Tu sat (Han tu: 自殺, co nghia la "tu giet", tieng Anh: suicide. Bat nguon tu Tieng Latinh: Suicidium, tu chu sui caedere nghia la "giet chinh minh") hay tu tu, quyen sinh, tram minh, tu ket lieu cuoc đoi, tu ket thuc cuoc đoi, tu van la hanh đong cua mot nguoi co y gay ra cai chet cho chinh minh. Tu sat thuong lien quan đen trang thai tuyet vong, hoac do mot so roi loan tam than co ban bao gom tram cam, roi loan luong cuc, tam than phan liet, nghien ruou va lam dung chat ma tuy. Chiu ap luc hoac gap nhung tinh canh bat hanh nhu kho khan ve tai chinh hoac gap rac roi voi cac moi quan he xa hoi khac (nhu that tinh, gay mau thuan voi gia đinh, ban be....) co the đong mot vai tro quan trong gay ra quyet đinh tu sat.
Co hon mot trieu nguoi chet do tu sat moi nam. To chuc Y te The gioi (WHO) uoc tinh rang tu sat la nguyen nhan đung thu 13 gay ra tu vong tren toan the gioi va Hoi đong An toan quoc gia Hoa Ky (National Safety Council) đanh gia tu sat la nguyen nhan đung thu 6 gay ra so nguoi chet tai Hoa Ky. Mat khac, tu sat la nguyen nhan hang đau gay tu vong o thanh thieu nien va nguoi truong thanh duoi 35 tuoi. Ty le tu sat o nam cao hon nhieu so voi o nu gioi. Co khoang 10-20 trieu vu tu sat khong thanh xay ra moi nam tren toan the gioi.
Quan điem ve hanh vi tu sat bi anh huong boi nhung quan niem van hoa rong hon ve cac khia canh nhu ton giao, danh du, va y nghia cuoc song. Cac ton giao khoi nguon tu Abraham xem tu sat nhu la mot hanh vi pham toi đoi voi Thien Chua do niem tin ton giao ve su thieng lieng cua cuoc song. O phuong Tay no thuong bi coi nhu la mot toi ac nghiem trong. Nguoc lai, trong thoi ky samurai o Nhat Ban, mo bung tu sat (goi la Seppuku) đuoc ton trong nhu mot phuong tien đe chuoc toi cho su that bai hoac la mot hinh thuc phan đoi. Trong the ky 20, tu sat bang hinh thuc tu thieu đa đuoc su dung nhu la mot cach đe bay to su phan đoi, trong phuong thuc cam tu cua than phong va đanh bom tu sat đuoc xem nhu la chien thuat quan su hoac khung bo. Sati la mot nghi thuc tang le cua đao Hindu, trong nghi thuc nay nguoi goa phu hoac la tu nguyen, hoac bi ap luc tu gia đinh va luat le se phai cung chiu thieu chung voi xac chong, nghi thuc nay cung đuoc thuc hien tuong tu tai Chiem Thanh.
Tu sat voi su ho tro cua y te (chet tu nguyen, hoac quyen đuoc chet) la mot đe tai gay tranh cai ve đao đuc co lien quan đen van đe cua nhung nguoi bi benh nan y, phai chiu đau đon cung cuc, hoac co (nhan biet va hieu) ve chat luong cuoc song cuc te do bi thuong tat hoac benh tat. Tu hy sinh minh vi nguoi khac khong phai luon luon bi xem nhu la tu sat, vi muc đich khong phai la đe giet minh ma la đe cuu nhung nguoi khac, tuy nhien, theo thuyet cua Emile Durkheim goi nhung truong hop nhu vay la hanh vi "tu sat vi tha".


Phan loai = Tu hai =

Tu gay ton hai cho ban than khong phai la mot hanh đong co gang tu sat, tuy nhien, ban đau tu hai bi phan loai lam nhu la mot co gang tu sat. Co mot moi quan he nhan qua tuong quan giua tu hai va tu sat đo la ca hai đeu la dang anh huong pho bien nhat cua benh tram cam.


= An tu va Tro tu =

Nhung ca nhan muon ket thuc cuoc song cua minh co the nho đen su tro giup cua nguoi khac đe đat đuoc cai chet. Nhung nguoi tro giup, thuong la mot thanh vien trong gia đinh hoac bac si, co the giup thuc hien cac hanh đong neu cac ca nhan thieu nang luc vat ly đe thuc hien hoac giup cung cap cac phuong tien. Tro tu la mot van đe gay tranh cai ve mat đao đuc va chinh tri o nhieu nuoc, nhu đa thay xung quanh vu be boi cua bac si Jack Kevorkian, mot nhan vien y te, đa bi phat hien co nhung hoat đong tro giup cac benh nhan đe ket thuc cuoc song cua ho, va sau đo bi ket an tu.


= Can tu tu =
Can tu tu (near-suicide) la mot hien tuong ma benh nhan bi benh nang hoac bi thuong co the quyet đinh ngung đieu tri y te neu ho tin rang chi phi đieu tri se gay ra canh tung quan cho gia đinh ho. Nghien cuu cho thay nhung benh nhan mac benh hoac chan thuong nghiem trong co nhieu kha nang bo đieu tri neu ho tin rang chi phi se anh huong nang ne đen tinh hinh tai chinh cua gia đinh ho, cac quyet đinh nay co the coi la "gan nhu tu sat".


= Tu sat giet nguoi =

Tu sat giet nguoi la mot hanh đong ma trong đo mot ca nhan giet chet mot hoac nhieu nguoi khac ngay lap tuc truoc hoac cung thoi điem voi chinh ca nhan đo.
Nguyen nhan giet nguoi trong tu sat giet nguoi co the đon thuan la mot toi ac hoac thu pham cam thay đo nhu la mot hanh đong cua su quan tam đen nhung nguoi than yeu cua minh trong boi canh bi tram cam nang.


= Tan cong tu sat =

Mot cuoc tan cong tu sat khi ke tan cong gay ra mot hanh đong bao luc đoi voi nhung nguoi khac, thuong la đe đat đuoc mot muc tieu quan su hay chinh tri, ket qua cung bao gom luon cai chet cua chinh minh. Đanh bom tu sat thuong đuoc coi la mot hanh đong khung bo. Nhung dan chung lich su nhu vu am sat Sa hoang Alexander II hoac cac cuoc tan cong than phong thuc hien boi cac phi cong cua Nhat Ban trong Chien tranh the gioi thu hai, cung nhu cac cuoc tan cong thoi gian gan đay, chang han nhu Su kien 11 thang 9. Mot trong nhung hau qua tham khoc nhat ma cac vu tan cong tu sat gay ra trong lich su la vu khung bo 11/9. Ke tu ngay mot nhom gom 19 tay sung lien ket voi Al-Qaeda cuop 4 may bay đe thuc hien cac vu tan cong lieu chet vao toa thap đoi va Lau Nam Goc, giet chet gan 3.000 nguoi, so vu tan cong tu sat đuoc xac nhan va nghi ngo đa tang len nhanh chong tren toan cau voi khoang 338 cuoc tan cong moi nam. Trong đo, co mot so luong cac vu tan cong lien quan toi yeu to ton giao .


= Tu sat tap the =

Mot so vu tu sat đuoc thuc hien boi ap luc anh huong cua ban be hoac cua mot nhom nguoi. Tu sat tap the co the dien ra chi voi 2 nguoi theo mot "hiep uoc tu sat" hoac voi su tham gia cua mot nhom nhieu nguoi. Mot vu tu sat tap the đa xay ra o Guyana vao nam 1978 boi cac thanh vien cua Peoples Temper, mot giao phai o My cam đau boi Jim Jones.


= Hiep uoc tu sat =

Mot hiep uoc tu sat tuc la mot vu tu sat cua hai hoac nhieu ca nhan theo mot ke hoach đa thoa thuan. Ke hoach co the đuoc chet cung nhau, hoac rieng le va cung mot thoi điem. Hiep uoc tu sat thuong đuoc phan biet voi tu sat tap the. Nhung đe cap gan đay ve nhung su co ma trong đo mot nhom nhieu nguoi đa tu sat cung nhau vi cung mot ly do ve y thuc he, thuong trong mot boi canh ton giao, chinh tri, quan su hoac ban quan su. Hiep uoc tu sat, mat khac, thuong lien quan đen mot nhom it nguoi (chang han nhu cac cap đa ket hon, cac thanh vien trong gia đinh, hoac ban be) cung co nhung đong co ca nhan manh me.


= Tu sat phan đoi =
Tu sat phan đoi hay con goi la tu sat vi tha la hanh vi tu sat duoi hinh thuc hy sinh ban than đe đat đuoc mot muc tieu, đe phuc vu mot nguyen nhan hay la ket qua cua viec thieu nhan thuc ve thuc te hoac thieu su lua chon thay the. Cac hinh thuc tu sat nay thuong la tu thieu, tuyet thuc... Gandhi đa tuyet thuc 3 tuan vao mua thu nam 1924 đe ngan chan cuoc giao tranh giua nguoi An Đo giao va nguoi Hoi giao. Trong chien tranh Viet Nam, đa co nhieu nha su đa tu thieu bang xang o nhung noi cong cong. Đieu nay chi đe phan đoi mot chinh sach hay su viec nao đo, va kho co the anh huong đen tien trinh cua cuoc chien.


Yeu to nguy co Mot so yeu to co lien quan toi nguy co tu sat bao gom: roi loan tam than, nghien ma tuy, ly lich gia đinh, san co cac phuong tien, va cac yeu to ve kinh te - xa hoi. Nhung hoan canh ben ngoai, chang han nhu la mot su kien đau buon, co the kich hoat tu sat nhung no duong nhu khong phai la mot nguyen nhan đoc lap.


= Roi loan tam than =

Roi loan tam than thuong xuyen xuat hien tai thoi điem tu sat voi cac uoc tinh tu 87% đen 98%. Khi phan loai cac roi loan tam than trong cac vu tu sat thi co 30% truong hop bi roi loan cam xuc, 18% bi lam dung chat gay nghien, 14% bi tam than phan liet, va 13% bi roi loan nhan cach. Khoang 5% nguoi tu vong vi benh tam than phan liet la do tu sat. Tram cam la mot trong nhung roi loan tam than pho bien nhat voi so luong đuoc chan đoan ngay cang tang tren toan the gioi, va thuong la yeu to thuc giuc su tu sat. Chi rieng tai Hoa Ky, tram cam lam anh huong đen 17.6 trieu nguoi moi nam hoac cu 6 nguoi thi co mot nguoi bi benh. Trong hai muoi nam toi, du kien tram cam ​​se tro thanh nguyen nhan gay benh tat đung hang thu hai tren toan the va la nguyen nhan hang đau trong cac quoc gia co thu nhap cao, ke ca Hoa Ky.
Trong khoang 75% cac vu tu sat thanh cong, cac benh nhan đa đen gap bac si trong vong mot nam truoc khi chet, 45% - 66% trong vong mot thang truoc khi chet. Khoang 33% - 41% so nguoi tu sat thanh cong đa co lien he voi cac dich vu suc khoe tam than trong vong mot nam truoc khi chet, 20% trong vong mot thang truoc.
Nguyen nhan gay ra khoang 10% nhung truong hop co trieu chung tam ly co the la do van đe y te, ket qua cua mot nghien cuu cho thay khoang 50% cac ca nhan bi benh tam than nghiem trong co đieu kien y te chung la phan lon khong đuoc chan đoan va đieu tri do đo co the gay ra hoac lam tram trong them cac trieu chung tam than.(Rothbard AB,et al. 2009)


= Lam dung chat gay nghien =
Lam dung chat gay nghien la nguyen nhan pho bien thu hai gay ra tu sat sau roi loan tam than. Ca hai truong hop lam dung man tinh hay cap tinh đeu lien quan đen tu sat, la do cac hoa chat tac đong len than kinh gay nhung hieu ung say va khong kiem soat đuoc hanh vi; Khi ket hop voi đau buon ca nhan nhu mat nguoi than, thi nguy co tu sat se tang len rat nhieu. Nhung khuyen cao ve viec nghien ma tuy hoac nghien ruou de sinh ra cac y nghi tu sat đa đuoc đua ra. Mot cuoc đieu tra trong cac nha tu o New York cho thay 90% tu nhan tu sat co tien su lam dung chat gay nghien.


 Cocain  Viec su dung cac loai ma tuy nhu cocain co mot moi tuong quan cao voi tu sat. Tu sat co the xay ra trong giai đoan đang "phe" thuoc hay giai đoan cai nghien đoi voi nguoi nghien man tinh. Đoi voi nhung truong hop tu sat o nguoi thanh nien tre thuong la do lam dung chat ma tuy tong hop, trong khi đoi voi nguoi lon tuoi thi nguyen nhan chinh la do nghien ruou. Tai San Diego, khoang 30% cac vu tu sat o nhung nguoi duoi 30 tuoi la do su dung cocain. Trong thoi gian cai nghien cocain co the dan đen nhung trieu chung tram cam manh liet cung voi cac hieu ung đau kho ve tinh than khac lam tang nguy co tu sat.


 Methamphetamine  Su dung methamphetamine co quan he mat thiet voi tram cam va tu sat cung nhu gay ra mot loat cac hieu ung khac bat loi cho suc khoe the chat va tinh than.


 Cac opioid  Nguoi su dung heroin co mot ty le tu vong cao gap 13 lan so voi nhung nguoi nghien cac chat khac, trong so đo tu sat chiem 3-35%, va cao gap 14 lan so voi nhung nguoi chet vi tu sat do lam dung chat gay nghien khac. 25% benh nhan đieu tri cai nghien heroin tai Uc bi tram cam.


 Ruou  Lam dung ruou co lien quan đen mot so roi loan suc khoe tam than va nghien ruou co mot ty le tu sat rat cao. Moi ngay uong 6 ly ruou manh hoac nhieu hon co nguy co tu sat cao gap 6 lan nguoi thuong. Nhung nguoi nghien ruou nang hoac lam dung chat con co ty le tram cam cao. Tranh cai truoc đay cho rang nhung nguoi nghien ruou phat trien tram cam la do ho tu uong thuoc (co the đung trong vai truong hop), tuy nhien theo nghien cuu gan đay cho thay viec thuong xuyen uong ruou qua muc trong thoi gian dai ban than no đa truc tiep gay ra chung tram cam.


 Benzodiazepine  Benzodiazepine la mot loai thuoc an than, tuy nhien neu ke toa benzodiazepine hoac lam dung trong thoi gian dai co the gay ra tram cam va tu sat. Nen can than trong viec ke toa loai thuoc nay, đac biet la đoi voi nhung benh nhan co nguy co tu sat. Cac thanh thieu nien su dung benzodiazepine co nguy co tu hai hoac tu sat tang cao, mac du mau thong ke kha nho. Nhung anh huong cua cac benzodiazepine đoi voi thanh thieu nien duoi 18 tuoi can phai đuoc nghien cuu them. Can thiet phai them vao khuyen cao can trong khi su dung benzodiazepine đoi voi thanh thieu nien bi tram cam.


 Hut thuoc la  Co nhieu nghien cuu đuoc thuc hien cho thay mot moi quan he giua viec hut thuoc voi nhung y nghi va co gang tu sat. Trong mot nghien cuu đuoc thuc hien voi cac y ta, nhung nguoi hut thuoc tu 1-24 đieu moi ngay co nguy co tu sat cao gap đoi, hut 25 đieu hoac hon nguy co tu sat cao gap 4 lan so voi nhung nguoi khong bao gio hut thuoc la. Trong mot nghien cuu thuc hien voi 300.000 nam quan nhan thuoc quan đoi Hoa Ky cho thay co mot moi lien he ro rang giua tu sat va hut thuoc, nhung nguoi hut thuoc la tren mot goi mot ngay co ty le tu sat cao gap 2 lan so voi nhung nguoi khong hut thuoc.


 Nghien co bac  Nguoi nghien co bac thuong co nhung y đinh va co gang tu sat cao hon so nguoi binh thuong. Nghien co bac o nguoi tre tuoi lam tang nguy co tu sat, tuy nhien nhung co gang tu sat lien quan đen co bac thuong đuoc thuc hien boi nhung con nghien cao tuoi. Nghien co bac ket hop voi lam dung chat gay nghien hoac roi loan tam than se lam tang nguy co tu sat.
Mot nghien cuu benh vien o Uc phat hien ra rang 17% cac truong hop tu sat đuoc đua vao khoa cap cuu cua benh vien Alfred la nhung nguoi nghien co bac.


= Sinh hoc =
Yeu to di truyen co anh huong đen nguy co tu sat, voi phuong sai phan tan trong khoang 30-50%, phan lon la do di truyen cua benh tam than. Co bang chung cho thay neu cha me tu sat se la mot yeu to du bao manh me ve nhung no luc tu sat trong so cac nguoi con cua ho.


= Yeu to xa hoi =


 Tu sat nhu mot hinh thuc thach thuc va khang nghi  Tai Ireland, phan đoi bang cach tuyet thuc cho đen chet đa đuoc su dung nhu mot chien thuat trong thoi gian gan đay vi cac nguyen nhan chinh tri. Trong xung đot vu trang tai Bac Ireland, mot cuoc tuyet thuc đa đuoc Quan đoi Cong hoa Ireland lam thoi (IRA) đua ra đe yeu cau cac tu nhan cua ho phai đuoc phan loai lai nhu la nhung tu nhan chien tranh chu khong phai la nhung ke khung bo, trong suot cuoc tuyet thuc noi tieng vao nam 1981, dan đau boi Bobby Sands voi ket qua la 10 truong hop tu vong. Nguyen nhan cai chet đuoc cac nhan vien đieu tra ghi nhan la "tu nhin đoi đen chet" ("starvation, self-imposed") chu khong phai la tu tu, sau khi bi gia đinh cua cac nan nhan phan đoi thi sua lai tren giay chung tu gon lai la "đoi" ("starvation").


 Tu sat đe thoat khoi su trung phat cua phap luat  Mot toi pham co the quyet đinh tu sat đe tranh bi truy to va nhuc nha. Hermann Goring, mot si quan khong quan cao cap cua Đuc Quoc xa, đa tu sat bang 1 vien nang chua xyanua đe thoat khoi canh bi treo co sau phan quyet tai toa an Nurnberg. Mot so vu no sung hoc đuong, bao gom ca vu tham sat truong trung hoc Columbine va tham sat đai hoc bach khoa Virginia, đa ket thuc bang viec thu pham tu sat.


 Tu sat đe phuc vu muc đich quan su  Trong nhung ngay cuoi cung cua chien tranh the gioi thu hai, mot so phi cong Nhat Ban tinh nguyen cho cac phi vu Than phong trong mot no luc đe ngan chan that bai cua Đe quoc Nhat Ban, trong khi luc luong duoi mat đat bat đau nhung cuoc tan cong banzai. Gan cuoi cua The chien II, Nhat Ban thiet ke Ohka, mot loai may bay nho co muc đich duy nhat la nhiem vu Than phong. Tuong tu nhu khong quan cua Đuc su dung Selbstopfereinsatz (nhung nhiem vu cam tu) đe pha cac cau cua Lien Xo.


 Tu sat vi nghia vu  Tu sat vi nghia vu hay bon phan la mot hanh đong tu sat co hoac khong gay tu vong, đuoc thuc hien voi niem tin rang viec nay se đat đuoc nhung đieu tot đep hon, chu khong phai la đe thoat khoi nhung đieu kien qua đang hoac qua khac nghiet. Viec tu sat co the la tu nguyen, đe giam bot noi o nhuc hay nhu la mot su trung phat, hoac phai cang đang danh tieng cua dong toc.
Cac quy toc La Ma bi truat phe đoi khi đuoc phep tu sat đe cho gia đinh cua ho thoat khoi nhung hinh phat. Vi du Hoang đe Nero đa bi ep phai tu sat khi phai đoi mat voi mot cuoc noi day va an tu hinh. Gan đay hon la truong hop cua Erwin Rommel trong vu am muu 20 thang 7 nham am sat Hitler. Rommel bi đe doa neu khong tu sat thi se bi đem ra xet xu cong khai, xu tu va gia đinh ong se bi lien luy. Va cuoi cung ong đa chon phuong thuc tu sat.


 Tu sat nhu la mot cach đe giai thoat  O đay "giai thoat" la mong muon cua mot ca nhan rang ho se khong phai đoi mat voi nhung su viec xay ra trong đoi song cua ho. Neu bo qua nguyen nhan ton thuong than kinh than kinh vat ly (nao ton thuong) dan đen khong kiem soat đuoc cam xuc hanh vi, mot ca nhan co the thuc hien hanh đong tu sat voi hi vong rang đuoc "giai thoat" khi cuoc song cua ho đa ket thuc. Nhung nguyen nhan khien mot ca nhan muon tu sat đe đuoc "giai thoat" co the lien quan truc tiep đen chinh su song va chat luong cuoc song cua ho nhu benh tat hiem ngheo, tinh trang kinh te qua khac nghiet đe duy tri su song, bi đe doa giet hai hoac giup ho thoat khoi nhung am anh lien quan đen nhung su kien co thuc đa xay ra trong qua khu, đang xay ra o hien tai va co the se xay ra trong tuong lai. Dang muc đich tu sat nay co the mang y nghia bao trum toan bo hoac bao trum mot phan đoi voi cac dang muc đich tu sat khac, loai tru (nhu đa noi) do ton thuong vat ly cua he than kinh. Ngoai ra quyet đinh cham dut cuoc song voi muc đich đuoc "giai thoat" co the la hau qua cua dang benh than kinh ma co moi lien quan chua đuoc lam ro toi ton thuong cua bo nao nhu chung tu ky, roi loan am anh cuong che.


= Nhung yeu to khac =
Cac yeu to kinh te - xa hoi nhu ngheo đoi, that nghiep, vo gia cu, va phan biet đoi xu co the gay ra y nghi tu sat. Ngheo khong the la mot nguyen nhan truc tiep nhung no co the lam tang nguy co tu sat, vi la nhom co nguy co lon voi tram cam. Su ung ho tich cuc đoi voi tu sat cung la mot yeu to gop phan. Tri thong minh ban đau đuoc đe xuat nhu la mot yeu to nhu trong mot giai thich cua tam ly hoc tien hoa ve viec thua nhan mot tri thong minh toi thieu can thiet cho mot quyet đinh tu sat, cac moi lien he tich cuc giua chi so IQ va tu sat đa đuoc nhac lai trong mot so nghien cuu.


Phuong thuc tu sat Cac phuong thuc tu sat chinh giua cac quoc gia khac nhau đang ke. Cac phuong thuc chinh trong cac khu vuc khac nhau bao gom treo co, uong thuoc tru sau uong thuoc đoc, va dung sung. 30% cac vu tu sat tren toan the gioi la uong thuoc tru sau uong thuoc đoc, tuy nhien co su thay đoi ro ret theo tung vung voi 4% o chau Au va hon 50% trong khu vuc Thai Binh Duong. 52% cac vu tu sat o Hoa Ky la dung sung. Lam ngat (chang han nhu dung tui tu sat) la kha pho bien, chiem khoang 40% cac vu tu sat tai Hoa Ky. Cac phuong thuc tu sat khac nhu chan thuong đung dap (nhay tu mot toa nha hoac nhay cau, nhay qua cua so, đung tren đuong ray xe lua, hoac đung xe,..). Mat mau (rach co tay hoac co hong), co y chet đuoi, tu thieu, đien giat, va tuyet thuc la nhung phuong phap tu sat khac.
Co tiep xuc voi tu sat la yeu to gay nguy co tu sat con gay tranh cai. Mot nghien cuu nam 1996 khong the tim thay moi quan he giua cac vu tu sat trong mot nhom ban, trong khi mot nghien cuu nam 1986 cho thay ty le tu sat tang sau khi TV chieu nhung tin tuc lien quan đen tu sat.


Phong chong Phong chong tu sat la mot thuat ngu đuoc su dung đe chi nhung no luc tap the đe giam ty le tu sat thong qua cac bien phap phong chong. Trong khi cac đuong day nong ho tro đa đuoc pho bien nhung co rat it bang chung cho thay tac dung tro giup hoac bac bo han hieu qua cua no. Viec tam soat y đinh tu sat khong gay anh huong đen nguy co tu sat.


Dich te hoc Tu sat la nguyen nhan đung hang thu 10 gay chet nguoi tren toan the gioi, voi khoang mot trieu nguoi chet do tu sat hang nam. Theo du lieu thong ke nam 2007 thi cac vu tu sat o Hoa Ky nhieu hon gan gap đoi so vu giet nguoi va la nguyen nhan gay tu vong xep hang 11 o Hoa Ky, xep tren ca benh gan va benh Parkinson. Ty le tu sat tang 60% trong vong 50 nam qua tren toan the gioi, chu yeu la o cac nuoc đang phat trien.
Mot so luong lon cac vu tu sat la o Chau A, chiem toi khoang 60%. Theo To chuc Y te The gioi thi o cac vu tu sat o Trung Quoc, An Đo va Nhat Ban chiem khoang 40% tong so cac vu tu sat tren the gioi.
Lan đau tien trong 1 thap ky o Hoa Ky co ty le tu sat gia tang. Ty le tu sat tong the tang tu nam 1999 đen nam 2005 chu yeu la do su gia tang cac vu tu sat trong so nhung nguoi da trang tuoi tu 40-64, voi phu nu da trang trung nien tang nhieu nhat.


= Gioi tinh =
O cac nuoc phuong Tay, nam gioi bi chet boi tu sat nhieu hon nu gioi, mac du nu gioi lai co gang tu sat nhieu hon. Mot so chuyen gia xa hoi cho rang nu gioi co gang tu sat nhieu hon la do tinh trang mat can bang gioi tinh tram trong.

Trong The Eclipse: A Memoir of Suicide, tac gia Antonella Gambotto-Burke bao cao rang o nhung nuoc phuong Tay, nam gioi đang dan đau ve "ty le tu huy diet" (chiem 40% tong so cac vu tu sat) va "nguyen nhan khien ho quyet đinh tu sat thuong la do cuoc song cach ly, that nghiep va no nan. Gioi tinh nam co ban chat la (hoat đong) chinh phuc... Bieu hien cua cai goc tu trong trong nam gioi la anh ta bo qua moi xuc cam đon the (su chinh phuc đoi hoi phai co 1 đoi tac). Mot nguoi đan ong khong the cam thay minh la đan ong neu anh ta khong co 1 đoi tac, mot đoan the hoac mot nhom đe cung tro chuyen. Nam tinh la mot tro đuoc choi tren binh dien đoi xung. Do đo, y nghia cua nam gioi tu tan ra khi đoi tac vang mat."


= Đo tuoi =
O nhieu quoc gia, ti le tu sat cao nhat o đo tuoi trung nien hoac lon tuoi hon. Tuy nhien, so vu tu sat nhieu nhat nam o đo tuoi tu 15 đen 29 do luong nguoi o đo tuoi nay đong. Tren the gioi, đo tuoi tu sat trung binh tu 30 đen 49 đoi voi ca nu va nam. Đieu nay co nghia la phan nua so nguoi chet vi tu sat đeu o khoang 40 tuoi đo lai, nua con lai tu 40 tuoi tro len. Ti le tu sat o tre em rat thap, nhung tang dan trong giai đoan chuyen thanh thanh thieu nien.


= Uong ruou va su dung ma tuy =
Tai Hoa Ky 16,5% cac vu tu sat co lien quan đen ruou. Nghien ruou lam tang kha nang tu sat len gap 5 đen 10 lan, trong khi dung cac chat kich thich khac lam tang nguy co nay len 10 đen 20 lan. Khoang 15% cua nhung nguoi nghien ruou tu sat, va khoang 33% cac vu tu sat o nguoi duoi 35 tuoi co chan đoan lam sang uong ruou hoac lam dung cac chat khac, hon 50% tat ca cac vu tu sat co lien quan đen su phu thuoc vao ruou hoac ma tuy. O thanh thieu nien, viec lam dung ruou hoac ma tuy đong mot vai tro quan trong, chiem đen 70% cac vu tu sat.


= Sac toc =
Ty le tu sat trong nuoc co su khac biet đang ke giua cac quoc gia va giua cac dan toc. Vi du, o Hoa Ky, nguoi da trang khong co nguon goc Tay Ban Nha co kha nang tu sat cao hon 2,5 lan so voi nguoi My goc Phi hoac goc Tay Ban Nha. O UK, ty le tu sat khac nhau đang ke giua cac vung mien khac nhau trong nuoc. Tai Scotland, ty le tu sat khoang gap đoi o nuoc Anh.


= Ti le tu sat o cac quoc gia tren the gioi =


 Nhat Ban  Nhat Ban la mot trong nhung noi co ty le tu sat cao nhat trong the gioi cong nghiep (26 tren 100.000 nguoi). Trong nam 2006, ty le tu sat cua Nhat Ban la 23,6 tren 100.000 dan cu va tot hon đang ke so voi con so nay o cac nuoc Đong Au, chang han nhu Litva (38,8) va Nga (32,3). Ti le tu sat tai Nhat Ban xep thu 8 tren toan the gioi.
So vu tu sat đat ky luc 34.427 vu vao nam 2003 (tang 7,1% so voi nam 2002), so voi 33.093 vu trong nam 2007 (tang 2,9%), 32.249 vu trong nam 2008 (giam 2,6%) va 32.845 trong nam 2009 (tang 1,85%). Theo so lieu cua canh sat quoc gia, ba phan tu so vu tu sat trong nam 2007 đeu co nan nhan la nam gioi, va 60% nguoi tu tu la do that nghiep, trong khi ty le tu sat o cap cao tang len. Chinh phu cho biet chi co 81 vu tu sat trong nam 2007 la do lam viec qua suc hoac cang thang, gay ra hien tuong tu vong do lam viec qua suc, thong thuong la do tinh trang thua lao đong. Tuy nhien, canh sat quoc gia cong nhan trong nam 2007 đa co 2.200 vu tu sat xay ra do van đe viec lam. Trong nam 2009, 6.949 nguoi tu sat vi tram cam (21%), 1.731 nguoi do nhung kho khan cua cuoc song hang ngay (5%) va 1.071 nguoi do mat viec lam (3%).
Theo thu tu giam dan, thang 3, thang 4 va thang 5 la thoi gian nguoi Nhat tu sat nhieu nhat, đieu nay co le boi vi nam tai chinh ket thuc ngay 31 thang 3 theo truyen thong Nhat Ban. Trong nam 2009, thong ke ghi lai chu yeu cac vu tu sat cua nguoi lao đong vao thang 3, nguoi lam noi tro trong thang 4-thang 5 va that nghiep trong thang 5-thang 6. Rat it vu tu sat xay ra vao cuoi tuan, nhieu nhat la vao thu Hai.
Trong nam 2008, mot nghien cuu chinh phu Nhat Ban cho thay gan 1/5 nguoi Nhat Ban tung nghiem tuc nghi ve viec tu sat vao mot so thoi điem trong cuoc song cua ho. Trong nam 2010, mot nghien cuu moi cho thay rang tu sat o Nhat Ban co chi phi nen kinh te khoang 2,7 ti yen moi nam.


 Canada  Buoc vao the ky 21, ty le tu sat o Quebec la mot ky luc đa vuot Nga, Litva va Kazakhstan. Trong nam 2001, 1.334 nguoi dan Quebec - trong đo co 1.055 nguoi (79%) - đa tu sat. Ty le tu sat o nam gioi tre tuoi la mot trong nhung ti le cao nhat the gioi: 30,7 tren 100.000 dan. Tinh hinh tro nen toi te hon ke tu nam 1965, khi cuoc Cach mang Tham Lang dien ra.


 Han Quoc  Han Quoc la quoc gia đuoc xep cao nhat trong cac nuoc thuoc To chuc hop tac va phat trien kinh te (OECD) va lien tuc co so vu tu sat thuoc hang đau trong nhom cac nuoc phat trien. Nha ga tau đien ngam o Seoul đa phai dung hang rao chan đe ngan nguoi nhay xuong luc tau đen, đong thoi 8 cay cau trong thanh pho đeu đuoc lap đat he thong camera CCTV nham phat hien nhanh nhung nguoi co y tu sat. Quoc gia nay la noi thuong xuyen dien ra cac vu tu sat cua sinh vien, ca si, nguoi mau, dien vien, van đong vien the thao, nguoi noi tieng, trong đo đang chu y nhat phai ke đen vu tu sat cua cuu tong thong Roh Moo-hyun vao nam 2009. Trong chua đay 4 thang đau nam 2011, bon sinh vien va mot giao su cua Vien Đai hoc KAIST - mot trong nhung ngoi truong danh tieng bac nhat Han Quoc - đa lan luot tu sat.
Theo mot chuyen gia ve tam than hoc tai Đai hoc Seoul va cung la thanh vien trong Hiep hoi ngan chan tu sat o Han Quoc, "tu sat tap the" la mot van nan kha pho bien o nuoc nay va đong thoi đang co xu huong tang cao. Ty le nay đac biet tang manh sau cuoc khung hoang tai chinh chau A nam 1997 va van tiep tuc tang sau đo. Trong vong 5 nam truoc 2007, ty le tu sat o Han Quoc con gia tang gap đoi. Nam 2011, truoc tinh hinh nay, mot so nguoi đa đung ra to chuc nhung khoa hoc chet thu, voi ly do "trai nghiem cam giac sap chet se mang lai y nghia ve su song cho tat ca moi nguoi, bat ke ho gia hay tre". Muc đich cua chuong trinh nay la muon nguoi tham gia "nghi ve cuoc song va tan huong no mot cach co y nghia hon" thay vi tu tim đen cai chet.


 Cong hoa Nhan dan Trung Hoa  Thong ke ve tu sat o Cong hoa nhan dan Trung Hoa co phan gay tranh cai trong đo nghien cuu đoc lap thuong tao ra cac uoc tinh chenh lech đang ke voi so lieu thong ke chinh thuc do chinh phu cung cap. Tren co so du lieu thu thap vao nam 1999, chinh phu uoc tinh ty le tu sat la 13,9, thap hon nhieu so voi ty le trong cac nuoc Đong A: Nhat Ban (24,4) va Han Quoc (21,9). Tuy nhien, dua tren cung mot nguon du lieu, Trung tam Phong ngua va Nghien cuu tu sat Bac Kinh đua ra con so ty le trung binh la 28,7. Trong khi đo, theo bao cao "Ganh nang benh tat toan cau" do To chuc Y te the gioi (WHO) cong bo, ty le nay uoc tinh khoang 30,3.
Cong hoa nhan dan Trung Hoa la quoc gia duy nhat trong so cac nuoc tren the gioi trong đo nguoi nong thon tu sat nhieu hon so voi nguoi thanh thi moi nam: theo so lieu thong ke chinh thuc cua chinh phu, nam 1999 ty le tu sat tren 100.000 nguoi la 13,0 đoi voi thanh thi va 14,8 đoi voi nong thon. Theo so lieu thong ke chinh thuc cua chinh phu, ty le o thanh thi (13,0 tren 100.000 nguoi moi nam) la thap hon so voi nhieu nuoc khac, bao gom ca mot so nuoc phuong Tay, chang han nhu Hoa Ky, Uc va Đuc.
Tren co so cua mot nghien cuu nam 2008, nhieu ket luan kha khac nhau đuoc đua ra: nong thon tu sat nhieu hon đo thi theo ti le 3:1. Su bung no lon ve viec thanh nien va nguoi lon tuoi tu sat đa xay ra, ty le tu sat quoc gia tuong đoi cao 2-3 lan so voi trung binh toan cau la đieu hien nhien, va mot ty le nho benh tam than, đac biet lam sang tram cam, ton tai trong cac nan nhan tu sat. Co hon 300.000 vu tu sat o Trung Quoc hang nam. Trung Quoc chiem hon 30% so vu tu sat tren the gioi. Ty le tu sat o luu vuc song Duong Tu cao hon khoang 40% so voi cac vung khac cua Trung Quoc.


 Chau Au  Theo mot nghien cuu tren 10 quoc gia chau Au nam 2011, ty le tu sat đa tang đot bien trong nhom nguoi o đo tuoi đi lam tai 9 quoc gia chau Au. So nguoi tu sat trong nhom duoi 65 tuoi tang tu 5% cho đen 17% trong nam 2007 đen 2009. Ket qua cuoc nghien cuu cho biet, khung hoang lam tang ty le tu sat o chau Au do dan đen chi so that nghiep tang hon 1/3 so voi truoc đo. Mot nha nghien cuu đanh gia rang ty le tu sat von đang tren đa giam nhe đa đot ngot tang ngay sau khi khung hoang xay ra. Ben canh đo, BBC đua ra bao cao cho biet so đon thuoc chong tram cam đa tang hon 40% trong vong 4 nam tu cuoc khung hoang.


 Hoa Ky  Cac khia canh xa hoi = Su can thiep =
Quan điem chinh cua y hoc hien đai cho rang tu sat co quan he voi suc khoe tam than, ket hop voi yeu to tam ly nhu kho khan trong viec đoi pho voi tram cam, nhung đau kho khong the tranh đuoc, so hai, hoac cac roi loan tam than va ap luc khac. Mot co gang tu sat đoi khi nhu la mot "tieng cau cuu" va keu goi su quan tam, hoac đe bay to noi that vong va muon giai thoat, chu khong phai la y đinh that su muon chet. Hau het nhung nguoi co gang tu sat đeu khong thanh cong trong lan thuc hien đau tien; nhung nguoi nay neu tiep tuc lap lai hanh đong tu sat se co xac suat thanh cong cao hon. Trong mot nghien cuu nam 2021, cac nha khoa hoc đa đe xuat rang viec cho rang nhung nguoi co suy nghi tu sat la bi benh co the gay tro ngai trong viec ngan chan tu sat . Ho su dung phuong phap thong ke Bayes, ket hop voi ly thuyet co che mindsponge , đe kham pha cac qua trinh dan đen su xuat hien cua suy nghi tu sat ma roi loan tam than đong mot vai tro rat nho va ket luan rang co nhieu truong hop ma y tuong tu sat đai dien cho mot lua chon trong phan tich chi phi - loi ich giua su song va cai chet. Nhung nguoi trong truong hop đay co the khong đuoc goi la "benh nhan".


Mot so vu tu sat noi tieng = Chinh tri gia =
Roh Moo Hyun, Tong thong Han Quoc. Nguyen nhan cai chet đuoc đanh gia la khong chiu noi suc ep tu nhung cao buoc tham nhung nham vao ong cung nhu nguoi than.
Getulio Vargas, Tong thong Brasil, đa chon cai chet vao ngay 4 thang 7, 1982 đe tra loi cho suc ep yeu cau tu chuc tu nhung quan chuc hang đau cua quan đoi. Ly do cho viec nay đoi thu chinh tri hang đau cua Vargas khi đo la Carlos Lacerda bi am sat khong thanh, va theo ket qua đieu tra cho biet, ke đat hang vu am sat chinh la chi huy luc luong bao ve cua tong thong.
Antonio Guzman, Tong thong Dominica, tu sat trong phong tam bang cach ban vao đau sau khi đang cach mang Dominica cua Guzman tu choi ung ho ong trong Quoc hoi. Nguyen nhan cua su tu choi nay la nhung hua hen ve van đe kinh te cua đat nuoc va nan tham nhung o lan tranh cu truoc đeu khong đuoc thuc hien ma con co xu huong toi te đi. Chi phi cua chinh phu van tang len đeu trong khi nen kinh te Dominica phai đuong đau voi nhieu van đe nghiem trong va su xuat hien cua con bao David nam 1979 đe lai thiet hai nang ne. Trong khi đo, phan lon tien viec tro cua cac nuoc khac đuoc phat hien la chui vao tui rieng cua cac quan chuc, trong đo Guzman la nguoi bi buoc toi đau tien.
Pierre Beregovoy, Thu tuong Phap, tu sat bang cach ban sung vao đau ben bo mot con kenh vao ngay 1 thang 5, 1993, sau khi tu chuc thu tuong vao thang 3 cung nam va tiep tuc chiu ap luc tu nhung cao buoc khang đinh ong đa nhan 180.000 USD trong thoi gian tranh cu, tuy mot so nguoi lap luan rang đieu nay la khong the.
Mahmoud Zuabi, Thu tuong Syria, trong thoi gian cho đieu tra bi quan thuc tai nha đa tu sat bang sung vao ngay 21 thang 5, 2000. Truoc đo, vao thang 3 cung nam ong đa bi cach chuc, 2 thang sau bi khai tru khoi Đang Baath, sau đo dinh vao rac roi vu đieu tra cua Vien Kiem sat ve tham nhung tu hop đong may bay.
Vua Trung Quang Đe va tuong Nguyen Suy nha Hau Tran, cung tu van tren đuong bi quan Minh ap giai ve Kim Lang
Chua Trinh Tong tu sat tren đuong bi Nguyen Trang ap giai đe khong lot vao tay quan Tay Son
Thai hau Bui Thi Nhan nha Tay Son, tu sat khi khong con đuong thoat đe khong lot vao tay quan Nguyen.
Phan Thanh Gian, Kinh luoc su ba tinh mien Tay (Vinh Long, An Giang, Ha Tien) cua nha Nguyen, tu sat ngay 4 thang 8 nam 1867 sau khi mat 3 tinh nay.
Hoang Dieu, tran thu thanh Ha Noi cua nha Nguyen, tu sat tai Vo Mieu ngay 25 thang 4 nam 1882 (tuc ngay 8 thang 3 nam Nham Ngo) sau khi thanh Ha Noi that thu.
Vo Tanh, danh tuong nha Nguyen. Trong cuoc noi chien voi quan đoi Tay Son, ong đa tu thieu bang thuoc sung va rom kho tai thanh Binh Đinh vao ngay 7 thang 7 nam 1801 voi loi đe nghi Tran Quang Dieu tha chet cho quan linh cua minh.


= Cac nhan vat khac =
Norman Morrison tu thieu đe chong chien tranh cua My o Viet Nam.
Hoa thuong Thich Quang Đuc đa tu thieu cho đao phap.
Van Gogh, danh hoa Ha Lan, tu sat bang mot khau sung luc va chet 2 ngay sau đo (nam 1890).
Ernest Hemingway, nha van nguoi My tu sat bang sung nam 1961.
Jang Ja Yeon đa tu sat tai nha rieng vi bi ep buoc quan he tinh duc qua nhieu
Kurt Cobain, guong mat cua ban nhac Nirvana đa tu sat bang sung tai nha rieng nam 1994.


Xem them Danh sach cac quoc gia theo ty le tu sat
Bat chuoc tu sat mot cach mu quang
10 thang 9 : Ngay The gioi phong chong tu tu


Chu thich Tham khao Anderson RN, Smith BL. Deaths: leading causes for 2001. National Vital Statistics Report 2003;52(9):1-86.
Annenberg Public Policy Center of the University of Pennsylvania. Suicide and the Media. Available online from: URL: http://www.annenbergpublicpolicycenter.org/07_adolescent_risk/suicide/dec14%20suicide%20report.htm Luu tru ngay 26 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine.
Carney SS, Rich CL, Burke PA, Fowler RC. Suicide over 60: the San Diego study. Journal of American Geriatric Society 1994;42:174-80.
Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Injury Prevention and Control. Suicide Surveillance, 1970-1980. (1985).
Centers for Disease Control and Prevention. Regional variations in suicide rates—United States 1990–1994, ngay 29 thang 8 nam 1997. MMWR 1997;46(34):789-92. Available online from: URL: http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00049117.htm.
Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Injury Prevention and Control (producer). Web-based Injury Statistics Query and Reporting System (WISQARS) [Online]. (2004). Available online from: URL: http://www.cdc.gov/ncipc/wisqars/default.htm. [2004 June 21accessed].
Department of Health and Human Services. The Surgeon General’s call to action to prevent suicide. Washington (DC): Department of Health and Human Services; 1999. Available online from: URL: http://www.surgeongeneral.gov/library/calltoaction/default.htm.
Dorpat TL, Anderson WF, Ripley HS. The relationship of physical illness to suicide. In: Resnik HP, editor. Suicide behaviors: diagnosis and management. Boston (MA): Little, Brown, and Co.; 1968:209-19.
Krug EG, Dahlberg LL, Mercy JA, Zwi AB, Lozano R, editors. World report on violence and health [serial online]. 2004 May. Available online from: URL: http://www.who.int/violence_injury_prevention/violence/world_report/wrvh1/en.
Lubell KM, Swahn MH, Crosby AE, Kegler SR. Methods of suicide among persons aged 10–19 years—United States, 1992-2001. MMWR 2004;53:471-473. Available online from: URL: http://www.cdc.gov/mmwr/PDF/wk/mm5322.pdf.
McCleary R, Chew K, Hellsten JJ, Flunn-Bransford M. Age-and Sec-Specific Cycles in United States Suicides, 1973-1985. American Journal of Public Health 1991;81: 1494-7.
Warren CW, Smith JC, Tyler CW. Seasonal Variation in Suicide and Homicide: A Question of Consistency. Journal of Biosocial Sciences 1983;15:349-356.
Suicide in South Korea Case of Too Little, Too Late Luu tru ngay 30 thang 8 nam 2008 tai Wayback Machine, Oh My News, South Korea
S. Korea has top suicide rate among OECD countries, Seoul, ngay 18 thang 9 nam 2006 Yonhap News


Đoc them Gambotto A (2004). The Eclipse: A Memoir of Suicide. Australia: Broken Ankle Books. ISBN 978-0-9751075-1-5.
Goeschel C (2009). Suicide in Nazi Germany. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-953256-8.


Lien ket ngoai Tu sat tren DMOZ
Preventing suicide: a global imperative (PDF). WHO. 2014. ISBN 978-92-4-156477-9.
Freakonomics podcast: The Suicide Paradox