Tran Adys la mot tran chien trong Chien tranh Punic lan thu nhat giua quan đoi Carthage do Bostar, Hamilcar va Hasdrubal cung chi huy va quan đoi La Ma do Marcus Atilius Regulus chi huy, dien ra vao cuoi nam 255 truoc Cong nguyen. Đau nam đo, hai quan La Ma moi thanh lap đa thiet lap quyen kiem soat bien va su dung no đe xam chiem que huong cua nguoi Carthage, gan tuong ung voi Tunisia o Bac Phi ngay nay. Sau khi đo bo len ban đao Mui Bon va thuc hien thanh cong mot chien dich, ham đoi quay tro lai Sicilia, đe lai Regulus voi 15.500 nguoi giu cong su o chau Phi trong suot mua đong.
Thay vi giu vi tri cua minh, Regulus tien ve thu đo cung ten cua nguoi Carthage. Quan đoi Carthage đa tap hop tren mot ngon đoi đa gan Adys (Uthina ngay nay), noi Regulus đang bao vay thanh pho. Regulus đa yeu cau luc luong cua minh hanh quan vao ban đem đe mo cuoc tan cong kep vao rang sang vao doanh trai tren đinh đoi kien co cua nguoi Carthage. Mot bo phan cua luc luong nay đa bi đay lui va truy đuoi xuong đoi. Phan con lai sau đo tan cong nhung nguoi Carthage đang truy đuoi o phia sau va lan luot đanh tan ho. Luc nay, nhung nguoi Carthage con lai trong trai hoang so va bo chay.

Nguoi La Ma tien cong va chiem đong Tunis, chi cach Carthage 16 km (10 mi). Do tuyet vong, nguoi Carthage đa yeu cau ngung chien. Cac đieu khoan ma Regulus đua ra qua khac nghiet nen nguoi Carthage quyet đinh chien đau tiep. Vai thang sau, trong tran song Bagradas (tran Tunis), Regulus bi đanh bai va đoi quan cua ong bi xoa so hoan toan. Chien tranh tiep tuc keo dai them 14 nam nua.


Nguon chinh Nguon chinh cho hau het thong tin ve Chien tranh Punic lan thu nhat  la nha su hoc Polybius (k. 200 – k. 118 TCN), mot nguoi Hy Lap đuoc đua đen La Ma vao nam 167 truoc Cong nguyen đe lam con tin. Cac tac pham cua ong bao gom sach huong dan ve cac chien thuat quan su. Du chung đa that truyen, nhung hien ong đuoc biet đen voi Lich su, đuoc sang tac vao khoang sau nam 146 truoc Cong nguyen, hoac khoang mot the ky sau tran Adys. Cac tac pham cua Polybius đuoc coi la khach quan va phan lon la trung lap giua quan điem cua nguoi Carthage va nguoi La Ma. Tinh chinh xac cua Polybius đa đuoc tranh luan nhieu trong 150 nam qua, nhung hien nay phan lon đa đuoc chap nhan va cac chi tiet ve cuoc chien trong cac nguon hien đai phan lon dua tren cac dien giai ve loi ke cua Polybius. Nha su hoc Andrew Curry coi Polybius la "kha đang tin cay"; trong khi Dexter Hoyos mo ta ong la "mot nha su hoc co hieu biet, can cu va sau sac". Ve sau, lich su co đai ve cuoc chien van đuoc ghi lai nhung o dang roi rac hoac tom tat. Cac hoat đong quan su tren bo đuoc đe cap chi tiet hon so voi tren bien. Cac nha su hoc hien đai thuong xem xet cac ghi chep sau nay cua Diodorus Siculus va Dio Cassius, mac du nha nghien cuu ngon ngu va van hoc kinh đien Adrian Goldsworthy tuyen bo "loi ke cua Polybius thuong đuoc uu tien hon neu co su khac biet voi bat cu loi ke nao khac cua chung ta co đuoc". Cac nguon khac bao gom chu khac, bang chung khao co hoc va bang chung thuc nghiem tu cac cuoc tai tao nhu tau chien ba tang cheo Olympias.


Boi canh Chien tranh Punic lan thu nhat giua nguoi Carthage va Rome bat đau vao nam 264 truoc Cong nguyen. Carthage la cuong quoc hang hai hang đau o Tay Đia Trung Hai; hai quan cua ho thong tri ca ve quan su lan thuong mai. Cach đo khong lau, nguoi La Ma đa thong nhat ban đao Y o phia nam song Arno. Nguyen nhan truoc mat cua cuoc chien la mong muon kiem soat thi tran Messana cua nguoi Sicilia (Messina ngay nay). Noi rong hon, ca hai ben đeu muon kiem soat Syracuse, thanh bang hung manh nhat o Sicilia. Đen nam 260 truoc Cong nguyen, nguoi La Ma muon kiem soat it nhat toan bo Sicilia.
Nguoi Carthage thuc hien ke sach truyen thong cua ho la cho đoi đoi phuong kiet suc, voi hy vong sau đo gianh lai mot so hoac toan bo lanh tho cua ho va đam phan mot hiep uoc hoa binh thoa đang voi su tham gia cua hai ben. Nguoi La Ma ve co ban la mot cuong quoc tren bo va đa gianh đuoc quyen kiem soat phan lon Sicilia bang quan đoi cua ho. Tai đay, cuoc chien đa tro nen be tac, khi nguoi Carthage tap trung vao viec bao ve cac thi tran va thanh pho kien co cua ho; chung hau het nam tren bo bien va do đo co the đuoc ho tro bang đuong bien. Nguoi La Ma khong the su dung quan đoi cua ho đe can thiep viec nay. Trong tam cua cuoc chien chuyen sang vung bien, noi nguoi La Ma co it kinh nghiem; trong mot so it truong hop truoc đay ho cam thay can co su hien dien cua hai quan ma ho đa dua vao cac hai đoan nho do đong minh cung cap. Vao nam 260 truoc Cong nguyen, nguoi La Ma bat đau xay dung mot ham đoi bang cach su dung mot chiec thuyen nam mai cheo cua nguoi Carthage bi đam lam ban thiet ke cho cac con tau cua ho.
Nhung chien thang cua hai quan tai Mylae va Sulci va su that vong cua ho truoc tinh trang be tac tiep dien o Sicilia, đa khien nguoi La Ma tap trung vao chien luoc tren bien va phat trien mot ke hoach xam chiem vung đat trung tam cua nguoi Carthage o Bac Phi va đe doa thu đo cua ho, Carthage (gan voi Tunis ngay nay). Ca hai ben đeu quyet tam thiet lap uy the hai quan, đong thoi đau tu mot luong lon tien bac va nhan luc vao viec tang cuong va duy tri quy mo hai quan cua ho.
Ham đoi La Ma gom 330 tau chien cong voi mot so luong tau van tai khong xac đinh đa khoi hanh tu Ostia, cang cua La Ma vao đau nam 256 TCN, do cac quan chap chinh Marcus Atilius Regulus va Lucius Manlius Vulso Longus chi huy. Ho đua len tau khoang 26.000 linh le duong đuoc chon tu luc luong La Ma tren đao Sicilia. Nguoi Carthage nhan thuc đuoc y đinh cua nguoi La Ma va đa tap hop tat ca 350 tau chien san co duoi su chi huy cua Hanno va Hamilcar, ngoai khoi bo bien phia nam Sicilia đe đanh chan ho. Tong cong co khoang 680 tau chien cho toi 290.000 thuy thu đoan va thuy quan luc chien đa giap mat nhau trong Tran chien Mui Ecnomus. Nguoi Carthage đa chu đong, du đoan rang ky nang xu ly tau vuot troi cua ho se đanh bai đoi phuong. Du vay, sau mot ngay chien đau lau dai va boi roi, quan Carthage bi đanh bai.


Mo đau Sau khi tran chien nay ket thuc, quan đoi La Ma, do Regulus chi huy, đo bo vao chau Phi gan Aspis (Kelibia ngay nay) tren ban đao Mui Bon vao mua he nam 256 truoc Cong nguyen va bat đau tan pha vung nong thon cua nguoi Carthage. Ho bat 20.000 no le va mot "đan gia suc khong lo", va sau mot cuoc bao vay ngan ngui đa chiem đuoc thanh pho Aspis. Ho cung thuc đay cac cuoc noi day o nhieu lanh tho thuoc Carthage. Vien Nguyen lao La Ma đa gui lenh yeu cau hau het cac tau La Ma va phan lon quan đoi quay tro lai Sicilia, co le do nhung kho khan ve hau can trong viec tiep te cho hon 100.000 nguoi nay trong suot mua đong. Regulus đuoc giu lai 40 chien thuyen, 15.000 quan bo binh va 500 quan ky binh đe vuot qua mua đong o chau Phi. Ong nhan lenh lam suy yeu quan đoi Carthage trong khi cho đuoc tang vien vao mua xuan. Nguoi ta mong đoi rang ong se đat đuoc đieu nay bang cac cuoc đot kich va bang cach khuyen khich cac lanh tho cua Carthage noi loan, nhung cac quan chap chinh co toan quyen quyet đinh.
Regulus đa quyet đinh su dung luc luong tuong đoi nho cua minh va tan cong vao đat lien. Ong tien vao thanh pho Adys (Uthina ngay nay), chi cach Carthage 60 km (40 mi) ve phia đong nam, va bao vay thanh pho nay. Trong khi đo, nguoi Carthage đa trieu hoi Hamilcar tu Sicilia voi 5.000 quan bo binh va 500 quan ky binh. Hamilcar va hai vi tuong ten la Hasdrubal va Bostar đuoc giao quyen chi huy chung mot đoi quan manh ve ky binh va voi, co quy mo xap xi luc luong La Ma.


Quan đoi hai ben Hau het nam cong dan La Ma đu đieu kien tham gia nghia vu quan su va phuc vu trong bo binh, voi mot nhom thieu so giau co hon đuoc vao thanh phan ky binh. Theo truyen thong, moi nhom nam nguoi La Ma se tuyen mo hai quan đoan, moi quan đoan gom 4.200 linh bo binh va 300 linh ky binh. Mot so it linh bo binh đong vai tro phong lao. Phan con lai la bo binh hang nang đuoc trang bi ao giap, khien lon va kiem đam ngan. Ho đuoc chia thanh ba hang ngu, trong đo hang ngu phia truoc cung mang hai mui lao, trong khi hang ngu thu hai va thu ba dung giao đam. Ca cac tieu đon vi linh le duong va linh le duong rieng le đeu chien đau theo trat tu tuong đoi mo, hoac cach nhau tuong đoi xa so voi cac đoi hinh trat tu chat che hon, pho bien vao thoi điem đo. Mot đoi quan thuong đuoc thanh lap bang cach ket hop mot quan đoan La Ma voi mot quan đoan co kich thuoc va trang bi tuong tu do cac đong minh Latinh cua ho cung cap. Khong ro 15.000 linh bo binh tai Adys đuoc tap hop nhu the nao, nhung nha su hoc hien đai John Lazenby cho rang ho co the đai dien cho bon quan đoan hoi yeu: hai quan đoan La Ma va hai quan đoan đong minh. Regulus khong tuyen mo quan nhan nao tu cac thi tran va thanh pho noi day chong lai Carthage. O điem nay, ong khac voi cac vi tuong khac, ke ca nhung vi tuong La Ma, dan đau quan đoi chong lai Carthage o chau Phi. Ly do cho viec nay khong đuoc biet đen, va Lazenby noi rang viec ong khong the bu đap su thieu hut ky binh noi rieng la mot đieu kho hieu.
Nam cong dan Carthage, phan lon la cu dan cua thanh pho Carthage, chi phuc vu trong quan đoi cua ho neu co moi đe doa truc tiep đen thanh pho. Khi chien đau, ho la bo binh hang nang đuoc boc thep tot va đuoc trang bi nhung ngon giao đam dai, mac du ho bi cho la kem huan luyen va kem ky luat. Trong hau het cac truong hop, Carthage đa tuyen dung nguoi nuoc ngoai đe thanh lap quan đoi cua minh. Nhieu nguoi đen tu Bac Phi, noi cung cap mot so loai binh linh chien đau bao gom: bo binh hang gan đuoc trang bi khien lon, mu sat, kiem ngan va giao dai; linh bo binh hang nhe trang bi phong lao; ky binh xung kich ap sat mang giao; va ky binh hang nhe giao tranh nem lao tu xa va tranh can chien. Ca Iberia lan Gaul đeu cung cap mot so luong nho linh bo binh co kinh nghiem: nhung đoi quan khong thiet giap se tan cong du doi, nhung noi tieng la se tan vo neu mot cuoc giao tranh keo dai. Hau het bo binh Carthage chien đau trong mot đoi hinh chat che đuoc goi la phalanx. Linh quang đa thuong xuyen đuoc tuyen mo tu quan đao Balearic, mac du khong ro lieu co ai co mat tai Adys hay khong. Nguoi Carthage cung su dung voi chien; Bac Phi co voi rung chau Phi ban đia vao thoi điem đo. Nguoi ta khong biet chinh xac thanh phan quan đoi tai Adys, nhung vai thang sau, trong tran Tunis, nguoi Carthage đa trang bi 100 con voi, 4.000 quan ky binh va 12.000 quan bo binh; nhom thu hai se bao gom 5.000 cuu chien binh tu Sicilia va nhieu cong dan-dan quan.


Tran chien Voi quyet tam ngan chan nguoi La Ma tiep tuc tan pha vung nong thon, nguoi Carthage tien đen Adys, noi ho thiet lap mot doanh trai kien co tren mot ngon đoi đa gan thi tran. Ho khong muon dan than vao mot tran chien tren bai đat trong xung quanh Adys mot cach qua voi vang. Polybius rat chi trich quyet đinh nay cua nguoi Carthage, vi loi the chinh cua ho so voi nguoi La Ma la ky binh va voi cua ho; tuy nhien ca hai đeu khong the trien khai loi the tu phia sau cong su, tren mat đat doc hoac o đia hinh go ghe. Cac nha su hoc hien đai chi ra rang cac tuong linh Carthage đa nhan thuc ro ve suc manh cua quan đoan khi đuoc thanh lap trong tran chien mo va viec dung lai o mot vi tri vung chac trong khi trinh sat ke thu va xay dung ke hoach khong phai la mot sai lam ro rang. Đieu nay đac biet xay ra vi quan đoi cua ho moi đuoc thanh lap va chua đuoc huan luyen đay đu hoac chua quen voi viec tac chien cung nhau; mac du su gia hien đai George Tipps mo ta viec trien khai nay la mot "su lam dung hoan toan" đoi voi ky binh va voi cua ho.

Trong luc quan đoi Carthage quan sat quan cua ong tu mot ngon đoi kien co, Regulus ngay lap tuc chia quan đoi cua minh ra lam hai va moi nhom thuc hien mot cuoc hanh quan vao ban đem đe mo mot cuoc tan cong bat ngo vao trai, dien ra vao luc rang sang. Nguoi La Ma se tan cong don dap vao vi tri đa chuan bi san cua nguoi Carthage, nhung mot cuoc tan cong tu hai huong se kho đap tra. Tipps mo ta ke hoach nhu mot minh chung cho su "lieu linh" cua Regulus. Ca hai luc luong La Ma đa vao vi tri đung luc va thuc hien thanh cong cac cuoc tan cong cua ho, mac du duong nhu khong đong thoi. Du vay, ho đa khong the gay bat ngo hoan toan, vi phan lon nguoi Carthage đa co the tap hop lai va đoi đau voi mot nua cuoc tan cong cua nguoi La Ma. Đoi quan nay đa bi nguoi Carthage chong lai - no đuoc cho la nam o hang cong su cua quan Carthage, mac du đieu nay khong chac chan - va bi đay xuong đoi trong tinh trang hon loan. Tinh hinh tro nen roi ren đoi voi phan con lai cua quan Carthage khong co hanh đong hieu qua nao va khong phoi hop đuoc voi cac đong đoi đang thang the cua ho. Theo nha su hoc quan su Nigel Bagnall, ky binh va voi đa đuoc so tan ngay lap tuc, vi nguoi ta nhan ra rang cac đoi quan nay se khong the đong bat cu vai tro huu ich nao, ke ca trong viec bao ve cac cong su hoac tren đia hinh đoi bi pha vo noi chung.
Nhung nguoi Carthage đang truy đuoi luc luong La Ma đau tien đa đuoi ho khoi ngon đoi, va toan bo hoac mot phan cua đoi quan La Ma thu hai, thay vi tan cong doanh trai cua nguoi Carthage, đa lao xuong phia sau cua đoi quan Carthage đang dan rong qua suc. Co the nhom nguoi Carthage cung phai đoi mat voi mot cuoc phan cong truc dien cua quan du bi La Ma sau khi roi khoi ngon đoi. Sau mot so cuoc giao tranh, ho bo chay khoi chien truong. Tai thoi điem nay, quan Carthage trong trai, tai cac cong su chua bi pha vo, đa hoang so va rut lui. Nguoi La Ma truy đuoi ho, mac du Polybius khong cung cap so lieu ve ton that cua nguoi Carthage. Cac nha su hoc hien đai cho rang su ton that cua nguoi Carthage ve voi va ky binh la khong đang ke va co the khong ton tai. Sau khi ngung truy đuoi, nhung nguoi La Ma chien thang đa cuop boc doanh trai tren đinh đoi.


Hau qua Nguoi La Ma đa chiem đuoc nhieu thanh pho bao gom ca Tunis, chi cach Carthage 16 km (10 mi). Tu Tunis, nguoi La Ma đot kich va tan pha khu vuc xung quanh Carthage. Nhan co hoi nay, nhieu lanh tho cua nguoi Carthage tai chau Phi đa noi day. Thanh pho Carthage chat nich nhung nguoi ti nan chay tron khoi Regulus hoac quan noi day va luong thuc can kiet. Trong tuyet vong, nguoi Carthage đa đe nghi giai hoa. Regulus, truoc nhung gi ong coi la mot Carthage bi đanh bai hoan toan, đa yeu cau cac đieu khoan khac nghiet: Carthage phai giao nop Sicilia, Sardinia va Corsica; thanh toan tat ca cac chi phi chien tranh cua La Ma; cong nop cho ho moi nam; bi cam tuyen chien hoac yeu cau ngung chien ma khong co su cho phep cua La Ma; hai quan cua Carthage chi đuoc phep co mot tau chien; nhung cung cap 50 tau chien lon cho nguoi La Ma theo yeu cau cua ho. Nhan thay nhung đieu khoan nay hoan toan khong the chap nhan đuoc, nguoi Carthage quyet đinh chien đau tiep.
Ho giao trach nhiem huan luyen quan đoi cua minh cho chi huy linh đanh thue nguoi Sparta Xanthippus. Vao nam 255 truoc Cong nguyen, Xanthippus đa dan đau mot đoi quan gom 12.000 linh bo binh, 4.000 linh ky binh va 100 con voi chong lai nguoi La Ma va đanh bai ho mot cach quyet đoan trong tran Tunis. Khoang 2.000 nguoi La Ma rut ve Aspis; 500 nguoi, bao gom ca Regulus, bi bat; nhung nguoi con lai đa bi giet. Xanthippus, so hai truoc su ghen ti cua cac tuong linh Carthage kem tai hon ong, đa hoan luong va tro ve Hy Lap.

Nguoi La Ma đa gui mot ham đoi đe so tan nhung đong đoi con song sot cua ho va nguoi Carthage đa co gang chong lai no. Trong tran Mui Hermaeum ngoai khoi chau Phi, nguoi Carthage đa bi đanh bai nang ne, bi bat mat 114 chien thuyen. Ve phan minh, ham đoi La Ma đa bi tan pha boi mot con bao khi đang quay tro lai Y, voi 384 tau bi đanh chim trong tong so 464 tau va 100.000 nguoi thiet mang, phan lon la cac đong minh Latinh khong thuoc La Ma. Chien tranh tiep tuc keo dai them 14 nam nua, chu yeu tren đao Sicilia va cac vung bien lan can, truoc khi ket thuc voi chien thang cua nguoi La Ma; khi đo, cac đieu khoan đua ra cho Carthage hao phong hon cac đieu khoan do Regulus đe xuat. Cau hoi ve viec nha nuoc nao kiem soat phia tay Đia Trung Hai van con bo ngo, va khi Carthage bao vay thi tran Saguntum do La Ma bao ve o phia đong Iberia vao nam 218 truoc Cong nguyen, no đa cham ngoi cho Chien tranh Punic lan thu hai voi La Ma.


Ghi chu Tham khao Thu muc Đoc them Polybius (2020) [k. 167–118 TCN]. "Lich su". Trang web cua Bill Thayer. Paton, William Roger; Thayer, Bill bien dich. Đai hoc Chicago. Truy cap ngay 4 thang 5 nam 2020.