Felipe V cua Tay Ban Nha (tieng Tay Ban Nha: Felipe V de Espana, tieng Phap: Philippe d'Espagne; 19 thang 12 nam 1683 – 9 thang 7 nam 1746) la Vua cua Tay Ban Nha. Felipe len ngoi hai lan. Lan thu nhat tu ngay 1 thang 11 nam 1700 đen 15 thang 1 nam 1724 roi nhuong ngoi cho con la Luis I. Khi Luis I mat, Felipe tro lai ngai vang, tri vi va tu 6 thang 9 nam 1724 đen khi mat vao ngay 9 thang 7 nam 1746.
Truoc khi len ngoi, Felipe nam giu mot vi tri cao trong hoang toc Phap, ong la chau noi cua Đuc vua Louis XIV. Phu than ong, Louis, Đai Thai tu, la nguoi co tu cach ke vi ngai vang o Tay Ban Nha sau khi ngoi vua bo trong vao nam 1700. Tuy nhien, vi Đai thai tu va con trai truong cua ong, đong thoi la hoang huynh cua Felipe, Louis, Cong tuoc xu Bourgogne, khong đuoc su ung ho đe nam ngoi vua cua ca Phap va Tay Ban Nha, nen vua Carlos II cua Tay Ban Nha đe nghi Felipe la nguoi ke nhiem trong di chuc cua ong ta. Tuy nhien y thuc đuoc kha nang noi ngoi o Phap cua Felipe la rat cao, cac cuong quoc chau Au đa lo so ve su mat can bang quyen luc o chau Au khi Phap va Tay Ban Nha hop nhat, vi the ho tim cach ngan chan no bang cuoc chien tranh keo dai 14 nam, tuc Chien tranh Ke vi Tay Ban Nha, ket thuc voi Hiep uoc Utrecht nham ngan chan su thong nhat cua hai ngai vang.
Felipe la thanh vien đau tien trong gia toc Bourbon cai tri Tay Ban Nha. Thoi gian cai tri tong cong cua ong, 45 nam va 21 ngay, la ki luc trong lich su Tay Ban Nha may tram nam nay.
Nam 1701, Felipe ket hon voi nguoi chi em đoi thu hai cua minh la Maria Luisa xu Savoy, ho co voi nhau 4 nguoi con trai. Hai nguoi con trai con song đen tuoi truong thanh cua ho tro thanh 2 vi vua tuong lai cua Tay Ban Nha, gom co Louis I va Ferdinand VI. Maria Luisa qua đoi nam 1714, va Felipe tai hon voi Elisabeth Farnese cua Gia đinh hoang gia Parma. Felipe va Elisabeth co 7 nguoi con, trong đo nguoi con trai lon nhat se tro thanh vua Carlos III cua Tay Ban Nha trong tuong lai. Do chung tram cam cua Felipe, Vuong hau Elisabeth đa nam quyen kiem soat chinh phu Tay Ban Nha. Khi Felipe qua đoi nam 1746, con trai ong la Ferdinand ke vi. Cac vuong toc cai tri Vuong quoc Hai Sicilie va Cong quoc Parma đeu đen tu cac hau due cua Felipe voi nguoi vo thu 2.
Trieu đai cua Felipe thuong bi cac nha su hoc chi trich, mac du đoi khi cung đuoc khen ngoi danh cho nhung cai cach cua ong. Nha su hoc Stanley G. Payne đa viet rang "Felipe V la mot nha cai tri loan than, hay dao đong, chi quan tam đen lich su ben ngoai va chi dung cam trong tran chien. Ong ay khong hieu nhieu ve loi ich va nhu cau cua nguoi Tay Ban Nha."


Thoi nien thieu Philippe chao đoi o Cung đien Versailles tai Phap. Ong la con trai thu hai cua Louis cua Phap, Đai Tru quan, nguoi thua ke ngai vang Phap, voi Thai tu phi Maria Anna Victoria xu Bayern, Dauphine Victoire. Anh trai cua Philippe la Louis, Cong tuoc Burgundy, phu than Louis XV cua Phap. Khi đu tuoi, Philippe đuoc tan phong tuoc vi Cong tuoc xu Anjou, danh hieu truyen thong danh cho nguoi con thu trong Vuong that Phap. Ong thuong đuoc goi voi ten goi nay truoc khi tro thanh vua Tay Ban Nha. Boi vi anh trai cua Philippe la nguoi đung thu hai trong danh sach ke vi ngoi vua o Phap sau phu than ong, nen rat it hi vong đe cho ca ong va em trai la Charles, Cong tuoc xu Berry, co the ke vi o Phap.
Felipe cung voi cac anh em cua ong đuoc giao duong boi gia su Francois Fenelon, Đai Giam muc Cambrai. Ba nguoi cung co mot gia su khac la Paul de Beauvilliers.


= Tuyen bo ngoi vua Tay Ban Nha =

Nam 1700, Carlos II cua Tay Ban Nha qua đoi ma khong đe lai hau due. Khi đo Felipe khong co nhieu co hoi thua ke ngai vang Tay Ban Nha, vi ba noi ong, Maria Teresa cua Tay Ban Nha, con gai vua Felipe IV voi nguoi vo đau tien la Elisabeth cua Phap, đa tu bo quyen ke vi. Maria Teresa la chi gai cung cha khac me cua vua Carlos II. Tren thuc te, to phu cua ong, vua Louis XIV cung cac quan vuong khac o chau Au đa đong y rang ngai vang se thuoc ve Jose Fernando. Hiep uoc đau tien phan chia Tay Ban Nha, đuoc ky tai The Hague trong nam 1698 theo đoo Jose Fernando se la vua cua toan bo Tay Ban Nhao tru Guipuzcoa - va Sardinia, Ha Lan thuoc Tay Ban Nha va cac lanh tho o Bac Mi. Phap đuoc trao Guipuzcoa, Naples va Sicily, trong khi Ao se chiem Milanesado.
Cai chet cua Jose Fernando lam that bai ke hoach. Luc đo y muon cua nha vua la truyen ngoi cho Philippe, chau noi cua nguoi chi cung cha khac me cua ong, Maria Teresa cua Tay Ban Nha ba la vuong hau cua vua Louis XIV. Neu nhu ong tu choi, ngai vang Tay Ban Nha se đuoc trao cho em trai cua Philippe, Cong tuoc xu Berry, va tiep đo la Đai Cong tuoc Karl cua Ao, ve sau ong tro thanh hoang đe Karl VI cua Đe che. Felipe co quyen ke vi ngoi vua Tay Ban Nha tot hon đoi thu nguoi Ao, boi ba noi va ba co noi đeu thuoc nhanh lon hon so voi Đai Cong tuoc Karl cua Ao. Tuy nhien, phe Ao tuyen bo rang Maria Teresa đa tu bo ngai vang cua ban than va hau due khi thanh hon voi vua Phap. Phe Phap phan đoi khi tuyen bo rang cua hoi mon cua cuoc hon nhan khong bao gio đuoc chi tra.
Hiep uoc phan chia Tay Ban Nha lan thu hai đuoc ky ket nam 1700, theo đo toan bo vuong quoc, thuoc Tay Ban Nha, Naples, Sicily va Tuscany se cho Thai tu Phap, trong khi Hoang đe Leopold, Cong tuoc xu Lorraine, nhan Milanesado đe đoi lay viec nhuong Lorraine va Bar đe cho Thai tu Phap. Nhung neu ca hai Ha Lan va Anh đa hai long voi thoa thuan nay, hoang đe khong đong tinh va tuyen bo toan bo thua ke Tay Ban Nha. Carlos quyet đinh chon Philippe vi ong cho rang Louis XIV se co the giup vuong quoc cua ong khong bi phan chia sau nay
Sau khi Hoi đong Hoang gia hop o Phap ma tai đo Thai tu đa tuyen bo ung ho quyen ke vi cua con trai minh, va Philippe đa đuoc cong nhan la nguoi noi ngoi o Tay Ban Nha, nhung phai tu bo quyen ke vi o Phap cho chinh ong va con chau cua ong.
Sau khi Hoi đong Hoang gia quyet đinh chap nhan Philippe la nguoi noi ngoi Carlos o Tay Ban Nha, đai su Tay Ban Nha đuoc trieu đen đe gap vi tan vuong cua ho. Vien đai su, cung voi con trai cua Philippe, quy truoc Philippe va đoc mot bai phat bieu dai bang tieng Tay Ban Nha ma Philippe khong hieu ong ta noi gi, mac du Louis XIV (con trai va chong cua mot Vuong nu Tay Ban Nha) co the hieu đuoc. Felipe ve sau moi hoc tieng Tay Ban Nha.
Ngay 1 thang 11 nam 1700, Carlos II bang ha o Marrid. Tin tuc truyen ve Versailles, ngay 16 thang 11, vua Louis XIV đua chau trai cua ong đen Tay Ban Nha va tuyen bo: "Thua cac ngai, đay la vua Tay Ban Nha". Sau đo ong noi voi Philippe (ke tu gio goi la Felipe): "Hay cai tri that tot Tay Ban Nha, đo la nhiem vu đau tien cua con, nhung hay nho rang con chao đoi o Phap, va phai duy tri moi quan he giua hai nuoc chung ta, đay la cach đe lam cho than dan hanh phuc va gin giu hoa binh o chau Au"
Sau đo, tat ca cac nuoc chau Au đeu cong nhan vua Felipe, tru Hoang đe nha Habsburg. Felipe V roi Versailles vao ngay 4 va đat chan len Tay Ban Nha ngay 22 thang 1 nam 1701, ca khai hoan vao thanh Marrid ngay 18 thang 12.


= Hon nhan thu nhat =
Ngay 2 thang 11 nam 1701, Felipe thanh hon voi cong chua 13 tuoi Maria Luisa xu Savoy, nguoi đuoc ong noi ong lua chon. Ba la con gai cua Victor Amadeus II, Cong tuoc Savoy, va di ho cua ong la Anne Marie d'Orleans, ho cung la cha me cua Cong nuong Burgundy, chi dau cua Felipe. Ho to chuc le ket hon thong qua đai dien tai Turin, thu đo cua Cong quoc Savoy, va mot buoi le khac o Versailles ngay 11 thang 9.
La Hoang hau Tay Ban Nha, Maria Luisa rat đuoc long than dan. Ba lam Nhiep chinh cho chong nhieu lan. Lan thanh cong nhat la khi Felipe vien chinh o Y trong 9 thang nam 1702. Nam 1714, Hoang hau qua đoi o tuoi 26 vi benh lao, khien chong ba suy sup ve tinh than.


Chien tranh Ke vi Tay Ban Nha Nhung hanh đong cua Louis XIV gay ra noi so hai cho nguoi Anh, nguoi Ha Lan va nguoi Ao. Thang 2 nam 1701, Louis XIV trieu tap Phap vien o Paris đe thong cao mot sac lenh rang neu anh trai cua Felipe, Hoang ton Louis, chet ma khong co con cai, thi Felipe se roi bo ngai vang Tay Ban Nha đe ke vi o Phap, đam bao su lien tuc cho trieu đai lon nhat o chau Au luc đo.

Tuy nhien, mot đao luat thu hai cua nha vua Phap "bien minh mot cach giai thich thu đich": theo mot hiep uoc voi phia Tay Ban Nha, Louis chiem giu nhieu vung tren đat Ha Lan thuoc Tay Ban Nha (nay thuoc Bi va Nord-Pas-de-Calais). Đo la ngoi kich no cho nhung van đe chua đuoc giai quyet trong Chien tranh Lien minh Augsburg (1689–97) va su chap nhan viec thua ke o Tay Ban Nha cua Louis cho đua chau trai.
Gan nhu ngay lap tuc Chien tranh Ke vi Tay Ban Nha bung no. Lo lang viec Phap-Tay Ban Nha hop nhat duoi vuong trieu Bourbon se pha vo the can bang quyen luc va mot đe quoc rong lon se nuot chung chau Au cua cac cuong quoc Anh, Ha Lan va Ao la nguyen nhan sau xa cua cuoc chien.
Ben trong Tay Ban Nha, cac quy toc Castile ung ho Felipe cua Phap. Trai lai, cac quy toc Aragon ung ho Karl cua Ao, con trai Hoang đe Leopold I va tuyen bo ngai vang Tay Ban Nha đang ly phai truyen cho hau due Cong chua Maria Anna cua Tay Ban Nha. Karl đuoc ton lam Vua cua Aragon voi vuong hieu Carlos III.
Cuoc chien tranh dien ra o trung tam va mien tay chau Au (đac biet la Vung đat thap), voi chien truong chinh la Đuc va Y. Hoang than Eugene xu Savoy va Cong tuoc Marlborough la chi huy luc luong hai phe o Vung đat thap. Tai cac thuoc đia Bac My, cuoc xung đot chu yeu la thuc dan Anh chien đau chong Phap va Tay Ban Nha trong cuoc chien goi la Chien tranh Nu hoang Anne. Trong suot cuoc chien, co toi hon 400,000 nguoi đa thiet mang.
Đoi mat voi cuoc chien, tu nam 1707, Felipe ban hanh Sac lenh Nueva Planta, theo đo tap trung thong tri Tay Ban Nha duoi mo hinh chinh tri va hanh chinh xu Castilia va bai bo đieu le cac vuong quoc đuoc tu tri thuoc Tay Ban Nha nhu Vuong quoc Aragon, noi ung ho Karl VI trong cuoc chien—ngoai tru Vuong quoc Navarre va phan con lai cua xu Basque, nhung noi ung ho Felipe la vua cua ho trong cuoc chien tranh, va ho đuoc quyen ban tu tri. Cac chinh sach nay phong theo mo hinh o Phap duoi thoi Louis XIV va đuoc ung ho boi cac chinh tri gia nhu Joseph de Solis va su ra đoi cua Sardinia, triet hoc chinh tri Vicente Bacallar.
Tai mot vai thoi điem nam 1712, Felipe đuoc đe nghi tu bo ngoi vua Tay Ban Nha đe tro thanh thai tu Phap, nhung ong tu choi.
Felipe quyet đinh tu bo quyen ke vi o Phap voi mot đieu kien: su ra đoi cua Đao luat ban-Salic o Tay Ban Nha. Theo luat nay, ngai vang cua Tay Ban Nha chi gioi han trong con chau dong nam cua ong truoc khi no đuoc trao cho phu nu, mot đieu kien ma ong đa trinh bay trong Hiep uoc Utrecht. No khong đuoc đong y cho đen khi Hiep uoc đuoc ky ket (10 thang 5 nam 1713) theo đo Tay Ban Nha va Lien hiep Anh thiet lap hoa binh voi Hiep uoc Utrecht thu 2 (them Đao luat moi vao Hiep uoc). Theo cac đieu khoan cua Hiep uoc Utrecht nham cham dut chien tranh, Tay Ban Nha buoc phai cat nhuong Minorca va Gibraltar cho Lien hiep Anh; Ha Lan thuoc Tay Ban Nha, Naples, Milan, va Sardinia cho nha Habsburg; va Sicily va mot phan Milan cho Savoy.

Tay Ban Nha phai hung chiu nhung ton that rat lon, lam đia vi cua đe quoc nay đa suy yeu lai cang suy yeu hon. Trong suot thoi gian cai tri, Felipe tim cach gianh lai đia vi cho đe quoc Tay Ban Nha. Co gang đe đao nguoc cac đieu khoan cua Hiep uoc Utrecht, ong tai tuyen bo chu quyen cua nguoi Tay Ban Nha o Y, goi la Chien tranh Lien minh bon ben (1718-1720) ma Tay Ban Nha phai chien đau voi 4 cuong quoc. Felipe V phai chap nhan lap lai hoa binh.
Felipe V ho tro thuong mai voi tai san cua Tay Ban Nha o luc đia My. Vao thoi điem nay, nhung nhan vat quan trong cua lich su hai quan Tay Ban Nha xuat hien, trong so đo co ten cuop bien Amaro Pargo ma nha vua đuoc huong loi trong cac cuoc xam luoc thuong mai va cuop bien cua minh.


= Hon nhan thu hai =
Khong lau sau cai chet cua hoang hau Maria Luisa nam 1714, Nha vua quyet đinh tai hon. Vo thu hai cua ong la Elisabeth xu Parma, con gai Odoardo Farnese, Hoang than ke vi Parma, va Dorothea Sophie xu Palatinate. O tuoi 21, ngay 24 thang 12 nam 1714, ba ket hon thong qua đai dien o Parma. Chu hon la Hong y Alberoni, voi su đong y cua Cong nuong Ursins, Camarera mayor de Palacio ("quan gia") cua Nha vua Tay Ban Nha.


= Thoai vi =
Ngay 14 thang 1 nam 1724, Felipe thoai vi va nhuong ngoi cho vuong truong tu 17 tuoi la Luis, ly do cua hanh đong nay con đang bi tranh cai. Mot gia thuyet cho rang Felipe V, nguoi đa bieu hien nhieu yeu to bat on ve tinh than trong suot trieu đai cua ong, khong muon cai tri do đau oc cang thang. Gia thuyet thu hai cho rang su thoai vi nay đen tu noi bo gia toc Bourbon. Cac thanh vien trong hoang gia Phap gan day tu vong rat nhieu do benh tat. That vay, Felipe thoai vi chi mot thang sau cai chet cua Cong tuoc xu Orleans, nguoi nhiep chinh cho vua Louis XV. Viec thieu nguoi thua ke co the dan đen nguy co ve cuoc chien tranh moi tren luc đia. Felipe la mot hau due hop phap cua Louis XIV, nhung van đe tro nen phuc tap boi Hiep uoc Utrecht, cam mot lien minh ca nhan giua Phap va Tay Ban Nha. Gia thuyet gia đinh rang Felipe V hy vong rang bang cach thoai vi o Tay Ban Nha, ong co the pha vo Hiep uoc va đuoc quyen len ngoi vua o Phap..
Tuy nhien, Luis chet ngay 31 thang 8 nam 1724 o Madrid vi benh đau mua, chi tri vi 7 thang va khong co con noi. Felipe buoc phai len ngoi lan thu hai vi vuong tu thu hai cua ong, ve sau la vua Fernando VI, chua đen tuoi truong thanh.


Thoi ki cuoi Felipe giup đo vuong toc Bourbon cua ong mo rong lanh tho trong Chien tranh Ke vi Ba Lan va Chien tranh Ke vi Ao bang cach chinh phuc Naples va Sicily tu Ao va Oran tu Đe che Ottoman. Cuoi cung, vao cuoi trieu đai cua ong quan Tay Ban Nha cung đa bao ve thanh cong thuoc đia Mi sau mot cuoc xam luoc lon cua Anh trong Chien tranh Jenkins' Ear.
Duoi thoi Felipe, Tay Ban Nha bat đau phuc hoi tu su tri tre ma no đa phai ganh chiu trong suot vuong trieu Habsburg thong tri. Mac du dan so Tay Ban Nha tang len, he thong tai chinh va thue qua lac hau va ngan sach vi tham hut. Nhung nguoi hau ha trong cung đuoc tra luong cao khong phai vi co cong cai tri đat nuoc, ma la vi cham soc hoang gia. Quan đoi va quan lieu khong co đu luong va ngan kho lai dua vao cac lo bac tu Tan The gioi. Tay Ban Nha bi đinh chi thanh toan no nam 1739-dau hieu cua su vo no..


= Cai chet =

Vao cuoi đoi, Felipe bi chung tram cam va ngay cang roi vao trang thai u uat. Ba vo thu hai cua ong, Elizabeth Farnese, đa kiem soat hoan toan nguoi chong thu đong. Ba ta sinh mot so hoang tu nua, bao gom nguoi ke vi thu ba cua ong, Carlos III cua Tay Ban Nha. Tu thang 8 nam 1737, benh tinh cua ong diu đi khi ca si castrato Farinelli, tro thanh "Musico de Camara cua Đuc vua Be ha." Farinelli hat tam đen chin ca khuc cho vua va hoang hau moi đem, thuong la voi 3 nhac si.
Felipe bang ha ngay 9 thang 7 nam 1746 tai El Escorial, thuoc Madrid, nhung ong đuoc an tang o Cung đien hoang gia La Granja de San Ildefonso, gan Segovia. Fernando VI cua Tay Ban Nha, con trai ong voi đe nhat hoang hau Maria Luisa xu Savoy, len noi ngoi.


Con cai Felipe V ket hon hai lan. Cuoc hon nhan đau tien voi nguoi em ho Maria Luisa cua Savoia (17 thang 9 nam 1688 – 14 thang 2 nam 1714) vao ngay 3 thang 11 nam 1701 va ho co bon nguoi con:

Ong tai hon voi Elisabeth Farnese (25 thang 10 nam 1692 – 11 thang 7 nam 1766) ngay 24 thang 12 nam 1714, Ho co sau nguoi con


Di san Cac su gia đa khong đanh gia cao nha vua. Lynch cho biet chinh phu cua Felipe V chi nhinh hon nguoi tien nhiem cua ong, vi vua bat luc Carlos II. Khi co xung đot nay ra giua Tay Ban Nha va Phap, ong thuong ung ho Phap. Tuy nhien Felipe cung đa thuc hien mot so cai cach trong chinh phu, va cung co quyen luc cua chinh quyen trung uong so voi đia phuong. Du co mot so nguoi thuoc tang lop trung luu co the vao trieu, nhung hau het cac vi tri cao cap van trao cho tang lop quy toc. Nhung nhieu va tham nhung ton tai duoi Carlos đa gia tang duoi thoi Felipe V. Cac cuoc cai cach bat đau boi chinh ong tiep tuc phat trien đen đinh cao duoi thoi Carlos III.. Nhin ve tong the nen kinh te, tien bo hon so voi nua the ky truoc, voi nang suat kinh te cao hon, it đoi kem va dich benh.

Đe tuong nho ve su si nhuc ma nha vua đa danh cho thanh pho Xativa; trong mot lan quan Tay Ban Nha gianh chien thang tai tran Almansa trong Chien tranh Ke vi Tay Ban Nha, Felipe đa ha lenh thieu rui thanh pho va đoi ten noi đay thanh San Felipe; nguoi dan noi đay đa dung len mot buc chan dung lon nguoc cua nha vua, hien nay no đuoc trung bay o bao tang L'Almodi.
Tat ca cac con chau hop phap con song sot cua Louis XIV ngay hom nay đeu la hau due cua Felipe V.


Huy hieu To tien Ghi chu Xem them Armstrong, Edward (1892). Elizabeth Farnese: "The Termagant of Spain". London: Longmans, Green, and Co.
Kamen, Henry (2001). Philip V of Spain: The King Who Reigned Twice. New Haven, Conn.: Yale University Press. ISBN 0-300-08718-7.
Lynch, John. Bourbon Spain 1700–1808 (1989)
Petrie, Sir Charles (1958). The Spanish Royal House. London: Geoffrey Bles.