Nguyen Hien Le (8 thang 1 nam 1912 – 22 thang 12 nam 1984) la mot hoc gia, nha van, dich gia, nha ngon ngu hoc, nha giao duc va hoat đong van hoa đoc lap nguoi Viet Nam voi 120 tac pham sang tac, bien soan va dich thuat thuoc nhieu linh vuc khac nhau nhu giao duc, van hoc, ngu hoc, triet hoc, lich su, du ky, guong danh nhan, chinh tri, kinh te, v.v.


Cuoc đoi Nguyen Hien Le sinh ngay 8 thang 1 nam 1912, que o lang Phuong Khe, phu Quang Oai, tinh Son Tay (Lang Phuong Khe thuoc xa Phu Phuong nay la xa Phu Hong, huyen Ba Vi, Ha Noi). Than phu ong ten Nguyen Van Bi, hieu Đac Nhu, la con trai ut cua mot nha Nho. Than mau ong ten Sam, lang Ha Đinh (nay la phuong Ha Đinh, quan Thanh Xuan, Ha Noi). Xuat than tu mot gia đinh nha Nho, ong hoc tai Ha Noi, truoc o truong Yen Phu, sau len truong Buoi.
Nam 1934, ong tot nghiep truong Cao đang Cong chinh Ha Noi roi vao lam viec tai cac tinh mien Tay Nam Bo, bat đau quang đoi nua the ky gan bo voi Nam bo, gan bo voi Hon ngoc Vien Đong. Sau Cach mang thang Tam nam 1945, ong thoi lam o so, đi day hoc o Long Xuyen. Nam 1952 chuyen len Sai Gon mo nha xuat ban va bien dich sach, sang tac, viet bao.
Nhung nam truoc 1975 va ca trong thoi gian sau nay, Nguyen Hien Le luon la mot cay but co tieng, viet miet mai va la mot nhan cach lon. Trong đoi cam but cua minh, đen truoc khi mat, ong đa xuat ban đuoc hon mot tram bo sach, ve nhieu linh vuc: van hoc, ngon ngu hoc, triet hoc, tieu luan phe binh, giao duc, chinh tri, kinh te, guong danh nhan, du ky, dich tieu thuyet, hoc lam nguoi... Tinh ra, so bo sach cua ong đuoc xuat ban gan gap 1,5 lan so tuoi cua ong va tinh tu nam ong bat đau co sach in (đau thap nien 1950), trung binh moi nam ong hoan thanh ba bo sach voi 800 trang ban thao co gia tri gui toi nguoi đoc.
Trong mot so tac pham cua minh, Nguyen Hien Le đe but danh Loc Đinh. Ong ke: "gan ngo Phat Loc co mot cai đinh khong biet tho vi than nao ma kien truc rat đon so. Hai canh cua go luon đong kin, tren mai cong tam quan co đap mot bau ruou kha lon nam giua hai con rong uon khuc chau đau vao. Thuo be, toi đuoc theo ba ngoai vao đinh may lan, toi thay ben trong la mot khoang san rong vang ngat. Tuy vay, ma quang canh lanh leo tram mac tham u cua ngoi đinh bong nhien len sau trong tam tu toi nhung khi ngoi hoc trong lop, hoac nhung khi toi đen choi noi nao đong vui la toi lai chanh nghi đen ngoi đinh, nho đen ba ngoai toi. Nhat la sau ngay cha toi va ba ngoai toi vinh vien ra đi trong cai ngo hep toi tam ay..." va "But danh Loc Đinh toi dung ky duoi mot bai van ngan tu hoi tre... Loc la ngo Phat Loc, con Đinh la cai đinh ay."
Nam 1980 ong ve lai Long Xuyen. Cung nam ong bat đau viet Hoi ky Nguyen Hien Le, đen thang 9 nam 1980 thi hoan thanh. Đong thoi ong tach nhung đoan noi ve van nghiep ra rieng, sua chua, bo sung va bien tap lai thanh cuon sach Đoi viet van cua toi. Tac pham nay đuoc sua chua xong vao nam 1981, sau đo sua chua them va hoan chinh vao nam 1983.
Ong qua đoi luc 8 gio 50 phut ngay 22 thang 12 nam 1984 khi đang đieu tri tai Benh vien An Binh, Cho Lon, Thanh pho Ho Chi Minh, huong tho 72 tuoi. Linh cuu cua ong đuoc hoa thieu vao ngay 24 thang 12 nam 1984 tai đai thieu Thu Đuc.
Viec hoa tang va lam tang le, ma chay đon gian la y nguyen cua Nguyen Hien Le luc sinh thoi. Trong mot buc thu gui nha tho Bang Ba Lan đe ngay 18 thang 7 nam 1981 ong tung viet:

Sau khi hoa thieu, tro cot cua ong đuoc an tang ngay trong khuon vien nha ba Nguyen Thi Liep (nguoi vo thu hai cua ong) o thanh pho Long Xuyen. Nam Ky Mao (1999), ba Liep ta the va đuoc an tang trong khuon vien chua Phuoc An o Rach Cai Buong (thuoc xa Vinh Thanh, huyen Lap Vo, tinh Đong Thap), thi ong van đuoc an tang ngay tren phan mo cua ba.


"Tu bach" Đoi toi co the tom tat trong hai chu HOC va VIET. Hai viec đo lien quan mat thiet voi nhau gan suot đoi, toi VIET ĐE HOC va HOC ĐE VIET - "Loi mo đau" cua tac pham "Đoi viet van cua toi".
Trong hoi ky cua minh Nguyen Hien Le cung đa viet lai nhan sinh quan nhu sau:

Đoi song tu no vo y nghia, tru y nghia truyen chung, nhung minh phai tao cho no mot y nghia. Tu hoi an long o lo đen nay, nhan loai đa tien ve nhieu phuong dien. Chung ta đuoc huong cong lao, di san cua biet bao the he thi phai duy tri di san đo va cai thien no tuy kha nang moi nguoi.
Chung ta lam đieu phai vi tin no la đieu phai chu khong phai vi y muon cua Thuong đe hay mot vi than linh nao, cung khong phai vi mong chet roi đuoc len Niet ban hay Thien đang.
Quan niem thien ac thay đoi tuy noi, tuy thoi. Cai gi ich loi cho mot xa hoi vao mot thoi nao đo thi đuoc xa hoi đo cho la thien, cung cai đo qua thoi khac khong con ich loi nua ma hoa ra co hai thi bi coi la ac. Vi du đao tong phu, tong tu cua phu nu co loi cho gia đinh, xa hoi thoi nong nghiep; toi thoi ky nghe khong con loi cho gia đinh, xa hoi nen mat gia tri. Khi san xuat đuoc it, đuc tiet kiem đuoc đe cao; ngay nay o Au My, san xuat vat dung thua thai qua, nen su phung phi gan thanh mot bon phan đoi voi xa hoi. Tuy nhien van co mot so gia tri vinh cuu, tu hoi loai nguoi bat đau van minh, dan toc nao cung trong, nhu đuc nhan, khoan hong, cong bang, tu do, tu chu,...
Đao nao cung phai hop tinh, hop ly (bat vien nhan) thi moi goi la đao đuoc. Toi khong tin rang het thay loai nguoi chi thay đoi toan la kho thoi; cung khong tin rang het thay loai nguoi thich song tap the, khong co cua rieng.
Đao Khong thuc te nhat, hop tinh hop ly nhat, đay đu nhat, xet ca ve viec tu than, tri gia, tri quoc. Vay ma toi nay ly tuong cua ong, nhan loai van chua theo đuoc. Ve tu than, ba đuc nhan, tri, dung, luyen đuoc đu tinh cam, tri tue va nghi luc cua con nguoi.
Nen trong du luan nhung cung khong nen nham mat theo du luan. Biet đac nhan tam, nhung cung co luc phai to noi bat binh cua minh ma khong so that nhan tam.
Moi nguoi đa phai đong mot vai tro trong xa hoi thi toi lua vai tro thu sinh. Song trong mot gia đinh em am giua sach va hoa, đuoc long quy men, tin cay cua mot so ban va đoc gia, toi cho la suong hon lam mot chinh khach ma đuoc hang van nguoi hoan ho, ma con co phan giup ich cho xa hoi đuoc nhieu hon ban chinh khach nua. Nhung lam nha van thi phai đoc lap, khong nhan mot chuc tuoc gi cua chinh quyen.
Ghi đuoc mot ve đep cua thien nhien, cua tam hon, ta đuoc mot noi kho cua con nguoi khien cho đoi sau cam đong, bay nhieu cung đu mang danh nghe si roi.
Van tho phai tu nhien, cam đong, co tu tuong thi moi hay. O Trung Hoa, tho Ly Bach, van To Đong Pha hay nhat. O nuoc ta, tho Nguyen Du tu nhien, binh di ma bai nao cung co giong buon man mac.
Toi khuyen con chau đung lam chinh tri, nhung neu lam thi luon luon phai đung ve phia nhan dan.
Mot xa hoi van minh thi nha cam quyen khong đan ap đoi lap, cung lam chi co the ngan can ho đe ho đung gay roi thoi; tuyet nhien khong đuoc tra tan ho. Phai tuyet đoi ton trong chinh kien cua mot nguoi.
Mot xa hoi ma nghe cam but, nghe luat su khong phai la nghe tu do thi khong goi la xa hoi tu do đuoc.
Khi ngheo thi phai tan luc chien đau voi canh ngheo vi phai đu an moi giu đuoc su đoc lap va tu cach cua minh. Nhung khi đa đu an roi thi đung nen lam giau, phai đe thi gio lam nhung viec huu ich ma khong vi danh va loi. Gia tri cua ta o cho lam đuoc nhieu viec nhu vay hay khong.
Chi nen huong cai phan xung đang voi tai đuc cua minh thoi. Neu tai đuc tam thuong ma đuoc phu quy hoac đuoc nhieu nguoi nguong mo thi se mang hoa vao than.
Hon nhan bao gio cung la mot su may rui. Du sang suot va chiu ton cong thi cung khong chac gi kiem đuoc nguoi hop y minh; phai chung song nam ba nam moi ro đuoc tinh tinh cua nhau. Tu xua toi nay toi thay cuoc hon nhan cua ong ba Curie la đep nhat, thanh cong nhat cho ca ca nhan ong ba lan xa hoi. Hien nay o My co phong trang ket hon thu, toi cho rang chua chac đa co loi cho ca nhan ma co the gay nhieu xao tron cho xa hoi.
Co nhung hoa huu sac vo huong ma ai cung quy nhu hoa hai đuong, hoa đao; nhung đan ba neu chi co sac đep thoi, ma khong đuoc mot net gi thi la hang rat tam thuong. Choi hoa toi thich nhat loai cay cao; co bong mat, de trong va co huong quanh nam nhu ngoc lan, hoang lan. O đau toi cung trong hai loai đo.
Rat it khi con nguoi rut đuoc kinh nghiem cua nguoi truoc. Ai cung phai tu rut kinh nghiem cua minh roi moi khon, vi vay ma thuong vap te. Nhung phai nhu vay thi loai nguoi moi tien đuoc.
Co ho khong thay đoi đuoc ban tinh con nguoi: nguoi nong nay thi toi gia van nong nay, nguoi nhu nhuoc thi toi gia van nhu nhuoc. Nhung giao duc van co ich. Khong nen cho tre sung suong qua. Phai tap cho chung co quy cu, ky luat, biet tu chu va hieu rang o đoi co nhung viec minh khong thich lam nhung van phai lam; va lam thi phai lam ngay, lam đang hoang, lam cho xong.
Thay đoi ban tinh con nguoi nhu Mac Tu, nhu Karl Marx muon la chuyen khong de mot som mot chieu. The gioi con nhung nuoc nhuoc tieu nhieu tai nguyen thi con bon thuc dan ho chi thay đoi chinh sach thoi. Thuc dan nao cung vay. Khi ho khai thac het tren mat đat, trong long đat thi ho se khai thac bien, đay bien, Ho con song lau. Tuy nhien cung phai nhan rang su boc lot trong mot nuoc tan tien thoi nay đa giam nhieu, thi sau nay su boc lot cac dan toc nhuoc tieu cung se giam đi lan lan.
Xa hoi bao gio cung co nguoi tot va ke xau. Nhu Kinh Dich noi, luc thi am (xau) thang, luc thi duong (tot) thang; ma viec đoi sau khi giai quyet xong viec nay thi lai sinh ra viec khac lien; sau que Ky te (đa xong) tiep ngay que Vi te (chua xong). Minh cu lam het suc minh thoi, con thi đe lai cho cac the he sau.
Hoi tre, quan niem cua toi ve hanh phuc la đuoc tu do, đoc lap, lam mot cong viec huu ich ma minh thich, gia đinh em am, con cai hoc đuoc, phong luu mot chut chu đung giau qua. Nhung hoi nam muoi tuoi toi thay bay nhieu chua đu, can them đieu kien nay nua: song trong mot xa hoi lanh manh, on đinh va tuong đoi thinh vuong.


Nhan xet Nguoi thay Nguyen Hien Le truoc 1975, Nguyen Hien Le khong giau diem đieu nay, va chinh phu Viet Nam Cong Hoa khong bat ong vi quan điem chinh tri cua ong. Du la nguoi co quan điem thien cong nhung ong van dam noi that, viet thang theo tinh than "phu qui bat nang dam, ban tien bat nang di, uy vu bat nang khuat". Sau 30-04-1975, Nguyen Hien Le viet:


Tac pham Ban quyen cac tac pham cua Nguyen Hien Le đang đuoc Cong ty co phan Sach BIZBooks nam giu.


= Van hoc - Tieu thuyet =
Huong sac trong vuon van (2 quyen) - 1962
Đai cuong van hoc su Trung Quoc (3 quyen) - 1955
Co van Trung Quoc - 1966
Chien Quoc sach (viet chung voi Gian Chi) - 1968
Su Ky Tu Ma Thien (viet chung voi Gian Chi) - 1970
To Đong Pha - 1970
Nhan sinh quan va tho van Trung Hoa (dich) - 1970
Kiep nguoi (dich Somerset Maugham) - 1962
Mua (tuyen dich nhieu tac gia) - 1969
Chien tranh va hoa binh (dich Lev Nikolayevich Tolstoy) - 1968
Khoc len đi oi que huong yeu dau (dich Alan Paton) 1969
Que huong tan ra (dich C. Acheba) - 1970
Cau song Drina (dich I. Andritch) - 1972
Bi mat dau lua (dich Gaillard) - 1968
Con đuong thien ly - (Xuat ban 1990)
Mua he vang bong chim (dich Hansuyn)
Nhung quan đao than tien (dich Somerset Maugham) - (Xuat ban 2002)
Kinh Dich
Đac Nhan Tam (dich Dale Carnegie) - (Xuat ban 1951)


= Triet hoc =
Nho giao mot triet ly chinh tri - 1958
Đai cuong triet hoc Trung Quoc (viet chung voi Gian Chi) - 1965
Nha giao ho Khong - 1972
Liet tu va Duong tu - 1972
Mot luong tam noi loan - 1970
The gioi ngay mai va tuong lai nhan loai - 1971
Manh Tu - 1975
Trang Tu - (Xuat ban 1994)
Han Phi Tu - (Xuat ban 1994)
Tuan Tu - (Xuat ban 1994)
Mac hoc - (Xuat ban 1995)
Lao Tu - (Xuat ban 1994)
Luan ngu - (Xuat ban 1995)
Khong Tu - (Xuat ban 1992)
Kinh Dich, đao cua nguoi quan tu  - (Xuat ban 1990)


= Lich su =
Lich su the gioi (viet voi Thien Giang) - 1955
Đong Kinh Nghia Thuc - 1956
Bai hoc Israel - 1968
Ban đao A Rap - 1969
Lich su van minh An Đo (dich Will Durant) - 1971
Bai hoc lich su (dich Will Durant) - 1972
Nguon goc van minh (dich Will Durant) - 1974
Van minh A Rap (dich Will Durant) - 1975
Lich su van minh Trung Quoc (dich Will Durant) - (Xuat ban 1997)
Su Trung Quoc (3 tap) 1982


= Giao duc – giao khoa =
The he ngay mai - 1953
Thoi moi day con theo loi moi - 1958
Tim hieu con chung ta - 1966
San soc su hoc cua con em - 1954
Tu hoc đe thanh cong - 1954
33 cau chuyen voi cac ba me - 1971
The gioi bi mat cua tre em - 1972
Loi khuyen thanh nien - 1967
Kim chi nam cua hoc sinh - 1951
Bi quyet thi đau - 1956
Đe hieu van pham - 1952
Luyen van I (1953), II & III (1957)
Khao luan ve ngu phap Viet Nam (viet voi T. V. Chinh) - 1963
Toi tap viet tieng Viet - 1990
Muon gioi toan hinh hoc phang - 1956
Muon gioi toan hinh hoc khong gian - 1959
Muon gioi toan đai so - 1958


= Chinh tri - Kinh te =
Mot niem tin - 1965
Xung đot trong đoi song quoc te - 1962


= Guong danh nhan =
Guong danh nhan - 1959
Guong hi sinh - 1962
Guong kien nhan - 1964
Guong chien đau - 1966
Y chi sat đa - 1971
40 guong thanh cong - 1968
Nhung cuoc đoi ngoai hang - 1969
15 guong phu nu - 1970
Einstein - 1971
Bertrand Russell - 1972
Đoi nghe si - (Xuat ban 1993)
Khong Tu - (Xuat ban 1995)
Gogol - (Xuat ban 2000)
Tourgueniev - (Xuat ban 2000)
Tchekhov - (Xuat ban 2000)


= Khao luan – tuy but – du ky =
Đe Thien Đe Thich – 1968
Bay ngay trong Đong Thap Muoi - 1954
Nghe viet van - 1956
Van đe xay dung van hoa - 1967
Chinh phuc hanh phuc (dich Bertrand Russell) - 1971
Song đep - 1964
Thu ngo tuoi đoi muoi (dich Andre Maurois) - 1968
Chap nhan cuoc đoi (dich L. Rinser) - 1971
Lam con nen nho (viet voi Đong Ho) - 1970
Hoa đao nam truoc - 1970
Con đuong hoa binh - 1971
Chau ba noi toi ba ngoai - 1974
Y cao tinh đep - 1972
Thu goi nguoi đan ba khong quen (dich Andre Maurois) - 1970
10 cau chuyen van chuong - 1975
Đoi viet van cua toi - (Xuat ban 1996)
Hoi ky Nguyen Hien Le - (Xuat ban 1992)
Đe toi đoc lai - (Xuat ban 2001)


= Tu luyen – Hoc lam nguoi =
Tuong lai trong tay ta - 1962
Luyen ly tri - 1965
Ren nghi luc - 1956
Song 365 ngay mot nam - 1968
Nghe thuat noi truoc cong chung - 1953
Song 24 gio mot ngay (dich Arnold Bennett) - 1955
Luyen tinh cam (dich F. Thomas) - 1951
Luyen tinh than (dich Dorothy Carnegie) - 1957
Đac nhan tam (dich Dale Carnegie) - 1951
Quang ganh lo đi va vui song (dich Dale Carnegie) - 1955
Giup chong thanh cong (dich Dorothy Carnegie) - 1956
Bay buoc đen thanh cong (dich G. Byron) - 1952
Cach xu the cua nguoi nay (dich Ingram) - 1965
Xay dung hanh phuc (dich Aldous Huxley) - 1966
Song đoi song moi (dich Powers) - 1965
Thang tien tren đuong đoi (dich Lurton) - 1967
Trut noi so đi (dich Coleman) - 1969
Con đuong lap than (dich Ennever) - 1969
Song theo so thich (dich Steinckrohn) - 1971
Giu tinh yeu cua chong (dich Kaufmann) - 1971
To chuc gia đinh - 1953


= Cac bai đang tren tap chi =
242 bai tren tap chi Bach Khoa, 50 bai tren cac tap chi Mai, Tin Van, Van, Giao duc Pho Thong, Giu Thom Que Me. Ngoai ra ong con viet loi gioi thieu cho 23 quyen sach.


Chu thich Tham khao Nguyen Hien Le (2006). Hoi ky Nguyen Hien Le. Thanh pho Ho Chi Minh: Nha xuat ban Van hoc.
Chau Hai Ky (2007). Nguyen Hien Le - Cuoc đoi & Tac pham. Thanh pho Ho Chi Minh: Nha xuat ban Van hoc.


Lien ket ngoai Quy Nguyen Hien Le
Lang quen tuong đai van hoa Nguyen Hien Le
Tieu su Nguyen Hien Le Luu tru ngay 4 thang 7 nam 2007 tai Wayback Machine
Nguyen Hien Le – bai viet tren vietsciences.free.fr
Nguyen Hien Le - hai muoi nam, mot tram cuon sach