Minh Tuyen Tong (chu Han: 明宣宗, 25 thang 2, 1398 – 31 thang 1, 1435), la vi Hoang đe thu nam cua trieu đai nha Minh trong lich su Trung Quoc. Ong tri vi tu nam 1425 đen 1435, tong cong 10 nam. Trong suot thoi đai cua minh, ong chi dung 1 nien hieu la Tuyen Đuc (宣德), nen su gia thuong goi ong la Tuyen Đuc Đe (宣德帝), hieu la Truong Xuan Chan Nhan.Trong 10 nam tri vi, ong the hien la mot vi hoang đe đuc hanh tai nang, đuoc cac nha su gia đoi sau goi la “Nhan Tuyen chi tri”, noi tieng la vi quan vuong giu nuoc giu thanh, mot nhan vat đuoc đanh gia rat cao trong lich su Trung Hoa; ngoai ra ong con rat noi danh la vi hoang đe kiem nghe thuat gia.
Ong ke vi va o ngoi trong mot thoi ki thinh tri cua Đai Minh. Thoi đai cua ong va cha ong, Minh Nhan Tong Hong Hi Hoang đe đuoc su gia đoi sau xung tung la Nhan Tuyen chi tri (仁宣之治).


Thoi tre Tuyen Đuc Hoang đe co ten that la Chu Chiem Co (朱瞻基), sinh ngay 25 thang 2 nam 1398 tai Bac Binh (Bac Kinh sau nay). Ong la đich truong tu cua Minh Nhan Tong Hong Hi Hoang đe, me la Thanh Hieu Chieu Hoang hau Truong thi, nguoi Ha Nam, con gai cua đai than Truong Ky (张麒). Ngay tu khi con nho, Tuyen Đuc Đe rat say me tho phu va van hoc.
Nam 1417, duoi thoi ong noi Minh Thanh To Vinh Lac Hoang đe, Chu Chiem Co đuoc tan phong Hoang thai ton (皇太孫). Đen khi Nhan Tong Hong Hi Đe len ngoi vao ngay 7 thang 9 nam 1424, ong tro thanh Hoang thai tu.
Nam 1425, ngay 29 thang 5, Nhan Tong Hong Hi Hoang đe bang ha, thai tu Chu Chiem Co ke vi. Bat chap viec than phu cua minh tung muon doi đo tro lai Nam Kinh, ong quyet đinh van chon Bac Kinh lam kinh đo cho đat nuoc Trung Hoa.


Tri vi Nam 1426, thang 8, chu ong la Han vuong Chu Cao Huc (朱高煦) lam loan. Han vuong von la nguoi con trai đuoc Minh Thanh To Vinh Lac Hoang đe yeu quy do co cong cuu gia; nhung do bat chap quan phap nen nam 1417 đa bi đay toi mot thai ap nho o Lac An (Quang Nhieu, Son Đong). Khi Chu Cao Huc lam loan, Tuyen Tong Hoang đe đa đem 20.000 quan tan cong ong ta tai Lac An. Chu Cao Huc bi phe lam thu nhan va chet do bi tra tan. Sau tram quan lai theo Han vuong cung bi tu hinh va 2.200 nguoi khac bi luu đay.
Minh Tuyen Tong trong thoi gian tri vi đat nuoc đa ra suc chan chinh the che cai tri, bai mien nhung quan chuc “tham nhung, phong tung”, “khong theo che đo”, “gia yeu benh tat”, đong thoi thuc hien cac bien phap tinh gian, du thua đe chan hung nha nuoc. Ve viec lam, so luong quan lai co han, viec thuc hien cac khuyen nghi, mac đinh. Tuyen Tong con thuc hien mot so bien phap đe giam bot kho khan cua nguoi dan, chang han nhu giam va mien thue, tiep tuc nguoi ti nan, cuu tro thien tai va nan đoi.
Vao nam Tuyen Đuc thu nhat (1426), Minh Tuyen Tong ra lenh thanh lap noi truong day hoc cho hoan quan đoc sach. Tuy nhien, mac du he thong nu quan do Minh Thai To day cong hoach đinh đa bi ton hai đoi chut tu thoi to tien nhung no van phat huy vai tro cua minh trong viec ngan chan cai ac cua hoan quan vao thoi điem nay. Tuy nhien, Tuyen Tong ra lenh day cho cac hoan quan đoc sach, va vo tinh mo ra cho hoan quan nha Minh can thiep vao chinh tri. Tien than, đac biet la sau thoi Minh Than Tong, đa khien mot so luong lon nguoi dan ngheo kho o khu vuc phia bac Thuong Quan đen tim viec lam cua trieu đinh. Trong 71 nam tu Van Lich đen Sung Trinh (1573-1644), co toi 30.000 hoan quan vao cung đinh. Thai giam tro thanh mot trong nhung nguyen nhan khien nha Minh sup đo, đong thoi cung la đoi tuong bi cac the he sau chi trich nang ne nhat. Tuy nhien, so voi nha Đuong, vi hoang đe chuyen che cua nha Minh đa ngan chan viec hoang đe bi hoan quan kiem soat trong nha Minh, noi chung, hoang đe chi su dung hoan quan đe giai quyet cong viec cua chinh phu va han che quyen luc cua cac quan đai than. Ve van đe hoan quan, vao đau thoi nha Minh, hoan quan hau het cong nap tu cac nuoc chu hau hoac bi dim hang vao cac gia đinh toi pham o nhieu noi, trong giao tiep ngon ngu co van đe lon, phai giai quyet cac tu khac nhau trong cung mot van ban.
Nam Tuyen Đuc thu 3 (1428) đa  xay dung cac thanh tri Vinh Ninh va Long Khanh đe chong quan Mong Co quay nhieu.
Nam 1430, Tuyen Đuc Hoang đe ra sac lenh giam thue tren tat ca cac loai ruong đat va gui cac quan lai đi kinh ly đe sap xep lai cong viec hanh chinh tai cac tinh, thuc hien chinh sach kiem soat dan su đoi voi quan su. Ho đa co gang đe loai bo nhung đieu trai voi quy tac va su tham nhung cua nhung nguoi thu thue. Tuyen Đuc Đe cung thuong ra lenh xu lai cac vu an đe cho phep hang ngan nguoi dan vo toi co the đuoc giai phong.
Minh Tuyen Tong tri vi trong muoi nam, tap trung vao viec cai quan noi chinh. Đe yen quan va ho tro dan chung, Tuyen Tong đa thay đoi chinh sach thap tu chinh trong thoi ky Vinh Lac va chu đong rut quan giao hao voi cac bo lac Mong Co


Rut lui khoi Đai Viet Tuyen Tong cung la nguoi hay tham khao y kien cac đai than nhu Duong Si Ki, Duong Vinh. Ong cung la nguoi chu truong rut quan khoi Giao Chi, do khi đo quan Minh lien tuc bi Le Loi va nghia quan Lam Son đanh bai, voi viec sua đoi chinh sach thao phat cua thoi ky Vinh Lac thanh chinh sach huu binh duong dan, nhung mot so cac đai than cua ong khong đong y. Nam 1426, sau nhieu that bai lon o Giao Chi ma đinh điem la tran Tot Đong – Chuc Đong, tong binh Thanh Son hau Vuong Thong gui thu xin Tuyen Tong cap vien binh. Tuyen Tong sai An Vien hau Lieu Thang, Kiem quoc cong Moc Thanh đem 2 đao vien quan sang cuu tro. Chua Lam Son la Le Loi sai Le Sat, Luu Nhan Chu đanh bai va giet Lieu Thang trong tran Chi Lang – Xuong Giang, Trinh Kha va Pham Van Xao pha tan quan Moc Thanh o ai Le Hoa. Nhieu tuong cap cao cua Minh nhu Ly Khanh, Luong Minh, Thoi Tu cung chet cung voi khoang 70.000 quan. Khong đoi lenh Minh Tuyen Tong, Vuong Thong rut quan khoi quan Giao Chi va Tuyen Tong buoc phai cong nhan quyen đoc lap cua nguoi Viet.


Ngoai giao Nam 1428, Tuyen Tong đa ban cho vua Sho Hashi cua Vuong quoc Trung Son ten gia đinh la Thuong (尚, Sho trong tieng Nhat), ban cho ong tuoc hieu la Luu Cau vuong (琉球王, Jap: Ryukyu-, Vua cua Ryukyu), va tang ong mot vien thuoc son mai mau đo voi Trung Son (中山, Chuzan trong tieng Nhat) đuoc ghi bang vang, sau đo đuoc đat tren cong Chuzonmon gan lau đai Shurijo.
Tai phia Bac, Tuyen Tong đa đi tuan thu bien gioi voi 3.000 ki binh vao nam 1428 va đa tieu phat cac nhom cuop cuop boc tu Bo lac Uriyangkhad cua Mong Co. Nguoi Han cho phep nhung nguoi Mong Co mien đong theo Arughtai đanh nhau voi cac bo lac Oirat cua Toghon o phia tay. Bac Kinh hang nam nhan ngua tu Arughtai; nhung ong ta đa bi nguoi Oirat đanh bai vao nam 1431 va bi giet nam 1434 khi Toghon chiem đuoc mien Đong Mong Co. Trieu đinh nha Minh sau đo duy tri quan he huu hao voi nguoi Oirat. Quan he ngoai giao voi Nhat Ban cung đuoc cai thien vao nam 1432. Cac quan he voi Trieu Tien cung tot, ngoai tru viec ho khong đong y voi viec phai gui cac thieu nu đong trinh đe sung vao hau cung nha Minh. Tuyen Đuc Hoang đe cung cho phep Trinh Hoa thuc hien them mot chuyen đi bien nua; nhung nhung chuyen vien tham hang hai đo đa ket thuc vao nam 1434.
Hoi đong co mat gom cac Thai giam đa tang cuong cung co quyen luc tap trung hoa bang cach kiem soat chinh sach bi mat, va anh huong cua ho con tiep tuc gia tang.
Nam 1428, mot vien ngu su khet tieng la Luu Quan đa bi xu toi đay đi kho sai va đuoc thay the bang Co Ta, mot nguoi liem khiet đa bai nhiem 43 thanh vien cua cac đo sat vien Bac Kinh va Nam Kinh vi bat tai. Mot so quan lai lam trong cac đo sat vien bi ha cap, bo tu hay đi đay, nhung khong co ai bi xu tu. Nhung nguoi thay the phai trai qua thoi gian thu thach do cac đo sat vien thuc hien viec kiem tra toan bo the che hanh chinh cua nha Minh, bao gom ca trong quan đoi. Cung nam, Tuyen Đuc Đe đa cai cach cac quy tac quan ly che đo cuong bach quan dich, che đo xu ly nhung ke đao tau. Quan đoi mang tinh cha truyen con noi van tiep tuc to ra la khong hieu qua voi tinh than bac nhuoc. Cac bat cong lon trong ganh nang thue ma đa lam cho phan lon nong dan phai bo trang trai ra đi trong vong 40 nam truoc đo.


Qua đoi Nam 1435, ngay 31 thang 1, Tuyen Đuc Hoang đe bang ha tai Can Thanh cung, tho 37 tuoi. Thoi gian tri vi tuy ngan, nhung thoi ky đo đuoc coi la thoi ky vang son cua nha Minh. Hoang thai tu Chu Ky Tran len ke vi, tuc Minh Anh Tong. Do khi đo Thai tu con nho, Truong Thai hau me ong đung ra lam Nhiep chinh.
Mieu hieu cua ong la Tuyen Tong (宣宗), thuy hieu la Hien Thien Sung Đao Anh Minh Than Thanh Kham Van Chieu Vu Khoan Nhan Thuan Hieu Chuong Hoang đe (憲天崇道英明神聖欽文昭武寬仁純孝章皇帝), an tang tai Canh lang (景陵).


So thich Tuyen Tong la Hoang đe duy nhat cua Minh trieu co tai hoi hoa, đac biet, ong rat thich ve tranh ve muong thu. Tuyen Tong rat yeu thich van chuong va nghe thuat hoi hoa, cong viec trieu chinh cua ong thuong đi cung voi thu vui thuc hanh thu phap; ong thuong ban thuong nhung can than cua minh bang nhung tac pham thu hoa do tu ong sang tac. Nhung buc tranh phong canh, nhan vat, muong thu, hoa đieu, co trung đeu la the manh cua vi vua nay. Hau nhu cac tac pham đeu lay nhung hinh tuong co y nghia ham an trong đo nhu: hoa, chim, truc v.v. Phong cach cua ong chiu anh huong lon boi nhung buc tranh cua van nhan nha si cac đoi truoc, chu trong vao nhung đuong net cong va khi van. Mot so tac pham nghe thuat cua ong đuoc luu giu trong Bao tang Cung đien Quoc gia va Bao tang Nghe thuat Harvard. Robert D. Mowry, nguoi phu trach nghe thuat Trung Quoc tai Bao tang Arthur M. Sackler, đa mo ta ong la "vi Hoang đe duy nhat cua nha Minh đa the hien tai nang va so thich nghe thuat đich thuc."
Nghe thuat thu phap cua Minh Tuyen Tong đuoc ke thua va hoc hoi rat nhieu tu Vuong Hy Chi, Trieu Manh Phu va mot vai thu phap gia noi tieng khac. Thu phap cua ong vo cung manh me khoang đat, dung but rat tu nhien sang khoai. Hau nhan binh rang “thu phap xuat ra sang sua long lay, lai vua tron tria, lay su chac chan lam điem khoi đau”. Đay la tac pham vao nam tri vi thu 6 cua vua Tuyen Đuc, đuoc ban tang cho lang trung Trinh Nam Van; ket cau cua chu rat gan voi thu phap cua Trieu Manh Phu, phan anh khi the cao thoi đau nha Minh, nhung van but hoi nhanh, khoi but va thu but khong co nhieu điem nhan. Trinh Nam Van la quan tu thoi Vinh Lac, rat gioi thu hoa, nhat la chu trien va chu le. Trong “Tuyen Tong ngu che thi tap” co ghi chep ve viec Tuyen Đuc nam thu 7 tang cho Trinh Nam Van cuon “Thao thu ca”, chung to Tuyen Đuc vo cung yeu men Nam Van.
Thoi ky Tuyen Đuc đuoc xem la giai đoan phat trien manh nhat cua gom su o Trung Hoa.


Gia đinh Than phu: Nhan Tong Chieu Hoang đe Chu Cao Si.
Than mau: Thanh Hieu Chieu Hoang hau Truong thi (诚孝昭皇后 张氏, 1379 - 1442), con gai Truong Ky (张麒), co anh trai la Banh Thanh ba Truong Suong (张昶), Đo đoc Truong Thang (张昇).


= Hau phi =
Cung Nhuong Chuong Hoang hau (恭让章皇后, 1402 - 1443), ten la Ho Thien Tuong (胡善祥), bi phe truat, sau Minh Anh Tong truy phong thuy hieu.
Hieu Cung Chuong Hoang hau Ton thi (孝恭章皇后孫氏, 1399 - 1462), nguoi Son Đong, truoc phong vi Quy phi (貴妃), sau khi Ho Hoang hau bi phe thi phong lam Hoang hau ke vi.
Vinh Tu Hien phi Ngo thi (榮思賢妃吴氏, 1397 - 16 thang 1, 1462), nguoi Đan Đo, sau nha Nam Minh ton lam Hieu Duc On Hue Thuc Than Tu Nhan Khuong Thien Tich Thanh Chuong Hoang hau (孝翼溫惠淑慎慈仁匡天錫聖章皇后).
Quach tan (郭嫔), ten la Quach Ai (郭愛), Hien nhi huu van (賢而有文), vao cung khong lau thi tao menh. Nguoi hien đai thuong nham lan ba la phi tan bi tuan tang.
Cung Than Phu nhan (恭慎夫人, 1410 - 1483), ten la Han Que Lan (韓桂蘭), nguoi Trieu Tien, so phong Cung Thuan phu nhan (恭順夫人), sau cai Thuan (順) thanh Than (慎）. Ba la em gai cua Khang Hue Trang Thuc Le phi Han thi, mot trong nhung phi tan bi tuan tang cua Minh Thanh To.
Đoan Tinh Quy phi Ha thi (端静贵妃何氏), tuan tang.
Thuan Tinh Hien phi Trieu thi (纯静贤妃赵氏), tuan tang.
Trinh Thuan Hue phi Ngo thi (贞顺惠妃吴氏), tuan tang.
Trang Tinh Thuc phi Tieu thi (莊静淑妃焦氏), tuan tang.
Trang Thuan Kinh phi Tao thi (莊顺敬妃曹氏), tuan tang.
Trinh Hue Thuan phi Tu thi (贞惠顺妃徐氏), tuan tang.
Cung Đinh Le phi Vien thi (恭定丽妃袁氏), tuan tang.
Trinh Tinh Thuc phi Chu thi (贞静恭妃诸氏), tuan tang.
Cung Thuan Sung phi Ly thi (恭顺充妃李氏), tuan tang.
Tuc Hi Thanh phi Ha thi (肃僖成妃何氏), tuan tang.
Thuc phi Luu thi (淑妃劉氏).


= Hoang tu =
Hoang truong tu Chu Ki Tran [朱祁鎮], tuc Anh Tong Due Hoang đe (英宗睿皇帝), me la Hieu Cung Chuong Hoang hau
Hoang thu tu Chu Ki Ngoc [朱祁鈺], tuc Đai Tong Canh Hoang đe (代宗景皇帝), me la Vinh Tu Hien phi


= Hoang nu =
Thuan Đuc Cong chua (順德公主, 1420 - 1443), me la Cung Nhuong Chuong Hoang hau. Nam Chinh Thong thu 2 (1437), ha gia lay Thach Canh (石璟)
Vinh Thanh Cong chua (永清公主, ? - 1433), me la Cung Nhuong Chuong Hoang hau, mat som truoc khi xuat gia
Thuong Đuc Cong chua (常德公主, 1424 - 1470), me la Hieu Cung Chuong Hoang hau. Nam Chinh Thong thu 5 (1440), ha gia lay Tiet Hoan (薛桓)


Phim anh Hinh anh Chu thich Tham khao The Cambridge History of China, Quyen 7, trang 285 toi 304.


Lien ket ngoai