Phat giao Viet Nam la Phat giao đuoc ban đia hoa khi du nhap vao Viet Nam, Phat giao Viet Nam mang nhung đac điem tuong đong va khac biet so voi Phat giao cua cac nuoc khac tren the gioi. Viet Nam nam trong vung anh huong cua van hoa Trung Hoa co đai nen mang nhieu net cua van hoa Trung Hoa, đac biet la ton giao. Phat giao la ton giao co anh huong sau rong nhat o Viet Nam, mang nhieu anh huong cua he phai Phat giao Bac tong.
Tuy nhien, o khu vuc mien Nam, he phai Phat giao Nam tong cung co anh huong khong nho, nhat la trong cong đong nguoi Khmer Nam bo. Theo thong ke cua Ban Ton giao chinh phu Viet Nam nam 2020, hien co hon 4,600,000 tin đo Phat giao , con theo so lieu thong ke cua Giao hoi Phat giao Viet Nam, ca nuoc co gan 45 trieu tin đo quy y tam bao, co 1002 đon vi gia đinh Phat tu va khoang 44.498 tang ni, hon 14.775 tu, vien, tinh xa, tinh that, niem Phat đuong.


Lich su Phat giao đuoc du nhap vao Viet Nam tu rat som, khoang the ky thu nhat truoc Cong nguyen theo đuong hai va đuong bo. Nhung vet tich đau tien đuoc đuoc ghi nhan voi truyen co tich Chu Đong Tu hoc đao cua mot nha su An Đo. Đau cong nguyen, Luy Lau (Bac Ninh) la thu phu cua quan Giao Chi som tro thanh trung tam Phat giao quan trong. Cac dau tich cua Phat giao tai Viet Nam đuoc ghi nhan qua cac truyen thuyet nhu Thach Quang Phat va Man Nuong Phat Mau xuat hien cung voi su giang đao cua Khau Đa La (Ksudra) trong khoang cac nam 168-189, Phat giao hinh thanh nen he thong tin nguong tho Tu Phap.
Do tiep thu Phat giao truc tiep tu An Đo nen tu Buddha (bac giac ngo) đuoc phien am truc tiep thanh "But" va "But Đa", tu đo chu "But" đuoc dung nhieu trong cac truyen dan gian. Phat giao Viet Nam luc ay mang mau sac cua Phat giao Nam truyen đuoc đia phuong hoa; But đuoc dan gian hoa coi nhu mot vi than cuu giup nguoi tot. Sau nay, vao the ky thu IV - V, do anh huong cua Phat giao tu Trung Hoa ma tu "But" bi thay the dan boi tu "Phat".
Phat giao an sau, bam re vao Viet Nam tu rat som. Đen thoi nha Đinh - Tien Le, nha Ly, nha Tran, Phat giao phat trien cuc thinh, đuoc coi la quoc giao, anh huong đen tat ca moi van đe trong cuoc song. Đen đoi nha Hau Le thi Nho giao đuoc coi la quoc giao va Phat giao đi vao giai đoan suy thoai. Đen cuoi the ky XVIII, vua Quang Trung co gang chan hung đao Phat, chinh đon xay chua, nhung vi mat som nen viec nay khong co nhieu ket qua. Đen the ky 20, mac du anh huong manh cua phong trao chan hung Phat giao cua cac nuoc, Phat giao Viet Nam lai phat trien manh me khoi đau tu cac đo thi mien Nam voi cac đong gop quan trong cua cac nha su Khanh Hoa va Thien Chieu .
Tom lai, lich su Phat giao Viet Nam trai qua bon giai đoan:

Tu đau cong nguyen đen het thoi ky Bac thuoc la giai đoan hinh thanh va phat trien rong khap;
Thoi Đinh, Tien Le, Ly, Tran la giai đoan cuc thinh;
Tu đoi Hau Le đen cuoi the ky 19 la giai đoan suy thoai;
Tu đau the ky 20 đen nay la giai đoan chan hung.


Cac tong phai = Thien tong =

Thien tong đuoc Bo-đe-đat-ma truyen sang Trung Quoc vao đau the ky thu 6. Theo cac nha nghien cuu Phat giao, Thien tong ngay sau đo khong lau cung đuoc truyen sang Viet Nam, voi dau an cua dong Thien Ti-ni-đa-luu-chi (Vinitaruci). Su von la nguoi An Đo, qua Trung Quoc đac phap voi Tam to Tang Xan roi đen Viet Nam vao nam 580, tu tai chua Phap Van (hay chua Dau), thuoc huyen Thuan Thanh tinh Bac Ninh va truyen cho to thu hai la Phap Hien. Dong thien nay truyen đuoc đen 19 the he.
Khi Luc to Hue Nang phat duong ruc ro Thien tong Trung Quoc, nhung đac tinh cua no cung xuat hien o Viet Nam voi cac dong Thien Vo Ngon Thong va Thao Đuong. Dong thien tu thu hai do Vo Ngon Thong, nguoi Trung Quoc lap ra vao nam 820, tu tai chua Kien So, thuoc xa Phu Đong, huyen Gia Lam, Ha Noi. Dong thien nay truyen đuoc đen 17 đoi. Dong thien thu ba do Thao Đuong, nguoi Trung Hoa, von la tu binh bi bat tai Chiem Thanh va đuoc vua Ly Thanh Tong phong thich cho hoang đao tai chua Khai Quoc vao nam 1069. Dong thien nay truyen đuoc đen 6 đoi.
Nam 1299, vua Tran Nhan Tong, duoi su huong dan cua thien su Tue Trung Thuong Si, ong xuat gia va len tu o nui Yen Tu, thuoc Thanh pho Uong Bi, Quang Ninh, thong nhat cac thien phai ton tai truoc đo va lap nen Thien phai Truc Lam. Sau nay, mot so thien phai khac xuat hien nhu phai Tao Đong duoi thoi Trinh-Nguyen, phai Lien Ton vao the ky 16-19 (co tru so tai chua Ba Đa va chua Lien Phai, Ha Noi), phai Lieu Quan (Lieu Quan la ten mot vi to thuoc dong Lam Te) vao the ky 18 (mien Trung), phai Lam Te duoi thoi nha Nguyen (mien Trung, va sau nay phat trien o mien Nam).
Thien tong Viet Nam đe cao cai "tam": "Phat o tai tam", tam la Niet Ban, hay Phat. Tran Nhan Tong viet trong bai phu Cu Tran Lac Đao:
"Cu tran lac đao tha tuy duyen,
Co tac xan he khon tac mien.
Gia trung huu bao huu tam mich,
Đoi canh vo tam mac van thien."
Dich:
"O đoi vui đao hay tuy duyen,
Đoi đen thi an, met ngu lien.
Trong nha co bau thoi tim kiem,
Đoi canh vo tam cho hoi thien."


= Tinh đo tong =

Tinh đo tong la mot tong phai Phat giao, chu truong tu tam dua vao tha luc cua Phat A Di Đa đe đac đao. Du vay đuong su van phai tu luc doc long niem Phat. Phat Thich Ca Mau Ni co lan thuyet giang: "Mot vien đa du nho đen may ma nem xuong nuoc thi no cung chim, nhung neu mot hon đa du to đen may ma đat tren be thi no cung noi" nen Tinh đo tong cho la du nghiep nang toi đau viec thanh tam niem Phat cung se la phuong tien giup tin đo sau khi man kiep se toi mien Cuc lac.
Theo Tinh đo tong coi Cuc lac la mot noi sinh linh khong bi buoc vao vong luan hoi. Noi đo Phat A Di Đa (tieng Phan: Amitabha) la giao chu. Phat tu co the dung cong đuc, lam viec thien, đoc kinh, niem Phat (nhat la tung danh Phat A Di Đa), hoi huong thien tam ma gop suc cuu sinh linh lon nho thi mai sau cung se đac qua. Khong nhu Thien tong dua vao tam luc đe giac ngo, Tinh Đo tong mo loi cho Phat tu vi giac qua cong qua, co phan thuc te va gian di hon viec luyen tri tap thien nen tong phai nay rat pho bien o Viet Nam. Vi vay ma đi đen chua nao cung nghe cau "Nam mo A Di Đa Phat" (co nghia la "Nguyen quy y đuc Phat A Di Đa") va gan nhu chua nao cung lap tuong Phat A Di Đa đe tho.


= Mat tong =
Mat tong la mot tong phai Phat giao chu truong su dung nhung phep tu tung niem cac mat chu đe đat đen chan ly giac ngo. Cung con goi la Lat Ma tong, Mat tong la su hop nhat gioi luat cua thuyet nhat thiet huu bo (Sarvastivada) va nghi thuc tac phap cua Kim Cuong thua. Buoc quyet đinh trong nghi thuc nay la le Quan Đinh (Abhiseka) do mot vi su ca (guru hay "lat ma") ban phep cho nguoi đe tu đuoc nhap thien đinh tam vao mot vi Phat cu the bang cach đoc chan am (mantra), suy niem đo hinh Man đa la (mandala) va thuc thi an quyet (mudra) đe đat đen đo thang hoa loai bo y niem nhi nguyen (duality) đe nhap vao Chan Nhu, vao coi Khong. Trang thai đo đuoc bieu tuong bang Kim cuong chu (Vajra). Đe lam chu đuoc cac nghi thuc tac phap cua Mat tong (con goi la Kim Cuong thua - Vajrayana) thi đieu tien quyet la phai thau hieu giao nghia cua Bat-nha-ba-la-mat-đa (Prajnaparamita) cua Long Thu va Vo Truoc. Giao nghia Bat-nha-ba-la-mat-đa đuoc goi la "Nhan thua", va giao nghia Kim Cuong thua đuoc goi la "Qua thua". Tuong truyen rang Mat tong do đuc Phat Đai Nhat khoi xuong. Mat tong co hai bo kinh co ban la Đai Nhat kinh va Kim cuong bat-nha-ba-la-mat-đa kinh. Nhu vay, tu the ki thu 3 đen the ki thu 7, Thien tong Viet Nam mang đam giao nghia Tam Luan tong cua Long Thu, ma đac biet la tu tuong Bat-nha-ba-la-mat-đa cua Long Thu va Vo Truoc. Cac thien su thuoc Thien phai Ti Ni Đa Luu Chi khong chi uyen tham ve Phat phap ma nhieu vi rat co uy tin voi trieu đinh va bieu thi ro y thuc đoc lap tu chu cua đat nuoc. Cac thien su Phap Thuan, Ma Ha (the ki thu 10), Sung Pham (the ki 12),... đeu lam co van cho nha vua khong chi viec đao ma ca viec đoi, viec ngoai giao. Đac biet, cac thien su dong Ti Ni Đa Luu Chi thuong co hinh thuc tu tap "Tong Tri Tam Muoi" (Dharani samadhi), mot hinh thuc tu tap pho bien cua Mat giao (Tantrism), dung chan am ket hop voi an quyet trong trang thai đai đinh đe giu đuoc than, khau, y. O Hoa Lu (Ninh Binh), mot cot kinh Phat bang đa vao the ki thu 10 co khac bai than chu Phat Đinh Toi Thang Đa La Ni (Usnisavijaya dharani), mot than chu pho bien cua Mat tong, đa đuoc phat hien.
Khi vao Viet Nam, Mat tong khong ton tai đoc lap nhu mot tong phai rieng ma nhanh chong hoa lan vao dong tin nguong dan gian voi nhung truyen thong cau đong, phap thuat, yem bua, tri ta ma, chua benh,...


= Nam tong =

Phat giao Nam tong đuoc truyen rat som vao Viet Nam do cac to su An Đo truyen ba nhung đen khi Đai thua truyen vao tu Trung Quoc thi dan dan thay the Phat giao Nam truyen.
Hien nay Phat giao Nam tong phat trien manh o mien nam chu yeu la Phat tu đong bao dan toc Khmer. Mai đen cuoi nhung nam 1930, thi cac su Ho Tong, Buu Chon, Thien Luat... truyen ba Phat giao Nam tong tu Campuchia. Hien nay, Phat giao Nam tong (Theravada) la thanh vien cua Giao hoi Phat giao Viet Nam.


= He phai Khat si Viet Nam =

Đao phat Khat si Viet Nam la mot tong phai Phat giao noi sinh do To su Minh Đang Quang sang lap tu 1944, lay chi nguyen " Noi truyen Thich ca chinh Phap", su đa dung hop hai truyen thong Đai thua phat trien manh va Nam truyen gan gui voi loi day goc cua Đuc Phat. Đi truoc phong trao chan hung phat giao nhung đong gop cua su co vai tro to lon trong su phat trien cua Phat giao Viet Nam nua sau the ky XX. Bo sach Chan ly đa đuc ket nhung nguyen vong, tong chi, đuong huong hoang đao cua ngai cho cac đe tu.


Đac điem Tren buoc đuong truyen ba va hoi nhap, Phat giao luon luon co gang thuc hien hai đieu đo la khe ly va khe co. Neu thieu đi mot trong hai yeu to nay Phat giao se chang con la Phat giao nua. Duy tri va phat trien hai yeu to nay, Phat giao đuoc truyen vao Viet Nam va cac nuoc khac.
Khe ly la noi ve mat tu tuong, nho khe ly nen du o thoi gian va khong gian nao, giao ly Phat-đa van hop voi chan ly, tu tuong van luon luon phong phu, sau sac ma van giu đuoc ban chat cua minh va chi co mot vi đo la vi giai thoat.
Khe co thien trong ve mat lich su, nho khe co nen du trong hoan canh va quoc đo nao thi su sinh hoat, the hien, truyen đat cung luon luon đa dang. Tuy theo phong tuc tap quan cua moi quoc gia ma van khong he mat goc (Phat giao). Noi mot cach khac thi co the tuy nghi phuong tien theo tung vung mien đe truyen ba giao ly Phat-đa nhung khong lam mat đi ban sac cua Phat giao la ung hop voi moi tang lop va can co chung sanh.
Ten goi tuy co khac nhung giao ly van la mot ten goi la khe ly, du mot ma khong phai mot, nen co lam ten Phat giao Viet Nam, Phat giao Tay Tang, Phat giao Thai Lan... tat ca đeu co ten chung la Phat giao, bao rang giong cung đuoc nhung bao rang khong thi la sai. Đay goi la khe co, la ban đia hoa, hay sac thai Phat giao cua tung vung mien.
Khi Phat giao đuoc truyen vao Viet Nam đa đuoc cac vi thien su nguoi Viet ban đia hoa, khien Phat giao hoa minh vao long dan toc tao nen mot sac thai đac biet cua rieng Viet Nam. Phat giao đa cung sinh ton cung dan toc. Điem nay de dang nhan thay trong nhung thoi đai hung thinh cua đat nuoc nhu Đinh, Le, Ly Tran đeu la nhung luc Phat giao cung song hanh hung thinh va cac vi thien su co vi tri quan trong trong cac Trieu đai đo. Du đuoc ban đia hoa đe quyen minh vao long dan toc nhung tam tang kinh đien Phat giao Viet Nam van đuoc truyen thua trong suot hon 2000 nam lich su Phat giao Viet Nam.


= Tinh dung hoa =


 Dung hop giua Phat giao voi tin nguong ban đia  Phat giao tho Phat trong chua, tin nguong truyen thong Viet Nam la tho than trong mieu va tho Mau trong phu, bon vi than đuoc tho nhieu nhat la Tu phap: May-Mua-Sam-Chop. Tuy nhien bon vi than nay đa đuoc "Phat giao hoa". Cac pho tuong nay thuong đuoc goi tuong Phap Van, Phap Vu, Phap Loi va Phap Đien, tren thuc te cac tuong nay hoan toan đieu khac theo tieu chuan cua mot pho tuong Phat. Cac he thong tho phu nay tong hop voi nhau tao nen cac ngoi chua "tien Phat, hau Than" hay "tien Phat, hau Mau". Nguoi Viet Nam đua cac vi Than, Thanh, Mau, thanh hoang tho đia, anh hung dan toc... vao tho trong chua. Đa so cac chua con đe ca bia hau, bat nhang cho cac linh hon đa khuat.


 Dung hoa giua cac tong phai Phat giao  Cac tong phai Phat giao Đai thua sau khi du nhap vao Viet Nam tron lan voi nhau. Dong thien Ty Ni Đa Luu Chi pha tron voi Mat giao. Nhieu vi thien su đoi Ly nhu Van Hanh, Tu Đao Hanh, Nguyen Minh Khong,... đeu gioi phap thuat va co tai than thong bien hoa. Thien tong con ket hop voi Tinh Đo tong nhu la trong viec tung niem Phat A Di Đa va Bo Tat.
Cac đien tho o chua mien Bac vo cung phong phu cac loai tuong Phat, Bo tat, La han va cac tong phai khac nhau. Cac chua mien Nam con co xu huong dung hop hai truyen thong truyen thua. Nhieu chua mang hinh thuc Nam truyen (chi tho Phat Thich Ca Mau Ni, su đap y vang) nhung lai theo giao ly Đai thua; ben canh Phat Thich Ca Mau Ni con co cac tuong Phat nho khac, ben canh y vang con co ao nau, ao lam.


 Hoa hop giua Phat giao voi Khong, Lao  Tin nguong truyen thong đa tiep nhan Phat giao ngay tu đau Cong nguyen. Sau đo Phat giao bac truyen tiep nhan Đao giao. Roi cung tiep nhan Nho giao đe lam nen "Tam giao đong nguyen" (ca ba ton giao co cung mot goc) va "Tam giao đong quy" (ca ba ton giao co cung mot muc đich) truyen vao Viet Nam qua đuong Bac thuoc. Ba ton giao tro giup lan nhau: Nho giao lo to chuc xa hoi, Đao giao lo the xac con nguoi, Phat giao lo tam linh, kiep sau cua con nguoi. Trong nhieu the ky, hinh anh "Tam giao to su" voi Thich Ca Mau Ni o giua, Lao Tu o ben trai, Khong Tu o ben phai đa in sau vao tam thuc moi nguoi Viet.
Ngoai ra giao ly Phat giao con đuoc hoa tron voi cac ton giao khac đe hinh thanh Đao Cao Đai vao thap nien 1920 voi quan điem la "Thien nhan hop nhat" va "Van giao nhat ly".


= Phat giao anh huong cua mau he =
No anh huong rat lon đen Phat giao Viet Nam, lam cho Phat giao Viet Nam co phan nu tinh hoa.
Cac vi Phat An Đo xuat hien voi than nam, khi vao Viet Nam bi bien thanh "Phat ong - Phat ba". Me Quan Am (Quan The Am Bo Tat) la vi "than" cuu giup cho nhan dan, nguoi mien bien con goi la Quan Am Nam Hai (bien đong). Ngoai ra nguoi Viet con co nhung vi "Phat-Mau" rieng cua minh nhu Man Nuong Phat Mau (ten khac: Phat Mau), Quan Am Thi Kinh (ten khac: Quan Am Tong Tu), Quan Am Dieu Thien (ten khac: Phat Ba Chua Huong, Ba chua Ba).


Anh huong đen ton giao khac = Buu Son Ky Huong =

Buu Son Ky Huong hay đao Lanh do Đoan Minh Huyen, đao hieu Giac Linh khai sang vao nam 1849, la mot giao phai dua vao su tich Bo tat Di Lac ha sinh đe rao giang ve hoi Long Hoa cua Phat Di Lac. Buu Son Ky Huong đon gian hoa cac triet ly sau xa cua đao Phat. Đao đe cao tu an, ton nguoi lap đao la Phat thay Tay An.


= Tu An Hieu Nghia =

Tu An Hieu Nghia, goi tat la đao Hieu Nghia[1], do Ngo Loi (thuong đuoc tin đo goi la Đuc Bon su) sang lap. Buoi đau, đao la mot trong nhung phong trao Can Vuong, nhung dung hinh thuc ton giao đe qui tap tin đo va đe che mat thuc dan Phap. Sau khi vua Ham Nghi bi đay, Ngo Loi mat, phong trao tan ra chi con lai nhung hoat đong tin nguong. Đao hinh thanh tren tu tuong cua Buu Son Ky Huong nen ngay cang xa voi triet ly cua Phat day.


= Đao Hoa Hao =

Đao Hoa Hao hay Phat giao Hoa Hao la mot giao phai dua tren nen đao đuc triet ly Phat giao do Huynh Phu So khai lap nam 1939, lay phap mon Tinh Đo tong lam can ban va chu truong tu hanh tai gia. So tin đo Đao Hoa Hao uoc tinh khoang 2 trieu nguoi, tap trung chu yeu o Nam bo, nhat la o Tay Nam bo.
Thuc chat Phat giao Hoa Hao la tiep noi cua mot tong phai Phat giao co tu gan mot tram nam truoc o đong bang Nam bo co ten la Buu Son Ky Huong do Phat Thay Tay An (Đoan Minh Huyen) sang lap vao nam 1849 tai vung Bay Nui (tinh An Giang). Tiep sau Phat Thay Tay An la Tu an hieu nghia cua Phat Trum, Ngo Loi (Đuc Bon Su) roi đen Huynh Phu So. Thoi ky Huynh Phu So la thoi ky phat trien ruc ro nhat cua đao Hoa Hao.
Giao ly la su ket hop cua Tinh Đo tong voi Đao Ong Ba. Ton chi la "Hoc Phat Tu Nhan", noi theo giao ly Đuc Phat ma tu sua con nguoi, tich cuc thuc hanh thuyet "Tu an (on)": cha me, đat nuoc, tam bao (Phat-Phap-Tang), nhan loai.
Cach thuc tu hanh cua Phat giao Hoa Hao rat đon gian la "tu hanh tai gia". Nguoi "cu si tai gia" cung lay vao hai buoi som mai va chieu toi voi 16 lay nhu mot bai the duc toan than o "ban thong thien", an chay mot thang 4 ngay đe co the khoe manh; tho tran đo hoac tran da voi y nghia hoa hop; khong chap nhan me tin di đoan (khong đot vang ma, khong cung ta than...); thuc hanh tiet kiem triet đe nhu khong dang cung thuc pham cho Phat ma chi cung bong hoa nuoc sach, khong an thit trau, cho, bo đe giu suc keo...; khong hinh thuc: khong đuc tuong, khong chuong mo, "tu thi tang", khong co hang giao pham va khong co to chuc đao (truoc nam 1947).


= Tinh đo cu si Phat hoi =

Tinh đo cu si Phat hoi do đuc Ton su Minh Tri sang lap dua vao phap mon tinh đo lay giao ly Đuc Phat lam goc, nhung dien đat đon gian, de hieu phu hop voi quan chung nong dan hon. Phuong cham hanh đao "Phuoc Hue song tu" lay viec chua bi benh cham soc suc khoe bang thuoc nam va Đong y lam phuong tien hanh đao - Phuoc; lay phap mon niem phat A Di Đa hoc tap kinh A Di Đa, Vo Luong Tho, Quan Vo Luong Tho - Hue. Đao lay giao ly cua ton su Minh Tri lam can ban day cu si tu tap theo cac quyen "kinh, luat, luan" nhu: Luc Phuong le bai, Phu the ngon luan, Đao đuc, Gioi luat, Phat hoc van đap, Phuong phap kien tanh.


Anh huong đen van hoa Trong van hoc dan gian thi truyen binh dan ke lai truyen Ba Chua Ba tuc truyen Quan am chua Huong. Nghe thuat trinh dien co vo cheo Quan Am Thi Kinh. Truyen Kieu cua To nhu Nguyen Du cung ham chua nhieu tu tuong Phat giao.
So tuc ngu ca dao lien quan đen Phat giao rat đa dang:

Du xay chin bac phu đo
Khong bang lam phuc cuu cho mot nguoi.
Hien nhu But.

Khau xa tam Phat / Khau Phat tam xa.

Phat tai tam, tam tuc Phat.
But nha khong thieng.
Đi voi But mac ao ca-sa
Đi voi ma mac ao giay.
Mieng thi nam-mo, bung bo dao gam.


Giao hoi Phat giao Thoi nha Đinh, nha tien Le, nha Ly, va nha Tran Phat giao Viet Nam co anh huong lon đen cac Trieu đai. Đa co nhieu vi cao tang đuoc trieu đinh trong dung nhu thien su Phap Thuan, Khuong Viet, Van Hanh, Minh Khong, Phap Loa, v.v. ra giup tham chinh va co van, giup cheo lai con thuyen đat nuoc trong nhung luc kho khan. Đinh Tien Hoang đe lap ra chuc tang thong va Tang luc đe đai dien cho Phat giao voi chinh quyen.
Thoi ky thuoc Minh, khi nha Ho chan chinh đao đen thoi thuoc Minh, nha Minh tan pha tu vien, đap pha tuong Phat, đot kinh sach, bat bo tu si lam cho đao Phat bi suy yeu. Toi thoi Le so, Le trung hung chinh quyen Le, Trinh ton sung Nho giao kim ham Phat giao, con mien Nam cac chua Nguyen lai la cac Phat tu nen đa chan hung Phat giao, đao Phat co mot thoi gian khoi hung ngan cho đen het thoi Tay Son.
Đen thoi nha Nguyen, Gia Long cung lay Nho giao lam trong, Phat giao bay gio bat đau suy vi mai đen khi phong trao chan hung Phat giao đuoc phat đong.


= Tong hoi Phat giao Viet Nam =
Vao cuoi thoi chong Phap duoi chinh the Quoc gia Viet Nam nam 1951 Tong hoi Phat giao Viet Nam ra đoi. Đay la to chuc đau tien voi y đinh thong nhat cac to chuc Phat giao roi rac. Tong hoi thanh cong trong viec lien ket cac tu vien Đai thua khap ba mien Nam, Trung, Bac. Tuy nhien Tong hoi khong co co cau đieu hanh ngoai viec mo đuong lien lac.


= Hoi Phat giao Thong nhat Viet Nam =
Nam 1958 tai mien bac thuoc Viet Nam Dan chu Cong hoa, Đang Lao đong Viet Nam cho phep thanh lap Hoi Phat giao Thong nhat Viet Nam.


= Giao hoi Phat giao Viet Nam Thong nhat =
Khoang thap nien 1960 Phat giao đau tranh chong lai chinh quyen Viet Nam Cong hoa dan đen Bien co Phat giao, 1963. Hien chuong 1964 đat nen mong cho Giao hoi Phat giao Viet Nam Thong nhat, mot to chuc quy tu nhieu giao phai o phia nam vi tuyen 17 thanh mot luc luong ton giao đang ke.
Nam 1981 phan lon phat tu cua GHPGVNTN gia nhap Giao hoi Phat giao Viet Nam moi đuoc thanh lap. Du vay mot so thanh vien cua GHPGVNTN khong chap nhan su hop nhat va chong lai chinh quyen Cong hoa Xa hoi Chu nghia Viet Nam. Hien nay GHPGVNTN bi phan tan va suy yeu, so luong co so bi giam xuong con vai ngoi chua trong nuoc. Nhieu tang su di cu ra nuoc ngoai va thanh lap cac co so hai ngoai thuoc GHPGVNTN.


= Giao hoi Phat giao Viet Nam =
Sau nam 1975, mai đen nam 1981 chinh quyen moi cho phep thanh lap Giao hoi Phat giao Viet Nam, to chuc Phat giao duy nhat la đai dien cho Phat giao tai Viet Nam, la thanh vien cua Mat tran To quoc Viet Nam. Giao hoi đuoc thanh lap vao ngay 7 thang 11 nam 1981 tai chua Quan Su, Ha Noi, tren co so hop nhat tat ca to chuc Phat giao trong nuoc. 
9 to chuc hop nhat gom co:

Hoi Phat giao Thong nhat Viet Nam
Giao hoi Phat giao Viet Nam thong nhat
Giao hoi Phat giao Co truyen Viet Nam
Giao hoi Tang gia Nguyen thuy Viet Nam
Ban lien lac Phat giao Yeu nuoc Thanh pho Ho Chi Minh
Giao hoi Thien thai giao Quan Tong
Giao hoi Tang gia Khat si Viet Nam
Hoi đoan ket Su sai Yeu nuoc Tay Nam Bo
Hoi Phat hoc Nam Viet
Hien nay, GHPGVN la to chuc phat giao đuoc cong nhan lon nhat tai Viet Nam. Đe Tu Phap chu cua Giao hoi Phat giao Viet Nam la Truong lao Hoa thuong Thich Tri Quang.


= Giao hoi Phat giao o nuoc ngoai =
Nhieu su tang đa khi di cu sang nuoc ngoai sau Su kien 30 thang 4 nam 1975, va thanh lap nhieu chua chien cua nguoi Viet o nuoc ngoai. Vi du nhu My, Uc, Canada, Anh, Phap...
Mot so co so tuyen bo trung thanh voi Giao hoi Phat giao Viet Nam Thong nhat trong nuoc von khong đuoc chinh phu cong nhan. Mot so tu thanh lap giao hoi rieng biet, vi du nhu:

Giao hoi Phat giao Viet Nam Tren The Gioi, thanh lap nam 1984, tru so tai Montreal, Canada
Cong đong Lang Mai cua Phat giao Dan than, do Thien su Thich Nhat Hanh thanh lap nam 1969 tai Phap; ten goi ban đau la Eglise Bouddhique Unifiee du Vietnam (Giao hoi Phat giao Thong nhat Viet Nam); nam 1998 thi đoi ten thanh nhu ngay nay
Tu sau khi Thich Nhat Hanh tro ve Viet Nam lan đau vao nam 2008, va lan cuoi su tro ve nam 2018 cho đen ngay mat, đa co nhieu cuoc gap tiep xuc va hop tac giua GHPGVN trong nuoc va Lang Mai o nuoc ngoai. Du vay Cong đong Lang Mai van đoc lap voi GHPGVN. 


= Cac he phai Phat giao khac =
Hien tai co 6 he phai Phat giao khac đuoc cong nhan va khong thuoc Giao hoi Phat giao Viet Nam. Thay vao đo moi he phai co giao hoi rieng biet. 

Phat giao Hoa Hao: do Huynh Phu So sang lap nam 1939; co nhieu tin đo tai vung Tay Nam Bo; hien nay to chuc lanh đao la Giao hoi Phat giao Hoa Hao
Đao Buu Son Ky Huong: do Đoan Minh Huyen sang lap nam 1849; co tin đo tai An Giang nhung khong nhieu; vi vay chi co Ban Quan tu Chua Buu Son Ky Huong đai dien va lanh đao
Minh Su Đao: đuoc thanh lap tu khoang cuoi the ky 19 boi nguoi Trung Quoc sang Viet Nam song; dua tren Phat giao, Nho giao va Đao giao; tin đo khong nhieu, tap trung chu yeu o vung Nam Bo va Nam Trung Bo; hien nay to chuc lanh đao la Giao hoi Phat Đuong Nam Tong Minh Su đao
Minh Ly Đao: đuoc sang lap nam 1924; dua tren Phat giao, Nho giao va Đao giao; tin đo kha it, tap trung tai vung Đong Nam Bo; co quan chu quan la Hoi đong Hoi thanh Minh Ly Đao
Tinh đo cu si Phat hoi Viet Nam: do Đuc Tong Su Minh Tri sang lap nam 1934; tin đo tap trung tai vung Nam Bo va Nam Trung Bo; co quan chu quan la Ban Tri su Trung uong Tinh đo cu si Phat hoi
Phat giao Tu An Hieu Nghia: do Ngo Loi sang lap nam 1876; tin đo tap trung tai vung Tay Nam Bo; co quan chu quan la Phat hoi Tu An Hieu Nghia


Chan hung Phat giao Vao đau the ki XX, huong ung phong trao chan hung Phat giao cac nuoc cac nha su Viet Nam cung van đong chan hung Phat giao Viet Nam phat trien manh tren ca ba mien, đa tao lap nen tong the Phat giao Viet Nam hien đai, Phat giao dan lay lai vi the đang co cua minh, nhung van chua phai la Quoc giao o Viet Nam.


Danh thang Phat giao Trai qua hon ngan nam gan bo voi dan toc va lich su Viet Nam, Phat giao đa co ca mot he thong danh lam thang canh voi nhieu ngon nui va chua noi tieng, neu tim chon 4 ngon nui lon o bon phia Đong Tay Nam Bac tam coi la Tu Đai Danh Son cua Phat giao Viet Nam thi đo co le la:

Phia Tay: Nui Huong son, chua Huong Tich o Ha Noi
Phia Đong: Nui Yen Tu, Quang Ninh
Phia Bac: Nui Tam Đao, Vinh Phuc
Phia Nam: Nui Bai Đinh trong quan the nui Trang An, Ninh Binh.
Duoi đay la bang chi tiet cac ngon nui va chua noi tieng 


Danh tang Viet Nam = Giai đoan tien Chan hung Phat giao The ky XX =
To Bo Đe - Hoa thuong Thich Nguyen Bieu (1836 - 1906)
Hoa thuong Hoang An - Minh Khiem (1850 - 1914)
Hoa thuong Minh Hoa - Hoan Hy (1846 - 1916)
Hoa thuong Thich Thanh Hanh (1840 - 1918)
Hoa thuong Thich Chanh Hau (1852-1923)
Hoa thuong Nhu Phong - Hoang Nghia (1867-1929)


= Giao hoi Phat giao Viet Nam =
Hoa thuong Thich Đuc Nhuan (1897 - 1993) - Đe Nhat Phap chu GHPGVN
Hoa thuong Thich Tam Tich (1915 - 2005) - Đe Nhi Phap chu GHPGVN
Hoa thuong Thich Pho Tue (1917 - 2021) - Đe Tam Phap chu GHPGVN
Hoa thuong Thich Tri Quang (1938) - Đe Tu Phap chu GHPGVN
Hoa thuong Thich Tri Thu (1909 - 1984) - Đe Nhat Chu tich HĐTS TW GHPGVN
Hoa thuong Thich Tri Tinh (1917 - 2014) - Đe Nhi Chu tich HĐTS TW GHPGVN
Hoa thuong Thich Thien Nhon (1950) - Đe Tam Chu tich HĐTS TW GHPGVN
Hoa thuong Thich The Long (1909 - 1985)
Hoa thuong Thich Đon Hau (1905 - 1992)
Hoa thuong Thich Minh Chau (1919 - 2012)
Hoa thuong Kim Cuong Tu (1914 - 2001)
Hoa thuong Thich Thien Sieu (1921 - 2001)
Hoa thuong Thich Thanh Bich (1913 - 2013)
Hoa thuong Thich Thanh Tu (1924)
Hoa thuong Thich Thanh Tu (1927 - 2011)
Hoa thuong Thich Vien Thanh (1950 - 2002), Bac Kim Cuong Thuong Su, Thay To Phat giao Kim Cuong Thua Viet Nam, Tru tri Chua Huong, chua Thay, chua Van Nien Ha Noi
Hoa thuong Thich Hien Phap (1933 - 2018)
Hoa thuong Thich Chon Thien (1942 - 2016)
Hoa thuong Thich Đuc Nghiep (1929)
Hoa thuong Duong Nhon (1930)
Hoa thuong Thich Giac Hanh


Đoc them Phat giao
Thich Ca Mau Ni
Lich su Phat giao Viet Nam
Đao Hoa Hao
Thien tong
Tinh Đo tong
Mat tong


Sach tham khao Tran Ngoc Them, Tim ve ban sac van hoa Viet Nam, Nha xuat ban TP. HCM, 2001


Chu thich Lien ket ngoai Trang mang Giao hoi Phat giao Viet Nam
Trang mang Gia đinh Phat tu Viet Nam