Tham sat Ngay le Thanh Barthelemy la mot loat cac vu bao đong cua nhung đam đong Cong giao chong lai nguoi Khang Cach Phap (Huguenot) trong Chien tranh Ton giao Phap, đuoc cho la do Caterina de' Medici, me vua Vua Charles IX, chu muu. Khoi đau tu ngay 24 thang 8 nam 1572 voi vu am sat Đo đoc Gaspard de Coligny, lanh tu phe Khang Cach, cac vu tham sat lan toa khap Paris, tiep tuc đen cac thanh pho khac va khap cac vung nong thon, keo dai trong vai thang. Khong biet đuoc con so chinh xac cac nan nhan, nhung uoc tinh co đen vai ngan hoac vai chuc ngan nguoi mat mang trong đot bao đong nay. Mac du khong phai la vu tham sat duy nhat, song đay la "vu viec te hai nhat trong tat ca cac vu tham sat vi ly do ton giao xay ra trong the ky 16".


Nguyen nhan Tham sat Ngay le Thanh Barthelemy la đinh điem cua mot loat cac bien co:

Hoa uoc Saint-Germain-en-Laye cham dut Chien tranh Ton giao lan thu ba ngay 8 thang 8 nam 1570
Cuoc hon nhan giua Enrique III cua Navarra va Marguerite cua Phap ngay 18 thang 8 nam 1572
Vu muu sat khong thanh Đo đoc Gaspard de Coligny ngay 23 thang 8 nam 1572.


= Hoa uoc va hon nhan mien cuong =
Hoa uoc Saint-Germain ket thuc ba nam chien tranh kinh hoang giua nguoi Cong giao va nguoi Khang Cach. Tuy nhien, hoa uoc nay khong the ben vung vi nhung nguoi Cong giao cung ran khong chap nhan no. Khi nha Guise, lanh đao phe Cong giao, bi that sung va lanh tu phe Khang Cach, Đo đoc Gaspard de Coligny tro lai vi tri cu trong hoi đong nha vua trong thang 9 nam 1571 đa khien nhung nguoi Cong giao cung ran quan ngai, nhung Thai hau Catherine de' Medici va Vua Charles IX bay to quyet tam khong đe cuoc chien bung no lan nua. Nhung quan tam ve kho khan tai chinh khien nha vua va thai hau co duy tri hoa uoc cung nhu su hoa hoan đoi voi Coligny. Nhung nguoi Huguenot đang trong the manh khi nam giu cac thanh tri kien co nhu La Rochelle, La Charite-sur-Loire, Cognac va Montauban. Đe duy tri hoa khi giua hai phe, Catherine de' Medici sap đat cuoc hon nhan giua con gai cua ba, Marguerite cua Phap, va mot vuong tu nguoi Khang Cach, Enrique III cua Navarra (sau nay la vua Henri IV cua Phap). Đam cuoi vuong toc se dien ra ngay 18 thang 8 nam 1572. Cuoc hon nhan nay khong đuoc chap nhan boi nhung nguoi Cong giao bao thu, va ca Giao hoang. Giao hoang va vua Felipe II cua Tay Ban Nha manh me len an thai hau nuoc Phap.


= Cang thang =
Rat đong nguoi Khang Cach thuoc gioi quy toc đen Paris tham du đam cuoi, cung đe bao ve nha lanh đao cua ho. Nhung Paris la thanh pho de bung no bao đong chong nguoi Khang Cach. Dan Paris, nhung nguoi Cong giao cuc đoan, kho chap nhan su hien dien cua nguoi Khang Cach trong thanh pho cua minh, lai chiu kich đong boi nhung nha thuyet giao, đac biet la cac tu si dong Capuchin, cam thay kho chiu voi cuoc hon nhan giua mot cong chua nuoc Phap voi mot nguoi Khang Cach. Hoi đong Thanh pho Paris muon gay kho khan cho hon le. Them vao đo, trong khi cac vu mua that bat va gia ca tang vot thi su hao nhoang cua hon le hoang gia lam gia tang su cam ghet trong dan chung.
Trieu đinh bi phan cuc. Catherine de' Medici khong co đuoc su chuan thuan cua Giao hoang cho hon le, nen cac chuc sac cao cap cua giao hoi tai Phap luong lu. Thai hau phai co thuyet phuc Hong y thanh Bourbon cu hanh hon le trong khi thai đo thu đich giua cac gia toc đang lanh đao nuoc Phap xuat hien tro lai. Nha Guise khong muon nhuong bo nha Montmorency. Francois, Cong tuoc thanh Montmorency, thong đoc Paris, khong the kiem soat nhung bao loan trong thanh pho, quyet đinh roi khoi thanh pho chi vai ngay truoc hon le.


= Muu sat Đo đoc Coligny =
Sau đam cuoi, Coligny va nhung nha lanh đao khac thuoc phe Huguenot o lai Paris đe ban bac voi nha vua ve nhung khieu nai đoi voi Hoa uoc Saint-Germain. Ngay 22 thang 8 xay ra vu muu sat Coligny. Nguoi bi cho la thu pham, Maurevel, tron thoat trong luc hon loan. Cho đen nay van khong the khang đinh ai la nguoi chiu trach nhiem vu muu sat. Theo nhung ghi nhan tu lich su, co the co:

Nha Guise: Hong y xu Lorraine, Cong tuoc Guise va Cong tuoc xu Aumale la nhung nguoi đang tinh nghi nhat. La nhung nha lanh đao phe Cong giao, ho muon tra thu cho cai chet cua Francois nha Guise ma ho tin la đa bi sat hai boi Coligny muoi nam truoc. Phat đan ban đi tu mot ngoi nha thuoc dong ho Guise.
Cong tuoc xu Alba, cai tri Ha Lan do su uy nhiem cua Felipe II: Coligny đang lanh đao chien dich giai phong Ha Lan khoi su cai tri cua nguoi Tay Ban Nha. Trong mua he, Coligny đa bi mat goi binh si đen tro giup nhung nguoi Khang Cach o Mons đang bi vay ham boi Cong tuoc xu Alba. Nhu the, đo đoc đang la moi đe doa đoi voi cong tuoc.
Catherine de' Medici: Thai hau lo ngai khi thay anh huong cua Coligny tren nha vua ngay cang gia tang. Cung voi nhung vu viec khac, Catherine so Coligny se loi keo nuoc Phap vao cuoc chien chong Tay Ban Nha do nhung van đe o Ha Lan. Tuy nhien, kho ma tin rang thai hau la nguoi chu muu, vi nhung no luc cua ba nham bao đam su binh an cua đat nuoc. Nhu vay, neu ba khong chu muu, lieu ba co biet nhung am muu cua nha Guise hoac cua nguoi Tay Ban Nha?


Tham sat Vu muu sat Coligny la bien co khoi phat cuoc khung hoang dan đen vu tham sat. Đo đoc Coligny la nha lanh đao Huguenot đuoc kinh trong nhat. E so nhung bat on khoi phat tu phe Khang Cach, nha vua va trieu đinh đen tham Coligny đang tren giuong benh va hua trung phat thu pham. Trong khi Thai hau đang dung bua toi, nhung nguoi Khang Cach đoi hoi cong ly. Do lo ngai nguoi Khang Cach bi tra đua, em re cua Coligny đem 4000 quan thien chien đen đong ben ngoai Paris va, mac du khong co dau hieu nao chung to se bi tan cong, nguoi Cong giao lo so se co su tra thu tren nha Guise va dan thanh Paris. Ngay đem đo, Catherine co mot buoi hop tai lau đai Tuleries voi cac co van nguoi Y cua ba va Nam tuoc de Retz.

Đem 23 thang 8, Catherine đen gap nha vua đe ban ve cuoc khung hoang. Du khong con chi tiet nao đuoc giu lai đen ngay nay, Charles IX va me đa quyet đinh thanh trung cac nha lanh đao Khang cach, ngoai tru nhung ong hoang cung huyet thong nhu Henri xu Navarre va Hoang tu Conde. Theo nhung cau chuyen ke, nha vua noi: "Đuoc roi, hay lam nhu the! Giet chung đi! Giet tat ca bon chung! Đung đe mot ten nao con song ma lam phien đen ta!".
Ngay sau đo, chinh quyen thanh pho Paris đuoc trieu tap, nhan lenh đong cac cong thanh va vu trang nguoi dan đe ngan chan bat cu am muu noi day nao. Đoi ve binh Thuy Si cua nha vua đuoc giao nhiem vu giet nhung lanh tu Khang cach co ten trong danh sach. Ngay nay kho ma xac đinh trinh tu cua cac bien co va biet chinh xac thoi điem vu tan sat bat đau. Co le dau hieu hanh đong la mot hoi chuong đo vao khoanh khoac giua nua đem va hung đong tu nha tho Saint-Germain-l'Auxerrois, gan cung đien Louvre, la nha tho giao xu cua vua chua Phap. Truoc đo, đoi ve binh Thuy Si đa loi nhung nha quy toc Khang Cach ra khoi đien Louvre va bat đau tan sat ho tren đuong pho. Đo đoc Coligny bi keo khoi giuong boi chinh Cong tuoc Henry de Guise, bi sat hai va thi the cua ong bi nem qua cua so. Tinh trang cang thang am i ke tu Hoa uoc Saint-Germain nay bung no du doi đe tro thanh lan song bao đong lan ra cung khap. Nguoi dan Paris bat đau san đuoi nguoi Khang Cach khap moi noi trong thanh pho. Su tan bao cua cuoc tan sat dien ra theo cung cach khong the tin noi. Day xich đuoc giang ra tren đuong pho đe nguoi Khang Cach khong the tron thoat khoi nha ho. Phu nu va tre em bi đam chem cach lanh lung. Cuoc tan sat keo dai trong vai ngay bat ke nhung no luc cua nha vua nham cham dut no. Trong so nhung nguoi bi giet co nha soan nhac Claude Goudimel va triet gia Pierre de La Ramee.
Tu thang 8 đen thang 10, cac vu tham sat tuong tu bung no tai nhung noi khac nhu Toulouse, Bordeaux, Lyon, Bourges, Rouen va Orleans. Khong the biet chinh xac con so nan nhan, nhung nhung uoc tinh cho rang co khoang tu 2.000 đen 100.000 nguoi bi giet. Gan đay, mot so su gia uoc tinh co khoang 2.000 nguoi thiet mang o Paris, va tu 5.000 đen 10.000 nguoi o nhung noi khac tren nuoc Phap.


Phan ung Nhung ghi nhan vao luc ay noi rang thi the nguoi chet bi bo troi song đen noi khong ai dam an ca. Phan ung Giao hoang Gregory XIII la vui mung: tat ca chuong nha tho o Roma ngan vang cho ngay le ta on, Castel Sant'Angelo no sung chao mung, mot huy chuong đac biet đuoc đuc đe vinh danh su kien. Giao hoang cung ra lenh Giorgio Vasari thuc hien ba buc bich hoa tai sanh Sala Regia trong Đien Vatican mieu ta thuong tich va cai chet cua Coligny. Charles IX tuyen bo truoc Quoc hoi "Cuoc tan sat nen đuoc xem nhu la mot su bao thu tu Chua; Coligny la moi đe doa cho the gioi Co Đoc giao, do đo giao hoang thiet lap ngay 11 thang 9 nam 1572 la ngay ky niem cho hai su kien: tran Lepanto va cuoc tan sat nguoi Huguenot". Giao hoi Cong giao chua bao gio chinh thuc xin loi voi lap luan ngay le khong phai đe ky niem cuoc tan sat nguoi Huguenot ma nhac lai su that bai cua mot am muu lat đo nham kiem soat quyen chinh tai Phap.
Tai Paris, nha tho Jean-Antoine de Baif, nha sang lap Vien Han lam Am nhac va Thi ca, sang tac mot bai tho sonnet het loi ca tung nhung nguoi tham gia cuoc tan sat. Nguoc lai, hoang đe Maximilian II cua Thanh che La Ma, nhac phu cua Charles IX, to ra kinh tom, goi cuoc tham sat la "si nhuc". Nhung nguoi Cong giao Phap on hoa bat đau tu hoi lieu su đong nhat ton giao co xung đang voi cai gia phai tra cho qua nhieu mau đa đo nhu the, va ho bat tay thanh lap phong trao Politiques voi chu truong hoa hop dan toc la quan trong hon cac quyen loi giao phai.
Cac quoc gia Khang Cach bay to su bat binh voi cuoc tan sat đam mau, va chi co nhung no luc cao đo cua cac đai su cua Catherine moi co the ngan su sup đo cua chinh sach ngoai giao cua thai hau hau duy tri moi giao hao voi cac quoc gia nay. Ngay ca đai su Vuong quoc Anh tai Phap, Sir Francis Walsingham, cung suyt mat mang trong cuoc tham sat.


Ly giai Trai qua cac the ky, cuoc Tham sat Ngay le Thanh Barthelemy day len nhieu tranh cai. Cac su gia đuong đai van con bat đong ve nguyen nhan va trach nhiem ve su kien:

Theo Denis Crouzet, do lo so nguy co xay ra mot cuoc noi day cua phe Khang Cach, Charles IX chon giai phap bop nghet no ngay tu trong trung nuoc hau co the bao ve quyen luc cua minh. Nhu the, quyet đinh nay la cua nha vua, khong phai cua Catherine de' Medici.
Cach giai thich truyen thong, đuoc ung ho boi Janine Garrisson, cho rang Catherine de' Medici va cac co van Cong giao cua ba la thu pham chinh. Ho buoc nha vua, mot nguoi bac nhuoc va hay do du, phai lam theo y ho.
Theo Jean-Louis Bourgeon, chinh la thanh pho Paris đang soi suc long cam ghet nguoi Huguenot phai chiu trach nhiem ve cuoc tham sat. Bourgeon nhan manh rang luc ay Paris đang đung ben bo vuc cua mot cuoc cach mang. Nha Guise, rat đuoc yeu thich o đay, loi dung tinh the đe gay ap luc len nha vua va thai hau. Charles IX bi buoc phai ngan chan cuoc bao loan tiem an, nhu vay, trach nhiem thuoc nha Guise va luc luong dan quan cung nguoi dan thanh pho.


Van hoc nghe thuat va cuoc Tham sat Cau chuyen ve cuoc tham sat đuoc tieu thuyet hoa boi Prosper Merimee trong tac pham Chronique du regne de Charles IX (1829), va boi Alexandre Dumas trong Vuong hau Margot (La Reine Margot), cuon tieu thuyet xuat ban nam 1845, chinh xac voi nhung du kien lich su đuoc thi vi hoa boi nhung chuyen tinh lang man cung nhung cuoc phieu luu cua cac nhan vat trong truyen. Nam 1980, su kien nay tiep tuc xuat hien trong tieu thuyet Paris ma bonne ville cua Robert Merle.
Hoa si John Everett Millais, truong phai tien Raphael, noi tieng khi nam bat đuoc ban chat cua su xung đot trong hoa pham A Huguenot, on St. Bartholomew's Day Refusing to Shield Himself from Danger by Wearing the Roman Catholic Badge, mieu ta mot phu nu Cong giao đang co thuyet phuc nguoi yeu Huguenot cua co mang huy hieu cua nguoi Cong giao đe co the song sot. Nhung nguoi đan ong, muon trung thanh voi đuc tin, diu dang tu choi.
Nha soan kich nguoi Anh thoi Elizabeth, Christopher Marlowe, đuoc nhieu nguoi biet tieng khi cho phep nguoi Phap đen ti nan tai lanh đia cua ong o Canterbury, sang tac mot vo kich chong Cong giao va chong Phap dua tren vu tham sat co ten The Massacre of Paris (Cuoc tham sat tai Paris). Trong cuon tieu su The gioi cua Christopher Marlowe, tac gia David Rigg thuat lai rang su kien nay đa am anh suot cuoc đoi cua nha viet kich, cuoc tham sat đa đuoc đua vao cac hoi cuoi cua nhung vo kich đau tay cua ong, Tamburlaine 1 va 2, va Nguoi Do Thai o Malta. Nha soan nhac Giacomo Meyerbeer cung viet vo opera noi tieng Les Huguenots nam 1836.
Voi đien anh, cuoc tham sat đuoc thuat lai trong cuon phim cam su thi cua D. W. Griffith nam 1916 tua đe Intolerance (Khong dung thu). Nam 1954, cuon tieu thuyet cua Alexandre Dumas đuoc Jean Dreville chuyen the thanh phim. Toi nam 1994, mot lan nua, Marguerite cua Phap xuat hien tren man anh trong bo phim cua Patrice Chereau, dien vien Isabelle Adjani trong vai Margot.
Tham sat Ngay le Thanh Barthelemy cung la khung canh cua cuon tieu thuyet lich su cua Tim Willocks,The Twelve Children of Paris (Quyen 2 cua bo truyen 3 tap Matthias Tannhauser) (2013).


Xem them Chien tranh Ton giao Phap
Huguenot
Gaspard de Coligny
Cai cach Khang Cach


Tham khao Denis Crouzet: Les Guerriers de Dieu. La violence au temps des troubles de religion vers 1525-vers 1610, Champvallon, 1990 (ISBN 2-87673-094-4), La Nuit de la Saint-Barthelemy. Un reve perdu de la Renaissance, Fayard, coll. « Chroniques », 1994 (ISBN 2-213-59216-0);
Jean-Louis Bourgeon: L'assassinat de Coligny, Geneve, Droz, 1992. Charles IX devant la Saint-Barthelemy, Droz, coll. « Travaux d'histoire ethico-politique », 1995 (ISBN 2-600-00090-9);
Janine Garrisson, 1572: la Saint-Barthelemy, Complexe, 2000 (ISBN 2-87027-721-0).


= Chu thich =


Lien ket ngoai A short account including a contemporary painting of the massacre and photos of the papal medal Luu tru ngay 9 thang 1 nam 2007 tai Wayback Machine
Catholic Encyclopedia The Official Catholic Encyclopedias entry on the Massacre