Nam bon Hoang đe hay Nam tu đe (tieng Latin: Annus quattuor imperatorum) la mot nam trong lich su cua đe quoc La Ma, khi vao nam 69, Bon vi hoang đe thay nhau cai tri đe quoc La Ma. Nhung vi hoang đe nay la Galba, Otho, Vitellius va Vespasianus.
Vu tu sat cua hoang đe Nero vao nam 68 đa cham ngoi cho mot cuoc noi chien trong giai đoan ngan, cuoc noi chien La Ma đau tien ke tu cai chet cua Marcus Antonius nam 30 TCN. Tu thang 6 nam 68 cho đen thang 12 nam 69, ngai vang La Ma đa thay chu 4 lan. Su noi day va sup đo lan luot cua Galba, Otho va Vitellius cho đen luc Vespasianus, nguoi sang lap ra trieu đai Flavia, len ngoi vao thang 7 nam 69. Giai đoan nay cua cuoc noi chien đa tro thanh bieu tuong cua su roi loan chinh tri theo chu ky trong lich su đe che La Ma. Tinh trang hon loan quan su va chinh tri đuoc tao ra boi cuoc noi chien nay đa anh huong nghiem trong, chang han nhu su bung no cua cuoc noi loan Batavi. (trong khi Cuoc noi day cua nguoi Do Thai đang đuoc tien hanh.)


Ke vi = Nero toi Galba =

Nam 68, Vindex, thong đoc vung Gallia Lugdunensis (nuoc Phap ngay nay) noi loan chong lai Nero. Nhung Vindex khong co y đinh gianh lay vuong mien cho ban than vi ong ta biet rang minh khong co đuoc su ung ho rong rai cua quan đoi. Vindex đe nghi Glaba nam chiec vuong mien quyen luc. Galba do du va Alas, thong đoc Aquitania lien tuc đe nghi ong ta giup đo Vindex. Ngay 2 thang 4 nam 68, Galba tien 1 buoc quan trong tai Carthago Nova va tuyen bo ong ta la nguoi đai dien cua nhan dan La Ma. Tuyen bo nay khong boc lo y đinh tien chiem vuong quyen cua Nero nhung đa đat Galba vao hang ngu đong minh cua Vindex. Otho, nguoi chong bi cam sung cua Poppaea Sabina va la thong đoc Lusitania (Bo Đao Nha ngay nay) lien ket voi Galba sau đo. Nhung Otho khong co quan đoan nao va Galba thi chi co 1 quan đoan trong tay. Galba nhanh chong xay dung mot quan đoan moi tai Hispania. Thang 5 nam 68, khi Vindex bi quan đoan Rhine đanh bai, Galba tuyet vong lui sau hon vao đat Hispania. Khong nghi ngo gi nua, ong ta đa nhin thay dau cham het su nghiep cua minh vao luc đo.
Bat ngo thay, tin tuc đen voi Galba khoang 2 tuan sau đo la Nero đa chet va Galba đuoc vien nguyen lao trao quyen luc hoang đe vao ngay 8 thang 6 nam 68. Đong thai nay co đuoc la do su ung ho cua cac phap quan. Viec Galba gianh đuoc quyen luc đuoc luu y o hai điem, Thu nhat, no đanh dau su cham dut vuong trieu Julio-Claudius. Thu hai, no chung minh 1 đieu rang đe gianh đuoc danh hieu hoang đe khong nhat thiet cu phai o Roma. Galba tien vao Gaul cung voi mot phan quan đoi cua minh va nhan su uy nhiem đau tien tu vien nguyen lao. Trong mua thu, Galba đanh bai Clodius Macer, nguoi đa chong lai Nero tai Bac Phi va duong nhu muon chiec ngai vang cho ban than ong ta. Galba đuoc cong nhan la hoang đe va chao đon vao thanh pho o chi boi mot quan đoan duy nhat, VII Galbiana, sau nay đuoc biet đen voi ten VII Gemina.


= Galba toi Otho =

Do Hoang đe Galba khong co con noi doi, va Otho, khich le boi nhung tien đoan cua nha chiem tinh, mong muon tro thanh nguoi ke thua ngai vang. Ong đa đen mot thoa thuan bi mat voi mot sung than cu vua Galba, Titus Vinius, theo đo, ong đong y ket hon voi con gai cua Vinius đe đoi lay su ho tro cua Vinius. Tat nhien khi ay Otho đuoc coi la nguoi se ke vi Galba. Otho hoan toan tin tuong, boi thuc te ong la nguoi gop cong lon nhat đua Galba len ngoi Hoang đe. Tuy nhien, trong thang 1 nam 69, hy vong cua ong bi tieu tan boi Hoang đe chinh thuc nhan Lucius Calpurnius Piso Licinianus lam con nuoi: von tu lau vua Galba đa nghi đen viec truyen ngoi vua cho Piso. Vi the, Otho vo cung tuc gian khi nguoi đuoc Galba chon thua ke lai la Piso Licinianus. Otho ngay lap tuc thuc hien ke hoach gianh lay vuong mien. Va that chang kho khan gi cho Otho, khong chi vi ong co uy tin lon trong quan đoi, ma boi thuc te quan đoi đa vo cung cam ghet Galba.
Voi mot luc luong hung manh ong tro ve quang truong La Ma, va o chan đoi Capitoline gap Galba, nguoi đa đuoc bao đong boi nhung tin đon kha mo ho ve su phan boi, đa tim đuong thong qua mot đam đong day đac vay quanh đe toi doanh trai cua đoi can ve. Quan đoan đang lam nhiem vu o Palatine, ma đa đi cung voi hoang đe, lap tuc bo roi ong ta. Galba, va nguoi con con trai nuoi cua ong Piso cung nhung nguoi khac đa bi sat hai da man boi nhung nguoi linh ve binh hoang gia. Sau mot cuoc giao tranh ngan ngui, Otho tro ve doanh trai trong chien thang, va cung ngay đa đuoc trao quyen hop phap boi nguyen lao voi danh hieu Augustus, mot quan bao dan quyen luc va quan chuc cap cao. Otho co đuoc thanh cong cho ban than minh nho cam nhan đuoc su bat man cua luc luong can ve hoang gia va phan con lai cua quan đoi vi Galba tu choi tra so vang hua hen đe ho ho tro ong ta len ngoi. Dan so cua thanh pho cung khong hai long voi Galba. Hanh đong đau tien cua Otho khi la hoang đe đa cho thay rang ong khong hoan toan biet ve nhung su kien nay.
Truoc tinh the đo, Vien Nguyen lao khong con cach nao khac la cong nhan tuoc vi Hoang đe cho Otho. Mac du vay, cac thanh vien cua Vien Nguyen lao van nhin Otho voi con mat nghi ngo boi cach ma ong nam lay quyen luc, va đac biet boi Otho la ban cu cua Nero. Tuy the, ho van trao cho Otho đu quyen luc nhu cac vi Hoang đe truoc đay.

Cac quan đoan cua Otho: XIII Gemina va I Adiutrix


= Otho toi Vitellius =

Otho hau nhu khong the kiem soat đuoc muc đo trung thanh cua quan đoi vi ong co qua it moi lien he voi quan đoi. Otho chi nhan thay sai lam nay khi Vitellius, thong đoc Germania, noi len chong lai minh. Cac xu Gaul va Tay Ban Nha ngay lap tuc tuyen bo ung ho Vitellius. Otho muon tranh mot cuoc noi chien bang cach đe nghi chia se quyen luc voi Vitellius va ket lam đong minh. Otho tham chi con cau hon con gai cua Vitellius. Vitellius khong chap thuan ca hai đe nghi cua Otho va vao thang 3, cac quan đoan cua Vitellius len đuong tien ve Rome.
Truoc hanh đong cua Vitellius, Otho đa chon mot chien thuat đon gian: lui ve phia Bac Y đe lam cham buoc tien cua Vitellius. Cac quan đoan Danube tuyen bo ung ho Otho va uu the ve mat quan su nghieng ve phe Hoang đe. Tuy vay, cac quan đoan Danube o qua xa va Otho muon ho tien ve Roma. Otho hieu rang voi mot đoi quan đen tu xa nhu cua Vitellius, lam cham buoc tien cua ho đong nghia voi chien thang. Hai tuong cua Vitellius la Valens va Caecina hieu ngay rang thoi gian đang ung ho Otho. Ho quyet đinh phai mo cuoc tan cong truc dien vao quan đoi cua Otho truoc khi cac quan đoan Danube kip can thiep. Quan đoi cua Vitellius dung mot cay cau vuot qua song Po vao đat Italy. Otho đung truoc hai lua chon: hoac lui sau ve đat Y, tuy tranh đuoc cuoc tan cong truoc mat cua Vitellius nhung lai cang cach xa cac quan đoan Danube; hoac chien đau voi Vitellius va cho tiep vien. Otho lua chon chien đau. Va đoi quan cua ong that bai hoan toan tai Cremona ngay 14 thang 4 nam 69.
Khi tin that tran đen voi Otho mot ngay sau đo, Otho hieu rang minh đa that bai. Ong khuyen gia đinh va ban be tim đuong thoat than, con minh thi tu van mot ngay sau đo, 16 thang 4 nam 69. Cai chet cua Otho khien cho La Ma tranh đuoc mot cuoc noi chien. Mac du co nhieu tranh cai ve cach Otho nam quyen luc, nhung rat nhieu nguoi La Ma cam phuc cai chet cua ong. Ho tin rang Otho đa chon cho minh mot ket thuc nhe nhang, khong gay đo mau cho Đe che La Ma. Nhieu binh linh cua Otho nhay vao gian hoa thieu đe chet cung vi Hoang đe cua ho.

Cac quan đoan cua Vitellius: I Germanica, V Alaudae, I Italica, XV Primigenia, I Macriana liberatrix, III Augusta, and XXI Rapax
Cac quan đoan cua Otho: I Adiutrix


= Vitellius toi Vespasianus =

Sau khi Otho chet, nhung nguoi ung ho ong, đa tim kiem ung cu vien khac đe ho tro, va huong đen Vespasianus. Theo Suetonius, mot loi tien tri pho bien o cac tinh mien Đong tuyen bo rang tu Judaea, nhung nguoi cai tri trong tuong lai cua the gioi se đen. Vespasianus cuoi cung đa tin rang loi tien tri nay ap dung đoi voi ong ta, va tim thay mot so sam truyen, tien tri, va nhung điem bao ma tang cuong niem tin.
Ong cung tim thay su khich le o Mucianus, thong đoc cua Syria, va, mac du Vespasianus la mot nguoi ky luat nghiem ngat va cai cach manh tay, binh si cua Vespasianus đa danh ung ho tuyet đoi danh cho ong. Moi con mat o phia Đong bay gio huong vao ong. Mucianus va cac quan đoan Syria đa san sang đe ho tro ong. Trong khi ong đang o Caesarea, ong đuoc tuyen bo la hoang đe vao ngay 1 thang 7 nam 69, lan đau tien la quan đoi tai Ai Cap duoi quyen Tiberius Julius Alexandrus, va sau đo la quan đoi cua ong o Judaea (ngay 11 thang 7 theo Suetonius, ngay 03 thang bay theo Tacitus).

Tuy nhien, Vitellius, nguoi đang chiem ngai vang, co nhung đoi quan tot nhat cua Roma ben phe ong ta - cuu chien binh cua quan đoan Gallia va vung song Rhine. Nhung uy tin cua Vespasianus khien ong nhanh chong tap hop đuoc mot quan đoi manh, va quan đoi cua Moesia, Pannonia, va Illyricum som tuyen bo ung ho cho ong, va ton ong lam lam chu cua mot nua cua the gioi La Ma.
Trong khi Vespasianus o Ai Cap đe đam bao nguon cung cap luong thuc cua đe quoc, quan đoi cua ong đa tien ve phia đong bac Y duoi su lanh đao cua M. Antonius Primus. Ho đanh bai quan đoi cua Vitellius (đa cho đoi ong o Mevania) tai Bedriacum (hoac Betriacum), cuop pha Cremona va tien ve Roma. Ho tien vao La Ma sau mot cuoc chien đau du doi. Trong mot su nham lan do cuoc hon loan, cac cong trinh tren đoi Capitol đa bi đot chay va Sabinus, anh trai cua Vespasianus đa bi giet boi đam đong.
Ngay khi nhan tin loan bao ve that bai va cai chet cua đoi thu tai Alexandria, vi hoang đe moi mot lan nua gui nguon cung luong thuc het suc can thiet đen Roma, cung voi mot sac lenh hoac loi tuyen bo ve chinh sach, trong đo ong đa bao đam mot su thay đoi toan bo luat phap cua Nero, đac biet la nhung nguoi lien quan đen toi phan quoc. Trong khi o Ai Cap, ong đa đen tham đen Serapis, tai noi nay theo ghi chep, ong đa trai qua mot giac mong.

Cac quan đoan cua Vitellius: XV Primigenia
Cac quan đoan cua Vespasianus: III Augusta, I Macriana liberatrix


= Ket qua =
Vespasianus đuoc tuyen bo la hoang đe boi Vien nguyen lao trong khi ong o Ai Cap vao thang 12 nam 69 (nguoi Ai Cap đa tuyen bo ong lam hoang đe vao thang 7 nam 69). Trong mot giai đoan ngan, viec quan ly cua đe che đa đuoc giao cho Mucianus, voi su tro giup cua con trai Vespasianus, Domitianus. Mucianus bat đau thoi ki cai tri cua Vespasianus voi cai cach ve thue la đe khoi phuc lai nen tai chinh cua đe che. Sau khi Vespasianus đen Roma vao giua nam 70, Mucianus tiep tuc nhan manh voi Vespasianus ve van đe thu thue cang nhieu cang tot Vespasianus đa khong phai nhan bat ky moi đe doa truc tiep anh huong đen quyen luc cua minh sau cai chet cua Vitellius. Ong tro thanh nguoi sang lap ra trieu đai Flavianus on đinh, ket thuc trieu đai Julio-Claudius. Ong bang ha vao nam 79, truoc luc nham mat ong đa noi cau noi noi tieng, "Vae, puto deus fio" ("Argh, toi phai tro thanh mot vi than...").


Bien nien = 68 =
Thang 4 – Galba, thong đoc Hispania Tarraconensis, va Vindex, thong đoc Gallia Lugdunensis khoi nghia chong lai Nero.
Thang 5 – Quan đoan Rhine đanh bai va giet chet Vindex tai Gaul.
Thang 6 – Nero bi tuyen bo la ke thu cua cong chung (hostis) boi Vien nguyen lao (thang 8) va tu tu (thang 9), ngai vi hoang đe cua Galba đuoc cong nhan.
Thang 11 – Vitellius đuoc phong lam thong đoc tinh Germania Inferior.


= 69 =
1 thang 1 – Cac quan đoan Rhine tu choi the trung thanh voi Galba
2 thang 1 – Vitellius đuoc ton lam Hoang đe boi quan đoan Rhine
15 thang 1 – Galba bi đoi Can ve cua Hoang đe giet; trong cung mot ngay, Vien nguyen lao đua Otho len ngai vang
14 thang 4 – Vitellius đanh bai Otho
16 thang 4 – Otho tu sat; Vitellius đuoc cong nhan la hoang đe
1 thang 7– Vespasianus, lanh đao quan đoi La Ma tai tinh Judaea, đuoc ton lam hoang đe boi quan đoan Ai Cap thuoc La Ma duoi quyen Tiberius Julius Alexander
Thang 8 – Cac quan đoan Danube len tieng ung ho Vespasianus (đang o Syria) va dung danh nghia pho Vespasianus đe xam chiem Y vao cung thang
Thang 10 – Quan đoi Danube đanh bai Vitellius va Vespasianus chiem đuoc Ai Cap
20 thang 12 – Vitellius bi giet boi linh cua minh ngay trong Cung đien
21 thang 12 – Vespasianus đuoc cong nhan la hoang đe


Tham khao Tham khao The Roman Empire: Fontana history of the ancient world, Colin Michael Wells, Nha in Đai hoc Harvard, 1995, ISBN 0674777700
Roman Warfare, Adrian Goldsworthy
The Twelve Caesars, Suetonius, available from Project Gutenberg: The Lives of the Twelve Caesars, Complete
The year of the four emperors, Peter Greenhalgh (1975)
Histories, Tacitus
69 AD: The Year of Four Emperors, Gwyn Morgan (2006)