He đieu hanh (tieng Anh: Operating system, viet tat: OS) la phan mem he thong quan ly tai nguyen phan cung may tinh, phan mem va cung cap cac dich vu chung cho cac chuong trinh may tinh.
Đoi voi cac chuc nang phan cung nhu đau vao, đau ra va cap phat bo nho, he đieu hanh đong vai tro quan trong giua cac chuong trinh va phan cung may tinh, mac du ma ung dung thuong đuoc thuc thi truc tiep boi phan cung va thuong thuc hien cac lenh he thong đen Chuc nang he đieu hanh hoac bi he đieu hanh lam gian đoan. He đieu hanh đuoc tim thay tren nhieu thiet bi co may tinh – tu đien thoai di đong va bang đieu khien tro choi đien tu đen may chu web va sieu may tinh, cung cap mot moi truong cho phep nguoi su dung phat trien va thuc hien cac ung dung cua ho mot cach de dang.
He đieu hanh chia se thoi gian lap lich cho cac tac vu đe su dung he thong mot cach hieu qua va cung co the bao gom phan mem ke toan đe phan bo chi phi thoi gian xu ly, luu tru dung luong lon, in an va cac tai nguyen khac.
He đieu hanh may tinh đe ban pho bien nhat la he đieu hanh Microsoft Windows voi thi phan khoang 76,45%. macOS cua Apple Inc. đung o vi tri thu hai (17,72%), va cac loai he dieu hanh Linux đuoc xep chung o vi tri thu ba (1,73%). Trong linh vuc di đong (bao gom ca đien thoai thong minh va may tinh bang), thi phan cua Android len đen 72% vao nam 2020. Theo du lieu Quy III nam 2016, thi phan cua Android tren đien thoai thong minh đang chiem uu the voi 87,5% voi toc đo tang truong 10,3% moi nam, tiep theo la iOS cua Apple voi 12,1% voi thi phan giam 5,2% moi nam, trong khi cac he đieu hanh khac chi 0,3%. Cac ban phan phoi Linux đang chiem uu the trong linh vuc may chu va sieu may tinh. Cac lop he đieu hanh chuyen biet khac cung đuoc tao ra đe phuc vu cho cac ung dung nhu cac he thong nhung va thoi gian thuc.


Phan loai = Đon nhiem va đa nhiem (đon tac vu va đa tac vu) =
He thong đon tac vu chi co the chay mot chuong trinh tai mot thoi điem, trong khi he đieu hanh đa tac vu cho phep nhieu chuong trinh chay đong thoi. Đieu nay đat đuoc bang cach chia se thoi gian, trong đo thoi gian cua bo xu ly đuoc chia se voi nhieu qua trinh. Moi qua trinh nay bi gian đoan lap đi lap lai trong thoi gian bang cach dung mot he thong con lap lich tac vu cua he đieu hanh. Đa nhiem co the đuoc đac trung trong cac loai hop tac va pre-emptive. Trong đa nhiem phu đau, he đieu hanh cat thoi gian CPU va danh mot vi tri cho moi chuong trinh. He đieu hanh giong Unix, chang han nhu Solaris va Linux — cung nhu khong giong Unix, chang han nhu AmigaOS — ho tro đa nhiem pre-emptive. Đa nhiem hop tac đat đuoc bang cach dua vao moi qua trinh đe cung cap thoi gian cho cac qua trinh khac theo cach thuc xac đinh. Phien ban 16-bit cua Microsoft Windows su dung đa tac vu hop tac; Phien ban 32-bit cua ca Windows NT va Win9x đeu su dung tinh nang đa tac vu pre-emptive.


= Mot nguoi va nhieu nguoi dung =
He đieu hanh mot nguoi dung khong co phuong tien đe phan biet nguoi dung, nhung co the cho phep nhieu chuong trinh chay song song. He đieu hanh nhieu nguoi dung mo rong khai niem co ban ve đa tac vu voi cac co so xac đinh cac quy trinh va tai nguyen, chang han nhu khong gian đia, thuoc ve nhieu nguoi dung va he thong cho phep nhieu nguoi dung tuong tac voi he thong cung mot luc. He đieu hanh chia se thoi gian len lich cac tac vu đe su dung hieu qua he thong va cung co the bao gom phan mem ke toan đe phan bo chi phi thoi gian xu ly, luu tru hang loat, in an va cac tai nguyen khac cho nhieu nguoi dung.


= Phan tan =
He đieu hanh phan tan quan ly mot nhom cac may tinh noi mang rieng biet va lam cho chung duong nhu la mot may tinh duy nhat, vi tat ca cac tinh toan đuoc phan phoi (chia cho cac may tinh cau thanh).


= Tao khuon mau =
Trong boi canh đien toan đam may va phan tan cua mot he đieu hanh, tao khuon mau đe cap đen viec tao mot hinh anh may ao duy nhat lam he đieu hanh khach, sau đo luu no lam cong cu cho nhieu may ao đang chay may ao. Ky thuat nay đuoc su dung ca trong ao hoa va quan ly đien toan đam may, va pho bien trong cac kho may chu lon.


= Nhung =
He đieu hanh nhung đuoc thiet ke đe su dung trong cac he thong may tinh nhung. Chung đuoc thiet ke đe hoat đong tren cac may nho voi it quyen tu chu hon (vi du: PDA). Chung rat nho gon va cuc ky hieu qua theo thiet ke va co the hoat đong voi mot luong tai nguyen han che. Windows CE va Minix 3 la mot so vi du ve cac he đieu hanh nhung.


= Thoi gian thuc =
He đieu hanh thoi gian thuc la he đieu hanh đam bao xu ly cac su kien hoac du lieu theo mot thoi điem cu the. He đieu hanh thoi gian thuc co the hoat đong đon hoac đa tac vu, nhung khi đa nhiem, no su dung cac thuat toan lap lich chuyen biet đe đat đuoc ban chat xac đinh cua hanh vi. Mot he thong huong su kien nhu vay se chuyen đoi giua cac tac vu dua tren muc đo uu tien cua chung hoac cac su kien ben ngoai, trong khi he đieu hanh chia se thoi gian chuyen đoi cac tac vu dua tren cac ngat đong ho.


= Thu vien =
He đieu hanh thu vien la he đieu hanh trong đo cac dich vu ma he đieu hanh đien hinh cung cap, chang han nhu mang, đuoc cung cap duoi dang thu vien va đuoc cau tao voi ung dung va ma cau hinh đe xay dung mot kenh đon le: mot khong gian đia chi chuyen biet, mot hinh anh may, co the đuoc trien khai cho moi truong đam may hoac moi truong nhung.


Lich su May tinh ban đau đuoc che tao đe thuc hien mot loat cac tac vu đon le, giong nhu mot may tinh bo tui. Cac tinh nang co ban cua he đieu hanh đuoc phat trien vao nhung nam 1950, chang han nhu chuc nang giam sat thuong tru co the tu đong chay cac chuong trinh khac nhau lien tiep đe tang toc đo xu ly. Cac he đieu hanh khong ton tai o dang hien đai va phuc tap hon cho đen đau nhung nam 1960. Cac tinh nang phan cung đa đuoc them vao, cho phep su dung thu vien thoi gian chay, ngat va xu ly song song. Khi may tinh ca nhan tro nen pho bien vao nhung nam 1980, he đieu hanh đuoc tao ra cho chung tuong tu nhu khai niem đuoc su dung tren cac may tinh lon hon.
Vao nhung nam 1940, cac he thong ky thuat so đien tu som nhat khong co he đieu hanh. Cac he thong đien tu thoi nay đuoc lap trinh tren hang cong tac co hoc hoac bang day nhay tren bang cam. Đay la nhung he thong co muc đich đac biet, vi du, tao ra cac bang đan đao cho quan đoi hoac kiem soat viec in phieu tinh luong tu du lieu tren the giay. Sau khi may tinh đa nang co the lap trinh đuoc phat minh, cac ngon ngu may (bao gom cac chuoi chu so nhi phan 0 va 1 tren bang giay đuc lo) đa đuoc gioi thieu đe đay nhanh qua trinh lap trinh (Stern, 1981).

Vao đau nhung nam 1950, mot may tinh chi co the thuc thi mot chuong trinh tai mot thoi điem. Moi nguoi dung chi đuoc su dung may tinh trong mot khoang thoi gian gioi han va se đen vao thoi gian đa đinh cung voi chuong trinh va du lieu cua ho tren the giay đuc lo hoac bang đuc lo. Chuong trinh se đuoc tai vao may va may se đuoc thiet lap đe hoat đong cho đen khi chuong trinh hoan thanh hoac gap su co. Cac chuong trinh thuong co the đuoc go loi thong qua bang đieu khien phia truoc bang cach su dung cong tac bat tat va đen bang đieu khien. Nguoi ta noi rang Alan Turing la mot bac thay ve đieu nay tren co may Manchester Mark 1 thoi ky đau, va ong đa suy nghi ra khai niem ve he đieu hanh tu cac nguyen tac cua may Turing pho quat.
Cac may sau nay đi kem voi cac thu vien chuong trinh, se đuoc lien ket voi chuong trinh cua nguoi dung đe ho tro cac hoat đong nhu nhap, xuat va bien dich (tao ma may tu ma tuong trung ma con nguoi co the đoc đuoc). Đay la nguon goc cua he đieu hanh hien đai. Tuy nhien, may moc van chay mot cong viec duy nhat tai mot thoi điem. Tai Đai hoc Cambridge o Anh, hang đoi viec lam truoc đay la mot day chuyen giat (day phoi quan ao), tu đo nguoi ta treo cac cuon bang dinh voi cac gia treo quan ao mau khac nhau đe chi ra muc đo uu tien cong viec.
Mot he đieu hanh khac la Atlas Supervisor. Đuoc gioi thieu cung voi Manchester Atlas vao nam 1962, he đieu hanh nay đuoc nhieu nguoi coi la he đieu hanh hien đai đau tien đuoc biet đen. Brinch Hansen mo ta no la "buoc đot pha quan trong nhat trong lich su he đieu hanh." 


= May tinh lon (Mainframe) =
Qua nhung nam 1950, nhieu tinh nang quan trong đuoc đua ra trong linh vuc he đieu hanh tren may tinh mainframe, bao gom xu ly hang loat, đau vao/đau ra gian đoan, đem, đa nhiem, spooling, thu vien runtime, lien ket nap, va cac chuong trinh cho sap xep cac ban ghi trong tap tin. Cac tinh nang nay đuoc đua vao hoac khong đuoc đua vao phan mem ung dung theo tuy chon cua nguoi lap trinh ung dung, chu khong phai trong mot he đieu hanh rieng biet đuoc su dung boi tat ca cac ung dung. Nam 1959, He đieu hanh SHARE đuoc phat hanh duoi dang tien ich tich hop cho IBM 704, va sau đo la cac may tinh lon 709 va 7090, mac du no đa nhanh chong bi IBSYS / IBJOB thay the tren 709, 7090 va 7094.
Trong nhung nam 1960, OS/360 cua IBM đa đua ra khai niem ve mot he đieu hanh duy nhat cho toan bo dong san pham, đieu nay rat quan trong cho su thanh cong cua cac may System / 360. He đieu hanh may tinh lon hien tai cua IBM la hau due xa cua he thong goc nay va cac may hien đai tuong thich nguoc voi cac ung dung đuoc viet cho OS/360.
OS/360 cung đi tien phong trong khai niem rang he đieu hanh theo doi tat ca tai nguyen he thong đuoc su dung, bao gom phan bo khong gian chuong trinh va du lieu trong bo nho chinh va khong gian tap tin trong bo nho phu va khoa tap tin trong qua trinh cap nhat. Khi mot qua trinh bi cham dut vi bat ky ly do gi, tat ca cac tai nguyen nay se đuoc he đieu hanh tai xac nhan quyen so huu.
He thong CP-67 thay the cho S / 360-67 đa đi đau cho viec toan bo dong he đieu hanh IBM tap trung vao khai niem may ao. Cac he đieu hanh khac đuoc su dung tren may tinh lon dong S / 360 cua IBM bao gom cac he thong do IBM phat trien: COS / 360 (He đieu hanh tuong thich), DOS / 360 (He đieu hanh đia), TSS / 360 (He thong chia se thoi gian), TOS / 360 (He đieu hanh bang He thong), BOS / 360 (He đieu hanh co ban) va ACP (Chuong trinh đieu khien hang hang khong), cung nhu mot so he thong khong phai cua IBM: MTS (He thong đau cuoi Michigan), MUSIC (He thong đa nguoi dung cho may tinh tuong tac) va ORVYL (He thong chia se thoi gian cua Stanford).
Control Data Corporation đa phat trien he đieu hanh SCOPE vao nhung nam 1960, đe xu ly hang loat. Voi su hop tac cua Đai hoc Minnesota, he đieu hanh Kronos va sau đo la NOS đa đuoc phat trien trong nhung nam 1970, ho tro su dung đong thoi theo lo va chia se thoi gian. Giong nhu nhieu he thong chia se thoi gian thuong mai, giao dien cua no la mot phan mo rong cua he đieu hanh Dartmouth BASIC, mot trong nhung no luc tien phong trong cac ngon ngu lap trinh va chia se thoi gian. Vao cuoi nhung nam 1970, Control Data va Đai hoc Illinois đa phat trien he đieu hanh PLATO, su dung man hinh bang plasma va mang chia se thoi gian đuong dai. Plato đa đoi moi đang ke vao thoi điem đo, co tinh nang tro chuyen thoi gian thuc va cac tro choi đo hoa cho nhieu nguoi dung.
Nam 1961, Burroughs Corporation gioi thieu B5000 voi he đieu hanh MCP (Master Control Program). B5000 la mot may xep chong đuoc thiet ke đe ho tro đoc quyen cac ngon ngu cap cao ma khong co ngon ngu may hoac trinh bien dich; thuc su, MCP la he đieu hanh đau tien đuoc viet đoc quyen bang mot ngon ngu cap cao (ESPOL, mot phuong ngu cua ALGOL). MCP cung gioi thieu nhieu cai tien đot pha khac, chang han nhu viec trien khai thuong mai đau tien cua bo nho ao. Trong qua trinh phat trien AS / 400, IBM đa tiep can Burroughs đe cap phep cho MCP chay tren phan cung AS / 400. Đe xuat nay đa bi ban lanh đao Burroughs tu choi đe bao ve hoat đong san xuat phan cung hien co cua ho. MCP ngay nay van đuoc su dung trong dong may tinh ClearPath / MCP cua cong ty Unisys.
UNIVAC, nha san xuat may tinh thuong mai đau tien, đa san xuat mot loat he đieu hanh EXEC. Giong nhu tat ca cac he thong khung chinh đau tien, he thong đinh huong hang loat nay quan ly trong tu, đia, đau đoc the va may in dong. Vao nhung nam 1970, UNIVAC đa san xuat he thong Real-Time Basic (RTB) đe ho tro chia se thoi gian quy mo lon, cung đuoc lay theo khuon mau cua he thong Dartmouth BC.
General Electric va MIT đa phat trien Bo giam sat đieu hanh toan dien General Electric (GECOS), đua ra khai niem ve cac muc đac quyen bao mat đuoc goi. Sau khi đuoc Honeywell mua lai, no đuoc đoi ten thanh General Comprehensive Operating System (GCOS).
Digital Equipment Corporation đa phat trien nhieu he đieu hanh cho cac dong may tinh khac nhau cua minh, bao gom he thong chia se thoi gian TOPS-10 va TOPS-20 cho cac he thong lop PDP-10 36-bit. Truoc khi UNIX đuoc su dung rong rai, TOPS-10 la mot he thong đac biet pho bien trong cac truong đai hoc va trong cong đong ARPANET so khai. RT-11 la he đieu hanh thoi gian thuc mot nguoi dung cho may tinh mini lop PDP-11 va RSX-11 la he đieu hanh đa nguoi dung tuong ung.
Tu cuoi nhung nam 1960 đen cuoi nhung nam 1970, mot so kha nang phan cung đa phat trien cho phep phan mem tuong tu hoac phan mem đuoc chuyen đoi chay tren nhieu he thong. Cac he thong ban đau đa su dung vi lap trinh đe trien khai cac tinh nang tren he thong cua chung nham cho phep cac kien truc may tinh co ban khac nhau co ve giong voi cac kien truc khac trong cung mot the he may. Tren thuc te, hau het cac may tinh 360 sau 360/40 (ngoai tru 360/165 va 360/168) la cac trien khai đuoc lap trinh vi mo.
Viec đau tu lon vao phan mem cho cac he thong nay đuoc thuc hien tu nhung nam 1960 đa khien hau het cac nha san xuat may tinh ban đau tiep tuc phat trien cac he đieu hanh tuong thich cung voi phan cung. Cac he đieu hanh may tinh lon đuoc ho tro đang chu y bao gom:

Burroughs MCP – B5000, 1961 đen Unisys Clearpath / MCP, cho đen hien tai
IBM OS/360 – IBM System/360, 1966 tro thanh IBM z/OS, cho đen hien tai
IBM CP-67 – IBM System/360, 1967 tro thanh IBM z/VM
UNIVAC EXEC 8 – UNIVAC 1108, 1967 tro thanh OS 2200 Unisys Clearpath Dorado, cho đen hien tai


= May vi tinh =

Nhung may vi tinh đau tien khong co kha nang hoac khong can đen he đieu hanh phuc tap đa đuoc phat trien cho may tinh lon va may tinh nho; he đieu hanh toi gian đuoc phat trien, thuong đuoc tai tu ROM va đuoc goi la monitor. Mot he đieu hanh đia ban đau đang chu y la CP/M, đuoc ho tro tren nhieu may vi tinh đoi đau va đuoc MS-DOS cua Microsoft bat chuoc triet đe. He đieu hanh nay đa tro nen pho bien rong rai nhu la he đieu hanh đuoc chon cho cac may IBM PC (phien ban tuong đuong cua IBM đuoc goi la IBM DOS hoac PC DOS). Vao nhung nam 1980, Apple Computer Inc. (nay la Apple Inc.) đa tu bo dong may vi tinh Apple II pho bien cua minh đe gioi thieu dong may tinh Apple Macintosh voi giao dien nguoi dung đo hoa (GUI) sang tao cho Mac OS.
Su ra đoi cua chip CPU Intel 80386 vao thang 10 nam 1985, voi kien truc 32-bit va kha nang phan trang, cung cap cho cac may tinh ca nhan kha nang chay cac he đieu hanh đa nhiem giong nhu cac may tinh mini va may tinh lon truoc đo. Microsoft đa đap lai tien đo nay bang cach thue Dave Cutler, nguoi đa phat trien he đieu hanh VMS cho Digital Equipment Corporation. Cutler sau đo lanh đao su phat trien cua he đieu hanh Windows NT, đua he đieu hanh nay tiep tuc đong vai tro la nen tang cho dong he đieu hanh cua Microsoft. Steve Jobs, nguoi đong sang lap Apple Inc., đa thanh lap NeXT Computer Inc., cong ty đa phat trien he đieu hanh NEXTSTEP. NEXTSTEP sau đo đuoc Apple Inc. mua lai va su dung, cung voi ma nguon tu FreeBSD đe lam thanh nhan cho he đieu hanh MacOS X (macOS sau lan đoi ten moi nhat).
Du an GNU đuoc nha hoat đong va lap trinh vien Richard Stallman khoi đong voi muc tieu tao ra mot phan mem thay the hoan toan mien phi cho he đieu hanh UNIX đoc quyen. Mac du du an đa rat thanh cong trong viec nhan ban chuc nang cua cac phan khac nhau cua UNIX, nhung viec phat trien nhan GNU Hurd to ra khong hieu qua. Nam 1991, mot sinh vien khoa hoc may tinh Phan Lan ten la Linus Torvalds, voi su hop tac tu cac tinh nguyen vien cong tac qua Internet, đa phat hanh phien ban đau tien cua nhan Linux. No som đuoc hop nhat voi cac thanh phan khong gian nguoi dung GNU va phan mem he thong đe tao thanh mot he đieu hanh hoan chinh. Ke tu đo, su ket hop cua hai thanh phan chinh thuong đuoc nganh cong nghiep phan mem goi đon gian la "Linux", mot quy uoc đat ten ma Stallman va To chuc Phan mem Tu do van phan đoi, uu tien ten goi GNU/Linux. Ban phan phoi phan mem Berkeley cua Unix, đuoc goi la BSD, la dan xuat UNIX đuoc Đai hoc California, Berkeley bat đau phan phoi tu nhung nam 1970. Đuoc phan phoi tu do va chuyen qua nhieu may tinh mini, cuoi cung no cung thu đuoc mot luong lon nguoi su dung tren PC, chu yeu la duoi dang cac phien ban FreeBSD, NetBSD va OpenBSD.


Vi du = He đieu hanh Unix va cac san pham tuong tu =

Unix ban đau đuoc viet bang hop ngu. Ken Thompson đa viet B, chu yeu dua tren BCPL, dua tren kinh nghiem cua ong trong du an MULTICS. B đuoc thay the bang C, va Unix, đuoc viet lai bang C, đuoc phat trien thanh mot ho lon, phuc tap gom cac he đieu hanh lien quan đen nhau co anh huong đen moi he đieu hanh hien đai (xem Lich su).
Ho cac he đieu hanh giong Unix la mot nhom he đieu hanh đa dang, voi mot so danh muc con chinh bao gom He thong V, BSD va Linux. Ten " UNIX " la nhan hieu cua The Open Group cap phep cho no su dung voi bat ky he đieu hanh nao đa đuoc chung minh la phu hop voi đinh nghia cua ho. "Giong UNIX" thuong đuoc dung đe chi mot tap hop lon cac he đieu hanh giong voi UNIX goc.
Cac he thong giong Unix chay tren nhieu loai kien truc may tinh. Chung đuoc su dung nhieu cho cac may chu trong kinh doanh, cung nhu cac may tram trong moi truong hoc thuat va ky thuat. Cac bien the UNIX mien phi, chang han nhu Linux va BSD, rat pho bien o nhung khu vuc nay.
Bon he đieu hanh đuoc The Open Group (chu so huu nhan hieu Unix) chung nhan la Unix. HP -UX cua HP va AIX cua IBM đeu la hau due cua System V Unix ban đau va đuoc thiet ke đe chi chay tren phan cung cua nha cung cap tuong ung. Nguoc lai, Solaris cua Sun Microsystems co the chay tren nhieu loai phan cung, bao gom may chu x86, Sparc va PC. MacOS cua Apple, su thay the cho Mac OS (khong phai Unix) truoc đo cua Apple, la mot bien the BSD dua tren hat nhan lai co nguon goc tu NeXTSTEP, Mach va FreeBSD.
Kha nang tuong tac giua cac he đieu hanh Unix đa đuoc thuc hien bang cach thiet lap tieu chuan POSIX. Tieu chuan POSIX co the đuoc ap dung cho bat ky he đieu hanh nao, mac du ban đau no đuoc tao ra cho cac bien the Unix khac nhau.


 BSD va cac san pham con cua no  Mot nhom con cua ho Unix la ho Phan phoi Phan mem Berkeley, bao gom FreeBSD, NetBSD va OpenBSD. Cac he đieu hanh nay thuong thay nhat tren may chu web, mac du chung cung co the hoat đong nhu mot he đieu hanh may tinh ca nhan. Internet co phan lon su ton tai cua no đoi voi BSD, vi nhieu giao thuc hien nay thuong đuoc may tinh su dung đe ket noi, gui va nhan du lieu qua mang đa đuoc trien khai va cai tien rong rai trong BSD. World Wide Web cung lan đau tien đuoc trinh dien tren mot so may tinh chay he đieu hanh dua tren BSD đuoc goi la NeXTSTEP.
Nam 1974, Đai hoc California, Berkeley lap đat he thong Unix đau tien cua minh. Theo thoi gian, cac sinh vien va nhan vien trong khoa khoa hoc may tinh o đo bat đau them cac chuong trinh moi đe lam cho moi thu de dang hon, chang han nhu trinh soan thao van ban. Khi Berkeley nhan đuoc may tinh VAX moi vao nam 1978 co cai đat Unix, cac sinh vien chua tot nghiep cua truong đa sua đoi Unix nhieu hon đe tan dung kha nang phan cung cua may tinh. Cac Defense Advanced Research Projects Agency cua My Bo Quoc phong mat su quan tam, va quyet đinh tai tro cho du an. Nhieu truong hoc, tap đoan va to chuc chinh phu đa chu y va bat đau su dung phien ban Unix cua Berkeley thay vi phien ban chinh thuc do AT&T phan phoi.
Steve Jobs, sau khi roi Apple Inc. vao nam 1985, thanh lap NeXT Inc., mot cong ty san xuat may tinh cao cap chay tren mot bien the cua BSD co ten la NeXTSTEP. Mot trong nhung may tinh nay đuoc Tim Berners-Lee su dung lam may chu web đau tien tao ra World Wide Web.
Cac nha phat trien nhu Keith Bostic khuyen khich du an thay the bat ky ma khong mien phi nao co nguon goc tu Bell Labs. Tuy nhien, sau khi viec nay đuoc thuc hien, AT&T đa khoi kien. Sau hai nam tranh chap phap ly, du an BSD đa sinh ra mot so cong cu phai sinh mien phi, chang han nhu NetBSD va FreeBSD (ca hai vao nam 1993) va OpenBSD (tu NetBSD vao nam 1995).


 macOS  macOS (truoc đay la "Mac OS X" va sau nay la "OS X") la mot dong he đieu hanh đo hoa loi mo đuoc phat trien, tiep thi va ban boi Apple Inc., he đieu hanh moi nhat đuoc tai san tren tat ca cac may tinh Macintosh hien đang van chuyen. macOS la su ke thua cua Mac OS co đien ban đau, la he đieu hanh chinh cua Apple tu nam 1984. Khong giong nhu nguoi tien nhiem cua no, macOS la mot he đieu hanh UNIX đuoc xay dung tren cong nghe đa đuoc phat trien tai NeXT trong nua sau cua nhung nam 1980 va cho đen khi Apple mua lai cong ty vao đau nam 1997. He đieu hanh đuoc phat hanh lan đau tien vao nam 1999 voi ten goi Mac OS X Server 1.0, sau đo vao thang 3 nam 2001 boi mot phien ban may khach (Mac OS X v10.0 "Cheetah"). Ke tu đo, sau phien ban "may khach" va " may chu " khac biet hon cua macOS đa đuoc phat hanh, cho đen khi ca hai đuoc hop nhat trong OS X 10.7 "Lion".
Truoc khi hop nhat voi macOS, phien ban may chu – macOS Server – co kien truc giong het he đieu hanh cho may tinh đe ban va thuong chay tren dong phan cung may chu Macintosh cua Apple. macOS Server bao gom cac cong cu phan mem quan ly va quan ly nhom cong viec cung cap quyen truy cap đon gian vao cac dich vu mang chinh, bao gom tac nhan truyen thu, may chu Samba, may chu LDAP, may chu ten mien va cac cong cu khac. Voi Mac OS X v10.7 Lion, tat ca cac khia canh may chu cua Mac OS X Server đa đuoc tich hop vao phien ban may khach va san pham đuoc đoi ten thanh "OS X" (bo "Mac" khoi ten). Cac cong cu may chu hien đuoc cung cap duoi dang ung dung.


 Linux  Nhan Linux bat nguon tu nam 1991, la mot du an cua Linus Torvalds, khi đang la sinh vien đai hoc o Phan Lan. Anh ay đa đang thong tin ve du an cua minh tren mot nhom tin danh cho sinh vien va lap trinh vien may tinh, đong thoi nhan đuoc su ho tro va giup đo tu cac tinh nguyen vien đa thanh cong trong viec tao ra mot nhan hoan chinh va co chuc nang.
Linux giong Unix, nhung đuoc phat trien ma khong co bat ky ma nguon Unix nao, khong giong nhu BSD va cac bien the cua no. Do mo hinh giay phep mo cua no, ma nhan Linux co san đe nghien cuu va sua đoi, dan đen viec no đuoc su dung tren nhieu loai may tinh tu sieu may tinh đen đong ho thong minh. Mac du cac uoc tinh cho thay Linux chi đuoc su dung tren 1,82% cua tat ca cac PC "đe ban" (hoac may tinh xach tay), no đa đuoc chap nhan rong rai đe su dung trong may chu  va cac he thong nhung  nhu đien thoai di đong. Linux đa thay the Unix tren nhieu nen tang va đuoc su dung tren hau het cac sieu may tinh bao gom ca 385 hang đau. Nhieu may tinh giong nhau cung co tren Green500 (nhung theo thu tu khac nhau) va Linux chay tren top 10. Linux cung thuong đuoc su dung tren cac may tinh nho tiet kiem nang luong khac, chang han nhu đien thoai thong minh va đong ho thong minh. Nhan Linux đuoc su dung trong mot so ban phan phoi pho bien, chang han nhu Red Hat, Debian, Ubuntu, Linux Mint va Android, Chrome OS va Chromium OS cua Google.


= Microsoft Windows =

Microsoft Windows la mot dong he đieu hanh đoc quyen đuoc Tap đoan Microsoft thiet ke va chu yeu nham muc tieu đen cac may tinh dua tren kien truc Intel, voi uoc tinh 88,9% tong muc su dung tren cac may tinh đuoc ket noi Web. Phien ban moi nhat la Windows 11.
Vao nam 2011, Windows 7 đa vuot qua Windows XP đe tro thanh phien ban pho bien nhat đuoc su dung.
Microsoft Windows đuoc phat hanh lan đau tien vao nam 1985, voi tu cach la mot moi truong đieu hanh chay tren nen tang MS-DOS, đay la he đieu hanh tieu chuan đuoc su dung tren hau het cac may tinh ca nhan kien truc Intel vao thoi điem đo. Nam 1995, Windows 95 đuoc phat hanh chi su dung MS-DOS lam bootstrap. Đe tuong thich nguoc, Win9x co the chay MS-DOS o che đo thuc va voi cac driver 16-bit Windows 3.x. Windows ME, đuoc phat hanh nam 2000, la phien ban cuoi cung trong gia đinh Win9x. Cac phien ban sau nay đeu dua tren nhan cua Windows NT. Phien ban ung dung khach hien tai cua Windows chay tren cac vi xu ly IA-32, x86-64 va 32-bit ARM. Ngoai ra cac vi xu ly Itanium van đuoc ho tro trong phien ban may chu cu hon Windows Server 2008 R2. Truoc đay, Windows NT ho tro cac kien truc bo sung.
Cac phien ban may chu cua Windows đuoc su dung rong rai. Trong nhung nam gan đay, Microsoft đa chi ra so von đang ke trong no luc thuc đay viec su dung Windows nhu mot he đieu hanh may chu. Tuy nhien, viec su dung Windows tren may chu khong pho bien nhu tren may tinh ca nhan do Windows phai canh tranh voi Linux va BSD đe gianh thi phan may chu.
ReactOS la mot he đieu hanh thay the cho Windows, đang đuoc phat trien tren cac nguyen tac cua Windows – ma khong su dung bat ky ma nguon nao cua Microsoft.


= Khac =
Đa co nhieu he đieu hanh quan trong trong thoi cua chung nhung hien tai khong con đuoc nhu vay nua, chang han nhu AmigaOS; OS/2 cua IBM va Microsoft; Mac OS co đien, tien than khong phai Unix cua macOS cua Apple; BeOS; XTS-300; He đieu hanh RISC; MorphOS; Haiku; BareMetal va FreeMint. Mot so van đuoc su dung trong cac thi truong ngach va tiep tuc đuoc phat trien nhu mot nen tang thieu so cho cac cong đong đam me va cac ung dung chuyen dung. OpenVMS, truoc đay cua DEC, van đang đuoc VMS Software Inc. phat trien tich cuc. Tuy nhien, cac he đieu hanh nay hau nhu chi đuoc su dung trong hoc thuat, giao duc he đieu hanh hoac nghien cuu ve cac khai niem he đieu hanh. Vi du đien hinh cua mot he thong đap ung ca hai vai tro la MINIX, trong khi vi du Singularity đuoc su dung thuan tuy cho nghien cuu. Mot vi du khac la Oberon đuoc thiet ke tai ETH Zurich boi Niklaus Wirth, Jurg Gutknecht va mot nhom sinh vien tai Vien He thong May tinh vao nhung nam 1980. No đuoc su dung chu yeu cho nghien cuu, giang day va cong viec hang ngay trong nhom cua Wirth.
Cac he đieu hanh khac đa khong gianh đuoc thi phan đang ke, nhung đa đua ra nhung đoi moi co anh huong đen cac he đieu hanh chinh thong, đac biet la Plan 9 cua Bell Labs.


Thanh phan Tat ca cac thanh phan cua he đieu hanh đeu ton tai đe lam cho cac bo phan khac nhau cua may tinh hoat đong cung nhau. Tat ca phan mem nguoi dung can phai thong qua he đieu hanh đe su dung bat ky phan cung nao, cho du no đon gian nhu chuot hoac ban phim hay phuc tap nhu mot thanh phan Internet.


= Nhan =

Voi su ho tro cua phan sun va trinh đieu khien thiet bi, nhan cua he đieu hanh cung cap muc kiem soat co ban nhat đoi voi tat ca cac thiet bi phan cung cua may tinh. No quan ly quyen truy cap bo nho cho cac chuong trinh trong RAM, no xac đinh chuong trinh nao co quyen truy cap vao tai nguyen phan cung nao, no thiet lap hoac đat lai trang thai hoat đong cua CPU đe luon hoat đong toi uu va no to chuc du lieu trong cac bo nho luu tru tinh voi cac he thong tap tin tren cac phuong tien nhu đia, bang, bo nho flash,...


 Thuc hien chuong trinh  He đieu hanh cung cap giao dien giua chuong trinh ung dung va phan cung may tinh, do đo chuong trinh ung dung chi co the tuong tac voi phan cung bang cach tuan theo cac quy tac va thu tuc đuoc lap trinh trong he đieu hanh. He đieu hanh cung la mot tap hop cac dich vu giup đon gian hoa viec phat trien va thuc thi cac chuong trinh ung dung. Viec thuc thi mot chuong trinh ung dung bao gom viec tao ra mot quy trinh boi hat nhan he đieu hanh đe gan khong gian bo nho va cac tai nguyen khac, thiet lap muc đo uu tien cho quy trinh trong he thong đa tac vu, tai ma nhi phan cua chuong trinh vao bo nho va bat đau thuc thi chuong trinh ung dung. sau đo tuong tac voi nguoi dung va voi cac thiet bi phan cung.


 Ngat  Ngat la trung tam cua he đieu hanh, vi chung cung cap mot cach hieu qua đe he đieu hanh tuong tac va phan ung voi moi truong cua no. Thay the – đe he đieu hanh "xem" cac nguon đau vao khac nhau cho cac su kien (bo phieu) yeu cau hanh đong – co the đuoc tim thay trong cac he thong cu voi ngan xep rat nho (50 hoac 60 byte) nhung khong binh thuong trong cac he thong hien đai voi ngan xep lon. Lap trinh dua tren ngat đuoc hau het cac CPU hien đai ho tro truc tiep. Ngat cung cap cho may tinh mot cach tu đong luu cac ngu canh đang ky cuc bo va chay ma cu the đe đap ung cac su kien. Ngay ca nhung may tinh rat co ban cung ho tro ngat phan cung va cho phep lap trinh vien chi đinh ma co the chay khi su kien đo dien ra.
Khi nhan đuoc mot ngat, phan cung cua may tinh se tu đong tam dung bat ky chuong trinh nao hien đang chay, luu trang thai cua no va chay ma may tinh truoc đo đuoc lien ket voi ngat; đieu nay tuong tu nhu viec đat dau trang trong sach đe tra loi mot cuoc goi đien thoai. Trong cac he đieu hanh hien đai, cac ngat đuoc nhan cua he đieu hanh xu ly. Ngat co the đen tu phan cung cua may tinh hoac chuong trinh đang chay.
Khi mot thiet bi phan cung kich hoat ngat, hat nhan cua he đieu hanh se quyet đinh cach đoi pho voi su kien nay, thuong bang cach chay mot so ma xu ly. So luong ma đang đuoc chay phu thuoc vao muc đo uu tien cua ngat (vi du: mot nguoi thuong tra loi bao đong bang may do khoi truoc khi tra loi đien thoai). Xu ly ngat phan cung la mot tac vu thuong đuoc giao cho phan mem đuoc goi la trinh đieu khien thiet bi, phan mem nay co the la mot phan cua nhan he đieu hanh, mot phan cua chuong trinh khac hoac ca hai. Trinh đieu khien thiet bi sau đo co the chuyen tiep thong tin đen mot chuong trinh đang chay bang nhieu cach khac nhau.
Mot chuong trinh cung co the kich hoat mot ngat đoi voi he đieu hanh. Vi du: neu mot chuong trinh muon truy cap vao phan cung, no co the lam gian đoan nhan cua he đieu hanh, đieu nay khien quyen kiem soat đuoc chuyen lai cho nhan. Sau đo, nhan se xu ly yeu cau. Neu mot chuong trinh muon co them tai nguyen (hoac muon loai bo tai nguyen) nhu bo nho, no se kich hoat ngat đe thu hut su chu y cua nhan.


 Cac che đo  Cac bo vi xu ly hien đai (CPU hoac MPU) ho tro nhieu che đo hoat đong. Cac CPU co kha nang nay cung cap it nhat hai che đo: che đo nguoi dung va che đo giam sat. Noi chung, hoat đong o che đo giam sat cho phep truy cap khong han che vao tat ca tai nguyen may, bao gom tat ca cac lenh MPU. Che đo nguoi dung hoat đong đat ra gioi han đoi voi viec su dung lenh va thuong khong cho phep truy cap truc tiep vao tai nguyen may. CPU cung co the co cac che đo khac tuong tu nhu che đo nguoi dung, chang han nhu che đo ao đe mo phong cac loai bo xu ly cu hon, chang han nhu bo xu ly 16 bit tren bo xu ly 32 bit hoac bo xu ly 32 bit tren bo xu ly 64 bit.
Khi bat nguon hoac đat lai, he thong bat đau o che đo giam sat. Khi mot nhan he đieu hanh đa đuoc tai va khoi đong, ranh gioi giua che đo nguoi dung va che đo giam sat (con đuoc goi la che đo nhan) co the đuoc thiet lap.
Che đo giam sat đuoc hat nhan su dung cho cac tac vu cap thap can quyen truy cap khong han che vao phan cung, chang han nhu kiem soat cach bo nho đuoc truy cap va giao tiep voi cac thiet bi nhu o đia va thiet bi hien thi video. Nguoc lai, che đo nguoi dung đuoc su dung cho hau het moi thu khac. Cac chuong trinh ung dung, chang han nhu bo xu ly van ban va trinh quan ly co so du lieu, hoat đong trong che đo nguoi dung va chi co the truy cap tai nguyen may bang cach chuyen quyen đieu khien sang hat nhan, mot qua trinh gay chuyen sang che đo giam sat. Thong thuong, viec chuyen quyen đieu khien toi hat nhan đuoc thuc hien bang cach thuc hien lenh ngat phan mem, chang han nhu lenh Motorola 68000 TRAP. Su gian đoan cua phan mem khien bo vi xu ly chuyen tu che đo nguoi dung sang che đo nguoi giam sat va bat đau thuc thi ma cho phep nhan thuc hien kiem soat.
O che đo nguoi dung, cac chuong trinh thuong co quyen truy cap vao mot tap hop cac lenh han che cua bo vi xu ly va thuong khong the thuc hien bat ky lenh nao co the gay gian đoan hoat đong cua he thong. Trong che đo nguoi giam sat, cac gioi han thuc thi lenh thuong đuoc loai bo, cho phep hat nhan truy cap khong han che vao tat ca cac tai nguyen may.
Thuat ngu "tai nguyen che đo nguoi dung" thuong đe cap đen mot hoac nhieu thanh ghi CPU, chua thong tin ma chuong trinh đang chay khong đuoc phep thay đoi. Cac no luc thay đoi cac tai nguyen nay thuong gay ra chuyen đoi sang che đo giam sat, noi he đieu hanh co the đoi pho voi hoat đong bat hop phap ma chuong trinh đang co gang lam, vi du, bang cach buoc chuong trinh phai cham dut ("giet" chuong trinh).


 Quan ly bo nho  Nhan he đieu hanh đa chuong trinh phai chiu trach nhiem quan ly tat ca bo nho he thong hien đang đuoc cac chuong trinh su dung. Đieu nay đam bao rang mot chuong trinh khong can thiep vao bo nho đa đuoc chuong trinh khac su dung. Vi chuong trinh chia se thoi gian, moi chuong trinh phai co quyen truy cap đoc lap vao bo nho.
Quan ly bo nho hop tac, đuoc su dung boi nhieu he đieu hanh ban đau, gia đinh rang tat ca cac chuong trinh su dung tu nguyen trinh quan ly bo nho cua nhan va khong vuot qua bo nho đuoc cap phat cua chung. He thong quan ly bo nho nay hau nhu khong con xuat hien nua, vi cac chuong trinh thuong chua cac loi co the khien chung vuot qua bo nho đuoc cap phat. Neu mot chuong trinh bi loi, no co the khien bo nho đuoc su dung boi mot hoac nhieu chuong trinh khac bi anh huong hoac bi ghi đe. Cac chuong trinh hoac vi rut đoc hai co the co y thay đoi bo nho cua chuong trinh khac hoac co the anh huong đen hoat đong cua chinh he đieu hanh. Voi tinh nang quan ly bo nho hop tac, chi can mot chuong trinh hoat đong sai co the lam he thong gap su co.
Bao ve bo nho cho phep hat nhan gioi han quyen truy cap cua mot tien trinh vao bo nho cua may tinh. Co nhieu phuong phap bao ve bo nho khac nhau, bao gom phan đoan bo nho va phan trang. Tat ca cac phuong phap đeu yeu cau mot so muc ho tro phan cung (chang han nhu 80286 MMU), đieu nay khong ton tai trong tat ca cac may tinh.
Trong ca phan đoan va phan trang, mot so thanh ghi che đo đuoc bao ve chi đinh cho CPU đia chi bo nho ma no se cho phep mot chuong trinh đang chay truy cap. No luc truy cap cac đia chi khac se kich hoat ngat khien CPU vao lai che đo giam sat, đat hat nhan phu trach. Đay đuoc goi la vi pham phan đoan hoac viet tat la Seg-V, va vi rat kho đe gan mot ket qua co y nghia cho mot hoat đong nhu vay va boi vi no thuong la dau hieu cua mot chuong trinh hoat đong sai, nhan cua he đieu hanh thuong su dung đe cham dut chuong trinh vi pham va bao cao loi.
Cac phien ban Windows 3.1 đen ME co mot so muc đo bao ve bo nho, nhung cac chuong trinh co the de dang pha vo nhu cau su dung no. Mot loi bao ve chung se đuoc tao ra, cho thay mot vi pham phan đoan đa xay ra; tuy nhien, he thong se thuong xuyen bi loi va đo vo.


 Bo nho ao  Viec su dung đia chi bo nho ao (chang han nhu phan trang hoac phan đoan) co nghia la hat nhan co the chon bo nho ma moi chuong trinh co the su dung tai bat ky thoi điem nao, cho phep he đieu hanh su dung cung vi tri bo nho cho nhieu tac vu.
Neu mot chuong trinh co gang truy cap bo nho khong nam trong pham vi bo nho co the truy cap hien tai cua no, nhung du sao cung đa đuoc cap phat cho no, thi hat nhan se bi gian đoan giong nhu khi chuong trinh vuot qua bo nho đuoc cap phat. Trong UNIX, loai ngat nay đuoc goi la loi trang.
Khi hat nhan phat hien loi trang, no thuong đieu chinh pham vi bo nho ao cua chuong trinh đa kich hoat no, cap cho no quyen truy cap vao bo nho đuoc yeu cau. Đieu nay cung cap cho hat nhan quyen luc tuy y đoi voi noi bo nho cua mot ung dung cu the đuoc luu tru, hoac tham chi no đa thuc su đuoc cap phat hay chua.
Trong cac he đieu hanh hien đai, bo nho đuoc truy cap it thuong xuyen hon co the đuoc luu tru tam thoi tren đia hoac phuong tien khac đe cung cap khong gian đo cho cac chuong trinh khac. Đieu nay đuoc goi la hoan đoi, vi mot vung bo nho co the đuoc nhieu chuong trinh su dung va nhung gi vung bo nho đo chua co the đuoc hoan đoi hoac trao đoi theo yeu cau.
"Bo nho ao" cung cap cho lap trinh vien hoac nguoi dung nhan thuc rang co mot luong RAM trong may tinh lon hon nhieu so voi thuc te.


 Đa nhiem  Đa nhiem đe cap đen viec chay nhieu chuong trinh may tinh đoc lap tren cung mot may tinh; tao ra ve ngoai ma no đang thuc hien cac nhiem vu cung mot luc. Vi hau het cac may tinh co the lam nhieu nhat mot hoac hai viec cung mot luc, đieu nay thuong đuoc thuc hien thong qua chia se thoi gian, co nghia la moi chuong trinh su dung mot phan thoi gian cua may tinh đe thuc thi.
Hat nhan he đieu hanh chua mot chuong trinh lap lich đe xac đinh luong thoi gian ma moi tien trinh danh đe thuc thi va theo thu tu kiem soat thuc thi se đuoc chuyen cho cac chuong trinh. Kiem soat đuoc hat nhan chuyen cho mot qua trinh, cho phep chuong trinh truy cap vao CPU va bo nho. Sau đo, quyen đieu khien đuoc tra lai cho hat nhan thong qua mot so co che, đe mot chuong trinh khac co the đuoc phep su dung CPU. Cai goi la chuyen quyen kiem soat giua hat nhan va cac ung dung đuoc goi la chuyen đoi ngu canh.
Mot mo hinh ban đau đieu chinh viec phan bo thoi gian cho cac chuong trinh đuoc goi la đa nhiem hop tac. Trong mo hinh nay, khi đieu khien đuoc hat nhan chuyen cho mot chuong trinh, no co the thuc thi bao lau tuy thich truoc khi tra lai đieu khien mot cach ro rang cho hat nhan. Đieu nay co nghia la mot chuong trinh đoc hai hoac bi truc trac co the khong chi ngan can bat ky chuong trinh nao khac su dung CPU ma con co the treo toan bo he thong neu no đi vao mot vong lap vo han.
Cac he đieu hanh hien đai mo rong khai niem ve quyen uu tien cua ung dung đoi voi trinh đieu khien thiet bi va ma hat nhan, do đo he đieu hanh cung co quyen kiem soat uu tien đoi voi thoi gian chay noi bo.
Triet ly đieu chinh đa nhiem uu tien la đam bao rang tat ca cac chuong trinh đeu co thoi gian tren CPU. Đieu nay ngu y rang tat ca cac chuong trinh phai đuoc gioi han trong khoang thoi gian chung đuoc phep su dung tren CPU ma khong bi gian đoan. Đe thuc hien đieu nay, cac hat nhan he đieu hanh hien đai su dung ngat đinh thoi. Mot bo đem thoi gian che đo đuoc bao ve đuoc đat boi hat nhan se kich hoat viec quay tro lai che đo giam sat sau khi thoi gian đuoc chi đinh troi qua. (Xem phan tren ve Ngat va hoat đong o che đo kep.)
Tren nhieu he đieu hanh nguoi dung duy nhat, đa nhiem hop tac la hoan toan phu hop, vi cac may tinh gia đinh thuong chay mot so luong nho cac chuong trinh đa đuoc thu nghiem tot. AmigaOS la mot ngoai le, co tinh nang đa nhiem uu tien tu phien ban đau tien cua no. Windows NT la phien ban đau tien cua Microsoft Windows thuc thi đa nhiem uu tien, nhung no đa khong tiep can thi truong nguoi dung gia đinh cho đen khi co Windows XP (vi Windows NT đuoc nham muc tieu vao cac chuyen gia).


 Truy cap đia va he thong tap tin  Quyen truy cap vao du lieu đuoc luu tru tren đia la tinh nang trung tam cua tat ca cac he đieu hanh. May tinh luu tru du lieu tren đia bang cach su dung cac tap tin, đuoc cau truc theo nhung cach cu the đe cho phep truy cap nhanh hon, đo tin cay cao hon va tan dung tot hon dung luong co san cua o đia. Cach cu the ma cac tap tin đuoc luu tru tren đia đuoc goi la he thong tap tin va cho phep cac tap tin co ten va thuoc tinh. No cung cho phep chung đuoc luu tru trong mot he thong phan cap cac thu muc hoac cac thu muc đuoc sap xep trong cay thu muc.
Cac he đieu hanh ban đau thuong ho tro mot loai o đia duy nhat va chi mot loai he thong tap tin. Cac he thong tap tin ban đau bi han che ve dung luong, toc đo va cac loai ten tap tin va cau truc thu muc ma chung co the su dung. Nhung han che nay thuong phan anh nhung han che trong he đieu hanh ma chung đuoc thiet ke, khien mot he đieu hanh rat kho ho tro nhieu he thong tap tin.
Trong khi nhieu he đieu hanh đon gian hon ho tro mot so tuy chon han che đe truy cap he thong luu tru, cac he đieu hanh nhu UNIX va Linux ho tro cong nghe đuoc goi la he thong tap tin ao hoac VFS. He đieu hanh nhu UNIX ho tro nhieu loai thiet bi luu tru, bat ke thiet ke hoac he thong tap tin cua chung, cho phep chung đuoc truy cap thong qua giao dien lap trinh ung dung chung (API). Đieu nay lam cho cac chuong trinh khong can thiet phai co bat ky kien thuc nao ve thiet bi ma chung đang truy cap. VFS cho phep he đieu hanh cung cap cac chuong trinh co quyen truy cap vao so luong thiet bi khong gioi han voi vo so he thong tap tin đuoc cai đat tren chung, thong qua viec su dung trinh đieu khien thiet bi cu the va trinh đieu khien he thong tap tin.
Thiet bi luu tru đuoc ket noi, chang han nhu o cung, đuoc truy cap thong qua trinh đieu khien thiet bi. Trinh đieu khien thiet bi hieu ngon ngu cu the cua o đia va co the dich ngon ngu đo sang ngon ngu chuan đuoc he đieu hanh su dung đe truy cap tat ca cac o đia. Tren UNIX, đay la ngon ngu cua cac thiet bi khoi.
Khi hat nhan co san mot trinh đieu khien thiet bi thich hop, no co the truy cap noi dung cua o đia o đinh dang tho, co the chua mot hoac nhieu he thong tap tin. Trinh đieu khien he thong tap tin đuoc su dung đe dich cac lenh đuoc su dung đe truy cap tung he thong tap tin cu the thanh mot tap hop lenh tieu chuan ma he đieu hanh co the su dung đe noi chuyen voi tat ca cac he thong tap tin. Cac chuong trinh sau đo co the xu ly cac he thong tap tin nay tren co so ten tap tin va cac thu muc / thu muc, đuoc chua trong cau truc phan cap. Chung co the tao, xoa, mo va đong cac tap tin cung nhu thu thap nhieu thong tin khac nhau ve chung, bao gom quyen truy cap, kich thuoc, dung luong trong va ngay tao va sua đoi.
Su khac biet khac nhau giua cac he thong tap tin lam cho viec ho tro tat ca cac he thong tap tin tro nen kho khan. Cac ky tu đuoc phep trong ten tap tin, phan biet chu hoa chu thuong va su hien dien cua nhieu loai thuoc tinh tap tin khac nhau khien viec trien khai mot giao dien duy nhat cho moi he thong tap tin tro thanh mot nhiem vu kho khan. Cac he đieu hanh co xu huong khuyen nghi su dung (va do đo ho tro nguyen ban) cac he thong tap tin đuoc thiet ke đac biet cho chung; vi du: NTFS trong Windows va ext3 va ReiserFS trong Linux. Tuy nhien, tren thuc te, cac trinh đieu khien cua ben thu ba thuong co san đe ho tro cho cac he thong tap tin đuoc su dung rong rai nhat trong hau het cac he đieu hanh đa nang (vi du: NTFS co san trong Linux thong qua NTFS-3g, va ext2/3 va ReiserFS co san trong Windows thong qua phan mem cua ben thu ba).
Ho tro cho he thong tap tin rat đa dang giua cac he đieu hanh hien đai, mac du co mot so he thong tap tin pho bien ma hau nhu tat ca cac he đieu hanh đeu bao gom ho tro va trinh đieu khien. He đieu hanh khac nhau tuy thuoc vao ho tro he thong tap tin va đinh dang đia ma chung co the đuoc cai đat. Trong Windows, moi he thong tap tin thuong bi gioi han trong ung dung cho mot so phuong tien nhat đinh; vi du: đia CD phai su dung ISO 9660 hoac UDF va ke tu Windows Vista, NTFS la he thong tap tin duy nhat ma he đieu hanh co the đuoc cai đat. Co the cai đat Linux tren nhieu loai he thong tap tin. Khong giong nhu cac he đieu hanh khac, Linux va UNIX cho phep bat ky he thong tap tin nao đuoc su dung bat ke phuong tien nao đuoc luu tru trong đo, cho du đo la o cung, đia (CD, DVD,...), o USB flash, hoac tham chi đuoc chua trong mot tap tin nam tren he thong tap tin khac.


 Trinh đieu khien thiet bi  Trinh đieu khien thiet bi la mot loai phan mem may tinh cu the đuoc phat trien đe cho phep tuong tac voi cac thiet bi phan cung. Thong thuong, đieu nay tao thanh mot giao dien đe giao tiep voi thiet bi, thong qua bus may tinh cu the hoac he thong con giao tiep ma phan cung đuoc ket noi, cung cap cac lenh đen va/hoac nhan du lieu tu thiet bi va o đau kia, cac giao dien can thiet cho hoat đong ung dung he thong va phan mem. Đay la mot chuong trinh may tinh chuyen biet phu thuoc vao phan cung cung la he đieu hanh cu the cho phep mot chuong trinh khac, thuong la he đieu hanh hoac goi phan mem ung dung hoac chuong trinh may tinh chay trong nhan he đieu hanh, tuong tac mot cach minh bach voi thiet bi phan cung va thuong cung cap xu ly ngat can thiet cho bat ky nhu cau giao tiep phan cung phu thuoc thoi gian khong đong bo can thiet nao.
Muc tieu thiet ke chinh cua trinh đieu khien thiet bi la tinh truu tuong. Moi kieu phan cung (ngay ca trong cung mot loai thiet bi) đeu khac nhau. Cac mo hinh moi hon cung đuoc phat hanh boi cac nha san xuat cung cap hieu suat đang tin cay hon hoac tot hon va cac mo hinh moi hon nay thuong đuoc kiem soat khac nhau. May tinh va he đieu hanh cua chung khong the biet cach đieu khien moi thiet bi, ca hien tai va tuong lai. Đe giai quyet van đe nay, he đieu hanh ve co ban ra lenh cach moi loai thiet bi phai đuoc kiem soat. Sau đo, chuc nang cua trinh đieu khien thiet bi la chuyen cac lenh goi chuc nang đuoc uy quyen cua he đieu hanh nay thanh cac lenh goi cu the cua thiet bi. Ve ly thuyet, mot thiet bi moi, đuoc đieu khien theo cach moi, se hoat đong chinh xac neu co san trinh đieu khien phu hop. Trinh đieu khien moi nay đam bao rang thiet bi duong nhu hoat đong nhu binh thuong theo quan điem cua he đieu hanh.
Trong cac phien ban Windows truoc Windows Vista va cac phien ban Linux truoc 2.6, tat ca viec thuc thi trinh đieu khien la hop tac, co nghia la neu trinh đieu khien đi vao mot vong lap vo han, no se đong bang he thong. Cac ban sua đoi gan đay hon cua cac he đieu hanh nay ket hop quyen uu tien hat nhan, trong đo hat nhan ngat trinh đieu khien đe cung cap cho no cac nhiem vu, sau đo tu tach minh khoi quy trinh cho đen khi no nhan đuoc phan hoi tu trinh đieu khien thiet bi hoac cung cap nhieu nhiem vu khac đe thuc hien.


= Noi mang =
Hien tai hau het cac he đieu hanh đeu ho tro nhieu giao thuc mang, phan cung va ung dung đe su dung chung. Đieu nay co nghia la cac may tinh chay cac he đieu hanh khac nhau co the tham gia vao mot mang chung đe chia se tai nguyen nhu may tinh, tap tin, may in va may quet bang cach su dung ket noi co day hoac khong day. Ve co ban, mang co the cho phep he đieu hanh cua may tinh truy cap vao cac tai nguyen cua mot may tinh tu xa đe ho tro cac chuc nang tuong tu neu cac tai nguyen đo đuoc ket noi truc tiep voi may tinh cuc bo. Đieu nay bao gom moi thu tu giao tiep đon gian, đen su dung he thong tap tin đuoc noi mang hoac tham chi chia se phan cung am thanh hoac đo hoa cua may tinh khac. Mot so dich vu mang cho phep truy cap tai nguyen cua may tinh mot cach minh bach, chang han nhu SSH cho phep nguoi dung mang truy cap truc tiep vao giao dien dong lenh cua may tinh.
Mang may khach/may chu cho phep mot chuong trinh tren may tinh, đuoc goi la may khach, ket noi qua mang voi mot may tinh khac, đuoc goi la may chu. May chu cung cap (hoac may chu) cac dich vu khac nhau cho cac may tinh va nguoi dung mang khac. Cac dich vu nay thuong đuoc cung cap thong qua cac cong hoac cac điem truy cap đuoc đanh so ngoai đia chi IP cua may chu. Moi so cong thuong đuoc lien ket voi toi đa mot chuong trinh đang chay, chuong trinh nay chiu trach nhiem xu ly cac yeu cau đen cong đo. Daemon, la mot chuong trinh nguoi dung, co the lan luot truy cap cac tai nguyen phan cung cuc bo cua may tinh đo bang cach chuyen cac yeu cau đen nhan he đieu hanh.
Nhieu he đieu hanh cung ho tro mot hoac nhieu giao thuc mang mo hoac danh rieng cho nha cung cap, chang han nhu SNA tren he thong IBM, DECnet tren he thong cua Digital Equipment Corporation va giao thuc danh rieng cho Microsoft (SMB) tren Windows. Cac giao thuc cu the cho cac tac vu cu the cung co the đuoc ho tro nhu NFS đe truy cap tap tin. Cac giao thuc nhu ESound hoac esd co the de dang mo rong qua mang đe cung cap am thanh tu cac ung dung cuc bo, tren phan cung am thanh cua he thong tu xa.


= Bao mat =
Mot may tinh đuoc bao mat phu thuoc vao mot so cong nghe hoat đong binh thuong. Mot he đieu hanh hien đai cung cap quyen truy cap vao mot so tai nguyen co san cho phan mem chay tren he thong va cho cac thiet bi ben ngoai nhu mang thong qua hat nhan.
He đieu hanh phai co kha nang phan biet giua cac yeu cau đuoc phep xu ly va cac yeu cau khac khong đuoc xu ly. Mac du mot so he thong co the phan biet đon gian giua "đac quyen" va "khong đac quyen", cac he thong thuong co mot dang nhan dang nguoi yeu cau, chang han nhu ten nguoi dung. Đe thiet lap danh tinh co the co mot qua trinh xac thuc. Thuong thi ten nguoi dung phai đuoc trich dan va moi ten nguoi dung co the co mot mat khau. Cac phuong phap xac thuc khac, chang han nhu the tu hoac du lieu sinh trac hoc, co the đuoc su dung thay the. Trong mot so truong hop, đac biet la cac ket noi tu mang, tai nguyen co the đuoc truy cap ma khong can xac thuc (chang han nhu đoc tap tin qua chia se mang). Cung đuoc bao ham boi khai niem danh tinh yeu cau la uy quyen; cac dich vu va tai nguyen cu the ma nguoi yeu cau co the truy cap sau khi đang nhap vao he thong đuoc lien ket voi tai khoan nguoi dung cua nguoi yeu cau hoac voi cac nhom nguoi dung đuoc đinh cau hinh khac nhau ma nguoi yeu cau thuoc ve.
Ngoai mo hinh bao mat cho phep hoac khong cho phep, mot he thong co muc đo bao mat cao cung cung cap cac tuy chon kiem tra. Nhung đieu nay se cho phep theo doi cac yeu cau truy cap vao tai nguyen (chang han nhu "ai đa đoc tap tin nay?"). Bao mat noi bo, hoac bao mat tu mot chuong trinh đa chay chi co the thuc hien đuoc neu tat ca cac yeu cau co the co hai phai đuoc thuc hien thong qua cac ngat đoi voi nhan he đieu hanh. Neu cac chuong trinh co the truy cap truc tiep vao phan cung va tai nguyen, chung khong the đuoc bao mat.
Bao mat ben ngoai lien quan đen yeu cau tu ben ngoai may tinh, chang han nhu đang nhap vao bang đieu khien đuoc ket noi hoac mot so loai ket noi mang. Cac yeu cau ben ngoai thuong đuoc chuyen qua trinh đieu khien thiet bi đen nhan cua he đieu hanh, noi chung co the đuoc chuyen vao cac ung dung hoac đuoc thuc hien truc tiep. Bao mat cua cac he đieu hanh tu lau đa tro thanh moi quan tam vi du lieu rat nhay cam đuoc luu tru tren may tinh, mang tinh chat thuong mai va quan su. Bo Quoc phong cua Chinh phu Hoa Ky (DoD) đa tao ra Tieu chi Đanh gia He thong May tinh Tin cay (TCSEC), đay la mot tieu chuan đat ra cac yeu cau co ban đe đanh gia hieu qua cua bao mat. Đieu nay tro nen quan trong đoi voi cac nha san xuat he đieu hanh, boi vi TCSEC đuoc su dung đe đanh gia, phan loai va lua chon cac he đieu hanh đang tin cay đang đuoc xem xet đe xu ly, luu tru va truy xuat thong tin nhay cam hoac đa đuoc phan loai.
Cac dich vu mang bao gom cac dich vu nhu chia se tap tin, dich vu in, email, trang web va giao thuc truyen tap tin (FTP), hau het trong so đo co the co bao mat bi xam pham. O tuyen đau cua bao mat la cac thiet bi phan cung đuoc goi la tuong lua hoac he thong phat hien / ngan chan xam nhap. O cap đo he đieu hanh, co san mot so phan mem tuong lua, cung nhu he thong phat hien / ngan chan xam nhap. Hau het cac he đieu hanh hien đai đeu co tuong lua phan mem, đuoc bat theo mac đinh. Tuong lua phan mem co the đuoc cau hinh đe cho phep hoac tu choi luu luong mang đen hoac tu mot dich vu hoac ung dung đang chay tren he đieu hanh. Do đo, nguoi ta co the cai đat va đang chay mot dich vu khong an toan, chang han nhu Telnet hoac FTP, va khong bi đe doa boi vi pham bao mat vi tuong lua se tu choi tat ca luu luong co gang ket noi voi dich vu tren cong đo.
Mot chien luoc thay the va chien luoc hop cat duy nhat co san trong cac he thong khong đap ung cac yeu cau ao hoa cua Popek va Goldberg, la trong đo he đieu hanh khong chay cac chuong trinh nguoi dung duoi dang ma goc, ma thay vao đo la gia lap bo xu ly hoac cung cap may chu cho p -code dua tren he thong nhu Java.
Bao mat noi bo đac biet thich hop cho cac he thong nhieu nguoi dung; no cho phep moi nguoi dung cua he thong co cac tap tin rieng tu ma nhung nguoi dung khac khong the gia mao hoac đoc đuoc. Bao mat noi bo cung rat quan trong neu su dung bat ky muc đich nao, vi mot chuong trinh co the co kha nang vuot qua he đieu hanh, bao gom ca viec bo qua kiem tra.


Phan loai va thuat ngu Khai niem he đieu hanh đuoc tach thanh ba thanh phan: giao dien nguoi dung (bao gom giao dien đo hoa va/hoac thong dich dong lenh, con goi la "shell"), tien ich he thong cap thap, va phan loi—trai tim cua he đieu hanh.

Phan cung <-> Phan loi <-> Shell <-> Ung dung 
 | |
 +-----------+
1 2 3

Trong mot so he đieu hanh, phan loi va shell nam tach roi hoan toan, do đo cho phep ket hop nhieu phan loi va shell voi nhau (nhu he đieu hanh UNIX), trong he đieu hanh khac thi đieu nay chi la khai niem.


Cac he đieu hanh = - He đieu hanh danh cho Desktop =
MS-DOS va Windows
Mac OS co đien va macOS
Linux
Ubuntu
Linux Mint
Debian
Fedora
openSUSE
Red Star OS
ChromeOS
UNIX
FreeBSD
Solaris


= - He đieu hanh danh cho Mobile =
Android
Android Thuan
Android Tuy bien (hang thu 3)
Pixel UI
TouchWiz - Samsung Experience - One UI
MIUI
OxygenOS
ColorOS
HarmonyOS
Android One
Android Go
Custom ROM Luu tru ngay 10 thang 9 nam 2023 tai Wayback Machine
LineageOS
Pixel Experience
Paranoid Android
iOS
Windows Phone
Symbian OS
Bada OS


Tham khao Sach tham khao Lien ket ngoai Operating systems at dmoz.org Luu tru ngay 20 thang 7 nam 2006 tai Wayback Machine
Operating systems at TUNES Luu tru ngay 9 thang 11 nam 2005 tai Wayback Machine - wiki with reviews of operating systems
Multics History and the history of operating systems
operating system at elook.org Luu tru ngay 29 thang 9 nam 2005 tai Wayback Machine - explains what an operating system is and provides various examples
The "Write Your Own Operating System" OS Developer FAQ Luu tru ngay 15 thang 10 nam 2006 tai Wayback Machine
How OSs Work
Operating System Programming Luu tru ngay 4 thang 8 nam 2006 tai Wayback Machine - tutorials and source code
Operating Systems Technical Comparison
BonaFide OS Development - resource for operating system developers
Humor: If OS's Were Airlines