Nho giao (chu Han: 儒教) hay Nho gia (chu Han: 儒家), con goi la đao Nho, đao nhan/nhon hay đao Khong, la mot he thong đao đuc, triet hoc xa hoi, triet ly giao duc va triet hoc chinh tri do Khong Tu đe xuong va đuoc cac mon đo cua ong phat trien voi muc đich xay dung mot xa hoi hai hoa, trong đo con nguoi biet ung xu theo le phai va đao đuc, đat nuoc thai binh, thinh vuong.
Nho giao rat co anh huong tai o cac nuoc thuoc vung van hoa Đong A la Trung Quoc, Đai Loan, Nhat Ban, Cong hoa Dan chu Nhan dan Trieu Tien, Han Quoc va Viet Nam. Nhung nguoi thuc hanh theo cac tin đieu cua Nho giao đuoc goi la cac nha Nho, Nho si hay Nho sinh.


Qua trinh hinh thanh va phat trien Trong lich su Trung Hoa co đai, Nho giao (đao Nho) la mot thuat ngu bat đau tu chu Nho, theo Han tu tu "Nho" gom tu "Nhan" (nguoi) đung gan chu "Nhu". Nho gia con đuoc goi la nha Nho nguoi đa hoc sach thanh hien, co the day bao nguoi đoi an o hop luan thuong, đao ly,... Nhin chung "Nho" la mot danh hieu chi nguoi co hoc thuc, biet le nghia.
Tai Trung Quoc, Nho giao đoc ton tu thoi Han Vu Đe, tro thanh he tu tuong chinh thong ca ve chinh tri va đao đuc cua Trung Hoa trong hon 2.000 nam. Tu the ky thu IV, Nho giao lan rong va cung rat phat trien o cac nuoc chau A khac nhu Nhat Ban, Trieu Tien va Viet Nam.


= Nho giao nguyen thuy =

Co so cua Nho giao đuoc hinh thanh tu thoi Tay Chu, đac biet voi su đong gop cua Chu Cong Đan, con goi la Chu Cong. Đen thoi Xuan Thu, xa hoi loan lac, Khong Tu (sinh nam 551 truoc Cong nguyen) phat trien tu tuong cua Chu Cong, he thong hoa va tich cuc truyen ba cac tu tuong đo. Chinh vi the ma nguoi đoi sau coi Khong Tu la nguoi sang lap ra Nho giao.
Thoi Xuan Thu, Khong Tu đa san đinh, hieu đinh va giai thich bo Luc kinh gom co Kinh Thi, Kinh Thu, Kinh Le, Kinh Dich, Kinh Xuan Thu va Kinh Nhac. Ve sau Kinh Nhac bi that lac nen chi con nam bo kinh thuong đuoc goi la Ngu kinh. Sau khi Khong Tu mat, hoc tro cua ngai tap hop cac loi day đe soan ra cuon Luan ngu. Hoc tro xuat sac nhat cua Khong Tu la Tang Sam, con goi la Tang Tu, dua vao loi thay ma soan ra Đai Hoc. Sau đo, chau noi cua Khong Tu la Khong Cap, con goi la Tu Tu viet ra cuon Trung Dung. Đen thoi Chien Quoc, Manh Tu đua ra cac tu tuong ma sau nay hoc tro cua ong chep thanh sach Manh Tu. Bon sach sau đuoc goi la Tu Thu va cung Ngu Kinh hop lai lam 9 bo sach chu yeu cua Nho giao va con la nhung tac pham van chuong co đien cua Trung Quoc. Tu Khong Tu đen Manh Tu hinh thanh nen Nho giao nguyen thuy, con goi la Nho giao tien Tan (truoc đoi Tan), Khong giao hay "tu tuong Khong-Manh". Tu đay moi hinh thanh hai khai niem, Nho giao va Nho gia. Nho gia mang tinh hoc thuat, noi dung cua no con đuoc goi la Nho hoc. Neu xem Nho giao nhu mot ton giao thi Van Mieu tro thanh noi day hoc kiem chon tho phung, va Khong Tu tro thanh giao chu, giao ly chinh la cac tin đieu ma cac nha Nho can phai thuc hanh. Tuy nhien, Nho giao ve co ban khong đuoc xa hoi xem nhu mot ton giao boi Nho giao khong tra loi nhung cau hoi can thiet ma mot ton giao co the tra loi. Cho toi hien nay, Nho giao lieu co phai la mot ton giao chinh thuc hay khong van la mot đe tai tranh luan.
Muc tieu cua Nho giao nguyen thuy theo sach Đai Hoc la:

Khong Tu muon đen đat Cuu Di đe o, co nguoi noi "O đo qua lac hau, lam sao ma o đuoc.". Khong Tu noi "Co nguoi quan tu o đo, lam gi con lac hau nua". Đay la tu tuong nhap the cua Nho gia. Khong Tu noi: "Đao khong the xa lanh nguoi. Nhung co nguoi muon thuc hanh đao ma lai xa lanh nguoi, nhu vay thi khong the thuc hanh đuoc đao... Cho nen nguoi quan tu dung cai đao ly von san co o nguoi đe giao duc nguoi, lay cai sua lam chinh, giao duc mai cho đen khi thanh nguoi moi thoi. Cung nhu ta trau chuot can riu vay, trau chuot đen muc thanh can riu moi thoi. Nguoi ta co loi ma biet sua la đuoc roi, khong xa lanh ho nua.".


= Tong Nho =

Khoi đau Han Du va Ly Ngao (李翱, 772-841) thoi nha Đuong co nhung y tuong moi bo sung cho Nho giao nguyen thuy cua Khong Tu va Manh Tu. Đen thoi Tong, Nho giao co su phat trien đang ke. Cac nha triet hoc thoi ky nay nhu Thieu Ung, Chu Đon Di, Truong Tai, Trinh Hao, Chu Hy, Luc Cuu Uyen, Tran Luong... đa đua nhung khai niem va triet ly moi vao Nho giao tao nen mot truong phai Nho giao co nhieu điem khac biet so voi Nho giao nguyen thuy cua Khong Tu va cac hoc tro cua ong.
Cac hoc gia Tong Nho khai thac cac noi dung cua Kinh dich, Phat giao, Đao giao đe giai thich nguon goc vu tru va cac noi dung kinh sach cua Nho gia. Ho cho rang the gioi do "li" (tinh than) va "khi" (vat chat) tao thanh, trong đo li co truoc, thuoc ve phai duy tam khach quan theo cach phan loai cua phuong Tay. Chu Đon Di (1016-1073) cho rang nguon goc the gioi la thai cuc, thai cuc sinh ra am duong, ngu hanh, troi đat, con nguoi, van vat, truoc thai cuc khong co vat chat ma chi co "ly". Chu Hy (1130-1200) dung quan điem ly hoc đe chu giai lai cac noi dung cua kinh sach Nho hoc, vi du cho rang nhan nghia le tri la bieu hien cua "ly". Vi vay, Tong Nho con đuoc goi la "Ly hoc".
Tong Nho la mot no luc đe tao ra mot hinh thuc duy ly va sieu hinh cua Nho giao bang cach loai bo cac yeu to me tin va than bi cua Đao giao va Đao Phat đa anh huong đen Khong hoc trong va sau thoi nha Han . Nguoi ta co gang truu tuong hoa cac quan điem đao đuc cua Nho giao thanh cac khai niem va menh đe triet hoc. Mac du cac nha triet hoc Tong Nho đa phe binh Đao Lao va Phat giao nhung ca hai ton giao nay đeu co anh huong đen Tong Nho. Nhung nha triet hoc thuoc truong phai Tong Nho đa vay muon cac thuat ngu va khai niem tu Phat giao va Đao giao. Tuy nhien, khong giong nhu Phat giao va Đao giao, nguoi đa nhin thay sieu hinh hoc nhu mot chat xuc tac cho su phat trien tinh than, giac ngo ton giao va su bat tu. Cac nha triet hoc Nho giao đa su dung sieu hinh hoc nhu mot huong dan đe phat trien mot triet ly đao đuc duy ly.


= Phong trao phuc hung Nho giao =
Đen the ky XX, voi su sup đo cua che đo quan chu, Nho giao mat vi the đoc ton, tham chi bi bai tru o ngay tai Trung Quoc trong thap nien 1960-1970 khi Mao Trach Đong lam chu tich Đang Cong san Trung Quoc. Đen đau the ky XXI, đung truoc su suy thoai cua đao đuc xa hoi, nhung gia tri cua Nho giao ve tu duong, giao duc con nguoi dan đuoc coi trong tro lai va đuoc thuc đay thanh phong trao tai cac nuoc Đong A. Trong qua trinh toan cau hoa, su giao thoa van hoa Đong Tay dien ra, cac gia tri đao đuc cua Nho giao co the xem la cac gia tri pho bien cua nhan loai.
Phuc hung Nho giao trong the ky XXI la phong trao đang len o Đong A, no xuat phat tu Trung Quoc va lan truyen ra cac khu vuc lan can. Nhieu hoi thao quoc te ve phuc hung nen Nho hoc đa đuoc to chuc o Trung Quoc, Han Quoc va Nhat Ban. Tap hop cac nha nghien cuu Nho giao trong khu vuc va tren the gioi đa kien lap Hiep hoi nghien cuu Nho giao quoc te. Trong buoi Hoi thao quoc te ve Nho giao o Han Quoc 2010, mot so bao cao ghi nhan "mat trai cua qua trinh Tay phuong hoa (noi cach khac la hien đai hoa) đa lam cho xa hoi Đong A mat dan ton ti trat tu, tinh than cong đong va đoan ket xa hoi. Lop tre dan chay theo nhung thu hao nhoang cua van minh hien đai ma bo xa dan cac quan niem hieu nghia, trung chinh, tiet đo". Cac bao cao nay nhan manh gia tri tinh than cua Nho giao se la cong cu huu hieu nham khoi phuc lai gia tri đao đuc cua xa hoi.
Tu nam 2005, chuong trinh Bach gia Giang đuong cua Đai Truyen hinh Trung uong Trung Quoc (CCTV) đa khoi xuong phong trao đoc lai Luan ngu nham phuc hoi đao đuc truyen thong. Ban Quoc hoc Đai hoc Thanh Hoa tinh hoc phi 26.000 nhan dan te cho mot khoa hoc ve đao đuc Nho gia, Đai hoc Phuc Đan thu moi nguoi 38.000 nhan dan te, va khoa hoc co van ngoai gio cho tre em cung co hoc phi rat cao. Tu nam 2004 cho toi nam 2020, Chinh phu Trung Quoc co ke hoach thanh lap hon 1.000 Hoc vien Khong Tu tren khap the gioi đe quang ba van hoa truyen thong Trung Hoa.
Chinh phu Trung Quoc đa chi hang trieu USD cho hai chuong trinh nghien cuu va bien soan Nho tang tai Đai hoc Nhan dan va Đai hoc Bac Kinh. Bo Nho tang tinh hoa cua Đai hoc Bac Kinh voi tong so 500 tap du kien se hoan thanh vao nam 2015. Hai chuong trinh bien soan Nho tang noi tren la mot hoat đong quy mo lon chua tung co đe hieu chinh va ket tap đien tich Nho hoc lon nhat trong lich su Trung Quoc. Đong thoi đay cung la mot lan tong kiem ke di san đien tich Nho hoc tren quy mo toan the gioi. Tai Han Quoc va Nhat Ban, hai đai hoc hang đau la Đai hoc Seoul va Đai hoc Tokyo cung đeu đa thanh lap cac trung tam bien soan Nho tang rieng voi ke hoach hoat đong quy mo lon. Trong xu huong nghien cuu Nho giao đang dien ra rat manh me tren the gioi hien nay, nghien cuu kinh đien Nho gia co vi tri đac biet quan trong.
Ngay 24 thang 9 nam 2014, Chu tich Trung Quoc Tap Can Binh đa đen du va phat bieu tai "Hoi thao Nho hoc voi nen hoa binh va su phat trien the gioi" nhan ky niem 2565 nam ngay sinh Khong Tu. Đay la lan đau tien lanh đao cao nhat Trung Quoc du hoat đong tren. Ong nhan manh: Tu tuong triet hoc phong phu, tinh than nhan van, gia tri đao đuc cua Van hoa truyen thong Trung Quoc la goi y huu ich cho viec tri quoc. Nho giao la bo phan quan trong cua van hoa truyen thong Trung Quoc, co suc song lau dai, chua đung cac goi y quan trong giup giai quyet nhung van đe cua loai nguoi hien đai. Cac tu tuong "thien ha vi cong, the gioi đai đong", "di dan vi ban, an dan phu dan lac dan", "Nhan gia ai nhan, Di đuc lap nhan"... can phai đuoc ke thua va phat huy. Ong noi: nghien cuu Nho giao chinh la la đe hieu đac tinh dan toc cua nguoi Trung Quoc, can hap thu suc manh truyen thong, viec quan tri quoc gia thoi hien đai cang can co su nang đo cua van hoa truyen thong. Giao su Vuong Kiet o Truong Đang Trung uong Trung Quoc nhan manh: su du nhap van hoa phuong Tay đa khien dan toc Trung Hoa dan bi tha hoa, suy đoi ve van hoa va đao đuc, Đang Cong san Trung Quoc dan nhan ra gia tri to lon cua van hoa truyen thong Trung Quoc, hieu rang chi co kien tri chu nghia Mac, ke thua co phe phan nen van hoa truyen thong Trung Quoc, kien tri nguyen tac "co vi kim dung", "duong vi trung dung" thi moi co the thuc hien su nghiep phuc hung vi đai dan toc Trung Hoa. Suc manh cung (kinh te va quan su) rat quan trong, nhung suc manh mem nhu van hoa, đao đuc, tin nguong, tinh than, gia tri quan... cung quan trong khong kem voi mot đat nuoc. Neu đat nuoc đanh mat van hoa, nen tang đao đuc truyen thong thi du kinh te co giau manh đen đau thi cung chang khac nao mat nuoc, mat dan toc. 

Tai Han Quoc, rat nhieu nguoi nhan thay ro nhung gia tri đao đuc lau đoi cua dan toc đang mat dan đi. Sau cuoc chien lien Trieu 1950-1953, Han Quoc ap dung he thong giao duc chiu nhieu anh huong cua giao duc phuong Tay, Nho giao bi cong kich va bi coi la loi thoi. Ong Pak Seok-hong nhan manh su sai lam cua he thong giao duc đo: viec qua nhan manh vao hoc tieng Anh va toan đa chiem cho cua cac mon hoc nhu đao đuc va lich su. Ong thay đat nuoc "đang bien thanh vuong quoc đay suc vat": nguoi tre chui nguoi gia tren tau, nhung đua tre tu tu đe khoi bi bat nat... Su hoa hop, kinh trong nguoi cao tuoi va long trung thanh voi To quoc - nhung đuc tinh đo nay đa phai nhat trong gioi tre Han Quoc. Pak Seok-hong noi: "Chung ta đa xay dung đuoc nen kinh te manh me, nhung đao đuc cua dan toc đang tren bo vuc cua su sup đo. Chung ta phai khoi phuc lai no va cac Seowon (hoc vien Nho giao) la noi chung ta co the tim thay cau tra loi".
Hien nay, so luong hoc sinh Han Quoc đen cac hoc vien Nho giao đe hoc tap ngoai khoa ngay cang tang, len toi hang tram ngan hoc sinh moi nam. Tai đay, hoc sinh đuoc day nhung le giao đao đuc tu lau đa khong con xuat hien tai truong hoc, tu viec an toi, uong tra đen viec thua chuyen le phep voi cha me. Theo ong Pak Sung-jin - giam đoc đieu hanh cua Hiep hoi Seowon quoc gia Han Quoc, co khoang 150 hoc vien Nho giao o khap Han Quoc đa mo tro lai cac chuong trinh ngoai khoa tuong tu. Ong tin rang nguoi Han Quoc đuong đai can tu bo cach nghi thien can coi Nho giao la "loi thoi" va can nghiem tuc hoc hoi lai nhieu gia tri tinh than, cach đoi nhan xu the tu xa hoi xua.
Đai dien cho hoc gia Han Quoc, giao su An Binh Chu, Đai hoc Thanh Quan Quan đa neu len loi canh bao: "Ngay nay, xa hoi­ đay tieng keu cuu phan anh noi lo lang ve su hoang tan cua nhan tam. Moi truong bi o nhiem, luan ly bi suy đoi, con nguoi phoi tran noi khat khao truy cau loi ich va duc vong. Noi tam con nguoi hoang tan, gia lanh. Quan he giua nguoi va nguoi chi con la canh tranh vi loi ich. Tat ca loai nguoi đang đung truoc nguy co diet vong". Va chinh tu nhung bao đong tren, ong đa neu len nen tro lai nhung nguyen ly đao đuc cuoc song ma Ly Hoang (1501-1570), đai su Nho giao Han Quoc đa tung nhac nho trong van đe tam hoc đao đuc. O hoi nghi quoc te "Nho giao voi xa hoi tuong lai" o An Đong - Han Quoc (10-2001), cac giao su Phap, Nga, My, Anh v.v... đeu co y muon nghien cuu tu tuong Nho giao nham tim con đuong giai quyet nhung be tac trong quan he con nguoi, xa hoi va đac biet la gia đinh o phuong Tay trong giai đoan hien tai. Ho đeu đe cao đao đuc "Nhan", "Le", "Nghia" cua Nho giao.
Trong may chuc nam tro lai đay, mot so nha nghien cuu Viet Nam con nham lan ve boi canh xuat hien, ban chat, noi dung va vai tro cua Khong giao. Khong giao noi rieng va Nho giao noi chung can tiep tuc đuoc nhan thuc đung đan hon. Can phai tiep thu co chon loc, đe co the gat bo nhung yeu to tieu cuc va su dung nhung yeu to tich cuc cua Nho giao nham phuc vu cho cong cuoc xay dung Viet Nam ngay cang van minh, giau đep va hien đai. Tai Viet Nam, Đai hoc Quoc gia Ha Noi đa khoi đong du an dich Nho tang ra tieng Viet.
Nam 2020, khi the gioi dien ra đai dich COVID-19, cac nuoc chau Au bi anh huong nang ne trong khi cac nuoc Đong A khong che dich benh kha tot. Cuu đai su Phap tai Viet Nam (2012-2016), ong Jean-Noel Poirier đa co bai viet "Ky luat Nho giao va phi trat tu chau Au" đa phan tich:


Noi dung co ban = To chuc xa hoi =
Trong the gioi quan Nho giao, ca ba yeu to Quoc gia - Gia đinh - Ca nhan đeu co lien he chat che voi nhau. Nho giao xem ca nhan la yeu to can ban nhat cau thanh nen gia đinh va xa hoi. Sach Đai hoc viet:

Ban luan ve long trung thanh, Khong Tu noi "Yeu con ma khong day con phai chiu kho nhoc đuoc u ? Trung voi vua ma khong khuyen can vua theo đuong chinh u ?". Ve quan he vua toi, Khong Tu viet: "Vua lay le ma đai be toi, be toi lay trung ma tho vua" con Manh Tu đa bao Te Tuyen Vuong rang: "Vua xem be toi nhu tay chan, thi be toi xem vua nhu bung nhu long. Vua xem be toi nhu cho ngua, thi be toi xem vua nhu nguoi la trong nuoc. Vua xem be toi nhu đat nhu co thi be toi xem vua nhu giac nhu thu", "Ke lam hai đuc nhan goi la tac; ke lam hai đuc nghia goi la tan. Ke tan, ke tac chang qua la mot nguoi thuong ma thoi. Toi tung nghe vua Vo vuong chi giet mot nguoi thuong la Tru ma thoi, chu toi chua he nghe Vu vuong giet vua". Tuan tu cung noi: "Tru bao quoc chi quan, nhuoc tru đoc phu" (Giet mot ong vua tan bao cung nhu giet mot ke ac đoc). Sach Đai hoc co cau: "Lam vua thi het minh thuc hien đuc nhan. Lam be toi thi het minh thuc hien đuc kinh. Lam con thi het minh thuc hien đuc hieu. Lam cha thi het minh thuc hien đuc tu. Cung nguoi trong nuoc quan he voi nhau phai het minh thuc hien đuc tin."
Nha nghien cuu Kim Đinh viet: "...cai bon goc cua Nho giao la "chi trung", ma trung la khong cay dua, "trung lap nhi bat y cuong tai kieu". Đo la cot yeu nhung bai hoc day hoc cua Khong tu. Đung đem nhung cau Han hoc nhu "trung than bat su nhi quan" hay "quan xu than tu, than bat tu bat trung" ma gan vao mieng ong. Lam the la thieu oc khoa hoc. Cha ong ta tuy ve phe binh chua đat cao lam nhung khong đe cho nhung cau tam gui kieu tren lam thui chot chi bat khuat" Cung quan điem, trong bai Cai anh huong cua Khong giao o nuoc ta, hoc gia Phan Khoi co noi: "O Nam ky đay, hang tam thuong, hay lap đi lap lai cai cau "Quan xu than tu, than bat tu, bat trung; phu xu tu vong, tu bat vong, bat hieu", ho cho la loi thanh noi ra. Nhieu nguoi đem hoi toi, toi phai lay lam la. Hoac gia co, ma toi lau nay it hay on nhuan lai sach cu roi quen đi chang, cho theo nhu cai tri nho trong đau toi, thi cau nay chang co trong sach nao het, chang ong thanh nao noi het, ma chung nhu la loi cua Le Tu Trinh noi trong tuong Son hau hoi thu ba ! Đo, mot hang nguoi nua, cu u u cac cac, he nghe cau chu nho, thay cuon sach chu nho, thi cho la đao Khong Tu o đo.".
Đe theo đuoi muc tieu ly tuong xay dung xa hoi an hoa, Nho giao neu nguyen tac quan ly xa hoi nhu sau:

Thuc hien "Chinh danh": nghia la moi nguoi can phai nhan thuc va hanh đong theo đung cuong vi, đia vi cua minh: vua phai theo đao vua, toi phai theo đao toi, cha phai theo đao cha, con phai theo đao con, chong phai theo đao chong, vo phai theo đao vo... Neu nhu moi nguoi khong chinh danh thi xa hoi at tro nen hon loan.
Thuc hien "Van tri - Le tri - Nhan tri - Đuc tri": Đay la nguyen tac co tinh chat đuong loi can ban cua Nho giao. Van tri la đe cao cai tri bang tri thuc, bang su sang suot. Le tri la dung cac nghi le, cac quy tac trong quan he giua nguoi va nguoi đe tao ra mot xa hoi hai hoa. Nhan tri la tri quoc bang long nhan ai. Đuc tri la cai tri bang đao đuc cua nguoi lanh đao.
Đe cao nguyen ly cong bang xa hoi: Khong Tu đa noi: "Khong lo thieu ma lo khong đeu, Khong lo ngheo ma lo dan khong yen". Su khong cong bang la mam mong cua roi loan xa hoi.
Tu thoi nha Han, Nho giao đa tro thanh trung tam cho viec quan ly xa hoi. Nho đao Nho, cac trieu đinh it phai can thiep vao đoi song cua dan, cho cac lang tu lap huong uoc ma gan nhu tu tri. Mot hoc gia chau Au khen nguoi Trung Hoa to chuc xa hoi gioi hon nguoi La Ma va moi đe che khac. Cac ke si o moi lang, tong, huyen (mot vi truong lao trong lang, mot thay đo hay mot vi khoa bang)... đuoc dan tin, giup chinh quyen đuoc nhieu viec cai tri, giao duc, hoa giai cac vu kien, tri benh, giu an ninh. Ho đuoc dan coi trong hon ca cac quan lai, ma quan lai cung phai ne ho. Đac biet la cu moi lan đat nuoc bi hoa vong quoc thi lai co hang tram ke si Nho giao san sang lieu minh chong ngoai xam, neu chang may that bai thi ho lien tuan quoc chu khong chiu song nhuc. Đa vay, khong chi nam gioi lieu than ho quoc noi tien tuyen ma phu nu o hau phuong cung mot long chung thuy đe nguoi nam nhi an tam ra đi ganh vac menh nuoc, neu chong hy sinh ho san sang tuan tiet đe giu long son. Đo la đac điem cua nhung dan toc tham nhuan đao Khong.


= Le nghi =
Nho giao rat xem trong Le nghi vi no la bieu hien cua mot xa hoi van minh va co trat tu. "Le" la nhung quy tac mang tinh hinh thuc đuoc xa hoi thua nhan đe bay to su ton trong đoi voi nguoi khac, voi cong đong hoac voi nhung đinh che xa hoi va đe nhan đuoc su ton trong cua xa hoi. Viec giu Le la mot cach tu than va chung to con nguoi biet tuan thu nhung nguyen tac đao đuc trong quan he voi nguoi xung quanh. Mot xa hoi khong biet giu Le la xa hoi hon loan, kem van minh va suy đoi. Le giao phai nhat cung la bieu hien cac moi quan he giua con nguoi trong xa hoi đa xau đi, trat tu xa hoi đa suy yeu. Le nghi se tao ra mot xa hoi hai hoa trong đo moi nguoi đeu tu tiet che trong moi quan he giua nguoi voi nguoi, khong đe nhung cam xuc tieu cuc bien thanh hanh đong mao pham, bat kinh voi nguoi khac. Huu Tu noi: "Tac dung cua le đat đuoc su thong nhat, hai hoa moi la đang quy. Phuong phap tri nuoc cua nhung bac vua hien thoi co đai co đung đan la o cho nay: viec lon viec nho đeu tuan thu nguyen tac hai hoa. Nhung co đieu khong nen lam: chi biet hai hoa la quy, roi trong moi viec chi biet hai hoa, khong lay le nghia đe tiet che thi viec gi cung khong xong.". Khong Tu noi "Nguoi quan tu hoc rong ve van chuong lai biet dung le đe che uoc, rang buoc minh se khong bao gio xa Kinh phan Đao.". Moi xa hoi, moi thoi đai đeu co nhung nghi thuc cua rieng no nhung chung quy khong xa hoi van minh nao co the bo đi nhung le nghi ma chi thay đoi đoi tuong, muc đich hoac hinh thuc.
Khong Tu noi: "Mot nguoi khong co long nhan sao co the hanh đuoc le ?". Khong Tu phe phan nhung le nghi hinh thuc gia doi. Ong noi "Nguoi đoi truoc đoi voi le nhac, coi trong phoi hop thich đang giua noi dung va hinh thuc thi bi coi la lac hau que mua. Nguoi đoi sau đoi voi le nhac, coi trong hinh thuc hon noi dung thi lai bao la nguoi quan tu. Neu su dung le nhac, ta tinh nguyen đi theo cac bac tien boi.". Khi đuoc hoi ve goc cua le, Khong Tu tra loi: "Van đe cua nguoi hoi that qua lon! Le noi chung đi kem voi xa hoa lang phi thi khong bang tiet kiem. Nghi thuc mai tang ma cau ky, loe loet thi khong bang trong long that su đau buon.".
Ve van đe tang le, Tang Tu noi: "Phai can than lam tot tang le cho cha me khi qua đoi; thanh tam, thanh y khi cung te to tien. Đuoc nhu vay, dan chung đuoc cam hoa, phong tuc đao đuc cua dan chung ngay mot tot đep va thuan hau.".


= Quan he xa hoi =
Theo Nho giao, trong xa hoi co cac 5 moi quan he co ban la: vua - toi, cha - con, vo - chong, anh - em, ban be. Đe thuc hien tot 5 moi quan he nay can co 5 đuc tinh: nhan, tri, le, nghia, dung.
Trong quan he vua toi, Khong Tu chu truong "Vua su dung be toi phai theo le, be toi phung tho vua phai theo trung.". Nho giao đe cao su trung thanh đoi voi nha nuoc quan chu. Khong Tu đe cao vua Vu Vuong vi khi đa co hai phan ba thien ha van phung thoi trieu An .
Trong moi hoan canh, con nguoi can kiem che cam xuc, lam chu ban than. Sach Trung Dung viet "Khi tinh cam nhu: vui mung, hon gian, đau thuong, khoai lac chua bieu hien ra thi goi la trung; bieu hien ra roi nhung phu hop, đung muc thi goi la hoa. Trung la đieu co ban lon nhat trong thien ha. Hoa la chuan tac pho bien nhat trong thien ha. Trung hoa ma đat đen tot cung thi moi cai trong troi đat đeu o vi tri thoa đang, van vat se sinh soi nay no."
Nho giao neu len quan niem ve Trung dung: "Loi noi va viec lam cua nguoi quan tu thi phu hop voi chuan tac trung dung, con ke tieu nhan thi phan lai trung dung. Nguoi quan tu luon giu đuoc trang thai trung hoa, khong đe thai qua hay bat cap. Ke tieu nhan thi khong he lo so, ne nang hay e de ai het, nen cach noi nang cua va hanh đong cua ke tieu nhan khong thai qua thi cung bat cap.". Nguoi quan tu phai giu tron đao Trung dung trong bat cu hoan canh nao. Noi ve đao Trung dung trong dan chung, Khong Tu tung than tho: "Đao Trung dung nay rat muc tot đep. Tu lau dan chung đa thieu han đao nay.".
Khong Tu noi "Nguoi quan tu hoa hop nhung khong cung quan điem. Ke tieu nhan cung quan điem nhung khong hoa hop. (Quan tu hoa nhi bat đong, tieu nhan đong nhi bat hoa)". Khong nen oan gian nguoi khong hieu minh, khong so nguoi khong hieu ta ma chi so ta khong hieu nguoi. Noi ve su giai quyet thu han, Khong Tu khen Ba Di, Thuc Te thuong cho quan nhung han thu cu nen nguoi oan han ho rat it. Kinh Phap Cu cua Phat giao cung co y tuong tu "Voi han diet han thu, đoi nay khong co đuoc. Khong han diet han thu, la đinh luat ngan thu." Mat khac nen dung su ngay thang đe bao đap oan thu, dung an đuc đe bao đap an đuc. Minh khong muon bi nguoi khac đoi xu the nao thi cung khong nen đoi xu voi nguoi khac nhu vay.
Nho giao khuyen con nguoi song phu hop voi hoan canh va đia vi xa hoi cua minh. Sach Trung Dung viet: "Nguoi quan tu nen dua vao đia vi hien tai cua minh ma lam viec, khong nen ham nhung cai ngoai bon phan cua minh... Nguoi quan tu o bat ky hoan canh nao đeu co the điem nhien tu tai, binh tinh tu đac, khong keu ca phan nan.". Moi nguoi đeu co vi tri rieng trong he thong phan cong lao đong xa hoi. Khong Tu noi "Khong o vao chuc vi nao thi đung ban tinh ve chinh su cua chuc vi ay.". Ban luan ve đia vi va con nguoi, sach Trung Dung viet "Khi o đia vi cao, khong lang ma chen ep nguoi duoi; khi o đia vi duoi, khong ninh bo cau canh nguoi tren; luc nao cung giu ban than ngay thang, chang cau mong xin xo nguoi khac, đuoc nhu vay thi tren khong oan troi, duoi khong trach nguoi, luon o đia vi on đinh đe cho menh troi. Con ke tieu nhan buoc phai mao hiem đe theo đuoi chuc vu, đia vi ngoai kha nang cua minh.". Theo quan niem đao đuc Nho giao thi con nguoi song trong xa hoi khong nen tranh chap vi danh loi ma nen giu hoa khi, dung le đe đoi đai voi nhau. Khi chua co chuc vu, đia vi thi "Khong so buon vi khong co chuc vu đia vi, chi buon vi khong co tai đuc đe lam tron chuc vu đia vi ay. Khong so nguoi khac khong biet minh, ma phai cau mong lam sao co nang luc lam cho nguoi khac hieu minh.".
Nho giao đe cao su thanh that. Khong Tu noi "Con nguoi ta song đuoc la nho ngay thang. Ke khong ngay thang tuy nhien cung song đuoc, nhung chang qua nho may man moi tranh đuoc tai hoa đo thoi.". Theo sach Trung Dung "Muon ban than thanh that cung co cach cua no: neu khong hieu ro the nao la đuc thien, tinh thien thi cung khong the boi duong cho minh co long thanh that voi ban than.". Cung theo Nho giao, co mot so nguoi von di tu nhien đa thanh that, mot so khac phai ren luyen ban than đe tro nen thanh that bang cach kien tri lam đieu thien, hoc tap sau rong, hoi han ky luong, suy nghi than trong, phan biet cho sang to, thuc hanh cho thau đao. Viec ninh hot nguoi khac, gia bo hien lanh, cung kinh thai qua, đem oan han giau kin trong long nhung be ngoai van gia bo huu hao bi Nho giao đanh gia la hanh vi xau. Khong Tu noi:

"Dung nhung loi le hay ho đe ninh hot, lam vua long nguoi va to ve hien lanh, nhu vay khong phai la nguoi co long nhan."... "Nhung nguoi dung loi le trau chuot ngot xot, gia bo hien lanh, cung kinh thai qua, loai nguoi nay theo Ta Khau Minh la rat đang si nhuc. Khau ta cung cho la rat đang si nhuc. Đem oan han giau kin o trong long nhung be ngoai van gia bo huu hao voi nguoi, loai nguoi nhu vay Ta Khau Minh cung cho la đang si nhuc. Khau ta cung cho la đang si nhuc.:
Trong quan he ban be, Tang Tu noi "Nguoi quan tu dung tri thuc van chuong đe tap hop ban be, dung su giup đo cua ban be đe boi duong nhan đuc". Tu Cong hoi ve cach đoi đai voi ban be. Khong Tu noi "Thanh tam thanh y khuyen ban, nhan nai chi ro moi đieu hon le thiet, ma ban van khong nghe thi thoi, đung tu minh chuoc lay nhuc nha".
Noi ve cach đanh gia con nguoi, Khong Tu noi: "Nhin ky cach nguoi ta lam, xet nguoi ta lam vi cai gi, roi xet ky nguoi ta co vui long ma lam hay khong. Nhu vay nguoi ta khong co cai gi co the giau đuoc, lam sao ma giau đuoc ?". Tu Cong tung hoi: "The nao la nguoi quan tu ?". Khong Tu noi: "Truoc het thuc hanh loi minh noi đa, sau moi noi ra.". Suc luc cua moi nguoi khong giong nhau nen ket qua cung khac nhau.
Khong Tu noi: "Dam manh dan đau tranh, phe binh, chi trich te hai, thoi hu tat xau thi tu nhien hoa hai se tieu tan.". Ve viec phe binh cho te nhi, Tu Du noi: "Phung tho vua neu chi biet luon can gian vua thi se chuoc lay nhuc nha. Đoi đai voi be ban, neu cu luon luon gop y kien cho ban thi ban se xa minh.". Nguoc lai, nguoi mac sai lam cung can sua chua sai lam. Mot lan co nguoi chi ra sai lam cua Khong Tu, ong noi "Ta that may man, gia du co sai lam thi nguoi ta cung biet đuoc". Tuy nhien cung theo Khong Tu "Nguoi co the cung noi chuyen đuoc ma khong noi, nhu vay la bo mat nguoi. Nguoi khong co the cung noi chuyen đuoc ma lai noi, nhu vay la uong mat loi. Nguoi tri khong bo mat nguoi cung khong uong mat loi".
Nho giao cung phe phan te be phai, chia re trong xa hoi, xem tinh than đoan ket la mot pham chat đao đuc cua nguoi quan tu con oc be phai la đac tinh cua ke tieu nhan. Khong Tu noi: "Nguoi quan tu đoan ket rong rai voi moi nguoi, chu khong phai chi cau ket phe canh. Ke tieu nhan chi biet cau ket phe canh, chu khong biet đoan ket rong rai voi moi nguoi.".


= Thuat lanh đao =
Nho giao chu truong: "Dan vi quy, xa tac thu chi, quan vi khinh (Dan la quy nhat, roi đen đat nuoc, cuoi cung moi la vua)". Khong Tu tung noi "Cao quy thay vua Thuan va vua Vu! Đuoc ca thien ha ma van cam thay viec nay khong co gi đang vui hoac kieu hanh ca.".
Muon cai tri thien ha, theo Khong Tu nguoi lanh đao phai chinh danh. Tu Lo hoi "Neu vua nuoc Ve moi thay đi lam quan quan ly chinh su, thay lam viec gi truoc tien ?". Khong Tu noi "Viec truoc tien nhat đinh phai la chinh danh đa".
Ve viec cai tri bang nhan nghia, sach Đai Hoc viet: 

"Nguoi nhan dung cua cai cua minh đe hoan thien pham đuc. Ke bat nhan dung sinh menh cua minh đe vo vet them cua cai. Chua tung co bac vua nao yeu đieu nhan ma dan chung lai khong yeu đieu nghia. Chua tung co nguoi nao hieu đieu nghia ma lai lam viec khong het long... Đieu nay noi len rang: nguoi tri quoc khong nen xem tai san la von quy, ma nen xem nhan nghia la von quy.".
Nho giao co quan niem cai tri bang nhan nghia, bang cach giao duc quan chung. Khong Tu noi: "Dung menh lenh phap luat đe huong dan chi đao dan, dung hinh phat đe quan ly dan, lam nhu vay co the giam đuoc pham phap, nhung nguoi pham phap khong biet xau ho, si nhuc. Dung đao đuc đe huong dan, dung le nghia đe giao hoa dan thi dan se hieu đuoc the nao la nhuc nha khi pham toi, se cam tam tinh nguyen sua chua sai lam cua minh tan goc tu tu tuong.". Nguoi lanh đao ra lenh cho dan chung thuc hanh nhan ai nhung minh lai tan bao, thi dan nhat đinh chang nghe theo. Neu bac thien nhan lanh đao quoc gia, sau mot tram nam co the cam hoa ke tan bao thanh luong thien, khong can gi đen hinh phat nua. Khong nen gao thet va nghiem sac mat đe giao hoa dan chung vi co the cuop co, đoat tuong giua ba quan, nhung khong the cuop đoat đuoc chi khi cua mot nguoi dan binh thuong. Nguoi co the ban an cho dan chung va cuu giup chung sinh khong chi la nguoi nhan ma đang goi la bac thanh nhan. Nguoi lanh đao phai thuan theo long dan, thich nhung đieu dan thich va ghet nhung đieu dan ghet.

Ve đao đuc nguoi lanh đao, sach Đai Hoc co cau: 

"Đuc la goc, tai san la ngon. Neu nhu bo goc ma lay ngon, thi se tranh loi voi dan, cuop boc dan. Neu o tren phan lai long dan, chi biet phat ra nhung menh lenh trai le, chi lo tich tu tai san chau bau ngoc nga, thi dan chung se đoi xu lai bang nhung đieu phan nghich, khien cho trieu đinh ngay mot khanh kiet".".
Cam quyen lanh đao quoc gia dua vao đao đuc thi dan chung đeu quy thuan. Nguoi be tren ngay thang, du khong ra lenh, nguoi duoi van lam theo. Nguoi be tren khong ngay thang, tuy co menh lenh rat nghiem, nguoi duoi cung chang theo, chi can giu minh mot cach thanh that, thi tu nhien thien ha se thai binh vo su. Nguoi lanh đao phai tu minh lam guong cho dan noi theo, chiu kho nhoc cung nhung cong viec kho nhoc cua dan. Neu nguoi tren co hieu voi cha me, ton trong bac huynh truong, that long thuong xot ke coi cut co đon goa bua, thi nhan dan cung tu ma noi theo nhu vay.. Phai lam cho dan chung hoan toan tam phuc the moi goi la hieu đuoc cai goc cua đao ly.
Khong Tu noi "Nguoi be tren coi trong le thi lanh đao dan chung rat de". Trong quan he cap tren voi cap duoi thi quan điem cua Khong Tu la "Nguoi be tren đoi voi ke duoi khong khoan dung rong luong, chap hanh le khong nghiem tuc kinh can, cu hanh tang le khong đau buon, thuong xot, lam sao ta co the chiu đuoc ?". Quan he giua cap tren va cap duoi khong phai la quan he mot chieu. Tu Lo hoi ve đao tho vua, Khong Tu noi "Khong đuoc lua doi vua. Nhung neu vua sai lam, phai het suc khuyen can du phai xuc pham đen vua".
Thuat lanh đao cua Nho giao đe cao nhung lanh đao biet quy trong tai nang, biet dung nguoi. Vua Ve Linh Cong la nguoi vo đao nhung khong bi diet vong theo Khong Tu "boi vi nuoc Ve co Trong Thuc Ngu gioi viec ngoai giao tiep đai tan khach, Chuc Đa quan ly tot viec te le tong mieu, Vuong Ton Gia gioi thong linh quan đoi. Biet dung nguoi nhu vay thi lam sao ma mat nuoc đuoc?". Nen dung nguoi nghiem tuc, can than, biet lo lang, muu tinh khi đoi mat voi cong viec đe đat thanh cong. Nho giao xem hien tai la nguyen khi quoc gia, vi vay "Phat hien nguoi co tai đuc ma khong đe bat cat nhac hoac khong trong dung, đay la khinh re nguoi co tai đuc vay. Phat hien ke bat luong lam sai trai ma khong bai chuc, bai chuc roi ma khong đuoi ra noi xa xoi heo lanh, đay goi la dung tung cho ke bat luong vay. Ua thich cai ma moi nguoi ghet bo, ghet bo cai ma moi nguoi ua thich, the goi la lam trai ban tinh con nguoi, tai hoa nhat đinh giang xuong ke ay. Cho nen, lam nguoi quan tu can nho ky đao ly lon nay: phai dua vao trung tin moi đuoc thien ha, con neu kieu ngao, phong tung thi nhat đinh mat thien ha.". Khong Tu noi "Cat nhac nguoi ngay thang đe tren ke ta ac thi co the bien ke ta ac thanh ngay thang".
Nguoi lanh đao phai co hoc van moi thuc hien tot cong viec cua minh. Khong Tu phan đoi quan niem cua hoc tro ong la Tu Lo "Lam quan thi co dan đe cai tri, co than xa tac đe te le, khong can phai chon ke co hoc lam huyen truong, sau lam moi la hoc.". Nguoi lanh đao con phai tham nhuan đao Trung dung. Khi con o nuoc Tran, Khong Tu noi "Ve đi! Ve đi! Nhung hoc tro cua que huong ta, chi huong thi rat cao xa ma viec lam thi rat gian luoc, khong cau ne tieu tiet; ve van chuong đeu co the co thanh tich kha quan. Nhung ho chang biet xem xet, sua minh theo đao Trung dung.". Nguoi tu y lam can, chuyen quyen đoc đoan hay bao thu thi nhat đinh gap tai hoa. Bac đai tri nhu vua Thuan la nguoi ham hoi han, đe tam suy xet ca nhung loi thien can binh thuong, bo qua cho nhung ai bay to đieu gi xau, tan duong nhung ai neu len đuoc đieu gi tot đong thoi chon lay cai o giua ma thi hanh. Khong Tu la nguoi khong dua vao y rieng cua minh, khong cho minh luon đung, khong co chap va vo nga.
Đieu quan trong nhat trong viec cai tri thien ha la le nhac, luat le va van tu. Neu nam vung ba đieu nay thi it pham sai lam. Sach Trung Dung đua ra 9 nguyen tac lon trong đao tri quoc la : 

Tu duong ban than thi đao đuc đuoc xac lap.
Ton trong hien tai thi khong bi me hoac, ngu toi.
Yeu quy than toc thi chu bac, anh em khong oan han.
Kinh trong đai than thi cong viec it pham sai lam.
San soc quan than thi ke si tan luc bao đap.
Quan tam đen dan thi dan chung thuc hien tot moi đieu be tren đe ra.
Khuyen khich bach nghe phat trien thi vat dung, hang hoa buon ban đu đay, sung tuc.
Trong đai nguoi nuoc ngoai đen nuoc minh lam an sinh song thi bon phuong quy thuan.
Vo ve chu hau thi khap thien ha se kinh phuc.
Khong Tu tung noi "Thai Ba la con nguoi co đuc het muc. Nhieu lan ong ta đem thien ha nhuong cho nguoi khac, nhung khong đe dan chung biet ma ca ngoi cong đuc cua minh.". Đieu nay cho thay Nho giao nguyen thuy muon xay dung xa hoi hai hoa, thiet lap quan he tot đep giua nguoi cai tri va dan chung, đao tao ra nguoi lanh đao tai đuc chu khong phai la cong cu cua giai cap thong tri bao ve che đo chinh tri cua ho, tham chi Nho giao rat gan voi tu tuong ve nha nuoc dan chu.


= Chu hieu va xa hoi =

Nho giao cho rang hieu đe la goc cua đao nhan. Huu Tu noi: "Nguoi biet hieu thuan voi cha me, co net đe voi nguoi lon tuoi hon minh ma lai thich cai co, va cham, xung đot, mao pham cap tren la hiem thay. Nguoi khong mao pham cap tren ma lai thich lam loan la khong co. Nguoi quan tu la nguoi chuyen tam nam vung cai goc cua tu than. Nam vung đuoc cai goc cua tu than thi đao lap than xu the tu nhien phat sinh ra trong long minh. Hieu đe la cai goc cua đao nhan.".
Noi ve đuc hieu, trong chuong đau Khai tong minh nghia cua Hieu Kinh, thuat lai loi Khong Tu noi voi Tang Tu:

Viec kinh trong cha me trong quan niem ve đao hieu cua Nho gia qua cach nhin cua Khong Tu: "Ngay nay, thay ai co the nuoi duong đuoc cha me, thi nguoi ta goi la co hieu. Nhung đen nhu giong cho ngua thi nguoi ta cung nuoi đuoc vay. Cho nen neu khong co long hieu kinh cha me trong khi nuoi duong, thi nuoi cha me va nuoi cho ngua co gi khac nhau? Cha me luc con song, phai theo le ma đoi xu phung su. Cha me chet, phai theo le ma an tang, cung te, đo moi la hieu. Chu con nhu co viec gi can lam, con cai lam thay cho cha me, co gi ngon thi moi cha me an, đay chac gi đa la co hieu?". Đe the hien su kinh trong đoi voi cha me thi "Phung duong cha me phai nhe nhang khuyen giai, can ngan. Neu cha me khong chiu nghe thi van phai cung kinh, khong đuoc trai y nguyen cua cha me, đung đe cha me ban tam gay nen oan han.". Đao hieu con the hien qua nhung đieu đon gian nhu "Cha me gia con song khong đuoc đi choi xa, neu co đi phai noi ro noi nao cu the... Tuoi tac cua cha me khong the khong nho ky trong long. Mot la vi cha me truong tho ma vui mung, hai la biet lo toan chuan bi hau su khi cha me ve gia.".
Khong Tu noi: "Khi nguoi cha con song thi quan sat chi huong cua nguoi con, khi nguoi cha chet thi quan sat hanh vi cua nguoi con. Neu ba nam sau khi cha mat, nguoi con khong thay đoi nhung quy tac cua đao lam con đoi voi cha, đo la nguoi con co hieu vay.". Tang Tu tom luoc: "Hieu đao co 3 đieu: Đai hieu la ton kinh cha me, thu đen la khong lam gi gay tai tieng cho cha me, sau cung la nuoi duong cha me". Manh Tu ban ve chi tiet chu "Hieu" nhu sau: "Viec phung su cha me cua nguoi con hieu la: Cu xu het long kinh trong, duong nuoi co lam đep long, benh đau tan tam lo lang, ma chay het suc xot thuong, te le nghiem trang rat muc".
Sach Nhi thap tu hieu (24 tam guong hieu thao) đa khai quat:

Nguoi tai mat đung trong troi đat,
Ai la khong cha me sinh thanh,
Chu hieu niem cho tron mot tiet,
Thi suy ra tram net đeu nen,
Chang xem thuo truoc Thanh Hien,
Thao hai muoi bon, thom nghin muon thu.


= Vai tro cua gia đinh =
Ngay tu 2.500 nam truoc, Khong Tu đa thay ro vai tro cua gia đinh nhu mot te bao cua xa hoi. Neu moi gia đinh đuoc yen am thi moi thanh vien cua no moi co đieu kien tu duong ban than, đao đuc moi đuoc đe cao, xa hoi moi đuoc thinh tri.

Vua Te Canh Cong hoi Khong Tu ve cach cai tri, Khong Tu đa tro loi: "Phai lam sao cho moi nguoi lam tron chuc vu cua minh. Vua o cho het phan vua, toi o cho het phan toi, cha o cho het phan cha, con o cho het phan con."
Sach Đai Hoc đe cao tam quan trong cua gia đinh đoi voi quoc gia xa hoi: "Neu trong mot nha ma moi nguoi đeu nhan hau, lan ra ca nuoc đeu nhan hau. Neu trong mot nha ma moi nguoi đeu le nhuong thi lan ra ca nuoc đeu le nhuong. Mot nguoi ma tham lam, trai nguoc, lan ra ca nuoc đeu roi loan. Cai co la nhu vay đo. Boi đo, nguoi xua co truyen lai rang: Mot loi lam hai ca cong viec, mot nguoi lam yen ca nuoc." hay "Mot nha hoa thuan moi co the giao duc ca nuoc hoa thuan."

Nguoi đung đau gia đinh la nguoi co trach nhiem lon lao nhat trong su duy tri, phat trien gia đinh. Trong gia đinh nhieu the he, vi tri nguoi gia truong thuoc ve nguoi cu, nguoi ong hay nguoi cha thuoc nganh truong. Ton ti trat tu gia đinh nay tuan thu cac quy đinh ve truong - thu, nam - nu, noi - ngoai het suc chat che tao nen che đo gia truong tong toc ben vung. Chinh vi vay nguoi đung đau gia đinh phai co đao đuc tot vi "tu ban than minh khong tu duong tot thi khong lay gi chinh đon tot gia đinh, gia toc đuoc". Viec chinh đon gia đinh (te gia) la viec khong de dang vi "... con nguoi ta đoi voi nguoi minh than thich thi thuong co su thien lech... Cho nen ua thich ai lai biet đuoc khuyet điem cua nguoi ay, khi ghet bo ai lai biet đuoc uu điem cua nguoi ay, nguoi lam đuoc nhu vay la hiem co trong thien ha".
Nho giao coi trong nguon goc con nguoi, coi gia đinh gan chat voi ho hang, coi tuyet tu, quen mat to tien la toi loi voi to tien. Do đo, viec ghi chep gia pha, cung te to tien, hop mat ho toc... la viec đac biet quan trong, khong đuoc bo be.
Nho giao đe cao chu Hieu, đe cao le nghia, tiet hanh, bao ve gia đinh, gia toc, tong toc. Con cai phai hieu thao voi cha me, cha me mat thi phai chon cat chu đao, cu tang đe đen đap an nghia.
Trong hon nhan, Nho giao đe cao tinh nghia vo chong, khong cho phep ngoai tinh sau khi ket hon. Nguoi vo phai biet Tam tong, tu đuc, nguoc lai nguoi chong cung khong đuoc lam dung uy quyen đe hanh ha vo (boi nhu the la hanh vi "Bat nhan, bat nghia").
Nho giao coi trong trinh tiet, đoi voi viec quan he tinh duc truoc hon nhan hoac song thu, đao Nho rat phe phan, xem đo la hanh đong vo đao đuc, lam nhuc gia quy. Nhieu nguoi thoi hien đai phe phan tu tuong nay la "co hu, cha đap quyen tu do", nhung neu suy nghi sau xa thi quy đinh nay đam bao su ben vung cua moi gia đinh cung nhu xa hoi: con gai biet quy trong trinh tiet nen khong lo bi So Khanh lua gat, con trai thi co y thuc giu gin ban than khong sa đoa vao nu sac, nan mai dam khong the lan tran, benh hoa lieu va nao pha thai đuoc giam thieu toi đa (đieu nay đac biet co y nghia trong boi canh y hoc thoi xua con lac hau).
Trai voi cach nghi cua nhieu nguoi cho rang Nho giao "cha đap phu nu", thuc su chinh Nho giao đa bao ve quyen loi vat chat cung nhu tinh than cua nguoi phu nu trong mot xa hoi luon bi thien tai, dich benh đe doa (đan ong khong đuoc ngoai tinh, đanh mang vo vi lo so bac truong thuong va gia toc cua anh ta phe phan, nguoi me gia khong lo bi con cai bo roi, ke cuong hiep phu nu bi luat phap trung tri rat nghiem khac). Nguoc lai, Nho giao cho rang nguoi phu nu cung phai tu duong ban than, ren luyen nhung my đuc nhu Cong-Dung-Ngon-Hanh, cham soc gia đinh chu đao, lam đep long ho toc, co nhu vay gia đinh va dong toc moi đuoc yen am.
O quy mo rong, xay dung gia đinh em am khong chi la đe cho ban than va cac thanh vien khac co hanh phuc ma con la viec quan trong đe xay dung xa hoi thinh tri. Do vay, cac trieu đinh luon co nhung phan thuong nham tuyen duong nhung gia đinh mau muc, lay ho lam guong cho xa hoi. Nhung nguoi phu nu thuc hien xuat sac Tam tong tu đuc đuoc phong danh hieu "Liet nu". Lang xa nao co nhieu tam guong ve đao Hieu se đuoc phong tang danh hieu "Lang hieu thao". Nhung phan thuong nay co gia tri khong kem gi viec đo đat Khoa bang, la niem tu hao khong chi cua moi gia toc ma con cua ca đia phuong đo. Sach Đai hoc co đoan "Muon tri quoc tot truoc het phai chinh đon tot gia đinh, gia toc minh. Boi vi nguoi trong gia đinh, gia toc minh giao duc khong đuoc, ma lai co the giao duc đuoc nguoi khac thi đay la đieu khong the co. Cho nen nguoi quan tu khong can ra khoi nha ma van giao duc tot dan mot nuoc.". Đoi voi bac quan vuong thi "Bac vua hien xu su o đia vi mot nguoi lam cha, lam con, lam anh, lam em đe tro thanh tam guong cho ca gia toc noi theo, thi nhan dan moi noi theo. Nhu vay la muon noi tri quoc tot truoc het la o cho chinh đon tot gia đinh, gia toc minh".

Co the noi Nho giao đe cao gia đinh hon bat cu mot hoc thuyet nao khac. Quan he gia đinh theo Nho giao la quan he đac biet chat che, phai đuoc tai sinh, tai lap, va mo rong theo trach nhiem nghia vu, va đong thoi giu gin trat tu ky cuong. Chung ta thuong nghe noi "Nuoc co quoc phap, nha co gia phong", la cau noi ran day con nguoi song co phep tac, đong thoi con la bieu tuong tu hao ve truyen thong van hoa dan toc la nguyen khi tinh than đoc lap, tu cuong cua mot dan toc, la ban sac rieng ve truyen thong van hoa
Hien nay, mo hinh gia đinh o Đong A chuyen minh manh me tu truyen thong sang hien đai. Su tac đong manh me cua co che thi truong toi gia đinh đa lam cho loi song, nep song, chuan muc cua gia đinh truyen thong đa bi mai mot. Ben canh đo, nhieu hien tuong tieu cuc ve đao đuc, van hoa gia đinh đa xuat hien nhu: cha me vo trach nhiem voi con cai, con cai vo le ong ba cha me, anh em bat hoa, vo chong mau thuan, ngoai tinh... khien cac gia tri gia đinh bi suy thoai nang ne, anh huong nghiem trong toi su phat trien cua moi ca nhan cung nhu toan xa hoi. Truoc nguy co cac net đep ve trat tu va đao đuc cua gia đinh truyen thong bi mat mat, khuynh huong nuoi tiec cac tap quan gia đinh tot đep ma Nho giao đa tao dung, hy vong phuc hoi tro lai cac trat tu gia đinh "cha ra cha, con ra con, chong ra chong, vo ra vo"... cung tro nen ngay mot manh me. Nhieu nghien cuu gan đay đa khang đinh đao đuc gia đinh Nho giao van con nhieu đieu huu ich can đuoc nuoi duong tro lai đe giao duc tre em, tao dung gia đinh ne nep, gop phan lam lanh manh xa hoi.


= Vai tro cua ca nhan =

Nho giao đac biet coi trong con nguoi, coi con nguoi cung voi Troi va Đat la "Tam tai". Con nguoi co vai tro tham phoi voi Troi Đat, gop phan vao su hoa duc (van vat) cua Troi Đat (Trung dung). Xa hoi đuoc tao ra tu nhieu ca nhan. Ca nhan la can ban cua xa hoi. Vi vay tu Khong Tu, Nho giao đa coi trong coi nguoi, quan he giua nguoi va nguoi, viec tu duong thanh nguoi. Nhan tinh va đao đuc la linh thieng, khong co đao đuc thi con nguoi chang khac gi cam thu va cac vat vo tri. Đa la nguoi thi phai hoc, phai tu duong, đac biet nguoi cam quyen phai biet lo giao hoa, phai lam cho thuan phong my tuc tro nen tot đep. Hoc thuyet chinh tri - đao đuc ma trung tam la tu tuong nhan nghia cua Nho giao, đuoc xay dung tren co so khuynh huong nhan ban đo.
Nho giao xem đao đuc cua con nguoi quan trong hon tai san. Khong Tu noi "Nguoi quan tu quan tam đen đao đuc, ke tieu nhan khao khat ruong vuon nha cua. Nguoi quan tu quan tam đen phep tac, ke tieu nhan mong cau an hue".
Khong Tu neu len ngu thuong (ngu luan) voi thuyet chinh danh va chu "Nhan" đe lam chuan muc cho moi sinh hoat chinh tri va an sinh xa hoi.
Ngu thuong: ngu la nam; thuong la binh thuong, thong thuong, vinh hang. Ngu thuong nghia la nam pham chat đao đuc thong thuong cua con nguoi. Nguoi ta phai giu nam đao đo lam thuong, khong nen đe roi loan. Ngu thuong gom: Nhan, Nghia, Le, Tri, Tin.

Nhan: Theo Luan ngu, Nhan la su pho bay rat thuc tien va ngoai tai cac pham tinh cua con nguoi.
Khong Tu noi "Muon tu than phai tuan theo đao ly. Muon tuan theo đao ly, phai thuc hien nhan. Nhan tuc la tinh nguoi, la kinh yeu nguoi trong than toc, yeu nhan dan cua minh. Đo la đieu lon nhat trong chu nhan.". Ngoai ra, Khong Tu cung tung cho biet: "Chi co nguoi co đuc nhan moi co the hay yeu nguoi va hay ghet nguoi." Cung chinh Khong Tu cung tung cam than "Ta chua tung nhin thay ai thich đuc nhan nhu thich sac đep.".
Đe đanh gia nguoi co đuc nhan hay khong hay nhin vao sai lam cua nguoi đo. Khong Tu noi: "Sai lam nguoi ta mac phai co quan he đen loai nguoi. Loai nguoi nhu the nao thi se pham sai lam nhu the ay. Xem sai lam cua mot nguoi đa pham, co the biet nguoi đo co đuc nhan hay khong.".
Theo Khong Tu, muon lam nguoi nhan đuc khong kho. Ong noi "Khong le đieu nhan xa chung ta nhu vay u ? Ta nghi muon đat đuoc đieu nhan thi đieu nhan se đen". Tuy nhien theo ong: "Ta chua thay nguoi nao đat đen đieu nhan ma khong ton suc ton cong ren dua. Nguoi khong mat suc ma đat đen nhan, đai khai cung co the co, nhung ta chua gap bao gio.". Tang Tu, hoc tro cua Khong Tu, lai cho rang "Ke si khong the khong co hoai bao lon lao, y chi kien cuong, tinh than kien nghi. Boi vi trach nhiem ganh vac cua ke si rat nang ma đuong lai con xa. Ganh đieu nhan lam trong trach cua minh chang le khong phai la qua nang ne u ? Chi đen khi chet roi moi ngung nghi, chang le khong phai đuong dai lam đo u ?".
Nghia: Khong Tu tung noi: "Nguoi quan tu đoi voi moi viec tren the gian, khong nhat đinh phai lam viec nay hoac khong lam viec kia, ma xem viec đo co hop nghia hay khong, neu hop nghia thi lam.". Ong cung cho rang "... Nhin thay viec chinh nghia khong dam lam, la khong co dung khi.". Tinh than trong nghia khinh tai cua Nho giao đuoc the hien trong cau noi cua Khong Tu "Nguoi quan tu chi biet đieu nghia, ke tieu nhan chi biet đieu loi.".
Le: Khong Tu noi: "Cung kinh ma thieu le thi lam than minh lao nhoc. Can than ma thieu le thi tro thanh nhut nhat. Dung cam ma thieu le se tro thanh loan nghich. Ngay thang ma thieu le se tro nen tho lo.". Trong ung xu, le the hien qua đieu bo, cu chi, phong thai. Truoc khi chet Tang Tu dan do hoc tro "Nguoi quan tu giu đao ly nen đac biet coi trong 3 đieu: Cu chi, dung mao điem đam, dang đieu khoan thai, đang hoang se giu cho minh tranh tho bao va phong tung. Giu sac mat đoan trang se giup minh giu đuoc chan that va thanh thuc voi moi nguoi. Noi nang chu y giu đuoc đieu bo, giong đieu se giup minh tranh đuoc tho bi va sai sot.".
Tri: Khong Tu noi "Nguoi co tri luc bac trung tro len co the day cho ho nhung đao ly cao sau. Nguoi co tri luc tu bac trung tro xuong khong the day cho ho nhung đao ly cao sau.". Bac tri gia tuy thoi ma song, Khong Tu noi: "Ninh Vu Tu, khi nuoc nha yen on thai binh đuoc tieng la nguoi co đuc tri, khi nuoc nha loan lac bi mang tieng la ngu đan. Tri nhu Ninh Vu Tu thi nguoi khac co the theo kip, chu con gia ngu đan nhu Ninh Vu Tu thi thien ha khong co cach nao đuoi kip.".
Tin: Giu đung loi, đang tin cay. Chu tin von nam trong 4 đieu tren, sau nay đuoc tach ra đe thanh Ngu thuong. Tin la thuoc đo, la su phan anh 4 gia tri tren. Khong Tu noi: "Mot nguoi khong co chu tin, khong biet co the lam gi đuoc. Cung giong nhu xe lon khong co chot, xe nho cung khong co chot, thi lam sao co the đi đuoc ?". Đe giu đuoc chu tin thi phai can than trong loi noi, khong hua hen nhung đieu vuot qua kha nang cua minh vi nhu Khong Tu noi "Nguoi xua khong đe khinh suat khi noi ra, boi so xau ho vi khong thuc hien đuoc loi minh đa noi.".
Nhung pham chat đao đuc nay đeu co lien he voi nhau. Huu Tu noi: "Giu đuoc chu tin la đa tiep can voi nghia, co nhu vay loi hua moi thuc hien đuoc. Giu đuoc cung kinh la đa tiep can voi le, co nhu vay moi tranh xa đuoc đieu si nhuc.". Khong Tu cho rang "... Nguoi co đuc nhan luon yen tam lam đieu nhan. Nguoi co đuc tri ham muon lam đieu nhan.". 
Khong Tu chia con nguoi thanh ba hang:

Thanh nhan: Bac hien gia, nguoi the hien va chuyen giao minh triet.
Quan tu: Nguoi co đao đuc, cao nha, luon phan đau đe lam đieu chan chinh.
Tieu nhan: Ke "hen mon", hanh đong khong mang toi đao đuc.

Muon tro thanh quan tu tuc la nguoi co tri tue va đao đuc, tri dung song toan thi phai hoc tap khong ngung suot ca đoi. Hoc đuoc đieu gi thi phai thuong xuyen on tap. Khong Tu noi "Nguoi xua hoc cho minh. Nguoi đoi nay hoc cho nguoi". Ngoai ra, Khong Tu con noi: "Ta đi hoc la hoc cho ta, đe gay cai pham gia cua ta, chu khong phai la đe khoe voi nguoi. Ta chi lo khong lam đuoc nhung viec đang cho nguoi ta biet, chu khong lo nguoi ta khong biet minh". "Muon nhan ma khong muon hoc thi bi cai che mo la ngu, muon tri ma khong muon hoc thi bi cai che mo la cao ky, muon tin ma khong muon hoc thi bi cai che mo la hai nghia, muon truc ma khong muon hoc thi bi cai che mo la ngang nganh, muon dung ma khong muon hoc thi bi cai che mo la loan, muon cuong ma khong muon hoc thi bi cai che mo la tao bao khinh suat.".
Sach Trung Dung đa tong ket lai nhung đieu ma nguoi quan tu theo quan điem Nho giao nen lam:

"Nguoi quan tu vua ra suc coi trong đao đuc von co cua minh, vua ra suc cham lo hoc tap; vua phan đau đat đen tam rong lon cua đao, vua nam het cho tinh vi tan cung cua đao. Muon co đuoc đao đuc cao minh, phai thong hieu đao ly trung dung, on tap nhung kien thuc đa nam chac, tu đo ma thu hoach them nhung kien thuc moi; trung hau, chat phac, gian di lai ham chuong le nghi nghiem tuc. Khi o ngoi cao thi khong kieu ngao, khi lam ke duoi thi chang dam gay đieu trai nghich, bat chap le nghia. Khi nuoc co đao, nguoi quan tu co the ra giup nuoc, nghi muu ke đe khien nuoc nha hung thinh. Khi nuoc khong co đao, nguoi quan tu co the dua vao tri sang suot cua minh, tranh cho minh khoi bi tai uong hoa hai.".
Trong moi quan he voi moi nguoi va voi ke tieu nhan, Khong Tu noi: "Nguoi quan tu neu khong co thai đo trang trong thi khong giu đuoc uy nghiem, co hoc tap cung khong cung co đuoc thanh qua đa hoc. Lam nguoi phai lay trung tin lam chinh. Khong ket giao ban be voi nguoi chang nhu minh. Co sai lam khong so sua chua.". Ngoai ra, Tang Tu noi "Minh lam đuoc lai đi hoi nguoi khong lam đuoc, minh biet nhieu ma lai đi hoi nguoi biet it. Co tai hoc ma lai giong nhu khong, tri thuc đay đu ma lai nhu khong co gi. Nguoi khac xuc pham minh ma minh cung khong tranh bien. Ban cua ta tu truoc đa tung lam đuoc nhu vay.". Khong Tu noi "Nguoi quan tu ung dung, khoan thai nhung khong kieu ngao, phong tung. Ke tieu nhan ngao man, phong tung nhung khong co tac phong đang hoang.".
Chinh vi kheo cu xu nen nguoi co đao đuc khong bao gio bi co lap, nhat đinh co be ban gan gui than thiet. Tu Cong hoi "Nguoi ca lang đeu khen thi nguoi ay la nguoi nhu the nao ?". Khong Tu noi "Chua han la nguoi tot". Tu Cong lai hoi "Nguoi ca lang đeu ghet thi nguoi nay la nguoi nhu the nao ?". Khong Tu noi "Chua han la nguoi xau. Khong bang nguoi thien trong lang khen, ke ac trong lang ghet, moi co the cho la nguoi tot.".

Nguoi co đao đuc va tri tue cao hon quan tu la thanh nhan. Quan tu la nguoi thuc hanh cac đao ly do thanh nhan truyen day con thanh nhan la nguoi thong hieu đao ly troi đat; nguoi co the soan ra cuong linh, bien phap lon đe quan ly thien ha. Sach Trung Dung viet: 

"Chi co bac chi thanh trong thien ha moi co đu: Tai tri thong minh, nhin xa thay rong, đu suc đe cai tri thien ha. Co long khoan dung đo luong đu đe bao dung dan chung va van vat. Tinh tinh cuong nghi quyet đoan đu đe cam nam viec chinh su. Thai đo đoan chinh ngay thang đe moi nguoi kinh ne. Van chuong đien ly tinh te, xet đoan minh bach đu đe phan biet phai trai. Đao đuc cua bac chi thanh rong lon, sau xa vo bo ben, bao la rong lon nhu troi cao, sau nhu vuc tham... Chi co bac thanh nhan co đuc that cao ca moi co the soan ra đuoc cuong linh, bien phap lon đe quan ly thien ha, xay dung boi đap cai goc lon cho thien ha, thong hieu het đao ly troi đat nuoi duong van vat...".
Giao su Vu Khieu đa nhan xet: "Nho giao đa nhan thuc đuoc thuc te la nhung nguoi trong bo may nha nuoc ma mat đao đuc thi khong the cai tri đuoc nhan dan. Đao đuc nguoi cam quyen co anh huong lon đen su hung vong cua mot trieu đai. Vi vay, Khong Tu khuyen nguoi cam quyen phai "tu than" đe lam tam guong cho nguoi duoi. Voi viec đe cao tu than, Nho giao đa tao nen mot lop nguoi song co đao đuc... Nho giao coi nhung nguoi lam quan ma ha hiep dan la đoc ac, đe dan đoi ret la nha vua co toi. Nho giao đa đe cao viec cai tri dan bang đao đuc, bang nhan nghia, bang le giao. Muon thuc hien đuoc đuong loi đuc tri, nguoi cam quyen phai luon "tu, te, tri, binh"".
Trong Nho giao, "nhan, le, nghia, tri, tin" đuoc đat ra trong quan he cua con nguoi voi chinh ban than minh đe tu than, con chinh danh la yeu cau đao đuc đuoc đat ra trong quan he voi nguoi khac (voi xa hoi) đe lam cho xa hoi on đinh, phat trien. Nhung quan niem nay cua Nho giao cho đen nay van con nguyen gia tri va co y nghia thoi su cua no. Trong đieu kien hien nay, khi moi quan he cua con nguoi voi con nguoi cang đuoc mo rong, khi xa hoi đang co nhung bieu hien xuong cap ve mat đao đuc, te quan lieu, hoi lo, tham nhung đang dien bien phuc tap, thi tu tuong ve đao lam nguoi trong moi quan he voi xa hoi cua Nho giao lai cang co y nghia, gop phan đieu chinh hanh vi cua moi nguoi đe xay dung xa hoi ngay cang tot đep hon.


= Tu tuong ve The gioi đai đong =
Khong Tu đa khoi xuong thuyet đai đong va truyen ba su binh đang ve tai san la nen mong cua xa hoi on đinh. Ong tung noi: "Thien ha se thai binh khi the gioi đai đong. Nguoi ta khong so thieu chi so co khong đeu". Tu tuong nay đuoc noi ro trong thien Le van thuoc Kinh Le: "Đao đuc lon đuoc thuc hanh thi thien ha la cua chung. Ken chon ke co tai đuc ra lam viec. Giang giai đieu tin nghia, sua tri đieu hoa muc. Cho nen moi nguoi khong rieng than cha me minh, khong rieng yeu con cai minh, khien nguoi gia ca co cho su dung nang luc, cac thieu nien đuoc nuoi day khon lon. Thuong nguoi goa bua, thuong ke mo coi va nhung nguoi gia khong noi nuong tua. Nguoi tan tat phai co cho nuoi duong, con trai đeu co nghe nghiep, con gai đeu co chong con. Nhu vay thi cua cai vut bo duoi đat cung khong ai nhat ma cung khong can thiet phai cat giu cho rieng minh. Con ve nang luc thi e khong co cach gi đe thi tho ma khong can phai giu lam cua rieng. Do đo moi am muu đeu bi mai mot ma khong the xay ra, moi hanh vi trom cap, gay roi, giac cuop đeu khong the noi day, cua ngo khong can đong. Nhu the goi la Đai đong."
Nho giao đa trinh bay tuong đoi hoan chinh, co he thong ve thuyet đai đong: "Thien ha vi cong" (Thien ha la cua chung moi nguoi), "Tuyen hien nhiem nang" (Lua chon nguoi hien, su dung nguoi tai), "Cac tan ky nang" (Ai nay doc het nang luc cua minh), "Giang tin tu muc" (Trong đieu tin, cham lo su hoa muc), "Cac tan ky so" (Ai nay đeu đuoc nhan tuong xung voi cong suc cua minh).
Nha cach mang Ho Chi Minh tung tong ket: "Nhung nguoi An nam chung ta hay tu hoan thien minh ve mat tinh than bang cach đoc cac tac pham cua Khong Tu, va ve cach mang thi can đoc cac tac pham cua Lenin"


= Triet ly giao duc =

Nho giao xem trong hien tai. Cac trieu đai quan chu ton sung Nho giao chu truong tuyen dung nhan tai cho đat nuoc qua cac ky Khoa bang (科榜). Cac thi sinh đo đat hoc vi trong cac ky thi cu nay, phan lon đuoc tuyen chon lam quan chuc cho trieu đinh.
Mot trong nhung điem tien bo cua Nho giao la chu truong khuyen khich giao duc, coi trong nguoi hien tai:.

Nho giao co nhieu yeu to tien bo khi quan niem rang giao duc la can thiet cho tat ca moi nguoi, "huu giao vo loai" (viec day do khong phan biet loai nguoi) nen ai cung co co hoi đuoc hoc tap va giao duc, đay la bien phap đe huong con nguoi toi nhung pham chat cao quy nhu "nhan, nghia, le, tri, tin". Nho giao cho rang, giao hoa con nguoi la mot trong nhung nhiem vu co ban cua nha cam quyen va cung la phuong tien huu hieu đe đua xa hoi tu loan lac thanh "thai binh thinh tri".
Truoc the ky V, cach tuyen chon quan chuc o Trung Quoc chu yeu la theo "cuu pham trung chinh che", tuc la chu yeu dua vao hoan canh xuat than, vi the, con em cua cac nha quy toc luon đuoc chon vao cac bac quan cao, gay lung đoan chinh sach đia phuong. Che đo khoa cu đa đanh đo đieu nay, thuc đay mot so đong nguoi tu tang lop binh dan chuyen len tang lop tren, tu đo đam bao đuoc su đoi moi cua đoi ngu quan lai. Mot la tang lop nha nho kinh đien buoc vao he thong quan lai đe thuc hien ly tuong "tri quoc binh thien ha", mat khac, do xuat than o tang lop duoi cua xa hoi, ho co the hieu đuoc noi kho cua nhan dan va nhung cai xau tot, loi hai trong viec cai tri, trong mot muc đo co the giam bot nhung su hu hong, han che hu bai cua che đo. Do đa tiep thu giao duc van hoa co he thong, nam vung nhung tri thuc ly luan ve phuong phap quan ly quoc gia, đuoc boi duong đao đuc tuong đoi tot, đoi ngu quan lai co trinh đo tuong đoi cao, co loi cho viec nang cao hieu suat hanh chinh. Nho he thong khoa cu cac quoc gia Đong A thoi trung co đuoc cai tri bang mot tang lop tinh hoa co hoc van cao, khong phan biet xuat than chu khong phai bang mot tang lop quy toc cha truyen con noi nhu tai phuong Tay.

Che đo khoa cu bat đau tu nha Tuy, đinh ky tien hanh nhung cuoc thi, thong qua nhung cuoc thi ma tuyen chon quan chuc, bien phap nay cung goi la "khai khoa cu si" (mo khoa thi, chon quan lai), ket thuc vao đoi Thanh, ton tai trong xa hoi Đong A hon 1400 nam, no đa co anh huong to lon voi su phat trien cua xa hoi Đong A. Che đo khoa cu co tinh canh tranh binh đang nhat đinh ve trinh đo, co ich cho su thong nhat va pho cap van hoa, cho viec on đinh va cung co su thinh tri cua cac vuong trieu nen no rat đuoc coi trong, bat ky hanh vi gian lan nao đeu bi trung phat rat nghiem khac. Nhieu trieu đinh con cho dung bia đa, chep sach luu danh Tien si đe neu guong muon thuo.
Nhung nguoi đo đat đuoc trieu đinh ban thuong rat hau va cho lam quan, gia đinh dong ho thi tu hao vi đa lam rang ro tong mon. Nguoi khong đo đat thi o nha day hoc, boc thuoc, tro thanh nhung nguoi truyen ba van hoa, tao thanh mot xa hoi co phong tuc tot đep va truyen thong hieu hoc.
Do giao duc đuoc coi trong, nguoi co kien thuc va van hoa đuoc xa hoi ton trong. Tu xua đen nay, du la quy toc hay dan thuong, du giau hay ngheo thi đeu tim moi cach đua con chau đi hoc đe thanh nguoi co đao đuc va tri thuc. Đia vi cua nguoi thay rat cao, dan gian co nhieu cach noi ve ton trong nguoi thay, vi du nhu "Ton su bat luan quy tien ban phu" (bat ke giau ngheo sang hen đeu phai ton trong nguoi thay), "nhat nhat vi su, chung than vi phu" (Mot ngay lam thay, ca đoi lam cha)... Tu thuong dan đen hoang đe đeu rat ton trong nguoi thay, the hien trong moi mat cuoc song xa hoi. Hien nay, mot so nuoc nhu Trung Quoc chon ngay 10/9, Đai Loan chon ngay 28/9, Viet Nam chon ngay 20/11... lam Ngay Nha giao đe the hien su ton trong đoi voi nghe giao. Vi du, Ngay Nha giao tai Đai Loan la mot ngay le rat lon, đuoc to chuc o hau khap cac đen tho Khong Tu, le nay con đuoc goi la Te Khong Đai Đien (祭孔大典), đuoc chi đao to chuc boi hau due đung đau dong ho Khong cua Khong Tu (nguoi nay đuoc chinh quyen Đai Loan tang chuc vu danh du "Đai thanh chi thanh tien su phung tu quan" va cap ngan sach cho viec te tu Khong Tu). Trong buoi le luon co phan trao giai thuong cho cac nha giao co nhieu cong hien quy gia cho nen giao duc.

Triet ly giao duc cua Nho giao chu truong giao duc toan dien. Khong Tu noi: "Nguoi quan tu khong the giong nhu khi cu la chi co mot tac dung.". Ngoai ra, ong cung tung noi "Hoc ba nam ma chang đe chi vao viec cau bong loc, chang de ma co đuoc nguoi nhu vay.".
Nho giao neu quan điem đe cao Đuc duc. Đuc duc phai đuoc đat len tren Tri duc. Khong Tu noi: "Tuoi tre muon nen nguoi, o nha can phai hieu thuan voi cha me, ra ngoai phai ton kinh nguoi hon tuoi minh, hanh vi phai can than, loi noi phai giu đieu tin, yeu thuong rong rai moi nguoi, biet gan gui nguoi co đuc nhan. Lam đuoc vay roi, neu con du nang luc, thoi gian thi hoc tap tri thuc.".
Ve phuong phap hoc tap, Khong Tu noi: "Hoc ma khong suy nghi se chang co thu hoach gi, chi suy nghi ma khong hoc se rat nguy hiem.". Sach Trung Dung co đoan "Tru khi khong chiu hoc, đa hoc ma chua hieu thi chua dung lai, neu đa chiu hoi ma chua ro, đa chiu suy nghi ma chua tim ra giai phap, đa tranh luan ma chua ra nhe, đa chiu lam theo ma chua tot, thi đeu chua dung lai. Nguoi khac lam mot lan, muoi lan ma co the đat đuoc, minh hay bo cong mot tram lan, mot nghin lan. Neu chiu lam theo phuong phap nay, thi du cho co ngu đon đen may cung tro thanh thong minh, du cho co nhu nhuoc đen may cung tro nen cung ran.".
Khong Tu đe cao tinh than dan chu trong giao duc. Ong noi "Ke nao khong am uc vi chua hieu đuoc, thi ta chang goi mo cho ma thong hieu đuoc. Ke nao khong ham huc vi khong bay to y kien ra đuoc, thi ta chang huong dan cho ma noi đuoc. Nguoi hoc đa biet ro mot goc ma chang biet xet đe biet ba goc kia thi ta chang day cho ke ay nua.".
Tinh than hoc tap cua Nho giao co the khai quat trong cau noi cua Khong Tu "Buoi sang biet đuoc chan ly thi du cho buoi chieu co chet cung cam tam.".


Anh huong tai cac quoc gia = Trung Quoc =

Lich su Trung Quoc ghi lai nhieu tam guong cac Nho si tan tam voi đat nuoc. Tieu bieu la thua tuong Van Thien Tuong, nguoi lanh đao Nam Tong chong lai su xam chiem cua Mong Co. Luc con nho, Van Thien Tuong cham hoc, đoc nhieu sach va thich nhat la nhung cau chuyen noi ve "Trung than nghia si", tu tuong yeu nuoc đa an sau vao tam hon ong. Sau khi bi bat, vua Mong Co ra suc đem ca quyen the va vu luc đe ep ong đau hang nhung ong van khong khuat phuc. Sau khi bi hanh quyet, moi nguoi đa phat hien co mot to giay quan quanh đai lung cua thi the ong, to giay đa đuoc viet thay cho loi tran troi: 

"Chuc vu toi la Te tuong, ma khong cuu đuoc xa tac, on đinh thien ha, quan bai nuoc nhuc, toi đang chet tu lau. Tu ngay bi bat đen nay, khong lam đieu gi gian doi. Ngay nay co su the nay, xin huong ve phuong Nam lay tram lay. Xin đuoc noi: Khong Tu noi muon co nhan đuc phai giu nghia, toi giu nghia đen cung nen co nhan. Đoc sach thanh hien, hoc đuoc chuyen gi? Đo la lam gi cung đung đe ngay nay, ngay sau phai ho then. Tong thua tuong Van Thien Tuong tuyet but".
Sau khi nha Thanh sup đo vao nam 1911, Nho giao tai Trung Quoc bi bai xich, coi la tan du lac hau cua che đo phong kien. Hoc gia Tran Trong Kim, tac gia cuon Nho giao co nhan xet ve su suy yeu cua Nho hoc o Trung Quoc vao đau the ky XX nhu sau:

Bao Asia Times Online viet ve su thay đoi cai nhin cua đang Cong san Trung Quoc. Khi ho moi len nam quyen, duoi thoi Mao Trach Đong Khong Giao đuoc xem la mot he tu tuong phong kien, con bay gio đuoc coi la co vai tro quan trong trong quan he ngoai giao cua Trung Quoc. Bao Economist nhan xet, Mao cho la Khong tu la mot bieu hieu co hu so voi nuoc Cong san Trung Quoc, nhung bay gio triet gia nay đuoc cho la nguoi truyen ba hoa binh va su hoa đong.
Đen cuoi the ky XX, Nho giao bat đau đuoc quan tam tro lai, nhieu nguoi Trung Quoc muon phuc hung lai Nho giao đe lam phuong cham khoi phuc lai đao đuc xa hoi va truyen thong dan toc. Nam 1989, tren to "Nga Ho Nguyet san" trong bai "Y nghia hien thuc va cac van đe cap thiet cua phuc hung Nho hoc Trung quoc đai luc", Tuong Khanh đa chi ra rang: "Van đe lon nhat truoc mat cua Trung Quoc đai luc la van đe phuc hung Nho hoc" va tuyen xung "Nho hoc ly luan phai la chu nghia, can đuoc khoi phuc lai đia vi cao nhat nhu trong lich su, la tu tuong chinh thong cua tinh than va sinh menh cua dan toc Trung Hoa"
Sau Đai hoi 18 Đang Cong san Trung Quoc (thang 12/2012), tan Tong Bi thu kiem Chu tich nuoc la Tap Can Binh, mot nguoi rat yeu quy va coi trong van hoa truyen thong Trung Quoc. Ong hieu biet Quoc hoc, khi noi thuong van dung cac tu ngu co. Nam 2006, ong noi tinh than cot loi cua Nho giao la "xa hoi hai hoa". Tai mot cuoc hop nam 2013, Tap Can Binh đa trich dan Khong Tu, noi rang "nguoi cai tri boi đao đuc thi nhu sao Bac Đau, Khong giao suot may nghin nam đa giu vung đia vi cua no, va đuoc vo so nguoi to long nguong mo". Ngay 24/9/2014, ong đen phat bieu tai Hoi thao "Nho hoc voi nen hoa binh va su phat trien the gioi" nhan ky niem 2565 nam sinh Khong Tu, đay la lan đau tien lanh đao cao nhat Trung Quoc du hoat đong tren. Ong noi: "Can ke thua nen van hoa truyen thong cua dan toc, khong đuoc phu nhan lich su, khong quen lich su thi moi co the mo ra tuong lai, gioi ke thua thi moi gioi sang tao, chi co kien tri đi tu lich su toi tuong lai thi moi co the lam tot su nghiep ngay nay". Khi tham Son Đong, noi sinh cua Khong tu, Tap Can Binh đa noi voi cac hoc gia rang the gioi phuong Tay đang "chiu mot su khung hoang ve noi tam" va rang Đang Cong san Trung Quoc can phai la nguoi "thua ke trung thanh va khoi xuong xuat sac cua truyen thong van hoa Trung Hoa".
Cuoc thi Hoa hau The gioi nguoi Trung Quoc đa loai bo phan thi ao tam ke tu nam 2015. Ban to chuc cho biet: "Viec yeu cau cac thi sinh mac trang phuc ao tam thieu vai, pho dien co the truoc đong đao khan gia đe cau khach la su thieu ton trong đoi voi phu nu va đay cung la quan niem sai lam tai cac cuoc thi nhan sac, đua ra nhung thong điep sai lam ve cai Đep". Ban to chuc se loai bo phan thi ao tam đe cuoc thi tro nen gan gui voi thuan phong my tuc Trung Quoc, thay vao đo ho se tap trung chu yeu vao viec pho dien tai nang ve nghe thuat, van hoa truyen thong, đac biet la đao Khong. Trong tam cua cuoc thi nam 2015 la viec tap đoc van ban co "Đe tu quy" đuoc viet duoi trieu Hoang đe Khang Hi nha Thanh (tri vi 1661-1722), voi noi dung dua tren nhung bai giao huan cua Khong Tu, nhan manh vao tieu chi co ban đe tro thanh mot nguoi tot, cung voi nhung đinh huong đe con nguoi song hai hoa voi nhung nguoi xung quanh. Uy ban đat ra tieu chi rang cac thi sinh phai hieu biet sau ve van hoa Trung Hoa đe gop phan mo rong su truyen ba van hoa Trung Quoc ra the gioi
Sau mot thoi ky đa pha mot chieu van hoa truyen thong, xa hoi Trung Quoc đang bi khung hoang đuc tin, đoi song tinh than va tam linh trong rong, chiu anh huong nang cua tu tuong sung bai vat chat. Vi vay Chu tich Tap Can Binh khang đinh dan toc Trung Hoa can phai chan chinh, xay dung lai tin nguong va gia tri quan cua dan toc. Suc manh cung rat quan trong, nhung suc manh mem nhu van hoa, đao đuc, tin nguong, tinh than, gia tri quan... cung rat quan trong trong viec xay dung đat nuoc hung manh, co phuc hung đuoc van hoa thi moi đua đen su phuc hung vi đai dan toc Trung Hoa.


= Nhat Ban =

O Nhat Ban, Nho giao bat đau đuoc truyen vao tu the ky thu V. Nam 604, Thai tu Shotoku đa dung ly tuong Nho hoc đe xay dung phap luat. Đen thoi Nara (710 – 794) va giai đoan đau cua thoi Heian (794 – 1185) Nho hoc phat trien manh me trong tang lop quy toc va tang si.
Tai Nhat, chu Trung cua Nho giao la đuc muc đuoc đe cao nhat – nguoi Nhat goi no la "Trung thanh tam" (忠誠心chuseishin), va quan he be toi voi chu ay goi la "Quan he chu tong" (主従関係shuju kankei). Nguoi Nhat ai cung biet đen cau chuyen ve 47 Ronin trong su kien Ako thoi Nguyen Loc (1748). Đoi truong Oishi va cac vo si cua minh đa hy sinh ban than bao thu cho chu: Oshi thay đam tang me đa gat nuoc mat ra đi khong ve chiu tang, roi đuoi vo đi đe che mat ke thu. Mot vo si khac - Hara, đa chia tay me gia, vo tre, con tho đe bao thu cho chu. Ba me cua Hara đa cu xu nhu mot liet nu Nhat Ban: ba that co tu tu đe cho con yen long thuc hien nghia vu cao ca nhat cua nguoi con trai. Cau chuyen ay đuoc ghi trong Trung than tang (忠臣蔵Chushingura), đuoc nhieu the he nguoi Nhat tu xua đen nay say me. Long trung thanh trong mot cau truc xa hoi đen nay van con tiep tuc đuoc phat huy trong xa hoi Nhat Ban hien đai.
Đen giua the ky XIX, đung truoc hoa thuc dan phuong Tay, tai Nhat Ban xuat hien cac y kien chi trich nen giao duc Nho hoc tai nuoc nay. Fukuzawa Yukichi trong bai Thoat A luan đa chi trich nen giao duc chu trong co van nhung coi thuong kien thuc thuc te cua Trung Hoa va Trieu Tien. Ong cho rang 2 nuoc nay "suot hang nghin nam khong he thay đoi va van quyen luyen voi nhung phong tuc tap quan cu ki, khi ban luan ve giao duc thi len tieng giu gin nen giao duc Nho hoc, chi biet trich dan nhung loi giao huan "Nhan, Nghia, Le, Tri", chi coi trong hinh thuc ben ngoai gia tao ma coi thuong chan ly va nguyen tac, me tin hu lau khong biet khoa hoc la gi, lai con kieu cang tu phu" Tuy nhien, viec đa kich Nho hoc o Nhat thoi ky nay cung co han che: no bat đau tu cai nhin "sung bai mot chieu ve nen van minh vat chat phuong tay cung nhu cai nhin phu nhan mot chieu nhung gia tri thuc su cua dan toc minh", đi toi nguy co đanh mat chinh minh trong cong cuoc "van minh Au hoa" đay ray bi kich. Anh hao quang cua cac tieu chi phuong Tay tuy co nhieu gia tri goi mo nhung cung khong it hiem hoa ma đang so nhat la tinh than sung bai vat chat, la kieu song nhan danh "đau tranh sinh ton", "chu nghia tinh hoa", chu nghia dan toc cuc đoan von co quan he kha nhieu voi cac chinh sach xam luoc thuc dan, che đo phat xit".
Trieu đinh va nhung tri thuc Nhat Ban cuoi the ky 19, mot mat thay đuoc han che cua nen giao duc Nho giao trong thoi ky moi, mat khac ho van thay đuoc gia tri cua Nho giao trong viec giao duc đao đuc, nhat la giao duc long trung thanh, xay dung mot nuoc Nhat Ban theo chu truong "Nuoc giau binh manh". Nha nghien cuu Yoshiharu Tsuboi nhan xet rang "O Nhat Ban, Trung Hoa va Trieu Tien luc nay đeu co nhung khau hieu tuong tu nhau nhu Hoa hon duong tai (Tinh than Nhat va ky thuat Tay Au), Đong đao tay khi (đao ly phuong đong va thuc hanh phuong tay), Trung the tay dung (The chat Trung Hoa va cong dung phuong tay)", tat ca đeu nham muc tieu: hoc hoi ky thuat phuong Tay nhung van duy tri đuoc nen tang đao đuc Nho giao trong xa hoi. Yoshiharu Tsuboi xac nhan cong đong Đong A "co cung mot van đe đa đat ra cho Trung Hoa, Trieu Tien, Nhat Ban la lam sao bao ve đuoc dan toc va ban sac dan toc chong xam luoc phuong Tay ma van giu gin cac gia tri truyen thong đat tren co so Nho giao".
Nam 1880, tai Nhat Ban, cai cach Minh Tri thuc thi nen giao duc moi nham chu trong hoc hoi kien thuc khoa hoc ky thuat phuong Tay. Ben canh đo, trieu đinh Minh Tri van khuyen khich nhan dan khong đuoc quen nen tang đao đuc Nho giao xua, tuyen duong tinh than thuong vo co truyen von co cua nguoi Nhat. Trong van đe đieu hanh xa hoi, trieu đinh Minh Tri khong hoc theo Tay Au ma van tiep tuc duy tri tu tuong Nho giao voi nen tang tri quoc ma gioi tinh hoa tham nhuan "Nhan, nghia, le, tri, tin"; cach gan loc nay đuoc goi la "hon Nhat Ban, tai Tay Au".
Theo chu truong đo, nam 1885, Mori Arinori (Sam Huu Le 森有礼, 1847 - 1889), Van Bo khanh (Bo truong Giao duc) đa ban bo quy che giao duc đao đuc Nho giao cho hoc sinh. Sau đo, Nam tuoc Motoda Nagazane/Nguyen Đien Vinh Phu 元田永孚 (1818 - 1891), Thi giang Cung Noi tinh (tuong đuong bo truong giao duc) đa cong bo bo sach ghi nhung loi chi du ve giao duc cua Thien hoang, goi la Sac chi giao duc (教育勅語). Trong đo phan đau ghi lai nhung loi day cua cac Thien hoang trong lich su xac lap quan he giua đao đuc va quoc gia: Long trung hieu cua than dan la "tinh hoa cua quoc the", la "ngon nguon cua giao duc"... Tiep theo trinh bay 12 đuc muc: Hieu voi cha me, Hoa vo chong, Ton trong phap luat, Tinh than xa than khi quoc gia huu su... Tinh than ay ve co ban chiu anh huong tu tuong Nho giao truyen thong
Trong Sac chi giao duc, quan đai than Motoda Nagazane đa thua lenh Thien Hoang Minh Tri xac đinh phuong cham cua giao duc Nhat Ban:

Theo quan điem cua Motoda Nagazane, giao duc can chu trong đen truyen thong va đao đuc truoc khi day ve khoa hoc va the gioi, ong chu truong phat trien cac gia tri truyen thong cua dan toc Nhat Ban. Theo ong, viec hoi nhap voi van hoa phuong Tay chi tao ra mot moi truong ma theo đo, nhieu nguoi Nhat Ban đa quen mat cac tap tuc cua cha ong va ket qua truc tiep la đanh mat truyen thong dan toc. Ong cho rang, cai cach giao duc can phai "tap trung vao hoc tap luan ly theo Khong giao dua tren co so nhung loi day cua to tien"

Trieu đinh Minh Tri tap trung pho bien, truyen ba tu tuong Nho giao cho cac hoc sinh. Sac lenh giao duc nam 1880 quy đinh nha truong đoi voi mon lich su phai đat trong tam vao the che kien quoc, tuc "Chu nghia hoang gia la trung tam". Nam 1890, Thien hoang Minh Tri đich than ban bo "Sac chi giao duc", lay viec "pho ta hoang van", "chi trung chi hieu" lam can ban, moi hoc sinh phai thuoc long "Sac chi giao duc" cua Thien hoang va "Di huan cua Hoang to Hoang tong". Mot đoan trong "Giao vien Tieu hoc can biet" soan thao nam 1881 co ghi:

Nha nuoc Nhat Ban tu thoi cai cach Minh tri ket hop ca Than đao (ton giao truyen thong cua Nhat), Khong giao (du nhap tu Trung Quoc) va khoa hoc ky thuat phuong Tay. Chinh the la quan chu nhi nguyen, đe cao vai tro Hoang đe. Tu triet ly giao duc binh đang va quan điem xem trong hien tai bat ke xuat than cua Nho giao, Chinh phu Minh Tri co chinh sach khong phan biet hoan canh, giai tang cua bat cu thanh phan nao trong van đe tuyen chon nhan tai đe đua sang cac nuoc phuong Tay du hoc, tao cho nguoi dan Nhat niem tin rang nguon goc xuat than, tai san thua ke khong quan trong bang su co gang hoc tap cua ban than.
Cong cuoc cai to cua Thien hoang Minh Tri đa đat đuoc nhung thanh tuu đang ke. Nhat Ban đa co mot nen giao duc co xu huong moi, nhung ho van khong quen đi van hoa co truyen cua đat nuoc, van đe cao tinh than đao đuc va chu nghia dan toc cua nguoi Nhat Ban, đe cao truyen thong dan toc theo tinh than Khong giao nguyen thuy.
Thanh cong cua Nhat Ban cuoi the ky 19 cho thay Nho giao khong đoi nghich voi su phat trien trong thoi ky hien đai. Trai lai, nen tang đao đuc Nho giao lai tro thanh đong luc to lon thuc đay phat trien kinh te.


= Trieu Tien va Han Quoc =

Nho giao đa tro thanh quoc giao o Trieu Tien tu trieu đai Chosun. Trong xa hoi hien đai ngay nay o Trieu Tien cung nhu Han Quoc (2 nua cua vuong quoc Trieu Tien truoc kia), tu tuong Nho giao van co anh huong rat lon.
Giong nhu Trung Quoc va Viet Nam, Nho hoc đa tao ra mot lop tri thuc đuoc đanh gia cao trong xa hoi Trieu Tien thoi Trung Can đai (Khoa bang). Vi the neu mot ca nhan nao đo đi thi va đo Tien si đuoc ca huyen lam đai le, đo Cu nhan đuoc lam Trung le đe đon tiep. Su kien thi đo đuoc coi trong hon la đuoc thang chuc, đieu nay đa đuoc ghi trong Huong uoc Hai Chau nhu sau: "Neu nhu đo Tien si cap đe thi lam đai le, đo Cu nhan thi lam trung le. Con lai cac loai le nhu le đoi mu cho con trai, le thang quan chuc len mot bac đeu lam tieu le... va tang vat cho nguoi đo Tien si la 5 sap vai bong, đo Cu nhan tang 3 sap vai bong".
Tu tuong Nho giao o Trieu Tien bieu hien ro nhat trong moi quan he giua con cai va cha me, quan he vo chong, anh em, quan he voi ban be nguoi than. Trong cac moi quan he nay, quan he va trach nhiem đoi voi cha me la cao nhat. Con khong đuoc bat hieu voi cha me, neu nhu vi pham phai chiu hinh phat cao nhat. Ban Mat Duong huong uoc soan nam 1648 đa ghi: "Lam con cot o su thanh that, thanh that la cai goc cua su hieu kinh". Khi cha me con song phai co trach nhiem phung duong chu đao, khi cha me qua đoi phai lo tang te theo đung le tuc. Cha me la đang toi thuong, nhung nguoi lam con phai luon ghi nho đe cham soc va phung duong suot đoi. Y thuc nay khien cho con nguoi song nhan ban hon, co gia tri giao duc cao. Tu tuong Nho giao con the hien o tinh than "Ton kinh truong thuong" - ton trong va kinh ne bac tren, nguoi cao tuoi. Tu tuong Nho giao đe cap trong Huong uoc Trieu Tien con day dan co tinh trung tin, đon hau voi ban be nguoi than, cu xu voi nhau co tinh nghia truoc sau.
Theo cac hoc gia Trieu Tien-Han Quoc, khi gia đinh va đao đuc gia đinh đuoc chan chinh va phat huy se khien cho thuan phong my tuc đuoc tro nen tot đep; nhu the cung se gop phan lam on đinh xa hoi. Trong loi tua cho "Huong uoc Tay Nguyen", tac gia đa viet: "Nguoi trong mot Huong (Huyen) khi kho khan phai giup đo lan nhau, khi co benh tat phai cuu giup nhau, khi co viec phai ra ngoai thi phai ho tro nang đo nhau. Va lai, khien cho con em chiu su giao duc cua gia đinh, cua truong lang, truong huyen, đe đon đoc nang cao y nghia cua hieu đe, khien cho xa tac thinh tri đen muon đoi, phong tuc tot đep, thuan luong cung tu đo ma ra". Tac gia cua Le An huong lap uoc đieu cung viet trong bai tua nhu sau: "Bac đai phu trong lang lay đuc đe hanh đao, lam ke si tat phai tu chinh trong gia đinh, lam rang ro noi lang xom, sau đo co the chan hung đuoc quoc gia... Huong chi, cai tot cai xau co the xen nhau, Hieu Đe Trung Tin neu bi cham hoac khong đuoc thi hanh thi khien cho cai xau, cai ac co the quay ve. Nhu the that la đai hoa cho xa tac."

Nhu vay, nhung nha Nho Trieu Tien đa mang tu tuong Nho giao cua Trung Hoa đe ap dung vao viec day cho dan co nhung phong tuc đep theo quan niem Nho gia. Nho giao đuoc coi la mot chuan muc đe đinh ra nhung gia tri đao đuc va cac hanh vi ung xu cho dan. Tu tuong Nho giao đuoc cac nha Nho Trieu Tien tiep thu va phat trien theo xu huong dan toc, coi trong tinh cam gia đinh, yeu kinh cha me, thuong yeu anh em, nhan hau voi nguoi than, quy trong tinh bang huu, hoa muc voi xom lang, trong nghia ly, biet cuu giup nguoi trong kho khan hoan nan, ung xu đung voi vi tri cua minh.
o Han Quoc va Trieu Tien, van đe hoc van đuoc giai quyet mot cach đang kham phuc chinh boi truyen thong Nho giao hieu hoc. Nguoi Han Quoc va Trieu Tien, cung nhu­ cac nuoc đao Khong, luon tuan thu nep song can kiem, nghi luc đeo đuoi hoc van "hoc khong biet moi, day khong biet chan". Tu truyen thong hieu hoc cua minh, nguoi Han Quoc co đuc tinh ton su trong đao rat cao. Ai đo tung day hoc sinh Han Quoc đeu thay ro tinh than đo. Dan toc Trieu Tien co mot cau cach ngon giao duc đang kinh la: "Khong đuoc giam len, du chi la cai bong cua thay". Luc luong lao đong đuoc đao tao mot cach nghiem tuc va hieu hoc la nguyen nhan chinh tao nen su phat trien kinh te nhanh chong cua Han Quoc trong the ky XX. O Trieu Tien cung vay, du kinh te con kho khan nhung nuoc nay co nhung thanh tuu ve khoa hoc cong nghe ngang hang voi cac cuong quoc the gioi: ho co the tu che tao tu đien thoai di đong, may tinh bang cho toi may bay khong nguoi lai, xe tang, tau ngam, ten lua đan đao... va ca bom nguyen tu.
Tu nam 1910, Nho giao đa khong con la quoc giao, he tu tuong chinh thuc cua Nha nuoc tuy nhien no van co anh huong cac moi quan he gia đinh, thai đo chinh tri, phuong phap tiep can đe giai quyet van đe va nhieu cac khia canh khac cua cuoc song o Han Quoc va Trieu Tien.
Tai Han Quoc ngay nay, Nho giao van anh huong rat sau đam. Chuyen sang thoi hien đai, vao nhung nam 1970, co nhung thoi ky ma nguoi Han Quoc nhan "phong trao xay dung lang moi" đa đap pha, bai bo nhung thu ma ho cho la tan du, tan tich cua che đo phong kien. Nhung gi truyen thong đeu bi coi la "co hu", loi thoi, lac hau, can phai gat bo nhanh chong đe tien len hien đai hoa. The la rat nhieu nhung di vat, di san van hoa co gia tri bi đap pha, nhieu sach vo tu lieu co quy gia bi thieu huy. Thoi ky nay do Tong thong Park Chung Hee nam quyen, ong ta đinh dep bo tat ca nhung gi goi la truyen thong đe nhanh chong đat đuoc cai goi la hien đai hoa. Nhung, ve tu tuong, Park Chung Hee khong đua ra đuoc mot hoc thuyet chinh tri nao phu hop ma nhan ra rang, khong the khong su dung nhung yeu to tich cuc cua Nho giao, trong đo, Trung (trung thanh) va Hieu (hieu thao) la gia tri quan xuyen suot nhieu the ky o Han Quoc vao cong cuoc cong nghiep hoa, hien đai hoa quoc gia cua ong. Vao thoi ky đo, đa xay ra nhieu cuoc tranh luan nong bong giua cac hoc gia Han Quoc ve tinh huu dung cua truyen thong, cua yeu to tich cuc trong Nho giao ma ket qua cuoi cung la Park Chung Hee đa đi đen quyet đinh: Gia tri quan cua Nho giao ve Trung va Hieu đuoc ong ra chi thi tiep tuc day trong nha truong va truyen ba trong nhan dan.
Tu đo cho đen tan ngay hom nay, van đe chu Hieu van đuoc neu cao va đuoc coi la truyen thong tot đep cua nguoi Han Quoc. Trong quan he vo chong du khong con khat khe nhu thoi phong kien nhung trach nhiem cua nguoi đan ong đoi voi kinh te van la chinh, đa so phu nu sau khi lay chong đeu o nha cham lo viec nha, nuoi day con cai, ho chap nhan bo viec đe o nha lam hau phuong cho su nghiep cua chong. Ho van neu cao đuc hanh "dau thao, vo hien" thuc hien "Nghia vo chong" nhu mot bo luat bat thanh van.
Van đe chu Hieu van đuoc neu cao va đuoc coi la truyen thong tot đep cua nguoi dan Han Quoc. Đoi song nguoi Han Quoc cang kha gia thi viec cung gio to tien chang nhung khong mat đi ma lai cang trang trong, cang giong nhu phuong thuc ma cac quy toc thoi xua đa lam. Tet Trung thu o Han Quoc khong phai la Tet thieu nhi nhu o Viet Nam ma la ngay le lon, nguoi Han Quoc du o xa cung tro ve đoan tu gia đinh đe le bai ong ba cha me, cung le va quy lay truoc phan mo to tien. Ve phia nha nuoc, Chinh phu quy đinh ky nghi dai ngay trong dip le nay va Tong thong Han Quoc luon co bai phat bieu chuc Tet Trung thu nham nhac nho nguoi dan can ghi nho truyen thong cua to tien.

Đai hoc Thanh Quan Quan, truong đai hoc lau đoi nhat Han Quoc đuoc thanh lap nam 1398 đe tho cung va đao tao Đao Khong. Sau 600 nam, hien nay truong van la mot trong nhung đai hoc lon nhat Han Quoc va van giu nguyen khau hieu la "Nhan, Nghia, Le, Tri" (仁, 義, 禮, 知), the hien tinh than cua Khong Giao ve bon pham chat quan trong cua con nguoi: tinh than, hanh đong, luong tam, va tri tue. "Nhan" the hien tinh yeu thuong, "Nghia" giup phan biet đung sai, "Le" the hien long kien nhan va đung muc, "Tri" the hien kha nang linh hoi, tu duy, the hien Triet ly cua Khong Tu huong con nguoi đen su nhan thuc va nuoi duong đieu thien. Bon yeu to đo anh huong đen triet ly phat trien cua truong, va la nhung tieu chi đe xay dung nen nghien cuu đe cao su that va cong bang xa hoi. Bieu tuong cua truong la hai cay bach qua lon (Di tich quoc gia Han Quoc so 59). Mac du bay gio đa khong con, hai cay bach qua nay đuoc coi la bieu tuong quan trong cua đai hoc Sungkyunkwan. Đuoc trong vao nam 1519 boi Yun Tak, hieu truong cua hoc phu Sungkyunkwan, cay bach qua con la bieu trung cua Nho giao boi co truyen thuyet cho rang, Khong Tu thuong ngoi đoc sach, đam đao hoac day hoc tro duoi tan cay. Loai cay nay cung the hien su truong tho va thong thai, hai yeu to quan trong trong van hoa Trieu Tien.


= Singapore =
Singapore la đat nuoc co lich su non tre nen khong co truyen thong Nho giao hang ngan nam nhu Trung Quoc, Trieu Tien, Nhat Ban... Tuy nhien, do 70% nguoi Singapore la nguoi goc Hoa, do đo Nho giao van la thanh to quan trong anh huong toi xa hoi nuoc nay.
Gianh đoc lap tu thap nien 1950, Singapore đa trai qua qua trinh phat trien kinh te nhanh chong, đo thi hoa khien bo mat đat nuoc thay đoi nhanh chong. Tuy nhien ben canh nhung thanh cong, cac nha lanh đao Singapore som nhan ra nhung nhan to moi tiem an nguy co voi đat nuoc:

Đo thi hoa khien cac dong toc bi xe nho. Tinh than vi cong đong va dong toc trong the he tre sinh ra o thanh pho đa giam đi rat nhieu
Vai tro ca nhan đuoc đe cao, nhung neu đe cao thai qua thi se dan đen tinh trang con nguoi chi biet tu loi cho ban than, coi thuong cac gia tri nhan van, cac gia tri cong đong.
Cac nha lanh đao Singapore nhan thay đo la nguy co cho mot cuoc "Khung hoang ve đao đuc" ma neu xay ra thi hau qua se rat tai hai. Cac nha nghien cuu khang đinh: khi nhung gia tri truyen thong bi pha vo qua nhanh ma cac chuan muc moi chua đinh hinh, xa hoi se roi va mot tinh trang "me loan ve gia tri song". Viec du nhap loi song phuong Tay đa sinh ra nhung tac đong tieu cuc, lam tang ty le toi pham, ly hon, quan he tinh duc truy lac... trong khi van hoa phuong Đong ngay cang mat đi. Đo la đieu đa manh nha o Singapore tu thap nien 1970 va ngay cang tro nen ro ret. Su phat trien kinh te ma khong đi kem bao luu gia tri van hoa thi se dan toi ket qua tai hai. Gia đinh truyen thong bi xao tron, con nguoi song thieu đao đuc thi xa hoi khong the nao on đinh chu chua noi đen phat trien.
Muon khoi phuc cac gia tri phuong Đong, đuong nhien Nho giao đuoc coi trong hang đau. Do đo, trong thap nien 1970, chinh quyen Singapore đa phat đong chien dich "Chan hung đao đuc Nho gia" trong cong đong nguoi goc Hoa nuoc nay, coi Nho giao la cong cu huu hieu chan đung su suy thoai đao đuc đang co nguy co lan rong trong xa hoi. Phong trao nay đuoc đong đao nguoi dan ung ho. No đi vao y thuc nguoi dan, đuoc ca tung la "Cong cuoc tai sinh van hoa" nham bao ton cac gia tri truyen thong tot đep va loai bo nhung anh huong xau, lai cang tu ben ngoai. Cac phong trao đuoc cu the hoa nhu:

Thang 6/1976, phong trao "Mot thang le phep", sau nay đua han vao chuong trinh giao duc.
Thang 11/1979, phong trao "Kinh trong nguoi gia", sau nay tien hanh đeu đan hang nam.
Thang 2/1982, Singapore quyet đinh đua cac mon luan ly Nho giao vao chuong trinh khoa hoc ton giao đe cac hoc sinh nam ba va bon trung hoc lua chon.
Thang 6/1982, Pho Thu tuong kiem Bo truong giao duc Ngo Khanh Thuy sang My ban voi cac hoc gia nguoi My goc Hoa ve nhung nguyen tac va ke hoach nham thuc đay luan ly Nho giao trong xa hoi.
Chinh phu Singapore cung tan dung truyen thong nhu tivi, bao đai... đe tuyen truyen ram ro cho phong trao, tren truyen hinh thuong xuyen co cac hoc gia Nho giao noi tieng tien hanh dien thuyet. Mat khac, chinh phu thanh lap han mot co quan chuyen nghien cuu triet hoc phuong Đong, đo la Vien triet hoc Đong A. Vien nay đa đong vai tro quan trong trong viec khoi xuong cac phong trao phuc hung Nho hoc tai cac nuoc Đong A.
Nha lanh đao Singapore noi tieng, Ly Quang Dieu, luon phat bieu nhan manh tam quan trong cua đao Nho đoi voi xa hoi 
Singapore. Tra loi phong van tren Foreign Affairs nam 1995, ong Ly Quang Dieu noi ve tam quan trong cua van hoa va đao đuc truyen thong đoi voi su phat trien cua Đong A, trong đo ong co trich dan cac quan điem cua Nho giao::

Xa hoi phuong Đong tin rang ca nhan ton tai trong khuon kho gia đinh. Anh ta khong tach roi ra boi canh đo. Gia đinh la mot phan cua gia đinh rong lon hon, roi ban be roi xa hoi. Nguoi lanh đao hay chinh quyen khong co cung cap cho ca nhan nhung gi ma gia đinh co the. Co cau thanh ngu cua Trung Quoc khai quat van đe nay: "Tu than, te gia, tri quoc, binh thien ha". Tu than nghia la tu lo ban than, tu ren luyen, lam moi viec đe minh tro nen co ich; te gia la lo lang cho gia đinh; tri quoc la lo lang cho đat nuoc; binh thien ha la tat ca moi noi tren the gioi đeu thai binh. Đo la quan niem co ban cua van minh chung toi. Chinh quyen len roi chinh quyen xuong, nhung quan điem nay van duy tri. Chung toi bat đau bang su tu tuc cua ban than.
Mat nua, chung toi may man la chung toi co nen van hoa tran đay niem tin vao su tiet kiem, lam viec cham chi, kinh trong cha me, ton kinh gia đinh, va tren het, la ton trong tri thuc va su hoc.


= Viet Nam =

Nho giao du nhap vao Viet Nam tu đau cong nguyen khong phai la Nho nguyen thuy, ma la Han Nho va Tong Nho trong su phat trien đong hanh, tac đong qua lai voi Phat giao va Đao giao va phai trai qua mot thoi gian kha dai moi ben re đuoc vao đoi song chinh tri va tinh than cua xa hoi. Nho giao thinh hanh nhat vao thoi Le so, voi nha nuoc phong kien Trung uong tap quyen. Nho Giao o Viet Nam đe lai dau an rat lon trong qua trinh giao duc va lich su dung nuoc o cac trieu đinh phong kien thoi trung đai. Tin nguong truyen thong Viet Nam đa tiep nhan Phat giao, Đao giao, Nho giao đe lam nen "Tam giao đong nguyen" (ca ba ton giao co cung mot goc) va "Tam giao đong quy" (ca ba ton giao co cung mot muc đich). Ba ton giao đa tro giup lan nhau: Nho giao cham lo to chuc xa hoi, Đao giao cham lo the xac con nguoi, Phat giao cham lo đoi song tam linh con nguoi. Trong nhieu the ky, hinh anh "Tam giao to su" voi Phat Thich Ca Mau Ni o giua, Lao Tu o ben trai, Khong Tu o ben phai đa in sau vao tam thuc moi nguoi Viet.
Nho giao ran day con nguoi phai "Trung quan ai quoc", "Quoc gia hung vong that phu huu trach", nen đa gop phan tao nen truyen thong bat khuat chong ngoai xam. Trong lich su Viet Nam, đa co rat nhieu tam guong nha Nho yeu nuoc, hy sinh vi dan toc. Hiep Thong Nguyen Quang Bich tung viet tra loi buc thu du hang cua Phap: "Quy quoc cu cay ve cai hay cai gioi cua nuoc minh, thi chung toi cung khong chiu bo cai thua cai kem cua chung toi, roi neu ma thang ma song, thi la nghia si trieu đinh, con chang may ma thua ma chet thi cung la quy thieng giet giac. Tha chiu toi voi quy quoc, quyet khong chiu toi voi vua nha. Tha chiu toi voi nhat thoi, quyet khong chiu toi voi van the, mot chu "thu (đau hang)" tu nay, xin quy quoc đung nhac lai nua. Chung toi cam long chet vi nghia vua toi, quy quoc tu lieu lay" Trong buc thu gui cho Hoang Cao Khai, khi phong trao Can Vuong chong Phap bi so voi "than con bo ngua muon can co xe", nha Nho Phan Đinh Phung tra loi: 

"...nuoc minh may ngan nam nay, đat nuoc chang rong, quan linh khong manh, tien cua chang giau, cai cho dua đe dung nuoc la nho cai goc vua toi, cha con theo nam đao luan thuong ma thoi. Xua kia nha Han, nha Đuong, nha Tong, nha Nguyen, nha Minh, bao nhieu phen lam le muon chiem lay đat ta lam quan huyen cua ho ma rut cuc van chiem khong đuoc..."
Lich su Viet Nam ghi lai ten tuoi cua nhieu bac nha Nho tai đuc: Chu Van An (1292-1370); Nguyen Binh Khiem (1409-1595), Nguyen Thiep (1723-1804)... hoc tro cua ho, dau co quyen luc rat cao đi nua cung khong bo roi le nghia, đao đuc voi thay. Su chep rang, Chu Van An đa dang so xin vua chem 7 ten gian than, vua khong nghe, tuc khac ong tu quan ve que. Mot hom, hoc tro ong la Pham Su Manh, đang lam quan to o trieu, ve tham thay (tuc Chu Van An), doc đuong qua khu cho đang hop, Pham Su Manh sai linh thet dan dep đuong, lam huyen nao. Biet đuoc su viec, Chu Van An gian hoc tro minh quen Le Nghia voi dan, ben đong cua nha khong cho Pham Su Manh gap mat. Vi quan lon trieu đinh đa phai quy truoc cua ca buoi thay moi tha loi. Nho giao đa tao nen nhung nguoi thay can truc, đao đuc, nhu the moi co the đao tao nen nhung hoc tro huu ich cho đat nuoc.
Nho Đao Nho, nguoi Viet Nam rat coi trong su hoc hanh. Van Mieu - Quoc Tu Giam lap nam 1076 co the coi đay la truong đai hoc đau tien o Viet Nam. Noi đay con luu giu nhieu tam bia ghi lai ten tuoi cac Nho si đo đat trong cac ky thi Khoa bang Viet Nam cung nhieu bai van bia neu len triet ly giao duc: mo đau la ca ngoi cong đuc cua cac minh quan, ca ngoi đao Nho va bac thanh nhan quan tu; phan tiep theo noi ve viec mo khoa thi va liet ke ho ten, que quan nhung nguoi thi đo đai khoa; phan cuoi la nhung loi binh ve y nghia cua viec tuyen duong đao Nho, trach nhiem va nghia vu cua nguoi đo đat truoc giang son đat nuoc.
Nhieu hoang đe, danh nhan Viet Nam đa đe lai nhung bai tho ca ngoi tam quan trong cua Nho giao tai đay, vi du nhu:

Giao hoa lan tran khap nuoc ta,
Đao Thanh đung đau ca bach gia,
Nghe noi Bac phuong van vat thinh,
Thao nao Van Mieu van nguy nga.
Thoi trung đao ay toi Viem đo,
Tram thua đe cao nhat đao Nho,
Trieu Ly van con luu dau cu,
Kinh thanh rieng đe mot quy mo.
Mot so cau đoi nhu:

Nuoc lon trong giao duc, giu thuan phong, đao đuoc ton sung, tin tuong tu van nguyen co goc.
Nha Nho phai thong kinh, phai thuc thoi, cho nen co chap, nhung loi thanh huan phai ghi long.
Si phu co nhieu bao đap, on trieu đinh đao tao, y nuoc nha ton sung.
The đao nho đo duy tri, chon le nhac y quan, noi thanh danh van vat.
Mot so mat tien bo cua Nho giao tai Viet Nam:

Tao đuoc truyen thong ham hoc, truyen thong ton su trong đao, truyen thong coi trong nguoi co hoc. Tu đo cac kien thuc hoc tap đuoc tich luy, co đieu kien đe duy tri va phat trien. Ngoai ra con tao cho con nguoi biet đao an o, biet quan tam đen nguoi khac, biet song co van hoa va đao đuc.
Tao đuoc co che tuyen dung nguoi tai qua thi cu. Bat ke xuat than ra sao (nong dan, nguoi tho, linh trang...) neu hoc gioi đo đat thi co the ra lam quan giup nuoc (o phuong Tay thoi ky nay, chuc tuoc chi đuoc chuyen giao noi bo trong cac gia đinh quy toc, dan thuong hau nhu khong the co đuoc chuc vi). Tu đo tao nen mot tam ly xa hoi: "Khong tham ruong ca ao lien, tham vi cai but, cai nghien anh đo". Nhieu thanh nien, trai trang lay viec hoc tap, thi cu lam muc tieu cao nhat trong cuoc đoi minh. Xa hoi nho vay coi trong su hoc tap can cu.

Cau cham ngon "Tien Hoc Le, Hau Hoc Van" đa ghi khac sau đam vao dan toc Viet Nam suot hang ngan nam, chu "Le" luon nhac nho nguoi dan rang phai hoc le đo, than ai, hoa thuan voi moi nguoi, ton trong trat tu, le kinh voi nguoi gia va phai co tren duoi ro rang. Con chu "Van" nhac nho con nguoi phai hoc hanh đe thanh nguoi tai đuc. Cau nay đuoc pho bien o khap cac truong hoc tai Viet Nam.
Tuy nhien Nho giao Viet Nam con co nhung mat han che. Ve noi dung hoc tap, Nho giao chi noi đen "tri duc" va "đuc duc" ma khong xet đen mat "the duc" la mat cung rat can cho su phat trien toan dien con nguoi. Nhung kien thuc ve gioi tu nhien va ve san xuat vat chat khong đuoc Nho giao đe cap (boi o thoi cua Khong Tu, khoa hoc ky thuat va nen san xuat chua phat trien). Do vay, nguoi hoc tuy tham nhuan tu tuong Nho hoc ve đao đuc, tinh thong co van, nhung kien thuc ve khoa hoc tu nhien, san xuat thuc tien thi lai khong phat trien. Ca hai mat tien bo va han che cua Nho giao đeu đe lai dau an tren Nho si.
Nhuoc điem cua Nho giao Viet Nam thieu su xuat hien cac truong phai hoc thuat nen kha đon đieu, chu khong đuoc phong phu va đa dang nhu Nho giao Trung Quoc. Đa so nha Nho Viet Nam chi đat cho minh muc đich hoc la đe đi thi, thi đo thi ra lam quan đe vinh than phi gia. It nguoi co chi cao xa, nhu hoc đe tham gia tranh luan nhung van đe hoc thuat, hoc đe phat trien van hoa, đat đen nhung tam cao tu tuong. Cung co mot so Nho si quan tam đen hoc thuat, nhung thuong la cac van đe chinh tri va đao đuc, it ban đen van đe sieu hinh va cac linh vuc thuan tuy triet hoc. Tham chi, ho con bien nhung van đe sieu hinh thanh cai thuc te, thuc dung. Vi hoc tap va tu duy nhu the nen Nho giao Viet Nam it co cong hien to lon trong linh vuc hoc thuat co the so sanh voi cac nuoc Nho giao khac. Viet Nam chi co mot tang lop quan lai co nen tang Nho hoc, con cac loai hinh tri thuc then chot cua mot tang lop Nho si thuc thu thi xuat hien thua thot, hoac hoan toan vang bong trong mot so linh vuc nhu triet hoc.

Mot so nha Nho uyen tham cua Viet Nam khi đung truoc kho tang đo so va uyen bac cua Nho giao Trung Quoc thuong tom luoc lay nhung đieu cot yeu, bien soan lai thanh nhung tai lieu đon gian va ngan gon đe day hoc tro. Co the liet ke cac sach nhu "Tu thu tap chu" cua Chu Hy, "Tu thu đai toan" cua Tong, Nguyen, Minh, Thanh Nho, sang Viet Nam chi con la "Thuyet uoc" (tom luoc hoc thuyet) va "Uoc giai" (giai thich tom tat); hoac nhu cuon "Tinh ly đai toan" cua Ho Quang thoi Minh, sang Viet Nam chi con "Tiet yeu". Đay la hien tuong chung cua nhieu trieu đai quan chu Viet Nam. Neu o trieu Tran co "Tu thu thuyet uoc" cua Chu Van An, thi o trieu Le - Trinh co "Tu thu uoc giai" cua Le Quy Đon, trieu Nguyen co "Tu thu trich giang" cua Nguyen Van Sieu; neu o trieu Le - Trinh co cuon "Tinh ly tiet yeu" cua Bui Huy Bich, thi o trieu Nguyen cuon đo van con đuoc xem la cuon sach giao khoa mau muc. Cac sach nay de hoc nhung đa luoc bot rat nhieu đieu, nhieu điem co kha nang goi mo, gian đon hoa noi dung phong phu va suc tich cua hoc thuyet, khien nguoi hoc khong linh hoi đuoc chieu sau cua Nho giao. Nguoi đuoc truyen đat cung hai long voi cach lam đo thi moi loi tu duy, moi đuong sang tao đeu bi thu hep lai.
Ben canh đo, Viet Nam khong co nhieu truong phai tu tuong khac nhu Đao gia, Mac gia, Phap gia... nen khong co su tranh luan, phan bac, bo sung lan nhau nhu o Trung Quoc. Su phat trien cua Nho giao Viet Nam han che, chi đat đen muc đo tiep thu tin đieu tu Nho giao Trung Hoa, chua tao đuoc ly luan rieng, chua xuat hien cac hoc phai khac nhau Leopold-Michel Cadiere nhan xet:

Trong the ky XIX, truoc su phat trien va tham nhap cua chu nghia tu ban va van minh phuong Tay vao cac nuoc chau A, che đo phong kien Viet Nam thoi Nguyen tro nen loi thoi. Nha nuoc phong kien trieu Nguyen đa tro thanh luc can su phat trien cua xa hoi Viet Nam, khien đat nuoc khong đu suc chong lai su xam lang cua chu nghia đe quoc. Nho giao, do la he tu tuong chu đao cua che đo phong kien phuong Đong nen tat nhien bi xem la đi nguoc lai xu the phat trien cua lich su. Luc nay, Nho giao Viet Nam đa boc lo ro ret nhung nhuoc điem cua no. Cac nha chu truong cai cach o Viet Nam, đung đau la Nguyen Truong To, đa phe phan nhung mat lac hau cua Nho giao tren nhieu phuong dien chinh tri, to chuc nha nuoc, quoc phong, kinh te, tai chinh, nhat la tren phuong dien van hoa, giao duc. Sau khi thuc dan Phap xam chiem Viet Nam, xa hoi Viet Nam đa tro thanh xa hoi thuoc đia nua phong kien. Cung voi đo, van hoa phuong Tay va he tu tuong tu san tran vao Viet Nam, nen giao duc Nho hoc bi bai bo. Nho giao o Viet Nam tiep tuc suy tan va đo vo. Tuy nhien, thuc dan Phap thong tri van muon duy tri o Viet Nam nhung quan he phong kien va nhung yeu to cua he tu tuong phong kien đe cung co che đo thuoc đia. Vi the, thuc dan Phap đa su dung Nho giao vao viec cai tri dan ban xu Theo sach Lich su chau A, van hoa Nho giao thich hop voi kinh te nong nghiep, noi con nguoi co xu huong song dua vao cong đong khep kin, chu nghia ca nhan khong co đieu kien phat trien. No bien cac quoc gia phong kien chiu anh huong dan tro nen lac hau va đay mac cam voi cac đe quoc phuong Tay. Nha nghien cuu Quang Đam cho rang:

Bao Phu nu Tan van thoi Phap thuoc chi trich Nho giao khong xet toi quyen loi ca nhan, ma chi biet co ho, co lang, co "nuoc". Ma "nuoc" trong thoi ky phong kien van khac voi nuoc trong thoi ky tu ban. To bao cung phe phan mot nguoi ton sung đao Nho la "ong vua ao uoc cho nhan dan đuoc nhung quyen loi cua nhan dan o cac xu tu san dan tri, lai dua vao nhung thuyet rat phong kien, trai han voi che đo tu ban... Ong thuoc ve hang nguoi thanh nien chiem nghiem nhung ly tuong "quan tu", "chi si" ma quen rang cai thuc te moi trong xa hoi mau thuan han voi nhung đao ly rat xua ay. Ong qua me met voi nhung danh tu "cao quy" ma khong nhin thay cai thuc te..." Bai bao phe phan Nho giao la he tu tuong phong kien trung quan, khong co loi cho "dan quyen, giai phong đang cap va phu nu", khong phu hop voi su thay đoi cua kinh te - xa hoi.
Đe cuong van hoa Viet Nam nam 1943 cua Đang Cong san Đong Duong do Truong Chinh khoi thao chu truong đap tan nhung quan niem cu ky cua Nho giao gay anh huong tai hai o Viet Nam, lam cho thuyet duy vat bien chung va duy vat lich su thang. Cach mang Thang Tam nam 1945 đa lam cho Nho giao o Viet Nam suy sup hoan toan cung voi su sup đo cua che đo quan chu. Tu đay, Nho giao khong con la he tu tuong chinh thong cua tang lop lanh đao xa hoi. Nho giao khong con ton tai nua nhung no van anh huong lau dai trong cac moi quan he xa hoi, trong ung xu giua nguoi va nguoi, trong phong tuc tap quan va ca trong nhung nghi thuc tho cung, tin nguong co truyen cua nguoi Viet.
Trong thoi ky hien đai, nhieu nha Cach mang Viet Nam noi bat nhu Phan Boi Chau, Phan Chau Trinh, Ho Chi Minh, Vo Nguyen Giap, va tong thong Viet Nam Cong hoa Ngo Đinh Diem... đeu xuat than tu nhung gia đinh nha Nho co truyen thong khoa bang hoac day hoc. Tuy nhien Phan Boi Chau chon viec cau vien Nhat Ban, Phan Chau Trinh chon viec khan cau Phap, Ho Chi Minh lua chon chu nghia cong san, Ngo Đinh Diem lua chon Thien chua giao ket hop voi tu tuong nhan vi.
Nha su hoc Phap, ong Pierre Brocheux tin rang nha cach mang Ho Chi Minh la mot nguoi theo Khong giao, ong luon co gang ket hop nhung y tuong cua Khong Giao, mot truyen thong Đong A voi cac dong tu tuong chau Au, tu Mac-xit đen Lenin-nit, va co gang đua vao thuc te tinh nhan ban va tinh cong bang xa hoi theo kieu Khong Giao. Tong ket 30 nam tiep thu cac dong tu tuong cua minh, nha cach mang Ho Chi Minh đuc ket: 

"Hoc thuyet cua Khong Tu co uu điem la su tu duong đao đuc ca nhan. Ton giao Giesu co uu điem la long nhan ai cao ca. Chu nghia Marx co uu điem la phuong phap bien chung. Chu nghia Ton Dat Tien co uu điem la chinh sach thich hop voi đieu kien cua nuoc ta... Khong Tu, Giesu, Karl Marx, Ton Dat Tien chang phai co nhung điem chung đo sao? Ho đeu muon muu cau hanh phuc cho nhan loai, muu cau hanh phuc cho xa hoi. Neu hom nay, ho con song tren đoi nay, neu ho o mot cho, toi tin rang ho nhat đinh chung song voi nhau rat tot đep nhu nhung nguoi ban than thiet. Toi co gang lam nguoi hoc tro nho cua ho."
Ngay tu thoi Phap thuoc, chu nghia tu ban va loi song phuong Tay thien ve chu nghia ca nhan manh nha phat trien, nhat la cac đo thi, tri thuc hoc chu Quoc ngu thay vi chu Nho, khien Nho giao suy yeu. O mien Bac thoi ky 1954-1975 do anh huong phong trao bai Nho tu Trung Quoc nen Nho giao bi bai tru (Mao Trach Đong cung tung coi Nho giao la tu tuong phong kien, ung ho đang cap quy toc, trai nguoc chu nghia cong san coi trong su binh đang va tinh cong đong). Tai mien Nam thoi ky 1954-1975 van con quy đinh nhieu đieu cam đoan, xu phat khat khe đoi voi viec vi pham nghia vu vo chong, giai quyet ly hon, tham chi Bo luat gia đinh nam 1959 con cam vo chong khong đuoc ly hon... Ca ba bo luat 1959, 1964, 1972 đa bai bo che đo đa the song van thua nhan nguyen tac bat binh đang giua vo va chong, phan biet đoi xu giua cac con, quyen gia truong cua nguoi chong van tiep tuc đuoc duy tri... Sau 1975, Luat Hon nhan va gia đinh nam 1959 cua Viet Nam Dan chu cong hoa co hieu luc tren toan quoc, luc nay cac nguyen tac cua Nho giao đoi voi gia đinh moi cham dut ve phap ly tren toan Viet Nam.
Sau khi Đoi moi, Nho giao it nhieu co đieu kien khoi phuc, tuy nhien nhung nam gan đay van hoa phuong Tay ngay cang chiem uu the, đac biet o cac đo thi, trong gioi tre. Tu do ca nhan co đieu kien phat trien, pha vo nhieu truyen thong cu.
O Viet Nam nhung nguoi anh huong nhieu cua Nho giao chu yeu la nhung nguoi lon tuoi, nhom nguoi thich song cham, hoai niem, it chap nhan cai moi, xem trong le nghia truyen thong. Cong chuc, giao vien,... cung chiu anh huong cua Nho giao nhieu hon so voi doanh nhan. Phan nhieu nong dan do quen song trong cong đong gan ket o nong thon, it tiep xuc van hoa phuong Tay, cung chiu anh huong nhieu cua Nho giao (the hien trong loi ung xu, so thich an mac, nghe nhac xem phim...). Nong dan chiu anh huong nhieu cua Nho giao thuong rat nguong mo nhung nguoi co hoc, nhung nguoi lam cong chuc Nha nuoc hay cong tac xa hoi chu khong phai lam kinh te "chay theo loi ich ca nhan". Do Nho giao đe cao loi song tap the theo huyet thong, đai gia đinh va đang cap, nen trong dan gian hay co cac cham ngon nhu "con ong chau cha" (chi viec con quan roi lai lam quan theo nep phong kien), "mot nguoi lam quan ca ho đuoc nho" hay truyen thong "cha me đat đau con ngoi đo", "mon đang ho đoi" chi hon nhan do cha me sap đat, gia đinh 2 ben phai cung đang cap ve đia vi, hoc van hay tai san.
Mac du co mot so điem chung giua Nho giao va chu nghia xa hoi nhu coi trong nep song cong đong, nhung trong Nho giao coi trong gia đinh, thi chu nghia xa hoi muon mo long hon voi nhung nguoi khac, Nho giao coi trong tu than con chu nghia xa hoi coi trong cai tao xa hoi. Nho giao khong co suy cho tu do tinh duc, tu do hon nhan, chu nghia xa hoi thi đe cao tu do yeu đuong, nhung tinh yeu đo can xuat phat tu su trong sang khong co vu loi ve tien bac, đia vi, khong the tro thanh hang hoa; nguoc lai xa hoi tu ban coi trong tu do tinh duc, tinh yeu nhung trong thoi kinh te tu ban thi nhieu quan he yeu đuong hay hon nhan lai xuat phat tu toan tinh loi ich ca nhan (thuong la vat chat) va de đo vo, va nan mai dam tang nhanh. Trong xung ho, nhung nguoi cong san hay goi nhau la "đong chi", khong phan biet tuoi tac, chuc phan, con nhung nguoi anh huong cua Nho giao thi hay xung ho theo chuc phan, tuoi tac (nhu trong cong so, doanh nghiep hay goi ong chu, tong giam đoc...).
Nhin chung trong du luan co nhieu quan điem khac nhau. Nhung nguoi theo quan điem dan toc chu nghia co hai huong, mot huong coi Nho giao la mot thanh to quan trong cua van hoa dan toc, co nhieu điem tich cuc can bao ton, huong thu hai coi Nho giao la he tu tuong phong kien Trung Quoc du nhap sang Viet Nam nen can bai tru. Mot so nguoi xem Nho giao la mot thanh to van hoa dan toc, co loi cho phat trien kinh te, on đinh xa hoi; mot so khac lai chu truong Nho giao nen binh đang voi cac he tu tuong khac, ben trong lan du nhap tu ben ngoai, tuc su đa nguyen ve van hoa. Nhung nguoi khac quan niem xa hoi chu nghia khong loai tru van hoa đai chung va đa dang van hoa, va bao ton van hoa dan toc khong trai ton chi xa hoi chu nghia; do đo su tiep thu cac uu điem cua Nho giao chinh la "gan đuc, khoi trong". Trong khi bao ton van hoa Viet Nam, tiep thu van hoa nuoc ngoai thi phai đong thoi chong ca hai xu huong cuc đoan la "sung ngoai" (coi cai gi cua phuong Tay cung la tot) lan "sung co".
Khi tiep xuc voi nen van minh phuong Tay manh ve khoa hoc ky thuat, neu nguoi xuat than Nho hoc biet tiep thu nhung kien thuc khoa hoc va san xuat thi se khac phuc đuoc mat han che, tro nen "Vua co tai vua co đuc". Nguoc lai neu khong tiep thu đuoc nhung tinh hoa tri thuc phuong Tay ma chi bat chuoc loi song, du nhap chu nghia tieu dung cua phuong Tay; mo phong cac hinh thuc nha nuoc phuong Tay ma khong hieu ro triet ly, uu nhuoc điem va đieu kien ton tai cua nhung hinh thuc đo hoac tiep thu nhung hoc thuyet chinh tri cuc đoan thi se dan toi phu đinh cac gia tri truyen thong, gay chia re xa hoi. Viec xem thuong, phu đinh mot chieu voi Nho giao vi cho rang no loi thoi voi xa hoi hien đai thi khong nhung khong khac phuc đuoc han che von co ma nhung gia tri đao đuc cua nen Nho hoc, nhung gia tri van hoa dan toc cung bi đanh mat. Đao đuc suy đoi, van hoa thui chot thi xa hoi hon loan, xung đot nay sinh. Đo la bi kich cua nhung nuoc bi "cuong ep" phuong Tay hoa thieu đinh huong va thieu chieu sau nhu Viet Nam, Trung Quoc. No tuong phan voi Nhat Ban thoi ky Minh Tri: do chu đong phuong Tay hoa mot cach co y thuc chon loc, co he thong nen vua tiep thu đuoc he thong tu tuong tien bo, cong nghe tien tien cua phuong Tay đe hien đai hoa quoc gia ma van bao ton đuoc đao đuc xa hoi, su đoan ket quoc gia va ban sac dan toc dua tren nen tang Nho giao.
Tu cuoi the ky XX, viec Viet Nam chuyen đoi sang kinh te thi truong va hoi nhap the gioi đa lam nay sinh nhung nguy co lon đoi voi Van hoa Viet Nam. Nguy co ben trong la su xoi mon va bang hoai gia tri van hoa truyen thong. Nguy co ben ngoai la viec van hoa, loi song phuong Tay xam lan van hoa ban đia, tao ra su tieu diet ban sac van hoa dan toc. Nho giao cung nhu nhieu ton giao Viet Nam truyen thong (Phat giao, đao Mau...) luon coi trong đao đuc gia đinh, gia tri hon nhan nen đeu khong ung ho viec con cai kien tung cha me, phan đoi tinh duc bua bai, coi trong trinh tiet cua phu nu, phan đoi quan he tinh duc truoc hon nhan... đen nay cac gia tri nay van co anh huong nhung ngay cang bi phai nhat đi do van hoa phuong Tay du nhap mot cach thieu chon loc vao Viet Nam ngay cang nhieu. Neu dan toc Viet Nam bi "hoa tan" boi van hoa ngoai lai, đo se la mot tham hoa lon va cung la mot loai diet vong, ghe gom khong kem gi hoa mat nuoc. Truoc nguy co đo, nhieu nguoi Viet Nam tim cach huong ve bao luu cac gia tri truyen thong, tao ra nhung co hoi cho Nho giao tai sinh. Nho giao la thanh phan quan trong hang đau đa kien tao nen ban sac van hoa Viet Nam, do đo bao ve truyen thong van hoa Viet Nam se la đieu khong the thuc hien đuoc neu gat bo nhung gi thuoc ve Nho giao.
Theo nhan đinh cua Ho Si Quy (Vien Thong tin Khoa hoc Xa hoi Viet Nam), "thoi gian gan đay o Viet Nam, trong xu huong chung cua viec thuc hien tu tuong giu gin ban sac van hoa truyen thong, nhieu yeu to van hoa Nho giao đa đuoc khoi phuc va đe cao, tham chi trong cac truong hoc, khau hieu "Tien hoc le, hau hoc van" đa đuoc coi nhu mot phuong cham ung xu nen tang cua giao duc. Mac du thuc hien thi chua đuoc bao nhieu, nhung trong tu tuong, ca xa hoi đeu thay cac gia tri van hoa truyen thong ma trong đo nhung net tich cuc cua van hoa Nho giao la mot bo phan, đang can phai đuoc ton vinh va khoi phuc nhu la mot trong cac phuong thuc đe ung xu voi cac dang van hoa ngoai sinh, ngoai lai đang du nhap tu lan song toan cau hoa... tren nhung net lon la phu hop voi tam ly chung cua ca cong đong tren con đuong tien toi muc tieu dan giau, nuoc manh, xa hoi cong bang, dan chu, van minh."


= Mong Co =
Xem them: Nha Nguyen


= Mot so quoc gia khac =
Ngoai ra Nho giao con xuat hien o mot so nuoc nhung chiem ty le nho nhu: Malaysia, Indonesia, Brunei.


Anh huong len cac ton giao khac = Hoi giao =
Tu cuoi the ky XVII tro đi toan bo van hoc đuoc goi la Han Kitab đa phat trien trong cac tin đo Hoi giao o Trung Quoc nhung nguoi đa truyen tu tuong Hoi giao đen Khong giao. Đac biet la cac tac pham cua Luu Tri (劉智) nhu "Thien Phuong đien le" (天方典禮) tim cach hai hoa Hoi giao voi khong chi Nho giao ma con voi Đao giao va đuoc coi la mot trong nhung thanh tuu tot đinh cua cac nen van hoa Hoi giao Trung Quoc.


= Đao giao =


= Phat giao =
Tai Đong A, Phat giao phai đoi dien voi Nho giao va Đao giao. Tuy nhien, 3 ton giao nay khong bai xich, xung đot ma dan dung hop voi nhau. Su dung hop va keo dai tu the ky I đen the ky XIII, khi Tam giao đa lam xong qua trinh tham quyen vao nhau, tu đieu chinh, hinh thanh cac xu huong moi – va ba phai đeu xac đinh đuoc vai tro xa hoi cua minh, phan cong phan vung voi nhau trong đoi song van hoa xa hoi. Nho giao chi phoi cach to chuc nha nuoc va xa hoi, giao duc thi cu, co tac dung quyet đinh đen luan ly. Phat giao va Đao giao chi phoi trong đoi song hang ngay va sinh hoat kinh te nong nghiep cua nguoi dan. Nguoi dan tin o Troi, bai Than linh va tho cung to tien, Đuc Phat cung voi nhung bac thanh hien cua Nho giao.
Ca Phat giao va Đao giao đeu khuyen thien, ma "thien" cua 2 ton giao nay đeu la hieu voi cha me, ton kinh be tren va trung voi vua voi nuoc, yeu thuong, cuu giup, tranh khong lam đieu tham lam đoc ac voi nguoi khac. Noi cach khac, lam đieu thien cung co nghia la ton trong the che va quy pham đao ly cua Nho giao. Do vay, Phat giao va Nho giao cung ton tai, bo sung cho nhau chu khong tao nen xung đot ton giao.


= Than giao =


= Cong giao =
Thuyet "tam phu" hay than hoc "tam phu": Thien chua la Cha do Alexandre de Rhodes khoi xuong chiu anh huong cua tu tuong tam cuong (ba moi rang buoc): quan than, phu tu, phu phu cua Nho giao. Trong phep giang tam ngay A.Rhodes viet: "Bay gio ta phai co ba đang be tren goi la ba cha, ta phai tho, o đang nao cho nen đang ay. Đang duoi la cha me sinh than xac cho ta; đang giua la vua chua tri nuoc; đang tren tuc đuc chua troi đat, lam chua that tren het moi su. Co ba đang nay ta moi đuoc song, đuoc o. Vi chung ta co cha me, thi moi đuoc than xac thit nay sinh ra ma cho... Vua Chua cung goi la cha ca va nuoc cung cac dan. Chang co vua chua, thi nuoc o an lanh chang đuoc... At that thuong phu la cha ca, chua ca tren het moi su, co thuong co phat trong.".
Tu tuong tam cuong, ngu thuong con đuoc Cong giao van dung đe huong dan tin đo song đao theo tin ly đe cao hon nhan mot vo mot chong. Thu cua giam muc Hermosilla (Liem) viet: "Cac quan tu cu le tu nhien đa suy đen su ay đa ke phep nhat phu, nhat phu trong ba gieng moi can he nhat trong thien ha quen goi la tam cuong... Vi bang nguoi ta can than giu cho phai mien trong viec nhat phu, nhat phu thi cac viec khac lien đuoc an.".
Tai Viet Nam, mot thoi gian dai cho đen tan đau the ky XX kinh, bon, giao ly... đuoc soan, in bang chu Han - Nom (chu Nho). Tin đo đuoc xem la co hieu biet trong xu, ho đao, lang Cong giao cho đen truoc nam 1945 la nhung nguoi biet chu Nho, nhung nguoi Nho hoc. Ho hoc chu Nho tu cac "thay đo" o lang luong. Ho đuoc phep mang đo le tang thay, chi khong đuoc tho cung, bai lay Khong Tu. Cac xu, ho đao, lang Cong giao nao co nguoi Cong giao biet chu Nho thi giao dan phai hoc nguoi đo, khong đuoc hoc thay đo la luong dan. Mot trong nhung ho (hoi đoan) ra đoi som la hoi Nho gia tap hop nhung thay đo la tin đo Cong giao. Chinh vi vay ma Cong giao đa đe lai cho Viet Nam mot di san Han - Nom quen goi la Nom đao kha đo so.
Tu tuong Nho giao the hien o mot so cong trinh kien truc Cong giao va ca trong nhung cau đoi o nha tho Cong giao. Nha tho chinh toa Phat Diem (Kim Son - Ninh Binh) mat bang kien truc theo huong Bac - Nam. Giua ao ho dung tuong chua Giesu lam vua nhin ve huong Nam, hai tay giang rong. Huong Nam la huong cua Thanh nhan theo quan niem: Thanh nhan nam dien nhi thinh thien ha (Thanh nhan nhin ve huong nam nghe thien ha giai bay). Nha tho đa trong khu quan the nha tho chinh toa tac bieu tuong luong nghi/am duong phia mat sau hinh su tu va phuong hoang. Chan song phuong đinh la hinh than truc. Truc la bieu hien tinh ngay thang cua nguoi quan tu.


= Thanh giao =


= Cao Đai giao =
Trong Cao Đai giao thi Nho giao la nen đao đau tien đuoc nhac toi trong Ngu chi đai đao.


Gia tri cua Nho giao = Trong lich su =
Trong tac pham Su Trung Quoc, Nguyen Hien Le nhan xet: "Khong Tu chu truong vua phai la nguoi co tai, đuc; nhung thoi ong, su truyen tu đa co tu lau đoi, khong the bo đuoc; ong chi co the cai thien che đo, đao tao nhung ke si co tai, đe giup quy toc va lan lan thay ho ma tri nuoc. Nhung ke si đo đeu đuoc tuyen trong dan chung, va tu nha Han, nha Đuong tro đi, che đo quan chu Trung Hoa co tinh cach si tri, khong con giai cap quy toc cha truyen con noi nam het cac chuc vu lon o trong trieu, ngoai quan nua. Đo la mot tien bo rat lon, nguoi phuong Tay phai khen. Ong lai giam bot quyen chuyen che cua vua bang cach đe cao nhiem vu, tu cach cua su quan, gian quan; day cho vua, quan, ke si va thuong dan rang vua phai thuong dan nhu con, phai ton trong nguyen vong cua dan...; phai cham lo cho dan đu an, tai san trong nuoc phai quan binh, đung co ke ngheo qua, ke giau qua. Suot thoi quan chu, ong vua sang lap mot trieu đai nao cung nghi ngay đen van đe quan đien, chia đat cho dan cay truoc het. Sau cung Khong Tu co tinh than nhan ban rat cao. Ong hieu hoan trong trung dung, rat ghet su tan bao, va đa so cac vua chua Trung Hoa theo ong."
Khong giao bao ham loi day cua cac bac hien nhan Nho gia, ma la nhung chi dan ve cach song thuan theo đao đuc đe con nguoi đuoc an vui, xa hoi đuoc vung manh. Nhung loi day nay khong đuoc xem la nhung loi cua Thuong đe mac khai nhu Thanh Kinh cua Thien Chua giao hoac Hoi giao, tuy hoan canh moi nuoc ma se co nhung cach dien giai khac nhau song khong he xung đot voi nhau ve y tuong chung va đeu huong con nguoi đen đao đuc mau muc. Do đo, khong he co cuoc chien tranh nao vi ly do ton giao trong lich su Trung Quoc, Viet Nam, Nhat Ban hay Trieu Tien. Đo la mot đieu ma cac hoc gia phuong Tay rat ca ngoi cac quoc gia Đong A.
Dan toc Trung Hoa đa nhieu lan bi ngoai toc (Mong Co, Man Thanh...) xam chiem, nhung van hien cua ho thi khong guom giao nao huy hoai đuoc, nguoc lai con đong hoa luon nhung ke đa chinh phuc ho, ay la nho mot phan lon o nhung tu tuong sau xa cua Nho giao đa trui ren nen mot tang lop Nho si thong thuoc kinh su va giau pham chat đao đuc.
Nho giao la mot he thong triet hoc mang tinh khai sang. Nho Nho giao trong thoi Trung co Trung Quoc đa đat đen mot trinh đo van minh hang đau the gioi, hon han phuong Tay khi đo đang chim trong "đem truong Trung co". Phuong Tay chi vuot qua Trung Quoc khi xuat hien cac phong trao tri thuc nhu Phuc hung, Khai sang va cuoc cach mang cong nghiep dua tren nen tang tri thuc do cac phong trao nay tim ra. Nho Nho giao, nguoi Trung Quoc khong ai khong xem trong giao duc. Khi nha Han lap quoc, chinh sach cua quoc gia co tam chu "Dung nuoc an dan, giao duc lam đau". "Tu than, te gia, tri quoc, binh thien ha", hoan toan dung giao duc. Do vay Trung Hoa trai qua hon 2.000 nam, du thinh suy moi luc khac nhau, nhung đat nuoc cua ho van khong he lun bai, trong khi cac đe che khac nhu La Ma, Ba Tu... cu lan luot xuat hien roi sup đo. Viec nay ngay đen nguoi ngoai quoc cung khen ngoi. Khong phai chinh tri, khong phai vu luc cua Trung Quoc, cung khong phai la kinh te khoa hoc ky thuat cua Trung Quoc, ma chinh van hien cua Trung Quoc moi la vu khi manh nhat cua ho, giup đat nuoc ho truong ton. Ma gay dung nen nen van hien đo, cong đau thuoc ve Nho giao.
Will Durant thi khen ngoi che đo giao duc đao đuc si phu ma Khong Tu chu truong. Ong viet: "Mot xa hoi ma nghi rang phai thu dung vao viec tri nuoc nhung nguoi đuoc đao tao bang triet hoc va co đien hoc, noi đieu đo cung đang phuc roi. Che đo ay va tat ca nen van minh lam co ban cho no ngay nay bi lat đo, tieu diet vi suc manh khoc liet cua su tien trien va cua lich su, đieu đo đang ke la mot tai hoa cho nhan loai... gia Platon biet đuoc che đo đo chac phai thich lam."


= Hien nay =
Mot so hoc gia cho rang Nho giao co tac đong tich cuc len su phat trien cua nen kinh te cac nuoc Đong A. Đao đuc Nho giao đe cao su cham chi va tiet kiem. Đay co the la nguyen nhan khien cac nuoc chiu anh huong cua Nho giao nhu Han Quoc va Đai Loan co ty le tiet kiem cao nen co the phat trien kinh te nhanh chong. Theo nghien cuu cua Mankiw, Romer va Weil, ty le tiet kiem cao se dan đen thu nhap cao hon trong tinh trang kinh te on đinh đong thoi lam tang von con nguoi cung nhu tang nang suat cua nen kinh te. Nhin chung chinh sach kinh te vi mo cua cac nuoc chiu anh huong cua Nho giao nhan manh vao viec tang nang suat lao đong va su dung hieu qua tai nguyen thien nhien, chu trong giao duc đao tao bang cach phan bo nhieu ngan sach cho muc đich nay, nhan manh vao tiet kiem quoc gia, tang thang du ngan sach, tang du tru quoc gia, chong tham nhung, xay dung bo may nha nuoc trong sach va hieu qua, thu hut đau tu nuoc ngoai va tang xuat khau, khuyen khich tinh than kinh doanh, ho tro cac doanh nghiep moi thanh lap...
Nhat Ban, Han Quoc, Đai Loan đeu dua vao cac yeu to tich cuc cua Nho giao đe đay manh su nghiep cong nghiep hoa va hien đai hoa đat nuoc, vua khuyen khich vat chat, vua co vu tinh than, gan loi ich ca nhan voi loi ich xa hoi, thong nhat nghia va loi, ket hop su tu duong đao đuc voi viec tinh toan lam giau. Cac nuoc đo đeu co gang khai thac Nho giao o mat khuyen khich lam giau chinh đang bang cach nhac lai cau noi cua Khong Tu: "nuoc vo đao ma anh tro nen giau co la mot đieu đang xau ho, nhung nuoc co đao ma anh lai khong lam giau đuoc cung la mot đieu đang xau ho".
Phan Ngoc la nguoi co nhieu cong trinh hon ca ban đen uu the cua cac gia tri chau A trong su phat trien cua xa hoi hien đai. Truoc sau ong đeu đe cao gia tri Nho giao, gia tri van hoa dan toc va tin tuong vao anh huong tich cuc cua no trong su phat trien cua xa hoi hien đai. Phan Ngoc viet: 

"Khong hoc ton tai đuoc 2.000 nam o mot phan ba nhan loai, du co bi xuyen tac, cung la mot gia tri cua chau A. Khong nhung the, no khong chi la mot gia tri cua chau A ma cua ca nhan loai trong giai đoan moi nay khi the gioi can phai hieu nhung gia tri cua chau A cung nhu chau A can phai hieu nhung gia tri cua the gioi".
Ve nhung gia tri chau A cu the, trong "Ban sac van hoa Viet Nam", Phan Ngoc coi nhung gia tri uu troi cua van hoa chau A la:

Ham hoc, thong minh va thao vat, nhay ben voi moi thay đoi.
Can cu, chiu kho, thich nghi voi hoan canh.
Gan bo voi to quoc, ho hang, gia đinh.
Thich song mot cuoc song gian di, khong bi nhung đoi hoi vat chat day vo, lo cho con chau con hon lo cho chinh minh.
Phan Ngoc coi nhung pham chat noi tren la uu the cua Nho giao trong thoi đai ngay nay. Khai quat tu thuc te cac quoc gia co van hoa Nho giao, vien dan chinh Khong Tu va quan điem cua Ho Chi Minh, Ton Dat Tien... noi ve uu the cua Nho giao, Phan Ngoc đa trinh bay rat an tuong ve nhung pham chat nay. Ong viet: 

"Tam thuc la cai khong can hoc cung biet. Viet kieu hau nhu khong biet gi toi Nho giao, ngoai mieng đa kich Nho giao kich liet, nhung ho van vuon len tu nhung đia vi thap kem nhat đe tro thanh nhung nguoi lam chu kinh te, khoa hoc ky thuat chinh nho truyen thong ham hoc ma Khong Tu đe xuong. So ngoai kieu o cac nuoc het suc đong đao, nhung ngoai cac nuoc theo van hoa nay, chi thay co nguoi Do Thai la sanh đuoc voi ho ma thoi... Nhung nguoi theo Khong giao thich song mot cuoc song gian di, khong bi nhung đoi hoi vat chat giay vo, trai lai tim thay niem vui trong cuoc song hai hoa voi moi nguoi chung quanh, đac biet ho gan bo voi gia đinh, lo cho con chau con hon lo cho chinh minh".
Hoc gia Nguyen Hien Le nhan xet: 

"Đao Nho quy đinh nhat cu nhat đong cua ca nhan trong gia đinh va xa hoi đe giu tinh cam đuoc trung hoa. Tre em nam, sau tuoi đa phai vao khuon phep nghiem ngat, phai nen ban tinh ham chay nhay, la het, ma đung ngay ngan nghe chuyen đao ly cua nguoi lon. Tam tuoi, đa phai khan ao chinh te đung chap tay ben ban tho nhung ngay gio tet... Nhieu nha nho co đuoc mot tu cach cao, mot nhan pham quy phan lon la nho đuoc đao luyen trong khuon kho le nghi ay."
Thoi nay chung ta hieu tam ly tre em mot cach khac, khong uon nan tre non ma đe cho no tu nhien phat trien; tre đuoc tu do, co khi phong tung, tha ho đua gion, het la. Nhieu khi nhung cu chi hon xuoc, nhung loi vo le cua chung lai đuoc khen la tinh ranh, la ngay tho. Tre muon gi đuoc nay, thanh nhung bao chua ti hon trong nha. O truong, nguoi ta chi chu trong đen tri duc, cot day thanh nien biet nhieu khoa hoc. Luan ly tro thanh mot mon hoc phu va giao su luan ly thi bi hoc sinh che la co hu.
Vay la ca nha va truong đeu khong lo đao luyen tu cach thanh nien, nen phan đong nha tri thuc bay gio xet ve nhan pham kem xa cac nha Nho. Ho hop thanh mot bon truong gia hanh tien, khong phai la hang thuong luu đuoc quoc dan trong vong nhu cac cu cu, cu nghe thoi truoc. Ai cung nhan thay nhieu ong tien si, bac si, ky su tu cach khong bang mot chu tho, mot anh bep."
Nha nghien cuu Tran Phong Lam cho rang, cac nha doanh nghiep Đong va Tay đeu giong nhau o cho chay theo loi nhuan, nhung nha doanh nghiep co van hoa Nho giao thi van chay theo loi nhung khong đuoc (hoac khong dam) bo Nghia, boi "Quan thi than nhu thu tuc, tac than su quan nhu phuc tam". Tran Phong Lam khang đinh manh me va ton vinh rat cao cac gia tri Đong A ma trong đo gia tri van hoa Nho giao la tru cot: 

Truoc su tha hoa va lon xon cua quan niem gia tri toan cau, quan niem gia tri Đong A can đam đuong lay trach nhiem nang ne cua thoi đai la vuc day su bang hoai cua tinh than loai nguoi... Nhan dan Đong A chiem khoang mot phan ba nhan loai đa tao ra cho loai nguoi nhung di san vo cung quy gia trong moi linh vuc, lam cho tuong lai loai nguoi tran đay hy vong. Đong A nhat đinh se buoc vao hang ngu nhung nguoi quyet đinh so phan chung cua loai nguoi... Neu trong thoi ky toi đay van hoa phuong Tay khong tao ra đuoc mot cuoc phuc hung van nghe moi thi hoan toan co the se xuat hien mot the ky moi, trong đo van hoa phuong Đong se thong linh trao luu van hoa the gioi.
Co nhung y kien chi trich Khong giao la loi thoi, kim ham xa hoi. Nhung tac gia Nguyen Van Ngoc nhan xet: 

"Cac hoc gia Phap, Mi va ca Nga nua, nay đeu thay tac dung cua Khong giao đoi voi su phat trien kinh te cua Nhat Ban. Đoi voi nguoi Nhat hay đoi voi mot so nuoc ma ho goi la "Han hoa" khac thi truyen thong đa khong can tro su phat trien, trai lai cac nuoc ay đa biet bien truyen thong le giao thanh mot thu "mun" đe uom trong len đo nhung cay co tuoi tot... Lieu sau nay chung ta co sua đoi gi đuoc cai đinh kien ngoc nghech cua chung ta ve Han hoc, va noi chung ve nen van minh phuong Đong ma vi "But chua nha khong thieng", chung ta qua coi thuong. Nhung cau chuyen thuong ngay ma chung ta hang quan tam đong thoi cung la nhung van đe đao đuc muon thuo, on lai nhung le giao co xua cua nhan loai lai giup ta suy ngam chuyen đoi nay."
Hoc nhieu tri thuc khong co nghia la co đao đuc. Tri thuc rat can cho phat trien nhan loai nhung thieu đao đuc thi xa hoi se roi loan, nhan loai se suy đoi. Khoa hoc ky thuat tien bo rat nhanh trong the ky XX, nen đoi song vat chat cai thien rat nhieu. Nhung đoi song vat chat cang tien bo, thi mat trai cua xa hoi tieu dung cang boc lo ro, nen đao đuc va quan he giua nguoi voi nguoi cang xau đi, nhat la lam cho moi nguoi mat niem tin voi nhau. Nho giao tu hon 2.500 nam truoc đa thay ro đuoc đieu nay. Co nhan tu xua đa co cau "On co tri tan" (Nhac lai viec cu đe ngam ve chuyen thoi nay), viec on lai cac gia tri, loi day cua Nho giao van con nguyen gia tri trong thoi đai ngay nay.
Robert D. Kaplan, chuyen gia cao cap tai Trung tam An ninh My Moi (CNAS), nhan xet:

Su troi day cua chau A trong thoi hien đai co lien quan mat thiet voi viec su on đinh xa hoi ma Nho giao khich le đa tuong tac voi chu nghia tu ban hien đai nhu the nao... Nhung nha lap quoc cua nhieu nuoc chau A – Phac Chinh Hy cua Han Quoc, Tuong Gioi Thach cua Đai Loan, Ly Quang Dieu cua Singapore – tat ca đeu chu y theo Nho giao trong khi cheo lai qua nhung kho khan tren con đuong tao lap xa hoi hien đai. Đoi voi Trung Quoc, mot trong nhung yeu cau đe thoat khoi tinh trang tham nhung va su thieu hieu qua chinh la khoi phuc lai cac gia tri nen tang cua Đao Khong.
Khong co gi la uy mi hay ngay tho trong nhung loi ran nhu: "Moi nguoi phai huong đen mot tieu chuan cao binh đang, tat ca dua tren su ton trong đoi voi kinh nghiem cua the he đi truoc". Trong đao Khong, qua khu khong phai la thu đe che bai la co hu hay lac hau; qua khu tao nen kinh nghiem cho con nguoi, va hien tai phu thuoc vao lich su. Đac biet trong thoi đai thay đoi xa hoi va cong nghe sau sac, cac Nho si nhan ra thu bao ve tot nhat chong lai su hon loan chinh la truyen thong, "trung" va "hieu". Khong giao noi ve viec bao ton su can bang tinh te giua nguoi voi nguoi va giua cac ca nhan ben trong cac to chuc chinh tri va xa hoi.
The gioi noi chung van đang trong qua trinh chuyen tiep hon loan, khi loi song va cau truc gia đinh truyen thong đang bi bang hoai tren khap cac chau luc. Trong thu thach nay, su song sot ve mat xa hoi va chinh tri se đen voi cac nen van hoa co the bao ton mot nen tang đao đuc nhu mot la chan truoc su thay đoi mang tinh huy diet. Đong A đa viet nen nhung cau chuyen lich su thanh cong khong the phu nhan trong 4 thap nien qua, cho du co ve giai đoan tang truong manh me nhat đa qua roi. Toi dam cuoc rang thoi khac cua Nho giao se tiep tuc đen trong thoi gian toi.


Han che cua Nho giao voi xa hoi Do đa ra đoi cach đay 2.500 nam, trong boi canh xa hoi phong kien nen mot so noi dung cua Nho giao to ra khong con phu hop trong boi canh xa hoi moi. Do vay, viec nam bat nhung điem han che cua Nho giao trong boi canh hien đai đuoc nhieu hoc gia quan tam nghien cuu, nham "gan đuc khoi trong" đe vua co the ke thua cac uu điem cua Nho giao, vua co the tranh lap lai cac han che cua hoc thuyet nay.


= Tu duy giao đieu =
Le trong Nho giao la soi day kiem che suy nghi va hanh đong đe con nguoi tuan theo đao đuc, nhung khi bi lam dung thi no tro nen cung nhac theo mot khuon phep cu, dan toi tu duy mang tinh bao thu, tieu cuc. Chinh mat han che nay cua Nho giao đa đe lai tan du cho đen tan ngay nay, no tro thanh phong tuc, loi song, no tham sau vao suy nghi va hanh đong cua khong it nguoi o cac nuoc phuong Đong, noi tiep nhan va chiu anh huong cua Nho giao.
Tu tuong chinh danh trong Nho giao khi bi lam dung se gay ra kim ham tu do nhan cach, han che sang kien moi cua con nguoi, lam cho con nguoi luon o trang thai nhu thuan, chi biet phuc tung theo chu truong "thuat nhi bat tac" (chi thuat lai ma khong sang tac gi them). Mot đac điem noi troi cua cac hoc gia Nho giao thoi xua la loi tu duy trong co, thich đem nhung đieu tot đep cua nguoi xua ra lam chuan muc cho đoi nay noi theo vi vay khi xu ly cac van đe moi chua tung co trong lich su, gioi Nho si thuong lung tung dan đen tu duy han hep, tam nhin ngan, han che tren nhieu phuong dien. Nhat la khi tiep xuc voi nen van minh phuong Tay co qua nhieu điem khac biet ma nguoi phuong Đong chua tung biet đen, nhung nguoi xuat than Nho hoc thuong tu thu minh lai, tu co lap va cach biet, tu đong khung minh trong nhung khuon kho cu co san do the he truoc tao dung, ngai hoa nhap va kho hoa hop khien nhung cai moi kho xam nhap. Cung vi qua canh giac voi cac the luc ngoai bang nen he thong chinh quyen dua tren tu tuong Nho giao thuong "di ung" voi nhung bien đoi noi tai va anh huong cua ngoai lai, tu đo se can tro viec tiep thu cai moi va hau qua la can tro su phat trien cua chinh he thong.


= Tu tuong chay theo danh vong =
Tu tuong chinh danh cua Nho giao qua đe cao danh phan. Mot mat no giup con nguoi biet phan đau vuon len, gianh đia vi cao trong xa hoi, nhung neu tu tuong nay bi lam dung thi se khien cho con nguoi co tu tuong ham danh, chay theo danh, theo chuc đen muc quen ca luan thuong đao ly.


= Bat binh đang xa hoi =
Muc đich cua chinh danh ma Nho giao đe cao la su on đinh xa hoi, nhung đuoc cac trieu đai phong kien dung đe bao ve quyen cua thien tu, duy tri su phan biet đang cap. Nho giao chi chu trong đen phuong dien đao đuc nen no chua huong con nguoi đen su phat trien đay đu, toan dien. Hon nua, mac du van khang đinh tu than la nhiem vu cua tat ca moi nguoi, tu thien tu cho đen dan thuong, song Nho giao nhan manh đen viec hoc tap, tu duong cua nhung con nguoi thuoc giai cap thong tri, vach ra nhung tieu chi phan đau cu the cho giai tang nay - ma muc đich toi cao la nham đe xay dung xa hoi thai binh, thinh tri vi chi co nhung nguoi thuoc tang lop đo moi co đu đieu kien va kha nang đe lanh đao, quan tri quoc gia. Mat khac, tren thuc te giai cap phong kien qua cac trieu đai thuong đe ra nhung quy tac, chuan muc khat khe đe go ep than dan cua minh vao khuon kho cua le giao nhung cung co nhung ca nhan cua giai cap nay phot lo nhung yeu cau đao đuc do chinh ho đe ra.
Do la mot he thong triet hoc on hoa, bao ve cho le giao va trat tu xa hoi nen Nho giao khong nhan manh vai tro va suc manh "cai tao xa hoi" cua nhung con nguoi va gia đinh, gia toc thuoc tang lop bi ap buc, boc lot.
Su đe cao gia đinh, gia toc theo quan niem cua Nho giao khi bi lam dung qua muc đa dan đen tac dung phu, đo la hien tuong đat tinh cam gia đinh qua nang; su tinh toan cho danh loi rieng cua gia đinh minh qua lon, dan đen su ra đoi va ton tai dai dang cua che đo gia đinh tri. Đo la cac gia đinh thuoc tang lop thong tri se dung suc manh gia đinh rieng cua minh đe thong tri ca nuoc va thien ha. Mac du che đo phong kien bi xoa bo, nhung che đo gia đinh tri van con ton tai duoi nhieu hinh thuc bien tuong khac nhau. Trong pham vi mot to chuc, mot co quan, nhat la o cac đia phuong va khu vuc nong thon van con nhieu kieu bien dang cua che đo gia đinh tri. Hien tuong đo dan đen su vi pham quyen lam chu cua dan, bop nghet dan chu, keo be keo canh, cua quyen, gay thiet hai tai san chung, can tro va lam cham buoc tien đoi moi. Đo chinh la tinh trang "gia đinh hoa" cac co quan nha nuoc, cac đoan the xa hoi, cac cong viec chung, cua cong, cac quan he đong nghiep đang tro nen pho bien. Anh huong nua rat ro cua bieu hien nay đo la tac phong gia truong trong cac to chuc va co quan cong quyen. O nhieu noi, thu truong đuoc coi nhu nguoi gia truong va co quan đuoc coi nhu la mot gia đinh. Thu truong co the ban on hay quo trach tuy theo su yeu men hay ghet bo cua minh. Tac phong gia truong ay bat nguon tu loi song va loi lam viec gia đinh chu nghia đa ton tai lau dai trong nhieu the ky. Hau qua cua no la su tri tre, bao thu, quan lieu trong tu duy va hanh đong.
Viec cai tri gan lien voi tam cuong, ngu thuong, tam tong, tu đuc, chinh danh... đuoc trieu đai phong kien su dung đe bien minh cho loi cai tri, quan ly xa hoi mot cach tuy tien, chuyen quyen, khong dan chu (nhat la khi ca nhan cac vi vua la bao chua hoac co tu chat kem coi) đa nhieu nam tham vao he thong quyen luc xa hoi, he thong giao duc, vao suy nghi va hanh xu cua con nguoi... ngay nay van tao ra vuong mac, can tro su phat trien cua xa hoi.


Xem them Van hoa Viet Nam
Nho giao Viet Nam
Nhan đao
Nhan van
Thanh Đao


Tham khao Thu muc Tu thu, Nha xuat ban Quan đoi Nhan dan, Ha Noi, 2003


Lien ket ngoai Nguyen Uoc, Nho giao đai cuong Luu tru ngay 28 thang 7 nam 2011 tai Wayback Machine
Nho giao tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Confucianism tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Muc nhap Nho giao  trong Internet Encyclopedia of Philosophy
Muc nhap Nho giao  trong Internet Encyclopedia of Philosophy
Stanford Encyclopedia of Philosophy Entry: Confucius
Interfaith Online: Confucianism
Confucian Documents at the Internet Sacred Texts Archive.
Oriental Philosophy, "Topic:Confucianism"
China Confucian Philosophy
China Confucian Religion Luu tru ngay 14 thang 8 nam 2015 tai Wayback Machine
China Confucian Temples
China Kongzi Network