Lai Xa la mot lang thuoc xa Kim Chung, huyen Hoai Đuc, thanh pho Ha Noi. Ngoi lang nay noi tieng voi nghe nhiep anh, la noi khoi nguon cua nghe thuat nhiep anh tai Viet Nam, đong thoi la noi bao tang nhiep anh đau tien cua Ha Noi đuoc đi vao hoat đong.


Lich su = Ong to lang nghe =

Lich su cua lang nghe nhiep anh Lai Xa đuoc xem la bat nguon tu Nguyen Đinh Khanh, mot nguoi co dong doi von la nong thon o lang Lai Xa. Khi Nguyen Đinh Khanh moi 16 tuoi, ong ra trung tam Ha Noi va lam phu bep nau an cho mot cua hang anh cua nguoi Hoa ten Du Truong tren pho Hang Bo. Ra Ha Noi lam giup viec, nhung Nguyen Đinh Khanh lai to ra say me voi nhiep anh. Nhan thay long say nghe va kheo leo o ong, chu hieu anh đa day nghe cho Khanh. Chi 2 nam sau, ong tro thanh mot tay nghe nhiep anh đang chu y o Ha Noi, tham chi la noi bat hon ca nguoi chu. Ong cung đa mo hieu anh Khanh Ky tai pho Hang Da. Voi von kinh nghiem cua minh, thuong hieu Khanh Ky đa nhanh chong noi tieng va la noi đao tao ra đoi ngu nhung nguoi tho anh đau tien cua lang Lai Xa. Ong tung đen Phap đe kinh doanh hieu anh va chup anh Ho Chi Minh trong nhieu nam.
Nghe nhiep anh cua Lai Xa con gan lien voi Đang Huy Tru, la nguoi đau tien du nhap nghe nhiep anh vao Viet Nam. Ca ong va Nguyen Đinh Khanh đeu la nguoi lang Lai Xa nhung Nguyen Đinh Khanh moi chinh la ong to cua lang nghe nhiep anh.


= Phat trien =
Sau Nguyen Đinh Khanh, nguoi lang Lai Xa đa truyen nhau bi quyet lam nghe tu ky thuat chup, rua anh cho đen chinh anh the. Nam 1892, nhieu nam thanh nien lang Lai theo nhau len pho Hang Da hoc nghe tai hieu anh đau tien cua Nguyen Khanh Ky mo. Khi đa thao nghe, ong con bo tri cho viec lam kiem an. Khong it hoc tro đa tu mo đuoc hieu anh lam rieng. Do đo ve sau, dan lang đa đe nghi va đuoc chap thuan lay nam 1892 la nam ra đoi cua Lang nghe Nhiep anh Lai Xa. Nhung nam đau the ky 20, tho anh Lai Xa đeu dung cac may anh go chup bang phim kinh cua hang Lumiere nhap tu Phap. Phim kinh co kich co tu 4x6 đen 18x24. Thoi điem nay cung chua co cong nghe anh mau, khach hang co nhu cau lam anh mau thi tho ngoai buong sang se dung but long, cham vao nuoc sau đo cham vao mau giay (to giay nhuom mau) va to len anh.
Khoang thap nien 40 va 50 cua the ki 20 đuoc xem la thoi ki hoang kim trong su phat trien cua lang nghe Lai Xa. Co gan 2.000 nguoi trong lang lam trong hon 150 hieu anh trong va ngoai Viet Nam. Rieng tai Ha Noi co 33 cua hieu, Sai Gon co 34 cua hieu, Hai Phong co 13 cua hieu. Tai nhieu tinh tu trong Nam, ngoai Bac, hay mien nui đeu co cua hieu anh nguoi Lai Xa. Tham chi, co giai đoan theo thong ke, toi 80% so hieu anh o Sai Gon la do nguoi Lai Xa lam chu. Khong tinh cac hieu anh cua ong Nguyen Đinh Khanh (Khanh Ky) ban đau, đa co khoang 32 hieu anh cua nguoi Lai Xa mo tai Sai Gon tu thap nien 1930 – 1940. Va hien van con hoat đong 9 hieu anh thong ke đuoc trong nam 2016.


= The ky 21 =
Đau nam 2000, lang Lai Xa đa to chuc mot cuoc trien lam mang ten “Lang nghe nhiep anh truyen thong Lai Xa” trung bay hang tram buc anh cua cac nghe nhan lang. Trien lam đa thu hut đuoc hang nghin luot khach đen tham quan, tim hieu, nhat la gioi nhiep anh trong ca Viet Nam. Đay la buoc khoi đau cho viec lap ra mot Ban thuong truc Hoi lang nghe. Nam 2005, Trien lam anh cua lang Lai Xa đuoc mo tai so 45 pho Trang Tien voi hinh anh luu giu lich su hon tram nam cua lang nghe. Nhung nguoi dan Lai Xa coi tai nhiep anh cua minh nhu la "gen", tu đoi truoc đe lai. Thang 8 nam 2010, lang nghe nhiep anh Lai Xa đuoc ket nap vao Hiep hoi Lang nghe Viet Nam.
Nguoi lang Lai Xa mo hieu anh kinh doanh o khap moi noi, ten cua hieu cua ho thuong mang them chu "Lai" hoac chu "Ky" nhu la su ghi dau ve que huong va vi to nghe cua minh. Noi đay co so luong hoi vien Hoi Nghe si nhiep anh Viet Nam nhieu hon so voi cac lang khac. Cho du vay, viec theo kip xu huong van la đieu tat yeu. Nhieu nguoi tre theo nghe cua lang Lai Xa khong chi ke thua tien boi đi khap cac vung, mien chup anh theo kinh nghiem truyen thong ma con tu kham pha va tham gia nhung khoa hoc ngan han ve xu huong nhiep anh hien đai, đau tu thiet bi, cong nghe moi, đap ung nhu cau cua xa hoi hien đai.


Van đe mai mot Co tren 300 nguoi tho toa đi khap noi thuy chung voi nghe, nhung tai chinh noi khoi nguon cua nghe nhiep anh Viet Nam, nam 1992 chi con mot ban nho đe luu giu nhung net van hoa cua lang nghe truyen thong. Nghe nhiep anh Lai Xa đung truoc nhung kho khan khong nho. Đoi dien voi nhung thach thuc đo, nam 2002, nhung nguoi Lai Xa đa thanh lap Cau lac bo Nghe thuat nhiep anh Nguyen Đinh Khanh, gom 30 nguoi.
Du the ky 21 đa co nhung thiet bi hien đai đe chup anh thi mot nguoi đan ong trong lang ten Đang Van Tich van khang đinh: "Nguoi Lai Xa van co the sua nhung tam anh cu tro nen sac net va mong anh, đep hon rat nhieu nhung buc anh đuoc xu ly qua ky thuat so". Đo khong chi la bi quyet rieng cua nguoi lam nghe, ma la san pham thu cong cua nguoi dan trong lang. Nghe nhiep anh dich vu bung phat mot cach nhanh chong cung su phat trien cua cong nghe thong tin, nen nghe anh lang Lai Xa khong con the đung vung. Toi cuoi thap nien 2000, nguoi dan trong lang du van con so đong lam nghe anh, nhung duy tri kieu gia truyen khong con đang ke, cac the he chau con đa chuyen sang lam nhieu nghe khac. Mot nguoi đan ong lam nghe nhiep anh đang chu y trong lang đa tung tham gia lam thay o hai lop day nghe anh cho khoang hon 50 tre em trong lang, nhung đa to ra that vong boi ong cho rang "the he tre bay gio thieu su đam me, chi hoc thuc dung cho biet roi đi lam kiem tien". Dau vay, mot so tre em cho đen nguoi cao tuoi trong lang, co nhieu nguoi van thanh thao cong viec chup anh.
Lang Lai Xa ngay truoc con noi tieng ve nghe lam man. Nghe lam man đa that truyen, nghe nhiep anh van con nhung khong phat trien đang ke. Nhung viec lam cua cac bac cao nien, nghe nhan trong lang chi đat đuoc muc đich la "khoi lai, giu lai" qua khu hoang kim, gan nhu khong the lam lang nghe tro lai nhu xua. Theo thong ke cuoi nam 2022, tong so lao đong trong lang lam nghe chup anh chiem toi hon 40%.


Mo bao tang Đe luu giu nhung net truyen thong cua nghe nhiep anh qua nhieu nam, nguoi dan lang Lai Xa đa cung nhau gop tien xay dung Bao tang Nhiep anh Lai Xa. Bao tang đuoc du kien khanh thanh ngay 15 thang 5 nam 2017 (la ngay gio ong to lang nghe Nguyen Đinh Khanh nam đo). Đay la lan đau tien o Viet Nam, nguoi dan mot thon lang tu nguyen quyen gop tien đe xay dung bao tang nhiep anh. Bao tang la mot toa nha o giua lang co khong gian gan 300m2. Noi đay tap trung ke cau chuyen ve nghe nhiep anh o Lai Xa va va giai đap nhung thac mac ve cach lam the nao ong to nghe anh cua lang va nhung hoc tro cua ong co the lam cho lang tro thanh mot lang nghe, dan lang co the kiem song đuoc bang nghe anh, cung nhu viec ho đa xay dung thuong hieu anh cua minh nhu the nao va nhung nguoi Lai Xa đa đong gop nhu the nao vao su phat trien van hoa anh o Viet Nam.


Nhan đinh Ky thuat chup anh cua nghe nhan lang Lai Xa đuoc nhan đinh la "kheo leo". Bi quyet pha thuoc ham pha đe đu đo sang cho anh do nguoi xua truyen day, cac tay anh cua Lai Xa co the chup nhieu cuon phim trong đieu kien thoi tiet khong thuan loi ma đo bat sang van đeu, đep. Theo bao Đang Cong San Viet Nam, hieu anh cua nguoi Lai Xa con the hien "đang cap vuot troi" so voi cac hieu anh khac ngay xua khi co the đam nhan đuoc tat ca cac cong đoan nhu chup, lam buong toi, cham sua, đen in, phong anh. Du khong phat trien nhu truoc, cung khong nhon nhip va khong mang nhung dau hieu đac trung rieng nhu nhung lang nghe hien đai nhung Lai Xa van đuoc xem la "đoc đao, truong ton trong hang ngan lang nghe truyen thong o Viet Nam." Bao Lao đong cho rang nhung buc anh đuoc nguoi tho o Lai Xa chup luon co "net đoc đao rieng va mang gia tri cua thoi gian, cau ky trong tung cong đoan."
Nha tho To Huu trong mot dip toi tham lang Lai Xa đa tung nhan xet: "Ve manh đat nay, gap mot em be hay mot cu gia rau trang, chi can đua may anh cho ho la đa co the co ngay mot tam hinh đep".


Di san Lang nghe nhiep anh Lai xa đuoc xem la noi khoi nguon cua nhiep anh Viet Nam. Uoc tinh vao nam 2009, co toi 60 – 70% tho anh Viet Nam xuat xu tu lang Lai Xa. Du lam viec va sinh song tren moi mien đat nuoc, nhung ngay 15 thang 2 am lich hang nam, ho lai tu ve que đe ruoc Thanh hoang lang va vao ngay 20 thang 4 am lich hang nam, ho lai to chuc gio ong to nghe anh Nguyen Đinh Khanh. Voi be day lich su hon 125 nam, nguoi dan lang Lai Xa đa phat huy đuoc net đoc đao nghe thuat nhiep anh Viet Nam. Theo bao VOV, nghe thuat nhiep anh lang Lai Xa đa "vuon toi đinh cao cua nghe thuat nhiep anh Viet Nam, la niem tu bao cua nguoi dan lang Lai Xa". Viec khanh thanh va đua vao hoat đong Bao tang Nhiep anh Lai Xa cung voi mot so bao tang trung bay nhiep anh khac o tren đia ban lang Lai Xa, lang nghe nhiep anh Lai Xa đuoc "hua hen" tro thanh mot điem du lich moi đoi voi du khach trong va ngoai Viet Nam.


= Vinh danh =
Ngay 9 thang 7 nam 2003, Uy ban nhan dan tinh Ha Tay ra quyet đinh cong nhan lang nghe nhiep anh truyen thong thon Lai Xa đat danh hieu “Lang nghe cong nghiep – tieu thu cong nghiep” cua tinh. Cung trong nam đo, Lang nghe Lai Xa đuoc Nha nuoc Viet Nam trao tang nhan danh hieu lang nghe truyen thong, va la lang nghe nhiep anh truyen thong duy nhat o Viet Nam. Nam 2020, mot cuon sach mang ten "Co mot lang nghe nhiep anh" đa đuoc cong bo nham gioi thieu ve truyen thong nhiep anh cua lang Lai Xa.
Nam 2021, mot chuoi cac hoat đong cua nghe si Viet Nam va quoc te se gioi thieu nhung cach tiep can khac biet trong sang tao nhiep anh. Trong khuon kho hoat đong, Giam đoc Vien Phap tai Ha Noi Thierry Vergon cho biet se co hoat đong tim hieu lang nghe nhiep anh Lai Xa, khoa hoc in anh va lam an pham nho tu anh. Sang ngay 20 thang 5 nam 2022, lang Lai Xa đa to chuc le ky niem 130 nam Lang nghe nhiep anh. Toi du co đai dien Hoi Nghe si Nhiep anh Viet Nam va nhieu hoi nhiep anh cac tinh, thanh…


Tham khao = Nguon sach =
Tran Đuong (2004). Nhiep anh - may van đe tiep can va tiep nhan. Nha xuat ban Thong tan. OCLC 60590495.
Đang Van Tu (2011). Đia chi Ha Tay. Nha xuat ban Ha Noi. ISBN 9786045500552.