Gian Đinh Đe (chu Han: 簡定帝; 1375 – 1410) la vi hoang đe khai lap nha Hau Tran trong lich su Viet Nam. Ong ten that la Tran Ngoi (陳頠), sinh tai kinh đo Thang Long, (nay la Ha Noi). Co tai lieu phien am ten ong la Quy. Ong o ngoi tu nam 1407 đen nam 1409, sau đo lam Thai thuong hoang cho toi khi mat nam 1410.
Tran Ngoi nguyen la con cua Tran Nghe Tong, vua thu 9 nha Tran. Nam 1400 nha Ho soan ngoi nha Tran, đen nam 1407 nuoc Viet bi nguoi Minh đo ho. Tran Ngoi ve Mo Đo (Ninh Binh), do la hau due vua Tran nen đuoc tho hao vung nay la Tran Trieu Co ton lam hoang đe (hieu la Gian Đinh Đe), tu tap quan khoi nghia nham đanh đuoi quan Minh, khoi phuc nha Tran (su goi la trieu Hau Tran). Ong cung Quoc cong Đang Tat tien quan ra Bac, đanh bai quan Minh trong tran Bo Co (1408). Sau đo, nha vua muon đanh than toc Đong Đo, nhung Đang Tat khong theo, chia quan vay cac thanh giua Bo Co voi Đong Đo. Gian Đinh Đe nghe loi ly gian, ben giet Đang Tat va Nguyen Canh Chan; cac con cua 2 nguoi nay la Đang Dung, Nguyen Canh Di bat binh vao Nghe An lap Tran Quy Khoang len ngoi, tuc Trung Quang Đe. Quan Trung Quang đe đanh up bat Gian Đinh đe ve Nghe An, Trung Quang đe ton ong lam Thai thuong hoang. Khong lau sau, Thuong hoang thua tran va bi quan Minh bat giet.
Tuy that bai nhung Tran Ngoi va Tran Quy Khoang van đuoc cac bo su sau nay cua nuoc Đai Viet coi la vi vua chinh thong noi nghiep nha Tran, đuoc nhan dan phoi tho trong đen Tran (noi tho cac vua nha Tran). Hien nay, bo su chu yeu con sot lai viet ve su nghiep Gian Đinh đe la Đai Viet Su ky Toan thu, bien soan nam 1479 boi su than Ngo Si Lien trieu Le Thanh Tong. Cac bo su sau nay nhu Viet su tieu an va Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc hau nhu chi chep lai tu Ngo Si Lien.


Than the Tran Ngoi la con trai thu cua vua Tran Nghe Tong, tung đuoc cha phong la Gian Đinh vuong. Nhu vay, ong la em cua Thai uy Trang Đinh vuong Tran Ngac (bi Binh chuong Le Quy Ly sat hai nam 1392) va la anh cua Tran Thuan Tong, vua ap chot trieu Tran (o ngoi 1388-1398).
Đoi Tran Thuan Tong, Le Quy Ly lam đen chuc Phu chinh Thai su, nam het moi quyen hanh trong trieu. Nam 1399 Le Quy Ly giet Tran Thuan Tong, lap Thai tu An 3 tuoi lam vua Tran Thieu Đe. Nam 1400 Le Quy Ly lat đo Tran Thieu Đe, đoi ten la Ho Quy Ly, lap ra nha Ho. Tran Ngoi đuoc đoi phong la Nhat Nam quan vuong.


Khoi binh chong Minh Nam 1407, quan Minh xam luoc nuoc Viet, nha Ho sup đo, Truong Phu treo bang tim con chau nha Tran đe giup nhung thuc ra la đe giet hai nen khong ai dam ra.
Tran Ngoi lan tron ve Mo Đo (Ninh Binh), gap tho hao đat nay la Tran Trieu Co đang tu tap luc luong chong quan Minh nen lap ong lam chu. Ngay 2 thang 10 nam Đinh Hoi (1407) Tran Ngoi xung lam hoang đe, đat nien hieu la Hung Khanh, ke tu đo su bat đau goi ong la Gian Đinh Đe.
Đai Viet su ky toan thu chep rang: 


Buoi đau khang chien Quan Hau Tran moi hop, bi quan Minh đanh bai phai chay vao Nghe An. Cac hao kiet nghe tin vua Tran toi Nghe An lien toi theo kha đong. Đang Tat o Hoa chau giet quan lai nha Minh mang quan ra theo, Nguyen Canh Chan cung la tuong nha Ho va nhieu tuong thuoc luc luong cua Tran Nguyet Ho, nguoi vua bi quan Minh đanh bai o Đong Trieu cung mang quan đen hop, the quan Hau Tran manh len. Gian Đinh đe phong Đang Tat lam Quoc cong, Nguyen Canh Chan lam Đong tri Khu mat tham muu quan su. Nha vua con lay con gai Đang Tat lam vo.
Thang 12 am lich nam 1407, Gian Đinh đe cung Đang Tat đieu quan đanh Nghe An va Dien Chau. Tran Thuc Dao va Tran Nhat Chieu la hai ton that nha Tran, con cua Tran Nguyen Đan, đa theo hang nha Minh va đuoc cho tran giu Nghe An, Dien Chau. Vua Gian Đinh sai giet Tran Thuc Dao, Tran Nhat Chieu va hon 600 nguoi thuoc ha. Su quan đoi Le Ngo Si Lien phe binh quyet đinh nay cua vua Tran:

Mua xuan nam 1408, Truong Phu cung tuong nguoi Viet la Mac Thuy (to 4 đoi cua Mac Đang Dung) mang quan vao đanh Dien Chau. Quan Hau Tran it khong chong noi, rut vao Hoa Chau. Khi Truong Phu đuoi đen cua song Gianh, Pham The Cang ra hang, đuoc Phu cho lam Tri phu Tan Binh. Coi nhu đa dep xong Giao Chi, Phu rut ve Đong Quan (Ha Noi) roi mang đai quan ve nuoc.


Tien quan ra Bac Thang 4 am lich nam 1408, Gian Đinh đe tu Hoa Chau ra đanh chiem lai Nghe An. Tan Binh luc nay van do Pham The Cang chiem giu. The Cang sau khi nhan quan chuc cua nguoi Minh, tu lap lam Due Vu Đai vuong, day quan chiem nui An Đai. Thang 6 am lich nam 1408, Gian Đinh đe sai Đang Tat mang quan vao đanh Tan Binh, pha tan quan The Cang o cua Nhat Le, bat Cang va chau la Đong Cao ve hanh tai o Nghe An roi xu tu. Quan Hau Tran lam chu tu Nghe An toi Thuan Hoa.
Thang 10 am lich nam 1408, Gian Đinh đe lenh cho Đang Tat tien quan đanh Đong Đo. Đang Tat huy đong quan 5 lo Thanh Hoa, Nghe An, Dien Chau, Tan Binh, Thuan Hoa tien ra đen Truong Yen (Nam Đinh) thi hao kiet va quan lai đi theo rat đong. Đang Tat cat nhac nhung nguoi co tai lam quan. Quan Hau Tran chia đuong đanh đon Binh Than, cua Ham Tu, chan đuong qua lai o Tam Giang va đanh pha ngoai vi Đong Quan.
Minh Thanh To sai Moc Thanh, Luu Tuan mang 4 van quan sang tiep vien. Thanh hop voi Lu Nghi o Đong Quan, tap trung o ben Bo Co (Nam Đinh). Nhan luc nuoc thuy trieu len cao, gio lon, quan Hau Tran đong coc o song va đap luy hai ben bo chong cu voi hai canh quan thuy bo cua đich. Ngay 30 thang 12 nam 1408, Gian Đinh đe đich than go trong đong vien quan si va giao quyen chi huy cho Đang Tat. Quan Hau Tran đanh voi quan Minh mot tran oanh liet, giet chet Thuong thu bo Binh Luu Tuan, Đo đoc Lu Nghi, Tham chinh ty bo Giao Chi la Luu Duc, Đo chi huy su Lieu Tong va pha 10 van quan Minh. Moc Thanh dan tan quan chay vao thanh Co Long.


Giet Đang Tat va Nguyen Canh Chan Sau chien thang Bo Co, Gian Đinh đe muon thua co chiem ngay Đong Quan, ong truyen lenh cho cac quan: "Hay thua the che tre, đanh cuon chieu thang mot mach, nhu set đanh khong kip bit tai, tien đanh thanh Đong Quan thi chac chan pha đuoc chung". Tuy nhien, Đang Tat lai chu truong đanh xong so quan đich con sot lai roi moi tien. Vua toi ban mai chua quyet đinh đuoc, vien binh quan Minh o Đong Quan đa tiep ung cho Moc Thanh chay ve co thu Đong Quan. Đang Tat chia quan vay cac thanh va gui hich đi cac lo keu goi huong ung đanh quan Minh.
Do bat đong ve sach luoc, Gian Đinh đe khong bang long voi Đang Tat va Nguyen Canh Chan. Nghe theo loi giem pha cua hoan quan Nguyen Quy va hoc sinh Nguyen Mong Trang, Gian Đinh đe so uy tin cua hai nguoi qua cao, lai nghi ngo hai tuong "co y khac" vi hai nguoi tung lam quan cho nha Ho va tung hang quan Minh.
Thang 2 am lich nam 1409, Gian Đinh đe đong quan ben bo song Hoang Giang, sai trieu hai tuong đen roi sai vo si bop co giet chet Đang Tat. Nguyen Canh Chan so hai bo chay len bo cung bi đuoi theo chem chet.
Gioi su gia nhieu y kien trai chieu ve vu bat hoa giua vua Gian Đinh voi Đang Tat. Nho than Phan Phu Tien soan sach Đai Viet Su ky Tuc bien nam 1455 (đoi Le Nhan Tong) ung ho quan điem cua Gian Đinh đe:

Tuy nhien, Ngo Si Lien chi ra nhung điem co ly trong sach luoc cua Đang Tat va phe phan quyet đinh giet Đang Tat cua vua Tran:


Thai thuong hoang Hai nguoi con cua hai tuong la Đang Dung va Nguyen Canh Di bat binh vi cha bi giet oan, bo đi lap Nhap noi thi trung Tran Quy Khoang (con cua co Trang Đinh vuong Ngac) lam vua, tuc la Trung Quang Đe. Gian Đinh đe đang giu thanh Ngu Thien (Thai Binh) chong quan Minh thi tuong cua Trung Quang đe la Nguyen Suy đanh up bat ong mang ve.
Ngay 4 thang 7 am lich nam 1409, me ong la Hung Khanh thai hau cung cac tuong Le Tiet, Le Nguyen Đinh ngam khoi binh o song Hat đe đanh up Trung Quang đe, gianh lai quyen hanh cho ong nhung bi Nguyen Trao tiet lo. Trung Quang đe ben bat giet Tiet va Đinh. Ngay 20 thang 4, Nguyen Suy ruoc ong ve voi Trung Quang đe. Trung Quang đe ton ong lam Thai thuong hoang.
Thang 7 nam 1409, Thuong hoang va vua Trung Quang chia quan hai đuong đanh quan Minh. Thuong hoang Tran Ngoi đong o Ha Hong (Ninh Giang), Trung Quang đe đong o Binh Than. Quan Minh co thu khong dam ra đanh.
Truong Phu mang quan toi tiep vien. Tran Ngoi bo thuyen len bo, chay ve tran Thien Quan. Trung Quang đe ngo Thuong hoang co y tach luc luong rieng nen sai Nguyen Suy đuoi theo nhung khong kip. Truong Phu mang quan đuoi theo bat đuoc Tran Ngoi va Thai bao Tran Hy Cat, Đong Đo lo An phu su Nguyen Nhu Le, tuong Nguyen Yen, sai giai ve Kim Lang (Trung Quoc) va sat hai.
Gian Đinh đe lam vua đuoc hon 1 nam (1407 – 1409), lam Thai thuong hoang đuoc 4 thang thi bi giet.


Nhan đinh Đai Viet Su ky Toan thu nhan đinh ve vi vua đau nha Hau Tran nhu sau: 

Nho than Le Tung trieu Le Tuong Duc viet Đai Viet thong giam tong luan (1514) ban luan ve Gian Đinh đe:


Ton vinh Gian Đinh đe Tran Ngoi đuoc nhan dan tho phung tai 2 noi la đen Tran o que huong Nam Đinh va đen Hau Tran tren đat Mo Đo xua, nay thuoc Ninh Binh.
Đen Hau Tran nam o thon La, xa Yen Thanh, huyen Yen Mo, tinh Ninh Binh nen con đuoc goi la đen La. Đen tho 2 vua nha Hau Tran la Gian Đinh Đe va Trung Quang Đe, ngoai ra con phoi tho cong than Tran Trieu Co. Thon La con co phu tho Boi Mai Cong chua duoi chan nui Cai Son. Ba la con gai Gian Đinh Đe, nguoi co cong to chuc viec khan hoang, khuyen khich viec nong trang, xay dung xom lang. Cach phu tho Boi Mai Cong chua la khu lang mo Gian Đinh Đe va lang mo Hoang hau Đo Thi Nguyet. Khu lang mo Gian Đinh Đe ngay truoc rong đen 8 ha. Truoc lang co bien đe: "Hau Tran Hoang đe lang". Xa Yen Thanh lai con mot cai gieng mang ten Gieng Dan. Gieng nay co tu thoi Gian Đinh Đe. Le hoi đen La tuong nho cac vi anh hung thoi Hau Tran đuoc mo tu ngay 12 đen ngay 13 thang ba am lich hang nam.


Gia quyen = Phu mau =
Cha: Tran Nghe Tong
Me: ?


= Hau phi =
Đo Thi Nguyet
Đang Thu Hanh


= Hau due =
Boi Mai Cong chua, con Hoang hau Đo Thi Nguyet. Ba co cong to chuc viec khan hoang, khuyen khich viec nong trang, xay dung xom lang nen đuoc nguoi dan tho duoi chan nui Cai Son. 


Xem them Nha Hau Tran
Trung Quang Đe
Đang Tat
Nguyen Canh Chan


Chu thich Tham khao Tran Ngoi tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Đai Viet Su ky Toan thu.
Danh nhan Binh Tri Thien - Nhieu tac gia, Nha Xuat ban Thuan Hoa, 1986.
Kham đinh Viet su Thong giam cuong muc.