Francois-Marie Arouet (tieng Phap: [fʁɑ.swa ma.ʁi aʁ.wɛ]; 21 thang 11 nam 1694 – 30 thang 5 nam 1778), đuoc biet đen nhieu hon duoi but danh Voltaire (; tieng Phap: [vɔl.tɛːʁ]; phien am tieng Viet: Von-te), la mot nha van, su gia va triet gia Phap thoi Khai sang. Ong noi bat ve su trao phung va cung ran đa kich che đo no le, Giao hoi Cong giao va Ki-to giao noi chung, cung nhu viec co suy tu do ton giao, tu do ngon luan va viec tach giao hoi ra khoi nha nuoc.
Voltaire la mot cay viet phong phu, voi nhieu sang tac thuoc hau het moi the loai van hoc tu kich, tho, tieu thuyet, luan van toi cac cong trinh su hoc va khoa hoc. Ong đa viet hon 2000 đau sach lon nho cung 20.000 buc thu. Ong cong khai ung ho cac quyen tu do dan su mac du che đo kiem duyet thoi đo rat gay gat. La mot tay but chien hom hinh, ong thuong su dung cac tac pham cua minh đe đa kich su ha khac va giao đieu cua nha nuoc va giao hoi Phap thoi ong song.


Tieu su Voltaire sinh nam 1694 tai thu đo Paris ra trong mot gia đinh cha la mot quan chuc thue va me la quy toc dong doi. Ong đuoc giao duc boi cac giao si dong Ten, đuoc hoc tieng Hy Lap va tieng La Tinh. Sau nay ong con thanh thao cac tieng Anh, Y va Tay Ban Nha. Ong ban đau lam thu ky roi sau chuyen han sang nghiep viet. Ong chu yeu viet van tho chi trich xa hoi đuong thoi va do vay bi đay sang Anh Quoc, noi ong chiu nhieu anh huong va sau ba nam đi đay ong đa viet Lettres philosophiques (Nhung la thu triet hoc ve nuoc Anh).

Ve Phap ong o tai lau đai Chateau de Cirey tai man bien gioi giua vung Champagne va Lorraine. Chinh noi đay ong bat đau quan he voi Emile cua Chatelet, vo cua nguoi chu lau đai. Voltaire cung ba nu hau tuoc nay đa suu tap nhieu sach vo tai lieu va cung nhau nghien cuu chung lai cung nhau lam thi nghiem "khoa hoc tu nhien" ngay tai lau đai. Ben canh say me khoa hoc tu nhien va la tin đo cua Newton ong cung nghien cuu su hoc va viet Essay upon the Civil Wars in France (Luan van ve Noi chien o Phap) bang tieng Anh. Ong cung viet ve vua Louis XIV, mieu ta ve su lon manh cua nen quan su nuoc Phap thoi ay. Voi tieu su vua Thuy Đien la Karl XII ong bat đau quan điem phan đoi ton giao cua minh. Tuyet tac nay bi Chinh phu Phap cam ghet, do ong to ra khiem nha khi mieu ta ve ke thu cua vua Karl XII la August II, Tuyen hau tuoc xu Sachsen kiem vua Ba Lan (mot trong nhung đua con rieng cua vua August II la danh tuong Phap Maurice de Saxe). Ong rat nguong mo Quoc vuong Karl XII, va an tuong sau sac trong chien thang lung lay cua ong vua nay truoc Nga hoang Pyotr Đai Đe trong tran Narva tai Estonia (1700). Ong cung ba nu hau tuoc con cung nhau nghien cuu triet hoc, nhat la sieu hinh hoc. Ong cung nghien cuu Kinh thanh va cho rang can phan tach nha tho ra khoi nha nuoc. Luc nay, vua Friedrich Wilhelm I tri vi nuoc Pho, va Hoang thai tu nuoc ay la Friedrich đa lam quen voi thien tai van hoc Voltaire. Thai tu Friedrich cung me say đoc cac tac pham cua ong. Hai nguoi lan đau tien trao đoi thu tu vao nam 1736, Voltaire đa viet thu ca ngoi Thai tu Friedrich se la mot vi Quan vuong triet hoc sang suot.
Vao nam 1740, khi moi 28 tuoi, Hoang thai tu Friedrich len noi ngoi, tuc la vua Friedrich II Đai Đe cua Vuong quoc Pho. Voltaire co viet tho ca ngoi cuoc đang quang cua vi tan vuong sang suot. Tuy vi vua - triet gia tien hanh nhung cai cach tien bo đau tien, nhung ban huu cua nha vua nhu Voltaire đeu som nhan ra rang nha vua con co moi quan tam khac ngoai triet hoc. Nha vua nhanh chong xua quan tinh nhue đanh chiem tinh Silesia giau manh cua Đe quoc Ao lang gieng, va gianh thang loi. Tu nam 1741 cho đen nam 1745 co hai cuoc chien tranh Silesia đau tien, va nha vua van trao đoi thu tu voi Voltaire.
Sau khi Nu Hau tuoc Emile cua Chatelet mat, Voltaire sang Pho chung song voi nha vua Friedrich II Đai đe - con goi la Friedrich Đoc đao. Nay, trong thu gui cho ban huu cua ong tai kinh đo Paris, Voltaire mieu ta thanh pho Potsdam la mien cuc lac cua triet hoc, va ca tung vi vua vi đai. O Hoang cung khi ay co mot "can phong Voltaire". Mac du cuoc song vuong gia nhung ong van giu thoi chi trich cua minh va voi tac pham Diatribe du docteur Akakia (Chi trich Tien si Akkakia; ten đay đu Histoire du Docteur Akakia et du Natif de St Malo) ma ong phe phan vi Vien truong Vien Han lam Berlin la Maupertius, Voltaire đa khien vua Friedrich II Đai Đe noi gian. Ong quay ve Phap nhung vua Louis XV cua Phap cam ong tro ve thu đo Paris nen ong quay sang Geneve. Tuy ban đau đuoc đon chao nhung ong lai viet luan van chi trich triet hoc cua Gottfried Leibniz qua tac pham Candide, ou l'Optimisme (Ngay thang, hay lac quan; 1759) va ong lai roi thanh pho.
Sau bat hoa vao nam 1753, nha vua Friedrich II Đai Đe do nguong mo thien tai cua ong nen đa trao đoi thu tu voi ong, lap lai tinh ban. Vao nam 1756, cuoc Chien tranh Bay nam bung no, quan Pho bi quan Ao đap tan tac trong tran Kolin (1757). Nhung nha vua nuoc Pho san sang tha chet con hon nhuong tinh Silesia cho giac, va Voltaire cho rang, nam xua, mot tien vuong cua Vuong trieu Brandenburg - Pho tung bi mat đat đai chiem đuoc, nhung van giu mai vinh du lon lao, va nay, nha vua van luon luon co the "đong mot vai tro lon lao o chau Au". Nha vua rat thich loi khuyen nay cua ong. Vao nam 1758, ong cung trao đoi thu tu voi nha vua, đe tim hieu nhung đuc tinh cao đep cua nha vua. Tuong tu vao nam 1760, nha vua nuoc Pho gui thu cho ong. Đen nam 1762, cuoi cung thi nha vua đa đai pha quan Ao trong tran đanh tai Freiberg va ky ket Hiep đinh Hubertusburg vao nam 1763, giu vung đuoc toan bo đat nuoc Pho. Du co vai vu chia re đay tai tieng, tinh ban giua hai vi nhan nay van đuoc giu vung cho đen khi Voltaire qua đoi vao nam 1778. Mo đau tu thap nien 1730, tinh ban than thiet cua ho, voi mot loat thu tu đuoc trao đoi giua hai ben, keo dai đen hon 40 nam troi. Đay la mot tinh ban noi tieng giua vi vua nuoc Pho va mot trong nhung ngoi sao sang choi nhat cua trao luu Khai sang trong nhieu nam.
Sinh thoi, Voltaire khong nhung co tinh ban voi Quoc vuong Friedrich II Đai Đe nuoc Pho, ma cung trao đoi thu tu voi Nu hoang nuoc Nga la Ekaterina II Đai Đe. Nu hoang than phuc thien tai van hoc va tam nhin xa trong rong cua ong, va ong cung goi Nu hoang la "Nu vuong Semiramis cua phuong Bac" (Semiramis la mot vi Nu vuong huyen thoai cua xu Assyria xua). Tuy nhien, ong khong he noi the trong nhung la thu gui cho Nu hoang Ekaterina II Đai Đe, vi ong co viet vo bi kich "Semiramis" ke ve mot vi Nu vuong giet chong cuop ngoi. Trong khi Nu hoang nuoc Nga đa soan ngoi cua chong cua Nga hoang Pyotr III vao nam 1762. Ong con ung ho Nu hoang đanh đuoi nguoi Tho Nhi Ky hung bao ra khoi chau Au va chia cat Ba Lan vao thap nien 1770. Co lan ong con goi Nu hoang la Tomyris, theo ten mot vi Nu vuong xu Scythia đa đanh tan tac đai quan Ba Tu cua Hoang đe Cyrus Đai Đe. Ong cung trao đoi thu tu voi nha ngoai giao nguoi Anh la William Hamilton vao nam 1773.


Van tat ve tac pham Voltaire đe lai mot di san cac tac pham đo so bao gom tieu thuyet, kich, tho, luan van va cac cong trinh nghien cuu khoa hoc va su hoc. Ong con viet nhieu sach, rat nhieu to roi va tren 20000 thu tu trao đoi. Trong ban anh hung ca "Henriade" cua ong, Voltaire ca ngoi nhung đuc đo cua mot vi Quan vuong sang suot, nhu song gian di, cham lo phat trien kinh te hay bao tro khoa hoc va nghe thuat. Vua Pho Friedrich II Đai Đe đa hang hai noi theo nhung loi day nay. Trong ban anh hung ca nay, ong ca tung cong đuc cua vua Henri IV nam xua. 


= Ton giao =
Qua cac tac pham Voltaire the hien quan điem rang khong can đuc tin đe tin vao Chua. Ong tin vao Chua nhung la niem tin ly tinh. Ong cung phan đoi đao Ki-to quyet liet nhung khong nhat quan. Mot mat ong cho rang Gie-su khong ton tai va cac sach Phuc am la nguy tao nen chua đay mau thuan nhung mat khac ong lai cho rang cung chinh cong đong đo đa gin giu nguyen ban ma khong thay đoi gi đe giai thich cho nhung mau thuan trong cac sach Phuc am. Ong cung viet nhieu ve cac chung tho dan khac nhau va co quan điem bai Do thai.


= Triet hoc =
Tac pham lon nhat cua ong đe lai la Dictionnaire philosophique (Tu đien Triet hoc) tap hop nhieu bai viet rieng cua ong va cac bai ong viet trong Encyclopedie (Bach khoa thu) cua Diderot. Trong đo ong phan bac the che chinh tri đuong thoi cua Phap, nha tho Cong giao, Kinh Thanh va the hien van phong, tinh cach rieng cua minh, Voltaire. Qua đo ong nhan manh vai tro cua ton giao ly tuong la giao duc đao đuc chu khong phai giao đieu.
Ong đong y voi luan điem cua Isaac Newton va John Locke. Ong cung phan bac che đo thuoc đia cua Phap o Bac My.


Anh huong Nha van Voltaire xem giai cap tu san Phap qua nho be va yeu ot, giai cap quy toc thi tham nhung va an bam, con nguoi dan thuong thi dot nat va me tin, va nha tho thi giup them cho cac nha cach mang bang thue thap phan. Do ong xem phan lon con nguoi la nhung ke đeu gia va ngu dot, ong bi bac nguon goc cua con nguoi, khac voi nha van Rousseau mong muon đua con nguoi tro ve voi tu nhien.
Voltaire cung khong tin tuong o che đo dan chu ma ong xem la chi tuyen truyen nhung ton sung cua quan chung. Theo ong chi tin nhung vi vua theo chu nghia Khai sang chuyen che voi su ho tro cua cac nha triet hoc nhu ong moi co the dan toi su thay đoi vi chi voi nhung tinh toan loi ich hop ly cua nha vua moi mang lai quyen loi va thinh vuong cho vuong quoc va than dan. Trong thu gui Nu hoang Ekaterina II Đai Đe nuoc Nga va vua Friedrich II Đai Đe nuoc Pho ong nhan manh đen vai tro cua quan đoi va su dung vu luc đe "mang lai trat tu" nhu ong viet ung ho viec chia tach Vuong quoc Ba Lan va Đai Cong quoc Litva. Khong nhung the, ong cung keu goi vua Friedrich II Đai Đe phat binh đanh nguoi Tho Nhi Ky bao nguoc, nhung vua tu choi. So la vua đa phai hung chiu cuoc Chien tranh Bay nam tan khoc, nay chien tranh ket thuc, vua gui thu cho Voltaire:

Va khi Voltaire ca ngoi vua Karl XII "len đen may xanh" du ong "chang biet ti teo gi" ve quan su, vua Friedrich II Đai Đe cung the hien trai nghiem cua minh sau chien tranh qua viec khong nguong mo vua Karl XII cho lam. Nhung Voltaire cung phan đoi viec su dung vu luc đe giai quyet cac van đe tranh chap nhu trong Dictionnaire philosophique ong xem chien tranh la "co may đia nguc" va nguoi su dung chung la "nhung ke giet nguoi ngu ngoc". Voltaire con đuoc nho đen nhu mot nguoi tranh đau cho quyen tu do ca nhan, tu do ton giao trong đo co quyen đuoc xet xu cong bang va vach ro su gia doi va khong cong bang cua che đo ba đang cap.
Voltaire song hai muoi nam cuoi đoi o Ferney va mat o Paris. Mot so tai lieu ghi chep lai, trong nhung giay phut cuoi đoi Voltaire đa phat ra nhung tieng thet đang so ma khong ai hieu đuoc. Theo loi ke lai cua nguoi giup viec trong nha ong thi Voltaire đa nhin thay nhung hinh anh ghe ron. Nhung loi noi cuoi cung cua ong la: "Vi Thien Chua, xin đe cho toi chet trong binh yen." Nay Ferney đuoc đat theo ten ong la Ferney-Voltaire. Lau đai ong o gio la bao tang L'Auberge de l'Europe con toan bo thu vien cua ong van đuoc giu nguyen tai bao tang quoc gia Nga tai Sankt-Peterburg. Đai thi hao nguoi Đuc la Johann Wolfgang von Goethe đa goi ong la "nha van xuat sac nhat moi thoi đai". Khong nhung the, ong cung đuoc đanh gia la mot trong nhung thien tai su hoc loi lac nhat.


Cau noi va trich dan "Jamais vingt volumes in-folio ne feront de revolution; ce sont les petits livres portatifs a trente sous qui sont a craindre. Si l'Evangile avait coute douze cents sesterces, jamais la religion chretienne ne se serait etablie." (Lettre a d'Alembert, 5 thang 4 nam 1766)
"Hai muoi tap sach kho lon khong bao gio lam noi mot cuoc cach mang; chinh nhung quyen sach nho gia ba muoi xu moi thuc su đang so. Neu Sach Phuc Am co gia la mot ngan hai tram sestertius (tien La Ma) thi Kito giao co le se khong bao gio phat trien nhu ngay nay."
"La notre [religion] est sans contredit la plus ridicule, la plus absurde, et la plus sanguinaire qui ait jamais infecte le monde." (Thu gui Friedrich II cua Pho, ngay 5 thang 1 nam 1767)
" [Ton giao] cua chung ta [Kito giao] la ton giao lo bich nhat, vo ly nhat va đam mau nhat lam nhiem đoc the gioi."
"Dans les commencements de la fondation des Quinze-Vingts......aux sourds de juger de la musique." (Petite digression)
"Khi moi thanh lap benh vien Quinze-Vingts......nhung ke điec binh pham ve am nhac."
"Il vaut mieux hasarder de sauver un coupable plutot que de condamner un innocent." (Zadig)
"Tha mao hiem cuu vot mot ke pham toi con hon len an mot nguoi vo toi."
"Que repondre a un homme qui vous dit qu'il aime mieux obeir a Dieu qu'aux hommes et qui, en consequence, est sur de meriter le ciel en vous egorgeant?" (Dictionnaire philosophique, muc tu "Fanatisme")
"Tra loi the nao đoi voi mot nguoi noi voi ban rang anh ta tuan phuc Chua hon la voi nguoi khac va cho rang anh ta chac chan se đuoc len thien đang khi cat co ban?"
"Je commence mon nom, vous finissez le votre." (Voltaire s'adressant au chevalier de Rohan)
"Toi bat đau bang ten cua toi, ngai ket thuc bang ten cua ngai."
"Le fanatique aveugle, et le chretien sincere Ont porte trop souvent le meme caractere;Ils ont meme courage, ils ont memes desirs.Le crime a ses heros, l'erreur a ses martyrs.Du vrai zele et du faux vains juges que nous sommes!Souvent les scelerats ressemblent aux grands hommes."(La Henriade, chuong 5, trang 169-202)
"Ke cuong tin mu quang, cung tin đo Co Đoc thanh thatĐeu mang cung tinh cach;Ho đeu can đam, đeu co cung ham muon.Toi ac co anh hung cua no, sai lam co tu si cua no.Long nhiet thanh va vo vong la nhung gi chung ta co!Thuong nhung ke con đo giong cac vi nhan."
"Nous laisserons ce monde-ci aussi sot et aussi mechant que nous l'avons trouve en y arrivant." (đuoc trich boi Schopenhauer)
"Chung ta se đe lai mot the gioi đien ro va tan ac nhu khi chung ta đuoc biet khi buoc vao truoc đo."
"Quelques arpents de neige": ainsi Voltaire designa-t-il les terres francaises du Canada donnant des arguments a ceux qui preferaient que la France les cede a l'Angleterre. Rappelons qu'a l'epoque toute la Louisiane - bien plus grande que l'actuel Etat de Louisiane - etait francaise et dotee d'un climat bien plus clement.
"Mot vai mau đat phu bang tuyet": đo la cach ma Voltaire goi nhung vung đat Canada thuoc Phap khi ong đua ra lap luan đoi voi nhung nguoi muon nuoc Phap nhuong lai cho Đe quoc Anh. Luu y la vao thoi điem đo, toan bo vung đat Louisiana - rong hon bang Louisiana hien tai - la con thuoc Phap va co khi hau on hoa hon.
"Les beaux esprits se rencontrent."
"Nhung tu tuong lon thuong gap nhau."
"Un dictionnaire sans citations est un squelette."
"Mot tu đien khong co cac cau trich dan chi la mot khung xuong."
"L'ecriture est la peinture de la voix."
"Viet lach chinh la hoi hoa cua phat ngon."
"On peut juger du caractere des hommes par leurs entreprises."
"Co the đanh gia tinh cach cua đan ong thong qua su mao hiem dan than cua ho.
"Si Dieu n'existait pas, il faudrait l'inventer."
"Neu Chua khong ton tai thi can phai phat minh ra ong ta."
"Soyez des immeubles effondres de mensonges."
"Hay đap tan toa nha cua su doi tra."
"Providence has given us hope and sleep as a compensation for many cares of life."
"Thuong đe ban cho chung ta hy vong va giac ngu đe đen bu cho nhung noi lo lang cua cuoc đoi.
"He who thinks himself wise; Oh Heavens! Is a great fool."
"Ke nao nghi minh la khon ngoan thi, troi hoi! Han la mot ten đai ngoc."


Tac pham = Triet hoc =

Nhung la thu triet hoc (London, 1733) (French version entitled Lettres philosophiques sur les Anglais, Rouen, 1734), revised as Letters on the English (circa 1778)
Le Mondain (1736)
Luan ban ve con nguoi (1738)
Zadig hay so phan (1747)
Micromegas (1752)
Tre mo coi cua nuoc Trung Hoa (1755).
Candide hay chu nghia lac quan (1759)
Khao sat ve su dung thu (1763)
Ce qui plait aux dames (1764)
Tu đien Triet hoc (1764)
L'Ingenu (1767)
Cong chua cua thanh Babylone (1768)
Buc thu cho tac gia cua cuon sach cua ba ke luong gat (1770)


= Kich =
Voltaire viet khoang 50-60 vo kich, trong đo co mot so chua đuoc xuat ban. Trong so đo co:

Œdipe (1718)
Mariamne (1724)
Zaire (1732)
Eriphile (1732)
Irene
Socrates
Mahomet
Merope
Nanine
The Orphan of China (1755)


= Lich su =
History of Charles XII, King of Sweden (1731)
The Age of Louis XIV (Thoi đai cua vua Louis XIV, 1751)
The Age of Louis XV (Thoi đai cua vua Louis XV, 1746–1752)
Bien Nien Su cua Đe quoc – tu Hoang Đe Charlemagne toi Vua Henry VII, Vol. I (1754)
Bien Nien Su cua Đe quoc - tu Louis cua Bavaria đen Ferdinand II Vol. II (1754)
 Essay on the Manners of Nations (or 'Universal History') (1756)
Lich su cua Đe quoc Nga duoi thoi Đai Đe Peter (Vol. I 1759; Vol. II 1763)
History of the Parliament of Paris (1769)


Nien bieu Chu thich Tham khao App, Urs. The Birth of Orientalism. Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2010 (hardcover, ISBN 978-0-8122-4261-4); contains a 60-page chapter (pp. 15–76) on Voltaire as a pioneer of Indomania and his use of fake Indian texts in anti-Christian propaganda.
Besterman, Theodore, Voltaire, (1969).
Brumfitt, J. H. Voltaire: Historian  (1958) online edition
Davidson, Ian, Voltaire. A Life, London, Profile Books, 2010. ISBN 978-1-60598-287-8
Durant, Will, The Story of Civilization. Vol. IX: The Age of Voltaire. New York: Simon and Schuster, 1965.
Gay, Peter, Voltaire's Politics, The Poet as Realist, Yale University, 1988.
Hadidi, Djavad, Voltaire et l'Islam, Publications Orientalistes de France, 1974. ISBN 978-2-84161-510-0
Knapp, Bettina L. Voltaire Revisited (2000)
Mason, Haydn, Voltaire, A Biography (1981) ISBN 978-0-8018-2611-5
McElroy, Wendy (2008). "Voltaire (1694–1778)". Trong Hamowy, Ronald (bien tap). The Encyclopedia of Libertarianism. Thousand Oaks, CA: SAGE; Cato Institute. tr. 521–2. ISBN 978-1-4129-6580-4. LCCN 2008009151. OCLC 750831024.
Muller, Jerry Z., 2002. The Mind and the Market: Capitalism in Western Thought. Anchor Books. 978-0385721660
Pearson, Roger, 2005. Voltaire Almighty: a life in pursuit of freedom. Bloomsbury. ISBN 978-1-58234-630-4. pp. 447
Quinones, Ricardo J. Erasmus and Voltaire: Why They Still Matter (University of Toronto Press; 2010) 240 pages; Draws parallels between the two thinkers as voices of moderation with relevance today.
Schwarzbach, Bertram Eugene, Voltaire's Old Testament Criticism, Librairie Droz, Geneva, 1971.
Torrey, Norman L., The Spirit of Voltaire, Columbia University Press, 1938.
Vernon, Thomas S. (1989). "Chapter V: Voltaire". Great Infidels. M & M Pr. ISBN 0-943099-05-6. Ban goc luu tru ngay 8 thang 2 nam 2001. Truy cap ngay 23 thang 3 nam 2016.
Wade, Ira O. (1967). Studies on Voltaire. New York: Russell & Russell.
Wright, Charles Henry Conrad, A History of French Literature, Oxford University Press, 1912.
"The Cambridge Companion to Voltaire", ed by Nicholas Cronk, 2009.
Daniel S. Burt, The biography book: a reader's guide to nonfiction, fictional, and film biographies of more than 500 of the most fascinating individuals of all time, Greenwood Publishing Group, 2001. ISBN 1-57356-256-4.
Gerhard Ritter, Peter Paret, Frederick the Great: a historical profile, University of California Press, 1968.
Heinrich Von Treitschke, George Haven Putnam, Douglas Sladen, Confessions of Frederick the Great and the Life of Frederick the Great, The Minerva Group, Inc., 2001. ISBN 0-89875-536-0.
Trevor Nevitt Dupuy, The military life of Frederick the Great of Prussia, F. Watts, 1969.
Christopher Duffy, Frederick the Great: A Military Life, Routledge, 1988. ISBN 0-415-00276-1.
Christopher M. Clark, Iron kingdom: the rise and downfall of Prussia, 1600-1947, Harvard University Press, 2006. ISBN 0-674-02385-4.
Baron Thomas Babington Macaulay Macaulay, Life of Frederick the Great. Delisser & Procter, 1859.
James Freeman Clarke, Nineteenth century questions, Ayer Publishing, 1897. ISBN 0-8369-2539-4.
Wayne Andrews, Voltaire, New Directions Publishing, 1981. ISBN 0-8112-0802-8.
Armstrong Starkey, War in the Age of Enlightenment, 1700-1789, Greenwood Publishing Group, 2003. ISBN 0-275-97240-2.
Jay Luvaas, Frederick the Great on the Art of War, Da Capo Press, 1999. ISBN 0-306-80908-7.
American Society of the French Legion of Honor, The American Society Legion of Honor magazine, Tap 13-14, American Society of the French Legion of Honor., 1942.
Alexander J. Nemeth, Voltaire's tormented soul: a psychobiographic inquiry, Associated University Presse, 2008. ISBN 0-934223-92-0.
Henri Troyat, Catherine the Great, Berkley Books, 1989. ISBN 0-425-07981-3.
Christopher Thacker, Voltaire, Taylor & Francis, 1971. ISBN 0-7100-7020-9.
Sara J. Schechner, Sara Schechner Genuth, Comets, Popular Culture, and the Birth of Modern Cosmology, Princeton University Press, 1999. ISBN 0-691-00925-2.
Le Hai, Voltaire va tu duy ly tinh Blog So tay nghien cuu 2011.


= Tieng Phap =
Rene Pomeau, La Religion de Voltaire, Librairie Nizet, Paris, 1974.
Valerie Crugten-Andre, La vie de Voltaire [1]
Morley, J., The Works of Voltaire, A Contemporary Version, (21 vol 1901), online edition Luu tru ngay 27 thang 7 nam 2011 tai Wayback Machine