Loan An Su (chu Han: 安史之亂: An Su chi loan) la cuoc bien loan xay ra giua thoi nha Đuong vao thoi Đuong Huyen Tong Ly Long Co trong lich su Trung Quoc, keo dai tu nam 755 đen nam 763, do An Loc Son va Su Tu Minh cam đau. Ca ho An va ho Su đeu xung la Yen đe trong thoi gian noi day. Do xay ra vao nien hieu Thien Bao cua Đuong Huyen Tong, cuoc phan loan nay con đuoc goi la Thien Bao chi loan (天寶之乱).
Cuoc noi day keo dai qua ba đoi hoang đe nha Đuong truoc khi bi dap tat, va co su tham gia cua nhieu the luc đia phuong. Ben canh phe trung thanh voi trieu Đuong, con co cac the luc chong Đuong, đac biet la o khu vuc Ha Bac va vung anh huong Sogdiana. Cuoc noi loan đem đen su tan pha tren quy mo rat lon, lam suy yeu đang ke nha Đuong va khien trieu Đuong mat đi tam anh huong tai Tay Vuc. Nha Đuong thue 3.000 linh đanh thue tu Abbasid, va Han quoc Duy Ngo Nhi cung giup suc chong lai An Loc Son.
Đay đuoc xem la mot trong nhung binh loan lon nhat trong lich su Trung Quoc va đa lam suy yeu gan nhu hoan toan trieu đai nha Đuong hon 100 nam phon thinh.


Nguyen nhan Sau giai đoan cuc thinh trong nhung nam đau thoi Đuong Huyen Tong, su cai tri cua nha Đuong nay sinh nhung mau thuan trong đoi song xa hoi. Cuoc noi day cua ho An va ho Su co the đuoc ly giai tu nhieu nguyen nhan.


= Mau thuan giua chinh quyen va nguoi dan =

Đuong Huyen Tong trong cuoi nhung nam Khai Nguyen (713-741) đa say sua trong phu quy, chenh mang chinh su. Sang nien hieu Thien Bao (tu 742), Huyen Tong cang lo huong lac va mat sang suot.
Khong chi rieng vua Huyen Tong, nhung nguoi trong tong that va quan lai đeu co đoi song xa xi. Cung luc, nha Đuong van gay nhung cuoc chien voi cac nuoc xung quanh khien chi phi cua trieu đinh ngay cang nhieu, suc ep ve tai chinh ngay cang đe nang. Đe giai quyet su mat can đoi giua thu va chi, trieu đinh tang muc suu thue ma nhan dan phai đong gop. Nhieu quan lai đia phuong nhan lenh tang thue cua trieu đinh trung uong đe tang cuong vo vet cua dan lam giau. Mot so nguoi dan khong chiu noi muc thue cao phai bo tron. Đe bu phan thieu hut cua nhung nguoi bo tron, trieu đinh lai bat chia so thieu cua nguoi bo tron đanh đeu vao nhung nguoi xung quanh. Bi boc lot nang ne hon, nhung nguoi song yen lanh luc đo khong con chiu noi suu cao thue nang cung buoc phai bo tron theo nhung nguoi kia.
Tham chi co vien tuong Vuong Hong giu chuc Ho khau sac dich su con ra lenh truy thu thue voi nhung nguoi linh chet tran ma chua đuoc tuong chi huy ngoai vung bien cuong xoa bo ho tich, trong đo co nguoi bi truy thu thue toi 30 nam. Ngoai suu thue, nguoi dan con phai chiu che đo binh dich rat nang ne. Đieu đo khien mau thuan giua chinh quyen nha Đuong va nhan dan ngay cang sau sac.


= Mau thuan sac toc =
Tu cuoi nhung nam Khai Nguyen sang đau nhung nam Thien Bao, Đuong Huyen Tong nhieu lan đieu quan đi đanh cac nuoc lan can o phia tay, tay nam, phia bac va đong bac nhu Tho Phon, Nam Chieu, Khiet Đan, Đai Thuc... khien khong chi dan trong nuoc oan han ve binh dich ma con gay thu voi nhung dan toc xung quanh.
Tu thoi nha Tuy, co nhieu nguoi Đot Quyet đa di cu toi phia bac U chau; tai Lieu Tay co nhieu nguoi He va nguoi Khiet Đan đen cu tru. Ho van bao luu tap tuc truyen thong cua minh. Cuoi the ky 7 tung xay ra viec nguoc đai nguoi di toc cua tuong nha Đuong khien ho noi day chong lai. Khi moi len ngoi, Đuong Huyen Tong đa dan xep đuoc mau thuan tam thoi, nhung toi nhung nam Thien Bao tinh hinh lai cang thang.


= Mau thuan trong gioi cam quyen =
Trong noi bo giai cap thong tri nha Đuong, ngay cang nhieu mau thuan nay sinh giua cac phe phai khong cham dut. Trong thoi hau ky, Đuong Huyen Tong ngay cang me muoi, xa lanh nhung quan lai trung luong nen ho phai rut khoi chinh quyen. Mot nhom gian than cam đau la Ly Lam Phu (mot nguoi ho xa trong tong that), mot nhom khac la cac hoan quan đung đau la Cao Luc Si cung troi day. Ben canh đo, luc luong ngoai thich do Duong Quoc Trung (co cung cu noi voi Duong Ngoc Hoan) cung co quyen the ngay cang lon. Cac phe phai trong trieu đau tranh khi ngam ngam khi cong khai đeu nham muc đich tu loi khong vi loi ich quoc gia khien viec chinh tri ngay cang roi ren.


= Sai lam ve chinh sach bien cuong =
Mot trong nhung sai lam lon cua Đuong Huyen Tong la ap dung chinh sach "trong nhe ngoai nang" theo te tuong Ly Lam Phu.
Truoc đay nha Đuong thinh hanh mot nguyen tac "trong nang ngoai nhe" cho nguoi linh luan phien chiu binh dich va lam ruong; nhung sau đo ap dung che đo mo binh khien nguoi linh tro thanh nhung quan nhan chuyen nghiep. Che đo nay tuy nang cao tinh than chien đau cua binh si, nhung mat khac lai khien nguoi linh phu thuoc nhieu hon vao thu linh chi huy chu khong phu thuoc vao trieu đinh. Hon nua, Đuong Huyen Tong ham mo rong lanh tho, cho cac tuong tu minh mo binh va nuoi quan đe lap cong, nen binh luc cac tran ngoai bien cua cac tuong đia phuong ngay cang manh. Theo thong ke nhung nam đau nien hieu Thien Bao, binh luc cua cac tran vung bien co toi 49 van, trong khi quan trieu đinh trung uong do nha Đuong truc tiep quan ly tai kinh thanh va cac chau chi co 8 van nguoi. Con so chenh lech đo phan anh ro tinh trang "trong nhe ngoai nang".
Ngoai quan si, Đuong Huyen Tong con nghe theo Ly Lam Phu ra quyet sach sai lam trong chinh sach nhan su voi cac tuong si. Tu khi nha Đuong khai lap, cac tuong trong giu bien cuong đeu la nhung trung than co đu tai đuc. Do đo sau mot thoi gian ho lap cong ngoai bien ai, trieu đinh đeu trieu ve cho giu chuc vu cao, ke ca Te tuong, nhu Ly Tinh, Ly Tich, Luu Nhan Quy, Lau Su Đuc, Tiet Not, Quach Nguyen Chan, Truong Gia Trinh, Truong Duyet, Tieu Khao... Đoi voi cac Phien tuong (tuong nguoi thieu so), du ho co long trung thanh, nha Đuong van luon khong che chuc vu, du đe ho lam tuong cam quan nhung van phan cong mot đai than nguoi Han đi kem giu vai tro thong soai nham kiem che ho.
Chinh sach nay giup han che tinh trang cat cu cua cac tuong linh đia phuong, khong ai nam quyen ngoai bien ai qua lau; va cac tuong nguoi thieu so co su giam sat. Nhung đen khi Ly Lam Phu lam Te tuong so cac tuong ngoai bien ai ve gianh mat ngoi đau trieu cua minh, nen kien nghi Huyen Tong ap dung chinh sach dung cac tuong "nguoi Ho" lam thong soai ngoai bien cuong, khong khong che ho o duoi mot đai than nguoi Han cua trieu đinh nua. Ly do Ly Lam Phu neu ra la cac tuong nguoi Ho dung cam thien chien, khong co moi quan he xa hoi phuc tap o trung nguyen, khong biet chu Han, co lap khong co be canh, nhu vay đang tin cay hon cac tuong nguoi Han. Đuong Huyen Tong nghe theo. Cac tuong nguoi Ho du lap nhieu cong nhung khong co co hoi ve trieu tro thanh Te tuong do trinh đo van hoa thap va đieu đo khien Ly Lam Phu yen tam voi ngoi vi cua minh.
Ngay truoc khi Lam Phu neu kien nghi nay, đa xay ra vu an tuong Vuong Thua Tu đang lam Tiet đo su Ha Tay bi vu cao muon dung binh luc ban bo giup Thai tu len ngoi hoang đe. Đuong Huyen Tong khong xet đoan đa ra lenh bat ngay Vuong Thua Tu xu tu. Đung luc đo nghe kien nghi cua Ly Lam Phu, Huyen Tong lap tuc chap nhan, ben đe bat cac tuong nguoi Ho nhu An Loc Son, An Tu Thuan, Kha Thu Han, Cao Tien Chi lam đai tuong. Cac tuong nguoi Ho, đien hinh la An Loc Son, co co hoi phat trien luc luong rieng vung bien ai ngay cang tro nen lon manh ngoai su khong che cua trieu đinh.
Đuong thoi 10 tran nha Đuong nam 742 duoi thoi Đuong Huyen Tong co thuc luc quan su nhu sau:


Su chuan bi cua An Loc Son = Lay long vua Đuong =
Thu linh cam đau cuoc noi day chong nha Đuong la An Loc Son. An Loc Son la nguoi Lieu Thanh, ten that la An Rokhan, nguoi dan toc Sogdian (Tuc Đac). Loc Son nguyen mang ho Khang, nhung sau đo ba me cai gia voi An Dien Yem nen lay ho An. Loc Son la phien am tieng Han cua chu Roxsan, theo tieng ban toc co nghia la "anh sang".
Loc Son đau quan lam tuong nha Đuong, nho chien đau dung cam va to ra trung thanh nen nhanh chong đuoc thang tien. Tu nam 740 đen nam 751, An Loc Son đuoc thang tu đo đoc Doanh chau len Tiet đo su ba tran Pham Duong, Ha Đong va Binh Lu, nam toan bo vung đong bac Trung Quoc khi đo.
Tuy co tri thong minh nhung Loc Son luon to ra vung ve ngoc nghech khien Đuong Huyen Tong rat tin tuong va nhan ong lam con nuoi. Vo Huyen Tong la Duong Quy Phi tro thanh me nuoi cua Loc Son, du kem ong 16 tuoi. Tuy nhien chinh tu luc ra vao trieu kien vua Đuong, Loc Son va Duong Quy Phi bat đau co quan he len lut nhung Huyen Tong khong he nghi ngo ma cang them tin nhiem Loc Son. An Loc Son to beo bung phe, theo su sach ghi lai thi nguoi nang toi 330 can. Huyen Tong thay vay hoi, Loc Son lai mau mieng đap rang bung to vi mang long trung voi vua Đuong. Huyen Tong nghe the lai cang tin Loc Son.


= Xay dung luc luong =
Ngay khi Loc Son chua co the manh thi Te tuong Truong Cuu Linh, thai tu Ly Hanh... đa khong vua long voi Loc Son va canh bao Huyen Tong rang Loc Son se lam phan. Huyen Tong khong tin, trai lai con thoa man cac yeu cau cua Loc Son nhu cho bo sung quan nhu va binh ma. Dua vao cac quan lai co qua lai trong trieu, An Loc Son biet đuoc thai đo cua thai tu Hanh voi minh, nen cang gap rut chuan bi luc luong đe lo cho tuong lai sau khi Đuong Huyen Tong qua đoi.
Đe sau nay co đuong lui, dua vao su tin nhiem hien tai cua Đuong Huyen Tong, An Loc Son bat đau xay dung thuc luc rieng cho minh. Ong thu dung nhung van si bat man nguoi Han nhu Nghiem Trang, Cao Thuong, Truong Thong Nho, Ly Đinh Kien lam muu si.
Voi kha nang biet toi 6 thu tieng cac toc thieu so, ong ra suc chieu du cac quan nhan nguoi toc nay. Sau cac tran đanh co quan đau hang hoac bi bat, đich than ong dung ngon ngu cua ho đe giao tiep gay thien cam, an ui ho, loi keo tro thanh tro thu đac luc. Ong tuyen chon ra 8000 quan thien chien lam luc luong nong cot, nhieu nguoi bo toc Đong La, He, Khiet Đan rat dung manh, thien chien ma ong nuoi duong, huan luyen thanh luc luong rieng goi la Due lac ha (Tieng ban toc co nghia la trang si).
Nam 754, An Loc Son tien them mot buoc đe thu phuc long trung thanh cua ho, đe bat 500 nguoi He, Khiet Đan, Cuu Tinh, Đong La len lam tuong quan va 2000 nguoi thang chuc Trung lang tuong. Đau nam 755 ong lai dung 32 tuong nguoi Ho thay cac tuong nguoi Han, tu đo toan bo tuong lanh duoi quyen An Loc Son đeu la nguoi Ho. Ngoai ra, An Loc Son con ra suc tich luong thao, nuoi nhieu chien ma, lam so quan va thuc luc manh hon han luc luong cua trieu đinh trung uong nha Đuong.
Cac hanh đong cua An Loc Son khien nhieu nguoi trong chinh quyen trung uong nghi ngo. Toi giai đoan sau, khi binh luc cua Loc Son đa manh, cac quyen than nhu Ly Lam Phu, Duong Quoc Trung đeu co nhung tinh toan rieng, nen ho đeu co y đinh loi dung An Loc Son va đe phong lan nhau. An Loc Son đa khon kheo triet đe loi dung mau thuan giua cac đai than trong chinh quyen trung uong đe tranh thu thoi gian chuan bi the luc cho minh.
Cho toi nam 755, An Loc Son đa cat nhac va trong dung cac tuong van, vo vao bo may duoi quyen minh gom:

Ben van co Cao Thuong, Nghiem Trang, Truong Thong Nho, Ly Đinh Kien, Binh Liet, Ly Su Ngu, Đoc Co Van Tuc
Ben vo co Su Tu Minh, An Thu Trung, Ly Quy Nhan, Thai Hy Đuc, Nguu Đinh Gioi, Huong Thuan Dung, Ly Đinh Vong, Thoi Can Huu, Doan Tu Ky, Ha Thien Nhien, Vu Lenh Tuan, Hung Nguyen Hao, Đien Thua Tu, Đien Can Chan, A Su Na Thua Khanh


Chien tranh bung phat Nam 752, Ly Lam Phu chet, quyen hanh trong trieu đinh Truong An lot vao tay ngoai thich Duong Quoc Trung - anh ho (cung cu noi) cua Duong Quy Phi. Quoc Trung tro thanh Te tuong. Duong Quoc Trung va An Loc Son cung tranh gianh su an sung cua Đuong Huyen Tong nen nay sinh mau thuan ngay cang gay gat.
Duong Quoc Trung canh bao voi Huyen Tong rang Loc Son se lam phan. Đuong Huyen Tong nghi hoac sai su đi do xet. An Loc Son đeu mua chuoc bang vang bac nen cac su gia ai cung ca ngoi ong. Nho tai nang đanh dep, chieu du su phan loan cua mot so bo toc nguoi He va nguoi Khiet Đan o bien cuong, ong cang đuoc vua Đuong xem la buc thanh bao ve bien gioi. Huyen Tong tuoi gia, ham huong lac, cho con Loc Son lam quan trong trieu, sau đo con thong gia voi Loc Son, ga con gai cho con trai Loc Son la An Khanh Tong.
Nhung nhung viec xay dung luc luong cua An Loc khien khong chi Duong Quoc Trung ma ca cac trieu than khac cung day len du luan nghi ngai ve viec ong se lam phan. Du đa co y lam phan nhung An Loc Son nghi toi an tinh cua Đuong Huyen Tong qua tin nhiem minh nen con do du.
Tuy nhien, Duong Quoc Trung muon minh chung cho loi nhan xet cua minh ve Loc Son, cang ngay cang to y đinh tru bo Loc Son. Them vao đo, co loi đe nghi nen quyet đoan hanh đong cua Su Tu Minh va cac muu si Nghiem Trang, Cao Thuong đa thuc đay Loc Son quyet đinh day binh chong nha Đuong.
Ngay Giap Ty (16) thang 11 nam At Mui (tuc 16 thang 12 nam 755), voi danh nghia "phung mat chieu hoang đe thao phat Duong Quoc Trung", An Loc Son khoi binh tu Pham Duong, chinh thuc phan lai nha Đuong.


An Loc Son đanh chiem hai kinh = Đanh chiem Lac Duong =
An Loc Son co 15 van quan, noi phao len la 20 van, o at tien xuong phia nam. Khi tin Loc Son lam phan truyen đen Truong An, ban đau Đuong Huyen Tong khong tin, cho la tin đon that thiet. Đen khi tin đuoc xac nhan la đung, ca Huyen Tong va nhieu quan lai trong trieu đeu hot hoang, mat binh tinh.
Duong Quoc Trung tu cho minh la đa du kien đuoc đieu đo, va tiep tuc du đoan rang quan phan se chi hoat đong đuoc chuc ngay thi se xay ra chia re noi bo, Loc Son se bi thu ha giet. Đuong Huyen Tong va cac trieu than quen an nhan, khi bat ngo gap tai bien co tam ly cau may, tin vao Duong Quoc Trung.
Nhung quan An Loc Son manh me hon nhieu so voi su du lieu cua nha Đuong. Trong khong đay 1 thang, An Loc Son đa keo toi Linh Xuong, vuot qua song Hoang Ha, gan nhu khong gap su chong đoi nao, lien tiep ha thanh chiem đat. Sau đo An Loc Son đanh chiem cac trong điem Tran Luu, Vinh Duong va tien đanh Lac Duong.
Đuong Huyen Tong voi đieu binh, cho Phong Thuong Thanh lam Tiet đo su Pham Duong (thay An Loc Son), đen Lac Duong mo binh chong lai An Loc Son. Mat khac, Huyen Tong tu mo them 5 van nguoi ngua, giao cho Tiet đo su An Tay la Cao Tien Chi đong giu Thiem chau; lai cu Quach Tu Nghi lam Tiet đo su Soc Phuong phong thu phia đong nam Hoang Ha. Trieu đinh can mot nguoi lam tong quan quan đoi o Ha Bac, Son Đong, Huyen Tong ben trung cau cac tuong đe cu. Quach Tu Nghi tien cu Ly Quang Bat, Huyen Tong tiep nhan ngay, phong Quang Bat lam Tiet đo su Ha Đong.
Phong Thuong Thanh mo đuoc 6 van quan, nhung ho đeu la nhung nguoi dan o cho bua chua tung luyen tap va chua quen đanh tran. Thuong Thanh mang quan ra cua Vu Lao chan đanh Loc Son, nhung bi đanh bai phai quay ve giu Lac Duong. An Loc Son keo đen vay đanh Lac Duong. Quan o hop cua Thuong Thanh khong đich noi, nhanh chong bi đanh bai lan thu hai. Loc Son chiem đuoc đong đo Lac Duong.
Phong Thuong Thanh chay toi Thiem chau, hoi quan voi Cao Tien Chi. An Loc Son tiep tuc tien quan đanh Thiem chau, tiep tuc đanh bai hai tuong nha Đuong. Tien Chi va Thuong Thanh thua tran chay ve giu ai Đong Quan. Đuong Huyen Tong nghe tin Thuong Thanh thua tran ben tuoc het quan chuc. Cao Tien Chi lenh cho Thuong Thanh tuan tra giam sat cac trai xung quanh.
Đuong Huyen Tong sai hoan quan Bien Lenh Thanh ra lam Giam quan, giam sat quan Cao Tien Chi. Bien Lenh Thanh thuong hach sach bat Cao Tien Chi thoa man yeu cau ca nhan, nhung đeu bi Tien Chi tu choi.
Đuong Huyen Tong khong đanh gia het thuc luc cua quan An Loc Son, nghe theo loi giem cua hoan quan Bien Lenh Thanh rang Cao Tien Chi vo co bo thanh giai tan quan va tu y giam khau phan cua binh linh, quy trach nhiem cho hai tuong đe thua tran, ha lenh giet ca Phong Thuong Thanh va Cao Tien Chi, cu Kha Thu Han đang om ra tran thu Đong Quan.


= Chien su o Ha Bac =


 Cac thanh nha Đuong bi vay ham  An Loc Son nhanh chong đanh chiem hau het đat đai Ha Bac nhu gio cuon, nhung trong đia ban moi chiem đuoc van co mot so tuong nha Đuong tan luc trung thanh, kien tri giu thanh the thu khong đau hang, nhu Thai thu Binh Nguyen la Nhan Chan Khanh, Thai thu Thuong Son la Nhan Cao Khanh (hai anh em ho). Muoi bay quan Ha Bac nghe theo cac tuong ho Nhan, cung nhau phan lai Loc Son, tro lai quy thuan nha Đuong. An Loc Son chi con lam chu cac quan Ha Bac la Ngu Duong, Pham Duong, Bac Binh, Mat Van, Cap Nghiep, buoc phai ngung đanh Đong Quan, quay tro lai chinh chien. Ong tu minh đong quan tai Lac Duong đe đieu binh cac tran.
Nhan đo, cac tuong o Ha Nam đang bi quan An Loc Son chiem nhu Thai thu Nam Duong la Lo Linh, thai thu Tuy Duong la Hua Vien, huyen lenh Chan Nguyen la Truong Tuan cung khoi binh chong lai An Loc Son, chan giu con đuong tien xuong phia nam.
Trong cac thanh tri chong An Loc Son trong vung Loc Son quan ly, quan Thuong Son bi ha đau tien. Thai thu Nhan Cao Khanh khong chong noi đai quan Su Tu Minh, bi quan Yen bat. Quan yen du hang khong đuoc ben giet Cao Khanh.
An Loc Son non nong muon lam hoang đe nen sang thang 1 nam sau (756), tu xung la Đai Yen hoang đe, đat nien hieu la Thanh Vu. Ong phong con thu la An Khanh Tu lam Tan vuong, Truong Thong Nho lam Trung thu lenh, Cao Thuong va Nghiem Trang lam Trung thu thi lang; sai An Khanh Tu lam tien phong cung Thoi Can Huu mang quan đi đanh Đong Quan - cua ngo kinh thanh Truong An. Loc Son giao cho Su Tu Minh lo viec đanh dep cac thanh tri con chua chiem đuoc o Ha Bac va phong giu can cu Pham Duong.


 Mui ra quan cua Quach, Ly tu Truong An  Thang gieng nam 756, Ly Quang Bat mang 5000 quan tien ve phia đong, đanh pha Tinh Hinh, quan Thuong Son. Tuong Yen la Su Tu Minh mang may van quan đen cuu vien, cat đut đuong van luong cua quan Đuong. Ly Quang Bat mang 500 co xe đen Thach Ap lay luong, cung 1000 quan đi ho ve. Tren đuong bang qua vung kiem soat cua Su Tu Minh, Quang Bat sai quan xep theo đoi hinh vuong, than toc hanh quan, ket qua vuot qua vung quan Yen. Khi Su Tu Minh phat hien thi Quang Bat đa đi khoi. Co luong thao đay đu, Ly Quang Bat tap hop luc luong đanh bai Tu Minh, gianh lai hon 10 huyen.
Thang 4 nam 756, tuong Quach Tu Nghi nha Đuong gianh lai đuoc 2 quan Van Trung va Ma Ap. Sau đo Tu Nghi tien quan đen Tinh Hinh, phoi hop voi Tiet đo su Ha Đong la Ly Quang Bat. Hai tuong cung nhau đanh chiem đuoc 2 huyen Cuu Mon va Cao Thanh do tuong cua Yen la Su Tu Minh co thu tren 40 ngay. Quan Đuong chiem đuoc 9 huyen cua quan Thuong Son, đuong rut lui cua quan Yen bi uy hiep.
Su Tu Minh tuy thua nhung co quan đong, khi the con manh. Khi Quach Tu Nghi va Ly Quang Bat lui lai Thuong Son đe phong thu ben mang quan đuoi theo. Quach Tu Nghi ben sai 500 quan giuong oai tien len phia bac đe đanh lua Tu Minh. Tu Minh khong biet la nghi binh, mang quan cap toc đuoi theo trong 3 ngay 3 đem. Khi quan Yen đuoi toi huyen Hanh Đuong thi nguoi ngua đa rat met moi, luc đo moi phat hien ra phia truoc chi co 500 quan Đuong, ben quay tro lai song Sa Ha nghi ngoi. Quach Tu Nghi thua luc quan Yen met moi ben mang quan đanh up, gianh thang loi lon.
An Loc Son nghe tin Tu Minh thua tran ben sai Thai Hy Đuc mang 2 van bo binh va ky binh toi chi vien, lai sai Nguu Đinh Gioi mang 1 van quan toi ho tro Tu Minh. Tu Minh co 5 van quan trong tay.
Quach Tu Nghi khong voi giao chien, van dung chien thuat tri hoan khien quan đich nan long. Ong mang quan len phia bac, du Tu Minh đuoi theo. Tu Minh đuoc tang vien, yen tam mang quan đuoi. Tu Nghi đen đong quan o Hang Duong, cung co lai thanh tri. Su Tu Minh mang quan toi đanh thanh khong đuoc. He Tu Minh co y đinh lui thi Quach Tu Nghi mang quan ra truy kich. Tu Minh quay tro lai đanh thi quan Đuong lai rut vao thanh co thu. Su Tu Minh tien lui đeu khong đuoc, rat met moi. Luc đo Quach Tu Nghi bao cho Ly Quang Bat toi tro chien, quan Đuong co tong cong 10 van nguoi, to chuc tan cong quy mo vao quan Yen o Gia Son, ket qua diet hon 4 van quan Yen, bat song 1000 nguoi. Su Tu Minh thua to, bi nga ngua, may man tron thoat, chay ve co thu o Bac Lang. Quach Tu Nghi va Ly Quang Bat mang quan vay ham Bac Lang.


= Tran Đong Quan: quan Yen chiem Truong An =


 Tinh canh quan Yen  Tran Gia Son đay quan Yen vao the nguy khon. Canh quan Yen cua An Loc Son đang đanh Truong An bi Kha Thu Han an ngu o Đong Quan, dung chien thuat phong thu khong ra khien quan Yen mac ket khong tien len đuoc, phia sau thi Quach Tu Nghi va Ly Quang Bat vay boc. Nhieu tuong Yen đau hang nha Đuong, cac trinh tham đi đua thu cung đeu bi quan Đuong bat đuoc. An Loc Son chan nan đinh ban cach bo Lac Duong rut ve can cu Pham Duong va Binh Lu. Ong to ra an han vi đa day binh theo đe nghi cua cac thu ha, trach mang tham te Nghiem Trang va Cao Thuong.
Đe khac phuc tinh hinh truoc mat, An Loc Son va Su Tu Minh buoc phai bo tri lai luc luong quan Yen o Ha Bac: ong đua quan chu luc ve bao ve con đuong Ha Nam đen can cu Pham Duong đe phong quan Đuong phan kich vao đat can ban nay.
Quach Tu Nghi va Ly Quang Bat kien nghi Đuong Huyen Tong co thu giu chan An Loc Son o Đong Quan, con hai canh quan Ly, Quach se tan cong can cu Pham Duong cua Loc Son.


 Mau thuan moi trong noi bo nha Đuong  Cung luc đo trong trieu nha Đuong tiep tuc phat sinh mau thuan moi. Ngay khi nhan lenh ra tran thu Đong Quan, Kha Thu Han đa vu cao tuong nguoi Ho khac la An Tu Thuan tu thong voi An Loc Son, khien Tu Thuan bi giet oan.
Khi hai ben giang co o Đong Quan, tai Truong An va xung quanh kinh thanh no ra du luan trong cac tuong linh quy trach nhiem cho Duong Quoc Trung long hanh va kich đong ra cuoc phan loan cua An Loc Son. Cac tuong đang tran giu Đong Quan nhu Kha Thu Han, Vuong Tu Le khuyen co y mang quan ve kinh thanh trung Duong Quoc Trung.
Cung luc Duong Quoc Trung cung lo so Kha Thu Han mang đai quan ve đoi pho voi ong, ben xin Đuong Huyen Tong mo them binh linh phong thu cho hau phuong kinh thanh. Huyen Tong nghe theo, Duong Quoc Trung ben sai thu ha đi mo 1 van quan, cho Đo Can Van tiep quan, ra đong o Ba Thuong. Đoi quan nay tuy mang tieng la bao ve kinh thanh nhung thuc ra la bao ve Duong Quoc Trung khoi su thanh trung cua cac tuong si khong cung phe phai.
Kha Thu Han nghe tin Duong Quoc Trung đe phong minh, ben lay ly do vi mat tran chong Yen, đe nghi Huyen Tong đieu đong quan cua Đo Cat Van tu Ba Thuong toi nhap vao quan duoi quyen minh. Huyen Tong nghe theo. Kha Thu Han lay quan roi goi Cat Van đen giet chet.
Ngoai Quach Tu Nghi va Ly Quang Bat o Ha Bac kien nghi Đuong Huyen Tong co thu giu chan An Loc Son o Đong Quan, ban than Kha Thu Han cung co chu truong nay. Ong đe nghi Đuong Huyen Tong cho co thu cho thoi vi "An Loc Son khong đuoc long dan". Thoi Can Huu khong the phat đong tan cong, chi hang ngay luyen quan o ngoai cho co hoi.
Tuy nhien, co nguoi bao ve kinh rang quan Yen o Đong Quan khong đay 4000 nguoi, toan quan gia yeu. Duong Quoc Trung cung tau Huyen Tong nen thuc quan Thu Han ra tran, ngoai mat la đe gianh thang loi quyet đinh truoc quan Yen, con tren thuc te la bang moi cach tranh mui dui cua Kha Thu Han chia vao minh. Đuong Huyen Tong nong long muon thang loi, nghe loi Quoc Trung, ep Kha Thu Han xuat kich tu Đong Quan ra đanh quan Yen, tan cong Thiem chau, Lac Duong. Quyet sach đo cua Đuong Huyen Tong đuoc cac su gia đanh gia la sai lam chi mang khien nha Đuong đanh mat co hoi xoay chuyen cuc dien cuoc chien mot cach nhanh chong.


 Kha Thu Han bai tran  Ngay 4 thang 6 nam 756, Kha Thu Han buoc phai mang quan ra đanh. Thoi Can Huu von đa mang quan tran giu het cac noi hiem yeu, chi đe vai ngan nguoi ra tran. Kha Thu Han va Đien Luong Khau trong thay quan Yen it nen yen tam xuat chien.
Tuy nhien khi đai quan Kha Thu Han keo ra thi roi vao phuc kich cua Thoi Can Huu. Quan Đai Yen vung day tu noi an nau quang đa toi tap xuong quan Đuong. Quan Đuong bi mac trong cho chat hep khong dung vu khi đuoc, bi sat thuong rat nhieu. Quan Yen lai nhan chieu gio thoi manh, đot may chuc xe co kho cho gio thoi khoi xuong. Quan Đuong bi khoi mu mit khong quan sat đuoc, tu sat thuong lan nhau kha nhieu.
Quan Đai Yen thua co xong vao toi chem giet. Đoi quan phia sau thay quan phia truoc bi thua nang, xo nhau chay hon loan, bi chet hang van nguoi. Nhieu nguoi trong quan Đuong chen lan xo xat nhau, bi roi xuong song Hoang Ha. Bi quan Yen truy kich, mot so quan si buoc binh khi lai lam be, dung thuong lam mai cheo, loi qua song Hoang Ha thoat than.
Ket qua tran Đong Quan, gan nhu toan bo 20 van quan Đuong bi tieu diet, so quan thoat ve bo bac khong đay 1/10. Quan Đai Yen thang lon, ngay 8 thang 6 nam 756, tien vao chiem Đong Quan.
Kha Thu Han mang vai tram quan chay thoat vuot song Hoang Ha đen tram Quan Tay, thu nhat tan quan, đinh chiem lai Đong Quan, nhung bo tuong nguoi Phien la Hoa Bat Quy Nhan đa phan Đuong hang Yen, mang quan ban bo bat ong đua đen cho An Loc Son. An Loc Son ra lenh giet Hoa Bat Quy Nhan vi toi phan boi chu tuong, roi du hang Thu Han. Kha Thu Han chap nhan hang roi viet thu du cac tuong Đuong khac quy thuan quan Yen, nhung khong ai nghe theo. Kha Thu Han tiep tuc bi quan thuc o Lac Duong (đen nam 757 thi ong cung 30 tuong Đuong tu binh khac bi An Khanh Tu ra lenh giet chet khi quan Yen phai rut khoi Lac Duong).
Quan Yen thua thang o Đong Quan, o at tien vao kinh thanh Truong An. Đuong Huyen Tong mang theo Duong Quy phi va thua tuong Duong Quoc Trung hot hoang bo chay ve phia tay vao đat Thuc.


Hai nha đoi chua = Chinh bien o Ma Ngoi =

Quan Yen tien vao Truong An, tha suc cuop boc cua cai, tan pha kinh thanh.
Tinh trang quan Đuong vo cung hon loan. Khi xa gia Đuong Huyen Tong đi đen Ma Ngoi, cac tuong si oan han anh em Duong Quoc Trung va Duong Quy phi nen noi loan giet Quoc Trung va ep Huyen Tong xu tu Quy phi, neu khong se khong ho gia nua. Huyen Tong đanh mang Quy phi that co o Ma Ngoi.

Thai tu Ly Hanh tren đuong chay theo Huyen Tong, bi nhan dan giu lai nen đoan cua thai tu phai chuyen huong chay sang nui Linh Vu. Đuoc su ung ho cua cac đai than đi theo, thang 7 nam 756, thai tu Hanh ben tu len ngoi o Linh Vu, tuc la Đuong Tuc Tong, vong ton Huyen Tong lam thai thuong hoang.
Hoang đe Tuc Tong đuoc binh si đua len lam vua ngay 13 thang 8 nam 756, nhung Đuong Huyen Tong va đoan tuy tung chay toi Tu Xuyen, chi nhan đuoc tin tuc vao ngay 10 thang 9 nam 756, va ngay đo la ngay ket thuc tri vi cua Huyen Tong tren thuc te
Luc luong cua Đuong Tuc Tong moi tap hop kha nho yeu. Đuong Tuc Tong trieu tap cac tuong si ve ho gia đe to chuc lai luc luong phan cong quan Yen. Mot nguoi ban than lau nam cua Tuc Tong la Ly Bi, thuong đuoc goi la "Te tuong ao vai", nhan loi đen giup vua moi. Quach Tu Nghi va Ly Quang Bat o Ha Bac đang vay ham Su Tu Minh cung rut quan ve Linh Vu ho gia. Tu đo quan Đuong bat đau đuoc to chuc lai duoi quyen Đuong Tuc Tong.


= Chinh bien o Lac Duong =
Kha Thu Han bi thu ha bat nop cho vua Yen An Loc Son, so hai xin hang va tu nguyen viet thu du cac tuong nha Đuong đau hang. Cac tuong nha Đuong nhan thu đeu che trach Kha Thu Han khong con khi tiet, va khong ai chiu hang Yen. An Loc Son thay dung Kha Thu Han khong co ket qua ben giam Thu Han lai.
An Loc Son chiem đuoc 2 kinh Lac Duong va Truong An, to ra man nguyen va xem nhu đa chiem đuoc giang son nha Đuong, nghi đen chuyen huong lac, khong tinh toan viec lau dai nua.
Noi bo chinh quyen Đai Yen tranh gianh quyen loi lan nhau. Loc Son lai bi benh o mat, gan nhu bi mu, khong trong ro moi vat. Do bi khoi u đau nhuc nen tam tinh tro nen hung du, hay đanh phat thuoc ha. Cac tuong than can nhu Nghiem Trang, Ly Tru Nhi cung thuong bi vua Yen đanh đon.
Ngoai ra, Loc Son con yeu quy con nho la An Khanh An do vo thu Đoan thi sinh ra nen co y đinh bo ngoi thai tu cua An Khanh Tu. An Khanh Tu biet tin bat binh, ben ban voi Nghiem Trang va Ly Tru Nhi muu giet cha gianh ngoi vua.
Đau nam 757, An Khanh Tu sai Nghiem Trang va Ly Tru Nhi cam dao vao cung cam, chem manh vao bung Loc Son. Loc Son vuon tay vo con dao đe duoi goi nhung khong đuoc, ruot đo ra đay giuong ma chet.
An Khanh Tu va cac tuong truyen tin An Loc Son om chet va xung lam vua Yen. Sau đo Khanh Tu giet luon hang tuong Kha Thu Han.
Nghe theo loi Nghiem Trang, An Khanh Tu o trong cung cam, giao quyen đieu hanh cho Nghiem Trang. Manh tuong Su Tu Minh von la ban than cua An Loc Son to ra coi thuong An Khanh Tu, thuong khong nghe lenh. Đe lay long Tu Minh, Tu Khanh cho Tu Minh ve Pham Duong lam Tiet đo su, giao toan quyen cai quan vung can ban cua chinh quyen Đai Yen.


Gianh lai Truong An = Chien su trong vung Đai Yen quan ly =

Truoc khi An Loc Son chiem đuoc Truong An, quan Thuong Son do Thai thu Nhan Cao Khanh tran giu đa that thu. Cao Khanh bi giet vi khong hang Yen.
Khi quan Yen tran vao Truong An trong the đac thang, An Loc Son lenh cho tuong Su Tu Minh đay manh viec chinh phuc Ha Bac, Ha Nam. Trong luc Đuong Tuc Tong con đang tap hop va cung co luc luong, chua the phan cong quan Yen thi Su Tu Minh đuoc coi vay tu Bac Lang, ra suc nho not cac thanh tri con trung thanh voi nha Đuong.
Su Tu Minh đanh đau thang đo, toi bao vay Binh Nguyen. Tuong giu Binh Nguyen la Nhan Chan Khanh sau nhieu ngay chong tra lieu the khong the giu đuoc Binh Nguyen đe chong đao quan hung manh cua Tu Minh, ben bo thanh, men theo Giang Hoai – Kinh Tuong toi Linh Vu theo Đuong Tuc Tong. Tuc Tong phong ong lam Thuong thu bo Hinh, Ngu su đai phu.

Truong Tuan va Hua Vien cung nhau the thu o Tuy Duong, cam cu truoc suc tan cong cua 10 van quan Yen duoi quyen Doan Tu Ky. Du quan Đuong thang nhieu tran nhung do thanh bi vay qua lau nen dan dan suy kiet. Trong thanh Tuy Duong luc đo co 6 van hoc luong nhung trong tinh trang bi bao vay ngat ngheo. Giua luc đo Quac vuong Ly Cu ha lenh đieu 3 van hoc luong cho Boc Duong va Te Am. Hua Vien khong đong y chuyen luong đi vi can cho viec phong thu. Ly Cu khong nghe, ep phai chuyen luong cho Te Am. Tuong giu Te Am sau khi đuoc 3 van hoc luong lai đau hang Doan Tu Ky.
Doan Tu Ky mang đai quan cong pha Tuy Duong 3 lan. Truong Tuan co thu kien cuong trong thanh, nhieu lan đay lui đuoc cac đot tan cong cua quan Yen. Nhung sau đo trong thanh het luong. Nhan dan trong thanh phai an ca vo cay, nhieu quan si bi chet đoi, chi con lai vai tram nguoi om yeu. Truong Tuan phai giet ca ai thiep đe lay thit cho quan si an(co tai lieu ghi la Truong Tuan giet 3 van dan đe nuoi quan nhung đay la tin sai su that vi quan trong thanh chi con hon 1000 nguoi vao thoi điem truoc khi that thu).
Truong Tuan phai manh tuong Nam Te Van cam tu pha vong vay ra ngoai cau vien. Nhung Hua Thuc đong quan o Tieu quan, Thuong Hoanh đong quan o Banh Thanh, Ha Lan Tien Minh o Lam Hoai đeu khong chiu ra quan cuu Tuy Duong.
Thanh Tuy Duong suc cung luc kiet, đen thang 10 nam 757 bi quan Yen ha. Truong Tuan cung Hua Vien, Nam Te Van va cac tuong si om yeu đeu bi bat song, vi khong quy phuc nen bi quan Yen giet.
Tuy Duong tuy cuoi cung bi ha nhung đa cam chan hang chuc van quan Yen, ngan chan khong cho tien xuong phia nam (Giang – Hoai), giu đuoc con đuong cung ung kinh te cua nha Đuong đuoc thong suot, tao đieu kien cho đai quan Đuong o phia tay, phia bac co thoi gian cung co đe phan cong. Khi thanh Tuy Duong bi quan Yen ha thi cung đung luc quan Đuong phan cong manh me, gianh lai hai kinh.


= Quan Đuong phan cong =

Qua mot nam tap hop va cung co, quan Đuong o phuong bac manh len nhieu. Trong khi đo noi bo quan Yen lai chia re. Manh tuong Su Tu Minh mang gan 10 van quan ly khai Yen khong nghe lenh An Khanh Tu. Nhan thoi co đo, Đuong Tuc Tong ha lenh phan cong đe thu hoi hai kinh (Lac Duong, Truong An).
Thang 4 nam 757, theo đe nghi cua Ly Tat, Tuc Tong phong con la Ly Bao lam nguyen soai, Quach Tu Nghi lam pho nguyen soai, lanh trach nhiem thu hoi hai kinh. Đong thoi, Tuc Tong theo đe nghi đa sai su giao hao voi Hoi Hot đe muon quan vi quan nuoc nay dung manh, co the đoi đich đuoc voi đoi quan thien chien cua Đai Yen. Tuc Tong giao hen voi Hoi Hot: "Sau khi đanh chiem đuoc thanh, đat đai va dan chung thuoc ve nha Đuong, con cua cai vai voc thuoc ve cac ong". Hoi Hot nhan loi giup quan.
Thang 5 nam 757, Quach Tu Nghi tien tu Phong Tuong ve phia đong chuan bi đanh Truong An. Luc đo quan Hoi Hot chua đen. Đen Thanh Cu thi quan Đuong gap quan Yen do Ly Quy Nhan, An Thu Trung chi huy. Hai ben giu nhau 7 ngay khong giao chien. Hai tuong Yen dung muu gia thua thao lui. Quach Tu Nghi mac muu đuoi theo, hai tuong Yen dan 9000 quan thanh hinh con ran dai đon đanh. Tu Nghi đanh vao giua, hai đau "truong xa" keo lai vay boc, đanh quan Đuong thua to. Tu Nghi phai lui quan ve giu Vu Cong.
Đuong Tuc Tong đieu them quan tiep vien cho Ly Bao va Tu Nghi, trong đo co 4000 nguoi Hoi Hot duoi quyen tuong Boc Co Hoai An. Sang thang 9 nam đo, Tu Nghi co 15 van quan, lai tan cong Truong An lan thu 2. Ngay 27 thang 9, Tu Nghi keo đen phia tay Truong An. An Thu Trung va Ly Quy Nhan mang 10 van quan ra đich. Quach Tu Nghi sai Ly Tu Nghiep cam tien quan, tu minh đi trung quan, sai Vuong Au Le lam hau quan. Ly Tu Nghiep va Ly Quy Nhan giao tranh giang co may tran khong phan thang bai.
An Thu Trung đieu mot canh quan sang phia đong đanh vay boc quan Đuong. Quach Tu Nghi phat hien, ben sai Boc Co Hoai An (nguoi Thiet Lac, Hoi Hot) dan 4000 quan Hoi Hot ra giao chien, giet hon nua quan Yen. Canh quan Yen đi tap kich bi đanh bai. Quach Tu Nghi lai sai Hoai An vong ra phia sau đanh up quan Yen, đong thoi thuc tien quan va trung quan cung luc tan cong o at. Sau hon nua ngay giao chien, quan Đuong giet 6 van quan Yen. Quan Yen thua chay vao thanh Truong An. Ly Bao chu truong cho binh si nghi ngoi nen dung lai khong truy kich. An Thu Trung, Truong Thong Nho va Ly Quy Nhan hoang so, nhan luc đem toi bo thanh rut chay.
Ba ngay sau, Ly Bao va Quach Tu Nghi moi mang quan đuoi theo quan Yen. Nhung quan Đuong trien khai cham nen quan Yen co thoi gian chinh đon lai. Vua Yen An Khanh Tu sai Nghiem Trang mang quan tu Lac Duong sang phia tay tiep vien cho Truong An, gap tan quan Yen thua chay ve, tap hop lai đuoc 15 van nguoi.
Ngay 15 thang 10, Quach Tu Nghi đung đo quan Yen o Tan Điem. Quan Yen dua vao nui bay tran, Tu Nghi cho đai quan tan cong chinh dien, con Boc Co Hoai An mang quan Hoi Hot đanh up phia sau. Thay canh quan chinh dien yeu the, Hoai An dan quan than toc toi Nam Son, đanh manh vao suon quan Yen. Quan Yen von so quan Hoi Hot, nen thay quan Hoi Hot đen đeu bo chay. Quach Tu Nghi thua co thuc 2 canh quan chinh dien tan cong o at. Quan Yen thua to, Nghiem Trang va cac tuong dan tan quan chay ve phia đong. Quach Tu Nghi dan quan truy sat.
An Khanh Tu đuoc tin canh quan chu luc đi cuu Truong An bi đanh bai rat so hai, dan 300 ky binh va 1000 bo binh bo Lac Duong chay ve Nghiep Thanh. Ngay 18 thang 10, quan Đuong thua thang tien vao Lac Duong.
Hai kinh tro lai voi nha Đuong.


Tran Nghiep Thanh = Su Tu Minh giua hai chinh quyen =
Theo ke cua Nghiem Trang, An Khanh Tu goi Su Tu Minh ve hoi quan, voi y đinh cuop quan cua Tu Minh. Tu Minh nhan thay y đinh đo, ben quyet đinh quy hang nha Đuong đe tranh viec bi ca quan Đuong va quan Khanh Tu truy sat.
Thang 12 nam 757, Đuong Tuc Tong tro lai hanh cung o Truong An. Su Tu Minh mang 8 van quan cung 13 quan Ha Bac ve hang. Đuong Tuc Tong thu nhan, phong Tu Minh lam Quy Nghia vuong, kiem Tiet đo su Pham Duong. Tuy thu nhan cho Tu Minh hang nhung nha Đuong van nghi ngai ong. Nam 758, Đuong Tuc Tong sai O Thua An đen bo nhiem ong lam Pho soai, song thuc chat la đe cho thoi co sat hai Tu Minh.
Y đinh đo lo ra, Su Tu Minh ben dung ke lua bat song O Thua An. Kham trong nguoi An co mat chieu cua Tuc Tong va thu cua Ly Quang Bat muon tru khu minh, Su Tu Minh vo cung gian du. Trong nguoi Thua An con co danh sach cac tuong đa ve hang can phai tru khu. Su Tu Minh ben trieu tap cac tuong si lai, ha lenh giet chet cha con O Thua An va cac su gia đi cung, va lai day quan chong nha Đuong.


= An Khanh Tu bai tran Ve chau =
Thang 9 nam 758, Đuong Tuc Tong tong đong vien 9 Tiet đo su nha Đuong đi đanh An Khanh Tu o Nghiep Thanh, tong cong 60 van nguoi. Cac Tiet đo su ra quan gom co:

Quach Tu Nghi - Tiet đo su Soc Phuong
Lo Linh - Tiet đo su Hoai Tay
Ly Hoan - Tiet đo su Hung Binh
Hua Thuc Duc - Tiet đo su Hoat chau
Ly Tu Nghiep - Tiet đo su Tran Tay - Bac Đinh
Ly Quan Tong - Tiet đo su Trinh Sat
Thoi Quang Vien – Tiet đo su Ha Nam
Ly Quang Bat - Tiet đo su Ha Đong
Vuong Tu Le - Tiet đo su Quan Noi
Khi ra quan, Đuong Tuc Tong thay ca Quach Tu Nghi va Ly Quang Bat đeu nhieu cong lao, nen khong muon đe ai duoi quyen ai, ben cho hoan quan Ngu Trieu An lam Quan quan dung su, thong lanh quyen chi huy.
Nghe tin Quach Tu Nghi bao vay tan cong Ve chau, An Khanh Tu dan 7 van quan chia lam 3 nga, tang vien cho Ve chau. Tu Nghi dung ke mai phuc, du An Khanh Tu mang quan ra đanh. Tu Nghi gia thua chay, quan Yen đuoi theo. Bat than cac tay no mai phuc ban ra, giet hon nua quan Yen. Tu Nghi cung quay tro lai đanh giet. An Khanh Tu thua lon, bo chay ve Nghiep Thanh.


= Su Tu Minh cuu Nghiep Thanh =
Thay quan Đuong ram ro keo đen, An Khanh Tu lieu the khong chong noi, phai sai nguoi cau cuu Su Tu Minh. An Khanh Tu trong tinh canh tuyet vong phai lay đieu kien nhuong ngoi vua Yen cho Tu Minh đe đuoc cuu mang. Su Tu Minh nhan loi, tu Pham Duong mang 5 van quan đi cuu vua Yen An Khanh Tu.
Luc đo quan Đuong do Tiet đo su 9 phuong cua nha Đuong chi huy, khi the rat manh me. Su Tu Minh thay vay ben đong quan tu xa o Phau Duong đe tao thanh the.
Nghiep Thanh bi vay nhieu thang, luong đa can, quan Đuong lai dan nuoc song Chuong lam ngap thanh, nhung An Khanh Tu van co thu cho Su Tu Minh cuu vien. Hoan quan Ngu Trieu An khong hieu viec quan, khong ha lenh tac chien nen cho du thanh đa rat nguy van chua bi ha.
Nam đuoc tinh hinh đo, Su Tu Minh quyet đinh tan cong. Ong chia quan, mot mat tien sat doanh trai quan Đuong va ngay đem quay roi đanh up vao trai; mat khac ong đieu binh đi cuop luong thao tiep ung khien cho quan Đuong bi đoi.
Quan Đuong thieu an, dao đong. Thang 3 nam 759, Su Tu Minh đich than dan 5 van quan đanh thang vao doanh trai quan Đuong. Quan đoi cua Tu Minh manh me, đanh tan đai quan Tiet đo su 9 phuong cua nha Đuong. Su sach mo ta tran nay noi rang khi Tu Minh thuc quan tac chien, "co bao lam gio bui noi len mu mit khien ca hai ben cung thiet hai", nhung thuc te quan Đuong đa bi đanh tan va thua chay, Nghiep Thanh đuoc giai vay.
Trong luc hon loan, nhieu tuong nha Đuong đe cho quan si cuop boc nha dan, rieng canh quan cua Ly Quang Bat chi huy rat nghiem tuc rut lui, tro ve Bien chau.


Chien su giang co = Đoi ngoi vua Yen =
Nghiep Thanh qua đuoc con hiem ngheo nhung An Khanh Tu the yeu suy kiet, phai dang bieu xung than voi Su Tu Minh, tu bo ngoi vua Yen. Su Tu Minh lay loi le du Khanh Tu, đe nghi đen doanh trai đe ket lam hai nuoc anh em cung chong nha Đuong. An Khanh Tu nghe theo, ben đen doanh trai cua Tu Minh. Tu Minh gap An Khanh Tu ben bat giu, ke toi giet cha, roi giet chet Khanh Tu.
Tu Minh giao cho con la Su Trieu Nghia giu Nghiep Thanh, con minh thu het thu ha cua An Khanh Tu tro ve Pham Duong. Thang 4 nam 759, Su Tu Minh tu xung la Yen đe, đat nien hieu la Thuan Thien. Sau đo, ong huy đong hon 10 van quan tan cong Bien chau, Trinh chau va tien toi Lac Duong.


= Ly Quang Bat doi Lac Duong =
Do su giem pha cua Ngu Trieu An, quy het trach nhiem thua tran cho Quach Tu Nghi, ong bi bai chuc. Ly Quang Bat đuoc Đuong Tuc Tong trong dung, phong lam Thai uy kiem trung thu lenh, thay Tu Nghi lam Tiet đo su phuong bac. Khi nhan lenh, Quang Bat tu Bien chau len đuong toi Lac Duong ngay trong đem tiep quan quan cua Tu Nghi. Ong dan pho tuong Hua Thuc Ky co gang giu thanh trong nua thang thi se đen cuu. Đen noi, ong chinh ly lai quan ngu, siet chat hieu lenh nghiem ngat.
Trong khi Quang Bat tiep quan quan cua Tu Nghi thi Su Tu Minh đanh đen Bien chau. Hua Thuc Ky khong theo loi dan cua Quang Bat, cung cac thuoc ha Luong Phu, Luu Tung Gian đau hang quan Yen. Su Tu Minh sai cac hang tuong đi đanh Giang, Hoai, con minh mang quan đanh Lac Duong, khi the rat manh me.
Truoc the manh cua quan Yen, Ly Quang Bat lieu the khong chong noi. Luu thu Lac Duong la Vi Trac muon ve han Đong Quan nhung Quang Bat khong theo vi nhu vay la bo han 500 dam đat cho quan Yen chiem. Ly Quang Bat chu truong rut ve Ha Duong. Ong lenh cho toan dan trong thanh cung quan linh doi đi Ha Duong, đe lai thanh khong cho quan Yen. Ong cho tu bo 3 toa thanh o Ha Duong chuan bi phong thu.


= Ly Quang Bat co thu Ha Duong =

Su Tu Minh biet Ly Quang Bat gioi dung binh, thay quan Đuong rut đi van than trong khong đuoi riet ma đoi quan Đuong va dan Lac Duong đi het moi thuc quan vao chiem thanh. Thang 10 nam đo, Su Tu Minh mang đai quan tan cong Ha Duong. Ly Quang Bat binh tinh bo tri phong thu. Tien phong quan Yen la Luu Long Tien đen đanh thanh, giuong oai dieu vo. Ly Quang Bat sai Bach Hieu Đuc ra tran chem chet Long Tien.
Su Tu Minh nuoi 1000 con ngua tot, bi Ly Quang Bat dung meo lua ve thanh mat. Su Tu Minh đanh Ha Duong lau ngay khong ha đuoc. Ly Quang Bat tranh đich o chinh dien ma mang mot canh quan đi phan kich o phia tay thanh Trung Đan, đanh bai 5000 quan đich, chem hon 1000 nguoi.
Tuy giu đuoc thanh nhung Ly Quang Bat sap can luong trong thanh Ha Duong. Ong giao lai thanh cho Ly Bao Ngoc, dan co thu trong 2 ngay, con tu minh ra Ha Thanh trung thu luong thuc. Đe đe phong quan Yen cat đuong van chuyen, ong chia mot canh quan đong o ben Da Thuy phia bac Ha Thanh.
Tuong Yen la Ly Nhan Viet von nhan lenh cua Su Tu Minh, phai đi đanh up bat cho đuoc Ly Quang Bat nhan co hoi Quang Bat đa roi thanh, neu khong bat đuoc Quang Bat thi bi toi chet. Vi khong gap Ly Quang Bat, Nhan Viet so toi voi Tu Minh nen xin hang. May ngay sau, ban cua Viet la Đinh Huy cung toi hang, đung nhu du đinh cua Ly Quang Bat.
Trong khi Ly Quang Bat ra ngoai lay luong thi Chu Bao Ngoc cung đanh lui đuoc mot đot tan cong cua quan Yen duoi quyen Chu Chi. Chu Chi rut lui, lai mang 5000 quan đen đanh thanh Trung Đan. Ly Quang Bat vua tu ben Da Thuy tro ve Trung Đan, ha lenh dung rao go phong thu. Chu Chi mang quan đen noi, Ly Quang Bat sai bo tuong Le Phi Nguyen Le ra đanh bai Chu Chi.
Thay Chu Chi lien tiep that bai, Su Tu Minh thay đoi chien thuat, cho thuyen go cho cui tam dau cham lua, tha troi tu thuong nguon xuong đe đot chay 2 cay cau nham chia cat su lien lac giua 3 toa thanh Ha Duong. Nhung Ly Quang Bat phong bi truoc, sai quan dung sao dai chan thuyen va lay đa lon dim thuyen lua xuong song.
Su Tu Minh lai sai Chu Chi mang 3 van quan đanh Bac thanh, con tu minh tan cong Nam thanh. Quang Bat đoan biet quan Yen chi tan cong Bac thanh, ben giao cho Ly Bao Ngoc tran thu Nam thanh, con minh mang quan chu luc ra Bac thanh. Ly Quang Bat sai 2 bo tuong Hach Ngoc va Luan Dung Trinh chia đuong ra đanh. Quan Đuong đai pha quan Yen, giet hon 1 van nguoi, bat song 2 tuong Yen la Tu Hoang Ngoc va Ly Tan Thu cung 8000 nguoi, thu rat nhieu khi gioi.
Su Tu Minh đang đanh Nam thanh, khong biet quan đanh Bac Thanh bai tran. Ly Quang Bat sai mang tu binh bat đuoc đen Nam thanh, chem o bo song đe uy hiep quan Yen. Quan yen khiep so, Su Tu Minh phai lui quan.
Ly Quang Bat thua thang mang quan tan cong Hoai chau, bat song cac tuong Yen la Chu Chi, An Thai Thanh, Duong Hy Van. Tran Ha Duong, Ly Quang Bat chi co 2 van quan nhung đa bai hon 10 van quan Yen cua Su Tu Minh.


= Tran Mang Son =
Sau tran Ha Duong, hai ben cam cu nhieu ngay khong giao tranh. Ly Quang Bat tuy thang nhung quan it hon nhieu so voi Su Tu Minh nen khong the to chuc phan cong toan dien.
Chien thang cua Ly Quang Bat lai khien hoan quan Ngu Trieu An ghen ghet, tau voi Đuong Tuc Tong rang quan Yen o hop de đanh khien Tuc Tong hoai nghi tai nang cua Quang Bat. Ngoai ra, tuong Boc Co Hoai An cung giem pha rang quan Yen khong manh nen Quang Bat moi đanh đuoc.
Vi vay Tuc Tong nhat đinh bat Ly Quang Bat ra quan thu phuc Lac Duong, trong khi ong nhan đinh quan đich con manh chua the đanh chiem thanh đuoc, nen nhieu lan viet thu ve khang nghi chua nen ra quan. Nhung Tuc Tong van nong long thang tran, lien tiep sai su ra thuc giuc, lai cu Ngu Trieu An ra lam chi huy.
Vi bi trieu đinh cuong bach, đau nam 761, Ly Quang Bat đanh phai ra quan. Ong chia đuong cung Boc Co Hoai An đanh thanh, nhung Hoai An khong đen đung điem hen nhu đa đinh. Ly Quang Bat va Ngu Trieu An gap đai quan Yen cua Su Tu Minh o nui Mang Son o phia tay bac Lac Duong. Hai ben giao chien lau ngay khong phan thang bai. Su Tu Minh nghi ra mot ke, ong sai nguoi tra tron vao quan Đuong, phao tin rang: "Quan Yen đeu la nguoi U chau, nho nha, mong ve que".
Thong soai quan đoi nha Đuong la Ngu Trieu An nghe tin đo, ha lenh cho Ly Quang Bat va cac Tiet đo su khac phai thua co đanh up quan Yen ngay. The la quan Đuong ram ro tien cong. Quan yen gia thua rut chay, lai vut đo ra đay đuong. Quan Đuong tranh nhau nhat đo, bi quan Yen quay lai phan kich, đanh tan quan Đuong o phia bac Mang Son.
Ly Quang Bat phai rut quan tu Ha Duong ve co thu o Van Hy. Ong dang bieu xin nhan toi, ket qua bi Đuong Tuc Tong tuoc het binh quyen. Nghe tin quan cac Tiet đo su bai tran, kinh thanh chan đong. Đuong Tuc Tong lo so, phai đieu quan Thiem chau ve phong ngu cho Truong An.
Yen Đe Su Tu Minh lam chu mot vung rong lon khap Ha Bac va Ha Nam.


Gio lai xoay chieu = Hoa trong nha Su Tu Minh =
Su Tu Minh thang lon, thua the mang quan đanh Thiem chau. Nhung quan Đuong o Thiem chau duoi quyen Ngu Trieu An va Ve Ba Ngoc phong thu kha vung vang, quan Yen do Khang Van Canh tan cong may lan đanh khong thang đuoc. Su Tu Minh ben lui ve Vinh Ninh. Ong sai con lon la Su Trieu Nghia mang quan đi xay mot toa thanh hinh tam giac đe tru luong, hen ro ngay hoan tat.
Trieu Nghia xay xong thanh nhung chua trat bun, đung luc Su Tu Minh đi kiem tra, rat gian du. Sot ruot vi chua lam xong, ong sai may chuc thu ha đi cung xuong ngua, lay bun trat len tuong, mot choc đa lam xong. Ong gian mang va doa tri toi Trieu Nghia sau khi ha đuoc Thiem Chau.
Nguyen Su Tu Minh ngay thuong yeu đua con nho la Su Trieu Thanh, đinh lap lam thai tu. Trieu Nghia du lon tuoi nhung khong đuoc cha yeu, nay nhan viec đo, lo so bi tri toi, ben nay y giet cha.
Đem hom đo Su Tu Minh tro day đi ra nha tieu, vua luc Su Trieu Nghia sai nguoi hanh thich. Tu Minh nghe đong, ben treo tuong nhay ra, lay đuoc mot con ngua đinh phong đi tron, nhung quan Trieu Nghia ban theo, ong bi trung mot phat ten nga ngua. Sau đo quan Trieu Nghia lao toi chem chet Tu Minh.


= That bai cua Su Trieu Nghia =

Su Trieu Nghia giet cha, lai giet luon me con Su Trieu Thanh, tu xung la Yen Đe. Pham Duong roi vao tinh trang tan sat noi bo, may ngan nguoi bi giet, khong yen on trong mot thoi gian. Cac Tiet đo su trong chinh quyen Yen tu ban hanh chinh lenh trong vung minh quan ly, chi con rang buoc ve danh nghia voi Su Trieu Nghia. Mac du chinh quyen Yen quan ly khap Ha Bac va Ha Nam – co nghiep do Su Tu Minh đe lai – nhung thuc luc ngay cang suy mon.
Nam 762, Đuong Tuc Tong va thuong hoang Huyen Tong đeu qua đoi. Thai tu Ly Du len noi ngoi, tuc la Đuong Đai Tong.
Nam đo, sau khi cung co lai luc luong, Đuong Đai Tong quyet đinh ra quan đanh Yen. Do Đai Tong van khong co y tin tuong Quach Tu Nghi, con Ly Quang Bat vua thua tran bi giang chuc nen Đai Tong khong đe hai tuong nay ra quan. Ong cu Ung vuong Ly Thich lam Binh ma đai nguyen soai, Boc Co Hoai An lam Tiet đo su hanh doanh phuong bac, cung Quach Anh Nhan ra tran.
Ngay thang 6 nam 762, quan cua Su Trieu Nghia bi Duyen Van Tiet đo su Đien Than Cong đai pha.
Bi thua tran, Su Trieu Nghia tim cach loi keo su ung ho cua Kha han Hoi Hot, von la đong minh cua nha Đuong. Đai Tong cung sai Luu Thanh Đam đen thiet lap lai lien minh voi Hoi Hot, nhung bi Đang Ly Kha han ha nhuc. Thanh Đam tu Hoi Hot gui thu ve bao rang Hoi Hot đa chuan bi 10 van quan, nhan luc Đai Tong moi len ngoi, chinh tri con chua on ma keo ve Truong An, toan thanh Truong An đeu lo so. Đai Tong sai Boc Co Hoai An đen chieu du. Đang Ly lai la con re cua Hoai An, ben đoi y, chap nhan lap lai lien minh voi Đuong đe chong quan Yen. Đap lai, Đai Tong sai Ung vuong Thich đen Thiem chau đinh uoc voi Hoi Hot. Sau đo, Đai Tong lenh cho Boc Co Hoai An thong linh cac đao quan phia bac, Ha Đong, cung tuong Hoi Hot la Ta Sat đuoc cu lam tien phong thong linh lien quan hai nuoc, cung cac tuong la Tiet đo su Thiem Tay Quach Anh Nghe, Tiet Đo su Lo Trach Ly Bao Ngoc, hoan quan Ngu Trieu An, đua quan tu cac noi tien cong Lac Duong cua Yen.
Thang 10 nam 762, quan Đuong tien đanh Lac Duong. Su Trieu Nghia quyet đinh tu chien o Lac Duong thay vi tam lui ve Ha Duong theo đe nghi cua chu tuong. Hon 60.000 quan Yen bi giet va hon 20.000 nguoi bi bat. That bai nang ne, Trieu Nghia đanh phai bo tron khoi Lac Duong, chay ve phia đong. Boc Co Hoai An sai Boc Co Suong cung Cao Phu Thanh hon van quan ma truy kich, Trieu Nghia lai chay sang Boc chau. Quan Hoi Hot nhan co hoi vao Lac Duong đa thang tay cuop boc va chem giet nguoi dan, khien Đong Đo tro nen hoang tan.
Su Trieu Nghia lien tiep that bai, cuoi cung chay đen Ve chau, hop quan voi Tiet đo su Tuy Duong Đien Thua Tu, nhung cung thua not.
Sang thang 1 nam 763, cac Tiet đo su nuoc Yen thay Trieu Nghia that the nen lan luot phan Yen, tro lai hang nha Đuong, nhu Truong Hien Thanh, Tiet Tung, Truong Trung Chi (sau Đai Tong đoi ten thanh Ly Bao Than), Đien Thua Tu, Ly Hoai Tien, Tiet Bao. Đai Tong theo đe nghi cua Boc Co Hoai An, ha lenh giu nguyen chuc vi cua cac Tiet đo su nay va van cho ho cai quan cac tran o phia bac.
Su Trieu Nghia bi quan Đuong truy kich, bo chay het noi nay toi noi khac nhung đeu bi cac thu ha phan lai khong dung nap. Trieu Nghia khong con đuong dung than, đinh chay len phia bac đau hang Khiet Đan. Trong khi chay, Trieu Nghia bi thu ha cu la Ly Hoai Tien moi đau hang nha Đuong mang quan đuoi theo.
Trieu Nghia tron vao khu rung ram o sach On Tuyen canh thanh Thach Đau, van bi Hoai Tien truy riet. Trieu Nghia biet khong con đuong thoat, ben treo co tu van trong rung. Ly Hoai Tien tim đuoc xac Su Trieu Nghia, chat đau nop Boc Co Hoai An, Hoai An mang ve kinh đo Truong An dang Đuong Đai Tong.
Trieu Đai Yen diet vong. Loan An Su keo dai 8 nam cham dut.


Đanh gia = Tinh chat cua chinh quyen Đai Yen =
Cac su gia Trung Quoc nhin nhan loan An Su la mot cuoc phan loan đien hinh, quan noi loan khong he co chut chinh nghia nao; kem theo đo la su pha hoai ghe gom.
Loan An Su đuoc đanh gia la co đo da man bac nhat, rieng viec thay đoi ngoi cua 4 ong vua Đai Yen đeu lan luot dien ra bang nhung vu tan sat: hai lan con giet cha, mot lan bay toi giet vua. Đieu đo khien Đai Yen bi đanh gia la tap đoan mat het tinh nguoi; ngay ca đao đuc ve toi thieu cung khong co thi khong the lay đuoc long nhan dan đe giu thien ha.


= Chien luoc va chien thuat hai ben =
Quan Yen nhanh chong xac lap uu the trong thoi ky đau, do quan si trong noi đia nha Đuong nhieu nam song trong thoi binh khong đuoc cung co nen suc chien đau thap. Them vao đo, noi bo chinh quyen nha Đuong ngay ca khi phai chong phan quan van tiep tuc chia re va mau thuan, nen đa nhieu lan co quyet sach sai lam, vai lan đe lo co hoi som cham dut loan lac.
Lan thu nhat la truoc tran Đong Quan nam 756. Trong luc Su Tu Minh that the o Ha Bac, An Loc Son bi ket o phia tay, cac lo quan Đuong co the thua thang tien vao can cu Pham Duong cua chinh quyen Đai Yen theo ke sach ma Quach Tu Nghi, Ly Quang Bat du đinh. Nhung Kha Thu Han ngoai mat tran van tiep tuc tranh chap voi Duong Quoc Trung trong trieu, con Đuong Huyen Tong nong long thang tran đa quyet sach sai lam. Đieu đo tao đieu kien cho Đai Yen phat trien toi cuc thinh: bao gom ca Ha Bac, mot phan Ha Nam va vung Quan Trung.
Đieu đo dan đen su chuyen giao quyen luc tu Huyen Tong sang Tuc Tong đe to chuc lai luc luong quan Đuong. Khi quan chu luc chua kip to chuc lai thi đo la thoi điem kho khan nhat đoi voi nha Đuong trong cuoc chien; va vai tro hy sinh cua cac vien tuong trung thanh chien đau trong vung quan Yen chiem đong nhu Nhan Chan Khanh, Truong Tuan, Hua Vien co tac đong khong nho, giup cam chan mot bo phan kha lon quan Yen vao chien truong phia đong, khien quan Yen khong the doc toan luc vao cuoc chien tan diet nha Đuong.
Nhung khi Đuong Huyen Tong tu tim that bai thi Đai Yen cung tu suy yeu bang viec soan đoat noi bo cua An Khanh Tu. Đo chinh la thoi điem thich hop cho quan Đuong phan cong. Khi An Khanh Tu gap phai su hoi sinh cua nha Đuong va bai tran duoi tay quan chu luc cua Quach Tu Nghi, thi Su Tu Minh lai dan dan xac lap cho đung vung o Ha Bac va Ha Nam qua viec nho het đuoc nhung chuong ngai do cac trung than nha Đuong co duy tri tai đay.
Su Tu Minh to ra la nha lanh đao co nang luc nhat trong 4 nguoi cam đau chinh quyen Đai Yen. Khi thay An Khanh Tu sap tan diet, ong hang luon nha Đuong, giu mot goc đong bac tu tri nhu An Loc Son khi con phuc vu nha Đuong. Nhung muu đo tru khu Tu Minh bi lo khien nha Đuong phai đoi mat voi mot đoi thu co binh hung tuong manh, thuc luc đang so hon An Loc Son. Ben canh đo, chinh Đuong Tuc Tong sau nhung chien thang ban đau, thu hoi đuoc hai kinh cung tu tim đen kho khan voi quyet sach nhan su trong tran Nghiep Thanh, va đieu đo tao ra co hoi lon cho Su Tu Minh.
Tran Nghiep Thanh la buoc ngoat khong chi giup Đai Yen duy tri su ton tai tro lai, tiep tuc cho đung o Ha Bac, ma thua thang xuong Ha Nam lay đuoc đong kinh Lac Duong lan thu hai. Đuong Tuc Tong van sai lam trong viec su dung hoan quan Ngu Trieu An va phai tra gia toi lan thu hai cho that bai o Mang Son ma Ly Quang Bat bi quy trach nhiem. Luc đo tinh canh nha Đuong cung giong nhu luc An Loc Son ap sat truoc Đong Quan.
Nhung lan nay Tuc Tong khong pham them sai lam, duy tri the phong thu, con chinh quyen Đai Yen tiep tuc tu tan hai nhau vi đinh bo con lon lap con nho. Ca An Loc Son va Su Tu Minh đeu vi yeu con nho nen kich đong con lon vung vay ma bi giet. Con ca An Khanh Tu va Su Trieu Nghia tuy "lay lai đuoc ngoi con truong" song đeu khong đu tai nang duy tri cuc dien ma hai nguoi cha đa gay dung đuoc.
Chien su lien tuc xoay chieu, vi nhung bien co tu yeu đi cua ca hai phia – khi gianh đuoc mot so uu the tren mat tran lai co sai lam. Cai chet cua Su Tu Minh la co hoi thu ba cho nha Đuong giai quyet loan An Su. Tinh canh cua Su Trieu Nghia giong nhu An Khanh Tu, du luc luong nha Đuong truy kich Trieu Nghia khong hung hau nhu khi đanh Khanh Tu nhung đu ket lieu Đai Yen. Trong cac Tiet đo su bo Đai Yen hang nha Đuong nam 763 khong co ai bi sach đong lam theo viec nhu Su Tu Minh đa lam (đa hang Đuong lai ve theo Yen), va Đai Yen cham dut su ton tai khi khong con xuat hien mot thu linh nao khac nhu An Loc Son va Su Tu Minh truoc đay.


Hau qua va y nghia Loan An Su cham dut nhung anh huong voi vuong trieu Đuong va xa hoi Trung Quoc con keo dai rat nhieu nam sau. Loan An Su tren thuc te đa vach đoi hai thoi ky lon cua nha Đuong, đanh dau mot buoc ngoat lon, đe lai hau qua lon lao trong lich su Trung Quoc vi no keo theo tren moi linh vuc mot su chuyen huong ro ret.


= Tan pha =
Loan An Su khien nen kinh te Trung Quoc đuong thoi o phia bac bi tan pha nang ne. Nhan dan chiu su cuop boc cua tat ca cac luc luong quan su đuong thoi, khong chi ben Đuong, ben Yen ma ca ngoai binh.
Von mang ban tinh hung han cua nguoi Ho, linh ky binh va bo binh Đai Yen tan mat gan nhu khap noi, đanh thanh chiem đat, pha nha cua va cuop boc. Rieng quan Hoi Hot ma nha Đuong muon suc đanh An - Su, vi đuoc Đuong Tuc Tong giao hen se cho lay cua cai, nen khi tien vao Lac Duong đa tha suc giet nguoi cuop cua. So dan thuong bi quan Hoi Hot giet len toi hang van, lua chay 10 hom chua tat.
Ngay ca quan đoi nha Đuong, nhat la đao quan Soc Phuong va Than Sach, trong khi đanh chiem Lac Duong, Trinh chau, Bien chau, Nhu chau, ho xem đay la noi "phan quan" chiem đong, cung tuy tien cuop pha trong 3 thang, lam cho nha cua nhung noi nay trong tron, nhan dan trong thanh phai dung giay lam ao đe mac. Khong chi khi thang tran, ngay ca khi thua o Nghiep Thanh, quan trieu đinh tren đuong rut chay đa mat het ky luat nen cung cuop boc cua dan, quan lai đia phuong khong the ngan chan đuoc.
Chi co vung Giang Nam (von chi co cuoc noi day cua Vinh vuong Ly Lan nhanh chong bi dep) la it bi tan pha nhat do quan Yen bi chan lau ngay o Tuy Duong khong the tien xuong phia nam.


= Thiet hai kinh te =
Chien tranh khong chi khien nguoi dan mat nha cua, ruong vuon ma con tan pha nen kinh te Đai Đuong đang hung thinh. Nhung cong trinh thuy loi chung o mien bac bi pha hoai nghiem trong, phai mat rat nhieu nam moi co the khoi phuc. Nganh thu cong nghiep, tieu bieu la nghe det mien bac cung bi sup đo khong vuon day đuoc, khien ganh nang cung ung to lua cho chinh quyen trung uong nha Đuong chuyen xuong phia nam, vung Giang - Hoai.
Do su thoa thuan voi nguoi Hoi Hot ve viec hop tac quan su chong lai quan Đai Yen, sau khi thang tran, nguoi Hoi Hot đua cho nha Đuong may van con ngua xau, đoi lai nha Đuong cung cap nhieu vai lua va lanh loai tot. Chinh quyen nha Đuong vo vet rat nhieu to lua tu phia nam đe mang đoi cho Hoi Hot, voi gia trao đoi la 1 ngua = 40-50 xap lua.
Nong nghiep bi tan pha, kho thoc trong rong, viec cung ung thoc gao cua trieu đinh trung uong cung phai trong cho vao mien Giang Đong.


= Chet choc =
Nhung tran cuop boc cua cai cua quan Đai Yen, quan Đuong va quan Hoi Hot đeu kem theo giet choc. Nhan dan khong chi chet vi đi linh va lao dich cho cac chinh quyen tranh chap ma con la nan nhan cua nhung lan "thang tran, bai tran" cua cac ben.
Truoc loan An Su, trieu đinh nha Đuong thong ke toan quoc nam 755 đuoc 8.914.709 ho voi dan so 52.913.309 nguoi; sau chien loan, so ho chi con 1.930.100 va dan so chi con 6.993.860 nguoi, nghia la giam đi toi hon 7 lan (con 13%). Theo nguon tai lieu khac, so dan truoc cuoc chien tuong đuong voi nguon ke tren, con so dan sau cuoc chien cao hon, la 16,9 trieu nguoi va 2,9 trieu ho. Du la con so thong ke nao cung cho thay muc đo ton hai nhan luc vo cung lon, nhieu nhat thi dan so Trung Quoc cung chi con khong toi 1/3 so voi truoc cuoc chien.
Khu vuc chiu ton that nhieu nhat la phia bac, thuoc luu vuc song Hoang Ha. Bon khu vuc bi pha hoai nang ne nhat trong cuoc chien la Lac Duong, Truong An, Bien chau va Trinh chau. Lac Duong sau cuoc chien đuoc mo ta nhu sau:

"Cung đien đeu bi thieu trui, muoi chi con lai 1... dan so chi con lai khoang 1000 ho, đuong đi đay co gai, tieng sai lang tru ghe ron. Neu đi tiep 1000 dam ve phia đong, thi khong con thay bong nguoi cung nhu khoi nau com nua, hoan toan la canh tieu đieu..."
Con khung canh kinh đo Truong An sau cuoc chien:

Xom lang vang ngat, tram nha khong con đuoc mot
Co toi 70% đia phuong trong ca nuoc bi giam ho khau đen 90%, đien hinh la Dich chau tai Ha Bac von co 44200 ho truoc loan, sau chi con 569 ho (1,2%). Thoi Đuong Huyen Tong, so phu chau co 10 van ho tro len la 10, sau loan An Su chi con 2 chau phu la Kinh Trieu va Thai Nguyen.
Phan lon dan cu phuong bac ly tan, nha cua bi đot pha, khong con nguoi o, xuong trang đay đong, hang ngan dam tieu đieu. Nhieu nguoi dan con song sot cung phai bo nha cua que huong ra đi, nhieu nguoi chet tren đuong tha huong.


= Nan phien tran cat cu =
Hau qua lau dai ve mat chinh tri đoi voi nha Đuong, chinh la nan cat cu cua cac phien tran. Tinh hinh nay co lien quan toi chinh sach khoan hong đuoc xem la khong hop ly cua Đuong Đai Tong.
Nam 763, khi Su Trieu Nghia that the, cac bo tuong cung nhau đau hang. Trong hoan canh đo, tuong Boc Co Hoai An so neu dep het cac the luc tung theo Đai Yen truoc đay xong xuoi thi trieu đinh khong con trong dung minh nua, nen đa đe nghi nha Đuong cho giu lai nhung bo tuong cu cua ho An va ho Su nhu Tiet Bao, Ly Bao Than đe ho cai quan may tran vung Ha Bac. Đuong Đai Tong vi muon nhanh chong khoi phuc nen thai binh nen chap nhan kien nghi đo. Vi vay tai vung Ha Soc ve can ban van do cac tuong cu cua Đai Yen chiem cu.
Trong khi đo, cac Tiet đo su cua trieu đinh co cong dep loan moi đuoc bo nhiem cai tri o trung nguyen cung đuoc nha Đuong qua nhan nhuong, voi y đinh lam đoi trong giu can bang voi the luc cua cac Tiet đo su o bien tran, nen dan dan the luc cac Tiet đo su nay cung ngay cang lon, trieu đinh khong the khong che đuoc nua.
Cac phien tran nay chi than phuc nha Đuong tren danh nghia. Ho nam thuc quyen rat lon ve chinh tri, quan su, kinh te trong lanh đia cua minh. Hon nua, ngoi vi cua ho lai đuoc huong tap quyen, co the truyen cho con chau, anh em. Ngoai ra khi cac thu linh moi co the đuoc thu ha ton lam "luu hau" đe cai quan vung ban đia. Ho cung nhau ep trieu đinh trung uong phai nhin nhan, do đo tren thuc te ho tro thanh nhung vung lanh đia cua quan phiet phong kien co tinh đoc lap.
Cac chinh quyen phien tran, vi quyen loi đa xay ra xung đot lien mien ma chinh quyen trung uong khong co bien phap nao ngan chan. Vi vay hoan canh cua cac hoang đe cuoi thoi nha Đuong rat giong voi thien tu nha Chu thoi Xuan Thu, be ngoai la vua ca thien ha nhung thuc ra khong co quyen hanh.
Nha Đuong sau loan lac khong the khoi phuc lai thoi hung thinh nhu truoc đay nua. Tinh trang phien tran cat cu khien đe quoc bi xe le. Thoi Đuong Huyen Tong chi co 10 Tiet đo su, sau loan An Su đa tang len tren 40 tran lon nho. Tinh trang nay keo dai toi gan 150 nam sau cho toi khi nha Đuong sup đo (907).


= Cuong tho va bien gioi =
Loan An Su khien nha Đuong suy yeu, lui buoc tren khap cac huong cua đe che Đuong. Nha Đuong mat quyen kiem soat vung Thong Linh, nuoc Hoi Hot thua co phat trien tren đat Cam Tuc. Tho Phien banh truong o cac oc đao Trung A, Thanh Hai, Cam Tuc. Tu nam 790 nha Đuong con mat han phia tay Vu Mon quan. Tai phia đong bac, tu the ky 7, Tan La cuong thinh tren ban đao Trieu Tien, đoc lap voi nha Đuong. Phia tay nam, nuoc Nam Chieu va cac tieu quoc Tang - Mien phat trien tu nam 750.
Do chinh quyen trung uong suy yeu, khong kiem soat đuoc cac tran, trong đo co cac tran vung bien, su cai quan đoi voi bien gioi cung rat long leo. Khu vuc quan ly cua trieu đinh ngay cang bi thu hep.
Nang luc bao ve va quan ly vung bien cuong cua nha Đuong ngay cang yeu. Sau loan An Su, nhung nguoi tran giu bien gioi phan lon la gia yeu, tan phe. Vi vay cac toc Tho Phien, Nam Chieu thua co đen lan cuop nhieu lan.
Đay đuoc coi nhu la giai đoan quan trong cua lich su Viet Nam, boi vung đat An Nam cua nguoi Viet gan nhu khong bi tan pha trong suot thoi ky loan An Su. Chinh su suy yeu cua nha Đuong đa tao co hoi cho nguoi Viet gianh lai đoc lap, do vung bien gioi ngay mot thu hep cua Trung Quoc va viec Trung Quoc gan nhu mat quyen quan ly An Nam. Dau vay, cung phai gan 150 nam sau cua noi loan An Su, nha nuoc Viet Nam moi thuc su đoc lap khoi Trung Quoc.


= Di chuyen kinh te va van hoa =
Cuoc chien loan keo dai lam cho khu vuc song Hoang Ha von la noi co nen kinh te - van hoa phat trien nhat Trung Quoc tro nen tieu đieu xo xac, đau đau cung thay hoang vu. Do vat chat bi pha hoai, vat gia tang vot, gia cao len toi gap 300 lan, con gia vai voc tang len gap 20 lan truoc cuoc chien.
Nha Đuong đoi phep to dung đieu thanh phep luong thue đe thich ung voi tinh hinh chinh tri xa hoi va kinh te moi. Che đo quan đien sup đo dan toi su pha san cua tieu nong, cang thuc đay viec di cu, luu vong đe kiem song.
Nhieu nguoi di cu xuong phia nam – khu vuc song Truong Giang va song Han Thuy - lanh nan, trong đo co mot bo phan quan lieu ben canh đai đa so la nhan dan lao đong. Nhan khau doi xuong phia nam nhap chung vao voi dan cu di doi tu thoi Luong Tan Nam Bac trieu. Đieu đo lam cho trung tam khong chi kinh te ma ca van hoa tu phuong bac doi xuong phia nam. Tu cuoi the ky 8, kinh te nha Đuong chu yeu dua vao mien vua lua Giang – Hoai, trung tam kinh te di chuyen tu luu vuc song Vi ve man Hang chau. Đay đuoc xem khong chi la buoc ngoat quan trong trong lich su nha Đuong ma con la buoc ngoat quan trong trong xa hoi phong kien Trung Quoc.


Xem them Nha Đuong
Đuong Huyen Tong
Duong Quy Phi
An Loc Son
Su Tu Minh


Chu thich Nguon sach Cat Kiem Hung chu bien (2006), Buoc thinh suy cua cac trieu đai phong kien Trung Quoc, tap 2, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Hoc vien quan su cap cao, (1992), Lich su Trung Quoc
Trinh Phuc Đien, Kha Vinh Quyet, Duong Hieu Xuan (2002), Tuong soai co đai Trung Hoa, tap 2, Nha xuat ban Thanh nien
Trieu Kiem Man (2008), Ke chuyen Tuy Đuong, Nha xuat ban Đa Nang
Phan Huy Le, Tran Quoc Vuong, Ha Van Tan, Luong Ninh (1991), Lich su Viet Nam, tap 1, Nha xuat ban Đai hoc va giao duc chuyen nghiep