diet bat ky chinh phu nao tim cach khac phuc tinh trang bat binh đang kinh te xa hoi đac huu o My La Tinh va cac nuoc đang phat trien khac. Khi noi ve cuoc đao chinh, Guevara noi:

"Nen dan chu cach mang My Latinh cuoi cung - cua Jacobo Arbenz - đa that bai do su xam luoc lanh lung co tinh toan truoc cua Hoa Ky. Nguoi đung đau ro rang cua no la Ngoai truong John Foster Dulles, mot nguoi đan ong, thong qua mot su trung hop hiem hoi, cung la co đong va luat su cua United Fruit Company."

Niem tin cua Guevara cung co rang chu nghia Marx, đat đuoc thong qua đau tranh vu trang va đuoc quan chung co vu trang bao ve, la cach duy nhat đe khac phuc nhung tinh trang đo. Gadea sau đo đa viet, "Chinh Guatemala cuoi cung đa thuyet phuc đuoc ong ay ve su can thiet cua đau tranh vu trang va chu đong chong lai chu nghia đe quoc. Vao thoi điem ong ay roi đi, ong ay đa chac chan ve đieu nay".


= Luu vong o Mexico =

Guevara đen Thanh pho Mexico vao ngay 21 thang 9 nam 1954, va lam viec tai khoa di ung cua Benh vien Đa khoa va Benh vien Infantil de Mexico. Ngoai ra, ong con giang day ve y hoc tai Khoa Y thuoc Đai hoc Tu tri Quoc gia Mexico va lam phong vien anh tin tuc cho Thong tan xa Latina. Nguoi vo đau tien cua ong, Hilda, ghi lai trong cuon hoi ky "My Life with Che" rang trong mot thoi gian, Guevara đa can nhac viec đi lam bac si o Chau Phi va ong tiep tuc gap rac roi sau sac boi su ngheo đoi xung quanh minh. Trong mot truong hop, Hilda mo ta noi am anh cua Guevara voi mot ba tho giat lon tuoi ma ong đang đieu tri, nhan xet rang ong coi ba ay la "đai dien cua tang lop bi lang quen va bi boc lot nhat". Hilda sau đo đa tim thay mot bai tho ma Che đa viet tang ba lao, trong đo co "loi hua đau tranh vi mot the gioi tot đep hon, vi mot cuoc song tot đep hon cho tat ca nhung nguoi ngheo va bi boc lot".
Trong thoi gian nay, ong noi lai tinh ban voi Nico Lopez va nhung nguoi Cuba luu vong khac ma ong đa gap o Guatemala. Vao thang 6 nam 1955, Lopez gioi thieu ong voi Raul Castro, nguoi sau đo đa gioi thieu ong voi anh trai minh, Fidel Castro, nha lanh đao cach mang, nguoi đa thanh lap Phong trao 26 thang 7 va hien đang am muu lat đo che đo đoc tai cua Fulgencio Batista. Trong cuoc tro chuyen dai voi Fidel vao đem gap go đau tien, Guevara ket luan rang ly tuong cua nguoi Cuba chinh la ly tuong ma ong đa tim kiem va truoc binh minh ong đa đang ky lam thanh vien cua Phong trao 26 thang 7. Bat chap "tinh cach trai nguoc nhau" cua ho, tu thoi điem nay Che va Fidel bat đau nuoi duong đieu ma nguoi viet tieu su kep Simon Reid-Henry coi la "tinh ban mang tinh cach mang se thay đoi the gioi", do ho cung cam ket chong chu nghia đe quoc.
Vao thoi điem nay trong cuoc đoi Guevara, ong cho rang cac tap đoan do Hoa Ky kiem soat đa thiet lap va ung ho cac che đo đan ap tren khap the gioi. Theo quan điem nay, ong coi Batista la "con roi cua My can bi cat day". Mac du du đinh tro thanh bac si chien đau cua nhom nhung Guevara van tham gia huan luyen quan su cung cac thanh vien cua Phong trao. Phan quan trong cua qua trinh huan luyen lien quan đen viec hoc cac chien thuat đanh va rut lui trong chien tranh du kich. Guevara va nhung nguoi khac đa trai qua nhung cuoc hanh quan gian kho keo dai 15 gio vuot nui, vuot song va xuyen qua nhung bui cay ram rap, hoc hoi va hoan thien cac quy trinh phuc kich va rut lui nhanh chong. Ngay tu đau Guevara đa la "hoc tro uu tu" cua huan luyen vien Alberto Bayo trong so nhung nguoi đang đuoc huan luyen, đat điem cao nhat trong tat ca cac bai kiem tra đuoc đua ra. Cuoi khoa hoc, ong đuoc Tuong Bayo goi la "nguoi du kich gioi nhat trong so ho".
Guevara sau đo ket hon voi Hilda o Mexico vao thang 9 nam 1955, truoc khi bat tay vao ke hoach ho tro giai phong Cuba.


Cach mang Cuba = Cuoc xam nhap Granma =


= Vai tro la nguoi chi huy =


= Cuoc tan cong cuoi cung =


Chien đau Thang 4 nam 1956, ong bat đau đuoc huan luyen quan su cung voi nhung nguoi Cuba khac va đuoc đanh gia la mot trong nhung hoc vien xuat sac nhat.
Hai thang sau, ngay 24 thang 6, Che va Fidel cung nhung nguoi Cuba luu vong khac đa bi chinh quyen Mexico bat giu va giam tai nha tu Miguel Schultz. Ngay 31 thang 7 ho ra tu va lai tiep tuc khoa huan luyen.
Ngay 25 thang 11 nam 1956 cung voi 82 nguoi khac vuot bien tro ve Cuba tren con tau Granma (la tu viet tat cua Grandmother — ba) voi tu cach la mot thanh vien trong Tong tham muu cua quan du kich. Ngay 2 thang 12 ho đa bi mat đo bo len hon đao Cuba.


= Chien tranh du kich =
Sau khi đo bo vao đao quoc Cuba, quan du kich đa su dung nghe thuat chien tranh du kich, phat đong nhieu cuoc chien nhu: tran Algeria del Pio (21 thanh vien bi tu tran) chiem giu đuoc trai La Plata, tran Arroyo del Infierno, El Uvero... Nho su dung chien tranh du kich nen chi voi luc luong it nhung ho van gianh nhieu chien thang quan trong nhu vao thang 6 nam 1958, 320 quan cach mang đa phai chong lai 1 van quan chinh quy cua che đo Batista. Cuoc chien ket thuc, chinh quyen van khong tieu diet đuoc quan cach mang.
Ngay 21 thang 7 nam 1957, Che đuoc Fidel Castro thang ham Thieu ta truoc ca Raul Castro va Juan Almeida va giao trach nhiem thanh lap Đoi quan so 4 cua quan noi day. Chi mot thang sau đo, Che đa lanh đao quan cua minh chien thang tai tran El Hombrito (ngay 30 thang 8).


= Tran đanh quyet đinh =
Thang 8 nam 1958 Che Guevara va Camilo Cienfuesgos lanh đao cac đoi quan cua minh bat đau phat đong "cuoc xam chiem" tu phia tay đao quoc. Ho đa hanh quan chang đuong 554 km trong 47 ngay voi quan dung ngheo nan, chu yeu la đi bo. Theo mot hiep uoc sau đo, giua cac luc luong, Che thong nhat chi huy cac nhom quan chong che đo Batista. Quan noi day bat đau tan cong vao Santa Clara, trung tam kinh te, đau moi giao thong quan trong. Ngay 31 thang 8 nam 1958 quan noi day chiem đuoc Santa Clara lam cho che đo Batista nhanh chong đi vao cho diet vong. Batista phai chay tron ra nuoc ngoai, bat đau cuoc song luu vong.
Ngay 4 thang 1 nam 1959 Che cung voi nhung chi huy quan noi day khac tien vao La Habana tren vi the cua nhung nguoi chien thang.


Tham gia chinh quyen Chinh quyen moi cua quan cach mang đuoc thanh lap, Che la mot trong bo ba lanh đao gom (Che, Fidel Castro va Raul Castro) cua đat nuoc nay. Sau nhung đong gop cua minh cho đao quoc nay, Che đuoc trao quyen cong dan Cuba. Ngay 8 thang 10 nam 1959 Che đuoc bo nhiem giu chuc Truong ban Nong nghiep cua Vien Cai cach ruong đat quoc gia. Voi cuong vi nay, Che đa ra quyet đinh tich thu toan bo ruong đat tu huu. Ngay 26 thang 11 đuoc bo nhiem giu chuc Chu tich Ngan hang quoc gia.
Tuy nhien, co ve đay khong phai la mot vi tri thich hop voi ong, boi Che rat coi thuong đong tien, va ong the hien đieu nay bang cach ky tren cac to tien moi chi voi bi danh cua minh.
Thang 4 nam 1960 Che kiem nhiem them chuc chi huy Ban huan luyen luc luong vu trang cach mang. Thang 2 nam 1961 đuoc bau lam Bo truong Bo Cong nghiep, Che đa ra quyet đinh đat hang tram cong ty quoc doanh duoi quyen kiem soat cua Trung uong. Voi nhiem vu nay, ong thuong xuyen đi khap the gioi tren cuong vi la mot đai dien cua Cuba.
Thoi gian nay xay ra nhieu su kien anh huong toi Cuba nhu su kien Vinh Con Lon, Hoa Ky cam van, khung hoang ten lua, khung hoang ngoai giao... Qua Khung hoang ten lua Cuba Guevara cang tin tuong la hai sieu cuong the gioi (Hoa Ky va Lien Xo) đa coi Cuba nhu la noi mac ca trong chien luoc toan cau cua ho, ong tin rang hanh đong xuong thang cua Lien Xo cho thay nuoc nay khong san long mao hiem đe tro giup cho cach mang cac nuoc My Latinh. Sau đo ong len an Lien Xo hau nhu thuong truc nhu ong đa lam đoi voi Hoa Ky. Bai dien van phat bieu cua ong tai Algerie ngay 25 thang 2 nam 1965 chi trich Lien Xo đa khong giup đo đu tich cuc cho cuoc đau tranh giai phong nhan dan bi ap buc tren the gioi.


Tiep tuc chien đau Đam đuong cuong vi Chu tich Ngan hang Nha nuoc va Bo truong Cong nghiep trong chinh phu cach mang Cuba, Che luon keu goi xay dung xa hoi moi, noi con nguoi moi biet song vi moi nguoi, vi chu nghia quoc te.
Thang 3 nam 1963, mac du bi benh hen hanh ha tu nho, Che quyet đinh tu nhiem moi cuong vi ke ca quyen cong dan Cuba đe len đuong thuc hien mong muon tiep tuc đuoc cong hien cho su nghiep tranh đau gianh tu do cua cac dan toc bi ap buc. Ong tu biet vo con đe len đuong tiep tuc cuoc cach mang giai phong My Latinh, đe "Tao ra mot, hai, ba va rat nhieu Viet Nam" - nhu loi ong noi- vao thoi khac cuoc chien tranh chong My o Viet Nam buoc sang giai đoan quyet liet.
Quyet đinh ra đi đuoc đua ra vao đung luc con đuong cong danh đang rong mo đoi voi Che khien du luan khong khoi ho nghi co nhung khuat tat. Đa khong it y kien cho rang: đang sau su ra đi đo co su ep buoc khien cuong cua 2 anh em nha Castro... Tuy nhien, trong buc thu gui Chu tich Fidel ma sau đuoc chinh Fidel đoc trong buoi le thanh lap Đang Cong san Cuba, Che đa noi ro viec ong thoi giu cuong vi lanh đao la hoan toan tu nguyen, the theo tieng goi cua trai tim yeu tu do, khao khat hoa binh va cong hien cho su nghiep cach mang, cho su nghiep giai phong loai nguoi khoi ap buc va bat cong. Thu viet:

Toi cam thay đa hoan thanh phan nghia vu cua minh lien quan đen cach mang Cuba tren lanh tho Cuba va toi xin tu biet anh, tu biet cac đong chi, tu biet nhan dan cua anh, ma cung đa tro thanh cua toi. Toi chinh thuc tu bo moi chuc vu trong ban lanh đao đang, chuc bo truong, cap bac tu lenh, tu cach la nguoi Cuba...
Nhung mien đat khac tren the gioi đang đoi hoi suc luc khiem ton cua toi... Toi đe lai mot đat nuoc đa chap nhan toi nhu mot nguoi con... Tren nhung chien truong khac toi se mang theo niem tin ma anh đa vun đap cho toi, mang theo tinh than cach mang cua nhan dan toi, mang theo y chi thuc hien nghia vu quan trong nhat: chien đau chong lai chu nghia đe quoc o bat ky noi nao...
Du đen bat cu đau, toi cung se cam nhan trach nhiem cua mot nguoi cach mang Cuba va se hanh đong nhu vay...
Hen đen ngay toan thang. To quoc hay la chet!"
Đau thang 4 nam 1963, Che cung mot so nguoi khac roi Cuba đi Congo. Tai đay, sau nhung du đinh khong thanh, ho đa rut đi (thang 11 nam 1965). Thang 3 nam 1966 Che đen Praha (Tiep Khac), roi bi mat tro ve Cuba (thang 7 nam 1966) len ke hoach cho chien dich Bolivia.
Đau thang 10 nam 1967, Che va mot so chien huu dung thong hanh gia đe đen La Paz (thu đo cua Bolivia). Tu La Paz ho bi mat vao rung thanh lap mot nhom du kich quan, voi muc đich tao nen mot hat nhan đau tranh thi điem nham giai phong ca chau My Latinh. Sau 11 thang hoat đong ( tung chi tiet hoat đong đuoc Che ghi lai trong nhat ky ma sau nay đuoc pho bien rong rai voi ten "Nhat ky cua Che Guevara tai Bolivia"), dan dan to chuc cua ong bi bai lo va cuoi cung that bai.
Voi chien thuat phuc kich, to chuc cua Che đa gianh thang loi trong mot so tran đanh nho. Nhung do co phan tu noi phan, can cu va hoat đong cua to chuc bi phat hien. Đe tranh su truy quet cua ke đich, to chuc quyet đinh chuyen can cu. Nhung to chuc cua ong bi co lap. Moi nguoi bi thieu luong thuc tram trong va mang benh tat. Chinh ong bi con suyen la can benh co huu hanh ha moi luc mot nguy ngap vi thieu thuoc men. Ca nhom phai giet ngua, lua la phuong tien tai quan trong rung, đe an. Cac đong chi than can ben ong dan dan bi tu tran. Cuoi cung, ong bi bat ngay 7 thang 10 nam 1967 trong tinh trang bi thuong o chan, sau mot cuoc giao tranh trong luc ong va cac chien huu đang tim đuong thoat ra khoi rung o vung Quebrada del Yuro. Ong tham chi khong the tu sat: khau carbine cua ong đa bi mot loat đan phao ban nat. Ong bi giam giu suot đem tai ngoi truong trong lang. Trong tinh trang tuyet vong, Che van giu vung niem tin ve tinh đung đan cua su nghiep ma ong theo đuoi.


Bi xu tu Cuoi gio sang ngay 9 thang 10, tong thong Bolovia Rene Barrientos ra lenh xu tu Che Guevara. Lenh đuoc gui đen đon vi Cac nhiem vu đac biet cua CIA  đang giu Che, mac du chinh phu My mong muon đua Che đen Panama đe tiep truc tra hoi. Mot trung si 27 tuoi cua quan đoi Bolivia, Mario Teran, trong tinh trang ngat nguong say ruou, đa tinh nguyen thuc hien vu hanh quyet, voi li do co ba nguoi ban cung đon vi va cung ten Mario đa bi chet vai ngay truoc đo trong cuoc đung đo voi luc luong du kich cua Che.
Ong bi hanh quyet ngay 9 thang 10 nam 1967. Theo Felix Rodriguez, mot trong cac điep vien CIA o Bolivia đa phat hien can cu cua quan du kich va ra lenh tu hinh cac chien si cach mang thi Che Guevara, luc đo đa bi thuong va ao quan rach nat..
Đe lam cho cac vet thuong do đan co ve khop voi cau chuyen chinh thuc cong bo, Felix Rodriguez đa lenh cho nguoi xa thu ngam ban can than đe cac vet thuong nay trong giong nhu the Che đa bi giet trong mot cuoc cham sung voi quan đoi Bolivia, va nhu vay se giup che giau vu am sat bi mat. Sau đo ho con chat đi mot ban tay cua Che.. Đai uy Gary Prado, chi huy luc luong quan đoi Bolivia đa bat song Guevara cho rang, ly do ma Barrientos muon xu tu Guevara ngay lap tuc vi lo so Guevara co the thoat khoi nha tu, cung nhu khong can mot phien toa xu cong khai noi cac đoi thu chinh tri co the tan dung.
Khoang 30 phut truoc khi Guevara bi giet, Felix Rodriguez đa co gang hoi Che ve tung tich cua nhung chien binh du kich khac hien đang lan tron, nhung Guevara tiep tuc giu im lang. Rodriguez, đuoc ho tro boi mot vai nguoi linh Bolivia, đa giup Guevara đung day va đua ra ngoai tup leu truoc nhung nguoi linh Bolivia khac. Felix Rodriguez chup anh voi Guevara, khi mot nguoi linh khac chup anh Rodriguez cung nhung nguoi linh khac đung ben canh Guevara. Sau đo, Rodriguez noi voi Guevara rang ong se bi hanh quyet. Mot luc sau, mot trong nhung nguoi linh Bolivia canh giu Che Guevara hoi lieu ong co nghi ve su bat tu cua minh khong. "Khong", Che ay tra loi, "Toi đang nghi ve su bat tu cua cuoc cach mang".
Vai phut sau, trung si Teran buoc vao tup leu đe ban anh ta, sau đo Guevara đuoc cho la đa đung day va noi voi Teran nhung loi cuoi cung cua minh: "Tao biet may đen đe giet tao. Cu ban đi, đo hen, cung lam chung may chi giet đuoc mot con nguoi thoi". Teran do du, roi chia khau carbine M2 no sung, trung vao tay va chan Che Guevara. Sau đo, khi Guevara quan quai tren mat đat, duong nhu đa can vao mot co tay cua minh đe khong bat len tieng keu, Teran đa ban mot phat khac, khien Che bi thuong nang o nguc. Guevara đuoc tuyen bo la đa chet luc 1:10 chieu gio đia phuong theo Rodriguez. Tong cong, Guevara đa bi Teran ban chin phat. Bao gom nam vien đan vao chan, vai va canh tay phai, vao nguc va co hong moi cho mot vien.
Sau vu hanh hinh, hinh anh ong nam bat đong, đoi mat van mo to - con am anh tam tri hang trieu nguoi. Trong buoi le tuong niem o Rosario, que huong noi ong ra đoi, linh muc Hernan Benitez đa noi: "Hai phan ba nhan loai bi ap buc bi chan đong vi cai chet cua Che. Mot phan ba con lai thuoc ve Che hoan toan. Che đa đon nhan cai chet voi tat ca đac trung cua nhung anh hung than thoai, nhung nguoi song mai trong luong tam nhan loai..." Ban tay nay sau đo đuoc gui cho lanh đao Cuba Fidel Castro nham uy hiep ong. Mot nhan vien CIA con cat mot lon toc va lay đi mot so ki vat cua ong (cuoi nam 2007, lon toc đuoc ban đau gia hon 100 ngan USD, trong khi lon toc cua co Tong thong My Abraham Lincoln truoc đay chi đau gia đuoc 25.000 USD)
Chinh quyen Barrientos chon giau xac ong, va mai đen ba muoi nam sau, vao ngay 17 thang 10 nam 1997, hai cot ong cung bay nguoi khac tai mot ngoi mo tap the khong đuoc đanh dau moi đuoc khai quat va tim thay, mang ve Cuba va mai tang tai Santa Clara, noi ong đa lap chien cong lon o đo, quyet đinh su thanh cong cua Cach mang Cuba.
Nguyen nhan dan đen su that bai cua chien dich Bolivia chinh boi:

To chuc cua Che chua đuoc nhan dan Bolivia luc đo tin tuong ung ho; chinh quyen Cuba hau thuan triet đe; chua thuc su lien ket đuoc cac cuoc đau tranh
Luc luong yeu, trang bi tho so, chua co chien luoc va sach luoc đung đan phu hop, trong khi ke thu manh, lon
Thoi co chua chin muoi đe cach mang dien ra rong khap va thanh cong.
Mac du that bai, ten tuoi va anh huong cua Che moi ngay mot lan rong khap chau My Latinh va ca the gioi. Ong đa tro thanh mot bieu tuong cua su đau tranh, cua tinh nhan ai, hy sinh than minh chong lai ap buc va ngheo đoi đe đem lai su cong bang cho moi nguoi. Co nguoi vi ong nhu Don Quijote (Đong Kihote) chien đau vi nguoi bi ap buc. Trong tai lieu đuoc giai mat gan đay gui Tong thong My luc bay gio la Lyndon B. Johnson, co van cao cap Walt Rostow đa goi quyet đinh giet hai Che la "ngu xuan". Nhieu nha nghien cuu khac cung thua nhan sai lam lon cua My la đa cho luu hanh buc hinh Che Guevara sau khi ong bi giet, no khien cho nguoi ta lien tuong toi "hinh anh Gie-su chiu nan" vi đuc tin cua minh.
Hoc gia phuong Tay - Ariel Dorfman đa viet: "Đoi voi nhung con nguoi khong bao gio theo buoc Che, bi chim đam trong the gioi đay hoai nghi yem the, su tu tu tu loi va nen cong nghiep tieu thu đien cuong nay, con co gi hap dan hon thai đo khinh bac cua Che đoi voi nhung tien nghi vat chat va nhung ham muon tam thuong. Co the noi rang, đo la pham chat rieng biet đoc đao cua Che va khong the co ban sao thu hai cua ong trong the gioi nay, đay la đieu khien ong tro nen cuc ky quyen ru".


Gia đinh Cuoc hon nhan đau tien cua Che la voi Hilda Gadea. Hon le đuoc to chuc ngay 18 thang 8 nam 1955, luc đo Hilda đang mang thai. Ngay 15 thang 2 nam 1956 đua con đau long chao đoi, đuoc đat ten la Hilda Beatriz. Cuoc hon nhan ton tai chua đen 4 nam, thang 1 nam 1959 hai nguoi ly hon.
Thang 6 nam 1959, Che ket hon cung Aleida March, mot nu chien si cach mang cung hoat đong o Cuba. Hai nguoi co voi nhau 4 nguoi con.
Truoc khi len đuong, Che đa gui mot buc thu dan do con minh ma sau nay đa tro nen noi tieng. Thu viet:

"Gui cac con cua ba...
Neu co lan nao cac con phai đoc la thu nay la boi vi ba khong con voi cac con nua.
Co the cac con se khong nho gi ve ba va cac con be hon thi chac se khong nho gi.
Ba cua cac con la mot nguoi hanh đong nhu suy nghi va chac chan đa trung thanh voi nhung niem tin cua minh. Cac con hay lon len nhu nhung nguoi cach mang chan chinh. Hay hoc that nhieu... Hay nho rang cach mang la đieu quan trong nhat va neu moi nguoi chung ta chia re thi khong co nghia ly gi...
Ba chao cac con va van mong gap lai cac con..."
Che con co mot con trai voi mot nguoi tinh, luc đo con la sinh vien, sau nay la nha bao Lilia Rosa Lopez (1940), sinh nam 1964 o Havanna, ten la Omar Perez Lopez. Omar lon len tro thanh mot nghe si va van si, va biet minh la con trai cua Che vao nam 1989.


Nhan đinh va di san = San pham cua tinh than Quoc te =
Chinh tri thuc thien ta o Phap, ke ca Jean-Paul Sartre va Simone de Beauvoir, đa nguong mo Che va gop phan đua Che thanh mot huyen thoai, mot bieu tuong toan cau voi phong cach lang man cach mang tuyet voi. Che đuoc ngoi ca nhu mot nguoi đa thoat ra khoi moi tu tuong đo ky, moi rang buoc giai cap, dan toc nho nhen, va la nguoi tien phong cho ly tuong đau tranh cho su tien bo cua toan nhan loai.
Sau khi qua đoi, Che van song trong hang tram khuc ca, trong nhung ki vat quen thuoc, nhung cuon phim - moi đay nhat la cuon ve cuoc đoi Che dai hon 4 tieng cua đao dien Steven Soderbergh gianh giai Canh co Vang cho dien vien xuat sac nhat vao vai Che tai lien hoan phim Cannes. Che van hien dien trong cuoc song. Hinh anh Che co tren cac bieu ngu, tren nhung tam ao thun. Ca si noi tieng Santana đa mac chiec ao in hinh Che, đoi mu beret kieu Che Guevara tai le trao giai Oscar nam 2005 đuoc phat đi rong rai tren truyen hinh My. Nguoi Bolivia goi ong la Thanh Ernest. Tai nha tho o vung La Higuera noi Che hy sinh, cac tin đo đa đat tuong va anh Che ben canh hinh chua Giesu va Đuc Me Đong Trinh. Nguoi kinh doanh tranh thu hinh anh Che đe kiem tien. Đa co bia Che, Che Cola, kem Che, bat lua Zippo Che, mu Che, ao thun Che, đong ho, vi tien va ca bup be Che. Co nguoi đa noi đua: "Chu nghia tu ban nghien ngau va xoi tat, ke ca ke thu toi te nhat cua no...".


= Cao buoc ve Phan biet chung toc =
Che nhieu lan chi trich chinh phu My ve tinh trang phan biet chung toc tai nuoc nay. Tuy nhien, co nguoi cho rang trong cuon nhat ky co ten la The Motorcycle Diaries cua minh, Che đa bay to ro su ky thi đoi voi nhung nguoi da đen. Ong goi nguoi da đen la "vi du tuyet voi ve chung toc chau Phi, nhung nguoi đa duy tri su thuan chung chung toc cua ho nho vao viec luoi tam rua". Ong cung viet trong cuon nhat ky cua minh nhu sau: "Nguoi da đen la nhung ke do day va thich mo mong; chi thich chi tieu nhung đong luong it oi cua ho vao nhung thu phu phiem hoac ruou che". Tuy nhien, nguoi viet tieu su Jon Lee Anderson đa giai thich ly do cua cau noi nay. Khi đo, Che Guevara va nguoi ban Alberto Granado vua moi đen thanh pho Caracas, Venezuela, noi đuoc bao phu boi cac "khu o chuot cong nhan" bao gom chu yeu la nguoi goc Phi da đen va nguoi Tay Ban Nha. Cau noi cua Che can phai đuoc đat trong ca đoan van, Che khong co y che bai đac điem chung toc ma ong đon thuan noi đen su khac biet ve van hoa, thai đo voi cong viec đa tac đong ra sao đen đoi song cua cac nhom sac toc song tai đay: "Nhung nguoi da đen, vi du tuyet voi ve chung toc Chau Phi, nhung nguoi đa duy tri su thuan chung chung toc cua ho nho vao viec luoi tam rua, đa thay noi cu tru cua ho bi xam lan boi mot loai no le khac: Nguoi goc Bo Đao Nha. Ca hai chung toc nay bay gio co chung mot trai nghiem: Phan biet đoi xu, va su ngheo đoi đoan ket ho trong mot tran chien hang ngay đe song con, nhung thai đo cua ho voi cuoc song khac nhau hoan toan: Nguoi da đen la nhung ke do day va thich mo mong; chi thich chi tieu nhung đong luong it oi cua ho vao nhung thu phu phiem hoac ruou che; con nguoi chau Au co truyen thong cham lam va tiet kiem, đa theo anh ta đen tan goc nay cua nuoc chau My va giup anh ta thang tien, tham chi tro nen đoc lap nguyen vong ca nhan cua rieng minh"
Sau cuoc cach mang Cuba nam 1959, co nguon cho rang ong tung noi ong khong muon giup đo nhung nguoi da đen: "Nhung gi chung toi lam cho nguoi da đen se tuong tu voi nhung gi ma ho đa đong gop cho cuoc cach mang. Y toi đo la: Khong gi ca!" . Tuy nhien, thuc te vao nam 1959, chinh phu Cuba (ma Che la mot thanh vien ban lanh đao) đa xay dung "Luat 270", tuyen bo tat ca cac co so cong cong khac phai mo cua cho tat ca cac chung toc, khong đuoc phan biet giua nguoi da trang va da đen. Nguoi vo đau tien cua Che, Hilda Gadea (ong ket hon vao nam 1955) la mot nguoi Peru goc da đen. Ban cua Che va cung la ve si ca nhan (nguoi luon đi cung ong vao moi thoi điem sau nam 1959) la Harry "Pombo" Villegas cung la mot nguoi Cuba goc Phi (da đen). Pombo luon ca ngoi Che va khang đinh rang Che khong he đoi xu mang tinh phan biet chung toc, va rang neu la nguoi phan biet chung toc thi Che Guevara đa khong nhieu lan sang chau Phi chien đau cho nguoi dan đia phuong Nhung nhan xet gan đay cua nguoi tung theo sat Che đe phien dich tieng Swahili khi ong chien đau o Congo (bac si Freddy Ilanga) cho thay rang Che Guevara "cu xu voi cac chien huu nguoi da đen voi su ton trong tuong tu nhu voi nguoi da trang".
Vao nam 1964, trong mot bai phat bieu truoc Lien hiep quoc, Che Guevara đa to cao chu nghia phan biet chung toc tai Nam Phi: "Chung toi len tieng đe bao ve the gioi chong lai nhung gi đang xay ra o Nam Phi. Chinh sach tan bao cua che đo phan biet chung toc đuoc ap dung ngay truoc mat cua cac quoc gia tren the gioi. Cac dan toc chau Phi buoc phai chiu đung thuc te rang tren luc đia chau Phi, su ap buc cua mot chung toc nay tren mot chung toc khac van la chinh sach chinh thuc... Lien Hop Quoc co the lam gi đe ngan chan đieu nay khong?"


Danh sach tac pham Nguyen goc do Ernesto "Che" Guevara viet bang tieng Tay Ban Nha, sau đo dich sang tieng Anh

A New Society: Reflections for Today's World,   Ocean Press, 1996, ISBN 1-875284-06-0
Back on the Road: A Journey Through Latin America,   Grove Press, 2002, ISBN 0-8021-3942-6
Che Guevara, Cuba, and the Road to Socialism,   Pathfinder Press, 1991, ISBN 0-87348-643-9
Che Guevara on Global Justice,   Ocean Press (AU), 2002, ISBN 1-876175-45-1
Che Guevara: Radical Writings on Guerrilla Warfare, Politics and Revolution,   Filiquarian Publishing, 2006, ISBN 1-59986-999-3
Che Guevara Reader: Writings on Politics & Revolution,   Ocean Press, 2003, ISBN 1-876175-69-9
Che Guevara Speaks: Selected Speeches and Writings,   Pathfinder Press (NY), 1980, ISBN 0-87348-602-1
Che Guevara Talks to Young People,   Pathfinder, 2000, ISBN 0-87348-911-X
Che: The Diaries of Ernesto Che Guevara,   Ocean Press (AU), 2008, ISBN 1-920888-93-4
Colonialism is Doomed,   Ministry of External Relations: Republic of Cuba, 1964, ASIN B0010AAN1K
Critical Notes on Political Economy: A Revolutionary Humanist Approach to Marxist Economics   Ocean Press, 2008, ISBN 1-876175-55-9
Episodes of the Cuban Revolutionary War, 1956–58,   Pathfinder Press (NY), 1996, ISBN 0-87348-824-5
Guerrilla Warfare: Authorized Edition   Ocean Press, 2006, ISBN 1-920888-28-4
Latin America: Awakening of a Continent,   Ocean Press, 2005, ISBN 1-876175-73-7
Marx & Engels: An Introduction,   Ocean Press, 2007, ISBN 1-920888-92-6
Our America And Theirs: Kennedy And The Alliance For Progress,   Ocean Press, 2006, ISBN 1-876175-81-8
Reminiscences of the Cuban Revolutionary War: Authorized Edition   Ocean Press, 2005, ISBN 1-920888-33-0
Self Portrait Che Guevara,   Ocean Press (AU), 2004, ISBN 1-876175-82-6
Socialism and Man in Cuba,   Pathfinder Press (NY), 1989, ISBN 0-87348-577-7
The African Dream: The diaries of the Revolutionary War in the Congo   Grove Press, 2001, ISBN 0-8021-3834-9
The Argentine,   Ocean Press (AU), 2008, ISBN 1-920888-93-4
The Bolivian Diary of Ernesto Che Guevara   Pathfinder Press, 1994, ISBN 0-87348-766-4
The Diary of Che Guevara: The Secret Papers of a Revolutionary,   Amereon Ltd, ISBN 0-89190-224-4
The Great Debate on Political Economy,   Ocean Press, 2006, ISBN 1-876175-54-0
The Motorcycle Diaries: A Journey Around South America,   London: Verso, 1996, ISBN 1-85702-399-4
The Secret Papers of a Revolutionary: The Diary of Che Guevara,   American Reprint Co, 1975, ASIN B0007GW08W
To Speak the Truth: Why Washington's "Cold War" Against Cuba Doesn't End,   Pathfinder, 1993, ISBN 0-87348-633-1


Vinh danh Tai Viet Nam co mot ngoi truong Trung hoc pho thong mang ten Che Guevara, toa lac tai thi tran Mo Cay, huyen Mo Cay Nam, tinh Ben Tre. Tien than la truong THPT Mo Cay va truong chinh thuc đuoc đoi ten thanh truong THPT Che Guevara tu thang 10 nam 1987.


Tham khao Video = Phim tai lieu =
Guevara addressing the United Nations General Assembly on ngay 11 thang 12 nam 1964, (6:21), public domain footage uploaded by the UN, video clip
Guevara interviewed by Face the Nation on ngay 13 thang 12 nam 1964, (29:11), from CBS, video clip
Guevara interviewed in 1964 on a visit to Dublin, Ireland, (2:53), English translation, from RTE Libraries and Archives, video clip
Guevara reciting a poem, (0:58), English subtitles, from El Che: Investigating a Legend – Kultur Video 2001, video clip
Guevara showing support for Fidel Castro, (0:22), English subtitles, from El Che: Investigating a Legend – Kultur Video 2001, video clip
Guevara speaking about labor, (0:28), English subtitles, from El Che: Investigating a Legend – Kultur Video 2001, video clip
Guevara speaking about the Bay of Pigs, (0:17), English subtitles, from El Che: Investigating a Legend – Kultur Video 2001, video clip
Guevara speaking against imperialism, (1:20), English subtitles, from El Che: Investigating a Legend – Kultur Video 2001, video clip
Guevara interviewed in Paris and speaking French in 1964, (4:47), English subtitles, interviewed by Jean Dumur, video clip


= Ban ghi am thanh =
Guevara interviewed on ABC's Issues and Answers, (22:27), English translation, narrated by Lisa Howard, ngay 24 thang 3 nam 1964, audio clip


Cong trinh nghien cuu Tham khao Lien ket ngoai