Luu Tri Ky (chu Han: 劉知幾; 661 - 721) la nha su hoc Trung Quoc, tac gia cuon Su thong thoi Đuong.


Than the Luu Tri Ky tu la Tu Huyen, nguoi Banh Thanh. Cha ong la Luu Tang Khi lam quan Thi ngu su phu trach viec giam sat bach quan thoi Đuong Cao Tong. Luu Tang Khi co ba nguoi con trai, Luu Tri Ky la con thu 3.


Thoi tre Anh em Luu Tri Ky đuoc cha day do tu nho. Len 10 tuoi, ong đuoc cha cho đoc sach Thuong Thu. Vi Thuong thu kho hoc, Luu Tri Ky hoc khong tot nen thuong bi cha đanh mang.
Mot hom Luu Tri Ky thay cha giang Ta Truyen cho cac anh nghe, ben bo đoc Thuong thu xuong nghe lom, rat thich thu. Đuoc mot thoi gian, Luu Tri Ky co the thuat lai loi cha giang cho cac anh nghe. Luu Tang Khi biet chuyen ben mang sach Ta truyen ra giang cho Tri Ky. Chi trong vong 1 nam, Tri Ky đa hoc xong sach Ta truyen.
Ong cho rang nhung su kien trong Ta truyen van chua tim hieu đuoc, xin cha cho đoc them Su ky, Han thu va Tam quoc chi. Đoc cac sach nay xong, Tri Ky van cam thay khong thoa man, ong tiep tuc đoc nhieu tap su. Đen nam 17 tuoi, ong đa đoc hau het cac sach su tu thoi nha Han đen thoi nha Đuong.
Du con it tuoi, Luu Tri Ky đa co chu kien ro rang. Ong khong sung bai bat cu sach nao ma dam manh dan neu y kien cua minh. Ong cho rang:

Han Thu cua Ban Co đa viet ve lich su mot thoi Tay Han thi khong nen co muc "Co kim nhan bieu", Hau Han thu cua Ta Thua khong nen đe Luu Huyen - mot tuong linh khoi nghia thanh mot ban ky


Lam quan Do Luu Tang Khi rat gioi ve tu chuong, Luu Tri Ky cung anh la Luu Tri Nhu đuoc cha truyen đat tan tinh phuong phap hoc tap theo yeu cau cua con đuong khoa cu. Ca hai anh em ong đeu noi tieng ve tu chuong.
Nam 680, Luu Tri Ky đo tien si, đuoc nhan chuc Chu ba o huyen Hoach Gia luc ong 20 tuoi.
Luu Tri Ky tung danh thoi gian đen kinh thanh Truong An va đong đo Lac Duong muon sach su khap noi, tu co so cua trieu đinh đen cho tu nhan đe đoc. Đo la qua trinh ong tich luy đuoc nhieu kien thuc ve lich su.
Thoi Luu Tri Ky lam quan chinh la thoi nu hoang Vo Tac Thien cai tri. Ong nhieu lan dang so can ngan cac chinh sach cua Vo Tac Thien, du đuoc nu hoang khen ngoi la chinh truc nhung khong ap dung.
Do tinh tinh ong qua thang than va nong nay nen hay mat long quan tren. Vi vay suot 19 nam ong khong đuoc thang chuc.
Nam 699, Luu Tri Ky đuoc đieu ve Truong An lam Đinh vuong phu thuong tao (phu trach cung ung hau can phu Đinh vuong) va tham gia bien soan cong trinh "Tam giao chau anh". Đuoc 3 nam soan sach, ong đuoc thang lam Truoc tac Ta lang (phu trach bien soan bia van, van te…) kiem Tu quoc su; khong lau sau lai thang len chuc Ta su phu trach viec ghi chep loi noi viec lam cua hoang đe, sau moi quy thi giao lai cho su quan lam can cu soan su.
Ong lan luot tham gia bien soan chu thich cac cong trinh su sach nha Đuong. Nam 708, ong đuoc đieu sang nham chuc Mat thu chieu giam, quan ly viec bien soan sach su cho trieu đinh. Do cac quan viet su thoi ky nay khong the tu y bien soan ma luon phai xin y kien nen Luu Tri Ky cam thay bi đe nen. Ong bat man va cao quan ve que, tu soan bo Su thong noi tieng đe lai cho đoi sau.
Nam 710, Su thong hoan thanh, danh tieng cua ong cang noi. Ong lai đuoc moi ra lam quan, thang chuc Thai tu ta thu tu kiem Sung van quan đai hoc si, tuoc Ngan thanh quang loc đai phu.
Đuong Huyen Tong len ngoi (712), ong đuoc phong lam Tan ki thuong thi.
Nam 721, Luu Tri Ky qua đoi, tho 61 tuoi.


Tac pham Su thong la tac pham noi tieng nhat cua Luu Tri Ky. Trong tac pham nay, Luu Tri Ky đa co nhung tu tuong đot pha trong thoi phong kien co đai Trung Quoc: phan đoi thuyet tuc menh luan cua lich su, cho rang bat cu Trieu đai nao hung thinh hay suy vong đeu do chinh ban than minh chu khong phai do troi quyet đinh; phan đoi quan điem lay thanh bai luan anh hung; phan đoi tu tuong Đai Han coi Trung Quoc la trung tam thien ha con cac dan toc xung quanh chi la man di moi ro.
Ngoai Su thong noi tieng, Luu Tri Ky con tham gia soan cach cong trinh:

Đuong thu: 80 quyen
Cao Tong thuc luc: 20 quyen
Tac Thien hoang hau thuc luc: 30 quyen


Xem them Nhi thap tu su
Su thong


Tham khao Nguyen Thanh Ha (2009), Muoi nha su hoc noi tieng Trung Quoc, Nha xuat ban Van hoa thong tin


Chu thich