Bien đoi khi hau (Tieng Anh: Climate change) hien nay bao gom ca nong len toan cau gay boi cac hoat đong cua con nguoi va cac tac đong cua no len he thong khi hau thoi tiet Trai Đat. Truoc đay đa co nhung thoi ky bien đoi khi hau, nhung nhung thay đoi hien tai dien ra nhanh hon bat ky thoi điem nao đa biet truoc đay trong lich su Trai Đat. Nguyen nhan chinh đo la su phat thai khi nha kinh, chu yeu la CO₂ va methan. Chu yeu viec đot cac nhien lieu hoa thach phuc vu nhu cau su dung nang luong thai ra phan lon cac khi nay. Nong nghiep, san xuat thep, xi mang, va suy giam dien tich rung cung la nhung nguon phat thai cac khi nay. Nhiet đo tang cung anh huong boi hieu ung hoi tiep (climate feedbacks) nhu su giam dien tich bang phan chieu anh sang Mat Troi, va giai phong khi carbon dioxide tu nhung khu rung kho han. Nhung nguyen nhan nay lam khuech đai am len toan cau.

Tren đat lien, nhiet đo tang nhanh gap hai lan so voi trung binh toan cau. Dien tich sa mac mo rong, trong khi cac đot nong va chay rung xay ra thuong xuyen hon. Nhiet đo tang o vung Bac cuc đa lam cac tang bang vinh cuu tan, song bang lui dan va giam dien tich bang phu be mat bien. Nhiet đo cao hon cung lam xuat hien thuong xuyen cac đot bao manh va hien tuong thoi tiet cuc đoan. O nhung noi nhu cac ran san ho, day nui, va vung Bac Cuc, nhieu loai sinh vat bi buoc phai di tru  hoac roi vao tuyet chung do moi truong song cua chung bi thay đoi. Bien đoi khi hau cung đe doa đen con nguoi boi tac đong đen an ninh luong thuc va thieu nuoc ngot, lam tang cac tran lut, đot nang nong, xuat hien nhieu dich benh, va gay thiet hai kinh te. No cung lam con nguoi di cu vi van đe moi truong. To chuc Y te The gioi goi bien đoi khi hau la moi đe doa lon nhat đen suc khoe nhan loai trong the ky 21. Ngay ca neu nhu cac no luc giam thieu am len toan cau trong tuong lai la thanh cong, mot so tac đong cua bien đoi khi hau se van con tiep tuc trong hang the ky. Đieu nay bao gom muc nuoc bien dang, cac đai duong am hon va acid hoa đai duong.
Nhieu tac đong nay đa đuoc cam nhan thay o muc đo am hien tai, vao khoang 1,2 °C (2 °F). Uy ban Lien chinh phu ve Bien đoi Khi hau (IPCC) du bao cac tac đong se lon hon khi su am len đat toi 1,5 °C va vuot qua moc nay. Hien tuong am len cung lam tang rui ro tien toi cac điem toi han, nhu su tan cua dai bang Greenland. Đap lai nhung bien đoi nay bao gom thuc hien cac hanh đong han che su am len toan cau, va thich nghi voi chung. Su am len trong tuong lai co the đuoc giam thieu (hay han che) bang cach giam luong phat thai khi nha kinh va loai bo chung khoi bau khi quyen. Đieu nay se bao gom su dung nhieu hon nang luong gio va mat troi, cham dut su dung than đa, va tang hieu qua su dung nang luong. Viec chuyen sang su dung cac xe chay đien, giao thong cong cong, va cac may bom nhiet cho cac ho gia đinh va toa nha thuong mai, co the giam them đuoc hon nua luong khi phat thai. Ngan chan nan pha rung va tang dien tich rung bao phu cung giup hap thu khi CO2. Mot so quoc gia co the thich nghi voi bien đoi khi hau thong qua viec thuc hien bao ve bo bien, quan ly tham hoa thien nhien tot hon, va phat trien cac loai cay trong thich ung voi bien đoi khi hau. Ban than nhung no luc thich ung nay khong the tranh đuoc nguy co bi cac tac đong nghiem trong, lan rong va lau dai.
Theo thoa thuan chung Paris 2015, cac quoc gia cung đong y giu muc am len "phai duoi 2 °C" thong qua cac no luc giam thieu. Tuy nhien, voi cac cam ket thuc hien theo thoa thuan nay, am len toan cau van tien toi moc 2,7 °C vao cuoi the ky nay. Gioi han am len toi muc 1,5 °C se đoi hoi cat giam mot nua luong khi thai vao nam 2030 va đat tong luong phat thai bang 0 vao nam 2050.


Thuat ngu Tac nhan khien nhiet đo gia tang gan đay He thong khi hau trai qua nhung chu ky khac nhau ma co the keo dai hang nam (nhu El Nino–Dao đong phuong Nam), hang thap ky hay tham chi the ky. Nhung thay đoi khac co nguyen nhan tu su mat can bang nang luong "nam ngoai" he thong khi hau nhung khong phai luon luon ben ngoai Trai Đat. Vi du ve yeu to chi phoi ben ngoai bao gom thay đoi trong thanh phan khi quyen (nong đo khi nha kinh tang), đo sang mat troi, phun trao nui lua, bien đong trong quy đao Trai Đat quanh Mat troi.
Đe xac đinh vai tro cua con nguoi lam khi hau thay đoi can loai tru tinh bien đoi cua khi hau ben trong va nhung yeu to tu nhien ben ngoai. Mot phuong phap then chot la xac đinh nhung "dau chi" đoc nhat cho moi nguyen nhan tiem tang roi so sanh chung voi nhung mo hinh bien đoi khi hau đa quan sat. Vi du, co the loai Mat troi ra khoi nhom nguyen nhan chinh do đac điem cua no la lam am toan bo khi quyen chu khong phai chi ha tang khi quyen nhu đuoc du kien tu khi nha kinh (thu giam nhiet nang toa ra tu be mat). Tinh chat cua bien đoi khi hau gan đay cho thay khi nha kinh gia tang la nguyen nhan chu yeu nhung sol khi cung đong vai tro đang ke.


= Khi nha kinh =

Trai Đat hap thu anh sang mat troi roi toa no ra duoi dang nhiet. Khi nha kinh trong khi quyen hap thu va phat lai buc xa hong ngoai, lam cham qua trinh thoat nhiet qua khi quyen roi vao vu tru. Truoc Cach mang Cong nghiep, luong khi nha kinh phat sinh tu nhien khien khong khi gan be mat am hon khoang 33 °C (59 °F) so voi khi khong co khi nha kinh. Trong khi hoi nuoc (~50%) va may (~25%) gop phan lon nhat vao hieu ung nha kinh, chung gia tang nhu kieu chuc nang cua nhiet đo va do đo đuoc xem la phan hoi. Mat khac, nong đo cac khi nhu CO2 (~20%), ozone tang đoi luu, CFC va dinito monoxide khong phu thuoc vao nhiet đo nen đuoc xem la yeu to chi phoi ben ngoai.
Hoat đong cua con nguoi ke tu Cach mang Cong nghiep, chu yeu la khai thac va đot nhien lieu hoa thach (than đa, xang, khi thien nhien), đa lam tang luong khi nha kinh trong khi quyen dan toi mat can bang buc xa. Vao nam 2018, nong đo CO2 va methane đa tang lan luot khoang 45% va 160% so voi nam 1750. Muc CO2 nay cao hon nhieu bat ky muc nao khac trong 800.000 nam qua, quang thoi gian ma du lieu đang tin cay đuoc thu thap tu khong khi bi giam trong loi bang. Bang chung đia chat it truc tiep chi ra gia tri CO2 khong cao đen nhu vay trong hang trieu nam.

Trong nam 2018 tong luong khi nha kinh con nguoi phat thai tren toan cau tuong đuong 52 ty tan CO2 trong đo 72% la CO2, 19% la methane, 6% la dinito monoxide, va 3% la cac khi fluor. Khi thai CO2 chu yeu đen tu viec đot nhien lieu hoa thach đe cung cap nang luong cho van tai, san xuat, tao nhiet, va đien luc. Mot luong CO2 khac đen tu viec pha rung va cac qua trinh cong nghiep bao gom CO2 sinh ra boi nhung phan ung hoa hoc phuc vu san xuat xi mang, thep, nhom, phan bon. Khi thai methane đen tu chan nuoi, phan bon, trong lua, bai chon lap, nuoc thai, khai thac than, khai thac dau khi. Khi thai dinito monoxide chu yeu đen tu phan huy vi sinh phan bon vo co va huu co. Xet khia canh san xuat, nguon phat thai khi nha kinh toan cau chu yeu đuoc uoc tinh nhu sau: đien luc va nhiet (25%), nong lam nghiep (24%), cong nghiep va san xuat (21%), van tai (14%), xay dung (6%).
Mac du pha rung lam tang luong khi thai nha kinh nhung be mat Trai Đat, nhat la rung, van la mot be chua carbon quan trong. Cac qua trinh tu nhien nhu co đinh carbon trong đat va quang hop giup bu đap khi nha kinh sinh ra boi pha rung. Be chua be mat đat uoc tinh loai bo khoang 29% khi thai CO2 toan cau moi nam. Đai duong cung đong vai mot be chua carbon quan trong thong qua qua trinh hai buoc. Đau tien, CO2 hoa tan trong nuoc be mat. Ke đen, hoan luu đao lon phan bo CO2 sau vao long đai duong, o đo chung tich luy qua thoi gian nhu mot phan cua chu trinh carbon. Trong hai thap ky vua qua cac đai duong tren Trai Đat đa hap thu 20 đen 30% khi thai CO2.


= Sol khi va may =
O nhiem khong khi mang hinh thuc sol khi khong chi ap đat ganh nang lon len suc khoe con nguoi ma con anh huong đen khi hau tren quy mo pho quat. Tu nam 1961 đen 1990 đa quan sat luong anh sang mat troi đen be mat Trai Đat giam dan, mot hien tuong đuoc nhieu nguoi biet đen nhu mo đi toan cau ma nguyen nhan đien hinh la sol khi sinh ra tu hoat đong đot nhien lieu sinh hoc va nhien lieu hoa thach. Vi giang thuy loai bo sol khi nen sol khi chi ton tai trong tang đoi luu khi quyen khoang đo mot tuan, nhung sol khi o tang binh luu thi co the duy tri vai nam. Xet pham vi toan cau, sol khi đa đang tren đa giam tu nam 1990 đong nghia chung khong con che đay am len toan cau do khi nha kinh nhieu nua.
Ben canh nhung hieu ung truc tiep (tan xa va hap thu buc xa mat troi), sol khi con co hieu ung gian tiep len quy buc xa cua Trai Đat. Cac sol khi sulfate đong vai tro nhu hat nhan ngung tu may va do đo khien may co nhieu giot hon va giot nho hon. May nay phan xa buc xa mat troi hieu qua hon may co it giot va giot lon hon. Hieu ung nay con khien cac giot co kich co đong đeu hon, lam giam su phat trien cua giot mua va khien may phan chieu tot hon anh sang mat troi chieu vao. Hieu ung gian tiep cua sol khi la thanh phan khong chac chan nhat cua cuong buc buc xa.
Trong khi sol khi thuong kim ham am len toan cau bang viec phan chieu anh sang mat troi, carbon đen trong bo hong roi xuong tuyet hoac bang co the gop phan gay am len toan cau. Hien tuong nay lam tang suc hap thu anh sang mat troi, đay nhanh toc đo tan chay cua bang tuyet va nuoc bien dang. Hanh đong han che carbon đen lang đong o vung Bac Cuc co the giam thieu am len toan cau bot đi 0,2 °C (0,36 °F) đen nam 2050.


= Su thay đoi be mat đat =

Con nguoi thay đoi be mat Trai Đat chu yeu nham tao ra them đat nong nghiep. Hien nay, đat nong nghiep chiem đen 34% dien tich đat cua Trai Đat, 26% la rung va 30% la phan khong the cu ngu (song bang, hoang mac, v.v.). Dien tich đat rung tiep tuc giam, đa phan do viec chuyen đoi sang đat trong trot o vung nhiet đoi. Hanh vi pha rung la khia canh quan trong nhat cua viec thay đoi be mat đat tac đong đen am len toan cau. Nhung nguyen nhan chinh dan đen huy hoai rung la: thay đoi phuong thuc su dung đat dai han tu rung sang đat nong nghiep tao ra san pham nhu thit bo va dau co (27%), khai thac go đe san xuat lam san (26%), du canh ngan han (24%), va chay rung (23%).
Ngoai anh huong đen nong đo khi nha kinh, su thay đoi be mat đat con anh huong đen am len toan cau thong qua nhung co che vat ly va hoa hoc khac nhau. Khi mot dang tham thuc vat o mot khu vuc bi bien đoi thi nhiet đo khu vuc đo se bi anh huong boi su thay đoi ve luong anh sang phan chieu vao khong gian va nhiet mat đi do bay hoi. Vi du, rung cay toi neu chuyen thanh đong co se khien be mat sang hon dan đen phan chieu nhieu anh sang mat troi hon. Pha rung tac đong đen nhung mo hinh gio cung qua trinh giai phong sol khi va nhung hop chat hoa hoc khac ma lien đoi đen may, qua đo gop phan lam nhiet đo thay đoi. O nhung mien nhiet đoi va on đoi hieu ung rong la gay am len đang ke con o nhung noi gan cuc hon su gia tang suat phan chieu (do rung bi thay bang lop phu tuyet) dan toi hieu ung mat đi tong quan. Xet pham vi toan cau thi nhung hieu ung nay uoc tinh lam ha nhiet đo xuong mot chut chu yeu nho suat phan chieu be mat tang.


= Hoat đong nui lua va mat troi =
Cac mo hinh khi hau tu nhien khong the mo phong su am len nhanh chong quan sat thay trong nhung thap ky gan đay neu chi tinh đen nhung bien đong trong san luong mat troi va hoat đong nui lua. Vi Mat troi la nguon nang luong chu yeu cua Trai Đat nen thay đoi trong anh sang mat troi chieu toi se anh huong truc tiep đen he thong khi hau. Cuong đo chieu roi cua Mat troi đuoc đo truc tiep bang ve tinh va nhung phep đo gian tiep đa co tu đau nhung nam 1600. Luong nang luong Mat troi đen Trai Đat khong co chieu huong gia tang. Cac phep đo đac chi ra ha tang khi quyen (tang đoi luu) am len trong khi thuong tang khi quyen (tang binh luu) lanh đi la mot bang chung khac noi len nguyen nhan gay bien đoi khi hau gan đay la khi nha kinh. Neu nhung bien đong Mat troi gop phan gay ra su am len đa quan sat thi ket qua du kien phai la ca tang đoi luu va tang binh luu đeu am len chu khong nhu truong hop thuc te.
Cac vu phun trao nui lua du doi la yeu to tu nhien lon nhat trong thoi đai cong nghiep. Neu vu phun trao đu manh (sulfur dioxide vuon đen tang binh luu), mot phan anh sang mat troi co the bi chan trong vai nam voi tin hieu nhiet đo keo dai mot thoi gian co gap đoi. Trong ky nguyen cong nghiep, hoat đong nui lua đa co nhung tac đong khong đang ke đen khuynh huong nhiet đo toan cau. Hien nay luong khi thai CO2 tu nui lua chi bang chua đen 1% luong CO2 ma con nguoi thai ra.


= Phan hoi bien đoi khi hau =

Phan ung cua he thong khi hau voi yeu to tac đong ban đau đuoc đieu chinh boi phan hoi: gia tang neu la phan hoi tu cung co va giam thieu neu la phan hoi can bang. Cac phan hoi cung co chinh la phan hoi hoi nuoc, phan hoi bang–suat phan chieu va co the la hieu ung rong cua may. Trong khi phan hoi can bang chinh đoi voi su gia tang nhiet đo be mat la lam mat buc xa, hay nhiet thoat vao khong gian duoi dang buc xa hong ngoai. Ben canh nhung phan hoi nhiet đo, con co nhung phan hoi trong chu trinh carbon nhu hieu ung tich cuc cua CO2 đoi voi su sinh truong cua thuc vat. Viec khong biet chac ve nhung phan hoi la ly do chinh giai thich tai sao nhung mo hinh khi hau khac nhau du đoan cac cap đo am len khac nhau cho cung mot luong phat thai.
Khi khong khi am hon, no co the luu giu nhieu am hon. Khi quyen sau lan am len ban đau do hanh đong phat thai khi nha kinh se luu giu nhieu nuoc hon. Vi hoi nuoc la mot khi nha kinh hieu nghiem nen đieu nay cang lam khi quyen am them. Neu may che phu gia tang thi anh sang mat troi se bi phan chieu nhieu hon vao khong gian giup lam mat hanh tinh. Con neu may tro nen cao va mong hon, chung se co vai tro nhu mot thu cach ly phan xa nhiet tu ben duoi quay tro lai va lam am hanh tinh. Tong quan, phan hoi may rong trong thoi đai cong nghiep kha nang đa thuc đay su gia tang nhiet đo. Dien tich tuyet phu va bang bien giam o vung Bac Cuc lam giam suat phan chieu cua be mat Trai Đat. O nhung noi đo gio đay nang luong Mat troi bi hap thu nhieu hon, gop phan khuech đai su thay đoi nhiet đo vung Bac Cuc. Khuech đai vung Bac Cuc con lam tan tang bang gia vinh cuu, giup giai phong methane va CO2 vao khi quyen.
Khoang mot nua luong CO2 con nguoi phat thai đa đuoc thuc vat mat đat va đai duong hap thu. Tren mat đat, CO2 gia tang va mua sinh truong keo dai kich thich thuc vat phat trien. Mat khac, bien đoi khi hau lam tang han han va song nhiet, ngan chan su phat trien cua thuc vat khien khong the biet chac be chua carbon nay se ra sao trong tuong lai. Đat chua luong lon carbon va co the giai phong mot phan khi chung nong len. Khi đai duong hap thu them CO2 va nhiet, chung bi acid hoa, hoan luu cua chung thay đoi va thuc vat phu du tiep nhan it carbon hon, lam giam toc đo hap thu carbon khi quyen cua đai duong. Bien đoi khi hau co the lam tang khi thai methane tu đat ngap nuoc, tang bang gia vinh cuu, cac he nuoc ngot va nuoc man.


Dien bien am len tuong lai va quy carbon Dien bien am len tuong lai phu thuoc vao đo manh cua nhung phan hoi khi hau va luong khi nha kinh phat thai. Nhung phan hoi thuong đuoc uoc đinh bang cac mo hinh khi hau khac nhau do nhieu to chuc khoa hoc phat trien. Mot mo hinh khi hau dien ta cac qua trinh sinh hoc, hoa hoc, vat ly anh huong đen he thong khi hau. Cac mo hinh tinh đen thay đoi trong quy đao Trai Đat, thay đoi trong hoat đong cua Mat troi, va yeu to nui lua. Chung no luc mo phong va du đoan hoan luu cua đai duong, chu ky thuong nien cua mua, hay nhung dong chay carbon giua be mat đat va khi quyen. Cac mo hinh du đoan nhung muc tang nhiet đo trong tuong lai khac nhau ung voi nhung luong khi thai nha kinh đa cho va khong hoan toan đong thuan ve muc đo cua nhung phan hoi khac nhau va quan tinh cua he thong khi hau.
Cac mo hinh đuoc kiem tra nang luc bang cach xem chung mo phong khi hau qua khu va hien tai chinh xac đen đau. Cac mo hinh qua khu đanh gia thap toc đo thu hep vung Bac Cuc cung nhu toc đo gia tang giang thuy. Muc dang muc nuoc bien tu nam 1990 cung bi nhung mo hinh cu đanh gia thap nhung nhung mo hinh gan đay hon thi nhat tri voi nhung quan sat. Ban Đanh gia Khi hau Quoc gia 2017 cua Hoa Ky luu y rang "cac mo hinh khi hau van co the đanh gia thap hoac bo sot nhung qua trinh phan hoi lien quan".
Cac Đuong Nong đo Đai dien (RCP) co the đuoc dung lam đau vao cho mo hinh khi hau: "mot kich ban giam thieu nghiem ngat (RCP 2.6), hai kich ban o giua (RC P4.5 va RCP 6.0), va mot kich ban phat thai khi nha kinh rat nhieu (RCP 8.5)". RCP chi nhin vao nong đo khi nha kinh, do đo khong tinh đen phan ung cua chu ky carbon. Nhung du bao mo hinh khi hau đuoc tong ket trong Bao cao Đanh gia lan thu 5 cua IPCC chi ra rang trong the ky 21, nhiet đo be mat toan cau co chieu huong tang them 0,3 đen 1,7 °C (0,5 đen 3,1 °F) voi kich ban vua phai, hoac gan 2,6 đen 4,8 °C (4,7 đen 8,6 °F) voi kich ban tot cung tuy thuoc vao muc đo xa thai khi nha kinh tuong lai va nhung hieu ung phan hoi khi hau.

Mot tap con cua cac mo hinh khi hau them cac yeu to xa hoi vao mot mo hinh khi hau tu nhien đon gian. Cac mo hinh nay mo phong cach thuc ma dan so, tang truong kinh te, su dung nang luong tac đong va tuong tac voi khi hau tu nhien. Voi thong tin nay, chung co the tao ra nhung kich ban mo ta bien đong cua khi thai nha kinh trong tuong lai. Đau ra nay sau đo đuoc dung lam đau vao cho mo hinh khi hau tu nhien đe tao ra du bao bien đoi khi hau. Trong mot so kich ban, luong khi thai tiep tuc tang xuyen suot the ky con so khac thi nhan đinh giam. Cac nguon nhien lieu hoa thach qua phong phu khien khong the trong cho vao viec thieu hut chung se giup han che khi thai carbon trong the ky 21. Cac kich ban phat thai co the đuoc ket hop voi viec lap mo hinh chu ky carbon nham du đoan nong đo khi nha kinh thay đoi the nao trong tuong lai. Theo nhung mo hinh ket hop nay thi đen nam 2100 nong đo CO2 khi quyen co the thap đen 380 hoac cao đen 1400 ppm, tuy vao kich ban kinh te xa hoi va kich ban giam thieu.
Quy khi thai carbon con du đuoc xac đinh bang cach lap mo hinh chu ky carbon va đo nhay cam cua khi hau voi khi nha kinh. Theo IPCC, am len toan cau co 2/3 co hoi đuoc giu duoi nguong 1,5 °C (2,7 °F) neu sau nam 2018 luong khi thai khong vuot qua 420 hoac 570 giga-tan CO2, tuy vao nhiet đo toan cau đuoc xac đinh chinh xac nhu the nao. Con so nay tuong đuong 10 đen 13 nam phat thai hien tai. Co nhung su khong chac chan ve quy carbon, vi du luong CO2 co the bot đi 100 giga-tan do su giai phong methane tu đat ngap nuoc va tang bang gia vinh cuu.


Tac đong = Moi truong tu nhien =

Bien đoi khi hau co tac đong quy mo va sau sac đen moi truong, cu the đen đai duong, bang, va thoi tiet. Su thay đoi co the xay ra dan dan hoac nhanh chong. Chung cu cho nhung tac đong nay đen tu cong tac nghien cuu bien đoi khi hau trong qua khu, tu mo hinh hoa va nhung quan sat thoi hien đai. Ke tu thap nien 1950 han han va song nhiet đa xuat hien đong thoi voi tan suat gia tang. Tinh trang cuc ky kho hoac am trong thoi ky gio mua ngay cang thay nhieu o An Đo va Đong A. Suc gio va luong mua cao nhat tu xoay thuan nhiet đoi co ve đang tang len.
Muc nuoc bien đang dang cao la he qua cua viec song bang cung cac phien bang o Greenland va chau Nam Cuc tan chay. Giai đoan 1993 đen 2017 muc dang tang theo thoi gian, trung binh 3,1 ± 0,3 mm mot nam. IPCC du bao trong kich ban phat thai rat nhieu thi đen het the ky 21 muc nuoc bien co the dang cao đen 61–110 cm. Đai duong am len đang đao mon va đe doa thao roi phan cua song bang chau Nam Cuc, de khien phien bang tan nhieu va kha nang muc nuoc bien dang cao 2 met vao nam 2100 duoi đieu kien muc phat thai cao.
Vi bien đoi khi hau, bang bien vung Bac Cuc đa mong đi va thu hep qua hang thap ky khien no tro nen mong manh truoc nhung di thuong bau khi quyen. Nhung mua he khong bang đuoc du kien hiem gap voi muc am len 1,5 °C (2,7 °F) nhung se xay ra mot lan moi ba đen muoi nam voi muc am len 2,0 °C (3,6 °F). Ham luong CO2 khi quyen cao hon dan đen nhung thay đoi trong hoa hoc đai duong. Luong CO2 hoa tan tang khien đai duong bi acid hoa. Trong khi đo nong đo oxy sut giam vi oxy it hoa tan trong nuoc am hon va nhung vung chet thieu oxy mo rong do nhiet đo cao kich thich tao no hoa, ham luong CO2 cao, khu oxy đai duong, va phu duong.


 Cac điem toi han va tac đong dai han  Khi hau cang am them thi cang co nguy co đi qua cac điem toi han, nguong ma neu vuot qua đo nhung tac đong nhat đinh la khong the tranh ke ca khi nhiet đo co giam. Mot vi du la su sup đo phien bang Greenland va Tay Nam Cuc, nhung noi ma nhiet đo tang 1,5 đen 2,0 °C (2,7 đen 3,6 °F) co the lam phien bang tan chay, du vay pham vi thoi gian la khong ro rang va phu thuoc vao dien bien am len tuong lai. Mot so thay đoi quy mo lon co the xay ra trong thoi gian ngan, nhu viec Hoan luu Đao lon Kinh tuyen Đai Tay Duong sup đo se kich hoat nhung thay đoi lon ve khi hau o Bac Đai Tay Duong, chau Au va Bac My.
Tac đong lau dai cua bien đoi khi hau bao gom bang tan, đai duong am len, muc nuoc bien dang, va acid hoa đai duong tiep dien. Xet quang thoi gian hang the ky đen hang thien nien ky, muc đo cua bien đoi khi hau đuoc quyet đinh chu yeu boi hanh vi phat thai CO2 cua con nguoi. Đieu nay la do CO2 ton tai lau trong khi quyen. Toc đo hap thu CO2 cua đai duong đu cham đe acid hoa đai duong tiep tuc trong hang tram đen hang ngan nam. Viec phat thai uoc tinh lam keo dai thoi ky gian bang hien tai them it nhat 100.000 nam. Nuoc bien van se dang trong hang the ky toi voi muc dang uoc tinh 2,3 m ung voi muc nhiet tang 1 °C sau 2000 nam.


= Thien nhien va su song hoang da =

Dien bien am len gan đay đa don nhieu loai nuoc ngot va tren can đen đia cuc va nhung điem cao hon. Ham luong CO2 khi quyen tang va mua sinh truong keo dai dan toi phu xanh toan cau, trong khi cac đot song nhiet va han han lam giam nang suat he sinh thai o mot so khu vuc. Khong ro tinh can bang cua cac hieu ung đoi lap nay trong tuong lai ra sao. Bien đoi khi hau gop phan lam cac đoi khi hau kho hon mo rong, nhu viec sa mac mo rong o nhung mien can nhiet đoi. Quy mo va toc đo cua am len toan cau de đang tao ra nhung thay đoi đot ngot trong cac he sinh thai. Tong quan thi bien đoi khi hau du kien se lam nhieu loai tuyet chung.
Đai duong am len cham hon đat lien nhung thuc vat va đong vat o đai duong di cu đen đia cuc nhanh hon cac loai tren can. Cung nhu tren đat lien, song nhiet o đai duong xay ra thuong xuyen hon do bien đoi khi hau va co anh huong tieu cuc đen nhieu sinh vat nhu san ho, tao be, chim bien. Acid hoa đai duong đang tac đong đen nhung sinh vat tao vo va xuong cung nhu nhung ran san ho, thu bi tay trang rong khap sau nhung đot song nhiet. Tao no hoa co hai sinh soi nho bien đoi khi hau cung phu duong gay thieu oxy, pha vo luoi thuc an va lam chet hang loat sinh vat bien. Cac he sinh thai ven bien đac biet de ton thuong khi ma gan mot nua vung đat ngap nuoc đa bien mat nhu he qua cua bien đoi khi hau va cac tac đong cua con nguoi.


= Con nguoi =
Tac đong cua bien đoi khi hau đen con nguoi đa đuoc quan sat tren toan cau. Bien đoi khi hau co nhung anh huong rieng biet đen tung khu vuc luc đia va đai duong, trong đo nhung đia ban vi đo thap, kem phat trien đoi dien rui ro lon nhat. Neu hanh vi phat thai khi nha kinh tiep dien, Trai Đat se am them va he thong khi hau se co nhung thay đoi lau dai voi tiem nang "tac đong nghiem trong, lan rong va khong the đao nguoc" đen con nguoi va cac he sinh thai. Khong phai đoi tuong nao cung hung chiu rui ro nhu nhau tu bien đoi khi hau ma nhin chung nguoi co hoan canh kho khan o cac nuoc đang va đa phat trien se gap bat loi hon.


 Luong thuc va suc khoe  Anh huong cua bien đoi khi hau đen suc khoe con nguoi co the la truc tiep tu thoi tiet cuc đoan gay ra thuong tat va tu vong, hay gian tiep nhu kem dinh duong co nguyen do tu mua mang that bat. Khi hau am ap hon de lam bung phat cac benh truyen nhiem nhu sot xuat huyet va sot ret. Tre em la đoi tuong nhay cam nhat voi tinh trang thieu luong thuc va tuong tu cung voi nguoi gia la nang nong cuc đoan. To chuc Y te The gioi (WHO) uoc tinh giai đoan tu nam 2030 đen 2050, bien đoi khi hau se khien them khoang 250.000 nguoi gia tu vong moi nam do tiep xuc voi nang nong va lam gia tang cac benh tieu chay, sot ret, sot xuat huyet, cung thieu đoi o tre em. Hon 500.000 nguoi lon đuoc du kien tu vong moi nam đen nam 2050 do sut giam so luong va chat luong thuc pham. Chat luong nuoc va khong khi cung la nhung rui ro suc khoe lon khac lien quan đen bien đoi khi hau. WHO đanh gia tac đong cua bien đoi khi hau la moi đe doa lon nhat đen suc khoe toan cau trong the ky 21.
Bien đoi khi hau đang anh huong đen an ninh luong thuc va lam giam san luong ngo, lua mi va đau nanh toan cau trong khoang 1981 đen 2010. San luong nhung giong cay trong chinh se con giam them neu chieu huong am len tiep dien. Cac quoc gia mien vi đo thap de bi anh huong tieu cuc con quoc gia o phuong bac thi co the la tich cuc hoac tieu cuc. Hau qua la 183 trieu nguoi tren khap the gioi, đac biet nguoi co thu nhap thap, co nguy co lam vao canh đoi an. O đai duong, tru luong ca sut giam keo theo sut giam san luong đanh bat, duy chi tru luong vung cuc la bieu hien tiem nang gia tang. Cac khu vuc phu thuoc vao nuoc song bang, khu vuc von đa kho han, va nhung hon đao nho đoi dien nguy co thieu nuoc do bien đoi khi hau.


 Kinh te  Thiet hai kinh te do bien đoi khi hau đa bi đanh gia thap va co the đen muc nghiem trong voi xac suat nhung su kien rui ro đuoi tai hai tro nen đang ke. Co ve nhu bien đoi khi hau đa khien cho bat binh đang kinh te toan cau gia tang va đieu nay đuoc du đoan tiep dien. Cac tac đong nang ne chu yeu xay ra o chau Phi ha Sahara va Đong Nam A, nhung noi ma ngheo đoi von đa tro nen tram trong hon. Ngan hang The gioi uoc tinh đen nam 2030 bien đoi khi hau co the khien hon 120 trieu nguoi lam vao canh ngheo kho. Tinh trang bat binh đang hien tai giua nam va nu, giua nguoi giau va nguoi ngheo, giua cac sac toc khac nhau đa đuoc quan sat la toi te hon do khi hau thay đoi. Vai tro cua bien đoi khi hau trong xung đot vu trang la nho so voi nhung yeu to nhu bat binh đang kinh te-xa hoi va nang luc nha nuoc nhung su am len trong tuong lai se khien rui ro gia tang.
Cac cong đong ven bien va tren nhung hon đao trung thap bi đe doa boi nhung hien tuong bat nguon tu viec muc nuoc bien dang nhu ngap lut va chim vinh vien. Đieu nay co the khien nguoi dan cac đao quoc nhu Maldives va Tuvalu tro nen vo quoc tich. O mot so noi, nhiet đo va đo am co the tang cao qua muc khien con nguoi khong thich ung đuoc. Trong kich ban toi te nhat, cac mo hinh du đoan gan mot phan ba nhan loai se song trong khi hau cuc ky nong va khong the cu ngu, tuong tu nhu khi hau Sahara hien tai. Cac yeu to nay cong them thoi tiet cuc đoan tiem nang gay nen di cu do moi truong ca trong va giua cac quoc gia. Con nguoi se phai dich chuyen nhieu hon khi ma thoi tiet cuc đoan, muc nuoc bien dang, va xung đot nay sinh tu su canh tranh tai nguyen thien nhien ngay cang gay gat gia tang tan suat. Tuy nhien con nhung nhom nguoi khong the roi đi do khong đu tiem luc, ho se bi ket lai va đoi mat voi tuong lai khon kho va rui ro.


Đoi pho: giam thieu va thich nghi = Giam thieu =

Tac đong cua bien đoi khi hau co the đuoc giam thieu bang bien phap giam phat thai khi nha kinh va tang cuong cac be chua hap thu khi nha kinh tu khi quyen. Đe han che am len toan cau duoi nguong 1,5 °C voi co hoi thanh cong cao thi đen nam 2050 luong khi thai nha kinh toan cau can la 0 rong, hoac đen nam 2070 voi muc tieu 2 °C. Đieu nay đoi hoi nhung thay đoi he thong, sau rong tren mot quy mo chua tung co trong linh vuc nang luong, đat đai, van tai, xay dung, cong nghiep. Cac kich ban han che am len toan cau o 1,5 °C thuong mo ta phat thai đat am rong tai mot so thoi điem. Đe tien toi muc tieu han che am len o 2 °C, Chuong trinh Moi truong Lien Hop Quoc uoc tinh rang trong thap ky toi cac quoc gia can giam gap ba lan luong khi thai ma ho cam ket trong Hiep đinh Paris hien tai, tuc la neu muon đat muc tieu 1,5 °C thi tham chi con phai giam them nua.
Tuy chua co giai phap thiet thuc đe han che am len toan cau o muc 1,5 hay 2 °C (2,7 hay 3,6 °F) nhung đa so chien luoc va kich ban trong thay hanh đong đay manh su dung nang luong tai tao ket hop voi nhung bien phap hieu qua nang luong nham lam giam luong khi nha kinh can thiet. Đe giai toa ap luc len he sinh thai va cung co nang luc thu giu carbon cua chung thi cung can nhung thay đoi trong linh vuc nhu nong va lam nghiep.
Cac phuong phap giam thieu bien đoi khi hau khac đi kem muc đo rui ro cao hon. Nhung kich ban han che muc am len la 1,5 °C thuong du bao viec ap dung phuong phap loai bo carbon dioxide tren pham vi pho quat trong the ky 21. Dau vay ton tai noi lo ve viec qua phu thuoc vao nhung cong nghe nay cung nhu tac đong đen moi truong co the xay ra. Cac cach quan tri buc xa Mat troi (SRM) cung đuoc tim toi nhu đe bo sung cho cong tac giam sau luong khi thai. Tuy nhien phuong an nay se lam nay sinh nhung van đe phap ly va đao đuc, đong thoi rui ro cung chua đuoc nam tuong tan.


 Nang luong sach  Cac kich ban loai bo carbon lau dai chi dan đau tu nhanh va nhieu vao nang luong tai tao, bao gom nang luong gio, nang luong mat troi, nang luong sinh hoc, nang luong đia nhiet, va nang luong nuoc. Nhien lieu hoa thach chiem đen 80% nang luong cua the gioi trong nam 2018, phan con lai la nang luong hat nhan va nang luong tai tao. Ty phan cac dang nang luong đuoc du đoan thay đoi đang ke trong 30 nam toi. Khai thac đien mat troi va gio tren bo la nhung cach bo sung cong suat phat đien moi tiet kiem chi phi nhat o đa so quoc gia. Nang luong tai tao chiem 75% toan bo nguon phat đien moi đuoc lap đat trong nam 2019 ma hau het la nang luong gio va mat troi. Trong khi đo do chi phi đang tang nen nang luong hat nhan hien đat đo hon nang luong gio va mat troi vai lan moi megawatt-gio.
Đe đen nam 2050 trung hoa đuoc luong carbon thi nang luong tai tao se tro thanh hinh thuc sinh đien chu đao, len toi 85% hoac hon vao nam 2050 trong mot so kich ban. Đien se la dang nang luong phuc vu nhieu nhat cho nhung nhu cau khac nhu suoi am. Con nguoi se cham dut đau tu vao than đa va loai dan viec su dung than đen nam 2050.
Co nhung tro ngai trong viec tiep tuc nhanh chong phat trien nang luong tai tao. Đoi voi nang luong gio va mat troi, thach thuc đang ke nhat la chung bien đong theo mua va co tinh gian đoan. Thuong thi cac đap nuoc kem ho chua cung nha may đien thong thuong se đuoc su dung khi san luong nang luong o muc thap. Cac bien phap nhu su dung tiet kiem, phat trien kho luu tru đien va he thong truyen tai đien khoang cach xa cung gop phan giup giai quyet van đe san luong khong đeu cua nang luong tai tao o nhung khu vuc đia ly rong hon. Co mot so lo ngai ve su dung đat va moi truong lien he voi nhung du an nang luong gio va mat troi lon, trong khi nang luong sinh hoc thuong la co carbon va co the gay hau qua tieu cuc cho an ninh luong thuc. Nang luong nuoc đang phat trien cham lai va tren đa giam them do nhung lo ngai ve tac đong xa hoi va moi truong.
Nang luong sach giup con nguoi khoe manh hon vi no han che toi đa bien đoi khi hau, đong thoi co loi ich thay ngay la lam giam con so nguoi chet do o nhiem khong khi ma uoc tinh la 7 trieu moi nam vao nam 2016. Neu đat đuoc nhung muc tieu cua Hiep đinh Paris, cu the han che am len o muc 2 °C co the cuu khoang mot trieu sinh mang moi nam cho đen nam 2050, trong khi han che am len o muc 1,5 °C co the cuu hang trieu sinh mang đong thoi cung co an ninh nang luong va lam giam đoi ngheo.


 Hieu qua nang luong  Giam bot nhu cau nang luong la mot đac điem quan trong khac cua cac kich ban va ke hoach loai bo carbon. Ben canh giam khi thai truc tiep, cac bien phap giam nhu cau nang luong tao them tinh linh hoat cho phat trien nang luong it carbon, ho tro quan ly luoi đien va han che toi đa phat trien co so ha tang can nhieu carbon. Trong vai thap ky toi, can co su gia tang manh me trong đau tu hieu qua nang luong đe đat nhung muc tieu giam thieu, tuong tu muc đau tu du kien vao nang luong tai tao. Tuy nhien, mot so thay đoi lien quan đen COVID-19 trong cac hinh mau su dung nang luong, đau tu hieu qua nang luong, va tai tro khien nhung du bao cho thap ky nay them kho khan va khong chac chan.
Cac chien luoc hieu qua nham lam giam nhu cau nang luong tuy vao linh vuc. Trong van tai, loi nhuan co the thu đuoc bang cach chuyen hanh khach va hang hoa sang nhung phuong thuc di chuyen hieu qua hon nhu xe buyt va xe lua, hay tang cuong su dung xe đien. Chien luoc cong nghiep nham lam giam nhu cau nang luong bao gom gia tang hieu qua nang luong cua đong co va he thong suoi, thiet ke nhung san pham tiet kiem nang luong, gia tang tuoi tho san pham. Trong xay dung trong tam la thiet ke nhung toa nha moi tot hon va trang bi them cong nghe co muc hieu qua nang luong cao hon cho cong trinh hien co. Cac toa nha se đuoc bo sung đien khi hoa voi viec ap dung cong nghe nhu may bom nhiet co hieu qua cao hon nhien lieu hoa thach.


 Nong nghiep, cong nghiep va van tai  Nong nghiep va lam nghiep đoi mat ba thach thuc: han che phat thai khi nha kinh, ngan chan qua trinh chuyen đoi rung sang đat nong nghiep, va đap ung nhu cau luong thuc gia tang cua the gioi. Mot loat hanh đong co the lam giam khi thai nha kinh co nguon goc nong lam nghiep đi 66% so voi muc nam 2010 thong qua kim ham su gia tang trong nhu cau luong thuc va nhung san pham nong nghiep khac, tang nang suat đat, bao ve va khoi phuc rung, giam thieu khi nha kinh tu hoat đong san xuat nong nghiep.
Hai nganh san xuat thep va xi mang ma cung nhau tao ra khoang 13% khi thai CO2 cong nghiep trinh bay nhung kho khan cu the. Trong cac nganh nay, nhung vat lieu nhieu carbon nhu than coc va voi đong vai tro khong the thieu trong qua trinh san xuat. Đe giam bot khi thai CO2 o đay thi can nhung no luc nghien cuu bien phap khu carbon trong cac qua trinh. Trong van tai, cac kich ban hinh dung đen su gia tang đot ngot trong thi phan xe đien va viec thay the nhien lieu it carbon cho nhung loai hinh khac nhu van chuyen hang hoa.


 Co lap carbon  Cac be chua carbon tu nhien co the đuoc cung co đe co lap luong CO2 nhieu hon đang ke muc tu nhien. Tai trong rung va trong moi rung la mot trong nhung bien phap quen thuoc nhat, du vay chung lam day len noi lo ve an ninh luong thuc. Co lap carbon đat va carbon duyen hai la nhung phuong an it đuoc nam bat hon. Cac mo hinh khong chac chan ve tinh kha thi cua nhung phuong phap giam khi thai tren mat đat, IPCC nhan đinh chien luoc giam thieu dua vao chung la rui ro.
O nhung noi CO2 du thua tiep tuc đuoc tao ra, no co the đuoc thu hoi va luu tru thay vi đe thoat vao khi quyen. Mac du hien tai thu hoi va luu tru carbon (CCS) chua pho bien va ton kem nhung đen giua the ky no co the đong vai tro quan trong trong han che khi thai CO2. Cong nghe nay ket hop voi san xuat nang luong sinh hoc (BECCS) co the đem toi phat thai rong am, tuc la luong khi nha kinh thai vao khi quyen it hon luong đuoc co lap hay luu tru trong nhien lieu nang luong sinh hoc. Khong ro ky thuat loai bo carbon dioxide nhu BECCS co tac dung nhieu trong viec han che am len o muc 1,5 °C hay khong va cac quyet sach tin tuong vao loai bo carbon dioxide lam tang rui ro am len toan cau vuot qua cac muc tieu quoc te.


= Thich Nghi =
Thich nghi hay thich ung la "qua trinh đieu chinh voi nhung thay đoi hien tai hoac du kien trong khi hau va hieu ung cua no". Neu khong ket hop cung giam thieu, thich nghi khong the ngan chan nguy co xay ra nhung tac đong "nghiem trong, lan rong va khong the đao nguoc". Bien đoi khi hau cang khac nghiet thi thich nghi cang kho khan, co the ton kem đen muc khong the đap ung. Kha nang va tiem nang thich nghi cua con nguoi, goi la nang luc thich nghi, khong đong đeu giua cac khu vuc va nhom dan khac nhau, nhin chung kem hon o cac nuoc đang phat trien. Hai thap ky đau tien cua the ky 21 chung kien su gia tang trong nang luc thich nghi cua cac quoc gia thu nhap thap va trung binh voi viec đien va ve sinh co ban tro nen de dang tiep can hon, song tien đo con cham chap. Co nhieu quoc gia đa thi hanh nhung chinh sach thich nghi, tuy nhien nguon kinh phi san co con kem xa muc can thiet.
Đe thich nghi voi muc nuoc bien dang, bien phap gom co tranh nhung khu vuc rui ro, hoc cach song chung voi ngap lut gia tang, bao ve hoac di doi neu can thiet. Trong khau han che tac đong nguy hai cua nang nong ton tai nhung rao can ve kinh te: kho ma lam viec nang nhoc hoac phai su dung đieu hoa khong khi đieu ma khong phai o đau cung ap dung đuoc. Trong nong nghiep, cac phuong an thich nghi bao gom chuyen sang nhung che đo an phu hop hon, đa dang hoa, kiem soat xoi mon va cai thien ve di truyen đe chong chiu tot hon voi khi hau bien đoi. Bao hiem cho phep san se rui ro nhung thuong kho tiep can voi nguoi co thu nhap thap. Giao duc, di cu va nhung he thong canh bao som co the giup con nguoi giam thieu đi cac tac đong cua khi hau.
Cac he sinh thai thich ung voi bien đoi khi hau, qua trinh ma con nguoi co the can thiep ho tro. Phan ung co the xay ra la cac he sinh thai ket noi voi nhau hon, cho phep cac loai dich chuyen đen nhung noi co khi hau phu hop hon va tai đinh cu. Viec bao ve va khoi phuc nhung khu vuc tu nhien hay ban tu nhien mang đen co hoi phuc hoi, giup cac he sinh thai de dang thich ung hon. Co nhieu hanh đong thuc đay su thich nghi trong cac he sinh thai, đong thoi giup con nguoi thich nghi dua vao he sinh thai. Vi du, khoi phuc nhung che đo chay tu nhien lam giam tan suat cac vu chay tham khoc, qua đo con nguoi cung it bi anh huong. Tao them khong gian cho song thi nuoc đuoc luu tru ngoai tu nhien nhieu hon giup giam nguy co lu lut. Rung cay đuoc phuc hoi đong vai tro be chua carbon, song trong cay o nhung đia ban khong phu hop co the lam tram trong them cac tac đong khi hau.
Co nhung su hiep luc va đanh đoi giua thich nghi va giam thieu. Cac bien phap thich nghi thuong đem lai loi ich truoc mat trong khi giam thieu co loi ich lau dai hon. Su dung nhieu đieu hoa khong khi giup con nguoi ung pho tot hon voi nang nong nhung lai lam tang nhu cau nang luong. Thiet ke đo thi nho gon co the giup giam khi thai tu xay dung va van tai nhung đong thoi con lam tang hieu ung đao nhiet đo thi dan đen nhiet đo cao hon va tiep xuc nhieu hon. Nang suat luong thuc gia tang mang lai loi ich lon cho ca giam thieu va thich nghi.


Chinh sach va chinh tri Cac quoc gia nhay cam nhat voi bien đoi khi hau thuong khong phat thai nhieu khi nha kinh, lam nay sinh cau hoi ve cong bang va cong ly. Bien đoi khi hau co lien he mat thiet voi phat trien ben vung. Han che am len toan cau la đong thoi huong đen đat đuoc cac muc tieu phat trien ben vung nhu xoa bo đoi ngheo va giam bat binh đang. Moi lien ket giua hai van đe đuoc cong nhan trong Muc tieu Phat trien Ben vung 13 đo la "hanh đong khan cap đe chong lai bien đoi khi hau va cac tac đong cua no". Cac muc tieu ve luong thuc, nuoc sach va bao ve he sinh thai co tinh hoa hop voi giam thieu bien đoi khi hau.
Khia canh đia chinh tri cua bien đoi khi hau la phuc tap va thuong đuoc đong khung voi van đe ke an khong, tuc la tat ca cac nuoc huong loi tu giam thieu do mot so nuoc lam nhung mot so nuoc đo se thua thiet tu viec đau tu vao chuyen đoi sang nen kinh te it carbon. Co nhung phan bien cho đieu nay. Vi du, loi ich cai thien moi truong đia phuong va suc khoe cong đong cua viec loai dan than đa la lon hon chi phi o gan nhu moi khu vuc. Mot luan điem phan bac khac la cac nuoc nhap khau rong nhien lieu hoa thach đuoc loi ve kinh te tu viec chuyen đoi, khien cac nuoc xuat rong co nguy co mac ket tai san hay khong the ban nhien lieu hoa thach.


= Cac tuy chon chinh sach =
Mot pham vi rong cac chinh sach, quy tac va luat le đuoc ap dung đe lam giam luong khi nha kinh. Co che đinh gia carbon gom co thue carbon va he thong mua ban khi thai. Ke tu nam 2019 co khoang 20% luong khi thai nha kinh đuoc đinh gia carbon tren toan cau. Khoan tro cap nhien lieu hoa thach truc tiep toan cau la 319 ty đola trong nam 2017 va 5,2 ngan ty đo neu tinh chi phi gian tiep nhu o nhiem khong khi. Cham dut viec lam nay co the lam giam 28% luong carbon phat thai toan cau va 46% so nguoi tu vong do o nhiem khong khi. Cac khoan tro cap co the đuoc chuyen huong sang ho tro cong tac chuyen đoi sang nang luong sach. Bien phap co tinh ep buoc hon bao gom tieu chuan hieu qua xe co, tieu chuan nhien lieu tai tao va nhung quy đinh ve o nhiem khong khi trong nganh cong nghiep nang. Mot so quoc gia ban hanh tieu chuan danh muc đau tu co the tai tao nham gia tang ty le đien đuoc tao ra tu cac nguon nang luong co the tai tao.
Co nhung suy xet lien quan đen thach thuc kinh te va xa hoi nay sinh tu viec giam su dung nhien lieu hoa thach. Mot vi du la viec lam cua nguoi lao đong trong nhung nganh cong nghiep bi anh huong cung voi loi ich cua cong đong lon hon lien quan. Cong ly khi hau la mot khia canh quan trong khac cua chinh sach giam thieu.


= Cac hiep đinh khi hau quoc te =
Gan nhu tat ca quoc gia tren the gioi đeu tham gia Cong uoc Khung Lien Hop Quoc ve Bien đoi Khi hau (UNFCCC) 1994. Muc tieu cua UNFCCC la ngan chan can thiep nguy hai cua con nguoi vao he thong khi hau. Theo nhu noi dung cong uoc thi nong đo khi nha kinh trong khi quyen phai đuoc giu on đinh o muc ma cac he sinh thai co the thich ung tu nhien voi bien đoi khi hau, san xuat luong thuc khong bi đe doa, va phat trien kinh te co the duy tri. Khi thai toan cau đa tang ke tu thoi điem ky ket UNFCCC, no khong thuc su han che phat thai ma tao ra mot khuon kho cho nhung nghi đinh thu lam đieu đo. Nhung hoi nghi thuong nien la co hoi cho cac cuoc đam phan toan cau.
Nghi đinh thu Kyoto 1997 mo rong UNFCCC va bao gom nhung cam ket rang buoc phap ly cho hau het cac nuoc phat trien nham han che luong phat thai cua ho. Trong cac phien đam phan nghi đinh thu, G77 (đai dien cac nuoc đang phat trien) xuc tien mot nhiem vu đoi hoi cac nuoc phat trien "đi đau" trong cong tac giam thieu khi thai vi cac nuoc phat trien gop phan chu yeu lam khi nha kinh tich luy trong khi quyen, vi muc phat thai đau nguoi cua cac nuoc đang phat trien van kha thap va se gia tang đe đap ung nhu cau phat trien cua ho.
Hiep uoc Copenhagen 2009 bi nhieu nguoi xem la noi that vong boi nhung muc tieu khiem ton va no đa bi cac nuoc ngheo bao gom G77 bac bo. Cac ben lien quan huong đen han che muc tang cua nhiet đo trung binh toan cau duoi nguong 2,0 °C (3,6 °F). Hiep uoc đat muc tieu gui 100 ty đola moi nam cho cac nuoc đang phat trien đen nam 2020 nham ho tro giam thieu va thich ung, ben canh đo đe xuat sang lap Quy Khi hau Xanh. Tinh đen nam 2020 quy nay đa khong đat đuoc muc tieu ky vong va co nguy co bi cat giam tai tro.
Vao nam 2015 tat ca quoc gia Lien Hop Quoc cung đam pham Thoa thuan chung Paris huong đen giu cho am len toan cau khong tiem can 2,0 °C (3,6 °F) đong thoi ham chua mot muc tieu mo uoc la giu cho am len duoi 15 °C. Hiep đinh nay đa thay the Nghi đinh thu Kyoto. Khong nhu Nghi đinh thu Kyoto, trong Hiep đinh Paris khong co muc tieu phat thai rang buoc nao. Thay vao đo la viec thuong xuyen đat ra nhung muc tieu tham vong chua tung thay va đanh gia lai nhung muc tieu nay sau moi nam nam. Hiep đinh Paris nhac lai rang cac nuoc đang phat trien phai đuoc ho tro tai chinh. Tinh đen nam 2021 đa co 194 quoc gia cung Lien minh chau Au ky hiep đinh va 188 quoc gia cung Lien minh chau Au phe chuan hoac tan thanh hiep đinh.
Nghi đinh thu Montreal 1987, mot hiep đinh quoc te nham ngan chan hanh vi phat thai khi pha huy ozone, co le kim che phat thai khi nha kinh hieu qua hon la Nghi đinh thu Kyoto von đuoc sang lap đe chuyen trach van đe nay. Tu chinh Kigali 2016 cua Nghi đinh thu Montreal nham đen giam phat thai hydrofluorocarbon, mot nhom khi nha kinh đang ke ma đa đuoc su dung đe thay cho cac khi pha huy ozone bi cam. Đieu nay bien Nghi đinh thu Montreal thanh mot thoa thuan chong bien đoi khi hau hieu luc hon.


Đong thuan khoa hoc va xa hoi = Đong thuan khoa hoc =
Co su đong thuan khoa hoc ap đao ve viec nhiet đo be mat toan cau gia tang trong nhung thap ky gan đay va nguyen nhan chu yeu cua dien bien nay la con nguoi phat thai khi nha kinh voi 90–100% cac nha khoa hoc ve khi hau đong tinh. Vao nam 2019 muc đo đong thuan đa len toi 100% giua cac nha khoa hoc nghien cuu am len toan cau do con nguoi. Khong co co quan khoa hoc quoc gia hay quoc te nao phan bac quan điem nay. Su đong thuan con tien xa hon đen viec can thuc hien mot so hanh đong đe bao ve con nguoi truoc nhung tac đong cua bien đoi khi hau va cac vien han lam khoa hoc quoc gia đa keu goi nhung lanh đao the gioi cat giam luong khi thai toan cau.
Su ban luan khoa hoc dien ra trong cac bai đang tap chi đuoc binh duyet, o đo cac nha khoa hoc can cu vao đanh gia trong nhung ban bao cao cua IPCC. Vao nam 2013, Bao cao Đanh gia lan 5 cua IPCC phat bieu rang gan nhu chac chan tac đong cua con nguoi la nguyen nhan chinh gay ra su am len đa quan sat tu giua the ky 20. Bao cao 2018 đi toi ket luan dut khoat hon the hien su đong thuan khoa hoc: "tac đong cua con nguoi đen khi hau la nguyen nhan chinh gay ra su am len đa quan sat ke tu giua the ky 20". Cac nha khoa hoc đa đua ra hai canh bao đen nhan loai vao nam 2017 va 2019, bay to lo ngai ve lo trinh đi đen bien đoi khi hau tham khoc tiem tang hien tai va hau qua la noi thong kho khong ke xiet ma con nguoi phai hung chiu.


= Cong chung =

Cong chung quoc te bat đau chu y đen bien đoi khi hau tu cuoi thap nien 1980. Do tin tuc truyen thong nhap nhang hoi đau thap nien 1990, nhieu nguoi đa nhan thuc bien đoi khi hau chung voi nhung van đe moi truong khac nhu suy giam ozone. Trong van hoa đai chung, The Day After Tomorrow la phim đau tien ve đe tai nay đen voi đong đao quan chung vao nam 2004 va sau đo mot nam la phim tai lieu An Inconvenient Truth. Sach, truyen va phim ve bien đoi khi hau thuoc the loai khi hau vien tuong.
Su hieu biet va quan tam cua cong chung đen bien đoi khi hau khac biet đang ke giua cac khu vuc. Vao nam 2015, trung vi 54% nguoi đuoc hoi cho rang đo la "mot van đe rat nghiem trong", nhung nguoi Trung Quoc va nguoi My (nguoi thuoc cac nen kinh te co luong khi thai CO2 hang nam lon nhat) thi lai thuoc hang it quan tam nhat. Mot cuoc khao sat nam 2018 phat hien nguoi dan o đa so quoc gia đa quan tam đen van đe nay hon so voi nam 2013. So nguoi co hoc thuc gia tang va tai mot so nuoc, phu nu va nguoi tre thay ro hon rang bien đoi khi hau la mot hiem hoa thuc su. O Hoa Ky co mot cach biet phe phai lon trong du luan.


 Su phu nhan va thong tin sai lech  Tranh cai cua cong chung ve bien đoi khi hau bi tac đong manh me boi hanh vi phu nhan va thong tin sai lech co nguon goc o Hoa Ky va tu đo lan ra cac nuoc khac, đac biet la Canada va Australia. Cac nhan vat đung sau trao luu phu nhan bien đoi khi hau thanh lap mot lien minh đuoc tai tro va hop tac tuong đoi gom cac cong ty nhien lieu hoa thach, nhom cong nghiep, vien chinh sach bao thu va cac nha khoa hoc đoi lap. Cung nhu nganh cong nghiep thuoc la truoc kia, chien luoc chu đao cua cac nhom nay la bia ra nhung nghi ngo ve ket qua va du lieu khoa hoc. Nguoi phu nhan, choi bo, hoac luu giu quan điem ngo vuc khong ly do ve bien đoi khi hau do con nguoi đuoc goi la "nguoi hoai nghi bien đoi khi hau", nhung mot so nha khoa hoc cho rang cach goi đo khong đung.
Ton tai nhung hinh thuc phu nhan khac nhau: mot so cho rang khi hau khong he am len, so khac thi đong y la am len nhung quy boi nhung anh huong tu nhien, va mot so thi toi thieu hoa cac tac đong tieu cuc cua bien đoi khi hau. Su khong chac chan bia đat ve khoa hoc ve sau phat trien thanh tranh luan bia đat: tao niem tin rang cong đong khoa hoc con nghi ngo đang ke ve bien đoi khi hau nham tri hoan nhung thay đoi chinh sach. Chien luoc đe xuc tien y đo nay bao gom chi trich cac to chuc khoa hoc va neu nghi van ve đong co cua cac nha khoa hoc. Cac blog mang cang xui bay them nhung su hieu lam ve bien đoi khi hau va hau qua cua no.


 Phan đoi va kien tung  Hoat đong chong bien đoi khi hau đa tro nen pho bien trong thap nien 2010 duoi hinh thuc nhu bieu tinh cong cong, bai tru nhien lieu hoa thach va kien tung. Cac cuoc bieu tinh noi bat gan đay gom bai khoa vi khi hau va bat tuan dan su. Trong phong trao bai khoa, thanh nien toan the gioi bo hoc đe phan đoi va đuoc truyen cam hung boi Greta Thunberg. Cac chien dich bat tuan dan su đong đao cua nhung nhom nhu Extinction Rebellion thuong gay roi loan trat tu. Hanh vi kien cao đang ngay mot nhieu nham đen yeu cau chinh phu co giai phap quyet liet hon hoac thi hanh nhung luat le hien tai lien quan đen bien đoi khi hau. Viec kien  tung chong lai cong ty nhien lieu hoa thach, co đong, nha đau tu tu cac nha hoat đong nhin chung đoi boi thuong cho ton that va mat mat.


Kham pha Đe ly giai tai sao nhiet đo Trai Đat cao hon du lieu trong boi canh chi co buc xa Mat troi chieu toi, Joseph Fourier đa đe xuat su ton tai cua hieu ung nha kinh. Nang luong Mat troi đen be mat do khi quyen khong can tro buc xa Mat troi. Be mat am phat buc xa hong ngoai nhung no lai bi can tro tuong đoi boi khi quyen va nang luong bi cham giai phong, khien hanh tinh am len. Ke tu nam 1859, John Tyndall xac đinh rang nito va oxy (99% khong khi kho) khong can tro buc xa hong ngoai nhung hoi nuoc va luong nho cac khi (đang ke nhat la methane va carbon dioxide) hap thu va khi am len phat buc xa hong ngoai. Su thay đoi nong đo nhung khi nay co the gay "tat ca đot bien ve khi hau ma cac nha nghien cuu đia chat phat hien" bao gom cac ky bang ha.
Svante Arrhenius đe y thay hoi nuoc trong khong khi khong ngung đa dang nhung carbon dioxide thi do nhung qua trinh đia chat lau dai quyet đinh. Tai điem ket cua mot ky bang ha, su am len do CO2 gia tang se lam tang luong hoi nuoc, khuech đai hieu ung trong mot qua trinh phan hoi. Vao nam 1896, ong cong bo mo hinh khi hau đau tien ve hien tuong nay, chi ra giam mot nua CO2 co the khien nhiet đo giam mot muc đu đe khoi đong ky bang ha. Arrhenius tinh toan rang neu gap đoi luong CO2 thi nhiet đo se tang co 5–6 °C (9,0–10,8 °F). Cac nha khoa hoc khac luc đau nghi ngo va tin rang hieu ung nha kinh bi bao hoa nen co them them CO2 thi cung khong khac gi. Ho nghi khi hau se tu đieu chinh. Tu nam 1938 Guy Stewart Callendar cong bo bang chung chi ra khi hau đang am len va ham luong CO2 đang tang nhung nhung tinh toan cua ong cung vap phai su phan đoi tuong tu.
Vao thap nien 1950, Gilbert Plass tao ra mot mo hinh may tinh chi tiet tinh đen cac lop khi quyen khac nhau va pho hong ngoai, phat hien ham luong CO2 tang se khien khi hau am len. Cung thoi gian, Hans Suess tim thay bang chung ve viec CO2 đa đang tang, Roger Revelle chi ra đai duong se khong hap thu luong tang va ho cung nhau ho tro Charles Keeling bat đau ghi chep su gia tang tiep dien the hien qua Đuong cong Keeling. Gioi khoa hoc canh bao cong chung va nguy co đuoc trinh bay tai phien chung nhan truoc Quoc hoi cua James Hansen nam 1988. Uy ban Lien chinh phu ve Bien đoi Khi hau đuoc thanh lap nam 1988 đe đua ra loi khuyen chinh thuc cho cac chinh phu tren the gioi va thuc đay nghien cuu lien nganh.


Tham khao = Chu thich =


= Nguon =


 Bao cao cua IPCC   Cac an pham đa đuoc binh duyet khac   Sach, bao cao va van kien phap ly   Nguon khong chuyen  Lien ket ngoai Climate change tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Global warming tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)