Cong xa Paris (tieng Phap: La Commune de Paris) la mot chinh quyen đieu hanh Paris trong mot khoang thoi gian ngan, tu ngay 18 thang 3 đen ngay 28 thang 5 nam 1871. Cong xa đuoc mo ta la mot vu bao loan hoac su thiet lap chinh quyen theo chu nghia xa hoi hien đai, tuy theo tu tuong cua nguoi binh luan.
Theo nghia đen, Cong xa Paris chi la co quan hanh chinh đia phuong (hoi đong cua mot xa) đa nam quyen đieu khien Paris trong vong hai thang mua xuan nam 1871. Tuy nhien, voi nhung đieu kien khi thanh lap, nhung quy đinh gay tranh cai va ket thuc đam mau đa lam cho no tro thanh su kien chinh tri quan trong vao thoi đo.


Hoan canh ra đoi cua Cong xa Cuoi thang 6 nam 1870, Đe Nhi Đe che Phap lam vao thoi ky khung hoang. Cung mua he nam 1870, nuoc Phap gay chien voi Pho. Do chi huy yeu, thua kem ve vu khi, chien luoc sai lam... Phap nhanh chong bi Pho đanh bai. Thang 9 nam 1870, hoang đe Napoleon III that tran o chien truong Sedan phai đau hang thu tuong nuoc Pho Otto von Bismarck. Ngay 4 thang 9, nhan dan Paris nhan đuoc tin, tu phat noi day, tran vao Đien Bourbon, ho lon: "Phe truat hoang đe", "Cong hoa muon nam". Chieu ngay hom đo, chinh phu lam thoi đuoc thanh lap mang ten Chinh phu ve quoc. Tuong Louis Jules Trochu, mot nguoi co tu tuong bao hoang, nguyen thong đoc Paris, đuoc cu lam Bo truong Bo chien tranh va đung đau chinh phu moi.
Quan đoi Pho, sau chien thang o tran Sedan, tiep tuc tien ve Paris. Khi thu đo bi vay ham vao gan cuoi thang 9, thanh pho van con 246.000 ve binh va thuy quan cung 125.000 ve quoc quan. Chinh phu to chuc them 200 tieu đoan ve quoc quan, cong voi 60 tieu đoan von co tu thoi Đe nhi đe che. Luc luong nay bao gom chu yeu cac tho thu cong va cong chuc nho. Trong khi đo, quan đoi Phap van tiep tuc thua cuoc. Ngay 27 thang 10, 15 van quan Phap o thanh Metz do tuong Francois Achille Bazaine chi huy đau hang. Nhan dan Paris voi quyet tam co thu, phan đoi viec chinh phu moi đam phan voi phia Pho, tap trung truoc toa thi chinh ho lon: "Đa đao Trochu! Khong đam phan!". Jules Favre, Bo truong Bo Ngoai giao cua Chinh phu Ve quoc, đa bi mat ky thoa thuan hoa uoc voi Otto von Bismarck.
Tu ngay 23 thang 1 nam 1871, Chinh phu cua Trochu bat đau đam phan voi Pho tai cung đien Versailles. Đen ngay 28 thang 1, Chinh phu Phap ky hiep đinh đinh chien, chap nhan cac đieu kien cua phia Pho. Theo thao thuan đinh chien, cuoc bau cu Quoc hoi Phap se đuoc to chuc vao 8 thang 2 nam 1871 va sau đo Quoc hoi se ky hoa uoc. Đung nhu du đinh, Quoc hoi moi đuoc thanh lap vao đau thang 2 voi 750 nghi vien. Phan lon trong so nay thuoc tang lop phu ong, đia chu va co toi 450 nguoi thuoc phai bao hoang. Adolphe Thiers tro thanh Thu tuong va Jules Favre tiep tuc giu chuc Bo truong Bo Ngoai giao. Ngay 28 thang 2, Thiers gap Bismarck va ky ket cac đieu khoan hoa uoc:

Nuoc Phap boi thuong chien phi 5 ty franc.
Cac phao đai Paris bi quan Đuc chiem đong cho toi khi Phap nop 500 trieu franc đau tien.
Lanh tho phia Đong bi chiem đong cho toi khi Phap hoan thanh het khoan boi thuong.
Alsace va mot phan ba Lorraine thuoc ve Đuc.
Quan Pho vao chiem đong Paris.
Phan đoi hoa uoc, truoc ngay quan đoi Pho tien vao Paris, dan chung va ve quoc quan đa chiem 227 khau đai bac va sung lien thanh chuyen ve Montmartre va Belleville. Truoc su chong cu nay, quan đoi Pho chi chiem mot phan Paris va o lai trong 62 gio đong ho. Ngay 15 thang 2, 215 trong tong so 270 tieu đoan ve quoc đa thanh lap Lien minh Quan đoi Ve quoc, đung đau la Uy ban Trung uong Ve quoc. Uy ban nay gom đai bieu o tat ca cac đon vi, co ca nhung nguoi xa hoi va nhung hoi vien cua Quoc te thu nhat. Ngay 24 thang 2, Uy ban to chuc cuoc tuan hanh truoc nha tu Bastille đe ky niem Đe nhi Cong hoa.
Giua thang 3 nam 1871, Quoc hoi ha lenh tuoc vu khi quan ve quoc. Cuoc chien ngay 18 thang 3 giua Chinh phu Versailles va quan ve quoc la ngoi no truc tiep cho Cong xa Paris.


Thanh lap Cong xa 3 gio ngay 17 rang sang ngay 18 thang 3, quan đoi chinh phu Thiers toi chiem cac vi tri chien luoc ben ta ngan song Seine. Mot nhom khac cung đuoc đieu đen cac kho đai bac cua Paris. Muc tieu chu yeu cua quan đoi chinh phu la đoi Montmartre o phia Bac thanh pho đe chiem cac trong phao cua quan ve quoc. Đen 5h30, quan chinh phu chiem đuoc cac trong phao nhung chua di chuyen đi đuoc. Sau cac tieng ken tap hop va chuong bao đong, quan ve quoc tien toi bao vay đoi. Trong cuoc chien, nhieu binh linh quan chinh phu đa nghieng ve phia quan ve quoc, vien tuong chi huy bi ban chet tai cho. Toi 9 gio, luc luong chinh phu that bai, voi va lui quan. Buoi trua, Uy ban Trung uong Ve quoc ra lenh cac tieu đoan tien vao trung tam thanh pho. Chi sau vai tieng đong ho, quan ve quoc đa chiem đuoc cac co quan đau nao cua phu, toa thi chinh va cac trai linh. Đen buoi chieu, Thiers cung chinh phu phai rut ve Versailles.
Ngay 26 thang 3, bau cu Hoi đong Cong xa đuoc tien hanh va ngay 28, ket qua đuoc cong bo. Trong so 85 đai bieu trung cu, co 25 cong nhan, 15 đai bieu thuoc tang lop tu san trung cu nhung som tu chuc sau đo. Phan con lai gom cac bac si, nha bao, giao vien, cong chuc... Khoang gan 30 đai bieu cua Hoi đong Cong xa la hoi vien cua Quoc te thu nhat va cung co ca nhung nguoi ngoai kieu goc Nga, Ba Lan, Hungary. Cuoi thang 3, do anh huong cua Cong xa Paris, nhieu cuoc khoi nghia khac cung no ra o Marseilles, Lyon, Toulouse,...
Sac lenh đau tien cua Cong xa la bai bo quan đoi thuong truc va bo may canh sat cu. Viec giu an ninh đuoc thay bang luc luong cong nhan co vu trang. Chinh quyen cua giai cap cong nhan cung đuoc thanh lap. Co quan toi cao cua nha nuoc la Hoi đong Cong xa co vai tro lap phap va to chuc 10 uy ban chiu trach nhiem ve hanh phap. Moi uy ban nay do 1 uy vien cua Hoi đong Cong xa lam chu tich. Cong xa cung ra sac lenh tach nha tho khoi hoat đong cua nha nuoc, gioi [tang lu] khong can thiep vao cong viec cua chinh quyen va [ngan sach ton giao] bi huy bo. Tat ca tai san cua cac giao hoi tro thanh tai san quoc gia, giao duc cung tach khoi nha tho. Đe tuyen truyen trong hoan canh bi bao vay, Cong xa Paris con su dung khinh khi cau rai truyen đon toi cac vung nong thon.
Trong khi đo, quan đoi Pho va quan đoi Versailles van tiep tuc bao vay Paris. Chinh phu Versailles cung mot so bao chi đua nhieu tin bat loi cho Cong xa Paris, nhu Cong xa se tieu diet tat ca cac quyen so huu. Nhieu nong dan lo ngai chinh quyen cua Cong xa Paris.


Cac chinh sach kinh te Cong xa Paris quyet đinh giao cho cong nhan quan ly cac xi nghiep, cong xuong ma gioi chu đa bo khoi Paris. Con nhung xuong ma nguoi chu van o lai, Cong xa quan ly thong qua viec kiem soat tien luong. Cac Uy ban Lao đong đuoc thanh lap chiu trach nhiem ve san xuat va đoi song cong nhan. Voi nhung nha may van con gioi chu, Cong xa đua ra lenh cam hinh thuc cup phat, cam lam đem trong cac xuong banh mi. Che đo ngay lam 8 tieng cung đuoc đe ra nhung chua kip thuc hien. Muc luong cua cac vien chuc bi ha xuong, trong khi cua cong nhan đuoc tang len. Đen thang 5, Cong xa ban hanh đao luat quy đinh gia banh my, thit bo, cuu. Nhieu cong dan ngheo roi nha minh toi song tai cac dinh thu cua nhung quy toc, tu san bo tron.
Ve giao duc, Cong xa Paris thanh lap he thong giao duc thong nhat, tach khoi nha tho, thay the cac tang lu bang tang lop giao vien moi. Mot sac lenh quy đinh giao duc bat buoc va mien phi. Ngay 12 thang 5, hai truong chuyen nghiep đuoc thanh lap. Chiu trach nhiem cac nhiem vu nay la Uy ban Giao duc. Tuong tu, Hoi Nghe si đung ra quan ly cac rap hat, kinh doanh nghe thuat bi cam.
Ve quan su, Cong xa Paris giai tan quan đoi va bo may canh sat cua che đo cu; thanh lap luc luong vu trang va luc luong an ninh cua nhan dan 


Chien tranh bao ve Cong xa Sau ngay 18 thang 3, quan đoi chinh phu Versailles hau nhu tan ra. Ve Versailles, Adolphe Thiers dan tap hop lai đuoc 12 ngan quan. Cuoi thang 3, khi nhung cuoc noi day o cac tinh that bai, quan đoi tap trung lai Paris va len toi con so 65 ngan. Trong khi đo, luc luong cua Cong xa ban đau khoang 100 ngan nguoi, ve sau tang len toi 200 ngan. Nhung trong so nay chi co khoang 20 đen 30 ngan đa đuoc luyen tap. Ve vu khi, tuy Cong xa co đuoc 1740 khau đai bac, nhung do khong co phao thu, mot so bi pha huy nen chi su dung đuoc 320 khau. Quan đoi Cong xa cung đuoc trang bi hon 400 ngan sung truong.
Ngay 2 thang 4, quan Versailles bat đau tan cong thanh pho Paris. Quan Cong xa nhanh chong thua cuoc do to chuc yeu, ky luat kem, su dung phao khong hieu qua... Trong thang 4 va 5, quan Versailles đa chiem đuoc phan lon cac phao đai phia tay va nam thanh pho. Tu giua thang 4, Paris lien tiep bi ban pha. Nhieu nguoi cua chinh phu Versailles tham nhap vao hang ngu Cong xa, tham gia ca Bo Tong tham muu. Luc luong tinh bao nay đa cho pha huy mot xuong đuc đan, lay cac ban đo quan su va to chuc mo cua thanh Paris cho quan đoi Versailles tien vao.
Vao khoang thoi gian đang dien ra cuoc chien, ngay 10 thang 5 nam 1871, Adolphe Thiers chinh thuc ky voi Bismarck hoa uoc nhuong Alsace va mot phan Lorraine cho Pho cung khoan chien phi 5 ty franc}. Chinh phu cua Thiers va phia Pho cung tham gia đan ap Cong xa . Theo yeu cau cua Thiers, Bismarck trao tra Phap 10 van tu binh va luc luong nay cung tham gia đan ap Cong xa. Sau hoa uoc, Bo Chi huy quan Pho cho quan đoi Versailles qua phia bac thanh pho, noi Cong xa it đe phong .
Ngay 20 thang 5, quan đoi Versailles bat đau tong tien cong. Ngay 21, quan đoi tran vao Paris qua cua o Saint-Cloud. Tiep đo la khoang thoi gian "Tuan le đam mau" keo dai tu 21 toi 28 thang 5. Ngay 27, quan Versailles chiem đuoc Belleville. Khoang 200 binh linh Cong xa rut vao co thu trong nghia đia Pere-Lachaise. Toi ngay 28, cuoc khang cu cua Paris hoan toan that bai.


Nguyen nhan that bai Cong xa Paris that bai co nhieu nguyen nhan, ca khach quan va chu quan. Sau ngay 18 thang 3, luc luong cua Cong xa đa chiem đuoc nhieu co quan quan trong, nhung lai bo qua Buu đien va Ngan hang Phap. Cong xa cung khong hoan thanh thang loi bang cach tan cong tiep tuc toi Versailles va đieu nay khien chinh phu cua Adolphe Thiers co thoi gio cung co, xay dung lai quan đoi. Cong xa cung khong manh tay voi cac nhan vat gian điep, cho toi thoi ky Tuan le đam mau moi thuc hien bien phap manh nhung khong con tac dung.
Ve kinh te, do khong tich thu ngan hang, nhung thanh phan chong lai cong xa đa van co the tiep tuc su dung tien. Ngoai ra, ve quan su, Cong xa Paris to ra yeu kem. Quan đoi cua Cong xa chua đuoc huan luyen, to chuc tot. Viec lanh đao thieu tap trung, đuoc chia lam hai co quan la Uy ban Quan su va Uy ban Trung uong quan ve quoc. Luc luong cong nhan khong xay dung đuoc moi quan he chat che voi luc luong nong dan. Cac yeu kem ve quan su khien Cong xa nhanh chong tan ra khi bi quan đoi Versailles tan cong.


Chu thich Tham khao Vu Duong Ninh, Nguyen Van Hong, Lich su the gioi can đai. Nha xuat ban Giao duc, Ha Noi 2007


Lien ket khac Paris Commune Archive at marxists.org
Paris Commune Archive at Anarchist Archive
Norman Barth writing on the Commune in Paris Kiosque Luu tru ngay 14 thang 5 nam 2011 tai Wayback Machine
Discussion of the Commune in "An Anarchist FAQ" Luu tru ngay 16 thang 6 nam 2006 tai Wayback Machine
Short history of the Paris Commune on libcom.org
Karl Marx's contemporary account of the Commune 'The Civil War in France'
Karl Marx and the Paris Commune by C.L.R. James
The Paris Commune and Marx' Theory of Revolution by Paul Dorn
Association Les Amis de la Commune de Paris (1871) Luu tru ngay 12 thang 10 nam 2004 tai Wayback Machine (bang tieng Phap)
The Siege of The Paris Commune at the Northwestern University Library Mccormick Library of Special Collections
Paris Commune on Encyclopedia.com
La Commune (Paris, 1871) on DVD
Page describing the history and the workings of the Paris Commune's government