Tu nhien hay thien nhien, theo nghia rong nhat, la the gioi hay vu tru mang tinh vat chat. "Tu nhien" noi đen cac hien tuong xay ra trong the gioi vat chat, va cung nhac đen su song noi chung. Pham vi bao quat cua no tu cap ha nguyen tu cho toi nhung khoang cach lon trong vu tru. Nghien cuu ve tu nhien la mot manh ghep lon trong the gioi khoa hoc. Du cho con nguoi hien nhien la mot phan cua tu nhien, nhung nhung hoat đong cua con nguoi thuong đuoc phan biet rach roi khoi nhung hien tuong tu nhien.
Voi nhieu cach su dung va y hieu ngay nay, "tu nhien" cung nhac đen đia chat va the gioi hoang da. Tu nhien cung bao gom nhieu loai đong thuc vat song khac nhau, va trong mot so truong hop lien quan toi tien trinh cua nhung vat vo tri vo giac – cach ma nhung kieu rieng biet cua su vat ton tai va lam bien đoi moi truong quanh no, ti nhu thoi tiet va hoat đong đia chat cua Trai Đat, cung nhu vat chat va nang luong cua tat ca moi thu ma chung cau thanh len. Khi hieu theo nghia la "moi truong tu nhien" hoac vung hoang da – đong vat hoang da, đa, rung, bo bien, va noi chung nhung thu khong bi tac đong cua con nguoi thay đoi hoac phan khang truoc nhung tac đong cua con nguoi. Vi du, cac san pham đuoc san xuat hoac co tac đong boi con nguoi noi chung se khong đuoc coi la thuoc ve tu nhien, tru khi đuoc đinh nghia thanh nhung lop lang phu hop, vi du, "ban chat con nguoi" (nhan tinh) hay "toan the tu nhien". Khai niem truyen thong nay ve cac vat tu nhien ma đoi khi ngay nay van su dung ham y su phan biet giua the gioi tu nhien va nhan tao, voi nhung thu nhan tao đuoc ngam hieu tu tam thuc hoac tu duy cua con nguoi. Phu thuoc vao tung ngu canh, thuat ngu "tu nhien" cung co the khac han voi tu "khong tu nhien" hay "sieu nhien".


Trai Đat Trai Đat la hanh tinh duy nhat hien đa đuoc biet la co ho tro cho su song, va cac đac điem tu nhien cua no la đoi tuong cho nhieu linh vuc nghien cuu khoa hoc. Trong he Mat Troi, Trai Đat la hanh tinh gan Mat Troi thu 3; la hanh tinh đat đa lon nhat va la hanh tinh lon thu 5 trong 8 hanh tinh. Đac điem khi hau noi bat nhat cua no la hai vung cuc rong lon, hai đoi on hoa tuong đoi hep va mot vung trai rong tu nhiet đoi xich đao đen can nhiet đoi. Giang thuy bien thien rong tuy theo vi tri, tu vai met moi nam đen it hon mot milimet. 71% be mat Trai Đat la nuoc man, phan con lai la cac luc đia va đao, voi hau het con nguoi đinh cu o nhung vung đat thuoc Bac Ban cau.
Trai Đat tien hoa qua cac qua trinh sinh hoc va đia chat đa đe lai cac dau vet cua nhung moi truong nguyen thuy. Be mat Trai Đat đuoc chia thanh cac mang kien tao chuyen dich cham cham. Phan ben trong hanh tinh van con hoat đong voi mot lop day đuoc goi la manti va loi sat trong cung tao ra mot tu truong. Loi sat nay bao gom mot pha ran o trong va mot pha long o ngoai. Su chuyen đong đoi luu trong loi tao nen nhung dong đien tu thong qua nhung hoat đong xuat đien, va hinh thanh nen tu truong Trai Đat.
Cac đac tinh khi quyen hien tai đa thay đoi đang ke so voi moi truong so khai do su hien dien cua cac dang song, chung tao nen su can bang sinh thai, giup on đinh moi truong be mat. Mac cho nhung bien đong khi hau tren mot khu vuc rong doc theo vi đo va cac yeu to đia ly khac, khi hau trung binh dai han toan cau la kha on đinh trong thoi ky gian bang, va nhung bien đoi ve muc đo hoac nhiet đo toan cau trung binh trong lich su đa tao ra nhung anh huong chinh yeu đoi voi can bang sinh thai va đia ly hien thoi cua Trai Đat.


= Đia chat =

Đia chat hoc la nganh khoa hoc nghien cuu ve vat chat ran va long cau tao nen Trai Đat. Linh vuc đia chat bao gom viec nghien cuu ve thanh phan, cau tao, thuoc tinh vat ly, đong luc va lich su cua cac vat lieu tren Trai Đat va cac qua trinh ma cac vat lieu nay đuoc hinh thanh, di chuyen va bien đoi. Đia chat hoc la mot truong hoc thuat chinh, va cung rat quan trong trong khai thac mo, dau khi, nhung kien thuc ve cac tai bien thien nhien va nhung giai phap giam thieu cac tai bien nay, cac linh vuc đia ky thuat, va hieu ve co khi hau va co moi truong.


 Tien hoa đia chat  Đia chat cua mot khu vuc lien quan đen thoi gian cac đon vi đa ket tu va đem chen, va qua trinh bien dang lam thay đoi hinh dang va vi tri ton tai ban đau cua chung.
Cac đon vi đa đau tien đuoc hinh thanh bang cach tich tu tren be mat hoac xam nhap vao cac đa co truoc. Su tich tu xay ra khi tram tich lang đong tren be mat Trai Đat va sau đo bien thanh đa tao thanh đa tram tich, hoac khi vat lieu nui lua phun len o dang tro nui lua hoac dong dung nham phu tren be mat. Nhung loai đa macma xam nhap nhu batholith (the nen), laccolith (the nam), dike (the mach), va sill, lam đay cac lop đa ben tren len va ket tinh khi chung xam nhap vao.
Sau khi lop đa đuoc hinh thanh hay tich tu, cac đon vi đa co the bi bien dang hoac bien chat. Su bien dang lam cho cac lop nam ngang co lai, hoac keo gian ra hoac di chuyen doc theo nhau giua hai phan cua đut gay. Nhung co che cau truc nay lien quan đen cac ranh gioi hoi tu, ranh gioi tach gian va ranh gioi chuyen dang giua cac mang kien tao.


= Quan điem lich su =

Trai Đat uoc tinh đuoc hinh thanh cach đay 4,54 ti nam tu tinh van Mat Troi, cung voi Mat Troi va cac hanh tinh khac. Mat Trang đuoc hinh thanh khoang 20 trieu nam sau đo. Ban đau Trai Đat o dang nong chay, lop ngoai cung cua hanh tinh nguoi dan roi tao thanh vo ran. Cac khi thoat ra va hoat đong nui lua tao nen bau khi quyen nguyen thuy. Phan lon hoac tat ca hoi nuoc ngung tu đen tu bang đuoc sao choi mang đen, tao ra cac đai duong va nhung nguon nuoc khac. Moi truong hoa hoc nang luong cao đuoc cho la đa tao ra cac phan tu tu sao chep khoang 4 ti nam ve truoc.

Cac luc đia đuoc hinh thanh, roi sau đo vo ra va tai sap nhap thanh be mat Trai Đat trai qua hang tram trieu nam, đoi khi ket hop voi nhau tao thanh cac sieu luc đia. Khoang 750 trieu nam truoc, sieu luc đia đau tien co ten Rodinia bat đau vo ra. Cac luc đia sau đo ket hop lai tao thanh Pannotia, luc đia nay sau đo tiep tuc vo ra vao khoang 540 trieu nam truoc, sau cung thi sap nhap tao thanh Pangaea, roi lai vo ra vao khoang 180 trieu nam truoc.
Co bang chung ro rang ve hoat đong bang ha trong suot Đai Tan Nguyen sinh (Neoproterozoic), bang đa bao phu phan lon hanh tinh, trong nhung song bang va tang bang. Gia thiet nay đuoc goi la "Qua cau tuyet Trai Đat", va no đuoc đac biet quan tam khi no co truoc su kien bung no ky Cambri ma theo đo cac dang song đa bao bat đau sinh soi nay no khoang 530–540 trieu nam truoc.
Ke tu vu bung no ky Cambri đa co 5 su kien tuyet chung lon. Vu tuyet chung lon gan đay nhat xay ra vao khoang 66 trieu nam truoc, khi mot thien thach co le đa va cham vao Trai Đat lam tuyet chung cac loai khung long phi chim va cac loai bo sat lon khac, ngoai tru nhung loai đong vat nho nhu đong vat co vu. Va hon 66 trieu nam qua, lop thu đa tien hanh đa dang hoa chung loai.
Ky nguyen hien tai đuoc xem la mot phan cua su kien tuyet chung lon co ten goi la tuyet chung Holocen, đay la thoi ky tuyet chung nhanh chua tung thay. Mot so tac gia nhu E. O. Wilson thuoc Đai hoc Harvard, du đoan rang su pha hoai sinh quyen cua con nguoi co the la nguyen nhan lam tuyet chung phan nua cac loai tren Trai Đat trong vong 100 nam toi. Pham vi cua su tuyet chung hien tai van đang đuoc nghien cuu, van con tranh cai va tinh toan cua cac nha sinh hoc.


Khi quyen, khi hau, va thoi tiet Khi quyen Trai Đat la yeu to quan trong nham duy tri he sinh thai cua hanh tinh. Lop khi mong bao boc Trai Đat đuoc giu boi trong luc cua Trai Đat. Khong khi kho bao gom 78% nito, 21% oxy, 1% argon va cac khi tro khac, cacbon dioxide...; nhung khong khi cung chua mot luong đang ke hoi nuoc. Ap suat khi quyen giam tu tu theo cao đo, va ton tai trong khoang khoang 8 km tu be mat Trai Đat: đo cao ma ap suat khi quyen giam theo hang so e (hang so toan hoc tuong đuong 2,71...). Tang ozon cua khi quyen Trai Đat co vai tro quan trong trong viec ngan chan tia cuc tim đen be mat Trai Đat. Vi DNA de bi huy hoai boi cac tia UV, nen tang nay giup bao ve su song tai be mat. Khi quyen cung giup duy tri nhiet vao ban đem, va giam nhiet đo cuc nong vao ban ngay.
Thoi tiet tren mat đat xuat hien hau het o phan duoi cua khi quyen, va co vai tro la he đoi luu trong viec tai phan phoi nhiet. Cac dong hai luu la nhan to quan trong khac trong viec xac đinh khi hau, đac biet la cac dong tuan hoan muoi nhiet chinh duoi nuoc co vai tro quan trong trong viec phan phoi nang luong nhiet trong cac đai duong o xich đao đen cac vung cuc. Cac dong hai luu nay giup đieu hoa su chenh lech nhiet đo giua mua đong va mua he o cac vung on đoi. Cung the, do khong co su tai phan bo nang luong nhiet cua cac dong hai luu va khi quyen, nen cac vung nhiet đoi se nong hon, va vung cuc lanh hon.
Thoi tiet co the co nhung anh huong tot va xau. Thoi tiet cuc đoan nhu voi rong, bao nhiet đoi va loc xoay, co the tieu ton phan lon nang luong tren đuong đi cua chung va gay tan pha. Tham thuc vat tren be mat phat trien phu thuoc vao su bien đong cua thoi tiet theo mua, va nhung thay đoi bat ngo chi trong vai nam co the anh huong rat lon đen tham thuc vat nay va ca nhung đong vat song phu thuoc vao no đe kiem an.
Khi hau Trai Đat la thuoc đo ve xu huong dien bien trong thoi gian dai cua khi thoi tiet. Nhieu yeu to khac nhau đuoc cho la anh huong đen khi hau nhu hai luu, suat phan chieu be mat, khi nha kinh, thay đoi đo chieu sang cua Mat Troi, va nhung thay đoi ve quy đao cua hanh tinh. Dua tren nhung du lieu lich su, Trai Đat tung trai qua nhung lan bien đoi khi hau manh me trong qua khu nhu cac thoi ky bang ha.

Khi hau cua mot khu vuc phu thuoc vao nhieu yeu to, đac biet la vi đo. Dai vi đo cua mot be mat voi cac đac điem khi hau tuong tu tao thanh mot vung khi hau. Tren Trai Đat nguoi ta chia thanh mot so vung khi hau tu khi hau nhiet đoi o xich đao đen khi hau vung cuc o cuc bac va nam. Thoi tiet cung chiu anh huong theo mua la ket qua cua su nghieng cua truc Trai Đat so voi mat phang quy đao. Vi vay, tai mot thoi điem trong nam trong mua he hoac đong, mot phan cua hanh tinh se huong thang vao cac tia buc xa cua Mat Troi. Su tiep xuc nay thay đoi luan phien khi Trai Đat xoay quanh quy đao cua no. Vao bat ky thoi điem nao, bat ke mua, ban cau bac va nam đeu co cac mua trai nguoc nhau.
Thoi tiet la mot he hon loan de dang bi thay đoi theo moi truong, vi vay viec du bao thoi tiet chinh xac hien con bi gioi han chi trong vong vai ngay. Nhin chung co hai đieu đang dien ra tren toan cau: (1) nhiet đo đang tang tinh theo gia tri trung binh; va (2) khi hau khu vuc đang trai qua nhung bien đoi ro ret.


Nuoc tren Trai Đat Nuoc la mot hop chat hoa hoc đuoc cau tao tu hydro va oxy va la nguon song thiet yeu cho tat ca sinh vat. O dang su dung thong thuong, nuoc đuoc xem chi o dang long hoac trang thai long, nhung nuoc cung co the ton tai o trang thai ran, bang va khi nhu hoi nuoc. Nuoc bao phu 71% be mat Trai Đat. Tren Trai Đat, nuoc phan bo chu yeu trong cac đai duong va cac vuc nuoc lon khac, chi co 1,6% ton tai trong cac tang chua nuoc va 0,001% trong khi quyen o dang hoi, may va hoat đong giang thuy. Cac đai duong chiem giu 97% nuoc mat, song bang va chom bang o hai cuc chiem 2,4%, va cac dang nuoc mat khac trong song, ho va ao chiem 0,6%. Ngoai ra, con mot luong nho nuoc tren Trai Đat ton tai trong cac co the sinh hoc va nhung san pham tong hop.


= Đai duong =

Đai duong la vuc chua nuoc man lon, va la thanh phan co ban cua thuy quyen. Khoang 71% be mat Trai Đat (mot vung trai rong voi dien tich 361 trieu kilomet vuong) đuoc bao phu boi đai duong. Cac đai duong la cac vuc nuoc lien tuc, thong thuong đuoc chia thanh cac đai duong chinh va cac bien nho hon. Hon phan nua khu vuc nay co đo sau hon 3.000 met. Đo man trung binh cua đai duong khoang 35 phan ngan (ppt) (3,5%), va gan nhu toan bo nuoc bien co đo man dao đong trong khoang 30 đen 38 ppt. Nhin chung thi cac đai duong đuoc xem la 'tach biet', nhung nhung vung nuoc nay lai lien ket voi nhau tao nen mot đai duong toan cau. Khai niem ve đai duong toan cau đe cap đen mot vuc nuoc lien tuc voi kha nang trao đoi tuong đoi tu do giua cac thanh phan quan trong cua no trong hai duong hoc.
Su phan chia nhung đai duong chinh đuoc xac đinh mot phan boi cac luc đia, nhieu quan đao, va cac tieu chi khac: ket qua cua su phan chia (thu tu giam dan theo dien tich), gom: Thai Binh Duong, Đai Tay Duong, An Đo Duong, Nam Bang Duong va Bac Bang Duong. Cac khu vuc nho hon cua đai duong đuoc goi la bien, vinh, va cac ten goi khac. Cung co tu ho muoi dung đe chi cac vuc nuoc nho hon khong đuoc lien ket voi cac đai duong ma chua nuoc man, vi du nhu bien Aral va ho Muoi Lon.


= Ho =

Ho la mot vuc chua nuoc tren be mat đat nam ngay trung tam cua mot bon trung. Tren Trai Đat, vuc nuoc đuoc xem la ho khi no nam tren đat lien, khong co phan nao lien quan đen đai duong, no sau hon va rong hon ao, va đuoc song cung cap nuoc.5 Mot thien the duy nhat ngoai Trai Đat đuoc biet đang an nau cac ho la Titan, ve tinh lon nhat cua Sao Tho, co nhung ho chua etan va đa phan co the con pha tron them metan. Du be mat Titan bi chia cat boi mot luong lon đay song, nhung khong the biet đuoc cac ho cua Titan co đuoc cac song nay chu cap hay khong. Cac ho tu nhien tren Trai Đat thuong đuoc tim thay o cac vung nui, đoi tach gian, va cac vung co bang ha gan đay. Cac dang ho khac đuoc tim thay trong cac long chao noi luc hoac doc theo cac đoan song truong thanh. O nhieu noi tren the gioi, co nhieu ho la do cac kieu thoat nuoc hon tap ton tai tu thoi ky bang ha gan đay nhat. Tat ca cac ho ton tai mot cach tuong đoi theo thoi gian đia chat, vi chung se bi lap đay cham cham boi tram tich hoac tran ra khoi luu vuc chua no.


 Ao  Ao la mot vuc nuoc đung (khong chuyen đong), tu nhien hoac nhan tao, thuong nho hon ho. Nhieu kieu vuc nuoc nhan tao kich thuoc khac nhau cung đuoc xep vao ao, nhu cac vuon nuoc đuoc thiet ke cho nghe thuat trang tri tham my, ao ca cho viec nuoi ca, va ao nang luong đuoc thiet ke cho viec tru nhiet. Ao va ho đuoc phan biet voi cac suoi thong qua van toc dong chay. Trong khi cac dong chay trong suoi de dang quan sat, thi ao va ho co cac vi dong chay đuoc đieu khien boi cac dong nhiet va nhung con gio thoang nhe. Đay chinh la nhung đac điem phan biet ao voi nhieu vung đat ngap nuoc khac, nhu vung suoi va be thuy trieu.


= Song =

Song la mot nguon nuoc tu nhien, thuong la nuoc ngot, chay vao đai duong, ho, bien hoac mot song khac. Trong vai truong hop, song chay ngam duoi đat hoac bi kho hoan toan truoc khi đo vao mot vuc nuoc khac. Cac song nho co the đuoc goi voi nhieu ten goi khac nhau, nhu: suoi, kenh, rach, ngoi, lach; khong co nguyen tac chung đe đinh nghia the nao la con song. Nhieu ten goi cho cac song nho cung tuy theo vi tri đia ly; vi du nhu Burn o Scotland va Đong Bac Anh. Đoi khi song đuoc cho la lon hon mot con lach, nhung khong phai luc nao cung đung trong moi truong hop, con tuy vao nhung y ngam mo ho cua ngon ngu. Song la mot phan cua chu trinh nuoc. Nuoc trong song thuong tu lai tu hoat đong giang thuy chay tran tren be mat, xuat lo cua nuoc ngam, suoi, va giai phong tu cac dang chua nuoc khac trong tu nhien nhu bang tuyet, song bang.


= Suoi =

Suoi la mot vuc nuoc chay đuoc xac đinh trong gioi han cua đay va bo suoi. Hoa Ky đinh nghia suoi la vuc nuoc co be rong nho hon 18 met. Suoi đong vai tro quan trong la mao dan cua vong tuan hoan nuoc, cong cu cua bo cap nuoc ngam, va la hanh lang cho ca va cac loai đong vat hoang da di cu. Nhung canh quan sinh hoc lan can dong suoi đuoc goi la vung ven. Voi hien trang đang dien ra ve tuyet chung Holocen, cac dong suoi đong vai tro quan trong nhu mot hanh lang lien ket cac moi sinh bi chia cat va nhung van đe bao ton đa dang sinh hoc. Nghien cuu ve suoi va vuc nuoc nhin chung lien quan đen nhieu nhanh lien nganh cua khoa hoc tu nhien va ky thuat nhu thuy van hoc, đia mao boi tich, thuy sinh thai hoc, ngu sinh thai hoc, ven sinh thai hoc, v.v.


He sinh thai He sinh thai đuoc cau thanh boi cac thanh phan vo sinh va huu sinh tuong tac voi nhau. Cau truc va thanh phan đuoc xac đinh boi nhieu yeu to moi truong tuong quan. Nhung bien đoi ve cac yeu to nay se khoi mao nhung thay đoi đong luc đen cac he sinh thai. Mot so thanh phan quan trong hon la đat, khi quyen, buc xa mat troi, nuoc va cac sinh vat song.
Trung tam cua khai niem he sinh thai la y tuong ve cac sinh vat song tuong tac voi cac yeu to khac trong moi truong ma chung song. Eugene Odum, mot nha sang lap cua sinh thai hoc nhan đinh rang: "Bat cu thanh to nao bao gom tat ca sinh vat (nhu: "quan xa") cua mot khu vuc cho truoc tuong tac voi moi truong vat ly cung chinh la dong chay nang luong dan đen su xac đinh ro rang co cau dinh duong, đa dang sinh hoc va cac chu trinh vat chat (nhu: trao đoi vat chat giua nhung phan vo sinh va huu sinh) trong he thong cua mot he sinh thai." Ben trong he sinh thai, cac loai co quan he voi nhau va phu thuoc nhau qua chuoi thuc an, va trao đoi nang luong va vat chat giua chung voi nhau cung nhu voi moi truong ma chung sinh song. Khai niem he sinh thai con nguoi can cu vao su giai toa cau truc giua hai mat đoi lap loai nguoi/tu nhien va tien đe ve su hoa hop sinh thai giua tat ca sinh vat, cung nhu voi nhung thanh phan vo sinh trong sinh canh cua chung ta.
Cac đon vi nho hon cua he sinh thai đuoc goi la vi he sinh thai. Vi du, vi he sinh thai co the la hon đa va tat ca sinh vat song ben duoi no. Mot đai he sinh thai co the lien quan đen toan bo vung sinh thai cung luu vuc cua no.


= Vung hoang da =

Vung hoang da đuoc đinh nghia chung la nhung khu vuc khong co su tac đong đang ke boi cac hoat đong cua con nguoi. Quy WILD đua ra đinh nghia chi tiet hon đo la "nhung khu vuc hoang da tu nhien khong bi xao đong, nguyen ven nhat con lai tren hanh tinh cua chung ta – nhung noi hoang da thuc su cuoi cung ma con nguoi khong kiem soat va đa khong phat trien voi đuong giao thong, đuong ong dan hoac co so ha tang cong nghiep khac". Cac vung hoang da co the đuoc tim thay trong cac khu bao ton, đien trang, nong trang, trai chan nuoi, rung quoc gia, vuon quoc gia va tham chi la nhung vung đo thi doc theo song ngoi, khe sau va cac vung chua phat trien khac. Cac vung hoang da va cong vien đuoc bao ve đuoc xem la thanh phan quan trong đoi voi su song con cua mot so loai nhat đinh, la noi nghien cuu ve sinh thai hoc, bao ton, tinh tam va tieu khien. Nhieu nha van viet ve tu nhien tin rang cac vung hoang da la can thiet cho tinh than va su sang tao cua con nguoi, va cac nha sinh thai hoc xem cac vung hoang da la mot phan cua he sinh thai tu nhien tu duy tri tren Trai Đat (sinh quyen). Chung cung co the bao ton nhung đac điem di truyen lich su va tu đo cung cap moi truong song cho cac he đong va thuc vat hoang da ma kho co the tao ra trong phong thi nghiem, vuon uom cay hay vuon bach thu.


Su song Mac du chua co su đong thuan nao ve đinh nghia cua su song tren toan cau nhung cac nha khoa hoc nhin chung chap nhan khai niem rang bieu hien sinh hoc cua su song đuoc đac trung boi to chuc sinh vat, trao đoi chat, sinh truong, thich nghi, phan ung lai kich thich va sinh san. Su song cung co the đuoc đinh nghia đon gian bang trang thai tinh chat cua cac sinh vat.
Đac điem chung cua sinh vat tren can (thuc vat, đong vat, nam, sinh vat nguyen sinh, vi khuan co va vi khuan) la cac te bao, cac to chuc phuc tap đuoc hinh thanh tren co so cacbon-va-nuoc, co su trao đoi chat, co kha nang sinh truong phat trien, phan ung lai cac kich thich va sinh san. Mot thuc the co nhung đac điem nay nhin chung đuoc goi la su song. Tuy nhien, khong phai tat ca đinh nghia ve su song xem tat ca nhung tinh chat tren la can thiet. Su song nhan tao cung co the đuoc xem la su song.

Sinh quyen la phan lop vo bao boc ben ngoai cua Trai Đat – bao gom đat, be mat đa, nuoc, khong khi va khi quyen – ben trong đo co su song, va cac qua trinh sinh hoc lan luot thay the hoac bien đoi. Tren quan điem đia sinh ly hoc, sinh quyen la mot he sinh thai toan cau tich hop tat ca dang song va cac moi quan he giua chung, bao gom su tuong tac giua chung voi cac thanh to nhu thach quyen (đa), thuy quyen (nuoc) va khi quyen (khi). Hien tai toan bo Trai Đat chua hon 75 ti tan (khoang 6,8×1013 kg) sinh khoi, trong đo cac loai song o nhieu moi truong khac nhau trong sinh quyen.6Hon 9/10 tong sinh khoi tren Trai Đat la thuc vat song ma đong vat song phu thuoc phan lon vao no đe ton tai. Hon 2 trieu loai đong va thuc vat song đa đuoc xac đinh, va uoc tinh so luong loai hien co tu vai trieu đen hon 50 trieu. So ca the cua cac loai la khong đoi o cac cap thong luong khac nhau, voi cac loai moi xuat hien va cac loai khac bi xoa bo tren co so lien tuc. Tong so loai hien đang giam mot cach nhanh chong.


= Tien hoa =

Su song đuoc biet la chi ton tai tren Trai Đat. Nguon goc su song la mot qua trinh ma con nguoi van chua hieu ro, nhung no đuoc cho rang đa ton tai tu cach đay it nhat 3,5 ti nam vao lien đai Hoa thanh hoac lien đai Thai co tren Trai Đat nguyen thuy co moi truong khac rat nhieu so voi hien nay. Cac dang song nay so huu cac đac điem co ban ve qua trinh tu sao chep va đac điem di truyen. Khi su song xuat hien, qua trinh tien hoa bang cach chon loc tu nhien đa tao ra su phat trien đa dang su song chua tung co.

Nhung loai khong the thich nghi voi su thay đoi cua moi truong va su canh tranh cua cac loai khac thi chung bi tuyet chung. Tuy nhien, nhung hoa thach luu giu nhung bang chung ve nhieu loai co hon. Bang chung hoa thach va DNA hien tai cho thay tat ca cac loai ton tai co the co to tien phat trien lien tuc tu cac dang song nguyen thuy đau tien.
Su xuat hien qua trinh quang hop trong nhung dang rat co ban cua thuc vat song tren khap Trai Đat đa giup hap thu luong lon nang luong mat troi đe tao nen đieu kien moi truong cho nhung dang song phuc tap hon. Su tich tu oxy trong khi quyen va dan đen su hinh thanh tang ozon. Su ket hop cac te bao nho hon thanh cac tap đoan lon đa tao ra su phat trien cua cac te bao phuc tap hon đuoc goi la sinh vat nhan thuc. Cac te bao trong cac tap đoan đuoc biet hoa manh hon, tao ra cac sinh vat đa bao. Cung voi viec tang ozon hap thu cac tia cuc tim đa giup cho cac sinh vat co the đinh cu đuoc tren be mat Trai Đat.


= Vi sinh vat =

Dang song đau tien phat trien tren Trai Đat la cac vi sinh vat, va chung van giu nguyen kieu hinh tren hanh tinh nay qua hang ti nam khi cac sinh vat đa bao bat đau xuat hien. Cac vi sinh vat la cac sinh vat đon bao thuong co kich thuoc rat nho ma mat thuong khong the nhin thay. Chung bao gom vi khuan, nam, vi khuan co va sinh vat nguyen sinh.

Cac dang song nay đuoc phat hien o khap noi tren Trai Đat noi co nuoc long, bao gom ca cau truc ben trong Trai Đat. Su sinh san cua chung nhanh chong va nhieu. Su ket hop cua toc đo đot bien va van chuyen ngang gen cao co kha nang giup chung thich nghi cao va co the song sot trong cac moi truong moi bao gom ca ngoai khong gian. Chung la mot phan thiet yeu cua he sinh thai tren Trai Đat. Tuy nhien, nhieu vi sinh vat la tac nhan gay hai đoi voi suc khoe cua nhieu loai khac.


= Thuc vat va đong vat =

Ban đau Aristotle chia tat ca sinh vat song thanh thuc vat va đong vat. Trong he thong phan loai cua Linnaeus, cac sinh vat đuoc phan thanh gioi Vegetabilia (sau nay la Plantae) va Animalia. Ke tu đo, viec phan chia tro nen ro rang rang Plantae nhu ban đau đuoc xac đinh bao gom nhieu nhom khong lien quan, va nam va nhieu nhom khac cua tao đa đuoc xep vao cac gioi moi. Tuy nhien, chung van thuong đuoc xem la thuc vat trong mot so ngu canh. Vi khuan đoi khi nam trong he thuc vat, va mot so he thong phan loai dung tu he thuc vat vi khuan (bacterial flora) tach biet voi he thuc vat (plant flora).

Trong so nhieu cach phan loai thuc vat theo cac he thuc vat khu vuc, viec phan chia nay phu thuoc vao muc đich nghien cuu, co the bao gom thuc vat hoa thach, đo la nhung thanh phan thuc vat con sot lai cua thoi ky truoc. Con nguoi o nhieu vung va quoc gia khac nhau rat tu hao ve nhung đac điem cua he thuc vat tu nhien cua ho, cac he nay co the phan bo rong khap tren toan cau do su khac biet ve khi hau va đia hinh.He thuc vat khu vuc thuong đuoc chia thanh thuc vat ban đia va thuc vat nghe vuon va nong nghiep, kieu thuc vat vuon đe cap đen cac loai cay do con nguoi trong. Trong so cac loai "thuc vat ban đia" thuc chat co the la du nhap hang the ky truoc do con nguoi di cu tu vung nay sang vung khac hoac tu luc đia nay sang luc đia khac, va tro thanh mot phan khong the thieu cua thuc vat ban đia hay he thuc vat tu nhien cua noi ma chung đuoc du nhap đen. Đay la mot vi du cho su tuong tac cua con nguoi voi tu nhien co the xoa nhoa ranh gioi ve ban chat tu nhien.
Mot nhom thuc vat khac đuoc ghi lai trong lich su la co dai. Cach goi nay đuoc cac nha thuc vat hoc dung đe chi cac loai thuc vat "vo ich", cach dung khong chinh thuc cua tu "co dai" đe mo ta nhung thuc vat xung đang loai khoi la minh hoa khuynh huong chung cua loai nguoi va cong đong xa hoi ve viec muu cau su bien đoi hay tai tao lai chieu huong van đong cua tu nhien. Tuong tu vay, cac loai đong vat thuong đuoc xep thanh cac nhom nhu thuan hoa, đong vat nuoi, đong vat hoang da, loai vay hai, v.v. theo moi quan he cua chung đoi voi con nguoi.
Đong vat nam trong nhom co nhieu đac điem khac biet voi cac sinh vat song khac. Đong vat la cac sinh vat nhan thuc va thuong la đa bao (xem Myxozoa), tach biet voi vi khuan, vi khuan co va hau het sinh vat đon bao. Chung la cac sinh vat di duong, thuong tieu hoa thuc an trong cac khoang ben trong co the, khac biet voi thuc vat va tao. Chung cung đuoc phan biet voi thuc vat, tao va nam do khong co thanh te bao.
Voi so it truong hop ngoai le, phan lon trong đo la bot bien (Nganh Bot bien), đong vat co co the chuyen biet thanh nhung mo biet hoa. Chung gom co co bap, dung đe co rut va đieu khien van đong, va mot he than kinh, dung đe gui va chuyen tiep tin hieu. Chung cung co mot khoang tieu hoa đac trung ben trong. Te bao nhan thuc la nen tang cua tat ca cac loai đong vat, đuoc bao quanh boi mot chat nen ngoai bao giau đac tinh, xay dung tu collagen va nhung glycoprotein đan hoi. Cau truc nay co the bi voi hoa tro thanh nhung dang cau truc khac nhu vo, xuong va gai, mot bo khung nen đe cac te bao co the di chuyen va tai to chuc trong suot qua trinh sinh truong phat trien va truong thanh, cung nhu ho tro cho nhung he giai phau phuc tap can thiet cho tinh di đong.


Tuong tac voi con nguoi Mac du con nguoi hien chi la mot phan rat nho trong tong the sinh khoi tren Trai Đat nhung tac đong cua con nguoi vao thien nhien lai qua lon. Do su mo rong anh huong cua con nguoi, cac ranh gioi giua nhung gi cua con nguoi lien quan đen tu nhien va cac "moi truong nhan tao" la khong ro rang tru nhung truong hop đac biet. Ngay ca o nhung truong hop đac biet, so luong cac moi truong tu nhien ma chua chiu su anh huong cua con nguoi mot cach ro ret hien cung đang giam dan voi toc đo nhanh chong.Su phat trien cong nghe cua loai nguoi đa cho phep khai thac tai nguyen thien nhien tot hon va giup giam bot rui ro tu thien tai. Tuy nhien, trong qua trinh nay, so phan cua nen van minh loai nguoi van gan lien voi nhung bien đoi cua moi truong. Hien ton tai mot vong hoi tiep rat phuc tap giua viec su dung cong nghe tien bo va nhung bien đoi cua moi truong, va cung chi đuoc hieu biet mot cach cham chap. Nhung moi đe doa do chinh con nguoi thuc hien đoi voi moi truong tu nhien tren Trai Đat nhu gia tang dan so, pha rung, tai bien nhu tran dau, va con nguoi cung gop phan gay ra su tuyet chung cua nhieu loai đong vat va thuc vat.
Con nguoi su dung tu nhien vao nhung hoat đong giai tri va kinh te, viec tim kiem va khai thac cac nguon tai nguyen thien nhien cho hoat đong cong nghiep van la thanh phan chinh cua nen kinh te the gioi. Cac hoat đong nhu san ban, đanh ca phuc vu cho tieu dung va giai tri thi co su khac biet giua cac nhom nguoi. Hoat đong nong nghiep đa bat đau vao khoang thien nien ky 9 TCN. Thay đoi tu san xuat luong thuc sang nang luong đa tac đong đen su thinh vuong cua nen kinh te the gioi.
Mac du vao thoi ky đau, con nguoi thu luom nhung nguyen lieu tu thuc vat hoang dai đe lam thuc pham va su dung nhung đac tinh duoc hoc cua thuc vat đe chua benh, con hau het con nguoi hien đai su dung thuc vat thong qua cac hoat đong nong nghiep. Su phat quang mot khu vuc đat rong lon cho trong trot đa lam giam đang ke dien tich rung hien huu va cac vung đat ngap nuoc, lam mat moi truong song cua nhieu loai đong thuc vat cung nhu lam gia tang xoi mon.


= Tham my va ve đep =
Ve đep cua tu nhien đa va đang la chu đe cua nhieu tac pham nghe thuat cung nhu đuoc ghi lai trong nhieu quyen sach chat đay thu vien va cac nha sach. Thien nhien đa đuoc mieu ta va đuoc ca ngoi nhieu trong nghe thuat, nhiep anh, tho va cac loai hinh van hoc nghe thuat khac the hien the manh cua no ma nhieu nguoi đa lien ket hai yeu to tu nhien va ve đep voi nhau. Nhung ly do tai sao cac moi lien he nay ton tai, va cai gi đa lien ket chung đuoc nghien cuu boi mot nhanh triet hoc đuoc goi la su tham my. Ngoai nhung đac điem co ban ma nhieu triet gia đong y ve viec giai thich nhung gi đuoc coi la đep, thi nhung y kien khac ve cai đep hau nhu bat tan. Tu nhien va hoang da la cac chu đe quan trong trong nhieu ky nguyen cua lich su the gioi. Nghe thuat phong canh truyen thong so khai bat đau o Trung Quoc trong suot trieu đai nha Đuong (618–907). Bieu dien thien nhien qua nghe thuat la mot trong nhung chu đe cua tranh Trung Quoc va co nhung anh huong nhat đinh đoi voi nghe thuat chau A.
Mac du cac ky quan thien nhien đuoc vinh danh trong Thanh Vinh va Sach Job, viec truyen tai su hoang da trong nghe thuat đa tro nen pho bien hon trong thap nien 1800, đac biet trong cac tac pham cua phong trao lang man. Cac hoa si Anh quoc nhu John Constable va J. M. W. Turner đa chuyen su chu y cua ho vao viec truyen tai nhung ve đep cua the gioi tu nhien đi vao nhung buc hoa. Truoc đo, hoi hoa chu yeu tap trung vao nhung hinh anh ton giao hoac con nguoi. Tho cua William Wordsworth đa mieu ta su ky dieu cua the gioi tu nhien, ma truoc đay đuoc xem nhu la "vung nguy hiem". Cang ngay su coi trong gia tri cua thien nhien đa tro thanh mot khia canh cua van hoa phuong Tay. Phong trao nghe thuat nay cung trung hop voi phong trao sieu viet luan trong the gioi phuong Tay. Y tuong co đien chung cua nghe thuat ve cai đep lien quan đen su bat chuoc thien nhien. Cung trong linh vuc ve ve đep cua thien nhien la su hoan hao đuoc ngu y thong qua nhung dang toan hoc hoan hao va tong quat hon boi nhung cach sap xep cua tu nhien theo cac khuon mau nhat đinh. Nhu David Rothenburg viet, "Cai đep la goc re cua khoa hoc va muc đich cua nghe thuat, kha nang cao nhat ma nhan loai co the hy vong thay đuoc no".


Vat chat va nang luong Mot so linh vuc khoa hoc xem tu nhien la vat chat chuyen đong tuan theo nhung quy luat nhat đinh cua tu nhien ma khoa hoc đang tim hieu. Vi ly do đo, nen tang co ban nhat cua khoa hoc đuoc hieu mot cach chung la "vat ly hoc" – ten goi ma van co the nhan ra no am chi nghien cuu ve tu nhien.
Vat chat thuong đuoc đinh nghia la chat cau thanh nen vat the vat ly. No cau tao nen vu tru quan sat đuoc. Cac thanh phan nay cua vu tru hien đuoc tin la chi chiem 4,9% tong khoi luong. Phan con lai 26,8% la vat chat lanh toi va 68,3% la nang luong toi. So lieu chinh xac cua cac thanh phan nay van chua đuoc biet ro va hien đang đuoc cac nha vat ly nghien cuu.
Trang thai cua vat chat va nang luong thong qua viec quan sat đuoc vu tru cho thay chung tuan theo cac đinh luat vat ly ro rang. Cac đinh luat nay đuoc ap dung đe thanh lap cac mo hinh vu tru đa giai thich thanh cong cau truc va su tien hoa cua vu tru ma chung ta co the quan sat đuoc. Cac bieu thuc toan hoc cua cac đinh luat vat ly su dung mot bo 12 hang so vat ly co ve nhu la tinh đoi voi vu tru quan sat đuoc. Gia tri cua cac hang so nay đa đuoc đo đac can than nhung nguyen do đe co đuoc cac con so nay van la đieu bi an.


Ben ngoai Trai Đat Khong gian ngoai thien the chi vung khong gian tuong đoi rong cua vu tru ben ngoai khi quyen cua cac thien the. Khong co ranh gioi ro rang giua khi quyen Trai Đat va khong gian ngoai thien the, vi ap suat khi quyen giam tu tu theo đo cao tang dan. Khong gian ngoai thien the trong he Mat Troi đuoc goi la khong gian lien hanh tinh, no trai rong đen khong gian lien sao tai noi đuoc goi la nhat quyen.
Khong gian ngoai thien the gom mot so it cac loai vat chat phan tu huu co đuoc phat hien boi cac song quang pho viba, phong nen buc xa vu tru con ton du sau vu no Big Bang va nguon goc cua vu tru, va cac tia vu tru chua cac hat nhan nguyen tu bi ion hoa va nhieu loai hat ha nguyen tu khac. Cung co mot so chat khi, plasma va bui, va cac thien thach nho. Ngoai ra, cac dau hieu cua su song loai nguoi phat vao khong gian ngay nay nhu cac loai vat lieu con lai tu cac vat the co va khong nguoi lai tung phong len khong gian co tiem nang gay hai cho cac tau vu tru. Mot so manh vo nay theo đinh ky quay tro lai khi quyen Trai Đat.
Mac du Trai Đat hien la thien the duy nhat đuoc biet la co su song trong he Mat Troi, cac bang chung hien tai cho rang trong qua khu xa xoi cua Sao Hoa tung ton tai cac vuc nuoc o dang long tren be mat cua no. Nhu vay, Sao Hoa cung co kha nang ho tro su song va hien tai nguoi ta cho rang van con nuoc tren hanh tinh nay o dang bang. Neu su song ton tai tren Sao Hoa, nhieu kha nang ben duoi mat đat cua no nuoc co the ton tai.
Cac moi truong cua cac hanh tinh đat đa khac nhu Sao Thuy va Sao Kim cho thay kho co kha nang ho tro su song. Nhung con nguoi phong đoan rang Europa, ve tinh lon thu tu cua Sao Moc, co the co bien nuoc long ben duoi be mat cua no va co tiem nang ho tro su song.
Ngay nay, cac nha thien van hoc đa va đang bat đau kham pha cac hanh tinh giong Trai Đat ben ngoai he Mat Troi – cac hanh tinh nam trong vung co the đinh cu trong khong gian quanh cac ngoi sao, ma chung co the ho tro cho su song.


Xem them Phuong tien:

Natural History, boi Pliny the Elder
Nature, boi Ralph Waldo Emerson
Nature, mot tap san khoa hoc noi bat
National Wildlife, bao xuat ban cua National Wildlife Federation
Nature (series truyen hinh)
Natural World (series truyen hinh)
To chuc:

The Nature Conservancy
Nature Detectives
Khoa hoc:

Lich su tu nhien
Phong canh thien nhien
Triet hoc:

Me Thien nhien
Tu nhien (triet hoc)
Chu nghia tu nhien: bao gom mot so tu tuong triet hoc khac nhau, nguon goc đien hinh đen tu chu nghia duy vat va chu nghia thuc dung, khong phan đinh giua sieu nhien va tu nhien. Trong đo bao gom chu nghia tu nhien phuong phap luan cua khoa hoc tu nhien, thu tao nen gia thuyet phuong phap luan o nhung su kien quan sat đuoc trong tu nhien chi đuoc giai thich boi nhung nguyen nhan tu nhien, nam ngoai su gia đinh co ton tai hay khong ton tai cua luc luong sieu nhien.
Thuyet can bang tu nhien (nguy bien sinh hoc): Mot khai niem kem uy tin ve su can bang thien nhien trong moi quan he đong vat an thit-con moi.


Chu giai Chu giai 5: [Ho] la bat ky mot vuc nuoc nao co nuoc chay cham hoac đung yen chiem mot phan dien tich tren đat lien voi kich thuoc đang ke. Cac đinh nghia đe phan biet chinh xac ho, ao, đam lay va tham chi la cac con song va cac vuc nuoc khac ngoai tru chung khong thuoc đai duong thi van chua ro rang. Tuy nhien, co the noi rang, cac con song va suoi thi co dong chay tuong đoi nhanh; cac đam lay va đong lay co chua mot luong co, cay than go va cay bui tuong đoi lon; va cac ao co kich thuoc tuong đoi nho so voi ho. Ve mat đia chat hoc, cac ho la cac vuc nuoc tam thoi.
Chu giai 6: Con so "khoang 1/2 cua 1%" tinh theo cach sau (xem vi du Leckie, Stephen (1999). "How Meat-centred Eating Patterns Affect Food Security and the Environment". For hunger-proof cities: sustainable urban food systems. Ottawa: International Development Research Centre. ISBN 0-88936-882-1., trong đo can nang con nguoi trung binh la 60 kg.), tong sinh khoi loai nguoi la khoi luong trung binh cua con nguoi nhan voi dan so the gioi hien tai vao khoang 6,5 ti (xem vi du, "World Population Information". U.S. Census Bureau. Truy cap ngay 28 thang 9 nam 2006.): Gia su can nang trung binh cua con nguoi la 60–70 kg (khoang 130–150 can Anh), thi can nang tong cua loai nguoi tren toan cau vao khoang 390 ti (390×109) va 455 trieu kg (trong khoang 845 ti đen 975 ti can Anh, hay 423 trieu–488 trieu tan thieu). Tong sinh khoi cua tat ca cac loai tren Trai Đat uoc tinh lon hon 6,8 x 1013 kg (75 ti tan thieu). Theo cach tinh nay, ti le cua tong sinh khoi chi tinh rieng cua loai nguoi vao khoang gan 0,6%.


Tham khao Lien ket ngoai Tu nhien tai Tu đien bach khoa Viet Nam
The gioi tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Vu tru tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Nature tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
IUCN Red List of Threatened Species Sach Đo IUCN cac loai bi đe doa (iucnredlist.org)
WILD Foundation | Protecting through connecting: wilderness, wildlife & people To chuc Wild Foundation - Trai tim phong trao bao ton hoang da toan cau (wild.org)
Fauna & Flora International la noi hoat đong kien quyet trong viec giup đo bao ton khong gian song va cac loai hoang da tren the gioi (fauna-flora.org)
European Wildlife la to chuc phi loi nhuan cua Chau Au hoat đong trong cong tac bao ton tu nhien va bao ve moi truong (eurowildlife.org)
Tap san Nature (nature.com)
National Geographic Hoi Đia ly Quoc gia (nationalgeographic.com)
ARKive - Discover the world's most endangered species Luu tru ngay 26 thang 4 nam 2016 tai archive.today Ghi nhan su song tren Trai Đat (arkive.org)
BBC – Chuyen đe Khoa hoc va Tu nhien (bbc.co.uk): Science & Earth
Watch PBS TV Shows Online – Chuyen đe Khoa hoc va Tu nhien (pbs.org)
Bao đien tu Science Daily (sciencedaily.com)
European Commission – Tu nhien va Đa dang sinh hoc (ec.europa.eu)
Bao tang Lich su Tu nhien (.nhm.ac.uk)
Encyclopedia of Life Bach khoa toan thu ve Su song (eol.org).
Environment & Environmental Quality Science.gov – Moi truong & Chat luong moi truong