Nghe thuat Phat giao la su phan anh cac khai niem trong đao Phat duoi cac hinh thuc nghe thuat khac nhau – nhat la cac linh vuc kien truc, đieu khac va hoi hoa co lien quan đen Phat, Phap va Tang – bat đau tu thoi ban so truoc đay 2.500 nam đa phat trien mot he thong đo tuong bieu trung đa dang va phuc tap. Nghe thuat Phat giao bat nguon tu tieu luc đia An Đo, ngay sau khi Phat Thich-ca Mau-ni (≈563–483 TCN) vien tich.
Trong thoi ki toi so, nghe thuat Phat giao thuoc loai phi thanh tuong (tieng Anh: aniconic), nhu vay la chua the hien hinh tuong Phat duoi hinh nguoi. Thoi ki hung thinh cua nghe thuat Phat giao đau tien co le la thoi vua A-duc tri vi (≈268–232 TCN), ong đa đong gop rat nhieu cho viec truyen ba Phat giao tai An Đo cung nhu pho bien đen cac khu vuc khac nhu Trung A, Tich Lan, va ngay ca khu vuc Đong Nam A nhu cac ghi nhan trong lich su.
Nhung hinh tuong đau tien, đac biet la cac tuong tac hinh Phat, xuat hien vao khoang the ki thu 1 CN o cac vung Can-đa-la (Gandhara) va Ma-thau-la (Mathura). Voi viec pho bien Phat giao đen nhung vung Trung, Đong, va Đong Nam A thi nghe thuat Phat giao lai trai qua nhieu anh huong cua cac nen van hoa khac, thu nhan chung va phat trien mot he thong đo tuong tinh te va phuc tap.


Thoi ki phi thanh tuong – the ki thu 5 TCN đen the ki thu 1 CN Nguoi ta khong the xac đinh ro rang nguon goc cua nghe thuat Phat giao. Nhung tac pham nghe thuat đau tien đuoc xem la thuoc ve Phat giao xuat phat tu linh vuc kien truc. Đo la nhung Thap-ba (zh. 塔婆, sa. stupa, pi. thupa), thuong đuoc goi tat la "thap", ban đau co cau truc vom va la noi chua Xa-loi (sa. sarira) cua Phat. O cac thap nay, nguoi ta cung tim thay nhung minh hoa nghe thuat co nhat duoi dang cham tro (relief sculpture). Tuy nhien, cac tac pham nay khong co nhung noi dung đac thu Phat giao – co nhieu canh đuoc mieu ta rat co the co nguon truoc Phat giao, vi du nhu hinh cua mot phu nu đang sau muon, loa the voi bui toc xoa, hoac cac loai La-sat, nhung than linh đa co trong truyen thong An Đo giao. Nhieu hinh cham tro mang nhung net đac thu Phat giao xuat hien trong the ki thu 2 TCN.
Mac du nghe thuat An Đo đa co truyen thong đieu khac hinh nguoi truoc đo rat lau, nhung Phat ban đau khong đuoc trinh bay duoi hinh nguoi, ma thong qua cac hinh anh an du nhu hoa sen, cay bo đe, banh xe phap luan. Thuong thi Phat va giao ly cua Phat đuoc the hien bang nhung bieu trung khac nhau va chung đa tro thanh nhung thanh phan chinh trong nghe thuat Phat giao đen ngay nay.

Hoa Sen (lien hoa 蓮華, sa. padma, kamala, pundarika): vi khong đe nuoc va chat ban bam vao la, la bieu tuong cua su trong sach va Phat tinh trong moi chung sinh. Hoa sen duoi dang man khai hoac dang ban khai cung la bieu tuong cua su ha sinh cua thai tu Tat-đat-đa Co-đam.
Bo-đe thu (zh. 菩提樹, sa. asvattha, bodhiruma, bodhitaru, lat. ficus religiosa). Tuong truyen Phat đac đao duoi cay nay va vi vay no mang ten "bo-đe", la cach phien am cua tu "giac ngo". Nhung bieu tuong nay cung đa co nguon tu nhung phong tuc tin nguong luc phon thuc von san co trong xa hoi An Đo truoc Phat giao, đuoc xem la "cay cua su song". Thinh thoang nguoi ta cung thay cach trinh bay mot toa ngoi trong duoi cay bo-đe, nhac đen su thanh đao cua Phat.
Phap luan (zh. 法輪, sa. dharmacakra) - banh xe (cakra) phap (dharma), tuong trung cho Tu thanh đe va Bat chinh đao. Nhung Phap luan cung nhac đen lan Phat thuyet phap đau tien tai Loc Da uyen, đuoc goi la lan đau tien "quay banh xe phap" (zh. 轉法輪, sa. dharmacakrapravartana) va qua đo, pho bien Phat phap khap noi tren the gian. Phap luan vua đuoc the hien qua nhung hinh đieu khac noi, vua đuoc cham tro tren đinh cac cot tru ma vua A-duc đa dung tren khap vuong quoc cua ong (xem them A-duc vuong thach khac van).
Su tu (zh. 獅子, sa. simha), bieu tuong cua su cai tri va hoang gia cua vi Phat lich su Thich-ca Mau-ni ("Tri gia tram lang cua dong Thich-ca"). Thoi vua A-duc, nguoi ta cung goi Phat la Thich-ca Su tu (sa. sakyasimha), "Su tu xuat than tu dong Thich-ca". Tuong tu Phap luan, su tu cung la mot bieu tuong cua Phat giao đuoc vua A-duc đat tren nhung cot tru cua ong. Quoc huy An Đo hien nay la mot cot tru co hinh su tu xuat phat tu Sarnath.

Phat tuc thach (zh. 佛足石, sa. buddhapada)- ban chan Phat tren đa, đuoc xem la mot bieu trung cho su "khac Phat phap" vao the gioi cua Phat Thich-ca. Thong thuong, bieu tuong nay thuong đi cung voi hang loat bieu tuong khac, vi nhu phap luan, bat cat tuong (zh. 八吉祥, sa. astamangala), v.v.
Thap-ba (zh. 塔婆, sa. stupa, pi. thupa), tuong trung cho vu tru, đac biet la Niet-ban.
Trong the ki thu 2 va đau the ki 1 TCN, cac tac pham hinh tuong, đieu khac, va hoi hoa duoi nhieu dang nhu đai vien trang tri (en. frieze), bai vi tho cung (en. votive tablet) mieu ta cac giai đoan trong cuoc đoi đuc Phat, ngay cang quan trong va pho bien vi chung đuoc xem la nhung tac pham nghe thuat minh hoa Phat phap cho nguoi khong biet đoc. Mac du hinh nguoi đuoc trinh bay trong cac tac pham nay nhung Phat van đuoc mieu ta bang nhung bieu tuong neu tren. Nguyen nhan o đay co the la mot loi noi cua Phat trong Truong bo kinh va theo đo, Phat khong tan thanh viec trinh bay ngai trong tranh tuong sau khi ngai nhap Niet-ban. Theo cac nha su hoc ton giao thi co le cac nghe nhan, tang si thoi đo thay viec mieu ta mot nhan vat đa vuot ra khoi vong song chet, đa lia xa tat ca nhung viec đoi thuong cung nhu vat chat, tam thuc,... bang hinh tuong la mot viec khong the thuc hien.


Thoi ki thanh tuong - the ki thu 1 đen nay Tai Nam An Đo, truyen thong bieu hien Phat bang bieu tuong van con đuoc gin giu đen the ki thu 2 (xem truong phai A-ma-la-ba-đe, sa. amaravati). Nhung trong the ki 1, hinh tuong trinh bay đuc Phat đau tien đa xuat hien o hai khu vuc mien Bac An. Mot so nha nghien cuu cho rang, hinh tuong Phat co the đa xuat hien truoc đo nua, nhung vi đuoc khac hoac ve tren nhung vat lieu nhanh muc nhu go, vai hoac la co nen chung khong the luu dau tich đe chung minh. Tuy nhien, cho đen bay gio nguoi ta van chua tim đuoc mot bang chung cho gia thuyet nay tu phia khao co hoc.


= Can-đa-la va Ma-thau-la =
Tai khu vuc Can-đa-la (vi tri hien nay la mien Đong Afghanistan, mien Tay Bac Pakistan va co thoi ki lan sau vao Punjab) va Ma-thau-la (phia nam thu đo Delhi cua An Đo ngay nay), cac trao luu nghe thuat trinh bay Phat duoi hinh nguoi xuat hien gan nhu cung luc va anh huong lan nhau. Nhung nguoi ta van chua xac đinh đuoc viec trinh bay Phat duoi hinh nguoi thuc su co truoc o mien nao. Trong moi truong hop, phong cach cua cac nghe nhan Ma-thau-la chiu anh huong An Đo giao truyen thong trong khi nghe thuat Can-đa-la lai phan anh anh huong cua nghe thuat Hi Lap von đa co mat o đo hon vai the ki. Trong cuoc vien chinh cuoi Alexander Đai đe (356 – 323 TCN) đa chiem đong đuoc Taxila (gan Peshawar), la thu đo ke tu thoi vua nguoi Achaemenid la Darius I (549 - 486 TCN). Can-đa-la tro thanh mot phan cua khu vuc cai tri rong lon cua Alexander Đai đe va tiep tuc la khu vuc cai tri cua Hi Lap sau khi ong qua đoi. Do vay, o noi nay, tin nguong Phat giao va truyen thong nghe thuat cung nhu mi hoc Co Hi Lap va sau đo mi hoc đia phuong La Ma đa hoa hop nhau. Trong the ki 1, ca Can-đa-la va Ma-thau-la đeu bi vuong trieu Quy Suong (zh. 貴霜王朝, Kusana) chiem đong va chiu anh huong cua no nhieu the ki (tk. thu 5 vuong trieu moi roi vao tay quan Bach Hung - Hephthalite). Trong thoi gian nay, vua Ca-ni-sac-ca (zh. 迦膩色迦, sa. Kaniska) giu mot vai tro quan trong voi viec ung ho Phat giao noi chung va nghe thuat Phat giao noi rieng.
Su hoa hop va anh huong lan nhau cua nghe thuat mang đam sac thai An Đo tai Ma-thau-la va cua nghe thuat mang dau an Hi Lap tai Can-đa-la đa tao ra mot dang nghe thuat can ban cho tat ca cac truong phai nghe thuat Phat giao sau nay, đo la Phat giao Hy Lap.
Mac du khong xac đinh đuoc nhung đo tuong mieu ta Phat duoi nhan dang xuat phat tu noi nao, nhung trong cac tuong đuoc tac, nguoi ta van thay đuoc nhung dau tich cua hai truyen thong nguyen thuy: toc xoan, phap y che hai vai, giay hoac nhung net trang tri voi nhung chiec la Acanthus đuoc xep theo trat tu Ca-lam-đa (Corinthian order) đuoc xem la bat nguon tu Can-đa-la. Nguoc lai, phap y voi nhung net tinh te hon va chi che ben vai trai, đai hoa sen lam cho ngoi cua Phat cung nhu Phap luan trong ban tay cua ngai đuoc xem co nguon tu Ma-thau-la.
Tai An Đo, nghe thuat Phat giao tiep tuc phat trien trong cac the ki tiep theo tren co so nay. Đang ke la nghe thuat cua cac nha tac tuong tai Ma-thau-la, đac biet la viec su dung sa thach đo lam chat lieu trong thoi ki vuong trieu Cap-đa (Gupta, tk 4-6). Noi đay, cac sac thai nghe thuat chinh đuoc ket tu trong the ki thu 7-8, đuoc xem la tieu chuan cho hau het tat ca nhung nuoc o chau A co truyen thong Phat giao sau nay: than va tu chi cua Phat thanh nha va can xung, lo tai dai co lo bam nhac đen thoi ki ngai con la thai tu Tat-đat-đa, bui toc tren đau goi nho lai thoi Phat tu kho hanh nhu mot Du-gia su (sa. yogin) va cuoi cung, cap mat chi he mo, khong nhin nguoi đoi dien ma chi huong noi thien đinh. Tu đo ve sau, cach trinh bay Phat đeu mang nhung net hien thuc đuoc ly tuong hoa.
Tai An Đo, tu the ki thu 10 tro đi, Phat giao va nen nghe thuat he thuoc dan dan bi An Đo giao trong luc đang phuc hung lan at. Sau đo, An Đo bi Hoi giao tu phuong Tay xam chiem, Phat giao gan nhu hoan toan bi mai mot o xu An.
Cung voi su pho bien Phat giao, nhieu truong phai nghe thuat Phat giao xuat hien song song voi cac truong phai giao ly Phat giao lon nhu la Phat giao Bo phai, Đai thua va Kim cuong thua. Cac truong phai nay co nhieu điem giong nhau, nhung mat khac cung phat trien nhung net rat đac thu. Thong thuong, nguoi ta phan biet giua hai nhanh chinh, đo la Nghe thuat Phat giao Bac truyen (Đai thua) va Nghe thuat Phat giao Nam truyen (Tieu thua). Trong khi cac thanh phan đoi xung va tu the ngay cang đuoc nghe thuat Bac truyen ly tuong hoa nham ung đap quan điem Phat la "xuat the nhan", mang nhung đac tuong sieu viet thi cac truong phai Nam truyen co ve van bieu hien Phat voi nhung net cua "the nhan", xem Phat van la mot nguoi, mang than the cua con nguoi.


= Phat giao Bac truyen =

Phat giao Bac truyen duoi dang Đai thua đuoc truyen ba co goc xuat phat la Can-đa-la, truoc het xuyen Con đuong to lua đen Trung A va Trung Quoc, sau đo tiep tuc đen Han Quoc, Nhat Ban va Viet Nam. Mot cung cach rieng voi he thong đo tuong rat đa dang va đac thu đuoc tim thay trong Kim cuong thua tai Tay Tang. Phat giao Bac truyen, nhu truong hop Đai thua noi chung, đuoc đanh dau bang mot he thong đo tuong phuc tap voi rat nhieu vi Phat va Bo Tat khac nhau.


 Trung A  Khu vuc anh huong Phat giao Can-đa-la ton tai đen the ki thu 7, khi Hoi giao bat đau chiem linh phan lon khu vuc Trung A. Song song voi nhung tac pham xac lap phong cach cua cac nha đieu khac, cac tuong Phat tai Ba-me-duong (Bamiyan) cung thuoc vao nhung di san cua nen van hoa Phat giao đau mua nay.
Vi đia the đac biet nen Trung A luon la mot đia điem hoi tu cua cac nen van minh co - van minh Trung Hoa ben phia Đong, van minh An Đo va Ba Tu o mien Nam, sau đo la cac nuoc duoi quyen Alexander Đai đe, vuong trieu Tac-luu-tay (en. seleucid), va cuoi cung la van minh La Ma tu mien Tay. Nguoi Han đa tiep xuc voi van minh Hy Lap trong the ki thu 2 TCN trong thoi ki banh truong sang huong Tay. Nhung moi quan he ngoai giao đuoc thanh lap va cuoi cung, cac tuyen lo thuong mai xuat hien, đuoc biet đen ngay nay duoi ten "Con đuong to lua". Phat giao đuoc pho bien doc theo con đuong nay. Thap, tu vien, va mot so vuong quoc Phat giao nho đuoc kien lap trong nhung oc đao ben canh Con đuong to lua. Rat nhieu cong trinh kien truc va đo tuong cua thoi ki nay con đuoc tim thay tai nhieu vung phia đong cua Trung A, mien Tay Bac Trung Quoc hien nay (Tho Nhi Ky Tu Than - Turkestan - Bon đia Thap-li-moc - Tarim Basin - va Tan Cuong), chang han nhu nhung buc hoa va cham tro tren tuong trong mot loat tu vien đuoc xay trong hang đa, nhung buc tranh đuoc ve tren vai, tuong đa va nhung khi cu đuoc dung trong nghi le. Đac biet la nhung tac pham co nhat o đay cho thay ro anh huong cua nghe thuat Can-đa-la. Ngay ca van ban đuoc viet bang chu Kharosthi cua vung Can-đa-la cung đuoc tim thay o nhung oc đao. Voi su phat trien quan he thuong mai, anh huong cua Trung Quoc tang truong rat nhanh, van hoa va nghe thuat cua nhung dan toc song doc theo Con đuong to lua sau cung bien đoi theo.


 Trung Quoc  Truyen thuyet cho rang, thoi vua A-duc tri vi (the ki thu 3 TCN) đa cu nhieu vi tang đen Trung Quoc truyen đao. Viec truyen ba Phat giao đen Trung Quoc đuoc ghi nhan ro rang bat đau vao the ki thu 1 CN. Tu the ki thu 4 tro đi, nguoi ta co the tim thay mot nghe thuat Phat giao tu lap va đa dang, đac biet trong linh vuc tac tuong, ve tranh tren tuong va sau đo, duoi dang tranh cuon (Thangka). Ngoai vi Phat lich su Thich-ca Mau-ni, tranh tuong con trinh bay Phat A-di-đa, Đai Nhat va cac vi Bo Tat khac (Quan The Am,...).
Cac vuong trieu mien Bac - Bao gom khu vuc cai tri cua cac vuong trieu (Bac Nguy 北魏, Đong Nguy 東魏, Tay Nguy 西魏, Bac Te 北齊, Bac Chu 北周) ve mat đia ly đeu rat xa nguon goc Phat giao tai An Đo. Trong the ki thu 5-6, mot phong cach nghe thuat rat đac thu đuoc hinh thanh, bao gom nhung thanh phan bieu đat truu tuong co tinh chat so đo. Ban đau, cach trinh bay con mang nhung đac điem đuoc tim thay trong cac hinh tuong than linh truyen thong ban đia: tran rong, song mui thon, sac net va mieng nho cuoi mim. Hao quang khong tron voi mui nhon đua len tuong tu mot chiec la. Cho tho cung va tuong niem thuong đuoc trinh bay trong hang đong theo truyen thong An Đo (xem A-chien-đa). Cac hinh tuong thuong đuoc bieu hien duoi dang cham tro, đuc tu vach đa ra. Nhung di tich quan trong va noi tieng nhat đuoc tim thay trong nhung hang đa tai Long Mon (Long Mon thach quat, bat đau tu the ki thu 5 nha Bac Nguy, nha Đuong; gan Lac Duong, tinh Ha Nam). Đen the ki thu 6 nguoi ta con tim thay nhieu hinh tuong đuoc lam bang đat nung, sau đo tuong đong ngay cang xuat hien nhieu hon va cung đuoc truyen đen Han Quoc.
Nha Đuong - Hai vuong trieu ke đen la nha Tuy va nha Đuong lai chu tam đen cac tai lieu goc An Đo hon. Nhieu cao tang Trung Quoc đa sang An Đo trong thoi gian giua the ki thu 4 va 11. Mot trong nhung cao tang du hoc trong the ki thu 7 đuoc nhac đen la Huyen Trang va nho vi nay ma nguoi ta co đuoc mot bai tuong thuat ve cac tuong Phat tai Ba-me-duong. Cuoc giao luu van hoa giua Trung Quoc va An Đo duoi vuong trieu Cap-đa đa dan đen su mot kien quan trong la: tu luc nay, nghe thuat Phat giao Trung Quoc ngay cang co xu huong đi sat voi nghe thuat An Đo; Neu tranh tuong cua cac vi Phat va Bo Tat truoc đay thon gay va theo truyen thong Can-đa-la, mang phap y co nhieu nep pli phu tu co xuong chan, thi gio đay, than the cua chu vi co ve "map" hon va cung co mot phan than khong đuoc che phu (vai ben phai, ban than phia tren). Co cua chu vi co ba "ngan tham mi", mo tip hoa sen ngay cang đuoc dung nhu mot thanh phan trang tri, hao quang gio đay co hinh tron. Mac du tu the đuoc trinh bay van con cung va khong tu nhien, nhung guong mat lai mang nhung net de gan va tu nhien hon. Ke tu the ki thu 7 nguoi ta lai thay mot phong cach nghe thuat moi: guong mat tron tria, bo toc đuoc trang điem phuc tap hon voi nhieu trang vat khac nhau. Song song voi nghe thuat tac tuong, ban đau hoi hoa tren vach cua cac tu vien va thach đong la chu yeu. Nhung đen cuoi đoi nha Đuong thi mot phong cach hoi hoa đac thu đuoc phat trien tren nhung buc tranh cuon. Cac nghe nhan thoi đo thuong lay hinh tuong cac vi Bo Tat hoac chu thien, ho than đa đuoc thuyet phuc ung ho Phat phap - von đuoc trang tri ruc ro hon - lam mo tip thay vi lay hinh tuong gian di cua Phat Thich-ca Mau-ni. Nha Đuong rat rong mo cho nhung anh huong ben ngoai. Trong the ki thu 9, vao khoang cuoi nha Đuong, su phong khoang nghe thuat nay cuoi cung đa chuyen bien thanh cuc bien khac. Vao nam 845, Đuong Vu Tong (武宗 814–846, tuc Ly Viem 李炎) ra lenh đan ap tat ca nhung "ton giao ngoai lai" nhu Canh giao (景教, Nestorianism), Toa-la-a-tu-đuc giao (瑣羅亞斯德教, Zoroastrianism) va Phat giao. Tu vien Phat giao bi đong cua va Phat tu gio đay bi đan ap, buoc phai an nau tu hanh. Phan lon nhung thanh tich nghe thuat đoi Đuong chi trong vai nam đa bi pha huy. Qua Phap nan nay, su phat trien cua nghe thuat Phat giao tai Trung Quoc cung bi đinh chi gan nhu hoan toan.
Thien tong - La mot trong nhung tong phai Phat giao song sot sau Phap nan 845, Thien tong đa đuoc chan hung vao đoi nha Tong (1126-1279). Cac thien vien luc nay cung đuoc xem la trung tam cua van hoa va giao duc. Tu the ki 13 tro đi, Thien tong chinh thuc đuoc truyen sang Nhat Ban.
Xem them Phat giao Trung Quoc


 Han Quoc  Phat giao đuoc truyen sang Han Quoc trong the ki thu 6 tu Trung Quoc qua su tiep xuc voi nhung bo toc thao nguyen tai Trung A va Bac A. Ban đau, nghe thuat Phat giao Han Quoc chiu anh huong Trung Quoc cung nhu anh huong cua nghe thuat truyen thong ban xu: hinh dang truu tuong nhung đong thoi mang nhieu trang vat truyen thong. Tuy nhien, khac voi nhung hinh tuong mang nhieu trang vat sac so cua nghe nhan Trung Quoc, nguoi Han chuong phong cach đon gian, ro rang hon nhu co the thay đuoc o phong cach bieu hien cac vi Phat sieu viet nhu Đai Nhat Phat. Truyen thong nghe thuat nay sau cung co anh huong lon toi nen Phat giao Nhat Ban.


 Nhat Ban  Phat giao cung đuoc truyen sang Nhat Ban vao the ki thu 6 qua cac tang si Han Quoc va Trung Quoc va đa đuoc pho bien trong the ki 7. Vi đia the oc đao đac biet, la mien cuc Đong cua Con đuong to lua nen nhieu truyen thong Phat giao cung nhu nghe thuat Phat giao van đuoc luu ton o đay trong khi bi đan ap va suy tan o nhung khu vuc phuong Tay khac nhu An Đo, Trung A va Trung Quoc. Trong linh vuc nghe thuat thi ban đau, phong cach Han Quoc đuoc tiep noi va co phan bi anh huong boi phong cach nghe thuat truyen thong Nhat Ban thoi Minh Nhat (明日, ja. asuka, 593-710).
Thoi đai Nai Luong (奈良, ja. nara, 710–794), nhieu nghe nhan va tang si sang Trung Quoc hoc hoi va mang cac tranh tuong cung nhu van ban ve ban xu. Thoi ky nha Đuong, nghe thuat Phat giao Trung Quoc mang nang anh huong cua vuong trieu Cap-đa (sa. gupta) tai An Đo, va vi vay, anh huong nay cung đuoc truyen sang Nhat Ban: Cac buc tranh tren tuong co nhieu net giong cac buc tranh trong nhung hang đong tai A-chien-đa (zh. 阿旃陀, sa. ajanta); nhieu net cua chu nghia hien thuc - von đa co mat trong thoi Minh Nhat va chiu anh huong Han Quoc ro ret - tiep tuc đuoc nhan manh; cac nep pli (nep xep) cua phap y đuoc đon gian hoa va đuoc lam ro rang hon, đong thoi nu cuoi mim trong cac guong mat đa nhuong cho cho net mat yen tinh, em diu. Tu the ki thu 8, nghe thuat Phat giao Nhat Ban bat đau khac biet phong cach cua cac nuoc lang gieng phuong Tay. Cac tuong Phat gio đay co than the va tu the hung vi. Cac buc tuong ngay cang đuoc tao voi so luong lon bang đat nung va go (voi ki thuat son đac biet cua nguoi Nhat) thay vi bang đong. Mot trong nhung tuong Phat lon va quan trong nhat con đuoc đuc bang đong la tuong Đai Phat (ja. daibutsu) tai Đong Đai tu (zh. 東大寺, ja. todai-ji), đuoc hoan tat nam 749. Nhung song song voi đo, nhieu tu vien đuoc kien lap voi nhung kien truc đac biet nhu Thap ngu tang (Ngu trung thap 五重塔 goju-to) tai Nai Luong, Đai Kim đuong (大金堂, ja. daikondo) tai Phap Long tu (zh. 法隆寺, ja. horyu-ji) hoac Hung Phuc tu (興福寺, ja. kofuku-ji). Hoi hoa va tranh thuy mac (co phan đuoc to mau) hay đuoc dung đe minh hoa cac bo kinh, thuong theo nhung mo tip va phong cach cua nghe thuat Trung Quoc va Trung A.
Thoi đai Binh An (平安, ja. heian, 794–1185) đuoc đanh dau boi su chuyen chu vao cac nhanh Mat giao voi nhieu vi Phat sieu viet (Đai Nhat Phat, A-di-đa Phat, Di-lac v.v...) va cac vi Bo Tat. Cung voi khuynh huong nay, mot phong cach thoat li anh huong cu (Đuong, Cap-đa) xuat hien. Thoi đai Binh An đuoc xem la thoi vang son cua nghe thuat Phat giao tai Nhat. Vat lieu đieu khac đuoc chuong nhat la go, thuong đuoc ma vang hoac đuoc son. Chi go co huong moi đuoc đe nguyen khong xu ly. Trong linh vuc hoi hoa, nhieu Man-đa-la xuat hien, đuoc cac the he sau xem la tieu chuan va đuoc sao lai rat nhieu. Ke tu the ki 12, nghe thuat tao hinh Nhat Ban tap trung vao cach trinh bay nay nhung mo tip thuoc truong phai ton xung Phat A-di-đa, tuc la Tinh đo tong hoac Tinh đo chan tong.
Nghe thuat Phat giao Nhat đat đen đinh cao tot đo trong thoi đai Liem Thuong (鐮倉, ja. kamakura, 1185–1333). Đac biet trong linh vuc tac tuong, cac nghe nhan đa hoan tat nhieu buc tuong đac biet ta chan bang go, thuong đuoc to hoa va trang tri voi cap mat bang thuy tinh. Ngoai cac vi Phat va Bo Tat, nguoi ta cung bat đau tao tuong cua cac vi Cao tang. Them vao đo, tuy khong nhieu, mot so tuong Phat vi đai đuoc đuc tao, vi du nhu tuong Đai Phat cao 11m tai vien Cao Đuc (高徳院, ja. kotokuin, 1252). Trong cac buc tranh, khuynh huong hien thuc đuoc nhan manh qua muc va nhieu buc tranh gio đay xem lai lai giong nhu biem hoa.
Ke tu the ki 12 va 13, mot dang Phat giao rat đac thu phat trien song song voi cac truong phai Tinh đo tai Nhat, đo la Thien tong. Thien su Minh Am Vinh Tay (明菴栄西, ja. myoan eisai) đa hoc Thien tai Trung Quoc va sau đo khai sang Lam Te tong tai Nhat. Đao Nguyen Hi Huyen (道元希玄, ja. dogen kigen) - mot thoi cung la đe tu cua Vinh Tay - tro thanh to khai sang Tao Đong tong sau đo. Nghe thuat Thien phat trien mot loat phong cach, hinh thuc rat đac biet, chang han nhu: Thu đao (書道, ja. shodo), Nghe thuat vuon Nhat (Nhat Ban đinh vien 日本庭園), tranh muc tau (mac hoi 墨絵, ja. sumi-e) hoac tho Bai cu (俳句, ja. haiku). Đac điem chung cua tat ca cac nghe thuat tren la su co gang the hien "ban chat" cua cac hien tuong tren the gian theo chu nghia an tuong, khong mau me va nguyen ly bat nhi. Qua trinh "tao" mot san pham nghe thuat o đay khong chi la mot hanh đong sang tao đon thuan, ma hon nua, đuoc xem nhu mot tien trinh tu tap, la bieu thi cua tam thuc no luc tien đen giac ngo "lap tuc". Chinh tu co so nay ma xuat phat nhieu nhanh nghe thuat khac nhu Nghe thuat cam hoa (生け花, ikebana), Tra đao (茶道, ja. sado) hoac nghe thuat ban cung, Cung đao (弓道, ja. kyudo). Cuoi cung thi, theo quan điem nha Thien, moi hanh đong đeu co the đuoc xem la mot nghe thuat ham dung y nghia tham mi va y nghia tam linh.
Ngay nay, tinh ve mat dan so thi Nhat Ban la mot trong nhung quoc gia Phat giao lon nhat. Nguoi ta liet ke đuoc o Nhat khoang 80.000 ngoi chua, trong đo co nhieu tu vien rat co, đuoc kien tao bang go va đuoc trung tu đeu đan.


 Tay Tang va khu vuc Hi Ma Lap Son  Phat giao Kim cuong thua - thuong đuoc cac nha Phat hoc chau Au cho la mot dang Phat giao "bi mat", dung "huyen thuat" - la su phoi hop giua truyen thong Ba-la-mon/An Đo giao (dung Chan ngon, cac phep Du-gia, te le), cung đuoc goi la Đat-đac-la giao (sa. tantrayana), va giao ly truyen thong cua đuc Phat. Trong the ki thu 8-9, Kim cuong thua đuoc Đai su Lien Hoa Sinh (sa. padmasambhava), von xuat than tu khu vuc Can-đa-la, truyen sang Tay Tang. Ban đau, nghe thuat Phat giao Kim vuong thua Tay Tang chiu anh huong cua nghe thuat Phat giao Hy Lap cung nhu anh huong cua Bengal va Trung Quoc.
Mot trong nhung phat trien nghe thuat quan trong nhat cua Phat giao Tay Tang la cac Man-đa-la (sa. mandala). Man-đa-la la viec mieu ta mot cach rat chinh xac va ro rang cac "cung đien cua thien gioi" voi trung tam la mot hinh vuong đuoc bao boc bang mot hinh tron trinh bay mot vi Phat hoac Bo Tat. Khu vuc vay quanh - thuong la mot hinh tron - đuoc mot so hinh tuong chiem giu tuy theo mo tip (cac vi Phat, Bo Tat, chu thien, Ho phap, La-sat... hoac Cao tang) hoac cac bieu tuong khac (khi cu đuoc dung trong luc thuc hien nghi le, toa kien truc, cac mau hinh truu tuong). Phong cach cua cac Man-đa-la thuong đuoc bat chuoc nghe thuat An Đo thoi Cap-đa va nghe thuat An Đo giao. Man-đa-la xua nay đuoc dung lam đoi tuong thien quan, giup thien gia tap trung vao mo tip nhat đinh va qua đo, tap trung vao noi dung giao ly gan lien voi no.
Song song voi cac Man-đa-la duoi dang hinh cuon (xem them Thang-ca) va tranh treo tuong, mot dang đac biet khac cung đuoc phat trien, đo la Man-đa-la cat. Mot Man-đa-la cat đuoc nhieu tang si cung nhau tao trong pham vi cua mot nghi le lon nhat đinh nao đo. Thong thuong, ho can nhieu ngay lien tuc đe tao Man-đa-la va sau khi hoan tat thi no bi pha huy ngay - cat đuoc gom lai va rac xuong song hay đuoc chia nho ra cho cac Phat tu chiem bai.
Man-đa-la cung đuoc dung nhu mot so đo mat bang cho cac cau truc trong mot tu vien. Cac cong vao, cho o, cho thap huong niem Phat va chinh đien đuoc sap xep nhu trong mot Man-đa-la va nguoi ta qua thuc đa tao nhieu san pham nghe thuat, đen tho, tu vien khong gian ba chieu theo nhung Man-đa-la mat phang hai chieu.
Hinh tuong tai Tay Tang thuong đuoc tao bang go hoac kim loai, it khi bang đa. Sau the ki 16, anh huong nghe thuat Phat giao Trung Quoc tang dan.


 Viet Nam  Tuy nam trong khu vuc Đong Nam A cung nhu thuoc ve nhung nuoc Phat giao Nam truyen ve mat đia ly, nhung Viet Nam đuoc xep vao nhung nuoc theo Phat giao Đai thua, nghia la Phat giao Bac truyen. Tu the ki thu nhat đen the ki thu 9, Bac Viet truc thuoc Trung Quoc va đa thua ke truyen thong Nho giao va Phat giao Đai thua tu xu nay - va cung voi Phat giao, nghe thuat Phat giao cung đuoc truyen ba tai Viet Nam.
Tai mien Nam Viet Nam hien nay - thoi xua mot phan thuoc ve vuong quoc Phu Nam, mot phan thuoc ve vuong quoc Champa - chiu anh huong van hoa An Đo du nhap truc tiep bang đuong bien. Vi vay, Phat giao Đai thua đa đuoc biet đen rat som, nhung ton giao chinh o đay van la An Đo giao.
Phong cach nghe thuat "An Đo hoa" tai mien Nam - von co nhieu điem giong voi nghe thuat Khmer thoi ki Angkor. Ca hai đeu chiu anh huong cua nghe thuat Java (Indonesia) - ton tai đen the ki 15, khi Champa bi Viet Nam xam chiem (1471), va cuoi cung, bi tieu diet hoan toan vao khoang 1720. Nhieu di tich nghe thuat cua vuong quoc Champa con ton tai, vi du nhu mot so đen tho (thap Cham) va hinh tuong bang đa cat. Ngoai ra, go cung som đuoc dung cho nhung tac pham nghe thuat. Di tich co nhat la mot buc tuong Phat bang go, đuoc tac trong the ki thu 6 va hien đang đuoc luu giu trong vien Bao tang Lich su tai Thanh pho Ho Chi Minh.
Đoi nha Mac (1527-1592) va nha Hau Le (1533-1788) đuoc xem la thoi ki vang son cua nghe thuat Phat giao. Tuong Quan The Am nghin tay nghin mat tai chua But Thap đuoc nghe nhan Truong Tho Nam đuc vao nam 1656 la mot trong nhung tac pham nghe thuat Phat giao quan trong nhat cua Viet Nam. Tuy co khac chut it ve chi tiet, nhung tuong Quan The Am tai chua But Thap co the đuoc xem la đuoc đuc theo mot mo hinh An Đo. Đay la buc tuong đuoc trieu đinh cung tien cho chua, nen co su đau tu lon va la buc tuong duy nhat trong he thong tuong co Viet Nam co ghi nien đai nam tac, danh tinh nguoi tac. Tren tuong co ghi: "Tue thu Binh Than nien, thu nguyet, coc nhat doanh tao. Nam Đong Giao Tho nam tien sinh phung khac". Tuong phoi hop ca hai dang xuat hien cua Quan The Am, đo la Quan The Am Thap nhat dien đai bi the tu tai (zh. 十一面大悲世自在, sa. ekadasamahakarunika-lokesvara) voi 8 tay va Thien thu thien nhan the tu tai (zh. 千手千眼世自在, sa. sahasrabhuja-lokesvara) voi gan 1000 canh tay, đong thoi, trong long moi ban tay đeu co cham mot con mat, lam cho buc tuong mang y nghia kep. Nhung canh tay o đay vua la anh hao quang đo luong cua Phat, vua tuong trung cho nhung ban tay dang ra cuu vot đoi, vua la nhung con mat thau suot coi soc đen chung sinh. (Rieng tuong Quan Am o chua Me So, Hung Yen thi co hon 1000 canh tay va mat). Truyen thuyet ke lai rang, khi nhin noi kho cua chung sinh trong đia nguc, ngai kinh hoang đen muc đau vo tung thanh 10 manh. A-di-đa, vi Phat đo đau cua ngai, bien moi manh đau vo đo thanh mot đau (hoac guong mat) nguyen ven. 9 guong mat hien hau, guong mat thu 10 la hung ton vi nguoi ta cho rang, voi mot guong mat hung ton Bo Tat de xua đuoi cac loai ta ma. Guong mat thu 11 (hoac nguyen hinh tuong) la Phat A-di-đa. Trong tuong "nghin tay nghin mat" (mot con so ly tuong khong the thuc hien đuoc) thi moi tay cua Quan The Am cam mot con mat, tuong trung cho long đai bi cua ngai, von khong loai chung sinh nao ra; cho biet la long quan tam cua ngai đi đen moi noi va ngai co đu phuong tien đe cuu đo tat ca chung sinh đung theo loi nguyen cua mot vi Bo Tat. 


= Phat giao Nam truyen =

Phat giao đuoc truyen sang Tich Lan vao the ki thu 3 TCN, va trong thien nien ki đau đa đuoc truyen tu An Đo đen cac nuoc Đong Nam A khac doc theo đuong bien tu An Đo đen Trung Quoc. Đai thua - ban đau la tong phai chu yeu o đo - cung nhu Thuong toa bo va An Đo giao đeu co tin đo o Pagan (Mien Đien), Thai Lan hien nay, Campuchia truoc đay (Vuong quoc Phu Nam), Viet Nam (Champa) va Indonesia. Trong khi Hoi giao chiem cho Phat giao tai Indonesia va ban đao Ma Lai thi khoang giua thien nien ki thu hai, Thuong toa bo co goc tu Tich Lan tro thanh tong phai chinh tai Đong Nam A. Cung voi nhung he thong ton giao An Đo, ngon ngu va chu viet (tieng Phan, tieng Pali, chu Thien thanh,...) cung nhu cac sac thai nghe thuat cua tieu luc đia An Đo đa đuoc pho bien tai Đong Nam A. Moi quan he truc tiep voi cac thuong gia va hoc gia tu cac khu vuc An Đo sau hon 1.000 nam đa gay anh huong rat nhieu đen su phat trien van hoa tai Đong Nam A, nhung mat khac, cac nen van hoa tai đay cung đa phat trien nhung phong cach, nhung truyen thong rat đac thu đe luu lai đoi sau.
The ki 1 đen the ki 8: Trong thoi gian nay, cac vuong quoc lon đau tien xuat hien tai Đong Nam A. Vuong quoc Phu Nam đuoc thanh lap tren khu vuc mien Nam Viet Nam va mien Đong Nam Campuchia. Ve huong Tay, khu vuc Mien Đien bay gio va vung đat phia sau la vuong quoc Mon. Cac vuong quoc nay chiu anh huong cua vuong trieu Cap-đa. Ngoai nhung đo tuong đuoc tim thay (tuong Phat, bai vi tho cung) va nhung bia van đuoc viet bang tieng Phan, nguoi ta con tim thay nhieu tranh tuong cua cac than the An Đo giao trong khu vuc nay.
The ki 9 đen the ki 13: Vao khoang the ki thu 9, tren cac đao mien Tay cua Indonesia hien nay xuat hien hai vuong quoc Sri Vijaya va Sailendra. Hai vuong trieu nay đa san sinh nhieu tac pham nghe thuat va kien truc Phat giao (xem Borobudur). O mien Bac, vung đai luc, thi vuong quoc Khmer tai Angkor tro thanh mot vuong quoc hung manh, đung ngang hang voi vuong quoc Champa nam phia Đong. Vuong quoc Angkor va Champa ban đau mang đam sac thai An Đo giao, nhung lai co tinh dung hoa, tim cach ket hop nhung thanh phan An giao, Phat giao va cac truyen thong ban xu. Ca hai đeu phat trien nhung phong cach nghe thuat giong nhau, co the đuoc kiem nhan qua nhung cong trinh kien truc con ton tai. Vao cuoi thoi ki nay, tat ca nhung vuong quoc neu tren đeu chuyen sang Đai thua Phat giao, nhung cuoi cung, ke tu the ki 13 thi Thuong toa bo lai tro thanh tong phai chu yeu. Ngay nhung vuong quoc moi phat sinh cua dan toc Thai la (Sukhothai va sau đo la Ayutthaya) phia Tay Angkor cung lay Thuong toa bo lam tong chi.
Tu the ki 14: Trong khi Hoi giao chiem cho Phat giao va An Đo giao gan nhu toan ven o nhung mien phia Nam cua Malaysia, o Indonesia va Philippines thi Phat giao Thuong toa bo tren chau luc van la ton giao chu yeu, ngay cang đuoc phat trien va pho bien (Campuchia, Lao, Thai Lan, Mien Đien).


 Tich Lan  Khi anh huong Phat giao tai An Đo giam dan, vao khoang cuoi vuong trieu Cap-đa, thi Thuong toa bo đa đat vi tri vung chac tai Tich Lan tu nhieu the ki va cung đa anh huong lon đen nen van hoa va nghe thuat xu nay. Noi đay, Xa-loi đong mot vai tro đac biet trong truyen thong tin nguong, vi du nhu mot chiec rang cua Phat đuoc bao ton trong tai Dalada Maligava, "Chua Rang Phat", hoac cay Bo-đe trong mot tu vien o co đo Anuradhapura, đuoc xem la phat sinh tu mot nhanh cua cay bo-đe me tai Bo-đe đao truong (bodhgaya), noi Phat Thich-ca thanh đao. Mot thanh phan moi xuat hien trong linh vuc kien truc Phat giao Tich Lan: Bodhighara, "đen tho cay bo-đe" va Asanaghara, "đen tho cho ngoi cua Phat". Thay vi ton xung cay bo-đe mot cach truu tuong nhu tai An Đo thi gio đay, mot cay bo-đe song đuoc ton tho ngay giua Bodhi-Ghara.
Mot trong nhung phat trien quan trong nhat cua nghe thuat ton giao An Đo la viec tiep tuc phat trien kien truc thap-ba. Nguyen co dang vom cung ban nguyet, gio đay cac bao thap đuoc keo dai len tren, co hinh chuong va đuoc goi la Dagaba (thuong đuoc phat am nhu Dagoba; nguyen la tu goc Tich Lan, xuat phat boi hai tu tieng Phan la dhatu, garbha). Cac nghe nhan khong cham tro ben ngoai va trang tri cac cong đi vao nhu nguoi An, qua đo ho đe cao cao ve đep tong the gian di cua bao thap. Cung voi Thuong toa bo, kien truc bao thap cua Tich Lan đuoc pho bien khap Đong Nam A va đuoc xem la mo hinh kien truc cho cac Chedi tai Thai Lan va That tai Lao.
Nguoi ta co the tim thay nhung net đieu khac rat tinh te tren nhung "nguyet thach", la cac vien đa mong hinh ban nguyet đuoc xep đat theo hinh vong cung truoc nguong cua ra vao cua cac tu vien. Chung cho thay nhieu mo tip đuoc cham tro rat đep va cong phu nhu hoa, thuc vat (sen, chum nho, hoa, la...) va thu vat (bo, voi, su tu, ngan...). Y nghia cua chung la cho nguoi buoc len cam nhan đuoc su bien chuyen trong đai khi ho buoc qua nguong cua vao chua, đi vao mot coi noi tam thanh tinh sau khi gac qua the gioi hien huu voi tat ca nhung gi he thuoc.
Tuong Phat tai Tich Lan chiu anh huong cua nghe thuat A-ma-la-ba-đe va Cap-đa; Phat thuong đuoc trinh bay duoi dang ngoi thien (the ngoi Ket gia phu toa, hai tay xep lai duoi ron), nhung cung co luc ngai nam nghieng ben phai, mieu ta thoi điem ngai nhap Niet-ban


 Mien Đien  La lang gieng cua An Đo nen cac khu vuc cua Mien Đien hien nay đa som chiu anh huong cua xu nay. Theo truyen thuyet thi nguoi Mon, von cu tru tu khu vuc bien Andaman phia Nam cho đen mien Bac lan toi vung nui thuoc Thai Lan hien nay, đa tiep xuc voi Phat giao trong the ki thu 3 TCN qua su gia truyen giao cua vua A-duc. Cac ngoi chua co nhat o đay đuoc kien lap tu the ki 1-5. Nghe thuat Phat giao cua nguoi Mon chiu anh huong cua phong cach Cap-đa va nhung thoi đai ke thua. Cung voi viec di cu khap vung Đong Nam A cua nguoi Mon thi phong cach nghe thuat Mon cung đa anh huong truc tiep đen truyen thong cua nhung noi ho đen. Co hang nghin bao thap va tu vien đa đuoc kien tao tai vuong quoc Pagan tu the ki 11 đen 13 va trong đo, tren 2000 di tich van con ton tai đen ngay nay. Cac vien bao tang tai Yangoon va Mandalay van con bao ton nhieu buc tuong đuoc trang tri va ma vang rat tinh vi đuoc kien tao trong thoi ki nay hoac tham chi tre hon nua, sau khi Pagan bi quan Mong Co xam chiem (1287).


 Indonesia  Tu the ki 1, cac nen van minh Indonesia đa chiu anh huong cua van hoa Phat giao An Đo (đac biet la hai đao lon Java va Bali) va chung sau nay cung anh huong đen nghe thuat tao hinh cua Đong Nam A đai luc (kien truc, đieu khac).
Trong khi cac vuong quoc tai Đong Nam A luc đia nhu nhu Phu Nam va Angkor theo An Đo giao thi tai Indonesia, trung tam Bali, vuong quoc Phat giao Sri Vijaya (~tk. 8 đen tk. 13) đuoc hinh thanh. Vuong quoc bien voi khu vuc cai tri lan rong đen ban đao Ma Lai nay đa tiep thu truyen thong Đai thua va Kim cuong thua duoi trieu đai Sailendra. Nhung di tich quan trong nhat cua nghe thuat Phat giao Indonesia la he thong tu vien Phat giao lon nhat the gioi, đuoc kien lap tren mot hon nui tai Borobudur, va mot buc tuong trinh bay Bo Tat Bat-nha-ba-la-mat-đa rat đac sac.


 Campuchia  Vao khoang the ki 1, mot trong nhung vuong quoc ton tai som nhat tai Đong Nam A đa ra đoi tren khu vuc Nam Viet Nam hien nay va Campuchia, đo la Phu Nam. Vao thoi hung thinh, bien gioi phia Tay vuong quoc nay la Mien Đien va phia Nam la Ma Lai. Phu Nam la vuong quoc song bang thuong mai va nam tren tuyen đuong bien giua An Đo va Trung Quoc. An Đo đac biet đa gay anh huong lon: chu viet, ton giao va nghe thuat đuoc tiep nhan va cung voi su hoa hop voi truyen thong ban xu, nhieu phong cach bieu đat đa phat sinh. Khac voi truong hop Phat giao Bac truyen, tu tuong va nghe thuat Phat giao du nhap Đong Nam A truc tiep tu An Đo bang đuong bien. Mac du An Đo giao la ton giao chu yeu trong mot thoi gian dai, nhung Phat giao Đai thua tu ban đau cung đa co nhieu tin đo.

Trong the ki thu 9, vuong quoc Khmer xuat hien tren khu vuc Angkor, thua ke vuong quoc Phu Nam. Noi đay, than Thap-ba (sa. siva) va Ti-thap-no (sa. visnu, la vi than chinh đuoc ton xung tai di tich nghe thuat Angkor Wat) la hai vi đuoc ton tho nhieu nhat. Tu the ki 12 tro đi, Phat giao hung thinh duoi su cai tri cua vua Jayavarman VII. Nhieu cong trinh kien truc đuoc thuc hien nhu đen Bayon voi nhieu rat nhieu thap nho he thuoc va moi thap đeu đuoc cham khac khuon mat Bo Tat Quan The Am (sa. avalokitesvara) voi chieu cao vai thuoc (o đay đuoc goi la Lokesvara, la The tu tai chu, "đang tu tai tren the gian"), hoac Đai hoc Phat giao Ta Prohm đuoc phung hien cho Bo Tat Bat-nha-ba-la-mat-đa. Nghe thuat Khmer đuoc pho bien qua su banh truong cua vuong quoc Khmer tren cac khu vuc Đong Nam A, tro thanh phong cach tieu chuan cho nghe thuat Phat giao Thai Lan, Lao va Champa (Viet Nam). Đac điem cua tranh tuong Phat giao tai Angkor la guong mat thoat li the gian cua cac vi Phat, cac vi Bo Tat cung nhu tinh ro rang cua cac net thang khong đuoc trang tri nhu co the thay đuoc tai Trung Quoc. Trong luc giao thoi cua the ki 13 va 14 thi Srindravarman len tri vi, va ong cung la quoc vuong Khmer đau tien theo Phat giao Nam tong la Thuong toa bo. Đong thoi, vuong quoc Angkor cung dan dan mat vai tro chu yeu tren khu vuc nay, cung mot phan vi cac vuong quoc Thai o bien gioi phia Tay ngay cang lon manh. Su bien đoi nay cung đe lai dau tich trong nghe thuat. Cac cong trinh tu vien lon đeu bi đinh chi va hinh tuong Bo Tat Quan The Am đuoc ua chuong truoc đay gio bi roi vao lang quen. Tuong Phat con đuoc tao, nhung chi đuoc đuc bang đong hoac vang, khong con đuoc tac bang đa. Ve mat phong cach thi cac tuong Phat nay giong cac tuong tai Lao va Thai von co truyen thong theo Thuong toa bo: tuong thon, thanh nha voi nhung net ro rang mach lac. Phong cach nghe thuat nay đuoc xem la dau an cua nghe thuat ton giao Campuchia cho đen ngay nay.


 Thai Lan va Lao  Trong nhung vuong quoc co tren đia phan Thai Lan hien nay, đac biet la cac vuong quoc đuoc dan toc Mon sang lap, đa co su giao luu van hoa voi An Đo tren co so thuong mai. Tuong tu truong hop Mien Đien, nghe thuat noi đay chiu anh huong cua thoi đai Cap-đa tai An Đo. Mot so hinh tuong va kien truc đac sac đuoc kien tao, vi du nhu bao thap (Chedi) cua Nakhon Pathom, cao 127m, đuoc xem la kien truc Phat giao cao nhat the gioi.
Tu the ki thu 9 tro đi thi cac truyen thong nghe thuat Thai chiu anh huong cua cac vuong quoc lang gieng nhu Angkor mien Đong va Sri Vijaya o mien Nam. Trong thoi gian nay, Phat giao Đai thua la giao ly chinh, đuoc the hien qua nhieu hinh tuong cua cac vi Bo Tat khac nhau.
Đau the ki 13, Thuong toa bo goc Tich Lan lai đuoc pho bien va dan dan nam uu the, tuong tu nhu o mot so quoc gia khac thuoc khu vuc Đong Nam A. Đong thoi, vuong quoc Sukhothai đuoc kien lap. Ve mat nghe thuat thi nguoi ta thay đuoc mot su chuyen bien tu phong cach giong nghe thuat Khmer đen mot phong cach bieu đat ro rang, it ruom ra, tham chi co tinh chat hinh hoc truu tuong. Cac tuong Phat đuoc bieu hien voi nhung sac thai thanh nha, troi chay, voi phap y trong nhu trong suot va đau hinh oval voi đinh đau la mot ngon lua (sa. ketumala). Trong trieu đai ke đen la Ayutthaya (tk. 14-18) thi mo tip nay cang đuoc trau chuot tinh te hon, nhieu hinh tuong thuong đuoc ma vang va đuoc cham gan voi đa quy. Thoi ki nay đuoc xem la thoi ki kien lap phong cach va gay anh huong đen ngay nay. Mot điem đac biet cua nghe thuat Phat giao Thai Lan la mieu ta Phat đang đi trong tranh tuong.
Su xuat hien va phat trien cua nghe thuat Phat giao tai Lao co moi tuong quan mat thiet voi cac vuong quoc Thai lang gieng. Vat lieu đuoc dung cho cac cong trinh kien truc va đieu khac la go, thuong đuoc son va ve. Đen the ki thu 15 thi cac tac pham nghe thuat o đay rat giong cac tac pham cua Sukhothai. Nhung ke tu the ki 16 tro đi thi mot phong cach đac thu đuoc xac lap: tuong Phat ngay cang thon dan voi tay chan rat dai.


Nghe thuat Phat giao đuong đai Nhin chung viec sang tao chan dung, tranh, đo te le hoac cong trinh kien truc o cac nuoc chau A, noi phan lon co hon ngan nam van hoa phat giao, thuong mang đam dau an truyen thong. Nhung đac điem chan dung cua Đuc Phat nhu tu the co the va cac thu an (sa. mudra), mot so chi tiet nho nhu đoi tai va kieu toc cung nhu cac bieu tuong (bo-đe thu, lien hoa, phap luan...) đeu mang y nghia ton giao thieng lieng va hinh thuc bieu đat khong thay đoi. Cac tac pham tranh tuong moi đeu tuan theo nhung khuon mau truyen thong, trong đo nhung yeu to mang tinh tuong trung von đa co san đong vai tro chu đao chu khong phai la su bieu đat nghe thuat mang dau an ca nhan cua nguoi nghe si.
Ben canh nen nghe thuat truyen thong nay, nhieu phuong thuc bieu đat hien đai cung đa phat sinh thong qua su tiep xuc voi nen van hoa Tay phuong. Đac biet o cac nuoc nhu Nhat Ban, Thai Lan, Han Quoc hay Indonesia (Bali), noi co su giao luu manh me voi cac nen van hoa Tay phuong, cac nghe nhan lay nhung mo tip co goc tu he thong đo giai Phat giao, ket hop no mot phan voi cac phuong thuc bieu đat nghe thuat Tay phuong, mot phan voi su phat trien ke thua cua phong cach nghe thuat cua đia phuong. Qua đo, hinh thai nghe thuat nay đa tao nen đuoc nhung tac pham nghe thuat Phat giao moi me va hien đai. Tuy nhien, nhung tac pham moi nay gan nhu luon luon chi la "nghe thuat thuan tuy", di nhien co nen tang ton giao nhung thuong la đe "trang tri" chu khong phai đuoc tao ra đe phuc vu thuc hanh tin nguong. Trong cac tac pham nghe thuat nay, o ca mang đieu khac lan hoi hoa, chan dung cua Đuc Phat, cac bieu trung Phat giao hoac cac buc tuong đuoc ve lai nhung khuynh huong sang tac vi nghe thuat cao hon muc đich ton giao.
Phat giao tu the ky thu 12 đa bien mat khoi An Đo, ngoai tru mot so khu vuc trong day Himalaya. Mai cho đen khi chinh quyen thuc dan Anh quan tam đen cac ngoi chua phan lon đa đo nat hoang tan nay, nguoi ta đa phat hien va bat đau cong viec trung tu cac chua (tai Kien-chi (kanci), A-chien-đa (ajanta), chua Đai Bo-đe tai Bo-đe đao truong (bodhgaya)). Giua the ky 20 nhung nguoi ung ho nha cai cach Bhimrao Ramji Ambedkar (Bo truong Tu phap đau tien cua đat nuoc An Đo đoc lap - nguoi đa tuyen truyen rang viec cai đao sang Phat giao la con đuong giai thoat cho tang lop khon cung - Dalit - hay con goi la nhung nguoi khong đuoc xep vao tang lop nao trong xa hoi) đa lam hoi sinh lai truyen thong đa va đang tiep tuc bi lang quen. Cung voi phong trao nay la su bat đau cac phuong thuc nhan ban va ghi lai cac chan dung co cua Đuc Phat phuc vu cho muc đich thuc hanh tin nguong. Tuong tu, tai mot so nuoc Phat giao khac, đac biet la Nhat, Tay Tang, Tich Lan (srilanka) va Thai Lan, cac phat tu dung tranh tuong cung duong đe trang tri cac chua chien moi đuoc dung theo mo hinh kien truc cu. Ben canh đo, ngay chinh o An Đo viec ve cac chan dung Phat cung đuoc bat đau khoi phuc tro lai. Vi nen van hoa Phat giao moi cua An Đo con tuong đoi non tre nen chua co chuan tac đo giai (Ikonographie) đam net nao hinh thanh. Do đo, phong cach va cac đac trung truyen thong đuoc pha lan voi phuong thuc bieu đat đay mau sac cua nghe thuat thuong nhat cua An Đo giao tai đat nuoc nay.


Tham khao Robert E. Fisher: Buddhist Art and Architecture, Thames & Hudson, London 1993, ISBN 0500202656
Louis Frederic: Buddhismus - Gotter, Bilder und Skulpturen, Editions Flammarion, Paris 2003, ISBN 2080210017
Anke Kausch: Seidenstraße - Von China durch die Wusten Gobi und Taklamakan uber den Karakorum Highway nach Pakistan, DuMont, Koln 2001, ISBN 3770152433
Meher McArthur: Reading Buddhist Art, Thames & Hudson, London 2002, ISBN 0500284288
Hans W. Schumann: Buddhistische Bilderwelt. Ein ikonographisches Handbuch des Mahayana- und Tantrayana-Buddhismus. Hugendubel, Munchen 1993, ISBN 3-424-00897-4


Chu thich Lien ket ngoai Tong quat
Photo Dictionary of Japanese Buddhist & Shinto Deities Mot trang rat bao quat voi nhieu hinh anh va ghi chu, đac biet chuyen ve Nhat Ban nhung cung co gia tri nghe thuat Phat giao chung (Anh ngu).
Can-đa-la
Gallery of threatened Afghan Graeco-Buddhist art UNESCO (Anh ngu)
An Đo
Buddhist Monuments at Sanchi UNESCO World Heritage List (en)
Nhat Ban
Religion in Japan / Ikonographie Luu tru ngay 28 thang 8 nam 2005 tai Wayback Machine Universitat Wien (de)
emuseum.jp Luu tru ngay 1 thang 5 nam 2019 tai Wayback Machine Nhung vat quy đuoc trung bay cua Nhat Ban, đac biet nhieu bao vat thuoc Phat giao(Nhat ngu, Anh ngu va Phap ngu)
Han Quoc
Korean Buddhist Temples Luu tru ngay 21 thang 3 nam 2009 tai Wayback Machine (Anh ngu)
Tay Tang
Grundlagen tibetischer Ikonographie Luu tru ngay 17 thang 3 nam 2009 tai Wayback Machine Dharmapala Thangka Center, Bremen (Đuc ngu)
Himalayan Art Shelley & Donald Rubin Foundation (Anh ngu), rat bao quat & nhieu hinh anh.
Hien đai
Art and identity: The rise of a new Buddhist imagery "Phuc hung" Phat giao tai An Đo (Anh ngu)
The Flying Celestial Beings of the Still Thoughts Hall Luu tru ngay 17 thang 5 nam 2006 tai Wayback Machine Ve viec kien lap mot ngoi chua moi tai Trung Quoc (Anh ngu)
Nghe thuat Phat giao