kaengreg/wikifacts-bench huggingface dataset:
Phi hanh gia, tinh hanh gia hoac nha du hanh vu tru hoac thai khong nhan la mot nguoi đuoc huan luyen qua chuong trinh khong gian đe chi huy, lai hoac tro thanh thanh vien cua mot con tau vu tru . Binh thuong nghia phi hanh gia chi ap dung cho nhung nha du hanh khong gian chuyen nghiep thi khai niem nay đoi khi co the ap dung cho nhung nguoi du hanh vao khong gian, bao gom nhung nha khoa hoc, nhung nha chinh tri, nha bao hoac nhung nguoi du lich.


Đinh nghia Cho đen nam 2003 thi cac nha du hanh vu tru van đuoc huan luyen va tai tro phan lon boi chinh phu, quan đoi hoac co quan hang khong dan su. Tuy nhien, voi chuyen bay vao quy đao thap cua con tau vu tru do tu nhan bo von SpaceShipOne nam 2004, mot khai niem moi ve du hanh gia ra đoi: Phi hanh gia thuong mai (commercial astronaut). Voi su phat trien cua du lich vu tru, NASA va Co quan vu tru lien bang Nga đa đong y viec su dung danh tu "spaceflight participant" (nguoi tham quan khong gian) đe phan biet nhung nguoi du hanh vao khong gian voi nhung nha du hanh vu tru thuc hien cac nhiem vu cua hai co quan tren.

Tieu chuan đe xac đinh cac chuyen bay đuoc goi la "du hanh vu tru" cung rat đa dang. Federation Aeronautique Internationale (FAI) xac đinh rang cac chuyen bay du hanh vu tru la cac chuyen bay vuot qua đo cao 100 kilometer (62 mi) so voi mat nuoc bien. Tuy nhien tai My, cac nha du hanh chuyen nghiep, cua quan đoi hay cac nha du hanh thuong mai, nhung nguoi bay vao khong gian vuot qua đo cao 80 kilometer (50 mi) đeu đuoc thuong Huy hieu Phi hanh gia.
Tinh đen 7 thang 2 nam 2008, đa co tong cong 470 nguoi tu 34 quoc gia đa bay qua đo cao 100 km va hon nua so voi mat nuoc bien, trong đo 467 nguoi vuot qua Quy đao thap (Low Earth orbit) hoac xa hon . Trong so nay, 24 nguoi đa bay xa vuot vung quy đao thap đe toi quy đao hay be mat cua Mat Trang; ba trong so 24 nguoi nay đa thuc hien đieu nay hai lan (Lovell, Young and Cernan)
Theo nhu FAI thi đa co 476 nguoi vuot qua tieu chuan đo cao du hanh vu tru cua My.. Nhung nha du hanh vu tru đa co tong cong 30.400 ngay khong gian (astronaut-days)(khoang hon 83 nam) trong khong gian, trong đo co 100 ngay khong gian danh cho viec đi bo tren vu tru . Tinh đen nam 2007, nguoi co quang thoi gian lau nhat tren vu tru la Sergei Krikalev, anh đa co 803 ngay, 9 gio, 39 phut hay 2.2 nam tren khong gian. Sunita Williams cua My thi giu ky luc la nguoi phu nu co quang thoi gian tren khong gian lau nhat, voi 195 ngay.


Tham khao Lien ket ngoai NASA: How to become an astronaut 101 Luu tru ngay 18 thang 1 nam 2020 tai Wayback Machine
List of International partnership organizations Luu tru ngay 26 thang 9 nam 2015 tai Wayback Machine
Encyclopaedia Britannica, Austronaut
Encyclopedia Astronautica: Phantom cosmonauts
collectSPACE: Astronaut appearances calendar
spacefacts Spacefacts.de
Space and Astronautics News Luu tru ngay 15 thang 12 nam 2018 tai Wayback Machine
Manned astronautics: facts and figures Luu tru ngay 8 thang 2 nam 2007 tai Wayback Machine
Tong thong Viet Nam Cong hoa la danh xung chuc vu cua nguoi đung đau va giu vai tro Nguyen thu Viet Nam Cong hoa trong giai đoan 1955–1963 va 1967–1975.
Chuc vi tong thong Viet Nam Cong hoa la chuc vi chinh thuc đuoc thanh lap boi Hien phap Viet Nam Cong hoa, do dan chung bau trong qua cuoc bau cu truc tiep. Mac du mang tinh dan cu rat cao, nhung tren thuc te do đieu kien chien tranh, hau het cac vi tong thong Viet Nam Cong hoa đeu it nhieu bi chi trich ve su đoc tai va gian lan bau cu.
Trong suot thoi gian 20 nam ton tai, che đo Viet Nam Cong hoa co 2 lan thay đoi lon dan đen su thay đoi ve quy đinh ve chuc vi tong thong. Theo Hien phap Đe nhat cong hoa, tong thong kiem quyen đung đau chinh phu (Thu tuong). Theo Hien phap Đe nhi cong hoa, tuy co su phan quyen voi chinh phu, đung đau boi Thu tuong, nhung tong thong van co quyen chi đinh va bai mien thu tuong.
Tong thong Viet Nam Cong hoa sinh song va lam viec tai Dinh Đoc Lap (tru mot thoi gian ngan phai lam viec tai Dinh Gia Long). Con pho tong thong thi lam viec tai Dinh Pho Tong thong, nay la Nha Thieu nhi Thanh pho Ho Chi Minh.


Danh sach Trong lich su ton tai cua chinh the Viet Nam Cong hoa, chi co 4 nhan vat chinh thuc giu chuc vi:


Xem them Thu tuong Viet Nam
Chu tich nuoc Viet Nam
Nguyen thu Viet Nam Cong hoa
Thu tuong Viet Nam Cong hoa


Tham khao
Đe xem vu đao chinh, hay đoc Đao chinh 1963 tai Nam Viet Nam.

Ngay 2 thang 11 nam 1963, Tong thong Viet Nam Cong Hoa Ngo Đinh Diem va co van, em trai minh, Ngo Đinh Nhu bi bat giu sau khi Quan đoi Viet Nam Cong hoa tien hanh đao chinh thanh cong. Cuoc đao chinh nay dien ra sau khi quan đoi đa bao vay Dinh Gia Long  o Sai Gon va đa thanh cong sau mot ngay. Tuy nhien, khi nhung nguoi thuc hien cuoc đao chinh vao dinh thi hai nguoi đa chay thoat đen noi tru an o Cho Lon. Truoc đo ho đa giu lien lac voi quan noi day bang cach dung mot đuong ket noi truc tiep tu noi tru an đen dinh, khien cho quan noi day tuong nham rang anh em ho van con trong dinh Gia Long. Anh em ho đong y đau hang quan đao chinh, nhung nguoi đa hua cho ho luu vong an toan. Sau khi bi quan đao chinh bat giu, anh em Ngo Đinh Diem đa bi cac si quan đao chinh ban chet o phia sau bang mot thiet van xa tren đuong quay ve So chi huy quan đoi o Can cu khong quan Tan Son Nhut. Xac hai anh em cho thay co nhieu vet đam va vet đan sung luc. Khong co cuoc đieu tra chinh thuc nao đuoc tien hanh ve vu giet hai nay nhung nguoi ta quy toi cho đai uy Nguyen Van Nhung, mot ve sy cua tuong Duong Van Minh, lanh đao cuoc đao chinh. Cac đong nghiep cua Duong Van Minh trong hoi đong quan su cung nhu cac quan chuc My đeu đong y chung rang Duong Van Minh la nguoi ra lenh hanh quyet anh em Ngo Đinh Diem. Ho cho rang anh em ho Ngo Đinh Diem đa khien Minh boi roi vi đa thoat khoi Dinh Tong thong nen phai bi giet đe triet tieu kha nang ho co the quay lai tham chinh. Ban đau cac tuong đa co che đay cau chuyen bang nhieu gia thiet tu sat nhung khi cac buc anh xac chet cua hai anh em Ngo Đinh Diem lo ra ngoai thi cau chuyen moi bi vach tran.


Tham khao = Chu thich =


= Nguon =


Lien ket ngoai Cai chet cua mot hang tuong: Duong Van Minh (1916-2001) cua Nguyen Vu Luu tru ngay 13 thang 10 nam 2007 tai Wayback Machine
Miss America la mot cuoc thi sac đep thuong nien đuoc to chuc tai nuoc My. Cuoc thi lan đau tien đuoc to chuc vao nam 1921 voi đia điem truyen thong la thanh pho Atlantic, New Jersey. Moi nam Miss America co 52 thi sinh tham du, đai dien cho 50 tieu bang tren khap nuoc My cong voi Washington, D.C. va Quan đao Virgin thuoc My. Phan thuong danh cho nguoi thang cuoc la mot hoc bong co gia tri rat lon do to chuc Miss America chi tra cho bat cu truong đai hoc nao hoa hau muon theo hoc.


Cuoc thi Cuoc thi Miss America ngay nay co 52 thi sinh tham du. Cac thi sinh tham du cuoc thi Miss America bat buoc phai la nguoi chien thang o cuoc thi hoa hau cap tieu bang. Ben canh 50 bang cua Hoa Ky, đac khu Washington, D.C. cung nhu vung lanh tho Quan đao Virgin thuoc My cung tham du cuoc thi nay. Tuy nhien Miss America khong co su tham gia cua Guam hay Puerto Rico.
Cac thi sinh tham gia cuoc thi Miss America se phai trai qua 5 phan thi bat buoc:

Phong van rieng voi ban giam khao
Tai nang
Ao tam
Trang phuc da hoi
Ung xu tren san khau
Tuy nhien bat đau tu nam 2019, ban to chuc cuoc thi Miss America tuyen bo phan thi ao tam se bi loai bo va trong phan thi trang phuc da hoi, thi sinh co the dien bat cu trang phuc nao ho cam thay thoai mai nhat chu khong nhat thiet la nhung bo vay dai thuot tha.


Lich su Cuoc thi Miss America đau tien đuoc to chuc vao ngay 7 thang 9 nam 1921 tai thanh pho Atlantic, bang New Jersey voi chien thang thuoc ve nguoi đep Margaret Gorman. Nam 1935, phan thi tai nang đa đuoc them vao cuoc thi. Trong suot mot thoi gian dai, cuoc thi Miss America bi phe phan la co thai đo phan biet chung toc. "Luat so 7" cua cuoc thi quy đinh cac thi sinh tham du cuoc thi "phai co suc khoe tot va la nguoi da trang". Tuy nhien đen thap nien 1970, nhung thi sinh nguoi My goc Phi đau tien đa bat đau tham du cuoc thi.
Trong mot thoi gian dai, Miss America la cuoc thi sac đep đoc ton cua nuoc My voi uy tin vo cung to lon. Nam 1951, Yolande Betbeze - Miss America nam đo đa tu choi mac ao tam cua hang quan ao Catlina Swimwear, mot đon vi tai tro cua cuoc thi Miss America. Hang thoi trang nay sau đo rut đi va thanh lap ra hai cuoc thi sac đep moi la Miss USA va Hoa hau Hoan vu (Miss Universe). Ngay nay, du co lich su lau đoi hon nhung Miss America lai bi Miss USA lan luot nho co nguon kinh phi doi dao cung nhu quyen chon nguoi đai dien nuoc My tai cuoc thi Hoa hau Hoan vu.


Danh sach cac Miss America Xem Danh sach Miss America


Tham khao Lien ket ngoai Trang chu cuoc thi Miss America
Shakespeare and Company la mot hieu sach va cung la mot thu vien chuyen ve van hoc Anh, My nam o Quan 5 thanh pho Paris. Vao thoi ky giua hai cuoc the chien, Shakespeare and Company thuoc ve Sylvia Beach, mot phu nu noi tieng trong gioi xuat ban. Hieu sach tro thanh noi gap go cua cac nha van thuoc The he lac long (Lost Generation) nhu Ernest Hemingway, F. Scott Fitzgerald. Sau The chien thu hai, Shakespeare and Company tiep tuc la trung tam cua van hoc, tap trung cac nha van the he Beat (Beat generation).
Đia chi cua hieu sach ngay nay o so 37, pho Bucherie.


Thoi ky Sylvia Beach Nguoi chu noi tieng đau tien cua hieu sach Shakespeare and Company la Sylvia Beach. Sylvia Beach đa quan ly cua hang nay vao khoang thoi gian tu 1919 toi 1941 tai so 12 pho Odeon. Đay la thoi ky ma Shakespeare and Company tro thanh trung tam Anh–My tai Paris. The he lac long (Lost Generation), gom Ernest Hemingway, Ezra Pound, F. Scott Fitzgerald, Gertrude Stein va James Joyce thuong xuyen toi đay. Nhung cuon sach cua thu vien khi đo co gia tri cao, cho thay gu thuong thuc cua Sylvia Beach. Cac khanh hang co the tim thay o Shakespeare and Company nhung cuon bi cam o Anh, My nhu Lady Chatterley's Lover cua D. H. Lawrence.
Cung chinh Sylvia Beach la nguoi đau tien cho phat hanh Ulysses cua James Joyce trong khi ca Anh va My cam đoan.
The chien thu hai no ra, Paris bi quan đoi Đuc chiem đong. Shakespeare and Company phai đong cua vao thang 12 nam 1941 do mot lan Sylvia Beach tu choi ban cuon Finnegans Wake cua James Joyce cho mot si quan nguoi Đuc. Cua hang tren pho Odeon sau đo khong con đuoc mo tro lai.


Thoi ky George Whitman Sau The chien thu hai, George Whitman, mot nguoi My, quyet đinh o lai Paris ma khong ve My ngay. George đang ky vao hoc o Sorbonne đe nang cao tieng Phap va thue mot can phong nho tren đai lo Saint-Michel. Cung khoang thoi gian nay, George dan thu thap đuoc mot bo suu tap lon sach bang tieng Anh va dung chinh can phong cua minh lam thu vien. Nhung chi sau mot lan trao đoi voi nha tho Lawrence Ferlinghetti, George Whitman moi thuc su co y đinh mo mot hieu sach o Paris. Nam 1951, George mua đuoc mot can phong nho đoi dien nha tho Đuc Ba qua song Seine, mo mot hieu sach mang ten Le Mistral. Cung nhu Shakespeare and Company, Le Mistral tro thanh mot trung tam cua van hoc. Trong thap nien 1950, cac nha van thuoc the he Beat (Beat generation) nhu Allen Ginsberg, Gregory Corso va William Burroughs thuong tim toi Le Mistral.
Sau khi Sylvia Beach mat vao nam 1962, Le Mistral gianh đuoc quyen đoi ten thanh Shakespeare and Company. Ngay nay, con gai cua Whitman la Sylvia tiep tuc quan ly hieu sach nay.


Chu thich Lien ket ngoai Trang chinh thuc Luu tru ngay 6 thang 2 nam 2008 tai Wayback Machine cua Shakespeare and Company
Tang Freres (Hoa phon the: 陳氏兄弟集團, Hoa gian the: 陈氏兄弟集团, binh am: Chenshi Xiongdi Jituan, Han Viet: Tran thi huynh đe tap đoan; nghia la "tap đoan anh em ho Tran") la mot he thong sieu thi chau A tai vung Ile-de-France do hai anh em Hoa kieu Bou Rattanavan va Bounmy Rattanavan so huu. Cua hang chinh cua he thong nay nam o đai lo Ivry, Quan 13 Paris, va ngay gan đo, đai lo Choisy cung co mot cua hang nho khac. Khong chi kinh doanh ve thuc pham chau A, cong ty Tang Freres đa mo rong hoat đong sang nhieu linh vuc.


Lich su Gia đinh Rattanavan co goc tai Pho Ninh, Quang Đong, Trung Quoc. Sau nhieu nam song tai Thai Lan va Lao, do nhung bat on tai Đong Duong, ho quyet đinh toi Paris vao thap nien 1970. Nam 1976, Bou Rattanavan (陳克威 - Tran Khac Uy) cung mot trong nhung nguoi em la Bounmy Rattanavan (陳克光 - Tran Khac Quang) thanh lap cong ty Tang Freres chuyen kinh doanh nong san nguon goc tu chau A. Tang Freres co nghia Anh em ho Tran. Tang la phien am tieng Phap cua ho Tran 陳 đoc theo giong Trieu Chau.
Nam 1981, Tang Freres co buoc tien quan trong, mo sieu thi chau A hien đai đau tien tai Paris. Bay nam sau, doanh so cua ho đa đat toi con so 270 trieu franc, buoc vao hang ngu cac cong ty lon cua Phap. Cung tu khoang thoi gian nay, Tang Freres duy tri đuoc muc tang truong an tuong: khoang 30% mot nam. Toi 1990, gia đinh Rattanavan so huu 6 sieu thi, doanh so len toi 600 trieu franc, tro thanh mot trong nhung cong ty hang đau chau Au trong linh vuc kinh doanh nong san tu chau A.
Nam 2000, Tang Freres vuot qua con doanh so 1 ty franc, tro thanh mot trong nhung cong ty lon nhat cua Hoa kieu. Linh vuc kinh doanh cua Tang Freres khong con gioi han ve thuc pham chau A. Bat đau tu 2001, gia đinh Rattanavan quyet đinh đau tu vao linh vuc truyen thong, tung ra TANG Media. Tiep đo, nam 2002, Tang Freres mo rong sang ca san xuat bia. Nam 2008, tru so moi Tang Freres rong 30 ngan m² danh cho nhieu chuc nang, van phong, sieu thi, nha hang, nha kho.


Linh vuc kinh doanh Linh vuc truyen thong, TANG Media cua gia đinh Rattanavan phat mot kenh truyen hinh tieng Trung Quoc cho cong đong Hoa kieu o Phap gom phim truyen, phim tai lieu, hoat hinh, the thao... Cong ty nay cung tham gia vao viec xuat nhap khau cac DVD. Tru so chinh cua TANG Media đuoc đat tai Bac Kinh, Trung Quoc.
Tu nam 2002, Tang freres I&M Consulting đuoc thanh lap va đau tu vao mot so du an quoc te. Ket hop voi tap đoan Danone cua Phap, Tang Freres xay dung mot nha may tai Đuong Son, rong 170 ngan m², san xuat 300 ngan tan bia mot nam. Tap đoan con đau tu vao mot cang cong nghiep o Bac Hai, Quang Tay va tham gia ca linh vuc duoc pham.
Tai Paris, ngoai cac sieu thi Tang Freres đa noi tieng trong cong đong A chau, tap đoan cung bat đau xay dung Tang Gourmet, tiem an nhanh thuc an chau A. Nam 2007, tai san cua gia đinh Rattanavan đat toi con so 120 trieu €, tang 20 trieu so voi 2006, đung thu 277 tai Phap.


Chu thich Lien ket ngoai Trang web chinh thuc Luu tru ngay 24 thang 6 nam 2008 tai Wayback Machine cua Tang Freres
Tan lang Tay Thi (chu Han: 檳榔西施, binh am: binlang xishi) nghia la "Tay Thi trau cau", la nhung co gai an mac kheu goi ban trau cau va thuoc la trong cac quay doc đuong tai cac thanh pho o Đai Loan. Cac quay ban hang nay thuong đuoc chieu sang bang đen neon va co the nhin thau qua long kinh, tuong tu nhung nguoi mau chieu hang trong cac tiem quan ao.
Phong tuc an trau va cau la mot tap quan tai nhieu nuoc chau A, ke ca Đai Loan, noi khoang 20% dan so an cau. Cau la san pham nong nghiep đung thu nhi tai Đai Loan, chi sau gao, va hang nam khoang 3 ty USD đuoc tieu thu.


Vai tro Hau het cac nguoi an cau tai Đai Loan la phai nam. Cuoi thap nien 1960, quay cau Shuangdong moi mo tai huong Quoc Tinh, huyen Nam Đau, bat đau dung cac co gai ban hang đe chao khach. Đe canh tranh su chu y, cac co gai thuong an mac ho hang. Đen thap nien 1990, hien tuong nay bat đau tro nen thinh hanh va đen nay đa chiem linh cac quay ban cau tai Đai Loan: trong 100.000 quay ban cau, khoang 60.000 la nhung quay ban cua cac tan lang Tay Thi. Nhung quay nay thuong đuoc đat tai doc cac quoc lo, nham ban cho cac tai xe xe van tai đi đuong xa. Cong viec cua cac co gai la bo cau, tem trau cho khach hang.
Nhung co gai nay khong phai la gai mai dam. Ho thuong la nhung nguoi xuat than tu tang lop it hoc thuc, nhung thuong đuoc tra gia cao cho cong viec cua ho. Mot so nguoi la chu nhan cua quay hang cua ho. Co nguoi la nguoi nhap cu tu nuoc khac nhu tu Viet Nam.


Tranh cai Viec cac co gai dung the xac đe kheu goi khach mua trau cau đa gay nhieu tranh cai trong xa hoi Đai Loan, von la mot xa hoi co truyen thong Khong Manh. Chinh quyen huyen Đao Vien nam 2002 đa phe chuan mot luat moi đoi hoi cac tan lang Tay Thi phai che đay nguc, run, va mong. Chinh quyen cho rang chang nhung cac co gai an mac ho hang chao hang lam mat thanh danh Đai Loan, ho con gay ra nhieu tai nan xe co  hay bi khach hang lam dung tinh duc . Vi tuc an trau cau tang nguy co ung thu, chinh phu Đai Loan cung mo chien dich phong chong ung thu bang cach giam so nguoi an trau. Chien dich nay gay ra nhieu phan ung tu cac tan lang Tay Thi, vi tuc an trau la mot truyen thong lau nam va tao cong an viec lam cho tren 70.000 gia đinh .
Mot so nhom tranh đau cho quyen loi phu nu đa phan anh rang nhung tan lang Tay Thi phai an mac ho hang hoac lo lang đe cai thien hoan canh kinh te ban than. Ho cung chi ra rang trong nhung nganh nghe khac nhu sieu mau, ca si, hoac promotion girl (nu tiep thi) cung co the an mac ho hang va lo lang nhu the, nhung lai đuoc xa hoi chap nhan, cho nen theo quan điem cua ho, chinh tri đa co nhung hanh vi phan biet.
Mot so khac phe phan truyen thong đai chung đa dien ta xau ve hinh anh nhung co gai nay, trong khi khong khach quan noi đen nhung nguyen nhan kinh te va xa hoi đang sau. To chuc chong lam dung tinh duc "Garden of Hope" cho rang nhung tan lang tay thi (va nhung co gai tiep thi tuong tu) nay bi boc lot boi xa hoi tieu thu va tinh duc đuoc dung nhu phuong tien, ho cho rang chinh quyen can co sach luoc đe bao ve quyen loi nhung co gai tre, nang cao pham gia va kha nang cua ho đe co the cuong lai su cam do .


Chu thich Lien ket ngoai Hinh anh cac tan lang Tay Thi
Thap nien 1950 hay thap ky 1950 chi đen nhung nam tu 1950 đen 1959, ke ca hai nam đo. Khong chinh thuc, no cung co the bao gom vai nam vao cuoi thap nien truoc hay vao đau thap nien sau.


Tham khao
Chi tuyen Nam hay Nam chi tuyen (con đuoc goi la Đong chi tuyen, chi tuyen Ma Ket, hay nhiet tuyen Nam Duong) la mot trong nam vi tuyen chu yeu đe đanh dau ban đo Trai Đat.
Chi tuyen nay nam song song voi đuong xich đao tai vi tuyen 23° 26' 22" nam, va no la vi đo xa nhat ve phia nam ma Mat Troi co the xuat hien tren đinh đau cua nguoi quan sat dien ra vao tiet đong chi cua Bac ban cau (vi ly do nay ma no con mang ten la Đong chi tuyen). Đoi nguoc voi chi tuyen nay la chi tuyen Bac o Bac ban cau. Cac vi đo o phia nam cua đuong chi tuyen Nam thuoc ve vung on đoi Nam ban cau. Cac vi đo nam giua đuong đong chi tuyen Nam va đuong chi tuyen Bac thuoc ve vung nhiet đoi.
Chi tuyen nay đuoc goi la Chi tuyen Ma Ket hay Nhiet tuyen Nam Duong do khi nguoi phuong Tay đat ten cho no vao khoang 2000 nam truoc thi Mat Troi đa nam o chom sao Ma Ket (tuc sao Nam Duong, tieng Anh Capricorn) vao tiet đong chi o Bac ban cau. Hien nay, Mat Troi xuat hien o chom sao Nhan Ma trong thoi gian dien ra tiet đong chi o Bac ban cau. Su thay đoi nay co đuoc la do hien tuong tue sai.
Ten goi chi tuyen Nam la do chi tuyen nay nam o Nam ban cau Trai Đat.


Chu thich Xem them Chi tuyen Bac
Đong chi
Ha chi
Chi tuyen Bac hay Bac chi tuyen (con đuoc goi la ha chi tuyen, chi tuyen Cu Giai, hay nhiet tuyen Bac giai) la mot trong nam vi tuyen chu yeu đe đanh dau ban đo Trai Đat. Đuong tuyen nay song song voi đuong xich đao va nam o vi tuyen 23°26′09″ bac.
Ten goi chi tuyen Cu Giai hay nhiet tuyen Bac giai la theo cach goi cua nguoi phuong Tay do khi ho đat ten cho no thi Mat Troi nam trong chom sao Cu Giai, tuc Bac Giai, vao thoi điem no xuat hien truc tiep tren đinh đau tai vi tuyen nay vao thoi điem dien ra ha chi o Bac ban cau. Tuy nhien, do hien tuong tue sai, hien nay khi dien ra ha chi o Bac ban cau thi Mat Troi lai nam trong chom sao Song Tu.
No la vi đo cao nhat ve phia bac ma tai đo Mat Troi co the xuat hien truc tiep ngay tren đinh đau cua nguoi quan sat. Nam ve phia bac cua chi tuyen Bac la vung on đoi Bac ban cau. Chi tuyen Nam nam o vi tuyen đoi xung o phia nam qua đuong xich đao. Nam ve phia nam cua đuong chi tuyen Nam la vung on đoi Nam ban cau. Cac khu vuc nam giua phia nam cua chi tuyen Bac va phia bac cua chi tuyen Nam đuoc goi la khu vuc nhiet đoi.
Ten goi chi tuyen Bac xuat phat tu vi tri o Bac ban cau Trai Đat cua chi tuyen nay, cung la đe phan biet voi chi tuyen Nam, nam o Nam ban cau.
Theo cac quy tac cua Federation Aeronautique Internationale, đe đuoc cong nhan la bay vong quanh Trai Đat thi đo dai cua quang đuong bay phai khong nho hon đo dai cua đuong chi tuyen Bac (36.787,559 km), cung nhu phai vuot qua tat ca cac đuong kinh tuyen va điem ket thuc chuyen bay la tai cung mot san bay ma no bat đau cat canh tu đo.


Chu thich Xem them Chi tuyen Nam
Ha chi
Đong chi
Trong thien van hoc, thien đinh (goc chu Han: 天頂) đuoc hieu nom na la điem tren bau troi thang đinh đau nguoi quan sat. Chinh xac hon, cac cach đinh nghia sau đeu tuong đuong:

No la điem co đo cao bang +90 đo.
No la cuc đinh cua he toa đo chan troi.
No la điem cat giua thien cau va đuong noi tu tam Trai Đat qua vi tri nguoi quan sat tren be mat Trai Đat.


Cac tinh chat Điem đoi dien voi thien đinh tren thien cau goi la thien đe.
Đuong kinh tuyen troi đi qua thien đinh, thien đe va hai thien cuc (bac–nam).


Mat Troi nhin tu Trai Đat va thien đinh Trong he toa đo chan troi, goc thien đinh la goc giua phuong thang đung va vi tri cua mot thien the va la goc phu voi goc cao, tuc la goc so voi phuong nam ngang (chan troi). Neu goc thien đinh cua Mat Troi bang 0°, Mat Troi o cao 90° tren đinh đau va ta noi la Mat Troi len thien đinh.
Tren Trai Đat, nhung nguoi quan sat nam trong khu vuc giua chi tuyen Nam va chi tuyen Bac (bao gom ca xich đao) se quan sat đuoc hien tuong Mat Troi len thien đinh moi nam hai lan. Nhung nguoi quan sat nam đung tai hai đuong chi tuyen chi quan sat đuoc mot lan trong nam Mat Troi o thien đinh (vao ngay đong chi voi chi tuyen Nam va ngay ha chi voi chi tuyen Bac). Cac quan sat vien nam o vi đo cao hon chi tuyen Bac hay thap hon chi tuyen Nam se khong bao gio quan sat đuoc Mat Troi đi qua thien đinh. Đia điem noi Mat Troi len thien đinh đuoc goi la ha điem Mat Troi. Mat Troi len thien đinh o chi tuyen Bac vao ngay 22 thang 6 (ha chi) va o chi tuyen Nam vao ngay 22 thang 12 (đong chi). O xich đao, Mat Troi len thien đinh hai lan trong nam, vao ngay 21 thang 3 (xuan phan) va 23 thang 9 (thu phan).
Nguoi Hoi giao dua vao viec quan sat bong cua cac vat tren mat đat đe tim ra huong thieng qibla đen thanh đia Mecca khi Mat Troi đi qua thien đinh tai thanh đia vao cac ngay 27–28 thang 5 va 15–16 thang 7.


Xem them Thien đe
Thien cuc


Tham khao