Dan chu la mot phuong phap ra quyet đinh tap the trong đo moi thanh vien đeu co quyen ngang nhau khi tham gia ra quyet đinh. Dan chu cung đuoc hieu la mot hinh thai nha nuoc thua nhan nguyen tac thieu so phuc tung đa so. Dan chu đuoc đinh nghia them nhu sau :"chinh quyen cua nhan dan, đac biet la: su thong tri cua so đong" hoac "mot chinh phu trong đo quyen luc toi cao đuoc trao cho nguoi dan va thuc hien boi ho truc tiep hoac gian tiep thong qua mot he thong đai dien thuong lien quan đen viec to chuc đinh ky cac cuoc bau cu tu do".
Khai niem ve dan chu đa phat trien đang ke theo thoi gian. Hinh thuc dan chu ban đau la dan chu truc tiep. Hinh thuc dan chu pho bien nhat hien nay la dan chu đai nghi, trong đo nhan dan bau cac quan chuc chinh phu thay mat ho đe quan ly, chang han nhu che đo dan chu nghi vien hoac tong thong. Viec ra quyet đinh pho bien hang ngay cua cac nen dan chu la quy tac đa so, tuc chon lua chon nao nhan đuoc đa so phieu bau, mac du cac cach ra quyet đinh khac nhu sieu đa so va đong thuan cung la mot phan khong the thieu đoi voi cac nen dan chu. Chung phuc vu muc đich quan trong la tinh toan dien va tinh hop phap rong rai hon đoi voi cac van đe nhay cam, đoi trong voi chu truong đa so quyet đinh—chu truong cho rang mot hang nguoi đa so trong xa hoi đuoc ra quyet đinh anh huong đen toan xa hoi—va do đo chu yeu đuoc uu tien o cap đo hien phap.
Dan chu trai nguoc voi cac hinh thuc chinh phu ma quyen luc đuoc nam giu boi mot ca nhan, nhu trong cac he thong chuyen quyen nhu che đo quan chu tuyet đoi, hoac khi quyen luc đuoc nam giu boi mot so it ca nhan, nhu trong che đo đau so—nhung thuyet đoi lap ke thua tu triet hoc Hy Lap co đai. Karl Popper đa đinh nghia dan chu trai nguoc voi che đo đoc tai hoac bao chua; no tap trung vao cac co hoi đe nguoi dan kiem soat cac nha lanh đao cua ho va cach chuc ho ma khong can đen mot cuoc cach mang. Y kien cua dan chung the gioi ung ho manh me cac he thong chinh phu dan chu.
Lenin cho rang nha nuoc dan chu mang tinh giai cap, no la phuong tien va cong cu cua giai cap thong tri "bao đam cho mot giai cap thi hanh bao luc mot cach co he thong chong lai mot giai cap khac". Vi vay, khong co dan chu cho tat ca moi nguoi. Hieu theo nghia nay, dan chu cung la mot pham tru lich su, gan lien voi su ton tai cua nha nuoc va se bien mat khi nha nuoc tieu vong. Trong lich su tung co ba loai nha nuoc dan chu la dan chu chu no, dan chu tu san va dan chu xa hoi chu nghia.
Theo nha khoa hoc chinh tri Larry Diamond, che đo dan chu bao gom bon yeu to chinh (1) he thong chinh tri cho viec lua chon va thay the cac chinh phu thong qua bau cu tu do va cong bang, (2) tham gia tich cuc cua cong dan, trong chinh tri va đoi song dan su, (3) bao ve quyen con nguoi cua moi cong dan, (4) phap quyen, moi cong dan đeu binh đang truoc phap luat.


Lich su Dan chu co nguon goc tu Hy Lap co đai. Thuat ngu nay xuat hien đau tien tai Athena, Hy Lap trong the ky thu V TCN voi cum tu δημοκρατια (), "quyen luc cua nhan dan" đuoc ghep tu chu δημος (demos), "nhan dan" va κρατος (kratos), "quyen luc" vao khoang giua the ky thu V đen thu IV truoc Cong nguyen đe chi he thong chinh tri ton tai o mot so thanh bang Hy Lap, noi bat nhat la Anthena sau cuoc noi day cua dan chung vao nam 508 TCN. Tuong truyen, hinh thuc nha nuoc nay đuoc Quoc vuong Theseus - vi vua khai quoc cua thanh bang Athena - ap dung lan đau tien trong thoi ky thuong co. Chinh phu đo đuoc xem la he thong dan chu đau tien. Tai đo, nguoi dan bau cho moi viec. Nhieu nguoi xem he thong tai Athena chi dien ta mot phan cua nen dan chu vi chi co mot thieu so đuoc bau cu, trong khi nu gioi va dan no le khong đuoc phep bau. Cac nen van hoa khac cung co đong gop đang ke vao qua trinh phat trien cua dan chu nhu Đong A, An Đo co đai, La Ma co đai, Chau Au, va Nam Bac My. Tai cac nuoc Đong A chiu anh huong cua Khong giao, tuy nha vua nam quyen toi cao nhung moi van đe quan trong cua quoc gia đeu phai đuoc nha vua đem ra ban luan voi ba quan van vo. Sau qua trinh thao luan, nha vua se la nguoi ra quyet đinh dua tren y kien cua cac quan. Đo la co che lam viec tuong tu voi cac nghi vien trong nen dan chu hien đai chi khac nhau o cho nha vua co quyen quyet đinh toi hau con nghi vien ban hanh luat phap dua tren quan điem so đong. Ngoai ra con co Ngu su đai co chuc nang hac tau tat ca moi viec nham can gian nhung viec khong đung hoac chua tot cua vua va quan lai. Đay cung la mot đinh che lam tang tinh dan chu cua bo may nha nuoc quan chu Đong A.
O moi nen van minh, nen dan chu ton tai trong cac cong đong dan cu nhu bo lac, thi toc, cong xa, lang xa... tu thoi thuong co, o nhieu noi tiep tuc ton tai cho đen ngay nay trong đo nguoi đung đau cong đong se do cong đong bau chon. Đo la hinh thuc to chuc so khai nhat cua con nguoi truoc khi nha nuoc xuat hien. Nghia cua tu "dan chu" đa thay đoi nhieu lan tu thoi Hy Lap co đen nay vi tu the ky thu XVIII đa co nhieu chinh phu tu xung la "dan chu". Trong cach su dung ngay nay, tu "dan chu" chi đen mot chinh phu đuoc dan chon, khong can biet bang cach truc tiep hay gian tiep. Quyen đi bau khi xua bat đau tu nhung nhom nho (nhu nhung nguoi giau co thuoc mot nhom dan toc nao đo) qua thoi gian đa đuoc mo rong trong nhieu bo luat, nhung van con la mot van đe gay tranh cai lien quan đen cac lanh tho, khu vuc bi tranh chap co nhieu nguoi nhap cu, va cac quoc gia khong cong nhan cac nhom sac toc nao đo.
Trong chinh tri hoc, dan chu dung đe mo ta cho mot so it hinh thuc nha nuoc va cung la mot loai triet hoc chinh tri. Mac du chua co mot đinh nghia thong nhat ve 'dan chu', co hai nguyen tac ma bat ky mot đinh nghia dan chu nao cung đua vao. Nguyen tac thu nhat la tat ca moi thanh vien cua xa hoi (cong dan) đeu co quyen tiep can đen quyen luc mot cach binh đang va thu hai, tat ca moi thanh vien (cong dan) đeu đuoc huong cac quyen tu do đuoc cong nhan rong rai. Mot so nguoi đinh nghia dan chu la mot "che đo cua đa so voi mot so quyen cho thieu so". Chu quyen nhan dan la mot triet ly pho bien nhung khong phai luc nao cung la đong luc đe hinh thanh mot nen dan chu. Tai mot so quoc gia, dan chu dua tren nguyen tac triet hoc ve quyen binh đang. Nhieu nguoi su dung thuat ngu "dan chu" nhu mot cach noi tat cua dan chu tu do, con bao gom them mot so yeu to nhu đa nguyen chinh tri, su binh đang truoc phap luat, quyen kien nghi cac vien chuc đuoc bau neu cam thay bat binh, quyen tu do ngon luan, thu tuc to tung, quyen tu do cong dan, quyen con nguoi, va nhung yeu to cua xa hoi dan su đoc lap voi nha nuoc.
Dan chu đuoc goi la "hinh thuc nha nuoc cuoi cung" va đa lan rong tren khap toan cau. Dan chu con co mot đinh nghia khac trong ly thuyet hien phap, đac biet la khi nghien cuu ve cong viec cua nhung "Khai quoc cong than Hoa Ky". Trong cach dung nay, thi chu "dan chu" đe rieng chi đen "dan chu truc tiep", trong khi "dan chu đai bieu" trong đo dan chung bau nguoi thay mat cai tri theo mot hien phap thi lai dung chu "cong hoa" (republic). Theo cach dung hien thoi thi chu "cong hoa" dung đe chi bat cu mot quoc gia nao co mot nguoi quoc truong đuoc bau len lam viec mot thoi gian co han, khac voi hau het cac chinh phu quan chu cha truyen con noi hien thoi đeu la cac chinh phu dan bieu va hien phap quan chu nhung cai tri theo che đo nghi vien (parliamentarism) do đo la nen dan chu. Tai mot so quoc gia, che đo dan chu mang danh nghia la nen quan chu, nhung trong thuc te đuoc lanh đao boi mot Nghi vien đuoc bau mot cach dan chu. Cac danh tu co nay van con chut thong dung trong cach cuoc tranh bien giua Phe bao thu va Đang Libertarian tai Hoa Ky. Tai Hoa Ky, tam quyen phan lap thuong đuoc xem la đac tinh ho tro cho dan chu, nhung o cac quoc gia khac, nhu Vuong quoc Anh, triet ly chi phoi lai la chu quyen toi cao cua nghi vien (mac du tren thuc te van duy tri su đoc lap toa an). Trong cac truong hop, "dan chu" đuoc dung voi nghia dan chu truc tiep. Mac du thuat ngu "dan chu" thuong đuoc dung trong boi canh chinh tri cua quoc gia, nhung nguyen ly nay cung ap dung cho cac to chuc ca nhan va cac nhom khac.
Nhung nha lap hien nguyen thuy cua Hien phap Hoa Ky đuoc ghi nhan la đa biet đieu ma ho cho la su nguy hiem cua cach cai tri theo đa so, trong đo tu do ca nhan co the bi đan ap. Vi du, James Madison, trong Federalist Papers so 10 đa co vu cho nen cong hoa hon la nen dan chu chinh la đe bao ve ca nhan chong lai đa so. Tuy vay, trong thoi điem đo, cac nha lap hien đa dung nen nhung co quan dan chu va cai cach xa hoi quan trong trong khuon kho cua hien phap va Du luat Dan quyen (Bill of Rights). Ho giu lai nhung yeu to hay nhat cua the che dan chu, sau khi đa sua sai bang cach can bang quyen luc va voi mot co cau lien bang nam len tren. Theo nhu cach noi manh me va sac sao cua Thomas Jefferson thi loi hua cua dan chu la "đuoc song, đuoc tu do va muu cau hanh phuc".
Co nhung quan điem khac ve nen dan chu nhu John Stuart Mill cho rang lap phap theo phuong phap dan chu tot hon khong dan chu o cho nhung nguoi ra quyet đinh phai tinh đen loi ich, quyen va quan điem cua hau het dan chung. Nen dan chu trao quyen luc chinh tri cho moi đai bieu va co nhieu nguoi tham gia vao qua trinh lap phap hon duoi che đo chuyen che. Nen dan chu cung đang tin cay hon trong viec đua ra nhung quyet đinh đung đan vi no cho phep nhieu nguoi tham gia vao qua trinh quyet đinh do đo nhan đuoc nhieu nguon thong tin va đanh gia phe phan luat hay chinh sach. Ra quyet đinh theo cach dan chu cung huong đen loi ich cua cong dan nham nang cao nhung loi ich đo hon la nhung cach ra quyet đinh khac. Hon nua nhung cuoc thao luan rong rai trong nen dan chu tao đieu kien cho nhung đanh gia phe phan cua nhung quan điem đao đuc khac nhau dan đuong cho nhung nguoi ra quyet đinh. Cuoi cung nen dan chu lam cho nhan dan đung len vi ban than ho hon nhung hinh thuc cai tri khac vi viec ra quyet đinh tap the phu thuoc vao dan chung hon che đo đoc tai do đo trong xa hoi dan chu ca nhan tu chu hon. Ngoai ra nen dan chu lam cho con nguoi suy nghi duy ly va can than hon boi vi ho tham gia vao quyet đinh xa hoi se đi theo huong nao. Nen dan chu cung nang cao pham chat đao đuc cua cong dan vi khi tham gia ra quyet đinh ho phai lang nghe nguoi khac, phai thay đoi ho cho phu hop voi nguoi khac va phai suy nghi đen loi ich cua nguoi khac. Đieu nay lam cho con nguoi phai suy nghi đen loi ich chung va le phai thong thuong do đo nen dan chu nang cao su tu chu, ly tinh va đao đuc cua moi cong dan.
Tuy nhien, khong nha tu tuong nao cung tin rang dan chu co y nghia tich cuc. Plato cho rang dan chu thap kem hon che đo đoc tai vi dan chu huong đen viec xoa bo viec cai tri quoc gia mot cach chuyen nghiep. Trong nen dan chu, nhung nguoi la chuyen gia trong viec tranh cu chu khong phai nhung nha cai tri tai gioi se thang cu. Đieu nay đong nghia voi viec nhung ke mi dan se nam quyen luc chu khong phai la nhung nguoi tai đuc vi hau het nguoi dan khong co kha nang hinh dung đuoc nhung van đe kho khan ma chinh tri gia phai đoi mat nhung đe chien thang trong cuoc bau cu chinh tri gia phai cho nguoi dan thay cai gi đung va khong đung do đo nhung nguoi gioi the hien truoc đam đong se co nhieu kha nang thang cu hon. Thomas Hobbes cung cho rang dan chu thap kem hon che đo đoc tai vi cong dan va chinh tri gia co khuynh huong khong co y thuc trach nhiem đoi voi chat luong lap phap vi khong nguoi nao tao ra mot anh huong lon co y nghia đoi voi viec ra quyet đinh do đo anh huong xau đen chat luong lap phap. Nhung nguoi theo ly thuyet su lua chon cong cong cho rang dan chung khong co kien thuc va tho o voi chinh tri do đo tao đieu kien cho nhung nhom loi ich chi phoi cac chinh tri gia va su dung quyen luc nha nuoc đe phuc vu cho loi ich rieng cua ho trong khi bat nguoi khac phai ganh chiu chi phi. Khi đieu nay xay ra thi cang mo rong dan chu cang tao ra mot nen kinh te thieu hieu qua.
Dan chu con đuoc xem la chua đung nhung gia tri nhu tu do va binh đang. Cac nguyen tac co ban cua nen dan chu đuoc tao ra dua tren y tuong moi nguoi đeu co quyen tu do. Dan chu mo rong y tuong moi nguoi lam chu cuoc song cua anh ta nen co quyen tham gia vao qua trinh ra quyet đinh tap the. Moi nguoi đeu chiu tac đong cua xa hoi minh đang song do đo chi khi anh ta co co tieng noi va la phieu ngang nhau trong cuoc bau cu thi moi co the kiem soat nhung đieu kien xa hoi đang tac đong đen anh ta. Chi trong nen dan chu con nguoi moi co co hoi tu chu. Ca nhan co quyen tu chu se co quyen tham gia vao nen dan chu. Quyen tu chu cung cho phep con nguoi mac sai lam. Moi nguoi co quyen ra quyet đinh co hai cho ban than anh ta nen mot cong đong co quyen ra quyet đinh sai lam cho ho thong qua nen dan chu. Nhung nguoi ung ho dan chu con cho rang dan chu la mot cach đoi xu voi cac ca nhan mot cach binh đang. Khi con nguoi co gang giai quyet van đe mot cach đung đan theo nhung cach khac nhau, moi nguoi co khuynh huong ap đat giai phap cua ho len nguoi khac. Chinh vi the tranh luan nay sinh. Dan chu la hien than cua viec thoa hiep mot cach hoa binh va tot đep đe giai quyet mau thuan quan điem va loi ich. Trong qua trinh thoa hiep đo moi nguoi đeu co vi the ngang nhau khi ra quyet đinh. Viec ra quyet đinh theo cach dan chu ton trong quan điem cua moi ca nhan trong van đe chung bang cach cho moi nguoi quyen phat bieu ngang nhau trong truong hop bat đong.

Nhung nen dan chu hien đai bao gom nhung đinh che sau đay: 

Hien phap đe gioi han cac quyen va kiem soat hoat đong cua chinh phu, co the la hien phap thanh van, bat thanh van hoac hon hop ca hai loai.
Bau cac ung cu vien mot cach tu do va cong bang.
Quyen bau cu va ung cu cua nguoi dan.
Quyen tu do ngon luan, tu do lap hoi...
Quyen tu do bao chi va quyen truy cap thong tin tu nhieu nguon.
Quyen tu do giao thiep.
Quyen cong bang truoc phap luat va xet xu tuan theo quy tac cua phap luat.
Nguoi dan đuoc thong tin ve quyen loi va trach nhiem dan su.
Dan chu xa hoi chu nghia hay con goi la dan chu nhan dan la cum tu mo ta nen dan chu cua cac nuoc xa hoi chu nghia do Đang Cong san lanh đao. Cac nuoc xa hoi chu nghia đeu tuyen bo minh la nen dan chu, tham chi con gan tu "dan chu" vao ten nuoc nhu Viet Nam Dan chu Cong hoa, Cong hoa Dan chu Đuc, Campuchia Dan chu, Cong hoa Dan chu Nhan dan Trieu Tien... Tu khi he tu tuong Marx - Lenin ra đoi va phong trao vo san noi len, tao nen y thuc he đoi lap voi chu nghia tu ban thi khai niem dan chu cung đuoc chia thanh hai the loai chinh, nhung nguoi ung ho chu nghia xa hoi thuong goi he thong dan chu phuong Tay la "dan chu tu san" (dan chu thuc chat danh rieng cho giai cap tu san), đong thoi goi he thong dan chu cua cac nuoc xa hoi chu nghia la "dan chu nhan dan" (dan chu cho tat ca nhan dan). Y tuong ban đau ve nen dan chu nhan dan la dan chu truc tiep trong cac cong đong dan cu đuoc goi la cong xa. He thong dan chu nhan dan cuoi cung bien thanh cac hoi đong nhan dan (con goi la Soviet) bao gom cac đai bieu do nhan dan bau ra tuong tu voi nen dan chu đai nghi phuong Tay. Y tuong dan chu nhan dan ket hop voi y tuong chuyen chinh vo san hinh thanh khai niem chuyen chinh dan chu nhan dan. Tai cac nuoc cong san ap dung mo hinh nha nuoc Leninist quyen lanh đao that su nam trong tay mot đang cam quyen duy nhat chu khong thuoc ve cac hoi đong nhan dan.
Co quan điem cho rang tren nguyen tac, nen dan chu xa hoi chu nghia co mot so đac điem sau:

Nha nuoc do nhan dan lap ra thong qua co che pho thong đau phieu va kin
Moi co quan quyen luc Nha nuoc đeu do nhan dan uy quyen
Moi hoat đong cua Nha nuoc vi loi ich cua nhan dan
Moi hoat đong cua Nha nuoc phai đuoc đat duoi su kiem tra, giam sat cua nhan dan
Nhan dan co quyen bay to su tin nhiem voi cac co quan Nha nuoc.
Nhung nguoi ung ho nen dan chu phuong Tay goi he thong dan chu cua ho la the gioi tu do, goi cac nuoc xa hoi chu nghia la che đo toan tri. Moi ben co quan niem khac nhau ve chu đe nay. Nhung nguoi ung ho dan chu phuong Tay thuong nhan manh vao khia canh đau phieu pho thong, cac quyen tu do chinh tri, tu do dan su. Phia xa hoi chu nghia lai nhan manh vao khia canh lam chu gia tri thang du, tu lieu san xuat, phan phoi cua cai xa hoi cong bang va phuc loi xa hoi.
Theo phia nhung nguoi ung ho chu nghia tu ban nhu nhung nguoi tu do hay bao thu, dan chu đi kem voi đa nguyen chinh tri va đa đang - mac du co che khong boc lo đay đu gia tri dan chu. Nhung nguoi dan toc chu nghia (ke ca mot so ung ho chu nghia tu ban) va chu nghia phat xit thuong khuoc tu co che nay. Trong khi đo nhung nguoi xet lai chu nghia Marx (dan chu xa hoi) chap thuan mot nen "dan chu thuan tuy" trong khi van tu cho minh đau tranh quyen loi cong nhan. Nguoc lai nhung nguoi cong san chinh thong ung ho cho che đo mot đang cong san, su nhat nguyen chinh tri va thuc hanh nen "dan chu xa hoi chu nghia" truoc khi xa hoi chuyen sang xa hoi cong san đuoc Marx mieu ta "su phat trien tu do cua moi nguoi la đieu kien cho su phat trien tu do cua tat ca moi nguoi". Nhung nguoi ung ho ton giao hay than quyen thuong khuoc tu dan chu nhung cung voi su phat trien cua xa hoi, nhan thuc cua ho cung thay đoi va chap thuan mot nen dan chu gan voi ton giao.
Hien nay cac quoc gia co nen dan chu van luon uoc mong va van đong, keu goi cac quoc gia chua co nen dan chu hay nen manh dan cai cach chinh tri theo huong dan chu hoa đe tao đieu kien thiet lap mot nen dan chu that su. Su lan truyen cua tu tuong dan chu tu cac nuoc phuong Tay sang cac nuoc khac thanh mot lan song dan chu. Lan song dan chu đa tro thanh mot trao luu chinh tri co anh huong tren the gioi. Tuy nhien, su ton tai cua nen dan chu phu thuoc vao nhung yeu to noi tai cua mot quoc gia chu khong the ap đat tu ben ngoai. No la ket qua cua mot qua trinh tien hoa xa hoi lau dai dua tren su phat trien cua nhan tinh va ly tinh thong qua qua trinh khai sang keo dai nhieu the he. Nen dan chu phuong Tay hien nay la ket qua cua qua trinh tien hoa xa hoi keo dai trong suot 500 nam qua trong đo dan chu se tang len cung voi thu nhap binh quan đau nguoi va trinh đo dan tri.
Nhieu phong trao dan chu tren the gioi đuoc phuong Tay ung ho khong thiet lap noi mot nen dan chu on đinh ma chi dan toi hon loan va noi chien do cac phe phai chinh tri khong the hop tac voi nhau đe duy tri nen dan chu ma đau tranh voi nhau đe gianh quyen luc voi su ho tro cua ngoai bang con dan chung bi loi cuon vao cuoc xung đot đo. Đien hinh nhu mot so nuoc Trung A va Trung Đong tung trai qua cac cuoc cach mang dan chu đuoc phuong Tay ho tro đeu khong thiet lap noi nen dan chu ma đang chim trong hon loan va noi chien. Cho đen nam 2016, chi so dan chu cua cac quoc gia nay rat thap nhu Afghanistan la 2,55, Iraq la 4,08, Lebanon la 4,86, Libya la 2,25, Syria la 1,43, Ai Cap la 3,31... Khong phai cong đong nao cung co tinh cach, van hoa va nhan thuc phu hop voi nen dan chu. Khong the co nen dan chu neu cac ben tham gia vao nen dan chu khong hieu ro the nao la dan chu va lam cach nao đe duy tri dan chu nghia la khong the co nen dan chu neu xa hoi khong co nen tang tu tuong vung chac ve dan chu. Khong phai quoc gia nao cung co nhung đieu kien kinh te - chinh tri - xa hoi phu hop voi nen dan chu. Viec co gang mo phong mot hinh thuc nha nuoc ma khong hieu ro triet ly, uu nhuoc điem va nhung đieu kien ton tai cua no chi dan xa hoi đen hon loan. Su bat man cua dan chung chi gop phan lam cho mot nha nuoc sup đo, dan xa hoi đen hon loan chu khong bao gio đem đen mot nen dan chu. Chi co su truong thanh cua ho moi tao ra nen dan chu.


Van đe co ban Co ba van đe quan trong đoi voi nen dan chu. Van đe thu nhat la ai nen la nguoi lanh đao. Plato cho rang mot so nguoi thong minh va co đao đuc hon nhung nguoi khac do đo nhung nguoi đo nen cai tri. Van đe thu hai la xa hoi co su phan cong lao đong nen neu moi nguoi tap trung vao cac hoat đong chinh tri thi khong con thoi gian va nang luong đe lam viec khac. Nguoc lai neu ho tap trung thoi gian va suc luc vao nhung viec khac thi ho khong the tham gia vao chinh tri. Van đe thu ba la cac ca nhan co qua it tac đong len cac quyet đinh chinh tri nen ho thieu tinh than trach nhiem đoi voi la phieu cua ho.


= Bau cu =

Dan chu co nghia la mot he thong chinh phu đuoc thanh lap va mang tinh chinh danh thong qua bau cu. Tuy nhien, khong phai ai cung đuoc ung cu trong cac cuoc bau cu; chi co nhung nguoi tham gia moi đuoc lua chon đe ung cu. Them vao đo, khong phai ai cung đuoc đi bau. Hau het cac nuoc dan chu chi cho phep nhung nguoi dan đu tuoi (thuong la 18) bau. Mot so quoc gia khong cho mot so nguoi khac bau (chang han nhu nguoi pham toi).
Vai he thong bau cu, nhu cac hinh thuc đai dien ty le, muon nham chac đuoc la tat ca cac nhom chinh tri ke ca nhom thieu so cua cac đang nho đeu đuoc co mat "đong đeu" trong cac co quan lap phap, theo ty le so phieu trong tay; thay vi theo hinh thuc đai dien đa so tuc la theo ty so cua toan bo cu tri ma ho chiem đuoc trong mot vung nao đo. Cai mau thuan cua ty le voi đai dien khong phai chi la mot van đe ly thuyet, vi thuc ra ca hai hinh thuc rat thong dung tren the gioi, moi hinh thuc dung nen mot loai chinh phu khac biet. Mot điem chinh hay đuoc tranh bien la van đe co mot nguoi truc tiep thay mat cho cu tri đia phuong, hay la đe cho la phieu cua moi nguoi đeu giong nhau, bat ke nguoi đo đang song tai noi nao trong quoc gia. Vai quoc gia nhu Đuc va Tan Tay Lan muon co ca đai dien tung vung lan đai dien ty le, ca hai hien dien song song ma khong lan at nhau. He thong nay thuong đuoc goi la Mixed Member Proportional tam dich la Phan than Ty le.
Viec bau cu, tu no, khong phai la mot đieu kien đu cho nen dan chu ton tai. Nhieu che đo đoc đoan hay đoc tai thuong to chuc bau cu đe gia mao mot che đo dan chu. Tuy nhien, trong cac cuoc bau cu, ho đa đat ra nhieu han che nhu han che nguoi đu tieu chuan ra ung cu, han che quyen han cua nhung đai bieu, hay nhung chinh sach ho co the lua chon, bau cu khong tu do va cong bang (đe doa nhung nguoi bau cho mot ung cu vien nao đo), gia mao ket qua... Mot so vi du trong lich su cua nhung nen "dan chu" nay la Iraq duoi quyen Saddam Hussein, Philippines thoi Ferdinand Marcos. Nhung nha đoc tai cung co the loi dung nen dan chu đe nam chinh quyen sau đo thu tieu luon nen dan chu.
Mot kho khan đang thay trong cac nen dan chu la phi ton ngay cang cao cua cac mua tranh cu, khien cho ung cu vien phai dua vao su tai tro cua nguoi giau. Sau khi đac cu ho phai lam luat theo huong co loi cho nhung nguoi đa tai tro cho ho. Mot van đe khac cua nen dan chu la đam đong khong phai luc nao cung sang suot, đu truong thanh ve mat chinh tri đe bau ra nhung lanh đao tot. Nhung cuoc bau cu luon bi chi phoi boi cac hoat đong tuyen truyen chinh tri. Phe phai nao tuyen truyen co hieu qua hon co the chiem đuoc nhieu cu tri hon do đo se đac cu. Đe đanh bai đoi thu, cac ung cu vien phai hua cho đi nhieu hon nua con chi phi va no nan se do the he sau tra. Hon nua ho phai tri hoan cac chinh sach can thiet nhung khong nhan đuoc su ung ho cua cong chung đe gianh chien thang trong bau cu. Ket qua la cac van đe nhu tham hut ngan sach, no cong cao, ty le that nghiep cao đuoc đay tu lanh đao nay sang lanh đao khac.


= Van hoa dan chu =

Tai cac quoc gia khong co truyen thong dan chu vung chac, chi rieng tu do bau cu thi hiem khi chuyen đoi đuoc che đo đoc tai thanh dan chu, ma con can phai co su thay đoi lon trong van hoa chinh tri, tap quan sinh hoat chinh tri va tao dung đuoc nhung đinh che cua mot nha nuoc dan chu. Khong nhung vay nen dan chu con can đen su trung lap va phuc tung dan su cua cac co quan bao luc nhu quan đoi, cong an. Neu khong tao lap đuoc nhung yeu to vua ke thi mot cuoc cach mang nhan danh dan chu chi dan toi hon loan, noi chien va thanh trung lan nhau chu khong bao gio thiet lap noi mot nen dan chu. Ta thay nhu trong truong hop Cach mang Phap hay Uganda hay Iran ngay nay, đeu la chi đat đuoc dan chu gioi han mot thoi gian, cho đen khi xuat hien nhung thay đoi lon thi moi co đuoc nen dan chu trong đo nhan quyen va dan quyen đuoc nha nuoc ton trong, cac phe phai co the đoi thoai voi nhau va chap nhan gianh quyen luc thong qua bau cu. Cach mang Phap la mot đien hinh cho thay mot cuoc cach mang nhan danh dan chu, tu do đa dan đen viec cac nha cach mang sau khi chem giet nhung nguoi thuoc chinh quyen cu lai quay sang chem giet lan nhau. Cuoc cach mang nay đua nuoc Phap vao tinh trang bao luc va hon loan trong thoi gian dai dan đen viec nguoi ta phai tai lap lai nen quan chu đe on đinh xa hoi, tuy nhien nuoc Phap van bi chia re trong hang tram nam sau đo.
Mot yeu to cua nen nep dan chu la y niem "đoi lap tot, đoi lap trung thanh". Tai nhung quoc gia co tap quan thay đoi chinh quyen bang bao luc, thi đieu nay han nhien rat kho. Danh tu nay y noi la moi phe trong mot quoc gia dan chu đeu mot long chap nhan mot so gia tri can ban. Tuy van co bat đong y kien, cac phe tuong tranh đeu chap nhan su ton tai cua nhau, chap nhan su khac biet va chap nhan moi phe đeu co vai tro chinh đang, quan trong trong nen chinh tri. Nhung quy tac can ban cua xa hoi phai khuyen khich viec tranh cai trong tinh than on hoa, khoan dung, chap nhan khac biet, lich su va ton trong lan nhau. Trong nhung xa hoi đo, nguoi thua chap nhan quyet xet cua la phieu chung sau khi bau cu, va trao chuyen quyen luc trong hoa binh. Ca hai ben phai hop tac đe giai quyet nhung van đe chung cua xa hoi. Nguoi thua nhu vay se đuoc yen long la se khong mat mang hay mat tu do, va co the tiep tuc tham du hoat đong chinh tri. Phe đoi lap tiep tuc tham gia vao nen chinh tri va đuoc thua nhan ho đong vai tro quan trong trong nen chinh tri quoc gia. Ho khong phai trung thanh voi nhung chinh sach cua chinh phu ma la voi can ban hop phap cua quoc gia va tien trinh dan chu. Cuoc bau cu dan chu khong phai la mot cuoc đau tranh sinh ton giua cac đang phai chinh tri ma la mot cuoc canh tranh đe phuc vu.


= Đa so chuyen che =

Nguoi ta so rang cai tri bang đa so co the đua đen nan "đa so chuyen che", du co đuoc uy quyen boi so lon tu moi tang lop hay khong. Đo la cai nan xay ra khi mot he thong dan chu co the trao quyen cho đai bieu dan cu đe ho thay mat hanh đong theo y kien cua đa so, chong lai mot thieu so nao đo. Nhu vay ro rang la co the pha hong nguyen vong dan chu, la muon trao quyen cho tat ca moi cong dan. Trong nha nuoc dan chu, phe thieu so khong bi đa so tuoc cac quyen dan su va chinh tri cua minh. Thieu so chi phuc tung cac quyet đinh cua đa so voi đieu kien cac quyet đinh đo khong vi pham cac quyen cua phe thieu so. Viec đa so đua ra cac quyet đinh xam pham loi ich cua thieu so cung bi xem la vi pham nguyen tac dan chu vi theo nguyen tac nay tat ca moi thanh vien trong xa hoi đeu co quyen ngang nhau. Ban chat cua dan chu la bao ve quyen va loi ich cua thieu so truoc xu huong lan ap, tuoc đoat cua đa so. Đieu nay khac voi ban chat cua chu nghia toan tri la nhung nguoi cai tri nhan danh đa so đe đan ap nhung nhom thieu so trong xa hoi.
Nen dan chu co nhung co che đe tranh tinh trang đa so chuyen che. Hien phap bao ve xa hoi dan chu chong lai nan chuyen che cua đa so. Muon thay đoi hien phap can phai co đa so tuyet đoi đai bieu, hoac can tham phan va tham phan đoan theo cac thu tuc đa đuoc quy đinh, hoac, truong hop hiem la can mot cuoc trung cau dan y. Nhung đieu kien nay thuong đuoc ket hop voi nhau. Ngoai ra, su phan quyen thanh lap phap, hanh phap va tu phap lam đa so kho co the lam theo y rieng. Tuy nhien, đa so van co the chen ep thieu so mot cach hop phap nhung thieu so đo phai rat yeu, va tren thuc te thi phai co mot đa so manh đong y đieu đo. Mot ly luan nua la cac nhom, đa so hay thieu so, tuy theo van đe, thuong rat la nhung nhom khac nhau; nhu vay phe đa so phai can than can nhac y kien cua thieu so, đe phong truong hop toi hau tro thanh thieu so. Mot ly luan khac la tuy co nhung bat trac, cai tri theo đa so van tot hon cac chinh the khac, va đa so chuyen che du sao thi cung la kha hon la thieu so chuyen che.
Sau đay la vai truong hop đa so chuyen che:

Tai Phap, co nguoi cho rang viec cam bieu duong cac dau hieu ton giao trong truong cong la xam pham quyen tu do tin nguong cua nguoi dan.
Tai Hoa Ky:
luu hanh tai lieu khieu dam đuoc coi la bat hop phap neu cac tai lieu nay vi pham nhung "tieu chuan cong đong".
cac nguoi sach đong phe "duy sinh" (chong pha thai) goi nhung đua be chua sinh la mot phe thieu so bi ap buc.
trong cuoc chien tranh cua My tai Viet Nam, che đo quan dich bi chi trich la ap buc mot thieu so bi mat quyen, la cac nguoi 18 đen 21 tuoi. Đap lai, nguoi ta nang tuoi quan dich len 19 tuoi va tuoi đi bau ha xuong khap nuoc (cung voi tuoi đuoc uong ruou tai vai tieu bang). Nhu vay, tuy khong con bi mat quyen, so nguoi tuoi quan dich cang bi it đi hon.
Phe đa so thuong đanh thue gioi thieu so giau co voi ty le cao hon, voi muc đich buoc gioi giau co phai ganh vac so thue cao hon đe phuc vu nhung nhu cau xa hoi.
Tai nhieu nuoc tren the gioi, nhung nguoi nghien thuoc cho vui thi đuoc coi la mot thieu so đang ke đang bi đa so ap buc qua luat phap bat toi nghien ngap. Tai nhieu nuoc, pham luat nghien ngap con bi mat quyen bo phieu.
Trong van đe nay, nguoi ta cung hay noi đen thai đo xa hoi đoi voi đong tinh luyen ai. Vi du la Anh Quoc trong the ky XIX va hau het the ky XX đa hinh su hoa xu huong tinh duc cua gioi nay, noi tieng nhat la vu an Oscar Wilde va Alan Turing.
Adolf Hitler đa đat đuoc nhieu nhat tong so phieu cua cac phe thieu so trong nen dan chu Cong hoa Weimar nam 1933. Đieu nay đang ban đen vi Hitler đa chang bao gio chiem đuoc đa so phieu, cho nen vu nay co the goi la chuyen che cua mot thieu so. Sau khi huy bo he thong dan chu, thi che đo nay lien bat đau đan ap cac luc luong chinh tri khac.


= Vai tro cua cu tri =
Trong lich su, quyen bau cu tung bi gioi han chi danh cho mot tang lop nao đo nhu gioi quy toc, cong dan tu do, nhung nguoi co thu nhap cao, nam gioi. Hien nay, o cac quoc gia co nen dan chu cong dan nam va nu đen tuoi đi bau đeu co quyen bau cu. Tuy nhien nha nuoc dan chu khong phai la the che on đinh chi đon thuan nho kien tao đuoc mot hien phap dan chu. Nen dan chu can co mot cu tri đoan than trong va quan tam đe lua chon, va sau đo kiem soat bang suc manh cua cong luan đoi voi chinh tri gia ma ho chon đe lanh đao quoc gia. Trong xa hoi dan chu, cac nghiep đoan, cac quan chuc va nguoi dan phai co quan điem cua minh. Theo Ly Quang Dieu, su van hanh cua he thong dan chu ve co ban la nhung van đe quan trong đuoc đat ra truoc nhan dan qua cac cuoc bau cu. Bat ky ai đuoc lua chon đe đai dien cho nhan dan đeu đuoc ky vong thuc hien nhung nhiem vu ma nguoi dan trao cho ho. Tuy nhien đam đong khong phai luc nao cung sang suot, đu truong thanh ve mat chinh tri đe bau ra nhung lanh đao tot. Đoi khi nguoi dan cam thay chan nan voi nhung cai tien đeu đan nen ho bo phieu cho mot su thay đoi chi đe thay đoi. Che đo dan chu chi co tac dung tich cuc neu moi nguoi dan lua chon mot cach co ly tri tu nhieu lua chon ma ho nhan đuoc trong cuoc bau cu. Ho phai hai hoa nhung hy vong va mong muon cua minh voi nhung gi cac đang phai đua ra. He thong dan chu sup đo neu nguoi dan co lua chon phi ly. Nen dan chu cung that bai neu khong mot đang nao đua ra đuoc mot su lua chon duy ly. Nen dan chu cung co the tao ra nhung luat kem chat luong đuoc thiet ke boi nhung ke mi dan đe lam hai long nhung cu tri thieu thong tin va đe thoa man cam xuc cua dan chung. Chinh đam đong thieu hieu biet va hanh đong theo cam xuc thay vi ly tri se quyet đinh ket qua cua cuoc bau cu. Chinh vi the mot so quoc gia chua co nen dan chu theo mo hinh phuong Tay van de dat trong viec mo rong cac quyen tu do chinh tri nhu thanh lap đang phai, tu do ung cu va bau cu vi e ngai cong dan nuoc ho chua đu truong thanh ve mat chinh tri đe ra cac quyet đinh chinh tri co ly tri thong qua bau cu.
Cu tri khong phai la mot khoi thuan nhat ma bao gom nhieu nhom loi ich khac nhau. Moi nhom co nhu cau va nguyen vong rieng. Moi cong dan la thanh vien cua mot nhom loi ich nao đo co cac loi ich gan lien voi cuoc song cua ho. Đoi voi nhung van đe nay cong dan đuoc xem la co đay đu thong tin va muon co tac đong len chung hoac it nhat nhung thanh vien tinh hoa cua moi nhom se la đai dien nhom trong tien trinh dan chu nen dan chu khong phai la su cai tri cua đa so ma la su cai tri cua thieu so. Chinh sach va luat phap trong xa hoi dan chu la ket qua cua qua trinh mac ca giua cac nhom loi ich. Tuy nhien cac nhom loi ich khong hinh thanh mot cach de dang. Chi nhung nhom loi ich đuoc đinh huong boi nhung loi ich kinh te manh me se thanh cong trong viec tap hop lai đe tac đong vao nha nuoc tot hon. Do đo chi mot so nhom loi ich co tiem luc manh moi co the tac đong vao nha nuoc do đo nha nuoc se phuc vu cho nhung nhom loi ich nay. Chinh vi vay su tac đong cua cac nhom loi ich vao nha nuoc se tao ra mot nha nuoc thieu hieu qua phuc vu loi ich cua mot so nhom xa hoi trong khi bat nhung nhom khac ganh chiu chi phi va tao ra nhung chinh sach co chi phi lon hon la loi ich. Chinh vi vay mot so hoc gia cho rang nha nuoc dan chu se tao ra su phi hieu qua trong viec hoach đinh va thuc thi chinh sach vi vay phai chuyen mot so chuc nang cua nha nuoc cho thi truong va nen gioi han chuc nang cua nha nuoc trong viec bao ve quyen so huu va nhung quyen tu do co ban do đo nhung cong dan binh thuong co the hieu đuoc nhung chinh sach cua nha nuoc va co the kiem soat nha nuoc tot hon.
Nen dan chu van can mot tang lop tinh hoa đe dan dat xa hoi. Vai tro cua dan chung đon thuan la bao đam su luan chuyen đia vi lanh đao quoc gia giua nhung ca nhan trong tang lop tinh hoa mot cach hoa binh va em tham. Cong dan phai san sang ung ho cac nha lanh đao ma ho bau chon bang cach no luc va chap hanh ky luat đe đat đuoc nhung muc tieu đa nhat tri voi nhau. Nhung nguoi theo thuyet tinh hoa cho rang nhan dan khong nen tham gia vao cuoc tranh luan ve nhung van đe quoc gia va tam nhin cua tang lop tinh hoa khong nen chiu tac đong cua dan chung. Nhung nguoi dan binh thuong khong co đu thong tin va kien thuc ve cac van đe xa hoi đe co the tham gia hoach đinh chinh sach. Su tham gia cua ho chi tao ra nhieu loan thong tin va khien nhung quan điem thien can, thieu sang suot chiem uu the do chung đuoc đam đong thieu tri tue ho tro. Tang lop tinh hoa nen tach roi khoi đam đong va tu quyet đinh nen van hanh xa hoi nhu the nao.


= Vai tro cac đang phai =
Les Marshall, chuyen gia nghien cuu ve dan chu cho cac quoc gia von chua co dan chu, ghi nhan rang "tren toan cau, ngoai chinh the dan chu đa đang, khong con cach nao khac cho cac quoc gia nay co the tao dung dan chu ca". Theo Ly Quang Dieu, he thong dan chu con phai co cac chinh đang trung thuc va đu nang luc đe nhan dan co the luc chon nhung đang lanh đao thay the. Che đo dan chu co thanh cong trong viec tao ra bo may hanh chinh trung thuc hay khong tuy thuoc vao viec lieu co đu nguoi đuoc đao tao tot san sang đam nhan trach nhiem cua minh thay vi nhin đat nuoc đi xuong hay khong. Trong nen dan chu, cac đai bieu dan chu thuong la thanh vien cac phe phai chinh tri. Đieu nay co the khien cho cac đai bieu phai tuan theo đuong huong cua đang, thay vi đi theo y muon cua cu tri hoac chinh luong tam cua ho.
Mot quoc gia muon co nen dan chu thi phai xay dung mot hien phap dan chu va mot he thong luat phap lam co so cho nen dan chu van hanh. Neu cac đang phai khong ton trong hien phap va phap luat thi khong the nao duy tri nen dan chu. Trong truong hop đo xung đot chinh tri se nay sinh va co the bien thanh bao luc tham chi la noi chien. Viec cac đang phai nghiem tuc tuan thu hien phap va phap luat la đieu kien tien quyet đe nen dan chu co the ton tai. Cac quoc gia that bai trong viec xay dung nen dan chu thong thuong vi ho khong xay dung đuoc hien phap va he thong luat phap lam co so cho nen dan chu hoac cac đang phai khong ton trong luat phap cua quoc gia đo. Mot van đe khac la tang lop tinh hoa chinh tri va đong minh cua ho se mo rong quyen luc cua chinh phu va gioi quan lieu vi loi ich cua ho neu cong chung khong quan tam đen đieu nay vi vay phai co co che đe han che quyen luc cua gioi tinh hoa.


= Vai tro cua xa hoi dan su =
Mot quyen co ban đe tao nen nen dan chu la moi ca nhan co quyen tu do hoi hop, tu do to chuc va thanh lap cac hoi duoi nhieu dang khac nhau cua to chuc phi chinh phu. Khi nhung nguoi co cung loi ich tap hop nhau lai, khi đo tieng noi cua ho se đuoc lang nghe va co hoi đe gay anh huong đoi voi cac cuoc tranh luan ve chinh tri se đuoc tang len. Nhu Alexis de Tocqueville, nha nghien cuu chinh tri noi tieng the ky XIX, đa viet: "Khong co mot đat nuoc nao ma su đoi hoi cap thiet phai co cac hiep hoi đe chong lai su chuyen che be canh va su đoc đoan lanh đao nhu mot đat nuoc đuoc xay dung theo kieu dan chu".


Cac hinh thuc dan chu co ban = Dan chu truc tiep =
Dan chu truc tiep, hay con goi la dan chu thuan tuy  la mot hinh thuc nha nuoc dan chu trong đo cac cong dan cua mot quoc gia truc tiep bo phieu thong qua luat phap cua quoc gia đo thay vi bau ra cac đai dien đe chap thuan cac luat đo. Dan chu truc tiep hien đai đac trung boi ba tru cot chinh la:

Quyen đe xuong luat le
Trung cau dan y bao gom ca trung cau dan y bat buoc cho phep nhan dan bo phieu phu quyet su ban hanh phap luat
Bai nhiem bang cach gui kien nghi hoac trung cau dan y cho phep nhan dan co quyen bai nhiem nhung nguoi đa đuoc bau ra
Tieu bang Appenzell Innerrhoden cua Thuy Si hien nay hay thi quoc Athens thoi co đai la mot vi du đien hinh nhat cua mot nen dan chu truc tiep. Trong khi đo My du la mot quoc gia cong hoa lien bang nhung khong ton tai dan chu truc tiep o muc lien bang. Dan chu truc tiep bi nhung nguoi lap ban Hien phap My va mot vai nguoi ky vao ban Tuyen ngon đoc lap Hoa Ky phan đoi manh me. Ho nhan thay su nguy hiem trong viec nhom đa so se ap đat nguyen vong cua ho len nhom thieu so. O nen dan chu truc tiep, cac đang chinh tri khong thuc su co hieu luc, boi vi nguoi dan khong can phai tuan thu cac quan điem chung. Nhung nguoi ung ho hinh thuc dan chu truc tiep cho rang no co the khac phuc đuoc nhung han che cua dan chu đai dien hay dan chu đai nghi: đo la su tham nhung, su thieu minh bach trong chinh tri, su bao tro va gia đinh tri.


= Dan chu đai dien =
Dan chu đai dien (cung đuoc goi la dan chu gian tiep, hay dan chu đai nghi) la mot hinh thuc nha nuoc dan chu đuoc cac "đai dien" cua nguoi dan van hanh tren nguyen tac thi hanh chu quyen nhan dan (Popular sovereignty), "đai dien" o đay co the hieu la nhung đai bieu đuoc bau len va đai dien cho y chi cua mot nhom nguoi nao đo. Gan nhu tat ca cac nen dan chu phuong Tay hien đai la mang hinh thuc dan chu đai dien.


= Dan chu ban truc tiep =
Nhung nen dan chu ket hop nhung yeu to cua ca hai hinh thuc dan chu đai dien va dan chu truc tiep, đuoc goi la nen dan chu hon hop hoac nen dan chu ban truc tiep. Vi du bao gom Thuy Si hien nay va mot so tieu bang cua Hoa Ky.


Cac bien the cua nen dan chu = Quan chu lap hien =
Quan chu lap hien hay quan chu đai nghi la mot hinh thuc to chuc nha nuoc giu nguyen vai tro cua vua hay quoc vuong tu thoi phong kien nhung moi quyen luc, moi chi phoi trong cac hoat đong trong xa hoi khong con tap trung trong tay vua hay nu hoang. Vua hay nu hoang chi la nguoi lanh đao tinh than. Con moi quyen luc, moi chi phoi trong cac hoat đong trong xa hoi đeu do nghi vien, thu tuong do nguoi dan bau ra lanh đao. Trong chinh the quan chu lap hien, nha vua hay nu hoang la nguyen thu quoc gia, nhung ve quyen luc thi chi mang tinh chat tuong trung, đai dien cho truyen thong dong toc va su thong nhat cua quoc gia. Chinh the quan chu lap hien o nhieu nuoc phat trien nhu Nhat, Anh, Thuy Đien, Đan Mach, Canada... ngay nay thuc chat mang hinh thuc cua mot nen dan chu đai dien.


= Cong hoa lap hien =
Ban than cum tu "cong hoa" co nhieu y nghia khac nhau, nhung ngay nay thuong dung đe đe cap đen mot nen dan chu đai dien voi mot nguoi đung đau nha nuoc, chang han nhu mot tong thong hoac mot chu tich nuoc, đuoc nhan dan bau len va chi co the nam quyen trong mot khoang thoi gian han che. Đieu nay trai nguoc voi cac quoc gia quan chu lap hien noi nguoi đung đau nha nuoc thuong la mot vi vua hoac nu hoang co the cai tri tron đoi, mac du ve ban chat thi ca hai cung đeu la hinh thuc dan chu đai dien.


= Dan chu tu do =
Trong bien the pho bien cua dan chu la dan chu tu do, quyen luc cua đa so đuoc thuc hien trong khuon kho cua mot nen dan chu đai dien, nhung hien phap gioi han đa so va bao ve thieu so—thuong thong qua viec đuoc huong tat ca cac quyen ca nhan nhat đinh, vi du nhu quyen tu do ngon luan hoac quyen tu do hiep hoi.


= Dan chu xa hoi chu nghia =
Cac nuoc xa hoi chu nghia co mo hinh chinh tri mo phong Lien Xo khong phai la nen dan chu theo cach hieu cua phuong Tay. Dan chu la mot ly tuong đuoc nhac đen trong Tuyen ngon cua đang cong san đuoc soan thao boi Karl Marx va Friedrich Engels.


Tac đong cua dan chu = On đinh chinh tri =
Vi he thong dan chu cho phep cong chung co quyen tuoc bo gioi cam quyen ma khong can thay đoi can ban luat phap cua chinh the, no lam cho cong dan tin rang ho co the bat đong voi chinh sach hien thoi, nhung se luon co co hoi thay đoi gioi cam quyen, hoac thay đoi chinh sach. Đieu nay co the giam bot nhung bat trac va bat an chinh tri hon la thay đoi chinh tri bang bao đong. Phe đe xuong dan chu cho rang bang chung theo thong ke ro rang chung to la cang nhieu dan chu thi cang it bao đong noi bo va diet chung (democide). Đieu nay thuong đuoc goi la Luat Rummel, rang nguoi dan cang it tu do dan chu thi cang de bi gioi cai tri giet chet.


= Tham nhung =
Cac nuoc moi chuyen đoi sang nen dan chu se bung no tinh trang tham nhung do anh huong cua che đo đoc tai truoc nhung nhung nuoc co nen dan chu vung chac lai it tham nhung. Nhung đieu kien chinh tri ban đau va thanh tuu dan chu đat đuoc se quyet đinh muc đo tham nhung o mot quoc gia. Dan chu cang cao thi cang it tham nhung nhung tiem nang chong tham nhung cua nen dan chu phu thuoc nhieu đieu kien khac nhau chu khong đon thuan la su ton tai cua canh tranh chinh tri thong qua he thong bau cu đa đu đe lam giam tham nhung.


= Hieu qua cua nha nuoc =
Đieu kien tien quyet đe co nen dan chu on đinh la phai co bo may nha nuoc co hieu qua. Co quan điem cho rang neu thieu đieu kien nay thi nen dan chu khong the tu tao ra bo may nha nuoc hieu qua. Nen dan chu can mot bo may nha nuoc hieu qua hon bat cu che đo chinh tri nao khac boi vi no cho phep nhieu luc luong xa hoi tham gia canh tranh chinh tri. Mot che đo đoc tai co the ton tai khong can đen bo may nha nuoc hieu qua nhung nen dan chu chi co the ton tai khi co mot nha nuoc hieu qua. Cuoi cung che đo dan chu buong long viec kiem soat xa hoi do đo co the dan đen ly khai, su thieu ton trong hoac mong đoi qua muc cua dan chung đoi voi nha nuoc hoac dan đen tinh trang vo to chuc, vo chinh phu. Hon nua mong muon đoi quyen binh đang lon hon se khien nhung sac toc, ton giao, cong đong, khu vuc, tang lop... von di mo nhat noi len va co đong luc đe phan khang. Dan chu khong co kha nang tao ra bo may nha nuoc hieu qua nhung no cho phep nguoi dan loai bo nhung chinh phu thieu hieu qua ma khong can dung đen vu luc. Friedrich Hayek nhan xet "Dan chu đa chung to rang no khong phai la mot cong cu chac chan chong lai su chuyen che va đoc tai nhu tung đuoc hy vong. Tuy nhien, voi vai tro nhu mot cong uoc cho phep bat ky đa so nao cung co quyen loai bo mot chinh phu ma minh khong ua, dan chu co mot gia tri khong the đo đem đuoc".
Trong che đo dan chu, nha nuoc co kha nang hoach đinh va thuc thi chinh sach cang cao thi muc đo dan chu cang cao. Nhung nuoc co bo may nha nuoc co kha nang đong hoa, đieu chinh va đieu khien xa hoi cao hon se co muc đo dan chu cao hon. Đieu nay khong lien quan đen nhung yeu to đia ly va kinh te. Kha nang thu ngan sach va tai phan phoi thu nhap khong lien quan đen muc đo dan chu nhung la đieu kien co ban quyet đinh muc đo tham gia cua dan chung vao nen dan chu. Nen dan chu voi bo may nha nuoc co hieu qua co the cung cap hang hoa va dich vu cong co ban tot hon nhung nen dan chu co bo may nha nuoc thieu nang luc. Nghia la kha nang phuc vu xa hoi tuy thuoc hieu qua cua bo may nha nuoc hon la hinh thuc nha nuoc. Hieu qua bo may nha nuoc quan trong đoi voi su hai long cua nguoi dan ve cach nen dan chu hoat đong hon la y thuc he thich hop voi ho. Mot bo may hanh chinh cong bang va hieu qua co y nghia hon la nhung co quan đai dien.
Nen dan chu khuyen khich cac chinh tri gia theo đuoi cac muc tieu ngan han. Nhieu chinh tri gia khong thay gi hon ngoai ky bau cu ke tiep va ho chi muon nuong theo xu the cua đam đong. Cac chinh phu nhin chung thich cach xu ly nhanh chong đe dap tat cac trieu chung nhung khong giai quyet tan goc can nguyen cua cac van đe cua xa hoi do đo nen dan chu hien đai thien can. Chu ky bau cu trong mo hinh cua che đo dan chu tao ra nhung khung thoi gian chinh tri ngan nen cac chinh tri gia đua ra nhung chinh sach đe loi keo cu tri trong ky tranh cu ke tiep, trong khi bo qua nhung van đe dai han ma khong the giup ho thu đuoc su ung ho cua cu tri ngay lap tuc. Nhung nhom loi ich co kha nang loi dung he thong chinh tri nham đat nhung loi ich ngan han cho ban than ho trong khi đay thiet hai ve lau dai cho phan con lai cua xa hoi. Viec cac tap đoan cau ket voi he thong chinh tri la mot hien tuong toan cau khien viec hoach đinh chinh sach dai han bi gat khoi nghi trinh. Cac nen dan chu đai nghi bo qua loi ich cua cac the he tuong lai do ho khong co quyen nao ca, khong co co quan nao đai dien cho loi ich va quan điem cua ho.


= Kinh te =
Nhung nuoc co Tong san pham quoc noi tren moi đau nguoi va Chi so phat trien con nguoi (human development index) cang cao, va chi so ngheo cang thap thi thuong co nen dan chu. Kinh te gia noi tieng Amartya Sen ghi nhan la chua co mot che đo dan chu thuc su đa tung bi nan đoi lon, ke ca nhung nuoc dan chu von khong giau co suot lich su, nhu An Đo. Tuy nhien, mot so quoc gia nhu Lien Xo (thoi Stalin), Trung Quoc, Han Quoc (thoi Park Chung Hee), Đai Loan (thoi Tuong Kinh Quoc) đa đat đuoc muc tang truong kinh te than ky duoi su lanh đao cua cac nha nuoc bi phuong Tay xem la thieu dan chu trong khi đo nhieu quoc gia co nen dan chu chua bao gio đat muc tang truong cao trong thoi gian dai đe tro thanh cuong quoc kinh te. Nghien cuu cua Matthew A. Baum va David A. Lake cho thay dan chu khong co tac đong truc tiep len tang truong kinh te nhung lam tang tuoi tho o nuoc ngheo va tang giao duc trung hoc o nhung nuoc khong ngheo.
Khong phai ai cung đong y dan chu thuc đay su giau co. Co nguoi cho la hau het chung cu lai đua đen ket luan la chinh nho phat trien kinh te lam dan giau co hon đua đen dan chu hoa. Theo nha xa hoi hoc Seymour Martin Lipset nhung quoc gia co thu nhap binh quan đau nguoi, muc đo cong nghiep hoa va đo thi hoa, trinh đo giao duc cao hon se dan chu hon (đinh luat Lipset). Đay la nhung đieu kien tien quyet cua nen dan chu. Nhung nghien cuu khac cung cho thay khang đinh cua Lipset la đung vi muc đo dan chu cua mot quoc gia se đuoc cai thien khi thu nhap binh quan đau nguoi cua quoc gia đo tang len. Tuy nhien dan chu con tuy thuoc vao nhieu yeu to khac do đo dan chu hoa cung co the dien ra o cac nuoc co muc thu nhap thap con nuoc co thu nhap ngay cang cao nhu Trung Quoc hoac nhung nuoc xuat khau dau mo co thu nhap binh quan đau nguoi cao nhat the gioi nhu Brunei, A Rap Xe Ut, Qatar, Kuwait... lai chua co nen dan chu theo cach hieu cua phuong Tay.
Tuy nhien, dan chu cung co nhung tac đong tich cuc len nen kinh te. Dan chu giup nguoi lam chinh sach co the hieu đuoc nguyen vong cua nhan dan tu đo đieu chinh chinh sach cho phu hop đe huong đen mot nen kinh te nhan ban phuc vu cho đoi song cua đa so. Lien Xo thieu dan chu nen nen kinh te cua ho ngay cang xa roi nhu cau cua xa hoi nen cuoi cung sup đo. Viec dan chu hoa nen kinh te bang cach chuyen quyen quyet đinh tu cac lanh đao doanh nghiep sang cong đong la van đe đuoc nhieu hoc gia quan tam va cung la cuoc đau tranh chinh tri đang dien ra trong the ky 21.


= Chien tranh =
Ly thuyet dan chu hoa binh cho rang chung co thuc te cho thay la hau nhu khong bao gio co chien tranh giua cac nuoc dan chu. Mot cong trinh nghien cuu ve nhung chien tranh tu 1816 đen 1991 đinh nghia chien tranh la khi nao co quan linh đanh nhau lam cho hon 1000 nguoi chet tran, va đinh nghia dan chu la khi hon 2/3 đan ong co quyen bau cu. Nghien cuu nay tim ra 198 cuoc chien tranh giua cac nuoc khong dan chu, 155 giua cac nuoc dan chu đanh voi cac nuoc khong dan chu, va khong co chien tranh nao giua nhung nuoc dan chu voi nhau.


Cac to chuc bao ve dan chu = Lien Hop Quoc =
Lien Hop Quoc xem dan chu la mot trong nhung nen tang va gia tri cot loi cua minh vi dan chu cung cap moi truong đe bao ve va nhan thuc tot quyen con nguoi. Nhung gia tri nay đuoc the hien trong Tuyen ngon Quoc te Nhan quyen va Cong uoc Quoc te ve cac Quyen Dan su va Chinh tri. Nhung quyen chinh tri va dan su nay la nen tang cua nen dan chu. Lien Hop Quoc ho tro nen dan chu thong qua cac to chuc thanh vien cua minh nhu United Nations Development Programme (UNDP), United Nations Democracy Fund (UNDEF), Department of Peacekeeping Operations (DPKO), Department of Political Affairs (DPA), Office of the High Commissioner for Human Rights (OHCHR), United Nations Entity for Gender Equality and the Empowerment of Women (UN Women). Nhung hoat đong nay khong tach roi khoi cac hoat đong nang cao nhan quyen, phat trien, hoa binh va an ninh.


Cau noi "Dan chu la lam sao cho dan mo mieng, đung đe dan so khong dam mo mieng, nhung con nguy hai hon la khi nguoi dan khong thiet mo mieng nua." - Ho Chi Minh 
"Nen tang cua mot nha nuoc dan chu đo la quyen tu do" - Nha triet hoc Hi Lap co đai Aristotle 
"Khong ai cho rang nen dan chu la thu hoan hao hay toan thien ca. Thuc ra, dan chu la hinh thuc chinh the toi te nhat neu khong tinh đen cac chinh the khac tung ton tai." - Winston Churchill 


Thu muc Xem them Chu thich Lien ket ngoai Đinh nghia cua dan chu tai Wiktionary


= Tieng Anh =
Dan chu tren DMOZ
Center for Democratic Network Governance
Democracy at the Stanford Encyclopedia of Philosophy
Is Democracy the BEST form of governance? Luu tru ngay 4 thang 8 nam 2010 tai Wayback Machine at TooStep Luu tru ngay 7 thang 5 nam 2010 tai Wayback Machine
Dictionary of the History of Ideas: Democracy Luu tru ngay 20 thang 3 nam 2008 tai Wayback Machine
Ethical Democracy Journal
The Economist Intelligence Unit’s index of democracy
Alexis de Tocqueville, Democracy in America Luu tru ngay 11 thang 4 nam 1997 tai Wayback Machine Full hypertext with critical essays on America in 1831-32 from American Studies at the University of Virginia
Democracy Watch (Canada) –  Leading democracy monitoring organization
Ewbank, N. The Nature of Athenian Democracy Luu tru ngay 17 thang 12 nam 2011 tai Wayback Machine, Clio History Journal, 2009.
Critique
Erik von Kuehnelt-Leddihn, Liberty or Equality Luu tru ngay 23 thang 7 nam 2006 tai Wayback Machine
J.K. Baltzersen, Churchill on Democracy Revisited, (24 thang 1 nam 2005)
GegenStandpunkt: The Democratic State: Critique of Bourgeois Sovereignty
Does Democracy End Tyranny? Luu tru ngay 9 thang 8 nam 2009 tai Wayback Machine
Please Don't Vote


= Tieng Viet =
Cam nang Dan chu Luu tru ngay 24 thang 9 nam 2015 tai Wayback Machine, democracy-handbook.org
Nga canh bao chieu bai dan chu cua the luc ben ngoai