Lieu Thai To (gian the: 辽太祖; phon the: 遼太祖; binh am: Liao Taizu) (872-926), ten la Gia Luat A Bao Co (Yelu Abaoji, 耶律阿保機), phien am tieng Mongol: Ambagyan, Han danh la Gia Luat Uc (耶律亿), nhu danh Xuyet Ly Chich (啜里只), la vi hoang đe đau tien cua Khiet Đan, trong lich su Trung Quoc.


Thuo nho Gia Luat A Bao Co sinh nam 872 o khu vuc nay la Noi Mong trong mot gia toc nhieu đoi la tu truong va thu linh quan su (di ly can) cua bo toc Điet Lat cua Khiet Đan. Đuong thoi, Điet Lat la bo lac lon nhat va manh nhat trong so tam bo lac Khiet Đan lien minh; tuy nhien, ngoi vi đai han nam trong tay Dieu Lien thi. Gia Luat A Bao Co la con trai truong cua Gia Luat Tat Lat Đich, me la Tieu Nham Chi Can.


Thu linh lien minh cac bo lac Khiet Đan Nam 901, Gia Luat A Bao Co đuoc lap lam thu linh quan su (di ly can kiem nhiem u viet), khong lau sau đo thi đuoc hoi đong bo lac bau len lam tu truong Điet Lat bo. Ong dung vu luc chinh phuc cac đia khu Khiet Đan phu can, cac khu cua nguoi Han va cac sac dan khac.
Nam 903, Gia Luat A Bao Co tro thanh lanh đao quan su cua toan the nguoi Khiet Đan, chi duoi quyen Đai han Khiet Đan.
Tuong nha Đuong o Doanh Chau la Luu Nhan Cung đa rat am hieu ve cac hoat đong quan su cua nguoi Khiet Đan. Luu Nhan Cung thuong phai quan Đuong đi cuop boc cac vung đat cua Khiet Đan, cung nhu đot đong co đe khien ngua Khiet Đan khong co thuc an. Vao mua đong nam 903, khi Gia Luat A Bao Co phai nu te Thuat Luat A Bat (述律阿缽) đi đanh Son Hai quan cua nha Đuong (đoi vua Đuong Chieu Tong), con cua Luu Nhan Cung la Luu Thu Quang đa dung muu ke bat đuoc cac chi huy quan Khiet Đan, đoi tien chuoc.

Nam 905 Tan vuong Ly Khac Dung cua nuoc Tan, mot trong cac quan phiet chinh thoi van Đuong, gap Gia Luat A Bao Co, nguoi Khiet Đan. Hai nguoi the nguyen ket lam anh em.
Ngay 27 thang 2 nam 907, Gia Luat A Bao Co sau đo đuoc ton lam thu linh cua lien minh bo lac, thay the Ngan Đuc Can kha han, ket thuc chin đoi Dieu Lien thi nam giu ngoi vi kha han Khiet Đan, tro thanh kha han voi nhiem ky 3 nam. Ong trong dung nguoi Han va sau đo đa cai sang che đo the tap, tuc cha truyen con noi. Cung nam Gia Luat A Bao Co tro thanh đai han, tai Trung Nguyen, quan phiet Chu On soan ngoi nha Đuong roi xung đe, mo ra thoi ky Ngu Đai Thap Quoc đay bien đong. Gia Luat A Bao Co truoc sau tran ap cac quy toc Khiet Đan lam loan, chinh phuc cac bo lac Kho Mac He, That Vi, Hiet Kiet Tu, Tro Boc; đong thoi khong che khu san xuat muoi o Mong Co; tren phuong dien kinh te va quan su đeu rat cuong thinh.

Cung nam 907, vuong quoc Bot Hai (đoi vua Đai Nhan Soan) xay ra xung đot voi toc Khiet Đan cua Gia Luat A Bao Co vi quyet đinh cua nguoi Khiet Đan gan Xich Phong va Thong Lieu hien đai, nhung nguoi đa tung cong nhan uy quyen toi cao cua vuong quoc Bot Hai tu đoi vua Đai Kien Hoang, tro thanh mot phan cua toc Khiet Đan do Gia Luat A Bao Co đung đau. Gia Luat A Bao Co đua quan Khiet Đan đi đanh chiem luu vuc Lieu Ha thuoc Lieu Đong phu cua vuong quoc Bot Hai, dan đen mot cuoc xung đot đam mau keo dai 20 nam giua toc Khiet Đan va vuong quoc Bot Hai.
"Cuu ngu đai su – Khiet Đan truyen" chep rang: Ly Ton Uc vua ke vi lam Tan vuong cua nuoc Tan vao nam 908, quan Hau Luong cua Hau Luong Thai To vay Lo Chau. Tan vuong Ly Ton Uc sai su đen Khiet Đan cua Gia Luat A Bao Co bao tang, hoi lo vang lua, cau ky binh đen cuu Lo Chau. Ky binh Khiet Đan đen Lo Chau. Quan Hau Luong rut lui.
Tu nam 908 đen nam 910, toc Khiet Đan cua thu linh Gia Luat A Bao Co va vuong quoc Bot Hai cua vua Đai Nhan Soan thuong xuyen xay ra giao tranh o bien gioi hai ben.
Trong phan lon lich su Trung Quoc, ngoi vi hoang đe đuoc truyen theo che đo the tap; tuc đuoc truyen tu cha cho con trai ca khi nguoi cha qua đoi. Trong khi đo, mac du nguoi Khiet Đan cung ke vi dua tren quan he gia đinh, song yeu to quan trong la kha nang cua nguoi đo, toan bo cac huynh đe va chau trai cung nhu con trai cua vi thu linh truoc đeu co the ke vi hop le. Nhung thu linh Khiet Đan chac rang se ban giao quyen luc cho mot nguoi ho noi sau nhiem ky ba nam. Tu nam 907 đen nam 910 quyen luc cua Gia Luat A Bao Co khong bi thach thuc. Tuy nhien, sau nam 910, khi A Bao Co bo qua truyen thong Khiet Đan la can giao lai ngoi vi đai han cho mot thanh vien khac trong gia toc, quyen cai tri cua ong bi thach thuc truc tiep.
Nam 911, vua Tan La Hieu Cung Vuong cua Tan La đa gui quan Tan La đi đuong bien len phia bac, hoi quan voi quan đoi cua vuong quoc Bot Hai (đoi vua Đai Nhan Soan) cung tan cong khu vuc Lieu Ha cua toc Khiet Đan (đoi thu linh Gia Luat A Bao Co). Cuoc chien bat phan thang bai va lien quan Tan La - Bot Hai đa chu đong lui quan.
Nam 912, Tan vuong Ly Ton Uc phat đong chien dich tan cong nuoc Đai Yen cua vua Luu Thu Quang. Trong chien dich đo, Ly Tu Nguyen đuoc giao nhiem vu tan cong vao Doanh chau, va buoc thu su chau nay la Trieu Kinh phai đau hang. Luu Thu Quang cu tuong Nguyen Hanh Kham len phia bac đon quan cuu vien Khiet Đan cua Gia Luat A Bao Co. Ly Ton Uc cu Ly Tu Nguyen dan quan ngan chan Nguyen Hanh Kham.
Trong nam 912, cac thanh vien trong gia toc cua Gia Luat A Bao Co, bao gom hau het cac em trai cua ong, đa co gang tien hanh noi day vu trang va keu goi vua Đai Nhan Soan cua vuong quoc Bot Hai phai quan đen tiep ung cho ho. Gia Luat A Bao Co phat giac ra ke hoach đo nen đa nhanh chong dan quan đi đanh bai quan đoi cua cac em trai ong. Sau đo ong cung đanh tan quan Bot Hai (do vua Đai Nhan Soan phai đen) ngay tai bien gioi. Sau khi cuoc noi day đau tien bi đanh bai, Gia Luat A Bao Co đa tha thu cho nhung nguoi chu muu.
Nam 913 cac thanh vien trong gia toc cua Gia Luat A Bao Co, bao gom hau het cac em trai cua ong, đa co gang tien hanh noi day vu trang lan thu hai va lai keu goi vua Đai Nhan Soan cua vuong quoc Bot Hai phai quan đen tiep ung cho ho. Gia Luat A Bao Co đa dan quan đi đanh bai quan đoi cua cac em trai ong. Sau đo ong lai đanh tan quan Bot Hai (do vua Đai Nhan Soan phai đen) ngay tai bien gioi. Sau cuoc noi day lan thu hai nay, chi co cac em trai cua Gia Luat A Bao Co đuoc tha, nhung nguoi chu muu khac đeu bi ong xu tu.
Cung nam 914 thu linh Gia Luat A Bao Co cua toc Khiet Đan đa phai quan tan cong Lieu Đong phu cua vuong quoc Bot Hai. Vua Đai Nhan Soan cua vuong quoc Bot Hai đa gap rut cu quan Bot Hai đen giup Lieu Đong vuong phong thu. Nhieu cuoc chien đau đam mau giua hai ben đa dien ra o Lieu Đong phu.
Nam 915, Gia Luat A Bao Co xuat binh chinh phat nguoi That Vi thang loi ve nuoc, song lai bi cac đich thu chinh tri ep giao lai tuoc vi thu linh lien minh Khiet Đan (do Gia Luat A Bao Co đa lam thu linh Khiet Đan đen 3 nhiem ky voi 9 nam). Gia Luat A Bao Co sau đo đa noi day giet chet cac đich thu chinh tri, thong nhat cac bo lac Khiet Đan khac nhau lai thanh mot moi. Vua Đai Nhan Soan cua vuong quoc Bot Hai nhan co hoi toc Khiet Đan vua trai qua cac cuoc chem giet đam mau thi phai quan Bot Hai tan cong toc Khiet Đan. Tuy nhien quan Bot Hai đa bi Gia Luat A Bao Co đanh bai, phai lui quan.


Hoang đe cua Đai Khiet Đan quoc Ngay 17 thang 3 nam 916, Gia Luat A Bao Co đang co xung hoang đe, lap quoc hieu la Khiet Đan, kien lap Đai Khiet Đan quoc (ngay 24 thang 2 nam 947, Lieu Thai Tong đa cai quoc hieu thanh Đai Lieu.), lap nien hieu la Than Sach. Gia Luat A Bao Co tien hanh mot so thay đoi đe khien quoc gia Khiet Đan tien gan hon đen mo hinh quan ly nha nuoc cua cac trieu đai Trung Hoa. Ong xung đe va đat ra nien hieu, xac đinh con truong la Gia Luat Boi lam nguoi ke vi. Ke vi theo hinh thuc the tap la tieu chuan co tu lau trong van hoa Han, song khong đuoc nguoi Khiet Đan chap thuan, gay ra xich mich giua mong muon cua Gia Luat A Bao Co va su tin tuong cua thuong tang Khiet Đan, trong đo co Hoang hau Thuat Luat Binh. Gia Luat A Bao Co cam nhan đuoc kha nang qua trinh ke vi co the roi vao kho khan, do vay ong buoc cac thu linh Khiet Đan phai the trung thanh voi Gia Luat Boi sau khi ong bo nhiem nguoi con nay la nguoi ke vi. Đoi voi nguoi Khiet Đan, đieu nay đuoc xem la mot đong thai mang tinh cap tien.
Khi hoang đe Gia Luat A Bao Co hoi cac tuy tung cua minh rang nen cung te cho vi than thanh nao truoc tien khi tro thanh hoang đe, tuy tung cua ong phan lon đeu tan thanh cung te Phat. Sau khi hoang đe Gia Luat A Bao Co chi ra rang Phat khong phai la mot than thanh Trung Hoa, thai tu Gia Luat Boi đa tan thanh cung te Khong Tu truoc tien. Gia Luat A Bao Co hai long voi y kien nay va đa cho xay mot đen tho Khong Tu, sai Gia Luat Boi đen cung te Khong Tu hai lan moi nam.
Thai tu Gia Luat Boi sau đo phung su nhu mot chi huy tien tuyen cua hoang đe Gia Luat A Bao Co trong cac chien dich chong lai nguoi O Co (烏古) va nguoi Đang Hang. Đich than hoang đe Gia Luat A Bao Co dan quan Khiet Đan tan cong Lieu Đong phu cua vuong quoc Bot Hai (đoi vua Đai Nhan Soan) vao cuoi nam 916. Đen giua nam 917 quan Khiet Đan moi lui quan.
Gia Luat A Bao Co sau khi kien quoc van tiep tuc tan cong cac dan toc hay chinh quyen xung quanh, That Vi va Kho Mac He (Kumo Xi) lan luot bi tieu diet trong nam 917. Sau khi tieu diet That Vi, lanh tho Đai Khiet Đan quoc cua Gia Luat A Bao Co đa bao boc bien gioi phia bac cua vuong quoc Bot Hai (đoi vua Đai Nhan Soan).
Nuoc Tan som gap phai thach thuc tu Khiet Đan o phia bac, Hoang đe Gia Luat A Bao Co cua Khiet Đan đe thai tu Gia Luat Boi trong nom kinh đo Lam Hoang (臨潢, nay thuoc Xich Phong, Noi Mong, Trung Quoc) roi tu ong tien hanh mot cuoc tien cong lon vao Lo Long trong nam 917, bao vay U chau. Mac du Tan vuong Ly Ton Uc cua nuoc Tan cung cac bo tuong (Ly Tu Nguyen, Ly Ton Tham, Diem Bao (閻寶)) sau đo đay lui đuoc nguoi Khiet Đan, song nguoi Khiet Đan sau đo đinh ky xam nhap Lo Long. Trong thoi gian nay, Thai tu Gia Luat Boi đuoc cho la đa phac thao mot ke hoach chinh phuc vuong quoc Bot Hai (đoi vua Đai Nhan Soan), nuoc lang gieng phia đong cua Đai Khiet Đan quoc. Hoang hau Thuat Luat Binh cua Gia Luat A Bao Co cung la mot nhan vat manh me khac thuong. Thuat Luat Binh tung chi huy mot đoi quan gom 20 van ki binh lam nhiem vu duy tri trat tu trong luc Gia Luat A Bao Co tien hanh chien dich quan su o ben ngoai. Ba ta cung tung tu minh lanh đao chien dich quan su.
Cung nam 917, cac em cua Gia Luat A Bao Co tiep tuc am muu lam phan lai ong, song ho đeu de dang bi ong đe bep. Vua Đai Nhan Soan cua vuong quoc Bot Hai cung nhan luc Đai Khiet Đan quoc đang gap noi loan thi phai quan Bot Hai tan cong Lieu Ha cua Đai Khiet Đan quoc. Gia Luat A Bao Co nhanh chong đen Lieu Ha đanh lui quan Bot Hai nay.
Nam 918 Hoang đe Gia Luat A Bao Co cua Đai Khiet Đan quoc xuat quan tu Lieu Ha đanh chiem Lieu Đong phu cua vuong quoc Bot Hai (đoi vua Đai Nhan Soan), bao boc toan bo bien gioi phia tay va phia bac cua vuong quoc Bot Hai. Quan Khiet Đan bat giu nhieu tu binh Bot Hai. Lieu Đong vuong cua Lieu Đong phu phai bo chay ve phia tay. Đieu nay khien cho ca trieu đinh Bot Hai roi vao canh hoang mang. Vua Đai Nhan Soan đa gap rut cu quan đen giup Ap Luc vuong phong thu Ap Luc phu, giup Truong Linh vuong phong thu Truong Linh phu, giup Phu Du vuong phong thu Phu Du phu, giup Mac Hiet vuong phong thu Mac Hiet phu va giup Thiet Loi vuong phong thu Thiet Loi phu. Nhieu cuoc chien đau đam mau giua Khiet Đan va Bot Hai đa dien ra o Ap Luc phu, Truong Linh phu, Phu Du phu, Mac Hiet phu va Thiet Loi phu.
Vua Đai Nhan Soan đa gui hai su gia đen hai quoc gia lang gieng la Tan La (đoi vua Tan La Canh Minh Vuong) va Nhat Ban (đoi Thien hoang Daigo) đe yeu cau ho giup đo vuong quoc Bot Hai trong viec chong lai Đai Khiet Đan quoc, nhung khong ai đap ung loi đe nghi đo.
Gia Luat A Bao Co thanh lap thu đo Thuong Kinh, dua theo mo hinh thu đo Trung Hoa. Gia Luat A Bao Co đa cuong đoat nhan khau o Trung Nguyen, thu nap cac luu dan Ha Bac chay chien loan, cho xay thanh theo phong cach Trung Nguyen đe an tri ho. Đong thoi, Gia Luat A Bao Co cung bo nhiem su dung nhung nguoi Han nhu Han Dien Huy, Han Tri Co, Khang Mac Ky va Lu Van Tien. Gia Luat A Bao Co cho xay hoang đo phu Lam Hoang, nay thuoc Ba Lam Ta cua Noi Mong.
Cung nam 918, cac em cua Gia Luat A Bao Co lai tiep tuc am muu lam phan lai ong, song ho đeu de dang bi ong đe bep.
Tu nam 919 đen nam 922 đa xay nhieu cuoc chien đau đam mau giua Đai Khiet Đan quoc (đoi hoang đe Gia Luat A Bao Co) va vuong quoc Bot Hai (đoi vua Đai Nhan Soan) o Ap Luc phu, Truong Linh phu, Phu Du phu, Mac Hiet phu va Thiet Loi phu (5 phu cua vuong quoc Bot Hai).
Nam 920 Gia Luat A Bao Co sang kien ra đai tu Khiet Đan đong thoi thuc đay viec su dung trong ca nuoc Đai Khiet Đan quoc.
Nam 921 mot đong minh lon cua Tan vuong Ly Ton Uc la Trieu vuong Vuong Dung đa bi con nuoi la Vuong Đuc Minh am sat. Vuong Đuc Minh đoat quyen kiem soat nuoc Trieu va đoi ten lai thanh Truong Van Le. Thoat đau, Truong Van Le gia bo tiep tuc quy phuc Tan vuong Ly Ton Uc, song lai lo so rang Ly Ton Uc se co hanh đong chong lai minh, vi the Truong Van Le đa bi mat thuong luong voi vua Chu Tran cua nha Hau Luong va hoang đe Gia Luat A Bao Co cua Đai Khiet Đan quoc đe chuan bi đanh nuoc Tan cua Ly Ton Uc. Ly Ton Uc ra quan đanh Trieu, Truong Van Le hay tin thi kinh so ma chet. Tuy nhien, duoi su lanh đao cua con Truong Van Le la Truong Xu Can (張處瑾), quan Trieu van khang cu quan Tan.
Mot đong minh khac cua nuoc Tan la Nghia Vu cung xay ra khung hoang. Vuong Xu Truc lo ngai rang mot khi nuoc Tan chinh phuc đuoc đat Trieu thi Nghia Vu chac chan se bi sap nhap vao lanh tho Tan, va do đo ong ta tan thanh viec tha thu cho Truong Van Le. Khi bi Tan vuong Ly Ton Uc khuoc tu đe nghi, Vuong Xu Truc quyet đinh bi mat đam phan voi Hoang đe Gia Luat A Bao Co cua Khiet Đan đe moi Gia Luat A Bao Co xam nhap Tan, lien lac thong qua con la Vuong Uc (王郁)- đang la mot si quan Tan o bien gioi voi Khiet Đan. Vuong Uc chap thuan khi Vuong Xu Truc hua rang se cho nguoi nay thua ke thay vi nghia tu Vuong Đo. Tuy nhien, quan lai Nghia Vu khong muon thay quan Khiet Đan xam nhap, Vuong Đo lien tan dung đieu nay đe tien hanh binh bien chong Vuong Xu Truc. Vuong Đo cho quan thuc Vuong Xu Truc, đo sat cac hau due cua Vuong Xu Truc tai thu phu Đinh chau (定州) cua Nghia Vu. Vuong Đo sau đo thong bao su viec cho Tan vuong Ly Ton Uc. Ly Ton Uc bo nhiem Vuong Đo la Nghia Vu luu hau, tren thuc te bien Nghia Vu thanh chu hau cua nuoc Tan. Mot nguoi con cua Vuong Xu Truc la Vuong Uy (王威) chay thoat sang lanh tho Khiet Đan, va sau đo nguoi nay phung su duoi quyen Gia Luat A Bao Co va Gia Luat Đuc Quang.
Thang 11 AL nam 921 thay Tan vuong Ly Ton Uc đang bi Truong Xu Can cam chan, nha Hau Luong (đoi vua Chu Tran) tu choi cuu vien Thanh Đuc. Tuy nhien hoang đe Khiet Đan la Gia Luat A Bao Co chap thuan cuu vien Truong Xu Can. Gia Luat A Bao Co đa đem quan xam nhap nuoc Tan (đoi Tan vuong Ly Ton Uc) do bi Vuong Uc thuyet phuc rang Thanh Đuc (do Truong Xu Can cai tri) va Nghia Vu (do Vuong Đo cai tri) la nhung vung đat giau co. Ly Ton Uc cu Ly Ton Tham lam Lu Long tiet đo su đe chong lai nguoi Khiet Đan. Đen thang 12 AL nam Tan Ti (921), Tan vuong Ly Ton Uc đe cac tuong linh cua minh bao vay Tran chau, đich than đem quan đi giap chien voi quan Khiet Đan. Ly Ton Uc đa đanh bai quan Khiet Đan, buoc Hoang đe Khiet Đan la Gia Luat A Bao Co phai rut lui vao thang 1 AL nam Nham Ngo (922), quan Thanh Đuc cua Truong Xu Can mat đi đong minh. Thang 10 nam 922, Tan vuong Ly Ton Uc chiem thanh Thanh Đuc va xu tu Truong Xu Can. Lanh tho cua Trieu roi vao tay Tan vuong Ly Ton Uc.
Trong nam 922, Gia Luat A Bao Co đa gui ngua va lac đa đen Cao Ly (đoi vua Cao Ly Thai To) đe the hien tinh huu nghi.
Cuoi nam 922 Gia Luat Đuc Quang đuoc hoang đe Khiet Đan la Gia Luat A Bao Co phong lam Thien ha Binh ma Đai nguyen soai, dan quan tan cong nuoc Tan cua Ly Ton Uc.
Đau mua xuan nam 923, quan Khiet Đan duoi su chi huy cua Gia Luat Đuc Quang đa chiem đuoc Binh Chau cua nuoc Tan (đoi Tan vuong Ly Ton Uc). Ly Ton Uc van bo qua quan Khiet Đan, chi đe tam đen nha Hau Luong cua vua Chu Tran. Gia Luat Đuc Quang tiep tuc chi huy quan Khiet Đan đanh bai đuoc Ho Ton cua toc He (Kho Mac He).
Sau đo Gia Luat A Bao Co cung Gia Luat Đuc Quang dan quan Khiet Đan đanh bai cac bo lac Quyet Ly, Ngac Nhi Đa Tu, kiem soat hanh lang Ha Tay, chiem giu Cam chau tu tay nguoi Hoi Hot.
Thang 5 nam 923, Tan vuong Ly Ton Uc cua nuoc Tan xung đe, đoi quoc hieu thanh Đai Đuong, su goi la nha Hau Đuong. Tuy nhien, khi đo vien canh cua nha Hau Đuong la khong tich cuc, phai đoi mat voi cac cuoc xam nhap đeu đan cua nguoi Khiet Đan (do hoang đe Gia Luat A Bao Co phai đen) vao Lo Long, cung viec An Nghia lam phan quy hang nha Hau Luong (đoi vua Chu Tran) moi dien ra. Nhung Ly Ton Uc đa phai binh đanh nha Hau Luong, chiem Van chau vao thang 6 nam 923.
Quyen luc ngay cang tang cua Đai Khiet Đan quoc (đoi hoang đe Gia Luat A Bao Co) o Man Chau la moi đe doa lon nhat đoi voi vuong quoc Bot Hai cua vua Đai Nhan Soan.
Trong nam 923, hoang đe Gia Luat A Bao Co nuoc Đai Khiet Đan quoc cung con trai thu hai la Gia Luat Đuc Quang dan quan tu Lieu Đong phu đanh chiem Truong Linh phu va Hien Đuc phu cua vuong quoc Bot Hai (đoi vua Đai Nhan Soan). Truong Linh vuong va Hien Đuc vuong bo chay ve kinh đo Thuong Kinh cua vuong quoc Bot Hai. Sau đo hoang đe Gia Luat A Bao Co cung Gia Luat Đuc Quang tiep tuc dan quan Khiet Đan cong pha kinh đo Thuong Kinh (nay la Ninh An, Hac Long Giang, Trung Quoc) thuoc Long Tuyen phu cua vuong quoc Bot Hai. Vua Đai Nhan Soan cung Long Tuyen vuong phai quan chong cu. Cuoi cung nho quan dan Bot Hai kien cuong chong đo, hoang đe Gia Luat A Bao Co cung Gia Luat Đuc Quang phai cho rut quan ve nuoc Đai Khiet Đan quoc sau nhieu thang chien đau. Truong Linh vuong va Hien Đuc vuong tro lai cai tri Truong Linh phu va Hien Đuc phu.
Cung nam 923, Gia Luat A Bao Co cung Gia Luat Đuc Quang đai pha quan Đang Hang..
Thang 11 nam 923, hoang đe Ly Ton Uc cua nha Hau Đuong tieu diet nha Hau Luong cua vua Chu Tran.
Mua xuan nam 924, quan Khiet Đan cua hoang đe Gia Luat A Bao Co tan cong Lu Long cua nha Hau Đuong, tien sau vao tan Ngoa Kieu quan. Hoang đe Ly Ton Uc cua nha Hau Đuong cu Ly Tu Nguyen dan quan chong lai Khiet Đan, cung Hoac Ngan Uy (khi ay đa hang Đuong) lam pho. Tuy nhien, luc luong Khiet Đan cua hoang đe Gia Luat A Bao Co đa som rut lui, Ly Ton Uc trieu Ly Tu Nguyen ve kinh - va đe lai Đoan Ngung - luc nay đuoc ban ten Ly Thieu Kham - tran giu quan. Khong lau sau đo, ngay At Ti (7) thang 3 nam Giap Than (tuc la ngay 13 thang 4 nam 924), lai nhan đuoc tin Khiet Đan cua hoang đe Gia Luat A Bao Co xam pham nha Hau Đuong lan nua, nhung Ly Tu Nguyen đuoc lenh giu quan o Hung chau đe do xet đong tinh cua Khiet Đan, trong khi Ly Tung Kha va Ly Thieu Ban chi huy ki binh tran giu quan ai chong lai Khiet Đan.
Cung nam 924 vua Đai Nhan Soan cua vuong quoc Bot Hai huy đong quan đoi, xuat quan Bot Hai đanh đuoi quan Khiet Đan cua Gia Luat A Bao Co ra khoi Lieu Đong phu, tai chiem lai Lieu Đong phu, đua bien gioi vuong quoc Bot Hai giap voi nha Hau Đuong (đoi vua Hau Đuong Trang Tong). Nhung tu binh Bot Hai tung bi quan Khiet Đan bat giu tai Lieu Đong phu tu nam 918 đeu đuoc quan Bot Hai tha ra. Lieu Đong vuong tu phia tay quay lai cai tri Lieu Đong phu.
Cuoi nam 924, hoang đe Ly Ton Uc cua nha Hau Đuong trao cho Ly Tu Nguyen 37.000 quan bao ho Bien chau, va đe phong su xam lan cua Đai Khiet Đan quoc (đoi hoang đe Gia Luat A Bao Co). Khi Ly Tu Nguyen đi đen Hung Đuong (tuc Nguy chau truoc đay), ong ta đoi 500 bo giap phuc tu phu kho cua Hung Đuong. Tuong giu Hung Đuong, Truong Hien, tin Ly Tu Nguyen can giap phuc cho quan si, nen cung cap cho ong ta ma khong can co su đong y cua Ly Ton Uc. Khi Ly Ton Uc biet chuyen, rat bat binh, noi rang: "Truong Hien, chang hoi lenh cua tram, tu y lay ao giap cua tram cho Ly Tu Nguyen. Đo la y gi?". Ly Ton Uc sau đo đa phat Truong Hien mot thang bong loc va thu hoi toan bo so giap phuc vua trao cho Ly Tu Nguyen.
Khong lau sau đo, Ly Tu Nguyen đanh bai quan Khiet Đan cua hoang đe Gia Luat A Bao Co o Trac chau (涿州, nay thuoc Bao Đinh). Trong luc đo, Ly Ton Uc quyet đinh bo tri lai cac Tiet đo su đia phuong đe phong bi quan Khiet Đan. Ly Ton Uc doi Ly Thieu Ban tu Hoanh Hai đen Lu Long, nhung lai nghi rang Ly Thieu Ban tuy co nang luc nhung khong may danh tieng trong long quan linh, vi the doi Ly Tu Nguyen đen tran Thanh Đuc. Sau khi Ly Tu Nguyen nhan đuoc lenh doi tran, vi gia đinh ong ta đang o Thai Nguyen, ong ta yeu cau rang Ly Tung Kha, hien đang o Ve chau doi đen Thai Nguyen đe cham soc cho gia đinh ong ta. Tuy nhien, đieu nay khien Ly Ton Uc tuc gian, noi:"Ly Tu Nguyen than la đai tuong nam giu trong tran. Han ta phai biet rang ca quan đoi va trieu chinh đeu la đac quyen cua tram, sao dam đoi hoi cho con trai minh!". Ly Ton Uc giang chuc Ly Tung Kha, khien Ly Tu Nguyen tro nen lo lang, va viet thu bien bach đen Ly Ton Uc. Tuy nhien, khi Ly Tu Nguyen xin đen Hung Đuong đe yet kien Ly Ton Uc, thi Ly Ton Uc tu choi. Trong khi đo, nguoi than tin cua Ly Ton Uc la Quach Sung Thao lo so ve y chi cua Ly Tu Nguyen, bi mat đe nghi tuoc binh quyen, tham chi giet chet ong ta; Ly Ton Uc khong theo.
Cung trong thoi gian cuoi nam 924, vua Đai Nhan Soan cua vuong quoc Bot Hai tiep tuc phai quan Bot Hai tan cong vao lanh tho cua Đai Khiet Đan quoc (đoi hoang đe Gia Luat A Bao Co).
Đau nam 925, trong luc đai quan cua vuong quoc Bot Hai (đoi vua Đai Nhan Soan) đang tan cong vao lanh tho cua Đai Khiet Đan quoc (đoi hoang đe Gia Luat A Bao Co), mot tuong cua vuong quoc Bot Hai ten la Than Đuc (Sindeok) đa dan quan đoi cua minh tu Nam Hai phu cua vuong quoc Bot Hai đen Cao Ly quy hang vua Cao Ly Thai To.
Luc nay nuoc Tan La (đoi vua Tan La Canh Ai Vuong) đang bi nuoc Hau Bach Te (đoi vua Chan Huyen) lien tuc tan cong ap đao. Suy nghi ve viec tim kiem lien minh tu ben ngoai đe chong lai Hau Bach Te, vua Tan La Canh Ai Vuong đa chon Đai Khiet Đan quoc (đoi hoang đe Gia Luat A Bao Co) va phai su gia sang Đai Khiet Đan quoc đe lap lien minh giua hai nuoc trong đau nam 925. Tuy nhien Đai Khiet Đan quoc đang bi quan đoi cua vuong quoc Bot Hai (đoi vua Đai Nhan Soan) tan cong manh liet. Toan bo Lieu Ha va vung phia tay Lieu Ha cua Đai Khiet Đan quoc đa roi vao tay vuong quoc Bot Hai. Kinh đo Lam Hoang (臨潢, nay thuoc Xich Phong, Noi Mong, Trung Quoc) cua Đai Khiet Đan quoc đang trong tinh trang bao đong. Vua Tan La Canh Ai Vuong lien phai mot đao quan Tan La theo đuong bien đi len phia đong bac đanh pha Nam Hai phu va Long Nguyen phu cua vuong quoc Bot Hai va phai mot đao quan Tan La đi đuong bien len phia tay bac ho tro Đai Khiet Đan quoc chong lai quan đoi cua vuong quoc Bot Hai đang xam luoc.

Nui Truong Bach (Baekdu, Bach Đau trong tieng Trieu Tien) thuoc Ap Luc phu trong lanh tho vuong quoc Bot Hai (đoi vua Đai Nhan Soan) đa phun trao nui lua mot cach khung khiep vao the ky thu X (co kha nang la trong thoi gian tu đau nam 925 đen nam 947), ngon nui khi đo nam o trung tam cua vuong quoc Bot Hai. Nui Truong Bach hien van con mot trong cac hom chao nui lua lon nhat the gioi la Thien Tri. Tro tan cua vu phun trao nay co the tim thay tren mot khu vuc rong lon, tham chi la trong lop tram tich tai mien bac Nhat Ban (đoi Thien hoang Daigo). Vu no đa tao ra mot so luong rat lon tro nui lua, gay thiet hai nong nghiep va tinh on đinh cua xa hoi Bot Hai.
Do hau qua cua thien tai nay qua lon nen vua Đai Nhan Soan đa cho rut toan bo quan đoi Bot Hai ra khoi lanh tho Đai Khiet Đan quoc đe ve khac phuc hau qua thien tai cua vuong quoc Bot Hai. Sau đo, cac chien binh Tan La đa đuoc hoang đe Gia Luat A Bao Co khen thuong nho cong lao giup ong đanh đuoi quan Bot Hai xam luoc. Vua Đai Nhan Soan đa bo tri đai quan Bot Hai o Lieu Đong phu đe ngan quan Khiet Đan thua co Bot Hai đang gap kho khan sau thien tai ma tan cong.
Thai tu Gia Luat Boi cua hoang đe Gia Luat A Bao Co khi đo 26 tuoi, la mot nha thong thai, do vay mang nhieu net cua gioi quy toc Trung Hoa; la mot chuyen gia ve am nhac, y hoc, boi toan, hoi hoa va van chuong (bang ca tieng Han va Khiet Đan). Ong ta cung la mot quan nhan co đay đu tai nang.
Trong khi đo, hoang đe Ly Ton Uc cua nha Hau Đuong len ke hoach tien cong Tien Thuc (đoi vua Vuong Dien). Ly Ton Uc đinh lay Ly Thieu Kham lam tuong chi huy, nhung Quach Sung Thao khong đong tinh. Khi Ly Tu Nguyen đuoc nguoi ta tien cu, Quach Sung Thao tau rang ong ta can phai o Thanh Đuc o ngan chan quan Khiet Đan cua hoang đe Gia Luat A Bao Co xam lan. Thay vao đo, Ly Tu Nguyen đe nghi hoang truong tu la Ly Ke Nghiep thong linh tam quan. Ly Ton Uc đong tinh va đen cuoi nam 925, ong ta bien cac ke hoach thanh hanh đong. Ly Ke Nghiep đuoc Ly Ton Uc phong lam Tay Xuyen tu dien hanh doanh đo thong, con Quach Sung Thao (郭崇韜) đuoc Ly Ton Uc phong lam Đong bac dien hanh doanh đo chieu thao che tri đang su va la nguoi chi huy chien dich tren thuc te. Quan Hau Đuong duoi truong Ly Ke Nghiep va Quach Sung Thao chinh phuc Tien Thuc, buoc hoang đe Vuong Dien đau hang cuoi nam 925. Lanh tho Tien Thuc roi vao tay nha Hau Đuong.
Cung trong cuoi nam 925 Gia Luat A Bao Co cung thai tu Gia Luat Boi va Gia Luat Đuc Quang xuat quan đi xam luoc vuong quoc Bot Hai (đoi vua Đai Nhan Soan). Đe tranh tuyen phong thu cua đai quan Bot Hai o Lieu Đong phu, quan Khiet Đan đa đi con đuong vong đen bao vay va tan cong Phu Du phu cua vuong quoc Bot Hai.
Thanh Phu Chau (nay la Khai Nguyen, Lieu Ninh, Trung Quoc) thuoc Phu Du phu cua vuong quoc Bot Hai nhanh chong roi vao tay quan Khiet Đan. Phu Du vuong chay đen trong thanh Phu Du (夫餘, nay thuoc Tu Binh, Cat Lam, Trung Quoc) thuoc Phu Du phu cua vuong quoc Bot Hai. Vao ngay 21 thang 12 am lich nam At Dau (nam 925), tuc la ngay 7 thang 1 duong lich nam Binh Tuat (nam 926), quan Khiet Đan do Gia Luat Boi (con truong cua Gia Luat A Bao Co) va Gia Luat Đuc Quang (con thu hai cua Gia Luat A Bao Co) chi huy tien hanh bao vay trong thanh Phu Du cua vuong quoc Bot Hai. Hoang đe Gia Luat A Bao Co đich than chi huy đai quan Khiet Đan truc chi kinh đo Thuong Kinh (nay la Ninh An, Hac Long Giang, Trung Quoc) thuoc Long Tuyen phu cua vuong quoc Bot Hai, nham bat song ke thu khong đoi troi chung suot 20 nam qua la vua Đai Nhan Soan.
Tu ngay 23 thang 12 am lich nam At Dau (nam 925) - tuc la ngay 9 thang 1 nam Binh Tuat (nam 926) đen ngay 2 thang 1 am lich nam Bich Tuat - tuc la ngay 18 thang 1 nam 926, hoang đe Gia Luat A Bao Co đa dan quan Khiet Đan lan luot đanh chiem 4 thanh cua vuong quoc Bot Hai la Tuc Chau (nay la Cuu Đai, Cat Lam, Trung Quoc) thuoc Tuc Chau phu, Mac Chau (nay la A Thanh, Hac Long Giang, Trung Quoc) thuoc Mac Hiet phu, Trung Kinh (nay la Hoa Long, Cat Lam, Trung Quoc) thuoc Hien Đuc phu va Đong Chau (nay la Uong Thanh, Cat Lam, Trung Quoc) thuoc Đong Chau phu. Tuc Chau vuong, Mac Hiet vuong, Hien Đuc vuong va Đong Chau vuong đeu quy hang quan Khiet Đan. Đen ngay 3 thang 1 am lich nam Bich Tuat, tuc la ngay 19 thang 1 nam 926, trong thanh Phu Du (夫餘, nay thuoc Tu Binh, Cat Lam, Trung Quoc) thuoc Phu Du phu bi quan Khiet Đan do Gia Luat Boi va Gia Luat Đuc Quang chi huy đanh chiem. (Đieu nay đuoc xem la dau cham het cho vuong quoc Bot Hai, ngay ca khi vao luc đo Gia Luat A Bao Co van chua chiem đuoc kinh thanh Thuong Kinh thuoc Long Tuyen phu cua vuong quoc Bot Hai) Phu Du vuong quy hang quan Khiet Đan. Vay la chi trong vong 10 ngay ma 5 thanh tri quan trong nhat cua vuong quoc Bot Hai la Tuc Chau, Mac Chau, Trung Kinh, Đong Chau va trong thanh Phu Du đeu bi that thu truoc đai quan Khiet Đan.
Vua Đai Nhan Soan khan truong cu 30.000 quan Bot Hai đen ho tro cho mot lao tuong (老相) đe ngan can buoc tien cua quan Khiet Đan. Tuy nhien lao tuong ay cung 30.000 quan Bot Hai đa guc nga truoc đoi ky binh cua nguoi Khiet Đan do hoang đe Gia Luat A Bao Co chi huy.
Sau vai thang đanh Bot Hai, quan Khiet Đan đa tran ngap khap đat nuoc Bot Hai. Nhung nguoi Khiet Đan sinh song tren lanh tho vuong quoc Bot Hai tu thoi Bot Hai Cao Vuong cung cam vu khi len ho tro quan đoi Khiet Đan tieu diet vuong quoc Bot Hai nay. Muoi bon phu con lai cua vuong quoc Bot Hai la Long Tuyen phu, Long Nguyen phu, Nam Hai phu, Ap Luc phu, Truong Linh phu, Lieu Đong phu, Đinh Ly phu, An Bien phu, Suy Tan phu, Đong Binh phu, Thiet Loi phu, Hoai Vien phu, An Vien phu va Doanh Chau phu đeu bi nguoi Khiet Đan va quan đoi Khiet Đan tan cong. Kinh đo Thuong Kinh (nay la Ninh An, Hac Long Giang, Trung Quoc) nam tren đong co rong lon thuoc Long Tuyen phu cua vuong quoc Bot Hai bi quan Khiet Đan bao vay vao ngay 9 thang 1 am lich nam Binh Tuat, tuc la ngay 25 thang 1 duong lich nam 926.
Ngay 14 thang 2 am lich nam Binh Tuat, tuc la ngay 28 thang 2 duong lich nam 926, kinh đo Thuong Kinh (nay la Ninh An, Hac Long Giang, Trung Quoc) thuoc Long Tuyen phu cua vuong quoc Bot Hai that thu truoc nguoi Khiet Đan sau 34 ngay chien đau. Hoang đe Gia Luat A Bao Co cung thai tu Gia Luat Boi chi huy binh si Khiet Đan tran vao thanh Thuong Kinh. Vua cuoi cung cua Bot Hai la Đai Nhan Soan (khi đo hon 50 tuoi) cung Long Tuyen vuong va 300 van vo ba quan Bot Hai đa đau hang quan Khiet Đan. Vao thoi điem that thu, binh linh cua vuong quoc Bot Hai len toi "hang tram nghin" nguoi theo Lieu su. Thai tu Đai Quang Hien (khi đo hon 30 tuoi) đa tap hop đuoc mot đoi quan hang van nguoi Bot Hai đao thoat khoi Thuong Kinh. Cung đien cua Thuong Kinh đa bi đot chay boi su cuop boc cua quan đoi Khiet Đan. Toan bo sach vo, tai lieu, tho ca cua vuong quoc Bot Hai đeu bi quan Khiet Đan thieu huy sach se. Do đo nhung thong tin hien co ngay nay ve vuong quoc Bot Hai đeu lay tu cac sach su cua Trung Quoc, Nhat Ban, Nga va Trieu Tien - Han Quoc.
Muoi ba đai vuong cai tri 13 phu con lai cua vuong quoc Bot Hai la Long Nguyen vuong, Nam Hai vuong, Ap Luc vuong, Truong Linh vuong, Lieu Đong vuong, Đinh Ly vuong, An Bien vuong, Suy Tan vuong, Đong Binh vuong, Thiet Loi vuong, Hoai Vien vuong, An Vien vuong va Doanh Chau vuong đeu quy hang đai quan Khiet Đan cua hoang đe Gia Luat A Bao Co. Vuong quoc Bot Hai bi diet vong sau 228 nam ton tai voi 15 đoi vua.
Hoang đe Gia Luat A Bao Co đoi ten kinh đo Thuong Kinh (nay la Ninh An, Hac Long Giang, Trung Quoc) thanh phao đai Hot Han. Đai Nhan Soan cung toan bo hoang toc Bot Hai bi ap giai đen Đai Khiet Đan quoc, nhieu cu dan Bot Hai cung bi ep phai di cu đen Đai Khiet Đan quoc, trong khi nhieu nguoi dan cua vuong quoc Bot Hai bao gom nhieu quy toc Bot Hai (khoang 200.000 nguoi) đa chay tron đen Cao Ly (đoi vua Cao Ly Thai To) o phia nam. Mot phan đong nguoi Bot Hai song tron lan cac bo lac cua nguoi Hac Thuy Mat Hat va nguoi Tungus va tu tu hinh thanh nen bo toc Nu Chan.

Gia Luat A Bao Co đa lap ra vuong quoc Đong Đan tren lanh tho cu cua vuong quoc Bot Hai, voi kinh thanh đat o Phu Du, va lap Gia Luat Boi lam vuong, tuoc hieu Nhan Hoang vuong (人皇王), ung voi tuoc hieu cua ban than hoang đe Gia Luat A Bao Co la Thien Hoang đe va tuoc hieu cua hoang hau cua ong la Đia Hoang hau. Mot phan đat đai cua Bot Hai đuoc sap nhap vao Đai Khiet Đan quoc va phan đat đai Bot Hai con lai la noi sinh song cua nguoi Bot Hai goc Cao Cau Ly van giu đuoc đoc lap. Gia Luat A Bao Co trao cho con thu Gia Luat Đuc Quang hieu Nguyen soai thai tu va cho Gia Luat Đuc Quang thay the Gia Luat Boi trong nom Lam Hoang (臨潢, nay thuoc Xich Phong, Noi Mong, Trung Quoc), noi ma truoc đay Gia Luat Boi tung phu trach. Gia Luat A Bao Co con tien hanh thu bien nguoi Nu Chan cua Bot Hai o phuong nam, goi la Thuc Nu Chan, nguoi Nu Chan cua Bot Hai o phuong bac la Sinh Nu Chan. Gia Luat A Bao Co luon co y đo nam ha Trung Nguyen. Nhung nguoi dan Bot Hai bi chinh phuc ngay lap tuc bat đau noi day chong lai Đai Khiet Đan quoc cua Gia Luat A Bao Co tu nam 926.
Gia Luat Boi đa buoc len ngai vang cua vuong quoc tai phao đai Hot Han, kinh đo Thuong Kinh cua Bot Hai cu, nay thuoc Ninh An, Hac Long Giang, Trung Quoc. Vuong quoc dung ten Han la Đong Đan, đe to long kinh trong voi Đai Khiet Đan quoc o phia tay.
Trong khi đo, vua Hau Đuong Minh Tong cua nha Hau Đuong tim cach thiet lap quan he huu hao voi Đai Khiet Đan quoc cua Gia Luat A Bao Co. Sau khi len ngoi vao ngay 3 thang 6 nam 926, vua Hau Đuong Minh Tong đa cu Dieu Khon đi su Đai Khiet Đan quoc đe thong bao cho Hoang đe Gia Luat A Bao Co biet ve cai chet cua vua Hau Đuong Trang Tong. Gia Luat A Bao Co tim cach bat be, trach cu Dieu Khon va hoi tai sao Ly Tu Nguyen la than tu ma dam cuop ngoi vua, nhung Dieu Khon đa đap lai bang cach dan ra qua khu co phan tuong tu cua Gia Luat A Bao Co, khien ong cung hong. Tuy nhien, Gia Luat A Bao Co lai ra yeu cach ep nha Hau Đuong phai cat nhuong bo bac Hoang Ha cho ong. Dieu Khon đap rang ong ta khong co tham quyen lam đieu đo, Gia Luat A Bao Co lien bat giam Dieu Khon, va lai yeu cau nha Hau Đuong cat nhuong ba tran Lu Long, Thanh Đuc, Nghia Vu cho Đai Khiet Đan quoc. Khi Dieu Khon tu choi, Gia Luat A Bao Co lien cau thuc Dieu Khon o man bac, va hai ben khong the đi đen thoa thuan hoa binh nao.
Tham chi, Gia Luat A Bao Co con phai Gia Luat Đuc Quang dan quan đi tan cong bien gioi phia bac nha Hau Đuong. Quan Hau Đuong bai tran nhung quan Khiet Đan rut lui khi hay tin hoang đe Gia Luat A Bao Co đa khong con khoe nua.
Mot thoi gian sau khi chinh phuc vuong quoc Bot Hai, Gia Luat A Bao Co lam benh. Ngay 6 thang 9 nam 926, Gia Luat A Bao Co mat o thanh Phu Du, tho 55 tuoi. Sau khi ong qua đoi, Hoang hau Thuat Luat Binh cua ong đa tu choi tuan tang cung ong theo phong tuc truyen thong cua Khiet Đan, va ba ta chon cach chat đut ban tay phai đe chon theo ong. Thuat Luat Binh sau đo nam giu quyen luc ve quan su va dan su, va co the giam sat viec ke vi hoang vi theo đieu kien cua ba ta. Viec Hoang hau Thuat Luat Binh tu choi tu tu đe tuan tang cung Gia Luat A Bao Co khien phong tuc lau đoi nay cua nguoi Khiet Đan đa cham dut.


Gia đinh = Phu mau =
Phu: Lieu Đuc To Gia Luat Tat Lat (耶律撒剌)
Mau: Tuyen Gian Hoang hau Tieu Nham Chi Can (萧岩只斤)


= Huynh đe =
Gia Luat Lat Cat (耶律剌葛), tu Suat Lai (率懒)
Gia Luat Điet Lat (耶律迭剌), tu Van Đoc Con (云独昆)
Gia Luat Dan Đe Thach (耶律寅底石), tu A Tan (阿辛)
Gia Luat An Đoan (耶律安端), tu Oi An, Đong Đan Quoc vuong (东丹国王)
Gia Luat To (耶律苏), tu Đoc Con (独昆), Nam phu Te tuong


= Hau phi =
Thuan Kham Hoang hau Thuat Luat Binh (述律平) (Thuat Luat Nguyet Ly Đoa, Tieu thi)
Cung nhan Tieu thi (宫人萧氏)


= Con =
Con trai:
Gia Luat Boi (耶律倍), mau Thuat Luat Binh.
Gia Luat Đuc Quang (耶律德光), mau Thuat Luat Binh.
Gia Luat Ly Ho (耶律李胡), mau Thuat Luat Binh.
Gia Luat Nha Ly Qua (耶律牙里果), mau Tieu thi.
Con gai:
Gia Luat Chat Co (耶律质古), mau Thuat Luat Binh.


Ghi chu