Giai Nobel Hoa binh la mot trong nam Giai Nobel đuoc thanh lap theo di chi cua nha cong nghiep, nha phat minh va nha san xuat quan trang (vu khi va trang thiet bi quan su) nguoi Thuy Đien la Alfred Nobel, cung voi cac giai thuong ve Hoa hoc, Vat ly, Sinh ly hoc hoac Y hoc va Van hoc. Ke tu thang 3 nam 1901, giai thuong đuoc trao hang nam (voi mot so truong hop ngoai le) cho nhung nguoi đa "lam nhieu nhat hoac lam viec tot nhat cho tinh anh em giua cac quoc gia, cho viec bai bo hoac giam quan đoi thuong truc va cho viec to chuc va thuc đay hoi nghi hoa binh".
Theo y nguyen cua Alfred Nobel, Uy ban Nobel Na Uy, mot uy ban gom nam thanh vien do Quoc hoi Na Uy chi đinh, se trao giai cho nguoi xung đang. Ke tu nam 2020, giai thuong đuoc trao tai Hoi truong cua Đai hoc Oslo, noi giai thuong tung đuoc trao tu nam 1947–1989; Giai Abel cung đuoc trao trong toa nha nay. Giai thuong truoc đay tung đuoc trao tai Toa thi chinh Oslo (1990–2019), Vien Nobel Na Uy (1905–1946) va Quoc hoi (1901–1904).
Do tinh chat chinh tri cua no, Giai Nobel Hoa binh la chu đe cua nhieu tranh cai trong phan lon thoi gian ton tai cua no. 
Giai thuong gan đay nhat vao nam 2024 đuoc trao cho to chuc Nihon Hidankyo, mot to chuc đuoc gay dung nen boi cac nan nhan song sot sau vu nem bom nguyen tu xuong Nhat Ban "vi no luc tao nen mot the gioi khong co vu khi hat nhan va chung minh qua loi khai cua nhan chung rang vu khi hat nhan tuyet đoi khong the đuoc su dung nua."


Boi canh Theo di chuc cua Nobel, Giai thuong Hoa binh se đuoc trao cho nguoi trong nam truoc đo "đa lam nhieu nhat hoac tot nhat cho tinh anh em giua cac quoc gia, cho viec bai bo hoac giam quan đoi thuong truc va cho viec duy tri va thuc đay hoi nghi hoa binh". Di chuc cua Alfred Nobel neu ro them rang mot uy ban gom nam nguoi do Quoc hoi Na Uy lua chon se la ben trao giai thuong.
Nobel qua đoi nam 1896 va ong khong đe lai loi giai thich nao cho viec chon hoa binh lam hang muc giai thuong. Vi ong la mot ky su hoa hoc đuoc đao tao nen cac danh muc hoa hoc va vat ly la nhung lua chon ro rang. Ly do đang sau giai thuong hoa binh la it ro rang hon. Theo Uy ban Nobel Na Uy, tinh ban cua ong voi Bertha von Suttner, mot nha hoat đong vi hoa binh va sau đo la nguoi nhan giai, đa anh huong sau sac đen quyet đinh cua ong trong viec đua hoa binh vao danh muc. Mot so hoc gia Nobel cho rang đo la cach Nobel bu đap cho viec phat trien cac luc luong pha hoai. Cac phat minh cua ong bao gom thuoc no va ballistite, ca hai đeu đuoc su dung voi muc đich bao luc trong suot cuoc đoi cua ong. Ballistite đuoc su dung trong chien tranh  va Hoi anh em cong hoa Ireland, mot to chuc dan toc chu nghia cua Ireland, đa thuc hien cac cuoc tan cong bang chat no vao thap nien 1880. Nobel cung gop phan trong viec bien Bofors tu mot nha san xuat sat thep thanh mot cong ty vu khi quan su.
Khong ro tai sao Nobel lai muon Na Uy quan ly Giai Hoa binh, noi bi cai tri trong lien minh voi Thuy Đien vao thoi điem Nobel qua đoi. Uy ban Nobel Na Uy suy đoan rang Nobel co the đa coi Na Uy la noi phu hop hon đe trao giai thuong, vi no khong co truyen thong quan phiet giong nhu Thuy Đien. Cung luu y rang vao cuoi the ky 19, quoc hoi Na Uy đa tham gia chat che vao cac no luc cua Lien minh Nghi vien nham giai quyet xung đot thong qua hoa giai va trong tai.


Đe cu va tuyen chon Quoc hoi Na Uy chi đinh Uy ban Nobel Na Uy, se chon ra Nguoi đoat giai Nobel Hoa binh.


= Đe cu =
Moi nam, Uy ban Nobel Na Uy đac biet moi nhung nguoi đu tieu chuan gui đe cu cho Giai Nobel Hoa binh. Cac đao luat cua Quy Nobel xac đinh cac loai ca nhan đu đieu kien đe đua ra đe cu cho Giai thuong Nobel Hoa binh. Nhung nguoi đe cu nay la:

Thanh vien cua quoc hoi va chinh phu va thanh vien cua Lien minh Nghi vien
Thanh vien cua Toa an Trong tai Thuong truc va Toa an Cong ly Quoc te tai Hague
Thanh vien cua Institut de Droit International
Cac hoc gia o cap giao su hoac pho giao su trong lich su, khoa hoc xa hoi, triet hoc, luat va than hoc, hieu truong đai hoc, giam đoc đai hoc (hoac tuong đuong), va giam đoc vien nghien cuu hoa binh va cac van đe quoc te
Nhung nguoi tung nhan giai, bao gom cac thanh vien hoi đong quan tri cua cac to chuc đa nhan giai
Cac thanh vien hien tai va truoc đay cua Uy ban Nobel Na Uy
Cuu co van thuong truc cua Vien Nobel Na Uy

Ngon ngu lam viec cua Uy ban Nobel Na Uy la tieng Na Uy; Ngoai tieng Na Uy, uy ban co truyen thong nhan đe cu bang tieng Phap, tieng Đuc va tieng Anh, nhung ngay nay hau het cac đe cu đeu đuoc gui bang tieng Na Uy hoac tieng Anh. Cac đe cu thuong phai đuoc đe trinh len uy ban vao đau thang 2 cua nam trao giai. Cac đe cu cua cac thanh vien uy ban co the đuoc đe trinh cho đen ngay dien ra cuoc hop đau tien cua Uy ban sau thoi han nay.
Nam 2009, mot ky luc 205 đe cu đa đuoc nhan, nhung ky luc lai bi pha vao nam 2010 voi 237 đe cu; nam 2011, ky luc mot lan nua bi pha voi 241 đe cu. Quy che cua Quy Nobel khong cho phep cong khai thong tin ve cac đe cu, can nhac hoac đieu tra lien quan đen viec trao giai trong it nhat 50 nam sau khi giai đuoc trao. Theo thoi gian, nhieu ca nhan đuoc goi la "Nhung nguoi đuoc đe cu giai Nobel Hoa binh", nhung danh hieu nay khong co vi tri chinh thuc va chi co nghia la mot trong so hang nghin nguoi đu đieu kien đe xuat ten cua nguoi đo đe xem xet. That vay, vao nam 1939, Adolf Hitler đa nhan đe cu cham biem tu mot thanh vien cua quoc hoi Thuy Đien la Neville Chamberlain nham che gieu đe cu (nghiem tuc nhung khong thanh cong). Đe cu tu nam 1901 đen 1967 đa đuoc phat hanh trong mot co so du lieu.


= Tuyen chon =
Uy ban Nobel se xem qua cac đe cu tai mot cuoc hop, sau đo lap danh sach rut gon cac ung cu vien đe xem xet them. Cac co van thuong truc cua vien Nobel, bao gom Giam đoc va Giam đoc Nghien cuu cua vien va mot so it cac hoc gia Na Uy co chuyen mon trong cac linh vuc chu đe lien quan đen giai thuong se tiep tuc chon loc lai danh sach. Cac co van thuong co vai thang đe hoan thanh cac bao cao, sau đo uy ban binh bau lai đe chon ra nguoi đoat giai. Uy ban co gang đua ra mot quyet đinh nhat tri, nhung đieu nay khong phai luc nao cung co the. Uy ban Nobel thuong đua ra ket luan vao giua thang 9, nhung đoi khi quyet đinh cuoi cung van chua the đua ra cho đen cuoc hop cuoi cung, truoc khi co thong bao chinh thuc vao đau thang 10.


Nguoi đoat giai Tinh đen  thang 10 nam 2022, Giai thuong Hoa binh đa đuoc trao cho 110 ca nhan va 27 to chuc. 18 phu nu đa đoat giai Nobel Hoa binh, nhieu hon bat ky giai Nobel nao khac. Chi co hai to chuc nhan đuoc nhieu Giai thuong: Uy ban Chu thap đo Quoc te đa gianh đuoc ba lan (1917, 1944 va 1963) va Cao uy Lien Hop Quoc ve nguoi ti nan đa hai lan nhan giai (1954 va 1981). Le Đuc Tho la nguoi duy nhat tu choi nhan giai Nobel Hoa binh.


Tranh cai Mot so nha binh luan cho rang Giai Nobel Hoa binh đa đuoc trao theo nhung cach co đong co chinh tri cho nhung thanh tuu gan đay hoac ngay lap tuc, hoac voi muc đich khuyen khich nhung thanh tuu trong tuong lai. Mot so nha binh luan cho rang viec trao giai thuong hoa binh tren co so quan điem đuong thoi khong the đinh luong la khong cong bang hoac co the sai lam, đac biet la khi nhieu tham phan khong the tu cho minh la nhung nguoi quan sat vo tu. Nhung loi chi trich khac cho rang Giai Nobel Hoa binh ngay cang tro nen chinh tri hoa, trong đo moi nguoi nhan giai vi khat vong hon la thanh tich, đieu nay cho phep giai thuong đuoc su dung vi muc đich chinh tri nhung co the gay ra nhung hau qua tai hai do bo qua quyen luc chinh tri hien co.
Nam 2011, mot cau chuyen noi bat tren to bao Na Uy Aftenposten cho rang nhung loi chi trich chinh đoi voi giai thuong la Uy ban Nobel Na Uy nen tuyen dung cac thanh vien co chuyen mon va xuat than quoc te, thay vi cac thanh vien đa nghi huu cua quoc hoi; co qua it su coi mo ve cac tieu chi ma uy ban su dung khi ho chon nguoi nhan giai thuong; va viec tuan thu y nguyen cua Nobel nen nghiem ngat hon. Trong bai bao, nha su hoc nguoi Na Uy Øivind Stenersen lap luan rang Na Uy đa co the su dung giai thuong nhu mot cong cu đe xay dung quoc gia va thuc đay chinh sach đoi ngoai cung nhu loi ich kinh te cua Na Uy.
Trong mot bai viet quan điem khac cua 'Aftenposten' nam 2011, chau trai cua mot trong hai anh em cua Nobel, Michael Nobel, cung chi trich đieu ma ong cho la chinh tri hoa giai thuong, cho rang Uy ban Nobel khong phai luc nao cung hanh đong theo y muon cua Nobel.


= Chi trich ve phong tang cho ca nhan =

Nhung tranh cai ve giai Nobel Hoa binh thuong vuot ra ngoai cong đong hoc thuat. Nhung loi chi trich nham vao mot so giai thuong, bao gom viec cao buoc chung mang đong co chinh tri, qua voi vang hoac đuoc huong dan boi mot đinh nghia sai lam ve nhung gi cau thanh nen hoat đong vi hoa binh. Nhung giai thuong tung trao cho Mikhail Gorbachev, Yitzhak Rabin, Shimon Peres va Yasser Arafat, Le Đuc Tho, Henry Kissinger, Jimmy Carter, Barack Obama, Abiy Ahmed, va Lien minh chau Au đeu la chu đe gay tranh cai.


= Thieu sot đang chu y =
Foreign Policy đa liet ke Mahatma Gandhi, Eleanor Roosevelt, U Thant, Vaclav Havel, Ken Saro-Wiwa, Fazle Hasan Abed va Corazon Aquino la nhung nguoi "khong bao gio nhan đuoc giai thuong, nhung nen co".
Viec Mahatma Gandhi chua bao gio nhan giai Nobel Hoa binh la mot chu đe đuoc thao luan đac biet rong rai, ke ca trong cac tuyen bo cong khai cua cac thanh vien khac nhau cua Uy ban Nobel. Uy ban đa xac nhan rang Gandhi đa đuoc đe cu vao cac nam 1937, 1938, 1939, 1947, va cuoi cung, vai ngay truoc khi ong bi am sat vao thang 1 nam 1948. Cac thanh vien sau nay cua Uy ban Nobel cong khai hoi tiec ve su thieu sot nay. Geir Lundestad, Thu ky Uy ban Nobel Na Uy nam 2006 cho biet: "Thieu sot lon nhat trong lich su 106 nam cua chung toi chac chan la viec Mahatma Gandhi chua bao gio nhan giai Nobel Hoa binh. Gandhi co the khong can đen giai Nobel Hoa binh, nhung lieu uy ban Nobel co the thieu Gandhi hay khong moi chinh la cau hoi". Nam 1948, sau cai chet cua Gandhi, Uy ban Nobel đa tu choi trao giai voi ly do "khong co ung cu vien con song phu hop" vao nam đo. Sau đo, khi Đuc Đat Lai Lat Ma nhan Giai thuong Hoa binh nam 1989, chu tich uy ban noi đay la "mot phan đe tuong nho Mahatma Gandhi".


Xem them Danh sach nguoi đoat giai Nobel
Trung tam Hoa binh Nobel
Giai Indira Gandhi
Giai Nobel


Tham khao Lien ket ngoai "The Nobel Peace Prize" – Trang web chinh thuc cua Uy ban Nobel Na Uy
"The Nobel Peace Prize" tai trang web chinh thuc cua giai thuong Nobel
"All Nobel Laureates in Peace"
"The Nobel Prize Award Ceremonies"
World Summit of Nobel Peace Laureates, trang web chinh thuc voi thong tin ve cac hoi nghi thuong đinh hang nam bat đau tu nam 1999
"National Peace Nobel Prize shares 1901–2009 by citizenship (or home of the organization) at the time of the award." – Tu J. Schmidhuber (2010): Evolution of National Nobel Prize Shares in the 20th Century tai arXiv:1009.2634v1
Martin Luther King, Jr.'s Nobel Peace Prize Luu tru ngay 24 thang 5 nam 2014 tai Wayback Machine, Civil Rights Digital Library
The Nobel Peace Prize Watch Luu tru ngay 29 thang 3 nam 2020 tai Wayback Machine, du an chinh cua The Lay Down your Arm Association