Heraclius (tieng Hy Lap co: Ηρακλειος, đa Latinh hoa: Herakleios; k. 575 – 11 thang 2 nam 641) la Hoang đe Đong La Ma tu nam 610 đen 641. Con đuong len ngoi cua Heraclius bat đau tu nam 608, khi ong cung voi cha minh, Heraclius Ca — tong tran xu Africa — phat đong cuoc khoi nghia lat đo Hoang đe Phocas, vi vua ngay cang mat long dan.
Trieu đai cua Heraclius gan lien voi nhung cuoc chien tranh quy mo lon. Khi len ngoi, ong đoi mat voi moi đe doa tu nhieu mat tran. Moi đe doa đau tien la cuoc chien chong lai Đe quoc Sassanid trong cuoc chien Đong La Ma – Ba Tu (602–628), khoi nguon tu thoi Phocas tri vi. Nhung cuoc đung đo đau tien ket thuc voi that bai nang ne cho phia Đong La Ma, tao đieu kien đe quan Ba Tu tien đen eo bien Bosphorus, đe doa truc tiep kinh thanh Constantinopolis. Tuy nhien, nho he thong phong thu kien co va luc luong hai quan hung hau, thanh pho van đung vung, giup Heraclius tranh khoi nguy co sup đo. Sau giai đoan phong ngu, Heraclius tien hanh cai to quan đoi, tai to chuc luc luong vu trang va mo chien dich phan cong. Tu nam 622, ong lien tuc tan cong sau vao lanh tho Ba Tu, đat đinh cao voi chien thang quyet đinh trong tran Nineveh nam 627. Ket qua, Hoang đe Ba Tu Khosrau II bi lat đo va sat hai boi chinh con trai minh Kavadh II. Nguoi nay sau đo chap nhan ky hoa uoc voi Đong La Ma, tra lai toan bo lanh tho đa chiem đong, khoi phuc tam thoi the can bang giua hai đe quoc von đa đoi đau suot nhieu the ky.
Tuy nhien, nhung thanh qua cua Heraclius khong keo dai lau. Chi vai nam sau, Đong La Ma phai đoi mat voi mot moi đe doa moi: Đe quoc Rashidun cua nguoi Hoi giao. Cac đao quan Hoi giao tu ban đao A Rap nhanh chong đanh bai Ba Tu va chuyen huong tan cong sang lanh tho Đong La Ma. Nam 636, ho tien vao Syria va gianh chien thang quyet đinh truoc quan Đong La Ma do em trai cua Heraclius la Theodorus, chi huy. Trong nhung nam tiep theo, Luong Ha, Armenia va Ai Cap lan luot roi vao tay quan Rashidun. Truoc tinh the hiem ngheo, Heraclius tien hanh cai cach quan su, tap trung cung co kha nang phong thu cua đe quoc. Nhung bien phap nay khong chi giup Đong La Ma chong đo lan song chinh phuc cua nguoi A Rap trong ngan han, ma con đat nen tang đe cac hoang đe ke nhiem tiep tuc khang cu, bao ve đe quoc khoi hoa diet vong.
Ve mat đoi ngoai, Heraclius thiet lap quan he voi nguoi Croatia va nguoi Serbia o Balkan. Ve mat đoi noi, Heraclius co gang giai quyet nhung tranh chap than hoc dai dang giua giao ly Chinh thong giao va phai Nhat tinh luan bang cach đe xuat mot giao ly dung hoa mang ten Nhat chi luan, tham chi con muon đoan ket ca Giao hoi phuong Đong vao mot the thong nhat. Tuy nhien, sang kien nay khong đat đuoc su đong thuan va cuoi cung that bai.


Than the Heraclius la con trai truong cua Heraclius Ca, nguoi ma phan lon cac su gia cho rang co nguon goc Armenia. Me ong, Epiphania, đuoc cho la xuat than tu vung Cappadocia. Nha su hoc Walter Kaegi nhan đinh rang kha nang Heraclius mang dong mau Armenia la kha cao, đong thoi suy đoan ong co the đa thong thao ca tieng Armenia va tieng Hy Lap tu nho, du đieu nay van chua đuoc xac thuc. Theo nha su hoc Sebeos vao the ky VII, Heraclius co quan he huyet thong voi vuong trieu Arsacid cua Armenia. Hoc gia Elizabeth Redgate cung đong tinh rang gia thuyet ve nguon goc Armenia cua ong co co so.
Tuy nhien, nha su hoc Anthony Kaldellis bac bo quan điem nay, cho rang khong co bat ky nguon su lieu so cap nao khang đinh Heraclius Ca la nguoi Armenia. Theo ong, nhan đinh nay bat nguon tu cach hieu sai tac pham cua Theophylact Simocatta. Kaldellis dan chung mot buc thu cua tuong Priscus—nguoi ke nhiem Heraclius Ca—trong đo yeu cau ong "roi quan đoi va tro ve thanh pho cua minh o Armenia". Theo Kaldellis, cau nay khong noi ve que huong cua Heraclius Ca ma chi đon thuan đe cap đen tong hanh dinh quan su cua ong tai Armenia. Nhin chung, nguon goc cua Heraclius van con la mot van đe gay tranh cai. Heraclius Ca von la mot tuong linh phuc vu duoi trieu Hoang đe Mauricius. Nam 590, ong tham gia cuoc chien chong lai Shah Bahram Chobin, ke tiem ngoi cua Đe quoc Sassanid. Sau chien thang, Mauricius phong ong lam tong tran (Exarch) cua Africa, đat nen mong cho gia toc Heraclius trong chinh truong Đong La Ma.


Thoi tre = Khoi nghia chong Phocas va len ngoi =

Nam 608, Heraclius Ca cong khai noi day chong lai Hoang đe Phocas, ke đa lat đo Mauricius sau nam truoc đo. Nhung đong tien do phe noi day phat hanh khac hoa hinh anh ca hai cha con Heraclius trong trang phuc hypatos, du vao thoi điem đo, hai nguoi van chua chinh thuc xung đe. Trong khi đo, Nicetas, em ho cua Heraclius, mo chien dich đanh chiem Ai Cap theo đuong bo. Đen nam 609, ong đanh bai tuong Bonosus cua Phocas va kiem soat hoan toan tinh nay. Cung thoi gian đo, Tieu Heraclius dan quan tien ve phia đong bang đuong bien, bang qua hai đao Sicilia va Sip, tien gan Constantinopolis.
Khi đen gan kinh thanh, Heraclius thiet lap lien lac voi cac nhan vat co the luc trong trieu va len ke hoach lat đo gioi quy toc trung thanh voi Phocas. Khi ong tien vao Constantinopolis, Cam ve quan (Excubitor), do Priscus — con re cua Phocas — chi huy, đa quay sang ung ho phe noi day. Nho đo, Heraclius gan nhu khong gap phai su khang cu đang ke khi tien vao kinh thanh. Bi bat giu, Phocas đoi dien voi Heraclius. Vi tan đe moi che nhao: "Nguoi đa cai tri nhu the nay sao, ten khon?" Phocas, du that the, van đap tra: "The nguoi se cai tri tot hon u?" Cau tra loi nay khien Heraclius gian du đen muc chem đau Phocas ngay lap tuc. Thi the Phocas sau đo con bi cat bo bo phan sinh duc, mot hanh đong nham bao thu cho Photius, mot chinh khach quyen luc trong trieu, vi Phocas tung cuong hiep vo ong ta.
Ngay 5 thang 10 nam 610, Heraclius chinh thuc đang quang trong nha nguyen Thanh Stephano ben trong Đai cung đien Constantinopolis. Ngay sau đo, ong ket hon voi Fabia, nguoi sau nay lay ten Eudokia. Tuy nhien, sau khi Eudokia qua đoi nam 612, Heraclius tai hon vao nam 613 voi chau gai cua minh, Martina. Cuoc hon nhan nay bi xem la loan luan va vap phai su phan đoi kich liet trong dan chung. Duoi trieu đai cua hai con trai Heraclius, Martina tro thanh nhan vat trung tam cua quyen luc va nhung am muu chinh tri trong trieu đinh. Du bi phan lon cu dan Constantinopolis cam ghet, Heraclius van bao ve ba, tham chi con đua Martina theo trong cac chien dich quan su. Khi Thuong phu Sergius tim cach ngan can va sau đo co gang huy bo cuoc hon nhan nay, Heraclius kien quyet tu choi.


Chien tranh voi Ba Tu = Bo vuc diet vong =
Khi than chinh tai Balkan, Hoang đe Mauricius lan gia quyen đeu bi Phocas sat hai vao thang 11 nam 602 sau mot cuoc binh bien. Truoc đo, Mauricius tung giup Khosrau II cua Đe quoc Sassanid gianh lai ngoi bau, va hai nguoi duy tri quan he đong minh cho đen khi ong qua đoi. Nhan co hoi nay, Khosrau II mo chien dich tan cong Đong La Ma nham tai chiem vung Luong Ha. Tai trieu đinh Ba Tu xuat hien mot ke mao nhan la Theodosius, con trai cua Mauricius. Khosrau II nhan đo yeu cau Đong La Ma cong nhan nguoi nay la hoang đe hop phap.

Chien su ban đau nghieng ve phia Ba Tu, mot phan do su cai tri tan bao cua Phocas cung voi tinh trang hon loan do tranh gianh quyen luc trong noi bo Đong La Ma. Trong thoi gian nay, tuong Heraclius Ca cu chau trai Nicetas tan cong Ai Cap, mo đuong đe con trai ong, Tieu Heraclius, tuyen bo len ngoi vao nam 610. Phocas, ke bi hau het cac nguon su mo ta nhu mot bao chua tiem quyen, cuoi cung bi Heraclius lat đo. Xuat phat tu Carthage, Heraclius dan ham đoi tien ve Constantinopolis, voi mot buc thanh tuong gan tren mui tau, nhu mot tuyen ngon than quyen cho chien dich cua minh.
Luc nay, quan Ba Tu đa kiem soat Luong Ha va vung Kavkaz. Đen nam 611, ho tran vao Syria, tien sau vao Anatolia. Hai nam sau, Heraclius to chuc mot cuoc phan cong quy mo lon, nhung that bai tham hai truoc hai danh tuong Ba Tu Shahrbaraz va Shahin ben ngoai Antiochia, khien phong tuyen Đong La Ma sup đo hoan toan. Quan Sassanid tiep tuc tan pha Tieu A, tien đen Chalcedon, ngay đoi dien Constantinopolis, ben kia eo bien Bosporus.
Trong suot 10 nam sau đo, quan Ba Tu tiep tuc mo rong cuoc chinh phuc, chiem Palestine va Ai Cap (đen giua nam 621, toan bo tinh nay đa nam duoi su kiem soat cua ho), đong thoi tan pha vung Anatolia. Nhan luc Đong La Ma roi vao khung hoang, nguoi Avar va Slav tran xuong vung Balkan, đay đe quoc đen bo vuc diet vong. Nam 613, quan Ba Tu chiem Damascus voi su ho tro cua cong đong Do Thai, sau đo tiep tuc tien vao Jerusalem nam 614. Tai đay, ho pha huy mot phan Nha tho Mo Thanh va cuop đi Thap gia Đich thuc, mot trong nhung bieu tuong thieng lieng nhat cua Kito giao. Đen khoang nam 617 hoac 618, Ai Cap hoan toan nam trong tay quan Sassanid. Nam 615, khi quan Ba Tu tien đen Chalcedon, tinh the cua Đong La Ma tro nen nghiem trong hon bao gio het. Theo su gia Sebeos, Hoang đe Heraclius đa can nhac viec thoai vi, tham chi chap nhan bien Đong La Ma thanh mot chu hau cua Ba Tu va đe Khosrau II chi đinh hoang đe moi. Trong mot buc thu gui Khosrau II, Heraclius thua nhan su vuot troi cua Đe quoc Sassanid, tu xung la "nguoi con trung thanh, tan tuy phuc vu be ha trong moi viec", tham chi con goi Khosrau II la "hoang đe toi thuong". Tuy nhien, Khosrau II tu choi đe nghi nay va ra lenh bat giu cac su gia cua Heraclius.
Truoc nguy co Constantinopolis bi vay ham, Heraclius can nhac bo kinh thanh, doi đo sang Carthage. Tuy nhien, Thuong phu Sergius, mot nhan vat quyen luc trong giao hoi, đa thuyet phuc ong o lai chien đau. Đuoc bao ve sau nhung buc tuong kien co cua Constantinopolis, Heraclius buoc phai cau hoa voi Ba Tu, đong y nop cong hang nam voi so luong khong lo: mot nghin talent vang, mot nghin talent bac, mot nghin ao lua, mot nghin con ngua va mot nghin trinh nu. Mac du đay la mot su nhuong bo đau đon, hoa uoc nay lai giup Heraclius co thoi gian tai thiet quan đoi. Ong thi hanh chinh sach that lung buoc bung, cat giam manh chi tieu phi quan su, ha gia tien te, va voi su ung ho cua Thuong phu Sergius, cho nau chay nhieu bau vat nha tho đe huy đong nguon tai chinh can thiet nham chuan bi cho cuoc phan cong.


= Đe quoc phan cong =
Ngay 4 thang 4 nam 622, Heraclius roi Constantinopolis, giao viec cai quan kinh thanh cho Thuong phu Sergius va tuong Bonus, đong vai tro nhiep chinh cho con trai ong. Tai Tieu A, co le o vung Bithynia, ong tap hop quan đoi, vuc day tinh than binh si sau nhung that bai truoc đo, đong thoi phat đong mot cuoc phan cong quy mo lon, mang đam tinh chat thanh chien. Mot buc thanh tuong acheiropoietos cua Chua Kito đuoc su dung lam co hieu chien đau.
Khi tien quan ve Armenia, quan Đong La Ma đanh tan mot đoi quan đuoc chi huy boi mot tu truong A Rap, đong minh cua nguoi Ba Tu, sau đo tiep tuc gianh chien thang truoc mot đao quan Sassanid do Shahrbaraz chi huy. Heraclius duy tri the chu đong, mo rong chien dich trong nhung nam tiep theo. Ngay 25 thang 3 nam 624, ong roi Constantinopolis mot lan nua, lan nay mang theo vo Martina va hai nguoi con. Sau khi cu hanh le Phuc sinh tai Nicomedia vao 15 thang 4, ong tien quan ve Kavkaz, lien tiep đanh bai Khosrau II cung cac danh tuong Ba Tu la Shahrbaraz, Shahin va Shahraplakan trong mot loat tran chien tai Armenia. Cung nam đo, quan Visigoth tai chiem Cartagena, thu phu cua tinh Spania — vung lanh tho cuoi cung cua Đong La Ma tren ban đao Iberia. Su kien nay đanh dau su cham dut hoan toan cua su hien dien Đong La Ma o Tay Ban Nha, von la tan du tu cuoc chinh phuc cua Justinianus I. Nam 626, lien quan Avar va Slav, voi su ho tro cua mot đao quan Ba Tu do Shahrbaraz chi huy, mo cuoc vay ham Constantinopolis. Tuy nhien, nho he thong tuong thanh kien co va su to chuc phong thu chat che, cuoc vay ham that bai. Chien thang nay đuoc quy cho su che cho cua Đuc Me Maria, khi cac buc thanh tuong cua ba đuoc ruoc quanh tuong thanh duoi su huong dan cua Thuong phu Sergius. Cung thoi điem đo, mot đao quan Ba Tu khac do Shahin chi huy bi đanh tan boi Theodorus, em trai cua Heraclius.

Khi cuc dien chien tranh nghieng han ve phia Đong La Ma, Heraclius tranh thu loi keo nguoi Tay Đot Quyet — duoi quyen Thong Diep Ho Kha han — tham gia lien minh chong Ba Tu. Quan Đot Quyet nhanh chong tien vao vung Transcaucasia, trong khi Heraclius kheo leo khai thac mau thuan noi bo trong trieu đinh Sassanid đe thi hanh ke ly gian. Ong thanh cong thuyet phuc tuong Shahrbaraz an binh bat đong bang cach phao tin rang Khosrau II đang ganh ti va co y muon tru khu ong ta. Cuoi nam 627, Heraclius phat đong mot chien dich mua đong tao bao, tien sau vao Luong Ha. Du bi quan Đot Quyet đong minh bo roi, ong van gianh thang loi quyet đinh truoc quan Ba Tu do tuong Rhahzadh chi huy trong tran Nineveh. Tiep tuc tien xuong phia nam doc theo song Tigris, Heraclius cuop pha cung đien xa hoa cua Khosrau II tai Dastagird, chi bi chan lai truoc Ctesiphon do quan Ba Tu pha huy cac cay cau tren kenh Nahrawan, ngan ong tien xa hon. Chuoi that bai lien tiep khien Khosrau II mat đi uy tin va cuoi cung bi chinh con trai minh, Kavad II, lat đo trong mot cuoc chinh bien cung đinh. Ngay sau khi len ngoi, Kavad II lap tuc cau hoa voi Heraclius, chap nhan tu bo toan bo lanh tho đa chiem đong va khoi phuc bien gioi ve nguyen trang truoc chien tranh. Nam 629, Heraclius long trong đua Thap gia Đich thuc tro lai Jerusalem, to chuc mot nghi le huy hoang, đanh dau su phuc hung cua Đong La Ma sau gan ba thap ky chien tranh.
Heraclius xung danh "Vua cua cac vi vua" — tuoc hieu truyen thong cua hoang đe Ba Tu. Cung tu nam 629, ong chinh thuc su dung danh xung Basileus, thuat ngu Hy Lap mang nghia "chu quyen toi thuong", thay the cac tuoc hieu La Ma cu nhu Augustus. Tuoc hieu Basileus sau đo tro thanh danh hieu chinh thuc cua cac hoang đe Đong La Ma trong suot 800 nam tiep theo. Mot so hoc gia cho rang quyet đinh nay phan anh nguon goc Armenia cua Heraclius.
Chien thang cua Heraclius truoc Đe quoc Sassanid đa cham dut gan 400 nam xung đot giua hai cuong quoc, nhung đong thoi cung đay Ba Tu vao tinh trang hon loan tram trong. Kavad II qua đoi chi vai thang sau khi len ngoi, khien vuong trieu Sassanid roi vao vong xoay tranh gianh quyen luc va noi chien keo dai suot nhieu nam. Trong khoang thoi gian ngan, ngai vang lien tuc đoi chu, voi cac vi vua nhu Ardashir III, tuong Shahrbaraz (đong minh cua Heraclius), cung hai cong chua Borandukht va Azarmidokht, con gai cua Khosrau II. Phai đen nam 632, khi Yazdegerd III — chau noi cua Khosrau II — len ngoi, vuong trieu Sassanid moi tam thoi gianh lai su on đinh. Tuy nhien, vao thoi điem đo, Đe quoc Sassanid đa kiet que sau nhieu nam chien tranh va xung đot noi bo. Đong La Ma cung khong kha hon—du gianh đuoc thang loi nhung van suy yeu nghiem trong. Ca hai đe che, von đa reu ra sau nhung thap ky xung đot, nhanh chong bi cuon vao lan song chinh phuc cua nguoi A Rap. Cuoi cung, vao nam 651, Đe quoc Sassanid sup đo hoan toan truoc cuoc chinh phuc cua nguoi Hoi giao, đanh dau hoi ket cho vuong trieu Ba Tu co đai.


Chien tranh voi nguoi A Rap Nam 630, cac bo lac A Rap vung Hejaz, von truoc đay chia re va khong đu suc gay ra moi đe doa quan su đang ke đoi voi Đong La Ma hay Ba Tu, nay đa thong nhat duoi mot ngon co. Ho nhanh chong tro thanh mot trong nhung the luc quan su manh nhat khu vuc. Cuoc đung đo đau tien giua Đong La Ma va quan A Rap dien ra vao thang 9 nam 629 tai tran Mu'tah. Mot toan quan A Rap nho tan cong tinh A Rap cua Đong La Ma, nham tra đua vu mot su gia bi vua nguoi Ghassanid than La Ma sat hai. Tuy nhien, cuoc tan cong nay đa bi quan Đong La Ma đay lui. Vi đay la mot chien thang cua Đong La Ma, trieu đinh Constantinopolis khong thay can phai đieu chinh to chuc quan su trong khu vuc. Thoi điem đo, quan đoi Đong La Ma chua co kinh nghiem giao tranh tren quy mo lon voi cac luc luong A Rap, cung giong nhu quan đoi Hoi giao non tre o Hijaz chua tung đoi đau voi đoi quan chuyen nghiep cua La Ma. Ngay ca Strategikon cua Mauricius, mot binh thu quan trong đe cap đen nhieu ke thu khac nhau, cung khong co phan nao mo ta chi tiet ve chien tranh voi nguoi A Rap. Tuy nhien, su cuong tin — mot yeu to moi xuat hien sau su troi day cua Hoi giao — đa tro thanh chia khoa quan trong giup quan A Rap gianh loi the trong cac chien dich chinh phuc chong lai Đong La Ma.
Nam sau, quan A Rap mo chien dich tan cong vao vung Arabah, phia nam ho Tiberias, nhanh chong chiem đuoc al-Karak. Cac toan quan đot kich khac tien sau vao Negev, tham chi cham đen Gaza. Đen nam 636, tran Yarmouk dien ra, ket thuc voi mot tham bai nang ne cua quan Đong La Ma, du ho co loi the ve quan so. Chi trong vong ba nam sau đo, toan bo Levant lai roi vao tay nguoi A Rap. Khi Heraclius qua đoi vi bao benh vao ngay 11 thang 2 nam 641, phan lon Ai Cap cung đa that thu.


Di san Nhung vung lanh tho ma Heraclius gianh lai tu tay Ba Tu nhanh chong roi vao tay nguoi A Rap trong cac cuoc chinh phuc sau đo. Truoc tinh the nay, ong tien hanh cai to quan đoi nham tang cuong kha nang phong thu truoc moi đe doa moi. Nho nhung cai cach nay, quan Đong La Ma co the đay lui cac đot tan cong cua nguoi A Rap tai Tieu A va giu đuoc Carthage them 60 nam, giup đe quoc co thoi gian phuc hoi va cung co suc manh. Đen the ky 20, Heraclius van thuong đuoc cho la nguoi đa thiet lap che đo Theme (Quan khu che), he thong to chuc quan su va hanh chinh quan trong cua Đong La Ma. Tuy nhien, cac nghien cuu hien đai chi ra rang he thong nay thuc su hinh thanh vao nhung nam 660, duoi trieu đai cua Konstans II.
Viec tai chiem cac vung đat phia đong tu tay Ba Tu cung lam nay sinh van đe cu ve su thong nhat ton giao, xoay quanh ban chat cua Chua Kito. Phan lon cu dan trong vung theo Nhat tinh luan, von khong chap nhan Cong đong Chalcedon. Đe hoa giai xung đot, Heraclius đua ra hoc thuyet Nhat chi luan voi hy vong dung hoa cac phe phai. Tuy nhien, hoc thuyet nay bi ca hai ben phan đoi va bi xem la di giao. Do đo, mot so giao si Kito giao thoi hau Heraclius đanh gia ong la mot hoang đe that bai trong linh vuc ton giao. Khi cac tinh theo Nhat tinh luan cuoi cung roi vao tay nguoi Hoi giao, hoc thuyet Nhat chi luan cung khong con ly do ton tai va dan bi loai bo.
Ve mat ngoai giao, Nguoi Croatia va Serbia tai Dalmatia thiet lap quan he than can voi Heraclius. Nguoi Serbia, tung sinh song mot thoi gian ngan tai Macedonia, tro thanh chu hau lien minh (foederati) cua Đong La Ma va cai sang Kito giao theo yeu cau cua Heraclius (truoc nam 626). Ngoai ra, theo đe nghi cua ong, Giao hoang Gioan IV cu cac nha truyen giao đen gap Cong tuoc Porga, nham giang đao cho nguoi Croatia, khi đo van theo tin nguong truyen thong cua nguoi Slav. Ben canh cac cai cach quan su va ton giao, Heraclius cung cung co he thong tai chinh. Ong thanh lap chuc vu sakellarios, mot quan chuc chuyen giam sat ngan kho, giup trieu đinh quan ly tai chinh chat che hon va đam bao nguon luc cho nha nuoc.
Nha su hoc Edward Gibbon, trong tac pham Su suy tan va sup đo cua Đe che La Ma, viet ve Heraclius nhu sau:

Trong so nhung nhan vat noi bat cua lich su, Heraclius la mot hinh tuong phi thuong nhung cung đay mau thuan. Nhung nam đau va cuoi trieu đai, ong hien len nhu mot ke buong tha trong lac thu, me tin va bat luc, chi đung nhin van menh đe che lui tan. Nhung neu buoi sang va hoang hon bi phu mo boi suong mu ue oai, thi giua trua lai ruc sang nhu mat troi choi loi: tu mot Arcadius trong cung đien, ong đa tro thanh mot Caesar tren chien truong; danh du cua La Ma va cua chinh ong đa đuoc khoi phuc lay lung qua sau chien dich phieu luu đay vinh quang [...] Ke tu thoi Scipio va Hannibal, chua tung co ai dam thuc hien mot chien cong tao bao nhu cuoc vien chinh giai cuu đe che ma Heraclius đa hoan thanh.

Theo cac nha su hoc Leo Donald Davis va Romilly James Heald Jenkins, mot trong nhung di san quan trong nhat cua Heraclius la viec chuyen đoi ngon ngu hanh chinh cua đe quoc tu tieng Latinh sang tieng Hy Lap. Tuy nhien, Anthony Kaldellis lap luan rang Heraclius khong ban hanh bat ky đao luat nao chinh thuc hoa tieng Hy Lap, ma thuc te, ngon ngu nay đa đuoc su dung rong rai tren khap đe quoc tu lau.


= Khoi phuc Thap gia đich thuc =
Heraclius đuoc Giao hoi phuong Tay ton vinh vi khoi phuc Thap gia Đich thuc tu tay nguoi Ba Tu. Trong giai đoan cuoi cua cuoc chien, khi Heraclius tien gan đen kinh đo Đe quoc Sassanid, Khosrau II hoang so bo chay khoi cung đien Dastagird, gan Baghdad, ma khong he khang cu. Cung luc đo, mot nhom quy toc Ba Tu đa giai thoat con trai truong cua Khosrau, Kavadh II, khoi lao nguc va đua ong len ngoi vao đem 23–24 thang 2 nam 628. Tuy nhien, Kavadh II mac benh nang va lo lang cho tuong lai cua con trai nho Ardeshir, hy vong Heraclius se bao ve cau be sau khi ong qua đoi. Đe bay to thien chi, ong gui Thap gia Đich thuc cung mot phai vien đen thuong luong hoa binh vao nam 628.
Sau mot hanh trinh dai qua nhieu vung lanh tho, Heraclius long trong đua cay Thap gia tro lai Jerusalem vao ngay 21 thang 3 nam 629 hoac 630. Đoi voi cac Kito huu chau Au thoi Trung Co, ong đuoc xem la "hiep si thap tu đau tien". Hinh anh cua ong xuat hien tai thanh đuong Mont-Saint-Michel (k. 1060), sau đo tro nen pho bien rong rai, đac biet tai Phap, ban đao Y va Đe quoc La Ma Than thanh.
Mot so hoc gia đat nghi van ve tinh xac thuc cua cau chuyen truyen thong ve viec Heraclius khoi phuc Thap gia Đich thuc. Giao su Constantin Zuckerman tham chi đua ra gia thuyet rang Thanh Gia thuc su đa bi that lac, va manh go đuoc đat trong thanh tich ma Heraclius mang ve Jerusalem nam 629 thuc chat chi la hang gia. Theo phan tich cua ong, vu dan dung nay co the nham phuc vu muc tieu chinh tri cua ca Heraclius va tuong Shahrbaraz, nguoi tung la kinh đich cua ong.


= Cai nhin cua nguoi Hoi giao ve Hoang đe =

Trong cac su lieu Hoi giao va A Rap thoi ky đau, Heraclius la vi hoang đe Đong La Ma đuoc nhac đen nhieu nhat, voi nhung ghi chep dai va chi tiet ve trieu đai cua ong. Do tri vi vao thoi điem Hoi giao ra đoi, ong xuat hien thuong xuyen trong van hoc A Rap, bao gom ca hadith va sira. Heraclius cung đuoc đe cap gian tiep trong Surah Ar-Rum cua Kinh Qur'an, noi co loi tien tri ve chien thang cua Đong La Ma truoc Đe quoc Sassanid trong chien tranh La Ma-Ba Tu. Trong cac cau 3 va 4, cong đong Hoi giao đuoc hua hen rang quan Đong La Ma se lat nguoc that bai cua ho va gianh lai Jerusalem "trong vai nam nua":

30:2 Chac chan, nguoi La Ma đa that bai. 3 O vung đat gan nhat, sau khi that bai, ho lai vung len va lai gianh chien thang 4 Trong vong mot vai nam. Voi loi phan cua Chua Troi, nam trong loi tien tri đau tien lan thu hai. Vao ngay đo, cac tin đo se vui mung 5 trong chien thang cua minh, Thuong đe đa trao chien thang cho bat ky nguoi nao Ngai muon. Ngai la Đang Toan Nang, tu bi nhat.

Trong truyen thong Hoi giao, Heraclius đuoc xem la mot vi hoang đe cong minh, sung đao, va tham chi co tiep xuc truc tiep voi cac luc luong Hoi giao đang troi day. Hoc gia the ky 14, Ibn Kathir (mat nam 1373), con ca ngoi ong la "mot trong nhung vi vua thong thai nhat, quyet đoan, sau sac va co tam nhin xa", đong thoi nhan manh rang ong cai tri nguoi La Ma voi su lanh đao tai tinh va đay uy nghiem. Mot so nha su hoc nhu Nadia Maria El-Cheikh va Lawrence Conrad nhan xet rang cac ghi chep Hoi giao tham chi con tuyen bo rang Heraclius đa cong nhan Hoi giao la chan ly va Muhammad la nha tien tri thuc su, bang cach so sanh đao Hoi voi Kito giao.
Cac su gia Hoi giao thuong dan mot buc thu đuoc cho la Heraclius gui Muhammad, trong đo ong viet: "Ta đa nhan đuoc thu cua nguoi cung voi su gia, va ta chung thuc rang nguoi la su gia cua Thuong Đe, nguoi đa đuoc tien bao trong Kinh Tan Uoc. Gie-su, con trai cua Mary, đa bao truoc ve nguoi." Theo cac nguon Hoi giao ma El-Cheikh trich dan, Heraclius tham chi con co gang cai đao gioi quy toc Đong La Ma sang Hoi giao, nhung bi phan đoi qua manh me, khien ong phai rut lai loi noi va tuyen bo rang minh chi thu thach đuc tin Kito giao cua ho. Tuy nhien, El-Cheikh luu y rang nhung ghi chep nay khong đong gop nhieu vao hieu biet lich su ve Heraclius, ma thay vao đo, chung la mot phan trong thong điep than hoc cua Hoi giao, nham cung co tinh chinh danh cua Muhammad voi tu cach mot nha tien tri.
Hau het cac su gia phuong Tay coi nhung ghi chep nay la thien lech va co tinh tuyen truyen, khong mang nhieu gia tri lich su thuc te. Ho cung lap luan rang, neu Muhammad co thuc su cu su gia đen gap Heraclius, thi nhung nguoi nay khong the nao đuoc dien kien hoang đe hay nhan bat ky su cong nhan chinh thuc nao. Theo Walter Kaegi, khong co bang chung nao ngoai cac nguon Hoi giao cho thay Heraclius tung nghe đen Hoi giao. Ong cung cho rang Heraclius va cac co van cua minh co the đa xem nguoi Hoi giao nhu mot giao phai Do Thai đac biet, thay vi mot ton giao đoc lap.


Gia quyen Heraclius ket hon hai lan: lan đau voi Fabia Eudokia, con gai cua Rogatus, va lan thu hai voi Martina, chau gai cua ong. Ong co hai nguoi con voi Fabia — Eudoxia Epiphania va Hoang đe Konstantinos Herakleios — cung it nhat chin nguoi con voi Martina, nhieu nguoi trong so ho mac benh tat bam sinh. Trong so cac con cua Martina, it nhat hai nguoi bi khuyet tat bam sinh, đieu ma dan chung coi la hinh phat than thanh vi cuoc hon nhan can huyet cua Heraclius. Fabius bi liet co, trong khi Theodosius bi cam điec. Sau nay, Theodosius ket hon voi Nike, con gai cua tuong Ba Tu Shahrbaraz, hoac co the la con gai cua Niketas, anh ho cua Heraclius.
Hai nguoi con trai cua Heraclius sau nay đeu tro thanh hoang đe: Konstantinos Herakleios (con voi Fabia Eudokia), Heraclius (Heraklonas) (con voi Martina). Konstantinos đuoc phong đong hoang đe (Augustus) vao ngay 22 thang 1 nam 613, khi moi 8 thang tuoi. Trong khi đo, Heraklonas đuoc phong Caesar vao ngay 1 thang 1 nam 632, luc 6 tuoi, va sau đo len ngoi Augustus vao ngay 4 thang 7 nam 638. Ca hai cung nhau tri vi trong vai thang nam 641, nhung cuoi cung bi lat đo, va quyen luc roi vao tay Konstans II, con trai cua Konstantinos Herakleios, vao cuoi nam đo.
Ngoai ra, Heraclius con co it nhat mot nguoi con ngoai gia thu, Ioannes Athalarichos, nguoi tung tham gia am muu lat đo cha minh cung voi anh ho la magister Theodoros va quy toc Armenia David Saharuni. Khi phat hien ra am muu nay, Heraclius ra lenh cat mui va tay cua Athalarichos, roi đay ong ta đen đao Prinkipo, thuoc quan đao Hoang tu tren eo bien Bosporus. Theodoros cung chiu hinh phat tuong tu, nhung bi đay đen Gaudomelete (co the la đao Gozo ngay nay) va con bi cat them mot chan.
Nhung nam cuoi đoi cua Heraclius, trieu đinh bi chia re giua hai phe: phe ung ho Konstantinos Herakleios va phe cua Martina, nguoi co gang đua Heraklonas len ngai vang. Khi Heraclius qua đoi, ong chia se quyen cai tri đe quoc giua Konstantinos Herakleios va Heraklonas, voi Martina giu vai tro hoang hau nhiep chinh.


Ghi chu Tham khao Thu muc Đoc them Lien ket ngoai "Heraclius" tai De Imperatoribus Romanis (Luu tru) – Bach khoa toan thu truc tuyen ve cac hoang đe La Ma