Thuoc sung, con đuoc goi la thuoc no đen hoac loai thuoc phong khong khoi đe phan biet voi bot khong khoi hien đai, la chat no hoa hoc đuoc biet đen som nhat. No bao gom hon hop luu huynh (S), than cui (C) va kali nitrat (saltpeter, KNO3). Luu huynh va than hoat đong nhu nhien lieu trong khi kali nitrat  la chat oxy hoa. Do tinh chat gay chay no va luong nhiet va khi ma no tao ra, thuoc sung đa đuoc su dung rong rai lam chat đay trong sung, phao, ten lua, va phao hoa, va nhu mot loai bot no trong khai thac, khai thac va xay dung đuong bo.
Thuoc sung đuoc phat minh o Trung Quoc the ky 9 va lan rong ra hau het cac vung cua đai luc A-Au vao cuoi the ky 13. Ban đau đuoc phat trien boi cac đao si cho muc đich y hoc, thuoc sung lan đau tien đuoc su dung cho muc đich chien tranh khoang nam 1000.
Thuoc sung đuoc phan loai la chat no thap vi toc đo phan huy tuong đoi cham va do đo đo bam thap. Chat no thap lam xi hoi (tuc la chay) o toc đo can am, trong khi chat no cao phat no, tao ra song sieu am.
Đanh lua thuoc sung đuoc đong goi phia sau mot vien đan tao ra ap luc đu lon đe buoc phat ban tu mom o toc đo cao, nhung thuong khong đu luc đe lam vo nong sung. Do đo, thuoc sung tao ra mot loai nhien lieu tot, nhung it phu hop hon đe pha vo đa hoac cong su voi suc no chat luong thap. Tuy nhien, bang cach chuyen đu nang luong (tu thuoc sung đang chay sang khoi đan đai bac, roi tu đan đai bac sang phao đai đoi phuong bang cach su dung đan duoc tac đong) cuoi cung, mot ke nem bom co the bao mon hang phong thu kien co cua đoi phuong.
Thuoc sung đuoc su dung rong rai đe lap đay đan phao hop nhat (va đuoc su dung trong cac du an khai thac mo va ky thuat dan dung) cho đen nua sau cua the ky 19, khi chat no cao đau tien đuoc đua vao su dung. Thuoc sung khong con đuoc su dung trong vu khi hien đai va cung khong đuoc su dung cho muc đich cong nghiep do chi phi tuong đoi cao, kem hieu qua so voi cac lua chon thay the moi hon nhu thuoc no va ammoni nitrat / dau nhien lieu. Ngay nay, sung ong thuoc sung đuoc gioi han chu yeu la san ban, ban muc tieu va tai hien lich su khong đan.


Lich su Thuoc sung la mot trong 4 phat minh vi đai cua nuoc Trung Hoa co. Thuoc sung chu Han co nghia la "hoa duoc". Thuoc sung đen gom ba thanh phan co ban: luu huynh, kali nitrat va than cui. Hon hop ba loai nay chay rat manh. Chinh vi vay nguoi ta moi goi hon hop tren la "hoa duoc" (thuoc boc lua).
Trong cuon "Vi nam tu" thoi Tay Han co ghi: cac thuat si sau rat nhieu lan thu nghiem luyen đan đa phat hien luu huynh (sulfur) khong nhung co the hoa hop cac vat la nhu: vang, bac, đong, sat ma con che ngu đuoc thuy ngan mot cach than ky. Ngoai ra, hon hop luu huynh, phosphor va mat ong chay rat manh va bat lua nhanh toi muc co the gay bong tay nguoi cham lua. Tham chi co the bung len thieu trui nha cua. Sau nhieu lan thu nghiem, cuoi cung nguoi ta đa tim ra cong thuc pha che thuoc sung theo ty le: kali nitrat 75%, luu huynh 10% va than cui 15%.
Khi phat minh ra thuoc sung đen, nguoi ta đa đem ap dung vao chien tranh đe gay khoi lua, lam hoa tien (mui ten co lua) va sung.
Thoi Đuong (nam 900) đa xuat hien hai loai đo choi hoa tien va ten mang thuoc no. Sach co co ghi chep lai "cung xa hoa thach luu tien" (cung ban ra mui ten mang qua thach luu co lua). Đo chinh la "hoa tien" (gan tren mui ten co mang thuoc no).
Khi thuoc no đuoc dung trong quan su, nguoi ta lai che tiep mot loai "hoa phao". Đo la mot goi thuoc no đuoc đat vao may ban đa, cham ngoi, roi "quang" (goi khac la ban) sang tran đia đoi phuong.
Vao thoi Tong (khoang nam 1000), mot nguoi ten la Đuong Phuc che tao chiec hoa tien dung thuoc no đau tien. Hoa tien đuoc dung trong quan su. Ve sau, ong che tao them "hoa cau", "hoa tat le", hai loai nay co ca thuoc no ben trong va thuoc no ben ngoai. Sau nay, quan đoi con trang bi "thiet tat le" (qua le sat), khi ban đi, ngoai viec đot chay con sat thuong ke đich.
Thoi nha Tong, quan Lieu va Tay Ha o phuong bac khong ngung xam luoc xuong phia nam. Sau nay lai bi quan Kim va Mong Co (Nguyen) xam luoc. Do vay, viec che tao vu khi co thuoc no phat trien mot cach nhanh chong.
Đen nam 1132, mot nguoi ten la Tran Quy đa phat minh ra loai sung hinh ong. Nam 1259 lai co nguoi phat minh ra loai sung đot hoa. Loai sung hoa mai truoc đay chi co gia tri đot chay con loai đot hoa mai sau nay co the ban ra "tu khoa" (to chet) đe sat hai nguoi. Đay la phat minh quan trong tren con đuong che tao vu khi thuoc no.
Nguoi Kim diet Bac Tong. Nguoi Nguyen lai diet Kim va Nam Tong. Cuoi cung ho cung hoc đuoc ky thuat che tao vu khi no. Tat nhien, ca nguoi Kim va nguoi Nguyen đeu chu trong đen che tao vu khi no.
Trong đot tien cong Ky Chau (nay la Ky Xuan, Ho Bac, Trung Quoc) cua quan Kim nam 1221 sung ban đa va ban "thiet hoa phao" đuoc su dung kha nhieu. Nam 1232, quan Kim bao vay Khai Phong Phu. Quan Tong ban ra nhung binh sat chua đay thuoc no (thiet quan trang hoa duoc) goi la "chan thien loi " (sam đong) pha vay, đay lui quan Kim.
Vao thoi Nguyen, sung hoa mai đa thay the sung ong truc. Loai lon nhat la sung than cong, ban đau loai sung hinh ong đuoc đuc bang đong. It lau sau nguoi ta dung gang đe đuc sung than cong. Loai vu khi nay ban đuoc xa va co suc manh hon han. Va ky thuat đuc vu khi lai tien them mot buoc dai. Trong vien bao tang lich su Trung Quoc hien con luu tru khau than cong bang đong, đuc nam 1332 va khau than cong nay đuoc coi la lon nhat the gioi.
Mot loai vu khi moi mang ten "chan thien loi phao" đa xuat hien vao thoi Minh. Loai vu khi nay co canh. Khi tan cong thanh tri đich, chi can cham ngoi "chan thien loi" thuan theo chieu gio bay thang vao thanh va bung no.
Nam 1377 đa xuat hien loai hoa tien lien thuc (kieu lien hoan) nguyen thuy mang ten "than hoa phi nha" (than lua qua bay). Đay la nhung gio tre hinh con qua, ben trong chua đay thuoc no. Duoi canh qua đuoc gan "hoa tien" (ten lua đay). Sau khi phat xa "than lua qua" bay xa khoang 300 met moi "ha canh".
Trong cuon binh thu "Vo bi chi" (1621) co ghi chep: loai hoa tien lien khuc nhieu cap co ten goi la "hoa long xuat thuy" la ten lua đay hai cap som nhat. Đe lam no, nguoi ta dung mot đoan ong tre lon dai khoang 5 thuoc ta (khoang 2,5 m) đe che tao "rong". Tren than rong phia truoc va phia sau đeu co gan may chiec ten lua đay - ten lua cap 1 lam nhiem vu đay rong bay đi. Ben trong bung rong, nguoi ta đat may qua ten lua nho - ten lua cap hai. Khi phong, nguoi ta cham lua ten lua cap 1 tren than rong, đay than rong bay len cach mat nuoc chung 3 đen 4 thuoc (khoang 1,5 - 2m). Rong co the bay xa toi 243m. Luc nay ten lua cap 2 trong bung rong đuoc phat hoa. Chung bay thang ra khoi mieng rong, tieu diet ke thu.
Trung Quoc cung đa som phat minh loai ten lua đong thoi boc hoa nhieu chiec cung mot luc. Loai "to ong" đong thoi phat hoa 32 chiec hoa tien. Nguoi ta nhet may chuc chiec hoa tien nho vao trong ong buong lon. Ngoi no dung day chay cham noi lien nhau. Khi cham ngoi day dan chinh, may chuc chiec hoa tien cung phat hoa. Loai vu khi nay thanh the rat manh.
Vao nam 1500 mot nha khoa hoc ten la Van Ho cua Trung Quoc nuoi mot giac mong co the bay đuoc. Ong lieu mang gan 47 qua "ten lua" vao sau chiec ghe cua minh, hai tay giu hai canh dieu lon roi nho nguoi cham lua phat hoa đe "hoa tien" đay ong bay len khong. Tuy nhien, cuoc "phi hanh" nay that bai nhung y tuong va nguyen ly thiet ke cua ong rat giong loai ten lua đay cua nguoi hien đai. Đe ky niem va tuong nho nha du hanh đau tien, hoi thien van quoc te đa lay ten ong đat ten cho day nui hinh vong cung tren mat trang: Van Ho.


Thanh phan va đac điem Thuat ngu bot đen đuoc dung vao cuoi the ky 19, chu yeu o Hoa Ky, đe phan biet cac cong thuc thuoc sung truoc đay voi cac loai bot khong khoi moi va bot ban khong khoi. Bot ban khong khoi co đac tinh khoi luong lon xap xi bot đen, nhung đa giam đang ke luong khoi va cac san pham đot. Bot khong khoi co đac tinh chay khac nhau (ap suat theo thoi gian) va co the tao ra ap suat cao hon va cong viec tren moi gam. Đieu nay co the pha vo cac vu khi cu chi đuoc thiet ke cho bot đen. Bot khong khoi co mau tu nau nau đen vang va đen trang. Hau het cac loai bot ban khong khoi so luong lon đa ngung san xuat vao thap nien 1920.
Bot đen la hon hop dang hat cua

 Nitrat, đien hinh la kali nitrat (KNO3), cung cap oxy cho phan ung;
Than cui, cung cap cacbon va nhien lieu khac cho phan ung, đuoc đon gian hoa la cacbon (C);
Luu huynh (S), trong khi cung đong vai tro la nhien lieu, lam giam nhiet đo can thiet đe đot chay hon hop, do đo lam tang toc đo đot chay.
Kali nitrat la thanh phan quan trong nhat ve ca so luong lon va chuc nang vi qua trinh đot chay giai phong oxy tu kali nitrat, thuc đay qua trinh đot chay nhanh chong cac thanh phan khac. Đe giam kha nang đanh lua ngau nhien do tinh đien, cac hat bot mau đen hien đai thuong đuoc phu bang than chi, ngan ngua su tich tu cua tinh đien.
Than khong bao gom cacbon tinh khiet; thay vao đo, no bao gom cellulose bi nhiet phan mot phan, trong đo go khong bi phan huy hoan toan. Cacbon khac voi than thong thuong. Trong khi nhiet đo tu boc chay cua than tuong đoi thap thi cua cacbon lon hon nhieu. Do đo, mot che pham bot mau đen co chua cacbon tinh khiet se đot chay tuong tu nhu đau que diem.
Thanh phan tieu chuan hien tai cho cac loai bot đen đuoc san xuat boi cac ky thuat vien phao hoa đa đuoc ap dung tu nam 1780. Ty le theo trong luong la 75% kali nitrat (đuoc goi la diem tieu, saltpeter hoac saltpetre), than go mem 15% va luu huynh 10%. Cac ty le nay đa thay đoi qua nhieu the ky va theo quoc gia, va co the đuoc thay đoi phan nao tuy thuoc vao muc đich cua bot. Vi du, cac loai nang luong cua bot đen, khong phu hop đe su dung trong vu khi nhung đu đe no đa trong cac hoat đong khai thac đa, đuoc goi la bot no thay vi thuoc sung voi ty le tieu chuan 70% nitrat, than 14% va luu huynh 16%; bot no co the đuoc thuc hien voi natri nitrat re hon thay the cho kali nitrat va ty le co the thap đen 40% nitrat, 30% than cui va 30% luu huynh. Nam 1857, Lammot du Pont đa giai quyet van đe chinh la su dung cac cong thuc natri nitrat re hon khi ong cap bang sang che bot no DuPont "B". Sau khi san xuat ngu coc tu banh ep theo cach thong thuong, quy trinh cua ong đa lam giam bot voi bui than chi trong 12 gio. Đieu nay hinh thanh mot lop phu than chi tren moi hat lam giam kha nang hap thu đo am.
Ca viec su dung than chi va natri nitrat đeu khong moi. Ngo thuoc sung bong voi than chi đa la mot ky thuat đuoc chap nhan vao nam 1839, va bot no dua tren natri nitrat đa đuoc san xuat o Peru trong nhieu nam bang cach su dung natri nitrat khai thac tai Tarapaca (nay thuoc Chile). Ngoai ra, vao nam 1846, hai nha may đa đuoc xay dung o phia tay nam nuoc Anh đe tao ra bot no bang cach su dung natri nitrat nay. Y tuong co the đa đuoc đua ra tu Peru boi nhung nguoi khai thac tu Cornwall tro ve nha sau khi hoan thanh hop đong cua ho. Mot đe xuat khac la đo la William Lobb, mot nha thuc vat hoc, nguoi đa nhan ra kha nang cua natri nitrat trong chuyen đi cua minh toi Nam My. Lammot du Pont han đa biet ve viec su dung than chi va co le cung biet ve cac nha may o phia tay nam nuoc Anh. Trong bang sang che cua minh, ong than trong tuyen bo rang yeu cau cua minh la ket hop than chi voi bot dua tren natri nitrat, chu khong phai cho mot trong hai cong nghe rieng le.
Bot chien tranh cua Phap nam 1879 đa su dung ty le 75% diem tieu, 12,5% than, 12,5% luu huynh. Bot chien tranh cua Anh nam 1879 đa su dung ty le 75% diem tieu, 15% than, 10% luu huynh. Cac ten lua Congreve cua Anh đa su dung 62,4% diem tieu, 23,2% than va 14,4% luu huynh, nhung thuoc sung Mark VII cua Anh đa đuoc đoi thanh 65% diem tieu, 20% than va 15% luu huynh. Giai thich cho su đa dang trong cong thuc lien quan đen viec su dung. Bot đuoc su dung cho ten lua co the su dung toc đo đot cham hon vi no tang toc đan trong thoi gian dai hon rat nhieu trong khi bot cho cac vu khi nhu đa lua, khoa nap hoac mai moi can toc đo đot cao hon đe tang toc đan trong khoang cach ngan hon nhieu. Đai bac thuong su dung bot co toc đo chay thap hon, boi vi hau het se no voi bot co toc đo chay cao hon.


Đac điem va viec su dung Thuoc sung đuoc phan loai la thuoc no yeu. Do đac tinh cua no, thuoc sung đuoc dung mot cach huu hieu nhu la mot loai thuoc phong co tac dung tao ra luc đay trong nong sung đe đay vien đan (loai đan bo binh co nho) đen muc tieu.
Nhuoc điem chinh cua thuoc đen la mat đo nang luong (hay kha nang sinh cong) cua no thap (so sanh voi cac loai thuoc phong khong khoi hien đai) va tao thanh rat nhieu muoi khoi. Trong qua trinh chay, khong đay mot nua luong thuoc đen đuoc chuyen thanh khi. Ket qua cua viec ban sung la su tao thanh lop muoi ben trong nong sung va mot đam khoi đam đac. Do đo nong sung de bi oxy hoa gay gi va hong.


Tham khao Ebrey, Patricia Buckley (1999). The Cambridge Illustrated History of China. Cambridge University Press. ISBN 0-521-66991-X.
Partington, James Riddick (1998). A History of Greek Fire and Gunpowder. The Johns Hopkins University Press. ISBN 0-8018-5954-9.
Liang, Jieming (2006). Chinese Siege Warfare: Mechanical Artillery & Siege Weapons of Antiquity. ISBN 981-05-5380-3.


Xem them Thuoc no
Chat no
Sung bo binh
Thuoc phong
Phao
Phao coi


Lien ket ngoai Gun and Gunpowder
The Origins of Gunpowder
Cannons and Gunpowder
History of Science and Technology in Islam Luu tru ngay 3 thang 2 nam 2006 tai Wayback Machine
Ulrich Bretschler's Gunpowder Chemistry page Luu tru ngay 27 thang 1 nam 2007 tai Wayback Machine
Oare Gunpowder Works, Kent, UK
Royal Gunpowder Mills
Chinese Siege Warfare Luu tru ngay 21 thang 6 nam 2007 tai Wayback Machine: Mechanical Artillery and Siege Weapons of Antiquity - An Illustrated History