A-nan-đa (Ananda, zh. 阿難陀, sa., pi. ananda, bo. kun dga` bo ཀན་དགའ་བ་), thuong viet ngan la A-nan, dich nghia la Khanh Hi (慶喜) hoac Hoan Hi (歡喜), sinh nam 605 TCN va vien tich nam 485 TCN o tuoi 120, giua song Hang, noi ranh gioi giua hai nuoc Ma-kiet-đa va Ti-xa-ly. La anh em chu bac voi Thich-ca Mau-ni, nam 18 tuoi, A-nan-đa gia nhap Tang đoan cua Phat Thich-ca Mau-ni. Cung gia nhap voi ong co hai nguoi anh em gom A-na-luat, vi A-la-han noi tieng voi Thien nhan, va Đe-ba-đat-đa, nguoi sau nay ly khai khoi Tang đoan.
Trong so rat nhieu đe tu cua Thich-ca Mau-ni, A-nan-đa noi bat voi tri nho phi thuong, đuoc xung tung la mot trong Thap đai đe tu. Phan lon cac bai kinh trong Kinh tang (Sutta-Pitaka) thoi ky đau đeu do ong tung lai tu ky uc trong ky Ket tap kinh đien lan thu nhat. Truoc khi nhap Niet-ban, Thich-ca Mau-ni can dan Tang đoan hay lay giao phap va gioi luat lam noi nuong tua, khong chi đinh nguoi ke nhiem nao. Nhung su kien vao giai đoan cuoi cuoc đoi Thich-ca Mau-ni cho thay su quyen luyen sau sac cua A-nan-đa voi ong, va A-nan-đa vo cung đau xot khi chung kien su nhap diet.
Khong lau sau khi Thich-ca Mau-ni qua đoi, A-nan-đa chung đac qua vi A-la-han, đieu kien bat buoc đe tham du Đai hoi ket tap kinh đien lan thu nhat ngay trong đem truoc ky đai hoi nay dien ra. Ong đong vai tro trong yeu trong đai hoi nay nhu "tri nho song" cua Thich-ca Mau-ni, tung lai nhieu bai phap thoai va kiem chung su chinh xac cua chung. Cung trong ky ket tap nay, A-nan-đa bi Ma-ha-ca-diep (Mahakasyapa) va mot so vi khac khien trach vi đa thinh cau Thich-ca Mau-ni cho phep nu gioi xuat gia, dan đen su hinh thanh Ni đoan (giao đoan Ti-kheo-ni), va do chua hoan toan hieu ro mot so y chi cua Thich-ca Mau-ni trong cac thoi khac quan trong.
Sau ky ket tap thu nhat, A-nan-đa tiep tuc giang day cho đen cuoi đoi, truyen thua giao phap cho cac đe tu nhu Thuong-na-hoa-tu (Sanavasi) va Ma-thien-đe (Maajjhantika), nhung nguoi ve sau giu vai tro quan trong trong cac ky ket tap thu hai va thu ba. A-nan-đa đuoc xem la Nhi to cua Thien tong An Đo va la nguoi đau tien phat minh ra "ao ca sa" – trang phuc nghi le cua tang ni Phat giao sau nay.
A-nan-đa la mot trong nhung nhan vat đuoc kinh trong nhat trong Phat giao, noi danh ve tri nho, long tu bi, va kien thuc uyen bac. Du vay, trong tuong quan voi Thich-ca Mau-ni, ong đoi khi đuoc nhin nhan nhu mot hinh anh đoi chieu, the hien nhung luu luyen the tuc truoc khi đat giac ngo hoan toan. Trong cac kinh truyen thong tieng Phan, A-nan-đa đuoc xem nhu To su cua Phap, tiep nhan giao phap tu Ma-ha-ca-diep va truyen lai cho cac đe tu.
Tu thoi Trung co cho toi nay, gioi Ti-kheo-ni luon bay to long ton kinh sau sac đoi voi A-nan-đa vi cong lao thiet lap Ni đoan. Cac nhan vat van hoa nhu nha soan nhac Richard Wagner va nha tho An Đo Rabindranath Tagore cung tung lay cam hung tu cuoc đoi va nhung cau chuyen ve A-nan-đa trong tac pham cua minh.


Ten goi Tu ananda (आनंद) co nghia la “hy lac, hoan hy” trong ca tieng Pali va tieng Phan​.  Cac ban chu giai Pali giai thich rang khi Ton gia A-nan-đa ra đoi, gia toc cua Ngai đa het suc vui mung. Tuy nhien, cac van ban thuoc truyen thong Can ban thuyet nhat thiet huu bo (tieng Phan: Mulasarvastivada) ke rang vi A-nan-đa đuoc sinh ra đung vao ngay Phat thanh đao, nen ca thanh Ca-ty-la-ve đeu han hoan — do đo đat ten ong co y nghia la la “Hoan Hy”​, khi dich sang Han Tang nguoi ta con dung ten Khanh Hi (慶喜).
Ngoai pham vi Phat giao, trong triet hoc Vedanta cua An Đo giao, "A-nan-đa" (Ananda) mang y nghia la su an vui tuyet đoi, vuot tren moi khai niem nhi nguyen, la trang thai chi co the cam nhan khi nhap Đinh (samadhi), va thuong xuat hien trong cum danh tu "Sat-Cit-Ananda" (Chan ly – Nhan thuc tuyet đoi – An vui tuyet đoi).


Cau chuyen = Tien kiep =
Theo kinh đien, trong mot kiep qua khu, A-nan-đa đa phat nguyen đuoc lam thi gia cua mot vi Phat​. Ngai phat nguyen nay vao thoi Phat Bao Hoa (tieng Pali: Padumuttara) nhieu đai kiep (tieng Pali: kappa, tieng Phan: kkalpa) truoc hien tai. Khi đo, A-nan-đa gap vi thi gia cua Phat Padumuttara va uoc nguyen sau nay minh se đuoc nhu vi ay trong tuong lai. Sau khi tao nhieu thien nghiep, Ngai bay to loi thinh cau len Phat Bao Hoa, va Phat đa tho ky rang mong uoc cua Ngai se thanh tuu trong mot kiep vi lai​. Trai qua vo so lan sinh tu luan hoi va tich luy nhieu cong đuc, A-nan-đa đuoc sinh ra trong thoi Phat hien tai la Phat Thich-ca mau-ni.


= Thieu thoi =
A-nan-đa đuoc sinh ra cung thoi voi Phat (truoc khi xuat gia la Thai tu Tat-đat-đa), khoang the ky 5–4 TCN​. Truyen thong ke rang A-nan-đa la em ho cua Phat​ – cha cua ong la em trai cua vua Tinh Phan (Suddhodana, tieng Phan: Suddhodana) – cha cua Thai tu Tat-đat-đa. Theo truyen thong van ban Pali va Can ban thuyet nhat thiet huu bo (tieng Pali: Mulasarvastivada), cha A-nan-đa la vua A-di-đo-đan-na (tieng Pali: Amitodana, tieng Phan: Amrtodana) hay Cam Lo Phan (甘露飯); nhung bo Đai su (tieng Phan: Mahavastu) lai ghi la vua Tuc-lo-đa-na (tieng Pali: Suklodana) hay Bach Phan (白飯王) – ca hai vi nay đeu la em trai cua vua Tinh Phan. Đai su cung đe cap rang me cua A-nan-đa ten la Mi-ro-gi (Mrgi, nghia la “con linh duong nho”; ten Pali khong đuoc neu ro). Theo truyen thong Pali, Ton gia A-nan-đa co cung ngay sinh voi Thai tu Tat-đat-đa​. Tuy nhien, cac van ban thuoc Can ban thuyet nhat thiet huu bo va ve sau la Đai thua lai noi rang A-nan-đa đuoc sinh ra đung luc Phat Thanh đao (khi Thai tu Tat-đat-đa 35 tuoi), vi vay tuoi cua ong tre hon Phat kha nhieu​. Đieu nay đuoc cung co boi nhieu chi tiet trong Kinh đien thoi ky đau, von mo ta A-nan-đa tre hon Phat – chang han nhu co đoan Phat giai thich cho A-nan-đa biet tuoi gia đang anh huong đen Than va Tam ong nhu the nao​. Chi tiet nay cung đuoc cung co boi mot bai ke trong Truong Lao Ke (tieng Pali: Theragatha) tieng Pali, trong đo A-nan-đa noi rang ong con la “nguoi đang hoc tap đe tien xa hon” (tieng Pali: sekha, bac huu hoc) trong 25 nam, sau đo moi lam thi gia cho Phat them 25 nam nua.  

Theo truyen thong van ban Pali, Hoa đia bo Mahisasaka va Luat Tang Dharmaguptaka, A-nan-đa xuat gia (tro thanh Ty kheo) vao nam thu hai sau khi Phat bat đau hoang phap, trong chuyen Phat tro ve tham que huong Ca-ty-la-ve (tieng Pali: Kapilavatthu, tieng Phan: Kapilavastu).   đuoc chinh Phat lam le xuat gia cho, cung voi nhieu vuong tu khac trong dong ho Thich-ca (Pali: Sakiya, Sanskrit: Sakya)​, tai vuon xoai A-dat-di (tieng Pali: Anupiya) thuoc lanh tho bo toc Ma-la ((tieng Pali: Malla)​. Theo mot van ban truyen thong Đai Chung Bo (Mahasanghika), vua Tinh Phan mong muon Phat co nhieu đe tu thuoc giai cap Sat-đe-ly (ksaatriya, tuc giai cap chien binh, quy toc tri vi) hon la đe tu thuoc giai cap Ba-la-mon (brahmana, giai cap tu si te le)​. Vi le đo, nha vua đa yeu cau nhieu vuong ton quy toc gia nhap Tang đoan,  A-nan-đa đa tan dung co hoi nay: ong đe nghi anh ho cua minh la Đe-ba-đat-đa hay o lai nha, đe ong đuoc đi xuat gia. Moc thoi gian muon hon theo cac van ban Can Ban Huu Bo va bai Truong Lao Ke cho biet A-nan-đa tho gioi xuat  muon hon nhieu – khoang hai muoi lam nam truoc khi Phat qua đoi, tuc nam thu hai muoi trong thoi ky Phat truyen phap. Mot so nguon tieng Phan con noi ong tho gioi tre hon nua.
Cac ban van Can ban Huu Bo ve gioi luat ke rang nhung nha tien tri đa du đoan A-nan-đa se tro thanh thi gia cua Phat. Đe ngan A-nan-đa roi cung xuat gia, cha ong đa đua ong đen Ty-xa-ly trong chuyen Phat ve tham Ca-ty-la-ve, nhung sau đo Phat van gap va giao hoa A-nan-đa. Tuong tu, Mahavastu ke rang Mrgi ban đau phan đoi viec A-nan-đa xuat gia, vi anh cua ong la Đe-ba-đat-đa đa xuat gia roi. A-nan-đa đoi đap su phan đoi cua me bang cach doi đen vung Videha (tieng Phan: Vaideha) sinh song va phat nguyen giu im lang. Do đo ong co biet hieu an si tram lang xu Videha (tieng Phan: Vaidehamuni) Khi A-nan-đa chinh thuc tho đai gioi, cha ong đa to chuc le xuat gia cho ong tai Ca-ty-la-ve, trong Ni-cau-luat vien  (tieng Pali: Nigrodharama), voi nhieu nghi thuc long trong. Thay bon su cua A-nan-đa la mot vi co ten Thap Luc Ca Diep (tieng Phan: Dasabala Kasyapa).
Theo truyen thong Pali, cac vi thay đau tien cua A-nan-đa la Belatthasisa va Phu-lau-na Man-đa-ni tu. Chinh su chi day cua ty-kheo Phu-lau-na đa dan dat A-nan-đa chung qua Nhap Luu (Sanskrit: srotapanna), mot giai đoan tu chung truoc khi đac qua A-la-han. Sau nay, A-nan-đa đa bay to su biet on cua minh đoi voi Phu-lau-na.
Mot nhan vat quan trong khac trong cuoc đoi A-nan-đa la Xa-loi-phat, mot trong nhung đai đe tu cua Phat. Xa-loi-phat thuong giang cho A-nan-đa nhung điem vi te cua giao ly; hai nguoi thuong se chia moi thu voi nhau, va tinh ban cua ho đuoc mo ta la rat tot đep. Mot so van ban Can ban Huu Bo cung nhac mot ty-kheo nay thuoc lien minh bo toc Bat-ki (tieng Pali: Vajji, đuoc goi la Bat-ky-tu “(tieng Pali: Vajjiputta)”),  sau khi nghe A-nan-đa thuyet phap va nhan ra A-nan-đa van chua giac ngo. Bat-ky-tu đa khuyen A-nan-đa nen it noi chuyen voi nguoi tai gia hon va nen nhap rung đe tinh tan thien đinh – loi khuyen nay đa anh huong manh me đen A-nan-đa trong thoi gian ong bi cam tham du ky ket tap lan thu nhat do chua đu qua vi.


= Thi gia cua Phat =

Trong 20 nam đau Phat hoang phap, ong đa co vai nguoi thi gia luan phien. Tuy nhien, sau 20 nam đo, khi Phat khoang 55 tuoi, Phat tuyen bo rang ngai can mot thi gia thuong truc. Khi nay Phat đa lon tuoi, va nhung thi gia truoc đo đoi khi chua chu toan nhiem vu. Ban đau, mot so đai đe tu đa xung phong, nhung Phat khong chap nhan. Trong khi đo, A-nan-đa van giu im lang. Khi Phat hoi tai sao, ong thua rang Phat tu biet ro ai la nguoi thich hop nhat, va ngay sau đo Phat đa chon A-nan-đa.
A-nan-đa đong y đam nhiem vi tri thi gia, voi đieu kien ong se khong nhan bat ky hinh thuc loi loc vat chat hay biet đai nao tu Phat. Ong ly luan rang neu nhan nhung loi ich nhu vay, nguoi đoi se chi trich rang ong chon lam thi gia vi đong co vu loi. Ong cung thinh cau Phat cho phep minh thay Phat nhan cac loi thinh moi cua ba tanh, đuoc phep hoi Phat ve giao phap, va đuoc nhac lai bat ky loi day nao ma Phat đa thuyet khi Phat vang mat. Nhung thinh cau nay se giup moi nguoi them tin tuong A-nan-đa va cho thay Phat thau hieu cho thi gia cua minh. Hon nua, A-nan-đa cho rang đo moi chinh la nhung loi ich thuc su cua viec lam thi gia hau can ben Phat, nen ong moi đua ra cac thinh cau ay.
Phat chap thuan cac đieu kien cua A-nan-đa, va A-nan-đa tro thanh thi gia cua Phat, theo hau ngai trong hau het cac chuyen du hanh hoang hoa. A-nan-đa lo lieu cac nhu cau thuong nhat cho Phat, nhu dang nuoc va quet don tinh that cua ngai. Ong đuoc mo ta la nguoi tinh te va tan tuy, tham chi canh gac cho o cua Phat vao ban đem. A-nan-đa thuong đong vai tro nguoi đoi thoai trong nhieu bai kinh đuoc ghi lai. Ong đa lam thi gia cho Phat tong cong 25 nam, mot trach nhiem đoi hoi rat nhieu cong suc. Moi quan he giua ong va Phat đuoc mo ta la am ap va đay tin cay: Khi Phat lam benh, A-nan-đa cung sinh benh do qua thuong cam; khi Phat gia yeu, A-nan-đa van tan tuy cham soc ngai.
A-nan-đa đoi khi thuc su co the lieu minh vi Phat. Co lan, khi Đe-ba-đat-đa tim cach muu sat Phat bang cach tha voi Na-la-kiet (tieng Phan: Nalagiri) đang say xong toi Phat. A-nan-đa lien đung chan truoc Phat đe bao ve ngai. Phat bao ong tranh ra, nhung ong khong tuan – du binh thuong ong luon vang loi Phat. Bang than thong (iddhi), Phat đa boc A-nan-đa sang mot ben va thuan phuc con voi hung du bang cach cham vao no va dung long tu bi khuyen nhu. A-nan-đa thuong lam cac vai tro nguoi trung gian va thu ky: truyen đat thong điep tu Phat, bao cho Phat cac tin tuc, loi thinh nguyen hay nhu cau cua cu si, va huong dan cu si muon cung duong đen Tang đoan. Mot dip no, Ma-ha Ba-xa-ba-đe (tieng Pali: Mahapajapati Gotami), duong mau cua Phat, thinh nguyen đuoc dang rieng mot tam y cho Phat. Ba noi rang tuy ba đa nuoi duong Phat khi con be, ba chua bao gio tu tay tang ngai thu gi; nay ba muon lam đieu đo. Ban đau Phat nhat quyet bao ba nen cung duong tam y ay cho ca Tang đoan hon la voi ca nhan ngai. Tuy nhien, A-nan-đa đa đung ra hoa giai, đe nghi Phat nen nhan tam y. Cuoi cung Phat đong y, nhung ngai luu y A-nan-đa rang nhung viec thien nhu bo thi nen đuoc lam vi chinh viec thien ay, chu khong phai vi mot nguoi nao.
Cac kinh van chep rang co đoi dip Phat nho A-nan-đa thay ngai thuyet phap, va ong thuong đuoc Phat khen ngoi ve nhung loi giao huan cua minh. A-nan-đa hay đuoc giao nhung nhiem vu giang day quan trong, nhu thuong xuyen giao hoa Hoang hau Ma-li-ca (tieng Phan: Mallika), Hoang hau Sa-ma-ba-đe (tieng Phan: Samavati) va cac vuong ton quy toc khac. Mot lan, A-nan-đa thuyet phap cho cac phi tan cua Uu Đien Vuong (tieng Phan: Udayana). Ho an tuong voi A-nan-đa đen muc đa cung duong ong nam tram tam y, va A-nan-đa đa nhan tat ca. Nghe chuyen, Uu Đien Vuong chi trich A-nan-đa tham lam; A-nan-đa giai thich rang tung tam y đeu đuoc tang chung su dung, tai su dung va tan dung ky luong, khien nha vua cam phuc va cung duong them nam tram tam y nua. A-nan-đa cung đong vai tro trong chuyen Phat tham Ty-xa-ly. Trong cau chuyen nay, Phat day bai kinh Chau Bau cho A-nan-đa, roi A-nan-đa tung bai kinh ay o Ty-xa-ly, giup thanh pho thoat khoi dich benh, han han va ma quy. Mot đoan noi tieng khac, trong đo Phat day A-nan-đa ve thien huu tri thuc (tieng Pali: kalyanamittata). Trong đoan nay, A-nan-đa noi rang tinh ban tam linh la mot nua cua đoi song pham hanh; Phat sua lai rang tinh ban ay la toan bo đoi song pham hanh. Tom lai, A-nan-đa đa lam tro ly, trung gian va phat ngon vien, giup Phat đu moi cach trong qua trinh truyen ba giao phap cua Phat.


= Chong lai cam do =
A-nan-đa đuoc mo ta la mot nguoi co co dung mao khoi ngo. Mot ghi chep tieng Pali ghi rang co mot ty-kheo ni đem long yeu men A-nan-đa, va ba nay đa gia benh đe A-nan-đa đen tham. Khi nhan ra sai lam cua minh, co đa sam hoi voi A-nan-đa.
Cau chuyen khac ke rang mot co gai ten Ma-đang-gia (tieng Phan: Prakirti), trong tieng Han đuoc viet la 摩登伽女, Modengqienu) phai long A-nan-đa, va đa thuyet phuc me minh la Matangi dung hac thuat đe me hoac ong. Hac thuat hieu nghiem, A-nan-đa bi du vao nha co, nhung ong bung tinh va cau cuu Phat. Phat lien day Ma Ðang Gia quan tuong nhung đieu bat tinh cua than the, va cuoi cung Ma Ðang Gia đa xuat gia lam ty-kheo ni, tu bo su luyen ai voi A-nan-đa va sau đo đac qua A-la-han.
Trong mot di ban Đong A cua chuyen nay trong Kinh Thu Lang Nghiem, Phat sai Van-thu-su-loi đen giup A-nan-đa, vi Bo Tat dung chu đe hoa giai bua. Phat sau đo day them cho A-nan-đa va nhung nguoi nghe ve Phat tinh.


= Thanh lap Ni đoan =

Đong vai tro trung gian giua Phat va cu si, A-nan-đa đoi khi đa đe xuat voi Phat nhung đieu chinh ve gioi luat. Quan trong nhat, cac van ban so ky ghi nhan viec phu nu đuoc thu nhan vao Tang đoan ban đau chinh la nho A-nan-đa.
Muoi lam nam sau khi Phat thanh đao, duong mau cua Phat la hoang hau Ma-ha Ba-xa-ba-đe đen xin ngai cho phep ba đuoc xuat gia lam ty-kheo ni đau tien. Ban đau Phat tu choi. Nam nam sau, Ma-ha Ba-xa-ba-đe lai thinh cau, lan nay cung mot đoan phu nu Thich-ca khac, ke ca vo cu cua Phat la Da-du-đa-la (tieng Phan: Yasodara). Ho đa đi bo 500 km, trong vua do ban, met moi vua phien muon, khien A-nan-đa đong long trac an. A-nan-đa lien hoi Phat xac nhan rang phu nu cung co the chung ngo, phai khong. Phat thua nhan đung vay, nhung van chua cho nhung nguoi phu nu Thich-ca kia xuat gia. A-nan-đa ben thua ve viec Ma-ha Ba-xa-ba-đe đa nuoi duong Phat thoi tho au sau khi me ruot Phat la hoang hau Maya mat. A-nan-đa cung nhac rang cac vi Phat qua khu cung tung cho phep phu nu xuat gia. Cuoi cung Phat đong y cho nhung phu nu Thich-ca đuoc xuat gia, đanh dau su ra đoi cua Ni đoan. A-nan-đa đa lam le xuat gia cho Ma-ha Ba-xa-ba-đe bang cach đe ba chap nhan mot tap quy che do Phat đat ra. Tap quy che nay ve sau đuoc goi la Bat kinh phap, quy đinh moi quan he phu thuoc cua Ni đoan đoi voi cong đong ty-kheo nam. Nha nghien cuu Reiko Ohnuma cho rang mon no an tinh ma Phat mang đoi voi duong mau Ma-ha Ba-xa-ba-đe co le la ly do chinh khien ngai nhuong bo trong viec thanh lap Ni đoan.
Nhieu hoc gia dien giai cau chuyen nay theo huong Phat von mien cuong cho phu nu xuat gia, va A-nan-đa đa thanh cong thuyet phuc Phat đoi y. Vi du, nha An Đo hoc I.B. Horner viet rang “đay la truong hop duy nhat Phat bi thuyet phuc qua muc trong tranh luan”. Tuy nhien, mot so hoc gia khac cho rang viec Phat ban đau tu choi chi la đe thu quyet tam, theo mo thuc pho bien trong kinh đien Pali va thu tuc tu vien la phai thinh cau ba lan moi đuoc chap nhan. Mot so nguoi con lap luan rang Phat đuoc cac đe tu tin la bac toan tri, nen kho co kha nang ngai bi mo ta la đoi y. Cac hoc gia khac thi cho rang nhung đoan kinh khac cho thay Phat thuc ra đa chu đinh lap Ni đoan tu truoc. Du sao đi nua, khi chap nhan cho phu nu gia nhap Tang đoan, Phat bao A-nan-đa rang Chanh phap cua Phat se suy giam som hon do đieu nay. Vao thoi điem đo, Tang đoan chi gom cac nam tu khat si van du, chua co nhieu co so tu vien. Viec cho phep phu nu nhap đoi song tu hanh co the dan đen chia re va cam do giua hai gioi. Tuy nhien,  phep Bat kinh phap (tieng Pali: garudhamma) đuoc đat ra nham giai quyet cac van đe đo va ngan chan giao đoan khoi nguy co suy giam som.

Truyen thong ke ve viec thanh lap Ni đoan co mot so mau thuan thoi gian. Theo van ban Pali va Hoa Đia bo, Ni đoan đuoc thanh lap nam nam sau khi Phat thanh đao, nhung theo hau het cac van ban truyen thong , A-nan-đa chi tro thanh thi gia hai muoi nam sau khi Phat thanh đao.
Hon nua, Ma-ha Ba-xa-ba-đe la duong mau cua Phat, nen chac chan ba lon tuoi hon ngai nhieu. Tuy nhien, sau khi Ni đoan đuoc thanh lap, Ma-ha Ba-xa-ba-đe van con nhieu lan yet kien Phat nhu ghi nhan trong cac van ban so ky Pali va Han tang. Vi ly do nay va cac ly do khac, co the suy luan rang Ni đoan thuc ra đuoc thanh lap tu som trong thoi ky Phat truyen phap. Neu vay, vai tro cua A-nan-đa trong viec thanh lap Ni đoan tro nen kem chac chan. Do đo, mot so hoc gia dien giai rang cac ten “A-nan-đa” va “Ma-ha Ba-xa-ba-đe” trong cau chuyen chi mang tinh bieu tuong, đai dien cho cac nhom nguoi hon la ca nhan cu the.
Trong kinh đien, vai tro cua A-nan-đa trong viec thanh lap Ni đoan đa khien ong đuoc cac ty-kheo ni yeu men. A-nan-đa thuong giang day cho cac ty-kheo ni, thuong khuyen khich phu nu xuat gia, va khi ong bi Ma-ha Ca-diep chi trich, mot so ty-kheo ni đa ra mat bao ve ong. Theo nha nghien cuu Oskar von Hinuber, chinh thai đo ung ho Ni đoan cua A-nan-đa co the la ly do giua ong va Ma-ha Ca-diep thuong xay ra tranh luan, va cuoi cung Ma-ha Ca-diep đa buoc toi A-nan-đa nhieu vi pham (apatti) trong ky ket tap kinh đien lan thu nhat. Von Hinuber con lap luan rang rat co the A-nan-đa moi la nguoi khoi xuong viec lap Ni đoan sau khi Phat qua đoi, va viec đua Ma-ha Ba-xa-ba-đe vao lam nguoi thinh cau chi la mot dung y van hoc nham gan viec nu gioi xuat gia voi ban than Phat (qua trung gian duong mau cua ngai). Ong ket luan đieu nay dua tren mot va chi tiet trong cac van ban so ky, bao gom su khoang cach ro ret giua Phat va Ni đoan, cung nhung cuoc tranh luan va khac biet quan điem thuong xay ra giua A-nan-đa va Ma-ha Ca-diep. Mot so hoc gia nhan thay lap luan cua von Hinuber ve cac phe ung ho va phan đoi Ni đoan la co gia tri.


= Phat nhap Niet-ban =

Mac du la ty-kheo gan bo lau dai va gan gui ben Phat, kinh đien mo ta A-nan-đa van chua chung qua A-la-han khi Phat con song. Vi vay, mot đong tu ten Udayi (tieng Phan: Udayin) đa che nhao ong. Phat lien quo trach Udayi, noi rang A-nan-đa chac chan se đac qua A-la-han trong kiep nay.
Kinh Đai Bat Niet-ban ghi lai chuyen du hanh keo dai mot nam cuoi cung cua Thich-ca Mau-ni cung A-nan-đa, tu Vuong Xa (tieng Phan: Rajagrha) đen thi tran nho Cau-thi-na (tieng Phan: Kusinagara), truoc khi Phat nhap Niet-ban tai đo. Truoc khi đen Cau-thi-na, Phat đa an cu mua mua (an cu kiet ha) tai Velugama (tieng Phan: Venugramaka), roi khoi vung Ty-xa-ly đang chiu nan đoi. Tai đay, Phat khi ay 80 tuoi va truyen y muon noi chuyen voi Tang đoan lan nua. Truoc đo o Ty-xa-ly, Phat lam benh nang, khien mot so đe tu lo lang. A-nan-đa hieu rang Phat muon đe lai nhung chi dan cuoi cung truoc khi qua đoi. Phat tuyen bo ngai đa giang day đay đu moi đieu can thiet, khong giu lai đieu gi bi mat nhu mot vi thay voi “nam tay giau kin”. Ong cung nhan manh voi A-nan-đa rang Tang đoan khong nen qua le thuoc vao mot lanh đao, ke ca ban than cua Phat. Sau đo, Phat đua ra loi tuyen bo noi tieng rang hay lay giao phap cua ngai lam cho nuong tua, tu minh lam noi nuong tua cho chinh minh, khong nuong tua bat ky ai khac, ke ca sau khi Phat qua đoi. Andre Bareau cho rang đay la mot trong nhung phan co xua nhat cua kinh, sau nay đuoc tim thay voi chut bien the trong nam truyen thong van ban so ky khac nhau:

“Hon nua, tinh tiet tuyet đep nay, cam đong voi su cao quy va chan thuc ve mat tam ly đoi voi ca A-nan-đa va Đuc Phat, duong nhu bat nguon tu thoi rat xa, khi cac tac gia – cung nhu cac đe tu khac – van coi Đang The Ton la mot con nguoi, mot bac thay vo cung đang kinh nhung chua he than thanh hoa, đuoc gan cho nhung hanh vi va loi noi hoan toan con nguoi, đen noi nguoi ta co cam tuong đay co the la ky uc ve mot canh thuc ma A-nan-đa đa ke lai cho Tang chung trong nhung thang sau khi Đuc Phat nhap Niet-ban.”

Cung kinh nay co thuat rang trong nhieu dip, Phat ngam goi y rang ngai co the keo dai tho mang đen tron mot đai kiep nho than thong, nhung đo la mot nang luc ong phai đuoc thinh cau moi thi trien. Do tam tri lo đenh, A-nan-đa đa khong hieu goi y đo. Ve sau, A-nan-đa co thinh cau Phat tru the lau hon, nhung Phat đap đa qua tre, vi ngai sap vien tich. Thien Ma Ba Tuan, hien than cua ac nghiep, đa đen tham Phat va ong quyet đinh se nhap Niet-ban sau ba thang. Nghe vay, A-nan-đa bat khoc. Nhung Phat an ui, chi ra rang A-nan-đa đa la mot thi gia tuyet voi, luon nhay ben voi nhu cau cua tung nguoi. Neu ong no luc tinh tan, ong se som chung qua A-la-han. Phat nhac A-nan-đa rang moi phap huu vi đeu vo thuong – ai roi cung phai chet.

Trong nhung ngay cuoi đoi, Phat đen Cau-thi-na. Tai khu rung nho Sa La Song Tho, Phat bao A-nan-đa chuan bi cho nam giua hai cay sala – cung loai cay ma me Phat đa sinh ngai duoi goc. Phat sau đo bao A-nan-đa thinh moi bo toc Malla o Cau-thi-na đen vieng Phat lan cuoi. Khi tro lai, A-nan-đa hoi Phat nen xu ly nhuc than ngai ra sao sau khi ngai qua đoi; Phat đap hay tra ty (hoa tang) va đua ra chi dan chi tiet cach thuc hien. Phat cam A-nan-đa khong tham gia truc tiep, ma chi huong dan nguoi Malla lam le, do đo nhieu hoc gia hieu rang Phat cam chu tang tham du tang le hay tho phung thap xa loi. Tuy nhien, hoc gia Gregory Schopen luu y rang lenh cam nay chi ap dung cho A-nan-đa, va chi đoi voi tang le cua Phat ma thoi. Cung co nghien cuu cho rang cac chi dan ve tang le nay xuat hien kha muon – ca ve noi dung lan viec đuoc them vao van ban – va khong co trong cac ban kinh song song, tru Kinh Đai Bat Niet-ban.
A-nan-đa tiep đo hoi Phat rang cac Phat tu nen ton kinh Phat sau khi ngai qua đoi the nao. Phat tra loi bang cach liet ke bon đia điem quan trong trong cuoc đoi ngai ma moi nguoi co the đen chiem bai, ve sau tro thanh bon Thanh đia chinh cua Phat giao. Truoc khi nhap Niet-ban, A-nan-đa đe nghi Phat chuyen đen mot thanh pho “y nghia” hon, nhung Phat chi ra thi tran nay tung la mot kinh đo hung manh. A-nan-đa hoi ai se la vi Thay tiep theo sau khi Phat qua đoi, Phat đap rang giao phap va gioi luat cua ngai se la bac Đao su thay the. Đieu nay co nghia cac quyet đinh se đuoc đua ra qua đong thuan trong Tang đoan, va hon nua, gio đay tang chung va tin đo phai lay kinh đien Phat giao lam kim chi nam, vi Phat sap vien tich.
Phat đua ra mot so chi dan truoc khi vien tich, trong đo co viec chi thi rang cuu xa phu cua ngai la Sa-nac (tieng Phan: Chandaka) phai bi chung tang khai tru đe ha bot niem kieu hanh cua ong ta. Trong giay phut cuoi, Phat hoi co ai co thac mac gi can hoi ngai khong – co hoi cuoi cung đe giai tru nghi hoac. Khong ai len tieng, A-nan-đa hoan hy noi rang tat ca cac đe tu hien dien đeu đa đat đen muc khong con hoai nghi gi giao phap cua Phat. Nhung Phat chi ra rang A-nan-đa noi vay la do niem tin chu khong phai do tue giac thien đinh cua ong – mot loi quo trach cuoi cung. Phat noi them rang trong nam tram ty-kheo vay quanh ngai, ngay ca nguoi “cuoi cung” hay “cham nhat” (tieng Pali: pacchimaka) cung đa đat tang thanh Du Luu (tieng Pali: sotapanna). Đieu khich le nay, Phat ngu y nhac va khen A-nan-đa.
Trong khi Phat nhap Niet-ban, ton gia A-na-luat đa dung than luc thien đinh đe thay đuoc cac giai đoan Phat trai qua truoc khi diet đo. Nhung A-nan-đa khong lam đuoc đieu đo, cho thay tu chung cua ong con kem hon. Sau khi Phat qua đoi, A-nan-đa tung đoc may bai ke bay to cam giac than trach sau sac (Pali: samvega), xuc đong manh truoc su kien nay:

“Kinh hoang đai đia rung chuyen, dung toc gay nguoi pham,
Khi Đuc Phat toan giac bang ha.”

Khong lau sau đai hoi ket tap, A-nan-đa đich than truyen đat chi thi cua Phat cho Sa-nac. Sa-nac lo so va bung tinh, nhan đo đo tu tap va đac qua A-la-han, va Tang đoan đa bai bo hinh phat đoi voi Sa-nac. A-nan-đa đi đen đen Xa-ve (Sanskrit: Sravasti), noi dan chung đang chim trong đau buon; ong đa an ui ho bang giao ly vo thuong. Sau đo, A-nan-đa tro ve tinh that cua Phat va thuc hien cac cong viec thuong ngay truoc đay ong van lam khi Phat con tai the, nhu chuan bi nuoc va quet don tinh that. Xong, ong đanh le va tro chuyen voi tinh that nhu the Phat van con o đo. Cac ban chu giai Pali noi rang A-nan-đa lam vay do long ton kinh, nhung cung vi ong “chua dut sach cac lau hoac”.


= Đai hoi ket tap kinh đien lan thu nhat =


 Lenh cam tham du  Theo cac van ban ghi lai, Đai hoi ket tap kinh đien Phat giao lan thu nhat đuoc to chuc tai thanh Vuong Xa. Vao mua an cu (vassa) đau tien sau khi Phat qua đoi, ty-kheo truong lao Ma-ha Ca-diep đa thinh cau A-nan-đa tung lai nhung bai kinh ma ong đa đuoc nghe, nhu mot nguoi đai dien tai đai hoi nay.
Co mot quy đinh rang chi nhung đe tu đa giac ngo hoan toan (arahants – A-la-han) moi đuoc phep tham du đai hoi, viec nay nham tranh đe cac phien nao lam lu mo ky uc cua cac vi đe tu. Tuy nhien, A-nan-đa van chua đac qua A-la-han du la đe tu than can hang đau cua Phat, khac voi cac thanh vien con lai cua đai hoi gom 499 vi A-la-han. Vi vay, Ma-ha Ca-diep đa cam A-nan-đa tham du. Mac du ong biet rang su co mat cua A-nan-đa tai đai hoi la can thiet, ong khong muon thien vi bang cach tao ra ngoai le cho quy đinh nay. Theo truyen thong Can ban Thuyet Nhat Thiet Huu Bo, Ma-ha Ca-diep ban đau cho phep A-nan-đa tham du nhu mot nguoi phuc vu giup viec trong đai hoi, nhung sau đo buoc phai yeu cau ong roi khoi khi ton gia A-na-luat nhan thay A-nan-đa chua chung ngo.
Viec cam nay khien cho A-nan-đa cam thay xau ho, nhung cung chinh đieu đo đa thuc đay ong chuyen tam no luc tu tap đe đat giac ngo truoc khi đai hoi bat đau. Cac ban van Can ban Thuyet Nhat Thiet Huu Bo bo sung rang ong cam thay co đong luc khi nho lai loi Phat day truoc khi mat rang moi nguoi phai tu minh nuong tua chinh minh, va khi ong đuoc A-na-luat cung Vajjiputta (thi gia cua ong) an ui va khuyen nhu. Đem truoc ngay khai mac, ong đa tap trung tu thien het suc đe đat đuoc giac ngo. Mot luc sau, A-nan-đa tam nghi va quyet đinh nam xuong nghi ngoi. Ngay khi ong giua trang thai ngoi va nam, ong chung ngo A-la-han. Do vay, A-nan-đa đuoc biet đen la vi đe tu đat giac ngo “khong trong mot tu the tu oai nghi” truyen thong nao (đi, đung, ngoi hoac nam). Sang hom sau, đe chung to minh đa giac ngo, A-nan-đa đa thi hien mot than thong: ong chui xuong long đat va xuat hien ngay tren cho ngoi cua minh tai đai hoi (hoac, theo mot so nguon khac, ong bay tren khong trung ma đen). Cac hoc gia nhu nha Phat hoc Andre Bareau va nha nghien cuu ton giao Ellison Banks Findly đeu hoai nghi nhieu chi tiet trong tuong thuat nay, bao gom ca con so nguoi tham du đai hoi cung nhu cau chuyen A-nan-đa giac ngo ngay truoc them đai hoi. Du sao đi nua, ngay nay cau chuyen ve no luc cua A-nan-đa vao đem truoc đai hoi van đuoc luu truyen trong gioi Phat tu nhu mot loi khuyen trong thuc hanh thien đinh: khong đuoc bo cuoc, nhung cung khong đuoc qua chap vao viec hanh tri mot cach cung nhac.


 Tung đoc kinh  Đai hoi lan thu nhat bat đau khi A-nan-đa đuoc thinh tung lai cac bai kinh va xac đinh bai nao la xac thuc, bai nao khong xac thuc. Ma-ha Ca-diep đa yeu cau, voi moi bai kinh ma A-nan-đa liet ke, ong phai cho biet bai kinh đo đuoc giang o đau, khi nao va cho nhung ai.


 Cac cao buoc  Cung trong đai hoi đo, A-nan-đa đa bi cac thanh vien cua Tang đoan buoc toi vi đa tao đieu kien cho nu gioi xuat gia tu hanh. Ben canh đo, ong con bi ket toi vi đa quen khong thinh Phat chi ro nhung gioi luat nao co the đuoc bo qua; vi đa giam len y cua Phat; vi đa cho phep phu nu ton kinh nhuc than cua Phat sau khi Phat nhap diet, trong khi thi hai chua đuoc mac y phuc chinh te, khien thi the bi vay ban boi nuoc mat cua ho; va vi đa khong thinh cau Phat tiep tuc tru the. Du A-nan-đa khong xem nhung đieu nay la loi, nhung ong van chap thuan lam le sam hoi chinh thuc “... vi tin vao y kien cua chu ton truong lao” – A-nan-đa muon ngan ngua su bat hoa trong Tang đoan. Ve viec cho phep phu nu xuat gia, A-nan-đa giai thich rang ong đa lam đieu nay voi rat nhieu no luc, vi Ma-ha Ba-xa-ba-đe (di ruot va duong mau cua Phat) đa cham lo cho Phat trong thoi gian dai. Ve viec khong thinh Phat tiep tuc tru the, nhieu truyen thong kinh đien ghi rang A-nan-đa tra loi ong đa bi Ma vuong lam cho phan tam, mac du mot ban van Han co lai chep rang A-nan-đa đap ong khong thinh Phat keo dai tho mang vi e rang đieu đo se can tro su menh cua vi Phat tuong lai Di-lac.
Cac cao buoc đoi voi A-nan-đa co su khac biet trong cac truyen thong Phat giao. Theo truyen thong Pali, cac cao buoc đuoc đua ra sau khi A-nan-đa đa giac ngo va hoan tat viec tung đoc; nhung truyen thong Can ban Thuyet Nhat Thiet Huu Bo cho rang cac cao buoc đuoc đua ra truoc khi A-nan-đa chung ngo va bat đau viec tuyen tung. Trong phien ban nay, khi nghe tin minh bi cam tham du đai hoi, A-nan-đa phan đoi rang ong khong lam đieu gi trai voi giao phap va gioi luat cua Phat. Ma-ha Ca-diep ben liet ke bay đieu buoc toi đe đap lai su phan đoi cua A-nan-đa. Nhung cao buoc nay tuong tu voi nam đieu đuoc neu trong truyen thong Pali. Cac truyen thong van ban khac liet ke cac cao buoc hoi khac mot chut, tong cong len đen muoi mot đieu, trong đo mot vai đieu chi đuoc nhac đen trong mot hoac hai truyen thong. Xem xet viec Phat giao cho rang mot đe tu đa giac ngo đuoc xem la đa vuot qua moi loi lam, thi kha nang cac cao buoc đuoc đua ra truoc khi A-nan-đa đat đuoc giac ngo. Qua phan tich, Bareau, Przyluski va Horner cho rang nhung loi ma A-nan-đa bi buoc toi đuoc them vao ve sau, nhung Findly khong đong y, vi theo ba thi nhung chi tiet đo trong cac van ban gioi luat phu hop voi kinh Đai Bat Niet-ban va voi tinh cach cua A-nan-đa nhu đuoc mo ta chung trong kinh đien.


 Tinh lich su cua Đai hoi lan thu nhat  Theo truyen thong, Đai hoi lan thu nhat keo dai suot bay thang. Tuy nhien, cac hoc gia hoai nghi lieu toan bo kinh đien co thuc su đuoc tung đoc trong Đai hoi lan thu nhat hay khong, boi cac van ban so ky co ghi lai nhung tuong thuat khac nhau ve cac chu đe quan trong nhu phap mon thien đinh. Du vay, cung co the nhung phien ban so khai cua nhung gi nay đuoc biet đen la Luat tang va Kinh tang đa đuoc tung đoc.
Tuy nhien, tu cuoi the ky 19 tro đi, nhieu hoc gia cho rang tinh lich su cua Đai hoi lan thu nhat la kho co the xay ra. Mot so hoc gia, chang han nhu cac nha Đong phuong hoc Louis de La Vallee-Poussin va D. P. Minayeff, tin rang han đa co nhung cuoc hoi hop sau khi Phat qua đoi, nhung ho chi xem cac nhan vat chinh va mot so su kien truoc hoac sau Đai hoi lan thu nhat la mang tinh lich su. Cac hoc gia khac, nhu Bareau va nha An Đo hoc Hermann Oldenberg, cho rang rat co the cau chuyen ve Đai hoi lan thu nhat chi đuoc ghi chep lai sau Đai hoi lan thu hai, va dua tren cau chuyen ve Đai hoi lan thu hai, vi khong co van đe lon nao can giai quyet sau khi Phat nhap diet, cung nhu khong co nhu cau thuc su nao đe to chuc Đai hoi lan thu nhat. Phan lon noi dung trong cac tuong thuat, va cang ro rang hon cac ban ke chi tiet ve sau, đeu tap trung vao vai tro cua A-nan-đa nhu mot nguoi trung gian thanh tinh, nguoi truyen trao lai giao phap chinh thong cua Phat. O chieu nguoc lai, nha khao co Louis Finot, nha An Đo hoc E. E. Obermiller va o muc đo nao đo nha An Đo hoc Nalinaksha Dutt cho rang cau chuyen ve Đai hoi lan thu nhat la xac thuc, boi co su tuong ung giua kinh van Pali va truyen thong A-ham. Nha nghien cuu Richard Gombrich, dua tren lap luan cua Ty-kheo Sujato va Ty-kheo Brahmali, phat bieu rang “rat hop ly khi tin tuong… rang phan lon kinh tang Pali thuc su luu giu đuoc loi day cua Đuc Phat, đuoc truyen lai cho chung ta qua đe tu cua Ngai la A-nan-đa va Đai hoi lan thu nhat”.


= Vai tro va tinh cach =

A-nan-đa đuoc cong nhan la mot trong muoi đe tu quan trong nhat cua Phat. Trong cac danh sach đe tu đuoc neu trong Tang Chi Bo Kinh va Tuong Ung Bo Kinh, moi vi đe tu đuoc tuyen bo la xuat sac nhat ve mot phuong dien nao đo. A-nan-đa đuoc nhac đen thuong xuyen hon bat cu đe tu nao khac: ong đuoc neu danh la vi đe tu bac nhat ve hanh vi pham hanh, ve su chu đao voi nguoi khac, ve nang luc ghi nho, ve su uyen bac va ve tinh kien đinh. Trong kinh Đai Bat Niet-ban, Phat tham chi đa giang mot bai phap tan than A-nan-đa ngay truoc khi Phat qua đoi: cu the trong  – bai phap noi ve mot nguoi hien lanh, vi tha, đuoc moi nguoi quy men va luon nghi cho nguoi khac.
Trong kinh đien, ong đuoc khac hoa la nguoi co long tu bi trong moi quan he voi hang cu si, va long tu bi đo ong hoc đuoc tu chinh Phat. Phat truyen day rang ca chu tang lan cu si đeu hoan hy khi thay A-nan-đa, va ho cung vui mung khi đuoc nghe ong tung đoc va thuyet giang giao phap cua Phat. Them vao đo, A-nan-đa con noi tieng voi kha nang to chuc cua minh, ong ho tro Phat nhu mot thu ky tro ly trong cac cong viec hanh chinh. O nhieu phuong dien, A-nan-đa khong chi phuc vu cac nhu cau ca nhan cua Phat, ma con đap ung ca nhung nhu cau cua Tang đoan khi con non tre va đang phat trien.
Hon nua, nho kha nang ghi nho đuoc rat nhieu loi day cua Phat, ong đuoc ton xung la bac nhat ve “nghe nhieu” hay đa van đe nhat (tieng Pali: bahussuta, tieng Phan: bahusruta, tieng Trung: 多聞第一). A-nan-đa noi tieng voi tri nho sieu hang, đieu nay vo cung quan trong đe ong co the ghi nho cac loi day cua Phat. Ong cung day cho cac đe tu khac cach hoc thuoc giao phap. Vi nhung ly do đo, A-nan-đa đuoc goi la “Nguoi thu kho gin giu Phap bao” hay bac Tam Tang (sau nay) (tieng Pali: Dhamma-bhandagarika, tieng Phan: Dharma-bhandagarika), trong đo Dhamma (tieng Phan: Dharma) chi giao phap cua Phat.
La nguoi đa đong hanh trong phan lon cuoc đoi Phat, A-nan-đa xet theo nhieu cach chinh la ky uc song cua Phat – neu khong co ong, Tang đoan co le se gap nhieu kho khan hon trong viec ghi nho va truyen lai loi cua Phat trong khoang thoi gian viec ghi nho dien ra chu yeu bang hinh thuc truyen khau. Ben canh tri nho xuat chung, A-nan-đa con noi bat o cho, voi tu cach la em ho cua Phat, ong dam thinh hoi Phat nhung cau hoi thang than.  Vi du, sau khi đao su Mahavira vien tich va xay ra cac xung đot tiep theo trong cong đong Ky Na giao (Jaina), A-nan-đa đa hoi Phat lam the nao đe ngan ngua cac van đe tuong tu xay ra sau khi Phat qua đoi. Phat tra loi bang mot bai thao luan ve vai tro cua nguoi thay, nguoi đe tu va giao phap, ket luan rang chinh Ngai đa tuyen giang giao phap cua minh mot cach tron ven. Phat noi rang tranh chap ve gioi luat khong phai la van đe lon, ma tranh chap ve "con đuong va loi đi" moi la van đe nghiem trong hon.


= Truyen Phap =
Sau khi Phat vien tich, theo mot so nguon, A-nan-đa chu yeu o lai mien Tay An Đo, khu vuc Kieu-thuong-di (tieng Phan: Kausambi), noi ong truyen day hau het đe tu cua minh. Cac nguon khac noi rang ong cu tru tai tinh xa Truc Lam (tieng Phan: Venuvana). Mot so đo chung cua A-nan-đa sau nay đa tro nen noi tieng. Theo cac nguon hau kinh tieng Phan nhu Thien Thi Du (Divyavadana) va Kinh A-duc-vuong truyen  Asokavadana, truoc khi Phat vien tich, Ngai Phat đa tin can A-nan-đa tiet lo rang đe tu cua ong la Majjhantika (Madhyantika) se đi đen Udyana (Kashmir) đe mang giao ly cua Phat đen đo. Mahakassapa con co mot loi du đoan (sau nay tro thanh su that) rang mot trong nhung đo chung tuong lai cua A-nan-đa la Thuong-na-hoa-tu  (tieng Phan: Sanakavasi, Sanakavasin hay Sanavasika) se cung duong nhieu cua cho Tang gia tai Ma-thau-la (tieng Phan: Mathura) trong mot buoi le to chuc tu loi nhuan buon ban. Sau su kien đo, A-nan-đa đa thuyet phuc thanh cong huong-na-hoa-tu xuat gia lam Ty-kheo va tro thanh đe tu cua ong. A-nan-đa sau đo khuyen huong-na-hoa-tu bang cach chi ra rang mac du huong-na-hoa-tu đa cung rat nhieu cua cai vat chat, nhung chua he "bo thi Phap". Khi đuoc hoi, A-nan-đa tra loi rang Thuong-na-hoa-tu se bo thi Phap khi xuat gia lam Ty-kheo, đieu đo đa đu đe Thuong-na-hoa-tu quyet đinh xuat gia.


= Qua đoi va đe lai xa loi =

Mac du khong co kinh đien Phat giao thoi so ky nao ghi ngay chet cua A-nan-đa, nhung theo du tang nguoi Trung Quoc Phap Hien (337–422 SCN), A-nan-đa đa song đen 120 tuoi. Tuy nhien, theo nien bieu sau nay, A-nan-đa co the song đuoc khoang 75–85 tuoi. Hoc gia L. S. Cousins xac quyet rang ngay vien tich cua A-nan-đa la hai muoi nam sau khi Đuc Phat nhap Niet-ban.
A-nan-đa tiep tuc viec giang day cho đen cuoi đoi. Theo cac nguon Can ban thuyet nhat thiet huu bo (tieng Phan: Mulasarvastivada), co lan A-nan-đa nghe mot vi ty-kheo tre tung kinh mot cau khong đung va đa khuyen nhu. Khi vi ay bao lai voi thay minh, thay cua vi ay phan ung rang "A-nan-đa đa gia va tri nho đa sa sut...". Su viec nay đa thoi thuc A-nan-đa chung nhap Niet-ban sau cung. Ong đa truyen "su luu giu giao phap [cua Đuc Phat]" cho đo chung cua minh la Thuong-na-hoa-tu va len đuong ve song Hang.
Tuy nhien, theo truyen thong Pali, khi A-nan-đa sap vien tich, ong đa quyet đinh danh nhung giay phut cuoi đoi o Ve-xa-loi va đi đen song Rohini. Phien ban Can ban thuyet nhat thiet huu bo mo rong ke rang truoc khi đen song, ong đa gap mot an si ten Ma-thien-đe (tieng Phan: Majjhantika), theo loi tien tri truoc, cung nam tram đe tu cua ong ta, va viec nay đa khien nhom nguoi nay quy y Phat giao. Mot so nguon cho biet A-nan-đa đa truyen lai loi day cua Phat cho Ma-thien-đe. Khi A-nan-đa sang song, vua A Xa The đa theo sau đe tan mat chung kien cai chet cua ong va mong muon toi xa loi cua A-nan-đa. A-nan-đa tung hua voi A Xa The rang ong se cho biet khi nao minh se vien tich, va đung nhu loi hua, A-nan-đa đa bao truoc cho vua biet luc minh se mat. O bo ben kia song, mot nhom cu dan Lichchavi tu Ve-xa-loi cung đang cho đon vi cung mot ly do. Trong truyen thong Pali, cung co hai ben quan tam, nhung ho la bo toc Thich-ca va Cau-li thay vi Lichchavis. A-nan-đa nhan ra rang cai chet cua minh du xay ra o ben nao cua con song thi cung đeu co the lam phat long phia cho ben con lai.
Chinh vi viec nay, A-nan-đa đa thi hien mot phep than thong đac biet: bay len khong trung đe thien đinh giua khong trung, khien cho than the ong boc chay, va xa loi cua ong roi xuong ca hai bo song; theo mot so phien ban, than the ong con tan thanh bon phan. Bang cach nay, A-nan-đa đa lam hai long tat ca cac ben lien quan. Trong mot so phien ban khac, bao gom ca Can ban thuyet nhat thiet huu bo, su vien tich cua ong dien ra tren mot chiec thuyen giua dong song thay vi tren khong trung, va xa loi cua ong đuoc chia thanh hai phan, theo nguyen vong cua A-nan-đa. Ma-thien-đe sau đo đa hoan thanh su menh nhu Phat đa tien đoan. Đe tu cua Ma-thien-đe la Upagupta đuoc ghi lai la thay cua A-duc vuong (the ky 3 TCN). Cung voi bon hay nam đe tu khac cua A-nan-đa, Thuong-na-hoa-tu va Ma-thien-đe đa tao thanh phan đa so cua cong đong Phat giao lan thu hai, voi Ma-thien-đe la đe tu cuoi cung cua A-nan-đa. Cac nguon Pali hau kinh them rang Thuong-na-hoa-tu cung đong vai tro chu chot trong Đai hoi ket tap kinh đien Phat giao lan thu ba. Du khong nhieu đieu co tinh lich su đuoc khang đinh vung chac, Cousins cho rang rat co the it nhat mot nhan vat chu chot trong Đai hoi ket tap kinh đien Phat giao lan thu hai la đe tu cua A-nan-đa, vi hau het van ban truyen thong  đeu nhac đen su lien he voi A-nan-đa.
Nguoi ta noi rang A Xa The đa xay mot bao thap stupa ngay tren xa loi cua A-nan-đa, o bo song Rohini, hoac theo mot so nguon la o bo song Hang; phia Lichchavi (tai Ve-xa-loi) cung đa xay mot bao thap o ben bo song cua ho. Nha hanh huong nguoi Trung Quoc Huyen Trang (602–664 SCN) sau nay đa vieng tham cac bao thap o ca hai ben bo song Rohini. Phap Hien cung ghi lai đa tham cac bao thap tho A-nan-đa ben bo song Rohini va ca o Ma-thau-la.
Theo phien ban Can ban thuyet nhat thiet huu bo cua Samyukta Agama, A-duc vuong đa đen tham va cung duong hoanh trang nhat trong đoi ong cho bao thap A-nan-đa:

Ong giai thich voi cac can than rang minh lam nhu vay vi “[t]han cua Nhu Lai chinh la than cua cac phap, tinh dieu tu tanh. Ngai A‑nan‑đa co the thu giu tron ven than phap ay; do đo su cung duong [đoi voi ngai] vuot tren tat ca moi cung duong khac”—phap than o đay chi toan bo giao phap cua Phat.
Trong cac Kinh đien Phat giao so ky, A‑nan‑đa đa chung Niet‑ban va khong con tai sinh nua. Tuy nhien, khac voi cac ban kinh som, Kinh Phap Hoa Đai thua day rang A‑nan‑đa se thanh Phat trong tuong lai. Ong se đat đuoc muc tieu nay cham hon Phat Thich‑ca Mau‑ni, vi A‑nan‑đa nguyen thanh Phat nho “hoc hanh tinh tan”. Chinh vi hanh trinh dai lau va no luc lon lao ay, qua vi giac ngo cua A-nan-đa se thu thang va ruc ro phi thuong.


Di san A-nan-đa đuoc mo ta la mot nguoi thuyet phap luu loat, thuong giang day ve ban nga va ve thien đinh. Co rat nhieu kinh đien đuoc gan cho A-nan-đa la nguoi thuyet giang, bao gom Kinh Bat Thanh  (Atthakanagara) ve cac phuong phap thien đinh đe đat Niet-ban; mot ban  Kinh Nhat da hien gia (Bhaddekaratta) (tieng Phan: Bhadrakaratri, binh am: 善夜) ve viec song tron ven trong hien tai; kinh Huu Hoc (Sekha) ve su tu tap cao hon cua mot đe tu Phat; va kinh Tu-ba (Subha) ve nhung hanh tri ma Phat khuyen tan nguoi khac noi theo.
Trong kinh Gopaka-Mogallana, co ghi lai mot cuoc đoi thoai giua A-nan-đa, vi Ba-la-mon Gopaka-Mogallana va đai than Vassakara, khi ay la quan chuc cao nhat tai vung Ma-kiet-đa. Cuoc đoi thoai nay dien ra khong lau sau khi Phat nhap diet, Vassakara hoi lieu tang đoan đa quyet đinh ai se ke vi Phat hay chua. A-nan-đa tra loi rang khong co nguoi ke vi nao đuoc chi đinh, thay vao đo tang đoan lay giao phap va gioi luat cua Phat lam noi nuong tua. Them vao đo, tang chung khong con Phat lam bac Thay lanh đao nua, nhung ho se ton kinh nhung vi ty-kheo nao co đuc hanh va đang tin cay. Ben canh nhung bai kinh ke tren, mot phan cua Kinh Truong Lao Ke Theragatha đuoc cho la do A-nan-đa sang tac. Ngay ca trong nhung bai kinh đuoc gan cho chinh Phat thuyet, đoi khi A-nan-đa cung đuoc mieu ta la nguoi đat ten cho mot bai phap cu the, hoac goi y cho Phat mot hinh anh an du đe Ngai su dung trong loi day.
Trong Phat giao Đong A, A-nan-đa đuoc xem la mot trong Thap đai đe tu cua Phat. Trong nhieu kinh van Sanskrit An Đo va Đong A, A-nan-đa đuoc coi la vi to thu hai trong dong truyen thua giao phap cua Phat, voi Ma-ha Ca-diep la vi thu nhat va Majjhantika hoac Sanavasi la vi thu ba. Co mot tuong thuat trong kinh đien cua Thuyet Nhat Thiet Huu Bo va Can ban Thuyet Nhat Thiet Huu Bo ke rang truoc khi Ma-ha Ca-diep qua đoi, ong đa trao lai giao phap cua Phat cho A-nan-đa nhu mot su truyen thu quyen uy chinh thuc, va dan A-nan-đa truyen lai giao phap đo cho đe tu minh la Thuong-na-hoa-tu. Ve sau, ngay truoc khi A-nan-đa vien tich, ong đa lam đung theo loi Ma-ha Ca-diep can dan. Tuy nhien, hai hoc gia Phat hoc Akira Hirakawa va Bibhuti Baruah to y hoai nghi ve moi quan he thay tro giua Ma-ha Ca-diep va A-nan-đa, cho rang giua hai nguoi co su bat hoa, nhu đuoc the hien trong cac kinh van so ky. Du sao đi nua, ro rang cac kinh van muon noi đen mot moi quan he truyen thua giao phap, chu khong phai la quan he thay te đo trong dong truyen thua truyen gioi: khong co nguon nao noi rang Ma-ha Ca-diep la thay te đo (upajjhaya) cua A-nan-đa. Trong nghe thuat tuong hinh Đai thua, A-nan-đa thuong đuoc the hien đung hau ben phai Phat, cung voi Ma-ha Ca-diep o ben trai. Tuy nhien, trong nghe thuat tuong hinh Phat giao Nguyen thuy Theravada, A-nan-đa thuong khong đuoc mo ta theo cach nay, va mo-tip truyen thua giao phap qua danh sach cac to su hoan toan khong đuoc tim thay trong cac nguon Pali.

Boi A-nan-đa co cong lon trong viec thanh lap cong đong Ty-kheo ni, ong đa đuoc chu ni ton kinh suot chieu dai lich su Phat giao. Nhung dau vet som nhat ve đieu nay đuoc tim thay trong ghi chep cua cac nha su hanh huong nguoi Trung Quoc la Phap Hien va Huyen Trang, khi hai ngai tuong thuat rang cac vi Ty-kheo ni đa dang cung mot ngoi bao thap đe ton vinh A-nan-đa trong cac dip le hoi va ngay Bo-tat. Tuong tu, vao the ky 5–6 o Trung Quoc va the ky 10 o Nhat Ban, nguoi ta đa soan thao cac van ban khuyen nu gioi tuan giu Bat quan trai gioi đe tuong nho va tri an A-nan-đa. O Nhat Ban, viec nay đuoc thuc hien thong qua mot nghi thuc sam hoi goi la keka (悔過). Đen the ky 13, tai Nhat Ban đa hinh thanh su sung kinh gan nhu cuong nhiet đoi voi A-nan-đa o mot so ni vien, trong đo tuong tho va thap A-nan-đa đuoc dung len va cac nghi le đuoc cu hanh đe ton vinh ong. Hien nay, gioi hoc gia co nhung y kien trai nguoc ve viec su sung kinh A-nan-đa trong hang ngu Ty-kheo ni la bieu hien cho su phu thuoc cua ho vao truyen thong Tang-gia nam, hay nguoc lai, the hien tinh chinh danh va su đoc lap cua ho.
Cac van ban Luat tang Pali ghi rang mau thiet ke y phuc ca sa cua chu Tang la do A-nan-đa nghi ra. Khi Phat giao phat trien thinh vuong, nhieu cu si bat đau phat tam cung duong cac loai vai đat tien đe may y, đieu nay khien cac ty-kheo co nguy co bi trom cap nham đen. Đe giam gia tri vat chat cua vai cung duong, cac ty-kheo đa xe nho tam vai truoc khi khau thanh y. Phat yeu cau A-nan-đa nghi ra mot mau y cho chu Tang đuoc ghep tu nhung manh vai nho. A-nan-đa đa thiet ke mot mau y tieu chuan, dua theo hinh anh nhung thua ruong lua o Ma-kiet-đa, đuoc ngan o boi cac bo đat. Boi lay hinh anh tu cac đam ruong, y nay con co ten khac la phuoc đien y hay ao ruong phuoc.
Mot truyen thong khac gan lien voi A-nan-đa la nghi thuc tung kinh ho tri paritta. Phat tu Phat giao Nguyen thuy Theravada ly giai rang tap tuc ray nuoc trong khi tung kinh ho tri bat nguon tu chuyen vieng tham  Ty-xa-ly cua A-nan-đa, khi ong tung bai Kinh Chau Bau (Ratana Sutta) va ray nuoc tu binh bat cua minh. Mot truyen thong thu ba, đoi khi, đuoc cho la nho A-nan-đa khoi xuong chinh la viec su dung cay bo đe trong Phat giao. Kalingabodhi Jataka thuat lai rang A-nan-đa đa trong mot cay bo đe nhu bieu tuong cho su giac ngo cua Phat, nham giup moi nguoi co co hoi đanh le Phat du ngai khong truc tiep hien dien. Cay va thap tho nay ve sau đuoc goi la cay bo đe A-nan-đa, va đuoc cho la la moc len tu hat giong cua chinh cay bo đe noi Phat thanh đao. Nhieu thap tho loai nay tai Đong Nam A đa đuoc dung len theo hinh thuc va y nghia đo. Hien nay, cay bo đe A-nan-đa đoi khi đuoc nhan đinh la mot cay bo đe tai phe tich Ky Vien, thanh Xa-ve, dua tren ghi chep cua du tang Phap Hien.


Trong nghe thuat Trong giai đoan 1856–1858, Richard Wagner đa viet nhap mot kich ban opera dua tren truyen thuyet ve A-nan-đa va mot co gai ha cap ten la Ma-Đang-Gia. Ong chi đe lai mot dan y van xuoi dang do cho tac pham du đinh mang ten Die Sieger (“Nhung nguoi chien thang”), nhung chu đe nay đa goi cam hung cho vo opera Parsifal cua ong sau nay. Them vao đo, phan phac thao nay đa đuoc nha soan nhac Jonathan Harvey su dung trong vo opera Wagner Dream nam 2007. Trong phien ban nghe thuat cua Wagner – dua tren ban dich cua nha Phat hoc Eugene Burnouf – bua phep cua me Ma-đang-gia  khong khien A-nan-đa xieu long, va Ma-đang-gia  tim đen Phat đe giai bay noi niem yeu men A-nan-đa cua minh. Phat tra loi rang su ket hop giua Ma-đang-gia va A-nan-đa la co the, nhung Ma-đang-gia phai chap thuan cac đieu kien cua Phat. Ma-đang-gia  đong y, va hoa ra Phat co y khac voi co: Ngai yeu cau Ma-Đang-Gia xuat gia lam mot Ty-kheo ni, song đoi pham hanh nhu mot nguoi chi tinh than cua A-nan-đa. Thoat đau, Ma-đang-gia  bat khoc buon ba, nhung sau khi Phat giai thich rang hoan canh hien tai cua co la do nghiep tu đoi truoc, co đa hieu va hoan hy chap nhan xuat gia song đoi song cua mot vi ni. Ben canh nhung chu đe tam linh, Wagner con len an nhung khiem khuyet cua he thong giai cap khi đe Phat đich than phe phan no.
Cung truyen thuyet ve A-nan-đa va Ma-đang-gia đa đuoc đai thi hao An Đo Rabindranath Tagore chuyen the thanh mot vo kich van xuoi ngan mang ten Chandalika. Chandalika đe cap đen nhung xung đot tinh than, he thong giai cap va binh đang xa hoi, đong thoi ham chua su phe phan manh me đoi voi xa hoi An Đo đuong thoi. Cung nhu trong truyen nguyen tac, Ma-đang-gia  đem long yeu A-nan-đa sau khi ong cho co long tu trong bang cach nhan bat nuoc co dang. Me cua Ma-đang-gia  đa yem bua đe me hoac A-nan-đa. Tuy nhien, trong kich ban cua Tagore, ve sau Ma-đang-gia hoi han vi viec minh lam va đa tu minh hoa giai bua chu đo.


Chu giai Tham khao Sach tham khao Fo Guang Ta-tz'u-tien 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phat Quang Đai Tu đien. Phat Quang Đai Tu đien bien tu uy vien hoi. Đai Bac: Phat Quang xuat ban xa, 1988.)
Das Lexikon der Ostlichen Weisheitslehren, Bern 1986.