Terbi (ten La tinh: terbium), con goi la tecbi, la mot nguyen to hoa hoc voi ky hieu Tb va so nguyen tu 65. Terbi khong đuoc tim thay trong tu nhien o dang nguyen chat, nhung no co trong nhieu loai khoang vat, bao gom cerit, gadolinit, monazit, xenotim va euxenit.


Đac trung = Vat ly =
No la mot kim loai đat hiem mau trang bac, mem, deo, de uon, đu đe cat bang dao. No on đinh vua phai trong khong khi (khong bi xin sau 19 thang o nhiet đo phong) va 2 thu hinh tinh the ton tai, voi nhiet đo chuyen dang la 1.289 °C.
Cation terbi (III) la cac chat huynh quang ruc ro, co mau vang chanh tuoi, la ket qua cua vach buc xa xanh luc manh ket hop voi cac vach khac trong pho mau đo va cam. Bien the yttrofluorit cua khoang vat fluorit co đuoc huynh quang mau vang kem mot phan la do terbi. Nguyen to nay de bi oxy hoa va vi the đuoc su dung o dang nguyen chat chi voi muc đich nghien cuu. Vi du, cac nguyen tu Tb rieng le đa đuoc co lap bang cach cay chung vao cac phan tu fulleren.
Terbi co trat tu sat tu đon gian o nhiet đo duoi 219 K. Tren 219 K, no chuyen sang trang thai phan sat tu xoan oc trong đo moi momen nguyen tu trong mot lop mat phang co so cu the la song song, va đinh huong o mot goc co đinh voi cac momen cua cac lop can ke. Tinh chat phan sat tu bat thuong nay chuyen thanh trang thai thuan tu khong trat tu o nhiet đo 230 K.


= Hoa hoc =
Trang thai hoa tri pho bien nhat cua terbi la +3, nhu trong terbi(III) oxit (Tb2O3). Trang thai +4 đuoc biet đen trong TbO2 va TbF4. Terbi de dang chay tao ra hon hop cua cac oxit hoa tri 3 va 4:

8Tb + 7O2 → 2Tb4O7
Trong dung dich, terbi chi tao ra cac ion hoa tri 3. Terbi co đo am đien thap va phan ung cham voi nuoc lanh nhung kha nhanh voi nuoc nong đe tao ra hydroxide terbi:

2Tb(r) + 6H2O(h) → 2Tb(OH)3(dd) + 3H2(k)
Terbi kim loai phan ung voi moi halogen:

2Tb(ran) + 3F2(khi) → 2TbF3(ran) [mau trang]
2Tb(ran) + 3Cl2(khi) → 2TbCl3(ran) [mau trang]
2Tb(ran) + 3Br2(khi) → 2TbBr3(ran) [mau trang]
2Tb(ran) + 3I2(khi) → 2TbI3(ran) [mau trang]
Terbi hoa tan de dang trong axit sulfuric loang đe tao ra cac dung dich chua cac ion Tb(III) mau hong nhat, ton tai nhu la cac phuc hop [Tb(H2O)9]3+:

2Tb(r) + 3H2SO4(dd) → 2Tb3+(dd) + 3SO42-(dd) + 3H2(k)


= Hop chat =

Terbi ket hop voi nito, cacbon, luu huynh, phosphor, bo, selen, silic va asen o nhiet đo cao, tao thanh cac hop chat hoa tri hai khac nhau nhu TbH2, TbH3, TbB2, Tb2S3, TbSe, TbTe va TbN. Trong cac hop chat nay, Tb chu yeu the hien hoa tri +3 va đoi khi la +2. Cac halide terbi(II) thu đuoc bang cach u cac halide Tb(III) voi su co mat cua Tb kim loai trong thung chua bang tantan. Terbi cung co the tao ra sesquichloride Tb2Cl3, la chat co the khu tiep thanh TbCl bang cach u o 800 °C. Terbi(I) chloride tao thanh cac vien nho voi cau truc tao lop giong nhu than chi.
Cac hop chat khac con co: 

Chloride: TbCl3
Bromide: TbBr3
Iodide: TbI3
Fluoride: TbF3, TbF4
Terbi(IV) fluoride la tac nhan flo hoa manh, giai phong ra flo nguyen tu tuong đoi tinh khiet khi bi nung nong chu khong phai hon hop cua hoi flo giai phong ra tu CoF3 hay CeF4.


= Đong vi =

Terbi nguon goc tu nhien chi bao gom 1 đong vi on đinh la Tb159. Ngoai ra, 33 đong vi phong xa cung đa đuoc mieu ta đac trung, voi on đinh nhat la Tb158 co chu ky ban ra la 180 nam, Tb157Tb co chu ky ban ra 71 nam va Tb160 co chu ky ban ra 72,3 ngay. Tat ca cac đong vi con lai đeu la đong vi phong xa voi chu ky ban ra nho hon 6,907 ngay, va phan lon co chu ky ban ra khong qua 24 giay. Nguyen to nay ung co 18 trang thai gia on đinh, voi on đinh nhat la Tb156m1 (t½ 24,4 gio), Tb154m2 (t½ 22,7 gio) va Tb154m1 (t½ 9,4 gio).
Phuong thuc phan ra chu yeu truoc đong vi pho bien nhat, Tb159, la bat đien tu, con phuong thuc phan ra chu yeu sau đong vi pho bien nhat la phan ra beta tru. San pham phan ra chu yeu truoc đong vi pho bien nhat la cac đong vi cua Gd (gadolini), con san pham phan ra chu yeu sau đong vi pho bien nhat la cac đong vi cua Dy (dysprosi).


Lich su Terbi đuoc nha hoa hoc nguoi Thuy Đien la Carl Gustaf Mosander phat hien nam 1843, ong đa phat hien no nhu la tap chat trong ytri(III) oxit, Y2O3, va đat ten cho no theo lang Ytterby o Thuy Đien. No đa khong đuoc co lap o dang tinh khiet mai cho toi phat minh ra ky thuat trao đoi ion gan đay.
Ban đau Mosander phan chia "ytria" thanh ba phan đoan, "terbia" la phan đoan co mau hong (do nguyen to hien nay goi la erbi), va "erbia" la phan đoan ve thuc chat la khong mau trong dung dich, nhung tao ra oxit mau nau. Cac cong nhan khi đo rat kho quan sat phan đoan sau, nhung phan đoan mau hong thi khong the bo sot. Cac tranh cai quay qua quay lai ve viec "erbia" co ton tai hay khong. Trong su lon xon đo, cac ten goi ban đau đa bi đao lai, va su trao đoi cac ten goi bi lam roi len. Hien nay, nguoi ta cho rang nhung cong nhan nay đa dung cac sunfat kep cua natri va kali đe loai bo "ceria" ra khoi "ytria", vo tinh lam mat ham luong terbi trong cua he thong trong ket tua chua ceria. Trong bat ky truong hop nao, chat hien nay goi la terbi chi chiem khoang 1% cua ytria ban đau, nhung nhu the đa la đu đe truyen mau hoi vang cho oxit. Vi the, terbi chi la thanh phan thieu so trong phan đoan terbia ban đau, voi thanh phan chu yeu la cac ho hang gan cua no nhu gadolini va dysprosi. Sau nay, khi cac nguyen to đat hiem khac đuoc tach ra khoi hon hop nay, bat ky phan đoan nao tao ra oxit mau nau đeu giu ten goi terbia, cho toi khi cuoi cung no la tinh khiet. Cac nha nghien cuu trong the ky 19 khong co đuoc ich loi gi tu cong nghe huynh quang, ma bang cach đo viec quan sat huynh quang tuoi mau co the lam cho viec theo doi dau vet cua nguyen to nay trong hon hop tro nen de dang hon.


Pho bien Terbi khong đuoc tim thay o dang tu do trong tu nhien, nhung no co trong nhieu khoang vat, nhu cerit, gadolinit, monazit ((Ce,La,Th,Nd,Y)PO4, chua toi 0,03% terbi), xenotim (YPO4) va euxenit ((Y,Ca,Er,La,Ce,U,Th)(Nb,Ta,Ti)2O6, chua toi tren 1% terbi). Mat đo pho bien trong lop vo Trai Đat la khoang 1,2 mg/kg.
Cac nguon thuong mai giau terbi nhat hien tai la lop đat set ion hap phu o mien nam Trung Quoc. Cac mau chua nhieu ytri tu lop đat set nay chua khoang 2/3 la ytri(III) oxit (theo trong luong) va khoang 1% terbia. Tuy nhien, cac luong nho cung co trong bastnasit va monazit, va khi chung đuoc che bien bang chiet dung dich đe phuc hoi cac kim loai nang trong nhom Lanthan duoi dang "co đac samari-europi-gadolini" thi ham luong terbi cua quang con lai trong đo. Do mot luong lon bastnasit đuoc che bien, mot ty le đang ke (tuong đoi so voi đat set giau ion hap phu) nhu cau ve terbi tren the gioi co nguon goc tu bastnasit.


San xuat Cac khoang vat chua terbi tho nghien nat đuoc xu ly bang axit sulfuric đac nong đe tao ra sunfat hoa tan trong nuoc cua cac kim loai đat hiem. Nuoc loc co tinh axit đuoc trung hoa mot phan bang NaOH toi khi pH đat gia tri 3-4. Thori ket tua khoi dung dich duoi dang hydroxide va bi loai bo. Sau đo dung dich đuoc xu ly bang amoni oxalat đe chuyen đoi cac kim loai đat hiem thanh cac dang oxalat khong hoa tan cua chung. Cac oxalat đuoc chuyen hoa thanh cac oxit nho u. Cac oxit đuoc hoa tan trong axit nitric đe tiep tuc loai bo mot trong cac thanh phan chinh la xeri, do oxit cua no khong hoa tan trong HNO3. Terbi đuoc tach ra o dang muoi kep voi amoni nitrat boi su ket tinh.
Phuong thuc hieu qua nhat đe tach cac muoi terbi ra khoi dung dich muoi cua cac kim loai đat hiem khac la trao đoi ion. Trong phuong thuc nay, cac ion kim loai đat hiem đuoc hap thu thanh nhua trao đoi ion thich hop bang trao đoi voi cac ion hydroni, amoni hay đong co trong nhua. Cac ion đat hiem sau đo đuoc rua sach co chon loc bang cac tac nhan tao phuc chat thich hop. Giong nhu cac kim loai đat hiem khac, terbi kim loai đuoc san xuat bang cach khu chloride hay fluoride khan bang calci kim loai. Cac tap chat calci va tantan co the loai bo bang tai nong chay trong chan khong, chung cat, tao hon hong hay nung chay theo khu vuc.


Ung dung Terbi đuoc su dung lam tac nhan kich thich cho calci fluoride, calci tungstat va stronti molybdat, cac vat lieu đuoc su dung trong cac thiet bi trang thai ran, va nhu la tac nhan on đinh tinh the cua cac te bao nhien lieu khi phai lam viec o nhiet đo cao, cung voi ZrO2.
Terbi cung đuoc su dung trong cac hop kim va trong san xuat cac thiet bi đien tu. La mot thanh phan cua Terfenol-D, terbi đuoc su dung trong cac thiet bi truyen đong, trong cac he thong đinh vi thuy am va cam bien cua hai quan, trong thiet bi SoundBug (ung dung thuong mai đau tien cua no) cung nhu trong cac thiet bi co-tu khac. Terfenol-D la hop kim gian no hay co ngot trong tu truong. No co đo tu giao cao nhat trong so tat ca cac hop kim đa biet.
Terbi(III) oxit đuoc su dung trong cac chat lan quang mau xanh luc trong cac đen huynh quang va cac ong TV mau. Cac chat lan quang "xanh luc" terbi (phat mau vang chanh tuoi) đuoc ket hop voi cac chat lan quang mau xanh lam cua europi hoa tri 2 va cac chat lan quang mau đo cua europi hoa tri 3 đe tao ra cong nghe chieu sang "ba mau". Chieu sang ba mau cung cap luong sang cao hon khi xet cung mot luong đien nang đau vao so voi cac đen nong sang. Đay cung la linh vuc tieu thu terbi nhieu nhat tren the gioi. Borat terbi natri đuoc su dung trong cac thiet bi trang thai ran. Huynh quang tuoi mau cho phep su dung terbi lam mau tham do trong hoa sinh hoc, trong đo no la gan giong nhu calci ve hanh vi.


Phong ngua Giong nhu cac nguyen to trong nhom Lanthan khac, cac hop chat cua terbi co đoc tinh tu nhe toi vua phai, mac du muc đo đoc cua chung van chua đuoc kiem tra chi tiet. Terbi khong co vai tro sinh hoc nao đa biet.


Tham khao Lien ket ngoai WebElements.com – Terbi
Terbi