Sung cam tay Hac Long Giang la sung cam tay bang đong đuoc san xuat truoc nam 1288 va co the la sung cam tay con sot lai lau đoi nhat đuoc xac nhan tren the gioi. No nang 3,55 kg va dai 34 cm. Sung cam tay Hac Long Giang đuoc khai quat trong nhung nam 1970 o Ban Lap Tranh Tu, mot ngoi lang o quan A Thanh, tinh Hac Long Giang, Trung Quoc. No đuoc tim thay ben canh cac đo tao tac bang đong khac đuoc lam theo phong cach cua nguoi Nu Chan nha Kim (the ky XII-XIII). No co the đuoc su dung trong cac tran chien gan Ban Lap Tranh Tu nam 1287 va 1288. Nguyen su noi rang mot chi huy cua nguoi Nu Chan ten Ly Đinh đa dan mot nhom binh linh đuoc trang bi sung cam tay vao mot trai quan nam 1288, nhu mot phan cua chien dich chong noi loan cho Nha Nguyen. No hien đang o Bao tang Hac Long Giang o Cap Nhi Tan, Trung Quoc.


Mo ta Sung cam tay Hac Long Giang dai 34 xentimet (13 in) khong co tay cam va nang 3,55 kilogam (7,8 lb). Đuong kinh phia cuoi nong sung la 2,6 xentimet (1,0 in). Nong sung la phan dai nhat va dai 17,6 xentimet (6,9 in), khong co khac chu tren sung.
Sung cam tay co phan phinh ra o khoa nong goi la duoc that hoac buong thuoc sung, noi no va đay đan xay ra. Đuong kinh cua buong thuoc sung la 6,6 cm (2,6 in). Buong thuoc sung co thanh day hon ca vi no phai chiu suc no cua thuoc sung. O tren no con co mot cai lo nho dung đe đot chay thuoc sung. Phia sau buong thuoc sung co cho trong, la noi đe gan tay cam cua sung vao. Hinh dang phinh to cua phan duoi sung khien cho cac sung đoi đau co dang nhu qua le hoac binh hoa. Sau đo, no dan bien mat vi nhung tien bo trong luyen kim đa khien thiet ke nhu tren loi thoi.


Boi canh lich su Thuoc sung đuoc phat minh o Trung Quoc tu the ky thu IX. Mot trong nhung dan chung đau tien ve thuoc sung xuat hien trong van ban gia kim thuat đuoc goi la Chan nguyen dieu đao, đuoc viet vao giua nhung nam 800, co chua mot đoan đe cap đen viec su dung thuoc sung. Vao the ky XII, cac quan nha Tong đa su dung vu khi thuoc sung nhu thuong co lua o đau, luu đan, va bom kim loai. Vu no bom thuoc sung đa đuoc su dung som nhat la vao nam 1126 trong su kien Tinh Khang, khi trieu đai nha Kim bao vay phu Khai Phong. Quan phong ngu cua Nha Tong đa phong bom no đuoc goi la phao phich lich vao quan bao vay.
Tien than cua sung cam tay la ngon thuong lua, la mot ngon thuong đuoc gan voi mot thung tre hoac giay co the ban ra lua. Su chuyen đoi giua ngon thuong lua voi khau phao hoac sung cam tay, cac tai lieu tham khao nhac đen mot loai sung goi la hoa đong, co the bieu thi thuong lua hoac sung kim loai. Hanh quan tu tri ("Nhung gi mot Tu lenh quan đoi trong linh vuc phai biet") nam 1230, liet ke hoa đong trong so vu khi thuoc sung khac, nhung co the am chi đen thuong lua hoac sung cam tay. Đieu nay đa đuoc chung thuc boi cac khau phao kim loai va sung cam tay con sot lai o Trung Quoc tu the ky XIII va XIV.
Lau đoi nhat trong so cac phao đuoc khai quat la phao Vu Uy nam 1227. No đuoc phat hien o Vu Uy, Cam Tuc va co kha nang bat nguon tu thoi ky Tay Ha. Phao Vu Uy co trong luong 108,5 kilogam (239 lb), đuong kinh 12 (5 in) va dai 1 met. Mot khau phao sat va mot luong nho thuoc sung cung đuoc phat hien tai đia điem khao co Vu Uy.
Khau phao som nhat đuoc ghi voi ngay san xuat la mot khau phao đong. No la nam 1298 theo mot dong chu trong bia khac ban thao 'Phags-pa. Ngoai phat hien khao co, su xuat hien cua phao trong nghe thuat Trung Quoc co the goi y rang cac phao đuoc phat minh som nhat la vao the ky XII. Đai dien nghe thuat lau đoi nhat cua mot khau phao la mot tac pham đieu khac bang đa co nien đai tu nam 1128. Tac pham đieu khac đuoc phat hien nam 1985 đuoc khac tren cac buc tuong cua đong 149 cua tuong khac đa Đai Tuc o Đai Tuc, Trung Khanh.
Sung cam tay Hac Long Giang co nien đai tu nam 1288. Voi trong luong 3,55 kilogam (7,8 lb) va nhe hon đang ke so voi cac thiet bi phong đan cu hon nhu nhung chiec trebuchet cong kenh đuoc su dung đe phong bom no. Viec phat minh ra khau phao tay kim loai o Trung Quoc đa khong lam giam su pho bien cua thuong lua truoc đo. Thuong lua re hon va di đong hon sung cam tay va van đuoc su dung o Trung Quoc cho đen the ky XVI khi khau sung hoa mai thay the thuong lua.


Khai quat va nien đai Khau sung cam tay đuoc phat hien vao thang 7 nam 1970 tai mot di chi khao co o lang Ban Lap Tranh Tu. Ngoi lang nam tren bo song A Thap o quan A Thanh cua Cap Nhi Tan.
Cac nha khao co đa kham pha ra mot so vat the bang đong đuoc khai quat cung voi sung cam tay. Cac đo vat đuoc khai quat la mot chiec binh bang đong, mot chiec guong bang đong va mot chiec chao nau bang đong. Tat ca cac hien vat bang đong đuoc san xuat theo phong cach cua nha Kim. Nha Kim sup đo sau khi nguoi Mong Co vay ham va bat trong tran Thai Chau vao nam 1234, đieu nay cho thay sung cam tay Hac Long Giang co the co nien đai tu cuoi the ky XIII.
Nien đai cua sung cam tay Hac Long Giang đuoc dua tren cac tran đanh nam 1287 va 1288 gan noi ma cac nha khao co phat hien ra khau sung cam tay.  Cac tran đanh la mot phan cua cuoc noi day cua hoang tu Mong Co cua Nayan o Man Chau chong lai Hot Tat Liet, hoang đe cua trieu Nguyen. Cac ghi chep tran chien 1287 va 1288 đuoc ghi chep trong Nguyen su, đe cap đen viec su dung sung cam tay.
Nam 1287, mot nhom linh trang bi phao tay do chi huy Ly Đinh tan cong trai cua Nayan. Nguyen su ghi rang rang khau sung cam tay khong chi "gay ra thiet hai lon", ma con gay ra "su hon loan lam cho quan đich đa tan cong va giet nhau". Cac khau sung cam tay đa đuoc su dung lai vao đau nam 1288. "Nhung khau sung" cua Ly Đinh hoac sung thot co the mang theo nhung khau phao tay "tren lung" theo Nguyen su. Tran chien nam 1288 cung la lan đau tien su dung ten chong (sung) cho sung kim loai. No đa đuoc su dung thay vi thuat ngu hoa đong truoc đay va mo ho hon, co the am chi đen cac thuong lua, sung nguyen thuy, hoac phao hieu.
Nguy Quoc Trung la nha khao co hoc đa khai quat va xac đinh nien đai cua no. Ong đa viet mot mo ta ve khao co hoc trong bai bao "Mot qua bom bang đong đuoc khai quat tai Ban Lap Tranh Tu o quan A Thanh o tinh Hac Long Giang", đuoc xuat ban nam 1973 cho tap chi Tai lieu tham khao ve Lich su va Khao co hoc. Ong đe xuat mot su lien ket giua khau sung cam tay tay đuoc phat hien tai Ban Lap Tranh Tu va cac đia điem chien đau gan đo. Nha su hoc Joseph Needham nhan xet rang "viec tim kiem lau dai se van giu đuoc tam quan trong, vi đay la khau sung kim loai duy nhat đuoc phat hien gan nhu chac chan thuoc ve the ky XIII".


Chu thich Tham khao Nguon Chase, Kenneth Warren (2003). Firearms: A Global History to 1700. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-82274-9.
Franke, Herbert (1994). "The Chin dynasty". Trong Twitchett, Denis C.; Herbert Franke; John King Fairbank (bien tap). The Cambridge History of China: Volume 6, Alien Regimes and Border States, 710–1368. Cambridge University Press. tr. 215–320. ISBN 978-0-521-24331-5.
Haw, Stephen G. (thang 7 nam 2013). "The Mongol Empire – The First 'Gunpowder Empire'?". Journal of the Royal Asiatic Society. Quyen 23 so 03. tr. 441–469. doi:10.1017/S1356186313000369.
Lorge, Peter (2008). The Asian Military Revolution: From Gunpowder to the Bomb. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-84682-0.
Needham, Joseph (1987). Science and Civilisation in China: Military Technology: The Gunpowder Epic, Volume 5, Part 7. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-30358-3.
Parker, Geoffrey (1995). "The Gunpowder Revolution". The Cambridge Illustrated History of Warfare. Cambridge University Press. tr. 106–119. ISBN 978-0-521-73806-4.
Rossabi, Morris (1988). Khubilai Khan: His Life and Times. Los Angeles: University of California Press. ISBN 978-0-520-06740-0.