Nha tho chinh toa Aachen (thuong đuoc coi la "Nha tho Hoang đe Đuc" (Đuc: Aachener Dom) la mot nha tho Cong giao Roma nam o thanh pho Aachen, mien tay Đuc. Nha tho nay la nha tho chinh toa cua Giao phan Aachen va cung la mot trong nhung nha tho lau đoi nhat chau Au đuoc xay dung theo lenh cua hoang đe Charlemagne, nguoi đong thoi cung đuoc chon cat o đo vao nam 814. Tu 936 đen 1531, nha nguyen Palatine la noi đa chung kien le đang quang cua 31 vi vua va 12 nu hoang Đuc. Nha tho nay co ngai toa giam muc tu nam 1802 toi nam 1825. Nam 1930, giao phan lai đuoc tai lap o đay. 


Lich su Charlemagne bat đau xay dung Nha nguyen Palatine vao khoang nam 796, song song voi viec xay dung phan con lai cua cung đien. Cong trinh đuoc thiet ke boi kien truc su Odo cua Metz va ngay hoan thanh la chua ro rang. Tuy nhien, mot buc thu cua hoc gia Alcuin vao nam 798 noi rang no đa gan hoan thanh, Giao hoang Leo III đa thanh hien nha tho. Mot xuong đuc đa đuoc đua tai Aachen đa đuoc hinh thanh vao gan cuoi the ky thu 8 va đuoc su dung đe đuc nhieu manh đong tu cua ra vao, lan can cho đen tuong ngua va gau. Charlemagne đuoc chon cat trong nha nguyen vao nam 814. No chiu thiet hai lon trong mot cuoc đot kich cua nguoi Viking nam 881 va đuoc phuc hoi vao nam 983.
Sau khi Friedrich Barbarossa liet Charlemagne vao hang thanh vao nam 1165, nha nguyen tro thanh noi thu hut khach hanh huong. Đe duy tri dong nguoi hanh huong khong lo trong thoi ky Gothic, mot hoi truong hop xuong đa đuoc xay dung nam 1355, va mot nha nguyen kinh ("Capella vitrea") co hai phan đuoc thanh hien trong le ky niem 600 nam ngay mat cua Charlemagne. Mot vom bat up, mot so nha nguyen khac va mot gac chuong cung đuoc xay dung vao nhung khoang thoi gian sau đo. No đa đuoc khoi phuc lai vao nam 1881 khi nhung trang tri tuong Baroque đuoc go bo.
Trong chien tranh the gioi lan thu hai, thanh pho Aachen bao gom ca nha tho noi tieng cua no đa bi thiet hai nang ne boi cac cuoc tan cong nem bom va phao kich cua quan Đong minh, nhung cau truc co ban cua nha tho van ton tai. Nhieu đo vat nghe thuat cua nha tho đa đuoc go bo đe luu tru o noi an toan trong chien tranh, va mot so đo vat khong the di chuyen đuoc bao ve trong chinh nha tho. Tuy nhien, cua kinh cua hoi truong hop xuong co nien đai the ky 14, ban tho Tan Gothic, mot phan lon cua hang hien nha tho va Nha nguyen Đuc giao hoang (Heiligtumskapelle) đa bi pha huy va khong the cuu van đuoc. Tai thiet va phuc hoi đa dien ra khong lien tuc trong hon 30 nam va chi phi uoc tinh khoang 40 trieu euro. Nam 1987, nha tho la mot trong so 12 đia điem đau tien đuoc UNESCO cong nhan la Di san the gioi.


Cau truc Nha tho su dung hai phong cach kien ​​truc rieng biet, voi mot phan nho mang kien truc thu ba. Phan thu nhat la loi cua nha tho la Nha nguyen Palatine mang kien truc Carolus-Roman đuoc mo phong theo Vuong cung thanh đuong San Vitale o Ravenna va nho hon đang ke so voi cac phan them vao sau nay. Phan thu hai la mot dan hop xuong đuoc xay dung theo phong cach kien ​​truc Gothic. Cuoi cung la nhung phan the hien phong cach Otto chang han nhu khu vuc xung quanh ngai vang.


Kho tang Nha tho Aachen chua mot bo suu tap cac đo vat nghe thuat thoi trung co tu cuoi thoi Co đien, Carolus, Otto va Staufer, đac biet ve y nghia nghe thuat va ton giao. 


= Ngai vang cua Charlemagne =
Trong phong trung bay phia tay o tang duoi, đoi dien voi dan hop xuong la ngai vang cua Charlemagne, la muc tieu cua cac cuoc đieu tra trong nhieu thap ky qua. Ngai vang Carolus ban đau la tu chien loi pham cua Nha tho Mo Thanh o Jerusalem. Su xuat hien cua ngai vang va vi tri cua no trong Nha nguyen Palatine khong thay đoi theo thoi gian qua nhieu the ky. Tu nam 936 đen nam 1531, co tong cong 31 vi vua cua Đuc len ngoi sau khi đuoc xuc dau thanh va le len ngoi tai Ban tho Đuc Me.


= Marienschrein =
Hom thanh tich Maria (Marienschrein) tai gian hop xuong cua nha tho tu 1220-1239. Đuoc trang tri bang hinh Chua Kito, Đuc Me Maria, Charlemagne, Giao hoang Leo III cung Muoi hai su đo, Hom thanh tich nay gom co bon thanh tich lon cua Aachen: Ao choang khong tay cua Đuc Me Maria, Vai quan cua Chua Kito, vai liem đau Thanh Gioan va kho quan quanh that lung Chua Kito. Theo mot phong tuc bat đau vao nam 1349, cu moi bay nam, cac thanh tich đuoc đua ra ngoai hom thanh tich va đuoc trung bay trong cuoc Đai hanh huong Aachen. Cuoc hanh huong gan đay nhat dien ra trong thang 6 nam 2014.


= Đen chum Barbarossa =
Tu vom cua mai vom tao thanh boi tam mat cong, mot đen chum tha banh xe treo tren mot day xich dai cach mat đat khoang bon met va co đuong kinh hon bon met đuoc goi la Đen chum Barbarossa (1165/1170). Tac pham nghe thuat nay la qua tang cua Hoang đe Frederick Barbarossa va vo ong Beatrice. Bon muoi tam ngon nen cua đen chum đuoc thap sang trong su trang trong cua nha tho.


= Đai giang kinh cua Heinrich II =
Giua nam 1002 va 1014, Heinrich II đa xay dung mot buc giang kinh thang đung nhu la mot đai giang kinh o loi phia đong. Đay la mot trong nhung kho bau nghe thuat tuyet voi nhat cua thoi Otto Phuc hung. Dong chu cua no o cac canh tren va duoi xac đinh ro nha tai tro la Heinrich II goi ong la REX PIVS HEINRICVS. Đai giang kinh nam tren mot chan đe go soi va đuoc trang tri bang rat nhieu đo vang bac đa quy, trong đo co nhieu đo tao tac quy gia tu thoi co đai, chang han nhu bon chi tiet dap bang đong voi cac mo ta ve Nguoi truyen ba Phuc am hay nhu sau tam nga co tu the ky thu 6. Cau thang chinh dan len bang go co tu nam 1782. Đai giang kinh đuoc khoi phuc triet đe trong nam 1816/1817 va mot lan nua vao giua nam 1926 đen 1937. Cho đen ngay nay, đai giang van con su dung cho cac le trong đai cua nha tho.


= Pala d'Oro =
Đay la mot buc trang tri sau ban tho bang vang va ngay nay no tao thanh man che ban tho tren cao co le đa đuoc tao ra vao khoang nam 1020 tai Fulda. No bao gom muoi bay tam vang rieng re voi cac phu đieu trong cac chi tiet dap. O trung tam, chua Kito đuoc ton sung la Đang Cuu The trong mot vang hao quang hinh qua hanh nhan, ben canh Đuc Me Maria va Tong lanh thien than Micae. Bon trang tri međaiong voi hinh anh bieu tuong cua bon nha truyen giao (Mattheu, Macco, Luca va Gioan) cho thay moi lien he voi muoi hai tam phu đieu khac voi nhung mo ta tu cuoc đoi cua Chua Giesu. Ho bat đau voi cuoc khai hoan vao Jerusalem va ket thuc bang cuoc gap go cua nguoi phu nu voi Su phuc sinh cua Giesu truoc khi mo mo ra vao buoi sang Le Phuc Sinh. Cac mo ta đuoc đoc hieu tu trai sang phai, giong nhu mot cuon sach.
Ve mat phong cach tao tac, Pala d'Oro khong đong nhat. Nam buc phu đieu đau tien co le đen tu mot tho kim hoan đuoc chi day o vung đat Rheinland, đuoc phan biet bang loi ke han hoan noi bat. No co le bat nguon tu su hien tang cua Otto III. Cac bang phu đieu khac cung voi phu đieu trung tam cua Chua Kito, Maria va Micae la nhung hoa đo Byzantine va hau Carolus, va co the lan đau tien đuoc them vao duoi su ke thua cua Otto va Heinrich II.
Co le, vao cuoi the ky 15, buc trang tri bang vang đa hinh thanh mot he thong ban tho đo so voi muoi hai buc phu đieu cua cac tong đo trong kho bau nha tho, cung voi buc trang tri sau ban tho voi cac canh ve cuoc đoi cua Đuc Me Maria, đa bi do bo vao nam 1794 boi Phap trong Chien tranh Lien minh thu nhat.


= Kho bau nha tho =
Kho bau Nha tho chinh toa Aachen bao gom nhieu hien vat rat quan trong nhu la Thanh gia cua Lothair, Buc tuong ban than cua Charlemagne va quan tai bang đa cam thach Quan tai đa Proserpina. No đuoc coi la mot trong nhung kho bau nha tho quan trong nhat Bac Au. Nguoi hanh huong co the nhin thay mot so di tich cu sau bay nam khi chung đuoc đua ra trung bay.


= Đai phong cam =
He thong đai phong cam cua nha tho đuoc lap đat vao nam 1939. No bao gom mot phan cua cay đai phong cam truoc đo đuoc lap đat tu nam 1845-1847 đuoc tao ra boi chuyen gia ve đai phong cam Wilhelm Korfmacher cua Linnich. Đai phong cam Korfmacher co 60 can bam đuoc sap xep thanh ba phan cap.
Cay đan hien tai đuoc lap đat vao nam 1939 Johannes Klais toi tu Bonn lon hon voi 65 can bam đuoc sap xep thanh nam phan cap. Đe đat đuoc am thanh can bang trong toan bo nha tho, cac phan đuoc sap xep phan tan xuyen suot nha tho; o hoc tuong phia tay bac va tay nam cua dan hop xuong la mot cay đan phong cam tren cao, trong khi mot cay phong cam to yen đuoc treo tren cot phia đong cua hinh bat giac.
Tu 1991–1993, cay đan đa đuoc phuc hoi boi cong ty đai phong cam Klais tang len tong cong 93 can bam. Vao thoi điem nay, phong cam to yen đa bien thanh mot nhac cu đoc lap moi o phan cao hon cua nha tho giua cot bat giac va dan hop xuong.


Y nghia lich su va ton giao = Noi an nghi cuoi cung cua Charlemagne =
Cot loi cua nha tho la mot cau truc hinh bat giac Carolus ban đau đuoc dung len nhu nha nguyen cung đien cua Charlemagne va sau nay chinh la noi luu giu mo cua ong. Sau khi qua đoi, thi ngay 28 thang 1 nam 814, Charlemagne đuoc chon cat tai nha tho cua minh, vi tri chinh xac van chua đuoc biet vi thieu tai lieu va su mo ho cua bang chung vat ly. Tuy nhien, co kha nang ong đa đuoc chon cat trong chiec quan tai đa Persephone ben duoi thap phia tay o loi vao cau truc bat giac
Nam 1000, hoang đe Otto III cua Đe quoc La Ma Than thanh đa cho mo ham mo cua Charlemagne. Otto cua Lomello, mot trong cac can than đa đi theo Otto III đa ghi lai su kien nay trong Bien nien su cua Novalesia, viet vao khoang nam 1026 nhu sau:

Mot hinh lon mo ta hoang đe Otto va cai nhin kham phuc vao hoang đe Charlemagne đuoc ve tren tuong đai sanh đuong cua Toa thi chinh Aachen. Nam 1165, hoang đe Friedrich Barbarossa lai cho mo ham mo nay va đat thi hai hoang đe Charlemagne vao mot quan tai lam bang đa hoa gia su (parian marble), cung loai voi cai đe luu giu hoang đe Augustus Caesar cua La Ma. Cac xuong cua Charlemagne nam trong quach nay cho toi nam 1215, hoang đe Friedrich II lai cho đat vao mot quan tai bang vang va bac. Mot bo luat bang giay da be thuoc chon chung voi Charles đuoc lay đi.


= Noi đang quang cua cac vi vua Đuc =
Theo chi dan ro rang cua Charlemagne, con trai ong la Louis Mo Đao đa tu xung lam vua trong nha nguyen. Giua le đang quang cua Otto I vao nam 936 cho đen nam 1531, đa co tong cong 31 vi vua (tren tong so xap xi 40 vi vua cua Đuc) đa đuoc trao vuong mien trong nha nguyen. Le đang quang tai ban tho Đuc Me, sau đo la tiep quan Ngai vang Aachen cua Charlemagne (van con cho đen ngay nay). Đieu đang chu y la trong thoi ky nay, tat ca cac nha cai tri Đuc bat ke ho co đuoc trao vuong mien o Aachen hay khong, đeu đa ngoi tren ngai vang cua Charlemagne.


= Hanh huong Aachen =
Cuoc hanh huong Aachen la mot cuoc hanh huong trong đo bon di tich ton giao quan trong nhat cua nha tho co the đuoc nhin thay boi cac tin đo, chung thuc tu nam 1238. Ke tu nam 1349, cac thanh tich nay đa đuoc đua ra trung bay moi 7 nam mot lan. Cuoc hanh huong gan đay nhat vao nam 2014 voi phuong cham "Geh in das Land, das ich dir zeigen werde" ("Toi vung đat toi se chi cho ban thay")


Ghi chu Tai lieu tham khao Tham khao Đoc them Belting, Hans (1984). "Das Aachener Munster im 19: Jahrhundert. Zur ersten Krise des Denkmal-Konzeptes" [The Aachen Cathedral in the 19th Century: The First Crisis of the Memorial Concept]. Wallraf-Richartz-Jahrbuch (bang tieng Đuc). Quyen 45. tr. 257–290. ISSN 0083-7105.
Binding, Gunther (1996). Deutsche Konigspfalzen: von Karl dem Grossen bis Friedrich II. (765–1240) [German Royal Palaces: From Charlemagne to Frederick II (765–1240)] (bang tieng Đuc). Darmstadt, Germany: Wissenschaftliche Buchgesellschaft. ISBN 3-89678-016-6. LCCN 97129274.
Bock, Franz Johann Joseph (1867). Das Heiligthum zu Aachen. Kurzgefaßte Angabe und Abbildung samtlicher "großen und kleinen Reliquien" des ehemaligen Kronungs-Munsters, sowie der vorzuglichsten Kunstschatze daselbst [The Sanctuary at Aachen: Brief Specification and Mapping of all "Large and Small Relics" of the Former Coronation Cathedral, as well as the Principal Art Treasures] (bang tieng Đuc). Cologne, Germany: L. Schwann. LCCN 10034214.
Braunfels, Wolfgang (1968). Die Welt der Karolinger und ihre Kunst [The World of the Carolingians and their Art] (bang tieng Đuc). Munich, Germany: Callwey Verlag. LCCN 70364845.
Grimme, Ernst Gunther (2001). Der goldene Dom der Ottonen [The Golden Dome of the Ottonians] (bang tieng Đuc). Aachen, Germany: Einhard-Verlag. ISBN 3-930701-90-1.
Grimme, Ernst Gunther (1994). Der Dom zu Aachen: Architektur und Ausstattung [The Aachen Cathedral: Architecture and Features] (bang tieng Đuc). Aachen, Germany: Einhard-Verlag. ISBN 3-9202-8487-9. LCCN 95145648.
Groten, Manfred (2009). Molich, Georg; Muschiol, Gisela; Oepen, Joachim; Rosen, Wolfgang (bien tap). Nordrheinisches Klosterbuch – Lexikon der Stifte und Kloster bis 1815 [North Rhine Buch Monastery: Encyclopedia of Monasteries to 1815] (bang tieng Đuc). Quyen 1: Aachen bis Duren [Aachen to Duren]. Siegburg, Germany: Verlag Franz Schmitt. ISBN 978-3-87710-453-8. LCCN 2010395367.
Heermann, Anne (2009). Der Aachener Dom: Bilder Pictures Images [The Aachen Cathedral – Bilder Pictures Images] (bang tieng Đuc). Photos by Gerrmann, Andreas. Aachen, Germany: Einhard. ISBN 978-3-936342-765.
Hugot, Leo (1986). Der Dom zu Aachen: Ein Wegweiser [The Aachen Cathedral: A Guide] (bang tieng Đuc). Aachen, Germany. ISBN 3-920284-23-2.{{Chu thich sach}}:  Quan ly CS1: đia điem thieu nha xuat ban (lien ket)
Knopp, Gisbert; Heckner, Ulrike (2002). Die gotische Chorhalle des Aachener Doms. Baugeschichte – Bauforschung -Sanierung [The Gothic Choir Hall of the Aachen Cathedral. Architectural History – Construction – Restoration] (bang tieng Đuc). Petersberg: Michael Imhof Verlag. ISBN 3-935590-38-5.
Maas, Walter (2001). Der Aachener Dom [The Aachen Cathedral] (bang tieng Đuc). Photos by Siebigs, Pit. Cologne, Germany: Greven. ISBN 3-7743-0325-8. LCCN 2002422205.
Maintz, Helmut (2012). "Sanierung Mosaiken, Marmorverkleidung und Fußboden im Zentralbau des Aachener Doms" [Restoration Mosaics, Marble Facing and Flooring in the Central Structure of the Aachen Cathedral]. Veroffentlichung fur die Mitglieder des Karlsverein-Dombauverein (bang tieng Đuc). So 14. Aachen, Germany: Thouet.
Minkenberg, Georg (1995). Fuhrer durch den Dom zu Aachen [Guide Through the Aachen Cathedral] (bang tieng Đuc). Aachen: Domkapitel. ISBN 3-9804836-0-6.
Pufke, Andrea (2012). Heckner, Ulrike; Beckmann, Eva-Maria (bien tap). Die karolingische Pfalzkapelle in Aachen. Material – Bautechnik – Restaurierung (bang tieng Đuc). Worms, Germany: Wernersche Verlagsgesellschaft. ISBN 978-3-88462-325-1.
Siebigs, Hans-Karl (2004). Der Zentralbau des Domes zu Aachen: Unerforschtes und Ungewisses [The Central Building of the Cathedral at Aachen: Unexplored and Uncertain] (bang tieng Đuc). Worms, Germany: Wernersche. ISBN 3-88462-195-5. LCCN 2005361308.
Wynands, Dieter P. J.; Siebigs, Pit (2000). Der Dom zu Aachen: Ein Rundgang [The Aachen Cathedral: A Tour] (bang tieng Đuc). Frankfurt, Germany: Insel. ISBN 3-4581-9205-0.


Lien ket ngoai Aachen Cathedral – Official UNESCO website
Aachen Cathedral – World Heritage Site
Cathedral Music
Aachen Cathedral Photos
Photos of Aachen cathedral on sekulada.com (bang tieng Ba Lan)