Thien thach (meteoroid), hien nay trong tieng Viet đuoc dung khong thong nhat đe chi nhieu loai thien the voi cac ban chat hoan toan khac nhau: La vat the đen tu vung khong gian giua cac hanh tinh bay vao khi quyen, roi xuong/tac đong vao be mat Trai Đat.  (Thien thach theo nghia Han Viet co the đuoc dich la "đa troi" hay “đa tu vu tru”).
Khi con o trong vu tru, no đuoc goi la van thach hay thien thach, thien the. Khi roi vao bau khi quyen cua Trai Đat thi ap suat nen lam thien thach nong len va phat ra anh sang, co the co su đot chay (lop ngoai) va co kha nang tao ra tuong "sao bang" dang điem sang va thuong co cai đuoi huong tu phia Trai Đat đi ra.
Mot so thien thach co kich thuoc đu lon va nhan kho boc hoi khi roi xuong va cham voi be mat Trai Đat bi đot chay bot mot phan, phan con lai se o dang vien hay khoi ran, va khoi nay đuoc goi la "van thach" (meteorite).
Ngoai ra, thien thach dang đa chua bi thay đoi do su tan chay hoac bien đoi cua nguon thien thach me, đuoc goi la chondrit .
Khi thien thach di chuyen voi van toc nhanh va va vao be mat cua mot hanh tinh hay tieu hanh tinh thi no đe lai tren be mat cua hanh tinh đo nhung manh vo hay nhung dau vet ve su va cham. Chung ta co the thay ro nhung anh chup tu trong khong gian cua NASA ve nhung vet ro tren Mat Trang vi o đay khong co gio hay tren Hoa tinh (Sao Hoa).
Tren the gioi đa tim thay rat nhieu nhung noi ma dau vet ve vu va cham thien thach đe lai. Tinh đen giua nam 2006, tren the gioi đa co khoang 1050 mau thien thach tu nhung vu va cham va co khoang 31000 tai lieu ghi chep ve thien thach.
Mot so tu đien tieng Viet (tu đien giai nghia) đa đinh nghia khac nhau ve thien thach la van thach (tieng Anh: meteorite). Nhieu tai lieu dung tu "thien thach" đe chi tieu hanh tinh (tieng Anh: asteroid). Mot so tu đien Anh-Viet dich chung lan nhau giua van thach, thien thach cho tu meteoroid, meteor, meteorite. Tuy nhien nen nguoi đoc nen hieu va phan biet đuoc ban chat cua van thach la nhung gi con lai sau khi mot thien thach roi xuong, va cham voi Trai Đat đa bi đot chay mot phan.


Cach đat ten Nhung thien thach đuoc đat cai ten theo noi ma đuoc tim thay chung, thuong la mot thanh pho hay thi tran hoac gan mot noi nao đay xet ve mat đia ly. Con trong truong hop tim thay nhieu thien thach o cung mot noi thi them vao nhung ky tu hoac chu so vao sau ten goi (vi du nhu, Allan Hills 77005 hay Dimmitt (b)). Mot so thien thach đuoc đat mot biet hieu hoan toan khac: thien thach Sylacauga o trong thanh pho Sylacauga, quan Talladega, Alabama, Hoa Ky đoi khi con đuoc goi thien thach Hodges sau Ann Hodges. Tuy nhien, nhung cai ten biet hieu nay thuong đuoc cac nha khoa hoc, thien van hoc nghien cuu va đat ten.


Thien thach = Vanh đai tieu hanh tinh =

Giua Hoa tinh va Moc tinh la mot dai đuoc goi la Vanh đai tieu hanh tinh. Hau het tat ca cac tieu hanh tinh o đay đuoc xem nhu la thien thach voi đu kich co, tu kich thuoc mot hon đa nho toi mot qua bong va co khi toi hon 1.000 km đuong kinh.
Hon 5 ngan tieu hanh tinh lon nhat đuoc phat hien. Va so luong cua chung cung co the len toi hang trieu. Mot so nguoi cho rang cac tieu hanh tinh đa bi pha huy. Nhung neu vay thi so con lai bien đi đau, boi neu co tap trung het lai thi chung cung chi co kich thuoc bang mot ve tinh co nho.
Khong phai tat ca cac tieu hanh tinh đeu co cau tao hoan toan la đa, mot so co chua carbon hay kim loai, va co nhieu loai khac nhau. Mot so tau vu tru đa toi gan mot vanh đai tieu hanh tinh đe tim hieu ve cau tao cua no. Tieu hanh tinh co ten la Ida tham chi con co ca mot ve tinh ti hon cua minh.
Trong cac bo phim, cac tieu hanh tinh nam san sat ben nhau, nhung thuc te, chung rai rac thua thot trong vanh đai. Neu ban toi gan mot tieu hanh tinh, ban se khong the nhin thay nhung tieu hanh tinh khac.


 So lieu va ten goi  Khi đuoc phat hien, tieu hanh tinh se đuoc đanh so. Chi khi nao cac nha thien van hoc biet đuoc quy đao cua no thi moi đuoc đat ten. Ceres, tieu hanh tinh đau tien đuoc phat hien, đuoc tim ra nam 1801.
Tap hop cac tieu hanh tinh tao thanh vanh đai cac tieu hanh tinh. Vanh đai chinh co hang nghin cac tieu hanh tinh lon hon 1 km, va hang trieu cac vat the be nhu bui. Du co so luong lon nhu vay, tong khoi luong cua ca vanh đai chinh cung chi nho hon khoi luong Trai Đat 1000 lan. Cac tieu hanh tinh voi đuong kinh nho hon 500 m đuoc goi la thien thach. Cac thien thach va bui co the va quet vao khi quyen Trai Đat va tao ra cac "con mua" sao bang.


= Sao choi =

Thuc te cac tieu hanh tinh rat kho quan sat. Chung hien ra trong kinh thien van nhu nhung điem sang mo mo. Neu ban muon cai gi đo đe xem cho đa mat thi ban nen quan sat mot sao choi. Tieng Anh goi sao choi la comet, xuat phat tu chu kometes trong tieng Hy Lap co nghia la "long la".
Sao choi la nhung khoi bang va bui đuong kinh khoang vai kilomet km. Chung bay quanh Mat troi theo nhung quy đao hinh e-lip. Đieu đo co nghia la phan lon thoi gian chung o cach rat xa Mat troi, noi rat lanh va khien khoi bang cua no khong bi tan ra. Khi chung bay toi gan Mat troi, khoi bang nong len va bien thanh khi. Cai "đuoi" hung vi cua no xuat hien, do khi va bui cua sao choi tao nen. Đuoi cua sao choi co the dai hang trieu kilomet km, nhung "cai choi" vi đai choi loa đo chang qua chi la mot dum bui ma thoi!
Anh sang va cac hat tu Mat troi đap vao huong nguoc voi đuoi sao choi lam no luon co mot cai đuoi nho huong ve phia Mat troi. Ban cung co the nhin thay mot sao choi nhung lai co nhieu cai đuoi - mot so co cau tao la bui, so khac mo hon la nhung đuoi bang chat khi. Chung ta co the nhin thay nhung cai đuoi boi bui phan chieu anh sang Mat troi, giong nhu nhung hat bui trong phong ban loe len khi co mot tia nang chieu vao.


= Bui vu tru =
Khi mot sao choi tien lai gan Mat troi, bui tu cai đuoi cua no bi thoi bay ra lai nhap vao đam cac manh vo co tu khi Thai duong he cua chung ta đuoc hinh thanh. Moi ngay lai co nhung manh bui vu tru roi xuong Trai Đat chung ta - hon 25 ngan tan moi nam!
Hau het nhung manh bui nay bien mat trong bau khi quyen cua Trai Đat do su ma sat. Khi roi xuong voi toc đo rat lon, nhung manh bui nay co sat voi bau khi quyen khien no nong len va cuoi cung chay rui. Su ma sat cung la nguyen nhan khien tau Con thoi va cac tau vu tru khac boc chay khi chung quay tro ve Trai Đat neu chung khong co nhung lop bao ve.


 Sao bang  Neu nhung manh bui nay roi xuong bau khi quyen Trai Đat vao ban đem, ban co the thay chung bung chay thanh mot vet sang. Nguoi ta goi chung la sao bang. Trong mot đem đep troi, ban co the nhin thay nhieu sao bang trong mot tieng đong ho. Đep nhat van la nhung tran mua sao bang, xay ra khi Trai Đat qua mot cai đuoi hay mot đam bui cua sao choi. Khi đo chung ta se thay hang chuc, hang tram, tham chi hang nghin ngoi sao bang roi xuong.


Vu va cham Cac nha thien van hoc lo tim nhung thien thach lon boi chung co the la mot tai hoa nghiem trong. Mot vat co đuong kinh nho hon 50 m se chay rui tren đuong đi, nhung phan con lai cua mot khoi đa co đuong kinh 1 km khi roi xuong mat đat van đu suc xoa sach mot thanh pho. Rat may la vu tru rat rong lon, kha nang đo rat nho, co the chi vai tram nam mot lan.
Chung ta co the nhin thay nhung vet thuong tren Trai Đat do cac thien thach gay ra. Nhieu nha khoa hoc cho rang nguyen nhan khien cho loai khung long bien mat la do mot thien thach lon roi xuong Trai Đat 64 trieu nam truoc va đam vao Trung My. Vu va cham nay lam tung len lop bui che lap anh sang Mat troi trong nhieu nam, giet chet cac loai thuc vat - thuc an cua loai khung long.


= Rac vu tru =
Khong phai tat ca cac vat the boc chay trong khi quyen Trai Đat, hay đam xuong mat đat, đeu la nhung thien thach. Trong suot 40 nam qua, chung ta đa đua nhieu ve tinh va tau vu tru len khong gian đe phuc vu cho viec nghien cuu va kham pha. Nhung thu đang troi vat vo tren đo chinh la nhung bo phan cua cac ve tinh đa cu, ten lua va tham chi ca mot tram vu tru hay chat thai cua cac nha du hanh vu tru. Đoi khi chung roi vao khi quyen Trai Đat va boc chay, lam nhieu nguoi tuong lam la sao bang.
Trong khong gian, nhung vat nay va cham voi nhau va vo ra thanh nhung manh be hon. Đung tuong the la an toan, boi trong khong gian chung bay voi toc đo con nhanh hon ca mot vien đan, nen du chung co kich thuoc be nho đen may đi nua, thi đo van la nhung moi hoa khon luong.


Thu vien hinh Mot so hinh anh ve sao bang-thien thach roi vao bau khi quyen Trai Đat

Mot so mau van thach:


Van thach Theo mot cach hieu, thien thach la cac manh vat chat (trong đo thuong co cac chat ran) đen tu vung khong gian ben ngoai vao khi quyen, roi xuong be mat Trai Đat hay be mat cac thien the khac (nhu Mat Trang, Sao Hoa,...).
Khi đa bay qua khi quyen va roi xuong be mat thien the, phan con lai cua thien thach la van thach.


Xem them Vanh đai tieu hanh tinh
Sao bang
Chondrit


Tham khao Lien ket ngoai Thien thach tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Thien thach sat đa tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Thien thach tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Thien thach to bang toa nha 10 tang bay sat Trai Đat
thien thach – Wiktionary tieng Viet
Meteoroids and Meteorites
Meteorite
Meteorite - Meteorites For Sale - Meteorite Dealers