Kito huu hay Co Đoc nhan (tieng Anh: Christian), cung goi la tin huu, la nguoi theo niem tin giao ly cua Kito giao, mot ton giao thuoc cac ton giao khoi nguon tu Abraham, voi đuc tin rang Chua Gie-su Ki-to la Con Thien Chua, ngai song cuoc đoi tron ven, khong he pham toi va đay day tinh yeu thuong. Ngai chiu đong đinh tren thap tu gia, đen ngay thu ba ngai song lai tu ke chet, sau đo ngai ve nuoc troi.
Do đo, Co Đoc Nhan nen đuoc hieu la nguoi tiep nhan Chua Gie-su la Cuu Chua cua cuoc đoi minh. Vi gia chuoc toi cua chinh ban than nguoi ay đa đuoc tra bang cai chet, bang huyet vo toi cua Chua Gie-su.
Thuat ngu "Kito huu" bat nguon tu tieng Hy Lap Koine Christos (Χριστος), mot ban dich thuat ngu cua tieng Hebrew trong Kinh thanh su dung tu mashiach (Kinh thanh Hebrew: משיח).
Tin huu Co Đoc tin rang Chua Gie-su la con đuong duy nhat dan đen su cuu roi. Trong thu goi tin huu thanh E-phe-so, Su đo Phao-lo viet, " Qua vay, chinh do an sung va nho long tin ma anh em đuoc cuu đo: đay khong phai boi suc anh em, ma la mot an hue cua Thien Chua; cung khong phai boi viec anh em lam, đe khong ai co the hanh dien (E-phe-so 2:8-9). Nhu vay, viec lanh đuoc xem la ket qua tat yeu cua nep song moi đuoc soi dan boi Loi Thien Chua.
Tin huu Co Đoc xem đuc tin cua minh la thuoc đoc than giao, xac tin rang chi co mot Thien Chua duy nhat, ngoai Ngai khong co than linh nao khac. Theo đuc tin Co Đoc, Thien Chua co Ba Ngoi: Chua Cha (Nguon cua vu tru, Đang Te tri Vinh cuu); Chua Con (Ngoi Loi, nhap the thanh nguoi la Gie-su Nazareth); va Chua Thanh Linh (Đang thanh hoa, bien ho).
Theo uoc tinh cua mot khao sat nam 2011 cua to chuc đieu tra dan so nhan khau hoc Pew Research Center, ngay nay co khoang 2,2 ti tin huu Co Đoc tren khap the gioi vao nam 2010 phat trien tu 600 trieu tin đo Co Đoc tu nam 1910, chiem 33% dan so toan cau the gioi. Vao nam 2050, dan so Kito huu du kien se vuot hon 3 ty nguoi. Theo mot cuoc khao sat cua Trung tam nghien cuu Pew Research Center nam 2012, Kito giao se van la ton giao đong đuc lon nhat the gioi vao nam 2050, neu xu huong nay van hien tai tiep tuc phat trien.
Mac du co nhung dien giai đa dang ve Kito giao ma đoi khi xung đot voi nhau, ho thong nhat voi niem tin rang Chua Gie-su co mot y nghia đac biet. Thuat ngu "Kito" cung đuoc su dung nhu mot tinh tu đe mo ta bat cu đieu gi lien quan đen Co đoc giao, hoac trong mot y nghia tuc ngu "tat ca nhung gi cao quy va tot lanh, va giong nhu Đang Kito. Đai the, cong đong Co Đoc giao chia thanh ba nhanh chinh: Giao hoi Cong giao Roma, Chinh Thong giao, va Khang Cach.
Ngay nay, khoang 37% trong so tat ca cac Kito huu song o chau My, khoang 26% tin đo Kito giao song o chau Au, 24% giao dan song o vung can Sahara Chau Phi, khoang 13% tin huu song o Chau A va Thai Binh Duong, va 1% nguoi Kito song o Trung Đong va Bac Phi. Khoang mot nua so nguoi Kito huu tren the gioi la giao dan Cong giao, trong khi hon mot phan ba la tin đo Tin lanh (37%), Su hiep thong Chinh thong giao bao gom 12% tong dan so Kito huu tren the gioi. Cac nhom Kito huu khac chiem phan con lai. Giao dan Kito huu chiem đa so trong 158 quoc gia va cac vung lanh tho. 280 trieu Kito huu song trong tinh trang la nguoi thieu so.
Kito huu đa anh huong đang ke va đong gop rat nhieu vao su phat trien tien bo cua nhan loai trong nhieu linh vuc khac nhau bao gom tu thien, triet hoc, luan ly, van hoc, kinh doanh tai chinh thuong mai kinh te, kien truc va hoi hoa, am nhac, san khau kich nghe va y hoc, cong nghe khoa hoc ky thuat, trong qua khu lich su cho đen thoi đai đuong đai ngay nay.


Tu nguyen Thuat tu Co Đoc nhan hoac Kito huu co nguon goc tu mot danh hieu cua Chua Gie-su, Co Đoc hoac Kito (Christos), nghia la đang chiu xuc dau đe lam vua. Danh xung nay đuoc tim thay trong Tan Uoc, sach Cong vu Cac Su đo 11, 26: "Chinh tai An-ti-o-khi-a ma lan đau tien cac mon đe đuoc goi la Ki-to huu." (Hi van Χριστιανος hoac Χρηστιανος, Strong's G5546). Thuat tu nay đuoc dung đe chi nhung nguoi đuoc xem la mon đo cua Chua Co Đoc.
Co Đoc nhan nghia la nguoi thuoc ve Chua Co Đoc, bat nguon tu tieng Hy Lap Χριστος Khristos nghia la "Đang chiu xuc dau", co nguon goc tu tieng Hebrew Moshiach (tieng Hebrew משיח, cung đuoc viet la "Messiah") nghia la Đang Cuu the. Tieng Hebrew la ngon ngu duy nhat khong su dung thuat tu Co Đoc nhan, nhung thay the thuat tu nay bang danh xung nguoi Nazareth (tieng Hebrew:נוצרי Notzri), boi vi Chua Gie-su đen tu xu Nazareth, vi vay ngai thuong đuoc goi la Gie-su nguoi Nazareth (ישוע הנצרת, Yeshua Ha-Natzerat).
Trong Anh ngu, Xian hoac Xtian la hai thuat tu khac đuoc dung đe goi nguoi theo Chua Gie-su; tuong tu, nhieu nguoi dung thuat tu Xmas thay the cho Christmas; Mau tu X hoac Xt la viet tat cho "Christ" ("X" tu mau tu X (Chi) trong tieng Hy Lap, la mau tu đau tien cua danh hieu Χριστος (Christos) cua Chua Gie-su.
Thuat tu "Co Đoc nhan" đuoc su dung trong cac nhom khac nhau, do đo co su khac biet đoi chut trong y nghia cua thuat tu đoi voi moi nhom. Tin huu thuoc Phong trao Tin Lanh su dung thuat ngu nay theo mot đinh nghia hep. Ho tin rang Co Đoc nhan la nguoi toan tam toan y theo Chua Gie-su, đuc tin cua nguoi ay phai đuoc the hien trong đoi song vang phuc va het long tuan giu cac giao huan cua Kinh Thanh.
Tin huu Co Đoc thuong gia nhap mot trong so nhung cong đong cac giao hoi goi la giao phai, moi giao phai co nhung net đac thu trong đuc tin, than hoc va to chuc. Cac giao phai chu trong đen giao nghi gom co Chinh Thong giao, Giao hoi Cong giao Roma va Cong giao phuong Đong, Anh giao va cong đong cac giao hoi Luther. Nhung giao phai khoi nguon tu cuoc Cai cach Khang Cach gom co Truong Lao, Giam Ly, Moravia, Baptist..., voi niem xac tin rang danh xung Co Đoc nhan la niem vinh du cho nhung nguoi tuan giu mang linh cua Chua Gie-su "Ai muon theo toi, phai tu bo chinh minh, vac thap gia minh ma theo" (Mc 8, 34). Đo la dau chung cong khai ho la Co Đoc nhan, đuoc the hien qua viec nhan le Bap tem trong danh cua Cha, Con va Thanh Linh.


Lich su = Thien nien ky thu nhat =
Tu nam 64 đen 313 CN, Co Đoc giao bung phat manh me trong lanh tho Đe quoc La Ma bat ke nhung no luc tu gioi cam quyen co tran ap ton giao moi nay. Ky thuat đau tien ve thuat tu Co Đoc nhan la cua Tacitus, khi ong thuat lai su kien Nero qui trach nhiem cho cac "Co Đoc nhan" trong vu hoa hoan lon tan pha thanh La Ma nam 64. Khoang nam 200, mot nha lanh đao Co Đoc giao, Tertullian, đa tuyen bo, "Huyet cua nhung nguoi tu đao la hat giong [cua Hoi thanh]", khi ong noi ve hien tuong san đuoi va bach hai cac tin huu Co Đoc. Nam 313, Chieu chi Milan chinh thuc cham dut su bach hai. Duoi thoi tri vi cua Hoang đe Constantine, giao hoi gianh đuoc nhieu anh huong chinh tri. Nam 390, Hoang đe Theodosius I tuyen bo Co Đoc giao la quoc giao cua Đe quoc La Ma (Codex Theodosianus). Tu đo giao hoi bat đau xay dung he thong tang lu nham cung co cau truc to chuc cua giao hoi trai qua nhieu the ky.


= Thoi ky Trung Co =

Tai Au chau trong thoi ky Trung Co, Giao hoi Cong giao Roma đat đen đinh cao suc manh trong giao quyen va the quyen. Giao hoi va cac to chuc cua giao hoi khong chi hoat đong tich cuc nham truyen ba thong điep va cac gia tri Co Đoc giao qua no luc cua nhung nha truyen giao, ma con su dung anh huong thong tri cua giao hoi tai Au chau đe tro nen mot the luc chinh tri canh tranh voi cac vuong quyen. Hau het nguoi dan thoi ay đeu to ra sung tin, nhieu nguoi dang hien đat đai, tien bac va cac hinh thuc so huu khac cho giao hoi. Thoi ay, Giao hoang la nhan vat het suc quan trong tai chau Au.
Su giau co cua giao hoi đuoc bieu thi qua nhung cong trinh kien truc nhu cac đai giao đuong, trong khi cac tu vien tro nen nhung trung tam nghien cuu va hoc thuat, đuoc xem la tien than cua cac vien đai hoc đuong đai. Tu vien cung la noi nguoi dan thuong tim đen đe co đuoc nhung cham soc y te.


= Đuong đai =

O phuong Tay, cuoc Cai cach Khang Cach mang đen cho cong đong Co Đoc giao y niem ve quyen tu do giai thich Kinh Thanh va cac gia tri Co Đoc khac, cung nhu bac bo tinh pho thong cua hoi thanh huu hinh. Trong khi Giao hoi Cong giao Roma tin rang giao hoi la thanh thien, duy nhat, cong giao va tong truyen, thi tin huu Khang Cach xac tin rang đac điem cua hoi thanh chung la vo hinh, nghia la chi bao gom nhung nguoi đuoc chuoc boi huyet cua Chua Gie-su, va ten cua ho đuoc ghi trong "sach su song", ngu y mot su phan biet rach roi giua hoi thanh vo hinh va hoi thanh huu hinh (cac to chuc giao hoi voi nhung đac điem bat toan cua con nguoi).
Phan ung truoc nhung ap luc ca tu ben trong (long sung tin bi suy giam va lang quen), va tu ben ngoai (Phong trao Khai sang gay tac hai đang ke cho hoi thanh) la nhan to khoi phat cac cuoc phuc hung ton giao phat trien manh me tai nhung khu đinh cu o Bac My - đuoc goi la cuoc Đai Tinh thuc – đa tao nhung dau an sau đam tren đuc tin va song đao cua cac giao hoi thuoc cong đong Khang Cach tai Bac My cho đen ngay nay.
Phong trao truyen giao bung phat manh me trong tat ca cac giao phai thuoc Co Đoc giao nham thuc thi su mang Chua Gie-su pho thac cho hoi thanh, đuoc ky thuat trong Phuc am Mattheu 28, 19-20 ("Vay, anh em hay đi va lam cho muon dan tro thanh mon đe, lam phep rua cho ho nhan danh Chua Cha, Chua Con va Chua Thanh Than, day bao ho tuan giu moi đieu Thay đa truyen cho anh em. Va đay, Thay o cung anh em moi ngay cho đen tan the."), đa giup kien tao the gioi đuong đai voi su hien dien cua tin huu Co Đoc o khap moi noi tren đat.
Ben trong Co Đoc giao nay sinh nhung cong đong co cac thanh vien tham gia tich cuc vao hien tuong "noi tien tri", va thuc hanh chua benh bang phep la (cung nhung hien tuong khac ma ho goi la "an tu thuoc linh"), nhu đa ky thuat trong Kinh Thanh ve thoi ky hoi thanh tien khoi (sach Cong vu cac Su đo), va nhung kha nang đac biet cua cac nha tien tri trong Cuu Uoc. Nhung nguoi nay đuoc xem la thuoc Phong trao An tu.
Nhung nguoi bat đong cho rang cac an tu nay (đuoc the hien boi su van hanh cua Chua Thanh Linh) đa cham dut ke tu khi vi su đo cuoi cung tu tran, trong khi nhieu nguoi khac tin rang su ban cho an tu van tiep tuc nhung chi xay ra trong nhung tinh huong đac biet, va chi ra nhung lam dung thuong xuyen xay ra trong vong nhung nguoi tu nhan minh "co an tu" nhu la minh chung cho lap luan cua ho.


Bach hai Theo dong lich su cua hoi thanh, tin huu Co Đoc thuong xuyen chiu đung nhieu su bach hai. Ngay tu khi hoi thanh moi thanh lap, Stephen (Te-pha-no hoac E-tien), Phao-lo va muoi trong so muoi hai su đo (theo nhung ky thuat ngoai Kinh Thanh) co ten trong so nhung nguoi tu đao đau tien. Co Đoc giao bi xem la bat hop phap tai Đe quoc La Ma cho đen the ky thu ba, cac hoang đe La Ma buoc moi than dan (ngoai tru nguoi Do Thai) phai tham du cac nghi le sung bai hoang đe, va hien dang sinh te cho cac than linh La Ma cung nhu cho Hoang đe. Đay la đieu đi nguoc lai đuc tin đoc than cua Co Đoc giao. Khuoc tu tham gia cung te đong nghia voi toi phan quoc, va an phat danh cho hanh đong nay la tu hinh. Mot su bach hai keo dai co to chuc len đen đinh điem trong thoi tri vi cua Diocletian va chi cham dut khi Chieu chi Milan (nam 313) đuoc ban hanh.


Nhan khau hoc Vao đau the ky XXI, Co đoc giao co khoang 2,4 ty tin đo. Đuc tin Kito giao chiem khoang mot phan ba dan so the gioi va la ton giao lon nhat tren the gioi. Kito huu đa chiem khoang 33 phan tram dan so the gioi trong khoang 100 nam. Nhanh Kito giao lon nhat la Giao hoi Cong giao Roma, voi 1,17 ty giao dan, chiem mot nua trong so tat ca Kito huu.
Kito giao van la ton giao chiem uu the trong the gioi phuong Tay, noi co 70% tong dan so la Kito huu. Theo nghien cuu cua Trung tam nghien cuu Pew Research Center nam 2012 neu cac xu huong hien nay tiep tuc, thi Kito giao se van la ton giao lon nhat the gioi vao nam 2050. Đen nam 2050, dan so Kito giao du kien se vuot qua 3 ty nguoi. Trong khi nguoi Hoi giao co trung binh 3,1 con mot phu nu - ty le cao nhat cua tat ca cac nhom ton giao. Kito huu đung thu hai, voi 2.7 đua con mot phu nu. Ty le sinh đe cao va cai đao đa đuoc trich dan nhu la ly do cho su gia tang dan so Kito giao. Mot nghien cuu nam 2015 cho thay khoang 10,2 trieu nguoi Hoi giao đa theo đao Co đoc.
Ki to giao đang phat trien o Chau Phi, Chau A, Chau My Latinh, The gioi Hoi giao, va Chau Uc.


= Kinh te xa hoi =
Theo mot nghien cuu tu nam 2015, Kito huu chiem nhieu tai san lon nhat (55% tong so tai san the gioi), theo sau la nguoi Hoi giao (5,8%), Hindu (3,3%) va nguoi Do Thai (1,1%). Theo nghien cuu tuong tu, nguoi ta thay rang nhung nguoi vo ton giao hay cac ton giao khac chiem khoang 34,8% tong tai san toan cau the gioi. Mot nghien cuu do cong ty nghien cuu su giau co the gioi New World Wealth đa thuc hien cho thay 56,2% trong so 13,1 trieu đai gia trieu phu tren the gioi la nguoi Kito huu.
Mot nghien cuu cua Trung tam Pew ve ton giao va giao duc tren toan the gioi vao nam 2016 cho thay cac Kito huu xep hang la nhom ton giao đuoc giao duc hoc hanh nhieu thu hai tren khap the gioi chi sau nguoi Do Thai voi so nam trung binh la 9,3 nam đi hoc cap sach đen nha truong, va so nam hoc tap cao nhat trong so cac tin đo Kito huu đuoc phat hien thay ra rang la o nuoc Đuc (13.6), New Zealand (13.5) va Estonia (13.1). Cac Kito huu cung đuoc tim thay co so luong sinh vien tot nghiep va sau đai hoc cao thu hai trong khi so luong tuyet đoi đuoc xep hang o vi tri đau tien (220 trieu). Giua cac cong đong Kito huu khac nhau, nguoi Kito huu Singapore vuot ra ngoai cac quoc gia khac ve cac Kito huu co bang đai hoc trong cac co so giao duc đai hoc (67%), theo sau la cac Kito huu o Israel (63%), va Kito huu o Georgia (57%).
Theo nghien cuu nay, cac Kito huu o Bac My, Chau Au, Trung Đong, Bac Phi va khu vuc Chau A Thai Binh Duong đuoc đao tao rat cao vi co nhieu truong đai hoc tren the gioi đuoc xay dung boi cac nha tho Thien Chua Giao trong lich su, ngoai cac bang chung lich su cho thay cac linh muc tu si Co Đoc đa xay dung cac thu vien, va trong nhung ngay truoc thoi đai in an, đa bao quan nhung bai viet quan trong truoc đay đuoc san xuat bang tieng Latin, Hy Lap va tieng A Rap. Theo mot nghien cuu tuong tu, cac tin đo Kito huu co mot so luong đang ke ve su binh đang gioi tinh trong trinh đo hoc van, va nghien cuu cho thay mot trong nhung ly do la su khuyen khich cua nhung tin đo Cai cach Tin Lanh trong viec thuc đay giao duc cho phu nu, dan đen xoa bo benh mu chu giua cac nu gioi trong cac cong đong Tin Lanh.


Nguoi noi tieng Kito huu đa đong gop vo so cac thanh tuu rong lon va đa dang trong cac linh vuc khac, bao gom khoa hoc, nghe thuat, chinh tri, van hoc va kinh doanh. Theo 100 nam cua Giai thuong Nobel, viec ra soat cac giai thuong Nobel trong nam 1901 va 2000 cho thay (65,4%) nhung nguoi đoat giai Nobel đa xac đinh la tin đo Kito giao duoi nhieu hinh thuc khac nhau nhu la ton giao uu tien cua ho.
Cac Kito huu phuong Đong (đac biet la Kito giao Nestorian) đa gop phan vao nen van minh Hoi giao A Rap trong suot thoi ky Ummayad va Abbasid bang cach dich cac tac pham cua cac triet gia Hy Lap sang Syriac va sau đo la tieng A Rap. Ho cung xuat sac tai gioi trong lanh vuc triet hoc, khoa hoc, than hoc va y hoc.


Xem them Danh sach nguoi Kito giao đoat giai Nobel


Tham khao Ngu nguyen hoc

Bickerman, Elias J. (thang 4 nam 1949). "The Name of Christians". The Harvard Theological Review. Quyen 42 so 2. tr. 109–124. doi:10.1017/s0017816000019635. JSTOR 1507955. also available in Bickerman, Elias J. (1986). Studies in Jewish and Christian history. ISBN 90-04-04395-0. (from which page numbers are cited)
Wuest, Kenneth Samuel (1973). Wuest's word studies from the Greek New Testament. Quyen 1. ISBN 978-0-8028-2280-2.


Tham khao Lien ket ngoai Christianity, as defined by the Giao hoi Cong giao Roma
Usage of "Christian" in the Bible
Christianity tren DMOZ
Christian Church in North central london