Chua Trinh (chu Nom: 主鄭, chu Han: 鄭王 / Trinh vuong; 1545 – 1787) la mot vuong toc phong kien kiem soat quyen luc lanh tho Đang Ngoai trong suot thoi ky Le Trung hung. Ve danh nghia thi chua Trinh la be toi cua nha Le (ho chi xung tuoc "vuong", van dung nien hieu va nhan sac phong, chieu chi tu hoang đe nha Le). Tuy nhien thuc te thi vua Le khong co thuc quyen, viec cai tri chu yeu do chua Trinh thuc hien. Bo may trieu đinh luc nay hoat đong theo the che luong đau. Tong cong co 11 đoi chua Trinh chinh thuc (neu tinh luon ca Trinh Kiem la 12 đoi chua), cai quan xu Đang Ngoai trong vong hon 2 the ky.


Len nam quyen luc Sau khi hoang đe Le Hien Tong mat nam 1504, cac hoang đe ke vi đeu yeu mang, hoac tan bao, hoac kem tai. Đen nam 1527, quyen than Mac Đang Dung cuop hoang vi cua Le Cung Hoang roi sang lap nha Mac. Nam 1533, o Thanh Hoa, mot vo tuong nha Le la Nguyen Kim noi day chong lai nha Mac, lap lai nha Le, ong tim đuoc hau due cua nha Le la Le Ninh ben lap lam hoang đe tuc la Le Trang Tong. Trong vong 5 nam, cac vung phia nam nam duoi quyen kiem soat cua nha Le Trung Hung nhung ho khong the chiem Thang Long. Trong thoi gian nay, nha Le cung phat trien the luc ve phia Nam, chiem quyen kiem soat vung cuc nam lanh tho noi tung la đat đai cua Cham Pa.
Nguoi mo đau su nghiep cua ho Trinh la Trinh Kiem, nguoi huyen Vinh Loc, Thanh Hoa. Tuong truyen thuo nho nha  Trinh Kiem ngheo, hang xom rat ghet, nhan khi Trinh Kiem đi vang ben bat me ong nem xuong vuc. Trinh Kiem ve khong thay me đau ben đi tim, đen vuc tim ra xac me thi moi đa xong đay len roi. Sau co ong thay tuong đi qua chi vao ngoi mo me Trinh Kiem đoc rang:

Phi đe phi ba
Quyen khuynh thien ha
Truyen to bat đai
Tieu tuong khoi va
Nghia la:

Chang đe chang ba
Quyen nghieng thien ha
Truyen đuoc tam đoi
Trong nha day va
Me mat, nghe tin Nguyen Kim noi day dung lai nha Le, Trinh Kiem ben đen xin gia nhap. Nho tai nang, ong đuoc Nguyen Kim tin cay va ga con gai la Nguyen Thi Ngoc Bao cho. Nam 1539, ong đuoc phong lam Đai tuong quan, tuoc Duc quan cong. Nam 1545, Nguyen Kim mat, Trinh Kiem len thay cam quyen, đuoc phong lam thai su nam toan the quan đoi.


"Phu Le diet Mac" = "Phi đe phi ba, quyen khuynh thien ha" =
Nam quyen trong trieu đinh Nam trieu nha Le, truoc het Trinh Kiem lo đoi pho voi cac con cua Nguyen Kim đe cung co quyen luc. Ong sai thuoc ha xong vao nha giet con ca cua Kim la Nguyen Uong. Nguoi con thu la Nguyen Hoang so hai xin xuong tran giu vung Thuan Hoa - Quang Nam o phia Nam. Trinh Kiem cho rang giet ca hai anh em Hoang se mang tieng, ma Thuan - Quang la noi xa xoi, "o chau ac đia" nen bang long cho Hoang vao đo đe muon tay nha Mac giet Hoang. Tu đo Trinh Kiem nam toan bo quyen hanh cua nha Le, xay dung su nghiep cho ho Trinh.
Nam 1556, vua Le Trung Tong mat som khong co con noi, Trinh Kiem đinh gianh ngoi nha Le, nhung con do du so du luan, ben sai nguoi tim đen Trang Trinh Nguyen Binh Khiem bay gio đang an dat. Nghe theo loi khuyen cua Trang Trinh ("giu chua tho Phat thi an oan"), Trinh Kiem ben đi tim đuoc nguoi trong ton that nha Le la Le Duy Bang, chau 6 đoi cua Le Tru (anh Le Thai To), lap lam vua, tuc la Le Anh Tong. Tu đo ho Trinh noi đoi cam quyen nhung danh nghia van ton pho, lam be toi cho nha Le, hai ho song chung trong co che luong đau phu thuoc nhau: nha Le can co ho Trinh đe bao ve va chong Mac, con ho Trinh can co nha Le đe viec nam quyen đuoc danh chinh ngon thuan. Boi vay nguoi đoi truyen lai cau: "Le ton Trinh tai, Le bai Trinh vong."
Nam 1570, Trinh Kiem mat, hai con la Trinh Coi va Trinh Tung tranh quyen. Hai anh em dan quan đanh nhau. Cung luc đo quan Mac tu bac keo vao. Trinh Coi bi kep giua hai đuong khong the cu noi ben đau hang nha Mac, đuoc nha Mac thu nhan va phong chuc.
Vua Le Anh Tong ung ho ngoi con truong cua Trinh Coi, cung muu voi Le Cap Đe đinh giet Trinh Tung, nhung viec bi lo. Vua Anh Tong mang 4 nguoi con lanh đi noi khac. Trinh Tung lap nguoi con ut cua vua la Đam len ngoi, tuc la Le The Tong. Sau đo, Trinh Tung lung bat đuoc cha con vua Anh Tong mang ve lap muu giam sat, roi buc chet. Tu đo vua Le hoan toan nep trong cung, Trinh Tung tu minh xu tri moi viec trong trieu. Cac vua Le sau co y đinh chong lai đeu bi buc tu va thay the bang mot hoang đe nho tuoi hoac de bao hon.


= Khoi phuc Thang Long =

Tu khi Trinh Kiem nam quyen, ho Trinh cai quan vung phia nam cua Đai Viet (tren danh nghia van la chien đau duoi quyen vua Le) va chien đau voi nha Mac o phia bac. Bay gio nha Le chiem lai đuoc Thanh Hoa va Nghe An. Nho co khau hieu "Phu Le diet Mac" (giup Le diet Mac), thanh the ho Trinh ngay mot lon. O vung Tay bac, anh em Vu Van Mat, Vu Van Uyen (Chua Bau) cat cu tai Tuyen Quang sai nguoi đen xin quy phuc. Sau đo nam 1550, thai te nha Mac la Le Ba Ly la cuu than nha Le so cung thong gia la Nguyen Thien mang gia quyen ve hang.
Trong suot nhung nam 1545 – 1580 la giai đoan hai ben giang co. Đuoc tang suc manh, ho Trinh lien tiep tan cong ra bac đanh Son Nam, Ninh Binh, Son Tay, Thang Long. Nha Mac luc đo duoi su cheo lai cua Khiem Vuong Mac Kinh Đien đa đung vung. Mac Kinh Đien nhieu lan phai mang vua Mac qua song tranh sang Kim Thanh (Hai Duong) nhung quan Le – Trinh van khong vao đuoc Thang Long. Nguoc lai, sau nhung đot tan cong ra bac, quan Trinh cung phai đoi pho voi nhung đot tien cong vao Thanh Hoa - Nghe An cua Mac Kinh Đien. Hai ben khi đuoc khi thua. Cuoc chien giang co noi len ten tuoi cac tuong Hoang Đinh Ai, Nguyen Huu Lieu ben Le-Trinh, Nguyen Quyen ben Mac.
Sau khi tran thu Thuan Hoa (nam 1558), nam 1570, Nguyen Hoang lai xin tran thu Quang Nam. Chua Trinh mai lo chien truong phia bac nen chap thuan. Nam 1572, Hoang dung ke giet đuoc tuong Mac la Mac Lap Bao vao đanh. Nha Mac mat han phia nam va chi con kiem soat Bac Bo.
Sau khi Mac Kinh Đien chet (1580), nha Mac bat đau suy yeu. Vua Mac la Mau Hop it lo chinh su, phu chinh Mac Đon Nhuong khong đu nang luc. Quan Le-Trinh bat đau chiem uu the. Nam 1591, Trinh Tung đem quan bac tien ap sat thanh Thang Long. Đau nam 1592, Mac Mau Hop chay sang Gia Lam, thong suat thuy quan đe lam thanh the tren song Nhi Ha cho cac tuong giu kinh thanh Thang Long. Trinh Tung thuc quan tong tien cong. Cac tuong Mac Ngoc Lien, Bui Van Khue, Tran Bach Nien tan vo bo chay. Phuc binh cua Nguyen Quyen o cau Den khong kip noi day đa bi giet. Nguyen Quyen bi bat roi bi giet, hai con tu tran. Quan Mac chet rat nhieu.
Trinh Tung rut quan chu luc ve. Mac Mau Hop thu tan quan an ngu song Nhi Ha, lai ham sac đep cua vo tuong Bui Van Khue la Nguyen Thi Nien nen muon giet Khue. Thang 8 nam 1592, Bui Van Khue biet chuyen ben đem quan hang Le, hop binh voi Trinh Tung đai pha quan Mac.
Thang 11 nam 1592, Trinh Tung lai tien đanh Thang Long. Mac Mau Hop thua chay ve Kim Thanh (Hai Duong). Thay the nguy cap, Mau Hop lap con la Toan len ngoi, tu minh lam tuong thong suat quan đoi. Sau cac cuoc chien ac liet tai khu vuc cac phu Nam Sach, Ha Hong, Kinh Mon trong thang 11 va 12 thi quan Mac thua to. Mac Mau Hop phai bo tron đen huyen Phuong Nhan, bi bat song sau đo it ngay va bi hanh hinh.
Sau vai cuoc chien khac chong lai cac the luc tan du nha Mac, Trinh Tung ruoc vua Le The Tong tro lai Thang Long nam 1593. Ho Trinh đanh dau quyen luc bang cach tien hanh xay Phu chua Trinh o Thang Long.


= Dep tan du ho Mac =
Du Mac Mau Hop va sau đo la Mac Toan bi bat va bi giet thi the luc cua nha Mac chua bi tieu diet het. Cac vung nhu Thai Nguyen, Lang Son, Cao Bang van thuoc quyen quan ly cua nhieu nguoi nhu Mac Kinh Chi, Mac Kinh Cung cho toi nam 1623. Nha Minh, vi muon duy tri the Nam Bac trieu o Đai Viet co loi cho ho nen đa can thiep đe ho Mac đuoc cat cu o Cao Bang. Vi vay chau Mac Kinh Đien la Kinh Khoan va con Khoan la Kinh Vu van cat cu o Cao Bang, du ve co ban, ho Trinh đa lam chu Bac Bo va Bac Trung bo.
Khi nha Minh sup đo (1644), cac vua Nam Minh - tan du nha Minh - van ung ho ho Mac. Ho Mac noi nhau cat cu o đay trong nhieu nam. Mai đen khi nha Minh mat han (1662) ve tay nha Thanh, ho Trinh moi ra tay dep ho Mac. Toi nam 1677, chua Trinh Tac sai tuong Đinh Van Ta đi đanh, viec tran giu Cao Bang cua ho Mac moi cham dut. Tan du ho Mac phai chay sang Trung Quoc.


Trinh – Nguyen phan tranh Sau khi Nguyen Hoang xuong phia Nam đa xay dung can cu va phat trien thanh mot the luc đoc lap, hinh thanh chinh quyen cua ho Nguyen. Tuy cac chua Nguyen van hop tac voi chua Trinh đe chong nha Mac va van đung danh nghia la than tu nha Le, nhung thuc te cac chua Nguyen van cai tri cac tinh bien gioi phia Nam Đai Viet voi mot chinh quyen đoc lap. Hon the nua, ho đa co cong mo rong lanh tho Đai Viet len gap đoi ve phia Nam. Sau khi đanh bai nha Mac, su đoc lap cua cac chua Nguyen ngay cang tro nen kho chiu đoi voi cac chua Trinh.
Nhung su cang thang len đinh điem nam 1627 khi chien tranh no ra giua hai phe. Trong khi phe chua Trinh kiem soat mot vung rong lon va đong dan cu hon, thi chua Nguyen lai co nhieu uu the. Thu nhat, ho chi muon bao ve lanh tho cua minh, ho khong muon tan cong mien bac. Thu hai, chua Nguyen co the loi dung uu the ve cac tiep xuc cua minh voi nhung nguoi chau Au, đac biet la nhung nguoi Bo Đao Nha, đe mua cac loai sung hien đai cua chau Au. Thu ba, đieu kien đia ly cung uu đai cho ho, đat đai phang von thich hop cho nhung quan đoi đuoc to chuc lon lai hiem co o lanh tho cua ho, noi nui non hau nhu lan ra đen tan bien.
Chua Nguyen xay dung hai gioi tuyen rat vung chac keo dai vai dam tu bien đen tan cac ngon đoi o phia bac thanh Phu Xuan. Ho đa bao ve hai gioi tuyen nay chong lai nhieu cuoc tan cong cua cac chua Trinh. Trong thoi gian tu 1627 đen tan 1672, hai ben giao chien ca thay 7 lan. Nam 1655, quan Nguyen thang the vuot song Gianh đanh Nghe An, chiem 7 huyen va mang theo nhieu dan cu o đay vao khai khan trong nam. Nam sau quan Trinh phan cong chiem lai.
Nam 1672, hai ben đinh chien, Tay Đinh Vuong Trinh Tac va Hien Vuong Nguyen Phuc Tan lay song Gianh lam ranh gioi chia cat Viet Nam. Đat nuoc bi chia ra thanh Đang Trong - Đang Ngoai boi hai gia đinh cai tri. Tuy vay, hai ben cung mang danh nghia la quan nha Hau Le, giup vua Le cai quan đat nuoc nen ca Đang Trong, Đang Ngoai van đeu đuoc coi la lanh tho cua Đai Viet.


Dep yen khoi nghia nong dan Cac chua Trinh tu Trinh Kiem, Trinh Tung, Trinh Trang, Trinh Tac, Trinh Can, Trinh Cuong đeu la nhung chua gioi cai tri. Sau khi chien tranh Trinh – Nguyen va Trinh - Mac cham dut, Bac Ha yen on thinh tri.
Cac chua Trinh cai tri kha tot, luon giu danh nghia cho vua nha Le. Tuy nhien ho la nguoi lua chon ra vua, ho thay the vua va ho cung co quyen cha truyen con noi đe chi đinh nhieu quan chuc hang đau trong trieu đinh. Khong giong nhu cac chua Nguyen, nhung nguoi thuong gay chien voi Chan Lap va Xiem La, cac chua Trinh giu quan he hoa binh huu hao voi cac nuoc lang gieng.
Nam 1729, Trinh Cuong chet, con la Trinh Giang len thay. Trinh Giang an choi trac tang, sa đoa, sua đoi nhieu phep tac cua cha minh, giet chet hang loat cac vi quan gioi nhu Le Anh Tuan, Nguyen Cong Hang, giet vua no lap vua kia, gian dam voi cung nu cua cha, lai gay ra thue khoa nang ne lam mat long dan. Tu đo nong dan lien tiep noi day khoi nghia. Đo chinh la phong trao khoi nghia nong dan Đang Ngoai.
Nam 1737, nha su Nguyen Duong Hung noi day khoi nghia. Nam 1739, hau due nha Mac (đa bi đoi ho) la Nguyen Cu, Nguyen Tuyen cung Vu Trac Oanh noi day o Hai Duong. Tong that nha Le la Le Duy Mat cung đinh lam binh bien o Thang Long đe lat đo ho Trinh nhung khong thanh nen rut ra ngoai khoi nghia. Đen nam 1740 đong loat cac cuoc khoi nghia lon cua quan He Nguyen Huu Cau, quan Heo Nguyen Danh Phuong va Hoang Cong Chat bung phat. Chinh su Bac Ha het suc roi ren.
Trinh Giang khong khac phuc đuoc kho khan, lai mac benh nam bep duoi nha ham khong đieu hanh đuoc cong viec. Truoc tinh hinh đo, gia toc ho Trinh phe bo Trinh Giang, lap em Giang la Trinh Doanh len ngoi nam 1740. La nguoi co tai nang, Trinh Doanh đieu chinh chinh sach, ra tay đanh dep, dan dan cung co lai tinh hinh Bac bo. Trong cuoc chinh phat cac cuoc khoi nghia, noi len ten tuoi cac danh tuong Hoang Ngu Phuc, Bui The Đat, Pham Đinh Trong. Đen khi Trinh Doanh mat (1767), co ban cac cuoc khoi nghia đeu bi dep tan, chi con Hoang Cong Chat va Le Duy Mat. Con Doanh la Trinh Sam len ngoi nhanh chong dep not cac cuoc khoi nghia nay nam 1769.


Le bai Trinh vong = Tay Son khoi nghia =
Hoa binh lau dai voi Đang Trong ket thuc khi cuoc noi day Tay Son o phia nam chong lai chua Nguyen bung no nam 1771. Cuoc khoi nghia Tay Son đuoc chua Trinh Sam coi la mot co hoi đe ket lieu chua Nguyen o mien nam Viet Nam. Nam 1774, Trinh Sam cu lao tuong quan Viep Hoang Ngu Phuc mang quan tan cong va chiem Phu Xuan. Quan Trinh tiep tuc tien ve phia Nam trong khi quan Tay Son chiem cac thanh khac o trong nam. Cac chua Nguyen giu Gia Đinh toi tan khi no bi chiem vao nam 1777 va dong ho nha Nguyen gan nhu bi tieu diet.
Lan đau tien bo coi cua Le – Trinh đuoc mo rong đen Quang Nam.


= "Truyen to bat đai, tieu tuong khoi va" =
Ho Trinh tu Trinh Kiem đen Trinh Sam la truyen đuoc 9 đoi chua. Nam 1782, Trinh Sam qua đoi. Ngay tu khi Sam con song đa dien ra cuoc tranh gianh ngoi the tu giua con truong Trinh Khai va con thu Trinh Can. Vi Can con nho nen thuc chat nam quyen la phe cua Tuyen phi Đang Thi Hue. Tuyen phi loi keo quan Huy la Hoang Đinh Bao (chau Hoang Ngu Phuc). Vi Tuyen phi sung ai nen Trinh Can đuoc lap lam the tu. Khi Sam mat, Trinh Can len thay, quan Huy phu chinh. Quan kieu binh giup Trinh Khai lam binh bien giet chet quan Huy, phe bo Trinh Can va đua Khai len ngoi chua.
Tuy nhien tu khi Trinh Khai len ngoi, chinh su cung khong sang sua. Quan kieu binh cay cong lam can, cuop cua, pha phach kinh đo, ke ca nha cac quan lai. Trinh Khai khong dep noi.
Ngoai bien cuong, sau khi quan Viep mat, thanh Phu Xuan giao cho Bui The Đat. Sau Đat cung rut ve bac giao lai cho Pham Ngo Cau va Hoang Đinh The. Tuong si kieu ngao, lo la mat canh giac phong bi.


= Vua chua cung chay =

Tay Son khong muon tro thanh ke bay toi cua cac chua Trinh va sau mot vai nam cung co quyen luc o phia nam, tuong Tay Son la Nguyen Hue tien ra phia bac Đai Viet vao giua nam 1786 voi mot đoi quan đong đao. Quan Trinh bi quan Tay Son đanh bai va chua Trinh Khai phai chay ve phia bac roi sau đo bi bat va tu van.
Quan Tay Son rut ve, sau đo cac bay toi cu cua ho Trinh lai lap con Trinh Giang la Trinh Bong len ngoi. Vua Le moi la Chieu Thong muon chan hung nha Le nen trieu Nguyen Huu Chinh đang tran thu Nghe An ra giup. Chinh đanh tan quan Trinh, Trinh Bong bo đi mat tich.
Tuy nhien sau đo Nguyen Huu Chinh lai long quyen. Nguyen Hue phai Vu Van Nham ra giet Chinh roi đen luot Nham lai muu cat cu o Bac Ha khien Le Chieu Thong phai bo đi luu vong, chay sang Trung Quoc cau vien nha Thanh. Vua Can Long đieu mot đoi quan lon toi Đai Viet, danh nghia la tai lap vua Le nhung thuc ra la muon chiem Đai Viet. Quan Thanh chiem đuoc Thang Long nam 1788 nhung sau đo bi Nguyen Hue giang cho mot đon nang ne đau nam 1789. Quan Thanh thua to, rut chay. Nguyen Hue - luc ay đa la hoang đe Quang Trung - sau đo đuoc vua Thanh cong nhan va chinh thuc thay ho Le cai tri nuoc Đai Viet. Chieu Thong luu vong va mat (1793) o Trung Quoc.


Đanh gia Cac chua Trinh cam quyen tu nam 1545 đen nam 1786, tong cong 241 nam, đuoc 11 đoi chua. Neu ke ca Trinh Kiem va Trinh Coi la co 13 chua. Xet ra đoi Trinh Can, Trinh Khai va Trinh Bong co thoi gian cai tri ngan va roi ren nen thuong chi tinh 8 đoi cam quyen vung vang, thinh tri tu Trinh Kiem đen Trinh Sam, khong tinh Trinh Giang, đung nhu loi "sam ngu". Co le cau chuyen ve me Trinh Kiem do đoi sau đat ra.
Thoi gian nam quyen cua cac chua Trinh la dai so voi cac Trieu đai nha Tran, Mac, Tien Le, Ho cung nhu nha Tay Son va nha Nguyen sau nay, on đinh đat nuoc trong thoi Nam – Bac trieu phan tranh.
Cac chua Trinh đa tranh mot so van đe quan ly trieu đinh bang cach lua chon nguoi gioi nhat tu the he tre ho Trinh đe cai tri đat nuoc. Thu bac anh em khong đuoc ho Trinh coi trong nhieu va đa co loi noi rang đua con thu hai se tro thanh nguoi lanh đao tot hon. Giong nhu cac chua Nguyen va nha Nguyen sau nay, cac chua Trinh cung gap phai van đe voi cac cuoc noi day cua nong dan va viec khong co ruong đat đa tro thanh mot nguon goc gay nen cac van đe cho trieu đinh.
Cac chua Trinh chu y toi viec giu vung cac quan he tot voi Trung Quoc va giu gin xa hoi Khong giao hon cac chua Nguyen. Nhung nguoi chau Au hau nhu khong co lai khi buon ban voi cac chua Trinh, ca nguoi Ha Lan (nam 1637) va nguoi Anh (nam 1673) đeu đa lap thuong điem nho o trung tam Thang Long nhung khong phat trien đuoc.
Vao nhung nam sau nay khi nha Nguyen noi len va cai tri toan bo Viet Nam, cac chua Trinh đa bi đanh gia thap, tham chi len an trong chinh su, đien hinh la sach "Kham đinh Viet su Thong giam cuong muc". Neu nhin nhan khach quan hon, chi tru Trinh Giang, cac chua tu Trinh Kiem đen Trinh Sam đeu la nhung vi chua tai ba, do đo đa hoan thanh viec đanh dep va cai tri phia Bac Viet Nam, giu cho xa hoi Đai Viet on đinh trong gan 2 the ky. Chien tranh Trinh-Nguyen dien ra trong 45 nam giua the ky 17 nhung trong thoi gian đo Bac Ha khong co cuoc bao loan, chong đoi lon nao cua nong dan. Su gia Ta Chi Đai Truong nhan xet trong sach "Bai su khac cho Viet Nam":

"Cong binh nhin lai, ta thay khong co ong chua nao ma khong xung đang voi tinh cach nguoi thu linh ca. Ho giet nhau đe gianh ngoi hay giu ngoi nhung ro rang la that tan luc trong đia vi lanh đao đat nuoc. Trinh Can co mot tuoi tre hu đon theo loi gia pha ho Đang nhung đa len lach len đen tot đinh bang chinh quan cong cua minh truoc khi chung to kha nang đieu hanh. Trinh Cuong la nguoi thi hanh cai cach nhieu nhat, co can ban nhat nhu cai cach thue khoa 1723, hinh phat cung bot phan tan khoc (khong chat tay 1721, khong xu tu xa truong an lau dan đinh). Trinh Giang bi lat đo voi co lam hu hong trieu chinh nhung đo la khi ong ta đa đac chi va mang benh hoan, con khi moi len ngoi ong van su dung Nguyen Cong Hang đe thi hanh nhung cai cach lon lao du đa bi ong nay che nang loi khi con la The tu."
Cac chua Trinh Can, Trinh Doanh va Trinh Sam ngoai vo cong con đuoc đanh gia la nhung nguoi hay chu. 5 chua đau tu Trinh Kiem đen Trinh Can đeu rat tho (tu 68 đen 81 tuoi), han cac chua cung phai la nhung nguoi song nghiem tuc va đieu đo. Cac thanh tuu cua nha Le Trung Hung thuc chat la thanh tuu do cac chua Trinh.
Hien nhien voi ngoi vi "phi đe phi ba", vua thuc su la nguoi cam trich trong bo may chinh quyen, vua phai canh giac voi su noi day đoi quyen cua ho Le, cac chua Trinh phai luon co thai đo cung ran, cuong quyet, khong the on hoa đe nham bao ve đia vi cua minh. Do đo viec phe lap tai trieu đinh trong cuoc đau tranh đo la kho tranh khoi. Chi co cac vua Le Trung Hung bang long song chung voi ho Trinh moi co the ton tai. Tuy nhien trong thoi phong kien, viec lan at quyen luc cua nha vua, phe ngoi giet vua lam cho cac chua Trinh bi mang tieng mai cung voi lich su.
Ho Trinh suy tan bat đau tu thoi Trinh Giang len nam quyen hanh. Trinh Giang an choi trac tang, giet vua nay lap vua kia, tu thong voi cung nu cua cha, xay dung nhieu chua chien lam hao ton suc dan. Vi nhung viec lam đo ho Trinh quyet đinh đua Trinh Doanh len thay nham cai cach lai đat nuoc, đoi xu tot voi vua Le nen đa phan nao cai thien lai đuoc tinh hinh, tuy nhien sang thoi Trinh Sam tinh hinh lai xau đi vi Trinh Sam kieu cang ngao man, an choi xa xi, sua sang phep tac mo hinh trong cung mot cach bua bai, khong quyet đoan, đo ki nguoi hien, ham me chien tran qua muc khien đat nuoc kiet que. Va đieu gi đen se phai đen: ho Trinh truot doc nhanh chong roi bi Tay Son đanh đo mot cach de dang, Trinh Khai phai dung dao cat co tu tu.
Cach ma ho Trinh rut khoi vu đai chinh tri kha em tham, Trinh Bong khi biet khong the nao khoi phuc lai ngoi vi nha chua đa bo đi tu va sau đo khong con tung tich. Nguoi ta khong nghe thay bat ky mot nguoi ho Trinh nao cau vien nuoc ngoai nhu ho Le hay ho Nguyen, hoac tham chi khong co ca chuyen chay tron bat thanh nhu Quang Toan cua nha Tay Son sau nay. Cach ma ho ket thuc vai tro cua minh hoac la co chi khi (nhu Trinh Khai tu van) hoac la em tham (nhu Trinh Bong) khien cho cac đoi thu chinh tri phai ton trong, nhu Nguyen Hue đa tong tang Trinh Khai chu đao va Nguyen Anh sau nay cung hau đai con chau ho Trinh. Ho ro rang đa đanh mat chinh quyen trong tu the nguoi bi hai chu khong phai tac nhan chu đong. Bo qua cuoc chien phan tranh vao the ky XVII, thi ho Trinh khong gay thu chuoc oan đen muc nang ne voi ho Nguyen, ho Le va voi ca Tay Son. Tham chi Le Chieu Thong con co loi voi chua Trinh khi đa đot sach toan bo phu chua trong mot đem, khien cho nguoi dan Thang Long cam thay thuong tiec cho chua. Thuc su moi chi trich đoi voi chinh quyen ho Trinh xua nay chi tap trung vao hai vi chua Trinh Giang va Trinh Sam. Xet ve thoi gian cai tri dai toi 241 nam voi mot ket cuc tuong đoi binh on nhu vay, voi thuc quyen keo dai đen tan nhung nam cuoi, thi chanh quyen ho Trinh thuc su la mot trieu đai on đinh va đang khen nhat trong lich su Viet Nam. Co nhung trieu đai dai hon nhu nha Le (360 nam) va Nguyen (toan bo 387 nam tinh tu 1558 đen 1945) nhung vo cung bat on, bi gian đoan, vua bi giet hai, dong toc lam đai nan, mo ma bi xam pham, hung chiu nhieu chi trich ve viec "ban nuoc" hay "bao chua", va thuc quyen cua ho khong keo dai qua 100 nam thi 241 nam nam quyen vung chai cua ho Trinh vuot troi hon han, cung khong tham quyen co vi đen muc gat bo the dien cua quoc gia.
Vi vay đe tra loi cho cau hoi trieu đai nao on đinh, lau ben nhat trong lich su Viet Nam thi đo chinh la chinh quyen ho Trinh chu khong phai bat xu trieu đai mang danh "chinh thong nao"


Danh sach cac chua Trinh Pha he Nien Bieu Xem them Chua Nguyen
Chua Bau
Chua Mac
Trieu Le trung hung
Trieu Tay Son


Tham khao List of the Trinh lords and the nominal Le Kings Luu tru ngay 11 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine
The Encyclopedia of Military History by R. Ernest Dupuy and Trevor N. Dupuy. Harper & Row (New York).