Nguoi My ban đia Hoa Ky (tieng Anh: Indigenous Americans), con goi la nguoi My da đo hay nguoi Anh-đieng, la nhung cu dan goc cua lanh tho nay goi la Hoa Ky. Co hon 500 bo lac đuoc lien bang cong nhan o Hoa Ky. Thuat ngu nay khong bao gom nguoi Hawaii ban xu va mot so nguoi ban đia Alaska. To tien cua nguoi My ban đia hien đai đa đen Hoa Ky cach đay it nhat 15.000 nam, co the som hon nhieu, tu chau A qua cau đat lien Beringia. Mot loat cac dan toc, xa hoi va van hoa sau đo đa đuoc phat trien.
Nguoi My ban đia đa bi anh huong rat nhieu boi thuoc đia chau Au cua chau My, bat đau vao nam 1492, va dan so cua ho giam mot cach nang ne do cac dich benh du nhap tu nguoi da trang nhu benh đau mua, chien tranh va che đo no le. Sau khi thanh lap Hoa Ky, nhieu nguoi My ban đia đa phai chiu cac hau qua chien tranh, bi tieu diet va cac hiep uoc bat binh đang, va ho tiep tuc bi cac chinh sach phan biet đoi xu vao the ky 20. Ke tu nhung nam 1960, cac phong trao tu tri, tu quyet cua nguoi My ban đia đa dan đen nhung thay đoi đoi voi cuoc song cua nguoi My ban đia, mac du van con nhieu van đe đuong thoi ma nguoi My ban đia phai đoi mat. Ngay nay, co hon nam trieu nguoi My ban xu o Hoa Ky.


Lich su = Thoi ky tien Columbus =
Hien nay nguoi ta van chua biet nhung nguoi Mi ban đia đau tien đen Chau Mi nhu the nao. Gioi khoa hoc chi co the đat ra gia thuyet rang nhung nguoi Mi ban đia đau tien von co nguon goc tu luc đia Au-A, ho di cu đen Chau Mi thong qua cau đat lien Beringia vao cuoi thoi ki bang ha tu khoang 10.000 đen 100.000 nam truoc cong nguyen.
Lich su nguoi Mi ban đia tai Hoa Ky vao thoi ki tien Columbus hien van con nhieu đieu chua đuoc kham pha. Nguyen nhan la do nen van minh cua ho luc nay van con o thoi ki đo đa, khong co mot he ngon ngu chu viet nao cua nguoi Mi ban đia đuoc tim thay nen hau nhu cac nghien cuu đang tin cay ve lich su cua nguoi Mi ban đia chi co the tim hieu thong qua khao co hoc.
Gioi hoc gia tin rang cac Paleo-Indians (nhung nguoi Anh đieng co đai) Hoa Ky đau tien đa bat đau đinh cu o Đai Binh nguyen Bac My, Ngu Đai Ho va luu vuc Song Mississippi vao khoang 10 van nam truoc. Nhung nguoi nay đa đe lai cac di chi nhu cac lang mac hoac cac buc hoa tren cac tang đa, hang đong,...v.v mo ta ve hoat đong san ban cua ho.


= Hinh thai xa hoi =
Xa hoi Nguoi Mi ban đia thoi tien Colombus van la xa hoi cua bo lac. Cac bo lac lon nhu Blackfoot, Cheyenne, Dakota, Comanche,... lai chia thanh cac ngoi lang lon. Mot so bo lac nho hon tam vai ngan nguoi thi thuong chi phan bo thanh vai ngoi lang hay chi mot ngoi lang. Viec phan bo sinh song giup nguoi Mi Ban đia co the quan ly van đe san bat luong thuc ma it phai canh tranh lan nhau hon.
Khong giong nhu nhung nguoi Mi ban đia o phia nam nhu Mexico va cac nuoc Mi Latin, nguoi Mi ban đia o Hoa Ky vao thoi ki tien Colombus hau nhu chua phat trien nong nghiep ma van con phu thuoc vao viec san bat va hai luom. Nhung nguoi Mi ban đia viec san ban Bo rung bison đe giai quyet van đe luong thuc, tuy nhien mot so bo lac sinh song o Bo Tay Hoa Ky va Alaska - noi khong co bo rung Bison - thi lai phu thuoc vao viec đanh bat ca hoi.
Cac bo lac song trong khu vuc Đai Binh nguyen thuong phai song theo kieu du muc đe co the theo đuoi cac đan bo Bison di cu (Ngoai tru luc ma cac bo lac bat buoc phai song đinh cu đe vuot qua mua đong khac nghiet) . Mot so bo lac nhu Hidatsa, Mandan, Pawnee, Omaha song đinh cu vao mua xuan quanh bo song Mississippi đe trong ngo va bi nhung van phai chuyen sang song du muc san bat cac đan bo Bison khi mua he đen.


= Bo Bison =
Cac đan bo Bison thuong co so luong đong khung khiep đen muc cac nha tham hiem chau Au vao the ki 16 van con phai choang ngop va mo ta rang "Cac đan bo đong đuc đen muc lam đen kit ca vung Đai Binh nguyen", rang "Mot đan bo Bison di cu phai ton 3 ngay moi bang qua het Song Missouri" rang "Uoc tinh mot đan bo co the len đen 4 trieu con".
Bo Bison cung cap gan nhu tat ca moi thu cho nguoi Mi ban đia, tu luong thuc, quan ao cho đen cho o.
Thit bo Bison thuong đuoc che bien đe de bao quan thanh cha bong hoac thit kho đe du tru. Đe che bien cha bong bo Bison, ho dung bua đa đe gia cho thit phoi kho đen khi no toi ra, sau đo ho tron cha bong voi mo bo roi đe chung vao cac tui lam tu da bo Bison. Nguoi Mi ban đia chi dung thit bo Bison tuoi khi ho du da thit (thuong la mua he), ho nuong chung len va thuong thuc cung nhau quanh lua trai. Ho cung tin rang thit bo Bison cai ngon hon thit bo Bison đuc.
Ngoai luong thuc, bo Bison con cung cap da đe lam ao choang, gang tay, mu, giay Moccasin,...(Bo Bison mua đong co bo long day) hoac ao va xa cap (Bo Bison mua xuan,he va thu co bo long ngan). Da bo Bison đuc thuong dai hon da bo Bison cai, neu đe song va phoi kho, da bo Bison đuc co the dung lam khien con da bo Bison cai co the dung lam leu.
Xuong bo Bison co the dung lam cong cu. Gan bo Bison đuoc dung lam kim chi hoac day cung. Sung bo lam muong hoac muoi. Da day bo đuoc dung lam tui đung luong thuc hoac nuoc. Phan bo đuoc lam chat đot.
Moi khi đen mua san bat, cac bo lac thuong nhon nhip han len, đan ong thi chuan bi cho cac cuoc san bat con đan ba thi lo viec lot da, nau nuong va bao quan thit bo.
Viec san bat bo Bison thuong khong kho khan lam vi nguoi Mi ban đia cho rang chung kem ca ve tri khon lan thi luc. Ho su dung rat nhieu phuong phap nhu quay đan bo lai đe nhung con manh khoe chay thoat ra ngoai trong khi nhung con yeu ot bi tut lai se de bi ha guc bang cung ten, hoac ho lua đan bo nhay xuong vuc, hoac ho khoac len tam da bo roi keu đe du đan bo vao bai quay noi ho co the thoai mai ban ha chung bang ten ma khong so chung bo chay, hoac dung lua, hoac mai phuc cac đan bo vuot song,...
Nhung nguoi gia va yeu ot thuong khong the san đuoc bo nhung cung khong thieu nhieu nguoi manh khoe hao phong san sang chia se thit bo san đuoc cho ho.
Mac du so luong bo Bison la vo so, song cac bo lac van co nhieu qui đinh nghiem ngat cho viec san bat chung. Khong ai đuoc phep tu y san bo ma khong co lenh cua tu truong va cung khong đuoc phep quay roi đan bo ma khong phai vi li do lay thuc pham. Nhung ai vi pham se bi trung phat thich đang: quan ao va vu khi bi tieu huy, bi lam nhuc truoc ca bo lac, hoac bi đuoi đi.
Voi nhung con bo Bison nang hang tram ki, nguoi Mi ban đia thuong phai mo chung đe chia nho thit lai de van chuyen bang suc nguoi hoac dung cho keo.


= Nen dan chu bo lac =
Toan bo luat le, phan quyet va quyet đinh cua ca bo lac se đuoc quyet đinh boi mot hoi đong cac thu linh cua bo lac. Cac tu truong khong đuoc quyen quyet đinh toi cao voi bat ki ai khac, nhiem vu cua tu truong la lam trong tai phan xu va hoa giai giua hai ben. Hau het cac vu viec it nghiem trong se đuoc dan xep trong su thuyet phuc. Song neu vu viec qua nghiem trong, hinh phat se đuoc quyet đinh boi hoi đong cac thu linh. Hinh phat thuong se la đen bu bang tai san, bi đuoi khoi bo toc hoac xu tu.


= Van hoa chien tranh =
Vu khi cua nguoi Mi ban đia thoi ki tien Colombus thuong la gay, giao va cung ten. Ho su dung đa, gac nai va go đe lam nguyen lieu cho vu khi. Cung thuong chi dai 0,9m voi cac bao ten chu đen ca tram mui ten dai 0,6m. Cac cung thu đieu luyen co the ban 8 mui ten len khong trung cung luc.
Truoc khi co su xuat hien cua nguoi da trang, cac bo lac nguoi Mi ban đia thuong đanh lan nhau đe tranh gianh đia ban san bat bo Bison. Hieu chien nhat la bo lac Cheyenne thuong xuyen đanh nhau voi cac bo lac Kiowa, Crow,... Cac bo lac khong chu tam giet choc bo lac khac đen cung hoac bat no le. Nguoi Mi ban đia song theo kieu du muc, ho khong can no le hay tu binh.
Cac tre em nam thuong đuoc huan luyen tu thuo nho thong qua tro choi đanh tran gia va đuoc tham gia chien đau thuc su khi chung đu tuoi. Cac gia đinh thuong truyen lai cho con em vu khi cua ong cha chung. Nguoi Mi ban đia thuong day cho tre em ve su qua cam trong chien đau la thu ma chung nen noi theo.
Nguoi Mi ban đia ua thich viec tan cong chop nhoang hon la phong thu, do đo ho de bi hoang loan khi bi ke thu tan cong bat ngo. Ban chat dan du muc cung khien ho khong muon xay dung cac cong trinh đe phong thu cac ngoi lang khoi ke thu.
Nguoi Mi ban đia đe cao su qua cam trong chien đau nen ho rat coi trong cac chien cong. Đe xac nhan đuoc viec tieu diet mot ke thu, ho co tap tuc lot da đau tu xac nan nhan.
Tuy nhien, đe đanh gia mot cach chinh xac nhat, cac bo lac thuong se tinh điem chien cong dua tren so lan tan cong va vu khi tan cong. Ha đich bang gay se đuoc coi trong hon bang lao, ha đich bang lao thi se đuoc coi trong hon dung cung ten, ho ly luan rang tieu diet đich o khoang cach cang xa thi cang it dung cam. Cac chien binh se ke lai cong lao cua minh cho ca lang nghe sau khi tran đanh ket thuc, song it ai dam noi doi ve thanh tich cua minh vi co the de dang bi phat hien boi nhung chien binh khac.
Mot so bo lac cung coi trong viec ho tro nhau ha guc ke thu, chien cong cua ca nhom se đuoc ghi nhan lai boi cac đong đoi khac tren chien truong. Song chi nhung ai ha guc ke thu luc con song moi đuoc tinh điem cao nhat, nhung ai chi lot da đau se bi xep sau cung.
Khong phai cu ha cang nhieu ke thu moi la qua cam, mot so bo lac cho rang viec bi thuong hoac cuu đong đoi cung la mot chien cong.
Sau khi đuoc xac nhan chien cong, nguoi Mi ban đia co nhieu cach đe khoe "huan chuong" cua anh ta. Anh co the ve cac chien cong cua minh ngoai leu, khien hoac quan ao hoac dung long chim len mu long vu hoac da đau. Mot so bo lac dung đuoi soi buoc vao giay Moccasin đe bieu thi cho chien cong.


Ngon ngu Do su phan hoa ve đia ly đa khien he ngon ngu cua nguoi Mi ban đia tro nen cuc ki phuc tap voi hon 300 ngon ngu noi, trong đo hang chuc ngon ngu đuoc xem la mot he ngon ngu rieng khong dinh dang voi bat ki he ngon ngu nao khac.
Ve chu viet thi nguoi Mi ban đia khong co chu viet, ho chi co cac chu cai tuong hinh va moi chu bieu thi cho mot tu hoac mot y.
Song pho bien nhat la ngon ngu cu chi, khac voi ngon ngu noi, nguoi Mi ban đia gan nhu rat thong nhat voi nhau ve ngon ngu cu chi.


Ton giao va tin nguong Phan lon cac bo lac nguoi Mi ban đia tin rang co cac linh hon ton tai o khap noi va trong moi thu. Ho tin rang cac linh hon co xua co the ket noi thong qua cac điem bao qua cac giac mo. Tu cac điem bao nay se quyet đinh rat nhieu thu trong cuoc song cua ho. Mot chien binh hoan toan co quyen tu choi viec ra tran neu nhu anh ta noi rang co cac điem bao xau trong mo.
Ngoai ra nguoi Mi ban đia con co mot nghi thuc đuoc goi la Vu đieu Mat Troi, trai voi nghi thuc vu đieu mat troi chi moi cach đay vai tram nam. Vu đieu Mat Troi co xua thuong đuoc thuc hien boi cac nhan vat quan trong trong bo lac, theo đo nguoi nay se nhay mua nhieu ngay cho đen khi ong ta nga guc vi kiet suc, trong luc bat tinh giua coi song va coi chet, ong se mo thay thay cac điem bao quan trong cho van menh cua ca bo lac cua minh.


Tham khao