May bay, con goi la tau bay hay phi co, la phuong tien bay hien đai, ngay nay đong vai tro khong the thieu trong kinh te, đuoc phat trien chu yeu boi Boeing va Airbus.


Nguyen ly hoat đong va đieu khien = Luc nang khi đong luc hoc =

May bay bay thang đuoc trong luc va bay len đuoc la nho luc nang khi đong luc hoc hay con goi la luc nang Joukowski. La ket qua cua su chenh lech ap suat khong khi tai mat tren va mat duoi cua vat the (canh may bay) khi dong khong khi chuyen đong chay bao quanh vat the. Đe co luc nang khi đong luc hoc thi thiet dien vat the (canh) phai khong đoi xung qua truc chinh va đuong bien cua mat tren phai lon hon cua mat duoi, nhung vat the co hinh dang thiet dien nhu vay đuoc goi la co hinh dang khi đong luc hoc. Khi khong khi chay bao quanh hinh dang thiet dien cua vat the (canh may bay) thi khi đong se co luc nang khi đong luc va đong thoi xuat hien luc can. Neu khi đong luc nao cho hieu ung luc nang cang cao ma luc can cang it thi đuoc coi la co hieu suat khi đong hoc cang tot. Đoi voi chat long hieu ung cung tuong tu (thuy đong hoc).

Khi khong khi chay qua hinh khi đong la canh, tai mat duoi se co ap suat cao hon so voi mat tren va he qua la se xuat hien mot luc tac đong tu duoi len vuong goc voi canh. Luc nang co đo lon bang dien tich canh nhan voi chenh lech ap suat hai mat. Đo chenh lech ap suat phu thuoc vao hinh dang thiet dien canh tuc la phu thuoc vao hieu suat khi đong hoc cua canh, goc tan (goc chay cua khong khi tuong đoi voi vat khi đong – tieng Phap: (Incidence aerodynamique) va van toc dong chay. Nhu vay khi van toc dong chay đat đen đo lon nao đo thi chenh lech ap suat (đong nghia voi luc nang) se đu đe thang trong luc va vat the co the bay len đuoc. Muon co luc nang đu thi van toc va dien tich canh phai đu: canh cang rong thi may bay co the cat canh voi van toc nho hon, nguoc lai canh cang nho thi đoi hoi van toc cang lon đe cat canh.
Trong may bay co canh co đinh, vat the khi đong hoc đe tao luc nang la đoi canh cua may bay đuoc gan co đinh vao than. Van toc ngang cua may bay (cung đong nghia voi van toc dong chay bao may bay neu xet trong he quy chieu gan voi may bay) co đuoc nho luc tac đong ngang sinh ra nho đong co (co the thong qua canh quat hoac dong khi phan luc). Đong co quay canh quat (hoac phut dong khi phan luc) se tao phan luc đay may bay chuyen đong tuong đoi voi khong khi ve phia truoc, khi chuyen đong tuong đoi nhu vay canh may bay se bi dong khi chay bao boc xung quanh va tao hieu ung luc nang khi đong luc hoc tac đong tu duoi len, khi van toc may bay đat đen gia tri nao đo luc nang se đu lon đe thang trong luc va may bay se bay đuoc.
Con đoi voi may bay truc thang canh nang la canh quat nang nam ngang o tren phan than (hoac tren hai canh), no đong thoi con đe tao luc đay ngang lam truc thang chuyen đong ngang.
Nhu vay đoi voi may bay co canh co đinh thi luc nang chi co khi co đu van toc, mat van toc se mat luc nang (that toc) nen may bay khong the đung mot cho khi bay. Truc thang cung theo nguyen tac luc nang khi đong luc hoc nhung cac canh nang la canh quat ngang quay xung quanh truc nen van đam bao chuyen đong tuong đoi voi khong khi va co luc nang khi truc thang van đung yen nen truc thang co the bay đung mot cho.
Cac co cau đieu khien bay cua may bay đe thuc hien cac chuyen đong bay: cat canh, ha canh; vong trai, phai; nghieng canh; nang, ha đo cao khi bay bang; huong mui bay len tren, xuong duoi.
Đe thuc hien đieu khien bay co cac co cau canh la: canh nang chinh (wing), canh lieng (aileron), canh đuoi ngang (tail wing), banh lai đo cao (elevator), đuoi đung (vertical fin), canh đuoi đung (rudder), canh ta truoc (leading-edge flap), canh ta sau (flap), phanh khi đong (spoiler), cac canh ta lung (leading edge slats). Nguyen tac đieu khien bay su dung co hoc co đien đe can đoi luc nang khi đong luc hoc va mo men co hoc. Cac canh đuoi (canh ngang, canh đung) chi can co kich thuoc nho van đu mo men vi canh tay đon mo men la khoang cach kha lon tu đuoi đen trong tam may bay.
Đuoi ngang đe tao luc nang o phan đuoi may bay, luc nay se cung luc nang o canh chinh can bang mo men voi trong luc tai trong tam may bay cho phep may bay khong bi lon vong (neu khong co canh đuoi ngang thi luc nang tai đoi canh va trong luc tai trong tam may bay se tao thanh mo men lam may bay bi lon vong).
Cac "canh ta sau" va "canh lieng" la bo phan cu đong đuoc o phia sau cua cac canh ngang. Cac canh ta nam o phia sau canh nang chinh, phia gan than may bay co the thu vao trong canh chinh hoac đay dai ra, ngoai ra con co the chuc xuong phia duoi. Chuyen đong chuc xuong hoac keo dai ra cua canh ta nham tang luc nang (đong thoi lam tang luc can) khi may bay cat ha canh. Chuyen đong cua canh ta 2 ben co the giong nhau hoac khac nhau tuy loai may bay va đieu kien bay.
Canh lieng (aileron) cung nam mep sau canh nhung o phia xa than (đau mut canh) chi co the cup xuong hoac venh len. Canh lieng 2 ben khi chuyen đong thi se chuyen đong nguoc chieu nhau nham tao ra mot mo men xoay lam may bay xoay quanh truc doc (rolling) vi khi đo luc nang 2 ben canh khac nhau.
Canh lai đo cao nam o phia mep sau đuoi ngang. Co the venh len hoac cup xuong đe thay đoi luc nang canh đuoi, tao moment xoay quanh truc canh (mo men chuc ngoc - pitching). Hai banh lai đo cao luon đuoc đieu khien chuyen đong cung chieu, cung goc lech.
Đuoi đung co chuc nang đinh huong, giu cho than may bay on đinh theo chuyen đong thang ve phia truoc. Tren canh đuoi đung co bo phan cu đong đuoc la canh banh lai đuoi se đong vai tro banh lai thong thuong: Khi canh banh lai đung đoi xung se khong co luc tac dung theo chieu ngang nhung khi no quay sang phai hoac trai se sinh luc tac dung ngang vao banh lai đuoi sang trai hoac sang phai tuong ung. Luc nay tao mo men (voi tay đon la khoang cach tu banh lai đen trong tam bay bay) lam may bay huong mui sang phai hoac trai tuong ung (yawing).
Cac canh lung (spoiler) nam tren lung canh chinh ve phia sau, chi co the ngoc len, huong ve phia sau. Khi spoiler ben nao ngoc len, luc nang canh đo giam xuong, may bay nghieng ve phia đo. Spoiler co tac dung ho tro canh lieng (aileron) trong qua trinh nghieng may bay. Thong thuong chi spoiler mot phia hoat đong, phia kia nam im.
Slats la cac tam canh nho nam o tren lung canh nhung o phia truoc, khi hoat đong thi venh len, huong ve phia truoc co tac dung nhu phanh khi đong, lam tang luc can cua may bay khi may bay ha canh. Thong thuong slat cua ca hai phia cung venh len mot luc
So luong cac aileron, flap, spoiler, flap co the khac nhau o cac loai may bay. Nhieu loai may bay khong co flap

Cat canh, ha canh: khi cat canh, ha canh van toc may bay thap ma can duy tri luc nang nen canh can co dien tich lon nhat va co hieu suat khi đong cho luc nang tot nhat viec nay đuoc thuc hien bang cach keo dai toi đa canh ta va chuc canh ta xuong het co ve phia duoi. Khi tiep đat co the bat cac flap venh len đe tang luc can.
Nghieng canh: Đe nghieng canh thi can tao chenh lech luc nang tai hai canh chinh vi du canh lieng phai thi chuc xuong, canh lieng trai thi quay len, khi đo luc nang tai canh phai lon hon luc nang tai canh trai lam may bay nghieng canh sang trai. Đe ho tro them, nguoi ta bat spoiler ben trai venh len đe giam them luc nang ben trai
Đoi huong bay ngang sang phai, trai: Đe đoi huong thi dung banh lai đuoi (rudder) cho quay ve phia nao thi đau may bay re ve huong ben đo. Đe đoi huong gap (goc ngoat lon) thi con co the ket hop banh lai voi nghieng canh muon re ve phia nao thi nghieng canh ve phia đo.

Bay len, bay xuong: Đe may bay chuc đau len – xuong (bay len, bay xuong) thi hieu chinh banh lai đo cao (elevator) bang cach chia len hoac chuc xuong: Neu canh lai đo cao chia len thi luc nang tai đuoi giam ma luc nang tai canh chinh giu nguyen se tao nen mo men lam đau may bay huong len phia tren, neu canh lai đo cao chuc xuong thi nguoc lai may bay se chui đau xuong. Co the ket hop cung canh ta sao cho co su thay đoi tuong quan luc nang tai canh chinh va canh đuoi va se tao nen mo men lam đau may bay len hay xuong (xem hinh minh hoa). Bang cach su dung can lai cac phi cong co the đieu khien may bay đe bay len va xuong. Tren cac may bay dan dung nhu Boeing 737 , Boeing 747, Boeing 757, Boeing 767, Boeing 777, Boeing 787 Dreamliner, Airbus A320, Airbus A300, Airbus A310, ... o can đieu chinh cong suat đong co luon co 2 cai banh rang ben canh goi la Pitch Trim . He thong nay cac phi cong thuong giao no cho he thong tu đong. (xem video minh hoa) [1] (đoan 4:28)
Thay đoi đo cao khi bay bang: bang cach hieu chinh canh ta va canh lai đo cao đe tang hoac giam luc nang. Khi tang luc nang may bay se tang đo cao len mot muc can bang moi, neu giam luc nang may bay se ha đo cao xuong muc can bang moi thap hon.


 Đoi voi truc thang  May bay co canh co đinh khi bay ban than đa la mot he can bang ben: bat cu tac nhan nao đua no ra khoi trang thai can bang thi đeu lam phat sinh cac luc va mo men khac đua may bay vao trang thai can bang moi. Nguoc lai truc thang la mot he can bang khong ben, đieu khien no la rat phuc tap va tat ca su đieu khien đeu thong qua canh quat nang.
Đe tao luc đay ngang cho chuyen đong ngang, mat phang canh quat nang se nghieng đi mot goc so voi mat phang ngang. Luc nang khi đong hoc vuong goc voi mat phang canh quat nang khi đo se phan tich thanh hai vector luc: mot theo phuong thang đung đe tao luc nang thang trong luc, mot theo phuong ngang đe truc thang chuyen đong ngang. Canh quat nang nghieng thap ve ben nao truc thang bay ve ben đo.
Co cau nghieng canh quat nang đuoc thuc hien thong qua he thong thay đoi goc tan cua tung canh theo chu ky tuy theo vi tri cua canh so voi than may bay truc thang, đieu nay tao su chenh lech luc nang tai cac phia khac nhau cua đia canh quat nang va lam phat sinh mo men lam nghieng đia canh quat nang va than may bay. Đay la mot co cau rat phuc tap (xem co che đieu khien may bay truc thang)


Lich su phat trien = Truoc the ky 19 =
Uoc mo đuoc nhu chim bay len bau troi đa ap u trong long nhan loai o moi dan toc, ton giao ke tu khi con nguoi biet uoc mo ma đien hinh đuoc van hoc hinh tuong hoa ro nhat la cau chuyen cua cha con Daedalus va Icarus voi đoi canh bang long chim gan sap trong than thoai Hy Lap, hoac nhu hinh tuong Te thien đai thanh cua Trung Hoa cuoi "can đau van" đi van dam trong chop mat... Nhung trong hang nghin nam đoi voi con nguoi uoc mo đo chi dung lai o uoc mo xa: co mot vai nguoi co cac thi nghiem bay nhung rat tiec đeu that bai va khong gay đuoc tieng vang nao, va con nguoi đa an phan la khong the bay đuoc nhu chim... Mai cho đen thoi ky Phuc hung: trong cac ghi chep cua Leonardo da Vinci o the ky 15, the ki 16 nguoi ta tim thay cac ban ve ve thiet bi bay co nguyen tac giong nhu may bay truc thang ngay nay voi co cau quay canh quat bang day chun xoan lai va co ca ban ve nguoi nhay du. Tu thoi gian đo mot so nguoi tao bao khong chi uoc mo ma đa tin tuong la co the bay đuoc: mot loat cac nha tien phong hang khong đa co cac thuc nghiem đe bay vao khong trung. Nhung tat ca ho cho đen the ky 19 đeu thuc hien viec bay bang co che "vo canh" mo phong đong tac bay cua chim va tat ca đeu thuc hien viec bay bang "suc manh co bap" (dung tay vay canh hoac dung chan đap co cau truyen luc nhu khi đap xe đap), khi đo con nguoi chua co đong co đe thuc hien bay... Chi voi suc manh co bap con nguoi lai gan nhu tin rang khong the bay đuoc.

Cac ban ve cua Leonardo da Vinci


= The ky 19 =
Vao the ky 19 voi cach mang khoa hoc ky thuat bung no o chau Au va My con nguoi đa co cac nen tang đe bay vao khong khi: đo la ly thuyet ve thuy khi đong luc hoc voi cac nha khoa hoc đi đau nhu Daniel Bernoulli, George Cayley, va o Nga co Nikolai Yegorovich Joukowski (Николай Егорович Жуковский)...trong đo lien quan truc tiep đe bay đuoc la cac ly thuyet va tinh toan ve luc nang khi đong luc hoc hay con goi la luc nang Joukowski đa đuoc Joukowski trinh bay rat ro rang khi sang lap nganh khoa hoc thuy khi đong luc hoc. Su ra đoi cua cac the he đong co co cong suat lon gap nhieu lan suc nguoi mo ra trien vong thang trong luc đe bay thuc su vao khong khi.

Tu đau đen cuoi the ky 19 mot loat cac nha tien phong hang khong đa tien hanh cac thi nghiem bay thanh cong voi luc nang khi đong hoc bang tau luon nhu Otto Liliental nguoi Đuc đa bay đuoc bang thiet bi voi cac co cau bay va lai giong nhu dieu Delta (Deltaplane) ma ngay nay la mot nganh the thao rat phat trien; Huan tuoc George Cayley nguoi Anh đa dung thiet bi co đong co bay đuoc nhung van khong the tu cat canh ma van phai dung ngua keo. Mot nguoi Phap la Jean-Marie Le Bris voi may bay L'Albatros artificial co đong co voi tro luc suc ngua keo đa cat canh va bay len đuoc đo cao 100 m va xa 200 m... Tat ca cac nguyen nhan chinh ngan can phat trien cua hang khong trong thoi ky nay la chua co mot đong co tot vua nho nhe vua phat huy đuoc cong suat lon vi thoi ky đo con nguoi van chi dung đong co hoi nuoc rat nang ne, co chi so cong suat rieng (ma luc/kg) thap va chua co nghien cuu chuyen nganh ve khi đong luc hoc nen cac nha tien phong cua Hang khong chi lam theo kinh nghiem mo mam, hieu suat luc nang khong cao đoi hoi dien tich canh phai rat lon, nang ne va chua co hinh dang thich hop đe bao đam vua co luc nang tot vua co đo vung chac cua ket cau canh.


= The ky 20 =


 Truoc the chien thu nhat  Đau the ky 20 voi su xuat hien cua o to voi đong co đot trong chay xang manh, lai gon nhe thi viec bay đuoc đa tro thanh hien thuc truoc mat.
Nam 1903 đanh dau cho lich su Hang khong bang chuyen bay cua anh em nha Wright nguoi My, may bay cua ho co đong co kha di duy tri bay trong mot khoang cach vai tram met, tuy rang chua the tu cat canh ma van phai bang thiet bi phong bang vat nang cho tha roi va khi cat canh, ha canh phai lua theo chieu gio, nhung thanh cong cua ho cho thay may bay la hoan toan hien thuc va đa gay tieng vang lon trong du luan, tao đong luc cho viec nghien cuu phat trien nganh Hang khong.

Ngay 13 thang 9 nam 1906 Alberto Santos-Dumont tai Paris đa thuc hien chuyen bay trinh dien cua may bay 14 Bis, may bay nay đa tu cat canh, tu bay va tu ha canh khong can thiet bi phong, chieu gio hoac cac phuong tien phu tro tu ben ngoai, nhieu nguoi coi đay that su la chuyen bay đau tien cua may bay theo đung nghia. Sau đo cac ca nhan tien phong đua nhau san xuat may bay, tang kich thuoc, tang cong suat, hoan thien ket cau: thoi ky nay may bay chua co than vo ma chi co khung xuong bang go, canh la khung go cang vai, canh quat đay đat sau canh va nguoi lai, thoi gio ve phia sau.
Ngay 13 thang 11 nam 1907 nha sang che nguoi Phap Paul Cornu tu che may bay truc thang bay len đuoc đo cao nua met va giu đuoc trong khong khi 20 giay.
Trong khi may bay thong thuong tu đay phat trien rat nhanh manh thi may bay truc thang tien bo cham chap hon rat nhieu vi su phuc tap ky thuat cua no. Chi đen sau the chien II cac kho khan nay moi đuoc giai quyet va truc thang moi co co hoi phat trien manh.
Tuy nhien phai ke đen mot nen tang đong vai tro quyet đinh cho su phat trien đo so sau nay cua nganh hang khong vu tru, đo chinh la su ra đoi cua ly thuyet luc nang canh may bay. Ly thuyet nay đa đuoc ong to cua nganh hang khong Lien-Xo Joukowski xay dung vao nhung nam đau the ki XX, đuoc cong bo lan đau tien tai hoi nghi khoa hoc dien ra vao nam 1909. Trong tai lieu khoa hoc hien đai ngay nay chung ta đuoc biet đen voi ten goi đinh ly Kutta–Joukowski theorem. Đe chung minh đinh ly nay, Joukowski đa su dung gia thuyet Joukowski-Chaplygin đe tinh toan gia tri luu so vector van toc .


 Chien tranh the gioi thu nhat  Lien tiep trong cac nam truoc the chien thu nhat viec che tao may bay đuoc đay manh boi cac con nguoi nhiet huyet va cac cong ty. Nguoi ta to chuc cac giai thuong rat lon cho nhieu cuoc thi hang nam bay xuyen bien La Manche giua Paris va London, cac cuoc thi nay đa gop phan rat lon cho viec hoan thien cong nghe may bay. Viec nghien cuu may bay bay gio đa khong con la viec cua nhung nguoi nhiet huyet tien phong nua ma đa la canh tranh cua cac quoc gia va cac hang lon.
Cung nhu moi nganh tien phong khac may bay đuoc ung dung đau tien cho muc đich quan su va o the chien thu nhat lan đau tien may bay tham chien nhu mot luc luong quan su moi va sau nay tro thanh luc luong khong quan cua cac quoc gia. Va chien tranh la đong luc rat manh đe hoan thien may bay. May bay cua thoi ky nay tat ca đa co than vo hinh dang thich hop đe tang hieu suat khi đong hoc, vo cang bang vai hoac op bang go, van chua co cabin kin cho phi cong. Cung nhu truoc kia luc đay van bang canh quat, nhung đe hop ly cau truc may bay va tang hieu suat khi đong hoc va co hoc, cac canh quat đeu la loai keo tai thay vi đay tai nhu mot so cac mau cu o đau the ky. Do van toc con thap nen đe tang luc nang can dien tich canh lon, may bay co 2 tang canh nang (Biplane). Ve vu trang: sung may lap tren canh hoac truoc mat phi cong hoac neu may bay co hai cho ngoi thi nguoi ngoi sau ban sung may, het đan thi phi cong rut sung luc ra ban nhau. May bay co the khong chien bang sung hoac tan cong quan bo bang sung hoac bang cach tha luu đan, ngoai ra con đe tien cong khinh khi cau cua đoi phuong, tien hanh trinh sat va lien lac đua thu. Mau may bay noi tieng nhat thoi ky nay la may bay Sopwith Camel cua Anh voi cac thong so chinh nhu sau: kich thuoc dai × sai canh × cao: 5,7 × 8,5 × 2,5 m; Khoi luong rong/co tai: 430/672 kg; Van toc Max/thiet ke: 180/92 km/h; tran bay 6.400 m; đong co: 9 xi lanh 150 ma luc.


 Nhung nam 1920 đen cuoi Chien tranh the gioi thu hai  Thoi ky giua hai đai chien la thoi ky no ro cua ky thuat lai may bay. Yeu to quan trong nhat cua ky thuat may bay la đong co đuoc quan tam đac biet, khong con la đong co tu che hoac cai tien tu đong co thong thuong, ma đong co may bay đa đuoc cac hang lon chuyen san xuat đong co may bay nen đa co cong suat rat lon, co suc lai canh quat đuong kinh lon, luc đay manh cho phep nang suc nang, kich thuoc va toc đo may bay. Thoi ky nay van la đong co đot trong chay bang xang, thuong la nhieu xi lanh bo tri hinh sao. Cac co cau đieu khien cua may bay đa hoan chinh: may bay đa co the thuc hien đuoc cac hinh nhao lon pilotage phuc tap. Viec tang kich thuoc va cac thong so cua may bay đoi hoi ket cau vung chac nhung van phai nhe nen than vo go chi con ton tai tren nhung may bay nhe loai nho biplane (hai tang canh) ma thoi, con hau het may bay đa co than hop kim nhom vua nhe vua co đo ben vung ket cau tot. Vi toc đo đa cao (đen 500–700 km/h) nen khong can dien tich canh lon nen may bay chi con mot tang canh nang monoplane đieu nay lam tang tinh co đong linh hoat cua may bay len rat nhieu. Tat ca may bay đeu đa co cabin kin bang thuy tinh huu co. Ngoai nhung thiet bi bay, may bay đuoc trang bi them rat nhieu cac thiet bi phu tro khac nhu radio lien lac, cac he vu khi: sung may, phao, bom, đan cac loai. Đac biet thoi ky nay nguoi ta đa su dung du nhu phuong tien cuu sinh cho phi cong va đe tao ra mot binh chung moi la quan nhay du. Su phat trien cua may bay thoi ky truoc va trong đai chien gan lien voi su phat trien khong quan cua cac nuoc.

Truoc đai chien khong quan cac nuoc đa phat trien chuyen mon hoa ra cac nhanh trong khong quan la:

Luc luong may bay nem bom chuyen mang bom, ngu loi đe đanh pha cac muc tieu lon tren mat đat va tren bien cua đoi phuong theo phuong thuc nem bom dien rong theo toa đo, Cac may bay nem bom co nhieu loai, loai lon đa co kich thuoc rat to va co tam bay cao, xa vuot đuoc đai duong. Cac loai may bay lon nay co the co nhieu đong co lap tai mui va o hai canh (moi đong co co mot canh quat). Đien hinh nhat cua loai may bay nay la sieu phao đai bay B-29 rat noi tieng cua Hoa Ky loai nay chinh la loai may bay đa nem bom nguyen tu xuong Nhat Ban (thang 8 nam 1945).
Luc luong may bay tiem kich hay may bay khu truc chuyen đe khong chien tieu diet may bay đoi phuong, may bay tiem kich thuong co kich thuoc nho, co toc đo cao co đong tot, mang phao va sung may. May bay thuong chi co mot đong co tai mui đien hinh cua loai nay la tiem kich Messerschmitt Bf-109 cua Đuc, YaK-3 cua Lien Xo, Supermarine Spitfire cua Anh, va P-51 Mustang cua Hoa Ky.

Luc luong may bay cuong kich la cac may bay nho đen trung binh vu trang manh thuong mang sung may, phao, vai qua bom, bom nho chuyen dung chong tang va cuoi đai chien co the lap dan hoa tien, chuyen đe tien cong chinh xac cac muc tieu nho, di đong tren mat đat, tren bien đe ho tro bo binh va tien cong truy đuoi đoc lap. Đien hinh cua loai nay la Junker Ju 87 cua Đuc Quoc xa va Ilyushin Il-2 "xe tang bay" cua Lien Xo.
Luc luong may bay van tai: Kich thuoc, suc cho lon đe cho quan, thiet bi quan su, tha du. Đien hinh la "Big Douglas" Douglas DC-3 (Dakota C-47) rat noi tieng trong đai chien va cac nam 1960 – 1960 sau nay cua Hoa Ky.
Ngoai viec xay dung luc luong Khong quan đong can cu tren bo, cac cuong quoc quan su nhat la Hoa Ky, Nhat Ban phat trien luc luong khong quan cua Hai quan tren cac tau san bay mo ra mot loai binh chung rat moi lam thay đoi hoan toan cach thuc tien hanh chien tranh tren bien cua nhan loai trong đai chien va sau nay đen tan ngay nay. Cac may bay tren tau san bay la loai đuoc thiet ke đac biet: co kha nang cat canh, ha canh tren đuong bang ngan. Tren tau san bay chi cho loai may bay tiem kich va tan cong.
Tu trong đai chien II đen sau nay Hoa Ky đa vuon len thanh cuong quoc khong co đoi thu trong nganh Hang khong va nuoc nay luon coi Hang khong la uu tien so mot cua quoc gia va la xuong song cua chinh sach quoc phong cua minh. Tai Hoa Ky đa san xuat ra cac loai may bay ma sau nay ton tai hang chuc nam va la mau muc đe cac nuoc khac huong đen đe tham chieu khi xay dung Khong quan.
Voi su lon manh cua Khong quan, tinh chat chien tranh đa thay đoi rat nhieu: co the mang tan pha vao rat sau trong hau phuong quan đich va đon tan cong tu tren khong rat bat ngo va manh liet. Hau het su tan pha tiem luc cac thanh pho cua Đuc cung nhu cua cac nuoc tham chien la do khong quan gay nen. Đoi voi chien tranh tren bien voi su xuat hien cua may bay va tau san bay đa cham het thoi đai cua cac phao ham, cac tran hai chien dien ra o rat xa ngoai tam ban phao va tam quan sat cua cac ben va cac ham đoi tau san bay co the mang may bay toi tan sat bo bien cua đich. Voi bai hoc ve vai tro cua khong quan, sau chien tranh the gioi cac cuong quoc tang cuong chay đua vu trang ma mui nhon la o luc luong Khong quan va ten lua chien luoc.


 Sau đai chien II, chien tranh lanh va hien nay  Sau đai chien, ky thuat may bay phat trien rat manh theo nhieu huong khac nhau nhung co the thay vai điem chinh đac trung cho giai đoan nay la: phat trien đong co, phat trien cau truc may bay, phat trien cac cong nang đac dung, phat trien theo cong nghe cao va phat trien truc thang.


 = Đong co  =
Khi van toc may bay đat đen gan toc đo am thanh canh quat se chuyen đong tuong đoi trong khong khi voi van toc gan am thanh va vuot am thanh đieu đo se lam thut giam hieu suat canh quat rat manh. Vi vay voi canh quat co đien may bay khong the đat đuoc van toc am thanh, Đe co van toc vuot toc đo am thanh may bay can phai co co che chuyen đong moi đo la co che chuyen đong nho phan luc la khi đong co phut thang luong khi nang luong cao ve phia sau tao luc đay cho may bay chuyen đong ve phia truoc.
Đay la su phat trien bao trum sau đai chien trong ca hang khong dan dung va quan dung. Voi su phat trien nay co the noi sau chien tranh la thoi đai cua may bay phan luc: ngay cuoi đai chien nuoc Đuc Quoc xa đa cho ra đoi may bay phan luc đau tien voi van toc vuot rat xa tat ca cac loai tiem kich đuong thoi. Ngay sau chien tranh cac cuong quoc dan đau canh tranh trong chien tranh Lanh ma đien hinh la Hoa Ky va Lien Xo chay đua quyet liet đe che tao may bay phan luc ma van đe chia khoa cua no la đong co. Đong co piston đen cuoi đai chien đa het tiem nang, xuat hien loai đong co nhiet moi voi nguyen tac hoat đong hoan toan khac đo la đong co tuoc bin khi (tieng Anh: gas turbine engine). Đay la đong co rat gon, nhung co cong suat cuc lon neu so voi đong co piston: chi so cong suat rieng (ma luc/kg) cua no cao gap hang chuc lan. May bay gio đay co cong suat rat manh ma khoi luong, the tich tham chi con giam nhieu.
Đau tien la cac may bay chien đau dung loai đong co nay đe bien thanh may bay phan luc. Sau đo cac loai khac nhu van tai, hanh khach, truc thang cung lap đong co moi đe tang manh cong suat. Ngay nay hau het cac loai may bay đa lap đong co tuoc bin khi, đong co piston chi con lai tren cac may bay dan dung loai nho nhu may bay gia đinh Cessna, may bay the thao, nong nghiep...
Đe tao luc đay ngang, đong co tuoc bin khi đuoc lap tren may bay theo ba phuong an nhu sau:

Đong co tuoc bin canh quat (turbopropeller, viet tat turboprop): đong co tuoc bin khi ma toan bo cong suat đe lai canh quat kieu co đien (đong co kieu moi nhung luc đay ngang đuoc tao ra theo kieu canh quat co đien). Đuoc dung cho cac may bay van tai khoe, can tinh kinh te cao nhung khong can toc đo cao nhu loai Antonov AH-12, AH-24 cua Lien Xo, va đac biet la loai Lockheed C-130 Hercules cua Hoa Ky la loai may bay van tai tot nhat moi thoi đai, hoac lap cho truc thang can cong suat khoe.
Đong co tuoc bin phan luc: luc đay ngang chi do tu luong khi phan luc phut manh tu đong co, loai nay lap cho cac may bay can toc đo cao nhu cac may bay chien đau, nhung hieu suat kinh te khong cao bang loai canh quat. Chi co loai nay phat trien đuoc toc đo sieu thanh.
Đong co tuoc bin phan luc canh quat (turbopropeller jet viet tat PropJet): ket hop trung gian giua hai loai tren. Luc đay ngang cua may bay vua tu luong khi phut phan luc tu đong co, vua tu gio canh quat thoi khong qua buong đot đong co nen loai nay con đuoc goi la đong co tuoc bin hai vien khi (two-contour aviation engine). Ngay nay hau het cac may bay hanh khach, van tai cua dan dung đien hinh nhu Boeing, Airbus dung loai nay đe đam bao tinh kinh te va van toc cao hop ly.

Voi đong co tuoc bin khi cong suat cao va phuong thuc tao luc đay phan luc đen giua nhung nam 1960 may bay chien đau phan luc đa co the co van toc vuot toc đo am thanh (sieu thanh khoang 1000 km/h) va ngay cang cao hon nua. Tu giua nhung nam 1970 đa co cac may bay hanh khach khong lo sieu thanh la Tupolev Tu-144 cua Lien Xo va Concorde cua hop tac Phap – Anh. Cac mark may bay chien đau hien đai ngay nay co so Mach khoang 2,5 – 3 (van toc gap toc đo am thanh).


 = Cau truc may bay  =

Su thay đoi cau truc may bay chu yeu dien ra o may bay chien đau, đi lien voi su thay đoi toc đo va cac thay đoi ve cong nghe khac. Dang khi đong hoc hop ly cho sieu thanh khac xa voi muc duoi am thanh nen hinh thu canh va than thay đoi rat nhieu va dan dan co dang "delta" (mui ten). Va nhu loai may bay nem bom B-2 Spirit tang hinh cua Hoa Ky hien nay thi đa khong con ranh gioi giua canh va than: may bay co hinh dang nhu ca đuoi. Mot so loai may bay co dang "canh cup canh xoe" nhu B1, F-111, F-22 Raptor cua Hoa Ky, MIG-23 cua Lien Xo la loai co hinh dang va dien tich canh co the thay đoi tuy theo yeu cau toc đo va tai trong. Cac loai cao toc nhu MIG-25 cua Lien Xo, cua My co 2 đuoi, va mot so loai khac nhu Eurofighter cua chau Au co canh phu nho (canard) o phia truoc.


 = Cac cong nang đac dung  =
Cac cong nang đac dung chi phat trien cho mot so loai đac dung nhu may bay phan luc cat canh, ha canh thang đung đe bo tri tai noi khong co đuong bang, loai nay co cua phut phan luc theo chieu thang đung cho phep may bay ha canh, cat canh thang đung nhu mot so loai cua Anh, My, Lien Xo đien hinh nhat la loai Harrier Jump Jet va F-35 Lightning II cua My. Thuy phi co: cat canh, ha canh tren mat nuoc...


 = Cong nghe cao  =

Cac may bay cua thoi ky nay co nhung cong nghe rat cao, nhat la cong nghe vat lieu va thiet bi đien tu, vien thong, may tinh tu đong hoa... Tren may bay co rat nhieu he thong radar va chong radar, he thong nhan biet đich – ta, he thong đinh vi, dan đuong... va cac phuong tien đau tranh đien tu. Đac biet đen cuoi the ky 20 Hoa Ky cho ra đoi cac loai may bay voi cong nghe tang hinh khong bi phat hien bang song radar la B-2 va F-117.


 = Phat trien truc thang  =

Ngay tu đau the ky 20 song hanh cung may bay canh co đinh, truc thang cung đa đuoc nghien cuu phat trien, nhung vi nhung kho khan ve ky thuat trong van đe cong huong, đo o đinh, vat lieu, đieu khien... nen truc thang phat trien rat cham chap so voi may bay canh co đinh. Chi sau the chien II cac van đe ky thuat rat phuc tap tren moi đuoc giai quyet tao su ung dung đai tra cho truc thang vao cac linh vuc cuoc song, kinh te va đac biet trong quan su. Vi cac uu viet rat đoc đao la kha nang cat canh, ha canh thang đung khong can đuong bang va kha nang bay đung treo mot cho cua loai may bay nay ma trong cac nam 1950, 1960 đa xay ra su bung no cua truc thang va tiep dien đen bay gio.
May bay truc thang cua thoi ky nay đuoc trang bi đong co tuoc bin khi voi cong suat rat lon, tai trong rat manh, voi đay đu co cau đieu khien cho phep loai may bay nay co tinh co đong rat cao va rat đa dang theo cac phuong an thiet ke. Va đen nhung nam 1970 – 1980 thi truc thang duong nhu đa đat đen đo hoan thien cua no.


Tuong lai phat trien Vao nam 2006, đong co tuoc bin khi chua su dung het tiem nang cua no nen trong tuong lai gan chua thay co xu huong loai bo đong co nay cho may bay thong thuong, ma chi hoan thien no va ket hop voi cac loai đong co khac.

Mot trong nhung huong phat trien rat tiem nang cua may bay va đong co may bay trong tuong lai la ket hop tinh chat cua may bay voi tinh chat cua ten lua đe phuc vu cho du lich vu tru thuong mai. Huong nay thuc ra đa bat đau tu nhung nam 1980 cua the ky 20 voi chuong trinh tau vu tru con thoi (space shuttle) cua NASA Hoa Ky. Nhiem vu cua huong nay ngay nay la lam sao co chi phi re hon đe co the thuong mai hoa. Đe giam bot trong luong phong va gia toc ban đau va tat nhien la chi phi, NASA đang cung mot so cong ty lon cua Hoa Ky đang thu nghiem mot so loai may bay – ten lua phong tu may bay me tren cac tang khi quyen cao nhat, loai tau nhu vay co the tham nhap vu tru va tro ve Trai Đat bang phuong thuc may bay voi mot chi phi chap nhan đuoc.
Huong nghien cuu lap them đong co ten lua đay cho may bay thuong mai va quan su cung đa đuoc trien khai đe tang toc va đac biet quan trong đe phong may bay giam đo dai đuong bang, tuy nhien co ve nhu huong nay đang bi tu choi cho may bay thuong mai trong thoi gian truoc mat.
Đoi voi may bay phan luc chien đau ngoai yeu to phat trien theo cong nghe cao voi muc đo toi đa vu trang đien tu, vien thong, tu đong hoa, cong nghe tang hinh... con co huong ket hop luc nang khi đong hoc co đien cua may bay va luc nang phan luc cua đong co (ma may bay phan luc cat canh, ha canh thang đung la mot vi du).

Trong cac thiet ke cua Nga, Hoa Ky cho cac mau may bay chien đau sau cung cua ho vi du F-22 Raptor va đac biet la may bay Sukhoi Su-27 va cac đoi SU cuoi cua Nga đa phat trien cac co cau dan huong luong khi phan luc cho phep may bay co cac đong tac "truot", "truon", "lac", "van" rat tinh xao, tinh co đong linh hoat cuc tot, may bay duong nhu "khong con quan tinh". Tinh nang nay se cuc ky loi hai khi co đong tranh ten lua va luon chiem uu the vi tri khi khong chien. Xu huong nay la tat yeu cho che tao cac dong may bay chien đau sau nay va se dan dan dan đen kha nang may bay co the bieu dien "kung fu", lon vong tren khong ma van đung yen mot cho, hien nay xu huong nay đang gap kho khan ve yeu to tinh kinh te, nhung kho khan nay khong phai la qua lon.
Đoi voi may bay dan dung thuong mai thi uu tien hang đau trong huong nghien cuu la tang tinh an toan va tinh kinh te: hien nay đang co cac phuong an nghien cuu he thong du cho ca khoang hanh khach cua may bay va đa co du an "tau cuu ho tren khoang" đe so tan hanh khach khi gap nan. Đe chong chay no may bay se su dung cac nguyen vat lieu khong the chay, hien nay cac viec nay se lam tang chi phi hang khong len qua nhieu, đay đang la đe tai cho cac cong nghe nhat la cong nghe vat lieu ap dung cho may bay... Đe tang tinh kinh te, xu huong che tao may bay hanh khach thuong mai la tang kich thuoc, so ghe hanh khach va trong tuong lai rat gan se la thoi đai cua cac loai may bay than lon khong lo, cho tren 1000 nguoi, co the bay khong ngung vong quanh the gioi khong can tiep nhien lieu...
Cac may bay sieu thanh Concorde va Tupolev Tu-144 trong the ky 20 noi chung khong đuoc thi truong hang khong tiep đon nong nhiet ngoai yeu to gia ca con co yeu to tieng on đoi voi thanh pho. Mot trong nhung huong nghien cuu khi đong than va đong co may bay cho the ky 21 la lam sao triet tieu đuoc tieng on cua may bay ma van duy tri toc đo sieu thanh...
Đo moi chi la nhung đieu ro rang trong su phat trien trong tuong lai rat gan con cac nghien cuu thi van con la bi mat cua cac nha san xuat may bay, ma chinh nhung nghien cuu đo quyet đinh xu huong phat trien cua may bay tren the gioi.


Phan loai Su phan loai may bay la rat phong phu tuy theo tieu chuan phan loai:


= Theo hinh thuc canh nang =
May bay co canh co đinh.
May bay truc thang


= Theo chuc nang su dung =
May bay quan su
Tiem kich: khong chien chong may bay đich
Cuong kich: tan cong cac muc tieu nho di đong tren mat đat, truy kich
Tiem kich đa chuc nang: vua co chuc nang khong chien vua co chuc nang tan cong
Nem bom: tam gan; tam xa
Trinh sat
Van tai
Đo bo đuong khong
May bay dan dung
Hanh khach: đe cho hanh khach
Van tai: cho hang hoa
Buu chinh – lien lac
Nong nghiep: bon phan, gieo hat
Huan luyen: đao tao phi cong
The thao: nhay du, bay luon
May bay chuyen dung
Thi nghiem: đe thuc hien cac thu nghiem bay
Y te: cuu ho y te khan cap
Đia vat ly: nghien cuu đia vat ly
...


= Theo trong luong cat canh =
Co 4 hang nhu sau:

Tren 75 tan
Tu 30 đen 75 tan
Tu 10 đen 30 tan
Duoi 10 tan


= Theo the loai va so luong đong co =
Theo the loai đong co: 

Đong co piston
Tuoc bin canh quat
Phan luc
Theo so luong đong co: 

Mot đong co
Hai đong co
Ba/bon/sau/tam đong co


= Theo so đo cau truc =
Theo đo cao canh so voi than:

Canh cao
Canh giua
Canh thap
Theo so luong tang canh: 

Monoplane: mot tang canh
Biplane: hai tang canh
Theo vi tri banh lai:

Kieu co đien: banh lai o đuoi
Khong đuoi
Loai con vit: Banh lai đang truoc
Theo the loai va kich thuoc than may bay:

Than rong / than hep: đoi voi loai 1 than
Hai than
Khung bay: khong co than chi co canh va khung


= Theo toc đo bay =
Duoi am thanh
Sieu thanh


= Theo che đo ha canh =
Ha canh san bay
Ha canh tau san bay: đau tren tau san bay cua hai quan
Thuy phi co: ha canh, cat canh tren mat nuoc


= Theo co che tao luc đay =
Canh quat: luc đay ngang nho canh quat
Phan luc: luc đay ngang nho đong co phan luc
Phan luc – canh quat: luc đay ngang nho đong co "PropJet"


Xem them Danh sach may bay
Bay thu nghiem may bay
Danh sach may bay dan dung


Phu chu Tham khao = Tai lieu =
Иностранные армии: Вооружение и техника – Справочник (Воениздат) Mосква 1984 – So tay tra cuu: Vu khi, ky thuat cac quan đoi nuoc ngoai - Ban tieng Nga Nha xuat ban Quan su Moskva 1984
Военный энциклопедический словарь – (Воениздат) Mосква 1986 – Tu đien bach khoa quan su Nha xuat ban quan su Moskva 1986


Lien ket ngoai Scott Cunningham's Armor in Action Luu tru ngay 11 thang 2 nam 2009 tai Wayback Machine – trang Web chua so luong lon cac anh may bay va trang bi vu khi ky thuat tren thuc đia