Nong nghiep bao gom san xuat cay trong va chan nuoi, thuy san, ngu nghiep va lam nghiep cho san pham thuc pham va khong phai thuc pham. Nong nghiep la chia khoa phat trien trong su hinh thanh cua chu nghia đinh cu con nguoi, noi ma viec canh tac cac loai thuan hoa tao ra nguon thuc pham du thua cho phep con nguoi song trong cac thanh pho. Mac du con nguoi bat đau thu thap ngu coc tu it nhat 105,000 nam truoc, nhung nhung nguoi nong dan moi chi bat đau trong chung vao khoang 11,500 nam truoc. Cuu, de, lon va bo đuoc thuan hoa khoang 10,000 nam truoc. Cac loai cay đuoc canh tac đoc lap it nhat o 11 khu vuc tren the gioi. Trong the ky 20, Cong nghiep hoa nong nghiep dua tren đon canh quy mo lon đa tro thanh hinh thuc san xuat nong nghiep chu yeu.
Ngay nay, cac trang trai nho san xuat khoang mot phan ba luong thuc the gioi, nhung cac trang trai lon lai pho bien. Mot phan tram trang trai lon nhat tren the gioi co dien tich lon hon 50 hec-ta va van hanh hon 70 phan tram dien tich đat canh tac cua the gioi. Gan 40 phan tram đat canh tac nam o nhung trang trai lon hon 1,000 hec-ta. Tuy nhien, nam trong moi sau trang trai tren the gioi co dien tich nho hon hai hec-ta va chi chiem khoang 12 phan tram tong dien tich đat nong nghiep.
Cac san pham nong nghiep chinh co the đuoc chia thanh cac nhom chung nhu thuc pham, soi, nhien lieu, va nguyen lieu (nhu cao su). Nhom thuc pham bao gom ngu coc (hat ngu coc), rau qua, trai cay, dau an, thit, sua, trung, va nam. San luong nong nghiep toan cau len đen khoang 11 ty tan thuc pham, 32 trieu tan soi tu nhien va 4 ty m3 go. Tuy nhien, khoang 14 phan tram thuc pham the gioi bi mat tu qua trinh san xuat truoc khi đen tay nguoi tieu dung.
Nong hoc hien đai, nhan giong cay trong, cac hoa chat nong nghiep nhu thuoc tru sau va phan bon, va cac phat trien cong nghe đa tang manh san luong nong nghiep, nhung cung gay ra tac đong cua nong nghiep len moi truong. Nhan giong chon loc va cac thuc hanh hien đai trong chan nuoi đong vat cung tuong tu đa tang manh san luong thit, nhung đa gay ra lo ngai ve cham soc đong vat va thiet hai moi truong. Cac van đe moi truong bao gom đong gop vao bien đoi khi hau, suy giam tang nuoc ngam, pha rung, khang thuoc khang sinh, va cac loai o nhiem nong nghiep khac. Nong nghiep ca la nguyen nhan va yeu to nhay cam đoi voi suy thoai moi truong, nhu mat đa dang sinh hoc, sa mac hoa, suy thoai đat, va bien đoi khi hau, tat ca đeu co the gay giam nang suat cay trong. Đong vat bien đoi gen đuoc su dung rong rai, mac du mot so quoc gia cam chung.


Tu nguyen hoc va pham vi Tu nong nghiep la mot bien the cua Tieng Anh trung đai tu Latin agricultura, tu ager 'đong co' va cultura 'canh tac' hoac 'nuoi trong'. Mac du nong nghiep thuong chi đen cac hoat đong cua con nguoi, mot so loai kien, moi va bo cap đa trong cay len toi 60 trieu nam. Nong nghiep đuoc đinh nghia voi cac pham vi khac nhau, trong y nghia rong nhat su dung tai nguyen tu nhien đe "san xuat cac hang hoa duy tri cuoc song, bao gom thuc pham, soi, san pham rung, cay trong vuon, va cac dich vu lien quan". Nhu vay, no bao gom trong trot, lam vuon, chan nuoi va lam nghiep, tuy nhien, thuong thi lam vuon va lam nghiep lai bi loai tru.
No cung co the đuoc chia rong ra thanh nong nghiep cay trong, lien quan đen viec trong cay huu ich, va nong nghiep chan nuoi, san xuat đong vat nong nghiep.


Lich su = Nguon goc =

Su phat trien cua nong nghiep cho phep dan so con nguoi tang nhieu lan so voi viec duy tri bang cach san bat va hai luom. Nong nghiep bat đau đoc lap o cac vung khac nhau tren the gioi, va bao gom mot loat cac loai taxa, tai it nhat 11 trung tam nguon goc rieng biet. Nguoi ta đa thu thap va an cac loai hat hoang da tu it nhat 105.000 nam truoc đay. Vao thoi ky đo đa Paleolithic o Levant, cach đay 23.000 nam, đa quan sat thay viec trong cac loai lua mach emmer, lua mach va yen mach gan bien Galilee. Lua mi đa đuoc thuan hoa tai Trung Quoc tu nam 11.500 đen 6.200 truoc Cong nguyen, voi su trong trot som nhat đuoc biet đen tu nam 5.700 truoc Cong nguyen, tiep theo la cac loai đau xanh, đau nanh va đau Azuki. Cuu đa đuoc thuan hoa tai Mesopotamia tu 13.000 đen 11.000 nam truoc đay. Trau đa đuoc thuan hoa tu loai bo rung aurochs o khu vuc cua Tho Nhi Ky va Pakistan vao khoang 10.500 nam truoc đay. San xuat lon xuat hien o Eurasia, bao gom chau Au, Đong A va Tay A, noi chau Au, Đong A va Tay A đa thuan hoa lon rung tu khoang 10.500 nam truoc đay. O vung Andes o Nam My, khoai tay đa đuoc thuan hoa tu cach đay 10.000 đen 7.000 nam truoc, cung voi cac loai đau, coca, lac đa, lac đa va chuot cavia. Mia va mot so loai rau cu cung đa đuoc thuan hoa tai New Guinea vao khoang 9.000 nam truoc. Sorghum đa đuoc thuan hoa tai vung Sahel cua chau Phi tu 7.000 nam truoc. Bong đa đuoc thuan hoa o Peru tu cach đay 5.600 nam, va đa đuoc thuan hoa đoc lap tai Eurasia. O Mesoamerica, cay ngo hoang da đa đuoc lai tao thanh ngo tu cach đay 6.000 nam. Ngua đa đuoc thuan hoa o vung steppe cua Eurasia vao khoang 3500 truoc Cong nguyen.
Cac nha nghien cuu đa đua ra nhieu gia thuyet đe giai thich nguon goc lich su cua nong nghiep. Cac nghien cuu ve qua trinh chuyen đoi tu xa hoi san ban-suu tam sang xa hoi nong nghiep cho thay mot giai đoan ban đau cua tang cuong va tang cuong đinh cu; vi du nhu van hoa Natufian o Levant va thoi ky Neolithic som o Trung Quoc. Sau đo, cac bai hoang truoc đay đa đuoc thu hoach bat đau đuoc trong va dan dan đuoc thuan hoa.


= Nen van minh =

O chau Au-A Au, nguoi Sumer bat đau song trong cac lang tu khoang nam 8.000 TCN, dua vao song Tigrid va Eu-phra-tes cung voi he thong kenh đao đe tuoi tieu. Cay cay xuat hien trong cac bieu đo hinh đo vat chat khoang nam 3.000 TCN; cay gieo hat xuat hien khoang nam 2.300 TCN. Nguoi nong dan trong lua mi, lua mach, rau nhu đau va hanh tay, cung voi cac loai trai cay bao gom cha la, nho va sung. Nong nghiep cua Ai Cap co đai dua vao song Nile va lu lut mua. Nong nghiep bat đau tu giai đoan tien trieu đai vao cuoi ky bang ha sau 10.000 TCN. Cac cay luong thuc chu yeu la lua mi va lua mach, cung voi cac loai cay cong nghiep nhu cay lanh va cay giay. O An Đo, lua mi, lua mach va cay tao ta đa đuoc thuan hoa vao khoang nam 9.000 TCN, som sau đo la cuu va de. Cac con bo, cuu va de đa đuoc thuan hoa trong van hoa Mehrgarh tu khoang 8.000-6.000 TCN. Cong nghiep trong bong đa bat đau tu khoang nam the ky 5-4 TCN. Bang chung khao co hoc chi ra co su dung cai cay keo boi đong vat tu nam 2.500 TCN trong van hoa thung lung song Hang.

O Trung Quoc, tu the ky 5 TCN đa co he thong nha chua luong thuc quoc gia va trong lua toi rong rai. Cac xuong xay lua chay bang nuoc đa đuoc su dung tu the ky 1 TCN, tiep sau đo la he thong tuoi tieu. Đen cuoi the ky 2, đa phat trien ra cac cai cay nang voi la cay va tam cat tu sat. Chung đa lan rong ve phia tay tren khap luc đia A Au. Gao A Đong đa đuoc thuan hoa cach đay 8.200-13.500 nam - tuy thuoc vao uoc tinh cua đong ho phan tu đuoc su dung - tren song Truoi o mien nam Trung Quoc voi mot nguon goc di truyen duy nhat tu loai gao hoang da Oryza rufipogon. O Hy Lap co đai va Roma co đai, cac loai luong thuc chu yeu la lua mi, lua mach va lua mi, cung voi rau nhu đau, đo va o liu. Cuu va de đuoc nuoi chu yeu đe lay sua.
O Chau My, cac loai cay trong thuan hoa o Mesoamerica (ngoai teosinte) bao gom bi ngo, đau va cacao. Cacao đa đuoc thuan hoa boi dan toc Mayo Chinchipe cua vung Amazon tren cao vao khoang nam 3.000 TCN.
Ga tay co the đa đuoc thuan hoa o Mexico hoac Mien Tay Hoa Ky. Nguoi Aztec đa phat trien he thong tuoi tieu, tao nen cac canh đoi bac thang, bon phan đat va phat trien chinampa - cac đao nhan tao. Nguoi Maya đa su dung he thong kenh rong lon va he thong canh đong cao đe trong trot đat ngap nuoc tu nam 400 TCN. Coca đa đuoc thuan hoa o vung Andes, cung nhu lac, ca chua, thuoc la va dua. Bong đa đuoc thuan hoa o Peru tu nam 3.600 TCN. Mot so đong vat nhu lac đa, alpaca va chuot lang đa đuoc thuan hoa o đay. Tren luc đia Bac My, nguoi ban đia cua mien Đong đa thuan hoa cac loai cay trong nhu huong duong, thuoc la, bi ngo va Chenopodium. Cac loai thuc pham hoang da bao gom lua mi hoang da va đuong mia đuoc thu hoach. Cay dau đuoc thuan hoa la loai lai giua mot loai cay dau Chile va mot loai cay dau Bac My, phat trien thong qua chuong trinh lai tao o Chau Au va Bac My. Nguoi ban đia mien Tay Nam va Bac Tay Cuc đa thuc hanh trong cay trong rung va trong bang cach đot đat. Nguoi ban đia đa kiem soat viec chay tren quy mo vung đe tao ra moi truong chay o cuong đo thap, duy tri mot hinh thuc nong nghiep thap mat đo theo chu ky roi rac; mot loai he thong trong trot "hoang da" goi la permaculture. Mot he thong trong trot đong bon goi la "Ba Chi Em" đa đuoc phat trien o Bac My. Ba loai cay trong nay la bi ngo mua đong, ngo va đau leo.
Nguoi ban đia Uc, truoc đay đuoc cho la nhung nguoi san bat va hai luom di cu, đa thuc hanh đot đat theo cach co he thong, co the đe tang cuong san xuat tu nhien trong trong trot bang cach đot đat. Cac hoc gia đa chi ra rang nguoi san bat va hai luom can co moi truong san xuat đe duy tri thu thap ma khong can trong trot. Do rung o New Guinea co it cay thuc pham, loai nguoi som co the đa su dung "đot đat lua chon" đe tang cuong san xuat cua cay trai karuka hoang da đe duy tri cach song cua nguoi san bat va hai luom.
Nguoi Gunditjmara va nhung nhom khac đa phat trien he thong trong nuoi ca loc va đanh bat ca tu khoang 5.000 nam truoc. Co dau hieu ve "tang cuong" tren toan luc đia trong giai đoan đo. O hai khu vuc cua Uc, phia tay bo bien trung tam va trung đong phia đong, nhung nguoi nong dan som trong cay khoai mon, co mo đat va hanh ly, co the trong cac khu đinh cu vinh vien.


= Cuoc cach mang =

Vao thoi Trung co, so voi thoi ky La Ma, nong nghiep o Tay Au tro nen tap trung hon vao tu cung ung. Dan so nong nghiep duoi che đo phong kien thuong đuoc to chuc thanh cac lanh tho chua hang tram hoac hon cac mau đat, đuoc chu tri boi mot chu lanh tho voi mot nha tho va linh muc Cong giao Roma.
Nho giao luu voi vung Al-Andalus, noi Cach mang Nong nghiep A Rap đang dien ra, nen nong nghiep chau Au đa thay đoi, voi cac ky thuat cai tien va su lan truyen cua cay trong, bao gom viec đua vao luong thuc nhu đuong, lua mi, bong va cac cay trong khac (nhu qua cam).
Sau nam 1492, cuoc trao đoi Columbian mang cac loai cay trong moi tu the gioi moi nhu ngo, khoai tay, ca chua, khoai lang va san đen chau Au, va cac loai cay trong cu tu the gioi cu nhu lua mi, lua mach, gao va cu cai, cung nhu gia suc (bao gom ngua, bo, cuu va de) đen chau My.
Tuoi tieu, luan canh, va phan bon đa tien bo tu the ky 17 voi Cach mang Nong nghiep Anh, cho phep dan so toan cau tang len đang ke. Ke tu nam 1900, nong nghiep o cac quoc gia phat trien, va mot phan nho hon la o the gioi đang phat trien, đa co su tang cao đang ke ve nang suat nho vao su may moc hoa thay the lao đong con nguoi, va đuoc ho tro boi phan bon tong hop, thuoc tru sau, va tao giong chon loc. Phuong phap Haber-Bosch cho phep tong hop phan bon nitrat amoni tren quy mo cong nghiep, tang cuong đang ke nang suat cay trong va duy tri su gia tang dan so toan cau.
Nong nghiep hien đai đa đat ra hoac đoi mat voi cac van đe sinh thai, chinh tri va kinh te bao gom o nhiem nuoc, nhien lieu sinh hoc, cac loai co di truyen bien đoi, han ngach va tien tro cap cho nong truong, dan đen cac phuong phap tiep can thay the nhu phong trao huu co. Cac phuong phap canh tac khong ben vung o Bac My đa dan đen hien tuong Bao cat vao nhung nam 1930.


Phan loai Chan nuoi bao gom quan ly đong vat nuoi. Trong chan nuoi du muc, bay gia suc đuoc di chuyen tu noi nay đen noi khac đe tim thuc an, thuc an gia suc va nuoc. Nong nghiep loai nay thuong đuoc thuc hanh o cac vung kho can va ban kho can cua Sahara, Trung A va mot so khu vuc An Đo.

Trong du canh du cu, mot khu vuc nho cua rung đuoc xoa bo bang cach chat pha va đot cay. Đat đa đuoc lam sach đuoc su dung đe trong cay trong vai nam cho đen khi đat tro nen qua ngheo dinh duong va khu vuc đuoc bo hoang. Mot mieng đat khac đuoc chon va qua trinh đuoc lap lai. Nong nghiep loai nay thuong đuoc thuc hanh chu yeu o cac khu vuc co mua nhieu va rung moc lai nhanh chong. Thuc hanh nay đuoc su dung o Đong Bac An Đo, Đong Nam A va Luu vuc Amazon.
Nong nghiep tu cung tu cap đuoc thuc hanh đe đap ung nhu cau cua gia đinh hoac cong đong đia phuong ma khong con nhieu đe van chuyen đi noi khac. No đuoc thuc hien mot cach tap trung tai khu vuc A chau Mua mua va Đong Nam A. Uoc tinh co khoang 2,5 ty nong dan tu cung đa lam viec vao nam 2018, canh tac khoang 60% dien tich đat co the canh tac tren trai đat.
Tham canh la viec canh tac nham toi đa hoa nang suat, voi ty le ruong trong thap va su dung nhieu nguon tai nguyen đau vao (nuoc, phan bon, thuoc tru sau va tu đong hoa). No thuong đuoc thuc hanh chu yeu o cac nuoc phat trien.


Thay đoi cay trong va cong nghe sinh hoc = Nhan giong cay trong =

Su thay đoi cay trong đa đuoc con nguoi thuc hanh trong hang ngan nam, ke tu thoi ky bat đau cua nen van minh. Thay đoi cay trong thong qua cac phuong phap lai tao thay đoi cau truc di truyen cua cay đe phat trien cay trong co cac đac điem huu ich hon cho con nguoi, vi du nhu qua hoac hat to hon, kha nang chong han che, hoac khang cu voi sau benh. Nhung tien bo đang ke trong linh vuc lai tao cay trong đa tiep theo sau cong trinh cua nha di truyen hoc Gregor Mendel. Cong trinh ve cac Tinh troi va Tinh lan, mac du ban đau loi le bi lo đi suot gan 50 nam, đa cung cap cho nha lai tao cay trong hieu biet tot hon ve di truyen hoc va ky thuat lai tao. Lai tao cay trong bao gom cac ky thuat nhu chon cay voi cac đac điem mong muon, tu thu phan va thu phan cheo, va cac ky thuat phan tu lam thay đoi di truyen cua sinh vat.
Su thuan hoa cua cay trong đa gia tang nang suat, cai thien kha nang chong benh va chiu đung han han, giam thieu viec thu hoach va cai thien huong vi va gia tri dinh duong cua cay trong. Viec lua chon va lai tao cay trong đa co nhung anh huong to lon đen cac đac điem cua cay trong. Viec lua chon va lai tao cay trong trong nhung nam 1920 va 1930 đa cai thien co (co va cay ba lo) o New Zealand. Nhung no luc moi ta tia X va tac đong moi truong cuc tim (tuc la ky thuat di truyen nguyen thuy) trong nhung nam 1950 đa tao ra cac bien the thuong mai hien đai cua cac loai ngu coc nhu lua mi, ngo va lua mach.

Cach mang xanh đa pho bien viec su dung lai ghep thong thuong đe tang nang suat manh me bang cach tao ra "cac loai cay cho nang suat cao". Vi du, nang suat trung binh cua ngo (lua mi) o My đa tang tu khoang 2,5 tan moi hecta (40 bushels moi acre) vao nam 1900 len khoang 9,4 tan moi hecta (150 bushels moi acre) vao nam 2001. Tuong tu, nang suat lua mi trung binh tren toan cau đa tang tu duoi 1 tan moi hecta vao nam 1900 len tren 2,5 tan moi hecta vao nam 1990. Nang suat lua mi trung binh o Nam My la khoang 2 tan moi hecta, o chau Phi duoi 1 tan moi hecta, va o Ai Cap va A Rap Xe Ut len đen 3,5 đen 4 tan moi hecta voi viec tuoi tieu. Trong khi đo, nang suat lua mi trung binh o cac nuoc nhu Phap la hon 8 tan moi hecta. Su bien đoi ve nang suat chu yeu la do bien đoi ve khi hau, di truyen va muc đo ky thuat canh tac cao (su dung phan bon, kiem soat sau benh hoa hoc va kiem soat tang truong đe tranh nghieng nga).


= Ky thuat di truyen =

Cac loai huu co bien đoi gen (GMO) la cac sinh vat ma vat lieu di truyen cua chung đa đuoc sua đoi bang cac ky thuat di truyen gen thong thuong đuoc goi la cong nghe DNA tai to hop. Di truyen gen đa mo rong cac gen co san đe nguoi lai tao su dung trong viec tao ra cac dong giong mong muon cho cay trong moi. Tang cuong đo ben, noi dung dinh duong, khang sau benh va virus, va kha nang chiu herbicide la mot so trong nhung đac điem đuoc lai vao cay trong thong qua di truyen gen. Đoi voi mot so nguoi, cay trong GMO gay ra lo ngai ve an toan thuc pham va nhan mac thuc pham. Nhieu quoc gia đa đat cac han che ve san xuat, nhap khau hoac su dung thuc pham va cay trong GMO. Giao thuc ve an toan sinh hoc, mot hiep uoc quoc te, quy đinh viec buon ban GMO. Hien van đang dien ra thao luan lien quan đen nhan mac thuc pham đuoc lam tu GMO va trong khi Lien minh chau Au (EU) hien yeu cau tat ca cac thuc pham GMO đuoc đanh dau nhan, thi Hoa Ky khong co yeu cau nhu vay.
Cac hat giong chiu herbicide co mot gen đuoc cay vao gen ho cua chung cho phep cac cay chiu đuoc tiep xuc voi cac loai thuoc diet co, bao gom ca Glyphosat. Nhung hat giong nay cho phep nong dan trong cay ma co the bi phun thuoc diet co đe kiem soat co dai ma khong gay hai cho cay trong chiu đung. Cac loai cay chiu thuoc diet co đuoc su dung boi nong dan tren toan the gioi. Khi viec su dung cay chiu thuoc diet co tang len, viec su dung phun thuoc diet co dua tren glyfosat cung tang len. O mot so khu vuc, co dai co kha nang chiu thuoc diet co glyphosate đa xuat hien, khien nong dan chuyen sang su dung cac thuoc diet co khac. Mot so nghien cuu cung lien ket viec su dung rong rai glyfosat voi hien tuong thieu sat o mot so loai cay trong, đieu nay đong thoi la van đe ve san xuat cay trong va chat luong dinh duong, co tiem nang gay ra hau qua ve kinh te va suc khoe.
Cac loai cay trong GMO khac đuoc nong dan su dung bao gom cay trong chong sau benh, chung co mot gen tu vi khuan đat Bacillus thuringiensis (Bt), tao ra mot đoc to đoi voi con trung. Nhung loai cay nay co kha nang chong lai su hu hai tu con trung. Mot so nguoi tin rang cac đac điem chong sau benh tuong tu hoac tot hon co the đuoc đat đuoc thong qua cac phuong phap lai tao truyen thong, va khang lai nhieu loai sau benh co the đuoc đat đuoc thong qua qua trinh lai tao hay thu phan cheo voi cac loai hoang da. Trong mot so truong hop, cac loai hoang da la nguon chinh cua cac đac điem khang sau benh; mot so giong ca chua đa đat đuoc khang lai it nhat 19 can benh bang cach lai tao voi cac dan cu hoang da cua ca chua.


Tac đong moi truong = Anh huong va chi phi =

Nong nghiep ap đat nhieu chi phi ben ngoai cho xa hoi thong qua cac tac đong nhu thiet hai thuoc tru sau đoi voi tu nhien (đac biet la thuoc diet co va thuoc tru sau), dong chay dinh duong, su dung nuoc qua muc va mat moi truong tu nhien. Mot đanh gia nam 2000 ve nong nghiep o Anh đa xac đinh tong chi phi ben ngoai cho nam 1996 la 2,343 trieu bang, tuong đuong £ 208 moi ha.  Mot phan tich nam 2005 ve cac chi phi nay o Hoa Ky đa ket luan rang đat trong trot ap đat khoang 5 đen 16 ty đo la (30 đen 96 đo la moi ha), trong khi san xuat chan nuoi ap đat 714 trieu đo la.  Ca hai nghien cuu, chi tap trung vao cac tac đong tai chinh, đa ket luan rang can phai thuc hien nhieu hon nua đe noi bo hoa chi phi ben ngoai. Khong bao gom tro cap trong phan tich cua ho, nhung ho luu y rang tro cap cung anh huong đen chi phi nong nghiep cho xa hoi.
Nong nghiep tim cach tang nang suat va giam chi phi. Nang suat tang voi cac yeu to đau vao nhu phan bon va loai bo mam benh, đong vat an thit va đoi thu canh tranh (nhu co dai). Chi phi giam voi quy mo ngay cang tang cua cac đon vi trang trai, chang han nhu lam cho cac canh đong lon hon; đieu nay co nghia la loai bo hang rao, muong va cac khu vuc khac cua moi truong song. Thuoc tru sau diet con trung, thuc vat va nam. Nhung bien phap nay va cac bien phap khac đa cat giam đa dang sinh hoc xuong muc rat thap tren đat canh tac tham canh.
Nam 2010, Hoi đong tai nguyen quoc te thuoc Chuong trinh moi truong cua Lien hop quoc đa đanh gia cac tac đong moi truong cua tieu dung va san xuat. No phat hien ra rang tieu thu nong nghiep va thuc pham la hai trong so nhung đong luc quan trong nhat cua ap luc moi truong, đac biet la thay đoi moi truong song, bien đoi khi hau, su dung nuoc va khi thai đoc hai. Nong nghiep la nguon đoc to chinh thai ra moi truong, bao gom ca thuoc tru sau, đac biet la nhung chat đuoc su dung tren bong. Bao cao kinh te xanh cua UNEP nam 2011 cho biet "[a] hoat đong nong nghiep, khong bao gom thay đoi su dung đat, tao ra khoang 13% luong khi thai GHG toan cau do con nguoi tao ra. Đieu nay bao gom GHG phat ra tu viec su dung phan bon vo co hoa hoc va thuoc diet co; (GHG khi thai do san xuat cac đau vao nay đuoc bao gom trong khi thai cong nghiep) va đau vao nang luong nhien lieu hoa thach. "Trung binh chung toi thay rang tong luong du luong tuoi tu san xuat nong lam nghiep cho san xuat nhien lieu sinh hoc the he thu hai len toi 3,8 ty tan moi nam trong giai đoan 2011 đen 2050 (voi toc đo tang truong trung binh hang nam la 11% trong suot giai đoan đuoc phan tich, chiem ty le tang truong cao hon trong nhung nam đau, 48% cho nam 20112020 va mo rong trung binh 2% hang nam sau nam 2020). Chi phi nong nghiep cua cac may moc đa giam tai đe phu hop voi kinh te cua cac vung


= Van đe chan nuoi =

Mot quan chuc cap cao cua Lien Hop Quoc, Henning Steinfeld, noi rang "Chan nuoi la mot trong nhung nguoi đong gop quan trong nhat cho cac van đe moi truong nghiem trong nhat hien nay".  San xuat chan nuoi chiem 70% tong dien tich đat su dung cho nong nghiep, hoac 30% dien tich đat cua hanh tinh. Đay la mot trong nhung nguon khi nha kinh lon nhat, chiu trach nhiem cho 18% luong khi thai nha kinh tren the gioi đuoc đo bang luong tuong đuong CO2. Đe so sanh, tat ca cac phuong tien giao thong đeu thai ra 13,5% CO2. No tao ra 65% oxit nito lien quan đen con nguoi (co kha nang nong len toan cau gap 2 lan CO 2) va 37% tong luong khi metan do con nguoi gay ra (nong gap 23 lan CO2.) No cung tao ra 64% luong khi thai amonia. Mo rong chan nuoi đuoc trich dan la mot yeu to chinh thuc đay nan pha rung; trong luu vuc Amazon 70% dien tich rung truoc đay hien đang bi chiem giu boi đong co va phan con lai đuoc su dung cho thuc an chan nuoi.  Thong qua nan pha rung va suy thoai đat, chan nuoi cung đang thuc đay giam thieu đa dang sinh hoc. Hon nua, UNEP tuyen bo rang " luong khi thai metan tu chan nuoi toan cau đuoc du đoan se tang 60% vao nam 2030 theo cac thong le va mo hinh tieu thu hien nay."


= Cac van đe ve đat va nuoc =
Chuyen đoi đat đai, su dung đat đe san xuat hang hoa va dich vu, la cach đang ke nhat ma con nguoi thay đoi he sinh thai cua Trai Đat va đuoc coi la đong luc trong viec mat đa dang sinh hoc. Uoc tinh luong đat bien đoi cua con nguoi thay đoi tu 39 đen 50%.  Suy thoai đat, suy giam dai han ve chuc nang va nang suat cua he sinh thai, đuoc uoc tinh la xay ra tren 24% đat tren toan the gioi, voi dien tich đat trong trot.  Bao cao cua UN-FAO trich dan quan ly đat đai la yeu to thuc đay suy thoai va bao cao rang 1,5 ty nguoi dua vao vung đat xuong cap. Suy thoai co the la pha rung, sa mac hoa, xoi mon đat, can kiet khoang san hoac suy thoai hoa hoc (axit hoa va nhiem man).
Su phu duong, qua nhieu chat dinh duong trong he sinh thai thuy sinh dan đen tao no hoa va thieu mau, dan đen ca chet, mat đa dang sinh hoc va lam cho nuoc khong phu hop đe uong va su dung cong nghiep khac. Bon phan qua muc va bon phan vao đat trong trot, cung nhu mat đo tha vat nuoi cao gay ra dong chay dinh duong (chu yeu la nito va phosphor) va rua troi tu đat nong nghiep. Nhung chat dinh duong nay la cac chat gay o nhiem khong chinh yeu gop phan vao su phu duong cua he sinh thai duoi nuoc va o nhiem nuoc ngam, voi cac tac đong co hai đoi voi quan the nguoi. Phan bon cung lam giam đa dang sinh hoc tren can bang cach tang canh tranh anh sang, uu tien nhung loai co kha nang huong loi tu cac chat dinh duong bo sung.  Nong nghiep chiem 70 phan tram rut tien tu nguon nuoc ngot.  Nong nghiep la nguon thu hut chinh tu nuoc tu cac tang ngam nuoc va hien tai lay tu cac nguon nuoc ngam nay voi toc đo khong ben vung. Tu lau, nguoi ta đa biet rang cac tang ngam nuoc o cac khu vuc đa dang nhu mien bac Trung Quoc, Thuong Ganges va mien tay Hoa Ky đang bi can kiet, va nghien cuu moi mo rong nhung van đe nay đoi voi cac tang ngam nuoc o Iran, Mexico va A Rap Saudi.  Ap luc ngay cang gia tang đoi voi tai nguyen nuoc cua cac khu vuc cong nghiep va đo thi, co nghia latinh trang khan hiem nuoc đang gia tang va nong nghiep đang phai đoi mat voi thach thuc san xuat nhieu luong thuc cho dan so ngay cang tang tren the gioi voi nguon nuoc giam.  Su dung nuoc nong nghiep cung co the gay ra cac van đe moi truong lon, bao gom pha huy cac vung đat ngap nuoc tu nhien, lay lan cac benh truyen qua nuoc va suy thoai đat thong qua nhiem man va ngap ung, khi viec tuoi tieu đuoc thuc hien khong đung cach.


= Thuoc tru sau =
Viec su dung thuoc tru sau đa tang tu nam 1950 len 2,5  trieu tan ngan hang nam tren toan the gioi, tuy nhien, mat mua do sau benh van khong đoi.  To chuc Y te The gioi uoc tinh vao nam 1992 rang ba trieu vu ngo đoc thuoc tru sau xay ra hang nam, gay ra 220.000 ca tu vong. Thuoc tru sau chon khang thuoc tru sau trong quan the dich hai, dan đen mot tinh trang goi la "may chay bo thuoc tru sau" trong đo tinh khang sau benh đam bao su phat trien cua thuoc tru sau moi.
Mot lap luan khac la cach "bao ve moi truong" va ngan chan nan đoi la su dung thuoc tru sau va tham canh nang suat cao, mot quan điem đuoc minh hoa bang mot trich dan tren trang web cua Trung tam cac van đe luong thuc toan cau: 'Trong nhieu hon tren moi mau đat đe lai nhieu đat hon Thien nhien'.  Tuy nhien, cac nha phe binh cho rang su đanh đoi giua moi truong va nhu cau thuc pham la khong the tranh khoi,  va thuoc tru sau chi đon gian thay the cac thuc hanh nong hoc tot nhu luan canh cay trong.  Cac quan ly dich hai nong nghiep Push-pull ky thuat lien quan đen viec trong xen, su dung huong lieu cay sau Repel tu cay trong (push) va đe thu hut ho đen mot noi ma tu đo ho co the đuoc go bo (keo). nhu luan canh cay trong.  Cac quan ly dich hai nong nghiep Push-pull ky thuat lien quan đen viec trong xen, su dung huong lieu cay sau Repel tu cay trong (push) va đe thu hut ho đen mot noi ma tu đo ho co the đuoc go bo (keo).


= Su nong len toan cau =
Su nong len toan cau va nong nghiep co lien quan đen nhau tren pham vi toan cau. Su nong len toan cau anh huong đen nong nghiep thong qua nhung thay đoi ve nhiet đo trung binh, luong mua va thoi tiet khac nghiet (nhu bao va song nhiet); thay đoi sau benh; thay đoi nong đo carbon dioxide trong khi quyen va nong đo ozone tren mat đat; thay đoi chat luong dinh duong cua mot so thuc pham;  va thay đoi muc nuoc bien.  Su nong len toan cau đa anh huong đen nong nghiep, voi cac hieu ung phan bo khong đeu tren toan the gioi.  Bien đoi khi hau trong tuong lai co the se anh huong tieu cucsan xuat cay trong o cac nuoc co vi đo thap, trong khi anh huong o vi đo bac co the la tich cuc hoac tieu cuc.  Su nong len toan cau co the se lam tang nguy co mat an toan thuc pham đoi voi mot so nhom de bi ton thuong, chang han nhu nguoi ngheo.
Chan nuoi cung chiu trach nhiem san xuat khi nha kinh 
  
    
      
        
          
            CO
            
              2
            
            
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\ce {CO2}}}
  
 va ty le khi me-tan tren the gioi va vo sinh đat trong tuong lai va su dich chuyen cua đong vat hoang da. Nong nghiep gop phan thay đoi khi hau bang khi thai nhan tao cua khi nha kinh va chuyen đoi đat phi nong nghiep nhu rung su dung cho nong nghiep.  Nong nghiep, lam nghiep va thay đoi su dung đat đong gop khoang 20 đen 25% vao phat thai hang nam tren toan cau trong nam 2010  Mot loat cac chinh sach co the lam giam nguy co tac đong cua bien đoi khi hau tieu cuc đen nong nghiep,  va khi thai nha kinh tu nganh nong nghiep.


= Su ben vung =
Cac phuong phap canh tac hien nay đa dan đen tai nguyen nuoc qua cang, muc đo xoi mon cao va giam đo phi cua đat. Khong co đu nuoc đe tiep tuc canh tac bang cach su dung cac thuc hanh hien tai; do đo, cac nguon nuoc, đat đai va he sinh thai quan trong đuoc su dung đe tang nang suat cay trong phai đuoc xem xet lai. Mot giai phap se la đua ra gia tri cho cac he sinh thai, cong nhan su đanh đoi moi truong va sinh ke, va can bang quyen cua nhieu nguoi dung va loi ich.  Bat binh đang dan đen cac bien phap đo đuoc ap dung se can đuoc giai quyet, chang han nhu phan bo nuoc tu ngheo sang giau, giai phong mat bang đe nhuong cho cho đat nong nghiep nang suat cao hon hoac bao ton he thong đat ngap nuoc han che đanh bat ca quyen.
Tien bo cong nghe giup cung cap cho nong dan cac cong cu va tai nguyen đe lam cho nong nghiep ben vung hon.  Cong nghe cho phep đoi moi nhu lam đat bao ton, mot quy trinh canh tac giup ngan ngua mat đat đe xoi mon, giam o nhiem nuoc va tang cuong co lap carbon.  Cac thuc hanh tiem nang khac bao gom nong nghiep bao ton, nong lam ket hop, chan tha đuoc cai thien, tranh chuyen đoi đong co va than sinh hoc. Cac bien phap canh tac đon canh hien tai o Hoa Ky ngan can viec ap dung rong rai cac thuc hanh ben vung, chang han nhu 2-3 vu luan canh ket hop co hoac co kho voi cay trong hang nam, tru khi cac muc tieu phat thai am nhu co lap carbon trong đat tro thanh chinh sach.
Theo bao cao cua Vien nghien cuu chinh sach luong thuc quoc te (IFPRI),  cong nghe nong nghiep se co tac đong lon nhat đen san xuat thuc pham neu đuoc ap dung ket hop voi nhau; su dung mot mo hinh đanh gia muoi mot cong nghe co the anh huong đen nang suat nong nghiep, an ninh luong thuc va thuong mai vao nam 2050, IFPRI nhan thay rang so nguoi co nguy co bi đoi co the giam toi 40% va gia luong thuc co the giam gan mot nua.  Nhu cau calo cua dan so du kien ​​cua Trai Đat, voi cac du đoan bien đoi khi hau hien nay, co the đuoc thoa man bang cach cai thien them cac phuong phap nong nghiep, mo rong cac khu vuc nong nghiep va tu duy tieu dung theo đinh huong ben vung.


= Phu thuoc nang luong =
Ke tu nhung nam 1940, nang suat nong nghiep đa tang len đang ke, chu yeu la do viec su dung co gioi hoa, phan bon va thuoc tru sau su dung nhieu nang luong. Phan lon đau vao nang luong nay đen tu cac nguon nhien lieu hoa thach.  Giua nhung nam 1960 va 1980, Cach mang xanh chuyen đoi nong nghiep tren toan cau, voi san luong ngu coc the gioi tang đang ke (tu 70% đen 390% đoi voi lua mi va 60% đen 150% đoi voi lua gao, tuy thuoc vao khu vuc đia ly)  khi dan so the gioi tang gap đoi. Su phu thuoc nang ne vao hoa dau đa lam day len moi lo ngai rang tinh trang thieu dau co the lam tang chi phi va giam san luong nong nghiep.
Nong nghiep cong nghiep phu thuoc vao nhien lieu hoa thach theo hai cach co ban: tieu thu truc tiep vao trang trai va san xuat cac đau vao đuoc su dung trong trang trai. Tieu thu truc tiep bao gom viec su dung dau nhon va nhien lieu đe van hanh xe cong nong va may moc. 

Tieu thu gian tiep bao gom san xuat phan bon, thuoc tru sau va may moc nong nghiep.  Đac biet, viec san xuat phan bon nito co the chiem hon mot nua su dung nang luong nong nghiep.  Cung voi nhau, tieu thu truc tiep va gian tiep cua cac trang trai Hoa Ky chiem khoang 2% muc su dung nang luong cua quoc gia. Tieu thu nang luong truc tiep va gian tiep cua cac trang trai Hoa Ky đat đinh vao nam 1979, va tu đo đa giam dan.  He thong thuc pham khong chi bao gom nong nghiep ma con che bien phi nong nghiep, đong goi, van chuyen, tiep thi, tieu thu va xu ly thuc pham va cac mat hang lien quan đen thuc pham. Nong nghiep chiem it hon mot phan nam su dung nang luong he thong thuc pham o My.


Cac linh vuc = Kinh te nong nghiep =

Kinh te nong nghiep la kinh te lien quan đen "san xuat, phan phoi va tieu thu hang hoa va dich vu nong nghiep". Ket hop san xuat nong nghiep voi cac ly thuyet chung ve tiep thi va kinh doanh nhu mot linh vuc nghien cuu bat đau tu cuoi the ky 19, va phat trien manh me trong suot the ky 20. Mac du viec nghien cuu kinh te nong nghiep kha moi me, nhung cac xu huong chinh trong nong nghiep đa anh huong đang ke đen kinh te quoc gia va quoc te trong suot lich su, tu nong dan thue va nong dan chia se o mien Nam Hoa Ky sau Noi chien Hoa Ky đen he thong hao huyen cua No ban chau Au. Tai Hoa Ky va noi khac, chi phi thuc pham lien quan đen san xuat thuc pham, phan phoi va tiep thi nong nghiep, thuong đuoc goi la chuoi gia tri nong nghiep, đa tang trong khi chi phi lien quan đen canh tac đa giam. Đieu nay lien quan đen hieu qua canh tac cao hon, ket hop voi muc đo gia tang gia tri gia tang cao hon (vi du: cac san pham đuoc che bien cao hon) do chuoi cung ung cung cap. Tap trung thi truong cung tang len trong nganh nay, va mac du tac đong tong the cua su tap trung thi truong gia tang co the tang hieu qua, nhung cac thay đoi phan chia lai thang du kinh te tu cac nha san xuat (nong dan) va nguoi tieu dung, va co the co hau qua tieu cuc đoi voi cong đong nong thon.
Cac chinh sach cua chinh phu quoc gia, nhu thue, ho tro, thue quan va cac chinh sach khac, co the anh huong đang ke đen thi truong kinh te cua san pham nong nghiep. Tu it nhat la thap ky 1960, su ket hop cua cac han che ve thuong mai, cac chinh sach ve ty gia hoi đoai va ho tro đa anh huong đen cac nong dan ca o cac nuoc đang phat trien va cac nuoc đa phat trien. Vao thap ky 1980, cac nong dan khong đuoc ho tro o cac nuoc đang phat trien đa trai qua cac anh huong tieu cuc tu cac chinh sach quoc gia tao ra gia tri quoc te giam thap cho cac san pham nong nghiep. Tu giua thap ky 1980 đen đau thap ky 2000, mot so thoa thuan quoc te đa gioi han cac thue quan nong nghiep, cac ho tro va cac han che thuong mai khac.
Tuy nhien, cho đen nam 2009, van con mot so luong đang ke cac bien đoi do chinh sach trong gia ca cac san pham nong nghiep toan cau. Ba san pham nong nghiep co nhieu bien đoi thuong mai nhat la đuong, sua va gao, chu yeu do thue quan. Trong so cac loai cay co, hat huong duong co nhieu thue quan nhat, nhung tong the, cac ngu coc va hat huong duong co muc thue quan thap hon nhieu so voi cac san pham chan nuoi. Ke tu thap ky 1980, cac bien đoi do chinh sach đa giam đi nhieu hon trong cac san pham chan nuoi so voi cac cay trong trong cac cai cach toan cau trong chinh sach nong nghiep. Mac du co tien bo nay, mot so loai cay trong nhu bong vai van nhan đuoc su ho tro tu cac nuoc phat trien lam giam gia ca toan cau, gay kho khan cho cac nuoc đang phat trien co nong dan khong đuoc ho tro. Cac loai hang hoa chua qua che bien nhu ngo, đau nanh va gia suc thuong đuoc phan loai đe chi ra chat luong, anh huong đen gia nhan đuoc cua nha san xuat. Thong thuong, hang hoa đuoc bao cao theo luong san xuat, chang han nhu the tich, so luong hoac khoi luong.


= Khoa hoc nong nghiep =

Khoa hoc nong nghiep la mot linh vuc đa nganh rong lon trong sinh hoc bao gom cac phan cua khoa hoc chinh xac, tu nhien, kinh te va khoa hoc xa hoi đuoc su dung trong thuc hanh va hieu biet ve nong nghiep. No bao gom cac chu đe nhu nong hoc, lai tao va di truyen cay trong, benh hoc thuc vat, mo hinh hoa cay trong, khoa hoc đat, con trung hoc, ky thuat san xuat va cai tien, nghien cuu ve sau benh va quan ly chung, va nghien cuu ve tac đong tieu cuc đoi voi moi truong nhu suy thoai đat, quan ly chat thai, va xu ly moi truong bang thuc vat.
Nghien cuu khoa hoc ve nong nghiep bat đau vao the ky 18, khi Johann Friedrich Mayer tien hanh cac thi nghiem ve viec su dung voi (sulfate canxi hydrat hoa) lam phan bon. Nghien cuu tro nen chat che hon khi vao nam 1843, John Lawes va Henry Gilbert bat đau mot loat cac thi nghiem nong hoc lau dai tai Tram Nghien cuu Rothamsted o Anh; mot so trong so chung, nhu Thi nghiem Co Cong vien, van đang tiep tuc. Tai Hoa Ky, Đao luat Hatch nam 1887 cung cap tai tro cho nhung gi đuoc goi la "khoa hoc nong nghiep" đau tien, do su quan tam cua cac nong dan đen phan bon. Trong con trung hoc nong nghiep, Cuc Nghien cuu Nong nghiep Hoa Ky (USDA) đa bat đau nghien cuu kiem soat sinh hoc vao nam 1881; nam 1905, no thiet lap chuong trinh lon đau tien tim kiem ke thu tu nhien cua loai sau buom Gypsy va sau đuoi nau, khoi tao cac đoi thu ky sinh đon le (nhu ong co đon) va ke thu cua ca hai sau benh o My.


Xem them Nong nghiep huu co
Nong nghiep cong nghe cao
Nong nghiep cong đong
Nong nghiep Viet Nam
Khuyen nong
Thu hoach: Hoa loi, hoa mau va nong san


Chu thich Tham khao Lien ket ngoai