Noi đau cua chang Werther (tieng Đuc: Die Leiden des jungen Werthers) la tieu thuyet the thu tin cua van hao Johann Wolfgang von Goethe (28 thang 8 nam 1749 – 22 thang 3 nam 1832), nay sinh trong phong trao "Bao tap va xung kich" (Sturm und Drang) o Thoi ky Khai sang trong lich su Đuc nua cuoi the ky thu 18.
Ra đoi trong nam 1774 va đuoc tai ban lan 2 vao nam 1787, Noi đau cua chang Werther mieu ta cau chuyen tinh cua chang thanh nien Werther co tinh cam sau sac, thuan hau va nhay cam voi nang Lohtea. Chim đam trong nhung đam me tinh ai cua ban than, chang đa som tu ket thuc đoi minh bang cai chet bi tham va tuyet vong. Khong chi đuoc đanh gia la mot trong hai tac pham mang y nghia lon nhat cua nha van hao giai đoan nay, cung voi vo kich Gotz von Berlichingen ra đoi nam 1771, cuon tieu thuyet nay con lam nen mot ky tich van hoc khi tuoi đoi cung nhu tuoi nghe cua Goethe con rat tre. Trong Luoc su van hoc Đuc xuat ban nam 1986 o Đong Đuc đa viet rang, tieu thuyet Noi đau cua chang Werther la tac pham đau tien cua the ky 18 tao đuoc mot tieng vang manh me doi đen cac nuoc xung quanh, nhat la trong phong trao lang man tai Phap, Y va Anh Quoc. Sach 100 cuon sach anh huong khap the gioi thua nhan rang tac pham tieu bieu cua Goethe la vo kich tho Faust nhung cai đem lai danh tieng tren van đan the gioi cho Goethe lai la tieu thuyet Noi đau cua chang Werther.


Hoan canh sang tac Noi đau cua chang Werther lay qua trinh yeu đuong cua chinh ban than Goethe va bi kich tu sat cua Gierusalem, ban ong, lam tai lieu thuc te. Thang 8 nam 1771, sau khi gianh hoc vi thac si (Lizenziat), Goethe tro ve que o Frankfurt va đuoc moi lam luat su toa an boi tham cua thanh pho, nhung ong khong muon lam viec nay ma chi thich đoc sach, sang tac, đi bo, luu luyen thien nhien. La mot thanh vien cua giai cap thi dan, Goethe som nhan ra rang tuy giai cap nay co thuc luc kinh te nhung van la nguoi ben le cua quyen luc, do quyen lap phap nam trong tay quy toc phong kien. Nhung thanh nien thi dan đuong thoi đa khong co bat cu mot hoat đong gi đe khich le ho tham gia, nen ho đanh phai song tam bo trong su ngheo nan ve đoi song tinh than. Tinh canh chan nan, bi quan, trong tang lop thanh nien tro nen pho bien. Chinh ban than Goethe, trong xuc cam yem the keo dai, đa tung co y tuong tu sat. Ong treo mot thanh guom ngan len đau giuong va thuong muon dung no ket thuc coi đoi, nhung cuoi cung đa thoat khoi y tuong nay.
Thang 5 nam 1772 Goethe đen thuc tap o toa an chong an toi cao cua đe quoc La Ma Than thanh (Reichskammergericht) o Wetzlar. Trong buoi vu hoi ong đa gap co gai Charlotte Buff, mot co gai co đoi mat mau xanh lam, va trung tieng set ai tinh tu co nay, nhung Buff đa đinh hon voi mot vien quan ngoai giao tre tuoi la Kesner. Mac du vay, Goethe van thuong đen nha Buff va chi mai ve sau, khi Michel ban ong đen kip moi co the go Goethe ra khoi luoi tinh. Thang 9 cung nam, Goethe lai yeu mot co gai mat đen mang ten Macximilianni.
Gierusalem, ban cua Goethe yeu đon phuong vo mot nguoi đong su cua minh va nguoi đong su đa ha lenh đuoi anh ra khoi nha. Bi ha nhuc, Gierusalem muon khau sung luc cua Kesner đe tu sat, va su kien đa gay nen chan đong du luan mot thoi. Khi Goethe tro lai Frankfurt biet tin ban mat, đa bat tay vao suu tam tai lieu lien quan.
Vao đau nam 1774, Macximilianni đen Frankfurt va đuoc me đung ra ga cho mot thuong nhan giau co vung đo, nhung nang va Goethe van bi mat qua lai voi nhau nhu thuo ban đau. Chi it lau sau khi phat giac su vu, nha phu thuong kia đa tu choi khong cho Goethe ben mang toi nha. Vao luc đo Goethe chot ly giai đuoc ly do tai sao Gierusalem bien y tuong tu sat thanh hanh đong tu sat. Ong đa đong cua khong tiep khach, trong vong 4 tuan hoan thanh sang tac Noi đau cua chang Werther.


Ket cau Noi đau cua chang Werther bao gom 2 tap va mot phan phu. Tap 1 va tap 2 cua tac pham ket cau tu cac thu tin ma nhan vat chinh, Werther, gui cho ban minh la Wilhelm va nhung nguoi khac, cung la loi tu thuat va tu phan tich tam ly cua nhan vat chinh. Phan sau cung, Nguoi bien tap gui ban đoc, trinh bay ket cuc cua Werther voi hinh thuc tran thuat tu nguoi thu ba ke lai cau chuyen.


Noi dung Werther la mot chang thanh nien Đuc, con em thi dan, sinh ra trong boi canh xa hoi co nhieu roi ren. Chang chan ngay cai xa hoi đang song va cam thay muon cuu lay minh la phai xam nhap vao thien nhien, đi vao đoi song cua nhan dan lao đong, cua nong dan xung quanh. Sau khi tot nghiep đai hoc, chang khong chiu tim viec lam ma bo đen mot noi khac. Trong buc thu đau gui nguoi ban Winhelm, chang đa tho lo su chan ngan cuoc song, va phat hien ra mot thi tran nho co phong canh rat đep la Warheimu. Tai đay, chang say đam trong thien nhien, yeu quy tre em va quan he voi tang lop duoi. Trong mot buoi vu hoi, chang gap Lothea, mot co gai xinh đep va thuan khiet con gai lon cua vien quan tu phap thu ha vi hau tuoc vung đo, va trung tieng set ai tinh. Tuy nhien, du Lothea cung yeu Werther nhung khong the đen voi chang tron ven vi co đa hua hon voi Albert, mot con nguoi co tri thuc, trong ly tinh, trung thanh voi nghia vu va cuong vi cong tac. Ba con nguoi nay roi vao tinh cam tay ba te nhi va phuc tap, đac biet khi Werther pho mac ban than cho su xui giuc cua tinh cam va gan bo voi Lothea nhu hinh voi bong. Cuoi cung, Werther đa tim cach thoat ra, co gang roi Lothea va tim hanh phuc trong cong viec o cong so. Truoc luc đo chang đa co mot cuoc tranh luan ve van đe tu sat voi Albert. Du đo la hanh vi ma Co Đoc giao ngan cam, va Albert phan đoi, nhung Werther ra suc bien minh rang nguoi tu sat khong phai la hen yeu ma ho giong nhu nguoi mang can benh bat tri, khong tu sat khong đuoc.
Werther ra lam thu ky cong su, boc lo nang luc va trien vong muon thay đoi thoi xau, su quan lieu cua tang lop nha mon, nhung chang lai chiu su ap che cua vien cong su, mot dang quan lieu đien hinh cua Đuc đuong thoi. Cung trong thoi gian nay Werther yeu co tieu thu quy toc Feng. B nhung lai bi co nay gay kho de. Sau đo, tai nha mot ba tuoc kha tien bo, nguoi rat ai mo Werther, đung luc cac quy toc đang tu hoi thi Werther lai bi moi ra khoi nha mot cach bat lich su va chang cam thay bi ha nhuc ghe gom. Su hom hinh, khinh nguoi, ky thi cua đam quy toc khien chang cam gian đen cung cuc va đa phai thot len: Oi! Đa bao lan toi voi tay cam dao, muon cham dut su ngot ngat don nen trai tim toi. Nguoi ta noi co mot loai ngua quy, khi bi san đuoi đen đuong cung thi long len gian du, va theo ban nang, no tu can vao đong mach cua minh đe đuoc de tho hon. Toi cung thuong thay nhu vay, toi muon cat đut đong mach cua toi đe đat toi tu do đoi đoi!.
Nhung bat loi lien tiep thuc đay chang tu chuc, roi bo nhiem so. Chang theo mot hau tuoc thich nghe thuat đen vung trang vien song tam, nhung lai phat hien ra hau tuoc nay khong hieu gi ve nghe thuat. Chang nay ra y đinh tong quan thi vi hau tuoc nay lai ngan can, nen cuoi cung đanh muon co đe đen thanh pho ma Lothea cu tru sau khi ket hon. Tai đay, khi moi loi thoat trong xa hoi bi cat đut, Werther chi con luu luyen voi Lothea va nhin thay o nang nhu mot điem tua binh yen cho cuoc song. Nhung ben mot nguoi phu nu đa co chong chang đanh phai dau kin tinh yeu tan đay long. Chang vua khong the song thoai mai trong xa hoi ma chang het suc cam ghet, đong thoi chang cung khong the nao chiem đuoc Lothea trong vong rang buoc cua Albert, tham chi con lam cho tinh cam vo chong cua Lothea va Albert bi sut me nang ne.
Cung trong nhung ngay nay đa xay ra ba su viec lam giot nuoc cuoi cung tran ly. Su viec thu nhat la Werther quen mot nguoi thanh nien lam thue, anh ta đang yeu say đam nu chu nhan cua anh ta, von la mot qua phu, vi su phan đoi cua anh trai qua phu ma anh thanh nien lam thue bi đuoi viec. Khi biet tin nguoi qua phu muon đi buoc nua, cuoi mot nguoi lam thue khac, anh ta đa giet nguoi đen sau đo. Truoc mat quan tu phap, cha cua Lothea, Werther bien ho cho nguoi lam thue pham toi muu sat nhung bat thanh. Su viec tiep theo la khi Werther gap mot thanh nien bi đien, nguyen la nguoi van thu cua quan tu phap va đa tham yeu Lothea nhung tinh yeu đon phuong khong đuoc đen đap khien anh roi loan tam than. Canh ngo va ket cuc be tac cua hai nguoi thanh nien noi tren khien Werther nhin ra hoan canh cua minh. Werther hy vong minh phat đien đe khong bi giay vo noi cam, nhung tinh van hoan tinh. Chang cung muon lam nhu nguoi thanh nien lam thue noi tren, cung Albert đi đen cho chet, nhung lai so nhu vay se lam phuong hai đen Lothea. Su viec cuoi cung la loi cau khan cua chinh Lothea, mong muon Werther giu khoang cach voi nang đe nang va chong diu đi cang thang. Loi thinh cau khien Werther y thuc đuoc rang cho lanh nan cuoi cung cua chang đa khong con nua.
Đe giai quyet mau thuan va xung đot noi tam, Werther đa vi pham loi hen uoc, tim gap Lothea mot lan cuoi, ngam cho nang nghe mot bai ca va trong luc xuc đong đa om lay Lothea ma hon. Sau đo, chang lay co se đi du lich va can sung. Đuoc muon khau sung cua Albert, chang đa tu ket lieu đoi minh. Tren ban lam viec cua chang con đe lai vo kich cua Lessing Emilia Galotti, cai ma co the bien ho, bao chua ve mat đao đuc cho chang. Đo la ket cuc cua noi "nhuc nhoi the gian" khoi nguon tu su bat dung hoa cua tu tuong va thuc tai, la tieng long nuc no chua xot cua nhung the he thanh nien khong nhung o trong nuoc Đuc ma ca o nhung nuoc khac tren the gioi, đong thoi la van đe thoi su cua lop nguoi tre tuoi.


Đac điem nghe thuat Nghe thuat trong tieu thuyet Noi đau cua chang Werther boc lo qua hinh thuc ket cau đoc đao, nghe thuat su dung ngon tu đieu luyen va kha nang phat hien the gioi noi tam cua nhan vat. Ket cau tac pham theo trinh tu nhung buc thu tam tinh, thu tu su va thu ky su, ket hop voi but phap mieu ta thien nhien cuc ky linh hoat la đieu kien đe nhan vat tu boc lo minh ro rat trong nhung noi niem rieng tu sau kin nhat.
O mot phuong dien nhat đinh, tuy tac pham co nhung anh huong nhat đinh tu cuon Nang Heloise moi cua Rousseau, nhung Noi đau cua chang Werther van bat nguon tu chinh hien thuc cua giai cap tu san Đuc. Mat khac, bang cach đe nhan vat chinh đam minh trong thien nhien ma yeu đuong, xuc cam, Goethe đa kheo leo dien ta mat tinh te trong tinh cam cua nhan vat, đong thoi tranh đuoc loi hung bien, triet ly thuong thay trong tac pham cua Rousseau.
Ve mat ngon tu nghe thuat, Noi đau cua chang Werther su dung ngon ngu van xuoi đay chat tho, giau hinh anh va het suc trong sang.


Hau truyen Cuon tieu thuyet Noi đau cua chang Werther vua ra đoi đa gay nen tieng vang chan đong tren van đan cung nhu trong long xa hoi Đuc. Thanh nien tranh nhau đoc va nhung tinh tiet cua truyen khien cac co gai bung mat khoc con cac chang trai thi đong tinh thuong xot. Tac pham co tac dung lam voi đi noi u uat, khien cho thanh nien Đuc đuong thoi nhu trut bo đuoc su sau kho tich tu trong long.
Goethe khi lay ten Noi đau cua chang Werther la su dung tu đong nghia voi khai niem Noi đau cua Kito ma Kinh Thanh noi toi. Tuy vay, trong khi Kito giao luon tuyen truyen rang cuoc song con nguoi noi tran the la be kho, co kho may cung phai song chiu kho đe linh hon đuoc len thien đang; thi Goethe lai noi cuoc song tran đay noi kho, neu chiu kho đen đo khong the tim đuoc loi thoat thi tu sat.
Tuy tu tuong chu đao cua Goethe la vay, tinh yeu cung nhu cai chet cua nhan vat Werther trong tac pham van gay nen nhieu tranh cai. Nhieu nguoi cho rang Werther chet vi tinh la khong đang, tham chi co vi Muc su chi trich rang cuon tieu thuyet đa to điem cho su thong gian va su tu sat hong đao sach toan bo goc re cua đao đuc. Nha van hao Gotthold Ephraim Lessing phe phan rang nhan vat Werther khong co đuoc su kiem che can thiet cua con nguoi. Nhung phe binh va tranh luan nhieu chieu đa đay đen cao trao khi tac gia Friedrich Nicolai, theo tu tuong triet hoc Khai sang đuong thoi, đa phong tac mot tac pham mang ten Niem vui cua cau be Werther, viet rang vien đan trong khau sung cua Werther thuc chat đa bi đoi thanh long ga va mau ga, dan đen ke hoach tu sat cua chang bat thanh va cuoi cung Werther voi Lothea lai tro nen than thuoc. Goethe "phan phao" bang mot bai tho cham biem nhan đe Nicolai tren mo Werther, noi rang du Werther chua chet nhung cung bi mau ga lam mu hai mat, khong nhin thay đuoc nguoi yeu va cung chang nhin ra hien thuc, vi vay khong the co hanh phuc.


Anh huong Trong suot hai tram nam sau khi tac pham nay ra đoi, hoi chung tu sat bat chuoc nhan vat trong truyen dien ra trong gioi thanh nien - mot hien tuong goi la "Hieu ung Werther". Cuon tieu thuyet nay gay "an tuong vi đai, va thuc chat la bao la", theo loi ban cua chinh nha thi hao Goethe. Duoi chieu bai tac pham đi nguoc lai tieu chuan đao đuc đuong thoi, thanh pho Leipzig ngay lap tuc ra lenh cam ban va cu phat hien ai cam cuon sach trong tay se bi phat tien nang. Copenhagen, sau đo, cung ha lenh cam. Tai Milano, cuon sach bi tich thu va thieu huy. Tuy vay, Noi đau cua chang Werther van tiep tuc đuoc in lien tuc tai Đuc va ke tu lan xuat ban đau tien, toi nay tac pham đa trai qua 16 lan tai ban chua tinh cac ban in trom, in lau. Cuon sach cung đuoc dich ra tren 20 thu tieng khac nhu Anh, Phap, Y va rieng ban tieng Phap đa co nhieu ban dich cua nhieu dich gia khac nhau.
Khong nhung the, bo trang phuc cua Werther ma Goethe mieu ta rat chi tiet (ao đuoi tom xanh, nhieu khuy ao, ao gi le vang, nhung khoa nong vang, giay ong gap nau, mu phot, v.v...) tro thanh ao quan thoi thuong cua quy ong trong 1/4 cuoi the ky 18, con goi la "bo đo cua Werther". Napoleon rat yeu thich Noi đau cua chang Werther, khi vien chinh Ai Cap ong đa mang theo cuon sach nay ben minh va đa đoc tac pham đen 7 lan, tham chi đa nhieu lan nghien cuu, binh luan ve no. Thang 10 nam 1808 Hoang đe Napoleon đa trieu kien Goethe o Airowjurt, va trong cuoc tuong đam nay, sau khi lat gio cuon tieu thuyet đe tim, Napoleon chi vao mot cho đa đanh dau va hoi: Tai sao ngai viet the nay? Cho nay to ra khong hop voi tu nhien. Viec gi anh ta phai giai thich dai dong va chinh xac nhu vay?. Goethe nghe Napoleon voi net mat rat cham chu va tra loi voi mot nu cuoi đay thu vi: Thuc ra toi cung khong biet la toi đa lam mot đieu đe nguoi khac trach cu, nhung toi cam thay đieu đo hoan toan đung, va thuc ra thi cho nay cung co the la khong đuoc that lam.
Cau chuyen tinh yeu giua chang Werther va nang Lothea cung truyen đen Trung Hoa tu mat ky nha Thanh va đa tung co đo gom su Trung Hoa bay gio ve chan dung cua đoi trai gai nay. Nam 1922, Quach Mat Nhuoc đa dich tieu thuyet nay ra tieng Trung, đong thoi ong cung viet cuon Ba bo khuc tinh cam phong tac va chiu anh huong tu tac pham nay.
O Viet Nam, can cu tren hoan canh xa hoi sinh thanh va noi dung chu đao cua tac pham, co nha nghien cuu van hoc cua Vien Van hoc, đa đat dau hoi ve su anh huong nhat đinh tu Noi đau cua chang Werther đen tac pham To Tam cua Song An Hoang Ngoc Phach.


Ban dich tieng Viet Noi đau cua chang Werther đuoc Quang Chien dich ra tieng Viet voi tua đe Noi đau cua chang Vecte, GS. Hoang Trinh viet loi gioi thieu. Nha xuat ban Van hoc in lan đau nam 1982, 198 trang, kho 19 cm.
Mot ten khac la "Tinh sau cua chang Werther" đuoc Chon Hanh dich va đuoc nha xuat ban Ca Dao xuat ban lan 1 ngay 29/3/1969.


Xem them Hieu ung Werther


Chu thich Tham khao Noi đau cua chang Wether, trong cuon 100 cuon sach anh huong khap the gioi, Nha xuat ban Hoi nha van, Ha Noi, 2002. Trang 464-472.
Noi đau cua chang Vecte cung la noi đau cua nang To Tam - Mot so net tuong đong cua hai tac pham, Le Ngoc Chau, tap chi Nghien cuu Van hoc, Vien Van hoc, so 9, trang 65-72.
Noi đau cua chang Vecte, trong cuon Tu đien van hoc (bo moi). Nha xuat ban The gioi, H. 2003. Trang 1305-1306.