Acid nitric la mot hop chat vo co co cong thuc hoa hoc HNO3. Acid nitric tinh khiet la chat long khong mau, boc khoi manh trong khong khi am. Trong tu nhien, acid nitric hinh thanh trong nhung con mua giong kem sam chop va hien nay chung la mot trong nhung tac nhan gay ra mua acid.
No la mot chat acid đoc va an mon va de gay chay. Acid nitric tinh khiet khong mau con neu đe lau se co mau hoi vang do su tich tu cua cac nito oxide. Neu mot dung dich co hon 86% acid nitric, no đuoc goi la acid nitric boc khoi. Acid nitric boc khoi co đac trung acid nitric boc khoi trang va acid nitric boc khoi đo, tuy thuoc vao so luong nito dioxide hien dien.
Acid nitric con co ten la cuong thuy (Han Viet: 镪水; tieng Latin: aqua fortis).


Lich su Su tong hop acid nitric đa đuoc ghi nhan lan đau vao khoang nam 800 AD boi mot nha gia kim nguoi A Rap ten la Jabir ibn Hayyan.


Tinh chat vat ly Acid nitric khan tinh khiet (100%) la mot chat long voi ty trong khoang 1522 kg/m³, đong đac o nhiet đo -42 ℃ tao thanh cac tinh the trang, soi o nhiet đo 86 ℃. Khi soi trong anh sang, ke ca tai nhiet đo phong, se xay ra mot su phan huy mot phan voi su tao ra nito dioxide theo phan ung sau:

4HNO3 → 2H2O + 4NO2 + O2
Đieu nay co nghia acid nitric khan nen đuoc cat chua o nhiet đo duoi 0 ℃ đe tranh khong phan huy. Chat nito dioxide (NO2) van hoa tan trong acid nitric tao cho no co mau vang, hoac đo o nhiet đo cao hon. Trong khi acid tinh khiet co xu huong boc khoi trang khi đe ra khong khi, acid voi NO2 boc khoi hoi co mau nau hoi đo cho nen moi co ten acid boc khoi trang va acid boc khoi đo nhu neu tren. 
Acid nitric co the pha tron voi nuoc voi bat ky ty le nao va khi chung cat tao ra mot azeotrope mot nong đo 68% HNO3 va co nhiet đo soi o 120,5 ℃ tai ap suat 1 atm. Co hai hydrat đuoc biet đen; monohydrat (HNO3·H2O) va trihydrat (HNO3·3H2O).
Nito oxide (NOx) tan đuoc trong acid nitric va đac điem nay anh huong it nhieu đen tat ca cac đac trung ly tinh phu thuoc vao nong đo cua cac oxide nay, chu yeu bao gom ap suat hoi tren chat long va nhiet đo soi cung nhu mau sac đuoc đe cap o tren. Acid nitric bi phan huy khi co nhiet đo cao hoac anh sang voi nong đo tang len ma đieu nay co the lam tang len su bien đoi tuong đoi ap suat hoi tren be mat chat long do cac oxide nito tao ra mot phan hoac toan bo trong acid.


Hoa tinh Acid nitric la mot mono acid manh, mot chat oxy hoa manh co the nitrat hoa nhieu hop chat vo co va la mot acid mot nac vi chi co mot su phan ly.


= Cac tinh chat acid =
La mot acid đien hinh, acid nitric co moi tinh chat cua acid nhu phan ung voi base, oxide base va muoi đe tao thanh cac muoi moi, trong so đo quan trong nhat la muoi amoni nitrat. Do tinh chat oxy hoa manh cua no, acid nitric (ngoai tru mot so ngoai le) khong giai phong hydro khi phan ung voi kim loai va tao ra cac muoi thuong co trang thai oxy hoa cao hon. Vi ly do nay, tinh trang an mon nang co the xay ra va can phai bao ve thich hop bang cach su dung cac kim loai hoac hop kim chong an mon khi chua acid nay.
Acid nitric la mot acid manh voi mot hang so can bang acid (pKa) = -2: trong dung dich nuoc, no hoan toan đien ly thanh cac ion nitrat NO3− va mot proton hydrat, hay con goi la ion hydroni, H3O+:

HNO3 + H2O → H3O+ + NO3−


= Cac đac tinh oxy hoa =


 Phan ung voi kim loai  La mot chat oxy hoa manh, acid nitric phan ung manh liet voi nhieu kim loai va phan ung co the gay no. Tuy thuoc vao nong đo acid, nhiet đo va tac nhan gay lien quan, san pham tao ra cuoi cung co the gom nhieu loai va nhieu san pham khu đa dang nhu N2, NO, NO2, N2O, NH4NO3. Phan ung xay ra voi hau het cac kim loai, ngoai tru cac kim loai quy (Au, Pt) va mot so hop kim. Trong phan lon cac truong hop, cac phan ung oxy hoa chu yeu voi acid đac thuong tao ra nito dioxide (NO2).

Cu + 4HNO3 (đac) → Cu(NO3)2 + 2NO2↑ + 2H2O
Tinh chat acid the hien ro đoi voi acid loang, thuong tao ra nito oxide (NO):

3Cu + 8HNO3 (loang) → 3Cu(NO3)2 + 2NO↑ + 4H2O
Do acid nitric la mot chat oxy hoa manh, H+ thuong hiem khi đuoc tao ra. Cho nen khi kim loai phan ung voi acid nitric rat loang (1–2% hay 0,2–0,3 M) va lanh (gan 0 ℃) thi moi giai phong hydro:

Mg(ran) + 2HNO3 (dd) → Mg(NO3)2 (dd) + H2 (khi)


 Su thu đong hoa (khong phan ung/khong tac dung)  Du chromi (Cr), sat (Fe), cobalt (Co), nickel (Ni), mangan (Mn) va nhom (Al) de hoa tan trong dung dich acid nitric loang, nhung đoi voi acid đac nguoi lai tao mot lop oxide kim loai Al2O3, Fe2O3,… bao ve chung khoi bi oxy hoa them, hien tuong nay goi la su thu đong hoa.


 Phan ung voi phi kim  Khi phan ung voi cac nguyen to phi kim, ngoai tru silic va cac nguyen to nhom halogen, cac nguyen to phi kim nay thuong bi oxy hoa đen trang thai oxy hoa cao nhat va tao ra nito dioxide đoi voi acid đac va nito oxide đoi voi acid loang:

C + 4HNO3 → CO2↑ + 4NO2↑ + 2H2O hoac 3C + 4HNO3 → 3CO2↑ + 4NO↑ + 2H2O
P + 5HNO3 → H3PO4 + 5NO2↑ + H2O


 Phan ung voi hop chat  3H2S + 2HNO3 (> 5%) → 3S↓ + 2NO↑ + 4H2O
PbS + 8HNO3 (đac) → PbSO4↓ + 8NO2↑ + 4H2O
Ngoai ra, Ag3PO4 tan trong HNO3, HgS khong tac dung voi HNO3.


 Phan ung voi hop chat huu co  Nhieu hop chat huu co bi pha huy khi tiep xuc voi acid nitric, nen acid nay rat nguy hiem neu roi vao co the nguoi.


Tong hop va san xuat acid nitric Acid nitric đuoc tao ra bang cach pha tron nito dioxide (NO2) va nuoc voi su co mat cua oxy hoac su dung khong khi đe oxy hoa acid nitro cung tao ra acid nitric:

4NO2 + O2 + 2H2O → 4HNO3
Acid nitric loang co the co đac đen 68% voi mot hon hop azeotropic 32% nuoc. Viec co đac hon đuoc thuc hien bang cach chung cat voi acid sunfuric voi vai tro la chat khu nuoc. Trong quy mo phong thi nghiem, cach chung cat nhu the phai đuoc tien hanh bang dung cu thuy tinh voi ap suat thap đe tranh phan huy acid nay. Cac moi noi bang thuy tinh va nut ban cung nen tranh dung do acid nitric tan cong cac chat nay. Dung dich acid nitric cap thuong mai thuong co nong đo giua 52% va 68%. Viec san xuat acid nitric đuoc thuc hien bang cong nghe Ostwald do Wilhelm Ostwald phat minh.
Trong phong thi nghiem, acid nitric co the đieu che bang cach cho đong(II) nitrat hoac cho phan ung nhung khoi luong bang nhau kali nitrat (KNO3) voi acid sunfuric (H2SO4) 96%, va chung cat hon hop nay tai nhiet đo soi cua acid nitric la 83 ℃ cho đen khi con lai chat ket tinh mau trang, kali bisunfat (KHSO4), con luu lai trong binh. Acid nitric boc khoi đo thu đuoc co the chuyen thanh acid nitric mau trang. Can luu y khi thi nghiem thi phai dung cac trang thiet bi bang thuy tinh, hay nhat la binh co cong nguyen khoi do acid nitric khan tan cong ca nut ban, cao su va da nen su ro ri co the cuc ky nguy hiem:

H2SO4 + KNO3 → KHSO4 + HNO3
Chat NOx hoa tan đuoc loai bo bang cach su dung ap suat giam tai nhiet đo phong (10–30 phut voi ap suat 200 mmHg hay 27 kPa). Acid nitric boc khoi trang thu đuoc co ty trong 1,51 g/cm³. Quy trinh nay cung đuoc thuc hien duoi ap suat va nhiet đo giam trong mot buoc đe tao ra it khi nito dioxide hon.
Acid nay cung co the đuoc tong hop bang cach oxy hoa amonia, nhung san pham bi pha loang boi nuoc do phan ung tao ra. Tuy nhien, phuong phap tong hop nay quan trong trong viec san xuat amoni nitrat tu amoniac theo cong nghe Haber, do san pham cuoi cung co the san xuat tu nito, hydro va oxy la nguyen lieu đau vao chinh.
Acid nitric boc khoi trang, cung goi la acid nitric 100% hay WFNA, rat gan giong voi san pham acid nitric khan. Mot đac tinh ky thuat cua acid nitric boc khoi trang la no co toi đa 2% nuoc va toi đa 0,5% NO2 hoa tan. Acid nitric boc khoi đo hay RFNA, chua mot luong nito dioxide (NO2) đang ke thoat khoi dung dich voi mau nau đo. Mot cong thuc cua RFNA the hien it nhat 17% NO2, nhom khac la 13% NO2. Trong truong hop, acid nitric bi uc che boc khoi (hoac IWFNA, hoac IRFNA) co the lam tang khi cho them them khoang 0,6 đen 0,7% hydro fluoride, HF. Chat fluorit nay đuoc bo sung vao đe chong an mon trong cac bon chua kim loai (HF tao ra mot lop fluoride kim loai bao ve kim loai đo).


Su dung Thuong đuoc dung lam thuoc thu trong phong thi nghiem, acid nitric đuoc su dung đe san xuat thuoc no bao gom nitroglycerin, trinitrotoluen (TNT) va cychlortrimethylenetrinitramin (RDX), cung nhu phan bon (nhu phan đam mot la nitrat amoni).
Acid nitric cung đuoc su dung trong phong thi nghiem truong hoc đe tien hanh cac thi nghiem lien quan đen viec thu chloride. Cho acid nitric tac dung voi mau thu, sau đo cho dung dich bac nitrat vao đe tim ket tua trang cua bac chloride.
Trong ky thuat ICP-MS va ICP-AES, acid nitric (voi nong đo tu 0,5% đen 2,0%) đuoc su dung nhu mot hop chat nen đe xac đinh dau vet kim loai trong cac dung dich. Trong ky thuat nay can phai dung acid nitric cuc tinh khiet vi mot so luong ion kim loai nho co the gay anh huong đen ket qua phan tich.
Acid nay con đuoc su dung trong nganh luyen kim va tinh loc vi no phan ung voi phan lon kim loai va trong cac tong hop chat huu co. Khi ket hop voi acid hydrochloric, no tao thanh nuoc cuong toan, mot trong nhung chat co the hoa tan vang va bach kim (platin).
Mot trong nhung ung dung cho IWFNA la mot chat oxy hoa trong nhien lieu long ten lua.
Ngoai ra, acid nitric con đuoc dung lam chat thu mau (colorometric test) đe phan biet heroin va morphine.


Nguy hiem Acid nitric la mot chat oxy hoa manh, va cac phan ung cua acid nitric voi cac hop chat nhu cyanide, carbide, va bot kim loai co the gay no. Cac phan ung cua acid nitric voi nhieu hop chat vo co nhu turpentine, rat manh liet va tu boc chay.
Acid đac lam cho mau da nguoi chuyen qua mau vang do phan ung voi protein keratin. Vet mau vang nay se chuyen thanh mau cam khi đuoc trung hoa.


Tham khao Hoa hoc vo co, tap hai, Hoang Nham, Nha xuat ban giao duc Viet Nam.
Sach giao khoa Hoa hoc 11, Nha xuat ban giao duc Viet Nam.


Lien ket ngoai International Chemical Safety Card 0183
NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards
Ban mau:Ecb
National Pollutant Inventory - Nitric Acid Fact Sheet Luu tru ngay 8 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine
Properties and classification of nitric acid Luu tru ngay 21 thang 11 nam 2008 tai Wayback Machine
Jabir Ibn Hayyan Biography