Uruguay (  YOOR-ə-gwy, tieng Tay Ban Nha: [uɾuˈɣwaj] ), quoc hieu la Cong hoa Đong Uruguay (tieng Tay Ban Nha: Republica Oriental del Uruguay), la mot quoc gia o Nam My, phia bac giap voi Brasil, phia tay giap voi Argentina (qua song Uruguay), phia tay nam la Rio de la Plata va phia đong nam huong ra bien Đai Tay Duong. Đay la quoc gia co dien tich nho thu hai o Nam My, chi lon hon Suriname.
Colonia del Sacramento - khoi nguon cua Uruguay, la mot trong so nhung khu đinh cu lau đoi nhat o Nam My cua nguoi chau Au đuoc thanh lap boi Đe quoc Bo Đao Nha. Sau nay, Đe quoc Tay Ban Nha đanh chiem va xay dung tai vung đat ma ngay nay la thu đo Montevideo vao đau the ky XVIII. Nguoi Uruguay noi day đau tranh gianh đoc lap vao nhung nam 1811-1828 tu ba nuoc Tay Ban Nha, Argentina va Brasil, hinh thanh nen quoc gia rieng biet va xay dung mot nen dan chu lap hien ket hop dan chu truc tiep hoan chinh voi tong thong la nguoi đong thoi giu ca hai vai tro đung đau nha nuoc va chinh phu.
Ngay nay, Uruguay la mot trong so nhung nen kinh te phat trien nhat o khu vuc Nam My voi GDP cung thu nhap binh quan đau nguoi đeu cung o muc cao. Theo To chuc Minh bach quoc te, Uruguay la nuoc it tham nhung nhat o chau My Latinh (cung voi Chile). Uruguay đung đau o My Latinh ve cac chi so dan chu, chi so hoa binh, chinh phu đien tu, đay cung la nuoc đung đau o Nam My ve tu do bao chi, chat luong cuoc song cua tang lop trung luu va muc đo thinh vuong. Tinh theo binh quan đau nguoi. Quan đoi Uruguay la luc luong co đong gop so luong binh linh lon nhat cho cac su menh gin giu hoa binh tren toan cau cua Lien Hop Quoc va cung đong thoi nhieu hon bat ky quoc gia nao khac tren the gioi. Quoc gia nay cung xep hang thap nhat o Nam My ve chi so khung bo. Ngoai ra, Uruguay cung đung thu 2 trong khu vuc ve muc đo tu do kinh te, binh đang thu nhap, thu nhap binh quan đau nguoi va dong von FDI. Uruguay xep thu 3 chau luc ve chi so phat trien con nguoi, toc đo tang truong GDP hang nam, toc đo đoi moi cung chat luong co so ha tang. Đay la mot quoc gia co thu nhap cao theo phan loai cua Lien Hop Quoc. Uruguay la mot nha xuat khau quan trong tren toan cau ve mot so mat hang quan trong nhu len, gao, đau nanh, thit bo đong lanh, mach nha va sua. Phan lon san luong đien nang cua Uruguay đuoc san xuat tu nang luong tai tao nhu thuy đien va đien gio. Uruguay la thanh vien sang lap cua Lien Hop Quoc, OAS, Mercosur, UNASUR va NAM.
Uruguay đuoc coi la mot trong nhung quoc gia tien tien tien nhat ve xa hoi o My Latinh. Nam 2007, Uruguay la nuoc đau tien o chau My Latinh thuc hien ket hop dan su cho nhung nguoi thuoc cong đong LGBT. Vao nam 2013, quoc gia nay đa tro thanh nuoc đau tien tren the gioi hop phap hoa hoan toan viec san xuat, mua ban va tieu thu can sa.


Tu nguyen Tu tieng Tay Ban Nha Republica Oriental del Uruguay dich sang tieng Viet la Cong hoa Đong Uruguay. Đo la do nuoc nay co vi tri đia ly o phia đong song Uruguay. Vi Uruguay trong tieng Guarani nghia la con song noi ma loai chim đang song nen thoi Viet Nam Cong hoa Uruguay đuoc goi la Đieu Ha. Đia danh nay van đuoc cong đong nguoi Viet hai ngoai dung đe chi nuoc Uruguay trong nhung tran tuc cau.


Lich su = Tay Ban Nha chinh phuc =

Khi nguoi Tay Ban Nha đen khai pha Uruguay vao đau the ky 16 thi bi tho dan chong đoi. Nguoi Bo Đao Nha luc bay gio đa chiem đuoc Brasil cung keo xuong đoi chu quyen khien Uruguay tro thanh chien truong giua hai đe quoc, Bo Đao Nha va Tay Ban Nha. Khoang nam 1669 - 1671, Bo Đao Nha lap đon luy o Colonia del Sacramento hau kiem soat khu vuc nay. Trong khi đo Tay Ban Nha cung tim cach đua dan đen lap nghiep đe cung co chu quyen vi bien gioi giua Pho vuong quoc Rio de la Plata va Brasil khong đuoc an đinh. Nam 1680 quan Tay Ban Nha chiem đuoc dai đat phia đong song La Plata ma ho goi la Banda Oriental nhung lai hoan lai cho Brasil nam 1681 sau hoa uoc giua hai nuoc. Quan Tay Ban Nha lai tien chiem may đot nua: 1705-18, 1762, đen nam 1777 Tay Ban Nha chiem uu the. Trieu đinh Tay Ban Nha cho xay toa thanh lon o Montevideo dung đo lam can cu quan su va phat trien thanh hai cang lon. Tam voc cua Montevideo dan ngang ngua voi Buenos Aires ben Argentina. Vao nhung nam 1806 - 1807, trong khi ben Au chau Anh va Phap lam chien thi o Nam My cuoc chien chong Napoleon cung cuon Anh, Bo Đao Nha va Tay Ban Nha vao vong binh lua. Vi Tay Ban Nha la đong minh cua Phap nen hai quan Anh khai hoa, tan cong Montevideo lan Buenos Aires. Ca hai thi tran that thu; quan Anh chiem đuoc Montevideo vao nam 1807 nhung khong bao lau thi quan Tay Ban Nha tai chiem đuoc.


= Đau tranh gianh đoc lap khoi Tay Ban Nha (1811-1814) =
 

Nam 1811, Jose Gervasio Artigas, day binh chong lai chinh quyen thuoc đia Tay Ban Nha. Hai ben giao chien. Ngay 18 thang 5, 1811 quan cua Artigas thang lon trong tran Las Piedras; quan trieu đinh do kinh luoc su Francisco Javier de Elio chi huy tuy thua tren bo nhung van con đuong bien nen gui thu moi quan Bo Đao Nha tham chien dep quan phien loan. Nghe tin thay quan Bo sap vao, phe cach mang o Buenos Aires so hai mat thu đich nen giang hoa voi Elio, chap nhan cho Elio cai tri Banda Oriental. Artigas gian lam vi bi phan boi nen rut quan ve Entre Rios.
Chinh phu cach mang sau đo nhom hop o Buenos Aires đe chon quoc hoi lap hien. Artigas thi tranh đau đoi lap the che lien bang đe moi vung nhu Banda Oriental co quyen tu tri ve chinh tri va kinh te. Tuy nhien nhom Buenos Aires khong chiu cho đai bieu cua Banda Oriental tham gia va chi chap nhan mot the che trung uong đon nhat, tap trung quyen luc vao mot noi.


= Tranh chap giua cac lien bang & đoc lap =
Khong đuoc nhin nhan, Artigas rut khoi Buenos Aires va keo quan ve vay Montevideo van do Elio chi huy; chang bao lau thanh Montevideo that thu, Artigas len nam quyen, đo la nam 1815. Artigas tuyen bo chinh phu tu tri va lap Liga Libre tuc Liga de los Pueblos Libres (Lien đoan dan tu do) gom sau tinh o ha luu sonng Uruguay.
Trong khi đo thay tinh hinh roi loan mot van quan Bo Đao Nha keo vao chiem lay Banda Oriental nam 1816, lap ra xu Cisplatina thuoc Brasil. Thanh Montevideo that thu Thang Gieng 1817. Quan cua Artigas phai rut ve thon que hoat đong. May phe lam chien đeu phai quan vao khu vuc: quan cua chinh phu Trung uong Buenos Aires (Lien hiep cac tinh Rio de la Plata), quan đia phuong cua Artigas va quan Bo nhung bat phan thang bai. Cuoc chien dai dang đen nam 1822 thi Brasil đoc lap, lap ra Đe quoc Brasil. Quan Bo rut đi thay the boi quan Brasil; chien cuoc van tiep dien.
Ba nam sau ngay 25 Thang Tam 1825, Juan Antonio Lavalleja lanh tu cua nhom quan đia phuong duoi ten 33 Oriental tuyen bo xu Banda Oriental đoc lap, lai đuoc phe Lien hiep cac tinh Rio de la Plata o Buenos Aires ung ho nen chien tuyen thu hep thanh hai phe ro ret: quan Brasil va quan đoc lap. Hai ben giao chien gan hai nam (chien tranh Cisplatina) nhung tinh hinh quan su van khong dut khoat. Vuong quoc Anh von muon tinh hinh on đinh đe viec buon ban đuoc phat đat ben đung lam trung gian giang hoa đe hai ben ky ket Hiep uoc Montevideo nam 1828. Theo đo khai sinh nuoc Uruguay đoc lap. Ca hai the luc Brasil va Argentina lui binh. Ngay 18 Thang Bay 1830 tan chinh phu Uruguay ban hanh hien phap moi.


= Đai chien "Guerra Grande" 1839–1852 =

Ve mat đoi ngoai Uruguay đa đuoc cac nuoc lan bang cong nhan nhung chinh tri quoc noi bi chia re tram trong. Ben bao thu, tuc goi la phe Blanco (tieng Tay Ban Nha nghia la "trang") va phe cap tien, tuc goi la Colorado ("đo") kinh nhau tren chinh truong suot gan 100 nam.
Fructuoso Rivera luc bay la lanh tu phe Colorado, chu yeu đuoc gioi thuong gia o Montevideo ung ho; ben Blanco thi co Manuel Oribe lam thu lanh, phan lon do dan que hau thuan. Moi ben đeo bang vai o tay mau trang hay mau đo đe nhan ra nhau. Tinh hinh ben Argentina cung tuong tu giua ben cap tien va bao thu, loi cuon luon chinh tri o Uruguay; moi nhom tim cach lien ket voi đang phai ngoai bang ma diet đoi thu quoc noi.
Luc đang cap tien cua Argentina la Unitaria that the, nhieu đang vien phai luu vong bo chay sang Uruguay. Tong thong Uruguay luc bay gio la Manuel Oribe thuoc phe bao thu Blanco thi lai lien minh voi lanh tu bao thu cua Argentina la Manuel de Rosas. Đang Colorado quoc noi khong chap nhan nen nhan đo noi loan ngay 15 Thang Sau, 1838 lat đo Oribe; Oribe chay thoat đuoc sang Argentina ta tuc. Lanh tu cua đang Colorado la Rivera len cam quyen roi tuyen chien voi Argentina nam 1839, mo đau cuoc chien 13 nam dai. Su gia Uruguay goi đo cuoc Đai chien "Guerra Grande".
Nam 1843, quan Argentina vuot bien gioi vao Uruguay đe đua Oribe ve nuoc. Lien minh quan bao thu vay ham thu đo Montevideo suot chin nam troi. Phe cap tien Colorado cua Rivera lien cau cuu ben Au chau. Phap va Y phe thuan va sua soan binh thuyen sang tham chien. Giuseppe Garibaldi luc bay gio đang luu vong o Montevideo đuoc bo lam chu tuong cua đoan quan Y.. Tinh hinh quan su cang hon loan. Viec ra vao song La Plata bi gian đoan khien nuoc Paraguay o thuong nguon bi cat đut khong lien lac đuoc. Anh va Phap von nam đia vi thuong mai then chot trong khu vuc bi thiet hai nhieu nen lap lien minh tren danh nghia tai lap trat tu nhung đung ra la chong lai lanh tu Rosas cua Argentina. Argentina cung tuyen chien voi cuu thu Brasil. Chien thuyen hai nuoc Anh Phap cung voi quan Uruguay keo vao cua bien phong toa hai cang Buenos Aires. Brasil cung đieu quan tham chien tien sau vao lanh tho Argentina.

Bi don vao buoc đuong cung Rosas phai xin hoa, ky thoa thuan voi Anh (1849) va Phap (1850), theo đo quan Argentina phai triet thoai khoi Uruguay khong ung ho Oribe nua. Oribe phai tu cam quan co đanh lay Montevideo. Nam 1851 tinh hinh bong xao tron vi Justo Jose de Urquiza, si quan Argentina đot nhien bo Rosas ma ung ho bon cap tien Unitaria, keo quan sang Uruguay đanh tap hau đoan binh cua Oribe, giai vay Montevideo. Quan cap tien Colorado trong thanh Montevideo an mung. Urquiza sau đo lai lien minh voi Uruguay va Brasil keo quan tro ve Argentina, đanh quan cua Rosas trong tran Caseros ngay 3 Thang 2 nam 1852. Rosas thua to phai bo Argentina ma luu vong sang Anh. Hoa binh tai lap voi phe cap tien cam quyen o ca hai nuoc Argentina va Uruguay.


= Noi chien va Chien tranh Tam Đong minh 1863-70 =
Tinh hinh quoc noi Uruguay chua yen thi the cuoc lai đay Uruguay vao cuoc chien nua. Nguyen la nam 1863 Bernardo Prudencio Berro thuoc đang bao thu Blanco đac cu len nam quyen. Đang cap tien Colorado cua Venancio Flores bat binh roi noi loan, lat đo Berro. Flores lai lien ket voi Brasil con Berro thi cau vien Argentina. Đe co them hau thuan, Berro moi Francisco Solano Lopez lanh tu Paraguay von san co hiem khich voi Brasil đe giup đo đang Blanco chong Brasil o Uruguay.
Quan Brasil tran vao Uruguay nam 1864 giup đang Colorado va Flores giu đuoc đia vi nhung mat đen 90% luc luong. Berro phai rut lui. Paraguay nhan danh đong minh voi chinh phu Berro tuyen chien voi Uruguay cua Flores luon. Vi muon mo đuong tiep vien tu Paraguay xuong Uruguay, Lopez phai muon đuong cho quan đoi Paraguay bang qua lanh tho cua Argentina. Argentina khong thuan cho. Lopez noi gian đoi gay han voi Argentina luon. The la tinh hinh thay đoi toan dien, chien cuoc chuyen tu noi chien Uruguay voi hai the luc Argentina va Brasil đung sau lung, nay don sang Paraguay voi ba nuoc Uruguay, Brasil va Argentina cung lien minh đanh Paraguay, su goi la chien tranh Tam Đong minh. Paraguay đai bai phai cat đat hang chuc nghin cay so vuong nhuong cho Argentina va Brasil va chiu boi thuong binh phi.
O Uruguay oai oam thay tuy thuoc phe chien thang, chinh phu Flores khong thu hoach đuoc gi roi chinh Flores bi am sat am 1868, cung ngay voi cuu thu Berro.


= Thoa hiep chia quyen giua hai đang Colorado va Blanco =
Quoc gia tan hoang vi qua met moi, hai đang cap tien Colorado va bao thu Blanco đanh thoa hiep nam 1872 chung song nhung chia vung anh huong: đang cap tien Colorado kiem soat thu đo Montevideo va dai duyen hai. Sau trong luc đia thi đang bao thu Blanco đoc quyen o bon trong so 13 tinh bo: Canelones, San Jose, Florida va Cerro Largo. Đang Blanco cung đuoc cam đoan mot so ghe toi thieu trong quoc hoi.
Ngoai ra đang Blanco cung đuoc tra khoan boi thuong nua trieu My kim đe bu đap viec rut khoi thu đo. Tinh hinh chinh tri bot bao đong nhung mam mong chia re van ton tai am i, chi phoi chinh truong quoc noi vi hiem khi giua hai đang van khong bot. Đang Colorado loi dung đot cai cach hanh chanh thap nien 1890 đe giam uy the cua đang Blanco nhung that bai. So tinh bo tang len tu 13 len 16 va lan nay đang Blanco đuoc toan quyen trong sau tinh va 1/3 ghe trong quoc hoi.


= Che đo quan phiet: Phat trien xa hoi va kinh te hau ban the ky 19 =
Nam 1875 trong khi hai đang Colorado va Blanco con xung đot thi noi bo đang Colorado phan hoa thanh hai phe: principista va neto. Nhom principista san sang hop tac voi đang Blanco nhung nhom neto thi nhat quyet khong chiu đung chung chap chinh. Thu linh đang Blanco la Aparicio Saravia loi dung tinh the đo ma lien ket voi nhom tuong lanh lat đo tong thong Pedro Varela moi len chap nhiem đuoc hai thang. Nhom quan nhan sau đo lan luot thay nhau len nam quyen, khong lap chinh phu dan su. 

Lorenzo Latorre (1876–1880),
Francisco Antonino Vidal (1880–1882),
Maximo Santos (1882–1886),
Francisco Antonino Vidal (1886)
Maximo Santos (1886)
Maximo Tajes (1886–1890)
Nhung cung chinh vi gioi quan nhan len nam quyen, dep bo tranh chap chinh tri giua hai đang Blanco va Colorado ma Uruguay tien vao thoi ky phat trien vung vang, lap nen mong cho mot nen kinh te thinh vuong. Y kien cua cac nha ky nghe va đai đien chu đeu đuoc hinh phu quan tam thuc hien. Voi khi hau on hoa, đat rong nguoi thua, Uruguay xoay sang chieu mo di dan tu Au chau sang lap nghiep, đai đa so xuat phat tu Y va Tay Ban Nha. Ty le di dan nhap cu tang manh tu 48% dan so (1860) len 68% (1868). Sang thap nien 1870, khoang 100.000 nguoi Au chau đa tim sang Uruguay sinh song. Tinh đen nam 1879 thi chi trong hai thap nien Uruguay đa đon nhan 438.000 nguoi. Hon 100.000 nguoi moi toi lap nghiep luon o thu đo Montevideo, mang nep song Au Tay cho đo thi non tre.
Ve mat kinh te, ngan hang đau tien khai truong o Uruguay nam 1857. Tiep theo la he thong đuong sat, đien luc, đien tin toa ra noi lien moi mien thanh thi va nong thon.
Nganh chan nuoi phat trien manh nhat, gop phan cho nganh xuat cang noi troi. Cac đan muc suc nhu chien cuu nhay vot tu ba trieu len 17 trieu do phuong phap cai tien chan nuoi cua nhung dan Au chau nhap cu.
Montevideo bien thanh trung tam kinh te lon vi vi tri thien nhien voi thuong cang thuan tien o cua song La Plata. Khac voi Buenos Aires, Montevideo khong bi nan cat boi nghen cua song nen thuong thuyen hang hai co the ra vao de dang. Montevideo hien nhien tro thanh tram trung chuyen hang hoa cho ca ba nuoc: Argentina, Brasil va Paraguay. Cac thi tran Paysandu va Salto doc song Uruguay cung huong loi, phat trien nhanh chong.


= Đau the ky 20: tai lap chinh phu dan su =
Uruguay tiep tuc phat trien vao đau the ky 20 voi dien tich chan nuoi mo rong. Hang rao kem gai giup nha nong kiem soat đan muc suc, chu yeu la cuu va bo, thay vi tha rong phai chan thanh đan nhu xua. Cac nong pham nhu da bo va len tang đang ke, dan đau cac mat hang xuat cang ke tu nam 1884 tro đi. Ky thuat đong lanh va đong hop thuc đay viec xuat cang thit bo. Cac nha ky nghe nhat la nguoi Anh bo von ra canh tan đuong sat va thuong cang Montevideo đe thu loi. Vi chinh tri đa tuong đoi on đinh, tinh hinh an ninh cung cai thien cho du van nan tham nhung van đeo đuoi nuoc Uruguay. 

Nam 1890 đang Colorado tro lai chap chinh khi phe quan nhan rut lui. Tong thong Juan Idiarte Borda thuoc đang Colorado khong may bi am sat nam 1897, bo trong ghe hanh phap. Đang Blanco do Aparicio Saravia lanh đao đoi đang Colorado phai nhuong quyen nhung khong thanh. Nam 1903 đang Colorado đua Jose Batlle y Ordonez len lam tong thong nhung khong lau sau đo đang Blanco lai noi loan, ca vung nong thon bi cuon vao con khoi lua keo dai tam thang. Chuoi bao đong chi bi dap tat khi chu tich đang Blanco la Saravia tu tran. Đang Colorado lai chiem uu the va đen nam 1905 mo cuoc tong tuyen cu, đua nen chinh tri Uruguay vuot qua mot chang khung hoang lon.
Batlle la lanh đao đang Colorado, chu truong don het no luc vao viec phat trien kinh te. Chinh phu mo rong tam kiem soat va kich thich moi nganh ke ca xuat cong quy đau von cho vung nong thon noi Blanco nam uu the. Chinh phu cung đe ra nhieu cai cach ve giao duc, an ninh xa hoi, lao đong, va hinh su nhu huy bo an tu hinh va ho su nhu cho phep phu nu đung đon ly di. Đia vi cua Giao hoi Cong giao La Ma giam dan, nhuong cho cho mot xa hoi dan su tu do hon.
Batlle chap chinh hai nhiem ky (1903-1907 va 1911-1915) nhung cung lo ngai la bao nhieu cai cach ong thuc hien se bi đao nguoc trong nay mai neu tinh hinh chinh tri giu nguyen cong thuc hien huu, tuc la hai đang Colorado va Blanco tiep tuc đoi đau. Muon thay đoi toan dien, Batlle đe nghi soan hien phap moi, trong đo đieu khoan quan trong la lap co che hanh phap tap the goi la colegiado đe phan quyen. Tong thong trong coi ngoai giao, quoc phong va an ninh quoc gia. Phu ta tong thong la Consejo Nacional de Administracion, tuc Hoi đong quoc gia hanh chanh, thuong goi la colegiado co chin nguoi, đam nhiem nhung thanh phan khac nhu y te, ky nghe, lao đong, nong nghiep, giao duc. Hoi đong nay cung se lanh phan soan ngan sach. Sau trong chin ghe thuoc đang cam quyen, ba ghe con lai do đang đoi lap giu. Colegiado đau tien nhom hop nam 1919.
Voi co che hanh phap phan quyen, Uruguay buoc vao thoi ky on đinh lau dai. Cuoc Đai khung hoang kinh te toan cau thap nien 1920-30 gay ra khong it kho khan nhung quoc gia van phat trien ve moi mat.
Nam 1930, Uruguay la nuoc tien phong đang cai to chuc World Cup tuc cau. Ky đo Uruguay đanh bai đoi thu khong ai khac hon la nuoc lan bang Argentina voi ty so 4-2. Uruguay đi vao lich su the gioi nam 1930 voi su kien đo. Hai muoi nam sau Uruguay lan nua lai đoat giai vo đich tuc cau nam 1950, lan nay chien thang đoi Brasil.


= 1950-1985: Suy thoai va che đo quan phiet lan thu nhi =
Vao cuoi thap nien 1950, kinh te Uruguay phai đoi dien voi nen kinh te suy giam. Nganh xuat cang yeu dan trong khi lam phat va ty le that nghiep gia tang keo theo bat on xa hoi: sinh vien va cong nhan thuong xuong đuong phan đoi. Phong trao du kich Tupamaros thi theo đuoi đuong loi bao đong, chu truong cuop tien cac co quan tai chanh cung ngan hang roi phat lai cho nguoi ngheo. Chinh phu liet nhom nay vao thanh phan khung bo nen nhat quyet khong thuong luong. Tupamaros cang gia tang hoat đong nhu bat coc va thu tieu nhung cong chuc ho cho la tham nhung.
Tinh hinh suy thoai khien Tong thong Jorge Pacheco phai tuyen bo thiet quan luat nam 1968, han che quyen tu do dan su. Nam 1972 Tong thong Juan Maria Bordaberry ke nhiem theo đuoi chinh sach cung ran hon, ra tay diet cac nhom du kich thien ta nhu Movimiento liberacion nacional - Tupamaros (viet tat: MLN-T) tuc Phong trao giai phong quoc gia Tupamaros. Bordaberry cung ra lenh giai tan quoc hoi. Phe quan nhan tu đo nam quyen hanh phap tu nam 1973 đen 1985; ho thang tay đan ap cac nhom đoi lap. So tu nhan chinh tri len cao.
Đau thap nien 1980 phe quan phiet xuc tien mo cuoc trung cau dan y thong qua hien phap moi đe de be tham chinh nhung that bai. Ho đanh phai mo đuong nhuong quyen lai cho chinh phu dan su va to chuc tong tuyen cu nam 1984. Lanh tu đang Colorado la Julio Maria Sanguinetti đac cu tong thong voi nhiem ky 1985-1990, cham dut thoi ky quan phiet. Thay vi tim cach truy to phe quan nhan, Sanguinetti chu truong hoa giai, thong qua đao luat an xa "Ley de Amnistia", khep lai trang su cu đe thong nhat long nguoi.


= Tai lap dan chu =

Sanguinetti xuc tien cai cach kinh te, tap trung vao viec thu hut thuong mai va von nuoc ngoai. Ket qua đat đuoc mot so thanh cong, trien vong kinh te sang sua hon. Chinh sach hoa giai cua Sanguinetti tuy bi chong đoi nhung cuoi cung đuoc thong qua.
Nam 1989 đang Quoc gia Blanco cua Luis Alberto Lacalle đac cu, lanh nhiem ky 1990-1995. Lacalle theo đuoi chinh sach mo rong kinh te, sang lap Khoi thi truong chung Nam My (MERCOSUR) nam 1991 cho bon nuoc: Uruguay, Argentina, Brasil va Paraguay. Lacalle con muon tu huu hoa nhieu xi nghiep quoc doanh đe giam no cong nhung đe nghi cua ong bi triet ha trong cuoc trung cau dan y nam 1992.
Trong cuoc bau cu nam 1994, cuu Tong thong Sanguinetti lai ra tranh cu va thang ghe tong thong (1995-2000). Vi khong đang nao nam đa so tai quoc hoi, đang Blanco lien minh voi đang Colorado đung ra lap chinh phu. Nhung chinh sach then chot cung hop tac la coi mo kinh te, hoi nhap MERCOSUR va soan hien phap moi; ban hien phap nay ban hanh nam 1996.
Đen ky tong tuyen cu nam 1999 thi Uruguay ap dung phuong thuc moi voi cac đang to chuc bau cu so bo cho moi chinh đang vao Thang Tu, đen Thang 10 thi bau cu toan quoc chon tong thong va dan bieu. Truoc kia thi chi bau het mot luot. Nguoi đac cu hanh phap phai chiem hon 50% so phieu. Vi khong đat đuoc tuc so, Uruguay phai to chuc bau cu vong nhi. Đang Blanco lai lien danh voi đang Colorado chon Jorge Batlle, đanh bai Tabare Vazquez thuoc Mat tran Quang đai (Frente Amplio).
Hai đang Colorado va Blanco tiep tuc lien danh tai quoc hoi chong lai Mat tran Quang đai nhung đen Thang 11 nam 2002, thi đang Blanco rut khoi noi cac truoc hien tinh kinh te suy thoai. Khung hoang kinh te ben Brasil (1999) va Argentina (2001) keo luon Uruguay vao vong bat trac lai them nan dich lo mom long mong gay thiet hai nhieu cho nganh chan nuoi. Ty so that nhiep len ngot 20% trong khi lam phat keo gia sinh hoat qua tam tay nguoi dan trung binh o Uruguay, đay nguong so dan ngheo len 40%. Chinh phu đe nghi tiep tuc tu huu hoa cac xi nghiep quoc doanh nhu nganh dau khi nhung bi dan chung phan đoi.


= Đang thien ta nam quyen, hai đang truyen thong Blanco va Colorado bi loai =

Nam 2004 cu tri Urugauy xoay sang ung ho phe đoi lap cua Tabare Vazquez thuoc Mat tran Quang đai (Frente Amplio). Mat tran nay gom nhung to chuc khuynh ta ke ca cong san va Tupamaros. Vazquez đoi truy to cac nhan vat thuoc thoi ky quan phiet 1950-1985: Juan Maria Bordaberry va Gregorio Alzarez đeu bi tong giam.
Mat tran Quang đai lai đac cu lan nua nam 2009. Ung cu vien la Jose Mujica len lam tong thong. Voi biet danh "El Pepe", Mujica truoc kia la cuu du kich quan. Thoi Vazquez, Mujica lam Bo truong Bo Chan nuoi, Nong nghiep, Thuy san (2005-2008), sau đuoc bau vao thuong vien. Mujica chu truong nhieu chinh sach theo đuong loi xa hoi chu nghia.


Đia ly Lanh tho cua Uruguay bao gom 176.220 km² đat lien va 142.999 km 2 song, ho. So voi cac nuoc Nam My chau thi Uruguay la co dien tich nho thu nhi sau Suriname. Đia hinh chu yeu la binh nguyen đong co va mot so đoi thap. Điem cao nhat la đinh Cerro Catedral đo đuoc 514 m trong dai đoi Sierra Carape.


Khi hau Khi hau Uruguay la khi hau on đoi gan giong voi khi hau Viet Nam vi co đu bon mua: xuan, ha, thu, đong. Tuy nhien, gio lanh tu Nam cuc chi pho mua đong con mua he thi luong khi nong tu mien nhiet đoi Brasil don ve. Vi đia hinh tuong đoi bang phang, khong co nui non ngan can nen thoi tiet de thay đoi đot ngot.


Cac tinh cua Uruguay Uruguay bao gom 19 tinh. Cac tinh đau tien đuoc thanh lap tu nam 1816 va gan đay nhat Flores đuoc thanh lap vao nam 1885.


Kinh te Uruguay la nen kinh te chu yeu dua vao thuong mai, đac biet la xuat khau nong san, khien cho trong nuoc de bi bien đong gia ca hang hoa.
Chan nuoi bo, cuu tro thanh nganh kinh te chu yeu thuc đay phat trien cac nganh cong nghiep che bien đe xuat khau (len, hang det, thit va nganh da thu). Nganh trong trot gom co: ngu coc, mia, cay an qua.
Kinh te gap nhieu kho khan do no nuoc ngoai chong chat. La nuoc thanh vien cua to chuc Mercosur, Uruguay bi lan at boi hai nuoc lang gieng khong lo Brasil va Argentina. Tham hut can can mau dich gia tang.
Mac du nong nghiep chi chiem 9% GDP, nhung nong pham chiem hon 50% hang xuat khau. Uruguay đung đau My Latinh va thu 6 the gioi ve xuat khau lua gao. Cong nghiep chu yeu la che bien nong san (thit, san pham da thuoc, len...). Tu giua thap ky 80 cua the ky XX, Uruguay theo mo hinh kinh te tu do moi, giam đuoc lam phat va tham hut ngan sach, can đoi xuat nhap khau. Uruguay la mot trong nhung nuoc co đieu kien va chinh sach lao đong tu do nhat o chau My.
Tu nam 1999, kinh te Uruguay suy thoai, mot nguyen nhan lon la do tac đong cua viec pha gia tien te cua Brasil lam giam suc canh tranh cua hang hoa Uruguay va anh huong cua khung hoang kinh te Argentina. Thang 6 nam 2002, chinh phu quyet đinh tha noi đong pe xo, đong đo la My tang gia 60% so voi noi te, giup cho hang hoa xuat khau cua Uruguay tang suc canh tranh nhung cung gay ra đo vo tin dung, khung hoang he thong ngan hang, lam giam suc mua cua nguoi tieu dung va tang lam phat tu 4% (2001) len toi 26% (2002).
Uruguay co moi truong đau tu tot, he thong phap ly manh va thi truong tai chinh mo cua. Chien luoc cua chinh phu hien nay la kich thich tang truong dua tren viec đay manh xuat khau sang cac nuoc ban hang truyen thong trong khoi Mercosur, EU va Bac My. Voi chau A, Uruguay co quan he thuong mai voi Nhat Ban, Trung Quoc, Han Quoc, Singapore, Malaysia va Indonesia... Uruguay xuat hang truyen thong nhu thit bo, lua gao, len, ca, da thuoc va đo da; nhap khau may moc, hoa chat, nhien lieu, hang tieu dung, quan ao...
Tinh đen nam 2016, GDP cua Uruguay đat 54.374 USD, đung thu 79 the gioi va đung thu 14 khu vuc My Latin.


= Nong nghiep =
Nam 2010, nganh nong nghiep đinh huong xuat khau cua Uruguay đong gop 9,3% GDP va su dung 13% luc luong lao đong. So lieu thong ke chinh thuc tu Bo Nong nghiep va Chan nuoi Uruguay cho biet chan nuoi thit va cuu o Uruguay chiem 59,6% dien tich đat. Ty le tang them len 82,4% khi chan nuoi gia suc gan voi cac hoat đong nong nghiep khac nhu sua, thuc an gia suc va luan canh voi cac loai cay trong nhu gao.
Dua theo FAOSTAT, Uruguay la mot trong nhung nuoc san xuat nhieu nhat đau tuong (9th), len tron (12th), thit ngua (14th), sap ong (14th) va moc qua (17th). Hau het trang trai (25,500 trong so 39,120) đuoc quan ly quy mo gia đinh; thit bo va len la hoat đong chinh va nguon thu nhap chinh cho 65% trong so đo, tiep đen la nong nghiep rau đat 12%, chan nuoi bo sua đat 11%, lon đat 2% va gia cam cung o muc 2%. Thit bo la mat hang xuat khau chinh cua quoc gia, voi tong tri gia hon 1 ty USD nam 2006.


Chinh tri Uruguay la mot nen cong hoa dan chu. Tong thong giu ca hai vai tro đung đau nha nuoc va chinh phu. Tong thong giu quyen hanh phap. Quoc hoi, gom thuong vien va ha vien giu quyen lap phap. Bo tu phap nam quyen tu phap.
Đang Colorado va cac đang khac đa đau tranh gianh quyen luc trong suot phan lon lich su Uruguay. Tuy nhien, vao cuoc bau cu nam 2004, mot mat tran rong đa đuoc thanh lap gom lien minh cua Tupamaros, cong san, Đang Dan chu Thien chua giao trong so nhung nguoi đuoc bau vao quoc hoi. Tabare Vazquez đuoc bau lam Tong thong.
Hien phap đau tien cua Uruguay đuoc thong qua vao nam 1830, sau Hiep uoc Montevideo theo đo thanh lap nha nuoc Uruguay.
Uruguay la nuoc đung thu 25 trong Chi so nhan thuc tham nhung.
Hien phap Uruguay cho phep su dung trung cau dan y đe thay đoi luat phap va hien phap.


Giao thong van tai = Đuong bo =
Đuong quoc lo ket noi Montevideo va cac thanh pho lon khac trong nuoc. Đuong cao toc chinh dan toi nhung vung bien gioi. Nhung con đuong nho khac khong đuoc trai nhua noi cac trang trai va thi tran nho. Đuong sa phat trien manh sau khi Khoi thi truong chung Nam My đuoc thanh lap vao nhung nam 1990. Hau het hang hoa van chuyen trong nuoc đuoc chuyen cho bang đuong bo chu khong phai đuong sat.


= Đuong sat =
Mang luoi đuong sat hau het đeu đa cu (mua cua Anh tu Chien tranh the gioi thu nhat) tru mot đuong nho chay tu Montevideo đi San Jose de Mayo, qua cac thanh pho Las Piedras va Canelones.


= Đuong thuy =
Cang bien chu yeu o Montevideo, Tau thuyen di chuyen trong noi đia co cac kich thuoc khac nhau, mot dich vu tau canh ngam ket noi Buenos Aires voi Montevideo va Colonia del Sacramento qua Rio de Plata.


= Hang khong =
Mot san bay quoc te nam gan khu nghi mat bai bien Carrasco mot khoang 21 km tu trung tam thanh pho Montevideo. Cac hang hang khong thuoc so huu cua chinh phu, Primeras Lineas Uruguayas de Navegacion Aerea (PLUNA), lien ket cac điem đen Montevideo voi mot so san bay quoc te.


Xa hoi = Nhan khau =


= Cac thanh pho lon =


= Ngon ngu =


= Ton giao =

Uruguay khong co ton giao chinh thuc cua nha nuoc, nha tho va nha nuoc đuoc chinh thuc tach ra, va tu do ton giao đuoc đam bao. Mot cuoc khao sat nam 2008 cua Vien Nacional de Estadistica cua Uruguay cho thay Cong giao Roma la ton giao chinh, voi 45,7% dan so tin theo, 9,0% la Kito huu khac ngoai Cong giao, 0,6% la Thuyet duy linh hoac Umbandists (mot ton giao ban đia), va 0,4% la nguoi Do Thai giao, 30,1% cho biet ho co tin tuong vao mot vi than, nhung khong thuoc ton giao nao, trong khi 14% la nguoi vo than hoac bat kha tri.
Gioi quan sat chinh tri xem Uruguay quoc gia the tuc nhat o chau My. Uruguay the tuc hoa bat đau voi vai tro tuong đoi nho cua nha tho trong thoi ky thuoc đia, so voi cac bo phan khac cua đe quoc Tay Ban Nha. Sau khi đoc lap, y tuong chong đoi anh huong cua ton giao đoi voi chinh quyen lan rong toi Uruguay, đac biet la tu Phap, tiep tuc lam xoi mon anh huong cua nha tho đoi voi chinh phu. Nam 1837, hon nhan dan su đa đuoc cong nhan va nam 1861 nha nuoc tiep quan cac hoat đong cua cac nghia trang nhan dan von do nha tho đam trach. Trong nam 1907, ly hon đa đuoc hop phap hoa va nam 1909, tat ca cac chuong trinh giao duc giang day ton giao đa bi cam tai tat ca cac truong cong lap nha nuoc. Duoi anh huong cua cac cai cach tu do, do nha lanh đao Colorado Jose Batlle y Ordonez (1903-1911) đe xuong, mot ban Hien phap moi đa đuoc ban hanh nam 1997 đa tach hoan toan anh huong cua nha tho đoi voi nha nuoc.
Theo khao sat chinh thuc gan đay nhat khoang 58,1% dan so Uruguay xac đinh minh la Kito giao (47% Cong giao La Ma, Tin Lanh 11,1%), va khoang 40,89% dan so khong xung ton giao (23,2% "tin vao Thien Chua nhung khong co ton giao", 17,2% la nguoi vo than), 0,6% la tin đo cua cac ton giao chau Phi khac, 0,5% la nguoi Do Thai giao, va 0,4% theo ton giao khac.
Co khoang 2,3 trieu nguoi Cong giao Roma trong ca nuoc. Co 9 giao phan truc thuoc tong giao phan Montevideo; Chu tich Hoi đong Giam muc Uruguay hien nay lag Tong giam muc Nicolas Cotugno Fanizzi, nguoi đuoc bo nhiem vao thang 12 nam 1998. Cac vi thanh bao tro cua Uruguay la Maria, hien đuoc ton kinh tai Vuong cung thanh đuong Nha tho Florida.
Hoi giao o Uruguay uoc tinh co tu 300 đen 400 nguoi, đai dien cho 0,01 phan tram dan so. Co hai trung tam Hoi giao, tai Montevideo.
Hien nay, co tu 20.000-25.000 nguoi Do Thai giao song o Uruguay, voi 95% cu tru tai Montevideo. Co mot cong đong nho o Paysandu. Khoang 75% trong so đo la nhanh Do Thai giao Ashkenazi va 11% thuoc nhanh Sephardi. Đen nam 2003, co 20 giao đuong Do Thai, nhung chi co sau trong so đo to chuc cac buoi le Shabbat hang tuan.
Đuc tin Baha'i đuoc truyen ba đen Uruguay boi Abdu'l-Baha, mot trong nhung nguoi đung đau ton giao nay trong nam 1916. Hoi đong tin than Baha'i đia phuong đau tien tai Montevideo đuoc bau vao nam 1942. Nam 1961, Hoi đong tinh than Baha'i Uruguay đuoc thiet lap va toi nam 1963 đa co ba Hoi đong tinh than Baha'i đia phuong. Nam 2001 co khoang 4.000 tin đo Baha'is tai Uruguay va đen nam 2005, đa tang len 7.300 nguoi.


= Giao duc =


= Y te =


Van hoa = Nghe thuat thi giac =


= Am nhac =


= Van hoc =

Jose Enrique Rodo (1871 - 1917) nha van thuoc chu nghia hien đai, đuoc coi la bieu tuong van hoc noi bat nhat cua Uruguay. Tac pham Ariel (1900) cua ong đat van đe gin giu cac gia tri tam linh trong khi theo đuoi vat chat va tien bo ki thuat.


= Truyen thong =


= The thao =

Bong đa la mon the thao pho bien nhat o Uruguay. Tran bong đa quoc te đau tien đuoc to chuc ngoai đao Anh la giua Uruguay va Argentina tai Montevideo thang Bay nam 1902 Uruguay tham du The van hoi tu nam 1924 va đoat huy chuong Vang Bong đa tai hai ki The van hoi lien tiep 1924 tai Paris va 1928 tai Amsterdam.
Đoi tuyen bong đa quoc gia Uruguay tung vo đich FIFA World Cup 2 lan: lan thu nhat tai san nha va la ki World Cup đau tien nam 1930 va lan thu hai đanh bai Brazil tai tran chung ket ngay tai san cua ho nam 1950. So luong chuc vo đich cua Uruguay tai Copa America lon hon bat ki nuoc nao khac: Chuc vo đich nam 2011 đanh giau lan thu 15 đang quang cua ho tren đau truong bong đa chau luc. Uruguay con la quoc gia it dan nhat tung vo đich World Cup. Mac dau Uruguay đat đuoc nhung thanh cong ban đau, ho bo lo 3 trong 4 ki World Cup tu 1994 đen 2006. Uruguay co man trinh dien đang đuoc bieu duong o FIFA World Cup 2010 khi ho vao toi vong ban ket sau 40 nam cho đoi. Trong giai đau nay, cau thu Diego Forlan đuoc trao giai Qua bong vang cho cau thu xuat sac nhat giai.


Lien ket ngoai Chinh phu Uruguay Portal Luu tru ngay 9 thang 8 nam 2011 tai Wayback Machine


Ghi chu Tham khao