Con Đao la ten goi chung cua mot quan đao o ngoai khoi bo bien Nam Bo Viet Nam va cung la đon vi hanh chinh cap huyen truc thuoc tinh Ba Ria – Vung Tau. La mot huyen đao cua Viet Nam, Con Đao con giu mot vi tri đac biet trong lich su Viet Nam khi co qua khu hon 100 nam la noi giam giu va luu đay tu nhan lon nhat va khac nghiet nhat o Đong Duong. Hang van tu nhan chinh tri đau tranh cho quyen đoc lap, tu do va thong nhat Viet Nam bi giam giu va luu đay noi đay. Ngay nay, Con Đao con đuoc biet đen nhu điem du lich nghi duong va tham quan voi cac bai tam va khu bao ton thien nhien Vuon quoc gia Con Đao.


Lich su = Nhan dien cu dan tien su qua ket qua khao co hoc =
Can cu vao cac ket qua khao co hoc, cac nha nghien cuu cho rang Con Đao đa co su hien dien cua con nguoi tu thoi tien su qua cac di vat cong cu tao tac, đuoc xac đinh "o vao khoang giua so ky thoi đai Kim khi va co quan he mat thiet voi di vat gom thoi tien Sa Huynh som o Nam Trung Bo va Đong Nam Bo".


= Cac ghi chep cua cac nha hang hai phuong Tay =
Nam cach xa đat lien, nhung do nam o vi tri thuan loi tren đuong hang hai noi lien Au-A nen Con Đao som đuoc nguoi phuong Tay biet đen. Theo tai lieu "Relation des Voyages par les Arabes et Persans dans l’Inde et la Chine dans le IX siecle de l’Ere Chretienne", dan theo ghi chep cua thuong nhan A Rap song o the ky thu IX la Soleyman cho biet "sau khi roi Senef, cac thuy thu phai mat muoi ngay moi đen đuoc Sender-Foulat". Mot tai lieu khac, "Relations de Voyages et Textes Geograaphiques Arabes, Persans et Turks Relatifs a l’Extreme-Orient", cung dan theo ghi chep cua Sulayman (mot cach phien am khac tu Soleyman), ghi đia danh nay la Cundur-fulat. Gabriel Ferrand cung chu giai them: Cundur-fulat la cach đoc co, Sundur-fulat la cach đoc hien đai; co nghia la nhung hon đao trai bi (les iles de la courge) trong tieng Ma Lai. Ong cung khang đinh đo chinh la đao Poulo Condore, toa lac tai đia đien cach đong bang song Mekong bon muoi dam ve phia Nam; tuong ung vi tri quan đao Con Đao ngay nay.
Trong tac pham Marco Polo du ky, thuong gia nguoi Y Marco Polo co ghi chep vao nam 1294, đoan thuyen buon 14 chiec cua ong tren đuong tu Trung Hoa ve nuoc bi mot con bao nhan chim mat 8 chiec; so con lai đa dat vao tru tai Con Đao, đuoc ong ghi nhan voi ten goi Poulo Condore.


= Cong cuoc khai thac cua cac chua Nguyen tren bien Đong =
Giai đoan the ky XV - the ky XVI: co rat nhieu đoan du hanh cua chau Au ghe qua tham Con Đao.
Cuoi the ky XVII va đau the ky XVIII: cac nha tu ban Anh, Phap đa bat đau đe y đen cac nuoc phuong Đong. Nhieu lan cac cong ty cua Anh, Phap cho nguoi toi Con Đao đieu tra, do xet tinh hinh moi mat voi dung y chiem Con Đao.
Nam 1702, tuc nam thu 12 đoi Chua Nguyen Phuc Chu, đich than giam đoc Cong ty Đong An cua Anh chi huy quan đo bo len Con Đao, xay dung phao đai va cot co.
Sau 3 nam, vao ngay 3 thang 2 nam 1705 thi xay ra cuoc noi day cua linh Macassar (linh nguoi Sulawesi). Đoan quan Anh phai roi bo Con Đao.

Thuc te, chua Nguyen đa diet tru su chiem đong Con Đao cua nguoi Anh:Tan ty, nam thu 10 [1701]...
Mua thu, thang 8,... Giac bien la nguoi An Liet Man 安烈蠻 (1. Tuc nguoi Anh (English).) co 8 chiec thuyen đen đau o đao Con Lon 崑崙 [nay la Con Đao]. Truong la bon To Lat Gia Thi 蘇喇伽施 5 nguoi tu xung la nhat ban, nhi ban, tam ban, tu ban, ngu ban (2. Tuc cac cap buc quan mot, quan hai v.v... ) (may ban cung nhu may buc, nguyen nguoi Tay phuong dung nhung ten ay đe goi bon đau muc cua ho) cung đo đang hon 200 nguoi, ket lap trai sach, cua cai chua đay nhu nui, bon mat đeu đat đai bac. Tran thu dinh Tran Bien la Truong Phuoc Phan 張福攀 (con Chuong dinh Truong Phuoc Cuong 張福崗, lay cong chua Ngoc Nhiem 玉冉) đem viec bao len. Chua [Nguyen Phuc Chu] sai Phuoc Phan tim cach tru bon ay.
...

Mua đong, thang 10, dep yen đang An Liet 安烈黨. Truoc la Tran thu Tran Bien Truong Phuoc Phan mo 15 nguoi Cha Va 闍婆 [Đo Ba] sai lam ke tra hang đang An Liet đe thua chung so ho thi giet. Bon An Liet khong biet. O Con Lon hon mot nam khong thay Tran Bien xet hoi, tu lay lam đac chi. Nguoi Cha Va nhan đem phong lua đot trai, đam chet nhat ban, nhi ban, bat đuoc ngu ban troi lai, con tam ban, tu ban thi theo đuong bien tron đi. Phuoc Phan nghe tin bao, tuc thi sai binh thuyen ra Con Lon, thu het cua cai bat đuoc dang nop. Chua trong thuong nguoi Cha Va va tuong si theo thu buc. Ten ngu ban thi đong gong giai đi, chet o doc đuong.Ngay 28 thang 11 nam 1783, trong chuyen đem hoang tu Canh va vuong an cua Chua Nguyen Anh ve Phap, Pigneau de Behaine (Ba Đa Loc) tu đung ra đai dien cho Nguyen Anh đe ky voi Ba tuoc De Mantmarin (đai dien cho vua Louis XVI cua Phap) mot hiep uoc ten goi la Hiep uoc Versailles. Đay la van kien đau tien nhuong cho Phap chu quyen cua bien Touron va quan đao Con Lon. Đoi lai, Phap se giup Nguyen Anh 4 tau chien, 1.200 linh, 200 phao thu, 250 nguoi linh Phi đe chong lai nha Tay Son. Cach mang Phap no ra khien nuoc nay khong thuc hien đuoc cam ket tren.
Tuong truyen trong đot thu 3 bi Tay Son truy sat thi Nguyen Anh va thuoc ha đa tron ra Con Lon. Ong song an dat may thang troi o đay. Vi the, hien nay o đao Con Son co mot ngon nui cao goi la nui Chua; o lang An Hai co đen tho thu phi cua Nguyen Anh la Hoang Phi Yen va o lang Co Ong co Mieu Cau tho Hoang tu Cai con cua thu phi Hoang Phi Yen.
Ngay 22 thang 8 nam 1822, sau khi đi ngang hai đao ti hon, The Brothers hon Trung Lon - Nho, tau cua Crawfurd toi đao Pulo Condore. Ong cho rang nguoi dan Cochin China de gan va đang tin tuong hon nguoi Xiem. Khi len bo, ong đa thay tan tich nha may cu cua nguoi Anh xay truoc đay tren đao: "cach đo khoang 118 nam, tuc nam 1702 - 1704, nguoi Anh đa thiet lap đon linh va nha may tren đao nay. Truoc đo ho đa bi đuoi khoi Chusan (Trung Quoc), Thong đoc Ketchpoole khuyen khich nguoi Celebes lam linh thue trong 3 nam. Ong ta khong tra đung tien luong va nhung nguoi linh đa noi loan, tham sat nguoi Anh tren đao. Nhung nguoi con song sot chay sang Johor." (Nhu vay, nguoi Anh đa khong he biet gi ve ke hoach bao ve Con Đao cua chua Nguyen.) Ngay khi đat chan len đao, nguoi dan chao đon đoan cua Crawfurd mot cach tu tin va thang than mac du co le ho hiem khi gap nguoi chau Au. Mot nhom thanh nien đang choi bong đa tren bai bien voi ngung cuoc vui, dan đoan cua Crawfurd đi gap thon truong. Vi thon truong đang kinh nay khoang 45 tuoi, moi đoan nguoi chau Au đi tham quan. Mot so nguoi dan va quan chuc len tham tau, ho mang theo hang hoa đe trao đoi voi hang hoa Chau Au. Theo Crawfurd, nguoi dan o đay Con Đao thanh ban va đang men hon so voi nguoi Xiem tham lam, giao tra, bat ke tang lop ma ong đa gap o Xiem. Vi quan tot bung, đung đau tren đao, ten la Cham-Kwan-Luong. Quan đao Pulo Condore gom 12 đao, đu kich co. Đao lon nhat Con Son, dai 12 dam, rong co 4 dam. Ten goi theo tieng Ma Lai cua Pulo Condore co nghi la đao Bi đao; nguoi An Nam khong biet ten nay, ho goi no la Koh-naong Con Non. Ngoi lang trong vinh lon nhat co khoang 300 dan. Con hai lang khac tren đao, tong cong dan tren đao khoang 800 nguoi. Toan bo nguoi dan o đay la nguoi Cochin China Viet Nam, khong co nguoi Hoa hay Campuchia o đay. Nguoi dan Pulo Condore mua gao chu yeu tu Saigun Sai Gon, đoi lai ho ban rua, hai san... Ho cung cong nap rua song đoi moi cho vua Cochin China. Crawfurd sau đo đuoc biet rang vua nuoc Cochin China hien đang o Hue, con Chao-Kun Ta Quan, vi Thong đoc Lower Cochin China Nam Ky, thi đang o Saigun. Crawfurd nong long đuoc gap vi quan o Saigun đo, boi ngoai tru Kachao Ke Cho o Tonquin Đong Kinh, thi [Sai Gon] la noi giau co nhat vuong quoc nay. Tau cua Crawfurd roi Pulo Condore đi Cape St. James Vung Tau.


= Con Đao trong ban đo hanh chinh Viet Nam =
Vao thoi Gia Long, theo Đai Nam nhat thong chi thi Con Đao thuoc quyen quan hat cua đao Can Gio, tran Phien An, tong tran Gia Đinh (Gia Đinh thanh); đen nam Minh Mang 20 (1839) thi Con Đao đuoc chuyen sang thuoc tinh Vinh Long cua Nam Ky Luc tinh.
Truoc thoi Phap thuoc, Con Đao thuoc tinh Ha Tien, sau đoi cho tinh Vinh Long quan ly.


= Tu vi tri chien luoc hang hai đen đia nguc tran gian =
Ngay 1 thang 9 nam 1858, Phap tan cong Đa Nang, chiem đong ban đao Son Tra va chuan bi đanh Hue.
Thang 4 nam 1861, Phap đanh chiem Đinh Tuong. Chinh trong thoi gian nay, Phap khan cap đat van đe chiem đong Con Đao vi so Anh chiem mat vi tri chien luoc quan trong nay.
Vao luc 10 gio sang, ngay 28 thang 11 nam 1861, Thuy su đo đoc Hai quan Phap la Louis Adolphe Bonard ha lenh cho tau thong bao Norzagaray đen chiem Con Đao, thuong co Phap.
Trung uy Hai quan Phap Lespes Sebastien Nicolas Joachim lap bien ban "Tuyen cao chu quyen" cua Phap tai Con Đao.
Ngay 14 thang 1 nam 1862, chiec tau cho hang Nievre đua mot so nhan vien ra đao. Nhung nguoi nay co nhiem vu tim vi tri thuan loi dung tam hai đang Con Đao nham chong che neu co nuoc nao phan khang hanh đong tuyen bo chu quyen.
Ngay 5 thang 6 nam 1862, trieu đinh Hue ky Hoa uoc Nham Tuat voi Phap. Khoan 3 cua Hoa uoc ghi ro rang nha Nguyen phai nhuong hoan toan chu quyen Con Lon cho Hoang đe Phap. Nguyen (2012) cho rang, so di Phap ep trieu đinh Hue la do Anh phan đoi viec Phap chiem Con Lon nam 1861. Ly le cua Anh la, Phap chiem đao dua theo mot hiep uoc von di khong đuoc thi hanh (tuc Hiep uoc Versailles nam 1783).


= Nha tu Con Đao =

Ngay 1 thang 2 nam 1862, Bonard ky quyet đinh thanh lap nha tu Con Đao, tu đo bien Con Lon thanh noi giam giu nhung nguoi tu chinh tri Viet Nam voi he thong chuong cop noi tieng. Duoi thoi Phap thuoc đa co cau rang:

"Con Lon đi de kho ve
Gia đi bo xac, trai ve nam xuong."
Danh sach quan đoc Phap o Con Đao:

Duoi che đo nha tu Con Đao, khoang 20.000 nguoi Viet Nam thuoc nhieu the he đa chet va đuoc chon cat tai Nghia trang Hang Duong.
Ngay 16 thang 5 nam 1882, Tong thong Phap Jules Grevy ky sac lenh cong nhan quan đao Con Lon la mot quan cua Nam Ky.


= Thoi Viet Nam Cong hoa =
Thang 9 nam 1954, duoi chinh quyen Quoc gia Viet Nam, Thu tuong Ngo Đinh Diem tiep tuc che đo nha tu cua Phap va đoi ten quan đao Con Lon thanh hai đao Con Son
Ngay 22 thang 10 nam 1956, Tong thong Ngo Đinh Diem ky sac lenh so 143-NV cong bo danh sach cac đon vi hanh chinh Nam Viet, trong đo co tinh Con Son.
Ngay 24 thang 4 nam 1965, chinh quyen Viet Nam Cong hoa đoi tinh Con Son thanh '"'Co so Hanh chinh Con Son truc thuoc Bo Noi vu. Chuc tinh truong đuoc đoi thanh đac phai vien hanh chinh.
Ngay 1 thang 11 nam 1974, duoi thoi Đe Nhi Cong hoa Viet Nam cua Tong thong Nguyen Van Thieu, Co so hanh chinh Con Son đoi ten thanh thi xa Phu Hai thuoc tinh Gia Đinh. Cac trai tu đeu đuoc ghep them chu Phu: Trai I thanh Trai Phu Tho, Trai II thanh Trai Phu Son, Trai IV thanh Trai Phu Tuong, Trai V thanh Trai Phu Phong, Trai VI thanh Trai Phu An, Trai VII thanh Trai Phu Binh va Trai VIII thanh Trai Phu Hung. Giai đoan nay so tu nhan len đen 8.000 nguoi.


= Quan đao nguc tu thanh thien đuong nghi duong =
Ngay 1 thang 5 nam 1975, quan Mat tran Dan toc Giai phong mien Nam Viet Nam tiep quan Con Đao.
Ngay 18 thang 9 nam 1976, Hoi đong Chinh phu ra Nghi đinh so 164-CP thanh lap huyen Con Son truc thuoc Thanh pho Ho Chi Minh.
Ngay 15 thang 1 nam 1977, Quoc hoi nuoc Cong hoa xa hoi chu nghia Viet Nam khoa VI, ky hop thu 2 ban hanh nghi quyet phe chuan viec đoi ten huyen Con Son thanh huyen Con Đao va sap nhap huyen Con Đao vao tinh Hau Giang.
Ngay 30 thang 5 nam 1979, huyen Con Đao sap nhap voi thi xa Vung Tau va xa Long Son thuoc huyen Chau Thanh, tinh Đong Nai đe thanh lap đac khu Vung Tau - Con Đao truc thuoc trung uong. Ngay 10 thang 12 nam 1979, Con Đao đuoc chuyen thanh quan truc thuoc đac khu Vung Tau - Con Đao.
Ngay 12 thang 8 nam 1991, đac khu Vung Tau - Con Đao giai the, Con Đao tro thanh huyen thuoc tinh Ba Ria – Vung Tau nhu hien nay.
Hien nay Con Đao la mot huyen co chinh quyen mot cap, thong qua cac co quan chuc nang huyen, truc tiep đen đia ban khu dan cu, khong co cac cap phu thuoc nhu xa, phuong hay thi tran.


Chu thich Tham khao Nguyen Đinh Thong - Nguyen Linh - Ho Si Thanh, Lich su nha tu Con Đao 1862 - 1975, Nha xuat ban Quan đoi Nhan dan, 2009
Di tich Nha tu Con Đao