Gilbert va Sullivan (tieng Anh: Gilbert and Sullivan, viet tat G&S trong ngu canh) la bo đoi san khau thoi đai Victoria gom nha viet kich W. S. Gilbert (1836–1911) va nha soan nhac Arthur Sullivan (1842–1900). Trong giai đoan tu 1871 đen 1896, ho đa cung nhau sang tac 14 vo comic opera, trong đo noi tieng nhat la H.M.S. Pinafore, The Pirates of Penzance va The Mikado.
Gilbert la nguoi viet loi libretto cho opera va đa tao nen nhung the gioi "nguoc đoi" (topsy-turvy) tuong tuong, noi nhung đieu phi ly lai dan đen cai ket hop ly: tien nu ket hop voi lanh chua Anh; tan tinh la tu toi, ke cheo thuyen đuoc ke vi ngoi vuong, va hai tac hien ra nhu nhung quy toc lac loi. Sullivan kem Gilbert 6 tuoi, đa viet nhac, mang lai nhung giai đieu kho quen truyen tai đuoc ca su hai huoc lan cam đong.
Nhung vo opera cua ho đat đuoc thanh cong quoc te rong rai va lau dai, cung nhu hien van đuoc trinh dien trong the gioi Anh ngu. Gilbert va Sullivan mang lai noi dung va hinh thuc đoi moi anh huong truc tiep đen nhac kich suot the ky 20. Nhung vo opera cung anh huong đen dien ngon chinh tri, van hoc, phim anh va truyen hinh, đuoc cac nha hai kich mo phong va nhai lai mot cach rong rai. Nha san xuat Richard D'Oyly Carte mang Gilbert va Sullivan lai voi nhau va giup ho cong tac. Nam 1881, ong dung Nha hat Savoy đe dien cac tac pham chung cua hai nguoi (con goi la cac vo opera Savoy) va thanh lap Cong ty Opera D'Oyly Carte đe trinh dien, quang ba nhung vo kich nay trong hon mot the ky.


Khoi đau = Gilbert truoc khi hop tac voi Sullivan =

Gilbert sinh tai Luan Đon ngay 18 thang 11 nam 1836. Cha ong la William Gilbert tung lam si quan quan y trong hai quan, ve sau viet tieu thuyet va truyen ngan. Chinh Gilbert đa ve hinh minh hoa cho mot so tac pham cua cha. Nam 1861, đe co them thu nhap, chang trai Gilbert tre tuoi bat đau sang tac nhung cau chuyen, bai tho va bai viet voi hinh minh hoa cua rieng minh. Phan nhieu trong so đo la nguon cam hung cho cac vo kich va opera cua ong ve sau, đac biet la loat tho co tranh Bab Ballad.
Trong Bab Ballad va cac vo kich đau tien, Gilbert phat trien phong cach "nguoc đoi" đoc đao, su hai huoc đen tu tien đe vo ly trai qua nhung ket qua logic, nhung that ra tat ca van vo ly. Đao dien kiem nha viet kich Mike Leigh mo ta phong cach Gilbert nhu sau:

Voi su mem deo va tu do tuyet voi, [Gilbert] lien tuc thach thuc nhung mong đoi tu nhien cua chung ta. Đau tien, trong khuon kho cua cau chuyen, ong khien nhung đieu ky la xay ra, lam the gioi bien đoi hoan toan. Do đo, quan toa lai cuoi nguyen đon, linh trang bien thanh nha my hoc... nen gan nhu moi vo opera đeu đuoc giai quyet bang cach kheo leo thay đoi đich đen. Ong la thien tai voi ban tay vo hinh ket hop cac mat đoi lap, pha tron sieu thuc voi thuc te, biem hoa voi tu nhien. Noi cach khac, ke chuyen soc ma giong cu tinh bo.

Gilbert phat trien ly thuyet sang tao ve nghe thuat chi đao san khau, theo cach cua nha viet kich va cai cach san khau Tom Robertson. Vao thoi điem Gilbert bat đau sang tac, san khau Anh đang thoi suy thoai. Gilbert đa giup cai to va nang cao vi the san khau, đac biet bat đau voi sau vo hi kich ngan phu hop voi giai tri gia đinh (family-friendly) cua Thomas German Reed.

Nam 1870, tai buoi tap cho vo Ages Ago thuoc loat giai tri nay, nha soan nhac Frederic Clay gioi thieu Gilbert voi ban minh la nha soan nhac tre Arthur Sullivan. Trong nam sau đo, truoc khi hai nguoi lan đau hop tac, Gilbert tiep tuc viet nhung loi, cau chuyen va kich hai huoc nhu hi kich Our Island Home (1870), A Sensation Novel (1871) va hai kich tho khong van The Princess (1870), The Palace of Truth (1870) va Pygmalion and Galatea (1871).


= Sullivan truoc khi hop tac voi Gilbert =
Sullivan sinh tai Luan Đon ngay 13 thang 5 nam 1842, co cha la truong ban quan nhac. Khi len 8, Arthur đa choi thanh thao tat ca nhac cu trong ban quan nhac. Tai truong, ong bat đau sang tac nhac vui va ca khuc. Nam 1856, ong nhan Hoc bong Mendelssohn đau tien va theo hoc tai Hoc vien Am nhac Hoang gia roi tiep tuc hoc chi huy dan nhac tai Leipzig. Nam 1861, ong tot nghiep voi bo nhac incidental cho vo kich Giong to cua Shakespeare. Nam 1862, phien ban chinh sua va mo rong đuoc trinh dien tai Cung pha le va gay an tuong ngay lap tuc. Ong bat đau tao dung danh tieng la nha soan nhac tre trien vong nhat nuoc Anh, sang tac mot ban giao huong, mot ban concerto va mot so khuc dao đau, trong đo co ban Overture di Ballo nam 1870.

Cac tac pham lon đau tien cua ong cho nhac kich co loi la vo The Masque at Kenilworth (1864); ban oratorio The Prodigal Son (1869); va mot cantata On Shore and Sea (1871). Ong đa sang tac mot vo ba le L'Ile Enchantee (1864) va nhac incidental cho mot so vo kich cua Shakespeare. Nhung tac pham ban đau khac đuoc ca ngoi la Symphony in E, Cello Concerto, va Overture in C (In Memoriam) (ca ba đeu đuoc cong dien nam 1866). Tien hoa hong khong giup Sullivan giau co. Ong choi ca organ trong nha tho va sang tac nhieu thanh ca, cac khuc hat noi tieng va nhac parlor.
Buoc đot pha đau tien cua Sullivan la hi kich Cox and Box (1866) cung nha viet loi nhac kich F. C. Burnand cho buoi hop mat than mat. Sau đo tac pham đen voi cong chung, Gilbert (ve sau viet bai phe binh kich cho tap chi Fun) cho rang nhac cua Sullivan "o nhieu cho la qua tam so voi cot truyen ngo ngan ky cuc ket hop voi nhau." Tuy vay, vo dien rat thanh cong va van đuoc trinh dien thuong xuyen cho đen nay. Vo opera thu hai cua Sullivan va Burnand la The Contrabandista (1867) thi khong thanh cong bang.


Opera = Nhung hop tac đau tien =


 Thespis  Nam 1871, nha san xuat John Hollingshead mang Gilbert va Sullivan lai voi nhau đe to chuc chuong trinh giai tri Giang Sinh voi ten goi Thespis tai Nha hat Gaiety cua minh. Tac pham la khuc phong tung trong đo cac vi than Hy Lap kinh đien gia nua bi thay the bang đoan dien vien the ky 19, va lay theo ten cha đe kich Hy Lap la Thespis. Su ket hop giua cham biem chinh tri va ban nhai grand opera bat chuoc Orpheus in the Underworld va La Belle Helene cua Offenbach ve sau thong tri nhac kich Anh.
Thespis mo man vao Ngay tang qua va dien đuoc 63 buoi. Vo dien vuot qua 5 trong so 9 tac pham canh tranh trong ky le nam 1871, va so buoi đa dai hon luot dien thong thuong tai Gaiety. Khong ai khi ay co the đoan truoc đuoc đo la su mo đau hop tac cua hai tai nang. Khac voi cac tac pham chung sau nay cua Gilbert va Sullivan, vo dien đuoc chuan bi voi vang, ban chat tao bao giong nhu cac pham truoc đo cua Gilbert voi phong cach hai linh hoat hon cho phep cac dien vien ung bien. Hai trong so cac nhan vat nam do nu dien vien thu vai, ho pho bay chan tren san khau ma sau bi chinh Gilbert len an. Ban nhac cho Thespis khong đuoc xuat ban va hien đa that lac, ngoai tru mot bai hat đuoc xuat ban rieng la đoan điep khuc đuoc dung lai trong vo The Pirates of Penzance va nhac ba le man II.
Suot ba nam ke tiep, Gilbert va Sullivan khong co dip lam viec cung nhau nua nhung moi nguoi đeu tro nen noi tieng hon trong linh vuc cua minh. Gilbert lam viec cung Frederic Clay trong Happy Arcadia (1872) va Alfred Cellier trong Topsyturveydom (1874), ong viet The Wicked World (1873), Sweethearts (1874) va nhieu tac pham khac nhu loi nhac kich (libretto), kich vui (farce), khuc phong tung, hai kich hu cau, kich va kich chuyen the. Sullivan hoan thanh Festival Te Deum (1872); mot oratorio khac la The Light of the World (1873); chuoi ca khuc duy nhat trong su nghiep The Window hay The Song of the Wrens (1871); nhac incidental cho The Merry Wives of Windsor (1874) va nhieu ca khuc, tu ballad phong tra cho đen thanh ca nhu bai Tinh binh Jesus tien len (1872). Đong thoi luc ay, khan gia đen rap ngay cang đong do dan so Anh tang nhanh; giao duc va muc song đuoc cai thien, đac biet đoi voi tang lop trung luu; giao thong cong cong tang cuong; lap đat đen đuong, khien cho tu nha hat ve nha đuoc an toan hon. So luong đan duong cam nuoc Anh san xuat tang gap đoi tu nam 1870 đen nam 1890 khi nhieu nguoi bat đau choi nhac parlor tai gia cung nhu mo cua nhieu nha hat va phong hoa nhac hon.


 Trial by Jury  Nam 1874, Gilbert viet mot libretto ngan theo đat hang cua nha chi huy-san xuat Carl Rosa. Vo Rosa đang le đong vai chinh nhung ba mat khi sinh con nen vo nay bi huy. Khong lau sau, Richard D'Oyly Carte đang quan ly Nha hat Hoang gia va can mot đoan opera ngan lam tiet muc ha man cho La Perichole cua Offenbach. Carte biet ve ban libretto cua Gilbert danh cho Rosa va đe nghi Sullivan viet nhac cho ban nay. Thang 2 nam 1875, Gilbert đoc loi cho Sullivan, nha soan nhac tre đa rat thich thu; soan ra Trial by Jury (Xu an bang boi tham đoan). Vo đuoc dan dung trong vai tuan.

Tac pham la mot trong nhung cot nha hai huoc cua Gilbert ve luat phap va nghe phap ly, dua tren kinh nghiem thay cai ngan ngui cua minh. Noi dung lien quan đen viec boi uoc hon nhan. Nam bi đon lap luan muon chi boi thuong it thoi vi "anh ta la ke xau xa", trong khi nu nguyen đon lap luan đa yeu bi đon nhiet thanh va mong muon "boi thuong đang ke". Tranh luan mai, cuoi cung tham phan giai quyet vu an bang cach ket hon voi chinh nguyen đon de thuong.  Anh trai Sullivan la Fred vao vai quan toa (Learned Judge). Đoan opera thanh cong vang doi, hon ca vo La Perichole. Nhanh chong keo theo đo la cac chuyen luu dien xuong tinh va to chuc dien them tai cac rap khac nua.
Fred Sullivan la nguyen mau giong nam trung cho cac vai hat "patter" trong cac vo opera sau nay. Burnand viet rang anh ay "la mot trong nhung comic little men tu nhien nhat ma toi tung gap. Anh ay cung la mot nhac si bieu dien hang nhat... Vi la nguoi gay cuoi nhat, nen anh ay tot nhat." Sang tao cua Fred se đong vai tro lam hinh mau cho nhung tac pham cong tac sau đo, moi vo đeu co vai comic little man quan trong, nhu Burnand đe cap. Giong nam trung "patter" (ve sau kieu vai nay goi la "principal comedian" - dien vien hai kich chinh) thuong đam nhan vai chinh trong cac vo opera cua Gilbert va Sullivan, va hat cac khuc "patter" nhip đieu nhanh.
Sau thanh cong cua Trial by Jury, cac nha hat đat hang Gilbert va Sullivan cung nhau viet them nhieu vo opera nua. Trong hai nam tiep theo, Richard D'Oyly Carte va Carl Rosa la hai trong so nhung nha quan ly san khau đa thuong luong voi bo đoi nhung khong the đi đen thoa thuan. Carte đe xuat tai dien Thespis cho mua Giang sinh nam 1875, Gilbert va Sullivan se chinh sua lai ban moi, nhung cuoi cung lai khong co tai chinh cho viec nay. Đau nam 1876, Carte đe nghi Gilbert va Sullivan sang tac vo opera mot man ve chu đe trom cap, nhung vo nay chua bao gio hoan tat.


= Thanh cong ban đau =


 The Sorcerer  Tham vong thuc su cua Carte la phat trien mot loai operetta kieu Anh co the thay the dien hai tho tuc va nhung vo operetta Phap đuoc dich rat te đang thong tri san khau Luan Đon thoi đo. Ong thanh lap Cong ty Opera Hai kich, đat hang Gilbert va Sullivan viet mot vo comic opera lam tam điem dien xuat buoi toi.

Gilbert tim thay chu đe trong truyen ngan "The Elixir of Love" (Xuan duoc) cua minh, noi dung lien quan đen nhung phuc tap phat sinh khi phat lo xuan duoc cho het cu dan mot lang nho. Nhan vat chinh thuong gia Cockney va cung la phu thuy, buon ban cac bua phep ban phuc (it ai mua) hay nguyen rua (nhieu nguoi mua). Gilbert va Sullivan đa lam viec khong biet met, giup cho The Sorcerer (Phu thuy) (1877) la mot tac pham hoan chinh đuoc đanh bong mo man an tuong, trai nguoc han voi Thespis chua đuoc tap duot gi. Tuy cung đuoc gioi phe binh hoan nghenh, The Sorcerer lai khong đuoc thanh cong giong nhu Trial by Jury. Du sao, vo nay cung đuoc dien hon sau thang. Carte va nghiep đoan cua ong ta đu tu tin đe đat hang hai nguoi mot vo opera tron ven.


 H.M.S. Pinafore  Gilbert va Sullivan ghi dau thanh cong quoc te đau tien voi H.M.S. Pinafore (1878), cham biem xu huong gia tang nhung ke khong đu tieu chuan lai co chuc quyen va choc vui Hai quan Hoang gia, cung nhu noi am anh ve đia vi xa hoi cua nguoi Anh (xay dung theo chu đe đuoc đe cap trong The Sorcerer, tinh yeu giua nhung nguoi khac biet ve tang lop xa hoi). Giong nhu nhieu vo opera cua Gilbert va Sullivan thuong co buoc ngoat bat ngo thay đoi moi thu đang ke o gan cuoi cau chuyen.
Gilbert giam sat viec thiet ke khung canh, trang phuc, va chi đao dien xuat tren san khau. Ong đe ra chu nghia hien thuc trong dien xuat, tranh tuong tac voi khan gia va nhan manh tieu chuan đac trung nhan vat khong bao gio nhan thuc đuoc su ngo ngan cua chinh ho. Ong yeu cau dien vien phai nam long loi thoai va tuan theo chi dan, đieu nay kha moi me đoi voi nhieu dien vien thoi đo. Sullivan đich than giam sat viec chuan bi am nhac. San khau nhac kich Anh nho đo ma đuoc đanh bong va sac net moi. Jessie Bond ve sau viet lai:

H.M.S. Pinafore dien đuoc 571 suat tai Luan Đon, đung hang ngoai hang trong thoi ky nay. Hang tram phien ban Pinafore lau xuat hien o My. Khi đang cong dien Pinafore, Richard D'Oyly Carte chia tay cac nha đau tu lam ho bat man vi khong nhan đuoc loi loc. Ho dan dung vu hanh hung cong khai, cho mot nhom con đo toi pha ngay khi đang dien. Nhom ky thuat hau truong đa bao ve san khau truoc nhom tan cong nay. Viec nay mo đuong cho Carte lien minh voi Gilbert va Sullivan thanh lap Cong ty Opera D'Oyly Carte, noi cho ra lo tat ca nhung vo opera cua ho sau nay.
Ban libretto cua H.M.S. Pinafore dua tren cac kieu mau nhan vat co san, đa so la quen thuoc trong opera chau Au (mot so phat trien tu thoi Gilbert hop tac German Reeds truoc đo): nam chinh anh hung (tenor) va nguoi nu phoi cap (soprano); ba gia giong bi an hoac đanh sac (contralto); cha nu chinh (baritone) va nhan vat phan dien kinh đien (bass-baritone). Gilbert va Sullivan đa them vao yeu to cho nhan vat hat patter trong hi kich. Thanh cong cua H.M.S. Pinafore đa that chat he thong bieu dien va san xuat cua D'Oyly Carte, moi vo opera se su dung kieu tuyen nhan vat nhu vay. Truoc The Sorcerer, Gilbert dung kich quanh nhung ngoi sao đa thanh danh trong nha hat khach hang cua minh, nhu truong hop Thespis hay Trial by Jury. Nhung khi tap hop va xay dung đoi ngu cho The Sorcerer, Gilbert khong con thue cac ngoi sao nua; ma ong tu tao ra ngoi sao. Ong va Sullivan chon dien vien, sang tac opera cua ho cho ca dan dien vien hon la cac ngoi sao rieng le.

He thong von tiet muc đam bao cho John Wellington Wells hat patter von vao vai phu thuy se tro thanh Ngai Joseph Porter thong lanh hai quan hoang gia trong H.M.S. Pinafore, tiep sau la vai Thieu tuong Stanley trong The Pirates of Penzance, v.v. Tuong tu, ba Partlet trong The Sorcerer chuyen thanh Little Buttercup trong Pinafore, roi la ba hau gai tan tuy Ruth trong Pirates. Nhung dien vien khong ten tuoi cung som tham gia hop tac voi Gilbert va Sullivan va đi theo cong ty nhieu nam đa tro thanh nhung ngoi sao san khau thoi Victoria. Ho la giong chinh George Grossmith, nam trung tru tinh Rutland Barrington, nam trung tram Richard Temple, nu cao soubrette Jessie Bond.


 The Pirates of Penzance  The Pirates of Penzance (Hai tac Penzance) (Đem giao thua nam 1879) cung cham biem cac quy uoc thuong thay trong grand opera nhu y thuc trach nhiem, nghia vu gia đinh, "trinh trong" cua nen van minh va tang lop quy toc, va su phu hop cua nen giao duc tu do. Noi dung cung lay lai chu đe nhung nguoi khong xung đang trong Pinafore nhu "Thieu tuong thoi hien đai" cap nhat đu moi kien thuc ngoai tru quan su. Vi hai tac Penzance tot bung đeu la tre mo coi nen vi thieu tuong gat rang minh cung la tre mo coi đe cung cac con gai tron thoat. Nhung ten cuop bien biet đuoc tro doi tra nen bat giu thieu tuong lai. Khi biet đuoc nhung ten hai tac đeu thuoc dong doi khanh tuong, thieu tuong lai nga gia: "Hay quay lai voi pham trat danh phan minh roi cuoi cac con gai xinh đep cua toi!"
Tac pham đuoc cong dien lan đau o New York chu khong phai Luan Đon, trong no luc (bat thanh) nham bao đam ban quyen tai My. Tac pham ghi nhan thanh cong lon voi ca gioi phe binh lan khan gia. Gilbert, Sullivan va Carte đa co gang trong nhieu nam đe kiem soat ban quyen bieu dien tai My đoi voi cac vo opera cua minh nhung bat thanh. Dau vay, Pirates thanh cong vang doi o ca New York (khien nhieu ban nhai theo) roi đen Luan Đon, tro thanh mot trong nhung tac pham cua Gilbert va Sullivan đuoc trinh dien, chuyen the va nhai lai thuong xuyen nhat. Tac pham cung thanh cong trong cac vo dien phuc hung san khau o Broadway nam 1981 va o West End nam 1982 cua Joseph Papp tiep tuc anh huong đen viec san xuat cac vo opera cung ten sau nay.
Nam 1880, cantata The Martyr of Antioch cua Sullivan đuoc dien lan đau tai Lien hoan Am nhac Ba nam Leeds voi libretto đuoc Sullivan va Gilbert chuyen the tu bai tho su thi nam 1822 cua Henry Hart Milman lien quan đen Nu thanh Margaret thanh Antioch tu đao vao the ky 3. Sullivan tro thanh nhac truong cua le hoi am nhac Leeds ra đoi nam 1880 va chi huy buoi bieu dien. Nam 1898, Cong ty Opera Carl Rosa dan dung cantata nay thanh vo opera.


= Khai truong Nha hat Savoy =


 Patience  Patience (1881) cham biem phong trao tham my noi chung va cac thi si loe loet trong đo, ket hop nhung khia canh cua Algernon Charles Swinburne, Dante Gabriel Rossetti, Oscar Wilde, James McNeill Whistler va nhieu nguoi khac trong hai nhan vat nha tho đoi nghich Bunthorne va Grosvenor. Grossmith vao vai Bunthorne đa trang điem, trang phuc, toc gia giong nhu Swinburne va đac biet la theo Whistler, nhu thay trong buc hinh ben canh. Tac pham cung phan anh su phu phiem cua nam gioi va chu nghia so vanh trong quan đoi. Noi dung noi ve hai nha tho tham my đoi thu cua nhau, ho quyen ru gai lang la nhung nguoi đa đinh hon voi linh ky. Ca hai đeu yeu co gai vat sua Patience. Patience ghet mot nguoi, yeu nguoi kia nhung cho rang phai tranh mat anh ta. Richard D'Oyly Carte cung la nha đai dien cho Oscar Wilde, nguoi đe xuong chu nghia tham my nhung chua co tieng tam khi ay. Carte đua Wilde đen My đe tham gia thuyet trinh trong luc vo kich đang đuoc trinh dien tai đo, nham đe khan gia co the hieu tac pham đang cham biem van đe gi.
Trong khi dien Patience, Carte xay dung Nha hat Savoy lon, hien đai đe lam san khau nha lau dai. Đay la nha hat đau tien (va la toa nha cong cong đau tien tren the gioi) dung đien thap sang. Patience chuyen sang Savoy sau sau thang dien tai Opera Comique, tong cong la 578 buoi dien, vuot qua ca H.M.S. Pinafore.


 Iolanthe  Iolanthe (1882) la vo opera đau tien mo man tai Savoy. Savoy chay đien hoan toan co the tao ra nhieu hieu ung đac biet, chang han nhu nhung chiec đua than lap lanh cho dan đong ca tien nu. Vo opera choc vao luat phap va Nha nghi vien Anh cung nhu xung đot gioi tinh. Cac nha phe binh cho rang Sullivan đa tien them mot buoc voi Iolanthe. The Daily Telegraph nhan xet "Nha soan nhac đa nam bat đuoc co hoi, va chung ta co trach nhiem ghi nhan ong đa no luc nhat voi Iolanthe trong toan bo loat kich cua Gilbert." Tuong tu, The Theatre đanh gia "am nhac Iolanthe la chef-d'œuvre cua Tien si Sullivan. Chat luong xuyen suot đong đeu hon va o tam cao hon bat ky tac pham nao truoc đo cua ong..."

Iolanthe la mot trong so tac pham cua Gilbert gom The Wicked World (1873), Broken Hearts (1875), Princess Ida (1884) va Fallen Fairies (1909) noi ve đan ong va "tinh yeu tran tuc" tan pha hien trang the gioi yen binh cua phu nu. Đau thap nien 1870, Gilbert sang tac mot so "hai kich co tich" tai Nha hat Haymarket. Chiu anh huong tu tac pham co tich cua James Planche, cac vo kich nay ra đoi dua tren y tuong ve nhung nhan vat đuoc tu mac khai do phap thuat hay can thiep sieu nhien nao đo.
Nam 1882, Gilbert lap đien thoai tai nha va tren ban lam viec trong Nha hat Savoy đe co the theo doi cac buoi tap va dien tu nha. Gilbert đa đe cap đen cong nghe moi trong Pinafore vao nam 1878, chi hai nam sau phat minh ra đien thoai va truoc ca khi dich vu đien thoai xuat hien tai Luan Đon. Sullivan cung lap mot chiec. Ngay 13 thang 5 nam 1883, trong tiec mung sinh nhat lan thu 41 cua nha soan nhac, cac vi khach bao gom ca Than vuong xu Wales (la Edward VII ve sau), đa nghe truc tiep cac phan Iolanthe tu Savoy. Đay co le la buoi "phat song" opera truc tiep đau tien.
Nam 1883, trong đot dien Iolanthe, Sullivan đuoc nu hoang Victoria phong tuoc hiep si. Tuy chinh nhung vo opera cong tac voi Gilbert moi khien thanh danh ong noi bat, nhung vinh du hoang gia lai tren co so nhung đong gop cho am nhac chuyen biet. To chuc am nhac va nhieu nha phe binh tin rang Sullivan se cham dut viec sang tac comic opera voi ly do hiep si am nhac khong nen ha minh xuong duoi oratorio hoac grand opera. Du đuoc đam bao tai chinh khi viet cho Savoy, Sullivan ngay cang xem nhe viec cong tac voi Gilbert, coi la duoi tam minh va đon gian la lap lai. Hon nua, ong to ra khong hai long khi phai đon gian hoa am nhac đe phu hop voi loi hat cua Gilbert. Nhung nghich ly la vao thang 2 nam 1883, ngay sau khi Iolanthe mo man, Sullivan đa ky thoa thuan 5 nam voi Gilbert va Carte, trong đo co yeu cau san xuat vo comic opera moi moi 6 thang.


 Princess Ida  Princess Ida (Cong chua Ida) (1884) khoac len cai vo giao duc nu tinh va chu nghia So vanh cua nam gioi đe tiep tuc chu đe xung đot gioi tinh tu Iolanthe. Vo opera dua tren bai tho The Princess: A Medley cua Tennyson. Gilbert tung dua vao đo viet mot vo kich vui khong van voi tua đe The Princess nam 1870. Ong lay lai rat nhieu đoan hoi thoai tu đo cho vao libretto Princess Ida moi nay. Princess Ida la tac pham duy nhat cua Gilbert va Sullivan co đoan hoi thoai hoan toan bang tho khong van, cung la tac pham chung duy nhat cua ho co ba man. Lillian Russell tham gia tap vai chinh nhung Gilbert thay dien vien khong đu chuyen tam. Khi bo lo mot buoi tap, Gilbert đa loai Russell khoi vo dien.
Theo chuan muc truoc đay, Princess Ida la vo opera đau tien khong thanh cong cua Gilbert va Sullivan. Mua he Luan Đon đac biet nong nuc khien khong ban đuoc ve. Vo opera dien đuoc tuong đoi ngan la 246 buoi, va khong đuoc dien lai o Luan Đon cho đen tan nam 1919. Sullivan tung hai long voi loi libretto. Nhung hai thang sau khi Ida mo man, ong noi voi Carte "Toi khong the sang tao them khac cho nhan vat trong nhung tac pham do Gibert va chinh toi tung viet ra." Khi Princess Ida co dau hieu giam sut, Carte nhan ra lan đau tien trong lich su cong tac chua he co vo moi san sang đe thay the cho vo cu sap phai ha man. Vao ngay 22 thang 3 nam 1884, ong thong bao theo hop đong cho Gilbert va Sullivan rang can mot vo opera moi trong vong 6 thang.


= Ne "vien keo ma thuat" =


 The Mikado  Thanh cong nhat cua Nha hat Savoy la The Mikado (1885), vo dien che nhao bo may quan lieu Anh, đuoc nguy trang lo lieu bang boi canh Nhat Ban. Gilbert ban đau đe xuat cot truyen opera moi ve vien keo ngam co the bien đoi nhan vat nhung Sullivan cho la khong tu nhien va thieu "su thich thu va xac suat xay đen" cung nhu qua giong voi The Sorcerer truoc đo. Giong nhu noi dung trong phim Topsy-Turvy, ca hai roi vao be tac cho đen ngay 8 thang 5 nam 1884, Gilbert tu bo y tuong "vien keo", chap thuan mot libretto khong co bat ky yeu to sieu nhien nao.
Trong boi canh Anh-Nhat mo cua giao thuong, hang nhap khau, nghe thuat va phong cach Nhat tro thanh mot, o Knightsbridge con to chuc trien lam lang que Nhat, đay la co hoi chin muoi cho mot vo opera ve Nhat Ban. Gilbert noi "Toi khong the đua ra ly do chinh đang cho... cot truyen đat o Nhat Ban... cung cap cho ban mot ly do chinh đang cho viec ... tac pham cua chung toi đuoc đat o Nhat Ban. Đo la... cach the hien, khung canh va trang phuc đep nhu tranh ve, va toi cho rang y tuong ve vien quan chap chinh... vua phan xet vua la đao phu nhung khong lam hai đen ca con kien, co le se khien cong chung thich thu."
Đat boi canh o mot đat nuoc xa xoi nhu Nhat Ban cho phep Gilbert va Sullivan tu do hon trong viec cham biem the che chinh tri Anh duoi vo boc Nhat. Gilbert viet "Mikado trong opera la vi vua hu cau vao thoi đai xa xoi, nen du bat ky cach nao cung khong the xem la cu đanh vao the che hien thoi." G. K. Chesterton so sanh no voi Gulliver du ki cua Jonathan Swift: "Gilbert đa ruot theo đuoi bat cac te nan nuoc Anh hien đai cho đen khi chung khong con chan ma đung, chinh xac nhu Swift đa lam... Toi khong chac trong toan bo vo kich co tro đua nao đung voi nguoi Nhat khong nhung tat ca nhung cau chuyen cuoi đo đeu phu hop voi nguoi Anh... Pooh-bah o Anh khong chi la cham biem ma con la su that."

The Mikado đa tro thanh vo dien thanh cong nhat cua bo đoi voi 672 buoi tai Nha hat Savoy, vuot qua Pinafore va Patience. Đay van la vo opera Savoy đuoc trinh dien thuong xuyen nhat. The Mikado đuoc dich ra nhieu thu tieng va la mot trong nhung vo nhac kich đuoc trinh dien thuong xuyen nhat trong lich su.


 Ruddigore  Ruddigore (1887) thuoc the loai melodrama đao nghich thoi Victoria, khong thanh cong nhu hau het cac tac pham chung truoc đo, chi voi 288 buoi dien. Cac nha phe binh đanh gia tieu cuc ve tua đe goc Ruddygore cung voi mot so chi tiet cot truyen nhu hoi sinh hon ma. Gilbert va Sullivan đa phai thay chu trong tieu đe, thuc hien mot so chinh sua va cat xen. Tuy vay vo dien van co lai va đanh gia sau đo đeu khong te. Nhu to The Illustrated London News khen ngoi tac pham, Gilbert va đac biet la Sullivan: "Ngai Arthur Sullivan đa thanh cong xuat sac trong viec the hien tinh cam tinh te va hai huoc trong comic opera. Ve tinh cam tinh te, giai đieu duyen dang quyen ru chiem uu the ve; con ve hai huoc, am nhac trong nhung tinh huong ky cuc mang lai sac thai vui nhon." Khi dien lai Ruddigore sau Chien tranh the gioi thu nhat, Rupert D'Oyly Carte  đa thuc hien them mot so sua đoi khac, them vao mot ban overture moi. Sau đo, Cong ty Opera D'Oyly Carte thuong dien lai vo nay.
Mot so yeu to cot truyen Ruddigore tung đuoc Gilbert gioi thieu trong vo opera mot man Ages Ago (1869) truoc đo cua minh, nhu to tien đoc ac va hinh anh ma quai buoc ra tu tranh chan dung ho. Khi Ruddigore ha man van chua co san vo opera moi nao đe dien tiep. Gilbert lai đe xuat phien ban cot truyen "vien keo" cho vo opera tiep theo, con Sullivan cung nhac lai su mien cuong cua minh neu phai thuc hien. Trong khi hai nguoi chua tim đuoc tieng noi chung do khac biet nghe thuat cung nhu Sullivan con co viec khac phai hoan thanh, Carte hoi sinh cac vo cu đuoc yeu thich nhu H.M.S. Pinafore, The Pirates of Penzance va The Mikado.


 The Yeomen of the Guard  Yeomen of the Guard (1888) la tac pham chung duy nhat cua bo đoi co cai ket khong hai. Nhan vat chinh la ga he va nu ca si bi cuon vao mot am muu mao hiem tai Thap Luan Đon the ky 16. Hoan toan khong co su cham biem the che Anh trong đo. Cac hoi thoai bang van xuoi co phong cach gan nhu kieu tieng Anh hien đai so khai. Gilbert quay lai bi kich Broken Hearts nam 1875 cua minh đe lay tu lieu cot truyen. The Times khen ngoi libretto: "Phai thua nhan rang Ngai Gilbert đa no luc vuot ra loi mon than thuoc đe vuon len tam cao hon". Du khong phai la vo grand opera, nhung ban libretto moi đa tao co hoi cho Sullivan soan ban nhac kich tham vong nhat cua ong cho đen nay. Moi đay ca ngoi Sullivan voi ban oratorio thanh cong The Golden Legend, cac nha phe binh tiep tuc coi ban nhac danh cho Yeomen la hay nhat cua Sullivan. Ho đanh gia cao gom ca ban overture đuoc soan duoi hinh thuc sonata chu khong phai la pot-pourri noi tiep cac giai đieu tu opera, giong nhu hau het cac overture khac cua Sullivan. To The Daily Telegraph cho biet:

Nhac đem... nghe that hay, đac biet la đua vao tieng sao go that thu hut. Chinh Schubert cung kho co the xu ly nhung nhac cu đo mot cach kheo leo hon, soan sao cho hay hon... Chung ta thay cac ca khuc va điep khuc trong The Yeomen of the Guard vuot truoc tat ca nhung no luc cua ngai ay truoc đay trong the loai đac biet nay. Vi vay, am nhac đuoc nang len mot binh dien cao hon, chung ta co mot vo opera Anh chinh hieu...

Yeomen thanh cong vang doi, đuoc dien hon mot nam o ca New York va cac chuyen luu dien. Ngay 12 thang 3 nam 1889, Sullivan viet cho Gilbert:

Toi đa đanh mat niem yeu thich soan nhac cho comic opera, cung co nhung nghi ngo ve kha nang cua toi trong chuyen ay... Anh đa noi phai hy sinh ban than minh it nhieu trong vo opera nghiem trang. Toi chi muon noi rang đay chi la đong gop trong nhung tac pham chung cua chung ta, hon the nua, toi phai tiep tuc voi comic opera đe khien no thanh cong.

Sullivan nhan manh rang tac pham tiep theo phai la grand opera. Gilbert khong cho rang minh phai viet grand opera nhung đa đe nghi mot thoa hiep ma cuoi cung Sullivan đa chap thuan. Hai nguoi se cung sang tac mot operetta cho Savoy, đong thoi Sullivan soan nhac grand opera (Ivanhoe) cho nha hat moi ma Carte đang xay dung nham đen trinh dien opera Anh. Sau mot thoi gian ngan be tac chon chu đe, Sullivan chap nhan y tuong ve thanh Venezia, "duong nhu mang lai cho toi co hoi tuyet voi đe nam bat sac mau tuoi sang va am nhac."


 The Gondoliers  The Gondoliers (1889) co boi canh dien ra mot phan o Venezia, phan khac tai vuong quoc do cap cheo thuyen (gondolier) cai tri. Cap gondolier co gang tu sua che đo quan chu theo tinh than "binh đang cong hoa". Gilbert tom lai vai chu đe truoc đay cua minh, chang han nhu phan biet giai cap. Loi nhac kich cung phan anh niem say me cua Gilbert voi "Luat Cong ty Co phan", nhan manh su hoi tu vo ly cua con nguoi tu nhien va tu cach phap nhan, đieu nay con ro rang hon nua trong vo tiep theo Utopia Limited. Bao chi cung đay thich thu truoc vo dien. To Illustrated London News đua tin:

...Gilbert đa tro lai nhu truoc kia, moi nguoi đeu rat phan khoi. Ong ay lai la chinh minh. Gilbert cua Bab Ballad, Gilbert tu cao hay thay đoi, gieu cot kho hieu, cham biem tinh te va nghich ly khoi hai. Gilbert đa phat minh ra truong phai cua rieng minh, ong vua la hieu truong vua la hoc sinh, nguoi chua bao gio day cho ai khac ngoai chinh minh, gan nhu khong ke nao bat chuoc noi — đay la Gilbert ma cong chung muon thay, va đay la Gilbert đuoc co vu vao toi thu bay cho đen khi khan gia khong con co vu noi nua.

Ban cong tac cu trong vo Cox and Box (sau nay la bien tap vien cua tap chi Punch) la Burrnand đa viet cho Sullivan: "Magnificento!... Toi phat ghen voi anh va W.S.G co the đat mot tac pham mot thoi thuong hoan chinh nhu nay len san khau." Vo opera đuoc coi la thanh cong chung lon cuoi cung cua Gilbert va Sullivan, co so buoi dien chi thua kem H.M.S. Pinafore, Patience va The Mikado. Ngay 6 thang 3 nam 1891, The Gondoliers la vo opera đau tien cua Gilbert va Sullivan đuoc vinh du dien tai Lau đai Windsor phuc vu nu vuong Victoria va hoang gia.


= Xung đot tam tham =
Moi quan he cua Gilbert va Sullivan trong cong viec kha la than thien, nhung đoi khi cung cang thang, đac biet cang gia tang trong cac vo opera ve sau. Nguyen nhan phan vi moi nguoi đeu muon nguoi kia phai theo yeu cau cong viec cua minh, phan khac la do tinh cach đoi lap: Gilbert thuong đoi đau va de tu ai con Sullivan hay tranh xung đot. Libretto cua Gilbert tham nhuan nhung tinh huong "đao nghich" theo chu nghia phi ly, đao lon trat tu xa hoi. Noi dung nay thuong mau thuan voi mong muon cua Sullivan theo chu nghia hien thuc va giau cam xuc. Su cham biem chinh tri cua Gilbert thuong choc gheo đen nhung nguoi giau co va quyen luc, đay lai la đoi tuong Sullivan tim kiem ket than va nhan bao tro.

Gilbert va Sullivan nhieu lan bat đong khi chon chu đe. Moi lan sau khi ket thuc Princess Ida va Ruddigore kem thanh cong hon 7 vo khac tu  H.M.S. Pinafore đen The Gondoliers, Sullivan đe nghi cham dut cong tac, neu ra cam nhan cot truyen cua Gilbert cu bi lap lai va khong thay thoa man nghe thuat voi cac vo opera. Trong luc hai nghe si giai quyet khac biet, Carte van mo cua Savoy dien lai cac tac pham truoc đo. Cu nhu vay, sau vai thang tam dung, Gilbert lai co libretto thuyet phuc đuoc Sullivan chuyen tu phan đoi sang chap thuan, the la hai ben tiep tuc cong tac.
Thang 4 nam 1890, trong luot chay dien The Gondoliers, Gilbert chat van Carte ve chi phi san xuat. Trong so cac hang muc Gilbert phan đoi co chi phi tam tham moi trai o sanh Nha hat Savoy, Carte tinh chung cho ca ba. Gilbert noi đay la chi phi bao tri nen đuoc tinh cho rieng Carte. Gilbert đoi chat voi Carte, nhung Carte tu choi xem xet lai cac khoan nay. Gilbert noi hung va viet cho Sullivan "Toi đe lai cho anh ta mot loi rang that sai lam khi đap đo cai thang đa nang minh len". Helen Carte viet rang Gilbert xu su voi Carte "theo cach ma toi khong nghi rang đang dung tham chi đoi voi mot nguoi đay to lam phat long minh". Ngay 5 thang 5 nam 1890, Gilbert viet cho Sullivan: "Cuoi cung thi thoi điem chung ta cham dut cong tac đa đen... Toi đang viet cho Carte... thong bao đe anh ta khong san xuat hoac bieu dien bat ky ban libretto nao cua toi sau Giang sinh nam 1890 nua." Nhu nha viet tieu su Andrew Crowther giai thich:

Rot cuoc, tam tham chi la mot trong cac co tranh chap, van đe thuc su khong nam o gia tri nhung thu nay ma la cau hoi lieu Carte co đang tin cay trong cac van đe tai chinh lien quan đen Gilbert va Sullivan hay khong. Gilbert cho rang nghi tich cuc nhat thi Carte co the pham phai mot loat sai lam ve van đe thanh toan, nhung te nhat thi la đa co tinh lua đao nguoi khac. Voi khoang cach thoi đai khong de đe noi đung sai, nhung co ve nhu kha ro rang la co gi đo rat sai trong viec thanh toan. Ngay 28 thang 5 nam 1891, mot nam sau khi ket thuc "bat hoa", Gilbert viet cho Sullivan rang Carte đa thua nhan "khong chu y lay lo gan 1.000 bang chi rieng trong khoan đen đien chieu sang".

Moi chuyen som tro nen tram trong, Gilbert khong con giu đuoc binh tinh đa đam đon kien Carte. Sullivan đung ve phia Carte bang cach đua ra to khai huu the sai lam ve nhung chi phi phap ly ton đong tu vu viec giua Gilbert va Lillian Russell nam 1884. Tren thuc te, nhung khoan nay đa đuoc tra het. Phat hien ra viec nay, Gilbert yeu cau rut lai ban khai nhung Sullivan tu choi. Gilbert thay hanh đong đo la vo đao đuc nen khong the bo qua. Con Sullivan lai cho rang Gilbert nghi ngo y tot cua minh. Trong moi truong hop thi con nhieu ly do khac đe Sullivan đung ve phia Carte. Carte đang xay Nha hat Opera Hoang gia Anh (nay la Nha hat Cung đien), dien vo grand opera duy nhat trong su nghiep Sullivan la Ivanhoe. Sau khi The Gondoliers dien xong nam 1891, Gilbert rut lai quyen cho phep dien cac ban libretto cua minh, đong thoi the se khong viet them vo opera nao cho Savoy nua.
Sau đo, Gilbert viet The Mountebanks voi Alfred Cellier va ban opera that bai Haste to the Wedding cung voi George Grossmith, con Sullivan soan nhac cho Haddon Hall cung Sydney Grundy. Gilbert cuoi cung đa thang kien nhung hanh đong va tuyen bo cua ong lam đau long nhung nguoi tung cong tac voi minh. Tuy vay, su cong tac nay sinh loi đen noi khi Nha hat Opera Hoang gia Anh that bai tai chinh, vo chong Carte đa tim cach tai hop bo đoi nghe si. Cuoi nam 1891, sau nhieu no luc hoa giai bat thanh, Tom Chappell la nha xuat ban am nhac cho bo đoi đa đung ra va thanh cong han gan lai trong vong hai tuan, cuoi cung giup cho Gilbert va Sullivan co them hai lan lam viec chung nua. Du gi thi Gilbert va Sullivan cung la bo đoi mang lai nhieu loi nhuan nhat cho Tom Chappell.


= Nhung tac pham chung cuoi =

Vo opera ap chot cua hai nguoi Utopia, Limited (1893) chi đat đuoc thanh cong khiem ton con tac pham cuoi cung The Grand Duke (1896) that bai hoan toan. Ca hai vo nay đeu khong nam trong danh sach nhung tac pham cua Gilbert va Sullivan đuoc dien thuong xuyen cho đen khi Cong ty Opera D'Oyly Carte thuc hien cac ban thu am chuyen nghiep hoan chinh đau tien cua vao thap nien 1970. Gilbert cung đe nghi voi Sullivan cung lam His Excellency (1894). Nhung do Gilbert khang khang muon moi Nancy McIntosh la nguoi đuoc ong bao tro tu Utopia nen Sullivan đa khuoc tu. F. Osmond Carr đa thay the đe soan nhac cho His Excellency.

Sau The Grand Duke, hai nguoi khong con ly do gi đe lam viec chung nua. Tham chi nam 1898 con xay ra mot su hieu lam kho chiu. Ngay 28 thang 5, tai buoi ra mat vo opera Beauty Stone cua Sullivan, Gilbert cung ban be đen Nha hat Savoy. Ong von đinh ninh rang Sullivan đa danh mot so ghe cho minh. Nhung nguoi ta thong bao rang Sullivan phan đoi su co mat cua Gilbert, du rang ve sau Sullivan phu nhan đieu nay. Ngay 17 thang 11 nam 1898 la lan cuoi cung hai nguoi gap nhau tai le ky niem 21 nam buoi trinh dien đau tien cua The Sorcerer trong Nha hat Savoy, ho đa khong noi mot loi nao voi nhau. Khi ay, suc khoe Sullivan đa rat kem, ong qua đoi nam 1900. Cho đen tan phut cuoi, ong van cung cac nha viet loi kich tiep tuc soan cac vo comic opera moi cho Savoy, thanh cong nhat la cong tac cung Basil Hood trong The Rose of Persia (1899). Gilbert cung cong tac voi nhung nguoi khac cho ra mot so tac pham trong thap nien 1890. Khi Sullivan qua đoi nam 1900, Gilbert viet rang bat ky ky uc ran nut nao giua ho đa đuoc "han gan hoan toan" va "moi quan he than tinh nhat ton tai giua chung toi", "Sullivan... vi anh ay đa la mot trong nhung nha soan nhac thien tai hiem co nhat, đa nhun nhuong khiem ton nhu the moi vao nghe, nay lay đau... Toi nho tat ca nhung gi anh ay đa lam cho toi khi đe kha nang thien tai ay mat đi mot phan anh sang danh cho cai ten nho be cua toi."
Richard D'Oyly Carte qua đoi nam 1901, nguoi vo goa Helen tiep tuc chi đao cac hoat đong cua Cong ty Opera D'Oyly Carte tai Savoy cung nhu luu dien. Gilbert nghi huu ban phan, du van tiep tuc tham gia chi đao nhung vo dien lai va đoi khi viet cac vo moi. Giua cac nam 1906-1909, ong ho tro Helen dan dung hai mua kich muc tai Nha hat Savoy. Đieu nay lam cac vo dien tro nen pho bien lai va tiep tuc đuoc yeu thich. Gilbert đuoc phong tuoc hiep si trong mua kich muc thu nhat. Sau khi Sullivan qua đoi, Gilbert chi viet them mot vo comic opera nua la Fallen Fairies (1909; nhac cua Edward German) nhung khong thanh cong.


Di san va đanh gia Gilbert qua đoi nam 1911. Hai nam sau, Helen qua đoi va con trai Richard la Rupert D'Oyly Carte tiep quan Cong ty Opera tu me ke. Nam 1948, Rupert qua đoi va con gai ong la Bridget D'Oyly Carte thua ke cong ty. Cong ty Opera D'Oyly Carte gan nhu luu dien quanh nam, dien đoc quyen cac vo opera cua Gilbert va Sullivan cho đen khi đong cua nam 1982. Tong cong trong the ky 20, cong ty co hon 35.000 buoi dien. Cac vo opera Savoy ngay tu đau đa đuoc dien rong rai o Bac My va chau Đai duong, ngay sau đo đen Đuc, Nga va nhieu noi khac o Chau Au va tren the gioi.
Nam 1922, Ngai Henry Wood giai thich ve ly do hai nguoi hop tac đa đe lai thanh cong lau dai nhu sau:

Chua ai sanh đuoc ve Sullivan ve su toa sang va bay bong, ve hai huoc nhung khong tho thien, duyen dang va quyen ru. Dan nhac cua ong that hay: sang tac cua ong the hien su hieu biet sau sac tung giong mot trong dan. Tren het, am nhac Sullivan hoan toan phu hop voi ngon tu trong boi canh... Ong đa tim đuoc cach thuc đung đan, duy nhat đe tuong ung voi nhip đieu vui tuoi nguyen ban cua Gilbert, đam bao khop voi tro vui hoac cham biem ma Gilbert tao ra, sac ben noi bat nhung khong lan at ma ton phan loi len. Am nhac Sullivan vuot hon nhieu voi chuc nang song hanh voi libretto cua Gilbert, nguoc lai phan libretto cua Gilbert khong đon thuan la phan loi cho nhac Sullivan. Chung ta co hai bac thay cung choi mot ban concerto. Moi nguoi khong phu thuoc vao nguoi kia; moi phan đeu tro thanh nguyen ban, nhung lai khong vuot troi len nhau ma gan ket hoan hao. Su hai hoa hiem co giua ngon tu va am nhac khien nhung vo opera nay tro nen đoc đao het suc. Đo khong phai tac pham cua mot nhac si va nguoi viet loi libretto, khong phai cua mot thi si va nguoi pho nhac, ma la cua hai thien tai.

G. K. Chesterton cung ca ngoi su ket hop cua hai nghe si, du đoan cac vo opera con thanh cong "tuong lai xa". Ong viet rang ban than su cham biem cua Gilbert la "qua nhanh tri đe đe nhan thuc" va co le chi co Sullivan moi co the "chap canh cho nhung loi đo... vua đung muc đo de dai vua nghiem tuc kho chieu đo. Muc đo hai huoc va khoang cach chuan xac [cua loi kich] so voi thuc te... duong nhu đuoc the hien ... trong tung not nhac;... trong đieu cuoi keo theo." Nam 1957, The Times co bai đanh gia neu len ly do vi sao "cac vo opera Savoy co suc song ben bi":

Cach bieu đat [cua ho] thuc su vuot tam đuong thoi... Ngay tu đau, [the gioi cua] Gilbert va Sullivan ro rang khong phai la the gioi cua khan gia, [đo la] the gioi đuoc tao ra trat tu ngan nap, chinh xac đen can đoi, khong the lac hau – vi no khong bao gio loi mot theo nghia soi tren quy uoc va cach nghi thoang qua cua xa hoi đuong thoi.... Moi nghe si đeu co phan danh gia minh trong ay. Cot truyen ro rang mach lac khong tuong cua Gilbert an khop voi ngon tu ... Đoan hoi thoai cua ong voi hinh thuc che gieu chu đao lam suong ca tai lan oc. Nhung cau tu cho thay an tu vo song va tinh te trong viec tao ra hieu ung khoi hai bang su đoi lap giua hinh thuc tho voi tu tuong va ngon tu khong tho chut nao... [Nhung dong van] chich no tung bong bong cam xuc... [ho co] tam quan trong ngang nhau... Loi cua Gilbert hau nhu luon co điem nhan va lap lanh khi long vao nhac Sullivan... Giai đieu Sullivan trong nhung vo opera nay nhu cung co rieng mot the gioi... [Ong ay la] mot nguoi di dom tinh te mang bau khong khi giai đieu chinh xac, gian di, duyen dang va tuon chay... Hai nguoi cung nhau đe lai niem say me bat tan khong gi sanh đuoc... Nhe nhang tham chi vat vanh, du van nhu vuot tren ca cac xem xet nghiem khac, [nhung vo opera] co đu tinh xao lan tao nha đe bien mot thu tam thuong thanh tac pham nghe thuat.

Cac vo opera thanh cong ruc ro đa giup cho Cong ty Opera D'Oyly Carte ngay tu đau co the cap phep cho cac đoan nghiep du cung nhu cong ty chuyen nghiep khac nhu Cong ty J. C. Williamson Gilbert va Sullivan. Gan mot the ky cho đen khi het han ban quyen tai Anh nam 1961 va ngay ca sau đo, Cong ty Opera D'Oyly Carte anh huong đen viec san xuat opera toan the gioi, tao nen "truyen thong bieu dien" cho nhieu vo đuoc cac đao dien chuyen nghiep lan nghiep du nhac đen ngay nay. Gilbert, Sullivan va Carte thuc su co anh huong quan trong đen san khau nghiep du. Truoc khi cac vo opera Savoy ra đoi, gioi chuyen nghiep hay khinh thuong dien vien nghiep du. Sau khi nhung cong ty Gilbert va Sullivan nghiep du thanh lap vao thap nien 1880 đuoc cap phep dien cac vo opera nay, gioi chuyen nghiep cong nhan nhung nhom bieu dien nghiep du "ho tro van hoa am nhac va kich. Gio đay ho đuoc chap nhan la truong huan luyen co ich cho san khau chinh danh, nhieu dien vien đuoc yeu thich ngay nay đa buoc len tu thu hang tinh nguyen vien đo." Hai tac gia Cellier va Bridgeman cho rang chat luong va danh tieng cac nhom nghiep du gia tang phan lon la do "su noi tieng va con sot lan truyen khi trinh dien cac vo opera Gilbert va Sullivan". Bao cao cua Hiep hoi Opera va Kich quoc gia (National Operatic and Dramatic Association - NODA) nam 1914 cho biet gan 200 đoan nghe thuat Anh đa bieu dien cac tac pham Gilbert va Sullivan, tao thanh hau het nhung cong ty nghiep du trong nuoc (con so nay chi bao gom hoi vien NODA). Hiep hoi cho hay them rang gan 1.000 buoi dien opera Savoy cung nam, phan nhieu đe lam tu thien. Cac nhom nghiep du manh con dien tai nhung noi xa xoi nhu New Zealand. Tai My va nhung noi khong bi luat ban quyen Anh rang buoc, cac cong ty chuyen nghiep lan nghiep du đa dien cac vo opera nay suot the ky 20. Internet Broadway Database thong ke chi rieng Broadway đa ra cho ra lo khoang 150 san pham tu nam 1900 đen 1960. Nam 1901, Cong ty Savoy nghiep du thanh lap tai Philadelphia va van tiep tuc bieu dien cho đen nay. Nam 1948, tap chi Life cho hay hang nam co 5.000 buoi dien cac vo opera cua Gilbert va Sullivan tai My, vuot qua so buoi dien kich Shakespeare.
Sau khi het han ban quyen, cac cong ty chuyen nghiep khac đuoc tu do trinh dien va thu am cac vo opera, tham chi ngay tai Anh va Khoi Thinh vuong chung. Nhieu cong ty trinh dien noi len nham san xuat cac tac pham nay, nhu Gilbert and Sullivan for All (Gilbert va Sullivan cho moi nguoi) tai Anh, nhung cong ty san co cung them cac tac pham Gilbert va Sullivan vao kich muc cua minh, chang han nhu Nha hat Opera Quoc gia Anh, Cong ty Opera Carl Rosa va Nha hat Opera Uc. Cac cong ty bieu dien chuyen nghiep tai Hoa Ky cung dien cac vo nay, nhu hai đoi thu canh tranh la LOOM (Light Opera of Manhattan) va NYGASP (New York Gilbert and Sullivan Players) o Thanh pho New York. Nam 1980, Joseph Papp san xuat vo Pirates cho san khau Broadway va West End đa mang nhung khan gia moi đen voi Gilbert va Sullivan. Tu nam 1988 đen 2003, Cong ty Opera D'Oyly Carte kieu moi đa hoi sinh cac vo opera nay tren cac chuyen luu dien va tai West End. Ngay nay, nhieu cong ty bieu dien chuyen nghiep khac nhau nhu NYGASP, Opera della Luna, Cong ty Opera Gilbert & Sullivan Quoc gia, Opera North, Ohio Light Opera, Nha hat Opera Scotland va cac khu vuc khac, cung nhieu hoi đoan nghiep du, hoi thanh, truong pho thong va đai hoc tiep tuc dien cac vo nay. Nhung tac pham G&S noi tieng nhat cung đuoc cac cong ty opera lon tiep tuc bieu dien theo thoi gian, phat hanh ban thu am cac vo opera, overture va ca khuc trong đo. Tu nam 1994, Le hoi Gilbert va Sullivan Quoc te đuoc to chuc vao thang 8 hang nam o Anh (tru nam 2020), voi khoang hon 20 buoi bieu dien cac vo opera tren san khau chinh va hang chuc su kien lien quan "ben le" tai cac đia điem nho hon. Le hoi ghi lai va cung cap cac video trinh dien nghiep du va chuyen nghiep pho bien nhat tai đo. Lien quan đen le hoi nam 2009, mot nha phe binh đuong đai viet "Su hoa tron đac biet giua me hoac, ngoc nghech va cham biem nhe nhang cua G&S duong nhu tao ra suc hut ma mot thoi nao cung hop". Tiep tuc co hang tram cong ty nghiep du dien cac tac pham cua Gilbert va Sullivan tren toan the gioi.


= Thu am va phat song =

Tu nam 1898 bat đau co nhung ban thu am thuong mai đau tien phan rieng le cac vo opera Savoy. Nam 1917, Cong ty Gramophone (HMV) san xuat album đau tien hoan chinh vo The Mikado, tiep theo la tam vo opera khac cua Gilbert va Sullivan. Bat đau tu cuoi thap nien 1920, HMV va Victor đa phat hanh ban thu am bang đien (electrical recordings) hau het cac vo opera Savoy duoi su giam sat cua Rupert D'Oyly Carte. Cong ty Opera D'Oyly Carte tiep tuc san xuat cac ban thu am cho đen nam 1979 đuoc đanh gia cao, giu cho cac vo opera van pho bien qua nhieu thap ky. Nhieu ban ghi am sau nay đuoc phat hanh lai tren đia CD. Nam 1988, cong ty đuoc tai lap đa thu am bay vo opera.
Sau khi het han ban quyen, nhieu cong ty tren khap the gioi đa phat hanh cac ban thu am va ghi hinh cac vo opera Savoy noi tieng. Nam 1966 va trong thap nien 1980, Đai BBC đa phat tron bo 13 vo opera Gilbert va Sullivan hien thoi. Dan ca si opera ad hoc đuoc Sir Malcolm Sargent chi huy trong thap nien 1950-60 va Sir Charles Mackerras trong thap nien 1990 đa thuc hien thu am mot so vo. Thap nien 1980, Alexander Faris đa tien hanh ghi video 11 vo opera Savoy (bo hai vo cuoi) voi dan sao gioi giai tri cung nhu ca si chuyen nghiep. The Pirates of Penzance tren san Broadway cua Joseph Papp đuoc thu am nam 1981. Tu nam 1994, Le hoi Gilbert va Sullivan Quoc te phat hanh rat nhieu CD va video chuyen nghiep va nghiep du ve cac vo opera Savoy. Sang the ky 21, Nha hat Light Opera Ohio cung thu am mot so vo opera. To chuc RAGSPT tai Dunedin, New Zealand đa ghi hinh tat ca 13 vo opera Savoy hien co va cap phep tren Creative Commons.


= Anh huong van hoa =

Trong gan 150 nam, Gilbert va Sullivan anh huong rong rai đen van hoa đai chung the gioi noi tieng Anh. Mot so cau thoai va trich dan trong cac vo opera Savoy đi vao ngon ngu tieng Anh (ngay ca khi khong phai do Gilbert khai sinh), chang han nhu "short, sharp shock", "What never? Well, hardly ever!", "let the punishment fit the crime", va "A policeman's lot is not a happy one". Cac vo opera đa anh huong đen dien ngon va phong cach chinh tri va, van hoc, đien anh truyen hinh, đuoc nhieu nha hai kich nhai lai, tham chi trich dan trong cac phan quyet phap ly.
Nhac kich Anh My mac mon no to lon voi G&S, khi ho đuoc cac tac gia va nha soan nhac thoi ky đau nguong mo va hoc theo, nhu Ivan Caryll, Adrian Ross, Lionel Monckton, P. G. Wodehouse Guy Bolton, Victor Herbert va ve sau la Jerome Kern, Ira Gershwin, Yip Harburg,  Irvin Berlin, Ivor Novello, Oscar Hammerstein II, Andrew Lloyd Webber. Loi kich cua Gilbert la hinh mau cho nhung soan gia Broadway the ky 20 nhu Cole Porter, Ira Gershwin va Lorenz Hart. Noel Coward viet: "Toi sinh ra trong the he van coi trong nhac light (opera). Loi ca, giai đieu cua Gilbert va Sullivan ngan nga va khac sau vao tam thuc toi ngay khi con nho. Cha toi hat chung, me toi choi chung, bao mau Emma huyt sao chung... Cac co di chu bac cua toi... say sua đon ca va đong thanh nhau hat..."
Giao su Carolyn Williams đuc ket: "Anh huong cua Gilbert va Sullivan voi su di dom, kha nang cham biem, đa kich chinh tri va van hoa đuong đai đa vuot ra khoi san khau nhac kich cho đen hai kich noi chung. Nhung am chi trong tac pham cua ho mo đuong đi vao nen van hoa đai chung chung ta". Nguoi ham mo đong thoi la chuyen gia ve Gilbert va Sullivan la Ian Bradley nhat tri:

Tat nhien nhac kich khong phai la hinh thuc van hoa duy nhat cho thay suc anh huong cua G&S. Co the tim thay nhung nha viet ca khuc ke thua truc tiep su di dom va cham biem tren hai bo Đai Tay Duong trong the ky 20 nhu Michael Flanders, Donald Swann o Anh va Tom Lehrer tai Hoa Ky. Anh huong cua Gilbert co the thay ro qua mach hai kich Anh, xuyen suot tu nhung cau tho cua John Betjeman tren Monty Python hay Private Eye cho đen... loat phim truyen hinh nhu Yes, Minister... noi nhan manh di dom, mia mai, choc vui khoi day tu ben trong theo cach vua cot nha chinh quyen vua binh di thoai mai.

Cac tac pham cua Gilbert va Sullivan thuong xuyen đuoc phong theo hay nhai lai, co the thay ro qua vi du pho bien nhu The Elements, Clementine cua Tom Lehrer; I'm Called Little Butterball, When I Was a Lad, You Need an Analyst, The Bronx Bird-Watcher cua Allan Sherman va chuong trinh Giang Sinh đac biet 1973 cua The Two Ronnies. Cac nghe si hai khac thuong lay ca khuc Gilbert va Sullivan lam thanh phan chinh cua minh, nhu Hinge va Bracket, Anna Russell, va tap HMS Yakko trong loat hoat hinh Animaniacs. Cac bai hat cua Gilbert va Sullivan thuong bi quang cao phong theo (quang cao nhai theo cung đuoc xuat ban) cung giong nhu cac hinh thuc dien tau G&S khac nhau suot nhieu thap ky. Ngoai ra con co mot so bo phim tieu su ve Gilbert va Sullivan, nhu Topsy-Turvy cua Mike Leigh (2000) va The Story of Gilbert and Sullivan (1953), cung nhu cac buoi dien ve bo đoi nghe si nhu Broadway nam 1938 Knights of Song va West End nam 1975 Tarantara! Tarantara!
Vi Gilbert tap trung vao chinh tri nen khong ngac nhien khi cac chinh tri gia va nha quan sat chinh tri thuong tim thay cam hung trong nhung tac pham nay. Chanh an Toa an Toi cao Hoa Ky William Rehnquist đa them cac soc vang vao ao thung bat chuoc theo nhan vat Đai Chuong an trong Iolanthe. Ngoai ra, Đai chuong an Charles Falconer đuoc ghi nhan la phan đoi hinh anh nhan vat Đai chuong an trong Iolanthe đen muc ung ho đong thai huy bo chuc vu nay. Ngoai viec trich dan mot so cau thoai noi tieng, cac chinh tri gia Anh con co nhung bai phat bieu duoi hinh thuc phong theo Gilbert va Sullivan, co the ke đen  bai phat bieu cua đang vien Bao thu Peter Lilley bat chuoc dang "I've got a little list" (Toi co mot danh sach nho) tu The Mikado, liet ke nhung nguoi ma ong chong lai, gom "bon xa hoi chu nghia" va "nhung co gai tre mang bau chi đe nhay vao xep hang mua nha".


Thanh qua chung = Tac pham chinh va luot dien goc tai Luan Đon =
Thespis hay The Gods Grown Old (1871) 63 buoi dien
Trial by Jury (1875) 131 buoi dien
The Sorcerer (1877) 178 buoi dien
H.M.S. Pinafore hay The Lass That Loved a Sailor (1878) 571 buoi dien
The Pirates of Penzance hay The Slave of Duty (1879) 363 buoi dien
The Martyr of Antioch (cantata) (1880) (Gilbert giup chinh sua tho Henry Hart Milman)
Patience hay Bunthorne's Bride (1881) 578 buoi dien
Iolanthe hay The Peer and the Peri (1882) 398 buoi dien
Princess Ida hay Castle Adamant (1884) 246 buoi dien
The Mikado hay The Town of Titipu (1885) 672 buoi dien
Ruddigore hay The Witch's Curse (1887) 288 buoi dien
The Yeomen of the Guard hay The Merryman and his Maid (1888) 423 buoi dien
The Gondoliers hay The King of Barataria (1889) 554 buoi dien
Utopia, Limited hay The Flowers of Progress (1893) 245 buoi dien
The Grand Duke hay The Statutory Duel (1896) 123 buoi dien


= Ballad parlor =
"The Distant Shore" (1874)
"The Love that Loves Me Not" (1875)
"Sweethearts" (1875), dua tren vo kich cung ten nam 1874 cua Gilbert


= Overture =
Cac ban overture tu nhung vo opera cua Gilbert va Sullivan van đuoc yeu thich va co nhieu ban thu am. Hau het cac ban nay co cau truc giai đieu pot-pourri tu cac vo opera. Tuy cac ban overture nhin chung dan dung tot nhung khong phai tat ca la do Sullivan sang tac. Nhung ke ca nhung tro ly đuoc giao viec nay cung dua tren cac ban phac cua ong. Trong nhieu truong hop ong cung đua ra cac đe xuat hoac chinh sua. Sullivan luon chi huy nhac vao đem khai mac, va chinh ong cung duyet ban nhac khi xuat ban.
Sullivan tu viet cac overture cho Thespis, Iolanthe, Princess Ida, The Yeomen of the Guard, The Gondoliers va The Grand Duke. Rieng voi Utopia, Limited thi chua the xac minh chac chan vi ban nhac viet tay đa mat, nhung kha nang van do Sullivan viet vi chi gom vai tiet nhip gioi thieu roi đen phan nhac đuoc sao chep tu cac phan khac trong chinh vo opera (phan canh Phong khach). Thespis hien cung khong con nhung khong nghi ngo gi ve viec Sullivan đa viet overture trong đo. The Sorcerer ban đau trinh dien voi mot đoan nhac incidental cua Sullivan danh cho vo Henry the VIII cua Shakespeare vi khong co thoi gian soan overture moi; phan nay đuoc Hamilton Clarke thay the bang ban khac vao nam 1884. Voi nhung vo con lai, overture trong H.M.S. Pinafore va The Pirates of Penzance la cua Alfred Cellier, overture cho Patience la cua Eugen d'Albert, con Hamilton Clarke đong gop cho The Mikado va Ruddigore (overture Ruddigore ve sau cung đuoc thay bang ban cua Geoffrey Toye).
Hau het cac ban overture đeu co ba phan: phan gioi thieu sinh đong, phan giua cham va phan ket duoi hinh thuc sonata, voi hai chu đe, phan phat trien ngan, phan tom tat va đoan ket coda. Ban than Sullivan khong phai luc nao cung theo khuon mau nay. Vi du, overture cho Princess Ida chi co phan mo đau nhanh va phan ket cham. Overture cho Utopia Limited chu yeu la phan cham, con đoan gioi thieu rat ngan.
Thap nien 1920, Cong ty Opera D'Oyly Carte uy quyen cho giam đoc am nhac Geoffrey Toye viet nhung ban overture moi cho Ruddigore va The Pirates of Penzance. Ban overture cua Toye danh cho Ruddigore đuoc cho vao kich muc chung va ngay nay pho bien hon so voi phien ban ban đau cua Clarke. Nhung overture cua Toye Pirates thi khong dung đuoc lau va nay bi coi la đa that lac. Malcolm Sargent nghi ra đoan ket moi cho phan overture trong The Gondoliers, them "vu khuc casusa" lay tu man hai. Khien cho overture cua Gondoliers theo mo hinh nhanh-cham-nhanh quen thuoc trong cac vo opera Savoy con lai. Muc đo pho bien cua ban overture nay tuong đuong hay tham chi con hon ca phien ban goc cua Sullivan.


Phien ban khac = Ban dich =
Cac vo opera cua Gilbert va Sullivan đuoc dich sang nhieu thu tieng, bao gom tieng Yiddish, Do Thai,  Bo Đao Nha, Thuy Đien, Ha Lan, Đan Mach, Estonia, Hungary, Nga, Nhat, Phap, Y, Tay Ban Nha (ca ban Pinafore dang zarzuela), Catalan va nhung ngon ngu khac.
Cac vo opera Gilbert va Sullivan co nhieu phien ban tieng Đuc, trong đo co Der Mikado kha noi tieng, hay tham chi ca vo The Grand Duke nua. Friedrich Zell va Richard Genee la tac gia Die Fledermaus va cac operetta khac cho thanh Vien đa thuc hien mot so ban dich tieng Đuc. Ho tham chi con dich ca mot trong nhung vo opera it đuoc biet đen cua Sullivan la The Chieftain sang tieng Đuc la Der Hauptling.


= Ba le =
Pineapple Poll do John Cranko sang tac nam 1951 tai Nha hat Sadler's Wells trong kich muc cua cong ty Birmingham Royal Ballet (BRB). Vo ballet dua tren The Bumboat Woman's Story trong tap Bab Ballad cua Gilbert nam 1870 cung nhu chinh vo opera H.M.S. Pinafore. Cranko mo rong cot truyen cua bai tho them vao cai ket co hau. Am nhac đuoc Charles Mackerras cai bien tu cac nhac chu đe cua Sullivan.
Pirates of Penzance - The Ballet! cua Nha hat ba le Queensland nam 1991.


= Chuyen the =

Gilbert đa chuyen the noi dung H.M.S. Pinafore va The Mikado thanh sach thieu nhi The Pinafore Picture Book va The Story of The Mikado trong đo mot so chi tiet cot truyen khong co trong libretto. Nhieu sach thieu nhi khac ra đoi voi noi dung hoac phong theo nhan vat, su kien trong cac vo opera. Trong the ky 19, am nhac va ca khuc pho bien nhat cua Gilbert va Sullivan đa đuoc chuyen the thanh cac ban khieu vu.
Cac vo opera cung đuoc chuyen the sang nhac kich va phim am nhac, nhu sau đay:

The Swing Mikado (1938; Chicago – dan dien vien da đen)
The Hot Mikado (1939) va Hot Mikado (1986)
The Jazz Mikado (1927, Berlin)
Hollywood Pinafore (1945)
The Cool Mikado (phim 1962)
The Black Mikado (1975)
Dick Deadeye, or Duty Done (phim hoat hoa 1975)
The Pirate Movie (phim 1982)
The Ratepayers' Iolanthe (1984; thang giai Olivier Award) do Ned Sherrin va Alistair Beaton chuyen the
The Metropolitan Mikado (cham biem chinh tri do Sherrin va Beaton chuyen the, dien lan đau tai Đai sanh nu vuong Elizabeth (1985) voi dien vien Louise Gold, Simon Butteriss, Rosemary Ashe, Robert Meadmore va Martin Smith)
Di Yam Gazlonim cua Al Grand (1986; chuyen the tieng Yiddish cua Pirates; vo dien New York đuoc đe cu giai Drama Desk Award) 2007
Pinafore! (A Saucy, Sexy, Ship-Shape New Musical) (Mark Savage chuyen the, dien lan đau tai Nha hat Tan duong (Celebration Theater) o Los Angeles, California nam 2001; chi co duy nhat mot nhan vat la nu, tru mot nhan vat khac nua con lai tat ca đeu la đong tinh nam.
Gondoliers: Ban opera chuyen the theo chu đe mafia, đai the do John Doyle viet lai con Sarah Travis dan dung va cai bien, dien tai Nha hat Watermill roi chuyen qua Nha hat Apollo tai West End nam 2001.
Parson's Pirates cua Opera della Luna (2002)
The Ghosts of Ruddigore cua Opera della Luna (2003)
Pinafore Swing, Nha hat Watermill (2004: ban chuyen the khac cua Doyle trong đo dien vien đong gap đoi dan nhac)


Tham khao = Ghi chu =


= Chu thich =


= Thu muc =
Ainger, Michael (2002), Gilbert and Sullivan, a Dual Biography [Tieu su kep cua Gilbert va Sullivan] (bang tieng Anh), Oxford: Oxford University Press, ISBN 978-0-19-514769-8
Allen, Reginald (1975), The First Night of Gilbert and Sullivan [Đem đau tien cua Gilbert va Sullivan] (bang tieng Anh), London: Chappell, ISBN 978-0-903443-10-4
Ayre, Leslie (1972), The Gilbert and Sullivan companion [Su cong tac Gilbert va Sullivan] (bang tieng Anh), New York: Dodd, Mead & Co., ISBN 978-0-39-606634-7
Baily, Leslie (1952), The Gilbert and Sullivan Book [Sach Gilbert va Sullivan] (bang tieng Anh), London: Cassell
Bond, Jessie; Macgeorge, Ethel (1930), The Life and Reminiscences of Jessie Bond the Old Savoyard [Cuoc đoi va hoi tuong ve Jessie Bond nguoi Savoy xua] (bang tieng Anh), John Lane
Bradley, Ian, bien tap (1996), The Complete Annotated Gilbert and Sullivan [Tron bo Gilbert va Sullivan co chu giai] (bang tieng Anh), Oxford: Oxford University Press, ISBN 978-0-19-816503-3
—— (2005), Oh Joy! Oh Rapture! The Enduring Phenomenon of Gilbert and Sullivan [Oi vui qua! Oi me ly! Su phi thuong ben bi cua Gilbert va Sullivan] (bang tieng Anh), Oxford University Press, ISBN 978-0-19-516700-9
Cellier, Francois; Bridgeman, Cunningham (1914), Gilbet and Sullivan and Their Operas [Gilbert va Sullivan cung nhung vo opera cua hai nguoi] (bang tieng Anh), London: Sir Isaac Pitman & sons, OCLC 1017289906
Chesterton, G. K.; Godwin, A. H. (1926), Gilbert & Sullivan: A Critical Appreciation of the Savoy Operas [Gilbert & Sullivan: Đanh gia cao ve cac vo opera Savoy] (bang tieng Anh), London: E. P. Dutton, OCLC 1080694786
Coward, Noel (1953), The Noel Coward Song Book [Ca khuc cua Noel Coward] (bang tieng Anh), London: Methuen
Cox-Ife, William (1977), W. S. Gilbert: Stage Director [W. S. Gilbert: Chi đao san khau] (bang tieng Anh), London: Dobson, ISBN 978-0-234-77206-5
Crowther, Andrew (2011), Gilbert of Gilbert & Sullivan: His Life and Character [Gilbert trong Gilbert & Sullivan: Cuoc đoi va tinh cach] (bang tieng Anh), London: History Press, ISBN 978-0-7524-5589-1
Dark, Sidney; Grey, Rowland (1923), W. S. Gilbert: His Life and Letters [W. S. Gilbert: Cuoc đoi va thu tu] (bang tieng Anh), London: Methuen, OCLC 868543694
Dillard, Philip H. (1991), How Quaint the Ways of Paradox! [Nhung cach nghich ly la lung lam sao!] (bang tieng Anh), Metuchen, N.J.: Scarecrow Press, ISBN 978-0-8108-2445-4
Eden, David; Saremba, Meinhard, bien tap (2009), The Cambridge companion to Gilbert and Sullivan [Đong hanh cung Gilbert va Sullivan cua Cambridge] (bang tieng Anh), New York: Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-88849-3
Ellmann, Richard (1988), Oscar Wilde (bang tieng Anh), London: Penguin, ISBN 978-0-14-026501-9
Foreman, Edward (2001), Authentic Singing: The history of singing [Ca hat đich thuc: Lich su ca hat] (bang tieng Anh), quyen 1, Pro Musica Press, ISBN 978-1-88-711712-8
Furia, Philip (1996), Ira Gershwin: The Art of a Lyricist [Ira Gershwin: Nghe thuat nguoi viet loi ca] (bang tieng Anh), New York: Oxford University Press, ISBN 978-0-19511-570-3
Gilbert, William Schwenck (1908), The Pinafore Picture Book [Sach tranh Pinafore] (bang tieng Anh), London: George Bell and Sons
—— (1921), The Story of The Mikado [Cau chuyen Mikado] (bang tieng Anh), London: Daniel O'Connor
Gilbert, William Schwenck; Sullivan, Arthur Seymour (2017), Delphi Complete Works of Gilbert and Sullivan (Illustrated) [Tron bo Gilbert va Sullivan cua Delphi (co hinh minh hoa)] (bang tieng Anh), Delphi Classics, ISBN 978-1-78-656066-7
Harris, Roger (1999), Cox and Box (bang tieng Anh), Chorleywood: R. Clyde, OCLC 62599302
Hoi Thanh Tin Lanh Viet Nam (MN) (2020), Thanh ca, Nha xuat ban Đong Nai
Hughes, Gervase (1960), The Music of Sir Arthur Sullivan [Am nhac cua Ngai Arthur Sullivan] (bang tieng Anh), London: Macmillan, OCLC 912206171
Herbert, F. Tucker (2014), A New Companion to Victorian Literature and Culture [Ban đong hanh moi voi Van hoc va Van hoa thoi Victoria] (bang tieng Anh), John Wiley & Sons, ISBN 978-1-11-862449-4
Jacobs, Arthur (1986), Arthur Sullivan – A Victorian Musician [Arthur Sullivan – Nhac si thoi Victoria] (bang tieng Anh), Oxford University Press, ISBN 978-0-19-282033-4
Jones, John Bush (2003), Our Musicals, Ourselves: A Social History of the American Musical Theatre [Nhac kich cua chung ta, ban than chung ta: Lich su xa hoi san khau nhac kich My] (bang tieng Anh), UPNE, ISBN 978-0-87451-904-4
Joseph, Tony (1994), D'Oyly Carte Opera Company, 1875–1982: An Unofficial History [Cong ty Opera D'Oyly Carte] (bang tieng Anh), London: Bunthorne Books, ISBN 978-0-9507992-1-6
Macleod, Robert Duncan (1970), Library review [Đanh gia tu sach] (bang tieng Anh), quyen 22, MCB University Press Ltd.
Meyerson, Harold; Harburg, Ernest (1995), Who Put the Rainbow in the Wizard of Oz?: Yip Harburg, Lyricist [Ai đa bac cau vong trong Phu thuy xu Oz?: Nha viet loi ca Yip Harburg] (bang tieng Anh), Ann Arbor: University of Michigan Press, ISBN 978-0-47208-312-1
Percival, John (1983), Theatre in my blood - a biography of John Cranko [San khau trong huyet quan - tieu su John Cranko] (bang tieng Anh), London: The Herbert Press Ltd.
Rees, Terence (1964), Thespis – A Gilbert & Sullivan Enigma [Thespis – Bi an Gilbert & Sullivan] (bang tieng Anh), London: Dillon's The Bookstore, ISBN 978-0-90033-304-0
Richards, Jeffrey (2006), Sir Henry Irving: A Victorian Actor and His World [Sir Henry Irving: Dien vien thoi Victoria va the gioi cua ong] (bang tieng Anh), London: Bloomsbury, ISBN 978-1-85285-591-8
Rollins, Cyril; Witts, John R. (1962), The D'Oyly Carte Opera Company in Gilbert and Sullivan Operas: A Record of Productions, 1875-1961 [Cong ty Opera D'Oyly Carte đoi voi cac vo opera cua Gilbert va Sullivan: Ghi chep san pham, 1875-1961] (bang tieng Anh), M. Joseph
Samuels, Edward B. (2000), The Illustrated Story of Copyright [Cau chuyen ban quyen voi hinh minh hoa] (bang tieng Anh), New York: Thomas Dunne Books/St. Martin's Press, ISBN 978-0-31-228901-0
Scheurer, Timothy E., bien tap (1989), American Popular Music [Am nhac đai chung My] (bang tieng Anh), quyen 1, Popular Press, ISBN 978-0-87972-466-5
Stedman, Jane W. (1996), W. S. Gilbert, A Classic Victorian & His Theatre [W. S. Gilbert, nghe si va nha hat thoi Victoria kinh đien] (bang tieng Anh), Oxford University Press, ISBN 978-0-19-816174-5
Sullivan, Herbert; Flower, Newman (1927), Sir Arthur Sullivan: His Life, Letters & Diaries [Sir Arthur Sullivan: Cuoc đoi, thu tu va nhat ky] (bang tieng Anh), London: Cassell & Company, Ltd
Traubner, Richard (1984), Operetta: A Theatrical History [Operetta: Lich su san khau] (bang tieng Anh), London: Gollancz, ISBN 978-0-57-503338-2
Walbrook, Henry Mackinnon (1922), Gilbert and Sullivan Opera, a History and Comment [Opera cua Gilber va Sullivan: Lich su va binh luan] (bang tieng Anh) (an ban thu 2), F. V. White
Williams, Carolyn (2010), Gilbert and Sullivan: Gender, Genre, Parody [Gilbert va Sullivan: Phan tinh, the loai, ban nhai] (bang tieng Anh), New York: Columbia University Press, ISBN 978-0-231-14804-7
Wilson, Robin; Lloyd, Frederic (1984), Gilbert & Sullivan: The Official D'Oyly Carte Picture History [Gilbert & Sullivan: Lich su hinh anh chinh thuc cua D'Oyly Carte] (bang tieng Anh), New York: Alfred A. Knopf, Inc, ISBN 978-0-394-54113-6
Wolfson, John (1976), Final Curtain: The Last Gilbert and Sullivan Operas [Buc rem sau cung: Nhung vo opera cuoi cua Gilbert va Sullivan] (bang tieng Anh), London: Chappell in association with A. Deutsch, ISBN 978-0-903443-12-8
Bao chi
Andrea, Mazzucato Gian (ngay 30 thang 12 nam 1899). "Sir Arthur Sullivan: The National Composer" [Ngai Arthur Sullivan: Nha soan nhac quoc gia]. Musical Standard (bang tieng Anh). Quyen 12 so 311.
Beatty-Kingston, William (ngay 1 thang 1 nam 1883). "Our Musical Box" [Hop nhac chung ta]. The Theatre (bang tieng Anh).
Burgess, Michael (thang 1 nam 1975). "Richard D'Oyly Carte". The Savoyard (bang tieng Anh).
Cannon, John (Spring 2011). "Gilbert and Sullivan Celebrities in the World of Advertising" [Gilbert va Sullivan noi danh trong gioi quang cao]. Gilbert & Sullivan News (bang tieng Anh). Quyen IV so 13.
Jellinek; Hedy; George (ngay 26 thang 10 nam 1968). "The One World of Gilbert and Sullivan" [Mot the gioi cua Gilbert va Sullivan]. Saturday Review (bang tieng Anh).
Jones, Brian (Spring 1985). "The sword that never fell" [Thanh kiem chua bao gio roi xuong]. W. S. Gilbert Society Journal (bang tieng Anh). Quyen 1 so 1.
Lawrence, Arthur H. (thang 12 nam 1897). "An Illustrated Interview with Sir Arthur Sullivan" [Phong van co hinh minh hoa voi Ngai Arthur Sullivan]. The Strand Magazine (bang tieng Anh). Quyen xiv so 84.
Rosen, Zvi S. (2007). "The Twilight of the Opera Pirates: A Prehistory of the Right of Public Performance for Musical Compositions" [Hoi ket cho ban opera lau: truoc thoi ve quyen cac tac pham trinh dien am nhac cong cong]. Cardozo Arts & Entertainment Law Journal (bang tieng Anh). Quyen 24.
Toye, Geoffrey (thang 2 nam 1932). "To the Editor of The Gramophone" [Gui bien tap vien The Gramophone]. The Gramophone (bang tieng Anh). Quyen IX. {{Chu thich tap chi}}: Lien ket ngoai trong |cuon= (tro giup)
Wachs, Kevin (Winter 2005). "Let's vary piracee / With a little burglaree!" [Cung thay đoi hai tac / Voi mot it đao chich] (PDF). The Gasbag (bang tieng Anh). Quyen XXXIV so 227. Ban goc (PDF) luu tru ngay 18 thang 12 nam 2011. Truy cap ngay 27 thang 7 nam 2022.
"The Theatres of London" [Nhung nha hat cua Luan Đon]. Watson's Art Journal (bang tieng Anh). ngay 22 thang 2 nam 1868.
"Arthur Sullivan 1842–1900". The Musical Times (bang tieng Anh). Quyen 41 so 694. ngay 1 thang 12 nam 1900.
"The Land of Gilbert and Sullivan" [Xu so cua Gilbert va Sullivan]. Life (bang tieng Anh). Quyen 25. ngay 11 thang 10 nam 1948.
"Workers and Their Work: Mr. W.S. Gilbert" [Cong nhan va cong viec: Ngai Mr. W.S. Gilbert]. Daily News (bang tieng Anh). ngay 21 thang 1 nam 1885.
"Savoy Theatre" [Nha hat Savoy]. The Times (bang tieng Anh). ngay 4 thang 10 nam 1888.
"The Lasting Charm of Gilbert and Sullivan: Operas of an Artificial World" [Bua me lau dai cua Gilbert va Sullivan: Nhung vo opera cua the gioi nhan tao]. The Times (bang tieng Anh). ngay 14 thang 2 nam 1957.
Trang web
The Gilbert and Sullivan Archive [Luu tru Gilbert va Sullivan] (bang tieng Anh), luu tru ban goc ngay 5 thang 8 nam 2022, truy cap ngay 10 thang 8 nam 2022
Internet Movie Database [Co so du lieu đien anh tren Internet] (bang tieng Anh), luu tru ban goc ngay 11 thang 8 nam 2022, truy cap ngay 11 thang 8 nam 2022
Shepherd, Marc, Gilbert & Sullivan Discography [Danh muc Gilbert & Sullivan] (bang tieng Anh), luu tru ban goc ngay 22 thang 5 nam 2022, truy cap ngay 6 thang 8 nam 2022


Đoc them Benford, Harry (1999), The Gilbert & Sullivan Lexicon [Tu vung Gilbert & Sullivan] (bang tieng Anh) (an ban thu 3), Ann Arbor, Michigan: The Queensbury Press, ISBN 978-0-9667916-1-7
Crowther, Andrew (2000), Contradiction Contradicted – The Plays of W. S. Gilbert [Mau thuan đoi lap - Kich cua W. S. Gilbert] (bang tieng Anh), Associated University Presses, ISBN 978-0-8386-3839-2
Fitzgerald, Percy Hetherington (1894), The Savoy Opera and the Savoyards [Opera Savoy va Savoyards] (bang tieng Anh), London: Chatto & Windus
Gilbert, William Schwenck (1932), Deems Taylor (bien tap), Plays and Poems of W. S. Gilbert [Kich va tho cua W. S. Gilbert] (bang tieng Anh), New York: Random House
—— (1976), The Complete Plays of Gilbert and Sullivan [Tron bo kich cua Gilbert va Sullivan] (bang tieng Anh), New York: W. W. Norton and Company, ISBN 978-0-393-00828-9
—— (1994), The Savoy Operas [Opera Savoy] (bang tieng Anh), Hertfordshire, England: Wordsworth Editions Ltd, ISBN 978-1-85326-313-2


Lien ket ngoai Gilbert & Sullivan 101 (tieng Anh)
Gilbert and Sullivan: From London to America (tieng Anh)
Song parodies (tieng Anh)