Jordan, quoc hieu la Vuong quoc Hashemite Jordan, la mot quoc gia A Rap tai Tay A trai dai tu phan phia nam cua sa mac Syria toi vinh Aqaba, giap Syria o phia bac, Iraq o phia đong bac, Israel va Bo Tay o phia tay va nam. Jordan cung voi Israel phan chia Bien Chet, va bo bien Vinh Aqaba voi A Rap Xe Ut, va Ai Cap. Phan lon lanh tho Jordan bi bao phu boi sa mac, đac biet la sa mac Arabia; tuy nhien vung tay bac, voi song Jordan, đuoc coi la vung đat rat mau mo. Thu đo cua Jordan la Amman, nam o phia tay bac.
Trong lich su Jordan ton tai rat nhieu nen van minh, nhu Sumeria, Akkadia, Babylonia, Assyria, Mesopotamia, va đe quoc Ba Tu. Co thoi Jordan la mot phan cua đe quoc Ai Cap thoi cac vua Pharaon, va san sinh ra nen van minh Nabatea, đe lai nhieu tan tich khao co tai Petra. Cac nen van minh phuong tay cung đe lai nhieu dau an tai đay, nhu Alexandros Đai đe, Đe quoc La Ma, Đe quoc Đong La Ma, va Đe quoc Ottoman. Ke tu the ky 7, vung đat nay nam duoi anh huong cua van hoa Hoi giao va A Rap, ngoai tru mot thoi gian ngan duoi su cai tri cua Đe quoc Anh.


Lich su Tu the ky 13 TCN, nhung dan toc su dung ngon ngu Semit đen đinh cu o vung nay voi su hinh thanh cac vuong quoc đuoc nhac đen trong Kinh Thanh (Gileed, Ammon, Bashan, Edom va Moab). Vao the ky X TCN, lanh tho bi sap nhap vao vuong quoc Israel. Khoang nam 300 TCN, dong ho Nabataean tu ban đao A Rap đen thanh lap vuong quoc. Vuong quoc nay sap nhap vao Đe quoc La Ma nam 106. Nguoi A Rap chiem vung đat nay vao the ky 7. Sau thoi ki Thap tu chinh (1096-1250), vung lanh tho nay thuoc quyen kiem soat cua nha Mamluk (Ai Cap), roi tro thanh mot phan cua đe quoc Ottoman cho đen khi đe quoc nay sup đo sau Chien tranh the gioi thu nhat.
Nguoi A Rap dan dan co nhan thuc ve tinh than đoc lap dan toc va mong muon gianh lai đat đai. Ho đa noi day duoi su lanh đao cua Al Sharif Hussein đoi tu do, đoc lap. Thang 6 nam 1916, Al Sharif Hussein tuyen bo toan bo đat đai Hedjaz (A Rap Xe Ut ngay nay) thuoc ve nguoi A Rap va ong tro thanh vua cua nuoc A Rap moi nay. Quan A Rap do Faysal (con trai thu ba cua Al Sharif Hussein) lanh đao đa lien tiep gianh thang loi (chiem đuoc vinh Aqaba vao thang 7 nam 1917 va Damas vao thang 10 nam 1918). Chang bao lau quan Ottoman phai rut khoi Syria, Jordan va cac quoc gia A Rap khac. Voi su giup đo cua cac si quan Anh, Faysal đa thanh lap mot chinh phu tu tri o Damas. Chien tranh the gioi thu nhat ket thuc, Faysal đa xay dung mot nha nuoc A Rap o Syria, bao gom ca Jordan, Palestine va Liban keo dai tu Alepplo (phia bac) toi Aqaba (giap Hong Hai).

Thang 4 nam 1920 Anh, Phap bi mat ky Hiep đinh San Remo, chia cat Syria thanh nhieu phan duoi anh huong cua Anh, Phap. Palestine bao gom ca Jordan đat duoi su uy tri cua Anh, con Syria, Liban giao cho Phap. Faysal buoc phai rut khoi Damas. Nam 1922, Hoi Quoc Lien quy đinh bien gioi Palestine chi đen mien tay song Jordan, phan phia đong song Jordan (Transjordan) la mot quoc gia rieng biet. Tu nam 1921, tieu vuong quoc phia Đong song Jordan la Transjordan tro thanh lanh tho uy tri cua Anh. Sau Chien tranh the gioi thu hai, Anh buoc phai huy bo che đo uy tri, cong nhan Transjordan la mot quoc gia đoc lap co chu quyen. Ngay 22 thang 3 nam 1946, hai nuoc ky Hiep uoc huu nghi va đong minh. Ngay 25 thang 5 nam 1946, Jordan đuoc hoan toan đoc lap, hoang tu Abdullah Bin Hussein (con trai thu hai cua Al Sharif Hussein) đuoc suy ton lam vua hop phap, đoi ten nuoc thanh Vuong quoc Hashemite Jordan. Ngay 14 thang 12 nam 1955, Jordan gia nhap Lien Hop Quoc.Quoc vuong Abdullah đa tham gia cuoc chien chong lai Israel vua moi ra đoi. Nam 1949, Quoc vuong Abdullah ra lenh cho quan đoi tinh nhue cua ong (do Anh thanh lap nam 1928) sap nhap lanh tho phia Tay song Jordan bat chap su phan đoi cua cac nuoc A Rap khac va đoi ten nuoc thanh Vuong quoc Al Jordaniyah al Hashimiyah. Nam 1951, Abdullah bi mot nguoi Palestine am sat. Nam 1952, Quoc vuong Hussein len ke vi cha la Talal bi truat phe vi benh tam than.
Nam 1956, Quoc vuong Hussein ung ho Ai Cap trong cuoc Khung hoang Kenh đao Suez, nhung chi mot nam sau đo, Hussein sa thai nhung thanh phan than voi Tong thong Gamal Abdel Nasser cua Ai Cap đang nam giu cac chuc vu chu chot. Đe can bang voi Cong hoa A Rap Thong nhat, Lien minh Jordan - Iraq đuoc hinh thanh vao thang 2 nam 1958 nhung tan ra sau cuoc cach mang Baghdad vao thang 7 nam đo. Vi cam thay bi đe doa, Quoc vuong keu goi su giup đo cua phuong Tay.
Nam 1967, Jordan lien minh voi Ai Cap trong Chien tranh Sau Ngay. Israel đanh chiem lai vung bo Tay song Jordan va phia Đong Jerusalem, hang ngan nguoi ti nan Palestine phai đi lanh nan. Sau chien tranh, Quoc vuong Hussein phai đuong đau voi quan du kich Palestine muu toan nam lay quyen luc hoang gia. Nam 1970, quan đoi hoang gia can thiep va truc xuat nguoi Palestine sang Liban va Syria.

Nam 1978, tiep theo sau Hiep uoc hoa binh Ai Cap - Israel, moi giao hao giua Jordan va Palestine cung tro nen than thien hon. Nam 1984, Jordan lap lai moi quan he voi Ai Cap. Nam 1988, sau cuoc noi day cua nguoi Palestine o cac vung lanh tho bi chiem đong, Quoc vuong Hussein giai tan Quoc hoi trong đo cac đai bieu nguoi Palestine chiem đen 60 thanh vien va tuyen bo cat đut moi rang buoc hanh chinh giua Jordan va vung lanh tho thuoc bo Tay song Jordan.Jordan ung ho Iraq trong Chien tranh Vung Vinh nam 1991. Nam 1994, Jordan ky hiep uoc hoa binh voi Israel nhung chinh sach cung ran cua Israel ke tu khi Thu tuong Benjamin Netanyahu len nam quyen (1996) gay khong it lo lang cho Jordan. Nam 1999, Quoc vuong Hussein qua đoi, con trai la Abd Allah len noi ngoi va theo đuoi chinh sach hoan toan đoc lap voi vua cha.
Tu cuoi thap nien 1980, do anh huong cua xu the chung tren the gioi va đoi hoi cap bach cua tinh hinh trong nuoc, Jordan dan dan đieu chinh chinh sach, thuc hien dan chu hoa va đa đang, bai bo lenh thiet quan luat (ban hanh tu 1967). Thang 7 nam 1992, chinh phu bai bo lenh cam cac đang hoat đong. Nam đang moi đuoc chinh thuc đang ky hoat đong gom Lien minh Quoc gia Jordan, Đang Cam ket, Đang Hanh đong Hoi giao, Đang Lien minh Nhan dan va Đang Tuong lai.
Thang 12 nam 1992, Quoc hoi thong qua luat bao chi va phat hanh, cho phep cac đang đuoc tu do phat hanh bao trong thoi gian 40 nam đau. Đay la nhung buoc chuyen quan trong, tien toi tu do hoa ve chinh tri.


Chinh tri Jordan la mot  nha nuoc đon nhat theo che đo quan chu lap hien. Hien phap Jordan nam 1952 la luat co ban cua Jordan, co hieu luc phap ly cao nhat. Quoc vuong so huu quyen han rong lon đoc lap voi chinh phu va Nghi vien. Chinh phu do quoc vuong bo nhiem va chiu trach nhiem truoc Nghi vien. Nghi vien la co quan lap phap luong vien, gom Thuong vien va Ha vien. Tu phap đoc lap voi chinh phu va Nghi vien theo quy đinh Hien phap nhung tren thuc te chiu su anh huong cua chinh phu.

Quoc vuong la nguyen thu quoc gia va tong tu lenh Luc luong Vu trang Jordan. Quoc vuong quyet đinh tuyen chien va nghi hoa, phe chuan luat va đieu uoc quoc te, trieu tap va be mac ky hop Nghi vien, ban hanh lenh to chuc bau cu va giai tan chinh phu, Nghi vien. Chinh phu co the bi Ha vien bai nhiem thong qua bo phieu bat tin nhiem. Luat phai đuoc Thuong vien va Ha vien thong qua va đuoc quoc vuong ban hanh. Trong truong hop quoc vuong phu quyet luat cua Nghi vien thi Nghi vien co the bac bo neu it nhat hai phan ba so nghi si bieu quyet tan thanh. Nghi vien cung co quyen chat van thanh vien chinh phu.
Thuong vien gom 65 thuong nghi si do quoc vuong bo nhiem trong so chinh tri gia, tham phan va tuong linh đa tham gia chinh phu hoac Ha vien. Ha vien gom 130 ha nghi si đuoc bau theo he thong đai dien ty le lien danh đang tu 23 đon vi bau cu, nhiem ky la bon nam. It nhat 15 ha nghi si phai la phu nu, chin ha nghi si phai la Kito huu va ba ha nghi si phai la nguoi Circassia va nguoi Chechen.
Toa an gom toa an thong thuong, toa an ton giao va toa an đac biet. Toa an thong thuong xet xu cac vu an, vu viec hinh su, dan su, hanh chinh. He thong toa an thong thuong gom cac toa an so tham, toa an phuc tham, toa an hanh chinh cap cao, Toa an toi cao va Toa an Hien phap. Toa an ton giao ap dung Sharia trong viec xet xu vu viec lien quan đen luat gia đinh nhu ly hon va ke thua. Toa an đac biet xet xu cac vu viec theo đe nghi cua toa an thong thuong.


= Đoi ngoai =
Jordan la mot nuoc cua Phong trao khong lien ket, quan he tot, hai hoa voi phan lon cac nuoc A Rap nham tranh thu su giup đo ve kinh te.
Jordan cong nhan quyen tu quyet cua nhan dan Palestine va neu yeu cau Israel phai rut khoi cac vung bi chiem đong tu 1967. Jordan tan thanh nghi quyet 242 va 338 cua Lien Hop Quoc ve van đe Trung Đong, hoan nghenh sang kien hoa binh Trung Đong do A Rap Xe Ut đua ra nam 2002, ung ho lo trinh hoa binh.
Ngay 31 thang 7 nam 1988, Vua Hussein quyet đinh cat đut cac quan he hanh chinh, phap ly voi Tay Jordan. Jordan co quan he gan gui voi My va phuong Tay. Binh thuong hoa quan he voi Israel (cung lap Su quan tai Thu đo cua nhau ngay 11 thang 12 nam 1994), mo cua bien gioi va đay manh hop tac giua hai nuoc.


= Hanh chinh =

Jordan đuoc chia thanh 12 tinh va đuoc phan chia tiep thanh 54 huyen.
Ve mat đia ly, cac tinh cua Jordan đuoc phan thanh ba khu vuc, khu vuc mien Bac, mien Trung va khu vuc phia Nam. Ba vung đia ly phan bo khong theo khu vuc hoac quan the, ma la do ket noi đia ly va khoang cach giua cac trung tam dan cu. Khu vuc phia Nam đuoc ngan cach voi khu vuc mien Trung boi day nui Moab trong tinh Kerak. Cac khu dan cu cua khu vuc mien Trung va mien Bac đuoc tach ve mat đia ly boi cac ngon nui cua tinh Jerash.


Đia ly Jordan nam o Tay A, vung Trung Đong, phan tren cua ban đao A Rap. Tay giap Israel, Bac giap Syria, Đong Bac giap Iraq, Đong va Nam giap A Rap Xe Ut. Đia hinh phan lon đuoc tao thanh boi mot vung cao nguyen đa voi kho can, doc theo bien gioi phia Tay la vung trung gom dai đong bang hep thuoc luu vuc song Jordan va bien Chet, phia Tay Nam co mot loi thong ra bien Đo (vinh Akaba).


Kinh te Jordan la mot nuoc nho, tai nguyen thien nhien khong nhieu, đac biet khong co dau mo. Khoang san chinh co phosphat, xi mang, ngoai ra co quang sat, đong, thach cao, mang gan va muoi khoang o vung Bien Chet. Cong nghiep chu yeu la cac nganh khai thac. Jordan đung thu 3 tren the gioi ve xuat khau phosphat (sau Maroc, My). Nam 1988, san luong khai thac phosphat đat gan 6,5 trieu tan. Xuat khau phosphat chiem 35,2% tong so xuat khau (1989). Tu 1990 do anh huong cua chien tranh Vung Vinh, xuat khau phosphat cua Jordan bi giam dan. Ngoai ra con co mot so nha may xi mang, hoa chat khac va mot nha may loc dau (dau tho do A Rap Xe Ut va Iraq cung cap). Tinh đen nam 2016, GDP cua Jordan đat 39.453 USD, đung thu 91 the gioi, đung thu 30 chau A va đung thu 11 Trung Đong.

GDP: 22,56 ty USD (2009).
GDP đau nguoi: 3557 USD (2009).
Ty le tang truong kinh te: 3,1% (2009).(Nam 2008 la 5,6%, nam 2007 la 6,6%)
That nghiep: 13,5% (2009). (Nam 2008 la: 12,6%),
Lam phat: 1,7% (2009). (Nam 2008 la: 14,9%)
Xuat khau: 6,989 ty USD (2009). (Nam 2008 la 7,782 ty USD)
Mat hang xuat khau: Quan ao may san, rau qua, thuoc men, quang phosphat...
Nhap khau: 12,31 ty USD (2009). (Nam 2008 la 14,99 ty USD)
Mat hang nhap khau: dau tho, may moc thiet bi, phuong tien giao thong van tai, luong thuc, hang tieu dung, thuc pham, quang sat...

Ngan sach Nha nuoc: 8,223 ty USD (2009).
Du tru ngoai te: 10,29 ty USD (2009).
San pham cong nghiep chiem 26% GDP.
Đat nong nghiep chi chiem khoang 25% tong dien tich toan quoc tap trung o cac vung trung quanh luu vuc song Jordan va phu luu la song Yarmuk. San pham nong nghiep chiem 8% GDP, gom lua mi, đai mach, o liu, đau va rau qua cac loai. Chan nuoi co bo sua, de cuu, gia suc va ca.
Jordan nhap khau luong thuc, thuc pham va hang tieu dung.
Tu cuoi thap nien 1980, kinh te Jordan khung hoang nghiem trong. Chien tranh Iran-Iraq ket thuc, cac khoan tien vien tro cho khong cua cac nuoc san xuat dau Vung Vinh bi cat giam va so tien cua nguoi Jordan lao đong o nuoc ngoai chuyen ve cung bi giam nhieu.


Nhan khau Cuc Thong ke Jordan uoc tinh dan so Jordan la 6.249.000 nguoi vao nam 2011. Co 946.000 ho gia đinh o Jordan vao nam 2004, voi muc trung binh la 5,3 nguoi/ho gia đinh (so voi 6 nguoi/ho gia đinh đieu tra dan so nam 1994).
Mot nghien cuu đuoc xuat ban boi Luigi Luca Cavalli-Sforza thay rang di truyen hoc cua nguoi Jordan la gan gui nhat voi nguoi Assyria trong so tat ca cac dan toc khac cua Tay A.


= Nhap cu va ty nan =
Nam 2007, đa co 700.000 đen 1.000.000 nguoi Iraq o Jordan. Ke tu khi xay ra cuoc chien Iraq nhieu Kito huu tu Iraq đa đinh cu vinh vien hoac tam thoi o Jordan, voi so luong uoc tinh khoang 500.000 nguoi. Ngoai ra con co 15.000 nguoi Lebanon di cu đen Jordan sau cuoc chien tranh nam 2006 voi Israel.
Co khoang 1.200.000 nguoi di cu bat hop phap va khoang 500.000 lao đong nhap cu hop phap nguoi Jordan tai Anh. Hon nua, co hang ngan phu nu nuoc ngoai lam viec trong cau lac bo đem, khach san va quan bar tren khap vuong quoc Jordan, chu yeu tu Đong Au va Bac Phi.
Jordan con la noi o cua mot so nguoi nuoc ngoai nhu nguoi My va chau Au tuong đoi lon tap trung chu yeu o thu đo la noi co nhieu to chuc quoc te va co quan đai dien ngoai giao hoat đong trong khu vuc cua ho o Amman.
Theo to chuc UNRWA, Jordan la noi ty nan cua 1.951.603 nguoi Palestine trong nam 2008, hau het ho đa đuoc cong nhan la cac cong dan Jordan. Co 338.000 nguoi trong so ho đang song trong cac trai ti nan UNRWA. Jordan đa thu hoi quoc tich cua hang ngan nguoi Palestine đe ngan chan bat ky no luc đe tai đinh cu nao cua ho tai Bo Tay cua Jordan.


= Ngon ngu =
Ngon ngu chinh thuc la tieng A Rap chuan, mot ngon ngu đuoc giang day trong cac truong hoc. Cac ngon ngu ban đia hau het cua Jordan la tieng đia phuong Jordan đuoc phat trien dua tren tieng A Rap, mot phien ban chuan cua tieng A Rap voi nhieu anh huong cua tieng Anh, tieng Phap va tieng Tho Nhi Ky.
Tieng Anh, mac du khong co tu cach chinh thuc, van đuoc su dung rong rai trong ca nuoc va tren thuc te la ngon ngu cua thuong mai tai chinh, cung nhu tinh trang chinh thuc đuoc day trong nganh giao duc, hau nhu tat ca cac lop bac đai hoc đuoc day bang tieng Anh.
Tieng Nga, tieng Circassian, tieng Armenia, tieng Tagalog, tieng Tamil, va tieng Chechnya la kha pho bien trong cong đong cua ho va đuoc thua nhan rong rai trong vuong quoc.
Nguoi ta tin rang hau het, neu khong phai tat ca cac truong cong lap trong ca nuoc day tieng Anh va tieng A Rap tieu chuan (muc đo). Tieng Phap la ngon ngu tu chon trong nhieu truong hoc, chu yeu la trong khu vuc tu nhan. L'Ecole francaise d'Amman va Lycee francais d'Amman la truong hoc tieng Phap noi tieng nhat o thu đo. Tieng Phap van la mot ngon ngu cap cao o Jordan, mac du khong đuoc cong nhan chinh thuc.
Tieng Đuc la mot ngon ngu ngay cang pho bien trong tang lop thuong luu va co hoc van cao, no đa đuoc gioi thieu tai truong Đai hoc Deutsch, con goi la truong Đai hoc Đuc-Jordan.
Cac phuong tien truyen thong trong Jordan chu yeu su dung tieng Anh, voi nhieu chuong trinh va bo phim đuoc chieu tren truyen hinh đia phuong va cac rap chieu phim. Tieng A Rap Ai Cap la ngon ngu đien anh rat pho bien, voi nhieu phim Ai Cap đuoc trinh chieu trong cac rap chieu phim tren toan quoc.
Cac chuong trinh truyen hinh va cac ban tin cua chinh phu Jordan su dung tieng A Rap (Tieu chuan Jordan), tieng Anh va tieng Phap, Đai phat thanh Jordan cung cap dich vu vo tuyen tieu chuan tieng A Rap, cac phuong ngu Jordan (chinh thuc), tieng Anh va tieng Phap.


= Ton giao =

Hoi giao la quoc giao cua Jordan va khoang 92% dan so la nguoi Hoi giao, chu yeu la dong Sunni.
Jordan co luat tu do ton giao, nhung chinh quyen đa khong bao ve tat ca cac nhom ton giao dan toc thieu so. Nguoi Hoi giao chuyen đoi sang mot ton giao khac cung nhu cac nha truyen giao khong phai Hoi giao bi đoi mat voi su ky thi cua xa hoi va phap ly nuoc nay.
Theo to chuc Legatum Prosperity Index, 46,2% dan so cua Jordan thuong xuyen tham du cac nghi le ton giao trong nam 2006.

Jordan co mot cong đong Kito giao thieu so ban đia. Kito huu chiem 30% dan so Jordan vao nam 1950. Kito huu Jordan la mot trong nhung cong đong Kito giao lau đoi nhat tren the gioi. Kito huu đa cu tru tai Jordan sau khi Chua Gie-su bi đong đinh, vao đau the ky I. Kito giao hien nay o Jordan đuoc uoc tinh la 174.000 đen 390.000 nguoi chiem 2,8- 6% dan so, giam gan 20% trong nhung nam đau the ky XX, va thap hon so voi ty le phan tram cua cac Kito huu o nuoc lang gieng Syria va Lebanon. Đieu nay dien ra phan lon la do giam ty le sinh so voi nguoi Hoi giao va mot lan song manh me cua nhung nguoi nhap cu Hoi giao tu cac nuoc lang gieng.
Cac nhom ton giao thieu so khac o Jordan bao gom đuc tin Hoi giao Druze va Baha'i. Nguoi Druze chu yeu song o thi tran phia đong oc đao Azraq, mot so lang o bien gioi Syria va thanh pho Zarka, trong khi Adassiyeh ngoi lang giap voi thung lung Jordan la noi co cong đong Baha'i Jordan.


Y te Jordan luon tu hao ve cac dich vu y te cua minh, la mot trong nhung nuoc co dich vu y te tot nhat trong khu vuc. Con so Chinh phu đua ra ve tong chi tieu y te vao nam 2002 la 7,5% GDP, trong khi cac to chuc y te quoc te đua ra con so tham chi con cao hon, vao khoang 9,3% GDP. CIA World Factbook uoc tinh tuoi tho trung binh tai Jordan la 80,18, cao thu hai trong khu vuc (sau khi Israel). Nhung so lieu cua WHO đua ra con so thap hon đang ke, voi 73,0 vao nam 2011. Co 203 bac si tren 100.000 nguoi trong nhung nam 2000-2004.
He thong y te cua đat nuoc đuoc phan chia giua cac to chuc cong cong va tu nhan. Trong khu vuc cong, Bo Y te hoat đong 1.245 trung tam cham soc suc khoe va 27 benh vien, chiem 37% tong so benh vien trong ca nuoc. Dich vu y te Hoang gia cua quan đoi co 11 benh vien, cung cap 24% tong so benh vien; va Benh vien Đai hoc Jordan chiem 3% trong tong so benh vien ca nuoc. Khu vuc tu nhan cung cap 36% cua tat ca cac giuong benh, phan bo trong 56 benh vien. Trong ngay 1 thang 6 nam 2007, Benh vien Đai hoc Jordan (benh vien tu nhan lon nhat) la benh vien chuyen khoa đau tien đuoc cong nhan tieu chuan quoc te JCAHO. Trung tam Ung thu Hussein la mot trung tam đieu tri ung thu hang đau khu vuc.
Jordan hien co 70% dan so co bao hiem y te, ty le tiem chung o tre em đa tang đeu trong 15 nam qua. Nam 2002 tiem chung phong ngua đat hon 95% tre em ca nuoc va ve sinh moi truong, cung cap cho chi co 10 % dan so vao nam 1950, bay gio đat 99%, theo thong ke cua chinh phu.


Ghi chu Tham khao Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Jordan tai Wikimedia Commons