Hoang Thi The (31 thang 3 nam 1901 — 9 thang 12 nam 1988), ten Phap Marie Beatrice Destham, la mot nu dien vien đien anh nguoi Viet Nam. Ba đuoc xem la dien vien đien anh nguoi Viet đau tien va đuoc coi la "Minh tinh nguoi Viet" thanh danh tai Phap vao đau the ky 20. Ba la con gai duy nhat cua Hoang Hoa Tham, nguoi lanh đao cac cuoc khoi nghia chong Thuc dan Phap, nhung cung lai la con gai nuoi cua Tong thong Phap Paul Doumer.


Cuoc đoi Hoang Thi The sinh ngay 31 thang 3 nam 1901 tai Yen The, Bac Giang. Ba The la con cua ba Đang Thi Nho, nguoi vo thu ba cua Hoang Hoa Tham.

Ngay 1 thang 12 nam 1909, ba Đang Thi Nho cung Hoang Thi The bi quan đoi Phap bat tai Cho Go. Sau đo ba Nho bi giam o Hoa Lo, Ha Noi roi bi ket an đay o đao Guyane, Nam My. Ba mat vao ngay 25 thang 11 nam 1910. Theo su sach Viet Nam, ba Nho đa nhay xuong bien tu tu tren đuong đen Guyane, tuy nhien theo tai lieu Phap thi ba chet tai Algiers vi benh lao.

Nam 1913 Khoi nghia Yen The cham dut va thu linh Hoang Hoa Tham qua đoi voi nhieu gia thiet khac nhau ve cai chet cua ong.
Khi đon Phon Xuong bi vo, ba Hoang Thi The luc đo moi 8 tuoi. Ba cung nguoi chi dau chay lanh nan nhung ca hai bi Phap bat. Ba The đuoc đua ve Nha Nam cho mat tham Alfred Bouchet nhu "mot mon chien loi pham đang gia". Mot nguoi nghia quan gia ten la Cai Me vi thuong con gai con be cua chu tuong nen đa đen gap Bouchet xin hang đe đuoc trong soc co The.
Sau mot thoi gian Alfred Bouchet giam ho, roi giao ba The lai cho nha tu san Nguyen Huu Thu o Hai Phong cham soc tiep. Co tai lieu cho rang do Đe Tham truoc đay nhieu lan tha mang cho nguoi Phap, nen nguoi con gai duy nhat cua ong cung đuoc nhieu nguoi Phap thoi điem đo giup đo. Ba The vi vay đa đuoc Toan quyen Đong Duong luc đo la Albert Sarraut đat ten la Marie Beatrice Destham nhan lam con nuoi va đua sang Phap luc ba 12 tuoi. Ba đuoc hoc tai truong noi tru Jeanne d’Arc o Biarritz.
Nam 21 tuoi, ba Hoang Thi The tot nghiep tu tai. Nam 1925, ba ve Viet nam lam Thu thu o Phu Thong su Bac ky. Trong thoi gian nay, ba bat đau no luc suot 30 nam đe đoi lai đat ma chinh quyen thuc dan tung cap cho cha minh o Phon Xuong. Sau khi that bai, ba The lai quay ve Phap đau nam 1927, va đuoc phu cap mot khoan tien 2500 franc moi thang. Theo mat tham Phap, truoc đo ba đa dinh vao mot cuoc tinh voi mot vien chuc lon lam chan đong Ha Noi. Thang 6 nam 1928, ba bi chiec xe cua Andre Tardieu (chu tich hoi đong bo truong) tong vao; ba bi thuong o tay va chan va phai nhap vien, nhung tu choi truy to. Nam 1931, khi Paul Doumer tro thanh Tong thong Phap, vi co cha nuoi la tong thong nen vi the cua Hoang Thi The đuoc gioi thuong luu chau Au biet đen. 

Ngay 6 thang 5 nam 1932, khi bi mot nguoi Nga ten Pavel Gorguloff am sat, Tong thong Paul Doumer đa đuoc ba Hoang Thi The so cuu đau tien. Vu viec nay sau đo bao chi Phap va Viet Nam cung đua tin. Sau khi cha nuoi cua ba The mat, gia đinh Phap cua ba nhieu xao tron tranh gianh quyen loi tai san nen ba quyet đinh song tu lap voi nghe thu ky va ban hang song mot minh. Chinh quyen thuoc đia ngung phu cap hang thang vao đau nam 1933, nhung sau đo tiep tuc cho đen nam 1936, roi giam con lai mot nua đen khi ket thuc nam 1940.
Sau 1940, khong con khoan tien phu cap va đa ly di chong, ba di chuyen nhieu noi: mot thi tran nho phia Bac Bordeaux (1940–1940), roi Hauterive phia Nam Vichy (1941 toi thang 10 nam1943), roi Montauban phia Bac Toulouse (10/1943 – 10/1944), roi cuoi cung đen Pergignan. Tai Pergignan ba kiem song bang coi boi bang chi tay.
Khong co tai lieu đang tin cay nao ve cuoc song cua ba tai Phap trong thap nien 1950. Theo giai thoai, ba Tran Le Xuan khi sang Phap đuoc su uy quyen cua Tong thong Ngo Đinh Diem đa moi ba The ve Sai Gon sinh song nhung ba đa tu choi. Theo Keith thi giai thoai nay gan nhu chac chan la bia đat boi chinh ba The hay mot su gia nao đo. Nam 1960, ba The đuoc ong Phan Ke Toai, Pho thu tuong Viet Nam Dan chu Cong hoa, giup đo đa ve Ha Noi. Đen nam 1961 thi ba The ve Bac Giang song gan con chau.
Ngay 9 thang 12 nam 1988, ba Hoang Thi The qua đoi tai khu tap the Van Chuong, Ha Noi, tho 87 tuoi. Mo phan cua cua ba đuoc đat tai khu di tich Phon Xuong, Yen The, Bac Giang.


= Gia đinh =
Voi vi the cua minh, ba đa co quan he tinh cam voi nhieu nguoi va cung đuoc nhieu nguoi cau hon. Ba tung bao voi chinh quyen Phap rang Nguyen Ai Quoc đa cho nguoi đen cau hon vao thang 3 nam 1928; theo su gia Charles P. Keith thi thong tin nay hoan toan do ba bia đat.
Ngay 14 thang 8 nam 1931, ba Hoang Thi The to chuc đam cuoi voi Jean Bourges luc đo 24 tuoi, la nguoi Phap goc Bi. Đam cuoi cua ba co nguoi lam chung la thuong nghi si, Đai su toan quyen cac thuoc đia Albert Sarraut.

... Tren thiep cuoi cua ba The, tam dich sang tieng Viet, ghi nhu sau: “Tong thong nuoc Cong hoa Phap va ngai Albert Sarraut, vinh du bao tin le thanh hon cua con gai nuoi: Cong chua Hoang Thi The...

Nam 1935, Hoang Thi The sinh mot con trai đat ten la Jean-Marie Bourges. Jean-Marie sau nay tro thanh nha vo đich quoc gia trong bo mon ban đia bay; ong co ba nguoi con, trong đo co mot nguoi ten Hubert la mot nha đieu khac.
Chong ba The sau khi biet viec nghi hoa giua nghia quan Yen The voi Phap cua Đe Tham truoc đo đa co mau thuan voi ba. Nguyen do la viec nghi hoa nay co đieu kien la toan quyen Đong Duong Paul Doumer chia vung Yen The cho Đe Tham cai quan. Nguoi chong ba The khi tinh đen vung đat rong lon Yen The nen yeu cau Toan quyen Đong Duong luc ay la Pasquier phai tra lai vung đat nay cho vo ong voi tri gia khoang 100 trieu Franc. Tuy nhien chinh quyen Phap luc đo đa khong đong y nen vu viec nay đuoc chuyen ra toa. Vu kien dien ra trong 2 nam voi phan thang thuoc ve chinh quyen Phap. Cuoc hon nhan cua ba The va nguoi chong Phap cung đo vo vao nam 1940. Theo su gia Charles P. Keith thi cuoc hon nhan cua hai nguoi đo vo mot phan do ba muon o lai Paris tiep tuc su nghiep đien anh cua minh, trong khi gia đinh chong thi muon ve lai Bordeaux.


= Dien vien đien anh =
Nam 1930, bo phim đau tien do Hoang Thi The đong mang ten La Lettre (Mot buc thu) cua đao dien Louis Mercanton đuoc cong chieu. Bo phim do Hang Paramount san xuat tai Paris, Phap. Ba The xuat hien trong phim voi vai dien la cong chua Li-Ti ma bao Phap thoi đo goi la Cong chua Trung Hoa. Vai dien cua ba đa thu đuoc nhieu thanh cong ngoai du kien nen ba The tro nen noi tieng va đuoc nhieu nguoi biet đen.
Sau thanh cong cua bo phim La Lettre, Hoang Thi The tiep tuc tham gia cac phim La donna bianca cua đao dien Jack Salvatori - nam 1931, Le secret de l’emeraude (Bi mat ngoc luc bao) - nam 1935, đao dien Maurice de Canonge.


= Viet hoi ky =

Nam 1963, ba The bat đau viet hoi ky bang tieng Phap ke ve thoi tho au cua minh tu nam 1906 đen 1909. Phan lon hoi ky khong noi nhieu ve chinh ba ma phan lon la ve Hoang Hoa Tham, va khong nhac gi ve cuoc song gan 40 nam cua ba tai Phap. Nam 1974, ba The ra Ha Noi o phong 31 khu tap the Van Chuong. Nam 1975, cuon hoi ky cua ba hoan thanh va xuat ban voi ten Ky niem thoi tho au do Ty Van hoa Ha Bac xuat ban. Hoi ky đuoc nha tho Hoang Cam, but danh Le Ky Anh dich sang tieng Viet, hieu đinh cua Khong Đuc Thiem xuat ban cung nam. Ngay 4 thang 10 nam 2017, cuon hoi ky cua ba The đuoc Cong ty Co phan Sach Omega Viet Nam va Nha xuat ban Khoa hoc Xa hoi tai ban.


Cau noi Theo hoi ky cua ba, khi đang lam thu thu tai Phu Thong su Bac ky nam 1925, Hoang Thi The gap lai Alfred Bouchet đang la Cong su Hai Duong, ong đa noi voi ba The: "Cha co khong phai la nguoi manh khoe”. Ba The đa tra loi:


Đanh gia Trong cuon "Đe Tham (1846- 1913): Mot nghia si Viet Nam chong lai che đo thuoc đia Phap”, 400 trang cua tac gia Claude Gendre do “Tu sach Phap ngu - Goc nhin su Viet” - Cong ty co phan Sach Omega Viet Nam gioi thieu; ong Claude Gendre viet ve ba Hoang Thi The:

Su gia Charles P. Keith thuoc Đai hoc Tieu bang Michigan, trong bai "Truong hop ky la cua Hoang Thi The" viet ve cuoc đoi ba, nhan xet "Hoang Thi The, con gai cua mot nhan vat noi tieng trong phong trao chong no luc chinh phuc Viet Nam cua Phap, la mot nguoi quyen ru; tu nhan minh la mot cong chua, va sau nay tro thanh mot ngoi sao đien anh, ba đa cuon hut đuoc nhung nguoi xung quanh". Tuy nhien, cuoc đoi ba đay mat mat va gian kho, nhung "vi than phan cua minh, cac moi quan tam chinh thuc đen ba, đuoc ghi chep qua cac tai lieu cua mat tham Phap va loi tuyen truyen cua chinh quyen cach mang Viet Nam, khien cuoc đoi ba tro thanh mot vi du phong phu hiem thay trong viec su dung tieu su [ca nhan] đe khac hoa nhung kho khan hang ngay,..., nhung đieu tro treu va buon rau cua giai đoan thuoc đia trong lich su Viet Nam."
Theo Keith, cac nguon su lieu ve ba chu yeu lay tu mat tham Phap va tu quyen hoi ky cua ba xuat ban tai Viet Nam Dan Chu Cong hoa. Cac tai lieu mat tham đuoc viet theo quan điem cua cac quan chuc Phap, the hien moi lo au cua nha cam quyen rang ba se đi theo buoc chan cua nguoi cha huyen thoai. Mat khac, cuon hoi ky co nhieu dau an cua cac su gia nha nuoc Viet Nam Dan chu Cong hoa, su dung than the ba đe lien ket huyen thoai ve cha ba voi lich su hao hung cua nha nuoc non tre nay.


Xem them Paul Doumer
Đe Tham
Đang Thi Nho


Tai lieu Hoi Ky "Ky niem thoi tho au", Hoang Thi The, xuat ban nam 1975, Ty Van hoa Ha Bac. Dich gia Le Ky Anh, hieu đinh cua TS Su hoc Khong Đuc Thiem. Tai ban 2017, Cong ty Co phan Sach Omega Viet Nam va NXB Khoa hoc Xa hoi thuc hien.
Hoang Thi The - Con gai Đe Tham va quan bai chinh tri cua thuc dan Phap, tac gia Claude Gendre, Thanh Thu dich, NXB Ha Noi phat hanh nam 2019.


Ghi chu Chu thich = Thu muc =
Keith, Charles P. (Mua he 2013). "The Curious Case of Hoang Thi The" [Truong hop ky la cua Hoang Thi The]. Journal of Vietnamese Studies. Quyen 8 so 3. University of California Press. tr. 71–119. doi:10.1525/vs.2013.8.3.71 – qua JSTOR.{{Chu thich tap chi}}:  Quan ly CS1: ngay thang va nam (lien ket)


Lien ket ngoai Hoang Thi The tren IMDb 
Con gai Đe Tham va cuoc gap voi lanh tu Nguyen Ai Quoc o Paris, Le Tien Long, Zing New. 01/02/2020
Đieu it biet ve đam cuoi cua con gai Hum thieng Yen The (Hoang Thi The) tren đat Phap, Minh Chau, cochinchine-saigon.com 17/09/2020
Ai la nguoi Viet tro thanh ngoi sao đien anh the gioi đau tien? Luu tru ngay 14 thang 2 nam 2022 tai Wayback Machine