Ho Vuon (danh phap khoa hoc: Hylobatidae) la mot ho chua cac loai vuon. Cac loai hien con sinh ton đuoc chia ra thanh 4 chi, dua tren so luong nhiem sac the luong boi cua chung: Hylobates (44), Hoolock (38), Nomascus (52), va Symphalangus (50). Loai tuyet chung Bunopithecus sericus la vuon hay linh truong giong nhu vuon, cho toi gan đay van đuoc coi la co lien he gan voi vuon may trang (Hoolock). Cac loai vuon con sinh ton sinh song trong cac rung gia nhiet đoi va can nhiet đoi tu đong bac An Đo toi Indonesia, bao gom ca cac đao nhu Sumatra, Borneo va Java, va ve phia bac toi mien Hoa Nam.
Con đuoc goi la vuon nho hay vuon loai nho (tieng Anh: lesser apes), loai vuon thuoc ho nay khac voi cac loai vuon lon (great apes) thuoc ho Nguoi nhu tinh tinh, khi đot, đuoi uoi va con nguoi o cho tam voc nho hon, co muc đo di hinh gioi tinh thap, khong lam to va o mot so chi tiet co the nhat đinh, trong đo chung giong voi cac loai khi thuong hon la giong voi vuon lon. Cac loai vuon nho cung ket đoi vinh cuu, khong giong nhu cac loai vuon lon. Loai vuon nho cung vuot troi trong loai thu khi di chuyen bang cach chuyen canh bang hai tay, đu tu canh nay sang canh khac co the voi khoang cach len toi 15 m (50 ft), voi van toc cao toi 56 km/h (35 mph). Chung cung co the nhay xa toi 8 m (26 ft), va đoi khi đi lai bang hai chan voi hai tay gio len đe giu thang bang. Chung nhanh nhen va uyen chuyen nhat trong so cac loai thu song tren cay cao ma khong biet bay.
Tuy tung loai va phu thuoc vao gioi tinh ma bo long cua vuon co the co mau tu nau sam toi nau nhat, co khi đom loang mau đen hay trang. Vuon toan trang rat hiem.
Trong so cac loai vuon co vuon muc, vuon tay trang, vuon may trang. Vuon muc (Symphalangus syndactylus), loai vuon to lon nhat, đuoc phan biet boi 2 ngon chan tren moi chan hop lai, vi the ma co ten goi cho chi Symphalangus va ten đinh danh loai syndactylus.


Co the hoc Mot đac điem trong co the loai vuon la khop xuong cau o (ball and socket joint) o co tay cho phep khop xuong đo chuyen đong theo hai truc. Uu điem nay khien vuon khong can phat trien suc manh tuyet đoi o vai va than tren. Khop xuong vai cung vi vay giam bot suc gian keo khi vuon đu chuyen. Ty le tay chan so voi than minh cua vuon cao hon cac loai thu khac nen tam voi cua vuon kha dai. Khoang cach giua ngon thu nhat (ngon cai) va ngon thu hai (ngon tro) cung lon, giup vuon nam chac.
Long vuon thuong la mau đen, xam, anh nau, co the them đom hay vet mau trang tren tay, chan va mat. Vuon đuc đoi khi co cac vet sam mau lan trong mang mau trang. Mot so loai co buou lon o co hong voi chuc nang lam hop cong huong khi hu. Kich thuoc buou co the to gan bang đau con vat.
Hop so va rang vuon tuong tu nhu o cac loai vuon lon, con mui cua chung thi giong nhu mui cua tat ca cac loai linh truong mui hep. Cong thuc rang cua chung la 
  
    
      
        
          
            
              2.1.2.3
              2.1.2.3
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\tfrac {2.1.2.3}{2.1.2.3}}}
  
.


Tap tinh Vuon la đong vat sinh song thanh bay kieu xa hoi tap the. Moi đan chiem cu lay mot khu vuc va san sang bao ve lanh tho bang cach keu hu hoac pho truong. Tieng vuon hu co the vang vong đen 1 km, thuong la tieng keu cua cap vuon phoi ngau. Đoi khi vuon con cung tham gia. Khi vuon hu rieng le thi thong thuong la vuon đuc (hoa hoan moi la con cai) keu hu đe tim ban, moi goi ban tinh hoac thong bao khu vuc chiem huu. Neu ua thich tieng hu thi vuon khac phai se tim gap, ket than roi giao hop. Thoi gian giao hop co the keo dai toi 3 ngay voi nhieu luot giao cau. Tieng đoi vuon đua hot trong thoi điem nay khien chung de bi tho san tim bat, cung cap thit cho thi truong mua ban đong vat hoang da, trong đo co nganh y duoc dan gian thu mua nhieu bo phan. Vi moi loai vuon co tieng hu rieng nen qua tieng hu, khoa hoc co the nhan dang tung loai va xac đinh moi truong sinh song cua chung.
Cac khop xuong cau o (tieng Anh: ball and socket joint) o tay vuon cho phep chung đu chuyen tren cay cao rat nhanh va chinh xac. Tuy nhien neu lo tuot tay hoac khi canh gay thi vuon de bi chan thuong; khoa hoc uoc tinh thi trung binh moi con vuon gay xuong it nhat mot lan trong cuoc đoi.


Tinh trang bao ton Phan lon cac loai đeu o tinh trang bi đe doa hay nguy cap, chu yeu la do su xuong cap hay su pha huy moi truong rung cua chung.


Phan loai Ho Hylobatidae: vuon
Chi Hylobates: vuon lun
Vuon tay trang, Hylobates lar
Vuon tay trang Malaysia, Hylobates lar lar
Vuon tay trang Carpenter, Hylobates lar carpenteri
Vuon tay trang mien trung, Hylobates lar entelloides
Vuon tay trang Sumatra, Hylobates lar vestitus
Vuon tay trang Van Nam, Hylobates lar yunnanensis
Vuon rau trang Borneo, Hylobates albibarbis
Vuon tay đen, Hylobates agilis
Vuon Borneo Muller, Hylobates muelleri
Vuon xam Muller, Hylobates muelleri muelleri
Vuon xam Abbott, Hylobates muelleri abbotti
Vuon xam mien bac, Hylobates muelleri funereus
Vuon bac, Hylobates moloch
Vuon bac mien tay hay vuon mien tay Java, Hylobates moloch moloch
Vuon bac mien đong hay vuon Trung Java, Hylobates moloch pongoalsoni
Vuon pile, Hylobates pileatus
Vuon Kloss hay vuon Mentawai hoac vuon Bilou, Hylobates klossii
Chi Hoolock
Vuon may trang mien tay, Hoolock hoolock
Vuon may trang mien đong, Hoolock leuconedys
Chi Symphalangus
Vuon muc, Symphalangus syndactylus
Chi Nomascus: vuon mao
Vuon mao đen ma hung Trung bo, Nomascus annamensis
Vuon đen tuyen tay bac, Nomascus concolor
Nomascus concolor concolor: Bac Bo, Viet Nam.
Nomascus concolor lu: Lao.
Nomascus concolor jingdongensis: Trung Van Nam.
Nomascus concolor furvogaster: Tay Van Nam.
Vuon đen Đong Bac, Nomascus nasutus
Vuon Cao Vit, Nomascus nasutus nasutus
Vuon mao đen Hai Nam, Nomascus nasutus hainanus
Vuon đen ma trang hay vuon đen bac ma, Nomascus leucogenys
Vuon Siki hay vuon ma trang phuong nam, Nomascus siki
Vuon đen ma hung, Nomascus gabriellae


Tien hoa Xac đinh nien đai tien hoa cua Ho vuon khong de. Phong tinh co co so khoa hoc nhat hien nay đat chi Nomascus phan tach khoi nhanh chinh khoang 8 trieu nam truoc (Ma); Symphalangus va Hylobates tach ra khoang 7 Ma. O cap tung loai mot thi Hylobates pileatus tach ra khoi Hylobates lar va Hylobates agilis khoang 3,9 Ma, con Hylobates lar va Hylobates agilis chia đoi thanh hai loai rieng biet khoang 3,3 Ma.
Khoa hoc đa dung nhieu du lieu khac nhau đe phan đinh Ho vuon, trong đo ngoai hinh dang co the con co thanh am tieng hot, nhiem sac the va nhung phan tu di to.
Mot điem đong thuan trong cac cong trinh nghien cuu la Ho vuon Hylobatidae co the chia thanh 4 chi đon nganh: Hylobates, Symphalangus, Nomascus va Hoolock. Tuy nhien, cac nghien cuu ve mat di to van co mau thuan o hai khia canh co ban. Thu nhat, khong co su đong thuan ve moi quan he giua 4 chi nay. Mot vai nghien cuu di truyen đat Nomascus nhu la đon vi phan loai co so nhat, trong khi cac nghien cuu khac, bao gom ca cac nghien cuu dua tren du lieu nhiem sac the, lai ho tro cho vi tri co so cua chi Hoolock. Chung cu hinh thai ho tro cho vi tri co so cua Symphalangus. Thu hai, trong pham vi chi Hylobates co su khong chac chan đang ke lien quan toi moi quan he giua cac loai khac nhau. Mot cau hoi quan trong lien quan toi vi tri cua thanh vien co so nhat cua chi Hylobates. Loai Hylobates pileatus đa tung đuoc goi y la co so nhat cua chi nay trong cac nghien cuu dua tren du lieu phan tu va hinh thai, trong khi cac phan tich khac lai ho tro cho Hylobates klossii nhu la thanh vien co so nhat cua Hylobates.
Su dung phat sinh chung loai phan tu, co cac dien giai khac biet ve lich su tien hoa cua ho Hylobatidae. Chatterjee (2006) đua ra kich ban trong đo Hylobatidae bat đau su phan toa cua minh tai mien đong Đong Duong vao khoang 10,5 Ma va cac song phan toa sau đo xay ra chu yeu theo huong nam, voi su phan toa cua chi Hoolock ve phia tay. Whittaker va ctv. (2007) đa xem xet chi Hylobates va goi y mot su banh truong đia sinh hoc noi chung theo huong bac-nam. Thinh va ctv. (2010) lai goi y rang su phan toa vuon lien loai xay ra tren đai luc Đong Nam A trong the Miocen, đac biet la trong khu vuc ngay nay la day nui Hoanh Đoan. Sau đo, cac chi di cu toi khu vuc hien tai cua chung ngay nay tren đai luc. Đieu nay sau đo đuoc noi tiep bang su mo rong theo huong nam cua chi Hylobates vao them Sunda, noi chu yeu xay ra su hinh thanh loai di vuc.
Theo Israﬁl va ctv. (2011) thi ho Hylobatidae hinh thanh khoang 21,8 Ma (19,7-24,1 Ma), voi su phan toa cua ho nay thanh Hoolock dien ra khoang 7,3 Ma (6,4–8,0 Ma). Su phan toa tiep theo cua Nomascus va to hop Symphalangus + Hylobates xay ra ngay sau đo (7,0 Ma va 6,4 Ma). Su phan toa cua chi Hylobates xay ra vao khoang 3,5 Ma (3,1–4,0 Ma).
Cay phat sinh chung loai duoi đay lay theo Israfil va ctv. (2011) .


Lai ghep Nhieu loai vuon kho nhan dang neu chi dua vao mau sac bo long, va đuoc nhan dang nho giong hu hay phan tich gen.


Trong van hoa truyen thong = Viet Nam =
Con vuon co mat trong van chuong truyen khau cua nguoi Viet nhu trong bai dan ca "Ly qua đeo" o Hue hay "An o trong rung" thuoc Quan ho Bac Ninh. Ca tru co đieu xam hue tinh cung nhac đen vuon. Ca dao thi co cau nhac đen vuon đe tro y xa xoi, hoang da nhu trong cau ca dao mien Nam:

Ma oi! Đung ga con xa
Chim keu vuon hu biet nha ma đau.
Tuc ngu ve vuon co cau: Vuon lia cay co ngay vuon ru. Trong van hoc thi hai tac pham lon la Truyen Kieu va Luc Van Tien đeu co nhac toi vuon, nhat la tieng hu (con goi la hot) cua chung. Trong tin nguong Tu phu hinh bong con vuon hien ra bieu tuong cho mien nui hoang so khi vuon ra mat dang cung hoa qua.


= Trung Hoa =
Vuon co mat o vung Hoa Nam it nhat la cho toi thoi nha Tong. Khoang the ky 14 tro đi vi he sinh thai bi con nguoi pha hoai nen loai vuon dan vang bong. Van chuong Trung Hoa thoi co cho con vuon la "quy phai", vi nhu "quan tu" (君子) cua rung xanh trong khi giong khi vang bi thuc an cua con nguoi mua chuoc. Đao Lao thi theu det tinh chat huyen bi cho loai vuon va cho rang chung co the song toi nghin nam va bien thanh nguoi. My thuat Trung Hoa ghi lai hinh dang con vuon tu the ky 3-4 TCN (thoi nha Chu). Chung con la đe tai cho hoa si thoi nha Tong va đau thoi nha Nguyen nhu Dich Nguyen Cat va Muc Khe Phap Thuong ve lai rat trung thuc.


= Nhat Ban =
Qua anh huong cua van hoa Trung Hoa, mo tip Thien "vuon bat anh trang trong nuoc" cung đa tro thanh pho bien trong hoi hoa Nhat Ban, mac du khong co loai vuon nao song trong tu nhien tai Nhat Ban.


Thu vien anh Lien ket ngoai Gibbon Conservation Center
Gibbon Network and Research Lab


Ghi chu