Than thoai Hy Lap la tap hop nhung huyen thoai va truyen thuyet cua nguoi Hy Lap co đai lien quan đen ban chat cua the gioi, va nguon goc cung nhu y nghia cua cac tin nguong, cac nghi le ton giao cua ho.
Than thoai Hy Lap đuoc the hien ro rang trong tap hop đo so nhung truyen ke, va trong cac tac pham nghe thuat tuong trung Hy Lap co, chang han cac tranh ve tren binh gom va cac đo te le. Than thoai Hy Lap co gang giai thich nguon goc cua the gioi, va ke ti mi ve cuoc đoi va cac cuoc phieu luu cua mot tap hop đa dang nhung vi than, nu than, anh hung va nhung sinh vat than thoai. Nhung truyen ke nay đau tien đuoc truyen mieng bang tho ca; ngay nay cac than thoai Hy Lap chu yeu đuoc biet thong qua van hoc Hy Lap ngay nay.
Nhung tu lieu van hoc Hy Lap lau đoi nhat đuoc biet, hai anh hung ca Iliad va Odysseia cua Homeros, tap trung vao cac su kien lien quan toi Cuoc chien thanh Troy. Hai truong ca cua nguoi gan nhu cung thoi voi Homeros la Hesiodos, Than pha va Cong viec va Ngay, chua đay nhung ghi chep ve nguon goc cua the gioi, su ke tuc quyen luc cua cac vi than, cac the he loai nguoi, nguon goc cac tai hoa cua con nguoi cung nhu goc tich cua cac nghi le hien te. Nhung truyen than thoai cung đuoc bao ton trong cac bai ca cung thoi Homeros (Homeric Hymns), cac đoan cua "Tap Anh hung ca" (Epikos Kyklos) lien quan toi chien tranh Troia, cac vo bi kich o the ki V truoc CN, cac bai viet va tho cua cac hoc gia thoi Hy Lap hoa va ca cac tai lieu trong thoi đai đe quoc La Ma boi cac nha van noi tieng nhu Plutarchus va Pausanias.
Cac phat hien khao co hoc la mot nguon cung cap nua ve cac chi tiet trong than thoai Hy Lap, voi cac than va anh hung đuoc mo ta noi bat trong trang tri cua nhieu đo tao tac. Cac hoa tiet tren đo gom cua the ky VIII truoc CN mo ta nhung canh trong cuoc chien thanh Troia cung nhu cac ky cong cua Herakles, nhieu trong so đo co nien đai som hon cac tu lieu van hoc trong cung chu đe. Than thoai Hy Lap đa co mot anh huong bao trum tren van hoa, van hoc, nghe thuat phuong Tay va van duy tri nhu mot phan cua di san va ngon ngu phuong Tay. Nhieu nha tho va nghe si tu cac thoi ky tu co đai toi hien đai đa lay cam hung tu than thoai Hy Lap va kham pha nhung y nghia va tinh thich đang đuong thoi trong nhung chu đe than thoai nay.


Nguon tu lieu Than thoai Hy Lap đuoc biet đen ngay nay chu yeu tu van hoc Hy Lap va nhung the hien tren cac vat tao tac co tu thoi ky Ky ha (Geometric period) cuoi Hy Lap tam toi trong nghe thuat Hy Lap, co tu som nhat la khoang 800-900 nam truoc CN. Tren thuc te, cac nguon tu lieu van hoc va khao co hoc, khi thi bo sung va khi lai trai nguoc nhau, tuy nhien, trong nhieu truong hop, su ton tai cua nhung tap du lieu la mot minh chung chac chan rang nhieu yeu to trong than thoai Hy Lap co nguon goc thuc te va lich su ro rang.


= Cac tu lieu van hoc =
Cac truyen ke than thoai đong mot vai tro quan trong trong hau het cac the loai cua van hoc co Hy Lap. Tuy nhien, chi co duy nhat cuon so tay ghi chep tong quat ve than thoai con lai tu thoi Hy Lap co đai, đo la cuon Bibliotheke ("thu vien") cua Pseudo-Appollodorus. Cong trinh nay no luc giai hoa nhung cau truyen mau thuan nhau cua cac nha tho đuong thoi va cung cap mot tom tat lon ve than thoai Hy Lap truyen thong va cac truyen thuyet anh hung. Apollodorus xu Athens song trong khoang 180–120 tr.CN va viet nhieu bai ve chu đe nay. Cac bai viet cua ong đuoc cho la lam nen nen tang cua tuyen tap; tuy nhien cuon Thu vien nay đe cap nhung su kien xay ra lau sau khi ong qua đoi, do đo đuoc goi la tac pham Pseudo-Apollodorus.

Trong so cac nguon tu lieu van hoc đau tien co hai ban anh hung ca cua Homeros, Iliad (I-li-at) va Odysseia (O-đi-xe). Cac nha tho khac tao nen tuyen tap goi la Tap anh hung ca (Epikos Kyklos), nhung cac truong ca ra đoi sau va ngan hon  ngay nay đa that lac toan bo. Ngoai ra con co "Nhung bai ca Homeros" ("Homeric Hymns"), tuy ten nhu vay nhung khong co moi lien he truc tiep nao voi Homeros. Chung la nhung bai hat hop xuong trong giai đoan đau cua mot thoi ki goi la "Ki nguyen tho tru tinh" ("lyric poetry"). Hesiodos, mot nguoi co the cung thoi voi Homeros, cung cap trong Theogonia (Nguon goc cac vi than) ban ghi chep đay đu nhat ve cac huyen thoai Hy Lap đau tien, lien quan toi su sang tao the gioi; nguon goc cac vi than, cac Titan, va nhung nguoi khong lo Gigantes; cung nhu đanh gia pha he, truyen dan gian, va cac huyen thoai khoi thuy. Hesiodos cung la tac gia cua Εργα και Ημεραι, Erga kai Hemerai (Cong viec va Ngay), mot truong ca co tinh cach giao duc ve đoi song trong trot, va cung bao gom cac than thoai ve Prometheus, Pandora, va Cac Thoi Đai Nguoi. Nha tho đua ra nhung loi khuyen ve cach tot nhat đe thanh cong trong mot the gioi ngat ngheo, tham chi con bi lam cho ngat ngheo hon nua boi cac vi than.
Cac bai tho tru tinh thuong muon chat lieu tu than thoai, nhung cach xu ly cua no it mang tinh tuong thuat ma mang tinh tuong trung nhieu hon. Cac nha tho cua trao luu nay bao gom Pindar, Bacchylides, Simonides, cac nha tho đien vien nhu Theocritus va Bion, lien quan toi cac đoan than thoai rieng le. Them nua, huyen thoai đa la trung tam cua san khau Athena co đien. Cac tac gia bi kich Aeschylus, Sophocles, va Euripides lay hau het cac cot truyen cua ho tu than thoai cua thoi đai anh hung va chien tranh Troia. Nhieu cau chuyen bi kich vi đai (vi du Agamemnon va lu tre, Oedipus, Jason, Medea, van van) mang lay hinh thuc kinh đien cua chung trong nhung vo bi kich nay. Nha hai kich Aristophanes cung su dung than thoai, trong vo Nhung con chim va Nhung con ech.
Cac nha su hoc Herodotos va Diodorus Siculus, cung cac nha đia ly Pausanias va Strabo, nhung nguoi đa du hanh khap trong the gioi Hy Lap va ghi chep cac cau chuyen ho nghe đuoc, cung cap rat nhieu huyen thoai va truyen thuyet đia phuong, cung thuong ghi lai nhung bien the it đuoc biet đen. Đac biet Herodotos đa tim kiem nhung truyen thong khac nhau ma ong gioi thieu va đa tim thay nhung nguon goc than thoai hay lich su trong su đoi chieu giua Hy Lap va phuong Đong va tren co so đo, Herodotos co gang hoa giai cac nguon goc va hon hop cac quan niem van hoa khac nhau.
Tho ca cua cac thoi ky Hy Lap hoa va La Ma chu yeu đuoc sang tac nhu nhung thuc hanh van chuong hon la tin nguong. Tuy nhien, no chua đung nhung chi tiet quan trong bi that lac. The loai nay bao gom cac cong trinh cua:

Cac nha tho La Ma Ovidius, Statius, Valerius Flaccus, Seneca va Vergilius voi loi binh cua Servius.
Cac nha tho Hy Lap cua Hau ky Co đai: Nonnus, Antoninus Liberalis va Quintus Smyrnaeus.
Cac nha tho Hy Lap thoi ky Hy Lap hoa: Apollonius cua Rhodes, Callimachus, Nguy Eratosthenes va Parthenius.
Cac nha tieu thuyet co đai nhu Apuleius, Petronius, Lollianus va Heliodorus.
Cac cuon Fabulae va Astronomica cua cac nha van La Ma đuoc goi la Nguy Hyginus la hai ban tom tat phi thi ca quan trong ve than thoai. Cuon Tuong tuong cua Philostratus Gia va Philostratus Tre va Mo ta cua Callistratus, la hai nguon huu dung khac ve chu đe nay.
Cuoi cung, Arnobius va mot so nha van Hy Lap thuoc Byzantine cung cap nhung chi tiet quan trong ve than thoai do chung lien he voi nhung tac pham Hy Lap som hon ma nay đa mat. Nhung tac pham bao quan than thoai nay bao gom mot cuon tu đien cua Hesychius, Suda, va cac luan van cua Ioannes Tzetzes va Eustathius. Tuy nhien chung mang nang quan điem giao huan Thien Chua giao ve than thoai Hy Lap, đuoc tom tat trong cau noi, en panti muthoi kai to Daidalou musos ("Trong moi huyen thoai luon co mot su o ue cua Daidalos").


= Cac tu lieu khao co =

Su kham pha ra van minh Mycenae boi nha khao co hoc nghiep du nguoi Đuc, Heinrich Schliemann, trong the ky XIX, va kham pha nen van minh Minos o Crete boi nha khao co hoc nguoi Anh, Ngai Arthur Evans, trong the ky XX, giup cho viec giai thich nhieu cau hoi ton tai ve cac anh hung ca cua Homeros va cung cap nhung bang chung khao co cho nhieu chi tiet than thoai ve cac vi than va cac anh hung. Khong may la, bang chung ve huyen thoai va nghi thuc o cac di chi Mycenae va Minos hoan toan la nhung cong trinh, boi vi ban thao Linear B (mot dang chu Hy Lap co tim thay o ca Crete va Hy Lap) đuoc su dung chu yeu đe ghi chep cac tom tat, mac du ten cac vi than va anh hung đa đuoc kham pha mot cach khong chac chan.
Cac hoa tiet ky ha tren đo gom cua the ky VIII truoc CN mo ta cac canh trong cuoc chien Troia, cung nhu cac cuoc phieu luu cua Heracles. Cac mieu ta bang hinh nay ve than thoai quan trong vi hai ly do. Thu nhat, nhieu than thoai Hy Lap đuoc ghi nhan tren cac lo, vai som hon cac nguon van hoc: ve muoi hai ky cong cua Heracles, chang han, chi co cuoc phieu luu Cerberus xuat hien trong cac van ban đong đai. Hon nua, trong cac tu lieu hinh anh đoi khi xuat hien nhung mo ta than thoai hay cac trich đoan than thoai khong đuoc nhac đen boi bat ki nguon tu lieu van hoc hien con nao. Trong mot so truong hop, mo ta som nhat đuoc biet ve mot huyen thoai trong nghe thuat ky ha vuot truoc mo ta som nhat trong van hoc co đai hang vai the ki.
Trong cac thoi Co đai (khoang tu 750 toi 500 tr.CN), Co đien (khoang 480–323 tr.CN), va Hy Lap hoa (323–146 tr.CN), cac trich đoan than thoai nhu cua Homeros moi xuat hien, bo sung vao cac bang chung van hoc con lai đen nay.


Tong quan ve lich su than thoai Than thoai Hy Lap thay đoi theo thoi gian đe phu hop voi su bien đoi cua van hoa Hy Lap, khien cho cac huyen thoai, vua cong khai vua trong nhung gia đinh hieu ngam cua no, gian tiep la ban ghi chep nhung bien đoi cua thoi đai. Trong cac hinh thuc van hoc con ton tai đen nay cua than thoai Hy Lap, hau het đuoc tim thay trong nhung bien đong khong ngung, la co tinh chinh tri đam net, nhu Cuthbertson đa chi ra.
Nhung nguoi đen cu tru som o ban đao Balkan la nhung cu dan nong nghiep tin vao thuyet vat linh, gan mot linh hon cho moi khia canh tu nhien. Ve sau, nhung linh hon mo ho nay đuoc gan cho hinh dang con nguoi va tham du vao than thoai đia phuong nhu cac vi than. Khi cac bo lac tu phuong bac ban đao Balkan toi xam luoc, ho đem toi mot chu than moi, dua tren su chinh phuc, suc manh, anh dung trong cuoc chien, va chu nghia anh hung bao luc. Cac vi than cu cua the gioi nong nghiep hoa tron voi nhung vi than cua nhung ke xam luoc hung manh hon nay hoac chim vao quen lang.
Sau giai đoan trung ky Co đai, cac huyen thoai ve moi quan he giua cac nam than va nam anh hung tro nen pho bien hon, chi ra su phat trien song song cua thoi đong tinh nam (eros paidikos, παιδικος ερως) o Hy Lap co đai, đuoc cho la xuat hien khoang nam 630 tr.CN. Cho đen cuoi the ki thu nam tr.CN, cac nha tho đa gan it nhat mot eromenos, mot thieu nien lam ban tinh, cho moi vi than quan trong (tru Ares), cung nhu nhieu nhan vat truyen thuyet. Cac huyen thoai ton tai truoc đo, nhu đoi ban chien đau Achilles va Patroclus, cung bi khoac len tinh chat đong tinh luyen ai. Truoc het la cac nha tho Alexandria, sau pho bien hon cac nha ghi chep than thoai van hoc o thoi ki đau Đe che La ma, thuong sua lai cac truyen ke ve cac nhan vat than thoai Hy Lap theo phong cach nay.
Thanh tuu cua tho ca su thi la tao ra cac tap truyen va, ket qua la, đa phat trien mot y nghia moi cho nien đai than thoai. Do đo than thoai Hy Lap mo ra nhu mot chang trong su phat trien cua the gioi va nhan loai. Trong khi nhung mau thuan trong cac truyen ke nay lam cho khong the lap mot nien bieu tuyet đoi cho chung, mot bang nien đai gan đung co the nhan dien đuoc. "Lich su the gioi" than thoai nay co the chia lam ba hay bon thoi ki lon:

Than thoai ve nguon goc hay thoi đai cua cac vi than (cac Than pha, "su ra đoi cac vi than"): cac huyen thoai ve nguon goc cua the gioi, cac vi than va loai nguoi.
Thoi đai than va nguoi song hoa vao nhau mot cach tu do: nhung truyen ke ve nhung su tuong tac đau tien giua cac than, a than va loai nguoi.
Thoi đai cua cac anh hung, khi ma hoat đong cua than thanh bi han che hon. Truyen thuyet anh hung cuoi cung va lon nhat la cuoc chien thanh Troia va hau chien (đuoc mot so nha nghien cuu tach ra thanh thoi đai thu tu).
Trong khi ki nguyen cac than thuong gay nhieu hung thu hon cho nhung sinh vien đuong đai mon than thoai hoc, cac tac gia Hy Lap trong thoi Co đai (Archaic) va Co đien (Classical) ro rang lai to ra ua thich thoi đai cua cac anh hung, lap ra mot bang nien đai va ghi chep ve nhung thanh tuu cua con nguoi sau khi nhung cau hoi ve the gioi xuat hien đuoc giai thich. Chang han, hai ban anh hung ca Iliad va Odysseia vuot troi Than pha va Cac bai ca Homeros  - von tap trung vao than thanh - ca ve quy mo lan tinh đai chung. Duoi anh huong cua Homeros, "tin nguong anh hung" dan toi mot su tai cau truc trong đoi song tinh than, đuoc the thien trong su tach biet cua đia hat than thanh voi đia hat cua nguoi chet (nhung anh hung), giua cac than đat (Chthonic) voi cac vi than tren Olympus . Trong Cong viec va ngay, Hesiodos đa su dung phac hoa ve Bon Thoi Đai (hay Loai) Nguoi: Vang, Bac, Đong, va Sat. Cac thoi đai hay loai nguoi nay la cac tao vat tach biet nhau cua cac vi than, Thoi Đai Vang thuoc ve Trieu đai Chronos, cac Thoi Đai tiep theo la tao vat cua Zeus. Nha tho xem thoi đai cuoi la toi te nhat; su hien dien cua quy du đuoc giai thich bang huyen thoai ve Pandora, khi moi nhung đieu tot đep nhat trong nang luc con nguoi, tru hi vong, đa bi vang ra khoi chiec binh bi đo cua co. Trong tap Bien hinh (Metamorphoses), Ovidius tiep noi quan niem cua Hesiodos ve bon thoi đai.


= Thoi đai cua cac vi than =


 Khoi thuy vu tru va vu tru luan  Cac "huyen thoai khoi thuy" hay "huyen thoai sang tao" the hien mot no luc nham lam cho vu tru tro nen co the hieu đuoc theo ngon ngu con nguoi va giai thich nguon goc the gioi. Phien ban đuoc chap nhan rong rai hon ca truoc nay, du khong phai la mot ghi chep triet ly ve su bat đau cua tao vat, đuoc thuat lai boi Hesiodos, trong Than pha (Theogonia) cua ong. Ong mo đau voi Chaos, mot thu hu vo. Tu thu trong rong nay sinh ra Gaia (Trai Đat) vai tao vat than thanh so khai khac: Eros (Tinh Yeu), Abyss (tuc Tartarus), va Erebus.
Khong co su tro giup cua phai nam nao, Gaia cho ra đoi Uranus (Bau Troi) ma ve sau thu thai voi ba. Tu su ket hop nay ma sinh ra truoc het cac Titan - 6 nam: Coeus, Crius, Cronus, Hyperion, Iapetus, va Oceanus; va 6 nu: Mnemosyne, Phoebe, Rhea, Theia, Themis, va Tethys. Sau khi Cronus đuoc sinh ra, Gaia va Uranus quyet đinh khong sinh them Titan nao nua. The he con tiep theo cua Gaia-Uranus la cac quy khong lo mot mat Cyclops va Hecatonchires hay nhung Ke Tram Tay, tat ca chung bi nem vao Đia nguc Tartarus boi Uranus. Đieu nay lam Gaia gian du. Cronus ("ke xao quyet, tre trung va tan bao nhat trong so nhung đua con cua Gaia"), bi Gaia thuyet phuc giet cha minh. Khi Cronus bat đau chem Uranus, ong ta nguyen rua Cronos rang mot ngay nao đo, con trai cua chinh han se soan ngoi han. Luc đau ong khong tin nhung sau khi đa giet cha minh, Cronus bat đau thay so loi nguyen cua Uranus. Sau đo, Cronus tro thanh nguoi cai tri cac Titan, roi lay Rhea, tuc chi gai, lam vo va cac Titan khac tro thanh trieu đinh cua ong ta.
Khi Rhea sinh con, ong lap tuc nuot đua con đo vao bung. Rhea ghet đieu nay va lua ong bang cach giau Zeus va quan mot hon đa trong chiec khan ta, thu ma Cronus nuot. Khi Zeus đu lon, ong cho Cronus uong mot thu thuoc me khien ong ta non mua, tuon nhung đua tre khac cua Rhea ra ngoai cung voi hon đa, von nam trong da day Cronus bay lau. Zeus sau đo đuong đau voi Cronus trong mot cuoc chien keo dai muoi nam tranh ngoi chua te cac vi than, thuong đuoc goi la cuoc chien voi cac Titan (Τιτανομαχια, Titanomachia) do phan lon cac Titan tham chien o phe Cronus. Cuoi cung, voi su giup đo cua cac Cyclops (ma Zeus giai phong tu Tartarus), Zeus va cac anh chi em đa chien thang, trong khi Cronus va cac Titan bi quang xuong giam o Tartarus. Zeus lay chi gai cua minh la Hera va 6 anh chi em chia nhau cai quan the gioi. Ai cung cho minh la co cong lon nhat nen đeu muon đuoc cai tri bau troi (đinh Olympia), Zeus ben chon cach rut tham va co sau đo: Poseidon cai quan bien ca, Zeus la bau troi, khong may cho Hades, ong phai cai quan đia nguc.

Zeus cung co mot noi lo tuong tu va, sau mot loi sam rang: "Neu Metis sinh cho ong 1 đua con trai thi no se tro thanh mot vi than "vi đai hon chinh ong" va lat đo ong" — Zeus đa nuot ba.. Nhung khi đo ba đa mang thai Athena. Khi o ben trong co the Zeus, Metis đa chuan bi moi thu can thiet cho con minh va nu than tre nay vut thoat ra tu đau Zeus - đa hoan toan truong thanh va van trang phuc chien tranh.
Tu tuong Hy Lap xa xua nhat ve thi ca đa coi cac than pha la the loai tho mau đau tien - hay nhung "mythos" mau đau tien - va qui cho no nhung quyen nang phap thuat. Orpheus, thi si nguyen mau, cung la ca si nguyen mau cua cac khuc ca than pha, thu ma ong dung đe lam yen bien ca va nhung con bao trong tap Argonautica cua Appollinus, va dich chuyen nhung trai tim sat đa cua cac vi than am phu khi xuong gap Hades. Khi Hermes phat minh ra đan lia trong Khuc ca Homeros cho Hermes, đieu đau tien ma ong lam la hat ve su ra đoi cac vi than. Than pha cua Hesiodos khong chi la ghi chep đay đu nhat con ton tai ve cac vi than, ma con la ghi chep đay đu nhat con ton tai ve chuc nang cua thi si co đai, voi loi cau khan mao đau dai toi cac Nang Tho. Than pha cung la chu đe cua nhieu bai tho đa mat, bao gom nhung bai tho đuoc gan cho Orpheus, Musaeus, Epimenides, Abaris, va cac nha tien tri huyen thoai khac, thu đuoc dung trong cac phep tay ue ca nhan va cac nghi thuc than bi. Co nhung dau hieu cho thay rang Platon quen thuoc voi phien ban nao đo cua than pha Orpheus. Tuy nhien, cac nghi thuc va xac tin ton giao đoi hoi mot su im lang cung nhu ban chat cua van hoa khong đuoc tuong thuat boi nhung thanh vien trong xa hoi trong khi no đuoc tao dung. Sau khi no ngung tro thanh nhung xac tin ton giao, it nguoi biet ve cac nghi le va nghi thuc. Nhung nhung su tuong trung am chi thuong xuat hien voi nhung khia canh tuong đoi cong khai.
Nhung hinh anh luu lai tren đo gom va cac tac pham nghe thuat ton giao đuoc dien giai, va co le thuong bi dien giai sai trong nhung su tich va huyen thoai đa dang. Mot vai đoan cua nhung cong trinh nay ton tai trong nhung trich dan cac triet gia tan-Plato (neoplanist) va cac mau giay papyrus đuoc khai quat gan đay. Mot trong nhung mau nay, Derveni papyrus, nay chung to rang it nhat o the ky V truoc CN mot bai tho than pha-khoi thuy cua Orpheus đa ton tai.
Nhung nha vu tru luan triet hoc đau tien đa phan ung lai, hoac đoi khi xay dung tren, cac quan niem than thoai pho bien von ton tai trong the gioi Hy Lap mot thoi gian. Mot vai trong so cac quan niem nay co the luom lat tu tho ca cua Homeros va Hesiodos. Trong su thi Homeros, Trai Đat đuoc xem nhu mot đia phang troi noi tren con song cua Oceanus va bao phu boi mot bau troi dang ban cau voi mat troi, Mat Trang, va cac ngoi sao. Mat troi (Helios) đi ngang qua bau troi nhu mot nguoi đanh xe va cheo quanh Trai Đat trong mot cai bat bang vang ban đem. Mat Troi, Trai Đat, bau troi, con song va lan gio co the xuat hien trong nhung loi cau nguyen va đuoc goi len đe tuyen the. Cac ran nut tu nhien thong thuong đuoc coi nhu nhung loi vao cung đien duoi mat đat cua Hades va cac tien boi cua ong, cung đien cua nguoi chet. Nhung anh huong tu nhung van hoa khac cung luon luon tao ra nhung chu đe moi.


 Cac vi than Hy Lap  Xem them: Danh sach cac nhan vat than thoai Hy Lap
Theo than thoai thoi ki Co đien, sau khi đay lui cac Titan, chu than moi cua cac nam than va nu than đuoc xac lap. Trong so cac vi than Hy Lap chinh co cac vi than Olympia, tuc nhung than cu tru tren đinh Olympus duoi su quan ly cua Zeus. (Gioi han so luong cac than nay o con so 12 duong nhu la mot y tuong tuong đoi hien đai). Ben canh cac than Olympia, nguoi Hy Lap con ton tho rat nhieu cac vi than đong noi, than satyr Pan, cac Nymph (cac linh hon cua song ngoi), cac Naiad (song o cac khe suoi), cac Dryad (linh hon cay), cac Nereid (cu ngu o bien), cac than song, cac Satyr, va nhieu vi khac. Them vao đo, co cac the luc bong toi o am phu, nhu cac Erinyes (hay Cuong no), đuoc cho la luon truy đuoi nhung nguoi pham trong toi voi nguoi co quan he mau mu. Đe vinh danh chu than Hy Lap co, cac nha tho sang tac cac Bai ca Homeros (mot tap hop 33 bai ca). Gregory Nagy coi "nhung bai ca Homeros nhu nhung khuc dao đau đon gian (so voi Than pha), moi bai khan cau mot vi than".
Trong tap hop đo so cac huyen thoai va truyen thuyet ma than thoai Hy Lap chua đung, cac vi than ban đia đoi voi dan Hy Lap đuoc mo ta co co the can ban nhu nguoi nhung đuoc ly tuong hoa. Theo Nguyen Nhat Truong , đac tinh xac đinh cua thuyet nhan hinh (anthropomorphism) Hy Lap đo la "nhung vi than Hy Lap la nhung ca nhan, khong phai nhung su truu tuong, nhu tu tuong hay quan niem". Bat ke duoi hinh thuc nen tang nao, cac vi than Hy Lap co luon co nhung nang luc phi thuong: đang chu y nhat, cac vi than khong bi benh tat, va ho khong the bi thuong tru trong nhung hoan canh hi huu. Nhung nguoi Hy Lap xem tinh bat tu nhu đac trung phan biet cua cac vi than; tinh bat tu nay, cung su tre trung vinh vien, đuoc đam bao boi viec su dung lien tuc nectar va ambrosia - nhung đo an thuc uong cua rieng cac vi than, khien cho dong mau than thanh đuoc thay moi trong huyet quan cua ho.
Moi vi than xuat than tu mot pha he rieng, theo đuoi nhung moi quan tam khac nhau, co mot tham quyen nhat đinh, va co ca mot ca tinh đoc nhat; tuy nhien, nhung mo ta nay nay sinh tu vo so nhung bien the co xua co tinh đia phuong, ma chinh chung khong luon luon nhat tri voi nhau. Khi cac vi than đuoc nhac đen trong tho ca, loi cau nguyen hay le te, ho thuong đuoc lien he boi mot to hop cac ten goi va tinh ngu, thu xac đinh ho boi nhung su khac biet nay (ten goi, tinh ngu) voi cac bieu dien khac ve chinh ho (vi du, Apollo Musagetes - "Apollo, chi huy cac Muse" gan voi vai tro than nghe thuat, trong khi Apollo Argyrotoxus - "Apollo, vi than voi cung bac" ung voi vai tro than san ban). Tuong tu, thuoc ngu co the xac đinh mot khia canh đac biet va co tinh đia phuong cua vi than, va đoi khi đuoc cho la co xua ngay tu thoi Co đien cua Hy Lap.
Hau het cac vi than lien he voi nhung khia canh rieng cua đoi song. Chang han, Aphrodite la nu than cua tinh yeu va ve đep, Ares la than chien tranh, Hades - than cua am phu, va Athena - nu than cua tri tue va dung cam. Mot vai vi than, chang han Apollo va Dionysus, boc lo ca tinh phuc tap va tron lan nhieu chuc nang, trong khi nhung nguoi khac, chang han nhu Hestia (nghia đen la "lo suoi") hay Helios (nghia đen la "mat troi"), co it hien than hon. Cac đen tho Hy Lap quan trong nhat thuong danh cho mot so luong gioi han cac than, la tam điem cua cac le te cua toan the Hy Lap. Tuy nhien xay ra pho bien viec cac khu vuc va ngoi lang rieng biet co nhung tin nguong cua rieng ho cho cac vi than nho hon. Mat khac, nhieu thanh pho cung vinh danh cac vi than noi tieng bang cac nhung le te đac biet cua đia phuong lien he nhung huyen thoai di thuong khong đuoc biet đen o noi khac. Trong ki nguyen anh hung, tin nguong anh hung (hoac ban than) bo sung them vao cac tin nguong tho than thanh.


= Thoi đai cua cac vi than va con nguoi =
Bac cau giua thoi đai chi co cac vi than va thoi đai ma su can thiep cua than thanh vao đoi song con nguoi bi han che la mot thoi đai chuyen giao trong đo cac vi than va con nguoi song lan voi nhau. Đo la nhung ngay đau cua the gioi khi cac nhom dan cu tron lan voi nhau tu do hon truoc kia. Hau het cac su tich nay ve sau đuoc ke lai trong tap Bien hinh (Metamorphoses) cua Ovidius va chung thuong đuoc chia lam nhom chinh theo chu đe: nhung su tich ve tinh ai, va nhung su tich ve su trung phat.

Cac cau chuyen ve tinh ai thuong bao gom su loan luan, hay su quyen ru hoac cuong buc mot nguoi đan ba tran the boi mot nam than, cho ra đoi nhung anh hung. Cac cau chuyen thong thuong cho rang moi quan he giua cac vi than va con nguoi la đieu gi đo nen tranh; ngay ca nhung moi quan he đuoc ca hai ung thuan cung hiem khi ket thuc co hau. Trong mot vai truong hop, mot nu than an ai voi mot đan ong tran tuc, nhu trong Bai ca Homeros ve Aphrodite, khi nu than nay an nam voi Anchises đe sinh ra Aeneas.
Loai thu hai (cac su tich ve su trung phat) bao gom su chiem đoat hoac phat minh ra nhung vat pham van hoa quan trong nao đo, nhu khi Prometheus đanh cap lua tu cac vi than, hoac Tantalus cap thuc an tu ban an cua Zeus đe đem cho than dan cua rieng ong – tiet lo cho ho cac bi mat cua than linh, hoac khi Prometheus hoac Lycaon phat minh ra hien te, khi Demeter day nong nghiep va cac bi thuat cho Triptolemus, hoac khi Marsyas phat minh ra sao aulos va đem toi tranh tai am nhac voi Apollo. Ian Morris xem cac phieu luu cua Prometheus la "mot đoan giua lich su cac than va lich su loai nguoi". Mot đoan giay papyrus khuyet danh, co nien đai the ky III, minh hoa sinh đong su trung phat cua Dionysus đoi voi vua xu Thracia, Lycurgus, nguoi nhan ra vi than moi qua muon, dan toi nhung hinh phat tham khoc keo dai toi ca cuoc song o the gioi ben kia. Truyen ke ve su xuat hien cua Dionysus đe thanh lap su ton tho ong o Thracia cung la chu đe cua bo ba kich Aeschylus. Trong mot bi kich khac, "Nu tu Than Ruou Nho" cua Euripides, vua cua Thebes, Pentheus, bi trung phat boi Dionysus, boi ong đa thieu ton trong va đieu tra cac Maenad, tuc nhung nguoi phu nu ton sung than.

Trong mot truyen ke khac, dua tren mot mo-tip co tich lau đoi, va phan anh mot chu đe tuong tu, Demeter đang tim kiem con gai cua minh, Persephone, mang hinh dang mot ba lao goi la Doso, va nhan su chao đon hieu khach tu Celeus, hoang hau thanh Eleusis o Attica. Nhu mot qua tang đap lai, Demeter quyet đinh lam cho con trai Celeus la Demophoon tro thanh mot vi than, nhung ba khong the hoan thanh nghi le boi vi me cua cau be, Metanira, phat hien ra con trai minh trong lua va het len vi so hai, đa khien Demeter gian du, than tho rang nhung ke tran tuc ngu ngoc khong sao hieu đuoc nhung y niem va nghi thuc.


= Thoi đai cac anh hung =
Thoi đai ma cac anh hung song đuoc biet đen duoi ten Thoi đai Anh hung (tieng Anh: heroic age). Tho ca su thi va pho he tao nen nhung tap truyen tap hop xung quanh nhung anh hung hoac su kien đac biet vao hinh thanh moi quan he dong toc giua cac anh hung cua cac truyen ke khac nhau; do đo chung sap xep cac truyen ke thanh mot chuoi lien tuc. Theo Ken Dowden, "co ca mot hieu ung truong thien: chung ta co the theo doi so phan cua mot so dong toc trong nhung the he lien tiep nhau".
Sau su noi len cua tin nguong anh hung, cac vi than va cac anh hung thiet lap pham vi te le va cung đuoc cau khan trong cac loi the va cac loi cau nguyen gui toi ho. Trai voi thoi đai cac vi than, trong thoi đai anh hung viec xep thu bac cac anh hung chua bao gio la chung cuoc va co đinh; cac vi than vi đai khong đuoc sinh ra nua, nhung cac anh hung moi luon co the xuat hien tu nhung nguoi đa mat. Mot khac biet quan trong nua giua viec ton tho anh hung voi viec ton tho than thanh đo la nguoi anh hung đa tro thanh trung tam cua đac trung nhom đia phuong.
Cac ki cong cua Heracles đuoc xem nhu binh minh cua thoi đai cac anh hung. Ba su kien vi đai cung đuoc quy cho thoi đai nay: cuoc vien chinh cua nhung thuy thu tau Argo, cac huyen thoai nhieu đoi ve thanh Thebes va cuoc chien thanh Troia.


 Herakles va cac hau due  Mot so hoc gia tin rang đang sau huyen thoai phuc tap ve Heracles han phai co mot nguoi đan ong co thuc, co le la mot tu truong-chu hau cua vuong quoc Argos . Mot so nguoi cho rang truyen ke ve Heracles la mot phung du ve su dich chuyen hang nam cua mat troi qua muoi hai chom sao Hoang Đao. Nhung nguoi khac đe cap toi nhung nen van hoa khac, chi ra rang cau chuyen ve Heracles la mot chuyen the đia phuong cua cac than thoai anh hung đa co tu truoc. Theo truyen thong, Heracles la con trai cua Zeus va Alcmene, chau gai cua Perseus. Nhung ki tich đon đoc va phi thuong cua ong, voi nhieu chu đe thuoc ve truyen dan gian cua chung, cung cap nhieu nguyen lieu cho truyen thuyet pho bien. Ong đuoc khac hoa nhu mot nguoi dang te, đuoc đe cap nhu nguoi lap ra cac ban tho, va đuoc tuong tuong la mot ke pham an; đay la vai tro ong xuat hien trong hai kich, trong khi ket thuc bi tham cua ong cung cap nhieu chat lieu cho bi kich - vo Heracles đuoc Thalia Papadopoulou xem nhu "mot vo kich co nghia to lon trong viec nghien cuu nhung vo kich khac cua Euripides".
Trong van hoc nghe thuat, Herakles đuoc the hien nhu mot nguoi đan ong khoe manh phi thuong voi chieu cao trung binh; vu khi đac trung cua ong la cay cung nhung cung thuong xuat hien cay chuy. Cac tranh tren binh vai chung to su pho bien vo song cua Herakles, cuoc chien đau voi su tu đuoc mo ta hang tram lan.
Herakles cung đi vao su tho cung va than thoai cua nguoi Etrusca va La Ma, va cau cam than "mehercule"  cung quen thuoc voi nhung nguoi La Ma nhu cau "Herakleis" trong tieng Hy Lap. O Italia ong con đuoc tho nhu mot vi than cua thuong nhan, mac du co nhung nguoi khac cau xin ong nhung an hue rieng ban may man hoac cuu vot khoi hiem nguy.
Heracles thu đuoc uy tin xa hoi cao nhat thong qua viec tan phong ong nhu ong to chinh thuc cua cac vi vua Dorian. Đieu nay co le phuc vu cho viec hop phap hoa nhung cuoc di cu cua nguoi Dorian xuong đong bang Peloponnesus. Trong su huyen thoai hoa nay, Hyllus, anh hung cua mot bo lac Dorian mang ten ong, tro thanh con cua Herakles va la mot Heraclid (so nhieu trong tieng Hy Lap: Heracleidae, nhung con chau cua Heracles, đac biet nhung hau due cua nhanh Hyllus — nhung Heracleidae khac bao gom Macaria, Lamos, Manto, Bianor, Tlepolemus, va Telephus). Cac Heracleidae nay đa chinh phuc cac vuong quoc thuoc Peloponnese nhu Mycenae, Sparta va Argos, tuyen bo, chieu theo truyen thuyet, quyen cai tri ho tu thoi to tien (tuc Herakles). Su noi len thong tri nay thuong đuoc goi la "cuoc xam luoc Dorian". Sau nay cac vi vua Lydia va tiep đen la Macedonia, nhung nguoi cai tri o cung đia vi, cung tro thanh nhung Heracleidae.
Cac thanh vien khac cua the he cac anh hung đau tien nay, nhu Perseus, Deucalion, Theseus va Bellerophon, co nhieu net chung voi Herakles. Giong nhu ong, cac ki tich cua ho thuong đuoc tien hanh đon đoc, phi thuong gan nhu trong truyen co tich, khi ho tieu diet cac quai vat nhu Chimera va Medusa. Cac cuoc phieu luu cua Bellerophon cung rap khuon, tuong tu nhu cua Heracles va Theseus. Viec buoc nguoi anh hung cai chet cam chac cung la mot chu đe lap lai cua truyen thong anh hung som nay, đuoc su dung trong cac truong hop cua Perseus va Bellerophon.


 Nhung anh hung tren tau Argo  Truong ca anh hung duy nhat ve thoi Hy Lap hoa con ton tai, Argonautica cua Apollonius xu Rhodes (nha tho su thi, hoc gia, va lanh đao cua Thu vien Alexandria) ke ve cac huyen thoai ve chuyen phieu luu cua Jason va nhung nguoi đong hanh tren tau Argo, đuoc goi la nhung Argonaut, đe gianh lai Bo Long Cuu Vang tu mien đat Colchis than thoai. Trong Argonautica, Jason bi bat buoc phai tien hanh cuoc truy tim boi vi vua tiem ngoi Pelias, nguoi nhan mot loi sam rang mot nguoi đan ong voi mot chiec dep se trung phat ong. Jason mat chiec dep o mot dong song, đen truoc trieu đinh cua Pelias, va anh hung ca bat đau. Gan nhu moi thanh vien cua the he nhung anh hung tiep theo, cung nhu Herakles, đa tham gia cung Jason tren con tau Argo đe tim ve Bo Long Cuu Vang. The he nay cung bao gom Theseus, nguoi tung đi toi Crete đe giet quai vat Minotaur; Atalanta, mot nu anh hung; va Meleager, nguoi ket lieu con lon rung xu Calydon. Pindar, Apollonius va Bibliotheke  đa co gang đua ra nhung danh sach đay đu ve cac Argonaut.
Mac du Apollonius viet bai ca cua minh vao the ki thu ba truoc CN, nhung bo phan cau thanh cau chuyen ve cac Argonaut xuat hien som hon Odysseia, thien anh hung ca cho thay su gan gui voi nhung chien cong cua Jason (su luu lac cua Odysseus co the mot phan dua tren đo). Trong thoi ki co đai chuyen vien chinh nay đuoc xem nhu mot su thuc lich su, mot tinh tiet trong su mo cua Bien Đen đoi voi thuong mai va cong cuoc thuc dan hoa Hy Lap. Cau chuyen ve cac Argonaut cung đac biet pho bien (tuong tu nhu huyen thoai Herakles), tao nen mot tap hop truyen ke ma mot so nhung nhan vat truyen ki đia phuong gan voi no. Đac biet, cau chuyen ve Medea thu hut tri tuong tuong cua cac nha tho viet bi kich.


 Nha Atreus va huyen thoai thanh Thebes  Giua hanh trinh tau Argo va Chien tranh Troia, co mot the he đuoc biet đen chu yeu boi nhung toi ac khung khiep cua no. Chung bao gom nhung hanh đong cua Atreus va Thyestes o Argos. Đang sau huyen thoai ve nha Atreus (mot trong hai Trieu đai anh hung chu yeu cung voi nha Labdacus) an chua van đe suy thoai quyen luc va cach thuc ke thua ngoi vi. Hai anh em sinh đoi Atreus va Thyestes cung voi nhung hau due cua ho đong vai tro chu đao trong su suy thoai quyen luc o Mycenae.
Tap anh hung ca Thebes lien he voi nhung su kien đac biet gan voi Cadmus, nguoi thanh lap thanh pho, va sau đo voi nhung viec lam cua Laius va Oedipus o Thebes; mot chuoi nhung truyen ke cuoi cung dan toi su cuop pha thanh pho trong ban tay cua Bay Nguoi Chong Lai Thebes va Epigoni. (Khong ro lieu Bay Nguoi co đuoc mo ta o anh hung ca ban đau). O chung muc lien quan toi Oedipus, cac ghi chep ve anh hung ca ban đau duong nhu đua ong tiep tuc cai tri o Thebes sau khi kham pha rang Iokaste la me ong, va sau đo cuoi nguoi vo thu hai nguoi tro thanh me cua cac con ong - khac biet ro rang voi cau chuyen chung ta đuoc biet thong qua bi kich (vi du nha vua Oedipus cua Sophocles) va cac ghi chep than thoai ve sau.


 Chien tranh Troia va hau chien  Đe biet them chi tiet ve chu đe nay, xem Cuoc chien thanh Troia va Tap Anh hung ca
Than thoai Hy Lap len toi đinh điem trong Chien tranh Troia, cuoc chien giua nhung nguoi Hy Lap va thanh Troia, va hau qua cua no. Trong cac tac pham cua Homeros, nhu Iliad, cac truyen ke chinh đa co hinh dang va chat lieu con cac chu đe rieng đuoc trau chuot sau đo, đac biet trong kich Hy Lap. Chien tranh Troia cung thu hut su quan tam to lon trong van hoa La Ma boi cau chuyen ve Aeneas, mot anh hung Troia, nguoi tien hanh mot cuoc hanh trinh tu Troia dan toi su thanh lap thanh pho ma sau nay co ngay tro thanh thanh La Ma, nhu đuoc thuat lai trong Aeneid cua Virgilius (Quyen II trong tap nay chua nhung ghi chep noi tieng nhat ve su cuop pha thanh Troia). Cuoi cung co hai nguy bien nien su đuoc viet bang tieng La Tinh luu truyen duoi ten Dictys Cretensis va Dares Phrygius.
Tap Anh hung ca (Epikos Kyklos), mot tuyen tap cac su thi anh hung, bat đau voi nhung su kien dan đen chien tranh: Eris va qua tao vang cua Kallisti, su phan xu cua Paris, vu bat coc Helen, le hien te Iphigenia o Aulis. Đe lay lai Helen, nhung nguoi Hy Lap thuc hien mot chuyen vien chinh vi đai duoi quyen tong chi huy cua anh trai Menelaus, Agamemnon, vua cua Argos hay Mycenae, nhung nhung nguoi Troia tu choi tra lai Helen. Iliad, đuoc đat trong boi canh nam thu muoi cua cuoc chien, ke ve moi bat hoa giua Agamemnon va Achilles, nguoi la chien binh Hy Lap uu tu nhat, va cai chet noi tiep nhau cua nguoi ban yeu dau cua Achilles la Patroclus va con ut cua vua Troia Priam, Hector. Sau cai chet cua Hector, Troia đuoc ho tro them boi hai đong minh ben ngoai, Penthesilea - nu hoang cua bo lac Amazon, va Memnon, vua cua Ethiopia va con trai cua nu than binh minh Eos. Achilles tieu diet ca hai nguoi, nhung Paris đa giet Achilles voi mot mui ten cam vao got chan, phan duy nhat cua co the ong co the bi thuong ton cua boi vu khi con nguoi. Truoc khi chiem đuoc Troia, nhung nguoi Hy Lap phai chiem đuoc buc tuong go (goi la Palladium) Pallas Athena bao ve su ton vong cua thanh pho. Cuoi cung, voi su giup đo cua Athena, ho xay dung Con ngua go thanh Troia. Bat chap nhung su canh bao cua con gai Priam la Cassandra, dan chung Troia bi thuyet phuc boi Sinon, mot nguoi Hy Lap gia vo đao ngu, đa đem con ngua go khong lo vao trong buc tuong thanh Troia đe hien cho Athena; thay tu te Laocoon, nguoi co gang tieu huy con ngua, đa bi giet boi nhung con ran bien. Vao ban đem nguoi Hy Lap hanh quan tro lai, va linh Hy Lap tu trong con ngua chui ra mo cong thanh. Trong cuoc cuop pha triet đe sau đo, Priam va nhung con trai con lai bi giet; nhung nguoi phu nu bi bat lam no le o nhieu thanh bang Hy Lap khac nhau. Nhung chuyen hanh trinh hoi huong cua nhung chi huy quan Hy Lap (bao gom nhung chuyen luu lac cua Odysseus va Aeneas, va su sat hai Agamemnon) đuoc ke trong hai anh hung ca, Nostoi (Nhung cuoc tro ve) đa that lac va Odysseia cua Homeros . Tap anh hung ca Troia cung bao gom nhung cuoc phieu luu cua the he con chau nhung nguoi tham chien o Troia (vi du nhu Orestes va Telemachus).
Cuoc chien thanh Troia cung cap rat nhieu chu đe va tro thanh nguon cam hung chinh cho cac nghe si Hy Lap co đai (chang han cac phu đieu o Parthenon mo ta vu cuop thanh Troia); su ua chuong đoi voi cac chu đe xuat phat tu tap anh hung ca Troia trong nghe thuat chi ra tam quan trong cua no đoi voi van minh Hy Lap. Tap anh hung ca than thoai tuong tu cung đa gay cam hung cho mot loat cac tac pham van hoc chau Au ve sau. Vi du, cac tac gia chau Au Trung co ve Troia, khong tiep can Homeros tu tac pham goc, đa tim thay trong truyen thuyet ve Troia mot nguon truyen ke anh hung va lang man doi dao va mot khuon kho thuan tien phu hop voi nhung ly tuong phong nha va thuong vo - tinh than hiep si - cua ho. Cac tac gia the ky XII, nhu Benoit de Sainte-Maure (Roman de Troie [1154–60]) va Joseph of Exeter (De Bello Troiano, 1183]) mo ta cuoc chien trong khi viet lai phien ban chuan ho tim thay trong Dictys va Dares. Do đo hoc theo loi khuyen cua Horace va vi du cua Virgilius, ho viet lai mot bai ca ve Troia thay vi ke lai mot thu hoan toan moi me.


Cac quan niem cua nguoi Hy Lap va La Ma ve than thoai Than thoai nam o trung tam cua cuoc song hang ngay o Hy Lap co đai. Nhung nguoi Hy Lap xem than thoai la mot phan cua lich su cua minh. Ho su dung than thoai đe giai thich cac hien tuong tu nhien, su đa dang van hoa, cac moi thu đich va tinh bang huu truyen thong. Đo cung la mot nguon kieu hanh khi co the dung no đe lan ra to tien cua mot lanh tu nao đo la mot vi than hay anh hung than thoai. Tuy nhien co vai nguoi tung nghi ngo lieu co su thuc đang sau nhung ghi chep ve cuoc chien thanh Troia trong Iliad va Odysseia. Theo Victor Davis Hanson, mot nha su gia quan su, mot nha binh luan chinh tri va tung la mot giao su ve co đien, va John Heath, pho giao su ve thoi Co đien o Đai hoc Santa Clara, kien thuc sau sac cua anh hung ca Homeros đuoc nguoi Hy Lap cho la co so cho su tiep bien van hoa cua ho. Anh hung ca Homeros la "nen giao duc cua Hy Lap" (Ελλαδος παιδευσις), va tho ong la "cuon sach".


= Triet hoc va huyen thoai =

Sau su noi len cua triet hoc, lich su, van xuoi va chu nghia duy ly o cuoi the ky V truoc CN, so phan cua huyen thoai tro nen bat trac, va cac pho he than thoai nhuong cho cho mot quan niem ve lich su, thu co loai tru nhung hien tuong sieu nhien (nhu cong trinh lich su cua Thucydides). Trong khi cac nha tho va nha viet kich gia cong cac huyen thoai, cac nha triet hoc va su hoc Hy Lap bat đau phe phan chung.
Mot so triet gia cap tien nhu Xenophanes xu Colophon bat đau gan nhan cac cau chuyen co tich cua cac nha tho la nhung loi noi doi bang bo trong the ky VI truoc CN; Xenophanes phan nan rang Homeros va Hesiodos quy cho cac vi than "tat ca nhung gi đang ho then va o nhuc trong con nguoi; ho an cap, ngoai tinh, va lua gat lan nhau". Loi suy nghi nay tim thay su bieu đat bao quat nhat cua no trong cac cuon Politeia (Cong Hoa) va Nomoi (Luat Phap) cua Plato. Plato tao nen nhung huyen thoai co tinh ngu ngon cua rieng ong (nhu ao anh cua Er trong "Cong Hoa"), tan cong cac su tich truyen thong ve nhung tro lua, ngoai tinh, an cap cua cac vi than la vo luan, va phan đoi vai tro trung tam cua chung trong van hoc. Su chi trich cua Plato la thach thuc nghiem trong đau tien đoi voi truyen thong than thoai Homeros , xem than thoai nhu "loi huyen thuyen cua nhung mu vo gia". Ve phan minh, Aristoteles chi trich nhung cach tiep can triet hoc kieu than thoai truoc Sokrates va nhan manh rang "Hesiodos va cac tac gia than luan chi lien he chi voi nhung gi duong nhu hop ly voi chinh ho, khong he đa đong gi toi chung ta... Nhung khong đang đe cho la nghiem tuc nhung nha van tan duong phong cach than thoai; vi đoi voi nhung nguoi thuc hien bang cach chung to su khang đinh cua ho, chung ta phai kiem tra cheo chung".
Tuy nhien, ngay ca Plato cung khong tim cach dut bo chinh ong va xa hoi cua ong khoi anh huong cua than thoai; su mieu ta cua ong ve Sokrates dua tren cac mo hinh bi kich va anh hung ca truyen thong, đuoc su dung boi triet gia đe ca ngoi cuoc đoi chinh truc cua nguoi thay cua ong .
Hanson va Heath đanh gia rang su tu choi cua Plato đoi voi truyen thong Homeros khong đuoc đon nhan thuan loi boi nen van hoa Hy Lap dan da. Cac huyen thoai co xua van song trong cac tin nguong đia phuong; chung tiep tuc anh huong toi tho ca va tao nen chu đe chinh cho cac buc tranh va tuong đieu khac.
Thang than hon, nha bi kich the ky thu V truoc CN Euripides thuong choi đua voi cac truyen thong co xua, che gieu chung, va thong qua loi nhung nhan vat cua ong tiem vao khan gia nhung nhan xet hoai nghi. Tuy nhien cac chu đe ma cac vo kich cua ong đuoc lay, khong co ngoai le nao, tu than thoai. Nhieu vo trong so đo đuoc viet đe đap lai mot phien ban cua mot nguoi tien boi ve cung mot huyen thoai hay tuong tu. Euripides chu yeu cong kich cac huyen thoai ve cac vi than va bat đau su chi trich voi mot ly do phan đoi tuong tu nhu đa đuoc dien đat truoc đo boi Xenocrates: cac vi than, nhu đuoc dien đat trong truyen thong, la qua mo phong hinh dang con nguoi mot cach ngu xuan.


= Chu nghia duy ly thoi Hy Lap hoa va La Ma =
Trong thoi ky Hy Lap hoa, than thoai giu thanh the ve tri thuc tinh hoa, đanh dau nhung nguoi so huu no thuoc ve mot giai cap nao đo. Cung thoi điem đo, su tro lai hoai nghi cua thoi đai Co đien tro nen manh me hon bao gio het. Nha ghi chep than thoai Euhemerus thiet lap nen truyen thong tim kiem nhung co so lich su thuc su cho cac nhan vat va su kien than thoai. Mac du cong trinh goc cua ong (Hiera Anagraphe, tuc "Lich su thieng lieng") bi that lac, nhung no đuoc biet đen thong qua nhung gi đuoc ghi chep boi Diodorus va Lactantius.
Su chu giai duy ly ve huyen thoai tro nen pho bien chua tung co duoi thoi Đe quoc La Ma, nho cac ly thuyet duy vat cua triet hoc khac ki va khoai lac. Nhung nguoi khac ki đua ra cac giai thich ve cac vi than va anh hung nhu nhung hien tuong vat ly, trong khi nhung nguoi theo thuyet than thoai lich su cua Euhemerus ly giai ho nhu nhung nhan vat lich su. Đong thoi, nhung nguoi khac ki va nhung nguoi theo phai tan Plato (neoplatonists) khuyen khich y nghia đao đuc cua truyen thong than thoai, thuong dua tren nhung tu nguyen Hy Lap. Thong qua thong điep cua Epicurus, Lucretius đa tim cach loai tru nhung noi so hai me tin trong tam tri nhung đong bao cua ong. Ngay ca Livius cung to ra hoai nghi ve truyen thong than thoai va tuyen bo rang ong khong đinh tham xet nhung huyen thoai nhu vay. Thach thuc voi nhung nguoi La Ma co mot y thuc bien ho va manh me ve truyen thong ton giao la bao ve truyen thong đo trong khi phai thua nhan rang no thuong la manh đat mau mo cho su me tin. Nha khao co Varro, nguoi coi ton giao la mot the che cua loai nguoi voi tam quan trong to lon trong su bao ton nhung đieu thien trong xa hoi, danh nghien cuu nghiem khac cho nguon goc cua cac tin nguong ton giao. Trong Antiquitates Rerum Divinarum (đa khong con ton tai, nhung đuoc cuon Thanh pho cua Chua cua Augustino nhac lai cach tiep can tong quat), Varro lap luan rang trong khi nhung nguoi me tin so cac vi than, nhung nguoi tin nguong thuc su lai ton kinh ho nhu cha me. Trong cong trinh cua minh ong phan biet ba loai than thanh:

Cac vi than cua tu nhien: cac dang nhan cach hoa cua cac hien tuong tu nhien nhu mua, bao, lua...
Cac vi than cua cac nha tho: đuoc sang tao boi cac thi si vo luong tam đe gay ra cac xuc cam manh
Cac vi than bao tro thanh bang: đuoc sang tao boi cac nha lap phap khon ngoan đe xoa diu va khai sang dan chung.
Cac hoc gia han lam La Ma che nhao ca su chap nhan thong thuong lan phung du ve than thoai, tuyen bo khong up mo rang than thoai khong co cho trong triet hoc. Cicero cung khinh bi noi chung than thoai, nhung, giong nhu Varro, ong nhan manh su ung ho cua voi ton giao nha nuoc va cac the che cua no. That kho đe biet chu nghia ly tinh nay đa mo rong bao xa toi quy mo xa hoi. Cicero tung khang đinh rang khong ai (ke ca nhung ba gia va nhung cau be) lai ngu ngoc toi muc tin vao nhung trung phat cua Hades hay su ton tai cua Scylla, nhan ma hay nhung sinh vat pha tron nao, nhung, mat khac, nha cung bien nay o noi khac lai phan nan ve nhung đac tinh me tin va ca tin cua nhan dan. De Natura Deorum (Ve Ban chat Than thanh) la tom tat toan dien nhat ve dong tu tuong cua Cicero ve linh vuc nay.


= Xu huong dung hop =

Trong thoi đai La Ma co đai, mot than thoai La Ma moi đuoc sinh qua thong qua viec dung hop nhieu vi than Hy Lap va ngoai lai khac. Đieu nay xay ra boi vi nguoi La Ma it co cac than thoai cua rieng ho va su ke thua truyen thong than thoai Hy Lap khien cho cac vi than La Ma tiep thu nhung đac tinh cua nhung vi than Hy Lap tuong đuong. Than Zeus va Jupiter la mot vi du cua su chong lan than thoai nay. Them vao su ket hop hai truyen thong than thoai khac nhau, su lien he cua nguoi La Ma voi cac ton giao phuong Đong dan toi nhung su dung hop hon nua. Chang han, su tho cung Mat Troi chi xuat hien o La Ma sau chien dich thanh cong cua Aurelianus o Syria. Cac vi than thanh chau A Mithras (nghia la Mat Troi) va Ba'al ket hop voi Apollo va Helios thanh mot Sol Invictus, voi nhung nghi thuc va thuoc tinh hoa tron vao nhau. Apollo duong nhu ngay cang đong nhat trong ton giao voi Helios hay tham chi Dionysus, tuy nhien cac van ban ke lai cac huyen thoai ve vi than nay hiem khi phan anh mot su phat trien nhu vay. Than thoai trong van hoc truyen thong ngay cang xa roi khoi cac thuc hanh ton giao tren thuc te.
Suu tam o the ky thu II con ton tai ve cac bai ca Orpheus va Saturnalia cua Macrobius Ambrosius Theodosius (the ky thu V) bi anh huong boi cac thuyet duy ly cung nhu nhung khuynh huong dung hop. Cac bai ca Orpheus la mot tap hop nhung tac pham tho ca tien co đien, đuoc quy cho Orpheus, nguoi chinh minh la chu đe cua mot huyen thoai tru danh. Trong thuc te, cac bai tho nay chac han đuoc sang tac boi mot vai nha tho khac nhau, va chua mot tap hop phong phu nhung goi y ve than thoai chau Au tien su. Muc đich đuoc khang đinh cua Saturnalia la truyen tai van hoa Hy Lap Macrobius tiep thu đuoc tu von đoc cua ong, mac du phan nhieu nhung trung phat cua than thanh trong tac pham đuoc to ve bang cac than thoai va than luan Ai Cap va Bac Phi (von cung anh huong toi cach dien đat cua Virgilius). Trong Saturnalia tai xuat hien nhung binh chu than thoai chiu anh huong cua boi thuyet than thoai lich su, nhung nguoi khac ki va tan Plato.


Giai thich duoi cach nhin hien đai Nguon goc cua cach ly giai hien đai ve than thoai Hy Lap đuoc xem boi mot so hoc gia nhu su phan ung kep o cuoi the ky XVIII chong lai "thai đo truyen thong cua su han thu Thien Chua giao", trong đo su tai dien giai Thien Chua giao ve than thoai nhu mot "loi noi doi" hay "chuyen hoang đuong" van duy tri. O Đuc, vao khoang 1795, co mot moi quan tam gia tang ve Homeros va than thoai Hy Lap. O Gottingen, Johann Matthias Gesner bat đau lam song lai nhung nghien cuu Hy Lap, trong khi nguoi ke tuc ong, Christian Gottlob Heyne, lam viec cung voi Johann Joachim Winckelmann, va thiet lap nhung nen tang cho nghien cuu than thoai o Đuc va cac nuoc khac.


= Cac cach tiep can so sanh va phan tam hoc =

Su phat trien cua than thoai hoc so sanh trong the ky XIX, cung voi nhung kham pha dan toc hoc trong the ky XX, đa thiet lap nen khoa hoc ve than thoai, hay than thoai hoc. Ke tu thoi Lang man, tat ca nhung nghien cuu ve than thoai đeu mang tinh so sanh. Wilhelm Mannhardt, James George Frazer, va Stith Thompson su dung cach tiep can so sanh đe thu thap va phan loai cac chu đe van hoa dan gian (folklore) va than thoai. Nam 1871 Edward Burnett Tylor xuat ban cuon Primitive Culture (Van hoa Nguyen thuy), trong đo ong ap dung phuong phap so sanh va co gang giai thich nguon goc va su tien hoa cua ton giao. Cach Tylor ap dung trong nghien cuu ve van hoa vat chat, cac nghi thuc va huyen thoai cua cac nen van hoa cach biet han nhau đa anh huong toi Carl Jung va Joseph Campbell. Max Muller ap dung khoa hoc moi ve than thoai hoc so sanh vao nghien cuu than thoai, trong đo ong phat hien nhung tan du đa bien dang cua tin nguong tu nhien cua nguoi Aryan. Bronisław Malinowski nhan manh vao cach thuc than thoai thuc hien cac chuc nang xa hoi thong thuong. Claude Levi-Strauss va nhung nha cau truc luan khac so sanh nhung mo hinh va nhung moi quan he hinh thuc trong than thoai tren khap the gioi.
Sigmund Freud đa gioi thieu mot quan niem sinh hoc va xuyen lich su (transhistorical) ve con nguoi va mot quan điem xem than thoai nhu mot cach bieu đat nhung tu tuong bi don nen. Cach dien giai giac mo la nen tang cua cach dien giai than thoai Freud va quan niem cua Freud ve viec nam mo thua nhan tam quan trong cua nhung moi quan he ngu canh đoi voi su dien giai bat ki yeu to rieng re nao trong mot giac mo. Đe xuat nay tim thay mot su xich lai gan nhau quan trong giua cac cach tiep can cau truc luan va phan tam hoc đoi voi huyen thoai trong tu tuong cua Freud. Carl Jung đa mo rong cach tiep can tam ly, xuyen lich su voi ly thuyet ve "vo thuc tap the" va cac "nguyen mau" (archetype, tuc cac mo hinh co xua truyen lai), thuong đuoc ma hoa trong than thoai, thu nay sinh tu no. Theo Jung, "cac yeu to cau truc hinh thanh nen huyen thoai can phai xuat hien trong tam tri vo thuc". So sanh phuong phap luan cua Jung voi ly thuyet cua Joseph Campbell, Robert A. Segal ket luan rang "đe dien giai mot huyen thoai Campbell đon gian nhan dien nhung nguyen mau trong no. Mot dien giai ve Odysseia, chang han, se chi ra đoi song Odysseus tuan theo mot mo hinh anh hung. Jung, trai lai, xem su xac đinh cac nguyen mau chi đon thuan la buoc đau tien cua su dien giai mot than thoai". Karl Kerenyi, mot trong nhung nguoi sang lap nhung nghien cuu hien đai ve than thoai Hy Lap, đa tu bo quan niem ban đau cua minh ve than thoai, đe ap dung cac ly thuyet ve nguyen mau cua Jung cho than thoai Hy Lap.


= Cac ly thuyet ve nguon goc =
Co nhieu ly thuyet hien đai ve than thoai Hy Lap. Theo Ly thuyet Kinh sach (Scriptural Theory), moi huyen thoai đeu bat nguon tu cac kinh sach ton giao, mac du cac su kien thuc đa bi che đay va bien đoi. Theo Ly thuyet Lich su (Historical Theory), tat ca cac nhan vat đuoc đe cap trong than thoai đeu la nhung nguoi co thuc, va cac huyen thoai lien quan toi ho đon thuan la nhung them that cua nhung thoi đai sau. Do đo chang han cau chuyen ve Aeolus (than thoai) đuoc cho la nay sinh tu su kien rang Aeolus tung la nguoi cai tri mot vai hon đao nao đo tren bien Etruria.
Ly thuyet Ngu ngon (Allegorical Theory) đe xuat rang nhung than thoai co đai co tinh ngu ngon va bieu tuong; trong khi Ly thuyet Vat ly tan thanh y tuong cho rang cac nguyen to khi, lua hay nuoc khoi nguon la nhung đoi tuong cua su sung bai ton giao, do đo cac vi than quan trong la nhung hinh anh nhan cach hoa cua cac luc luong tu nhien nay. Max Muller co gang đe hieu mot hinh thuc ton giao An-Au bang cach lan dau vet tro ve bieu hien Aryan "ban đau" cua no. Nam 1891, ong tuyen bo rang " kham pha quan trong nhat đa đuoc thuc hien trong the ky XIX lien quan toi lich su co đai cua loai nguoi... la phuong trinh đon gian nay: tieng Phan Dyaus Pita = tieng Hy Lap Zeus = tieng Latin Jupiter = tieng Na Uy co Tyr". Trong nhung truong hop khac, su song song gan gui trong tinh cach va chuc nang goi y mot di san chung, tuy nhien su thieu nhung chung co ve ngon ngu khien cho kho chung minh, nhu khi so sanh Uranus va Varuna (tieng Phan) hay Moirai va Norn.
Khao co hoc va than thoai hoc, mat khac, đa chung to rang nhung nguoi Hy Lap co đuoc gay cam hung boi mot so nen van minh Tieu A va Can Đong. Adonis duong nhu la ban sao Hy Lap - ro rang trong tin nguong hon trong than thoai - cua mot vi "than hap hoi" cua Can Đong. Cybele bat nguon tu van hoa Anatolia trong khi rat nhieu tranh tuong ve Aphrodite nay sinh tu cac nu than Semit. Cung co su song song kha di giua cac the he than som nhat (Chaos va con cua no) voi Tiamat trong Enuma Elis (huyen thoai Babylon). Theo Meyer Reinhold, "cac quan niem than pha Can Đong, lien quan toi su ke tuc cac than thong qua bao luc va cac mau thuan quyen luc giua cac the he, đa tim thay con đuong cua chung... đi vao than thoai Hy Lap". Them vao nhung nguon goc Can Đong va An-Au, mot so hoc gia suy đoan nhung mon no cua than thoai Hy Lap voi cac xa hoi tien Hy Lap: Crete, Mycenae, Pylos, Thebes va Orchomenus. Cac nha su hoc ton giao hung thu voi mot so cau truc duong nhu co xua cua than thoai lien he voi Crete (than trong hinh dang bo, Zeus va Europa, Pasiphae an nam voi bo va sinh ra Minotaur,...). Giao su Martin P. Nilsson ket luan rang tat ca nhung huyen thoai Hy Lap co đien noi tieng đeu gan bo voi cac trung tam van hoa Mycenae va bam re vao cac thoi tien su. Tuy nhien, theo Burkert, tranh tuong cua Thoi ki Cung đien Minos hau nhu khong cung cap su khang đinh nao cho cac ly thuyet nay.


Mo tip trong van hoc nghe thuat phuong Tay Su thu nhan rong rai đao Thien Chua khong lam thu hep đang ke tinh pho bien cua cac huyen thoai. Voi su kham pha lai ve co đien thoi Co đai trong thoi Phuc Hung, tho ca cua Ovidius đa tro thanh nguon dan huong chinh cho tri tuong tuong cua cac nha tho, nha soan kich, nha soan nhac va cac hoa si. Tu nhung nam đau cua Phuc Hung, nhieu hoa si nhu Leonardo da Vinci, Michelangelo, va Raffaello, đa mieu ta cac chu đe đa than giao cua than thoai Hy Lap ben canh cac chu đe Thien Chua giao thong thuong hon. Thong qua moi truong tieng Latin va cac cong trinh cua Ovidius, than thoai Hy Lap anh huong toi cac thi si thoi trung đai va Phuc Hung nhu Petrarca, Boccaccio va Dante o Italia.

O phia bac chau Au, than thoai Hy Lap chua bao gio co mot vai tro tuong tu trong cac nghe thuat hinh anh, nhung anh huong cua no rat ro rang trong van hoc. Tri tuong tuong cua nguoi Anh đuoc thap sang boi than thoai Hy Lap bat đau voi Chaucer va John Milton roi tiep tuc thong qua Shakespeare cho toi Robert Bridges trong the ky XX. Racine o Phap va Goethe o Đuc đa hoi sinh kich La Ma, lam cong viec gia cong cac huyen thoai co xua. Mac du trong Thoi ky Khai sang cua the ky XIX phan ung chong lai than thoai Hy Lap lan khap chau Au, than thoai van tiep tuc cung cap nhung nguyen lieu cho cac nha soan kich, trong đo co nhung nguoi viet cac vo kich tu do (libretto) cho cac vo opera cua Handel va Mozart. Cho đen cuoi the ky XIX, chu nghia lang man lam day len su nhiet tam cho tat ca nhung gi co tinh Hy Lap, bao gom than thoai Hy Lap. O Anh, nhung ban dich moi ve bi kich Hy Lap va Homeros đa gay cam hung cho cac nha tho đuong thoi (nhu Tennyson, Keats, Byron va Shelley) va cac hoa si (nhu Lord Leighton va Lawrence Alma-Tadema). Christoph Gluck, Richard Strauss, Jacques Offenbach va nhieu nguoi khac đua cac chu đe than thoai Hy Lap vao am nhac. Cac tac gia nguoi My cua the ky XIX, nhu Thomas Bulfinch va Nathaniel Hawthorne, tin rang nghien cuu ve cac huyen thoai co đien la thiet yeu cho viec tim hieu van hoc Anh-My. Trong nhung thoi gian gan đay hon, cac chu đe co đien tiep tuc đuoc dien giai lai boi cac nha soan kich Jean Anouilh, Jean Cocteau, va Jean Giraudoux o Phap, Eugene O'Neill o My, va T. S. Eliot o Anh cung nhu boi nhieu nha tieu thuyet nhu James Joyce, Jean-Paul Sartre va Andre Gide.


Tham khao = Chu thich =


= Tu lieu goc =


= Tu lieu thu cap =


Đoc them Lien ket ngoai (tieng Anh)

Greek mythology tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
A Guide to Greek Gods, Spirits and Monsters Mot dan nhap ve Chu than Hy Lap, cung nhu cac Linh hon va Quai vat tu cac tu lieu co đien va cac minh hoa tu cac hinh ve tren binh Hy Lap co.
MythWeb cac anh hung, vi than va quai vat trong than thoai Hy Lap voi nhung minh hoa hien đai.
Timeless Myths cung cap thong tin va cac su tich tu van hoc co đien.
Greek Mythology cung cap mot tong quan đay đu ve than thoai Hy Lap
Perseus Digital Library chua đung cac van ban toan van cua cac nguon co đien va cac binh luan hien đai tu van hoc, triet hoc va lich su Hy Lap, La Ma va hien đai. Cung bao gom hinh anh ve cac vat dung co đai.
The Androphile Library Greek mythology section Luu tru ngay 8 thang 6 nam 2005 tai Wayback Machine gioi thieu nhung trich đoan than thoai Hy Lap ve tinh yeu cua đan ong.
(tieng Viet)

Than thoai Hi Lap tai Tu đien bach khoa Viet Nam