Trong phan loai hoc sinh vat cung nhu trong cac nhanh khac cua sinh hoc, phan loai (subspecies) hay con goi la phu loai la cap nam ngay duoi loai. Phan loai la mot nhom phan loai voi it khac biet hon so voi loai ma tu đo no phat sinh. Cac đac trung đuoc quy cho phan loai noi chung xuat phat tu cac thay đoi dien ra hay tien hoa nhu la ket qua cua su phan bo hay su co lap ve mat đia ly tu loai ban đau. Phan loai co the đuoc mieu ta nhu la su đa dang hoa cua loai ban đau (hay dang đuoc chi đinh) do cac phan loai cua cung mot loai luon luon co dang đuoc chi đinh hay loai ban đau nhu la to tien chung, nghia la chung luon luon bat nguon tu mot dong doi to tien chung.


Danh phap Trong phan loai đong vat, ten khoa hoc cua phan loai la danh phap hai phan ket hop voi ten phan loai, vi du Homo sapiens sapiens. ICZN (an ban lan thu 4, 2000) khong co y đinh đe ra quy tac chung cho bat ky "thuc the can phan loai" nao (nhu cac chung nguoi hay cac giong vat nuoi).
Neu co nhu cau ve mot đon vi phan loai can đac trung nao trong viec đat danh phap cho đong vat, mot danh phap ba phan co the đuoc mieu ta cho phan loai. Nhieu "mau vat đien hinh" khac co the cung đuoc mieu ta, nhung chung noi chung khong nen coi la tuyet đoi va vo đieu kien. Cac dang nay khong co đia vi chinh thuc, mac du chung co the la huu ich trong viec mieu ta cac di biet theo đia ly hay đo cao.
Mot phan loai đuoc chi ra bang cach nhac lai phan thu hai trong danh phap khoa hoc cua loai đuoc biet đen nhu la phan loai đuoc chi đinh. Vi the Motacilla alba alba la phan loai đuoc chi đinh cua chim chia voi trang (Motacilla alba). Trong cac bai bao khoa hoc, phan loai noi chung hay đuoc viet tat la subsp. hay ssp. — vi du, chia voi trang ssp. yarrellii, co nghia la chia voi trang phan loai yarrellii hay chia voi long đen trang.
Mot so vi du:

Cho nha (Canis lupus familiaris) va cho Dingo (Canis lupus dingo) la cac phan loai cua loai soi xam (Canis lupus).
Meo nha (Felis silvestris catus) va meo hoang chau Phi (Felis silvestris libyca) la cac phan loai cua loai meo rung (Felis silvestris).
Ghi chu

Trong thuc vat hoc, phan loai la bac phan loai duy nhat co ten ba phan.
Trong vi khuan hoc, cac thuat ngu phan loai va thu (varieta) thuong co the su dung hoan đoi cho nhau (xem ICNB).


Tieu chi Cac thanh vien cua mot phan loai la khac biet ve mat hinh thai voi cac thanh vien cua cac phan loai khac trong cung mot loai. Cac phan loai đuoc đinh nghia trong tuong quan đen loai. Se la kho hieu khai niem phan loai ma khong nam bat đuoc the nao la loai. Trong ngu canh cua cac sinh vat song rong lon nhu cay, hoa, chim, ca va nguoi v.v thi loai co the đinh nghia nhu la nhom co the nhan biet đuoc va khac biet, phai thoa man 2 đieu kien:

Cac thanh vien cua nhom la co the phan biet đuoc mot cach đang tin cay voi cac thanh vien cua cac nhom khac. Cac khac biet co the đuoc xem xet theo nhieu cach thuc khac nhau, nhu khac biet ve hinh dang la, so luong long vu khac nhau tren canh, hanh vi giao phoi cu the, kich thuoc tuong đoi cua bo xuong, cac khac biet trong chuoi DNA v.v. Khong ton tai mot tap hop toi thieu va cu the cac khac biet. Tieu chi duy nhat la cac khac biet can phai la co the nhan thay đuoc mot cach đang tin cay. Tuy nhien, trong thuc te, cac khac biet rat nho co xu huong bi bo qua.
Luong vat chat di truyen (di tru gen) giua nhom va cac nhom khac la nho va co the đuoc trong cho la ton tai nhu vay do tham chi neu hai nhom đuoc đat canh nhau thi chung cung khong lai giong voi mot quy mo lon nao.
Luu y đieu kien quan trong tren đay: đe đuoc coi la cac nhom khac biet thay vi chi la nhom bien đoi đon le thi khac biet phai la de dang nhan ra chu khong phai đon gian chi la van đe cua muc đo bien đoi lien tuc. Vi du, neu quan the đang xem xet la (cac) loai ech va khac biet giua hai nhom la cac ca the song o đau nguon nuoc noi chung co mau trang, trong khi cac ca the o cuoi nguon nuoc co mau đen, thi chung se đuoc coi va đuoc phan loai la cac nhom khac biet neu nhu cac ca the ech cua quan the o khu vuc trung gian co xu huong hoac la co mau trang hoac la co mau đen, nhung chung se chi đuoc coi la nhom bien đoi đon le neu nhu quan the ech o đoan trung gian se dan dan sam mau lai khi quan sat xuoi theo dong chay.
Đay khong phai la đieu kien ngau hung. Thay đoi dan dan, goi la di biet, la chung cu ro rang ve di tru gen đang ke giua hai quan the đang xem xet. Nguoc lai, ranh gioi ro rang giua đen va trang, hay khu vuc lai ghep tuong đoi nho va on đinh, chi ra rang hai quan the khong lai ghep o quy mo lon nao đang ke va co the coi la cac loai tach biet. Tuy nhien, viec phan loai chung nhu la cac loai hay cac phan loai tach biet phu thuoc vao tai sao chung lai khong lai ghep voi nhau.
Neu nhu hai nhom khong lai ghep voi nhau do mot đieu gi đo thuc chat la thuoc ve ban chat cua co che di truyen (chang han ech đen khong thay ech trang la hap dan ve mat tinh duc, hay chung giao phoi o cac thoi ky khac nhau trong nam) thi chung la cac loai khac nhau.
Nguoc lai, neu hai nhom co the lai giong mot cach tu do khi cac can tro ngoai canh bi pha bo (chang han do thac nuoc qua cao nen ech khong the nhay qua, hay do cac quan the nay la qua xa nhau) thi chung chi la cac phan loai. Cac yeu to khac bao gom cac khac biet trong hanh vi giao phoi hay thoi gian va cac anh huong sinh thai nhu đat đai (mau đat, chat dinh duong v.v).
Cung luu y rang khac biet giua loai va phan loai chi phu thuoc vao su co the xay ra la khi khong co cac can tro ngoai canh thi hai quan the co the hop nhat lai thanh mot quan the duy nhat va thong nhat ve mat di truyen hay khong. No khong co gi lien quan voi cai goi la 'khac biet nhu the nao' ma hai nhom nay duong nhu la co trong cac quan sat cua con nguoi.
Khi kien thuc ve mot nhom cu the nao đo đuoc tich luy them, viec sap xep the loai cho no co the can phai đanh gia lai. Vi du, se đong đa (Anthus petrosus) truoc đay đuoc coi la phan loai cua se đong nuoc (Anthus spinoletta), nhung hien nay đuoc coi la cac loai khac nhau.


Đon va đa đai dien Loai đon đai dien khong co cac chung, hay chi co mot chung khi xem xet tong the ca loai. Loai đon đai dien co the xay ra theo nhieu cach:

Tat ca cac thanh vien cua loai la rat giong nhau va khong the phan chia mot cach hop ly thanh cac tieu the loai đang chu y ve mat sinh hoc.
Cac ca the la bien đoi mot cach đang ke nhung su bien đoi nay ve ban chat la ngau nhien va chu yeu la khong co y nghia đen muc nhu la co lien quan toi su truyen tai di truyen cua cac bien thien nay.
Cac bien thien giua cac ca the la đang chu y va tuan theo mot kieu mau, nhung khong co cac đuong phan chia ro rang giua cac nhom tach biet: chung phai nhoa lan nhau đen muc khong the nhan thay. Bien thien di biet nhu vay luon luon chi ra di tru gen đang ke giua cac nhom duong nhu la tach biet khi tao ra (cac) quan the nay. Cac quan the co su di tru gen đang ke va đeu đeu giua chung noi chung la chi thi cho loai đon đai dien, tham chi ngay ca khi co the nhan thay cac bien thien di truyen o muc đo tuong đoi.
Loai đa đai dien co hai hay nhieu hon cac chung va phan loai. Chung la cac nhom tach biet va khac biet mot cach ro rang voi nhau va noi chung khong lai ghep (mac du co the co khu vuc lai ghep hoa tuong đoi hep), nhung chung co the lai ghep tu do neu nhu co co hoi đe thuc hien đieu nay. Luu y rang cac nhom ma khong the lai ghep tu do ngay ca khi đua lai gan nhau đe cho chung co co hoi thuc hien đieu nay thi khong la cac chung ma chung la cac loai khac nhau.


Danh sach loai Xem them Danh phap hai phan
Pha mau (đong vat hoc)
Lai ghep
Chung (sinh hoc)
Giong cay trong trong thuc vat hoc
Thu (thuc vat) (varieta)
Noi hoac dong hoac bon bang trong đong vat đa thuan hoa
Giong (vi sinh hoc) trong vi sinh hoc
Phan loai khoa hoc
Quan the
Giong vat nuoi


Tham khao Lien ket ngoai