Con trung hay con goi la sau bo, la mot lop sinh vat thuoc ve nganh đong vat khong xuong song, chung co bo xuong ngoai lam bang kitin. 
Co the chung co ba phan (đau, nguc va bung), ba cap chan, mat kep va mot cap rau. Con trung la nhom đong vat đa dang nhat hanh tinh, gom hon mot trieu loai đa đuoc mo ta va gom hon mot nua so sinh vat song.
So loai con sinh ton đuoc cho la tu 6 – 10 trieu loai, va đai dien cho 90% dang song cua cac loai đong vat khac nhau tren Trai Đat. Con trung co the song đuoc o hau het cac moi truong song, mac du chi co so it cac loai song o bien va đai duong, noi ma đong vat giap xac chiem uu the hon. "Con trung" la tu Han Viet, voi "con" (昆) co nghia la nhieu nhung nhuc, va "trung" (虫) la loai sau bo, y am chi đen su man đe sinh soi cua lop sinh vat nay.


Hinh thai va phat trien Kich thuoc con trung dao đong khoang tu tren duoi 1 mm toi khoang 180 mm ve chieu dai. Con trung co co the phan đot va đuoc bao ve boi mot bo xuong ngoai, mot lop cung đuoc cau tao chu yeu boi kitin. Co the đuoc chia thanh đau, nguc va bung. Tren đau co mot cap rau la co quan cam giac, mot cap mat kep va 3 mat đon (o giai đoan sau non co the la 6 mat đon) va mot mieng. Nguc co 6 chan (moi đot mot cap chan) va 2 – 4 canh (o cac loai co canh). Bung co co quan bai tiet va co quan sinh san
Con trung co mot he tieu hoa hoan chinh, gom mot ong lien tuc tu mieng toi hau mon, khac voi nhieu loai đong vat chan khop đon gian khac co he tieu hoa chua hoan chinh. Co quan bai tiet gom cac ong Malpighi, voi chuc nang thai cac chat thai chua nito, ruot sau lam nhiem vu đieu hoa ap suat tham thau, đoan cuoi ruot sau co kha nang tai hap thu nuoc cung voi muoi natri va kali. Vi vay, con trung thuong khong bai tiet nuoc ra cung voi phan, thuc te thi chung cho phep du tru nuoc trong co the. Qua trinh tai hap thu nay giup chung co the chiu đung đuoc voi đieu kien moi truong kho va nong.
Hau het con trung co hai cap canh lien ket voi đot nguc 2 va 3. Con trung la đong vat khong xuong song duy nhat đa tien hoa theo huong bay luon va chinh đieu nay đong mot vai tro quan trong trong su thanh cong cua chung. Cac con trung co canh, va nhung con trung khong canh thu sinh đa tao nen nhom co canh (Pterygota). Co che bay cua con trung cho đen nay van chua đuoc tim hieu mot cach đay đu, nguoi ta cho rang no phu thuoc rat lon vao khoi khong khi nhieu loan do canh tao ra.
O nhung con trung nguyen thuy lai dua chu yeu vao tac đong cua he co len canh va cau truc cua canh. O nhung bo tien hoa hon nhu Neoptera, canh thuong gap lai tren lung khi chung nghi ngoi. O nhung con trung nay, canh đuoc hoat đong boi cac co bay gian tiep ma giup canh van đong bang cach ep manh len thanh nguc. Nhung co nay co the co lai khi bi cang ra ma khong can su đieu khien cua he than kinh, đieu nay cho phep chung tao ra tan so co gian co tuong đoi cao.
Con trung su dung co quan ho hap khi quan đe van chuyen oxy vao trong co the. Cac ong khi nay mo ra o be mat co the va đuoc goi la lo tho (moi đot co 1 đoi lo tho o 2 ben), tu đay khong khi đuoc dan vao he thong khi quan. Khong khi đi vao cac mo thong qua cac nhanh khi quan. Vong tuan hoan cua con trung, cung nhu tat ca cac chan khop khac la mot he ho. Tim bom dich huyet vao đong mach qua xoang tim.

Con trung no tu trung, trai qua nhieu lan lot xac truoc khi đat toi kich thuoc truong thanh cua loai. Cach sinh truong nay la bat buoc vi chung co bo xuong cung ben ngoai, đuoc cau tao chu yeu boi kitin (chitin). Lot xac la qua trinh ma con vat thoat khoi lop xuong ngoai cu đe tang len ve kich thuoc, sau đo hinh thanh nen bo xuong ngoai moi, vi lop xuong ngoai bang kitin hoac đa voi cua cac loai chan khop khong the tang len ve kich co, trong khi co the cua chung luon luon lon len cho toi luc truong thanh.
O hau het cac loai con trung, giai đoan tre đuoc goi la thieu trung (nymph). Thieu trung co the co cau tao tuong tu nhu Thanh trung nhu o chau chau (mac du canh van chua chi phat trien đay đu cho đen giai đoan truong thanh). Đay la nhung con trung bien thai khong hoan toan. O nhung con trung bien thai hoan toan (hau het con trung), trung no thanh dang au trung, co dang giong nhu giun đat, goi la giai đoan sau non. Au trung phat trien va cuoi cung bien thai thanh nhong (pupa - mot giai đoan đuoc bao boc trong ken) o mot so loai. O trang thai ken, chung trai qua nhung thay đoi đang ke ve hinh dang va cuoi cung chui ra khoi ken nhu mot con truong thanh hay con goi la hoa vu. Buom la mot vi du tieu bieu cho bon con trung co bien thai hoan toan.


Tap tinh Nhieu loai con trung co cac co quan cam giac rat tinh te. Trong mot so truong hop, cac giac quan cua chung nhay cam hon con nguoi rat nhieu. Vi du, ong co the nhin đuoc trong pho buc xa cuc tim đe tim kiem noi hut mat la nhung bong hoa co buc xa nay đe "dan đuong" cho ong. Buom đuc co cai "mui chuyen hoa" la đoi ang-ten (o buom ngay ang ten co chop tron o đau mut va o ngai (buom đem) lai co dang long vu hoac khong co đau mut tron) co the ngui thay pheromon cua buom cai tu khoang cach vai km.
Cac con trung co tap tinh xa hoi nhu kien hay ong, chung song cung nhau trong mot tap đoan lon va đuoc to chuc rat tot. Cac ca the trong tap đoan tuong đoi giong nhau ve bo gen (do trinh san) nen nguoi ta co the coi ca tap đoan nhu mot "sieu co the". Đung đau mot thi toc con trung nhu vay la con chua-con cai duy nhat co kha nang sinh san, va chi đam nhiem chuc vu nay trong bay va la me cua moi con con trung khac trong thi toc, bao gom nhung con tho la nhung con cai khong co kha nang sinh san, thuc hien moi nhiem vu cua to, tu kiem thuc an, ve sinh to va ve sinh con chua, cham soc au trung.
Con chua đieu khien lu con cua minh bang pheromone, va cu vao moi mua sinh san moi, chung lai cho ra đoi mot lua con chau la hau due cua minh, khi truong thanh nhung con nay se bay đi đe tao nen mot thi toc rieng, nhung đan kien canh bay vao nha ban chinh la hinh anh minh hoa ro net cua chung. Con nhung con tho thi đuoc sinh ra hang ngay voi toc đo chong mat. Con nhung con đuc chi đong vai tro sinh san. Mot tap tinh quan trong cua con trung la mot vai loai va o mot so giai đoan bien thai chung co thoi ky ngu đong (hibernate) va thoi ky đinh duc (diapause).


Giac quan cua con trung Mot trong nhung ly do giup con trung khong ngung ton tai, tien hoa va phat trien trong suot hang tram trieu nam qua, thich ung voi moi moi truong song tren can chinh la mot he thong giac quan cuc ki nhanh nhay va chinh xac ma tao hoa trang bi cho chung, đuoc su dung trong moi hoat đong di chuyen, tim kiem thuc an, tron tranh ke thu va sinh san.

Thi giac cua con trung thuoc hang tot nhat trong the gioi đong vat. Va chung lai co toi hai loai mat: mat kep va mat đon.
Moi mat kep cua con trung đuoc tao nen boi hang tram, hang nghin thau kinh nho (la mot te bao thi giac) co kich thuoc hien vi, moi thau kinh lai tiep nhan mot hinh anh giong het nhau, đieu đo co nghia la neu ban đung truoc mot con ruoi, thi trong mat no, hinh anh cua khuon mat ban se đuoc nhan len hang nghin lan đe hien thi tren cung ngan ay thau kinh ti hon. Trong khi đo, moi mat đon chi đuoc cau tao boi mot thau kinh nhu vay, va chi co tac dung cam nhan sang toi va nhan biet mau sac ma thoi
Mot so con trung co ca mat đon va mat kep, trong khi nhung con trung khac chi co mat đon. Đac biet, mat cua con trung khong chi nam tren đau. Cac nha khoa hoc đa thu bit kin đau cua mot con con trung, nhung no van cam nhan đuoc vung co anh sang nho nhung te bao thi giac nam rai rac tren co the.
Khong phai con trung nao cung co thi giac tot nhu nhau: Nhung con trung co loi song san moi va ham thich bay luon vao ban ngay nhu chuon chuon, ruoi, bo ngua, ong, buom va bo canh cung thuong co thi giac rat tot, bang chung la đoi mat cua chung gan nhu bao trum mot nua hay toan bo cai đau. Nhung con trung khac ua toi va hoat đong vao ban đem (nhu gian), co cuoc song chat choi duoi nhung hao sau trong long đat (nhu kien va moi thi co thi giac kem hon rat nhieu. Bu lai, con gian co đoi angten dai co vai tro xuc giac (cham vao cac vat the xung quanh nhu chiec gay do đuong cua nguoi mu), vai tro khuu giac giup chung tim ra chiec banh ngot cua ban va co nhung long xuc giac cuc nhay nho ra tu đang sau bung co the cam nhan moi rung đong nho nhat cua khong khi va mat đat xung quanh giup chung bien mat ngay khi con nguoi xuat hien trong bep. Moi la hau due tien hoa cua gian, phan lon chung đeu mu, va mot so loai kien, ke thu truyen kiep cua chung cung vay. Nhung chung co he thong khuu giac het suc uu viet va mot tap the sinh san đuoc to chuc mot cach thong minh, giup ca tap đoan kien thong nhat nhu mot co the trong moi hoat đong song thuong ngay.


Nguy trang va tu ve Bon tram trieu nam ton tai tren Trai Đat cung la bon tram trieu nam con trung lien tuc đau tranh sinh ton đe đat đuoc ngoi vi thong linh ve so luong trong gioi đong vat nhu ngay nay. Khi ma tac đong cua moi truong ngay cang thu nho kich thuoc cua con trung trong qua trinh tien hoa thi moi đong vat yeu ot va be nho ay phai tu trang bi cho minh mot thu vu khi bi mat đe ton tai truoc cac loai san moi, tao nen mot the gioi sinh vat vo cung phong phu ve cac phuong phap lan tron va nguy trang, đoi loai co the thay đoi mau sac theo moi truong xung quanh.

Nguy trang: Bang mau sac va hinh dang cua co the, chung thuong nguy trang thanh cac vat the cua moi truong song. Vi du: Canh cay, la kho,...
Gia trang: Con trung thuong gia trang thanh cac con co đoc đe đe doa đoi phuong.


Vai tro cua con trung Chi co 0,1% cac loai con trung la đi nguoc lai loi ich cua con nguoi. Nhieu con trung đuoc coi la nhung con vat co hai voi loai nguoi vi chung truyen benh (ruoi, muoi), pha huy cac cong trinh (moi), hay lam hong cac san pham luong thuc (mot). Cac nha con trung hoc đa đua ra nhieu bien phap đe kiem soat chung ma pho bien nhat la thuoc tru sau. Tuy nhien, ngay nay cac phuong phap kiem soat bang sinh hoc (methods of biocontrol) đang ngay cang đuoc dung pho bien hon.
Mac du cac con trung co hai thuong nhan đuoc nhieu su quan tam hon, ben canh đo van co nhieu loai co loi cho moi truong va con nguoi. Mot so loai thu phan cho cac loai thuc vat co hoa (vi du ong, buom, kien...). Su giao phan (pollination) la su trao đoi (hat phan) giua cac thuc vat co hoa đe sinh san. Cac loai con trung khi lay mat va phan hoa đa vo tinh tien hanh giao phan. Ngay nay, mot loat cac van đe ve moi truong đa lam giam cac quan the "nha giao phan" (pollinator) nay. So luong cac loai con trung đuoc nuoi voi muc đich lam vat trung gian quan ly viec thu phan cho thuc vat đang trong thoi ky phat trien thinh vuong.
Mot so con trung cung sinh ra nhung chat rat huu ich nhu mat, sap, to. Ong mat đa đuoc con nguoi nuoi tu hang ngan nam nay đe lay mat. To tam đa co anh huong rat lon toi lich su loai nguoi, cac moi quan he thuong mai đuoc thiet lap tren con đuong van chuyen to lua giua Trung Quoc va phan con lai cua the gioi. Au trung đuoc su dung đe chua tri vet thuong, ngan chan su hoai tu do chung an cac phan chet thoi. Phuong phap đieu tri hien đai nay đa đuoc su dung o mot vai benh vien tren the gioi.
Nhieu noi tren the gioi, con trung đuoc su dung lam thuc an cho con nguoi (entomophagy) trong khi no lai la đo kieng ki voi vung khac. Thuc ra đay cung la mot nguon protein trong dinh duong cua loai nguoi. Nguoi ta khong the uoc tinh đuoc co bao nhieu loai con trung đa nam trong thuc đon cua con nguoi nhung no đa co mat trong rat nhieu thuc an, đac biet trong ngu coc. Hau het chung ta khong nhan ra rang cac luat bao ve thuc pham o nhieu nuoc khong ngan can viec co mat cua con trung trong thuc an. Nhieu con trung, đac biet la cac loai canh cung la nhung bon an xac thoi, chung an cac xac đong vat chet, cac cay bi gay muc, tra lai moi truong cac dang huu ich cho cac sinh vat khac su dung.
Nguoi Ai Cap co đai đa sung bai coi nhung con bo canh cung nhu bo hung la than linh, ben canh nhieu đong vat linh thieng khac cua ho nhu ca sau, ha ma, ca tre, chim ung... Đieu nay bat nguon tu mot su quan sat gan voi truyen thuyet: nhung con bo hung Ai Cap su dung phan đong vat lam thuc an cho nhung con non cua no. Ma voi mot so luong bo hung đong đuc hoan toan song dua vao nhung bai phan thi đoi voi chung, thu thuc an boc mui nay qua that quy nhu vang, va vi the ma tranh chap xay ra. Chung phai tim cach lan cuc phan đi cang nhanh cang tot khoi đong phan va tim mot noi chon "kho bau" đe giu cho no khong bi cuop lai boi nhung ba me con trung khac.
Chung su dung hai chan sau đe lan phan-đieu nay đong nghia voi viec phai lon nguoc than minh trong tu the trong cay chuoi, ma nhu vay thi khong tien cho viec quan sat đuong đi cho lam. Boi vay, nhung con bo hung su dung huong di chuyen cua Mat Troi, tuc la tu Đong sang Tay lam la ban đinh vi, nhung ong chu kim tu thap nhin thay cac vien phan tron dich chuyen theo huong di chuyen cua Mat Troi, roi lai bien mat xuong long đat (bo hung chon phan truoc khi đe trung len đo) đa vi nhung hinh tuong khong lay gi lam ve sinh lam ay voi than Mat Troi, than linh toi cao cua ho. Va đe tra on cho cong lao don ve sinh cua con bo hung, nguoi Ai Cap đa trao cho chung cai chuc danh "nguoi dan đuong cho than Mat Troi".
Hau het chung ta đeu khong y thuc đuoc rang, loi ich lon nhat cua con trung chinh la loai an con trung (insectivores). Nhieu loai con trung nhu chau chau co the sinh san nhanh đen noi ma chung co the bao phu Trai Đat chi trong mot mua sinh san. Tuy nhien co hang tram loai con trung khac an trung cua chau chau, mot so khac thi an ca nhung con truong thanh. Vai tro nay trong sinh thai thuong đuoc cho la cua cac loai chim, nhung chinh con trung, mac du khong thuc su quyen ru nhu nhung loai long vu kia moi chinh la nhung con vat co vai tro quan trong hon. Voi bat ky loai con trung co hai nao, nhu con nguoi thuong goi, thi cung co mot loai ong bap cay la vat ky sinh hay la thien đich cua chung va giu mot vai tro quan trong trong viec kiem soat cac loai co hai đo. Su quan tam cua voi viec kiem soat dich hai bang thuoc tru sau co the co tac dung phan lai, thuc te thi chung ta đa khong nhan ra rang chinh con trung đa tu kiem soat lan nhau va ca cac quan the co hai. Vi vay, kiem soat bang thuoc đoc tham chi co the dan đen su bung phat mot loat dich hai nao đo.


Phan loai Phan lop: Apterygota (Khong canh)

Bo Archaeognatha (Ham nguyen thuy)
Bo Thysanura (Đuoi to, Ba đuoi, Anh vi)
Bo Monura - (Đoc vi, Mot đuoi) tuyet chung
Phan lop: Pterygota (Co canh)

Bo Ephemeroptera (Phu du)
Bo Odonata (Chuon chuon)
Bo Diaphanopteroidea - tuyet chung
Bo Palaeodictyoptera - tuyet chung
Bo Megasecoptera - tuyet chung
Bo Archodonata - tuyet chung
Sieu bo: Neoptera (Canh moi)
Bo Blattodea (Gian)
Isoptera (Bo Đang canh-Canh Đeu: Moi. Hien co nguoi xep moi vao bo gian-Blattodea)
Mantodea (Bo ngua)
Bo Dermaptera (Canh da)
Bo Plecoptera (Canh up)
Bo Orthoptera (Canh thang: Chau chau, cao cao, muom, de)
Bo Phasmatodea (Bo que)
Bo Embioptera (Canh lop, bo chan det)
Bo Zoraptera (Ran đat)
Bo Grylloblattodea
Bo Mantophasmatodea (gladiators)
Sieu bo: Exopterygota (Canh ngoai)
Bo Psocoptera (Rep sap, Mot)
Bo Thysanoptera (Canh vien, Bo tri)
Bo Phthiraptera (Ran, chay)
Bo Hemiptera (Canh nua)
Sieu bo: Endopterygota (Canh trong)
Raphidioptera (snakeflies)
Megaloptera (Canh rong)
Neuroptera (Canh gan: Tao linh)
Coleoptera (Canh cung: Bo rua, Bo hung)
Strepsiptera (Canh vuot)
Mecoptera (Canh dai)
Siphonaptera (Canh ong: Bo chet)
Diptera (Canh đoi-Hai canh: Ruoi, Muoi)
Trichoptera (Canh long)
Lepidoptera (Canh vay, canh phan: buom, ngai, nhay)
Hymenoptera (Canh mang: Ong, kien)
Miomoptera - tuyet chung
Protodiptera (Hai canh nguyen thuy) tuyet chung


Hoa thach va tien hoa Cac moi quan he cua cac nhom con trung van chua ro rang. Mac du nguoi ta van cho rang con trung cung nhom voi nhieu chan (millipedes & centipedes). Cac bang chung đa cho thay con trung co moi quan he voi giap xac. Hoa thach con trung đuoc tim thay trong suot ky Cacbon, khoang 350 trieu nam truoc. Cac dang đo bao gom mot vai bo hien nay đa tuyet chung va co nhieu loai lon hon cac loai con trung đang song hien nay. Co rat it nhung du lieu so khai ve cac con trung bay vi cac con trung co canh som nhat đa co kha nang bay. Ngay nay nguoi ta cho rang canh la do cac mang bien đoi cao đo ma thanh va mot vai con trung co mot cap canh nho gan vao đot nguc thu nhat va nhu vay no se co tong so 3 cap canh.
Ky Permi, cach đay 270 trieu nam, đa chung kien su phat trien thinh vuong cua cac nhom con trung; nhieu nhom đa tuyet chung cung trong su kien tuyet chung ky Permi - Trias, su tuyet chung lon nhat trong lich su Trai Đat. Cac loai canh mang thich nghi thanh cong nhat o ky Creta nhung phat trien đa dang o đai Tan Sinh.
Nhieu loai con trung ngay nay đa phat trien tu đai Tan sinh. Trong thoi ky nay chung ta tim thay cac con trung đuoc bao ve trong ho phach, mot đieu kien hoan hao va de dang trong viec so sanh voi cac loai hien nay. Khoa hoc nghien cuu hoa thach con trung đuoc goi la paleoentomology.


Quan he voi con nguoi Nhieu loai con trung đuoc coi la loai gay hai cua con nguoi. Con trung đuoc coi la loai gay hai bao gom nhung loai ky sinh (muoi, chi, rep), truyen benh (muoi, ruoi), gay thiet hai (moi) hoac pha hoai hang hoa nong nghiep (cao cao, mot ngu coc). Nhieu nha con trung hoc đa tien hanh nhieu hinh thuc kiem soat dich hai nhu nghien cuu cho cac cong ty đe san xuat thuoc tru sau, nhung ngay cang kiem soat dich hai dua vao phuong phap sinh hoc nhu dung thien đich. Phuong phap sinh hoc su dung mot trong nhung sinh vat đe giam mat đo dan so sinh vat khac (cac loai vat gay hai) va đuoc xem la mot yeu to quan trong cua quan ly dich hai tong hop. Mac du nhieu no luc to lon đe kiem soat con trung, nhung cach thuc ma con nguoi ap dung co the gay chet cac thien đich. Viec su dung bua bai cac chat đoc co the giet nhieu loai trong he sinh thai, gom ca nhung loai an con trung nhu chim, chuot va nhieu loai khac. Mot vi du đien hinh la viec su dung DDT đa gay hai cho cac đong vat hoang da va giet nhieu thien đich.


Tham khao Charles A. Triplehorn and Norman F. Johnson, Borror and DeLong's Introduction to the Study of Insects, 7th edition (Thomas Brooks/Cole, 2005) - a classic textbook in North America


= Chu thich =


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Insecta tai Wikimedia Commons
(tieng Viet)

Con trung tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Tra cuu con trung tren SVRVN cua Phung My Trung
(tieng Anh)

Insect tren Encyclopædia Britannica
Bug Bytes A reference library of digitized insect sounds. Ban luu
Book of Insect Records Sach ghi chep ky luc con trung
Suu tap cac loai con trung
Insects and Bugs on the Web - Insects.Orkin.com
Insects as Food Luu tru ngay 11 thang 3 nam 2003 tai Wayback Machine by Gene DeFoliart. Information about insects as a food resource.
Meganeura Website about insect evolution and fossil record.
Tree of Life Project – Insecta
UF Book of Insect Records, documenting "insect champions" in different categories