Nebraska (phat am la Ne-brat-xca) la mot tieu bang noi luc thuoc vung Đai Binh nguyen Bac My va vung đia ly Trung Tay Hoa Ky. Tieu bang Nebraska giap voi tieu bang Nam Dakota ve phia bac, Iowa ve phia đong, Missouri ve phia đong nam, Kansas ve phia nam, Colorado ve phia tay nam va Wyoming ve phia tay. Tieu bang Nebraska la tieu bang rong thu 16 cua Hoa Ky, co dien tich hon 200.000 km² va dan so khoang 1,9 trieu nguoi. Thu phu cua bang la thanh pho Lincoln va thanh pho đong dan nhat la Omaha nam ben song Missouri.
Truoc khi nguoi chau Au xuat hien, Nebraska la noi sinh song cua cac dan toc ban đia nhu nguoi Omaha, Missouria, Ponca, Pawnee, Otoe va Lakota. Tieu bang nay nam tren hanh trinh cua cuoc tham hiem cua Lewis va Clark. Vao nam 1867, Nebraska tro thanh bang thu 37 gia nhap lien bang va la bang duy nhat o Hoa Ky co quoc hoi đon vien.
Nebraska gom co hai vung đia ly chinh: vung Binh nguyen Dissected Till va vung Đai Binh nguyen. Binh nguyen Dissected Tills la mot vung đoi thap va tap trung nhung thanh pho lon cua tieu bang la Omaha va Lincoln. Vung Đai Binh nguyen chiem phan lon mien tay cua bang voi phong canh đac trung la nhung đong co rong lon phu hop cho chan nuoi gia suc. Ve mat khi hau, nua phia đong Nebraska co khi hau luc đia am trong khi nua phia tay co khi hau ban kho han. Toan bo tieu bang co su chenh lech nhiet đo lon giua mua he va mua đong. Ben canh đo, tieu bang nay cung thuong phai hung chiu nhung tran dong va loc xoay du doi vao mua xuan va mua he.
Tieu bang Nebraska co uu the ve nong nghiep voi nhung san pham chu luc la thit bo, thit lon, ngo va đau tuong.
Đay la noi sinh cua Tong thong Gerald Ford (tai Ohama).


Ten goi Ten goi Nebraska đuoc lay tu Ni Brasge trong tieng Chiwere hoac Ni Bthaska trong tieng Omaha–Ponca cua nguoi dan ban đia, co nghia la "mat nuoc phang". So di co ten goi nay vi nguoi ban đia khi xua đa đat ten vung đat theo song Platte, mot con song chay qua tieu bang nay tu phia đong sang phia tay truoc khi đo vao song Mississippi.


Lich su Cac dan toc nguoi ban đia đa sinh song tai Nebraska hang nghin nam truoc khi nguoi chau Au đen khai pha vung đat nay. Ho bao gom cac dan toc Omaha, Missouria, Ponca, Pawnee, Otoe va nhieu nhanh cua toc nguoi Lakota. Mot trong so cac dan toc đo di cu tu cac vung o phia đong bang Nebraska ngay nay.
Sau khi nguoi chau Au bat đau tien hanh tham hiem, trao đoi thuong mai va thanh lap cac khu đinh cu tai chau My, nguoi Phap va Tay Ban Nha đeu co ke hoach muon kiem soat vung đat nay. Trong nhung nam 1690, nguoi Tay Ban Nha thiet lap cac moi quan he ve thuong mai voi dan toc Apache von kiem soat phan phia tay Nebraska. Đen nam 1703, đen luot nguoi Phap cung thuong xuyen buon ban voi cac toc nguoi ban đia o phan luu vuc song Missouri cua bang nay, tham chi ky đuoc mot so hiep uoc voi ho vao nam 1719. Khi chien tranh no ra giua hai nuoc chau Au, Tay Ban Nha phai mot binh đoan do trung tuong Pedro de Villasur chi huy tien vao Nebraska vao nam 1720. Đuoc su ho tro tu phia Phap, hai bo toc Pawnee va Otoe đa đanh bai va tham sat binh đoan cua Tay Ban Nha.
Chien tranh Bay nam (1756-1763) no ra va buoc Phap phai nhuong vung Lanh tho Louisiana, trong đo bao gom ca vung đat Nebraska ngay nay cho Tay Ban Nha vao nam 1762. Su rut đi cua Phap dan đen viec Anh va Tay Ban Nha cung tranh gianh anh huong tai vung luu vuc song Mississippi. Ca hai nuoc cung cu ra cac phai đoan đe tiep xuc va buon ban voi nguoi ban đia.
Đen nam 1800, nuoc Phap duoi thoi Napoleon Bonaparte gianh lai quyen kiem soat Lanh tho Louisiana. Tuy nhien Hoa Ky đa mua lai vung đat nay tu Phap vao nam 1803 voi gia 15 trieu USD đuong thoi, khien dien tich lanh tho Hoa Ky đuoc mo rong gap đoi. Ngay 30 thang 5 nam 1854, chinh phu Hoa Ky thanh lap Lanh tho Nebraska, luc đo bao trum cac phan đat ma ngay nay thuoc cac tieu bang Nebraska, Wyoming, Nam Dakota, Bac Dakota, Colorado, va Montana. Thu phu cua lanh tho đat tai thanh pho Omaha.
Trong thap nien 1860, chinh phu My buoc nguoi ban đia vao cac khu đinh cu roi lay đat cua ho cho nguoi My goc chau Au canh tac. Hang ngan nguoi da trang tran vao Nebraska đe đuoc nhan đat canh tac voi gia rat thap (hoac mien phi) khien dan so vung đat nay tang nhanh va đu đieu kien gia nhap lien bang. Ngay 1 thang 3 nam 1867, Nebraska chinh thuc tro thanh tieu bang thu 37 cua Hoa Ky. Thu phu cua bang đuoc doi ve thanh pho Lancaster, sau đoi ten la Lincoln đe tuong nho vi tong thong Hoa Ky vua moi bi am sat khong lau Abraham Lincoln.
Cuoi the ki 19, dan so Nebraska tiep tuc tang nhanh nho đat đai mau mo, thoi tiet thuan loi cung nhung tien bo ve khoa hoc ky thuat trong nganh nong nghiep. Vung đong co rong lon cua Nebraska đac biet phu hop voi viec chan nuoi gia suc, dan đen su phat trien cua nganh cong nghiep che bien thit. Lan song di cu cua nguoi My goc Phi khoi mien Nam Hoa Ky đen nhung khu vuc khac cua đat nuoc cung bo sung them dan cu cho Nebraska.
Tu thap nien 1960 ve sau, nguoi My ban đia o Nebraska tham gia ngay cang tich cuc vao cac hoat đong chinh tri va đau tranh cho quyen loi cua ho, cung nhu xay dung truong lop nham bao ton ban sac van hoa.


Đia ly Nebraska giap voi Nam Dakota ve phia bac, Iowa va Missouri ve phia đong qua song Missouri; Kansas ve phia nam, Colorado ve phia tay nam, va Wyoming ve phia đong. Nebraska co 93 quan. Lanh tho cua tieu bang thuoc 2 mui gio khac nhau, voi nua phia đong thuoc mui gio mien Trung con nua phia tay thuoc mui gio mien nui cua Bac My. Nebraska co ba con song chinh đeu chay tu phia tay sang phia đong cua tieu bang: song Platte chay qua mien trung, song Niobrara o mien bac va song Republican o mien nam.
Nebraska bao gom hai mien đat chinh: Binh nguyen Dissected Till va Đai Binh nguyen. Phan cuc đong cua tieu bang bi cao bang boi nhung tang bang tu thoi Bang Ha va đong bang Dissected Till voi nhung vung đoi thoai chinh la nhung gi con lai sau khi bang rut đi. Thu phu Lincoln va thanh pho lon nhat tieu bang Omaha đeu toa lac ben trong vung nay. Đai Binh nguyen chiem phan lon dien tich mien tay tieu bang Nebraska.


= Khi hau =

Tieu bang Nebraska co 2 dang khi hau chinh. Nua phia đong cua tieu bang co khi hau luc đia am con nua phia tay la khi hau ban kho han. Tieu bang co su chenh lech lon ve nhiet đo va luong mua giua cac mua trong nam. Nhiet đo trung binh thi tuong đoi đong nhat giua cac vung cua Nebraska, nhin chung moi noi đeu co mua he nong va mua đong kha lanh.
Luong mua giam dan tu phia đong sang phia tay: goc phia đong nam cua tieu bang nhan đuoc 800 mm moi nam trong khi phan cuc tay chi nhan 350 mm. Đo am khong khi cung co xu huong tuong tu. Trong khi đo luong tuyet roi cua Nebraska thi phan bo kha đong đeu va nam trong khoang 65–90 cm moi nam.
Tieu bang Nebraska nam trong Hanh lang Loc xoay, mot khu vuc đia ly o trung tam nuoc My noi loc xoay thuong xuyen xay ra. Cac con dong va loc xoay thuong dien ra nhieu nhat trong cac thang mua xuan va mua he, đoi khi la vao ca mua thu. O mien tay Nebraska, hien tuong foehn xay ra do khu vuc nay nam gan day nui Rocky khien cho mua đong cua vung nay bot lanh gia.


Nhan khau Cuc Thong ke Dan so Hoa Ky uoc tinh dan so cua Nebraska la 1.896.190 nguoi vao ngay 1 thang 7 nam 2015, dua tren Đieu tra dan so Hoa Ky 2010.


= Chung toc va dan toc =

Cac dan toc chiem ti le cao nhat tai Nebraska la nguoi Đuc (38,6%), nguoi Ireland (12,4%), nguoi Anh (9,6%), nguoi Mexico (8,7%), va nguoi Sec (5,5%).
Nebraska la tieu bang co so luong nguoi My goc Sec cao nhat ca nuoc, voi Butler la mot trong hai quan duy nhat tren ca nuoc ma nguoi goc Sec chiem đa so. Nguoi My goc Đuc la dan toc lon nhat tai hau het cac hat cua Nebraska, đac biet la o mien đong cua tieu bang. Thurston la hat duy nhat cua bang trong đo nguoi da đo chiem đa so.


= Đo thi hoa =

Khong chi rieng Nebraska ma tai nhieu tieu bang khac o vung Trung Tay Hoa Ky, viec nguoi dan chuyen tu nong thon ra thanh pho khien cho dan so cua nhieu quan bi giam xuong. Uoc tinh khoang 89% cac điem cu dan tai Nebraska co duoi 3000 nguoi va tieu bang nay co toi hang tram thi tran dan so khong qua 1000. Dan so giam tai cac quan nong thon khien mot so truong hoc khong co đu hoc sinh.
Tu nam 1990 đen 2000, 53 trong so 93 quan cua Nebraska bi giam dan so. Quan Frontier co muc giam nhe nhat la 0,06% trong khi quan Hitchcock mat toi 17,04%.
Nguoc lai, cac vung đo thi lon cua Nebraska lai ghi nhan muc gia tang dan so nhanh chong. Thanh pho Omaha co dan so la 390.007 vao nam 2000 nhung đa tang len toi 414.521 vao nam 2005 (tang 6,3% trong vong 5 nam). Tuong tu, dan so cua thu phu Lincoln cung tang tu 225.581 cua nam 2000 len 258.379 vao nam 2010 (tang 14,5% trong vong 10 nam).


= Ton giao =
Co cau ton giao cua nguoi dan Nebraska nhu sau:

Kito giao – 90%
Cong giao – 28%
Lutheran – 16%
Giam Ly – 11%
Bap-tit – 9%
Truong Nhiem – 4%
Cac nhom Tin Lanh khac – 21%
Cac nhom Kito giao khac – 1%
Khong ton giao – 9%
Cac ton giao khac – 1%


Chinh phu Chinh phu tieu bang Nebraska hoat đong trong khuon kho cua Hien phap Nebraska, đuoc thong qua vao nam 1875. Theo đo, cac hoat đong cua chinh phu đuoc to chuc theo nguyen tac tam quyen phan lap, bao gom cac nhanh: hanh phap, lap phap, va tu phap.


= Nhanh hanh phap =
Đung đau nhanh hanh phap la thong đoc Nebraska, hien nay la ong Pete Ricketts. Thong đoc va pho thong đoc bang co nhiem ky 4 nam.


= Nhanh lap phap =

Nghi vien Nebraska la co quan Lap phap Tieu bang duy nhat o Hoa Ky đuoc to chuc theo hinh thuc đon vien thay vi luong vien nhu cac noi khac, do đo cac đai bieu cua co quan nay đeu đuoc goi la thuong nghi si bang. Mot điem đoc đao nua cua Lap phap Nebraska la viec cac đai bieu cua Lap phap Tieu bang đuoc bau theo the thuc khong đang phai, co nghia la ten cua ung vien tren phieu bau se khong đi kem voi ten đang phai ho tham gia. Trong co quan Lap phap Tieu bang, cac ghe Chu tich va uy vien đuoc bau chon ma khong phu thuoc vao viec đang nao đang chiem đa so trong co quan nay. Lap phap Tieu bang Nebraska co the vuot qua su phu quyet cua thong đoc bang neu hon 3/5 so đai bieu ung ho, khac voi cac bang khac la 2/3.
Khi Nebraska tro thanh mot tieu bang vao nam 1867, nhanh lap phap cua tieu bang van co ca Thuong vien va Ha vien. Thuong nghi si lien bang George W. Norris va nhieu cong dan Nebraska khac đua ra đe xuat thanh lap co che lap phap đon vien vi cho rang hinh thuc to chuc luong vien co nhung yeu to khong dan chu. Ho đe xuat mot cuoc trung cau dan y. Nam 1934, nguoi dan Nebraska quyet đinh bai bo Ha vien tieu bang đe lap nen the che đon vien hien nay trong boi canh cuoc Đai khung hoang khien kinh te Hoa Ky lam vao suy thoai.


= Nhanh tu phap =
Nebraska co he thong tu phap thong nhat, đung đau la Toa an Toi cao Nebraska co tham quyen đoi voi tat ca cac toa an tai tieu bang nay.


= Đai dien tai chinh phu lien bang =
Giong nhu cac tieu bang khac, Nebraska gui 2 thuong nghi si đen Thuong vien Hoa Ky. Cac thuong nghi si hien tai cua Nebraska la ba Deb Fischer va ong Ben Sasse, đeu thuoc Đang Cong hoa. Nebraska co 3 đai dien tai Ha vien Hoa Ky.
Trong cac cuoc bau cu tong thong Hoa Ky, Nebraska cung voi Maine la 2 tieu bang cho phep chia phieu Đai cu tri Đoan. Vi du, trong cuoc bau cu tong thong Hoa Ky nam 2008, John McCain thang 4 phieu đai cu tri con Barack Obama thang 1 phieu tu bang Nebraska. O cac tieu bang con lai, ung vien tong thong chien thang trong cuoc bau cu tieu bang se lay het phieu đai cu tri tai noi đo.
Theo mot đieu luat nam 1991 cua Nebraska, 2 phieu đai cu tri cua tieu bang se đuoc danh cho ung vien tong thong thu đuoc nhieu phieu pho thong nhat tren toan bo tieu bang, 3 phieu con lai se thuoc ve nguoi chien thang tai 3 khu vuc quoc hoi.


= Chinh tri =
Hau nhu trong suot lich su cua minh, Nebraska la mot tieu bang trung thanh voi Đang Cong hoa. Tu nam 1940 đen nay, Đang Dan chu moi chi chien thang tai Nebraska co 1 lan duy nhat voi ung vien Lyndon B. Johnson nam 1964. Trong cuoc bau cu tong thong Hoa Ky nam 2004, ong George W. Bush thang ca nam phieu đai cu tri cua Nebraska voi cach biet len đen 33%. Trong cuoc bau cu tong thong Hoa Ky nam 2016, ung vien cua Đang Cong hoa Donald Trump cung chien thang ca nam phieu tai Nebraska.
Song song voi truyen thong ung ho Đang Cong hoa, Nebraska cung thuong bau cho cac đai bieu trung dung vao cac vi tri quan trong cua ca cap tieu bang va lien bang. Tieu bieu cho xu huong nay la viec Nebraska tung bau ong Ben Nelson, mot thuong nghi si lien bang noi tieng bao thu thuoc Đang Dan chu tu nam 2001 đen 2013.
Cuu tong thong Gerald Ford sinh ra tai Nebraska nhung roi khoi bang nay tu khi ong con nho. William Jennings Bryan, nguoi goc Illinois tung đai dien cho Nebraska tai Quoc hoi Hoa Ky va tung giu chuc Bo truong Ngoai giao Hoa Ky duoi thoi tong thong Woodrow Wilson. Ong Bryan cung tung tranh cu tong thong 3 lan nhung khong thanh cong.


Kinh te Nam 2015, GDP cua Nebraska đat 112,2 ti USD, xep thu 35 trong tong so 50 tieu bang cua Hoa Ky. Nebraska la mot bang manh ve nong nghiep, voi nhung san pham chu luc la thit bo, thit lon, ngo, đau tuong va cao luong. Mot so nganh quan trong trong kinh te Nebraska la che tao, du lich, van chuyen hang hoa, vien thong, cong nghe thong tin va bao hiem.
Thu nhap trung vi cua ho gia đinh tai Nebraska la 60.474 USD vao nam 2015, đung thu 18 trong so 51 đon vi hanh chinh (gom 50 tieu bang cong them thu đo Washington D.C.) va cao hon khoang 4.000 USD so voi muc trung binh cua Hoa Ky.
Thanh pho Omaha la noi đat tru so cua cong ty Berkshire Hathaway cua ty phu Warren Buffett, mot trong nhung nguoi giau nhat the gioi. Đay la cung la noi sinh cua nha đau tu noi tieng nay.


Van hoa = Van hoc =
Willa Cather, Mari Sandoz va Bess Streeter Aldrich la ba trong so nhung nha van tieu bieu viet ve Nebraska. Cac tac pham cua ho thuong khai thac chu đe nhu cuoc song cua nguoi nong dan mien bien vien, loi song cua nhung cong đong dan cu đa dang cung nhu nhung kho đau cua nguoi My ban đia.
Nam 2005, nha tho Ted Kooser đoat giai Pulitzer ve tho. Ong viet nhieu tac pham ve đoi song nong thon o vung Trung Tay nuoc My.


= Nghe thuat =
Nebraska co nhieu bao tang phuc vu viec nghien cuu va tham quan ve nhieu chu đe khac nhau: bao tang Stuhr o Grand Island đuoc thanh lap nham gioi thieu ve đoi song cua nguoi nong dan di cu đen Nebraska vao the ki 19 va trung bay cac hien vat cua nguoi ban đia. Bao tang Great Plains Black tai Omaha gioi thieu ve cuoc song cua nguoi My goc Phi.
Bao tang My thuat Joslyn tai Omaha va Bao tang My thuat Sheldon o Lincoln co nhieu bo suu tap nghe thuat lon tai tai tieu bang Nebraska.


Giao duc He thong Đai hoc Nebraska

Đai hoc Nebraska–Lincoln
Đai hoc Nebraska tai Kearney
Đai hoc Nebraska tai Omaha
Đai hoc Y Nebraska
Cao đang Ky thuat Nong nghiep Nebraska
He thong Cao đang Tieu bang Nebraska 

Cao đang Tieu bang Chadron
Cao đang Tieu bang Peru
Cao đang Tieu bang Wayne


Chu thich