To Xung Chi (chu Han: 祖沖之; 429-500) la nha khoa hoc noi tieng thoi Nam Bac trieu trong lich su Trung Quoc. Ong la nguoi đau tien tren the gioi tinh đuoc so pi chinh xac đen 7 chu so thap phan cung nhieu phat minh khoa hoc xuat sac khac.


Than the To Xung Chi tu la Van Vien (文遠), nguoi đat Vu, Pham Duong. Cuoi trieu Tay Tan, gia đinh ong chuyen ve mien nam. Ong song duoi 2 trieu đai Luu Tong va Nam Te thoi Nam Bac trieu.
Ong noi To Xung Chi la To Xuong, lam quan đung đau nganh xay dung trong trieu đinh Luu Tong. To Xung Chi tu nho đa đoc nhieu sach, tinh thong kinh đien Nho gia, Lao Tu, Trang Tu, nhung ong nghien cuu sau sac nhat ve thien van hoc, lich phap, so hoc va ky thuat che tao đo vat. Ong thuong xuyen quan sat su van đong cua mat troi va cac thien the, ghi chep lai ti mi. Moi nguoi đeu ca ngoi ong la nguoi hoc rong tai cao.
Nam 452, o Nam trieu, con Tong Van Đe la Luu Tuan, tuc la Tong Hieu Vu Đe. Trieu Luu Tong dan suy yeu. Tong Hieu Vu Đe nghe danh tieng To Xung Chi, cu ong đen lam o mot co quan chuyen ve khoa hoc, goi la "Khoa lam hoc te". Ong mac du khong thich lam quan nhung lam viec o đay, ong co đieu kien chuyen tam nghien cuu. Nam 461, To Xung Chi lam viec trong phu thu su Nam Tu Chau, truoc sau đam nhiem cac chuc vu Tong su su, tham quan cong phu cua Nam Tu Chau.


Tinh so pi Thoi co, ty le giua đuong tron va đuong kinh đuoc tinh bang ty le 3/1. Đen thoi Đong Han, Truong Hanh (78 - 139) cho rang π la can bac 2 cua 10. Thoi Tao Nguy (khoang nam 263), nha toan hoc Luu Huy dung phuong phap cat tuyen, Luu Huy tinh đuoc chu vi cua hinh 3072 canh noi tiep, tinh ra đuoc gia tri cua π la 3,1416, bang cach tang so canh cua đa giac ben trong đuong tron.
To Xung Chi nghien cuu đe tim ra so pi chinh xac cao hon. Phuong phap tinh toan cua ong hien đa that truyen, nhung nguoi ta cho rang phai dung toi đa giac đeu 12288 hoac 24576 canh (= 213 × 3) noi tiep hinh tron moi tim ra đuoc so pi nhu ket qua ma To Xung Chi đe lai, theo đo pi nam trong khoang tu 3,1415926 đen 3,1415927. So pi cua ong chinh xac đen 7 chu so thap phan som nhat tren the gioi, đen 900 nam sau, nam 1427 Al Kasi nguoi Ba Tu moi tim đuoc so pi voi 17 chu so thap phan. Đay la mot thanh tich đang ne vao thoi đo neu chung ta biet To Xung Chi chi dung cac que tinh bang go sap xep theo hinh thu khac nhau đe tinh toan cac con so.
To Xung Chi đa đe xuat su dung ti so 355/113 (~ 3,14159, 密率, mat suat) va 22/7 (~ 3.142, 約率, uoc suat) đe uoc tinh gia tri cua so pi. Nha toan hoc Nhat Ban Tam Thuong Nghia Phu đa nhan xet: neu ti so 22/7 khong khac may so voi gia tri đa đuoc Archimedes tinh ra cach đo may tram nam, ti so 355/113 khong he đuoc ghi nhan trong bat ky tai lieu Hi Lap, An Đo hay A Rap nao truoc đo, mai đen nam 1585 nha toan hoc Ha Lan Adriaan Anthoniszoon tinh đuoc con so tuong tu. Vi vay ti so 355/113 xung đang mang ten cua To Xung Chi.


Cac thanh tuu khoa hoc khac = Tinh khoi cau =
Cha con To Xung Chi va To Hang con đong gop vao viec tim ra cong thuc tinh ra the tich khoi cau, goi la To thi cong ly hay "Nguyen ly To thi". Phuong phap nay phuong Tay goi la "nguyen ly Cavalieri". The nhung su phat hien cua Cavalieri la sau To Xung Chi đa hon nghin nam.


= Lich phap =
Bo lich phap moi do ong soan thao hoan thanh vao nam 462 thoi Tong Hieu Vu Đe (Luu Tuan), nien hieu Đai Minh (457 - 485), do đo đuoc goi la "Đai Minh lich", nam đo ong 33 tuoi. To Xung Chi tiep thu thanh qua tu Nguyen Gia lich do Ha Thua Thien soan thoi Tong Van Đe, nien hieu Nguyen Gia.
Nhan thay Nguyen Gia lich con nhieu sai sot, ong tham khao them phuong phap cua Ngu Hy đoi nha Tan; sau đo tiep thu hoc thuyet 600 nam co 221 thang nhuan (thuyet truoc đo la 19 nam co 7 thang nhuan) do Thai su lenh Trieu Phi nuoc Bac Luong (Ngu Ho thap luc quoc) sang tao ra. Tren co so đo, ong đoi lai thanh quy luat cu 391 nam thi co 144 thang nhuan. Đai Minh lich cua To Xung Chi tinh đuoc mot nam co 365,24281481 ngay, nho hon so voi tinh toan cua Nguyen Gia lich ve quy đao Trai Đat đi quanh Mat Troi rat nhieu. Su tinh toan trong lich phap cua ong ve so ngay hoi quy nam (giua 2 ki Đong chi) chi kem co 50 giay so voi su trac đinh cua khoa hoc hien đai, ngoai ra con tinh toan chu ky Mat Trang đi vong quanh Trai Đat lech co 1 giay.
Ong xin vua cho ban hanh lich, nhung bi đai than Đai Phap Hung phan đoi kich liet. Đai Phap Hung cho rang "To Xung Chi dam tu tien thay đoi lich phap, la hanh đong ly kinh bai đao, khong the chap nhan đuoc, lich phap la do nguoi xua đat ra, nguoi đoi sau khong đuoc thay đoi". To Xung Chi noi "Neu qua that ngai co luan cu thuc te nao thi cu đua ra ban luan, khong nen noi nhung loi sao rong đe doa nguoi".
Vua von sung ai Đai Phap Hung, nen cu nhieu nguoi co kien thuc ve lich đen tranh luan, nhung luan cu cua ho đeu bi To Xung Chi đanh đo. Tuy nhien, vua van khong ban hanh lich cua ong.
Mai toi 10 nam sau khi ong mat, đen nam 510, con ong la To Hang dang so tranh luan, Luong Vu Đe moi chuan y cho ban hanh.


= Phuc che Xe chi nam =
Xe chi nam von khac voi kim chi nam, khong dung nam cham ma chi dua vao tac dung cua banh xe rang cua, khien ngon tay chi phuong huong cua nguoi go gan tren xe khong bao gio đoi huong. Nguoi sang tao ra xe chi nam la Ma Quan đoi Tao Nguy (Tam Quoc). Sau đo Lenh Ho Sinh nuoc Hau Tan (384 – 417) thoi Ngu Ho thap luc quoc tao ra mot chiec xe nhu vay cho vua Hau Tan Dieu Hung.
Nam 417, Luu Du diet Hau Tan, mang chiec xe lam chien loi pham ve Kien Khang, nhung may moc chiec xe bi hu hong, khi xe di chuyen thi ngon tay nguoi go khong di chuyen theo. Đen cuoi thoi Luu Tong, Tieu Đao Thanh nam quyen trong trieu Luu Tong sai To Xung Chi sua xe đo. Ong dung đong che ra may moi, xoay chuyen đuoc nhu xe đoi truoc.


= Thuyen thien ly =
Ngoai ra, tuong truyen To Xung Chi con che tao ra Thuyen thien ly, cho thi nghiem o Tan Đinh Giang (phia tay nam Nam Kinh ngay nay), mot ngay co the đi hon 100 dam, nhung sach vo đe lai ghi chep khong ro rang nen khong ro dung đong luc nao đe đay thuyen đi. Ngoai ra ong con biet loi dung suc nuoc lam coi xay ngu coc.


= Chu giai va viet sach =
Ong con chu giai quyen sach co "Cuu chuong toan thuat", cuon "Trung Sai" cua Luu Huy. Ong con viet ra cuon "Xuyet thuat" đuoc trieu nha Đuong đua vao "Toan kinh thap thu", tro thanh sach toan hoc cua truong Quoc Tu Giam trieu nha Đuong. Bay gio, hoc "Xuyet thuat" phai mat 4 nam.
Ngoai ra, To Xung Chi con gioi ve am luat, choi co, viet ra cuon tieu thuyet "Thuat di ky". To Xung Chi viet kha nhieu sach, nhung phan lon đeu đa that truyen.


Cuoi đoi Khi To Xung Chi tuoi ve gia, tinh hinh chinh tri xa hoi đen toi, đoi song nhan dan vo cung kho cuc. Chi huy cam ve Tong la Tieu Đao Thanh diet Tong đen nam 479 thi xung đe, lap ra nha Nam Te (tuc Te Cao Đe).
Nguy Vuong cua Bac Trieu đa thua co đieu đai quan đanh xuong mien nam. To Xung Chi rat quan tam toi tinh hinh chinh tri đuong thoi. Vao quang thoi gian giua nam 494 đen nam 498, khi ong đam nhien chuc hieu uy Truong Thuy đa viet bai "An bien Luan", kien nghi trieu đinh nen khai khan đat hoang, phat trien nong nghiep, on đinh long dan, cung co quoc phong. Te Minh Đe đoc qua bai nay đinh cu To Xung Chi đi tuan sat tu xu, tao dung mot so nganh nghe co loi cho quoc ke dan sinh. Nhung vi chien tranh xay ra lien mien, kien nghi nay cuoi cung van khong thuc hien đuoc.
Nam 500, thoi Te Hoa Đe, To Xung Chi qua đoi, huong tho 72 tuoi.


= Hau due =
Con ong la To Hang cung chau noi To Hao ke nghiep, To Hang chu tam nghien cuu, tap trung cao đo đen noi sam den set đanh cung khong biet, nhieu luc ong vua đi vua nghi ve đe tai. Co 1 lan vua đi vua nghi, ong đam sam vao vi đai quan la Tu Mien. Nhu nguoi ngu me suc tinh, ong moi voi vang chao hoi va xin loi. Tu Mien thay ong say me nhu the nen khong quo trach.


= Vinh danh =
Nham ky niem ong, nguoi ta đa đat ten cho day nui o phia sau Mat Trang la "Day nui To Xung Chi" va đat ten cho Tieu hanh tinh 1888 la "Tieu hanh tinh To Xung Chi".


Chu thich Tham khao Tham Khoi Vi (2007), Ke chuyen Luong Tan Nam Bac trieu, Nha xuat ban Đa Nang
Lich su Trung Quoc 5000 nam, Đai Phat thanh Quoc te Trung Quoc (CRI). Tac gia: Lam Han Đat - Tao Du Chuong
Zu Chongzhi (Chinese astronomer, mathematician, and engineer) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)


Xem them Pi
Lich Trung Quoc