Chien tranh Nguyen Mong – Đai Viet lan 3 (theo cach goi khac o Viet Nam la Khang chien chong quan Nguyen Mong lan thu 3) la cuoc chien tranh giua Đai Nguyen va Đai Viet dien ra tren lanh tho Đai Viet tu thang 12 nam 1287 đen cuoi thang 4 nam 1288.
Đai Viet lai mot lan nua đay lui đuoc cuoc xam lang cua Nguyen Mong. Sau nay, giua nha Tran va nha Nguyen khong phat sinh them cuoc chien tranh nao va đay đuoc su sach nhin nhan la cuoc chien cuoi cung giua hai ben.


Boi canh Sau that bai trong viec chinh phat Đai Viet nam 1285, hoang đe nha Nguyen la Hot Tat Liet van khong tu bo ke hoach chiem Đai Viet. Gan nhu ngay lap tuc, ke hoach tai chinh phat đuoc hoach đinh. Ngay 21 thang 8 nam 1285, Khu mat vien nha Nguyen trinh đe nghi tai chien voi Đai Viet
Giua thang 2 nam 1286, Hot Tat Liet lenh cho A Ly Hai Nha ban ke hoach đanh Đai Viet. Đau thang 3, danh sach cac chi huy quan Nguyen tham gia đuoc phe duyet. Giua thang 3, viec đieu đong binh linh bat đau va đong thoi mot du an đong 300 tau chien đuoc khoi cong.
Tuy nhien, do nhung cuoc khoi nghia cua nhan dan Trung Quoc no ra khap noi o mien Nam Trung Quoc, nen vao thang 6 nam 1286 vua Nguyen ra lenh hoan viec chinh phat Đai Viet. Đen cuoi nam 1286, viec chuan bi chinh phat Đai Viet đuoc tai khoi đong.


Luc luong = Quan Nguyen =
Theo ke hoach ma Hot Tat Liet đe ra vao thang 3 nam 1286, đoi quan Nguyen chinh phat Đai Viet van se do Thoat Hoan lam tong tu lenh. A Ly Hai Nha lam pho tong tu lenh. Cac chi huy cao cap khac gom Ao Lo Xich, O Ma Nhi, Phan Tiep (tuong nguoi Han cua nha Nguyen), Diep Hac Me That, A Ly Quy Thuan,... Sau đo, thang 11 nam 1286, A Bat Xich, A Ly, Trinh Bang Phi (tuong nguoi Han cua nha Nguyen), Ai Lo, Truong Ngoc, Luu Khue, Tich Đo Nhi, Truong Van Ho, Phi Cung Thin, Đao Đai Minh (nhung ten cuop bien nguoi Han lam tuong nha Nguyen), Tran Trong Đat, Ta Huu Khue, Bo Ty Thanh cung đuoc đieu đong. Phan lon cac tuong linh nay đeu đa tung tham gia chinh phat Đai Viet nam 1285. A Ly Hai Nha qua đoi ngay 18 thang 6 nam 1286, va Ao Lo Xich đuoc cu lam pho cho Thoat Hoan.
Theo Nguyen su, ngoai viec huy đong lai nhung quan linh trong lan chinh phat thu 2 thoat đuoc ve Trung Quoc, nha Nguyen con huy đong them 7 van quan Mong Co va Han cua ba tinh Giang Hoai, Giang Tay, Ho Quang, 1.000 quan nha Nam Tong cu đau hang theo Nguyen, 6.000 quan cua Van Nam, 15.000 quan nguoi Le o Hai Nam, ngoai ra con quan nguoi dan toc o Quang Tay. So quan huy đong them ma Nguyen su ghi la 92.000, chua tinh so quan nguoi Choang khong đuoc ghi ro. An Nam chi luoc ghi tong so quan la 10 van, nhung khi vao đen Đai Viet hoi binh thi lai ghi co 50 van. Đai Viet su ky Toan thu ghi so quan Nguyen la 50 van. Ve thuy quan, quan Nguyen co 700 thuyen chien moi đong cung 120 thuyen chien cua Hai Nam đeu đat duoi su chi huy cua O Ma Nhi. 100 thuyen van tai cho 17 van thach luong do Truong Van Ho chi huy đi cung O Ma Nhi.
Tran Trong Kim trong Viet Nam su luoc cho rang so quan Nguyen khoang 30 van va Tran Xuan Sinh trong Thuyet Tran cho rang con so nay giong nhu An Nam chi luoc ghi khi quan Nguyen hoi binh, la gan voi su thuc, vi ngoai so quan moi huy đong con so quan tro ve tu that bai nam 1285 đuoc đieu đong quay tro lai Đai Viet.
Dua tren cac du lieu trong Nguyen su, James A. Anderson uoc tich rang quan Nguyen lan nay co khoang 17 van quan chinh quy. Cong them so dan binh theo ty le cu moi quan chinh quy lai co 1-2 dan binh đi theo, thi đoan quan Nguyen se khoang 35 - 50 van nguoi.
Rut kinh nghiem tu that bai lan truoc, quan Nguyen trang bi hai ham thuyen lon. Ham đoi tai luong duoi quyen cua Truong Van Ho, cho theo 17 van thach luong (co sach chep 70 van) đe giup đam bao hau can cho quan Nguyen, giam bot su le thuoc vao viec tai luong đuong bo von rat kho khan va ton nhieu nhan luc. Ham đoi chien đau gom hon 600 chien thuyen duoi quyen chi huy cua O Ma Nhi, voi hang van thuy quan tinh nhue nhat cua nuoc Nguyen la nhung sac quan nguoi Le đao Hai Nam, quan Tan Phu mien Giang Nam. Ham đoi cua O Ma Nhi co nhiem vu đanh mo đuong va ho tong đoan thuyen luong cua Truong Van Ho, đong thoi se la mot luc luong quan trong đe pha tan uu the thuy chien cua quan Đai Viet. Lan xam luoc nay, quan Nguyen co tong quan so it hon lan truoc, nhung thuy quan đuoc tang cuong manh me hon ro ret. Gan sat ngay tien quan, Hot Tat Liet con đich than ra chi du can dan cac tuong: "Khong đuoc cho Giao Chi la nuoc nho ma khinh thuong".


= Quan Tran =
Phia Đai Viet đa tien hanh tong đong vien. Lan nay lanh đao la Tran Nhan Tong. Tuong chi huy toan bo quan đoi la Hung Đao Vuong Tran Quoc Tuan. Tong so quan nha Tran khoang 32 van (con so nay co le tinh gop ca quan chu luc lan quan đia phuong va dan phu).
Tran Nhan Tong đai xa thien ha, chi tru nhung nguoi tung hang quan Nguyen đeu khong đuoc đai xa. Nhieu tu nhan đuoc tha, tinh nguyen tong quan ra mat tran đe bao on.
Tran Quoc Tuan voi nhung kinh nghiem tac chien thu đuoc sau khi đanh bai quan Nguyen 2 nam truoc, sau khi phan tich tinh hinh quan Nguyen, đa tu tin tau voi vua Tran: "The giac nam nay de pha"


Dien bien = Hai ben dan quan =
Ngay 3 thang 9 am lich, Thoat Hoan khoi binh tu đat Ngac tien ve phia nam, muon tieng đua "An Nam quoc vuong" Tran Ich Tac ve nuoc. Quan Nguyen chia lam 3 canh:

Canh thu nhat theo đuong Van Nam tien xuong song Thao va song Lo nhu 2 lan truoc do Ai Lo chi huy
Canh thu hai la quan chu luc đi đuong chau Kham, chau Liem do Thoat Hoan cung Trinh Bang Phi, Ao Lo Xich, dan theo Tran Ich Tac tien vao bien gioi đong bac.
Canh thu 3 la thuy quan do O Ma Nhi, Phan Tiep chi huy 500 chien thuyen cung đoan van luong do Truong Van Ho phu trach keo theo sau.
Phia Đai Viet, Tran Quoc Tuan thong linh cac vuong hau chia quan chong giu cac noi. Tran Quoc Tuan, Nguyen Khoai mang 3 van quan giu Lang Son; Le Phu Tran mang 3 van quan vao giu Thanh – Nghe; Tran Khanh Du giu Van Đon; tu Tran Quoc Tuan đong binh o Quang Yen. Mat khac, Hung Đao Vuong sai quan bien gioi giap chau Tu Minh, chia ra đong cac đon Sa, Tu, Truc đe chong bo binh đich xam nhap; lai sai mot tuong khac ra giu Binh Than.


= Đung đo o bien gioi quoc gia =
Canh quan Nguyen chu luc do Thoat Hoan va Ao Lo Xich chi huy tap ket tai Tu Minh vao ngay 18 thang 12 nam 1287 va bat đau vao lanh tho Viet Nam ngay 25 thang 12 nam 1287. Tien toi Loc Chau (Loc Binh, Lang Son) ngay 29 thang 12 thi Thoat Hoan chia quan lam 2 mui, mot mui do Trinh Bang Phi va Bot Đa Cap Đap Nhi chi huy co 1 van quan nguoi Han đi tu Vinh Binh toi Chi Lang va mot mui nua gom so quan con lai đi tu Loc Binh toi Son Đong; luu 2500 quan o lai van luong, vu khi va binh phuc.
Nga quan bo do Ai Lo, A Thai va Mang Co Đai chi huy tu Van Nam tien vao lanh tho Đai Viet con som hon ca nga chinh; ngay 11 thang 12 đa đen Bach Hac.
Thuy quan cua O Ma Nhi va Phan Tiep chi huy xuat phat tu Kham Chau tien ve vung bo bien Đong Bac cua Đai Viet. Ngay 17 thang 12 nam 1287, luc luong chien đau chinh do O Ma Nhi chi huy tach khoi luc luong van tai luong thuc, vai ngay sau thi tien vao cua bien Van Ninh (Mong Cai) tu đo đi ven bo tien toi cua song Bach Đang va theo song nay tien vao Van Kiep.
Gan nhu ngay khi đat chan vao đat Đai Viet, quan Nguyen va quan Đai Viet đa giao chien voi nhau. Quan tu Van Nam cua Ai Lo giao chien voi 4 van quan cua Tran Nhat Duat tai Bach Hac va gianh thang loi, thu đuoc mot so thuyen va giet đuoc Le Thach va Ha Anh cua Đai Viet.
Cac mui quan cua Thoat Hoan vua qua song bien gioi, Trinh Bang Phi mang quan Han tien vao phia Lang Chau va Lao Thu (Chi Lang). Nguyen su chep rang canh quan nay thang lien 17 tran, đanh chiem cac đon Ham Sa, Tu Truc. Mui nhanh thu hai cua Thoat Hoan co Thoat Hoan đi cung vuot qua ai Kha Ly. Đen đau nam 1288 thi đong o kenh Mao La.
Luc luong thuy quan Nguyen khong tien vao Thanh - Nghe roi đanh nguoc ra giong lan truoc nhu nha Tran du đinh vi đa biet quan Tran đe phong, trai lai tien thang vao mien bac đe hop binh voi Thoat Hoan. Khi O Ma Nhi tien tien đen Quang Yen thi giao chien voi quan cua tuong Đai Viet la Tran Gia tai vung Đa Mo (mui Ngoc, Mong Cai). Tran Gia no luc chong lai, chiem đuoc mot so thuyen va đanh đam vai thuyen luong đau tien. Phia Tran Gia cung bi chet vai tram nguoi va the yeu hon, cuoi cung phai rut lui.
Thoat Hoan nghe tin bao luong thuc bi ham, lien lenh cho cac tuong đi cuop đuoc mot so luong thuc cua Đai Viet đe dung.
Đau thang chap am lich, quan Tran tai khap cac đon ai o bien gioi Lang Son chong đo khong noi phai rut lui; mot so noi khac nghe tin thanh the quan Nguyen qua lon phai bo đon rut truoc khi quan Nguyen đen noi.
Quan Tran yeu the, lai bi quan Nguyen cuop luong, nen lui ve Van Kiep đe bao toan luc luong. Tran Gia tuy thang đuoc tien quan thuy mot tran nho nhung tien quan thuy cua Phan Tiep van tien đuoc qua song Bach Đang vao Bac Giang. Tran Quoc Tuan bo tri quan ra chan o song nhung khong can noi. Phan Tiep gap đuoc quan bo cua Thoat Hoan.


= Tran Van Kiep va phia tay bac nuoc ta =
Thoat Hoan chia quan đanh chiem nui Pha Lai va nui Chi Linh (Hai Duong), lap trai vung chac đe bo phong.
Trinh Bang Phi tien đanh trai Phu Son, quan Tran dung ten đoc giet nhieu quan Nguyen nhung sau đo Bang Phi đuoc tiep vien, lai quay tro lai đanh. Quan Tran rut lui.
Đau thang 1 nam 1288, hai canh quan cua Thoat Hoan va Trinh Bang Phi hop lai tai Van Kiep. Doc đuong tu Loc Chau đen Van Kiep, canh Trinh Bang Phi đa giao chien voi quan Đai Viet 17 tran, con canh cua Thoat Hoan chi gap su khang cu yeu ot. Luc luong Đai Viet tai Van Kiep rat it va đa rut lui ve Thang Long.
Thoat Hoan chiem lay Van Kiep lam can cu đau nao, đe o đay 2 van quan, dung thanh go tren nui o Chi Linh va Pha Lai. Tu đay, quan Nguyen đanh rong ra xung quanh va tien ve Thang Long.
Tai mat tran tay bac, đao quan cua Ai Lo tu Van Nam theo dong song Thao va song Lo đanh xuong. Quan cua cac chu trai Tuyen Quang ra đanh chan khong noi. Tran Nhat Duat von giu mat tran Lang Son, so đich vao sau ben ra đong o Bach Hac đe ngan quan Aruq. Hai ben giao chien tat ca 18 tran va cung bi thiet hai. Hai tuong nha Tran la Ha Anh va Le Thach bi quan Nguyen bat giet.
Cuoi cung Tran Nhat Duat thua chay. Ai Lo tien vao Thang Long.


= Tran Cao Lang =
Xem them: Le Tac
Khi đao quan chu luc Thoat Hoan cung "An Nam quoc vuong" Tran Ich Tac tien vao Thang Long thi luc luong hau đoi do cac tuong nguoi Viet chay theo Nguyen la Le Tac cung Le An mang 5000 quan ho tong con Tran Ich Tac la Tran Duc moi 9 tuoi keo theo sau quan Nguyen, đung đuong Thoat Hoan đa đi.
Tuy khong gap phai su ngan can cua quan chu luc nha Tran nhung canh quan Le Tac lai bi su phuc kich cua tuong nguoi Tay la Nguyen The Loc tai cua ai Noi Bang. Quan Nguyen bi ton hai nhung van tien qua đuoc bien gioi. Nguyen The Loc bua vay, Le Tac dua vao song Luc Nam bay tran chong lai. The Loc đe chua lai huong bac, vay 2 mat kep lai. Le Tac va Le An khong chong noi, phai theo huong bac đe ngo chay tro lai bien gioi. The Loc tung quan đuoi theo. Le An be Tran Duc đi con ngua gay chay cham, bi quan Tran đuoi sat. Le Tac voi quay ngua lai, nhuong ngua tot minh đang cuoi cho Le An om Duc chay truoc. Cuoi cung canh quan Nguyen nay chi con khong đay 100 nguoi, chay thoat ve chau Tu Minh đung ngay Tet nguyen đan nam Mau ty (1288).
Le Tac thuoc đuong nen dan bon Van ho Đat, Thien ho Tieu, Nguyen Linh, Le Yen, Tran Duc... cung khoang 60 ky binh con sot lai đem ngay chay tron ve nuoc Nguyen. Đam tuong nguoi Viet cung tan binh bay tiec an Tet va an mung thoat chet. Le Tac tu ghi trong hoi ky cua minh: "Chat vat hiem ngheo, muon phan chac chet. Ngay chay may tram dam, tu nua đem đen tang sang đen chau, vong bai cua khuyet, mung tet nam Mau Ty".


= Tran Thang Long =
Cuoi thang 1, quan Nguyen bat đau tien đanh Thang Long. Canh quan Van Nam cua Aruq gap đai quan Thoat Hoan o ben bo song Hong gan Thang Long.
Ngay 2 thang 2 nam 1288, quan Nguyen bat đau đanh thanh. Tran Quoc Tuan dan quan co thu. Quan Tran nap trong thanh ban ten đan ra. Quan Nguyen bao vay tan cong vai lan khong co ket qua. Tran Quoc Tuan sai Tran Cao vai lan đen trai Thoat Hoan xin giang hoa, nhung ban đem thuong keo ra tung toan nho đanh len vao trai quan Nguyen, đot pha luong thuc roi rut lui. Thoat Hoan đieu quan ra ngoai truy kich, nhung quan Tran thuong an nap kho phat hien ra.
Trong cac cuoc xung đot quanh kinh thanh, tuong Tran Ngac (tong that nha Tran) bi trung ten tu tran.
Sau khi thay cam chan quan Nguyen đa đu lau, Tran Quoc Tuan rut ve kinh thanh, sai tuong ruoc vua Tran lui xuong ha luu song Hong roi theo cua Giao Thuy đi ra bien vong len Thap Son (Đo Son). Sau đo bi canh quan Nguyen cua O Ma Nhi đuoi qua gap, thuong hoang Thanh Tong va Nhan Tong phai xuong thuyen vao Thanh Hoa. O Ma Nhi mang vai chuc thuyen va it luong đuoi gap theo, nhung nghe tin co Le Phu Tran cam mot đao thuy quan lon đa phong o Thanh Hoa, lieu the khong đanh noi đanh quay tro lai. Qua Long Hung, O Ma Nhi buc tuc sai pha lang Tran Thai Tong.
Thoat Hoan sai O Ma Nhi truy đuoi cac vua Tran. O Ma Nhi sai ban tin voi vua Tran rang: "Nguoi chay len troi ta theo len troi, nguoi chay xuong đat ta theo xuong đat, nguoi tron len nui ta theo len nui, nguoi lan xuong nuoc ta theo xuong nuoc".
Vua Tran Nhan Tong cung Thuong hoang Tran Thanh Tong đem mot ham đoi vao Thanh Hoa. Nho co thuyen be nhieu va nhanh nhen, quan Đai Viet co the de dang chia quan tuy thich đe chot giu cac đon trai, mot phan trong so đo la đe đanh lac huong, lam nhieu thong tin trinh sat cua đich. Theo Nguyen su ghi chep thi quan Nguyen "thang tran lien tuc" o Ca Tram, Ca Le, Man San, Nguy Trai (nhung đia danh chep theo Nguyen su, khong ro vi tri cu the), nhung thuc chat nhung tran nay chi đung phai nhung luc luong nghi binh cua nha Tran.
Cac tai lieu dan ve tran Thang Long chua hoan toan thong nhat. Kham đinh Viet Su Thong giam Cuong muc, Viet Su tieu an va Viet Nam su luoc chi neu Thoat Hoan vay đanh nhung khong ha đuoc thanh; Đai Viet Su ky Toan thu khong chep tran Thang Long. Mot so sach su Viet Nam hien đai cho rang quan Tran bo thanh rut lui. Quan Nguyen lot đuoc vao kinh thanh, nhung sau đo đung đo kich liet voi quan Tran. Sau vai lan giao chien, cuoi cung quan Nguyen phai rut lui, truoc khi rut đa đot pha cung đien va pho xa.


= Tran Van Đon =

O Ma Nhi va Phan Tiep von đuoc giao cam quan thuy mo đuong cho đoan thuyen luong cua Truong Van Ho, Phi Cung Thin theo sau. Sau khi đanh lui đuoc quan Tran Gia, O Ma Nhi cho rang the quan Tran yeu khong đang lo, ben tien sau vao noi đia đe hoi binh voi Thoat Hoan va truy đuoi vua Tran.
Nhan Hue vuong Tran Khanh Du đuoc giao tran giu đuong bien nhung đe quan Nguyen đi qua, bi thuong hoang Thanh Tong sai su hoi toi. Khanh Du xin khat vai ngay đe chuoc toi.
Đau nam 1288, đoan thuyen luong cua Truong Van Ho keo đen Van Đon, bi quan Tran Khanh Du tap kich. Khong co quan chu luc bao ve, quan cua Truong Van Ho mau chong bi tieu diet. Van Ho co gang keo vao đat lien nhung đen Luc Thuy thi thuyen quan Tran đo ra đanh cang đong. Ho đai bai, đo ca thoc xuong bien vi khong muon lot vao tay quan Tran, roi bo chay ve Quynh chau.
Thuyen luong cua Phi Cung Thin keo theo sau, moi đen Hue chau đa gap bao, troi giat toi Quynh chau. Đoan thuyen luong do Tu Khanh chi huy thi đi lac toi Chiem Thanh roi quay tro lai Quang Đong. Nhu vay, cac thuyen luong cua quan Nguyen mat hoan toan.
Theo Nguyen su, quan Nguyen trong tran nay chet 220 nguoi, thuyen mat 11 chiec, luong mat hon 14.300 thach. Con so đo chac chan la thap hon nhieu so voi su thuc, vi Truong Van Ho chi chay thoat tren mot chiec thuyen. Chien thang Van Đon co mot y nghia rat lon đoi voi toan bo cuoc khang chien lan thu ba cua nha Tran, vi van đe luong thuc đa tro len vo cung kho khan đoi voi quan Nguyen.
Chien thang Van Đon – Luc Thuy la buoc ngoat quan trong cua cuoc chien. Viec Nhan Hue vuong Tran Khanh Du pha tan đuoc đoan thuyen luong khien moi toan tinh chien luoc cua quan Nguyen đa bi đao lon. Viec thieu luong thuc đa đay quan Nguyen vao mot the tran hoan toan bi đong. Cuong muc viet: "Quan Nguyen tu đay thieu luong an, moi ngay mot quan bach them. Quan si ai cung muon ve, khong ai co long chien đau. Cho nen nam bay gio quan Nguyen lai keo sang ma dan ta bi hai khong đen noi tham khoc nhu nam truoc. Khanh Du thuc đa du mot phan cong lao".


= Thoat Hoan rut ve Van Kiep =
Trong khi Thoat Hoan vay đanh Thang Long thi cac tuong Nguyen o Van Kiep van tiep tuc cung co can cu nay lam ban doanh; lap hanh lang thong sang Trung Quoc đe bao tin ve nuoc, nhung nhieu đon trai qua cac vung nui thuong bi quan Tran đanh pha va co lap.
Thoat Hoan vay đanh Thang Long, cho mai khong thay thuyen luong cua Truong Van Ho toi, ben sai O Ma Nhi đi đon. O Ma Nhi khi đi tim đoan thuyen luong phai qua đay va đa bi tap kich o cua Van Uc (ngay 10 thang 2 nam 1288), va tren bien gan Thap Son, bi thiet hai nang ma van khong thay Truong Van Ho đau, đanh quay ve Van Kiep. Doc đuong ve Van Kiep, O Ma Nhi đa cuop đuoc 4 van thach gao. Cac đon vi cua A Bat Xich cung đa giao chien voi quan Tran tai Thap Son va cung cuop đuoc 1,3 van thach luong thuc. Nhung ngan đo luong thuc cung khong the đu nuoi so luong quan Nguyen qua đong trong mot thoi gian đu dai.
O Thang Long ma khong co luong thuc, Thoat Hoan lung tung. Đa vay, quan Đai Viet đa phan cong manh me va kiem soat vung Hai Duong va Hai Phong đay Thoat Hoan vao nguy co bi cat đuong ve Van Kiep. Truoc tinh hinh nhu vay, Thoat Hoan rut quan khoi Thang Long quay ve Van Kiep, sai Abaci đi tien phong mo đuong.
Cho đen cuoi thang 3/1288, tuc gan 4 thang tinh tu khi Thoat Hoan dan quan đat chan vao lanh tho Đai Viet, thuy bo quan Nguyen đa dan co cum lai o Van Kiep va phu can, luong thuc it oi, vung chiem đong lien tuc bi tap kich, benh tat cung lan rong trong quan do thoi tiet chuyen tu xuan sang he. Nguyen su chep rang quan Nguyen bi dich benh rat nhieu, khong the tiep tuc tien binh nen phai lui tro lai.
Đe keo dai thoi gian cho quan Nguyen them xuong suc, vua Tran dung ke tra hang. Hung Ninh vuong Tran Tung đuoc phai sang trai quan Nguyen, hen ngay "xin hang". Thoat Hoan tuong la that, ben an binh bat đong, sua sang thanh luy ma cho đoi vua Tran đen. Đang luc quan Nguyen mat canh giac, quan Đai Viet thinh linh tan cong vao ban đem, ha lien may trai. Thoat Hoan biet minh mac muu, vo cung tuc gian, ha lenh cho Van ho Giai Chan đot thanh luy, muon dan toan quan ra tu chien mot phen. Cac tuong Nguyen duoi quyen phai het suc can ngan, Thoat Hoan moi binh tam tro lai ma huy lenh.
Tai Van Kiep, quan Nguyen co thu trong cac thanh go nhung thuong xuyen bi quan Đai Viet tap kich vao ban đem. Tinh hinh thieu luong thuc cang ngay cang tram trong. Tuong linh quan Nguyen hoang mang, cung nhau ban bac ke tien thu. Theo Tan Nguyen su, Than No Tong Quan cua quan Nguyen la Gia Nhuoc Ngu ban rang: "Quan co the ve, khong the giu". Cac tuong Nguyen khac cung tiep loi: "Giao Chi chang co thanh tri nao co the giu đuoc, khong co kho luong tiep te luong thuc. Va lai thoi tiet đa nong, so rang het luong binh moi, khong the o lau, lam xau mat trieu đinh, nen cho toan quan quay ve"
Thoat Hoan quyet đinh rut quan khoi Đai Viet. Luc đo la vao khoang cuoi thang 3 nam 1288, tuc la chi 3 thang sau khi tien quan vao Đai Viet. Quan Nguyen chia lam 2 nga rut ve, mot nga cua thuy quan do O Ma Nhi va Phan Tiep chi huy. Mot nga cua bo binh do Thoat Hoan chi huy.


= Tran Bach Đang =
Xem chi tiet: Tran Bach Đang 1288

Đe bao ve cho thuy quan rut lui, Trinh Bang Phi va Đat Truat đuoc Thoat Hoan phai đi ho tong, nhung bi chan đanh lien tuc phai quay ve Van Kiep đi cung đai quan bo. Đoan thuyen cua O Ma Nhi khong co bo binh bao ve đa bi chan đanh lien tuc, mai toi ngay 8 thang 4 nam 1288 moi tien toi Truc Đong đinh vao song Gia. Tuy nhien, quan Đai Viet đa ngan đuoc quan Nguyen vao song Gia, khien O Ma Nhi phai tien vao song Bach Đang. Tai đay, quan Đai Viet bo tri mot tran đia coc ngam. Mot luc luong lon bo binh Đai Viet lai tru tai Trang Kenh cho đanh vao suon phai quan Nguyen khi ho vao song Bach Đang, con mot luc luong lon nua tru tai khu rung ben ta ngan song se đanh vao suon trai đoi phuong. Thuy quan Đai Viet thi an nau tren cac song khac thong voi song Bach Đang.
Sang ngay 9 thang 4 nam 1288, thuy quan Nguyen tien vao song Bach Đang, thay thuy quan Viet lien đuoi đanh, song va phai cac coc ngam va bi chan lai. Quan Đai Viet tu khap cac huong đo ra đanh. Đich than vua Tran va Tran Hung Đao cam quan tham chien.
Tuong quan Nguyen Khoai thong linh quan Thanh Duc dung nghia, đoi cam binh tinh nhue nhat cua Đai Viet tu ha luu đanh thang vao chinh dien đoi hinh chien thuyen Nguyen Mong. Đoi thuyen đang gia thua cung quay đau lai đanh, chan ngang đuong ra bien. Tu cac nhanh song Chanh, song Kenh, song Gia, song Thai, song Đien Cong... thuy quan Tran von mai phuc san tu truoc nhat te đo ra đanh. Đong thoi hang loat cac thuyen be cho đay chat chay đuoc đot roi lao thang vao thuyen quan Nguyen Mong. Tu hai ben bo song, cung ten, hoa tien ban ra lien tuc.
Cac tuong Nguyen la Phan Tiep, Luu Khue, Hoach Phong, O Ma Nhi, Truong Ngoc, Tich Le Co cung chi huy quan linh co gang chong tra. Phan Tiep cho quan đo bo len chiem lay nui Trang Kenh, toan lay cho cao cho quan tua lung vao đo ma dan tran. Quan cua Phan Tiep vua len bo đa bi phuc binh o nui Trang Kenh vay đanh, đay xuong song.
Thuy trieu rut lam cho so thuyen bi coc nhon lam hu hai cang tang. Ca đoan thuyen bi un tac, đam thuyen khong vuong coc thi cung bi mot đoi thuyen cua quan Tran chan ngang tu phia ha luu, khong sao thoat ra huong bien đuoc. Quan Nguyen bi ham giua tran, tien thoai đeu khong đuoc.
Đen chieu, toan bo canh quan thuy cua quan Nguyen bi tieu diet. Tuong Nguyen la Truong Ngoc chet trong đam loan quan. Tuong Tran la Đo Hanh bat đuoc O Ma Nhi va Tich Le Co. Phan Tiep bi thuong, nhay xuong nuoc, bi quan Tran dung cau liem moc len, bat song Siragi va Ly Thien Huu. Khoang 6 van quan Nguyen chet hoac bi bat (gan nhu khong thoat đuoc ai), hang tram tau thuyen bi chim, hon 400 chien thuyen khac lot vao tay quan Tran. Gan nhu toan bo thuy quan Nguyen bi tieu diet.
O Ma Nhi bi đem giai đen thuyen ngu cua Thuong hoang Tran Thanh Tong. Thuong hoang sai nguoi rot ruou cho O Ma Nhi uong.

Mot so sach su chep nhung nguoi bi bat voi O Ma Nhi gom Tich Le va Co Ngoc. Cac su gia hien đai đinh chinh rang đo khong phai la hai nguoi ma chi la mot nguoi: hoang than Tich Le Co, đuoc phong tuoc vuong nen goi la Tich Le Co vuong. Do chu "vuong" va chu "ngoc" gan giong nhau nen su cu đa nham.


 Gia thuyet khac  Co y kien cho rang, ngay tu khi nhan chuc Tiet che o Binh Than, Tran Quoc Tuan đa theo ke cua Ngo Quyen, muon ngan quan đich tien vao bang coc nhon o song Bach Đang. So coc nhon lam nam 1288 chi la so bo sung them.
Ngay tu nam 1284, Tran Quoc Tuan đa giang bay o đay va muon don đich vao tran đia coc, nhung quan Tran yeu the khong thuc hien đuoc y đinh. Ket qua quan Nguyen vuot qua an toan.
Nam 1287, khi O Ma Nhi tien vao cung mang quan đong va manh khien quan Tran khong the don quan Nguyen toi bai coc vao thoi điem trieu rut, do đo viec bo tri coc cung vo hieu.
Theo y kien cua Tran Xuan Sinh, cac tuong Nguyen khong the khong biet ve bai hoc tran Bach Đang, 938 cua quan Nam Han; nhung do hai lan đa đi qua de dang, quan Nguyen chu quan khong đe phong cam bay o song Bach Đang nam 1288. Chinh vi vay khi rut lui đa bi sa vao tran đia va bi diet hoan toan.


= Tran Lang Son =
Ngay 8 thang 4 nam 1288, quan cua Thoat Hoan tu Van Kiep tien len Lang Son. Abaci dan quan ky đi mo đuong. Siktur đuoc lenh dan mot canh đi theo huong Tay (qua Chi Lang), nhung đen Ham Ne thi bi quan Đai Viet chan đanh, đanh tro lai nhap vao đoan quan cua Thoat Hoan. Ngay 11 thang 4, đoi quan Nguyen tien toi cua Noi Bang (thi tran Chu va xa Binh Noi cua Bac Giang ngay nay) va lot vao tran đia phuc kich cua quan Đai Viet. Quan Nguyen co suc chong cu; Daraci va Luu The Anh phai lieu chet mo đuong mau cho đai quan thoat khoi cua Noi Bang. Qua đuoc Noi Bang, Thoat Hoan nhan đuoc tin trinh sat rang phia truoc quan Đai Viet "chia binh hon 30 van, giu cua quan Nu Nhi cung nui Khau Cap, trai dai hon tram dam chan đuong ve". Con so 30 van co le la do quan Tran noi phao len đe lua trinh sat quan Nguyen, vi phan lon quan chu luc Đai Viet đa don ve ven bien đe đanh diet thuy quan Nguyen, toan tuyen bien gioi tren bo chi co khoang vai van quan Tran hoat đong.
Quan Nguyen đanh đoi huong đi qua Đon Ky ve Loc Chau. Tuy nhien qua đuong nay, quan Nguyen van bi quan Đai Viet tap kich.
Nguyen su chep: "Luc đo quan ta đa thieu an lai met vi chien đau, tuong ta nhin nhau that sac" nhung van phai "co xong vao ma đanh" va "buoc vet thuong lai ma đanh". A Bat Xich trung ten đoc, đau co đeu sung vu roi chet tren đuong đi. Mai đen ngay 19 thang 4 nam 1288, quan Nguyen moi thoat khoi bien gioi ve đen Tu Minh. Ai Lo đem quan ban bo ve Van Nam, Ao Lo Xich đem tan binh con lai ve bac. Cuoc xam luoc Đai Viet lan thu ba cua Nguyen Mong chinh thuc ket thuc.


= Ket cuc cac tuong Nguyen =
Thoat Hoan cung Trinh Bang Phi chay thoat ve nuoc. Gan nhu ngay khi ve nuoc, Ai Lo bi cam li qua đoi (1288).
Cac vien đau muc nguoi Mong bi bat đuoc tha ve. Nhung tuong nguoi Han bo hang ngu Mong Co theo Đai Viet đuoc nha Tran chap thuan, cap đat cho sinh song.
Rieng O Ma Nhi, su cu cua Viet Nam cho rang: vi O Ma Nhi khoe manh, dung manh va tan ac, giet hai nhieu nguoi Viet va pha lang vua Tran, Tran Quoc Tuan đa thuc hien y đinh am sat đe ngua hau hoa. Ong cap thuyen cho O Ma Nhi tro ve, nhung lai sai nguoi (co thuyet cho la Yet Kieu) sung lam phu cheo thuyen va nhan luc đem toi dui thuyen thung cho đam. O Ma Nhi bi chet đuoi. Tran Nhan Tong gui thu sang noi voi Hot Tat Liet rang thuyen bi ri nuoc nen đam. Nha Nguyen khong the tra cuu viec đo nen buoc phai lo đi, khong trach cu. Nguyen su chep lai buc thu cua vua Nhan Tong gui vua Nguyen ve viec nay:

"Tham chinh O Ma Nhi theo ky đinh đa ve sau. Chang may đem đen, thuyen ri nuoc, tham chinh tam voc cao lon luc luong, kho be cuu vot, moi noi phai chet chim; nguoi cho thuyen cua tieu quoc vi vot ong ay, cung đeu phai chet ca. The thiep va tieu đong cua Tham chinh cung suyt chet đuoi, may vi minh may be nhe nen moi cuu đuoc..."
Co y kien cho rang O Ma Nhi đa bi giet trong tran Bach Đang va vu am sat do Nguyen su đat ra đe cho nha Tran la hep luong. Mot can cu la sau nay trong bai Binh Ngo Đai Cao, Nguyen Trai viet: 

Song Bach Đang giet toi O Ma (Ma Nhi huu e u Bach Đang hai).
Vu giet O Ma Nhi bi mot so su gia Ngo Si Lien, Ngo Thi Si coi la "that tin", con Tran Trong Kim đong tinh voi Tu Đuc coi la "bat nhan phi nghia". Cac su gia hien đai cua Viet Nam thi cho rang: tuy khong phai đang khen nhung khong co gi đang che trach, mat sat ca. Đo la su tra gia cua O Ma Nhi voi nguoi Viet. Rieng Le Van Sieu phan đoi nhan đinh cua Tu Đuc gay gat hon trong viec nay:

"Vua Tu Đuc che (viec nay) la bat tin bat nghia... Nhung sao đe vuong ngai chang đem cai y niem đao đuc ay ma soi vao viec to phu ngai la Nguyen Anh đa xu tu te nhu the nao voi di hai cua Quang Trung? Con đay la tuong giac, đa tung giet thac (chet) bao nhieu nguoi, tung đuoi ngat vua va thuong hoang, lai tung pha lang mieu to tien nguoi ta..."
Phan Tiep lo buon thanh benh qua đoi o Đai Viet, Tran Nhan Tong sai hoa tang va cap nguoi ngua cho vo con mang xac ve nuoc. Co y kien cho rang Phan Tiep cung bi giet len cung O Ma Nhi.
Hoang than Tich Le Co cung cac tuong nguoi Mong khac đuoc tro ve nuoc thang 2 nam 1289.


Ket qua Ke hoach xam luoc Đai Viet cua nha Nguyen mot lan nua that bai. Mot so tuong linh xuat sac cua nha Nguyen đa chet, nhu A Bat Xich, O Ma Nhi, Phan Tiep. Phan lon chien thuyen cua quan Nguyen bi tieu diet hoac bat giu. So luong binh si tu tran la khong nho, đac biet la luc luong thuy quan bi tieu diet gan nhu toan bo.
Rieng canh quan Van Nam cua Ai Lo, su cu khong ghi ro ket cuc. Tran Xuan Sinh phong đoan rang đao quan nay theo nguoc song Hong tro ve Van Nam, sau khi Thoat Hoan roi Van Kiep. Nguyen su chi ghi ngan gon: "Thoat Hoan lenh cho Ai Lo  rut ve Van Nam".
Tin bai tran ve đen noi, vua Nguyen la Hot Tat Liet long lon noi gian, đa lenh cho Thoat Hoan ra o đat Duong Chau, suot đoi khong cho ve kinh nhin mat.


= Ngoai giao sau chien tranh =
Ve phia Đai Viet, tuy đa lam pha san ke hoach xam luoc cua quan Nguyen, nhung nhieu tuong sy đa tu tran. Trieu đinh Đai Viet mong muon hai nuoc hoa hao, dap tat lua chien tranh. Vi the, chi khoang mot thang sau thi su gia Đai Viet đa sang nuoc Nguyen đe mong noi lai bang giao. Thang 5/1288, su bo nha Tran gom Nguyen Đuc Vinh, Đoan Khai Khung sang tang cong pham, đua bieu "ta toi". Su bo Nguyen Đuc Vinh sang Nguyen đung vao luc Hot Tat Liet ham huc nen đa bi giam long, khong cho ve nuoc. Mua đong nam 1288, su bo thu hai cua Đai Viet do Đo Thien Hu lai sang Nguyen, đem theo mot so tu binh trao tra lai cho nuoc Nguyen. Trong so tu binh co quy toc Mong Co la Tich Le Co cung đuoc trao tra trong đot nay.
Ngay 21/03/1288, su bo nuoc Nguyen do Luu Đinh Truc, Ly Tu Dien sang đen kinh đo Đai Viet. Trieu đinh nha Tran an can đon tiep. Luu Đinh Truc cuoi ngua đen tan cung đien, đich than Hung Đao vuong Tran Quoc Tuan phai ra đon su, moi vao đien Tap Hien tiep đai. Chieu thu cua vua Nguyen yeu cau vua Tran phai sang chau, va phai tha het cac tuong Nguyen con đang bi bat lam tu binh.
Vua Tran khong chap nhan sang chau vua Nguyen, lay co rang "tuoi gia khong đi xa đuoc". Con ve tuong tu binh thi lam theo ke ma Hung Đao vuong hien: Mot mat trieu đinh cong khai lenh cho Noi tu gia Hoang Ta Thon đua O Ma Nhi ve nuoc theo đuong bien. Mat khac ngam sai nguoi boi lan gioi lam phu cheo thuyen, khi ra cho nuoc sau, phu thuyen nhan luc đem đen lan xuong nuoc đuc thuyen cho chim khien O Ma Nhi bi chet đuoi, nguy trang đo la mot vu tai nan. Vua Tran lai sai đai phu Đam Minh cung Chu Anh Chung theo su đoan nuoc Nguyen sang gap Hot Tat Liet, gui bieu bien bach cua vua Tran. Hot Tat Liet va quan lai Nguyen khi nghe loi bien bach cua su gia Đai Viet, đoc qua bieu tran tinh cua vua Tran ai nay cung nghi ngo khong phai su that, nhung khong co ly le gi đe bat be.


Ke hoach chinh phat Đai Viet lan 4 Sau nhung that bai, vua toi nuoc Nguyen rut kinh nghiem, ban nhau mo mot huong tan cong trong tam khac vao Đai Viet.
Ngay 10/3/1289, Quan quan van ho Thanh Đo la Luu Đuc Loc tau xin đem 5.000 quan đi chieu du cac bo lac vung tay nam nuoc Nguyen đe tu đo tien đanh Đai Viet. Hot Tat Liet chap thuan, con cho thanh lap Soai phu, phong Luu Đuc Loc lam Đo nguyen soai, cap cho 1 van quan Tu Xuyen. Nguyen trieu toan tinh rang se chuan bi mo mot cuoc xam luoc voi huong tan cong chinh đanh vao vung tay bac nuoc Đai Viet, hy vong rang tan cong tu huong nay se phat huy het the manh ve ky bo, tranh đuoc uu the thuy quan Đai Viet.
Tuy nhien, ke hoach moi chi trong giai đoan phoi thai va som gap tro ngai. Trong nhung nam tu 1288, tinh hinh noi bo nuoc Nguyen bat on. Nha Nguyen huy đong binh linh chinh phat lien tuc, thuong xuyen ap buc, boc lot nhan dan. Nhat la cac vung phia nam, Nguyen Mong đa huy đong rat nhieu suc nguoi suc cua đo vao chien tranh voi Đai Viet, Chiem Thanh, Java... Dan chung qua kho so, noi day chong lai o nhieu noi. Phuc Kien co quan Hoang Hoa; Quang Đong co quan cua Đong Hien Cu; Chiet Giang co Duong Tran Đong, Lieu The Anh; Tuan Chau co Chung Minh Luong co đen hang van quan noi day. Ca vung phia nam nuoc Nguyen loan lac.
An sat su Phuc Kien la Vuong Ton tau len voi Hot Tat Liet: "Phuc Kien quan huyen hon 50 cho, lien nui tiep bien, thuc la khu trong yeu o bien cuong. Tu khi binh Tong đen nay, quan lai tan bao, cho nen dan ngu thuong tu nhau noi day, trieu đinh đem quan đi đanh lai giay xeo tan nat... Huong dan quy phu o Phuc Kien đen may tram van ho, trong vu bien Hoang Hoa đi theo đen 4-5 phan muoi, nay thanh the cua Minh Luong lai ram ro hon Hoa, sao co the coi la bon giac co tam thuong. Nen tuyen tinh binh, nghiem hieu lenh, dung ke ma đanh, neu khong thi khong dut đuoc moi hoa". Ngu su đai phu nuoc Nguyen la Oa Luc len Hot Tat Liet: "Giac cuop noi len o Giang Nam hon 400 cho, nen chon tuong đe đi đanh" The la ke hoach đanh Đai Viet phai ngung lai đe lo dep noi loan.
O phia Bac, đe che Mong Co cung bat đau tan vo. Cac vuong ton Mong Co o phia bac lien ket nhau chong lai Hot Tat Liet. Nam 1287, vuong ton Nai Nhan  cat quan chong lai Nguyen trieu. Hot Tat Liet đa phai than chinh đi đanh, bat đuoc Nai Nhan. Han quoc Sat Hop Đai va nha Nguyen cung thuong xuyen xay ra xung đot. Hai Đo, chau noi Oa Khoat Đai lien minh voi Đo Oa (Duwa) đem quan tu Han quoc Sat Hop Đai tan cong vao mien bac nuoc Nguyen cua Hot Tat Liet. Đen nam 1289, đich than Hot Tat Liet lai phai cam quan len phia bac chong lai, Hai Đo phai lui binh nhung chien su giua nha Nguyen va Han quoc Sat Hop Đai van dien ra dai dang nhieu nam sau nua. Cuoc chien nay đa lam suy yeu ca hai đe che cua nguoi Mong Co.
Ngay 2/7/1290, Thuong hoang Tran Thanh Tong qua đoi. Nguyen chu muon nhan luc Đai Viet co tang ma gay su. Thua tuong Hoan Trach  va vien Binh chuong Bat Hot Moc can ngan, vi tinh hinh nuoc Nguyen cung khong kha quan đe co the nam chinh. Hot Tat Liet sau khi can nhac đanh phai nghe theo.
Nam 1293, Hot Tat Liet lai nung nau y muon thon tinh Đai Viet, trieu Luu Quoc Kiet Bat Đo (Bat Đo tuc la dung si) vao trieu đe giao viec. Hot Tat Liet lenh thanh lap Ho Quang An Nam hanh tinh, giao cho Luu Quoc Kiet lam tuong soai, cung than vuong Diep Cat Ly Đai (Ikiradai) voi cac tuong Tran Nham, Trieu Tu Ky, Van Tong Long, Truong Van Ho, Sam Hung... chuan bi nam chinh. Luu Quoc Kiet đuoc lenh đen Ngac Chau ban bac voi Tran Ich Tac ke hoach. Ban đau, Nguyen trieu đieu đong 1.000 chiec thuyen, moi chiec chua đuoc 100 hoc, 56.570 quan, 35 van thach luong thuc, hai van thach thuc an cho ngua, 21 van can muoi, 70 van khi gioi tap trung o Tinh Giang (thuoc Quang Tay), lay co la dep giac ngoai bien gioi đe Đai Viet khong đe phong. Bay gio co tu truong ten Hoang Thanh Hua, von la tri chau Thuong Tu (thuoc Thuong Lang, Cao Bang ngay nay) đa noi day, đem hang van quan đanh pha Ung Chau. Nguyen trieu muon lay viec đanh dep Hoang Thanh Hua lam binh phong cho viec tap trung quan tan cong Đai Viet. Tu nam 1293 đen 1294 tap trung luc luong, cua cai, mo quan. Quang Đong đuoc lenh đong them 500 chien thuyen, dan vung Quang Tay đuoc lenh lam đon đien đe chu cap cho quan nam chinh. Viec chuan bi đang gap rut chuan bi thi đen ngay 18/2/1294, Nguyen chu Hot Tat Liet om chet. Thai tu Thiet Moc Nhi len ke vi, la Nguyen Thanh Tong. Vua moi khong co long han Đai Viet, nhan co trong nuoc co tang ma xuong lenh bai binh.


Đinh cong phat toi Thang 4 am lich nam 1289, Tran Nhan Tong xet cong lao cac tuong si trong tran thang quan Nguyen. Cac tuong Tran Quoc Tuan đuoc phong tuoc "đai vuong", Hung Vu vuong Tran Quoc Nghien phong Khai quoc cong, Hung Nhuong vuong Tran Quoc Tang phong Tiet đo su; Đo Khac Chung đuoc ban ho Tran cua vua; Nguyen Khoai đuoc phong Liet hau va 1 huong (xa) lam thai ap (sau đuoc mang ten ong, goi la Khoai Lo); Pham Ngu Lao đuoc phong Duc Thanh quan. Tu truong Lang Giang Luong Uat co quan cong nen đuoc phong lam Trai chu Quy Hoa. Tu truong Ha Tat Nang co cong chi huy nguoi thieu so đanh giac, đuoc phong tuoc Quan phuc hau. Cac tu truong nguoi Muong, Tay, Thai, Dao đeu đuoc phong chuc phuc hau.
Hung Tri vuong Tran Quoc Hien cung co cong lao rat lon, nhung vi cai lenh vua đem quan đanh bon Thoat Hoan trong khi vua đa ha lenh tha cho chung mot con đuong song nen ong khong đuoc phong thuong. Noi minh tu Đo Hanh bat đuoc O Ma Nhi, la lap đuoc đai cong nhung vi khong dang len vua ma lai dang len Thuong hoang nen bi bat toi bat kinh, chi đuoc phong tuoc Quan noi hau.
Ngoai ra, Tran Nhan Tong con phong cho tong that co cong, nhu con chau Hung Đao Vuong Tran Quoc Tuan tran thu cac vung thuong du. Trieu đinh lai cho ve chan dung, ghi cong trang nhung nguoi co chien cong đac biet trong hai cuoc chien (khang chien chong Nguyen lan 2, lan 3) vao sach Trung Hung Thuc Luc.
Bay gio nguoi trong nuoc lap đuoc quan cong rat nhieu ma chuc tuoc, bong loc cua trieu đinh thi co gioi han. Viec thuong cong xong roi, nhieu nguoi van cho la so sai. Thuong hoang Tran Thanh Tong ben du rang:

Neu cac khanh biet chac la giac Ho khong vao cuop nua thi noi ro cho tram biet, du co thang đen cuc pham tram cung khong tiec. Neu khong the ma đa voi thuong hau, van nhat giac Ho tro lai, va cac khanh lai lap cong nua thi tram lay gi ma thuong đe khuyen khich thien ha
Xet toi nhung nguoi tung theo hang quan Nguyen khi quan Nguyen đang manh, quan vien pham toi thi xu tu hoac bat đi đay, con quan dan thi đeu mien toi nhung bi bat phai chiu phu dich, chuyen cho go đa đe xay dung cung đien. Can than rat đuoc tin dung cua vua Tran Nhan Tong la Đang Long truoc đay vua đa đinh phong lam Han Lam hoc si nhung Thuong hoang ngan can, Đang Long bat man nen hang giac. Khi Long bi bat, vua sai đem chem đau lam ran. Tran Ich Tac theo nha Nguyen, bi đoi goi la A Tran (y noi "nhat nhu phu nu"). Tran Kien va Tran Van Long tuy đa chet nhung vao nam 1289, vua Tran ra sac lenh bat con chau hai nguoi cung bi tich thu gia san va đoi sang ho Mai (枚).
Nhung huong som hang giac la Bang Ha, Ba Điem thi bat dan o đo đoi đoi chi đuoc lam linh, lam no, khong đuoc đi thi hay tien cu lam quan, lam tuong.
Khi quan Nguyen thua chay, bo lai mot trap cong van. Quan Tran bat đuoc, co nhieu giay to cua cac quan lai tu thong voi quan Nguyen. Đinh than muon mang đoi chieu đe tri toi, nhung thuong hoang Tran Thanh Tong lam theo guong Han Quang Vu Đe, cho rang tri toi ke tieu nhan cung vo ich, roi sai đot het đi.


Chien thuat va y nghia Trong tran chien lan thu ba, giua quan Tran va quan Nguyen đa đung đo dan trai tren nhieu đia ban o hau het mien bac Đai Viet. Quan Tran đa chu đong nham vao nhung điem yeu cua quan Nguyen đe đanh tieu hao luc luong đich.
Khi quan Nguyen tien vao, quan Tran khong rut lui co cum hoan toan ve phia sau ma van chu đong bo tri luc luong chan đanh đich tren nhieu tuyen. Ngoai mat tran chinh o Lang Son, Van Kiep va Thang Long ma quan Nguyen chiem uu the, quan Tran van co đuoc hai tran thang o phia sau lung quan chu luc Thoat Hoan: tran Cao Lang đanh tan hau đoi cua Le Tac va đac biet la tran Van Đon cat đut hoan toan luong thuc cua quan Nguyen khien Thoat Hoan buoc phai đieu quan tan rong ra đe cuop cua nguoi Viet. Chien thang Van Đon đuoc cac su gia đanh gia co tam quan trong rat lon, quyet đinh buoc ngoat chien truong, vi đao quan đong đao cua Thoat Hoan khong co luong thuc se rat nhanh roi vao tinh trang nguy khon. Neu so luong cua Truong Van Ho toi đuoc tay Thoat Hoan thi đa co the giup cho quan Nguyen keo dai chien su va gay them nhieu kho khan cho Đai Viet.
Nha Tran mot lan nua lai lap vo cong đay lui đuoc mot cuoc xam luoc quy mo cua nha Nguyen, giu vung đuoc bo coi. Tran Bach Đang, 1288 cung đuoc ghi nhan la mot trong nhung tran đanh noi tieng nhat trong lich su Viet Nam. Tuy nhien, thang loi lan thu ba chua thuc su cham dut đuoc chien tranh. Sau cuoc chien, nha Tran đa chu đong dung bien phap ngoai giao đe lap lai hoa binh; Hot Tat Liet van muon tiep tuc đong binh trong nhung nam sau nhung chua co co hoi thuan loi. Nam 1294, Hot Tat Liet qua đoi, Thiet Moc Nhi len ngoi ngung viec phat đong chien tranh voi Đai Viet. Khi đo chien tranh moi thuc su cham dut.
That bai cua Mong Co trong tran chien nay mang su tu tin cho cac quoc gia chau A nho xung quanh ve cac cuoc chien cua ho chong lai quan Mong Co sau nay, đong thoi cung đe bep tham vong chinh phuc toan bo Đong Nam A cua nha Nguyen.


Xem them Khang chien chong Nguyen Mong
Khang chien chong Nguyen Mong lan thu nhat
Khang chien chong Nguyen Mong lan thu 2


Tham khao = Sach tham khao chung =
Ha Van Tan va Pham Thi Tam (1972), Cuoc khang chien chong xam luoc Nguyen Mong the ky XIII, Nha xuat ban Quan đoi Nhan dan, ban in lai nam 2003.
Tran Xuan Sinh (2006), Thuyet Tran, Nha xuat ban Hai Phong
Quoc Chan chu bien (2006), Nhung danh tuong chong ngoai xam thoi Tran, Nha xuat ban Giao duc.
Le Van Sieu (2004), Viet Nam van minh su cuong, Nha xuat ban Thanh nien.


= Chu thich cu the =