Tong Thai To (chu Han: 宋太祖, 21 thang 3, 927 - 14 thang 11, 976), ten that la Trieu Khuong Dan (趙匡胤, đoi khi viet la Trieu Khuong Dan), tu Nguyen Lang (元朗), la vi Hoang đe khai quoc cua trieu đai Nha Tong trong lich su Trung Quoc, o ngoi tu nam 960 đen nam 976.
Tieu su cua ong đuoc ghi tai Tong su, quyen 1-3 "Thai To ban ky". Nam 960 vach ra ke hoach Binh bien Tran Kieu đoat đuoc chinh quyen nha Hau Chu, lay đat Tong Chau noi Trieu Khuong Dan đuoc phong lam Quy Đuc quan Tiet đo su đe lam quoc hieu, lap nen Hoang trieu Tong. Ong la hoang đe Nha Tong duy nhat co xuat than vo tuong, tat ca cac hoang đe sau cua Nha Tong đeu la thu sinh.
Tong Thai To trong lich su thuong đuoc đanh gia ngang voi cac bac đai đe nhu Tan Thuy Hoang, Han Vu Đe, Đuong Thai Tong. Ong sang lap ra vuong trieu Tong, gan nhu thong nhat đat nuoc đen khi mat. Trong thoi gian tri vi Thai To đa tieu diet va sap nhap Nam Đuong, Hau Thuc, Nam Han va Kinh Nam vao ban đo Nha Tong, chi con lai Bac Han, cham dut thoi loan lac cat cu Ngu Đai Thap Quoc cua cac tiet đo su suot may chuc nam tu cuoi thoi Đuong. Ong con thuc hien cai cach hanh chinh tap trung binh quyen, giam suu thue, tra lai đat đai cho dan ngheo, mo khoa cu tuyen nhan tai tu nhung nguoi đoc sach tang lop duoi. Nhung viec lam tren đa giup Nha Tong moi thanh lap đuoc on đinh va tro thanh vuong trieu thong tri Trung Quoc hon 300 nam. Ong con la hoang đe nhan tu noi tieng trong lich su, khong sat hai cac cong than nhu cac hoang đe khai quoc khac vi du nhu Luu Bang hay Chu Nguyen Chuong.
Nam 976, Tong Thai To bat ngo qua đoi, su sach ghi lai noi rang ong bi benh, ngoi vua đuoc truyen lai cho nguoi em la Trieu Quang Nghia, tuc la Tong Thai Tong. Tuy nhien viec nay đa bi nguoi đuong thoi cung nhu hau the nghi ngo ve tinh chan that, nhieu nguoi cho rang chinh em trai đa sat hai ong đe đoat ngoi bau va cac con ong cung bi am hai sau đo. Nghi an nay mai đen nay van la mot bi an.


Tieu su Trieu Khuong Dan xuat than tu mot gia đinh dong doi quan lai. Ong to Trieu Thieu lam Huyen lenh đoi Đuong; ong co Trieu Đinh Lich lam quan phien tran, thang dan đen Ngu su Trung thua: ong noi Trieu Kinh lan luot lam Thu su  Doanh Chau, To Chau va Trac Chau. Cha Trieu Khuong Dan la Trieu Hoang An, mot quan vo co tai cuoi ngua ban cung, lam Chi huy su Đe nhat quan thiet ky cua nha Hau Chu, sau lam Huu Suong Đo Chi huy su, linh chuc Phong ngu su Nhac Chau, theo Chu The Tong đanh Hoai, co cong lan luot lai đuoc phong Kiem hieu Tu đo, tuoc Thien Thuy Huyen Nam. Nam 927, Trieu Khuong Dan đuoc sinh ra o Lac Duong.
Cha con Trieu Khuong Dan đeu la quan Cam binh đoi Hau Chu, vinh quang mot thoi. Trieu Khuong Dan khong nhung co tai vo nghe sieu quan ma con rat hieu hoc, hieu đuoc đuong loi tri quoc binh thien ha. Bat ke tren lung ngua hay o nha, luc nao tren tay ong cung co mot quyen sach, khong bao gio ngung hoc tap. Tu trong sach vo ong đa tang them nhieu kien thuc, linh hoi đuoc vo so tinh hoa, thu luom đuoc nhieu đieu bo ich.
Trieu Khuong Dan la nguoi dung cam. Co lan ong bi thach thuan phuc mot con ngua hoang ma khong dung yen cuong. Ong nhay len ngua, chang ngo tinh no du qua, hat ong ra. Đau ong đap ngay vao cua thanh. Ong bat day đuoc ngay, tum lay bom no ma ghi xuong, qua hoi lau cuoi cung con ngua cung chiu phuc. Ban than ong thi khong bi thuong.
Sau nhieu nam phieu bat, vao nam 949, Trieu Khuong Dan tong quan cho nha Hau Han vao duoi truong cua đai tuong Hau Han luc đo la Quach Uy.


Duoi thoi Hau Chu Nam 951, Quach Uy noi loan va lap ra nha Hau Chu. Vi tai vo nghe sieu quan cua minh, Trieu Khuong Dan đuoc phong lam Đien tien Chi huy su. Duoi thoi The Tong Sai Vinh, ong đuoc cat nhac lam chi huy ki binh.
Su nghiep cua Trieu Khuong Dan phat len nho vao chien thang trong tran Cao Binh, chong lai lien quan Bac Han va Khiet Đan.
Chien tranh bat đau khi The Tong len ngoi, uy hiep Bac Han lam vua Bac Han la Luu Sung phai lien minh voi nuoc Lieu. Ban đau, quan tien phong Hau Chu bi lien quan đanh tan. Thay tinh hinh đo, Trieu Khuong Dan dan 4000 cam quan chong lai quan Lieu. Đuoc Trieu Khuong Dan co vu, si khi quan Chu tang cao, Trieu Khuong Dan đich than xong vao tran lam guong, lam cho quan si ai cung co suc ma đanh. Quan Hau Chu đa thanh cong ngan đuoc quan Lieu đen khi vien quan đen, sau đo phan cong buc quan Bac Han phai lui ve Thai Nguyen.
Sau tran nay, Trieu Khuong Dan đuoc The Tong thang chuc lam Chi huy Cam quan, đuoc lenh tai to chuc va huan luyen luc luong nay. Trong thoi gian nay, ong đa tap trung đuoc quanh minh mot luc luong van than vo tuong đong đao nhu Phan Mi, Thach Thu Tin, Tao Ban, Trieu Pho, Trieu Khuong Nghia,...
Truoc khi Hau Chu The Tong mat, Trieu Khuong Dan đuoc phong lam Tiet đo su, gan nhu nam het quan quyen ca nuoc.


Binh bien Tran Kieu Nam 959, Hau Chu The Tong qua đoi khi đang đanh Lieu. Ngai vang đuoc truyen cho đua con la Sai Tong Huan moi 7 tuoi.
Nam 960, co tin đon lien quan Bac Han va Lieu lai nham nhe tan cong Hau Chu. Sai Tong Huan tuoi nho, lai la me goa con coi, ra lenh cho Trieu Khuong Dan, luc nay la Thai uy, đem quan đi đanh.
Khi quan cua Trieu Khuong Dan đi đuoc 40 dam thi co nguoi nhin thay 2 mat troi đanh nhau. Moi nguoi cho rang đay la viec chuyen giao Thien menh, khi so Hau Chu đa het, Thien menh ung tren nguoi Trieu Khuong Dan. Quan si thay the ai cung reo len, cac tuong linh thi xin Trieu Khuong Dan nam lay het binh quyen ma tu lap. Trieu Khuong Dan con do du, em cua ong la Trieu Khuong Nghia va muu si Trieu Pho lien lay hoang bao khoac len minh ong. Đen đay thi ong đong y tu lap, nhung bat cac tuong the phai trung thanh tuyet đoi voi minh, cac tuong va quan si đeu phat loi the.
Trieu Khuong Dan lap tuc dan quan ve kinh đo Bien Kinh (汴京) va keo thang vao thanh. Bi bat ngo, trieu đinh Hau Chu thay khong the phan khang lai, đeu cung quy xuong ton ong len lam vua. Trieu Khuong Dan len ngoi, đat ten nuoc la Đai Tong.
Sai Tong Huan va me đuoc tha chet va phong lam vuong, the tap va an loc phien vuong nhung đoi đoi khong đuoc đung đen chinh su. Nha ho Sai con đuoc ban cho đon thu thiet khoan co tac dung mien tu.


Thong nhat đat nuoc = Thu phuc cac đoi thu =
Sau khi len ngoi đuoc 4 nam (964), Trieu Khuong Dan bat đau cuoc chien tranh thong nhat đat nuoc. Luc Tong Thai To moi len ngoi, Nha Tong co 118 chau, muoi may tiet đo su: Thanh Đuc, Bao Nghia, Nghia Vu, Kien Hung, Chuong Tin, Tran Ninh, Son Nam Tay đao, Truong Xuan, Thien Binh, Quy Đuc, Thien Hung, Tuyen Vu, Vu Ninh, Đinh Quoc, Bao Đai, An Quoc. Dan so 96 van ho, cac nuoc khac la 254 van ho. Đung truoc đac điem Bac manh Nam yeu, đe tranh cuoc đo suc truc tiep voi nuoc Lieu, ong đa thay đoi phuong cham dung binh cua Chu The Tong, đe ra chien luoc thong nhat "truoc Nam sau Bac" (tien Nam hau Bac), ong đa dung thoi gian 13 nam, thong nhat tat ca cac khu vuc phia nam, chi con lai Bac Han. Ve co ban, ong đa khoi phuc đuoc ban đo hoan chinh. Ket thuc cuoc chien tranh loan lac xau xe nhau, thong nhat phan lon Trung Quoc, đo la cong lao lon nhat cua ca đoi Trieu Khuong Dan.
Nam 962, Nha Tong thon tinh Kinh Nam, Ho Nam.
Nam 965, Thai To cho 2 đao quan chia lam 2 đuong đanh Hau Thuc. Chua toi 60 ngay thi vua Hau Thuc la Manh Suong ra hang, Hau Thuc diet vong.
Nam 970, Thai To sai Phan Mi đem quan đanh Nam Han. Vua Nam Han la Luu Suong đau hang, Nha Tong sap nhap Nam Han. Luc Luu Suong đen chau Thai To, vua ban cho chen ruou. Luu Suong so qua, khoc loc khong dam uong, vi khi lam vua Luu Suong hay giet đai than bang cach nay. Thai To cuoi lon, sai nguoi đem chen ruou lai roi uong sach.
Nam 975, Thai To sai Tao Ban đem quan đi đanh Nam Đuong, dung quan Ngo Viet phu giap cong. Vua Nam Đuong la Ly Duc đau hang, Nam Đuong mat.
Ngoai ra Thai To con 3 lan đem quan đanh Bac Han o Thai Nguyen nhung lan nao cung co quan Lieu đen cuu nen khong ha đuoc, phai lui ve. Nam 968, Thai To than chinh đem quan đanh Bac Han. Quan Tong si khi đang hang, may ngay đa pha đuoc quan Bac Han đanh thang toi kinh đo Thai Nguyen va vay ham vua Bac Han la Luu Sung. Tuy nhien nghe tin nuoc Lieu phai quan đen cuu đa lam thay đoi tinh the, quan Bac Han lieu chet tu thu lam quan Tong khong sao ha đuoc thanh va Tong Thai To buoc phai rut quan vi khong muon bi tan cong tu hai phia va vi thieu khuyet mot đoi ky binh co the đoi mat truc dien voi quan Lieu. Hai cuoc tan cong sau cung khong đem lai nhieu ket qua kha quan cho Nha Tong. Phai đen đoi Tong Thai Tong, Nha Tong moi khuat phuc đuoc Bac Han.
Trieu Khuong Dan thong nhat đat nuoc, mot mat dua vao vu luc, mot mat cung dua vao chien tranh tam ly. Viec thay đoi trieu đai trong lich su đeu ngap tran xuong mau va long han thu tan khoc, Trieu Khuong Dan đa đi theo con đuong khac, Đoi voi cac quoc vuong đa mat đi quyen luc, ong tiep đai bang le, gui đen su chan thanh, lam cho the luc phan đoi thuan theo minh. Cung Đe Sai Tong Huan bi phe, Trieu Khuong Dan đoi đai rat tot. Khi Tong Huan bi benh chet, đich than Trieu Khuong Dan phat tang va đe tang. Khi Hau Chu Ly Duc nha Nam Đuong đau hang vao nam Khai Bao thu 8 (975), Trieu Khuong Dan "ngu tren cua Minh Đuc thay Ly Duc o duoi lau, đa khong bat lam le nghi nhu tu binh", lai con "phong cho Ly Duc lam Vi Menh Hau va ban chuc tuoc cho con em va cac than can cua ho Ly". Sau khi Vua Hau Thuc la Manh Suong đau hang vao thang 1 nam Can Đuc thu 2 (965), Trieu Khuong Dan "ngu tai đien Sung Nguyen đon tiep voi le nghi đay đu" va ban thuong rat nhieu. Vua Ngo Viet Tien Hoang Thuc to y quy phuc, đuoc phong ngay lam Binh ma Đai nguyen soai. Đich than Trieu Khuong Dan đi kiem tra cong viec chuan bi va tiep đon Tien Luu nhap cung, roi đich than tiep kien, cho phep Tien Luu đeo kiem vao đien, dang thu, ban chieu khong nhac đen ten thuong. Vua Nam Han Luu Suong bi bat vao kinh, Trieu Khuong Dan tha toi khong hoi, lai phong tuoc An xa Hau. Trieu Khuong Dan đa uu đai may ong vua mat nuoc nay, khong nhung đa an ui mot so lon nhung nhan si đa trung hieu voi cac chinh quyen vong quoc đo, lai con nam trong tay ca mot vung đat rong lon hoan chinh an toan, cai đuoc that la to lon. Đo la cach lam cua mot nguoi co tam nhin chinh tri.


= Thu phuc long dan =
Nguoi đuoc long dan se đuoc ca thien ha, pham la nguoi tranh gianh đat nuoc thi đeu biet noi nhu vay, nhung lam đuoc that la kho. Biet bao vo tuong buong tha quan đoi, cho chem giet bua bai coi thuong mang nguoi. Tong Thai To cam quan đanh tran, khong he đong cham đen dan. Sau khi lam vua, ong cang nhan thay ro thong nhat va yen binh moi la muc đich cua chien tranh, phan đoi viec lam sat. Moi mot tran chien ong đeu can dan cac chu soai khong đuoc lay viec giet nhieu nguoi lam chien cong, ma lay viec thu phuc long dan la tren het, ong nhac đi nhac lai la chiem đat phai yen dan khong đuoc cuop boc. Truoc khi tan cong Hau Thuc, ong noi voi tuong Tao Ban: "khong đuoc hai dan lanh", lai ha chieu cho cac tuong ta đanh Hau Thuc, bat nhung nguoi lay tien cua nguoi Thuc phai tra lai ngay cho chu. Trong tran chien Giang Nam, lai yeu cau Tao Ban: "khong đuoc kinh hai than dan, can phai mo rong uy tin". Ong con noi: "khi đa vao thanh, khong đuoc chem giet bua bai, khong đuoc hai mot nguoi nao trong nha Ly Duc".
Phuong cham yen dan cua Tong Thai To đuoc cac tuong linh chap hanh triet đe va kiem che cap duoi. Tao Ban khi vay ham Đo thanh Kim Lang cua Nam Đuong, khi sap lay đuoc thanh thi ong đot ngot bi benh. Khi cac tuong si đen tham, ong đa noi ra noi lo lang cua minh: "Benh cua toi khong phai la thuoc men co the tri khoi đuoc, chi can cac ong hua chac voi toi la khi vao thanh se khong giet hai mot ai ca thi benh cua toi se khoi ngay" (Tong su, "Tao Ban truyen"). Cho đen khi cac tuong đong thanh hua roi thap nhang the, thi benh khoi ngay. Tao Ban lam nhu the la đe chap hanh menh lenh cua Tong Thai To. Thoi Ngu đai, nhan dan đa phai chiu bao kho nhuc tan bao cua linh trang, nen mot khi gap đuoc tuong soai nhan nghia thi chao đon rat nong nhiet. Vi the viec Tong Thai To binh đinh nhanh chong Nam Bac Truong Giang, hoan toan khong phai ngau nhien. Ong khoan dung nhan nghia thuong dan, đa hinh thanh mot su trai nguoc tich cuc voi nhung ke thong tri thoi ky sau cua cac chinh quyen cat cu nhu Tan Thuy Hoang, Tuy Dang Đe... Manh Tu noi: "nguoi nhan nghia khong ai đanh noi". Tong Thai To chinh la mot con nguoi vo đich nhu vay.


Cung co nen thong nhat = Khong che binh quyen =
Sau khi thong nhat toan quoc, mot van đe khac van canh canh trong long cua Trieu Khuong Dan la lam sao cham dut đuoc nhung roi loan phan chia tu thoi Ngu đai, thuc hien su thong tri yen on lau dai. Thang 7 nam Kien Long thu 2 (961), Trieu Khuong Dan va Trieu Pho co mot cuoc ban luan rat quan trong, bieu thi mot cach ro rang luong tu tuong tang cuong tap quyen trung uong. Trieu Khuong Dan hoi Pho: "Tu cuoi Đuong cho đen nay, thay đoi tam ho vua, chien tranh trien mien, dan sinh kho cuc, nguyen nhan la o đau? Nay ta muon yen thien ha, nuoc nha truong ton, thi phai lam the nao? ". Trieu Pho tra loi: "Be ha noi đen đieu nay, la phuc cho thien ha lam, va cung khong kho khan gi, chi tai vua thi yeu ma be toi thi manh ma sinh ra. Nay muon tri yen, thi phai đoat lai quyen cua ho, khong che tien bac luong thao cua ho, thu hoi tinh binh cua ho, thi thien ha se yen." Trieu Pho đa chi ra hai đieu cot yeu: mot la quyen luc cua quan nhan lon qua ma thao tung van menh đat nuoc. Cuong linh chap chinh cua Trieu Khuong Dan đa lay tu tuong nay lam co so.
Trong mot bua tiec, Tong Thai To khuyen cac tuong linh hay giu mai su giau sang, muon thu vui thanh sac, thu choi ngua hay cho quy đe huong thu cuoc đoi. Cac tuong thong linh Cam quan la Thach Thu Tin, Vuong Tham Ky va mot so nguoi so uy luc, đa giao quyen mot cach hoa binh, su sach đa goi đo la chung ruou gia binh quyen. Tiep đo, Mo Dung Dien Chieu, Han Lenh Khon bi đoat chuc Cam quan, mot nguoi đuoc đieu đi lam Tiet đo su Son Nam, mot nguoi toi Thanh Đuc. Đe tap trung binh quyen, Trieu Khuong Dan con quy đinh chinh Hoang đe trao quyen quan quan Cam quan, va co the thay đoi bat cu luc nao. Nhu vay, "tuong khong đuoc chuyen quyen nam binh cua minh", "linh khong co vi tuong lau dai, tuong khong co đao quan lau dai", đa loai tru đuoc kha nang phat đong chinh bien. Đien tien Đo Chi huy, Bo quan Đo Chi huy, Ma quan Đo Chi huy la ba chi huy Cam quan, kim giu lan nhau, chi co quyen giu quan ma khong đuoc quyen phat binh. Nguoc lai, Vien Khu mat tren danh nghia la co quyen đieu đong quan đoi, nhung lai khong co quyen nam quyen. Chia quyen nam quan va phat binh, thuc chat la tap trung toan bo quyen luc vao tay Hoang đe. Ngoai Cam quan con co ba loai quan la Suong binh, Huong binh va Phien binh, đeu la quan đia phuong va thuc luc co han. Cac tuong tran giu bien cuong dau co muon lam phan cung khong đuoc. Trieu Khuong Dan tu viec nam binh quyen, khong che Cam quan đe bai tru tan goc su cat cu, phan chia, la đieu mau chot cho viec cung co nen thong nhat, on đinh tinh hinh chinh tri.


= Quan su =
Vi Tong Thai To thuc hien tap trung binh quyen nen luc luong quan đoi chinh quy Nha Tong chi co Cam quan. Luc luong cam quan bao gom nhieu binh chung nhu bo binh, cung thu, phao binh nhung thieu nhat la ky binh.
Hau Tan Cao To Thach Kinh Đuong đa đem tang muoi sau chau Yen Van cho nuoc Lieu cua nguoi Khiet Đan. Khu vuc nay tu thoi Han, Đuong đa la noi chuyen cung cap chien ma va ky binh cho đe quoc, mot luc luong đem lai suc manh bat ngo trong chien đau va co kha nang truy kich ke thu cung nhu rut lui nhanh nhen. Viec lam nay đa lam cho Nha Tong thieu đi mot suc manh to lon cho quan đoi, luc nao cung phai o vao the bi đong phong thu truoc cac cuoc tan cong cua cac nuoc Lieu Ha va phai chong lai bang no cung va phao binh, neu quan Tong roi khoi thanh tri đe giao chien hay truy kich quan đich thi that bai gan nhu khong tranh khoi. Vi the nen suot đoi Thai To luon muon khoi phuc 16 chau Yen Van, con hua tuong nao lam đuoc se phong vuong. Tuy nhien cac lan bac phat cua ong đeu that bai do thieu 1 đoi ky binh đu ngan đuoc su tiep vien cua quan Lieu. Nha Tong khong bao gio co the lay lai đuoc 16 chau Yen Van.
Thuy quan Nha Tong cung đong gop mot vai tro quan trong trong quan đoi. Nho co thuy quan ma Thai To de dang đanh bai cac nuoc phia nam song Truong Giang va thuy quan cung đong vai tro quan trong trong viec phong thu truoc quan xam luoc phuong bac vao thoi Nam Tong.
Viec Thai To trong dung van quan lam cho tang lop vo nhan roi xuong vi tri thap kem trong xa hoi, đai ngo thap kem lam cho quan tuong khong het suc chong giac va viec đe quan van cam quan đa gay nhieu tham hoa vao đoi sau.


= Cai cach che đo quan lai =
Co quan trung uong van co Te tuong, su dung danh hieu Đong binh chuong su, nhung bo sung them Tham tri chinh su lam Pho te tuong, muc đich la đe phan chia quyen luc cua Te tuong. Đong thoi quy đinh moi viec quan su, hanh chinh, đieu đong Cam binh do Khu mat su nam giu, nham đoi lap voi Te tuong. Chinh quyen va quan quyen truc tiep theo lenh Hoang đe. Quyen tai chinh do Tam ti su đieu hanh, phu trach chi tai chinh toan quoc, goi la "Ke tuong", quyen luc khong thua gi Te tuong va Khu mat su, phong ngua mot minh Te tuong nam giu quyen luc qua lon. Con lap ra cac chuc vu Khu mat Pho su, Tam ti Pho su, cang thuan loi cho viec chi huy cua Hoang đe.
Voi chinh quyen đia phuong cung ap dung hang loat bien phap. Tu cuoi Nha Đuong toi thoi Ngu đai, Tiet đo su cat cu mot phuong hoac kiem mot so quan, goi la "chi quan". Trong qua trinh thong nhat đat nuoc, Trieu Khuong Dan xoa bo chi quan, thay đoi do trung uong truc tiep quan ly. Tiet đo su đoi Tong chi la mot chuc vu khong co quyen hanh, đe ban cho nhung tong that hoac ngoai thich, nhung cong than bai chinh ve que hoac vinh ham danh cho Te tuong. Hanh chinh đia phuong cua Nha Tong chia ra lam hai cap la chau va huyen, lai lap ra Thong phan do trung uong truc tiep cat cu.
Ho cung cai tri voi Tri chau, Tri huyen va giam sat hanh đong cua Tri chau, khong che lan nhau, khong ai co the chuyen quyen.
Tu đoi Đuong tro đi, phien tran nhu mot cai đuoi lon khong chiu vay theo cai đau (the luc manh khong theo chi huy cua trung uong), co quyen lon ve tai chinh. Nam Can Đuc thu 3 (965), Trieu Khuong Dan lai ha lenh "cac chau, ngoai viec chi phi, pham la vang bac, vai voc đe phuc vu quan đoi, đeu nop ve Kinh đo, khong đuoc chiem giu" (Tuc tu tri thong giam truong bien, quyen 2). Trieu Khuong Dan lai thu quyen tai chinh cua đia phuong, cac quan lai phien tran vi khong co luong thao cho quan đoi, trong kho khong co vang bac nen khong the lam phan.
Thoi nha Han va thoi Nguy Tan, chinh quyen trung uong bi thong tri boi giai cap the gia si toc, đoi đoi truyen noi nhau lung đoan con đuong lam quan dua theo che đo "Cuu pham trung chinh". Thoi Tuy, Đuong đa bo che đo nay, lap khoa cu đe tuyen nhan tai tu dan gian nhung khong nhieu, quan lai trieu đinh van chu yeu đen tu the gia si toc. Tong Thai To cho cai cach khoa cu, tang cuong đai ngo cho van nhan đe tuyen dung nguoi đoc sach trong dan gian vao trieu lam quan, tranh tinh trang quan chuc bi cha truyen con noi boi viec lung đoan cua si toc. Nha vua con cho lap cac thu vien, van đan, nhung noi ma van nhan co the tu tap cong khai đe thao luan chinh su va phat bieu y kien. Nha Tong la thoi đai phong kien đuoc phat bieu thoi su tu do nhat ma khong so trung phat. Viec nay đa tao tien đe cho su phat trien khoa hoc, su ra đoi cac cai cach kinh te va cac thanh tuu ve nghe thuat va van chuong.


= Ngoai giao =
Sau khi nha Tong thay the nha Hau Chu, nha Tong va nha Lieu đa co thoi gian hoa binh. Tuy nhien van con hai van đe tranh chap la Muoi sau chau phia Bac va nha nuoc Bac Han thuoc su bao ho cua nha Lieu. Nhung trong trieu đai cua vua Lieu Muc Tong cua nha Lieu, van đe nay đuoc giai quyet va hai nuoc Tong, Lieu bat đau qua lai voi nhau va thuong mai voi nhau.
Nam 962, vua Cao Ly Quang Tong cua Cao Ly lap lien minh voi nha Tong (đoi vua Tong Thai To) o mien trung Trung Quoc va theo đuoi chinh sach banh truong ve phia bac. Ngoai ra, quoc gia cua nguoi Bot Hai la Đinh An Quoc (đoi vua Liet Van Hoa) o vung giua song Ap Luc con tien hanh lap lien minh voi nha Tong va Cao Ly đe chong lai nha Lieu (đoi vua Lieu Muc Tong).
Nam 970, vua Liet Van Hoa cua Đinh An Quoc phai su gia sang nha Tong (đoi vua Tong Thai To) đe cong nap va thiet lap quan he ngoai giao lau dai giua hai nuoc Đinh An Quoc va nha Tong. Theo ghi chep lich su chinh thuc cua Trung Quoc thi nha Tong cho rang nguon goc cua nguoi Đinh An Quoc co the bat nguon tu lien minh cu cua Ma Han. Tuy nhien, lien minh Ma Han o phia nam xa xoi cua ban đao Trieu Tien đa bien mat gan mot thien nien ky vao the ky thu 10, va nhieu hoc gia coi ghi chep nay, đuoc viet vao thoi nha Nguyen, la mot sai sot.
Nam 972, vua Cao Ly Quang Tong cua Cao Ly phai Tu Hi (Seo Hui) lam su gia sang nha Tong (đoi vua Tong Thai To) đe bang giao hai nuoc Cao Ly va nha Tong.


Qua đoi Su sach chep lai rang thang 11 nam 976, Tong Thai To qua đoi, tho 50 tuoi. Vi con ong con nho nen em ong la Trieu Quang Nghia len thay, tuc la Tong Thai Tong.
Theo mot so tu lieu, nguoi gop cong lon nhat vao viec len ngoi cua Thai Tong la Đo Thai hau. Gia đinh Tong Thai To đoi đoi lam vo tuong, chi co Trieu Quang Nghia la nguoi đoc sach nen đuoc Thai hau yeu lam. Mot nam sau khi len ngoi, Thai To đuoc me la Đo Thai hau trieu toi truoc giuong. Thai hau hoi vua ve viec lap nguoi ke vi, vua cho rang minh con tre, noi viec nay hay con som. Thai hau bao rang: "Hoang thuong biet vi sao Hau Chu mat khong? La vi ho đua mot đua tre 7 tuoi len lam vua", lai thuc giuc vua nen lap em trai đe ke vi, tranh vao vet xe đo cua Hau Chu. Thai To bat đac di phai hua voi Thai hau cho Trieu Quang Nghia ke vi. Tuy nhien ve sau, cac con ong bat đau truong thanh, them vao mot so than tin cho rang ngoi vua truoc nay chi co cha truyen con noi, chang may ai truyen ngoi cho em, nen Thai To đa co y muon truyen lai ngoi cho con nhung ong đa mat truoc khi kip thuc hien viec lap Thai tu. Thai To qua đoi, ton that hung manh nhat la Trieu Quang Nghia nam quyen het phu Khai Phong, lai vin vao loi hua cua Thai To truoc kia nen de dang len ngoi.
Mot so nha nghien cuu to ra nghi ngo ve cai chet cua Tong Thai To va cho rang ong bi chinh nguoi em Quang Nghia ham hai đe gianh ngoi bau khi ong om tren giuong benh. Cau chuyen nay tro thanh mot nghi an noi tieng đoi Tong voi ten goi Phu thanh chuc anh.
Tuong truyen, vao đem hom truoc khi Thai To mat, ong đa cho truyen em trai la Tan Vuong Trieu Quang Nghia vao cung uong ruou. Thai giam cung nu đeu bi đuoi ra ngoai, trong phong chi con 2 anh em ong. Bon nguoi hau o ngoai đen nua đem thi nhin vao trong phong thay xuat hien bong cua 1 nguoi thu ba, luc đo cung nghe thay tieng riu va tieng la cua Thai To, nhung đa đuoc dan truoc nen khong ai dam vao xem. Sang hom sau, Trieu Quang Nghia buoc ra ngoai, tuyen bo la hoang đe đa bang ha va truyen lai ngoi bau cho minh.
Ve sau, Tong Thai Tong truyen ngoi cho con chau minh, khong tra lai ngoi cho con cua Thai To. Ban than con Thai To (Trieu Đuc Chieu) sau đo cung bi chet mot cach khong ro rang. Tuy nhien, khi Tong Cao Tong (1127–1161) khong co con trai noi doi, ong đa chon mot hau due cua Thai To lam nguoi noi ngoi đe ke vi vao nam 1161. Sau nam 1161, tat ca cac hoang đe nha Tong tiep theo đeu la hau due cua Tong Thai To thong qua hai con trai cua ong, la Trieu Đuc Chieu va Trieu Đuc Phuong
Sau khi qua đoi, mieu hieu cua ong la Thai To (太祖), thuy hieu la Khai Van Lap Cuc Anh Vu Due Van Than Đuc Thanh Cong Chi Minh Đai Hieu Hoang đe (啓運立極英武睿文神德聖功至明大孝皇帝). Ong đuoc an tang o Vinh Xuong lang (永昌陵).
Trong thoi gian o ngoi, ong đat 3 nien hieu:

Kien Long (建隆) 2/ 960 – 11/ 963
Can Đuc (乾德) 11/ 963 – 11/ 968
Khai Bao (開寶) 11/ 968 – 11/ 976


Nhan xet chung Trieu Khuong Dan chiem đoat duoc chinh quyen Hau Chu chi co đuoc mot dai Hoang Ha cua Trung nguyen, phia Bac co nuoc Lieu hung manh, Thai Nguyen co Bac Han; hai bo Nam Bac Duong Tu lai co Nam Đuong, Ngo Viet, duoi nua co nuoc Nam Han..., gom sau, bay chinh quyen cat cu. Cuc dien ay khong the dai dang đuoc nua. Hau Chu The Tong co chi thong nhat đat nuoc, nhung khong may qua đoi qua som, nghiep lon chua thanh, moi viec đeu đo don len vai cua Trieu Khuong Dan, nhu la mot su mang lich su vay.
Tong Thai To lam vua đuoc 16 nam, ong đa doc toan luc thong nhat đat nuoc, ket thuc thoi roi loan va chia cat cua thoi ky Ngu Đai Thap Quoc, giai quyet mot cach triet đe tinh the hon loan, phien tran loan chinh tu cuoi đoi Đuong. Ong con tang cuong che đo tap quyen trung uong, đay la su cong hien to lon cua ong đoi voi lich su. Nen chinh tri cua Bac Tong on đinh, thuc đay su cai cach ve phuong thuc chiem huu ruong đat va phuong thuc boc lot tu thoi ky giua Nha Đuong tro lai, lam cho su phat trien cua kinh te va van hoa phong kien vuot len mot tang bac moi.
Nhung cai gi cung co tinh hai mat. Tong Thai To đa khong luong truoc đuoc rang, hang loat nhung bien phap tap trung quyen luc ve quan đoi va chinh tri, tang cuong quyen luc Hoang đe, tuoc bot quyen hanh cua vo tuong, đa dan đen viec lam cho Bac Tong giau ma khong manh, co ban ve sau khi thu phuc Bac Han thi quan đoi nha Tong tu tu suy giam kha nang tac chien hay phong ngu, tuong khong biet linh, linh khong quen tuong, suc chien đau xuong thap. Co cau quan lieu chong chat, can tro lan nhau, hieu qua lam viec rat thap. Bac Tong thuong xuyen roi vao tinh the bi tien cong tu cac lang gieng nhu Lieu, Tay Ha. Khi Lieu bi diet thi Kim thay Lieu con manh hon, cuoi cung Bac Tong nuoc mat nha tan, hai Hoang đe Huy Tong va Kham Tong tro thanh hai vi vua mat nuoc.
Nha vua muon thay the vo tuong nen trong dung cac thanh vien Ton that, cho em trai la Trieu Quang Nghia cai quan kinh đo va phu Khai Phong, cuoi cung thi Quang Nghia lay đuoc ngoi vua. Cac con ong bi nghi la do Quang Nghia am hai đe đam bao cho ngai vang. Trieu Quang Nghia ve sau rut đuoc bai hoc cua anh, cam khong cho Ton that can chinh, lai chen ep em trai la Trieu Đinh My toi muc phai tu sat. Trieu Quang Nghia con ha lenh con chau khong đuoc roi kinh thanh đe de khong che, nhung lai khien cho vao loan Tinh Khang toan bo Hoang that Nha Tong dong Thai Tong đeu bi bat het, may co Trieu Cau o ngoai nen van giu đuoc ngoi vua. Nhung Trieu Cau khong con, ngoi vua cuoi cung đuoc tra ve cho dong Thai To.
Tong Thai To vi so tang lop vo tuong nen trong dung van nhan, tham chi con ha lenh: "Trieu đinh khong giet si phu". Van nhan duoi thoi Tong đuoc trieu đinh cuc ki hau đai, van hoa nghe thuat vi the rat phat trien. The nhung van nhan khong biet đanh tran, suot ngay chi biet đan ca mua hat lam tho. Trieu đinh Nha Tong dung van quan cam quan nen khi giao chien voi quan Lieu, Ha thi thuong thua tran. Van nhan khong bi hinh phap nen tham chi con lan at ca Hoang đe, nhat la chuc vu Thua tuong, đien hinh la Khau Chuan đa ep vua Chan Tong phai ra tran. Cac vua tu Thai Tong tro đi đeu la van nhan khong quen chinh chien, viec ma Nha Tong chi co moi Thai To la gioi, nen viec quan Nha Tong bi đinh tre. Do khong co thong linh toi cao, cac tuong linh Nha Tong kho thong nhat voi nhau trong phuong an tac chien, quan đoi khong thong nhat nen quan Tong thua nhieu thang it du la thu hay cong. Cuoi cung thi Bac Tong diet vong.
Chu Hy thoi Nam Tong đa chi ra: "Trieu đinh biet đuoc cai guong xau cua Ngu đai, binh cung thu, tai chinh cung thu, thuong phat hanh chinh đeu thu, chau quan dan dan tro nen kho khan yeu kem". Cau noi đo đa chi ra đung can benh do chinh sach tap trung quyen luc cao đo cua Tong Thai To gay ra.


Gia quyen Cha: Tong Tuyen To Chieu Vo Hoang đe Trieu Hoang An (宣祖昭武皇帝赵弘殷, 899 - 956).
Me: Chieu Hien Thai hau Đo thi (昭宪太后杜氏, 902 - 961).
Tong Ung To (宋邕祖) sau cai thanh Tong Tao To (宋曹祖) la đai hoang huynh cua Tong Thai To Trieu Khuong Dan.
Trieu Khuong Te (原名趙匡济) sau đoi thanh Trieu Quang Te (赵光济) mat som ban đau truy ton la Ung vuong sau cai thanh Tao vuong.


= Hau phi =
Hieu Hue Hoang hau Ha thi (孝惠皇后賀氏, 929 - 958), nguyen quan o Khai Phong, con gai cua Ve suy Ha Canh Tu (贺景思). Nguyen phoi, qua đoi truoc khi Tong Thai To len ngoi. Sinh Đang vuong Trieu Đuc Tu, Yen Y vuong Trieu Đuc Chieu, Thu vuong Trieu Đuc Lam, Nguy Quoc Thai Truong Cong chua va Lo Quoc Thai Truong Cong chua
Hieu Minh Hoang hau Vuong thi (孝明皇后王氏, 942 - 963), nguyen quan o huyen Tan Binh, Ban Chau, cha la Chuong Đuc quan Tiet đo su Vuong Nhieu (王饶).  Ke that nhung la Hoang hau tai vi đau tien cua Tong Thai To. Sinh đuoc ba nguoi con đeu chet yeu.
Hieu Chuong hoang hau Tong thi (孝章皇后宋氏, 952 - 995), nguyen quan o Lac Duong, Ha Nam, con gai cua Ta ve Thuong tuong quan (左衛上將軍) đong thoi la Tiet đo su cua Trung Vu Quan (忠武軍) Tong Ac (宋偓), me la Vinh Ninh Cong chua Luu thi (永甯公主劉氏). Đuoc lap sau khi Hieu Minh Hoang hau qua đoi. Tong Thai To mat, Tong Thai Tong len ngoi dang ton hieu Khai Bao Hoang hau (開寶皇后). Khong con
Hoa Nhi phu nhan Tu thi (花蕊夫人徐氏), con goi Tu Tue phi (徐慧妃), nguoi Thanh Thanh, cha la Tu Quoc Chuong (徐國璋). Tung la sung phi cua Manh Suong, sau khi Manh Suong chet, Tu thi sau đo bi ep thanh cung phi cua Tong Thai To. Nam Khai Bao thu 9 (976), trong mot buoi đi san cung Tong Thai To va Tan vuong Quang Nghia, Tu thi bi Quang Nghia ban cung trung va chet tai cho.


= Hoang tu =
Đang vuong Trieu Đuc Tu (滕王趙德秀), mat som, me la Hieu Hue Hoang hau
Yen Y vuong Trieu Đuc Chieu (燕懿王趙德昭, 951 - 979), to tien truc he cua Tong Ly Tong va Tong Đo Tong sau nay, me la Hieu Hue hoang hau
Thu vuong Trieu Đuc Lam (舒王趙德林), mat som, me la Hieu Hue hoang hau
Tan Khang Hue vuong Trieu Đuc Phuong (秦康惠王趙德芳, 959 - 981), to tien 6 đoi cua Tong Hieu Tong, khong ro me


= Hoang nu =
Nguy Quoc Thai truong cong chua (魏國大長公主, ? - 1008), me la Hieu Hue Hoang hau. Ha gia lay Ta ve tuong quan Vuong Thua Dien (王承衍). Sau ban tang Hien Tuc Thai truong đe co (賢肅大長帝姬)
Lo Quoc Thai truong cong chua (魯國大長公主, ? - 1009), me la Hieu Hue hoang hau. Ha gia lay Ta ve tuong quan Thach Bao Cat (石保吉). Sau ban tang Hien Tinh Thai truong đe co (賢靖大長帝姬)
Tran Quoc Thai Truong cong chua (陳國大長公主, ? - 999), khong ro me. Ha gia lay Huu ve tuong quan Nguy Ham Tin (魏咸信). Sau ban tang Hien Hue Thai truong đe co (賢惠大長帝姬)
Than Quoc cong chua (申國公主), mat som
Thanh Quoc cong chua (成國公主), mat som
Vinh Quoc cong chua (永國公主), mat som


Chu thich