Gia – luong – tien hay cai cach gia – luong – tien hoac tong đieu chinh gia – luong – tien la cuoc cai cach kinh te tai Viet Nam vao nam 1985 nham xoa bo co che tap trung quan lieu – bao cap, chuyen han nen kinh te sang hach toan, kinh doanh xa hoi chu nghia, đuoc thuc hien theo Nghi quyet Trung uong 8 khoa V, Đang Cong san Viet Nam. Do thieu cac bien phap đong bo nen khi ap dung thi cuoc cai cach nay đa khien nen kinh te Viet Nam lam vao hon loan, nhung no cung đa tao tien đe cho viec cham dut co che kinh te bao cap đe chuyen sang chinh sach Đoi Moi


Boi canh Tai Đai hoi Đai bieu Toan quoc lan thu IV dien ra tu ngay 4 đen ngay 20 thang 12 nam 1976, Đang Lao đong Viet Nam quyet nghi đoi ten Đang thanh Đang Cong san Viet Nam, đoi ten nuoc thanh Cong hoa Xa hoi chu nghia Viet Nam, ap dung mo hinh kinh te cua Mien Bac tu truoc khi thong nhat cho ca nuoc va tien hanh ke hoach 5 nam 1976–1980. Mo hinh kinh te đuoc lua chon đa boc lo nhung khuyet điem ngay khi con đang ap dung o mien Bac, khi ap dung o mien Nam lai cang cho thay khong phu hop, gay ra rat nhieu kho khan cho cac đon vi va nhan dan. 
Truoc thuc tien đo, nhung su thay đoi tu duy quan ly kinh te đa hinh thanh, ke ca o cap đau nao chinh tri, cap đia phuong, lan o cac đon vi kinh te. Thoi ky 1979–1982 la thoi ky co nhung chuyen bien trong tu duy ve ke hoach hoa kinh te, ve chinh sach gia thu mua nong san, ve khoan san xuat. Ket qua la kinh te Viet Nam thoi ky nay co nhung khoi sac. Tuy nhien, cung co nhung hau qua tieu cuc nhu tinh trang tranh mua, tranh ban đay gia len cao, tinh trang ke hoach tap trung cua nha nuoc bi cac đon vi kinh te khong chap hanh do mai chay theo ke hoach 2 (ke hoach lien doanh lien ket) va ke hoach 3 (ke hoach lam an kieu thi truong). Nhung mat tieu cuc nay đa khien hinh thanh chu truong xet lai chinh sach nay, the hien ro qua Đai hoi Đai bieu Toan quoc lan thu V vao thang 3 nam 1982, hoi nghi lan thu 1 (thang 9 nam 1982), thu 3 (thang 12 nam 1982), thu 4 (thang 6 nam 1983) va thu 5 (thang 12 nam 1983) cua Ban chap hanh Trung uong Đang khoa V, chien dich Z-30, v.v... Giua luc chu truong uon nan lai đuoc đay manh thi Chu tich Hoi đong Nha nuoc Truong Chinh truoc von la đuoc xem la nguoi bao thu đa co nhung thay đoi lon ve tu duy, đac biet la sau khi nghien cuu nhung ket qua cua cac cai cach thoi ky 1979–1982 va đi thuc tien đia phuong o nhieu noi. Ong đa neu ra y kien can đoi moi va phai đoi moi triet đe tai cac hoi nghi trung uong lan thu 6, va 7 . Đen hoi nghi trung uong 8 (thang 6/1985), Ban chap hanh trung uong đa quyet nghi tien hanh mot cuoc cai cach lon ve "gia – luong – tien", do Chu nhiem Van phong Hoi đong Bo truong Đoan Trong Truyen, Pho chu tich Hoi đong Bo truong Tran Phuong, Pho chu tich Hoi đong Bo truong Tran Quynh chi đao, voi noi dung chinh nhu sau:

Tinh đu chi phi hop ly vao san xuat
Thuc hien co che mot gia trong toan bo he thong gia ca
Đam bao tien luong thuc te, thuc su đam bao cho nguoi an luong song chu yeu bang tien luong, tai san xuat đuoc suc lao đong.
Xac lap quyen tu chu ve tai chinh cua cac nganh va cac co so kinh te.


Muc tieu cai cach Đe trien khai thuc hien nghi quyet cua hoi nghi trung uong 8 cua Đang, Nha nuoc Viet Nam thanh lap Ban chi đao chien dich cai cach gia – luong – tien do Pho Chu tich Hoi đong Bo truong phu trach phan phoi luu thong Tran Phuong đung đau. Ban chi đao co nhiem vu vua thiet ke vua trien khai chien dich. Thang 8 nam 1985, phuong an cai cach đuoc đua ra nhu sau:

Ve gia, phai tinh toan đay đu gia cac mat hang Nha nuoc cung cap va gia cac mat hang Nha nuoc mua cua nong dan, tho thu cong theo gia sat voi chi phi san xuat. Đe tien cho tinh toan, cac muc gia tren đuoc quy ra thoc. Con gia thoc đuoc xac đinh binh quan la 25 đong/kg, dua tren tinh toan thuc te cua cac chuyen gia. Cac đia phuong khac nhau thi muc gia thoc quy đoi nay co the cao hoac thap hon. Nha nuoc ban hanh muc gia moi cua mot so vat tu, nhu xang, dau, xi mang, sat, theo đo gia sat 6 tang 11,5 lan so voi muc gia cu, gia xi mang tang 12,5 lan.
Ve luong, Ban chi đao đe nghi tang luong them 20%.
Ve tien, đe đap ung gia moi va luong moi, phai in them tien, đe tong luong tien trong luu thong la 120 ty đong. Nhung thoi điem đo, Viet Nam khong tu in đuoc tien ma phai nho nuoc ngoai in. In nhieu tien se ton thoi gian. Vi le đo, đe in it tien ma van co suc mua lon, Ban chi đao đua ra chu truong đoi tien. Mot đong moi se đoi lay 10 đong hien hanh. Nhu vay 12 ty đong in moi va đem đoi se tuong đuong 120 ty đong hien hanh.
Muc tieu cua chinh sach la tung buoc xoa bo co che tap trung quan lieu bao cap trong gia va luong, xay dung va hoan chinh co che quan ly moi, đua gia ca cac mat hang theo sat voi chi phi san xuat, sat voi gia thuc te tren thi truong.


Tien hanh Chu truong cai cach "gia – luong – tien" đuoc đe ra theo Nghi quyet Trung uong 8, khoa V cua Đang Cong san Viet Nam do Truong Chinh chu tri vao thang 6 nam 1985 nham xoa bo tap trung quan lieu bao cap va chuyen han nen kinh te sang hach toan, kinh doanh xa hoi chu nghia. Gia – luong – tien bat đau đuoc thi hanh tu quyet đinh cua Hoi đong Bo truong do Pho Chu tich Hoi đong Bo truong To Huu ky thang 9 nam 1985, đe cung co mai luc cua đon vi tien te Viet Nam. Đay cung la đong luc đua toi vu đoi tien nam 1985 voi hoi suat 1 đong moi an 1 đong, 2 đong, 6, đong, 9 đong hoac 10 đong cu tuy theo thoi gian ky thac tien trong truong muc tiet kiem. Chu y viec đoi tien la đe giam luong tien luu hanh va nhu the lam tang gia tri cua tien, nhung thuc te la no lai gay ra lam phat sau đo. Nha chuc trach đa suy luan sai lam rang bang cach đoi tien voi hoi xuat tren, gia tri cua đong tien se tang gap 10 lan.
Moi gia đinh chi đuoc phep đoi lay 2000 đong tien moi. So tien vuot con so quy đinh thi phai nop vao truong muc ngan hang đoi nha chuc trach xet sau. Quyet đinh nay đa gay ra canh khan hiem tien, khi nhieu nguoi co nhu cau đoi nhieu tien hon muc an đinh. Co nhung vu co quan phai tra luong bang chinh loai hang san xuat vi khong co tien tra cho nhan cong, nhu nguoi lam mu thi đuoc phat mu thay tien luong. Đe tra luong, nha nuoc lai phai in them tien voi khoi luong 1,38 lan so voi truoc nen hau qua la vat gia lai tang manh. Sang nam 1986, muc lam phat đa len đen 774,7%. lam nen kinh te roi loan. Rieng cac nong san, so sanh vat gia nam 1986 voi nam 1976 thi tang 2000%.
Nhung nam ke tiep lam phat tiep tuc tren 100%. Đen nam 1989 moi xuong duoi 100%.

Đe cung ung nhu yeu pham voi gia thap hon, nha nuoc phai mo rong chuong trinh tem phieu nhung van khong đu nen phai han che theo tung ngach cua đoi tuong (cong nhan hay hoc sinh, cong chuc hay bo đoi, v.v.). Moi hang đuoc phep mua sau loai hang voi mot so luong o gia nhat đinh gom co gao, thit lon, nuoc mam, đuong, chat đot (than, cui, dau) va xa phong giat.
Ap dung quy che nay cung buoc nha nuoc thu mua hang hoa tu nha san xuat o gia that thap, gay bat man khien nguoi san xuat muon ban gia cao hon phai ban ban ra cho đen, lam that thoat them so luong hang it oi. Nha nong theo quy đinh chi đuoc giu 60% san luong con 40% phai ban cho nha nuoc voi gia re theo dang "thu mua". Vi nha nuoc mua o gia qua re, co khi la duoi gia thanh nen dan gian co cau la "mua nhu cuop". Ngay ca nhung nong pham can ban la gao cung thieu hut tram trong khien dan chung phai an đon bang nhung thuc pham truoc kia chi dung nuoi gia suc.
Chinh sach Gia – luong – tien luc bay gio chu trong đen viec tang suc mua cua đong tien nhung lai tao ra lam phat vi vat gia tang la do thieu hang hoa va nang luc san xuat thap khong đap ung noi viec tang luong. Mat khac gia – luong – tien co an đinh gia ca va han che toc đo tang luong nhung ca ba khia canh đeu that bai, khong khac phuc đuoc lam phat.


Rac roi Nha lich su kinh te Đang Phong cho rang Cai cach gia – luong – tien đa bi vo tran do nhieu nguyen nhan. Thu nhat, cac đon vi kinh te quoc doanh phan đoi muc gia vat tu moi, cho rang nhu the qua cao va đe nghi giam đi. Tai hoi nghi thong bao muc gia moi, cac bo truong đa đe nghi cac muc gia vat tu thap hon. Chu tich Hoi đong bo truong Pham Van Đong chap thuan rut muc gia moi xuong khoang 70% so voi phuong an cua Ban chi đao Cai cach. Thu hai, cac bo va cac tinh (nhat la cac tinh phia Nam) cho rang muc tang luong 20% la qua it, mot so đe nghi nang muc tang luong len 100%, Chinh phu cung chap nhan tang luong 100%.
Giao su Đang Phong đanh gia cuoc cai cach nay that bai la do thuc tien kinh te va đoi song luc đo chua chiu đung noi nhung bien phap cua cuoc cai cach. Đo la thuc tien nguoi dan đa quen voi kinh te bao cap tu nhieu thap ky, khong de chap nhan mot lieu thuoc moi cua co che thi truong.


Ket qua va y nghia Chi ngan sach Nha nuoc cho tien luong tang vot, nhung thu ngan sach lai khong tang bao nhieu do gia vat tu khong tang bang muc Ban Chi đao đe nghi. Đe cuu ngan sach, tien đuoc phat hanh hon rat nhieu so voi ke hoach, tao ra lam phat. Nhung vong xoay đieu chinh gia – luong – tien cang lam cho lam phat leo thang nhanh chong trong nam 1986. Tien phat hanh nhieu ma van khong đu. Luong cong nhan tang len nhung khong theo kip đa tang gia. Vat tu, hang hoa khan hiem. Gia ban luong thuc du tang 10 lan van khong đu bu đap chi phi. San xuat nong nghiep sa sut, đau tu trong cong nghiep giam.
Chi so gia ban le cua thi truong xa hoi nam 1986 tang 587,2% so voi nam 1985. Do đong tien mat gia, nguoi ta quay sang lay vang lam ban vi, khien gia vang tang vot, con nhanh hon ca tang gia hang hoa .
Thuong thi trong mot nen kinh te thi truong khi vat gia tang thi se kich thich san xuat theo luat cung va cau. Nhung vao thap nien 1980 o Viet Nam vat gia tang ma bien phap la kiem gia bang cach quy đinh gia nen hoan toan khong co hieu qua ma con tao them lam phat.
Tinh trang khan hiem hang hoa khien cuoc song chat vat khong nhung ve so luong ma ca ve pham chat cua nhieu mat hang. Chinh phu co đieu chinh tinh trang suy thoai voi nhung bien phap giam luong hang buon qua nga cho đen thi ket qua viec "ngan song cam cho" va lung bat hang "lau", tuc la moi thu hang khong qua tay nha nuoc. Tren đoan đuong chi vai cay so nhung co the co chuc tram gac kiem soat hang hoa.
Tuy ke hoach cai cach gia – luong – tien khong dien ra nhu ke hoach do su chap va giua cai cach voi mo hinh cu, gay ra nhung hau qua nghiem trong trong thoi gian cuoi nam 1985 va nam 1986, song chinh đieu nay đa lam cho cac cap cac nganh nhan ra rang đa cai cach la phai cai cach triet đe. Mo hinh cu phai bi cham dut hoan toan. Tren co so đo cung voi nhung bien chuyen chinh tri toan cau nhu viec kinh te Khoi Warszawa lam vao tri tre, Đai hoi Đai bieu Toan quoc lan thu sau cua Đang Cong san Viet Nam thang 12 nam 1986 đa đua ra nhung chu truong cai cach, đoi moi lich su .


Chu thich Lien ket ngoai Website Ngan hang nha nuoc Viet Nam [1] Luu tru ngay 22 thang 7 nam 2009 tai Wayback Machine