Armand Jean du Plessis, Cong tuoc thu nhat cua Richelieu (tieng Phap: [aʁmɑ ʒɑ dy plɛsi]; 9 thang 9 nam 1585 – 4 thang 12 nam 1642), đuoc goi la Hong y Richelieu, la mot chinh khach va giao si nguoi Phap. Ong đuoc biet đen voi cai ten l'Eminence rouge, hay "Quan su Đo", mot thuat ngu bat nguon tu danh hieu "Quan su" ap dung cho cac hong y va tu chiec ao choang đo ma ho thuong mac.
Đuoc tan phong lam giam muc vao nam 1607, Richelieu đuoc bo nhiem lam Ngoai truong vao nam 1616. Ong tiep tuc thang tien trong he thong phan cap cua ca Giao hoi Cong giao va chinh phu Phap, tro thanh hong y vao nam 1622 va thu hien cho Vua Louis XIII cua Phap vao nam 1624. Ong giu chuc vu nay. chuc vu đo cho đen khi ong qua đoi vao nam 1642, khi ong đuoc ke vi boi Hong y Mazarin, nguoi ma ong đa nuoi duong su nghiep. Richelieu vuong vao mot cuoc tranh chap gay gat voi Marie de Medicis, me cua nha vua va truoc đay la đong minh than can cua ong.
Richelieu tim cach cung co quyen luc hoang gia va kiem che quyen luc cua gioi quy toc nham bien nuoc Phap thanh mot quoc gia tap trung hung manh. Trong chinh sach đoi ngoai, muc tieu chinh cua ong la kiem tra quyen luc cua trieu đai Habsburg (đac biet la tri vi o Tay Ban Nha va Ao) va đam bao su thong tri cua Phap trong Chien tranh Ba muoi nam 1618–1648 sau khi cuoc xung đot đo nhan chim chau Au. Mac du đa đan ap cac cuoc noi day cua nguoi Huguenot vao nhung nam 1620, ong van lien minh voi cac quoc gia theo đao Tin lanh nhu Vuong quoc Anh va Cong hoa Ha Lan đe giup ong đat đuoc muc tieu cua minh. Tuy nhien, mac du ong la mot nhan vat chinh tri quyen luc, nhung cac su kien nhu Ngay cua nhung ke lua đao (tieng Phap: Journee des Dupes) nam 1630 cho thay quyen luc cua Richelieu van phu thuoc vao long tin cua nha vua.
La cuu sinh vien cua Đai hoc Paris va la hieu truong cua truong Cao đang Sorbonne, Richelieu đa cai tao va mo rong truong. Ong tro nen noi tieng nho su bao tro cho nghe thuat va thanh lap Academie Francaise, mot to chuc hoc thuat chiu trach nhiem ve cac van đe lien quan đen tieng Phap. La nguoi ung ho Samuel de Champlain va Tan Phap, ong đa thanh lap (1627) Compagnie des Cent-Associes; ong cung đam phan Hiep uoc Saint-Germain-en-Laye nam 1632, theo đo Thanh pho Quebec tro lai quyen cai tri cua Phap sau khi cac tu nhan nguoi Anh chiem lay no vao nam 1629.
Richelieu đuoc biet đen la nguoi phat minh ra con dao an. Buc minh vi cach cu xu toi te thuong đuoc the hien tai ban an cua nhung nguoi su dung dao sac (nhung nguoi thuong dung chung đe ngoay rang), vao nam 1637 Richelieu đa ra lenh rang tat ca nhung con dao tren ban an cua ong phai cun luoi dao. va đau cua ho đuoc lam tron. Thiet ke nay nhanh chong tro nen pho bien khap nuoc Phap va sau đo lan sang cac nuoc khac.
Richelieu thuong xuyen đuoc mieu ta trong tieu thuyet noi tieng, đac biet la nhan vat phan dien chinh trong cuon tieu thuyet Ba chang linh ngu lam nam 1844 cua Alexandre Dumas va nhieu bo phim chuyen the cua no.


Thieu thoi Ong sinh ra tai Paris, la nguoi con thu tu trong gia đinh nam anh chi em va đua con trai nho nhat trong ba anh em. Tu thuo nho, ong la mot đua tre gay go va luon phai hung chiu cac con sot tai quai trong suot cuoc đoi sau nay. Mac du gia đinh ong chi thuoc ve dong doi quy toc nho o Poitou, nhung cha ong, Francois du Plessis, seigneur de Richelieu, van thang tien tro thanh trong than trong trieu đinh, tu mot nguoi linh va phu ta cua vua Henri IV sau đuoc phong lam quan Đai Thai thu cua Phap;. Me ong la ba Susanne de La Porte, con gai cua mot luat su co tieng o Nghi vien Paris Khi ong len nam tuoi, cha ong mat trong chien tranh ton giao Phap, Su mat mat nay cung khien cho gia đinh ong lam vao canh no nan khong lau sau đo; bat chap nhung su giup đo tu hoang gia, gia đinh ong van khong the tranh khoi cac kho khan ve tai chinh. Vao nam chin tuoi, cau be Richelieu đuoc gui toi Truong Đai hoc Navarre o Paris đe hoc triet hoc. Sau đo, nguoi ta bat đau day quan su cho ong. Cho toi thoi điem nay, cuoc đoi cua ong co ve đi theo con đuong tuong tu nhu nhung buoc đien hinh cua mot si quan đuong thoi. Vao nam 1605, khi 20 tuoi, ong đuoc Theodore de Mayerne chua benh lau. Do cha cua Richelieu tung tham gia chien tranh ton giao, gia đinh ong đuoc Quoc vuong Henri III giao Giao phan Lucon cho cai quan.


Tro thanh Giam muc Lucon Nam 1604, nguoi anh trai cua ong om chet. Nguoi anh nay von la giam muc cua xu Lucon. Khong muon đe mat đi loi loc tu manh đat nay, me cua Richelieu đa quyet đinh ong se bo con đuong hien nay, đi hoc than hoc đe thay the nguoi anh đa chet ma lam Giam muc xu Lucon.
Hoc than hoc, triet hoc, luat va chinh tri, Richelieu đa to ra mot nang khieu thien bam boi nhung lap luan vo cung sac ben khien cho nhieu nguoi phai than phuc. Truyen ke rang, ong đa viet thu đen Hoang đe Henry IV cua Phap đe xin nha vua viet thu cho giao hoang bo nhiem minh lam giam muc xu Lucon, loi van đay tinh thuyet phuc cua nguoi thanh nien đa thuyet phuc vi hoang đe gui thu đen giao hoang. Nhung do luc đo ong chua đu tuoi đe tan phong giam muc, cho nen Henry IV đa nghe theo ong khai gian tuoi. Va trong le gia phong tai Roma nam 1607 (luc đo ong moi 22 tuoi), ong van giau kin viec nay, mai đen khi thu phong, ong moi quy xuong va xin Giao hoang Paul V (1605-1621) tha cho toi khai gian. Luc đay su viec đa nhu van đa đong thuyen, vi Giao hoang kho tinh cung chi đanh cuoi ma bo qua, kem theo cau noi voi moi nguoi xung quanh: Con nguoi mom mep nay roi se vi đai.
Trong hoi nghi 3 đang cap o Phap, trong boi canh nuoc Phap đang muon bung no cuoc noi chien ton giao, bang tai thuyet phuc hung hon cua minh Richelieu đa khien cho 3 đang cap đeu thay thoa man va ky vao hoa uoc, lam cho tinh hinh tro nen em diu. Chinh nho đieu nay ma ong đuoc Thai hau Maria di Medicis (me cua Louis XIII, vo cua Henry IV, cam quyen nhiep chinh sau cai chet cua chong) đe y đen. Va con đuong vao chinh tri cua ong đa bat đau tu đay, voi ban tay nang đo cua vi Thai Hau đay quyen luc nhung het suc đong bong.


Con đuong đen đinh cao quyen luc Nam 1614, cac giao si cua Poitou đe nghi Richelieu lam mot trong nhung đai dien cua ho tai Estates-General. O đo, ong la nguoi ung ho manh me Giao hoi Cong giao, cho rang Giao hoi nay can đuoc mien thue va cac giam muc nen co nhieu quyen luc chinh tri hon. Ong la giao si noi bat nhat ung ho viec thong qua cac sac lenh cua Hoi đong Trent tren khap nuoc Phap; Đang cap thu ba (thuong dan) la đoi thu chinh cua ong trong no luc nay. Vao cuoi cuoc hop, Đang cap thu nhat (giao si) đa chon ong đe đoc đia chi liet ke cac kien nghi va quyet đinh cua minh. Ngay sau khi Estates-General giai the, Richelieu phuc vu vo cua Vua Louis XIII, Anne cua Ao, voi tu cach la nguoi cung cap dich vu cho ba.
Richelieu thang tien ve mat chinh tri bang cach trung thanh phuc vu nguoi đuoc thai hau sung ai, Concino Concini, vi quan quyen luc nhat vuong quoc. Nam 1616, Richelieu đuoc bo nhiem lam Ngoai truong va đuoc giao trach nhiem đoi ngoai. Giong nhu Concini, Giam muc la mot trong nhung co van than can nhat cua me Louis XIII, Marie de Medicis. Nu hoang đa tro thanh Nhiep chinh cua Phap khi Louis chin tuoi len ngoi; mac du con trai ba đa đen tuoi thanh nien theo luat đinh vao nam 1614, ba van la nguoi cai tri vuong quoc hieu qua. Tuy nhien, cac chinh sach cua ba va cua Concini to ra khong đuoc long nhieu nguoi o Phap. Ket qua la ca Marie va Concini đeu tro thanh muc tieu cua nhung am muu tai trieu đinh; ke thu manh nhat cua ho la Charles de Luynes. Vao thang 4 nam 1617, trong mot am muu do Luynes dan dung, Louis XIII ra lenh bat va giet Concini neu ong chong cu; Hau qua la Concini bi am sat va Marie de Medicis bi lat đo. Nguoi bao tro cua ong đa chet, Richelieu cung mat quyen luc; ong bi cach chuc Bo truong Ngoai giao va bi loai khoi toa an. Nam 1618, nha vua van con nghi ngo Giam muc Lucon nen đa đay ong đen Avignon. O đo, Richelieu danh phan lon thoi gian đe viet lach; ong đa soan mot cuon giao ly co tua đe L'Instruction du chretien.
Nam 1619, Marie de Medicis tron thoat khoi noi giam giu o Lau đai Blois, tro thanh thu linh chinh thuc cua mot cuoc noi day cua gioi quy toc. Nha vua va cong tuoc de Luynes goi lai Richelieu, tin rang ong co the tranh luan voi hoang hau. Richelieu đa thanh cong trong no luc nay, lam trung gian hoa giai giua ba va con trai ba. Cac cuoc đam phan phuc tap đa co ket qua khi Hiep uoc Angouleme đuoc phe chuan; Marie de Medicis đuoc trao quyen tu do hoan toan nhung van song hoa binh voi nha vua. Thai hau đuoc phuc hoi vao hoi đong hoang gia.
Sau cai chet cua nguoi đuoc nha vua sung ai, cong tuoc de Luynes, vao nam 1621, Richelieu nhanh chong len nam quyen. Nam sau, nha vua đe cu Richelieu lam hong y, va đuoc Giao hoang Gregory XV phong hong y vao thang 9 nam 1622. Cac cuoc khung hoang o Phap, bao gom ca cuoc noi day cua nguoi Huguenot, đa khien Richelieu tro thanh co van gan nhu khong the thieu cua nha vua. Sau khi đuoc bo nhiem vao hoi đong bo truong hoang gia vao ngay 29 thang 4 nam 1624, ong ta đa am muu chong lai te tuong Charles, duc de La Vieuville. Vao ngay 12 thang 8 cung nam, La Vieuville bi bat vi toi tham nhung, va Hong y Richelieu len thay ong lam bo truong chinh cua nha vua vao ngay hom sau, nhung Hong y de la Rochefoucauld tren danh nghia van la chu tich hoi đong (Richelieu chinh thuc đuoc bo nhiem lam chu tich). vao thang 11 nam 1629).


Thu hien Chinh sach cua Hong y Richelieu lien quan đen hai muc tieu chinh: tap trung quyen luc o Phap va phan đoi trieu đai Habsburg (cai tri o ca Ao va Tay Ban Nha). Ong coi viec tai lap Cong giao chinh thong la mot thu đoan chinh tri cua cac bang Habsburg va Ao, gay bat loi cho loi ich quoc gia cua Phap.
Ngay sau khi tro thanh thu tuong cua Louis, ong phai đoi mat voi cuoc khung hoang o Valtellina, mot thung lung o Lombardy (mien bac nuoc Y). Đe chong lai cac am muu cua Tay Ban Nha tren lanh tho, Richelieu đa ung ho bang Grisons cua Thuy Si theo đao Tin lanh, noi cung tuyen bo co thung lung quan trong ve mat chien luoc. Đuc Hong Y đa trien khai quan toi Valtellina, tu đo quan đon tru cua Giao hoang đa bi đanh đuoi. Quyet đinh ban đau cua Richelieu ung ho mot bang theo đao Tin lanh chong lai giao hoang la dau hieu bao truoc ve chinh sach quyen luc ngoai giao thuan tuy ma ong tan thanh trong chinh sach đoi ngoai cua minh.
Đe cung co hon nua quyen luc o Phap, Richelieu tim cach tran ap anh huong cua gioi quy toc phong kien. Nam 1626, ong bai bo chuc vu Thong đoc Phap va ra lenh san bang tat ca cac lau đai kien co, ngoai tru nhung lau đai can thiet đe phong thu chong lai quan xam luoc. Vi vay, ong đa tuoc bo cac bien phap phong thu quan trong cua cac hoang tu, cong tuoc va quy toc nho hon co the đuoc su dung đe chong lai quan đoi cua nha vua trong cac cuoc noi day. Ket qua la Richelieu bi hau het gioi quy toc ghet bo.

Mot tro ngai khac cho viec tap trung quyen luc la su chia re ton giao o Phap. Nguoi Huguenot, mot trong nhung phe phai chinh tri va ton giao lon nhat đat nuoc, kiem soat mot luc luong quan su đang ke va đang noi loan. Hon nua, Charles I, vua nuoc Anh, đa tuyen chien voi Phap nham ho tro phe Huguenot. Nam 1627, Richelieu ra lenh cho quan đoi bao vay thanh tri La Rochelle cua nguoi Huguenot; đich than hong y chi huy quan bao vay. Quan đoi Anh duoi su chi huy cua Cong tuoc xu Buckingham đa dan đau mot cuoc tham hiem đe giup đo nguoi dan La Rochelle, nhung đa that bai nang ne. Tuy nhien, thanh pho van vung vang trong hon mot nam truoc khi đau hang vao nam 1628.
Mac du nguoi Huguenot phai chiu that bai nang ne tai La Rochelle, ho van tiep tuc chien đau, do Henri, duc de Rohan chi huy. Tuy nhien, luc luong Tin lanh đa bi đanh bai vao nam 1629; Rohan tuan theo cac đieu khoan cua Hoa uoc Alais. Ket qua la, su khoan dung ton giao đoi voi nguoi Tin lanh, lan đau tien đuoc ban hanh boi Sac lenh Nantes nam 1598, đuoc phep tiep tuc, nhung vi hong y đa bai bo cac quyen chinh tri va su bao ve cua ho. Rohan khong bi xu tu (cung nhu nhung nguoi lanh đao cuoc noi day sau nay trong nhiem ky cua Richelieu); tren thuc te, sau nay ong đa tro thanh si quan chi huy trong quan đoi Phap.

Habsburg Tay Ban Nha đa loi dung cuoc xung đot cua Phap voi nguoi Huguenot đe mo rong anh huong o mien bac nuoc Y. No tai tro cho quan noi day Huguenot đe giu quan đoi Phap chiem đong, đong thoi mo rong quyen thong tri cua Y. Tuy nhien, Richelieu đa phan ung quyet liet; sau khi La Rochelle đau hang, ong đich than dan quan Phap toi mien bac nuoc Y đe kiem che Tay Ban Nha. Vao ngay 26 thang 11 nam 1629, ong đuoc phong lam duc de Richelieu va ngang hang voi Phap. Vao nam tiep theo, đia vi cua Richelieu bi đe doa nghiem trong boi nguoi bao tro cu cua ong, Marie de Medicis. Marie tin rang vi hong y đa cuop đi anh huong chinh tri cua co; do đo, ba yeu cau con trai ba cach chuc te tuong. Louis XIII ban đau khong ac cam voi cach hanh đong nhu vay vi ca nhan ong khong thich Richelieu. Mac du vay, chinh khach co tai thuyet phuc van co the đam bao nha vua tro thanh đong minh chong lai chinh me minh. Vao ngay 11 thang 11 nam 1630, Marie de Medicis va em trai cua nha vua, Gaston, Cong tuoc xu Orleans, đa đat đuoc su đong y cua nha vua ve viec sa thai. Tuy nhien, Richelieu đa biet đuoc ke hoach nay va nhanh chong thuyet phuc nha vua an nan. Ngay nay, đuoc goi la Ngay cua nhung ke lua đao, la ngay duy nhat ma Louis XIII thuc hien mot buoc toi viec cach chuc bo truong cua minh. Sau đo, nha vua kien quyet ung ho chinh tri cho ong.

Trong khi đo, Marie de Medicis bi đay đen Compiegne. Ca Marie va cong tuoc d'Orleans đeu tiep tuc am muu chong lai Richelieu, nhung am muu cua ho chang co ket qua gi. Gioi quy toc cung van bat luc. Su troi day quan trong duy nhat la cua Henri, duc de Montmorency nam 1632; Richelieu, tan nhan trong viec đan ap phe đoi lap, đa ra lenh xu tu cong tuoc. Nam 1634, vi hong y đa ra lenh thieu song mot trong nhung nguoi chi trich thang than cua ong, Urbain Grandier trong vu Loudun. Nhung bien phap khac nghiet nay va cac bien phap khac nghiet khac đeu đuoc Richelieu dan dung đe đe doa ke thu cua minh. Ong cung đam bao an ninh chinh tri cua minh bang cach thiet lap mot mang luoi điep vien rong lon o Phap va cac nuoc chau Au khac.


Chien tranh ba muoi nam Truoc khi Richelieu len nam quyen, phan lon chau Au đa chim trong Chien tranh Ba muoi nam (1618–1648). Phap khong cong khai gay chien voi nha Habsburgs, nha cai tri Tay Ban Nha va Đe che La Ma Than thanh, vi vay cac khoan tro cap va vien tro đuoc cung cap bi mat cho đoi thu cua ho. Tuy nhien, Richelieu tin rang chien tranh chong lai Tay Ban Nha la đieu khong the tranh khoi. Ong coi Cong hoa Ha Lan la mot trong nhung đong minh quan trong nhat cua Phap, vi nuoc nay co bien gioi truc tiep voi Ha Lan thuoc Tay Ban Nha va o ngay giua Chien tranh Tam muoi nam voi Tay Ban Nha vao thoi điem đo. May man thay, Richelieu la mot nguoi bon francais, giong nhu nha vua, nguoi đa quyet đinh tro cap cho nguoi Ha Lan đe chien đau chong lai nguoi Tay Ban Nha thong qua Hiep uoc Compiegne vao thang 6 nam 1624, truoc khi Richelieu đuoc bo nhiem lam Bo truong thu nhat vao thang 8. Cung nam đo, mot đoan tham hiem quan su do Phap bi mat tai tro va do Marquis de Coeuvres chi huy, bat đau hanh đong voi y đinh giai phong Valtelline khoi su chiem đong cua Tay Ban Nha. Nam 1625, Richelieu con gui tien cho Ernst von Mansfeld, mot tuong đanh thue noi tieng đang hoat đong o Đuc phuc vu cho nguoi Anh. Tuy nhien, vao thang 5 nam 1626, khi chi phi chien tranh gan nhu đa huy hoai nuoc Phap, nha vua va Hong y đa lap hoa voi Tay Ban Nha thong qua Hiep uoc Moncon. Nen hoa binh nay nhanh chong ket thuc sau nhung cang thang do Chien tranh Ke vi Mantuan.
Nam 1629, Hoang đe Ferdinand II đa chinh phuc nhieu đoi thu theo đao Tin lanh o Đuc. Richelieu, canh giac truoc anh huong ngay cang tang cua Ferdinand, đa xui giuc Thuy Đien can thiep, cung cap tien. Trong khi đo, Phap va Tay Ban Nha van thu đich do tham vong cua Tay Ban Nha o mien bac nuoc Y. Vao thoi điem đo, mien bac nuoc Y la mot khu vuc chien luoc quan trong trong can can quyen luc cua chau Au, đong vai tro la cau noi giua Habsburgs trong Đe quoc va o Tay Ban Nha. Neu quan đoi đe quoc thong tri khu vuc nay, nuoc Phap se bi đe doa boi cuoc bao vay cua Habsburg. Trong khi đo, Tay Ban Nha đang tim kiem su chap thuan cua Giao hoang cho mot che đo quan chu pho quat. Vao nam 1630, khi cac nha ngoai giao Phap o Regensburg đong y hoa binh voi Tay Ban Nha, Richelieu đa tu choi ho tro ho. Thoa thuan nay se cam su can thiep cua Phap vao Đuc. Vi vay, Richelieu khuyen Louis XIII tu choi phe chuan hiep uoc. Nam 1631, ong lien minh voi Phap voi Thuy Đien, nuoc vua xam chiem đe quoc, trong Hiep uoc Barwalde.
Chi phi quan su gay cang thang đang ke cho nguon thu cua hoang gia. Đe đap lai, Richelieu đa tang gabelle (thue muoi) va taille (thue đat). Taille đuoc thuc thi đe cung cap kinh phi xay dung quan đoi va tien hanh chien tranh. Gioi tang lu, quy toc va giai cap tu san cao đuoc mien tru hoac co the de dang tron tranh viec nop thue nen ganh nang đo len vai bo phan ngheo nhat cua đat nuoc. Đe thu thue hieu qua hon va han che tham nhung o muc toi thieu, Richelieu đa bo qua cac quan chuc thue đia phuong, thay the ho bang nhung nguoi quan ly (cac quan chuc truc tiep phuc vu Hoang gia). Tuy nhien, ke hoach tai chinh cua Richelieu đa gay ra tinh trang bat on trong nong dan; co mot so cuoc noi day vao nam 1636 đen 1639. Richelieu đa đan ap cac cuoc noi day mot cach tho bao va đoi pho mot cach gay gat voi quan noi day.

Vi cong khai lien ket nuoc Phap voi cac the luc Tin lanh, Richelieu bi nhieu nguoi to cao la ke phan boi Giao hoi Cong giao La Ma. Hanh đong quan su luc đau la tham hoa đoi voi nguoi Phap, voi nhieu chien thang thuoc ve Tay Ban Nha va Đe quoc. Tuy nhien, khong ben nao co the gianh đuoc loi the quyet đinh va xung đot van tiep tuc keo dai sau cai chet cua Richelieu. Richelieu la nguoi co cong trong viec chuyen huong Chien tranh Ba muoi nam tu cuoc xung đot giua đao Tin lanh va Cong giao sang chu nghia dan toc chong lai quyen ba chu cua Habsburg. đa đay no đen cho pha san mot cach khong the tranh khoi. Su that bai cua luc luong Habsburg trong Tran Lens nam 1648, cung voi viec ho khong ngan chan đuoc cuoc xam luoc cua Phap vao Catalonia, đa đat dau cham het cho su thong tri cua Habsburg tren luc đia va cho su nghiep ca nhan cua thu tuong Tay Ban Nha Olivares. That vay, trong nhung nam tiep theo, chinh Phap, duoi su lanh đao cua Louis XIV, se co gang lap đay khoang trong ma nha Habsburgs đe lai o Ha Lan thuoc Tay Ban Nha va thay the Tay Ban Nha tro thanh cuong quoc thong tri chau Au.


Tan the gioi Khi Richelieu len nam quyen, Tan Phap, noi nguoi Phap đa co cho đung ke tu Jacques Cartier, chi co khong qua 100 cu dan chau Au thuong tru. Richelieu khuyen khich Louis XIII xam chiem chau My bang cach thanh lap Compagnie de la Nouvelle France theo mo hinh Cong ty Tay An Ha Lan. Khong giong nhu cac cuong quoc thuoc đia khac, Phap khuyen khich su chung song hoa binh o Tan Phap giua nguoi ban xu va thuc dan va tim cach hoa nhap nguoi An Đo vao xa hoi thuoc đia. Richelieu coi hon nhan khac chung toc giua nguoi Phap va nguoi Da đo nhu mot giai phap đe tang dan so o thuoc đia cua minh. Duoi su huong dan cua Richelieu, Louis XIII đa ban hanh Sac lenh nam 1627 theo đo nguoi An Đo, chuyen sang Cong giao, đuoc coi la "nguoi Phap goc":Hau due cua nhung nguoi Phap đa quen voi đat nuoc nay [Tan Phap], cung voi tat ca nhung nguoi Da đo se đuoc tiep can voi su hieu biet ve đuc tin va se tuyen xung đuc tin đo, se đuoc coi la nhung nguoi Phap bam sinh va noi tieng, va nhu vay co the đen voi ho. song o Phap khi ho muon, va tiep nhan, quyen gop, thanh cong va nhan cac khoan quyen gop va di san, giong nhu nhung than dan Phap thuc thu, ma khong bat buoc phai mang theo giay to khai nhap tich.Cuoc đieu tra dan so nam 1666 o Tan Phap, đuoc tien hanh khoang 20 nam sau cai chet cua Hong y Richelieu, cho thay dan so 3.215 cu dan o New France, nhieu hon so voi chi vai thap ky truoc đo, nhung cung co su khac biet lon ve so luong nam gioi. (2.034) va phu nu (1.181).


Nhung nam cuoi đoi Ve cuoi đoi, Richelieu xa lanh nhieu nguoi, trong đo co Giao hoang Urban VIII. Richelieu khong hai long khi Giao hoang tu choi phong ong lam giao hoang hop phap o Phap; đen luot Giao hoang khong chap thuan viec quan ly nha tho Phap, cung nhu chinh sach đoi ngoai cua Phap. Tuy nhien, xung đot phan lon đa đuoc giai quyet khi Giao hoang phong Hong y cho Jules Mazarin, mot trong nhung đong minh chinh tri chinh cua Richelieu, vao nam 1641. Bat chap moi quan he rac roi voi Giao hoi Cong giao La Ma, Richelieu khong ung ho viec phu nhan hoan toan quyen luc cua Giao hoang o Phap, nhu đuoc ung ho boi nhung nguoi theo chu nghia Gallican.
Khi can ke cai chet, Richelieu phai đoi mat voi mot am muu đe doa tuoc bo quyen luc cua ong. Hong y đa gioi thieu mot chang trai tre ten la Henri Coiffier de Ruze, hau tuoc de Cinq-Mars toi trieu đinh cua Louis XIII. Hong y tung la ban cua cha Cinq-Mars. Quan trong hon, Richelieu hy vong rang Cinq-Mars se tro thanh nguoi đuoc Louis yeu thich, đe ong co the gian tiep tao ra anh huong lon hon đoi voi cac quyet đinh cua quoc vuong. Cinq-Mars đa tro thanh nhan vat đuoc hoang gia yeu thich vao nam 1639, nhung trai nguoc voi niem tin cua Hong y Richelieu, ong ta khong de kiem soat. Hau tuoc tre tuoi nhan ra rang Richelieu se khong cho phep ong co đuoc quyen luc chinh tri. Nam 1641, ong tham gia vao am muu that bai cua comte de Soissons chong lai Richelieu, nhung khong bi phat hien. Sau đo, vao nam sau, ong lap ke hoach voi cac quy toc hang đau (bao gom ca anh trai cua nha vua, cong tuoc d'Orleans) đe noi day; ong cung ky mot thoa thuan bi mat voi vua Tay Ban Nha, nguoi hua se ho tro quan noi day. Tuy nhien, co quan gian điep cua Richelieu đa phat hien ra am muu nay va hong y đa nhan đuoc mot ban sao cua hiep uoc. Cinq-Mars nhanh chong bi bat va xu tu; mac du Louis chap thuan viec su dung hinh phat tu hinh, nhung ket qua la ong ngay cang xa cach Richelieu.

Tuy nhien, Richelieu luc nay đang hap hoi. Trong nhieu nam, ong bi sot tai phat (co the la sot ret), nghet tho, lao ruot kem lo ro va chung đau nua đau. Bay gio canh tay phai cua ong đang mung mu vi viem xuong lao, va ong ho ra mau (sau khi ong qua đoi, nguoi ta phat hien phoi cua ong bi sau rang rong va hoai tu truong hop). Cac bac si tiep tuc cho ong chay mau thuong xuyen, khien ong cang yeu đi. Khi cam thay cai chet cua minh đang đen gan, ong đa bo nhiem Mazarin, mot trong nhung tin đo trung thanh nhat cua ong, ke nhiem ong lam đai than cho nha vua.
Richelieu qua đoi vao ngay 4 thang 12 nam 1642, o tuoi 57. Thi the cua ong đuoc uop va an tang tai nha tho Sorbonne. Vao thoi điem đo, dan chung ghet ong. Tai nhieu tinh trong vuong quoc, nguoi ta đot lua đe an mung cai chet cua ong. Trong Cach mang Phap, thi the đa đuoc đua ra khoi ngoi mo va phan đau uop xac cua ong, von đa đuoc lay ra va thay the trong qua trinh uop xac ban đau, đa bi đanh cap. No cuoi cung thuoc quyen so huu cua Nicholas Armez o Brittany vao nam 1796, va thinh thoang ong trung bay khuon mat đuoc bao quan tot. Chau trai cua ong, Louis-Philippe Armez, đa thua ke no va thinh thoang cung trung bay no va cho muon đe nghien cuu. Nam 1866, Napoleon III thuyet phuc Armez tra lai khuon mat cho chinh phu đe mai tang lai phan thi the con lai cua Richelieu. Mot cuoc đieu tra ve tinh trang sut lun cua san nha tho đa cho phep chup anh đuoc phan đau vao nam 1895.


Nghe thuat va van hoa Richelieu la mot nguoi bao tro nghe thuat noi tieng. La tac gia cua nhieu tac pham ton giao va chinh tri khac nhau (đang chu y nhat la Di chuc chinh tri), ong đa cu đac vu cua minh ra nuoc ngoai đe tim kiem sach va ban thao cho thu vien co mot khong hai cua minh, ma ong đa ghi ro trong di chuc cua minh - giao no cho Armand Jean de Vignerot du. Plessis, chau trai cua ong, đuoc tai tro đay đu - khong chi phuc vu gia đinh ma con mo cua vao nhung gio co đinh cho cac hoc gia. Chi rieng cac ban thao đa len toi khoang 900 ban, đuoc đong thanh sach ma o Maroc mau đo voi canh tay cua hong y. Thu vien đuoc chuyen đen Sorbonne vao nam 1660. Ong đa tai tro cho su nghiep van hoc cua nhieu nha van. Ong la mot nguoi yeu thich san khau, von khong đuoc coi la mot loai hinh nghe thuat đang kinh trong thoi đai đo; mot nha hat tu nhan, Grande Salle, la mot net đac trung cua dinh thu o Paris cua ong, Palais-Cardinal. Trong so nhung nguoi đuoc ong bao tro co nha viet kich noi tieng Pierre Corneille. Richelieu cung la nguoi sang lap va la nguoi bao tro cua Academie francaise, mot to chuc van hoc noi tieng cua Phap. To chuc nay truoc đay ton tai khong chinh thuc; Tuy nhien, vao nam 1635, Hong y Richelieu đa nhan đuoc bang sang che chu cai chinh thuc cho thi the. Academie francaise bao gom 40 thanh vien, quang ba van hoc Phap va van la co quan chinh thuc ve tieng Phap. Richelieu tung la nguoi bao ve Hoc vien. Ke tu nam 1672, vai tro đo đa đuoc nguyen thu quoc gia Phap thuc hien.
Nam 1622, Richelieu đuoc bau lam nguoi quan ly hoac hieu truong cua Sorbonne. Ong chu tri viec cai tao cac toa nha cua truong đai hoc va xay dung nha nguyen noi tieng cua truong, noi ong hien đang đuoc chon cat. Vi ong la Giam muc cua Lucon nen buc tuong cua ong đung ben ngoai nha tho Lucon.
Richelieu giam sat viec xay dung cung đien rieng cua ong o Paris, Palais-Cardinal. Cung đien, đuoc đoi ten thanh Palais-Royal sau cai chet cua Richelieu, hien la tru so cua Hoi đong Hien phap Phap, Bo Van hoa va Conseil d'Etat. Galerie de l'avant-cour co nhung buc tranh tran nha cua Philippe de Champaigne, nguoi ve chan dung chinh cua hong y, ky niem cac su kien lon trong su nghiep cua hong y; cac hoa si minh hoa o Galerie des hommes co 26 buc chan dung lich su cua nhung vi nhan, lon hon ca cuoc đoi, tu Tu vien truong Suger đen Louis XIII; mot so la cua Simon Vouet, mot so khac la ban sao can than cua Philippe de Champaigne tu nhung buc chan dung đa biet; cung voi chung la tuong ban than cua cac hoang đe La Ma. Mot loat chan dung khac cua cac tac gia đa bo sung cho thu vien. Kien truc su cua Palais-Cardinal, Jacques Lemercier, cung nhan đuoc lenh xay dung mot lau đai va mot thi tran xung quanh o Indre-et-Loire; du an len đen đinh điem la viec xay dung Chateau Richelieu va thi tran Richelieu. Đoi voi lau đai, ong đa bo sung them mot trong nhung bo suu tap nghe thuat lon nhat o chau Au va bo suu tap đieu khac La Ma co đai lon nhat o Phap. Tac pham Richelieu Bacchus đuoc tai hien va phuc hoi manh me tiep tuc đuoc cac nghe si tan co đien nguong mo. Trong so 300 buc tranh cua ong ve boi nhung nguoi hien đai, đang chu y nhat la ong so huu buc tranh Virgin and Child with Saint Anne cua Leonardo, The Family of the Virgin cua Andrea del Sarto, hai buc Bacchanales noi tieng cua Nicolas Poussin, cung nhu cac buc tranh cua Veronese va Titian, va Diana tai Bath by Rubens, ma ong rat vui khi tra cho nhung nguoi thua ke cua nghe si 3.000 ecus, đen noi ong đa tang mot mon qua cho nguoi vo goa cua Rubens mot chiec đong ho nam kim cuong. Buc tuong ban than chan dung bang đa cam thach cua Bernini khong đuoc coi la mot buc chan dung đep va bi đay đen mot loi đi.
Cac phu kien trong nha nguyen cua ong o Palais-Cardinal, noi Simon Vouet thuc hien cac buc tranh, đeu bang vang nguyen khoi – cay thanh gia, chen thanh, đia thanh, binh thanh, chan nen – đuoc nam 180 vien hong ngoc va 9.000 vien kim cuong. So thich cua ong cung la đo bac lon, đo đong nho va cac tac pham bang vertu, men va đa pha le gan vang, đo su Trung Quoc, tham trang tri va tham Ba Tu, tu tu Y, Antwerp va vien kim cuong hinh trai tim mua tu Alphonse Lopez ma ong muon toi nha vua. Khi Palais-Cardinal hoan thanh, ong đa tang no cho Vuong mien vao nam 1636. Khi nu hoang đang o, cac buc tranh cua Noi cac lon đuoc chuyen đen Fontainebleau va đuoc thay the bang cac ban sao, đong thoi noi that cung đuoc sap xep lai nhieu.
Hai buc tranh No le cua Michelangelo nam trong so nhung đia điem phong phu cua lau đai Richelieu, noi co bo ba buc tranh Chua giang sinh cua Durer, va cac buc tranh cua Mantegna, Lorenzo Costa va Perugino, đuoc quan đoi Phap thu thap tu bo suu tap Gonzaga tai Mantua vao nam 1630, cung nhu nhieu tac pham khac. co vat.


Di san Chu thich Tham khao Alexander, Edward Porter. Museums in Motion: an introduction to the history and functions of museums. Lanham: Rowan and Littlefield. (1996)
Auchincloss, Louis. Richelieu. Viking Press. (1972)
Bergin, Joseph. The Rise of Richelieu. Manchester: Manchester University Press. (1997)
Bonnaffe, Edmond. Recherches sur les collections des Richelieu. Plon. (1883) (French)
Cabanes, Augustin. "Le Medecin de Richelieu – La Maladie du Cardinal" and "L'Odyssee d'un Crane – La Tete du Cardinal", Le Cabinet Secret de l'Histoire, 4e serie. Paris: Dorbon Aine. (1905) (French)
Collins, James B. The State in Early Modern France. Cambridge: Cambridge University Press. (1995)
Elliot, J. H. Richelieu and Olivares. Cambridge: Canto Press. (1991)
Fontaine de Resbecq, Eugene de. Les Tombeaux des Richelieu a la Sorbonne, par un membre de la Societe d'archeologie de Seine-et-Marne. Paris: Ernest Thorin. (1867) (French)
Munck, Thomas. Seventeenth Century Europe, 1598-1700. London: Macmillan. (1990)
Pardoe, Julia. The Life of Marie de Medici, volume 3. BiblioBazaar. (2006)
Parker, Geoffrey. Europe in Crisis, 1598-1648. London: Fontana. (1984)
Perkins, James Breck. Richelieu and the Growth of French Power. Ayer Publishing. (1971)
Phillips, Henry. Church and Culture in Seventeenth Century France. Cambridge: Cambridge University Press. (1997)
Pitte, Jean-Robert. La Sorbonne au service des humanites: 750 ans de creation et de transmission du savoir, 1257-2007. Paris: Presses Paris Sorbonne. (2007) (French)
Treasure, Geoffrey. Richelieu and Mazarin. London: Routledge. (1998)
Trevor-Roper, Hugh Redwald. Europe's physician: the various life of Sir Theodore de Mayerne. Yale: Yale University Press. (2006) ISBN 978-0-300-11263-4
Wedgewood, C. V. The Thirty Years War. London: Methuen. (1981)
Zagorin, Perez. Rebels and Rulers, 1500-1660. Volume II: Provincial rebellion: Revolutionary civil wars, 1560-1660. Cambridge: Cambridge University Press. (1992)


Đoc them Belloc, Hilaire (1929). Richelieu: A Study. London: J. B. Lippincott.
Burckhardt, Carl J. (1967). Richelieu and His Age (3 volumes). trans. Bernard Hoy. New York: Harcourt Brace Jovanovich.
Church, William F. (1972). Richelieu and Reason of State. Princeton: Princeton University Press.
Kissinger, Henry (1997). Diplomatie. s.l.: Fayard.
Levi, Anthony (2000). Cardinal Richelieu and the Making of France. New York: Carroll and Graf.
Lodge, Sir Richard (1896). Richelieu. London: Macmillan.
Murphy, Edwin (1995). After the Funeral: The Posthumous Adventures of Famous Corpses. New York: Barnes and Noble Books.
O'Connell, D.P. (1968). Richelieu. New York: The World Publishing Company.
Richelieu, Armand Jean du Plessis, Cardinal et Duc de (1964). The Political Testament of Cardinal Richelieu. trans. Henry Bertram Hill. Madison: University of Wisconsin Press.{{Chu thich sach}}:  Quan ly CS1: nhieu ten: danh sach tac gia (lien ket)


Lien ket ngoai Damayanov, Orlin. (1996). "The Political Career and Personal Qualities of Richelieu."
Goyau, Georges. (1912). "Armand-Jean du Plessis, Duke de Richelieu." The Catholic Encyclopedia, Volume XIII. New York: Robert Appleton Company
Schiller, Friedrich von. (1793). The History of the Thirty Years' War. Translated by A. J. W. Morrison. Luu tru ngay 8 thang 3 nam 2005 tai Wayback Machine
http://cardrichelieu.free.fr/
http://cardinalderichelieu.forumactif.com/index.htm