Minh Mang hay Minh Menh (chu Han: 明命, 25 thang 5 nam 1791 – 20 thang 1 nam 1841) la vi hoang đe thu hai cua trieu Nguyen tri vi tu nam 1820 đen khi qua đoi, đuoc truy ton mieu hieu la Nguyen Thanh To. Ong la vi vua co nhieu thanh tich nhat cua nha Nguyen, nhung đen cuoi thoi ong thi nha Nguyen dan suy yeu ca ve kinh te va quan su.
Trong 21 nam tri vi (1820-1841), Minh Mang ban bo hang loat cai cach ve hanh chinh. Ong đoi ten nuoc Viet Nam thanh Đai Nam, lap them Noi cac va Co mat vien, bai bo chuc Tong tran Bac thanh va Gia Đinh thanh, đoi tran thanh tinh, cung co che đo luu quan o mien nui. Quan đoi cung đuoc chu trong xay dung (do lien tuc dien ra noi loan va chien tranh gianh lanh tho voi lan bang). Minh Mang con cu quan đon đoc khai hoang o ven bien Bac ky va Nam ky. Ngoai ra, ong rat quan tam đen khoa cu Nho giao, nam 1822 ong mo lai cac ki thi Hoi, thi Đinh o kinh đo đe tuyen chon nhan tai. Ong nghiem cam truyen ba đao Co Đoc vi cho rang đo la thu ta đao lam bang hoai truyen thong dan toc.
Tuy nhien, Minh Mang khong đua ra cai cach nao ve kinh te, tiep tuc thi hanh chinh sach "trong nong uc thuong" cua vua cha Gia Long. Đoi song nhan dan kho khan, trong khi trieu đinh chi tieu qua nhieu cho chien tranh voi cac nuoc lang gieng, dan toi lien tuc xay ra noi loan. Lien tiep xay ra cac cuoc noi day cua nong dan chong lai trieu đinh (Phan Ba Vanh, Le Duy Luong, Nong Van Van,... o mien Bac va Le Van Khoi o mien Nam). Trong 20 nam cai tri, đa co toi 234 cuoc noi day chong trieu đinh tren ca nuoc, nha vua phai sai nhieu tuong đanh dep.
Ve ngoai giao, Minh Mang khong đua ra cai cach nao, ong tiep tuc duy tri chinh sach cua Gia Long: Be quan toa cang, tu choi moi giao luu voi phuong Tay, cam nguoi dan buon ban voi ngoai quoc, khien Đai Nam dan tut hau do khong tiep thu đuoc cac thanh tuu moi ve khoa hoc ky thuat.
Đoi voi cac nuoc lang gieng, Minh Mang su dung vu luc nhieu lan: gianh lai Tran Ninh (tung bi vua cha la Gia Long cat cho Ai Lao), lap cac phu Lac Bien, Tran Đinh, Tran Man nham khong che Ai Lao; đanh bai Xiem La đe gianh quyen khong che Chan Lap, chiem vung Nam Vang (Phnom Penh ngay nay) va đoi ten thanh Tran Tay Thanh; ket qua la Viet Nam thoi cuoi Minh Mang co lanh tho rong hon ca hien nay. Tuy nhien, cac cuoc chien tranh ton kem đo đa lam can kiet quoc kho, nen nha Nguyen đa khong the giu đuoc cac lanh tho moi đanh chiem. Ngay sau khi Minh Mang mat, con ong la Thieu Tri đa phai rut quan khoi Tran Tay Thanh, chi 7 nam sau khi chiem đuoc vung nay. Do quoc kho suy kiet nen quan đoi nha Nguyen sau thoi Minh Mang cung ngay cang yeu đi. Nhieu lanh tho khac cung bi Xiem La đanh chiem ma nha Nguyen khong con kha nang đe gianh lai (nay thuoc ve nuoc Lao) nen lanh tho nha Nguyen sau thoi Minh Mang lai bi co hep lai, nho hon so voi Viet Nam hien nay.


Than the Ten huy cua ong la Nguyen Phuc Đam, con co ten khac la Nguyen Phuc Hieu. Ong la hoang tu thu 4 cua vua Gia Long, me la Thuan Thien Cao Hoang hau Tran Thi Đang. Ong sinh gio Dau ngay 23 thang 4 nam Tan Hoi, tuc 25 thang 5 nam 1791 tai lang Tan Loc, gan Gia Đinh, trong luc đang xay ra Chien tranh Tay Son – Chua Nguyen (1787 – 1802).
Ngay tu nam len 9 tuoi (1800), hoang tu Đam đa đuoc vua cha đua theo ra tran. Ong san tinh thong minh, thuong đuoc vua cha khuyen nhu hoc hanh. Nam 14 tuoi (đau nam 1805), co lan ong trom lay thuyen cua vua cha đi choi song Huong, bi phat đanh mang; cac thi than Nguyen Huynh Đuc, Le Van Duyet co suc xin cho nhung khong đuoc. Vua Gia Long sau đo cat cu Đang Đuc Sieu day hoc, đong thoi sai nguoi ngay ngay vao phu giam sat viec hoc cua hoang tu. Tu đo hoang tu Đam ngay cang tien bo.


Thai tu Con thu nhat cua hoang đe Gia Long la Hoang thai tu Nguyen Phuc Canh mat som vao nam 1801. Do Thai tu Canh la nguoi con chiu nhieu anh huong cua đao Gia To tu Phap nen sau khi hoang tu Canh qua đoi, vua Gia Long khong chon chau đich ton cua minh (con cua hoang tu Canh) lam nguoi ke vi vi so nhung anh huong cua Phap toi trieu đinh.
Mac du co nhieu đinh than phan đoi (đac biet la Nguyen Van Thanh) nhung vua Gia Long van quyet đinh chon Nguyen Phuc Đam lam nguoi ke vi. Hoang tu Đam von la nguoi hay phan đoi đao Gia To va khong co cam tinh voi nguoi Phap – tu tuong nay giong voi Gia Long. Nam 1815, Nguyen Phuc Đam đuoc phong Hoang thai tu va tu đo song o đien Thanh Hoa đe lam quen voi viec tri nuoc.
Theo y kien cua cac nha nghien cuu Nguyen Phan Quang, Đang Viet Thuy va Đang Thanh Trung, Minh Mang la nguoi đuoc Gia Long lua chon truyen ngoi, khong chi vi nang luc ma con vi mong rang ong se thuc hien chinh sach thoat khoi anh huong va am muu khong che cua nguoi Phap, boi khi con song, Gia Long vi đa chiu on nguoi Phap nen khong the ra mat giai quyet nhung mau thuan nham thoat khoi anh huong đo.


Tri vi đat nuoc = Thoi gian đau sau khi vua Gia Long mat (1820) =

Thang 12 nam Ky Mao (đau nam 1820), vua Gia Long qua đoi. Thang gieng nam Canh Thin (1820), Nguyen Phuoc Đam len noi ngoi, đat nien hieu la Minh Mang. Bay gio ong đa 30 tuoi nen rat am hieu viec trieu chinh. Nhieu lan sau buoi chau, ong cung mot vai quan đai than o lai đe ban viec, hoac hoi ve cac su tich xua, hoac hoi ve nhung nhan vat cung phong tuc cac nuoc khac.
Minh Mang đuoc xem la mot vi vua sieng nang, luon thuc khuya day som đe xem xet cong viec, co khi thap đen đoc so chuong o cac noi goi ve đen trong canh ba moi nghi. Ong thuong bao voi cac quan: 

Trong suot thoi gian tri vi cua minh, vua Minh Mang đa thay đoi rat nhieu viec, tu noi tri, ngoai giao cho đen nhung cai cach xa hoi cung nhung viec trong dong ho.


= Quoc hieu Đai Nam =

Minh Mang đa xin trieu đinh Man Thanh cho phep đoi quoc hieu Viet Nam thanh Đai Nam, ngu y mot quoc gia o phuong Nam rong lon. Tuy nhien trieu đinh Man Thanh khong chinh thuc chap thuan. Tuy nhien đen ngay 15 thang 2 nam 1839, nhan thay nha Man Thanh đa suy yeu, vua Minh Mang chinh thuc cong bo quoc hieu Đai Nam. Quoc hieu nay ton tai đen nam 1945.
Theo Thuc luc: Nam Mau Tuat [1838, Minh Mang nam thu 19] Thu Ngu su đao Nam Ngai la Nguyen Van Luong dang so xin đat quoc hieu, sau đo bi Minh Mang khien trach, cach chuc. Thang 3 (am lich), ngay Giap Tuat, moi đinh quoc hieu la nuoc Đai Nam 大南. Đai y Minh Mang muon chi ro rang quoc hieu Viet Nam cua Gia Long ban hanh, đay đu la Đai Viet Nam, thuong goi tat la Đai Viet, khac voi Đai Viet cac đoi truoc. Nay Minh Mang muon cho ro rang, ben đoi quoc hieu thanh Đai Nam.


= Quan che va to chuc chinh quyen trung uong =
Trong viec dung nguoi Minh Mang chu trong ca tai, đuc va đac biet la hoc van. Ong cho rang nguoi khong hoc thi khong ro phap luat, lo khi xu đoan sai thi phap luat kho dung, nhu the se lam hai dan. Viec dung nguoi khong ngoai muc đich muon yen dan. Muon yen dan thi quan phu huyen khong đuoc phien nhieu dan, tham nhung. Vi vay, nha vua đa nghiem tri nhieu vien quan tham nhung. Tu thoi Minh Mang đuoc xac đinh ro ret giai che pham trat tu cuu pham toi nhat pham, moi pham chia lam hai trat chanh va tong. Tru khi co chien tranh, loan lac con binh thuong quan vo phai duoi quan van cung pham voi minh. Quan Tong đoc (van) vua cai quan tinh vua chi huy đoi quan cua tinh nha. Minh Mang con đinh muc luong bong cho quan lai, đinh tien gao cho moi cap cung thoi han lanh luong. Ngoai ra ong con cap tien duong liem đe tranh su tham nhung cua quan lai.
Tu cuoi nam 1831, Minh Mang cho bo cac dinh, tran ma thanh lap cac tinh. Nam 1832 ca nuoc co 31 tinh, gom:

Bac Ky (tu nay đat ra tu nam 1834) co 13 tinh: Ha Noi, Son Tay, Hung Hoa, Tuyen Quang, Cao Bang, Lang Son, Quang Yen, Hai Duong, Bac Ninh, Hung Yen, Nam Đinh, Ninh Binh, Thai Nguyen.
Trung Ky (tu nay đat ra tu nam 1834) co 11 tinh va phu Thua Thien, 11 tinh gom: Thanh Hoa, Nghe An, Ha Tinh, Quang Binh, Quang Tri, Quang Nam, Quang Ngai, Binh Đinh, Phu Yen, Khanh Hoa, Binh Thuan.
Nam Ky (tu nay đat ra tu nam 1834) co 6 tinh: Phien An (nam 1836 đoi ten thanh Gia Đinh), Bien Hoa, Đinh Tuong, Vinh Long, An Giang, Ha Tien.
Minh Mang đat cac quan Tong đoc (đoi voi tinh lon) hoac Tuan phu (đoi voi tinh nho), rieng Phu Thua Thien la Phu doan; va cac quan Bo Chinh su, An sat cung Lanh binh đe trong coi moi viec tai tung tinh. Trong trieu, cac co quan đieu khien cung đoi moi, Thi thu vien đuoc đoi thanh Van thu phong vao nam 1820 roi thanh Noi cac vao nam 1829. Nam 1830, ong đat ra Co mat vien đe trong coi nhung viec quoc quan trong yeu. Ong đa cho thanh lap Ton Nhon phu, đieu hanh cac He, Phong trong viec ke khai nhan the bo, cap duong va tu te cung nhu kiem soat va đan hach trong hoang toc.

Đoi voi vung thuong du va cac khu vuc sinh song cua cac dan toc thieu so, chu yeu la 6 ngoai tran cua Bac Thanh cu, Minh Mang quyet đinh nhat the hoa ve mat hanh chinh cung voi cac vung mien xuoi. Nam 1829, ong bai bo che đo the tap cua cac Tho ti (tu truong dan toc thieu so) ma cho quan lai lua chon nhung tho hao o đia phuong "... thanh liem, tai nang, can can lam dan tin phuc" lam Tho tri cac chau, huyen. Tiep đo, cac chau huyen mien nui cung đuoc phan chia lai đe phu hop voi dien tich va dan so cua moi vung. Sau đo, Minh Mang con đat them mot chuc luu quan do nguoi Kinh nam giu nham khong che cac vung nay tot hon va tien hanh thu thue nhu o mien xuoi. Ong con nghi đen viec giup luu chuyen tien bac, tranh cho nguoi đi xa khoi mang theo nhieu tien, nhu vao nam Binh Than (1836) đat ra "Giao Tu Vu" o Cao Bang đe chuyen đoi tien bac, co quan nay co nhiem vu nhu ngan hang ngay nay.
Theo Giao su Phan Huy Le: Trong lich su che đo quan chu Viet Nam, cai cach cua vua Le Thanh Tong nam 1471 va cai cach cua vua Minh Mang nam 1831 – 1832 la hai cai cach hanh chinh co quy mo toan quoc va đat hieu qua cao nhat.


= Quan đoi =

Minh Mang rat quan tam đen mat quan su. Nhieu lan ong than hanh ra thao truong đe chung kien viec luyen tap cua quan đoi. Ong lay phuong Tay lam kieu mau cho viec to chuc quan đoi, huong toi viec quan cot tinh nhue, khong cot đong, giam bot so luong nguoi cam co tu 40 xuong 2 nguoi trong đoi ngu đon vi 1 ve (500 nguoi).
Theo Viet Nam su luoc, quan đoi thoi Minh Mang gom bo binh, thuy binh, tuong binh, ki binh va phao thu binh. Bo binh gom kinh binh va co binh. Ki binh đuoc chia lam doanh, ve, đoi, đong o Kinh thanh hoac đong o cac tinh. Moi doanh co 5 ve, moi ve co 10 đoi, moi đoi co 50 nguoi, co đoi truong va suat đoi cai quan. Vu khi cua moi ve gom 2 khau than cong, 200 khau đieu thuong va 21 ngon co. Co binh la linh rieng cua tung tinh, cung đuoc chia lam co va đoi. Co co cac quan co, đoi co cac suat đoi cai quan. Tuong binh chia lam đoi, moi đoi co 40 con voi. O Kinh thanh co 150 con, o Bac Ha co 110 con, o Gia Đinh co 70 con, o Quang Nam co 35 con, o Binh Đinh co 30 con, o Nghe An co 21 con, o Quang Binh, Quang Ngai, Thanh Hoa moi noi co 15 con, o Quang Tri, Phu Yen, Binh Thuan va Ninh Binh moi noi co 7 con.
Ong con cho lap đon ai o nhung noi hiem yeu trong nuoc, con ngoai bien thi lap phao đai. Ong rat chu trong đen thuy quan, cac vung hai đao đeu đuoc đanh moc giup cho su luu thong de dang. Thuy binh co 15 ve, đuoc chia lam 3 doanh, do quan Đo thong cai quan; moi doanh đuoc quan chuong ve cai quan.
Nam Minh Mang thu 10 (1829), quan đoi nha Nguyen co khoang 10 van bo binh, trong kho quan khi co khoang 3 van sung cam tay (cu 10 linh co 3 sung), so con lai dung vu khi truyen thong nhu guom giao, cung ten.
Sung va phao thoi Minh Mang phong theo cac mau cua phuong Tay cuoi the ky 18, tuc la con tuong đoi moi, tuy nhien kem ben hon, đo chinh xac thap hon do trinh đo luyen kim, đieu che thuoc sung cua cac quan xuong nha Nguyen thap hon so voi cac xuong tai chau Au. Vi du nhu nam 1834, trieu đinh cho đuc thu hai loai phao lon, nang vai nghin can (goi la "Pha đich thuong tuong quan" va "Pha đich đai tuong quan"), moi thu hai khau, nhung khi ban thu thi phao bi nut vo (do gang đuc khong đam bao chat luong).
Nam 1822, Đai su Anh John Crawfurd sang tham Viet Nam đa co ghi chep ve quan đoi nha Nguyen thoi Minh Mang. Linh đuoc trang bi sung hoa mai, luoi le hoac giao. Sung đuoc bao quan tot, quan linh co ky luat va dien tap theo chien thuat chau Au. Linh Nguyen nhin chung de bao va biet nghe lenh; tuy thap be nhung manh me, linh hoat va ben bi. Tuy nhien, Crawfurd cho rang linh nha Nguyen khong co đu can đam. Su cuong buc phuc vu quan đoi gay ra nhieu he luy, tinh than va ky nang cua quan linh kem coi. Ong đanh gia rang quan Nguyen chi đe doa đuoc cac nuoc nho ke ben, ho khong co co hoi nao đe chong lai mot quan đoi chau Au đau the ky 19. Tham chi, Crawfurd tin rang Viet Nam la quoc gia chau A de bi chinh phuc boi chau Au nhat. Hai vung Bac Thanh va Gia Đinh Thanh nam cach xa, hay co noi loan. Cac đon binh va kho vu khi, ke ca o kinh đo, đeu nam sat bo bien, rat de bi hai quan đich tap kich. Mien Trung phu thuoc vao cac nguon cung va luong thuc tu mien Bac va mien Nam theo đuong bien von de bi cat đut, nhat la Gia Đinh Thanh. Crawfurd cho rang, đoi voi thoi Minh Mang, chi can mot luc luong quan chau Au voi 5.000 nguoi, va mot đoi tau chien co nho cung du suc chinh phuc nuoc nay. Crawfurd đa du đoan vien canh ma nuoc Viet Nam bi cai tri boi chau Au, nhat la nguoi Phap.


= Đinh đien va thue khoa =
Thue đinh va thue đien co ban cung theo nhu vua Gia Long đa đinh. Theo Viet Nam su luoc, chi co nam Binh Than (1836), đat Nam Ha đac đien xong, tinh ra đuoc hon 630.075 mau va đinh lai cac thu thue đien tho o đo. Con nhu so dan đinh va đien tho trong nuoc, thi theo so bo tong cong lai đuoc 970.516 suat đinh va 4.063.892 mau ruong va đat.
Đoi voi nhung nguoi Hoa sang lap ap o Đai Nam (goi la Minh Huong), trieu đinh co lenh rang moi nguoi 1 nam phai nop 2 lang bac va đuoc mien giao dich. Nhung nguoi gia yeu va khuyet tat phai chiu mot nua.
Đoi voi nhung nguoi nha Thanh sang Đai Nam buon ban, nguoi nao co vat luc thi 1 nam phai đong 6 quan tien; ai khong co vat luc thi phai nop mot nua, han cho 3 nam, thi chieu le thu ca thue.

Theo Viet Nam su luoc, Minh Mang con đat le đanh thue muoi. Moi ruong muoi 1 nam phai nop bang muoi tu 6 phuong đen 10 phuong. Moi phuong nop bang tien thi phai nop tu 3 tien đen 4 tien 30 đong. Con cac thue mo, thue san vat,... thi co ban cung theo le Gia Long đa đinh, chu khong thay đoi gi may.


= Van hoa =
Ban than vua Minh Mang cung la mot hoc gia, đa tung lam tho, soan sach van hoc, khuyen khich bien soan cac loai sach su, nhat la cac sach su, đia. Nhieu nguoi soan sach moi, dang sach cu đeu đuoc nha vua ban thuong va khuyen khich. Cac bo sach quy nhu: Gia Đinh thanh thong chi, Lich Trieu Hien Chuong loai chi,... đeu ra đoi duoi thoi Minh Mang. Cac con cua ong, đien hinh nhu Tung Thien Vuong Mien Tham, Tuy Ly Vuong Mien Trinh va Tuong An Quan Vuong Mien Buu,... đeu la nhung nha van, nha tho xuat sac, va đeu noi tieng duoi cac trieu vua Thieu Tri, Tu Đuc sau nay.

Nam 1820, Minh Mang bat đau cho xay dung Quoc Su Quan, o kinh thanh Hue. Quoc Su Quan nha Nguyen ton tai 125 nam.
1821, ong thanh lap Quoc tu giam o kinh thanh Hue.
Nam 1826, ong chinh thuc thanh lap Nha hat Tuong Quoc gia trong Đai Noi, đuoc goi la Duyet Thi đuong.
Nam 1832, ong hoan tat viec xay dung kinh thanh Hue theo kien truc cua phuong Tay ket hop voi kien truc thanh quach cua phuong Đong.
Đe xa hoi co quy cu cung ne nep, nha vua cho thong nhat viec đo luong va thong nhat y phuc. Nam Binh Than (1836) phu huyen đuoc cap cac can mau, roi nam Ky Hoi (1839) đuoc cap cac loai thuoc moc, thuoc may, thuoc đo ruong. Ve y phuc ong tung bao: "Ngay nay nuoc nha cuong tho đa hiep nhat thi chinh tri, phong tuc le nao khac biet". Boi the, nen nhieu đao du đuoc ban bo đe y phuc o mien Bac va mien Nam giong nhau.


= Giao duc =
La nguoi tinh thong Nho hoc, sung đao Khong Manh, Minh Mang rat quan tam đen nen khoa cu, hoc van. Nha vua thuong noi: 

Nam 1821, ong đat chuc Te tuu va Tu nghiep, nam 1822 mo lai thi Hoi, thi Đinh. Ong con cho đat đoc hoc o thanh Gia Đinh, ong giao trong trach cho nha giao Nguyen Trong Vu nguoi Nghe An, giu chuc Pho Đoc hoc cham lo viec hoc hanh o Nam Bo. Bay gio, o Gia Đinh co Trinh Hoai Đuc la nguoi co hoc van cao nen đuoc nha vua tin dung, phong lam Hiep Bien Đai hoc si, Thuong thu Bo Lai kiem Thuong thu bo Binh.
Minh Mang con đat ra le rang ai đuoc thang quan, bo nhiem đeu phai len kinh gap vua truoc khi nham chuc. Đay la co so đe nha vua kiem tra đuc đo, nang luc va khuyen bao đieu hay le phai, cot sao cho loi ich nuoc nha.
Nam 1836, ong cho thanh lap "Tu dich quan" đe day ngoai ngu (tieng Phap, Xiem).
Vua Minh Mang muon canh tan viec hoc hanh thi cu nhung lai khong biet tien hanh ra sao boi trieu than cua ong chi toan la nhung hu nho lac hau, khong giup đo đuoc nha vua trong mot ke hoach nao lam cho quoc phu, dan cuong. Ong đa noi rang:

Cho toi khi qua đoi thi Minh Mang van chua tim ra cach cai to nen giao duc cua đat nuoc. Cac vua nha Nguyen sau nay cung vay, dan toi viec nha Nguyen chi toan cac nha Nho biet lam tho phu chu khong co ai tai gioi trong cac linh vuc khoa hoc ky thuat. Su lac hau ve cong nghe cung la mot trong cac nguyen nhan khien nha Nguyen mat nuoc vao tay thuc dan Phap sau nay.


= Nong nghiep =
Duoi thoi Minh Mang, viec khan hoang rat đuoc khuyen khich. Nha vua cho quan lai mo dan lap nhung ap moi o trong Nam cung nhu ngoai Bac, khien cho viec phan phoi ruong đat đuoc hop ly. Ngoai ra, ong con hoan chinh he thong đe đieu o Bac Bo, đat quan khuyen nong, khai hoang ven bien Bac Bo, lap cac huyen Kim Son va Tien Hai. O Nam Bo, cong cuoc khai hoang va thuy loi cung đuoc đay manh. Minh Mang con thu nghiem giai phap bo đe phia nam Ha Noi, đao song thoat lu Cuu An (Hung Yen).
Nam 1832, vua Minh Mang khai mo nganh to tam Đai Nam.
Ong con ban du cho lap nha Duong te o cac tinh đe giup đo nhung nguoi tan tat, ngheo kho, gia ca va khong noi nuong tua. Trieu đinh cung bat quan lai o cac tinh phai xuat lua giong o kho cho dan ngheo vay đe lam mua sau, nham lam cho nong nghiep khong bi đinh tre va viec mat mua khong anh huong trong cac nam sau.


= Ky thuat cong nghe =
Thoi Minh Mang, nhieu may moc mang tinh moi me đa đuoc che tao bao gom: may cua chay bang suc trau va suc nuoc, may xe go chay bang suc trau. Cu the la nam 1834, voi su đong y cua Minh Mang, Nguyen Van Tuy che tao ra chiec may nghien thuoc sung bang nuoc mang ten Thuy hoa ky te.
Trong cac nam 1837 va 1838, theo kieu mau phuong Tay, tho thu cong Nha nuoc đa che tao đuoc may cua van go, xe go bang suc nuoc, may hut nuoc tuoi ruong,... va con co ca xe cuu hoa.
Đac biet la vao nam 1839, dua tren cac kieu mau phuong Tay, cac Đoc cong Hoang Van Lich, Vu Huy Trinh cung cac tho cua ong đa đong thanh cong chiec tau may hoi nuoc đau tien, đuoc vua Minh Mang het suc khen ngoi. Nam sau (1840), Minh Mang lai chi đao cho ho đong mot chiec kieu moi tan tien va sua chua mot chiec bi hong. Đieu đang tiec la moi viec duong nhu bi đinh lai sau đo.


= Xet xu cong than qua co =

Vua Minh Mang va Ta quan Le Van Duyet (1764 – 1832) von co nhieu hiem khich va tu thu. Du khong ua Le Van Duyet nhung ong khong dam lam gi, do cong lao va uy quyen qua lon cua Le Van Duyet voi trieu đinh.
Nam 1833, Le Van Duyet qua đoi, con nuoi la Le Van Khoi (? – 1834) noi loan chiem thanh Phien An (tuc thanh Gia Đinh), Minh Mang trong khi đanh dep cuoc noi day nay van thuong ban trach Le Van Duyet.
Nam 1835, sau khi dep xong cuoc noi day Le Van Khoi, Minh Mang ben lam an Ta quan, giao cho nhom noi cac la Ha Quyen, Nguyen Tri Phuong va Hoang Quynh nghi toi Ta quan co sau đieu, co bay toi phai chem, hai toi phai that co, mot toi phai sung quan. Ban an quyet đinh truy đoat quan chuc, pha bo quan quach giet thay. Mo Le Van Duyet o Gia Đinh bi cuoc bang va bi xieng xich, phia tren khac đa dung bia o tren viet to may chu: Đay cho ten lai cai long quyen Le Van Duyet chiu phep nuoc; cac ngoi mo cha me cua Le Van Duyet bi đuc bo tuoc hieu khac tren bia.
Sang nam sau (1836), Minh Mang lai sai đinh than lam an Le Chat (1769 – 1826), mot cong than tu thoi Gia Long, đa qua đoi nam 1826. Bai du ve toi trang cua Le Chat nhu sau:

Nha su hoc Tran Trong Kim binh luan ve viec lam an cac cong than đa chet nay trong sach Viet Nam su luoc nhu sau:


= Tran ap noi day =
Thoi nha Nguyen noi chung va thoi Minh Mang noi rieng cho thay cac cuoc noi day cua nong dan va cac tang lop khac bung no du doi. Theo su gia Pham Van Son, cac cuoc noi day o suot Trung, Nam, Bac duoi trieu Minh Mang (ke tu 1822) co nhieu nguyen nhan:

A) Ve phia ngoai bang, nuoc Xiem La van giu thai đo ve van đe Chan Lap nen ngoai mat tuy em diu nhung ben trong Xiem La van tim co hoi đe quay roi Viet Nam.
B) Ngoai Bac, mot phan nhan tam con luyen tiec Le trieu, van cho dip noi len chong trieu Nguyen va khoi phuc lai dong ho Le.
C) Bon quan lai hay nhung nhieu dan chung, dem pha nhau, tang cong, ninh hot ma vua lai thuong khong minh, nhat la đoi voi ke cong than, nhieu nguoi trung luong đam ra chan nan, trai lai phe gian ninh nay no moi ngay mot nhieu, nuoc tat nhien phai sinh loan do đo ngoai quoc moi dam dom ngo vao.


 Tai Bac Ky (Bac Ha)  Tu nam 1822 (Minh Mang thu 2), tai Bac Ky (Bac Ha) co toi 254 cuoc noi day cua nhan dan dien ra. Tieu bieu la cac cuoc noi day cua Phan Ba Vanh o Nam Đinh, Le Duy Luong o Ninh Binh va Nong Van Van o Tuyen Quang. Quan nha Nguyen phai vat va lam moi dep đuoc cac cuoc noi loan nay.


 = Phan Ba Vanh  =

Theo Viet Nam su luoc, nam 1826 o Nam Đinh co Phan Ba Vanh cung voi Vo Đuc Cat va Nguyen Hanh khoi binh đanh phu Tra Ly va Lan Hai, giet quan thu ngu Đang Đinh Mien va Nguyen Trung Dien. Quan tran thu Nam Đinh la Le Mau Cuc đem quan xuong đanh, nhung cung bai tran chet. Quan quan o cac tran phai ve tieu tru, bat đuoc Vo Đuc Cat. Con Phan Ba Vanh va quan cua minh thi chay tan ca. Nhung đen thang 12 nam ay, Phan Ba Vanh va Nguyen Hanh lien ket voi giac Khach đi cuop o ngoai bien, roi lai đem quan ve đanh pha o huyen Tien Minh va huyen Nghi Duong o Hai Duong.
Thay vay, Minh Mang ben sai quan Tham bien Thanh Hoa la Nguyen Cong Tru, quan Tham bien Nghe An la Nguyen Đuc Nhuan đem binh thuyen o Thanh Hoa, Nghe An ra cung voi Hiep tran Bac thanh la Nguyen Huu Than đi dep loan.
Thang gieng nam Đinh Hoi (1827), Phan Ba Vanh quay ve đanh chiem phu Thien Truong va phu Kien Xuong, sau lai ve vay quan quan o cho Quan. Pham Van Ly va Nguyen Cong Tru cho quan toi giai vay, Phan Ba Vanh bai tran chay ve can cu o Tra Lu. Quan nha Nguyen vay đanh, bat đuoc Phan Ba Vanh va 765 thu ha.
Trong dan gian van luu truyen cau hat:


 = Le Duy Luong  =

Thang 3 nam Quy Ty (1833), ton that nha Le ten la Le Duy Luong khoi binh o Ninh Binh noi len, xung lam Đai Le Hoang Ton, cung voi cac tho ti Quach Tat Cong, Quach Tat Te, Đinh The Đuc, Đinh Cong Trinh đem quan đi đanh pha cac phu huyen va chiem giu 3 chau huyen Lac Tho, Phung Hoa va Yen Hoa. Sau đo, Le Duy Luong cho quan đanh thanh Hung Hoa.
Hay tin, vua Minh Mang cu quan Tong đoc Nghe Tinh la Ta Quang Cu cung voi Tong đoc Thanh Hoa la Nguyen Van Trong đem quan ra Ninh Binh đe đan ap quan noi loan. Le Duy Luong o Ninh Binh lam vao the co, khong chong noi may đao quan nha Nguyen, chi đuong đuoc vai ba thang thi bi bat, đong cui giai ve kinh tri toi. Con nhom Quach Tat Cong, Quach Tat Te thi cung tan ra.
Sau đo, Minh Mang truyen đem dong doi nha Le đi đay vao Quang Nam, Quang Binh, cu chia cho 15 nguoi o 1 huyen va phat cho 10 quan tien va 2 mau ruong đe lam an.


 = Nong Van Van  =

Khi quan Nguyen đang dep loan Le Duy Luong o mien Bac, thi o mien Nam Le Van Khoi noi len va chiem giu thanh Gia Đinh. Theo Viet Nam su luoc, Le Van Khoi von la nguoi Bac, co ho hang ba con o man Tuyen Quang, Cao Bang, boi vay Minh Mang sai tim bat ho hang cua Khoi đem ve Kinh xu toi. Tri chau Bao Lac (Tuyen Quang) Nong Van Van la anh vo Khoi, bi quan quan bat bo, ben noi len xung "Tiet che Thuong tuong quan". Nong Van Van bat vien tinh phai thich chu vao mat rang "Quan tinh hay an tien cua dan", roi đuoi ve.
Cuoc noi loan dien ra tu ngay 2 thang 7 nam 1833. Nong Van Van lap can cu o Bao Lac, đuoc nhieu tu truong va nguoi dan toc trong vung huong ung. Quan noi loan nhanh chong mo rong hoat đong ra cac tinh Ha Giang, Tuyen Quang, Cao Bang, Bac Kan, Lang Son, Thai Nguyen va chiem cac tinh thanh. Hay tin, Minh Mang cu Tong đoc Nghe Tinh la Ta Quang Cu lam Tong đoc đai than, cung voi Le Van Đuc, Nguyen Đinh Pho va Nguyen Cong Tru thong linh hang chuc ngan quan, hang tram voi chien va ngua chien đan ap. Cuoi nam 1834, hoat đong cua quan noi loan bi thu hep dan.
Ngay 11 thang 3 nam 1835, Pham Van Đien cho quan phong hoa đot rung Tham Bat, noi Nong Van Van va quan noi loan an nau. Theo Viet Nam su luoc, Nong Van Van chet chay va đau bi quan Nguyen chem lay roi đem ve kinh bao tin thang tran.


 Tai Trung Ky   = Cham Pa  =

Sau khi Le Van Duyet mat o Gia Đinh vao nam 1832, Hoang đe Minh Mang ra lenh đem quan chinh phat Panduranga-Champa truoc khi quyet đinh xoa bo vuong quoc nay tren ban đo. Minh Mang thi hanh nhieu chinh sach đan ap, buoc nguoi Cham phai lay ten ho theo nguoi Hoa nhu Quang, Hua, Đang, Lam, Chau, Thanh..., xoa bo tat ca nhung chuc vu quan lai Champa đe thay vao đo nhung chuc vu ma he thong hanh chanh Viet Nam đa quy hoach nhu chanh tong, ly truong, trum, bien, hao muc.
Cuoc diet vong cua Panduranga vao nam 1832 đa dan đen nhieu cuoc khoi nghia chong lai trieu đinh nha Nguyen. Cuoc bien đong đau tien sau ngay Champa diet vong la cuoc noi day vao nam 1833 cua Katip Sumat, mot thu linh Hoi giao đa tung cu tru nhieu nam o Kelantan, Ma Lai. Noi day Katip Sumat mang tinh chat jihad (thanh chien Hoi giao). Truoc su tran ap cua nha Nguyen, phong trao Katip Sumat bi tan ra vao nam 1834.
Tiep đo la phong trao noi day Ja Thak Wa cua Katip Thak Wa, nguoi Cham Bani tai Phan Rang lien ket voi Po War Palei, nguoi Ra Glai nham khoi phuc lai vuong trieu Panduranga. Khoi nghia cua Ja Thak Wa bung no du doi vao thang 7 nam 1834. Đau nam 1835, trieu đinh Minh Mang tan cong vao đong bang Phan Rang, khien Ja Thak Wa tu tran, khoi nghia bi dap tat. Loi dung co hoi nay, vua Minh Mang ra lenh tu hinh quoc vuong cu la Po Phaok The va pho vuong Cei Dhar Kaok.


 Tai Nam Ky  Cuoc noi day Le Van Khoi (1833-1835) la mot cuoc noi day xay ra vao thoi Minh Mang o cac tinh mien Nam Đai Nam. Nam 1833, Le Van Khoi (von la con nuoi cua Ta quan Le Van Duyet) chiem thanh Phien An va toan bo 6 tinh mien Nam, giet Tong đoc Nguyen Van Que va Bo chinh Bach Xuan Nguyen roi xung lam "Binh Nam Đai Nguyen Soai". Trong dip nay Le Van Khoi lay danh nghia ton phu mot nguoi con cua Hoang tu Canh la An Hoa. Bay gio, An Hoa đang o Hue.
Hay tin, Minh Mang cho giet ngay vo con Hoang tu Canh o Hue đe Le Van Khoi het đuong loi dung.
Trieu đinh cu cac tuong Tong Phuc Luong, Nguyen Xuan, Phan Van Thuy, Truong Minh Giang va Tran Van Nang đem thuy bo binh tuong vao đanh quan noi day. Thang 8 nam 1833, quan Nguyen bat đau phan cong va lay lai cac tinh Nam Bo. Mot vien tuong cua Le Van Khoi la Thai Cong Trieu đau hang trieu đinh. Quan noi day that the, phai cau cuu Xiem La.
Khong bo lo co hoi, vua Xiem la Rama III lap tuc sai tuong Chat Tri va Phat Lang dan quan sang Chan Lap va tien cong Ha Tien, Gia Đinh. Nam 1834, quan Đai Nam đanh tan quan Xiem o Thuan Cang, buoc quan Xiem lui ve Chan Lap. Quan Đai Nam sau đo chiem lai toan bo cac tinh mien Nam va bao vay quan noi day tai thanh Bat Quai. Le Van Khoi bi co lap, lam benh roi mat tai thanh Phien An. Con trai Le Van Khoi la Le Van Cu moi 8 tuoi đuoc cu len thay. Thang 9 nam 1835, quan Nguyen ha thanh Phien An. Trong 6 nguoi "chu muu" bi bat giai ve Kinh đo Phu Xuan co giao si nguoi Phap ten Joseph Marchand (Co Du), mot nguoi Khach (Hoa kieu) ten Mach Tan Giai va Le Van Cu, con Le Van Khoi.
Đen Hue thi giao si Joseph Marchand va nam nguoi kia phai toi lang tri. Đieu nay khien cho Minh Mang ngay cang cam đao Co Đoc mot cach du doi hon.


Đoi ngoai = Voi Trung Quoc =
Giong nhu vua cha, Minh Mang chu truong tiep tuc trieu cong va giu quan he ngoai giao huu hao voi nha Thanh. Khi len ngoi, ong đa nhan su phong vuong cua vua nha Thanh. Tuy nhien, trieu Nguyen duy tri đuong loi đoi noi tu chu. Theo nhan xet cua giao su Yu Insun, cac vua nha Nguyen chi xung than voi nha Thanh mot cach hinh thuc, con thuc chat ho cho rang ho binh đang voi nha Thanh. Cac phai đoan đi cong cua Đai Nam ngoai viec đua đo tien cong con thuc hien viec trao đoi mua ban san pham khong co trong nuoc, vi Trung Quoc khong cho phep thuong nhan Đai Nam sang Trung Quoc, con Đai Nam duy tri lenh cam dan chung xuat canh đe ngan chan viec xuat lau vat pham sang Trung Quoc nhu gao, muoi, vang bac, đong, sung trau, nga voi, v.v...
Viec duy tri quan he trieu cong chi co y nghia tuong trung, vi đen cuoi đoi Minh Mang, cu bon nam mot lan nha Nguyen moi phai cu su sang cong, đong thoi nha Thanh cat giam yeu cau vat pham trieu cong cho trieu Tay Son va nha Nguyen chi con phan nua so voi nha Le, nen gia tri vat chat khong đang ke. Tuy nhien cac đoan đi su đeu đuoc lenh ghi chep can than tinh hinh ben Trung Quoc đe bao cao lai cho nha vua. Cac su than khong hoan thanh nhiem vu nay đeu bi trach phat. Đay co le la mot phan ly do khien vua Minh Mang co the nhan đinh đung viec nha Thanh ngay cang suy yeu, va du đoan chinh xac nha Thanh se that bai trong cuoc xung đot voi nuoc Anh mot khi cuoc chien tranh Nha phien no ra.
Hai ben giao tiep huu nghi nhu vay, nhung chi đuoc muoi nam. Nam 1830, nguoi Thanh đuc tien kem giong nhu tien Viet Nam đe đua sang Viet Nam tieu dung, lam cho gia ca hang hoa o nuoc ta tang vot. Trieu đinh nha Nguyen phai ra lenh cho cac quan tran ai o bien gioi kiem soat that chat che, khong cho ke gian cho trom tien kem gia tu Trung Quoc sang. Nam sau (1831), nha Thanh cho hon 600 nguoi đen chiem đong đon Phong Tho, đoi quan linh Viet Nam phai rut đi. Hoang đe Minh Mang cho tuong Đang Van Thiem đem hon 1.000 quan va 10 thot voi tien len Hung Hoa. Cuoc chien dien ra ac liet, quan Thanh phai rut ve nuoc. Minh Mang giao cho cac thu linh thieu so o đia phuong cai quan hai đong Phong Tho va Binh Luu.


= Voi Xiem La =

Thoi Minh Mang, giua Xiem La (Thai Lan, do nha Chakri tri vi) voi Đai Nam thuong xay ra chien tranh. Truoc đay, vua Gia Long va vua Minh Mang co moi quan he tot voi cac vua Rama I, Rama II nen hai nuoc Viet-Xiem chua xay ra xung đot. Tuy nhien, sau khi vua moi cua Xiem la Rama III len ngoi, ong va Minh Mang đa co thai đo thu nghich nhau do khong con moi tham tinh nhu cac vua truoc. Nam 1827, vua Rama III cu tuong Chat Tri (tuc Bodin) đem quan Xiem sang xam luoc Van Tuong, vua xu nay la A No (Anouvong) chong khong noi, phai cau cuu trieu đinh Đai Nam. Minh Mang sai Thong che Phan Van Thuy mang vien quan sang giup nhung bi quan Xiem đanh bai. Nam 1828, Phan Van Thuy va Nguyen Van Xuan, Nguyen Khoa Hao tiep tuc đem 3.000 quan va 24 voi chien đua A No ve Tran Ninh, roi tien vao Van Tuong (Vientiane) nhung đao quan Nha Nguyen – A No lai bi quan Xiem đap tan. Chan nan, vua Minh Mang ha lenh bai bo va chi phong ve o vung bien gioi. A No sau đo chay ve Tran Ninh va bi bat nop cho quan Xiem.
Quan Xiem đuoc đa đanh sau vao cac mien phu can Quang Tri. Thong che Pham Van Đien cung Tham tan Quan vu Le Đang Doanh cung voi cac đao quan Nguyen o Lao phai đi ngan quan Xiem, đang khac gui thu trach cu ho. Xiem La tra loi khiem nhuong roi rut quan. Tuy vay, ho van ngam ngam giup Chan Lap noi len chong trieu đinh Nguyen hoac lan luot Van Tuong va cac xu quy phuc trieu đinh.
Nam 1833-1834, theo loi keu goi cua Le Van Khoi, Xiem La mang đai quan xam lan Nam Ky nhung bi quan Đai Nam đanh tan.


= Voi Ai Lao (Lao) =
Thoi Minh Mang, lanh tho Đai Nam rong lon hon ca. Nhieu vung o Ai Lao đa xin thuoc quyen bao ho cua Đai Nam. Cac vung ma ngay nay la Sam Nua, Tran Ninh, Cam Mon (Khammuane) va Savannakhet giap voi cac tinh Thanh Hoa, Nghe An, Quang Tri đeu đuoc sap nhap va tro thanh cac chau, phu cua Đai Nam.


= Voi Chan Lap =
Tu nam 1833, sau khi pha đuoc quan Xiem, tuong quan Truong Minh Giang cung Tham tan Le Đai Cuong lap đon Đai Nam gan Nam Vang (tuc Phnom Penh) đe bao ho Chan Lap (Campuchia).
Cuoi nam Giap Ngo (1834), vua Nac Ong Chan (Ang Chan II) cua Chan Lap qua đoi ma khong co con trai noi doi, quyen binh chuyen sang cho Tra Long va Le Kien - hai nguoi Chan Lap - lam quan cho Đai Nam. Đen nam At Mui (1835), Truong Minh Giang lap con gai Nac Ong Chan la Cong chua Ang Mey (tuc Ngoc Van Cong chua) len lam Cao Mien quan chua. Truong Minh Giang đoi nuoc Chan Lap thanh Tran Tay Thanh, roi chia lam 32 phu va 2 huyen, va đat cac chuc quan cai quan moi viec quan su va dan su.
Nhung quan lai nguoi Viet o Chan Lap lam nhieu đieu uc hiep, nhung nhieu dan Chan Lap; quan Nguyen lai bat Ngoc Van quan chua đem ve Gia Đinh, đoi thanh My Lam quan chua (do khong con nuoc Cao Mien nua); đay cac quan nguoi Chan Lap la Tra Long va Le Kien ra mien Bac Đai Nam. Do đo dan Chan Lap oan han va noi day chong quan Đai Nam o khap noi.
Em trai cua Nac Ong Chan la Nac Ong Đon (Ang Duong) va Ang Em (hoac Ang Im) đa lam loan voi su giup đo cua Xiem La. Quan quan nha Nguyen đanh dep khong noi, nen sau khi vua Minh Mang qua đoi, quan quan Đai Nam phai bo Tran Tay Thanh ma rut ve An Giang.


= Voi phuong Tay =
Vua Minh Mang khong co thien cam voi nguoi chau Au cung nhu thai đo cua nguoi A Đong truoc đo, xem nguoi Au la bon man di đi cuop boc. Voi nhung nguoi Phap đa tung giup Gia Long truoc kia, Minh Mang to thai đo lanh nhat nen khi ong Chaigneau tro lai Đai Nam khong đuoc trong dung nua. Nha vua cho Chaigneau hay rang khong can phai ky thuong uoc giua hai chinh phu, nguoi Đai Nam van đoi xu tu te voi nguoi Phap la đu, ong chi thoa thuan mua ban voi nguoi Phap, nhung khong chap nhan thanh lap quan he ngoai giao chinh thuc voi nuoc Phap, quoc thu cua Phap xin cho Chaigneau lam Lanh su Phap cung khong đuoc Minh Mang đem xia đen.
Thoi bay gio, Đai Nam la nuoc A Đong đau tien ma Hoa Ky muon thiet lap quan he ngoai giao. Cac nam 1833 va 1836, Tong thong Hoa Ky Andrew Jackson đa gui Đai su Edmund Roberts sang đam phan voi Minh Mang ve quan he mau dich song phuong cua hai nuoc nhung đeu khong thanh cong. Chinh sach thu đong nay đa kim ham su phat trien cua Đai Nam.


 Viec cam đao Cong giao  Minh Mang cung khong thich đao Cong giao cua chau Au. Tu khi len ngoi, ong đa co y đinh khong cho nguoi ngoai quoc vao giang đao nay o trong nuoc. Đen nam At Dau (1825), khi chiec tau Thetis vao cua Đa Nang, co giao si ten Rogerot lai đi giang đao khap noi, Minh Mang khi ay moi ra du cam đao, va truyen cho quan quan phai kham xet cac tau thuyen cua ngoai quoc ra vao cua be. Trong du noi rang: 

Ong con sai tim nhieu giao si o trong nuoc đem ve kinh đo Hue đe dich sach Tay ra tieng Viet, nham muc đich ngan cac giao si giang đao o chon huong thon.
Theo Viet Nam su luoc, luc bay gio khong phai mot minh nha vua ghet đao Cong giao ma phan nhieu cac quan than cung vay cho nen su cam đao ngay cang khac nghiet them. Tuy nhien, trong nuoc van co nguoi đi giang đao. Minh Mang lai ra sac lenh bat cac tin đo Cong giao phai bo đao va ai bat đuoc giao si đem nop thi se đuoc thuong. Nam ay o kinh đo co mot giao si bi khep toi xu giao va o cac đia phuong cung roi loan vi su bat giet cac giao si.
Tu nam 1822, trong Nam ngoai Bac co rat nhieu cuoc noi day, nha vua cho rang dan đao theo giup cac đao quan noi day nen cam đao cang khac nghiet hon. Tu nam Giap Ngo (1834) đen nam Mau Tuat (1838), co nhieu giao si va giao dan bi giet, nhat la tu khi bat đuoc Joseph Marchand (Co Du), mot giao si tham gia vao cuoc noi day Le Van Khoi. Cac giao si phuong Tay đa so sanh Minh Mang voi Nero - vi hoang đe La Ma đa bach hai hang loat cac tin đo Cong giao. Tuy nhien, cac giao si phuong Tay van lieu chet đe truyen đao cho đuoc, co nguoi con phai đao ham o duoi đat hang may thang đe truyen đao.
Theo Viet Nam su luoc, tu nam 1838, vua Minh Mang cam thay khong the nao cam đuoc cac giao si truyen đao Cong giao trong nuoc, ong ben sai su sang Phap đe đieu đinh ve viec nay. Song khi su than Đai Nam toi noi, Hoi Thua sai Paris xin vua Louis Philippe I đung tiep. Su Đai Nam phai tro ve, khi ve đen Hue thi Minh Mang đa qua đoi.
Tuy nhien theo Nguyen Van Kiem trong cuon Trieu Nguyen va lich su cua chung ta đa đanh gia lai viec cam đao cua vua Minh Mang voi cai nhin moi cong bang hon: Lenh bat đao cua Minh Mang tuy ngat, co gay kho khan va thiet thoi cho tin đo Cong giao, song trong khoang hai thap ky duoi thoi Minh Mang, khong he dien ra nhung cuoc tan sat lon đoi voi dan Cong giao. (...) co the thay chinh sach cua Minh Mang đoi voi Cong giao ve đai the la co ly, co tinh va kho co the che trach neu đat no vao boi canh lich su cu the cua nuoc ta luc đo, khi hoa xam lang đang toi gan. Rieng bien phap cuong che giao dan bo đao cung voi nhung hinh phat kem theo la qua khac nghiet va cung chinh vi the ma đa that bai so voi yeu cau. Mac du bien phap cuong che bo đao cua Minh Mang la đang phe phan, song goi Minh Mang la "ten bao chua, la ke khat mau, la Nero cua Viet Nam la mot su xuyen tac su that lich su can phai đuoc đinh chinh".


Mo rong lanh tho = Tran Tay Thanh =
Nam 1833 sau khi trieu đinh bat toi Tong tran Le Van Duyet, Le Van Khoi con nuoi ong day binh noi loan, chiem giu Thanh Bat Quai (thuoc Thanh pho Ho Chi Minh ngay nay). Vai thang sau vi yeu the Le Van Khoi cau vien nuoc Xiem; vua Xiem Rama III ben sai tuong Chao Phraya Bodin va Phraklang đem hang ngan quan thuy bo chia ra lam 5 đao tien đanh Gia Đinh. Đuong thuy thi qua nga Vinh Thai Lan, đuong bo thi qua đat Chan Lap, đong thoi thua the khong che luon Chan Lap.
Trong khi đo quan Xiem đanh vao An Giang (thang 12/1833), roi tien len giao chien o rach Cu Hu. Tran ay quan Viet thang va phan cong chiem lai đon Chau Đoc, tinh An Giang, thanh Ha Tien roi cung luc luong quan Chan Lap nguoc dong Cuu Long tien chiem lai thanh Nam Vang. Quan Xiem bai tran phai rut khoi Chan Lap; trieu đinh Hue ben đua Ang Chan II tro lai ngoi vua.
Đuoi đuoc quan Xiem, Truong Minh Giang va Le Đai Cuong lap đon An Nam o gan Nam Vang đe bao ho Chan Lap. Viec cai tri trong nuoc Chan Lap đeu do quan Viet sap đat, con trieu than Chan Lap chi kiem nhiem viec nho.
Cuoi nam 1834, vua nuoc Chan Lap la Ang Chan II mat ma khong co con trai, quyen cai tri trong nuoc ve ca may nguoi phien lieu la Tra Long (Chakrey Long) va La Kien, von la nguoi Chan Lap nhung nhan quan tuoc cua trieu đinh Hue.
Nam sau, 1835, Truong Minh Giang tau vua xin lap nguoi con gai cua Nac Ong Chan la Ang Mey (Ngoc Van) len lam quan chua, goi la Chan Lap quan chua. Thuc chat thi Ngoc Van chi la vua lam vi chu khong co thuc quyen.
Nam 1836, vua Minh Mang cho đoi đat Chan Lap thanh Tran Tay Thanh, chinh thuc sap nhap vao Đai Nam. Ranh gioi phia Tay Bac cua tran đen Bien Ho Tonle Sap.


 Quan ly hanh chinh  Nha Nguyen chia Tran Tay Thanh lam 33 phu va 2 huyen.
Trieu đinh Hue huy bo tuoc hieu quan chuc ban xu cua Chan Lap va ap dung quan che nha Nguyen. Le Đai Cuong (sau đuoc thay bang Duong Van Phong) đuoc cu lam Tham tan Đai than, đat mot Tuong quan, 4 chanh pho Lanh binh, cat đat cac chuc Hiep tan, Đe đoc, Lang trung, Vien ngoai lang, Giao thu, Huan đao. O cac cho yeu hiem, lai đat chuc Tuyen phu, An phu đe phong ngu.
Nam 1840, nha vua sai Le Van Đuc lam Kham sai Đai than, Doan Uan lam pho va cung voi Truong Minh Giang đe kinh ly moi viec o Tran Tay Thanh, kham xet viec buon ban, đo đac ruong đat, đinh lai thue đinh, thue thuyen be buon ban duoi song.
Vua Minh Mang đa cho lenh tong ke dan đinh nuoc Chan Lap, vua bi sap nhap vao lanh tho Đai Nam, thi co 970.516 nguoi, đang khi đo thi ruong đat len đen 4.036.892 mau.


 Quan he voi nguoi ban xu  Khi nha Nguyen chiem đuoc Nam Vang, lap Ang Chan II lam vua Chan Lap thi may anh em la Ang Snguon, Ang Em, Ang Duong bo thanh chay theo quan Xiem sang luu vong o Vong Cac. Xiem trieu loi dung yeu to đo tim cach đua ho ve Chan Lap tranh ngoi vua voi Ang Chan va khoi phuc anh huong cua Xiem La.
Trong khi đo o Tran Tay, nha Nguyen phong tuoc hieu cho bon nguoi con gai cua Ang Chan II:

Ang Pen (Ngoc Bien, Brhat Anak Angga Ang Baen) (1809-1840) lam Lu An huyen quan;
Ang Mey (Ngoc Van, Samdach Brhat Anak Angga Mei Khieu) (1815-1874) lam Cao Mien quan chua, noi ngoi vua cha;
Ang Snguon (Ngoc Nguyen) (1829-1875) lam Tap Ninh huyen quan;
Ang Pou (Ngoc Thu, Samdach Brhat Maha Uparajini Puyani) (1822-1878) lam Thau Trung huyen quan.
Nam 1839, Ang Em va Ang Duong đem 9.000 dan Khmer cung 70 chiec thuyen tu Battambang (vung Xiem chiem đong) ve Tran Tay (vung Đai Nam cai quan), đinh xin trieu đinh nha Nguyen cho ke vi Ang Chan lam vua nhung bi Truong Minh Giang bat. Trieu đinh cho giai Ang Em ve Gia Đinh xet hoi roi đua ra Hue giam.
Đen nam 1841, Tra Long (Chakrey Long), Nhan Vu (Yumreach Hu) va La Kien đen Hue mung tho vua Minh Mang thi lai bi nha vua hach toi, bat giam va đay ra Bac Ky. Con o Tran Tay thi Tham tan Duong Van Phong khep cho Ngoc Bien (Ang Baen), chi cua Ngoc Van quan chua, toi muu phan voi y đinh tron sang Xiem, phai xu tu. Sau đo Truong Minh Giang bat Ngoc Van va hai em gai la Ngoc Thu va Ngoc Nguyen ve Gia Đinh giam long o đo. Cac quan lai nguoi Viet sang Tran Tay Thanh thi khong it ke lai lam nhieu chuyen trai phep lam quyen, lam the va nhung nhieu dan tinh.
Voi thai đo tu đac va miet thi trieu than Chan Lap gay nhieu bat man trong dan chung, viec cai tri Tran Tay cang ngay cang kho. Em Ang Chan la Ang Duong nhan đo day binh lai đuoc nguoi Xiem hau thuan đe can thiep noi bo Chan Lap nen quan quan o Tran Tay luon phai đanh dep hao ton nhieu.
Nam 1840, may van quan Xiem keo vao đong o U Đong (Oudong), vua Minh Mang sai tuong Pham Van Đien va Nguyen Tien Lam mang quan len đoi pho nhung khong pha đuoc.


 Triet thoai khoi Tran Tay  Viec chiem đong Tran Tay Thanh cung voi chinh sach cai tri mat long dan Chan Lap cua trieu đinh Hue la mot ganh nang cho đat nuoc, tu binh si đen luong nhu đeu hao thiet nen đen thang 9 nam 1841, thay tinh hinh Chan Lap bat on mai, Ta Quang Cu va cac đai than dang so xin bo bao ho Chan Lap. Vua Thieu Tri thuan theo, truyen cho quan quan Đai Nam rut quan ve giu An Giang.
Loi dung tinh huong bo ngo vua Xiem đua Ang Duong len lam vua Chan Lap song chien su keo dai vi quan Viet va quan Xiem tiep tuc giao chien tu nam 1841 đen 1845 moi thoi khi trieu đinh Hue va Vong Cac thoa hiep cung bao ho xu Chan Lap va nhan trieu cong cua Ang Duong.


= Tran Ninh =
Thoi nha Nguyen, Gia Long đem đat Tran Ninh cat ve cho vuong quoc Van Tuong cua A No (Anouvong). Nhung khi Chieu Xanh, tu truong Tran Ninh khi ay chet, A No khong lap con Chieu Xanh la Chieu Noi (Chao Noi) len, nen Chieu Noi thu A No, đong thoi Chieu Noi chay sang phu Tra Lan xu Nghe va xin noi thuoc lai Đai Nam (nha Nguyen). Đen khi A No chong lai nuoc Xiem, bi vua Xiem la Rama III sai Chao Phraya Bodin Decha đanh cho thua chay sang Nghe An, qua Tran Ninh bi Chieu Noi bat nop cho Xiem nam 1828. Chieu Noi bi Minh Mang khep toi chet vi hanh đong nay.
Sau khi giet Chieu Noi, nha Nguyen cu quan Viet sang cai tri Tran Ninh. Nam 1823, nha Nguyen đat them huyen Liem. Phu Tran Ninh tu đay bao gom 8 huyen:

Lien,
Kham,
Quang,
Khang,
Cat,
Xoi,
Moc,
Liem (von la man Muong Hiem).
Thang 3/1832, no ra cuoc khoi nghia cua hon 200 binh linh Tran Ninh, do Tran Tu va Đo Bac lanh đao noi day chong nha Nguyen va lien ket voi cuoc khoi nghia cua Le Duy Luong. Nhung nam 1833-1834, trong chien tranh Viet-Xiem, nguoi Thai tan cong Đai Nam (mot trong cac huong la qua nga Tran Ninh), đat Tran Ninh bi nguoi Thai lan dan. Khi nguoi Phap thanh lap Lien bang Đong Duong, nam 1893, đa dua theo đia hinh va cat tinh Houaphan (Hua Phan), Xieng Khoang giao ve lanh tho Lao (Ai Lao).


Qua đoi Nam 1841, Minh Mang lam benh nang. Luc lam chung, ong goi quan đai than Truong Đang Que đen ben giuong du rang:

Sau đo, ong cam tay con truong la Truong Khanh Cong Nguyen Phuc Mien Tong troi trang:

Noi roi, vua Minh Mang qua đoi ngay 28 thang 12 nam Canh Ty, tuc ngay 20 thang 1 nam 1841 tai đien Quang Minh, huong tho 50 tuoi, o ngoi 21 nam, đuoc truy phong mieu hieu la Thanh To. Thuy hieu do vua Thieu Tri đat cho ong la The thien Xuong van Chi hieu Thuan đuc Van vu Minh đoan Sang thuat Đai thanh Hau trach Phong cong Nhan Hoang đe.
Lang cua ong la Hieu lang, thuong goi la lang Minh Mang, tai lang An Bang, huyen Huong Tra, tinh Thua Thien. Ong đuoc tho o Ta Nhat An The Mieu trong Đai Noi kinh thanh Hue.
Ten cua ong tung đuoc đat cho mot so con đuong lon o mien Nam Viet Nam nhung phan lon đa đoi ten khac sau Su kien 30 thang 4.


Gia quyen = Hau cung =
Trong đoi song rieng tu, Minh Mang noi tieng ve suc cuong trang cua ong. Khong co tai lieu cho biet the luc cua ong the nao, chi biet ong co nhieu cac phi tan. Co mot bai thuoc bo duong mang ten Minh Mang thang đuoc quan Thai y can cu vao the chat va sinh hoat cua ong đe lap ra thang thuoc ruou.
Theo thong ke tu su sach va the pha dong ho Nguyen, vua Minh Mang co rat nhieu vo, trong so đo co 43 nguoi vo tung sinh no; 142 nguoi con gom 78 hoang tu, 64 hoang nu. Trong khi đo, chau cua ong la Tu Đuc co tat ca 103 ba phi tan, ngu thiep.

Ong khong đat hoang hau, ma chi cao nhat la ngoi phi. Ta Thien Nhan Hoang hau (tuoc vi đuoc phong sau khi mat), huy la Ho Thi Hoa, con co ten la That, sinh 1791. Ba qua đoi nam 1807, 13 ngay sau khi sinh ha Hoang truong tu Nguyen Phuc Mien Tong (tuc la vua Thieu Tri sau nay). Lang cua ba hieu la Hieu Đong lang, phia ta Lang Thieu Tri, tai lang Cu Chanh, huyen Huong Thuy, tinh Thua Thien.
Sach Minh Mang chinh yeu chep: Nam Minh Mang thu 6 (1826), mua Xuan, thang gieng, trong Kinh Ky it mua, nha vua lay lam lo, chi du cho quan Thuong Bao Khanh la ong Hoang Quynh rang:

Minh Mang thuong dan cac con rang:


= Vo (đuoc ghi nhan) =

Ngoai ra con nhieu ba khac chua ro ten va danh phan.


= Đe he thi va Phien he thi =

Nam 1823, Minh Mang đa lam bai Đe he thi va 10 bai Phien he thi đe quy đinh cac chu lot đat ten cho con chau cac the he sau.
Bai Đe he thi:

Mien Huong Ung Buu Vinh
Bao Quy Đinh Long Truong
Hien Nang Kham Ke Thuat
The Thoai Quoc gia Xuong.
Vua Minh Mang cung ban cho dong ho cua cac con vua Gia Long 10 bai Phien he thi.
Chu lot cua moi đoi dung mot chu trong bai tho, nhung ten o moi đoi thi phai dung mot bo trong ngu hanh theo thu tu: tho, kim, thuy, moc, hoa va tro lai, vi the ten cua tat ca đoi thu nhat dung bo tho.

Chu thich: Cac nam trong bang la cac nam tri vi cua vi vua đo


Nhan đinh = Đoi noi =
Trong bo Quoc Trieu chinh bien toat yeu (Cao Xuan Duc chu bien), su than nha Nguyen đa ca ngoi vua Minh Mang: 

Su gia Tran Trong Kim viet sach Viet Nam su luoc co nhan xet khach quan hon:

Đen đau the ky 20, khi nha Nguyen đa mat nuoc vao tay Phap, Ngo Tat To nhan đinh ve tinh hinh trieu Nguyen khi đo:

Nha su hoc hien đai Van Tao cho rang: Minh Mang đi theo con đuong Nho giao cua truong phai Tong Nho (đao Nho thoi Tong) ma trieu Le so ap dung, do vay nha Nguyen đa đong cua co lap, khong giao luu voi nuoc ngoai, su thu cuu nay trai han voi cac chua Nguyen theo Minh Nho (đao Nho thoi Minh) truoc kia. Thoi đai cua Minh Mang đa khac xa voi thoi Le so, viec đong cua co lap khien nha Nguyen khong tiep thu đuoc cac thanh tuu moi ve khoa hoc ky thuat tu phuong Tay, dan toi su tri tre keo dai toi mai sau nay, đe roi bi thuc dan Phap xam chiem de dang. Van Tao cho rang: 

Su gia Hoa Ky hien đai Keith Weller Taylor nhan đinh trong sach A History of the Vietnamese:


= Đoi ngoai =
Co nhieu phe phan viec Minh Mang thich su dung vu luc voi cac nuoc lang gieng, chu yeu la voi Campuchia, lam hao ton nhan luc va ngan kho đat nuoc. Su gia Tran Trong Kim nhan xet ve viec quan nha Nguyen chiem vung Phnom Penh roi sau đo lai phai rut đi: 

Ay cung la vi nguoi minh (nguoi Viet) khong biet benh vuc ke hen yeu, chi đem long tham tan ma uc hiep nguoi ta (Chan Lap), cho nen thanh ra hao ton binh luong, nhoc met tuong si, ma lai phai su bai hoai, that la thiet hai cho nuoc minh.
Su gia Pham Van Son nhan đinh:

Tiec rang sau chien thang 1834, do khong biet lua chon can bo hay khong co can bo đung đan, liem chinh nen Viet Nam bi đanh bat ra khoi Tran Tay Thanh, phai coi la mot su xau ho cho trieu đinh thuo ay. Va viec nay đa chung minh ro rang đuong loi chinh tri cua vua Minh Mang qua do va đam quan lai cua trieu đinh that la bat tai vo hanh. Vi ho ma nha nuoc phai hao ton biet bao nhieu binh tuong, tai san va tinh mang cua nhan dan...


Xem them Chu thich va tham khao = Ghi chu =


= Thu muc =
Gia toc Nguyen Phuoc (2006), "Đuc Thanh to Nhan Hoang đe huy Nguyen Phuc Kieu (1791 - 1841)", Đe pha Nguyen Phuoc Toc, Ban goc luu tru ngay 13 thang 4 nam 2009.
Quoc su quan trieu Nguyen (2001), Kham đinh Viet su Thong giam cuong muc (PDF), Ha Noi: Nha Xuat ban Giao duc, Ban goc (PDF) luu tru ngay 11 thang 5 nam 2008, truy cap ngay 20 thang 5 nam 2009.
Thi Long (1998), Nha Nguyen chin Chua muoi ba Vua, Nha Xuat ban Đa Nang.
Nguyen Khac Thuan (2005), Đai cuong lich su co trung đai Viet Nam, Nha Xuat ban Giao duc.
Van Tao (2006), Muoi cuoc cai cach, đoi moi lon trong lich su Viet Nam, Ha Noi: Nha Xuat ban Đai hoc Su pham.


Đoc them Lien ket ngoai Minh Mang tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Lang Minh Mang tai Tu đien bach khoa Viet Nam