Bo Bien Nga, cung đuoc goi la Cote d'Ivoire, quoc hieu la Cong hoa Bo Bien Nga, la mot quoc gia o Tay Phi. Bo Bien Nga giap voi Liberia ve phia tay, Guinea va Mali ve phia tay bac, Burkina Faso ve phia đong bac, Ghana ve phia đong va nam ben canh Vinh Guinea ve phia nam. Thu đo Bo Bien Nga la Yamoussoukro, thanh pho lon nhat la Abidjan. Nam 2024, dan so cua Bo Bien Nga la 31,5 trieu nguoi, la dan so cao thu ba tai Tay Phi.
Truoc khi bi thuc dan chau Au chiem đong, Bo Bien Nga bao gom nhieu nuoc nho nhu Gyaaman, Kong Empire, va Baoule. Ngoai ra con co hai vuong quoc cua Nguoi Anyi, đo la Indenie va Sanwi, nhung quoc gia đa co gang duy tri su đoc lap cua minh trong suot thoi ki Phap thuoc va ke ca ve sau nay, khi Bo Bien Nga đa gianh đuoc đoc lap. Hiep đinh 1843-1844 buoc Bo Bien Nga chap nhan su bao ho cua Phap vao nam 1883, Bo Bien Nga tro thanh mot bo phan cua he thong thuoc đia cua Phap.
Bo Bien Nga tuyen bo đoc lap vao ngay 7 thang 8 nam 1960. Tu nam 1960 đen nam 1993, Bo Bien Nga đuoc lanh đao boi Felix Houphouet-Boigny. Trong giai đoan nay, Bo Bien Nga van giu moi lien ket mat thiet ve kinh te voi cac nuoc lang gieng Tay Phi cung nhu cac nuoc chau Au, đac biet la Phap. Tuy nhien, sau giai đoan lanh đao cua Houphouet-Boigny, Bo Bien Nga trai qua hai cuoc đao chinh va mot cuoc noi chien, bat chap cuoc bau cu va mot hiep đinh giua chinh phu moi va nhom noi loan đuoc ky ket mang lai hoa binh cho Bo Bien Nga. Bo Bien Nga la thanh vien To chuc Hop tac Hoi giao, Lien minh chau Phi, Cong đong Phap ngu, Lien minh Latinh, Cong đong Kinh te Tay Phi va Khu vuc hoa binh va hop tac Nam Đai Tay Duong.
Ngon ngu chinh thuc la tieng Phap nhung Bo Bien Nga co rat nhieu tho ngu bao gom tieng Baoule, tieng Dioula, tieng Dan, tieng Anyin va tieng Cebaara Senufo. Ton giao chinh o Bo Bien Nga la đao Hoi, đao Thien Chua va nhung ton giao ban đia khac.
Thong qua xuat khau ca phe va cacao, Bo Bien Nga la mot nen kinh te manh me o Tay Phi vao thap nien 1960-1970. Tuy nhien, vao thap nien 1980, Bo Bien Nga đa phai trai qua khung hoang kinh te, khien cho quoc gia nay tro nen roi loan ve chinh tri xa hoi. Kinh te Bo Bien Nga trong the ki 21 van chu yeu dua vao kinh te tieu chu nong nghiep.


Ten goi Trong tieng Phap, Cote nghia la "bo bien", d' nghia la "cua" (tuong tu 's - so huu cach trong tieng Anh), Ivoire nghia la "nga voi", vi the nen trong tieng Viet, quoc gia nay đuoc dich thanh Bo Bien Nga va trong nhieu ngon ngu khac cung mang y nghia tuong tu:

Ivory Coast trong tieng Anh
Elfenbeinkuste trong tieng Đuc,
Costa de Marfil trong tieng Tay Ban Nha,
Costa do Marfim trong tieng Bo Đao Nha,
Ivoorkust trong tieng Ha Lan, v.v.
Vao thang 10 nam 1985, Chinh phu nuoc nay yeu cau đuoc goi la Bo Bien Nga trong moi ngon ngu. Cach goi nay tuong tu nhu ten nuoc Costa Rica (tieng Tay Ban Nha) luon đuoc dung trong moi ngon ngu.
Mac du đa co quyet đinh cua Chinh phu Bo Bien Nga, "Bo Bien Nga" van la ten pho bien trong tieng Viet va Elfenbeinkuste pho bien trong tieng Đuc [1][2]. Tuy nhien, cac chinh phu su dung ten "Bo Bien Nga" voi ly do ngoai giao, con cam nang ve van phong bao chi thuong dung ten "Bo Bien Nga".


Lich su = Thuo so khai =

Rat kho đe xac đinh khi nao xuat hien dau vet đau tien cua con nguoi o Bo Bien Nga boi vi thoi tiet am uot cua Bo Bien khong cho phep luu giu tot nhung vet tich nhu vay. Tuy nhien, su hien dien cua cac loai vu khi tho so cung nhu cac cong cu roi rac (đac biet la dau vet cua cac luoi riu đuoc mai sac tren đat set va nhung gi con sot lai cua viec nau nuong va đanh ca) chung to kha nang mot so luong lon nguoi đa sinh song o Bo Bien Nga la co the trong giai đoan Hau đo đa (tu nam 15.000 đen nam 10.000 truoc CN), hoac it ra la trong giai đoan Đo đa moi.
Tuy nhien, nhung cu dan đau tien cua Bo Bien Nga đa đe lai dau vet chung minh cho su ton tai cua minh rai rac khap noi tren vung đat nay. Nhung nha su hoc đeu tin rang nhung cu dan đau tien đo đa đuoc thay the hoac bij đong hoa boi to tien cua cu dan Bo Bien Nga hien nay bat đau tu the ki XVI, bao gom nguoi Ehotile (Aboisso), nguoi Kotrowou (Fresco), nguoi Zehiri (Grand Lahou), nguoi Ega va nguoi Dies (Divo).


= Thoi ky thuoc đia =
Bo Bien Nga la vung đat hap dan đoi voi cac thuong gia Phap va Bo Đao Nha tu the ky XV. Ho đen đay đe tim kiem nga voi va no le. Nam 1842, thuc dan Phap chiem cac vung ven bien, thiet lap che đo thuoc đia nam 1893 va sap nhap vao lanh tho Tay Phi thuoc Phap nam 1896. Nam 1934, Abidjan tro thanh thu đo, đat nuoc phat trien nho khai khan cac đon đien ca cao va ca phe, viec khai thac rung đuoc de dang nho viec xay dung đuong sat Abidjan-Niger keo dai đen bien gioi vung Thuong Volta.


= Đoc lap =
Bo Bien Nga gianh đoc lap nam 1960. Bo Bien Nga cung Dahomay (Benin), Niger va Burkina Faso thanh lap đong minh thue quan nam 1959. Bo Bien Nga la mot trong nhung nuoc co nen kinh te phat trien trong vung chau Phi can Sahara, đung đau the gioi ve xuat khau ca cao, la mot trong nhung nuoc xuat khau ca phe hang đau the gioi.


= Houphouet-Boigny quan ly =
Houphouet-Boigny tro thanh Tong thong sau khi đat nuoc đoc lap (1960). Boigny tai đac cu sau lan va giu chuc nay cho đen nam 1993. Luc luong sinh vien, nong dan va tho thuyen đa phan đoi buoc Tong thong phai hop phap hoa cac đang đoi lap va to chuc cac cuoc bau cu Tong thong vao thang 10 nam 1990. Houphouet Boigny gianh thang loi voi 81% so phieu.
Ve chinh tri, Houphouet-Boigny lanh đao Bo Bien Nga voi chinh sach "ban tay sat". Mot so nhan xet mem mong hon cho rang su lanh đao cua ong giong voi hinh thai "phu quyen-gia truong". Khong co tu do bao chi va chi co mot chinh đang ton tai. Đieu nay đuoc mot so nguoi chap nhan đieu nay nhu yeu cau tat yeu nham muc đich tranh thu la phieu cua cu tri. Houphouet-Boigny cung bi chi trich boi nhung van đe lien quan cac du an quy mo lon. Nhieu nguoi cho rang viec chi hang trieu USD đe cai tao Yamoussoukro, que huong cua Houphouet Boigny, thanh thu đo moi la vo cung lang phi; mot so nguoi khac thi ung ho tam nhin cua ong theo huong phat trien thanh pho nay thanh mot trung tam hoa binh, giao duc va ton giao ngay giua long Bo Bien Nga. Nhung vao nhung nam đau thap nien 80 cua the ky XX, suy thoai kinh te the gioi cong voi han han đa tac đong khong nho đen kinh te Bo Bien Nga. Cung voi viec lam dung khai thac go va đuong bi rot gia, no nuoc ngoai cua Bo Bien Nga tang len gap 3. Toi pham gia tang mot cach đang lo ngai o Abidjan.
Nam 1990, hang tram can bo nha nuoc va sinh vien gay bao loan đe phan đoi tinh trang tham nhung đang hoanh hanh. Cuoc bao loan buoc chinh phu phai chuyen sang nen dan chu đa đang. Suc khoe cua Houphouet-Boigny ngay cang yeu va chet vao nam 1993. Ong đe cu Henri Konan Bedie la nguoi ke nhiem.


= Bedie quan ly =
Thang 10 nam 1995, Bedie gianh chien thang ap đao truoc phe đoi lap roi rac va thieu to chuc trong lan tai tranh cu. Bedie that chat su kiem soat ve chinh tri, tong giam hon 700 nguoi ung ho phe đoi lap. Tuy nhien, kinh te cua Bo Bien Nga lai co nhung dau hieu kha quan nhu lam phat giam va chinh phu co gang xoa bo no nuoc ngoai.

Khac voi Houphouet-Boigny, nguoi chu truong tranh nhung mau thuan sac toc va đe ngo mot so vi tri trong bo may hanh chinh cho nhung nguoi nhap cu tu cac nuoc lang gieng, Ban mau:Bedie chu trong vao quan điem "Ivority" (tieng Phap: Ivoirite) đe loai bo đoi thu cua ong ta Alassane Ouattara, von co bo me la nguoi phia bac Bo Bien Nga, khoi cuoc đua vao chiec ghe tong thong. Tuy nhien, chinh sach loai bo nguoi nuoc ngoai nay đa lam cang thang moi quan he giua cac sac toc khac nhau o Bo Bien Nga, von tu truoc đen nay co so luong dan nhap cu chiem phan lon trong tong so dan cua ca nuoc.


= Đao chinh nam 1999 =
Tuong tu, Bedie đa loai bo nhieu đoi thu chinh tri khoi quan đoi. Cuoi nam 1999, mot nhom si quan bat man voi chinh phu đa to chuc mot cuoc đao chinh quan su, đua tuong Robert Guei len nam quyen. Bedie bo tron sang Phap. Chinh quyen moi đa giam bot tinh hinh toi pham va tham nhung, cung voi viec ap đat gioi nghiem va van đong rong khap tren đuong pho ve mot xa hoi tiet kiem hon.


= Gbagbo quan ly =
Cuoc bau cu tong thong thang 10 nam 2000 giua hai ung cu vien Laurent Gbagbo va Guei dien ra quyet liet nhung hoa binh. Su kien noi bat tiep theo cuoc bau cu tong thong đuoc đanh dau bang cuoc bao loan cua quan đoi va dan chung Bo Bien Nga. Cuoc bao loan đa khien 180 nguoi chet va Guei phai nhuong lai chiec ghe cho Gbagbo. Toa an toi cao Bo Bien Nga ra quyet đinh phe truat Alassane Ouattara vi goc gac Burkinabe cua ong ta. Hien phap Bo Bien Nga tai thoi điem đo cung nhu duoi thoi Guei khong cho phep nguoi khong đap ung đu yeu cau ve quoc tich đung ra tranh cu tong thong. Su kien nay đa cham ngoi cho nhung xo xat bao luc giua nguoi ung ho Alassane Ouattara, chu yeu la cu dan đen tu phia bac Bo Bien Nga, va canh sat chong bao đong o thu đo Yamoussoukro.
Moi ben đeu tuyen bo thang loi trong cuoc bau cu đuoc cho la gian lan. Su phan đoi cua nhan dan bien thanh bao đong va buoc Tuong Guei roi khoi nhom quan đoi noi loan muu toan đao chinh. Tuong Guei va Bo truong Bo Noi vu Doudou bi giet trong cuoc chien giua quan Chinh phu va phe noi day. Tong thong Laurent Gbagbo, đac cu nam 2000, to cao Guei tien hanh đao chinh.


= Đao chinh nam 2002 =
Bo Bien Nga van con phai đoi mat voi hau qua cua cuoc khung hoang chinh tri trong đo đinh điem la vu đao chinh nam 1999, cuoc bau cu Tong thong đuong nhiem Laurent Gbagbo vao nam 2000 va cuoc xung đot vu trang nam 2002 giua phe noi loan va luc luong chinh phu. Ke tu thang 9 nam 2002, tinh hinh nay đa dan toi su di dan o at cua gan 1,7 trieu nguoi, pha huy co so ha tang kinh te va su roi loan hoat đong cua cac co quan hanh chinh nha nuoc.


= Chinh phu thong nhat 2003 =
Cuoc chien van tiep tuc, ngay ca sau khi mot hiep đinh hoa binh do Phap lam trung gian đuoc ky ket thang 1 nam 2003. Hiep đinh nay keu goi Chinh phu chia se quyen luc voi phe noi day. Tinh hinh van con cang thang mac dau Tong thong cam ket se khoi phuc dan chu.


= Hau qua 2004 - 2007 =
Nam 2007, nhung thanh tuu noi bat cung đa đuoc ghi nhan trong viec tai lap cac the che cua nuoc Cong hoa nay. Đay la ket qua cua viec thuc hien Thoa thuan chinh tri Ouagadougou ky ngay 4 thang 3 nam 2007 giua cac ben lien quan đen cuoc khung hoang. Tuy nhien, Hoi đong Bao an Lien Hop Quoc van to lo ngai ve su cham tre trong thuc hien tien trinh hoa binh tai Bo Bien Nga theo thoa thuan Ouagadougou. Đen nay, thoi điem du đinh cuoc bau cu Tong thong van chua đuoc an đinh.


= Chinh quyen Ouattara =
Ngay 28 thang 11 nam 2010 dien ra cuoc bau cu tong thong vong hai giua hai ung cu vien la Laurent Gbagbo, Tong thong man nhiem (len nam quyen tu nam 2000) va Alasane Ouattara, nguyen la Thu tuong. Ngay 2 thang 12 nam 2010, Chu tich Uy ban Bau cu đoc lap Bo Bien Nga chinh thuc thong bao ket qua bau cu voi viec ong Alasane Ouattara gianh 54,10% so phieu (đuoc the gioi thua nhan la Tong thong) va ong Laurent Gbagbo gianh 45,90% so phieu. Tuy nhien, Tong thong man nhiem Gbagbo đa to cao luc luong phien loan mien Bac nuoc nay gian lan bau cu va khong cong nhan ket qua tren. Vi vay, bao luc đa no ra giua hai phe ung ho hai Tong thong. Viec ong Gbagbo khong chap nhan that bai đa đay nuoc nay vao cuoc noi chien voi hang nghin nguoi bi thiet mang va hang trieu nguoi dan phai chay khoi Bo Bien Nga. Sau 4 thang khong chiu nhuong bo, dinh thu cua ong Gbagbo bi quan đoi cua tong thong đac cu Alassane Ouattara tan cong hom 11 thang 4 va ong Gbagbo bi bat giu.


Đia ly Bo Bien Nga la mot quoc gia Tay Phi ha Sahara, ben vinh Guinea, Đong giap Ghana, Tay giap Liberia va Guinea, Bac giap Mali va Burkina Faso. Đia hinh đuoc cau tao boi cac vung cao nguyen va nui o mien Tay; vung Tay Bac thoai dan ve phia Nam gom cac vung đong bang tram tich va vung duyen hai, bo bien thap va nhieu cat. Phia Nam chiu anh huong khi hau xich đao tao đieu kien thich hop cho cac vung rung ram phat trien va chuyen dan sang cac khu rung thua va cac đong co nhiet đoi o phia Bac.


Chinh tri Tu nam 1983, thu đo chinh thuc cua Bo Bien Nga la Yamoussoukro; tuy nhien, Abidjan van la trung tam hanh chinh cua ca nuoc. Hau het cac quoc gia khac đeu đat Đai su quan tai Abidjan, ngoai tru Đai su quan Vuong quoc Anh đa cham dut nhiem vu vi nhung hanh đong bao luc va nhung cuoc tan cong lien tiep nham vao nguoi chau Au o Bo Bien Nga. Nguoi dan Bo Bien Nga luc nay van phai chiu đung bao luc tiep dien do noi chien. Cac to chuc quoc te ve nhan quyen đa ghi nhan Bo Bien Nga co nhung van đe ve đoi xu voi dan thuong bi bat giu cua ca hai phe trong cuoc noi chien nay va su tai troi day viec lam dung lao đong no le tre em o cac đon đien cacao.
Mac dau chien su đa gan nhu cham dut vao nam 2004, nhung Bo Bien Nga van bi chia cat thanh hai phe, phia Bac nam duoi quyen kiem soat cua luc luong "Chien binh moi"(FN). Cuoc bau cu tong thong du kien dien ra vao thang 10 nam 2005 đe đi đen mot thoa thuan giua cac phe phai đoi đich đung vao thang 3 nam 2007, tuy nhien cuoc bau cu nay van bi tri hoan nhieu lan ngay ca trong giai đoan chuan bi.
Cac đang phai chinh tri lon: Lien minh Dan chu Cong dan, Đang Dan chu Bo Bien Nga, Đang Lao đong Bo Bien Nga, Lien minh Dan chu va Hoa binh, Mat tran nhan dan Bo Bien Nga (Đang cua Tong thong Gbagbo).
Tu khi đoc lap cho đen nam 1990, Đang Dan chu luon nam quyen tai Bo Bien Nga. Thang 11 nam 1990, cuoc bau cu Quoc hoi đa đang đau tien đuoc to chuc (co 19 đang đoi lap tham gia) nhung đang Dan chu cua ong F.H Boigny van gianh đa so tuyet đoi va tiep tuc nam quyen (148/175 ghe trong Quoc hoi).


= Phan cap hanh chinh =

Bo Bien Nga đuoc chia thanh 12 tinh va hai thanh pho tu tri cap tinh. Cac tinh đuoc chia thanh 31 vung, cac vung đuoc chia thanh 108 khu, cac khu đuoc chia thanh 510 phan khu.


Kinh te Tai khu vuc Tay Phi, Bo Bien Nga co thu nhap binh quan đau nguoi tuong đoi cao (1.662 đo la My vao nam 2017) va đong vai tro quan trong trong thuong mai qua canh cua cac nuoc lang gieng. Nam 2016, ty le ngheo đa chieu cua Bo Bien Nga la 46,1%. Nen kinh te Bo Bien Nga la nen kinh te lon nhat trong Cong đong Kinh te Tay Phi, chiem 40% tong GDP. Bo Bien Nga la nuoc xuat khau hang hoa nhieu thu tu o chau Phi Ha Sahara (sau Nam Phi, Nigeria va Angola).
Viec duy tri moi lien he chat che voi Phap sau khi gianh đoc lap tu nam 1960, tinh đa dang trong xuat khau nong nghiep cung nhu viec khuyen khich đau tu cua nuoc ngoai la nhung nhan to chu yeu cua kinh te Bo Bien Nga. Trong nhung nam tro lai đay, Bo Bien Nga phai đoi mat voi su rot gia va canh tranh manh me cua ca phe va ca cao tren thi truong nong san the gioi. Chinh đieu nay cung voi tham nhung trong nuoc cao khien cho cuoc song cung nhu xuat khau cua nguoi nong dan ngay cang tro nen kho khan hon.
Bo Bien Nga la mot nuoc co tai nguyen phong phu, đac biet co nhieu kim cuong, mang gan va sat.
Nganh cong nghiep, nong nghiep cua Bo Bien Nga phat trien kha can đoi. Bo Bien Nga la nha xuat khau hang đau the gioi ve ca cao va tu vai nam nay nuoc nay con co them nguon thu xuat khau tu dau lua ngoai khoi. Tuy nhien thu nhap cua Bo Bien Nga van dua chu yeu vao san xuat nong nghiep (70% dan so song bang nghe nong). Ben canh đo nen cong nghiep cua Bo Bien Nga cung kha phat trien nhu: cong nghiep san xuat hang tieu dung det, da, hoa chat, khai khoang, san pham go, sua chua va đong tau.
Ve ngoai thuong, nam 2010, kim ngach xuat khau cua Bo Bien Nga đat 10,25 ty USD voi cac san pham ca cao, ca phe, go, dau lua, bong, chuoi, dua, dau co, ca. Cac đoi tac xuat khau chinh gom Ha Lan 13.92%, Phap 10.75%, My 7.79%, Đuc 7.2%, Nigeria 6.99%, Ghana 5.56%. Nam 2010, kim ngach nhap khau cua Bo Bien Nga đat 7 ty USD voi cac mat hang chinh la dau tho, may moc trang thiet bi, luong thuc, thuc pham. Do san xuat lua trong nuoc chua đap ung đuoc nhu cau cua nguoi dan nen moi nam, Bo Bien Nga phai mua khoang 900.000 tan gao.
Cac đoi tac nhap khau chinh gom Nigeria 20.75%, Phap 14.19%, Trung Quoc 7.18%, Thai Lan 5.09%.
Mac du trai qua gan 1 thap ky bat on chinh tri nhung Bo Bien Nga van đuoc xem la mot trong nhung nen kinh te hang đau khu vuc Tay Phi. Voi vi tri đia ly chien luoc, nguon tai nguyen thien nhien, nong nghiep, lam nghiep phong phu, nuoc nay tiep tuc duy tri vai tro la nha cung cap hang hoa va dich vu chinh cho cac nuoc lang gieng nhu Guinea, Mali, Burkina Faso... Cang bien Abidjan va tuyen đuong sat noi Abidjan voi thu đo Ouagadouro (Burkina Faso) van la tuyen đuong xuat nhap canh uu tien, nhat la đoi voi nhung nuoc nam sau trong luc đia, mang lai nguon thu ngoai te quan trong cho ngan sach quoc gia.


Nhan khau Nam 2021, dan so Bo Bien Nga la 29,389,150 nguoi, tang so voi 22,671,331 nguoi vao nam 2014. Trong cuoc đieu tra dan so đau tien vao nam 1975, dan so Bo Bien Nga la 6,7 trieu nguoi. Tong ty suat sinh la 4,3 tre con tren mot phu nu vao nam 2021 (3,6 tre con tai khu vuc thanh thi va 5,3 tre con tai khu vuc nong thon), giam so voi 5,0 tre con tren mot phu nu vao nam 2012.
77% dan so la nguoi Bo Bien Nga, bao gom nhieu dan toc va nhom ngon ngu khac nhau. O Bo Bien Nga co khoang 65 ngon ngu. Pho bien nhat la tieng Dyula, đuoc dung trong giao dich buon ban va nhung nguoi Hoi giao.

4% dan so Bo Bien Nga khong phai la nguoi goc Phi. Ho la nguoi Phap, Liban, Viet Nam va Tay Ban Nha.


= Đo thi hoa =


= Ngon ngu =
Tieng Phap, ngon ngu chinh thuc cua Bo Bien Nga, đuoc giang day trong truong hoc va la ngon ngu đuoc su dung giua cac nhom dan toc khac nhau.


= Ton giao =

Bo Bien Nga la mot quoc gia đa ton giao. Nam 2021, 42,5% dan so Bo Bien Nga theo Hoi giao, chu yeu la Hoi giao Sunni, 39,8% theo Kito giao, chu yeu la Cong giao va Tin Lanh. 12,6% dan so khong ton giao, 2,2% theo thuyet vat linh (ton giao truyen thong chau Phi), 0,7% theo ton giao khac va 2,2% khong tuyen bo ton giao.


= Y te =
Tinh đen  nam 2023, tuoi tho trung binh cua nguoi Bo Bien Nga la 60,5 tuoi đoi voi nam gioi va 65 tuoi đoi voi nu gioi. Tinh đen  nam 2020, ty le tu vong me la 480/100.000 tre; tinh đen  nam 2023, ty le tu vong tre so sinh la 54/1.000 tre. Nam 2021, Lien Hop Quoc uoc tinh cu 10.000 nguoi thi co 2,2 ba đo.
Tinh đen  nam 2016, 36,7% phu nu Bo Bien Nga tu 15 tuoi đen 49 tuoi đa cat am vat, co xu huong giam so voi nhung nam truoc.


Van hoa = Van hoc, nghe thuat truyen thong va tuong hinh, cac cong trinh kien truc =
Van hoc Bo Bien Nga rat đa dang va phong phu tu phong cach cho đen nhung cau thanh ngu, tuc ngu co nguon goc tuong đoi vung chac tu viec bien tap cho đen cac tac gia co uy tin. Trong so nhung tac gia noi tieng, co the ke đen Bernard Dadie, phong vien, nha van, nha soan kich, tieu thuyet gia va cung la nha tho đa thong tri van đan Bo Bien Nga ngay tu nhung nam 30 hay la Ake Loba (voi L'Etudiant noir, 1960) va Ahmadou Kourouma (voi Les Soleils des independances, 1968) đa nhan đuoc giai thuong Prix du Livre Inter vao nam 1998 cho tac pham ma đa tro thanh kinh đien đoi voi van hoc chau Phi En attendant le vote des betes sauvages.
Net đac trung cua nghe thuat Bo Bien Nga xuat hien trong nhieu vat dung hang ngay bang cac chat lieu đa dang. Nghe thuat nay co mat tren khap đat nuoc, la minh chung cho phong cach song o quoc gia nay. Vi du nhu viec đan thung, đieu khac, cham khac go, tac tuong đa su dung rat nhieu chat lieu nhu go, đong, may va tre...

Mat na Dan, Baoules, Gouros, Gueres va Betes rat noi tieng o Bo Bien Nga. Ngoai ra, nghe det tieng tam cua nhung nguoi Baoules va nhung nguoi Senoufos đa tro thanh bo mon nghe thuat hoi hoa tren nen vai. Nhung buc tuong nho bang đong von xua kia dung đe can vang nay lai đuoc dung lam vat trang tri, nhat la trong van hoa Akan. Tuy nhien, tat ca nguoi dan Bo Bien Nga đeu chia se voi nhau nhung vu đieu truyen thong tren am thanh cua nhung nhac cu pho bien nhu (tam-tams, balafon). Mot so vu đieu con noi tieng khap ca đat nuoc nhu: Temate cua Facobly, Gouessesso va Danane, Boloye cua vung senoufo, Zaouli cua vung gouro. Cung nen nhac đen nhung đo sanh su thu cong đuoc che tac boi phu nu Bo Bien Nga, trong so đo noi tieng nhat la đo sanh su Katiola.
Di san van hoa nay co san va rat doi dao. Rat nhieu tac pham truyen thong (đac biet la đieu khac) đuoc bay ban cho khach du lich dung chan o cac thanh pho nghi mat noi tieng nhu Grand-Bassam hay Assinie. Mot so khac con đuoc trung bay trong cac phong trien lam nghe thuat hoac tai vien bao tang van hoa o Abidjan.
Mot so hoa si nhu Gilbert G. Groud va Michel Kodjo thuong xuyen co nhung tac pham gia tri trong khi đo, mang truyen tranh thuoc ve Zohore Lassane, hoa si phac thao va cung la nguoi sang lap ra to nhat bao hai huoc va cham biem Gbich !.
Co the thay o Bo Bien Nga su đa dang trong nhung cong trinh lich su. Grand-Bassam, kinh đo đau tien cua Bo Bien Nga chinh la noi toa lac cua Dinh tong tran (Palais de Gouverneur), noi đau tien chinh quyen thuoc đia Phap đat tru so. Dinh thu nay đuoc so tac o Phap sau đo đuoc xay dung va hoan thien tai chinh Bo Bien Nga vao nam 1983. Thanh pho Grand-Bassam con co kha nhieu cong trinh kien truc tuyet đep theo loi kien truc thuoc đia ket hop voi chat lieu xay dung ban đia nhu toa nha Varlet hay toa nha Ganamet thuoc ve nhung thuong gia giau co.
O Abidjan, đai giao đuong Saint-Paul la mot cong trinh kien truc rat đac biet co 2 mat đuoc lam hoan toan bang kinh theo dau an cua nhung nguoi truyen giao o chau Phi. O Yamoussoukro, Nha tho Đuc Ba hoa binh đuoc khanh thanh boi Giao hoang Jean-Paul II vao nam 1990. Nha tho nay cung la phien ban cua Nha tho lon Saint-Pierre o Roma va co the đon tiep 18000 đung trong đien. Hon nua, đo đuoc coi la mot trong nhung kien truc ton giao lon nhat tren the gioi ve chieu cao va dien tich. Nguoi ta đa tieu ton khoang 300 trieu USD đe xay dung con trinh kien truc nay . Ben canh đo, con phai nhac đen toa nha cua Quy hoa binh Felix Houphouet-Boigny noi tieng.
O phia Bac đat nuoc, nhung kien truc Hoi giao theo phong cach Sudan xuat hien tu thoi ki đe che Mali o the ky XIV cung rat đang chu y. Theo cac chuyen gia, đang ke nhat trong so đo la nha tho Kaouara (tinh Ouangolodougou), nha tho Tengrela, nha tho Kouto, nha tho Nambira, hai nha tho khac o Kong đeu mang gia tri van hoa, kien truc, lich su nhat đinh..


= The thao, truyen thong, giai tri =

Nguoi dan Bo Bien Nga rat ua thich the thao. Tu cac san golf o Abidjan, Yamoussoukro va San-Pedro, Bo Bien Nga co the to chuc nhung cuoc thi đau golf 9 lo hoac 18 lo. Hang nam, giai đau golf quoc te mo rong mang ten Felix Houphouet Boigny van dien ra đeu đan o Bo Bien Nga voi su tham gia cua nhieu van đong vien chuyen nghiep.
Nhung vung pha va bien tao cho Bo Bien Nga co hoi phat trien nhieu mon the thao duoi nuoc nhu lan, luot van, đua thuyen buom, canoe-kayak va bong chuyen bai bien. Đua ngua va đua xe cung rat pho bien o Bo Bien Nga. Ben canh đo con co bong nem, bong ro, bong chuyen, bong bau duc, đien kinh va quan vot.
Tuy nhien, bong đa luon la mon the thao so mot o Bo Bien Nga. Bong đa thu hut nhieu nguoi dan tham gia tap luyen, ke ca nhung khu vuc heo lanh nhat cua đat nuoc. Moi thanh pho, tham chi la moi khu pho đeu to chuc mot giai đau bong đa rieng.
Lien đoan bong đa Bo Bien Nga đa to chuc va đua vao thi đau giai bong đa cap quoc gia Bo Bien Nga. Trong giai đau nay, hai đoi bong la Africa Sports National va ASEC Mimosas luon to ra vuot troi so voi cac đoi bong con lai. Rat nhieu cau thu Bo Bien Nga đang phat trien su nghiep o nuoc ngoai trong nhung đoi bong danh gia nhat the gioi. Chinh nhung cau thu thi đau o nuoc ngoai nay la nguon luc chinh cho đoi tuyen bong đa quoc gia Bo Bien Nga o cac giai đau quoc te.
Trong qua khu, voi su dan dat cua nhung cau thu nhu Ben Badi, Gadji Celi et Alain Gouamene, bong đa Bo Bien Nga đa đat đuoc nhung thanh cong nhat đinh. Đen the he cua Didier Drogba, Bo Bien Nga lan đau tien đa gop mat tai vong chung ket Giai vo đich bong đa the gioi 2006.

Trong linh vuc truyen thong, Bo Bien Nga co đay đu cac co quan phu trach nghe nhin, bao viet, ke ca cac co quan quan ly chuyen nghiep tuan theo su đieu hanh cua Uy ban quoc gia ve bao chi ma sau nay la Hoi đong bao chi quoc gia (CNP), Hoi đong nghe nhin quoc gia (CNCA) va mot to chuc tu quan giam sat đao đuc va tu do bao chi (OLPED).
Tu nam 1991, truyen thong cua Bo Bien Nga đuoc đieu chinh boi luat so 91-1034  ve hoat đong bao chi chuyen nghiep. Đai phat thanh truyen hinh Bo Bien Nga (RTI) thuoc ve nha nuoc, đuoc ho tro tai chinh nho tien ban quyen, quang cao va cac nguon ung ho khac. Bao gom 2 kenh truyen hinh va 2 tram phat thanh: La Premiere, TV2 - kenh giai tri phat song trong khu vuc ban kinh 200 km o Abidjan, Radio Bo Bien Nga, Frequence 2 - kenh giai tri, Radio Jam, kenh radio tu nhan đau tien cua Bo Bien Nga; Africahit Music TV.
Nhieu đau bao khac nhau phan lon đeu tap trung o Abidjan. Ngoai Tap đoan bao buoi sang Bac Ai (Groupe Fraternite Matin) voi khoang 25000 an ban moi ngay, 15 đau bao khac đeu do cac cong ty tu nhan nam giu.

Am nhac cua Bo Bien Nga pha tron nhieu trao luu khac nhau, trong đo co the ke đen nhung nhac si tien phong nhu Ziglibithy, Gbegbe, Lekine hay nhom nhung nhac si thuoc the he thu hai (Zouglou, Zoblazo, Mapouka,Youssoumba...) va nhom nhac si thuoc trao luu hien đai (Coupe-decale). Am nhac Bo Bien Nga la su ket hop cua nhieu đieu nhac khieu vu.
Hai kich rat đuoc ua chuong o Bo Bien Nga, đac biet la tac pham trao phung cua Digbeu Cravate, Zoumana, Adje Daniel, Gbi de Fer, Jimmy Danger, Doh Kanon, Adrienne Koutouan, Marie Louise Asseu, Adama Dahico, Bamba Bakary, duo Zongo va Tao san xuat, bieu dien tren san khau va truyen hinh.
Nam 2004, voi su phat trien cua cong nghe ki thuat so, đien anh Bo Bien Nga đa cho ra đoi hang loat bo phim nhu Coupe-decale (Fadiga de Milano đao dien) hay Le Bijou du sergent Digbeu  cua Alex Kouassi, Signature cua Alain Guikou hay la Un homme pour deux sœurs cua Marie-Louise Asseu. Tinh cho đen thoi điem hien tai, trung binh cu 3 thang lai co mot bo phim đuoc xuat xuong. Nhung bo phim nay con nhieu yeu kem ve ki thuat (do hinh anh hoac am thanh) nhung su huu ich cua cong nghe ki thuat so that su đa tao ra buoc ngoat cho đien anh Bo Bien Nga.
Le hoi nghe thuat chau Phi Marche des arts du spectacle africain - MASA đuoc Cong đong Phap ngu to chuc lan đau tien vao nam 1993, đen thang 3 nam 1998 nhanh chong tro thanh mot chuong trinh co tinh chat quoc te nham phat trien nhung nghe thuat hien co tai chau Phi. Chuong trinh nay la mot du an nghe thuat lien quoc gia cua chau Phi bao gom mot hoi cho ve nghe thuat trinh dien, mot dien đan cua nhung nguoi lam nghe thuat va mot festival dien ra hai nam mot lan o Abidjan.
Faya Flow la cuoc thi hip hop lon nhat o Bo Bien Nga. Đuoc to chuc boi Hiep hoi Tuoi tre Hip hop Nang đong (JACH, đoc la "jack") tu nam 2005, cuoc thi nay nham muc đich thong qua hip hop tim kiem, phat hien va giup đo nhung tai nang ca hat va van nghe cho Bo Bien Nga.


Ghi chu Tham khao Thu muc Lien ket ngoai Chinh phu
(tieng Phap) http://www.cotedivoirepr.ci/ Luu tru ngay 24 thang 3 nam 2011 tai Wayback Machine Official Site of the Ivoirian President
http://www.isa-africa.com/ambaci-jp/ Luu tru ngay 1 thang 7 nam 2006 tai Wayback Machine government information and links
Embassy of Cote d'Ivoire in Scandinavia Luu tru ngay 27 thang 12 nam 2005 tai Wayback Machine
Chief of State and Cabinet Members Luu tru ngay 15 thang 8 nam 2007 tai Wayback Machine
Thong tin chung
Country Profile from BBC News
Cote-D'Ivoire from the Encyclopaedia Britannica
Muc “Cote d'Ivoire” tren trang cua CIA World Factbook.
Cote d'Ivoire Luu tru ngay 7 thang 9 nam 2015 tai Wayback Machine from UCB Libraries GovPubs
Bo Bien Nga tren DMOZ
 Wikimedia Atlas cua Cote d'Ivoire
Tin tuc
allAfrica – Cote d'Ivoire news headline links
Abidjan.Net news forum links
Du lich

Khac
Cote D'Ivoire literature Luu tru ngay 31 thang 8 nam 2006 tai Wayback Machine
http://www.izf.net/izf/documentation/cartes/Pays/supercartes/cotedivoire.htm Luu tru ngay 21 thang 5 nam 2008 tai Wayback Machine
(tieng Phap) Parti Ivoirien du Peuple Luu tru ngay 23 thang 1 nam 2012 tai Wayback Machine
Akwaba in Ivory Coast Luu tru ngay 15 thang 1 nam 2009 tai Wayback Machine
French intervention in Ivory Coast 2002–2003 Luu tru ngay 10 thang 5 nam 2011 tai archive.today
Crisis briefing on Ivory Coast's recovery from war from Reuters AlertNet
Safer Access – A Precis of the Historical Security Context in Cote d'IvoirePDF (193 KiB)
 Du lieu đia ly lien quan đen Bo Bien Nga tai OpenStreetMap