Mexico (phat am tieng Tay Ban Nha: [ˈmexiko] , phien am: "Me-hi-co", tieng Nahuatl: Mexihco), cung thuong viet khong dau la Mexico, ten chinh thuc la Hop chung quoc Mexico (tieng Tay Ban Nha: Estados Unidos Mexicanos, [esˈtaðos uˈniðoz mexiˈkanos] ), la mot nuoc cong hoa lien bang thuoc khu vuc Bac My. Mexico la mot quoc gia rong lon voi dien tich hon 1,9 trieu km², đung  thu 14 tren the gioi va dan so khoang 126 trieu nguoi(2020), đung  thu 10 tren the gioi. Mexico giap voi Hoa Ky ve phia bac, giap voi Guatemala va Belize ve phia đong nam, giap voi Thai Binh Duong ve phia tay va tay nam, giap voi vinh Mexico ve phia đong.
Hop chung quoc Mexico la quoc gia theo the che cong hoa lien bang, co tong cong 31 bang va 1 quan thuoc lien bang la thanh pho Mexico, đay la mot trong nhung khu đo thi đong dan cu nhat tren the gioi.
Mexico la mot đat nuoc co thien nhien đa dang va nen van hoa vo cung đac sac, mang anh huong cua ca nen van hoa ban đia truyen thong va van hoa Tay Ban Nha. Mexico cung la nuoc co so luong nguoi noi tieng Tay Ban Nha cao nhat tren the gioi va ton giao chu yeu tai đay la Cong giao Roma.
Đat nuoc Mexico la noi ra đoi cua hai nen van minh lon cua chau My la Maya va Aztec. Bat đau tu the ky XVI, Mexico bi thuc dan Tay Ban Nha đo ho va đen nam 1810 thi tuyen bo đoc lap va chinh thuc đuoc cong nhan vao nam 1821. Mexico hien nay la quoc gia My Latinh đau tien tro thanh thanh vien cua To chuc Hop tac va Phat trien Kinh te (Chile tro thanh thanh vien nam 2010). Mexico hien la nen kinh te lon thu 11 tren the gioi va co thu nhap binh quan đau nguoi thuoc nhom trung binh cao. Kinh te Mexico co moi lien he chat che voi Canada va My nho Hiep đinh Thuong mai Tu do Bac My. Mexico con la thanh vien cua nhieu to chuc quoc te khac nhu Lien Hop Quoc, To chuc Thuong mai The gioi. Tuy đuoc đanh gia la mot trong nhung quoc gia đang len va đong vai tro quan trong trong khu vuc My Latinh, song, xa hoi Mexico cung đang gap phai mot so van đe kho khan nhu su bat binh đang trong thu nhap, chenh lech muc song giua cac khu vuc thanh thi va nong thon cung tinh trang bao luc, buon ban ma tuy tai nhieu vung cua đat nuoc.


Ten goi Ten goi trong tieng Tay Ban Nha cua Me-hi-co la Mexico. Trong tieng Tay Ban Nha ten goi nay đuoc phat am la /ˈmexiko/ (Me-khi-co). Chu x trong Mexico trong tieng Tay Ban Nha khong đuoc phat am la /s/ giong nhu chu x cua tieng Viet ma phat am la /x/. Phu am /x/ cung co ton tai trong tieng Viet, trong tieng Viet am nay đuoc ghi bang chu cai ghep đoi kh.
Ten goi Mexico bat nguon tu kinh đo cua Đe che Aztec vi đai voi cai ten Mexico-Tenochtitlan, ma ten kinh đo nay lai đuoc đat theo mot ten goi khac cua dan toc Aztec, dan toc Mexica. Theo than thoai Aztec co, mot vi than đa chi cho nguoi dan bo toc đia điem xay dung kinh đo moi la noi co mot con đai bang mang trong mieng mot con ran va đau xuong canh cay xuong rong. Đo chinh la mot đia điem nam giua ho Texcoco va tai đo, nguoi Aztec đa xay dung nen mot thanh pho rong lon. Hinh anh nay đuoc mieu ta trong trang đau cua cuon kinh thu Mendoza, mot cuon sach ke ve lich su cua nguoi Aztec va ngay nay xuat hien tren quoc ky va quoc huy cua Mexico.
Ten chinh thuc cua Mexico la Hop chung quoc Mexico (tieng Tay Ban Nha: Estados Unidos Mexicanos). Lan bang phuong bac cua Mexico co ten chinh thuc la Hop chung quoc My (tieng Tay Ban Nha: Estados Unidos de America). Mexico cung co Hop chung quoc trong ten chinh thuc la vi ten goi chinh thuc cua Mexico đa đuoc co y đat phong theo ten goi chinh thuc cua nuoc My.
Ten goi Hop chung quoc Mexico đuoc su dung lan đau tien trong ban hien phap cua Mexico nam 1824. Truoc khi co ten goi chinh thuc la Hop chung quoc Mexico, nuoc nay đa tung co mot so ten goi khac ke tu khi thanh lap nhu Đe quoc Thu nhat Mexico, Đe quoc Thu hai Mexico, Cong hoa Mexico truoc khi co ten goi cuoi cung nhu ngay nay.
Tu Han-Viet cua Mexico la Me Tay Co (米西基), hoac noi tat la Me. O Viet Nam tu ngu nay đa loi thoi, nhung hien nay tu Me van đuoc dung trong cong đong My goc Viet đe noi ve Mexico (vi du: nuoc Me, nguoi Me).


Lich su = Thoi ky Tien Colombo =

Dau vet co xua nhat ve con nguoi đuoc tim thay tai thung lung Mexico la mot bai lua trai đuoc xac đinh co nien đai khoang 21.000 nam truoc. Trong hang ngan nam, nguoi da đo o Mexico đa sinh song nhu nhung cong đong chuyen ve san ban. Khoang 9.000 nam truoc, ho đa bat đau canh tac ngo va khoi đau mot cuoc cach mang trong nong nghiep, dan đen su thanh lap hang loat nhung quoc gia co trinh đo phat trien cao va đat đuoc nhieu thanh tuu to lon ve nhieu mat, tieu bieu la cac quoc gia cua nguoi Maya va nguoi Aztec. Ho đa đat đuoc nhieu thanh tuu lon ve chu viet, toan hoc, thien van hoc, nghe thuat va kien truc... Nhung cong trinh tieu bieu cho cac nen van hoa tien Colombo nay la cac kim tu thap, tieu bieu nhu quan the kim tu thap tai Chichen Itza. Đe che Aztec đa xay dung nen mot quoc gia hung manh voi thu đo đat tai Tenochtitlan, nay la thanh pho Mexico.
Nam 1519, nguoi Tay Ban Nha xam luoc cac quoc gia cua nguoi da đo tai Mexico. Nam 1521, thanh pho Tenochtitlan bi chiem đong va pha huy, đanh dau su cham dut cua đe che Aztec tren ban đo the gioi. Nguoi dan ban đia lan luot bi bat lam no le hoac bi tan sat rat da man, đong thoi ben canh đo la su pha huy vo cung to lon cua nguoi Tay Ban Nha đoi voi gia tai van hoa truyen thong cua ho. Nam 1535, Pho vuong quoc Tan Tay Ban Nha đuoc thanh lap tai Mexico va mot so vung lan can. Đay la thuoc đia đau tien va lon nhat cua nguoi Tay Ban Nha tai Tan the gioi va đa đem lai mot nguon cua cai doi dao cho chinh quoc thong qua su cuop boc tai nguyen va no le tai đay.


= Mexico gianh đoc lap =

Gan 300 nam sau khi tro thanh thuoc đia cua Đe quoc Tay Ban Nha, vao nam 1810, mot muc su nguoi Mexico la Miguel Hidalgo y Costilla đa tuyen bo nen đoc lap cho Mexico. Tiep theo đo la mot cuoc chien tranh keo dai cua nhan dan Mexico chong lai quan đoi Tay Ban Nha cho đen nam 1821, Mexico chinh thuc gianh đuoc đoc lap. Đe nhat đe che Mexico đuoc hinh thanh trong mot thoi gian ngan ngui, bao gom toan bo lanh tho cua nuoc Mexico ngay nay, toan bo khu vuc Trung My (tru Panama va Belize), cac bang mien tay va mien nam Hoa Ky (California, Nevada, Utah, Arizona, New Mexico, Texas). Agustin de Iturbide tu xung la hoang đe cua Đe quoc Thu nhat nhung bi cac luc luong cong hoa lat đo hai nam sau đo. Cac tinh o Trung My tach ra đoc lap nam 1823 va thanh lap nen nuoc Cong hoa Lien bang Trung My, nhung ve sau bi vo vun ra nhieu quoc gia đoc lap nho hon.
Bon thap ki sau khi gianh đuoc quyen đoc lap, đat nuoc Mexico van đay cac xung đot do su đoi đau giua nhung nguoi tu do va bao thu tai nuoc nay. Tuong Antonio Lopez de Santa Anna la mot nhan vat co anh huong lon đoi voi nen chinh tri cua Mexico thoi gian nay. Nam 1836, ong thong qua Siete Leyes nham the che hoa chinh phu tap trung quyen luc tai Mexico dan đen viec đinh chi Hien phap 1824. Co ba vung đat thuoc Mexico đa noi day đoi đoc lap la Cong hoa Texas, Cong hoa Rio Grande va Cong hoa Yucatan. Mexico đa tai thu phuc đuoc Rio Grande va Yucatan nhung đa that bai trong viec chiem lai Texas. Khong chi vay, Texas sau đo đa đuoc sap nhap vao Hoa Ky va nhung tranh chap ve đat đai, lanh tho voi nuoc lang gieng phuong Bac đa lam bung no cuoc chien tranh My-Mexico (1846-1848) voi that bai nang ne thuoc ve Mexico. Nam 1848, Hiep uoc Guadalupe-Hidalgo đuoc ky ket, theo đo Mexico mat toi 1/3 dien tich lanh tho cho Hoa Ky.
Chan nan truoc that bai cua tuong Santa Anna, mot phong trao cai cach đa lan rong tai Mexico. Đay đuoc goi la thoi ky 'La Reforma', voi mot hien phap moi đuoc ban hanh theo đo tai thanh lap the che lien bang va lan đau tien gioi thieu ve quyen tu do ton giao tai Mexico.
Nhung nam 1860, Mexico phai đoi mat voi su xam lang cua nuoc Phap. Cong tuoc Ferdinand Maximilian cua Ao (thuoc dong ho Habsburg) đuoc chon đe tro thanh vua cua Đe quoc Mexico Thu hai. Tuy nhien chinh the phong kien nay cung chi ton tai đuoc trong mot thoi gian ngan ngui. Nam 1867, Benito Juarez, mot nguoi da đo Zapotec đa tai khoi phuc nen cong hoa va tro thanh tong thong da đo đau tien cua Mexico. Ong đuoc đanh gia la vi tong thong vi đai nhat cua Mexico trong the ky XIX.


= The ky XX va the ky XXI =

Porfirio Diaz đa cai tri mot cach đoc tai đat nuoc Mexico trong khoang thoi gian tu nam 1880 đen nam 1911. Giai đoan nay, đuoc goi la Porfiriato đuoc biet đen voi nhung thanh tuu lon cua nen kinh te Mexico, khoa hoc, nghe thuat phat trien song ben canh đo la su bat binh đang trong thu nhap giua nguoi giau va nguoi ngheo va su đan ap ve chinh tri. Cuoc bau cu gia mao đe tiep tuc nhiem ky thu nam cua Diaz đa bi nguoi dan phan ung du doi, dan đen viec cuoc Cach mang Mexico bung no vao nam 1910. He qua cua cuoc cach mang la mot hien phap moi đa đuoc ban hanh vao nam 1917 va tiep sau đo la mot loat nhung bien đong tren chinh truong Mexico. Đat nuoc roi vao cuoc noi chien giua cac phe phai va nhieu nhan vat lanh đao quan trong bi am sat. Tinh hinh tuong đoi on đinh tro lai tu khi Đang Cach mang Quoc gia, ve sau đoi ten la Đang Cach mang The che (PRI) len nam quyen vao nam 1929 va đong vai tro quan trong tren chinh truong Mexico suot 71 nam sau đo.
Thoi gian tu thap nien 1940 đen 1980 đuoc đanh dau boi su phat trien kinh te vuot bac cua Mexico va đuoc cac nha su hoc goi la "El Milagro Mexicano", tuc "Phep mau Mexico". Mexico đa co nhung co gang quan trong trong viec quoc huu hoa cac tai san cua quoc gia nhu khoang san va dau khi. Vao nam 1938, tong thong Lazaro Cardenas đa quyet đinh quoc huu hoa tat ca cac cong ty khai thac dau va buoc ho phai sap nhap vao PEMEX, cong ty dau khi quoc doanh cua Mexico. Su kien nay đa gay ra mot cuoc khung hoang trong quan he ngoai giao giua Mexico voi cac nuoc tham gia khai thac tai nguyen tai đay. Kinh te phat trien nhung van chua đu suc xoa het nhung cang thang trong xa hoi Mexico, ma đinh cao la cuoc tham sat Tlatelolco tai chinh thu đo Mexico nam 1968.

Thoi ky hoang kim cua kinh te Mexico ket thuc vao nam 1982 voi mot cuoc đai khung hoang. Gia dau lua, mat hang xuat khau chu luc cua Mexico bi mat gia tram trong, ti le lai suat tang vot va chinh phu Mexico hoan toan bi vo no voi nhung khoan no khong lo. Tiep theo đo la mot thoi ky lam phat keo dai va Mexico tro thanh mot quoc gia pha san. Mexico lai mot lan nua đoi mat voi khung hoang kinh te - tai chinh lon vao cuoi nam 1994 voi toc đo tang truong kinh te nam 1995 la -6,9%. Hien nay tinh hinh kinh te Mexico đa co nhieu cai thien quan trong theo huong tu do hoa thi truong, đong thoi lien ket voi cac ban hang lon la Hoa Ky va Canada đe phat trien trong NAFTA (Hiep đinh Tu do Thuong mai Bac My). Tang truong kinh te dan đi vao on đinh va Mexico đa tro thanh mot trong nhung nen kinh te lon nhat the gioi.
Ve chinh tri, đa co mot su thay đoi lon tren chinh truong Mexico trong cuoc bau cu nam 2000. Lan đau tien sau 71 nam, Đang Cach mang The che (PRI) đe mat chiec ghe tong thong vao tay Đang Hanh đong Quoc gia (PAN) la ong Vicente Fox. Trong cuoc bau cu nam 2006, PRI tham chi con bi tut xuong thu ba, sau khi bi Đang Cach mang Dan chu (PRD) vuot len. Sau 12 nam, vao 2012, Đang PRI tro lai ghe Tong thong voi Enrique Pena Nieto, cuu thong đoc Bang Mexico trong giai đoan 2005–2011. Tuy vay, ong thang chi voi 38% đa so va khong gianh đuoc the đa so trong quoc hoi.
Trong cuoc bau cu tong thong nam 2018, thi truong Thanh pho Mexico la ong Andres Manuel Lopez Obrador đa gianh thang loi. Andres se bat đau nham chuc vao thang 12 nam 2018.


Đia ly = Vi tri, gioi han =

Mexico la mot quoc gia thuoc khu vuc Bac My. Phan lon lanh tho cua đat nuoc nay nam tren mang kien tao Bac My trong khi mot phan nho thuoc ban đao Baja California thuoc đia mang Thai Binh Duong va đia mang Cocos. Ve đia vat ly, phan lon lanh tho Mexico thuoc ve Bac My, trong khi 12% lanh tho thuoc ban đao Tehuantepec thuoc khu vuc Trung My. Con ve mat đia chinh tri, Mexico đuoc coi nhu mot quoc gia Bac My, cung voi Hoa Ky va Canada.
Tong dien tich cua Mexico 1.972.550 km² va Mexico la quoc gia co dien tich đung hang thu 14 tren the gioi. Trong đo, Mexico con tuyen bo chu quyen đoi voi 6.000 km² đat thuoc cac đao va quan đao tai Thai Binh Duong (đao Guadalupe va quan đao Revillagigedo), vinh Mexico, bien Caribbean va vinh California. Ve phia bac, Mexico chia se đuong bien gioi dai 3.141 km voi Hoa Ky. Dong song Rio Bravo del Norte (o Hoa Ky goi la Rio Grande) la bien gioi tu nhien keo dai tu Ciudad Juarez ve phia đong đen vinh Mexico. Ngoai ra con co mot so đuong phan gioi tu nhien hoac nhan tao khac tu Ciudad Juarez ve phia tay đen bo Thai Binh Duong. Ve phia nam, Mexico chia se chung đuong bien gioi dai 871 km voi Guatemala va 251 km voi Belize.


= Đia hinh =

Đat nuoc Mexico co đia hinh chu yeu la đoi nui. Nuoc nay co 3 day nui chinh va đeu nam doc theo đuong bo bien cua Mexico. Trong đo Siera Madre Occidental la day nui dai nhat, keo dai toi 5000 km theo doc bo bien phia tay giap Thai Binh Duong cua nuoc nay. O bo bien phia đong co day nui Siera Madre Oriental dai 1350 km va vung bo bien phia nam co day Sierra Madre de Sur dai 1200 km. Nam giua nhung day nui nay voi đuong bo bien la cac đong bang nho va hep.
Cao nguyen Mexico chiem mot phan lon dien tich trung tam đat nuoc va nam giua hai day Siera Madrea Occidental va Siera Madre Oriental. Trong khi phia bac cao nguyen Mexico co đia hinh thap hon (trung binh khoang 1100 m) voi nhieu bon đia thi phia nam cao nguyen đia hinh lai cao hon. Nhung thung lung thuoc mien nam cao nguyen Mexico tap trung rat nhieu thanh pho lon nhu thanh pho Mexico hay Guadalajara.
Mexico nam tren mot khu vuc khong on đinh, gan noi tiep giap giua hai đia mang Cocos va Bac My nen thuong hay xay ra nhung tran đong đat va nui lua phun trao. Ngon nui lua Orizaba (5636 m) la ngon nui cao nhat tai Mexico va thu ba tai Bac My. Day nui lon thu ba tai Mexico la Sierra Nevada, hay đuoc goi la Vanh đai nui lua Mexico la mot chuoi cac nui lua chan ngang đat nuoc Mexico theo chieu đong-tay. Day nui lon thu tu cua Mexico la Sierra Madre del Sur nam doc theo bo bien tay nam nuoc nay.
Mexico co khoang 150 con song nhung luong nuoc phan bo khong đong đeu tren toan bo lanh tho. Phan nhieu cac con song lon đeu chay ve phia đong vao vinh Mexico va bien Caribbean.


= Khi hau =
Co the noi, đuong chi tuyen bac đa phan chia lanh tho Mexico thanh hai vung khi hau rieng biet: nua phia bac chi tuyen co khi hau on hoa con nua phia nam chi tuyen thi co đieu kien khi hau phu thuoc nhieu vao đo cao. Mexico la mot đat nuoc co nhieu nui non trung điep va đieu nay đa khien cho Mexico tro thanh mot trong nhung quoc gia co he thong khi hau đa dang nhat tren the gioi.
O nua phia nam cua đuong chi tuyen, tai nhung vung co đo cao khong vuot qua 1000 m thi co khi hau nhiet đoi nong am quanh nam, voi nhiet đo trung binh nam dao đong trong khoang 24° - 28 °C, chenh lech nhiet đo giua mua he va mua đong khong qua lon, chi khoang 5 °C. Trong khi đo, nhung vung o phia bac đuong chi tuyen cua Mexico thi co nhiet đo trung binh nam thap hon, vao khoang 20° - 24 °C voi mua he nong am con mua đong thi lanh va kho.
Thung lung Mexico nam o phia nam đuong chi tuyen la mot khu vuc tap trung nhieu khu vuc đo thi lon cua đat nuoc, trong đo co thanh pho Mexico. Khu vuc nay nam o đo cao tren 2000 m nen nhin chung co khi hau on hoa tuong đoi de chiu, nhiet đo trung binh nam dao đong trong khoang 16° - 18 °C.
Nhieu vung đat o Mexico, đac biet la tai phia bac đuong chi tuyen thuong co rat it mua, tao nen mot so vung hoang mac lon tai đat nuoc nay. Trong khi đo mien nam Mexico (đac biet la nhung vung đong bang duyen hai nhu ban đao Yucatan) thi luong mua thuong đat tren 2000 mm/nam.


= Đa dang sinh hoc =

Mexico đuoc xep la mot trong 18 nuoc co muc đo đa dang sinh hoc cao nhat tren the gioi. Theo thong ke, Mexico co khoang 200.000 loai sinh vat đa đuoc phat hien, chiem tu 10-12% tong so loai sinh vat tren Trai Đat. Đat nuoc nay xep thu nhi the gioi ve so luong cac loai bo sat (707 loai), sau Uc, va cung la thu nhi ve so luong đong vat co vu (438 loai), thu tu ve so luong luong cu (290 loai) va thu tu ve so luong cac loai thuc vat (khoang 20.000 loai). Mexico cung xep thu tu the gioi ve su đa dang cua he sinh thai cung nhu cua cac loai sinh vat. Co khoang 2500 loai nam trong danh sach bao ve cua chinh phu Mexico. Hien Mexico đa thanh lap He thong Thong tin quoc gia ve đa dang sinh hoc nham nang cao hieu biet cua nguoi dan ve the gioi sinh vat đa dang cua đat nuoc nay.
Tai Mexico, co khoang 170.000 km² đuoc coi la khu vuc bao ton tu nhien, trong đo bao gom 34 khu du tru sinh quyen, 64 cong vien quoc gia cung nhieu khu vuc bao ve cac loai thuc vat va đong vat quy hiem khac.
Mexico la que huong cua nhieu loai thuc vat co vai tro vo cung quan trong trong đoi song hang ngay. Sau khi phat hien ra chau My, nguoi chau Au đa mang cac loai cay trai nay cua chau My đi pho bien khap the gioi. Đo la cac loai cay cacao (san xuat chocolate), ca chua, ngo, vani, nhieu loai đau va ot cay khac nhau (trong đo co ot Habanero).


Chinh tri Theo Hien phap nam 1917, Hop chung quoc Mexico la mot nuoc cong hoa dan chu đai dien va theo che đo tong thong. Hien phap cua nuoc nay cung quy đinh thanh lap 3 cap chinh quyen khac nhau: lien bang, tieu bang va thanh pho. Tat ca nhung vi tri lanh đao cua chinh quyen đeu đuoc quyet đinh thong qua bau cu hoac đuoc chi đinh boi nhung nguoi đa đuoc bau.

Chinh quyen cua Mexico đuoc chia lam ba nhanh sau:

Lap phap: gom quoc hoi luong vien bao gom Thuong vien va Ha vien Mexico. Phia lap phap co quyen đat ra cac đieu luat, tuyen bo chien tranh, đat thue moi, thong qua ngan sach quoc gia va cac hiep uoc quoc te, bo nhiem cac can bo ngoai giao...
Hanh phap: Tong thong Mexico vua la nguoi đung đau nha nuoc, vua la nguoi đung đau chinh phu va đong thoi cung đuoc coi la Tong tu lenh quan đoi Mexico. Tong thong co quyen bo nhiem noi cac (voi su thong qua cua Thuong vien), chiu trach nhiem viec thiet lap va thuc thi luat phap va quyen đinh chi khong thong qua mot bo luat nao đo.
Tu phap: Đung đau nhanh nay la Toa an Tu phap Toi cao, gom 11 vi tham phan đuoc bo nhiem boi tong thong voi su đong y cua Thuong vien.
O cap tieu bang, chinh quyen cung đuoc to chuc thanh ba nhanh: lap phap (hoi đong luong vien), hanh phap (đung đau la thong đoc va noi cac đuoc bo nhiem) va tu phap (toa an).
Trong thoi gian tu nam 2006-2009, co 9 đang phai co đai dien trong quoc hoi Mexico. Nhung trong đo co 5 đang co so phieu khong vuot qua 4%. Ba đang lon nhat va co anh huong quan trong đoi voi nen chinh tri Mexico la:

Đang Hanh đong Quoc gia (Partido Accion Nacional, PAN): đang trung huu theo đuong loi bao thu đuoc thanh lap nam 1939.
Đang Cach mang The che (Partido Revolucionario Institucional, PRI): mot đang trung ta theo đuong loi dan chu xa hoi, đuoc thanh lap nam 1929 nham thong nhat nhung luc luong cua cuoc Cach mang Mexico. Phan lon cac chinh tri gia canh ta cua Mexico thuoc đang nay.
Đang Cach mang Dan chu (Partido de la Revolucion Democratica, PRD): đang trung ta đuoc thanh lap nam 1989, tao thanh boi lien minh giua nhung nguoi theo chu nghia xa hoi va mot so đang phai tu do khac.
Trong suot 71 nam ke tu khi thanh lap, PRI la đang nam giu vai tro chu yeu tren chinh truong Mexico. Tuy nhien đen nam 2000, lan đau tien đang đa bi mat chiec ghe tong thong vao tay Vicente Fox, mot thanh vien cua đang PAN. Đen nam 2006, Felipe Calderon cua PAN lai mot lan nua gianh chien thang truoc đoi thu Andres Manuel Lopez Obrador cua đang PRD voi cach biet cuc ky sit sao 0,58%. Ong tuyen the nhiem ky tong thong Mexico 2006-2012.


= Ngoai giao =

Tong thong thuc hien quan he ngoai giao cua Mexico thong qua Bo Ngoai giao. Hien phap quy đinh cac nguyen tac cua chinh sach đoi ngoai cua Mexico bao gom ton trong luat phap quoc te va quyen binh đang, chu quyen va đoc lap cua cac dan toc; khong can thiep vao cong viec noi bo cua cac quoc gia khac; va thuc đay an ninh chung thong qua su tham gia tich cuc vao cac to chuc quoc te.
Mexico la thanh vien sang lap cua nhieu to chuc quoc te nhu Lien Hop Quoc, To chuc cac quoc gia chau My, To chuc cac bang Ibero-My, OPANAL va Cong đong cac quoc gia My Latinh va Caribe. Nam 2008, Mexico đong gop hon 40 trieu đo la My vao ngan sach thuong xuyen cua Lien Hop Quoc.
Mexico đuoc cong nhan la mot cuong quoc khu vuc boi su gop mat trong mot so dien đan kinh te lon chang han nhu nhom G8+5 va G-20.
Ke tu sau cuoc chien tranh gianh đoc lap, quan he ngoai giao cua Mexico tap trung chu yeu vao Hoa Ky, hang xom phia bac cua ho, va cung la đoi tac thuong mai lon nhat. . Tuy vay trong the ky 20 chinh sach ngoai giao cua Mexico cung đa nhieu lan đi nguoc lai loi ich cua My, chang han nhu viec Mexico ho tro chinh phu cach mang Cuba ke tu khi thanh lap trong đau nhung nam 1960, ngoai ra Mexico cung tung ung ho nhom du kich Sandinista o Nicaragua cuoi nhung nam 1970, va cac nhom khung bo canh ta o El Salvador nhung nam 1980. Sau khi len nam quyen, chinh phu cua Felipe Calderon đa đat trong tam hon vao cac moi quan he voi cac quoc gia My Latinh va vung Caribe.


= Quan đoi =

Quan đoi Mexico la luc luong vu trang chinh quy cua Mexico duoi su quan ly cua Bo Quoc phong, gom hai quan chung Luc quan (bao gom Luc luong Khong quan) va Hai quan. Tinh đen nam 2024, Quan đoi Mexico uoc tinh co 220.000 quan nhan: 160.000 quan nhan Luc quan; 10.000 quan nhan Luc luong Khong quan; va 50,.000 quan nhan Hai quan, bao gom khoang 20.000 linh thuy quan luc chien. Ve binh Quoc gia uoc tinh co 110.000 thanh vien. Ngan sach quoc phong cua Mexico đat 0,6% GDP vao nam 2023.
Tu thap nien 1990, quan đoi Mexico chuyen huong trong tam hoat đong sang cuoc chien chong ma tuy, đoi hoi phai nang cap nhieu loai vu khi va hien đai hoa quan đoi. Hien quan đoi Mexico van con duy tri mot so co so vat chat, ha tang đe thu nghiem va che tao vu khi nhu truc thang, tau chien hang nang, cac loai sung cho quan đoi. Nhung co so nay đong vai tro quan trong trong nen kinh te đia phuong. Trong nhung nam gan đay, do yeu cau hien đai hoa quan đoi ngay cang cao nen Mexico đa cai tien cac chuong trinh huan luyen cung nhu vu trang, đong thoi tro thanh mot nha cung cap vu khi cho ca quan đoi trong nuoc va cac nuoc khac.
Trong lich su, Mexico duy tri lap truong trung lap trong cac cuoc xung đot quoc te, ngoai tru trong Chien tranh the gioi thu hai. Trong nhung nam gan đay, mot so đang đa đe xuat sua đoi Hien phap đe cho phep Quan đoi Mexico hop tac voi Lien Hop Quoc trong cac hoat đong gin giu hoa binh hoac vien tro quan su nhung quoc gia khac neu co yeu cau.


= Phan cap hanh chinh =

Mexico la mot lien bang gom 31 bang va Thanh pho Mexico. Moi bang co hien phap, nghi vien va he thong tu phap rieng. Thong đoc bang đuoc bau truc tiep voi nhiem ky sau nam, nhiem ky cua moi khoa nghi vien bang la ba nam. Thanh pho Mexico la mot đon vi hanh chinh đac biet cua toan bo lien bang, nguyen đuoc goi la Đac khu Lien bang. Tu nam 2016, Thanh pho Mexico đuoc cap quy che tuong tu mot bang voi hien phap, nghi vien rieng va đuoc phan quyen tu tri o muc đo cao hon. Moi bang đuoc chia thanh cac đo thi, la đon vi hanh chinh thap nhat cua Mexico. Thi truong hoac chu tich đo thi (presidente municipal) la nguoi đung đau đo thi, đuoc bau truc tiep theo he thong đau phieu đa so tuong đoi.


Kinh te Mexico la mot nen kinh te thi truong hon hop va đuoc xep vao nhom cac quoc gia co thu nhap trung binh tren. Đay la nen kinh te lon thu 15 the gioi dua tren GDP va đong thoi cung la mot trong nhung nuoc co thu nhap binh quan cao nhat khu vuc My Latinh, tuy nhien van con kem xa so voi cac nuoc Bac My. Theo Quy Tien te Quoc te, thu nhap binh quan đau nguoi cua Mexico la 9,452 USD (danh nghia) trong nam 2016, đung thu nhi khu vuc My Latinh (sau Brasil) con neu theo suc mua tuong đuong thi thu nhap cua Mexico la 19,519 USD, đung thu nhat.
Sau cuoc khung hoang kinh te tram trong nam 1994, Mexico đa phuc hoi mot cach an tuong nen kinh te bang cach xay dung mot nen kinh te đa dang va hien đai. Co so ha tang đuoc cai thien đa nang cao chat luong hoat đong cua cac ben cang, đuong sa, mang luoi đien, vien thong, hang khong đam bao cho su phat trien kinh te. Dau lua van la mat hang xuat khau chu luc cua Mexico va mang lai mot nguon ngoai te lon cho nen kinh te nuoc nay. Sau khi phai trai qua suy thoai trong nam 2001, nen kinh te cua đat nuoc đa hoi phuc va đat muc tang truong lan luot la 4.2, 3.0 va 4.8% trong cac nam 2004, 2005 va 2006 , mac du con so nay van bi coi la thap so voi muc tang truong tiem nang cua Mexico . Sau cuoc đai suy thoai 2008–2009, nen kinh te đa đat muc tang truong trung binh la 3.32 % moi nam ke tu nam 2010 đen nam 2014. Nam 2017, nen kinh te Mexico đat muc tang truong la 2.0% . Voi dan so đong va mot nen kinh te phat trien nang đong va vung chac, Mexico đuoc du bao co the se tro thanh mot trong 5 cuong quoc kinh te the gioi vao nam 2050 theo thu tu lan luot la Trung Quoc, My, An Đo, Brasil va Mexico.
Theo Ngan hang The gioi, ti le ngheo đoi tai Mexico đa giam tu 24,2% xuong 17,6% trong khoang 2000-2004. Tuy nhien theo so lieu thong ke cua CONEVAL thi tu nam 2006 đen 2010, ty le dan so song trong canh ngheo đoi tang tu 18% -19%  len 46% (52 trieu nguoi) . Đen nam 2017, Ngan hang the gioi uoc tinh co toi 42.3% dan so Mexico song trong ngheo đoi . Ngoai ra su bat binh đang trong thu nhap cua nguoi dan Mexico cung la mot van đe lon đoi voi nuoc nay. Su chenh lech giau ngheo, phan anh qua chi so Gini cao cua Mexico co the gay ra nhung hau qua nghiem trong ve xa hoi va kinh te. Trong Bao cao ve Chi so Phat trien Con nguoi cua Lien Hop Quoc nam 2004, mot so quan tai trung tam thanh pho Mexico nhu quan Benito Juarez, hay quan San Pedro Carza Garcia thuoc bang Nueva Leon co muc thu nhap cung nhu đieu kien y te, giao duc ngang voi binh quan cua cac nuoc phat trien nhu Đuc va New Zealand. Trong khi đo, quan Metlatonoc thuoc bang Guerrero co chi so HDI ngang voi Syria, mot nuoc thu nhap trung binh duoi.
Mexico đa ky Hiep đinh Tu do Thuong mai (FTA) voi hon 40 quoc gia trong đo co Hoa Ky, Nhat Ban, Lien minh chau Au, cac nuoc Trung My va Nam My. Khoang 90% mau dich cua Mexico co FTA. Đoi tac thuong mai chu yeu cua Mexico la hai nuoc ban hang Bac My thuoc khoi NAFTA, chiem toi 90% mat hang xuat khau va 55% nhap khau cua nuoc nay. Trong nen kinh te Mexico, nong nghiep chiem 4%, cong nghiep chiem 26,5% va dich vu chiem 69,5%. Cac mat hang xuat khau chu yeu cua Mexico la dau mo, hang gia cong, rau qua, vai, ca phe, bac. Con cac mat hang nhap khau chu yeu la may moc, thiet bi, phuong tien giao thong.
Du lich cung la mot nguon thu ngoai te lon cua Mexico. Moi nam đat nuoc Mexico đon tiep hon 20 trieu luot khach du lich nuoc ngoai va la quoc gia duy nhat tai khu vuc My Latinh co mat trong top 25 nuoc điem đen du lich cua the gioi. Du lich Mexico noi tieng voi nhung tan tich tu thoi cac nen van minh co xua cua chau My, cac cong trinh van hoa lich su cung nhu cac bai bien đep doc theo hai ben bo bien cua nuoc nay. Nam 2017, Mexico đung thu 6 the gioi ve luong khach du lich đen tham quan 


Nhan khau Nam 2022, dan so cua Mexico uoc tinh la 129.150.971 nguoi. Lien Hop Quoc du kien dan so se tang len 131.946.900 nguoi vao nam 2025. Tu thap nien 1970, Mexico la quoc gia su dung tieng Tay Ban Nha đong dan nhat tren the gioi.
Trong the ky XX, mot đac điem noi bat cua dan so Mexico la muc gia tang dan so rat nhanh. Tuy rang hien nay, toc đo gia tang dan so đa giam xuong con duoi 1% nhung dan so Mexico đa vuot qua moc 100 trieu nguoi va con tiep tuc gia tang hon nua. Đong thoi ben canh đo, Mexico đuoc coi la mot quoc gia voi dan so tre, voi khoang 50% dan so co đo tuoi duoi 29 .
Nam 1900, dan so Mexico la 13,6 trieu nguoi. Tu nhung nam 1930 đen 1980, hay giai đoan đuoc goi la "Phep mau Mexico", chinh phu Mexico đa co nhung đau tu hieu qua vao viec phat trien kinh te va cai thien đoi song nguoi dan khien ti le tu vong cua tre so sinh đuoc giam xuong ro ret. Dan so Mexico gia tang nhanh chong trong the ky XX va bay gio đa bat đau co xu huong cham lai. Toc đo gia tang dan so tu muc đinh 3,5% nam 1965 nay đa ha xuong 1,4% nam 2017.
Toc đo gia tang dan so co su khac biet giua cac vung cua Mexico. Khu vuc thu đo Mexico co toc đo tang dan so chi co 0,2%, va đac biet bang Michoacan co muc tang truong dan so la -0,1%. Trong khi đo mot so vung khac thua dan hon lai co muc đo tang truong dan so cao (đuoc anh huong kha nhieu tu qua trinh nhap cu) la Quintana Roo (4,7%) hay Baja California Sur (3,4%).


= Nhap cu va di cu =
Dan chau Au, chu yeu la nguoi Tay Ban Nha đa nhap cu vao Mexico trong thoi ky nuoc nay con la mot thuoc đia cua Tay Ban Nha. Đen cuoi the ky XIX, đau the ky XX, mot dong nguoi nhap cu moi đen tu chau Au cung xuat hien chu yeu do su ngheo đoi tai que huong, tuy khong đong đao nhu cac đot di dan đen Argentina, Brasil va Uruguay. Ngoai nguoi Tay Ban Nha, nhung nhom nguoi chau Au nhap cu bao gom nguoi Anh, nguoi Ireland, nguoi Y, nguoi Đuc, nguoi Phap, nguoi Ha Lan... Mot bo phan nguoi Trung Đong cung nhap cu vao Mexico trong thoi ky nay, chu yeu ho đen tu Tho Nhi Ky va Liban. Ben canh đo con co mot so cong đong nguoi Vien Đong nhu nguoi Trung Quoc đi qua Hoa Ky xuong đinh cu o mien bac Mexico va nguoi ban đao Trieu Tien o mien trung Mexico.
Trong thap nien 1970 va 1980, Mexico đa mo cua cho nhung nguoi ti nan chinh tri đen tu khap cac nuoc My Latinh nhu Argentina, Chile, Cuba, Peru, Brazil, Colombia va cac nuoc Trung My. Nhung cuoc khung hoang kinh te sau sac tai cac nuoc My Latinh lang gieng cung gop phan lam gia tang cong đong cua ho tai Mexico, nhu nguoi Argentina tai Mexico đuoc uoc tinh co khoang 110.000 đen 130.000 nguoi. Ben canh đo, khoang 1 trieu nguoi My cung đinh cu tai Mexico, chu yeu vi ly do nghi duong sau khi đa ve huu.
Mexico hien nay la nuoc co ty le di cu am (di cu nhieu hon nhap cu), voi ti le la -4,32/1000 nguoi. Chu yeu nguoi dan Mexico di cu đen Hoa Ky đe tim kiem mot cuoc song tot đep hon. Trong thap nien 1990 va đau nhung nam thap nien 2000, dong nguoi di cu tu Mexico sang Hoa Ky đa gia tang mot cach đot bien, chiem khoang 37% tong luong dan Mexico tai My. Viec nhap cu bat hop phap tu Mexico vao My cung la mot van đe lon trong quan he ngoai giao giua hai nuoc. Vao nam 2017, uoc tinh co khoang 36 trieu nguoi My tu nhan minh la nguoi goc Mexico . Giai thich cho viec mac du nen kinh te Mexico đa phat trien ro ret song ti le di cu van cao, nhieu nguoi cho rang đo la do su bat binh đang ve kinh te trong nuoc, khoang cach giau ngheo gia tang va mot so nguoi Mexico sau khi đinh cu tai My đa quyet đinh đon gia đinh cua minh tu Mexico sang. Tinh đen nam 2017, uoc tinh co 12,9 trieu nguoi Mexico song o nuoc ngoai, chu yeu la o Hoa Ky, tap trung gan 98% dan so Mexico song tai nuoc ngoai . Đa so nguoi Mexico tai Hoa Ky đinh cu o cac bang nhu California, Texas va Illinois, đac biet la o cac khu vuc đo thi cua Los Angeles, Chicago, Houston va Dallas-Fort Worth .
Tinh đen nam 2017, uoc tinh co 1,2 trieu nguoi nuoc ngoai đa đinh cu tai Mexico , tang so voi con so gan 1 trieu vao nam 2010 . Đai đa so nguoi nhap cu đen tu Hoa Ky (900.000), khien Mexico tro thanh điem đen hang đau cho cong dan Hoa Ky o nuoc ngoai , tang so voi con so gan 1 trieu vao nam 2010 . Nhom lon thu hai đen tu nuoc lang gieng Guatemala (54.500), tiep theo la Tay Ban Nha (27.600). Cac nguon nhap cu chinh khac toi tu cac nuoc đong bao My Latinh, bao gom Colombia (20.600), Argentina (19.200) va Cuba (18.100) .


= Ton giao =

Theo đieu tra nhan khau nam 2010, tuyet đai đa so nguoi dan Mexico theo Cong giao (83%), mac du so luong nguoi đi le nha tho hang tuan nho hon rat nhieu, chi khoang 47%. Khoang 5,2% dan so Mexico theo Tin Lanh, so con lai theo mot so ton giao khac va 4,7% la vo than . Mexico cung la quoc gia co so dan theo Cong giao lon thu hai the gioi sau Brasil.
Nhung bang co ti le nguoi theo đao Cong giao cao nhat la cac bang mien trung Mexico nhu Guanajuato (96,4%), Aguascalientes (95,6%), Jalisco (95,4%), trong khi đo nhung bang o phia đong nam co ti le theo đao Cong giao thap nhat nhu Chiapas (63.8%), Tabasco (70.4%) and Campeche (71.3%). Ti le nguoi dan Mexico theo Cong giao đa giam xuong tu moc 98% nam 1950 xuong con 87,9% nam 2000 va 83% nam 2010. Ti le nay se con tiep tuc giam xuong song đao Cong giao van đong vai tro hang đau ve ton giao tai Mexico.
Khong nhu mot so quoc gia My Latinh khac, Hien phap Mexico 1857 đa tach rieng hoat đong cua nha nuoc va nha tho. Chinh phu khong cap cho nha tho bat cu nguon loi kinh te nao nhu o Tay Ban Nha hay Argentina va nha tho cung khong đuoc tham gia vao cac hoat đong giao duc o cac truong cong (mac du ho co the tham gia o cac truong tu). Tham chi, chinh phu Mexico con quoc huu hoa cac tai san cua nha tho (đen thap nien 1990 thi mot so lai đuoc trao tra). Cac linh muc va thay tu tai Mexico khong đuoc quyen bau cu hay tham gia ung cu vao cac vi tri trong chinh quyen.
Theo đieu tra dan so nam 2010, co 67.476 nguoi Do Thai o Mexico . Tin đo Hoi giao o Mexico chu yeu la nguoi Mexico goc A Rap, tap trung đong nhat la o xung quanh khu vuc San Cristobal de las Casas o Chiapas . Cung trong đieu tra dan so nam 2010, 18.185 nguoi Mexico đuoc bao cao la tin đo cua mot ton giao phuong Đong, bao gom mot cong đong Phat giao nho be .


= Ngon ngu =

Tieng Tay Ban Nha đuoc 97% dan so su dung va la ngon ngu quoc gia tren thuc te cua Mexico. Theo Hien phap cua Mexico, tat ca cac ngon ngu ban đia đeu đuoc quyen binh đang ngang voi tieng Tay Ban Nha, bat ke so nguoi noi nhieu hay it. Nguoi dan hoan toan co quyen đuoc yeu cau cung cap cac dich vu cong cong va cac tai lieu bang ngon ngu ban đia cua minh. Tham chi chinh phu Mexico con cong nhan ca nhung ngon ngu ban đia cua nguoi da đo khong co nguon goc tu Mexico nhu tieng cua nguoi Kickapoo (nhap cu tu Hoa Ky) va ngon ngu cua nhung nguoi da đo ti nan Guatemala. Mexico cung đa thanh lap cac truong hoc song ngu o cap tieu hoc va trung hoc cho cac hoc sinh noi ngon ngu ban đia. Hien nay, co khoang 7,1% dan so Mexico co noi it nhat mot ngon ngu ban đia va co khoang 1,2% dan so hoan toan khong su dung tieng Tay Ban Nha.
Mexico la quoc gia co so luong nguoi noi tieng Tay Ban Nha nhieu nhat the gioi, hon gap đoi Tay Ban Nha la noi bat nguon cua ngon ngu nay. Do vay, Mexico co vai tro quan trong trong viec truyen ba anh huong cua tieng Tay Ban Nha ra the gioi, đac biet la vao My. Khoang 1/3 so nguoi noi tieng Tay Ban Nha tren the gioi song tai Mexico. Ben canh đo, tieng Nahuatl la thu tieng đuoc su dung pho bien thu nhi tai đat nuoc nay voi khoang 1,7 trieu nguoi su dung, sau đo la tieng Maya Yucatec voi 800.000 nguoi. Mot so ngon ngu thieu so cua Mexico đang co nguy co bien mat, vi du nhu tieng Lacandon đuoc su dung boi khong qua 100 nguoi.
Tieng Anh đuoc su dung rong rai trong cong đong nguoi My tai Mexico, nhung thanh pho giap bien gioi phia bac va cac trung tam kinh te, tai chinh lon. Mot so ngon ngu goc Au khac cung đuoc su dung nhieu la tieng Venezia (bat nguon tu Y), tieng Plautdietsch (mien nam Đuc), tieng Đuc, tieng Phap va tieng Digan.


= Chung toc =

Mexico la mot quoc gia co nhieu sac toc khac nhau va Hien phap nuoc nay ghi ro Mexico la mot quoc gia đa chung toc. Dan Mexico co the chia lam cac nhom chinh sau:

Nguoi Mestizo (tuc nguoi lai giua nguoi da trang va nguoi da đo) la nhom sac toc chiem ti le cao nhat tai Mexico, uoc tinh tu 60-75%.
Nguoi da đo ban đia đuoc uoc tinh chiem khoang tu 12 - 30% dan so. Đay la nhung cu dan đau tien cua Mexico do vay cac ngon ngu cua ho đuoc chinh phu Mexico cong nhan la ngon ngu quoc gia va đuoc bao ve.
Nguoi da trang chiem khoang 9 - 17% dan so la nhung nguoi dan nhap cu goc chau Au. Ho co nhieu nguon goc khac nhau trong đo chu yeu la Tay Ban Nha, roi đen mot so nhom khac nhu Phap, Italy, Bo Đao Nha, Basque, Đuc, Ireland, Ba Lan, Romania, Nga... Ngoai ra con co mot so nguoi My va Canada gan đay cung di cu đen Mexico.
Nguoi da đen chiem mot thieu so khong đang ke tai Mexico, tap trung o vung bo bien Veracruz, Tabasco, Guerrero. Mexico cung co mot cong đong nguoi A kha đong đao đen tu Trung Quoc, Han Quoc, Philippines, Nhat Ban, Liban, Tho Nhi Ky...


= Toi pham =

Cac bang đang ma tuy hien đang la van đe lon o Mexico. Cuoc chien chong ma tuy cua Mexico tu nam 2006 đen nay đa khien cho hon 60.000 nguoi thiet mang, va khoang 20,000 nguoi mat tich. Cac tap đoan ma tuy cua Mexico co so luong len toi 100,000 thanh vien. Vien Thong ke va Đia ly Quoc gia Mexico uoc tinh rang trong nam 2014, mot phan nam nguoi Mexico la nan nhan cua mot so loai toi pham.
Ke tu khi Tong thong Felipe Calderon phat đong mot chien dich chong lai tap đoan trong nam 2006, hon 28.000 ten toi pham bi cao buoc đa bi giet..Trong tong so nan nhan cua cac vu bao luc lien quan đen ma tuy thi co 4% la nhung nguoi vo toi, chu yeu la nguoi qua đuong va nhung nguoi bi mac ket o giua nhung cuoc đau sung; 90% nan nhan la bon toi pham va 6% so nan nhan con lai la canh sat va quan đoi. Trong thang 10 nam 2007, Tong thong Calderon va Tong thong My George Bush đa cong bo Sang kien Merida, mot ke hoach  hop tac thuc thi phap luat giua hai nuoc.
Hon 100 nha bao va nhan vien truyen thong o Mexico đa bi giet hoac bien mat ke tu nam 2000, va hau het nhung vu an nay van chua đuoc giai đap.
Sau vu 43 sinh vien tai Iguala bi bat coc va tham sat vao ngay 26 thang 9 nam 2014, nguoi dan Mexico đa to chuc bieu tinh quy mo lon tren toan quoc đe phan đoi nhung đong thai yeu ot cua chinh phu đoi voi vu mat tich.


Van hoa Van hoa Mexico phan anh su phuc tap cua lich su Mexico voi su hoa tron nhieu yeu to phuc tap ve chung toc va van hoa tren đat nuoc nay. Hai nhan to chinh hinh thanh nen nen van hoa Mexico la van hoa cua nhung tho dan da đo ban đia va nen van hoa Tay Ban Nha, đuoc đua vao Mexico trong 300 nam thuoc đia. Gan đay, nhung anh huong van hoa đuong đai đen tu Hoa Ky cung tac đong vao van hoa Mexico. Giong nhu nhieu quoc gia My Latinh khac sau khi gianh đuoc đoc lap, nen van hoa Mexico dan dan đuoc đinh hinh tren co so su đa dang ve chung toc nhung lai chia se chung mot ton giao duy nhat la Cong giao Roma.
Thoi ky Porfiriato (mot phan tu cuoi the ky XIX va thap nien đau the ky XX) đuoc đanh dau boi su phat trien manh me cua nen van hoa Mexico. Duoi su cai tri cua nha đoc tai Porfirio Diaz, nen kinh te Mexico phat trien manh me va thinh vuong đa đi cung voi su phat trien cua triet hoc va nghe thuat Mexico. Mac du đat nuoc phai trai qua mot so bien co lon nhu cuoc Cach mang Mexico 1910, song nen van hoa Mexico đa tung buoc đinh hinh thanh dang mestizaje, mot khai niem chi nen van hoa đa dang tai Mexico trong đo đat nhung yeu to ban đia truyen thong lam trung tam. Nam 1925, trong tac pham La Raza Cosmica (tam dich la Chung toc lon), nha van Jose Vasconcelos đa xac đinh Mexico la mot quoc gia đa dang (tuong tu nhu thuat ngu melting pot cua Hoa Ky) khong chi ve mat chung toc ma con ve mat van hoa. Nhan thuc moi me nay đa lam cho Mexico hoan toan khac biet so voi nhieu nuoc chau Au luc đo van giu quan điem loi thoi ve chung toc thuong đang.


= Am thuc =

Am thuc tai Mexico noi tieng the gioi voi huong vi cay nong, cach trang tri mon an sac so va su đa dang ve cac loai gia vi khac nhau. Nhieu mon an Mexico ngay nay dua tren nhung thuc pham truyen thong thoi ky tien Colombo, ket hop voi nhung mon an Tay Ban Nha do nguoi chau Au mang đen đa lam nen mot su đa dang nhung vo cung đoc đao trong am thuc nuoc nay. Khi đen Mexico, nguoi Tay Ban Nha đa mang theo gao, thit bo, thit lon, thit ga, ruou nho va toi. Trong khi đo nguoi dan da đo tai Mexico cung co rat nhieu loai thuc pham đac sac ma ngay nay đuoc pho bien khap the gioi nhu ngo, ca chua, vanilla, đu đu, dua, ot cay, khoai lang, đau, lac, chocolate...
Bua an truyen thong đoi voi nguoi Mexico ban đia chu yeu co ngo nhu luong thuc chinh, ket hop voi cac loai thao moc, ot, ca chua. Ngay nay viec su dung gao cung rat pho bien tai Mexico đe lam luong thuc, ngoai ra con co lua mi. Chocalate cung bat nguon tu Mexico nhung ngay xua, nguoi da đo chu yeu dung đe uong. Mexico cung la noi ra đoi cua nhieu loai banh ngo nhu banh ngo co nhan (tacos, nhan banh co the la nhieu loai thit hoac rau), banh ngo phomat (quesadillas) hay banh ngo cay (enchiladas). Moi vung mien tren đat nuoc Mexico co the co nhung loai thuc pham đac trung rieng. Thu đo uong pho bien va đac trung cho Mexico la ruou tequila.
Vao ngay 16 thang 11 nam 2010 am thuc Mexico đa đuoc UNESCO cong nhan la di san van hoa phi vat the cua nhan loai .


= Am nhac =
Am nhac cua Mexico the hien su đa dang, phong phu ve the loai: tu nhung the loai nhac truyen thong nhu Mariachi, Banda, Norteno, Ranchera va Corridos cho đen nhung trao luu am nhac hien đai nhu pop, rock... voi cac bai hat đuoc sang tac bang ca tieng Anh va tieng Tay Ban Nha. Am nhac co đien đuoc bieu dien boi cac dan nhac giao huong đuoc to chuc tai hau het cac bang cua đat nuoc đe nguoi dan co the thuong thuc.
Mexico la thi truong am nhac lon nhat khu vuc My Latinh. Nuoc nay đa xuat khau am nhac cua minh ra nhieu nuoc Trung My, Nam My va chau Au (đac biet la Tay Ban Nha) do co su tuong đong ngon ngu. Nhung ca si noi tieng nhat cua Mexico la Thalia, Luis Miguel va Paulina Rubio; cac nhom nhac lon Cafe Tacuba, Molotov, RBD va Mana.


= Hoi hoa =

Hoi hoa la mot trong nhung loai hinh nghe thuat lau đoi nhat o Mexico. Nhung buc hoa trong mot so hang đong thuoc lanh tho Mexico co nien đai khoang 7500 nam tuoi, đac biet la trong cac hang đong cua ban đao Baja California. Phong cach hoi hoa Tien Hispanic xuat hien trong cac toa nha va hang đong, trong cac cuon sach chep tay cua nguoi Aztec, trong nhung san pham đo gom, trong hang may mac, vv..; vi du ro net la nhung buc tranh tuong cua nguoi Maya tai Bonampak, hoac nhung buc tranh o Teotihuacan, Cacaxtla va Monte Alban.
Nhung buc tranh tuong đa co mot thoi ki no ro va đong mot vai tro quan trong trong the ky 16, nhung buc hoa nay xuat hien trong hau het cac cong trinh xay dung mang y nghia ton giao nhu tu vien o Acolman, Actopan, Huejotzingo, Tecamachalco va Zinacantepec. Nguoi ta noi rang hau het cac buc hoa nay đuoc nhung nguoi ban đia tao nen duoi su chi đao cua cac tu si.
Trong mot thoi gian nguoi ta tin rang hoa si chau Au đau tien song o Tan Tay Ban Nha la Rodrigo de Cifuentes, đuoc biet đen voi nhung tac pham nhu The Baptism of the Caciques de Tlaxcala, ong cung la nguoi chiu trach nhiem trang tri ban le thanh cua Tu vien San Francisco o Tlaxcala. Mot hoa si ban đia noi tieng la Marcos Aquino. Su xuat hien cua mot so hoa si chau Au va mot so sinh vien đen tu Tay Ban Nha, chang han nhu Juan Correa, Cristobal de Villalpando hoac Miguel Cabrera, đa lam thay đoi nguon goc chinh cua y thuc he chinh tri va tu tuong cua cac nghe si.
Hoi hoa cua the ky 19 chiu anh huong rat manh me cua phong cach lang man, tranh phong canh va tranh chan dung la phat trien nhat o thoi ky nay. Hermenegildo Bustos la mot trong nhung hoa si đuoc đanh gia cao nhat trong lich su cua nen nghe thuat Mexico. Trong nhung nam nay con xuat hien nhieu hoa si xuat chung nhu Santiago Rebull, Jose Salome Pina, Felix Parra, Eugenio Landesio, Jose Maria Velasco Gome, Julio Ruelas.
Hoi hoa Mexico o the ky 20 noi tieng the gioi voi cac nhan vat nhu David Alfaro Siqueiros, Jose Clemente Orozco, Joaquin Clausell, Frida Kahlo va Diego Rivera. Sang the ky 21, mot so hoa si noi tieng o Mexico la Patricia Calvo Guzman, Eliseo Garza Aguilar, Rafael Torres Correa.


= Đieu khac =

Đieu khac o Mexico đuoc bieu hien manh me trong cac nen van hoa Mesoamerican tien Columbus (Maya, Olmec, Toltec, Mixtec, Aztec), vv, cac tac pham đieu khac thoi ki nay thuong mang y nghia ton giao. Ke tu sau cuoc chinh phuc cua nguoi Tay Ban Nha, cac tac pham đieu khac dan su hoac mang tinh ton giao đuoc tao nen boi cac nghe si ban đia, voi su huong dan cua cac giao vien toi tu chinh quoc, do đo cac tac pham đieu khac thoi ki nay dan mang net đac trung cua đieu khac Tay Ban Nha. Ke tu the ky 17, cac nha đieu khac la nguoi da trang va nguoi lai đa tao ra nhung tac pham đieu khac co anh huong đang ke cua chu nghia co đien chau Au.
Chu nghia lang man xuat hien, co xu huong pha vo cac tieu chuan nghiem ngat va cac mo hinh cua chu nghia co đien, vi no theo đuoi nhung y tuong chiu anh huong cua chu nghia hien thuc va chu nghia dan toc. Cac tac pham đieu khac ton giao dan nhuong cho cho nhung tac pham mang tinh the tuc. Tu nam 1820 đen nam 1880, nhung chu đe chinh cua đieu khac Mexico la: nhung hinh anh ton giao, nhung canh trong Kinh thanh, nhung cau chuyen ngu ngon ve bieu tuong cua phong trao noi day, canh va nhan vat lich su cua thoi ky tien Cortesian va chan dung cua tang lop quy toc gia truoc cuoc cach mang.
Trong the ky 20, nhung nghe si đieu khac lon cua Mexico la Juan Soriano, Jose Luis Cuevas, Enrique Carbajal (Sebastian), Leonora Carrington.


= Kien truc =

Nhung phat hien khao co quan trong ve nhung di tich con sot lai cua cac cong trinh xay dung do cac dan toc ban xu Mexico xay dung đa đuoc thuc hien. Cac nen van minh Mesoamerican đa tao nen nhung cong trinh kien truc tinh vi phat trien tu đon gian đen cac hinh thuc phuc tap; o mien bac cua đat nuoc no đa đuoc the hien trong cac toa nha bang đat set va đa, nhung nha o nhieu tang nhu đa đuoc tim thay o Paquime, va nhung ngoi nha hang đong o Sierra Madre Occidental.
Chu nghia đo thi đa co mot su phat trien lon trong cac nen van hoa tien Hispanic, thoi ky ma chung ta co the thay tam quan trong cua cac đo thi nhu Teotihuacan, Tollan-Xicocotitlan va Mexico-Tenochtitlan. Teotihuacan đa đuoc UNESCO cong nhan la Di san The gioi vao nam 1987. Cuoc khai quat khao co Teotihuacan van tiep tuc cho đen ngay nay, va ket qua la chat luong va so luong kien thuc ve lich su cua thanh pho đuoc gia tang; mac du vay, nhung su kien quan trong nhu ten ban đau cua thanh pho va lien ket dan toc cua nhung nguoi sang lap nen thanh pho van chua đuoc lam ro.
Voi su xuat hien cua nguoi Tay Ban Nha, phong cach kien truc mang anh huong cua Hi Lap-La Ma voi anh huong A Rap đa đuoc gioi thieu. Su tuong tac giua nguoi Tay Ban Nha va nguoi ban xu đa dan phat trien thanh mot phong cach nghe thuat goi la tequitqui. Nhieu nam sau, phong cach baroque va chu nghia trang nghiem đa đuoc ap đat trong cac nha tho lon va cac toa nha dan su, trong khi cac khu vuc nong thon noi bat voi cac trang trai Hacienda kieu Roman theo xu huong Mozarabic.
Vao the ky 19, phong trao kien truc tan co đien đuoc phat sinh, the hien ro net qua nhung cong trinh nhu Hospicio Cabanas. Truong phai kien truc Art nouveau, va Art Deco  đa đuoc gioi thieu qua cong trinh Palacio de Bellas Artes đanh dau ban sac kien truc rieng cua quoc gia Mexico, tach khoi phong cach Hy Lap-La Ma va tien Hispanic..


= The thao =

Mon the thao pho bien nhat tai Mexico la bong đa. Nguoi ta tin rang bong đa đa đuoc gioi thieu o Mexico boi nhung nguoi tho mo Cornish vao cuoi the ky 19. Vao nam 1902, mot giai đau 5 đoi bong đa xuat hien, chiu anh huong manh me cua giai bong đa Anh. Cac cau lac bo bong đa hang đau o Mexico la Club America voi 12 vo đich quoc gia, xep sau la Guadalajara voi 11 lan vo đich, va Toluca voi 10 lan. Đoi tuyen bong đa quoc gia Mexico la đoi tuyen bong đa quoc gia thanh cong nhat trong khu vuc CONCACAF, voi 9 lan vo đich cac giai CONCACAF, trong đo co 6 Cup vang CONCACAF. Mexico cung la đoi duy nhat cua CONCACAF tung gianh đuoc chuc vo đich cua mot giai đau thuoc FIFA, FIFA Confederations Cup nam 1999. Mac du Mexico thuoc tham quyen cua CONCACAF, đoi tuyen bong đa quoc gia Mexico đa thuong xuyen đuoc moi thi đau tai Copa America ke tu nam 1993 va đa 2 lan lot đuoc vao tran chung ket. Nhieu cau thu cua Mexico đa va đang thi đau tai cac giai bong đa hang đau chau Au nhu Rafael Marquez, Carlos Salcido, Ricardo Osorio, Pavel Pardo, Andres Guardado, Guillermo Franco, Carlos Vela, Giovani dos Santos, Omar Bravo, Aaron Galindo, Hector Moreno, Francisco Javier Rodriguez, Javier Hernandez, Hirving Lozano.
Mexico City đa tung đuoc chon lam thanh pho đang cai The van hoi mua he 1968, tro thanh thanh pho đau tien cua khu vuc My Latinh co đuoc vinh du nay. Mexico cung la quoc gia co so lan đang cai World Cup nhieu nhat, tung to chuc hai giai đau: 1970 va 1986 va sap toi se co lan thu ba tro thanh chu nha cua giai đau bong đa lon nhat hanh tinh vao nam 2026.
Đau bo la mot mon the thao pho bien o trong nuoc, va gan nhu tat ca cac thanh pho lon tai Mexico đeu co san đau bo. Plaza Mexico o Mexico City, la san đau bo lon nhat tren the gioi, voi suc chua 55,000 cho ngoi. Đau vat chuyen nghiep (hoac Lucha Libre trong tieng Tay Ban Nha) cung rat pho bien. Nhung ngoi sao hang đau cua Mexico trong bo mon nay la Rey Mysterio, Sin Cara, Kalisto, Alberto Del Rio.


= Le hoi truyen thong =

Ngay 16 thang 9 la ngay Mexico gianh đuoc đoc lap tu tay nguoi Tay Ban Nha nam 1821 va đuoc coi la mot ngay le chinh thuc cua đat nuoc. Ben canh nhung ngay le thong thuong tren khap the gioi nhu Nam moi, Giang Sinh, moi thanh pho, tri tran hay cac lang que cua Mexico đeu co nhung le hoi thuong nien cua rieng minh đe tuong nho vi thanh bao tro cho đia phuong ho. Trong ngay le thanh cua đia phuong, nguoi dan Mexico thuong cau nguyen, đot nen va trang tri nha tho bang nhieu loai hoa. Nhung cuoc dieu hanh, ban phao hoa, cac cuoc thi khieu vu, thi hoa hau, cac bua tiec... cung đuoc to chuc nhan dip nay. Ben canh đo tai nhung thi tran nho con co cac hoat đong nhu bong đa, ga choi, đau bo tot nghiep du.
Vi thanh bao tro cho Mexico la Đuc Me Guadalupe. Ngay le Guadalupe đuoc to chuc vao ngay 12 thang 12 đuoc coi la mot trong nhung ngay le quan trong nhat cua đat nuoc Mexico.
Ngay Vong Linh (Dia de los Muertos trong tieng Tay Ban Nha) đuoc to chuc vao hai ngay đau tien cua thang 11 la mot dip le hoi kha đac sac cua Mexico. Le hoi nay bat nguon tu nhung niem tin ton giao co tu xa xua cua đao Cong giao Roma la ngay Le Cac Thanh (1 thang 11) va Le Cac Đang (2 thang 11), nhung cung đuoc cho la co lien quan toi mot le hoi co cua nguoi Aztec ve Nu than Chet. Trong ngay nay, nguoi dan Mexico thuong sum hop gia đinh, đi tham mo đe tuong niem nguoi than va ban be đa mat. Trong ngay le nay, cac cua hang o Mexico thuong trang tri sac so nhung hinh đau lau lam bang đuong va nhung catrina (bo xuong mac trang phuc nguoi phu nu).


= Đien anh =
Mexico bat đau phat trien đien anh tu cuoi the ky 19, nhung thoi hoang kim cua đien anh Me moi sang choi thuc su khi bo ba đao dien tai Hollywood la Guillermo del Toro, Alfonso Cuaron, Alejandro Gonzalez Inarritu va nha lam phim Emmanuel Lubezki đeu gianh đuoc Giai Oscar va Qua Cau Vang. Alejandro G.Inarritu va Alfonso Cuaron gianh đuoc 2 Oscars moi nguoi, Guillermo del Toro đuoc 1 Oscars va Lubezki đuoc 3 Oscars voi nhung loat phim hoanh trang nhu Cuoc chien khong trong luc,Nguoi đep va thuy quai, Birdman (phim), Bong ma hien ve va Roma (phim 2018).


Xem them Lich su Mexico
Van hoa Mexico
Van minh Maya


Tham khao Lien ket ngoai Visit Mexico Luu tru ngay 13 thang 1 nam 2009 tai Wayback Machine
Thong tin du lich Mexico - Lonely Planet
Thong tin ve Mexico tren Infoplease
Thong tin ve Mexico tren CIA - The World Factbook Luu tru ngay 29 thang 1 nam 2018 tai Wayback Machine
Thong tin quoc gia tren BBC