Tau chien la danh xung thuong dung trong tieng Viet theo nghia rong đe chi cac loai tau dung trong quan su noi chung (bao gom tau hai quan), hoac theo nghia hep đe chi cac tau hai quan chuyen dung cho nhiem vu chien đau (khong bao gom cac tau khong vu trang nhu tau van tai).
Tau chien thuong đuoc đong theo cach hoan toan khac voi tau cho hang. Ngoai viec đuoc trang bi vu khi, tau chien đuoc thiet ke đe chiu thiet hai va thuong chay nhanh hon va di chuyen linh đong hon tau cho hang. Khong nhu tau cho hang, tau chien thuong chi cho vu khi, đan duoc va quan nhu cho thuy thu đoan cua chinh no. Tau chien thuong thuoc ve mot luc luong hai quan, tuy co luc chung đa tung đuoc cac ca nhan hoac cong ty đieu khien.
Trong chien tranh, ranh gioi đe phan biet tau chien va tau hang khong ro rang. Trong chien tranh, cac tau cho hang thuong đuoc vu trang va đuoc su dung nhu cac tau chien pha, vi du cac tau nhom Q trong The chien thu nhat va tau vien duong vu trang trong The chien thu hai. Trong the ky 17, co nhom tau cho hang thuong phuc vu khong thuong xuyen, khong hiem khi len đen mot nua ham đoi. Truoc the ky 19 khi thieu cac tau buom thuong co so luong lon cac tau thuong vu trang nhu cac tau galleon (ga-le-on). Tau chien cung co the lam nhiem vu cho quan hay cho hang tiep vien nhu Hai quan Phap trong the ky 18 hay Hai quan Nhat trong The chien thu hai.
Mot so thuat ngu Han Viet tuong đuong khai niem tau chien đuoc dung truoc đay nhu chien ham (戰艦, chi cac tau chien co boong rong), chien đinh (戰艇, chi cac tau chien co boong hep), chien thuyen (戰船, chi cac tau chien chay bang suc nguoi hoac suc gio)...


Phat trien tau chien = Thoi đai tau mai cheo =

Cac thoi đai co, nhu Co Ba Tu, Co Hy Lap, Co La Ma tau chien thuong la cac loai tau cheo tay nhu tau bireme, trireme va quinquereme. Đay la cac tau dai, nhon, đuoc đay boi cac hang mai cheo va nguoi cheo. Cac tau cheo tay co nay đuoc thiet ke đe đanh chim tau đich bang cach đam thang vao hoac tiep can tau đich roi thuy thu nhay sang giap la ca. Viec phat trien cac may ban đa vao the ky 4 TCN va tinh hoa ky thuat sau đo cua no cho phep che tao ham đoi đau tien dung may ban đa, hai phao, vao đau thoi Co Hy Lap. Voi su hop nhat chinh tri khu vuc Đia Trung Hai vao khoang 2-the ky 1 TCN thi hai phao đo dan bi loai bo, tran Actium la tran đanh lon cuoi cung hai phao may ban đa đuoc dung đen.
Tu thoi Co Muon va Trung Co, cho đen the ky 16, vu khi hai quan la cua nhung nguoi đi tren tau chien mang theo va su dung nhu mui nhon tau, cung thu trong thuy thu đoan, rat nhieu thu ban đi khac nhau nhu cung, ten, no, no chu thap hang nang đat co đinh tren tuong thanh tau. Cuoc chien cua hai quan co nhung hanh đong hang đau la đam thung va ap sat nen khong can vu khi chuyen dung đac biet.


= Thoi đai tau buom =

Phao hai quan đuoc tai phat trien vao the ky 14, tuy nhien, viec su dung sung cham tre. Phao chi đuoc dung nhu vu khi tren bien khi toc đo nap đan cai thien đu đe tai su dung trong mot tran đanh. Viec dung nhieu phao dan đen mat cho cho nhung nguoi cheo thuyen. Thuyen buom man-of-war (nguoi cua chien tranh) la loai thuyen chay chu yeu bang buom noi troi trong the ky 16.
Giua the ky 17, tau chien phat trien theo huong tang cuong so luong phao man, chien thuat hai quan tau buom huong đen viec đua hoa luc moi tau đen chien tuyen cua tran đanh, kieu tau man-of-war phat trien thanh tau chien tuyen. Trong the ky 18, cac tau phrai-ghet va xa-lup vu trang qua nho đe đung o chien tuyen; đuoc dung đe ho tong tau buon, trinh sat tim tau đich va phong toa bo bien.


= Thep, hoi nuoc va đan no =

Vao the ky 19, cuoc cach mang ky thuat đem đen nhung thay đoi to lon ve đay, cau truc va vu khi tau chien. Đong co hoi nuoc dung vao cuoi nua đau the ky 19, ban đau cho cac tau ban vu trang. Chien tranh Krym đem đen kich thich manh cho phat trien sung. Viec đua vao su dung đan trai pha som dan đen đua vao su dung sat, roi thep lam giap cho man, boong cua tau chien lon. Cac tau chien boc thep đau tien, La Gloire cua Phap va HMS Warrior cua Anh đa lam cac tau go lac hau. Kim loai som thay the go lam vat lieu chinh đong tau.
Tu thap nien 1850, tau chien tuyen đuoc thay boi thiet giap ham chay hoi nuoc, tau phrai-ghet đuoc thay boi cac tau tuan duong chay hoi nuoc. Vu khi co cac o sung quay va thap phao lam sung khong le thuoc vao huong cua tau, thay mot so lon sung nho bang so nho sung lon mang theo. Nho tien bo cua sung, kieu phao đap đat howitzer (obusier) co đien đuoc thay the bang luu phao ban đan trai pha tam xa. Henri-Joseph Paixhans ap dung tiem bo đo len tau va cho ra đoi hai phao. Chien tranh Crun hai phao nay đuoc ap dung, khang đinh vi tri cua cac Tau tuan duong kieu moi đa nang. Noi chien My khang đinh vi tri cua thiet giap ham trong đoi khang bang sung.
Ket thuc the ky 19 la su phat trien ngu loi va tau phong loi. Tau phong loi nho chay nhanh la mot đoi trong voi ham đoi thiet giap ham đat đo. Ngu loi va tau phong loi đuoc nguoi Nga phat trien va su dung thanh cong trong chien tranh Crun.


= Thoi ky Dreadnought =

Mot cuoc cach mang tau chien moi, thoi ky Dreadnought bat đau rat nhanh theo the ky 20, khi ma Anh ha thuy con tau HMS Dreadnought nam 1906. Tau co hoa luc toan sung to. Tau đuoc đay bang turbine hoi nuoc, tau nang hon, nhanh hon, to hon tat ca cac tau đa co, nhung tau ma no đa lam cho lac hau. Cac tau tuong tu lap tuc đuoc đong theo o nuoc khac.
Anh cung phat trien cac tau tuan duong chien đau. Tau nay mang sung nhu thiet giap ham, co than nhu vay. Tau tuan duong chien đau hy sinh giap đe đoi lay toc đo. Tau tuan duong chien đau nhanh chong cho cac tau tuan duong khac thanh lac hau. Nhung tau tuan duong chien đau de ton thuong hon thiet giap ham cung thoi.
Tau khu truc phat trien cung thoi voi cac tau Dreadnought. Tau khu truc to hon va mang sung to hon tau phong loi, tau khu truc bao ve tau chinh cua ham đoi truoc cac moi đe doa tu tau phong loi.


= Chien tranh the gioi thu hai =
Buoi đau The chien thu hai, Đuc va Anh lai mot lan nua troi len nhu hai luc luong manh nhat Đai Tay Duong. Đuc bi han che boi Hoa uoc Versailles, chi cho phep ho co mot it tau noi nho. Nhung bang mot cach đat ten thong minh "thiet giap ham bo tui" đa đanh lua Anh va Phap. Ho co nhung tau lon gay ngac nhien nhu Admiral Graf Spee, Scharnhorst, Gneisenau đeu đeu tap kich đuong van chuyen Đong Minh.
Hai chien ham đinh cao cua Đuc la Bismarck va Tirpitz, đuoc coi nhu hai vu khi đang so nhat cua Hai quan Đuc. Bismarck chim nhanh chong sau mot loat cac tran đanh bac Đai Tay Duong. Tirpitz bi vay ham truoc khi bi Khong quan Hoang gia Anh đanh quy. Hai quan Hoang gia Anh mot lan nua tro thanh manh nhat chau Au sau 1943.
O Thai Binh Duong, Hai quan Nhat phat trien chien thuat su dung tau san bay va hinh thanh ham đoi tau san bay tap trung Kido Butai. Viec tap trung tau san bay cho phep kha nang tan cong tu xa voi hoa luc manh tap trung nhu trong cuoc tan cong Tran chau cang va Chien dich Ten-Go đanh dau ket thuc thoi ky cua chiec thiet giap ham va mo ra thoi ky cua tau san bay.


= Phat trien tau ngam =
Tau ngam thuc te đuoc phat trien cuoi the ky 19. Nhung chi đen khi hoan thien ngu loi thi tau ngam moi tro thanh moi nguy that su (va co tac dung thuc te). Cuoi Chien tranh the gioi thu nhat tau ngam the hien nang luc tiem tang. Trong Chien tranh the gioi thu hai cac tau ngam cua Hai quan Đuc lam Anh kho so vi thieu thon, tan cong đanh chim mot so luong lon tau ven bien My.
Viec xuat hien cac tau ngam thuc đay phat trien cac tau ho tong chong ngam cuoi Chien tranh the gioi thu nhat, nhu la cac tau khu truc ho tong. Rac roi, nhieu tu ngu con thua ke tu cac tau nho thoi tau buom nhu la tau ho tong, tau phrai-ghet va xa-lup.


= Tau san bay phat trien =
Luc luong chu yeu cua hai quan chuyen sang tau san bay. Tran đanh đau tien la tran Taranto, sau đo la tran Tran Chau Cang, tau san bay đa chung to kha nang tan cong lien tuc vao tau đich ngoai khoang quan sat va tam cua cac tau mat nuoc khac. Het Chien tranh the gioi thu hai, tau san bay tro thanh luc luong troi cua hai quan.


= Tau chien hien đai =

Tau chien hien đai đuoc chia thanh 7 nhom: tau san bay, tau tuan duong, tau khu truc, tau frigate, tau ho ve, tau ngam, tau đo bo.
Thiet giap ham lap thanh nhom thu 8, nhung ngay nay thiet giap ham khong con phuc vu trong hai quan the gioi. Chi con My giu mot it thiet giap ham lop Iowa van con nhu mot luc luong tac chien, nhin chung, thiet giap ham khong the quay lai nhu la luc luong tau manh nhat. Cac tau khu truc hua hen se noi troi nhu cac tau manh nhat o hau het luc luong hai quan tren bien.
Tuy nhien, kho phan biet ro rang cac đac điem va bieu hien cua tau tuan duong, tau khu truc va tau frigate , ranh gioi giua chung mo nhat va chi co y nghia ngon ngu. Hau het cac tau đeu trang bi voi 3 nhiem vu: chong tau noi, tau ngam va phong khong. Ma hieu cua lop tau khong chinh xac lau va đoi cho tren cay phan loai. Tat ca cac co tau đeu phat trien sau khi đinh nghia đau the ky 20.
Hau het cac luc luong hai quan đeu co tau ho tro va phu tro đuoc vu trang nhe, nhu tau ra min, tau tuan tra, tau tuan tra xa bo.


Vi du mot so loai tau chien = Tau chien co đai =
Quinquereme, loai tau chien thuong co chau Au, hoi La Ma moi man co 3 hang mai cheo. Hang tren cung 3 nguoi 1 cheo, hang giua 2, hang duoi 1. No le cheo bi xich.
Trireme, hau due cua Quinquereme, toc đo cao, co mui cung đam vao tau đich, thuy binh nhay sang giap la ca.
Tau Viking dai (Longship, Bateau viking), tau đot kich cua quan Viking.


= Tau chu luc =
Loai tau chien lon (Capital ship, Navire capital) đong vai tro la tau chien manh nhat cua mot hai quan.

Ky ham (soai ham) ( Flagship, Navire amiral): Đong vai tro chi huy cua ham đoi. Thuong la tau chien lon nhat cua ham đoi hoac tau chien mang co so vat chat phu hop (phong hop, radio, ra đa,...) đe chi huy. Đoi voi cac hai quan nho thi co the la cac loai tau nho nhu la tau khu truc hay tuan duong.
Galleon (Galion): Loai tau chien chu luc tu the ky 16, chung la tau buon kiem tau chien voi kha nang vuot đai duong tot hon cac loai tau chien nho hon.
Tau con rua: Thiet ke boi đo đoc Trieu Tien Yi Sun-sin vao the ki 15, tau nho nhung đuoc trang bi phao cho chung kha nang tan cong co đong tu xa.
Tau chien tuyen: Loai tau chien chu luc cua the ky 17-19, đuoc đong su dung go day va mang theo nhieu sung co nong lon gan o hai ben man tau. Ten cua no (Ship-of-the-line) đen tu chien thuat dan hang ngang nham toi uu hoa hoa luc cua loai thuyen nay.
Tau boc thep, (Ironclad, Cuirasse a coque en fer): Loai thuyen go boc thep bao ve. Giap cua chung buoc đoi phuong phai su dung cac loai sung chong giap manh thay vi nhieu loai phao khac nhau. Đay cung la loai thuyen chien đau tien mang đong co hoi nuoc giam thieu su phu thuoc vao gio
Thiet giap ham: Hau due cua tau chien tuyen boc thep, mang giap day va sung lon. Chung thiet ke đe ap đao cac đoi thu nho hon tu xa va chiu đon tu cac tau cung loai. Bi thay the boi tau san bay va cac loai tau mang ten lua.
Thiet giap ham Dreadnought: La mot loai thiet giap ham đuoc đua vao su dung ngay truoc the chien thu nhat, noi bat voi viec trang bi mot co phao chinh chu luc thay vi hai ba co nhu cac thiet giap ham tien-dreadnought truoc đo.
Tau thiet giap-tuan duong/tau chien-tuan duong: La loai tau lon thiet ke theo chan ly "Chay nhanh hon cac tau mang sung lon hon, mang sung lon hon cac tau chay nhanh hon". Co kich thuoc tuong đuong hoac lon hon thiet giap ham cung thoi nhung hi sinh giap va sung đe đoi lay toc đo.
Thiet giap ham bo tui: La ten nguoi Anh đat cho cac tau "Panzerschiffe" cua Hai quan Đuc Quoc Xa, chung la mot loai tau tuan duong co lon thiet ke đe san tau buon cua Anh va cac tau tuan duong hiep uoc.
Tau san bay: tau chien mang may bay tu chien tranh the gioi thu nhat. Chung co kha nang tan cong muc tieu tu ngoai tam phan cong cua phao va ca mot so loai ten lua.


= Tau tuan duong =
La loai tau đac trung voi kha nang hoat đong đoc lap trong thoi gian dai va xa cang. Chung đuoc dung đe trinh sat cho ham đoi chinh hoac đe tan cong tau buon cua ke thu

Tau frigate (thuyen buom): Loai tau tuan duong cua Ky nguyen tau buom, mang it sung hon tau chien tuyen nhung co kha nang hoat đong đoc lap cao. Chuyen dung đe san tau buon va cac frigate cua ke thu. Đinh nghia thoi nay dung đe chi cac loai tau nho (xem Tau ho tong)
Tau tuan duong (Hien đai): La loai tau tam trung. Ngoai cac nhiem vu tan cong/phong thu thuong mai, kich thuoc cua chung cho phep chung đam nhiem nhieu loai vai tro khac nhau nhu lanh đao tau khu truc, phong khong hay chi huy ham đoi.
Tau tuan duong hang nang: Sinh ra tu gioi han hiep uoc Washington, chung la loai tau co tam hoat đong xa, mang sung 8 in (20 cm). Đuoc thiet ke đe đoi đau voi cac tau cung loai.


= Tau hang nhe, ven bo, tau song =
Tau ho tong (Frigate,Corvette, Corvette)
Tau ga-le (Bireme, Bireme, Galley, Galere), loai tau co tu the ky 18 ve truoc, co hai hang mai cheo va mui cung, tau co toc đo cao, đi đuoc trong vung nuoc nong, nguoc gio... rat co đong. Tau chung to suc manh trong Đai chien Bac Au.
Xa-lup (Sloop, Sloop), truoc đay la tau tuan tra nho mot buom chau Au, nay chi cac tau nho.
Hai phong ham loai tau chien nho, co đong, giua phao ham va tau khu truc. Tu nay dung cho nhieu loai tau thay đoi theo thoi gian. Ngay nay chuc nang cua no nhu tau tuan duong, nhung chay nhanh hon va mang vu khi nho hon, co the coi la tau tuan duong chay nhanh.
Phao ham hay tau phao (Gunboat, Canonniere), loai tau chien nho mang phao lon voi muc đich ho tro luc quan tren can. Đuoc su dung gan bo hoac tren song.
Loai tau Monitor: Dung đe goi cac loai tau giong tau boc thep USS Monitor cua Hai quan Lien Bang Hoa Ky trong cuoc noi chien Hoa Ky. La loai tau boc thep đay nong, mang sung bu tren thap xoay va chi co the hoat đong trong khu vuc nuoc nong nhu song va ven bo.
Tau khu truc, ban đau la tau diet tau phong loi (Torpedo boat destroyer), sau đoc ngan gon la destroyer. La loai tau nho mang phao co nho đe chong cac tau cung co va nho hon ngoai ra con mang ngu loi đe chong tau lon. Cuoi the ky XX tro đi, su phat trien cua cong nghe ra đa va ten lua dan đuong đa nang hoa luc cua cac tau khu truc ngang voi cac tau phao lon cua the ki truoc đua chung len thanh tau chien hang nang thoi ky moi.
Tau phong loi (Torpedo boat, Torpilleur), tau phong ngu loi, nho, toc đo cao. Co kich thuoc tu lon gan bang tau khu truc xuong co xuong ca no.


= Tau phu tro =
Tau đo bo (Amphibious assault ship), tau co the đi đuoc o vung nuoc nong hay can, dung cho quan đo bo. Loai tau đuoc ua chuong nhat la tau dung đem khong khi.
Tau quet min
Tau rai min
Xa-lan
Thuyen phong hoa (Fire ship, Brulot), thuyen chua cac chat de chay, đot roi lao ve phia tau đich.
Tau ngam


Xem them