Tin nguong dan gian / truyen thong Viet Nam hay Đao Luong (道良, nham phan biet voi Cong giao) la he thong tin nguong va phong tuc tam linh ban đia cua cac dan toc va nguoi đia phuong song tren lanh tho nuoc Viet Nam.


Đac điem Viet Nam nam o trung tam khu vuc nhiet đoi am gio mua, thien nhien tuong đoi phong phu, đa dang. Thoi xa xua, nguoi Viet song chu yeu dua vao viec khai thac tu nhien. Vi vay, viec tho cung cac vi than tu nhien (nhien than) đa som gan gui voi ho, đay chinh la tin nguong sung bai tu nhien. Hon nua, Viet Nam lai la nga ba đuong noi giao luu cua nhieu toc nguoi, cua nhieu luong van minh. Hai yeu to đo lam cho Viet Nam tro thanh mot quoc gia đa ton giao, tin nguong.
Tinh đa than nay khong chi bieu hien o so luong lon cac vi than ma đieu đang noi đo la, cac vi than ay cung đong hanh trong tam thuc moi nguoi Viet. Chinh đieu nay dan đen mot đac điem cua đoi song tin nguong – ton giao cua nguoi Viet đo la tinh hon dung ton giao. Truoc su du nhap cua cac ton giao ngoai lai, nguoi Viet khong tiep nhan mot cach thu đong ma luon co su cai bien cho gan gui voi tu tuong, ton giao ban đia. Vi vay, o nuoc ta, trong khi cac ton giao van phat trien thi cac tin nguong dan gian van giu vai tro quan trong trong đoi song tam linh cua nguoi dan.
Cung chinh vi tinh hon dung ton giao ay ma nguoi Viet the hien su bang bac trong niem tin ton giao. Đa so nguoi Viet đeu co nhu cau ton giao, tuy nhien, phan đong trong so đo khong la tin đo thanh kinh cua rieng mot ton giao nao. Mot nguoi vua co the đen chua, vua co the đen phu mien la viec lam ay mang lai su thanh than ve tinh than cho ho, co the thoa man đieu ho cau xin. Vi the, nhieu nha nghien cuu cho rang, mot đac điem trong đoi song tin nguong - ton giao cua nguoi Viet la tinh dung. Ton giao la đe phuc vu nhu cau can thiet, truc tiep cua ho trong cuoc song.


Phan loai = Tin nguong phon thuc =
Thoi xa xua, đe duy tri va phat trien su song, o nhung vung sinh san đe con cai va dong vat song bang nghe nong can phai co mua mang tuoi tot va con nguoi đuoc cai gi khong biet sinh soi nay no. Đe lam đuoc hai đieu tren, nhung tri tue sac sao se tim cac quy luat khoa hoc đe ly giai hien thuc va ho đa xay dung đuoc triet ly am duong, con nhung tri tue binh dan thi xay dung tin nguong phon thuc (phon nghia la nhieu, thuc nghia la sinh soi, nay no). Tin nguong phon thuc o Viet Nam đuoc the hien o hai dang: tho co quan sinh duc cua ca nam lan nu (nhu linga, yoni) va tho hanh vi giao phoi, khac biet voi mot so nen van hoa khac nhu An Đo chang han, chi tho sinh thuc khi cua nam ma thoi.
Vai tro cua tin nguong phon thuc lon toi muc ngay ca chiec trong đong, mot bieu tuong suc manh cua quyen luc, cung la bieu tuong toan dien cua tin nguong phon thuc:

Hinh dang cua trong đong phat trien tu coi gia gao
Cach đanh trong theo loi cam chay dai ma đam len mat trong mo phong đong tac gia gao
Tam mat trong la hinh Mat Troi bieu trung cho sinh thuc khi nam, xung quanh la hinh la co khe ranh o giua bieu trung cho sinh thuc khi nu
Xung quanh mat trong đong co gan tuong coc, mot bieu hien cua tin nguong phon thuc (xem them Con coc la cau ong troi)


 Tho sinh thuc khi  Tho sinh thuc khi (sinh = đe, thuc = nay no, khi = cong cu) la hinh thai đon gian cua tin nguong phon thuc. No pho bien o hau het cac nen van hoa nong nghiep tren the gioi. Nhung khac voi hau het cac nen van hoa khac la chi thoi sinh thuc khi nam, tin nguong phon thuc Viet Nam tho sinh thuc khi cua nam lan nu. Viec tho sinh thuc khi đuoc tim thay o tren cac cot đa co nien đai hang ngan nam truoc Cong nguyen. Ngoai ra no con đuoc đua vao cac le hoi, le hoi o lang Đong Ky (Bac Ninh) co tuc ruoc cap sinh thuc khi bang go vao ngay 6 thang gieng, sau đo chung đuoc đot đi, lay tro than chia cho moi nguoi đe lay may.


 Tho viec sinh đe  Ngoai viec tho sinh thuc khi, tin nguong Viet Nam con tho hanh vi giao phoi, đo la mot đac điem the hien viec chu trong đen cac moi quan he cua van hoa nong nghiep, no đac biet pho bien o vung Đong Nam A. Cac hinh nam nu đang giao phoi đuoc khac tren mat trong đong tim đuoc o xa Đao Thinh (Yen Bai), co nien đai 500 truoc Cong nguyen. Ngoai hinh tuong nguoi, ca cac loai đong vat nhu ca sau, ga, coc,... cung đuoc khac tren mat trong đong Hoang Ha (Hoa Binh).
Vao dip hoi đen Hung tai Chu Hoa, Phu Tho, vung đat to luu truyen đieu mua "tung di", thanh nien nam nu cam trong tay cac vat bieu trung cho sinh thuc khi nam va nu, cu moi tieng trong "tung" thi ho lai "di" hai vat đo lai voi nhau. Phong tuc "gia coi đon dau" cung la mot bieu hien cho tin nguong phon thuc, chay va coi la bieu tuong cho sinh thuc khi nam va nu. Ngoai ra mot so noi con vua gia coi (rong) vua hat giao duyen. Nguoi Muong o Thanh Son, Phu Tho cung co tuc đam đuong hay gia gao. Chay va coi tuong trung cho vat giong nam va nu. Quan niem ve su sinh soi, nay no, hung thinh cua moi vat đuoc the hien qua hai cong cu la Đuong va Chay, hai vat bieu trung cho am va duong, su hai hoa cua troi đat.


 Le hoi phon thuc  Le Linh tinh tinh phoc: Le hoi Tro Tram hay con goi la "Linh tinh tinh phoc" dien ra vao ngay 11 va 12 thang Gieng o xa Tu Xa, huyen Lam Thao, tinh Phu Tho.  Cap sinh thuc khi đuoc tho o mieu Tro va đuoc lay ra vao đung đem lam le Tro Tram. Tam điem cua le hoi Tro Tram la le mat trong đo cap sinh thuc khi, goi la no nuong, đuoc dap vao nhau ba lan.
Le hoi Na Nhem: la le hoi truyen thong cua nguoi Tay o khu vuc cua đinh Lang Mo, xa Tran Yen, huyen Bac Son, tinh Lang Son đuoc to chuc vao ngay ram thang Gieng. Le hoi Na Nhem co rat nhieu noi dung lien quan đen tuong niem vua Mac nhu: tuc ruoc nuoc – ruoc Vua, tuc tho Thai to Mac Đang Dung, tho cay đai đao... Trong so cac le vat dang vua co hai vat sinh thuc khi la tang thinh va mat nguyet (nam va nu).
Le hoi đinh lang Sai Đong: la mot le hoi dan gian lau đoi cua nguoi lang Sai Đong va co rat nhieu tro choi cung nhu mon an rat ngon hang nam le hoi đuoc to chuc theo 1 truyen thong


= Sung bai tu nhien =

Do la mot đat nuoc nong nghiep nen viec sung bai tu nhien la đieu de hieu. Đieu đac biet cua tin nguong Viet Nam la mot tin nguong đa than va am tinh (trong tinh cam, trong nu gioi). Cac vi than o Viet Nam chu yeu la nu gioi, do anh huong cua tin nguong phon thuc nhu đa noi o tren nen cac vi than đo khong phai la cac co gai tre đep nhu trong mot so ton giao, tin nguong khac ma la cac ba me, cac Mau. (Xem them Đao Mau).


 Tho đong vat  Trong phong tuc, tin nguong dan gian viec tho cung tu nhien đa giu mot vai tro quan trong trong đoi song tam linh cua nguoi dan, va trong cac tin nguong dan gian đo phai ke đen tin nguong tho đong vat hay con goi la tuc tho thu. Nguoi Viet Nam la dan toc đa dang trong viec tho cac vi than co nguon goc tu đong vat, ho tho nhung con vat manh me nhu tho ho, ca voi, tho ngua, tho ran, thi nguoi Viet con tho cac con vat hien coc, cho, ca, hac, doi, cac con vat đo gan gui voi cuoc song cua nguoi dan cua mot xa hoi nong nghiep. Nguoi dan con đay cac con vat len thanh muc bieu trung nhu Tien, Rong. Theo truyen thuyet thi to tien nguoi Viet thuoc "ho Hong Bang" (co nghia la mot loai chim nuoc lon), thuoc giong "Rong Tien". Con rong co đay đu đac tinh cua loi tu duy nong nghiep: tong hop cua ca sau, ran; sinh ra o duoi nuoc nhung lai co the bay len troi ma khong can canh; co the vua phun nuoc vua phun lua. Co rat nhieu đia danh Viet Nam co ten lien quan đen rong nhu Thang Long, Ha Long, song Hoang Long, cau Ham Rong.


 Tho thuc vat  Thu cay coi đuoc ton sung nhat la cay lua, co Than Lua, Hon Lua, Me Lua,... đoi khi con thay con tho Than Cay Đa, Cay Cau. Cac cau chuyen ve ma cay cung kha pho bien, nhat la chuyen hon ma quanh quan ben goc cay cho nguoi chet, trong truyen thuyet co cay Chien Đan gan voi than ho Xuong Cuong. Mot so dan toc con co tap tuc tho hon đa (hon đa via) nhung no cung dan đen nhung bieu hien me tin


= Tho nguoi =
Ngoai phon thuc va tu nhien, tin nguong Viet Nam rat coi trong con nguoi. Ho cung hay tho con nguoi, đac biet la tho song va phong thanh, chang han nhu nguoi ta phong Tran Hung Đao la Đuc Thanh Tran, Nguyen Minh Khong la Đuc Thanh Nguyen, Tu Đao Hanh la Đuc Thanh Lang, hay tho nhung nguoi đuoc men trong nhu Ho Chi Minh, Vo Nguyen Giap...


 Hon via  Nguoi Viet xua cho rang con nguoi gom phan the xac va phan linh hon. Mot so dan toc Đong Nam A coi linh hon gom "hon" va "via". Via đuoc hinh dung nhu phan trung gian giua the xac va hon. Nguoi Viet cho rang nguoi co ba hon, nam co bay via va nu co chin via. Ba hon gom: Tinh (su tinh anh trong nhan thuc), Khi (nang luong lam cho co the hoat đong) va Than (than thai cua su song). Bay via o đan ong cai quan hai tai, hai mat, hai lo mui va mieng. Chin via o nu gioi cai quan bay thu nhu o nam gioi cong them hai via nua. Hai via nay co nhieu cach giai thich. Chung co the la num vu co vai tro quan trong trong nuoi con. Tuy nhien co cach giai thich khac (xem them chin via). Nguoi Viet thuong co cau noi nam co "ba hon bay via" con nu co "ba hon chin via", cung la tu cac quan niem tren ma ra.
Hon va via dung the xac lam noi tru ngu, truong hop hon me o cac muc đo khac nhau đuoc gia thich la via va hon roi bo the xac o cac muc đo khac nhau. Neu phan than cua hon ma roi khoi the xac thi nguoi đo chet. Khi nguoi chet, hon nhe hon se bay sang kiep khac con via nang hon se bay la mat đat roi tieu tan. The nen moi co nhung cau ngan ngu nhu: "hon xieu phach lac" (phach tuc la via; o đay muon noi trang thai run so, mat chu đong), "so đen muc hon via len may". Khi chet la hon đi tu coi duong gian đen coi am ty, coi đo cung đuoc tuong tuong co nhieu song nuoc nhu o coi duong gian nen can phai đi bang thuyen nen nhieu noi chon nguoi chet trong nhung chiec thuyen.
Trong con nguoi co cai vat chat va cai tinh than. Cai tinh than truu tuong, kho nam bat, nen nguoi xua đa than thanh hoa no thanh khai niem "linh hon", va linh hon tro thanh đau moi cua tin nguong. Nguoi Viet va mot vai dan toc Đong Nam A con tach linh hon ra thanh hon va via. Nguoi Viet cho rang con nguoi co 3 hon, nhung via thi nam co 7 (ba hon bay via), con nu co 9. Hon via đuoc nguoi xua dung đe giai thich cac hien tuong nhu tre con hay đau om, hien tuong ngu me, ngat, chet. Trong hon va via thi via phu thuoc vao the xac, co nguoi lanh via, nguoi du via, co nguoi yeu via, nguoi cung via.


 To tien  Nguoi Viet la mot trong nhung dan toc co tuc tho cung to tien sau đam va som nhat, no gan nhu tro thanh mot ton giao: Đao ong ba.

Nguoi phuong tay coi trong ngay sinh thi nguoi Viet coi trong ngay mat. Ho cho rang nguoi đa mat đi ve noi chin suoi. Ban tho to bao gio cung đuoc đat o noi trang trong nhat. Ngay xua khi cung le bao gio cung co nuoc (hoac ruou) cung voi nhung đo te le khac nhu vang ma. Sau khi cung xong thi đem đot vang ma roi đo ruou hoac nuoc len đong tro tan—khoi bay len troi, nuoc hoa voi lua tham xuong đat—theo ho nhu the to tien moi nhan đuoc. Hanh đong đo đuoc cho la su hoa quyen Nuoc-Lua (am duong) va Troi - Đat - Nuoc (tam tai) mang tinh triet ly sau sac.


 Tho To nghe  To nghe la mot hoac nhieu nguoi co cong lon đoi voi viec sang lap va truyen ba mot nghe nao đo. Do đo đuoc cac the he sau ton trong va suy ton la lam nguoi sang lap vi đa co cong tao ra nghe, goi la To nghe (hoac thanh su). To nghe chi la nhung con nguoi binh thuong, nhung lai đuoc nguoi đoi sau ton tho vi đa co cong sang tao ra nghe, truyen lai cho cac the he sau. Cac vi to nghe tieu bieu nhu: Pham Thi Tran la to nghe hat cheo, Nguyen Thi Sen la to nghe may ao dai, Nguyen Minh Khong to nghe đuc đong, Mac Thi Giai la ba to bep Phuong Nam...


 Thanh hoang  O pham vi gia đinh, nguoi Viet tho to tien va Tho Cong, o pham vi lang xa, nguoi Viet tho Thanh hoang. Giong nhu Tho cong, Thanh hoang cai quan va quyet đinh hoa phuc cua mot lang. Khong co lang nao o Viet Nam ma khong co Thanh hoang. Nhung nguoi đuoc tho thuong la nhung nguoi co ten tuoi va đia vi, co cong lao đoi voi lang đo. Tuy nhien mot so lang con tho nhung nguoi ly lich khong ro rang gi nhu tre con, an xin, an may, trom cap... nhung ho chet vao "gio thieng" (Gio xau theo me tin di đoan).


 Gio To Hung Vuong  O pham vi quoc gia, nguoi Viet tho Vua to, đo la Vua Hung. Noi tho phung o Phong Chau, Phu Tho. Ngay gio to la ngay 10 thang 3 am lich. Ngay 6 thang 12 nam 2012, To chuc van hoa giao duc Lien Hop Quoc đa ra quyet đinh cong nhan Tin nguong tho cung Hung Vuong la Di san van hoa phi vat the đai dien cua nhan loai.


 Tu bat tu  Nguoi Viet con tho bon vi thanh bat tu, đo la Tan Vien, Thanh Giong, Chu Đong Tu va Lieu Hanh. Tan Vien bieu hien cho uoc vong chien thang thien tai, lut loi; Thanh Giong bieu hien cho tinh than chong giac ngoai xam; Chu Đong Tu bieu hien cho cuoc song phon vinh ve vat chat; Lieu Hanh bieu hien cho cuoc song phon vinh ve tinh than cua nguoi dan Viet Nam.


 Tien hien  Ngoai ra, tai Viet Nam co rat nhieu đen tho cac vi danh nhan nhu vua Đinh Tien Hoang, To Hien Thanh, Tran Hung Đao (Tin nguong Đuc Thanh Tran),....


= Tho Than =
Tho cac than mang nguon goc tu Trung Hoa nhu Tho Đia, Than Tai, Tao Quan, Ha Ba, Mon Quan, Phuc Loc Tho...


= Tho Mau =


 Tho Tam phu, Tu phu  Tam phu la danh tu đe chi ba vi thanh: Me Troi (hay Mau Thuong Thien), Me Nuoc (hay Mau Thoai), Me Rung (hay Mau Thuong Ngan). Tu phu gom ba vi Mau tren cong them Me Đat (hay Mau Đia) thuong đuoc coi đong nhat voi Mau Thuong Thien. Cac Mau cai quan nhung linh vuc quan trong nhat cua mot xa hoi nong nghiep. Ve sau do anh huong cua van hoa Trung Hoa nen co them Ngoc Hoang, Tho Cong va Ha Ba. Than Mat Troi la vi than quan trong nhat, co mat tren tat ca cac trong đong. Vao hoi 17h15 gio đia phuong (21h15 gio Viet Nam) ngay 1 thang 12 nam 2016, tai Phien hop Uy ban Lien Chinh phu ve bao ve di san van hoa phi vat the lan thu 11 cua UNESCO dien ra tai thanh pho Addis Ababa, Cong hoa dan chu Lien bang Ethiopia, di san “Thuc hanh Tin nguong tho Mau Tam phu cua nguoi Viet”  chinh thuc đuoc UNESCO cong nhan la Di san van hoa phi vat the đai dien cua nhan loai


 Tho Tu phap  Tu phap la danh tu đe chi cac ba than May-Mua-Sam-Chop, đai dien cho cac hien tuong tu nhien co vai tro quan trong trong xa hoi nong nghiep. Sau nay khi Phat giao vao Viet Nam thi nhom cac nu than nay đuoc bien thanh Tu phap voi truyen thuyet ve Phat Mau Man Nuong. Anh huong cua Tu Phap o Viet Nam rat lon, nhieu lan trieu đinh nha Ly phai ruoc tuong Phap Van ve Thang Long đe cau mua. Tu phap gom:

Phap Van (than may) tho o chua Ba Dau
Phap Vu (than mua) tho o chua Ba Đau
Phap Loi (than sam) tho o chua Ba Tuong
Phap Đien (than chop) tho o chua Ba Dan


Xem them Tin nguong
Ton giao tai Viet Nam
Viet Nam
Ton giao


Tham khao