Tham sat Ponary (tieng Ba Lan: Zbrodnia w Ponarach, tieng Đuc: Massaker von Ponary, tieng Litva: Paneriu zudynes) la nhung vu hanh quyet hang loat do quan Đuc Quoc Xa chiem đong Ba Lan va tay sai Litva thuc hien trong Chien tranh the gioi thu hai giai đoan 1941–1944, o gan thi tran Ponary ngoai o Thanh pho Vilnius.
Khi chiem đong Ba Lan lan thu nhat, Lien Xo khoi cong xay dung cac kho chua nhien lieu hang khong duoi long đat tai Ponary. Thang 6 nam 1941, quan đoi Đuc chiem Vung Vilnius. Đuc Quoc xa chon nhung nha kho chua hoan thanh lam noi hanh quyet hang loat. Nan nhan la nguoi Do Thai tu Vilnius va nhung noi khac, đai dien gioi tri thuc Ba Lan, thanh vien Phong trao khang chien Ba Lan, tu binh Lien Xo, nguoi cong san va nguoi Digan. Viec hanh quyet chu yeu do thanh vien  đoi Ypatingasis burys (canh sat an ninh) cua Litva cong tac voi Đuc Quoc xa.
Cac vu hanh quyet tai Ponary la tham sat lon nhat thoi ky Đuc chiem đong o Bien gioi Đong Bac cua Đe Nhi Cong hoa Ba Lan. Rat kho xac đinh chinh xac so luong nan nhan vi vao giai đoan cuoi chien tranh, quan Đuc đa khai quat cac ho chon tap the va thieu huy hau het thi the đe xoa dau vet. Cac nguon tai lieu thuong uoc tinh vao khoang 100.000 nan nhan. Sach chuyen khao ve toi ac Ponary cua tac gia  Monika Tomkiewicz do Vien Tuong niem Quoc gia Ba Lan an hanh uoc tinh 80.000 nan nhan, gom 72.000 nguoi Do Thai va 1.500–2.000 nguoi Ba Lan.


Đuc chiem đong Vilnius Giua hai the chien, Vilnius la thu phu tinh Vilnius va la trung tam khoa hoc, van hoa va kinh te quan trong nhat vung bien gioi Đong Bac cua Ba Lan. Thieu so Do Thai cung coi đay la "Jerusalem phuong Bac" ve van hoa va ton giao. Truoc Chien tranh the gioi thu hai, dan so Vilnius co 209.000 nguoi, gom 137.000 nguoi Ba Lan va 57.000 nguoi Do Thai. Theo đieu tra dan so 1931, co duoi 1.600 nguoi đuoc thua nhan mang quoc tich Litva, chiem 0,8% dan so. Sau khi Lien Xo tan cong Ba Lan ngay 17 thang 9 nam 1939, Vilnius bi Hong quan chiem giu va giao lai cho Litva. Thang 6 nam 1940, cung voi viec sap nhap toan bo lanh tho Litva, Vilnius nam duoi quyen kiem soat cua Lien Xo.
Ngay 22 thang 6 nam 1941, Đuc tan cong Lien Xo. Đen ngay thu ba, Wehrmacht tien vao Vilnius. Ngay sau đo, 60 nguoi Do Thai va 20 nguoi Ba Lan bi bat. Ngay 26 thang 6, Walter Blume chi huy cac si quan Sonderkommando 7a xuat hien trong thanh pho. Đon vi truc thuoc Einsatzgruppe B la mot trong bon Einsatzgruppen SD va canh sat an ninh Sicherheitspolizei co nhiem vu tieu diet nguoi Do Thai, cong san va tat ca nhung ai đuoc coi la moi đe doa đoi voi nen thong tri cua Đuc. Đon vi 7a chi o lai Vilnius trong vai ngay, roi đuoc Einsatzkommando 9 do Alfred Filbert chi huy đen thay the. Chi trong nhung ngay chiem đong đau tien, SK 7a va EK 9 đa bat giu gan 8.000 nguoi, đai đa so la dan Do Thai. Ngay 3 thang 7, chi huy quan su thanh pho ban sac lenh buoc tat ca nguoi Do Thai phai đeo dau hieu đac biet (vai ngay sau thay bang nghia vu đeo bang tay gan Ngoi sao David). Hang loat nguoi Do Thai bi sa thai, bi tich thu xe co va may thu thanh. Nguoi Ba Lan cung bi tich thu đai. Tu đo, nguoi Do Thai chi co the mua thuc pham tai cac cua hang đa đuoc chi đinh, trong khung gio tu 4 đen 6 gio chieu. Nguoi Do Thai bi cam ra đuong tu 6 gio chieu đen 6 gio sang cung nhu cam su dung phuong tien giao thong cong cong, cam đi bo tren cac con pho chinh, cam đi gap bac si khong phai nguoi Do Thai, cam đen hang loat đia điem cong cong nhu cong vien, nha tam, rap chieu phim, rap hat, nha hang va quan ca phe.
Nguoi Litva nhiet tinh chao đon quan Đuc. Ngay nhung ngay đau tien, nguoi Litva đa thanh lap Uy ban thanh pho Vilnius. Tan dung uu ai tu cac chi huy quan Đuc, Uy ban bat đau thanh lap chinh quyen cho nguoi Litva thieu so tai thanh pho. Song Berlin khong he đinh giup Litva. Chang bao lau, quan Đuc cam tat ca cac hoat đong cua đang phai chinh tri va to chuc xa hoi Litva, dep ca treo co Litva. Ngon ngu chinh thuc o vung chiem đong la tieng Đuc. Lanh tho Litva truoc chien tranh nam trong Reichskommissariat Ostland tro thanh Generalbezirk Litauen thanh lap ngay 1 thang 9 nam 1941 voi thu đo tai Kaunas.
Thanh pho Vilnius cung voi mot phan Tinh Vilnius truoc chien tranh cung đuoc nhap vao Generalbezirk Litauen. Thanh pho co hai tru so canh sat tinh do Hans Hingst đung đau con thanh pho la cua Horst Wulff. Ngay 3 thang 8 nam 1941, SS-Untersturmfuhrer Erich Wolff dan Teilkommando 3a vao Vilnius, đon vi Einsatzgruppen nay thuoc Einsatzkommando 3a đang hoat đong tai cac vung Litva bi chiem đong. Tu đon vi nay thanh lap len mot nhanh cua SD va Sipo o Vilnius (Aussendienststelle Sipo und SD Vilnius). Chi huy đon vi nay qua cac giai đoan: Erich (đen cuoi thang 9 nam 1941), SS-Hauptsturmfuhrer Heinrich Gerth (đen cuoi nam 1942), SS-Hauptsturmfuhrer Rudolf Neugebauer (đen đau nam 1944), SS-Hauptsturmfuhrer August Muller (đen thang 3 nam 1944), SS-Sturmbrer Richter (đen thang 7 nam 1944).
Tuy khong ung ho Litva đoc lap, Đuc thoai mai giao cho nguoi Litva nhung chuc vu thap hon trong chinh quyen chiem đong. Cac tieu đoan canh sat phu tro Litva đuoc thanh lap; nhieu nhat la đen nam 1944 len toi 25 tieu đoan. Đuc tan dung canh sat Litva (Saugumo policija) trong cuoc chien chong lai phong trao khang chien Ba Lan va cong san. Luc luong nay đac biet hieu qua do hieu ro tinh hinh đia phuong. Chi huy Saugumo o Vilnius la Alexander Lileikis.
Giu vai tro đac biet trong viec tham sat dan chung Vilnius va phu can thuoc ve mot đon vi cong tac đac biet đuoc thanh lap vao cuoi thang 6 đau thang 7 nam 1941 truc thuoc SD va Saugumo. Ten goi chinh thuc cua đon vi nay bang tieng Đuc la Sonderkommando der Sipo und SD con tieng Litva Ypatingasis burys, nhung nguoi dan hay goi la saulys (tieng Litva) hay "linh ban sung Ponary". Đon vi nay bao gom 4-5 si quan an ninh Đuc, mot so đac vu va mot trai biet kich gom 45-150 canh sat. Canh sat thuc thi nay chu yeu la nguoi Litva, nhung co ca quoc tich Nga hoac Ba Lan. Chi huy la SS-Hauptscharfuhrer Martin Weiss, ve sau đuoc Fiedler thay the. Ve phia Litva cao nhat la: Juozas Sidłauskas (23 thang 7 đen thang 11 nam 1941), Balys Norwaisz (đen cuoi nam 1943) va Jonas Tumas. Ypatingasis burys ban đau co nhiem vu giu trat tu đuong pho va bao ve nha may cong nghiep. Tuy nhien, no nhanh chong chuyen thanh co may biet kich chuyen giet choc, thuc thi hanh quyet hang loat tai Ponary va cac điem khac trong vung Vilnius.


Tham sat Ponary = Modus operandi =
Truoc Chien tranh the gioi thu hai, Ponary (tieng Litva: Paneriai, tieng Yid: Ponar) la khu nghi mat nho danh cho nhan vien Đuong sat quoc gia Ba Lan. Đo cung la ten ga gan đo tren tuyen Grodno - Vilnius - Kaunas. Đia điem cach Vilnius 10 km ve phia nam. Gan Ponary co đuong bo cat ngang đuong ray cung đi ve Grodno, nen thuong goi la "đuong Grodno".
Nua cuoi nam 1940, cach ga Ponary khoang 3 km ve phia đong bac, chinh quyen Lien Xo bat đau xay dung cac nha kho nhien lieu hang khong duoi long đat. Muc đich la cung ung cho san bay quan su Kazbejai gan đo. Lien Xo dung kem gai cao 2 met rao lai khu vuc, nguoi dan sat đay bi đuoi khoi nha. Mot so lan go đuoc dung len tam thoi. Tuy vay, cong trinh đa khong kip hoan tat truoc khi chien tranh Xo-Đuc bung no. Sau ho đao nha kho chua xong. Ho lon nhat co đuong kinh khoang 40 met va sau khoang 5-6 met, con lai thi đuong kinh 8 met va sau 5 met. Cac ho đuoc noi voi nhau bang cac đuong ong đat trong ranh kich thuoc 1 × 1 met.
He nam 1941, quan Đuc quyet đinh chon "can cu" Ponary lam noi hanh quyet hang loat xet tren nhung yeu to thuan loi. Ponary cach khong xa Vilnius, đuong bo va đuong sat đeu giup van chuyen nan nhan de dang nhanh chong. "Can cu" đuoc rao lai roi rung bao quanh se de che giau toi ac hon. Cuoi cung, cac ho ma Lien Xo đao se đuoc dung lam mo chon tap the. Nguoi Đuc tien hanh bo sung them ben trong va gia co xung quanh. Luoi thep gai dai 4 met dung lam hang rao va rai min mot phan. Ben trong hang rao dung hai cong. Cong lon nam phia đuong Grodno gan giao lo đuong sat. Cong nho nam phia ben lang Nowosiołki đe danh cho xe tai. Đoan đuong rung phia truoc đuoc gia co mot phan bang thanh go. Tren cac cay xung quanh co treo bien canh bao bom min. Dan đia phuong đuoc khuyen cao neu đen gan hang rao se bi ban ngay. Theo loi ke cua cac nhan chung, co vai nguoi vi pham đieu cam nay đa bi ban chet. Khoang 10–12 thanh vien Ypatingasis burys luon thuong truc canh gac.
Cac nan nhan đuoc tau hoa va xe tai cho đen Ponary, hoac giai đi bo doc theo đuong Grodno.

Nguoi Do Thai tu Vilnius va cac thi tran nho hon đuoc xe lua đua đen noi hanh quyet. Theo loi cac nhan chung, nhieu chuyen tau đua dan Do Thai tu Tay Au đen Ponary. Nhung đoan tau cho nguoi Do  Thai Ba Lan thuong co đen 40 toa chua 2.800 nguoi. Tau tu nuoc ngoai thi chi đem đuoc khoang 8-9 toa. Tau se dung lai tren đuong ray du phong gan ga Ponary. Nguoi Do Thai xuong tau, bi tich thu hanh ly, sau đo thi ngoi xe tai hoac phai đi bo đen đia điem.
Tu nhan tu nha tu Łukiszki va Trakai thuong đuoc cho bang xe tai. Trong nhung thang chiem đong đau tien, chu yeu la tu nhan Ba Lan nhung ben canh đo con co nhung nguoi Do Thai tu ghetto Vilnius va nan nhan quoc tich khac. Chuyen xe tu Łukiszki thuong đen luc 8 gio cho toi 10 gio sang, cung co le te vao buoi chieu. Mot thanh vien Ypatingasis burys sau chien tranh lam chung rang khi đi xe, tu nhan Ba Lan thuong đuoc phep ngoi con nguoi Do Thai bi buoc phai quy suot chang đuong. Co khi tay nan nhan bi siet day thep gai.
Nguoi Do Thai tu ghetto Vilnius thi bi giai đi bo. Nam 1941 chung kien nhieu dong nguoi đen đay nhat. Theo loi cac nhan chung, co khi dong nguoi dai hang vai kilomet.
Nhieu khi nan nhan chet truoc khi đen đuoc đia điem. Quan ap giai giet tai cho nhung nguoi khong the đi noi nua, xac bi nem len xe đi sau dong nguoi. Viec tuong tu cung xay ra voi đoan tau cho tu nhan, đac biet nam 1943, khi tam dung tren đuong chuyen, tu nhan tim cach tron thoat, tham chi tan cong ca quan ap giai. Nhung nguoi đao tau bi sat hai mot cach da man. Chi mot so it tron đuoc vao rung hoac nau giua dan đia phuong. Loi chung ke lai cho biet sau nhung vu nhu vay, thi the ngon ngang tren đuong ray. Cu dan đia phuong sau đo bi ep phai mang nhung xac nguoi đo đen đia điem. Duong nhu đoi canh sat cho tu nhan Do Thai co hoi tron thoat đe "giai tri" bang cach to chuc san nguoi keo theo.

Thuong thi so luong trong mot chuyen rat nhieu nen khong the ban het ngay mot luc ma phai chia theo top. Nan nhan phai đoi truoc cong đoi khi vai gio, tham chi vai ngay. Trong khoang thoi gian đo, canh sat Ypatingasis burys thuong dung dui cui va cho đe tra tan. Cu sau khoang chuc phut, tung top nan nhan đuoc chon ra tu đam đong va dan vao trong. Tai đo, ho buoc phai coi het quan ao lot va nop het đo gia tri, roi lua đen mot cai ho giong nhu mot dang "phong cho".
Tiep theo, tu 10 đen 12 tu nhan nhom theo lua tuoi hoac gioi tinh đuoc đua ra khoi ho. Ho bi dan đen nhung ngoi mo tap the va bi ban tai đo. Ho bi bit mat va đat tay len vai nguoi truoc ma đi. Ban đau, cac vu hanh quyet đuoc thuc hien bang sung may. Ve sau thi dung sung truong. Nan nhan đung tren mep mo, quay lung ve phia nguoi ban. So nguoi ban bang đung so nan nhan trong mot luot hanh hinh. Nguyen tac nay co the bo qua khi co qua nhieu nan nhan hoac thoi tiet xau ma lai can đay nhanh tien đo thuc thi. Neu chi co it nan nhan, tung nguoi mot phai buoc len cau nho bac phia tren mat ho roi bi ban bang sung truong. Đe tiet kiem đan, canh sat Litva nhieu khi nem luon nhung đua tre nho con song xuong ho hoac dung bang sung truong đap vo so. Đoi hanh quyet thuong uong ruou đe tang tinh than. Viec nay co quay phim chup anh lai lam bang co.
Mot so nan nhan nam gioi phai lap đat hoac voi clo len thi the. Lam xong thi ho cung bi giet. Co mot so nan nhan chi bi thuong nhe hoac ngat đi, đa tron duoi đong xac va đoi thoat khoi đia điem hanh quyet.
Đoi xu tu ban đau gom 9 si quan Einsatzkommando do SS-Obersturmfuhrer Schauschutz chi huy. Ngay sau đo, nguoi Litva đuoc dung nhieu lam đao phu. Tu ngay 23 thang 7 nam 1941 hau nhu chi co Ypatingasis burys thuc thi. Do khong co đoi xu tu rieng, nen tat ca si quan đeu phai luan phien tham gia. Mot so cai ten thuong xuyen tham gia co the ke đen: Jonas Dołgowas ("Jonas đam mau"), Dionizas Golczas, Hubertas Dienisis, Adam Kurszis, Justas Martiszius va Stasys Razutis. Chi huy Đuc Weiss va Fiedler tham du cac vu hanh quyet lon hon. Ho đich than quan ly đoi ban va tu ket lieu nhung ai moi chi bi thuong. Ngoai Ypatingasis burys, mot so si quan canh sat phu tro Litva cung tham gia hanh quyet.
Quan Đuc tich thu tien, vang va đo trang suc cua nan nhan. Con Ypatingasis burys lay giay dep, quan ao va cac vat dung hang ngay, chu yeu đe sau đo ban đi, đoi khi đe đoi lay ruou uong. Đo nao khong xai đuoc thi bi đot luon tai cho.


= Nan nhan Do Thai =

So lieu chinh thuc cho biet co khoang 58.000 nguoi Do Thai song tai Vilnius, con cac so lieu khac co the len toi 70 đen 75, tham chi 80 nghin nguoi. Theo Monika Tomkiewicz, sau khi Đuc bat đau tien vao, khoang 8-10.000 dan Do Thai chay khoi thanh pho, con Arunas Bubnys uoc tinh so chay ti nan khong qua 3.000 nguoi. So lieu nay lay tu Encyclopedia of Camps and Ghettos (Bach khoa toan tu ve trai tap trung va ghetto) cung nhu noi nhieu nan dan Do Thai tu mien tay Litva chay đen Vilnius.
Ngay 27 thang 6, chi ba ngay sau khi tien vao, quan Đuc bat đau ruong bo. Đan ong Do Thai bi bat va đua đi lao đong mot so noi trong thanh pho. Khi xong viec, đa so đuoc ve nha nhung mot so nguoi đa bien mat khong dau vet. Tuy nhien, ban đau quan Đuc khong tien hanh diet chung hang loat. Khac voi Kaunas hay Siauliai, tai Vilnius khong co pogrom. Hanh đong bai Do Thai tai đay chi dung lai o viec cuop boc.
Khi Einsatzkommando 9 xuat hien, tinh hinh lien thay đoi. Quan Đuc lenh cho canh sat Litva lap danh sach nhung nguoi Do Thai, chu yeu la cac nha hoat đong chinh tri, tri thuc va nguoi giau. Tren thuc te, tat ca cong đong Do Thai đeu bi anh huong. Quan Đuc, Litva, đoi khi ca thanh nien Ba Lan đa bat giu hang loat nguoi Do Thai trong nha ngoai ngo, roi ap giai đen nha tu Łukiszki. Nan nhan o đo tu vai gio đen vai tuan, roi đuoc chuyen đi Ponary. Vu hanh quyet đau tien tai Ponary co the đuoc thuc hien vao ngay 4 thang 7 nam 1941. Theo bao cao phia Đuc, 321 nguoi Do Thai đa bi ban o Ponary tu ngay 4 đen ngay 8 thang 7. Tinh đen ngay 11 thang 7, moi ngay co khoang 500 nguoi Do Thai bi sat hai tai đia điem. Đen ngay 20 thang 7, so nguoi chet len toi khoang 5.000. Cac nguon khac noi co the len toi 10.000 nguoi bi giet tai Ponary vao thang 7 nam 1941. Moi đau chi co đan ong bi hanh quyet, phu nu va tre em Do Thai van chua bi tinh đen. Ngay 23 thang 7, Einsatzkommando 9 chuyen đen Minsk, toc đo hanh quyet tam thoi cham lai. Bao cao Đuc cho biet tu ngay 12 thang 8 đen ngay 1 thang 9 co 461 nguoi đa bi giet tai Ponary, trong đo co 444 nguoi Do Thai.
Ngay 31 thang 8, vu linh Đuc bi mot so phat sung ban vao o goc đuong Wielka va Szklana la dau moc đay nhanh so luong hanh quyet. Su viec nay bi coi la hanh đong khieu khich nham nham bien minh cho viec diet chung dan Do Thai hang loat. Trong thoi gian ngan, hang tram nguoi song tai cac con pho bi bat, giai đen Łukiszki roi chuyen tiep đen Ponary, chu yeu la phu nu va tre em. Cac nguon tu lieu Đuc cho biet vu hanh quyet "tra đua" dien ra vao ngay 2 thang 9 voi 3.700 nguoi Do Thai bi xu ban, gom 2019 phu nu va 817 tre em. Cac nguon tin Do Thai lai nang so nan nhan co the len toi 5.000 nguoi. Trong so đo co ca nguoi nam trong Hoi đong Do Thai Vilnius Judenrat. Sau đo Vilnius đuoc chia thanh khu vuc cho dan Do Thai. Ngay 6-7 thang 9, nguoi Do Thai phai chuyen đen hai khu ghetto: khu "nho" bao quanh đuong Antokolska va Zydowska, mot phan đuong Gaona va Szklana, con khu "lon" la đuong Oszmianska, Dzisnienska, Szpitalna, Jatkowa, Rudnicka, Straszuna va Szawelska, mot phan thuoc Konska, Karmelicka, Lidzka va Zawalna. Ca hai ghetto tap trung tong cong khoang 40.000 nguoi. So dan con lai la 6.000. Nguoi Do Thai bi giam va hau het bi ban o Ponary. Tu lieu Đuc ghi lai cuoc hanh quyet ngay 12 thang 9 co 3.334 nguoi bi ban chet. Cung voi cac vu khac trong thang 9, toan bo dan Do Thai Vilnius khong phan biet tuoi tac va gioi tinh đa bi giet.
Đuc đat ra quy đinh nguoi Do Thai lam viec cho quan đoi va cac co quan Đuc, đac biet la cong nhan lanh nghe va gia đinh se đuoc tap trung tai ghetto "lon". Nhung nguoi con lai ke ca tre mo coi, benh nhan va nguoi gia phai vao ghetto "nho". Viec phan chia nay khong đuoc thuc hien ngay. Đen ngay 15 thang 9, nha cam quyen Đuc ra lenh hoan chuyen dan Do Thai đi ghetto khac. Đi kem voi hanh đong nay, tu 1.200 đen 1.500 nguoi Do Thai bi bat vao Łukiszki roi chuyen đen Ponary tu hinh. Tu lieu Đuc cho biet vu hanh quyet dien ra ngay 17 thang 9 cuop đi sinh mang cua 1.271 nan nhan. Ngay 1 thang 10 nhan ngay le Do Thai Yom Kippur, quan Đuc va Litva thanh trung ghetto "nho", lua mot luong đang ke vao Łukiszki, hau het đeu bi giet tai Ponary sau đo. Cac nha su hoc uoc tinh so luong nan nhan khac nhau: Monika Tomkiewicz uoc tinh khoang 1.700 nguoi, Arunas Bubnys khoang 2.000–2.300 con Yitzhak Arad la khoang 3.000–3.500 nguoi. Trong ba tuan tiep theo, quan Đuc to chuc ba lan thanh trung (3-4 thang 10, 15-16 thang 10 va 21 thang 10) tai ghetto "nho", 6.500-7.500 nguoi bi giet. Tong cong Ponary đa chung kien len đen 15.000 nguoi bo mang.
Vao ngay 24 thang 10 va ngay 3–5 thang 11 dien ra hai chien dich thanh loc lon tai ghetto "lon", su dung "giay chung nhan mau vang". Nhung nguoi khong co giay chung nhan cong viec lien bi bat. Hon nua, ngay 29 thang 10, quan Đuc bat mot luong đang ke nguoi Do Thai that nghiep. Theo Arad, khoang 6.800 nguoi bi bat trong chien dich nay, roi bi xu tu tai Ponary. Cac tac gia cuon Encylopedia of Camps and Ghettos uoc tinh so luong nan nhan khoang 7-9.000 nguoi, con Tomkiewicz đua ra con so 11.000. Đau thang 12, quan Đuc tiep tuc thanh loc ghetto. Tiep theo đen luot khoang 150 tu pham va nhan vien Do Thai lam viec cho SD o Vilnius, ho von đuoc chi đinh o khu rieng biet (tu 300 đen 1.600). Cuoi cung, ngay 20-21 thang 12 dien ra chien dich "chung nhan mau hong" đe bat va giet tat ca nhung ai khong co "chung nhan vang" ve cong viec va "chung nhan hong" do Judenrat cap. Arad tinh ra khoang 400 nguoi la nan nhan đot nay, trong khi Tomkiewicz uoc tinh so bi sat hai len khoang 15.000 nguoi.
Thong tin khong đay đu ve cac vu hanh quyet dien ra o Ponary he thu nam 1941 đuoc cung cap trong bao cao cua chi huy Einsatzkommando 3a SS-Standartenfuhrer Karl Jager ngay 1 thang 12 nam 1941, thuong goi la Bao cao Jager :

Dua tren bao cao Jager, Arad uoc tinh toi đa 33.500 nguoi Do Thai bi giet o Ponary. Arunas Bubnys đua ra con so 33.000 nan nhan. Cac nguon Do Thai khac bien đong tu 48.500 len đen 61.900 nguoi. Tomkiewicz cung trinh bay uoc tinh cua minh trong chuyen khao ve so nguoi Do Thai bi giet nam 1941:

Sau "chung nhan hong", khong co hoat đong bat giet lon nao ap len cac ghetto Vilnius trong thoi gian dai. Tai cac thanh pho khac thuoc Reichskommissariat Ostland, viec truy giet nguoi Do Thai cung tam dung. Viec nay la do Wehrmacht va chinh quyen dan su Đuc ap dung rong rai thuc thi lao đong cuong buc voi dan Do Thai. Cho đen thang 3 nam 1943, Ponary la noi xu tu nguoi Do Thai bi buoc toi vi pham trat tu khu chiem đong (buon lau, buon ban phi phap, tron o ngoai ghetto, giay to gia, mang đo vat gia tri). Ho bi ban rieng le hoac theo nhom nho. Nhung nguoi bi an tu luc đau thuong đuoc giai đen lang Pospieszka gan Vilnius, bi giam trong mot tuan roi moi đen Ponary. Vi du tieu bieu la ca si tien chien Luba Lewicka bi bat qua tang tuon lau thuc pham vao ghetto. Thang 7 nam 1942, 84 (hoac 86) nguoi gia va khuyet tat bi canh sat Do Thai đua ra khoi ghetto đe chuyen cho quan Đuc. Truoc khi hanh quyet, so nguoi nay đuoc đua vao nha tro o Pospieszka, nguoi Đuc cho đai dien bao chi va Hoi Chu thap đo đen "tan mat chung kien" rang chinh quyen chiem đong cham soc nguoi gia va nguoi benh Do Thai nhu the nao.
Mua xuan nam 1943, duoi su gia tang hoat đong cua du kich Xo Viet, nguoi Đuc giai the cac ghetto o Oszmiana, Michaliszki, Swieciany va Soły. Nhung nguoi Do Thai song tai đo đuoc thong bao rang se chuyen toi ghetto o Vilnius va Kaunas. Đe tang đo tin cay, canh sat Do Thai tu Vilnius đen đe ap tai. Cuoi thang 3 đau thang 4, 1.250 nguoi Do Thai tu cac đia điem tren đuoc chuyen đen ghetto Vilnius. Them 1.500 nguoi Do Thai tu cac trai lao đong khac nhau trong Vung Vilnius. Ngay 4 thang 4 chinh thuc dien ra chuyen van chuyen. Toi hom đo, tau đua nhung nguoi trong ghetto roi khoi Swieciany, đong thoi ga Soły cung khoi hanh chuyen tau cho nhung nguoi Do Thai tu Oszmiana, Michaliszki va Soły. Nguoi Đuc dung bao đam đo đe lua ho. Rang sang 5 thang 4, ca hai đoan tau đeu dung tai nha ga Vilnius mot lat roi huong ve Ponary. Khoang 4.000 bi giet sau đo, chi mot nhom nho tu Swieciany đuoc đua đen trai o Bezdany. Vai tram nguoi co gang chay tron khi đoan tau chuyen đuong ray sang Ponary. Hau het so nay đeu bi giet, nhung co nguoi đa chay toi đuoc ghetto Vilnius. Cuoc đao thoat đuoc nguoi lai tau Ba Lan (hoat đong trong Armia Krajowa) Marian Maciejewski cung phu lai tao đieu kien khi lay danh nghia kiem tra an toan đe mo mot so toa tau. Tai Ponary, mot so thanh nien Do Thai tay khong đa đanh lai linh canh; hai canh sat Litva thiet mang va mot nguoi Đuc bi thuong trong vu xa sung hon loan.
Theo Tomkiewicz, 566 nguoi Do Thai bi giet tai Ponary vao thang 6 va thang 7 nam 1943. Nan nhan bao gom nhung nguoi trong trai lao đong Do Thai cuoi cung cua Vung Vilnius la Nowa Wilejka.
Ngay 23-24 thang 9, quan Đuc thanh ly ghetto Vilnius. Khoang 4.000–5.000 nguoi chu yeu la phu nu va tre em bi đua đen trai huy diet Sobibor, 3.000-3.700 thanh nien bi chuyen đen cac trai lao đong o Latvia va Estonia, vai tram nguoi gia hoac benh tat bi giet tai Ponary. Ben canh nhung nguoi đang lan tron, chi con 2.200 nguoi con lai o Vilnius, tong khoang 3.000 nguoi Do Thai. Nhung nguoi nay chu yeu lam viec trong cac nha may da Kailio, benh vien quan su, cac xuong cua Wehrmacht va Gestapo, cung nhu nguoi nha ho.
Trong nhung thang tiep theo, nguoi Do Thai bi bat o "khu Arya" lien bi mang toi ban tai Ponary. Chi trong khoang thoi gian tu ngay 27 thang 9 đen ngay 31 thang 10 nam 1943, canh sat Litva bat đuoc 1.075 nguoi ti nan Do Thai o Vilnius, giao cho Đuc đe xu ban tai Ponary. Quan Đuc cung tien hanh thanh sat cac trai lao đong o Vilnius đe phat hien nguoi Do Thai phi phap, roi cung đua đen Ponary xu ban. Chi trong ngay 15 thang 10, tai nha may Kailio co khoang 30 nguoi bi bat.
Vu tan sat lon cuoi cung dien ra vao nhung ngay đau thang 7 nam 1944, ngay truoc khi Hong quan chiem đuoc Vilnius. Quan Đuc giet cong nhan Do Thai (khoang 2.000–2.300 nguoi), tu nhan Łukiszki va Ofiarna cung cac tu binh Lien Xo. Tong so nan nhan co the len toi 4.000 nguoi.


= Nan nhan Ba Lan =

Nhung nguoi Ba Lan som nhat bi ban tai Ponary co the khoang thang 9 nam 1941. Mot so nguon bao cao ve vu ban 320 tu nhan Ba Lan tu Łukiszeki ngay 27 thang 9. Sau đo, dan Ba Lan bi gia tang đan ap. Ngay khi chiem đong, nhung nguoi theo chu nghia dan toc Litva co gang thuyet phuc Đuc xu ly nguoi Ba Lan nhung khong thanh cong, vi Đuc uu tien xoa so dan Do Thai va cong san. Hon nua, sau khi bi NKVD đan ap giet choc, co the noi gioi tri thuc Ba Lan đa đung trung lap. Ghi nhan trong bao cao cua Einsatzgruppe B ngay 11 thang 7 nam 1941:

Cuoi thang 10 đau thang 11 nam 1941, an ninh Đuc phat hien luc luong Ba Lan nam vung Vilnius co lien lac voi đau nao chinh phu ngam Ba Lan tai Warszawa. Khong lau sau bat đau cac vu bat bo nguoi Ba Lan quy mo lon. Đac biet đau nam 1942 ghi nhan so vu bat giu va xu tu gia tang đang ke. Nan nhan la nhung nguoi hoat đong ngam hoac cong tac voi ho, cung nhu nhung ai bi buoc toi hop tac voi du kich Lien Xo, giup đo dan Do Thai hoac tu vuot nguc, mang giu vu khi, pha hoai va tron tranh nghia vu lao đong. Đuc su dung nguyen tac quy ket trach nhiem tap the đe tra đua quan khang chien Ba Lan va cong san, khien hang loat dan thuong cung bi bat giu. Đac biet la gioi tri thuc, giao si va hoc sinh Cong giao Ba Lan tro thanh muc tieu đan ap.
Nhung nguoi do Gestapo va Saugumo bat giu thuong bi tham van tai tru so SD va canh sat an ninh đuong Ofiarna 2, roi giai tiep đen nha tu Łukiszki. Ket thuc đieu tra, mot so bi chuyen đen trai tap trung phai lao đong cuong buc, hoac đen cac nha tu khac thuoc Litva tren lanh tho Reichskommissariat Ostland. Nhung nguoi bi ket an tu hinh thi chiu thi hanh an tai Ponary, hay ngay tai nha tu Łukiszki, nha giam đuong Ofiarna hoac Phao đai IX o Kaunas.
Cuoi nam 1941 đau nam 1942, quan Đuc đap tan đuoc to chuc ngam Lien minh nguoi Ba Lan tu do (Zwiazek Wolnych Polakow - ZWP). Khoang 90 nguoi chu muu bi ban tai Ponary trong ba vu hanh hinh nua đau thang 5 nam 1942. Cac thanh vien ZWP con lai bi xu tu thang 9 nam 1943. Thang 1 nam 1942, quan xu thanh Ducha tai Vilnius đong thoi la tuyen uy quan khu Vilnius cua Armia Krajowa la cha Romuald Swirkowski bi bat roi chiu chet trong vu hanh quyet hang loat tai Ponary ngay 5 thang 5 nam 1942. Thang 2 nam 1942, Zbigniew Skłodowski, huynh truong Hiep hoi huong đao Ba Lan cua Cong hoa Liva bi bat va bi xu ban hai thang sau đo.
Thang 2 va thang 3 nam 1942, gan 200 nguoi hoat đong ngam tham gia vao chien dich "hop thuc hoa" (lam tem thuc pham va giay to tuy than gia mao). 32 nguoi bi ban tai Ponary. Trong so cac nan nhan co cha xu Tadeusz Zawadzki cua nha tho Thanh Phero va Phaolo tai Antakalnis la nguoi quan ly chiu trach nhiem hanh đong. Thang 6 nam đo, ba nguoi trong mot nhom "hopp thuc hoa" bi bat va bi ban ngay sau đo tai Ponary. Cac vu bat bo nhung nguoi "hop thuc hoa" dien ra tu thang 2 đen thang 4 nam 1943. Khoang 70 nguoi bi bat giam, 25 nguoi trong so ho bi giet tai Ponary. Cuoi cung, vao cuoi thang 3 nam 1944, bon nguoi cam đau bi bat va bi xu ban tai Ponary.
Thang 5 nam 1942, nhom theo du kich Lien Xo giet chet ba quan chuc Đuc o vung phu can Swieciany. Đap lai, quan Đuc va Litva ban chet 450 nguoi Ba Lan trong thanh pho va cac lang lan can. Ngoai ra, 150 nguoi Ba Lan phai vao tu Łukiszki roi bi xu ban tai Ponary.
Thang 7 nam 1942 dien ra cac vu hanh quyet tiep theo khien 40–50 nguoi Ba Lan thiet mang. Ngay 2 thang 12 nam đo, vai chuc nguoi Ba Lan bi ban tai Ponary, trong đo co mot so quan binh Armia Krajowa. Nan nhan tieu bieu vu nay la Stanisław Wesławski - luat su, nha soan nhac, chu tich ngam cua Vilnius. Tiep theo la mua xuan nam 1943 xu ban nhung nguoi bi toi danh tham gia in an va phan phat tap chi ngam Niepodległosc (Đoc lap).
Đem 16 rang sang 17 thang 9 nam 1943, 140 nguoi Ba Lan đa bi bat tai Vilnius, muoi trong so đo bi ban vao ngay hom sau tai Ponary. Cac nan nhan la: giao su Mieczysław Gutkowski (giang vien luat ngan hang va thue tai Đai hoc Stefan Batory), giao su Kazimierz Pelczar (truong khoa y Đai hoc Stefan Batory), Mieczysław Engiel (bien ly), Kazimierz Antuszewicz (ky su), Stanisław Grynkiewicz (nha hoa hoc), Eugeniusz Biłgorajski (đai uy WP), Kazimierz Iwanowski (trung uy du bi WP), Tadeusz Lothe (nhan vien rap hat), Włodzimierz Maurik (quan ly van phong), Aleksander Orłowski (cong nhan). Vu nay nham tra đua viec quan Armia Krajowa giet Marijonas Podabas la thanh tra canh sat Litva o Vilnius.


= Nan nhan khac =
Ngoai dan Do Thai va Ba Lan, tu binh Lien Xo tu cac trai gan đo, đang vien Cong san va nhan vien Lien Xo chua kip chay truoc khi quan Đuc đen, đa bi ban hang loat tai Ponary. Cac vu xu tu nhu vay chu yeu dien ra trong nhung thang đau tien Đuc chiem đong. Nhung quan chuc cao cap phai ke đen Uy vien kiem sat nha nuoc Litva Xo viet Liudas Adomauskas, thanh vien Hoi đong toi cao Litva Xo viet Andrius Bulota va Uy vien kinh te thanh pho W. Knywa. Nhung nguoi vo si quan Hong quan khong di tan đuoc ve phia đong khi chien tranh bung no cung bi ban chet.
It nhat 40 nguoi Digan bi giet tai Ponary.
Ngay 20 thang 5 nam 1944, 20 si quan va binh si Litva trong đoi Lietuvos vietine rinktine bi tu hinh tai Ponary sau khi bi buoc toi hen nhat thua tran Murowana Oszmianka.


= So luong nan nhan =
Truoc khi cham dut chien tranh đa co nhung no luc nham xac đinh so luong nan nhan bi giet tai Ponary. Đai dien Quan đoan 5 thuoc Phuong dien quan Belorussia 3 đa đieu tra tu thang 7 nam 1944, uoc tinh khoang hon 200.000 nguoi bi giet. Trong ban bao cao ngay 26 thang 9 nam 1944 quan quan khu Vilnius gui Bo Chi huy Armia Krajowa viet rang khoang 130-160.000 nguoi bi giet tai Ponary trong vong 3 nam, 25-30% trong so đo la nguoi Ba Lan. Vu Ponary cung đuoc neu ra trong phien toa Nuremberg. Trong phien ngay 30 thang 9 đen ngay 1 thang 10 nam 1946, Toa an Quan su Quoc te ra phan quyet rang it nhat 100.000 "cong dan xo viet" bi giet tai Ponary.
Trong thoi gian dai, gioi nghien cuu su hoc giu quan điem khoang 100.000 nguoi bi giet tai Ponary. So nan nhan Do Thai uoc tinh khoang 70.000 nguoi. Mat khac, cac su gia Ba Lan co khuynh huong uoc tinh so nan nhan Ba Lan vao khoang vai nghin hoac len đen 20.000 nguoi.
Monika Tomkiewicz, tac gia sach chuyen khao khoa hoc duy nhat ve toi ac Ponary do Vien Tuong niem Quoc gia xuat ban nam 2008, cho rang con so 100.000 nan nhan la bi thoi phong len. Ba uoc tinh so nan nhan Ponary roi vao khoang 80.000 nguoi, bao gom:

khoang 72.000 nguoi Do Thai,
khoang 5.000 tu binh Lien Xo,
khoang 1.500–2.000 nguoi Ba Lan,
khoang 1.000 đang vien cong san nhieu nuoc,
khoang 40 nguoi Di gan.
Vien Tuong niem Quoc gia Ba Lan khi tien hanh đieu tra toi ac Ponary đa xac đinh đuoc 292 nan nhan mang quoc tich Ba Lan. 49 nguoi trong đo co ten ho đay đu, kha nang cao la bi giet tai Ponary du đieu nay cung chua ro rang.
Tham sat Ponary đuoc coi la toi ac lon nhat ma quan chiem đong Đuc gay ra tai vung bien gioi Đong Bac Đe Nhi Cong hoa Ba Lan. Ponary đoi khi đuoc vi von la Katyn hay Golgotha cua Vilnius.


Ven man toi ac thoi chiem đong Đau thang 7 nam 1941, lan đau tien cu dan Ponary nghe thay tieng sung phat ra tu đia điem hanh quyet. Khi ay, noi nay van chua đuoc bao ve chat che. Mot nguoi Ba Lan đia phuong con lot đuoc vao trong va de thay dau vet giet choc bi che giau khong qua can than.
Cung luc, linh van tai Wehrmacht đong quan gan Ponary nhan thay dong nguoi Do Thai bi dan đi cung nhu tieng sung vong ra tu khu rung. Do to mo, mot so nguoi đa tim đen đia điem va tro thanh nhan chung truc tiep. Mot trong so đo tham chi con chup vai buc anh, đo chinh la bang chung ghi lai toi ac Ponary con giu đuoc sau chien tranh.
Cac nan nhan bi lua rang đang đi đen trai lao đong cuong buc. Bao cao nhan chung cho thay vao mua xuan nam 1942, nhieu nguoi bi ket an tin vao đieu nay. Tuy nhien theo thoi gian, nguoi ta nhan thuc nhieu hon su thuc ve Ponary. Mot nhan chung ke lai co lan mau bao thuoc la đuoc nem ra tu xe tai chay đen đia điem, tren đo viet bang tieng Ba Lan "jedziemy na smierc z Łukiszek" nghia la "chung toi đang tu Łukiszeki đi đen cho chet".
Thang 7 va thang 8 nam 1941, dan Do Thai o Vilnius van đinh ninh quan Đuc đua nguoi than minh đen trai cuong buc lao đong, "ghetto so 3 tai Ponary" hoac đen Minsk. Đau thang 9, sau phu nu Do Thai bi thuong nhe đen đuoc Vilnius. Ho la nhung nguoi song sot sau đot hanh hinh tai Ponary, nam duoi nhung xac chet roi tron ra. Nhan vien benh vien Do Thai giu bi mat cho ho, khong đe lo cho quan Đuc. Tiep đo, nhung nguoi song sot khac cung tron ve đuoc khu Do Thai. Judenrat cua "ghetto lon" do Jakub Gens đung đau đa thanh cong trong viec ngan chan thong tin diet chung lan truyen ra. Rat co the ho cho rang khong con cach nao cuu đuoc nhung nguoi Do Thai đa nam trong tam ngam, nhung it ra co the cuu đuoc so nguoi đang buoc phai phuc vu cho quan Đuc. Nhu vay ho đa quyet đinh trung thanh voi quan chiem đong va ngan chan nhung bat on phuong hai đen so nguoi con lai đang song trong ghetto. Đen tan cuoi nam 1941 đau nam 42, dan chung ghetto moi bat đau biet ve tham sat Ponary. Ngay 31 thang 12, cac nha hoat đong thanh nien phuc quoc Do Thai to chuc buoi hop cong khai trong nha bep đuong Straszuna. Ban thong bao đoc len xac nhan nhung nguoi bi đua khoi ghetto đa bi giet tai Ponary va keu goi thanh nien Do Thai đung len đau tranh.
Thang 10 nam 1941, to chuc thanh nien Do Thai Dror va Hashomer Ha-Cair tu ghetto Warszawa dung giao lien huong đao vien Ba Lan Henryk Grabowski ket noi đuoc voi ghetto Vilnius. Đo la lan đau tien toi ac diet chung Do Thai lot ra ngoai vung Vilnius. Cuoi thang 10, Israel Chaim Wilner len đuong toi Warszawa, đen thang 12, cac đai dien thanh nien phuc quoc Do Thai vung Vilnius cung co mat. Ho xac nhan thong tin diet chung, đong thoi bo sung thong tin đia điem hanh quyet chinh la Ponary. Cac thong tin nay đuoc Oneg Shabbat ghi lai. Thong tin tham sat nguoi Do Thai o Vilnius rat co the dua tren loi ke cua Wilner, roi đuoc cong bo cuoi thang 10 nam 1941 tren tap chi ngam "Neged ha-Zerem" do Hashomer Ha-Cair xuat ban tai khu ghetto Warszawa. Tuy nhien, gioi lanh đao Do Thai Warszawa nghi ngo thong tin diet chung tai Ponary, Vilnius cung nhu Kresy trong thoi gian dai, ma khong ngo đo la khuc dao đau cho Holocaust. Chu tich Judenrat o Grodno Dawid Brawer cung hanh xu tuong tu khi nghe He-Chaluc thong tin ve toi ac Vilnius va Ponary cuoi nam 1941.
Thang 4 nam 1942, To chuc Đang thong nhat (פאראײניקטע פארטיזאנער ארגאניזאציע‎ - Fareynikte Partizaner Organizatsye - FPO) hoat đong tai ghetto Vilnius đa cu phai đoan 3 nguoi đen ghetto o Białystok va Warszawa. Nhiem vu la cung cap thong tin van ban ve nhung nguoi song sot trong cac vu hanh quyet Ponary. Đong thoi FPO canh bao Đuc đang tien hanh huy diet nguoi Do Thai va keu goi tat ca dan Do Thai đau tranh vu trang. Ba thong tin vien nay đen đuoc ghetto Białystok, nhung tren đuong đi Warszawa thi bi bat tai ga xe lua Małkinia. Ho bi xu tu tai Pawiak vai thang sau đo. Mua thu nam 1942, cac phai vien FPO cung that bai khi đinh vuot qua chien tuyen nham thong bao cho chinh quyen Lien Xo biet ve tham sat dan Do Thai tai Ponary.
Toi ac Ponary đeu đuoc đua vao bao cao cua Chinh phu ngam Ba Lan. Tinh bao Ba Lan co gang thu thap thong tin hanh quyet nhieu nhat co the. Quan Armia Krajowa tai Vilnius đua nhung thong tin nay vao truyen đon va to roi. Thang 6 nam 1942, vu giet hai 1.000 nguoi Do Thai o Ponary xuat hien tren to The New York Times va London Evening Standard.


Che đay dau vet Khi tinh hinh Mat tran phia Đong khong kha quan, nam 1943, quan Đuc bat đau che đay dau vet toi ac ma ho gay ra o Trung va Đong Au va thanh lap đon vi Sonderkommando 1005 cho muc đich nay. Đoi đac vu đen Ponary thang 12 nam 1943. Tuy nhien, hai thang truoc đo, Gestapo tai Vilnius đa bat đau chuan bi viec nay. Truoc tien la di doi cu dan cac nha gan nhat, roi mang luong lon voi clo đen đia điem. Cuoi thang 11, cac tu nhan bi đua đen Ponary đe đao xac len va thieu huy. Tomkiewicz viet nhom nay gom 44 nguoi Do Thai tu Vilnius, 38 tu binh Lien Xo va mot nguoi Ba Lan ten la Iwaszkiewicz. Arad lai đua ra con so 70 nguoi Do Thai tu Vilnius va vung phu can, 10 tu binh, 9 trong so đo la nguoi Do Thai. Arad cung them y kien rang trong so cac tu nhan co bon phu nu nau an va don dep.
Tu nhan phai o trong đuong hao lon đuoc cai tao thanh noi o, cho nau an va tu đung tam bo. Ngoai tru noi ve sinh, toan bo đuoc che bang van va hac in. Tu nhan chi co the ra khoi ho bang thang do linh canh đua tu ngoai vao. Giang sinh nam 1943, khi mot nhom tu nhan cua Sonderkommando 1005 tron khoi Phao đai IX o Kaunas, quan Đuc lien that chat an ninh tai Ponary. Xung quanh rao day thep gai va nhieu cho đat min, con tu nhan bi cum chan.
Cong tac che đay dau vet keo dai tu cuoi thang 11 nam 1943 đen thang 6 nam 1944. Duoi su giam sat cua quan Đuc, tu nhan mo mo tap the va dung moc gan vao can dai 1,5 met đe keo xac ra ngoai. Tu thi thuong đang trong tinh trang phan huy nang, đuoc kiem tra rang vang va đo trang suc, sau đo chat thanh đong va đot. Sau khi chay het, tu nhan đap xuong nho ra, cung voi tro nem vao ho chon tap the roi phu mot lop cat len tren. Theo loi mot tu nhan Do Thai, 68.000 xac nguoi Do Thai bi tieu huy nhu vay vao giua thang 4 nam 1944.
Sau mot thoi gian, cac tu nhan quyet đinh lieu linh vuot nguc. Ho bat đau đao đuong ham, ban đau su dung gay va thia, sau đo dung hai tam van tuong sau tu đung thuc an. Tong cong đao đuoc 20 m3 đat cat, ho bi mat cho vao tui va đo đi khi lam viec. Sau 2 thang ruoi, ho hoan thanh đuong ham dai 30 met. Cuoc đao thoat hang loat dien ra vao đem 15 thang 4 nam 1944. Cac tu nhan dung giua kim loai tim đuoc trong xac chet đe mo cum va lan luot xuong ham. Khi 25 nguoi ra đuoc ben ngoai, linh canh phat hien va bao đong, ngan chan nhung nguoi con lai. Muoi hai nguoi bi ban chet khi đang chay. Co 11 nguoi thoat đuoc đen Rung Rudnicka va gia nhap du kich Xo Viet.
Đe tiep tuc hanh đong xoa dau vet, quan Đuc đa đua 70 hoac 86 nguoi Do Thai tu nha may Kailio toi. Thang 7 nam 1944, ngay truoc khi Hong quan toi, tat ca tu nhan đeu bi giet.
Nam 2016, cac nha khao co phat hien dau tich mot đuong ham o Ponary, ma cac tu nhan cua Sonderkommando 1005 đa su dung đe đao thoat.


Tuong niem = Ky niem hien truong tham sat =

Thang 8 nam 1944, "Uy ban đac biet đieu tra toi ac Đuc Quoc xa gay ra tu nam 1941 đen ngay 5 thang 8 nam 1944 tai Cong hoa Xa hoi chu nghia Xo viet Litva" do chinh quyen Lien Xo thanh lap đa đieu tra hien truong vu an Ponary. 515 thi the đuoc khai quat tu "ho tu than" va đem giam đinh. Ket qua xac đinh đuoc 5 thi the. Ngoai ra cung phat hien mot luong lon xuong nguoi, tro, vat dung ca nhan va giay to tuy than.
Nam 1945, nhung nguoi Do Thai con song sot o Vilnius dung mot khu tuong niem tu phat tai Ponary. Tuy nhien, chinh quyen Xo Viet nhanh chong dep bo. Nua đau thap nien 1950, ho pha bo cay thanh gia ma cu dan Vilnius dung tai đia điem hanh quyet. Ho chi  cho phep đat bang thong tin bang go phia tren viet tieng Nga va tieng Litva. Nam 1948, đai tuong niem bang đa gan ngoi sao nam canh đuoc khanh thanh tai Ponary. Đai tuong niem khong đe cap đen nguon goc dan toc nan nhan ma chi viet ngan gon bang tieng Litva va tieng Nga:

Nan nhan cua khung bo phat xit 1941–1944

Trong vai thap ky, khu tuong niem bi lang quen. Nam 1980, Ponary mo mot bao tang ky niem toi ac tham sat nhung chi mot nam sau đa bi hoa hoan thieu rui. Mai đen nam 1985, chinh quyen Xo Viet moi don dep đia điem va dung mot quan the tuong tai đo, cung voi mot bao tang bang gach moi Jautis Makariunas. Phan con lai cua sau ngoi mo tap the co đuong đa bao quanh, mep đuoc gia co lai va phu đay co. Nam ho cam bien tren viet chu tieng Nga va tieng Litva: "Tai đay, quan chiem đong Đuc Quoc xa đa đot xac đao len". O ho thu 6 cung la lon nhat, tam bang ghi: "Trong ho cao tam met nay, quan chiem đong Đuc Quoc xa giam giu tu nhan la nhung nguoi phai đi đao xac va đap nat xuong nan nhan". O loi vao quan the di tich co hai tam bien bang đa cung voi dong chu bang hai thu tieng Litva va tieng Nga:

Tai đay, trong khu rung Ponary, tu thang 7 nam 1941 đen thang 7 nam 1944, Đuc Quoc xa ban chet hon 100.000 cong dan Lien Xo.
Nham che giau toi ac, tu thang 12 nam 1943, quan phat xit thieu xac nan nhan.

Chinh sach cong khai thoi cai to roi đen Lien Xo tan ra giup cho tieng Do Thai va Ba Lan đuoc su dung tai khu tuong niem. Nam 1990, cay thanh gia go cao 10 met tuong niem nhung nguoi Ba Lan bi sat hai đa đuoc dung len va thanh hien tai đia điem. Truoc thanh gia đat tam bang tuong niem bang đa granit voi dong chu bang tieng Ba Lan:

1941-1944. Tuong nho hang ngan nguoi Ba Lan bi sat hai tai Ponary. Tri an toi đong huong vung Vilnius. Lay Chua, xin cho ho đuoc an nghi vinh hang, va đe anh sang đoi đoi soi chieu ho. A-men.

Nam 1990, o loi vao đat tam bang bang đa granit in hinh Ngoi sao David voi dong chu bang tieng Yiddish, tieng Do Thai, tieng Litva va tieng Nga ghi rang co 70.000 nan nhan nam gioi, phu nu va tre em Do Thai. Mot nam sau, Ponary dung tuong đai tuong niem nan nhan Do Thai. Tuong đai co be ngoai lay cam hung tu bia mo Do Thai, ngoi sao David bang kim loai va menorah bang đong. Dong chu tren đai tuong niem ghi bang tieng Do Thai, tieng Yiddish, tieng Litva, tieng Anh va tieng Nga:

Ky uc vinh hang ve 70.000 nguoi Do Thai tu Vilnius va vung phu can, bi giet va thieu xac tai Ponary nay do ban tay nhung ten tra tan Đuc Quoc xa va lu tay sai ho tro.

Nam 1992, duoi no luc cua Hoi đong Bao ton Tuong niem nhung nguoi kho đau va bi sat hai, trien lam bao tang đuoc bo sung tu lieu ve nan nhan Ba Lan. Nam 2000, thanh gia go đuoc thay bang kim loai. Khu tuong niem đuoc hang rao đa bao quanh, cong bang kim loai cung nhung bang tuong niem ghi ten nan nhan bi sat hai. Mot trong nhung bang ghi bang tieng Ba Lan va tieng Litva:

Binh linh quan đoi Armia Krajowa, Nha nuoc ngam Ba Lan, gioi tri thuc va thanh nien Ba Lan, nhung nguoi đa hy sinh mang song minh vi tu do cho que huong. Xin ton vinh ky niem ve ho.Chinh phu Cong hoa Ba Lan

Trong quan the tuong đai Ponary con nhung thanh gia, bang đa tuong niem va cac tuong đai nho  khac danh cho tu binh Lien Xo bi sat hai, nguoi Litva bi giet nam 1941, linh Phong ve Litva Lietuvos vietine rinktine bi ban nam 1944, nguoi Do Thai o Vilnius bi giet nam 1944. Nam 1985, dong chu o loi vao cung đuoc bo sung thong tin: ben canh "Đuc Quoc xa" co ghi ro nhung nguoi thuc thi la "cong tac vien đia phuong". Tu nam 2013, khu tuong niem do Bao tang Nha nuoc Do Thai Gaon o Vilnius quan ly.


= Ky uc Ponary tai Ba Lan =

O Ba Lan, nan nhan Ponary đuoc tuong niem tai nhieu noi. Bang tuong niem đau tien tai nha tho Thanh Jacek tai Warszawa. Tuong đai tuong niem nho đuoc lap nen tai Nghia trang quan đoi Powazki o Warszawa (1997), Nghia trang Quan đoi va Dan su o Ełk (2003), Nghia trang Trung tam o Szczecin (2012) va Nghia trang Łostowicki o Gdansk (2018).
Nam 1994, theo sang kien cua Helena Pasierbska, hiep hoi "Rodzina Ponarska" (Gia đinh Ponary) đuoc thanh lap, tap hop nguoi than va ban be nan nhan Ba Lan bi giet tai Ponary. Tu nam 1997, hiep hoi to chuc le ky niem "Ngay Ponary" vao ngay 12 thang 5 hang nam.


= Nhat ky Kazimierz Sakowicz =
Mot trong nhung nhan chung quan trong nhat la nha bao tien chien đong thoi thanh vien phong trao khang chien Ba Lan Kazimierz Sakowicz, nha chi cach đia điem hanh quyet vai chuc met. Trong ba nam, Sakowicz bi mat theo doi, ghi dau hieu toa tau, so xe, thu thap thong tin tu cac nhan chung khac. Ong chep phat hien cua minh len nhung manh giay nho, cho vao chai va va chon trong vuon. Sau chien tranh, nguoi ta đa tim thay nhung ghi chep Sakowicz tu ngay 11 thang 7 nam 1941 đen ngay 6 thang 11 nam 1943. Ngay 5 thang 7 nam 1944, Sakowicz bi Ypatingasis burys ban chet. Co the nhung ghi chep sau ngay 6 thang 11 nam 1943 đa bi canh sat Litva phat hien va tieu huy.
Nam 1952, ghi chep Sakowicz đuoc tim thay khi hang xom đao tim vang trong vuon nha ong. Tai lieu đuoc chuyen đen Bao tang Nha nuoc Do Thai Gaon o Vilnius. Sau khi bao tang đong cua, tai lieu đuoc chuyen tiep toi Cuc Luu tru Nha nuoc Trung uong Litva va Bao tang quoc gia Litva o Vilnius. Ghi chep đuoc dung lam bang chung đe đieu tra tham van cac thanh vien Ypatingasis burys sau chien tranh. Nhat ky Sakowicz đuoc xuat ban lan đau tien o Ba Lan nam 1999. Trong nhung nam tiep theo, an ban chuyen ngu đuoc xuat ban bang tieng Do Thai (2000), tieng Đuc (2003), tieng Anh (2005) va tieng Litva (2012).


Xet xu Mot so thu pham nguoi Đuc truc tiep tham gia tham sat Ponary đa bi truy to.

Walter Blume, chi huy Sonderkommando 7a, hoat đong o Vilnius vao cuoi thang 6 nam 1941, bi ket an tu hinh trong phien toa xu an Einsatzgruppen (1948). Sau đo, ban an đuoc giam xuong 25 nam tu.
Martin Weiss, quan ly Ypatingasis burys, bi ket toi giet 7 nguoi va ho tro giet 30.000 nguoi tai Ponary vao thang 2 nam 1950. Ong bi toa an tinh Wurzburg ket an tu chung than. Nam 1977, ong đuoc đac xa. Đong pham August Hering bi ket toi giet 1 nguoi va ho tro giet 4.000 nguoi khac, an xu tu chung than, roi giam xuong 15 nam tu.
Alfred Filbert, chi huy Einsatzkommando 9, bi toa an quoc gia Tay Berlin ket an tu chung than vao thang 6 nam 1962. Co bang chung cho thay Filbert giet it nhat 4.000 dan Do Thai vung Vilnius. Filbert đuoc ra tu sau 13 nam thu an.
Karl Jager, nguyen chi huy Einsatzkommando 3, sau la chi huy SD va canh sat an ninh Generalbezirk Litauen, bi bat thang 4 nam 1959 tai Tay Đuc. Hai thang sau, ong tu sat trong phong giam.
22 thanh vien Ypatingasis burys bi xet xu o Lien Xo, 13 nguoi linh an tu hinh, so con lai chiu 10 đen 25 nam cai tao lao đong. Vu xet xu đau tien dien ra thang 9 nam 1944, cho đen vu cuoi cung vao thang 2 nam 1978. Mot so nguoi bi xet xu hai lan, lan đau vi tiep tay toi ac, lan sau la ket toi chinh ho thuc hien cac vu giet nguoi. Mot so nguoi đuoc tong cong to Litva đoc lap phuc hoi sau nam 1990 voi ly do la đoi tuong bi Lien Xo đan ap chinh tri, kem ca khoan boi thuong tai chinh.
Cong hoa Nhan dan Ba Lan cung to chuc xet xu thanh vien Ypatingasis burys. Thang 11 nam 1973, toa an thanh pho Warszawa tuyen an tu hinh Jozef Miakisz (Juozas Makiszius), Władysław Butkun (Władas Butkunas) va Jan Borkowski (Jonas Barkauskas). Hoi đong Nha nuoc sau đo đa đac xa xuong con 25 nam tu. Thang 6 nam 1977, toa an quan Olsztyn ket an Wiktor Gliwinski (Wiktoras Galwanauskas) 25 nam tu voi bang chung tham gia hanh quyet hang loat tai Ponary. Toa an Toi cao tang an len tu hinh nhung Hoi đong Nha nuoc lai thuc hien an xa chuyen thanh 25 nam tu.
Nguyen chi huy canh sat Saugumo Vilnius la Alexander Lileikis sang Hoa Ky đinh cu sau chien tranh. Nam 1995, van phong cong to Litva tien hanh đieu tra nhan vat nay. Vao thang 7 nam 2000, qua trinh to tung bi dung lai do suc khoe bi cao khong tot. Lileikis chet sau đo chua đay ba thang.
Mot so nhan vien Ypatingasis burys hop tac voi co quan an ninh Lien Xo đe tranh bi trung phat. So khac tim cach tron sang phuong Tay. Mot trong nhung chi huy Litva Balys Norwaisz khong ro so phan ve sau ra sao. Gia đinh noi ong chet trong mot đot khong kich cua quan Đong minh, nhung rat co the nhan vat nay đa di cu sang My sau nam 1945.


Trong van hoa Mot nguoi trong ghetto Vilnius la Noah Wołkowski sang tac bai tho Kołysanka Ponar (Khuc hat ru Ponary) bang tieng Ba Lan viet ve toi ac Ponary. Sau đo, Szmerke Kaczerginski dich bai tho nay sang tieng Yiddish. Dua tren đo, con trai Noah la Alik Wołkowski sang tac khuc hat Shtiler, Shtiler pho bien trong ghetto.
Jozef Mackiewicz la nhan chung tan mat mot vu xu tu Ponary. Ve sau, ong khac hoa toi ac nay trong phong su ngan Ponary–„Baza” đang lan đau tren tap chi "Orzeł Biały" nam 1945. Mackiewicz cung chinh sua cau chuyen nay đua vao tieu thuyet Nie trzeba głosno mowic (Khong can noi ra) nam 1969. Tac pham cung đuoc đua vao tuyen tap phong su va truyen ngan cua Mackiewicz nam 1984 voi tua  đe Fakty, przyroda i ludzie (Su that, tu nhien va con nguoi).
Mot so nha tho Ba Lan an du toi ac Ponary trong cac tac pham cua minh nhu: Bronisława Fastowicz, Barbara Jedynak, Krystyna Jurkiewicz, Krystyna Konecka, Jan Nagrabiecki, Lusia Oginska, Stefania Smoterowa, Henryk Szylkin, Kazimierz Jozef Wegrzyn.


Ghi chu Chu thich Thu muc Sach
Arad, Yitzhak (1982), Ghetto in flames. The struggle and destruction of the Jews in Vilna in the Holocaust [Ghetto boc lua. Đau thuong va huy diet nguoi Do Thai o Vilnius trong nan Holocaust] (bang tieng Anh), New York: Holocaust Library, ISBN 978-0-89604-043-4
—— (2009), The Holocaust in the Soviet Union [Diet chung Do Thai tai Lien Xo] (bang tieng Anh), Lincoln & Jerusalem: University of Nebraska Press & Yad Vashem, ISBN 978-0-80324-519-8
Kassow, Samuel D. (2010), Kto napisze nasza historie? Ukryte archiwum Emanuel Ringelblum [Ai se viet lich su chung ta? Tai lieu luu tru an giau cua Emanuel Ringelblum] (bang tieng Ba Lan), Warszawa: Wydawnictwo Amber, ISBN 978-8-32413-633-9
Klee, Ernst; Dressen, Willi; Riess, Volker (1991), "The Good Old Days": The Holocaust as Seen by Its Perpetrators and Bystanders ["Ngay xua tuoi đep": Diet chung Do Thai nhin tu ke thu ac va nguoi ngoai cuoc] (bang tieng Anh), New York: Konecky & Konecky, ISBN 978-1-56852-133-6
Kucia, Marek (2017), "(Non-) Remembrance of the Destruction of Jews: Holocaust Memorials in Lithuania and Poland" [(Khong) Tuong nho ve su huy diet nguoi Do Thai: Tuong niem Holocaust tai Litva va Ba Lan], trong Vareikis, Vygantas; Ringailiene, Terese; Vaicenoniene, Jurgita (bien tap), Holocaust in the Eastern and Western European states occupied by the Nazis: studies and memory [Diet chung Do Thai tai cac nuoc Đong va Tay Au bi Đuc Quoc xa chiem đong: nghien cuu va tuong niem] (bang tieng Anh), Kaunas: Kauno IX forto muziejus, ISBN 978-6-09959-800-0
Medykowski, Witold (2018), W cieniu gigantow. Pogromy 1941 r. w byłej sowieckiej strefie okupacyjnej [Duoi bong khong lo. Pogrom nam 1941 trong khu Xo Viet chiem đong cu] (bang tieng Ba Lan), Jerozolima, ISBN 978-965-90038-0-8{{Chu thich}}:  Quan ly CS1: đia điem thieu nha xuat ban (lien ket)
Megargee, Geoffrey P.; Dean, Martin (2012), Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–1945 [Bach khoa toan thu ve trai tap trung va ghetto, 1933–1945] (bang tieng Anh), quyen II: Ghettos in German-Occupied Eastern Europe, Bloomington and Indianapolis: United States Holocaust Memorial Museum and Indiana University Press, ISBN 978-0-253-00202-0
Pasierbska, Helena (2005), Ponary i inne miejsca meczenstwa Polakow z Wilenszczyzny w latach 1941–1944 [Ponary va cac đia điem tan sat nguoi Ba Lan o vung Vilnius 1941–1944] (bang tieng Ba Lan), Łowicz: Poligrafia, ISBN 9788392061380
Sakowicz, Kazimierz (2014), Wardzynska, Maria (bien tap), Dziennik 1941–1943 [Tap chi 1941-1943] (bang tieng Ba Lan), Warszawa: Instytut Pamieci Narodowej, ISBN 978-83-7629-649-4
Tomkiewicz, Monika (2008), Zbrodnia w Ponarach 1941–1944 [Toi ac Ponary 1941–1944] (bang tieng Ba Lan), Warszawa: Instytut Pamieci Narodowej, ISBN 978-83-60464-91-5
Vanagaite, Ruta; Zuroff, Efraim (2017), Nasi. Podrozujac z wrogiem [Quoc xa. Cung đi voi ke thu] (bang tieng Ba Lan), Warszawa: Wydawnictwo Czarna Owca, ISBN 978-83-8015-426-1
Wardzynska, Maria (1993), Sytuacja ludnosci polskiej w Generalnym Komisariacie Litwy czerwiec 1941 – lipiec 1944 [Tinh hinh cong đong Ba Lan trong Generalbezirk Litauen thang 6 nam 1941 - thang 7 nam 1944] (bang tieng Ba Lan), Warszawa: Agencja Wydawnicza MAKO, ISBN 9788390057392
Wołkonowski, Jarosław (1996), Okreg Wilenski Zwiazku Walki Zbrojnej Armii Krajowej w latach 1939–1945 [Quan đoi Armia Krajowa tai quan Vilnius 1939–1945] (bang tieng Ba Lan), Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Adiutor”, ISBN 9788386100187
Tap chi
Adamska, Jolanta (2000). "Ponary". Przeszłosc i pamiec. Biuletyn Rady Ochrony Pamieci Walk i Meczenstwa (bang tieng Ba Lan). 4 (17). ISSN 1428-3662.
Bałzewska, Katarzyna (2015). "„Nie powtorzy tego zadna litera wymyslona przez ludzi". Jozef Mackiewicz wobec tragedii ponarskiej" ["Khong lap lai chu cai nao do con nguoi tao ra". Jozef Mackiewicz đoi mat voi tham kich Ponary]. Ruch Literacki (bang tieng Ba Lan). LVI (328, 1). ISSN 0035-9602.
Bubnys, Arunas (2010). "Eksterminacja Zydow wilenskich i dzieje getta wilenskiego (1941–1944)" [Diet chung nguoi Do Thai o Vilnius va lich su ghetto Vilnius (1941–1944)]. Pamiec i Sprawiedliwosc (bang tieng Ba Lan). 2 (16).
Kay, Alex J. (2013). "Transition to Genocide, July 1941. Einsatzkommando 9 and the Annihilation of Soviet Jewry" [Chuyen sang diet chung, thang 7 nam 1941. Einsatzkommando 9 va su huy diet cua nguoi Do Thai Xo Viet]. Holocaust and Genocide Studies (bang tieng Anh). 27 (3).
Maciejewski, Marian (2002). "Prosze Pana, dokad jedziemy? Dokad Pan nas wiezie?" [Chua oi, chung ta đang đi đau? Chua đua chung con đi đau?]. Biuletyn IPN (bang tieng Ba Lan). 10 (21). ISSN 1641-9561.
St. Fleur, Nicholas (ngay 29 thang 6 nam 2016). "Escape tunnel is found at Holocaust killing site" [Phat hien đuong ham đao thoat tai đia điem hanh quyet Holocaust]. The New York Times (bang tieng Anh).
Szubarczyk, Piotr (2011). "Ponary – Golgota Wschodu" [Ponary – Golgotha phia Đong]. Nad Odra. Miesiecznik społeczno-kulturalny (bang tieng Ba Lan). XXI (5–6). ISSN 0867-8588.
Szylkin, Henryk (2011). "Wiersze ponarskie" [Tho Ponary]. Nad Odra. Miesiecznik społeczno-kulturalny (bang tieng Ba Lan). XXI (5–6). ISSN 0867-8588.
Tomkiewicz, Monika (2010). "Wspołpraca niemieckiej i litewskiej policji bezpieczenstwa na terenie Komisariatu Rzeszy Ostland w latach 1941–1944 (zarys problemu)" [Cong tac canh sat an ninh Đuc va Litva tai Reichskommissariat Ostland giai đoan 1941–1944 (phac thao van đe)]. Europa Orientalis (bang tieng Ba Lan). 2. ISSN 2081-8742.
Wegrowska, Katarzyna (2011). "Wilenskie Ponary w słowach i pamieci ocalone" [Ponary tai Vilnius trong van ban va ky uc luu lai]. Nad Odra. Miesiecznik społeczno-kulturalny (bang tieng Ba Lan). XXI (5–6). ISSN 0867-8588.


Lien ket ngoai Trang chu Ponary (tieng Ba Lan)
Holocaust Education & Archive Research Team: Ponary - The Vilna Killing Site: Prototype for the Permanent Death Camps in Poland (tieng Anh)