Day leo la bat ky loai thuc vat nao co thoi quen sinh truong nhu than cay keo dai hoac leo bam vao mot vat the, dang than leo hoac than bo. Tu day leo cung co the đe cap đen nhung than cay hoac than bo nhu vay khi đuoc su dung trong đan lat.


Dang sinh truong Mot so thuc vat luon phat trien thanh day leo, trong khi mot so thuc vat chi phat trien thanh day leo mot khoang thoi gian. Vi du, thuong xuan đoc va day ca đang co the phat trien thanh cay bui thap khi khong co gia đo, nhung se tro thanh day leo khi co gia đo.
Day leo the hien hinh thuc sinh truong dua tren than rat dai. Đieu nay co hai muc đich. Day leo co the tan dung đa, thuc vat khac hoac gia đo khac đe sinh truong thay vi tich luy nang luong vao nhieu mo ho tro, giup cay tiep can đuoc anh sang mat troi voi muc tich luy nang luong toi thieu. Đay la mot hinh thuc sinh truong rat thanh cong đoi voi cac loai thuc vat nhu san day va kim ngan Nhat Ban, ca hai đeu la loai ngoai lai xam lan tai nhieu noi o Bac My. Co mot so loai day leo nhiet đoi phat trien tinh huong ua toi va phat trien o noi tranh anh sang, mot kieu tranh quang huong. Phat trien o noi tranh anh sang cho phep day leo vuon toi than cay, sau đo no co the leo len nhung vung sang hon.
Hinh thuc phat trien cua day leo cung co the cho phep thuc vat xam chiem cac khu vuc rong lon mot cach nhanh chong, ngay ca khi khong can leo cao. Vi du truong hop cua dua can va thuong xuan. Chung cung thich nghi voi cuoc song o khu vuc co nhung manh đat nho mau mo nam canh nhung khu vuc co nhieu anh sang mat troi hon nhung co it hoac khong co đat. Day leo co the ben re trong đat nhung co phan lon la o khu vuc sang hon, thoang đang hon, tan dung toi đa ca hai moi truong.
Su tien hoa cua day leo đuoc xem la mot su đoi moi then chot gan lien voi thanh cong trong tien hoa va đa dang hoa cua mot so nhom phan loai thuc vat. Chung đa tien hoa đoc lap o mot so ho thuc vat, su dung nhieu phuong phap leo treo khac nhau, nhu:

quan than cay quanh mot gia đo (vi du: hoa bim bim, loai Ipomoea)
bang re bam dinh, bat đinh (vi du: thuong xuan, loai Hedera)
co cuong la xoan lai (vi du loai Clematis)
su dung cac tua cuon, co the la cac choi chuyen biet (Vitaceae), la (Bignoniaceae), hoac tham chi la cac chum hoa (Passiflora)
su dung cac tua cuon cung tao ra cac mang dinh o cuoi bam kha chac vao gia đo (Parthenocissus)
su dung gai (vi du hoa hong leo) hoac cac cau truc co moc khac, chang han nhu canh moc (vi du Artabotrys hexapetalus)
Ma tuy moc leo (Pieris phillyreifolia) la mot loai day leo dang bui bam than go, co kha nang leo len ma khong can re bam, tua cuon hoac gai. Cay huong than vao mot ke ho tren vo cua nhung cay co vo xo (chang han nhu cay bach hoi), noi than co hinh dang det va moc len thanh cay ben duoi vo ngoai cua cay chu. Sau đo, ma tuy moc se chia ra nhung canh noi gan ngon cay.
Hau het day leo la thuc vat co hoa. Chung co the đuoc chia thanh cac loai day leo bam than go hoac than leo, chang han nhu tu đang akebia, qua kiwi va thuong xuan, va cac loai day leo than thao (khong bam than go), chang han nhu hoa thuoc nhom bim bim.
Mot nhom thuc vat day leo ky la la chi duong xi Lygodium, đuoc goi la duong xi leo. Than cay khong leo ma la luoc moi leo đuoc. La luoc trai ra tu ngon va ve mat ly thuyet khong bao gio ngung phat trien; chung co the tao thanh bui ram khi phu giang cac cay, mat đa va hang rao khac.


= Day leo xoan =

Day leo xoan, con đuoc goi la choi leo, la loai day leo dung cac choi moc theo hinh xoan oc, trai nguoc voi day leo moc leo bang tua cuon hoac re mut. Nhieu loai choi leo co than tho hoac to cung huong xuong duoi đe ho tro đo bam cua chung. Hoa bia (đuoc su dung trong huong lieu bia) la mot vi du quan trong co tinh thuong mai cua choi leo.
Huong quay cua choi trong qua trinh leo treo la tu chu va khong (cung nhu đoi khi đuoc hinh dung) xuat phat tu viec choi huong theo phuong mat troi quanh bau troi - do đo huong xoan khong phu thuoc vao phia nao cua đuong xich đao ma cay đang phat trien. Đieu nay đuoc the hien qua thuc te la mot so choi leo luon xoan theo chieu kim đong ho, bao gom đau chay (Phaseolus coccineus ) va bim bim (loai Convolvulus), trong khi so khac luon xoan nguoc chieu kim đong ho, bao gom cay nhang đen (Dioscorea communis) va kim ngan leo (loai Lonicera). Su xoay vong tuong phan cua bim bim va kim ngan la chu đe cua bai hat cham biem "Misalliance", đuoc Michael Flanders va Donald Swann viet va hat (nhung loi bai hat nham lan huong xoan, mo ta kim ngan la thuan phai va bim bim la thuan trai).


Thuc vat leo trong lam vuon Thuat ngu "day leo" cung ap dung cho loai bau bi nhu dua chuot, noi cac nha thuc vat hoc đe cap đen day leo bo; trong nong nghiep thuong mai, xu huong tu nhien cua tua cuon cuon đe tu gan vao cac cau truc hoac gian đung co san đuoc toi uu hoa bang cach lap đat luoi mat cao.
Nguoi lam vuon co the tan dung xu huong thuc vat leo đe cay phat trien nhanh chong. Neu muon cay phu xanh mot cach nhanh chong, day leo co the đat đuoc đieu nay. Day leo co the đuoc uon nan tren cac buc tuong, gian che, hang rao, v.v. Day leo co the đuoc trong tren cac loai cay khac đe tao them net thu hut. Gia đo nhan tao cung co the đuoc van dung. Mot so day leo tu minh leo len; so khac can tac đong, chang han nhu troi buoc va uon nan.


Mo ta khoa hoc Day leo rat khac nhau ve kich thuoc, hinh dang va nguon goc tien hoa. Darwin phan loai cac nhom day leo dua tren phuong phap leo treo cua chung. Ong đa phan loai ra nam loai day leo – cay xoan, leo la, mang tua cuon, leo re va leo moc.
Day leo đoc đao o cho chung co nhieu nguon goc tien hoa. Chung thuong cu tru o nhung vung nhiet đoi va co kha nang leo treo đoc đao. Day leo co the phat trien trong ca bong ram sau va anh nang đay đu do tinh deo kieu hinh đa dang đoc đao cua chung. Hanh đong leo treo nay giup tranh bong ram tu hang xom va cho phep day leo phat trien ngoai tam voi cua đong vat an co. Moi truong đe day leo co the phat trien thanh cong đuoc quyet đinh boi co che leo treo cua day leo va kha nang giang rong tren gia đo. Co nhieu ly thuyet ung ho y kien cho rang phan ung quang hop co lien quan chat che đen co che leo treo.

Day leo xoan on đoi, xoan chat xung quanh cac gia đo, thuong kem thich nghi đe leo duoi nhung tan cay kin do đuong kinh ho tro nho hon va khong chiu đuoc bong ram. Nguoc lai, day leo co tua cuon thuong moc tren nen rung va tren cay cho đen khi cham đen be mat tan cay, chung to chung co đo deo sinh ly cao hon. Co đe xuat cho rang su phat trien quay vong cua day leo xoan đuoc đieu hoa boi nhung thay đoi ve ap suat truong qua trung gian la su thay đoi the tich trong cac te bao bieu bi cua vung uon.
Day leo treo co the co nhieu đac điem đoc đao đe đap ung voi nhung thay đoi trong moi truong cua chung. Day leo treo co the tao phong ve bang hoa chat va đieu chinh phan phat sinh khoi cua chung đe đap ung voi đong vat an co. Đac biet, day leo xoan Convolvulus arvensis tang kha nang xoan đe đap ung voi ton thuong la lien quan đen đong vat an co, đieu nay co the dan đen giam so luong đong vat an co trong tuong lai. Ngoai ra, tua cuon cua day leo lau nam Cayratia japonica co thua kha nang quan quanh cac cay gan đo cua loai khac hon la cac cay cung loai gan đo trong moi truong tu nhien va thu nghiem. Kha nang nay, truoc đay chi đuoc ghi nhan o re, chung to kha nang cua day leo khi phan biet xem cay khac la cung loai hay khac loai.
O nhung day leo co tua cuon, cac tua cuon rat nhay cam khi cham vao va hoat đong cuon đuoc đieu hoa boi cac hormone octadecanoid, jasmonates va axit indole-3-acetic. Kich thich tiep xuc va hormone co the tuong tac thong qua cac hop chat de bay hoi hoac cac kieu dao đong ben trong. Nghien cuu đa tim ra su hien dien cua ATPase chuyen vi ion o loai thuc vat Bryonia dioica, đieu nay co y nghia đoi voi co che cuon tua cuon trung gian ion. Đe đap ung voi kich thich cham, K+, Mg2+ ATPase nhay cam voi vanadat va ATPase chuyen vi Ca2+ se nhanh chong tang cuong hoat đong cua chung. Đieu nay lam tang dong ion xuyen mang duong nhu co lien quan đen giai đoan đau cua qua trinh cuon tua cuon.


Vi du ve phan loai day leo Actinidia arguta, day leo tara
Actinidia polygama, day leo bac
Adlumia fungosa, day leo Allegheny
Aeschynanthus radicans, day leo son moi
Akebia quinata, day leo socola nam la
Akebia trifoliata, day leo socola nam la
Allamanda cathartica, day leo ken
Ampelocissus acetosa, đuoc goi la nho hoang da hoac djabaru
Ampelopsis glandulosa var. brevipedunculata, đuoc goi la nho dai hoac qua su
Anredera cordifolia, day leo Madeira
Antigonon, day leo san ho
Antigonon leptopus, day leo lien đoan
Aptenia cordifolia, aptenia la tim
Araujia sericifera, day leo buom đem
Asparagus asparagoides, day leo co dau, day leo khan che mat co dau
Banisteriopsis caapi, ayahuasca, con đuoc goi la day leo caapi, yage va soul
Berchemia scandens, day leo may
Betel
Bignonia, day leo chu thap
Bougainvillea, mot chi day leo, cay bui va cay canh co gai
Callerya megasperma, tu đang ban đia
Calystegia sepium, bim bim hang rao
Campsis, day leo ken
Campsis grandiflora, day leo ken Trung Hoa
Cardiospermum halicacabum, day leo bong bong
Celastrus, day leo quyen truong
Ceropegia woodii, chuoi trai tim
Clematis vitalba, niem vui cua lu khach
Clerodendrum thomsoniae, day leo trai tim ri mau
Clitoria ternatea, đau buom
Ceropegia linearis, day leo man coi hoac day leo ngot ngao
Cissus antarctica, day leo kangaroo
Cissus hypoglauca, day leo nuoc
Citrullus lanatus var. lanatus, dua hau
Cobaea scandens, day leo coc va đia, chuong nha tho, thuong xuan Mexico
Cochliasanthus, đuoc goi la day leo nut chai, day leo oc sen, day leo bo oc sen
Cucumis sativus, dua leo
Cyphostemma juttae, đuoc goi la nho hoang da
Delairea odorata, thuong xuan Đuc
Dolichandra unguis-cati, day leo mong meo, day leo pheu hoac ken mong meo
Epipremnum aureum, đuoc goi la o ga vang va thuong xuan cua quy
Fallopia baldschuanica, day leo Nga
Ficus pumila, đuoc goi la sung leo treo
Hardenbergia violacea, day leo tu đinh huong
Hedera helix, đuoc goi la thuong xuan thuong, thuong xuan Anh, thuong xuan chau Au hoac thuong xuan
Hibbertia scandens, hoa guinea leo, day leo guinea vang, cay guinea vang
Hoya, mot chi gom khoang 300 loai day leo hoac day bo
Humulus lupulus, hoa bia
Hydrangea petiolaris, hoa cam tu cau leo
Ipomoea cairica, đuoc biet đen voi ten goi vinh quang buoi sang Cairo, vinh quang buoi sang bo bien va cay leo đuong sat
Ipomoea indica, đuoc goi la vinh quang buoi sang xanh biec
Jasminum polyanthum, nhai hong
Kadsura japonica, day leo kadsura
Kennedia coccinea, day leo san ho thuong
Kennedia nigricans', đau san ho đen
Lagenaria siceraria, đuoc goi la bau chai, bi đac, bi opo hoac muop dai
Lathyrus odoratus, huong đau
Lonicera japonica, đuoc goi la Suikazura hay kim ngan hoa Nhat Ban
Luffa, mot chi day leo nhiet đoi va can nhiet đoi đuoc phan loai trong ho dua chuot, Cucurbitaceae
Lygodium, mot chi gom khoang 40 loai duong xi, đuoc goi la duong xi leo
Mandevilla, ken đa, hoa nhai Brazil
Momordica charantia, kho qua
Mikania scandens, day leo gai dau
Muehlenbeckia adpressa, day leo Macquarie
Nepenthes, mot chi thuc vat an thit đuoc goi la cay nap am nhiet đoi hoac coc khi
Pandorea jasminoides, day leo lum
Pandorea pandorana, day leo wonga wonga
Parthenocissus henryana, day leo bo Virginia Trung Quoc, day leo bo gan bac
Parthenocissus quinquefolia, đuoc goi la day leo Virginia, day leo Victoria, thuong xuan nam la hoac day leo nam ngon
Parthenocissus tricuspidata, thuong xuan Boston, thuong xuan Nhat Ban
Passiflora edulis, chanh day
Periploca graeca, day leo to
Philodendron hederaceum, ray thom la tim
Podranea ricasoliana, day leo ken hong
Pueraria lobata, day leo kudzu
Pyrostegia venusta, day leo ngon lua hoac day leo ken cam
Pseudogynoxys chenopodioides, day leo ngon lua Mexico
Rosa banksiae, hoa hong Lady Banks
Rosa filipes, hoa hong leo
Schizophragma, day leo tu cau
Scindapsus pictus, day leo bac
Sechium edule, đuoc goi la su su, christophine hoac mot so ten khac
Senecio angulatus, đuoc goi la thuong xuan Cape
Solandra, mot chi thuc vat co hoa thuoc ho da huong
Solanum laxum, day leo khoai tay
Stephania japonica, day leo ran
Stephanotis floribunda, nhai Madagascar
Strongylodon macrobotrys, day leo ngoc bich
Syngonium, day leo chan ngong
Syngonium podophyllum, day leo đau mui ten
Thunbergia alata, Susan mat đen
Thunbergia grandiflora, đuoc goi la day leo đong ho Bengal hoac day leo ken xanh
Thunbergia erecta, day leo đong ho bui cay
Toxicodendron radicans, đuoc goi la thuong xuan đoc
Trachelospermum asiaticum, hoa nhai chau A
Trachelospermum jasminoides, hoa nhai lien đoan, hoa nhai sao
Vitis, bat ky loai nao trong so khoang sau muoi loai nho
Wisteria, mot chi thuc vat co hoa thuoc ho đau
Xerosicyos, day leo đo la bac


Xem them Than leo, bat ky loai day leo bam than go dai nao
Van đong chuyen ngon (thuc vat hoc), mo hinh uon cong va tang truong cua thuc vat quyet đinh su phat trien cua day leo.
On the Movements and Habits of Climbing Plants, tac gia Charles Darwin
Danh sach day leo dai nhat the gioi
He thong uon nan day leo
Gian che
Luoi mat cao (kien truc)


Tham khao Lien ket ngoai