Phu Luu (phien am tu chu "blau" trong tieng Viet co) la ngoi lang co o phuong Đong Ngan, thanh pho Tu Son, Bac Ninh. Lang con co ten goi la lang Giau (Trau) hay Cho Dau, la noi co truyen thong buon ban va van hoa lau đoi, que huong cua nhieu tri thuc, van nghe si noi tieng thoi ky can hien đai. Noi đay con ton tai di tich đinh, đen, chua đa đuoc xep hang di tich lich su van hoa, cung nhu nhung di chi khao co thuoc thoi ky đo đa moi.


Lang buon ban Lang Phu Luu cach thu đo Ha Noi 16 km ve phia bac, nam ben Quoc lo 1, gan ke voi thi tran Tu Son. Noi đay co đam Phu Luu, đuoc coi la noi khoi đau song Tieu Tuong, con song truyen thuyet đa gan lien voi su tich Truong Chi - My Nuong cung nhu trong van hoa dan gian cua vung Kinh Bac. Do thuan loi ve vi tri, cung nhu phong thuy, Phu Luu đa som hinh thanh nghe buon ban tu xa xua.
Trong nhung the ky XV, XVI, Phu Luu đa tung la mot cho mang ten Thi Thon. Cuoi the ky XV, cho chua Phu Luu tro thanh la mot cho noi tieng, thu hut nhieu thuong khach đen buon ban. Cho ngay cang phat trien sam uat mo rong ca vao khu đinh lang. Cho Giau đa tro thanh trung tam buon ban khong nhung cua huyen Đong Ngan xua ma la cua ca tinh Bac Ninh truoc kia. Cho buon ban mat hang chinh la trau cau, cung nhieu loai khac: hang xen, to lua, vai voc, gom su, hang qua va hang hoa phuc vu nha nong...
Tu nam 1937, pho Phu Tu Son đuoc thanh lap, trung tam van hoa noi đay đuoc chuyen dan ra thi tran. Nam 1958, chinh quyen đia phuong quyet đinh chuyen cho trong thon Phu Luu ra vi tri moi, đat ten la cho Bach hoa Tu Son. Đen tan nam 2000, cho moi đuoc đau tu, xay dung lai, lay ten cu la Cho Giau (Cho Giau).
Trai qua nhieu nam thang, nhung nguoi dan Phu Luu van giu đuoc truyen thong buon ban xua. Trong thoi ky bao cap, nhung ho buon ban chu yeu tham gia hop tac xa mua ban. Khi Đoi moi, thuong nghiep Phu Luu lai cang phat trien. Uoc tinh vao nam 2005, nguoi Phu Luu tham gia buon ban tai cho la khoang 3000 nguoi, o Thanh pho Ho Chi Minh khoang 2000, Ha Noi khoang 2000, cac tinh khac khoang 1000, o nuoc ngoai khoang 1000. Dan Phu Luu thuong tu hao rang o đau co cho, o đo co nguoi Phu Luu.


Van hoa = Đinh, đen, chua =
Cum di tich lang Phu Luu bao gom đinh, đen, chua nam tren truc đuong chinh cua lang.
Đinh Phu Luu la ngoi đinh co co dien tich 426,7 m², đuoc xay dung vao cuoi the ky XVI. Cuoi the ky XVIII, đinh đuoc mo rong va tu sua lai. Ngoi đinh co kien truc va nghe thuat cham khac go đoc đao, mang tinh cach đieu hoa cao. Đinh tho Thanh hoang lang va ong Le Tran Co, nguoi khoi dung đinh.Ngay ben phai đinh la Phap Quang tu - mot ngoi chua co kien truc đoc đao. Van bia nam 1697 con dong chu "Phap Quang quan hung cong thuy tao thach tru kinh thien đai" (nghia la: Bat đau lam tru đa kinh thien cua Phap Quang quan). Đieu nay đua đen gia thiet chua truoc la đao quan. Tiec rang khong co them tu lieu đe khang đinh. Đen tho Đuc Thanh Tam Giang tuc hai anh em Truong Hong - Truong Hat, than tich ghi la hai danh tuong cua Trieu Quang Phuc chong quan Luong vao the ky VI. Theo nhieu tai lieu, đay la truyen thong tho thuy than (ong Coc ong Dai) cua rat nhieu lang que Kinh Bac, đac biet cac lang que doc bo con song Tieu Tuong co.
Khong gian ngoi đinh đuoc mieu ta nhu sau:

Đinh, đen, chua lang Phu Luu đa đuoc Nha nuoc cong nhan di tich lich su van hoa.


= Le hoi =
Hoi lang Phu Luu đuoc to chuc vao mong 8 thang 3 am lich hang nam. Hoi tho Phat va Thanh hoang. Thanh hoang cua lang la Đuc thanh Tam Giang. Ten goi Tam Giang xuat phat tu ten goi ma cac trieu đai Phong kien Viet Nam phong cho hai ong: Tam Giang thuong đang than. "Tam Giang" con bat nguon tu cach goi chung cua ba con song la song Cau, song Thuong, song Đuong - noi co nhieu đen tho hai ong. Hai anh em ngai đuoc đanh gia, đeu la bac tuong, tri dung song toan, "sinh vi dung tuong, tu vi minh than".Truong Hong, Truong Hat sinh ra trong mot gia đinh gom nam anh em, bon trai, mot gai. Ba nguoi con lai trong gia đinh la Truong Lung, Truong Lay, va nguoi con gai la Truong Đam Nuong. Nam anh em sinh ngay 15, thang Gieng, nam Nham Ngo (502), nguoi lang Van Mau, xa Van Mau, huyen Que Duong (sau la Vo Giang), quan Vu Ninh, xu Kinh Bac, (nay la thon Hai Van, phuong Van Duong, thanh pho Bac Ninh). Huong ung loi keu goi cua Trieu Quang Phuc cac ngai đa nhap nghia quan va gup Trieu Quang Phuc đanh đuoi giac Luong. Sau khi chien thang giac Luong, Trieu Viet Vuong keo quan ve Long Bien sang sua đo thanh.Nuoc nha đoc lap, Trieu Quang Phuc len ngoi vua, phong thuong cho cac tuong co cong đanh giac. Vua Trieu phong thuc ap cho hai anh em ho Truong o Kinh Bac, Truong Hong o lang Tien Tao, huyen Kim Anh (nay la thon Tien Tao, xa Viet Long, huyen Soc Son), Truong Hat o lang Tam Lu, huyen Đong Ngan (nay la thon Tam Lu, Tu Son, Bac Ninh) la noi day binh cu.
Đuoc tin Trieu Quang Phuc len ngoi vua, Ly Phat Tu (nguoi ho Ly Nam Đe) đa đem quan đanh lai nhung khong thang, ben dung ke cau hon ga con. Truong Hong va Truong Hat đa can Trieu Viet Vuong đung ga Cao Nuong cho Nha Lang. Nhung Trieu Quang Phuc khong nghe, mac muu cua Ly Phat tu, roi bi đanh up. Ly Phat tu len ngoi vua tu xung la Hau Ly Nam Đe va biet cac ong la tuong tai gioi ben cho nguoi voi ra lam quan. Song cac ong nhat long trung quan khong theo Ly Phat tu, thua lai rang: Toi trung chang tho hai vua, gai trinh chang đoi hai chong, huong ho nguoi la nguoi boi nghia ma con muon khuat cai tiet bat di dich nay u? Biet khong the khuat phuc đuoc, Ly Phat tu lenh truy bat cac ong khap noi. Cac ong tron vao o nui Phu Long; Nam Đe nhieu lan cho nguoi đen truy na khong đuoc, moi treo ngan vang cau nguoi bat. Cac ong ban nhau cung đem gia quyen xuoi dong song Cau, uong thuoc đoc đe giu tron tam long trung voi vua. Nhan dan doc theo song Cau va cac noi cac ong tung đong quan đanh giac đa vo cung kham phuc, thuong tiec, lap đen tho lam Than.
Le hoi lang Phu Luu - Cho Giau the hien loi sinh hoat van hoa cua cac cu dan nong nghiep noi chung va nguoi Kinh Bac noi rieng. Hoi co nhung tro vui: đanh co, đau vat, boi, ruoc ngua chien, choi ga, cau long, bong chuyen... Cac cuoc thi nhu thi thoi xoi, lam co ga, lam banh vung, che đu đu, det vai, binh tho, xuong đoi... Ngoai ra con co cac điem hat quan ho o ngoai đoi, trong nha, tren thuyen.


= Khao co =
Nam 1962, o khu vuc Bai Min đa phat hien nhieu di chi khao co thuoc thoi đai đo đa moi. Qua trinh khao co tai Phu Luu đa cho thay dau vet cua mot cong xuong che tao đa (Bai Tu) co quy mo kha lon. O đay, nguoi ta đa tim thay hang tram luoi cua va mui khoan đa, cung rat nhieu phe vat, phac vat. Di chi nay trai rong va lan ca đen đia phan xa Tuong Giang. Đac biet di chi o đay con mang nhieu yeu to cua van hoa so ky thoi đai đong thau cua Viet Nam, thuoc giai đoan Phung Nguyen muon - Đong Đau som.


Con nguoi Phu nu Phu Luu xua noi tieng gioi giang buon ban nuoi chong con an hoc, nen noi đay som hinh thanh truyen thong hieu hoc. Sach Đong Khanh du đia chi luoc viet: "Phu Luu la tong co nhieu nguoi đo đat nhat huyen". Đac biet Phu Luu co Huong Hien tu, la noi ton vinh cac bac khoa bang.
Phu Luu la que huong cua nhieu nguoi thanh danh truoc va sau Cach mang thang 8. Nguoi đo đat khoa bang co Tien si, nha tho Hoang Van Hoe, đa tham gia phong trao Can Vuong hay Nguyen Đuc Lan, đo Pho bang nam Nham Dan (1842).
Ong Hoang Thuy Chi, Tong đoc Bac Giang, dan lang thuong goi la cu Tuan Chi, la nguoi co cai lang to đep o đau lang, va đa cho lat toan bo đuong lang bang đa xanh ma đuoc nha van Kim Lan mieu ta trong truyen ngan Lang noi tieng. Con trai ong Hoang Thuy Chi la Hoang Thuy Ba, bac si y khoa đau tien o ban đao Đong Duong.
Ho Hoang con co Cu nhan Hoang Tich Phung, tung la tri phu va tham gia Đong Kinh nghia thuc, cung nhung nguoi con nhu nha bao Hoang Tich Chu, nguoi mo đau cach tan bao chi Viet Nam; hoa si Hoang Tich Chu, đa nhan giai thuong Ho Chi Minh nam 2000; nha viet kich Hoang Tich Linh cung nha bien kich noi tieng Hoang Tich Chi.


= Van nghe si =
Nhieu van nghe si, tri thuc khac cung xuat than tu Phu Luu, nhu cac nha van Kim Lan, Nguyen Đich Dung, Hoang Hung, nha quay phim, Nghe si Nhan dan Nguyen Đang Bay, nhac si Ho Bac, dich gia Hoang Thuy Toan, hoa si Nguyen Thanh Chuong.


= Quan su =
Trung tuong Chu Duy Kinh Tu lenh Quan khu Thu đo
Bo truong Bo tai chinh Chu Tam Thuc
Ho Tien Nghi, Uy vien Trung uong Đang Cong san Viet Nam, Tong Giam đoc Thong tan xa, Tro ly Tong Bi thu Nong Đuc Manh
Ho Huan Nghiem, cuu đai su Viet Nam tai Nga, Thu truong Bo Thuong mai


= Nha khoa hoc =
Giao su su hoc Pham Xuan Nam
Giao su ngu van Chu Xuan Dien
Giao su toan hoc Ho Ba Thuan


Trong van hoc nghe thuat Truyen thong buon ban cua nguoi Phu Luu cung nhu hinh anh cho Giau đa đi vao nhieu cau ca dao:

Ai len quan doc cho Giau
Đe thuong, đe nho đe sau cho khach đuong xa.
hay:

Cho Giau ban sao ban sanh
Bac Ninh ban nhung nhan vang trao tay
Đinh Bang ban am ban khay
Phu Luu hop cho moi ngay mot đong.
hay:

Cho Giau mot thang sau phien
Ai oi nen nho cho quen cho Giau
Nguoi Bac Ninh con luu truyen cau hat "Gan: Sat/ Mat: Đinh Bang/ Dang: Cho Giau/ Đau: Cam Giang" hay "mat Bang, dang Giau". "Dang Giau" y chi nhung nguoi phu nu cua cho Giau xinh đep, đam đang, gioi buon ban. Phu Luu va Đinh Bang cung la hai lang buon co noi tieng o đat Kinh Bac xua.
Phu Luu cung chinh la ngoi lang Cho Dau đuoc noi đen truyen ngan Lang (1948) cua nha van Kim Lan (cung la mot nguoi goc lang cho Giau). Tac pham nay đa khac hoa lai hinh anh con nguoi Phu Luu qua nhan vat ong Hai, mot nguoi cho Giau co tinh yeu lang tha thiet, nhung lai quyet tam tu bo lang minh khi nghe tin lang theo quan Phap, đe roi cuoi cung lai vui suong khi biet rang lang minh đa chien đau chong Tay va bi đich đot chay.


Tham khao