Sinh san vo tinh la hinh thuc sinh san ma co the con chi đuoc sinh ra tu co the me, va thua huong cac đac điem chi tu co the me đo. Hinh thuc sinh san nay khong co su nhiem sac the hoac giam phan hay thuong gap trong sinh san huu tinh. Co the con se la ban sao di truyen chinh xac cua co the me, ngoai tru truong hop đac biet la khi hoa tu thu phan (automixis), hay chinh xac hon la agamogenesis, la dang sinh san ma khong can su hop nhat cua giao tu. Sinh san vo tinh la hinh thuc sinh san chinh cua cac sinh vat đon bao chang han nhu vi khuan co, vi khuan, va sinh vat nguyen sinh. Nhieu loai thuc vat va nam cung thuoc dang sinh san vo tinh.
Cac co che chuyen gien ngang nhu lien hop, bien nap, va tai nap trong sinh san vo tinh o sinh vat nhan so đoi khi đuoc quan he đen sinh san huu tinh.
Nhung truong hop hoan toan khong co sinh san huu tinh la truong hop tuong đoi hiem giua cac sinh vat đa bao, cu the la o cac loai đong vat. Cac gia thiet cho đen hien tai cho rang sinh san vo tinh co the co nhung loi ich truoc mat khi ma viec tang dan so nhanh chong la quan trong hoac la trong nhung moi truong on đinh. Con sinh san huu tinh cho nhung loi ich thuc nhu tao ra su đa dang ve di truyen giua cac the he mot cach nhanh chong, cho phep thich nghi voi su thay đoi moi truong. Nhung han che ve mat phat trien co the la ly do vi sao mot vai loai đong vat tu bo hoan toan sinh san huu tinh ra khoi vong đoi cua chung. Mot han che khac la do su mat đi đong thoi kha nang giam phan va sua chua tai to hop, bao ve khoi cac thiet hai cua DNA (mot chuc nang cua giam phan). (xem them tai Giam phan)


Phan loai = Phan đoi =
Trong sinh san phan đoi, co the me đuoc thay the bang hai co the con (giong cai). Cac sinh vat, bao gom ca sinh vat nhan so (vi khuan co va vi khuan) va sinh vat nhan chuan (sinh vat nguyen sinh va nam đon bao) đeu sinh san vo tinh qua hinh thuc phan đoi; đa phan trong so chung cung co the sinh san huu tinh.
Mot hinh thuc sinh san phan tach khac la đa phan. Sinh san đa phan o muc đo te bao xay ra o (sinh vat nguyen sinh, vi du: trung bao tu va tao. Phan nhan cua te bao me phan chia vai lan bang su nguyen phan, tao ra vai nhan con. Te bao chat sau đo tach ra, tao thanh nhieu te bao con.


= Phan manh =

Sinh san bang phan manh la hinh thuc sinh san vo tinh khi ma mot co the moi phat trien tu mot manh cua co the me. Moi manh se phat trien thanh mot ca the truong thanh đay đu. Phan manh thuong thay o cac sinh vat nhu đong vat (nhu giun đot, giun dep, va sao bien), cac loai nam va thuc vat. Hau het cac loai đia y, sinh san bang cach phan manh đe đam bao rang cac ca the moi đeu co the cong sinh.
Phan manh trong cac sinh vat đa bao hay cum la hinh thuc sinh san vo tinh khi ma mot co the tach ra thanh cac manh nho. Moi manh nay se phat trien đay đu thanh cac ca the truong thanh va thua huong tat ca đac điem tu co the me.


= Nay choi =

Mot vai te bao phan chia bang cach nay choi (vi du nhu men banh mi), tao thanh dang te bao gom ca "me" va "con". Co the con thi nho hon co the me. Sinh san moc choi cung đuoc biet o muc đo đa bao. Vi du nhu loai thuy tuc. Choi se phat trien thanh mot co the truong thanh va cuoi cung tach ra khoi co the me.
Nay choi ben trong (endodyogeny) la mot qua trinh cua sinh san vo tinh, phu hop voi cac loai ky sinh chang han nhu Toxoplasma gondii. No co lien quan đen mot qua trinh bat thuong la hai te bao con đuoc tao ra ngay ben trong te bao me, va te bao con se "tieu thu" te bao me truoc khi chung tach ra.
Sinh san moc choi (ben trong hoac ben ngoai) cung hien dien trong cac loai sau nhu Taenia (san so mit) hay Echinococcus.


= Trinh sinh =

Trinh sinh la mot hinh thuc sinh san khong bao tu trong đo mot qua trung chua đuoc thu tinh se phat trien thanh mot ca the moi. Trinh sinh xay ra tu nhien o nhieu loai thuc vat, đong vat khong xuong song (vi du nhu bo chet nuoc, luan trung, rep, bo que, vai loai kien, ong va ong bap cay ky sinh), va đong vat co xuong song (vi du nhu mot so loai bo sat, luong cu, cac loai chim hiem). O thuc vat, su tiep hop vo tinh (apomixis) co the co hoac khong lien quan đen trinh san.


= Sinh san sinh duong =


= Sinh san bang bao tu =
Nhieu sinh vat đa bao hinh thanh bao tu trong suot vong đoi sinh hoc cua chung. Nhung truong hop ngoai le la đong vat va vai sinh vat nguyen sinh, ma phai trai qua su giam phan ngay sau khi thu tinh. Trai lai, thuc vat va nhieu loai tao trai qua qua trinh giam phan tao bao tu va se dan đen su hinh thanh nhung bao tu đon boi hon la giao tu. Nhung bao tu nay phat trien thanh cac ca the đa bao (trong thuc vat goi la the giao tu) ma khong co hien tuong thu tinh. Nhung ca the đon boi nay se phat sinh thanh giao tu thong qua nguyen phan. Do đo giam phan va su hinh thanh giao tu xay ra o nhung the he rieng biet hoac nhung "giai đoan" nao đo trong vong đoi, co lien quan đen su luan phien giua cac the he. Vi sinh san huu tinh thuong đuoc đinh nghia trong phuong dien hep hon do su hop nhat cac giao tu (su thu tinh), su hinh thanh bao tu trong thuc vat the bao tu hay tao co the đuoc xem nhu mot hinh thuc sinh san vo tinh du rang no la ket qua cua su giam phan va trai qua viec giam so bo nhiem sac the. Tuy nhien, ca hai hien tuong (su hinh thanh bao tu va su thu tinh) đeu can thiet đe hoan tat qua trinh sinh san huu tinh trong vong đoi cua thuc vat.


Chuyen đoi giua sinh san vo tinh va sinh san huu tinh Co mot vai chung loai chuyen đoi giua sinh san vo tinh va sinh san huu tinh theo đieu kien moi truong. Đo la mot kha nang đac biet, goi la su di giao (heterogamy), tuy thuoc vao cac đieu kien. Su chuyen đoi luan phien nay đuoc thay o vai loai luan trung va mot so con trung, chang han nhu mot so loai rep, se thay đoi trong vai đieu kien nhat đinh, sinh ra trung ma khong qua giam phan, do đo tu nhan ban chung. Loai ong Apis mellifera capensis o mui Hao Vong co the sinh san vo tinh qua mot qua trinh goi la thelytoky. Mot vai chung loai luong cu, bo sat, chim cung co kha nang tuong tu. Vi du, loai Calanus sinh san bang phuong phap trinh san (parthenogenesis) vao mua xuan đe gia tang mat đo tren cac ao ho. Sau đo chuyen sang sinh san huu tinh vi muc đo canh tranh va tim moi. Mot vi du khac la loai luan trung Brachionus monogonont, sinh san thong qua trinh san theo chu ky: khi mat đo bay đan thap, nhung con cai se sinh san vo tinh. Con khi mat đo bay đan cao hon, mot tin hieu hoa hoc se tich luy va gay ra su chuyen đoi sang sinh san huu tinh. Nhieu loai sinh vat nguyen sinh va nam cung chuyen đoi giua sinh san huu tinh va vo tinh.
Loai nam moc nhot Dictyostelium trai qua su phan đoi nhu cac amip đon bao trong nhung đieu kien phu hop. Tuy nhien, trong moi truong khong thich hop, cac te bao tap hop lai va theo mot trong hai huong phat trien khac nhau tuy thuoc vao đieu kien. Neu theo huong tap the, chung se hinh thanh mot day đa bao, sau đo la qua the đe tao ra bao tu mot cach vo tinh. Con neu theo huong huu tinh, hai te bao se nhap lai voi nhau, tao thanh mot te bao lon va se phat trien thanh mot tui bao lon. Khi tui bao nay nay choi, no se giai phong hang tram te bao amip, la san pham cua su tai to hop phan bao giua hai te bao goc.
Soi nam cua loai nam moc thuong thay (cu the la Rhizopus) co kha nang sinh san bang nguyen phan cung nhu phan bao tao bao tu. Nhieu loai tao cung chuyen đoi tuong tu giua sinh san vo tinh va huu tinh. Mot so thuc vat su dung ca sinh san vo tinh lan huu tinh đe tao ra cay moi, vai chung loai chuyen đoi tu hinh thuc sinh san chinh la huu tinh sang vo tinh trong nhieu đieu kien moi truong đa dang.


= Su thua huong chuc nang sinh san vo tinh o cac sinh vat sinh san huu tinh =
O loai luan trung Brachionus calyciflorus, su sinh san vo tinh (cu the la trinh san) co the đuoc ke thua boi gien đang vi lan (recessive allel), lam su mat đi kha nang sinh san huu tinh o co the con đong hop tu. Su ke thua sinh san vo tinh boi mot vi tri lan cung đuoc tim thay o loai ong bap cay ky sinh Lysiphlebus fabarum.


Vi du Co nhung vi du ve trinh san o ca map đau bua va ca map đau đen. O ca hai truong hop, nhung con ca map đa truong thanh ve sinh duc trong đieu kien nuoi nhot ma thieu vang con đuc. Va the he con o ca hai truong hop đo đeu the hien su giong het nhau ve mat di truyen voi ca the me.
Cac loai bo sat su dung he thong xac đinh gioi tinh ZW, ma sinh ra ca the đuc (voi nhiem sac the gioi tinh ZZ) va ca the cai (voi nhiem sac the gioi tinh ZW hay WW). Cho đen nam 2010, nguoi ta van nghi la nhiem sac the ZW đuoc su dung boi loai bo sat thi khong the sinh con voi nhiem sac the WW. Nhung mot con ran Boa constrictor cai (ZW) đuoc phat hien la đa sinh đuoc nhung con ran con (giong cai) voi nhiem sac the WW. Con ran cai nay co the đa chon mot con đuc nao đo nhung trong truong hop nay no sinh san vo tinh, sinh ra 22 con ran con (giong cai) voi nhiem sac the gioi tinh WW.
Hien tuong nhieu phoi la mot hinh thuc sinh san vo tinh pho bien rong rai trong cac loai đong vat, khi ma trung đa đuoc thu tinh hoac o giai đoan sau su phat trien phoi tach ra va hinh thanh nhung ban sao giong nhau ve di truyen. Trong đong vat, hien tuong nay đa đuoc nghien cuu o loai ky sinh Bo Canh mang (Hymenoptera). O loai Tatu chin đai, qua trinh nay la bat buoc va thuong sinh ra mot lua gom bon con giong nhau. O cac loai đong vat co vu khac, hien tuong sinh đoi khong co co so di truyen ro rang, du rang đo la hien tuong pho bien. Ngay nay, co it nhat 10 trieu cap sinh đoi va sinh ba giong het nhau o nguoi tren toan the gioi.
Loai luan trung Bdelloidea la loai chi thuc hien sinh san vo tinh, va moi ca the trong đan đeu la con cai. Su vo tinh đa tien hoa o nhung loai đong vat nay hang trieu nam truoc va van con ton tai cho đen gio. Co bang chung cho rang sinh san vo tinh cho phep đong vat phat trien nhung protein moi thong qua hien tuong Meselson, cho phep chung song sot tot hon khi khong co đu nuoc.
Bang chung ve phan tu cho thay mot cach chac chan rang co it nhat hai chung loai bo que thuoc chi Timema chi su dung sinh san vo tinh (trinh san) trong khoang mot trieu nam, la khoang thoi gian lau nhat tung đuoc biet đen o con trung.


Chu thich Xem them Sinh san huu tinh
Trinh san


Đoc them Graham, L., J. Graham, & L. Wilcox. 2003. Plant Biology. Pearson Education, Inc., Upper Saddle River, N.J.: pp. 258–259.
Raven, P.H., Evert, R.F., Eichhorn, S.E. 2005. Biology of Plants, 7th Edition. W.H. Freeman and Company Publishers, NY.
Avise, J. 2008. Clonality: The Genetics, Ecology, and Evolution of Sexual Abstinence in Vertebrate Animals. Oxford University Press


Lien ket ngoai Asexual reproduction Luu tru ngay 8 thang 7 nam 2005 tai Wayback Machine
Intestinal Protozoa Luu tru ngay 29 thang 1 nam 2010 tai Wayback Machine