Ngoc ty truyen quoc la An trien Hoang đe Trung Quoc, bat đau tu thoi nha Tan va đuoc truyen qua nhieu trieu đai va bien co trong lich su Trung Quoc.
Ngoc ty (玉璽) cua Hoang đe la vat tuong trung cho quyen luc toi thuong cua chinh ban than Hoang đe. Ngoc ty con đuoc coi la Quoc bao, nen đuoc cat giu ton trong truyen tu đoi nay sang đoi khac. Muon cung co tu cach Hoang đe cua minh, cac vua chua du la cuop ngoi hay đuoc nhuong ngoi, thuong tim cach chiem cho đuoc Ngoc ty truyen quoc.


Y nghia cua An trien truoc khi co Ngoc ty An trien thuc chat la mot con dau. Thoi co đai, An trien mang y nghia la bang chung cua quyen luc chinh tri cua nguoi mang An. Voi moi chuc quan hay tuong quan đoi đeu co An va nguoi cam An đuoc coi la nguoi co thuc quyen trong tay. Khong con An la khong con quyen. Vien quan nao bi toi phai bai chuc hay bi đieu nham noi khac thi phai tra lai An cho trieu đinh.
Moi An trien quy đinh quyen han theo linh vuc, quan van co An rieng va quan vo co An rieng. Vua trao quan si cho mot nguoi duoi quyen minh co kem theo An tuong quan va vi tuong nay co toan quyen chi huy quan đoi. Chung nao An con trong tay vi tuong thi vi tuong đo con toan quyen chi huy voi đoi quan đo; khi bi thu An tuc la khong con quyen chi huy. Tren nguyen tac, quan si luon nghe theo nguoi mang An. Chinh vi vay trong thoi Han So tranh hung, khi Luu Bang bi Hang Vu đanh bai o Thanh Cao, phai bo tron đen Tu Vu voi hai tuong duoi quyen la Han Tin va Truong Nhi. Vi so Han Tin khong nghe minh nen Luu Bang đa phai nhan luc Han Tin ngu ma lay trom An tuong quan đe ra lenh cho quan si. Han Tin va Truong Nhi tinh day moi biet Luu Bang đa thay đoi het nhan su ma minh sap đat. Su viec đo đuoc su sach goi la "Luu Bang cuop quan cua Han Tin", hanh đong tuong trung la viec cuop An tuong.
Viec dung An lam bang chung bo nhiem quan lai thuc hien tu thoi Đong Chu, goi la Ty, co the lam bang kim loai hoac bang ngoc, goi la Quan an (官印). An cua vua hoac quan đong len van thu goi la Ty thu (璽書 - van ban co đong dau trien).


Nguon goc Ngoc ty truyen quoc Ngoc ty truyen quoc nguyen la Ngoc bich ho Hoa - Quoc bao cua nuoc So thoi Chien Quoc, sau luu lac cac nuoc roi moi đuoc Thuy Hoang Đe dung đe đeo ngoc.
Khi Tan Thuy Hoang diet đuoc 6 nuoc, thong nhat toan bo Trung Quoc (221 TCN), ong bat đau đat ra quy đinh chat che ve viec che tao, danh xung, va su dung cua An.
Tan Thuy Hoang quy đinh rang " Ty" (璽) la tu danh rieng đe goi An cua Hoang đe, va "Ty" phai đuoc che va khac tren ngoc, vi the nen đuoc goi la "Ngoc ty", con An ky Hoang đe đuoc goi la "Ty thu". Tu đo "Ty thu" tro thanh tu ngu rieng đe chi chieu thu va sac menh cua Hoang đe.
Theo quy đinh cua Tan Thuy Hoang, An cua quan lai (van, vo) thi đuoc che bang đong.
Sau khi Tan Thuy Hoang thong nhat Trung Quoc, lam chu mot lanh tho rong chua tung co trong cac trieu đai truoc đo (Ha, Thuong, Chu). Đe chung to quyen uy toi cao cua minh, ong ra lenh cho nguoi tho ngoc la Ton Tho dung mot loai ngoc quy noi danh đuong thoi la loai ngoc ho Hoa, đe tao cho ong mot "Ngoc ty" lam bao vat truyen quoc, goi la "Ngoc ty truyen quoc".
Ngoc ho Hoa la bau vat truyen tu thoi Xuan Thu o nuoc So. Đen khi vua Tan diet nuoc So (223 TCN) thi nam đuoc ngoc ho Hoa. Ton Tho che ra Ngoc ty vuong vuc bon tac, phia tren khac hinh con rong cuon khuc, tinh xao kheo leo, phia duoi khac tam chu trien. Tam chu nay do tay Thua tuong Ly Tu viet, chieu theo y cua Tan Thuy Hoang: 

受 命 於 天 既 壽 永 昌 (Phien am: Thu menh u thien, ky tho vinh xuong)
Nghia la:

Nhan menh troi ban, ton tai mai mai.
Đe vi Đe, thu thu cu ky nhi chi chan.
Tu đo, "Ngoc ty truyen quoc" tro thanh vat tuong trung ngoi vi, quyen luc cua cac Hoang đe. Ngoi Hoang đe la do troi ban. Cac vua moi len ngoi, đieu truoc het la co tim cach chiem huu đe chung minh tinh cach than thanh cua minh voi dan chung, va minh la nguoi "đuoc menh troi ban".
Cac An trien cua quan lai chi thay đoi ve chat lieu la lam bang đong, con y nghia đoi voi quyen han, chuc vu cua nguoi đuoc bo nhiem cam An thi van nhu truoc đay.


Ngoc ty qua cac trieu đai = Bi sut goc =
Nha Tan truyen đen Tu Anh thi diet vong. Theo Su ky, gian than Trieu Cao sau khi giet Tan Nhi The tung đinh mang ngoc ty đe lam vua nhung khong đuoc quan than tin phuc nen phai lap Tu Anh len ngoi. Tu Anh giet đuoc Trieu Cao luc co nghiep nha Tan đa khong the cuu van.
Thang 10 nam 206 TCN, khi Luu Bang tien quan vao Ham Duong, Tu Anh dung day đeo an cua minh buoc vao co, niem phong ngoc ty va phu tiet, đung o quy đao cho dang cho Luu Bang đe xin hang. Ngoc ty truyen quoc tu nha Tan chuyen sang nha Han (206 TCN).
Ngoc ty truyen quoc đuoc nha Han coi la bau vat, giu trong cung o Truong An, tuong trung hoang quyen, con khi su dung đong cong van thi dung sau loai ngoc ty khac nhau: Hoang đe Hanh Ti (皇帝行璽), Hoang đe Chi Ti (皇帝之璽), Hoang đe Tin Ti (皇帝信璽), Thien tu Hanh Ti (天子行璽), Thien tu Tin Ti (天子信璽), Thien tu Chi Ti (天子之璽).
Nam 8, Han Đe la Nhu Tu Anh bi ngoai thich Vuong Mang cuop ngoi. Vuong Mang sai em la An Duong hau Vuong Thuan vao trong hau cung ep Thai hoang Thai hau Vuong Chinh Quan, me cua Han Thanh Đe va la co ruot cua Vuong Mang, trao Ngoc ty truyen quoc cho minh, nhung Vuong Chinh Quan tu choi, mang anh em ho Vuong roi cam ngoc ty truyen quoc nem manh xuong đat, khien cho vien ngoc ty nay bi sut mot goc.
Sau Vuong Mang sai nguoi dung vang đe kham lai cho sut đo.


= Luu lac qua bien loan =
Nam 23, Vuong Mang bi quan khoi nghia Luc Lam đanh bai. Truoc khi chet, ong đeo ngoc ty tren co. Mot vien tuong cua quan Luc Lam giet Vuong Mang, đem dang Ngoc ty cho chu tuong.
Nam 25, Hoang toc ho xa cua nha Han la Luu Tu đanh bai cac luc luong khoi nghia va cat cu, lap ra nha Đong Han, Ngoc ty truyen quoc lai tro ve tay nha Han.
Cuoi thoi Đong Han, xay ra loan "Thap thuong thi" (hoan quan) va Đong Trac. Đong Trac thao tung trieu đinh, lam nhieu đieu ac, cac chu hau hop lai đanh. Nam 190, Đong Trac bi quan cac tran đanh bai, bo kinh thanh Lac Duong, mang Han Hien Đe sang Truong An. Truoc khi đi Trac đot pha kinh thanh cu.
Tuong chu hau la Ton Kien tien vao Lac Duong bat đuoc Ngoc ty trong gieng Chan Cung.
Cac chu hau chia phe phai đanh lan nhau. Nam 191, Ton Kien nghe loi Vien Thuat đem quan tien đanh Kinh Chau, chinh phat Luu Bieu, bi tu tran. Con Ton Kien la Ton Sach phai nuong nho Vien Thuat. Thuat ben nhan co hoi vo Ton Kien la Ngo thi đem quan tai chong ve que, bat giu lai va cuop đoat Ngoc ty roi xung Đe o Tho Xuan (Hoai Nam).
Vien Thuat bi Tao Thao va La Bo đanh bai. Nam 199, Thuat om chet. Thu ha cua Thuat la Tu Luc đem Ngoc ty truyen quoc dang cho Tao Thao - nguoi đang nam Han Hien Đe sau khi Đong Trac bi giet.
Tao Thao tuy nam đuoc Ngoc ty nhung so mang tieng cuop ngoi nha Han nen chi xung Vuong. Nam 220, con Tao Thao la Tao Phi len thay cha lam Nguy vuong, ep vua Hien Đe nhuong ngoi, đen cung Hoang hau đoi ngoc ty. Hien Muc Hoang hau cung chinh la em gai Tao Phi, nem ngoc ty mang rang ‘Troi khong phu ho nha nguoi!’, đay la su kien ‘Nem ty trach huynh’. 
Tao Phi lap ra nha Tao Nguy, Ngoc ty truyen quoc chinh thuc thuoc ve ho Tao.
Nam 265, Tu Ma Viem ep vua Nguy la Tao Hoan phai nhuong ngoi, lap ra nha Tan, Quoc Ngoc ty lai roi vao tay dong ho Tu Ma.


= Roi khoi tay nguoi Han =
Nha Tay Tan ton tai 52 nam thi bi diet vong (316), phai chay xuong Giang Nam, goi la Đong Tan. Luu Thong nuoc Han Trieu cua nguoi Hung No diet Tay Tan, nam đuoc Ngoc ty. Sau đo Hau Trieu cua nguoi Yet diet Han Trieu, Ngoc ty thuoc ve Hau Trieu cua Thach Lac.
Nam 352, nuoc Nhiem Nguy diet Hau Trieu, Ngoc ty lai vao tay vua nuoc nay la Nhiem Man (nguoi Han). Nhung ngay nam đo Man đi đanh Tien Yen bi tu tran, Thai thu Boc Duong cua Nhiem Nguy la Đai Thi đem truyen Quoc Ngoc ty hien cho hoang đe nha Đong Tan. Ngoc ty tro ve tay nguoi Han.
Nam 420, Luu Du cuop ngoi nha Đong Tan, chiem đuoc Ngoc ty, lap ra nha Luu Tong. Tu đo Ngoc ty truyen quoc truyen qua cac trieu đai Nam trieu thoi Nam Bac trieu la Luu Tong, Nam Te, Luong, Tran. Bac trieu khong co Ngoc ty.
Nam 589, nha Tran bi nha Tuy o Trung nguyen tieu diet, Ngoc ty truyen quoc lot vao tay nha Tuy.
Nam 617, Tuy Dang Đe bi Vu Van Hoa Cap phat đong chinh bien giet va chiem đuoc Ngoc ty truyen quoc. Vu Van Hoa Cap xung Đe, lap ra nuoc Hua, nhung chinh quyen nay chi ton tai co mot nam sau bi Ha vuong Đau Kien Đuc đanh bai, bat va giet o Lieu Thanh.
Nam 621, Đau Kien Đuc bi nha Đuong đanh bai, bi bat giet o Truong An, nguoi vo đem Ngoc ty truyen quoc dang cho Đuong Cao To Ly Uyen. Tu đo Ngoc ty thuoc ve nha Đuong.
Nam 907, Chu On cuop ngoi nha Đuong lap ra nha Hau Luong, Ngoc ty lai roi vao tay nha Hau Luong.
Qua thoi Ngu đai Thap quoc toi nha Tong ke tuc, Ngoc ty thuoc ve nha Tong. Nam 1127, hai vua Tong Huy Tong va Tong Kham Tong bi quan Kim (nguoi Nu Chan) bat đua ve Bac Kinh, Ngoc ty roi vao tay nha Kim. Nha Nam Tong cua Trieu Cau khong co Ngoc ty truyen quoc.
Nam 1234, nha Kim bi nguoi Mong Co diet, Ngoc ty roi vao tay nha Nguyen.
Nam 1368, Nguyen Thuan Đe bi Minh Thai To đanh đuoi, cam Ngoc ty chay len Mac Bac. Nha Minh lam chu Bac Kinh nhung khong nam đuoc Ngoc ty truyen quoc.
Sau nay, dong doi cua Nguyen Thuan Đe la Lam Đan Han chet, Ngoc ty đuoc mang dang cho vua Hau Kim cua nguoi Nu Chan la Hoang Thai Cuc – con No Nhi Cap Xich. Tu đo đen khi Hau Kim đoi thanh nha Thanh va tien vao Trung nguyen diet nha Minh, Ngoc ty trong tay nha Thanh.
Ngoc ty truyen quoc truyen đen vua cuoi cung nha Thanh la Pho Nghi. Sau Cach mang Tan Hoi (1911), Pho Nghi bi phe, Phung Ngoc Tuong lay Ngoc ty giao lai cho mot uy vien co quan tien than cua Bao Tang Co cung.
Co y kien cho rang Ngoc ty truyen quoc đa bi thieu huy khi Hau Đuong Man Đe bi Thach Kinh Đuong cuop ngoi nam 936 đa cam Ngoc ty nhay vao lua tu thieu va Ngoc ty truyen cho nha Tong sau nay chi la Ngoc ty gia


Chu thich Xem them Ngoc bich ho Hoa
Tan Thuy Hoang


Tham khao Le Đong Phuong, Vuong Tu Kim (2007), Ke chuyen Tan Han, Nha xuat ban Đa Nang
Su ky Tu Ma Thien, cac thien:
Tan Thuy Hoang ban ky
Ly Tu liet truyen


Lien ket ngoai Pham Xuan Hy - An chuong va truyen quoc ngoc ty