Khang sinh la mot loai chat khang khuan hoat đong chong lai vi khuan va la loai chat khang khuan quan trong nhat dung trong đoi pho nhiem khuan. Cac thuoc khang sinh đuoc su dung rong rai trong đieu tri va phong ngua nhiem khuan. Chung co the tieu diet hoac can tro vi khuan sinh truong. Mot so luong khang sinh huu han con co kha nang chong nguyen sinh vat. Khang sinh khong co tac dung chong lai virus gay cac benh nhu cam lanh hay cum, thuoc uc che virus đuoc goi la thuoc chong virus hoac khang virus chu khong phai khang sinh.
Đoi khi, thuat ngu khang sinh đuoc su dung rong rai đe noi đen moi chat dung đe chong vi sinh vat, nhung trong cach dung y te thong thuong, khang sinh (nhu penicillin) la loai đuoc san xuat tu nhien (boi mot vi sinh vat chong vi sinh vat khac), trong khi khang khuan khong phai khang sinh (nhu sulfonamide va antiseptic) la chat đuoc tong hop hoan toan. Tuy nhien, ca hai loai đeu co chung muc tieu la giet hoac ngan chan vi sinh vat sinh truong va ca hai đeu nam trong hoa tri lieu khang khuan. Cac chat khang khuan bao gom thuoc sat khuan, xa phong khang khuan, chat tay hoa hoc; trong khi khang sinh la loai khang khuan quan trong dung chuyen biet hon trong y khoa va đoi khi trong thuc an chan nuoi.
Con nguoi đa su dung khang sinh tu thoi co đai. Nhieu nen van minh đa van dung banh mi moc, hieu ung co loi cua no đuoc nhac đen nhieu tu Ai Cap, Trung Hoa, Serbia, Hy Lap, La Ma co đai. John Parkinson (1567–1650) la nguoi đau tien ghi chep truc tiep viec su dung moc đe tri nhiem trung. Khang sinh đa cach mang hoa y hoc trong the ky 20. Alexander Fleming (1881–1955) kham pha ra penicillin ngay nay vao nam 1928 va no đa chung to loi ich lon lao voi viec đuoc su dung rong rai trong thoi chien. Tuy nhien, tinh hieu qua va de tiep can cua khang sinh dan đen hanh vi lam dung va mot so vi khuan đa tien hoa khang khang sinh. Do đo, To chuc Y te The gioi nhan đinh khang khang sinh la "moi đe doa nghiem trong khong chi la du đoan cho tuong lai ma no đang xay ra ngay luc nay, o moi noi tren the gioi va co tiem nang anh huong đen bat ky ai, o bat ky đo tuoi nao, bat ky quoc gia nao". Thong ke nam 2019 cho thay đa co khoang 1.27 trieu nguoi chet vi nhiem khuan khang khang sinh. 


Nguon goc cua thuat ngu "khang sinh" Ban đau thuat ngu khang sinh (antibiosis), nghia đen: tieu diet su song, lan đau đuoc gioi thieu boi nha vi khuan hoc Jean Paul Vuillemin đe mieu ta hien tuong chat khang khuan tieu diet vi sinh vat.  Co che hoat đong cua khang sinh lan đau tien đuoc quan sat va mieu ta voi vi khuan boi Louis Pasteur va Robert Koch khi ho phat hien mot loai moc co the ngan can su phat trien cua vi khuan benh than (Bacillus anthracis).  


Su dung trong y te Khang sinh đuoc su dung đe đieu tri hoac phong ngua nhiem trung va đoi khi la nhiem nguyen sinh vat (metronidazole hieu qua trong đoi pho mot so luong benh ky sinh). Khi mot dang truyen nhiem bi nghi ngo la nguyen nhan gay ra benh tat nhung mam benh chua đuoc xac minh thi nguoi ta se van dung lieu phap kinh nghiem. Cu the la cap phat khang sinh pho rong dua vao dau hieu va trieu chung bieu hien trong luc cho ket qua xet nghiem ma co the mat vai ngay.
Khi vi sinh vat gay benh đa đuoc biet hay xac minh, cac bac si se khoi đong lieu phap dut điem ma thuong bao ham viec su dung khang sinh pho hep. Viec lua chon khang sinh se con dua vao chi phi. Nhan biet vi sinh vat gay benh la vo cung quan trong vi đieu nay co the lam giam chi phi va tinh đoc cua tri lieu khang sinh, đong thoi con lam giam xac suat xuat hien su đe khang cua vi khuan. Khang sinh co the đuoc dung trong truong hop viem ruot thua cap tinh khong phuc tap đe tranh phai phau thuat.
Khang sinh co the đuoc dung nhu mot bien phap phong ngua va đieu nay thuong han che o nhom nguoi nguy co nhu nguoi co he mien dich suy yeu (đac biet o cac ca HIV đe ngan chan viem phoi), nguoi dung thuoc uc che mien dich, benh nhan ung thu, va nguoi nhan phau thuat. Su dung khang sinh trong nhung thu tuc phau thuat la đe giup ngan ngua nhiem trung tu vet mo. Khang sinh đong mot vai tro quan trong trong du phong khang sinh nha khoa khi chung co the ngan chan vang khuan huyet va viem noi tam mac nhiem khuan keo theo. Nguoi ta con dung khang sinh đe phong nhiem trung o cac ca giam bach cau trung tinh nhat la lien he ung thu.


= Cung cap =
Co nhieu con đuong khac nhau đe cung cap khang sinh cho co the, trong đo pho bien nhat la đuong mieng (thuoc uong). Đoi voi nhung truong hop nang hon, đac biet la nhiem trung toan than an sau, khang sinh co the đuoc cap qua đuong tinh mach hoac tiem. O nhung đia điem nhiem trung de dang tiep can, khang sinh co the đuoc cap tai cho duoi dang thuoc nho mat vao ket mac đe tri viem ket mac hoac thuoc nho tai cho nhiem trung tai va nhung truong hop viem tai ngoai cap tinh. Su dung tai cho cung la lua chon đieu tri cho mot so tinh trang da nhu mun trung ca va viem mo te bao. Uu điem cua cap khang sinh tai cho la luong khang sinh cao va duy tri tai điem nhiem trung, giam nguy co đoc tinh va co the hap thu, tong luong khang sinh can dung it hon qua đo lam giam nguy co dung sai cach. Su dung khang sinh tai cho tren nhung kieu vet thuong phau thuat nhat đinh giup lam giam rui ro nhiem trung tai vi tri phau thuat. Tuy nhien, co mot so nguyen nhan tong quan dan đen lo ngai ve cap phat khang sinh tai cho: hap thu khang sinh toan than phan nao co the xay ra, đinh luong khang sinh ap dung kho ma chinh xac, va kha nang xuat hien phan ung qua man cuc bo hay viem da tiep xuc. Khang sinh đuoc khuyen cao cung cap cang som cang tot, đac biet trong nhiem trung đe doa tinh mang. Nhieu khoa cap cuu tich tru khang sinh vi muc đich nay.


= Su pho bien =
Hanh vi tieu thu khang sinh khac nhau nhieu giua cac nuoc. Theo bao cao cua WHO cong bo nam 2018 su dung du lieu nam 2015 tu 65 nuoc, Mong Co co luong tieu thu cao nhat voi ty le 64,4 lieu mot ngay tren moi 1.000 cu dan, trong khi thap nhat la Burundi voi 4,4 lieu. Amoxicillin va amoxicillin/clavulanic acid la nhung loai đuoc dung nhieu nhat.


Tac dung phu Nguoi ta luon kiem tra moi tac đong tieu cuc cua khang sinh truoc khi phe duyet cho su dung lam sang, khi đo khang sinh thuong đuoc đanh gia la an toan va dung nap tot. Tuy nhien, mot so khang sinh lien he voi pham vi rong nhung tac dung phu bat loi tu nhe cho đen rat nang tuy vao loai khang sinh su dung, vi khuan muc tieu, va ban than nguoi benh. Tac dung phu co the phan anh duoc tinh hoac đoc tinh cua khang sinh hoac lien quan đen phan ung qua man hay di ung. Tac dung bat loi co pham vi tu sot va buon non đen nhung tinh trang nghiem trong hon nhu viem da anh sang va phan ve. Thong tin an toan cua nhung thuoc moi thuong khong đay đu bang nhung thuoc đa đuoc su dung tu lau.
Tac dung phu thuong gap la tieu chay bat nguon tu su xao tron thanh phan loai trong he vi sinh đuong ruot, đieu dan đen he qua vi du la vi khuan gay benh nhu Clostridioides difficile sinh soi qua muc. Tiep nap loi khuan trong thoi gian tri lieu khang sinh co the giup ngan ngua tieu chay lien quan đen khang sinh. Khang sinh con co the tac đong đen he vi sinh am đao va khien nhung loai men cua chi Candida sinh soi thua thai o vung am ho-am đao. Tac dung phu bo sung co the đen tu su tuong tac voi thuoc khac, nhu kha nang ton thuong gan do su dung quinolone ket hop corticosteroid toan than.
Mot so loai khang sinh con co the lam hai ty the, mot bao quan co nguon goc vi khuan thay o sinh vat nhan chuan, bao gom con nguoi. Ton thuong ty the gay kich ung oxy hoa trong te bao va đuoc đe xuat la co che sinh ra tac dung phu tu fluoroquinolone. Chung con đuoc biet anh huong đen luc lap.


= Lien he voi beo phi =
Tiep xuc voi khang sinh som trong cuoc đoi co lien quan đen khoi luong co the gia tang o nguoi va chuot. Đau đoi la giai đoan quan trong cho su thiet lap he vi sinh đuong ruot va su phat trien trao đoi chat. Chuot đuoc ap dung tri lieu khang sinh lieu thap voi penicillin, vancomycin, hoac chlortetracycline co thay đoi trong nang luc trao đoi chat cung thanh phan he vi sinh ruot. Mot nghien cuu bao cao rang chuot nhan penicillin lieu thap (1 μg/g trong luong co the) gan luc sinh va suot qua trinh cai sua thi khoi luong co the va khoi luong mo gia tang, lon nhanh hon, va gia tang bieu hien gen lien quan đen su tao mo so voi chuot đoi chung. Ngoai ra, penicillin ket hop voi che đo an nhieu chat beo con lam tang ham luong insulin luc đoi o chuot. Tuy nhien, chua ro khang sinh co gay beo phi o nguoi hay khong. Cac nghien cuu đa tim ra moi tuong quan giua tiep xuc khang sinh som (duoi 6 thang) va khoi luong co the gia tang (tai 10 va 20 thang). Mot nghien cuu khac phat hien loai khang sinh tiep xuc cung quan trong voi rui ro thua can cao nhat la nhung nguoi tiep nap macrolide trong phep so sanh voi penicillin va cephalosporin. Vi vay ton tai moi quan he giua tiep xuc khang sinh som trong đoi va beo phi o nguoi nhung đay co la quan he nhan qua hay khong thi khong ro. Can co su can nhac giua rui ro nay va tac dung co loi cua đieu tri chi đinh lam sang bang khang sinh o tre nho.


Tuong tac = Thuoc tranh thai =
Co mot vai nghien cuu ve viec lieu su dung khang sinh co lam tang nguy co thuoc tranh thai đuong mieng mat tac dung. Đa so trong đo chi ra khang sinh khong anh huong đen thuoc tranh thai, nhu nhung nghien cuu lam sang am chi ty le that bai cua thuoc ngua thai gay boi khang sinh la rat thap (khoang 1%). Tinh huong ma co the lam tang nguy co thuoc tranh thai đuong mieng mat tac dung bao gom khong tuan thu huong dan, non mua, hay tieu chay. Nhung roi loan đuong tieu hoa hay bat on trong hap thu thuoc tranh thai đuong mieng anh huong đen nong đo ethinylestradiol trong mau. Phu nu kinh nguyet khong đeu co the gap rui ro thuoc that bai cao hon va can đuoc khuyen dung cac bien phap tranh thai du phong trong thoi gian đieu tri khang sinh đen het mot tuan sau khi ngung. Neu nghi ngo benh nhan co nhung yeu to nguy co lam giam hieu qua thuoc tranh thai thi khuyen cao phuong an du phong.
Truong hop khang sinh bi cho anh huong đen cong dung cua thuoc tranh thai (vi du rifampicin), nguyen nhan co the la men gan tang hoat tinh thuc đay pha vo nhung thanh phan hoat tinh cua thuoc. Tac đong đen he vi sinh đuong ruot ma co the dan đen giam hap thu estrogen trong ruot ket cung đuoc đe xuat nhung chua đi đen ket luan va con tranh cai. Cac bac si lam sang khuyen cao ap dung nhung bien phap tranh thai bo sung neu co su dung khang sinh bi nghi ngo tuong tac voi thuoc tranh thai đuong mieng. Can them nhung nghien cuu ve tuong tac giua khang sinh va thuoc tranh thai đuong mieng cung nhu đanh gia ky luong yeu to nguy co rieng cua benh nhan ma tiem nang khien thuoc mat tac dung truoc khi bac bo su can thiet cua tranh thai du phong.


= Đo uong co con =
Tuong tac giua đo uong co con va nhung khang sinh nhat đinh co the xay ra va gay tac dung phu, lam giam tinh hieu qua cua tri lieu khang sinh. Uong thuc uong nay o muc đo vua phai co ve khong anh huong đen nhieu khang sinh thong thuong, nhung co mot so loai khang sinh đac biet ma ket hop voi đo uong co con co the gay nhung tac dung phu nghiem trong. Vi vay rui ro tac dung phu tiem tang va đo hieu qua cua khang sinh tuy thuoc vao loai khang sinh su dung.
Khang sinh nhu metronidazole, tinidazole, cephamandole, latamoxef, cefoperazone, cefmenoxime, va furazolidone gay phan ung hoa hoc voi con giong disulfiram va he qua co the la buon non, non mua, kho tho. Tac dung cua doxycycline va erythromycin co the bi suy giam. Men gan, thu pha vo hop chat khang sinh, bi bien đoi hoat tinh boi đo uong co con.


Duoc luc Tri lieu khang sinh thanh cong đen đau phu thuoc vao mot so yeu to, nhu co che phong ve cua vat chu, vi tri nhiem trung, cac thuoc tinh duoc đong va duoc luc cua khang sinh. Hoat tinh diet khuan cua khang sinh co the phu thuoc vao pha sinh truong cua vi khuan va thuong đoi hoi te bao vi khuan đang trong qua trinh phan chia va chuyen hoa. Nhung phat hien nay dua tren ca nghien cuu phong thi nghiem lan đieu tri thuc te. Vi nong đo thuong xuyen anh huong đen hoat tinh cua khang sinh nen viec mo ta đac điem trong ong nghiem thuong bao gom xac đinh nong đo uc che toi thieu va nong đo diet khuan toi thieu cua khang sinh. Hoat tinh khang khuan va nhung thong so duoc ly, duoc đong cua khang sinh la nhung yeu to giup du đoan ket qua lam sang.


= Lieu phap ket hop =
Đoi voi nhung benh truyen nhiem quan trong nhu lao, lieu phap ket hop (su dung cung luc hai loai khang sinh tro len) đuoc ap dung đe lam tri hoan hoac ngan chan tinh trang khang khang sinh. Trong nhiem trung cap tinh, cac khang sinh nam trong lieu phap ket hop đuoc ke nho tac dung hiep luc nham cai thien ket qua đieu tri do nhieu khang sinh ket hop cho hieu qua cao hon la chi dung mot loai. Nhiem Staphylococcus aureus khang methicillin co the đuoc chua bang lieu phap ket hop fusidic acid voi rifampicin. Tuy nhien cac khang sinh con co the đoi khang nhau, dung chung hai loai nhu the khong hieu qua bang mot. Vi du, chloramphenicol va tetracyclines khong phu hop đi cung penicillin. Dau vay đieu nay con thay đoi tuy vao loai vi khuan. Nhin chung khong nen ket hop khang sinh kim khuan voi khang sinh diet khuan.
Ben canh ket hop cac loai khang sinh voi nhau, khang sinh đoi khi con đuoc cap cung tac nhan đieu chinh đe khang. Vi du khang sinh β-lactam co the đuoc dung ket hop voi chat uc che β-lactamase nhu clavulanic acid hay sulbactam khi benh nhan bi nhiem chung vi khuan sinh β-lactamase.


Phan loai Khang sinh thuong đuoc phan loai dua vao co che hoat đong, ket cau hoa hoc, hay pho hoat đong. Đa so khang sinh nham đen chuc nang hoac qua trinh sinh truong cua vi khuan. Cac loai ma nham đen thanh te bao (penicillin va cephalosporin) hay mang te bao vi khuan (polymyxin), hay can tro enzyme vi khuan thiet yeu (rifamycin, lipiarmycin, quinolone, va sulfonamide) co tinh diet khuan. Chat uc che tong hop protein (macrolide, lincosamide, va tetracycline) thi thuong co tinh kim khuan (ngoai tru aminoglycoside la diet khuan). Cach phan loai khac dua vao đac tinh cua muc tieu. Khang sinh "pho hep" nham đen nhung loai vi khuan cu the nhu la gram am hay gram duong, trong khi khang sinh pho rong tac đong mot pham vi rong hon. Sau 40 nam con nguoi khong tim ra nhom hop chat khang khuan moi thi đen cuoi thap nien 2000 đau thap nien 2010 đa co them bon nhom đuoc đua vao su dung lam sang: lipopeptide mach vong (nhu la daptomycin), glycylcycline (nhu la tigecycline), oxazolidinone (nhu la linezolid), va lipiarmycin (nhu la fidaxomicin).


Su đe khang Vi khuan tro nen đe khang lai khang sinh la hien tuong pho bien. Hien tuong nay thuong phan anh qua trinh tien hoa dien ra trong thoi gian tri lieu bang khang sinh. Chua tri bang khang sinh co the chon loc ra cac chung vi khuan co nang luc sinh ly hay di truyen uu troi đe song sot qua nhung lieu khang sinh cao. Duoi nhung đieu kien nhat đinh, viec lam nay co the dan đen ket qua vi khuan đe khang uu tien sinh truong, trong khi vi khuan nhay cam bi uc che boi thuoc. Khang sinh nhu penicillin va erythromycin tung co hieu qua cao chong nhieu loai va chung vi khuan nay đa tro nen kem hieu qua hon do suc đe khang gia tang cua nhieu chung vi khuan.
Su đe khang co the mang hinh thuc lam giam pham chat duoc pham, nhu vi khuan đat lam giam gia tri sulfamethazine tiep xuc voi sulfamethazine qua phan lon chua thuoc. Vi khuan co đuoc tinh đe khang thuong nho thua huong song con mot cach khac la chuyen gen ngang. Chuyen gen ngang de xay ra hon o nhung vi tri su dung khang sinh thuong xuyen.
Khang khang sinh co the ap đat chi phi sinh hoc, do đo lam giam tinh thich ung cua cac chung khang, đieu giup han che su lay lan cua vi khuan khang khang sinh (vi du nhu khi khong co cac chat khang khuan). Tuy nhien nhung đot bien bo sung co the bu đap cho chi phi nay va ho tro vi khuan sinh ton.
Du lieu co sinh vat cho thay ca khang sinh lan khang khang sinh đeu la nhung hop chat va co che co xua.
Ton tai mot so co che phan tu cua khang khang khuan. Khang khang khuan ve ban chat co the la mot phan cau tao gen cua chung vi khuan. Vi du, mot muc tieu khang sinh co the bien mat khoi bo gen vi khuan. Su đe khang thu đuoc la ket qua tu mot đot bien trong nhiem sac the vi khuan hay viec kiem đuoc DNA ngoai nhiem sac the. Vi khuan sinh tinh khang đa phat trien nhung co che đe khang ma to ra tuong tu hay co the đuoc truyen cho nhung chung khang. Su lan truyen tinh khang thuong xay ra thong qua truyen đot bien doc trong qua trinh sinh truong va boi tai to hop di truyen DNA bang hoan đoi gen ngang. Chang han gen khang khang khuan co the đuoc hoan đoi giua cac loai hay cac chung vi khuan khac nhau qua plasmid, thu mang nhung gen đe khang nay. Plasmid mang mot vai gen đe khang khac nhau co the trao suc đe khang chong nhieu chat khang khuan. Su đe khang cheo truoc mot so chat khang khuan con co the xay ra khi mot co che đe khang do mot gen đon ma hoa truyen tinh khang nhieu hon mot hop chat khang khuan.
Cac chung va loai khang khang khuan, đoi khi đuoc goi la sieu khuan, gio gop phan vao su tro lai cua nhung can benh ma tung co thoi gian con nguoi kiem soat tot. Vi du, su xuat hien cua chung vi khuan gay benh lao khang nhung phep đieu tri khang sinh hieu qua truoc kia đa đat ra nhung thach thuc ve lieu phap. Moi nam uoc tinh co gan nua trieu ca lao khang đa thuoc moi xay ra tren toan the gioi. NDM-1 la mot enzyme moi đuoc biet đa trao suc đe khang mot pham vi rong khang sinh beta-lactam cho vi khuan. Cuc Bao ve Suc khoe Vuong quoc Anh phat bieu rang "đa so vi khuan phan lap co enzyme NDM-1 khang moi khang sinh truyen tinh mach tieu chuan cho đieu tri nhiem trung nang". Vao ngay 26 thang 5 nam 2016 mot sieu khuan E. coli đuoc phat hien o Hoa Ky co kha nang khang colistin, khang sinh "hang phong ve cuoi cung".


= Su dung khong phu hop =

Theo The ICU Book "nguyen tac đau tien ve khang sinh la co gang khong su dung chung, va nguyen tac thu hai la co gang khong su dung chung qua nhieu". Chua tri bang khang sinh khong phu hop va lam dung khang sinh đa gop phan lam xuat hien vi khuan khang khang sinh. Tu y su dung khang sinh la mot vi du ve dung khong đung cach. Nhieu khang sinh thuong xuyen đuoc ke đe đieu tri nhung trieu chung hay benh ma khong đap ung voi khang sinh hay co xu huong tu khoi ma khong can chua tri. Khang sinh khong chinh xac hay khong toi uu cung đuoc ke cho nhung dang nhiem trung nhat đinh. Lam dung khang sinh nhu penicillin va erythromycin lien he voi su noi len cua khang khang sinh ke tu thap nien 1950. Su dung khang sinh rong rai trong benh vien cung lien he voi su gia tang cac loai va chung vi khuan ma đa khong con phan ung voi đieu tri bang nhung loai khang sinh pho bien nhat.
Hinh thuc dung sai khang sinh pho bien bao gom nguoi du hanh su dung thua thai đe phong benh, chuyen gia y te khong ke đuoc lieu luong chinh xac tren co so trong luong co the va tien su su dung cua benh nhan, va benh nhan khong hoan thanh đon thuoc ma bac si đe nghi. Mot nghien cuu ve nhiem khuan đuong ho hap phat hien "cac bac si co thien huong ke khang sinh cho nhung benh nhan to ra mong muon chung". Nhung can thiep nhieu yeu to nham đen ca bac si lan benh nhan co the lam giam hanh vi ke đon thuoc khang sinh khong phu hop. Viec thieu điem xet nghiem chan đoan cham soc nhanh, đac biet trong nhung hoan canh han che nguon luc, đuoc xem la mot trong nhung yeu to dan lai hanh vi dung sai khang sinh.
Mot so to chuc lo ngai khang khang sinh đa van đong đe xoa bo viec su dung khang sinh khong can thiet. Van đe ngo dung va lam dung khang sinh đa đuoc chu tam voi su thanh lap cua To cong tac Lien nganh ve Khang khang khuan Hoa Ky. Đoi ngu nay huong đen muc tieu tich cuc hanh đong đoi pho khang khang sinh va đuoc su phoi hop cua Trung tam Kiem soat va Phong ngua Benh tat, Cuc quan ly Thuc pham va Duoc pham, Vien Y te Quoc gia, cung nhung co quan khac cua Hoa Ky. Ton tai mot nhom chien dich to chuc phi chinh phu la Keep Antibiotics Working (Giu cho Khang sinh con Tac dung). O Phap, mot chien dich cua chinh phu đuoc phat đong nam 2002 đa dan đen su sut giam ro ret hanh vi ke đon khang sinh khong can thiet, nhat la o tre em.
Su xuat hien cua khang khang sinh đa thuc đay nhung han che len viec su dung khang sinh o Anh vao nam 1970 va Lien minh chau Au đa cam su dung khang sinh lam chat kich thich tang truong tu nam 2003. Them vao đo, mot so to chuc (bao gom To chuc Y te The gioi, Vien Han lam Khoa hoc Quoc gia, va Cuc quan ly Thuc pham va Duoc pham Hoa Ky) ung ho han che luong khang sinh dung trong san xuat thuc pham đong vat. Tuy nhien, thuong co su tri hoan trong nhung hanh đong lap phap va đieu chinh, mot phan do cac nganh cong nghiep su dung hoac buon ban khang sinh phan đoi quy đinh nhu vay va can co thoi gian cho cong tac nghien cuu quan he nhan qua giua su dung va khang khang sinh.
Khang sinh đuoc su dung rong rai trong chan nuoi. Mac cho nhung cam ket giam hoac loai bo thuc pham tu đong vat đuoc dung khang sinh cua cac hang thuc pham va nha hang, hanh vi mua khang sinh đe dung cho đong vat chan nuoi đang tang len qua tung nam. O Hoa Ky, Cuc quan ly Thuc pham va Duoc pham Hoa Ky (FDA) đa khoi len van nan cac chung vi khuan khang khang sinh xuat hien do su dung khang sinh trong chan nuoi vao nam 1977. Thang 3 nam 2012 Toa an Quan mien Nam New York ra lenh cho FDA thu hoi giay phep su dung khang sinh o vat nuoi.
Cac nghien cuu chi ra quan niem sai lam pho bien rang khang sinh hieu qua va can thiet đe tri nhung benh nhe thong thuong la mot nguyen nhan dan đen viec lam dung.


Lich su Truoc hoi đau the ky 20, chua tri nhiem trung chu yeu dua vao y hoc dan gian. Con nguoi đa mo ta nhung hon hop co thuoc tinh khang khuan đuoc su dung trong đieu tri nhiem trung tu hon 2.000 nam truoc. Nhieu nen van hoa xa xua nhu Ai Cap co đai va Hy Lap co đai su dung nhung vat lieu thuc vat va moc đuoc lua chon đac biet đe tri nhiem trung. Cong tac nghien cuu xac uop nguoi Nubia trong thap nien 1990 đa phat hien ham luong tetracycline đang ke. Theo phong đoan thi tetracycline đen tu loai bia đuoc pha che vao thoi điem đo.
Viec su dung khang sinh trong y hoc hien đai bat đau voi su kham pha khang sinh tong hop co nguon goc tu thuoc nhuom.


= Khang sinh tong hop co nguon goc thuoc nhuom =

Hoa tri lieu khang sinh tong hop đong vai mot nganh khoa hoc va phat trien chat khang khuan bat đau o Đuc voi nhan vat la Paul Ehrlich vao cuoi thap nien 1880. Ehrlich nhan thay nhung thuoc nhuom nhat đinh se nhuom mau te bao vi khuan, đong vat, con nguoi, trong khi so khac thi khong. Tiep theo ong đe xuat y tuong la co the tao ra nhung hoa chat hoat đong nhu thuoc chon loc se bam vao va giet vi khuan ma khong lam hai vat chu nguoi. Sau khi kiem tra hang tram thuoc nhuom chong nhung sinh vat khac nhau thi vao nam 1907 Ehrlich kham pha ra mot loai huu ich trong y khoa, hop chat arsenic huu co khang khuan tong hop đau tien: salvarsan ma nay đuoc goi la arsphenamine.

Su kien nay đa bao truoc ky nguyen chua tri bang chat khang khuan bat đau voi viec Alfred Bertheim va Ehrlich kham pha mot loat khang sinh tong hop nguon goc arsenic vao nam 1907. Ehrlich va Bertheim đa thu nghiem nhung hoa chat khac nhau co nguon goc thuoc nhuom đe tri trypanosomiasis o chuot va nhiem spirochaeta o tho nhung nhung hop chat ban đau cua ho qua đoc. Trong khi đo Ehrlich va Sahachiro Hata, mot nha vi trung hoc nguoi Nhat Ban lam viec voi Erlich đe tim thuoc chua giang mai, đa thanh cong voi hop chat thu 606 trong chuoi thi nghiem ho tien hanh. Vao nam 1910 Ehrlich va Hata cong bo kham pha ra thu ma ho goi la thuoc 606 tai Hoi nghi Y hoc Quoc te o Wiesbaden. Cong ty Hoechst bat đau đua ra thi truong hop chat duoi ten salvarsan, nay co ten arsphenamine, vao nam 1910. Thuoc nay đuoc dung đe chua giang mai trong nua đau the ky 20. Vao nam 1908, Ehrlich nhan Giai Nobel Sinh ly hoc hoac Y hoc vi nhung đong gop cho mien dich hoc. Hata đuoc đe cu Giai Nobel Hoa hoc nam 1911 va Giai Nobel Sinh ly hoc hoac Y hoc nam 1912 va 1913.
Vao nam 1932 hay 1933, mot nhom nghien cuu do Gerhard Domagk dan đau đa phat trien thuoc khang khuan hoat đong trong co the đau tien va sulfonamide đau tien tai nhung phong thi nghiem cua IG Farben o Đuc, đieu giup Domagk đoat giai Nobel Y Sinh 1939. Sulfanilamide, thuoc prontosil hoat tinh, khong the đuoc cap bang sang che vi von đa đuoc su dung trong nganh cong nghiep thuoc nhuom vai nam. Prontosil co hieu qua tuong đoi rong chong cau khuan gram duong nhung khong chong đuoc ho vi khuan đuong ruot. Thanh cong nay đa mau chong kich thich nghien cuu. Cong cuoc kham pha va phat trien chat sulfonamide nay đa mo ra ky nguyen cua chat khang khuan.


= Penicillin va nhung khang sinh tu nhien khac =

Ke tu cuoi the ky 19, con nguoi đa tuong thuat nhung quan sat ve viec mot so vi sinh vat sinh soi lam kim ham su sinh soi cua nhung vi sinh vat khac. Nhung quan sat ve tinh đoi khang giua vi sinh vat đa dan đen viec kham pha chat khang khuan tu nhien. Louis Pasteur nhan xet: "neu chung ta co the can thiep vao su đoi đich đa thay giua mot so vi khuan thi đieu đo co le mang đen hy vong lon nhat cho tri lieu".
Vao nam 1874 bac si William Roberts nhan thay nhung me cay Penicillium glaucum đuoc dung trong che tao mot so loai pho mai xanh khong bieu hien nhiem vi khuan. Hai nam sau nha vat ly John Tyndall cung co đong gop cho linh vuc nay. Louis Pasteur đa tien hanh nghien cuu chi ra Bacillus anthracis khong sinh truong neu co su hien dien cua Penicillium notatum.
Vao nam 1895 bac si nguoi Y Vincenzo Tiberio cong bo mot tai lieu ve nang luc khang khuan cua mot so chiet xuat moc.
Vao nam 1897 nghien cuu sinh Ernest Duchesne đe trinh mot luan an co tua "Đong gop cho nghien cuu ve canh tranh song con o vi sinh vat: su đoi khang giua moc va vi khuan", tac pham hoc thuat đau tien ban đen nang luc tri lieu cua moc bat nguon tu hoat tinh khang khuan cua chung. Trong luan an nay, Duchesne đe xuat rang vi khuan va moc tham gia vao mot tran chien vinh hang vi su ton vong. Ong quan sat thay khuan E. coli bi Penicillium glaucum tieu diet khi ca hai sinh soi trong cung me cay. Chua dung lai o đo, ong con quan sat đuoc rang voi nhung đong vat thi nghiem bi tiem nhung lieu truc khuan thuong han (lieu luong đu gay tu vong) cung voi Penicillium glaucum thi se khong bi nhiem thuong han. Khong may sau khi gianh hoc vi, Duchesne đi nghia vu quan su nen khong the thuc hien them nghien cuu nao. Ong qua đoi sau đo vi lao, mot can benh ma hien co the chua đuoc bang khang sinh.

Vao nam 1928, Alexander Fleming cong nhan su ton tai cua penicillin, mot phan tu do nhung loai moc nhat đinh san sinh co kha nang giet chet hoac ngan chan su sinh truong cua nhung loai vi khuan nhat đinh. Trong khi lam viec voi mot me cay vi khuan gay benh, Fleming đe y thay bao tu mot loai moc xanh la Penicillium chrysogenum o mot tam cay. Ong quan sat thay su hien dien cua moc đa tieu diet hoac ngan vi khuan sinh soi. Fleming cho rang moc nay phai tiet ra mot chat khang khuan ma ong đat ten la penicillin vao nam 1928. Fleming tin con nguoi co the khai thac thuoc tinh khang khuan nay cho hoa tri lieu. Ban đau Fleming mo ta mot so thuoc tinh sinh hoc cua no roi no luc su dung mot che pham tho đe đieu tri mot so dang nhiem trung, tuy nhien ong khong the tien xa hon neu khong co su tro giup cua nhung chuyen gia hoa hoc.
Ernst Chain, Howard Florey va Edward Abraham đa tinh che thanh cong penicillin G, penicillin đau tien vao nam 1942 nhung no chua đuoc pho bien rong rai ben ngoai quan đoi Đong minh truoc nam 1945. Sau nay, Norman Heatley đa phat trien cong nghe chiet xuat nguoc giup tinh che hieu qua luong lon penicillin. Cau truc hoa hoc cua penicillin đuoc Abraham đe xuat lan đau vao nam 1942 va đuoc Dorothy Crowfoot Hodgkin xac minh nam 1945. Penicillin tinh che the hien hoat tinh khang khuan hieu nghiem chong mot pham vi rong vi khuan va co đoc tinh thap o nguoi. Hon nua, khong nhu sulfonamide tong hop, hoat tinh cua penicillin khong bi han che boi nhung thanh phan sinh hoc nhu mu. Su phat trien cua penicillin đa lam vuc lai moi quan tam đen nghien cuu nhung hop chat khang sinh co đo hieu qua va an toan tuong tu. Chain va Florey đa phat trien thanh cong penicillin lam thuoc đieu tri, đieu ma Fleming, nguoi vo tinh kham pha ra penicillin, khong the lam. Ca ba đa cung nhau chia se giai Nobel Y hoc nam 1945.
Florey tin nhiem Rene Dubos tien phong tim kiem mot cach than trong va co he thong cac hop chat khang khuan moi, đieu dan đen viec kham pha gramicidin va khoi phuc nghien cuu cua Florey ve penicillin. Vao nam 1939, trung thoi điem Chien tranh the gioi thu Hai bat đau, Dubos bao cao phat hien khang sinh co nguon goc tu nhien đau tien la tyrothricin, mot hop chat co 20% gramicidin va 80% tyrocidine tu Bacillus brevis. Đay la mot trong nhung khang sinh đuoc san xuat thuong mai đau tien va rat hieu qua trong đieu tri vet thuong va lo loet trong Chien tranh the gioi thu Hai. Tuy nhien gramicidin khong the su dung toan than vi đoc tinh. Tyrocidine cung to ra qua đoc cho su dung toan than. Cac ket qua nghien cuu thu đuoc khong đuoc hai phe Truc va Đong minh chia se trong The chien II va bi han che tiep can trong Chien tranh Lanh.


= Cuoi the ky 20 =
Vao giua the ky 20 so luong chat khang sinh moi đuoc đua vao su dung trong y te gia tang đang ke. Co 12 nhom khang sinh moi đuoc đua vao tu nam 1935 đen 1968. Tuy nhien, sau đo so nhom moi sut giam ro ret khi ma trong khoang 1969 đen 2003 chi co them hai nhom.


Tham khao Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Antibiotics tai Wikimedia Commons