Ngon ngu la mot he thong giao tiep co cau truc đuoc su dung boi con nguoi. Cau truc cua ngon ngu đuoc goi la ngu phap, con cac thanh phan tu do cua no đuoc goi la tu vung. Ngon ngu la phuong tien giao tiep chinh cua con nguoi, ton tai o dang loi noi, ky hieu hoac chu viet. Phan lon cac ngon ngu tren the gioi so huu cac he chu viet co chuc nang ky am va bao ton loi noi. Trong so cac he thong giao tiep o đong vat, ngon ngu cua con nguoi đoc đao o nhieu điem nhu: no khong phu thuoc vao mot phuong thuc truyen tai duy nhat nao, no khac biet giua tung nen van hoa va tung giai đoan lich su, va no co pham vi bieu đat rong hon nhieu so voi cac he thong khac.
Ngon ngu con nguoi co tinh nang san (productivity, tuc la kha nang tao ra vo so tu moi chi dua tren cac yeu to co ban) va tinh dich chuyen (displacement, tuc la kha nang nhac đen thu nam ngoai ngu canh hien tai), đong thoi no phai dua tren quy uoc xa hoi va su hoc tap tiep thu.
So luong ngon ngu tren the gioi dao đong trong khoang tu 6.000-7.000, phu thuoc vao chi tieu phan biet giua ngon ngu va phuong ngu cua tung tac gia. Ngon ngu tu nhien co the la khau ngu, thu ngu hoac ca hai; tuy vay, bat ky ngon ngu nao cung co the đuoc ma hoa bang phuong tien thu cap đuoc tiep nhan boi thinh giac, thi giac hoac xuc giac; vi du nhu van ban, bien bao, chu noi hoac huyt sao. Noi cach khac, ngon ngu cua con nguoi đoc lap khoi phuong thuc bieu đat, con ngon ngu ky hieu va ngon ngu viet la cac phuong thuc luu giu hoac ma hoa tieng noi tu nhien hoac cu chi cua con nguoi.
Khi đuoc su dung nhu mot khai niem chung, ngon ngu co the đuoc hieu la (1) kha nang nhan thuc đe tiep thu va su dung cac he thong giao tiep phuc tap, hoac (2) tap hop cac quy tac tao nen cac he thong giao tiep đo, hoac (3) tap hop cac ngu luu (utterance) co the đuoc tao ra tu nhung quy tac đo. Tat ca cac ngon ngu đeu phai dua vao qua trinh thiet hieu (semiosis) đe lien he dau hieu (sign) voi mot y nghia (meaning) cu the. Khau ngu, thu ngu va ngon ngu xuc giac đeu co he thong am vi (phonology) quy đinh su ket hop cac bieu tuong (symbol) voi nhau đe tao thanh cac chuoi goi la tu hoac hinh vi; cung mot he thong cu phap quy đinh su ket hop cac tu va hinh vi đe tao thanh ngu đoan (phrase) va ngu luu.
Mon khoa hoc nghien cuu ngon ngu đuoc goi la ngon ngu hoc. Cac xem xet phan bien ve ngon ngu (triet hoc ngon ngu, moi quan he giua ngon ngu va tu duy, đien hinh nhu khang đinh 'ngon tu đai dien cho kinh nghiem', v.v) đa đuoc thao luan tu thoi cua cac triet gia Gorgias va Plato cua Hy Lap co đai. Cac nha tu tuong sau đo nhu Rousseau (1712–1778) thi cho rang ngon ngu bat nguon tu cam xuc, trong khi Immanuel Kant (1724–1804) lai cho rang ngon ngu bat nguon tu suy nghi luan ly va logic. Cac triet gia the ky 20 nhu Ludwig Wittgenstein (1889–1951) cho rang triet hoc chang qua la nghien cuu ngon ngu. Hai hoc gia quan trong nhat co cong tao dung nen nganh ngon ngu hoc hien đai la Ferdinand de Saussure va Noam Chomsky.
Ngon ngu đuoc cho la đa dan tach ra tu he thong giao tiep linh truong tien khoi, khi cac hominin so khai linh hoi kha nang hinh thanh ly thuyet tam tri (theory of mind) va tinh y huong (intentonality) chung. Su phat trien nhung đac điem nay trung hop voi khuynh huong gia tang khoi luong nao o nguoi. Nhieu nha ngon ngu hoc coi cau truc cua ngon ngu đa tien hoa đe phuc vu cac chuc nang giao tiep va chuc nang xa hoi cu the. Ngon ngu đuoc xu ly o nhieu khu vuc truc thuoc nao bo, chu yeu o vung Broca va Wernicke. Con nguoi thu đac ngon ngu thong qua giao tiep xa hoi tu thoi tho au; tre em thuong noi troi chay khi len 3. Ngon ngu va van hoa phu thuoc lan nhau; do vay, ben canh cong dung giao tiep, ngon ngu con co nhung cong dung xa hoi nhu bieu thi ban sac nhom, phan tang xa hoi, giai tri va chai chuot xa hoi (social grooming).
Ngon ngu bien đoi va đa dang hoa theo thoi gian; lich su dien tien cua ngon ngu co the đuoc phuc nguyen (reconstruction) thong qua phuong phap so sanh lich su nham tim ra điem chung giua cac ngon ngu hien đai va suy luan ra đuoc đac điem ma ngon ngu to tien chung cua chung đa so huu. Mot nhom ngon ngu co chung nguon goc tu cung mot to tien đuoc goi la mot ngu he; nguoc lai, mot ngon ngu ma chua đuoc chung minh la co bat cu moi quan he nao voi cac ngon ngu đong đai hoac lich đai khac thi đuoc goi la ngon ngu biet lap. Hien van co nhung ngon ngu chua đuoc nghien cuu phan loai va đoi khi co cac ngon ngu gia mao bi bao cao nham hoac do su co tinh lua đao. Gioi hoc thuat hien nay nhat tri cho rang 50-90% ngon ngu đuoc noi vao đau the ky 21 co le se "tuyet chung" vao nam 2100.


Tu nguyen Trong tieng Viet, "ngon ngu" la phien am Han-Viet cua cap chu Han 言語 (binh am Quan thoai chuan: yanyu). Trong giai đoan tieng Han trung co, hai chu nay đuoc phat am la /ŋɨɐn  ŋɨʌX/, va trong giai đoan tieng Han thuong co, 言 va 語 đuoc phuc nguyen lan luot la *ŋan va *ŋaʔ theo nha ngon ngu hoc Thuong Phuong (2003). Schuessler (2007) cho rang 言 (OC: *ŋan) la danh tu phai sinh cua đong tu 語 (OC: *ŋaʔ, nghia la 'noi') vi co kem hau to *-n. Mot tu nua dung đe chi ngon ngu noi trong tieng Viet la "tieng", bat nguon tu "tieng" cua tieng Viet trung đai (the ky 17) va la mot tu muon co goc Han trung co, 聲 (MC: ɕiᴇŋ) 'am thanh'.
Trong tieng Anh, "language" 'ngon ngu' đuoc vay muon tu language 'ngon ngu' cua tieng Phap co (am Phap co la lanˈɡʷadʒə), bat nguon tu lingua 'luoi' cua tieng Latin, chinh no lai bat nguon tu *dngʰweh₂s 'luoi, loi noi, ngon ngu' cua tieng An-Au nguyen thuy.


Đinh nghia Danh tu "ngon ngu" co the đuoc dung đe chi mat ma, cipher va ngon ngu nhan tao, vi du nhu ngon ngu may tinh trong ky thuat lap trinh. Theo đo, ngon ngu đuoc đinh nghia la he thong cac dau hieu nham muc đich ma hoa va giai ma thong tin. Bai viet nay tap trung vao ngon ngu tu nhien cua loai nguoi, đuoc nghien cuu boi nganh ngon ngu hoc.
"Ngon ngu", trong vai tro la đoi tuong nghien cuu cua ngon ngu hoc, co hai nghia chinh: khai niem truu tuong hoac he thong ngon ngu cu the kieu nhu "tieng Viet". Nha ngon ngu hoc Thuy Si Ferdinand de Saussure (nguoi co cong đinh hinh nghien cuu ngon ngu hoc hien đai) la nguoi đau tien phan biet ro rang su khac biet đo. Ong su dung tu language đe chi khai niem, tu langue đe chi vi du cu the cua mot he thong ngon ngu va tu parole đe chi phuong cach su dung loi noi cua mot ngon ngu cu the.
Khi noi ve ngon ngu nhu mot khai niem chung, nhieu đinh nghia co the đuoc van dung đe nhan manh cac khia canh khac nhau cua hien tuong nay. Moi đinh nghia se đinh hinh phuong phap nghien cuu va su thau hieu ngon ngu theo tung cach rieng, dan đen nhung truong phai ly thuyet khac nhau hoac xung khac nhau. Cac tranh luan xoay quanh ban chat va nguon goc cua ngon ngu đa ton tai tu thoi co đai. Cac triet gia Hy Lap nhu Gorgias va Platon hoai nghi ve moi quan he giua tu ngu, khai niem va thuc te. Gorgias cho rang ngon ngu khong the đai dien cho trai nghiem khach quan lan trai nghiem nhan sinh, rang giao tiep va chan ly đeu bat kha di. Trai lai, Platon cho rang chung ta co the giao tiep đuoc vi ngon ngu đai dien cho cac y tuong va khai niem ton tai đoc lap khoi ngon ngu va truoc ca ngon ngu.
Trong cac cuoc tranh luan ve nguon goc loai nguoi vao thoi ky Khai sang, cac suy đoan ve nguon goc ngon ngu đa tro nen rat thinh hanh. Cac nha tu tuong nhu Rousseau va Herder cho rang ngon ngu bat nguon tu su bieu đat cam xuc theo ban nang, va no ban đau gan voi am nhac va tho ca hon la logic va tu duy ly tri. Cac nha triet hoc duy ly nhu Kant va Descartes lai co quan điem nguoc lai. Khoang đau the ky 20, cac nha tu tuong bat đau ban khoan ve vai tro cua ngon ngu trong viec hinh thanh trai nghiem cua con nguoi ve the gioi – đat cau hoi lieu ngon ngu co phan anh đon thuan cau truc khach quan cua the gioi, hay lieu ngon ngu tao ra nhung khai niem ma no ap đat len trai nghiem ve the gioi khach quan cua chung ta. Đieu nay lai dan đen cau hoi lieu cac van đe triet hoc co thuc su truoc het phai la van đe ngon ngu hoc hay khong. Su troi day cua quan điem cho rang ngon ngu đong vai tro chu đao trong viec tao ra va luu thong cac khai niem, cung quan điem cho rang nghien cuu triet hoc ve co ban la nghien cuu ngon ngu, gan lien voi cai đuoc goi la buoc ngoat ngon ngu hoc (linguistic turn) va triet gia Ludwig Wittgenstein cua the ky 20. Cac tranh luan ve quan he cua ngon ngu voi y nghia va tham chieu, voi nhan thuc va y thuc, van đang rat soi noi cho đen tan ngay nay.


= Kha nang tam tri, co quan hay ban nang =
Mot đinh nghia coi ngon ngu chu yeu la kha nang tam tri (mental faculty) cho phep con nguoi thuc hien cac hanh vi ngon ngu: đe hoc ngon ngu, đe san xuat va đe hieu loi noi. Đinh nghia nay nhan manh tinh pho quat cua ngon ngu o loai nguoi va co so sinh hoc cua kha nang su dung ngon ngu nhu la mot su phat trien đoc đao cua nao nguoi. Nhung nguoi ung ho quan điem nay cho rang su thu đac ngon ngu la bam sinh o loai nguoi; ho khang đinh đieu nay la hien nhien vi le, tat ca tre em binh thuong lon len trong moi truong tiep xuc voi ngon ngu đeu co the tiep thu ngon ngu ma chang can huong dan. Ngon ngu tham chi co the phat trien mot cach tu nhien trong moi truong con nguoi song va lon len cung nhau ma khong co ngon ngu chung; vi du, cac ngon ngu Creole va ngon ngu ky hieu Nicaragua. Quan điem nay bat nguon tu thoi cac triet gia Immanuel Kant va Rene Descartes, ve sau con xuat hien trong thuyet ngu phap pho quat cua Noam Chomsky va thuyet bam sinh cuc đo cua triet gia nguoi My Jerry Fodor. Đinh nghia nay thuong đuoc su dung trong cac nghien cuu ngon ngu thuoc khuon kho khoa hoc nhan thuc va ngon ngu hoc than kinh.


= He thong bieu tuong hinh thuc =
Mot đinh nghia khac coi ngon ngu la mot he thong hinh thuc (formal system) bao gom cac bieu tuong tuan theo quy tac ngu phap ket hop nham truyen tai mot y nghia. Đinh nghia nay nhan manh rang ngon ngu con nguoi co the đuoc mo ta nhu mot he thong ket cau đong, trong đo bao gom cac quy tac anh xa cac dau hieu cu the toi cac y nghia cu the. Quan điem cau truc nay đuoc Ferdinand de Saussure đe xuong, va thuyet cau truc (structuralism) cua ong la nen mong cua nhieu phuong phap tiep can ngon ngu hau the.
Nhung nguoi ung ho ly thuyet ngon ngu cua Saussure chu truong mot cach tiep can hinh thuc đe nghien cuu cau truc ngon ngu bang cach xac đinh cac yeu to co ban roi trinh bay cac quy tac ket hop cac yeu to đo nham hinh thanh tu va cau hoan chinh. Noam Chomsky, cha đe thuyet ngu phap tao sinh (generative grammar), la nguoi ung ho nhiet tinh ly thuyet nay. Chomsky đinh nghia ngon ngu la su xay dung cac cau cu co the đuoc tao ra bang ngu phap chuyen đoi (transformational grammar). Chomsky cho rang cac quy tac đo la đac điem bam sinh cua tam tri con nguoi va tao thanh cac nguyen ly co ban cua ngon ngu. Khai niem ngu phap chuyen đoi cung thuong xuyen đuoc ap dung trong cac nganh nhu logic hoc, ngon ngu hoc hinh thuc va ngon ngu hoc may tinh.


= Cong cu giao tiep =

Mot đinh nghia khac coi ngon ngu la mot he thong giao tiep cho phep con nguoi trao đoi ngu luu loi noi (verbal) hoac bieu tuong (symbolic). Đinh nghia nay nhan manh chuc nang xa hoi cua ngon ngu; con nguoi su dung ngon ngu đe boc lo ban than va thao tung đoi tuong trong moi truong. Cac ly thuyet chuc nang cua ngu phap giai thich cac cau truc ngu phap dua tren chuc nang giao tiep cua chung, cho rang cac cau truc ngu phap cua ngon ngu la ket qua cua mot qua trinh thich ung trong đo ngu phap đuoc hieu chinh nham phuc vu nhu cau giao tiep cua nguoi su dung.
Quan điem nay gan lien voi viec nghien cuu ngon ngu trong khuon kho cac nganh ngu dung hoc, ngon ngu hoc nhan thuc, ngon ngu hoc tuong tac, ngon ngu hoc xa hoi va nhan hoc ngon ngu. Cac ly thuyet chuc nang thuong coi ngu phap nhu nhung hien tuong đong, nhu nhung cau truc luon trong qua trinh thay đoi khi nguoi noi su dung. Quan điem nay đat trong tam nghien cuu o nganh loai hinh hoc ngon ngu (linguistic typology), tuc la phan loai ngon ngu theo đac điem cau truc, do co the chi ra rang su ngu phap hoa (grammaticalization) co xu huong đi theo quy đao phu thuoc mot phan vao loai hinh hoc. Trong triet hoc ngon ngu, quan điem coi ngu dung la trung tam cua ngon ngu va y nghia thuong gan lien voi cac tac pham cua Wittgenstein va cac triet gia ngon ngu thong thuong nhu J.L. Austin, Paul Grice, John Searle hay W.O. Quine.


= Cac đoc đao cua ngon ngu con nguoi =

Nha ngon ngu hoc Charles Hockett đa mo ta nhieu đac điem khac biet cua ngon ngu con nguoi, ma đuoc ong đat ten la cac đac điem thiet ke (design feature), tach biet ngon ngu con nguoi khoi cac he thong giao tiep o loai vat.
Cac he thong giao tiep o đong vat nhu ong hoac vuon la cac he thong đong bao gom mot so luong huu han (thuong rat han che) cac y tuong co the dien đat. Nguoc lai, ngon ngu con nguoi la he thong mo va nang san, tuc la no cho phep con nguoi tao ra mot loat cac ngu luu tu mot tap hop huu han cac yeu to va cho phep con nguoi tao ra cac cau tu moi. Đieu nay kha thi boi vi ngon ngu con nguoi dua tren mot ma kep (dual code), trong đo mot so luong huu han cac yeu to vo nghia ban đau (vi du: am thanh, chu cai hoac cu chi) co the đuoc ket hop đe tao thanh vo so đon vi y nghia lon hon (tu va cau). Tuy nhien, mot nghien cuu đa chung minh rang loai chim Pomatostomus ruficeps o Uc co kha nang su dung cac yeu to am giong nhau nhung theo cach dan xep khac nhau đe tao ra hai am thanh khac biet ve chuc nang. Ngoai ra, loai chim Turdoides bicolor co kha nang tao ra hai giong hot khac biet ve chuc nang đuoc cau thanh tu cung mot loai am, chi co the đuoc phan biet bang so luong cac yeu to am lap lai.
Mot so loai đong vat đa đuoc chung minh la co kha nang tiep thu cac hinh thuc giao tiep thong qua hoc tap xa hoi: vi du nhu mot con tinh tinh lun ten la Kanzi đa hoc cach the hien ban than bang cach su dung mot bo tu vung tuong trung (xem tieng Yerkes). Tuong tu, nhieu loai chim va ca voi hoc cac tieng keu am huong bang cach bat chuoc cac thanh vien khac trong đan cua chung. Tuy đung la mot so loai vat co the tiep thu so luong lon tu va ky hieu, kha nang tiep thu cua chung van con kem xa mot đua be loai nguoi nam 4 tuoi trung binh va chung van chua tao ra bat ky thu gi tuong tu nhu ngu phap phuc tap o ngon ngu con nguoi.
Ngon ngu con nguoi khac biet voi cac he thong giao tiep đong vat o cho: no so huu cac đac điem ngu phap va ngu nghia, chang han danh tu va đong tu, thi hien tai va thi qua khu, đuoc su dung đe truyen đat nhung y nghia cuc ky phuc tap. Ngon ngu con nguoi con đoc đao voi tinh đe quy: vi du, mot cum danh tu co the chua mot cum danh tu khac (kieu nhu "[moi [con tinh tinh]]") hoac mot menh đe co the chua mot menh đe khac (kieu nhu "[Toi thay [con cho đang chay]]"). Ngon ngu con nguoi la he thong giao tiep tu nhien duy nhat đuoc biet ma kha nang thich ung co the coi la đoc lap ve phuong thuc (modality independent). Đieu nay tuc la ngon ngu co the đuoc su dung khong chi đe giao tiep thong qua mot kenh hoac phuong tien duy nhat. Vi du, ngon ngu noi su dung phuong thuc thinh giac, trong khi ngon ngu ky hieu va chu viet su dung phuong thuc truc quan, con chu noi su dung phuong thuc xuc giac.


Nguon goc Cac gia thuyet ve nguon goc ngon ngu khac nhau o cac gia đinh co ban ve ngon ngu. Mot so gia thuyet dua tren y tuong rang ngon ngu phuc tap đen muc no khong the nao chi đon thuan xuat hien tu hu khong o dang hoan chinh, chac han no đa tien hoa tu cac he thong tien ngon ngu o to tien vuon nhan. Nhung gia thuyet the nay đuoc goi la cac gia thuyet mang tinh lien tuc. Quan điem trai lai cho rang ngon ngu la mot đac điem rieng cua con nguoi va khong the so sanh voi bat cu thu gi o nhung loai phi-nguoi va do đo, no đa phai xuat hien đot ngot trong qua trinh tien hoa tu tien-hominid sang loai nguoi so khai. Nhung ly thuyet dang nay đuoc goi la cac gia thuyet mang tinh gian đoan. Ngoai ra, cac gia thuyet dua tren quan điem di truyen do Noam Chomsky tien phong coi ngon ngu nhu mot kha nang bam sinh đuoc ma hoa chu yeu trong di truyen; con cac gia thuyet theo ly thuyet chuc nang coi ngon ngu nhu mot he thong van hoa chu yeu, đuoc linh hoi thong qua tuong tac xa hoi.

Cac ly thuyet lien tuc đuoc đa so hoc gia ung ho nhung bat đong ve qua trinh phat trien. Cac hoc gia coi ngon ngu la kha nang bam sinh, chang han nha tam ly hoc Steven Pinker, coi tien than cua ngon ngu la nhan thuc o đong vat, con mot so khac coi ngon ngu la cong cu giao tiep đuoc hoc thong qua xa hoi, chang han nha tam ly hoc Michael Tomasello, cho rang ngon ngu la cong cu tien hoa tu giao tiep đong vat o linh truong: giao tiep bang cu chi hoac tieng keu đe ho tro va hop tac. Cac mo hinh dua tren tinh lien tuc khac cho rang ngon ngu tien hoa tu am nhac va rat đuoc tan thanh boi Rousseau, Herder, Humboldt va Charles Darwin. Mot nguoi đe xuong noi bat cua quan điem nay la nha khao co hoc Steven Mithen. Nha ngon ngu hoc My Stephen Anderson khang đinh rang tuoi cua ngon ngu noi roi vao khoang 60.000 đen 100.000 nam va rang:Cac nha nghien cuu ve nguon goc tien hoa cua ngon ngu thuong thay hop ly khi cho rang ngon ngu chi đuoc phat minh duy nhat mot lan va tat ca cac ngon ngu noi hien đai theo mot cach nao đo đeu co quan he voi nhau, ngay ca khi moi quan he đo khong con khoi phuc đuoc nua ... vi nhung han che cua cac phuong phap hien thoi nham tai tao chung.
Boi le ngon ngu đa xuat hien tu thoi tien su, truoc khi co bat ky ghi chep thanh van nao, su phat trien ban đau cua no khong đe lai bat ki dau tich lich su nao va gioi khoa hoc tin rang hien gio ta khong the quan sat bat ki qua trinh nao co the mo phong lai su khoi thuy đo. Cac hoc gia theo thuyet lien tuc chu truong tim kiem o đong vat cac đac điem co the xem la tuong tu voi ngon ngu o loai nguoi so khai. Cac nha khao co thi co kha nang kiem đinh va tim kiem cac dau vet sinh hoc thich nghi cho viec su dung ngon ngu o con nguoi, hoac tim kiem cac dang hanh vi bieu tuong tien ngon ngu. Mot so cac dau hieu hoa thach con nguoi bieu hien kha nang ngon ngu la: kich thuoc nao so voi khoi luong co the, su tien hoa cua thanh quan co kha nang tao ra am thanh tien tien va mot so cong cu cung cac đo tao tac.
Mot quan điem truyen thong trong gioi khao co la cac australopithecine tien nhan tuu trung co he thong giao tiep khong khac may so voi cac loai vuon lon. Tuy nhien, mot nghien cuu ve loai Ardipithecus ramidus nam 2017 đa thach thuc quan điem tren. Mot so hoc gia cho rang su phat trien cua cac he thong tien ngon ngu (proto-language) bat đau som nhat voi Homo habilis (2,3 trieu nam truoc) trong khi nhieu hoc gia khac cho rang su tien hoa cua giao tiep bieu tuong nguyen thuy bat đau voi Homo erectus (1,8 trieu nam truoc) hoac Homo heidelbergensis (0,6 trieu nam truoc), va su tien hoa cua ngon ngu chinh thong bat đau voi Homo sapiens hien đai ve mat giai phau trong cuoc cach mang Đo đa cu Thuong chua đay 100.000 nam truoc.
Chomsky la hoc gia noi bat đe xuong ly thuyet gian đoan cua su tien hoa ngon ngu. Ong binh luan ve cac hoc gia quan tam đen ban chat ngon ngu, "thao luan ve su tien hoa cua nang luc ngon ngu la lac đe." Chomsky đe xuat rang co le "mot so đot bien ngau nhien đa xay ra [...] va chung đa tai to chuc bo nao, cay ghep mot co quan ngon ngu vao bo nao đa phan linh truong." Mac du Chomsky khuyen rang khong nen coi gia thuyet nay theo nghia đen, ong van khang đinh "no co le gan voi thuc te hon nhieu cau chuyen co tich khac ve cac qua trinh tien hoa, bao gom ca ngon ngu."


Nghien cuu Ngon ngu hoc đa phat trien thanh mot nganh khoa hoc ke tu khi nhung mo ta ngu phap đau tien cua cac ngon ngu cu the o An Đo hon 2000 nam truoc, sau su phat trien cua he chu Brahmi. Ngon ngu hoc hien đai la mot nganh khoa hoc nghien cuu tat ca cac khia canh cua ngon ngu, xem xet no tu tat ca cac quan điem ly thuyet đa đuoc neu o tren.


= Phan nganh =
Nghien cuu hoc thuat ve ngon ngu đuoc tien hanh tren nhieu linh vuc chuyen nganh va tu nhieu goc đo ly thuyet khac nhau, tat ca nhung thu đo đeu cung cap cac phuong phap tiep can hien đai đoi voi ngon ngu hoc. Vi du, ngon ngu hoc mo ta mo xe ngu phap cua mot ngon ngu đon le; ngon ngu hoc ly thuyet phat trien cac ly thuyet, khai niem ngon ngu va xac đinh ban chat ngon ngu dua tren du lieu tu nhieu ngon ngu khac nhau; ngon ngu hoc xa hoi nghien cuu cach thuc su dung ngon ngu trong boi canh xa hoi, đe roi ap dung nguoc sang đe nghien cuu cac chuc nang xa hoi cua ngon ngu va mo ta ngu phap; ngon ngu hoc than kinh nghien cuu cach thuc ngon ngu đuoc xu ly trong bo nao va kiem đinh cac ly thuyet; ngon ngu hoc tinh toan đuoc xay dung tren nen tang ngon ngu hoc ly thuyet va mo ta đe tao nen cac mo hinh tinh toan cua ngon ngu nham xu ly ngon ngu tu nhien hoac thu nghiem cac gia thuyet ngon ngu hoc; va ngon ngu hoc lich su lan theo dau vet lich su cua tung ngon ngu dua theo cac mo ta ngu phap, tu vung va tai tao lai quan he ngon ngu thong qua phuong phap so sanh lich su.


= Thoi ky đau =

Nha ngu phap hoc An Đo the ky thu 5 TCN Panini, noi tieng voi cong trinh liet ke 3.959 quy tac hinh thai tieng Phan, thuong đuoc coi la nguoi khoi đau nganh nghien cuu ngu phap chinh thong. Tuy nhien, nguoi Sumer đa nghien cuu su khac biet giua ngu phap tieng Sumer va tieng Akkad tu rat lau truoc đo roi (vao khoang nam 1900 TCN). Cac truyen thong mo ta ngu phap tiep tuc phat trien o tat ca cac nen van hoa co đai tiep thu chu viet.
Vao the ky 17, cac nha ngu phap Port-Royal cua Phap co y tuong cho rang ngu phap cua moi ngon ngu la su phan anh nhung đieu co ban pho quat cua y nghi va chinh vi vay, ngu phap tat phai pho quat. Vao the ky 18, nha bac ngu va chuyen gia ve An Đo co đai nguoi Anh ten la William Jones lan đau tien ap dung phuong phap so sanh lich su đe nghien cuu ngon ngu va đanh dau cho su khoi đau cua nganh ngon ngu hoc so sanh lich su. Wilhelm von Humboldt sau đo mo rong y tuong nghien cuu ngon ngu lich su tu cac ngon ngu An-Au sang cac nhom ngon ngu khac. Đau the ky 20, Ferdinand de Saussure đe xuat khai niem ngon ngu nhu mot he thong tinh gom cac đon vi lien ket voi nhau, đuoc xac đinh thong qua su đoi lap giua chung.
Saussure đa đat nen mong cho nganh ngon ngu hoc hien đai voi su phan biet giua phan tich đong đai (synchrony) va lich đai (diachrony) trong nghien cuu ngon ngu. Ong cung đua ra mot so khia canh khai niem co ban cua phan tich ngon ngu, cho đen nay van la đai cuong trong nhieu ly thuyet ngon ngu hoc, chang han su phan biet ngu đoan-mau hinh, su phan biet langue-parole tach ngon ngu thanh hai phan la he thong truu tuong (langue) va ngon ngu cu the hien than cua he thong nay (parole).


= Ngon ngu hoc hien đai =

Vao nhung nam 1960, Noam Chomsky xay dung ly thuyet tao sinh cua ngon ngu, cho rang hinh thuc co ban nhat cua ngon ngu la mot tap hop cac quy tac cu phap pho quat o toan bo loai nguoi va đong vai tro la co so ngu phap cua tat ca ngon ngu loai nguoi. Bo quy tac nay đuoc ong goi la Ngu phap Pho quat (Universal Grammar); theo Chomsky, muc tieu chinh cua ngon ngu hoc la tim ra thu ngu phap nay. Vi vay, ong cho rang ngu phap cua tung ngon ngu rieng le chi co tam quan trong nhat đinh do chung cho phep ta suy ra cac quy tac co ban pho quat ma tu đo tao ra su bien đoi ngon ngu co the quan sat đuoc ngay nay.
Đoi lap voi cac ly thuyet hinh thuc cua truong phai tao sinh, cac ly thuyet chuc nang cua ngon ngu cho rang ngon ngu ve co ban la mot cong cu, the nen cau truc cua no đuoc phan tich va hieu ro nhat khi ta đi nghien cuu chuc nang cua no. Cac ly thuyet hinh thuc ve ngu phap tim cach xac đinh cac yeu to khac nhau cua ngon ngu va mo ta su lien he giua chung nhu la he thong cac quy tac hoac cac thao tac hinh thuc, trong khi cac ly thuyet chuc nang tim cach xac đinh cac chuc nang cua ngon ngu va sau đo lien he chung voi cac yeu to ngon ngu thuc hien chuc nang đo. Khuon kho ngon ngu hoc nhan thuc giai thich ngon ngu duoi dang cac khai niem (đoi khi pho quat, va đoi khi cu the cho mot ngon ngu ca biet) an duoi cai hinh thuc. Ngon ngu hoc nhan thuc quan tam chu yeu đen cach tri oc tao ra y nghia thong qua ngon ngu.


Kien truc sinh ly va than kinh cua ngon ngu va loi noi Noi la phuong thuc mac đinh đe dien đat ngon ngu o tat ca cac nen van hoa. Viec tao ra ngon ngu noi phu thuoc vao nang luc đieu khien moi, luoi va cac thanh phan khac cua bo may thanh am rat tinh vi; dua vao kha nang giai ma am thanh cua giong noi, va dua vao bo may than kinh can thiet đe tiep thu va san xuat ngon ngu. Nganh nghien cuu co so di truyen cua ngon ngu con nguoi van con rat non tre: gen duy nhat hien đuoc biet co lien quan đen su san xuat ngon ngu o nguoi la FOXP2, mat đoan gen nay se gay gian đoan chuc nang ngon ngu o nguoi.


= Bo nao =

Bo nao la trung tam đieu phoi moi hoat đong ngon ngu; no kiem soat ca viec san xuat nhan thuc ngon ngu, y nghia va co che tao ra loi noi. Tuy nhien, kien ​​thuc cua chung ta ve cac co so than kinh lien quan đen ngon ngu van con rat han che mac cho nhung tien bo đang ke trong ky thuat hinh anh hien đai. Nganh ngon ngu hoc chuyen nghien cuu cac khia canh than kinh cua ngon ngu đuoc goi la ngon ngu hoc than kinh.
Cong tac ban đau cua nganh ngon ngu hoc than kinh la nghien cuu ngon ngu o nhung nguoi bi ton thuong nao, đe xem xet cac ton thuong o nhung khu vuc đo anh huong the nao đen ngon ngu va loi noi. Cac nha khoa hoc than kinh vao the ky 19 phat hien ra 2 khu vuc cua nao bo lien quan mat thiet đen qua trinh xu ly ngon ngu cua con nguoi. Khu vuc đau tien la vung Wernicke, nam o phan sau cua hoi thai duong tren thuoc ban cau đai nao uu the. Nhung nguoi bi ton thuong vung nao nay bieu hien chung that ngon tiep thu, tuc la tinh trang suy giam tram trong kha nang hieu ngon ngu, nhung loi noi van giu nhip đieu tu nhien va cau truc cau tuong đoi binh thuong. Khu vuc thu hai la vung Broca, nam o phan sau cua hoi tran duoi cua ban cau nao uu the. Nhung nguoi bi ton thuong khu vuc nay bieu hien chung that ngon bieu đat, tuc la ho biet đieu minh muon noi nhung khong tai nao noi ra đuoc. Cac đoi tuong đoi khi hieu đuoc cuoc tro chuyen nhung khong the noi troi chay, thuong lap tu cua nguoi khac, co bieu hien noi khong đung ngu đieu va khong co kha nang su dung thong tin cu phap đe xac đinh y nghia cua cau. Ca hai loai that ngon tren anh huong đen ngon ngu ky hieu y het nhu ngon ngu noi mieng. Chung that ngon bieu đat khien cho đoi tuong ra ky hieu cham hon va sai ngu phap, con chung that ngon tiep thu khien đoi tuong tuy ra hieu troi chay, nhung thuong lan man kho hieu va thuong khong hieu đuoc y cua đoi phuong. Nhung đieu tren cho thay rang hai vung nay đac trung cho kha nang su dung ngon ngu, nhung khong lien quan gi đen kha nang tao ra giong noi.
Voi nhung tien bo cong nghe vao cuoi the ky 20, cac nha ngon ngu hoc than kinh đa va đang van dung cac ky thuat khong xam nhap nhu chup cong huong tu chuc nang (fMRI) va đien sinh ly đe nghien cuu qua trinh xu ly ngon ngu o nhung nguoi khoe manh.


= Giai phau loi noi =

Ngon ngu noi dua vao kha nang vat ly cua con nguoi đe tao ra am thanh, tuc la mot kieu song doc truyen trong khong khi o tan so rung đong trong tai. Kha nang nay phu thuoc vao sinh ly cua co quan tao loi noi o con nguoi. Nhung co quan nay bao gom phoi, thanh quan, co hong, mieng va mui. Bang cach đieu phoi cac bo phan thuoc bo may phat am, luong khi đuoc đieu chinh đe tao ra cac am thanh giong noi khac nhau.
Am thanh cua loi noi co the đuoc phan tich thanh su ket hop cua cac yeu to đoan tinh va sieu đoan tinh (segmental and suprasegmental). Cac phan tu phan đoan la nhung phan tu noi tiep nhau theo trinh tu, thuong đuoc bieu thi bang cac chu cai rieng biet trong bang chu cai, chang han chu Latinh. Trong loi noi tu do, khong co ranh gioi ro rang giua phan đoan nay va phan đoan tiep, va thuong khong co bat ky khoang tam dung am thanh nao giua chung. Do đo, cac phan đoan đuoc phan biet bang cac am rieng biet la ket qua cua cac cach phat am khac nhau (co the la nguyen am hoac phu am). Hien tuong sieu phan đoan bao gom cac yeu to nhu trong am (stress), kieu tao am (phonation type), am sac (timbre), đieu tinh (prosody) hoac ngu đieu (intonation), tat ca đeu co the co anh huong tren nhieu phan đoan.
Cac phan đoan phu am va nguyen am ket hop voi nhau đe tao thanh am tiet, sau đo ket hop voi nhau đe tao thanh ngu luu; đieu ma co the đuoc phan biet bang khoang trong giua hai lan hit vao. Ve mat am hoc, cac phan đoan khac nhau đac trung boi cac cau truc formant khac nhau, đuoc bieu thi trong pho song ghi lai am thanh. Formant chinh la cac đinh bien đo trong pho tan so cua mot am thanh cu the.
Nguyen am la nhung am thanh khong co ma sat nghe đuoc, gay ra boi su thu hep hoac tac nghen mot so chang cua đuong dan am tren. Chung khac nhau ve chat am (quality) tuy theo đo mo cua moi va vi tri cua luoi trong khoang mieng. Nguyen am đuoc goi la đong (close) khi moi tuong đoi khep, chang han am [i] (tieng Viet ky am la "i" hoac "y"); đuoc goi la mo (open) khi moi tuong đoi mo, chang han nguyen am [a] (tieng Viet ky am la "a"). Neu luoi nam ve phia sau mieng, chat am se thay đoi, tao ra cac nguyen am nhu [u] (tieng Viet ky am la "u"). Chat am cung thay đoi tuy thuoc vao đo lam tron (roundedness) va khong lam tron (unroundedness) cua moi, vi du su khac biet giua [i] (nguyen am truoc khong lam tron) va [y] (nguyen am truoc lam tron trong tieng Đuc "u" ).
Phu am la nhung am bi ma sat nghe đuoc hoac bi can tro tai mot so chang cua đuong dan am tren. Cac phu am thay đoi tuy theo vi tri cau am (place of articulation), tuc la vi tri luong khi bi can tro trong đuong dan am, thuong la o moi, rang, ke ke nuou rang, ngac cung, ngac mem, luoi ga hoac thanh mon. Moi vi tri cau am se tao ra mot tap hop cac phu am khac nhau, đuoc phan biet ro rang hon boi phuong phap cau am (manner of articulation) hoac loai ma sat, ke ca khi đong hoan toan (trong truong hop đo phu am đuoc goi la am tac hoac dung), hoac cac muc khau đo khac nhau tao ra am xat va am luot. Phu am cung co the la huu thanh hoac vo thanh (voiced-unvoiced), tuy thuoc vao đo rung đong cua day thanh trong qua trinh phat am.
Mot so am can su giai phong luong khi bang khoang mui nen đuoc goi la am mui hoac am mui hoa (nasalized). Mot so am đuoc tao ra boi chuyen đong luoi trong mieng, nhu cac am l thi đuoc goi la am ben (lateral) vi luong khi chay doc hai ben luoi, va nhu cac am r thi đuoc goi la am r-tinh (rhotic).
Con nguoi co the tao ra hang tram am thanh rieng biet: mot so am xuat hien rat thuong xuyen trong cac ngon ngu tren the gioi, con mot so am thanh lai pho bien hon trong mot so ngu he, khu vuc ngon ngu nhat đinh hoac tham chi chi xuat hien o mot ngon ngu cu the.


Phuong thuc bieu đat Ngon ngu con nguoi rat linh hoat trong cach thuc truyen tai. Hai phuong thuc giao tiep đuoc coi la co ban: bang mieng (loi noi va ra hieu bang mieng) va bang tay (ra hieu bang tay va cu chi). Thong thuong, ngon ngu bang mieng đi kem voi cu chi va ngon ngu ky hieu đi kem voi map may mieng. Ngoai ra, mot so cong đong ngon ngu su dung ca hai phuong thuc đe truyen tai y nghia tu vung hoac ngu phap, bo tro lan nhau. Viec su dung ngon ngu theo hai phuong thuc nhu vay đac biet pho bien trong cac the loai nhu ke chuyen (vi du thu ngu Anh-đieng đong bang va thu ngu tho dan Uc đi đoi voi ngon ngu mieng), đoi khi cung xay ra trong cac cuoc tro chuyen thong thuong. Vi du: nhieu ngon ngu Uc co mot tap hop phong phu cac hau to cach ngu phap (case) cung cap thong tin chi tiet ve cong cu đuoc su dung đe thuc hien mot hanh đong. Nhieu ngon ngu khac thieu đo chinh xac ngu phap nhu vay o ngon ngu noi, nhung đuoc bo sung bang cu chi đe truyen đat thong tin đo. Vi du, trong tieng Iwaidja, cau noi 'anh ta đi san ca voi ngon đuoc' đuoc noi đon gian la "anh ay-san ca đuoc", nhung tu 'đuoc' đuoc đi kem voi mot cu chi bieu thi rang no đa đuoc cam. Mot vi du nua, ngon ngu nghi le Damin co von tu vung truyen mieng chi von ven vai tram tu, moi tu đeu rat chung chung ve nghia, nhung đuoc bo sung bang cu chi đe co đo chinh xac cao hon (vi du: tu duy nhat chi ca la l*i, se đi kem mot cu chi đe xac đinh loai ca).
Cac phuong thuc ngon ngu thu cap bao gom chu viet (bao gom chu noi), dau hieu (bang ngon ngu đuoc ma hoa thu cong), huyt sao va đanh trong. Cac phuong thuc ngon ngu bac ba - chang han semaphore, ma Morse va bang chu cai chinh ta - truyen tai phuong thuc viet thu cap theo mot phuong tien khac. Đoi voi mot so ngon ngu chet con đuoc duy tri cho muc đich nghi le hoac phung vu, chu viet moi la phuong thuc bieu đat chinh, con noi chi la phuong thuc thu yeu.


Cau truc Neu đuoc coi nhu mot he thong giao tiep tuong trung theo truyen thong, ngon ngu đuoc xem nhu bao gom ba phan: dau hieu (sign), y nghia (meaning) va ma (code) cau noi giua dau hieu va y nghia. Khoa hoc nghien cuu qua trinh thiet hieu (phuong thuc cac dau hieu va y nghia đuoc lien ket, su dung va giai thich) đuoc goi la nganh ky hieu hoc. Dau hieu co the bao gom am thanh, cu chi, chu cai hoac bieu tuong, tuy thuoc vao ngon ngu đuoc noi, ra hieu hay viet va chung co the đuoc ket hop thanh cac dau hieu phuc tap hon, chang han tu va cum tu. Khi đuoc su dung đe giao tiep, mot dau hieu se đuoc ma hoa va truyen đi boi nguoi gui (sender) thong qua mot kenh (channel) đen nguoi nhan (receiver) phai giai ma no.

Mot so đac tinh tach biet ngon ngu con nguoi khoi cac he thong giao tiep khac, đo la: tinh vo đoan (arbitrariness) cua dau hieu ngon ngu, tuc la ta khong the luong truoc moi lien ket giua dau hieu va y nghia; tinh song đoi (duality) cua he thong ngon ngu, tuc la nhung cau truc ngon ngu lon hon đuoc xay dung tu su ket hop cac yeu to nho hon, vi du: am thanh xay dung tu ngu, roi tu ngu xay dung ngu đoan; tinh phan lap (discreteness) cua cac yeu to ngon ngu, tuc la cac yeu to cau thanh dau hieu ngon ngu la cac đon vi roi rac, vi du: am thanh va tu ngu, co the đuoc phan biet va tai sap xep theo cac kieu mau khac nhau; va tinh nang san (productivity) cua he thong ngon ngu, tuc la tren ly thuyet, mot to hop ngon tu vo han co the đuoc sang tao tu huu han yeu to ngon ngu.
Cac quy tac ma cac dau hieu tuan theo đe ket hop va tao thanh tu ngu/ngu đoan đuoc goi la cu phap hoac ngu phap. Y nghia an sau cua tung dau hieu, hinh vi, tu ngu, ngu đoan va van ban đuoc goi la ngu nghia. De Saussure la nha ngon ngu hoc tien phong cho phuong phap phan chia ngon ngu thanh cac he thong ky hieu va y nghia rieng biet nhu vay, ma hien nay đuoc ap dung trong hau het cac nganh ngon ngu hoc.


= Ngu nghia =

Cac ngon ngu bieu đat y nghia thong qua su lien he dang ky hieu (sign form) voi mot y nghia hoac noi dung. Dang dau hieu phai la thu co the nhan biet đuoc, chang han am thanh, hinh anh hoac cu chi, sau đo đuoc lien he đen mot y nghia cu the dua theo quy uoc xa hoi. Vi moi quan he dang ky hieu-y nghia le thuoc vao quy uoc xa hoi, cac dau hieu ngon ngu co the coi la tuy y, tuc la quy uoc đo đuoc thiet lap ve mat xa hoi va lich su, chu khong phai ve mat tu nhien giua mot dang dau hieu cu the va y nghia cua no.
Nhu vay, ngon ngu phai co von dau hieu lien quan đen y nghia cu the. Vi du, ky hieu tieng Viet "cho" lam ta lien tuong đen mot thanh vien cua loai Canis familris. Mot mang cac dau hieu tuy y ket noi voi cac y nghia cu the đuoc goi la tu vung (lexicon), con tung ky hieu đon le ket noi voi tung y nghia mot đuoc goi la tu vi (lexeme). Chua chac moi y nghia trong mot ngon ngu đeu đuoc the hien bang cac tu đon. Thong thuong, cac khai niem ngu nghia đuoc gan voi hinh thai hoac cu phap cua ngon ngu duoi dang cac đac điem ngu phap (vi du: đuoi -s chi so nhieu o tieng Anh, v.v).
Moi ngon ngu đeu co mot cau truc ngu nghia goi la vi ngu, đam nhan chuc nang xac đinh thuoc tinh, trang thai hoac hanh đong. Ngu nghia hoc co the đuoc đinh nghia la nganh khoa hoc nghien cuu ve phuong thuc nguoi noi hoac nguoi thong dich gan gia tri chan ly cho cac phat bieu; do đo, y nghia co the đuoc hieu la qua trinh ma mot vi ngu phat bieu đung hoac sai ve mot thuc the, vi du: "[x [la y]]" hay "[x [lam y]]". Gan đay, mo hinh ngu nghia hoc nay đa đuoc bo sung voi nhieu mo hinh y nghia nang đong hon, ket hop them kien ​​thuc ve ngu canh chung, trong đo mot dau hieu đuoc dien giai tao ra y nghia. Nhung mo hinh kieu vay đuoc nghien cuu trong linh vuc ngu dung hoc.


= Am thanh va ky hieu =

Tuy thuoc vao phuong thuc bieu đat, cau truc ngon ngu co the dua tren he thong am thanh (loi noi), cu chi (ngon ngu ky hieu), đo hoa hoac bieu tuong xuc giac. Cach thuc ngon ngu su dung am thanh hoac bieu tuong đe xay dung y nghia đuoc nghien cuu trong nganh am vi hoc.
Am thanh thuoc mot phan cua he thong ngon ngu đuoc goi la am vi (phoneme). Am vi la loai am thanh truu tuong, đuoc đinh nghia la đon vi nho nhat trong ngon ngu co the dung đe phan biet y nghia cua mot cap toi thieu (minimal pair). Vi du trong tieng Viet, tuong [tɨəŋ˧˧] va thuong [tʰɨəŋ˧˧] tao thanh mot cap toi thieu, trong đo su phan biet /t/ va /th/ tao ra hai tu khac han nhau ve nghia; tuong tu trong tieng Anh, bat [bæt] 'doi' va pat [pʰæt] 'vo' tao thanh cap toi thieu do su phan biet /b/ va /p/. Tuy nhien, moi ngon ngu tuong phan am thanh theo nhung cach khac nhau. Neu nhu mot ngon ngu khong phan biet giua phu am huu thanh va vo thanh, thi am [p] va [b] (neu xuat hien) co the đuoc coi la mot am vi duy nhat va hai tu se co cung nghia. Giong tieng Han va tieng Hindi, tieng Anh khong phan biet ngu am giua phu am bat hoi va khong bat hoi: /p/ trong spin [spɪn] va /p/ trong pin [pʰɪn] đuoc coi la hai cach phat am khac nhau cua cung mot am vi (hai am nay do vay se đuoc goi la tha am vi (allophone)), trai lai trong tieng Quan Thoai thi lai phan biet giua [pʰa] 'cui' va [pa] 'tam' (dau sac cua a o đay tuong trung cho thanh đieu cao).
Moi ngon ngu noi đeu co am vi thuoc hai loai co ban la nguyen am va phu am, co the ket hop lai thanh am tiet (syllable). Ben canh phu am va nguyen am, mot so ngon ngu su dung nhieu đac điem khac đe truyen đat va phan biet y nghia, vi du nhu trong am (stress), cao đo (pitch), thoi luong (duration) va thanh đieu (tone). Boi vi nhung hien tuong nay hoat đong ben ngoai muc đo đoan tinh đon le, chung đuoc goi la sieu phan đoan. Mot so ngon ngu co rat it am vi, chang han tieng Rotokas va tieng Piraha so huu lan luot 11 va 10 am vi, trong khi mot so lai co rat nhieu am vi, chang han tieng Taa so huu tan 141 am vi. Trong nghien cuu ngon ngu ky hieu, thu tuong đuong voi am vi đuoc goi la hieu vi (chereme), tuc la cac yeu to co ban cua cu chi chang han hinh dang, huong, vi tri va chuyen đong cua tay, tuong ung voi phuong phap cau am trong khau ngu.
He thong chu viet la he thong su dung cac ky hieu truc quan đe đai dien cho ngon ngu noi. Bang chu cai Latinh (va nhung bang chu cai dua theo hoac bat nguon tu no) ban đau đuoc tao ra nham ky am đon le, vi vay nhung cong đong ngon ngu su dung bang Latinh phai ghep cac chu cai lai đe tao thanh mot tu hoan chinh. Trong cac he chu am tiet (syllabic script), chang han he chu Inuktitut, moi ky hieu đai dien cho toan bo mot am tiet. Trong cac he chu tuong hinh (logographic script), moi dau hieu đai dien cho toan bo mot tu va hau nhu khong goi y cach phat am cua tu đo.
Boi cac ngon ngu đeu co so luong tu vung rat lon, khong mot he chu tuong hinh thuan tuy nao ton tai. Ngon ngu viet mo phong lai su tiep noi cua cac am thanh va loi noi bang cach sap xep cac ky hieu theo mot khuon mau, tuan theo mot chieu viet nhat đinh. Chieu viet cua mot he chu hoan toan tuy thuoc theo quy uoc. Mot so he chu viet theo chieu ngang (tu trai sang phai giong he Latinh hoac tu phai sang trai giong he A Rap), con mot so he khac viet theo chieu doc, vi du nhu tu tren xuong duoi giong he chu Han truyen thong. Mot so he viet theo cac huong nguoc nhau xen ke cac dong, va mot so he, chang han he Maya co, co the đuoc viet theo ca hai huong va su dung cac ky hieu đac biet đe chi dan nguoi đoc huong viet.
Cac nha ngon ngu hoc đa phat trien bang chu cai phien am quoc te (IPA) đe đai dien cho tat ca cac đon vi am thanh roi rac gop phan tao nen y nghia trong tat ca cac ngon ngu noi mieng cua con nguoi.


= Ngu phap =
Ngu phap la bo quy tac cua mot ngon ngu cu the quy đinh su ket ghep cac cac hinh vi lai đe tao thanh mot ngu luu. Neu hinh vi đuoc tu do di chuyen trong mot ngu luu, chung đuoc goi la tu; con neu bi rang buoc voi cac tu hoac hinh vi khac thi goi la phu to. Cac quy tac cau truc ben trong cua tu đuoc goi la hinh thai con quy tac cau truc ben trong cua cac cum tu va cau thi goi la cu phap.


 Pham tru ngu phap  Ngu phap co the đuoc mo ta la mot he thong cac pham tru (category) va mot tap hop cac quy tac ket hop cac pham tru đo đe tao thanh cac khia canh y nghia khac nhau. Tung ngon ngu se co mot kieu ma hoa y nghia theo pham tru hoac tu vi rieng. Tuy nhien, van co mot so đac điem nhat quan đen muc gan nhu pho quat o moi ngon ngu.


 Tu loai  Cac nha ngon ngu hoc chia cac thanh phan trong cau noi thanh cac lop tu theo chuc nang va vi tri cua chung so voi cac phan khac cua mot cau. Vi du, tat ca cac ngon ngu đeu phan biet giua nhom tu bieu thi nguyen mau su vat-khai niem va nhom tu bieu thi nguyen mau hanh đong-su kien. Nhom tu chi su vat-khai niem, bao gom cac tu tieng Viet nhu "cho" va "nhac", đuoc goi la danh tu. Nhom tu chi hanh đong-su kien, bao gom "nghi" va "hat", đuoc goi la đong tu. Mot nhom tu pho bien nua la tinh tu, mo ta đac tinh hoac pham chat cua cac danh tu, chang han "chua" hoac "lon". Lop tu "mo" neu ta luon co the them tu moi vao lop đo, nhung "đong" neu chi co mot so luong co đinh tu ngu o lop đo. Trong tieng Anh, lop đai tu la lop đong con lop tinh tu la lop mo, do vo so tinh tu co the phai sinh tu đong tu (vi du: "saddened") hoac danh tu (vi du: them hau to -like vao sau mot danh tu co the tao ra cac tinh tu, nhu trong "noun-like" 'giong danh tu'). Trong cac ngon ngu khac nhu tieng Han, đieu nay trai lai, so luong đai tu la bat đinh nhung so luong tinh tu lai co đinh.
Moi tu loai đam nhan nhung chuc nang khac nhau cua ngu phap. Vi du, đong tu cau thanh vi ngu, con danh tu cau thanh tham to (argument) cua vi ngu; vi du trong cau "Sally runs", vi ngu se la "runs" vi no chi trang thai cu the cua tham to "Sally". Mot so đong tu nhu "curse" co the lien ket voi 2 tham to, vi du: "Sally cursed John". Mot vi ngu chi co the nhan mot tham to duy nhat thi goi la noi đong tu (intransitive verb), con neu co the nhan hai tham to thi goi la ngoai đong tu (transitive verb).
Ngoai ra, ngon ngu con co rat nhieu tu loai, chang han: lien tu đe noi cac menh đe, mao tu đe đanh dau tinh xac đinh cua danh tu, than tu đe boc lo cam xuc, bieu y tu (ideophone) đe goi len y tuong bang am thanh, gioi tu đe xac đinh vi tri cua su vat trong khong gian, loai tu đe phan loai danh tu theo hinh dang hoac pham chat cua su vat, v.v.


 Hinh thai  Trong ngon ngu hoc, viec nghien cuu cau truc ben trong cua cac tu phuc va qua trinh ma cac tu ngu hinh thanh đuoc goi la hinh thai hoc. Trong hau het cac ngon ngu, tu phuc co the đuoc xay dung tu nhieu hinh vi. Vi du, tu "unexpected" trong tieng Anh co the đuoc phan tich thanh ba hinh vi la "un-", "expect" va "-ed".
Hinh vi co kha nang đung đoc ​​lap goi la can to (root), con neu phai đi kem voi cac hinh vi khac thi goi la phu to (affix). Phu to co the đuoc phan loai dua theo vi tri cua chung so voi can to: tien to (prefix), hau to (postfix) va trung to (infix). Phu to co vai tro thay nghia hoac bo nghia cho can to. Trong mot so ngon ngu, tu ngu co the bien am đe bieu thi mot y nghia khac; vi du trong tieng Anh, tu "run" o thi qua khu la "ran". Hien tuong bien am đo đuoc goi la ablaut. Ngoai ra, hinh thai hoc phan biet giua hai khai niem bien to (thay nghia hoac bo nghia mot can to) va phai sinh (tao ra tu moi dua tren mot can to hien co). Trong tieng Anh, đong tu "sing" co dang bien to thi qua khu la "sung" va dang phai sinh kem hau to chi nghe nghiep "-er" la "singer".
Dua vao hinh thai-cu phap, ngon ngu co the đuoc phan thanh 4 loai sau đay:

Ngon ngu đon lap (isolating language): La ngon ngu ma mot tu chi tuong đuong voi mot khia canh y nghia roi rac. Vi du trong mot so ngon ngu nhu tieng Trung va tieng Viet, qua trinh hinh thai (morphological process) khong ton tai va tat ca thong tin ngu phap đuoc ma hoa cu phap theo cac tu đon lap.
Ngon ngu hoa ket (fusional language): La ngon ngu ma mot hinh vi co the mang nhieu khia canh y nghia rieng biet, khong the phan tich thanh cac đon vi nho hon. Đien hinh cho ngon ngu dang nay la cac ngon ngu An-Au; vi du, trong tieng Latin, tu bonus 'tot' bao gom chinh to bon- 'tot' va hau to -us bieu thi giong đuc, so it va danh cach (đuoi -us đung rieng khong co nghia).
Ngon ngu chap dinh (agglutinative language): La ngon ngu xay dung tu bang cach xau chuoi cac hinh vi lai voi nhau; khac voi kieu hoa ket, moi hinh vi van co y nghia roi rac. Vi du đien hinh cua ngon ngu dang nay la tieng Tho Nhi Ky, co cac tu kieu nhu evlerinizden nghia la "tu nha cua ban", co the phan tich thanh ev-ler-iniz-den va giai nghia lan luot la "nha-so nhieu-cua ban-tu".
Ngon ngu hon nhap (polysynthetic language): La ngon ngu co tinh tong hop rat cao, thuong co kha nang dien đat toan bo mot cau chi voi mot tu duy nhat. Vi du trong tieng Ba Tu, tu phuc nafahmidamesh co nghia la toi đa khong hieu no, bao gom cac hinh vi na-fahm-id-am-esh, voi nghia lan luot la "phu đinh-hieu-thi qua khu-toi-no". Mot vi du khac phuc tap hon, tu tuntussuqatarniksatengqiggtuq trong tieng Yupik co nghia la "Anh ay chua noi lai rang anh ay se đi san tuan loc", bao gom cac hinh vi tuntu-ssur-qatar-ni-ksaite-ngqiggte-uq voi nghia lan luot la "tuan loc-san-thi tuong lai-noi-phu đinh-lan nua-ngoi ba.so it.loi trinh bay". Ngoai tru tuntu ("tuan loc"), cac hinh vi con lai khong the đung đoc lap.
Nhieu hinh thai ngon ngu the hien tinh tham chieu cheo cac tu trong mot cau, goi la su phu ung (agreement). Vi du trong nhieu ngon ngu An-Au, cac tinh tu phai tham chieu cheo voi danh tu ma chung bo nghia ve luong, cach va giong. Chinh vi vay, tu bonus trong tieng Latinh phai dung sau mot danh tu giong đuc, so it va o dang cach. Trong nhieu ngon ngu hon nhap, cac đong tu phai tham chieu cheo voi chu the va đoi tuong. Vi du trong cum tu tieng Basque ikusi nauzu, nghia la "ban đa thay toi", đong tu phu tro thi qua khu n-au-zu (tuong tu nhu "do" trong tieng Anh) phu ung voi chu ngu (ban) qua tien to n- va phu ung voi đoi tuong (toi) qua hau to -zu. Giai nghia tung hinh vi cua tu nay se la "thay ban-lam thi qua khu-toi".


 Cu phap  Mot cach truyen đat y nghia khac cua ngon ngu la thong qua thu tu cac tu trong mot cau, đo chinh la cu phap. Cac quy tac cu phap cua mot ngon ngu cho ta biet tai sao "I love you" la cau co nghia, nhung "*love you I" thi khong. Cac quy tac cu phap xac đinh trat tu tu va su rang buoc cau truc cau, va lam the nao nhung rang buoc đo gop phan tao nen y nghia. Vi du, trong tieng Anh, hai cau: "the slaves were cursing the master" [Đam no le chui (thi qua khu tiep dien) ten chu no] va "the master was cursing the slaves" [Ten chu no chui (thi qua khu tiep dien) đam no le] co nghia khac nhau boi vi chu ngu la danh tu đung truoc đong tu, con tan ngu la danh tu đung sau đong tu. Trai lai trong tieng Latin, ca "Dominus servos vituperabat" va "Servos vituperabat dominus" đeu co nghia la [Chu nhan khien trach (thi qua khu tiep dien) đam no le] boi vi tu servos 'no le' đang o dang đoi cach (accusative case, bieu thi vi ngu) va dominus 'chu nhan' đang o dang danh cach (nominative case, bieu thi chu ngu).
Tieng Latin su dung hinh thai đe phan biet giua chu the va đoi tuong, con tieng Anh su dung trat tu tu. Mot vi du khac ve tam anh huong cua quy tac cu phap lam thay đoi y nghia cua cau la quy tac đao nguoc trat tu tu trong cau hoi, xuat hien o nhieu ngon ngu. Quy tac nay giai thich tai sao trong tieng Anh, cau "John is talking to Lucy" khi chuyen thanh cau hoi phai la "Who is John talking to?" (1), chu khong phai "John is talking to who?" (2). Tat nhien, cau (2) đoi khi đuoc su dung đe thay đoi sac thai cau hoi, nhan manh su nghi van vao "who?". Ngoai ra, cu phap con bao gom cac quy tac ket hop cac ngu đoan o nhung vi tri khac nhau lai đe tao thanh mot cau hoan chinh. Cau co the đuoc coi la mot cau truc dang cay, tach ra thanh cac đon vi ngu đoan nho hon o nhung cap khac nhau. Hinh ben tren minh hoa cu phap đa phan tich cua cau "the cat sat on the mat" tieng Anh, bao gom danh ngu (noun phrase), đong tu, va gioi ngu (prepositional phrase). Đoan gioi ngu co the đuoc phan tich tiep thanh mot gioi tu va mot danh ngu, va danh ngu đo lai co the phan tich tiep thanh mot mao tu va mot danh tu.
Ly do cau co the đuoc phan tich thanh cac ngu đoan la boi vi moi ngu đoan hoan toan co the di chuyen trong cau nhu mot thanh phan duy nhat neu nhu mot thao tac cu phap nao đo đuoc thuc hien. "The cat" va "on the mat" la hai ngu đoan/cum tu, vi chung đuoc coi la cac đon vi rieng le neu nguoi noi/nguoi viet quyet đinh đua gioi ngu len đau cau đe nhan manh vi tri: "[And] on the mat, the cat sat". Cac khuon kho hoac truong phai hinh thuc va chuc nang khac nhau se co ly thuyet mo ta cu phap cau rieng, do vay su phan tich cau truc cau con dua theo tung truong phai ly thuyet ngon ngu.


= Loai hinh va pho niem =

Ngon ngu co the đuoc phan loai theo cac kieu hinh ngu phap. Cac ngon ngu du co thuoc cac ngu he khac nhau van thuong co cac đac điem chung, co xu huong tuong quan voi nhau. Vi du, ngon ngu co the đuoc phan loai dua tren thu tu tu co ban cua chung, tuc la thu tu tuong đoi cua đong tu voi cac thanh phan cua mot cau thong thuong. Trong tieng Anh, thu tu tu co ban la SVO (chu–đong–tan): "Snake bit the man" (ran can nguoi), nhung neu noi mot cau tuong tu trong tho ngu Gamilaraay Uc thi phai theo trat tu SOV (chu-tan-đong): duyugu nama dayn yiːy (ran nguoi can). Kieu thu tu tu đuoc coi la mot tham so (parameter) loai hinh vi kieu trat tu tu co ban con tuong ung voi cac tham so cu phap khac, chang han thu tu tuong đoi cua danh tu va tinh tu, hoac su su dung tien gioi tu (preposition) hoac hau gioi tu (postpositions). Nhung moi tuong quan kieu vay đuoc goi la su pho niem tat suy hay pho niem ngam (implicational universal). Hau het, khong phai tat ca, cac ngon ngu co thu tu cau SOV đeu su dung hau gioi tu thay vi tien gioi tu, va tinh tu thi thuong đung truoc danh tu.
Moi ngon ngu đeu co cac cau truc Chu ngu, Đong tu va Tan ngu, nhung chung lai khac nhau o cach phan loai cac moi quan he giua tac the va hanh đong. Tieng Anh thuoc loai hinh thai chu cach-đoi cach (nominative-accusative): trong cac menh đe vi tu ngoai đong tieng Anh, chu ngu cua cau noi đong "I run" lan cau ngoai đong "I love you" đuoc coi la nhu nhau, đuoc the hien bang cung mot đai tu I "toi". Mot so ngon ngu khac thuoc loai hinh thai khien cach (ergative), vi du tieng Gamilaraay, lai phan biet giua Tac the (Agent) va Bi the (Patient). Trong cac ngon ngu khien cach, tham to đon le trong mot cau noi đong, chang han "I run", lai giong het nhu bi the trong mot cau ngoai đong, tuc la "me run" = "I run". Chi trong cac cau ngoai đong thi tu tuong đuong voi "I" moi đuoc su dung. Do vay, cac vai tro ngu nghia co the anh xa len cac moi quan he ngu phap theo nhung cach khac nhau, gop mot chu the noi đong hoac voi Tac the (kieu đoi cach) hoac Bi the (kieu khien cach) hoac tham chi lam cho ba vai tro khac han nhau, thi đuoc goi la kieu ba ben.
Cac đac điem giong nhau giua cac ngon ngu thuoc cung mot loai hinh co the phat sinh hoan toan đoc lap. Su đong đang đo co the la do cac quy luat pho quat chi phoi cau truc cua ngon ngu tu nhien, tuc la "pho niem ngon ngu", hoac chung co the la ket qua cua su hoi tu ngon ngu sinh ra boi cac van đe giao tiep lap đi lap lai ma con nguoi su dung ngon ngu đe giai quyet.


Ngon ngu trong boi canh xa hoi Mac du con nguoi co kha nang hoc bat ky ngon ngu nao, nhung ho chi co the lam đuoc đieu đo neu ho lon len trong moi truong ma ngon ngu đo ton tai va đuoc nguoi khac su dung. Chinh vi vay, ngon ngu phai phu thuoc vao mot cong đong ngon ngu (speech community), trong đo, tre em tiep thu ngon ngu tu nguoi lon va ban be xung quanh chung, roi chung tiep tuc truyen ngon ngu cho con cai chung sau nay. Ngon ngu la cong cu đe giao tiep va giai quyet rat nhieu nhiem vu xa hoi. Cac khia canh cua viec ngu dung đa thich nghi cho muc đich nay. Do cach thuc truyen ngon ngu giua cac the he va trong mot cong đong, ngon ngu luon bien đoi va đa dang hoa thanh cac ngon ngu moi, hoac hoi tu lai do tiep xuc ngon ngu. Cac qua trinh nay co phan giong voi tien hoa sinh hoc, trong đo qua trinh phai sinh voi su bien đoi dan đen su hinh thanh cay phat sinh chung loai.
Tuy nhien, ngon ngu khac voi sinh vat o cho: ngon ngu de dang tiep nhan yeu to tu cac ngon ngu khac thong qua qua trinh khuech tan khi nhung cong đong ngon ngu khac biet tiep xuc voi nhau. Con nguoi đoi khi noi nhieu hon mot ngon ngu, tiep thu ngon ngu me đe hoac nhieu ngon ngu khi con nho, hoac hoc ngon ngu moi khi lon len. Vi su tiep xuc ngon ngu ngay cang tang trong the gioi toan cau hoa, nhieu ngon ngu nho đang lam nguy boi nguoi noi chuyen sang dung ngon ngu khac ma cho ho co hoi tham gia vao cong đong ngon ngu lon hon va co anh huong hon.


= Ngu dung hoc =

Tu ngu va ky hieu thuong co nhieu y nghia khac nhau, tuy thuoc vao boi canh xa hoi ma chung đuoc su dung. Đon cu la qua trinh truc chi (deixis), mo ta cach thuc ma mot so tu ngu nhat đinh đe cap đen cac thuc the thong qua moi quan he giua chung voi mot điem cu the trong thoi gian va khong gian. Vi du mot so tu đam nhan chuc nang nhu vay la: "toi" (chi nguoi đang noi), "bay gio" (chi thoi điem noi), va "đay" (chi vi tri noi). Truc chi la mot phan quan trong trong cach chung ta su dung ngon ngu đe chi ra cac thuc the cua the gioi xung quanh. Y nghia cua ky hieu cung co the bi thay đoi theo thoi gian, boi su bien hoa khong ngung cua cac quy uoc ra hieu. Nganh ngon ngu hoc nghien cuu su bien đoi y nghia trong boi canh xa hoi đuoc goi la ngu dung hoc. Nganh nay chu yeu quan tam đen cac mo hinh cua viec su dung ngon ngu va su tao nen y nghia cua nhung mo hinh đo. Trong moi ngon ngu, cac bieu thuc (expression) khong chi co chuc nang truyen đat thong tin ma con co ca chuc nang hanh đong (action). Mot so hanh đong nhat đinh chi co the đuoc thuc hien thong qua ngon ngu, đieu ma van co the tac đong mot cach huu hinh len thuc the, chang han "đat ten" (hanh đong tao ra tu rieng đe chi mot so thuc the) hoac "tuyen bo hai nguoi la vo la chong" (hanh đong tao ra mot khe uoc xa hoi ve hon nhan). Nhung hanh đong bang ngon ngu neu tren đuoc cac nha ngu dung hoc goi la ngon hanh (speech act), va chung cung co the đuoc thuc hien thong qua van viet hoac thu ngu.
Hinh thuc bieu đat ngon ngu thuong khong tuong ung voi y nghia ma no thuc su co trong boi canh xa hoi. Vi du, tai ban an, mot nguoi hoi bang tieng Anh: "Can you reach the salt?", tuc la o đay, y cua anh ta khong phai la muon biet chieu dai sai tay cua nguoi kia, ma la đe nghi nguoi kia mot cach lich su rang lay ho anh ay lo muoi. Do vay, y nghia cua cau tu con phai phu thuoc vao ngu canh; khai niem nay đuoc cac nha ngu dung hoc goi la ham ngon hoi thoai (conversational implicature). Nhung quy tac xa hoi cua viec su dung ngon ngu chi phu hop trong mot so tinh huong nhat đinh va cach thuc phat bieu đuoc hieu the nao trong moi quan he voi boi canh khac nhau giua tung cong đong van hoa, va viec hoc cac quy tac đo đong vai tro rat lon trong nang luc giao tiep ngon ngu cua mot nguoi.


= Thu đac ngon ngu =

Tat ca con nguoi khoe manh, phat trien binh thuong đeu co kha nang hoc cach su dung ngon ngu. Tre em tiep thu bat ky ngon ngu nao đuoc su dung đang ke xung quanh chung, bat ke la thu ngu hay khau ngu. Qua trinh tiep thu ngon ngu cua tre em đuoc goi la thu đac ngon ngu đau tien (first-language acquisition), vi khong giong nhu nhieu qua trinh tiep thu khac, su "thu đac" khong can phai đuoc giang day ma dien ra thu đong. Trong cuon The Descent of Man, nha tu nhien hoc Charles Darwin goi qua trinh nay la "an instinctive tendency to acquire an art" (mot xu huong ban nang nham tiep thu nghe thuat).

Thu đac ngon ngu đau tien dien ra theo mot trinh tu kha đeu đan, mac du co su khac biet ve thoi điem cua tung giai đoan cu the o tre so sinh phat trien binh thuong. Cac nghien cuu đuoc cong bo vao nam 2013 chi ra rang thai nhi co kha nang tiep thu ngon ngu o mot muc đo nao đo. Ngay tu khi sinh ra, tre so sinh uu tien phan ung voi loi noi con nguoi hon cac am thanh khac. Khoang 1 thang tuoi, tre đa co kha nang phan biet giua cac am to khac nhau. Khoang 6 thang tuoi, tre se bat đau bap be, tao ra cac am to hoac ky hieu cua ngon ngu su dung xung quanh chung. Khoang tu 12-18 thang tuoi, tre hinh thanh khai niem tu; von tu vung trung binh cua mot đua tre luc 18 thang tuoi roi vao khoang 50 tu. Thuat ngu đe chi nhung ngu luu đau tien cua tre la holophrasis (nghia đen la "toan bo cau"), tuc la nhung ngu luu chi su dung mot tu đe truyen đat mot so y tuong. Vai thang sau khi đua tre bat đau tao ra tu, chung se noi cac ngu luu hai tu va trong vong vai thang nua se bat đau tao ra cac cau đien tin (telegraphic speech), tuc nhung cau đon gian ve mat ngu phap so voi cau noi cua nguoi lon nhung van co ket cau cu phap thong thuong. Khoang tu 3-5 tuoi, kha nang noi hoac ra hieu cua tre đuoc tinh chinh đen muc giong voi ngon ngu cua nguoi lon.
Tiep thu ngon ngu thu hai va thu ba/bon/v.v co the dien ra o moi lua tuoi, thong qua su "phoi bay" trong cuoc song hang ngay hoac on luyen tai cac khoa hoc. Tre em hoc ngon ngu thu hai co nhieu kha nang đat đuoc su troi chay nhu nguoi ban xu khong nhu nguoi lon, nhung tuu trung, rat hiem khi nguoi noi ngon ngu thu hai co noi hoan toan giong nhu nguoi ban ngu. Mot su khac biet quan trong giua tiep thu ngon ngu đau tien va tiep thu ngon ngu bo sung la qua trinh tiep thu ngon ngu bo sung bi anh huong boi cac ngon ngu ma nguoi hoc đa biet.


= Van hoa =

Ngon ngu con đuoc hieu la tap hop cac quy tac noi cu the cua mot cong đong cu the, va la mot phan cua nen van hoa bao trum cong đong noi chung. Cac ngon ngu khong chi khac nhau o mat phat am, tu vung va ngu phap; ma con khac "van hoa noi". Con nguoi su dung ngon ngu nhu mot phuong tien bao hieu ban sac nhom, cung nhu nhan manh su khac biet voi cac nhom khac. Ngay ca giua nhung nguoi noi chung mot ngon ngu, van co su khac biet trong loi noi va moi loi noi đo bao hieu su lien ket voi mot nhom cu the truc thuoc nen van hoa lon hon. Cac nha ngon ngu hoc, nhan hoc, va đac biet la cac nha xa hoi hoc, dan toc hoc va nhan hoc ngon ngu chuyen nghien cuu cac loi noi khac nhau giua cac cong đong ngon ngu.
Cac nha ngon ngu hoc su dung thuat ngu "bien the" (varieties) đe chi loi cach khac nhau khi noi cung mot ngon ngu. Thuat ngu nay bao ham cac phuong ngu (dialect) đuoc xac đinh theo đia ly hoac van hoa xa hoi, cung nhu cac biet ngu nghe nghiep (jargon) hoac phong cach (style) cua cac nen van hoa phu. Cac nha nhan hoc ngon ngu va cac nha xa hoi hoc ve ngon ngu đinh nghia phong cach giao tiep la phuong thuc ngon ngu đuoc su dung va thong hieu trong mot nen van hoa cu the.
Boi vi cac quy tac su dung ngon ngu đuoc chia se boi cac thanh vien cua mot nhom cu the, phong cach giao tiep cung tro thanh mot cach the hien va xay dung ban sac nhom. Su khac biet ve ngon ngu co the tro thanh dau hieu ro ret cua su phan chia giua cac nhom xa hoi; vi du, giong cu the cua mot thu tieng (accent) co the ngu y nhom dan toc hoac tang lop xa hoi ma nguoi noi thuoc ve, que huong hoac đia vi cua nguoi noi, hoac thu bac thanh thao thu tieng cua nguoi noi. Nhung su khac biet nay khong phai la mot phan cua he thong ngon ngu, nhung van la mot phan quan trong trong cach con nguoi su dung ngon ngu nhu mot cong cu xa hoi đe xay dung cac nhom.
Tuy vay, nhieu ngon ngu cung co cac quy uoc ngu phap bao hieu vi tri xa hoi cua nguoi noi trong moi quan he voi nguoi khac thong qua viec su dung cac am vuc co lien quan đen thu bac hoac phan cap xa hoi. Trong nhieu ngon ngu, co su khac biet ve van phong hoac tham chi ngu phap giua loi noi cua đan ong va đan ba, giua cac nhom tuoi hoac giua cac tang lop xa hoi, chang han nhieu ngon ngu su dung cac tu khac nhau tuy vao nguoi nghe. Vi du, trong tieng Dyirbal, mot nguoi đan ong đa ket hon phai su dung mot nhom tu đac biet đe chi cac vat dung hang ngay khi co su hien dien cua me vo. Mot so nen van hoa co nhung he thong "truc chi xa hoi" (social deixis) rat phuc tap, tuc la nhung he thong bao hieu khoang cach xa hoi thong qua phuong tien ngon ngu. Trong tieng Anh, truc chi xa hoi đuoc the hien chu yeu thong qua su phan biet xung ho khi goi mot so nguoi bang ten rieng va nhung nguoi khac bang ho; va cac chuc danh nhu "Mrs", "boy", "Mr" hoac "Your Honor". O cac ngon ngu khac, nhung he thong nhu vay co the rat phuc tap va he thong hoa bang toan bo ngu phap va tu vung. Vi du, trong cac ngon ngu Đong A nhu tieng Thai, tieng Mien Đien hay tieng Java, đai tu xung ho phu thuoc vao cap bac, trat tu hay ton ti cua nguoi noi va đoi phuong, vi du: đong vat va tre em xep hang thap nhat, con cac vi than va hoang toc se đung cao nhat.


= Chu viet va biet chu =

Suot chieu dai lich su, nhieu kieu cach bieu dien ngon ngu bang phuong tien truc quan đa đuoc phat minh. Chung đuoc goi la he chu viet.
Chu viet khien ngon ngu tro nen huu ich hon đoi voi con nguoi. Chu viet cho phep con nguoi luu tru so luong lon thong tin ma co the dung lai/kich hoat lai sau nay, đong thoi no cho phep con nguoi giao tiep vuot khoang cach đia ly va thoi gian, đieu ma truoc đo bat kha thi. Nhieu ngon ngu su dung cac the loai, phong cach va am vuc khac nhau giua dang viet va noi; va o mot so cong đong ngon ngu, ngon ngu viet truyen thong la mot ngon ngu khac hoan toan so voi ngon ngu noi. Co mot so bang chung cho thay chu viet anh huong đen su phat trien nhan thuc o con nguoi, co le boi vi đe co đuoc kha nang đoc viet, con nguoi can phai đuoc giao duc chinh quy.
Thoi điem he chu viet đau tien xuat hien co tuong quan voi su khoi đau cua thoi đai đo đong vao cuoi thien nien ky thu 4 TCN. Chu hinh nem cua nguoi Sumer va chu tuong hinh Ai Cap co xua đuoc nhieu hoc gia coi la cac he chu viet xuat hien som nhat, ca hai đeu phai sinh tu cac he thong bieu tuong tien-chu viet truoc đo vao khoang 3400-3200 TCN, voi cac van ban mach lac som nhat xuat hien vao ​​khoang nam 2600 TCN. Phan lon hoc gia cho rang chu viet cua nguoi Sumer la mot phat minh đoc lap; tuy nhien, van con co nhung tranh luan rang chu viet Ai Cap va chu viet Sumer co moi quan he nao đo. Cac chuyen gia cung co nghi van tuong tu ve chu Han cua Trung Quoc, xuat hien lan đau vao khoang 1200 TCN. Cac he chu Trung Bo chau My tien-Columbus (vi du chu Olmec va chu Maya) nhieu kha nang đa phat trien đoc lap.


= Bien đoi ngon ngu =

Tat ca cac ngon ngu đeu bien đoi theo thoi gian khi nguoi noi su dung hoac phat minh ra nhung loi noi moi va lan truyen sang cac thanh vien khac trong cong đong ngon ngu. Su bien đoi ngon ngu xay ra o tat ca cac cap đo, tu am vi đen tu vung, hinh thai, cu phap va dien ngon. Mac du su bien đoi ngon ngu ban đau thuong bi coi la tieu cuc boi nhung nguoi noi ngon ngu đo, thuong la "su suy đoi" hoac dau hieu lech khoi chuan muc su dung ngon ngu, nhung đo la đieu tu nhien va khong the tranh khoi.
Nhung bien đoi co the anh huong đen mot am vi cu the hoac toan bo he thong am vi. Su bien đoi ngu am (sound change) bao ham: su thay the am to (speech sound) hoac net khu biet (distintive feature) bang mot am to hoac net khu biet khac, su mai mot hoan toan am vi bi anh huong hoac đoi khi la su phat trien cua am vi moi chua tung co. Su bien đoi ngu am co tinh đieu kien (conditioned) trong truong hop am đo chi bi bien đoi neu no xuat hien o vung lan can cua cac am khac. Su bien đoi ngu am co tinh quy tac (regular), tuc la no se xuat hien bat cu khi nao cac đieu kien cau truc đuoc đap ung, bat ke yeu to phi am vi. Mat khac, su bien đoi ngu am xay ra han huu (sporadic), chi anh huong đen mot tu hoac mot vai tu cu the ma khong co su đeu đan nao. Đoi khi mot bien đoi đon gian lai gay ra su bien đoi day chuyen khien toan bo he thong am vi bi anh huong. Đieu nay tung xay ra trong ngu toc German, khi luat bien đoi am Grimm anh huong đen tat ca cac am tac trong he thong am vi. Trong cac ngon ngu nhanh German, phu am *bʰ goc tro thanh /b/, *b goc tro thanh /p/, va *p goc tro thanh /f/. Quy trinh nay dien ra o tat ca cac phu am tac va giup ly giai hien tuong cac ngon ngu nhanh Y nhu tieng Latin lai co p o pater 'cha' va pisces 'ca', con cac ngon ngu nhanh German nhu tieng Anh lai co am f o father 'cha' va fish 'ca'.
Mot vi du lich su nua cho su bien đoi ngu am la Đai Dich chuyen Nguyen am tieng Anh, va đay chinh la ly do tai sao chinh ta tieng Anh khong tuong thich voi phat am hien tai. Mot nguon khac cua su bien đoi ngu am la su xoi mon tu ngu khi phat am tro nen bat phan biet va su rut gon cac am tiet hoac am thanh trong mot tu. Vi du ve su rut gon am: mea domina trong tieng Latin tro thanh madame trong tieng Phap va ma'am trong tieng Anh My.
Ngu phap cua mot ngon ngu co the bi bien đoi neu cac mau dien ngon nhu cac thanh ngu hoac cac cau truc cau cu the đuoc ngu phap hoa (grammaticalized). Đieu nay thuong xay ra khi cac tu hoac cac hinh vi bi luoc bo trong loi noi hang ngay, khien cho he thong ngu phap sap xep lai mot cach vo thuc đe bu đap cho cac yeu to đa mat. Vi du, tieng Tay Ban Nha tieu chuan phai them am /s/ cuoi đong tu đe đanh dau chu ngu ngoi thu hai "ban"; nhung mot so bien the cua tieng Tay Ban Nha Caribe khong con am /s/ o cuoi tu nua, khien nguoi noi tieng Tay Ban Nha Caribe hien nay phai dien đat ngoi thu hai bang cach su dung đai tu tu. Chang han, cau hoi "ten ban la gi" trong tieng Tay Ban Nha chuan la ¿como te llamas? [ˈKomo te ˈjamas], song trong tieng Tay Ban Nha Caribe phai la  [ˈkomo ˈtu te ˈjama]. Mot su bien đoi ngu am đon gian co the gay anh huong đen hinh thai lan cu phap. Mot nguyen nhan pho bien khac cua su bien đoi ngu phap la "su hoa thach" dan dan cac thanh ngu thanh cac dang ngu phap moi, đien hinh nhu cau truc "going to" trong tieng Anh, đang dan tro thanh mot thi tuong lai ngu phap chinh thuc trong nhieu bien the Anh ngu (vi du: I'm gonna).
Su bien đoi co the đuoc thuc đay boi cac yeu to "noi tai ngon ngu", chang han cach phat am thay đoi do cac am to gan giong nhau kho phan biet bi đong hoa, hoac thong qua cac kieu mau bien đoi khien cho cac cau truc hiem gap "troi dat" thanh cac cau truc thong thuong hon. Mot so bien đoi ngon ngu xay ra boi ly do xa hoi, chang han khi mot cach phat am đuoc lien ket voi nhom/tang lop xa hoi nhat đinh hoac voi he tu tuong nhat đinh, va do đo cach phat am ay lan sang nhung ca nhan muon tro thanh mot phan cua nhom hoac he tu tuong đo. Vi le đo, cac van đe lien quan đen ban sac va chinh tri cung co the anh huong sau sac đen cau truc ngon ngu.


= Tiep xuc ngon ngu =

Mot nguyen nhan nua rat quan trong đoi voi qua trinh bien đoi ngon ngu la su tiep xuc va lan toa đac điem ngon ngu. Tiep xuc ngon ngu xay ra khi cac nhom nguoi noi hai hoac nhieu ngon ngu/phuong ngu tuong tac dai dang voi nhau. Đa ngon ngu rat pho bien suot lich su nhan loai, va hien nay, phan lon dan so loai nguoi biet tu hai ngon ngu tro len. Truoc khi xuat hien khai niem quoc gia dan toc, chi co nhung nhom dan cu sinh song tren cac đao nho co lap moi khong biet ngon ngu nao ngoai tieng me đe. Nhung sau su troi day cua y thuc he coi mot dan toc-mot nha nuoc-mot ngon ngu la the che chinh tri ly tuong nhat, chu nghia đon ngon ngu moi co co hoi lan rong toan cau. Tren the gioi hien chi co 250 quoc gia cung voi khoang 6.000 ngon ngu, do vay, hau het cac quoc gia thuc chat đeu đa ngon ngu va hau het cac ngon ngu ton tai trong moi lien he lan can voi cac ngon ngu khac.
Khi cac cong đong noi cac ngon ngu khac nhau sinh song trao đoi ngay sat nhau, thi su anh huong lan nhau giua cac ngon ngu cua ho la đieu hien nhien. Thong qua su tiep xuc ngon ngu ben vung trong mot khoang thoi gian dai, đac điem ngon ngu se bi khuech tan giua cac ngon ngu. Tuc la neu chung tuy thuoc cac ngu he khac nhau va ban đau khong co nhieu điem chung, sau khi tiep xuc lau dai lai bi hoi tu va tro nen giong nhau hon. O nhung khu vuc co nhieu ngon ngu tiep xuc, đieu nay co the dan đen viec hinh thanh cac Sprachbund hay vung ngon ngu, trong đo cac ngon ngu khong lien quan chia se nhieu điem chung. Mot so vung ngon ngu đa đuoc ghi nhan la vung ngon ngu Balkan, vung ngon ngu Trung Bo chau My, vung ngon ngu Ethiopia, v.v. Ngoai ra, cac khu vuc dien rong nhu Nam A, Chau Au va Đong Nam A đoi khi cung đuoc coi la cac vung ngon ngu vi su pho bien cua nhieu đac điem vung (areal feature).
Tiep xuc ngon ngu cung co the dan đen nhieu hien tuong ngon ngu thu vi khac, bao gom hoi tu ngon ngu (language convergence), su vay muon (borrowing) va su thay the tu vung (relexification). Neu cac ngon ngu tiep xuc dai dang voi nhau, mot hoac nhieu ngon ngu hon hop khong thuoc ngu he nao co kha nang se đuoc khai sinh. Ngon ngu pidgin (hoac tieng boi) la mot the loai ngon ngu tron, xuat hien khi hai nhom nguoi truong thanh noi hai ngon ngu rieng biet thuong xuyen trao đoi va tuong tac voi nhau, nhung khong nhom nao biet noi troi chay ngon ngu cua nhom kia. Trong truong hop đo, hai nhom thuong se xay dung hinh thuc ngon ngu co đac điem ngon ngu cua ca hai nhom, nhung voi cau truc ngu phap va ngu am đuoc gian luoc. Thu tieng moi đo co the tiep thu hau het pham tru ngu phap va ngu am ton tai o ngon ngu cha me. Đinh nghia chinh thuc cua tieng boi la ngon ngu ma khong co nguoi ban ngu, ma chi la ngon ngu thu cap đuoc noi boi nhung nguoi đa co san tieng me đe roi. Tuy vay, neu tieng boi tro thanh ngon ngu chinh cua mot cong đong, thi the he sau lon len trong moi truong đo se thu đac tieng boi nhu tieng me đe cua chung. Trong qua trinh truyen khau, cau truc cua tieng boi se thay đoi va tro nen phuc tap hon theo thoi gian. Cac nha ngon ngu hoc goi thu tieng boi đa trai qua su phuc tap hoa la ngon ngu Creole (hoac tieng lai). Vi du: tieng Tok Pisin la mot ngon ngu lai chinh thuc cua Papua New Guinea, ban đau la mot ngon ngu pidgin dua tren tieng Anh va tieng Nam Đao; tieng Kreyol ayisyen la mot ngon ngu phai sinh tu tieng Phap o Haiti; tieng Michif la mot ngon ngu lai giua tieng Cree cua tho dan Anh-đieng va tieng Phap.


Su đa dang ngon ngu SIL Ethnologue đinh nghia "ngon ngu song" la "ngon ngu co it nhat mot nguoi noi va phai la ngon ngu đau tien cua ho". So luong chinh xac cac ngon ngu song đa biet dao đong trong khoang 6.000 đen 7.000, tuy thuoc vao đinh nghia "ngon ngu" cua moi tac gia va phuong thuc xac đinh su khac biet giua "ngon ngu" va "phuong ngu". Tinh đen nam 2016, Ethnologue đa lap danh muc 7.097 ngon ngu song cua con nguoi. Ethnologue phan loai nhom ngon ngu dua tren cac nghien cuu ve muc đo thong hieu lan nhau (mutual intelligibility), va do đo thuong bao gom nhieu muc hon cac phan loai bao thu. Vi du, tieng Đan Mach đuoc hau het cac nha ngon ngu hoc coi la mot ngon ngu voi mot phuong ngu nhung Ethnologue lai liet thanh hai ngon ngu rieng biet (ngon ngu Đan Mach va phuong ngu/ngon ngu Jutland).
Theo Ethnologue, 389 ngon ngu (chiem 6% tong so ngon ngu) co hon mot trieu nguoi noi. Nhung ngon ngu nay cong lai chiem 94% dan so the gioi, trong khi 94% ngon ngu tren the gioi đuoc noi boi 6% dan so toan cau con lai.


= Ngon ngu va phuong ngu =

Khong co su phan biet ro rang giua ngon ngu va phuong ngu. Nha ngon ngu hoc Max Weinreich tung noi mot cau cach ngon rat noi tieng rang "ngon ngu la mot phuong ngu voi quan đoi va hai quan". Bien gioi cac quoc gia thuong bop meo su khac biet ngon ngu thuc chat, lam kho khan cho viec phan loai ngon ngu va phuong ngu. Vi du, tieng Khach Gia, tieng Quang Đong va tieng Quan Thoai thuong đuoc coi la "phuong ngu" cua tieng Trung, mac du su khac biet giua chung rat lon, hon ca su khac biet giua giong Ha Noi va giong thanh pho Ho Chi Minh cua tieng Viet chang han. Truoc chien tranh Nam Tu, tieng Serbo-Croatia đuoc coi la mot ngon ngu duy nhat voi hai bien the quy chuan, nhung vi ly do chinh tri xa hoi, tieng Croatia va tieng Serbia hien nay bi coi la nhung ngon ngu rieng biet va su dung cac he chu viet khac nhau. Noi cach khac, su phan biet ngon ngu-phuong ngu con phu thuoc vao tinh hinh chinh tri, van hoa, he chu viet hoac muc đo thong hieu lan nhau.


= Cac ngu he cua the gioi =

Cac ngon ngu tren the gioi co the đuoc nhom lai thanh cac ngu he neu nguoi ta chung minh đuoc chung dien tien tu mot to tien chung. Hien nay cac nha ngon ngu hoc đa xac đinh đuoc hang tram ngu he, song phai chu y rang cac ngu he co the đuoc gop lai neu cac bang chung moi lo dien ung ho to tien chung cua chung. Ngoai ra, cung ton tai hang ta ngon ngu biet lap, tuc nhung ngon ngu khong the đuoc chung minh la co quan he "di truyen" voi bat ky ngon ngu nao khac tren the gioi. Mot vai vi du đien hinh bao gom: tieng Basque o chau Au, tieng Zuni o New Mexico, tieng Purepecha o Mexico, tieng Ainu o Nhat Ban, tieng Burushaski o Pakistan, v.v.
Ngu he co nhieu nguoi noi nhat tren the gioi la he An-Au voi khoang 46% dan so the gioi su dung. He nay bao gom nhieu ngon ngu chinh tren the gioi nhu tieng Anh, tieng Tay Ban Nha, tieng Phap, tieng Đuc, tieng Nga va tieng Hindustani (tieng Hindi/tieng Urdu). Ngu he Han-Tang đuoc su dung boi tam 20% dan so the gioi va bao gom nhieu ngon ngu o Đong A, bao gom tieng Khach Gia, tieng Quan Thoai, tieng Quang Đong, tieng Tay Tang, tieng Mien Đien va hang tram ngon ngu khac.
Chau Phi la ngoi nha chung cua rat nhieu ngu he. Lon nhat trong so đo la ngu he Niger-Congo, bao gom cac ngon ngu nhu tieng Swahili, tieng Shona va tieng Yoruba. Nguoi noi cac ngon ngu Niger-Congo chiem 6,9% dan so the gioi. Co mot so luong tuong tu nguoi noi cac ngon ngu Phi-A o chau Phi va chau A, bao gom ngu toc Semit nhu tieng A Rap, tieng Do Thai va cac ngon ngu cua vung Sahara, chang han ngu toc Berber va tieng Hausa.
Ngu he Nam Đao đuoc 5,5% dan so the gioi su dung va phan bo trai dai tu Madagascar đen Đong Nam A hai đao roi ra tan Chau Đai Duong. He nay bao gom cac ngon ngu nhu tieng Malagasy, tieng Maori, tieng Samoa va nhieu ngon ngu ban đia cua Indonesia va Đai Loan. Cac ngon ngu Nam Đao co nguon goc tu đao Đai Loan vao khoang 3000 nam TCN va banh truong qua chau Đai duong thong qua cac luong di cu tren đai duong voi cong nghe hang hai tien tien cua nguoi Nam Đao. Cac ngu he đong dan khac la he Dravidia o Nam A (chang han tieng Kannada, tieng Tamil va tieng Telugu), he Turk o Trung A (chang han tieng Tho Nhi Ky va tieng Duy Ngo Nhi), he Nam A (chang han tieng Mon, tieng Khmer va tieng Viet), va he Tai–Kadai o Đong Nam A (chang han tieng Thai, tieng Lao va tieng Tay).
Cac khu vuc tren the gioi co su đa dang ngon ngu lon nhat, chang han Chau My, Papua New Guinea, Tay Phi va Nam A, co hang tram ngu he nho. Nhung khu vuc nay co su đa dang ngon ngu rat cao so voi the gioi mac du khong chiem phan đong nguoi noi. O chau My, mot so ngu he lon nhat bao gom ngu he Quechua, ngu he Arawak, va ngu he Tupi-Guarani cua Nam My, ngu he Ute-Aztec, ngu he Oto-Mangue va ngu he Maya cua Trung Bo chau My, va ngu he Na-Dene, ngu he Iroquois va ngu he Algonqui cua Bac My. O Uc, hau het cac ngon ngu ban đia thuoc ve ngu he Pama–Nyungar, con New Guinea la noi phan bo phan lon cac he nho va cac nhom biet lap, cung nhu mot so ngon ngu Nam Đao.


= Ngon ngu bi đe doa =

Mot ngon ngu đuoc coi la bi đe doa khi đa so nguoi noi ngon ngu đo mat đi hoac chuyen sang dung ngon ngu khac. Su mai mot ngon ngu xay ra khi mot ngon ngu khong con nguoi noi ban ngu va tro thanh ngon ngu chet. Neu mot ngon ngu chet khong đuoc luu giu lai hoac khong phat sinh ra ngon ngu hau due nao, thi no đuoc goi la mot ngon ngu that truyen hay "tuyet chung" (extinct). Su that truyen ngon ngu la đieu thuong xuyen xay ra suot lich su nhan loai; tuy vay khi nhan loai buoc vao the ky 20 va 21, nhieu ngon ngu đang dan bien mat voi toc đo nhanh chong mat do cac qua trinh toan cau hoa va chu nghia thuc dan moi, đieu kien ma khien cho cac ngon ngu nho bi lan at boi cac ngon ngu co vi the kinh te-xa hoi vuot troi hon.
Trong so 6.000 đen 7.000 ngon ngu đuoc su dung tinh đen nam 2010, 50-90% tong so đo đuoc du đoan la se that truyen vao nam 2100. 20 ngon ngu top đau đeu co hon 50 trieu nguoi noi, chiem tan 50% dan so the gioi; trong khi đo, hau het cac ngon ngu nho co so luong nguoi noi chi von ven duoi 10.000.
To chuc Giao duc, Khoa hoc va Van hoa Lien Hop Quoc (UNESCO) đe ra 5 muc đo nguy cap ngon ngu nhu sau: "an toan", "sap nguy cap" (tre em chi noi ngon ngu đo o nha), "chac chan nguy cap" (tre em khong đuoc noi ngon ngu đo), "cuc ky nguy cap" (chi the he gia lao moi biet noi ngon ngu đo) va "nguy cap tram trong "(chi mot bo phan the he gia nhat biet noi ngon ngu đo, ma cung hiem khi su dung trong hoi thoai hang ngay). Bat chap nhung luan đieu kieu nhu "the gioi se tot đep hon neu moi nguoi chi su dung mot ngon ngu chung duy nhat", chang han tieng Anh hoac tieng Esperanto, cac chuyen gia đong thuan rang su mai mot ngon ngu se gay ton hai toi đa dang van hoa cua the gioi. Quay lai cau chuyen ve thap Babel trong Cuu uoc, nhieu nguoi tin rang su đa dang ngon ngu la nguyen nhan gay ra xung đot chinh tri, nhung đieu nay mau thuan voi thuc te rang nhieu xung đot lon tren the gioi dien ra o nhung noi co su đa dang ngon ngu rat thap, chang han chien tranh Nam Tu va noi chien Hoa Ky, hoac cuoc diet chung Rwanda, trong khi nhieu noi co su đa dang ngon ngu cao lai co tinh hinh chinh tri rat on đinh.
Nhieu du an đa va đang đuoc đua ra nham ngan chan hoac lam cham lai su mat mat ngon ngu bang cach tai thiet cac ngon ngu đang bi đe doa, vi du nhu viec thuc đay giao duc va xoa nan mu chu o cac cong đong ban ngu. Tren khap the gioi, nhieu quoc gia đa ban hanh nhung đao luat cu the nham bao ton cac ngon ngu ban đia. Tuy vay, mot so it cac nha ngon ngu hoc cho rang su mat mat ngon ngu la qua trinh tu nhien khong nen chong lai, va viec luu tru cac ngon ngu đo cho hau the đa la qua đu.
Noi theo du an phuc hoi tieng Wales đa rat thanh cong o Anh, Đai hoc Waikato o New Zealand cung đa khoi hoat chuong trinh phuc hoi tieng Maori cua rieng ho. Nam 2019, cong ty truyen hinh Hawaii thuoc kenh Oiwi đa đen tham mot trung tam day tieng Wales o Nant Gwrtheyrn, Bac Wales, đe trao đoi nham tim phuong an bao ton ngon ngu Olelo Hawaiʻi cua ho.


Xem them Chu thich Trich dan = Thu muc tham khao =


= Tu đien tham khao =
Xuan Hao, Cao & Dung, Hoang (2004). Đe tai khoa hoc cap Bo: Thuat ngu ngon ngu hoc/Anh-Viet/Viet-Anh. Thanh pho Ho Chi Minh: Truong Đai hoc Su pham Thanh pho Ho Chi Minh.


Đoc them Crystal, David (1997). The Cambridge Encyclopedia of Language. Cambridge: Nha xuat ban Đai hoc Cambridge.
Cysouw, Michael; Good, Jeff (2013). "Languoid, doculect and glossonym: Formalizing the notion 'language'". Language Documentation and Conservation. Quyen 7. tr. 331–59. hdl:10125/4606.
Swadesh, Morris (1934). "The phonemic principle". Language. Quyen 10 so 2. tr. 117–29. doi:10.2307/409603. JSTOR 409603.


Lien ket ngoai World Atlas of Language Structures: mot co so du lieu lon luu tru cac đac điem cau truc (am vi, ngu phap, tu vung) cua cac ngon ngu (bang tieng Anh)
Ethnologue: Languages of the World la mot catalog toan dien tat ca moi ngon ngu song hien đuoc biet (bang tieng Anh)
Ngonngu.net la trang web chuyen ve ngon ngu bang tieng Viet