Rwanda, quoc hieu la Cong hoa Rwanda (tieng Phap: Republique Rwandaise; tieng Anh: Republic of Rwanda; tieng Rwanda: Repubulika y'u Rwanda), la mot quoc gia noi luc tai Vung ho lon trung đong Phi. Rwanda giap Uganda, Burundi, Cong hoa Dan chu Congo va Tanzania. Rwanda co đia hinh đoi va đat đai mau mo va co danh hieu "Vung đat cua mot nghin qua đoi".
Rwanda la mot trong nhung nuoc co mat đo dan so cao nhat Chau Phi. Nan diet chung Rwanda nam 1994 dan toi cai chet cua 1 trieu nguoi chi trong 100 ngay noi chien đam mau. Ngoai vu tham sat nam 1994, Rwanda cung co mot lich su xung đot lau dai va tan khoc, bao luc va tham sat hang loat.
Rwanda phu thuoc vao nong nghiep tu cung tu cap, mat đo dan so cao va ngay cang tang, đat đai thoai hoa va khi hau bat thuong khien tinh trang ngheo đoi va suy dinh duong lan rong va đa thanh mot nan dich quoc gia.


Lich su = Vuong quoc Rwanda =
Nguoi Twa co le đa tung song trong va xung quanh Rwanda tu 35.000 nam. Theo truyen thuyet do nhung nguoi chau Au đau tien toi đay đua ra, gom ca John Hanning Speke, nhom nguoi Hutu đa toi Rwanda tu chau tho song Congo. Truyen thuyet nay con noi them rang giua the ky XIV va XV, dan cu du muc đong co Tutsi đa toi đay tu Ethiopia, noi ho lai mot chut dong mau da trang. Theo cach nay, nhung nguoi đinh cu chau Au giai thich nguon goc cai mui hep va voc dang cao cua nhom nguoi Tutsi—nhung đac điem đuoc cho la rieng co cua nguoi da trang.
Du truyen thuyet nay van đuoc lap lai, thong thuong la khong co minh chung ve nguon goc, cac nha ngon ngu hoc va di truyen hoc hien đai đat nghi van ve no, cau chuyen co the đa đuoc ke lai tai nhung ngoi truong nong thon thoi thuoc đia va ngay cang đong vai tro quan trong trong xa hoi Rwanda., Thuc te, Kinyarwanda, ngon ngu cua tat ca nhung nguoi dan Rwanda, đa thong nhat đat nuoc. Neu mot nguoi coi ngon ngu hinh thanh nen co ban cua chung toc, nhu o cac quoc gia Chau Phi khac, thi tat ca nguoi dan Rwanda đeu thuoc nhom sac toc Kinyarwanda. Hon nua, tat ca nguoi dan Rwanda đeu co, nhu ho van đang co, cung ton giao va van hoa, du Thien chua giao sau nay co the thay the cac đuc tin truyen thong Rwanda. Vi the, theo nhung tieu chuan đuoc nhieu nguoi cong nhan, tat ca nguoi dan Rwanda đeu thuoc mot sac toc.
Rwanda thoi tien thuoc đia khong con luu lai bat ky mot van ban nao, va đieu thuc te đa dien ra hien chi con lai lo mo sau nhung truyen thuyet do nguoi chau Au sang tao ra. Tuy nhien, cai đa đuoc biet ro hien nay la Vuong quoc Rwanda đa tung o trinh đo to chuc cao, la mot xa hoi đong nhat, voi ton giao va cac cau truyen than thoai rieng. Đat nuoc nay, tham chi khi ay đa đuoc biet đen vi tinh ky luat cua quan đoi, đa thanh cong trong viec chong choi cac cuoc tan cong tu nhung ke ngoai bang, va tung ra nhung cuoc tan cong vao Vuong quoc Burundi va vung lanh tho phia tay ho Kivu. Khong co bang chung ve su bat hoa xa hoi truoc khi nhung nguoi chau Au đat chan đen đay.
Ve mat lich su, Rwanda đa ton tai nhu mot vuong quoc duoi su quan ly tap trung trung uong cua mot vi vua. Nguoi dan Rwanda luon co mot nen van hoa, ton giao va ngon ngu (kinyarwanda) chung. Ho chi khac nhau ve mat xa hoi tuy theo muc đo tai san (bo). Thong thuong, tang lop Batutsi song bang chan nuoi bo. Tang lop Abahutu song bang nong nghiep con nguoi Batwa hoac lam đo gom hoac chuyen dien tro giai tri trong hoang cung.
Tat ca ba tang lop tren đeu phai đong gop cho đuc vua đe đoi lay su bao ho va nhieu an sung khac. Nguoi Batutsi mat gia suc vi dich benh nhu Rinderpest se tro thanh nguoi Bahutu va tuong tu nhung nguoi Bahutu co gia suc se tro thanh Batutsi nho the leo len mot nac trong he thong thu bac xa hoi. Tinh luu đong xa hoi nay đa bat ngo cham dut khi che đo quan ly thuoc đia xuat hien. Nhung thu tung la cac cap bac xa hoi cho toi thoi điem đo, tro thanh dau hieu xa hoi xac đinh khong the thay đoi va vi the đa xuat hien "cac nhom sac toc Tutsi, Hutus va Twa". Mot so nguoi tham chi con đi xa hon khi tu cho minh la "cac bo toc lon cua Rwanda".
Mot he thong toa an truyen thong đuoc goi la Gacaca đa tung đuoc coi la phuong tien tai phan chinh giai quyet cac xung đot, đong vai tro phan xu va hoa giai. Đuc vua la vi quan toa toi cao va la trong tai cho nhung truong hop can toi ong giai quyet. Du he thong nay xuat hien mot cach tu nhien, su hai hoa va lien ket đa tung đuoc thiet lap trong nhung nguoi Rwanda ben trong quoc gia.


= Thoi ky thuoc đia =
Sau khi ky ket cac hiep uoc voi cac vi thu linh vung Tanganyika trong giai đoan 1884-1885, Đuc tuyen bo Tanganyika, Rwanda va Burundi la lanh tho cua ho. Ba tuoc von Gotzen đa gap go Tutsi Mwami lan đau tien nam 1894. Tuy nhien, khi chi co 2.500 binh si tai Đong Phi, Đuc khong muon hanh đong nhieu trong viec thay đoi cac cau truc xa hoi tai hau het cac vung, đac biet la tai Rwanda. Sau cai chet cua Mwami nam 1895, mot giai đoan bat on dien ra. Nhung nguoi Đuc va cac nha truyen giao khi ay bat đau tham nhap vao đat nuoc tu Tanganyika nam 1897-98.
Toi nam 1899 nhung nguoi Đuc đa co mot so anh huong qua viec thiet lap mot so co van ben trong cac trieu đinh cua nhung vi thu linh đia phuong. Đa phan thoi gian cua nguoi Đuc la đe chien đau chong lai cac cuoc noi day tai Tanganyika, đac biet la cuoc chien tranh Maji-Maji giai đoan 1905-1907. Ngay 14 thang 5 nam 1910, Hoi nghi chau Au tai Brussels an đinh cac bien gioi cua Uganda, Congo, va Đong Phi thuoc Đuc gom ca Tanganyika va Ruanda-Urundi. Nam 1911, nguoi Đuc giup nguoi Tutsi tieu diet mot cuoc noi day cua nguoi Hutus o vung phia bac Rwanda, nhung nguoi khong muon chiu su quan ly cua chinh quyen trung uong Tutsi.
Trong The chien thu I, nam 1916, cac luc luong Bi tien tu Congo vao cac thuoc đia vung Đong Phi cua Đuc. Sau khi Đuc thua tran, Bi chap nhan Uy tri cua Hoi quoc Lien nam 1923 cai quan Ruanda-Urundi cung Congo, trong khi Anh Quoc chap nhan Tanganyika va cac thuoc đia khac cua Đuc. Sau The chien II Ruanda-Urundi tro thanh mot "Lanh tho uy thac" Lien hiep quoc do Bi quan ly. Nguoi Bi đa can thiep vao trong vung o muc đo truc tiep cao hon nhieu so voi Đuc va mo rong giam sat ca linh vuc giao duc va nong nghiep. Nong nghiep la linh vuc đac biet quan trong sau hai tran han han va nhung nan đoi nam 1928-29 va 1943. Nhung nan đoi đo đa dan toi nhung lan song di cu lon cua nguoi Rwanda toi nuoc Congo lang gieng.
Nhung ke thuc dan Bi cung đa chap nhan tang lop cai tri san co truoc đo, vi du, nhom thieu so Tutsi tang lop tren va cac tang lop thap hon gom nguoi Hutus va nguoi dan thuong Tutsi. Tuy nhien, vao nam 1926, Bi đa xoa bo cac chuc vu "thu linh đat đai", "thu linh gia suc" va "thu linh quan đoi" đia phuong, va khi lam vay ho đa tuoc đoat cua nguoi Hutu quyen luc han che cua ho voi đat đai. Trong thap nien 1920, duoi moi đe doa quan su, Bi cuoi cung đa giup đo thanh lap cac vuong quoc Hutu o phia tay bac, nhung vuong quoc nay đuoc giu quyen kiem soat đat đai khong thuoc so huu cua Mwami, duoi su quan ly cua chinh quyen hoang gia Tutsi trung uong. Hai hanh đong nay đa tuoc đi quyen chinh tri cua nguoi Hutu. Nhung vung đat to lon, đa đuoc tap trung hoa khi ay bi chia thanh nhieu vung đat nho thuoc quyen quan ly cua cac thu linh.
Viec phan chia nhung vung đat cua nguoi Hutu khien Mwami Yuhi IV tuc gian, ong đa hy vong tap trung hon nua quyen luc cua minh toi muc đo đu manh đe tong khu nhung nguoi Bi. Nam 1931 nhung am muu cua nguoi Tutsi chong lai chinh quyen Bi khien nguoi Bi ha be Tutsi Mwami Yuhi. Viec nay khien nguoi Tutsi đung len cam vu khi chong Bi, nhung vi so uu the quan su cua Bi, ho khong dam ra mat noi day.
Nha tho Co Đoc giao La Ma va cac chinh quyen thuoc đia Bi coi nguoi Hutu va nguoi Tutsi la cac dong giong sac toc khac nhau dua tren nhung khac biet ve hinh the va cach thuc di cu. Tuy nhien, vi su ton tai cua nhieu nguoi Hutu giau co, nhung nguoi co cung tinh trang tai chinh (neu khong phai la hinh the) tuong tu nguoi Tutsi, nguoi Bi đa su dung thu đoan phan tang xa hoi dua theo so luong gia suc nguoi đo so huu. Bat ky ai co muoi con gia suc hoac hon đuoc coi la mot thanh vien cua tang lop quy toc Tutsi. Tu nam 1935 tro ve sau, "Tutsi", "Hutu" va "Twa" đuoc ghi ro tren chung minh thu.
Nha tho Co Đoc giao La ma, nhung nha su pham chu chot trong nuoc, cung gop phan mo rong nhung su khac biet giua Hutu va Tutsi. Ho phat trien nhung he thong giao duc rieng biet cho moi nhom. Trong thap nien 1940 va 1950 đa phan sinh vien la nguoi Tutsi. Nam 1943, Mwami Mutari III tro thanh vi vua Tutsi đau tien cai đao theo Co Đoc giao.
Nhung ke thuc dan Bi tiep tuc phai dua vao tang lop quy toc Tutsi đe thu thue va thuc hien cac chinh sach cua minh. Ho duy tri uu the thong tri cua Tutsi trong bo may hanh chinh thuoc đia va mo rong he thong lao đong Tutsi cho nhung muc đich thuoc đia. Lien hiep quoc sau nay đa chi trich chinh sach nay va yeu cau tang cuong đai dien Hutu trong nhung van đe đia phuong. Nam 1954 trieu đinh Tutsi cua Ruanda-Urundi yeu cau đuoc đoc lap khoi Bi. Cung luc ay ho đong y huy bo he thong no le giao keo (ubuhake va uburetwa) nhung nguoi Tutsi đa ap dung voi nguoi Hutu cho toi thoi điem đo.
Trong thap nien 1950 va đau thap nien 1960, mot lan song Chu nghia Lien Phi tran khap Trung Phi, voi cac nha lanh đao nhu Julius Nyerere tai Tanzania va Patrice Lumumba tai Congo. Tinh cam chong thuc dan noi len khap Trung Phi, va mot nen tang chu nghia xa hoi cho su thong nhat chau Phi cung nhu su binh đang cho tat ca nguoi dan Chau Phi đuoc xuc tien. Chinh Nyerere đa viet ve su phat trien cac tang lop uu tu cua cac he thong giao duc, ma nguoi Hutu coi la mot ban cao trang ve he thong giao duc cho cac tang lop uu tu cho nguoi Tutsi trong chinh đat nuoc cua ho.
Đuoc khuyen khich boi nhung nguoi ung ho Thuyet Lien Phi, nguoi Hutu tan thanh Nha tho Co đoc giao, va boi nhung tin đo Thien Chua giao Bi (nhung nguoi dan co anh huong o Congo), tinh cam chong gioi quy toc Tutsi cua nguoi Hutu dan phat trien. Su uy tri cua Lien Hop Quoc, tang lop lanh chua Tutsi, va nhung ke thuc dan Bi đeu gop phan vao tinh trang cang thang ngay cang tang đo.
Phong trao "giai phong" cua nguoi Hutu xuat hien nho Gregoire Kayibanda, nguoi sang lap PARMEHUTU, va chinh ong đa viet "Hutu Manifesto" nam 1957. Phong trao nay nhanh chong đuoc quan su hoa.
Đe phan ung, nam 1959, đang UNAR đuoc nhung nguoi Tutsi voi tham vong gianh đoc lap ngay lap tuc cho Ruanda-Burundi thanh lap, dua tren che đo trieu đinh Tutsi san co. Nhom nay cung đa nhanh chong đuoc quan su hoa. Nhung cuoc xich mich bat đau dien ra giua cac nhom UNAR va PARMEHUTU.
Sau đo vao thang 7 nam 1959, Tutsi Mwami (Vua) Mutara III Charles ma nhung nguoi Rwanda Tutsi cho la đa bi am sat, khi ong qua đoi sau khi đuoc mot bac si Flemish tiem vac xin thong thuong tai Bujumbura. Nguoi em trai nua dong mau cua ong tro thanh vi vua tiep theo cua Tutsi monarch, Mwami (Vua) Kigeli V.
Thang 11 nam 1959, cac luc luong Tutsi bat giu mot chinh tri gia Hutu, Dominique Mbonyumutwa, va nhung loi đon đai ve cai chet cua ong ta đa gay ra tinh trang bao luc chong lai nguoi Tutsi đuoc goi la "lan gio pha hoai. " Hang nghin nguoi Tutsi đa bi giet hai va hang nghin nguoi khac, gom ca Mwami, bo chay toi nuoc Uganda lang gieng truoc khi luc luong đac biet cua Bi toi van hoi trat tu. Nhieu nguoi Bi sau nay đa bi cac lanh đao Tutsi len an đa xui giuc nhung nguoi Hutu gay ra bao luc.
Nhung nguoi ti nan Tutsi cung bo chay toi tinh Nam Kivu cua Congo, noi ho tu goi minh la Bunyamalengi. Cuoi cung ho tro thanh mot luc luong chinh trong Cuoc chien tranh Congo thu nhat va thu hai.
Nam 1960, chinh phu Bi đong y to chuc cac cuoc bau cu đo thi dan chu tai Ruanda-Urundi, trong đo nhung đai dien nguoi Hutu đa đuoc cong đong Hutu đa so bau len. Su thay đoi triet đe trong co cau quyen luc nay đa đe doa he thong uu the co tu nhieu the ky cua nguoi Tutsi đuoc duy tri boi che đo quan chu.
Mot no luc nham thanh lap mot nha nuoc Ruanda-Urundi đoc lap voi su phan chia quyen luc Tutsi-Hutu đa khong thanh cong, chu yeu boi su leo thang bao luc. Chinh phu Bi, voi su hoi thuc cua Lien hiep quoc, vi the đa quyet đinh chia Ruanda-Urundi thanh hai quoc gia rieng biet, Rwanda va Burundi. Moi nuoc đeu to chuc bau cu rieng nam 1961 đe chuan bi cho nen đoc lap.
Nam 1961, nguoi Rwanda bo phieu, thong qua cuoc trung cau dan y va voi su ho tro cua chinh phu thuoc đia Bi, xoa bo che đo quan chu Tutsi va thanh lap mot che đo cong hoa. Dominique Mbonyumutwa, nguoi song sot sau cuoc tan cong truoc đo, đuoc chi đinh lam tong thong đau tien cua chinh phu chuyen tiep.
Trai lai, Burundi thanh lap mot nha nuoc quan chu chuyen che, va trong cuoc bau cu nam 1961 dan toi đoc lap, Louis Rwagasore, con trai cua Tutsi Mwami va la mot chinh tri gia cung nhu mot nha hanh đong chong che đo thuoc đia uy tin, đa đuoc bau lam Thu tuong. Tuy nhien, ong nhanh chong bi am sat. Che đo quan chu, voi su tro giup cua quan đoi, nho the nam lay quyen kiem soat đat nuoc, va khong cho phep cac cuoc bau cu khac dien ra cho toi tan nam 1965.
Tu 1961 toi 1962, cac nhom du kich Tutsi đa bat đau to chuc cac cuoc tan cong vao Rwanda tu cac nuoc lang gieng. Quan đoi Rwanda voi đa so la nguoi Hutu đap tra va hang nghin nguoi đa thiet mang trong cac cuoc xung đot.
Ngay 1 thang 7 nam 1962, Bi, voi su giam sat cua Lien hiep quoc, trao quyen đoc lap hoan toan cho hai nuoc. Rwanda đuoc thanh lap voi tu cach mot nha nuoc cong hoa nam duoi quyen quan ly cua Phong trao Giai phong Hutu (PARMEHUTU) đa so, đang đa hoan toan nam đuoc quyen kiem soat chinh tri trong nuoc o thoi điem đo.
Nam 1963, mot cuoc tan cong cua du kich Tutsi vao Rwanda tu Burundi đa gay ra mot lan song chong nguoi Tutsi khac cua chinh phu Hutu tai Rwanda, va uoc tinh 14.000 nguoi đa bi giet hai. Đe tra đua, mot lien minh kinh te truoc đo giua Rwanda va Burundi đa bi giai tan va cang thang giua hai nuoc gia tang. Rwanda khi ay đa tro thanh quoc gia đoc đang voi đa so Hutu chiem uu the.


= Sau khi đoc lap =
Gregoire Kayibanda, nguoi sang lap PARMEHUTU (va cung la mot nguoi Hutu) la tong thong đau tien (tu 1962 toi 1973), tiep sau la Juvenal Habyarimana (giu chuc tong thong tu 1973 toi 1994). Habyarimana, cung la mot nguoi Hutu (tu vung tay bac Rwanda), nam quyen tu Kayibanda trong mot cuoc đao chinh nam 1973, tuyen bo chinh phu khong hieu qua va thien vi. Ong đat đang chinh tri cua rieng minh vao trong chinh phu. Hanh đong nay xay ra nhu mot phan su phan khang voi cuoc diet chung Burundi nam 1972, voi ket qua la lan song nhung nguoi ti nan Hutu va tinh trang bat on xa hoi sau đo. Nhieu nguoi coi ong la mot ke đoc tai tan nhan, du, 20 nam cam quyen cua ong đe lai dau an bang mot chinh sach ban tay sat chong lai ca nhung nguoi Tutsi va nhung nguoi Hutu on hoa phan đoi ong. Ong khuoc tu tat ca nhung loi keu goi to chuc tuyen cu tu do va phan đoi nhung loi yeu cau cua nguoi ti nan Tutsi ve quyen quay tro ve cua ho. (Toi thap nien 1990, Rwanda co toi mot trieu nguoi ti nan, ca Tutsi va Hutu, song rai rac o cac quoc gia lang gieng, tai Uganda, Congo, Burundi, va Tanzania.) Du co nhung van đe nhu vay, Rwanda van co nen kinh te kha thinh vuong trong thoi gian cam quyen đau tien cua chinh quyen nay.


= Quan he tuong ho voi cac su kien tai Burundi =
Tinh hinh tai Rwanda bi anh huong lon tu tinh hinh Burundi. Ca hai nuoc đeu co cong đong Hutu đa so, du mot chinh phu quan đoi cua nguoi Tutsi đa cam quyen tai Burundi trong nhieu thap ky. Sau vu am sat Rwagasore, đang UPRONA cua ong phan re thanh cac nhanh Tutsi va Hutu. Mot vi Thu tuong nguoi Tutsi đa đuoc vuong trieu chon lua, nhung, mot nam sau vao nam 1963, trieu đinh buoc phai chi đinh mot vi thu tuong nguoi Hutu, Pierre Ngendandumwe, trong no luc nham đoi pho voi tinh trang bat on ngay cang tang trong so nguoi Hutu. Tuy nhien, trieu đinh đa nhanh chong phai thay the ong bang mot vi hoang tu Tutsi khac. Trong cuoc bau cu đau tien tai Burundi sau đoc lap, nam 1965, Ngendandumwe đuoc bau lam Thu tuong. Ong ngay lap tuc bi mot ke cuc đoan nguoi Tutsi am sat va đuoc thay the boi mot nguoi Hutu la Joseph Bamina. Nguoi Hutu thang 23/33 ghe trong cuoc tuyen cu quoc gia vai thang sau đo, nhung trieu đinh huy bo ket qua cuoc bau cu. Bamina cung nhanh chong bi am sat va vi quoc vuong nguoi Tutsi đua thu ky rieng cua minh, Leopold Biha, len lam thu tuong. Đieu nay dan toi mot cuoc đao chinh cua nguoi Hut khien Mwami phai bo chay khoi đat nuoc va Biha bi ban (nhung khong chet). Quan đoi duoi quyen chi huy uu the cua nguoi Tutsi, do Michel Micombero lanh đao đa phan ung manh liet: hau nhu tat ca cac chinh tri gia Hutu đeu bi giet hai. Micombero nam quyen kiem soat chinh phu va vai thang sau ha be mot vi quoc vuong Tutsi moi (con trai cua nha vua cu) va xoa bo vai tro cua trieu đinh. Sau đo ong đe doa xam luoc Rwanda. Mot chinh quyen đoc tai quan su ton tai o Burundi trong 27 nam tiep theo, cho toi cuoc bau cu tu do nam 1993.
7 nam bao luc khong lien tuc dien ra tai Burundi (tu 1965 - 1972) giua nguoi Hutu va nguoi Tutsi. Nam 1969 mot cuoc thanh trung nguoi Hutu cua gioi quan su Tutsi dien ra. Khi ay, mot cuoc noi day mang tinh đia phuong cua nguoi Hutu nam 1972 đa bi quan đoi Burundi trong tay nguoi Tutsi đan ap da man trong cuoc diet chung nguoi Hutu tai Burundi lon nhat, voi con so nguoi chet len toi 200.000.
Lan song bao luc nay dan toi mot lan song nguoi ti nan cua nguoi Hutu tu Burundi xuyen bien gioi vao Rwanda. Hien co nhieu nguoi ti nan ca Hutu va Tutsi song o khap vung, va cang thang tiep tuc gia tang.
Nam 1988, tinh trang bao luc cua nguoi Hutu chong lai nguoi Tutsi tren khap vung mien bac Burundi mot lan nua dien ra, quan đoi Tutsi tra đua bang cuoc tham sat khien hon 20.000 nguoi Hutu thiet mang. Mot lan nua hang nghin nguoi Hutu buoc phai chay ti nan vao Tanzania va Congo tranh mot cuoc diet chung nguoi Hutu nua.


= Noi chien =

Nam 1986, cac luc luong du kich cua Yoweri Museveni tai Uganda đa nam đuoc quyen kiem soat nuoc nay, lat đo nha đoc tai Uganda Milton Obote. Nhieu nguoi ti nan Rwandan Tutsi tai Uganda đa gia nhap cac luc luong noi day cua ong va khi ay đa tro thanh mot phan cua quan đoi Uganda, đuoc thanh lap tu cac luc luong du kich cua Museveni.
Tuy nhien, nguoi Uganda phan no voi su hien dien cua nguoi Rwanda trong quan đoi moi cua minh, va vao nam 1986 Paul Kagame, mot nguoi Tutsi đa tro thanh lanh đao co quan tinh bao quan đoi trong luc luong quan đoi Uganda moi cua Museveni, đa thanh lap RPF, Mat tran Yeu nuoc Rwanda, cung voi Fred Rwigema. Ho bat đau huan luyen đoi quan cua minh đe xam luoc Rwanda tu Uganda, va nhieu nguoi Tutsi tung o trong quan đoi Uganda gia nhap RPF. Kagame cung nhan đuoc su tro giup huan luyen quan su tu Hoa Ky. Nam 1991, mot đai phat thanh voi nhung chuong trinh ung ho RPF tu Uganda đuoc RPF thanh lap.
Truoc moi đe doa tu RPF, quan đoi Rwanda nguoi Hutu cua Juvenal Habyarimana cung bat đau huan luyen nhung thanh nien Hutu vao trong nhung đoi quan khong chinh thuc đuoc goi la Interahamwe (mot thuat ngu gan co nghia "nhung nguoi cung chien đau").
Nam 1990, đang RPF cua đa so Tutsi xam luoc Rwanda tu Uganda. Nam 1993, mot so thanh vien lien minh voi chinh phu đoc tai quan su cua Habyarimana phan ung lai cuoc xam luoc cua RPF voi viec đai truyen thanh bat đau phat đi nhung chuong trinh chong Tutsi va khuyen khich cuoc tan sat chong nguoi Tutsi, sac toc ma ho cho rang đang tim cach tai lap che đo no le len nguoi Hutu. Tuy nhien, sau ba nam chien đau va nhieu lan "ngung ban", chinh phu va RPF đa ky mot thoa thuan ngung ban "cuoi cung" vao thang 8 nam 1993, đuoc goi la thoa thuan Arusha, nham thanh lap mot chinh phu chia se quyen luc. Tuy nhien, khong ben nao co ve san sang chap nhan thoa thuan, va nhung tran đanh tiep dien giua hai phia.
Tinh hinh tro nen xau đi sau khi vi tong thong đau tien do dan bau cua Burundi, Melchior Ndadaye, mot nguoi Hutu, bi quan đoi Burundi do đa so Tutsi lanh đao am sat thang 10 nam 1993. Tai Burundi, mot cuoc noi chien đam mau no ra giua nguoi Tutsi va Hutu sau cuoc tham sat cua quan đoi, va hang chuc nghin nguoi, ca Tutsi va Hutu đa bi giet hai trong cuoc xung đot.
Cuoc xung đot nay tran qua bien gioi vao Rwanda va khien nen hoa binh mong manh tai Rwandan sau thoa thuan Arusha nhanh chong tan vo. Tinh trang thu đich Tutsi-Hutu nhanh chong dang cao.
Du Lien hiep quoc đa gui mot luc luong hoa binh la Phai bo Ho tro Lien hiep quoc cho Rwanda (UNAMIR) toi đay, nhung luc luong nay khong đuoc cap tien, nhan su va hoan toan khong co hieu qua trong cuoc noi chien o hai nuoc, nhu Trung tuong Romeo Dallaire đa viet trong cuon Bat tay voi ma quy cua ong.
Trong cuoc xung đot quan su tai Rwanda, RPF bi cao buoc nem bom thu đo Kigali. Ngay 6 thang 4 nam 1994, tong thong nguoi Hutu cua Rwanda va vi tong thong moi đuoc bau thu hai cua Burundi (cung la mot nguoi Hutu) đeu bi am sat khi chiec may bay cua ho bi ban ha, đuoc cho la tu nhung qua ten lua cua quan đoi Uganda, khi đang ha canh tai Kigali. Mot toa an Phap đa cao buoc hanh đong nay thuoc cac luc luong RPF cua Kagame. Tuy nhien, Kagame, mot chuyen gia tinh bao quan su va tuyen truyen luon bac bo va cho rang nhung nguoi Hutu bat binh đa giet hai vi tong thong cua ho, cung nhu vi tong thong nguoi Hutu cua Burundi, đe bao chua cho cuoc diet chung khi ay đang dien ra voi "su tham gia cua Phap" cung nhu du kich quan Hutu.
Tra đua vu am sat hai vi tong thong vao thang 4, trong vong ba thang sau đo (thang 4 - thang 7 nam 1994) quan đoi do nguoi Hutu lanh đao va cac nhom du kich Interahamwe đa giet hai khoang 800.000 nguoi Tutsi va nguoi Hutu on hoa trong cuoc "Diet chung Rwanda". Tuy nhien, đang RPF cua nguoi Tutsi tiep tuc tien ve thu đo, va nhanh chong chiem vung phia bac, phia đong va phia tay đat nuoc vao thang 6. Hang nghin thuong dan khac bi giet hai trong cuoc xung đot. Cac quoc gia thanh vien Lien hiep quoc tu choi nhung yeu cau cua UNAMIR ve binh linh va tai chinh. Trong luc ay, du quan đoi Phap đa đuoc trien khai đe "on đinh tinh hinh, " ho chi co the so tan nhung nguoi ngoai quoc tai đay.
Tu thang 7 đen thang 8 nam 1994, quan đoi RPF Tutsi cua Kagame tien vao Kigali va nhanh chong chiem cac vung con lai cua đat nuoc. Hon hai trieu nguoi Hutu đa phai bo chay khoi đat nuoc, gay ra Cuoc khung khoang nguoi ti nan Ho lon. Nhieu nguoi toi vung Đong Zaire (chu yeu la tinh Bac Kivu).
Tu nam 1994 toi 1996, chinh phu RPA cua nguoi Tutsi duoi su lanh đao cua Paul Kagame tiep tuc cuoc bao thu chong lai nguoi Hutu o Rwanda. Đe tiep tuc cac cuoc tan cong vao cac luc luong Hutu Interahamwe đa bo chay sang Đong Zaire, cac luc luong RPA cua Kagame xam luoc Zaire nam 1996, sau nhung cuoc đam phan truoc đo cua Kagame voi cac quan chuc My.
Trong cuoc xam luoc nay Kagame lien minh voi Laurent Kabila, mot nha cach mang mac xit o Đong Zaire nguoi tu lau ke thu cua nha đoc tai Zaire, Mobutu Sese Seko. Kagame cung đuoc cac luc luong Uganda cua Yoweri Museveni ung ho, hai nguoi đa cung đuoc huan luyen hoi cuoi thap nien 1980, cac luc luong Uganda tan cong Zaire tu phia đong bac. Su kien nay bat đau đuoc goi la cuoc Chien tranh Congo lan thu nhat.
Trong cuoc chien nay, nhung nguoi ti nan Tutsi đuoc trang bi vu khi o vung Nam Kivu cua Zaire, đuoc goi la Banyamulenge đe phan biet voi nhung nguoi Tutsi Rwanda, lien minh voi cac luc luong Tutsi RDF chong lai nhung nguoi ti nan Hutu o vung Bac Kivu, gom ca nhom du kich Interahamwe.
Giua cuoc xung đot, Kabila, nguoi co muc tieu chu yeu la ha be Mobutu, doi cac luc luong cua minh toi Kinshasa, va vao nam 1997, nam Mobutu Sese Seko chet vi ung thu tuyen tien liet, Kabila chiem Kinshasa va tro thanh tong thong Zaire, sau đo đuoc ong đoi ten thanh Cong hoa Dan chu Congo.
Voi thang loi cua Kabila tai Congo, ong khong con muon lien minh voi quan đoi Rwanda cua phe Tutsi-RDF va cac luc luong Uganda nua, va vao thang 8 nam 1998 ong ra lenh cho ca quan đoi Uganda va Rwanda Tutsi roi khoi Cong hoa Dan chu Congo.
Tuy nhien, ca cac luc luong Rwanda Tutsi cua Kagame va cac luc luong Uganda cua Meseveni đeu khong co y đinh roi khoi Congo, va boi canh cho cuoc Chien tranh Congo lan thu hai hinh thanh.
Trong cuoc Chien tranh Congo lan thu hai, du kich quan cua Banyamulenge tai tinh Kivu thuoc Congo muon sap nhap minh voi Rwanda (khi ay đa thuoc cac luc luong đa so Tutsi trong chinh phu Kagame). Kagame cung muon đieu nay, vua đe tang cuong suc manh cua Rwanda khi co them vung Kivu, va cung tang so dan Tutsi, ma Banyamulenge hy vong se tro thanh hau thuan chinh tri quan trong cho ong o Rwanda.
Trong cuoc Chien tranh Congo lan thu hai, Uganda va Rwanda muon gianh lay lanh tho Cong hoa Dan chu Congo khoi tay cac luc luong Kabila, va hau nhu đa thanh cong. Tuy nhien, vi nhung van đe tai chinh ca nhan lien quan toi nhieu vi lanh đao quanh vung Nam Phi o Congo (nhu Robert Mugabe va Sam Nujoma), cac đoi quan đa đuoc phai toi ho tro cho Kabila, đang chu y nhat la quan đoi Angola va Zimbabwe. Nhung đoi quan nay đay lui cac luc luong Rwanda Tutsi cua Kagame va cac luc luong Uganda.
Trong cuoc xung đot lon trong giai đoan 1998 - 2002, trong đo Congo bi chia thanh ba phan, nhieu nhom du kich co hoi, đuoc goi la Mai Mai, xuat hien, đuoc cung cap boi nhung tay buon lau vu khi tren the gioi, kiem loi tu viec buon ban vu khi nho, gom ca Hoa Ky, Nga, Trung Quoc va cac nuoc khac. Hon 3.8 trieu nguoi đa chet trong cuoc xung đot nay, cung nhu đa so thu vat song trong vung.
Laurent Kabila bi am sat tai Cong hoa Dan chu Congo nam 2001, con trai ong, Joseph Kabila, len nam quyen. Nhieu nguoi Congo cho rang Joseph Kabila la con cua mot ba me Tutsi Rwanda va nguoi cha thuc su cua ong la mot nguoi ban cua Laurent Kabila; ong đa đuoc Laurent Kabila nhan lam con khi Laurent lay ba me nguoi Rwanda cua Joseph nhu mot trong nhung nguoi vo cua minh. Joseph noi thanh thao tieng Rwanda va đa đuoc giao duc tai Tanzania, Uganda, Rwanda, va Trung Quoc. Sau khi lam viec 5 nam voi tu cach tong thong chinh phu chuyen tiep, ong trung cu trong mot cuoc bau cu tu do tro thanh tong thong nam 2006, phan lon nho su ho tro co đuoc tu Đong Congo.
Cac luc luong Uganda va Rwanda trong Congo bat đau đanh lan nhau đe gianh lanh tho, va du kich quan Mai Mai Congo, hoat đong manh nhat tai cac tinh Nam va Bac Kivu (noi đa so nguoi ti nan sinh song loi dung co hoi xung đot đe kiem chac va mo rong cuoc xung đot, đanh lan nhau, đanh cac luc luong Uganda va Rwanda, va tham chi ca cac luc luong Congo).
Tro treu thay, chinh Banyamulengi, nhom nguoi ti nan Tutsi lon o Congo, đa gop phan cham dut cuoc xung đot. Met moi vi cuoc chien keo dai, ho noi day chong quan đoi Rwanda cua Kagame va buoc luc luong nay phai rut ve Rwanda, cho phep Kabila tai nam quyen kiem soat Đong Congo voi su ho tro cua cac luc luong Angola va Zimbabwe.
Quan đoi RPF Rwanda cuoi cung đa roi Congo nam 2002, đe lai mot lan song benh dich va thieu dinh duong tiep tuc giet hai hang nghin nguoi moi thang. Tuy nhien, quan noi loan Rwanda tiep tuc hoat đong (thang 5 nam 2007) o mien đong bac Congo va cac vung Kivu. Ho đuoc cho la nhung ke con lai cua cac luc luong Hutu va khong đuoc phep quay tro lai Rwanda without facing genocide charges, yet are not welcomed in Congo and are pursued by DRC troops. In the first 6 months of 2007, over 260.000 civilians were displaced. Congolese Mai Mai rebels also continue to threaten people and wildlife. Du co no luc to lon đe giai giap cac nhom du kich, voi su ho tro cua quan linh Lien hiep quoc, nhung du kich quan cuoi cung chi chiu tu bo vu khi nam 2007. Tuy nhien, nhung cuoc xung đot đam mau o cac vung đong bac Congo giua cac bo toc đia phuong tai vung Ituri, ban đau khong lien quan toi cuoc xung đot Hutu-Tutsi nhung đa tro thanh mot phan cua cuoc Chien tranh Congo lan thu hai, van tiep dien.
Tai Burundi, cuoc Noi chien Burundi tu 1993 toi 2006 trung khop voi cuoc Chien tranh Congo lan thu nhat va thu hai. It nhat 300.000 nguoi Burundi đa thiet mang, va nguoi ti nan sang Tanzania va Congo đa khien rat nhieu nguoi phai roi bo nha cua. Thang 8 nam 2005, mot nguoi Hutu Thien chua giao, Pierre Nkurunziza, đuoc bau lam tong thong Burundi. It nhat ba thoa thuan ngung ban đa đuoc ky ket giua cac nhom phien loan va cac luc luong Burundi, vao nam 2003, 2005, va thang 9 nam 2006.
Su on đinh tai Rwanda ro rang phu thuoc vao su on đinh o Đong Cong hoa Dan chu Congo va Burundi.


= Sau noi chien =
Sau khi đang RPF cua nguoi Tutsi nam quyen kiem soat chinh phu, Kagame đa đat len mot vi tong
thong nguoi Hutu, Pasteur Bizimungu, nam 1994. Nhieu nguoi tin rang ong ta chi la mot vi tong thong con roi, tuy nhien khi Bizimungu bat đau chi trich chinh phu Kagame nam 2000, ong đa bi lat đo khoi chuc vu tong thong va chinh Kagame len nam giu chuc nay. Bizimungu ngay lap tuc thanh lap mot đang đoi lap (the PDR), nhung no đa bi chinh phu Kagame cam hoat đong. Bizimungu bi bat giu nam 2002 vi toi phan boi, ket an 15 nam tu, nhung đa đuoc tha ra theo lenh an xa cua tong thong nam 2007.
Sau khi nam quyen kiem soat chinh phu nam 1994 sau cuoc noi chien, đang RDF cua nguoi Tutsi đa viet lai lich su cuoc tham sat va neu cac su kien theo quan điem cua ho trong hien phap nam 2003. Nam 2004, mot buoi le đuoc to chuc tai Kigali o đai Tuong niem Gisozi (do Aegis Trust tai tro va đuoc nhieu chinh khach nuoc ngoai tham du) đe ky niem nam thu muoi cua cuoc tham sat, va đat nuoc nay danh ra mot ngay quoc tang moi nam vao ngay 7 thang 4 đe ky niem su kien nay. Cac lanh đao vu tham sat nguoi Hutu đang bi xet xu tai Toa an Toi pham Rwanda, trong he thong Toa an Quoc gia Rwanda, va, hau het o gan đay, qua chuong trinh cong ly chinh thuc Gacaca. Nhung bao cao gan đay neu ra mot so vu giet hai nhung nguoi con song sot vi đa ra lam chung tai gacaca.
Nhieu nguoi cho rang viec đua ra tuong nho vu tham sat ma khong co su chap nhan nhung toi ac do đang RDF cua nguoi Tutsi tien hanh la thien lech, va la mot phan trong chien dich tuyen truyen đang dien ra cua chinh phu do nguoi Tutsi quan ly, la chinh phu đoc đang o thoi điem hien tai. Tac gia cuon Hotel Rwanda, Paul Rusesabagina, đa yeu cau Paul Kagame, tong thong hien tai cua Rwanda, phai đuoc đua ra xet xu nhu mot toi pham chien tranh. Cuoc xam luoc Rwanda cua Kagame nam 1990 va Zaire/Congo trong cuoc Chien tranh Congo lan thu nhat va thu hai đa gay ra cai chet cua hon 4 trieu nguoi.
Cuoc bau cu đau tien tu cuoc xam luoc Rwanda cua cac luc luong Kagame nam 1990 (va su thanh lap chinh phu quan su Kagame nam 1994) đuoc to chuc nam 2003. Kagame, nguoi đa đuoc chinh phu cua ong chi đinh lam tong thong, sau đo đa "trung cu" tong thong voi 95% so phieu. Cac đang đoi lap đa bi cam toi ngay truoc cuoc bau cu nam 2003. Sau cuoc bau cu, nam 2004, mot sua đoi hien phap cam cac đang chinh tri the hien lien minh voi "Hutu" hay "Tutsi" đa đuoc đua ra. Tuy nhien, đang RPF, mot to chuc chinh tri chu yeu gom nguoi Tutsi, khong bi giai tan va vi the van tiep tuc nam giu uu the cua minh. Đa so nha quan sat vi the khong tin cuoc bau cu nam 2003 la tu do va mang tinh đai dien cho đat nuoc. Cuoc bau cu đa đuoc so sanh voi cuoc "bau cu tu do" cua đang ZANU cua Robert Mugabe tai Zimbabwe. Cuoc bau cu tong thong tiep theo se đuoc to chuc nam 2010.


= Tai thiet =
Rwanda ngay nay đang phai chien đau đe hoi phuc va tai thiet, nhung đa co nhung dau hieu ve mot su phat trien kha nhanh chong. Mot so nguoi Rwanda tiep tuc vat lon voi di san cua 60 nam chien tranh.
Mot co quan tham gia tai thiet Rwanda la Benebikira Sisters, mot to chuc cac nu tu si Thien chua giao, ho đang chu trong vao giao duc va y te. Tu cuoc diet chung, cac nu tu đa cung cap cho o va nuoi nang hang tram tre mo coi, va lap ra cac truong giao duc cho the he tiep sau cua Rwanda.
Cac thi truong xuat khau chinh cua Rwanda la Bi, Đuc, va Trung Quoc. Vao thang 4 nam 2007, mot thoa thuan đau tu va thuong mai giua Bi va Rwanda đa bat đau co hieu luc. Bi đong gop $25–35 trieu euro moi nam cho Rwanda.
Chuong trinh hop tac cua Bi voi Bo nong nghiep va gia suc tiep tuc phat trien va tai thiet cac co so nong nghiep trong nuoc. Nuoc nay cung cap cac trang thiet bi nong nghiep va giong cho Rwanda. Bi cung giup tai xay dung nganh đanh bat thuy san tren Ho Kivu, voi gia tri US$470.000, nam 2001.
O Đong Rwanda, Sang kien Phat trien San ban Clinton, cung voi Đoi tac Suc khoe, đang giup đo cai thien hieu suat nong nghiep, cai thien chat luong nuoc va cac dich vu y te, va giup cac san pham nong nghiep tiep can voi cac thi truong quoc te.


Chinh tri Sau thang loi quan su cua minh hoi thang 7 nam 1994, Mat tran yeu nuoc Rwanda đa to chuc mot chinh phu lien minh long leo dua tren thoa thuan Arusha nam 1993. Mat tran Quoc gia vi Dan chu va Phat trien – đang cua Habyarimana đa xui giuc va tien hanh he tu tuong diet chung– cung voi CDR (mot đang cuc đoan Hutu khac) đa bi cam hoat đong, voi đa so cac lanh đao cua hai đang nay hoac bi bat hoac phai chay ra nuoc ngoai. Khong ro hien co bat ky mot đang Hutu nao đuoc phep hoat đong tai Rwanda hay khong.
Sau cuoc diet chung nam 1994, RPF đa thanh lap mot chinh phu đoc đang "dua tren co so lien minh. " Paul Kagame tro thanh Pho tong thong. Nam 2000, ong đuoc nghi vien bau lam Tong thong Rwanda.
Mot hien phap moi, do chinh phu Kagame soan thao, đa đuoc thong qua trong cuoc trung cau dan y nam 2003. Cuoc bau cu tong thong va nghi vien đau tien thoi hau chien đa đuoc to chuc vao thang 8 va thang 9 nam 2003. Cac đang đoi lap bi cam hoat đong cho đen ngay truoc cuoc bau cu vi the khong co su đoi lap thuc su voi RPF. Chinh phu do RPF lanh đao tiep tuc khuyen khich tai thiet va thong nhat trong toan bo nguoi dan Rwanda nhu đuoc quy đinh trong hien phap moi ngan cam bat ky hanh đong chinh tri dua tren su phan biet sac toc, dong giong hay ton giao. Quyen quay tro ve nuoc cua nhung nguoi Rwanda đa phai bo nuoc ra đi trong giai đoan 1959 toi 1994, đac biet la nguoi Tutsi, đuoc đam bao trong hien phap, nhung lai khong đe cap toi quyen quay tro ve cua nguoi Hutu đa phai bo chay toi Congo trong lan song khung hoang nguoi ti nan lon nam 1994-1998 truoc cac luc luong RPF cua Kagame. Tuy nhien, hien phap đam bao "Tat ca nhung nguoi co nguon goc tu Rwanda va con chau cua ho, se, khi ho yeu cau, đuoc trao quoc tich Rwanda" va "Khong nguoi Rwanda nao se bi truc xuat khoi đat nuoc. "
Theo luat phap, it nhat mot phan ba đai dien nghi vien phai la phu nu. Moi nguoi tin rang phu nu se khong cho phep nhung cuoc giet nguoi hang loat nhu trong qua khu dien ra mot lan nua. Rwanda đung đau trong mot cuoc đieu tra gan đay tren toan the gioi ve ty le phu nu trong nghi vien voi đai dien phu nu len toi 49%, cao nhat the gioi.
Thuong vien co it nhat 26 thanh vien, moi nguoi phuc vu nhiem ky 8 nam. It nhat 1/3 vi tri phai do phu nu nam giu. 8 vi tri do Tong thong chi đinh. 12 đuoc bau theo đai dien tu 11 tinh va thanh pho Kigali. Bon thanh vien đuoc Toa an Cac to chuc Chinh tri (mot to chuc gan giong hinh thuc chinh phu hien la mot phuong tien cua đang chinh tri uu the) đe xuat; mot thanh vien la giang vien đai hoc hay nha nghien cuu đuoc cac truong đai hoc cong bau ra; mot thanh vien la giang vien đai hoc hay nha nghien cuu do cac truong đai hoc tu bau. Bat ky mot cuu tong thong nao đeu co quyen hien dien thuong truc trong Thuong vien. Theo he thong nay, co toi 12 thanh vien Thuong vien do Tong thong va đang cua ong chi đinh. Cac thanh vien đuoc bau phai đuoc Toa an Toi cao thong qua.
14 thanh vien cua Toa an Toi cao đuoc Tong thong đe nghi va đuoc Thuong vien thong qua.
Vien đai bieu co 80 thanh vien, voi nhiem ky 5 nam; 24 ghe đuoc danh cho phu nu va do cac tinh bau ra; 53 ghe co the la phu nu hay nam gioi va cung đuoc bau boi cac cuoc bau cu đia phuong; 2 ghe đuoc bay boi Hoi đong Thanh nien Quoc gia; 1 ghe do Lien hiep cac hoi nguoi tan tat bau.
Tong thong va Nguoi phat ngon Vien đai bieu phai thuoc cac đang chinh tri khac nhau. Tong thong đuoc bau voi nhiem ky 7 nam va co the phuc vu toi đa hai nhiem ky.
Tuy nhien, vao nam 2006 co cau quoc gia đa đuoc to chuc lai. Hien khong ro no anh huong sau toi cac ty le đai bieu đuoc bau.
Chinh phu Rwandan hien nay, do Paul Kagame lanh đao, đa đuoc ca ngoi vi mang lai đuoc an ninh, su hoa giai va phat trien kinh te, nhung cung bi chi trich boi mot so hanh đong qua thien ve quan su va khong khoan dung đoi lap. Đat nuoc nay hien thu hut nhieu khach du lich quoc te va đuoc coi la mot điem đen an toan cua du khach, voi chi mot vu tan cong luu đan duy nhat vao đau nam 2007 quanh Vuon quoc gia Volcanoes gan Gisenyi.
Voi cac đai truyen thanh va bao chi đoc lap moi, Rwanda đang no luc xay dung mot nen bao chi tu do, nhung đa co nhung bao cao ve su mat tich cua cac nha bao va nhung rac roi voi nhung bai bao co y nghi ngo chinh phu.
Viec tiep song France International đa bi chinh phu Rwanda ngan cam nam 2006 khi đai nay bat đau chi trich Kagame va RPF.


Phan chia hanh chinh Rwanda đuoc chia thanh nam tinh (tieng Rwanda: intara) va cac tinh đuoc chia tiep thanh ba muoi quan (tieng Rwanda: akarere). Cac tinh gom:

Tinh Bac
Tinh Đong
Tinh Nam
Tinh Tay
Tinh Kigali
Truoc ngay 1 thang 1 nam 2006, Rwanda co muoi hai tinh, nhung chung đa bi xoa bo va phan chia lai nhu mot phan cua chuong trinh phi trung uong hoa va tai to chuc.


Đia ly Đat nuoc nho nay nam gan trung tam chau Phi, vai đo chech huong nam xich đao. Rwanda ngan cach voi Cong hoa Dan chu Congo boi Ho Kivu va thung lung Song Ruzizi o huong tay; o phia bac nuoc nay giap voi Uganda, va phia đong voi Tanzania, phia nam voi Burundi. Thu đo Kigali nam o trung tam đat nuoc.
Vung nong thon Rwanda chu yeu la nhung canh đong co va nhung trang trai nho trai dai theo nhung ngon đoi, voi nhung dien tich bi ngan cach boi cac day nui chay ve phia đong nam tu mot day nui lua o phia tay bac. Su phan chia giua cac he thong song Congo va Nin trai dai tu bac xuong nam qua tay Rwanda o đo cao trung binh len toi 9.000 foot (2.740  m). Tren nhung suon phia tay dai nui nay, cac vung đat doc bat ngo chuyen huong ve Ho Kivu va chau tho song Ruzizi, va hinh thanh mot phan cua Thung lung tach gian Lon. Cac suon phia đong thoai thoai hon, voi cac ngon đoi trai dai suot nhung vung đat cao trung tam va dan nang đo cao, toi cac đong bang, đam lay va ho nuoc o vung bien gioi phia đong. Vi the nuoc nay cung đuoc goi la "Vung đat mot nghin qua đoi". Nam 2006, mot đoan tham hiem cua nguoi Anh đa thong bao rang ho đinh vi đuoc dong đau nguon dai nhat cua Song Nin tai Rung Nyungwe.


Khi hau Rwanda la mot quoc gia nhiet đoi; đo cao lon khien nuoc nay co khi hau on hoa. O vung nui, bang gia va tuyet co the xay ra. Nhiet đo trung binh ban ngay gan Ho Kivu, o đo cao 1.463  m (4.800 foot) la 23°C (73°F). Rwanda đuoc coi la thu đo set cua the gioi, Luong mua hang nam trung binh 830  mm (31 inch) nhung noi chung luong mua cao hon o vung nui phia tay va tay bac so voi cac đong co phia đong.


Van tai He thong van tai tai Rwanda tap trung chu yeu o mang luoi đuong bo, voi nhung con đuong trai nhua noi giua thu đo Kigali va hau het cac thanh pho, thi tran lon trong nuoc. Rwanda cung co đuong bo ket noi toi cac quoc gia khac o Đong Phi, va đay la con đuong xuat nhap khau chinh cho cac mat hang o nuoc nay. Rwanda co mot san bay quoc te tai Kigali, phuc vu ca cac chuyen bay quoc te va noi đia, va mot mang luoi van tai đuong song han che giua cac thanh pho tren Ho Kivu. Mot luong lon đau tu vao co so ha tang giao thong đa đuoc chinh phu tien hanh tu cuoc diet chung nam 1994, voi su tro giup cua Lien minh chau Au, Trung Quoc, Nhat Ban va cac nuoc khac.
Hinh thuc van tai cong cong chu yeu trong nuoc la taxi chung, voi cac tuyen cao toc noi cac thanh pho lon va noi bo o hau het cac lang doc theo cac con đuong chinh cua đat nuoc. Dich vu xe buyt dan toi nhieu quoc gia lan can.
Nam 2006, chinh phu Trung Quoc đa đe xuat tai tro cho mot cuoc nghien cuu xay dung mot tuyen đuong sat noi tu Bujumbura o Burundi toi Kigali o Rwanda toi Isaki o Tanzania. Mot đoan đai bieu tu nganh đuong sat My BNSF cung đa gap Tong thong Paul Kagame đe đam phan ve mot con đuong tu Kigali toi Isaki va cung luc ay chinh phu thong bao rang ho đa lua chon mot cong ty tu van Đuc đe tien hanh cong viec chuan bi cho tuyen đuong đe xuat.


Kinh te Rwanda la mot quoc gia nong thon voi khoang 90% dan so song bang nong nghiep (chu yeu tu cung tu cap). Nuoc nay nam kin trong luc đia voi rat it nguon tai nguyen thien nhien va ha tang cong nghiep. Cac mat hang xuat khau chinh gom ca phe va che, nhung nam gan đay co them cac san pham khoang san (chu yeu Coltan, đuoc dung trong che tao hang đien tu cac thiet bi vien thong nhu đien thoai di đong) va hoa. Du lich cung la nganh co toc đo tang truong tot, chu yeu la du lich sinh thai (Rung Nyungwe, Ho Kivu) va loai khi đot (gorilla) noi tieng the gioi va đac huu tai vuon Virunga. Nuoc nay co Tong san pham quoc gia (GNP) thap, va tung đuoc coi la mot Quoc gia ngheo co ganh nang no nan lon (HIPC). Nam 2005, hoat đong kinh te va hieu nang quan ly chinh phu nuoc nay khien Cac đinh che Tai chinh The gioi đa quyet đinh xoa bo hau nhu toan bo cac khoan no cua ho.
Theo Chuong trinh Luong thuc The gioi, uoc tinh 60% dan so song duoi muc ngheo kho va tu 10-12% phai đoi mat voi tinh trang mat an ninh luong thuc hang nam.
Quan ly đat đai la yeu to quan trong nhat trong nhung cuoc xung đot tai Đong Phi.
Đang ngac nhien, du he thong phong kien ve su dung đat đai đa bien mat voi cuoc "Cach mang Xa hoi" nam 1959, hoat đong linh canh lai xuat hien sau su quay tro lai cua chinh phu RPF nam 1994, voi cac chinh sach su dung đat cua chinh phu RPF moi đuoc the che hoa thanh luat phap nam 2005.
Nhung luat le ve su dung đat đai nay co muc đich chuyen nhung manh đat nho, phan tan va co san luong thap tro thanh nhung khu vuc canh tac lon co san luong cao san xuat ra san pham cho thi truong quoc te (cung nhu thi truong đia phuong). Neu nong dan khong the thuc hien ke hoach nha nuoc, đat đai cua ho se bi trung thu khong boi thuong va manh đat đo co the bi giao cho nguoi khac.
Mac du mot phong trao so huu ruong đat ca nhan đa dien ra o thoi điem đoc lap, su khan hiem đat đai tren hau khap đat nuoc Rwanda khien viec nay khong the dien ra. Cuoc cai cach ruong đat hien nay o mot so mat tuong tu voi he thong kiem soat đat đai "igikingi" cua trieu đinh Tutsi, va chinh phu thuoc đia Bi, đa tung đuoc ap dung o thoi điem truoc đoc lap.
Tay bac Rwanda co truyen thong ap dung mot hinh mau tap trung đat đai duoi su quan ly đia phuong, chu khong phai duoi su quan ly trung uong cua Mwami, đuoc goi la "ubokonde bw' isuka" o thoi tien thuoc đia.
Vi the vung tay bac Rwanda phan đoi manh me nhat chinh sach quan ly đat đai trung uong tuong tu igikingi, lay đi quyen cua nhung nguoi so huu đia phuong. Mot so nong dan phan đoi chinh sach nay khi no bat đau đuoc ap dung trong thap nien 1990 đa bi phat hay bo tu; chinh sach nay hien van gay nhieu tranh cai.
Luat cung xac đinh chinh sach bat buoc tap trung khu vuc sinh song theo đo nhung nguoi song rai rac phai roi ve cac khu "lang" tap trung do chinh phu lap ra đuoc goi la imidugudu.
Thay vi moi gia đinh song tren manh đat cua rieng minh, cac lang se đuoc tai lap, đe co đuoc nhieu đat trong trot hon.
Khi chinh sach nay đuoc ap dung tren pham vi rong hoi cuoi thap nien 1990, chinh quyen trong mot so truong hop đa dung toi vu luc, hinh phat va nha tu đe tien hanh tai đinh cu.
It nhat hai imidugudu đa đuoc thanh lap o phia tay bac Rwanda nam 2005, dan toi viec mat đat đai cua nhung nong dan đia phuong. Du luat tuyen bo cong nhan nhung quyen theo phong tuc ve đat đai, no bac bo viec su dung theo phong tuc viec su dung nhung vung đam lay cua nguoi ngheo va xoa bo cac quyen quan trong cua nhung vi chu đat giau co (abakonde) o vung tay bac.
Tuy nhien, chinh sach nay cung đam bao kha nang cua chinh phu trong viec tien hanh quyen trung dung vi nhung ly do moi truong, ma ho đa thuc hien vao nam 2007 khi đuoi nhung nguoi đinh cu xam lan khu vuc Ho Kivu trong mot no luc nham bao ve moi truong o đo.
Chinh phu cung đang tim kiem bien phap nham thu khi methane tu Ho Kivu cung cap cho nhu cau nang luong quoc gia.
Khong co thi truong von đung nghia tai Rwanda. Cho toi gan đay chinh phu van la ben cung cap chu yeu cac dich vu kinh te. Cac thi truong tien te va tai chinh chu yeu thuoc 9 ngan hang va 6 cong ty bao hiem voi so huu uu the cua nha nuoc. Hon 200 đinh che tin dung nho, thuong đuoc cac nha tai tro nuoc ngoai ho tro, đa xuat hien o Rwanda (đac biet tu nam 2004), nhung nhieu to chuc khong đang ky, khong đuoc kiem soat va thuong quan ly kem coi. Nhieu to chuc đa bi chinh phu Rwanda đong cua nam 2006.
Thang 9 nam 2006, Ngan hang The gioi đa phe duyet khoan tro cap US$10 trieu cho Rwanda đe phat trien ky thuat thong tin va vien thong.


Nhan khau Đa so nguoi Rwanda noi tieng Kinyarwanda. Truoc khi nhung ke thuc dan chau Au toi đay, chua he co lich su bang chu viet. Ngay nay, nuoc nay co khoang 84% nguoi Hutu, 15% nguoi Tutsi, va 1% nguoi Twa, voi cac cong đong thieu so Nam A, A Rap, Phap, Anh va Bi nho hon. Khoang 56.5% dan so la tin đo Co đoc giao La Ma, 26% Tin lanh, 11.1% Adventist, va 4.6% Hoi giao, cac đuc tin truyen thong 0.1%, vo than 1.7% (2001).


Van hoa Nguoi pygmy Twa đuoc coi la mot trong nhung chung toc lau đoi nhat tren trai đat, theo nhung phan tich mitochondrial DNA. Cung voi nguoi Efe va BaMbuti tai vung Ituri, BayAka tai Cong hoa Trung Phi, nguoi San (Bushmen) tai Namibia, va nguoi Hadzabe tai Tanzania, ho la đai dien cho nhung hau due con lai cua mot so trong nhung nen van hoa lau đoi nhat tren trai đat. Tuong tu nhu đoi voi mot so nhom nguoi khac, mot so nguoi Twa van sinh song theo kieu san ban hai luom (trong Vuon Quoc gia Rung Nyungwe), du đa so đa bi buoc phai chap nhan tro thanh nhung lao đong cap bac thap trong xa hoi khi đat đai ngay mot mat đi. Voi su nhan manh moi đay tren su "khong chung toc" tai Rwanda, nhung quyen loi cua ho tham chi con mat đi va ho đang o ven ria xa hoi Rwanda.
Nguoi "Intore, " tung la gioi tinh hoa cua quan đoi Tutsi truyen thong, khong chi đuoc huan luyen quan su ma con ca nhay cao va nhay mua. Ho noi tieng ve mot ky thuat đang chu y cho phep nhay cao toi 7 feet (2.4 met). Intore đa tro nen noi tieng toan the gioi voi tu cach cac vu cong nam 1958 khi cuoc trien lam the gioi (World Expo) đuoc to chuc o Brussels. Ngay nay cac vu cong Intore la mot phan cua truyen thong dan gian đac sac cua Rwanda.


Xem them Hoi huong đao sinh Rwanda
Vien thong Rwanda
Giao duc Rwanda
Quan he nuoc ngoai Rwanda
Ngay le tai Rwanda
Đao Hoi tai Rwanda
Danh sach cac chu đe lien quan toi Rwanda
Danh sach thanh pho Rwanda
Quan đoi Rwanda
Pro-Femmes Twese Hamwe
Nan diet chung Rwanda


Ghi chu Tham khao Đoc them For books specifically dealing with the Rwandan Genocide, see Bibliography of the Rwandan Genocide
Bradt Tavel Guide: Rwanda Janice Booth and Philip Briggs
Lonely Planet: East Africa
Land of a Thousand Hills: My Life in Rwanda Rosamund Halsey Carr and Ann Howard Halsey
Rwanda: The Land God Forgot (2002) by Meg Guillebaud detailing the history of the Christian church in Rwanda, analyzing some of the causes behind the genocide and the path to future.
Left To Tell: Discovering God Amidst the Rwandan Holocaust by Immaculee Ilibagiza


Lien ket ngoai Chinh phu
The Republic of Rwanda (only English) official government site
Republic of Rwanda Luu tru ngay 9 thang 2 nam 2005 tai Wayback Machine unofficial
Rwanda Parliament Luu tru ngay 2 thang 11 nam 2005 tai Wayback Machine (Kinyarwanda, Tieng Phap, English) official site
Tin tuc
East African Business Week business news for Uganda, Kenya, Tanzania, Rwanda and Burundi
The Puliltzer Center on Crisis Reporting Luu tru ngay 1 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine American Teens, Rwandan Truths (Video)
AllAfrica.com — Rwanda news headline links
IRIN News for Rwanda, from the United Nations
'Free News Monitoring' Luu tru ngay 14 thang 5 nam 2019 tai Wayback Machine Free News for Rwanda
Tong quan
Rwanda news Local news for Rwanda
BBC News Country Profile — Rwanda
CIA World Factbook — Rwanda Luu tru ngay 24 thang 12 nam 2018 tai Wayback Machine
Guardian Unlimited — Special Report: Rwanda
Open Directory Project — Rwanda Luu tru ngay 21 thang 8 nam 2007 tai Wayback Machine directory category
US Congressional Research Service (CRS) Reports — Rwanda Luu tru ngay 30 thang 8 nam 2007 tai Wayback Machine
US State Department — Rwanda includes Background Notes, Country Study and major reports
Du lich
Rwanda Luu tru ngay 15 thang 6 nam 2007 tai Wayback Machine travel guide - very detailed tro len-to-date

Discover Rwanda Luu tru ngay 13 thang 1 nam 2023 tai Wayback Machine
L'Afrique dot com Hundreds of photos and articles (in English and French)
Rwanda National Tourist Board (ORTPN) Luu tru ngay 4 thang 1 nam 2010 tai Wayback Machine official site
Rwanda Safari and Travel Guide Luu tru ngay 28 thang 8 nam 2007 tai Wayback Machine Guide for Africa
National Museum of Rwanda official site
The Rwanda Online Video Guide Luu tru ngay 19 thang 12 nam 2014 tai Wayback Machine Chawbacon.org allows you to download and watch video clips (129) about Rwanda. They provide a visual representation of information provided by traditional guides like The Bradt Travel Guide and Lonely Planet. All aspects from guest rooms to game parks are presented in 10 MB or less.
Rwanda Travel Guide Provide Information about Rwanda tourism, culture and wildlife.
Khac
Bridge to Rwanda Luu tru ngay 30 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine Sister Patricia of Muhororo Parish provides help for orphan children.
Voices of Rwanda Rwanda Testimony Film Project
Pulitzer Center on Crisis Reporting Luu tru ngay 1 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine Rwanda Human Conflict and Environmental Consequences (Video)
Survivors Fund Representing and supporters survivors of the Rwandan genocide
Photos of Miss Rwanda (L'Afrique) Luu tru ngay 19 thang 8 nam 2007 tai Wayback Machine
Rwanda online Luu tru ngay 19 thang 8 nam 2007 tai Wayback Machine Rwanda directory and Portal.
International Criminal Tribunal for Rwanda official site
Global Issues — Conflict in Rwanda
Rwanda Development Gateway
Rwanda: Articles Luu tru ngay 27 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine
The Borgen Project
Rwanda: a history of Empire and exploitation Luu tru ngay 30 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine 1894–1990
ASSIST a.s.b.l. Luu tru ngay 13 thang 9 nam 2009 tai Wayback Machine Rwandan NGO serving vulnerable children and youth
The 800.000 Project Luu tru ngay 8 thang 8 nam 2007 tai Wayback Machine Information on a humanitarian art-in-action installation piece memorializing the victims of the Rwandan genocide and raising funds to establish local water wells
Project Rwanda Luu tru ngay 13 thang 10 nam 2006 tai Wayback Machine Furthering the economic development of Rwanda through initiatives based on the bicycle as a tool and symbol of hope. Our goal is use the bike to help boost the Rwandan economy as well as re-brand Rwanda as a beautiful and safe place to do business and visit freely
UNESCO Nairobi office on HIV/AIDS in Rwanda Luu tru ngay 16 thang 6 nam 2008 tai Wayback Machine
RWANDA The enduring legacy of the genocide and war
Homepage of the Rwanda GovNet Project Luu tru ngay 18 thang 3 nam 2007 tai Wayback Machine
Kigali Coders Luu tru ngay 28 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine software consulting