Elagabalus (Marcus Aurelius Antoninus Augustus, khoang 203 – 11 thang 3 nam 222), con goi la Heliogabalus, la Hoang đe La Ma goc Syria tu nam 218 đen 222. La mot thanh vien cua nha Severus, ong von la con thu hai cua Julia Soaemias va Sextus Varius Marcellus. Tu thuo thieu thoi ong tung giu chuc tu te von la cha truyen con noi tho phung than Elagabal (trong tieng Latinh la Elagabalus) o que me tai Emesa. Von mot cong dan an dat, ban đau ong đuoc gia đinh đat ten la Sextus Varius Avitus Bassianus. Sau khi tro thanh hoang đe thi lay ten moi la Marcus Aurelius Antoninus Augustus. Cai ten Elagabalus chi đuoc goi sau khi hoang đe qua đoi.
Nam 217, Hoang đe Caracalla bi am sat va đuoc thay the boi vien Phap quan thai thu Marcus Opellius Macrinus. Nguoi co ben ngoai cua Caracalla la Julia Maesa đa thanh cong trong viec phat đong Binh đoan Le duong thu ba noi loan nham ung ho cho đua chau trai truong cua ba (va la em ho cua Caracalla), Elagabalus len ngoi hoang đe o tu dinh cua minh. Macrinus đa bi quan cua Elagabalus đanh bai trong tran Antioch vao ngay 8 thang 6 nam 218. Elagabalus luc đo chi moi muoi bon tuoi va đa tro thanh hoang đe, bat đau mot trieu đai đuoc biet đen chu yeu la nho cac vu be boi tinh duc va tranh cai ton giao.
Cac nha su hoc sau nay đeu đua ra gia thuyet rang Elagabalus đa cho thay su coi thuong truyen thong ton giao La Ma va nhung đieu cam ky tinh duc cua ong. Ong đa thay the nguoi đung đau truyen thong cua đen Pantheon la than Jupiter voi vi than Elagabal ma ong la giao chu. Elagabalus con buoc cac thanh vien cao cap cua chinh quyen La Ma phai tham gia vao nghi le ton giao ky niem vi than nay do đich than minh chu tri. Elagabalus đa ket hon toi nam lan, thien vi qua nhieu cho cac trieu than cung gioi ma thien ha đon la mot trong nhung tinh nhan cua ong, su dung nguyen mau cai lot nem vui nhon tai cac bua tiec toi, co nhung tu lieu con cho rang hoang đe đa tu minh ban dam trong hoang cung. Loi song đoi truy xa hoa cua ong ngay cang xa lanh Cam ve quan Praetoriani, Vien Nguyen lao va nhan dan La Ma. Giua su phan đoi ngay cang tang thi Elagabalus đa bi am sat luc moi 18 tuoi va đuoc thay the bang nguoi anh em ho cua ong Alexander Severus vao ngay 11 thang 3 nam 222, trong mot am muu thay đoi ngoi vi cua ba ngoai minh Julia Maesa va đuoc thuc hien boi cac thanh vien bat man cua Đoi Can ve Praetoriani. 
Elagabalus kha noi tieng đuong thoi vi tinh rat lap di, suy đoi va cuong tin. Truyen thong nay đa keo dai, va trong so nha van đau thoi hien đai thi ong bi mac tieng xau la mot trong nhung vi hoang đe toi te nhat. Su gia nguoi Anh Edward Gibbon, trong mot vi du đa viet rang Elagabalus "bo mac ban than minh vao nhung lac thu tho tuc va ham me vo đo". Theo B.G. Niebuhr, "Cai ten Elagabalus la mot thuong hieu trong lich su đung tren tat ca nhung nguoi khac" boi vi "cuoc đoi ghe tom khon ta" cua ong.


Gia the Elagabalus sinh vao khoang nam 203, la con cua Sextus Varius Marcellus va Julia Soaemias Bassiana. Cha ong luc đau la mot thanh vien thuoc tang lop ki si (Equestrian), nhung ve sau thang quan tien chuc len toi cap bac nguyen lao. Ba ngoai Julia Maesa cua ong la goa phu cua chap chinh quan Gaius Julius Avitus Alexianus, em gai cua Julia Domna va la em dau cua Hoang đe Septimius Severus. Ong con co mot nguoi anh trai khong ro ten tuoi. Me ong Julia Soaemias la em ho cua Hoang đe La Ma Caracalla. Nhung nguoi ho hang khac bao gom nguoi di Julia Avita Mamaea va ong chu Marcus Julius Gessius Marcianus cung đua con trai trong bay con cua ho la Alexander Severus. Gia toc cua Elagabalus đa đoi đoi noi nhau giu chuc tu te tho than mat troi Elagabal ma Elagabalus la giao chu tai Emesa (nay thuoc Homs) o Syria.
Vi than Elagabalus ban đau đuoc ton kinh tai Emesa. Cai ten cua vi than la mot kieu Latinh hoa tu cai ten Syria Ilah mu-Gabal, ma xuat phat tu Ilah ("than") va Gabal ("nui" (so sanh tieng Do Thai: גבל gəbul va tieng A Rap: جبل Jabal)), ket qua la su bieu thi "Vi Than cua Nui non" Emesene cua vi than nay. Su sung bai vi than lan ra cac vung khac cua Đe che La Ma vao the ky thu 2; mot su hien dang đa đuoc tim thay o tan Woerden (Ha Lan). Vi than nay sau đo đa đuoc đua vao va đong hoa voi than mat troi La Ma đuoc goi la Sol Indiges vao thoi cong hoa va Sol Invictus trong suot the ky thu 2 va 3. Trong tieng Hy Lap ten cua than Mat Troi la Helios, do đo "Heliogabalus" cung la mot bien the cua "Elagabalus".


Nam quyen Khi Hoang đe Macrinus len nam quyen, đe tranh cac moi đe doa tu gia đinh cua nguoi tien nhiem bi am sat Caracalla anh huong toi lai trieu đai cua ong, bang cach truc xuat ca nha gom Julia Maesa, hai co con gai, va chau đich ton cua ba la Elagabalus toi đien trang cua ho tai Emesa o Syria. Ngay khi vua đat chan đen noi o Syria, ba đa bat đau bay muu tinh ke cung voi co van va gia su cua Elagabalus la Gannys, tien hanh binh bien lat đo Macrinus va đua Elagabalus moi muoi bon tuoi len ngoi hoang đe.
Me ong đa cong khai tuyen bo rang ong la con trai ngoai gia thu cua Caracalla, cung nho vao long trung thanh cua nhung nguoi linh La Ma va nguyen lao nghi vien đa the trung thanh voi Caracalla. Julia Maesa loi dung su giau sang cua minh nham mua chuoc Binh đoan Le duong thu ba o Raphana đe ho the trung thanh voi Elagabalus. Vao luc binh minh ngay 16 thang 5 nam 218, Publius Valerius Comazon Eutychianus, chi huy cua binh đoan đa tuyen bo ong la Hoang đe La Ma. Đe tang cuong tinh hop phap cua minh thong qua cong tac tuyen truyen hon nua, Elagabalus đa lay ten Caracalla la Marcus Aurelius Antoninus. Đap lai Macrinus đa phai vien Phap quan thai thu cua ong la Ulpius Julianus toi đo voi mot đao quan đong đao ma ong cho la đu manh đe đe bep cuoc bao loan. Tuy nhien, luc luong nay đa som theo ve phe cua Elagabalus khi xay ra chien su bang cach giet chet vien chi huy va cac si quan cua ho roi gui đau cua Julianus ve trieu dang cong.
Macrinus ben voi gui thu cho Vien Nguyen lao to giac Elagabalus la mot Antoninus Gia va tuyen bo rang ong đa mat tri. Ca quan chap chinh toi cao va cac thanh vien cao cap khac trong chinh phu o Roma đeu len an Elagabalus. Roi sau đo Vien Nguyen lao đa quyet đinh tuyen chien voi ca Elagabalus va Julia Maesa. Luc luong cua hai cha con Macrinus dan suy yeu boi su đao ngu cua Binh đoan Le duong thu hai do cac khoan hoi lo va nhung loi hua hen đuoc Julia Maesa lan truyen, đa som bi quan đoi cua Gannys chi huy đanh bai vao ngay 8 thang 6 nam 218 trong tran Antioch. Macrinus tron thoat toi Y, cai trang thanh nguoi đua thu, nhung sau đo đa bi chan lai gan Chalcedon va bi trieu đinh moi đem xu tu o Cappadocia. Rieng đua con trai cua ong Diadumenianus đa đuoc gui gam an toan sang phia Parthia nhung cung bi bat chem chet o Zeugma.
Elagabalus tuyen bo ngay chien thang tai Antioch la su khoi đau trieu đai cua ong va cho rang tuoc hieu đe che khong can su chap thuan truoc cua Vien Nguyen lao, von đa vi pham truyen thong nhung du sao đi nua đo cung la mot thuc te pho bien trong so cac hoang đe the ky 3. Thu hoa giai đa đuoc gui đi đen Roma mo rong lenh an xa cho Vien Nguyen lao va cong nhan phap luat, trong khi cung len an chinh quyen cua hai cha con Macrinus. Cac nguyen lao nghi vien đa đap lai bang cach thua nhan Elagabalus la hoang đe hop phap va chap nhan loi tuyen bo minh la con trai cua Caracalla. Caracalla va Julia Domna đeu đuoc Vien Nguyen lao phong than, ca Julia Maesa va Julia Soaemias đeu đuoc phong đen thu bac Augustae, hoi uc ve trieu đai cua Macrinus va Diadumenianus đa bi Vien Nguyen lao ket an. Nguyen chi huy Quan đoan thu ba Comazon thi đuoc bo nhiem lam chi huy cua quan cam ve  Praetoriani.


Trieu đai (218-222) Elagabalus va đoan tuy tung cua ong đa trai qua mua đong nam 218 o Bithynia tai Nicomedia, noi tin nguong ton giao cua hoang đe lan đau tien đuoc gioi thieu tu no đa co van đe. Nha su hoc cung thoi Cassius Dio cho biet Gannys đa bi vi hoang đe moi xu tu boi vi ong dam buoc Elagabalus phai song "co chung muc va than trong". Đe giup nguoi La Ma đieu chinh y tuong co mot thay te phuong Đong lam hoang đe, Julia Maesa đa gui mot buc tranh cua Elagabalus trong mau ao thay te đen Roma va treo tren mot buc tuong cua nu than Victoria trong Nha Nghi Vien. Đieu nay đat cac nguyen lao vao tinh huong kho xu phai tho cung Elagabalus bat cu khi nao ho tho cung cho Victoria.
Cac binh đoan đa rat that vong truoc hanh vi cua Elagabalus va som tro nen hoi tiec vi đa ung ho ong len ngoi. Trong khi Elagabalus van con tren đuong đen Roma, đao quan Le duong thu tu đa tien hanh noi day trong mot thoi gian ngan do su xui giuc cua Gellius Maximus va quan đoan thu ba, von chiu trach nhiem ve viec đua Elagabalus len ngoi hoang đe, duoi su chi huy cua nguyen lao nghi vien Verus. Cuoc noi loan đa nhanh chong đuoc dap tat va binh đoan thu ba bi giai tan.
Khi đoan tuy tung toi Roma vao mua thu nam 219, Comazon va cac đong minh khac cua Julia Maesa va Elagabalus đuoc trao nhung vi tri đay quyen luc va hap dan, truoc su phan no cua nhieu nguyen lao nghi vien von khong coi ho xung đang voi đac quyen nay. Sau khi het nhiem ky Phap quan thai thu cua minh, Comazon tiep tuc giu chuc thi truong Roma toi ba lan va quan chap chinh hai lan. Ngoai ra Elagabalus đa som lam mat gia đong tien La Ma khien nen kinh te ngay cang suy thoai. Ong cho giam đo tinh khiet bac cua denarius tu 58% len 46,5% - trong luong bac thuc te giam tu 1,82 gram đen 1,41 gram. Ong con huy bo loai tien xu antoninianus trong thoi ky nay o Roma.
Elagabalus con co gang đe cho nguoi ma ong coi la tinh nhan cua minh, ga đanh xe ngua Hierocles đuoc phong lam Caesar bat chap su phan đoi cua Vien Nguyen lao, trong khi mot nguoi bi coi la tinh nhan khac cua ong, van đong vien Aurelius Zoticus, cung đuoc bo nhiem vao vi tri phi hanh chinh nhung rat co the luc trong cung la Cubicularius (Tong quan). Loi đe nghi cua ong ve an xa cho tang lop thuong luu La Ma phan lon đeu đuoc hoan nghenh, cho du luat gia Ulpianus van bi đi đay.
Moi quan he giua Julia Maesa, Julia Soaemias va Elagabalus van em đem luc đau. Me va ba ngoai cua ong đa tro thanh nhung nguoi phu nu đau tien đuoc cho phep gia nhap Vien Nguyen lao, ca hai đeu nhan đuoc danh hieu nguyen lao nghi vien: Soaemias cho lap chuc danh Clarissima va Maesa thi khong chinh thong hon Mater Castrorum et Senatus ("Nguoi me cua quan doanh va cua Vien Nguyen lao"). Trong khi Julia Maesa co gang khang đinh chinh minh nhu la nguoi nam quyen đang sau ngai vang va do đo tro thanh nguoi phu nu quyen luc nhat tren the gioi, Elagabalus cung chung minh tinh đoc lap cao khi quyet đinh tu minh se tri vi va cang ve sau thi ong chang con đe me va ba minh chi phoi nua.


= Tranh cai ton giao =
 
Ke tu thoi Septimius Severus, su tho phung Mat Troi đa gia tang tren toan đe che. Elagabalus thay đay la mot co hoi đe đua Elagabal lam vi than đung đau cua đen Pantheon. Vi than đuoc đoi ten thanh Deus Sol Invictus, co nghia la vi Than Mat Troi bat kha chien bai va đuoc ton vinh tren ca than Jupiter.
La mot dau hieu cua su ton trong ton giao La Ma, vay ma Elagabalus lai đua ca Astarte, Minerva, Urania, hoac mot so su ket hop ca ba nguoi đe lam vo cho Elagabal. Truoc khi xay dung mot ngoi đen nham dang len cho Elagabal, Elagabalus đa đat vien thien thach cua Elagabal sat ben ngoi vi cua Jupiter tai đen tho Jupiter Optimus Maximus.
Ong con gay bat man nhieu hon nua khi tu minh ket hon voi mot Trinh nu Vesta Aquilia Severa, tuyen bo truoc than dan cua đe che cuoc hon nhan nay se sinh ra mot "đua con than thanh". Đay la mot su vi pham trang tron luat le va phong tuc truyen thong La Ma, theo đo neu bat ky Trinh nu Vesta nao bi phat hien đa tham gia vao quan he tinh duc se bi chon song.
Mot ngoi đen xa hoa long lay goi la Elagabalium đuoc xay dung tren mat phia đong cua đoi Palatine cho nha Elagabal, nguoi đuoc đai dien boi mot thien thach hinh non đen tu Emesa. Herodianus viet "hon đa nay đuoc ton tho nhu the no đuoc gui tu tren troi xuong. Tren no co vo so manh nho nho ra va dau hieu đuoc chi ra, tai noi ma moi nguoi muon tin la mot hinh anh tho so cua mat troi, boi vi đay la cach ho nhin thay chung."
Đe tro thanh thay tu te cap cao cho ton giao moi cua minh, Elagabalus đa tu cat bao quy đau. Ong buoc cac vi nguyen lao phai ngoi xem minh nhay mua xung quanh ban tho cua Deus Sol Invictus voi tieng đem cua trong va chum choe. Moi khi ha chi thi ong lai to chuc mot le hoi danh rieng cho cac vi than, đa tro nen pho bien voi dan chung vi thuc an mien phi đuoc phan phoi vao nhung dip nhu vay. Trong le hoi nay, Elagabalus đa đat vien đa Emesa tren mot chiec xe ngua đuoc trang tri bang vang va đo trang suc roi dieu hanh khap pho:

Mot co xe sau ngua rat thieng, nhung con ngua cao to va co mau trang hoan hao, voi cac phu kien đat tien vang va đo trang suc phong phu. Khong ai cam day cuong va chang ai đi tren chiec xe ngua, co xe đuoc ho tong cu nhu the vi than đo chinh la ten đanh xe ngua. Elagabalus chay giat lui o phia truoc xe ngua, đoi dien voi vi than va giu day cuong cua bay ngua. Ong đa thuc hien toan bo hanh trinh theo kieu lon nguoc, nguoc nhin len khuon mat vi than cua minh.

Cac di tich thieng lieng nhat trong ton giao La Ma đa đuoc chuyen tu đen tho cua ho sang Elagabalium, bao gom ca cac bieu tuong cua Ba Me Vi đai, ngon lua cua nu than Vesta, tam khien cua Salii va Palladium, do đo khong co vi than nao khac co the đuoc ton tho ngoai tru cung hoi cung thuyen voi Elagabal.


= Tranh cai gioi tinh =
 
Khuynh huong tinh duc va ban chat gioi tinh cua Elagabalus đa la chu đe cua nhieu cuoc tranh cai kich liet. Elagabalus tung ket hon va ly di voi nam phu nu, ma nguoi ta chi biet đuoc danh tinh cua ba nguoi trong so ho. Nguoi vo đau tien cua ong la Julia Cornelia Paula; nguoi thu hai la Trinh nu tho than Vesta Julia Aquilia Severa.
Trong vong mot nam, ong đa bo roi co va ket hon voi Annia Aurelia Faustina, mot hau due cua Marcus Aurelius va vo goa cua mot nguoi đan ong moi bi Elagabalus xu tu. Ong tung tro lai voi nguoi vo thu hai Severa vao cuoi nam đo. Theo loi Cassius Dio, moi quan he on đinh nhat cua ong duong nhu la voi nguoi đanh xe tu ma va la no le toc vang tu Caria ten Hierocles, nguoi ma ong hay goi la chong minh.
Bo su Historia Augusta tuyen bo rang Elagabalus con ket hon voi mot nguoi đan ong ten Zoticus, mot van đong vien đen tu Smyrna, trong mot buoi le cong cong tai Roma. Cassius Dio ke lai rang Elagabalus đa ve mi mat, nho long toc va đoi toc gia cho Zoticus truoc khi ban dam chinh minh cho cac quan ruou, nha tho va ngay ca trong cung đinh:

Cuoi cung, ong danh mot phong trong cung đien va cam ket ve su khiem nha cua minh, luon luon đung khoa than truoc cua phong, nhu may co gai điem thuong lam va lac man treo tu chiec nhan vang, roi cat len mot giong noi nhe nhang va xao xuyen ma ong dung đe ga gam khach qua đuong. Tat nhien la nguoi đan ong đa đuoc huong dan đac biet đe choi mot phan cua ho. Cung nhu trong cac van đe khac va trong cong viec kinh doanh nay cung vay, ong co nhieu ten tay sai giup tim ra nhung khach lang choi tot nhat co the lam ong hai long nho mui hoi ham cua ho. Ong se thu tien tu khach quen cua minh va kiem đuoc nhieu loi ich tu dien mao nay; ong cung se tranh gianh khach khua voi cac đong nghiep cua minh trong cai nghe đang ho then nay, lai con tuyen bo rang ong co nhieu nguoi yeu hon ho va kiem đuoc nhieu tien hon.

Herodianus nhan xet rang Elagabalus đa tang cuong ve đep tu nhien cua minh bang cach su dung my pham thuong xuyen. Ong đuoc mo ta la đa "vui mung khi đuoc goi la tinh nhan, nguoi vo, nu hoang cua Hierocles" va nghe đon rang đa chi tra mot khoan tien lon cho bat ky vi bac si co the tai tao mot co quan sinh duc nu cho ong. Elagabalus đuoc mot so nha van hien đai mo ta đac điem kieu nhu thuoc dang hoan tinh hoac chuyen đoi gioi tinh.


= Suy yeu =
 
Đen nam 221, tinh lap di cua Elagabalus, đac biet la moi quan he cua ong voi Hierocles, ngay cang bi kich thich boi đam linh Cam ve quan  Praetoriani. Khi ba cua Elagabalus la Julia Maesa cam thay su ung ho cua dan chung voi hoang đe đa suy giam tram trong, ba quyet đinh rang ca hai me con von sung tin ton giao moi phai đuoc thay the. Nhu mot su lua chon xen ke, ba quay sang co con gai khac, Julia Avita Mamaea va con trai cua minh moi muoi ba tuoi la Severus Alexander tro thanh ung vien sang gia cho ngoi vi hoang đe sau Elagabalus.
Von di Elagabalus đa đanh mat su ton kinh cua nhan dan va Vien Nguyen lao nen ba đa sap đat nguoi ma ong chon Alexander, nguoi em ho se la nguoi thua ke chinh thuc cua minh va đuoc trao danh hieu Caesar. Alexander chia se chuc quan chap chinh toi cao voi hoang đe nam đo. Tuy nhien, Elagabalus xem xet lai su sap xep nay khi ong bat đau nghi ngo rang đoi Cam ve quan Praetoriani muon nguoi em ho cua ong phai o thu bac cao hon minh.
Sau that bai tu nhung no luc khac nhau nham ha be Alexander, Elagabalus đa ha lenh thu hoi danh hieu cua nguoi em ho, huy bo chuc quan chap chinh toi cao va tung tin rang Alexander sap lia đoi, voi y đinh xem thu phan ung cua Cam ve quan. Mot cuoc noi loan xay ra sau đo khien đam ve binh phai khan khoan Elagabalus va Alexander mau chong rut ve quan doanh cua ho đe bao toan tinh mang.


 Bi giet  Ngay 11 thang 3 nam 222, ong cong khai gioi thieu nguoi em ho voi me minh Julia Soaemias. Tren đuong đi bat chot đam đong binh si bat đau co vu Alexander trong khi to ra phot lo Elagabalus, khien hoang đe tuc gian đa ra lenh bat giu so sai va xu tu bat ky ai can du co dau hieu bat phuc tung. Đap lai, cac thanh vien cua đoi Cam ve quan Praetoriani đa xong vao tan cong ca hai me con Elagabalus:

Vi vay ong co gang chay tron va đa bien đi đau đo bang cach nap trong mot cai ruong, khien ong khong bi ai phat hien va bi giet o tuoi 18. Nguoi me om cham lay ong va cu bam miet nhu vay roi sau cung bo mang voi ong; thu cap cua ho bi chat đut va toan bo thi the cua ho, sau khi bi lot tran truong, truoc tien keo le khap pho phuong, roi sau thi the nguoi me đuoc gat sang mot ben trong khi đo thi the cua ong thi bi nem xuong song [Tiber].

Sau khi ong bi giet, nhieu thu ha cua Elagabalus đa bi giet hoac lat đo, bao gom Hierocles va Comazon. Sac lenh ton giao cua ong đa bi huy bo va hon đa Elagabal đuoc gui tro lai Emesa. Phu nu lai bi cam khong đuoc tham du cac cuoc hop cua Vien Nguyen lao. Viec thuc hien damnatio memoriae bi xoa khoi cac ban tai lieu luu tru mot nhan vat bi that sung truoc đay trong phan ghi chu đa đuoc ap dung mot cach he thong trong truong hop cua Elagabalus.


Nguon su lieu = Historia Augusta =
 
Nguon goc cua rat nhieu cau chuyen ve su suy đoi cua Elagabalus la tu bo su Historia Augusta, trong đo co nhung loi tuyen bo gay tranh cai trong gioi su hoc. Historia Augusta rat co the đuoc viet vao cuoi the ky thu 4 duoi thoi tri vi cua Hoang đe Theodosius I. Cuoc đoi cua Elagabalus nhu đuoc mo ta trong Historia Augusta co gia tri lich su khong chac chan. Cac tiet đoan tu 13 đen 17 lien quan đen su sup đo cua Elagabalus, it nhieu gay ra su tranh cai giua cac nha su hoc.


= Cassius Dio =
Cac nguon tai lieu thuong đuoc cho la đang tin cay hon Historia Augusta bao gom tac pham cua cac nha su hoc đuong thoi nhu Cassius Dio va Herodianus. Cassius Dio song tu nua sau the ky thu 2 cho toi nam 235. Sinh ra trong mot gia đinh thuoc tang lop quy toc, ong đa danh phan lon đoi minh lam quan ra suc pho ta trieu đinh. Hon nua ong con la mot nguyen lao duoi thoi Hoang đe Commodus va thong đoc xu Smyrna sau cai chet cua Septimius Severus. Ve sau ong đuoc bo nhiem lam chap chinh quan vao nam 205 va kiem nhiem chuc thong đoc tinh chau Phi va Pannonia.
Alexander Severus cuc ky quy men Dio nen đa phong cho ong lam chap chinh quan mot lan nua. Cuon Lich su La Ma cua Cassius Dio trai dai suot gan mot the ky, tu su xuat hien cua Aeneas o Y cho đen nam 229. Vi song cung thoi voi Elagabalus nen tac pham cua Cassius Dio ve trieu đai cua ong thuong đuoc coi la đang tin cay hon so voi bo su Historia Augusta du do chinh ong thu nhan tu viet. Dio đa danh phan lon thoi ky co lien quan ben ngoai cua Roma va phai dua vao cac ban tai lieu chep tay thu hai.
Ngoai ra, khong khi chinh tri do hau qua cua trieu đai Elagabalus cung nhu vi tri cua Dio trong chinh phu cua Alexander, rat co the anh huong đen su that nay von la mot phan cua bo su te hai cua ong. Dio thuong xuyen nhac đen ten cua Elagabalus la Sardanapalus, mot phan đe phan biet hoang đe voi ten goi thieng lieng cua minh, nhung chu yeu la đe lam mot phan cua ong trong viec duy tri ban damnatio memoriae đuoc thi hanh sau cai chet cua hoang đe va ket hop no voi mot vi vua chuyen quyen noi tieng voi đoi song xa hoa truy lac.


= Herodianus =
Mot nha su hoc khac song cung thoi voi Elagabalus la Herodianus, von la mot vien quan nho La Ma song tu nam 170 đen 240. Trong bo Lich su Đe quoc La Ma tu thoi Marcus Aurelius cua ong, thuong đuoc viet tat la Lich su La Ma, đuoc xem la nguon su lieu chung kien ve trieu đai cua Commodus cho đen đau thoi Gordianus III. Tac pham cua ong phan lon la trung lap voi bo Lich su La Ma cua Dio, nhung ca hai bo su xem chung đoc lap phu hop voi nhau.
Mac du tac pham cua Herodianus khong đuoc xem la đang tin cay nhu Cassius Dio, vi ong khong co tham vong van chuong va hoc thuat nen khien ong it thanh kien hon cac su gia nguyen lao khac. Herodianus đuoc coi la nguon su lieu quan trong nhat ve cac cuoc cai cach ton giao dien ra duoi thoi Elagabalus, đa đuoc xac nhan tu viec nghien cuu tien te va cac bang chung khao co hoc.


= Edward Gibbon va cac su gia sau khac =
Đoi voi đoc gia thoi hien đai, bo Lich su suy tan va sup đo cua Đe quoc La Ma cua su gia nguoi Anh Edward Gibbon (1737–1794) tiep tuc cung co tieng xau cua Elagabalus. Gibbon khong chi chap nhan va bay to su phan no truoc nhung loi cao buoc cua cac nha su hoc co đai, ma co the đa them mot so chi tiet cua rieng minh, ong la nha su hoc đau tien đuoc biet ro rang Gannys la mot thai giam nhu trong mot vi du. đuoc Gibbon viet sau đay:

Đe xao tron thu tu cac mua va thoi tiet, vui đua voi niem đam me va thanh kien cac đoi tuong cua minh, va đe pha vo tat ca cac quy luat tu nhien va đung đan, la mot trong so cac tro tieu khien ma ong thich nhat. Mot bay cung phi va su thanh cong nhanh chong cua nhung nguoi vo, trong đo co mot Trinh nu tho than Vesta đa bi cuong hiep tu noi chon linh thieng, khong đu đe thoa man su bat luc tu niem đam me cua ong. Vi chu nhan toan coi La Ma đa bi tac đong đen viec bat chuoc đieu bo va quan ao cua nu gioi, thich nu hoa ngoi vua va lam o ue pham gia chan chinh cua đe che bang cach phan phat chung cho đam nhan tinh cua ong, mot trong so đo đa đuoc cong khai trao cho tuoc vi va uy quyen cua hoang đe, hay nhu ong thuong tu goi minh la nguoi chong cua nu hoang. Đieu kha di xay ra la su đoi bai va đien ro cua Elagabalus đa đuoc to điem boi so thich va bi boi nho boi đinh kien. Tuy vay viec tu nhot minh vao nhung canh tuong cong khai đuoc phoi bay truoc ban dan thien ha La Ma, va đuoc cac su gia qua co lan đuong thoi xac thuc, noi o nhuc khon ta cua ho vuot qua bat ky thoi đai hoac quoc gia nao khac.

Hai tram nam sau thoi đai cua Pliny, viec dung su trong trang, hay tham chi la ca nhung soi chi o hop van thuong gioi han trong quan he tinh duc nu, cho đen khi cac cong dan giau sang cua Roma va cac tinh thanh đa qua quen mot cach vo cam voi cac vi du ve Elagabalus, nguoi đau tien vi cai thoi quen eo la nay đa lam boi nho pham gia cua mot vi hoang đe va mot nguoi đan ong đich thuc.

Mot so nha su hoc gan đay đa tranh cai nham xay dung hinh anh co phan thien chi hon ve cuoc đoi va trieu đai cua Elagabalus. Đon cu nhu Martijn Icks trong cuon Images of Elagabalus (2008, đuoc tai ban la The Crimes of Elagabalus vao nam 2012) nghi ngo đo tin cay cua cac tai lieu co xua va cho rang đo la do chinh sach ton giao khong chinh thong cua hoang đe lam xa lanh cac tang lop quyen luc cua Roma, đen muc ba ngoai cua ong đa thay can phai loai bo ong va thay the bang mot nguoi em ho. Leonardo de Arrizabalaga y Prado trong The Emperor Elagabalus: Fact of Fiction? (2008), con chi trich cac nha su hoc co đai va phong đoan rang co the la ton giao hay gioi tinh cung đong mot vai tro trong su sup đo cua vi hoang đe tre tuoi, nguoi chi đon gian la ke that bai trong mot cuoc đau tranh quyen luc trong noi bo hoang gia cua đe che; su trung thanh cua đoi Cam ve quan Praetoriani đa bi mua chuoc va Julia Maesa co đu tai luc đe loi keo va van đong nguoi chau cua ba. Theo phien ban nay, mot lan Elagabalus, me ong va nhung tuy tung ben canh hoang đe đeu bi sat hai, mot cuoc chien tuyen truyen quy mo lon nham boi nho nhung hoi uc ve ong dan đen mot buc tranh biem hoa đoi truy đa keo dai đen hien tai, lap đi lap lai va thuong cac su gia ve sau them that vao nham the hien nhung đinh kien rieng cua ho chong lai su eo la va nhung thoi xau khac ma Elagabalus la hinh anh thu nho cua no.


Di san Do truyen thuyet tu xua ve ong, Elagabalus đa tro thanh thu gi đo kieu nhu mot hinh tuong trong phong trao Suy đoi o chau Au cuoi the ky 19. Ong thuong xuat hien trong van hoc va phuong tien truyen thong sang tao khac nhu hinh anh thu nho cua mot thanh nien duy mi phi luan ly. Cuoc đoi va tinh cach cua ong đa cung cap chat lieu hoac it nhat la nguon cam hung cho nhieu tac pham nghe thuat noi tieng cua nhung van nghe si thuoc truong phai Suy đoi, tham chi ngay ca cac nghe si đuong đai. Nhung tac pham noi bat nhat bao gom:


= Van hoc =
A rebours cua Joris-Karl Huysmans (1884), mot trong nhung tac pham tieu bieu cua phong trao Suy đoi, nhung đoan mo ta trong chuong 2 ve su kheo leo đang sau mot bua yen tiec đuoc dan dung boi nhan vat chinh Des Esseintes, chi bao gom thuc pham toan mau đen, đuoc dung nhu mot vat ky niem cho su trang duong bi mat cua minh. Nhung tinh tiet trong chuong nay mot phan lay cam hung tu nhung bua tiec đon sac rat gia tao ma nguoi ta cho la do chinh Elagabalus nghi ra (Historia Augusta, Tieu su Elagabalus, chuong 18)
L'Agonie (1888), cuon tieu thuyet noi tieng nhat cua nha van Phap Jean Lombard, co Elagabulus la nhan vat chinh.
Nam 1903, Georges Duviquet cho xuat ban tac pham đuoc coi la mot tieu su trung thanh cua hoang đe: Heliogabale: Raconte par les historians Grecs et Latins, [avec] dix-huit gravures d'apres les monuments original
Ca hai tac pham truoc đay đeu truyen cam hung cho nha van nguoi Ha Lan Louis Couperus đe ong viet nen cuon tieu thuyet De Berg van Licht (Nui sang) (1905), trong đo gioi thieu Elagabalus voi mot cai nhin thong cam
Algabal (1892-1919), tuyen tap thi ca cua nha tho Đuc Stefan George
The Sun God (1904), cuon tieu thuyet cua nha van nguoi Anh Arthur Westcott
The Amazing Emperor Heliogabalus (1911), cuon tieu su cua Oxford don John Stuart Hay
Heliogabale ou l'Anarchiste couronne (Heliogabalus hoac nha vo chinh phu đang quang) (1934) cua Antonin Artaud, ket hop gom tieu luan, tieu su va tieu thuyet
Family Favourites (1960), cuon tieu thuyet cua nha van nguoi Anh goc Argentina Alfred Duggan trong đo Heliogabalus đuoc quan sat thong qua goc nhin cua mot ve si trung thanh nguoi Gaul va đuoc mo ta nhu mot nha tham my quyen ru va hoa nha, ca nhan đang yeu nhung thieu cac ky nang chinh tri.
Child of the Sun (1966), cuon tieu thuyet cua Lance Horner va Kyle Onstott, đuoc biet đen la nho lay cam hung tu bo phim Mandingo
Super-Eliogabalo (1969), cuon tieu thuyet cua nha van Y Alberto Arbasino
Boy Caesar (2004), cuon tieu thuyet cua nha van nguoi Anh Jeremy Reed
Roman Dusk (2008), cuon tieu thuyet trong loat truyen ve Ba tuoc ma ca rong Saint-Germain cua nha van My Chelsea Quinn Yarbro


= Kich nghe =
Zygmunt Krasinski. Irydion (1836), trong đo Elagabalus đuoc mieu ta nhu mot ten bao chua tan bao
Mencken, H.L. va Nathan, George Jean. Heliogabalus A Buffoonery in Three Acts.. New York: Alfred A. Knopf, 1920
de Escobar Fagundes, C.H. Heliogabalo: O Sol e a Patria. Ed. Devir. Rio de Janeiro, 1980
Gilbert, S. Heliogabalus: A Love Story. Toronto, Cabaret Theatre Company, 2002
Ferreyra, Shawn. Elagabalus, Emperor of Rome, 2008
Arelis. Heliogabalus (2008)


= Hoi hoa =
 
Heliogabalus, High Priest of the Sun (1866) cua hoa si truong phai suy đoi nguoi Anh Simeon Solomon
Mot trong nhung kiet tac noi tieng nhat co tam quan trong trong su nghiep sang tac cua ong chinh la buc tranh bat hu the ky 19 Nhung đoa hong cua Heliogabalus (1888), cua vien si nguoi Ha Lan goc Anh la Ngai Lawrence Alma-Tadema. No khac hoa nhung vi khach tai mot trong nhung bua tiec xa hoa cua Elagabalus đuoc phu duoi mot đong "hoa tim va nhung loai hoa khac" roi tu tren cao xuong.
Lui Luu tru ngay 9 thang 3 nam 2013 tai Wayback Machine (1906), tranh cua Gustav-Adolf Mossa
Heliogabalus (1974), tranh cua Anselm Kiefer
Antonin Artaud Heliogabalus (2010–11), tranh cua Anselm Kiefer


= Am nhac =
Eliogabalo, mot vo opera cua nha soan nhac Baroque Venetian Francesco Cavalli (1667)
Heliogabale, mot vo opera cua nha soan nhac Phap Deodat de Severac (1910)
Heliogabalus Imperator (Hoang đe Heliogabalus), mot tac pham hop tau cua nha soan nhac nguoi Đuc Hans Werner Henze (1972)
Six Litanies for Heliogabalus, nhac pham cua nha soan nhac va nghe si ken saxophone John Zorn (2007)
Eliogabalus la album chinh thuc thu hai cua ban nhac rock Y/Slovenia Devil Doll, phat hanh ngay 1 thang 5 nam 1990.


= Ca vu =
Heliogabale, mot vo mua đuong đai bien đao boi Maurice Bejart


= Đien anh =
Heliogabale, mot bo phim cam nam 1909 cua đao dien nguoi Phap Andre Calmettes
Heliogabale, ou L'orgie romaine, mot đoan phim cam ngan nam 1911 cua đao dien nguoi Phap Louis Feuillade


= Tu vung =
Tu heliogabalo trong tieng Tay Ban Nha co nghia la "mot nguoi bi choang ngop boi ham me an uong".


Chu thich Tham khao = Nguon chinh =


= Nguon phu =


= Hinh anh =
Kho luu tru anh Đong tien: Elagabalus. Kho luu tru lon cua đong tien La Ma va tinh co mang hinh anh cua Elagabalus. Truy cap 2008/05/03.
Luu tru Tien xu: Elagabalus. Kho luu tru lon cua đong tien La Ma va cap tinh ban hanh theo co Elagabalus, bao gom ca tien xu cua cac thanh vien gia đinh. Truy cap 2008/05/03.


Lien ket ngoai Bo su Historia Augusta (tieng Anh) cua LacusCurtius