Nhiem sac the la bao quan chua bo gen chinh cua mot sinh vat, la cau truc quy đinh su hinh thanh protein, co vai tro quyet đinh trong di truyen  ton tai o ca sinh vat nhan thuc va sinh vat nhan so.
Trong ngon ngu cua nhieu quoc gia, khai niem nay đuoc goi la chromosome (IPA: /ˈkrəʊməsəʊm/). NST la bao quan quan trong nhat cua sinh vat ve mat di truyen, cung la mot trong nhung bao quan đuoc nghien cuu ki luong nhat đe tim hieu ve qua trinh di truyen, cac roi loan di truyen, qua trinh phat trien ca the va ca qua trinh phat sinh chung loai lien quan toi NST. Duoi đay, tu Nhiem sac the viet tat la NST.


Tu nguyen Thuat ngu "chromosome" hinh thanh trong lich su nghien cuu hinh thai va cau tao te bao bang kinh hien vi quang hoc. O sinh vat nhan thuc, NST chua nhieu DNA nen khi nhuom te bao bang chat nhuom kiem tinh, thi bao quan nay bat mau manh hon han cac bao quan khac. Ten chromosome tu đay ma ra: khroma (tuc chromo la "an mau") + soma (tuc some hay body la "vat the"), đuoc tao ra nam 1888 boi nha giai phau hoc nguoi Đuc Wilhelm von Waldeyer-Hartz (1836-1921), lay tu tieng Hy Lap χρωμα (croma la "mau") va σωμα (xoma la "the").
Ban đau khai niem nhiem sac the chi ap dung voi cac loai sinh vat nhan thuc, boi cho rang sinh vat nhan so chua co NST, ma chi co DNA vung nhan. Gan đay, khai niem nay mo rong sang ca sinh vat nhan so, dung đe chi phan tu DNA duy nhat co kich thuoc lon nhat trong te bao cua nhom nay. NST nhan so (prokaryote chromosome) thuong la phan tu DNA khong co ket hop voi protein (nhu histon). Trang thai cau truc nay đa đuoc goi la "DNA tran". Kich thuoc rat thay đoi tuy loai, thuong o trong khoang 160.000 bp (nhu vi khuan Candidatus Carsonella ruddii) cho đen 12.200.000 bp (nhu vi khuan đat Sorangium Cellulum) hoac hon nua. Phan lon cac NST nhan so la DNA vong (Circular DNA), nhung co nhieu loai (nhu Borrellia Spirochetes - gay benh Lyme) lai co DNA tuyen tinh (DNA mach thang).


Lich su nghien cuu Nam 1879-1882, Walther Flemming la nguoi đau tien đe xuat thuat ngu chromatin (soi nhiem sac) cho bao quan ma nay goi la chat nhiem sac hay soi nhiem sac.
Nam 1884, Albrecht Kossel (giai Nobel 1910) phat hien histon la loai protein co lien quan chat che đen cau truc NST.
Nam 1902-1903, Theodor Boveri va Walter Sutton trinh bay gia thuyet "di truyen NST", sau tro thanh Hoc thuyet di truyen NST.
Nam 1889, Wilhelm von Waldemeyer đe xuat thuat ngu chromosome cho bao quan ma nay ta goi la NST.


Cau truc = Muc hien vi =
O virus (virus ki sinh nhan thuc va the thuc khuan), thi khong co NST, ma vat chat di truyen cua chung chi la phan tu DNA hoac RNA.
O sinh vat nhan so (vi khuan) thi NST chi la mot phan tu DNA tran dang vong (khong co cau truc nhu NST nhan thuc), đuoc goi la DNA-NST đe phan biet voi cac plasmit cung la DNA vong. O sinh vat co nhan, NST co cau truc phuc tap.
O sinh vat nhan thuc, NST cau truc rat phuc tap va co nhieu dang rat khac nhau, nhung ve co ban co nhung đac trung chung nhu sau.
O te bao thuc vat, đong vat sau khi nhan đoi moi NST co 2 cromatit, moi cromatit co mot soi phan tu DNA ma mot nua la nguyen lieu cu, mot nua nguyen lieu moi lay tu moi truong te bao. Cac cromatit nay đong xoan toi gia tri xoan cuc đai nen cung co hinh dang va kich thuoc đac trung. Moi NST (NST) co 2 cromatit đinh nhau o tam đong tai eo thu nhat. Mot so NST con co eo thu 2, tai eo nay la noi tong hop RNA. Cac RNA tich tu lai tao nen nhan con. Luc buoc vao phan bao, NST ngung hoat đong, nhan con bien mat. Khi phan bao ket thuc, NST hoat đong, nhan con lai tai hien.
NST cua cac loai co hinh dang khac nhau: hinh hat, hinh que, hinh chu V va hinh moc. O mot so loai sinh vat trong vong đoi co trai qua giai đoan au trung co xuat hien cac NST co kich thuoc lon dan hang nghin lan goi la NST khong lo (nhu au trung cua loai ruoi giam va cac loai thuoc bo hai canh). Đien hinh la NST co hinh chu V voi 2 canh kich thuoc bang nhau hoac khac nhau. chieu dai cua NST tu 0.5 đen 50 micromet, chieu ngang tu 0,2 đen 2 micromet.
NST đuoc cau tao tu chat nhiem sac bao gom DNA va protein (chu yeu la loai Histon). Phan tu DNA quan quanh khoi cau protein tao nen nucleoxom la đon vi cau truc co ban theo chieu doc cua NST. Moi nucleoxom gom 8 phan tu protein histon tao nen khoi cau det phia ngoai đuoc goi boc boi 7/4 vong xoan DNA co khoang 146 cap nucleotit. Cac nucleoxom đuoc noi voi nhau bang cac đoan DNA va mot protein histon. Moi đoan co khoang 15-100 cap nucleotit. To hop DNA voi protein histon tao thanh soi co ban co chieu ngang 10 nm, soi co ban cuon xoan thu cap thanh soi nhiem sac co chieu ngang 30 nm. Soi nhiem sac tiep tuc đong xoan tao thanh mot ong rong co chieu ngang 300 nm goi la soi sieu xoan, soi sieu xoan tiep tuc đong xoan tao thanh cromatit co chieu ngang khoang 700 nm
Nho cau truc xoan cuon nhu vay nen NST co chieu dai ngan lai khoang 15000- 20000 lan so voi chieu dai phan tu DNA. NST dai nhat cua nguoi chua DNA dai khoang 82 mm, sau khi đong xoan cuc đai o ki giua chi dai 10 micromet. su thu gon cau truc khong gian nhu the thuan loi cho viec to hop va phan li cua NST trong qua trinh phan bao,con đe thuan tien di chuyen.

NST đon: chi gom 1 soi DNA kep.
NST kep: La NST đuoc tao tu su nhan đoi NST, gom 2 cromatit giong het nhau va dinh nhau o tam đong, co cung mot nguon goc, hoac co nguon goc tu bo hoac co nguon goc tu me, hinh thanh do NST đon tu nhan đoi.
-Hai cromatit hoat đong nhu mot the thong nhat.
-Cac gen ton tai o trang thai đong hop.
-Ton tai vao cuoi ki trung gian, đau ki giua cua qua trinh phan bao.
-Chuc nang: phan li o ki giua nham phan chia đong đeu NST cho 2 te bao con.

Cap NST tuong đong: La NST đuoc tao ra tu co che to hop, gom 2 chiec NST giong nhau ve hinh dang va kich thuoc nhung khac nhau ve nguon goc, 1 chiec co nguon goc tu bo, 1 chiec co nguon goc tu me
- Hai NST cua cap tuong đong hoat đong đoc lap voi nhau.
-Cac gen ton tai o trang thai đong hop hoac di hop.
-Ton tai o đau ki trung gian, te bao sinh duong, ki cuoi cua qua trinh phan bao.


= Muc sieu hien vi =
O mot muc đo kinh hien vi khong the quan sat đuoc, bang nhieu phuong phap khac nhau, nhat la phuong phap dung cau hinh soi nhiem sac, đa cho nguoi ta biet cau truc nay (xem hinh ben). Trong Sinh hoc pho thong Viet Nam, mo hinh nay đa gioi thieu cho hoc sinh va sinh vien tu khoang nhung nam 1990. Theo mo hinh nay, cau truc NST nhan thuc gom 5 - 6 bac, chu yeu la: DNA - nucleoxom - soi nhiem sac - nhiem sac tu.


Đac điem cua bo NST Bo NST la so luong NST co trong 1 te bao cua 1 loai. Te bao cua moi loai sinh vat khac nhau thi co bo NST khac nhau, đac trung ve so luong va hinh dang cua moi loai. Bo NST chua cac cap NST tuong đong goi la bo NST luong boi (ky hieu la 2n). Bo NST trong giao tu chi chua mot NST cua moi cap tuong đong goi la bo NST đon boi (ky hieu la n). So luong bo NST trong bo luong boi khong phan anh đuoc trinh đo tien hoa cua loai.


So luong bo NST luong boi Bo NST luong boi (2n) cua loai thuong đac trung ve hinh thai, kich thuoc va nhat la phan bo gen tren NST. Sau đay la tri so 2n cua mot so loai:


= Đong vat =
Nguoi: 2n = 46.
Tinh tinh: 2n = 48.
Ga: 2n = 78.
Ruoi giam: 2n = 8.


= Thuc vat =
Ca chua: 2n = 24.
Đau Ha Lan: 2n = 14.
Ngo: 2n = 20.
Lua: 2n = 24.


= Danh sach =
Xem tai trang Danh sach so nhiem sac the o cac loai


Hinh anh Nguon trich dan