Chien tranh Krym (tieng Nga: Крымская война hoac Восточная война, chuyen tu: Krymskaja wojna hoac Wostotschnaja wojna, tieng Anh: Crimean War) bat đau tu nam 1853 va cham dut nam 1856, giua hai luc luong quan su chau Au, phe đong minh gom Đe quoc Phap, Đe quoc Anh, Đe quoc Ottoman va Vuong quoc Sardegna chong lai Đe quoc Nga. Cuoc chien tranh nay con đuoc nguoi đuong thoi goi la Chien tranh nuoc Nga. Phan lon cac tran chien xay ra tren ban đao Krym, nhung tran nho hon tai mien tay Tho Nhi Ky va vung bien Baltic. Mot trong nhung ly do gay ra cuoc chien la viec chinh phu Nga hoang bao ho cho cac than dan Chinh Thong giao nam duoi ach thong tri cua Đe quoc Ottoman. Cuoc chien tranh tan khoc nay mo đau voi viec Tho Nhi Ky tuyen chien voi Nga vao nam 1853, voi tran đanh tai Oltenitza cung nam đo, khi mot cuoc tien cong cua quan Nga bi quan Tho Nhi Ky đap tan. Nhung sau đo, trong tran thuy chien Sinope hai quan Nga đanh bai hai quan Tho Nhi Ky. Tuy nhien, quan Tho Nhi Ky cung choc thung đuoc vong vay cua quan Nga o Silistria. Sau đo Anh va Phap lan luot tuyen chien voi Nga.
Chien tranh vung Krym đuoc xem la chien tranh hien đai đau tien trong lich su, trong đo ky thuat quan su co phan tan tien hon nhung cuoc chien tranh truoc va thay đoi hinh thuc cua cac cuoc chien tranh sau đo. Cuoc cong kich anh dung cua Tieu Lu đoan Anh Quoc nham vao quan Nga vao nam 1854 tuy that bai, nhung tro thanh bieu tuong cua tinh than trach nhiem cung nhu ky cuong cao. Cuoc đau tranh bao ve Sevastopol (1855) cua quan Nga truoc lien quan Anh - Tho - Phap cung vay, tuy la that bai cua Quan đoi Nga nhung đuoc xem la mot chien thang ve tinh than cua ho. Vao nam 1856, cac nuoc Anh, Phap, Tho Nhi Ky va Sardinia đa gianh đuoc chien thang. Quan đoi Nga - đoi quan tinh nhue nhat cua chau Au trong con mat cua Nga hoang Nikolai I - đa đai bai. Nuoc Nga bi mat chu quyen o bien Đen - mot thanh qua cua Nu hoang Ekaterina II Đai Đe.


Boi canh = Tranh chap vung Đat Thanh =

Sau cac cuoc Cach mang 1848 tai cac nuoc chau Au, hoang đe Nga am muu đeo đuoi mot chinh sach hung hang hon tai vung Balkan. Nuoc Nga hy vong truc loi tren su suy yeu cua Đe quoc Ottoman, mot cuong quoc đa bi hoang đe Nikolai I cua Nga menh danh la "thuc the om yeu o chau Au", nhung bi Anh va Phap phan đoi quyet liet.
Nam 1854, quan Nga vuot song Danube tran vao xam chiem lanh tho cua Đe quoc Ottoman. Anh va Phap tuyen chien voi Nga va gui quan toi đe bao ve Tho.

Tuy Anh va Phap tuyen chien voi Nga vao ngay 28 thang 3 nam 1854, xich mich giua hai phe xay ra tu cuoc đao chinh nam 1851 tai Phap. Hoang đe nuoc Phap la Napoleon III len ngoi va yeu cau Đe quoc Ottoman phai cong nhan Phap co chu quyen đoi voi vung đat thanh (Israel va Palestine ngay nay).
Nga buoc Ottoman phai khuoc tu đieu kien cua Phap, đong thoi cong nhan Nga la the luc bao ve Cong giao tai Ottoman. Napoleon III lap tuc đua chien ham Charlemagne vao bien Baltic, coi thuong hiep uoc hang hai khu vuc. Sultan Ottoman la Abdul Mejid I theo Phap, cong nhan Phap va Giao hoi Cong giao Roma co quyen luc cao nhat cua Cong giao trong vung đat thanh, va la nuoc bao ho cho giao dan khap noi. Quyen hanh nay truoc đo thuoc Giao hoi Chinh thong giao Hy Lap.
Hoang đe Nikolai I đua quan đoan bo binh so 4 va 5 ra song Danube dien binh dan mat va cho bo truong ngoai giao la Cong tuoc Karl Nesselrode sang đieu đinh voi trieu đinh Ottoman. Tuy nhien Nga cung muon hoa hoan voi Anh va Phap, chu y rang cuoc tranh cai chi la giua Nga va Ottoman, khong lien he gi đen Anh va Phap. Nga muon ngam tranh tao co hoi cho Anh va Phap hop binh nhau chong lai minh.
Nikolai tiep tuc tran an Tay Au rang Nga đa ngung banh truong, va vu lon xon tai Đe quoc Ottoman chi la chuyen ton giao đia phuong ma thoi. Ke đen, hoang đe Nga gui su gia Aleksandr Sergeyevich Menshikov sang Ottoman đoi ky hiep uoc rieng rang neu Sultan Abdul Mejid khong đu kha nang bao ve giao hoi va giao dan Cong giao thi Nga co quyen vao giup. Menshikov đi tau lon vao cang Porte va lap tuc ket toi Abdul Mejid la thong đong voi Phap, va đoi thay đoi cac nhan vien cao cap trong chinh quyen Ottoman.
Luc bay gio co van ngoai giao Anh la Hugh Rose đang co mat tai toa đai su Anh tai kinh đo Constantinopolis. Ong thu nhan tin tinh bao ve quan Nga đang tu tap doc song Danube va van đe Menshikov đat ra o cang Porte. Rose lien truyen lenh cho ham đoi Anh tu mien đong Đia Trung Hai keo ve huong Constantinopolis. Tuy nhien menh lenh nay bi đe đoc ham đoi Anh tu choi, do ong cho Rose khong đuoc lam quyen. Chi co hai quan Phap keo đen giup Ottoman.


= Nhung vu xung đot đau tien =

Thu tuong Anh George Hamilton-Gordon gui Stratford Canning sang khuyen sultan Abdul Mejid I cua Ottoman bac bo hiep uoc voi Nga. Khi hoang đe Nga hay tin Menshikov lam hong chuyen lien vien co thay mat sultan Ottoman đe giai quyet van đe ton giao, keo quan vao vung Moldavia va Wallachia thuoc mien đong chau Au. Khu vuc nay tuy thuoc Ottoman nhung voi nhieu giao dan Chinh Thong giao, lau nay van nam duoi quyen bao ho cua Nga. Hoang đe Nga hy vong nhung cuong quoc chau Au, nhat la Đe quoc Ao la nuoc lang gieng, se khong phan đoi viec Nga xam chiem cac lanh tho thuoc Ottoman nay. Chinh phu Anh phan ung đua ham đoi tiep ung cho hai quan Phap tai eo bien Dardanelles (đuong bien noi bien Đen va Đia Trung Hai phia bac Tho Nhi Ky). The luc quan su chau Au luc nay cung đang mong hoa giai, chi bieu duong quan luc chu chua muon gay chien. Đai dien chinh phu 4 nuoc lon Anh, Phap, Ao va Pho sau đo hop mat tai Vien viet thu giang hoa giua Nga va Ottoman. Nga chap thuan cac đieu kien trong thu nhung Ottoman tu choi. Khi Anh, Phap va Ao đe nghi sua lai cac đien kien thi Nga lai phan đoi. Tuy Ao va Pho muon tiep tuc thuong luong, Anh va Phap cho rang Nga ngoan co. Sultan Abdul Mejid I, khi thay thuong luong khong xong ben keo quan ra đanh quan Nga đang đong tai song Danube.
Ngay 30 thang 11 nam 1853 hoang đe Nikolai tra mieng đem chien ham đen ban tan tanh đoan tau chien cua Ottoman đang neo tai cang Sinope (Tho Nhi Ky). Hoang đe Nga cung khong chiu rut quan ra khoi hai lanh tho khu vuc song Danube. Phap va Anh chinh thuc tuyen chien voi Nga đe ung ho Ottoman. 


= Co hoi hoa giai =
Hoang đe Nga nghi rang Ao se theo phe Nga, vi Nga đa tung giup Ao đanh dep cuoc noi day nam 1848 (khoi nghia Hungary đe tach khoi Ao). Nhung Ao lai so Nga loi dung lan quyen nen tu choi khong theo, va cung khong hua se giu the trung lap.
Anh va Phap đua ra 4 đieu kien hoa giai voi Nga:

Nga phai bo chu quyen o cac lanh tho vung song Danube ma ho moi cuong chiem.
Nga phai bo cac quyen bao ho voi giao dan Chinh thong giao trong Ottoman;
Luat quy uoc hang hai nam 1841 phai đuoc xem lai va sua đoi;
Quoc gia nao cung đuoc quyen su dung song Danube.
Khi hoang đe Nikolai I tu choi cac đieu kien nay, chien tranh vung Krym bat đau.


Chien cuoc vung Krym = Bao vay Sevastopol =

Ngay 17 thang 10 nam 1854, quan Anh-Phap đo bo len ban đao Krym bao vay thu phu Sevastopol la can cu chinh cua ham đoi Đe quoc Nga tai Bien Đen voi muc tieu la ngan chan khong cho chien ham Nga vao Đia Trung Hai. Tren đuong toi Sevastopol lien quan gap mot đao quan Nga đang đong tren cac điem cao tai Alma va mau chong đanh tan đao quan nay. Du vay chien thang o Alma cho thay Lien quan co uu the vuot troi ve ky thuat hon la ky luat hay tai thao luoc.

Trong no luc giai vay cho Sevastopol, quan Nga mo cuoc tien cong lon vao Lien quan tai Inkerman nhung that bai. Quan Nga chet va bi thuong len toi 12.000 so voi 3.000 nguoi cua Lien quan. Quan Nga phai huy đong chien thuyen, dung phao hai quan va cho thuy thu chien đau nhu linh thuy đanh bo. Quan đoi Nga thiet hai 4 chien ham lon (3 tang, 110 sung), 12 chien ham trung (2 tang, 60 sung) va nhieu chien thuyen nho. Đe đoc Nga la Pavel Stepanovich Nakhimov bi ban trung đau va chet ngay 30 thang 6 nam 1855. Sevastopol that thu vao ngay 11 thang 9 nam 1855, sau gan 11 thang bi bao vay.
Cung nam, quan Nga bao vay va chiem đon Kars cua Ottoman.


= Chien truong bien Baltic =
Nhung tran đanh o Krym đuoc noi đen nhieu, trong khi chien cuoc tren bien Baltic thuong it đuoc nhac toi mac dau xay ra gan thu đo Nga Sankt Peterburg. Luc đau cac phe tham chien bi lam vao the tien thoai luong nan. Hai quan Nga tuy kem luc luong nhung lai đong tru quanh nhung khu phong thu kien co nhu đon Kronstadt. Ben kia thi Đe đoc Anh la Charles Napier va Đe đoc Phap la Parseval-Deschenes lai ngai tan cong, va chi co the ngan chan cac tau buon Nga va cong kich cac đon phong thu nho cua Nga doc bo bien Phan Lan. Anh-Phap tan cong va tieu diet đon Bomarsund va Slava nhung o cac đon khac lai bi đanh bat ra.

Trong nhung đot tan cong nay, quan Anh đot pha hai vung Oulu va Raahe va bi the gioi len tieng phan đoi. Tin lan ve đen Anh va nghi si quoc hoi Thomas Gibson đoi Ha vien Anh hach trach cac đe đoc hai quan đang tham chien ve nhung hanh đong tan pha tai san cua nguoi dan vo toi.
O Nga, kinh te tu tu bi suy yeu vi buon ban theo đuong bien bi be tac, va quan Nga cung do đo ma giam sut tinh nhue.
Mua thu nam nay, ham đoi Anh do chien ham Miranda dan đau keo tu bien Baltic ra bien Trang va phao kich hai tinh Kola va Solovki. Kola bi tan pha hoan toan. Quan Anh tan cong Arkhangelsk nhung that bai.
Nam 1855, hon 1.000 đai bac cua hai quan đong minh Anh-Phap ban hon 20 nghin vien phao vao đon phong thu Sveaborg cua Nga gan Helsinki. Nhung chi huy truong Nga Viktor Poplonsky đem tau chien Rossiya chan giu cua bien, khong cho quan Anh-Phap vao. Trong khi đo quan Anh-Phap pha mai khong xong, phai huy đong them luc luong đe tan cong lan nua nhung chua kip thi chien tranh cham dut.

Suc khang cu cua quan Nga phan lon do kha nang su dung min ngam tren bien tai Kronstadt va Sevastopol. Thuy loi trong chien thuat hai quan ngay nay co le bat đau tu chien tranh vung Krym.


= Thai Binh Duong =
Tranh chap giua cac đe quoc chau Au cung dien ra o Thai Binh Duong. Ham đoi Anh-Phap do Đe đoc David Price va Febrier-Despointes chi huy bao vay đoan tau chien Nga do Đe đoc Yevfimy Vasilyevich Putyatin chi huy tai Petropavlovsk thuoc ban đao Kamchatka. Thang 9 nam 1854, sau khi dung sung tu chiem ham ban nat thanh pho, hon 800 quan linh Anh-Phap đo bo nhung bi phan kich manh liet va phai rut lui, chiu thiet hai nang ne. Đen mua xuan nam 1855, quan Nga rut lui khi quan đong minh đem tiep vien đen tan cong lan nua.


= Y ung ho Đong minh =
Trong khi ho hao phong trao thong nhat nuoc Y, Camillo Benso nghe loi Victor Emmanuel II goi quan linh theo ung ho Anh-Phap. Muc đich cua Camillo Benso la vuot ve Phap đe tang the luc cho khu vuc Piedmont cua Y, va qua đo co the Piedmont đuoc hoi nhap vao nuoc Y thong nhat.


= Chien tranh ket thuc =

Sau khi nhan đuoc tin ve tham bai tai Sevastopol, Nga hoang Nikolai I tro nen rat buon phien. Ong bi viem phoi va qua đoi ngay 2 thang 3 nam 1855, con trai la Aleksandr II len thay. Sau khi Sevastopol that thu, Nga bat đau thuong luong hoa binh voi phe đong minh va ky hoa uoc tai Paris nam 1856. Quy uoc hang hai giua Nga va Ottoman đinh lai ranh gioi chu quyen vung bien Đen. Nga phai chiu thiet thoi vi hai quan Nga se khong con kha nang kiem soat khu bien nhu truoc đo. Ngoai ra, theo hoa uoc Paris Đe quoc Ottoman đuoc cac cuong quoc chau Au cong nhan.


Hau qua Hoa uoc Paris đuoc ton trong đen nam 1871 thi Phap bi Đe quoc Đuc đanh bai (Chien tranh Phap-Pho (1870-1871)), hoang đe Phap la Napoleon III bi truat phe va chinh phu Đe tam Cong hoa Phap ra đoi.
Nga loi dung tinh the va dua theo ung ho cua thu tuong Đuc Otto von Bismarck tai thiet can cu hai quan Nga tai bien Đen, khong tuan theo quy uoc hang hai đa ky tai Paris.
Đe quoc Ao khong theo Nga khi truoc nay lai bi co lap. Ao thua Pho trong cuoc phan tranh Ao – Pho nam 1866 va mat chu quyen cac lanh tho noi tieng Đuc. Ao sau đo phai phu thuoc vao Pho va tro thanh mot khu vuc hanh chinh cua Đuc - tao rac roi sau nay đua đen Chien tranh the gioi thu nhat.


Thiet hai cua đoi ben trong chien tranh Đoc them Đai hoi Paris (1856)


Chu thich