Đe quoc Anh (tieng Anh: British Empire) bao gom cac vung tu tri, thuoc đia đuoc bao ho, uy thac va nhung lanh tho khac do Khoi lien hiep Anh va cac quoc gia tien than cua no cai tri hoac quan ly. Đe quoc Anh khoi nguon voi cac thuoc đia va tram mau dich hai ngoai do Anh thiet lap tu cuoi the ky XVI đen đau the ky XVIII. Vao giai đoan đinh cao cua no, Đe quoc Anh đuoc xem la đe quoc co dien tich lanh tho lon nhat trong lich su nhan loai va la the luc đung đau toan cau trong hon mot the ky. Tai thoi điem lanh tho Đe quoc Anh đat đen cuc đai nam 1922, Đe che đa cai tri khoang 458 trieu nguoi, chiem 23% dan so the gioi luc đo va bao phu dien tich xap xi 33,67 trieu km², chiem 24% tong dien tich toan cau. Đe quoc Anh con la đe quoc co lanh tho lon nhat trong lich su the gioi, do vay nhung di san ve van hoa, ngon ngu, luat phap cua Đe quoc Anh đuoc truyen ba rong rai. Vao thoi điem no đat toi đinh cao cua quyen luc, Đe quoc Anh thuong đuoc vi von voi cau noi bat hu "Đe quoc mat troi khong bao gio lan" boi vi mat troi luon chieu sang tren it nhat mot trong nhung lanh tho cua no.
Trong suot Thoi đai Kham pha vao the ky XV va XVI, Tay Ban Nha va Bo Đao Nha la hai quoc gia chau Au đi tien phong trong đung đau phong trao tham hiem the gioi va trong qua trinh đo ho đa thiet lap cac đe quoc hai ngoai lon. Đo ky voi su thinh vuong vo cung lon cung nhieu loi ich rieng ma hai đe quoc thuc dan nay gianh đuoc, cac nuoc Anh, Phap va Ha Lan bat đau thiet lap cac thuoc đia va cac mang luoi mau dich cua ho tai chau My, chau A va Chau Phi. Mot loat cuoc chien voi Phap va Ha Lan trong the ky XVII va XVIII đa giup Anh tro thanh mot cuong quoc chi phoi thong tri tai Bac My va An Đo. Nhung đong thoi, uy the cua nuoc Anh (va ca Phap) bi han che tai chau Au sau nam 1763, truoc su phat trien lon manh cua cac cuong quoc phia Đong nhu Pho, Ao va Nga.
Su kien Muoi ba thuoc đia tai Bac My gianh đuoc đoc lap vao nam 1783 sau cuoc Chien tranh Cach mang My khien cho nuoc Anh mat đi mot so thuoc đia lau đoi nhat va đong dan nhat cua minh. Ngay sau đo nuoc Anh nhanh chong chuyen su quan tam sang chau Phi, chau A va Thai Binh Duong. Sau that bai cua nuoc Phap trong cuoc chien tranh Napoleon (1803 – 1815), nuoc Anh tan huong mot the ky thong tri hau nhu khong co đoi thu, va mo rong pham vi tren khap toan cau. Đia vi thong tri cua Anh sau nay đuoc ca ngoi nhu la Pax Britannica (Thai binh Anh Quoc), mot giai đoan ma chau Au va the gioi tuong đoi thai binh (1815 – 1914), đay la thoi điem ma nuoc Anh nam quyen ba chu toan cau va tu tuyen bo ho la "nguoi canh giu cho hoa binh the gioi". Vao đau the ky 19, cuoc Cach mang cong nghiep bat đau bien đoi nuoc Anh; tai thoi điem dien ra cuoc "Đai Trien Lam" vao nam 1851, nuoc Anh đuoc ca ngoi nhu la "cong xuong cua the gioi". Đe quoc Anh con banh truong đen An Đo, phan lon Chau Phi va nhieu khu vuc khac tren the gioi. Cung voi su kiem soat chinh thuc cua nuoc Anh đoi voi cac thuoc đia rieng cua minh, no con thong tri gan nhu toan bo nen thuong mai cua the gioi đong nghia voi viec la no kiem soat nen kinh te cua nhieu khu vuc khac nhu chau A va My Latinh.
Tai nuoc Anh, nhung quan điem chinh tri đa thay đoi theo huong ung ho chinh sach tu do thuong mai cung chinh sach tu do va pho cap hoa đac quyen bau cu. Vao the ky XIX, dan so cua nuoc Anh đa gia tang mot cach manh me, cung voi đo qua trinh đo thi hoa nhanh chong ma gay nen nhung cang thang nghiem trong ve ca kinh te cung nhu xa hoi. Đe tim kiem cac thi truong va cac nguon tai nguyen moi, Đang Bao thu duoi thoi Benjamin Disraeli đa khoi đong mot ky nguyen moi cua chu nghia banh truong đe quoc tai Ai Cap, Nam Phi va nhieu noi khac. Nhieu thuoc đia nhu Canada, Uc va New Zealand đuoc trao quyen tu tri, mot vai trong so đo đuoc tai phan loai la quoc gia tu tri.
Đen đau the ky XX, su phat trien lon manh cua Đe quoc Đuc va Hoa Ky dan đen su uy hiep lon đen phan nao vi the dan đau ve kinh te cua nuoc Anh. Chinh sach đoi ngoai cua Anh quoc tap trung vao moi quan he hop tac chat che va huu nghi voi Hoa Ky, nhung nhung cang thang ve van đe ngoai giao va quan su khien quan he voi nuoc Đuc ngay cang tro nen xau đi va la nguyen nhan chinh dan đen cuoc chien tranh the gioi lan thu nhat. Trong thoi ky dien ra cuoc Chien tranh the gioi thu nhat, nuoc Anh đa phai dua nhieu vao đe quoc cua minh ve mat nhan su cung nhu luong thuc. Cuoc chien nay đa tao ra mot ganh nang to lon ca ve mat quan su, tai chinh va nguon nhan luc cho nuoc Anh. Mac du sau cuoc chien nay, cuong tho cua Đe quoc Anh đa đuoc mo rong len toi cuc điem, ban than no đa khong con giu đuoc vi the nhu la mot cuong quoc vo song ve quan su va cong nghiep đuoc nua. Trong Chien tranh the gioi lan hai, cac thuoc đia cua Anh tai Đong Nam A đa bi Nhat Ban chiem đong, đieu nay đa lam cho uy tin cua đe quoc Anh bi suy giam nghiem trong va đay nhanh qua trinh sup đo cua Đe quoc nay. Sau chien tranh, Anh phai trao quyen đoc lap cho cac thuoc đia cua minh, trong đo đong dan va gia tri nhat la An Đo. Trong nhung nam con lai cua the ky XX, phan lon nhung thuoc đia cua Đe quoc Anh gianh đuoc đoc lap nhu mot phan cua phong trao phi thuoc đia hoa tu cac cuong quoc chau Au, sau đo Đe quoc Anh cao chung voi viec chuyen giao Hong Kong cho Trung Quoc vao nam 1997. 14 lanh tho o hai ngoai hien van thuoc chu quyen cua Anh. Sau đoc lap, nhieu thuoc đia cua Anh gia nhap khoi Thinh vuong chung cac Quoc gia, mot hiep hoi tu do cua cac quoc gia đoc lap. 16 quoc gia co chung mot nguoi lanh đao duy nhat, Quoc vuong Charles III, đo moi la chinh thuc Vuong quoc Khoi thinh vuong chung.


Nguon goc (1497 – 1583) Nen mong cua Đe quoc Anh bat đau đuoc xay dung tu khi Anh va Scotland con la hai vuong quoc rieng biet. Sau nhung thanh cong cua Tay Ban Nha va Bo Đao Nha trong viec tham hiem hai ngoai, đen nam 1496 Quoc vuong Henry VII cua Anh đa uy quyen cho John Cabot dan đau mot cuoc hanh trinh kham pha mot tuyen đuong toi chau A thong qua Bac Đai Tay Duong. Cabot khoi hanh nam 1497, tuc 5 nam sau khi nguoi chau Au phat hien chau My, va mac du ong ta đa đat chan len bo bien cua Newfoundland, ho đa khong co bat ky no luc nao đe thiet lap nen mot thuoc đia tai noi đay (cung nhu Cristoforo Colombo, ong nham tuong rang minh đen đuoc chau A). Cabot con dan đau mot chuyen đi khac đen chau My vao nam sau, nhung sau đo khong con nghe đuoc tin tuc gi ve cac tau cua ong nua.
Nguoi Anh đa khong tiep tuc no luc nham thiet lap cac thuoc đia tai chau My cho đen khi Nu vuong Elizabeth I tri vi trong nhung thap nien cuoi cua the ky XVI. Vao thoi điem nay, cuoc Cai cach Tin Lanh khien cho Anh va vuong quoc Tay Ban Nha theo Cong giao tro thanh ke thu cua nhau. Nam 1562, Elizabeth I đa khuyen khich cac thuyen truong hai tac nhu John Hawkins va Francis Drake tien hanh cac cuoc tan cong bat no le chong lai tau Tay Ban Nha va Bo Đao Nha ngoai khoi bo bien Tay Phi voi muc tieu la tham nhap vao viec buon ban no le Đai Tay Duong. No luc nay bi nguoi Tay Ban Nha đay lui, va đen khi cuoc chien tranh Anh – Tay Ban Nha tro nen khoc liet, Elizabeth lai chong lung cho cac tau lung tiep tuc to chuc cac cuoc tan cong vao cac cang Tay Ban Nha o chau My va nhung tau van chuyen vuot Đai Tay Duong tro ve Tay Ban Nha von đuoc chat đay kho bau cua Tan the gioi. Trong khi đo, nhung nha van co anh huong nhu Richard Hakluyt va John Dee (nguoi đau tien su dung thuat ngu "British Empire") bat đau thuc giuc thanh lap mot đe quoc rieng cua nuoc Anh. Đen thoi điem nay, Tay Ban Nha đa tro thanh the luc chiem uu the tai chau My, Bo Đao Nha đa thiet lap cac co so mau dich va cac tien đon tu bo bien chau Phi va Brasil sang Trung Quoc, con Phap đa bat đau thuoc đia hoa khu vuc song Saint-Laurent va noi nay sau đo tro thanh Tan Phap.


= Thuoc đia hoa Ireland =
Mac du Anh đi sau cac cuong quoc chau Au khac trong viec thiet lap cac thuoc đia hai ngoai, nhung trong the ky XVI, ho đa tien hanh đua nhung nguoi Tin Lanh tu Anh va Scotland đen Ireland, tiep noi tien le nguoi Norman xam chiem Ireland vao nam 1169. Nhieu nguoi đong gop vao cong cuoc thuoc đia hoa Ireland cung đong mot vai tro quan trong trong cong cuoc thuoc đia hoa tai Bac My vao ban đau, đac biet la mot nhom đuoc goi la "nhung nguoi đan ong mien Tay".


"Đe Nhat đe quoc" (1583 – 1783) Nam 1578, Nu vuong Elizabeth I đa ban mot giay phep cho Humphrey Gilbert tien hanh cac cuoc kham pha va tham hiem hai ngoai. Nam đo, Gilbert khoi hanh đi Tay An voi y đinh tham gia vao viec cuop bien va thiet lap mot thuoc đia tai Bac My, nhung chuyen đi bi huy bo truoc khi thuyen vuot qua Đai Tay Duong. Nam 1583, ong ta bat tay vao mot no luc thu hai, lan nay toi đuoc đao Newfoundland va tuyen bo chu quyen cang cua đao nay thuoc ve Anh, mac du khong đe bat cu nguoi đinh cu nao o lai. Gilbert sau đo đa qua đoi trong chuyen đi tro ve nuoc Anh. Su nghiep cua ong đuoc nguoi em trai cung me khac cha cua minh la Walter Raleigh ke tuc, ong ta cung đa đuoc Elizabeth I cap giay phep vao nam 1584. Trong nam đo, Raleigh đa cho thiet lap mot thuoc đia tai đao Roanoke tren bo bien Bac Carolina ngay nay, tuy nhien do thieu đo du tru nen thuoc đia that bai.
Nam 1603, Quoc vuong James VI cua Scotland tro thanh vua cua nuoc Anh va mot nam sau đo, ong đam phan voi nguoi Tay Ban Nha ky vao Hiep uoc Luan Đon, cham dut tinh trang thu đich bay lau nay. Luc nay, nuoc Anh o trong trang thai hoa binh voi đai kinh đich cua no, nguoi Anh đa chuyen dan su quan tam cua ho tu viec cuop boc co so ha tang thuoc đia cua cac quoc gia khac sang viec thanh lap cac thuoc đia hai ngoai. Đe quoc Anh bat đau thanh hinh vao đau the ky XVII, khi nuoc Anh tien hanh thuoc đia hoa Bac My va cac đao nho trong vung Caribe, cung voi đo la viec thanh lap nhung cong ty tu nhan, đang chu y nhat la Cong ty Đong An Anh, đe quan ly cac thuoc đia va mau dich hai ngoai. Thoi ky nay keo dai cho đen khi Muoi ba thuoc đia gianh đuoc đoc lap sau khi cuoc chien tranh gianh đoc lap Hoa Ky ket thuc vao cuoi the ky XVIII va đuoc cac su gia goi la "Đe quoc Anh đau tien".


= Chau My, chau Phi va buon ban no le =

Caribe ban đau co cac thuoc đia quan trong va sinh loi nhat cho Anh, sau khi nhieu no luc thuoc đia hoa vung nay bi that bai. Mot no luc nham lap mot thuoc đia tai Guyana chi keo dai trong vong hai nam va muc tieu chinh cua no la tim kiem cac mo vang đa bi that bai. Cac thuoc đia St Lucia (1605) va Grenada (1609) cung nhanh chong bi huy bo, nhung cac khu đinh cu đa đuoc thiet lap thanh cong tai St. Kitts (1624), Barbados (1627) va Nevis (1628). Cac thuoc đia nhanh chong tuan theo he thong cac đon đien trong mia ma nguoi Bo Đao Nha ap dung thanh cong tai Brasil, he thong nay dua tren lao đong no le va ban đau dua vao cac tau cua Ha Lan toi đe ban no le va mua đuong. Đe đam bao rang nguon loi nhuan đang ngay cang tang len cua hoat đong thuong mai nay van nam trong tay nguoi Anh, nam 1651 Quoc hoi ra sac lenh rang chi co tau Anh moi đuoc phep qua lai đe giao dich trong cac thuoc đia cua Anh. Đieu nay dan đen tinh trang thu đich voi Ha Lan va bung no mot loat cac cuoc chien giua Anh va Ha Lan, cuoi cung đa giup cung co vi the cua Anh tai chau My va lam mat uy the cua Ha Lan. Nam 1655, Anh sap nhap hon đao Jamaica tu tay cua nguoi Tay Ban Nha va thanh cong trong viec thuoc đia hoa Bahamas vao nam 1666.

Khu đinh cu lau dai đau tien cua nguoi Anh tai chau My đuoc thanh lap tai Jamestown vao nam 1607, duoi su lanh đao cua thuyen truong John Smith va chiu su quan ly cua Cong ty Virginia. Nuoc Anh tiep đo tien hanh xam chiem va tuyen bo chu quyen đoi voi Bermuda sau khi ky ham cua cong ty đam tai đay vao nam 1609 va đen nam 1615 quan đao nay đuoc chuyen giao sang cong ty Đao Somers. Đac quyen cua Cong ty Virginia bi thu hoi vao nam 1624 va vung đat Virginia nam duoi su cai quan truc tiep cua nha vua, tiep theo sau đo thuoc đia Virginia đuoc thanh lap. Cong ty Luan Đon va Bristol đuoc thanh lap vao nam 1610 voi muc đich lap ra mot khu đinh cu lau dai tren đao Newfoundland, nhung noi chung la khong thanh cong. Nam 1620, Plymouth đuoc thanh lap đe lam noi cu tru cho nhung nguoi theo chu truong phan lap cua Thanh giao ma sau nay đuoc biet đen la nhung nguoi hanh huong. Sau nay, chay tron khoi nguoc đai ton giao tro thanh đong co đe nhieu nguoi Anh muon tro thanh nguoi khai hoang, ho phai mao hiem trong hanh trinh gian kho đe vuot Đai Tay Duong: Maryland đuoc thanh lap vao nam 1634 đe lam noi cu tru cua giao dan Cong giao La Ma, Rhode Island (1636) la mot thuoc đia khoan dung voi tat ca cac ton giao, Connecticut (1639) cho tin đo Cong Ly hoi (Congregational Church). Tinh Carolina đuoc thanh lap nam 1663. Sau khi phao đai Amsterdam đau hang vao nam 1634, nguoi Anh gianh quyen kiem soat thuoc đia Tan Ha Lan cua Ha Lan va đoi ten thanh New York. Đieu nay đuoc chinh thuc hoa trong cuoc đam phan sau Chien tranh Anh-Ha Lan lan thu hai, va no đuoc trao đoi bang Suriname. Trong nam 1681, William Penn thanh lap thuoc đia Pennsylvania. Cac thuoc đia My đat đuoc it thanh cong ve mat tai chinh hon so voi cac thuoc đia tai Caribe, nhung bu lai chung lai co đuoc nhieu vung đat mau mo cho nong nghiep va đieu nay giup thu hut mot so luong lon cac di dan nguoi Anh von ua thich khi hau on đoi tai đo.
Nam 1670, Quoc vuong Charles II cap đac quyen đe hop thanh to chuc Cong ty Vinh Hudson (HBC), đuoc đoc quyen ve mau dich da long thu tai mot khu vuc đuoc goi la vung lanh tho cua Rupert, va phan lon Quoc gia tu tri Canada đuoc hinh thanh nen tu vung lanh tho nay. Nguoi Phap thuong xuyen tan cong cac phao đai va tram mau dich do Cong ty HBC thanh lap, nguoi Phap cung thiet lap thuoc đia mau dich da long thu cua minh tai vung đat Tan Phap lien ke.

Hai nam sau, Cong ty Hoang gia chau Phi đuoc thanh lap, no đuoc Quoc vuong Charles ban cho đoc quyen giao dich đe cung cap no le cho cac thuoc đia cua Anh tai Caribe. Ngay tu đau, che đo no le la co so cua Đe quoc Anh tai Tay An. Cho đen khi bai bo viec buon ban no le vao nam 1807, nuoc Anh chiu trach nhiem cho viec van chuyen 3,5 trieu no le nguoi chau Phi đen chau My, chiem 1/3 toan bo no le van chuyen qua Đai Tay Duong. Đe tao đieu kien thuan loi cho giao dich nay, nhieu phao đai đa đuoc thiet lap tren bo bien Tay Phi, chang han nhu đao James, Accra va đao Bunce. Tai Caribe thuoc Anh, ty le cua dan so goc Phi tang tu 25% nam 1650 len khoang 80% vao nam 1780 va tai 13 thuoc đia la tu 10% đen 40% trong cung ky (phan lon tai cac thuoc đia mien Nam). Đoi voi cac thuong nhan no le, giao dich nay cuc ky sinh loi va tro thanh mot tru cot kinh te chinh cho cac thanh pho phia tay Anh nhu Bristol va Liverpool, hinh thanh goc thu ba cua cai goi la mau dich tam giac voi chau Phi va chau My. Cac đieu kien khac nghiet va mat ve sinh tren tau cho no le va che đo an uong ngheo nan dan đen ty le tu vong trong van chuyen Phi-My trung binh la mot phan bay.
Trong nam 1695, Quoc hoi Scotland cap mot đac quyen cho Cong ty Scotland, cong ty nay đa thiet lap mot khu đinh cu tai eo đat Panama vao nam 1698. Bi nhung nguoi thuc dan Tay Ban Nha tai Tan Grenada lan can bao vay va bi anh huong tu benh sot ret, thuoc đia tren đa bi tu bo hai nam sau đo. Ke hoach Darien la mot tham hoa tai chinh đoi voi Scotland – 1/4 ngan sach cua Scotland đa bi mat trong thuong vu nay- ket thuc hy vong cua Scotland ve viec thanh lap đe quoc hai ngoai rieng. Đieu nay cung tao ra mot he qua chinh tri to lon, no đa khien cho chinh phu cua ca Anh va Scotland tin vao gia tri cua mot lien minh cac quoc gia, thay vi chi co mot vi vua chung. Đieu nay đuoc thuc hien vao nam 1707 bang Hiep đinh Lien minh, thanh lap nen Vuong quoc Anh.


= Kinh đich voi đe quoc Ha Lan tai chau A =

Vao giai đoan cuoi cua the ky XVI, Anh va Ha Lan bat đau thach thuc su đoc quyen mau dich cua Bo Đao Nha voi chau A, hinh thanh cac cong ty co phan tu nhan đe tai tro cho cac chuyen hanh trinh: Cong ty Đong An Anh va Cong ty Đong An Ha Lan, chung đuoc ban đac quyen lan luot vao nam 1600 va 1602. Muc đich chu yeu cua nhung cong ty nay la khai thac mau dich gia vi sinh loi, mot no luc tap trung chu yeu vao hai khu vuc: quan đao Đong An va mot đau moi quan trong trong mang luoi mau dich la An Đo. Tai đay, ho đa canh tranh ba quyen mau dich voi Bo Đao Nha va ca voi nhau. Mac du sau nay nuoc Anh se to ra vuot troi hoan toan so voi Ha Lan ve phuong dien la mot đe quoc thuc dan, nhung trong mot giai đoan ngan, nho vao su tien bo hon trong he thong tai chinh cung voi ba cuoc chien tranh voi Anh trong the ky XVII đa giup Ha Lan co mot vi the manh hon tai chau A. Su thu đich chi ket thuc sau cuoc Cach mang Vinh quang vao nam 1688 khi mot nguoi Ha Lan la William xu Orange tro thanh Danh sach quan chu Anh, đieu nay giup mang lai hoa binh giua Anh va Ha Lan. Hai quoc gia đa đat đuoc mot thoa thuan trong đo viec buon ban gia vi cua quan đao Đong An roi vao tay cua nguoi Ha Lan va nganh cong nghiep det cua An Đo roi vao tay cua nguoi Anh, nhung loi nhuan cua nganh det may som vuot qua mat hang gia vi va đen nam 1720, doanh so ban hang cua cong ty Anh vuot qua cong ty cua Ha Lan.


= Chien tranh voi Phap =
Hoa binh giua Anh va Ha Lan nam 1688 tao đieu kien đe hai quoc gia buoc vao chien tranh Chin nam voi tu cach la đong minh. Tuy nhien, xung đot tai chau Au va hai ngoai giua lien minh Phap, Tay Ban Nha va lien minh Anh-Ha Lan dan đen ket qua la Anh tro thanh mot the luc thuc dan manh hon Ha Lan, nguyen nhan la do Ha Lan buoc phai danh mot phan lon ngan sach quan su cua ho cho cuoc chien tranh tren bo von ton kem tai chau Au. The ky XVIII chung kien Anh (sau 1707 la Anh Lien hiep) noi len tro thanh cuong quoc thuc dan chi phoi toan the gioi va nuoc Phap tro thanh đoi thu chinh tren vu đai đe quoc.

Carlos II cua Tay Ban Nha tu tran vao nam 1700, va nguoi thua ke Tay Ban Nha va đe quoc thuc dan cua quoc gia nay la Philippe [Felipe] xu Anjou, mot chau noi cua Quoc vuong Phap. Su kien nay lam noi len trien vong ve su hop nhat Phap va Tay Ban Nha cung nhu cac thuoc đia cua ho, mot đieu ma Anh va cac cuong quoc khac tai chau Au khong bao gio chap nhan đuoc. Nam 1701, Anh, Bo Đao Nha va Ha Lan đung ve phia Đe quoc La Ma Than thanh chong lai Tay Ban Nha va Phap trong cuoc Chien tranh Ke vi Tay Ban Nha, no keo dai cho đen tan nam 1714.
Sau khi Hiep uoc Utrecht đuoc thong qua, Felipe đa tu bo quyen thua ke cua ban than va hau due cua ong ta đoi voi ngai vang cua nuoc Phap va Tay Ban Nha mat đi đe quoc cua no tai chau Au. Đe quoc Anh đa sap nhap đuoc nhieu lanh tho nhu: Anh chiem đuoc Newfoundland va Acadia tu tay nguoi Phap; Gibraltar va Minorca tu Tay Ban Nha. Gibraltar đa tro thanh mot can cu hai quan trong yeu va cho phep Anh kiem soat điem ra vao Đia Trung Hai. Minorca đuoc tra lai cho Tay Ban Nha sau Hiep uoc Amiens nam 1802 đuoc ky ket. Tay Ban Nha cung nhuong quyen asiento (cho phep ban no le tai cac thuoc đia Tay Ban Nha tai chau My) sinh loi cho Anh.

Trong cac thap nien giua cua the ky XVIII, co vai lan phat sinh xung đot quan su tren tieu luc đia An Đo, goi la cac cuoc Chien tranh Carnatic, khi Cong ty Đong An Anh va Cong ty Đong An Phap đung ve phe cac lanh chua đia phuong đe lap đay khoang trong quyen luc đe lai sau khi Đe quoc Mogul suy tan. Tran Plassey dien ra vao nam 1757, trong đo quan Anh duoi quyen Robert Clive đanh bai Nawab cua Bengal va đong minh Phap cua ong ta, dan đen viec Cong ty Đong An Anh kiem soat Bengal va la the luc quan su va chinh tri lon tai An Đo. Phap chi con giu lai đuoc quyen kiem soat cac lanh tho tach roi cua ho, cung voi đo la bi han che ve quan su va phai co nghia vu ho tro cho cac quoc gia quoc gia chu hau cua Anh, ket thuc hy vong cua Phap nham kiem soat An Đo. Trong cac thap nien sau, Cong ty Đong An Anh tung buoc tien hanh mo rong cac vung lanh tho nam duoi quyen kiem soat cua ho, tien hanh cai tri truc tiep hoac thong qua cac lanh chua đia phuong duoi su ran đe vu luc tu Quan đoi An Đo thuoc Anh – đai đa so trong đo la cac linh sepoy nguoi An.
Cuoc chien tranh giua Anh va Phap tai An Đo chi la mot mat tran trong cuoc Chien tranh Bay nam (1756 – 1763) co quy mo toan cau, lien quan đen Phap, Anh va cac cuong quoc chau Au khac. Su kien ky ket Hiep đinh Paris (1763) đa đem lai nhung he qua quan trong cho tuong lai cua Đe quoc Anh. Tai Bac My, tuong lai cuong quoc thuc dan cua Phap tai đay ket thuc huu hieu bang viec cong nhan yeu sach cua Anh đoi voi Vung đat Rupert, va nhuong lai Tan Phap cho Anh (đe lai mot cong đong Phap ngu đang ke duoi quyen kiem soat cua Anh) va nhuong lai vung đat Louisiana cho Tay Ban Nha. Tay Ban Nha nhuong lai vung đat Florida cho Anh. Cung voi chien thang truoc nguoi Phap tai An Đo, cuoc Chien tranh Bay nam đa giup nuoc Anh tro thanh cuong quoc hang hai hung manh nhat the gioi.


= Cach mang My =

Trong cac thap nien 1760 va 1770, cac quan he giua Muoi ba thuoc đia va Anh tro nen cang thang hon, chu yeu do cua su phan uat truoc cac no luc cua Quoc hoi Anh nham quan ly va đanh thue nhung nguoi thuc dan My ma khong co su đong y cua ho. Tinh trang nay đuong thoi đuoc tom tat thong qua khau hieu "Khong đai bieu, khong nop thue". Cach mang My bat đau bang viec bac bo uy quyen cua Quoc hoi va tien toi tu quan. Nham đoi pho, Anh phai binh si đi tai lap quyen cai tri truc tiep, dan đen bung no chien tranh vao nam 1775. Sang nam 1776, Hop chung quoc tuyen bo đoc lap. Voi viec nguoi Phap tham gia vao cuoc chien tranh nay trong nam 1778 lam cho can can quan su nghieng theo chieu huong co loi cho nguoi My va sau mot that bai quyet đinh tai Yorktown vao nam 1781, Anh bat đau thuong luong cac đieu khoan hoa binh. Nen đoc lap cua Hoa Ky đuoc cong nhan trong Hoa uoc Paris vao nam 1783.

Đuong thoi, Muoi ba thuoc đia chau My la vung lanh tho hai ngoai đong dan nhat cua Anh, su mat mat nay đuoc mot so su gia nhin nhan la su chuyen tiep giua đe quoc "thu nhat" va "thu nhi", voi viec nuoc Anh chuyen su chu y cua minh tu chau My sang chau A, Thai Binh Duong va sau đo la chau Phi. Trong tac pham Su giau co cua cac quoc gia đuoc xuat ban nam 1776, Adam Smith lap luan rang cac thuoc đia la du thua va qua trinh tu do thuong mai se thay the cac chinh sach trong thuong cu von bieu thi đac điem cho giai đoan đau cua qua trinh banh truong thuoc đia, bat nguon tu chu nghia bao ho cua Tay Ban Nha va Bo Đao Nha. Tang truong mau dich giua Hoa Ky va Anh sau nam 1783 duong nhu xac nhan quan điem cua Smith rang su kiem soat ve mat chinh tri khong phai la đieu tat yeu đoi voi su thanh cong ve kinh te.
Cac su kien tai Hoa Ky tac đong đen chinh sach cua Anh tai Canada, tai đay co 40.000 đen 100.000 nguoi Trung thanh chien bai di cu tu Hoa Ky sau khi đoc lap. 14.000 nguoi Trung thanh đen cac thung lung song Saint John va song Saint Croix, luc nay đang la mot phan cua Nova Scotia, ho cam thay qua xa tinh li tai Halifax, do đo Luan Đon đa tach New Brunswick thanh mot thuoc đia rieng biet vao nam 1784. Đao luat Hien phap 1791 đa lap ra cac tinh Thuong Canada (chu yeu noi tieng Anh) va Ha Canada (chu yeu noi tieng Phap) đe nham xoa diu cang thang giua cac cong đong nguoi Phap va nguoi Anh va thi hanh cac he thong chinh phu tuong tu nhu tai Anh, voi muc đich khang đinh quyen luc đe quoc va khong cho phep kieu kiem soat nhan dan đoi voi chinh phu von đuoc cho la dan đen Cach mang My.
Cang thang giua Anh va Hoa Ky lai leo thang thanh chien tranh trong Cac cuoc chien tranh cua Napoleon, do nuoc Anh no luc cat đut mau dich cua Hoa Ky voi Phap va nhay len cac tau cua Hoa Ky đe bat nhung nguoi sinh tai Anh nhap ngu Hai quan Hoang gia. Hoa Ky đa tuyen chien, dan đen Chien tranh nam 1812 va xam chiem lanh tho Canada, song bien gioi tien chien đuoc tai xac nhan qua Hiep đinh Ghent 1814, đam bao tuong lai cua Canada se tach biet voi Hoa Ky.


Su noi len cua Đe quoc = Tham hiem Thai Binh Duong =

Ke tu nam 1718, viec đay ai đen cac thuoc đia o chau My la mot hinh phat cho nhieu toi pham hinh su khac nhau tai Anh, voi khoang mot nghin tu nhan đuoc van chuyen vuot Đai Tay Duong moi nam. Sau khi đe mat 13 thuoc đia, nuoc Anh buoc phai tim mot đia điem khac thay the va đen nam 1783 thi Chinh phu Anh quay sang cac vung đat moi đuoc phat hien tai Uc. Bo bien phia tay cua Uc đa đuoc nguoi chau Au phat hien trong chuyen hanh trinh cua nha tham hiem nguoi Ha Lan Willem Jansz vao nam 1606 va sau nay đuoc Cong ty Đong An Ha Lan đat ten la Tan Ha Lan, nhung khong co no luc thuoc đia hoa tai Uc. Nam 1770, James Cook phat hien bo bien phia đong cua Uc trong mot chuyen hanh trinh khoa hoc đen khu vuc Nam Thai Binh Duong va tuyen bo rang luc đia nay thuoc ve nuoc Anh, ong ta đat ten cho khu vuc nay la New South Wales. Nam 1778, nha thuc vat hoc trong hanh trinh cua Cook la Joseph Banks đe trinh cac bang chung cho chinh phu ve su thich hop cua vinh Botany đoi voi viec thiet lap khu đinh cu hinh su va đen nam 1787 thi chuyen tau đau tien cho tu nhan đa khoi hanh, no đen noi vao nam 1788. Đe quoc Anh tiep tuc van chuyen tu nhan đen Uc cho đen nam 1840. Nguon xuat khau đem lai loi nhuan cho cac thuoc đia o Uc đo la long cuu va vang, chu yeu la do cac phong trao tim vang tai thuoc đia Victoria, khien thu phu Melbourne cua thuoc đia nay tro thanh thanh pho giau nhat the gioi vao thoi điem đo va la thanh pho lon thu hai, sau Luan Đon, trong Đe quoc Anh.
Trong chuyen hanh trinh cua minh, James Cook cung đa đat chan đen New Zealand, von đuoc nha tham hiem Ha Lan Abel Tasman phat hien ra tu nam 1642. James Cook sau đo tuyen bo rang chu quyen cua cac đao Bac va Nam thuoc ve hoang gia Anh lan luot vao nam 1769 va 1770. Ban đau, moi quan he giua nhung cu dan Maori ban đia va nguoi chau Au chi gioi han trong viec giao dich hang hoa. Nguoi chau Au tang cuong đinh cu trong suot nhung thap nien đau cua the ky XIX, voi nhieu tram mau dich đuoc thanh lap, đac biet la tai đao Bac. Nam 1839, Cong ty New Zealand đa cong bo ke hoach mua nhung vung đat rong lon va thiet lap cac thuoc đia tai New Zealand. Ngay 6 Thang 2 nam 1840, Thuyen truong William Hobson va khoang 40 tu truong Maori ky Hiep uoc Waitangi. Hiep uoc nay đuoc nhieu nguoi cho la van kien sang lap nen New Zealand, nhung lai co su dien giai khac nhau giua cac phien ban tieng Maori va tieng Anh cua van kien nay co nghia rang no tiep tuc la mot van kien gay tranh cai.


= Chien tranh voi Napoleon =

Anh lai gap thach thuc truoc nuoc Phap cua Napoleon Bonaparte, cuoc chien nay khong giong nhu cac cuoc chien tranh khac tung xay ra truoc đo khi no đai dien cho mot tranh đua y thuc he giua hai quoc gia. Khong chi co vi the cua Anh tren the gioi bi đe doa: Napoleon tung đe doa xam chien ban than Anh, cung giong nhu quan đoi cua ong tung thuc hien voi nhieu quoc gia tren luc đia chau Au.

Cac cuoc chien tranh Napoleon khien nguoi Anh buoc phai đau tu mot luong lon von va tai nguyen đe gianh chien thang. Hai quan Hoang gia Anh phong toa cac cang cua Phap va gianh đuoc mot chien thang quyet đinh truoc mot ham đoi Phap-Tay Ban Nha tai Trafalgar vao nam 1805. Cac thuoc đia hai ngoai cung bi tan cong va chiem đong, bao gom ca cua Ha Lan do quoc gia nay bi Napoleon sap nhap vao nam 1810. Cuoi cung Phap bi mot lien minh cac quan đoi chau Au đanh bai vao nam 1815. Anh mot lan nua lai la ben huong loi tu cac hoa uoc: Phap nhuong quan đao Ionia, Malta (ma ho lan luot chiem đong nam 1797, 1798), Mauritius, Saint Lucia va Tobago; Tay Ban Nha nhuong Trinidad; Ha Lan nhuong Guyana va Thuoc đia Cape. Anh tra Guadeloupe, Martinique, Guiana thuoc Phap va Reunion cho Phap; Java va Suriname cho Ha Lan, trong khi nam quyen kiem soat đoi voi Tich Lan (1795 – 1815).


= Bai bo che đo no le =
Su xuat hien cua cuoc cach mang cong nghiep khien hang hoa đuoc no le san xuat tro nen it quan trong đoi voi nen kinh te Anh. Voi su ung ho tu phong trao bai no Anh, Quoc hoi Anh ban hanh Đao luat buon ban no le vao nam 1807, theo đo bai bo viec buon ban no le trong đe quoc. Nam 1808, Sierra Leone đuoc chi đinh la mot thuoc đia chinh thuc cua Anh cho cac no le đuoc giai phong. Đao luat Bai no đuoc thong qua vao nam 1833, bai bo che đo no le tai Đe quoc Anh vao ngay 1 thang 8 nam 1834 (ngoai tru St. Helena, Tich Lan va cac lanh tho do Cong ty Đong An Anh quan ly, song nhung ngoai le bi bai bo sau đo). Theo Đao luat nay, no le đuoc giai phong hoan toan sau mot khoang thoi gian tu 4 đen 6 nam "hoc nghe". Va đong thoi chu so huu no le se đuoc chinh phu Anh boi thuong.


"The ky đe quoc" cua Anh (1815 – 1914) Tu nam 1815 đen 1914 la khoang thoi gian ma cac su gia cho la "the ky đe quoc" cua Anh, ho mo rong lanh tho cua minh them 10.000.000 dam vuong Anh (26.000.000 km2) cung voi khoang 400 trieu nguoi. Chien thang truoc Napoleon giup Anh khong con bat ky đoi thu quoc te đang gom nao, ngoai tru voi Nga tai Trung A. Khong gap thach thuc tren bien, Anh tiep nhan vai tro la canh sat toan cau, ve sau con đuoc goi la Pax Britannica ("Thai binh Anh quoc"), va chinh sach đoi ngoai "co lap quang vinh". Cung voi viec ap đat kiem soat chinh thuc len cac thuoc đia cua minh, vi the chi phoi cua Anh trong mau dich the gioi co nghia rang ho kiem soat huu hieu nen kinh te cua nhieu quoc gia, nhu Argentina va Xiem La, la đieu đuoc mot vai nha su hoc goi la "đe quoc phi chinh thuc".
Suc manh đe quoc cua Anh đuoc cung co bang tau hoi nuoc va đien bao, cac cong nghe moi đuoc phat minh trong nua cuoi cua the ky XIX, cho phep ho kiem soat va phong thu đe quoc. Đen nam 1902, Đe quoc Anh đuoc lien ket voi nhau boi mot mang luoi cap đien bao, đuoc goi la Toan Hong Tuyen.


= Cong ty Đong An tai chau A =
 

Cong ty Đong An Anh tien hanh mo rong lanh tho cua Đe quoc Anh tai chau A. Quan đoi cua Cong ty ban đau gia nhap luc luong voi Hai quan Hoang gia trong Chien tranh Bay nam va hai ben tiep tuc hop tac tren cac chien truong nam ngoai An Đo: truc xuat quan Napoleon khoi Ai Cap (1799), chiem Java tu Ha Lan (1811), thu nhan Singapore (1819) va Malacca (​​1824) va đanh chiem Mien Đien (1826).
Tu can cu tai An Đo, Cong ty tien hanh mau dich xuat khau thuoc phien ngay cang sinh loi sang Trung Quoc ke tu thap nien 1730. Hoat đong mau dich nay tro thanh bat hop phap ke tu khi no bi nha Thanh cam vao nam 1729, song buon thuoc phien giup đao nghich su mat can bang thuong mai do Anh nhap khau tra von khien mot luong lon bac đo tu Anh sang Trung Quoc. Nam 1839, chinh quyen Trung Quoc tai Quang Chau cho tich thu hon 2 van hom thuoc phien, dan đen viec Anh tan cong Trung Quoc trong cuoc chien tranh Nha phien lan thu nhat va đem đen ket qua la nguoi Anh chiem đao Hong Kong - đuong thoi la mot khu dan cu nho.

Vao cuoi the ky XVIII va đau the ky XIX, Che đo quan chu cua nuoc Anh bat đau đam nhiem mot vai tro lon ngay cang tang trong cac su vu cua Cong ty. Mot loat đao luat cua Quoc hoi đuoc thong qua, gom co Đao luat Đieu tiet 1773, Đao luat An Đo Pitt 1784 va Đao luat Đac quyen 1813 ma theo đo quy đinh cac cong viec cua Cong ty va thiet lap chu quyen cua che đo Quan chu đoi voi cac lanh tho ma Cong ty gianh đuoc. Cuoc khoi nghia cua nguoi An Đo vao nam 1857 đa khien cho su ton tai cua Cong ty đi đen hoi ket, cuoc chien nay bat đau bang mot cuoc binh bien cua cac sepoy. Cuoc khoi nghia nay keo dai trong sau thang thi ket thuc, voi thiet hai nang ve nhan mang cho ca hai ben. Nam sau đo, Chinh phu Anh giai the Cong ty va nam quyen kiem soat truc tiep đoi voi An Đo thong qua Đao luat Chinh phu An Đo 1858, thiet lap An Đo thuoc Anh, mot toan quyen đuoc bo nhiem đe quan ly An Đo va Victoria cua Anh đuoc ton lam Nu hoang An Đo. An Đo tro thanh tai san co gia tri lon nhat cua Đe quoc, "Minh chau cua Quan chu" va la nguon luc quan trong nhat đoi voi suc manh cua nuoc Anh.
Mot loat nhung vu mat mua nghiem trong xay ra vao cuoi the ky XIX đa khien cho nan đoi lan rong tai tieu luc đia An Đo, trong đo uoc tinh co tren 15 trieu nguoi chet. Cong ty Đong An Anh khong tien hanh bat ky chinh sach phoi hop nao đe đoi pho voi nan đoi trong thoi ky ho cai tri. Sau đo, khi nuoc Anh cai tri truc tiep An Đo, cac uy ban đuoc thiet lap sau moi nan đoi đe đieu tra nguyen nhan va thi hanh cac chinh sach moi, đieu nay dien ra cho đen đau thap nien 1900.


= Kinh đich voi đe quoc Nga =

Trong the ky XIX, Đe quoc Anh va Đe quoc Nga, von đang co gang mo rong quyen luc đen khu vuc Trung A, ganh đua voi nhau đe lap đay cac khoang trong quyen luc bat đau tu viec Đe quoc Ottoman, vuong trieu Qajar va Đai Thanh suy sup. Tinh trang kinh đich tai Au-A nay đuoc goi la "Van co Lon" (Great Game). Nhu Anh lo ngai, cac chien thang cua Nga truoc Ba Tu va Ottoman bieu thi tham vong đe quoc va kha nang cua ho, lam day len lo ngai tai Anh ve mot cuoc xam chiem bang đuong bo vao An Đo. Nam 1839, đe nham gianh the chu đong truoc nguy co nay nuoc Anh đa xam chiem Afghanistan, tuy nhien cuoc Chien tranh Afghanistan-Anh thu nhat lai la mot tham hoa đoi voi nuoc Anh. Đay la mot trong nhung that bai tham hai nhat trong thoi đai Victoria, khi ma quan Anh bi bo toc Pashtun, von đuoc trang bi bang vu khi do Nga cung cap, tieu diet gan nhu toan bo tren đuong rut khoi Kabul. Chien tranh Afghanistan-Anh thu hai vao nam 1880 dan đen that bai tham hai cua nguoi Anh tai Maiwand, cung nhu thanh Kabul bi nguoi Afghan bao vay va nguoi Anh bi buoc phai rut ve An Đo. That bai trong Chien tranh Afghanistan-Anh thu ba vao nam 1919 buoc nguoi Anh phai roi bo Afghanistan vinh vien.
Sau khi nguoi Nga xam chiem khu vuc Balkan cua đe che Ottoman vao nam 1853, lo ngai ve uu the cua Nga tai Đia Trung Hai va Trung Đong đa khien Anh va Phap xam chiem ban đao Krym đe tieu diet nang luc hai quan cua Nga. Cuoc Chien tranh Krym (1854–56) dien ra sau đo đa ap dung cac ky thuat moi cua chien tranh hien đai, va cung la cuoc chien tranh toan cau duy nhat giua Anh va the luc đe quoc khac trong thoi ky Pax Britannica, ket qua cua cuoc chien nay la mot that bai nang ne đoi voi Nga. Tinh hinh tai Trung A van chua the đuoc giai quyet mot cach on thoa trong hai thap nien tiep theo, sau khi Anh sap nhap Baluchistan vao nam 1876 va Nga sap nhap Kirghizia, Kazakhstan va Turkmenistan.

Vao nam 1878, Đe quoc Ottoman đa chuyen giao đao Sip cho Anh va đoi lai ho se nhan đuoc vien tro neu bi nguoi Nga tan cong. Trong cung nam, Nga va Anh đat đuoc mot hiep đinh ve pham vi anh huong cua ho trong khu vuc va tren toan bo cac van đe con ton tai vao nam 1907 khi ky ket Hiep uoc than thien Nga-Anh. Co gang cuoi cung đe mo rong anh huong cua minh o Trung A đa đuoc nguoi Anh thuc hien trong cuoc Vien chinh Tay Tang bat thanh nam 1903-04. Su kien Hai quan Nga bi nguoi Nhat huy diet trong Hai chien cang Lu Thuan trong khuon kho Chien tranh Nga-Nhat 1904–05 cung han che moi đe doa cua Nga đoi voi Anh. Cape đen Cairo
Cong ty Đong An Ha Lan thanh lap Thuoc đia Cape tai mui phia nam cua chau Phi vao nam 1652 đe lam mot tram cho cac tau cua ho đi va roi cac thuoc đia tai Đong An. Nuoc Anh chinh thuc so huu khu thuoc đia va nhung cu dan Afrikaner (hay Boer) chiem đa so o thuoc đia nay vao nam 1806, tu truoc đo nuoc Anh đa chiem đong noi nay vao nam 1795 đe ngan chan no roi vao tay nguoi Phap sau khi Phap xam chiem Ha Lan. Nhung di dan tu nuoc Anh bat đau tang len tu sau nam 1820, ho đa đay hang nghin nguoi Boer von phan uat truoc su cai tri cua Anh ve phia bac, nguoi Boer sau đo thanh lap cac nuoc cong hoa đoc lap cua ho song hau het đeu đoan menh, tinh trang nay đuoc goi la Đai Di cu (Great Trek) va dien ra vao cuoi thap nien 1830 va đau thap nien 1840. Trong qua trinh di dan, nhung nguoi Boer đa đung đo nhieu lan voi nguoi Anh, nguoi Anh thi co chuong trinh rieng cua minh nham khuech truong thuoc đia tai Nam Phi va voi vai chinh the chau Phi, bao gom cua nguoi Sotho va Zulu. Cuoi cung thi nguoi Boer cung đa thanh lap hai nuoc cong hoa ton tai lau dai la: Cong hoa Nam Phi hay Cong hoa Transvaal (1852 – 1877; 1881 – 1902) va Quoc gia Tu do Oranje (1854 – 1902). Nam 1902, đe quoc Anh đa chiem đong hai nuoc cong hoa nay va ky ket mot hiep đinh voi hai nuoc cong hoa Boer sau Chien tranh Boer thu hai (1899 – 1902).
Nam 1869, kenh đao Suez đuoc khanh thanh duoi quyen Napoleon III, lien ket Đia Trung Hai voi An Đo Duong. Ban đau, Anh phan đoi Kenh đao; song khi no đuoc khanh thanh, gia tri chien luoc cua no nhanh chong đuoc cong nhan va tro thanh "tinh mach co cua Đe quoc". Nam 1875, chinh phu Bao thu cua Benjamin Disraeli mua tu quan chu Ai Cap đang mac no la Isma'il Pasha 44% co phan cua Kenh đao Suez voi gia £4 trieu. Mac du đieu nay khong trao cho Anh quyen kiem soat lap tuc thuy đao chien luoc, song tao cho Anh đon bay. Kiem soat tai chinh chung Anh-Phap đoi voi Ai Cap ket thuc khi Anh chiem đong hoan toan Ai Cap vao nam 1882. Phap van la đai co đong va no luc lam suy yeu vi the cua Anh, song nho co mot thoa hiep đat đuoc theo Hiep đinh Constantinopolis 1888, ma vi the Kenh đao đa tro thanh mot lanh tho trung lap chinh thuc.
Voi su canh tranh cua Phap, Bi va Bo Đao Nha o ha luu khu vuc song Congo đa pha hoai su thuoc đia hoa mot cach co trat tu o vung chau Phi nhiet đoi, Hoi nghi Berlin 1884–85 đa đuoc to chuc nham đieu chinh su canh tranh giua cac the luc chau Au trong cai đuoc goi la "Tranh gianh chau Phi" theo đinh nghia "chiem đong huu hieu" voi tu cach la tieu chuan ve cong nhan quoc te cho cac yeu sach lanh tho. Su tranh gianh nay tiep tuc trong thap nien 1890 va khien cho Anh tai can nhac lai quyet đinh triet thoai khoi Sudan vao nam 1885. Mot luc luong lien quan gom quan Anh va Ai Cap đa đanh bai quan Mahdi vao nam 1896 va đay lui mot cuoc xam chiem cua Phap tai Fashoda vao nam 1898. Sudan tren danh nghia nam duoi che đo đong tri Anh-Ai Cap, song tren thuc te no la mot thuoc đia cua Anh.
Nhung thau tom cua Anh tai mien nam va mien đong chau Phi đa thuc đay Cecil Rhodes, nha tien phong cua qua trinh banh truong cua Anh tai chau Phi, đe xuat xay dung mot tuyen đuong sat tu "Cape đen Cairo" lien ket Kenh đao Suez co tam quan trong ve mat chien luoc voi mien Nam giau khoang san. Trong thap nien 1880 va 1890, Rhodes cung voi Cong ty Nam Phi thuoc Anh do ong so huu chiem đong va sap nhap cac lanh tho ma sau đo đuoc đat la Rhodesia theo ho cua ong.


= Cai bien đia vi cua cac thuoc đia da trang =

Con đuong dan đen đoc lap đoi voi cac thuoc đia da trang cua Đe quoc Anh bat đau voi Bao cao Durham nam 1839, trong đo đe xuat rang chinh phu nen trao quyen thong nhat va tu quan cho Thuong va Ha Canada, nhu mot giai phap cho cac bao đong vu trang tai đay vao nam 1837. Đieu nay bat đau bang viec thong qua Đao luat Lien minh nam 1840, theo đo thiet lap Tinh Canada. He thong chinh phu khong chuyen quyen đau tien đuoc cong nhan tai Nova Scotia vao nam 1848 va nhanh chong đuoc mo rong cho cac thuoc đia khac cua Anh tai Bac My. Sau khi Quoc hoi Anh thong qua Đao luat Bac My thuoc Anh nam 1867, Canada, New Brunswick va Nova Scotia đa hop nhat thanh Quoc gia tu tri Canada, mot lien bang đuoc huong quyen tu tri hoan toan voi ngoai le la cac quan he quoc te. Uc va New Zealand gianh đuoc muc đo tu tri tuong tu sau nam 1900, khi cac thuoc đia Uc lien bang hoa vao nam 1901. Thuat ngu "tinh trang quoc gia tu tri" chinh thuc đuoc gioi thieu tai Hoi nghi Thuoc đia nam 1907.
Nhung thap nien cuoi cung cua the ky XIX chung kien cac chien dich chinh tri mang tinh phoi hop đoi quyen tu quan cho Ireland. Ireland đa đuoc hop nhat voi nuoc Anh theo Đao luat Lien minh nam 1800 sau cuoc khoi nghia Ireland nam 1798 va no đa phai trai qua mot nan đoi khac nghiet tu nam 1845 đen nam 1852. Quyen tu tri danh cho Ireland đa đuoc Thu tuong Anh William Gladstone ung ho, ong ta hy vong rang Ireland co the tiep buoc Canada đe tro thanh mot quoc gia tu tri trong đe quoc, song Du luat Tu tri nam 1886 cua ong ta đa gap phai that bai tai Quoc hoi. Mac du neu du luat nay đuoc thong qua Ireland chi nhan đuoc muc đo tu tri thap hon nhieu so voi cac tinh cua Canada trong lien bang cua ho, song nhieu nghi vien lo ngai rang mot khi đat nuoc Ireland co đuoc mot su đoc lap tuong đoi, đieu nay se tao ra mot moi đe doa ve mat an ninh cho nuoc Anh hoac đanh dau buoc khoi đau cho su tan ra cua Đe quoc. Mot du luat tu tri thu nhi cung that bai vi cac nguyen nhan tuong tu. Mot du luat thu ba đuoc Quoc hoi thong qua vao nam 1914, song khong đuoc thi hanh do Chien tranh the gioi thu nhat bung phat, dan đen cuoc khoi nghia Phuc Sinh vao nam 1916.


Thoi ky 1914 – 1945 Buoc sang the ky XX, lo ngai bat đau tang len tai Anh rang ho se khong con co the phong thu mau quoc va su toan ven cua Đe quoc trong khi đuong thoi duy tri chinh sach "co lap vinh quang". Đuc nhanh chong phat trien thanh mot cuong quoc quan su va cong nghiep va luc nay đuoc nhan đinh la đoi thu kha di nhat trong bat ky cuoc chien tranh tuong lai nao. Nhan thay rang ban than minh đang phai phan tan luc luong tren khap toan bo khu vuc Thai Binh Duong va bi đe doa tai mau quoc truoc Hai quan Đe quoc Đuc, nuoc Anh đa thiet lap mot lien minh voi Nhat Ban vao nam 1902 va voi cac cuu đich thu la Phap va Nga lan luot vao nam 1904 va 1907.


= Chien tranh the gioi thu nhat =

Noi lo so cua nguoi Anh ve mot cuoc chien tranh voi Đuc đa tro thanh hien thuc vao nam 1914 khi Chien tranh the gioi thu nhat bung no. Nuoc Anh nhanh chong xam chiem va chiem đong hau het thuoc đia hai ngoai cua Đuc tai chau Phi. Tai Thai Binh Duong, Uc va New Zealand cung đa lan luot chiem đong Tan Guinea thuoc Đuc va Samoa. Cac ke hoach phan chia sau hau chien đoi voi Đe quoc Ottoman cung phe voi Đuc đa đuoc Anh va Phap bi mat soan thao theo Hiep đinh Sykes–Picot vao nam 1916. Hiep đinh nay khong đuoc tiet lo cho Sharif cua Mecca, la nguoi đuoc Anh khuyen khich tien hanh mot cuoc khoi nghia A Rap chong lai đe quoc Ottoman, đe nham tao an tuong rang nuoc Anh ung ho thiet lap mot quoc gia A Rap đoc lap.

Anh tuyen chien voi Đuc va cac đong minh cua ho, đieu nay cung lien luy đen cac thuoc đia va quoc gia tu tri cua Anh von la nhung nguon cung cap quan su, tai chinh va tai nguyen vo gia. Tren 2,5 trieu binh si phuc vu trong cac quan đoi cua cac quoc gia tu tri, cung nhu co hanh nghin quan tinh nguyen tu cac thuoc đia hoang gia. Đong gop cua cac binh si Uc va New Zealand trong Chien dich Gallipoli chong lai Đe quoc Ottoman vao nam 1915 đa tao nen mot tac đong rat lon đen he y thuc quoc gia tai que huong cua ho va đanh dau mot buoc ngoat trong qua trinh chuyen bien Uc va New Zealand tu cac thuoc đia thanh cac quoc gia đoc lap. Nguoi Canada cung nhin nhan tran Vimy Ridge voi mot quan niem tuong tu. Đong gop quan trong cua cac quoc gia tu tri vao no luc chien tranh đuoc Thu tuong Anh David Lloyd George cong nhan vao nam 1917 khi ong moi thu tuong cua cac quoc gia tu tri tham gia mot Noi cac Chien tranh Đe quoc đe phoi hop chinh sach đe quoc.
Theo cac đieu khoan cua Hoa uoc Versailles ket thuc The Chien vao nam 1919, đe quoc Anh đat đen đinh cao cua no khi co them 1.800.000 dam vuong Anh (4.700.000 km2) va 13 trieu than dan moi. Cac thuoc đia cua Đuc va Ottoman đuoc phan cho cac cuong quoc Đong Minh voi vi the do Hoi Quoc Lien uy thac. Anh gianh đuoc quyen kiem soat Palestine, Transjordan, Iraq, nhieu vung đat cua Cameroon va Togo va Tanganyika. Ban than cac quoc gia tu tri cung gianh đuoc cac lanh tho uy thac rieng: Lien bang Nam Phi gianh đuoc Tay-Nam Phi (nay la Namibia), Uc gianh đuoc Tan Guinea thuoc Đuc va New Zealand gianh đuoc Tay Samoa. Nauru la mot lanh tho uy thac chung cua Anh va hai quoc gia tu tri Thai Binh Duong.


= Thoi ky giua hai The Chien =

Trat tu the gioi đang thay đoi von bat nguon tu đai chien, đac biet la su lon manh cua Hoa Ky va Nhat Ban tro thanh cac cuong quoc hai quan va troi day cua cac phong trao đoc lap tai An Đo va Ireland, dan đen mot su tai xem xet quan trong lien quan đen chinh sach đe quoc cua Anh. Buoc phai lua chon giua lien ket voi Hoa Ky hoac Nhat Ban, Anh quyet đinh khong gia han lien minh voi Nhat ma thay vao đo ky ket Hiep đinh Hai quan Washington vao nam 1922, theo đo Anh chap thuan su đong đang ve hai quan voi Hoa Ky. Quyet đinh nay la nguon goc cua nhieu tranh luan tai Anh trong thap nien 1930 khi cac chinh phu quan phiet nam đuoc quyen luc tai Nhat Ban va Đuc mot phan nho vao Đai khung hoang, do ho lo ngai rang Đe quoc khong the ton tai qua mot cuoc tan cong đong thoi tu hai quoc gia. Van đe an ninh cua đe quoc la mot moi quan tam nghiem trong tai Anh, boi vi no la van đe mang tinh song con voi nen kinh te cua nuoc Anh.
Nam 1919, that vong bat nguon tu viec tri hoan quyen tu tri cua Ireland khien cac thanh vien cua Sinn Fein- mot đang ung ho đoc lap va chiem đa so ghe cua Ireland trong Quoc hoi Anh trong tong tuyen cu nam 1918- thanh lap mot Nghi vien Ireland tai Dublin, va tai đay nen đoc lap cua Ireland đa đuoc tuyen bo. Quan đoi Cong hoa Ireland đong thoi bat đau mot chien tranh du kich chong chinh quyen Anh. Chien tranh Anh-Ireland ket thuc vao nam 1921 trong be tac va hai ben ky ket Hiep đinh Anh-Ireland thiet lap Quoc gia Tu do Ireland, mot quoc gia tu tri nam trong Đe quoc Anh, voi nen đoc lap tu chu that su song van co lien ket ve hien phap voi Quan chu Anh. Bac Ireland, gom 6/32 quan cua Ireland lap tuc thi hanh quyen lua chon theo hiep đinh la duy tri tinh trang hien hanh trong Vuong quoc Lien hiep.

Mot cuoc đau tranh tuong tu đa bat đau tai An Đo sau khi Đao luat Chinh phu An Đo nam 1919 that bai trong viec xoa diu phong trao đoi đoc lap. Lo ngai ve cac am muu cong san va ngoai quoc se say ra sau Am muu Ghadar đa khien cho thiet quan luat đuoc khoi phuc theo cac Đao luat Rowlatt. Đieu nay dan đen cang thang, đac biet la tai khu vuc Punjab, tai đay cac bien phap đan ap đa len đen cuc đo trong cuoc Tham sat Amritsar. Du luan tai Anh bi chia re ve tinh đao đuc cua su kien, giua nhung nguoi cho rang no cuu An Đo khoi tinh trang hon loan va nhung nguoi cho rang no ghe tom. Phong trao bat hop tac tiep đo đuoc ngung lai vao thang 3 nam 1922 sau su kien Chauri Chaura va bat man tiep tuc am i trong 25 nam tiep theo.
Khi Chien tranh the gioi thu nhat bung phat, Ai Cap đuoc tuyen bo la mot quoc gia bao ho cua Anh, nhung đen nam 1922 thi nuoc nay đa đuoc trao tra đoc lap mot cach chinh thuc, song tiep tuc la mot quoc gia chu hau cua Anh cho đen nam 1954. Cac binh si Anh duy tri đon tru tai Ai Cap cho đen khi ky ket Hiep đinh Anh – Ai Cap vao nam 1936, theo đo nhat tri rang binh si Anh se triet thoai song tiep tuc chiem linh va phong thu khu vuc Kenh đao Suez. Đoi lai, Ai Cap đuoc giup đo đe gia nhap Hoi Quoc Lien. Iraq la mot lanh tho uy tri cua Anh tu nam 1920 va cung gianh đuoc tu cach thanh vien cua Hoi Quoc Lien nhan danh ban than sau khi gianh đoc lap tu Anh vao nam 1932. Tai Palestine, Anh đe xuat van đe hoa giai giua cac cong đong A Rap va Do Thai. Tuyen ngon Balfour nam 1917 đuoc hop nhat vao cac đieu khoan uy thac, cho rang mot to quoc cho nguoi Do Thai se đuoc thiet lap tai Palestine va nhung nguoi Do Thai nhap cu đuoc chap thuan đen mot han đinh do the luc uy thac quy đinh. Đieu nay dan đen xung đot ngay cang gia tang voi cu dan A Rap, ho khoi nghia cong khai vao nam 1936. Do moi hoa chien tranh voi Đuc gia tang trong thap nien 1930, Anh xet thay su ung ho cua cu dan A Rap tai Trung Đong quan trong hon thiet lap mot que huong cho nguoi Do Thai va chuyen sang mot lap truong than A Rap, han che nguoi Do Thai nhap cu va dan đen kich hoat mot cuoc noi loan cua nguoi Do Thai.
Cac quoc gia tu tri co quyen đuoc thiet lap chinh sach đoi ngoai rieng cua minh, đoc lap voi Anh, đieu nay đuoc cong nhan tai hoi nghi Đe quoc 1923. Yeu cau cua Anh ve tro giup quan su tu cac quoc gia tu tri tai thoi điem bung phat cuoc Khung hoang Chanak vao nam truoc đo đa bi Canada va Nam Phi bac bo va Canada tu choi bi rang buoc theo Hiep uoc Lausanne 1923. Sau nhung ap luc tu Ireland va Nam Phi, Hoi nghi Đe quoc nam 1926 đa ban bo Tuyen ngon Balfour, tuyen bo cac quoc gia tu tri la "cac cong đong tu tri trong Đe quoc Anh, binh đang ve vi the, khong co ben nao phai le thuoc vao ben nao" trong mot "Thinh vuong chung cua cac Quoc gia Anh". Tuyen bo nay đuoc cong nhan tinh phap ly theo Quy che Westminster nam 1931. Cac quoc hoi cua Canada, Uc, New Zealand, Lien bang Nam Phi, Quoc gia Tu do Ireland va Newfoundland luc nay đa khong con le thuoc vao su kiem soat ve mat lap phap cua Anh, ho co the huy bo cac đieu luat Anh va Anh khong con co the thong qua cac đieu luat cho ho ma khong đuoc ho tan thanh. Newfoundland quay lai tinh trang thuoc đia vao nam 1933 do cac kho khan tai chinh trong Đai khung hoang. Ireland tach xa Anh hon nua khi đua ra mot hien phap moi vao nam 1937, theo đo Ireland thuc te tro thanh mot quoc gia cong hoa.


= Chien tranh the gioi thu hai =

Anh tuyen chien voi Đuc vao thang 9 nam 1939, đieu nay bao gom ca cac thuoc đia vuong that va An Đo song đieu nay lai khong lien quan đen cac quoc gia tu tri. Uc, Canada, New Zealand, Newfoundland va Nam Phi đeu nhanh chong tuyen chien voi Đuc, song Quoc gia Tu do Ireland lua chon duy tri trung lap phap ly trong suot chien tranh.
Sau khi Đuc chiem đong Phap vao nam 1940, Anh va đe quoc cua minh co đoc chong lai Đuc cho đen khi Lien Xo tham chien vao nam 1941. Thu tuong Anh Winston Churchill van đong thanh cong Tong thong Franklin D. Roosevelt đe Hoa Ky vien tro quan su, tuy nhien Roosevelt van chua san sang yeu cau Quoc hoi đong y cho nuoc My tham gia vao cuoc chien tranh nay. Trong thang 8 nam 1941, Churchill va Roosevelt đa hop va ky ket Hien chuong Đai Tay Duong, trong đo gom co tuyen bo "quyen cua toan bo cac dan toc đuoc lua chon hinh thuc chinh phu ma ho cu tru" can đuoc ton trong. Dien ta nay khong ro rang ve viec no am chi cac quoc gia chau Au bi Đuc xam chiem, hay cac dan toc bi cac quoc gia chau Au thuoc đia hoa va sau nay đuoc giai thich khac nhau tu nguoi Anh, nguoi My va cac phong trao dan toc.
Trong thang 12 nam 1941, Nhat Ban phat đong tan cong Malaya thuoc Anh, can cu hai quan cua Hoa Ky tai Tran Chau Cang va Hong Kong. Phan ung cua Churchill truoc viec Hoa Ky tham chien la Anh luc nay cam chac chien thang va tuong lai cua đe quoc la an toan, tuy nhien cach thuc ma nguoi Anh nhanh chong đau hang Nhat Ban đa huy hoai hoan toan đia vi va uy tin cua đe quoc Anh. That bai gay ra anh huong nang ne nhat đoi voi uy tin cua đe quoc Anh đo la viec đe cho Singapore that thu, hon đao nay truoc đo đuoc ca ngoi la mot phao đai bat kha xam pham va la mot Gibraltar o phuong Đong. Nhan thuc rang Anh khong the bao ve toan bo đe quoc, Uc va New Zealand thiet lap cac quan he mat thiet hon voi Hoa Ky sau khi xuat hien cac moi đe doa tu luc luong Nhat Ban. Ket qua la Hiep uoc ANZUS 1951 giua Uc, New Zealand va Hoa Ky.


Phi thuoc đia hoa va suy tan (1945 – 1997) Mac du Anh va đe quoc la ben chien thang trong Chien tranh the gioi thu hai, song cuoc chien tranh nay đa co tac đong sau sac đen ca trong nuoc va hai ngoai. Phan lon chau Au—mot luc đia chi phoi the gioi trong vai the ky—đa bi đo nat va la noi đong quan cua quan đoi Hoa Ky va Lien Xo, hai quoc gia nay gio đay nam giu can bang quyen luc toan cau. Sau chien tranh, nuoc Anh ve co ban la đa pha san, tinh trang khong tra đuoc no chi đuoc ngan chan vao nam 1946 sau khi dan xep đuoc mot khoan vay 4,33 ty USD tu Hoa Ky, phan thanh toan cuoi cung cua no đuoc hoan tra vao nam 2006.
Đuong thoi, cac phong trao chong thuc dan noi len trong cac thuoc đia cua cac quoc gia chau Au. Tinh the cang them phuc tap do cuoc Chien tranh Lanh gay ra su kinh đich ngay cang tang giua Hoa Ky va Lien Xo. Ve mat nguyen tac thi ca Hoa Ky va Lien Xo đeu phan đoi chu nghia thuc dan chau Au Phat bieu "gio đoi chieu" voi y nghia chu yeu đo la nhung ngay thang cua Đe quoc Anh se khong con bao lau nua va tren tat ca, Anh chap thuan mot chinh sach giai thoat hoa binh voi cac thuoc đia cua minh mien la chung co cac chinh phu on đinh, phi cong san đe chuyen giao quyen luc. Đieu nay tuong phan voi cac cuong quoc chau Au khac nhu Phap va Bo Đao Nha, la nhung quoc gia tien hanh cac cuoc chien tranh ton kem va cuoi cung khong thanh cong đe giu đe quoc cua ho đuoc nguyen ven. Tu nam 1945 đen nam 1965, so luong nguoi nam duoi su cai tri cua nuoc Anh va nam ngoai Vuong quoc Anh giam tu 700 trieu xuong con nam trieu, ba trieu trong so đo la tai Hong Kong.


= Giai thoat ban đau =

Chinh phu Cong đang ung ho phi thuoc đia hoa đac cu trong tong tuyen cu nam 1945 va nam duoi quyen Clement Attlee, ho hanh đong nhanh chong nham giai quyet van đe cap thiet nhat ma đe quoc đoi dien: An Đo đoc lap. Hai chinh đang chu yeu cua An Đo la Đang Quoc Đai An Đo va Lien minh nguoi Hoi giao tien hanh van đong ve đoc lap trong nhieu thap nien, song bat đong ve cach thuc thuc hien. Đang Quoc Đai tan thanh mot quoc gia An Đo the tuc thong nhat, trong khi Lien minh nguoi Hoi giao thi lo ngai uu the tu nguoi An Đo giao chiem đa so, ho yeu cau mot quoc gia Hoi giao rieng biet cho cac khu vuc ma nguoi Hoi giao chiem đa so. Bat on dan su ngay cang gia tang va mot cuoc binh bien cua Hai quan Hoang gia An Đo no ra vao nam 1946 khien Clement Attlee cam ket rang ho se co đuoc nen đoc lap truoc ngay 30 thang 6 nam 1948. Khi ma tinh hinh tro nen khan cap va nguy co ve mot cuoc noi chien tro nen hien huu, Pho vuong moi đuoc bo nhiem (va cuoi cung) la Louis Mountbatten voi vang đay nhanh tien trinh len ngay 15 thang 8 nam 1947. Bien gioi do nguoi Anh ve ve đai the phan chia An Đo thanh cac khu vuc cua nguoi An Đo giao va nguoi Hoi giao, khien cho hang chuc trieu nguoi tro thanh nhom thieu so tai cac quoc gia moi la An Đo va Pakistan. Hang trieu nguoi Hoi giao sau đo đi tu An Đo sang Pakistan va nguoi An Đo giao đi theo chieu nguoc lai va xung đot giua hai cong đong lam thiet mang hang tram nghin nguoi. Mien Đien, von đuoc cai tri nhu la mot phan cua An Đo thuoc Anh, va Sri Lanka gianh đuoc đoc lap vao nam 1948. An Đo, Pakistan va Sri Lanka tro thanh cac thanh vien cua Thinh vuong chung, trong khi Mien Đien lua chon khong tham gia.
Tai khu vuc lanh tho uy thac Palestine cua Anh noi co đa so nguoi A Rap cu tru canh mot nhom thieu so nguoi Do Thai, nguoi Anh cung phai đoi dien voi mot van đe tuong tu nhu tai An Đo. Van đe phuc tap o đay đo la do mot luong lon nguoi ti nan Do Thai tim cach đe đen đuoc Palestine sau nan diet chung, trong khi nguoi A Rap phan đoi thanh lap mot quoc gia Do Thai. Nan long truoc kho khan cua van đe, cac cuoc tan cong tu cac to chuc ban quan su Do Thai va gia tang chi phi duy tri hien dien quan su, đen nam 1947 Anh tuyen bo rang ho se triet thoai vao nam 1948 va đe lai van đe cho Lien Hop Quoc giai quyet. Đai hoi đong Lien Hop Quoc sau đo bo phieu cho mot ke hoach phan chia Palestine thanh mot quoc gia Do Thai va mot quoc gia A Rap.
Sau that bai cua Nhat Ban trong Chien tranh the khoi thu hai, cac phong trao khang Nhat tai Malaya chuyen chu y cua ho ve phia Anh, con Anh hanh đong nhanh chong đe tai kiem soat thuoc đia nay, von coi trong no nhu la mot nguon cung cap cao su va thiec. Thuc te rang cac chien si du kich chu yeu la nguoi cong san goc Hoa, đieu nay khien cho no luc cua Anh nham dap tat cuoc noi day nhan đuoc su ung ho tu nhung nguoi Ma Lai theo Hoi giao von chiem đa so, voi đieu kien la mot khi cuoc noi day bi dap tat thi ho se đuoc cong nhan nen đoc lap. Tinh trang khan cap Malaya bat đau vao nam 1948 va keo dai cho đen nam 1960, song đen nam 1957 thi Anh cam thay đu tin tuong đe cap đoc lap cho Lien bang Malaya trong khoi Thinh vuong chung. Nam 1963, 11 bang cua lien bang cung voi Singapore, Sarawak va Bac Borneo hop nhat thanh Malaysia, tuy nhien đen nam 1965 thi Singapore von co đa so cu dan la nguoi Hoa bi truc xuat khoi lien minh sau cac xung đot giua cu dan Ma Lai va Hoa. Brunei la mot lanh tho bao ho cua Anh tu nam 1888, tu choi gia nhap lien minh va duy tri tinh trang nay cho đen khi đoc lap vao nam 1984.


= Khung hoang Suez =

Nam 1951, Đang Bao thu quay lai nam quyen tai Anh, duoi su lanh đao cua Winston Churchill. Churchill va nhung nguoi Bao thu cho rang vi the cuong quoc the gioi cua Anh dua tren viec đe quoc tiep tuc ton tai, cung voi can cu tai Kenh đao Suez cho phep Anh duy tri vi the uu viet cua minh tai Trung Đong bat chap viec đe mat An Đo. Tuy nhien, Churchill khong the lo đi viec chinh phu cach mang moi cua Gamal Abdul Nasser tai Ai Cap vua gianh đuoc chinh quyen tu nam 1952 va nam sau đo Anh đa phai chap thuan rang binh si Anh se triet thoai khoi khu vuc Kenh đao Suez va rang Sudan se đuoc trao quyen tu quyet vao nam 1955, cung voi nen đoc lap tiep theo đo. Sudan đa đuoc trao tra đoc lap vao ngay 1 thang 1 nam 1956.
Trong thang 7 nam 1956, Nasser đon phuong quoc huu hoa Kenh đao Suez. Vi Thu tuong Anh đuong thoi la Anthony Eden đa đap tra bang cach thong đong voi Phap đe sap đat mot cuoc tan cong cua Israel vao Ai Cap, đieu nay se tao cho Anh va Phap mot cai co đe can thiep quan su va tai chiem kenh đao. Eden choc gian Tong thong Hoa Ky Dwight D. Eisenhower do nhan vat nay khong đuoc thuong nghi va vi the Eisenhower tu choi ung ho cuoc xam luoc. Mot lo ngai khac cua Eisenhower đo la kha nang ve mot cuoc chien tranh quy mo lon voi Lien Xo sau khi quoc gia nay đe doa can thiep bang cach đung ve phia Ai Cap. Eisenhower ap dung đon bay tai chinh bang cach đe doa ban nguon du tru bang đong bang Anh cua Hoa Ky va do đo gay ra su pha gia đoi voi đong Bang cua nuoc Anh. Mac du đao quan xam luoc đa đat đuoc thanh cong ve quan su đoi voi muc tieu cua minh, song can thiep cua Lien Hop Quoc va ap luc cua Hoa Ky đa buoc Anh phai triet thoai luc luong cua minh mot cach nhuc nha va Eden đa phai tu chuc


= He qua =
Cuoc Khung hoang Suez đa thuc su phoi bay mot cach cong khai cac han che cua nuoc Anh tren the gioi va đa chung thuc cho su suy tan cua đe quoc Anh tren vu đai the gioi, khong nhung the no con cho thay ro rang tu nay ve sau ho khong con co the hanh đong ma khong co it nhat la su đong y, neu khong phai la su ung ho hoan toan, cua Hoa Ky. Cac su kien tai Suez đa lam ton thuong đen su kieu hanh quoc gia cua Anh, khien mot nghi vien mieu ta no nhu "Waterloo cua Anh" va nhung nguoi khac thi cho rang quoc gia đa tro thanh mot "ve tinh" cua Hoa Ky". Margaret Thatcher sau đo đa mieu ta loi suy nghi ma ba tin rang đa xay đen cho cac nha lanh đao chinh tri Anh nhu la "Hoi chung Suez", ma khien cho ho "đi tu tin rang nuoc Anh co the lam bat cu đieu gi toi mot niem tin gan nhu than kinh rang nuoc Anh khong the lam đuoc gi ca", tu đo Anh khong phuc hoi cho đen khi tai chiem thanh cong quan đao Falkland tu Argentina vao nam 1982.
Khung hoang Suez khien quyen luc cua Anh tai Trung Đong bi suy yeu, song no khong sup đo. Anh lai trien khai quan đoi đen khu vuc nay, tien hanh can thiep tai Oman (1957), Jordan (1958) va Kuwait (1961), song cac truong hop nay co su tan thanh cua Hoa Ky, do chinh sach đoi ngoai cua tan thu tuong Harold Macmillan la duy tri lien ket vung chac voi Hoa Ky. Anh duy tri su hien dien quan su tai Trung Đong trong nhieu thap nien sau. Vao ngay 16 thang 1 nam 1968, mot vai tuan sau su kien pha gia đong Bang, Thu tuong Anh Harold Wilson va Bo truong Quoc phong Denis Healey tuyen bo rang binh si Anh se triet thoai khoi cac can cu quan su trong yeu tai phia đong cua Suez, von gom cac can cu tai Trung Đong va chu yeu la tu Malaysia va Singapore. Vao thoi điem đo hon 50.000 quan nhan Anh van con đong quan o vung Vien Đong, bao gom 30.000 o Singapore. Anh triet thoai khoi Aden vao nam 1967, Bahrain vao nam 1971 va Maldives vao nam 1976.


= "Gio đoi chieu" =

Macmillan đua ra mot phat bieu tai Cape Town, Nam Phi vao thang 2 nam 1960, ong noi "gio đoi chieu thoi qua luc đia nay." Macmillan muon tranh đieu tuong tu nhu chien tranh thuoc đia ma Phap chien đau tai Algerie va qua trinh phi thuoc đia hoa đuoc tien hanh nhanh chong trong nhiem ky thu tuong cua ong. Trong thap nien 1950, co ba thuoc đia la Sudan, Bo Bien Vang va Malaya gianh đuoc đoc lap, con so trong thap nien 1960 gap gan muoi lan.
Cac thuoc đia con lai cua Anh tai chau Phi, ngoai tru Nam Rhodesia tu quan, đeu đuoc trao tra đoc lap cho đen truoc nam 1968. Anh triet thoai khoi cac khu vuc mien nam va mien đong cua chau Phi khong phai la mot qua trinh hoa binh. Kenya đa gianh đuoc đoc lap cua sau cuoc khoi nghia Mau Mau keo dai tam nam. Tai Rhodesia, Tuyen ngon đoc lap đon phuong vao nam 1965 cua cong đong thieu so da trang đa dan đen mot cuoc noi chien keo dai cho đen khi Hiep đinh Lancaster House đuoc ki ket vao nam 1979, voi cac đieu khoan đe cong nhan nen đoc lap vao nam 1980, cung voi đo la mot quoc gia moi co ten goi la Zimbabwe đa đuoc thanh lap.

Tai Đia Trung Hai, mot chien tranh du kich do nhung nguoi Sip goc Hy Lap tien hanh ket thuc bang mot quoc gia Sip đoc lap vao nam 1960, tuy nhien, Anh van duy tri cac can cu quan su Akrotiri va Dhekelia. Cac đao Malta va Gozo tai Đia Trung Hai đuoc trao tra đoc lap mot cach huu nghi tu Anh vao nam 1964, bat chap y tuong noi len vao nam 1955 ve viec hop nhat voi Anh.
Hau het lanh tho cua Anh tai Caribe đeu đa gianh đuoc đoc lap sau khi Jamaica va Trinidad rut khoi Lien bang Tay An lan luot vao nam 1961 va 1962. Lien bang Tay An đuoc thanh lap vao nam 1958 trong mot no luc nham hop nhat cac thuoc đia cua Anh tai Caribe duoi mot chinh phu, song đieu nay sup đo sau khi lien bang mat hai thanh vien lon nhat. Barbados gianh đuoc đoc lap vao nam 1966 va cac đao Đong Caribe con lai gianh đoc lap trong cac thap nien 1970 va 1980, song Anguilla va Quan đao Turks va Caicos lua chon tro lai quyen kiem soat cua Anh sau khi ho đa san sang bat đau con đuong đoc lap. Quan đao Virgin thuoc Anh, Quan đao Cayman va Montserrat lua chon duy tri cac quan he voi Anh, trong khi Guyana gianh đoc lap vao nam 1966. Thuoc đia cuoi cung cua Anh tren đai luc chau My la Honduras thuoc Anh tro thanh mot thuoc đia tu quan vao nam 1964 va đoi ten thanh Belize vao nam 1973, no gianh đuoc đoc lap hoan toan vao nam 1981. Mot tranh chap voi Guatemala ve chu quyen đoi voi Belize đa khong đuoc giai quyet.
Cac lanh tho cua Anh tai Thai Binh Duong gianh đoc lap trong thap nien 1970, bat đau voi Fiji vao nam 1970 va ket thuc voi Vanuatu vao nam 1980. Nen đoc lap cua Vanuatu đa bi tri hoan do xung đot chinh tri giua cac cong đong Anh ngu va Phap ngu, boi vi quan đao nay chiu su quan tri chung cua Anh va Phap. Fiji, Tuvalu, quan đao Solomon va Papua New Guinea đa lua chon tro thanh Vuong quoc Khoi thinh vuong chung.


= Đe quoc ket thuc =

Nam 1980, Rhodesia, thuoc đia chau Phi cuoi cung cua nuoc Anh, tro thanh quoc gia đoc lap Zimbabwe. Tan Hebrides cung gianh đuoc đoc lap (tro thanh Vanuatu) vao nam 1980, va Belize noi tiep gianh đoc lap vao nam 1981. Đao luat Quoc tich Anh 1981 đuoc thong qua, trong đo tai xac đinh cac thuoc đia vuong that con lai la "cac lanh tho phu thuoc Anh" (đoi ten thanh Lanh tho hai ngoai thuoc Anh vao nam 2002) co nghia la ngoai cac đao va tien đon nam rai rac (va nam 1955 thu đuoc đa khong nguoi tai Rockall tai Đai Tay Duong), qua trinh phi thuoc đia hoa von bat đau sau Chien tranh the gioi thu hai phan lon đa hoan thanh. Nam 1982, quyet tam cua Anh trong bao ve cac lanh tho hai ngoai con lai đa bi thu thach khi Argentina xam chiem quan đao Falkland, dua tren tuyen bo co tu thoi Đe quoc Tay Ban Nha. Phan ung quan su thanh cong chung cuoc cua Anh đe tai chiem quan đao đuoc nhieu nguoi nhan đinh la gop phan lam đao nghich xu the đi xuong cua vi the nuoc Anh trong vai tro la mot cuong quoc the gioi. Trong cung nam, chinh phu Canada đoan tuyet lien ket tu phap cuoi cung cua ho voi Anh khi chuyen quyen voi hien phap Canada khoi Anh. Quoc hoi Anh thong qua Đao luat Canada 1982, ket thuc su can thiet Anh tham gia vao thay đoi hien phap Canada. Tuong tu nhu vay, Đao luat Hien phap 1986 đuoc thong qua nham cat đut lien ket giua hien phap Anh voi hien phap cua New Zealand, Đao luat Uc 1986 cat đut lien ket giua hien phap Anh va hien phap cac bang cua Uc.
Trong thang 9 nam 1982, Thu tuong Margaret Thatcher đen Bac Kinh đe đam phan voi chinh phu Trung Quoc ve Hong Kong-lanh tho hai ngoai lon va đong dan nhat cuoi cung cua Anh. Theo cac đieu khoan cua Đieu uoc Nam Kinh 1842, đao Hong Kong đuoc nhuong vinh vien cho Anh, song đai đa so thuoc đia cau thanh tu Tan Gioi- lanh tho ma Anh thu đuoc theo mot hop đong thue 99 nam vao nam 1898, se het han vao nam 1997. Thatcher ban đau muon giu Hong Kong va đe xuat ve su cai quan cua nuoc Anh voi chu quyen cua Trung Quoc, song Trung Quoc bac bo đieu nay. Mot thoa thuan đat đuoc vao nam 1984 – theo cac đieu khoan cua Tuyen bo chung Trung-Anh, Hong Kong se tro thanh mot khu hanh chinh đac biet cua Cong hoa Nhan dan Trung Quoc, duy tri phuong thuc sinh hoat trong it nhat 50 nam. Le ban giao vao nam 1997 đoi voi nhieu nguoi, bao gom ca Charles, Than vuong xu Wales, đanh dau "su ket thuc cua Đe quoc".


Nhan khau = Dan so va dan toc tren cac lanh tho =
Cuon Encyclopædia Britannica nam 1911 đua ra so lieu sau đay ve so luong "nguoi da trang" va "nguoi ban đia" (nguoi da mau) trong đe quoc Anh va cac vung lanh tho cua no:


= Ton giao =

Cuon Encyclopædia Britannica nam 1911 đua ra so lieu sau đay ve ton giao trong đe quoc Anh:


Di san Anh duy tri chu quyen đoi voi 14 lanh tho ben ngoai Quan đao Anh, chung đuoc đoi ten thanh cac lanh tho hai ngoai thuoc Anh vao nam 2002. Mot so lanh tho khong co cu dan ngoai tru cac nhan vien quan su hoac khoa hoc tam thoi; cac lanh tho con lai đuoc tu quan tai muc đo khac nhau va dua vao Anh ve đoi ngoai va phong thu. Chinh phu Anh tuyen bo san sang giup đo bat ky lanh tho hai ngoai nao muon theo đuoi đoc lap. Chu quyen cua Anh đoi voi mot vai lanh tho hai ngoai bi tranh chap: Tay Ban Nha yeu sach voi Gibraltar, Argentina yeu sach voi quan đao Falkland va Nam Georgia va Quan đao Nam Sandwich va Mauritius cung Seychelles yeu sach voi Lanh tho An Đo Duong thuoc Anh. Lanh tho chau Nam Cuc thuoc Anh chong lan voi cac yeu sach cua Argentina va Chile, trong khi nhieu quoc gia khong cong nhan bat ky yeu sach lanh tho nao tai chau Nam Cuc.
Hau het cac thuoc đia va lanh tho bao ho cu cua Anh nam trong so 53 quoc gia thanh vien cua Thinh vuong chung cac Quoc gia, mot hiep hoi phi chinh tri va tu nguyen cua cac thanh vien binh đang, voi tong dan so khoang 2,2 ty nguoi. 16 Vuong quoc Thinh vuong chung tiep tuc chia se nguyen thu quoc gia chung la Nu vuong Elizabeth II. Cac quoc gia nay la cac thuc the phap luat rieng biet va binh đang – Anh, Uc, Canada, New Zealand, Papua New Guinea, Antigua va Barbuda, Bahamas, Barbados, Belize, Grenada, Jamaica, Saint Kitts va Nevis, Saint Lucia, Saint Vincent va Grenadines, Quan đao Solomon va Tuvalu

Trong nhieu thap nien va trong mot so truong hop la nhieu the ky, su cai tri va di cu cua nguoi Anh đe lai dau an tai cac quoc gia đoc lap phat sinh tu Đe quoc Anh. Đe quoc thiet lap viec su dung tieng Anh tai cac khu vuc khap the gioi. Ngay nay, đay la ngon ngu chu yeu cua đen 400 trieu nguoi va đuoc khoang mot ty ruoi nguoi noi nhu ngon ngu thu nhat, thu nhi hoac ngoai ngu.
Su truyen ba cua tieng Anh tu nua cuoi cua the ky XX la nho mot phan vao anh huong van hoa cua Hoa Ky, ban than quoc gia nay hinh thanh tu cac thuoc đia cua Anh. Ngoai tru tai chau Phi noi gan nhu toan bo cac cuu thuoc đia chon he thong tong thong che, he thong nghi vien Anh đong vai tro la khuon mau cho chinh phu cua nhieu cuu thuoc đia va thong luat Anh đoi voi cac he thong tu phap.

Uy ban Tu phap Xu mat vien van đong vai tro la toa an toi cao ve phuc tham cua mot vai cuu thuoc đia tai Caribe va Thai Binh Duong. Cac nha truyen giao Tin Lanh cua Anh đi khap the gioi truoc cac binh si va cong chuc đe truyen ba cac nhom đao Anh giao đen tat ca luc đia. Kien truc thuoc đia Anh, nhu trong cac nha tho, ga xe lua va toa nha chinh phu, co the trong thay đuoc tai nhieu thanh pho tung la bo phan cua Đe quoc Anh.
Cac mon the thao ca nhan va đong đoi phat trien tai Anh, đac biet la bong đa, cricket, bong bau duc, quan vot san co va golf—cung đuoc xuat khau. Lua chon cua Anh ve he thong đo luong, he thong đe quoc, tiep tuc đuoc su dung tai mot so quoc gia theo cac cach thuc khac nhau. Quy tac đi xe ben trai đuong đuoc duy tri tai phan lon cuu đe quoc.
Bien gioi chinh tri do nguoi Anh ve khong phai luon phan anh đong nhat dan toc hoac ton giao, gop phan vao cac xung đot tai cac khu vuc cuu thuoc đia. Đe quoc Anh cung chiu trach nhiem đoi voi su di cu cua cac dan toc. Hang trieu nguoi roi khoi Quan đao Anh, voi cac dan đinh cu sang lap cua Hoa Ky, Canada, Uc va New Zealand chu yeu đen tu Anh va Ireland. Cang thang giua dan đinh cu da trang trong cac quoc gia nay voi cac cong đong thieu so ban đia cua ho va giua cac cong đong thieu so đinh cu da trang va cong đong đa so ban đia tai Nam Phi va Zimbabwe. Nhung nguoi đinh cu tai Ireland tu Anh đe lai dau an cua ho bang viec hinh thanh cac cong đong dan toc chu nghia va lien minh chu nghia tai Bac Ireland. Hang trieu nguoi chuyen đi va tu cac thuoc đia Anh, voi so luong lon nguoi An Đo di cu đen cac bo phan khac cua đe quoc, nhu Malaysia va Fiji va nguoi Hoa đen Malaysia, Singapore va Caribe. Nhan khau tai Anh bien hoa sau Chien tranh the gioi thu hai do nhap cu đen Anh tu cac cuu thuoc đia cua minh.


Xem them All-Red Route
Trien lam đe quoc Anh
Đe quoc Anh trong tieu thuyet
Colonial Office
Co Đe quoc Anh
Ngoai giao cua Vuong quoc Lien hiep Anh
Dinh thong đoc trong Đe quoc Anh va Khoi thinh vuong chung
Bien soan lich su cua Đe quoc Anh
Lich su chu nghia tu ban
Su thong tri gian tiep
Danh sach cac chu đe lien quan toi Đe quoc Anh
Huan chuong Đe quoc Anh
Bao ho


Chu thich Tham khao Lien ket ngoai British Empire tren chuong trinh In Our Time cua BBC. (Nghe tai đay)
Đe quoc Anh. Cong thong tin Internet The British Empire. An Internet Gateway by Dr. Jane Samson
The British Empire - Đe quoc Anh Stephen Luscombe
Tap tin am thanh ve Đe quoc Anh tai TheEnglishCollection.com
British Empire (historical state, United Kingdom) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)