Mong Co la mot quoc gia noi luc nam tai nut giao giua ba khu vuc Trung, Bac va Đong cua chau A. Lanh tho Mong Co gan tuong ung voi vung Ngoai Mong trong lich su va thuat ngu nay đoi khi van đuoc su dung đe chi quoc gia hien tai. Mong Co co đuong bien gioi voi Trung Quoc ve phia nam va voi Nga ve phia bac.
Mong Co co dien tich 1.564.116 kilomet vuong (603.909 dam vuong Anh), la quoc gia co chu quyen đay đu lon thu 18 va thua dan nhat tren the gioi, dan so khoang gan 3,3 trieu nguoi (2020). Đay cung la quoc gia noi luc lon thu nhi the gioi, sau Kazakhstan. Mong Co co rat it dien tich đat co the canh tac nong nghiep vi hau het lanh tho la thao nguyen bao phu, cac day nui cao tap trung ve phia bac va phia tay cung sa mac Gobi bao tron phan phia nam. Ulaanbaatar la thu đo va thanh pho lon nhat cua Mong Co va noi cu tru cua khoang 45% dan so đat nuoc.
Khoang 30% dan so Mong Co ngay nay la dan du muc hoac ban du muc, van hoa, loi song du muc cung loai ngua van đuoc bao ton nguyen ven. Đa so cu dan la tin đo Phat giao, tiep đen la nhom nguoi khong theo bat ky ton giao nao (vo than), con Hoi giao chiem uu the trong cong đong nguoi Kazakh thieu so. Đa so cong dan noi đay la nguoi Mong Co, phan con lai la nhom nho nhung nguoi goc Hoa, cac dan toc thieu so nhu nguoi Kazakh, nguoi Tuva chu yeu song tai mien tay đat nuoc.
Khu vuc Mong Co trong suot chieu dai lich su tung nam duoi quyen cai tri cua nhieu đe quoc du muc nhu Hung No, Tien Ti, Nhu Nhien,... Nam 1206, Thanh Cat Tu Han thanh lap nen Đe quoc Mong Co va sau đo dan phat trien thanh mot trong nhung đe quoc luc đia lien ke rong lon nhat trong lich su the gioi, trai dai tu chau A sang chau Au. Chau noi cua ong la Hot Tat Liet sang lap ra nha Nguyen va tiep tuc chinh phuc xuong mien Nam Trung Quoc. Sau khi nha Nguyen sup đo, nguoi Mong Co triet thoai ve thao nguyen Mong Co va lai tiep tuc xung đot phe phai nhu truoc, ngoai tru trong thoi ky cua Đat Dien Han va Trat Tat Khac Đo Han.
Đen đau the ky XVI, Phat giao Tay Tang bat đau đuoc truyen ba đen Mong Co. Nha Thanh do nguoi Man lap ra sap nhap Mong Co trong the ky XVII. Đen đau thap nien 1900, khoang mot phan ba nam gioi truong thanh tai Mong Co la tang nhan. Sau khi nha Thanh sup đo vao nam 1912, khu vuc Ngoai Mong Co tuyen bo đoc lap tu Đai Thanh va đen nam 1921 thi thiet lap nen đoc lap thuc te tu Trung Hoa Dan Quoc. Ngay sau đo, quoc gia nay nam duoi quyen kiem soat cua Lien Xo (the luc đa giup đo ho gianh đoc lap khoi tay Trung Quoc). Nam 1924, Cong hoa Nhan dan Mong Co đuoc tuyen bo thanh lap, tro thanh mot quoc gia ve tinh cua Lien bang Xo viet. Đau nam 1991, truoc nhung bien đong tai Lien Xo va Đong Au, Mong Co tien hanh cach mang dan chu hoa binh vao đau nam 1990 dan toi ket qua la mot he thong chinh tri dan cu đa đang cung ban Hien phap moi đuoc ban hanh vao nam 1992, theo đo, nuoc nay chinh thuc chuyen đoi sang mo hinh kinh te thi truong. Mong Co gia nhap To chuc Thuong mai The gioi (WTO) vao nam 1997 cung nhieu to chuc quoc te khac trong nhung nam sau đo.


Lich su = Tien su va co đai =
Nguoi đung thang cu tru tai Mong Co tu 850.000 nam truoc. Nguoi hien đai tien đen Mong Co khoang 40.000 nam truoc trong thoi đai đo đa cu. Hang Khoit Tsenkher tai tinh Khovd co cac hinh ve đat son mau hong, nau va đo song đong (nien đai tu 20.000 nam truoc) ve voi ma mut, linh mieu, lac đa hai buou, va đa đieu.

Cac khu đinh cu nong nghiep thoi đai đo đa moi (khoang 5500–3500 TCN) tai cac đia phuong nhu Norovlin, Tamsagbulag, Bayanzag, va Rashaan Khad. Sinh hoat du muc cuoi ngua xuat hien la mot su kien then chot trong lich su Mong Co va tro thanh van hoa chi phoi. Sinh hoat du muc cuoi ngua đuoc chung minh qua cac bang chung khao co hoc tai Mong Co trong van hoa Afanasevo (3500–2500 TCN) thoi đai đo đong đa va thoi đai đo đong. Phat hien xe co banh tai cac mo tang thuoc van hoa Afanasevo co nien đai truoc nam 2200 TCN. Sinh hoat du muc va gia cong kim thuoc tro nen phat trien hon vao sau đo trong van hoa Okunev (thien nien ky 2 TCN), van hoa Andronovo (2300–1000 TCN) va van hoa Karasuk (1500–300 TCN), len đen cuc điem vao Đe quoc Hung No thuoc thoi đai đo sat. Cac di tich thoi đai đo đong tien Hung No gom đa huou, kurgan, mo tam vuong, va buc hoa tren đa.
Mac du trong trot tiep tuc ke tu thoi đai đo đa moi, song nong nghiep luon duy tri quy mo nho so voi du muc chan tha. Nong nghiep co the đuoc đua đen tu phia tay hoac phat sinh đoc lap trong khu vuc. Nguoi Tochari (Nguyet Chi) va nguoi Scythia cu tru tai mien tay Mong Co trong thoi đai đo đong. Xac mot chien binh Scythia phat hien tai day nui Altai cua Mong Co đuoc cho la co nien đai khoang 2.500 nam, la mot nam gioi tu 30-40 tuoi co toc vang hoe. Khi sinh hoat du muc cuoi ngua đuoc đua đen Mong Co, trung tam chinh tri cua Thao nguyen Au-A cung chuyen đen Mong Co. Cac cuoc xam pham cua cac dan toc chan nuoi gia suc o phuong bac vao Trung Quoc trong thoi nha Thuong va nha Chu bao truoc thoi đai cac đe quoc du muc.
Khai niem ve Mong Co la mot the luc đoc lap o phia bac cua Trung Quoc the hien trong mot la thu do Han Van Đe gui Lao Thuong thien vu vao nam 162 TCN (ghi trong Han thu).
Ke tu thoi tien su, Mong Co la noi cu tru cua cac dan toc du muc, theo thoi gian ho hinh thanh cac bang lien lon giup gia tang suc manh va uu the. Cac the che thuong thay la chuc vu han, Kurultai (hoi đong toi cao), ta duc va huu duc, quan đoi đe quoc (Keshig) va he thong quan su theo he thap phan. Đe quoc đau tien la Hung No, do Mac Đon tap hop đe hinh thanh mot bang lien vao nam 209 TCN. Ho nhanh chong noi len thanh moi đe doa lon nhat cho nha Tan, buoc Trung Hoa phai xay Truong thanh. Tuong quan Mong Điem cua Tan phai đem 30 van quan canh giu bien gioi phia bac, nham phong thu truoc cac cuoc tan cong huy diet cua Hung No. Đe quoc Hung No rong lon ton tai cho đen nam 93, bi thay the bang Đe quoc Tien Ti (93–234), toan bo Mong Co ngay nay nam trong lanh tho quoc gia nay.
Han quoc Nhu Nhien (330–555) goc nguoi Tien Ti la the che đau tien su dung "kha han" lam đe hieu. Nhu Nhien cai tri mot lanh tho lon truoc khi bi Đot Quyet (555–745) đanh bai, lanh tho cua Đot Quyet con lon hon quoc gia truoc. Nguoi Đot Quyet tung bao vay Panticapaeum nay thuoc Krym tai chau Au vao nam 576. Ke tiep ho la Han quoc Hoi Cot (745–840) cua nguoi Uyghur, quoc gia nay bi nguoi Kyrgyz đanh bai. Nguoi Khiet Đan la hau due cua nguoi Tien Ti, ho cai tri Mong Co thoi nha Lieu (907–1125), sau đo bang lien Mong Ngot Quoc (1125–1206) noi len.


= Trung Co đen đau the ky XX =

Trong canh hon loan vao cuoi the ky XII, mot tu truong ten la Thiet Moc Chan cuoi cung thong nhat thanh cong cac bo lac Mong Co nam giua Man Chau va day nui Altai. Nam 1206, ong lay hieu la Thanh Cat Tu Han, va tien hanh mot loat chien dich quan su von noi tieng tan bao tai mot phan lon cua chau A, lap nen Đe quoc Mong Co, la đe quoc luc đia lien ke lon nhat trong lich su the gioi. Duoi su cai tri cua nhung nguoi thua ke cua ong, đe quoc keo dai tu Ukraina hien nay đen ban đao Trieu Tien, va tu Siberia đen vinh Oman, chiem dien tich khoang 33.000.000 kilomet vuong (13.000.000 dam vuong Anh), (22% tong dien tich đat lien cua Trai đat), dan so đat tren 100 trieu nguoi (khoang mot phan tu tong dan so the gioi vao đuong thoi). Su xuat hien cua Thai binh Mong Co cung tao thuan loi đang ke cho mau dich va thuong nghiep tren khap chau A vao thoi đinh cao cua no.
Sau khi Thanh Cat Tu Han tu tran, đe quoc bi phan hanh bon han quoc. Chung cuoi cung tro nen ban đoc lap sau noi chien cua dong Đa Loi (1260–1264), von bung phat do tranh chap quyen luc sau khi Mong Kha tu tran vao nam 1259. Mot trong cac han quoc nay goi la "Đai han quoc", bao gom đat to cua nguoi Mong Co va Trung Quoc, đen thoi Hot Tat Liet thi đuoc goi la nha Nguyen. Hot Tat Liet đinh đo tai Bac Kinh ngay nay. Sau hon mot the ky cam quyen, nha Nguyen bi nha Minh thay the vao nam 1368, trieu đinh cua nguoi Mong Co đao thoat ve phia bac. Khi quan Minh truy kich nguoi Mong Co ve đat to, ho cuop pha va huy diet kinh thanh Hoa Lam cua nguoi Mong Co. Mot so cuoc tan cong trong so đo bi quan Mong Co duoi quyen Nguyen Chieu Tong va bo tuong la Khoach Khuech Thiep Moc Nhi đay lui.
Sau khi cac quan chu nha Nguyen bi truc xuat khoi Trung Quoc, nguoi Mong Co tiep tuc cai tri que huong Mong Co, goi la Bac Nguyen. Trong cac the ky sau, dien ra tranh chap quyen luc bao luc giua cac phai khac nhau, đang chu y la giua dong hau due Thanh Cat Tu Han va nguoi Ngoa Lat khong phai hau due cua ong (nguoi Mong Co Tay), ngoai ra con co mot so cuoc xam chiem cua Trung Quoc nhu Minh Thanh To tung tien hanh nam cuoc chinh phat nguoi Mong Co. Đen đau the ky XV, nguoi Ngoa Lat duoi quyen Da Tien thai su gianh đuoc uu the, va tan cong Trung Quoc vao nam 1449. Quan cua Da Tien tung bat đuoc Minh Anh Tong trong su bien Tho Moc bao. Đen khi Da Tien bi am sat vao nam 1454, dong hau due cua Thanh Cat Tu Han gianh lai quyen luc.

Đau the ky XVI, Đat Dien Han va phu nhan la Man Đo Hai tai thong nhat toan the dan toc Mong Co duoi quyen dong hau due Thanh Cat Tu Han. Đen giua the ky XVI, A Nhi Than Han cua bo lac Tho Mac Đac, mot chau noi cua Đat Dien Han – song khong phai nguoi thua ke hoac la han hop phap – len nam quyen. Ong thanh lap thanh pho Hohhot nay thuoc Noi Mong vao nam 1557. sau khi A Nhi Than Han gap Đat Lai Lat Ma vao nam 1578, ong ra lenh truyen Phat giao Tay Tang đen Mong Co. A Ba Đai Han cua nhom Khach Nhi Khach cai sang Phat giao va lap Tu vien Erdene Zuu vao nam 1585. Chau noi cua ong la Zanabazar tro thanh Jebtsundamba Khutughtu đau tien vao nam 1640. Sau cac lanh đao, đen luot toan bo cu dan Mong Co đi theo Phat giao. Moi gia đinh đe kinh va tuong Phat tren mot ban tho tai phia bac leu cua ho. Cac quy toc Mong Co hien đat, tien va muc dan cho cac tu vien. Ngoai quyen luc ton giao, cac the che ton giao đung đau va cac tu vien nam giu quyen luc the tuc đang ke.
Han đoc lap cuoi cung cua nguoi Mong Co la Lam Đan Han vao đau the ky XVII. Ong tham gia cac cuoc xung đot voi nguoi Man nham tranh nhau cuop boc cac thanh thi cua Trung Quoc. Đen nam 1636, hau het cac bo lac Noi Mong đa quy phuc nguoi Man, la dan toc lap ra nha Thanh. Nguoi Khach Nhi Khach cuoi cung quy phuc nha Thanh vao nam 1691, đen luc nay toan bo Mong Co ngay nay thuoc quyen cai tri cua nha Thanh. Sau mot so cuoc chien tranh, nguoi Chuan Cat Nhi (nguoi Mong Co Tay hay Oirat) cuoi cung hau nhu bi tieu diet hoan toan khi quan Thanh chinh phat Dzungaria nay thuoc Tan Cuong vao nam 1757–58. Mot so hoc gia uoc tinh khoang 80% hoac 60 van hoac hon nguoi Chuan Cat Nhi bi thiet mang do dich benh va chien tranh.
Ngoai Mong Co đuoc tu tri tuong đoi, gom bon bo nam duoi quyen quan tri cua cac han the tap la Tho Ta Đo Han (Tusheet Khan), Xa Than Han (Setsen Khan), Trat Tat Khac Đo Han (Zasagt Khan) va Tai Am Nac Nhan Han (Sain Noyon Khan). Jebtsundamba Khutuktu cua Mong Co la nguoi co quyen the lon tren thuc te. Nha Thanh cam chi nguoi Han nhap cu hang loat đen khu vuc, đe cho nguoi Mong Co duy tri van hoa cua minh.
Tuyen đuong mau dich chu yeu trong thoi ky nay la Con đuong Tra qua Siberia; con đuong co cac tram co đinh nam cach nhau 25 đen 30 kilomet (16 đen 19 mi), moi tram co 5-30 gia đinh lam nhiem vu. Urga (nay la Ulaanbaatar) huong loi lon tu tuyen mau dich đuong bo nay, do no la điem dan cu chinh duy nhat tai Ngoai Mong đuoc cac thuong nhan, quan chuc va lu khach dung lam điem dung chan tren con đuong Tra.
Cho đen nam 1911, nha Thanh duy tri quyen cai tri Ngoai Mong thong qua mot loat lien minh va thong hon, cung nhu cac phuong thuc quan su va kinh te. Cac tru trap đai than (amban) đuoc đat tai Kho Luan, O Ly Nha To Đai, va Khoa Bo Đa, va Ngoai Mong đuoc chia thanh cac bo theo the thuc phong kien va tang lu. Trong suot the ky XIX, gioi vuong cong tang cuong quyen đai dien song lai it chiu trach nhiem hon đoi voi than dan cua minh. Thai đo cua gioi quy toc Mong Co, cung voi hanh đong cho vay nang lai cua cac thuong nhan Trung Quoc, cung thu thue bang vang thay vi đong vat, khien cho tinh trang dan du muc ngheo kho lan rong. Đen nam 1911, co tren 700 tu vien lon nho tai Ngoai Mong; 115.000 tang nhan tai đo chiem đen 21% dan so. Ngoai Jebtsundamba Khutuktu, con co 13 lat ma cao quy hien than khac tai Ngoai Mong.


= Lich su hien đai =

Nha Thanh sup đo vao nam 1912, Mong Co duoi quyen Bogd Khaan tuyen bo đoc lap. Tuy nhien, Trung Hoa Dan Quoc moi thanh lap xem Mong Co la bo phan lanh tho cua minh. Tong thong Trung Hoa Dan Quoc Vien The Khai cho rang nuoc cong hoa moi la the che ke thua nha Thanh. Bogd Khaan thi noi rang ca Mong Co va Trung Quoc đeu do nguoi Man cai quan vao thoi nha Thanh, va sau khi nha Thanh sup đo vao nam 1911, giao uoc Mong Co quy phuc nguoi Man tro nen vo hieu.
Khu vuc nam duoi quyen kiem soat cua Bogd Khaan gan tuong ung voi Ngoai Mong thoi Thanh. Nam 1919, sau Cach mang Thang Muoi Nga, quan Trung Quoc duoi quyen Tu Thu Tranh chiem đong Mong Co. Chien tranh bung phat tai mien gioi phia bac. Do hau qua cua Noi chien Nga, tuong linh Bach ve Nga Baron Ungern dan binh si vao Mong Co trong thang 10 nam 1920, đanh bai quan Trung Quoc đon tru tai Kho Luan (Ulaanbaatar) vao đau thang 2 nam 1921 voi giup đo tu nguoi Mong Co.
Nham loai bo moi đe doa tu Ungern, nuoc Nga Bolshevik quyet đinh ung ho thanh lap mot chinh phu va quan đoi Mong Co xa hoi chu nghia. Quan đoi Mong Co nay chiem phan thuoc Mong Co giap thi tran Kyakhta cua Nga tu tay quan Trung Quoc vao ngay 18 thang 3 nam 1921, va đen ngay 6 thang 7 quan Nga va Mong Co đen Kho Luan. Mong Co lai tuyen bo đoc lap vao ngay 11 thang 7 nam 1921. Ket qua la Mong Co tro thanh quoc gia lien ket mat thiet voi Lien Xo trong bay thap nien sau đo. Lien Xo la nuoc đam bao su đoc lap cua Mong Co bat chap viec Trung Hoa Dan Quoc phan đoi su ly khai cua Mong Co va luon muon thu hoi lai vung nay.
Nam 1924, sau khi Bogd Khaan tu tran vi ung thu thanh quan, hoac theo mot so nguon la duoi tay cac điep vien Lien Xo, he thong chinh tri cua quoc gia thay đoi. Nuoc Cong hoa Nhan dan Mong Co đuoc thanh lap. Nam 1928, Khorloogiin Choibalsan len nam quyen. Cac nha lanh đao ban đau cua nuoc Cong hoa Nhan dan Mong Co (1921–1952) khong phai la nguoi cong san va nhieu trong so ho theo chu nghia lien Mong Co. Trong thap nien 1960, Lien Xo cong nhan Đang Nhan dan Cach mang Mong Co la nhung nguoi cong san "đich thuc", la thanh phan nam quyen sau khi nha lanh đao theo chu nghia lien Mong Co la Choibalsan tu tran.

Khorloogiin Choibalsan cho tien hanh tap the hoa gia suc, giai phong nong no bang cach pha huy cac tu vien Phat giao Tay Tang, von la nhung đia chu so huu phan lon đat đai va nong no, ket qua la viec bat giam nhieu tang nhan va cac nha lanh đao khac. Trong thap nien 1920, mot phan ba nam gioi tai Mong Co la tang nhan, va đen đau the ky XX co khoang 750 tu vien hoat đong tai đay.
Nam 1930, Nga ngan chan nguoi Buryat (mot phan nhom Mong Co) di cu sang Mong Co nham đe phong tai thong nhat lien Mong Co. Toan bo cac nha lanh đao cua Mong Co khong thuc hien yeu cau cua Nga ve viec chong cac nhom sac toc Mong Co co y noi loan đeu bi nguoi Nga loai bo, trong so ho co cuu chu tich va thu tuong Peljidiin Genden va cuu thu tuong Anandyn Amar. Thanh loc chinh tri tai Mong Co bat đau vao nam 1937, tren 30.000 nguoi bi xu ban hoac bat giam. Nam 1952, Choibalsan om chet tai Lien Xo. Nha lanh đao Quoc te cong san Bohumir Smeral noi rang "Nhan dan Mong Co khong quan trong, lanh tho moi quan trong. Đat Mong Co lon hon Anh, Phap va Đuc".
Sau khi Nhat Ban xam chiem Đong Bac Trung Quoc vao nam 1931, Mong Co bi đe doa tai phia đong. Trong Chien tranh Bien gioi Xo-Nhat nam 1939, Lien Xo phong thu thanh cong Mong Co truoc chu nghia banh truong Nhat Ban. Mong Co chien đau chong Nhat Ban trong cuoc chien nay, cung nhu trong Chien tranh Xo-Nhat vao thang 8 nam 1945 nham giai phong Noi Mong khoi Nhat Ban va Trung Quoc.

Thang 2 nam 1945, Hoi nghi Yalta quy đinh ve Lien Xo tham gia Chien tranh Thai Binh Duong. Mot trong so cac đieu kien cua Lien Xo tai hoi nghi Yalta la sau chien tranh Ngoai Mong duy tri đoc lap. Mot cuoc trung cau dan y dien ra vao ngay 20 thang 10 nam 1945, theo so lieu chinh thuc 100% cu tri bo phieu cho đoc lap. Sau khi nuoc Cong hoa Nhan dan Trung Hoa thanh lap, ho va Mong Co xac nhan cong nhan lan nhau vao ngay 6 thang 10 nam 1949. Đen khi Chia re Trung – Xo phat trien trong thap nien 1960, Mong Co lien ket vung chac voi Lien Xo. Nam 1960, Mong Co gianh đuoc ghe thanh vien tai Lien Hop Quoc sau khi nhieu no luc truoc đo that bai do Hoa Ky va Trung Hoa Dan Quoc tai Đai Loan phu quyet.
Nhung nam hau chien cung dien ra cac buoc tien tang toc nham huong đen hinh thanh mot xa hoi xa hoi chu nghia. Trong thap nien 1950, gia suc lai bi tap the hoa. Cung thoi ky, cac nong trai quoc doanh đuoc thanh lap, va voi vien tro tu Lien Xo va Trung Quoc, cac du an ha tang nhu đuong sat Xuyen Mong Co đuoc hoan thanh. Trong thap nien 1960, thanh pho Darkhan đuoc xay dung voi vien tro tu Lien Xo va cac quoc gia khac trong COMECON, va đen thap nien 1970 to hop Erdenet hinh thanh.
Ngay 26 thang 1 nam 1952, Yumjaagiin Tsedenbal len nam quyen tai Mong Co. Chinh sach ngoai giao cua ong ghi dau an voi cac no luc nham đua Mong Co hop tac mat thiet hon nua voi Lien Xo. Đuoc Lien Xo ho tro hoan toan, Tsedenbal thanh trung thanh cong cac đich thu chinh tri cua minh. Nguoi ta noi rang trong thoi gian lam nguyen thu quoc gia, Tsedenbal đe trinh yeu cau hop nhat Mong Co vao Lien Xo tu nam đen tam lan, song cac đe xuat nay luon bi cac nha lanh đao Lien Xo bac bo. Trong khi Tsedenbal đang đi tham Moskva vao thang 8 nam 1984, tinh trang suc khoe rat xau cua ong khien quoc hoi tuyen bo ong nghi huu va thay the ong bang Jambyn Batmonkh.
Su sup đo cua Lien Xo vao nam 1989 tac đong manh đen chinh truong va thanh nien Mong Co. Gioi thanh nien thanh thi Mong Co tien hanh cach mang hoa binh vao nam 1990, dan đen he thong đa đang va kinh te thi truong. Mot ban hien phap moi đuoc ban hanh vao nam 1992, cum tu "Cong hoa Nhan dan" bi loai bo khoi quoc hieu. Qua trinh chuyen đoi sang kinh te thi truong thuong khong vung chac; vao đau thap nien 1990 quoc gia phai đuong đau voi lam phat cao va thieu hut thuc pham. Thang loi bau cu đau tien cua cac đang phi cong san đen vao trong cuoc bau cu tong thong nam 1993. Trung Quoc ung ho đon đe trinh cua Mong Co xin lam thanh vien cua Dien đan Hop tac chau A (ACD), Dien đan Hop tac Kinh te chau A - Thai Binh Duong (APEC) va trao cho Mong Co vi the quan sat vien tai To chuc Hop tac Thuong Hai.
Trong bau cu quoc hoi nam 1996, Lien minh Dan chu gianh thang loi, duoi quyen đong lanh đao cua Tsakhiagiin Elbegdorj. Đang Nhan dan Cach mang Mong Co lan đau đe mat the đa so. Ung cu vien cua Đang Nhan dan Cach mang la Natsagiin Bagabandi đac cu lam tong thong nam 1997, va tai đac cu vao nam 2001. Trong cac cuoc bau cu quoc hoi vao nam 2000, 2004, va 2008 Đang Nhan dan Cach mang Mong Co gianh thang loi va lai tro thanh đang cam quyen. Ket qua bau cu nam 2004 buoc đang nay phai gia nhap mot chinh phu lien minh, song ho roi bo lien minh vao thang 1 nam 2006 va tu lap chinh phu. Đang Nhan dan Cach mang Mong Co thanh lap mot chinh phu lien minh voi Đang Dan chu vao nam 2008, song chien thang đa so cua Đang Nhan dan Cach mang phai đoi dien voi cac cao buoc gian lan phieu va cac cuoc bieu tinh sau đo.
Trong bau cu tong thong nam 2009, ung cu vien cua Đang Dan chu la Tsakhiagiin Elbegdorj chien thang truoc tong thong đuong nhiem Nambaryn Enkhbayar cua Đang Nhan dan Cach mang. Đang Dan chu gianh chien thang trong bau cu quoc hoi vao nam 2012. Nam 2012, Đang Nhan dan Mong Co (bo tu "cach mang" nam 2010) chiu that bai lan đau tien lich su tai ky bau cu đia phuong. Trong ky bau cu tong thong nam 2013, ung cu vien cua Đang Dan chu la Tsakhiagiin Elbegdorj tai đac cu. Đang Nhan dan Mong Co gianh thang loi lon trong bau cu quoc hoi nam 2016.


Đia ly va khi hau Voi dien tich 1.564.116 km² (603,909 mi²), Mong Co la nuoc rong thu 19 tren the gioi, sau Iran. Nuoc nay lon hon rat nhieu so voi nuoc đung ke tiep la Peru.
Đia ly Mong Co đa dang voi Sa mac Gobi o phia nam va cac vung nui lanh o phia bac va phia tay. Đa phan lanh tho Mong Co gom cac thao nguyen. Đinh cao nhat tai Mong Co la Đinh Khuiten thuoc khoi nui Tavan bogd o cuc tay voi đo cao 4,374 m (14,350 ft). Chau tho ho Uvs Nuur, chung voi nuoc Cong hoa Tuva tai Nga, la mot Đia điem di san tu nhien the gioi.


= Khi hau =

Hau het nuoc nay đeu nong vao mua he va rat lanh ve mua đong, voi nhiet đo trung binh thang 1 ha xuong chi con -30 °C (-22 °F).
Nuoc nay cung thinh thoang gap phai nhung đot thoi tiet khac nghiet đuoc goi la zud. Ulan Bator co nhiet đo trung binh thap nhat so voi bat ky thu đo nao khac tren the gioi. Mong Co cao, lanh va nhieu gio. Nuoc nay co khi hau luc đia cuc đoan voi mua đong dai va lanh, mua he ngan, va đa phan luong mua trong nam cung dien ra vao mua he. Nuoc nay trung binh co 257 ngay khong may moi nam, va thuong o trung tam cua mot vung co ap luc khi quyen cao. Luong mua cao nhat o phia bac (trung binh 20 toi 35 centimet mot nam) va thap nhat o phia nam, voi luong mua hang nam 10 toi 20 centimet. Vung cu cuc nam la Sa mac Gobi, mot so vung tai đo hau nhu khong co mua trong nhieu nam.
Cai ten "Gobi" la mot thuat ngu tieng Mong Co đe chi mot thao nguyen sa mac, thuong noi toi mot đac tinh cua loai đat khong co đu thuc vat cho nhung con marmot nhung đu cho lac đa. Nguoi Mong Co phan biet Gobi khoi sa mac thuc su, du su khac biet khong phai luon ro rang voi nhung nguoi ben ngoai khong quen thuoc voi canh vat Mong Co. Cac vung đat Gobi rat mong manh va de bi tan pha boi su qua tai, dan toi su mo rong cua sa mac thuc su, mot vung đa vo dung noi tham chi ca lac đa hai buou cung khong song noi.


= He sinh thai =

Đac trung cua he sinh thai Mong Co chinh la đong bang lon voi nhung thao nguyen rong bao la va su uu the cua nhung đong vat mong guoc an co. Thao nguyen Mong Co noi bat voi nhung đan thu mong guoc sinh song, trong đo đang chu y la nhung đan linh duong quan tu cung nhau voi so luong rat lon, cac bay thu mong guoc thuong tu hoi cung nhau truoc khi di chuyen đen noi co nguon thuc an phong phu. Gia suc o Mong Co cung chiem so luong rat lon va đong đuc tren đong co.
He sinh vat va đong vat Mong Co co tong so 138 loai đong vat co vu, co 449 loai chim, 75 loai ca cung nhu cac loai đong vat luong cu va bo sat. Tong cong co 30 loai đong vat co vu va phan loai đa đuoc đua vao phan loai hiem va rat hiem cua Sach đo Mong Co, bao gom ca cac nhung con ngua hoang Mong Co (con goi la Takhi) cung nhu nhieu đong vat co vu khac, đac biet la quan the linh duong Mong Co kha đong đao. Mac du Mong Co hien co 30 loai đong vat co vu đac trung, nhung chi co nam loai pho bien, đo la ngua, de, cuu, bo, lac đa voi tong đan 60 trieu con, trong đo ngua Mong Co co khoang tren 2,5 trieu con.


Chinh tri va hanh chinh Mong Co hien nay la mot nuoc cong hoa dan chu đai nghi ban tong thong, theo đo tong thong đuoc bau cu truc tiep. Nhan dan cung chon ra cac đai bieu quoc hoi, goi la Đai Khural Quoc gia. Tong thong bo nhiem thu tuong, va bo nhiem noi cac theo đe xuat cua thu tuong. Hien phap Mong Co đam bao mot so quyen tu do, bao gom quyen tu do ngon luan va ton giao. Mong Co co mot so chinh đang, lon nhat la Đang Nhan dan Mong Co va Đang Dan chu. To chuc phi chinh phu Freedom House nhin nhan Mong Co la quoc gia tu do.
Đang Nhan dan Mong Co co ten la Đang Nhan dan Cach mang tu nam 1921 đen nam 2010, ho thanh lap chinh phu cua Mong Co tu nam 1921 đen nam 1996, va tu nam 2000 đen nam 2004. Tu nam 2004 đen nam 2006, ho la bo phan trong chinh phu lien minh voi Đang Dan chu va cac đang khac, va sau nam 2006 ho la đang chi phoi hai lien minh khac. Đang Dan chu la the luc chi phoi trong chinh phu lien minh tu nam 1996 đen nam 2000, va la đoi tac gan binh đang trong chinh phu lien minh tu nam 2004 đen nam 2006. Trong bau cu quoc hoi nam 2012, khong đang nao chiem đa so trong quoc hoi;, tuy nhien do Đang Dan chu co nhieu ghe đai bieu nhat,, nen lanh đao cua đang la Norovyn Altankhuyag đuoc bo nhiem lam thu tuong. Nam 2014, thay the ong la Chimediin Saikhanbileg. Đang Nhan dan Mong Co gianh thang loi lon trong bau cu quoc hoi nam 2016 va thu tuong hien tai la Jargaltulgyn Erdenebat.
Tong thong Mong Co chu yeu co vai tro bieu tuong, nhung co the ngan can cac quyet đinh cua nghi vien, va neu nghi vien muon bac bo đieu nay phai co bieu quyet thuan voi hon hai phan ba so phieu. Hien phap Mong Co đat ra ba yeu cau voi mot ca nhan muon tro thanh tong thong, phai la mot nguoi sinh ra tai Mong Co, it nhat 45 tuoi, va đa song o Mong Co trong nam nam truoc khi nham chuc. Tong thong cung bi yeu cau phai chinh thuc rut lui khoi đang cua minh. Tong thong hien tai la Tsakhiagiin Elbegdorj, nguoi tung hai lan lam thu tuong va la mot thanh vien cua Đang Dan chu đuoc bau len lam tong thong nam 2009 va tai cu vao nam 2013.
Mong Co su dung mot he thong nghi vien đon vien theo đo tong thong co mot vai tro bieu tuong, va phe lap phap chon ra chinh phu đe thuc hien quyen hanh phap. Nhanh lap phap đuoc goi la "Đai Khural Quoc gia", la quoc hoi đon vien voi 76 ghe. Cac thanh vien cua vien đuoc bau ra theo tong tuyen cu voi nhiem ky 4 nam. Đai Khural Quoc gia co vai tro lon trong chinh phu Mong Co voi tong thong chu yeu chi mang tinh bieu tuong va thu tuong đuoc nghi vien thong qua.


= Thu tuong va Noi cac =
Thu tuong Mong Co do Đai Khural Quoc gia bau ra. Thu tuong hien nay la Sukhbaataryn Batbold len nham chuc ngay 29 thang 10 nam 2009. Pho thu tuong la Norovyn Altankhuyag. Co cac ghe bo truong cho moi nhanh (tai chinh, quoc phong, lao đong, nong nghiep, van van) va nhung chuc vu đo tao nen noi cac cua thu tuong.
Noi cac do thu tuong chi đinh voi su tham van tong thong va đuoc Đai Khural Quoc gia thong qua.


= Quan he ngoai giao =
Mong Co thiet lap quan he ngoai giao huu nghi va duy tri cac phai bo ngoai giao voi nhieu quoc gia tren toan cau, tieu bieu nhu: Han Quoc, Hoa Ky, An Đo, Lien bang Nga, Bac Trieu Tien, Nhat Ban, Sri Lanka, Tho Nhi Ky, va Cong hoa Nhan dan Trung Hoa,... Chinh phu Mong Co khuyen khich đau tu truc tiep va xuc tien nhieu hoat đong thuong mai voi nuoc ngoai.
Mong Co co đai su quan tai cac thu đo, thanh pho nhu: Almaty, Ankara, Bangkok, Berlin, Bac Kinh, Brussels, Budapest, Binh Nhuong, Cairo, Canberra, Warsaw, Washington, D.C., Vien, Vien Chan, La Habana, Delhi, Luan Đon, Moskva, Ottawa, Paris, Praha, Seoul, Sofia, Tokyo, Ha Noi, va Singapore, mot lanh su tai Irkutsk va Ulan-Ude, duy tri phai bo ngoai giao tai Lien Hop Quoc o New York (My) cung nhu Lien minh chau Au o Geneva.


= Quan đoi =

Mong Co ung ho cuoc tan cong Iraq vao nam 2003 cua quan đoi Hoa Ky va cac nuoc đong minh, quoc gia nay cung nhieu lan gui binh si voi so luong tu 103 toi 180 quan nhan moi đot toi Iraq trong khoang thoi gian đo. Hien nay, co khoang 130 binh si đang đuoc trien khai tai Afghanistan, khoang 200 nguoi đang thuc hien nhiem vu gin giu hoa binh o Sierra Leone duoi su uy quyen cua Lien Hop Quoc đe bao ve Toa an đac biet cua to chuc nay o đo. Vao thang 7 nam 2009, Mong Co gui mot tieu đoan toi Chad đe ho tro cho MINURCAT.
Tu nam 2005 toi nam 2006, khoang 40 binh si đa đuoc trien khai voi cac Tieu đoan cua Bi va Luxembourg tai Kosovo. Ngay 21 thang 11 nam 2005, George W. Bush tro thanh vi Tong thong đau tien cua My toi tham chinh thuc Mong Co. Nam 2004, trong giai đoan Bulgaria lam chu tich, To chuc An ninh va Hop tac chau Au (OSCE) đa moi Mong Co tro thanh đoi tac moi nhat cua ho tai chau A.


= Phan cap hanh chinh =

Mong Co đuoc chia thanh 21 aimag (tinh), va cac tinh đuoc chia tiep thanh 315 sum (huyen). Thu đo Ulan Bator đuoc quan ly hanh chinh rieng biet nhu mot khot (khu đo thi) voi vi the tinh. Cac aimag gom:


Kinh te Thu đo Ulan Bator la cong cua hau het cac quan he va thuong mai trong nuoc va quoc te. Kinh te Mong Co tap trung vao nong nghiep va khai thac mo. Mong Co co nhieu nguon tai nguyen thien nhien, va đong, than, molipđen, kem, tungsten, va vang chiem mot phan lon san pham cong nghiep.
Hien co hon 30,000 doanh nghiep đoc lap tai Mong Co, chu yeu tap trung quanh thanh pho thu đo . Đa so dan cu ben ngoai cac khu vuc đo thi sinh song bang chan tha tu cap tu tuc; cac loai gia suc chu yeu gom cuu, de, bo, ngua, va lac đa hai buou. Cac san pham luong thuc gom bot mi, lua mach, khoai tay, cac loai rau, ca chua, dua hau, sea-buckthorn co cho gia suc. GDP tren đau nguoi nam 2015 la $3,946.
Du GDP đa tang on đinh tu nam 2002 o toc đo 7.5% theo mot uoc tinh chinh thuc nam 2006, nuoc nay van đang phai co gang đe giai quyet mot khoan tham hut thuong mai kha lon. Mot khoan no nuoc ngoai lon ($11 ty) voi Nga đa đuoc chinh phu Mong Co giai quyet nam 2004 voi mot khoan chi tra $250 trieu. Du co tang truong, ty le dan so song duoi muc ngheo kho uoc tinh la 35.6% nam 1998, 36.1% nam 2002–2003, 32.2% nam 2006, va ca ty le that nghiep va lam phat đeu kha cao o muc 3.2% va 6.0%, (nam 2006) Đoi tac thuong mai lon nhat cua Mong Co la Trung Quoc. O thoi điem nam 2006, 68.4% xuat khau cua Mong Co la sang Trung Quoc va Trung Quoc cung cap 29.8% nhap khau cua Mong Co.
Thi truong Chung khoan Mong Co, đuoc thanh lap nam 1991 tai Ulan Bator, la thi truong chung khoan nho nhat the gioi xet theo tu ban hoa thi truong.
Tinh đen nam 2016, GDP cua Mong Co đat 11.164 USD, đung thu 129 the gioi va đung thu 38 chau A.


= Linh vuc cong nghiep =
Cong nghiep hien chiem 21.4% GDP, xap xi tuong đuong voi linh vuc nong nghiep (20.4%). Cac nganh cong nghiep gom vat lieu xay dung, khai mo (than, đong, molipđen, fluorspar, kem, tungsten, va vang), dau, thuc pham va đo uong, che bien cac san pham tu gia suc, va casomia va san xuat soi tu nhien. Ty le tang truong san xuat cong nghiep uoc tinh o muc 4.1% nam 2002. Khai mo tiep tuc phat trien nhu mot nganh cong nghiep chinh cua Mong Co voi bang chung o so luong cong ty Trung Quoc, Nga va Canada co mat va tien hanh kinh doanh tai Mong Co. San xuat thuc pham trong nuoc, đac biet thuc pham đong goi đa tang nhanh cung toc đo đau tu tu cac cong ty nuoc ngoai.


= Khoa hoc va cong nghe =
Mot so cong ty cong nghe tu cac quoc gia lang gieng, nhu Han Quoc va Cong hoa Nhan dan Trung Hoa đa bat đau mo van phong tai Mong Co. Nhung cong ty nay co y đinh tap trung vao phat trien phan mem hon la san xuat phan cung. Mot so cong ty vien thong va nha cung cap dich vu internet đa đuoc thanh lap dan toi su canh tranh lon tren thi truong internet va đien thoai, đac biet la đien thoai di đong nhu Mobicom Corporation va Magicnet, đay la nhung nha đieu hanh đien thoai di đong va ISP lon nhat o Mong Co.


= Linh vuc dich vu =
Sau nhung cu soc chuyen tiep đau thap nien 1990, san xuat noi đia Mong Co đa tang tro lai. Theo CIA World Factbook, nam 2003, linh vuc dich vu chiem 58% GDP, voi 29% luc luong lao đong va 1.488 trieu nguoi tham gia.
Đau tu nuoc ngoai tu cac quoc gia khac (gom Trung Quoc, Nhat Ban, Han Quoc, Đuc va Nga) đa giup lam gia tang so luong đuong sa. Quan trong nhat la mot con đuong theo huong nam bac dai 1000 km dan tu bien gioi Nga o Sukhbaatar toi bien gioi Trung Quoc tai Zamyn-Uud. Co nhieu cong ty van tai tai Mong Co, gom MIAT, Aero Mongolia, va Eznis Airways.
Cac san pham dau mo chu yeu (80%) đuoc nhap khau tu Nga, khien Mong Co de bi anh huong boi cac cu soc tu phia nha cung cap. Đay la mot vi du cu the ve anh huong cua cac quoc gia lang gieng tren nen kinh te cua ho.


Van tai Đuong sat xuyen Mong Co la tuyen đuong sat chinh noi giua Mong Co va cac nuoc lang gieng. No khoi đau tai Đuong sat xuyen Siberia o Nga tai thi tran Ulan-Ude, chay vao Mong Co, chay qua Ulaanbaatar, sau đo vao Trung Quoc tai Erenhot noi no nhap vao he thong đuong sat Trung Quoc. Mot tuyen đuong sat rieng biet noi thanh pho phia đong Choibalsan voi tuyen Đuong sat xuyen Siberia; tuy nhien, tuyen đuong noi nay đa bi đong voi hanh khach sau thi tran Chuluunkhoroot cua Mong Co.
Mong Co co mot so san bay noi đia. San bay quoc te duy nhat la San bay Quoc te Chinggis Khaan gan Ulaanbaatar. Co cac chuyen bay thang giua Mong Co va Han Quoc, Trung Quoc, Nhat Ban, Nga va Đuc. MIAT la hang hang khong lon nhat tai Mong Co va cung cap ca cac chuyen bay noi đia va quoc te.
Đa phan đuong bo o Mong Co chi la đuong rai soi hay đon gian chi la nhung con đuong đat. Co nhung tuyen đuong trai nhua tu Ulaanbaatar toi bien gioi Nga va Trung Quoc, va tu Darkhan toi Bulgan. Mot so du an xay dung đuong hien đang đuoc thuc hien, vi du viec xay dung cai goi la tuyen đuong "Đuong Thien nien ky" đong tay.


Nhan khau Tong dan so Mong Co vao thang 7 nam 2007 uoc tinh boi Van phong Đieu tra Hoa Ky la 2.951.786 nguoi, xep khoang hang thu 138 tren the gioi theo quy mo dan so. Nhung Bo Ngoai giao Hoa Ky Van phong cac Cong viec Đong A va Thai Binh Duong su dung nhung uoc tinh cua Lien hiep quoc thay vi cac con so cua Van phong Thong ke Hoa Ky. Cuc Kinh te va cac Van đe Xa hoi Lien hiep quoc Phong dan so uoc tinh tong dan so Mong Co (giua nam 2007) la 2.629.000 (11% nho hon con so cua Phong Thong ke Hoa Ky). Uoc tinh cua Lien hiep quoc giong voi con so cua Phong Thong ke Quoc gia Mong Co (2.612.900, cuoi thang 6 nam 2007). Ty le tang truong dan so cua Mong Co o muc 1.2% (uoc tinh 2007). Khoang 59% trong tong dan so duoi 30 tuoi, 27% trong so đo duoi 14. Đay la dan so kha tre va su tang truong dan so đa đat ra mot so van đe voi nen kinh te Mong Co.
Tu cuoi thoi ky xa hoi chu nghia, Mong Co đa trai qua su sut giam trong tong ty suat sinh (tre em tren phu nu) cao hon o bat ky mot quoc gia nao khac tren the gioi, theo nhung uoc tinh gan đay cua Lien hiep quoc: giai đoan 1970-1975, ty le sinh đuoc uoc tinh o muc 7.33 tre em tren phu nu, nhung nhung du đoan cho giai đoan 2005-2010 la 1.87 (thap hon 4 lan).
Mong Co đa tro nen đo thi hoa hon. Khoang 40% dan so song tai Ulaanbaatar, va vao nam 2002 khoang them 23% nua song tai Darkhan, Erdenet, cac trung tam aimag va cac khu đinh cu thuong truc cap sum. Mot phan dan so khac song tai cac trung tam sum. Nam 2002, khoang 30% tong so ho tai Mong Co song bang chan nuoi gia suc. Đa so nhung nguoi chan nuoi o Mong Co van song theo mo hinh sinh hoat du muc hay ban du muc.
Sac toc Mong Co chiem khoang 85% dan so va gom Khalkha cung cac nhom khac, tat ca đuoc phan biet chu yeu boi cac phuong ngu cua ngon ngu Mong Co. Nguoi Khalkha chiem 90% dan so Mong Co. 10% con lai gom Buryat, Durbet Mong Co va cac nhom khac o phia bac va Dariganga Mong Co o phia đong. Nguoi Turk (Kazakh, Tuva, va Chantuu (Uzbek) chiem 7% dan so Mong Co, va so con lai la nguoi Tungus, Trung Quoc, va nguoi Nga. Đa so, nhung khong phai toan bo, nguoi Nga đa roi khoi quoc gia nay sau su rut lui ho tro kinh te va su sup đo cua Lien bang Xo viet nam 1991.


= Ngon ngu =
Ngon ngu chinh thuc cua Mong Co la tieng Mong Co Khalkha, va đuoc 90% dan so su dung. Nhieu phuong ngu khac nhau đuoc dung tren khap nuoc. Nhung phuong ngu nay gom trong cac ngon ngu Mong Co. Tieng Mong Co thuong đuoc gop vao trong cac ngon ngu Altaic, mot nhom cac ngon ngu đuoc đat theo ten day nui Altay va cung bao gom ca cac ngon ngu Turk va Tungus. Ngay nay, tieng Mong Co đuoc viet bang bang chu cai Kirin, du trong qua khu no đuoc viet bang chu Mong Co truyen thong. Mot ke hoach tai su dung ky tu cu đuoc du đinh vao nam 1994, nhung van chua dien ra vi nhieu ly do.
O phia tay đat nuoc, tieng Kazakh va tieng Tuva, cung voi cac ngon ngu khac, cung đuoc su dung. Tieng Nga la ngoai ngu đuoc dung pho thong nhat o Mong Co, tiep sau la tieng Anh, du tieng Anh đa dan thay the tieng Nga tro thanh ngon ngu thu hai. Tieng Trieu Tien đa tro thanh pho thong boi co hang chuc nghin nguoi Mong Co lam viec o Han Quoc. Su quan tam toi tieng Trung Quoc, ngon ngu cua cuong quoc lang gieng, cung đa gia tang. Tieng Nhat cung pho bien trong gioi tre. Mot so nguoi co hoc va lon tuoi Mong Co noi mot chut tieng Đuc, boi ho đa tung theo hoc tai Đong Đuc cu, trong khi mot so noi cac ngon ngu thuoc cua cac quoc gia Khoi Đong Au cu. Ben canh đo, nhieu thanh nien Mong Co su dung thanh thao cac ngon ngu Tay Au boi ho hoc va lam viec tai cac quoc gia đo gom Đuc, Phap va Italia. Nguoi điec o Mong Co su dung ngon ngu ky hieu Mong Co.


= Ton giao =
 

Theo CIA World Factbook va Bo Ngoai giao Hoa Ky, 50% dan so Mong Co theo Phat giao Tay Tang tuc 1.009.357 tin đo, 40% đuoc coi la vo than, 6% theo Shaman giao tuc 55.174 tin đo va Thien chua giao la 41,117 tin đo, va 4% la cac tin đo Hoi giao voi 57.702 tin đo.
Nhieu hinh thuc Tengri giao va Shaman giao đa đuoc thuc hien trong suot lich su cua vung la nuoc Mong Co hien đai ngay nay, boi nhung đuc tin đo la pho thong trong so nhung nguoi du muc trong lich su chau A. Nhung đuc tin đo dan nhuong cho cho Phat giao Tay Tang, nhung Shaman giao đa đe lai mot dau an trong van hoa ton giao Mong Co, va van tiep tuc đuoc thuc hien. Trong tang lop tinh hoa cua Mong Co thoi Đe che Mong Co, Hoi giao dan đuoc ua chuong hon nhung ton giao khac, boi ba trong bon vi han danh tieng nhat đeu la tin đo Hoi giao.
Trong suot the ky XX, chinh phu cong san luon đan ap viec thuc thi ton giao cua nguoi dan Mong Co. Khorloogiin Choibalsan đa pha huy hau het trong tong so hon 700 tu vien Phat giao cua Mong Co va giet hai hang nghin tang lu. So luong tu si Phat giao đa giam tu 100.000 nam 1924 xuong con 110 nam 1990.
Su sup đo cua chu nghia cong san nam 1991 đa giup tai lap tinh phap ly cua viec thuc thi ton giao va Phat giao Tay Tang, von tung la ton giao pho bien nhat truoc đay trong vung truoc su troi day cua chu nghia cong san, mot lan nua noi len tro thanh ton giao co so tin đo đong nhat tai Mong Co. Su cham dut đan ap ton giao trong thap nien 1990 cung cho phep cac ton giao khac, nhu Hoi giao va Thien chua giao, phat trien o nuoc nay. Theo Nhom truyen giao Thien chua giao Barnabas Fund, so luong tin đo Thien chua đa tang tu chi 4 nguoi nam 1989 len khoang 40.000 vao thoi điem nam 2008.


= Giao duc =
Trong thoi ky nha nuoc xa hoi chu nghia, giao duc la mot trong nhung linh vuc đat thanh tuu đang chu y o Mong Co. Ti le mu chu đa giam nhieu, mot phan nho viec su dung cac truong hoc theo mua cho tre em thuoc cac gia đinh du muc. Tai chinh cung cap cho nhung truong theo mua nay đa bi cat trong thap nien 1990, gop phan lam gia tang tro lai nan mu chu.
Giao duc tieu hoc va cap hai truoc kia keo dai 10 nam, nhung đa đuoc mo rong len thanh 11 nam. Tu nam hoc 2008-2009, nhung tre em moi buoc vao cap mot theo he 12 nam. Nhu vay, viec chuyen tiep hoan toan sang he thong 12 nam mai toi nam hoc 2019-2020 moi hoan thanh, khi nhung tre em đo tot nghiep.
Cac truong đai hoc quoc gia Mong Co đeu thuoc Đai hoc Quoc gia Mong Co va Đai hoc Khoa hoc va Ky thuat Mong Co.
Qua trinh tu do hoa rong rai hoi thap nien 1990 đa dan toi mot su bung no cac đinh che giao duc cao hoc tu nhan, du nhieu co so trong so đo gap kho khan trong viec đuoc chap nhan ten goi "cao đang" hay "đai hoc".


= Y te =
Tu nam 1990, cac chi so y te chinh nhu tuoi tho va ty le tu vong tre so sinh va tu vong tre em đa đuoc cai thien vung chac, ca vi nhung thay đoi xa hoi va vi nhung cai tien trong linh vuc y te. Tuy nhien, nhung van đe nghiem trong van con ton tai, đac biet tai vung nong thon.
So tre em ra đoi trung binh (ty le sinh) khoang 2.25 - 1.87 tre tren phu nu (2007) va tuoi tho trung binh la 67-68 nam. Ty le tu vong tre so sinh o muc 1.9%-4% va ty le tu vong tre em o muc 4.3%.
Linh vuc y te gom 17 benh vien va trung tam chuyen khoa, 4 trung tam chan đoan va đieu tri khu vuc, 9 benh vien đa khoa cap quan va 21 cap aimag, 323 benh vien soum, 18 điem feldsher, 233 phong kham nhom gia đinh, va 536 benh vien tu va 57 cong ty duoc. Nam 2002 tong so nhan vien y te la 33,273 nguoi, trong so đo co 6,823 bac si, 788 duoc si, 7,802 y ta va 14,091 nhan vien trung cap. Hien tai, co 27.7 bac si va 75.7 giuong benh vien cho moi 10,000 dan.


Van hoa Le hoi chinh la Naadam, đa tung đuoc to chuc tu nhieu the ky, gom ba mon the thao truyen thong cua Mong Co, ban cung, đua ngua (qua nhung khoang cach đien da dai, chu khong phai đua nhung quang ngan quanh mot san van đong nhu kieu phuong Tay), va vat. Hien tai no đuoc to chuc ngay 11 thang 1 đen ngay 13 thang 7 đe ky niem ngay Cach mang Dan chu Quoc gia va thanh lap Nha nuoc Đai Mong Co. Mot hoat đong rat pho bien khac đuoc goi la "bung" mot đot xuong chan cuu vao mot bia xa nhieu bo, su dung mot chuyen đong bung cua ngon tay đe ban đot xuong nho vao cac muc tieu va ban nhung vien xuong muc tieu bay đi. Cuoc đau nay tai Naadam rat pho thong va co mot luong khan gia la nhung nguoi lon tuoi rat trung thanh. 
Tai Mong Co, khoomei (hay hat co hong), kieu am nhac pho thong, đac biet tai cac khu vuc phia tay Mong Co.
Bieu tuong trang tri o goc phia trai cua la quoc ky la mot hinh tuong Phat giao đuoc goi la Soyombo. No the hien mat troi, mat trang, cac vi sao, va cac thien đuong theo bieu tuong thien van tieu chuan đa đuoc truu tuong hoa tu nhung bieu tuong đuoc thay trong nhung buc tranh thangka truyen thong.


= The thao va giai tri =

Le hoi Naadam cua Mong Co dien ra trong ba ngay vao mua he va bao gom đua ngua, ban cung, va vat Mong Co. Ba mon the thao nay, theo truyen thong đuoc ghi nhan la ba hoat đong chu yeu cua nam gioi, la nhung mon the thao đuoc theo doi va tap luyen nhieu nhat trong nuoc.

Cuoi ngua co vai tro đac biet trung tam trong van hoa Mong Co. Nhung cuoc đua đuong truong đuoc thuc hien trong cac le hoi Naadam la mot trong nhung khia canh cua no, boi su pho bien cua ky thuat đua ngua. Mot vi du ve ky thuat đua ngua la truyen thuyet rang anh hung quan su Mong Co Damdin Sukhbaatar đa rai nhung đong xu tren mat đat va sau đo nhat chung len tren lung mot chu ngua phi nuoc đai.
Cac mon the thao khac nhu bong ban, bong ro, va bong đa cung đang dan đuoc ua chuong. Ngay cang co nhieu van đong vien bong ban Mong Co thi đau quoc te.
Vat la mot the thao pho thong nhat trong so tat ca cac mon the thao Mong Co. No la điem nhan cua Ba Mon The thao Nam gioi tai Naadam. Cac nha su hoc cho rang vat kieu Mong co co nguon goc tu khoang bay nghin nam truoc. Hang tram van đong vien vat tu cac thanh pho va aimag khac nhau khap đat nuoc tham gia vao cuoc thi đau quoc gia. 

Khong co cac quy đinh ve trong luong hay gioi han tuoi tac. Moi đo vat co nguoi phuc vu rieng. Muc đich cua mon the thao la lam đoi thu mat can bang va nem anh ta xuong đat, khien anh ta phai cham khuyu tay va đau goi xuong đat.
Nhung nguoi thang cuoc đuoc vinh danh bang nhung danh hieu co: nguoi thang o vong thu nam đuoc danh hieu nachin (chim ung), o vong bay va tam la zaan (voi), va vong muoi va muoi mot la arslan (su tu). Đo vat tro thanh vo đich tuyet đoi đuoc trao danh hieu avarga (Nguoi khong lo). Moi thang loi sau đo tai le hoi quoc gia Naadam se đuoc them mot tinh ngu cho danh hieu avarga, nhu "Nguoi Khong lo Bat bai đuoc moi nguoi nho đen". Bat đau tu nam 2003, nghi vien Mong Co đa thong qua mot luat moi ve Naadam, đua ra nhung sua đoi voi mot so danh hieu vat. Cac danh hieu iarudi va Khartsaga (Chim ung) đuoc them vao nhung quy đinh đa đe cap o tren.
Trang phuc vat truyen thong gom mot ao ho phia truoc, đuoc buoc chat quanh eo bang mot soi day. Kieu ao nay đuoc cho la đa đuoc đua vao su dung sau khi nha vo đich mon vat nhieu nam truoc bi phat hien la mot phu nu. Chiec ao đuoc đua ra đe đam bao rang chi nam gioi moi đuoc tranh tai.


 Cac mon the thao quoc te  Cac đo vat truyen thong Mong Co đa chuyen sang mon vat sumo Nhat Ban voi nhieu thanh cong lon. Asashoryu Akinori la nguoi Mong Co đau tien đuoc phong len hang sumo hang nhat yokozuna nam 2003 va tiep đo la nguoi đong huong Hakuho Sho cua anh nam 2007.
Naidangiin Tuvshinbayar đa gianh huy chuong vang Olympic đau tien cho Mong Co o mon judo nam hang 100 kg.
Bong đa cung đuoc choi o Mong Co. Đoi tuyen bong đa quoc gia Mong Co đa bat đau choi lai trong thap nien 1990; tuy nhien ho van chua co co hoi tham gia vao mot giai đau lon. Mongolia Premier League la giai hang cao nhat cua Mong Co.
Nhieu phu nu Mong Co co kha nang vuot troi trong cac mon ban sung: Otryadyn Gundegmaa la nguoi gianh đuoc huy chuong bac tai Olympic nam 2008, Munkhbayar Dorjsuren đa hai lan la vo đich the gioi va gianh huy chuong đong (hien đang thi đau cho Đuc), trong khi Tsogbadrakhyn Monkhzul o thoi điem thang 5 nam 2007, đuoc xep hang 3 the gioi mon ban sung 25 m.


= Kien truc =

Noi cu ngu truyen thong Mong Co đuoc goi la mot yurt (Tieng Mong Co: ger). Theo nghe si va nha phe binh nghe thuat Mong Co N. Chultem, cac yurt va leu trai la can ban cho su phat trien cua kien truc truyen thong Mong Co. O the ky XVI va XVII, cac tu vien lama đa đuoc xay dung tren khap đat nuoc. Nhieu cong trinh trong so đo khoi đau nhu nhung đen yurt. Khi chung can đuoc mo rong đe đu cho cho so luong tin đo ngay cang đong đao them, cac kien truc su Mong Co đa su dung cac cau truc voi 6 va 12 goc voi cac mai kieu kim tu thap đe thich hop voi hinh dang tron cua yurt. Viec mo rong them nua dan toi hinh dang bac hai cua cac đen. Cac mai đuoc lam theo hinh dang nhung leu lon. Cac buc tuong kieu luoi mat cao, cac cot chong mai va cac lop ni đuoc thay bang đa, gach, cac dam va nhung tam van va tro thanh cau truc vinh cuu.
Chultem phan biet ba kieu kien truc truyen thong Mong Co: Mong Co, Tay Tang va Trung Quoc va kieu ket hop. Trong so nhung đen dang bac hai đau tien co Batu-Tsagaan (1654) đuoc thiet ke boi Zanabazar. Mot vi du ve phong cach kien truc yurt la lama Dashi-Choiling tai Ulan Bator. Đen Lavrin (the ky XVIII) tai lama Erdene Zuu đuoc xay dung theo truyen thong Tay Tang. Mot vi du ve đen đuoc xay dung theo truyen thong Trung Quoc la lama Choijing Lamiin Sume (1904), ngay nay la mot bao tang. Đen bac hai Tsogchin tai lama Gandan o Ulan Bator la mot su tong hop truyen thong Mong Co va Trung Quoc. Đen Maitreya (đa bi do ra nam 1938) la mot vi du ve kien truc Tay Tang-Mong Co. Tu vien Dashi-Choiling đa bat đau mot du an xay dung lai đen va 80 ft đieu khac Maitreya.


= Am nhac =


 Am nhac dan gian  Am nhac Mong Co bi anh huong manh tu thien nhien, phong tuc du muc, saman giao, va ca Phat giao Tay Tang. Am nhac truyen thong bao gom nhieu nhac cu, noi tieng nhat la ma đau cam (morin khuur/morinhur), va cac phong cach hat nhu urtyn duu ("long song"), va thuat hat trong co hong đong song thanh (khoomei/khomij). "Tsam" đuoc nhay mua đe tranh ma quy va no đuoc coi la su hoi tuong ve saman giao.


 Am nhac đai chung  Ban nhac rock đau tien cua Mong Co la Soyol Erdene, đuoc thanh lap trong thap nien 1960. Phong cach kieu Beatles cua ho đa bi chinh quyen luc bay gio chi trich manh me. Tiep sau đo la Mungunhurhree, Ineemseglel, Urgoo, van van, đa mo ra con đuong cho the loai nhac nay. Mungunhurhree va Haranga la nhung nguoi tien phong trong am nhac rock nang Mong Co. Haranga phat trien toi đinh cao hoi cuoi thap nien 1980 va 1990.
Nguoi lanh đao Haranga, nghe si guitar noi tieng Enh-Manlai, đa tan tinh giup đo nhung the he ca si nhac rock sau nay. Trong so nhung ban nhac tiep buoc Haranga co ban nhac Hurd. Đau thap nien 1990, nhom Har-Chono đa đat ra buoc khoi đau cua rock-dan gian Mong Co, pha tron nhung yeu to cua "long song" Mong Co vao trong the loai nhac rock.
Toi thoi điem đo, moi truong cho su phat trien cua tu tuong nghe thuat đa đuoc tu do hon rat nhieu nho mot xa hoi dan chu moi trong nuoc. Thap ky 1990 chung kien su phat trien cua rap, techno, hip-hop va ca nhung boy band va girl band o thoi điem chuyen tiep thien nien ky.


= Truyen thong =
 
Bao chi Mong Co bat đau nam 1920 voi nhung quan he than can voi Lien Xo duoi su quan ly cua Đang Cong san, voi viec thanh lap to bao Unen ("Su that") tuong tu to Pravda Xo viet. Cho toi nhung cuoc cai cach trong thap nien 1990, chinh phu kiem soat chat che truyen thong va quan ly moi cong viec xuat ban, va khong cho phep su ton tai cua truyen thong đoc lap. Su giai tan Lien bang Xo viet đa co tac đong manh toi Mong Co, noi Nha nuoc đoc đang đa phat trien tro thanh mot che đo dan chu đa đang, va cung voi đo, nhung quyen tu do cua truyen thong đuoc đat len hang đau.
Mot luat moi ve tu do bao chi, đuoc soan thao voi su giup đo cua cac To chuc phi chinh phu quoc te ngay 28 thang 8 nam 1998 va đuoc thong qua ngay 1 thang 1 nam 1999, mo đuong cho cac tu do truyen thong. Truyen thong Mong Co hien tai gom khoang 300 to bao in va cac đai phat thanh, truyen hinh.
Tu nam 2006, moi truong truyen thong đa đuoc cai thien voi viec chinh phu thao luan mot Đao luat Tu do Thong tin, va loai bo bat ky mot su lien quan nao cua truyen thong toi chinh phu. Nhung cuoc cai cach thi truong đa dan toi su gia tang cua so nguoi lam viec trong nganh truyen thong sau tung nam, cung voi so luong cac sinh vien va truong bao chi. Trong bao cao nam 2008 cua minh, To chuc Phong vien Khong Bien gioi xep hang moi truong bao chi o vi tri 93 tren 173, vi tri so 1 la tu do nhat.


Xem them Đai Mong Co
Am thuc Mong Co
Lich su Mong Co
Chau A


Ghi chu Tham khao Đoc them Mongolia, Encyclopaedia Britannica
Muc “Mongolia” tren trang cua CIA World Factbook.
Background notes on Mongolia, US Department of State
Desertification Documentary on Luu tru ngay 5 thang 5 nam 2009 tai Wayback Machine OneWorldTV
 Bai viet nay ket hop cac tai lieu thuoc pham vi cong cong tu website hay thu muc thuoc Library of Congress Country Studies.


Lien ket ngoai Chinh phu
Chinh phu mo Mong Co tu Van phong Thu tuong
Bo Ngoai giao Mong Co
Mongolia Government Overview Luu tru ngay 1 thang 11 nam 2008 tai Wayback Machine (tieng Mong Co)
Chief of State and Cabinet Members Luu tru ngay 14 thang 1 nam 2009 tai Wayback Machine
Thong tin chung
Thong tin ve Mong Co tren trang Web Bo Ngoai giao Viet Nam
Muc “Mongolia” tren trang cua CIA World Factbook.
Mongolia Luu tru ngay 7 thang 6 nam 2008 tai Wayback Machine at UCB Libraries GovPubs
Mong Co tren DMOZ
 Wikimedia Atlas cua Mongolia
Mongolia,  mot wiki ngoai
Mongolia tren International Business,  mot wiki ngoai
Du lich
Official Tourism Website of Mongolia Luu tru ngay 25 thang 10 nam 2008 tai Portuguese Web Archive