Ac la, bo cac, ac xac, hi thuoc, ac la chau Au (danh phap hai phan: Pica pica) la mot loai chim đinh cu trong khu vuc chau Au, phan lon chau A, tay bac chau Phi. No la mot trong vai loai chim trong ho Qua (Corvidae) co ten goi chung la ac la va thuoc ve nhanh phan toa can Bac cuc cua ac la "đon sac".
Cho toi truoc phien ban 8.2 thi Uy ban đieu hoc Quoc te (IOC) coi Pica pica bao gom ca Pica asirensis, Pica mauritanica, Pica serica, Pica bottanensis nen tai Viet Nam thi Pica pica khi đo la loai duy nhat cua chi Pica co mat. Tuy nhien, tu phien ban 8.2 thi IOC đa tach cac loai nay ra khoi Pica pica nen loai co tai Viet Nam hien nay đuoc liet ke duoi danh phap Pica serica va cum tu "ac la" tro thanh ten goi rieng cho loai nay.


Mo ta va he thong hoa Ac la co chieu dai khoang 40–51 cm. Đau, co va nguc mau đen bong voi anh luc va tim kim loai, bung va vai mau trang; hai canh mau đen va đuoc lam bong bang mau xanh luc sam hay tia, cac long canh co cac to ben trong mau trang, lo ro khi dang canh ra. Đuoi xoe rong dan mau đen, lom đom xanh luc-vang đong hay cac mau ngu sac khac. Chan va mo mau đen.
Chim non trong tuong tu nhu chim truong thanh, nhung khong co đo bong tren bo long mau đen than. Ac la đuc lon hon mot chut so voi ac la cai.
Loai nay co nhieu phan loai. Chung o tay bac chau Phi khac o cho co mot mang da tran xung quanh mat va khong co mang trang tren phao cau, chung tay nam ban đao A Rap khac o cho nho hon, voi bo long mau đen xin va khong co cac sac thai ngu sac cung nhu chi co luong mau trang toi thieu tai canh. Chung Siberia co nhieu mau trang tren canh nhat va ngu sac xanh luc ruc ro; chung o Trieu Tien co nuoc bong mau tia va cac canh dai hon nhung đuoi lai ngan hon.
Phan tich cac trinh tu mtDNA chi ra rang chung o Trieu Tien, P. pica serica, la rat khac biet tu cac dang khac cua loai ac la nay va co the la loai tach biet. Ac la mo đen (Pica hudsonia) o Bac My trong gan nhu đong nhat voi dang A-Au cua ac la va truoc đay đuoc coi la đong loai thi ve mat di truyen lai gan voi ac la mo vang (Pica nuttalli) hon. Cac dong doi chinh A-Au cua loai co su bien đoi nhieu nay van chua đuoc lay mau đay đu đe lam sang to đia vi cua cac dang đo, chang han chung o tay bac chau Phi (P. p. mauritanica) va chung o tay nam ban đao A Rap (P. p. asirensis) cung co the la cac loai khac biet.
Phan loai co lon hon cua ac la đuoc mo ta duoi ten khoa hoc Pica pica major.
Gan đay, dua vao ket qua mot so nghien cuu phat sinh chung loai phan tu, IOC đa cong nhan cac loai Pica asirensis, Pica mauritanica, Pica serica, Pica bottanensis la tach biet voi Pica pica.

Phan bo cu the nhu sau:

Pica pica Linnaeus, 1758: Mien bac đai luc A - Au, tu đao Anh va tay bac chau Au toi đong Siberia.
P. p. fennorum Lonnberg, 1927: Bac Scandinavia va tay bac Nga.
P. p. pica (Linnaeus, 1758): Đao Anh va nam Scandinavia toi Đong Au va Tieu A.
P. p. melanotos Brehm A.E., 1857: Ban đao Iberia.
P. p. bactriana Bonaparte, 1850: Trung Nga toi Iran, bac An Đo va Mong Co, tay + nam Siberia. Phan loai nay gop ca chung hemileucoptera.
P. p. leucoptera Gould, 1862: Đong nam Siberia, Mong Co va đong bac Trung Quoc.
P. p. camtschatica Stejneger, 1884: Ban đao Kamchatka (đong bac Siberia).
Pica mauritanica Malherbe, 1845: Tay bac chau Phi. Tach ra tu P. pica theo Lee et al. (2003) va Song et al. (2018).
Pica asirensis Bates, 1936: Tay nam Saudi Arabia. Tach ra tu P. pica theo Lee et al. (2003) va Song et al. (2018).
Pica bottanensis Delessert, 1840 Trung Bhutan, tay nam Trung Quoc. Tach ra tu P. pica theo Lee et al. (2003) va Song et al. (2018).
Pica serica Gould, 1845: Đong nam Nga, Myanmar toi đong Trung Quoc, Đai Loan va bac Đong Duong. Tach ra tu P. pica theo Lee et al. (2003) va Song et al. (2018).
P. s. serica Gould, 1845: Bac Myanmar toi đong Trung Quoc, Đai Loan va bac Đong Duong.
P. s. anderssoni Lonnberg, 1923: Đong nam Nga, cuc đong bac Trung Quoc va Trieu Tien.


Sinh thai hoc va hanh vi Bo long khoang noi bat va dai (20–30 cm), đuoi xoe dan, tieng keu khan khan va to la nhung đac điem lam chung khong the nham lan voi cac loai khac. Trong cac khu vuc nong thon thua thot cay coi, ac la thuong gay chu y do chung thuong bay theo nhom, 1 đen ba con hoac nhieu hon, voi chuyen đong nhanh, duong nhu la voi cac canh ngan, bay noi tiep nhau va keu riu rit khi chung bay ngang qua. Khi chung đau xuong thi chiec đuoi dai ngay lap tuc dung len đe khong quet đat.
Giong nhu cac loai chim dang qua khac, dang đi thong thuong cua ac la la buoc đi nhung khi bi thu hut boi thuc an hay vat the đac biet nao đo thi no nhay nhot nhanh sang ben voi cac canh hoi dang ra. Chim ac la noi tieng vi cuc ky ua thich va to mo đoi voi cac vat the sang mau; va chinh hanh vi nay cua chung la nguon goc cua vo opera La gazza ladra ("Chim ac la an cap").
Khong co mot loai thuc pham nguon goc đong vat nao ma chung lai bo qua; tu chim non toi trung, thu va sau bo nho đuoc chung an ngau nghien, nhung qua soi, hat ngu coc va cac thuc an thuc vat khac cung khong bi chung tu choi.
Trong khu vuc nong thon chim ac la thuong it xuat hien do bi xua đuoi, nhung trong cac khu vuc can ke thanh thi thi chung kha pho bien. Tren thuc te, khi khong bi lam phien thi chung co xu huong tranh thu toi gan khu vuc co con nguoi thay vi lang tranh. Ngoai ra, nguoi ta cung chung kien chung tu tap thanh nhom gom 2 hay nhieu con đe "khieu khich" meo, nghia la thuc hien cuoc tan cong gia vo len con vat, co le nhu la phan ung chung đe chong lai meo nhu la mot ke san moi va trom trung.
Mua đong, ac la song thanh bay nho, đi lang thang, kiem an va tu tap lai đe đau ngu qua đem. Chung cung tu tap thanh bay lon đe tim ban đoi trong thoi gian đau nam. Charles Darwin viet ve su tu tap nay nhu la "hoi nghi hon nhan".

Nguoi ta cung quan sat thay ac la tung xua đuoi va ha nhung con chim biet hot nho khac khi đang bay, mot hanh vi chi thay o cac loai chim san moi.


= Sinh san =
Ac la la loai chim chiem cu lanh tho va chung song trong lanh tho đo quanh nam, tham chi ca trong vung phan bo phia bac cua loai nay. Cac cap ac la ket đoi theo che đo mot vo mot chong va song cung nhau trong suot cuoc đoi nhung neu mot trong hai con bi chet thi con kia se tim kiem ban tinh moi trong so nhung con chim mot tuoi.
Viec giao phoi dien ra vao mua xuan. Đe pho truong tan tinh, cac con đuc nang len va ha xuong rat nhanh cac long đau cua chung, dung đung, xoe va khep đuoi cua chung giong nhu chiec quat va hot bang am thanh mem mai hoan toan khac voi tieng keu khan khan thong thuong cua chung. Trong khi đo cac long mem o hai hong đuoc nang len va cac long bay chinh cung cac mang đom tren vai đuoc trai rong đe cho phan mau trang de thay, co le đe hap dan va thu hut mat cua con mai. Cac đuong bay ngan va san đuoi cung la mot phan cua viec ve van tan tinh.
Cac cay cao đuoc ac la chon lam noi lam cac to lon. To đuoc gan vung chac vao chac cay trung tam cua cac canh cao. Khung to bang cac que cui đuoc gan ket bang đat set va lot bang cung loai vat lieu đuoc che phu bang cac re min; phia tren cac canh to map, đay gai, du long leo, thanh vom voi mot loi vao đuoc che đay ky. Khi la rung cac to lon nay lo rat ro. Khi cay thua thot va tham chi ngay ca khi co nhieu cay, đoi khi to cung đuoc lam trong bui ram hay hang rao.
Chung đe tu 5-8 trung nho (toi đa toi 10 nhu đa đuoc ghi nhan); thuong co mau luc-lam voi cac đom xam hay nau. Trung đe trong thang 4 va chi mot lua đuoc nuoi nang tru khi co tham hoa xay ra voi lua trung ap đau tien.


Trong van hoa Ac la la pho bien trong van hoa dan gian chau Au, voi nhieu đieu me tin ve no. Noi chung, loai chim nay gan lien voi bat hanh va phien muon. Đieu nay co the la do xu huong đa đuoc biet kha ro cua no trong viec "trom cap" cac vat the sang bong, cung nhu tieng keu khan khan, riu rit cua no. Chang han tai Scotland, ac la gan cua so cua nha la điem bao truoc cai chet con trong van hoa dan gian Đuc thi ac la đuoc nhin nhan nhu la ke trom.
Tuy nhien, tai Trung Quoc, thay vi la dau hieu cua su khong may man, ac la lai đuoc coi la dau hieu cua may man. Ten cua no trong tieng Trung (喜鹊: hi thuoc) nghia la con chim bao điem lanh.


= Ten goi chim khach =
Tu đien Viet–Bo–La (1651) viet "bo, chim bo cac: pega: pica, æ." va "khach, chim khach: pega: pica, æ. bo cac, idem." nhung khong thay đe cap toi ten goi "ac la" ma chi thay đe cap ten goi "ac qua" nhu sau "ac qua, cai ac: coruo: coruus, i. ac mo, dai ac: os coruos te comao: corui te rodant, maledictum.". Nhu vay, tai thoi điem khoang nam 1650 thi "chim khach" va "bo cac" la cac ten goi khac nhau cua cung mot loai chim co ten Latinh la pica.
Đai Nam quac am tu vi (1895-1896) đe cap toi ten goi "ac la" trong muc tu ac (鵶) nhu sau: "Loai qua ma nho con, keu chat tieng", "chim khach" trong muc tu khach (客) nhu sau: "Thu chim đen long đuoi dai, nho con hon con tu hu, tuc hieu la chim bao tin co khach toi, cho nen goi la chim khach, cung lay tieng no keu ma đat ten" va "chim thuoc" trong muc tu thuoc (鵲) nhu sau: "Thuoc (鵲). Con ac la. Chim thuoc: id. O thuoc: Qua qua, ac la. Gia thuoc kieu nguu nu đo ha (駕鵲橋牛女渡河): Bac cau o cho sao Nguu sao Nu qua song giang ha. Tuc noi đem mong bay thang bay, qua đoi cau cho hai vi sao ay qua lai cung nhau, lai thang ay qua rung long đau la tai đoi cau (coi chu tich)". Nhu vay, o đay "chim thuoc", "o thuoc", "qua qua" va "ac la" la mot va gan voi su tich Nguu Lang - Chuc Nu, nhung "chim khach" thi co the khong phai la "ac la". Đai Nam quac am tu vi khong đe cap toi ten goi "bo cac".
Viet-Nam Tu-đien (1931) thi đinh nghia ac la, bo cac, chim khach va chim thuoc nhu sau:

Ac la: Chim bo cac hay chim khach.
Bo cac: Mot thu chim, long đen, co đom trang o nguc.
Khach (客). Khach. Ten mot loai chim, hinh [giong] nhu chim cheo beo, long đen đuoi dai. Tuc la chim thuoc. Tuc thuong tin nghe tieng chim ay keu la nha co khach đen, nen goi la chim khach.
Thuoc (鵲). Chim khach. Ngoai rem thuoc chang mach tin (Chinh phu ngam).
Nhu vay, theo Viet-Nam Tu-đien cua hoi Khai Tri Tien Đuc thi "chim khach" va "chim thuoc" la mot, trong khi "ac la" la "chim bo cac" hay "chim khach", nhung khong noi ro "chim bo cac" va "chim khach" co phai la mot hay khong.
Danh luc chim Viet Nam (1995) va Danh luc cac loai chim o Viet Nam (2009) dung cac ten goi ac la, ac xac, bo cac đe chi Pica pica, nhung dung ten chim khach cho loai khac. Cu the, ten goi chim khach danh cho Crypsirina temia, con ten goi chim khach đuoi co cho Temnurus temnurus.


Tham khao Madge Steve & Burn Hilary (1994): Crows and jays: a guide to the crows, jays and magpies of the world A&C Black, London. ISBN 0-7136-3999-7


Lien ket ngoai Video ve ac la Luu tru ngay 8 thang 12 nam 2012 tai archive.today tren Internet Bird Collection
Avibase Luu tru ngay 29 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine
Ageing and sexing (PDF) cua Javier Blasco-Zumeta Luu tru ngay 18 thang 9 nam 2011 tai Wayback Machine