Đang khau chi (Chu Han: 蕩寇志), con đuoc goi la Ket Thuy tu toan truyen hay Ket Thuy hu truyen, la mot tieu thuyet lich su Trung Quoc đuoc Du Van Xuan viet vao khoang thoi gian tu nam 1826 đen nam 1847 (nien hieu Đao Quang). Đang khau chi đuoc sang tac nhu mot bo "tuc thu" dai 70 hoi, viet tiep noi phien ban Thuy hu đuoc Kim Thanh Than cat bo 30 hoi cuoi va thay the bang "giac mong kinh hoang" cua Lu Tuan Nghia.


Boi canh Du Van Xuan (兪萬春) sinh ra vao cuoi thoi nha Thanh, khoi nghia nong dan no ra khap noi (ma sau nay tieu bieu nhat la phong trao Thai Binh Thien Quoc). Xa hoi Trung Quoc bi xao tron, cac loai son tac, cuong đao moc len khap noi. Du Van Xuan tu nho theo bo tong quan, đanh dep dan bien, do đo hinh thanh nen quan điem "ky thi trung nghia, tat bat to cuong đao; ky thi cuong đao, tat bat toan trung nghia" (đa la trung nghia, at khong lam cuong đao; đa la cuong đao, at khong muu trung nghia).
Tu quan điem tren, Du Van Xuan cho rang truyen Thuy hu cua Thi Nai Am va La Quan Trung truyen luu trong dan gian la ca ngoi cuong đao tao phan, hinh tuong Tong Giang la "tam la giac cuop, mieng noi trung nghia; giet nguoi đot lua keu trung nghia, đap nha pha quan cung keu trung nghia, giet quan chong lai, cong thanh chiem ap cung keu trung nghia".
Thoi đo, Thuy hu voi hinh tuong 108 anh hung hao han Luong Son Bac đa pho bien trong dan gian, nen Du Van Xuan quyet đinh viet "tuc thu" xay dung lai hinh tuong cua nghia quan Tong Giang tro thanh "phan phai" (nhan vat phan dien). Du Van Xuan dua theo chinh su ghi chep viec nghia quan Tong Giang bi Truong Thuc Da tieu diet, danh 22 nam viet nen Đang khau chi noi ve viec Luong Son Bac bi trieu đinh đanh dep, xay dung nen hinh tuong Loi Tuong, Tan Tien tieu diet Thien Cuong, Đia Sat.


Noi dung Cuong đao Luong Son Bac do Tong Cong Minh đung đau sau khi phan chia ngoi thu, chia quan thu phuc cuong đao xung quanh, cong chiem cac thanh tri lan can, thanh the rat lon. Tai Bien Kinh, Giao đau 80 van Cam quan la Tran Hy Chan cung con gai la Tran Le Khanh bi Cao Cau cung Cao Nha Noi ham hai, phai roi khoi kinh thanh. Cha con Tran Hy Chan thong vi thu rieng (em trai Tran Hy Chan tung ty thi voi Lam Xung roi om chet), chi trich Luong Son la lu "đa gia kiep xa, sat nhan nhu ma", cu tuyet nhap bon, luu lac đen Phong Van trang.
Tai Phong Van Trang, Tran Hy Chan gap go cha con Van Uy va Van Thien Buu. Van Thien Buu lam quan cho trieu đinh, đanh bai quan Luong Son cuop boc, đa bai Ho Dien Chuoc. Sau đo do Luong Son cau ket voi be lu gian than Thai Kinh, Đong Quan nen Van Uy buoc phai lui quan. Tran Hy Chan thay trieu đinh bi gian than cung giac cuop khong che, ben cuop trai Vien Ty lam can cu, phat trien lon manh. Trai Vien Ty nhan đuoc chieu an, theo Van Thien Buu chieu binh mai ma, thu thap cac tuong tai bi gian than ham hai.
Tong Huy Tong đuoc trung than giup đo, hanh quyet Thai Kinh, tran ap Cao Cau, cu đai tuong Truong Thuc Da đi binh đinh Phuong Lap, sau đo thao phat Luong Son. Đuoc su giup đo cua bo con Tran Hy Chan, Van Thien Buu, cha con Luu Nghiem, Vuong Tien, Van Đat,... hop lai xung "Loi Bo 36 tuong", Truong Thuc Da tieu diet đuoc Luong Son, bat Tong Giang, Lu Tuan Nghia, Ngo Dung, Cong Ton Thang,... ve kinh xu tram, tru kiep nan "Thien Cuong", "Đia Sat".


Nhan vat Loi To Toa Ha:

Loi Bo tam thap luc tuong:

Nhat thap bat vi Tan tien:


Anh huong Sau khi Du Van Xuan chet hai nam (1851), mien nam Trung Quoc no ra phong trao Thai Binh Thien Quoc. Nam 1860, Trung vuong Ly Tu Thanh chiem To Chau, ra lenh đem thieu huy Đang khau chi. Đen nam 1871, sau khi Thai Binh Thien Quoc bi đan ap thi sach moi đuoc in lai.
Lo Tan thoi tre tung đoc Đang khau chi va co so sanh Đang khau chi voi Thuy hu: dung len y đoi lap, khien cho thu linh Luong Son khong chet thi bi tru.
Cong hoa nhan dan Trung Hoa khi moi thanh lap, đem Đang khau chi thanh cam thu, voi ly do miet thi khoi nghia nong dan, lap truong phan đong. Gan đay lenh cam đa đuoc do bo.


Tai Viet Nam Tai Viet Nam, Đang khau chi đuoc A Nam Tran Tuan Khai dich va Nha in Thanh Nien xuat ban lan đau nam 1925 o Ha Noi. Tiep theo co ban dich cua Nguyen Khac Hanh, nha in Chan Phuong an hanh nam 1935.
Đen nam 1957, Tin Đuc Thu Xa phat hanh ban dich cua Vo Minh Tri, in cung voi 70 hoi Thuy hu (ban Kim Thanh Than). Ban in gom 8 quyen (120 tap) voi tieu đe chung la Thuy hu (Su tich Tong Giang), trong đo noi dung cua Đang khau chi nam tu quyen 4 (Tap 50) đen quyen 8 (Tap 120). Nam 1999, Nha xuat ban Đa Nang cho xuat ban Đang khau chi voi ban dich cua Ong Van Tung, chia lam 4 tap.
Mot so nha nghien cuu cho rang vo tuong Đang khau cua Đao Tan lay y tuong tu Đang khau chi cua Du Van Xuan. Đang khau đuoc viet cung thoi gian voi Binh đich va Tam bao thai giam thu buu. Huynh Van My cho rang ba vo kich nay: "the hien mong muon cua nha vua la dep đuoc quan Phap (Binh đich), tru xong đam giac khach cung cac cuoc day loan cua nong dan (Đang khau) va mo đuoc moi giao hao voi ben ngoai đe co the luc đoi đich voi nguoi Phap ma van giu đuoc khi chat cua rieng nuoc minh (Thu buu)". Y kien khac cho rang Đao Tan "nhat đinh khong the de dang cam but viet tuong thoa ma phong trao khoi nghia cua nhan dan chong Phap, chong bon quan tham lai nhung luc bay gio" va cho rang "viet Đang khau, Đao Tan đa phan anh đung hien thuc lich su thoi đai ong, qua đo ong muon bay to thai đo ung ho trieu đinh Hue trong viec co gang đanh dep giac cuop giu yen dan va giu yen bo coi".


Tham khao Du Van Xuan
Thuy hu (Su tich Tong Giang), Tin Đuc Thu Xa, 1957.
Đang khau chi, Nha xuat ban Đa Nang, 1999.
Thuy hu
Hau Thuy hu
Kim Binh Mai


Chu thich