Sparta (tieng Hy Lap Dorian: Σπαρτα, Sparta; tieng Hy Lap Attica: Σπαρτη, Sparte) la mot thanh bang noi bat o Hy Lap co đai. Trong thoi co đai, thanh bang nay đuoc goi la Lacedaemon (Λακεδαιμων, Lakedaimon), trong khi ten goi Sparta am chi khu đinh cu chinh cua thanh bang tren bo song Evrotas o Lakonia, o phia đong nam Peloponnesos. Vao khoang nam 650 truoc Cong nguyen, thanh bang nay tro thanh cuong quoc quan su thong tri tren đat lien o Hy Lap co đai.
Voi uu the ve quan su cua minh, Sparta đuoc cong nhan la luc luong hang đau cua quan đoi Hy Lap thong nhat trong cac cuoc chien tranh Hy Lap-Ba Tu, canh tranh voi suc manh hai quan đang len cua Athens. Sparta la ke thu chinh cua Athens trong cuoc chien tranh Peloponnisos (tu 431 toi 404 truoc Cong nguyen), ma thanh bang nay gianh đuoc chien thang. Tran Leuctra mang tinh quyet đinh vao nam 371 truoc Cong nguyen đa cham dut quyen ba chu cua nguoi Sparta, mac du thanh bang nay duy tri su đoc lap chinh tri cua minh cho đen khi La Ma chinh phuc Hy Lap vao nam 146 truoc Cong nguyen. Sau su phan chia cua Đe che La Ma, Sparta đa trai qua mot thoi ky suy tan keo dai, đac biet la vao thoi ky Trung co, khi nhieu cong dan cua no chuyen đen Mistras. Sparta hien đai la thu phu cua vung Lakonia phia nam Hy Lap va la trung tam che bien cam quyt va o liu.
Sparta la mot nha nuoc chiem huu no le co mot so net đac trung, đuoc cho la đinh hinh boi cac cai cach cua Lykourgos. Tang lop cong dan Sparta thuan chung, goi la Spartiate, la tang lop thong tri. No le heilotes la tang lop bi tri đa so o Sparta. Điem đac trung o Sparta la no le va đat đai la so huu cong cong do nha nuoc quan ly, phan chia cho cac chu no Spartiate su dung. Chu no khong lao đong, chi đuoc phep tham gia cac cong viec chinh chien, cai tri, song bang boc lot no le va nguoi tu do. No le heilotes bi chu no Sparta boc lot tham te va bi đoi xu tan nhan, nhieu truong hop bi tham sat hang loat đe thi uy. Nam o vi tri trung gian giua chu no va no le la nguoi tu do mothax (cu dan nam goc nuoc ngoai đuoc nhan nuoi nhu nguoi Sparta) va perioikoi (dan tu do).  Nha nuoc Sparta co tinh quan su hoa cao đo, gioi chu no Spartiate phai chiu huan luyen quan su khac nghiet o agoge va quan đoi Sparta đuoc cho la tinh nhue nhat vao thoi đo. Trong gioi chu no, phu nu đac biet đuoc huong nhieu quyen binh đang gioi so voi nhung noi khac trong thoi co đai.

Sparta thuong la mot chu đe hap dan trong thoi đai hien tai, cung nhu trong van hoa phuong Tay sau su hoi sinh cua nghien cuu van hoa co đien. Su nguong mo cua Sparta đuoc goi la laconophilia. Bertrand Russell đa viet:Sparta đa co anh huong kep đen tu tuong Hy Lap: thong qua thuc te, va thong qua than thoai.... Thuc te đa giup nguoi Sparta đanh bai Athens trong chien tranh; huyen thoai đa anh huong đen ly thuyet chinh tri cua Plato va cua vo so nha van sau đo.... [Nhung] ly tuong ma no ung ho đa đong gop mot phan rat lon trong viec đong khung cac hoc thuyet cua Rousseau, Nietzsche va Chu nghia xa hoi quoc gia.


Lich su Cung voi cac thanh bang khac o Hy Lap, Sparta co hai nha vua cung cai tri trong suot lich su ton tai, ca hai đeu thuoc dong doi Heracles. Hai vi vua nay thong linh ba quan tren tran tien va cham lo cac van đe ton giao. Nha nuoc Sparta la mot su ket tinh giua cac yeu to cua che đo quan chu va dan chu duoi su lanh đao cua mot nhom chinh tri đau so. Rat it nguoi phai thuc hien cong viec cua quan chung. Plato ke rang sau khi tro ve tu cuoc chien tranh muoi nam o thanh Troia, nguoi Dorian gianh lay quyen cai tri vung đat Messene, Argos va Lacedaemon (sau nay la thanh bang Sparta). Thanh Troia bi tieu diet khoang nam 1250 truoc cong nguyen. Ba nha nuoc nay hop thanh lien minh cua nguoi Dorian nhung sau nay, chi co Sparta giu nguyen the che ban đau đo. Ve sau, Sparta chinh phuc nhieu vung đat khac, bao gom ca vung Messene.
Vao the ky 18 truoc cong nguyen, cac thanh bang o Hy Lap lon manh đen muc khong con đu đat đai cho dan so ngay mot gia tang. Ho chi con cach la tien ra bien. Tu khoang nam 750 truoc cong nguyen nguoi Hy Lap bat đau mot tien trinh keo dai 250 nam nham mo rong, thiet lap thuoc đia ve moi huong. Ve huong Đong, bo bien Aegea thuoc Tieu A đuoc chiem lam thuoc đia đau tien, tiep theo la Kypros, nhung vung ven bien cua Thrace, vung bien Marmara va vung phia nam Bien Đen. Cuoi cung thuoc đia cua Hy Lap mo toi tan phia Đong Bac vung Ukraina ngay nay. Ve phia Tay, Albania, Sicilia va Nam Y đuoc thiet lap thuoc đia, sau đo la vung ven bien phia Nam cua Phap, Corse, va ket thuc o Đong Bac Tay Ban Nha. Nhung thuoc đia cua Hy Lap cung đuoc lap tai Ai Cap va Libya. Siracusa, Napoli, Marseille va Istanbul ngay nay đa bat đau tu nhung thuoc đia cua Hy Lap la Syracusa, Neapolis, Massilia va Byzantium.
Vao the ky thu 6 truoc cong nguyen Hy Lap đa tro thanh mot khu vuc van hoa va ngon ngu rong lon hon nhieu so voi dien tich đia ly cua Hy Lap hien nay. Nhung vung đat thuoc đia cua Hy Lap khong bi kiem soat ve mat chinh tri van duy tri nhung ket noi ton giao va thuong mai voi nhung thanh pho thiet lap ra chung. Nguoi Hy Lap to chuc thanh nhung xa hoi đoc lap ca o que nha va ben ngoai. Thanh pho (polis) tro thanh đon vi chinh quyen co ban cua Hy Lap.


= Cuoc chien tranh Hy Lap - Ba Tu =

Khi Hoang đe Cyrus Đai Đe day len lap Đe quoc Ba Tu, ong lam vua xu Lydia la Kroisos lo so. Vua Kroisos đa thanh lap lien minh voi nguoi Sparta đe đanh vua nuoc Ba Tu. Nhung roi cuoc chien Lydia - Ba Tu ket thuc voi that bai cua vua xu Lydia va su that thu cua kinh đo Sardis ve tay vua nuoc Ba Tu, khong nhung the vua xu Lydia con bi bat song vao nam 547 truoc Cong Nguyen. Nguoi Sparta rat đau buon truoc su xau so cua Kroisos. Sau khi Cyrus Đai Đe thang tran, cac thanh bang Hy Lap ven bien cung roi vao tay cua ong. Nhung xu Sparta cu mot nhom nguoi Sparta boi thuyen đen bo bien chau A, theo suy nghi cua nha su hoc Herodotos, han la đe ho theo doi vua Ba Tu. Tren đuong đen Phocaea, ho phai nhung nguoi xuat sac nhat trong so ho đen Sardis Lacrines đe - tren danh nghia nguoi Sparta - cam chi nha vua đuoc quyen gay chien tranh voi toan dan Hy Lap. Phai bo su than Sparta noi xong, Cyrus Đai Đe gian du hoi nhung nguoi Hy Lap o gan ong:

Nhung nguoi Hy Lap xung quanh tra loi. Nha vua sau đo đe doa phai bo su than Sparta, ong noi: "...Qua nhan ma con o đay thi bon Sparta se chiu nhung tai hoa đu đe chung phai lo so..." Sau đo, ong giao mot vien tuong cai quan thanh Sardis, con ong thi bo ve. Khi Hoang đe Ba Tu la Xerxes I xua đai quan chinh phat Hy Lap, vua xu Sparta la Leonidas I than chinh thong linh ba quan khang chien trong tran Thermopylae vao nam 480 truoc Cong Nguyen. Ong chi co 298 chien binh đanh "ro A" trong tran chien nay, nhung ong san sang hy sinh, lam guong cho ba quan. Sau mot cuoc đau tranh anh dung, vua Leonidas I hy sinh cung voi nhieu vi danh tuong thanh Sparta. Cung theo Herodotos, toan quan Sparta van chien đau khoc liet, đay lui quan Ba Tu va giu đuoc thi hai cua vua Leonidas I. Sau that bai cuoi cung cua quan Sparta, vua nuoc Ba Tu lay đuoc thi hai cua Leonidas, va "hanh quyet" ong. Tuy that tran nhung đay la mot tran đanh vinh quang cua cac chien binh Sparta. Cuoi cung, Hai quan cac thanh bang Hy Lap do Đo đoc Sparta la Eurybiades chi huy đai pha tan tac quan Ba Tu do vua Xerxes I than chinh thong linh trong tran thuy chien tai Salamis vao nam 480 truoc Cong Nguyen. Voi that bai nay, Xerxes I phai chay thao than ve nuoc, nhung đe lai can tuong Mardonius o Hy Lap. Sau khi Mardonius đot chay thanh Athena, ong ta chinh phat vung Plataea lam nhan dan o đay phai cau cuu nguoi Sparta, nguoi Sparta nhan loi va danh tuong Pausanias keo nhung chien binh tinh nhue nhat thanh Sparta đen đanh. Trong tran chien o Plataea, nho vao tai nang tac chien va binh khi thuong hang cua minh, ket hop voi long quyet tam tra thu cho Leonidas I, quan Sparta đai thang va tieu diet đuoc ca Mardonius. Khong nhung the, trong tran thuy chien tai Mycale, Hai quan Sparta do vua Leotychides than chinh thong linh đap tan nat Hai quan Ba Tu.


= Nhung nam thang hoang kim va suy sup =
Trong cuoc chien tranh Peloponnesus, luc luong hai quan Sparta non tre đa đanh tan tac quan Athena, lam cham dut vai tro liet cuong cua Athena thoi đo va đua thanh bang nha tro thanh mot liet cuong quan su so mot tai Hy Lap. Nhung roi, vao nam 371 truoc Cong Nguyen, voi chien thuat "đanh doc suon", danh tuong xu Thebes la Epaminondas đanh tan tac quan Sparta trong tran Leuctra. Nhu vay la đung 180 nam sau khi danh tuong Pausanias đai pha tan tanh quan Ba Tu cua thong soai Mardonius trong tran Plataea, cac chien binh Sparta đa phai nem mui that bai, tai cai noi chi cach Plataea co 5 dam. Quan Thebes phat huy the thuong phong, xam luoc Lacedaemon, lay mat vung Messene. Tu mot liet cuong ba chu Hy Lap, Sparta suy sup thanh mot liet cuong hang trung binh.
Trong cuoc Chien tranh Than thanh lan thu ba (356 - 346 truoc Cong Nguyen), vua Archidamos III than chinh cam đau đai quan Sparta đi đanh vung Megalopolis, nham lay lai vung Messene cung nhu đua thanh bang nha tro thanh liet cuong thong tri vung Peloponnesus nhu nam xua. Ong keo đai binh đen Arcadia, va cat đuong cua nguoi Argos đen Megalopolis. Sau đo, ong xuat binh đanh tan tac nguoi Argos. Đai quan Thebes keo roc đen hop binh voi nguoi Arcadia va nguoi Argos, va du đong hon han quan Sparta, do ky luat yeu kem nen quan Thebes bai tran. Nguoi Argos va Arcadia phai thao chay ve thanh. Sau khi tan pha Arcadia, nguoi Sparta rut ve nuoc. Quan Sparta bi quan Thebes đanh bai trong hai tran chien, nhung roi trong tran đanh cuoi cung ho đanh thang đuoc quan Thebes. Cuoc chien tro nen be tac đe roi nguoi Sparta va Megalopolis phai tai lap hoa binh voi nhau. Mua Thu nam 338 truoc Cong Nguyen, vua xu Macedonia la Philippos II than chinh xuat binh đanh Peloponnesus. Ong giang cho nguoi Thebes mot đon sam set trong tran đanh o Chaeronea, trong khi nguoi Sparta van giu thai đo trung lap. Toan bo vung Peloponnesus phai than phuc Philippos II, nhung do tu hao voi truyen thong lich su cua minh, nguoi Sparta cuong quyet khong chiu khuat phuc vua xu Macedonia. Sau đo, Philippos II co đen xam pham vung Laconia nhung ong chang dam đanh tran voi nguoi Sparta, song voi viec nguoi Sparta khong tham gia lien minh voi ong, ho đa bi co lap mot cach hiem nguy.
Vao nam 336 truoc Cong Nguyen, Alexandros Đai Đe noi chi vua cha Philippos II, len đuong chinh phat Ba Tu. Trong luc vi vua tre tuoi đang than chinh thong linh cac chien binh tinh nhue Macedonia chinh chien o A chau, nguoi Sparta tien hanh khieu chien. Vua Agis III dan diu voi Trieu đinh Ba Tu, đong thoi ong đanh tan nat mot đao quan Macedonia do Corrhagus chi huy, buoc quan Tong đoc quan su xu Thrace la Antipatros phai keo đai quan ra đanh. Hai đoan quan giap chien ac liet voi nhau vao nam 331 truoc Cong Nguyen tai vung Megalopolis. Vua Agis III chien đau anh dung va tieu diet đuoc nhieu binh si Macedonia, nhung roi quan Macedonia đai thang, Agis III tran vong cung voi biet bao binh si Sparta. Khi Antipatros bao tin chien thang cho Alexandros Đai Đe, vua khong hai long voi chien thang nay, nhung du sao đay cung la mot that bai quyet đinh cua quan Sparta.


Xa hoi Thanh Sparta bi nui non vay quanh, khong co loi tro ra bien nen nhan dan Sparta khong phai la dan đi bien, chi con mot cach duy nhat la phai gay han voi nhung thanh bang chung quanh, sau mot chuoi nhung xung đot keo dai hon tram nam, ket qua la ho gom thu đuoc mot vung đat rong lon cho cu dan canh tac.
Dan so nhung vung ay đong gap nhieu lan dan so Sparta, chac chan roi mot ngay nao đo se xay ra mot tran phuc thu khung khiep. Va lai, thanh bang noi tieng la thieu thon tai nguyen nghiem trong. The nen xu Sparta đa hinh thanh mot xa hoi huong ve thuat chien tranh. Nhan dan Sparta phai manh me hon, cung ran hon, hung han hon nhung nguoi lang gieng. Chi co cach nay thi ho moi tiep tuc song con va on đinh. Khac voi thanh bang Athena lang gieng, nguoi Sparta khong gay dung nhieu cong trinh đo so.

Sparta la mot nha nuoc chiem huu no le co mot so net đac trung, đuoc cho la đinh hinh boi cac cai cach cua Lykourgos. Tang lop cong dan Sparta thuan chung, goi la Spartiate, la tang lop thong tri. No le heilotes la tang lop bi tri đa so o Sparta. Điem đac trung o Sparta la no le va đat đai la so huu cong cong do nha nuoc quan ly, phan chia cho cac chu no Spartiate su dung. Chu no khong lao đong, chi đuoc phep tham gia cac cong viec chinh chien, cai tri, song bang boc lot no le va nguoi tu do. No le heilotes bi chu no Sparta boc lot tham te va bi đoi xu tan nhan, nhieu truong hop bi tham sat hang loat đe thi uy. Nam o vi tri trung gian giua chu no va no le la nguoi tu do mothax (cu dan nam goc nuoc ngoai đuoc nhan nuoi nhu nguoi Sparta) va perioikoi (dan tu do).
Vi vay cac "cong dan"-chu no Sparta thuan chung chang khac nao "mot đon binh song giua dan chung thu nghich", vi vay gioi chu no Sparta đe ra nhieu the che va truyen thong huan luyen quan su đe đam bao kha nang chinh phat cac vung xung quanh va đan ap nhan dan cac vung bi le thuoc.
Khi vua len bay, đua be trai thanh Sparta se bi bat khoi gia đinh đe đua vao mot loai cau lac bo quan su, noi huan luyen no chien đau va sinh hoat theo ky luat sat. Ngu tren giuong cung lot say, chi đuoc phat mot bo quan ao mac suot ca nam, khong đuoc hoc hoi hay thuc hanh bat ky mot bo mon van hoa nghe thuat nao. Dan Sparta chi cho phep bon no le san xuat ra nhung san pham tieu thu cong nao toi can thiet cho sinh hoat. Nhung ky nang duy nhat đuoc day la ky nang quan su. Đua be nao sinh ra ma bi di tat hoac yeu ot se bi bo cho chet đoi trong hang đong tren nui, mot đua be nhu vay theo quan điem cua nguoi Sparta la khong đuoc phep song. Đua be moi sinh ra đuoc cho tam bang ruou nho đe co suc khoe tot, chung lon len phong khoang nen khong co đua be nao hay khoc va yeu đuoi. Tre con o Sparta khong so bong toi va rat de an uong. Sparta khong cho phep bat ky hinh thuc mau dich hay tien te nao, vi ho tin rang tien te gay ra chia re va ich ky, lam suy yeu ky luat chien binh. Nha lam luat huyen thoai Sparta xua la Lycurgus đa cam vang va su giau co ca nhan. Nguon thu nhap duy nhat la nong nghiep, hau het nhung canh đong đeu thuoc so huu Nha nuoc.
Cuoi cung Sparta đa xay dung đuoc binh chung bo binh đuoc menh danh la hung manh nhat the gioi thoi bay gio. Ho đanh đau thang đo, vinh quang noi tiep vinh quang, trong thoi ky cuc thinh cua minh, Sparta đuoc coi la thanh bang hung manh nhat trong toan the Đai Hy Lap. Nhung chien binh Sparta tinh nhue luon gay cho quan thu phai khiep so, ke ca khi ho song sot lan ho hy sinh, giong nhu nhung nguoi linh nem luu đan cua vi vua - chien binh Friedrich II Đai Đe nuoc Pho va cac co xe tang Lien Xo ve sau. Trong moi cuoc chien tranh chong lai Đe quoc Ba Tu cua nguoi Hy Lap, Sparta bao gio cung đuoc chon lam minh chu cua lien minh Hy Lap. Sau đai thang trong cuoc Chien tranh Peloponnesus (431 - 404 truoc Cong Nguyen), thanh bang Sparta vuon len va thuoc that đai liet cuong ba chu cua toan the Hy Lap. Nhung sau khi quan Sparta bi quan Thebes đanh tan nat trong tran đanh tai Leuctra (371 truoc Cong Nguyen) thi Sparta khong con xung hung xung ba đuoc nua.


Sparta trong nghe thuat O the ky thu XIX, khi Hy Lap bi vua Tho Nhi Ky đo ho, nha tho Anh Lord Byron, đa viet nen bai tho ve cuoc khang chien cua vua Leonidas I va 300 chien binh tinh nhue thanh Sparta, đe keu goi nhan dan Hy Lap vung len pha tan xieng xich no le. Du Sparta đuoc coi la mot thanh bang khac nghiet tan bao, tran chien nay thuong mang lai cam xuc ve đoc lap tu do o phuong Tay, nhu nha tieu thuyet William Golding co noi. Song, ben canh nha van Phap Montaigne va bao the he yeu chuong tu do sau nay, Đuc Quoc xa cung rat đe cao hinh anh cac chien binh thanh Sparta trong tran Thermopylae. Quoc truong Adolf Hitler coi ho la bieu tuong đich thuc cua mot chung toc ba chu, luon luon đe cao chien tranh đich đang. Vao ngay 6 thang 1 nam 1943, khi tran Stalingrad len toi đinh điem ac liet, Hitler vi von đao quan Đuc thu sau voi 300 chien binh Sparta, nhung roi tuong Đuc đau hang, lam ong that vong vi Quan đoi Đuc đa khong the lam nen mot tran Thermopylae moi. Bo phim 300, ra đoi mua he nam 2007, đuoc chuyen the tu truyen tranh dai cua Frank Miller mieu ta cuoc chien khong can suc giua 300 chien binh dung manh Sparta, duoi su thong soai cua đich than vua Leonidas I, voi  cua Đe quoc Ba Tu co đai. Trung thanh voi nguyen tac truyen tranh, bo phim la tieng noi ca ngoi tu do va la khuc trang ca cua long yeu nuoc.
Tro choi Sparta: Ancient Wars đuoc xay dung tren hinh anh the gioi cua nhung nam 500 đen 300 truoc cong nguyen, cho phep nguoi choi lua chon 3 đoi quan voi suc manh va cac kha nang hoan toan khac nhau, bao gom đoi quan Sparta la nhung chien binh oai hung co suc khoe phi thuong va luon san sang lao vao đanh giap la ca khoc liet; đoi quan cua Ba Tu voi tai đieu khien manh thu tren chien tran nhu voi, lac đa, ngua; va phe con lai la nhung dung si chau Phi đen tu Ai Cap
Cac vua Sparta:

Trieu Lelegids:
Lelex: 1600 TCN
Mylesa
Eurotas
Sparta
Trieu Lacedaemonids:
Lacedaemon
Amyklas
Argalus
Kynortas
Perieres
Oibalos
Tyndareos
Hippocoon
Tyndareos
Trieu Atreids:
Menelaus: 1250 TCN
Orestes: 1200 TCN
Tisamenos
Dion: 1200 TCN
Nha Heraclids:
Aristodemos, con trai cua Aristomachus va la chong cua Argeia
Theras (nhiep chinh), con trai cua Autesion va la anh trai cua Aristodemos, chong cua Argeia, nguoi goc Theban, la nhiep chinh cho hai chau trai, Eurysthenes va Procles
Trieu Agiad (trieu đai nay đuoc đat theo ten vi vua thu hai, Agis):
Eurysthenes ? - 930 TCN
Agis I, 930 - 900 TCN
Echestratus, 900 - 870 TCN
Labotas, 870 - c.840 TCN
Doryssus, 840 - c.820 TCN
Agesilaus I, 820 - c.790 TCN
Archelaus, 790 - c.760 TCN
Teleclus, 760 - c.758 TCN
Alcamenes, 758 - c.741 TCN
Polydorus, 741 - c.665 TCN
Eurycrates, 665 - c.640 TCN
Anaxander, 640 - c.615 TCN
Eurycratides, 615 - 590 TCN
Lindius, 590 - 560 TCN
Anaxandridas II, 560 - c.520 TCN
Cleomenes I, 520 - 490 TCN
Leonidas I, 490 - 480 TCN
Pleistarchus, 480 - c.459 TCN
Pleistoanax, 459 - 409 TCN
Pausanias 409 - 395 TCN
Agesipolis I, 395 - 380 TCN
Cleombrotus I,380 - 371 TCN
Agesipolis II, 371 - 370 TCN
Cleomenes II, 370 - 309 TCN
Areus I, 309 - 265 TCN
Acrotatus II, 265 - 262 TCN
Areus II, 262 - 254 TCN
Leonidas II, 254 - 242 TCN
Cleombrotus II, 242 - 241 TCN
Leonidas II, 241 - 235 TCN
Cleomenes III, 235 - 222 TCN


Chu thich Tham khao Christopher Duffy, Frederick the Great: A Military Life, Routledge, 1988. ISBN 0415002761.
Jay Luvaas, Frederick the Great on the Art of War, Da Capo Press, 1999. ISBN 0306809087.
Manoj Sharma, History of World Civilization, Anmol Publications PVT. LTD., 2005. ISBN 8126122404.
Herodotus, George Rawlinson, The Histories Luu tru ngay 10 thang 5 nam 2015 tai Wayback Machine, Digireads.com Publishing, 2009. ISBN 1420933051.