The ky 19 la khoang thoi gian tinh tu thoi điem nam 1801 đen het nam 1900, nghia la bang 100 nam, trong lich Gregory (tuc la lich co). Nhung theo Lich thien van, The ky 19 đuoc bat đau tu ngay 1/1/1800 va ket thuc vao ngay 31/12/1899.
Đoi khi nhung su gia goi thoi ky "The ky XIX" la thoi gian keo dai tu nam 1815 (do Đai hoi Vien) toi nam 1914 (do Chien tranh the gioi thu nhat bat đau). Thay vi đo, Eric Hobsbawm goi "The ky dai 19" la thoi gian keo dai tu 1789 đen 1914.


Tong quan Nhin chung, The ky thu XIX la mot the ki đay bien đong ve rat nhieu mat (bat đau thoi Phap Thuoc cua Viet Nam, Cach mang cong nghiep lan thu hai, cac tran chien cua Napoleon,...)


Đac điem lich su No đuoc xem la the ky, ma chu nghia tu ban mo rong ra toan the gioi. The ky 19 đa đanh dau buoc ngoat can ban chuyen tu lao đong bang tay sang lao đong bang may. Loai nguoi đa chuyen tu nen van minh nong nghiep sang nen van minh cong nghiep. Nen van minh cong nghiep đa tao ra cach nhin moi, keo theo nhung bien đoi lon ve chinh tri, van hoa, xa hoi. Loai nguoi buoc vao mot giai đoan moi cua van minh nhan loai.


Cac dau moc lich su 1801:
Thomas Jefferson đa đuoc Ha vien Hoa Ky bau lam Tong thong Hoa Ky.
Quan Nguyen Anh đanh chiem kinh đo Phu Xuan khien Quang Toan phai chay ra Bac.
Vuong Quoc Anh va Ireland thong nhat.
Ranjit Singh đuoc bo nhiem lam vua Punjab.
Napoleon ky ket Cong uoc nam 1801 voi Đuc Giao hoang.
Cairo roi vao tay Vuong Quoc Anh.
Sa Hoang Paul I bi am sat.
Anh đanh bai Phap tai Tran chien thu hai o Abukir.
1801–1815: Chien tranh Barbary lan thu nhat va chien tranh Barbary lan thu hai giua My va cac quoc gia Barbary Bac Phi.
1802:
Hiep uoc Amiens giua Phap va Vuong quoc Anh ket thuc Chien tranh Lien minh thu hai.
Ludwig van Beethoven lan đau tien bieu dien bai Sonata Moonlight cua minh.
Quan Tay Son chiem Lai đuoc Phu Xuan khien Vo Tanh tu van.
Nguyen Anh đanh chiem thanh cong Thang Long.
1802–1831: Nguyen Anh truy tim hau due cua Nha Tay Son.
1803:
William Symington lan đau pho bay chiec tau Charlotte Dundas cua minh, chiec tau hoi nuoc đau tien.
Nha Wahhabis cua Nuoc A Rap đau tien chiem Mecca va Medina.
Chien tranh no ra giua Anh va Phap; đay đuoc coi la su khoi đau cua Chien tranh Napoleon.
1803-1825: Giai đoan đau cua Chien tranh Padri.
1804:
Haiti gianh đuoc đoc lap tu Phap va tro thanh nuoc cong hoa cua nguoi da đen đau tien.
1804–1813: Chien tranh Nga-Ba Tu.
Đe quoc Ao thanh lap boi Francis I.
Napoleon tu phong cho minh la Hoang đe Phap.
Dan so the gioi đat 1 ty nguoi.
Đau may hoi nuoc đau tien bat đau hoat đong.
Morphin bi co lap lan đau.
1804–1810: Fulani Jihad o Nigeria.
1804–1815: Cuoc cach mang cua nguoi Serbia noi len chong lai Đe quoc Ottoman. Su đoc lap cua Serbia đuoc cong nhan vao nam 1817.
1805:
Tran Trafalgar
Napoleon tieu diet quan Ao-Nga trong tran Tran Austerlitz.
1805–1848: Muhammad Ali hien đai hoa Ai Cap.
1806:
Đe quoc La Ma Than Thanh bi giai the do hau qua cua Hiep uoc Pressburg.
Cape tro thanh mot thuoc đia cua đe quoc Anh.
1806-1812: Chien tranh Nga–Tho Nhi Ky, Hiep uoc Bucharest.
1807: Nuoc Anh tuyen bo buon ban no le la bat hop phap.
1808:
Beethoven trinh dien ban nhac thu nam cua minh
1808–1809: Nga xam luc Phan Lan tu Thuy Đien trong Chien tranh Phan Lan.
Nhung du kich Tay Ban Nha chien đau trong Chien tranh Phan Lan.
1810:
Đai hoc Humboldt Berlin đuoc thanh lap. Trong so sinh vien va giang vien cua truong la Hegel, Marx va Bismarck. Cai cach đai hoc o Đuc đa thanh cong đen muc mo hinh cua no đuoc sao chep khap the gioi.
Grito de Dolores bat đau Chien tranh gianh đoc lap Mexico.
1810–1820: Hau het cac thuoc đia My La Tinh tu gianh đoc lap khoi Tay Ban Nha va Bo Đao Nha sau khi cac cuoc chien tranh gianh đoc lap o My Latinh.
1810–1820: Chien tranh Punjab giua đe quoc Sikh va đe quoc Anh.
1812:
Cuoc xam luoc cua Phap vao Nga
Thu tuong Anh Spencer Perceval bi am sat
1884: Chinh phu Cam-pu-chia (vua Norodom) ki hiep uoc thua nhan tro thanh thuoc đia cua Phap.
1890: Ho Chi Minh, sau nay la Lanh tu cua Viet Nam Dan chu cong hoa, khi đo la Nguyen Sinh Cung, ra đoi.
1900: Lien quan tam nuoc tan cong thanh Bac Kinh, Tu Hi Thai hau phai chay đen Tay An lanh nan.


Xem them Phap thuoc
Nha Tay Son
Hoa uoc Giap Than (1884)
Noi chien Hoa Ky
Lich su the gioi
Lich su hien đai
Lich thien van


Tham khao