Ca nham voi hay ca map voi (danh phap hai phan: Rhincodon typus) la mot thanh vien đac biet trong phan lop Elasmobranchii (ca map, ca đuoi) cua lop Ca sun (Chondrichthyes). Loai ca nay nam giu nhieu ky luc ve kich thuoc trong vuong quoc loai vat, tieu bieu nhat la danh hieu đong vat co xuong song khong phai thu lon nhat con ton tai. Ngoai ra đay cung la thanh vien duy nhat cua chi Rhincodon va la thanh vien cuoi cung con sot lai cua ho Rhincodontidae.
Ca nham voi thuong xuat hien o vung nuoc mat thoang tren cac đai duong nhiet đoi va hiem khi bat gap o nhung vung nuoc co nhiet đo duoi 21 °C (70 °F). Qua cac nghien cuu ky luong ve ca nham voi, nguoi ta uoc tinh tuoi tho cua loai nay la tu 80–130 nam. Loai ca nay so huu cai mieng rat rong va co kha nang loc thuc an, tuong tu nhu hai loai ca map khac la ca map mieng to va ca map phoi nang. Chung hau nhu chi an sinh vat phu du va ca nho, đong thoi khong gay ra bat ky moi đe doa nao đoi voi con nguoi.


Ten goi Loai nay đuoc nhan dang lan đau tien vao nam 1828, sau khi mot mau vat dai 4,6 m (15 ft) bi bat đuoc o Vinh Table thuoc Nam Phi. Ho Rhincodontidae đa khong đuoc thong qua cho toi tan nam 1984. Ten goi "ca nham voi" co le bat nguon tu kich thuoc lon het nhu ca voi, đong thoi loai nay con co co che loc thuc an tuong tu nhu ca voi tam sung.


Co the hoc va hinh dang Mieng ca nham voi co the chua đen 300 hang rang nho va 20 tam sung mang loc, đuoc chung su dung đe loc thuc an. Khong giong nhu nhieu thanh vien trong cung phan lop khac, mieng cua ca nham voi nam phia truoc đau chu khong phai o phan duoi cua đau. Chieu dai cua ca nham voi ang chung khoang tu 9–11 m, nang tu 10-15 tan. Trong đo, mot ca the dai 12,1 m (39,7 ft) so huu cai mieng rong đen 1,55 m (5,1 ft). La mot phan trong qua trinh an uong, loai co nay co 5 cap mang lon. Hai mat nho nam ngay o phan truoc cua cai đau rong va bet. Than cua chung co mau xam chuyen thanh trang o phan bung, voi phan da giong nhu "ban co đam" vi chua cac đom mau vang nhat cung cac soc. Cac đom nay la duy nhat cho tung ca the. Lop da cua chung co the day toi 15 cm, so vao rat cung va tho rap. Ngoai ra, loai nay con co ba lan gan ro net chay doc theo moi ben hong, trai dai tu phan đinh đau cho đen cuong đuoi. Co the ca nham voi co cap vay lung cach nhau kha xa, đong thoi con co hai vay nguc va mot vay hau mon nam o giua. Đuoi cua ca nham voi non co vay tren lon hon vay duoi nhung o ca nham voi truong thanh thi đuoi co hinh ban nguyet hay hinh trang luoi liem. Cac lo tho cua chung nam ngay sau mat. Ca nham voi khong phai la nhung tay boi loi cu khoi; toan than cua no chuyen đong khi boi, ket qua la no co van toc thap rat bat thuong khi so voi cac loai ca map, trong đo van toc trung binh cua loai nay chi đat khoang 5 km/h.
Bo gen hoan chinh kem theo chu giai cua loai ca nham voi đa đuoc cong bo vao nam 2017.
Cac nghien cuu đa chi ra rang ca nham voi co the tu phuc hoi sau nhung chan thuong lon va co the tai tao lai nhung phan vay nho cua chung. Ngoai ra, cac đom cua loai nay cung đa đuoc chung minh la co kha nang hoi phuc so voi vung bi ton thuong truoc đay.


= Kich thuoc =
Ca nham voi la loai đong vat khong phai ca voi lon nhat tren the gioi. Nhieu bang chung cho thay rang su di hinh gioi tinh cua ca nham voi đuoc bieu lo thong qua kich thuoc cua tung ca the, trong đo con đuc khong phat trien manh bang con cai. Mot nghien cuu đa đuoc tien hanh nham quan sat su phat trien cua nhung ca the ca nham voi trong vong 10 nam. Qua đo, cac nha khoa hoc ket luan rang con đuc trung binh đat chieu dai tu 8 đen 9 met (26 đen 30 ft), du đay khong phai la tieu bieu cho kich thuoc toi đa ma loai đat đuoc. Mot nghien cuu tuong tu du đoan con cai đat chieu dai trung binh khoang 14,5 m (48 ft), dua tren nhung du kien han che hon. Trong khi đo, nhung nghien cuu truoc đay đanh gia su tang truong va tuoi tho cua ca nham voi đa đua ra uoc tinh rang chieu dai cua ca nam tu 14 đen 21,9 met (46 đen 72 ft).


Phan bo va moi truong song Ca nham voi phan bo o cac đai duong thuoc vung nhiet đoi va on đoi am cua the gioi. Đuoc coi la song ngoai đai duong nhung chung cung tu tap lai theo mua o mot vai khu vuc ven bo nhu dai đa ngam Ningaloo o khu vuc mien tay Uc cung nhu Pemba va Zanzibar o khu vuc ven bo đai duong cua Đong Phi. Khu vuc phan bo cua chung gioi han trong khoang vi đo ±30 ° tinh tu cac khu vuc nay. Ca nham voi chu yeu song co đoc va it khi thay chung boi thanh đan. Nguoi ta tin rang chung song di tru, nhung cac chuyen gia van khong ro chung co the di cu xa bao nhieu (co the la di tru xuyen đai duong).
Tap tinh tu tap kiem an theo mua dien ra tai mot so đia điem ven bien nhu Vinh Ba Tu va Vinh Oman, ran san ho Ningaloo o Tay Uc, Đao Darwin thuoc Galapagos, Quintana Roo o Mexico, vung Inhambane o Mozambique, Philippines, Mahe o Seychelles, hai bo bien Gujarat va Kerala cua An Đo, Đai Loan, Hoa Nam va Qatar.
Vao nam 2011, hon 400 con ca nham voi đa tu tap ngoai khoi bo bien Yucatan. Đay la mot trong nhung cuoc tap trung lon nhat tung đuoc ghi nhan trong lich su loai nay.


Che đo an Ca nham voi la loai co co che loc thuc an; kieu an nay chi ton tai o hai loai ca map con lai, đo la ca map phoi nang va ca map mieng to. Loai ca nay tieu thu nhung sinh vat phu du nhu giap xac chan cheo, tom he, trung ca, au trung cua đo đao Giang Sinh cung cac sinh vat troi nho, chang han nhu muc hoac ca nho.
Cac rang nho li ti khong giup ich gi cho qua trinh an uong cua no, thay vi the no hut nuoc chua cac sinh vat phu du vao qua mieng va đi qua mang luoc (co chuc nang giu lai thuc an) roi sau đo bi tong ra khoi bang mang cung. Nhung gi mac lai tai mang luoc đuoc no nuot het. Ca nham voi co the luan chuyen nuoc voi toc đo toi 1,7 l/s (3,5 panh (pint) Hoa Ky/s). Tuy nhien, ca nham voi la loai tich cuc san moi va chung phat hien cac muc tieu nhu cac cho co nhieu sinh vat phu du hay ca nho cac tin hieu khuu giac chu khong phai luon luon chi la co che 'hut bui'.
Theo loi cua nhung thuy thu thi ca nham voi tap trung tai cac bai đa ngam ngoai khoi bo bien Belize (vung Caribbean), la noi co the bo sung them cho thuc an thong thuong cua chung cac loai trung ca chi vang, đuoc cac loai ca nay đe vao giai đoan tu thang 5 đen thang 7 hang nam trong khoang thoi gian 6-7 ngay ke tu ngay trang tron trong cac thang nay.
Thep uoc tinh thi moi ngay mot con ca nham voi con xoi đen 21 kg (46 pound) sinh vat phu du.


Quan he đoi voi con nguoi = Hanh vi đoi voi cac tho lan =

Du co kich thuoc to lon nhung ca nham voi lai khong gay nguy hai gi đoi voi con nguoi. Đay la loai ca rat than thien va đoi khi con cho phep nhung nguoi boi loi cuoi len chung, mac du cach lam nay khong đuoc cac nha khoa hoc va bao ton ca map khuyen khich vi no se lam phien ca nham voi. Trong khi đo, nhung ca the co tuoi đoi tre hon rat hien lanh va co the choi đua voi cac tho lan. Mot so nhiep anh gia duoi nuoc, chang han nhu Fiona Ayerst, đa chup nhung buc anh khi chung boi gan con nguoi ma khong gap phai bat ky van đe gi.
Ca nham voi thuong đuoc cac tho lan bat gap o nhieu noi tren the gioi, bao gom Islas de la Bahia o Honduras, Thai Lan, Indonesia, Philippines, Maldives, Hong Hai, Tay Uc (Ran san ho Ningaloo, Đao Giang Sinh), Đai Loan, Panama (Coiba), Belize, Bai bien Tofo o Mozambique, Vinh Sodwana (Cong vien ngap nuoc iSimangaliso) o Nam Phi, Quan đao Galapagos, Saint Helena, Isla Mujeres (Bien Caribbean), La Paz, Baja California Sur va Bahia de los Angeles o Mexico, Seychelles, Tay Malaysia, cac đao ngoai khoi phia đong Malaysia ban đao, An Đo, Sri Lanka, Oman, Fujairah, Puerto Rico, cung nhu cac vung thuoc Caribbean. Ngoai ra, nguoi ta cung tim thay ca nham voi con o can bo Vinh Tadjoura, gan quoc gia Djibouti trong khu vuc Sung chau Phi.


= Tinh trang bao ton =
Hien khong co uoc tinh chinh xac ve quan the ca nham voi tren toan cau. Loai nay đuoc Lien minh Bao ton Thien nhien Quoc te phan vao dien nguy cap do tac đong cua nghe ca, thiet hai do đanh bat khong chu y va va cham voi tau thuyen, cong voi viec loai nay co tuoi tho dai va toc đo truong thanh muon (30 tuoi). Vao thang 6 nam 2018, Cuc Bao ton New Zealand đa phan loai ca map voi vao loai "Di tru" kem theo đinh tinh "An toan hai ngoai" theo He thong phan loai đe doa cua New Zealand.
Ca nham voi, cung voi sau loai ca map khac, đuoc đua vao Ban ghi ve Bao ton Cac loai Ca map Di cu cua CMS. Nam 1998, Philippines đa cam moi hoat đong đanh bat, buon ban, nhap khau va xuat khau ca nham voi vi muc đich thuong mai, sau đo cac quoc gia An Đo, Đai Loan cung lan luot ap dung đieu lenh nay vao thang 5 nam 2001 va thang 5 nam 2007.
Nam 2010, vu tran dau o Vinh Mexico xay ra, dan đen viec 4.900.000 thung dau (780.000 m3) tran vao mot khu vuc phia nam cua vung Chau tho song Mississippi. Tai noi đay, mot phan ba so vu bat gap ca nham voi o phan phia bac cua vinh lien tiep dien ra trong vai nam gan đay. Cac nhan chung đa xac nhan rang ca nham voi khong the nao tranh khoi vet dau loang tren mat bien, noi ma chung kiem an trong vai gio đong ho. Tuy vay, nguoi ta lai khong tim thay bat ky xac chet cua mot con ca nham voi nao.
Ngoai ra, loai nay cung đuoc bo sung vao Phu luc II cua Cong uoc ve Thuong mai Quoc te Cac loai Đong, Thuc vat Hoang da Nguy cap (CITES) nam 2003 đe quy đinh lai viec buon ban quoc te cac mau vat song cung nhu bo phan cua chung.
Co đen hang tram con ca map voi bi giet hai moi nam o Trung Quoc đe lay vay, da va dau.


Sinh san Giong nhu phan lon cac loai ca map khac, tap tinh sinh san cua ca nham voi van chua đuoc ro rang. Dua tren nghien cuu mot qua trung đon le tim thay ngoai khoi Mexico vao nam 1956, nguoi ta cho rang chung la loai đe trung, nhung con ca nham voi cai co chua bi bat vao thang 7 nam 1996 chua toi 300 ca nham voi con lai chi ra rang chung la loai đe con voi su phat trien cua co che noan thai sinh. Cac trung phat trien thanh ca con trong co the con me bang cac nguon duong chat ngay trong trung va con me se đe cac con non dai 40 – 60 cm. Nguoi ta tin rang ca nham voi đat toi đo tuoi truong thanh vao khoang 30 nam va chung co tuoi tho uoc tinh khoang 60 - 150 nam.


Xem them Danh sach cac loai ca map


Ghi chu Chu thich = Đoc them =


Lien ket ngoai Whale shark (fish) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Rhincodon typus. FishBase. Ed. Ranier Froese va Daniel Pauly. Phien ban thang 11 nam 2004. N.p.: FishBase, 2004.
Rhincodon typus (TSN 159857). ITIS. Truy cap ngay 16 thang 11 nam 2005.
marinebio: Ca nham voi (Rhincodon typus)
ECOCEAN Thu vien anh nhan dang ca nham voi Luu tru ngay 2 thang 1 nam 2018 tai Wayback Machine
WhalesharkProject.org
Du lieu va hinh anh ve ca nham voi
Ca nham voi
TimeAsia.com: Tot nhat cua chau A, đong vat tot nhat co the gap đuoc Luu tru ngay 20 thang 11 nam 2004 tai Wayback Machine
Theo đuong di tru cua ca nham voi Luu tru ngay 18 thang 6 nam 2006 tai Wayback Machine
Ca nham voi ngoai khoi Utila, quan đao Vinh, Honduras
So luoc ve ca nham voi Luu tru ngay 2 thang 6 nam 2006 tai Wayback Machine va ca nham voi tai Belize Luu tru ngay 2 thang 6 nam 2006 tai Wayback Machine tu Nature Conservancy
NingalooReefTeach.com Luu tru ngay 18 thang 1 nam 2014 tai Wayback Machine
Hinh anh video ve ca nham voi Luu tru ngay 9 thang 6 nam 2011 tai Wayback Machine
Facts About Whale Sharks