Tham hoa Chernobyl (Tieng Ukraina: Чорнобильська катастрофа; Tieng Nga: Чернобыльская катастрофа) la mot vu tai nan hat nhan xay ra vao Thu bay ngay 25 thang 4 nam 1986 khi nha may đien hat nhan Chernobyl o Pripyat, Cong hoa Xa hoi chu nghia Xo viet Ukraina bi no tai lo phan ung so 4. No đuoc coi la tham hoa hat nhan toi te nhat trong lich su ca ve phi ton va thuong vong. Do khong co tuong chan, đam may bui phong xa tu nha may lan rong ra nhieu vung phia tay Lien bang Xo viet, Đong Au va Tay Au, Scandinavia, Anh quoc, va đong Hoa Ky. Nhieu vung rong lon thuoc Cong hoa Xa hoi chu nghia Xo viet Ukraina, Belarus va Nga bi o nhiem nghiem trong, dan toi viec phai so tan va tai đinh cu cho hon 336.000 nguoi. Khoang 60% đam may phong xa đa roi xuong Belarus. Theo ban bao cao nam 2006 cua TORCH, mot nua luong phong xa đa roi xuong ben ngoai lanh tho ba nuoc cong hoa Xo viet. Tham hoa nay phat ra luong phong xa lon gap bon tram lan so voi qua bom nguyen tu đuoc nem xuong Hiroshima.
Vu tai nan lam day len nhung lo ngai ve su an toan trong nganh cong nghiep nang luong hat nhan Xo viet, lam đinh tre su phat trien cua nganh nay trong nhieu nam, đong thoi buoc chinh phu Xo viet phai cong bo mot so thong tin. Cac quoc gia: Nga, Ukraina, Belarus, ngay nay la cac quoc gia đoc lap, đa phai chiu chi phi cho nhieu chien dich khu đoc va cham soc suc khoe cho nhung nguoi bi anh huong tu vu Chernobyl. Rat kho đe kiem ke chinh xac so nguoi đa thiet mang trong tai nan nay, boi vi su che đay thong tin thoi Xo viet gay kho khan cho viec truy ra nhung nan nhan. Danh sach nay khong đay đu, va chinh quyen Xo viet sau đo đa cam cac bac si đuoc ghi chu "phong xa" trong giay chung tu. Tuy nhien, đa so nhung can benh nguy hiem ve lau dai co the du đoan truoc nhu ung thu, tren thuc te van chua xay ra, va se rat kho đe gan no co nguyen nhan truc tiep voi vu tai nan. Nhung uoc tinh va nhung con so đua ra khac nhau rat xa. Mot ban bao cao nam 2005 do Hoi nghi Chernobyl, duoi quyen lanh đao cua Co quan Nang luong Nguyen tu Quoc te (IAEA) va To chuc Y te The gioi (WHO), đua ra cho rang co 56 nguoi chet ngay lap tuc; 47 cong nhan va 9 tre em vi ung thu tuyen giap, va uoc tinh rang co khoang 9.000 nguoi, trong so gan 6.6 trieu, cuoi cung se chet vi mot loai benh ung thu nao đo. Rieng to chuc Hoa binh xanh uoc tinh tong so nguoi chet la 93.000, nhung đa ghi trong ban bao cao cua ho rang "Nhung con so đuoc đua ra gan đay nhat cho thay rang chi rieng o Belarus, Nga va Ukraina vu tai nan co the đa dan toi cai chet them cua khoang 200.000 nguoi trong giai đoan tu 1990 đen 2004."


Nha may Nha may đien nguyen tu Chernobyl mang ten V. I. Lenin (Чернобыльская АЭС им. В.И.Ленина; Chernobyl'skaya AES im. V.I.Lenina) (51°23′14″B 30°06′41″Đ) nam o thi tran Pripyat, Ukraina, cach 18 km ve phia tay bac thanh pho Chernobyl, 16 km tu bien gioi Ukraina va Belarus, va khoang 110 km phia bac Kiev. Nha may co bon lo phan ung, moi lo co the san xuat ra 1 gigawatt (GW) đien (3,2 gigawatts nhiet đien), va ca bon lo phan ung san xuat ra khoang 10% luong đien cua Ukraina o thoi điem xay ra vu tai nan. Viec xay dung nha may đuoc bat đau tu thap ky 1970, lo phan ung so 1 bat đau hoat đong nam 1977, tiep theo la lo phan ung so 2 (1978), so 3 (1981), va so 4 (1983). Them hai lo phan ung nua (so 5 va so 6, moi lo cung co kha nang san xuat 1 gigawatt) đang đuoc xay dung o thoi điem xay ra tai nan. Bon to may phat đien đo su dung lo phan ung kieu RBMK-1000.
Nha may đien hat nhan Chernobyl van tiep tuc san xuat đien them 14 nam sau tham hoa va chi đong cua hoan toan vao nam 2000 do suc ep cua quoc te. Mot vung cach ly co ban kinh 30 km đuoc thiet lap quanh Chernobyl va đay la mot trong nhung điem nhiem phong xa đam đac nhat tren hanh tinh hien nay.


Dien bien vu tai nan Thu bay ngay 26 thang 4 nam 1986, luc 1:23:45 sang gio đia phuong, tai lo phan ung so 4 nha may đien Chernobyl, nang luong đot ngot tang vot o muc cao gay ra hang loat cac vu no va lam tan chay loi lo phan ung hat nhan. dan đen phat tan mot luong lon cac chat đong vi phong xa vao khi quyen.


= Cac nguyen nhan =
Co hai gia thuyet chinh thuc xung đot voi nhau ve nguyen nhan gay tai nan. Gia thuyet đau tien đuoc đua ra vao thang 8 nam 1986 va chi buoc toi nhung nguoi đieu hanh nha may đien. Gia thuyet thu hai do Valeri Legasov ung ho va đuoc đua ra nam 1991, coi nguyen nhan vu tai nan la do nhung yeu kem trong thiet ke lo RBMK, đac biet la cac thanh đieu khien. Ca hai gia thuyet nay đeu đuoc nhieu nhom ung ho, gom ca cac nha thiet ke lo phan ung, nhung nguoi đieu hanh nha may đien Chernobyl, va chinh phu. Mot so chuyen gia đoc lap hien nay tin rang khong mot gia thuyet nao trong so hai gia thuyet tren la hoan toan chinh xac.
Mot nhan to quan trong gop phan vao vu tai nan la nhung nguoi đieu hanh khong đuoc thong bao ve nhung van đe cua lo phan ung. Theo mot nguoi trong so ho, Anatoly Dyatlov, nhung nguoi thiet ke đa biet rang lo phan ung se gap phai nguy hiem o mot so đieu kien nhung đa co tinh che đay thong tin đo. Mot ly do khac la ban quan ly nha may đien phan lon gom nhung nguoi chua đuoc đao tao ve kieu lo RBMK: giam đoc, V.P. Bryukhanov, co kinh nghiem va đa đuoc đao tao ve nha may nhiet đien dung than. Ky su truong cua ong, Nikolai Fomin, cung la nguoi đa lam viec tai mot nha may phat đien thong thuong. Chinh Anatoly Dyatlov, pho ky su truong cua cac lo phan ung so 3 va so 4, chi co "mot so kinh nghiem ve nhung lo phan ung hat nhan loai nho", cu the la nhung lo phan ung nho kieu VVER đuoc thiet ke cho cac tau ngam hat nhan cua Lien Xo. Đac biet:

Lo phan ung co mot he so trong duong lon rat nguy hiem. Theo cach hieu thong thuong, đieu nay co nghia la neu cac bong bong hoi nuoc hinh thanh trong nuoc lam mat cua lo phan ung, phan ung hat nhan se tang toc, dan toi viec phan ung xay ra de dang hon neu khong co mot co che kiem soat khac. Mot đieu toi te hon, khi lo phan ung san xuat đien o muc thap, he so trong duong nay khong đuoc bu đap bang nhung nhan to khac, no lam lo phan ung mat on đinh va nguy hiem. Viec lo phan ung gap nguy hiem khi no san xuat đien o muc thap la đieu hoan toan xa la voi truc giac cua nhung nguoi đieu hanh va ho cung chua tung biet đen đieu đo.
Mot cho yeu kem đang luu y khac cua lo phan ung la thiet ke cac thanh đieu khien. Trong mot lo phan ung hat nhan, cac thanh đieu khien đuoc đua vao trong lo đe lam cham qua trinh phan ung. Tuy nhien, trong thiet ke lo RBMK, đau mut cua thanh đieu khien đuoc lam bang graphite, nhung phan keo dai ra (phan thuoc thanh đieu khien o ben tren cac đau mut, dai khoang 1 met) la rong va chua đay nuoc, trong khi su can bang cua thanh đieu khien - phan thuc su hoat đong, hap thu cac neutron va do đo ngan chan phan ung - đuoc lam bang carbide bo. Trong vai khoanh khac đau tien khi cac thanh đieu khien kieu nay đuoc đua vao trong lo, nuoc lam mat bi nhung đau mut bang graphit chiem cho. Vi the, (nuoc) lam mat, mot chat hap thu neutron, bi graphit (than chi) chiem cho, mot co cau đieu tiet neutron – la mot vat chat co tac dung lam tang phan ung hat nhan chu khong phai lam cham no lai. Trong vai giay đau tien khi van hanh, cac thanh đieu khien "lam tang" toc đo phan ung, chu khong phai lam giam nhu mong muon. Nhung nguoi đieu hanh nha may đien khong he biet toi đieu đo.
Nhung nguoi đieu hanh đa thieu can trong va vi pham cac quy trinh quan ly nha may, mot phan vi ho thieu thong tin ve nhung điem yeu trong thiet ke cua lo. Nhieu hanh đong trai quy tac khac cung gop phan vao nguyen nhan gay ra tai nan. Mot nguyen nhan la su thieu trao đoi thong tin giua nhung nhan vien phu trach an toan va nhung nguoi đieu hanh lo vao toi hom đo.
Cung can phai chu y rang nhung nguoi đieu hanh đa tat nhieu he thong an toan cua lo phan ung, đieu nay noi chung la bi cam ngat theo nhung huong dan ky thuat đieu hanh nha may.
Theo bao cao cua Uy ban chinh phu đuoc đua ra thang 8 nam 1986, nhung nguoi đieu hanh đa di doi it nhat 204 thanh đieu khien khoi tam lo (trong tong so 211 thanh cua kieu lo nay), chi con đe lai bay thanh. Nhung huong dan ky thuat nhu vua đe cap o tren cung cam đieu hanh lo RBMK-1000 khi co it hon 15 thanh đieu khien ben trong vung tam lo phan ung.


= Cac su kien =

Ngay 25 thang 4 nam 1986, lo phan ung so 4 đuoc du đinh dung hoat đong cho cong viec bao duong thong thuong. Va vi the, nguoi ta đa muon tan dung co hoi nay đe thu nghiem kha nang tua bin phat đien cua lo van cap đu đien cho he thong an toan cua lo phan ung (đac biet la cac bom nuoc) trong truong hop nha may bi cat nguon đien tu ben ngoai. Cac lo phan ung nhu kieu Chernobyl co hai may phat đien diesel luon đe du phong, nhung chung khong the hoat đong ngay lap tuc, vi the lo phan ung đuoc dung đe phat đong tua bin, toi khi tua bin co the cat khoi lo phan ung va tu chay theo luc quay quan tinh cua no, va muc đich cua viec thu nghiem nay la kiem tra xem cac tua bin khi đang o tinh trang chay theo quan tinh co the cung cap đu đien cho cac may bom hay khong trong khi khoi đong cac may phat đien du phong. Cuoc thu nghiem nay truoc đo tung thanh cong o mot lo phan ung khac (voi đay đu moi quy chuan an toan) va dong xuat la am (co nghia la, cac tua bin phat ra đu đien trong tinh trang chay theo quan tinh đe cung cap cho cac may bom), nhung nhung cai tien them đa đuoc thuc hien đe cac tua bin co the cung cap đu nang luong cho mot kiem nghiem khac.
Cong suat cua lo phan ung Chernobyl-4 đuoc giam tu muc thong thuong 3.200 MW nhiet xuong 1.000 MW nhiet đe co the tien hanh thu nghiem o muc đo nang luong thap hon va an toan hon. Tuy nhien, vi co su cham tre trong qua trinh thu nghiem thuc te va loi cua nhung nguoi đieu hanh nen cong suat đa giam xuong qua nhanh, va cong suat thuc te giam xuong con 30 MW nhiet. Vi the, su tap trung san pham chat thanh tao hat nhan xenon-135 tang len (san pham nay thuong chi đuoc dung trong lo phan ung hat nhan o nhung đieu kien phat nang luong lon). Du ty le giam nang luong gan toi muc toi đa do cac quy đinh an toan đe ra, nhung nguoi đieu hanh lai khong ngung hoat đong cua lo ma tiep tuc thuc nghiem. Hon nua, ho đa quyet đinh ‘lam tat’ cuoc thuc nghiem va chi tang cong suat len 200 MW. Nham thoat khoi tinh trang hap thu hat nhan du thua xenon-135, cac thanh đieu khien đuoc keo ra khoi lo nhieu hon so voi muc cho phep trong cac quy đinh an toan. Luc 1:05 sang ngay 26 thang 4, nhu mot phan thuc nghiem, cac may bom nuoc đuoc dan đong bang may phat tua bin đuoc bat len; dong nuoc do chung tao ra vuot qua muc cac quy đinh an toan cho phep. Dong nuoc tang len luc 1:19 sang—boi vi nuoc cung hap thu neutron, no cang lam tang dong nuoc can thiet đe co the keo cac thanh đieu khien ra mot cach thu cong, tao ra mot tinh trang hoat đong rat khong on đinh va nguy hiem. Luong hoi phong xa đuoc tao ra ngay sau vu no ban đau, bang chung o đay la do nhiet phan huy. Nhung mai che lon cua tuabin bi hu hong nang (giua anh). Noc nha cua lo phan ung 3 lien ke (phia duoi ben trai) cho thay co đam chay nhe. Luc 1:23:04 sang, cuoc thuc nghiem bat đau. Tinh trang khong on đinh cua lo khong he đuoc the hien theo bat ky cach nao tren thanh đieu khien, va co le khong mot ai trong đoi đieu hanh biet ro hoan toan ve muc đo nguy hiem. Đien cap cho cac may bom nuoc bi ngat, va khi chung đang chay nho vao may phat đien tua bin chay theo quan tinh, dong nuoc bom giam đi. Tua bin bi ngat khoi lo phan ung, lam tang luong hoi trong loi lo. Khi nuoc lam mat nong len, cac bong bong hoi hinh thanh ben trong dong nuoc lam mat. Thiet ke đac biet đieu khien phan ung bang graphit cua lo RBMK o Chernobyl co he so trong duong rat lon, co nghia la nang luong cua lo phan ung tang len nhanh chong khi khong co hieu ung hap thu neutron cua nuoc, va trong truong hop đo, hoat đong cua lo phan ung dan tro nen bat on đinh va nguy hiem. Luc 1:23:45 sang, nhung nguoi đieu hanh an nut AZ-5 ("Bao ve nguy hiem khan cap 5") đieu khien mot "SCRAM" — mot thiet bi ngat cua lo phan ung, đua toan bo cac thanh đieu khien, gom ca cac thanh đieu khien van hanh thu cong von đa đuoc rut ra mot cach khinh suat tu truoc vao trong lo phan ung. Van chua biet ro lieu đay co phai la mot hanh đong phan ung khan cap, hay no chi đon gian la mot bien phap thong thuong đe ngat lo phan ung khi đa hoan thanh mot thuc nghiem (lo phan ung đa đuoc đinh gio ngat cho bao duong thong thuong). Thuong moi nguoi cho rang SCRAM đuoc dung đe đoi pho voi truong hop tang nang luong qua nhanh. Mat khac, Anatoly Dyatlov, la ky su truong nha may đien nguyen tu Chernobyl khi xay ra tai nan, đa viet trong cuon sach cua ong:

Vi toc đo cham chap cua co cau đua thanh đieu khien vao trong (18–20 giay đe hoan thanh), nhung đau rong cua cac thanh va su chiem cho tam thoi cua nuoc lam mat, SCRAM lam cho muc đo phan ung tang len. Nang luong đuoc san xuat ra tang len gay ra bien dang đuong dan thanh đieu khien. Cac thanh đieu khien bi tac lai sau khi moi chi đuoc đua vao trong mot phan ba, va vi the khong the dung phan ung lai đuoc. Luc 1:23:45 lo phan ung nhay len muc 30 GW, gap muoi lan cong suat hoat đong thong thuong. Cac thanh nhien lieu bat đau chay ra va ap luc hoi nhanh chong tang len gay ra mot vu no hoi lon, lam ban tung va pha huy nap lo phan ung, lam vo cac ong dan nuoc lam mat va sau đo thoi bay mot mang tran.
Đe giam gia thanh xay dung va vi kich co to lon cua lo phan ung, no chi đuoc xay dung tuong chan mot phan. Đieu nay lam cho chat o nhiem phong xa thoat ra ngoai khong khi sau khi vu no thoi bay lop vo đau tien. Sau đo, mot phan mai sup xuong, oxy tran vao — cong voi nhiet đo cuc cao cua nhien lieu lo phan ung va graphit cua bo phan đieu tiet — gay chay graphit. Đam chay nay gop phan lon vao su lan tran nhien lieu phong xa va cac nguyen to gay o nhiem ra cac vung xung quanh.
Co mot so mau thuan ve nhung su kien chinh xac đa xay ra sau 1:22:30 (theo gio đia phuong) vi co su trai nguoc giua nhung loi ke cua nhan chung va nhung thong tin luu tru cua nha may. Gia thuyet đuoc chap nhan rong rai la nhung su kien đuoc liet ke o tren. Theo gia thuyet nay, vu no đau tien xay ra vao khoang 1:23:45, nam giay sau khi nhung nguoi van hanh lo phan ung kich hoat "SCRAM". Thinh thoang cung co y kien cho rang vu no đa xay ra ‘truoc khi’ hay ngay lap tuc sau khi van hanh SCRAM (đay cung la quan điem cua Uy ban Xo viet đieu tra vu tai nan). Su phan biet nay la quan trong, boi vi neu lo phan ung đat toi tinh trang toi han trong vai giay sau khi van hanh SCRAM, thi ly do co the bi gan cho thiet ke cua cac thanh đieu khien, trong khi neu vu no xay ra luc van hanh SCRAM thi loi se đuoc quy cho nhung nguoi đieu hanh. Qua thuc, vu no giong nhu voi mot tran đong đat yeu, tuong đuong voi cuong đo cua mot tran đong đat 2,5 đo, đa đuoc ghi lai luc 1:23:45 o vung Chernobyl. Tinh hinh cang phuc tap boi su thuc la nut đieu khien đa đuoc an nhieu hon mot lan, va nguoi bam nut đo đa chet hai tuan sau đo vi bi nhiem đoc phong xa.
Thang 1, 1993, IAEA đua ra mot phan tich đa sua đoi ve tai nan Chernobyl, cho rang ly do chinh cua vu nay la thiet ke lo phan ung chu khong phai loi cua nhung nguoi đieu hanh. Ban phan tich cua IAEA nam 1986 đa cho rang nhung hanh đong cua nhung nguoi đieu hanh la nguyen nhan chinh gay ra tai nan.


= Phat tan phong xa =

Bao cao ngan cua co quan OSTI ve luong phong thich cua đong vi phong xa 
Bao cao chi tiet tu OECD (1,85 MB PDF) 
Tai moi thoi điem khac nhau sau vu no, nhung đong vi phong xa khac nhau đua đen nhung cuong đo phong xa khac nhau. Chi co the đo luong đuoc đo anh huong phong xa tia gamma cho nguoi đung lo thien. Con nguoi o trong nha thi kho du đoan hon.
Anh huong cua cac san pham phan ra hat nhan se đuoc tham khao noi khac, bai nay chi chu tam đen cac loai đong vi phong xa tung ra trong vu no Chernobyl.
Nhung loai đong vi phong xa cua nguyen lieu nguyen tu đuoc phong thich theo nhiet đo soi cua tung chat, phan lon đo phong xa nam trong loi lo nguyen tu đuoc giu yen trong đo.

Nhung khi hiem nhu Kr va Xe trong lo bi tha tung ra khi quyen trong đot no hoi nuoc đau tien.
Khoang 55% chat phong xa iod bi tung ra trong the hoi, the đac nho li ti va trong the cac phan tu sinh hoa co iod.
Xezi va teluride bi phong thich duoi dang dung khi
Co hai dang tinh the đuoc phong thich, loai nho (0,3 - 1,5 micromet) va loai lon (10 micromet). Loai lon chua 80-90% cac chat phong xa kho thanh hoi (95Zr, 95Nb, 140La, 144Ce) va cac nguyen to tren urani (neptuni, plutoni va cac actini phu) đinh vao trong luoi oxide urani.


= Đoi pho tham hoa tuc thoi =
Muc đo tham hoa vuot qua kha nang đoi pho cua cac quan chuc đia phuong khong co su chuan bi cung nhu su thieu thon thiet bi thich hop. Hai trong so bon may đo lieu luong tai lo phan ung so bon đeu co cac gioi han 1 millirontgen tren giay. Hai chiec kia co gioi han 1.000 R/s; sau vu no moi nguoi khong the vao tiep can mot may, con chiec kia bi hong khi đuoc bat len. Vi the kip ky thuat vien tai cho chi biet chac chan rang muc đo phong xa tai đa so cac vi tri trong lo phan ung vuot qua 4 R/h (muc đo that su len toi 20.000 roentgen tren gio o mot so vi tri; muc gay chet nguoi o khoang 500 roentgen tren 5 gio).
Đieu nay khien nguoi chi huy kip ky thuat vien, Alexander Akimov, cho rang lo phan ung con nguyen ven. Bang chung ve cac manh graphit va nhien lieu roi vung vai quanh khu vuc bi bo qua, va nhung ket qua lay đuoc tu cac may đo lieu luong khac vao luc 4:30 sang gio đia phuong bi gat bo vi ong cho rang cac may đo đa bao sai. Akimov tiep tuc o lai voi kip ky thuat vien toi sang, tim cach bom nuoc vao trong lo phan ung. Khong mot ai trong so ho mac quan ao bao ho. Đa so ho, gom ca chinh Akimov, đeu chet vi tiep xuc phong xa ba tuan sau tham hoa.
Mot thoi gian ngan sau vu tai nan, nhung nguoi linh cuu hoa toi noi va tim cach dap lua. Ho khong đuoc thong bao ve muc đo nguy hiem tu nhung đam khoi phong xa va cac loai manh vun o đo. Toi 5 gio sang ngon lua đuoc dap tat, nhung nhieu linh cuu hoa đa bi nhiem phong xa lieu cao. Uy ban do chinh phu thanh lap đieu tra vu tai nan toi Chernobyl vao buoi chieu ngay 26 thang 4. Khi đo, 2 nguoi đa chet va 52 nguoi đang nam trong benh vien. Trong đem ngay 26 thang 4–27 thang 4— hon 24 gio sau vu no — Uy ban đoi mat voi nhieu bang chung cho thay muc đo phong xa rat cao va mot so ca nhiem phong xa, nhan thuc đuoc su can thiet phai pha bo lo phan ung va ra lenh so tan dan cu o thanh pho Pripyat lan can. Đe giam bot so hanh ly mang theo, nguoi dan o đo đuoc thong bao rang su so tan chi la tam thoi, trong ba ngay. Vi the, tai Pripyat van con nhieu đo đac ca nhan khong bao gio đuoc chuyen đi nua vi nhiem phong xa. Theo nhung nguoi linh cuu hoa tan mat chung kien khi tham gia cuu nan truoc khi ho qua đoi (nhu đuoc đua tin trong loat phim truyen hinh Nhan chung cua BBC), mot nguoi cho rang ong thay phong xa co "vi nhu kim loai", va thay cam giac tuong tu cam giac cua ghim va kim đam tren mat.
Trong no luc vo ich nham dap tat đam chay, so nuoc đuoc voi va bom vao lo phan ung đa ngam xuong mat đat ben duoi lo. Van đe la cac loai nhien lieu va nguyen lieu khac đa bat đau am i chay theo cach cua chung thong qua san lo, viec nem cac loai vat lieu khac tu truc thang xuong cang gay u kin đam chay khien nhiet đo tang them. Đe ngan chan truong hop nay, "đoi xu ly"—cac thanh vien quan đoi va nhung cong nhan khac— đuoc chinh phu Xo viet gui toi đe don sach hien truong. Hai trong so đo đuoc trang bi đo bao ho uot đe mo cac cong xoi nham thong hoi cho so nuoc nhiem phong xa, nho the ngan chan kha nang no nhiet. Nhung nguoi đo, va nhung nguoi khac thuoc đoi xu ly cung nhu cac linh cuu hoa tham gia don dep khong đuoc thong bao ve su nguy hiem ho phai đoi mat.
So rac phong xa nguy hiem nhat đuoc tap hop ben trong phan con đung vung cua lo phan ung. Chinh lo phan ung cung đuoc bao phu ngoai bang cac bao cat, chi va bo nem xuong tu may bay truc thang (khoang 5.000 tan trong tuan le sau vu tai nan). Toi thang 12 nam 1986 mot quan tai be tong lon đa đuoc dung len, đe phu kin lo phan ung va nhung rac phong xa ben trong.(The Social Impact of the Chernobyl Disaster, 1988, p166, by David R. Marples ISBN 0-333-48198-4)
Nhieu phuong tien do đoi xu ly su dung bi bo lai rai rac xung quanh vung Chernobyl cho đen tan ngay nay.


Nhung anh huong cua vu tham hoa = Nhung hau qua tuc thoi =
Hien tuong tan chay hat nhan gay ra mot đam may phong xa lan rong toi Nga, Belarus va Ukraina, ngoai ra con them nhung vung khac tai chau Au nhu mot phan Tho Nhi Ky, Moldova, Litva, Phan Lan, Na Uy, Thuy Đien, Ao, Cong hoa Sec va Cong hoa Slovakia, Slovenia, Thuy Si, Đuc, Italia, Phap (gom ca Corsica ) va Anh. Tren thuc te, bang chung đau tien xuat hien tai cac nuoc khac la hien tuong phat tan phong xa đa xay ra khong chi tu Xo viet ma ca tu Thuy Đien, ngay 27 thang 4 cac cong nhan lam viec tai Nha may đien nguyen tu Forsmark (gan 1.100 km tu Chernobyl) đa phat hien thay cac hat phong xa tren quan ao cua ho. Chinh viec nguoi Thuy Đien tim kiem nguon goc phat tan phong xa va xac đinh rang nha may đien nguyen tu cua ho khong bi ro ri khien bat đau co nhung y kien lo ngai ve mot tai nan hat nhan nghiem trong o phia tay Lien bang Xo viet. Tai Phap, nuoc nay cho rang đam may phong xa đa dung lai o bien gioi Đuc, Italia. Vi the, mot so loai thuc pham đa bi cam su dung o Italia vi nguyen nhan phong xa (đac biet la nam), chinh quyen Phap khong đua ra bat ky mot bien phap đoi pho nao, voi muc đich ngan chan noi am anh cua nguoi dan.
O nhiem tu tai nan Chernobyl lan ra cac vung nong thon xung quanh o muc đo khac nhau, tuy thuoc vao đieu kien thoi tiet. Cac bao cao tu phia cac nha khoa hoc Xo viet va phuong Tay cho thay Belarus tiep nhan 60% luong o nhiem cua toan bo Lien bang Xo viet cu. Tuy nhien bao cao TORCH 2006 cho thay hon mot nua so hat đa roi xuong ben ngoai Ukraina, Belarus va Nga. Mot dien tich đat đai rong cua Lien bang Nga phia nam Bryansk va nhieu vung khac phia tay bac Ukraina cung bi o nhiem.
203 nguoi phai vao vien ngay lap tuc. Đa so ho la cac nhan vien cuu hoa va nhung nguoi cuu nan tim cach kiem soat vu tai nan, ho khong hieu ro muc đo nguy hiem cua viec bi nhiem phong xa (tu khoi) (đe thao luan ve nhung đong vi quan trong hon trong bui phong xa, xem cac san pham phan ra hat nhan). 135.000 nguoi phai so tan khoi vung, gom 50.000 nguoi tu thi tran Pripyat canh đo. Cac quan chuc y te du đoan rang trong vong 70 nam tiep theo ty le mac benh ung thu se tang them 2% trong so nhung nguoi đa tiep xuc 5–12 (tuy theo nguon) Bq o nhiem phong xa thoat ra tu lo phan ung.
Cac nha khoa hoc Xo viet thong bao rang lo phan ung so 4 cua nha may Chernobyl chua khoang 180-190 tan nhien lieu va cac san pham phan ra hat nhan urani dioxide. Uoc tinh so luong đa phat tan chiem tu 5 đen 30%. Nhung co quan điem cho rang khong qua 5-10% nhien lieu con lai ben trong; qua thuc, cac buc anh chup vo lo phan ung cho thay no hau nhu trong rong. Boi vi suc nong manh liet cua ngon lua, đa so nhien lieu đa bi đay bay len cao vao khi quyen (vi khong co tuong chan o nhiem đe giu chung lai).
Nhung nguoi cong nhan tham gia vao qua trinh cuu chua va don dep sau tai nan đuoc goi la "thanh vien đoi xu ly", nhan nhung lieu phong xa cao. Theo cac uoc tinh cua Lien Xo, khoang tu 300.000 toi 600.000 thanh vien đoi xu ly tham gia vao viec so tan mot vung rong 30 km quanh lo phan ung, nhung nhieu nguoi trong so ho van đi vao khu vuc nay trong thoi gian hai nam ke tu vu tai nan...
Mot so tre em trong cac vung bi o nhiem bi nhiem phong xa o muc cao toi 50 gray (Gy) vi nhiem phong xa 131I, mot chat đong vi co thoi gian ton tai kha ngan, voi thoi gian ban ra 8 ngay, do su dung sua bi nhiem phong xa san xuat trong vung. Nhieu cuoc nghien cuu đa chi ra rang ty le mac ung thu tuyen giap trong tre em tai Belarus, Ukraina va Nga đa tang ro ret. Ngoai ra cung co the nhan thay so luong nguoi bi benh bach cau tang cao, nhung đieu nay se đuoc coi them la mot bang chung trong vai nam toi khi so nguoi mac cac chung ung thu khac cung tang.


= Nhung anh huong lau dai đen suc khoe =

Ngay sau vu no, nguoi ta lo so ve tac hai suc khoe cua chat phong xa iod, voi chu ky ban ra la 8 ngay. Hien nay thi co lo ngai ve chat stronti-90 va xezi-137 o nhiem trong đat, voi chu ky ban ra la 30 nam. Xezi-137 qua đat tham vao cay co, sau bo, cac giong nam, lan vao thuc pham đia phuong. Nhieu khoa hoc gia tien đoan rang anh huong phong xa se co tac hai đen nhieu the he trong tuong lai.
36 tieng đong ho sau vu no, chinh quyen Xo viet to chuc di tan dan cu sinh song chung quanh nha may đien hat nhan Chernobyl.

Đen thang 5 1986, dan cu trong vong ban kinh 30 km - khoang 116.000 nguoi - đuoc di tan đinh cu noi khac. Khu vuc bo trong goi la "Khu vuc xa lanh". Tuy nhien, tac hai phong xa đi xa hon vong ban kinh 30 km nay.
Van đe tac hai lau dai voi suc khoe dan chung hien nay van chua nga ngu. Ngoai 300.000 nguoi tai đinh cu vi tai nan nay; hang trieu van sinh song trong khu vuc bi nhiem xa. Tuy the, phan lon nhung nguoi bi tac hai thuong bi it va khong co bang chung cu the chung minh tang so tu vong, quai thai va benh tat bam sinh, ung thu trong nhung nguoi nay. Neu co xet nghiem mot vai truong hop, khong the khang đinh nguyen nhan la do tai nan lo nguyen tu.
Mot đieu đang ghi nhan la nghien cuu ve tac hai suc khoe dan chung trong tham hoa nay bi can tro boi chinh quyen Xo viet luc bay gio, va cac khao cuu khoa hoc thuong thieu minh bach dan chu. Tai Belarus nam 1999, khi khoa hoc gia Yuri Bandazhevsky đat cau hoi ve uoc tinh chinh thuc hau qua cua tham hoa Chernobyl va su xac đang cua gioi han toi đa chinh thuc 1.000 Bq/kg, ong đa bi đan ap ve mat chinh tri, bi bo tu tu nam 2001 cho đen 2005 ve toi nhan hoi lo, sau khi ong cong bo bao cao nam 1999 phe phan nghien cuu chinh thuc đa bi dan xep đoi voi tham hoa Chernobyl.

Đam may bui phong xa đa lan toa rat rong va bao phu cay co cung mat đat nhieu quoc gia lan can. O Đuc la co phoi nhiem phong xa nay sau 47 gio đa đuoc mot so tac gia chup lai nho ky thuat phong xa tu chup roi in tren giay anh 10×15 cm đa chung to co đong vi 131-Iodine gay ra.


 Nhung han che ve thuc pham  Hai muoi nam sau tham hoa, nhung quy đinh han che ve san xuat, van chuyen va tieu thu thuc pham bi o nhiem bui phong xa Chernobyl van co hieu luc. Tai Anh quoc, 374 trang trai voi dien tich 750 km² va 200.000 con cuu thuoc dien han che nay. Tai nhieu vung tai Thuy Đien va Phan Lan, cac quy đinh đuoc ap dung cho cac loai đong vat nuoi, gom ca tuan loc, trong tu nhien va gan tu nhien. Theo ban bao cao TORCH 2006, "tai mot so vung thuoc Đuc, Ao, Italia, Thuy Đien, Phan Lan, Latvia va Ba Lan, cac loai thu hoang da (gom lon loi va huou), cac loai nam rung, trung ca va ca an sau bo tu co ham luong xezi-137 tren moi kg trong luong len toi hang ngan Bq", trong khi "tai Đuc, muc đo xezi-137 trong thit lon loi hoang o muc 40.000 Bq/kg. Muc đo trung binh la 6.800 Bq/kg, lon gap muoi lan gioi han cua EU la 600 Bq/kg". Uy ban chau Au cho rang "Vi the cac quy đinh đoi voi mot so loai thuc pham tu mot so quoc gia thanh vien can phai đuoc duy tri trong nhieu nam nua".
Nam 2006, cac trang trai nuoi cuu o mot so vung tai Anh van la đoi tuong thanh tra, co the khien chung bi cam tham gia thi truong thuc pham cua con nguoi boi luong o nhiem tang len do nguyen nhan vu tham hoa:

"Mot so chat phong xa, chu yeu la phong xa 137Cs, đa tich tu tai mot so vung cao nguyen nuoc Anh, noi thuong co cac trang trai nuoi cuu. Vi nhung đac tinh hoa hoc va vat ly đac biet cua cac kieu đat than bun tai cac vung đo, xezi phong xa van co the de dang chuyen tu đat vao trong cay co va vi the tich tu trong thit cuu. Mot gioi han toi đa o muc 1.000 Becquerel xezi phong xa tren 1 kilogam (Bq/kg) đa đuoc ap đat tren thit cuu đe bao ve nguoi tieu dung. Gioi han nay đuoc Anh quoc đua ra nam 1986, dua tren su tu van tu nhom chuyen gia cua Uy ban chau Au theo Đieu 31. Theo quyen đuoc quy đinh trong Luat Bao ve Moi truong va Thuc pham 1985 (FEPA), Cac quy đinh khan cap đa đuoc su dung tu nam 1986 đe đua ra nhung ap đat gioi han tren viec van chuyen va ban thit cuu vuot muc gioi han tai mot so vung cua Cumbria, Bac Wales, Scotland va Bac Ireland... Khi cac quy đinh khan cap đuoc đua ra ap dung nam 1986, cac vung han che rat rong, bao gom toi 9.000 trang trai va hon 4 trieu con cuu. Tu nam 1986, cac vung buoc phai tuan theo quy đinh han che đa giam nhieu va hien chi con 374 trang trai, hay mot phan cac trang trai voi khoang 200.000 con cuu. Con so nay co nghia so luong trang trai đa giam toi 95% ke tu nam 1986, chi mot so vung tai Cumbria, Tay Nam Scotland va phia Bac xu Wales, van phai tuan thu gioi han nay.  
Tai Na Uy, nguoi Sami bi anh huong boi thuc pham o nhiem (tuan loc đa bi nhiem phong xa khi an đia y, von la loai rat nhay cam voi phong xa) 


= Tranh cai ve nhung uoc tinh thuong vong =


 Bao cao cua Dien đan Chernobyl  Thang 9 nam 2005, mot ban thao bao cao van tat cua Dien đan Chernobyl, gom mot so co quan Lien hiep quoc nhu Co quan Nang luong Nguyen tu Quoc te (IAEA), To chuc Y te The gioi (WHO), Chuong trinh Phat trien Lien hiep quoc (UNDP), cac to chuc Lien hiep quoc khac va cac chinh phu Belarus, Lien bang Nga va Ukraina, đua ra con so du đoan tong so nguoi chet vi vu tai nan la 4.000 . Con so do WHO đua ra gom 47 cong nhan đa chet vi hoi chung phong xa cap tinh la nguyen nhan truc tiep cua phong xa tu vu tham hoa va 9 tre em chet vi ung thu tuyen giap, trong tong so 4.000 truong hop ung thu đuoc xay ra voi tong so 600.000 nguoi bi phoi nhiem o muc đo cao nhat. Ban bao cao đay đu ve cac hieu ung voi suc khoe nguoi dan cua WHO đuoc Lien hiep quoc chap nhan va đuoc xuat ban thang 4 nam 2006, gom co ca viec du đoan them 5.000 truong hop anh huong them tu nhung vung bi o nhiem tai Belarus, Nga va Ukraina va cho rang, tong so 9.000 se chet vi ung thu trong 6,8 trieu nguoi Xo viet bi nhiem đoc nang nhat .


 Bao cao nam 2006 cua TORCH  Thanh vien Đang Xanh Đuc MEP (thanh vien cua Nghi vien chau Au) Rebecca Harms, đa tien hanh lap mot ban bao cao (TORCH, The Other Report on Chernobyl) nam 2006 huong ung theo ban bao cao cua Lien hiep quoc; trong đo cho rang: 	 

 "Ve dien tich đat đai Belarus (voi 22% tong dien tich) va Ao (13%) la nhung nuoc bi anh huong o nhiem o muc cao nhat. Cac nuoc khac cung bi anh huong tram trong; vi du nhu, hon 5% dien tich Ukraina, Phan Lan va nhieu vung rong lon tai Thuy Đien bi o nhiem o muc cao (> 40.000 Bq/m² xezi-137). Hon 80% Moldova, phan tai chau Au cua Tho Nhi Ky, Slovenia, Thuy Si, Ao va Cong hoa Slovak bi anh huong o muc đo thap hon (> 4.000 Bq/m² xezi-137). 44% nuoc Đuc va 34% Anh quoc cung bi anh huong o muc đo tuong tu." (Xem ban đo phan bo xezi-137 tai chau Au)   	 
IAEA/WHO va UNSCEAR luu tam toi nhung vung bi anh huong o muc cao hon 40.000 Bq/m²; ban bao cao cua TORCH cung bao gom nhung vung bi anh huong o muc lon hon 4.000 Bq/m² of Cs-137.	 
Ban bao cao TORCH 2006 "uoc tinh rang hon mot nua luong iod-131 tu Chernobyl [lam tang nguy co ung thu tuyen giap] roi ben ngoai lanh tho Lien bang Xo viet cu. Co le lien quan toi con so thong bao ve nhung ca ung thu tuyen giap tang cao o Cong hoa Czech va Anh quoc, nhung van can tien hanh nghien cuu them đe đanh gia ve tac đong gay ung thu tuyen giap tai chau Au". Ban bao cao du đoan rang se co them 30.000 toi 60.000 vu ung thu gay chet nguoi va canh bao rang nhung du đoan ve con so thiet hai nhan mang do ung thu đo phu thuoc nhieu vao yeu to nguy co đuoc su dung; va du đoan nhung ca ung thu tuyen giap tang them se o trong khoang 18.000 va 66.000 tai rieng Belarus phu thuoc vao hinh mau phat sinh nguy co 


 To chuc Hoa binh xanh  To chuc Hoa binh xanh đa chi ra nhung trai nguoc trong cac ban bao cao cua Dien đan Chernobyl, cho rang mot cuoc nghien cuu nam 1998 cua WHO đuoc trich dan trong ban bao cao nam 2005, đua ra con so 212 nguoi chet trong tong so 72.000 nguoi nhiem . Trong ban bao cao cua minh, Hoa binh xanh cho rang se co them 270.000 ca ung thu co lien quan toi vu Chernobyl va rang 93.000 nguoi trong so đo se o muc nguy hiem, nhung cung noi ro trong ban bao cao cua ho rang "Nhung con so đuoc đua ra gan đay nhat cho thay chi rieng tai Belarus, va Ukraina tham hoa co the gay ra khoang 200.000 cai chet nua trong giai đoan 1990 va 2004.". Blake Lee-Harwood, giam đoc đieu hanh cua Hoa binh xanh, tin rang ung thu duong nhu la nguyen nhan cua chua toi mot nua nhung ca benh nang va rang "cac van đe ve ruot, tim va he tuan hoan, ho hap, noi tiet, va đac biet la cac hieu ung tren he mien dich," cung gay ra cac ca benh nang.


 Bao cao thang 4 nam 2006 cua IPPNW  Theo mot ban bao cao thang 4 nam 2006 cua chi nhanh Cac thay thuoc quoc te ngan chan chien tranh hat nhan (IPPNW) tai Đuc, voi tieu đe "Hieu ung suc khoe cua Chernobyl", hon 10.000 nguoi hien bi anh huong voi benh ung thu tuyen giap va 50.000 ca khac se xay ra trong tuong lai. Ban bao cao tin rang hang chuc ngan cai chet se xay ra trong so nhung nguoi nhiem. Tai chau Au, co le 10.000 ca di dang đa đuoc quan sat thay trong so tre moi sinh vi nguyen nhan phong xa tu vu Chernobyl, voi 5.000 ca tu vong trong so tre so sinh. Ho cung cho rang hang tram ngan nguoi lam viec tai đia điem đo sau khi tham hoa xay ra hien đang bi benh vi phong xa, va hang chuc nghin nguoi đa chet .


 Cac nghien cuu khac  Nam 2006 Bo Y te Ukraina cho rang hon 2,4 trieu nguoi Ukraina, trong đo co 428.000 tre em, gap phai cac van đe suc khoe lien quan toi tham hoa Chernobyl . Anh huong tam ly hau tham hoa, nhu ban bao cao nam 2006 cua Lien hiep quoc chi ra, cung anh huong toi nhung nguoi roi cho noi bo.
Mot nghien cuu khac đua ra ty le tu vong tai Thuy Đien cao hon .
Theo Lien minh Chernobyl, to chuc chinh cua nhung nguoi bi nhiem phong xa, 10% trong so 600.000 nguoi nhiem hien đa chet, va 165.000 nguoi tan tat.


So sanh voi cac tham hoa khac Tham hoa Chernobyl đa đuoc so sanh voi Tham hoa Bhopal nam 1984. Ngay 3 thang 12 nam 1984, mot nha may hoa chat cua Union Carbide tai Bhopal, An Đo đa đe ro ri 40 tan khi đoc isoxyanat metyl, gay ra cai chet cua it nhat 15.000, va lam bi thuong khoang tu 150.000 toi 600.000 nguoi khac.
Cac tham hoa khac co nguyen nhan tu con nguoi voi so tu vong cao gom:

Tran lut Johnstown, 1889, 2.209 nguoi chet.
Đap Ban Kieu, 1975, tai Trung Quoc, 171.000 nguoi chet.
Đam Suong mu Khong lo 1952, London, Anh khoang 12.000 nguoi chet.
Cac vu tai nan hat nhan va phong xa khac đa nhieu lan xay ra, du khong vu nao đat toi muc anh huong rong lon nhu tham hoa Chernobyl. Cac vu tai nan hat nhan dan su co gay thiet hai nhan mang đa xay ra tai Charlestown, đao Rhode (Hoa Ky) ngay 24 thang 7 nam 1964 (mot vu tai nan nghiem trong đa xay ra tai nha may, giet chet mot nguoi) ; tai Buenos Aires, Argentina, ngay 23 thang 9 nam 1983 (mot nguoi chet) , va gan đay nhat la tai nha may tai xu ly nhien lieu hat nhan Tokaimura Nhat Ban ngay 30 thang 9 nam 1999 (hai nguoi chet). Nhung vu tai nan hat nhan nghiem trong truoc đay gom vu chay lo phan ung Windscale 1957 tai Anh va vu tan chay hat nhan nam 1979 tai nha may hat nhan Three Mile Island Hoa Ky, ca hai đeu khong gay thiet hai nhan mang.


Chernobyl trong y thuc moi nguoi Tham hoa Chernobyl đa loi cuon su chu y quoc te. Tren khap the gioi, moi nguoi theo doi va xuc đong manh truoc su kien. Vi the, "Chernobyl" đa đi vao tam tuong quan chung theo nhieu cach khac nhau.


Hau qua kinh te va chinh tri Rat kho đe bao cao tong chi phi kinh te cua tham hoa. Theo Mikhail Gorbachev, Lien Xo đa chi 18 ty rup (tuong đuong 18 ty đo la My vao thoi điem đo) ve ngan chan va khu nhiem, Lien Xo gan nhu bi pha san. Tai Belarus tong chi phi khac phuc hau qua trong 30 nam (tinh đen nam 2005) uoc tinh khoang 235 ty USD. Chi phi lien tuc nhung nam sau đo đeu đuoc cong khai, trong bao cao 2003-2005, Dien đan Chernobyl noi rang tu 5% đen 7% chi tieu chinh phu o Ukraine van lien quan đen Chernobyl, trong khi o Belarus hon 13 ty đo la đuoc cho la đa đuoc chi tieu tu nam 1991 đen nam 2003, voi 22% ngan sach quoc gia co lien quan đen Chernobyl nam 1991, giam xuong 6% vao nam 2002. Phan lon chi phi hien tai lien quan đen viec chi tra cac loi ich xa hoi lien quan đen Chernobyl cho khoang 7 trieu nguoi tren khap 3 quoc gia.
Mot tac đong kinh te đang ke vao thoi điem đo la loai bo 784.320 ha (1.938.100 mau Anh) đat nong nghiep va 694.200 ha (1.715.000 mau Anh) tu rung san xuat. Trong khi phan lon trong so nay đa đuoc tra lai đe su dung, chi phi san xuat nong nghiep đa tang len do nhu cau ve ky thuat canh tac đac biet, phan bon va phu gia.
Ve mat chinh tri, vu tai nan đa tac đong to lon đoi voi chinh sach Glasnost cua Lien Xo, va giup thuc đay quan he Xo-My gan gui hon vao cuoi Chien tranh Lanh, thong qua su hop tac ve mat sinh hoc. Tham hoa Chernobyl la mot trong nhung yeu to quan trong gay ra su sup đo cua Lien Xo va Đong Au nam 1991, va la mot anh huong lon trong viec hinh thanh cac nuoc Đong Au moi.
Ca Ukraine va Belarus, trong nhung thang đau tien sau khi đoc lap, đa giam nguong buc xa tu nguong cao cua Lien Xo (tu 35 lan/ chu ky phong xa xuong con 7 lan/ chu ky va 0,1 lan moi nam o Belarus). Đieu nay đoi hoi mot su mo rong lanh tho đuoc coi la bi o nhiem. O Ukraine, hon 500.000 nguoi hien đa đuoc tai đinh cu, nhieu nguoi trong so ho đa tro thanh ung vien cho y te va phuc loi khac. Ukraine cung duy tri cac lo phan ung bi pha huy, ma no su dung mot luc luong lao đong rat lon đe giu cho thoi gian tiep xuc ca nhan thap. Nhieu nguoi trong so nhung cong nhan nay đa đang ky khuyet tat va đang ky phuc loi. O Ukraine, tham hoa Chernobyl la mot bieu tuong cua phong trao dan toc chu nghia, bieu tuong cua tat ca nhung gi đa sai voi Lien Xo, va phuc loi tro thanh mot nen tang quan trong đe gianh đuoc đoc lap. Ukraine đa phat trien mot he thong phuc loi lon va nang ne, ngay cang tro nen hong hoc va khong hieu qua. No đa trinh bay cac nhu cau phuc loi tang len rat nhieu ke tu nam 1991 nhu la mot minh chung ve tinh hop phap đao đuc cua chinh no, va la mot ly le can vien tro nuoc ngoai. Belarus, mat khac, yeu ve mat chinh tri khi Belarus gianh đuoc đoc lap tach khoi Lien Xo, va tim đen Moscow đe đuoc huong dan; theo nhieu cach, va bi tu choi cua Lien Xo cu.


Chernobyl sau tham hoa Van đe cua nha may Chernobyl khong cham dut voi tham hoa tai Lo phan ung so 4. Lo phan ung bi hu hai đa đuoc han kin bang 200 met khoi be tong đat giua noi xay ra tham hoa va cac toa nha đieu hanh. Chinh phu Ukraina tiep tuc cho ba lo phan ung con lai hoat đong vi tinh trang thieu hut nang luong trong nuoc. Mot đam chay đa bung phat tai Lo phan ung so 2 nam 1991; chinh quyen sau đo tuyen bo rang lo phan ung bi hu hai toi muc khong the sua chua va cho no ngung hoat đong. Lo phan ung so 1 đuoc cho ngung chay thang 11 nam 1996 nhu mot phan cua thoa thuan giua chinh phu Ukraina va cac to chuc quoc te nhu IAEA voi muc đich cham dut hoan toan hoat đong cua ca nha may. Thang 11 nam 2000, Tong thong Ukraina Leonid Kuchma đa đich than bam nut dung hoat đong cua lo phan ung hat nhan so 3 trong mot buoi le, chinh thuc cham dut hoat đong cua toan bo nha may.


= Nhu cau tai thiet tuong lai =
Quan tai be tong khong phai la mot phuong an han kin huu hieu lau dai cho lo phan ung đa bi huy hoai. Viec xay dung voi vang, va trong nhieu truong hop la do cac ro bot cong nghiep tien hanh, khien no nhanh chong lao hoa, va neu no sup đo, mot đam may bui phong xa khac se đuoc giai phong. Quan tai be tong đa hu hai nang toi muc chi can mot rung đong nhe cua Trai Đat hay nhung tran gio manh cung co the khien tran cua no sup đo. Mot so ke hoach đa đuoc thao luan nham xay dung mot buc tuong bao phu co đo tin cay lon hon.
Theo nhung uoc tinh chinh thuc, khoang 95% nhien lieu (khoang 180 tan) trong lo phan ung tai thoi điem xay ra vu tai nan van con lai ben trong quan tai be tong, voi tong luong phong xa len toi gan 180 trieu curie (670 PBq). Vat lieu phong xa gom cac manh loi, bui va "nhung vat lieu chua nhien lieu" (FCM) kieu dung nham chay qua lo phan ung hat nhan đa bi hu hai truoc khi cung lai duoi dang gom. Theo nhung uoc tinh than trong, it nhat co bon tan bui phong xa ben trong quan tai. Tuy nhien, nhung uoc tinh gan đay đa gay nghi ngo lon ve nhung con so đuoc đua ra tu truoc ve so luong nhien lieu con lai trong lo. Mot so uoc tinh hieu nay cho rang tong luong nhien lieu trong lo phan ung chi khoang 70% nhien lieu nap ban đau, tuy nhien IAEA van cho rang chua toi 5% nhien lieu đa that thoat do vu no. Hon nua, mot so nguoi tham gia vao viec cuu ho uoc tinh rang chi 5-10% nguyen lieu nap ban đau con lai ben trong quan tai be tong.
Nuoc van tiep tuc chay vao trong quan tai, khien cac vat lieu phong xa ro ri qua lo phan ung đa bi hu hai va co the ca vao trong nuoc ngam tai cac khu vuc quanh đo. Mong cua lo phan ung dan chua đay nuoc đa bi o nhiem nhien lieu hat nhan va bi coi la loai rac co muc đo phong xa cao. Du cac cong viec sua chua đa đuoc tien hanh tai mot so lo lon nhat ben tren mai quan tai, no van khong tai nao han kin đuoc toan bo, va tinh trang mai se ngay cang toi te them.
Quan tai be tong, khong hoan toan kin voi khong khi ben ngoai, se nong len nhanh hon khi no lanh đi. Đieu nay khien luong am ben trong quan tai tang len. Luong am cao lai an mon be tong va cot thep cua no.
Hon nua, bui đang ngay cang tro thanh mot van đe ben trong quan tai be tong. Cac nguyen tu phong xa o moi kich thuoc, luong bui tro chiem ty le lon ben trong đo. Nhung dong đoi luu hoa lan voi dong khi xam nhap tu ben ngoai ngay cang khuay đao va đua them vao khong khi cac nguyen tu phong xa. Viec lap đat cac he thong loc khi nam 2001 co lam giam bot nguy co nay, nhung khong hoan toan triet tieu đuoc no.


= Đia điem tham quan du lich =
Theo Bo Tinh trang khan cap Ukraine, do phong xa ro ri thanh tung "mang" tai Chernobyl nen neu đi đung cac tuyen đuong đa đuoc kiem tra truoc se khong gay nguy hiem cho suc khoe. Đe tang them tinh an toan, chinh quyen đia phuong du đinh lap đat them nhieu tram đo muc phong xa tai đay.
Nhieu hang du lich Ukraine cung cap cac tour mot ngay đi đen Chernobyl, co gia tu 25 đen 650 Euro. Ve chuong trinh: tham quan vo lo phan ung bi tai nan, tham cac ngoi lang bi bo hoang, xem ca da tron khong lo song o cac vung nuoc phong xa. Tat ca moi nguoi đuoc vao tham quan khu vuc nay, ngoai tru tre em duoi 18 tuoi va cac phan tu bi nghi la khung bo. Cac khu nha va leu bat cua nhung nguoi cuu tro tu nam 1986 van con su dung tot. Cach nha may 44 km co mot khu nha danh rieng cho nhung nguoi cuu nan co the đon nhan 60 – 70 khach. Ben canh đo, mot khach san cua Bo Tinh trang đac biet co 18 phong ngu. Chung đuoc nang cap len thanh nhung phong khach san tu 3 đen 5 sao. Ngay loi vao chinh cua khu vuc cam la mot quay luu niem ban cac loai ao thun đuoc trang tri cac bieu tuong phong xa mau đen va mau vang va mat na khi cao su cua Lien Xo.
Điem noi bat cua chuyen đi la tham Pripyat, noi gan 50.000 cu dan đa đuoc so tan trong ba gio vao ngay 27 thang 4 nam 1986. Tai đay, du khach se thay nhung toa nha dan cu bi bo hoang, truong hoc noi đo choi tre em, sach hoac ghi chu viet tay van treo quanh tuong, mot cong vien giai tri co banh xe lon van đung tren quang truong trung tam.
Roi Chernobyl, tat ca khach du lich buoc phai vuot qua kiem tra phong xa. Theo cac chuyen gia hat nhan, nong đo phong xa o cac khu vuc binh thuong vao khoang 10 microroentgen/gio. Qua 30 microroentgen/gio bi coi la nguy hiem cho con nguoi. Trong khi đo, xung quanh nha may đien, nong đo phong xa trung binh van đat toi 50 microroentgen/gio. Nong đo phong xa o khu dan cu gan nhat cung khong duoi 30 microroentgen/gio. Tuy nhien, theo cac chuyen gia Bo Tinh trang khan cap Ukraine, trong nong đo đo, con nguoi van co the khong mac quan ao bao ho phong xa hang tuan ma khong bi tac đong xau đen suc khoe.
Mot đieu thu vi nua la khu vuc  đang tro thanh mot vuon bao ton thien nhien tuyet voi. Bi con nguoi bo hoang, khu vuc nay đang tro thanh noi tru ngu an toan cho nhieu giong chim, thu quy hiem. Thien nhien đang tu phuc hoi su can bang sinh thai cho chinh minh.


= Quy Chernobyl va Ke hoach xay dung tuong chan moi =
Quy Chernobyl đuoc thanh lap nam 1997 trong cuoc hop thuong đinh G7 lan thu 23 o Denver đe cung cap von cho Ke hoach xay dung tuong chan thay cho cau truc be tong đuoc xay dung voi va. Ke hoach xay dung tuong chan (SIP - Shelter Implementation Plan) co muc đich bien đia điem nay thanh noi co đieu kien sinh thai hoc an toan thong nho mot quan tai on đinh, sau đo la viec xay dung them mot lop Vo boc moi (NSC - New Safe Confinement). Uoc tinh ban đau cho NSC la 768 trieu đola My, theo uoc tinh nam 2006 la 1.2 ti đola My. SIP hien đuoc mot congxoocxiom gom Bechtel, Battelle va Electricite de France đieu hanh, voi thiet ke y tuong cho NSC theo kieu mot mai vom di đong đuoc nang 36.000 tan, đuoc xay dung tach biet ben ngoai đe tranh luong buc xa cao, va co the truot tren vo cu bang cach su dung đuong ray tau hoa. NSC đuoc hi vong la se đuoc hoan thanh vao nam 2015, va se la ket cau di đong lon nhat tung đuoc xay dung.
Kich thuoc

Rong: 260 m
Cao: 105 m
Dai: 150 m
Nang: 36.000 tan


= Trong tuong lai =
Quan tai be tong hien nay đuoc xay dung ben tren đong đo nat cua lo phan ung. Hai "Xa lon" đo mai quan tai tua tren ket cau yeu ot cua buc tuong phia tay lo phan ung von đa bi hu hai do vu no. Neu buc tuong cua lo phan ung va ca mai quan tai sup đo, nhung luong bui phong xa va nguyen tu lon se đuoc giai phong truc tiep vao khi quyen, gay ra mot vu phat tan phong xa lon khac vao moi truong xung quanh.
Mot nguy co khac đoi voi quan tai la phien be tong hinh thanh nen "Khien sinh vat hoc ben tren" (UBS), va đuoc đat tren lo phan ung truoc khi vu tai nan xay ra. Tam be tong nay đa bi vu no đay len cao va hien nam nghieng 15 đo theo chieu doc. Vi tri cua tam khien sinh vat hoc bi coi la khong an toan, boi no chi đuoc chong đo theo chieu gan thang đung boi bui rac. Neu tam sinh hoc nay đo no se lam tram trong them tinh trang bui ben trong quan tai va co the lam phat tan mot luong vat lieu phong xa ra ngoai, cung nhu co the gay hu hai cho chinh quan tai be tong.
Quan tai be tong khong đuoc thiet ke đe ton tai trong khoang thoi gian 100.000 nam can thiet đe giu luong phong xa con sot lai ben trong lo phan ung so 4. Nhung thiet ke hien nay ve mot buc tuong bao phu moi chi co tuoi tho 100 nam, khoang thoi gian đo chi la mot nhay mat so voi khoang thoi gian tuoi tho cua vat lieu phong xa ben trong. Viec xay dung mot quan tai co kha nang chon vui vinh vien nhung thu ben trong lo phan ung so 4 ro rang la mot thach thuc cho cac ky su o nhieu the he sau nay.
Ukraine đang tim cach phat trien nang luong cho rieng minh. Ukraine cung muon lam song lai khu vuc cach ly trong ban kinh 30 km xung quanh nha may Chernobyl, nam cach Kiev 100 km ve phia bac va gan bien gioi voi Belarus.
Tu nam 2016, Ukraine noi rang ho co gan 2.500 ha cho cac du an phat trien nang luong mat troi quanh khu vuc nha may Chernobyl. Đe khuyen khich cac nha đau tu, Ukraine hua mua nang luong mat troi voi gia cao hon muc trung binh ap dung o chau Au 50%. Tuy nhien, cac nha đau tu phuong Tay đa khong voi va toi Chernobyl vi ho biet tinh trang quan lieu va tham nhung đac huu o Ukraine.


Xem them Cac tai nan hat nhan va phong xa
Vung cam  (Wiki EN)– vung cam đuoc lap ra xung quanh nhung noi xay ra tai nan.
Yuri Bandazhevsky
Valeri Legasov
Nha may đien hat nhan Ignalina
Su co bom nguyen tu Goldsboro 1961
Su co tau ngam nguyen tu Komsomolets
Tai nan hat nhan tai to hop hat nhan Maiyak, Cheyabinsk, Lien Xo 1957, 1967


Tham khao Lien ket ngoai = Thong tin chung =
Chernobyl disaster tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
2006 TORCH full report (in pdf) Luu tru ngay 26 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine
Chernobyl's Legacy Luu tru ngay 15 thang 2 nam 2010 tai Wayback Machine (PDF, 902KB) by the Chernobyl Forum (UN) updated in 2006
The Chernobyl Catastrophe: Consequences on Human Health Luu tru ngay 21 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine (PDF, 1.8MB) by Greenpeace International, April 2006.
Photos of a visit to the reactor of Chernobyl Luu tru ngay 12 thang 5 nam 2007 tai Wayback Machine in April 2006 by a German TV team joint by Research Center Juelich (tieng Anh)(tieng Đuc)
Health, Environmental and Socio-Economic Impacts – a summary for non-specialists of the above report by GreenFacts
Better World Links on the Chernobyl Disaster Luu tru ngay 30 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine - 100 links
BBC h2g2 giving a detailed description of events
Fall-out data in 19 zones from Austria to Eastern USA
The International Chernobyl Research and Information Network Luu tru ngay 12 thang 11 nam 2009 tai Stanford Web Archive
Western responsibility neu regarding the health consequences of the Chernobyl catastrophe in Belyorussia, the Ukraine and Russia
Frequently Asked Chernobyl Questions Luu tru ngay 25 thang 2 nam 2011 tai Wayback Machine, by the IAEA
Official UN Chernobyl site
The Human Consequences of the Chernobyl Accident: A Strategy for Recovery Luu tru ngay 23 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine - UN Report, 2002 (PDF, 350KB)
Nuclear Files.org Luu tru ngay 14 thang 2 nam 2006 tai Wayback Machine Anti-nuclear organization's comments on human toll
The Chernobyl Disaster - including some discussion of the disagreements within the UN organization about its publications, Stanford University
Chernobyl - A Canadian Perspective Luu tru ngay 4 thang 2 nam 2012 tai Wayback Machine (PDF 405KB) - A brochure describing nuclear reactors in general and the RBMK design in particular, focusing on the safety differences between them and CANDU reactors. Published by the CANDU organization.
Tacis Nuclear Safety Programme, Overview of Chernobyl related projects Luu tru ngay 27 thang 4 nam 2005 tai Wayback Machine European Union Chernobyl-related TACIS Projects with Budget estimates
Annotated bibliography for Chernobyl from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues Luu tru ngay 17 thang 4 nam 2019 tai Wayback Machine
survey about the nuclear disaster with updated results
Sharing our Humanity at the 20th Anniversary of Chernobyl Luu tru ngay 30 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine
http://www.chernobyl-tour.com/english/


= Phan tich su kien va ky thuat =
(tieng Anh)/(tieng Phap) Surveillance sanitaire en France en lien avec l’accident de Tchernobyl -Bilan actualise sur les cancers thyroidiens et etudes epidemiologiques en cours en 2006 Luu tru ngay 25 thang 5 nam 2007 tai Wayback Machine, April 2006 report by the French Institut de veille sanitaire on Chernobyl's consequences in France and thyroid cancers
(tieng Phap) Various reports (Chernobyl 5 years after, 10 years after, 20 years after, etc. Luu tru ngay 21 thang 7 nam 2006 tai Wayback Machine by the Institut de radioprotection et de surete nucleaire
Detailed analysis of the events, Georgia State University
Another take Luu tru ngay 27 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine on the sequence of events at Chernobyl, Uranium Information Centre (nuclear power industry group), Melbourne, Australia.
Another account Luu tru ngay 23 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine of the incident, World Nuclear Association
Technical information concerning the accident, as well as a contrast between the RBMK reactor design that of American reactors, University of Pittsburgh
Harvard Medical School study on Radiation and Chernobyl Luu tru ngay 15 thang 5 nam 2006 tai Wayback Machine
Radioecology and the Chernobyl Disaster, January 2003. Covers impact on the UK
(tieng Nga) Alternative opinion about the Chernobyl catastrophe reasons Luu tru ngay 23 thang 5 nam 2006 tai Wayback Machine - The English version is being prepared.
Lessons Luu tru ngay 1 thang 5 nam 2006 tai Wayback Machine A global perspective and knowledgeable comments on the lessons to be learnt, honestly pro-nuclear
Details of the events leading up to the accident and the aftermath Luu tru ngay 19 thang 1 nam 2007 tai Wayback Machine
(tieng Ba Lan) Czarnobyl Luu tru ngay 15 thang 1 nam 2007 tai Wayback Machine
WNC reactor Issue Brief Luu tru ngay 28 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine - Short technical analysis of the RBMK reactor design and changes made after accident, World Nuclear Association


= Nhung loi ke cua nhan chung (truoc va sau tai nan) =
20 Years 20 Lives Luu tru ngay 26 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine - Eyewitness accounts in words and photographs
A female tourist's account, in photos Luu tru ngay 13 thang 12 nam 2005 tai Wayback Machine, the veracity of which has been questioned. See Elena Filatova
(tieng Nga) Pripyat town forum Luu tru ngay 6 thang 1 nam 2006 tai Wayback Machine
Interview with Sasha Yuvchenko - an engineer working in Chernobyl on 26th April 1986
Cheating Chernobyl - New Scientist magazine interviews eyewitness Alexander Yuvchenko, who was at the power plant at the time of the accident.
Mary Mycio's Account of the Zone Luu tru ngay 25 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine - Wormwood Forest: A Natural History of Chernobyl


= Anh/Phim/Tin tuc =
Loat bai viet va hinh anh chu đe 20 nam tham hoa Chernobyl cua VnExpress.
Animated Flash map - 2 minutes and 30 seconds - of Caesium-137 contamination Luu tru ngay 1 thang 7 nam 2006 tai Wayback Machine published by the French Institut de radioprotection et de surete nucleaire (IRSN)
[1] Luu tru ngay 13 thang 12 nam 2005 tai Wayback Machine Photographs of Pripyat and Chernobyl (has been proved that she didnt ride alone, and made various uses of stock imagery)]
Photos from Pripyat city and Chernobyl zone Luu tru ngay 29 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine 2 trips in 2005 by www.opuszczone.com
[2] - Nuclear Nightmares: Twenty Years Since Chernobyl
BBC On This Day: Including recordings of the first public announcement
Zone of Exclusion: Pripyat and Chernobyl Luu tru ngay 23 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine - Review of this book, with sample photo gallery shot in the dead zone in 2001
(tieng Nga) More Dead Zone pictures
Photos from the deserted town of Pryp'yat Luu tru ngay 23 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine
2006 images of Chernobyl today Luu tru ngay 27 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine
Photos from the deserted town of Pripyat Luu tru ngay 24 thang 10 nam 2015 tai Wayback Machine
Chernobyl Gallery Luu tru ngay 22 thang 5 nam 2006 tai Wayback Machine - Several images, many from inside the reactor.
Chernobyl Heart (2003) - Academy Award-winning documentary
BBC Horizon documentary 'Inside Chernobyl's Sarcophagus', 1996. Footage and comment by Russian scientists conducting dangerous research in and around the burnt-out core.
Nine Network Australia, 60 Minutes, 'Inside Chernobyl' Luu tru ngay 23 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine, air date ngay 16 thang 4 nam 2006. Reporter Richard Carlton goes inside the control centre at Chernobyl and also visits the exclusion zone surrounding the plant. Focuses on the 1986 incident, the failing 'sarcophagus' and yet-to-be-realised plans to replace it, and the affected children in orphanages in nearby Belarus


= Nhung to chuc nhan đao va tinh nguyen quan tam toi cac hau qua =
Chernobyl Children's Project International - subject of documentary "Chernobyl Heart."
Aid Convoy - UK-based humanitarian aid to Ukraine
List of charities primarily supporting Belyorussia but also Ukraine Luu tru ngay 15 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine
Our Generation Luu tru ngay 10 thang 5 nam 2007 tai Wayback Machine - Youth
Aratta - Public organisation supporting children and families
SOS Belarus Luu tru ngay 3 thang 2 nam 2006 tai Wayback Machine: The only big NGO still working in Belarus post Chernobyl
BELRAD Institute - Radiation safety and protection institute