Ngo (danh phap hai phan: Zea mays L. ssp. mays), con goi la bap, be hay sau trong cac phuong ngu tieng Viet, la mot loai cay luong thuc đuoc thuan canh tai khu vuc Trung My va sau đo lan toa ra khap chau My. Ngo lan toa ra phan con lai cua the gioi sau khi co tiep xuc cua nguoi chau Au voi chau My vao cuoi the ky 15, đau the ky 16. Ngo la cay luong thuc đuoc gieo trong nhieu nhat tai chau My (chi rieng tai Hoa Ky thi san luong đa la khoang 270 trieu tan moi nam). Cac giong ngo lai ghep đuoc cac nong dan ua chuong hon so voi cac giong ngo thong thuong do co nang suat cao vi co uu the giong lai. Trong khi mot vai giong ngo co the cao toi 7 m (23 ft) tai mot so noi, thi cac giong ngo thuong pham đa đuoc tao ra voi chieu cao chi khoang 2,5 m (8 ft). Ngo ngot (Zea mays var. rugosa hay Zea mays var. saccharata) thong thuong thap hon so voi cac thu, giong ngo giong.
Ngo đa tro thanh thuc pham chu yeu o nhieu noi tren the gioi co tong san luong ngo vuot xa lua mi hoac gao. Ngoai viec đuoc tieu thu truc tiep boi con nguoi (thuong duoi dang masa), ngo cung đuoc su dung đe san xuat ethanol ngo, thuc an chan nuoi va cac san pham ngo khac, chang han nhu tinh bot ngo va xi-ro ngo. Sau loai ngo chinh la ngo dent, ngo flint, ngo vo, ngo bong, ngo bot va ngo ngot. Cac giong ngo ngot giau đuong thuong đuoc trong đe tieu thu truc tiep duoi dang hat, trong khi cac giong ngo đong ruong đuoc su dung đe lam thuc an chan nuoi, cac loai thuc pham cho con nguoi lam tu ngo (bao gom xay thanh bot ngo hoac masa, ep thanh dau ngo, len men va chung cat thanh đo uong co con nhu ruou whisky bourbon) va lam nguyen lieu cho nganh cong nghiep hoa hoc. Ngo cung đuoc su dung đe san xuat ethanol va cac nhien lieu sinh hoc khac.
Ngo đuoc trong rong rai tren khap the gioi va san luong ngo moi nam cao hon bat ky loai ngu coc nao khac. nam 2021, tong san luong the gioi đat 1,2 ty tan (1,2×109 tan Anh; 1,3×109 tan My). Ngo la loai cay trong ngu coc đuoc trong rong rai nhat o chau My, voi 384 trieu tan (378.000.000 tan Anh; 423.000.000 tan My) đuoc trong rieng o Hoa Ky vao nam 2021. Ngo bien đoi gen chiem 85% ngo đuoc trong o Hoa Ky vao nam 2009. Cac khoan tro cap o Hoa Ky giup giai thich cho muc đo canh tac ngo cao va vi the la nha san xuat ngo lon nhat the gioi cua nuoc nay.


Lich su = Su phat trien thoi tien Colombo =

Ngo la mot loai cay trong, can co su can thiep cua con nguoi đe sinh san. Viec cac hat ngo co roi ra khoi loi mot cach tu nhien hay khong la mot bang chung quan trong đuoc su dung trong khao co đe phan biet ngo đa thuan hoa voi to tien Teosinte sinh san tu nhien cua no. Bang chung di truyen cung co the đuoc su dung đe xac đinh thoi điem cac dong doi khac nhau tach ra.
Hau het cac nha su hoc tin rang ngo đa đuoc thuan hoa o Thung lung Tehuacan cua Mexico. Nghien cuu gan đay vao đau the ky 21 đa sua đoi phan nao quan điem nay; cac hoc gia hien nay chi ra Thung lung song Balsas lien ke o mien nam trung tam Mexico la trung tam cua viec thuan hoa.
Mot nghien cuu nam 2002 cua Matsuoka va cac cong su đa chung minh rang, thay vi mo hinh thuan hoa đoc lap nhieu lan, tat ca ngo đeu bat nguon tu mot lan thuan hoa duy nhat o mien nam Mexico khoang 9.000 nam truoc. Nghien cuu cung chung minh rang cac loai ngo ton tai lau đoi nhat la nhung loai o vung cao Mexico. Sau đo, ngo lan rong tu khu vuc nay tren khap chau My theo hai con đuong chinh. Đieu nay phu hop voi mot mo hinh dua tren ho so khao co hoc cho thay ngo đa đa dang hoa o vung cao Mexico truoc khi lan rong đen vung đat thap.

Nha khao co hoc Dolores Piperno đa noi:Mot luong lon du lieu cho thay rang ngo đa đuoc phan tan đen vung thap cua Trung My vao khoang 7600 BP [5600 BC] va đa di chuyen đen cac thung lung Andes cua Colombia vao khoang 7000 va 6000 BP [5000–4000 BC].
Ke tu đo, tham chi đa co nhung ngay thang moc thoi gian con som hon đuoc cong bo.
Theo mot nghien cuu di truyen cua Cong ty Nghien cuu Nong nghiep Brazil (Embrapa), viec trong ngo đuoc du nhap vao Nam My tu Mexico trong hai đot lon: đot đau tien, hon 6000 nam truoc, lan truyen qua day Andes. Bang chung ve viec trong trot o Peru đa đuoc tim thay co nien đai khoang 6700 nam truoc. Đot thu hai, khoang 2000 nam truoc, lan truyen qua vung đat thap cua Nam My.
Nhung cay ngo đau tien chi moc nhung bap ngo nho, dai 25 mm (1 inch) va moi cay chi co mot bap. Theo quan điem cua Jackson Spielvogel, nhieu the ky lua chon nhan tao (thay vi quan điem hien tai cho rang ngo đuoc khai thac bang cach xen canh voi Teosinte) cua nguoi ban đia o chau My đa dan đen su phat trien cua cac cay ngo co kha nang moc nhieu bap moi cay, moi bap thuong dai vai cm/inch. Nguoi Olmec va Maya trong ngo voi nhieu giong khac nhau tren khap Mesoamerica; ho nau, xay va che bien no thong qua qua trinh Nixtamalization. Nguoi ta tin rang bat đau tu khoang nam 2500 truoc Cong nguyen, loai cay trong nay đa lan rong khap chau My. Nghien cuu cua the ky 21 đa xac đinh đuoc ngay thang tham chi con som hon. Khu vuc nay đa phat trien mot mang luoi thuong mai dua tren thang du va nhieu loai cay trong ngo.
Nguoi Mapuche o mien nam trung tam Chile đa trong ngo cung voi Quinoa va khoai tay vao thoi tien Hispanic; tuy nhien, khoai tay la thuc pham chu yeu cua hau het nguoi Mapuche, "đac biet la o cac lanh tho Mapuche phia nam va ven bien, noi ngo khong chin hoan toan". Truoc khi Đe che Inca mo rong, ngo đa đuoc giao dich va van chuyen xa ve phia nam đen tan 40°19' S o Melinquina, Lacar Department. Tai đia điem đo, nguoi ta đa tim thay tan tich ngo ben trong đo gom co nien đai 730 ± 80 BP va 920 ± 60 BP. Co le ngo nay đuoc mang qua day Andes tu Chile. Su hien dien cua ngo o quan đao Guaitecas (43°55' S), tien đon nong nghiep tien Hispanic xa nhat ve phia nam, đuoc cac nha tham hiem Tay Ban Nha ban đau bao cao. Tuy nhien, nguoi Tay Ban Nha co the đa xac đinh sai loai cay nay.
It nhat vao nam 1000 truoc Cong nguyen, nguoi Olmec đa lay ngo lam trung tam cho he thong lich, ngon ngu, than thoai va the gioi quan cua ho.


= Trao đoi Colombo =
Sau khi nguoi chau Au đen vao nam 1492, nhung nguoi đinh cu Tay Ban Nha đa tieu thu ngo, va cac nha tham hiem va thuong nhan đa mang no tro lai chau Au va gioi thieu no đen cac quoc gia khac. Nhung nguoi đinh cu Tay Ban Nha thich banh mi lua mi hon nhieu so voi ngo, san hoac khoai tay. Bot ngo khong the thay the lua mi cho banh mi ruoc le, vi trong niem tin cua Co đoc giao, chi co lua mi moi co the trai qua su bien đoi va đuoc bien thanh than the cua Chua Kito. Mot so nguoi Tay Ban Nha lo lang rang bang cach an thuc pham ban đia, ma ho khong coi la co gia tri dinh duong, ho se suy yeu va co nguy co bien thanh nguoi da đo. "Theo quan điem cua nguoi chau Au, chinh thuc an cua ho, tham chi nhieu hon moi truong song cua ho, đa tao cho nguoi Amerindians va nguoi Tay Ban Nha ca đac điem the chat va tinh cach đac trung cua ho." Mac du co nhung lo lang nay, nguoi Tay Ban Nha đa tieu thu ngo. Bang chung khao co hoc tu cac đia điem o Florida chi ra rang ho cung đa trong no.
Ngo lan rong ra phan con lai cua the gioi vi kha nang phat trien trong nhieu đieu kien khi hau khac nhau. No đuoc trong o Tay Ban Nha chi vai thap ky sau nhung chuyen đi cua Columbus va sau đo lan sang Y, Tay Phi va nhung noi khac. Viec trong trot rong rai co nhieu kha nang bat đau o mien nam Tay Ban Nha vao nam 1525, sau đo no nhanh chong lan sang cac vung con lai cua Đe che Tay Ban Nha, bao gom cac lanh tho cua no o Y (va tu đo, đen cac quoc gia Y khac). Ngo co nhieu uu điem hon lua mi va lua mach; no cho nang luong thuc pham gap 2,5 lan tren mot đon vi dien tich canh tac, co the thu hoach trong nhieu nam lien tiep tu cung mot manh đat va phat trien o nhieu đo cao va khi hau khac nhau, tu cac vung tuong đoi kho voi luong mua hang nam chi 250 mm (10 in) đen cac vung am uot voi luong mua hon 5.000 mm (200 in). Đen the ky 17, no đa tro thanh thuc an pho bien cua nong dan o Tay Nam Au, bao gom Bo Đao Nha, Tay Ban Nha, mien nam nuoc Phap va Y. Đen the ky 18, no đa tro thanh thuc an chinh cua nong dan mien nam nuoc Phap va Y, đac biet o dang polenta o Y.


Cau truc va sinh ly Cay ngo thuong cao 3 m (10 ft), , mac du mot so giong tu nhien co the cao toi 13 m (43 ft), va cay cao nhat đuoc ghi nhan đat gan 14 met (46 ft). Than cay thuong bao gom 20 đot dai 18 cm (7 in). La moc tu cac đot xen ke tren cac mat đoi dien cua than cay va co mep la nguyen.
Đinh cua than cay ket thuc bang chum hoa, mot cum hoa đuc; nhung hoa nay tach biet voi hoa cai nhung đuoc sinh ra tren cung mot cay (đon tinh). Khi chum hoa truong thanh va đieu kien đu am va kho, bao phan tren chum hoa se nut ra va giai phong phan hoa. Phan hoa ngo la loai phan phan hoa đuoc gio thoi đi va do toc đo lang đong lon nen hau het phan hoa roi xuong trong vong vai met tinh tu chum hoa.
Bap ngo phat trien phia tren mot vai la o giua cay, giua than cay va be la, dai ra khoang 3 mm (1⁄8 in) moi ngay, đat chieu dai 18 cm (7 in) voi 60 cm (24 in) la chieu dai toi đa đuoc cho la o phan loai nay. Chung la hoa cai, đuoc bao boc chat che boi mot so lop la bap thuong đuoc goi la vo bap..

Nhung voi nhuy dai, đuoc goi la rau ngo, moc ra tu vong la bap o đau bap ngo. Chung thuong co mau vang nhat va dai 18 cm (7 in) , giong nhu nhung chum toc. O cuoi moi rau ngo la mot bau nhuy, co the phat trien thanh "hat" neu đuoc thu phan boi mot hat phan. Vo qua cua ngo đuoc hop nhat voi vo hat đuoc goi la "hat nhuc", đac trung cua cac loai co, va toan bo hat thuong đuoc goi la "hat". Loi ngo gan giong nhu mot loai qua kep ve cau truc, ngoai tru viec cac qua rieng le (hat ngo) khong bao gio hop nhat thanh mot khoi duy nhat. Cac hat co kich thuoc khoang bang hat đau va dinh thanh hang đeu xung quanh mot chat mau trang, xop, tao thanh loi ngo. Kich thuoc toi đa cua hat ngo đuoc cho la 2,5 cm (1 in). Mot bap ngo thuong co 600 hat. Chung co nhieu mau sac khac nhau: đen, xam xanh, tim, xanh luc, đo, trang va vang. Khi đuoc nghien thanh bot, ngo cho nhieu bot hon voi it cam hon so voi lua mi. No khong co gluten protein cua lua mi va do đo, lam cho cac san pham nuong co kha nang no kem. Cac giong cay tich luy nhieu đuong hon va it tinh bot hon trong bap đuoc tieu thu nhu mot loai rau va đuoc goi la ngo ngot. Bap ngo non co the an song, voi loi ngo va rau ngo, nhung khi cay truong thanh (thuong la vao nhung thang mua he), loi ngo tro nen dai hon va rau ngo kho đi khong an đuoc. Đen cuoi mua sinh truong, hat ngo kho đi va kho nhai neu khong nau chin.

Mat đo trong anh huong đen nhieu khia canh cua cay ngo. Cac ky thuat canh tac hien đai o cac nuoc phat trien thuong dua vao viec trong day, tao ra mot bap ngo tren mot than cay. Cac luong ngo lam thuc an xanh tham chi con day hon va đat ty le bap thap hon va nhieu vat chat thuc vat hon.
Ngo la mot cay ngay ngan bat buoc va ra hoa trong mot so ngay sinh truong nhat đinh > 10 °C (50 °F) trong moi truong ma no đuoc thich nghi. Cuong đo anh huong cua nhung đem dai đen so ngay phai troi qua truoc khi ngo ra hoa đuoc quy đinh boi gen di truyen va đuoc đieu chinh boi he thong Phytochrome. Tinh quang chu ky co the khac thuong o cac giong cay nhiet đoi, chang han nhu nhung ngay dai đac trung cua vi đo cao hon cho phep cay phat trien qua cao đen muc khong co đu thoi gian đe tao hat truoc khi bi suong gia giet chet. Tuy nhien, nhung thuoc tinh nay co the huu ich trong viec su dung ngo nhiet đoi lam nhien lieu sinh hoc.
Choi ngo non tich luy mot chat khang sinh manh me, 2,4-dihydroxy-7-methoxy-1,4-benzoxazin-3-one (DIMBOA). DIMBOA la mot thanh vien cua nhom cac axit hydroxamic (con đuoc goi la benzoxazinoid) đong vai tro la co che phong ve tu nhien chong lai nhieu loai dich hai, bao gom con trung, nam va vi khuan gay benh. DIMBOA cung đuoc tim thay trong cac loai co lien quan, đac biet la lua mi. Mot đot bien ngo (bx) thieu DIMBOA rat de bi tan cong boi rep va nam. DIMBOA cung chiu trach nhiem cho kha nang khang tuong đoi cua ngo non đoi voi sau đuc than ngo chau Au (ho Crambidae). Khi ngo truong thanh, muc đo DIMBOA va kha nang khang sau đuc than ngo giam.

Do co re nong nen ngo de bi kho han, khong chiu đuoc đat ngheo dinh duong va de bi bat goc boi gio manh.Trong khi ngo vang co mau tu lutein va zeaxanthin, o ngo mau đo, mau sac cua hat nhan la do anthocyanins va phlobaphenes. Cac chat sau nay đuoc tong hop trong con đuong tong hop flavonoid tu qua trinh polymer hoa cua flavan-4-ols thong qua su bieu hien cua gen pericarp color1 (p1) cua ngo ma hoa cho mot chat hoat hoa phien ma giong R2R3 myb cua gen A1 ma hoa cho dihydroflavonol 4-reductase (khu dihydroflavonol thanh flavan-4-ols) trong khi mot gen khac (Suppressor of Pericarp Pigmentation 1 hoac SPP1) hoat đong nhu mot chat uc che. Gen p1 ma hoa mot chat hoat hoa phien ma giong Myb cua cac gen can thiet cho sinh tong hop cac sac to phlobaphene đo, trong khi alen P1-wr quy đinh vo hat khong mau va loi bap đo, va yeu to khong on đinh cho cam1 (Ufo1) sua đoi bieu hien P1-wr đe tao ra sac to trong vo hat, cung nhu mo thuc vat, von thuong khong tich luy đang ke cac sac to phlobaphene. Gen P cua ngo ma hoa mot đong đang Myb nhan ra trinh tu CCT / AACC, trai nguoc hoan toan voi C / TAACGG đuoc lien ket boi cac protein Myb cua đong vat co xuong song.
La bap la la lien quan chat che nhat voi mot bap ngo đang phat trien cu the. La nay va cac la phia tren đong gop 70% đen 75% đen 90% vao viec lap đay hat. Do đo, viec su dung thuoc diet nam la quan trong nhat o khu vuc đo trong hau het cac moi truong benh tat.


Bo gen va di truyen hoc Ngo la mot loai co hang nam thuoc ho Gramineae, bao gom cac loai cay nhu lua mi, lua mach đen, lua mach, lua gao, lua mien va mia. Co hai loai chinh thuoc chi Zea (trong tong so sau loai): Z. mays (maize) va Z. diploperennis, la mot loai teosinte lau nam. Giong teosinte hang nam co ten la Z. m. mexicana la ho hang gan nhat ve mat thuc vat voi maize. No van moc hoang o Mexico va Guatemala.
Nhieu dang ngo đuoc su dung lam thuc pham, đoi khi đuoc phan loai thanh cac phan loai khac nhau dua tren luong tinh bot ma moi loai co:

Flour corn: Z. m. var. amylacea
Popcorn: Z. m. var. everta
Dent corn : Z. m. var. indentata
Flint corn: Z. m. var. indurata
Sweet corn: Z. m. var. saccharata va Z. m. var. rugosa
Waxy corn: Z. m. var. ceratina
Amylomaize: Z. mays
Pod corn: Z. m. var. tunicata Larranaga ex A. St. Hil.
Striped maize: Z. m. var. japonica
He thong phan loai nay đa đuoc thay the (mac du khong hoan toan) trong 60 nam qua boi cac phan loai đa bien dua tren ngay cang nhieu du lieu. Du lieu nong hoc đa đuoc bo sung boi cac đac điem thuc vat đe phan loai ban đau manh me, sau đo la bang chung di truyen, te bao hoc, protein va DNA. Hien nay, cac danh muc la cac dang (it đuoc su dung), giong, phuc hop giong va gan đay la cac nhanh.
Ngo la mot loai luong boi voi 20 nhiem sac the (n = 10). Tong chieu dai cua cac nhiem sac the la 1500 cM. Mot so nhiem sac the ngo co nhung thu đuoc goi la "nut nhiem sac the": cac mien heterochromatic lap đi lap lai cao nhuom mau toi. Tung nut rieng le la đa hinh giua cac giong ngo va teosinte. Mot nghien cuu nam 2012 cho thay 83% bien the alen trong bo gen co nguon goc tu to tien teosinte cua no, chu yeu la do kha nang tu do giao phoi cua Zeas.
Barbara McClintock đa su dung cac dau hieu nut nay đe xac nhan ly thuyet transposon cua co ve "gen nhay", nho đo co đa gianh đuoc Giai Nobel Sinh ly hoc hoac Y hoc nam 1983. Ngo van la mot sinh vat mo hinh quan trong cho di truyen hoc va sinh hoc phat trien cho đen ngay nay.
Centromere co hai loai thanh phan cau truc, ca hai đeu chi đuoc tim thay o centromere: Cac mang lon CentC, mot DNA ve tinh ngan, va mot so it retrotransposon. B nhiem sac the, khong giong nhu nhung nhiem sac the khac, chua mot đoan lap bo sung mo rong sang cac vung lan can cua nhiem sac the. Centromere co the vo tinh co lai trong qua trinh phan chia va van hoat đong, mac du nguoi ta cho rang đieu nay se that bai neu no co lai duoi vai tram kilobase. Kinetochores chua RNA co nguon goc tu centromere. Cac vung centromere co the tro nen khong hoat đong va co the tiep tuc o trang thai đo neu nhiem sac the van co mot vung hoat đong khac.
Trung tam Nghien cuu Nguon gen Hop tac Giong ngo (Maize Genetics Cooperation Stock Center), đuoc tai tro boi Co quan Nghien cuu Nong nghiep USDA va đat tai Khoa Khoa hoc Trong trot thuoc Đai hoc Illinois tai Urbana-Champaign, la mot trung tam nghien cuu cac đot bien ngo. Bo suu tap tong cong co gan 80.000 mau. Phan lon bo suu tap bao gom mot vai tram gen đuoc đat ten, cong voi cac ket hop gen bo sung va cac bien the di truyen khac. Co khoang 1000 đot bien nhiem sac the (vi du: chuyen vi va đao nguoc) va cac chung co so luong nhiem sac the bat thuong (vi du: the tu boi). Du lieu di truyen mo ta cac chung đot bien ngo cung nhu vo so du lieu khac ve di truyen ngo co the đuoc truy cap tai Co so du lieu Di truyen hoc va Ban đo gen ngo (Maize Genetics and Genomics Database).
Nam 2005, Quy Khoa hoc Quoc gia Hoa Ky (NSF), Bo Nong nghiep (USDA) va Bo Nang luong (DOE) đa thanh lap mot lien minh đe giai trinh tu bo gen ngo B73. Du lieu trinh tu DNA thu đuoc đa đuoc gui ngay lap tuc vao GenBank, mot kho luu tru cong khai cho du lieu trinh tu bo gen. Cac trinh tu va chu thich bo gen cung đa đuoc cong bo tren trang web chinh thuc cua du an trong suot thoi gian thuc hien du an.
Trinh tu bo gen ngo ban đau đuoc hoan thanh vao nam 2008. Nam 2009, lien minh đa cong bo ket qua cua no luc giai trinh tu cua minh. Bo gen, 85% trong so đo đuoc tao thanh tu cac transposon, đuoc phat hien chua 32.540 gen (đe so sanh, bo gen nguoi chua khoang 2,9 ty base va 26.000 gen). Phan lon bo gen ngo đa đuoc nhan đoi va sap xep lai boi helitrons - mot nhom transposon vong tron lan.
O Z. mays va nhieu loai thuc vat co hoa khac, motif MADS-box tham gia vao qua trinh phat trien hoa. Nghien cuu ban đau o mot so loai thuc vat co hoa lam mo hinh, bao gom Z. mays la khoi đau cho nghien cuu ve qua trinh tien hoa phan tu cua cau truc hoa noi chung, cung nhu vai tro cua chung o thuc vat khong co hoa.
Cac giong ngo khac nhau ve kha nang khang con trung, bao gom ca sau đuc than. CIMMYT duy tri mot bo suu tap lon cac giong ngo đa đuoc thu nghiem va phan loai ve kha nang khang con trung.
Kompetitive Allele Specific PCR la mot phuong phap huu ich đe xac đinh kieu gen đa hinh mot nucleotide (SNP) trong lai tao phan tu cho cay trong nay.


Nguon goc Ngo la mot bien the đa đuoc thuan hoa cua teosinte - teosinte la ho hang hoang dai cua cay trong nay. Hai loai cay co ve ngoai khac nhau, ngo co than cao đon le voi nhieu la va teosinte la cay bui ngan. Su khac biet giua hai loai cay nay phan lon đuoc kiem soat boi su khac biet cua chi hai gen, đuoc goi la grassy tillers-1 (gt1, A0A317YEZ1) va  teosinte branched-1 (tb1, Q93WI2).
Mot so gia thuyet đa đuoc đua ra ve nguon goc cu the cua ngo o Trung My:

Ngo la mot bien the đa đuoc thuan hoa truc tiep tu mot loai teosinte hang nam cua Mexico, Z. m. ssp. parviglumis, co nguon goc tu thung lung song Balsas o đong nam Mexico, voi toi 12% vat lieu di truyen cua no co đuoc tu Zea mays ssp. mexicana thong qua qua trinh chuyen gen.
No đuoc lai tao tu su lai hoa giua mot loai ngo thuan hoa nho (mot dang hoi thay đoi cua ngo hoang dai) va mot loai teosinte thuoc phan đoan Luxuriantes (Zea), co the la Z. luxurians hoac Z. diploperennis.
No đa trai qua hai hoac nhieu lan thuan hoa, co the la tu ngo hoang dai hoac tu teosinte. (Thuat ngu "teosinte" mo ta tat ca cac loai va phan loai trong chi Zea, ngoai tru Zea mays ssp. mays)
No đa tien hoa tu su lai hoa cua Z. diploperennis boi Tripsacum dactyloides.
Vao cuoi nhung nam 1930, Paul Mangelsdorf đa đua ra gia thuyet rang ngo thuan hoa la ket qua cua su lai hoa giua mot loai ngo hoang dai chua xac đinh va mot loaiTripsacum, mot chi thuc vat co quan he ho hang gan. Gia thuyet nay ve nguon goc cua ngo đa bi bac bo boi cac xet nghiem di truyen hien đai, đieu nay đa bac bo mo hinh cua Mangelsdorf va gia thuyet thu tu đuoc liet ke o tren.
Gia thuyet nguon goc teosinte đuoc đe xuat boi nha thuc vat hoc nguoi Nga Nikolai Ivanovich Vavilov vao nam 1931 va nha khoa hoc nguoi My đoat giai Nobel George Beadle vao nam 1932. Gia thuyet nay đuoc ho tro boi cac thi nghiem va cac nghien cuu gan đay ve bo gen cua thuc vat. Teosinte va ngo co the lai cheo va tao ra con cai mau mo. Mot so cau hoi van con lien quan đen cac loai, trong so đo co:

Cach thuc đa dang hoa khong lo cua cac loai trong chi Zea đa bat nguon nhu the nao,
Cach thuc cac mau vat khao co nho xiu tu 3500–2700 truoc Cong nguyen co the đuoc chon loc tu mot loai teosinte nhu the nao,
Va cach thuc thuan hoa co the dien ra ma khong đe lai dau vet cua teosinte hoac ngo co cac đac điem teosinteoid som hon nhung dau vet som nhat đuoc biet đen cho đen gan đay, co nien đai tu khoang nam 1100 truoc Cong nguyen.
Viec thuan hoa ngo la mot chu đe đac biet quan tam đoi voi cac nha nghien cuu, bao gom cac nha khao co hoc, nha di truyen hoc, nha thuc vat hoc dan toc, nha đia ly, v.v. Qua trinh nay đuoc cho la bat đau tu 7.500 đen 12.000 nam truoc. Nghien cuu tu nhung nam 1950 đen 1970 ban đau tap trung vao gia thuyet rang viec thuan hoa ngo dien ra o vung cao nguyen giua cac bang Oaxaca va Jalisco, vi cac di tich khao co lau đoi nhat cua ngo đuoc biet đen tai thoi điem đo đuoc tim thay o đo.


= Ket noi voi phan loai 'parviglumis' =
Cac nghien cuu di truyen, đuoc cong bo nam 2004 boi John Doebley, đa xac đinh Zea mays ssp. parviglumis, co nguon goc tu thung lung song Balsas o vung cao phia tay nam Mexico, va cung đuoc goi la Balsas teosinte, la ho hang hoang da cua cay trong co quan he di truyen gan nhat voi ngo hien đai. Đieu nay đa đuoc xac nhan boi cac nghien cuu tiep theo, đa lam sang to phan nao gia thuyet nay. Cac nghien cuu khao co thuc vat, đuoc cong bo nam 2009, chi ra rang phan giua cua thung lung song Balsas la đia điem co kha nang thuan hoa som; con song nay khong dai lam, vi vay nhung đia điem nay khong cach nhau xa lam. Cac dung cu xay bang đa co du luong ngo đa đuoc tim thay trong mot lop tram tich 8.700 nam tuoi trong mot hang đong khong xa Iguala, Guerrero.

Doebley la mot thanh vien cua nhom nghien cuu đau tien cong bo, vao nam 2002, rang ngo chi đuoc thuan hoa mot lan, khoang 9.000 nam truoc, va sau đo lan rong khap chau My.
Mot loai ngo nguyen thuy đa đuoc trong o mien nam Mexico, Trung My va mien bac Nam My vao khoang 7.000 nam truoc. Cac di tich khao co cua nhung bap ngo thoi ky đau, đuoc tim thay tai hang đong Guila Naquitz o thung lung Oaxaca, co nien đai khoang 6.250 nam; nhung bap ngo lau đoi nhat tu cac hang đong gan Tehuacan, Puebla, co nien đai 5.450 nam truoc Cong nguyen.
Phan ngo co nien đai tu 7.300 nam truoc Cong nguyen tu San Andres, Tabasco, tren bo bien Caribe cung đa đuoc tim thay.

Khi ngo đuoc du nhap vao cac nen van hoa moi, nhung cong dung moi đa đuoc phat trien va nhung giong moi đuoc lua chon đe phuc vu tot hon cho nhung che pham đo. Ngo la luong thuc chinh, hoac la luong thuc chinh chinh - cung voi bi, khoai tay vung Andean, quinoa, đau va rau den - cua hau het cac nen van hoa tien Columbus o Bac My, Trung My, Nam My va Caribe. Nen van minh Maya, noi rieng, co moi quan he sau sac voi ngo. Cac truyen thong va nghi le cua no lien quan đen tat ca cac khia canh cua viec trong ngo - tu viec trong trot đen che bien thuc pham. Ngo hinh thanh nen ban sac cua nguoi dan Trung Bo chau My.
Nguoi ta khong biet đieu gi đa dan đen viec thuan hoa no, boi vi phan an đuoc cua giong hoang da qua nho va kho lay đe an truc tiep, vi moi hat đuoc bao boc trong mot lop vo rat cung.
Nam 1939, George Beadle đa chung minh rang hat cua teosinte co the de dang đuoc "no" đe lam thuc an cho con nguoi, giong nhu bong ngo hien đai. Mot so nguoi cho rang phai mat qua nhieu the he lai tao chon loc đe tao ra nhung bap ngo lon, nen chat đe canh tac hieu qua. Tuy nhien, cac nghien cuu ve cac giong lai co the de dang tao ra bang cach lai cheo teosinte va ngo hien đai cho thay y kien phan đoi nay khong co can cu.


= Lan rong ra phia Bac =
Khoang 4.500 nam truoc, ngo bat đau lan rong ve phia bac. Ngo đuoc trong đau tien o nhung gi bay gio la Hoa Ky tai mot so đia điem o New Mexico va Arizona cach đay khoang 4.100 nam.
Trong thien nien ky đau Cong nguyen, viec trong ngo lan rong hon o cac khu vuc phia bac. Đac biet, viec ap dung quy mo lon nong nghiep va tieu thu ngo o mien đong Bac My dien ra vao khoang nam 900 sau Cong nguyen. Nguoi My ban đia đa khai hoang dien tich lon rung va đong co đe trong cay trong moi.
Nam 2005, nghien cuu cua Cuc Lam nghiep USDA cho thay su gia tang cua viec trong ngo tu 500 đen 1.000 nam truoc o nhung gi bay gio la mien đong nam Hoa Ky tuong ung voi su suy giam cua trai nuoc ngot, loai rat nhay cam voi nhung thay đoi cua moi truong.


Su tien hoa Giong nhu nhieu loai thuc vat va đong vat khac, Z. mays co moi tuong quan tich cuc giua kich thuoc quan the hieu qua va cuong đo cua ap luc chon loc. Z. m. co kich thuoc quan the hieu qua khoang 650.000, no tap trung voi cac loai khac co kich thuoc quan the hieu qua tuong tu va co 79% cac vi tri axit amin chiu ap luc chon loc.
Su tai to hop la mot nguon đa dang quan trong o Z. mays. (Luu y rang phat hien nay đa thay the cac nghien cuu truoc đay cho thay khong co moi tuong quan nao nhu vay.)
Hieu ung tai to hop/đa dang nay đuoc thay o khap cac loai thuc vat nhung cung đuoc phat hien la khong xay ra - hoac khong manh me - o cac vung co mat đo gen cao. Đay co the la ly do tai sao Z. mays thuan hoa khong co đuoc su gia tang tinh đa dang đang ke trong cac khu vuc co mat đo cao hon nhu o cac khu vuc co mat đo thap hon, mac du co nhieu bang chung hon o cac loai thuc vat khac.
Mot so dong ngo đa trai qua cac su kien đa boi co xua, bat đau tu 11 trieu nam truoc. Trong thoi gian đo, ~72% gen đa boi đa đuoc giu lai, cao hon cac loai thuc vat khac co cac su kien đa boi lau đoi hon. Do đo, ngo co the mat nhieu gen trung lap hon theo thoi gian, tuong tu nhu qua trinh dien ra tren bo gen cua cac loai thuc vat khac. Neu vay - neu mat gen chi đon gian la chua xay ra - đieu đo co the giai thich cho viec thieu quan sat thay chon loc tich cuc va chon loc tieu cuc thap hon đuoc quan sat thay o cac loai thuc vat tuong tu khac, nghia la cung giao phoi tu nhien va co kich thuoc quan the hieu qua tuong tu.
Ploidy duong nhu khong anh huong đen kich thuoc quan the hieu qua hoac cuong đo cua hieu ung chon loc o ngo.


San xuat Ngo đuoc trong rong rai tren khap the gioi va san luong ngo moi nam cao hon bat ky loai ngu coc nao khac. Nam 2020, tong san luong toan the gioi đat 1,16 ty tan, đung đau la Hoa Ky voi 31,0% tong san luong (bang). Trung Quoc san xuat 22,4% tong san luong toan cau.


= Hoa Ky =
Nam 2016, san luong ngo đuoc du bao se len toi hon 380 trieu tan (15 ty bushels), tang 11% so voi san luong nam 2014 cua Hoa Ky. Dua tren đieu kien tinh đen thang 8 nam 2016, nang suat du kien se la cao nhat tu ​​truoc đen nay đoi voi Hoa Ky. Dien tich ngo thu hoach đuoc du bao la 35 trieu ha (87 trieu mau Anh), tang 7% so voi nam 2015. Ngo đac biet pho bien o cac bang Trung Tay nhu Indiana, Iowa va Illinois; o bang sau, no đuoc đat ten la ngu coc chinh thuc cua bang vao nam 2017.
Du bao su dung ngo cho nien vu tu ngay 1 thang 9 nam 2020 đen ngay 31 thang 8 nam 2021 la 38,7% đuoc su dung lam thuc an chan nuoi, 34% san xuat ethanol, 17,5% xuat khau va 9,8% lam thuc pham.


= Buon ban =
Hop đong tuong lai ngo đuoc giao dich tren mot so san giao dich, bao gom San giao dich hang hoa Chicago (CBOT) va San giao dich JSE Derivatives (JDERIV). San giao dich hang hoa Chicago ban hop đong tuong lai ngo voi quy mo hop đong la 5000 bushels, đuoc tinh bang cent/bushel va JDERIV co quy mo hop đong la 100 tan, đuoc tinh bang Rand/tan. Thong so ky thuat chi tiet cua hop đong đuoc liet ke duoi đay:


Benh tat va dich hai = Sau bo =

Duoi đay la mot so loai sau bo hai ngo

Sau bap ngo (Helicoverpa zea)
Sau bore than ngo (Papaipema nebris)
Rep la ngo (Rhopalosiphum maidis)
Sau bore ngo chau Au (Ostrinia nubilalis) (ECB)
Ruoi rau ngo (Euxesta stigmatis)
Sau bore nho than ngo (Elasmopalpus lignosellus)
Bo re ngo (Diabrotica virgifera virgifera LeConte)
Tinh nhay cam cua ngo đoi voi sau bore ngo chau Au, va hau qua cua no la that bat lon ve mua mang đa dan toi su phat trien cua thuc vat chuyen gen co chua đoc to cua vi khuan Bacillus thuringiensis. "Ngo Bt" đuoc gieo trong rong rai tai Hoa Ky va đa đuoc chap thuan đe đua vao chau Au.


= Benh =

Benh than o ngo (Ustilago maydis): mot loai benh do nam gay ra, tai Mexico goi la huitlacoche, tao ra cac u buou ky di thay vi cac hat ngo thong thuong.
Benh kham o ngo
Benh heo la Stewart (Pantoea stewartii)
Benh gi sat (Puccinia sorghi)
Benh heo la Goss (Clavibacter michiganese)
Benh đom la xam
Mal de Rio Cuarto Virus (MRCV)
Benh thoi cuong va hat


Su dung = Am thuc =

Ngo va bot ngo (ngo kho nghien) la thuc pham chu yeu o nhieu khu vuc tren the gioi. Ngo đuoc su dung đe san xuat tinh bot ngo, mot thanh phan pho bien trong nau an tai nha va nhieu san pham thuc pham cong nghiep. Tinh bot ngo co the đuoc thuy phan va xu ly bang enzym đe san xuat xi-ro, đac biet la xi-ro ngo co ham luong fructose cao, mot chat lam ngot; va cung đuoc len men va chung cat đe san xuat ruou ngu coc. Ruou ngu coc tu ngo theo truyen thong la nguon goc cua ruou whisky Bourbon. Bot ngo va bot ngo đuoc su dung đe lam banh ngo va cac san pham nuong khac. Nhieu quoc gia yeu cau bot ngo phai đuoc bo sung mot so chat dinh duong nhat đinh.
Thoi tien su, phu nu Mesoamerica su dung Metate (mot loai coi xay/nghien bang đa đon so) đe nghien ngo thanh bot ngo, giup che bien cac loai thuc pham co mat đo calo cao hon bong ngo. Sau khi cac vat dung bang gom đuoc phat minh, nguoi Olmec bat đau nau ngo cung voi đau, cai thien gia tri dinh duong cua bua an chinh. Mac du ngo tu nhien co chua niacin, mot chat dinh duong quan trong, nhung no khong co kha nang sinh hoc neu khong co qua trinh nixtamalization. Nguoi Maya su dung bot nixtamal đe lam nhieu loai chao va tamale. Qua trinh nay sau đo đuoc su dung trong am thuc mien Nam nuoc My đe che bien ngo thanh bot grits va hominy.
Ngo la mot loai thuc pham chu yeu trong am thuc Mexico. Masa (bot ngo đuoc xu ly bang nuoc voi) la thanh phan chinh cua tortillas, atole va nhieu mon an khac cua am thuc Trung My. No la thanh phan chinh cua banh tortilla ngo, tamale, pozole, atole va tat ca cac mon an dua tren chung, nhu tacos, quesadillas, chilaquiles, enchiladas, tostadas va nhieu mon khac. O Mexico, loai nam ngo, đuoc goi la huitlacoche, đuoc coi la mot mon ngon.
Bot ngo tho đuoc lam thanh chao đac o nhieu nen van hoa: tu polenta cua Y, angu cua Brazil, mamaliga cua Romania, đen bot ngo o My (hoac hominy grits o mien Nam) hoac thuc an goi la mieliepap o Nam Phi va sadza, nshima, ugali va cac ten khac o cac vung khac cua chau Phi. Đuoc gioi thieu vao chau Phi boi nguoi Bo Đao Nha vao the ky 16, ngo đa tro thanh loai cay luong thuc chu yeu quan trong nhat cua chau Phi. Nhung mon an nay thuong đuoc an o Đong Nam Hoa Ky, thuc pham đuoc truyen lai tu nguoi My ban đia, nhung nguoi goi mon an nay la sagamite.
Ban dich tieng Viet cua đoan van:
Ngo cung co the đuoc thu hoach va tieu thu o trang thai chua chin, khi hat đa phat trien đay đu nhung van con mem. Ngo chua chin thuong phai đuoc nau chin đe tro nen ngon mieng; đieu nay co the đuoc thuc hien bang cach đon gian la luoc hoac nuong ca tai va an hat ngay khoi loi. Ngo ngot, mot giong bien đoi gen co ham luong đuong cao va ham luong tinh bot thap, thuong đuoc tieu thu o trang thai chua chin. Ngo tren loi nhu vay la mot mon an pho bien o Hoa Ky, Canada, Vuong quoc Anh, Sip, mot so vung o Nam My va Balkans, nhung hau nhu khong đuoc biet đen o mot so nuoc chau Au. Ngo tren loi đa đuoc ban rong tren đuong pho cua thanh pho New York vao đau the ky 19 boi nhung "Co gai ngo nong" ngheo, khong mang giay, nhung nguoi sau đo la tien than cua nhung chiec xe đay xuc xich, xe đay churro va quay ban trai cay đuoc nhin thay tren đuong pho cua cac thanh pho lon ngay nay.
Tai Hoa Ky, viec su dung ngo cho tieu dung cua con nguoi chi chiem khoang 1/40 tong luong ngo đuoc trong trong nuoc. O Hoa Ky va Canada, ngo chu yeu đuoc trong đe lam thuc an chan nuoi, lam thuc an cho gia suc, u chua (đuoc lam bang cach len men than cay ngo xanh thai nho) hoac ngu coc. Bot ngo cung la mot thanh phan quan trong cua mot so san pham thuc an chan nuoi thuong mai.


= Gia tri dinh duong =
Hat ngo ngot, mau vang, song đuoc cau tao boi 76% nuoc, 19% carbohydrate, 3% protein va 1% chat beo (bang). Trong mot khau phan 100 gram, hat ngo cung cap 86 calo va la mot nguon tot (10-19% Gia tri hang ngay) cua cac vitamin nhom B, thiamin, niacin (nhung hay xem loi canh bao ve benh Pellagra ben duoi), axit pantothenic (B5) va folate (bang ben phai cho hat ngo song, chua nau chin, Co so du lieu chat dinh duong USDA). Voi luong vua phai, chung cung cung cap chat xo va cac khoang chat thiet yeu, magie va phot pho trong khi cac chat dinh duong khac co ham luong thap (bang).
Ngo co ham luong hai axit amin thiet yeu la tryptophan va lysine o muc khong toi uu, đieu nay giai thich cho vi the thap hon cua no nhu mot nguon protein. Tuy nhien, cac protein cua đau va ho đau bo sung cho cac protein cua ngo.


= Thuc an va thuc an cho gia suc =
Ngo la mot nguon cung cap thuc an chan nuoi va thuc an tho xanh chinh cho gia suc. No đuoc cho gia suc an theo nhieu cach khac nhau. Khi đuoc su dung lam cay luong thuc, hat ngo kho đuoc su dung lam thuc an. Chung thuong đuoc giu tren loi đe bao quan trong kho ngo, hoac chung co the đuoc boc vo đe bao quan trong thung chua ngu coc. Trang trai tieu thu thuc an co the san xuat thuc an, mua tren thi truong hoac ca hai. Khi ngu coc đuoc su dung lam thuc an, phan con lai cua cay (cui bap) co the đuoc su dung sau nay lam thuc an tho, chat đon chuong hoac cai tao đat. Khi toan bo cay ngo (hat cong voi than va la) đuoc su dung lam thuc an tho, no thuong đuoc chat nho cung mot luc va u chua, vi kha nang tieu hoa va đo ngon mieng cao hon o dang u chua so voi dang kho. Bap u chua la mot trong nhung thuc an chan nuoi co gia tri nhat cho đong vat nhai lai. Truoc khi co viec u chua pho bien, truyen thong la tap trung ngo thanh đong sau khi thu hoach, noi no đuoc phoi kho them. Voi hoac khong co viec di chuyen tiep theo đen noi che chan cua mot trang trai, sau đo no đuoc bao quan trong nhieu tuan đen vai thang cho đen khi cho gia suc an. Ngay nay, viec u chua co the xay ra khong chi trong cac silo ma con trong cac may boc u chua. Tuy nhien, o vung nhiet đoi, ngo co the đuoc thu hoach quanh nam va cho gia suc an duoi dang thuc an xanh..


= Hoa chat =
Tinh bot tu ngo cung co the đuoc lam thanh nhua, vai, chat ket dinh va nhieu san pham hoa hoc khac.
Nuoc ngam ngo, mot san pham phu dang nuoc doi dao cua qua trinh xay uot ngo, đuoc su dung rong rai trong cong nghiep sinh hoa va nghien cuu lam moi truong nuoi cay đe nuoi nhieu loai vi sinh vat.
Chrysanthemin đuoc tim thay trong ngo tim va đuoc su dung lam chat tao mau thuc pham.


= Nhien lieu sinh hoc =
"Ngo thuc an" ngay cang đuoc su dung nhieu hon đe suoi am; cac loai bep ngo chuyen dung (tuong tu nhu bep cui) co san va su dung ngo thuc an hoac vien nen go đe tao nhiet. Loi ngo cung đuoc su dung lam nguon nhien lieu sinh khoi. Ngo tuong đoi re va cac lo suoi gia đinh đa đuoc phat trien su dung hat ngo lam nhien lieu. Chung co mot ph
Ngo ngay cang đuoc su dung rong rai lam nguyen lieu san xuat nhien lieu ethanol. Khi xem xet đia điem xay dung nha may san xuat ethanol, mot trong nhung tieu chi lua chon đia điem la đam bao co san nguyen lieu tai đia phuong. Ethanol đuoc tron voi xang đe giam luong chat o nhiem phat ra khi su dung lam nhien lieu cho đong co. Gia nhien lieu cao vao giua nam 2007 đa dan đen nhu cau ethanol cao hon, tu đo dan đen gia nong dan phai tra cho ngo cao hon. Đieu nay dan đen vu thu hoach nam 2007 la mot trong nhung vu mua ngo co loi nhuan nhat trong lich su hien đai đoi voi nong dan. Do moi quan he giua nhien lieu va ngo, gia cua loai cay trong nay hien co xu huong theo gia dau.
Gia thuc pham bi anh huong đen mot muc đo nhat đinh boi viec su dung ngo đe san xuat nhien lieu sinh hoc. Chi phi van chuyen, san xuat va tiep thi chiem mot phan lon (80%) gia thuc pham o Hoa Ky. Chi phi nang luong cao hon anh huong đen nhung chi phi nay, đac biet la van chuyen. Su gia tang gia thuc pham ma nguoi tieu dung nhin thay chu yeu la do chi phi nang luong cao hon. Tac đong cua viec san xuat nhien lieu sinh hoc đoi voi gia cua cac loai cay trong luong thuc khac la gian tiep. Viec su dung ngo đe san xuat nhien lieu sinh hoc lam tang nhu cau va do đo, gia ngo tang len. Đieu nay, đen luot no, dan đen viec đat nong nghiep đuoc chuyen tu cac loai cay trong luong thuc khac sang san xuat ngo. Đieu nay lam giam nguon cung cap cac loai cay trong luong thuc khac va lam tang gia cua chung.

Ngo đuoc su dung rong rai o Đuc lam nguyen lieu cho cac nha may biogas. O đay, ngo đuoc thu hoach, bam nho sau đo đat trong cac kep u chua tu đo đuoc đua vao cac nha may biogas. Qua trinh nay su dung toan bo cay trong chu khong chi su dung hat nhu trong san xuat ethanol nhien lieu.
Mot nha may đien khi hoa sinh khoi o Strem gan Gussing, Burgenland, Ao đa bat đau hoat đong vao nam 2005. Co kha nang rang dau diesel co the đuoc tao ra tu biogas bang phuong phap Fischer Tropsch.
Ethanol ngay cang đuoc su dung o nong đo thap (10% hoac thap hon) lam phu gia trong xang (gasohol) cho nhien lieu đong co đe tang chi so octan, giam chat o nhiem va giam su dung dau mo (nhung gi hien nay cung đuoc goi la "nhien lieu sinh hoc" va đa tao ra mot cuoc tranh luan gay gat lien quan đen nhu cau cua con nguoi ve cac nguon nang luong moi, mat khac, va nhu cau duy tri cac thoi quen an uong va van hoa cua con nguoi o cac khu vuc nhu My Latinh, von đa la ban chat cua cac nen van minh nhu nen van minh co nguon goc o Mesoamerica; viec tham gia, vao thang 1 nam 2008, cua ngo trong cac thoa thuan thuong mai cua NAFTA đa lam tang them cuoc tranh luan nay, xet đen đieu kien lao đong toi te cua cong nhan trong cac canh đong, va chu yeu la thuc te la NAFTA "đa mo cua cho viec nhap khau ngo tu Hoa Ky, noi nhung nguoi nong dan trong no nhan đuoc hang trieu đo la tro cap va cac ho tro cua chinh phu khac. ... Theo OXFAM UK, sau khi NAFTA co hieu luc, gia ngo o Mexico đa giam 70% tu nam 1994 đen nam 2001. So luong viec lam nong trai cung giam xuong: tu 8,1 trieu nam 1993 xuong 6,8 trieu nam 2002. Nhieu nguoi thay minh that nghiep la nhung nguoi trong ngo quy mo nho.") Tuy nhien, viec đua giong ngo nhiet đoi vao cac vi đo phia bac cua Hoa Ky đe san xuat nhien lieu sinh hoc, chu khong phai đe tieu thu cho nguoi hoac vat nuoi, co the co kha nang giam thieu đieu nay.


= Hang hoa =
Ngo đuoc cac nha đau tu va nha đau co gia mua va ban nhu mot mat hang co the giao dich su dung hop đong tuong lai ngo. Nhung "hop đong tuong lai" nay đuoc giao dich tren So Giao dich Thuong mai Chicago (CBOT) voi ma chung khoan C. Chung đuoc giao vao thang 3, 5, 7, 9 va 12 hang nam.


Nghe thuat Ngo đa la mot loai cay trong thiet yeu o Andes ke tu thoi tien Columbus. Nen van hoa Moche o phia bac Peru đa tao ra đo gom tu đat, nuoc va lua. Đo gom nay la mot chat thieng lieng, đuoc tao thanh nhung hinh dang co y nghia va đuoc su dung đe đai dien cho cac chu đe quan trong. Ngo đuoc đai dien duoi dang nhan hoa cung nhu tu nhien.
Tai Hoa Ky, nhung bap ngo cung voi la thuoc la đuoc cham khac len đau cot cua cac cot trong toa nha Quoc hoi Hoa Ky. Ngo đoi khi đuoc su dung cho cac chi tiet kien truc tam thoi khi muc đich la đe ky niem mua thu, nang suat nong nghiep va van hoa đia phuong. Cac bo than ngo kho thuong đuoc trung bay cung voi bi ngo, bau nam va rom trong cac man trinh dien mua thu ben ngoai nha o va doanh nghiep. Mot vi du noi tieng ve viec su dung kien truc la Corn Palace o Mitchell, South Dakota, su dung cac loi va bap ngo mau đe trien khai thiet ke tranh tuong đuoc thay đoi hang nam. Mot vi du noi tieng khac la tac pham đieu khac Field of Corn o Dublin, Ohio, noi hang tram bap ngo bang be tong đung trong mot canh đong co.
Mot than ngo voi hai bap chin đuoc khac hoa o mat sau cua đong xu 1 lipa cua Croatia, đuoc đuc tu nam 1993..
Shucked, mot vo nhac kich nam 2022 hien đang đuoc trinh dien tren Broadway, đuoc Vulture mo ta la mot "vo dien ve ngo". Phan lon vo kich chua đung nhung tro choi chu lien quan đen ngo va cot truyen xoay quanh mot vu mua ngo bi tan pha.


Thu vien anh Xem them Ngo bao tu


Ghi chu Lien ket ngoai Ngo tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Corn tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)