Lich su Nhat Ban bao gom lich su cua quan đao Nhat Ban va cu dan Nhat, trai dai lich su tu thoi ky co đai toi hien đai cua quoc gia Nhat Ban. Cac nghien cuu khao co hoc cho thay tren cac hon đao ma nay la Nhat Ban đa co nguoi sinh song ngay tu cuoi thoi ky đo đa cu. Ngay sau thoi ky bang ha cuoi cung, khoang 12.000 nam TCN, he sinh thai phong phu tren quan đao Nhat Ban đa giup đay nhanh su phat trien loai nguoi, san sinh ra nen van hoa đat nung noi tieng cua thoi ky Jomon. Lich su Nhat Ban voi nhieu thoi ky co lap thay the nhau bi gian đoan boi cac anh huong cap tien, thuong la cach mang tu the gioi ben ngoai. Cac tai lieu đau tien viet ve Nhat Ban qua cac đoan ghi chep ngan trong Nhi thap tu su cua nguoi Trung Quoc. Cac anh huong ton giao va tin nguong chinh đuoc du nhap tu Trung Quoc.
Thu đo đau tien đuoc thanh lap tai Nara nam 710, va no đa tro thanh mot trung tam cua nghe thuat Phat giao, ton giao va van hoa. Hoang toc vao thoi gian nay noi len vao khoang nam 700, nhung đen nam 1868 (van co vai ngoai le), tuy co uy tin cao nhung nam trong tay rat it quyen luc. Vao nam 1550, Nhat Ban đuoc chia thanh vai tram đon vi kiem soat tai đia phuong, hoac cac khu vuc thuoc quyen kiem soat "Đai Danh" (lanh chua), voi luc luong cua rieng minh la cac chien binh samurai. Tokugawa Ieyasu (Đuc Xuyen Gia Khang) len nam quyen nam 1600, va phong đat cho nhung nguoi ung ho minh, thanh lap "Mac phu" o Edo (Tokyo ngay nay). "Thoi ky Tokugawa" đanh dau mot thoi ky thinh vuong va hoa binh, nhung Nhat Ban co y cham dut cac hoat đong Kito giao va cat đut gan nhu tat ca cac tiep xuc voi the gioi ben ngoai. Trong nhung nam 1860, thoi ky Minh Tri bat đau bang viec quan đoi hoang gia cua Thien hoang Minh Tri đanh bai quan đoi Mac phu Tokugawa trong chien tranh Mau Thin. Nha lanh đao moi ket thuc che đo phong kien va chuyen đoi mot hon đao co lap—mot quoc gia kem phat trien—nhanh chong tro thanh mot cuong quoc the gioi theo nhin nhan cua nguoi phuong Tay. Nen dan chu la mot van đe, boi vi luc luong quan đoi tinh nhue cua Nhat Ban đa đuoc ban đoc lap va thang the hon, hoac thuong xuyen sat hai dan thuong trong nhung nam 1920 va 1930. Quan đoi Nhat Ban bat đau tien đanh vao Trung Quoc vao nam 1931 nhung đa bi đanh bai trong cuoc Chien tranh Thai Binh Duong boi Hoa Ky va Anh Quoc.


Tien su = Thoi đo đa cu =

Đay la thoi ky khoang 100.000  đen 30.000 nam TCN, khi nhung cong cu bang đa som nhat đuoc tim thay, khoang 14.000 nam TCN, vao cuoi thoi ky bang ha, tuong ung voi su mo đau cua thoi ky đo đa giua Jomon. Thoi gian 35.000 nam TCN đuoc phan lon moi nguoi chap nhan: moi nien đai cua su hien dien con nguoi tren đao quoc nay truoc 30.000-35.000 nam TCN đeu van con ban cai, voi cac đo tao tac ung ho cho su hien dien con nguoi truoc nam 35.000 TCN ve mat khao co hoc van con bi nghi ngo ve tinh xac thuc. Tu khoang 15.000 nam đen 5.000 nam truoc Cong nguyen, o Nhat Ban đa co nhung bo toc nguoi nguyen thuy song du muc, san bat va hai luom.

Thoi ky đo đa Nhat Ban cung co su đoc đao la su xuat hien cua cac đa mong va cong cu đuoc mai nhan som nhat tren the gioi, nien đai khoang 30.000 nam TCN, mot cong nghe đac trung gan voi su mo đau cua thoi ky đo đa moi, khoang 10.000 nam TCN, tai phan con lai cua the gioi. Khong ro tai sao nhung cong cu nhu the nay lai đuoc lam ra som đen the o Nhat Ban, mac du thoi ky nay gan voi su am len toan cau (cach ngay nay khoang 30.000-20.000 nam), va cac hon đao co le đa huong loi tu no. Vi su đoc đao nay, thoi ky đo đa cu Nhat Ban khong hoan toan phu hop voi đinh nghia theo truyen thong ve thoi ky đo đa cu dua tren cong nghe che tac đa (cong cu đa mai). Cac cong cu thoi ky đo đa cu Nhat Ban do đo the hien nhung đac điem tieu bieu cua thoi ky đo đa giua va thoi ky đo đa moi tu nhung nam 30.000 TCN.
Dan cu thoi ky đo đa cu o Nhat Ban, cung nhu dan cu thoi ky Jomon sau nay, co lien quan đen cac nhom nguoi chau A co sinh song tren nhung phan rong lon cua chau A sau su gia tang dan so cau thanh bo phan nguoi ngay nay la nguoi Trung Quoc, Trieu Tien, va Nhat Ban. Cac đac điem tieu bieu cua xuong co rat nhieu điem tuong đong giua nhung nhom nguoi ban đia tren luc đia chau A. Cau truc rang thuoc ve nhom Sundadont (rang Sunda), chu yeu phan bo trong dan cu co o Đong Nam A (noi dan cu hien nay thuoc ve nhom Sinodont (rang Trung Quoc)). Đac điem hop so co xu huong khoe hon, voi đoi mat sau.
Dan cu ban đia nguoi Ainu, ngay nay phan lon han che tren hon đao phia Bac Hokkaido, co le la hau due cua dan cu thoi đo đa cu, va the hien cac đac điem trong qua khu đuoc chi ro la cua đai chung Au, nhung ngay nay co khuynh huong noi chung coi ho la mot phan cua nhom nguoi so ky đo đa cu. Phan tich gen dan cu ngay nay khong hoan toan ro rang va co xu huong the hien su pha tron gen giua dan cu toi co Nhat Ban voi nhung nguoi moi đen (Cavalli-Sforza). Uoc tinh rang 10 đen 20% gen chu yeu cua nguoi Nhat hien nay nhan đuoc tu nguoi ban đia co đai thoi ky đo đa cu-Jomon, voi phan con lai đen tu nhung nguoi nhap cu tu luc đia, đac biet la trong thoi ky Yayoi.


Co đai = Thoi ky Jomon =

Thoi ky Jomon (縄文時代: Thang Van thoi đai) đat theo ten hien vat khao co la thu đo gom co trang tri hinh xoan thung (thang van 縄文). Vao khoang thoi gian cach đay hon 10.000 nam lanh tho Nhat Ban va đat lien noi nhau o phia nam qua Han Quoc va phia bac qua Hokkaido va Sakhalin, tao thanh mot bien noi đia o giua. Nhung khu đinh cu on đinh xuat hien vao khoang nam 10.000 TCN tuong ung voi nen van hoa đo đa giua hoac, theo mot so tranh cai, van hoa đo đa moi, nhung mang nhung đac điem cua ca hai nen van hoa đo. Nhung to tien xa cua toc nguoi Ainu cua Nhat Ban hien đai, nhung thanh vien đa dang cua nen van hoa Jomon (10.000 – 300 TCN) đe lai nhung di chi khao co ro rang nhat. Nen van hoa nay cung thoi voi cac nen van minh Luong Ha, van minh song Nil, va van minh thung lung Indus. Trong thoi gian nay, khong co dau hieu ro rang cua viec trong trot, mai cho đen giua thien nien ky 1 TCN nhu ke, kieu mach, cay gai dau.
Nguoi Nhat chuyen sang trong lua va hinh thanh viec đinh cu. Nguoi Nhat bat đau biet lam đo gom co trang tri hinh xoan thung bang cach rang nhung day buoc xung quanh truoc khi nung gom. Vao cuoi thoi ky nay đa manh nha nhung nhu cau đau tien trong viec thong nhat đat nuoc.
Nhieu di tich khai quat đuoc trong giai đoan nay cho thay thoi ky đau va trung ky Jomon đa dien ra mot su bung no ve dan so. Hai thoi ky nay tuong ung voi thoi tien su Holocene Climatic Optimum (tu 4000 đen 2000 TCN) khi nhiet đo cao hon bay gio vai đo C va muc nuoc bien cao hon tu 2 đen 3 met. Nhung di chi đo gom mang tinh nghe thuat cao, nhu cac binh gom nung lua co trang tri, đuoc tim thay trong gian đoan nay. Sau nam 1500 TCN, thoi tiet tro nen lanh hon va dan so co le đa giam xuong nhanh chong boi le nguoi ta tim thay it di chi khao co tuong ung voi giai đoan 1500 nam TCN hon nhieu so voi truoc đo.
Vao cuoi thoi Jomon, theo nghien cuu khao co hoc, mot thay đoi quan trong đa dien ra. Cac hinh thuc nong nghiep so khai đa phat trien thanh viec canh tac tren cac ruong lua va xuat hien su kiem soat cua chinh quyen. Rat nhieu nhan to van hoa Nhat Ban co the khoi nguon tu thoi ky nay va phan anh lai nhung cuoc di cu tu phia nam luc đia chau A va phia nam Thai Binh Duong. Trong nhung nhan to nay co cac truyen thuyet ve Than đao, cac tuc le hon nhan, cac phong cach kien truc va nhung phat trien ve ky thuat nhu đo son mai, nhung cay cung đuoc keo mong, ky thuat che tac đo kim loai va đo thuy tinh.


= Thoi ky Yayoi =

Yayoi (弥生時代: Di Sinh thoi đai) đuoc coi la thoi ky ma xa hoi nong nghiep the hien đay đu nhung đac điem tron ven cua no lan đau tien o quan đao Nhat Ban. Lua đuoc trong o nhung vung đam lay đat phu sa, ke, lua mach va lua mi đuoc trong o nhung vung đat cao hon. Nong cu, vu khi bang đong, thiec va sat đa đuoc mang toi tu luc đia chau A va đuoc su dung pho bien.
Nhung nguoi Yayoi đau tien co the đa xuat hien o mien bac Kyushu va sau đo chuyen len hon đao lon nhat Nhat Ban Honshu, noi ho nhanh chong thay the nguoi thoi ky Jomon ban đia. Mac du ky thuat che tac đo gom cua nguoi Yayoi tien bo hon so voi nguoi Jomon (đo gom đuoc san xuat tren mot chiec ban xoay), đo gom cua nguoi Yayoi lai đuoc trang tri đon gian hon. Nguoi Yayoi cung che tac ra nhung chiec chuong dung cho nghi le, guong va vu khi bang đong. Vao the ky I, ho bat đau su dung cac cong cu nong nghiep va vu khi bang sat.
Khi dan so nguoi Yayoi tang len, xa hoi cua ho tro nen phuc tap hon. Ho det len, song đinh cu trong nhung ngoi lang lam nong nghiep, xay dung cac kien truc bang đa va go, bat đau xuat hien nhung nguoi giau co so huu nhieu đat va tich truc đuoc nhieu luong thuc dan đen viec phan chia ra cac đang cap xa hoi khac nhau. Su phat trien nay co the bat nguon tu nen van hoa lam thuy loi va trong lua nuoc o luu vuc song Duong Tu mien nam Trung Quoc. Cho đen gan đay, nguoi ta van tin rang cay lua đa đuoc đua vao Nhat Ban qua đuong Trieu Tien, nhung nhung phan tich DNA gan đay đa phu nhan đieu đo. Van hoa lua nuoc dan đen viec phat trien cua mot xa hoi nong nghiep đinh cu tai Nhat Ban. Tuy nhien, khong giong nhu o Trieu Tien va Trung Quoc, nhung thay đoi ve chinh tri va xa hoi o quy mo đia phuong tai Nhat Ban quan trong hon cac hoat đong cua chinh quyen trung uong trong mot xa hoi phan chia đang cap.
Thoi ky khao co hoc tiep theo trong lich su Nhat Ban đuoc goi la thoi ky Co Phan, cung la thoi ky mo đau giai đoan Yamato. Xa hoi Yayoi dan phat trien thanh mot xa hoi voi su thong tri cua tang lop quy toc quan đoi va nhung lanh đia đuoc to chuc theo mo hinh gia toc, đac điem noi bat cua thoi Kofun sau đo. Su thay đoi nay rat co the bat nguon tu cuoc di dan tu ban đao Trieu Tien.


= Thoi ky Kofun =

Thoi ky Kofun (古墳時代 | Co Phan thoi đai) keo dai tu khoang nam 250 đen nam 538. Tu kofun trong tieng Nhat nghia la mo co. No đuoc dung đe đat ten cho mot thoi ky vi su xuat hien hang loat cua cac mo co co hinh dang va kien truc đac biet trong thoi ky nay. Thoi ky Kofun noi tiep thoi ky Yayoi. Thoi ky Kofun va thoi ky Asuka sau đo thuong đuoc gop chung lai thanh thoi ky Yamato.
Go mo (Kofun tieng Nhat nghia la "go mo co") bat đau xuat hien nhieu trong thoi nay. Vuong quoc Đai Hoa (Yamato) (thoi đau nguoi Nhat dung chu Han 倭 (Nuy, đoc am Nhat la Wa/Oa) do nguoi Trung Quoc đat cho đe ghi ten goi Đai Hoa, ve sau dung hai chu Han 大和 (Đai Hoa)) thiet lap su thong tri tren qua nua phia tay quan đao Nhat Ban, ke ca phia nam cua ban đao Trieu Tien. Sau nay, viec kiem soat phia nam Trieu Tien bi suy yeu, va su tranh ngoi trong gia đinh Thien hoang đa đe doa quyen luc cua Đai Hoa. Đao Phat va đao Khong bat đau đuoc du nhap.
Thoi ky Kofun đuoc phan biet voi thoi ky Asuka boi nhung khac biet ve van hoa. Thoi ky Kofun đien hinh boi mot nen van hoa ton tho vat to truoc khi đao Phat xuat hien o Nhat Ban. Ve mat chinh tri, su ra đoi cua trieu đinh Yamato va su mo rong cua no sang cac vung Kyushu va Kanto la nhung nhan to chinh tieu bieu cho thoi ky nay. Thoi ky Kofun cung la thoi ky co su thanh van đau tien o Nhat Ban. Tuy nhien, bien nien su cua thoi ky nay con rat so sai va khong co trat tu đoi hoi su nghien cuu sau sac hon cung nhu su ho tro lon hon tu phia khao co hoc.
Cac tai lieu khao co hoc va nhung su sach cua Trung Quoc co cho thay cac bo lac va thu linh bo lac, rat nhieu o Nhat Ban trong thoi gian nay, van chua đuoc thong nhat lai thanh cac nha nuoc cho toi tan nam 300, khi nhung lang mo lon bat đau xuat hien trong khi van chua co lien he nao giua mien tay Nhat Ban voi Trung Quoc. "The ky huyen bi" đo con đuoc mo ta nhu mot giai đoan ma cac cuoc chien tranh tuong tan giua cac thu linh bo lac dien ra đe gianh quyen kiem soat Kyushu va Honshu.
Thoi ky Kofun ket thuc mo ra thoi ky Asuka vao khoang giua the ky VI voi su xuat hien cua đao Phat. Ton giao nay chinh thuc xuat hien o Nhat Ban vao nam 538 va đo cung la nam đuoc lay lam moc cho khoi đau cua thoi ky Asuka. Ngoai ra, sau khi Trung Quoc đuoc nha Tuy thong nhat sau đo, cung trong the ky VI, Nhat Ban bat đau chiu anh huong sau sac cua van hoa Trung Quoc va buoc vao mot thoi ky van hoa moi.


Trung co = Thoi ky Asuka =

Thoi ky Asuka (飛鳥時代 | Phi Đieu thoi đai) keo dai tu nam 538 đen nam 710, mac du giai đoan khoi đau cua thoi ky nay co the trung voi giai đoan cuoi cua thoi ky Kofun. Thoi ky Asuka đuoc đat theo ten vung Asuka, cach thanh pho Nara hien gio khoang 25 km ve phia nam. Quoc gia Yamato, ra đoi trong thoi ky Kofun, phat trien rat nhanh trong thoi ky Asuka. Nhieu cung đien hoang gia đuoc xay dung trong vung o thoi ky nay. Thoi ky Asuka đuoc biet đen voi nhung thay đoi quan trong ve nghe thuat, xa hoi va chinh tri. Nhung thay đoi nay co nguon goc vao cuoi thoi Kofun, nhung chiu nhieu anh huong cua su xuat hien cua đao Phat o Nhat Ban. Phat giao xuat hien đanh dau mot thay đoi lon trong xa hoi Nhat Ban. Thoi ky Asuka con đuoc phan biet voi cac thoi ky khac boi su thay đoi ten cua quoc gia tu Oa quoc (Yamato) (倭) thanh Nhat Ban (日本).
Thanh Đuc Thai tu (聖徳太子) phuc hoi quyen luc cua vuong quoc Đai Hoa. Cac co gang đau tien đe tao nen hien phap va mot he thong giai cap chinh thuc. Thanh Đuc Thai Tu quang ba cho đao Phat. Mot so chua Phat giao đuoc xay dung nhu Shitenno-ji (四天王寺, Tu Thien Vuong tu), Horyu-ji (法隆寺, Phap Long tu). Gia đinh Soga (曽我, Tang Nga) tro nen quyen luc, tuy nhien sau nay đa bi Fujiwara-no-Kamatari (藤原鎌足, Đang Nguyen Liem Tuc) duoi quyen hoang tu Naka-no-Oe (中大兄皇子, Trung Đai Huynh Hoang Tu) lat đo. Nhung cuoc van đong tranh gianh quyen luc trong trieu đinh đa dan đen mot cuoc lat đo su kiem soat cua dong ho Soga vao nam 645. Cuoc lat đo do Hoang tu Naka no Oe va Nakatomi no Kamatari cam đau gianh lai quyen kiem soat trieu chinh tu tay gia đinh Soga va mo đau cho cuoc cai cach Taika (Taika no Kaishin), cham dut su cai tri cua nguoi Nhat Ban o Trieu Tien. Tinh than cua cai cach Taika đuoc the hien trong bo luat goi la Luat lenh (律令, Ritsuryo) duoi thoi Thien hoang Thien Vu (天武, Temmu), sau nay đuoc cai tien duoi thoi Thien hoang Van Vu (文武, Mommu), chau noi cua ong.
Dua tren nhung thay đoi ve mat nghe thuat, thoi ky nay co the đuoc chia thanh hai giai đoan: giai đoan Asuka (cho toi cai cach Taika), khi nhung nhan to Phat giao đau tien xuat hien voi anh huong tu Bac Nguy va Bach Te, va giai đoan Hakuho (tu sau cai cach Taika) khi nhung anh huong cua nha Tuy va nha Đuong bat đau xuat hien.


= Thoi ky Nara =

Thoi ky Nara (奈良時代 | Nai Luong thoi đai) keo dai tu nam 710 đen nam 794. Thien hoang Gemmei (元明天皇 Gemmei Tenno, Nguyen Minh Thien Hoang) đat kinh đo tai Heijo-kyo (平城京, Binh Thanh Kinh ngay nay la Nara). Ngoai tru 5 nam (740-745) kinh đo phai doi đi noi khac, đo la kinh đo cua Nhat Ban cho đen khi Thien hoang Kanmu (桓武天皇 Kammu Tenno, Hoan Vu Thien Hoang) đat kinh đo tai Nagaoka-kyo (長岡京, Truong Cuong Kinh) vao nam 784 truoc khi di chuyen đen Heian-kyo (平安京, Binh An Kinh), hoac Kyoto (京都, Kinh Đo), mot thap nien sau vao nam 794. Kinh đo Nara đuoc xay dung theo mo hinh cua Truong An (長安, Tay An ngay nay, 西安), la kinh đo cua nha Đuong, Trung Quoc. Trong nhung lanh vuc khac, tang lop thuong luu Nhat Ban đa lay nguoi Trung Quoc lam kieu mau, ke ca du nhap chu viet cua Trung Quoc (Nhat Ban: kanji, 漢字, Han tu) va Phat giao.
Thien hoang co uy quyen lon. Van hoa thoi nha Đuong cua Trung Quoc đuoc du nhap o at tro thanh đong luc phat trien manh me cua van hoa ban đia. Dua vao nhung co gang cua Trieu đinh, nhung tac pham đau tien cua lich su van hoa Nhat Ban thoi ky Nara đa đuoc ghi chep lai. Cac tac pham nhu Co su ky (古事記) va Nihon shoki (日本書紀, Nhat Ban thu ki) mang tinh chat chinh tri nguyen thuy đa đuoc luu lai va do đo quyen toi cao cua cac Hoang đe Nhat Ban đa đuoc xac đinh va thiet lap. Nho vao su truyen ba chu viet, cac bai tho Nhat Ban đuoc bat đau sang tac, nhu la bai waka (和歌, Hoa ca). Theo thoi gian, cac bo suu tap tho ca nhan đuoc xuat ban. Bo suu tap tho lon nhat cua Nhat Ban la Van diep tap (万葉集) vao khoang sau nam 759. Chu viet Trung Quoc đuoc dung đe dien đat am thanh cua tieng Nhat (đuoc goi la man'yogana (万葉仮名, Van Diep Gia Danh) cho đen khi kana đuoc phat minh.
Mot phat trien van hoa quan trong khac trong thoi đai nay la Phat giao đa đuoc chinh thuc hoa. Vao the ky thu VI, Phat giao đa đuoc nuoc Bach Te đua vao Nhat Ban nhung su tiep thu bi pha tron cho đen khi Thien hoang Thanh Vo (聖武天皇 Shomu Tenno) o thoi ky Nara thanh tam đon nhan. Hoang đe Shomu va than toc Fujiwara cua ong la cac Phat tu nhiet thanh đa tich cuc truyen ba Phat giao, bien Phat giao thanh "nguoi bao ve đat nuoc" va la mot phuong cach lam cho the che Nhat Ban them vung manh.


= Thoi ky Heian =

Thoi ky Heian (平安時代 | Binh An thoi đai) keo dai tu nam 794 đen nam 1192. Kinh đo đuoc doi toi Heian kyo (平安京, Binh An kinh thanh pho Kyoto ngay nay). Đay đuoc coi la mot dau son trong van hoa Nhat Ban, đuoc cac the he sau ghi nho nguong mo. Thoi ky Heian cung đanh dau su thang hoa cua tang lop samurai, tang lop sau cung se chiem đoat quyen luc va bat đau thoi ki phong kien o Nhat Ban. Ve co ban, quyen luc toi cao do Nhat hoang nam giu. Nhung trong thuc te, dong ho quy toc Fujiwara đa thau tom quyen luc. Tuy nhien, đe bao ve quyen loi tai cac tinh li, nha Fujiwara va cac dong ho quy toc khac phai co ve si, canh ve va cac binh si. Tang lop vo si đa hoc hoi đuoc rat nhieu đieu trong suot thoi ky Heian. Đau nam 939, Taira no Masakado đe doa quyen luc cua chinh quyen trung uong bang viec dan đau cuoc noi loan o tinh Hitachi o phia Bac. Gan nhu trong cung thoi điem, Fujiwara no Sumitomo noi loan o phia Tay. Phan lon suc manh cua chinh quyen nam trong quan đoi rieng cua tuong quan.

Su lan toi cua tang lop vo si vao anh huong cua hoang gia la hau qua cua cuoc noi loan Hogen. Cung thoi gian nay, Taira no Kiyomori hoc theo am muu cua Fujiwara bang viec đua con ong len giu ngoi tri vi Nhat Ban bang chuc nhiep chinh. Gia toc nay (gia toc Taira) van tai vi cho đen sau cuoc chien đanh dau su mo đau cua Mac phu, Chien tranh Genpei. Thoi ky Kamakura bat đau nam tu nam 1185 khi Minamoto no Yoritomo gianh đuoc quyen luc tu hoang đe va thiet lap Mac phu, tuc Mac phu Kamakura, tai Kamakura.
Cac giao phai Phat giao moi đa Nhat Ban hoa đuoc thanh lap (la Tendai (Thien thai tong) va Shingon (Chan ngon tong) - chu yeu hoi nhap nhung yeu to tien bo). He thong cac đieu luat Ritsuryo đuoc sua đoi. Cac the tai tho van theo kieu Trung Hoa rat hung thinh o trieu đinh va chu yeu cua cac cay but nam. Dong ho Fujiwara nam quyen hanh đang sau ngai vang.
Tu cuoi the ky IX đen cuoi the ky XI, viec cai quan chinh quyen bang quan nhiep chinh tro thanh luat le. Trieu đinh mat thuc quyen kiem soat đat nuoc, chi con nam vai tro đai dien. Phuc loi cong cong bi coi nhe. Nguoi đung đau cac tinh tro nen tham nhung va luoi nhac. Chu nhan cua cac khu trang ap (shoen) thanh lap cac nhom vo si đe tu ve, tao ra su mo đau cua he thong samurai (vo si, can ve co vu trang). Tho ca Nhat Ban phat trien ruc ro, đac biet la waka (the tho 31 am tiet). Co kim tap va cac tuyen tap waka khac đuoc bien soan. Nhung tac pham khac gom co tieu thuyet đau tien cua the gioi, cuon Truyen ke Genji do Murasaki Shikibu chap but, tuy but Sach goi đau cua Sei Shonagon, cuon Truyen ke Ise, va Nhat ky Tosa.
Cuoi the ky XI đen 1192 bat đau mot the ky cac Thien hoang roi xa the tuc, đi tu nhung van gian tiep cai quan cong viec trieu chinh. Trieu đinh dan bien thanh mot quoc gia khong co thuc quyen, quan lieu xa roi thuc te, khong cham lo đen cac phuc loi cong cong ma chi ban tam toi viec xay dung chua chien va truyen ba tu tuong Phat giao. Tang lop quy toc trong trieu đinh suy đoi va vo dung. Giao phai Phat giao Jodo (Tinh đo tong) phat trien. Quyen luc cua cac phe canh đia phuong voi nen tang la he thong samurai tang len. Dan đau trong so ho la cac gia đinh Minamoto (Genji) va Taira (Heike hoac Heishi). Cac chua chien cung duy tri luc luong tu ve. Nhung cuoc tranh gianh quyen luc trong Hoang gia va cac yeu to khac cuoi cung đa đem lai uy the cho gia đinh Taira, nhung sau mot phan tu the ky nam quyen, rot cuoc nha Taira lai bi nha Minamoto đanh bai.


 Che đo nhiep chinh Fujiwara  Khi Thien hoang Kanmu doi kinh đo toi Heian-kyo (Kyoto), trung tam cua hoang gia trong hon 1000 nam sau đo. Kammu khong chi muon tang cuong quyen luc hoang đe ma con cung co vi the đia chinh tri cua bo may cai tri. Kyoto co mot con song dan ra bien va co the đen đuoc bang đuong bo qua cac tinh phia Đong. Thoi Heian giai đoan đau (784-967) la su tiep tuc van hoa thoi ki Nara, thu đo Heian (Kyoto) đuoc thiet ke theo kieu kinh đo Truong An cua nha Đuong. Nara cung nhu vay nhung o quy mo lon hon. Bat chap su suy thoai cua cac cai cach Taika-Taiho, chinh quyen hoang gia van rat manh vao giai đoan đau thoi ki Heian. Su that la, viec Nhat Hoang Kanmu tranh xa cac cai cach manh me đa lam giam cuong đo cac cuoc đau tranh chinh tri va ong đa đuoc thua nhan la mot trong nhung hoang đe manh me nhat cua Nhat Ban.
Du đa bo che đo nghia vu quan su nam 792, Kammu van tien hanh nhung cuoc tan cong quan su lon nham thu phuc nguoi Emishi, nhung nguoi đuoc cho la con chau cua nguoi thoi ky Jomon đa di cu, song o Bac va Đong Nhat Ban. Sau khi thu đuoc mot so lanh tho nam 794, nam 797 Kanmu bo nhiem mot tuong linh moi voi ten hieu Chinh di đai tuong quan. Nam 801, vi tuong nay đanh bai nguoi Emishi va mo rong lanh đia hoang gia toi cuoi phia Đong cua đao Honshu. Quyen luc hoang đe voi cac tinh o thoi điem mong manh nhat. Tuy nhien, trong the ky IX va X, phan lon quyen luc roi vao tay cac gia toc lon, ho khong coi trong cac vung đat co phong cach Trung Hoa va he thong thue cua chinh quyen tai Kyoto. Su on đinh đen voi thoi ki Heian, du su ke vi đuoc đam bao cho gia đinh hoang đe theo phuong thuc truyen ngoi, quyen luc lai lan nua tap trung vao tay cua dong ho quy toc nhu nha Fujiwara.
Sau cai chet cua Kammu nam 806 va su tranh gianh quyen ke vi cua hai con trai ong, hai co quan moi đuoc thanh lap đe đieu chinh lai he thong hanh chinh Taika-Taiho. Thong qua Ngu tien vien, Hoang đe co the soan thao cac chieu chi truc tiep va chac chan hon truoc kia. Ban Canh binh thu thay the cac đon vi cam ve mang nang tinh nghi le. Trong khi hai co quan nay cung co quyen luc cua Thien hoang, chung va cac cau truc kieu Trung Hoa khac nhat dan khi đat nuoc phat trien hon. Anh huong Trung Hoa thuc su cham dut voi đoan su bo cua Hoang gia đen nha Đuong nam 838. Nha Đuong la mot đat nuoc đang suy vong, va Phat giao Trung Quoc đang bi khung bo quyet liet, lam xoi mon su kinh trong cua nguoi Nhat voi cac the che Trung Quoc. Nhat Ban bat đau thay đoi theo chieu huong huong noi hon.

Giong nhu gia toc Soga nam quyen kiem soat ngai vang trong the ky VI, gia toc Fujiwara đa thong hon voi Hoang gia trong the ky IX, va mot trong nhung thanh vien cua ho tro thanh nguoi đung đau Ngu tien phong cua Hoang đe. Mot nguoi nha Fujiwara khac tro thanh Nhiep chinh quan, Sessho cho chau trai minh, khi đo la mot au chua, va mot nguoi nua đuoc phong chuc Kanpaku. Cho đen cuoi the ky IX, vai Thien Hoang co gang, nhung that bai đe kim ham nha Fujiwara. Tuy vay, co mot lan duoi trieu Thien hoang Daigo (897-930), che đo nhiep chinh Fujiwara bi gian đoan vi Nhat hoang truc tiep tri vi.
Tuy nhien, gia đinh Fujiwara khong he bi suy yeu duoi trieu Daigo ma thuc te ho con manh hon. Tap quyen o Nhat Ban tiep tuc bi xoi mon, va nha Fujiwara, cung voi vai gia đinh lon va to chuc ton giao, co them nhieu shoen (trang ap) va vo cung giau co vao đau the ky X. Vao đau thoi Heian, cac shoen đa co đuoc đia vi phap ly, va cac to chuc ton giao lon giu lay cai danh vinh cuu, tu choi nop thue, va mien nhiem truoc viec kiem soat cua chinh quyen voi cac shoen ma ho nam giu. Nhung nguoi canh tac tren đat thay viec đoi ten goi thanh shoen rat co loi cho phan chia sau vu mua. Nhan dan va đat đai ngay cang vuot khoi tam kiem soat cua thue khoa va trieu đinh, thuc te đa tro lai tinh trang truoc Cai cach Taika.
Trong vong mot thap ky sau cai chet cua Daigo, gia đinh Fujiwara nam quyen kiem soat toan dien trieu đinh. Nam 1000, duoi thoi Thien hoang Ichijo, Fujiwara no Michinaga đa co the phe lap Thien Hoang theo y muon. Rat it quyen luc thuoc ve che đo hanh chinh truyen thong, va viec trieu chinh nam ca trong tay gia đinh Fujiwara. Nha Fujiwara đuoc nha su hoc George B. Sansom goi la "đoc tai cha truyen con noi."
Bat chap viec chiem đoat vuong quyen, nha Fujiwara van tao ra mot thoi ky no hoa cua nghe thuat va my hoc giua trieu đinh va tang lop quy toc. Nhung van tho duyen dang cung van hoc tieng ban ngu rat đuoc ua chuong. Van tu tieng Nhat đa tu lau dua vao kanji, nay no đuoc bo sung them bang kana, hai cach phat am chu viet Nhat Ban: katakana, mot he thong dua vao tri nho su dung chu tuong hinh Trung Hoa; va hiragana, bang ky hieu am tiet bang chu thao voi mot phuong phap viet rieng biet đac sac Nhat Ban. Hiragana cho nguoi viet cam xuc voi nhung tu phat am, va voi no, lai cang quang ba cho su noi tieng cua van hoc tieng Nhat, đa phan cac tac pham đuoc nhung nguoi phu nu trong trieu viet ra, ho đeu khong biet tieng Trung Quoc nhu đan ong. Ba phu nu cuoi the ky X, đau the ky XI đa gioi thieu cai nhin ve cuoc song va su lang man o trieu đinh Heian trong "Tinh Linh Nhat ky" (蜻蛉日記 Kagero nikki) do "me cua Fujiwara Michitsuna" viet, "Sach goi đau" cua Sei Shonagon va "Truyen ke Genji" cua Murasaki Shikibu. Nghe thuat ban xu cung no hoa duoi trieu đai Fujiwara sau hang the ky noi theo hinh mau Trung Hoa. Nhung buc ve phong cach Nhat Ban sac so yamato-e ve đoi song trieu đinh va nhung cau chuyen ve đen tho va noi linh thieng tro thanh thong dung vao giua va cuoi thoi Heian, tro thanh khuon mau cho nghe thuat Nhat Ban ngay nay.
Khi van hoa phat trien ruc ro, su phan quyen cung ngay cang tram trong. Trong khi thoi ky đau tien cua phat trien shoen vao đau thoi ky Heian đa chung kien viec khai hoang nhieu đat đai moi va viec phong đat cho cac nha quy toc va cac the che ton giao, thoi ky thu hai chung kien gia san cac "gia toc trieu đinh" phinh len. (Thuc te, he thong gia toc cu van gan nhu con nguyen ven o trong trieu đinh tap quyen cu). Cac the che moi nay can đoi dien voi su thay đoi ve xa hoi, kinh te, va chinh tri. Luat Taiho mat hieu luc, cac the che cua no bi gat khoi chuc nang nghi le. He thong hanh chinh gia đinh nay tro thanh the che chung. Khi gia đinh quyen luc nhat Nhat Ban, nha Fujiwara thong tri Nhat Ban va quyet đinh moi viec trieu chinh, vi du nhu viec thua ke ngai vang. Viec gia đinh va trieu chinh hoan toan bi tron lan, mot hinh mau đuoc bat chuoc boi cac gia đinh khac, cac tu vien, va tham chi ca Hoang gia. Viec quan ly đat đai tro thanh cong viec chinh yeu cua cac gia đinh quy toc, khong nhieu su quan ly truc tiep tu Hoang gia hay chinh phu trung uong vi quyen luc cua ho đa suy giam va su đoan ket lon trong gia đinh va viec thieu y thuc thong nhat quoc gia cua nguoi Nhat.


 Chien tranh Genpei  Chien tranh Genpei (kanji: 源平合戦, romaji: Genpei kassen, Nguyen Binh hop chien) (1180-1185) la cuoc chien giua hai gia toc Taira va Minamoto vao cuoi thoi ky Heian cua Nhat Ban. Chien tranh ket thuc voi su that bai cua gia toc Taira va su thanh lap cua mac phu Kamakura boi Minamoto no Yoritomo vao nam 1192. Cai ten Genpei xuat phat tu su ket hop cach đoc trong kanji tu kanji 'Minamoto' (源, Nguyen) va 'Taira' (平, Binh). Tran chien nay con đuoc goi la Loan Jisho-Juei (治承寿永の乱, Jisho-Juei no ran).
Cac hanh đong cua Taira no Kiyomori lam sau sac them su han thu cua nha Minamoto voi gia toc Taira. Vao thang 5 nam 1180, Hoang Tu Mochihito (con trai Cuu Thien Hoang Go-Shirakawa va la nguoi bi đe doa boi Taira no Kiyomori ve ngai vi von thuoc ve minh nay lai thuoc ve Thien Hoang Antoku) cung voi Minamoto no Yorimasa gui loi hieu trieu đen nhung gia toc samurai von thu han voi nha Taira nham chong đoi lai Taira no Kiyomori. Kiyomori ra lenh bat giu ong, nguoi đang tru an tai đen Mii-dera nham tranh bi bat roi hanh quyet, nhung do su can thiep cua mot so nha su Mii-dera ung ho cho nha Taira nen bi phat hien. Do cam thay cac nha su Mii-dera khong the đam bao cho ong su bao ve can thiet, vi vay ong cung voi Yorimasa buoc phai roi đi. Sau đo ong bi quan đoi nha Taira đuoi đen Byodo-in, ngoai o cua Kyoto. Chien tranh bat đau sau đo, voi mot cuoc cham tran kich tinh xung quanh cay cau bac qua song Uji. Tran chien ket thuc voi le nghi tu sat cua Yorimasa vi bi thuong nang va that bai trong viec bao ve ong, sau đo ong bi bat va bi hanh quyet boi Taira no Kiyomori.
Đay la thoi điem Minamoto no Yoritomo sau khi bi luu đay quay tro lai nam quyen lanh đao gia toc Minamoto va bat đau đi khap thon que thuoc đong bang Kanto đe tap hop đong minh. Khoi hanh tu tinh Izu, huong đen đeo Hakone, sau đo ong nhan đuoc su ho tro tu gia toc Miura, nhung van bi nha Taira đanh bai trong Tran Ishibashiyama. Tuy vay, ong cung đen đuoc tinh Kai va tinh Kozuke, noi gia toc Takeda va cac gia đinh ban huu khac giup đay lui quan Taira. Trong khi đo, Taira no Kiyomori đang bao thu cac nha su o Mii-dera va nhung nguoi khac, bao vay Nara, đot pha phan lon thanh pho va đen chua. Giao tranh tiep dien nam sau đo, Minamoto no Yukiie đanh len vao quan đoi cua Taira no Tomomori trong Tran Sunomatagawa nhung khong thanh cong. Ong bi ho đuoi cho đen Yahahigawa, pha huy cay cau qua song đe lam cham buoc tien cua quan nha Taira. Ong bi đanh bai va phai rut lui mot lan nua, nhung Taira no Tomomori bi om va hoan lai viec truy kich Minamoto no Yukiie.
Khi quan đoi Minamoto thong nhat roi Kyoto, nha Taira bat đau cung co cac vi tri cua minh tai nhieu noi trong va xung quanh bien noi Seto, von la đat to tien cua ho. Ho nhan đuoc thu cua Thien hoang rang neu ho đau hang truoc ngay mong 7 thang 2, nha Minamoto se bi thuyet phuc đong y đinh chien. Đo la mot tro he, vi ca nha Minamoto lan Thien hoang đeu khong đoi đen ngay thu 8 moi tan cong. Tuy nhien, chien thuat nay cho Thien hoang mot co hoi đe lay lai cac than khi va lam sao lang su lanh đao cua nha Taira.
Quan đoi Minamoto, dan đau boi Yoshitsune va Noriyori, thuc hien cuoc tan cong lon đau tien tai Ichi-no-Tani, mot trong nhung thanh chinh cua nha Taira tai đao Honshu. Thanh bi bao vay, va quan Taira rut lui đen Shikoku. Tuy nhien, nha Minamoto khong chuan bi tan cong Shikoku; 6 thang đinh chien sau đo roi nha Minamoto moi tien tiep. Mac du tren đuong rut chay, nha Taira co loi the rieng o que huong, va gioi thuy chien hon đoi thu cua minh nhieu. Gan mot nam sau tran Ichi-no-Tani, thanh chinh cua nha Taira tai Yashima moi bi tan cong. Thay lua hieu tu tren đao Shikoku, nha tarai hy vong mot cuoc tan cong tren bo va len thuyen cua minh. Tuy vay, đay la đon nghi binh cua nha Minamoto, ho van cho voi thuy quan cua minh. Thanh Yashima that thu, cung voi cung đien hoang gia tam thoi đuoc nha Taira xay dung, tuy vay, nhieu nguoi đa chay thoat cung voi than khi va Thien hoang Antoku.
Chien tranh Genpei ket thuc mot thang sau đo, sau tran Dan-no-ura, mo trong nhung tran đanh noi tieng va quan trong nhat trong lich su Nhat Ban. Nha Minamoto cham tran ham đoi nha Taira tai en Shimonoseki, mot khoang nuoc nho phan cach giua đao Honshu va đao Kyushu. Sau hang loat cung ten, sap chien bat đau. Thuy trieu đong vai tro quan trong trong su phat trien cua tran đanh, ban đau mang loi the cho nha Taira, nhung thuy thu kinh nghiem va tai gioi hon, va sau đo la cho nha Minamoto. Loi the cua nha Minamoto đuoc nang cao nhieu nho su phan boi cua Taguchi Shigeyoshi, mot tuong quan cua nha Taira noi ra vi tri cua Thien hoang Antoku va than khi. Nha Minamoto chuyen su chu y cua minh đen con thuyen cua Thien hoang, va tran đanh nhanh chong chuyen huong co loi cho ho.
Quy tac hai chien thoi đo quy đinh khong ban vao nguoi lai thuyen, chi ban chet vo sy samurai, tuc la thanh vien chien đau. So di nhu vay, vi nguoi lai thuyen đeu la dan chai, khong phai quan linh, neu ban chet ho thi sau nay ho se khong lai thuyen cho quan đoi nua, thuy quan cung khong hinh thanh noi. Tuy vay, Yoshitsune von la nguoi mien Đong, khong nghi xa toi tuong lai thuy quan, nen đa pha le cu, nham ban nguoi lai thuyen truoc nhat. Nguoi lai thuyen khong mac giap tru, nen bi trung ten thi bi thuong nang khong lai thuyen đuoc nua. Vi vay, ho so bo chay het, khien đoan thuyen cua Taira khong xoay xo đuoc. Cac tuong Taira đa thot len "Yoshitsune la đo hen!" ma chet đi.
Nhieu samurai cua nha Taira, cung voi Thien hoang Antoku va ba noi ong Taira no Tokiko, goa phuc cua Taira no Kiyomori, tram minh xuong lan song nuoc thay vi song đe thay su that bai cuoi cung cua gia toc minh ve tay nha Minamoto.
Taira no Kiyomori chet benh vao mua xuan nam 1181, va cung luc đo, Nhat Ban bat đau phai hung chiu mot nan đoi keo dai cho đen nam sau. Nha Taira chuyen huong tan cong sang Minamoto no Yoshinaka, anh em ho cua Yoritomo, nguoi khoi quan tu phia Bac nhung khong thanh cong. Gan 2 nam, hai ben ngung chien, chi tiep tuc vao mua xuan nam 1183.
Nha Taira bi tieu diet, va chien thang cua nha Minamoto theo sau đo bang viec thanh lap Mac phu Kamakura. Mac du Minamoto no Yoritomo khong phai la nguoi đau tien giu tuoc vi Shogun, ong la nguoi đau tien giu vi tri nay voi vai tro o tam quoc gia. Su ket thuc cua chien tranh Genpei va mo đau Mac phu Kamakura đanh dau su noi len cua quyen luc quan su (samurai) va su suy sup cua quyen luc Thien hoang, nguoi bi buoc phai chu toa ma khong co quyen luc chinh tri hay quan su, cho đen thoi Minh Tri Duy Tan 650 nam sau đo.
Them vao đo, tran chien nay va ket qua cua no khien cho 2 mau đo va trang, mau cua gia toc Taira va Minamoto, mot cach tuong đoi, tro thanh mau quoc gia cua Nhat Ban. Ngay nay, hai mau nay co the thay tren quoc ky Nhat, va tren co, bang trong sumo va cac hoat đong truyen thong khac.


Thoi phong kien (1185–1868) = Thoi ky Kamakura =

Thoi ky Kamakura (鎌倉時代 | Liem Thuong thoi đai) keo dai tu nam 1185 đen nam 1333, đanh dau su chuyen dich sang nen kinh te dua tren đat đai va su tap trung ky thuat quan su hien đai vao tay tang lop vo si. Cac lanh chua yeu cau su phuc vu trung thanh cua cac chu hau, đoi lai ho đuoc ban thuong thai ap. Chu thai ap ap dung cac luat le quan su đia phuong.
Minamoto-no-Yoritomo đuoc bo nhiem lam Chinh di Đai tuong quan (Seiji-Taishogun). Mac phu o Kamakura đuoc thiet lap. Phat trien nong nghiep nho su dung suc vat keo. Thu hoach vu mua nua nam mot lan. Bo nhiem chuc vu "thu ho" (shugo) va "đia đau" (jito). Giao phai Phat giao Jodo phat trien. Giao phai Thien tong du nhap tu Trung Quoc. Sau cai chet cua Yoritomo, gia đinh Hojo tro thanh cac quan nhiep chinh trong che đo Mac phu. Dong doi Minamoto chang bao lau ket thuc, nhung gia đinh Hojo van tiep tuc lam cac quan nhiep chinh, kiem soat ca cac Thien hoang lan cac Chinh di Đai tuong quan. Giao phai Phat giao Nichiren (hoac Hokke) phat trien. Truyen ke Heike voi am huong ve le sinh tu vo thuong cua cuoc đoi đuoc viet. Cac vo si Samurai ngay cang tro nen co nhieu quyen luc o cac vung trang ap. Vao giai đoan cuoi cua thoi ky nay, Thien hoang Hau Đe Ho nhanh chong khoi phuc lai luat le Hoang gia nhung that bai trong viec đat đuoc quyen kiem soat thich đang va bi lat đo boi nguoi truoc đo đa tung giup ong la Ashikaga Takauji - nguoi đa đua Thien hoang Quang Minh len ngoi, thay the Thien hoang Hau Đe Ho. Thien hoang Hau Đe Ho bo tron va lap ra mot trieu đinh o Yoshino kinh đich voi trieu đinh Quang Minh o kinh đo Kyoto. Hai trieu đinh, Bac va Nam, sau đo tiep tuc ton tai trong 57 nam.
Nam 1272 va 1281, quan Mong Co hai lan tan cong Nhat Ban. Yeu cau thong nhat long dan đe bao ve lanh tho tro nen cap thiet. Lan thu nhat, voi su dung cam cua tang lop vo si, su vung chai cua cac thanh tri duyen hai va su giup đo cua thoi tiet, quan Mong Co đo bo len bo đeu bi đanh bai. Lan thu hai, khi cac thanh tri đa co the bi choc thung, ham đoi hung manh cua quan Mong Co tren bien lai bi tran bao cuc lon đanh chim, ket thuc mong chinh đong cua hoang đe Nguyen Mong. Nguoi Nhat sau ton kinh goi tran bao nay bang mot cai ten se khac ghi mai mai vao lich su la Than Phong (kamikaze).


= Tan chinh Kemmu =

Cho đen đau the ky XIV, Mac phu Kamakura cua gia toc Hojo đang o trong tinh the lon xon-nhung no luc đe chong lai nhung cuoc xam luoc cua Đe quoc Mong Co trong cac nam 1274 va 1281 rat ton kem, va Tuong quan khong the ban thuong cho nguoi đung đau cac tinh đa tap hop lai duoi truong ong.
Nam 1318 Thien hoang Hau Đe Ho thuoc chi thu cua Hoang gia len ngoi, nhung mien cuong phai thoai vi duoi suc ep cua chi truong vi quyet tam lat đo Mac phu. Quyen the cua Ashikaga Shogunate đa hoan thanh đen muc Ashikaga Yotshimitsu đa co the ra luat Nhat Ban ma khong can tham chieu toi hoang đe. Ong bi luu đay nam 1331, va nhung nguoi ung ho ong nhu cac vo sy tai cac tinh nhu Kusunoki Masahige tiep tuc đau tranh, nam 1333, Mac phu bi tieu diet khi Ashikaga Takauji quay lung lai voi ho. Hau Đe Ho tro ve kinh đo Kyoto thuyet phuc rang nhung ngay cua Shogun cung nhung ke tiem quyen khac đa qua va Thien hoang co the lai thong tri khong chi tren danh nghia ma ca thuc quyen mot lan nua.
Tuy vay, trieu Go-daigo khong he co kinh nghiem quan ly lan quyen luc tai cac tinh đe giai quyet thuc te cua mot xa hoi do cac vo si lam chu. Thien hoang Hau Đe Ho tu choi bo nhiem Ashikaga Takauji lam Tuong quan (Chinh di Đai tuong quan) ke ca khi ong truc tiep yeu cau nam 1335, va khi ong giao tranh voi Ashikaga Takauji nam 1336, ket qua khong con nghi ngo gi nua. Ong chay ve phuong Nam, tu Kyoto đen Yoshino, trong khi Takauji thiet lap mot Mac phu moi tai kinh đo Kyoto, goi la Mac phu Muromachi, đanh bai nhung nguoi trung thanh con lai trong tran đanh gan Kobe, va đua mot Thien hoang bu nhin len ngoi. Đieu nay mo đau cho su phan ly cua hai nhanh thu đich trong Hoang gia keo dai cho đen nam 1392. Gia toc Ashikaga cua Takauji nam ngoi Tuong quan trong suot thoi Muromachi.


= Thoi ky Muromachi =

Thoi ky nha Ashikaga thong tri (1336–1573) đuoc goi la Muromachi tu ten mot quan cua Kyoto noi ho đat tong hanh dinh cua minh sau khi Shogun thu 3 Ashikaga Yoshimitsu (足利 義満) xay dung dinh thu cua minh o đo nam 1378. Cai đe phan biet giua hai hinh thuc Mac phu (幕府) Ashikaga va Kamakura la, trong khi Kamakura ton tai trong the can bang voi trieu đinh Kyoto, Ashikaga tuoc đoat moi quyen luc con lai cua trieu đinh. Tuy vay, Mac phu Ashikaga khong manh nhu Kamakura vi đa va đang lo ngai lon vi cuoc noi chien. Cho đen thoi Ashikaga Yoshimitsu (Shogun thu 3, 1368–94, va Chuong an quan, 1394–1408), ho van khong co ve gi la đa noi len thuc su.
Du thanh cong trong no luc chong quan Nguyen Mong giai đoan truoc, nhung cuoc chien voi đoi phuong khong can suc đen tu luc đia đa đay đat nuoc toi nhung kho khan va phan ra sau nay, khi phai giai quyet nhung van đe cua giai đoan hau chien. Long dan ly tan, trieu đinh phan liet. Bac trieu do Ashikaga Takauji thanh lap o Kyoto. Nam trieu do Thien hoang Hau Đe Ho cai tri đau tien o Yoshino (Nara). Giua hai trieu đinh lien tuc no ra nhung cuoc chien nham duy tri va cung co quyen luc. Yoshimitsu cho phep cac đoc quan, co quyen luc bi gioi han duoi thoi Kamakura, tro thanh nguoi chu manh hon trong vung, sau nay goi la daimyo (大名, "đai danh"). Trong thoi điem đo, su can bang cua quyen luc tien trien giua Shogun va cac daimyo; ba gia đinh daimyo noi bat nhat thay nhau lam "pho" cho Tuong quan tai Kyoto. Yoshimitsu cuoi cung thanh cong trong viec thong nhat Bac Trieu va Nam Trieu nam 1392, nhung, bat chap loi hua can bang lon hon giua hai chi cua Hoang toc, Bac trieu van kiem soat ngoi bau thoi gian sau. Dong ho cua cac Tuong quan yeu dan sau Yoshimitsu va ngay cang mat quyen luc ve tay cac daimyo va nhung nguoi co quyen luc o đia phuong. Quyet đinh cua Shogun ve viec ke vi ngoi vua tro nen vo nghia, va cac daimyo đung đang sau ung cu vien cua minh. Thoi đo, gia đinh Ashikaga co van đe ke vi cua rieng minh, cuoi cung dan đen cuoc loan Onin (応仁の乱 Onin no Ran, Ung Nhan loan, 1467–1477), tan pha Kyoto va thuc su đa cham dut quyen luc quoc gia cua Mac phu. Lo hong quyen luc tao ra mot the ky hon loan sau đo.
Cho đen cuoi thoi Muromachi, nguoi chau Au đau tien đa xuat hien. Nguoi Bo Đao Nha đo bo len phia Nam đao Kyushu (九州, "Cuu Chau") nam 1543 va trong vong hai nam tien hanh cac chuyen cap cang đeu đan, bat đau thoi ky keo dai gan mot the ky, thoi ky mau dich Nanban (南蛮貿易時代). Nguoi Tay Ban Nha đen nam 1587, tiep đo la nguoi Ha Lan nam 1609. Nguoi Nhat bat đau co nghien cuu ky luong cac cong dan phuong Tay, va cac co hoi moi đuoc mang lai cho nen kinh te, cung voi su thach thuc chinh tri nghiem trong. Hoa khi, vai, đo thuy tinh, đong ho, thuoc la, va cac phat minh cua phuong Tay khac đuoc đoi lay vang va bac Nhat Ban. Rat nhieu tien đuoc tich luy qua thuong mai, va cac daimyo nho hon, đac biet la o Kyushu, gia tang manh me quyen luc cua minh. Chien tranh giua cac tinh tro nen khoc liet hon sau su du nhap cua hoa khi, vi du nhu sung hoa mai va đai bac, va viec su dung nhieu bo binh hon.


= Thoi ky Chien Quoc =

Thoi ky Chien quoc la thoi ky cua cac chuyen bien xa hoi, muu mo chinh tri, va gan nhu nhung cuoc xung đot quan su lien tuc o Nhat Ban, bat đau tu giua the ky XV đen giua the ky XVI.
Mac du Mac phu Ashikaga van giu cau truc cua Mac phu Kamakura va xay dung mot chinh quyen cua cac chien binh dua tren cac quyen kinh te xa hoi va bon phan tuong tu nhu nha Hojo voi bo luat "Trinh Vinh" (Joei) nam 1232, ho khong the gianh đuoc long trung thanh cua rat nhieu đai danh, đac biet la o nhung lanh đia xa Kyoto. Khi thuong mai voi Trung Quoc tang len, kinh te phat trien, va viec su dung tien tro nen pho bien va cac thanh pho thuong mai xuat hien. Đieu nay, cung voi su phat trien cua nong nghiep va thuong nghiep quy mo nho, dan đen tham vong ve quyen tu tri đia phuong lon hon o khap cac giai tang xa hoi. Vao đau the ky XV, tai hoa vi tham hoa thien nhien nhu đong đat va nan đoi thuong lam nay sinh nhung cuoc noi day cua nong dan, nhung nguoi đa bi vat kiet suc vi cac khoan no va thue khoa. Thoi ky Chien quoc bao gom nhieu cac thoi đai nho cua tach biet va sap nhap.
Loan Onin (1467–1477), cuoc chien bat nguon tu su ngheo kho va chinh thuc no ra vi tranh cai vi viec ke thua ngoi Tuong quan, thuong đuoc coi la moc đanh dau thoi điem bat đau cua Thoi ky Chien quoc. Quan đoi phia Đong do Hosokawa va cac đong minh đung đo voi quan đoi phia Tay cua gia toc Yamana, va giao chien o trong va xung quanh Kyoto suot 11 nam, sau đo lan ra cac tinh xa.
Đay la thoi ky đay ray nhung bat on đinh chinh tri, xa hoi va chien su. Khap Nhat Ban, cac lanh chua đeu chieu mo vo si, xay dung luc luong rieng va đanh chiem lan nhau. Cac to chuc ton giao co nhung tin đo san sang tu vi đao cung noi day chieu mo nong dan, va chien đau gianh quyen luc voi cac lanh chua đai danh. Quyen luc dan dan chuyen tu tren xuong duoi, tu Chinh di Đai tuong quan (Shogun) đen gia đinh Hosokawa (cap duoi cua Shogun), đen gia đinh Miyoshi (cap duoi cua Hosokawa) va cuoi cung la gia đinh Matsunaga (cap duoi cua Miyoshi). Quyen luc cua đai danh-thu ho tang len, thay the tang lop quy toc cu kiem soat cac thai ap. Ho co thu trong cac khu vuc cua minh va tim cach mo rong quyen luc.


= Thoi ky Azuchi-Momoyama =

 
Thoi ky Azuchi-Momoyama (安土桃山時代 | An Tho-Đao Son thoi đai) keo dai tu nam 1573 đen nam 1603. Đay la thoi ky thong nhat đat nuoc. Oda Nobunaga va Toyotomi Hideyoshi la hai nha quan su loi lac co cong đau.
Oda Nobunaga truc xuat Chinh di Đai tuong quan cuoi cung cua gia toc Ashikaga va thanh cong trong viec thong nhat mot khu vuc quan trong cua đat nuoc. Sau khi ong chet do bi phan boi, cong viec cua ong đuoc nguoi tuy tung trung thanh ten la Toyotomi Hideyoshi ke nghiep va hoan thanh. Trong thoi ky nay, nhung nguoi chau Au đau tien đa đen Nhat Ban, mang theo sung ong va Ki-to giao. Viec buon ban voi nuoc ngoai bat đau. Đao Ki-to va viec buon ban voi nuoc ngoai phat trien manh me duoi thoi Oda va vao đau thoi Toyotomi, nhung cuoi cung Toyotomi nghi ngo nhung tham vong ve đat đai cua nguoi chau Au va đa ra lenh truc xuat nhung nguoi truyen giao. Mac du vay, viec buon ban van tiep tuc.
Toyotomi Hideyoshi đua quan xam chiem Trieu Tien. Cuoc vien chinh sau nhung thanh cong lon buoc đau đap tan cac đao quan khang cu yeu ot va kiem soat nhieu phan rong lon thuoc lanh tho Trieu Tien, cuoi cung lai that bai nang ne. Su that bai nay, ben canh nguyen nhan do vuong quoc Trieu Tien, đuong thoi la phien thuoc nha Minh (Trung Quoc), đa nho quan đoi nha Minh giup suc, thi nguyen nhan lon la do luc luong hai quan Nhat Ban giai đoan nay con yeu. Nhung chien thuyen con nho va kinh nghiem hai hanh con thieu, ke hoach đo bo cua cac đao quan len ban đao Trieu Tien khong khop nhau đa dan đen su thieu đong bo trong phoi hop giua cac canh quan. Sau nay nguoi Nhat đa rut kinh nghiem va luu y đen viec xay dung hai quan hung manh hon.
Truong phai hoi hoa Kano va tra đao đat toi giai đoan hoang kim, voi ca Nobunaga va Hideyoshi khong tiec tien bac va thoi gian suu tam cac bat uong tra va cac vat dung khac, tai tro cho cac su kien xa hoi hoang phi, tai tro cho cac tra su bac thay nhu Sen no Rikyu.
Hideyoshi xam chiem Nagasaki nam 1587, va sau đo co kiem soat giao thuong voi the gioi va đieu chinh lai moi lien he voi the gioi ben ngoai đeu qua thuong cang nay. Mac du Trung Quoc can tro no luc cua ong bang cach that chat viec nhuong quyen giao thuong, cac nhiem vu thuong mai cua Hideyoshi đen nhung vung đat nay la Malaysia, Philippines, va Thai Lan tren cac con tau dau đo van thanh cong. Ong cung nghi ngo nhung nguoi theo đao Thien Chua o Nhat Ban, theo ong thi ho co am muu lat đo minh va vai nha truyen giao đa bi xu tu duoi thoi ong. Sau khi Toyotomi Hideyoshi chet, quyen luc bi Tokugawa Ieyasu thau tom.


 Tran Sekigahara  Mac du Toyotomi Hideyoshi thong nhat Nhat Ban va cung co quyen luc cua minh qua Cuoc vay ham Odawara (1590), hai lan xam luoc Trieu Tien that bai cua ong đa lam quyen luc cua gia toc Toyotomi cung nhu nhung nguoi trung thanh va nhung quan vien van con phuc vu va ung ho gia toc nay sau khi Toyotomi chet suy yeu mot cach khung khiep. Su hien dien cua Hideyoshi va em trai ong ta Hidenaga lam hai phe khong bung no xung đot, nhung khi ca hai nguoi đeu qua đoi, su xich mich ngay cang tram trong va bien thanh thu đich. Vi gia toc Toyotomi co nguon goc nong dan, ca Hideyoshi lan nguoi thua ke ong la Hideyori khong đuoc cong nhan hay chap nhan đuoc lam Shogun.
Tokugawa Ieyasu chop lay thoi co, lay long ho, va huong su thu đich lam yeu đi gia toc Toyotomi. Tokugawa Ieyasu khong con đoi thu ve tham nien, thu bac, danh tieng va anh huong noi chung trong gia toc Toyotomi sau cai chet cua Nhiep chinh Maeda Toshiie. Tin đon lan tran ve viec Ieyasu, luc nay la đong minh duy nhat con song cua Oda Nobunaga, se chiem lay co nghiep cua Hideyoshi, nhu cach ma Hideyoshi đa đoat lay cua Nobunaga. Đieu nay đuoc nhung quan vien trung thanh voi Hideyoshi đac biet tin tuong, vi ho đa nghi ngo Ieyasu đa kich đong moi bat hoa giua cac chu hau cua Toyotomi.
Ieyasu đa lien he voi nhieu daimyo o phia Tay, đam bao cho ho ve đat đai va tinh mang sau tran chien neu ho chuyen phe. Đieu nay lam vai tuong linh phia Tay giu cac vi tri quan trong dao đong va phai đua quan tiep vien hay tham chien, viec nay đa phat huy tac dung. Mori Hidemoto va Kobayakawa Hideaki la hai daimyo nhu the. Ho o nhung vi tri ma neu đanh thuc vao Đong quan, ho se lam cho Ieyasu bi vay ca ba mat. Tokugawa Ieyasu ra lenh cho vai daimyo cu cua Toyotomi giao chien voi Tay Quan khi ong chia quan thanh cac đuong va tien ve phia Tay tren con đuong Tokaido đen lau đai Osaka. Hidemoto, bi loi hua cua Ieyasu lung lac, cung thuyet phuc Kikkawa Hiroie khong tham chien.
Mac du Kobayakawa đa nghe theo loi Ieyasu, ong van do du va giu thai đo trung lap. Khi tran đanh vao hoi cang thang, Ieyasu cuoi cung ra lenh cho sung hoa mai ban vao vi tri cua Kobayakawa tren nui Matsuo. Đen luc nay, Kobayakawa moi tham chien theo phe phia Đong. Quan đoi cua ong đanh vao vi tri cua Yoshitsugu. Mat thay hanh đong phan boi nay, hang loat cac tuong quan phia Tay nhu Wakisaka Yasuharu, Ogawa Suketada, Akaza Naoyasu, va Kutsuki Mototsuna ngay lap tuc chuyen phe, khien chieu huong cua tran đanh thay đoi han. Tay quan tan ra, cac chi huy bo chay. Mot vai nguoi nhu Ukita Hideie chay thoat, trong khi nhung nguoi khac nhu Otani Yoshitsugu tu sat. Mitsunari, Yukinaga va Ekei bi bat va mot so it nhu Mori Terumoto va Shimazu Yoshihiro tro ve đuoc lanh đia cua minh.


= Su truyen ba Ki-to giao =

Hoi truyen giao dan đau boi Francis Xavier (1506–1552) đen Nhat Ban vao nam 1549 va đuoc chao mung nong nhiet tai thu đo Kyoto. Su truyen đao cua ho đat nhieu thanh cong nhat tai Kyushu, co toi khoang 100.000 đen 200.000 nguoi tro thanh tin đo cong giao va bao gom nhieu Daimyo. Vao nam 1587, lanh chua Hideyoshi đa lam đoi nguoc tinh hinh. Ong cho rang su co mat cua đao Ki-to se lam chia re noi no Nhat Ban va Ki-to giao co the la chieu bai cho bon chau Au lam roi loan Nhat Ban đe de dang xam chiem Nhat. Tu luc đo, cac hoi truyen giao đa tro thanh moi đe doa nguy hiem can phai bi tieu diet. Tuy nhien cac nha buon Bo Đao Nha van đuoc phep buon ban. Đao luat cam đao khong đuoc thi hanh ngay lap tuc nhung trong 3 thap ky tiep theo, đao luat cam đao ngay cang du doi hon. Vao khoang thap nien 1620, chinh phu Nhat đa tieu diet toan bo cong đong cong giao tai Nhat. Cac nha giang đao bi truc xuat va cac nha tho Cong giao đeu bi tieu huy het. Đao luat con cam cac daimyo khong đuoc theo Cong giao. Cac tin đo Cong giao Nhat neu khong tu bo Cong giao thi se bi giet. Rat nhieu tin đo Cong giao tro thanh Kakure Kirishitan (tam dich la "tin đo Cong giao tron an"). Ho tron o duoi cac ham bi mat duoi long đat đe theo đao nhung cong đong cua ho đa bi tieu diet hoan toan. Chi đen khi vao thap nien 1870, thi Cong giao moi đuoc chinh thuc hinh thanh lai o Nhat Ban.


Thoi ky Edo ("Tokugawa", 1603–1868) Thoi ky Edo (江戸時代, Giang Ho thoi đai), con goi la thoi ky Tokugawa, keo dai tu nam 1603 đen nam 1868.
Nam 1600, Tokugawa Ieyasu đanh bai lien quan bon muoi Daimyo mien Tay tai Sekigahara va nam chinh quyen. Tokugawa Ieyasu đuoc bo nhiem lam tuong quan (ca Oda Nobugana lan Toyotomi Hideyoshi đeu khong co gang tro thanh ma chi duy tri quyen luc qua cac vi tri chinh thuc tai trieu đinh). Cac daimyo chong đoi gia đinh Tokugawa đeu bi chuyen toi cac thai ap o nhung vung xa trung tam va bi ep phai dung phan lon cua cai cua ho đe lam đuong va cac du an khac, bi buoc phai luan phien di chuyen hang nam giua Edo va thai ap cua minh, đe lai gia đinh lam con tin lau dai o Edo. Cac thai ap đuoc nhung nguoi tuy tung cua Shogun cai quan, tuy nhien quyen luc o đay rat lon. Thanh lap bo luat hop phap cho cac gia đinh quy toc, tao đieu kien cho che đo Mac phu kiem soat trieu đinh va Thien hoang. He thong 4 đang cap si, nong, cong, thuong (shinokosho) đuoc thua nhan, cung voi viec hon nhan gioi han trong nhung nguoi o cung mot đang cap. O tung đang cap, moi quan he chu-to phong kien đuoc thiet lap. Che đo Mac phu Tokugawa đuoc cau thanh vung chac tu he thong nay va đuoc biet toi duoi ten goi Bakuhan (Mac phien, ket hop shogun va chu thai ap). Buon ban va đao Ki-to mot lan nua lai phat trien thinh vuong trong thoi gian ngan, tuy nhien, cung nhu Hideyoshi, Mac phu Tokugawa ngay cang e ngai đao Ki-to va bat đau nhung bien phap đan ap voi muc đo ngay cang tang. Toi thoi ky cua Mac phu Tokugawa thi đao Ki-to hoan toan bi cam tai Nhat Ban. Nhung tin đo Ki-to giao nguoi Nhat Ban bi hanh hinh. Voi chinh sach Toa Quoc, cac thuong gia, tru nguoi Ha Lan va nguoi Trung Hoa, đeu bi cam toi Nhat Ban, va nguoi Ha Lan bi han che chi cho phep đen mot hon đao nho o cang Nagasaki.
Cung voi viec thong nhat đat nuoc, quyen luc cua che đo Mac phu đuoc cung co, viec cai tri tap trung, cong nghiep va nghe thu cong phat trien manh me, giao thong đuoc cai thien, đem lai su thinh vuong cho buon ban va thuong mai noi đia. Cac thi tran moc len ngay cang nhieu va rat hung thinh, đac biet la cac đo thi quanh cung đien. Gioi thuong gia tro nen giau co, va tu tang lop nay xuat hien nhung hinh thuc nghe thuat moi, bao gom tho haiku ma Matsuo Basho la nguoi khai sang, tieu thuyet binh dan cua Ihara Saikaku, kich cua Chikamatsu Monzaemon, cac ban tranh ukiyoe, kich Kabuki đuoc dan dung lan đau tien o Kyoto vao đau thoi ky nay, sau đo han che chi danh cho dien vien nam, bat đau đuoc dien o Edo va Osaka vao cuoi the ky XVII.
He thong Mac phien khong ngung suy yeu do su tap trung cua cai vao tay gioi thuong gia. Che đo Mac phu gap phai nhung kho khan tai chinh, samurai va nong dan roi vao canh ngheo kho. Đa co cac no luc nham cai cach che đo Mac phu, nhung do van duy tri chinh sach tha long viec tu nhan kinh doanh nen tinh trang suy vong ngay cang nang ne. Nan đoi kem va tham hoa thien nhien, cong them suu cao thue nang (đoi voi lua gao) ma che đo Tuong quan va Đai danh bat nguoi dan ganh vac đa bien nhung nguoi nong dan va cac tang lop dan thuong khac thanh ngheo kho tinh hinh xa hoi phong kien cua nuoc Nhat Ban luc bay gio khong khac gi cac nuoc o ban đao Đong Duong. Truoc tinh canh đo, cac cuoc khoi nghia cua nong dan bung no. Linh vuc van hoa chung kien su no ro cuoi cung cua nen van hoa Edo. Cac truyen ngan theo xu huong phong đang, truyen tinh lich su, nghe thuat đong kich Kabuki, cac loai tranh va ban in go gom nishiki-e (ban in tranh nhieu mau) đuoc phat trien. Giao duc đuoc truyen ba vao tang lop thuong gia va tham chi ca nhung nong dan tai Terakoya (Tu tu oc). Phat trien cac truong Quoc hoc, mot xu huong giao duc thoat khoi anh huong cua Trung Hoa va tro lai cac truyen thong quoc gia. Rangaku (Lan hoc) - viec nghien cuu cac tac pham khoa hoc khac nhau du nhap tu phuong Tay qua cac thuong nhan Ha Lan nhu đia ly, y hoc, thien van, vat ly, hoa hoc cung dan dan phat trien.


 Nghe thuat va phat trien tri thuc  Duoi thoi nay, Nhat Ban dan dan tiep thu khoa hoc va cong nghe phuong Tay (goi la Lan hoc, hay "rangaku", "hoc van cua nguoi Ha Lan") qua thong tin va nhung cuon sach cua thuong nhan Ha Lan o Dejima. Linh vuc hoc tap chinh la đia ly, duoc hoc, khoa hoc tu nhien, thien van hoc, nghe thuat, ngon ngu, co hoc vi du nhu nghien cuu ve cac hien tuong đien, va khoa duoc hoc, voi vi du ve su phat trien cua đong ho Nhat Ban, hay wadokei, chiu anh huong cua ky thuat phuong Tay.
Su hung thinh cua Tan Nho giao la su phat trien tri thuc quan trong duoi thoi Tokugawa. Nho hoc van hoat đong tich cuc o Nhat Ban nho cac nha su, nhung duoi thoi Tokugawa, Nho giao đa thoat ra khoi su kiem soat cua Phat giao. He tu tuong nay đa thu hut đuoc su chu y ve mot cai nhin the tuc ve con nguoi va xa hoi. Chu nghia nhan đao, chu nghia duy ly, va vien canh lich su cua hoc thuyet Tan Nho giao hap dan gioi quan lai. Cho đen giua the ky XVII, Tan Nho giao la he thong triet hoc hop phap thong tri nuoc Nhat va đong gop lon cho su phat trien cac he tu tuong kokugaku ("Quoc hoc").

Cac nghien cuu sau va ung dung rong rai cua Tan Nho đong gop lon trong viec thay đoi trat tu chinh tri xa hoi tu cac quy tac phong kien đen đang cap va cac quy tac đinh huong cho nhung nhom lon trong xa hoi. Luat le cua nhan dan va cac nha Nho dan đuoc thay the bang luat phap. Cac luat moi đuoc phat trien, va cac the che hanh chinh moi ra đoi. Luan thuyet ve chinh quyen moi va cai nhin moi ve xa hoi noi len voi mot su cai tri toan dien cua Mac phu. Moi nguoi co mot vi tri rieng trong xa hoi va phai lam viec đe hoan thanh nhiem vu cua đoi minh. Cai tri nhan dan bang nhan đuc cua nhung nguoi co trach nhiem thong tri. Chinh quyen co quyen luc tuyet đoi nhung co trach nhiem va long nhan. Mac du he thong đang cap do anh huong cua Tan Nho, chung khong he giong nhau. Trong khi binh linh va tang lu o duoi cung cua he thong tang lop Trung Hoa, thi voi Nhat Ban, thanh vien cua tang lop nay đuoc coi la giai cap thong tri.
Thanh vien cua tang lop samurai ton trong triet đe truyen thong bushi (vo sy) voi mot su quan tam moi trong lich su Nhat Ban va đinh cao la tu tuong cua cac nha Nho đang nam quyen, dan đen su ra đoi cua khai niem bushido ("vo sy đao"). Mot loi song khac—chonindo—cung ra đoi. Chonindo (loi song cua nguoi thanh thi) la net van hoa rieng biet noi len o cac thanh pho nhu Osaka, Kyoto, va Edo. No khuyen khich long khao khat đat đen nhung chuan muc bushido—sieng nang, trung thuc, trong danh du, trung thanh va thanh đam—trong khi pha tron niem tin cua Than đao, Tan Nho va Phat giao. Nghien cuu ve toan hoc, thien van hoc, ban đo hoc, ky su, va nghe y cung đuoc khuyen khich. Nguoi ta nhan manh đen tai hoa cua nguoi tho, đac biet la trong nghe thuat. Lan đau tien, nguoi dan đo thi co đuoc kha nang vat chat va tinh than đe theo đuoi nhung hinh thuc van hoa đai chung moi. Ho kiem tim thu vui, hay con goi ukiyo ("phu the"), quan niem ve the gioi cua thoi trang, giai tri, va kham pha đang cap my hoc trong cac vat dung va hoat đong thuong ngay, bao gom tinh duc (shunga, "xuan hoa"). Nhung nghe gia (geisha), am nhac, kich nghe, Kabuki va bunraku (mua roi), thi ca, van hoc, va nghe thuat, vi du nhu nhung ban khac go tuyet đep (con goi la ukiyo-e), la tat ca nhung mang cua buc tranh nghe thuat đang no hoa. Van hoc huy hoang voi nhung vi du ve tai nang kich nghe Chikamatsu Monzaemon (1653-1724) va nha tho, nha van tieu luan, va du ky Matsuo Basho (1644-94).

Tranh in Ukiyo-e bat đau đuoc san xuat tu cuoi the ky XVII, nhung nam 1764 Harunobu san xuat ban in nhieu mau đau tien. The he hoa si tranh in tiep theo, gom co Torii Kiyonaga va Utamaro, ve nhung buc tranh thanh nha va đoi khi sau sac ve cac co gai thanh lau. Trong the ky XIX, nhan vat noi bat nhat la Hiroshige, nguoi tao ra nhung ban in phong canh lang man va co gi đo uy mi. Hinh dang va goc nhin la lung ve phong canh qua cai nhin cua Hiroshige voi cac tac pham cua Kiyonaga va Utamaro, nhan manh cac mat phang va phac thao bang nhung đuong ke manh me, sau nay co anh huong sau sac đen cac hoa si phuong Tay nhu Edgar Degas va Vincent van Gogh (xem Japonism).
Phat giao va Than đao đeu quan trong duoi thoi Edo. Phat giao, ket hop voi Tan Nho giao, đua ra tieu chuan cho loi ung xu trong xa hoi. Mac du khong co quyen luc chinh tri hung manh nhung trong qua khu, Phat giao van đuoc tang lop tren tin theo. Lenh cam Cong giao giup Phat giao huong loi vi Mac phu yeu cau tat ca moi nguoi đang ky tai cac chua. Su phan chia cung nhac cua xa hoi thoi Tokugawa thanh cac phien, lang, phuong va ho gia đinh đa giup tai lap lai su gan bo voi Than đao o cac đia phuong. Than đao đua ra cho dua tinh than cho nhung menh lenh chinh ti va la soi day buoc chat ca nhan voi cong đong. Than đao cung giup bao ton van hoa dan toc.
Than đao cuoi cung đuoc cho la su sap nhap cua chu nghia duy ly Tan nho va chu nghia duy vat. Phong trao kokugaku noi len tu su tuong tac cua hai he thong niem tin nay. Kokugaku đong gop vao chu nghia dan toc coi Thien hoang la trung tam o Nhat Ban hien đai va su phuc sinh cua Than đao voi vai tro quoc giao trong hai the ky XVIII va XIX. Kojiki, Nihongi, va Man'yoshu đeu đuoc lam moi theo tinh than Nhat Ban. Mot so nguoi theo chu nghia thuan tuy trong phong trao kokugaku, nhu Motoori Norinaga, tham chi con chi trich anh huong Nho giao va Phat giao va thuc te la cac anh huong tu ben ngoai vi đa lam o ue loi song co xua cua nuoc Nhat. Nhat Ban la đat nuoc cua kami va nhu vay, co mot đinh menh đac biet.


 Toa Quoc  Thuat ngu Toa Quoc co nguon goc tu tac pham Toa Quoc Luan (鎖国論) (Sakoru-ron) cua Shitsuki Tadao (志筑 忠雄) ("Chi Truc Trung Hung") nam 1801. Shitsuki nghi ra tu nay khi dich tac pham the ky XVII cua nha du hanh nguoi Đuc Engelbert Kaempfer ve Nhat Ban. Thuat ngu nay thoi đo thuong đuoc dung nhat đe chi chinh sach kaikin (海禁), hay "hai cam", theo đo khong nguoi nuoc ngoai nao đuoc vao Nhat Ban hay nguoi Nhat đuoc roi khoi đat nuoc, nguoi vi pham phai chiu an tu hinh, Chinh sach đuoc Mac phu Tokugawa ban bo duoi thoi Tokugawa Iemitsu qua mot so chieu chi va chinh sach tu nam 1633 đen nam 1639 va van con hieu luc cho đen nam 1853 khi Pho đe đoc Hai quan Hoa Ky Matthew Perry đen va mo cua nuoc Nhat. Cho đen cuoc Minh Tri Duy Tan (1868), viec roi khoi nuoc Nhat van la bat hop phap.

Nhat Ban khong he hoan toan biet lap duoi chinh sach Toa Quoc. Hon nua, đay la mot he thong voi cac chinh sach nghiem ngat đuoc Mac phu va mot so phien ap đat cho thuong mai va ngoai giao (phien). Chinh sach noi ro rang the luc phuong Tay duy nhat đuoc phep la nha may Ha Lan (thuong điem) o Dejim, Nagasaki. Buon ban voi Trung Quoc cung đuoc thuc hien o Nagasaki. Them vao đo, thuong mai voi nha Trieu Tien thong qua phien Đoi Ma (ngay nay la mot phan cua tinh Nagasaki), voi nguoi Ainu qua phien Matsumae o Hokkaido, va voi Vuong quoc Ryukyu qua phien bang Satsuma (ngay nay la tinh Kagoshima). Ngoai viec giao thuong truc tiep o cac tinh vung bien, tat cac nuoc nay đeu thuong xuyen gui cac su đoan mang cong pham đen trung tam cua Mac phu tai Edo. Khi cac su than đi doc Nhat Ban, than dan Nhat co đuoc chut y niem ve van hoa nuoc ngoai.
Nhat Ban luc nay buon ban voi 5 thuc the khac nhau, thong qua 4 "cua khau". Qua phien Matsumae o Hokkaido (sau nay goi la Ezo), ho buon ban voi nguoi Ainu. Qua gia toc đai danh So o Đoi Ma, ho co quan he voi nha Trieu Tien. Cong ty Đong An Ha Lan đuoc cho phep buon ban o Nagasaki, cung voi cac thuong nhan Trung Quoc, nhung nguoi cung buon ban voi Vuong quoc Ryukyu, mot vuong trieu ban đoc lap trong gan het thoi ky Edo, va bi gia toc Shimazu cua phien bang Satsuma kiem soat. Tashiro Kazui đa chi ra rang buon ban giua Nhat Ban va cac thuc the nay đuoc chia lam hai loai: Nhom A gom Trung Quoc va Nhat Ban, "quan he voi ho duoi su giam sat truc tiep cua Mac phu o Nagasaki" va nhom B, đai dien la Vuong quoc Trieu Tien va Vuong quoc Ryukyu, "ho buon ban voi phien Đoi Ma (gia toc So) va Satsuma (gia toc Shimazu)."
Hai nhom khac nhau nay phan anh ve co ban kieu buon ban nhap khau va xuat khau. Xuat khau tu Nhat Ban đen Trieu Tien va Vuong quoc Ryukyu, cuoi cung đuoc mang tu nhung vung đat nay đen Trung Quoc. O quan đao Ryukyu va Trieu Tien, cac gia toc chiu trach nhiem buon ban voi Trieu Tien va Vuong quoc Ryukyu xay dung cac thuong điem o ben ngoai lanh tho Nhat Ban—noi thuong mai thuc su dien ra. Vi can nguoi Nhat đi đen cac thuong điem, viec buon ban nay giong nhu xuat khau, voi nguoi Nhat co quan he thuong xuyen voi thuong nhan nuoc ngoai o vung đat co đac quyen ve co ban. Buon ban voi thuong nhan Trung Quoc va Ha Lan o Nagasaki dien ra tren mot hon đao goi la Dejima, tach biet khoi thanh pho boi mot eo bien nho; nguoi nuoc ngoai khong the vao nuoc Nhat tu Dejima, va nguoi Nhat cung khong vao đuoc Dejima ma khong co quyen hoac giay phep đac biet.
Buon ban thuc ra phat đat trong thoi ky nay, va mac du ngoai giao va thuong mai bi gioi han o mot so cang nao đo, đat nuoc khong he đong cua. Thuc te la, khi Mac phu truc xuat nguoi Bo Đao Nha, ho đong thoi thuong thao voi cac đai dien nguoi Ha Lan va Trieu Tien đe đam bao kim ngach thuong mai noi chung khong bi anh huong. Do đo, gioi hoc gia vai thap ky gan đay ngay cang thuong goi chinh sach đoi ngoai thoi ky nay khong phai Toa Quoc, voi y chi đat nuoc hoan toan biet lap, tach biet va đong cua, ma la thuat ngu Hai cam (海禁, "kaikin") đuoc su dung trong cac thu tich thoi ky đo, va xuat phat tu đinh nghia Trung Quoc tuong đuong hai jin.


 Ket thuc be quan toa cang  Chinh sach Toa quoc đa keo dai hon 200 nam cho đen ngay 8 thang 7 nam 1853, khi Pho đe đoc Matthew Perry cua Hai quan Hoa Ky cung voi 4 chien ham — Mississippi, Plymouth, Saratoga, va Susquehanna — vao vinh Edo, Tokyo cu, va pho dien suc manh cua cac khau phao ham. Perry lich su đe nghi Nhat Ban mo cua thuong mai voi phuong Tay. Tu đay, nhung con tau nay đuoc goi la kurofune, Hac thuyen.
Nam sau, tai Hiep uoc Kanagawa ngay 31 thang 3 nam 1854, Perry quay lai voi 7 chien ham va đe nghi Shogun ky "Hiep đinh Hoa binh va Huu nghi," thiet lap quan he ngoai giao chinh thuc giua Nhat Ban va Hoa Ky. Trong vong 5 nam, Nhat Ban đa ky cac hiep đinh tuong tu voi cac quoc gia phuong Tay khac. Hiep đinh Harris đuoc ky voi Hoa Ky ngay 29 thang 7 nam 1858. Gioi tri thuc Nhat Ban coi cac hiep đinh nay la bat binh đang, do Nhat Ban đa bi ep buoc bang su đe doa chien tranh, va la dau hieu phuong Tay muon keo Nhat Ban va chu nghia đe quoc đang nam lay phan con lai cua luc đia chau A. Ben cac phuong tien khac, ho đa cho cac quoc gia phuong Tay quyen kiem soat ro ret đoi voi thue nhap khau va đac quyen ngoai giao (extraterritoriality) đoi voi tat ca cac cong dan cua ho toi Nhat Ban. Đay se la mot cai gai trong quan he giua Nhat Ban voi phuong Tay cho toi khi the ki moi bat đau.


Đe quoc Nhat Ban (1868–1945) Sau cuoc cai cach chinh tri phuc hung đem quyen luc cai tri ca nuoc Nhat ve tay Thien hoang Minh Tri - va giai the he thong Mac phu Tokugawa. Tuy vay, chinh sach đe quoc bat đau truoc đo, tu nam 1871, khi Nhat chu trong viec bao ve lanh tho va đong thoi phat huy quan su dom ngo cac nuoc lang gieng. Thoi đai đe quoc keo dai qua ba trieu đai: Minh Tri (1868-1912), Đai Chinh (1912-1926) va 18 nam đau (1927-1945) cua Chieu Hoa (ong tri vi cho đen 1989).
Cuoc khoi phuc hoang quyen vao thoi ky Minh Tri la mot cuoc thay đoi chinh tri rat lon trong lich su Nhat Ban. Truoc đo, Mac phu Tokugawa lan at Thien hoang, nam moi quyen han trong tay cai tri cac đao cua Nhat Ban, be mon toa cang, chu tam trung tu xay dung van hoa, nghe thuat. Luc bay gio, cac the luc đe quoc Tay phuong nhu Hoa Ky, Anh Quoc, Đuc va Ha Lan đang no luc lan chiem cac nuoc chau A. Do suc ep cua thay đoi ben ngoai, chinh quyen Nhat Ban phai chiu ky hiep uoc "bat binh đang" voi Hoa Ky tai Kanagawa. Dan chung Nhat lay lam bat man khi thay Nhat chiu yeu the.
Fukuzawa Yukichi, mot nha tu tuong Nhat, đua ra ke hoach cai tien Nhat Ban bang cach thay đoi hoan toan he thong chinh tri, bo nhung tu tuong A chau hu lau, don suc canh tan ky nghe đe theo kip Tay phuong, va đong thoi mo rong tam anh huong Nhat đoi voi cac nuoc lang gieng. Fukuzawa Yukichi thuc đay Nhat Ban vao đuong loi chinh tri thuc tien, xa roi nhung tu tuong co tinh chat tinh cam hay ly tuong khong thuc. Ong keu goi dan Nhat thoat khoi vong suy nghi A chau, hoc hoi theo Tay phuong, bien minh rang xa hoi muon theo kip van minh phai thay đoi theo thoi gian va hoan canh.

Đai Nhat Ban Đe quoc Hien phap đuoc ban hanh nam 1889, chinh thuc trao nhieu quyen han chinh tri vao tay Thien hoang. Tuy nhien cho đen 1936, tu "Đai Nhat Ban Đe quoc" moi đuoc chinh thuc su dung. Nhung tu khac đe chi Nhat Ban luc bay gio gom co: 日本 Nhat Ban, 大日本 Đai Nhat Ban, 日本國 Nhat Ban Quoc, 日本帝國 Nhat Ban Đe quoc.
Đe quoc Nhat Ban, Phat xit Y va Đuc Quoc xa nam trong khoi Truc trong Chien tranh the gioi thu hai, ca ba đeu co chu truong lam ba chu toan cau. Truoc cuoc chien nay, hai quan Nhat thuoc hang manh nhat nhi the gioi, đu suc đanh bai Nga va Trung Quoc. Sau nam 1940, khi ky nghe phat trien vuot bac va quan luc tang cuong toi đa, Nhat bat đau đat ke hoach xam lang lang gieng: Trung Quoc, Trieu Tien va Đong Nam A. Sau khi cac hiep uoc bat binh đang bi huy bo khi đe quoc Nhat đa hung manh ve quan su va bat đau tranh chap cac lanh tho cua cac quoc gia khac (nhu Trung Quoc, Nga), cac nuoc phe Đong Minh, đac biet la Hoa Ky va Anh, lien han che giao thuong voi Nhat. Lien minh phe Truc đuoc Đuc quoc xa đem ra đe gay ap luc voi Anh va Hoa Ky va nhu loi canh cao voi Hoa Ky la hay đung ngoai cuoc trong Chien tranh the gioi thu hai con neu nhu khong se bi loi keo vao cuoc chien tu hai mat tran - phia đong va phia tay.
Vao ngay 4 thang 9 nam 1941, noi cac Nhat Ban hop đe xem xet ve ke hoach chien tranh va ra quyet đinh:

Đe quoc cua chung ta vi muc đich tu ve va tu bao ton se hoan tat su chuan bi chien tranh... [va la] ... giai quyet bang chien tranh voi Hoa Ky, Anh va Ha Lan neu thay can thiet. Đe quoc cua chung ta se co gang tim moi hinh thuc ngoai giao co the co, mat đoi mat voi Hoa Ky va Anh Quoc đe đat đuoc muc tieu cua minh ... Trong truong hop khong co trien vong đuoc đap ung ve nhung đoi hoi cua chung ta 10 ngay đau trong thang 10 qua thuong luong ngoai giao đuoc noi o tren, chung ta se phai quyet đinh đoi đau chong Hoa Ky, Anh va Ha Lan.
Trong ban thao hien phap Nhat 1946, mot nam sau khi đau hang, Nhat thiet lap he thong chinh tri va ten hieu cua nuoc tro thanh Nhat Ban Quoc (日本国).


= Minh Tri Duy tan =

Viec noi lai quan he voi phuong Tay đa dan đen su đoi thay lon đoi voi xa hoi Nhat Ban. Chinh di Đai tuong quan phai tu bo quyen luc, va sau Chien tranh Mau Thin nam 1868, quyen luc cua Thien hoang đuoc khoi phuc. Cuoc Minh Tri Duy Tan tiep theo đo đa mo đau cho nhieu đoi moi. He thong phong kien bi huy bo va thay vao đo la nhieu the che phuong Tay, trong đo co he thong luat phap phuong Tay va mot chinh quyen gan theo kieu lap hien nghi vien. Cac thai ap phong kien bi bai bo va thay the bang he thong quan ly hanh chinh theo cap tinh. Quyen luc tap trung trong tay Thien hoang. Cac đang cap trong xa hoi phong kien bi huy bo. Quan đoi quoc gia va viec tuyen quan, che đo thue moi, he thong tien te theo he thap phan, mang luoi đuong sat, cung cac he thong thu tin, đien thoai, đien bao đuoc thiet lap. Cong nghiep hien đai đuoc khoi đau voi cac nha may do nha nuoc xay dung va đieu hanh, sau nay đuoc chuyen sang so huu tu nhan. Viec cai cach gap phai su chong đoi đang ke nhung đeu bi dep yen. Quan he buon ban voi Trieu Tien va Trung Quoc đuoc thiet lap. Nha nuoc đa no luc het suc đe sua đoi nhung hiep uoc bat binh đang đa đuoc ky ket voi cac nuoc phuong Tay.
Nam 1898, hiep đinh cuoi cung trong cac "hiep đinh bat binh đang" voi cac đe quoc phuong Tay đa đuoc huy bo, đanh dau vi the moi cua Nhat Ban tren the gioi. Trong vai thap ki tiep theo, bang cach cai to va hien đai hoa cac he thong xa hoi, giao duc, kinh te, quan su, chinh tri va cong nghiep, "cuoc cach mang co kiem soat" cua trieu đinh Minh Tri đa bien Nhat Ban tu mot nuoc phong kien va bi co lap thanh mot cuong quoc tren the gioi.


= Phong trao tu do dan quyen =

Đao Phat va Than đao, sau thoi gian dai hop nhat, đa chinh thuc tach ra. Than đao đuoc lay lam nen tang tu tuong cua hoang gia. Viec cam Ki-to giao đuoc huy bo. Cac truong hoc moi theo phong cach phuong Tay đuoc lap nen o khap noi, khong phan biet đang cap, tai san hay gioi tinh. Cac ly tuong ve tu do, chu nghia xa hoi, binh đang cung du nhap vao tu phuong Tay va kha hung thinh trong mot thoi gian ngan. Nhu cau an mac va nhieu van đe khac trong đoi song hang ngay chiu anh huong cua phuong Tay.
Ben canh đo, vao nam 1880, trieu đinh đuoc su ung ho cua Thien hoang đa thong qua "Đieu le hoi hop" va "Đieu le bao chi" han che gat gao quyen tu do ngon luan, tu do hoi hop, cam phat hanh cac van kien ban bac ve chinh tri,... Thang 3 nam 1881, mot nhom cuu du hoc sinh nguoi Nhat o Phap bao gom Saionji Kinmochi, Matsukata Masayoshi,... sau khi ve nuoc đa đung ra thanh lap to bao Đong Duong Tu do Tan van, chu truong thanh lap nen dan chu triet đe, truyen ba tu tuong tu do. Cuoi cung, Thien Hoang buoc phai dung đen bien phap cung ran, ra sac lenh buoc Tay Vien Tu Cong Vong rut lui khoi to bao va sau đo ra sac lenh đong cua luon to bao - truoc sau ra đuoc 34 so. Đe xoa diu phong trao đau tranh cua quan chung, thang 10 nam 1881 Thien hoang Minh Tri đa ra mot chieu thu tuyen bo se trieu tap quoc hoi vao nam 1890, nhung quyen han cua quoc hoi se do Thien hoang quyet đinh.
Nam 1885, Noi cac đuoc thanh lap. Tong ly đai than (tuong đuong voi Thu tuong) đau tien trong lich su Nhat Ban la Ito Hirobumi. Viec keu goi thanh lap mot chinh quyen lap hien dan toi su ra đoi cua Nghi vien quoc gia va viec ban hanh hien phap. Nghi vien tuy nhien chi co it quyen luc thuc te.
Nam 1889, Hien phap Đe quoc Nhat Ban (Hien phap Đai Nhat Ban) đuoc quoc hoi thong qua va co hieu luc vao nam sau. Theo ban Hien phap nay, Nhat Ban la quoc gia theo the che quan chu lap hien. Thien hoang va the luc quan phiet Nhat nam giu moi quyen hanh. Theo Đieu 3 (Chuong I), "Thien hoang co quyen thieng lieng bat kha xam pham".


= Hoat đong quan su =
Nam 1874, thay nguoi Trung Quoc giet hai nhieu thuong gia đen tu Okinawa (Nhat), trieu đinh Minh Tri xuat binh đanh chiem Đai Loan. Nam 1875, đanh Trieu Tien, buoc nuoc nay phai mo cua cho hang hoa cua Nhat Ban. Do Trung Quoc tranh chap anh huong cua Nhat đoi voi Trieu Tien, thang 7 nam 1894, chien tranh Thanh-Nhat no ra tai ban đao Trieu Tien; đen thang 4 nam sau thi ket thuc voi thang loi thuoc ve Nhat.
Nam 1894, hiep uoc bat binh đang voi Anh Quoc trong buon ban đuoc sua đoi va cac hiep uoc voi nhung quoc gia khac cung sua đoi theo cho phu hop. Sau thang loi cua Nhat truoc Trung Quoc, Nga, Đuc va Phap ep Nhat phai tu bo mot so quyen loi do lo ngai Nhat banh truong lan Nga, tao ra mau thuan lau dai va sau sac giua Nhat va cac nuoc tren. Lien minh Anh - Nhat hinh thanh. Nam 1904, Chien tranh Nga-Nhat bung no tai Man Chau. Nho đuong loi sach luoc đung đan cua trieu đinh Minh Tri, ket thuc nam 1905 sau Hai chien Đoi Ma voi thang loi thuoc ve nguoi Nhat.
Nam 1909, Nhat Ban quyet đinh chiem Trieu Tien va thuc hien đieu đo ngay trong nam 1910. Cuoc chien voi Trung Quoc đa lam cho Nhat Ban thanh mot đe quoc hien đai va hung manh đau tien cua phuong Đong. Con cuoc chien voi Nga chung to rang mot cuong quoc phuong Tay co the bi mot quoc gia phuong Đong đanh bai. Ket cuc cua hai cuoc chien la Nhat Ban tro thanh mot cuong quoc chiem uu the o Vien Đong, voi tam anh huong trai toi Nam Man Chau va Trieu Tien, nhung vung ma đen nam 1910 chinh thuc tro thanh thuoc đia cua Đe quoc Nhat Ban.
Danh sach nam Nhat chiem:

1872-1879, chiem vuong quoc Luu Cau
1895, chiem Đai Loan
1905, chiem mot phan quan đao Sakhalin (Nga) va ban đao Lieu Đong (Trung Quoc)
1910, chiem ban đao Trieu Tien
1914, chiem Son Đong (Trung Quoc)


= Thoi ky Đai Chinh =
Thoi ky Đai Chinh (大正時代 | Đai Chinh thoi đai) (1912 – 1926) la thoi ky Đai Chinh Thien hoang tri vi. Trong chinh su thoi ky nay con đuoc goi la thoi ky dan chu Đai Chinh, theo ten ky nguyen va chinh sach cua chinh quyen ban hanh nham no luc coi mo hon voi phuong Tay.
Thoi ky nay chung kien Chien tranh the gioi thu nhat. Cuoc chien tranh nay đa thuc đay kinh te va buon ban cua Nhat Ban phat trien. Nhat Ban đong thoi cung chiem đuoc đat đai o Trung Hoa va Nam Thai Binh Duong, nhung lai lam cho cac quoc gia phuong Tay ngo vuc. Nhat Ban đau tu von vao Trung Hoa. Trong chien tranh, cac cuoc thuong luong ngoai giao quoc te đuoc tien hanh đe co gang duy tri su can bang quyen luc. O Nhat Ban, cac đang phai chinh tri tro nen manh hon, ngoai tru Đang Cong san Nhat Ban bi khung bo buoc phai rut vao hoat đong bi mat, cac ly tuong dan chu chiem uu the. Sau cung, du sao, su khung hoang cua nen kinh te hau chien tren the gioi đa anh huong bat loi toi cac nha kinh doanh Nhat Ban, đong thoi tran Đai đong đat Kanto du doi vao nam 1923 đa lam cho nen kinh te them kho khan. Tinh trang that nghiep, đong luong sut giam va tranh chap viec lam luon xay ra. Phong trao xa hoi chu nghia chiem uu the.


= Thoi ky Chieu Hoa =
Giai đoan đau thoi ky Chieu Hoa (昭和時代, hay thoi đai Showa) tinh tu luc Thien hoang Chieu Hoa len tri vi nam 1927 đen khi Chien tranh the gioi thu hai ket thuc nam 1945.
Suy thoai kinh te va be tac ngoai giao. Xuat khau giam sut. Pha san xay ra thuong xuyen, nhieu nguoi that nghiep. Chinh sach kiem che cua My đoi voi Nhat Ban gia tang gay noi bat binh lon o Nhat. Hiep đinh Ishii-Lansing, thua nhan quyen loi đac biet cua Nhat Ban o Trung Quoc đa cham dut. Cac du thao luat chong nguoi nhap cu Nhat Ban ra đoi va phong trao truc xuat nguoi Nhat o Trung Quoc lan rong. Noi cac khong the đoi pho đuoc vi cac nha chinh tri va cac nha tai phiet đa chiem đoc quyen, bi thu hut boi cac loi ich tai chinh, ma quen mat quyen loi quoc gia va su đau kho cua nhan dan. Rac roi len đen đinh điem o canh huu gay ra nhung vu am sat va cac hoat đong quan su, dan toi chinh sach mo rong xam luoc o Trung Quoc, rut khoi Hoi Quoc Lien (tien than cua Lien Hop Quoc) va chu nghia banh truong cua nhung nguoi theo chu nghia quan phiet canh huu gia tang. Sau nay ho đa lien ket voi chu nghia phat xit va chu nghia quoc xa. Thang 9 nam 1931, Nhat Ban tien hanh đanh vung Đong Bac Trung Quoc
Trong nam 1939, đa dien ra nhieu cuoc đau tranh chong lai phat xit. Khong nhung co tang lop nhan dan đau tranh ma con co ca binh linh va si quan. Tu nam 1940, Đe quoc Nhat Ban đa xam chiem them cac nuoc Đong Nam A, bao gom: Viet Nam, Lao, Campuchia, Philippines, Thai Lan, Malaysia, Indonesia, Myanmar (Mien Đien) va Brunei. Mo đau cuoc xam luoc voi quy mo ngay cang lon. Cuoc xam luoc nay la nguyen khoi cua chien tranh Thai Binh Duong.


Nhat Ban sau Chien tranh the gioi thu hai Tu su đau hang trong Chien tranh the gioi thu hai vao 2 thang 9 nam 1945, Đe quoc Nhat Ban bi giai the, mot nha nuoc moi "cua Nha nuoc Nhat Ban" đuoc thanh lap.


= Nhat Ban trong Chien tranh Lanh =
Nhat Ban trong Chien tranh Lanh la thoi ky tu nam 1945 cho đen nam 1989.
Su that bai trong chien tranh va su sup đo cua chu nghia quan phiet. Hung chiu tham hoa bom nguyen tu lan đau tien trong lich su nhan loai. Bat đau thoi ky Nhat Ban bi chiem đong lan đau tien trong lich su. Vi tri toi cao cua Thien hoang khong con khi che đo quan chu nghi vien đuoc thiet lap va Hien phap hoa binh ra đoi. Tien hanh cac cai cach dan chu, xay dung lai nen cong nghiep bi tan pha. Hiep uoc San Francisco co hieu luc.
Sau khoang 10 nam hau chien, Nhat Ban đa đat đuoc cac ky tich ve kinh te va đoi song cua nhan dan đuoc nang cao. Ky niem 100 nam (1868-1968) Duy Tan Minh Tri Kawabata Yasunari, nha van Nhat Ban, đuoc trao giai Nobel van hoc. Buoc phat trien kinh te ngoan muc đem đen cho Nhat Ban vai tro quoc te nhu mot quoc gia thuong mai va dan dan tro thanh nuoc co tiem luc kinh te đung thu hai tren the gioi, sau Hoa Ky. Xay ra vu be boi Lockheed, chinh truong xao tron, đong yen tang gia va buon ban thang du tro thanh mot van đe quoc te. Đa dien ra nhung su kien trong đai trong đoi song kinh te, xa hoi Nhat Ban: Khai truong mang luoi tau Shinkansen (Tokaido, San'yo, Tohoku, Kan'etsu), chia tach va tu huu hoa đuong sat quoc gia, mo đuong ham Seikan, khai truong cau Sento Ohashi, vu be boi Recruit.


= Thoi ky Heisei =

Thoi ky Heisei (平成時代, hay thoi đai Binh Thanh hay con đuoc goi la thoi ky sau khi chien tranh lanh) bat đau tu nam 1989. Mot so hoc gia Tay phuong cho rang Heisei đanh dau moc Nhat Ban buoc vao ky nguyen hau hien đai.
Nam 1989 đanh dau mot thoi ky phat trien cuc thinh nhat trong lich su Nhat Ban. Cung voi gia tri đong tien yen manh va ty le đoi tien co loi voi tien đo la, cac ngan hang o Nhat Ban giu so loi tuc thap do đo sinh ra cuoc đau tu lon lam tai san đat cua thanh pho Tokyo tang toi 60% trong mot nam. Khi gan toi nam moi cua nam 1990, gia co phieu Nikkei 225 đa len toi muc ky luc 39 000 yen. Vao toi nam 1991, no đa rot xuong 15 000, đanh dau điem ket thuc cua thoi ky huy hoang bong bong kinh te cua Nhat Ban. So luong that nghiep sau đo tang kha cao nhung khong toi noi qua te. Thay vi chiu pham vi that nghiep lon, Nhat Ban đa phai chiu su suy thoai kinh te mot cach tu tu va cung co nhung hau qua khon luong. Do đo rat kho co the co nhung so lieu chinh xac ve anh huong kinh te đuoc. Trong thoi gian thinh vuong thi cac cong an viec lam thuong đuoc xem la cho lam lau dai tham chi nhieu nguoi nghi la cho lam ca đoi. Tuy nhien, Nhat Ban trong thap ky đi xuong, cung thay co mot so dien bien co loi nhung su tang tam thoi trong cac cong viec thoi gian phu va co mot so loi ich ca nhan. Đieu nay đa tao nen su khac biet lon đoi voi nhung the he. Đoi voi nhung nguoi đi vao nganh lao đong truoc thap ky đi xuong thi van giu đuoc viec lam va huong đuoc loi ich va khong bi anh huong gi đoi voi nen kinh te bi suy sup nhung đoi voi nhung cong nhan đi vao nganh lao đong tre hon thi se phai ganh chiu hau qua cua nen kinh te xau.
Trong mot loat cac viec tai tieng tai chinh cua LDP, mot su lien minh dan đau boi Morihiro Hosokawa. Ong nam quyen vao nam 1993. Hosokawa đa thanh cong trong viec tao ra đau phieu đa so tuong đoi thay vi đau phieu khong chuyen nhuong đon. Tuy nhien su lien minh đo đa bi sup đo khi nhieu đang phai khac tap trung lai đe lap đo đang LDP. Đang LDP thieu su hop nhat trong cac van đe xa hoi. Đang LDP tro lai quyen luc vao nam 1996, khi no giup bau đang dan chu xa hoi Tomiichi Murayama thanh thu tuong.
Tran đong đat Kobe 1995 xay ra tai thanh pho Kobe vao ngay 17 thang 1 nam 1995. 6 ngan nguoi bi chet va 44 ngan nguoi bi thuong. 250 ngan can ho bi huy diet hoac bi chay het. Tong so tien ton that len toi hon 10 nghin ty yen. Vao thang 3 o cung nam đo nhom cuc đoan Aum Shinrikyo đa tan cong tram ga tai thanh pho Tokyo cung voi khoi sarin, lam thiet mang 12 nguoi va lam bi thuong hang tram nguoi. Mot khao sat sau nay cho biet rang nhom cuc đoan nay chiu trach nhiem trong nhieu vu an mang xay ra truoc vu viec nha ga.
Koizumi Junichiro tung la chu tich cua đang va thu tuong cua Nhat tu thang 4 nam 2001 đen thang 9 nam 2006. Koizumi đuoc su ung ho rat cao. Ong tung la nguoi tham gia cai cach kinh te. Ong đa tu nhan hoa he thong buu đien quoc gia. Koizumi con tham gia rat nhieu hoat đong tich cuc trong cuoc chien tranh chong khung bo. Ong đa goi 1 ngan linh luc luong Phong ve Nhat Ban đe giup Iraq kien thiet lai sau chien tranh Iraq. Đo la so luong binh linh nhieu nhat đuoc gui ra hai ngoai cua Nhat Ban ke tu sau chien tranh the gioi thu hai.
Chien tranh Vung Vinh, hoat đong chinh tri bi hon loan, vu be boi Sagawa Kyubin (佐川急便) đa xay ra. Hoat đong giu gin hoa binh cua Lien hiep quoc đuoc trien khai. Luc luong phong ve đuoc cu đen Campuchia va Mozambique. Xay ra tran đong đat Hanshin-Awaji (阪神淡路大震災). Đay la thoi ky ghi dau boi nhung giai đoan tri tre kinh te va nhung buoc hoi phuc cham chap. Nhat Ban buoc vao the ky XXI voi nhung thay đoi vi the tren truong quoc te, nhan manh hon đen vi tri chinh tri va quan su, đac biet la viec đua quan ra nuoc ngoai va thanh lap Bo quoc phong thay cho Cuc phong ve quoc gia vao ngay 9 thang 1 nam 2007.
Cac lien minh đuoc thanh lap giua đang dan chu (ĐDC) va canh ta đang Xa hoi Dan chu va đang bao thu đang nhan dan moi (tieng Anh "People's New Party"). Mot lien minh đoi đau khac đuoc thanh lap giua nhom bao thu tu do va đang Dan chu Tu do. Cac đang phai khac nhu đang Tan Komeito, đang theo chu nghia Soka Gakkai va đang Cong san Nhat Ban. Vao ngay 2 thang 6 nam 2010, thu tuong Yukio Hatoyama tu chuc chi huy cua đang ĐDC vi ly do ong đa that bai trong tien trinh thuc hien loi hua cua minh. Ong đa tung hua se huy bo khu can cu cua Hoa Ky tai đao Okinawa.
Ngay 11 thang 3 nam 2011 Nhat Ban phai hung chiu mot tran đong đat manh nhat ghi nhan đuoc trong lich su cua quoc đao nay, tac đong nghiem trong toi khu vuc Đong Bac đao Honshu. Voi đo lon len toi 9,0 MW., tran đong đat nay đa gay song than lan doc bo bien Thai Binh Duong cua Nhat Ban lam hang van nguoi chet va mat tich, hang tram nghin nha cua va cong trinh bi huy hoai. Song than cung gay hu hong cac lo phan ung hat nhan o Fukushima, trong đo đac biet nghiem trong la Su co nha may đien Fukushima I dan đen nong chay hat nhan gay ro ri phong xa ra moi truong. Đay la tham hoa nha may đien nguyen tu lon nhat tu sau tham hoa Chernobyl nam 1986.


Ban tom tat cac thoi ky Cai ban nay thuong đuoc su dung rong rai đe dien ta cac thoi ky trong lich su Nhat Ban:


Xem them Samurai
Mac phu
Đe quoc Nhat Ban
Chien tranh Trung-Nhat
Lich su quan su Nhat Ban


Chu thich Tham khao Đoc them Lien ket ngoai Thu muc Lich su Nhat Ban toi nam 1912, Đai hoc Cambridge.
Samurai Archives Japanese History Page, a great amount of text about Japanese history
The Japanese History Documentation Project by Christopher Spackman. Đuoc xuat ban theo cac đieu khoan GFDL, vi vay no co the đuoc su dung nhu mot tai nguyen cho Wikipedia.
Outline Chronology of Japanese Cultural History Luu tru ngay 10 thang 9 nam 2012 tai Wayback Machine
National Museum of Japanese History Luu tru ngay 15 thang 8 nam 2006 tai Wayback Machine
SengokuDaimyo.com, the website of Samurai author and historian Anthony J. Bryant
Japanese History through Edo Period Art Luu tru ngay 29 thang 3 nam 2013 tai Wayback Machine
Yamada Sho (2002). Politics and Personality: Japan's Worst Archaeology Scandal, Harvard Asia Quarterly Vol. VI, No. 3. In-depth commentary on the extensive fraud that took place in archeology in Japan over a 20-year period.
古事記~往古之追慕~(Big5 Chinese) Many online Japanese historical texts, e.g. the Rikkokushi, Dainihonshi and more.
(tieng Nhat)日本古代史料本文テータ Luu tru ngay 15 thang 12 nam 2007 tai Wayback Machine Downloadable lzh compressed files of Japanese historical texts.
(tieng Nhat)古代史獺祭 Luu tru ngay 14 thang 12 nam 2011 tai Wayback Machine Many online historical texts from Japanese, Chinese, Korean related to history of Japan.
(tieng Nhat)J－Texts (日本文学電子図書館) Many Japan historical literature texts
Historiographical Institute – The University of Tokyo (東京大学史料編纂所) Luu tru ngay 8 thang 12 nam 2011 tai Wayback Machine
English translation of the Wei Zhi Luu tru ngay 6 thang 3 nam 2012 tai Wayback Machine