Hai Ba Trung (? – 5 thang 3 nam 43) la ten chi chung hai chi em Trung Trac (徵側) va Trung Nhi (徵貳), hai nguoi phu nu đuoc đanh gia la anh hung dan toc cua nguoi Viet. Trong su sach, hai ba đuoc biet đen nhu la nhung thu linh khoi binh chong lai chinh quyen đo ho cua Đong Han, lap ra mot quoc gia voi kinh đo tai Me Linh va Trung Trac tu phong la Nu vuong. Thoi ki cua hai Ba xen giua thoi ky Bac thuoc lan 1 va Bac thuoc lan 2 trong lich su Viet Nam. Đai Viet su ky toan thu coi Trung Trac la mot vi vua trong lich su, voi ten goi Trung Nu vuong (徵女王).


Xuat than va ten goi = Han Thu =
Nguon su lieu đau tien đe cap đen chi em Hai Ba Trung la cuon Hau Han Thu viet vao the ky thu 5 (Cong nguyen) boi hoc gia Pham Diep, cuon sach noi ve lich su nha Han tu nam 6 đen nam 189 Cong nguyen. Cac tai lieu co cua Trung Quoc đe cap đen hai chi em Ba Trung kha ngan gon, đuoc tim thay trong hai chuong cua Hau Han Thu mo ta ve cuoc khoi nghia cua Hai Ba thoi ky nha Tay Han.

O quyen 86 cua Hau Han Thu, phan "Tay Nam di liet truyen" co viet:

Nam Kien Vu thu 16, thoi Han Quang Vu Đe (40), hai nguoi phu nu Giao Chi la chi em Trung Trac (chu Han: 徵側) va Trung Nhi (chu Han: 徵貳) tao phan, tan cong quan phu. Trung Trac la con gai cua Lac tuong huyen Me Linh. Ba ta đuoc ga lam vo cho nguoi xu Chu Dien ten Thi Sach (chu Han: 詩索), la ke hung dung. Thai thu quan Giao Chi la To Đinh (chu Han: 蘇定) dung luat phap đe kiem che ba ta. Trung Trac phan no, ben tao phan. Nhung toc truong xu Man o cac quan Cuu Chan, Nhat Nam, Hop Pho huong ung, ba ta đa chiem đuoc 65 thanh tri va tu xung la Nu vuong. Thu su va Thai thu quan Giao Chi chi con biet co thu. Han Quang Vu Đe vi vay đa ra lenh cho quan Truong Sa, Hop Pho va Giao Chi chuan bi xe, thuyen be, sua cau, mo thong loi đi qua khe nui, tru luong thao.
Nam thu 18 (42), Quang Vu Đe sai Phuc Ba tuong quan Ma Vien (chu Han: 馬援), Trung lang tuong Luu Long (chu Han: 劉隆) va Lau thuyen tuong quan Đoan Chi (chu Han: 段志) dan quan Truong Sa, Que Duong, Linh Lang, Thuong Ngo hon van nguoi đi thao phat. Vao mua he thang 4 nam 43, Ma Vien pha Giao Chi, tram Trung Trac va Trung Nhi, nhung ke đong đang đau hang hoac giai tan. Tien đanh bon Đo Duong (chu Han: 都陽) o Cuu Chan, pha tan va bat hang phuc. Bat hon 300 ke cam đau doi đi Linh Lang (chu Han: 零陵). Vung Linh Bieu (chu Han: 領表) coi nhu binh đinh.


= Viet su =
Bo su co nhat cua Viet Nam đe cap đen Hai Ba Trung la Đai Viet su luoc. Theo sach nay, thoi Viet Nam con la Giao Chi, Trung Trac la con gai Lac tuong o huyen Me Linh, lay chong la Thi Sach o huyen Chu Dien.
Theo Đai Viet su ky toan thu, Hai Ba Trung von ho Lac, la dong doi Lac tuong o Me Linh. Chong ba Thi Sach cung la con Lac tuong, con hai nha tuong ket hon voi nhau. Khi len ngoi, Hai Ba moi đoi sang ho Trung.


= Nguon khac =
Truyen thuyet xac nhan que noi Hai Ba o lang Ha Loi va que ngoai Hai Ba o lang Nam Nguyen (nay thuoc huyen Ba Vi, thanh pho Ha Noi). Me Hai Ba la Man Thien, con đuoc ghi voi ten goi Tran Thi Đoan.
Tuy nhien, theo cac su gia hien đai, thoi đau Cong nguyen, nguoi Viet chua co ho. Ten Tran Thi Đoan cua me Hai Ba chi la ten than pha đat sau nay, khoang the ky 17, 18. Ca cai ten Man Thien co nghia la nguoi Man tot co the do nguoi Han goi. Theo mot so dan chung bien giai khong ro luan cu va nguon goc cho rang, ten cua Hai Ba co nguon goc tu nghe det lua truyen thong cua Viet Nam, tuong tu nhu cach đat ten theo cac loai ca cua cac vua nha Tran sau nay von xuat than tu nghe chai luoi. Xua kia nuoi tam, to ken tot goi la ken chac, to ken kem hon goi la ken nhi; trung ngai tot goi la trung chac, trung ngai kem hon goi la trung nhi. Do đo, theo Nguyen Khac Thuan, ten Hai Ba von rat gian di la Trung Chac va Trung Nhi, phien theo tieng Han goi la Trung Trac va Trung Nhi. Khi chu Han chua đuoc truyen ba hoac chua co đieu kien tham sau vao nhan thuc xa hoi thi xu huong đat ten nguoi rat gian di va moc mac, the hien su gan bo voi cuoc song đoi thuong va xu huong nay con tiep tuc trong cac the he sau. Sau nay cac su gia phuong Bac viet chech ten Hai Ba thanh Trac va Nhi voi nghia "phan trac" va "nhi tam". Tuy nhien, nhung luan điem tren hoan toan thieu nguon goc va su chung minh mot cach khoa hoc, ma thien ve tu bien giai cua tac gia.
Ten cua ong Thi Sach, theo Thuy kinh chu cua Trung Quoc xac đinh: chong ba Trung Trac ten la Thi.


Khoi nghia Cuoc noi day cua Trung Trac, theo Han thu cung Viet su ghi lai, chi goi gon trong ly do vi Thai thu khi ay la To Đinh dung bien phap khac che, nen Trung Trac cung phan ma noi day. Han thu khong đua ra ly do Thi Sach bi giet, trong khi Viet su thi chi co Đai Viet su ky toan thu ghi ly do nay, Đai Viet su luoc truoc đo thi khong.
Theo mot so hoc gia nhu Đao Duy Anh, Tran Quoc Vuong..., do chinh sach đong hoa gat gao va boc lot ha khac cua nha Đong Han đoi voi nguoi Viet tai Giao Chi đuong thoi, cac Lac tuong nguoi Viet lien ket voi nhau đe chong lai nha Han. Trung Trac ket hon voi con trai Lac tuong o Chu Dien la Thi Sach, hai nha cung co chi huong chong Han. Khoang nam 39-40, nham tran ap nguoi Viet chong lai, Thai thu To Đinh giet Thi Sach.
Trung Trac va cac Lac tuong cang cam thu, cung Trung Nhi mang quan ban bo ve giu Hat Giang nay la xa Hat Mon, huyen Phuc Tho, Ha Noi. Sau mot thoi gian chuan bi, thang 2 nam 40, Trung Trac cung Trung Nhi chinh thuc phat đong khoi nghia chong lai nha Đong Han. Cuoc khoi nghia đuoc su huong ung cua nhieu đoi quan va nhan dan cac noi thuoc Au Lac va Nam Viet cu. Quan Hai Ba đanh ham tri so Luy Lau. To Đinh phai chay ve Nam Hai (Trung Quoc).
Cac quan Nam Hai, Cuu Chan, Nhat Nam, Hop Pho đeu huong ung. Hai Ba lay đuoc 65 thanh o Linh Nam. Trung Trac tu lap lam vua, xung la Trung Nu Vuong, hay con goi la Trung Vuong.


Cai tri Hai Ba Trung cai tri lanh tho vung Linh Nam cua nguoi Viet, tuong đuong voi Bo Giao Chi cua nha Han trong ba nam. Thoi gian cai tri ngan ngui va phai toan tinh chuan bi chong lai cuoc chien cua nha Han khien Hai Ba Trung khong co hoat đong gi đang ke trong viec xay dung lanh tho ma minh cai quan.


= Hanh chinh =

Do thoi gian cai tri cua Hai Ba Trung khong dai va khong con tai lieu đe khoi phuc lai he thong to chuc bo may thoi Hai Ba Trung. Tuy nhien, cac su gia can cu tren cac su lieu lien quan đen su cai tri cua nha Han truoc va sau thoi Hai Ba Trung cho rang, ve co ban Hai Ba Trung van duy tri he thong quan ly cua nha Han truoc đo, do nguoi Viet nam giu. Cac quan, huyen do nha Han lap ra tren đat Nam Viet cu.
Ghi chep ve Me Linh trong hai tai lieu co nhat cua Viet Nam, đeu thuoc thoi Hau Le va cach nhau 44 nam đa mau thuan ve kinh đo cua Hai Ba:
Du đia chi cua Nguyen Trai (nam 1434) chep: Me Linh la Hat Mon thuoc huyen Phuc Loc bay gio... huyen Phuc Loc la Me Linh ngay xua
Đai Viet su ky toan thu (nam 1479) chep: Thoi Tay Han tri so cua thai thu (Giao Chau) tai Long Uyen tuc Long Bien. Thoi Đong Han tai Me Linh tuc Yen Lang.
Do đo, ba the ky sau Le Quy Đon viet Van đai loai ngu (nam 1773) rat lon xon, chep Yen Lang thuoc ve ba quan khac nhau cung ton tai trong mot thoi ky: Me Linh nay la Yen Lang... Phong Khe la đat Yen Lang... Chu Dien nay la Yen Lang
Cuong muc nha Nguyen chep: Mi Linh la Phong Chau... o đia phan hai huyen Phuc Loc va Đuong Lam
Do đo đa xuat hien cac tranh cai ve Me Linh, mot so cho rang Me Linh o phia nam song Hong va so khac cho la o phia bac, ngay gan thanh Co Loa cua Thuc Phan. O huyen Yen Lang nay cung co lang Ha Loi nhung khong co ten Nom. Nam 1977 huyen nay đuoc đoi ten thanh Me Linh.
Tu nam 1973-1990, nha nghien cuu Đinh Van Nhat  su dung phuong phap đia ly hoc lich su đe nghien cuu ve cac đia danh thoi Hai Ba Trung. Ong sau đo ket luan huyen Me Linh nam o phia nam song Hong, cu the la phia tay song Đay cua Ha Noi. O đay co cac đia danh la Cam Khe, Ha Loi, Đen Hat Mon va Mieu Men tho me Hai Ba la Ba Man Thien. Cac bai viet đeu đang tren Tap chi Nghien cuu lich su, Vien Khoa hoc Xa hoi Viet Nam. 

Quan Giao Chi
Quan Giao Chi đuoc xac đinh vi tri la đat Bac Bo Viet Nam va mot phan phia tay nam tinh Quang Tay (Trung Quoc) hien nay (tu song Uat hay Tay Giang ve phia nam), tru đi nhung phan đat sau:

Goc mien nui tay bac ngoai pham vi thong tri cua nha Han.
Goc tay nam Ninh Binh thuoc ve huyen Vo Cong, quan Cuu Chan.
Vung duyen hai tu thanh pho Hai Phong (huyen An Duong, Tien Lang, Vinh Bao) đen huyen Kim Son tinh Ninh Binh khi đo chua đuoc boi đap thanh đat lien (van la bien).
Quan Giao Chi gom co 10 huyen (縣) theo Đao Duy Anh nhu sau:

Luy Lau (羸婁 hoac 羸𨻻 hoac 𨏩𨻻): hoac Lien Lau, tuong đuong phan lon tinh Bac Ninh.
Long Bien (龍編): tuong đuong gom trung tam Ha Noi va cac huyen Hoai Đuc, Thuong Tin (Ha Noi), Khoai Chau (Hung Yen), thi xa Thuan Thanh, thi xa Que Vo va huyen Yen Phong tinh Bac Ninh tro len phia bac, bao gom ca cac tinh Bac Kan, Thai Nguyen, Lang Son, Cao Bang va mot phan phia tay nam tinh Quang Tay, Trung Quoc. (quan điem cua Đinh Van Nhat  cho Long Uyen o Bac Giang va vung nui đong bac, ngan cach voi Co Loa (Tay Vu) boi Lang Bac va khong co Ha Noi).
Me Linh (麊泠 hoac 麋泠): gom khu vuc tay bac tinh Vinh Phuc, tay bac tinh Ha Tay cu va tinh Yen Bai. (quan điem cua Đinh Van Nhat  cho rang Me Linh khong co Vinh Phuc (Tay Vu) va thon Ha Loi cung suoi Kim Khe (Co Loi Trang) đeu o Thach That. Me Linh nam o huu ngan song Lo va song Hong gom Phu Tho, Hoa Binh va vung Son Tay. Đay la trung tam cua nha nuoc Van Lang thoi Hung Vuong voi cu dan ban đia la nguoi Muong, co moi quan he gan nhat voi nguoi Kinh. Theo giao su Tran Quoc Vuong , Me Linh goc tieng Muong la M'linh co nghia la "Con chim lon" theo quan niem to tien la cac loai chim cua Mo Muong va su thi Đe đat đe nuoc)
Tay Vu (西于): tuong đuong tinh Vinh Phuc, Phu Tho, phia bac Ha Tay cu va Hoa Binh. (quan điem cua Đinh Van Nhat  khong co Phu Tho, Ha Tay, Hoa Binh do trung lap voi Me Linh ma co them Thai Nguyen, Tuyen Quang đeu o ta ngan song Lo va song Hong. Trung tam cua Tay Vu la thanh Co Loa cua Thuc Phan va nhom nguoi Tay - Thai chiem đa so)
Chu Dien (朱鳶): tuong đuong phia nam tinh Ha Tay cu, huyen Luong Son tinh Hoa Binh va tinh Ha Nam (quan điem cua Đinh Van Nhat  la vung đat giua song Hong va song Đay, gom ca trung tam Ha Noi va vung đam lay Hung Yen)
An Đinh (安定): tuong đuong mien Hai Duong va Hung Yen, o giua song Thai Binh va song Hong.
Cau Lau (苟漏 hoac 笱屚 hoac 句屚): tuong đuong tinh Nam Đinh va Ninh Binh, khong ke vung đong nam Nam Đinh va phia nam Ninh Binh luc đo van la bien, chua đuoc boi đap
Khuc Duong (曲昜): tuong đuong huyen Kinh Mon tinh Hai Duong, huyen Đong Trieu va Quang Yen tinh Quang Ninh trai len phia bac toi vung Kham chau thuoc Quang Tay, Trung Quoc.
Bac Đai (北帶): tuong đuong huyen Yen Dung tinh Bac Giang va huyen Chi Linh tinh Hai Duong.
Ke Tu (稽徐): tuong đuong huyen Lang Giang va huyen Luc Ngan tinh Bac Giang (quan điem cua Đinh Van Nhat  cho la vung Hai Phong, Quang Ninh, noi co cua bien Bach Đang)
Quan tri Giao Chi lan luot đat o Me Linh, Luy Lau va Quang Tin.

Quan Cuu Chan
Quan Cuu Chan thoi Han đuoc xac đinh vi tri tu goc tay nam tinh Ninh Binh đen tinh Ha Tinh hien nay.
Quan tri Cuu Chan đuoc xac đinh o huyen Tu Pho. Cuu Chan gom co bay huyen nhu sau: 

Vo Thiet (無切): tuong đuong voi Nho Quan, Yen Khanh tinh Ninh Binh hien nay.
Vo Bien (無編): tuong đuong huyen Vinh Loc, Thach Thanh tinh Thanh Hoa.
Tu Pho (胥浦): đia ban tuong đuong huyen Thieu Hoa, Tho Xuan, Tinh Gia tinh Thanh Hoa va bac Dien Chau tinh Nghe An.
Cu Phong (居風): tuong đuong phia tay nam tinh Thanh Hoa.
Du Phat (餘發): tuong đuong cac huyen Nga Son va Hau Loc tinh Thanh Hoa.
Đo Lung (都龐): tuong đuong vung thuong luu song Ma.
Ham Hoan (咸驩 hoac 咸懽 hoac 鹹驩): tuong đuong Nghe An va Ha Tinh, la huyen lon nhat o cuc nam Cuu Chan.
Quan Nhat Nam
Vi tri Nhat Nam đuoc xac đinh la tu Quang Binh toi đia gioi Binh Đinh, Phu Yen hien nay.
Nhat Nam gom co nam huyen nhu sau:

Tay Quyen (西卷): vung song Gianh, bac Quang Binh.
Chu Ngo (硃吾): khoang song Thach Han, tinh Quang Tri.
Lo Dung (盧容): mien Thua Thien, luu vuc song Huong va song Bo.
Ty Anh (比景): nam Quang Binh, khoang tu song Nhat Le đen song Ben Hai.
Tuong Lam (像林): tu đeo Hai Van đen mui Đai Lanh (tinh Phu Yen).
Quan Hop Pho
Quan Hop Pho gom nam huyen: Hop Pho (合浦), Tu Van (徐聞), Cao Luong (高涼), Lam Nguyen (臨元), Chu Nhai (朱崖).
Hop Pho đuoc xac đinh vi tri la vung duyen hai vinh Bac Bo tinh Quang Tay va đia cap thi Tram Giang tinh Quang Đong.

Quan Thuong Ngo
Quan Thuong Ngo gom co 10 huyen: Quang Tin (廣信), Ta Moc (謝沐), Cao Yeu (高要), Phong Duong (封陽), Lam Ha (臨賀), Đoan Khe (端谿), Phung Thua (馮乘), Phu Xuyen (富川), Le Pho (荔浦), Manh Lang (猛陵).
Thuong Ngo thoi Han đuoc xac đinh vi tri tuong đuong voi khu vuc day nui Đo Bang tinh Quang Tay, phia đong nui Đai Dao, đia cap thi Trieu Khanh tinh Quang Đong, phia tay huyen cap thi La Đinh, huyen Giang Vinh tinh Ho Nam, phia nam huyen Giang Hoa, huyen Đang tinh Quang Tay, phia bac thanh pho cap huyen Tin Nghi tinh Quang Đong.

Quan Uat Lam
Quan Uat Lam thoi Han gom co 12 huyen: Bo Son (布山), An Quang (安廣), Ha Lam (河林), Quang Đo (廣都), Trung Luu (中留), Que Lam (桂林), Đam Trung (譚中), Lam Tran (臨塵), Đinh Chu (定周), Linh Phuong (領方), Tang Thuc (增食), Ung Ke (雍雞).
Uat Lam đuoc xac đinh vi tri la tu cac đia cap thi Nam Ninh, Bach Sac đen đai bo phan Lieu Chau, phia bac Ngoc Lam, phia đong va phia nam Ha Tri đeu thuoc Quang Tay.

Quan Nam Hai
Quan Nam Hai gom co sau huyen: Phien Ngung (番禺), Trung Tuc (中宿), Bac La (博羅), Long Xuyen (龍川), Tu Hoi (四會), Yet Duong (揭陽).
Nam Hai đuoc xac đinh vi tri bao trum tinh Quang Đong va phan đat phia đong nam tinh Quang Tay, Trung Quoc hien nay.
Nhu vay tong so huyen thanh đuong thoi chi co 54 huyen. Ngo Si Lien dan them hai huyen moi đat trong quan Giao Chi la Vong Hai va Phong Khe do Ma Vien moi tach đat sau thoi Hai Ba Trung, đuoc chep gop vao danh sach cac huyen thuoc Giao Chi luc đo, tong cong la 56 huyen thanh.


= Nhung mat khac =
Theo Vien Su hoc, đoi ngu cac canh quan moi tap hop cua cac Lac hau, Lac tuong, thu linh đia phuong chua co đieu kien to chuc theo kieu chinh quy thanh cac đon vi, quan thu kieu he thong, cap bac quy cu nhu cac trieu đai sau nay. Thanh phan ho gom binh dan trong ke, cha... gia no, no ty thuoc quyen quan ly cua cac thu linh vung. Cac su gia nhin nhan luc luong moi hop nay chua đuoc to chuc chat che nen co nhung yeu điem boc lo trong cuoc chien chong Ma Vien sau nay.
Su sach khong ghi lai bat cu hoat đong chinh tri nao khac thoi ki nay. Ngoai tru Vien Su hoc ghi lai mot su kien duy nhat lien quan toi kinh te thoi Hai Ba Trung la Trung vuong cho xa thue trong hai nam cho dan chung. Luat phap chua co van ban chinh thuc. Cac su gia xac đinh luat thoi Hai Ba Trung la mot thu “tap quan phap”, “luat tuc” cua nhieu đoi truoc đuoc khoi phuc va su dung đieu hanh xa hoi.
Sach Hau Han thu cua Pham Diep dan loi tau bao cua Ma Vien len Han Quang Vu Đe rang luat Viet khac voi luat nha Han đen hon 10 đieu.


That bai Ngay 30 thang 1 nam Tan Suu (41), nha Han thay Trung Trac xung Vuong day quan đanh lay cac thanh ap, nen ha lenh cho cac quan Truong Sa, Hop Pho va Giao Chau sap san xe thuyen, sua sang cau đuong, thong cac nui khe, chua thoc luong, cho Ma Vien lam Phuc Ba tuong quan, Phu Lac hau Luu Long lam pho tuong, chi huy đao quan lon khoang 2 van nguoi, chia lam 2 canh thuy, bo sang xam luoc.
Canh quan bo tien vao vung Đong Bac Ma Vien tien theo đuong ven bien, san nui lam đuong hon nghin dam, đen Lang Bac (o phia tay Tay Nhai cua La Thanh) đanh nhau voi Hai Ba. Quan Nam bay gio o hop, rat nhieu thu linh khong phuc hai vua la đan ba, lop tan ra, lop tu ly khai hoac đau hang quan Han. Hai Ba thay the giac manh lam, khong chong noi, ben lui quan ve giu Cam Khe (su chep la Kim Khe).
Nam Quy Mao (43), Hai Ba Trung chong cu lai voi quan nha Han o Cam Khe (nay thuoc huyen Thach That, Ha Noi) that the, đeu tu tran. Theo truyen thuyet Viet Nam, Hai Ba đa nhay xuong song Hat (tuc song Đay, nay thuoc xa Hat Mon, huyen Phuc Tho, thanh pho Ha Noi) tu van đe bao toan khi tiet. Con theo Hau Han thu, sach su cua Trung Quoc, Hai Ba đa bi quan Ma Vien bat đuoc va chat đau đem ve Lac Duong.
Tuong Đo Duong tiep tuc cam quan chong lai quan Han đen cuoi nam 43. Ma Vien đuoi theo đanh quan con sot lai huyen Cu Phong, cuoi cung luc luong nay cung bi dep. Ngoai cac cu suy bi giet, hon 300 cu suy nguoi Viet bi bat va đay sang Linh Lang (Ho Nam). Ma Vien thu gom, pha huy nhieu trong đong va đuc roi dung cot đong (tuong truyen o tren đong Co Lau chau Kham) lam gioi han bien gioi cua nha Han, va khac len đo dong chu the: "Cot đong gay thi Giao Chi diet" (Đong tru chiet, Giao Chi diet).
Tu đay, nuoc Viet lai thuoc quyen kiem soat cua nha Han, bat đau thoi Bac thuoc lan 2. Thoi ky Hai Ba Trung chi keo dai đuoc hon ba nam.
Sau khi Hai Ba Trung that bai, che đo giao quyen cai quan cap huyen o Bo Giao Chi cho cac Lac tuong khong con, quyen luc cua cac Lac tuong, Lac hau bi thu tieu. Theo nhu cach goi cua su gia Madrolle thi che đo bao ho cham dut, bat đau che đo cai tri truc tiep. Nha Han đat quan lai cai tri đen cap huyen.


Đanh gia Su gia Le Van Huu viet trong Đai Viet su ky toan thu:

Trung Trac, Trung Nhi la đan ba, ho mot tieng ma cac quan Cuu Chan, Nhat Nam, Hop Pho, cung 65 thanh o Linh Ngoai đeu huong ung, viec dung nuoc xung vuong de nhu tro ban tay, co the thay hinh the đat Viet ta đu dung đuoc nghiep ba vuong. Tiec rang noi sau ho Trieu cho đen truoc ho Ngo, trong khoang hon nghin nam, bon đan ong chi cui đau bo tay, lam toi to cho nguoi phuong Bac, ha chang xau ho voi hai chi em ho Trung la đan ba hay sao? Oi! Co the goi la tu vut bo minh vay.
Theo su gia Nguyen Nghiem thoi Le trung hung:

Trung Vuong la dong doi bac than minh, nhan long dan oan han, noi gian, khich le nguoi cung chung moi thu. Nghia binh đi đen đau gan xa đeu huong ung, 65 thanh ngoai mien Ngu Linh mot buoi som đeu thu phuc đuoc, nguoi dan chiu kho tu lau, khong khac gi đa ra khoi vuc tham đuoc thay mat troi. Ba qua la bac anh hung khi khai hon nguoi. Tuy rang quan moi tap hop, bi tan ra khi đa thanh cong, cung lam ha đuoc long cam phan cua than dan mot chut... Khi đat nuoc bi chim đam, thi hau nhu lai đuoc khoi phuc do mot nu chua o Me Linh. Luc đo bac con trai may rau phai cui đau ngoan ngoan tuan theo khong dam lam gi, chang đang then lam sao?
Vua Tu Đuc viet trong Kham đinh Viet su Thong giam cuong muc:

Hai Ba Trung thuoc phai quan thoa, the ma hang hai quyet tam khoi nghia, lam chan đong ca trieu đinh Han. Dau rang the luc co đon, khong gap thoi the, nhung cung đu lam phan khoi long nguoi, luu danh su sach. Kia nhung bon nam tu rau may ma chiu khep nep lam toi to nguoi khac, chang nhung mat day then chet lam!
Hai Ba Trung va hang chuc, hang tram nu tuong tham gia phong trao khang Han, đuoc nguoi Viet Nam hien đai xem la mot bieu tuong đang tuyen duong va ton sung. Theo quan điem nay, viec khoi nghia nay đa gop phan tao nen truyen thong anh hung bat khuat cho gioi nu va cho ca dan toc Viet Nam. Nguyen ly Me va sac thai binh quyen trai gai in đam net trong nen van hoa dan toc, dan gian Viet Nam đen noi nhieu hoc gia cho rang đay la điem vuot troi khong con phai ban cai gi nua cua Viet Nam so voi Trung Quoc va phuong Tay.


Di san = Cac cong trinh gan lien voi ten tuoi cua Hai Ba Trung =

Hien nay, tren ca nuoc Viet Nam co 103 noi tho Hai Ba Trung va cac tuong linh o 9 tinh, thanh pho nhu: Vinh Phuc, Phu Tho, Ha Noi, Hai Phong, Thai Binh, Ninh Binh trong đo rieng huyen Me Linh co 25 di tich o 13 xa.

Hai Ba Trung đuoc coi la anh hung dan toc cua Viet Nam va đuoc tho cung tai nhieu đen tho, trong đo lon nhat la Đen Hat Mon tho Hai Ba Trung tai xa Hat Mon, huyen Phuc Tho, Ha Noi, Đen Đong Nhan o quan Hai Ba Trung, Ha Noi va Đen Ha Loi tai thon Ha Loi, xa Me Linh, huyen Me Linh, Ha Noi - que huong cua hai ba. Theo ghi nhan cua su gia Ngo Thi Si, tu nhieu the ky truoc khi đen tho Hai Ba đuoc lap ra, vi Hai Ba chet do binh đao nen đen tho kieng mau đo la mau mau: huong an đeu son mau đen, khong co mau đo; nguoi dan đia phuong cung khong dam mac ao đo, ke ca nguoi đen vieng tham neu mac ao đo phai coi bo đe ben ngoai theo le cam.
Ngoai ra, tai tinh Ho Nam (Trung Quoc) hien nay van con mieu tho Trung Vuong (mieu nay đa đuoc kiem chung boi hai nha nho đi su la Nguyen Thuc va Ngo Thi Nham) do nhung thu linh bi bat ve đat Han sau khi khoi nghia cua Hai Ba Trung that bai lap ra đe tuong nho ve que huong va cung la the hien tinh than bat khuat cua nguoi Viet thoi Hai Ba Trung.
Cac danh xung cua Hai Ba nhu Trung Trac, Trung Nhi, Trung Vuong, Hai Ba Trung con đuoc đat cho nhieu truong hoc, đuong pho, phuong, xa, quan... o Viet Nam.


= Trong van hoa đai chung =
Cac cau chuyen ve Hai Ba Trung, Ba Trieu, va cac nu tuong khac đuoc mot so su gia trich dan đe lam bang chung cho luan điem rang xa hoi Viet Nam truoc khi bi Han hoa la mot xa hoi mau he (hay con goi la che đo mau he), trong đo phu nu co the giu vai tro lanh đao ma khong gap tro ngai.
Nhieu tac pham, sach, kich, nhac... viet hoac dua vao Hai Ba lam nhan vat chinh. Vo cai luong Tieng trong Me Linh ve cuoc khoi nghia cua Hai Ba la mot vo cai luong kinh đien tai Viet Nam.
Đai Nam quoc su dien ca co đoan ke ve cuoc khoi nghia cua Hai Ba Trung đa tro thanh quen thuoc đoi voi nguoi Viet:

Ba Trung que o Chau Phong
Gian nguoi tham bao thu chong chang quen
Chi em nang mot loi nguyen
Phat co nuong tu thay quyen tuong quan
Ngan Tay noi ang phong tran
Am am binh ma xuong gan Long Bien
Hong quan nhe buoc chinh yen
Đuoi ngay To Đinh, dep yen bien thanh
Kinh ky đong coi Me Linh
Linh Nam rieng mot trieu đinh nuoc ta
Ba thu ganh vac son ha
Mot la bao phuc hai la Ba Vuong
Uy danh đong toi Bac Phuong
Han sai Ma Vien len đuong tan cong
Ho Tay đua suc vay vung
Nu nhi đich voi anh hung đuoc sao!
Cam Khe đen luc hiem ngheo
Hai Ba that the cung lieu voi song!
Truoc la nghia, sau la trung
Ke trong lich su anh hung ai hon.
Bai hat Hon tu si co nguyen ban la Hat Giang Truong Han, goi nho đen cong on va su hy sinh cua Hai Ba Trung.


= Su kien =
Hang nam, vao ngay 6 thang 2 am lich, ngay gio hay le hoi tuong nho Hai Ba đuoc to chuc la ngay le chinh thuc cua Viet Nam Cong hoa tu nam 1955 đen 1975 co dieu hanh. Ngay nay cung la Ngay Phu nu Viet Nam cua mien Nam Viet Nam duoi chinh the Viet Nam Cong hoa. Tu nam 1976 tro đi, sau khi hai mien thong nhat thi ngay le Hai Ba Trung khong con la ngay le o Viet Nam nua.
Ve sau, ve truyen thuyet Hai Ba Trung đa đuoc lan rong khap nguoi dan Viet Nam nhieu the he sau nay, va hinh tuong cua 2 ba tiep tuc đuoc đua vao nhung tro choi dan gian, truyen tranh va tac pham tho van.


Xem them Khoi nghia Hai Ba Trung
Chien tranh Han-Viet, 42-43
Ma Vien
Han Quang Vu Đe
Hanh chinh Viet Nam thoi Bac thuoc lan 1
Tieng trong Me Linh


Tham khao Đai Viet su luoc.
Đai Viet su ky toan thu.
Kham đinh Viet su thong giam cuong muc.
Vien Su hoc (2001), Lich su Viet Nam, tap 1, Nha Xuat ban Khoa hoc Xa hoi.
Nguyen Khac Thuan (2005), Danh tuong Viet Nam, Nha Xuat ban Giao duc.
Vien Khoa hoc Xa hoi Viet Nam (2008), Tong tap van hoc dan gian nguoi Viet, Nha Xuat ban Khoa hoc Xa hoi.
Phan Huy Le, Tran Quoc Vuong, Ha Van Tan, Luong Ninh (1991), Lich su Viet Nam, tap 1, Nha Xuat ban Đai hoc va Giao duc chuyen nghiep.
Vien Su hoc (1988), Bien nien lich su co trung đai Viet Nam.
Đao Duy Anh (2005), Lich su co đai Viet Nam, Nha Xuat ban Van hoa Thong tin.
Ngo Thi Si (2011), Đai Viet su ky tien bien, Nha Xuat ban Van hoa Thong tin.
Le Đinh Sy chu bien (2010), Thang Long – Ha Noi nhung trang su ve vang chong ngoai xam, Nha Xuat ban Ha Noi.
Le Van Sieu (2006), Viet Nam van minh su, Nha Xuat ban Van hoc.
Chau Hai Đuong (2018). An Nam Truyen – Ghi chep ve Viet Nam trong chinh su Trung Quoc xua. Nha xuat ban Hoi nha van.


Chu thich Lien ket ngoai Trung Sisters tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Hai Ba Trung tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Khoi nghia Hai Ba Trung tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Hoi đen Hai Ba Trung tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Đen Hai Ba Trung (Đong Nhan, quan Hai Ba Trung) tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Trung Trac tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Trung Nhi tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Tieng trong đong Me Linh: tu BBC Viet ngu, nhan xet ve Hai Ba Trung
Hai Ba Trung va bai hoc “viec nuoc truoc viec nha ”
Hau Han Thu phan đe cap Hai Ba Trung: 卷八十六·南蠻西南夷列傳第七十 hoac https://ctext.org/dictionary.pl?if=gb&id=77634