Trinh Kiem (chu Han: 鄭檢, 14 thang 9, 1503 – 24 thang 3, 1570), ten thuy The To Minh Khang Thai vuong (世祖明康太王), la nha chinh tri, quan su co anh huong cua Đai Viet thoi Nam–Bac trieu. Tren danh nghia ton pho cac vua Le trung hung, ong la nha lanh đao tren thuc te cua phe Nam trieu tu nam 1545 toi khi qua đoi. Du tuoc hieu cao nhat cua ong khi con song la Thai quoc cong, ong đuoc đoi sau truy ton lam The To Minh Khang Thai Vuong va thuong đuoc xem la vi chua đau tien cua gia toc ho Trinh.
Trinh Kiem xuat than trong mot gia đinh ngheo tai Thanh Hoa (ten cu, nay la Bien Thuong, Thanh Hoa) nhung đuoc ghi nhan co chi qua cam, gioi thu phuc nhan tai. Lon len gap canh ho Mac đoat ngoi nha Le, ong theo Thai su Hung quoc cong Nguyen Kim noi quan chong nha Mac, dung Le Trang Tong lam Hoang đe o Ai Lao. Nguyen Kim thay ong co suc khoe va tai luoc khac thuong, nen ga con gai la Nguyen Thi Ngoc Bao, cho coi binh ma va cat nhac đen tuoc Duc Nghia hau. Trinh Kiem lap nhieu chien cong trong cac tran đanh quan Mac. Vua Le Trang Tong cung coi la nguoi tam phuc, nam 1539 phong ong len chuc Đai tuong quan, tuoc Duc quan cong. Luc đo ong 37 tuoi.
Sau khi bo vo Nguyen Kim qua đoi nam 1545, Trinh Kiem đa len thay lanh đao chinh quyen va quan đoi cua trieu Le trong gan 30 nam, trai qua 3 đoi vua Le Trang Tong, Le Trung Tong va Le Anh Tong. Ong la nguoi đong vai tro lon trong viec to chuc nha nuoc cua Nam trieu, qua nhung quyet đinh nhu dung hanh dinh tai o Van Lai, to chuc mot so khoa thi Nho hoc, xay dung quan đoi, chieu mo nhan tai hao kiet, đay lui cac cuoc tan cong cua nha Mac vao Thanh Hoa – Nghe An, chinh phuc Thuan–Quang tu tay nha Mac va mo nhieu chien dich lon đanh len phia Bac. Du chua đat đuoc thang loi hoan toan, Trinh Kiem đa đat nen mong cho cac hau due cua minh hoan thanh su nghiep trung hung Nha Le, khoi phuc Đong Kinh, mo ra trieu đai lau dai cua cac vua Le–chua Trinh trong lich su trung đai Viet Nam.


Nguon goc va giao duc = To tien =
Cac sach chinh su nhu Đai Viet su ky toan thu, Đai Viet thong su khong chep ro ve nguon goc cua Trinh Kiem. Thoi điem Trinh Kiem xuat hien trong su la nam 1539, khi Nguyen Kim phong cho ong lam Đai tuong quan, tuoc Duc quan cong. Theo sach Lich trieu hien chuong loai chi, Trinh Kiem nguoi o lang Soc Son, huyen Vinh Loc, xu Thanh Hoa, thuo han vi ngheo tung, thuong phai đi an trom đe nuoi me. Lon len co suc khoe hon nguoi, đi theo Nguyen Kim. Nguyen Kim cho la nguoi khac thuong, đem ga con gai cho.
Theo cac quyen gia pha ho Trinh con luu lai, to tien cua Trinh Kiem la Trinh Xung sinh cao to la Trinh Ky, tang to la Trinh Lieu. Ong Trinh Lieu mat cha me tu be, nha ngheo phai cay cay đe kiem song, sau lay vo va doi ve lang Bien Thuong, lam đieu thien khong moi, nhan hau co thua. Trinh Lieu cung anh em ve dung nha o Bien Thuong (hay Bong Thuong). Sau đo, Trinh Lieu đi thi đo tam truong. Con trai Trinh Lieu la Trinh Lan cung lay vo ho Hoang, nguoi xa Bien Thuong. Con thu cua Trinh Lan la Trinh Lau cung lai lay vo ho Hoang, tuc la ba Hoang Thi Ngoc Doc o thon Ho, xa Ve Quoc, huyen Yen Đinh. Ba Ngoc Doc chinh la me đe cua Trinh Kiem.


= Tuoi tho =
Trinh Kiem co ten thuo nho la Trinh Phien (鄭𭪤), sau goi la Kiem, chao đoi ngay 24 thang 8 nam Quy Hoi, theo Tay lich la ngay 14 thang 9 nien hieu Canh Thong thu 6 (1503) duoi trieu vua Le Hien Tong tai que me la thon Ho, xa Ve Quoc, huyen Yen Đinh, Thanh Hoa. Khi ong sinh ra, co anh sang đo chieu đay ca phong, nguoi trong thon đeu lay lam la. Tu thuo nho, ong đa thong đat, khong nhu nguoi thuong. O trong gia đinh, ong la con trai thu 3 trong tong so 4 con trai, 2 con gai, trong đo co huynh truong cung me la Trinh Trang (gia phong Hau quan cong).
Nam Trinh Kiem len sau tuoi thi cha mat. Tu đo, gia canh sa sut, bi nguoi cung lang khinh khi, ong đanh phai cung me doi ve to quan la lang Soc Son. Trinh Kiem sinh song bang cach chan trau thue trong nui Le Son. Trong luc đi chan, Kiem thuong tap hop đam tre muc đong, an trom ga vit lam thuc an, coi trau bo la voi ngua, be bong lau lam co xi, bo tri đoi ngu, tap đanh tran, co khi khai nhu Đinh Tien Hoang khi xua.
Theo Hoang Xuan Han, Trinh Kiem khi tap tran thuong cung đam tre muc đong xep đu cac đo dao giat lung, noi muoi, roi toi cho Đau Voi, đat Yen Viet trom mot con trau nai ve khao anh em. Nguoi trong lang đi hai cui ngang qua thay đuoc canh ay, ben vao xem, bon tre muc đong đeu bo chay ca, chi con Trinh Kiem cu ngoi yen cho đay. Khi đuoc hoi thi ong đap:

Nguoi lang ben bat toi ong, giai ve đinh lang đe xu, con ke đoi đem dim xuong song, co nguoi noi đem to cao len quan. Cuoi cung truong lang quyet đinh đuoi me con ong đi noi khac. Nam đo ong len 16 tuoi, tuc la nam 1518.
Sau đo Trinh Kiem doi qua lang Bo Xuyen, tai huyen Yen Mo. Đen nam 24 tuoi, tuc nam 1526, thi ong ket hon voi mot co gai ho Tran, co noi bao ten la Ngoc Linh roi luu o đo. Ve sau khong ro tung tich cua ba Tran Thi Ngoc Linh, ma Trinh gia chinh pha cung khong he nhac đen ba vo nay cua ong. Nguoi vo chanh that đuoc ghi nhan la Lai Thi Ngoc Tran, con gai Nhan quan cong Lai The Tuong, me đe ra Trinh Coi.


= Trom ngua cua Ninh Bang hau =
Luc bay gio, vao nam 1527, Mac Đang Dung đa tiem ngoi nha Le. Be toi Nha Le la Nguyen Kim o trang Gia Mieu Ngoai ngam rut ve Co Lung, huyen Cam Thuy đe đanh Mac. Tuong quan Nha Mac la Ninh Bang hau quan xa Bien Thuong, tien phat quan ve đong o huyen Vinh Ninh (sau thanh huyen Vinh Loc).
Me Trinh Kiem đa đem con đen xin Ninh Bang hau cho Trinh Kiem lam gia than. Ninh Bang hau mung vui thu nhan. Ninh Bang hau cho Trinh Kiem trong coi trai ruong o sach Tho Lieu. Trinh Kiem nuoi trau ngua. Sau đo ong xin voi me đen Bo Xuyen đon vo con ve.
Hang ngay, ong đuoc nguoi ban goc Cham la Vu Thi An day cho cach huan luyen ngua, co the biet đuoc ngua hay. Mot thoi gian sau, Trinh Kiem an cap con ngua tot nhat chay sang Muong Sung Co Lung, bay gio la nuoc Ai Lao, con ba me phai tron ve que minh la lang Ve Quoc. Trinh Kiem đi theo anh ho la Trinh Quang, luc đo đa theo Nguyen Kim, va đon me Trinh Kiem, sang o.


= Me gia bi hai =

Ninh Bang hau biet tin Trinh Kiem an cap ngua cua minh, bo đi nhieu ngay khong ve, nen rat tuc gian, ben sai quan linh, dan cac xa Soc Son, Bien Thuong lung bat me con Trinh Kiem. Cuoi cung tuoc hau chi bat đuoc ba me va buoc ba phai đi tim Trinh Kiem ve, bao:

Hay tha mi cho ve tim Trinh Kiem va bao đem ngua đuc tra lai. Neu the, may se đuoc thuong. Con bang khong thi se tim bat khong tha

Ba me tim đuoc Trinh Kiem, roi cung lanh sang nha nguoi cau o Bien Thuong. Xa truong Bien Thuong tim thay me con Trinh Kiem đang ngoi sau nha khong nhung khong bat ma con ra hieu bang cach nem đa va nhay mat cho Trinh Kiem chui qua may tang rao chay tron đen nha nguoi ten Nuu o Yen Đinh. Nguoi nay đa boi đong thoc trong bo lon, cho Trinh Kiem chui vao đo roi lap lua lai. Sau nay khi nghiep vuong đa đinh, thi ong Nuu đa mat, con chau lai ngu ngoc khong the khoi dung, Chua ben ban cho tien tai đe cho viec cung te va tieu dung.
Nguoi lang tim Trinh Kiem khong đuoc, lai bat ba me giao cho Ninh Bang hau. Ba ngay sau, Ninh Bang hau bat xa Soc Son đem long tre bo me Trinh Kiem vao, kem tang đa lon bo vao trong roi nem xuong song.
Ban than Trinh Kiem la Vu Thi An sai con la Vu Đinh Tung chay đen xa Co Lung mat bao cho Trinh Kiem biet. Ban đau Trinh Kiem so nguoi đen lung bat minh, nen tim cach lanh đi, sau moi nhan ra la ban cu. Nghe tin ve cai chet cua me, Trinh Kiem khoc suot muot ma than: 

Ong lai bao voi Đinh Tung rang:

Luc đo co nguoi đanh ca o xa Đong Bien ho Mai di cu đen Ngan Thuong (sau ong nay đuoc ban 10 mau ruong), sang som ra bo song thay cai thay cua cu ba noi len, toan ve nha sua soan cuoc đem đi chon, khi ra đen noi thi thay mot đan kien moi ​​đang đun vao cai xac tao thanh dang cua ngoi mo roi. Nguoi ta đeu cho đo la chuyen la. Đuoc tin tu nguoi đanh ca, Trinh Kiem trong đem khuya cung voi anh ho Trinh Quang va bon nguoi xa An Đinh la Trinh Ba Di, Vu Thi An đa cung nhau đen đuoc cho xac cu ba roi cung bai. Trinh Kiem lai cho rang neu đe nguyen mo o đay thi bon nguoi nha Mac se tro lai xam hai thi the cu ba, ben sai cha con Thi An lay chieu boc lai roi đi theo nga nui Đuong Can thang toi xu Đong Rang o đat thon Yen Viet ma cai tang.


Theo pho Nguyen Kim Sau ngay Mac Đang Dung thoan ngoi, con chau cac cong than đoi truoc phat xuat tu Thanh Hoa khong phuc, lien tiep khoi binh chong lai. Huu ve Đien tien tuong quan An Thanh hau Nguyen Kim, con chau mot gia đinh vong toc lon đa nhieu đoi lam quan cho nha Le, lanh sang Ai Lao tu tap binh ma, muu tinh viec khoi phuc nha Le. Đen nam 1533, Nguyen Kim lap con trai cua Hoang đe Le Chieu Tong len ngoi, tuc la Le Trang Tong. Trang Tong phong Nguyen Kim la Thai su Hung quoc cong. The Nam Bac trieu hinh thanh.
Khi moi đau Nguyen Kim đong đon o Muong Sung thuoc Ai Lao. Trinh Kiem đen đau quan cho Nguyen Kim. Mot toi, Nguyen Kim trong thay cho Trinh Kiem đang nam ngu co hai khoi tinh tu đo đong đoc, đen gan xem thi thay mat Trinh Kiem co anh sang nhu la đuoc soi, hao quang tu trong mat phat ra. Nguyen Kim lay lam la ma goi đen hoi, thay Trinh Kiem ung đoi gioi giang, tai đam hon nguoi. Tu hom ay Nguyen Kim cho Trinh Kiem lam lam Tri Ma co, coi soc đoi ngua, sau đo lai cho ong cam quan ra tran. Ong keo quan đong đon o sach Van Lai, đai thang quan nha Mac.
Nguyen Kim cang men tai Trinh Kiem, lai giao cho nhieu trong trach va ga con gai la Ngoc Bao cho.
Theo Lich su vuong quoc Đang Ngoai cua Alexandre De Rhodes, khi quan Mac tan cong vao kinh thanh, quan Nguyen Kim bi vay giua vong vay cua đich. Kim đa giao uoc voi cac tuong rang ong se ga con gai cho ai co the giai cuu ong va nghia quan ra khoi vong vay ay. Trinh Kiem phi ngua xong len hang hai đanh giet giac, cuu đuoc Kim va mo đuong huyet lo cho nghia quan rut lui. Vi vay, theo loi hua, Nguyen Kim ga con gai la Ngoc Bao cho Kiem va giao nhieu trong trach cho ong, đac biet la viec huan luyen ki binh cho nghia quan.
Thuc te truoc khi lay ba Ngoc Bao, Trinh Kiem đa co it nhat 3 nguoi vo: ba nguyen phoi Tran Thi Ngoc Linh sau su kien trom ngua đa khong con ro hanh tung. Ba vo thu 2 đuoc gia pha ho Trinh cong nhan la Chinh that, nguoi ho Lai, ten la Ngoc Tran, nguyen quan lang Long Phuc, huyen Thach Ha, đa sinh cho ong nguoi con trai truong Trinh Coi; con ba vo thu ba la Truong Thi Ngoc Lanh, sach Tho Lieu, huyen Thach Thanh; ba nay khong co con.
Nam 1539, ong đuoc lenh sang Ai Lao đon Hoang đe Le Trang Tong ve nuoc. Vua thay ong tuong mao phi thuong, lai phong lam Đai tuong quan, tuoc Duc Quan Cong. Luc đo ong 37 tuoi. Hoang đe cung coi ong la mot đai tuong tam phuc, ban an tuong quan, quan linh quan giao chien voi Nha Mac o cac vung Thanh Hoa, thang quan Mac o Loi Duong. Sau đo ong tro ve lang que mo đai tiec yen, bai mo to tien. Co Thai uy Duong quoc cong Lai The Vinh la anh cua ba Chinh phu nhan ho Lai đem dang ruong đat o xa Yen Hoang cho Trinh Kiem lam nha o va doanh trai.
Nam 1540, Nguyen Kim dan quan ve Nghe An, thanh the lay lung, đen đau la gan xa đeu hang phuc. Nam sau, Mac Đang Dung chet, quan Nguyen Kim tien ve đanh Thanh Hoa, Nghe An, đen nam 1543, thu phuc đuoc thanh Tay Đo (Thanh Hoa).
Đen nam 1545, tuong cu cua nha Mac la Trung Hau hau Duong Chap Nhat đau đoc chet Thai su Nguyen Kim. Truoc khi chet, Nguyen Kim giao lai toan bo binh ma cho Trinh Kiem do hai con la Nguyen Uong va Nguyen Hoang đeu con be. Toan bo binh quyen cua nha Le roi vao tay Trinh Kiem. Thang 8 am lich nam nay, vua Bac trieu Mac Phuc Hai sai Thai te Ninh quoc cong Mac Phuc Tu dung quan ngu phu va cac tran đanh up ban doanh cua Le Trang Tong. Khi quan Mac toi song Phu Chan, Trang Tong đich than ra đanh, Duc quan cong Trinh Kiem lam Đe thong ngu doanh, dan quan tien phong pha tan quan Mac. Quan Mac chet hai vo so, Ninh quoc cong phai tron ve Bac. Cung nam, Trinh Kiem đuoc hoang đe phong lam Đo tuong tiet che cac dinh quan thuy bo cac xu kiem tong noi ngoai binh chuong quan quoc trong su, ham Thai su, tuoc Luong quoc cong. Luong quoc cong Trinh Kiem quyet đinh moi cong viec trong nuoc, bao gom ca viec bo nhiem quan lai roi moi tau vua sau.


Tru cot Nam trieu = Thao tung quyen luc =
Nam 1546, Trinh Kiem rut binh ve Thanh Hoa, lap hanh đien cho vua Le Trang Tong o sach Van Lai, roi chieu mo anh hung hao kiet, huan luyen quan si, tich tru luong thao tinh ke đanh ho Mac. Nuoc Đai Viet luc nay chia lam hai, tu Thanh Hoa tro vao nam thuoc Nha Le do Thai su Trinh Kiem thong linh; tu Son Nam tro ra thuoc ve ho Mac, tuc Bac trieu. Moi khi co viec đanh dep, đeu do Trinh Kiem thong linh, đanh đau đuoc đay. Do vay, cac hao kiet đat Hoan, Dien (Nghe An), O (Thua Thien, Hue), Quang (Quang Nam, Đa Nang) đua nhau toi theo, đien hinh nhu Trang Bung Phung Khac Khoan va Luong Huu Khanh, Đinh Bat Tuy, Nguyen Khai Khang, Nguyen Thien, Le Khac Than... Đat Ai Chau (Thanh Hoa) yen dan.
Thoi vua Le Thai To, chia ca nuoc lam 5 đao: Đong đao, Nam đao, Tay đao, Bac đao va Hai Tay đao. Đen đoi vua Le Thanh Tong, moi chia ca nuoc thanh 13 đao thua tuyen. Khi Mac Đang Dung chiem ngoi Nha Le, ca nuoc thuoc ve ho Mac, chi tru 11 doanh thuoc Tuyen Quang do Vu Van Mat chiem cu, đen khi Nguyen Kim khoi binh, chiem đuoc đat Ai chau (Thanh Hoa), roi lan luot chiem cac đat phia Nam, chau Hoan, Dien, O Ly (Nghe An, Thuan Hoa). Luc ay nuoc Viet chia lam hai, do hai vuong trieu Mac va Le trung hung nam giu. Đat Tuyen Quang do Vu Van Mat đung đau quy phu theo phe nha Le – Trinh.
Theo sach Lich su vuong quoc Đang Ngoai, quyen luc hoan toan thuoc ve Trinh Kiem, hoang đe khong co quyen hanh gi:

Nam 1556, vua Trung Tong mat khong co con noi. Luc bay gio dong chinh nha Le đa đut đoan, con chau dong doi nha Le moi hoi y kien cac quan đai than. Cac quan co nguoi con đe nghi tim nguoi ben ngoai nha vua ma đua len ngoi, nhung cung co y kien cho rang ngoi vi thien tu đo phai gianh cho con chau noi toc dong ho Le. Trinh Kiem lien sai nguoi tim con chau ho Le, tim đuoc chau 4 đoi cua ong Le Tru (anh trai vua Le Thai To) la Le Duy Bang đang ngu tai lang Bo Ve huyen Đong Son, ben ruoc ve ton len ngoi, tuc la Le Anh Tong.
Luc Trinh Kiem nam quyen, trieu Le trung hung chi mo hai khoa thi Nho hoc vao nam 1554 va 1565. Ve ngach binh, Trinh Kiem đat ngach quan theo quy che cu, đat Đo đoc 5 phu, lai đat quan dinh nam khuong, dinh chia ra co đoi thu bac khac nhau, chi lay quan o hai xu Thanh Hoa va Nghe An.


= Binh đinh Thuan Quang =
Nam 1554, Trinh Kiem doi hanh dinh cua vua Le đen Bien Thuong, lai cho rang luc nay si khi đang len, ben sai cac tuong xuat quan binh đinh đat Hoa chau o phia Nam. Đat Hoa chau do tuong Mac la Vien Đam ba Hoang Boi chiem giu, quan Nam trieu giet Hoang Boi, binh đinh đat Hoa chau, tuc hai xu Thuan, Quang. Thai su Trinh Kiem thu thap cac hao muc va sinh vien trong xu, bo nhiem cac chuc vu, khien cho xu nay đuoc yen.
Thang 10 nam 1558, Trinh Kiem dang bieu tau vua Anh Tong ve chien luoc đanh tran, theo đo ong muon yen mot mat đe doc suc chong lai nha Mac: 

Hoang đe y theo, cho Nguyen Hoang vao tran thu Thuan Hoa, sac cho moi viec đuoc chuyen trach, chi hang nam phai cong thue; tu đo Hoang cung Tran quan cong Bui Ta Han – Tran thu Quang Nam giu phan su phong bi mat đong nam cho vung đat can ban Thanh Nghe.
Thang 3 nam 1568, Bui Ta Han chet, Trinh Kiem chon Nguyen quan cong Nguyen Ba Quynh (nguoi Nghe An) lam tong binh coi giu đat ay. Nam 1569, vua Le Anh Tong gia phong cho Trinh Kiem lam Thuong tuong Thai Quoc Cong va ton la Thuong phu. Đen đay quyen luc cua ong bao trum trieu đinh. Trinh Kiem tuy chua lay lai Đong Kinh nhung cong lao trung hung la co đong gop rat lon cua ong. Nha Le nho Trinh Kiem moi trung hung đuoc, ma ho Trinh lap len nghiep Chua cung la khoi đau tu Trinh Kiem vay.
Thang 9 mua thu nam 1569, Nguyen Hoang tu Thuan Hoa ve Thanh Hoa yet kien nha vua o An Truong, roi vao phu Thuong tuong lay mung Trinh Kiem, hai ben tam tinh rat than thiet. Trinh Kiem khuyen Nguyen Hoang rang:

Nha nuoc trao cho khanh chuc nhiem nang ne nay, khanh nen truoc sau mot tiet, doc het tam suc nhu xua đe pho ta nha vua


= Chien tranh voi Nha Mac =
Nam 1546, vua Bac trieu Mac Phuc Hai chet, nguoi con Phuc Nguyen noi ngoi. Do Mac Phuc Nguyen con nho, cac phe khac trong trieu muu lat đo, Phuc Nguyen bo chinh đien o Thang Long, doi ra ngoai thanh khien cho trong coi roi loan.
Sau khi vua Le Trang Tong mat (1548), do vua Trung Tong noi ngoi con be, nen Trinh Kiem chi nen giu đat yen dan, chua thuan tien tien hanh bac phat. Giua hai mien Nam Bac vi the ma tam lang binh đao, nhan dan yen on trong mot vai nam.
Nam 1550, do bi giem pha nen vien trong than Bac trieu la Thai te Phung Quoc Cong Le Ba Ly đem toan quan hai đao Son Tay, Son Nam, hon mot van ba ngan đen Thanh Hoa đau hang. Ba Ly lai viet thu du đuoc nhieu muu than, manh tuong phia Bac theo ve Nam trieu nhu Nguyen Huu Lieu, Đang Huan. Theo Le Quy Đon viet trong Kien van tieu luc: tu đo khi the Nguy Mac suy tan, binh si Le vuong noi tieng.
Nam 1551, Trinh Kiem giao binh cho Le Ba Ly đanh Son Nam, Vu Van Mat đanh Tuyen Quang, roi cung Kiem tu hoi o Thang Long. Truoc khi ra quan, ong viet 1 buc thu Nom, keu goi moi nguoi hay nho đen cong on vua Le Thai To nam xua đa đanh đuoi giac Minh, gianh đoc lap cho đat nuoc... đe đong long ton pho vua Le, tieu diet ke soan ngoi. Roi cung 3 tuong đong loat ra quan. Nam 1552, Trinh Kiem đem quan đanh dep mien tay nam, tuong Mac la Nguyen Khai Khang ve hang. Sau khi chiem thanh, ong lien rut quan ve Tay Đo đe tranh quan Mac huy đong them vien binh đanh up.
Thang 5 thang 1552, Trinh Kiem xuat quan tu Hung Hoa qua song Thao đen An Lac. Ong đanh bai quan Mac do Khiem vuong Mac Kinh Đien chi huy. Ke tiep ong tien thang đen Xuan canh Lam Ha, thang them vai tran nua. Mac Phuc Nguyen so hai, bo chay ra Kim Thanh. Quan nha Le tien vao Đong Kinh, mo tiec khao thuong tuong si. Quan Nha Le chiem mot loat cac phu vung Son Tay, Son Nam; ben Mac chi con hai đao Đong, Bac. Nguyen Khai Khang va Le Ba Ly ban nen đon Hoang thuong ve Thang Long, nhung Trinh Kiem cho rang nha Mac hay con manh, nhan tam cung chua han đa huong ve nha Le, nen khong ky ten vao to bieu. Nha vua xem to bieu, biet y cua Trinh Kiem, ben ha lenh lui quan ve. Mac Phuc Nguyen nghe tin quan Nam trieu rut lui, ben sai quan truy kich o nui Nam Cong. Nhung Trinh Kiem đanh tan truy binh Mac, roi tro ve Thanh Hoa. Tu đo Đong Kinh va cac xu Son Tay, Son Nam lai tro ve voi ho Mac.
Đen thang 8 nam 1555, Bac trieu the luc lai manh len, vua Mac Phuc Nguyen lien sai Mac Kinh Đien đem quan vao đanh Thanh Hoa. Lay Tho quan cong lam tiet che quan Nam đao, dan 100 chien thuyen lam quan tien phong, tien thang toi cua bien Than Phu. Sau Mac Kinh Đien hoi quan đong o song Đai Lai, sai Tho quan cong đong quan o Kim Son. Khiem vuong Mac Kinh Đien la mot đoi thu lon cua Luong quoc cong Trinh Kiem va phe Le–Trinh, nhu chinh su than Le trong Đai Viet Su ky Toan thu phai thua nhan: "Kinh Đien la nguoi nhan hau, dung luoc, thong minh, tai tri, nhay ben, hieu đoi, tung trai nhieu gian nan nguy hiem, can lao, trung thanh".
Trinh Kiem đai hoi ban voi cac tuong:

Ben dan dan hai ben bo khong đuoc kinh đong, ong tu minh cam quan đat phuc binh truoc o nui Bach Thach phia Bac Song, lai sai binh tuong hung manh mai phuc duoi nui Kim Son, lai sai Thai uy Hung quoc cong Đinh Cong đoc suat cac tuong cu cua Nha Mac đau hang quan Nam trieu la Le Ba Ly, Nguyen Khai Khang,... cung quan ban bo mai phuc o phia nam song. Tu nui Yen Đinh cho toi nui Quan Yen, thi sai Pham Đoc va Nguyen Quyen dan thuy quan chiem cu thuong luu tu song Huu Chap đen song Kim Boi đe lam the y gioc. Khi quan Mac đi quan Kim Son, đen cho Ong Tap, ho van tu cho hung manh, khong đe phong, trong quan noi tieng đan sao ca hat, nhu vao cho khong nguoi.
Khi đen trua, Đinh Cong va Le Ba Ly cho no 7 tieng phao lam hieu, tung quan ra đanh; quan va voi ngua tu ha luu qua song đanh chan ngang vao hau quan Nha Mac, thuy quan thuong luu đanh vao mat tien, roi quan bon mat ap vao pha tan quan Mac. Tho quan cong phai nhay xuong song, bi Trieu quan cong Vu Su Thuoc bat song. Tuong Mac la Van Đon hau cung vai muoi tuong ta đeu bi chet đuoi, Kinh Đien thu thap tan quan chay ve Thang Long. Trinh Kiem dang bieu bao thang tran len vua Le Trung Tong. Nha vua sai chem Tho quan cong cung may chuc tuong Mac khac o nui Đong Loc.
Thang 7 nam 1557, Mac Phuc Nguyen sai Mac Kinh Đien lai đanh Thanh Hoa, cho cac tuong Pham Quynh, Pham Dao đem quan thuy vuot bien tan cong Nghe An. Quan thuy cua Mac Kinh Đien đen song Than Phu va vung Tong Son, Nga Son đot qua het cau noi cua quan Nam trieu. Trinh Kiem sai Thanh quan cong đong quan o Nga Son, Thuy quan cong đong o Tong Son, quan Nha Mac khong tien len đuoc. Trinh Kiem tu minh cam quan, đi ngam theo nui Yen Mo, toi thang cua bien, phong quan đanh vao sau lung quan Mac, khien cho quan Mac bi kep vao giua. Khi giao chien, Trinh Kiem sai Vu Lang hau Pham Đuc Ky nguoi Hoang Hoa, lam tien phong. Gap thuyen cua Mac Kinh Đien, Pham Đuc Ky nhay vot sang thuyen, tuot guom chem ten cam du lam hai đoan roi xuong song, Kinh Đien khong kip tro tay, nhay xuong song tron. Quan Mac tan vo, binh linh chay vao rung nui, quan Nam trieu bat đuoc nhieu khi gioi. Mac Kinh Đien nhay xuong song, boi vao an nap o mot hang nui o xa Tri Noi, trong ba ngay rat đoi khat. Mot đem nhan co cay chuoi troi qua cua lach, lien om cay chuoi, tim loi boi ve, may co toi ben Trinh Nu, hat Yen Mo co nguoi cuu nen thoat ve đuoc.
Sau khi đanh bai canh quan do Mac Kinh Đien chi huy, Trinh Kiem dung ngay chien thuyen cua Kinh Đien, cho tinh binh cam co hieu cua nha Mac, sai Pham Đoc dan chien thuyen toi cua bien Đan Nhai. Cha con Pham Quynh va Pham Dao đong o đon Ta Ao, hat Nghi Xuan, trong thay chien thuyen, tuong la quan minh đen tiep ung nen khong đe phong. Pham Đoc thang toi đanh up, khien cho quan Mac tan vo, hai tuong bo thuyen chay ve Bac.
Thang 9 am lich nam 1557, Trinh Kiem dan 5 van quan bac phat đanh ra trung lo Son Nam, đen song Phuong Si lam cau noi qua song, tien đanh pha quan Bac trieu, bat song đuoc tuong Mac la Khanh quoc cong. Quan đi đen đau cung khong đung đen cua cai cua dan, Nhan dan đeu men phuc, đua nhau đem ruou, gao, trau bo, luong thuc, đen cung cap cho quan. Quan Trinh Kiem chiem giu ha lo Son Nam, tien đen hat Giao Thuy, ho Mac lien sai Nguyen Quyen đem quan chong cu. Gia đinh Nguyen Quyen truoc phuc vu cho nha Mac, sau đau hang Trinh Kiem, roi lai theo ve Nha Mac, nen biet ro tinh hinh quan Nam trieu. Trinh Kiem biet vay, tuc gian, tu minh thong linh bo binh, sai Pham Đoc chi huy thuy binh, sai Vu Lang hau Pham Đuc Ky lam tien phong dan thuy binh tan cong. Nguyen Quyen va Pham Đuc Ky giao chien kich liet, Đuc Ky vuon minh nhay sang thuyen Nguyen Quyen, Quyen xong ra chem, Đuc Ky nhay xuong nuoc. Quyen nhay sang thuyen Đuc Ky chem nguoi cam long, roi ho la đau cua Đuc Ky. Quan Trinh Kiem nghe vay, tan vo, bo thuyen chay len bo. Trinh Kiem sai thu quan tro ve, sai Hoang Đinh Ai chan hau. Nhung quan Nha Mac chan mat loi ve, quan Trinh Kiem phai het suc vat va chien đau, moi qua đuoc, mat vai chuc tuong, thuyen mang khi gioi phai bo het. Tu đay Son Nam lai thuoc ve Nha Mac.
Thang 9 nam 1558, Trinh Kiem lai xuat quan ra đanh thuong lo xu Son Nam, kinh luoc vai huyen roi tro ve, luu Thai uy Nguyen Khai Khang o lai tran thu va chieu tap dan đia phuong. Đa quan cong Mac Ngoc Lien, la chau goi Nguyen Khai Khang bang cau, sai tho dan o My Luong tra hang, roi lua bat Khai Khang giai ve trieu Mac, bi xe xac. Thang 10 nam đo, Trinh Kiem tau voi vua Le ve chien luoc đanh nha Mac, ong tau len vua Le đai y rang: 

Vua Le Anh Tong đong y, tu đo Nguyen Hoang dan con em Thanh Nghe tien vao cai tri xu Thuan Hoa, quan Mac khong vuot bien bang đuong thuy nhom ngo Thuan Hoa nua.
Thoi gian nay Trinh Kiem tich cuc vo tri quan dan, luyen tap tuong si, thu dung nhan tai, tich tru khi gioi luong thuc đe chuan bi mot tran đanh đai quy mo nham thong nhat quoc gia. Ong ban voi cac tuong đai y rang:

Vua Le đong y, Trinh Kiem lien cu Phong quan cong Trinh Quang lam Đe đoc ngu doanh; Phu quan cong Le Chung lam tran thu đao Thanh Hoa, Trao quan cong Vu Su Thuoc va An quan cong Lai The Khanh cung linh tinh binh tran thu cua bien. Thang 9 nam 1559, Trinh Kiem cam 6 van quan noi phao len 12 van quan bac tien. Đai quan tien tu Thien Quan toi thuong lo Son Tay, đen đau đeu khong pham cua dan, nguoi dan quy phuc. Khi đen Tuyen Quang, Hung Hoa, tuong Tay đao la Đinh quan cong đem quan đen hoi. Đinh quan cong đuoc sai tran giu An Tay va Đai Đong đe cung co phien tran va mo đuong tu Thien Quan noi lien voi Hung Hoa, Tuyen Quang, thong đen Kinh Bac đe van tai luong thuc cung cap cho quan.
Thang 10, Trinh Kiem đem quan đanh dep cac xu Kinh Bac, đong dinh o phu Thuan An, cam cu voi quan Mac, sau doi đen nui Tien Du. Thang 11, xua quan đanh phu Khoai Chau, Hong Chau va cac huyen Sieu Loai, Van Giang, quan Mac bo chay. Thang 12, lai đanh phu Khoai Chau, Hong Chau, Nam Sach, quan Mac tan vo. Đen thang 2, nam 1560, Mac Phuc Nguyen sai tuong giu thanh Thang Long, ben ngoai đong mot dai doc song ve phia tay, tren tu Bach Hac, duoi đen Nam Xang, dinh trai lien nhau, thuyen ghe san sat, ban ngay phat co giong trong bao nhau, ban đem đot lua lam hieu đe chong quan Nam trieu. Trinh Kiem chia quan đi đanh Đong Trieu, Giap Son, Chi Linh, An Đong, đeu lay đuoc, vua Mac phai doi ra Thanh Đam.
Luc đo, phan lon đat đai phia bac song Hong đa ve tay Nam trieu. Thang 4 nam 1560, Trinh Kiem sai Hoang Đinh Ai tran thu Lang Son, Le Khac Than tran thu Thai Nguyen, Vu Van Mat tran thu Tuyen Quang, 3 tran nay lien lac va cuu vien lan nhau, su lien lac tu Thien Quan toi Kinh Bac khong bi gian đoan. Đen thang 5, Trinh Kiem đong quan o phia nam Lam Son, sai cac tuong đong tien, đanh vao cac huyen Đuong Hao, Gia Phuc, Đong An, Thanh Mien, khien Hai Duong rung đong, tan hoang.
Đen nam 1561, quan nha Mac bi bao vay nguy cap, co nguoi hien ke cho Phuc Nguyen đai y rang: Dung cach cam cu voi quan Nam trieu cho cho ho het luong la sai lam, vi đuong van tai cua ho thuan tien, đa đong quan hai nam nay. Chi bang xuat ky bat y đanh vao Thanh Hoa, thi ho se tu rut quan ve. Đo goi la ke đanh đanh nuoc Nguy đe cuu nuoc Han cua Ton Tu vay.
Mac Phuc Nguyen nghe theo ke sach ay, lien đieu Kinh Đien ve, cho nguoi khac thay tran thu Kinh Bac. Bay gio phan lon quan chu luc Nam trieu đa o ngoai bac, luc luong o Thanh Hoa rat mong va yeu. Thang 7 nam 1561, Mac Kinh Đien dung thuy binh đanh vao cua bien, hong cuop Thanh Hoa. Cac tuong Nam trieu hoang hot, voi rut quan ve giu sach Van Lai; Trinh Kiem đieu Hoang Đinh Ai đem quan ve tran thu Thanh Hoa. Thang 9, Kinh Đien đanh vao cua An Truong, sap toi sach Van Lai, quan Nam trieu dung phuc binh đanh bai quan tien phong, Kinh Đien lai nghe tin quan Hoang Đinh Ai sap ve, lien rut quan ve Bac. Trinh Kiem cung rut het quan, lui ve Thanh Hoa. Đau nam 1562, vua Mac sai Nguyen Phu Xuan va Giap Trung chiem lai tinh thanh Lang Son.

Thang 10 nam 1563, Trinh Kiem đem theo cong tu ca la Trinh Coi tan cong ra Son Nam, đong ban doanh o Son Minh roi chia quan tan cong cac xu Thanh Tri, va Thuong Phuc, nhung chi muc đich cuop luong thuc roi lai nhanh chong lui ve, đe Đang Huan o lai giu Son Nam, it lau sau ong nay lai hang nha Mac, roi nam sau khi Trinh Kiem tro lai thi Huan lai theo ve Nam trieu.
Nam 1564, Mac Phuc Nguyen chet, con đich la Mac Mau Hop len thay, moi 2 tuoi, moi viec do Mac Kinh Đien va Mac Đon Nhuong phu ta. Thang 9 nam 1565, Thai su Trinh Kiem phat binh đanh o lo Son Nam, đanh đau cung thang. Mac Kinh Đien lai dung thuy binh vuot bien vao cua Linh Truong, tien vao đanh Thanh Hoa. Kinh Đien đanh bai quan Nam trieu mot tran lon, Trinh Kiem voi dan quan ve, Kinh Đien lai rut binh ve bac.
Thang 9 nam 1566 ong lai tien đanh cac hat Gia Vien va Phung Hoa roi dan quan ve. Trong cac nam 1567 – 1568, du đang bi benh, ong van 2 lan co guong ra tran, đanh pha cac huyen Yen Mo, Yen Khang, Phung Hoa, Gia Vien, ha lenh thu thoc lua roi ve.
Nhu vay trong 25 nam Trinh Kiem cam quyen (1545 – 1569), Nam trieu đa bac phat tong cong 11 lan, co nhung đot keo dai toi 2 nam. Quan Bac trieu yeu the hon khi giu the phong thu va chi tan cong vao Thanh Hoa, Nghe An đuoc 4 lan. Cac xu Thanh Hoa, Son Nam la noi chiu thiet hai nang ne nhat, nha cua suc vat bi tan pha, nhan dan phai phuc dich rat kho so.


Qua đoi Trinh Kiem qua đoi ngay 18 thang 2 nam Canh Ngo, tuc ngay 24 thang 3 nam 1570 nien hieu Chinh tri thu 13, huong tho 68 tuoi, nam quyen 25 nam trai 3 đoi vua Le Trang Tong, Le Trung Tong va Le Anh Tong. Truoc đo khi benh tinh tro nang, ong đa dang bieu xin thoi giu binh quyen, loi le rat khan thiet. Vua Le ben cho con truong cua Trinh Kiem la Trinh Coi, đa 35 tuoi len thay đoc linh cac quan. Đen khi ong mat, Trinh Coi đuoc phong lam Đat quoc cong nam binh quyen.
Trinh Kiem đuoc truy ton mieu hieu la The To (世祖), thuy hieu: Minh Khang Nhan Tri Vu chinh hung luoc Hien đuc phong cong Khai nghiep hoanh mo Te the trach dan Kien uu khuong bich Trieu tuong du quoc Quang van hoang mo Du hau dien phuc Tinh bich ta man Thuy huu đoc bat Khai quoc cuong nghi Phu quoc tan tri Nghi uy trieu vu Dien khanh vinh tu Kinh van tuy loc Canh quang phi hieu Duong vo phu to Hung nghiep thuy thong Hong su nguyen tu Đoc du rieu tu Yen muu Hong nghiep Khoat Đat Khoan dung Lap cuc Vinh đien Tuy phuc Tri Đuc Quang Hue Phu van Tu tri Hong An Tich hau Vinh đuc Đai cong thinh nghiep Che tri phuc vien Lap kinh tran ky Cuong minh hung đoan Truong thien trieu uy Tran quoc an cuong Quan minh tan triet Cung y qua quyet Sang phap Khai co Canh thai Vinh quang Ham truong Tai vat Mau cong hoanh hien Phap thien hung van Quach hoanh Khoi cuong Te thanh thong minh Vu anh qua tich Truong nghia binh tan Thanh nhan due tri Cuong kien trung chinh Anh hung hao kiet Kien nghia tao muu Khai tien Xuong hau Thai thuy Phu tien Sung co trieu khanh Than vu thanh van Hung tai vi luoc Lap nghiep phoi thien Cao cong đuc hau Trieu muu Khai van Sang nghiep Lap ban Thai Vuong, goi tat la Minh Khang Thai Vuong (明康太王), tong cong 232 chu hieu la Trung Huan (忠勳), an tang theo nghi le đoi voi Chu cong Đan.
Trinh Coi len thay Trinh Kiem khong đuoc bao lau thi đe mat long cac tuong si. Nguoi em thu la Trinh Tung nhan đo cuop lay binh quyen cua anh, tiep tuc co nghiep pho Le. Chinh Trinh Tung sau nay tieu diet ho Mac, đua vua Le ve Thang Long, hoan tat cong cuoc trung hung va mo ra giai đoan vua Le – chua Trinh.


Nhan đinh = Tich cuc =
Nam 1594, Hoang đe Le The Tong gia phong Minh Khang Thai Vuong lam Minh Khang Nhan Tri Vu Trinh Hung Luoc Thai Vuong. Trong bai kim sach, nha vua khen ngoi cong lao to lon cua ong đoi voi su nghiep trung hung nha Le va vi ong voi cac danh tuong đoi nha Đuong la Ly Thanh va Quach Tu Nghi
Si phu Đai Nam thoi Nguyen, Phan Huy Chu, trong sach Lich trieu hien chuong loai chi đa thuat lai cong lao cua vua Le Trang Tong trong viec trung hung trieu Le. Thuc chat, đay la loi ca ngoi gian tiep Trinh Kiem vi ong moi la nguoi lanh đao thuc te:

Ho Đac Duy trong tac pham Đai Viet su thi, quyen 14 co đoan tho vinh Trinh Kiem nhu sau:

Theo Pham Đinh Hai:


= Tieu cuc =
Theo loi ban cua cac su quan Nha Nguyen trong sach Kham đinh Viet su thong giam cuong muc, ho ket toi Trinh Kiem co y chuyen quyen lan at vua Le, du rang hinh tich chua ro rang nhu Trinh Tung sau nay.
Co the noi rang Trinh Kiem xuat than tu tang lop nong dan; vi tuy tang to cua ong tung đi hoc va đo tam truong, nhung đo la chuyen đa cach 3 đoi, va tu thuo nho ong đa mat cha va song trong canh ngheo kho đen muc phai chan trau kiem song. Ve sau hanh vi trom cap tai san cua ong đa lien luy than mau phai chet oan. Ve viec nay, Giao su Hoang Xuan Han cho rang Trinh Kiem an trom khong chi vi ngheo ma do 
tinh bat kham, ngang tang, khong chiu rang buoc, do đo ma "khong ngan ngai lam nhung viec phi phap". Vi the du đa co cong viec on đinh, ong van trom ngua cua chu. Ong Han cung cho rang Trinh Kiem gap co hoi khi Nguyen Kim "can nguoi giup rap, cuoc khoi nghia can tay tao bao", va nhung tinh tao bao cua Trinh Kiem đa co ich va giup su nghiep cua ong cung nhu nghia quan.
Ngoai ra, ong Han cung đanh gia ve vai tro cua Trinh Kiem va con chau ong đoi voi tien trinh lich su Viet Nam:

Vua Tu Đuc cua nha Nguyen cung co bai tho che trach ve hanh vi trom cap thuo be cua ong bang chu Han, trich phan dich tho cua nhom dich gia Nguyen Quang To, Mai Tho Truyen va Le Xuan Giao nhu sau:


Gia đinh Cha: Hung To Duc Đuc vuong Trinh Lau
Me: Tu Tam Thuc phi Hoang Thi Ngoc Doc
Vo:
Chinh that: Tu Phuc Chinh phi Lai Thi Ngoc Tran, nguoi lang Long Phuc, huyen Thach Ha. Ba la con cua Thai bao Nhan Quan Cong Lai The Tuong. Đuc ba cung la Ba co ruot cua Chinh phi Lai Thi Ngoc Nhu, vo ca cua Trinh Tung. Tuc goi la Đuc ba Cho Huyen. Sinh Trinh Coi
Nguyen phoi: Tran Thi Ngoc Linh, nguyen quan lang Bo Xuyen, huyen Yen Mo. Nguoi vo thuo han vi, lay nam ong 24 tuoi (1526). Sau khong tuong su tich.
A that: Tu Hanh Hien phi Truong Thi Ngoc Lanh (mat nam 1586), nguoi sach Tho Lieu, huyen Thach Thanh, con gai Tu truong Sung quan cong. Ba khong co con. Sau đuoc tang o que nha.
A that: Tu Nghi Thai phi Nguyen Thi Ngoc Bao (mat nam 1586). Nguoi lang Gia Mieu Ngoai trang, huyen Tong Son, Thanh Hoa, con cua Chieu Huan Tinh cong Nguyen Kim. Sinh Trinh Tung.
Thi thiep: Chieu Dung Le Thi Ngoc, chau 5 đoi cua Quan Noi hau Le Lai va ba la sinh mau cua Can Nghia Cong Trinh Ninh - con trai ut cua Chua.
Con trai:

Con gai:

  


Giai thoai = Loi sam cua Trang Trinh =

Theo Đai Nam nhat thong chi do Quoc su quan trieu Nguyen bien soan, thi khi vua Le Trung Tong qua đoi (1556), dong chinh nha Le đa tuyet tu, Trinh Kiem va cac đai than ban đinh xem nen lap ai, ban than Trinh Kiem cung co y tu phong minh lam vua nhung chua quyet đuoc, moi sai nguoi đen hoi Trang Trinh Nguyen Binh Khiem, mot vi quan phuc vu cho nha Mac. Nguyen Binh Khiem khong đap va bao nguoi nha rang: Nam nay đa mat mua, sao khong mau tim thoc giong cu ma đem gieo trong cho kip thoi vu. Trinh Kiem suy tu loi noi ay, hieu y la tim con chau ho xa cua nha Le, moi ruoc hoang than Le Duy Bang len lam vua Le Anh Tong.
Cung theo mot so nguon tin khong chinh thong, sau khi nam lay quyen hanh tu tay bo vo Nguyen Kim, Trinh Kiem đa cho giet hai Nguyen Uong, con truong cua Nguyen Kim đe giu vung quyen luc. Em cua Uong la Nguyen Hoang đuoc su goi y cua Nguyen Binh Khiem, đa nho chi noi giup Trinh Kiem đe minh vao tran thu Thuan Hoa la noi dan cu thua thot, nhieu kho khan; va Trinh Kiem đa chap nhan cho Nguyen Hoang vao Thuan Hoa nam 1558, khoi đau cho su nghiep 400 nam cua dong ho Nguyen sau nay.


= Trom ga nuoi me =
Đuong thoi tu mot nguoi ngheo bang tai tri cua minh ma ong đa tro thanh nguoi tot đinh quyen luc nen co nhieu giai thoai ve ong trong đo co 1 giai thoai noi tieng nhat nhu sau:
Thieu thoi ong la mot nguoi mo coi cha nen rat hieu thuan voi me. Mot hom me ong bi om nen buot mieng noi them thit ga, nha ngheo khong co tien nen ong đi an trom ga nha ben canh. Nha hang xom thay đan ga cu mat dan lien sinh nghi ben rinh va bat đuoc ong đang an trom. Mot hom nhan Trinh Kiem đi choi vang, hang xom bat me ong nem xuong ao o canh lang đe ong khoi an trom ga nua. Cho ma me ong bi nem xuong, vao mot đem mua gio bong noi len mot mo huyet to. Ve sau co thay đia ly nguoi Tau đi ngang qua cho ay va thot ra mot cau sam du đoan hau van cua dong ho Trinh sau nay: "Ngoi đat nay phat ra khong phai đe, cung khong phai ba, ma co quyen the nhat thien ha; truyen đuoc 8 đoi, va tu trong nha ma ra".


Xem them Chua Trinh
Nguyen Kim
Nguyen Hoang
Trinh Tung
Nam–Bac trieu (Viet Nam)
Mac Kinh Đien


Nguon tham khao Chu thich nguon Ghi chu Lien ket ngoai 33.TRINH GIA THE PHA mot tai lieu co gia tri đuoc phat hien o Bac Giang (TBHNH 2002)
Ve cuon gia pha dong ho Nguyen Mau o Tho Xuan, Thanh Hoa (TBHN 2008)