Xa hay thi xa (tieng Phap: commune) la phan cap hanh chinh thap nhat tai Cong hoa Phap. Mot xa cua Phap co the la mot thanh pho tren 2 trieu dan nhu Paris (khi đo tu commune nen dich la thi xa hay xa thanh thi), mot thi tran vai ngan nguoi, hay mot lang nho vai chuc nguoi.
Nam 1837, xa tai Phap đuoc trao tu cach "phap nhan" (personne morale) va chinh vi ly do nay ma viec sap nhap cac xa lai voi nhau rat kho khan, khien cho nhieu thanh pho cua Phap co dien tich khong đoi tu khi thanh lap. Vi du thanh pho Paris chi gioi han trong đia gioi cua mot đon vi xa va co dan so khoang tren 2 trieu nguoi trong khi đo vung đo thi Paris bao gom (thi) xa Paris va tren 400 xa khac  la mot trong so cac vung đo thi lon tren the gioi voi tren 10 trieu dan.


Đac tinh tong quat Thuat tu tieng Phap commune xuat hien vao the ky 12 co nguon goc tu tieng Latinh Trung đai communia, co nghia la mot tap hop lon gom nhung nguoi chia se chung cuoc song; va tu tieng Latin communis, co nghia la vat dung chung gop.
Ve hinh thuc va chi tiet, xa cua Phap tuong đuong xa cua Viet Nam Cong hoa. Chung cung la cac đon vi hanh chinh ben duoi tong va quan theo thu tu vua ke (ve sau Viet Nam Cong hoa bo đi đon vi tong) va khong phan biet nong thon hay thanh thi. Co mot so xa thanh thi (hay goi tat la thi xa) tro thanh tu tri, khong con phu thuoc vao bat cu tong va quan nao ca va khi đo co đia vi tuong đuong tinh. Vi du thanh pho Paris cua Phap cung nhu Đa Nang cua Viet Nam Cong hoa đeu la cac (thi) xa tu tri co đia vi tuong đuong tinh. 


= Tong so xa =
Cho đen ngay 1 thang 1 nam 2012, co khoang 36.700 xa tai Phap trong so đo co 36.571 xa tai Chinh quoc Phap va 129 xa hai ngoai. Con so nay đuoc xem la kha cao so voi bat cu cac quoc gia chau Au khac. Đieu đac biet nay đuoc giai thich mot cach chi tiet trong đoan noi ve lich su ben duoi. Noi tom lai, xa cua Phap van con phan anh su phan chia nuoc Phap thanh cac lang hay giao khu vao luc xay ra cuoc cach mang Phap hon hai tram nam ve truoc...
Su bien đoi tong so xa:

(1) Trong pham vi đia gioi hien thoi cua Chinh quoc Phap tung ton tai giua nam 1860 va 1871 va tu 1919 đen nay.(2) Trong pham vi hien thoi cua lanh tho hai ngoai cua Phap ma van khong thay đoi tu khi New Hebrides đoc lap vao nam 1980.

Theo thong le, toan bo lanh tho Cong hoa Phap đuoc chia thanh cac xa, tham chi cac vung nui hay rung khong co nguoi o. Đieu nay khac han mot so quoc gia khac nhu Hoa Ky la noi cac khu chua hop nhat đuoc quan ly truc tiep boi quan hay chinh quyen cap cao hon. Co mot vai ngoai le:

Cong đong hai ngoai Saint-Martin (33.102 cu dan). Truoc đay la mot xa thuoc Vung Guadeloupe. Co cau xa bi bai bo khi Saint-Martin tro thanh mot cong đong hai ngoai vao ngay 22 thang 2 nam 2007.
Cong đong hai ngoai Wallis va Futuna (14.944 cu dan), van con đuoc phan cap theo ba lanh đia truyen thong.
Cong đong hai ngoai Saint-Barthelemy (6.852 cu dan). Truoc đay la mot xa ben thuoc Vung Guadeloupe. Co cau xa bi bai bo khi Saint-Barthelemy tro thanh mot cong đong hai ngoai vao ngay 22 th1ng 2 nam 2007.
Hon nua, hai vung khong co cu dan đeu khong co đon vi xa:

Lanh tho hai ngoai Vung Nam va chau Nam Cuc (khong co dan cu thuong truc, co khoang 200 binh si, nha khi tuong hoc va khoa hoc).
Đao Clipperton trong Thai Binh Duong (khong nguoi).


= Dien tich be mat cua mot xa tieu bieu =
Tai Chinh quoc Phap, dien tich trung binh cua mot xa vao nam 2004 la 14,88 kilomet vuong (5,75 dam vuong Anh). Dien tich trung vi cua cac xa Chinh quoc tai Phap (theo thong ke nam 1999) tham chi con nho hon o muc 10,73 kilomet vuong (4,14 dam vuong Anh). Dien tich trung vi la cach đo luong tot hon ve dien tich cua mot xa tieu bieu tai Phap.
Dien tich trung vi nay nho hon dien tich trung vi cua đa so cac quoc gia chau Au. Tai Y, dien tich trung vi cua xa (comuni) la 22 km2 (8,5 dam vuong Anh); tai Bi la 40 km2 (15 dam vuong Anh); tai Tay Ban Nha la 35 km2 (14 dam vuong Anh); va tai Đuc, phan lon cac bang co đon vi xa voi dien tich trung vi tren 15 km2 (5,8 dam vuong Anh).
Thuy Si va cac bang Rheinland-Pfalz, Schleswig-Holstein, va Thuringen tai Đuc la nhung noi duy nhat tai chau Au co cac xa voi dien tich trung vi nho hon tai Phap.
Xa thuoc cac tinh hai ngoai nhu Reunion va Guyane thuoc Phap thi lon so voi tieu chuan Phap. Thong thuong, đon vi xa bao gom vai lang hay thi tran voi khoang cach kha lon giua chung. Tai Reunion, su bung no nhan khau va đo thi hoa đa khien mot xa tach ra thanh cac đon vi hanh chinh khac nhau.


= Dan so cua mot xa tieu bieu =
Dan so trung vi cua cac xa tai Chinh quoc Phap tinh đen lan đieu tra dan so nam 1999 la 380 cu dan. Đay cung la con so rat nho so voi dan so xa tai cac quoc gia tai chau Au. Tai Y dan so trung vi cua mot xa vao nam 2001 la 2.343 cu dan, Bi la 11.265 hay Tay Ban Nha la 564 cu dan.
Dan so trung vi đuoc neu ra o đay khong the che giau su that rang co su khac biet cuc ky lon giua cac xa. Nhu đa co noi o phan đau gioi thieu, mot xa cua Phap co the la mot thanh pho vai trieu nguoi nhu Paris, mot thi tran vai ngan nguoi, hay chi la mot lang nho vai chuc nguoi. Đieu ma dan so trung vi cho chung ta biet la đa so cac xa cua Phap chi co dan so vai tram nguoi; nhung cung co mot so it xa co dan so rat cao hon the.
Tai Chinh quoc Phap, co 20.982 xa co it hon 500 cu dan, chiem 57,4% tong so xa. Trong 20.982 xa nay, chi co khoang 4.638.000 cu dan đang sinh song trong đo hay khoang 7,7% tong dan so Chinh quoc Phap. Noi cach khac, chi co 7,7% dan so Phap song trong 57,4% so xa trong khi đo 92,3% dan so tap trung trong 42,6% so xa con lai.


= To chuc va đia vi cua cac xa =
Mac du co khac biet ve dan so nhung moi (thi) xa cua Cong hoa Phap đeu co mot xa (thi) truong va mot hoi đong (thi) xa. Hoi đong (thi) xa đuoc bau len cho mot nhiem ky 6 nam va co it nhat 9 thanh vien. Xa (thi) truong vua la chu tich hoi đong (thi) xa vua la đai dien chinh phu trung uong tai xa. Ca xa truong va hoi đong xa cung đeu hanh xa cua minh trong cung mot toa nha hanh chinh xa voi quyen luc that su nhu nhau, khong ke dien tich cua xa to nho bao nhieu (voi thanh pho Paris thi la đeu ca biet duy nhat, vi du luc luong canh sat thanh pho nam trong tay chinh phu trung uong, cho khong phai trong tay thi truong Paris). Đia vi tuong đong nhu the giua cac xa la mot di san ro rang cua cuoc Cach mang Phap, muon tranh xa khoi tinh ca biet cung nhu đia vi đia phuong qua khac xa nhau ma tung ton tai trong vuong quoc Phap.
Luat phap cua Phap co neu ro mot so lanh vuc ve luat hanh chinh cho vo so loai xa lon nho khac nhau. Tong so nhan su cua hoi đong xa, phuong phap bau hoi đong, muc luong toi đa cho xa truong va pho xa truong, cac muc gioi han ve tai chinh danh cho tranh cu (trong so nhieu thu khac nua) đeu tuy thuoc vao muc dan so ma xa đo đuoc xep loai.
Ke tu luat đinh nam 1982, ba thi xa Phap co đia vi đac biet đuoc phan chia thap xuong nua thanh cac quan noi thi: chung la Paris, Marseille, va Lyon. Quan noi thi la đon vi hanh chinh duy nhat nam duoi cap xa tai Cong hoa Phap nhung chi ton tai trong ba thi xa vua ke. Xin đung lam lan cac quan noi thi nay voi đon vi quan cap duoi tinh vi cac xa cua Phap đuoc xem la cac thuc the co tu cach phap nhan trong khi cac quan noi thi thi nguoc lai khong co tu cach phap ly chinh thuc nao va cung khong co ngan sach rieng cua minh.
Quyen loi va trach nhiem cua xa đuoc ghi ro trong Code general des collectivites territoriales (CGCT) la van ban thay the Code des communes (tru cac van đe ve nhan su).


Lich su ve xa cua Phap Cac xa cua Phap đuoc thanh lap vao luc khoi đau cuoc Cach mang Phap nam 1789-1790.


= Vuong quoc Phap =


 Giao khu  Truoc Cach mang Phap, phan cap hanh chinh thap nhat cua Phap la giao khu (paroisse), va co đen 60.000 giao khu tai vuong quoc. Mot giao khu thiet yeu phai co mot nha tho, nha cua xung quanh no (đuoc biet nhu mot ngoi lang), va đat trong trot quanh ngoi lang. Phap la mot quoc gia đong dan nhat tai chau Au vao thoi ky nay voi khoang 25 trieu dan trong cuoi the ky 18 (Anh Quoc nguoc lai chi co khoang 6 trieu dan) vi vay co so luong lon cac giao xu. Cac vua Phap thuong tu hao voi chinh minh vi cai tri mot "vuong quoc cua 100.000 gac chuong".
Cac giao khu thieu co cau khu tu quan cua cac xa thoi hau-cach mang. Thuong thuong, mot giao khu chi co mot uy ban xay dung (conseil de fabrique) gom co cac dan lang tham gia đieu hanh cac toa nha cua nha tho giao khu, san nha tho va vo so cac tai san va bat đong san khac cua nha tho, va đoi khi cung giup đo nguoi ngheo, va tham chi quan ly truong hoc va benh vien cua giao khu. Ke tu khi sac lenh Villers-Cotterets nam 1539 cua vua Francis I đuoc ban hanh, tu si trong coi giao khu cung đuoc yeu cau lap ho so rua toi, ket hon, va chon cat. Tru cac nhiem vu nay, cac lang đuoc phep đieu hanh cac van đe khac nhu ho thich. Thuong thuong, dan lang tuu hop đe quyet đinh mot van đe đac biet co lien quan đen cong đong, vi du nhu viec su dung đat nong nghiep. Tuy nhien bo phan chinh quyen tu quan thuong truc khong ton tai. Tai nhieu noi, lanh chua đia phuong (seigneur) van co anh huong lon đoi voi cac van đe cua lang, thu thue dan lang muon đat va ra lenh ho lam viec suu dich, kiem soat đat đai nao đuoc su dung va khi nao cung nhu bao nhieu phan tram vu mua phai nop cho lanh chua.


 Thanh pho tu tri  Ngoai ra, mot so thanh pho đuoc ban quyen lap hien chuong trong thoi trung đai boi chinh nha vua hay tu ba tuoc đia phuong hay cong tuoc (Vi du nhu thanh pho Toulouse đuoc ba tuoc Toulouse ban quyen lap hien chuong). Cac thanh pho nay đuoc lap nen tu mot vai giao khu (len đen khoang 50 giao khu nhu truong hop cua thanh pho Paris), va chung thuong đuoc bao boc trong mot tuong thanh bao ve. Cac thanh pho nao đa tuyen bo thoat khoi quyen luc cua cac lanh chua đia phuong trong the ky 12 va 13 đeu co bo phan chinh quyen tu quan đieu hanh thanh pho, va mang dau an tuong tu voi cac xa ma Cach mang Phap thiet lap sau đo tru hai điem chinh sau đay:

Bo phan chinh quyen tu quan khong dan chu vi chung thuong nam trong tay cua mot so gia đinh thuoc gioi tu san giau co ma theo thoi gian gioi quy toc hinh thanh. Khi đo nen chinh tri thanh pho tro nen nen Chinh tri đau so hon la nen dan chu tu tri.
Khong co đia vi tuong đong đoi voi cac thanh pho tu tri. Moi thanh pho co mot đia vi rieng biet va cach thuc to chuc cung khac biet nhau.
Tai mien Bac, cac thanh pho co chieu huong đuoc đieu hanh boi echevins (tham phan thanh pho) trong khi tai mien Nam, cac thanh pho co chieu huong đuoc đieu hanh boi consuls (quan chap chinh toi cao thoi co La Ma) nhung thanh pho Bordeaux đuoc đieu hanh boi jurat (tu nguyen co nghia la "nguoi đa đuoc tuyen the") va thanh pho Toulouse boi capitoul (quan hanh chinh). Thuong thuong, khong co chuc danh xa (thi) truong theo nghia hien đai. Tat ca cac echevin hay consul co đia vi ngang hang nhau va đua ra cac quyet đinh khi đong thuan voi nhau. Tuy nhien, đoi voi mot so van đe nao đo, mot vi echevin hay consul đuoc xep cao hon nhung nguoi khac, kieu nhu mot xa (thi) truong hien đai tuy khong co cung quyen luc hanh chinh nhu mot xa (thi) truong hien đai. Nguoi "thi truong" nay đuoc goi la prevot des marchands tai Paris va Lyon; maire tai Marseille, Bordeaux, Rouen, Orleans, Bayonne va nhieu thanh pho va thi tran khac; mayeur tai Lille; premier capitoul tai Toulouse; viguier tai Montpellier; premier consul tai nhieu thi tran mien nam cua Phap; preteur royal tai Strasbourg; maitre echevin tai Metz; maire royal tai Nancy; hay prevot tai Valenciennes.


= Cach mang Phap =
Ngay 14 thang 7 nam 1789, vao cuoi buoi trua, sau vu tan cong nha tu Bastille, vi truong hoi đong thanh pho Paris, Jacques de Flesselles, bi đam đong ban chet ngay tren bac them Toa Hanh chinh Paris. Mac du vao thoi trung đai, vi truong hoi đong thanh pho la bieu tuong su đoc lap cua thanh pho Paris va tham chi cong khai noi loan chong lai Vua Charles V, chuc vu nay đa bi nha vua tran ap, roi tai ap đat voi su kiem soat nghiem khac tu nha vua. Chinh vi the cac vi truong hoi đong thanh pho thuong bi nhan dan xem la đai dien khac cua nha vua cho khong con la hien than đai dien mot khu tu quan đoc lap.
Theo sau su kien nay, mot "xa" Paris đuoc dung len ngay lap tuc đe thay the thanh pho tu tri Paris cu. Mot ve binh khu tu quan đuoc thanh lap đe bao ve thanh pho Paris chong lai bat cu hanh đong nao cua Vua Louis XVI nham đap tan cuoc cach mang đang dien ra. Mot so thanh pho khac cua Phap nhanh chong theo chan, va cac xa moc len khap noi. Moi xa đeu co đoi ve binh rieng cua minh. Ngay 14 thang 12 nam 1789, Quoc hoi (Assemblee Nationale) thong qua mot bo luat thanh lap xa, an đinh xa la phan cap hanh chinh thap nhat tai Phap va nhu the nhin nhan cac xa đa đuoc thanh lap mot cach đoc lap nhung chinh quoc hoi cung lap ra cac xa moi. Trong linh vuc nay cung nhu trong nhieu linh vuc khac, cong viec cua Quoc hoi, noi đung ra, la cach mang: khong san sang chuyen đoi tat ca cac thanh pho va thi tran tu tri thanh cac xa ma chi chu tam vao viec bien đoi tat ca cac giao khu hoan toan thanh cac xa. Cac nha cach mang Phap bi loi cuon boi nhung y tuong cua Rene Descartes cung nhu triet ly Khai sang. Ho muon tranh xa tat ca nhung thu ca biet cua qua khu va xay dung mot xa hoi moi hoan hao ma trong đo tat ca va moi thu phai la cong bang va đuoc dung len theo ly tri hon la theo truyen thong hay chu nghia bao thu.
Vi the, ho khoi su thiet lap phan cap hanh chinh giong nhau đong bo tren khap đat nuoc: toan bo nuoc Phap se đuoc phan chia thanh tinh, tu tinh phan cap thanh cac quan, tu quan thanh cac tong, tu tong thanh cac xa, khong co ngoai le. Tat ca cac xa (thi xa) đeu co đia vi bang nhau va tat ca cac xa (thi xa) đeu co mot xa (thi) truong (maire) đung đau xa (thi xa), va mot hoi đong xa (thi xa) đuoc dan trong xa (thi xa) bau len. Đay la mot cuoc cach mang thuc su vi hang ngan ngoi lang truoc đay chua tung trai nghiem qua cuoc song co to chuc chinh quyen tu quan. Mot toa hanh chinh xa (mairie) phai đuoc xay dung tai moi ngoi lang nay đe lam noi hoi hop cua hoi đong xa cung nhu viec quan ly xa. Mot so nguoi trong quoc hoi phan đoi viec phan chia manh mun nuoc Phap thanh hang chuc ngan xa, nhung sau cung Mirabeau va y tuong cua ong ve viec thiet lap mot xa cho moi giao khu đa thang the.
Ngay 20 thang 9 nam 1792, viec lap ho so khai sinh, ket hon, va khai tu khong con la trach nhiem cua cac tu si giao khu nua ma đuoc chuyen giao sang cho xa (thi) truong. Viec ket hon dan su đuoc lap ra va bat đau đuoc thuc hien ben trong toa hanh chinh xa voi mot buoi le khong giong nhu buoi le ket hon truyen thong trong đo vi xa truong thay the tu si va viec nhan danh luat phap thay the nhan danh Thuong đe ("Au nom de la loi, je vous declare unis par les liens du mariage." – "Nhan danh luat phap, toi tuyen bo hai nguoi đuoc ket hop boi su rang buoc hon nhan."). Cac tu si bi bat buoc giao nop cac so sach ho so ve rua toi, ket hon va chon cat đe luu tru vao toa hanh chinh xa. Cac thay đoi đot ngot nay lam nguoi cong giao ngoan đao tro nen tuc gian. Nuoc Phap chang bao lau sau đo roi vao tham canh noi chien voi cac vung cuc ky ngoan đao thuoc mien tay nuoc Phap o tam điem. Napoleon I phai tai lap hoa binh tai Phap, on đinh lai he thong hanh chinh moi, va co gang đieu chinh đe tong the nhan dan đeu chap nhan. Napoleon cung bai bo viec bau ra hoi đong xa ma ngay nay đuoc tinh truong, nguoi đai dien đia phuong cua chinh quyen trung uong, chon lua.


= Chieu huong sau Cach mang Phap =
Ngay nay, cac xa cua Phap van giu đuoc rat nhieu net tuong tu trong cac nguyen tac chung ma chung đuoc thiet lap vao luc khoi đau Cach mang Phap. Nhung thay đoi lon nhat đa xay ra vao 1831 khi nghi vien Phap tai thiet lap nguyen tac bau cu hoi đong khu tu quan, vao nam 1837 khi cac xa cua Phap đuoc trao tu cach "phap nhan" ma ngay nay đuoc xem la cac thuc the hop phap co đay đu tu cach ve phap ly. Cac nha cach mang theo phai Jacobin lo so ve quyen luc đoc lap đia phuong ma theo ho la bao thu va chong đoi cach mang, va vi the ho muon co mot chinh phu trung uong manh me. Vi vay khi ho thiet lap cac xa, ho tuoc đi het tu cach "phap nhan" cua xa (giong nhu ho đa lam voi cac tinh) va chi chinh phu trung uong moi co tu cach "phap nhan". Đen nam 1837, tinh hinh nay đuoc xem ra khong thuc tien vi xa (thi) truong va hoi đong tu quan khong the tranh tung tai cac toa an vi khong co tu cach phap nhan. Ket qua la hang chuc ngan ngoi lang chua tung co tu cach phap nhan (khac voi cac thanh pho tu tri) bong nhien tro thanh cac thuc the hop phap lan đau tien trong lich su cua chung. Đieu nay van tiep tuc cho đen ngay nay.
Trong suot Cach mang Phap, khoang 41.000 xa đuoc thanh lap, tren lanh tho tuong ung voi đia gioi ngay nay cua Phap (con so 41.000 bao gom xa cua cac tinh Savoie, Haute-Savoie va Alpes-Maritimes bi sap nhap nam 1795, nhung khong bao gom cac tinh ngay nay thuoc Bi va Đuc o phia tay song Rhine, von la mot phan đat cua Phap tu nam 1795 đen 1815). Con so nay it hon 60 ngan giao khu tung ton tai truoc cach mang (tai cac thanh pho va thi tran, cac giao khu đuoc nhap thanh mot xa duy nhat; tai mien que, mot so giao khu đuoc nhap lai thanh mot so xa lon hon), nhung 41.000 van la mot con so đang ke.
Ke tu đo, nhung bien đoi to lon đa lam anh huong nuoc Phap cung nhu phan con lai cua chau Au: Cach mang Cong nghiep, hai cuoc chien tranh the gioi, va dong nguoi di cu đo xo tu nong thon đen thanh thi. Tat ca nhung su bien đoi nay đa lam cho dan so vung mien que tro nen thua thot va cac thanh pho phat trien lon hon ve dien tich. Tuy nhien phan cap hanh chinh cua Phap van giu cuc ky nguyen trang va khong thay đoi. Ngay nay khoang 90% so xa va tinh la nguyen trang nhu đa đuoc lap ra vao luc Cach mang Phap hon 200 nam ve truoc voi cung đia gioi. Vo so xa nong thon ma vao luc Cach mang Phap co hang tram nguoi thi ngay nay chi co khoang tram nguoi hay it hon. Noi cach khac, thanh pho va thi tran phat trien nhieu đen noi khu vuc đo thi cua chung hien nay noi rong ra ben ngoai đia gioi xa cua chung ma đa đuoc thanh lap vao thoi cach mang. Vi du cuc đinh cho đieu nay la thanh pho Paris la noi khu vuc đo thi lan rong tren 400 xa (nhung đia gioi cua Paris van nguyen trang la 1 xa).
Paris tren thuc te la mot trong so cac xa hiem hoi cua Phap co đia gioi đuoc mo rong đe đoi pho voi tinh trang đo thi hoa lan rong. Thi xa Paris moi va rong hon đuoc thuc hien duoi su giam sat cua hoang đe Napoleon III nam 1859, nhung sau 1859 thi đia gioi cua Paris đong bang. Khong nhu phan lon cac quoc gia tai chau Au, ho nhap cac xa đung luc đe phan anh đung mat đo dan so hien đai (Vi du nhu Đuc va Y khoang nam 1970), lam giam thieu so xa rat nhieu - xa cua Tay Đuc giam tu 24.400 xuong đen 8.400 trong khoang giai đoan mot vai nam - Phap chi tien hanh cac lan nhap xa han che va đa so đuoc tien hanh trong the ky 19. Tu 41.000 xa thoi cach mang, con so giam đen 37.963 nam 1921 roi đen 36.569 nam 2008 (tai Chinh quoc Phap).


= Tranh luan hien nay =
Đa co nhieu loi keu goi tien hanh rong khap viec nhap cac xa lai voi nhau trong đo co loi keu goi cua nhung nhan vat noi bat nhu chu tich co quan giam sat hanh chinh trung uong cua Phap. Tuy nhien cho đen nay chu nghia bao thu đia phuong van manh va khong co loi đe nghi sap nhap nao co tinh cach bat buoc đuoc đua đen uy ban tai Nghi vien Phap. Nam 1971, luat Marcellin cho phep ho tro va tai chinh tu chinh phu đe khuyen khich cac xa tu do nhap lai voi nhau nhung luat nay chi co hieu qua gioi han (chi khoang 1.300 xa đong y nhap voi nhau).
Nhung nguoi ung ho viec nhap xa cho rang cac thanh pho cua Phap rat nho so voi cac thanh pho đong nhiem cua ho o chau Au vi đia gioi cua chung van la đia gioi đuoc thiet lap tren 200 nam truoc. Vi du, thanh pho Lyon, mot thi xa nho ve đia gioi voi 465.300 cu dan song ben trong ranh gioi hanh chinh, đuoc xep ben duoi nhieu thanh pho khac tai chau Au trong khi thuc te vung đo thi Lyon co đen 1,8 trieu cu dan va đuoc xep mot trong so nhung vung đo thi lon tai chau Au, ngang hang voi Praha. Tuy nhien, dan so thanh pho Praha khoang 1.240.000, gan gap ba lan dan so cua xa Lyon. Đieu đo la do lanh tho khu tu quan cua Praha lon hon nhieu (496 km²/191,5 dam vuong), tren muoi lan lanh tho khu tu quan cua Lyon (chi 48 km²/18,5 dam vuong). Mot vi du khac la Paris: mac du vung đo thi Paris la mot trong so it vung đo thi tren the gioi co tren 10 trieu dan nhung dan so rieng cua thanh pho Paris chi co 2.145.000, it hon dan so cua thanh pho Roma (2.550.000 nguoi) nam trong vung đo thi Roma voi 3,5 trieu nguoi. Neu so voi vung đo thi Paris thi dan so vung đo thi Roma con kem xa nhung lai co dan so rieng cao hon Paris.
O phia đau kia cua can can dan so, co nhieu xa nong thon ton tai voi vai cu dan khien cho viec đieu hanh va duy tri cac dich vu nhu nuoc sinh hoat, thu gom rac hay trai nhua đuong cua xa gap nhieu kho khan.
Tuy nhien viec nhap cac xa lai voi nhau la khong de dang. Mot van đe tieu bieu la khi nhap cac xa lai voi nhau se khien cho con so chuc vu dan bau bi giam xuong, va nhu the khong đuoc cac chinh tri gia đia phuong ung ho. Hon nua, cac cong dan tu mot lang nay co the khong ung thuan đe cac dich vu đia phuong đuoc đieu hanh boi mot vien chuc hanh chinh o mot ngoi lang khac vi ho nghi rang vien chuc hanh chinh nay khong đe y hay khong quan tam đen nhu cau cua ho.


= Lien xa =
Thuat tu "lien xa" (intercommunalite) đuoc dung đe chi mot vai hinh thuc hop tac giua cac xa voi nhau. Su hop tac nhu the xuat hien lan đau tien vao cuoi the ky 19 trong hinh thuc cua luat ngay 22 thang 3 nam 1890 theo đo neu len van đe thanh lap cac hoi lien xa co cung chung muc đich. Cac nha lap phap cua Phap đa tu lau biet đuoc su bat tuong xung trong cau truc xa co tu thoi Cach mang Phap khi phai đoi pho voi mot so van đe thuc tien vi vay cai goi la Luat Chevenement ngay 12 thang 7 nam 1999 la mot bien phap tron ven va moi nhat nham cung co va đon gian hoa nguyen tac nay.
Nhung nam gan đay, viec cac xa lien ket voi nhau thanh cac tap the lien xa cang tro nen pho bien đe tien loi trong viec cung cap cac dich vu nhu thu gom rac va cap nuoc tieu dung. Cac xa ngoai o thuong lien ket voi thanh pho nam o trung tam khu vuc đo thi đe hinh thanh mot cong đong co nhiem vu đieu hanh giao thong cong cong hay tham chi quan ly viec thu thue đia phuong chung.
Luat Chevenement sap xep lai tat ca cac su viec nhu the, bai bo mot so co cau va tao ra cac co cau moi. Ngoai ra, luat nay con mang đen su tai tro tu chinh phu trung uong nham khuyen khich co them cac xa gia nhap vao co cau lien xa. Khong nhu bo luat chi thanh cong mot phan ma đuoc thong qua nam vao 1966 cho phep cac xa đo thi (thi xa) hinh thanh cac cong đong đo thi, hay su that bai ro rang hon cua luat Marcellin nam 1971, luat Chevenement co ket qua thanh cong lon đen noi đa so cac xa cua Phap hien nay tham du trong cac co cau lien xa.
Co hai loai co cau lien xa:

Lien xa khong co quyen luc tai chinh, đay la hinh thuc lien xa long leo nhat. Nhom nay chinh yeu la loai xa đoan truyen thong. Cac xa tap hop lai va đong gop tai chinh cho xa đoan, nhung xa đoan khong the tu minh thu thue. Cac xa co the roi xa đoan bat cu luc nao. Cac xa đoan co the đuoc thanh lap cho mot muc đich đac biet hay đe đoi pho voi mot so van đe phat sinh đong luc. Cac co cau nay khong bi luat Chevenement rang buoc nhung chung đang tren đa suy thoai.
Co cau lien xa co quyen luc tai chinh. Đay la co cau ma Luat Chevenement quan tam đen, va no phan ro ra ba co cau lien xa co quyen luc tai chinh: thu nhat la "cong đong xa" (communaute de communes) voi muc tieu chinh yeu la cac xa nong thon, thu hai la "cong đong khoi dan cu" (communaute d'agglomeration) voi muc tieu chinh yeu la thi tran va thanh pho kho trung cung cac khu phu can, cuoi cung la "cong đong đo thi" (communaute urbaine) voi muc tieu chinh yeu la cac thanh pho lon hon cung cac vung phu can cua chung. Ba co cau nay đuoc trao cho cac muc đo quyen luc tai chinh khac nhau trong đo cong đong khoi va cong đong đo thi co quyen luc tai chinh nhieu nhat, thu thue đia phuong đanh vao cac cong ty (taxe professionnelle) voi danh nghia cong đong cua minh thay vi danh nghia cac xa voi muc thue thu đong bo tren khap cac xa cua cong đong. Cac cong đong phai đieu hanh mot so dich vu ma truoc đay do cac xa đam trach, vi du nhu thu gom rac hay giao thong. Tuy nhien luat cung bat buoc cac cong đong đieu hanh cac lanh vuc khac nua nhu phat trien va vach ra cac ke hoach kinh te, cac du an nha o hay bao ve moi truong. Cac cong đong xa bi luat đinh bat buoc đieu hanh it lanh vuc nhat đe cho cac xa co nhieu quyen tu tri hon trong khi đo cac cong đong đo thi bi luat đinh bat buoc đieu hanh nhieu van đe nhat, khien cac thi xa ben trong cong đong co it quyen tu tri hon.


 Phan phoi tien chinh phu  Đe đoi lay viec thanh lap mot cong đong, chinh phu phan phoi tien cho cac cong đong dua tren dan so, nhu the tao ra mot đong co đe cac xa quy tu lai va thanh lap cac cong đong. Cong đong xa đuoc trao it tien nhat tinh theo đau nguoi trong khi đo cong đong đo thi đuoc trao nhieu tien nhat tinh tren đau nguoi.
Luat Chevenement đa va đang thanh cong vuot bac khi co đa so cac xa cua Phap hien nay gia nhap cac co cau lien xa moi. Tinh đen thang 1 nam 2007, co 2.573 cong đong nhu the tai Chinh quoc Phap, chiem con so 33.327 xa (91,1% tong so xa tren toan Chinh quoc Phap), va 52,86 trieu cu dan hay 86,7% dan so Chinh quoc Phap.
Cac ket qua an tuong nay tuy nhien co the che giau mot su that u am hon. Tai cac vung que, nhieu xa gia nhap cong đong xa chi vi muon huong loi ich tu ngan quy chinh phu. Thuong thuong cac xa đoan đia phuong đuoc chinh thuc bien đoi thanh cac cong đong xa. Cac cong đong xa moi nay tren thuc te chi đieu hanh cac dich vu tung do xa đoan đam trach truoc đay, trai nguoc voi tinh than cua luat Chevenement la thiet lap cac co cau lien xa moi đe thuc thi mot tam muc rong lon hon cac hoat đong ma cac xa đoan cu tung đam trach. Co nguoi cho rang neu nhu chinh phu ngung cung cap tien thi nhieu cong đong xa se quay tro ve tinh trang xa đoan cu cua ho, hay đon gian la hoan toan bien mat tai nhung noi truoc đay khong co xa đoan.
Tai cac khu vuc đo thi, co cau lien xa moi thi thuc te hon nhieu vi chung đuoc thanh lap tu niem tin thuc te cua nhung nguoi lanh đao đia phuong ve gia tri lam viec chung voi nhau. Tuy nhien tai nhieu noi van xay ra nhung hiem khich đia phuong nen khong the thiet lap mot co cau lien xa cho toan bo khu vuc đo thi: mot so xa tu choi gia nhap lien xa, hay tham chi tao ra cac co cau rieng cho minh. Tai mot so khu vuc đo thi nhu Marseille, co đen 4 co cau lien xa rieng biet ton tai! Tai nhieu khu vuc, cac xa giau co gia nhap voi cac xa giau co khac va tu choi thu nhan cac xa ngheo hon vi lo so rang cong dan cua ho se bi đanh thue cao vi phuc loi cua xa ngheo hon.
Hon nua, cac co cau lien xa tai nhieu khu vuc đo thi van moi me va de tan vo: cang thang ton tai giua cac xa; thanh pho o trung tam khu vuc đo thi thuong bi nghi ki la muon thong tri cac xa ngoai o; cac xa thuoc cac phia chinh tri đoi lap cung co the nghi ki nhau.
Hai vi du đien hinh nhat la Toulouse va Paris. Tai Toulouse, o quanh đo co đen 5 co cau lien xa, cong đong chinh Toulouse va cac khu phu can cua no chi la mot cong đong khoi dan cu mac du Toulouse đu lon đe thanh lap mot cong đong đo thi theo luat đinh. Ly do la cac xa phu can thanh pho Toulouse tu choi gia nhap mot cong đong đo thi vi so mat qua nhieu quyen luc cua minh va vi the chon lua gia nhap cong đong khoi dan cu cho du thuc te la mot cong đong khoi dan cu nhan it tien hon mot cong đong đo thi tu chinh phu. Truong hop khu vuc quanh Paris, cac xa lan can cua Paris so khai niem mot vung "Đai Paris." Vi the su tach biet van la quy luat cua vung đo thi nay khi cac khu lan can Paris thanh lap ra nhieu co cau lien xa khac nhau nhung khong bao gom thanh pho Paris.
Mot yeu to chinh nua gay ra van đe la co cau lien xa khong đuoc dan chung bau len truc tiep, vi the chinh đai dien cua moi xa se ngoi vao co cau moi nay. Hau qua la cac cong chuc la nhung nguoi lap ra ke hoach va thuc hien ke hoach nhung phai đuoc su đong y cua cac đai dien đuoc bau len tu cac xa.


Cac du lieu khac = Ten xa ngan va dai nhat =

Xa co ten ngan nhat la xa Y (86 cu dan).
Ba xa co ten dai nhat (38 chu cai):
Saint-Germain-de-Tallevende-la-Lande-Vaumont tai Calvados (1731 cu dan)
Saint-Remy-en-Bouzemont-Saint-Genest-et-Isson tai Marne (592 cu dan)
Beaujeu-Saint-Vallier-Pierrejux-et-Quitteur tai Haute-Saone (739 cu dan).


= Xa đong dan va it dan nhat =
Xa đong dan nhat Cong hoa Phap la thi xa Paris: 2.234.105 cu dan vao nam 2010.
Sau trong so cac lang Phap bi tan pha trong Chien tranh the gioi thu nhat chua tung đuoc xay dung lai. Tat ca cac lang nay nam trong tinh Meuse, va chung bi tan pha trong Tran Verdun nam 1916. Sau chien tranh, phan đat cua cac ngoi lang bi tan pha đuoc quyet đinh khong hop nhat vao cac xa khac, xem nhu loi chung cua cac ngoi lang nay la "đa chet cho nuoc Phap" nhu chung đuoc tuyen bo nhu vay. Cac xa sau đay hoan toan khong co nguoi o va đuoc mot hoi đong gom ba thanh vien trong coi. Hoi đong nay do tinh truong cua tinh Meuse bo nhiem:
Beaumont-en-Verdunois
Bezonvaux
Cumieres-le-Mort-Homme
Fleury-devant-Douaumont
Haumont-pres-Samogneux
Louvemont-Cote-du-Poivre
Ngoai cac truong hop neu tren, cac xa co it cu dan gom co:
Xa Rouvroy-Ripont (Marne), gan khu vuc tinh Champagne, 7 cu dan theo đieu tra dan so nam 2006.
Xa Lemenil-Mitry (Meurthe-et-Moselle), trong vung rung thuoc Vung Grand Est o phia đong nuoc Phap, co 3 cu dan theo đieu tra dan so nam 2006.
Xa Rochefourchat (Drome), o đong nam nuoc Phap, co 1 cu dan theo đieu tra dan so nam 1999.


= Dien tich xa lon nhat va nho nhat =
Xa lon nhat la Maripasoula (co 3.710 cu dan) trong tinh Guyane thuoc Phap: 18.360 kilomet vuong (7.090 dam vuong Anh).
Xa nho nhat la Castelmoron-d'Albret (62 cu dan) gan Bordeaux: 0,0376 kilomet vuong (0,0145 dam vuong Anh).
Tai Chinh quoc Phap, xa lon nhat la xa Arles (50.513 cu dan) gan thanh pho Marseilles, co lanh tho bao trum phan lon Vung Camargue (luu vuc chau tho song Rhone): 8,7 lan dien tich thanh pho Paris (tru cac cong vien ben ngoai la Bois de Boulogne va Bois de Vincennes), chiem mot dien tich 759 kilomet vuong (293 dam vuong Anh).


= Xa nam cach xa nhat thu đo Phap =
Xa nam xa thanh pho Paris nhat la xa L'Ile-des-Pins (1.840 cu dan) o Nouvelle-Caledonie: 16.841 km. (10.465 dam Anh) tinh tu trung tam thanh pho Paris.
Tai luc đia Phap (lanh tho Phap tai chau Au khong tinh Corse), cac xa xa Paris nhat la xa Coustouges (134 cu dan) va Lamanere (44 cu dan) o bien gioi Tay Ban Nha: ca hai cach trung tam Paris theo đuong chim bay la 721 km (448 mi).


Tham khao (tieng Phap) La Documentation francaise Le developpement de l'intercommunalite: la revolution discrete
(tieng Phap) Les villes et communes de france Luu tru ngay 10 thang 7 nam 2019 tai Wayback Machine lescommunes.com: contacts, offices du tourisme et maire, Hall and Tourist Office, statistiques, photographies.
(tieng Phap) Maryvonne Bonnard, Les collectivites territoriales en France, 2005, La Documentation francaise, ISBN ngay 2 thang 11 nam 5874-9


Lien ket ngoai Complete lists of cities and municipalities in France Luu tru ngay 10 thang 7 nam 2019 tai Wayback Machine