Thuong mai Viet Nam thoi Nguyen phan anh hoat đong ngoai thuong va noi thuong cua Viet Nam duoi trieu nha Nguyen thoi ky đoc lap, tu nam 1802 đen 1884.


Đieu kien phat trien Viec thong nhat đat nuoc vao đau the ky 19 la mot đieu kien thuan loi cho thuong nghiep phuc hoi va tai phat trien sau mot thoi gian dai suy thoai. Ngoai ra, Gia Long va cac vua nha Nguyen cung cho sua sang đuong sa, xoi đao cac song ngoi, đap cac đe đieu, đe cho viec lam an cua nguoi dan đuoc tien loi. Gia Long đinh le sai quan o cac doanh, cac tran phai sua sang đuong quan lo, bat dan so tai phai đap đuong lam cau, le cu 15.000 truong đuong thi phat cho dan 10.000 phuong gao.
Tu ai Nam Quan (thuoc Lang Son) vao tan Binh Thuan, cu 4.000 truong phai lam mot nha tram o canh đuong quan lo, đe cho quan khach đi lai nghi ngoi, tat ca co 98 tram. Con tu Binh Thuan tro vao phia nam đen Ha Tien thi đi đuong thuy.
Nhung cai cach tien te cho thay la thuong nghiep phat trien hon so voi the ky truoc. Cho toi het thoi Nam Bac trieu thi chi te duy nhat đuoc đuc la tien đong, cu 500 đong thanh 1 quan. Gia tri thu tien nay rat kem, su dung kho khan chi hop voi 1 xa hoi ma hoat đong kinh te khong qua thon xa va su mau dich khong quan trong. Vua Gia Long va Minh Mang đa cho đuc nhung nen vang, nen bac cho thay kinh te thuong mai đa co buoc tien len truoc. Tuy nhien, chung it đuoc đau tu va đuoc dan chung đem cat tru boi tam ly dan chung con mang nang tinh nong nghiep.


Noi thuong Trong vung lang xa nong thon, hoat đong thuong mai cung chi nham trao đoi nong san va hang tieu thu cong o cac cho. O đo, ngoai nhung cua hang tap hoa quy mo nho hay cac cua tiem ban thuoc Bac, con co nhung nong dan ban tho san va nong san cua minh va mot so thuong nhan nho ban vai voc, hang xen, cau thuoc, đi rong tu cho nay sang cho khac.
Viec mua ban giua cac tinh đuoc đay manh: gao đuoc cho ban tu Gia Đinh ra mien Trung, hang thu cong mien Bac đuoc cho vao ban trong Nam.
O Ke Cho trong the ky 19 cac thuong khu (phuong hoi) đa thay đoi ban chat. Giua the ky 19 thi cac thuong khu đa thoat ly khoi trang thai cho phien co ky han va đa co thuong gia cung tho thuyen cu tru thuong xuyen. Thi tran Thanh Hoa đuoc bat đau xay dung đau thoi Gia Long va toi nam 1885 đa la mot trung tam thuong mai.
O kinh đo Hue, thoi Gia Long cu dan o chen chuc thuong hay co hoa hoan nen nam 1837, trieu đinh đa cho chinh trang lai đong thoi lap cho Gia Hoi co tat ca 399 gian, dai suot hon 319 truong, tat ca đeu co cot bang gach, xay bang voi. O Hue, Michel Đuc Chaigneau cho biet "nguoi Tau va nguoi Viet buon ban rat lon. Thuyen buon Trung Quoc cho đen vai voc, đo su, tra, thuoc Bac, đo choi... va cho ve tho san nhu cau kho, to song, go, son, sung te va nga voi."
Nhung trung tam thuong mai tu cuoi the ky 18 cung van tiep tuc hoat đong trong the ky 19. Hoi An theo thuyen truong Rey "tuong tu 1 Bazar lon cua An Đo" voi khoang 60.000 dan ma 1/3 la Hoa kieu. Hang nam co nhung thuyen buom Trung Hoa luong đen 600 tan toi buon ban.
Viec buon ban bi han che boi he thong thue kha nang: gao cho tu Nam Đinh vao Nghe An chiu 9 lan thue; cac thuyen buon con bi trieu đinh trung dung, cu cho viec cong 1 nam moi lai đuoc đi buon 1 nam.


Ngoai thuong Khac voi cac trieu đai truoc, nha Nguyen nam đoc quyen ngoai thuong va kiem soat chat che.
Cho toi thoi Thieu Tri, chinh sach ngoai giao cua nha Nguyen voi phuong Tay kha can trong nhung thuong mai voi cac nuoc nay van đuoc khuyen khich. Sau nam 1818, cac thuong gia phuong Tay khoi phai tra thue nhap cang qua cao, chi vai loai hang moi phai chiu thue xuat cang con phan lon đuoc mien. Hoat đong thuong mai cua Viet Nam voi cac nuoc lang gieng khong the phat trien tu do khi cac quan chuc đanh thue nang len thuong mai, con thu tuc thi rat phien phuc. Ngoai ra, trieu đinh con cam đoan mot so mat hang, muon ban phai co giay phep rieng.
Guong may hanh chinh cua nha Nguyen can tro rat nhieu cac hoat đong cua thuong nhan trong the ky 19 ma cung khong co mot tang lop trung luu lam giau bang thuong mai đe thuc đay trieu đinh mo rong giao dich quoc te.
Ve cac thanh thi cong thuong, Hoi An, Pho Hien, Thanh Ha do nhieu nguyen nhan tro nen suy tan va khong the phuc hoi nhu xua; con Thang Long, Ben Nghe, Đa Nang van tiep tuc cuoc song cong thuong nhu binh thuong; Gia Đinh van phat trien đeu đan. Xuat hien them vai hieu buon nguoi Hoa, mot so phuong thu cong cung on đinh mat hang nhung khong thay đoi nhieu.
Trieu đinh đa to chuc nhieu chuyen đi cong can đen cac nuoc trong khu vuc đe thuc hien giao dich buon ban. Ngay tu nam 1824, Minh Mang đa sai nguoi đi cong can o Ha Chau (Singapore) va Giang Luu Ba (Indonesia). Tu nam 1825, vua Minh Mang phai nguoi sang Ha Chau mua vai va đo thuy tinh. Va sau đo, moi nam đeu co quan vien đuoc phai đi toi cac trung tam mau dich cua nguoi Au o khap Đong Nam A.
Tu 1831-1832 tro đi, cac chuyen cong can cang luc cang nhieu, điem đen cung kha đa dang: Ha Chau, Lu Tong (Luzon - Philippines), đao Borneo, Quang Đong, Giang Luu Ba,... Trong khoang 1835-1840 đa co 21 chiec đuoc cu đi. Hang ban ra chu yeu la gao, đuong, lam tho san quy, hang mua ve la len da va vu khi, đan duoc. Cac hoat đong nay gan nhu la đoc quyen cua trieu đinh du tu nhan khong bi cam. Nguyen do o cho thuyen buon tu nhan khong đuoc mang vu khi nen khong chong đuoc hai tac Trung Hoa đang hoanh hanh tren bien tu vinh Thai Lan cho toi đong ban đao Ma Lai. Du vay, nhieu thuong nhan cung loi dung cac chuyen buon ban nay đe buon lau gao va tho san sang Ha Chau hay Quang Chau.
Hang mang ban ra nuoc ngoai la tho san nhu gao, lua, ngo, đuong, hat tieu... va hang nhap ve la tra, thuoc Bac, vai, đo đong, giay...
Hang nam, thuyen buon Trung Hoa thuong đi lai giua Viet Nam va Singapore. Thuong nhan nguoi Hoa thuong len cho gao đi va đem thuoc phien ve. Trong nhung nam 1820-1830, giao dich voi Singapore rat han che. Nam 1824, gia tri mau dich chi co 93.781 USD, nam 1826-1827 la 124.698 USD. Nguyen nhan do hang hoa cua Viet Nam phu hop voi thi truong Trung Hoa hon. Nho Hoa kieu ma mau dich quoc te hoat đong kha manh. Khi nguoi Phap sap chiem het Nam Ky, cac ban luoc ke tai chinh cho thay quan thue hang nam tuong đuong 3.000.000 franc vang tren tong ngan sach 40.000.000 ma cac quan vien đa giu lai gap đoi so tien thue kia, nhu vay so tien thu đuoc vuot qua so tien chuyen ve trieu đinh rat nhieu.
Thoi vua Thieu Tri, thang 3/1845, chien ham Constitution cua Hoa Ky cap ben Đa Nang yeu cau nha cam quyen tha 1 nha truyen giao nguoi Phap va đe gay ap luc đa bat cac quan lam con tin. Nam 1847, 2 chien ham Phap toi Đa Nang đoi trieu đinh cho phep Cong giao hoat đong tu do va phong thich cac nha truyen giao Phap. Do hieu lam ma nguoi Phap ban chim cac chien thuyen Viet Nam trong cang. Tu sau nhung su kien đo, quan he buon ban voi phuong Tay bi ton hai.
Tu thoi Tu Đuc, hoat đong ngoai thuong bi ngan can. Tu Đuc khong con phai thuyen đi buon o Ha Chau nua. Nam 1850, co tau My Loi Lien vao cua Đa Nang, đem thu sang xin thong thuong, nhung Tu Đuc khong tiep thu. Nam 1855 đen nam 1877 tau Anh ra vao may lan o cua Đa Nang, cua Thi Nai (Binh Đinh) va o Quang Yen, đe xin buon ban, Tu Đuc cung khong cho. Nguoi Tay Ban Nha va nguoi Phap Lan Tay xin thong thuong cung khong đuoc.
Sau đo nguoi Phap vao đanh chiem đat Gia Đinh, viec ngoai giao mot ngay mot kho khan, Tu Đuc moi đat Binh Chuan Ti đe coi viec buon ban, va Thuong Bac Vien đe coi viec giao thiep voi nguoi nuoc ngoai. Tuy vay, trong trieu khong co nguoi hieu viec buon ban va biet cach giao thiep.
Do trieu đinh tim cach can tro dan thuong buon ban voi nguoi phuong Tay nen trong hoat đong ngoai thuong, thuong gia ngoai quoc chu yeu la Hoa kieu, Xiem va Ma Lai, trong đo nguoi Hoa chiem ty le lon nhat.


Vai tro cua thuong nhan Hoa kieu Thuong nhan Hoa kieu đong vai tro kha quan trong trong đoi song thuong mai thoi Nguyen.
Viec buon ban o cac cho quy mo lon do thuong nhan Hoa kieu kiem soat, du nhung nguoi nay chi la thieu so. Mot nguoi Phap la Dutreuil de Rhins đa viet nam 1876 rang nhan so Hoa kieu tuy it nhung đa chiem đuoc phan lon hoat đong thuong nghiep.
Ngoai cac to chuc buon ban đai quy mo ra, Hoa kieu trong cac đo thi lon con kinh doanh song bac, đanh đe hay đut lot cho cac quan đe đuoc đuc tien, trung thau thue đo, thue cho hay đoc quyen ruou. Co nhung Hoa thuong co the luc con chiem đoc quyen cung cap hang cho trieu đinh.


Nhan đinh Thuong mai cua Viet Nam con han che, cac thuong nhan nguoi Viet buon le hang hoa cua nguoi Hoa đe ban lai kiem loi. Viec to chuc thuong mai cua nguoi Viet so sai, trong pham vi gia đinh. Neu co nhung hoi buon lon thi cung chi la nhung phuong hop vai thuong gia hun von voi nhau đe kinh doanh roi chia tien ngay. Ho khong lien ket lai thanh nhung hoi buon lam an lau dai. Nhieu nguoi Viet Nam cho vay lai tro nen phat tai nhung ho dung tien cua đe mua ruong đat chu khong đau tu kinh doanh, khuech truong thuong mai hay cong nghe. Do đo thuong nghiep khong manh đuoc, mot phan lon cung boi tam ly cua nguoi dan.
Su gia Tran Trong Kim cho rang:

"Thuong la hang nguoi lam nghe buon-ban. Song viec buon-ban cua ta ngay xua kem-coi lam. Nguoi thien ha đi buon nuoc nay, ban nuoc no, xuat cang, nhap cang, kinh doanh nhung cong cuoc to lon ke hang uc hang trieu. Nguoi minh ca đoi khong đi đen đau, chi quanh quan o trong nuoc, buon ban nhung hang hoa lat vat, thanh ra bao nhieu moi loi lon ve tay nguoi ngoai mat. Thinh thoang co mot it nguoi co muoi lam chiec thuyen manh cho hang tu xu no đen xu kia, nhung von đo nam bay van quan tien, thi đa cho la hang cu phu".
Cac su gia hien đai cho rang su phat trien thuong mai han che thoi Nguyen đa khong tao nen đuoc nhung đieu kien can thiet cho su chuyen bien xa hoi.


Xem them Nha Nguyen
Kinh te Viet Nam thoi Nguyen
Thuong mai Đang Trong thoi Le trung hung
Kinh te Đai Viet thoi Tay Son


Tham khao Tran Trong Kim (2010), Viet Nam su luoc, Nha xuat ban Thoi đai
Truong Huu Quynh, Đinh Xuan Lam, Le Mau Han (2008), Đai cuong lich su Viet Nam, Nha xuat ban Giao duc
Nguyen The Anh (2008), Kinh te & xa hoi Viet Nam duoi cac trieu vua nha Nguyen, Nha xuat ban Van Hoc.
Nguyen Khac Thuan (2005), Đai cuong lich su co trung đai Viet Nam, Nha xuat ban Giao duc.
Nhieu tac gia (2007), Nhung van đe lich su trieu Nguyen, Nha xuat ban Van hoa Sai Gon.
Le Nguyen (2009), Nha Nguyen va nhung van đe lich su, Nha xuat ban Cong an nhan dan


Chu thich