Phan tu la 1 nhom trung hoa đien tich co nhieu hon 2 nguyen tu lien ket voi nhau bang cac lien ket hoa hoc.  Cac phan tu đuoc phan biet voi cac ion do thieu đien tich. Tuy nhien, trong vat ly luong tu, hoa hoc huu co va hoa sinh, thuat ngu phan tu thuong đuoc su dung it nghiem ngat hon, cung đuoc ap dung cho cac ion đa nguyen tu.
Trong ly thuyet đong hoc cua chat khi, thuat ngu phan tu thuong đuoc su dung cho bat ky hat khi nao bat ke thanh phan cua no. Theo đinh nghia nay, cac nguyen tu khi tro đuoc coi la cac phan tu vi chung la cac phan tu đon phan tu.
Mot phan tu co the la hat nhan, nghia la, no bao gom cac nguyen tu cua mot nguyen to hoa hoc, nhu voi oxy (O2); hoac no co the la hat nhan, mot hop chat hoa hoc bao gom nhieu hon mot nguyen to, nhu voi nuoc (H2O). Cac nguyen tu va phuc chat đuoc ket noi boi cac tuong tac khong cong hoa tri, nhu lien ket hydro hoac lien ket ion, thuong khong đuoc coi la cac phan tu đon le.
Cac phan tu nhu la thanh phan cua vat chat la pho bien trong cac chat huu co (va do đo sinh hoa). Ho cung chiem hau het cac đai duong va bau khi quyen. Tuy nhien, phan lon cac chat ran quen thuoc tren Trai Đat, bao gom hau het cac khoang chat tao nen lop vo, lop phu va loi Trai Đat, chua nhieu lien ket hoa hoc, nhung khong đuoc tao thanh tu cac phan tu co the nhan dang đuoc. Ngoai ra, khong co phan tu đien hinh nao co the đuoc đinh nghia cho tinh the ion (muoi) va tinh the cong hoa tri (chat ran mang), mac du chung thuong bao gom cac te bao đon vi lap lai keo dai trong mot mat phang (nhu trong graphene) hoac ba chieu (nhu trong kim cuong, thach anh, hoac natri chloride). Chu đe cua cau truc đon vi te bao lap đi lap lai cung giu cho hau het cac pha co đac co lien ket kim loai, co nghia la kim loai ran cung khong đuoc tao ra tu cac phan tu. Trong kinh (chat ran ton tai o trang thai roi loan thuy tinh the), cac nguyen tu cung co the đuoc giu voi nhau bang lien ket hoa hoc khong co su hien dien cua bat ky phan tu co the xac đinh nao, cung khong co bat ky su đeu đan nao cua cac đon vi lap lai đac trung cho tinh the.
Khai niem phan tu lan đau đuoc gioi thieu vao nam 1811 boi Avogadro, su ton tai cua cac phan tu van la mot đe tai tranh cai soi noi trong cong đong hoa hoc, cho toi khi nam 1911, khi Perrin cong khai cac ket qua nghien cuu cua minh. Thuyet phan tu hien đai đa mang đen nhieu ung dung trong tinh toan, la co so đe hinh thanh nen nganh hoa hoc tinh toan đuong thoi.


Khoa hoc phan tu Khoa hoc ve phan tu đuoc goi la hoa hoc phan tu hoac vat ly phan tu, tuy thuoc vao viec tap trung vao hoa hoc hay vat ly. Hoa hoc phan tu lien quan đen cac đinh luat chi phoi su tuong tac giua cac phan tu dan đen su hinh thanh va pha vo cac lien ket hoa hoc, trong khi vat ly phan tu lien quan đen cac đinh luat chi phoi cau truc va tinh chat cua chung. Trong thuc te, tuy nhien, su phan biet nay la mo ho. Trong khoa hoc phan tu, mot phan tu bao gom mot he thong on đinh (trang thai rang buoc) gom hai hoac nhieu nguyen tu. Cac ion polyatomic đoi khi co the đuoc coi la huu ich nhu cac phan tu tich đien. Thuat ngu phan tu khong on đinh đuoc su dung cho cac loai rat de phan ung, tuc la cac to hop ton tai ngan (cong huong) cua cac electron va hat nhan, chang han nhu cac goc, ion phan tu, phan tu Rydberg, trang thai chuyen tiep, phuc hop van der Waals hoac he thong cac nguyen tu va cham nhu trong Bose mat Einstein ngung tu.


Lien ket Cac phan tu đuoc giu voi nhau bang lien ket cong hoa tri hoac lien ket ion. Mot so loai nguyen to phi kim chi ton tai duoi dang phan tu trong moi truong. Vi du, hydro chi ton tai duoi dang phan tu hydro. Mot phan tu cua mot hop chat đuoc tao thanh tu hai hoac nhieu yeu to.


= Hoa tri =

Lien ket cong hoa tri la lien ket hoa hoc lien quan đen viec chia se cac cap electron giua cac nguyen tu. Cac cap electron nay đuoc goi la cap chia se hoac cap lien ket va su can bang on đinh cua luc hap dan va luc đay giua cac nguyen tu, khi chung chia se electron, đuoc goi la lien ket cong hoa tri.


= Ion =

Lien ket ion la mot loai lien ket hoa hoc lien quan đen luc hut tinh đien giua cac ion tich đien trai dau va la tuong tac chinh xay ra trong cac hop chat ion. Cac ion la cac nguyen tu đa mat mot hoac nhieu electron (goi la cation) va cac nguyen tu đa thu đuoc mot hoac nhieu electron (goi la anion). Su chuyen đien tu nay đuoc goi la đien hoa trai nguoc voi cong hoa tri. Trong truong hop đon gian nhat, cation la nguyen tu kim loai va anion la nguyen tu phi kim, nhung cac ion nay co the co ban chat phuc tap hon, vi du cac ion phan tu nhu NH4+ hoac SO42−.


Kich thuoc cua phan tu Hau het cac phan tu qua nho đe co the nhin thay bang mat thuong, mac du cac phan tu cua nhieu polyme co the đat kich thuoc vi mo, bao gom ca cac phan tu sinh hoc nhu DNA. Cac phan tu thuong đuoc su dung lam cac khoi xay dung đe tong hop huu co co kich thuoc tu mot vai angstroms (A) đen vai chuc, hoac khoang mot phan ty met. Cac phan tu đon le thuong khong the đuoc quan sat bang anh sang (nhu đa luu y o tren), nhung cac phan tu nho va tham chi cac đuong vien cua cac nguyen tu rieng le co the đuoc truy tim trong mot so truong hop bang cach su dung kinh hien vi luc nguyen tu. Mot so phan tu lon nhat la đai phan tu hoac sieu phan tu.
Phan tu nho nhat la hydro (H2), voi đo dai lien ket la 0,74.
Ban kinh phan tu hieu qua la kich thuoc ma mot phan tu hien thi trong dung dich. Bang tinh tham cho cac chat khac nhau chua cac vi du.


Cong thuc phan tu = Cac loai cong thuc hoa hoc =
-Cac cong thuc hoa hoc cho mot phan tu su dung mot dong hoa yeu to ky hieu, so, va đoi khi cung bieu tuong khac, chang han nhu dau ngoac đon, dau gach ngang, dau ngoac, va cong (+) va tru (-) dau hieu. Chung đuoc gioi han trong mot dong ky hieu chinh ta, co the bao gom cac chi so va sieu ky tu.
Cong thuc thuc nghiem cua mot hop chat la mot loai cong thuc hoa hoc rat đon gian. Đay la ty le nguyen đon gian nhat cua cac nguyen to hoa hoc cau thanh no. Vi du, nuoc luon bao gom ty le 2: 1 cua hydro voi cac nguyen tu oxy va ethanol (ruou ethyl) luon bao gom carbon, hydro va oxy theo ty le 2: 6: 1. Tuy nhien, đieu nay khong xac đinh loai phan tu duy nhat   - vi du dimethyl ether co cung ty le voi ethanol. Cac phan tu co cung cac nguyen tu trong cac sap xep khac nhau đuoc goi la cac đong phan. Ngoai ra, carbohydrate, vi du, co cung ty le (carbon: hydro: oxy = 1: 2: 1) (va do đo co cung cong thuc thuc nghiem) nhung tong so nguyen tu khac nhau trong phan tu.
Cong thuc hoa hoc phan anh so luong chinh xac cac nguyen tu cau thanh phan tu va do đo đac trung cho cac phan tu khac nhau. Tuy nhien, cac đong phan khac nhau co the co cung thanh phan nguyen tu trong khi la cac phan tu khac nhau.
Cong thuc thuc nghiem thuong giong nhu cong thuc phan tu nhung khong phai luc nao cung vay. Vi du, acetylen phan tu co cong thuc phan tu C2H2, nhung ty le nguyen đon gian nhat cua cac nguyen to la CH.
Cac khoi luong phan tu co the đuoc tinh tu cong thuc hoa hoc va đuoc the hien trong truyen thong đon vi khoi luong nguyen tu bang 1/12 khoi luong cua mot khong cac-bon-12 (12C đong vi) nguyen tu. Đoi voi chat ran mang, đon vi cong thuc han đuoc su dung trong tinh toan can bang hoa hoc.


= Cong thuc cau truc =

Đoi voi cac phan tu co cau truc 3 chieu phuc tap, đac biet la lien quan đen cac nguyen tu lien ket voi bon nhom the khac nhau, mot cong thuc phan tu đon gian hoac tham chi cong thuc hoa hoc ban cau truc co the khong đu đe xac đinh hoan toan phan tu. Trong truong hop nay, mot loai cong thuc đo hoa đuoc goi la cong thuc cau truc co the can thiet. Cac cong thuc cau truc co the lan luot đuoc bieu dien bang ten hoa hoc mot chieu, nhung danh phap hoa hoc nhu vay đoi hoi nhieu tu va thuat ngu khong phai la mot phan cua cong thuc hoa hoc.


Hinh hoc phan tu Cac phan tu co hinh hoc can bang co đinh Đo dai lien ket va goc đo cua moi quan he ma chung lien tuc dao đong thong qua cac chuyen đong dao đong va quay. Mot chat tinh khiet bao gom cac phan tu co cung cau truc hinh hoc trung binh. Cong thuc hoa hoc va cau truc cua mot phan tu la hai yeu to quan trong quyet đinh tinh chat cua no, đac biet la kha nang phan ung cua no. Cac chat đong phan co chung mot cong thuc hoa hoc nhung thong thuong co cac tinh chat rat khac nhau do cau truc khac nhau cua chung. Cac đong phan lap the, mot loai đong phan đac biet, co the co cac tinh chat hoa ly rat giong nhau va đong thoi cac hoat đong sinh hoa khac nhau.


Quang pho phan tu Quang pho phan tu lien quan đen phan ung (pho) cua cac phan tu tuong tac voi cac tin hieu tham do cua nang luong đa biet (hoac tan so, theo cong thuc cua Planck). Cac phan tu co muc nang luong đuoc luong tu hoa co the đuoc phan tich bang cach phat hien su trao đoi nang luong cua phan tu thong qua su hap thu hoac phat xa. Quang pho thuong khong đe cap đen cac nghien cuu nhieu xa trong đo cac hat nhu neutron, electron hoac tia X nang luong cao tuong tac voi su sap xep thuong xuyen cua cac phan tu (nhu trong tinh the).
Quang pho vi song thuong đo cac thay đoi trong qua trinh quay cua cac phan tu va co the đuoc su dung đe xac đinh cac phan tu ngoai khong gian. Quang pho hong ngoai đo su rung đong cua cac phan tu, bao gom cac chuyen đong keo dai, uon cong hoac xoan. No thuong đuoc su dung đe xac đinh cac loai lien ket hoac nhom chuc trong cac phan tu. Nhung thay đoi trong cach sap xep cac vach hap thu hoac phat xa cua electron trong tia cuc tim, anh sang nhin thay hoac gan tia hong ngoai va dan đen mau sac. Quang pho cong huong hat nhan đo moi truong cua cac hat nhan cu the trong phan tu va co the đuoc su dung đe mo ta so luong nguyen tu o cac vi tri khac nhau trong mot phan tu.


Cac khia canh ly thuyet Nghien cuu ve cac phan tu bang vat ly phan tu va hoa hoc ly thuyet phan lon dua tren co hoc luong tu va rat can thiet cho su hieu biet ve lien ket hoa hoc. Đon gian nhat trong so cac phan tu la phan tu hydro-ion, H2+ va đon gian nhat trong tat ca cac lien ket hoa hoc la lien ket mot electron. H2+ bao gom hai proton tich đien duong va mot electron tich đien am, co nghia la phuong trinh Schrodinger cho he thong co the đuoc giai quyet de dang hon do thieu luc đay electron electron. Voi su phat trien cua may tinh ky thuat so nhanh, cac giai phap gan đung cho cac phan tu phuc tap hon đa tro thanh co the va la mot trong nhung khia canh chinh cua hoa hoc tinh toan.
Khi co gang xac đinh chat che lieu mot su sap xep cac nguyen tu co đu on đinh đe đuoc coi la mot phan tu hay khong, IUPAC goi y rang no "phai tuong ung voi mot cho lom tren be mat nang luong đu sau đe giam giu it nhat mot trang thai rung đong". Đinh nghia nay khong phu thuoc vao ban chat cua su tuong tac giua cac nguyen tu, ma chi phu thuoc vao đo manh cua su tuong tac. Tren thuc te, no bao gom cac loai bi rang buoc yeu ma theo truyen thong khong đuoc coi la cac phan tu, chang han nhu helium dimer, He2, co mot trang thai rang buoc rung đong  va bi rang buoc long leo đen muc no chi co the đuoc quan sat o muc rat thap nhiet đo.
Viec sap xep cac nguyen tu co đu on đinh hay khong đe đuoc coi la mot phan tu von la mot đinh nghia hoat đong. Ve mat triet hoc, do đo, mot phan tu khong phai la mot thuc the co ban (vi du, nguoc lai, voi mot hat co ban); đung hon, khai niem ve mot phan tu la cach nha hoa hoc đua ra tuyen bo huu ich ve suc manh cua cac tuong tac quy mo nguyen tu trong the gioi ma chung ta quan sat.


Xem them Nguyen tu
Đon chat
Hop chat
Nguyen to hoa hoc
Đo am đien
Dung dich
Cong thuc hoa hoc
Đong phan
So nguyen tu


Tham khao Lien ket ngoai