Khuong Tu Nha (chu Han: 姜子牙, 1156 TCN - 1017 TCN), tinh Khuong (姜), thi La (呂), ten Thuong (尚), tu Tu Nha (子牙), lai đuoc goi la Thuong Phu (尚父), la khai quoc cong than nha Chu the ky 12 truoc Cong nguyen va la quan chu khai lap nuoc Te ton tai tu thoi Tay Chu đen thoi Chien Quoc trong lich su Trung Quoc. Cach goi Khuong Tu Nha, ghep tinh va danh, tro nen pho bien thong qua tieu thuyet Phong than dien nghia. Do la vi quan chu đau tien cua nuoc Te, nen thong thuong con đuoc goi la Te Thai cong (齊太公), con goi la Khuong Thai cong (姜太公), Thai cong Vong (太公望) hay La Vong (呂望).
Khuong Tu Nha đuoc biet đen nhu mot vi quan su vi đai, la nguoi đa gop phan lap nen su nghiep nha Chu keo dai hon 800 nam, la trieu đai keo dai nhat trong lich su Trung Quoc. Ong noi tieng trong van hoa Đong A qua đien tich Thai Cong đieu ngu (太公釣魚; Thai Cong cau ca) hay con goi la La Vong cau ca. Hinh tuong cua ong con tro nen noi tieng qua tieu thuyet Phong than dien nghia, mot tac pham than thoai da su noi ve su quat khoi cua Chu Vo vuong chong lai nha Thuong cua Tru Vuong.them đo la kiep truoc cua ong la te nguyen su phu cua thai bach kim tinh


Than the Khuong Thuong la nguoi o Đong Hai (東海; nay la huyen Cu, Son Đong). To tien ong la La Ba Di, tung lam chuc Tu nhac giup Ha Vu tri thuy co cong. Su ky xac đinh to tien ong đuoc phong o đat La vao khoang thoi Thuan đen thoi nha Ha.
Vao thoi Tien Tan, mot nguoi quyen quy thuong co hai loai ho, mot la ho cua to tien (Tinh; 姓), thu la ho cua Thi toc (Thi; 氏). Ho to tien cua ong la Khuong (姜), do thi toc cua ong o đat La tu đo lay La (呂) lam ho cua thi toc. Ten that cua ong la Thuong, con bieu tu cua ong co hai thuyet, mot la Tu Nha, hai la Thuong Phu (Thuong Phu co the la tich khi Van Vuong qua đoi pho thac Vo Vuong cho Tu Nha. Vo Vuong ton kinh goi ong la Thuong Phu). Khi ay bieu tu la ten đuoc đat cua mot nguoi quyen quy đanh dau su truong thanh, va khi giao du ben ngoai nguoi ta hay goi bieu tu cua nhau đe giu su ton trong.
Vao thoi Ngu Ho Thap luc quoc, La Quang nhan La Thuong lam to tien, nen truy ton lam Thuy To (始祖).


Su nghiep = Giup Tay Ba hau Co Xuong =

Sang thoi nha Thuong, vi La Thuong la con chau chi thu nen dan dan tro thanh dan thuong. Vi nha ngheo, Khuong Thuong tuoi gia thuong đi cau ca o song Vi.
Thu linh bo toc Chu la Tay Ba hau Co Xuong đi san, gap Khuong Thuong đang cau ca phia bac song Vi. Co Xuong noi chuyen voi ong rat hai long, nguong mo tai nang cua ong. Co Xuong nho loi to tien la Thai Cong dan rang se co vi thanh đen nuoc Chu, giup Chu hung thinh, ung voi que boi truoc khi đi san. Do đo, Co Xuong qua quyet Khuong Thuong chinh la nguoi Thai Cong mong đoi truoc đay va ton ong lam Thai Cong Vong (太公望; nghia la nguoi ma [Chu] Thai Cong mong đoi), đon len xe ve cung va ton ong lam thay.
Cau chuyen su tich nay đuoc ghi chep som nhat la trong bo Luc Thao, mot bo binh thu đuoc cho la do chinh Khuong Thuong viet. Tuy nhien, cac hoc gia ve sau cho rang bo sach đuoc soan tu thoi Chien Quoc.
Su ky con dan them vai thuyet nua ve Khuong Thuong:

Ong tung đi lam quan cho vua Tru nha Thuong nhung thay vua Tru vo đao nen bo nha Thuong, đi du thuyet cac chu hau nhung cung khong thanh cong. Cuoi cung ong sang nuoc Chu voi Tay Ba.
Co Xuong bi vua Tru giam o Duu Ly. Bay toi cua Co Xuong la Tan Nghi Sinh va Hoanh Yeu biet Khuong Thuong la nhan tai ben moi ong ve hop tac. Khuong Thuong nhan loi ve giup Chu. Ong cung Tan Nghi Sinh va Hoanh Yeu đong muu tim gai đep va vat la dang vua Tru đe chuoc Tay Ba hau ra ngoai. Tu đo ong đuoc Tay Ba hau Co Xuong ton lam thay.
Khuong Thuong giup Co Xuong chan chinh noi tri va xay dung luc luong nuoc Chu đe muu đanh đo nha Thuong tan bao mat long dan. Ong giup Tay Ba đanh cac đat Sung, Bi Tu, Khuyen, Di, mo rong lanh tho nuoc Chu. Bo coi nuoc Chu rong lon, chiem hai phan ba thien ha luc đo. Co Xuong chet, con la Co Phat len thay.


= Giup Chu Vu vuong diet Tru =

Khoang 9 nam sau khi Co Xuong mat (1126 TCN), Co Phat hoi chu hau chuan bi đanh Đe Tan (tuc Tru Vuong), Khuong Thuong cam đau quan đoi. 800 nuoc chu hau toi huong ung, nhung Co Phat cho rang thoi co chua chin nen tam rut ve.
Nam thu 11 (1124 TCN), thay chinh su nha Thuong đa rat suy đoi, Tay Ba Co Phat lai cung Khuong Thuong ra quan. Du khi ra tran boi phai que xau nhung Khuong Thuong van khuyen Co Phat la que lanh va cu ra quan. Co Phat nghe theo.
Khuong Thuong dan đau quan đoi hoi chu hau o ben Manh Tan. Chu hau theo Chu đanh Đe Tan. Đen thang 2 nam thu 12 (1123 TCN), quan Chu đanh bai quan Thuong o Muc Da, du luc luong quan Thuong đong hon nhung do Đe Tan tan bao nen quan linh oan ghet, nga theo ben Chu. Đe Tan thay toan quan tan ra, ben chay đen Loc Đai, tu thieu ma chet. Tuong truyen chinh ong đa ra tay giet Vuong hau cua Đe Tan la Đat Ky.


= Te Thai cong =
Co Phat len ngoi thien tu, tuc la Chu Vu Vuong. Vu Vuong ra loi keu goi nhan tai ve trieu đinh phuc vu xay dung đat nuoc, nhieu hien si ra lam quan va đuoc phong tuoc. Duy co Cuong Duat van cu quyet tam o an. Chu Vu Vuong hay tin Cuong Duat la nhan tai hiem thay lien phai Khuong Tu Nha đen tan noi moi, tuy nhien du thuyet phuc the nao Cuong Duat cung khong chiu, va noi rang muon hoc theo guong Hua Do ngay truoc huong thu not quang đoi con lai. Khuong Tu Nha khuyen khong đuoc lap tuc ha lenh chem đau Cuong Duat đe thi chung. Khi Khuong Tu Nha hoi kinh thuat lai su viec thi bi Chu Vu Vuong quo trach, Tu Nha tra loi rang: gio la luc đat nuoc can nhan tai, neu ai cung nhu Cuong Duat thi lam gi co nguoi xay dung đat nuoc. Va lai neu tai gioi ma khong đem ra su dung thi dau tai đen may cung chang đe lam gi, vay nen chem chet vua đe lam guong cho ke khac cung vua la ran đe nhung ai khong thuc bung voi trieu đinh Qua nhien, sau vu viec đo, nhung nguoi dung dung voi nha Chu khong con dam to ra thanh cao ma o an nua.
Khuong Thuong la cong than, đuoc phong lam vua Te o đat Doanh Khau. Tren đuong sang phia đong ve đat đuoc phong, ong nghi đem trong quan tro. Nguoi trong quan khuyen ong nen đi gap ve keo co su tranh gianh. Khuong Thuong nghe theo, đang đem tro day mac ao len đuong, toi tang sang thi ve toi đat Doanh Khau. Đung luc đo Lai Hau la vua đat Lai o ben canh von la chu hau cu cua nha Thuong chua than phuc nha Chu, co y đinh tranh đat Doanh Khau voi ong, ben mang quan toi đanh. Khuong Thuong sua sang chinh su, lay long nguoi ban đia. Nhieu nguoi theo ve ung ho, giup ong đanh bai đuoc Lai Hau. Ong chinh thuc tro thanh vua nuoc Te.
Chu Vu Vuong qua đoi, con la Chu Thanh Vuong noi ngoi. Ba nguoi em Vu Vuong lai nghe theo con vua Tru la Vu Canh khoi binh phan nha Chu, đong thoi loi keo nguoi Di o đat Hoai huong ung. Chu Cong Đan nhan danh Chu Thanh Vuong sai Thieu Khang cong đi su toi nuoc Te, giao toan quyen cho ong chinh phat cac noi khong than phuc: phia đong đen bien, phia tay đen song Hoang Ha, phia nam đen Muc Lang, phia bac đen Vo Le.
Te Thai cong theo lenh, mang quan chinh phat cac noi. Trong khi đo Chu Cong Đan cung ra quan dep luc luong cua Vu Canh. Sau 3 nam, nha Chu dep đuoc loan. Te Thai cong cung mo rong cuong tho, nuoc Te tro thanh nuoc lon.
Sau nay khong ro Te Thai cong mat nam nao. Su ky chi ghi ong tho hon 100 tuoi. Tinh tu khi gap Co Xuong nam 80 tuoi toi khi qua đoi, Khuong Tu Nha hoat đong trong khoang hon 20 nam cuoi thoi nha Thuong, đau thoi nha Chu. Tinh rieng tu khi ong phuc vu Chu Vu Vuong (1134 TCN) đen khi nha Chu dep xong loan Vu Canh (1113 TCN) la 21 nam, khi tham gia dep loan thi Khuong Tu Nha đa ngoai 100 tuoi.
Con ong la Khuong (La) Cap len noi ngoi, tuc la Te Đinh cong.


Tac pham = Binh phap Luc Thao =
Hien nay van con mot ban luu đuoc cho la binh phap cua Khuong Tu Nha co ten la: Luc Thao. Mot so nguoi coi binh phap nay la bang chung thuyet phuc nhat chung minh su ton tai co that cua nhan vat Khuong Tu Nha.
Luc Thao co the noi la bo binh phap lau đoi nhat cua Trung Quoc va nhan loai, con goi la Binh Phap Thai Cong. Trong Chien Quoc Sach, cac tuong quan cung thuong coi sach Luc Thao nhu sach giao khoa ve binh phap.
Bo binh phap Luc Thao gom 6 quyen:

Quyen I: Van Thao - gom 12 thien.
Quyen II: Vo Thao - 5 thien.
Quyen III: Long Thao - 13 thien.
Quyen IV: Ho Thao - 12 thien.
Quyen V: Bao Thao - 8 thien.
Quyen VI: Khuyen Thao - 12 thien.


= Can khon van nien ca =
Khuong Tu Nha đuoc xem la tac gia cua Can khon van nien ca - nhung bai tho du đoan tuong lai lich su Trung Quoc.
Can khon van nien ca du đoan cac đoi tri, loan, neu ten chiet tu va thoi gian cam quyen cua cac vua chua, nguoi cai tri Trung Quoc trong mot hoi (10.800 nam).


Trong van hoa = Trong van hoc =

Dan gian luu truyen nhung cau truyen than thoai, truyen thuyet vo cung huyen bi ve Khuong Tu Nha. Tham chi con co ca mot bo sach truyen thuyet Phong than dien nghia noi xoay quanh Khuong Tu Nha va cuoc chien Chu - Thuong. Trong tieu thuyet nay, Khuong Tu Nha la đe tu cua Nguyen Thuy Thien Ton co su mang phong cac vi thanh than tu viec giup nha Chu lat đo nha Thuong.
Bay gio, Co Xuong nuoi chi lat đo nha Thuong, đi khap noi tim kiem nguoi hien tai. Mot hom, len nui Ban Khe thay Khuong Tu Nha ngoi cau ca voi mot luoi cau thang. Thay la, Co Xuong moi hoi: "ong lao, sao cau ca bang luoi cau thang the thi cau sao đuoc?". Khuong Tu Nha moi tra loi: "Luoi cau binh thuong chi cau đuoc ca, luoi cau nay moi cau đuoc minh chu." (Mot truyen thuyet khac noi rang co nguoi tieu phu hoi ong sao cau đuoc ca voi luoi cau thang, ong tra loi rang ong khong cau ca ma cau Cong, cau Hau). Thay vay Co Xuong moi đem nhung chuyen the cuoc ra hoi, qua nhien Khuong Tu Nha tra loi thong suot cho thay nhung kien giai sieu pham the la tu đo Khuong Tu Nha theo pho Co Xuong. Luc bay gio ong đa 60 tuoi.
Trong cuoc chien Chu - Thuong, nha Chu con co su tro giup cua cac tuong nha troi khac nhu: Nhi Lang Than, cha con Thap Ly Thien Vuong - Na Tra thai tu... Trong khi đo phia nha Thuong cung đuoc su tro giup cua Cuu Vi Ho, Than Cong Bao...
Cung theo truyen thuyet nay, Khuong Tu Nha la mot nguoi co phap thuat cao sieu. Cuoc chien la mot cau chuyen truyen thuyet ve nhung cuoc so tai phep thuat va muu luoc sinh đong, hap dan ma cac nhan vat trong đo con anh huong toi ca cac truyen thuyet khac.


= Trong đien anh =
Luu Đuc Khai đong Khuong Tu Nha trong Phong Than Bang 1 va 2 (phim 2006 + 2008)
Tran Kien Phong đong Khuong Tu Nha trong phim Anh Hung Phong Than Bang phan 1 va 2 (phim 2014 va 2015)


Xem them Te (nuoc)
Khuong Te
Chu Van Vuong
Chu Vu Vuong
Chu Cong Đan
Phong than dien nghia
Cuong Duat


Tham khao Su ky Tu Ma Thien, cac thien:
Chu ban ky
Te Thai cong the gia
Ma Nguyen Luong, Le Xuan Mai (2004), Khong Minh, Nha xuat ban Đa Nang
Trinh Doan Thang, Ngo Trau Cuong, Thai Thanh (1998), Co su Quynh Lam, Nha xuat ban Thanh Hoa


Chu thich Lien ket ngoai Can khon van nien ca tieng Trung
Loi giai Can khon van nien ca