Nguoi Neanderthal (phat am tieng Anh: , con đuoc viet la Neandertal, phien am tieng Viet: Neanđectan, voi cac danh phap khoa hoc: Homo neanderthalensis hay Homo sapiens neanderthalensis) la mot loai hoac mot phan loai nguoi co xua sinh song tai đai luc A-Au cho toi tam 40.000 nam truoc. Tuy nguyen nhan tuyet chung cua ho con la đe tai "bi tranh cai gay gat", cac yeu to nhan khau nhu co quan the nho, giao phoi can huyet, va su bien đong ngau nhien đuoc coi la nhung nguyen nhan kha di. Nhieu hoc gia khac đe xuat cac gia thuyet nhu: su canh tranh thay the, su hoa huyet voi nguoi hien đai (minh chung la bo gen tron lan cua nguoi hien đai), su bien đoi khi hau quy mo lon, dich benh, hoac ket hop nhieu nguyen nhan tren.
Khong ro tu khi nao dong doi nguoi Neanderthal tach khoi dong doi nguoi hien đai; nhieu nghien cuu đi toi cac ket luan khac nhau ve van đe nay, co khi vao tam 315.000 nam truoc lai co khi som tan 800.000 nam truoc. Ngoai ra, thoi điem phan tach giua dong doi nguoi Neanderthal va to tien H. heidelbergensis cua ho cung chua sang to. Nhung di cot lau đoi nhat co kha nang thuoc ve nguoi Neanderthal cung đa phai it nhat 430.000 nam tuoi, nhung phan loai cua chung van con kha mo ho. Cho toi nay, ta đa thu thap đuoc rat nhieu hoa thach Neanderthal, hau het co nien đai sau thoi điem 130.000 nam truoc. Mau chuan cua nguoi Neanderthal, co ten la Neanderthal 1, đuoc phat hien tai thung lung Neander o Đuc  vao nam 1856. Hoi đau the ky 20, cac nha nghien cuu thuong coi nguoi Neanderthal la giong nguoi nguyen thuy, khong thong minh va tan bao. Song voi cac kien ​​thuc moi cung cac phat hien gan đay, quan điem cua cong đong khoa hoc ve giong nguoi nay đa thay đoi ro ret, tuy rang hinh anh nguoi Neanderthal man da chui ruc trong hang đong van con rat pho bien trong van hoa đai chung.
Đo gia cong cua nguoi Neanderthal tuong đoi tinh xao, co the thay o ky nghe đo đa Moustier. Ho biet cach tao lua, biet che tac bep suoi trong hang, biet chiet xuat hac in tu vo cay bach duong, biet che tac vat dung đe giu am than the giong nhu chan va poncho, biet det, biet đong be đi bien tai Đia Trung Hai, biet tan dung cac loai cay thuoc, biet đieu tri vet thuong nang, biet bao quan thuc pham, va biet ap dung cac ky thuat nau an nhu quay, đun soi, va hun khoi. Nguoi Neanderthal an chu yeu thu co mong, ngoai ra con an nhieu loai đong vat lon, thuc vat, thu co nho, chim choc va thuy hai san. Tuy nguoi Neanderthal duong nhu la ke san moi đau bang, ho van thuong xuyen phai canh tranh voi nhieu loai da thu lon nhu gau hang, su tu hang va linh cau hang. Mot so bang chung chi ra rang nguoi Neanderthal co tu duy bieu tuong (symbolic thought) cung nhu kha nang bieu đat nghe thuat song chua thuc su xac tin. Mot vai bang chung ma co le chi ra đieu nay bao gom: cac đo trang tri lam tu mong va long chim, hoac vo so, bo suu tap cac vat nhu tinh the va hoa thach, ban khac, nhac khi vi du nhu cay sao Divje Babe, va cac buc tranh hang đong Tay Ban Nha (hien bi tranh cai) co nien đai truoc 65.000 nam truoc. Mot so nha khao co cho rang nguoi Neanderthal co tin nguong ton giao. Nguoi Neanderthal duong nhu cung co kha nang noi giong nguoi hien đai, mac du ta chua ro đo phuc tap ngon ngu cua ho.
So voi nguoi hien đai, nguoi Neanderthal so huu voc dang cuong trang hon va cac chi van đong ngan hon (tuong đoi voi co the). Cac nha nghien cuu cho rang nhung đac điem nay la su thich nghi đe bao ton nhiet trong khi hau lanh, hoac co le la su thich nghi đe chay nuoc rut trong moi truong rung ram, am ap hon ma nguoi Neanderthal thuong sinh song. Tuy vay đung la ho so huu nhieu đac điem sinh hoc thich nghi voi gia ret, chang han nhu kha nang tich tru chuyen biet chat beo trong co the va mui to đe lam am khong khi hit vao (co nguoi cho rang đac điem mui to la do su phieu bat di truyen). Đan ong Neanderthal trung binh cao khoang 165 cm con đan ba trung binh cao khoang 153 cm, tuong tu nhu nguoi hien đai thoi tien-cong nghiep. The tich hop so trung binh cua đan ong va đan ba Neanderthal lan luot la 1.600 cm3 (98 in khoi) va 1.300 cm3 (79 in khoi), nam trong pham vi thong so kha di cua so nguoi hien đai. Hop so Neanderthal dai hon so voi nguoi hien đai, co thuy đinh va tieu nao nho hon; song vung thai duong, cham va tran o mat lon hon.
Tong dan so cua nguoi Neanderthal rat thap, khien tang sinh cac bien the gen yeu va co hai, gop phan loai tru moi lien ket đuong dai hieu qua giua cac cong đong song xa cach nhau. Dau vay ta van co bang chung ve cac nen van hoa đia phuong va su giao thiep thuong xuyen giua cac cong đong Neanderthal. Ho co le thuong lui toi cac hang đong va di chuyen luan phien giua cac hang theo mua. Nguoi Neanderthal song trong moi truong cang thang cao voi ti le chan thuong cao, nghien cuu chi ra khoang 80% ca nhan chet truoc tuoi 40. Bao cao so thao du an bo gen nguoi Neanderthal nam 2010 đa trinh bay bang chung ve su giao phoi giua nguoi Neanderthal va nguoi hien đai. Su giao hop nay co le đa xay ra cach đay 316–219 nghin nam, nhung uoc tinh 100.000 nam va 65.000 nam truoc co ve chuan hon. Nguoi Neanderthal duong nhu cung lai hop voi mot nhom nguoi co khac goi la nguoi Denisova sinh song o Siberia. Khoang 1–4% bo gen cua nguoi Au-A, nguoi Australo-Melanesia, nguoi My ban đia va nguoi Bac Phi đuoc thua ke tu to tien Neanderthal, trong khi bo gen cua cu dan chau Phi can Sahara chi bao gom 0,3% gen Neanderthal, đieu nay co ve la bang chung chi thi huong luong gen tu Sapiens-sang-Neanderthal, hoac am chi mot cuoc di cu nguoc tro lai Chau Phi gan đay cua nguoi A-Au. Tom lai, khoang 20% ​​cac bien the gen Neanderthal van ton tai ro rang cho đen ngay nay. Mac du nhieu bien the gen thua ke tu nguoi Neanderthal gay bat loi cho nguoi hien đai va đa bi chat loc, su nhap gen Neanderthal vao gen Sapiens (introgression) duong nhu đa anh huong đen he mien dich, cung mot so chuc nang va cau truc sinh hoc cua nguoi hien đai, tuy vay phan lon so gen đo cung chi la nhung DNA khong ma hoa (Non-coding DNA hay ncDNA) khong co vai tro sinh hoc nao.
Phu chu: Thuat ngu "nguoi hien đai" trong bai đong nghia voi H. sapiens.


Phan loai hoc = Danh phap =

Nguoi Neanderthal đuoc đat ten theo đia danh thung lung Neander, noi mau vat nhan dang đau tien đuoc tim thay. Chinh ta tieng Đuc cua đia danh thung lung nay la Neanderthal va cua chung nguoi nay la Neanderthaler, cho đen cai cach chinh ta nam 1901. Sach bao tieng Anh đoi khi viet Neandertal, ngay ca trong cac an pham khoa hoc, song danh phap khoa hoc H. neanderthalensis phai đuoc viet chinh xac la th theo luat uu tien danh phap. Cach viet ban ngu chi ten goi chung nguoi nay la Neandertaler (nghia đen la "cu dan Thung lung Neander"), con cach viet Neandertal chi đen ten goi thung lung. Ban than ten goi thung lung nay đuoc đat theo ten nha than hoc kiem nha tho nguoi Đuc cuoi the ky 17 la Joachim Neander. Trong tieng Anh, Neanderthal co the đuoc phat am voi am /t/ (kieu nhu ) hoac voi am xat /θ/ (kieu nhu ).
Mau chuan (type specimen) Neanderthal 1 con đuoc goi la "hop so Neanderthal" (ten tieng Anh la "Neanderthal cranium" hoac "Neanderthal skull") trong cac tai lieu nhan chung hoc, va ca the đuoc tai tao dua tren co so hop so ay đoi khi đuoc goi la "nguoi đan ong Neanderthal" ("the Neanderthal man"). Nha đia chat hoc nguoi Ireland ten la William King trong mot bai bao đoc truoc Hiep hoi Khoa hoc Anh lan thu 33 vao nam 1863, đa đe xuat danh phap hai phan la Homo neanderthalensis. Danh phap đa mo rong y nghia cua ten goi "nguoi Neanderthal" ban đau von thuoc ve mot ca the duy nhat đe chi toan bo mot giong loai va chinh thuc cong nhan loai nguoi nay co su khac biet voi nguoi hien đai (H. sapiens). Tuy nhien vao nam 1864, ong khuyen nghi nen tach nguoi Neanderthal va nguoi hien đai thanh hai chi khac nhau sau khi đoi chieu so nguoi Neanderthal voi so tinh tinh, cho rang ho "khong co kha nang quan niem đao đuc va [huu than]".


= Lich su nghien cuu =

Di cot nguoi Neanderthal đuoc phat hien lan đau tien — Engis 2 (mot hop so) — boi nha tu nhien hoc nguoi Ha Lan Philippe-Charles Schmerling vao nam 1829 tai Grottes d'Engis, Bi; nhung bay gio ong cho rang đo la hop so hoa thach cua nguoi hien đai. Nam 1848, Edmund Henry Rene Flint trinh dien mau vat Gibraltar 1 tu Mo đa Forbes len Hiep hoi Khoa hoc Gibraltar song ho cho rang đo la hop so cua nguoi hien đai. Nam 1856, giao vien đia phuong Johann Carl Fuhlrott nhan thay su khac biet cua mot so di cot — Neanderthal 1 — tai Kleine Feldhofer Grotte trong Thung lung Neander. Vao nam 1857, ong nop so di cot đo cho nha nhan chung hoc nguoi Đuc Hermann Schaaffhausen đe tien hanh nghien cuu. Mau nay bao gom xuong so, xuong đui, canh tay phai, xuong tru va xuong canh tay trai, xuong hong trai, mot phan xuong vai phai, va cac manh xuong suon. Dua theo hoc thuyet cua Charles Darwin trong cuon Nguon goc cac loai, Fuhlrott va Schaaffhausen lap luan rang di cot nay thuoc ve mot dang nguoi hien đai co; Schaaffhausen von la nguoi theo chu nghia Darwin xa hoi nen ong tin rang con nguoi phat trien tuyen tinh tu da man len van minh, dua vao đo ma đi đen ket luan nguoi Neanderthal la giong moi ro an long o lo. Fuhlrott va Schaaffhausen bi nha benh ly hoc Rudolf Virchow chi trich gay gat vi dam suy dien loai moi chi dua tren mot mau vat duy nhat. Vao nam 1872, Virchow phan bien rang mau Neanderthal kia la mot ca nhan mac benh tat, chu thuc chat chang co giong nguoi co moi nao đuoc phat hien. Nhan đinh sai lam cua Virchow đa lam đinh tre cong tac nghien cuu nguoi Neanderthal cho đen cuoi the ky 19.

Đau the ky 20, ngay cang nhieu mau Neanderthal đuoc phat hien giup xac lap H. neanderthalensis nhu mot loai chinh đang. Mau vat Neanderthal co anh huong nhat phai ke đen mang ten La Chapelle-aux-Saints 1 (biet danh "Lao gia") đuoc phat hien tai La Chapelle-aux-Saints, Phap. Nha co sinh nguoi Phap Marcellin Boule, mot trong nhung nguoi đat nen mong phuong phap luan khoa hoc cho nganh co sinh vat hoc, đa xuat ban nhieu bao cao hoc thuat trinh bay chi tiet ve mau La Chapelle-aux-Saints 1, song ong mieu ta giong nguoi nay nhu vuon va co quan he xa xoi voi loai nguoi. Mau vat gia mao co ten Nguoi Piltdown vao nam 1912 đuoc su dung lam bang chung ve cac nhanh nguoi co đa ton tai trong qua khu, va đe ung ho phien ban phuc dung cua Boule ve loai H. neanderthalensis nhu mot ho hang xa cua con nguoi va mot nhanh cut tien hoa. Boule la nguyen nhan khien hinh anh nguoi Neanderthal gu lung, man ro, cam chay, tro nen pho bien trong van hoa đai chung; chang han nhu mo ta trong cac tac pham The Quest for Fire (1911) cua J.-H. Rosny aine va The Grisly Folk (1927) cua H. G. Wells. Nam 1911, nha nhan hoc nguoi Scotland Arthur Keith tai tao mau La Chapelle-aux-Saints 1 la to tien truc he cua nguoi hien đai, ngoi canh đong lua, san xuat cong cu, đeo vong co va co tu the giong con nguoi hon, nhung gioi khoa hoc lai chang may tan thanh hoc thuyet cua ong. Keith sau đo tu bo luan an cua minh vao nam 1915.

Giua the ky 20, sau khi tro bip nguoi Piltdown bi phoi bay kem voi su tai kiem đinh mau La Chapelle-aux-Saints 1 (mau nay thuc chat mac chung thoai hoa khop khien cot song bi gu xuong) va nhieu kham pha moi, cong đong khoa hoc bat tay tai xay dung buc tranh ve nguoi Neanderthal. Nhung y tuong nhu hanh vi, tri thong minh va van hoa cua nguoi Neanderthal bat đau đuoc thao luan, va hinh anh "giong nguoi hon" cua ho bat đau xuat hien. Nam 1939, nha nhan hoc nguoi My Carleton Coon phuc dung nguoi Neanderthal mac quan ao cong so hien đai nham nhan manh rang ho va nguoi hien đai khong khac nhau la may. Cuon tieu thuyet The Inheritors nam 1955 cua William Golding mo ta nguoi Neanderthal co cam xuc va van minh hon nhieu. Tuy nhien, hinh anh nguoi Neanderthal man ro cua Boule van co tam anh huong cho đen nhung nam 1960. Hien nay, cac tac pham tai tao nguoi Neanderthal đeu mo ta ho rat giong con nguoi.
Giao phoi lai tap giua nguoi Neanderthal va nguoi hien đai co xua đa đuoc suy đoan tu ​​rat som, chang han boi nha nhan hoc nguoi Anh Thomas Huxley vao nam 1890, nha dan toc hoc nguoi Đan Mach Hans Peder Steensby vao nam 1907, va Coon vao nam 1962. Đau nhung nam 2000, mot so mau vat đuoc cho la lai giua hai dong nguoi đa đuoc phat hien: Lagar Velho 1 va Muierii 1. Tuy nhien, giai phau tuong tu cua chung co le la do tien hoa hoi tu. Gen Neanderthal trong cac quan the hien đai đuoc xac đinh lan đau vao nam 2010 voi viec lap ban đo trinh tu bo gen nguoi Neanderthal. Ban đo nay dua tren 3 di cot trong hang Vindija tai Croatia, chua gan 4% DNA co ​​(cho phep cac nha khoa hoc giai trinh gan nhu hoan chinh bo gen). Tuy nhien, nguoi ta thay rang cu 200 cap base lai co 1 sai hong boi ti le đot bien cao đen muc kho tin, duong nhu bi anh huong boi moi truong bao quan mau. Vao nam 2012, nha di truyen hoc nguoi My goc Anh Graham Coop đua ra gia thuyet rang ho đa tim thay bang chung ve mot loai nguoi co xua khac giao phoi voi nguoi hien đai. Thuyet nay bi bac bo vao nam 2013 sau khi cac nha khoa hoc giai trinh bo gen Neanderthal chat luong cao đuoc bao ton trong mau xuong ngon chan tim thay tai Hang Denisova, Siberia.


= Phan loai =

Nguoi Neanderthal thuoc chi Homo cua ho Nguoi va thuong đuoc coi la mot loai rieng biet voi danh phap hai phan H. neanderthalensis, tuy cung co khi đuoc coi la mot phan loai theo danh phap ba phan H. sapiens neanderthalensis. Neu ta chap nhan kieu phan loai sau thi nguoi hien đai phai đuoc đinh danh la H. sapiens sapiens.
Tranh cai ve phan loai cua nguoi Neaderthal bat nguon tu su mo ho cua khai niem "loai", vi thuat ngu nay thuong đuoc su dung đe phan biet hai quan the cach biet ve mat di truyen, song ta biet rang nguoi hien đai va nguoi Neanderthal hoan toan co the giao phoi. Tuy nhien, boi le nhiem sac the Y phu he va DNA ty the mau he (mtDNA) bat nguon tu nguoi Neanderthal khong xuat hien o nguoi hien đai cong voi su vang mat cua DNA nhiem sac the X cua nguoi Neanderthal ngu y rang con lai cua hai nhom thuong co nguy co bi vo sinh. Đieu nay chung to mot rao can sinh san ton tai giua hai nhom, chinh vi vay co the coi chung la hai loai khac nhau.
Nam 2014, nha di truyen hoc Svante Paabo phat bieu rang "cuoc chien phan loai" nay bat phan thang bai, "vi khong mot đinh nghia nao ve loai phan anh hoan hao truong hop đay".
Nguoi Neanderthal co quan he ho hang gan voi nguoi Denisova hon so voi nguoi hien đai. Hai giong nguoi co kia co to tien chung cuoi cung (LCA) gan đay hon so voi nguoi hien đai dua tren phan tich DNA nhan (nDNA). Tuy nhien, nguoi Neanderthal va nguoi hien đai co LCA ty the gan đay hon dua tren nghien cuu mtDNA. Đieu nay chung to mot su kien giao phoi đa xay ra sau su phan tach Neanderthal/Denisova va tao ra dong mtDNA moi. Nguyen nhan cua su kien nay co le boi su xam nhap gen tu mot loai nguoi co xua chua đuoc xac đinh vao bo gen nguoi Denisova, hoac su xam nhap gen tu mot dong di cu ra khoi chau Phi cua nguoi hien đai som hon chua đuoc xac đinh vao bo gen nguoi Neanderthal.


Tien hoa Phan lon gioi chuyen gia cho rang H. heidelbergensis la to tien chung cuoi cung cua nguoi Neanderthal, nguoi Denisova, va nguoi hien đai truoc khi cac quan the nay tro nen biet lap lan luot tai chau Au, chau A va chau Phi. Cach đe phan biet H. heidelbergensis va nguoi Neanderthal chu yeu dua tren khoang trong hoa thach o chau Au tu 300-243 nghin nam truoc thuoc giai đoan đong vi bien 8 (MIS 8, viet tat cua Marine Isotope Stage 8). Theo quy uoc, "nguoi Neanderthal" la nhung hoa thach co nien đai sau khoang trong nay. Tuy nhien, di cot 430 nghin nam tuoi (ka) tai Sima de los Huesos nhieu kha nang la ca the đai dien cho nguoi Neanderthal so khai hoac mot nhom lien quan mat thiet, va di cot Aroeira 3 đa 400.000 nam tuoi co le đai dien cho mot giai đoan tien hoa qua đo. Ta phai chu y rang hinh thai nguyen ban (basal) va phai sinh (derived) hoan toan co the ton tai đong thoi. Co le tung xay ra mot su kien luu chuyen gen giua Tay Au va Chau Phi trong ky Pleistocen giua, lam che khuat đac điem Neanderthal o cac mau vat thuoc khoang thoi gian nay, cu the la nhung mau đuoc khai quat tu Ceprano, Y va hem nui Sicevo, Serbia. Ban ghi hoa thach bat đau hoan chinh hon tu 130.000 nam truoc tro đi, va phan lon di cot Neanderthal đuoc phat hien đeu co nien đai vao sau thoi điem đo. Di tich nha khoa tu cac di chi Visogliano va Fontana Ranuccio tai Y chung to cac đac điem nha khoa cua nguoi Neanderthal đa tien hoa vao khoang 450–430 nghin nam truoc trong thoi ky Pleistocen giua.
Hien co hai gia thuyet chinh ve su tien hoa cua nguoi Neanderthal hau ky phan tach cua ho voi nguoi hien đai, đo la: thuyet hai giai đoan (two-phase) va thuyet boi tu (accretion). Gia thuyet hai giai đoan cho rang mot đai su kien moi truong duy nhat — chang han nhu bang ky Saale — đa khien quan the H. heidelbergensis o chau Au tang nhanh kich thuoc va đo chac khoe cua co the, lam cho hop so dan ra (giai đoan 1), roi dan đen nhung thay đoi tiep o hop so (giai đoan 2). Tuy nhien cung phai xet rang đac điem giai phau cua Neanderthal khong hoan toan chi đuoc thuc đay boi rieng thoi tiet lanh gia. Gia thuyet boi tu cho rang nguoi Neanderthal dan dan tien hoa theo thoi gian tu to tien H. heidelbergensis, va đuoc chia thanh 4 giai đoan: so ky tien-Neanderthal (MIS 12, bang ky Elster), tien-Neanderthal sensu lato (MIS 11-9, gian bang Holstein), nguoi Neanderthal so khai (MIS 7–5, bang ky Saale – ky gian bang Eemian), va nguoi Neanderthal co đien sensu stricto (MIS 4–3, bang ky Wurm).
Co nhieu uoc tinh ve thoi điem nguoi Neanderthal va nguoi hien đai phan tach. Thoi điem 250.000 nam truoc đuoc đua ra neu coi "H. helmei" la to tien chung cuoi cung (LCA), theo đo su phan tach hai dong gan lien voi su xuat hien cua ky thuat Levallois đe che tao cong cu bang đa. Uoc tinh 400.000 nam truoc lay H. heidelbergensis lam moc LCA. Uoc tinh 600.000 nam truoc lay "H. rhodesiensis" lam moc LCA, to tien ma phan tach thanh nhanh nguoi hien đai va nhanh nguoi Neanderthal/H. heidelbergensis. Uoc tinh 800.000 nam truoc lay H. antecessor lam moc LCA, nhung cung co cac bien the cua mo hinh nay tinh ra thoi điem 1 trieu nam truoc. Tuy vay, phan tich he protein men rang cua H. antecessor nam 2020 chi ra rang loai nay la ho hang bang he chu khong phai to tien truc he. Cac nghien cuu DNA đua ra nhieu ket qua khac nhau ve thoi điem phan tach Neanderthal/nguoi hien đai, vi du nhu 538–315, 553–321, 565–503, 654–475, 690–550, 765–550, 741–317, hoac 800–520 nghin nam truoc. Ngoai ra mot phan tich nha khoa nam 2019 ket luan su phan tach xay ra 800.000 nam truoc.
Nguoi Neanderthal va nguoi Denisova co quan he ho hang gan gui voi nhau hon so voi nguoi hien đai, tuc la su phan tach giua nguoi Neanderthal va Denisova xay ra sau khi ho chia tach voi nguoi hien đai. Gia su toc đo đot bien la 1x10−9 hoac 0.5x10−9 tren moi cap base (bp) moi nam, su phan tach Neanderthal/Denisova xay ra lan luot vao khoang 236–190 hoac 473–381 nghin nam truoc. Neu gia thiet 1.1x10−8 moi the he ma cu sau 29 nam lai co the he moi thi thoi điem phan tach cach đay 744.000 nam. Neu gia thiet 5x10−10 điem phan ung nucleotide (nucleotide site) moi nam thi thoi điem phan tach cach đay 616.000 nam. Neu chap nhan nien đai 616.000 nam thi su phan tach co le dien ra truoc thoi điem hominin lan rong khap chau Au, va cac đac điem sinh hoc cua nguoi Neanderthal đa manh nha xuat hien cach đay 600–500 nghin nam. Truoc khi re nhanh, to tien chung Neanderthal/Denisova (con goi la "nguoi Neandersova") di cu ra khoi chau Phi vao chau Au roi duong nhu lai tap voi mot loai nguoi "sieu thai co" chua xac đinh đa co mat o đo tu truoc; loai sieu thai co nay la hau due cua cuoc di cu ra khoi chau Phi thuo som khoang 1,9 trieu nam truoc.


Nhan khau = Pham vi =

Ta biet rat it ve nguoi tien-Neanderthal va Neanderthal so ky song truoc thoi ky gian bang Eemian (130.000 nam truoc), va di cot cua ho chu yeu đuoc tim thay tai cac đia điem phia Tay Au. Tu thoi điem 130.000 nam truoc tro đi, chat luong cac mau hoa thach Neanderthal (co đien) tot len đang ke, co the đuoc tim thay tai Tay Au, Trung Au, Đong Au va vung Đia Trung Hai thuoc chau Au, cung nhu Tay Nam, Trung va Bac A roi toi tan day nui Altay o mien nam Siberia. Mat khac, lanh tho cua nguoi tien-Neanderthal va Neanderthal so ky duong nhu chi thu gon tai Phap, Tay Ban Nha va Y, tuy cung co mot so tien ra khoi "khu vuc loi" nay đe lap cac khu tam cu ve phia đong, chua hoan toan thoat khoi chau Au. Mien tay nam nuoc Phap la noi co mat đo di chi tien-Neanderthal, Neanderthal so ky va Neanderthal co đien day đac nhat.
Di chi Neanderthal cuc nam hien đuoc biet la Hang Shuqba, Levant; cac bao cao ve su hien dien cua Neanderthal tai Jebel Irhoud o Bac Phi va Haua Fteah đa đuoc đinh chinh la H. sapiens. Di chi Neanderthal cuc đong hien đuoc biet la hang Denisova, Siberia 85° Đong. Hop so voi biet danh Ma Ba Nhan đuoc tim thay tai đong nam Trung Quoc chia se mot so đac điem hinh thai voi so Neanderthal, mac du đay co the chi la ket qua cua su tien hoa hoi tu chu chua chac nguoi Neanderthal đa mo rong pham vi đen Thai Binh Duong. Đia đau Neanderthal phia bac thuong đuoc chap nhan la 55° Bac, voi cac di chi khong ban cai nam trong khoang tu 50° Bac–53° Bac song van rat kho đe đanh gia chinh xac vi su xam lan cua bang ha đa tan pha hau het cac di tich co xua. Nha co sinh vat hoc Trine Kellberg Nielsen cho rang su thieu thon bang chung tai Nam Scandinavia (it nhat la cac bang chung thuoc ki gian bang Eemian) chinh boi mot phan ly do tren. Cac đo tao tac thoi đai đo đa cu giua đa đuoc tim thay o 60° Bac vung đong bang Nga, nhung nhieu kha nang chung la san pham cua nguoi tinh khon. Mot nghien cuu nam 2017 khang đinh chi Homo tung sinh song tai đia điem Cerutti Mastodon o California Bac My cach đay 130.000 nam, nhung bi hau het gioi khao co bac bo.
Khong ro khi hau dao đong nhanh chong cua thoi ky bang ha cuoi cung (su kien Dansgaard-Oeschger) tac đong the nao đen nguoi Neanderthal, boi le thoi ky am len se tao đieu kien nhiet đo thuan loi cho phep rung cay phat trien va xua đuoi cac đan đong vat lon con thoi ky lanh gia se tao ra hieu ung nguoc lai. Tuy vay, nguoi Neanderthal co le thich nghi voi canh quan rung cay hon. Co quan the co the đat đinh trong nhung khoang thoi gian ma khi hau khong qua lanh, chang han nhu giai đoan đong vi bien 8 va 6 (tuc la 300 va 191 nghin nam truoc, nam trong bang ky Saale). Pham vi sinh song cua nguoi Neanderthal co the co gian tuy theo cac chu ky bang ha tien thoai boi ho phai di cu đe tranh cac tang bang vinh cuu va cu tru tai cac refugium trong giai đoan bang ha cuc đai. Vao nam 2021, nha nhan chung hoc Israel Hershkovitz va cac đong nghiep bao cao di cot Nesher Ramla 140-120 nghin nam tuoi o Israel co đac điem pha tron giua nguoi Neanderthal va H. erectus co hon, đai dien cho mot quan the nguon tai chiem chau Au hau bang ky.


= Dan so =
Giong nhu nguoi hien đai, nguoi Neanderthal co le xuat than tu mot quan the co nho voi dan so hieu qua (effective population) - tuc so luong ca the co the lam cha me - nam trong khoang tu 3.000 đen 12.000. Tuy nhien dan so nguoi Neanderthal duy tri o muc rat thap, lam tang sinh cac gen co hai va yeu boi thieu su hieu qua cua chon loc tu nhien. Nhieu nghien cuu khac nhau su dung phan tich DNA ty the đua ra cac dan so hieu qua khac nhau, chang han nhu khoang tu 1.000 đen 5.000; tu 5.000 đen 9.000 va khong đoi; hoac tu 3.000 đen 25.000 tang đeu đan cho đen 52.000 nam truoc roi suy giam cho đen khi tuyet chung. Song tat ca nghien cuu đeu đong y dan so cua ho rat thap, it hon 1/10 dan so nguoi hien đai đuong thoi o Tay Au, co le vi ti le sinh đe cua nguoi Neanderthal kem hon. Cac uoc tinh đua ra tong so hon chuc nghin thuong bi tranh cai. Dan so thap on đinh co the đuoc giai thich bang gia thuyet "Bay Boserup": kha nang chiu đung (carrying capacity) cua mot quan the bi gioi han boi luong thuc pham ma quan the ay co the thu đuoc, đieu ma cung bi gioi han boi cong nghe cua quan the ay. Su đoi moi (innovation) gia tang theo dan so, nhung neu dan so qua thap, su đoi moi se khong dien ra nhanh chong va dan so se van o muc thap. Thuyet nay phu hop voi su đinh tre 150.000 nam ma ta co the thay trong ky thuat che tac dung cu bang đa cua nguoi Neanderthal.
Trong mot mau gom 206 ca the Neanderthal, dua tren so luong lon ca the nam gioi truong thanh va tre tuoi so voi cac đo tuoi nhan khau khac, khoang 80% nguoi tren 20 tuoi trong so nay chet truoc khi đen tuoi 40. ti le tu vong cao ngat nguong nay co le la boi ho sinh song trong moi truong cang thang cao. Tuy nhien uoc tinh chi ra rang thap tuoi cua nguoi Neanderthal va nguoi hien đai đuong thoi giong het nhau. ti le tu vong o tre Neanderthal so sinh rat cao, khoang 43% o quan the phia bac Au-A.​​

 Phan bo đia ly cac di chi Neaderthal (bang tieng Đuc) 


Giai phau = Voc dang =

Nguoi Neanderthal so huu co the cuong trang va san chac hon nguoi hien đai đien hinh, khung xuong suon cua ho rong hon va hinh thung; khoi chau cua ho cung rong hon; cang tay va cang chan cua ho ngan hon (tuong đoi voi co the).
Dua tren 45 mau xuong dai cua 14 đan ong va 7 đan ba nguoi Neanderthal, chieu cao trung binh cua ho la 164–168 cm đoi voi nam va 152–156 cm đoi voi nu. Đe so sanh, chieu cao trung binh cua 20 nam va 10 nu nguoi hien đai hau ky đa cu lan luot la 176 cm va 163 cm, mac du chieu cao nguoi hien đai giam xuong 10 cm gan cuoi giai đoan nay dua tren mau 21 nam va 15 nu; va chieu cao trung binh cua nguoi vao nam 1900 lan luot la 163 cm va 152,7 cm. Ban ghi hoa thach cho thay nguoi Neanderthal truong thanh co chieu cao tu 147,5 đen 177 cm, va mot so co the cao hon the. Ve can nang cua nguoi Neanderthal, lay mau 26 ca nhan đua ra cac con so trung binh la 77,6 kg đoi voi nam va 66,4 kg đoi voi nu. Chi so khoi co the cua nam gioi Neanderthal roi vao khoang 26,9–28,2; tuc thua can đoi voi nguoi hien đai. Đieu nay chung to voc dang cua ho phai rat cuong trang. Gen LEPR cua nguoi Neanderthal chiu trach nhiem đieu tiet luu tru chat beo va san sinh than nhiet tuong tu gen voi ma mut long xoan, đeu la nhung đac điem thich nghi voi khi hau gia ret.
Đot song co cua nguoi Neanderthal dai va day hon so voi (hau het) nguoi hien đai đe can bang cai đau voi hinh dang khac biet cua ho. Nguc cua nguoi Neanderthal (bao gom long nguc) co kich thuoc tuong tu nhu nguoi hien đai song cac xuong suon dai va thang hon. Đieu nay nghia la phan giua nguc duoi cua ho rong va phan nguc duoi co gian khi hit tho manh hon, ngu y rang co hoanh va dung tich phoi cua ho lon. Dung tich phoi mau vat Kebara 2 đuoc uoc tinh o muc 9,04 L (2,39 gal My), so sanh voi dung tich phoi trung binh o nguoi hien đai la 6 L (1,6 gal My) đoi voi nam va 4,7 L (1,2 gal My) đoi voi nu. Nguc cua nguoi Neanderthal cang rong theo chieu truoc-ra-sau. Xuong cung (noi xuong chau noi voi cot song) nghieng theo chieu thang đung va o vi tri thap hon so voi khung chau, khien cho cot song cua ho it uon hon va hoi gap vao. Neu trieu chung nay xuat hien o nguoi hien đai thi đuoc coi la mot bat thuong voi ten goi xuong cut that lung hoa (lumbarized sacrum). Su tien hoa mot cot song nhu vay giup nguoi Neanderthal tang kha nang gap ben-sang-ben (mediolateral flexion), cung co tot hon phan nguc duoi rong. Mot so hoc gia cho rang đac điem nay kha binh thuong đoi voi chi Homo, ngay ca o Homo ergaster hoac Homo erectus cua vung nhiet đoi, va rang tinh trang nguc hep o hau het nguoi hien đai moi la điem đoc đao.
Ti le co the cua nguoi Neanderthal thuong đuoc nhan xet la cuc ky thich nghi voi gia lanh (hay "hyperarctic"), boi vi ti le đo tuong tu nhu cac quan the nguoi hien đai song tai vung khi hau lanh—vi du nhu nguoi Yupik Siberi hay nguoi Inuit thuoc H. Sapiens—va chi van đong ngan hon giup ho giu lai nhieu than nhiet hon. Tuy nhien cung phai chu y rang nhung nguoi Neanderthal sinh song o cac đoi khi hau on hoa (chang han nhu Iberia) van co dang dap "hyperarctic". Vao nam 2019, nha nhan chung hoc nguoi Anh John Stewart va cac đong nghiep đe xuat rang đac điem ben tren cua nguoi Neanderthal thich nghi cho viec chay nuoc rut chu khong phai gia lanh, boi le bang chung cho thay nguoi Neanderthal thich nhung khu vuc co cay coi am ap hon thao nguyen voi ma mut lanh cong va phan tich DNA cho thay ti le soi co co rut nhanh o nguoi Neanderthal lon hon so voi nguoi hien đai. Stewart cho rang ti le co the va khoi luong co bap lon cua Neanderthal thich nghi cho viec chay nuoc rut trai nguoc voi voc dang thien ve chay ben cua nguoi hien đai, boi loi san moi ben bi chi hieu qua o nhung vung khi hau nong, noi tho san bam theo con moi cho toi khi no kiet suc boi su tang than nhiet. Nguoi Neanderthal co xuong got chan dai hon, giam kha nang chay ben va cac chi ngan hon cua ho lam giam chieu dai canh tay đon o cac chi, cho phep ho tao luc quay lon hon o co tay va mat ca chan ma khong can gang suc cac co xoay o khuyu tay va đau goi bang cach tang toc đo rut co, tao gia toc lon hon. Nam 1981, nha co nhan hoc nguoi My Erik Trinkaus đe y đen loi giai thich nay nhung cho rang no khong qua thuyet phuc.


= Khuon mat =

Nguoi Neanderthal co cam thang, tran doc va mui nho, nam o vi tri cao hon tren mat so voi hau het nguoi hien đai. Hop so Neanderthal thuong dai hon va khong qua tron nhu hau het nguoi hien đai, va bui cham (occipital bun) cua ho co ve nho ro hon, đac điem nay tuy vay cung khong hiem o loai nguoi hien đai. So di co cai bui nay la boi nen so va xuong thai duong cua ho o vi tri cao hon va nam gan hon ve phia truoc cua hop so, ket hop voi mot mai so phang hon. Mat cua ho to hon, thich nghi voi moi truong anh sang yeu.
Hau het cac nha nghien cuu cho rang đac điem mui to va cac xoang canh mui (paranasal sinuses) cua nguoi Neanderthal phuc vu chuc nang lam am va giu đo am khong khi hit vao phoi (con goi la gia thuyet "mui tan nhiet"); Neu mui cua ho rong hon, no se khac voi hinh dang mui thu hep cua cac sinh vat thich nghi voi khi hau lanh, va neu thuc la vay thi đac điem mui to đay đuoc sinh ra tu hien tuong phieu bat di truyen chu khong phai thich nghi voi gia ret. Hon nua cac xoang mui đuoc phuc dung rong song khong qua lon, tuong đuong voi kich thuoc o nguoi hien đai. Tuy vay neu kich thuoc xoang khong phai yeu to quan trong thich nghi voi hit tho khong khi lanh, thi chuc nang thuc su cua chung khong ro rang, do đo đac điem nay co le khong phai mot chi bao tot ve ap luc tien hoa cua mot chiec mui nhu vay. Ngoai ra, phong dung bang may tinh chiec mui va cac mo mem cua nguoi Neanderthal cho thay nhieu điem tuong đong voi mui cua cac dan toc song o Bac Cuc hien đai, vi vay rat co the mui cua hai quan the đa tien hoa hoi tu đe hit tho khong khi kho lanh.
Bo ham cua nguoi Neanderthal kha lon. Đieu nay, cong them bang chung rang truoc cua nguoi Neanderthal bi mon rat nang, đa khien mot so tac gia suy đoan rang luc can cua ho rat manh (gia thuyet "trong tai rang truoc/anterior dental loading"), song kieu mau mon rang tuong tu o nguoi hien đai đa đat ra van đe đoi voi gia thuyet nay. Đac điem ham lon cung co the co cong dung đe chua vua nhung chiec rang to, giup chong su mai mon rang tot hon, va ly do tai sao rang truoc Neanderthal hao mon hon rang sau co le chi đon thuan boi ho su dung chung thuong xuyen hon. Kieu mau mon rang nay co phan giong voi nguoi Inuit hien đai. Rang cua cua ho to, hinh xeng, va khi so voi nguoi hien đai, bieu hien chung rang bo (taurodontism) voi tan suat cao bat thuong (rang bo la tinh trang cac rang ham to kech hon binh thuong do tuy ben trong loi rang phong chuong). Truoc đay nguoi ta cho rang rang bo la đac điem rieng cua nguoi Neanderthal, von co mot so loi the co hoc nao đo hoac phat sinh tu viec su dung lap đi lap lai, song nhieu kha nang đay chi la ket qua cua qua trinh troi dat di truyen. Ngay nay, luc can cua nguoi Neanderthal va nguoi hien đai đuoc uoc tinh o muc tuong đuong. Đe tham chieu, luc can cua nam gioi va nu gioi nguoi hien đai lan luot vao khoang 285 N (64 lbf) va 255 N (57 lbf).


= Bo nao =
The tich so Neanderthal trung binh vao khoang 1.640 cc đoi voi nam va 1.460 cc đoi voi nu, nam trong pham vi kha di cua nguoi hien đai. Đe so sanh, the tich so nguoi hien đai ngay nay trung binh vao khoang 1.270 cm3 (78 in khoi) đoi voi nam va 1.130 cm3 (69 in khoi) đoi voi nu. Đoi voi 28 ca the nguoi hien đai tu khoang 190-25 nghin nam truoc, the tich so trung binh roi vao tam 1.478 cm3 (90,2 in khoi) bat ke gioi tinh (kich thuoc nao nguoi hien đai co xu huong teo nho tu thoi đa cu muon). Bo nao Neanderthal lon nhat hien đuoc biet la Amud 1, voi the tich uoc chung 1.736 cm3 (105,9 in khoi), va đay cung la mot trong nhung bo nao lon nhat đuoc ghi nhan o ho Nguoi. The tich so tre so sinh Neanderthal va tre so sinh nguoi hien đai đeu vao khoang 400 cm3 (24 in khoi).
Hop so Neanderthal dan dai gan nhu hinh bau duc. Thuy đinh va tieu nao cua ho be hon nguoi hien đai, đay la cac phan khu đam nhan chuc nang su dung cong cu, tich hop khong gian truc quan, tinh toan, sang tao, hinh thanh khai niem cao cap, tri nho co bap, va co le đam nhan ca cac chuc nang ngon ngu, chu y, tri nho lam viec, xa giao va tri nho tung hoi. Bo nao cua nguoi Neanderthal đac trung boi cac thuy đinh tuong đoi nho hon va tieu nao lon hon. Thuy cham cua nguoi Neaderthal rat lon, gop phan tao nen bui cham (occipital bun) o hop so va nhieu kha nang la đac điem thich nghi voi đieu kien anh sang thap o chau Au bay gio. Đieu nay ngoai ra cung ngu y su khac biet noi tai ve ti le tuong quan giua cac vung noi-nao so voi Homo sapiens, phu hop voi cac phep đo ngoai tai thu đuoc tu cac hop so hoa thach. Nao cua ho so huu cuc thuy thai duong lon hon, vo nao tran-o mat rong hon, va hanh khuu giac lon hon so voi nguoi hien đai, bieu hien su chenh biet kha di o kha nang hieu ngon ngu va lien he cam xuc (chuc nang cua thuy thai duong), su ra quyet đinh (chuc nang cua vo nao tran-o mat) va kha nang ngui mui (chuc nang cua hanh khuu giac). Toc đo tang truong nao o nguoi Neanderthal cung khac biet so voi nguoi hien đai. Nhung chenh lech nhu vay tuy rat nho nhoi song chung rat đang ke duoi ap luc chon loc tu nhien, đieu nay co the đong vai tro co so đe giai thich nhung khac biet ve mat vat chung cua hanh vi xa hoi, đoi moi cong nghe va san pham nghe thuat giua hai loai nguoi.


= Mau da sac toc =
Nguoi Neanderthal song o cac vi tuyen phia bac thieu anh sang mat troi nen rat co the lan da cua ho đa phat trien sang mau, mac du gan đay co khang đinh cho rang gen da sang mau o nguoi chau Au hien đai khong ton tai nhieu cho toi khoang thoi đai đo đong. Ve mat di truyen, nguoi Neanderthal so huu gen BNC2 lien quan đen mau da sang; song mot bien the BNC2 lien quan đen mau da sam cung xuat hien o cac quan the hien đai theo Ngan hang sinh hoc Vuong quoc Anh (UK Biobank). Phan tich DNA cua 3 phu nu Neanderthal tu đong nam chau Au cho thay ho co mat nau va da sam; trong đo 2 nguoi toc nau con 1 nguoi toc đo.
O nguoi hien đai, mau sac cua toc va da đuoc đieu hoa boi hormone kich thich te bao hac to — lam tang ti le eumelanin (hac to) so voi phaeomelanin (hong to) — đuoc ma hoa boi gen MC1R. Co 5 bien the cua gen nay hien huu o nguoi hien đai gay ra su mat chuc nang va co lien quan đen mau toc va da sang, ngoai ra con mot bien the khac chua đuoc hieu ro xuat hien o nguoi Neanderthal (bien the R307G), co le lien quan đen mau da nhot nhat va toc đo. Bien the R307G đuoc xac đinh o mot nguoi Neanderthal tu Monti Lessini, Y, va chua chac chan tu Cueva del Sidron, Tay Ban Nha. Song giong nhu nguoi hien đai, mau toc đo Neanderthal co le cung khong pho bien vi R307G hiem khi xuat hien o cac mau gen Neanderthal đuoc giai trinh tu.


= Trao đoi chat =
Tuoi tho tu nhien toi đa va thoi gian truong thanh, man kinh va thai nghen cua ho nhieu kha nang giong het nguoi hien đai. Dua tren toc đo phat trien cua rang va men rang, mot so nha nghien cuu cho rang nguoi Neanderthal truong thanh nhanh hon nguoi hien đai song cac dau an sinh hoc tuoi tac lai khong ung ho gia thuyet nay. Su khac biet chinh trong qua trinh truong thanh la đot đoi o co va đot song nguc giua cua nguoi Neanderthal hop nhat muon hon khoang 2 nam so voi nguoi hien đai, tuy vay hien tuong nay co le gay ra boi su khac biet giai phau chu khong phai su khac biet toc đo phat trien.
Noi chung, cac mo hinh gia thuyet ve nhu cau calo cua nguoi Neanderthal tinh ra luong tieu thu cao hon đang ke so voi nguoi hien đai dua tren gia thiet cho rang nguoi Neanderthal co ti le trao đoi chat co ban (BMR) cao hon do khoi luong co lon hon, toc đo sinh truong nhanh hon va san sinh than nhiet nhieu hon đe chong lanh; va gia thiet muc đo hoat đong the chat hang ngay (PAL) cao hon do ho phai di chuyen thuong xuyen hon đe kiem thuc an. Tuy nhien neu ta chap nhan nhung đieu đo la đung, nha khao co nguoi My Bryan Hockett uoc tinh rang mot phu nu Neanderthal mang thai se phai tieu thu 5.500 ca-lo moi ngay, phai le thuoc vao thit moi lon; mot che đo an nhu vay se gay thieu hut hoac ngo đoc chat dinh duong, vi vay ong ket luan rang nhung gia đinh tren thieu tinh thiet thuc.
Nguoi Neanderthal co le thuong hoat đong trong đieu kien anh sang yeu hon la anh sang choi boi vi ho song o nhung vung ban ngay ngan, san cac con moi lon (san vao ban đem đe mai phuc tot hon), va co đoi mat va cac trung tam than kinh xu ly thi giac lon. Ve mat di truyen, mu mau (thuong giup sinh vat tang cuong kha nang thi giac trung gian sang toi) thuong tuong quan voi cac quan the o vi đo phia bac. Nguoi Neanderthal tu hang Vindija o Croatia co mot so khac biet o gen Opsin duong nhu anh huong đen thi luc mau, song ta thuc su van chua ro chuc nang cua nhung khac biet nay. Cac alen co nguon goc tu nguoi Neanderthal gan ASB1 va ​​EXOC6 thuong co lien he voi nhung nguoi song ve đem (hay "cu đem"), chung ngu ru va ngu ban ngay.


= Benh ly hoc =
Ti le nguoi Neanderthal chiu cac chan thuong ve xuong kha cao, trong đo: 79–94% mau vat co cac vet chan thuong lon đa lanh, 37–52% mau vat chiu chan thuong nang, va 13–19% mau vat bi thuong truoc khi truong thanh. Mot vi du bi chan thuong cuc ky nghiem trong la mau Shanidar 1: tay phai co dau hieu bi cat cut vi xuong tay khong lien lai sau khi gay o tuoi vi thanh nien, xuong đon ben trai bi viem tuy, xuong chan bat đoi xung khien dang đi khap khieng, hoc mat trai co van đe, va thinh giac duong nhu đa mat (co le do bi viem tai ngoai). Nam 1995, Trinkaus uoc tinh khoang 80% ca nhan chong choi khong noi cac thuong tat va chet truoc tuoi 40; dua vao đo ong đua ra gia thuyet nguoi Neanderthal van dung chien luoc san moi rat mao hiem (gia thuyet "rodeo rider"). Tuy nhien, ti le chan thuong so nao khong khac biet đang ke giua nguoi Neanderthal va nguoi hien đai trung ky đa cu (song co ve nhu ti le tu vong cua nguoi Neanderthal van cao hon), thuc su thi co rat it mau vat nguoi hien đai hau ky đa cu va nguoi Neanderthal chet sau tuoi 40, va kieu mau ton thuong cua ca hai chung nguoi tuu trung rat giong nhau. Vao nam 2012, Trinkaus ket luan rang nguoi Neanderthal bi thuong do xung đot noi bay hoac voi cac bay khac. Mot nghien cuu xem xet 124 mau vat Neanderthal nam 2016 ket luan rang nguyen nhan ho co ti le chan thuong cao nhu vay la boi ho đung đo thuong xuyen voi cac loai da thu. Cac nha nghien cuu phat hien khoang 36% mau vat la nan nhan bi gau tan cong, 21% mau vat đa bi đai mieu tan cong va 17% mau vat đa bi soi tan cong (tong cong co 92 truong hop duong tinh, tuc 74%). Khong truong hop nao bi linh cau tan cong, mac du chung đu kha nang san nguoi Neanderthal, it nhat la theo co hoi. Đieu nay co le xuat phat tu nhung cuoc canh tranh thuc an va hang đong, va boi le nguoi Neanderthal thuong san bat nhung loai thu đo.

Dan so thap đong nghia voi su đa dang di truyen thap va khien nguy co giao phoi can huyet tang, đieu ma gop phan lam giam kha nang chat loc đot bien co hai (thoai hoa giong). Tuy nhien, ta van chua ro đieu nay anh huong the nao đen ganh nang di truyen cua mot ca the Neanderthal đon đoc, va do đo, ta chua ro ti le di tat bam sinh cua ho co cao hon nguoi hien đai hay khong. Song đieu ma ta dam chac đo la 13 cu dan tai Hang Sidron bieu hien 17 di tat bam sinh khac nhau, co le la hau qua cua giao phoi can huyet hoac benh di truyen. Mau vat La Chapelle-aux-Saints 1 co dau hieu bi benh Baastrup, mot loai benh anh huong đen cot song va gay viem xuong khop, boi vi ca nhan nay co le đa kha cao tuoi (tam thap nien 60-70). Mau vat Shanidar 1 (mat vao khoang nam 30-40 tuoi) đuoc chan đoan mac hoi chung tang tao xuong lan toa nguyen phat (DISH), đay la truong hop co xua nhat đuoc ghi nhan cua can benh thoai hoa gay can tro cu đong nay; neu phat hien nay chinh xac, đay se la bang chung cho thay nguoi Neanderthal cao tuoi rat thuong xuyen gap tai nan.
Nguoi Neanderthal co the mac nhieu loai benh truyen nhiem va la vat chu cua nhieu loai ky sinh trung. Benh truyen nhiem o nguoi hien đai co the lay sang nguoi Neanderthal; đon cu la loai vi khuan da day Helicobacter pylori. Bien the 16A cua virus gay u nhu (HPV) o nguoi hien đai duong nhu la he qua cua su xam nhap gen Neanderthal. Mot ca nhan Neanderthal tai Cueva del Sidron o Tay Ban Nha đuoc chan đoan nhiem khuan đuong tieu hoa Enterocytozoon bieneusi.  Xuong chan cua mau La Ferrassie 1 bi viem mang—tuc tinh trang viem mo bao boc xuong—hau qua cua xuong khop phi đai voi nguyen nhan chu yeu la nhiem trung nguc hoac ung thu phoi. Nguoi Neanderthal co ti le sau rang thap hon nguoi hien đai, mac du mot so quan the tieu thu thuc pham gay sau rang voi so luong lon; đieu nay duong nhu chung to mieng ho thieu cac loai vi khuan gay sau rang, vi du Streptococcus mutans.
Hai đua tre Neanderthaloid 250.000 tuoi o Payre, Phap, la hai truong hop homonid som nhat đuoc biet bi ngo đoc chi. Chung hap thu chi vao hai thoi điem khac nhau do an phai thuc pham ban hoac uong phai nuoc ban hoac hit phai khoi lua chua chi. Hai mo chi đa đuoc tim thay trong pham vi 25 km (16 mi) quanh khu vuc khai quat.


Van hoa = Xa hoi =


 Đong luc quan the  Nguoi Neanderthal song thanh cac bay nho phan bo thua thot hon so voi nguoi hien đai đuong thoi. Moi bay co trung binh tu 10-30 thanh vien, tuong tu nhung bo lac san bat hai luom hien đai. Bang chung đang tin cay ve thanh phan bay cua nguoi Neanderthal đuoc tim thay tai Cueva del Sidron, Tay Ban Nha: 7 nguoi lon, 3 thanh thieu nien, 2 vi thanh nien va 1 tre so sinh; va cac dau chan tai Le Rozel, Phap:  dua tren kich thuoc ban chan, cho thay bay nay co 10-13 thanh vien voi đo tuoi vi thanh nien va thanh thieu nien chiem 90%.
Phan tich rang mot đua be Neanderthal vao nam 2018 cho thay no cai sua sau 2,5 nam, tuong tu nhu nhung nguoi san bat hai luom hien đai, va no đuoc sinh ra vao mua xuan, tuong tu nhu nguoi hien đai va cac loai thu co chu ky sinh trung chu ky moi truong. Dua tren cac benh ly o đo tuoi nho gay ra boi su cang thang chang han nhu thap coi, nha khao co nguoi Anh Paul Pettitt cho rang tre em ca hai gioi phai lao đong ngay sau khi cai sua. Trinkaus khang đinh rang khi nguoi Neanderthal đen tuoi vi thanh nien, chung se gia nhap cac nhom san bat nhung con moi lon va nguy hiem. Tuy vay chan thuong xuong cua Neanderthal co nhieu điem tuong đong voi nguoi Inuit hien đai, đieu nay co le chi ra rang thoi tho au cua nguoi Neanderthal va nguoi hien đai đuong thoi khong khac nhau may. Hon nua, tinh trang coi coc nhu vay co the xay ra do nguyen nhan khac chang han nhu mua đong khac nghiet hoac can kiet thuc an.
Nhung di chi chua khong qua ba ca nhan co le đai dien cho cac gia đinh hat nhan hoac cac trai tam bo lap boi cac nhom đi san. Ho co le di chuyen giua cac hang đong nhat đinh theo mua va quay tro lai noi cu tu the he nay sang the he khac, dua tren cac di vat theo mua đa đuoc phat hien (thuc pham, v.v). Mot so di chi đuoc su dung lien tiep trong 100 nam. Gau hang co le đung đo rat thuong xuyen voi nguoi Neanderthal đe tranh gianh hang đong, boi le so luong loai gau nay bat đau suy giam ke tu thoi điem 50.000 nam truoc tro đi (tuy nhien chung lai tuyet chung sau nguoi Neanderthal). Nguoi Neanderthal thuong chiem cac hang đong lam noi o, song ta cung đa tim thay bang chung ve cac khu đinh cu cua ho ngoai troi gan he thong hang đong o Levant, chung to ho tung đoi cho tru luan phien giua hai đia điem nay. Đia điem 'Ein Qashish tai Israel va Moldova I o Ukraine la nhung vi du tieu bieu cho cac khu đinh cu ngoai troi lau dai cua nguoi Neanderthal. Tuy đung la nguoi Neanderthal duong nhu co kha nang sinh ton o nhieu kieu moi truong — nhu đong bang va cao nguyen — mot so nha nghien cuu cho rang nhung di chi ngoai troi chi la noi giet mo lam thit chu khong phai khong gian song.
Nam 2022, di cot cua mot gia đinh Neanderthal (6 nguoi lon cung 5 tre nho) lan đau tien đuoc khai quat trong Hang Chagyrskaya tai Day nui Altay nam ve phia nam Siberia thuoc Nga. Gia đinh nay, bao gom mot nguoi cha, mot đua con gai, va so con lai duong nhu la nhung nguoi anh em ho, rat co the đa chet đoi cung nhau.


 Quan he ngoai bay  Nha dan toc hoc khao co nguoi Canada Brian Hayden tinh toan rang, đe mot quan the co kha nang tu duy tri (noi cach khac la đe tranh giao phoi can huyet) thi no phai gom it nhat 450–500 ca the; đieu nay đoi hoi cac bay Neanderthal phai tuong tac voi 8–53 bay khac (uoc tinh lon co đo chinh xac cao hon do mat đo dan so cua ho thap). Phan tich DNA ty the (loai DNA chi truyen theo dong me) cua nguoi Neanderthal o Cueva del Sidron, Tay Ban Nha, cho thay 3 nguoi đan ong truong thanh thuoc cung mot dong me nhung 3 nguoi phu nu truong thanh lai thuoc cac dong me khac nhau. Phat hien nay chung to sau khi cuoi ga con gai phai song voi chong. He so giao phoi can huyet dua tren DNA cua mot phu nu Neanderthal tu Hang Denisova la 1⁄8 (tuc cha me co la anh chi em cung me khac cha; hoac anh chi em ho đau tien co cung ong ba hai ben; hoac chu va chau gai; hoac di va chau trai; hoac ong va chau gai; hoac ba va chau trai). Cu dan Neaderthal tai Cueva del Sidron bieu hien mot so khiem khuyet di tat co le gay ra boi roi loan can giao hoac su boc lo gen lan.
Boi le hau het đo tao tac Neanderthal xuat xu khong qua 5 km (3,1 mi) tinh tu khu đinh cu chinh, Hayden cho rang cac bay nguoi Neaderthal rat hiem khi tuong tac voi nhau. Ban đo nao, quy mo bay nho va mat đo dan so thap cua nguoi Neanderthal chi ra rang ho it co kha nang tuong tac va thuong mai voi cac bay ben ngoai. Tuy nhien van co nhieu đo tao tac Neanderthal xuat xu cach tan 20, 30, 100 va 300 km, nen Hayden suy đoan rang ho co kha nang to chuc thanh cac nhom lon (macro-band) giong nhu cac xa hoi san bat hai luom mat đo thap o Sa mac Tay Uc. Lanh tho cua mot nhom lon bao phu tam 13.000 km2 (5.000 dam vuong Anh) voi moi bay le chiem 1.200–2.800 km2 (460–1.080 dam vuong Anh), duy tri moi lien minh chat che đe giup đo lan nhau, giao phoi hoac đoi pho ke thu. Nha nhan hoc nguoi Anh Eiluned Pearce va nha khao co nguoi Sip Theodora Moutsiou cho rang nguoi Neanderthal co kha nang hinh thanh cac nhom dan toc ngon ngu (ethnolinguistic tribes) rong lon ve mat đia ly bao gom 800 thanh vien dua tren bang chung nguoi Neanderthal co kha nang van chuyen đa vo chai cach khu đinh cu tan 300 km (190 mi), roi so sanh voi xu huong tuong quan giua co bo lac hien đai va khoang cach van chuyen đa vo chai. Theo mo hinh cua ho, nguoi Neanderthal khong the duy tri mang luoi đuong dai hieu qua nhu nguoi hien đai, co le boi dan so ho thap hon đang ke. Hayden ghi nhan mot khu mo gom 6 hoac 7 ca nhan tai La Ferrassie, Phap, co le la bang chung cho thay cac bay Neanderthal hop tac voi nhau duy tri ban sac xa hoi rieng biet va kiem soat mot so tai nguyen, thuong mai, san xuat, v.v. Ben le, La Ferrassie nam tren đuong di cu cua nhieu loai đong vat phong phu tai chau Au vao the Canh Tan.

Phan tich di truyen chia nguoi Neanderthal thanh 3 nhom đia ly rieng biet: Tay Au, bo bien Đia Trung Hai va phia đong Kavkaz. Đo đa Moustier hau-Eemian o Tay Au co the đuoc chia tiep thanh 3 vung rieng biet: truyen thong Acheul thuoc Moustier o phia tay nam, truyen thong Micoque o phia đong bac va cong cu ghe hai mat Moustier (Moustier bifacial tool hay MBT) xen hai vung đo. MBT co le la su hon dung giua hai nen ky nghe khac nhau. Nguoi Neanderthal phuong Nam co chut it khac biet giai phau so voi nguoi Neanderthal phuong Bac: ham it nho hon, ke ho ngan hon phia sau rang ham va xuong ham cao hon theo chieu doc. Tat ca nhung đieu nay cho thay bay Neanderthal thuong xuyen tiep xuc voi cac bay song lan can nhung hiem khi gap nhung bay xa hon.
Ta cung đa tim thay bang chung ve cac cuoc di cu xuyen luc đia quy mo lon cua nguoi Neanderthal. Cac mau vat lau đoi tu hang Mezmaiskaya tai day Kavkaz va hang Denisova tai day nui Altay Siberia khac biet di truyen so voi cac mau vat o Tay Au, nhung cac mau vat co tuoi gan đay hon tu chinh cac hang đo lai so huu cau truc gen giong voi cac mau Tay Au hon cac mau lau đoi tai cung đia điem. Đieu nay chung to đa co mot su di cu tam xa tao ra lan song thay the nhan khau theo thoi gian. Tuong tu, đo tao tac va DNA tu cac hang Chagyrskaya va Okladnikov, cung thuoc day Altay, giong voi đo tao tac va DNA cua nguoi Neanderthal o Đong Au cach đo tam 3.000–4.000 km (1.900–2.500 mi) hon la cac đo tao tac va DNA cua nguoi Neanderthal co hon tu Hang Denisova, ngu y rang tung co 2 su kien di cu đoc lap vao Siberia. Dan so Neanderthal duong nhu bi sut giam trong giai đoan MIS 4 (71–57 nghin nam truoc), va su phan bo cua truyen thong Micoquian chi ra rang nguoi Neanderthal đa tai chiem Trung Au va Kavkaz tu mot refugium o mien đong nuoc Phap hoac Hungary (bien ria cua truyen thong Micoquian) bang cach men theo dong Prut va Dniester.
Ta cung đa phat hien bang chung ve xung đot giua cac bay: mot hai cot tu La Roche a Pierrot, Phap co mot vet nut đa lanh tren đinh hop so, duong nhu gay ra boi mot luoi đam sau; va xuong suon cua mot hai cot tu Hang Shanadir, Iraq, bieu hien vet ton thuong do bi mui phong đam trung.


 Ton ti xa hoi  Co y kien cho rang boi vi nguoi Neanderthal song theo bay đan va san nhung thu moi rat lon, nen ho khong co su phan cong gioi tinh trong lao đong nhu o cac xa hoi san bat hai luom hien đai. Đieu nay nghia la đan ong, đan ba va tre em đeu phai tham gia san bat, chu khong co chuyen đan ong san bat con đan ba hai luom. Song nghien cuu cua Brian Hayden chi ra rang neu mot xa hoi san bat hai luom hien đai cang phu thuoc vao thit thi su phan cong lao đong lai cang ro ret. Nghien cuu nha khoa phat hien rang ham tren đan ong Neanderthal thuong co nhieu vet xuoc nhung đan ba lai thuong bi xuoc o cac rang cua ham duoi. Đieu nay ngu y mot su phan cong lao đong nao đo giua hai gioi.
Co đe xuat gay tranh cai cho rang nguoi Neanderthal mac quan ao trang tri hoac đo trang suc—chang han nhu da bao hoac long vu da cam—nham the hien đia vi cao trong bay. Hayden cho rang so di ta tim đuoc it mo tang Neanderthal la boi chi nhung thanh vien cap cao moi đuoc chon cat đang hoang, giong mot so xa hoi san bat hai luom hien đai. Trinkaus cho rang nhung nguoi Neanderthal cao tuoi song tho đuoc to chuc cac nghi thuc chon cat đac biet do ti le tu vong o cac thanh vien cao tuoi von rat lon. Song cung co the co rat nhieu ngoi mo Neanderthal đa tung ton tai nhung bi gau pha huy. Tam 20 mo chon cac ca the Neanderthal duoi 4 tuoi đa đuoc tim thay—chiem hon mot phan ba tong so mo hien đuoc biet—cho thay nhung đua tre chet som duong nhu đuoc lo lang chon cat chu toan hon nhung đo tuoi khac.
Sau khi xem xet cac bo cot Neanderthal đuoc thu thap tu nhieu mai đa tu nhien khac nhau, Trinkaus phat bieu rang, mac du nguoi Neanderthal thuong đuoc coi la mang nhieu chan thuong gay ra boi yeu to ben ngoai, song khong mot mau vat nao bi que chan. Do đo ong cho rang nguoi Neanderthal co khai niem long tu trong, cai khai niem ma bat nguon tu viec đong gop luong thuc cho bay; mot chan thuong suy nhuoc se lam thui chot long tu trong ay va dan đen cai chet gan nhu tuc thi, va nhung ca nhan khong the theo kip bay khi di chuyen tu hang nay sang hang khac se bi bo lai. Tuy nhien, ta cung đa phat hien đuoc vi du ve viec nguoi co xua cham soc thanh vien bi thuong tat trong nhieu nam, va hanh vi nay đa xuat hien tu tan thoi H. heidelbergensis. Cung rat hop ly khi cho rang nguoi Neanderthal co chien luoc sinh ton đum boc nhau nhu vay, nham đam bao su ton huu cua ca giong loai, boi le ti le chan thuong cua ho rat cao.


= Thuc an =


 San bat va hai luom  Nguoi Neanderthal tung đuoc coi la đong vat an xac thoi nhung cac nghien cuu gio đay cho rang ho la đong vat an thit đau bang. Nam 1980, nguoi ta đua ra gia thuyet rang hai đong hop so voi ma mut o La Cotte de St Brelade, Jersey nam duoi chan mot hem nui la bang chung nguoi Neanderthal xua voi ma mut chay loan nga xuong vuc, nhung đieu nay hien đang bi tranh cai. Nguoi Neanderthal song trong moi truong rung cay co le san moi theo cach mai phuc, tiep can roi đam chop nhoang mui giao vao muc tieu o khoang cach gan.  Ho san nhung con moi nho hon hoac bi thuong bang cach dung bay, dung mui phong hoac ruot đuoi. Nguoi Neaderthal co the thich nghi voi nhieu kieu moi truong song, va do vay che đo an chu yeu cua nguoi Neaderthal phu thuoc hoan toan vao quan đong vat sinh song quanh ho. Vi du, cac cong đong tren thao nguyen (ngoai vi vung Đia Trung Hai) hau nhu chi tieu thu thit tu nhung con moi lon, cac cong đong trong rung thi tieu thu nhieu loai thuc vat va đong vat nho, cac cong đong ven song thi tieu thu nguon thuy hai san doi dao. Nguoc lai, nguoi hien đai thoi đo duong nhu ap dung nhieu loai chien luoc khai thac tai nguyen hon va nhin chung co che đo an uong đa dang hon nguoi Neaderthal. Tuy nhien, nguoi Neanderthal van phai co che đo an đu chat đe ngan ngua suy dinh duong va ngo đoc protein, đac biet la vao mua đong khi ho chu yeu an thit nac. Vi vay, mot phan khong the thieu trong che đo an cua nguoi Neanderthal la nhung loai thuc pham bo sung duong chat ngoai thit nac nhu oc voi ma mut giau chat beo, cac loai cu re doi dao va giau carbohydrate, hoac phan long bung va da day cua cac con moi an co giong nhu che đo an cua nguoi Inuit hien đai.
Ho duong nhu chu yeu tieu thu thit tu thu co mong, cu the la huou đo va tuan loc. Ngoai ra, ho cung san cac loai đong vat the Canh Tan khac nhu son duong, lon rung, bo rung chau Au, voi ma mut, voi nga thang, te giac long muot, v.v. Ta co bang chung ve viec ho san bat va mo thit cac loai gau hang va gau nau, ca trong thoi ky chung ngu đong va khong ngu đong. Phan tich collagen xuong cua nguoi Neanderthal tu Hang Vindija, Croatia, cho thay hau het nhu cau protein cua ho đeu đuoc lay tu thit đong vat. Mot so hang đong co bang chung ve viec ho tieu thu thuong xuyen tho va rua. Tai cac di chi o Gibraltar, di cot cua 143 loai chim khac nhau đa đuoc tim thay, bao gom nhieu loai chim mat đat nhu cut thuong, Crex crex, son ca rung va son ca mao. Nguoi Neanderthal loi hoac lan đe tim đong vat co vo ven bien tai ban đao Iberia, Y va Peloponnesos; bang chung ve đieu nay co nien đai som nhat vao khoang 150.000 nam truoc tai Cueva Bajondillo, Tay Ban Nha, tuong tu nhu bang chung nien đai nguoi hien đai bat ca. Tai Hang Vanguard, Gibraltar, cu dan Neaderthal tieu thu thit hai san nhu hai cau thay tu Đia Trung Hai, ca heo mo ngan, ca heo mui chai, ca ngu vay xanh Đai Tay Duong, ca trap va nhim bien tim; va tai Gruta da Figueira Brava, Bo Đao Nha, ta đa tim thay bang chung ho thu hoach đong vat co vo, cua va ca tren quy mo lon. Bang chung ve viec nguoi Neanderthal đanh bat ca hoi, ca hang chai va luon tai vung nuoc ngot đa đuoc tim thay o Grotte di Castelcivita, Y; đanh bat ca hang chai va ca pecca chau Au tai Abri du Maras, Phap; tai Payre, Phap; va đanh bat ca hoi Bien Đen tai Hang Kudaro, Nga.
Dau tich thuc vat va nam an đuoc nguoi Neanderthal tieu thu đa đuoc ghi nhan tai mot so hang đong. Tai Cueva del Sidron, Tay Ban Nha, nguoi Neanderthal co che đo an khong thit ma chi bao gom nam, hat thong, va reu, dua tren phan tich cao rang. Dau tich tu hang Amud, Israel, cho thay nguoi Neanderthal tieu thu sung, qua co, nhieu loai hat coc va co an đuoc. Mot so chan thuong o khop chan cua mot so mau vat duong nhu ngu y thoi quen ngoi xom khi thu luom thuc an o nguoi Neanderthal. Cao rang tu Grotte de Spy, Bi, cho thay cu dan Neanderthal tai đo tieu thu thit te giac long muot va cuu mouflon, đong thoi thuong xuyen an nam. Phan Neanderthal hoa thach 50.000 nam tuoi tu El Salt, Tay Ban Nha (hien la phan nguoi co nhat đuoc ghi nhan) cho thay che đo an cua ho chu yeu la thit cung chut it thuc vat. Cu dan Neanderthal o Hang Kebara nau đau va hat thong; ho duong nhu hai luom thuc vat vao mua xuan va mua thu, san bat vao tat ca cac mua tru mua thu, va duong nhu đoi hang vao cuoi mua ha đau mua thu. Tai đong Shanidar o Iraq, nguoi Neanderthal luon quay lai mot khu vuc nhat đinh vao cung thoi điem đe hai luom thuc vat, minh chung rang ho so huu hanh vi thu thap thuc an phuc tap.


 Che bien thuc an  Nguoi Neanderthal co le biet mot so ky thuat nau an chang han nhu quay, lam nong hoac đun soi sup, mon ham hoac nuoc cot. Cac manh xuong đong vat (nhieu kha nang chung đa chet do đoi) tai cac di chi Neanderthal ngu y rang ho biet ham tuy xuong đe lam nuoc cot. Phuong phap nay se giup ho co đuoc chat beo can thiet, von la nhu cau dinh duong chinh cua cac cong đong tieu thu it carbohydrate va nhieu protein. Kich thuoc rang cua nguoi Neanderthal co xu huong tieu giam sau thoi điem 100.000 nam truoc, đieu nay co le cho thay ho đa phu thuoc ngay cang nhieu vao viec che bien thuc an hoac ho đa tiep thu đuoc ky thuat đun soi lam mem thuc pham.

Tai Cueva del Sidron o Tay Ban Nha, nguoi Neanderthal co le đa nau chin va hun khoi thuc an, cung nhu su dung mot so thao moc nhu van diep va cuc La Ma lam huong lieu hoac duoc lieu. Tai Hang Gorham, Gibraltar, nguoi Neanderthal co le đa quay qua thong đe lay hat ben trong.
Tai Grotte du Lazaret o Phap, cac nha khao co đa phat hien di cot cua nhieu loai đong vat, bao gom tong cong 23 con huou đo, 6 con ibex, 3 con bo rung chau Au va 1 con hoang chau Au. Nhung con vat nay duong nhu đa bi san bat boi nguoi Neanderthal trong cung mot mua thu, đong thoi voi ky đong duc cua cac đan huou. Toan bo chien loi pham đuoc ho chuyen ve hang đe mo thit. Mot bay Neanderthal chac chan khong the nao an het đuoc luong thit lon nhu vay, song neu thit khong đuoc tieu thu ngay se tro nen oi thiu phung phi; vi vay, ho rat co the đa bao quan thit bang mot phuong phap nao đo truoc khi mua đong đen. Voi nien đai đuoc xac đinh cach đay 160.000 nam, tap hop di cot nay la bang chung tiem nang lau đoi nhat ve viec luu tru thuc pham. Luong lon nac mo đuoc thu thap tu nhung con moi đien hinh (đon cu la voi ma mut) cung co the la dau hieu cho thay nguoi co xua biet luu tru thuc pham. Đoi voi đong vat co vo, nguoi Neanderthal can an, nau hoac bao quan chung theo cach nao đo ngay sau khi thu luom boi le thit cua chung rat nhanh hong. Tai Cueva de los Aviones o Tay Ban Nha, vet tich đong vat co vo an tao, đac biet la tao Jania rubens, co the chi toi viec nguoi Neanderthal ngam đong vat co vo duoi nuoc đe giu thit chung đuoc tuoi song, giong nhu mot so xa hoi san ban hai luom hien đai.


 Canh tranh  Ti le canh tranh giua nguoi Neanderthal voi cac da thu ky bang ha tuong đoi cao. Su tu hang san chu yeu ngua, huou lon va bo hoang. bao hoa mai san chu yeu tuan loc va hoang. Hoc sinh thai cua nhung loai nay trung hop voi hoc sinh thai cua nguoi Neanderthal. Do vay đe chiem con moi tu nanh cua nhung da thu du ton nhu vay, nguoi Neanderthal co le đa xum thanh nhom roi cung nhau la lon, xua tay, hoac nem đa xua đuoi chung; hoac mau le thu thap nhieu thit nhat co the roi bo moi lai. Tuy nhien, di cot cua soi, su tu hang, va gau hang (đeu la nhung thu an thit đang gom) đuoc phat hien tai Grotte de Spy o Bi, chung to nguoi Neanderthal san bat đuoc nhung loai da thu nay o mot muc đo nao đo.
Nguoi Neanderthal va linh cau hang co le la vi du đien hinh nhat cua hien tuong chenh biet o sinh thai, boi le hai loai nay tranh canh tranh truc dien voi nhau. Tuy rang hai loai đeu san cung loai thu moi: huou, ngua, va bo; song nguoi Neanderthal hau het chi san huou, con linh cau lai thuong chi san ngua va bo. Hon nua, di cot đong vat tu nhung đong Neanderthal cho thay ho thich san nhung con moi tre khoe, con linh cau chi nham vao nhung con non yeu; ngoai ra hang cua linh cau co nhieu xuong đong vat an thit hon. Du vay, ta hien cung co bang chung cho thay linh cau hang cuop moi va đo an thua tu cac khu trai Neanderthal, va chung đoi khi tham chi an ca xac chet cua nguoi Neanderthal.


 An thit đong loai  Cac nha khao co đa phat hien mot so truong hop nguoi Neanderthal thuc hanh hu tuc an thit đong loai. Vi du đau tien đuoc phat hien tai Krapina, Croatia, vao nam 1899, va cac vi du khac ve sau đuoc tim thay tai Cueva del Sidron va tai Zafarraya o Tay Ban Nha; va tai Grotte de Moula-Guercy, Les Pradelles, va La Quina o Phap. Kham nghiem 5 ca nhan Neanderthal co dau hieu bi an thit boi đong loai tu Grottes de Goyet o Bi, tiet lo nhung chi tiet sau: phan chi tren cua ho bi tach khop, con phan chi duoi bi troc thit va đap nat (co le đe tien rut tuy ra), khoang nguc cua ho bi mo phanh, va xuong ham bi xeo nhieu vet. Ngoai ra co dau hieu cho thay nhung ke đo te đa su dung vai mau xuong đe mai đeo cong cu cua ho. Cong đoan xe thit nguoi Neanderthal tai Grottes de Goyet tuong tu nhu cach thuc ho xe thit ngua va tuan loc. Khoang 35% hai cot Neanderthal tai Marillac-le-Franc o Phap the hien cac vet xe thit, va su hien dien cua rang đa bi tieu hoa chung to xac nguoi chet bi pho mac cho thu an xac, đon cu nhu linh cau.
Dua tren so luong it cac mau vat đuoc tim thay, cung voi so cac vet cat tren xuong cac ca nhan bi an thit cao hon so vet cat tren đong vat (chung to đo te thieu kinh nghiem trong viec cat mo đong loai), hanh vi an thit đong loai o nguoi Neanderthal co le khong he pho bien ma chi xay ra trong thoi ky luong thuc thieu thon tram trong nhu mot so truong hop trong lich su loai nguoi hien đai.


= Nghe thuat =


 Trang hoang ban than  Tho hoang voi nien đai tu 60-45 nghin nam truoc đuoc tim thay rat nhieu tai cac di chi Neanderthal, voi mau tai Maastricht-Belvedere, Ha Lan co nien đai vao khoang 250-200 nghin nam truoc va la mau som nhat đuoc phat hien (khoang thoi gian nay tuong tu voi nien đai tho hoang tai cac di chi H. sapiens). Co gia thuyet cho rang chat mau khoang nay đuoc ho boi len than va phan tich sac to tai di chi Pech de l'Aze, Phap chi ra rang chung tung tiep xuc voi vat lieu mem (co the la da nguoi hoac da đong vat). Tuy nhien o cac bo lac san bat hai luom hien đai, ngoai ung dung son co the, ho con su dung tho hoang lam thuoc, thuoc da, lam chat bao quan thuc pham va lam chat chong con trung, vi vay gia thuyet nguoi Neanderthal boi tho hoang len than the van chi la mot suy đoan. Cac thung chua duong nhu đuoc dung đe tron bot mau tho hoang đa đuoc khai quat tai Pestera Cioarei, Romania, co the la bang chung ve viec nguoi Neanderthal dung bot mau cho muc đich tham my.

Nguoi Neanderthal thu thap nhung đo vat co hinh dang đoc đao va gia cong chung thanh mat day chuyen, chang han nhu hoa thach vo oc bien Aspa marginata co vet son đo tu Grotta di Fumane, Y, đuoc van chuyen hon 100 km (62 mi) ve di chi nay khoang 47.500 nam truoc; 3 vo huu co thuoc ve cac loai Acanthocardia tuberculata, Glycymeris insubrica va Spondylus gaederopus co nien đai 120–115 nghin nam truoc o Cueva de los Aviones, Tay Ban Nha, bi đuc xuyen qua điem mau, trong đo vo thu hai va ba tung đuoc boi bot đo va vang, con vo thu ba đuoc boi sac đo-đen tron lan cua hematit va pyrit; va vo so điep Pecten maximus đe lai dau vet hon hop mau cam cua goethit va hematit tu Cueva Anton, Tay Ban Nha. Tu nam 1949 đen nam 1963, cac cuoc khai quat tai Grotte du Renne, Phap, đa thu đuoc nhieu hat gia cong Chatelperron lam tu rang, vo va nga ben canh cac di cot Neanderthal, song nien đai cua chung con map mo va hien vat Chatelperron nhieu kha nang la tac pham cua nguoi hien đai xong bi thai rac tai noi đo.

Hai nha co nhan chung hoc Clive va Geraldine Finlayson cho rang nguoi Neanderthal đa tan dung nhieu bo phan cua chim muong cho muc đich nghe thuat, đac biet la long vu mau đen. Nam 2012, Finlayson va cac cong su đa khao sat 1.699 đia điem tren khap Au-A, va nhan thay rang cac loai chim an thit va qua tuy thuong khong đuoc bat cu loai nguoi nao tieu thu, song di cot cua chung sot lai rat nhieu. Đang chu y la chi duy nhat xuong canh cua chung bi bien đoi, ma phan canh cua chim thi lai it nac hon phan than; do vay, đay rat co the la bang chung cho viec nho long bay lon o canh chim đe lam vat lieu trang tri. Cac loai chim đuoc ghi nhan o cac đia điem trung ky đa cu bao gom ken ken xam tro, qua mo đo, cat thuong, cat nho, qua mo vang, qua đen mui troc, qua gay xam, va đai bang đuoi trang. Mot so loai chim khac đuoc xac đinh co luu lai dau vet cua nguoi Neanderthal bao gom đai bang vang, gam ghi đa, qua thuong va ken ken rau. Khang đinh som nhat ve đo trang suc bang xuong chim la mot so mong vuot đai bang đuoi trang 130.000 nam tuoi tim thay vao nam 2015 tai cung mot đia điem gan Krapina, Croatia; co ve đeu thuoc mot soi day chuyen. Mot day chuyen tuong tu lam tu mong đai bang hoang đe Tay Ban Nha 39.000 nam tuoi cung đa đuoc bao cao vao nam 2019 tai Cova Forada o Tay Ban Nha, tuy vay no nam đung o đia tang Chatelperron đay tranh cai. Vao nam 2017, 17 bo xuong qua co vet khia trang tri đuoc bao cao tu mai đa Zaskalnaya VI o Ukraine, co nien đai cach đay 43–38 nghin nam. Boi cac vet khia it nhieu đong đeu nhau, đay chac chan khong phai ket qua cua viec xe thit đon thuan ma duong nhu đa đuoc thiet ke voi chu đich.
Phat hien vao nam 1975, di vat biet danh mat na la Roche-Cotard—mot mieng đa lua kha phang co mot manh xuong đut xuyen qua hoc tren điem giua—đuoc đinh nien đai vao khoang 32, 40, hoac 75 nghin nam truoc. Mot so tac gia cho rang hinh dang cua no trong giong nua tren khuon mat nguoi, voi hai cai đau xuong troi ra bieu tuong cho đoi mat. Tuy vay, so khac van hoai nghi rang lieu đay co thuc su la mot cai mat na hay khong; va tham chi co nen đuoc tinh la nghe thuat hay khong. Nam 1988, dua tren di cot cua mot con bao đuoc khai quat tai Grotte de L'Hortus o Phap (mot hop so, cac đot ngon tay va đot song đuoi), nha khao co nguoi My Alexander Marshack đe xuat rang mot nguoi Neanderthal tai đay tung mac mot chiec ao choang da bao đe pho truong đia vi cao cua minh trong bay.


 Nghe thuat truu tuong  Tinh đen nam 2014, 63 ban khac duong nhu co chu y đa đuoc bao cao tu 27 đia điem co nien đai tu so ky đen trung ky đa cu toa lac tai Chau Au va Trung Đong. Trong đo 20 ban khac tren vo đa lua tai 11 đia điem, 7 ban khac tren phien đa tai 7 đia điem, va 36 ban khac tren đa cuoi tai 13 đia điem. Ta khong ro lieu nhung ban khac nay đuoc tao ra voi muc đich tuong trung hay phi tuong trung. Nam 2012, cac nha khao co phat hien nhung vet xuoc sau tren san Hang Gorham tai Gibraltar, co nien đai som hon 39.000 nam truoc, ma ho cho la san pham nghe thuat truu tuong cua nguoi Neanderthal. Song đay cung co the chi đon thuan la vet cao mong cua gau. Nam 2021, mot chiec gac nai sung tam Ireland khac nam chu V chong len nhau đuoc tim thay o loi vao hang Einhornhohle cua Đuc, voi nien đai cach đay khoang 51.000 nam.
Nam 2018, mot so cham, đia, đuong ke va khuon to son đo tren vach cac hang đong La Pasiega, Maltravieso va Dona Trinidad o Tay Ban Nha đuoc xac đinh nien đai ve khoang 66.000 nam truoc, tuc la it nhat 20.000 nam truoc khi nguoi hien đai xam nhap Tay Au. Đieu nay chung minh tac gia cua chung, cung nhieu hinh tuong o cac đia điem Tay Au khac (chang han Les Merveilles o Phap va Cueva del Castillo o Tay Ban Nha), khong ai khac chinh la nguoi Neanderthal. Tuy nhien, van con nhieu tranh luan xung quanh van đe đo đac nien đai hang va su lien he cua cac tac pham voi nguoi Neanderthal.
Nguoi Neanderthal bieu hien hanh vi thu thap cac loai vat the khac thuong, tuc nhung đo vat khong co chuc nang gi, nhu tinh the hoac hoa thach. Khong ro lieu ho thu gom nhung đo vat nay boi chung co pham chat tham my, hay boi chung mang mot y nghia bieu tuong nao đo đoi voi ho. Nhung vat pham nay chu yeu la tinh the thach anh, ngoai ra con gom nhieu loai khoang chat khac nhu cerussit, pyrit sat, canxit va galen. Mot so phat hien đa đuoc bien đoi, chang han nhu mot chiec rang voi ma mut co vet rach va mot cai vo nummulite hoa thach khac chu thap tai Tata, Hungary; mot phien đa lon voi 18 vien đa chot rong tai mot khu ma o La Ferrassie, Phap; va mot tinh hoc đuoc phu tho hoang đo tai Pestera Cioarei, Romania. Vo hoa thach cung xuat hien rat thuong xuyen tai cac di chi Neanderthal o Phap, chang han vo mot con rhynchonellid va mot con Taraebratulina tai Combe Grenal; mo mot con belemnite tai Grottes des Canalettes; mot polyp tai Grotte de l'Hyene; mot con nhim bien tai La Gonterie-Boulouneix; va mot loai rhynchonella, hue bien va mo mot con belemnite tai đia tang Chatelperron o Grotte du Renne.


 Am nhac  Nhung manh sao lam tu xuong dai cua gau đa đuoc phat hien tai Potocka zijalka o Slovenia (vao nhung nam 1920), va Istallos-koi-barlang o Hungary, va Mokriska jama o Slovenia (vao nam 1985); thoi bay gio nguoi ta cho rang chung la san pham cua nguoi Neaderthal song cac y kien moi đay lai cho rang chu nhan thuc su cua chung la nguoi hien đai. Mot so nha nghien cuu cho rang cay sao Divje Babe 43 nghin nam tuoi, phat hien vao nam 1995 tai Slovenia, đuoc tao ra boi nguoi Neanderthal. Nha am nhac hoc Canada Robert Fink cho hay cay sao ban đau co thang am ngu cung hoac thang am nguyen. Tuy nhien, nien đai cua no trung đung thoi điem nguoi hien đai di cu vao khu vuc, tuc rang nhieu kha nang nguoi Neanderthal khong phai chu nhan cua cay sao. Nam 2015, nha đong vat hoc Cajus Diedrich lap luan rang no khong phai mot cay sao, ma nhung cai lo tren than mau xuong thuc chat la vet rang linh cau, boi le khong co vet got đeo ro ranh nao. Tuy vay vao nam 2018, nha khao co nguoi Slovenia la Matija Turk cung cac đong nghiep phan bac bai bao, va khang đinh chuyen cac cay sao xuong khong co vet got đeo la đieu kha binh thuong.


= Ky thuat =
Mac du ky thuat đo đa cua nguoi Neanderthal co dau hieu bi đinh tre tam 150 nghin nam, song voi nhieu bang chung moi đay thi co ve thu cong nghe cua ho tinh vi hon nhung gi gioi khao co tung nghi.


 Cong cu đa  Nguoi Neanderthal biet che tao cong cu bang đa voi đac trung la ky nghe Moustier. Ngoai ra, ky nghe Moustier co lien he voi quan the H. sapiens o Bac Phi cach đay 315.000 nam va xuat hien o mien Bac Trung Quoc khoang 47–37 nghin nam truoc. Ky nghe nay phat trien cach đay 300.000 nam cung voi ky thuat Levallois hau due cua ky thuat Acheul do H. erectus phat minh vao khoang 1,8 trieu nam truoc. Ky thuat Levallois giup viec kiem soat hinh dang va kich thuoc manh đa de dang hon song nhuoc điem la kho hoc va bat truc giac, boi vay no co le đa đuoc truyen day truc tiep qua cac the he thay vi thong qua hoc tap truc quan thuan tuy.
Ky nghe Moustier co nhieu bien the o tung đia phuong, chang han nhu: kieu phu Quina va La Ferrassie thuoc ky nghe Charentian o tay nam nuoc Phap, kieu phu A va B thuoc truyen thong Acheul doc bo bien Đai Tay Duong va tay bac Chau Au, ky nghe Micoque tai Trung va Đong Au va bien the Sibiryachikha gan gui o day nui Altay Siberia, ky nghe cong cu rang cua Moustier o Tay Au, ky nghe cong cu nao racloir đa lua quanh Day nui Zagros va ky nghe bon đa tuoc o Cantabria, Tay Ban Nha, va hai ben day Pyrenees. Vao giua the ky 20, nha khao co nguoi Phap Francois Bordes đa phan bien chong lai nha khao co nguoi My Lewis Binford đe giai thich su đa dang nay ("cuoc tranh luan Bordes-Binford"); Bordes lap luan rang nhung khac biet nay đai dien cho cac truyen thong dan toc ban sac rieng con Binford cho rang cong cu khac nhau la do moi truong tac đong (tom lai, cuoc tranh luan giua luan điem hinh thuc va chuc nang). Neu nhan đinh cua Binford đung thi chung to nguoi Neanderthal khong thong minh bang nguoi hien đai do ho phai thich ung cong cu co san cua minh voi moi truong chu khong co kha nang sang tao cac loai cong cu moi. Mot chuoi lien tuc ky nghe đa đuoc ghi nhan o Grotte du Renne, Phap, noi co nhieu kieu truyen thong đo đa nhu Levallois – Charentian, Discoid – Denticulate (43,3 ± 0,929–40,9 ± 0,719 nghin nam truoc), Moustier Levallois (40,2 ± 1,5–38,4 ± 1,3 nghin nam truoc), va Chatelperron (40,93 ± 0,393–33,67 ± 0,450 nghin nam truoc).
Ta chua biet ro lieu nguoi Neanderthal co vu khi tam xa hay khong. Vet thuong tren co mot di cot lua hoang chau Phi tu Umm el Tlel, Syria, trong rat giong vet đam xuyen cua mot mui lao Levallois nang, va chan thuong xuong nay phu hop voi cac bao cao ve ky thuat nem đo vat cua nguoi Neanderthal. Cac mui nhon tim thay o Abri du Maras, Phap, duong nhu qua mong manh đe đam nen rat co the chung đuoc dung đe nem hoac phi.


 Cong cu huu co  Ky nghe Chatelperron o mien trung nuoc Phap va mien bac Tay Ban Nha khac voi ky nghe Moustier o cho co cong cu bang xuong đong vat. Co gia thuyet gay tranh cai cho rang nen ky nghe nay đuoc nguoi Neanderthal vay muon hoac tiep bien van hoa tu nguoi hien đai nhap cu. Theo thuyet đo, ky nghe Chatelperron la van hoa qua đo tu Moustier cua nguoi Neanderthal sang Aurignac cua nguoi hien đai. Quan điem đoi lap cho rang chu nhan cua ky nghe Chatelperron chinh la nguoi hien đai. Qua trinh chuyen đoi đot ngot giong nhu Moustier/Chatelperron co le chi đon thuan đai dien cho su đoi moi tu nhien, giong qua trinh chuyen đoi La Quina-Neronian 50.000 nam truoc voi cac cong cu thuong đuoc cho la thuoc ve nguoi hien đai nhu bladelet (dao đa nho co mot canh sac mot canh cun) va microlith (vi thach: manh tuoc thuong đuoc dung lam mui giao hay mui ten). Cac nen van hoa qua đo con bi tranh cai khac bao gom ky nghe Uluzzo o Y, va ky nghe Balkan Szeletian.
Truoc cuoc di cu cua nguoi hien đai, bang chung duy nhat ve cac cong cu bang xuong cua nguoi Neanderthal la cac lissoir lam tu xuong suon, mot cong cu xat vao da thu đe lam mem hoac chong tham nuoc, mac du đay cung co the la bang chung cho thay nguoi hien đai đa tien vao vung nay som hon suy đoan truoc. Nam 2013, hai cai lissoir lam tu xuong suon huou đa 51,4–41,1 nghin nam tuoi đuoc bao cao o Pech-de-l'Aze va Abri Peyrony gan đo. Nam 2020, them 5 cai lissoir lam tu xuong suon auroch hoac bo rung đuoc bao cao tu Abri Peyrony, mot chiec trong đo co nien đai tam 51.400 nam truoc va 4 chiec con lai co nien đai tam 47,7-41,1 nghin nam truoc. Đieu nay cho thay nhung cong cu nay đa đuoc su dung tai đay trong mot khoang thoi gian rat dai. Mot so lissoir tiem nang cung đa đuoc bao cao tu Grosse Grotte, Đuc (xuong voi ma mut), va Grottes des Canalettes, Phap (xuong huou đo).

Nguoi Neanderthal tai 10 di chi ven bien o Y (cu the la Grotta del Cavallo va Grotta dei Moscerini) va hang đong Kalamakia, Hy Lap che tao ra nhung cai nao lam tu vo trai min rat ben, co bang chung ho tra chung vao cac cai can go. Tai Grotta dei Moscerini, khoang 24% so vo so co nguon goc tu đay bien, tuc la nhung nguoi Neanderthal tai đay tung loi hoac lan xuong vung nuoc nong đe thu luom chung len bo. Trong vong cung nui lua Campanian tai Grotta di Santa Lucia o Y, nguoi Neanderthal tai đay đa thu thap đa bot xop, co le đuoc dung đe đanh bong mui phong.
Tai Abri du Maras, Phap, cac soi xoan va mot đoan day soi trong vo cay 3-lop đuoc cho la san pham cua nguoi Neanderthal chi ra rang ho biet san xuat day buoc, nhung khong ro cong cu nay pho bien the nao vi cac vat lieu đuoc su dung đe tao ra chung (chang han nhu long đong vat, da song, gan, hoac soi thuc vat) bi phan huy sinh hoc va co tinh bao quan rat kem. Cong cu nay chung to nguoi Neanderthal co kien ​​thuc co ban ve det va that nut, tu đo ma ho co the san xuat đuoc cac cong cu bac cao hon. Manh day co nien đai 52–41 nghin nam truoc la bang chung truc tiep lau đoi nhat ve ky thuat soi, con cac hat vo đuc lo 115.000 nam tuoi tu Cueva Anton co the xau lai thanh vong co la bang chung gian tiep lau đoi nhat ve ky thuat soi. Nam 2020, nha khao co hoc nguoi Anh Rebecca Wragg Sykes bay to su ung ho than trong đoi voi phat hien tren. Ba chi ra rang soi day rat yeu nen no chi co mot so chuc nang han che vi du nhu gan hoac xau chuoi cac vat the nho.
Ban ghi hoa thach cho thay nguoi Neanderthal thuong su dung cac tam da thu va vo cay bach duong, va co le dung chung đe đung thuc pham, song đieu nay chi dua tren bang chung suy đoan gian tiep, boi vi hai vat lieu nay rat hiem khi hoa thach nguyen ven. Nguoi Neanderthal o Hang Kebara, Israel, duong nhu đa su dung mai cua loai rua can Testudo graeca lam đo đung.
Tai di chi Poggetti Vecchi cua Y, cac nha khao co đa tim thay bang chung nguoi Neanderthal dung lua ho nong be mat canh hoang duong đe che tac gay moi đat, mot dung cu rat pho bien o cac xa hoi san ban hai luom.


 Lua va xay dung  Nhieu di chi Moustier co bang chung ve đam chay mac du khong ro lieu đay la lua do nguoi Neanderthal tu nhom hay lay tu nguon thien nhien (set, dung nham, v.v). Cac bang chung gian tiep ve kha nang nhen nhom lua cua nguoi Neanderthal bao gom cac chat can pyrit sot lai tren hang chuc cong cu đeo hai mat giai đoan Moustier muon (khoang 50.000 nam truoc) o tay bac nuoc Phap va tap hop MnO2 chiet xuat tu tinh the đuoc nguoi Neanderthal dung đe ha nhiet ben lua cua go. Ngoai ra, ho con biet mo mang mot khu vuc nham tao khong gian đe sinh hoat, ghe đeo cong cu, mo thit, cat bep suoi va luu tru cui. Cung co nhung di chi Neanderthal thieu cac bang chung nhu vay, chac han la boi cac yeu to tu nhien tai đo đa xoa mat dau vet.
Nguoi ta đa phat hien nhieu dau vet cua cac bep suoi co xua trong cac hang đong. Nguoi Neanderthal chac han đa phai tinh đen su luu thong khong khi roi moi dung bep, boi khoi lua toa trong hang co the lam ngat tho nguoi song sau vai phut. Mai đa Abric Romani o Tay Ban Nha hien con luu giu dau tich cua 8 cai bep co cach đeu nhau, xep theo hang, tua vao vach hang. Nhieu kha nang chung đuoc su dung đe giu am khi ngu, va nguoi ngu co the nam o mot trong hai ben ngon lua. O Cueva de Bolomor tai Tay Ban Nha, bep suoi đuoc xep sat vach nham cho khoi boc len toi tran hang, roi men theo đo thoat ra ngoai. O Grotte du Lazaret tai Phap, he thong hang thong gio san vao mua đong vi nhiet đo trong hang cao hon nhiet đo ngoai troi; chinh vi vay, nguoi Neanderthal chi lui toi hang nay vao mua đong.

Nam 1990, hai cau truc vong 176.000 nam tuoi, rong vai met, lam tu cac manh thach nhu, đa đuoc phat hien ben trong mot buong lon cach tam 300 m (980 ft) cua đong Grotte de Bruniquel, Phap. Vong thu nhat co kich thuoc 6,7 m × 4,5 m (22 ft × 15 ft) lam tu cac manh thach nhu dai trung binh 34,4 cm (13,5 in). Vong con lai co kich thuoc 2,2 m × 2,1 m (7,2 ft × 6,9 ft) lam tu cac manh thach nhu dai trung binh 29,5 cm (11,6 in). Ngoai ra, nguoi ta cung tim thay 4 đong thach nhu khac voi tong chieu dai 112 m (367 ft), hoac tong khoi luong 2,2 t (2,4 tan My). Dau vet đa va xuong chay sem cung chung to nguoi xua tung sinh hoat o đay. Co le mot nhom nguoi Neanderthal đa kien tao nhung cau truc nay, song muc đich thuc te cua chung la gi van chua co loi giai đap. Viec xay dung cau truc phuc tap nhu vay sau trong long hang la phat hien rat moi la đoi voi nganh khao co. Đong thoi, đieu nay cho thay su tai tinh trong ky thuat xay dung va chieu sang cua nguoi Neanderthal, cung nhu su quen thuoc voi moi truong duoi long đat cua ho.
Di chi lo thien Moldova I 44.000 nam tuoi tai Ukraine con luu lai mot cau truc leu dang vong voi kich thuoc 7 m × 10 m (23 ft × 33 ft). No đuoc lam tu xuong voi ma mut, dung cho muc đich cu tru lau dai cua nhieu nguoi Neanderthal, va chac han đa rat ton thoi gian đe xay dung. Ben trong co dau vet cua bep suoi, khu nau an, xuong đa lua, va vun go đuoc gia cong. Trung hop thay, nguoi hien đai thoi hau ky đa cu tren thao nguyen Nga cung co truyen thong dung nha bang voi ma mut kieu vay.


 Hac in vo cay  Nguoi Neanderthal co kha nang san xuat hac in ket dinh tu nhua cay bach duong, co le đuoc dung đe tra can cong cu. Lau nay nguoi ta tin rang đe lay hac in tu vo cay đoi hoi mot qua trinh ki cong phuc tap, va do vay đieu nay cho thay ho co nhan thuc phuc tap va kha nang truyen tai van hoa. Tuy nhien, mot nghien cuu nam 2019 chi ra rang hac in co the đuoc san xuat kha đon gian bang cach đot vo cay bach duong tren be mat nhan thang đung, chang han nhu mot phien đa phang hoac nghieng.


 Quan ao  Khoang sinh ton luc ngu cua nguoi Neanderthal tuong tu nhu nguoi hien đai: tuc nhiet đo vao khoang 32 °C (90 °F) khi khoa than ngoai troi voi toc đo gio 5,4 km/h (3,4 mph) va khoang 27–28 °C (81–82 °F) khi khoa than trong khong gian kin. Nhiet đo moi truong ki gian bang Eemian thap hon đang ke so voi muc đo: đat trung binh 17,4 °C (63,3 °F) vao thang 7 va 1 °C (34 °F) vao thang 1, va co the giam đen nguong −30 °C (−22 °F) vao nhung ngay ret đam. Dua vao thong tin đo, nha vat ly Đan Mach Bent Sørensen đe gia thuyet rang nguoi Neanderthal mac quan ao co thiet ke hop ly nham ngan luong khi thoi qua da. Đac biet trong cac chuyen đi xa (chang han nhu đi san bat), giay dep đuoc thiet ke om tron ban chan rat can thiet.

Trai nguoc voi kim khau va dui khau bang xuong đuoc con nguoi hien đai co xua su dung, nguoi Neanderthal chi co cong cu nao da đe che tao quan ao. Do vay ho chi co the san xuat chan đap hoac ao choang poncho khong bo sat co the. Bang chung gian tiep ve ky thuat may cua nguoi Neanderthal bao gom kha nang san xuat soi day (co le ho biet det) va xuong co chan nhon hoat cua mot con ngua đa đuoc cai bien thanh mot cai dui (đay la suy đoan) tu Cueva de los Aviones o Tay Ban Nha, dung đe đuc lo da song đa đuoc nhuom dua tren su hien dien cua sac to cam. Du gi đi chang nua nguoi Neanderthal chac chan biet cach che phu toan bo co the, vi nguoi tinh khon bay gio phai che 80–90% than the.
Boi le su phoi giong giua nguoi hien đai va nguoi Neanderthal tung dien ra tai Trung Đong va khong mot loai ran hien đai nao la hau due cua cac loai ki sinh Neanderthal, nen rat co the nguoi Neanderthal (va/hoac nguoi hien đai) o đoi khi hau nong khong mac quan ao hoac ran ki sinh Neanderthal rat ken chon vat chu.


 Du hanh tren bien  Di tich cac cong cu Trung ky đa cu đuoc phat hien tren cac đao ngoai khoi Hy Lap chung to nguoi Neanderthal đa vuot Bien Ionia som tan 200–150 nghin nam truoc đay. Di vat co nhat tren đao Crete, đao Cephalonia, va đao Zakynthos lan luot co nien đai cach đay 130–107 nghin nam, 125 nghin nam, 110–35 nghin nam. Ho co le đa đong cac loai be lau say đe khu hoi giua hai đao va đat lien trong cung mot ngay. Mot so đao Đia Trung Hai khac noi phat hien di vat cua nguoi co bao gom Sardinia, Melos, Alonnisos, va Naxos (thoi truoc Naxos duong nhu noi voi đat lien). Nhieu kha nang ho đa vuot qua Eo bien Gibraltar. Neu tat ca nhung gia thuyet đa đe cap đung, kha nang che tao thuyen va du hanh bien khoi cua nguoi Neanderthal đa minh chung ro ret cho kha nang tu duy va ky nghe kha tan tien cua ho.


 Thuoc thang  Cac đut gay đa lanh tren nhieu mau di cot chi ra rang nguoi Neanderthal biet dung thanh nep trong bang bo. Cac chan thuong nang o đau va xuong suon (co the dan đen thieu mau cap) đa lanh tren mot so mau chung to nguoi Neanderthal co kha nang bang bo cac vet thuong lon bang da đong vat hoac cac vat lieu khac. Nhin chung, benh nhan duong nhu khong bi nhiem trung nang, đieu minh chung cho su hieu qua trong ky thuat cham soc va chua lanh thuong tich cua nguoi Neanderthal.
Kien thuc cua ho ve thao duoc co le ngang bang voi nguoi hien đai luc bay gio. Mot ca nhan o Cueva del Sidron, Tay Ban Nha, duong nhu đang trong qua trinh đuoc chua tri benh ap-xe rang bang cay duong—loai cay chua thanh phan hoat tinh axit salicylic co trong aspirin—va ben canh đo con co dau an cua loai nam Penicillium chrysogenum voi kha nang san xuat khang sinh. Ho su dung van diep va cuc La Ma, song đieu đang chu y la ca hai loai nay đeu co vi đang khi an (tuc la co the co đoc). Trong hang Kebara o Israel, mot so vet tich cua cac loai cay co tinh duoc lieu đa đuoc tim thay, bao gom nho Đia Trung Hai thong thuong, hat ho tran cua cay nhua thong Ba Tu, hat đau Vicia ervilia va qua soi.


= Ngon ngu =

Tuy rat kho đe xac đinh muc đo phuc tap ngon ngu o nguoi Neanderthal, ta cung co the thay ho đa đat đuoc nhieu thanh tuu van hoa nhat đinh va tung giao phoi voi nguoi hien đai, vi vay hoan toan co ly khi cho rang nguoi Neanderthal biet noi o muc đo nao đo, giong voi nguoi hien đai. Mot thu ngon ngu phuc tap (co the bao gom cu phap) duong nhu can thiet đe nguoi Neanderthal sinh ton trong cac moi truong khac nghiet, boi le ho can trao đoi ve cac chu đe nhu đia điem san bat hai luom hoac truyen day ky thuat che tao cong cu cho cac thanh vien. Gen FOXP2 o nguoi hien đai co lien quan đen su phat trien loi noi va ngon ngu. Nguoi Neanderthal cung so huu loai gen nay, tuy khong giong hoan toan voi nguoi hien đai. Ve mat than kinh, vung Broca o nao Neanderthal rat rong (phan khu nao bo đam nhan chuc nang hinh thanh cau cu va thong hieu loi noi), song trong so 48 gen đuoc cho la anh huong đen kien truc than kinh cua ngon ngu, 11 gen the hien su khac biet kieu mau methyl hoa so voi nguoi hien đai. Su chenh biet nay co le đa giup loai nguoi hien đai dien đat ngon ngu tot hon so voi nguoi Neanderthal.
Nam 1971, nha khoa hoc nhan thuc Philip Lieberman xuat ban cong trinh phuc dung thanh quan cua nguoi Neanderthal, trong đo ket luan rang no giong voi tre so sinh va nguoi Neanderthal khong co kha nang phat am mui, hon nua kich co mieng cua ho kha lon nen thanh quan khong can ha thap duoi co đe chua vua bo luoi. Lieberman cho rang xet ve giai phau thi nguoi Neanderthal khong the tao cac am /a/, /i/, /u/, /ɔ/, /g/, va /k/ va do đo khong the phat am ranh mach song van co the noi o cap đo cao hon so voi cac loai linh truong khong phai nguoi. Tuy nhien, thanh quan ha thap khong nhat thiet phai gay gian đoan đen chat luong nguyen am.  Phat hien xuong mong (loai xuong thuoc bo may thanh am o nguoi hien đai) cua nguoi Neanderthal gan giong voi xuong mong cua nguoi hien đai vao nam 1983 tai Kebara 2 chung to ho hoan toan co kha nang noi. Ngoai ra, di cot cua cac hominid tai Sima de los Huesos co xuong tai va xuong mong giong voi nguoi hien đai, đieu nay co le la bang chung ve giai đoan tien hoa so ky cua bo may thanh am cua nguoi hien đai. Dau vay, xuong mong khong cung cap cai nhin sau sac hon ve giai phau đuong thanh quan. Cac nghien cuu sau nay tai tao bo may thanh am cua nguoi Neanderthal gan voi nguoi hien đai hon. Vao nam 2015, Lieberman suy đoan rang nguoi Neanderthal co kha nang su dung ngon ngu cu phap, nhung khong co kha nang noi thong thao bat ky phuong ngu nao cua con nguoi.
Khong ro lieu hien đai hanh vi chi xay ra moi gan đay va đoc nhat o con nguoi hien đai, hay nguoi Neanderthal cung đa trai qua qua trinh y het nhu the.


= Ton giao =


 Tang tuc  Nhung khang đinh ve hanh vi chon cat voi mot y nghia tuong trung o nguoi Neanderthal con đang bi tranh cai va thieu chac chan. Mac du ta co bang chung nguoi Neanderthal chon cat thanh vien đa chet (co le la bang chung ly giai su phong phu cac di vat hoa thach), đieu đo chua phai dau hieu xac đang cua niem tin ton giao ve su song sau cai chet boi le đong co cua viec chon cat co the mang tinh phi-tuong-trung, ​​chang han nhu cam xuc manh liet hoac nham phong ngua cac loai an xac.
Uoc tinh so luong cho chon đa biet cua nguoi Neanderthal nam trong khoang tu 36 đen 60. Nhung cho chon lau đoi nhat đuoc xac nhan duong nhu chi xuat hien sau thoi điem 70.000 nam truoc. So luong it mo Neanderthal ngu y rang hoat đong chon cat khong may pho bien. Kieu hinh đia tang cua nguoi Neanderthal chu yeu la nhung mo ma hoac ho chon kha nong va đon so. Cac đia điem nhu La Ferrassie o Phap hoac Shanidar o Iraq co le la nhung "bai tha ma" trong van hoa Neandethal dua tren so hai cot đuoc chon cat tai đo.
Cuoc tranh luan ve nguoi Neanderthal co tang tuc hay khong bat đau ke tu khi mau La Chapelle-aux-Saints 1 đuoc phat hien vao nam 1908 trong mot cai ho nho nhan tao trong hang đong phia tay nam nuoc Phap, đuoc cho la bang chung chon cat tuong trung. Mot ho mo khac tai Hang Shanidar, Iraq, kem phan cua mot so loai hoa duong nhu đa no vao thoi điem boi tich, bao gom van diep, centaurium erythraea, cuc dai, muscari, ma hoang, va thuc quy. Cac loai thao moc nay co điem chung la tinh duoc lieu, khien cho nha khao co hoc nguoi My Ralph Solecki suy đoan rang nguoi đan ong Neaderthal đuoc chon cat la mot nha lanh đao, nguoi chua benh hoac thay cung nao đo, va rang "Su lien ket giua nguoi Neanderthal va cac loai hoa đa khai mo mot chieu sau kien thuc moi cua chung ta ve nhan tinh cua anh ta, cho thay rang anh ta co 'linh hon'". Song, ta khong the loai bo truong hop phan hoa tai đay bi cac loai gam nham nho mang toi sau khi anh ta đa chet.
Đac biet hon, nhung đua tre Neanderthal thuong đuoc chon cat cung voi cac di vat tuy tang. Hai cot mot đua be so sinh tai La Ferrassie, Phap, đuoc tim thay kem 3 cai nao bang đa lua; hai cot mot đua be so sinh tu hang Dederiyeh, Syria, đuoc tim thay kem 1 vien đa lua hinh tam giac đat tren nguc; hai cot mot đua be 10 thang tuoi tu hang Amud, Israel, đuoc tim thay kem xuong ham duoi cua mot con huou đo, co le đuoc đat chu đich o đo vi di cot cua nhung con vat khac tai đo đeu vo vun tru manh ham kia. Mo cua mau vat Teshik-Tash 1 tu Uzbekistan đuoc bao quanh boi mot vong tron rai sung son duong, thu vi hon la đau cua mau nay duong nhu đuoc ke tren mot phien đa voi. Hai cot mot đua be tai Kiik-Koba, Krym, Ukraina, đuoc phat hien cung 1 manh tuoc đa lua bi xuoc ben tren, duong nhu la nhung vet khac rat ki cong. Tuy nhien, nhung kham pha nay chua phai bang chung ve su chon cat tuong trung boi vi ta khong the nao biet đuoc tam quan trong cua chung đoi voi nguoi Neanderthal.


 Tho cung  Mot so nha khao co tung cho rang xuong gau hang, đac biet la hop so cua chung, ben trong mot so đong o chau Au đuoc sap xep theo trat tu cu the, cho thay mot tin nguong tho gau co xua nao đo. Ngay nay, tuc tho gau van ton tai trong cac cong đong san ban hai luom o Bac Cuc hien đai, song ta van khong the loai bo cac nguyen nhan tu nhien gay ra đieu đo, va thien kien co the nay sinh boi su ton tai cua tuc tho gau phu ung voi hoc thuyet cho rang tuc tho vat to la ton giao som nhat, dan đen viec ngoai suy bang chung khong đang co.
Mot so nha khao co cung tung cho rang nguoi Neanderthal san, giet va an thit nhung nguoi Neanderthal khac theo nghi thuc va su dung đau lau lam hy le. Nam 1962, nha co sinh vat hoc nguoi Y Alberto Blanc nhan xet rang mot hop so tim thay tai Grotta Guattari o Y co dau hieu đa bi đap nhanh—dau hieu cua mot nghi le sat te—cung mot vet rach co chu đich va kha chinh xac o đay so nham tiep can nao. Ong cho rang truong hop nay giong voi so cua nhung nan nhan bi giet boi cac toc san đau nguoi o Malaysia va Borneo, khang đinh rang đay la bang chung cho tuc tho đau lau. Tuy nhien, phan tich moi đay cho thay nhung vet đo nhieu kha nang la vet rang linh cau. Mac du ta biet nguoi Neanderthal co tap tuc an thit đong loai, song hien ta chua co đu bang chung cho thay ho roc xuong đong loai đe cung te.
Nam 2019, nhom cac nha co sinh vat hoc cua Gibraltar la Stewart, Geraldine va Clive Finlayson cung nha khao co hoc nguoi Tay Ban Nha Francisco Guzman đua ra gia thuyet cho rang đai bang vang co gia tri bieu tuong đoi voi nguoi Neanderthal giong mot so xa hoi nguoi hien đai, boi le ti le xuong đai bang vang đuoc tu chinh nhan tao lon hon ro rang khi so voi so xuong đuoc tu chinh cua cac loai chim khac. Ho con phong đoan rang nguoi Neaderthal co mot "Giao phai Chim Mat troi" lay đai bang vang lam bieu tuong quyen luc. Bang chung khao co ve viec su dung quan ao va phan day thua tai Krapina, Croatia, cho thay mong vuot cua chim an thit đa đuoc đeo duoi dang trang suc ca nhan.


Giao phoi di chung = Voi nguoi hien đai =

Trinh tu bo gen Neanderthal lan đau tien đuoc cong bo vao nam 2010, chi ra ro rang su giao phoi giua nguoi Neanderthal va nguoi hien đai. Bo gen cua tat ca cac quan the nguoi song ngoai vung can-Sahara đeu mang dau an DNA cua nguoi Neanderthal. Cac uoc tinh cho rang ti le nay đat 1–4% hoac 3,4–7,9% o nguoi A-Au hien đai, hoac 1,8–2,4% o nguoi chau Au hien đai va 2,3–2,6% o nguoi Đong A hien đai. Nguoi chau Au tien-nong nghiep duong nhu co ti le gen Neaderthal tuong tu nguoi Đong A hien đai, va con so nay sau đo suy giam o nguoi chau Au vi bo gen cua ho bi "pha loang" voi mot nhom nguoi tach ra truoc thoi điem gen Neanderthal xam nhap. Mot nghien cuu nam 2020 đa phat hien 0,3-0,5% gen Neanderthal ton tai trong bo gen cua 5 quan the chau Phi đuoc lay mau; so gen nay co le bat nguon tu su lai tap giua quan the A-Au di cu nguoc tro lai chau Phi va quan the đinh cu tai chau Phi, hoac co le bat nguon tu dong gen tu nguoi-sang-neanderthal boi Homo sapiens phat tan truoc cuoc di cu ra khoi Chau Phi. Ti le DNA Neanderthal thap nhu vay trong cac quan the ngay nay chung to su giao phoi di chung xay ra khong qua thuong xuyen trong qua khu, hoac cung co the đa tung ton tai quan the lai tap thuong xuyen nhung đa tuyet tu nen khong gop gi vao bo gen nguoi ngay nay. Xet von gen Neanderthal con luu ton o nguoi hien đai, 25% so đo o nguoi chau Au hien đai va 32% so đo o nguoi Đong A hien đai co le lien quan đen kha nang mien dich virus. Nhin chung, khoang 20% bo gen Neanderthal duong nhu con sot lai trong von gen cua nguoi hien đai.
Tuy nhien, do dan so nho dan đen suy giam hieu qua chon loc tu nhien, nguoi Neanderthal đa tich luy nhieu đot bien co hai va yeu, sau đuoc hoa vao va chon loc dan dan trong quan the nguoi hien đai lon hon; đo thich ung cua quan the lai ban đau co le bi giam toi 94% so voi quan the nguoi đuong thoi. Cung chinh vi đieu nay, đo thich ung cua quan the nguoi Neanderthal tang len đang ke. Mot nghien cuu nam 2017 tap trung vao cac gen co o Tho Nhi Ky đa tim thay moi lien he voi benh coeliac, sot ret va hoi chung Costello. Song mot so gen huu ich co le đa giup nguoi chau Au hien đai thich nghi tot hon voi moi truong; bien the Val92Met cua gen MC1R, duong nhu lien ket voi tinh trang toc đo, co le thua ke tu nguoi Neanderthal mac du đieu nay bi tranh cai vi bien the nay rat hiem o nguoi Neanderthal, va da sang mau o nguoi hien đai chua lan rong cho đen the Toan Tan. Mot so gen lien quan đen he mien dich duong nhu tung bi anh huong boi su xam nhap gen va chung co le đa giup con nguoi thuc hien đuoc cac cuoc di cu, chang han nhu OAS1, STAT2, TLR6, TLR1, TLR10, va nhieu gen lien quan đen phan ung mien dich. Ngoai ra, cac gen Neanderthal o nguoi hien đai con co anh huong đen cau truc va chuc nang cua nao, cac soi trung gian, su chuyen hoa đuong, su co co, phan bo mo trong co the, đo day cua men rang va qua trinh giam phan noan bao. Nhung nhin chung hau het so gen hoa hop đo chi la nhung DNA khong ma hoa (hay "DNA rac"), khong co chuc nang sinh hoc.
Boi le mtDNA Neanderthal (đuoc truyen tu me sang con) vang mat trong bo gen nguoi hien đai, cac nha khoa hoc tin rang the he con chau co dong me thuoc Neanderthal va dong cha thuoc nguoi hien đai hoac rat hiem, hoac khong ton tai, hoac mat kha nang sinh san — Tuc la, gen tron lan ma ta phat hien ngay nay chi bat nguon tu nhung the he con chau co dong cha thuoc Neanderthal va dong me thuoc nguoi hien đai. Do su thieu vang nhiem sac the Y phat sinh tu Neanderthal o nguoi hien đai (đuoc truyen tu cha sang con trai), cac nha khoa hoc tin rang hau het nhung to tien lai tap cua cac quan the hien đai chu yeu la nu gioi, hoac nhiem sac the Y cua nguoi Neanderthal khong tuong thich voi H. sapiens nen tieu vong.
Theo phuong phap phac ban đo bat can bang lien ket (linkage disequilibrium mapping), dong gen cuoi cung cua nguoi Neanderthal nhap vao bo gen nguoi hien đai xay ra cach đay 86–37 nghin nam hoac 65–47 nghin nam. Cac nha nghien cuu cho rang gen Neanderthal cua nguoi ngay nay bat nguon tu su kien giao phoi dien ra o Can Đong chu khong phai chau Au. Tuy nhien, giao phoi di chung van co the xay ra ma khong nhat thiet phai đong gop vao bo gen hien đai. Mau nguoi Oase 2 40.000 nam tuoi đuoc phat hien vao nam 2015 so huu 6–9% (uoc tinh điem la 7,3%) DNA Neanderthal, voi to tien phia Neanderthal cua anh ta cach 4-6 the he, song gen cua quan the lai nay duong nhu khong đuoc ke thua boi nguoi chau Au hau the. Vao nam 2016, DNA cua nguoi Neanderthal tu Hang Denisova tiet lo bang chung ve giao phoi di chung cach đay 100.000 nam, va su giao phoi voi loai H. sapiens phat tan som co le đa xay ra som nhat vao khoang 120.000 nam truoc o vung lan can Levant. Nhung di tich som nhat cua H. sapiens ben ngoai chau Phi co the đuoc tim thay tai Hang Misliya 194–177 nghin nam tuoi, va Skhul va Qafzeh 120–90 nghin nam tuoi. Nhung nguoi Qafzeh song đong thoi voi nguoi Neanderthal tu Hang Tabun gan đo. Nguoi Neanderthal tai di chi Hohlenstein-Stadel o Đuc co DNA ty the khac han nhung nguoi Neanderthal gan đay hon, duong nhu gay ra boi su xam nhap mtDNA tu nguoi hien đai vao khoang 316-219 nghin nam truoc, hoac do ho bi co lap ve mat di truyen. Du gi đi chang nua, nhung su kien giao phoi di chung đau tien khong đe lai bat cu dau vet nao trong bo gen nguoi hien đai.
Nhung tac gia bat đong voi mo hinh giao phoi di chung cho rang su tuong đong di truyen chi la di tich tu to tien chung chu khong phai la do giao phoi, nhung neu vay thi ho lai kho co the giai thich tai sao nguoi chau Phi khong co DNA Neanderthal.


= Voi nguoi Denisova =

Phan tich nDNA xac nhan nguoi Neanderthal va nguoi Denisova co quan he ho hang gan hon so voi nguoi hien đai. Tuy vay, nguoi Neanderthal va nguoi hien đai lai co to tien mtDNA dong me chung gan đay hon, co the la boi su lai tap giua nguoi Denisova va mot so loai nguoi chua đuoc biet đen. Khi xet ve mtDNa, nhung di cot trong giong Neanderthal 400.000 nam tuoi tu Sima de los Huesos mien bac Tay Ban Nha co quan he ho hang gan voi nguoi Denisova hon nguoi Neanderthal. Nhieu hoa thach trong giong Neanderthal o A-Au trong khoang thoi gian tren thuong đuoc phan loai la loai H. heidelbergensis, mot so trong đo co the la nhung quan the con sot lai, co kha nang đa giao phoi voi nguoi Denisova. Đieu nay đuoc su dung đe giai thich mot mau vat nguoi Neanderthal o Đuc 124.000 nam tuoi voi mtDNA khac biet voi nhung nguoi Neanderthal khac (ngoai tru Sima de los Huesos) khoang 270.000 nam truoc, trong khi DNA bo gen cua no tiet lo su phan tach cach đay it nhat 150.000 nam.
Giai trinh tu bo gen nguoi Denisova tu Hang Denisova cho thay 17% bo gen cua ho bat nguon tu nguoi Neanderthal. DNA Neanderthal nay giong voi DNA trong xuong Neanderthal 120.000 nam tuoi tu cung hang đong hon la DNA cua nguoi Neanderthal tu hang Vindija o Croatia hoac hang Mezmaiskaya o Kavkaz, chung to su giao phoi di chung chi dien ra o pham vi đia phuong.
Đoi voi mau Denisova 11 90.000 tuoi, cac nha khoa hoc đa xac đinh cha co la mot nguoi Denisova co quan he ho hang voi nhung cu dan tai đo va me co la mot nguoi Neanderthal co quan he ho hang gan hon voi nguoi Neanderthal chau Au tai hang Vindija, Croatia. Vi so luong di cot Denisova đuoc tim ra con it, viec phat hien ra con lai G1 chung to su giao phoi giua hai loai nay rat pho bien va dong di cu cua nguoi Neanderthal qua A-Au co le xay ra sau thoi điem 120.000 nam truoc.


Tuyet chung = Giai đoan qua đo =

Du nguyen nhan tuyet chung cua ho co la gi đi chang nua, nguoi Neanderthal đa gan nhu bi thay the hoan toan boi nguoi hien đai trong khoang thoi gian tu 41–39 ngan nam truoc dua tren bang chung rang, cac cong cu Moustier ban đia thoi trung ky đa cu đa bi thay the boi cong cu Aurignac hau ky đa cu cua nguoi hien đai tren pham vi toan chau Au (Qua đo tu trung ky sang hau ky đa cu). Quan the Neanderthal tai Iberia đuoc cho la van con song sot cho đen khoang 35.000 nam truoc dua tren uoc tinh nien đai cac phuc hop đo đa qua đo nhu Chatelperron, Uluzzo, tien-Aurignac va Aurignac Som. Tac gia cua phuc hop đo đa tien-Aurignac va Aurignac Som đa đuoc xac đinh la nguoi hien đai; tuy chua ro chung nguoi nao la tac gia cua phuc hop Chatelperron va Uluzzo, chung nhieu kha nang la san pham cua qua trinh chung đung va lan toa ky nghe giua nguoi Neanderthal/nguoi hien đai. Hon nua, uoc tinh nien đai 37.500 nam truoc tai phuc hop Aurignac phia nam song Ebro đa thuc đay gia thuyet "Bien gioi Ebro", theo đo cho rang con song nay la rao can đia ly ngan tro su xam nhap cua nguoi hien đai va vi vay van hoi su ton tai cua nguoi Neanderthal. Tuy nhien, nien đai cua giai đoan Qua đo Iberia van đang bi ban cai, voi thoi điem đuoc đe xuat la 43–40,8 nghin nam truoc tai Cueva Bajondillo, Tay Ban Nha. Phuc hop đo đa Chatelperron manh nha xuat hien o đong bac Iberia vao khoang 42,5–41,6 nghin nam truoc.
Mot so di cot Neanderthal o Gibraltar co nien đai gan đay hon thoi điem 40.000 nam truoc — nhu tai Zafarraya (30.000 nam truoc) va Đong Gorham (28.000 nam truoc) — duong nhu khong chinh xac hoan toan vi phuong phap đinh tuoi o nhung noi nay đuoc uoc đoan gian tiep dua tren cac đo tao tac khong ro lai lich. Khang đinh ve viec nguoi Neanderthal song sot trong vung khong bang tren day nui Ural sau thoi điem 40.000 nam truoc đuoc ung ho long leo boi cac cong cu bang đa kieu Moustier voi nien đai 34–31 nghin nam truoc xuat xu tu khu Byzovaya phia bac Siberia vao thoi điem ma nguoi hien đai chua banh truong len đuoc mien bac chau Au; đang luu y rang di cot cua nguoi hien đai đa đuoc tim thay tai di chi Mamontovaya Kurya lan can 40.000 nam tuoi. Phan tich nien đai gian tiep di cot Neanderthal tai Đong Mezmaiskaya đua ra con so 30.000 nam; song khi phan tich truc tiep thi dao đong trong khoang 39,7 ± 1,1 nghin nam, phu hop hon voi xu huong đa thay o cac di chi chau Au khac.

Dau hieu som nhat ve su nhap cu chau Au cua nguoi hien đai thoi đa cu la ky nghe Bohunice tai Balkan bat đau cach đay 48.000 nam, nhieu kha nang đuoc phai sinh tu ky nghe Emiran Levantine, va nhung hai cot co nien đai 45–43 nghin nam truoc đuoc tim thay tai Bulgaria, Y, va Anh. Lan song di cu nay đa the cho cac quan the Neanderthal ban đia. Tuy nhien, lich su tiep xuc giua nguoi Neanderthal va H. sapiens con lau dai hon nhieu. Bang chung DNA cho thay H. sapiens đa cham tran nguoi Neanderthal va cac quan the lai tap som tan ​​120–100 nghin nam truoc. Nam 2019, mot cuoc tai phan tich cac manh so 210.000 nam tuoi tu Đong Apidima o Hy Lap ket luan rang chung thuoc ve H. sapiens, du tung đuoc cho la so Neanderthal. Ngoai ra, hop so Neanderthal 170.000 nam tuoi tu cung mot hang đong chung to quan the H. sapiens tai đay đa bi thay the boi mot quan the Neanderthal cho đen khoang 40.000 nam truoc, tuc la cho toi khi H. sapiens quay tro lai. Tuy vay, mot nghien cuu nam 2020 bac bo ket luan đo. Bang chung khao co cho thay nguoi Neanderthal tran vao Can Đong va thay the nguoi hien đai giua khoang 100.000 nam truoc cho đen 60–50 nghin nam truoc.


= Nguyen nhan =


 Nguoi hien đai  Tu truoc đen nay, cac nha khao co coi rang thu cong nghe va chien luoc sinh ton cua nguoi hien đai vuot troi hon han so voi nguoi Neanderthal. Do đo co y kien cho rang ho tuyet chung đon thuan la boi khong the canh tranh noi voi nguoi hien đai.
Viec phat hien ra su hoa nhap gen giua nguoi Neanderthal/nguoi hien đai đa lam day lai gia thuyet đa vung ve nguon goc loai nguoi. Theo đo, nguoi Neanderthal va nhung loai nguoi co xua khac khong han la đa tuyet diet ma bi đong hoa vao bo gen nguoi hien đai - nghia la, ho đa "hoa huyet" đen muc tuyet chung.


 Bien đoi khi hau  Su tuyet chung cuoi cung cua nguoi Neanderthal trung khop voi su kien Heinrich 4, mot thoi ky co tinh mua vu du doi; cac su kien Heinrich sau đo thuong gan lien voi su bien chuyen van hoa lon, khi ma cac quan the nguoi hien đai o chau Au sup đo. Su bien khi hau nay co le đa lam suy giam dan so nguoi Neanderthal tai nhieu vung giong nhu cac thoi ki lanh bat thuong truoc đo, roi nhung vung it dan dan bi thay the boi dong nguoi hien đai nhap cu, cuoi cung dan đen su tuyet chung cua nguoi Neanderthal.
Co đe xuat cho rang bien đoi khi hau la đong luc chinh dan đen su tuyet chung cua ho boi le dan so Neanderthal rat thap khien ho de bi ton thuong truoc bat ky su thay đoi moi truong nao, tham chi chi mot bien đoi nho đoi voi ti le sinh ton hoac ti le sinh san cua ho co the nhanh chong dan đen su tuyet chung cua ca chung loai. Song cung phai luu y rang nguoi Neanderthal va to tien cua ho đa song tren manh đat chau Au hang nghin nam roi, vi vay ho cung đa tung trai qua nhieu su kien bang ha khac nghiet ngang bang hoac hon the. Cung co đe xuat cho rang khoang 40.000 nam truoc, dan so nguoi Neanderthal duong nhu đa bi suy giam do yeu to khac, chang han nhu vu phun trao Campania o Y co the dan đen su diet vong cuoi cung cua ho, vi su kien nay đa khien nhiet đo moi truong giam xuong chi con 2–4 °C trong vong 1 nam va gay nen nhung con mua axit keo dai vai nam nua.


 Dich benh  Nguoi hien đai co le đa mang theo nhung mam benh tu chau Phi sang chau Au tren con đuong di cu cua minh. Su thieu hut kha nang mien dich voi cac loai benh đo cong voi tong dan so von đa thap cua Neanderthal co le đa đay ho đen bo vuc tuyet chung, hon nua von gen cua nguoi Neanderthal cung ngheo nan nen ho kho co kha nang tu phat trien mien dich chong lai cac dich benh moi la (gia thuyet "khang mam benh chenh biet"). Tuy vay gia thuyet nay khong vung chai boi vi nguoi Neanderthal so huu toi 12 gen phuc hop tuong thich mo chinh (major histocompatibility complex, viet tat la MHC) lien quan đen he thong mien dich thich ung; so gen Neanderthal nay co su đa dang tuong tu hoac tham chi hon nguoi hien đai.
Dan so thap va thoai hoa giong do can phoi co the dan đen hien tuong sup đo đot bien (mutational meltdown) va gop phan gay ra su tuyet chung Neanderthal.
Dan toc Fore tung sinh song tai New Guinea vao cuoi the ky 20 co hu tuc an thit đong loai, sau nay bi tuyet diet boi dich nao xop truyen nhiem (transmissible spongiform encephalopathies, goi la benh kuru) hoanh hanh. Đay la mot can benh lay lan co đoc luc cao bat nguon tu viec an phai prion trong mo nao. Tuy vay nhung ca nhan so huu bien the 129 cua gen PRNP co đuoc su mien dich tu nhien đoi voi prion. Nghien cuu sau them ma gen nay phat hien ra rang bien the 129 pho bien o tat ca loai nguoi hien đai, đieu nay chung to tap tuc an thit nguoi tung pho bien o mot thoi điem nao đo trong tien trinh tien hoa cua nhan loai. Do ta co bang chung nguoi Neanderthal an thit đong loai o mot muc đo nao đo va chung đung voi nguoi hien đai, nha co sinh vat hoc nguoi Anh Simon Underdown suy đoan rang nguoi hien đai đa lay truyen mot loai benh nao xop nao đo giong nhu kuru sang nguoi Neanderthal. Vi nguoi Neanderthal duong nhu khong so huu bien the 129, can benh kia đa lay lan va cham dut giong loai cua ho.


Trong van hoa đai chung Nguoi Neanderthal đuoc mo ta rat thuong xuyen trong van hoa đai chung, bao gom trong van hoc, phim anh va hai kich. Nguyen mau "cavemen" gieu nhai Neanderthal la giong nguoi nguyen thuy, gu lung, hai chi keo le tren mat đat, cam dui cui, hay cau nhau, phi xa hoi tinh, va chi biet hanh đong theo thu tinh hoang dai. Tu "Neanderthal" trong tieng Anh cung co the đuoc dung đe xuc pham.
Trong van hoc, ho đoi khi đuoc mieu ta la giong nguoi đan đon va quai di, nhu trong cuon The Grisly Folk cua H. G. Wells va The Animal Wife cua Elizabeth Marshall Thomas; song ho đoi khi cung đuoc mieu ta la chu nhan cua nen van minh la lam, nhu trong The Inheritors cua William Golding, Dance of the Tiger cua Bjorn Kurten, Clan of the Cave Bear hoac loat truyen Earth's Children cua Jean M. Auel.


Đoc them Nguoi hien đai so ky tai chau Au
Nguoi Denisova – Loai nguoi co tung sinh song o chau A
Homo floresiensis – loai nguoi co tung sinh song tai Flores, Indonesia
Homo luzonensis – loai nguoi co tung sinh song tai Luzon, Philippines
Homo naledi – Loai nguoi nao nho tung sinh song o Nam Phi
Cac dong di cu som thoi tien su
Dong thoi gian tien hoa cua loai nguoi - cac su kien tien hoa cua ho Nguoi trong vong 10 trieu nam tro lai đay


Chu giai Tham khao Thu muc Lien ket ngoai Neanderthals 'knew what they were doing': Archæologist Dr Naomi Martisius discusses her findings about Neanderthals' behaviour with Wikinews tren Wikinews
"Homo neanderthalensis". Vien Smithsonian. ngay 14 thang 2 nam 2010.
Thoi bieu cua loai nguoi (tuong tac) – Smithsonian, Bao tang Lich su Tu nhien Quoc gia (thang 8 nam 2016).
"Neanderthal DNA". Hiep hoi quoc te ve Pha he di truyen [International Society of Genetic Genealogy]. Ban goc luu tru ngay 17 thang 6 nam 2006.: Bao gom cac day DNA ty the cua nguoi Neanderthal
Du lieu cua H. s. neanderthalensis tai GenBank bao quan boi Trung tam Thong tin Cong nghe sinh hoc Quoc gia (NCBI)