To Thuc (gian the: 苏轼; phon the: 蘇軾; binh am: Su Shi; 8 thang 1 1037 &ndash 24 thang 8, 1101), tu Tu Chiem (子瞻), mot tu khac la Hoa Trong (和仲), hieu Đong Pha cu si (東坡居士) nen con goi la To Đong Pha, la nha van, nha tho thoi Tong. Ong đuoc menh danh la mot trong Bat đai gia Đuong Tong.


Than the Ong sinh ra tai Mi Son, Mi Chau, nay la đia cap thi Mi Son, tinh Tu Xuyen. Ong noi Đong Pha ten la To Tu, cha ong la To Tuan (蘇洵, tu la Minh Doan, 1009-1066), me ong ho Trinh (?-1057) va em trai la To Triet (蘇轍, tu la Tu Do, 1039-1112). Ba cha con ong đeu la nhung nha tho co tieng.
Đong Pha cuoi vo đau la Vuong Phat (1040-1065) nho hon ong ba tuoi, nam ong 18 tuoi (1055). Sau 3 nam tang vo, ong cuoi vo thu hai la Vuong Nhuan Chi (em ho cua vo đau) vao thang 6 nam 1068.


Su nghiep van tho Đong Pha cung cha va em la ba trong so tam đai van hao lon nhat (bat đai gia) Trung Quoc suot bay the ky tu the ky VII đen XIII. Ong gioi ca co van lan tho, phu. Tat ca cac tac pham cua ong cong lai khoang 1 trieu chu. Rieng ve thi tu, ong co khoang 1700 bai. Con co van cua ong la "thien ha vo đich", cu ha but la thanh van, khong can lap dan y, cu nhu la "hanh van, luu thuy". Au Duong Tu ma hom nao nhan đuoc mot bai van cua ong thi vui suong ca ngay, con vua Tong Than Tong hay đoc bai cua ong trong bua ngu thien, quen gap ca thuc an.
Nam 1056-1057, Đong Pha cung cha va em vuot suot hai thang qua mien nui non hiem tro len kinh (Khai Phong) đi thi. Ho đen Khai Phong thang 5 nam 1056 va cho ky thi cho đen mua xuan nam sau. Ky thi do Au Duong Tu lam chanh chu khao chu trong đen viec tim ke si co tai tri dan, the le thi gat gao va đich than vua Tong Nhan Tong chon đau bai. Bai thu nhat hoi ve su hoac chinh tri, bai thu hai la bai ve tu thu, ngu kinh, bai thu ba la mot bai phu luan ve chinh tri. Nam đo, To Tuan khong ung thi vi khong muon ganh đua voi hai con, con ca hai anh em Đong Pha đeu đo cao, đe bai luan ve chinh tri la "Hinh thuong trung hau chi chi luan" (luan ve su trung hau rat muc trong phep thuong phat).
Cuoi nam 1059 đau nam 1060, het tang me, Đong Pha cung cha va em mat 4 thang vuot 2.000 cay so quay tro lai kinh đe du thi. Tren đuong đi Đong Pha va Tu Do lam đuoc khoang 200 bai tho. Cung nhu lan truoc, To Tuan khong ung thi.
Nam 1061, lam quan o Thiem Tay, cung nhan dan o đo cau đuoc mua, an mung, ong lam bai "Ki vu đinh ky" rat noi danh.
Nam 1071, tren đuong Đong Pha roi kinh đi Hang Chau, ong lam đuoc rat nhieu bai tho, bai tu. Ong ghe tham em Tu Do (đang lam chuc giao thu) o Tran Chau, roi hai anh em đi tham Au Duong Tu o gan đo. Ong cung vo con đen Hang Chau ngay 28 thang 11 nam 1071. Trong suot thoi gian lam quan o Hang Chau, ong lam đu the loai tho ta canh, ta tinh, ta su đau xot khi thi hanh an, tho trao phung. Ong lam ban voi cac nha su, đoc sach Phat. Ong rat thich ca nhi, buoi tiec nao ong cung co ho. Cac ca nhi nay quay quanh ong đe ca hat va xin ong đe tho len quat giay. Do phong canh Hang Chau đep va khong khi ca nhac tung bung, ong đe y toi the tu, cai cach no va noi danh thanh mot Tu gia bac nhat đoi Tong.


Su nghiep chinh tri Đong Pha la mot nha chinh tri theo Cuu đang do Tu Ma Quang cam đau. Ong la nguoi chi trich manh me nhat tan phap cua Tan đang do Vuong An Thach cam đau. Ong la nguoi theo đao Phat, co long tu bi va rat muc yeu thuong nhan dan, khong tham o hoi lo. Ong la nguoi co tinh cuong truc, it giu mom giu mieng, co gi noi đay nen su nghiep chinh tri cua ong đay song gio.
Nam 1057, sau khi thi đau, me ong mat, ong phai cung cha va em chiu tang, khong linh chuc vu gi het. Nam 1060, Đong Pha nhan đuoc mot chuc quan nho la chu ba huyen Phuc Xuong tinh Ha Nam. Nam 1061, nham chuc Thiem phan phu Phuong Tuong tinh Thiem Tay. Nam 1065, vao lam viec o Su quan co co hoi đoc nhung sach quy va cac danh hoa tang tru o bi thu cac. Nam 1066, cung em la Tu Do xin nghi viec quan lo tang cho cha. Ho phai bo gan mot nam, vuot may nghin cay so đe đua quan tai cha ve que nha chon cat. Nam 1069, Đong Pha tro lai kinh thanh nhan chuc Giam quan. Suot nhung nam sau đo ong cung em đa kich manh me cac chinh sach cai cach cua Tan đang nhu "Phep Thi Dich", "Phep Mo Dich" do thua tuong Vuong An Thach thi hanh. Ong đa viet mot bai tho chi trich thue muoi cua Vuong An Thach. Co lan Đong Pha bi nguoi nha cua Vuong An Thach vu oan la lam dung quyen luc cuop tien dan mua bat đia. Vua Than Tong khong nghe loi dem pha ma giang chuc Đong Pha, nhung chuyen ong ra Hang Chau. Tuy nhien, To Thuc van giu moi quan he ca nhan tot voi thua tuong ho Vuong.
Chuc danh moi cua ong tai Hang Chau khong co kinh phi, khien ong tro nen ban cung. Voi su giup đo cua mot nguoi ban, To Thuc mua mot khoanh đat nho co ten la Đong Pha, ten nay sau đo đa thanh ten hieu cua ong. Trong giai đoan an cu tai đay, ong đa dan dan ua thich no va nhieu bai tho hay nhat cua ong đa đuoc sang tac trong thoi ky nay.


Nha thu phap Đong Pha la mot nha thu phap co but phap liet vao hang noi tieng va co gia tri nhat.


Hoa si noi tieng Đong Pha la mot hoa si noi tieng ve ve truc va nui. Nam 1065, vao lam viec o Su quan va co co hoi đoc nhung sach quy va cac danh hoa tang tru o bi thu cac.


Mot so tac pham tieu bieu Nhung tac pham cua ong gom co: Tien Xich Bich phu (前赤壁賦), Hau Xich Bich phu (hai bai phu nay la hai vien ngoc cua co van Trung Hoa), Ki Vu Đinh ky...

Thuy Đieu Ca
Minh nguyet ki thoi huu?
Ba tuu van thanh thien:
"Bat tri thien thuong cung khuyet,
Kim tich thi ha nien?"
Nga duc thua phong qui khu,
Huu cung huynh lau ngoc vu,
Cao xu bat thang han.
Khoi vu long thanh anh,
Ha tu tai nhan gian!
 
Chuyen chu cac,
Đe y ho,
Chieu vo mien,
Bat ung huu han,
Ha su truong huong biet thoi vien?
Nhan huu bi hoan li hop,
Nguyet huu am tinh vien khuyet,
Thu su co nan toan.
Đan nguyen nhan truong cuu,
Thien ly cong thien quyen.
Ban dich
May luc co trang thanh?
Cat chen hoi troi xanh:
"Cung khuyet tren chinh tung,
Đem nay la đem nao?"
Ta muon cuoi gio bay len vut,
Lai so lau quynh cua ngoc,
Tren cao kia lanh buot.
Đung day mua gion bong,
Cach biet voi nhan gian!
 
Trang quanh gac tia,
Cuoi xuong cua son,
Dom ke thao thuc,
Chang nen an han,
Sao cu biet li thi trang tron?
Đoi nguoi vui buon li hop,
Trang cung đay voi mo to,
Xua nay đau co van toan.
Chi nguyen đoi ta truong cuu,
Bay ngan dam cung voi thuyen quyen.
Dich thuat: Nguyen Hien Le


Thit kho Đong Pha Thit kho Đong Pha trai qua 3 giai đoan phat trien song song voi cuoc đoi To Đong Pha: đau tien la o Tu Chau, thanh pho phia bac tinh Giang To, noi thit kho Đong Pha lan đau tien xuat hien voi ten goi la thit kho Huy Tong. Tiep đo, do xao tron trong trieu đinh ma ong bi đay toi Hoang Chau (ngay nay la Hoang Cuong), tinh Ho Bac, noi To Đong Pha hoan thien them phuong phap, cong thuc nau an. Cuoi cung, ong đuoc phuc chuc o Hang Chau (ngay nay thuoc Chiet Giang), noi mon thit kho Đong Pha tro nen noi tieng tren toan Trung Quoc.
Thoi điem song o Hang Chau, To Đong Pha giu chuc quan phu trach đieu tiet nuoc. Khi ay, ho Tay trong thanh pho bi bao phu boi rong reu, dan toi tac nghen nang ne. Đong Pha đieu hang chuc nghin cong nhan toi nao vet ho va bun thai, xay dung cau noi, khoi phuc ve đep von co cua ho Tay va bien no thanh noi tru nuoc tuoi tieu nong nghiep. Nguoi dan trong vung đe to long biet on đa đem thit lon dang cho To Đong Pha. Tuy nhien, ong đa đem so thit đo nau thanh mon thit kho va gui lai tung ho gia đinh. Vi ngon đam đa kho quen cua thit kho đa bien no tro thanh mon an truyen thong cua nguoi Hang Chau. Đe the hien long ton trong, nguoi dan trong vung quyet đinh lay ten ong đat cho mon thit la thit kho Đong Pha.
Mot chu nha hang lon o Hang Chau sau khi ban bac voi cac đau bep cua minh đa quyet đinh đua mon thit kho Đong Pha vao he thong nha hang. Nho đo, mon an nay đuoc nhieu nguoi biet toi hon bao gio het.


Khai niem chu yeu "Hac phong bach vu" (Gio đen, mua trang) - To Thuc viet trong bai "Huu my đuong bao vu" (有美堂暴雨): Thien ngoai hac phong xuy hai lap, Chiet Đong phi vu qua giang lai (天外黑風吹海立、浙東飛雨過江來), nghia la "Tu troi xa xoi, thoi con gio đen đung tren bien, tu Chiet Đong bay qua mua ve song". Va viet trong bai "Vong ho lau" (望湖樓): Bach vu khieu chau loan nhap thuyen (白雨跳珠亂入船), nghia la "Mua trang vao trong thuyen va lam cho ngoc trai nhay loan".
"Ma nhi đong phong" (Tai ngua, gio đong) - Trong bai "Sau loi voi truong quan Ha" (和何長官六言), To Thuc viet: Thuyet huong thi trieu cong tu, ha thu ma nhi đong phong? (說向市朝公子、何殊馬耳東風), nghia la "Loi noi cho cong tu trieu đinh, nhu gio xuan thoi qua tai ngua thi co gi la?".
"Am tong thu ba" (Gui ngam song thu) - Trong bai "Bach bo hong" (百步洪), To Thuc viet: Giai nhan vi khang hoi thu ba (佳人未肯回秋波), nghia la "Nguoi đep chua muon quay mat long lanh".


Sach tieu su Lien ket ngoai Ghi chu