Xuan Huyen (1 thang 6 nam 1942 – 27 thang 11 nam 2020), ten đay đu la Ngo Xuan Huyen, la mot đao dien san khau nguoi Viet Nam. Ong đa dan dung nhieu vo dien kich noi noi tieng va đuoc menh danh la "nguoi gac đen" cua san khau chinh kich.
Xuan Huyen cung voi Doan Hoang Giang va Le Hung la 3 nam đao dien san khau hang đau trong thoi ky đinh cao cua san khau mien Bac vao thap nien 1980–1990. Trong su nghiep cua minh, ong đa dan dung khoang 300 vo dien thuoc nhieu the loai nhu kich noi, tuong, cheo, cai luong, dan ca cho nhieu đoan nghe thuat. Noi tieng trong so cac vo dien nay la Loi the thu 9, Ong khong phai bo toi, Hon vong phu, Nha co ba chi em gai.
Ong tung giang day tai Truong Đai hoc San khau – Đien anh Ha Noi trong nhieu nam, đao tao nhieu the he nghe si noi tieng nhu Chi Trung, Thanh Ngoan, Hoang Dung, Thuy Mui, Le Khanh, Quoc Tuan, Si Tien.


Tieu su Ngo Xuan Huyen sinh ngay 1 thang 6 nam 1942 tai xa Thanh Nam (nay la Ngoc Son), huyen Thanh Chuong, tinh Nghe An.
Ong theo hoc khoa đau tien Truong Nghe thuat san khau Viet Nam tu nam 1959 va tot nghiep nam 1963. Sau đo ve lam dien vien cua Đoan Tuong lien khu V, ong thuong đuoc giao cac vai phan dien va nguoi phuong Tay. Sau thoi gian tham gia linh vuc nghe thuat tuong, nam 1971, ong đuoc cu đi hoc đao dien san khau tai Kiev, Lien Xo va tro ve nuoc nam 1977. Ngoai đao dien cac tiet muc san khau, ong con lam giang vien tai truong Đai hoc San khau – Đien anh Ha Noi. Xuan Huyen con co mot thoi gian tu nghiep tai Tiep Khac. 
Xuan Huyen qua đoi ngay 27 thang 11 nam 2020 tai benh vien Bach Mai, Ha Noi, sau nhieu nam chong choi voi di chung tai bien va benh tuoi gia.


Su nghiep Thang 5 nam 1980 tai Hai Phong, Hoi dien San khau chuyen nghiep toan quoc lan thu 2 đuoc to chuc, đay la lan đau tien Hoi dien co su tham gia cua cac đoan nghe thuat tren toan quoc ke tu sau ngay thong nhat đat nuoc. Xuan Huyen tham gia voi tac pham đau tay ma ong dan dung cho Đoan Cai luong Song Han – Đa Nang la vo Gio va bui, kich ban cua Hoang Yen. Vo dien đa xuat sac gianh đuoc Huy chuong bac tai Hoi dien. Sau thanh cong nay, vao nam 1981, Xuan Huyen đuoc Đoan Cai luong Hai Phong moi dung hai vo Truong Chi va Le Chan. 
Nam 1982, Xuan Huyen nhan đuoc loi moi tu tinh Nghe Tinh, tai đay ong đa đao dien kiem thiet ke san khau mot so vo dien cho cac đoan nghe thuat cua tinh. Đien hinh voi 3 vo thuoc 3 loai hinh nghe thuat khac nhau nhu Othello cho Đoan Kich noi, Vong phan Kavkaz cho Đoan Cheo, Tieng hat tinh yeu cho Đoan Cai luong. Cac vo dien cua ong đa thu hut khan gia trong tinh đen xem, đay cung la lan đau vo Othello đuoc dan dung tai Viet Nam, lai do mot đoan nghe thuat đia phuong trinh dien. Nam 2002, vo dien nay đuoc Xuan Huyen dung lai cho Nha hat Tuong Viet Nam đe tham gia Lien hoan San khau thu nghiem Quoc te tai Ha Noi. 

Qua ky nang dan dung san khau ma Xuan Huyen đa gop phan đua ten tuoi cua tac gia kich ban tro nen noi tieng voi cong chung nhu: Thu Hanh voi Ben bo xa lac hay Thu Phuong voi Nha co ba chi em gai. Xuan Huyen con cho thay ban sac rieng cua minh trong phong cach dan dung voi vo dien đa noi tieng truoc đo nhu Loi the thu 9 cua Luu Quang Vu. Ong đa lua chon vai dien, tao ra nhung dau an đac cho cac dien vien nhu Đuc Khue qua vai giam đoc Phuoc Sinh trong Nguoi yeu toi la hoa hau, Anh Duong voi Othello trong vo tuong cung ten. Hai dien vien Pham Cuong va Trung Hieu thuong gan lien voi cac vai chinh dien cung đuoc lot xac qua cac vai phan dien ma Xuan Huyen lua chon.
Tu nam 2009, Xuan Huyen phai tam dung hoat đong nghe thuat sau mot con tai bien va mac can benh viem đa khop. Ong nghi huu vao nam 2013.


Vinh danh Xuan Huyen đuoc Nha nuoc Viet Nam phong tang danh hieu Nghe si uu tu nam 1993 va Nghe si nhan dan nam 2007.
Tu ngay 6 đen ngay 10 thang 1 nam 2012, chuong trinh NSND Ngo Xuan Huyen – Mua xuan va San khau kich Viet Nam đuoc to chuc. Chuong trinh trinh dien lai 5 trong so nhieu vo dien gan lien voi ten tuoi cua ong gom: Tieng chuong, Nha co ba chi em, Mot cay lam chang nen non, Cai chet chang de dang gi va Cat bui. 


Đanh gia Ve ban than, Xuyen Huyen tu đanh gia minh la nguoi co tai, la đao dien so mot tai mien Bac nhung neu khong co su ho tro tu Nha nuoc thi cung khong the co đuoc thanh cong.
Bao Nguoi Lao Đong đanh gia rang ong la mot tuong đai cua nghe thuat dan dung voi phong cach phong khoang, giau chi tiet va co suc anh huong manh đen the he đao dien sau cua Viet Nam.
Bao Cong an nhan dan đanh gia rang Xuan Huyen la mot trong so it đao dien nam vung cac thu phap cua nghe thuat truyen thong, ong con ket hop voi đac tinh, tiet tau cua san khau hien đai ma ong đa hoc đuoc.


Tac pham = Kich =


Giai thuong Mot so vo dien khac tung đat Huy chuong vang: Vien ngoc da minh chau, Loi noi doi cao thuong, Quyen uy va toi ac, Xon xao rung que, Phan Boi Chau,... 


Đoi tu Vo chong nghe si Xuan Huyen sinh đuoc 2 nguoi con, mot trai va mot gai, đeu theo linh vuc nghe thuat.


Tham khao Lien ket ngoai Đao dien Xuan Huyen va 'Đieu thieng lieng nhat'
Đao dien Xuan Huyen: 'Toi chi la anh cong chuc quen'
Nha co ba chi em: gian di nhung tham đam chat nhan van