Hoang Đe (Trung phon the: 黃帝, Trung gian the: 黄帝, binh am: huangdi), con goi la Hien Vien Hoang Đe (軒轅黃帝), la mot vi quan chu huyen thoai va la anh hung van hoa cua Van minh Trung Hoa, đuoc coi la thuy to cua moi nguoi Han. Chu Hoang (黃) o đay ham nghia sac vang, la mau bieu trung cho hanh Tho. Hieu nom na "Hoang Đe" la "Vua Vang", khac voi Hoang (皇) trong Hoang đe, la danh xung cua cac quan chu ke tu thoi nha Tan (xem bai Tan Thuy Hoang).
Hoang Đe thuong đuoc coi la mot trong Tam Hoang hoac Ngu Đe. Theo huyen su Trung Quoc, ong tri vi trong khoang 2698 TCN đen 2599 TCN va la nguoi sang lap ra nen van minh Trung Quoc. Theo truyen thuyet, viec ong rut ve phia tay tai tran Trac Loc (涿鹿) đanh thu linh Xi Vuu la cai moc hinh thanh nguoi Han.


Nguon goc ten goi Truoc khi Tan Thuy Hoang lap ra danh hieu Hoang đe, thi tu Đe thoi ki nay dung đe chi Thuong đe trong tin nguong nha Thuong. Vao thoi Chien Quoc, danh tu Đe dung đe chi cac vi than cua nhung ngon nui thieng, trong đo Hoang Đe (y noi Vua Vang) chinh la mot trong so đo.
Cuoi thoi Chien Quoc, Hoang Đe dan mang tinh vu tru hoc cua hoc thuyet ngu hanh, va mau vang tuong trung cho thuoc tinh Tho, cung mang y nghia trung tam. Viec nay cung đuoc đe cap trong La Thi Xuan Thu.
Can cu vao khao co hoc, ghi chep som nhat ve Hoang Đe la dua tren mot Kim van nuoc Te thoi Chien Quoc. Trong Su ky cua Tu Ma Thien, ong cung đe cap đen viec nuoc Tan đa ton tho mot tin nguong Hoang Đe cung voi Viem Đe. Ban tho cung đa đuoc tim thay tai vung ngay nay la quan Phuong Tuong, Thiem Tay noi ma xa xua tung la kinh đo cua nuoc Tan.
Va cung trong Su ky, Tu Ma Thien đa tong hop nhung thong tin rai rac ve Hoang Đe khi ay va tong hop nen mot nhan vat than thoai va co cac thanh tuu nhu ta đa biet ngay nay. Chinh nhung buoc đau tien nay, Su ky đa co anh huong sau rong đen cai nhin lich su Trung Quoc co đai khong chi voi nguoi Trung Hoa ma con đoi voi cac nuoc đong van.


Than the Hoang Đe co ho la Cong Ton thi (公孫氏), do song o go ten goi Hien Vien (軒轅) nen tu đo ong đuoc goi la Cong Ton Hien Vien (公孫軒轅), la con cua Thieu Đien va con gai bo toc Huu Kieu la Phu Buu (附寶). Me ong đa nam mo thay sao Bac Đau rot vao minh ma thu thai sinh ra ong.
Thuo nho, ong rat thong minh, co tinh than linh, dang ve ngoai rat ky di, khi con boc trong ta đa biet noi, lon len can cu hieu biet sang suot, thuong khuyen nguoi đong thoi lo lam lanh va tu ngu đuc, đuoc bau lam tu truong bo lac Huu Hung (有熊氏). Hoang Đe sinh ra o đat Tho Khau (nay thuoc tinh Son Đong) sau chuyen đen song o ven song Co Thuy, tu đo moi lay ten song lam ho Co (姬).


Cai tri = Chien tranh voi Xi Vuu =

Cach đay hon 4000 nam, o luu vuc Hoang Ha va Truong Giang co nhieu thi toc va bo lac sinh song. Hoang Đe la mot trong nhung thu linh bo lac noi tieng nhat trong truyen thuyet.
Bo lac Thieu Đien, do Hoang Đe lam thu linh, ban đau song o vung Co Thuy thuoc tay bac Trung Quoc, sau doi toi vung Trac Loc bat đau đinh cu, phat trien chan nuoi va trong trot. Viem Đe Than Nong Thi la thu linh mot bo lac khac đong thoi voi Hoang Đe, cu tru tai vung Khuong Thuy o tay bac Trung Quoc. Theo truyen thuyet Trung Hoa thi Viem Đe co ho hang than toc voi Hoang Đe. Con Xi Vuu la thu linh bo toc Cuu Le. Ho che tao ra cac loai vu khi nhu đao, kich, cung, no, thuong dan bo lac đi xam chiem, cuop pha cac bo lac khac.
Co lan, Xi Vuu xam chiem vung đat cua Viem Đe. Viem Đe đem quan chong lai nhung that bai. Viem Đe đanh chay đen Trac Loc, xin Hoang Đe giup đo. Hoang Đe lien ket cac bo lac, chuan bi luong thuc, vu khi, trien khai mot tran quyet chien voi Xi Vuu tren canh đong Trac Loc.
Ve tran đai chien nay, đa co nhieu truyen thuyet, khi quan cua Hoang Đe thua thang đuoi theo quan cua Xi Vuu, troi bong noi cuong phong, la do Xi Vuu đa đuoc su giup đo cua than gio, than mua. Hoang Đe cung nho Thien Nu giup đo. Cuoi cung, Xi Vuu bai vong.. Tu đo, Hoang Đe đuoc nhieu bo lac ung ho. Nhung sau đo 2 bo lac cua Hoang Đe va Viem Đe lai nay ra xung đot, hai ben đanh nhau mot tran o Phan Tuyen, Viem Đe that bai. Tu đo Hoang Đe tro thanh thu linh cua lien minh bo lac cac vung Trung Nguyen.
Trong cac truyen thuyet co đai Trung Quoc, Hoang Đe rat đuoc ton sung. Nguoi đoi sau đeu cho rang Hoang Đe la thuy to cua nguoi Hoa Ha (tuc dan toc Han ngay nay) va coi minh la con chau cua Hoang Đe. Viem Đe va Hoang Đe von than thuoc nen sau nay hai bo lac lai hoa hop, nen nguoi Trung Quoc thuong tu xung minh la con chau Viem-Hoang, ho tu goi minh la Viem Hoang tu ton (炎黃子孫).
Đe ki niem vi to tien chung đo, nguoi ta xay lang Hoang Đe o Kieu Son, phia bac huyen Hoang Lang tinh Thiem Tay. Tu sau khi Tan Thuy Hoang thong nhat, moi nam đeu co le cung bai lang Hoang Đe, đuoc liet vao hang Đai đien, vi vay đuoc goi la Thien ha đe nhat lang (天下第一陵). Nhung thuc te trong lang chi co y quan chon đe tuong trung ma thoi.
Co truyen thuyet ke rang, sau khi Hoang Đe bang ha, mot đem Rong thieng đap xuong tam cung đon Hoang Đe len troi. Đe đap lai cong lao cua ong, ong đuoc phong than, tro thanh Ngoc Hoang.


= Thanh tuu =

Thoi Hoang Đe co nhieu phat minh sang tao (trong truyen thuyet) cua nhieu nguoi nhung đuoc quy chung cho Hoang Đe nhu lam nha, đong xe thuyen, may đuoc quan ao ngu sac, che kim chi nam, lam lich, y thuat (Hoang Đe noi kinh tuong truyen la cua Hoang Đe va Ky Ba). Lich co Trung Quoc lay moc bat đau tu Hoang Đe.
Theo sach Hoai Nam Tu, Hoang Đe con co mot su quan ten la Thuong Hiet, đa sang tao ra chu viet co. Tuy nhien, nguoi ta chua đuoc thay chu viet thoi đo nen khong co cach gi chung minh cho viec nay.
Theo truyen thuyet, Hoang Đe co nguoi vo đau ten la Luy To, hay Loa To (螺祖), la nguoi đa day cho phu nu nuoi tam, keo to, det lua. 累 hay 螺 đeu co chu 糸 mich tuc soi to nho. Tuy nhien, mot so nguoi cho rang cac ten tren co the phien sai tu Loi To (雷祖), nghia la ba To Sam. Theo Son Hai kinh (山海經), Luy To sinh Xuong Y, Y sinh Han Luu, va Han Luu sinh ra Chuyen Huc (Cao Duong Thi) vay. Ong co thu phi la Mo Mau (嫫母), thuoc Tay Lang Thi (西陵氏), ba tuy khong co nhan sac nhung đuc hanh cao thuong, đuoc Hoang Đe kinh trong. Ngoai ra, ong con them 2 ba phi ten Phong Luy (封嫘), Đong Ngu (彤魚) va 10 vi tan khac.
Ong co tong cong 25 nguoi con, va đuoc phan ra cac ho khac nhau, gom 12 ho la: Co (姬), Dau (酉), Ki (祁), Ki (己), Đang (滕), Du (葴), Nham (任), Tuan (荀), Hi (僖), Cat (姞), Huyen (儇) va Hi (衣). Do vay, tu đoi Thieu Hao đen ve sau nua la nha Chu đeu co chung dong doi to tien la Hoang Đe. Theo Son Hai kinh (山海經), cac toc Bac Đich, Khuyen Nhung va Đong Di cung đeu la con chau cua Hoang Đe.
Cung co truyen thuyet khac ke rang Rong xuat hien tu thoi nay. Ngay đo moi bo lac đeu lay hinh mot con vat la Toc Huy cho bo lac cua minh. Va bo lac cua Hoang Đe chon con ran.
Sau moi lan thu phuc 1 bo lac, Hoang Đe se trich 1 phan Toc Huy cua bo lac đo đe them vao Toc Huy cua bo lac minh. Nhu mot cach tuong trung cho chien thang va uy danh. Vi vay nen Toc Huy cua Hoang Đe co them Sung Nai, Mat Ngua, Vay Ca, Mong Chim Ung. Lau dan bien đoi thanh Rong.


Tam quan trong cua Hoang Đe Qua đo, ta thay thoi vua Hoang Đe dien ra mot bien co quan trong trong lich su va chinh tri va xa hoi cua Trung Hoa co xua.
Trong van hoa Trung Hoa, Hoang Đe đuoc coi la nguoi tao ra nhieu di san va hoc thuyet. Trong khi nhieu hoc gia phuong tay cho rang cac hoc thuyet cua Đao giao đeu xuat phat tu Lao Tu, thi nhung nguoi theo Đao giao Trung Hoa lai tu cho rang nhung ly thuyet va triet ly Đao giao bat nguon tu Hoang Đe. Cuon Hoang Đe noi kinh (黄帝内經), mot cuon sach thuoc hang kinh đien trong Đong y đuoc đat theo ten cua ong. Ngoai ra, ong cung đuoc nhin nhan đa viet ra Hoang Đe tu kinh (黄帝四經), Hoang Đe am phu kinh (黄帝陰符經).
Vao the ky thu II, vai tro than thanh cua Hoang Đe dan mat đi boi mot hinh anh đang noi len la Lao Tu. Dau vay, hinh tuong Hoang Đe khong he mat đi voi vai tro la mot than linh toi cao va bieu thi cho su truong tho.


Chu thich = Thu muc =


Lien ket ngoai