Ly Ha (chu Han: 李贺; 790/791 – 816/817) la mot nha tho song vao thoi Trung Đuong. Ong co ten tu la Truong Cat, con co cac biet hieu Thi Quy va Quy Tai. Ly Ha bi cam tham gia khoa cu vi pham vao toi huy ky. Ong qua đoi khi tuoi con rat tre va đuoc mieu ta la co ngoai hinh om yeu. Ly la mot nha tho rat chuyen can, ong thuong đi du ngoan vao ban ngay va moi khi nay ra mot cau tho, ong ghi lai no va hoan tat bai tho luc ong đat chan ve nha vao buoi toi. Nhung tac pham cua ong noi tieng la khai thac ve đe tai ky quai, ma quy va sieu nhien.
Danh tieng va ten tuoi cua Ly Ha trong nen van hoc Trung Quoc đa đuoc luu truyen suot nhieu the ky. Vao thoi nha Thanh, cac hau boi tai Trung Quoc đa hoc theo phong cach tho co mot khong hai cua ong. Duoi trieu Thanh, danh tieng lam tho cua ong đa vap phai thay đoi lon trong thi hieu van hoc khi nhung tac pham cua ong bi luoc khoi cuon Đuong thi tam bach thu noi tieng, tuy nhien nhung nguoi yeu tho dan tai chu y đen ong trong the ki 20. Ly Ha la mot trong so nhung nha tho Đuong đuoc Mao Trach Đong nguong mo nhat.


Cuoc đoi = Tu lieu =
Chuong 137 trong cuon Cuu Đuong thu va chuong 203 trong cuon Tan Đuong thu đeu ghi chep ngan gon, van tat ve cuoc đoi cua Ly Ha. Mot nha tho đuong thoi la Ly Thuong An cung viet mot cuon tieu su mang ten Ly Ha tieu truyen (phon the: 李賀小傳; gian the: 李贺小传; binh am: li he xiao chuan). Nam 831, thi si Đo Muc viet loi tua cho tap tho cua Ly Ha co nhan đe Ly Ha tap tu (tieng Trung: 李賀集敘; binh am: Li He ji xu, voi noi dung bi luoc bo nhieu hon so voi tac pham cua Ly Thuong An, nhung đem đen rat it thong tin ve tieu su ma chu yeu khai thac sau vao suc hap dan trong tho cua Ly. Tat ca nhung ban chep su chinh thuc đeu chiu anh huong lon tu hai tac pham ke tren, trong đo đac biet la ban chep cua Ly Thuong An.


= Xuat than =
Gia đinh cua Ly Ha co dong doi hoang toc tu lau đoi (ho Ly la gia toc cai tri đat nuoc duoi trieu Đuong), nhung gia tai cua nhanh toc Ly Ha von đa bi suy vi tu som, do đo vao thoi cua thi si nay ho chi đung o cap bac thap. Ca hai bo quoc su trieu Đuong thuong xem ong la "hau due cua Trinh Vuong", nhung lai nay ra tranh cai ve danh tinh cua Trinh Vuong. Mot vai hoc gia ung ho gia thuyet rang goc gac cua Ly co lien quan đen Ly Luong (song duoi thoi nha Tuy) la mot nguoi chu cua Ly Uyen, hoang đe nha Đuong đau tien. Co gia thuyet khac cho rang dong doi cua vi thi si co lien he toi Ly Nguyen Y, con trai thu 13 cua Ly Uyen.


= Nhung nam đau đoi =
Ly Ha sinh vao nam 790 hoac 791. Duong nhu Ly chao đoi vao nam Ngo, vi 23 trong so cac bai tho con sot lai cua ong đeu dung con ngua lam bieu tuong cho ong. Ong la nguoi goc huyen Phuc Xuong, tuc phia Tay huyen Nghi Duong, tinh Ha Nam, Trung Quoc ngay nay. Ly bat đau sang tac tho tu nam 7 tuoi, đen nam 15 tuoi ong đuoc đem so sanh voi danh si nhac phu Ly Ich.


= Su nghiep chinh tri =
Nam 20 tuoi, Ly Ha co gang tham gia khoa cu, nhung roi bi cam thi vi pham vao huy ky: ten cha ong, Ly Tan Tuc co tu "Tan" đong am voi tu "Tien" trong Tien si, chuc vi ong se đuoc sac phong neu đo đat. Cuon hoc thuat Ueki et al. (1999) suy đoan rang đay la mot cai co ma cac đoi thu cua Ly – nhung ke đo ki voi tai nang thi ca cua ong bay ra, nham ngan vi thi si du thi. Mot danh si noi tieng đuong thoi la Han Du vi men tai ong ma viet bai Huy bien (諱弁) đe dang len nhung van khong the giup Ly du thi. The la ong chi giu chuc quan nho Phung le lang (奉禮郎; trong coi ve nghi le) trong 3 nam truoc khi tu quan ve que nha.


= Benh tat va qua đoi =
Ly Ha đuoc mieu ta la mot nguoi co ngoai hinh rat om yeu, voi than hinh manh khanh, đoi long may lien nhau va đe mong tay dai. Ly trut hoi tho cuoi cung luc đang giu mot chuc quan nho va gia canh ngheo kho vao nam 816 hoac 817, tho 26 hoac 27 tuoi. Cuon Ly Ha tieu truyen ke rang vao canh gio ma Ly qua đoi, ong đuoc mot nhan vat mac ao lua đao ghe tham; nguoi nay noi voi vi thi si rang Thuong đe đa cho goi ong len thien đang đe lam tho.


Cac ten goi Ten tu cua Ly Ha la Truong Cat, đoi khi ong con đuoc goi voi cai ten ghep tu ho va ten tu la Ly Truong Cat. Nguoi đoi cung menh danh ong la Quy Tai (鬼才), voi loi lam tho đoi lap voi Thien Tai (天才) Ly Bach va Nhan Tai (人才) Bach Cu Di. Biet hieu nay do hoc gia thoi nha Tong Tien Di (錢易) đat cho Ly Ha trong tac pham Nam bo tan thu (南部新書). Vi thi si cung đuoc menh danh la "Thi Quy" (詩鬼), trong khi Ly Bach đuoc goi la "Thi Tien" (詩仙) con Đo Phu la "Thi Thanh" (詩聖).


Tho Trong lich su van hoc, Ly Ha thuong đuoc xem la mot nha tho thuoc ky nguyen Trung Đuong, keo dai tu cuoi the ki 8 đen đau the ki 9. Nhung nguon anh huong len loi sang tac cua Ly co the ke đen danh si tien boi đuong thoi Manh Giao va Han Du. Loi lam tho cua Ly Ha cung đuoc xem la chiu anh huong tu cac yeu to shaman cua So Tu va phong cach binh di cua Ly Bach.
Cho đen nay khoang 240 bai tho cua Ly Ha con sot lai. Cuon Tan Đuong thu cho biet co rat it bai tho cua Ly đuoc luu tru boi nhung sang tac đo đeu mang mau sac đoc la cung nhu do Ly mat som. Giai thoai trong cuon Thai binh quang ky (太平广记) ke rang mot nguoi anh ho cua Ly đuoc vi thi si đe nghi bien soan mot tap tho cho ong, nhung vi nguoi nay khong ua Ly nen đa bi mat vut het đong tho đo đi.
Ngay nay co hai tap tho cua Ly Ha con sot lai, đo la Ly Ha ca thi thien (gian the: 李贺歌诗篇; phon the: 李賀歌詩篇; binh am: li he ge shi pian) va Ngoai tap (tieng Trung: 外集; binh am: wai ji). Ly Ha tieu truyen mieu ta Ly la mot nha tho chuyen can. Ong luon xach ben minh chiec tui gam cu đe moi khi nay ra mot y tho tren đuong du ngoan, ong lien ghi chep lai no va bo vao trong tui. Sau khi tro ve nha, ong sap xep cac cau tho đa viet thanh mot bai tho hoan chinh.
Nhung tac pham cua Ly Ha luon đoc nhat vo nhi voi mau sac ky di va khac thuong, do đo ong moi đuoc gan cho cai nghe danh Thi Quy. Hau nhu khong co bai tho nao cua Ly đuoc viet theo loi can the (近體詩), ben canh đo nhung sang tac cua ong thuong xuyen dung nhung tu mang điem go nhu "lao" (tieng Trung: 老; binh am: lao) va "tu" (tieng Trung: 死; binh am: si). Trong nhung bai tho nhu "Thien thuong dao" (天上謠) va "Mong Thien" (xem ben duoi), ong viet theo loi goi len the gioi cua thuong đe va Đuc Phat.

Ngoi but cua Ly Ha cung mang đen nhung net mieu ta ky la ve the gioi ma quy trong cac bai tho "Thu lai" (秋来) va "Than huyen khuc" (神弦曲). But phap tuong trung tam linh ma Ly dung trong cac bai tho sau nay con khien cho nhieu đoc gia "kho co the linh hoi" đuoc. "Than huyen khuc" la ten cua mot ca khuc dan gian noi tieng, xuat hien som nhat vao thoi Luc trieu va Ly đa vay muon ten cua ca khuc nay cho tho cua ong. Ca khuc co xuat xu tai o vung Nam Kinh, la mot bai ca le nghi dung trong cac buoi le ton giao đe moi goi cac vi than linh. Tho cua Ly mieu ta the gioi sieu nhien nhung khong giong voi noi dung trong nguyen tac dan gian. Ong thuong xuyen ket hop nhung hinh tuong mau sac va cam quan trong tho cua minh, chang han nhu trong hai bai "Thien thuong dao" va "Tan vuong am tuu" (xem ben duoi).

Phong cach lam tho cua Ly Ha đuoc menh danh la Truong Cat the (gian the: 长吉体; phon the: 長吉體; binh am: chang ji ti) boi cac nha phe binh sau nay, đat theo ten tu cua ong. Hoc gia đoi Tong Nghiem Vu (严羽) liet Truong Cat the la mot trong nhung loi sang tac tu su thuong xuyen đuoc bat chuoc.


Đon nhan Mot so phe binh gia phuong Tay va Nhat Ban đuong đai nhu A. C. Graham, Naotaro Kudo va J. D. Frodsham đeu nhat tri rang tho cua Ly Ha khong co nhieu nguoi đon đoc rong rai cho đen thoi hien đai, tuy nhien quan điem nay khong hoan toan chinh xac. Trong cuoc khao sat nam 1994, hoc gia Ngo Khai Minh cho biet vao thoi Trung Quoc tien hien đai, Ly Ha la nha tho thuong đuoc bat chuoc nhieu hon la bi tho o.


= Thoi nha Đuong va Tong =
Hai nha tho đuong thoi voi Ly Ha la Đo Muc va Ly Thuong An đeu tri an vi danh si trong nhung tac pham van xuoi cua ho; trong khi Đo viet loi tua cho tap tho cua Ly thi Thuong An viet han mot cuon tieu su ve Ly Ha. Rieng loi tua do Đo Muc viet co vai tro nhu bang chung cho thay tho cua Ly đuoc soan va chinh sua trong vai thap ky sau khi ong qua đoi; chung giong nhu bang chung ve nhung van ban luu hanh noi bo truoc thoi điem Đo Muc viet loi tua vao nam 831. Thi si đoi Đuong Bi Nhat Huu (皮日休) cung đe cap đen tho cua Ly Ha cung voi tho cua Ly Bach trong tac pham phe binh van hoc "Luu tao cuong bi" (phon the: 劉棗強碑; gian the: 刘枣强碑; binh am: liu zao qiang bei). Ly Ha con nam trong nhom nhung nha tho Đuong thuong đuoc trich dan lam ca tu boi nhung nhac si đoi Tong nhu Chu Bang Ngan (周邦彥; 1056–1121). Trong cuon Thuong lang thi thoai (滄浪詩話), Nghiem Vu đa đem Ly Ha so sanh voi tien boi Ly Bach. Nhung ban chep tho co nhat con lai cua Ly Ha đuoc suu tam va chu giai vao thoi Nam Tong.


= Thoi nha Nguyen va Minh =
Nhieu thi si trieu Nguyen đa bat chuoc loi sang tac cua Ly Ha, co the ke đen nhung cai ten nhu Thanh Đinh Khue (成廷珪), Duong Duy Trinh (楊維楨) va Co Anh (顧瑛) cung nhu nha tho đau trieu Minh Cao Khoi (高启). Hoc gia đoi Minh Ho Ung Lan nhan xet tho cua Ly ve mat chinh tri la "mau sac cua mot quoc gia bi suy tan", đong thoi nhan ra rang phong cach tho cua Ly đac biet giau anh huong trong nhung nam cuoi cua nhieu trieu đai.


= Thoi nha Thanh =
Tho cua Ly Ha bong choc tro nen pho bien tu cuoi trieu Minh đen giua trieu Thanh. Mot luong lon tap tho cua Ly co kem chu thich xuat hien trong giai đoan nay, tu đo tho cua ong đuoc nhieu nguoi bat chuoc. Hoc gia Vuong Ky (王琦) đa viet mot bai luan dai toi 5 tap đe ban ve tho cua Ly. Du thinh hanh vao giua trieu Thanh, nhung mot bo phan cac van si co tieng noi lai khong ua chuong tho cua Ly Ha. Nha soan tho Tran Đuc Tiem (沈德潜) đa chon ra 10 bai tho cua Ly Ha đe cho vao cuon sach noi tieng Đuong thi biet tai tap (唐诗别裁集). Tran đa bi chi trich du doi vi bat chuoc loi lam tho cua Ly. Tho cua Ly Ha cung vang mat trong cuon Đuong thi tam bach thu, mot an pham ve tham my van hoc ra đoi vao cuoi trieu Thanh va đau the ki 20.


= Thoi hien đai =
Ben canh Ly Bach va Ly Thuong An, Ly Ha la mot trong "Tam Ly" (三李) ma chinh khach Mao Trach Đong nguong mo. Nam 1968, nhac si Roger Waters cua ban nhac rock Pink Floyd đa vay muon nhung cau tho cua Ly đe sang tac ca tu cho bai hat "Set the Controls for the Heart of the Sun". Viet ve Ly Ha trong cuon Chugoku Bunkashi Daijiten, Han hoc gia nguoi Nhat Fukazawa Kazuyuki vi vi thi si nhu "nha tho tieu bieu cua thoi Trung Đuong".
Theo nha Han hoc nguoi Phap Francois Jullien, tho cua Ly Ha đuoc tai thua nhan vao hang ngu danh tac kinh đien cua van hoc Trung Quoc "vao cuoi the ki 19... [khi ma]... nhung quan niem ve but phap lang man cua phuong Tay [cho phep] nguoi Hoa tai tham đinh lai nha tho nay, cho phep but phap tuong trung trong tho cua ong đuoc len tieng, giai phong the gioi tuong tuong cua ong khoi nhung cuoc truy tim an y chang bao gio ket thuc". Trong chuong viet ve Tho Đuong trong cuon The Columbia History of Chinese Literature, Paul W. Kroll goi Ly la "nha tho Đuong lap di nhat, co le la trong toan bo nen thi ca Hoa ngu" va menh danh ong la "Mallarme cua Trung Quoc" boi loi lam tho va cach su dung hinh anh vo cung kho hieu cua thi si nay.
Tai Viet Nam, rat it nguoi biet đen tho cua Ly Ha, ke ca trong gioi nghien cuu van hoc, nen chi co mot luong it oi cac tai lieu dich thuat va nghien cuu ong bang tieng Viet. Mac du vay, tho cua ong tiep can gioi nghien cuu van hoc Viet tu kha som, cu the la vao thap nien 60 cua the ky 20, khi cac hoc gia Viet dich bo Lich su van hoc Trung Quoc cua So nghien cuu van hoc thuoc Vien Khoa hoc xa hoi Trung Quoc. Trong cuon Lich su van hoc Trung Quoc tap 2, dich gia-giao su Nguyen Khac Phi nhan xet: "... Ky la, phong tung, tuoi đep buon thuong, co tam theo đuoi cai moi la khien cho tho ca cua ong tuyet nhien khac thuong". Nam 1995, trong cuon Dien mao tho Đuong, tac gia Le Đuc Niem nhan đinh: "Ly Ha sang tac theo khuynh huong lang man. Nhung tac pham cua ong đeu co ky thac tam su ca nhan, nhung cung co nhieu net cua cuoc song hien thuc, dung but phap tuong trung đe gui gam ly tuong va noi u sau". Trong khi đo hoc gia Nguyen Ton Nhan trong cuon Tho sieu thuc cua Ly Ha (2000) viet: "Tho ong thich mieu ta canh gioi sieu hien thuc voi ao giac than ky quai đan... Nhieu bai tho co sac thai nong diem, lanh leo, the luong, chu dung lai tan ky, moi la".


Chu thich Ghi chu

Tham khao


Tai lieu trich dan Đoc them Mc Craw, David (1996). "Hanging by a Thread: Li He's Deviant Closures". Chinese Literature: Essays, Articles, Reviews (CLEAR). Quyen 18. University of Wisconsin. tr. 23–44. doi:10.2307/495624. JSTOR 495624.
Noguchi, Kazuo (ngay 29 thang 3 nam 1980). "Ri Ga to Shin Ashi" (PDF). Hokkaido Daigaku Bungakubu Kiyo (bang tieng Nhat). Quyen 28 so 2. Hokkaido University. tr. 107–169. Ban goc (PDF) luu tru ngay 10 thang 12 nam 2022. Truy cap ngay 27 thang 6 nam 2020.
Tu, Kuo-ch'ing (1979). Li Ho. Boston: Twayne.


Lien ket ngoai Cac tap sach Toan Đuong thi tai Du an thu phap Hoa Ngu co suu tam cac bai tho cua Ly Ha:
Cuon 390
Cuon 391
Cuon 392
Cuon 393
Cuon 394
Luoc so
Cac tac pham cua Ly Ha tai Du an Gutenberg
Cac tac pham cua hoac noi ve Ly Ha tai Internet Archive
""Quy thi" Ly Ha". An ninh Thu Đo. ngay 16 thang 2 nam 2011. Ban goc luu tru ngay 27 thang 6 nam 2020.
Nguyen Thi Thuy Hanh (ngay 8 thang 11 nam 2018). "Ly Ha – Han Mac Tu: Nhung tuong đong ve thi phap". Hoi van hoc nghe thuat tinh Thai Nguyen. Ban goc luu tru ngay 27 thang 6 nam 2020.