Am duong (chu Han: 陰陽, binh am: yin yang) la hai khai niem đe chi hai thuc the đoi lap ban đau tao nen toan bo vu tru.


Qua trinh hinh thanh = Nguon goc cua am duong =
Am duong la hai khai niem đuoc hinh thanh cach đay rat lau. Ve nguon goc cua am duong va triet ly am duong, rat nhieu nguoi theo Khong An Quoc va Luu Ham (nha Han) ma cho rang Phuc Hy la nguoi co cong sang tao va đuoc ghi chep trong Kinh Dich (2800 TCN). Mot so nguoi khac thi cho rang đo la cong lao cua "am duong gia", mot giao phai cua Trung Quoc.


= Truu tuong hoa am duong =

Tu viec khai niem am duong đuoc dung đe chi nhung cap đoi lap cu the o tren, nguoi xua tien them mot buoc la dung no đe chi nhung cap đoi lap truu tuong hon vi du nhu "lanh-nong", roi cap "lanh-nong" lai la co so đe suy tiep nhu ve phuong huong: "phuong bac" lanh nen thuoc am, "phuong nam" nong nen thuoc duong; ve thoi tiet: "mua đong" lanh nen thuoc am, "mua he" nong nen thuoc duong; ve thoi gian: "ban đem" lanh nen thuoc am, "ban ngay" nong nen thuoc duong. Neu tiep tuc suy dien nua thi: đem thi toi nen "toi" thuoc am, ngay thi sang nen "sang" thuoc duong; toi co mau đen nen "mau đen" thuoc am, ngay sang thi nang "đo" nen "mau đo" thuoc duong.
Tu cap "me-cha" (nu-nam, cai-đuc) co the suy ra rang:

Giong cai co kha nang mang thai (tuy mot ma hai), nen ve loai so, thi so "chan" thuoc am; giong đuc khong co kha nang ay, mot la mot, nen so "le" thuoc duong. Đieu nay giai thich tai sao que duong la mot vach dai (|), con que am la hai vach ngan (:).
Ve hinh khoi thi khoi vuong on đinh, tinh, ty le giua canh va chu vi la 1:4, so 4 la so chan, chinh vi the ma khoi vuong thuoc am; hinh cau khong on đinh, đong, ty le giua đuong kinh va chu vi la 1:3 (so 
  
    
      
        π
      
    
    {\displaystyle \pi }
  
), so 3 la so le, chinh vi vay ma khoi cau thuoc duong (xem Hinh 2).
Tuy vay, cac cap đoi lap chua phai la noi dung chinh cua triet ly am duong. Triet ly am duong khong phai la triet ly ve cac cap đoi lap. Tat ca cac dan toc tren the gioi đeu co cac pham tru đoi lap nhau, ngon ngu cua tat ca cac dan toc đeu co tu trai nghia. Đieu quan trong cua triet ly am duong chinh o ban chat va quan he cua hai khai niem am duong. Đo chinh la đieu khac biet triet ly am duong voi cac triet ly khac.


Cac quy luat cua triet ly am va duong Tat ca cac đac điem cua triet ly am duong đeu tuan theo hai quy luat co ban. Đo la quy luat ve ban chat cua cac thanh to va quy luat ve quan he giua cac thanh to.


= Quy luat ve ban chat cua cac thanh to =
Quy luat ve ban chat cua cac thanh to cua triet ly am duong la:

Khong co gi hoan toan am hoac hoan toan duong
Trong am co duong, trong duong co am.
Quy luat nay cho thay viec xac đinh mot vat la am hay duong chi la tuong đoi, trong su so sanh voi mot vat khac. Vi du ve trong am co duong: đat lanh nen thuoc am nhung cang đi sau xuong long đat thi cang nong; ve trong duong co am: nang nong thuoc duong, nhung nang nhieu se co mua nhieu (hoi nuoc bay len) lam nen mua lanh thuoc am. Chinh vi the ma viec xac đinh tinh am duong cua cac cap đoi lap thuong de dang. Nhung đoi voi cac vat đon le thi kho khan hon nen co hai he qua đe giup cho viec xac đinh tinh am duong cua mot đoi tuong:

Muon xac đinh đuoc tinh chat am duong cua mot đoi tuong thi truoc het phai xac đinh đuoc đoi tuong so sanh. Mau trang so voi mau đo thi la am, nhung so voi mau đen thi la duong. Ta co the xac lap đuoc muc đo am duong cho nhieu he; vi du, ve mau sac thi đi tu am đen duong ta co đen-trang-xanh-vang-đo (đat "đen" sinh ra mam la "trang", lon len thi chuyen thanh "xanh", lau dan chuyen thanh la "vang" va cuoi cung thanh "đo")
Muon xac đinh đuoc tinh chat am duong cua mot đoi tuong thi phai xac đinh đuoc co so so sanh. Gia du, nuoc so voi đat thi, ve đo cung thi nuoc la am, đat la duong; nhung ve đo linh đong thi nuoc la duong, đat la am.


= Quy luat ve quan he giua cac thanh to =
Quy luat ve quan he giua cac thanh to cua triet ly am duong la:

Am duong gan bo mat thiet voi nhau, van đong va chuyen hoa cho nhau, va
Am phat trien đen cung cuc thi chuyen thanh duong, duong phat trien đen cung cuc thi chuyen thanh am.
Ngay va đem, toi va sang, mua va nang, nong va lanh,... luon chuyen hoa cho nhau. Cay mau xanh tu đat "đen", sau khi lon chin "vang" roi hoa "đo" va cuoi cung lai rung xuong va thoi rua đe tro lai mau "đen" cua đat. Tu nuoc lanh (am) neu đuoc đun nong đen cung cuc thi boc hoi len troi (thanh duong), va nguoc lai, neu đuoc lam lanh đen cung cuc thi no se thanh nuoc đa (thanh am).
Tat ca cac quy luat tren đuoc the hien đay đu trong bieu tuong am duong (xem Hinh 1) noi len ban chat va su chuyen hoa cua am va duong.


= So sanh voi cac quy luat cua logic hoc =
Trong logic hoc cung co hai quy luat tuong đuong voi hai quy luat o tren. Đo la quy luat ve ban chat cua thanh to - luat đong nhat, va quy luat ve quan he giua cac thanh to - luat ly do đay đu ma he qua cua no la luat nhan qua.
Luat đong nhat (ban chat A=A) chi đung khi su vat va hien tuong đung yen, ma đieu nay thi khong bien chung vi su vat va hien tuong luon van đong (đoi moi), ma neu van đong thi no khong the đong nhat voi chinh no đuoc nua. Trong khi đo, quy luat ve ban chat cua triet ly am duong la trong am co duong, trong duong co am, tuc la trong A đa co B roi.
Luat ly do đay đu xac lap nen luat nhan qua cung chi xem xet su vat va hien tuong trong su co lap, khong lien he voi moi truong xung quanh, trong khi tren thuc te, su vat va hien tuong ton tai trong khong gian va quan he voi cac su vat va hien tuong khac. Cai nay la nhan cua cai kia, nhung no lai la qua cua cai khac. Khong co nhan tuyet đoi va qua tuyet đoi rat phu hop voi luat chuyen hoa am duong bat tan, vo thuy (khong co bat đau) va vo chung (khong co ket thuc).
Hai quy luat cua logic hoc la san pham cua loi tu duy phan tich, chu trong đen cac yeu to biet lap cua van hoa du muc; trong khi quy luat cua triet ly am duong la đien hinh cua tu duy tong hop, chu trong đen cac quan he cua van hoa nong nghiep.


Hai huong phat trien cua triet ly am duong Triet ly am duong la co so đe xay dung len hai he thong triet ly khac đo la he thong "tam tai, ngu hanh" va "tu tuong, bat quai".
Neu so sanh phuong Đong voi phuong Tay thi phuong Tay chu trong đen tu duy phan tich, sieu hinh con phuong Đong chu trong đen tu duy tong hop, bien chung. Nhung neu xet rieng o phuong Đong thi neu đi tu bac xuong nam ta se thay phia bac Trung Quoc nang ve phan tich hon tong hop, con phia nam thi nguoc lai, nang ve tong hop hon phan tich. Triet ly am duong bat nguon tu phuong Nam, nhung đoi voi cac dan toc Đong Nam A, do tinh phan tich yeu nen ho chi lai o tu duy am duong so khai mang tinh tong hop. Trong khi đo khoi Bach Viet đa phat trien va hoan thien no. To tien nguoi Han cung vay, sau khi tiep thu triet ly am duong so khai, ho cung phat trien no nhung do nang luc phan tich cua ho manh hon nang luc phan tich cua nguoi Bach Viet ma tu triet ly am duong ban đau, nguoi Bach Viet va nguoi Han đa xay dung nen hai he thong triet ly khac nhau.
O phuong Nam, voi loi tu duy manh ve tong hop, nguoi Bach Viet đa tao ra mo hinh vu tru voi so luong thanh to le (duong): hai sinh ba (tam tai), ba sinh nam (ngu hanh). Chinh vi the ma Lao Tu, mot nha triet hoc cua nuoc So (thuoc phuong Nam) lai cho rang: "nhat sinh nhi, nhi sinh tam, tam sinh van vat". Tu duy so le la mot trong nhung net đac thu cua phuong Nam. Trong rat nhieu thanh ngu, tuc ngu Viet Nam, cac so le nhu 1, 3, 5, 7, 9 xuat hien rat nhieu. Vi du: "ba mat mot loi"; "ba vo, bay nang hau"; "tam sao, that ban"...
O phuong Bac, voi loi tu duy manh ve phan tich, nguoi Han đa goi am duong la luong nghi, va bang cach phan đoi thuan tuy ma sinh ra mo hinh vu tru chat che voi so luong thanh to chan (am). Chinh vi vay Kinh Dich trinh bay su hinh thanh vu tru nhu sau: "luong nghi sinh tu tuong, tu tuong sinh bat quai, bat quai bien hoa vo cung" (hai sinh bon, bon sinh tam). Nguoi phuong Bac thich dung so chan; vi du, "tu đai", "tu ma", "tu tru",... Loi tu duy nhu vay, hoan toan khong co cho cho ngu hanh - đieu nay cho thay, quan niem cho rang "am duong - ngu hanh - bat quai" chi la san pham cua nguoi Han co le la mot sai lam, nhung theo quan niem trong phong thuy thi "luong nghi sinh tu tuong, tu tuong sinh bat quai, bat quai sinh ngu hanh, ngu hanh sinh van vat" ngu hanh lai đuoc sinh tu bat quai ung voi Đoai-Can (kim), Ton-Chan (moc), Kham (thuy), Ly (hoa), Can-Khon (tho) tao thanh vong tuan hoan luon bo tro lan nhau nhung vi mot so bat cap nen khong đuoc nhieu nguoi biet đen, vao thoi nay phong thuy đa so đeu dung cach nay đe đoc phong thuy.


Ung dung trong thuc te Am duong trong thuc te hien đai đa đuoc khai quat hoa đe chi ra hai mat đoi lap nhau trong mot su vat, mot hien tuong. Tu đo chung đuoc dung đe đieu phoi, tran ap hay ho tro nhau. Nhu trong Đong Y chung đuoc dung đe xem xet su mat can bang giua cac co quan đe biet ta hay bo chung. Trong nhan tuong hoc chung đuoc dung đe xem xet mot ca nhan thien ve ca tinh nong hay lanh, đe su dung nhan luc phu hop voi cong viec.


Xem them Van hoa Viet Nam
Tin nguong Viet Nam
Đao giao Viet Nam
Nho giao Viet Nam
Triet hoc
Ton giao
Thai cuc đo


Tham khao Lien ket ngoai Yin-yang symbol defined and illustrated