Caesi (hay con goi la Xe-si, tieng Anh: cesium, tieng Latinh: "caesius") la mot nguyen to hoa hoc trong bang tuan hoan co ky hieu Cs va so nguyen tu bang 55. No la mot kim loai kiem mem, mau bac, va voi điem nong chay la 28,4 °C (83,1 °F) khien cho no tro thanh mot trong cac kim loai o dang long tai hay gan nhiet đo phong. Caesi la mot kim loai kiem, co tinh chat vat ly va hoa hoc giong voi rubidi, kali; la kim loai hoat đong manh, co kha nang tu chay, phan ung voi nuoc tham chi o nhiet đo −116 °C (−177 °F). No la nguyen to co đo am đien thap thu hai sau franci, va chi co mot đong vi ben la caesi-133. Caesi đuoc khai thac trong mo chu yeu tu khoang chat pollucit, trong khi cac đong vi phong xa khac, đac biet la caesi-137 - mot san pham phan hach hat nhan, đuoc tach ra tu chat thai cua cac lo phan ung hat nhan.
Nha hoa hoc nguoi Đuc Robert Bunsen va nha vat ly hoc Gustav Robert Kirchhoff đa phat hien ra caesi nam 1860 bang mot phuong phap moi đuoc phat trien la "quang pho phat xa nung bang ngon lua". Cac ung dung quy mo nho đau tien cua caesi la "chat bat giu" trong ong chan khong va trong te bao quang đien. Nam 1967, dua tren nguyen ly cua Einstein ve su khong đoi cua toc đo anh sang trong vu tru, Uy ban Quoc te ve Can đo đa tach biet he đem 2 song rieng biet tu quang pho phat xa cua caesi-133 đe đong đinh nghia giay va met trong he SI. Tu đo caesi đuoc ung dung rong rai trong cac đong ho nguyen tu đo chinh xac cao.
Tu thap nien 1990, ung dung cua nguyen to nay tren quy mo lon nhat la caesi format trong dung dich khoan. No co nhieu ung dung trong ky thuat đien, đien tu, va hoa hoc. Đong vi phong xa caesi-137 co chu ky ban ra khoang 30 nam va đuoc su dung trong y hoc, thiet bi đo cong nghiep va thuy van hoc. Mac du nguyen to chi co đo đoc tinh trung binh, no la vat lieu nguy hai o dang kim loai va cac đong vi phong xa cua no anh huong đen suc khoe cao neu đuoc phong thich ra moi truong.


Đac trung = Tinh chat vat ly =

Caesi la mot kim loai co mau nhat rat deo, đo cung thap va rat mem (đo cung cua no la 0,2, la nguyen to mem nhat), no chuyen sang mau toi khi co mat oxy o dang vet. Caesi co điem nong chay o 28,4 °C (83,1 °F), la mot trong it cac kim loai nguyen to o dang long trong đieu kien gan nhiet đo phong. Thuy ngan la kim loai nguyen to duy nhat co điem nong chay thap hon caesi. Them vao đo, kim loai caesi co điem soi kha thap, 641 °C (1.186 °F), thap thu hai trong tat ca cac kim loai, sau thuy ngan. Cac hop chat cua no chay cho ngon lua mau xanh duong hoac tim.

Caesi tao hop kim voi cac kim loai kiem khac, cung nhu voi vang, va tao hon hong voi thuy ngan. O nhiet đo duoi 650 °C (1.202 °F), no khong tao hop kim voi cobalt, sat, molybden, nickel, platin, tantal hay wolfram. No tao thanh cac hop chat đa kim voi antimon, gali, indi va thori, co tinh cam quang. Caesi tao hon hop voi đa so cac kim loai kiem, tru lithi; hop kim voi ti le mol chiem 41% caesi, 47% kali, va 12% natri co điem nong chay thap nhat trong bat ky hop kim kim loai nao đa đuoc biet đen, o −78 °C (−108 °F). Mot vai hon hong đa đuoc nghien cuu nhu: CsHg2 co mau đen tao ra anh kim mau tia, trong khi CsHg co mau vang anh bac.


= Tinh chat hoa hoc =
Kim loai caesi co đo hoat đong manh va tu boc chay. No phan ung no voi nuoc tham chi o nhiet đo thap, manh hon cac kim loai khac trong nhom 1. Phan ung voi nuoc đa o nhiet đo thap −116 °C (−177 °F). Do co tinh hoat đong manh, kim loai caesi đuoc xep vao nhom vat lieu nguy hai. No đuoc tru va van chuyen trong hydrocarbon kho, nhu dau khoang. Tuong tu, no phai đuoc xu ly trong khi tro nhu argon. Tuy nhien, phan ung no caesi-nuoc thuong it manh hon phan ung no natri-nuoc voi cung mot luong natri. Đieu nay la do caesi phat no ngay lap tuc khi tiep xuc voi nuoc, nen co it thoi gian đe tich tu hydro. Caesi co the đuoc chua trong ong thuy tinh borosilicat đuoc hut chan khong. Voi mot luong hon 100 gam (3,5 oz), caesi đuoc van chuyen trong cac thung chua bang thep khong gi đuoc bit kin.
Tinh chat hoa hoc cua caesi tuong tu cac kim loai kiem khac nhu gan voi tinh chat cua rubidi hon. La mot kim loai kiem, trang thai oxy hoa pho bien cua no la +1. Co mot so khac biet nho tu thuc te rang no khoi luong nguyen tu lon hon va đo duong đien lon hon so voi cac kim loai kiem khac. Caesi la nguyen to hoa hoc co đo duong đien cao nhat. Ion caesi cung lon hon va it "cung" hon so voi cac kim loai kiem nhe hon.


= Hop chat =

Phan lon cac hop chat cua caesi chua nguyen to o dang cation Cs+, no tao lien ket ion voi nhieu loai anion. Mot ngoai le đang chu y la truong hop anion caesua (Cs−). Cac ngoai le khac bao gom nhieu suboxide (xem phan cac oxide ben duoi).
Đoi voi cac hop chat thong thuong, cac muoi Cs+ hau nhu khong mau tru anion la co mau. Nhieu muoi đon gian la hygroscopic, nhung it hon so voi cac muoi tuong ung cua cac kim loai kiem nhe hon. Cac muoi phosphat, acetat, carbonat, halide, oxide, nitrat, va sulfat đeu tan trong nuoc. Cac muoi kep thuong it tan hon, va tinh tan thap cua caesi nhom sulfat đuoc khai thac đe lay Cs tu quang cua no. Muoi kep voi antimon (nhu CsSbCl4), bismuth, cadmi, đong, sat, va chi cung it tan.
Caesi hydroxide (CsOH) la mot base cuc manh va se nhanh chong an mon be mat cua ban dan nhu silicon. CsOH thong thuong đuoc coi la "base manh nhat", phan anh tinh hut tuong đoi yeu giua ion lon Cs+ va OH−; nhung tren thuc te thi nhieu hop chat khac khong tan trong dung dich, nhu n-butyllithi (C4H9Li) hay amit natri (NaNH2) la cac base manh hon.
Hon hop can bang hoa hoc cua caesi va vang se phan ung đe tao thanh caesi auride vang (Cs+Au−) trong đieu kien nung. Anion auride co ung xu nhu mot gia halogen. Hop chat phan ung manh liet voi nuoc tao caesi hydroxide, vang kim loai, va khi hydro; trong amonia long no co the phan ung voi mot loai nhua trao đoi ion caesi đac biet tao ra tetramethylammonium auride. Hop chat voi platin tuong tu nhu caesi platinide đo (Cs2Pt) chua ion platinide co ung xu nhu mot gia chalcogen.


 Phuc  Giong nhu cac cation kim loai, Cs+ tao phuc voi cac base Lewis trong dung dich. Do co kich thuoc lon, Cs+ thuong co so phoi tri lon hon 6, la đien hinh cho cac cation kim loai kiem nhe hon. Xu huong nay the hien ro boi so phoi tri 9 trong CsCl, so voi mau halit khi cac kim loai kiem khac lien ket voi chlorine. No co so phoi tri cao va mem (khuynh huong tao thanh lien ket cong hoa tri) la điem co ban đe tach Cs+ ra khoi cac cation khac, nhu xu ly chat thai hat nhan khi 137Cs+ đuoc tac ra khoi mot luong lon K+ khong phong xa.


 Halide  Caesi fluoride (CsF) la mot chat ran mau trang hao nuoc đuoc su dung rong rai trong hoa hoc carbon-fluor lam nguon cung cap anion fluoride. Caesi fluoride co cau truc giong halit, nghia la cac ion Cs+ va F− xep trong mot hinh lap phuong ket chat giong nhu Na+ va Cl− trong natri chloride.
Caesi chloride (CsCl) ket tinh theo he lap phuong, con đuoc goi la cau truc caesi chloride. Kieu cau truc nay la mot o mang lap phuong nguyen thuy voi mot đon vi co ban gom 2 nguyen tu, moi nguyen tu co so phoi tri la 8; cac nguyen tu chloride nam tren cac đinh cua o mang, con caesi nam o trong tam cua hinh lap phuong. Cau truc nay giong voi CsBr va CsI, va nhieu hop chat khac khong chua Cs. Cau truc CsCl đuoc tham chieu vi Cs+ co ban kinh ion la 174 pm va Cl− 181 pm.


 Oxide  Caesi tao nhieu hop chat hai cau tu voi oxy hon cac kim loai kiem khac. Khi chay trong khong khi, superoxide CsO2 la san pham chinh. Caesi oxide (Cs2O) "binh thuong" tao cac tinh the he sau phuong co mau vang cam, va chi co oxide loai anti-CdCl2. No hoa hoi o 250 °C (482 °F), va phan huy thanh kim loai caesi va peroxide Cs2O2 o nhiet đo tren 400 °C (752 °F). Ngoai cac superoxide va ozonide CsO3, nhieu suboxide co mau sang cung đuoc nghien cuu, nhu Cs7O, Cs4O, Cs11O3, Cs3O (luc sam), CsO, Cs3O2, hay Cs7O2. Chat Cs7O2 co the đuoc nung trong chan khong đe tao ra Cs2O. Hop chat hai cau tu voi luu huynh, seleni, va teluri cung ton tai.


= Pho bien =

Caesi la mot nguyen to tuong đoi hiem vi no chiem trung binh khoang 3 ppm trong vo Trai Đat. Nguyen to nay pho bien thu 45 trong so cac nguyen to va thu 36 trong nhom kim loai. Tuy vay, no pho bien hon cac nguyen to nhu antimon, cadmi, thiec va wolfram, va lon gap 20 lan so voi thuy ngan hoac bac, nhung chi hon 3,3% so voi rubidi la loai cong sinh voi no.
Do co ban kinh ion lon, caesi la mot trong nhung nguyen to khong tuong hop trong viec thay the voi cac nguyen to khac trong o mang tinh the. Trong su ket tinh phan đoan mac ma, caesi đuoc tap trung o pha long va ket tinh sau cung. Do đo, cac mo caesi lon nhat la cac than quang pecmatit đuoc hinh thanh tu qua trinh lam giau quang nay. Do caesi khong the thay the kali cung nhu rubidi, cac khoang vat kiem hinh thanh do qua trinh bay hoi nhu sylvit (KCl) va cacnallit (KMgCl3·6H2O) chi co the chua 0,002% caesi. Tu đo, Cs đuoc tim thay trong it khoang vat. Mot phan caesi co the đuoc tim thay trong beryl (Be3Al2(SiO3)6) va avogadrit ((K,Cs)BF4), len đen 15% Cs2O trong khoang pezzottait (Cs(Be2Li)Al2Si6O18), len đen 8,4% Cs2O trong londonit ((Cs,K)Al4Be4(B,Be)12O28), va it pho bien hon trong rhodizit. Nguon khoang san duy nhat quan trong co gia tri kinh te cua caesi la pollucit Cs(AlSi2O6), no đuoc tim thay o mot vai noi tren the gioi trong cac pecmatit, va đong sinh voi nguyen to co gia tri hon la lithi trong lepidolit va petalit. Trong pecmatit, cac hat co kich thuoc lon va cac khoang vat bi chia tach ro tao ra mot loai quang cao cap trong khai thac mo.
Mot trong nhung nguon tai nguyen giau caesi va quan trong nhat tren the gioi la mo Tanco o Bernic Lake, Manitoba, Canada. Mo đuoc uoc tinh chua 350.000 tan quang pollucit, chiem 2/3 tru luong tren the gioi. Mac du can bang ham luong caesi trong pollucit la 42,6%, cac mau pollucit tinh khiet tu mo nay co the chi chiem khoang 34% caesi, trong khi ham luong trung binh 24wt%. Pollucit thuong mai chua hon 19% caesi. Mo pecmatit Bikita o Zimbabwe đuoc khai thac đe lay petalit, nhung no chi chua mot luong đang ke pollucit. Mot luong pollucit kha phong phu cung đuoc khai thac o sa mac Karibib, Namibia. Voi toc đo khai thac cac mo tren the gioi hien nay voi san luong 5 đen 10 tan mon nam, voi tru luong hien tai viec khai thac co the keo dai hang ngan nam.


= Đong vi =
Caesi co it nhat 39 đong vi đa biet, la nhieu hon bat ky mot nguyen to nao (ngoai tru franci). Nguyen tu luong cua cac đong vi nay nam trong khoang tu 112 toi 151. Nhieu trong so nay đuoc tong hop tu cac nguyen to nhe hon bang qua trinh bat neutron cham (qua trinh S) ben trong cac sao gia, cung nhu trong cac vu no sieu tan tinh (qua trinh R). Mac du co nhieu đong vi nhu vay, song caesi chi co 1 đong vi on đinh trong tu nhien la Cs133 co 78 neutron. Mac du no co spin hat nhan lon (7⁄2+), cac nghien cuu cong huong tu hat nhan co the đuoc tien hanh tren đong vi nay o tan so cong huong 11,7 MHz. 

135Cs co chu ky ban ra rat dai khoang 2,3 trieu nam, dai nhat trong tat ca cac đong vi cua caesi. 137Cs va 134Cs co chu ky ban ra lan luot la 30 va 2 nam.137Cs phan ra beta tao thanh đong vi 137mBa co thoi gian ton tai ngan, va sau đo thanh bari khong phong xa, trong khi 134Cs chuyen truc tiep thanh 134Ba. Cac đong vi co so khoi 129, 131, 132 va 136 co chu ky ban ra tu mot ngay đen hai tuan, trong khi hau het cac đong vi con lai co chu ky ban ra tu vai giay đen mot giay. Co it nhat 21 đong phan hat nhan o trang thai kich thich. Ngoai 134mCs (co chu ky ban ra duoi 3 gio), tat ca đeu rat khong ben va phan ra co chu ky vai phut hay ngan hon.
Đong vi 135Cs la mot trong nhung san pham phan hach hat nhan cua urani co thoi gian ton tai lau, no đuoc tao ra trong cac lo phan ung hat nhan. Tuy nhien, san luong san pham phan hach cua no bi giam trong hau het cac lo phan ung do nguyen tu truoc đo cua no, 135Xe, la mot neutron cuc ky đong va chuyen hoa thuong xuyen thanh 136Xe ben truoc khi phan ra thanh 135Cs.
Do phan ra beta cua no (thanh 137mBa), 137Cs la mot nguon phat phong xa gamma manh. Chu ky ban ra cua lam no tro thanh mot san pham phan hach co thoi gian ton tai trung binh cung voi 90Sr—ca hai gop phan phat ra phong xa cua cac nhien lieu hat nhan đa qua su dung sau nhieu nam lam lanh cho đen hang tram nam sau khi su dung. Vi du, 137Cs cung voi 90Sr hien tao ra mot nguon phong xa lon nhat o khu vuc xung quanh tham hoa Chernobyl. Khong kha thi đe xu ly 137Cs bang bat neutron (do ti le bat giu thap) va ket qua la no phai đuoc đe cho phan ra.
Hau nhu tat ca caesi đuoc tao ra tu phan hach hat nhan đeu tu phan ra beta cua cac san pham phan hach giau neutron hon, trai qua nhieu đong vi iod va xenon khac nhau. Do iod va xenon co bay hoi va co the phan tan qua nhien lieu hat nhan hoac khong khi, caesi phong xa thuong đuoc tao ra rat xa nguon phan hach. Voi vu thu vu khi hat nhan khoang nam 1945, 137Cs đa đuoc giai phong vao khi quyen va sau đo vao be mat Trai Đat o dang bui phong xa.


San xuat Khai thac quang pollucit la mot phuong an san xuat caesi va đuoc tien hanh tren quy mo nho so voi hau het cac mo kim loai khac. Quang đuoc nghien, sang, nhung thuong khong tap trung, va sau đo nghien min. Caesi sau đo đuoc chiet tac tu chu yeu pollucit boi ba phuong phap: hoa tan bang acid, phan ra kem, va khu truc tiep.
Hoa tan acid, đa pollucit silicat đuoc hoa tan trong cac acid manh nhu acid hydrochloric (HCl), acid sulfuric (H2SO4), acid hydrobromic (HBr), hay acid hydrofluoric (HF). Voi acid hydrochloric se tao ra hon hop chloride tan va vac muoi kep chloride khong tan cua caesi đuoc ket tua o dang caesi antimon chloride (Cs4SbCl7), caesi iod chloride (Cs2ICl), hay caesi hexachlorocerat (Cs2(CeCl6)). sau khi tach, muoi kep đa đuoc ket tua o dang tinh khiet đuoc phan huy, va thu đuoc CsCl tinh khiet sau khi cho nuoc boc hoi. Phuong phap su dung acid sulfuric cho ra muoi kep khong tan truc tiep o dang phen caesi (CsAl(SO4)2·12H2O). Nhom sulfat trong dung dich đuoc chuyen thanh nhom oxide khong tan bang cach nung phen voi carbon, va san pham đuoc thuy luyen voi nuoc đe tao ra dung dich Cs2SO4.
Nung pollucit voi calci carbonat va calci chloride tao ra cac calci silicat khong tan va caesi chloride tan. Dung nuoc hoac amonia loang (NH4OH) tao ra dung dich chloride loang (CsCl). Dung dich nay co the cho boc hoi tao ra caesi chlorat hoac chuyen thanh phen caesi hay caesi carbonat. Du khong co tinh thuong mai, viec khu truc tiep quang voi kali, natri hay calcin trong chan khong cung tao ra truc tiep kim loai caesi.
Hau het caesi đuoc khai thac (o dang muoi) đuoc chuyen truc tiep thanh caesi format (HCOO−Cs+) cho cac ung dung nhu khoan dau. Đe cung cap cho su phat trien cua thi truong, Cabot Corporation đa xay dung nha may nam 1997 o mo Tanco gan Bernic Lake, Manitoba, voi cong suat 12.000 thung (1.900 m3) moi nam o dang dung dich caesi format. Cac hop chat cua caesi đuoc san xuat o quy mo nho ban đau la caesi chloride va cac nitrat cua no.
Ngoai ra, kim loai caesi co the thu đuoc tu cac hop chat đuoc lam tinh khiet tu quang. Caesi chloride va cac caesi halide khac co the đuoc khu o 700 đen 800 °C (1.292 đen 1.472 °F) voi calci hoac bari, sau đo chung cat kim loai. Bang cach tuong tu, aluminat, carbonat, hay hydroxide co the đuoc khu bang magnesi. Kim loai cung co the đuoc tach ra bang đien phan dung dich caesi cyanide (CsCN). Ngoai le, caesi dang khi va tinh khiet co the đuoc tao ra bang cach nhiet phan caesi azua CsN3 o 390 °C (734 °F), loai Cyanide nay đuoc tao ra tu dung dich caesi sulfat va bac azide. Trong cac ung dung chan khong, caesi dichromat co the đuoc phan ung voi zirconi tao ra kim loai caesi tinh khiet ma khong tao ra cac san pham khi khac.

Cs2Cr2O7 + 2 Zr → 2 Cs + 2 ZrO2+ Cr2O3
Gia caesi kim loai tinh khiet 99,8% nam 2009 khoang 10 USD mot gram (280 USD mot ounce), nhung cac hop chat cua no re hon đang ke.


Lich su Caesi (tieng Latinh caesius co nghia la "thien thanh" hay "lam nhat") đuoc Robert Bunsen va Gustav Kirchhoff phat hien nho quang pho nam 1860 trong nuoc khoang lay tu Durbheim, Đuc. Viec xac đinh no dua tren cac vach mau lam nhat trong quang pho cua no va no la nguyen to đau tien đuoc phat hien nho phan tich quang pho, chi mot nam sau khi Bunsen va Kirchhoff phat minh ra kinh quang pho.
Đe thu đuoc mot mau caesi tinh khiet, 44.000 lit nuoc khoang đa đuoc cho boc hoi tao ra 240 kilogam (530 lb) dung dich muoi. Cac kim loai kiem tho đuoc ket tua o dang sulfat hoac oxalat, đe lai cac kim loai kiem trong dung dich. Sau khi chuyen thanh cac nitrat va tach ra bang ethanol thi thu đuoc mot hon hop khong chua natri. Tu hon hop nay, lithi đuoc ket tua bang amoni carbonat. Kali, rubidi va caesi tao thanh cac muoi khong tan voi acid chloroplatinic, nhung cac muoi nay co đo hoa tan hoi khac nhau trong nuoc nong. Do đo, caesi va rubidi hexachloroplatinat ((Cs,Rb)2PtCl6) it tan hon co the thu đuoc tu ket tinh phan đoan. Sau khi khu hexachloroplatinat bang hydro, caesi va rubidi co the đuoc tach ra dua tren tinh tan khac nhau cua dang carbonat cua chung trong con. Qua trinh nay tao ra 9,2 gam (0,32 oz) rubidi chloride va 7,3 gam (0,26 oz) caesi chloride tu 44.000 lit nuoc khoang ban đau.
Hai nha khoa hoc đa su dung caesi chloride nay đe tinh toan khoi luong nguyen tu cua nguyen to moi la 123,35 (so voi con so hien tai đuoc chap nhan la 132,9). Ho đa co gang tao ra caesi nguyen to bang cach đien phan caesi chloride nong chay, nhung thay vi tao ra kim loai, thi ho thu đuoc mot chat mau xanh đong nhat "khong the nhin bang mat thuong cung nhu bang kinh hien vi" co the thay đuoc kim loai o dang vet nho nhat"; ket qua la ho đa gan cho no ten la subchloride (Cs2Cl). Trong thuc te, san pham ho tao ra co the la mot hon hop keo cua caesi kim loai va caesi chloride. Viec đien phan dung dich chloride voi anot thuy ngan tao ra hon hong caesi san sang phan huy trong cac đieu kien dung dich. Kim loai tinh khiet cuoi cung cung đuoc nha hoa hoc Đuc Carl Setterberg tach ra khi nghien cuu luan an tien si cua ong voi Kekule va Bunsen. Nam 1882, ong tao ra kim loai caesi bang cach đien phan caesi cyanide, va đieu nay đa tranh cac van đe nhu đa gap khi su dung chloride.
Trong lich su, ung dung quan trong nhat cua caesi la trong nghien cuu va phat trien, chu yeu la linh vuc đien va hoa. Rat it ung dung phat trien tren caesi mai cho đen thap nien 1920, khi no đuoc su dung trong cac ong chan khong radio. No co hai chuc nang; la mot getter, no loai bo oxy thua sau khi che tao, va lam chat ao tren cathode đuoc nung nong, no lam tang đo dan đien. Caesi khong đuoc cong nhan la mot kim loai trong cong nghiep hieu suat cao mai cho đen thap nien 1950. Nhung ung dung cua caesi khong phong xa nhu te bao nang luong, photomultiplier, cac bo phan quang hoc cua kinh hong ngoai, chat xuc tac cho mot so phan ung huu co, cac tinh the dung trong may đem nhap nhay, va trong may phat đien MHD. Caesi cung va van đuoc su dung lam nguon cung cap cac ion duong trong quang pho khoi ion thu cap (secondary ion mass spectrometry).
Tu nam 1967, He đo luong quoc te xac đinh giay dua tren tinh chat cua caesi. He SI đinh nghia mot giay la 9.192.631.770 chu ky phan ra tuong ung voi su chuyen hai muc nang luong tu trang thai on đinh cua nguyen tu caesi-133.


Ung dung = Tham do dau khi =
Co le ung dung pho bien nhat cua caesi hien nay la trong cac dung dich khoan dua tren caesi format (Cs(HCOO)) trong cong nghiep khai thac dau mo. Dung dich goc nuoc cua caesi format (HCOO−Cs+)—đuoc tao ra tu phan ung cua caesi hydroxide voi acid formic—đuoc phat trien giua thap nien 1990 đuoc su dung trong khoan gieng dau va dung dich hoan thien gieng. Chuc nang cua dung dich khoan la boi tron mui khoan, mang mun khoan len tren be mat, va duy tri ap suat thanh he trong qua trinh khoan gieng. Cac dung dich hoan thien ho tro cho viec lap đat cac thiet bi đieu khien (phan cung) sau khi khoan nhung phai truoc khi khai thac đe duy tri ap suat. Ty trong cao cua format caesi (toi 2,3 sg), cung voi tinh tuong đoi lanh tinh cua cac hop chat Cs, lam giam cac yeu cau đoi voi cac chat ran huyen phu ty trong cao va co đoc trong dung dich khoan, lam cho no co mot so uu the đang ke ve mat cong nghe, moi truong va cong trinh. Caesi format co the đuoc tron voi kali va natri format đe giam ti trong dung dich xuong bang voi ti trong cua nuoc (1.0 g·cm−3). Hon nua, no co the tu phan huy va tai su dung, va co the đuoc tai che, đay la mot điem quan trong vi chi phi cao cua no (khoang $4.000 mot Barrel nam 2001). Cac format kiem thi an toan trong van chuyen va khong pha hong thanh he hoac cac kim loai chim xuong lo khoan nhu nhung muoi ti trong cao an mon thay the (nhu dung dich kem bromide ZnBr2); chung cung it can lam sach hon va giam chi phi đo thai.


= Đong ho nguyen tu =
Caesi cung đang chu y vi cac su dung trong đong ho nguyen tu, voi đo chinh xac o muc giay trong hang nghin nam. Ke tu nam 1967, đon vi đo luong thoi gian cua He đo luong quoc te (SI), giay, la dua tren cac thuoc tinh cua nguyen tu caesi. SI đinh nghia giay bang 9.192.631.770 chu ky buc xa, tuong ung voi su chuyen trang thai cua hai muc nang luong spin đien tu trong trang thai tinh cua nguyen tu Cs133. Đong ho caesi chinh xac đau tien đuoc Louis Essen tao ra nam 1955 o National Physical Laboratory o Anh. Cac đong ho nay đuoc cai tien theo đinh ky cu moi nua the ky, va hinh thanh cac tieu chuan tuan thu thoi gian va đo đac tan so, va đuoc xem la "đon vi chinh xac nhat ma con nguoi tung đat đuoc." Cac đong ho nay đo đac tan so voi sai so 2 đen 3 phan 1014, tuong ung voi đo chinh xac thoi gian la 2 nano giay moi ngay, hoac 1 giay trong 1,4 trieu nam. Phien ban moi nhat co đo chinh xac hon 1/1015, tuc la chung lech 1 giay trong 20 trieu nam. Cac đong ho caesi cung đuoc dung trong cac mang luoi quan sat thoi gian trong truyen tin hien đien thoai di đong va truyen thong tin tren Internet.


= Nang luong đien va đien tu =
Cac may phat đien ion nhiet bang hoi caesi la cac thiet bi nang luong thap chuyen nang luong nhiet thanh nang luong đien. Trong bo chuyen ong chan khong hai đien cuc, no trung hoa đien tich trong khoang khong hinh thanh o gan ca-tot, va do vay no tang cuong dong đien.
Caesi cung co nhung đac điem quan trong do tinh quang đien cua no, theo đo nang luong anh sang đuoc chuyen thanh dong đien. No đuoc dung trong cac te bao quang đien do cac ca-tot goc caesi nhu hop chat kim loai K2CsSb, co nguoi đien the thap đe phat ra electron. Cac thiet bi quang đien su dung caesi nhu cac thiet bi nhan dang ky tu quang hoc, cac đen nhan quang đien, va cac ong video camera. Tuy nhien, germani, rubidi, seleni, silic, teluri, va nhieu nguyen to khac co the thay the caesi trong cac loai vat lieu cam quang.
Cac tinh the caesi iodide (CsI), caesi bromide (CsBr) va caesi fluoride (CsF) đuoc ung dung lam scintillator trong may điem scintillation trong nhieu nghien cuu khoang san va vat ly hat, vi chung rat thich hop đe nhan dang cac tia phong xa gamma va tia X. Caesi voi vai tro la mot nguyen to nang cung cap nang luong dung tot, co kha nang nhan dang tot hon. Cac hop chat cua caesi cung cung cap chat phan ung nhanh (CsF) va it hut am (CsI).
Hoi caesi đuoc dung pho bien trong tu ke. Nguyen to cung đuoc dung lam chuan noi trong quang pho hoc. Giong cac kim loai kiem khac, caesi co ai luc manh voi oxy va đuoc su dung lam "thang" (phanh) trong ong chan khong. Cac ung dung khac o dang kim loai nhu laser nang luong cao, đen huynh quang, va chinh luu.


= Dung dich ly tam =
Do co ti trong lon, cac dung dich caesi chloride, caesi sulfat, va caesi trifluoroacetat (Cs(O2CCF3)) đuoc su dung pho bien trong sinh hoc phan tu đe tach loc ly tam. Cong nghe nay đuoc ung dung chu yeu trong tach cac virus, bao quan va cac phan phan đoan cua te bao, va cac acid nucleic tu cac mau sinh hoc.


= Hoa hoc va y hoc =

Cac ung dung ve hoa cua caesi tuong đoi it. Doping voi cac hop chat Caesi đuoc dung đe nang cao hieu qua mot so chat xuc tac trong san xuat chat hoa hoc nhu cac monome acid acrylic, anthraquinone, ethylen oxide, methanol, anhydride phthalic, styren, methyl methacrylat, va nhieu olefin khac nhau. No cung đuoc su dung trong chuyen đoi xuc tac sulfur dioxide thanh sulfur trioxide trong san xuat acid sulfuric.
Caesi fluoride su dung thich hop trong hoa vo co lam chat base, hoac nguon anhydrous tao ra ion fluoride. Cac muoi Caesi đoi khi thay cac muoi natri va kali trong tong hop huu co nhu chat vong hoa, ester hoa, va polymer hoa. No cung đuoc dung trong dosimetry buc xa thermoluminescent (TLD): Khi tiep xuc voi buc xa, no thu đuoc nhung khuyet tat tinh the do đo khi đuoc nung nong, chuyen thanh phat ra anh sang thich hop voi lieu nhau đuoc. Do vay, viec đo đac xung anh sang bang đen nhan quang đien co the cho phep lieu buc xa tich tu đe co the luong hoa đuoc.


= Hat nhan va đong vi cua no =
Caesi-137 la mot đong vi phong xa rat pho bien đuoc su dung nhu nguon phat tia gamma trong cac ung dung cong nghiep. Uu điem cua no la co chu ky ban ra gan 30 nam, no co trong chu trinh nhien lieu hat nhan, va co 137Ba đong vi ben cuoi. Kha nang hoa tan lon trong nuoc la mot bat loi lam cho no khong thich hop voi large pool irradiators trong viec cung ung cho thuc pham va duoc pham. No đuoc dung trong nong nghiep, đieu tri ung thu, va khu trung vi sinh trong thuc pham, bun cong, va thiet bi phau thuat. Cac đong vi phong xa cua caesi trong cac thiet bi xa tri đuoc dung trong linh vuc y hoc đe tri cac loai ung thu nhat đinh, nhung nhung thay the tot hon trong truong hop khan cap va su dung caesi chloride tan trong nuoc trong cac nguon co the tao ra su o nhiem tren dien rong, tu tu lam cho cac caesi nay khong the su dung đuoc nua. Caesi-137 đa đuoc su dung trong nhieu thiet bi đo đac cong nghiep, nhu đo đo am, ti trong, thuy chuan, va đo be day. No cung đuoc su dung trong cac thiet bi đo đia vat ly gieng khoan đe đo mat đo electron cua cac thanh he đa, gia tri nay tuong tu nhu mat đo khoi cua thanh he.
Đong vi 137 cung đuoc su dung trong cac nghien cuu thuy van hoc tuong tu nhu su dung triti. Caesi-137 la đong vi con trong phan ung phan hach hat nhan. Voi viec bat đau thu nghiem hat nhan khoang nam 1945, va tiep tuc nhung vu thu sau đo trong suot giua thap nien 1980, caesi-137 đa đuoc giai phong vao khong khi va no de dang đuoc hap thu trong cac dung dich. Viec biet su thay đoi theo nam trong khoang thoi gian đo cho phep thiet lap moi quan he giua đat va cac lop tram tich. Caesi-134, va cac đong vi it pho bien hon la caesi-135, cung đuoc su dung trong thuy van bang cach đo luong caesi đau ra cua cong nghiep hat nhan. Trong khi chung it pho bien hon ca caesi-133 hay caesi-137, cac đong vi nay co uu điem la đuoc tao ra đoc lap tu cac nguon nhan tao. 


= Ung dung khac =

Caesi va thuy ngan tung đuoc dung lam nhien lieu trong đong co đay cua cac đong co ion thoi ky đau tren tau khong gian voi cac chuyen hanh trinh rat dai. Phuong phap ion hoa la viec tach cac electron lop ngoai cung tu nhien lieu khi tiep xuc voi đien cuc wolfram co đien the. Cac van đe quan tam nhu hoat đong an mon cua caesi đoi voi cac bo phan tren tau khong gian đa chuyen huong phat trien sang ung dung nhien lieu khi tro, nhu xenon; loai nay de xu ly trong cac thi nghiem o mat đat va it co tiem nang can thiep tren phi thuyen khong gian. Cuoi cung, xenon đa đuoc su dung tren phi thuyen thi nghiem Deep Space 1 đuoc phong nam 1998. Tuy nhien, đong co đay Field Emission Electric Propulsion su dung mot he thong son gian cac ion kim loai long đuoc tang toc nhu truong hop cua caesi đe tao ra luc đay đa đuoc che tao.
Caesi nitrat đuoc su dung lam chat oxy hoa va chat tao mau đe đot silic trong phao sang hong ngoai, nhu phao sang LUU-19, do no phat ra nhieu anh sang trong quang pho can hong ngoai. Caesi đa tung đuoc su dung đe giam dau vet khi thai đong co tren man hinh radar cua may bay quan su SR-71 Blackbird. Caesi cung voi rubidi đa đuoc them vao dang carbonat trong thuy tinh do no giam đo dan đien va tang đo on đinh va đo ben cua soi quang hoc va cac thiet bi quan sat ban đem. Caesi fluoride hoac nhom fluoride đuoc su dung trong chat ho tro cau truc han hop kim nhom co chua magnesi.
May phat đien MHD - he thong phat đien đa đuoc nghien cuu nhung khong đuoc chap nhan rong rai. Kim loai caesi cung đuoc xem la chat long lam viec trong cac chu trinh Rankine nhiet đo cao cua cac may phat đien turboelectric. Cac muoi caesi đuoc đanh gia la chat chong soc đa đuoc su dung sau khi tiem do nhiem đoc asen. Do anh huong cua no len nhip tim, tuy nhien, chung co ve it đuoc dung hon so voi cac muoi kali hay rubidi. Chung cung đuoc dung đe tri đong kinh.


Canh bao Cac hop chat caesi khong phong xa co đo đoc trung binh. Tiep xuc mot luong lon co the gay kho chiu va co that, do tinh chat tuong tu cua caesi so voi kali, nhung nhung luong lon nhu vay khong the co đuoc mot cach thong thuong trong cac nguon tu nhien, vi the caesi khong bi coi la chat hoa hoc chinh gay o nhiem moi truong. Lieu gay chet trung binh (LD50) cua caesi chloride đoi voi chuot la 2,3 g/kg, so voi LD50 cua kali chloride va natri chloride. Ung dung chinh cua caesi khong phong xa, la caesi format trong dung dich khoan dau khi, loi dung đoc tinh thap cua no đe giam chi phi thay the.
Tat ca cac kim loai kiem đeu co đo hoat đong hoa hoc cao. Caesi, mot trong cac kim loai kiem nang nhat, la mot trong so cac kim loai hoat đong hoa hoc manh nhat va gay no manh khi tiep xuc voi nuoc, do khi hydro đuoc giai phong ra tu phan ung bi nung nong boi nhiet giai phong ra tu chinh phan ung nay, gay ra đanh lua va gay no manh (nhu cac kim loai kiem khac) – nhung do caesi la qua hoat hoa nen phan ung no nay dien ra ngay ca voi nuoc lanh hay nuoc đa. Nhiet đo bat lua cua caesi la −116 °C, do đo no co tinh tu chay cao, va bung no trong khong khi tao thanh caesi hydroxide va nhieu oxide khac. Caesi hydroxide la mot base cuc manh, co kha nang an mon thuy tinh.
Cac đong vi Cs134 va Cs137 (co trong sinh quyen o muc mot luong rat nho do ro ri phong xa) la ganh nang phong xa, phu thuoc vao vi tri cua tung khu vuc. Caesi phong xa khong tich luy trong co the nhu nhieu san pham tu phan ra hat nhan khac (chang han nhu iod phong xa hay stronti phong xa). Khoang 10% caesi phong xa hap thu đuoc thai ra khoi co the tuong đoi nhanh trong mo hoi va trong nuoc tieu. 90% con lai co chu ky ban ra sinh hoc khoang 50 đen 150 ngay. Caesi phong xa sau kali va co khuynh huong tich luy trong te bao thuc vat, nhu trong trai cay va rau. Thuc vat hap thu caesi o cac muc khac nhau, mot so khong hap thu nhieu, va mot so hap thu luong lon. đoi khi the hien kha nang khang hap thu no. No đuoc ghi nhan rang nam trong cac khu rung bi o nhiem tich tu caesi phong xa (caesi-137) trong tui sinh bao tu. Tich tu caesi-137 trong cac ho đuoc quan tam nhieu sau tham hoa Chernobyl. Cac thi nghiem tren cho cho thay mot lieu đon 3,8 millicuries (140 MBq, 4,1 μg caesi-137) tren moi kilogram gay tu vong trong 3 tuan; mot luong nho hon co the gay vo sinh va ung thu. Co quan Nang luong Nguyen tu Quoc te va cac nguon khac canh bao rang cac vat lieu phong xa nhu caesi-137 co the đuoc dung trong cac thiet bi phan tan phong xa hoac "bom ban".


Xem them Cs-137
Bom ban
Khoang vat cua caesi


Ghi chu Tham khao Lien ket ngoai Caesi tai Tu đien bach khoa Viet Nam
(Cs) (Chemical element) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Cesium: the essentials WebElements
Frequently Asked Questions about Cesium and alt.cesium Humor site dedicated to cesium
Cesium Phong thi nghiem quoc gia Los Alamos (Hoa Ky)
CESIUM | Cs - PubChem
Periodic Table of Elements | Element Cesium - Cs EnvironmentalChemistry
The Modern Alchemist: Reacting Fluorine with Cesium Luu tru ngay 4 thang 11 nam 2017 tai Wayback Machine Ri Channel 2012