Truat Xich (tieng Mong Co: ᠵᠦᠴᠢ; k. 1182 – k. 1225) la mot hoang tu cua Đe quoc Mong Co. Tuy cuoc đoi gan lien voi nhung tranh cai va đon thoi xung quanh hoan canh sinh đe va than the that su cua than phu, Truat Xich van la mot vo tuong het suc noi bat cua Thanh Cat Tu Han, đong thoi la thuy to cua gia toc cai tri han quoc Kim Truong nay thuoc Đong Au va Trung A.
Truat Xich la con đe cua Bot Nhi Thiep, nguoi vo đau tien cua thu linh Mong Co Thiet Moc Chan (tuc Thanh Cat Tu Han tuong lai). Nhieu thang truoc ngay sinh cua Truat Xich, me ong bi bat coc boi mot toan thao khau Miet Nhi Khat; sau khi bi ep cuoi mot trong nhung thanh vien cua toc nay, ba bi cuong hiep. Tuy co đieu ra tieng vao xung quanh vu viec, Thiet Moc Chan van cuu mang đua be va nuoi lon no nhu con đe. Nhieu nguoi Mong Co khac, đon cu nhu con trai thu Sat Hop Đai cua Bot Nhi Thiep, lai khong chiu chap nhan đieu nay; mot phan vi vay ma Truat Xich bi gat khoi tuoc tru quan.
Sau khi Thiet Moc Chan thanh lap Đe quoc Mong Co vao nam 1206 va lay hieu Thanh Cat Tu Han, Truat Xich đuoc phu han uy thac 9.000 chien binh va cap phong đat o man tay trung tam Mong Co; ong đa tham du vo so chien dich tai khu vuc nay nham cung co va mo rong quyen luc đe quoc. Ong cung the hien tai thao binh xuat sac trong chien dich phat Khwarazm (1219–1221), khuat phuc rat nhieu thanh tri va dan toc o mien bac Ba Tu. Tai cuoc vay ham Gurganj nam 1221, xung đot nay sinh giua Truat Xich, em trai, va phu han; moi bat hoa ay van khong he nguoi ngoai tan toi khi ong lam chung vi bao benh khoang nam 1225. Bat Đo, con trai thu cua Truat Xich, noi ngoi nguoi cha qua co va cai tri đat cap phong do ong đe lai.


Khai sinh va lai lich Than mau cua Truat Xich, Bot Nhi Thiep, xuat than tu bo lac Hoang Cat Lat ban đia cua day nui Đai Hung An phia nam song Ergune, nay thuoc Noi Mong. Nam len 10, ba đuoc hua ga cho mot cau be Mong Co ten Thiet Moc Chan, con trai tu truong Da Toc Cai. Sau bay nam phieu bat truan chuyen, vao khoang nam 1178, Thiet Moc Chan va Bot Nhi Thiep chinh thuc thanh hon. Ho co voi nhau mot nguoi con gai đau long vao nam 1179 hoac 1180, đat ten la Hoa Than Biet Cat. Trong nhung nam tiep theo, Thiet Moc Chan phu du đuoc nhieu quan than va đo đe nho suc hut lanh đao cua ban than va thong qua quan he voi cac thu linh thao nguyen hung manh nhu nguoi anh em ket nghia Trat Moc Hop va đong minh cu cua than phu ten Thoat Ly. Nghe đuoc uy danh ay, toc Miet Nhi Khat o phia tay bac — nhung ke van ghi nho moi thu voi Da Toc Cai khi ong ta cuop Ha Ngach Luan, tuc hon the cua toc truong toc nay, lam vo — nay ra y đinh ham hai Thiet Moc Chan đe tra moi thu cu.
Vi nhieu ly do, nhung su kien dien ra sau đo khong đuoc luu lai mot cach ro rang: hau het tac gia đuong thoi khong nhac đen bien co nay trong cac ghi chep cua minh, trong khi hai su lieu co nhac ve bien co nay — bai tho su thi the ky thu 13 Mong Co bi su cua mot tac gia khuyet danh va tac pham Jami al-tawarikh the ky thu 14 cua su gia Ba Tu Rashid al-Din — thi lai mau thuan nhau. Phien ban duoi đay, hoa tron yeu to tu ca hai nguon, đuoc coi la kha tin nhat. Nam 1180 hoac 1181, mot toan thao khau Miet Nhi Khat tan cong trai cua Thiet Moc Chan; trong khi hau het than toc cua ong toan mang chay tron, Bot Nhi Thiep roi vao tay ke thu. Ba bi ep ga cho Chilger-Boko, em trai cua vi hon phu ma tung đuoc sap đat đe cuoi Ha Ngach Luan. Trong luc đo, Thiet Moc Chan đa cau vien thanh cong đong minh khoi binh đe cuu Bot Nhi Thiep. Duoi su lanh đao cua Trat Moc Hop, lien quan nhanh chong đanh dep toc Miet Nhi Khat, giai thoat Bot Nhi Thiep va thu ve nhieu chien loi pham.
Tuy nhien, van đe nay sinh khi Bot Nhi Thiep mang chua va đe Truat Xich vao khoang nam 1182 trong trai cua Trat Moc Hop. Vi Chilger-Boko nhieu kha nang đa cuong hiep Bot Nhi Thiep va ba cung đa o trong trai cua toc Miet Nhi Khat hon 9 thang rong, cha cua Truat Xich do vay khong ro la ai. Đieu nay phan nao đuoc phan anh trong ten cua ong: theo mot so hoc gia, "Jochi" (tuc Truat Xich) nghia đen la "khach khua" trong tieng Mong Co trung đai. Tuy Thiet Moc Chan coi Truat Xich nhu con ruot, nhieu nguoi Mong Co khac nhu Sat Hop Đai nhin nhan ong nhu con hoang cua Chilger-Boko.


Truong thanh = Hon nhan va gia quyen =

Khong co ghi chep nao ve quang đoi cho toi nam 1203 cua Truat Xich. Tai thoi điem nay, do đa đu tuoi cuoi vo, Thiet Moc Chan du tinh đinh hon ong voi mot trong nhung nguoi con gai cua Thoat Ly đe tao moi hoa than; song vi lai lich khong ro rang cua minh cung nhu vi the thap kem hon cua than phu, Truat Xich khong đuoc nguoi phe Thoat Ly chap nhan va cang thang giua hai bo lac sau đo leo thang thanh chien tranh. Sau khi Thoat Ly bi đanh bai vao nam 1204, Truat Xich cuoi mot trong nhung nguoi chau gai (goi bang chu) cua vi bai tuong la Begtutmish. Ngoai ra, ong cung lay them nhieu the thiep khac, tieu bieu gom co: chau gai (goi bang co) cua Bot Nhi Thiep ten Oki; mot nguoi ho hang khac ten Sorghan; cung nhieu phu nu co đia vi hen mon nhu Qutlugh Khatun, Sultan Khatun, Nubqus, Shir, Qarajin, va Kul. Khong ro ai trong so nay la chinh that cua Truat Xich, song nhieu kha nang la Oki hoac Sorghan.
Hai nguoi con trai quan trong nhat cua Truat Xich, Oat Nhi Đap va Bat Đo, lan luot đuoc ha sinh tu hai ba vo Sorghan va Oki. Nguoi con trai noi bat thu ba cua Truat Xich, Biet Nhi Ca, con chang phai la con cua hai nguoi truoc hay tham chi ca Begtutmish. Ngoai ra, su sach cung ghi nhan ro ten cua 11 nguoi con trai khac, song khong mot ai trong so nay co su nghiep đang chu y, phan nao phan anh đia vi thap kem cua than mau ho. Dau vay, hau due cua nhung nguoi con nay van co the muon danh thuy to đe chinh thong hoa quyen luc cai tri cua minh, tieu bieu nhu: Khidr Han, hau due cua Truat Xich thong qua con trai Shiban, va Tokhtamysh, hau due cua Truat Xich thong qua con trai ut Tuqa-Timur.


= Cac chien dich thuo som =
Nam 1206, Mong Co thong nhat, Thiet Moc Chan cho trieu tap kurultai tai đau nguon song Onon va lay hieu "Thanh Cat Tu Han". Ong nhanh chong tai lap xa hoi theo y minh, chia chac than dan bi tri cho con chau va tuy tong. Vi la con trai truong, Truat Xich đuoc đac cach cap cho 9.000 chien binh ha thuoc, đong thoi đuoc phep cai tri gia quyen va gia suc cua ho; Sat Hop Đai nhan 8.000 ho, trong khi hai em ut Oa Khoat Đai va Đa Loi moi nguoi nhan 5.000. Cung voi tu cach la con trai truong, Truat Xich đuoc cap phong ulus (n.đ. 'lanh tho; thai ap') xa nhat que nha, trai dai tu phia tay trung tam Mong Co toi song Irtysh.

Su sap đat nay đuoc đua ra nham khuyen khich Truat Xich mo rong lanh tho; vi vay trong hai nam 1207–08, ong than chinh khuat phuc cac toc Hoi-yin Irgen song o bia rung taiga Siberia, toa lac giua dong Angara va Irtysh. Truat Xich hoa than voi nguoi Oirat, đuoc thu linh toc nay la Qutuqa Beki dan toi đia ban cua nguoi Kyrgyz Enisei va cac toc Hoi-yin Irgen con lai. Nhung cong đong nay lan luot quy hang, cho phep Truat Xich kiem soat cac tuyen giao thuong ngu coc va long thu, cung nhu cac mo vang tai đia phuong. Ong sau đo hoi quan voi Toc Bat Đai va đai pha quan Miet Nhi Khat tai song Irtysh cuoi nam 1208 hoac đau nam 1209. Truat Xich tiep tuc chien luoc tieu tru toc Miet Nhi Khat va đong minh Khuong Loi cua ho trong cac thap ky tiep theo, cung Toc Bat Đai quet sach tan du cua Miet Nhi Khat vao nam 1217 hoac 1218. Su gia Christopher Atwood cho rang trinh thuat su hoc truyen thong duong nhu đa xem nhe vai tro cua Truat Xich trong cac chien dich nay, va tren thuc te, Truat Xich, chu khong phai Toc Bat Đai, co cong lon trong viec đanh dep cac toc Miet Nhi Khat va Khuong Loi.
Đong hanh voi cac hoang đe Sat Hop Đai va Oa Khoat Đai, Truat Xich suat linh huu quan Mong Co trong chien dich phat Kim nam 1211. Toan quan Mong Co khoi hanh tu đai ban doanh cua Thanh Cat Tu tai Noi Mong vao thang 11 nam 1211, buoc đau tan cong cac thanh tri giua Hohhot va Đai Đong, roi men theo Thai Hanh Son xam nhap Thiem Tay, cuop pha noi đay cho toi mua thu nam 1213. Ong co le cung tung tham chien tai tran song Irghiz chong lai mot canh quan cua shah Muhammad II cua Khwarazm. Mong Co bi su ghi nhan hai cuoc đoi thoai ve binh su giua Truat Xich va phu han: mot lan khi Thanh Cat Tu khuoc tu đe nghi cua Truat Xich nham tha mang cho mot cung thu xuat chung ben toc Miet Nhi Khat, va lan khac khi Truat Xich khuat phuc nguoi Oirat thang loi tro ve va đuoc phu han khen ngoi tam tac.


= Thao phat Khwarazm va quyen ke vi =
Nam 1218, Thanh Cat Tu khoi binh trung phat Đe quoc Khwarazm o Trung A sau khi thong đoc tai Otrar cua nuoc nay la Inalchuq ra tay giet hai thuong đoan Mong Co va ha nhuc su bo hoa hoan tiep sau do Mong Co cu sang. Theo Bi su, Da Toc Can, mot trong nhung ba vo le cua Thanh Cat Tu, đe nghi chong xac lap nguoi noi ngoi truoc khi xuat hanh. Tuy Thanh Cat Tu co ve khong quan tam may đen tinh bat chinh danh cua Truat Xich, Sat Hop Đai lai phan đoi kich liet lua chon cua phu han, thet lon "Lam sao co the cho phep thang con hoang Miet Nhi Khat nay cai tri chung ta?" Sau mot cuoc đanh lon giua hai hoang tu, Bi su ke tiep, Oa Khoat Đai đuoc chon lam tru quan voi su đong thuan cua phu han va ca hai nguoi anh trai. Tuy nhien, nhung su lieu đuong thoi khac khong thay nhac gi đen su kien tren ma chi đe cap đen cuoc tu hop it kich tinh hon theo sau chien dich tai Trung A; chinh vi le nay, mot so su gia đa suy đoan rang trinh thuat trong Bi su la "mot su ngoai suy hau the" va rang Truat Xich bi gat khoi tuoc tru quan vi đac toi voi phu han trong cuoc thao phat Khwarazm.

Quan xam luoc Mong Co, voi binh luc tong cong khoang 150.000–200.000 quan, ao at tan cong Otrar vao cuoi nam 1219. Đe Sat Hop Đai va Oa Khoat Đai lo viec vay ham thanh pho, Thanh Cat Tu cung con trai ut Đa Loi vuot Sa mac Kyzylkum đe tan cong Bukhara. Song song voi đo, Truat Xich đuoc cu đi xuoi theo dong Syr Darya tien toi kinh đo Gurganj va khuat phuc tat ca cac thi tran tren đuong tray quan. Do su chong cu ngoan cuong cua Sighnaq va Asanas, hai thi tran nay bi quan Mong đoi xu tan bao hon khi so voi Jand va Yanikant, nhung noi ma đau hang quan xam luoc trong yen binh. Cuoi nam 1220, Truat Xich men theo bo bien Aral, vong lai huong tay nam toi Gurganj; Sat Hop Đai va Oa Khoat Đai, sau khi đanh chiem thanh cong Otrar, nhanh chong hoi quan voi hoang huynh tai Gurganj.
Ton tai nhieu trinh thuat khac nhau xoay quanh cuoc vay ham Gurganj va vai tro cua Truat Xich tai đay. Mot đieu chac chan đo la cuoc vay ham đa keo dai rat dai dang, tu bon đen bay thang rong, va dien ra het suc khoc liet: quan dan Khwarazm thu thanh đa buoc quan Mong phai gianh giat lay tung ngoi nha trong mot cuoc chien noi o mot mat mot con, hau qua la khien cho phan lon thanh pho bi thieu rui boi hoa cong naphtha hoac ngap lut do đe vo. Sau khi tran chien khep lai vao nam 1221, thi dan noi đay bi quan Mong thang tay tan sat hoac bi bat lam no le.
Trinh thuat truyen thong ve cuoc vay ham Gurganj cho rang Truat Xich va Sat Hop Đai đa ban cai nhau ve chien luoc ha thanh: Truat Xich nghi rang Gurganj ve sau se nam tren đat cap phong cua minh nen muon nhe tay va gay ra it thiet hai nhat co the; Sat Hop Đai thi lai đoi nghich voi hoang huynh va muon that manh tay trung tri ngoi thanh. Khi Thanh Cat Tu biet ve su đoi co giua hai nguoi con trai lon, ong đa trao quyen chi huy cuoc vay ham cho Oa Khoat Đai đe giai toa cang thang. Su gia Atwood thi cho rang cau chuyen tren chi la sang tao cua đoi sau nham cung co tinh chinh danh cho che đo cua Oa Khoat Đai mot khi vi nay len chuc kha han, va rang Truat Xich tren thuc te nam quyen chu soai xuyen suot cuoc vay ham.


= Qua đoi va di san =
Ton tai nhieu mau thuan va khuat tat trong cac su lieu ve quang đoi cuoi cua Truat Xich, song đieu chac chan đo la ong đa bi gat khoi tuoc tru quan. Thanh Cat Tu Han co le đa quyet đinh đieu nay vi cuoc vay ham do Truat Xich chi huy dien ra khong em đem; ong cung đac toi lon vi khong chia chac chien loi pham nhu thuong le voi phu han. Sau khi Gurganj that thu, Sat Hop Đai va Oa Khoat Đai nam tien, hoi quan voi Thanh Cat Tu nham truy đuoi thai tu Khwarazm Jalal al-Din; trong khi Truat Xich bac tien, cong khai la nham khuat phuc toc Khuong Ly trong lanh tho thai ap cua minh, tuc khu vuc thao nguyen phia tay song Chuy ngay nay. Mot so su lieu khang đinh ong đa xao nhang khoi chinh su bang thu vui san ban. Khong ro ong co gap lai phu han sau thoi điem nay khong.
Tuy Truat Xich đa bieu tang Thanh Cat Tu Han nhieu đan lua hoang va 20.000 con ngua trang vao khoang nam 1224, quan he giua hai cha con đa tro xau vi moi ban tam ich ky cua con trai đoi voi phan thai ap cua minh. Truat Xich đa đuoc lenh hoi quan voi phu han đe cung ve Mong Co, song ong cao benh xin kieu. Mot nha lu hanh, sau khi ghe qua thai ap cua Truat Xich, thay hoang tu khong om ma con du suc đi san, đa bam bao chuyen nay len Thanh Cat Tu, khien vi han het suc tuc gian va tinh toi viec đich than đi tri toi con trai. Moi su chua xong xuoi thi vao nam 1225 hoac 1227, Truat Xich chet benh. Mot trinh thuat khac, nhieu kha nang la đom đat, khang đinh Truat Xich đa lien minh voi Khwarazm đe chong lai phu han do bat man truoc su huy diet cua Gurganj; Thanh Cat Tu ben cho nguoi đau đoc con trai sau khi hay tin no lam phan.

Bat Đo đuoc chon lam nguoi ke vi cai tri thai ap cua Truat Xich theo lenh cua Thanh Cat Tu Han — anh trai Bat Đo la Oat Nhi Đap tu nguyen nhan chuc tuoc thap hon, con nhung nguoi em trai khac trong chi ho cung đuoc cap đat phong cua rieng minh. Hau due thuoc dong Truat Xich se tro nen ngay mot đoc lap va thay nhau cai tri Han quoc Kim Truong. Tuy mot lang tam đo so tai Ulytau, Kazakhstan ngay nay, đuoc cho la noi yen nghi cua Truat Xich, đinh tuoi bang carbon-14 xac đinh rang cong trinh đo đuoc xay cat o mot thoi điem kha muon mang va vi vay khong the la noi chon cat vi hoang tu.


Trong van hoa đai chung Trong truyen Anh hung xa đieu cua Kim Dung, Truat Xich đuoc mo ta la con nguoi tai ba đam luoc đong thoi cung tan bao, nham hiem, tung co y đinh giet Quach Tinh nhung bat thanh. Kim Dung cung muon loi nhan vat Hoa Tranh đe ly giai phan nao ve viec Thiet Moc Chan khong truyen ngoi cho Truat Xich.


Phu chu Tham khao = Dan nguon =


= Thu muc =