Sumer (tieng Akkad Sumeru; tieng Sumer 𒆠𒂗𒂠 ki-en-gir15) la mot nen van minh co đai va cung đe chi khu vuc lich su o phia nam Luong Ha (Iraq ngay nay), bao gom vung đong bang rong lon nam giua song Tigris va Euphrates, phia đong nam giap Vinh Ba Tu. Nen van minh Sumer phat trien tu cuoi thien nien ky 4 cho đen het thien nien ky 3 TCN, va la mot trong nhung nen van minh đau tien đuoc biet đen tren the gioi, cung voi Ai Cap co đai, Norte Chico va van minh luu vuc song An.
Ngon ngu chinh o Sumer la tieng Sumer, mot ngon ngu biet lap chua ro nguon goc, ton tai song song voi cac ngon ngu khac, chu yeu la tieng Akkad, mot ngon ngu Semit đen tu phia bac cua Ha Luong Ha. Trong cac nghien cuu gan đay ve Sumer, thuat ngu Sumer bao gom toan bo lich su cua Ha Luong Ha trong giai đoan nay chu khong đe chi rieng minh cac quoc gia Sumer.
Nen van minh Sumer trai qua mot so giai đoan chinh. Thoi ky Uruk cuoi cung (k. 3400–3100 TCN) đanh dau su ra đoi cua chu viet, cung voi the che nha nuoc va thanh thi, lan toa anh huong van hoa tu mien nam Luong Ha đen cac khu vuc lan can. Cac trieu đai đau tien (k. 2900–2340 TCN) bao gom nhieu tieu vuong quoc đoc lap cung ton tai va đoi nghich voi nhau, thuong đuoc goi la cac "thanh bang" (Uruk, Ur, Lagash, Umma-Gisha, Kish,...). Cuoi cung chung đuoc thong nhat boi Đe che Akkad (k. 2340–2190 TCN), cai tri boi nguoi Semit tu phia Bac va bao gom toan bo Luong Ha cung mot so khu vuc lan can. Sau su sup đo cua đe che Akkad, trieu đai thu ba cua Ur (k. 2112–2004 TCN) cua nguoi ban đia Sumer noi day va thong tri hau het Luong Ha, la su "phuc hung Sumer" cuoi cung trong lich su khu vuc. Trong giai đoan nay, tieng Sumer đa khong con la ngon ngu chinh nhung van la ngon ngu cua gioi thuong luu.
Sau khi nen van minh Sumer đuoc tai phat hien vao the ki 19, cac tu lieu khao co cho thay nguoi Sumer co anh huong rat lon đen cac nen van minh co đai sau nay, đac biet la o Luong Ha. Tuy ho khong phai nhan to duy nhat, song nguoi Sumer đong vai tro quyet đinh trong viec hinh thanh nen van minh Luong Ha. Đac biet, ho đa gop phan xay dung nhung nha nuoc đau tien voi the che va chinh quyen phuc tap, phat trien nhung xa hoi thanh thi đau tien cung nhu cac ky thuat khac nhau trong cac linh vuc nong nghiep, xay dung, luyen kim va thuong mai. He thong so đem cua nguoi Sumer co anh huong đen nhung nen van hoa sau nay va van đuoc ap dung cho đen tan ngay nay.


Đinh nghia Sumer Thuat ngu Sumer đuoc lay tu cac van ban co, xuat phat tu thuat ngu tieng Akkad Sumeru, chi vung đat cuc nam Luong Ha, phan biet voi vung đat Akkad o phia bac (Akkadum trong tieng Akkad va ki-uri trong tieng Sumer) cua toc nguoi Semit noi tieng Akkad. Cac nha su hoc sau nay đa tao ra thuat ngu "Sumer" đe chi nhung nguoi song o trong khu vuc va noi ngon ngu nay.
Nguoi Sumer tu goi minh la ug sag gig-ga (chu hinh nem: 𒌦 𒊕 𒈪 𒂵, phien am: /uŋ saŋ giga/, nghia đen: "nguoi đau đen"), va goi vung đat cua ho la ki-en-gi(-r) (chu hinh nem: 𒆠𒂗𒄀, nghia đen 'đat' + 'vua chua' + 'cao quy'), nghia la "vung đat cua Vua". Nguoi Akkad cung goi nguoi Sumer la "nguoi đau đen", hay tsalmat-qaqqadi trong tieng Akkad.
Tu Sumeru trong tieng Akkad co the la ten goi đia ly trong phuong ngu, nhung chua the xac đinh chac chan ve su phat trien am vi dan đen thuat ngu sumeru trong tieng Akkad. Tu Shinar trong tieng Hebrew, tu Sngr trong tieng Ai Cap, va Sanhar(a) trong tieng Hitti, đeu đe chi vung nam Luong Ha, co the la nhung bien the phuong tay cua Sumeru. Thuat ngu "tieng Sumer" cung đuoc đe cap trong cac van ban co (eme-gi trong tieng Sumer va sumeru trong tieng Akkad) o thoi Babylon sau nay.


= Vung đat =
Vung đat Sumer trong thien nien ky 3 co dien tich khoang 30.000 km vuong, nam o phia nam cua vung đong bang chau tho song Tigris va Euphrates. Phia Bac toi Nippur, bien gioi Sumer va Akkad, phia nam toi Vinh Ba Tu, khi đo van o sau tren phia bac xa hon nhieu so voi ngay nay, bao gom tu Eridu đen phia nam Lagash. Phia tay giap sa mac Syro-Arab rong lon o Thuong Luong Ha, phia đong keo dai đen vung đoi o chan day Zagros, sau nay la Elam. Sumer bi thong tri boi mot so thanh bang chinh: Ur, Uruk, Eridu, Girsu, Lagash, Shuruppak, Adab, Umma, Zabalam, Nippur. Vung đat Sumer co khi hau kho can nhu ngay nay, voi đia hinh bang phang va cac con song la ranh gioi tu nhien chinh. Ben canh cac khu vuc can sa mac, Sumer cung bao gom mot so vung đam lay am uot, bao gom nhieu khu vuc ven bien.


= Tieng noi =
Ngon ngu Sumer la mot ngon ngu biet lap, cho đen nay van chua xac đinh đuoc moi quan he voi mot ngon ngu nao khac. Do đo, viec tai cau truc am vi hoc tieng Sumer van con han che, trong khi ngu phap va tu vung cua no đuoc tim hieu ro hon hon nho cac van ban co va cac bo tu vung song ngu Sumer-Akkad đuoc soan boi cac kinh su. Hon nua, hai ngon ngu nay co su tuong tac sau sac, tao thanh mot vung cong sinh ngon ngu Sumer-Akkad. Tieng Sumer co le đa khong con đuoc noi vao khoang nam 2000 truoc Cong nguyen (thoi ky chinh xac đang đuoc tranh luan), nhung van đuoc su dung trong tho phung va van hoc, nhu truong hop cua tieng Latin o chau Au thoi trung co va hien đai.


= Dan toc =
Co nhieu tranh cai ve dan toc Sumer. Cac nha su hoc cuoi the ky 19 va nua đau the ky 20 bi anh huong boi van đe chung toc đang thinh hanh vao thoi điem bay gio, đa tim cach xac đinh cac đac trung cua mot "chung toc Sumer", dua tren hinh anh nguoi Sumer đuoc the hien trong nghe thuat. Tu đo, ho cho rang nguoi Sumer co thoi quen cao toc va rau, khong giong nhu nguoi Semit long la va đe rau ram. Cac phuong phap nhan chung hoc ngoai hinh đa đuoc ap dung đe tim cach phan biet cac dang hop so cua nguoi Sumer va nguoi Semit lan can. Nhin chung, cac nha su hoc thuong cho rang đa mot cuoc xung đot chung toc giua nguoi Sumer va nguoi Semit, va coi đay la mot chu đe lon trong nghien cuu lich su chinh tri thoi bay gio. Tuy nhien, theo Thorkild Jacobsen nam 1939, cu dan mien nam Luong Ha khong co su phan biet chung toc ro net va cung khong xung đot vi ly do nay.
Sau khi cac cuoc tranh luan ve van đe "chung toc" bi bac bo, thuat ngu "Sumer" đuoc dung đe chi nhung nguoi noi tieng Sumer trong cuoc song hang ngay hoac nhung nguoi song o cac quoc gia Sumer dung tieng Sumer lam ngon ngu viet thong dung nhat. Tuy nhien, chua the chac chan rang mot thanh pho o mot thoi ky nhat đinh dung tieng Sumer lam ngon ngu viet chinh se đi kem voi viec nguoi dan su dung no lam tieng pho thong. Mot cach khac đe xac đinh nguoi noi tieng Sumer la thong qua ten cua ho, boi vi nguoi dan Nam Luong Ha o thien nien ky thu 3 chu yeu co ten tieng Sumer hoac tieng Akkad. Cac nghien cuu cho thay mot quoc gia Sumer la noi ma cac van ban viet bang tieng Sumer chiem đa so, cung nhu con nguoi co ten tieng Sumer, co the bao gom cac yeu to tieng Akkad neu o nhung khu vuc gan phia bac co đong nguoi noi tieng Semit. Con mot so y kien trai nguoc, nhung đa so cac nha su hoc bac bo cac y kien cho rang hai nhom nguoi đoi lap nhau va co xung đot trong nhung thoi ky nhat đinh, cho rang ho la nhung quan the song cong sinh.


Cac thanh bang Sumer Toi cuoi thien nien ky 4 TCN, Sumer bao gom nhieu thanh bang đoc lap, đuoc ngan cach boi cac con kenh đao va tuong thanh. Moi thanh bang co trung tam la mot ngoi đen tho mot vi than bao tro rieng va đuoc cai tri boi mot tu si (ensi) hay mot vi vua (lugal) co moi lien he đac biet voi đen tho.
Nam thanh bang "đau tien" đuoc cho la co ton tai vuong quyen o thoi So ky trieu đai, truoc tran lut, theo Danh sach vua Sumer:

Eridu (Tell Abu Shahrain)
Bad-tibira (co the la Tell al-Madain)
Larsa (Tell as-Senkereh)
Sippar (Tell Abu Habbah)
Shuruppak (Tell Fara)
Cac thanh bang lon khac:

 Uruk (Warka)
 Kish (Tell Uheimir & Ingharra)
 Ur (Tell al-Muqayyar)
 Nippur (Afak)
 Lagash (Tell al-Hiba)
 Girsu (Tello or Telloh)
 Umma (Tell Jokha)
 Hamazi 1
 Adab (Tell Bismaya)
 Mari (Tell Hariri) 2
 Akshak 1
 Akkad 1
 Isin (Ishan al-Bahriyat)

(1đia điem khong chac chan)
(2mot thanh bang phia ngoai o phia bac Luong Ha)
Cac thanh bang nho (tu nam ra bac):

Kuara (Tell al-Lahm)
Zabala (Tell Ibzeikh)
Kisurra (Tell Abu Hatab)
Marad (Tell Wannat es-Sadum)
Dilbat (Tell ed-Duleim)
Borsippa (Birs Nimrud)
Kutha (Tell Ibrahim)
Der (al-Badra)
Eshnunna (Tell Asmar)
Nagar (Tell Brak) 2
(2mot thanh bang phia ngoai o phia bac Luong Ha)
Ngoai Mari, nam cach 330 km (205 mi) phia tay bac Agade nhung đuoc xep vao danh sach vua vi co vuong quyen o So ky Trieu đai II, va tien đon Nagar, nhung thanh pho nay đeu nam trong đong bang phu sa Euphrates-Tigris, phia nam Baghdad, hien nay la cac vung uy tri Babil, Diyala, Wasit, Dhi Qar, Basra, Al-Muthanna va Al-Qadisiyyah cua Iraq.


Lich su Cac thanh bang Sumer xuat hien tu giai đoan tien su Ubaid va Uruk. Lich su đuoc ghi chep cua nguoi Sumer co tu truoc the ky 27 TCN, nhung tu lieu khao co van con mo ho cho toi đau giai đoan So ky trieu đai III (khoang the ky 23 TCN) khi mot he thong chu viet am tiet co ra đoi cho phep cac nha khao co đoc đuoc nhung tu lieu va van ban lich su thoi ky nay. Sumer co đai ket thuc voi su troi day cua Đe che Akkad o the ky 23 TCN. Tiep theo giai đoan Guti, co mot thoi ky Phuc hung Sumer ngan o the ky 21 TCN truoc khi bi toc nguoi Semit Amorite xam luoc. "Trieu đai Isin" cua nguoi Amorite ton tai toi khoang nam 1700 TCN khi cuoi cung Luong Ha đuoc thong nhat duoi su cai tri cua Babylonia. Nguoi Sumer dan dan bi đong hoa voi nguoi Akkad.

Giai đoan Ubaid: 5300–4100 TCN (đo gom Đo đa moi toi Đo đong đa)
Giai đoan Uruk: 4100–2900 TCN (Cuoi Đo đong đa toi Đo đong moi I)
Uruk XIV-V: 4100–3300 TCN
Giai đoan Uruk IV: 3300–3000 TCN
Giai đoan Jemdet Nasr (Uruk III): 3000–2900 TCN
Giai đoan So ky trieu đai (Đo đong moi II-IV)
Giai đoan So ky trieu đai I: 2900–2800 TCN
Giai đoan So ky trieu đai II: 2800–2600 TCN
Giai đoan So ky trieu đai IIIa: 2600–2500 TCN
Giai đoan So ky trieu đai IIIb: khoang 2500–2334 TCN
Giai đoan Đe che Akkad: khoang 2334–2218 TCN
Giai đoan Guti: khoang 2218–2047 TCN (Đau thoi ky đo đong IV)
Giai đoan Ur III: khoang 2047–1940 TCN


= Nguon goc =
Phan lon cac nha su hoc cho rang Sumer co nguoi đinh cu đau tien tu k. 5500 đen 4000 TCN boi mot nhom nguoi Tay A noi tieng Sumer (the hien o ten cua cac thanh pho, dong song, nghe nghiep co ban...). Nguoi Sumer la giong nguoi phi Semit, va noi mot ngon ngu co lap; mot so nha ngon ngu tin rang co the tim thay dau vet cua mot ngon ngu nen co ben duoi tieng Sumer, boi vi ten cua mot so thanh pho lon cua Sumer khong phai la tieng Sumer, cho thay anh huong cua nhung dan cu song tu truoc đo. Tuy nhien, bang chung khao co cho thay su tiep noi ro rang, khong bi ngat quang tu thoi Tien giai đoan Ubaid (5300–4700 TCN) cua nhung khu đinh cu phia nam Luong Ha. Nguoi Sumer đinh cu o đay canh tac tren nhung manh đat trong vung đa đuoc ho lam mau mo bang tram tich phu sa hai con song Tigris va Euphrates.Nhung hoc gia khac đe xuat rang nguoi Sumer la mot nhom nguoi Bac Phi, di cu tu Sahara thoi chua hoang hoa đen Trung Đong, va đua canh tac nong nghiep toi khu vuc nay. Lazaridis et al. (2016) mac du khong nhac đen nguoi Sumer nhung cho rang van hoa tien Semit o Trung Đong co nguon goc Bac Phi. Mat khac, mot so phan tich gan đay ve mau gen tu hai cot nguoi Luong Ha co đai cho thay nguoi Sumer co the co lien quan voi nguoi An Đo, hoac la it nhat mot phan trong so ho co lien quan đen nguoi Dravidia o An Đo.
Nhung nguoi tien su nay hien đuoc goi la "nguoi tien-Euphrates" hay "nguoi Ubaid", va đuoc cho la đa phat trien tu van hoa Samarra o phia bac Luong Ha. Nguoi Ubaid, du khong đuoc nhac toi trong cac van ban Sumer, đuoc cho la nhom dan cu van minh đau tien tai Sumer. Ho đa biet thoat nuoc cac đam lay đe lam nong nghiep, phat trien thuong mai va cac nganh cong nghiep bao gom keo soi, thuoc da, gia cong kim loai, nghe ne va lam gom.
Mot so hoc gia bac bo y tuong ve mot ngon ngu tien-Euphrates hay mot ngon ngu nen; ho cho rang ngon ngu Sumer ban đau la ngon ngu cua nhung nguoi san ban va đanh ca song tai vung đam lay va ven bien phia đong A Rap va la mot phan cua nen van hoa riu đa mai hai mat A Rap. Cac su lieu đang tin cay co nien đai muon hon nhieu va khong co dau tich nao co tu truoc thoi Enmebaragesi (k. the ki 26 TCN). Juris Zarins tin rang nguoi Sumer song o doc bo bien Đong A Rap, vinh Ba Tu ngay nay, truoc khi khu vuc bi ngap vao cuoi ky Bang ha.

Thanh pho Eridu tren bo bien vinh Ba Tu đuoc xem la mot trong nhung thanh pho đau tien tren the gioi, la noi dung hop ba nen van hoa khac nhau: nhung nguoi nong dan Ubaid song trong nhung ngoi nha xay bang gach bun va biet lam nong nghiep thuy loi; nguoi chan tha du muc Semit song trong leu trai mau đen va đi theo cac đan cuu hay de; va nhung nguoi đanh ca song trong leu bang say tai cac đam lay, tat ca ho đeu co the la to tien cua nguoi Sumer.


= Giai đoan Ubaid =
Giai đoan Ubaid đuoc đanh dau bang mot phong cach rieng biet voi su xuat hien cua đo gom co mau chat luong cao lan rong khap Luong Ha va vinh Ba Tu. Trong thoi gian nay, khu đinh cu đau tien o nam Luong Ha đuoc thanh lap tai Eridu khoang nam 5300 TCN boi nhung nguoi đen tu van hoa Hadji Muhammed. Nen van hoa nay co ve nhu xuat phat tu van hoa Samarra tu phia bac Luong Ha. Chua ro lieu đay co phai la nhung nguoi Sumer gan voi van hoa Uruk sau nay hay khong. Eridu van tiep tuc la mot trung tam ton giao quan ngay ca sau khi no dan bi vuot qua ve kich co boi thanh pho Uruk lan can. Truyen thuyet ve cac me (nhung nen tang cua van minh) đuoc vi than tri tue Enki cua Eridu trao cho nu than Inanna cua Uruk co the phan anh su dich chuyen quyen luc noi tren.


= Giai đoan Uruk =

Su chuyen tiep khao co tu giai đoan Ubaid toi giai đoan Uruk đuoc đanh dau boi su chuyen đoi tu đo gom ve mau lam tai nha bang ban xoay cham sang đo gom khong mau đuoc san xuat hang loat boi tho thu cong chuyen nghiep bang ban xoay toc đo cao hon.
Toi thoi điem giai đoan Uruk (khoang 4100–2900 TCN), hang hoa trao đoi đuoc van chuyen doc theo nhung con kenh đao va song phia nam Luong Ha voi khoi luong lon đa tao đieu kien thuan loi cho su troi day cua nhieu thanh bang lon co giai cap voi trung tam la đen tho va dan so hon 10,000 nguoi. Đo thu cong va cac thuoc đia cua van hoa Uruk đa đuoc tim thay tren mot khu vuc rong lon — tu day nui Taurus o Tho Nhi Ky cho toi Đia Trung Hai o phia tay, va xa ve phia đong toi tan Trung Iran.
Van hoa Uruk đuoc lan toa boi cac thuong nhan va thuc dan Sumer, co anh huong lon đen nhung dan toc xung quanh, hinh thanh nen cac nen van hoa va kinh te canh tranh tuong tu. Dan dan cac thanh bang Sumer đe mat su kiem soat bang vu luc voi cac thuoc đia o xa.
Cac thanh bang Sumer thoi Uruk co the theo che đo than quyen va đuoc cai tri boi mot vi vua tu si (ensi), giup viec boi mot hoi đong nguyen lao gom ca nam gioi va nu gioi. Nhieu kha nang la he thong than linh sau nay cua Sumer dua theo mo hinh chinh tri nay. Co it bang chung ve chien tranh co to chuc hay nhung binh si chuyen nghiep trong giai đoan Uruk, va cac thanh thi nhin chung đeu co tuong bao. Trong giai đoan nay Uruk tro thanh thanh pho co muc đo đo thi hoa cao nhat tren the gioi, la noi đau tien co dan so vuot qua 50.000 nguoi.
Danh sach nhung vi vua Sumer gom ca nhung Trieu đai đau tien cua nhieu thanh bang noi tieng tu giai đoan nay. Nhung cai ten đau tien tren danh sach la nhung vi vua đuoc cho la đa cai tri truoc tran đai hong thuy, co the la nhan vat hu cau hoac huyen thoai nhu Alulim va Dumuzid.


= Giai đoan So ky trieu đai =

Giai đoan So ky trieu đai bat đau khoang nam 2900 TCN, gan lien voi viec chuyen đoi quyen luc tu đen tho sang cac lanh tu the tuc hon la Lugal (Lu = ong, Gal = lon), bao gom nhung nhan vat huyen thoai nhu Enmerkar, Lugalbanda va Gilgamesh. Nhung ghi chep lich su bat đau khoang nam 2700 TCN, khi ma he thong am tiet ma hoa bat đau phat trien tu chu tuong hinh so khai. Trung tam van hoa cua Sumer van o phia nam Luong Ha, du nhung nha cai tri đa som bat đau banh truong toi nhung vung xung quanh, va cac dan toc Semit đa tiep thu phan lon van hoa Sumer.
Vi vua đau tien trong danh sach vua Sumer co ten cung đuoc nhac đen trong cac nguon huyen thoai khac la Etana, vi vua thu 13 cua Trieu đai thu nhat cua Kish. Vi vua đau tien khao chung đuoc la Enmebaragesi cua Kish (khoang the ky 26 TCN), ten cua ong cung đuoc đe cap đen trong Su thi Gilgamesh, dan toi suy đoan rang chinh Gilgamesh la mot vi vua co that cua Uruk. Nhu Su thi Gilgamesh cho thay, giai đoan nay gan lien voi chien tranh leo thang. Cac thanh bang đuoc xay tuong bao va gia tang ve kich co trong khi nhung lang mac khong đuoc bao ve o phia nam Luong Ha dan bien mat. (Ca Enmerkar va Gilgamesh đeu đuoc gan voi viec xay dung tuong thanh Uruk).


 Trieu đai thu nhat cua Lagash  Khoang 2500–2270 TCN.
Trieu đai cua Lagash, mac du khong co trong danh sach vua Sumer, đa đuoc chung thuc qua mot so đen đai quan trong va nhieu phat hien khao co.
Du co thoi gian ton tai ngan, mot trong nhung đe che đau tien đuoc biet đen trong lich su la đe che Eannatum cua Lagash, nguoi tren thuc te đa thong nhat toan bo Sumer, gom ca Kish, Uruk, Ur, va Larsa, va bat thanh bang Umma, mot đoi thu lon cua Lagash, phai than phuc. Them vao đo, vuong quoc cua ong mo rong toi mot so vung cua Elam va doc theo vinh Ba Tu. Ong noi tieng voi chinh sach khung bo ke thu mot cach tan bao. Tam bia chim ken ken con ton tai khac hoa canh thi the quan đich cua Eannatum bi đan ken ken ria xac. Đe che cua ong sup đo mot thoi gian ngan sau khi ong qua đoi.
Sau nay, Lugal-Zage-Si, vi vua tu si cua Umma, đa lat đo su thong tri cua Trieu đai Lagash roi chinh phuc Uruk va đinh đo o đo, xac lap mot đe che trai dai tu vinh Ba Tu toi Đia Trung Hai. Ong la vi vua cuoi cung nguoi Sumer truoc Sargon cua Akkad.


= Đe che Akkad =

Khoang 2270 đen 2083 TCN.
Ngon ngu Đong Semit, tieng Akkad, lan đau đuoc xac thuc qua ten cua cac vi vua Kish k. 2800 TCN trong nhung danh sach vua sau nay. Co nhung van ban đuoc viet hoan toan bang tieng Akkad co nien đai tu khoang nam 2500 TCN. Viec su dung tieng Akkad co pho bien nhat o thoi Sargon Đai đe (k. 2270–2215 TCN), nhung hau het cac van ban hanh chinh tiep tuc đuoc viet bang tieng Sumer, ngon ngu đuoc su dung boi cac kinh su. Gelb va Westenholz phan biet ba giai đoan cua tieng Akkad co: giai đoan thoi ky tien Sargon, giao đoan đe che Akkad, va giai đoan "Phuc hung Sumer" tiep theo no. Tieng Akkad va tieng Sumer cung ton tai nhu cac ngon ngu ban đia trong khoang mot nghin nam, nhung vao khoang nam 1800 TCN, tieng Sumer dan chi con la thu ngon ngu van chuong chu yeu đuoc su dung boi cac hoc gia va kinh su. Thorkild Jacobsen cho rang co it su gian đoan trong tinh tiep noi lich su giua cac giai đoan tien va hau Sargon, va cac nghien cuu nhan manh qua muc vao quan niem Semit xung đot voi Sumer". Tuy nhien, co the chac chan rang tieng Akkad đa đuoc ap đat mot thoi gian ngan tai cac vung lan can cua Elam bi chinh phuc truoc đo boi Sargon.


= Giai đoan Guti =
Khoang 2083–2050 TCN


 Trieu đai thu hai cua Lagash  Khoang 2093–2046 TCN
Sau khi Đe che Akkad suy tan va bi cai tri boi nguoi Guti, mot nguoi Sumer khac la Gudea cua Lagash noi day va tiep tuc tu xung than thanh nhu cac vi vua trieu Sargon. Giong Trieu đai Lagash truoc đo, Gudea va nhung hau due cua ong cung khuyen khich phat trien nghe thuat va đe lai mot so luong mau vat khao co lon.


 Giai đoan Ur III  Khoang 2047–1940 TCN
Sau nay, Trieu đai thu ba cua Ur duoi su cai tri cua Ur-Nammu va Shulgi, ma suc manh mo rong toi tan mien bac Luong Ha, la su "Phuc hung Sumer" cuoi cung, nhung khi ay khu vuc nay đa bi Semit hoa nhieu hon la Sumer, voi su noi len nam quyen cua nhung nguoi Akkad noi tieng Semit, va lan song nguoi Semit Martu (Amorite) tran vao, trong boi canh nhieu trung tam quyen luc đia phuong canh tranh lan nhau bao gom Isin, Larsa, va Babylon. Sau nay Babylon chinh phuc phia nam Luong Ha, lap nen Đe che Babylon thu nhat, giong nhu Đe che Assyria đa tung thuc hien o phia bac. Ngon ngu Sumer tiep tuc đuoc coi la ngon ngu cua gioi tang lu đuoc day trong cac truong hoc o Babylon va Assyria, va chu hinh nem van đuoc su dung.


= Suy tan =
Giai đoan nay noi chung dien ra trung khop voi mot su dich chuyen dan so lon tu phia nam toi phia bac Luong Ha. Ve sinh thai hoc, san luong nong nghiep cua cac vung đat Sumer bi anh huong vi đo man ngay cang tang cua đat. Tinh trang man hoa đat trong vung nay đa đuoc ghi nhan tu lau nhu mot van đe nghiem trong. Nhung vung đat đuoc tuoi tieu kem, trong mot khu vuc khi hau kho can voi ty le boc hoi cao, dan toi viec tich tu muoi hoa tan trong đat, cuoi cung lam giam manh san luong nong nghiep. Trong cac giai đoan Akkad va Ur III, đa co su dich chuyen tu trong lua mi sang lua mach la loai cay chiu muoi tot hon, nhung đieu nay la khong đu, va trong giai đoan tu nam 2100 toi 1700 TCN, uoc tinh dan so trong khu vuc nay đa giam toi ba phan nam. Đieu nay lam suy yeu su can bang quyen luc trong vung, lam giam vi the cac khu vuc noi tieng Sumer, khien nhung khu vuc noi tieng Akkad tro nen manh hon. Vi vay, tieng Sumer chi con lai la mot thu ngon ngu dung trong van hoc va ton giao, tuong tu nhu vi the cua tieng Latin o chau Au thoi Trung Co.
Sau mot cuoc xam luoc cua nguoi Elam va cuop boc Ur trong thoi cai tri cua Ibbi-Sin (khoang 1940 TCN), Sumer nam duoi su cai tri cua nguoi Amorite (bat đau giua thoi ky đo đong). Nen đoc lap cua cac thanh bang Amorite o cac the ky 20 đen 18 TCN đuoc goi tom tat la "Trieu đai cua Isin" trong danh sach cac vi vua Sumer, cham dut voi su noi len cua Babylon o thoi Hammurabi khoang nam 1700 TCN.


Ton giao Nguoi Sumer coi cac vi than cua ho la nguoi chiu trach nhiem cho tat ca cac van đe lien quan đen cac trat tu tu nhien va xa hoi.
Truoc khi xuat hien vuong quyen o Sumer, cac thanh bang đuoc cai tri mot cach hieu qua boi cac tu si va chuc sac ton giao. Sau đo, vai tro nay dan dan bi thay the boi cac vi vua, nhung cac tu si van co anh huong lon đen xa hoi Sumer. Thoi ky đau, cac ngoi đen Sumer la nhung cong trinh co cau truc mot phong đon gian, thuong đuoc xay dung tren nen đat cao. Đen thoi ky cuoi cua nen van minh Sumer, nhung ngoi đen nay đa phat trien thanh cac ziggurat, cau truc cao dang kim tu thap voi noi tho tu o tren đinh.
Nguoi Sumer tin rang vu tru đuoc sinh ra tu cac thuc the khoi thuy. Co hai he thong than thoai sang the rieng biet. O he thong thu nhat, Nammu, vung bien nguyen thuy, sinh ra An (troi) va Ki (đat). Hai nguoi giao phoi va sinh ra Enlil. Enlil tach troi ra khoi đat va tri vi mat đat. Con nguoi đuoc cho la tao ra boi Enki, con trai cua An va Nammu. He thong thu hai đuoc noi đen trong su thi Akkad sau nay Enuma Elish, trong đo the gioi đuoc tao thanh tu su ket hop giua nuoc ngot va nuoc man, nam than Abzu va nu than Tiamat, tao ra Lahm va Lahmu, roi dan dan tao ra cac vi than khac.
Ton giao Sumer co anh huong lon đen niem tin ton giao cua cac dan toc Luong Ha sau nay; nhieu yeu to cua no đuoc luu giu trong cac than thoai va ton giao cua nguoi Hurri, nguoi Akkad, nguoi Babylon, nguoi Assyria va cac nhom van hoa Trung Đong khac. Nhieu hoc gia đa nhan thay nhieu điem tuong đong giua nhung cau chuyen cua nguoi Sumer co đai va nhung ghi chep sau nay trong phan đau cua Kinh thanh tieng Do Thai..


= Than linh =
Nguoi Sumer tin vao đa than. Khong co mot he thong than linh chung cho toan the khu vuc; moi thanh bang co vi than bao tro, đen đai va vi vua thay tu rieng biet. Cac vi than chinh trong he thong than Sumer bao gom: An, than cua thien gioi; Enlil, than gio va bao; Enki, than nuoc va van hoa nhan loai, Ninhursag, nu than đat va sinh san, Utu, than cua mat troi va cong ly, va cha cua ong Nanna, than mat trang. Ke tu thoi Akkad tro ve sau, Inanna, nu than tinh duc, sac đep va chien tranh, đuoc ton sung rong rai tren khap Sumer va xuat hien trong nhieu huyen thoai, bao gom ca truyen thuyet noi tieng ve viec ba đi xuong Đia nguc.
Cac vi than nay tao nen mot he thong than co ban; ngoai ra con co hang tram cac vi than nho hon khac. Cac vi than Sumer đuoc gan voi cac thanh pho khac nhau va vai tro ton giao cua ho thuong hoa tron voi quyen luc chinh tri cua cac thanh pho đo. Cac vi than đuoc cho la đa tao ra con nguoi tu đat set đe phuc vu ho. Tren thuc te, cac đen tho đieu hanh cac du an thuy loi lon yeu cau mot luong lon nhan cong va cac cong dan nghia vu lao đong cong ich phung su đen tho, mac du co the tra mot so bac đe đuoc mien. Cac cong đong nong nghiep xoay quanh mot đen tho trung tam o Sumer duy tri mot su on đinh xa hoi cho phep ho ton tai qua bon nghin nam.


= The gioi quan vu tru =
Nguoi Sumer hinh dung vu tru la mot mai vom khep kin đuoc bao quanh boi mot vung bien nuoc man nguyen thuy. Mai vom up len tren mat đat. Ben duoi mat đat la đia phu va vung bien nuoc ngot goi la Apsu. Vi than cua vom troi la An; vi than cua mat đat la Ki. Ban đau the gioi duoi long đat đuoc cho la mot phan mo rong cua nu than Ki, nhung sau nay đa dan phat trien khai niem ve Đia phu Kur. Bien nuoc man nguyen thuy đuoc đat ten la Nammu, đen thoi phuc hung hung Sumer tro đi thi đuoc biet đen nhu la Tiamat. Thien gioi chi danh rieng cho cac vi than con tat ca linh hon cua nguoi pham sau khi chet, bat ke hanh vi cua ho khi con song, đuoc cho la đi xuong Kur, mot hang đong toi tam, lanh leo nam sau duoi long đat, đuoc cai tri boi nu than Ereshkigal va loai thuc an duy nhat o đo la bui đat. Sau nay, Ereshkigal đuoc cho la cai tri cung voi chong la than chet Nergal.


= Đen tho va to chuc đen tho =
Cac ziggurat (đen tho Sumer) gom mot san truoc, voi mot cai ao o giua lam noi tay rua. Đen co mot gian giua o trung tam voi cac hanh lang doc theo moi canh. Phia ngoai cac hanh lang la nhung phong cho cac tu si. O mot đau cuoi se co buc va mot be bang gach bun đe hien te đong vat va thuc vat. Cac kho thoc va nha kho thuong đuoc đat o gan đen tho. Dan dan nguoi Sumer bat đau đat noi tho phung tren đinh mot cau truc lap phuong nhieu tang, xay theo dang bac thang nang cao dan, va phong cach Ziggurat tro nen pho bien.


Kinh te nong nghiep = Nong nghiep va san bat =
Nguoi Sumer đa ap dung đoi song nong nghiep co le tu khoang nam 5000 - 4500 TCN. Trong vung co dau tich cua mot so ky thuat nong nghiep co ban, bao gom thuy loi co to chuc, trong cay tap trung tren quy mo lon, chuyen canh co su dung cay va su dung nhan cong chuyen nghiep co quan lai quan li. Nhu cau trong cong viec quan ly đen cung voi to chuc hoat đong nong nghiep đa dan toi su phat trien cua chu viet (khoang 3500 TCN).

Trong giai đoan Uruk som, nhung chu tuong hinh nguyen thuy cho thay cuu, de, gia suc, va lon đa đuoc thuan hoa. Ho dung bo đuc lam suc vat thuc hien nhung cong viec nang va lua hay suc vat ho ngua lam phuong tien van chuyen chinh va "ao quan cung nhu chan len đuoc lam tu len hay long đong vat... Ben canh nha la mot khu vuon co rao trong cay va cac loai thuc vat khac; lua mi va co le cac loai ngu coc khac đuoc gieo tren cac canh đong, va shaduf (can muc nuoc) đa đuoc dung cho muc đich tuoi tieu. Cac loai cay cung đuoc trong trong chau hay trong binh."
Nguoi Sumer la mot trong nhung xa hoi đau tien uong bia. Nguon ngu coc doi dao la thanh phan chinh lam nen nhung loai bia ban đau. Ho nau nhieu loai bia tu lua mi, lua mach va cac loai ngu coc hon hop. Nau bia la mot cong viec quan trong đoi voi nguoi Sumer. Trong Su thi Gilgamesh, Enkidu đuoc lam quen voi thuc an va bia tu nhung nguoi dan cua Gilgamesh: "Uong bia, vi đo la phong tuc cua vung đat nay... Anh ta uong bay coc bia! Roi tro nen soi noi va ca hat vui ve!"

Nguoi Sumer thuc hien cac ky thuat tuoi tieu tuong tu nhu ky thuat đuoc dung tai Ai Cap. Nha nhan chung hoc nguoi My Robert McCormick Adams noi rang su phat trien thuy loi đi lien voi su đo thi hoa, va 89% dan so song trong cac thanh pho.
Ho trong lua mach, đau xanh, đau lang, lua mi, cha la, hanh, toi, rau diep, toi tay va mu tac. Nguoi Sumer đanh bat nhieu loai ca va san bat ga va linh duong.
Nong nghiep Sumer phu thuoc nhieu vao thuy loi. Thuy loi đuoc thuc hien bang cach su dung shaduf, kenh, muong, song đao, đap nuoc, va ho chua. Nhung tran lut lon thuong xuyen cua song Tigris, va o tan suat thap hon cua song Euphrates, khien cac con kenh can đuoc tu sua thuong xuyen đe nao vet phu sa, va thay the cac cot tieu va ke đa. Chinh quyen yeu cau nguoi dan co nghia vu lao dich tren cac con kenh, mac du nguoi giau co the tra tien đe đuoc mien.
Nhu đuoc biet đen trong "Nien lich Nong dan Sumer", sau mua lut va sau Xuan phan va Akitu (Le mung nam moi), nhung nguoi nong dan se dan nuoc tu kenh đe lam ngap ruong roi thao nuoc. Sau đo ho dung bo dam ruong va diet co dai. Sau đo ho dung cuoc chim đe đao xoi đat. Sau khi kho, ho cay, bua, va cao đat ba lan, va lam toi đat bang cuoc chim, truoc khi gieo hat. Khong may la đo boc hoi nuoc cao khien đat ngay cang bi man hoa. Toi giai đoan Ur III, nhung nguoi nong dan đa chuyen tu lua mi sang lua mach, loai cay chiu man tot hon, lam cay trong chinh cua minh.
Nguoi Sumer thu hoach vao mua xuan voi nhung to ba nguoi gom mot nguoi gat, mot nguoi buoc lua, va mot nguoi luom. Nhung nguoi nong dan sau đo se dung may đap do bo keo đe tach cac hat ngu coc khoi than lua va sau đo dung xe keo đe nghien hat. Roi ho sang say hon hop hat/trau.


= Kinh te va thuong mai =
Nhung phat hien ve đa vo chai tai nhung vung xa xoi o Anatolia va lapis lazuli tu Badakhshan o đong bac Afghanistan, hat cuom o Dilmun (Bahrain hien nay), va nhieu con dau co ky tu Thung lung song An cho thay mot mang luoi thuong mai co đai rat lon tap trung quanh khu vuc vinh Ba Tu.
Su thi Gilgamesh nhac toi thuong mai voi nhung vung đat xa xoi trao đoi nhung hang hoa khan hiem o Luong Ha nhu go. Đac biet, cay tuyet tung tu Liban rat đuoc ua chuong. Viec tim thay nhua thong trong mo Hoang hau Puabi tai Ur cho thay no đa đuoc mua ve tu tan Mozambique.
Nguoi Sumer su dung no le, mac du khong phai la mot thanh phan lon cua nen kinh te. Nu no le lam nhung viec nhu det vai, ep dau, xay xat, va mang vac.
Nhung nguoi tho lam đo gom Sumer trang tri cac binh gom bang son dau tuyet tung. Ho dung mot chiec khoan can cung đe tao ra lua nung đo gom. Tho ne va tho kim hoan Sumer đa biet su dung thach cao (canxit), nga voi, sat, vang, bac, carnelian, va luu ly.


 Giao thuong voi thung lung song An  Bang chung cho viec nhap khau hang hoa tu Thung lung song An đen Ur co the đuoc tim thay tu khoang 2350 TCN. Nhieu vat dung su dung vo so la đac trung cua bo bien song An, đac biet la Trubinella Pyrum va Fasciolaria Trapezium, đa đuoc tim thay trong cac đia điem khao co cua Luong Ha co nien đai khoang 2500-2000 TCN. Hat Carnelian tu song An đa đuoc tim thay trong khu lang mo Sumer o Ur, Nghia trang Hoang gia Ur, co nien đai 2600-2450 TCN. Cu the, cac hat carnelian đuoc cham khac mau trang co le đuoc nhap tu Thung lung Indus va đuoc che tao bang ky thuat khac axit phat trien tai Harappans. Lapis lazuli đuoc Ai Cap nhap khau voi so luong lon va đa đuoc su dung trong nhieu ngoi mo thoi Naqada II (khoang nam 3200 TCN). Lapis lazuli co le co nguon goc o mien bac Afghanistan, vi khong co nguon nao khac đuoc biet, va phai đuoc van chuyen qua cao nguyen Iran đen Luong Ha, va sau đo la Ai Cap.
Mot so con dau song An voi ki tu Harappa cung đa đuoc tim thay tai Luong Ha, đac biet la o Ur, Babylon va Kish.
Gudea, nguoi cai tri Đe che Tan Sumer tai Lagash, đuoc ghi chep la đa nhap khau "carnelian mo" tu Meluhha, thuong đuoc cho la khu vuc Thung lung song An. Nhieu ban khac khac nhau cung đe cap đen su hien dien cua cac thuong nhan va phien dich vien Meluhha o Luong Ha. Khoang hai muoi con dau đa đuoc tim thay tu cac khu vuc Akkad va Ur III, co moi lien he voi Harappa va thuong su dung cac bieu tuong hoac chu viet cua Harappa.
Nen van minh Thung lung song An chi phat trien ruc ro tu nam 2400 đen 1800 TCN, nhung tai thoi điem thuc hien nhung trao đoi nay, no la mot thuc the lon hon nhieu so voi nen van minh Luong Ha, co dien tich 1,2 trieu met vuong voi hang ngan khu đinh cu, so voi đen mot khu vuc chi khoang 65.000 met vuong đuoc sinh song o Luong Ha, trong khi cac thanh pho lon nhat co kich thuoc tuong đuong voi khoang 30-40.000 cu dan.


 Tien va tin dung  Cac to chuc lon giu tai khoan cua ho bang lua mach va bac, thuong voi mot ty le co đinh. Cac nghia vu, cac khoan vay va gia ca noi chung thuong đuoc tinh bang cac đon vi nay. Nhieu giao dich lien quan đen no nan, vi du hang hoa đuoc đen tho giao cho cac thuong nhan va bia đuoc giao cho nhung "phu nu nau bia".
Tin dung thuong mai va cho vay tieu dung nong nghiep la loai hinh cho vay chinh. Tin dung thuong mai thuong đuoc niem yet boi cac đen tho đe tai tro cho cac cuoc tham hiem thuong mai va đuoc yet gia bang bac. Lai suat đuoc đat o muc 1/60 mot thang (mot shekel moi mina) tu khoang truoc nam 2000 TCN va van o muc đo trong khoang hai nghin nam. Cac khoan vay nong thon thuong phat sinh do cac nghia vu chua thanh toan voi mot to chuc (chang han nhu mot ngoi đen), trong truong hop nay cac khoan no đuoc coi la cho vay đoi voi con no. Chung đuoc đinh gia bang lua mach hoac cac loai cay trong khac va lai suat thuong cao hon nhieu so voi cac khoan vay thuong mai va co the len toi 1/3 đen 1/2 so tien goc cua khoan vay.
Theo đinh ky, cac nha cai tri đa ky cac sac lenh "phien đa sach" huy bo tat ca cac khoan no nong thon (khong phai thuong mai) va cho phep cac ben lien quan tro ve nha cua ho. Theo thong le, cac nha cai tri thuong lam đieu đo vao đau nam đau tien cua trieu đai cua ho, nhung cung co the tai thoi điem xung đot quan su hoac mat mua. Nhung sac lenh đau tien đuoc biet đen đuoc thuc hien boi Enmetena va Urukagina cua Lagash vao nam 2400–2350 TCN. Theo Hudson, muc đich cua cac sac lenh nay la đe ngan chan cac khoan no gay anh huong đen luc luong chien đau, đieu nay co the xay ra neu nong dan bi mat đat sinh hoat hoac tro thanh gia no do khong co kha nang tra no.


Xa hoi Sumer = Vuong quyen =
Đung đau cac thanh bang Sumer la vua, thuong đuoc goi la lugal ("ong lon"), hoac nhieu danh hieu khac tai cac trieu đai đau tien nhu ensi o Lagash, en o Uruk. Vua đuoc coi la đai dien duoi ha gioi cua cac vi than, co the la vi than toi cao Enlil, hoac cac vi than bao ho thanh bang nhu Ningirsu o Lagash, hoac cac vi than co thuoc tinh hoang gia nhu Inanna. Theo quan niem cua nguoi Sumer, sau tran đai hong thuy, vi vua đa "giang the" đe lam trung gian giua con nguoi va cac vi than, va đuoc chon lua theo y muon cua than. Do đo, hoang gia Sumer co tinh thieng lieng, la nguoi tho phung quan trong nhat, đam nhan viec xay dung hoac trung tu cac đen tho lon nhat. Vua đuoc coi la nguoi so huu toan bo vuong quoc va la nguoi thuc hien cong ly. Ong ta cung la thong linh quan đoi, ngay ca khi khong co chien tranh.


= Quan ly hanh chinh =
Nha vua dua vao đoan tuy tung than can đe giup viec cho minh, chu yeu la cac thanh vien trong gia đinh nhu vuong hau va cac vuong tu, vuong nu. Nhin chung, bo may hanh chinh đuoc hinh thanh tren co so "thua ke", trong đo moi quan he ca nhan giua nha vua va than tin la quan trong nhat, hon ca to chuc the che.
Quyen han cua mot quan chuc khong bi gioi han cung nhac boi mot chuc vi cu the. Cong viec thuong đuoc thong qua boi mot "te tuong" (sukkal-mah o Lagash va Ur III) va cac quan lai khac voi nhieu chuc danh khac nhau. Cac vuong quoc đuoc chia thanh cac tinh đung đau boi cac tong tran. O cap đia phuong, cac bo lao (abba) đong mot vai tro quan trong. Cac quan chuc cua nha vua co the lam cac cong viec hanh chinh, tu phap va quan su, va nam giu rat nhieu danh hieu: mot quan chuc cap cao cua chinh quyen trung uong co the nam quyen o mot, tham chi mot so tinh, thuc thi cong ly va cam quan chien đau, tham gia vao cac nghi le ton giao hoac tham chi đe phuc dung cac đen tho đia phuong. Tuy nhien, van co nhung chuc quan rieng nhu cac "phan quan" (diku) trong cac van đe tu phap hoac cac cap bac tuong linh quan su, đac biet quan trong trong đe che Akkad va Ur III, noi co cac vung quan su ngoai vi đuoc kiem soat boi quan đon tru.
Cac thanh bang đuoc quan ly trong mot khuon kho đia ly han che, đam bao moi lien he gan gui giua chinh quyen trung uong va chinh quyen đia phuong, voi mot he thong kinh te va xa hoi ton tai xuyen suot lich su Sumer. Ke ca đen thoi đe che Akkad va Ur, cac thanh bang tro thanh cac tinh nhung van giu lai truyen thong va chinh quyen cua ho, bat chap nhung no luc theo khuynh huong trung uong tap quyen hoa theo kieu Ur III. Đieu nay giai thich tai sao hai đe che lai nhanh chong tan ra ngay khi vua suy yeu.


= Hat nhan xa hoi =
Xa hoi va kinh te Sumer xoay quanh gia đinh hat nhan: "nha" (tieng Sumer: e) cua nguoi Sumer khong chi bao gom kia canh kien truc ma con la gia đinh, dong ho, tai san. Đung đau "nha" la gia chu, co the la tu te trong truong hop cua cac ngoi đen, la nha vua trong khuon kho cung đien, hoac nguoi cha cua gia đinh neu la lanh đia tu nhan. Chung khac biet ve quy mo hon la ve ban chat. Ranh gioi giua cac gia toc nay khong phai luc nao cung rach roi do co nhieu tuong tac qua lai giua chung, đac biet la cac moi quan he thu bac. Hoang gia đung tren cac gia toc khac.
Phan lon van ban co đuoc tim thay o Sumer la cac ban ghi chep hoat đong kinh te tu cac ngoi đen. Ngoai viec la trung tam tho phung, đen tho con la chu the kinh te chinh: so huu nhieu đat đai nong nghiep, gia suc, xuong thu cong, tai tro cac cuoc tham hiem thuong mai va nhat la kiem soat nguon nhan luc đe khai thac chung. Nguon luc đuoc su dung cho muc đich chinh la tho cung, nhung cung đuoc su dung đe tai phan phoi cho quan lai va nhan cong duoi hinh thuc khau phan va nhuong quyen đat đai. Phan lon cac hoat đong kinh te va nhan luc xoay quanh cac to chuc nay. Nhieu nghien cuu thoi ky đau ve xa hoi Sumer cho rang no bi kiem soat hoan toan boi đen tho, theo gia thuyet ve "thanh pho đen tho", đuoc hau thuan boi cac tai lieu khao co tim đuoc.
Ben canh cac to chuc nay, con co cac khu vuc "tu nhan", tu đung ten hoat đong, the hien qua cac giao dich tu nhan lien quan đen đat đai hoac no le ke tu khi bat đau Đe che Ur III. Nhung co the thay ho đong vai tro kinh te thu yeu vi hoat đong nhung khu vuc tu nhan nay rat it đuoc ghi lai so voi cac đen tho.


= Đang cap xa hoi =

Xa hoi Sumer la xa hoi phu quyen va phan chia đang cap. Cac van ban Sumer co khong chia thu bac trong đai tu nhan xung, nhung cung cho thay cac bang chung ve bat binh đang xa hoi: vi du vua Urukagina cua Lagash cho khac hang loat van ban len an viec nguoi giau ap buc dan ngheo; đay khong phai la mot hien tuong đuoc coi la binh thuong, ma la mot su bat thuong can đuoc sua chua đe xa hoi tro nen tot đep hon. Tuy nhien, cac van ban va bang chung khao co khac (đac biet la cac ngoi mo) khong the hien ro rang ve su bat binh đang xa hoi o Sumer. Ke tu khi nha nuoc ra đoi va bat đau đo thi hoa vao cuoi thoi ky Uruk, nhung bieu hien bat binh đang nay co chieu huong tang len.


 Gioi thuong luu  Vua va hoang gia co vi tri toi cao trong xa hoi thuong luu Sumer. Tiep đen la gioi chuc sac va tang lu voi đia vi va gia san truyen lai thong qua thua ke. Gioi thuong luu co the lien hon voi hoang gia hoac giua cac gia đinh thuong luu voi nhau. Quy toc Sumer cung tich cuc trong cac van đe ton giao, thuc đay viec hinh thanh mot tang lop tu si biet chu, la nen tang can ban cho tich luy tri thuc cua nguoi Sumer.


 Thuong dan  Dan thuong Sumer bao gom nhieu nhom nguoi phu thuoc kinh te vao gioi thuong luu, bao gom nong dan đia to hay nhan cong (nao vet kenh muong, xay dung cac cong trinh cong cong,...). Cac nguon tai lieu hien nay chua co đu thong tin ve cuoc song hang ngay cua ho, ngoai tru cac khia canh lien quan đen cong viec. Đoi song ton giao va cong đong cua ho phan lon đeu la suy luan hoac gia đinh.


 No le  Che đo no le co ton tai o cac quoc gia Sumer, nhung khong pho bien voi phan đong dan so. Chu so huu no le co the la ca nhan hoac to chuc. Ho co the ban, tang, cho thue, cam co no le hoac lam tai san thua ke. Mot so hop đong mua ban no le đuoc tim thay ghi ve cac li do cu the, thuong la chu gia đinh mac no va phai ban thanh vien trong gia đinh: con trai, con gai, vo, em gai. No le the che cung co the la tu nhan chien tranh. Gia nhan co the ket hon, ke ca voi nhung nguoi tu do, va so huu tai san va đat đai cua, nhung cuoi cung van la tai san cua chu nhan. Mot no le co the tu chuoc than, nhung sau đo phai o lai phuc vu chu cu cua minh, hoac cung co the đuoc chu no tra tu do.


= Đo thi hoa =

Sumer la mot trong nhung khu vuc đo thi hoa đau tien tren the gioi (giua thoi ky Uruk). Nghien cuu đia tang o mot so di chi nhu Uruk, Nippur, Ur,.. cho thay khu vuc Luong Ha bi kiem soat boi mot vai trung tam đo thi lon (100-200 hec-ta), thong tri cac thi tran nho hon (hon 10 hec-ta) va cac thon lang lan can. Trong giai đoan cuoi Uruk va Jemdet Nasr (k. 3400-2900 TCN) su đo thi hoa tang nhanh lam suy giam cac lang mac. Cac di chi Uruk va Lagash tham chi vuot qua 400 hec-ta. Nguoi ta tin rang trong giai đoan cac trieu đai đau tien (k. 2900-2600 TCN), hon 70% dan so cua vung Nippur song trong cac khu dan cu rong hon 10 hec-ta, đieu tuong tu xay ra o cac khu vuc khac cua Sumer: xa hoi co ty le đo thi hoa rat cao. Ty le lang mac tang nhe trong nua sau thoi Ur III, nhung cac thanh pho lon van đong vao tro quan trong voi hon mot nua dan so song o thanh thi. Muc đo đo thi hoa cao nay khong phai bat thuong neu so voi cac nen van minh co đai khac, nhu Hy Lap co đien va Hy Lap co đai.
Hien chua co đu thong tin ve canh quan cua nhung đo thi nay. Cac cuoc khai quat chu yeu tap trung vao cac di tich cua nhung thanh pho lon nhat, cong them khoang thoi gian phat trien cua moi di tich trai dai hon mot thien nien ki, dan đen viec rat kho đe xac đinh ban chat va chuc nang cua cac cong trinh kien truc. Tuy nhien, tai Eridu, Nippur, Uruk va Ur, co the xac đinh đuoc mot so khu di tich đuoc danh rieng cho tho cung trong nhieu thien nien ky, bao quanh boi cac cong trinh phu thuoc. Mot so ngoi đen đuoc dung len tren nen cao, sau nay phat trien thanh cac ziggurat o trieu đai Ur thu ba.
Cac thanh pho Sumer co nhung buc tuong thanh phong thu lon va he thong kenh đao. Tuy nhien, co ve thanh pho khong co quy hoach đo thi ro rang. Theo du lieu thu thap đuoc tu cac di chi Habuba Kabira, Abu Salabikh, Khafadje, Tell Asmar va cac cuoc khai quat o Ur va Nippur, co the thay mot so khu vuc dan cu duong nhu đa đuoc quy hoach, con mot so khac la tu phat. Cac khu dan cu nam doc cac con đuong hep dan theo thoi gian khi dan so đong đuc len. Cac quan duong nhu khong đuoc phan chia theo muc đo giau co, vi cac ngoi nha nam tren cung mot khu pho co quy mo khac nhau. Cac khu nha co the la cac gia đinh nguoi lam quay xung quanh mot gia đinh giau co, hoac la mot cum gia đinh co quan he ho hang, hoac tham chi tu hop lai theo nghe nghiep.


= Gia đinh =
Gia đinh mot vo mot chong la hat nhan cua xa hoi Sumer, hinh thanh thong qua hon nhan. Cuoc hon nhan đuoc hai gia đinh đam phan va thoa thuan, hop phap hoa bang mot hon le. Gia đinh nha trai tang sinh le cho nha gai, trong truong hop huy hon thi đuoc coi nhu qua boi thuong. Cac van ban tim đuoc cung ghi lai viec co dau mang theo cua hoi mon va viec chu re tang le vat cho co dau trong le cuoi.
Cuoc hon nhan co the bi giai tru theo y muon cua nguoi chong, tuy nhien phai đi kem khoan boi thuong tai chinh cho vo neu yeu cau nay đuoc quan toa phan quyet la la vo can cu. Cac can cu ly hon đuoc biet đen la ngoai tinh va khong hoan thanh hon nhan. Cac gia đinh chu yeu la mot vo mot chong, nhung nguoi chong co the lay vo le va hiem hoi hon nua la vo hai, voi su chap thuan cua nguoi vo đau.


= Đia vi cua phu nu =
Trong gia đinh, nguoi cha la nguoi nam quyen; tuy nhien, mot nguoi phu nu đa ket hon van co the đung ra thuc hien giao dich mot minh hoac cung voi chong. Phu nu co the ra toa, lam chung truoc toa, co tai san rieng. Phu nu goa chong tham chi tro thanh chu ho gia đinh neu con cua ho con nho; nhung tru khi ho o trong mot gia đinh giau co va tu chu ve kinh te, nhung nguoi phu nu nay co hoan canh bap benh va phai phu thuoc vao mot to chuc đe co tien nuoi song ban than. Khong phai tat ca phu nu đeu ket hon hoac goa chong: nhu truong hop cua gai mai dam, nhung duong nhu cung co nhung phu nu song đoc lap khac va phai tu chu cap cho ban than. Khong nen cho rang phu nu Sumer bi gioi han trong pham vi noi tro, ngay ca khi đo van la cong viec chinh cua ho, vi ho van thuong đuoc ghi lai la lam viec ben ngoai khuon kho gia đinh, đac biet la trong cac to chuc.
Nhin chung trong lich su Luong Ha, phu nu co vi tri thap hon so voi nam gioi, nhung đia vi cua phu nu trong xa hoi Sumer van đuoc cho la tich cuc hon so voi hau due cua ho trong cac thoi ky sau nay tu đau thien nien ky thu hai TCN tro đi. Tuy nhien đieu nay van con gay nhieu tranh cai. K. Wright cho rang đia vi cua phu nu bi keo thap xuong tu thien nien ky thu tu TCN, do he qua cua viec xuat hien nha nuoc va đo thi.


= Tre em =
Con cai trong gia thu đeu co the tham gia vao cac hoat đong cua gia đinh va co quyen thua ke. Khi nguoi cha qua đoi, tai san đuoc chia cho cac con trai, nguoi con lon co the đuoc phan nhieu hon va tiep quan vi tri va cong viec cua nguoi cha. Cac con gai đuoc nhan cua hoi mon khi ket hon, nhung co the cung đuoc chi đinh la nguoi thua ke neu nha khong co con trai. Neu mot nguoi khong co con chau thi quyen thua ke chuyen cho nguoi anh trai, roi đen cha me. Cung co the nhan con nuoi lam nguoi thua ke. Tam quan trong cua viec sinh no cung đuoc the hien qua cac nghi le khac nhau nham bao ve phu nu khi sinh con truoc cac bien chung khi sinh san va hau san.


= Tinh cam gia đinh =
Tinh cam gia đinh it khi đuoc đe cap đen trong cac tai lieu vi phan lon cac van ban tim đuoc thuoc ve linh vuc hanh chinh va phap ly. Tuy nhien, mot so tac pham van hoc cung chia se cai nhin cua gioi thuong luu ve cac cam xuc lang man. Cac bai tho ve nu than Inanna va than Dumuzid the hien cac khia canh khac nhau cua tinh yeu nhu ham muon, nhuc duc, tranh cai va ran nut. Mot so than thoai khac phan anh tinh yeu giua anh chi em, nhu giua Dumuzi va chi gai Geshtinanna. Co nhung bai thanh ca ca ngoi moi quan he giua cha me va con cai: noi so hai cac hiem nguy cua viec sinh no, niem vui cua mot nguoi me khi thay đua con trai nho cua minh lon len va truong thanh, tinh yeu cua mot nguoi con trai đoi voi nguoi me o xa.
Cuoc song hang ngay cua cac gia đinh Sumer co the đuoc tiep can bang cach nghien cuu phan con lai cua nhung ngoi nha tren mot so đia điem, chu yeu o khu vuc thanh thi, đieu nay khong nhat thiet la thien vi vi đo ro rang la moi truong song cua phan lon Nguoi Sumer. Mot mo hinh cu tru thong tri xuat hien va sau đo chien thang đo thi hoa, đo la mot ngoi nha co khong gian trung tam hinh tu giac, to chuc giao thong va chi phoi cac hoat đong trong nuoc, va khong chac chan rang no o tren bau troi. mo (trong truong hop đo la mot san trong) hoac đuoc bao hiem. Hinh dang va kich thuoc cua cac khu dan cu tu "mo hinh" co ban nay rat đa dang, mot mo hinh khong phai la noi duy nhat đuoc chung thuc do mot so noi cu tru khong co khong gian trung tam nay .


= Đoi song =

Cuoc song hang ngay cua cac gia đinh Sumer co the đuoc tiep can bang cach nghien cuu tan tich nha cua tai mot so khu khai quat, chu yeu o khu vuc thanh thi - noi sinh song cua phan lon nguoi Sumer. Mo hinh nha o pho bien nhat la kieu nha co chinh phong hinh tu giac voi cac phong chuc nang khac quay xung quanh. Mo hinh co ban nay co hinh dang va kich thuoc đa dang, ben canh đo cung co mot so loai nha khac khong co chinh phong.
Chuc nang cua cac phong khong phai luc nao cung đuoc phan đinh ro rang. Nhung ngoi nha nho chi co mot vai phong thi khong co su phan biet trong cong dung cua moi phong. Voi cac ngoi nha lon hon thi co the nhan dien đuoc kho chua đo, phong khach, phong ngu hay đoi khi la phong tam. Chinh phong đuoc su dung cho cac hoat đong chinh cua gia đinh. Mot so ngoi nha co the co tang lau. Mai nha co kha nang la mai bang trat đat set hoac phu phen say. Nha o cung co the co cac khu vuc mang chuc nang ton giao nhu mot nha nguyen nho đe thuc hien cac nghi le trong gia đinh. Mot so ngoi nha co ham mo chua thi the cua cac thanh vien qua co, nham duy tri su gan gui giua nguoi chet va hau due đang song cua ho.
Ve đo noi that, cac cuoc khai quat thuong tim thay cac loai bep đuoc su dung đe nau nuong, co le cung đe lam đo gom hoac đe suoi am trong mua lanh, nhu lo nuong đon, lo nuong boong, lo suoi, bep lo. Tho thu cong co the lam viec trong nha hoac ngoai xuong. Bep cung co the dung đe xac đinh đac điem cu dan cua ngoi nha: nha giau co hoac đong đuc hon thi se co bep lon hon.


Van hoa = Ngon ngu va chu viet =
Tieng Sumer noi chung đuoc coi nhu mot ngon ngu biet lap trong ngon ngu hoc boi no khong thuoc mot ngu he nao tung đuoc biet đen, khac voi tieng Akkad thuoc nhanh Semit cua ngu he Phi-A. Đa co nhieu no luc bat thanh đe tim moi lien he giua tieng Sumer va cac nhom ngon ngu khac. Trai nguoc voi ngon ngu Semit lang gieng, tieng Sumer khong co bien to. No la mot ngon ngu chap dinh; noi cach khac, cac hinh vi ("đon vi nghia") đuoc them vao nhau đe tao ra cac tu, khong giong nhu cac ngon ngu phan tich trong đo cac hinh vi đuoc ghep lai đe tao ra cau.
Trong thien nien ky 3 TCN, đa xuat hien mot su cong sinh van hoa giua nguoi Sumer va nguoi Akkad, va viec su dung song ngon ngu tro nen pho bien. Su anh huong cua tieng Sumer len tieng Akkad (va nguoc lai) đuoc the hien ro net trong tat ca cac khia canh, tu viec vay muon tu vung o quy mo lon, toi cu phap, hinh thai, va hoi tu am vi. Đieu nay đa khien cac hoc gia coi tieng Sumer va tieng Akkad o thien nien ky 3 TCN la mot sprachbund (lien minh ngon ngu).

Tieng Akkad dan thay the tieng Sumer voi vai tro tieng noi pho thong o khoang cuoi thien nien ky 3 đau thien nien ky 2 TCN, nhung tieng Sumer van tiep tuc đuoc su dung nhu mot ngon ngu linh thieng su dung trong nghi le, van hoc va khoa hoc tai Babylonia va Assyria cho toi the ky thu I.
Nhung kham pha khao co hoc quan trong nhat tai Sumer la mot so luong lon cac bang đat set khac chu hinh nem. Chu viet Sumer la he thong chu viet co nhat tung đuoc phat hien tren the gioi. Đay đuoc xem nhu mot buoc ngoat vi đai trong su phat trien cua nhan loai, voi viec ghi chep lai lich su va sang tao ra cac tac pham van hoc cung nhu luat le va ton giao. Ban đau nguoi Sumer su dung cac hinh ve – tuong đuong voi chu tuong hinh, sau đo phat trien thanh dang chu hinh nem va chu ki hieu. Ho dung cac que say co đau hinh tam giac hay hinh nem nhon đe khac tren nhung phien đat set am. Hang tram nghin van ban tieng Sumer van con ton tai, nhu thu tin ca nhan hay thuong mai, hoa đon, bang tu vung, luat phap, thanh ca, loi cau nguyen, cac cau chuyen, ghi chep hang ngay. Nhung ghi chep tai cac đen đai va chu khac tren cac vat the khac nhau nhu buc tuong hay vien gach cung rat pho bien. Nhieu van ban van con nhieu ban sao ton tai boi chung đuoc sao chep lien tuc boi cac kinh su trong qua trinh ho hoc nghe. Tieng Sumer tiep tuc la ngon ngu cua ton giao va phap luat o Luong Ha mot thoi gian dai ke ca sau khi khu vuc bi thong tri boi cac dan toc Semit.
Mot vi du tieu bieu cho chu viet hinh nem đuoc su dung trong van chuong la cac bai tho ve Bilgamesh đuoc viet bang chu hinh nem Sumer chuan, ke ve mot vi vua tu So ky trieu đai II la Gilgamesh (hay "Bilgamesh" trong tieng Sumer) va cac cuoc phieu luu cua ong cung voi nguoi ban than la Enkidu. Đay đuoc xem la mot trong nhung tac pham van hoc viet hu cau co nhat đuoc tim thay cho đen thoi điem hien tai.


= Nghe thuat =
Nguoi Sumer la nhung nguoi sang tao tuyet voi, the hien qua nghe thuat cua ho. Cac đo tao tac cua nguoi Sumer co rat nhieu chi tiet va hoa van, voi nhung loai đa ban quy đuoc nhap khau tu cac vung đat khac, chang han nhu luu ly, đa cam thach, va diorite, va cac kim loai quy nhu vang can. Vi đa rat hiem nen no đuoc danh đe đieu khac. Vat lieu pho bien nhat o Sumer la đat set nen nhieu đo vat đuoc lam tu đat set. Cac kim loai nhu vang, bac, đong đo va đong, cung voi vo so va đa quy, đuoc su dung đe đieu khac va cham kham. Nhung loai đa quy hon nhu luu ly, đa thach cao va serpentine đuoc su dung đe lam con dau hinh tru.

Mot so tac pham nghe thuat noi tieng nhat la Đan lia cua Ur, đuoc coi la loai nhac cu co day lau đoi thu hai tren the gioi đuoc tim thay. Chung đuoc Leonard Woolley phat hien khi khai quat Lang mo Hoang gia Ur tu nam 1922 đen 1934.


= Kien truc Sumer =

Đong bang Tigris-Euphrates khong co khoang vat va cay go. Cac cong trinh xay dung Sumer đuoc lam bang gach bun phang-loi, khong tron voi vua hay xi mang. Nhung cong trinh bang gach bun sau cung se xuong cap, vi the theo đinh ki chung bi pha huy, đap cao len va xay lai tren cung đia điem. Cong viec xay dung lien tuc nay dan khien nen cua cac thanh pho cao len, va tro nen cao hon vung đong bang xung quanh. Ket qua la nhung ngon đoi, đuoc goi la cac tell, xuat hien tren khap Can Đong co đai.
Theo Archibald Sayce, nhung van ban chu tuong hinh nguyen thuy cua nguoi Sumer thoi ky đau (vi du nhu Uruk) cho thay rang "Đa rat hiem nen chung đuoc dung cho đieu khac va lam con dau. Gach la vat lieu xay dung thong thuong cua cac thanh pho, phao đai, đen va nha cua. Thanh pho co cac ngon thap va đuoc xay tren nhung nen đap cao; nha cua cung co dang hinh thap. Cua nha co ban le, va co the đong mo bang mot loai khoa; cong thanh pho lon hon va co ve nhu nhu đuoc lam hai lop. Cac vien đa hay gach mong nha đuoc lam phep bang mot so vat the chon ben duoi."
Cac cong trinh an tuong va noi tieng nhat cua Sumer la cac ziggurat, cau truc bac thang voi đen tho o tren đinh. Nhung con dau hinh tru cua Sumer cung the hien nhung ngoi nha dung tu lau say, nhung khong giong nhu kieu nha say cua nguoi A Rap đam lay o phia nam Iraq nhung nam 400. Nguoi Sumer cung đa biet lam nhip vom trong cac ngoi nha mai vom kien co bang cach dung va noi cac vom cuon. Cac ngoi đen va cung đien Sumer su dung cac ky thuat va vat lieu tien tien hon, nhu tru op tuong, hoc tuong, ban cot, va đinh đat set.


= Quan su =

Nhung cuoc chien tranh hau nhu lien tuc giua cac thanh bang Sumer trong suot 2000 nam đa giup phat trien cac ky thuat va cong nghe chien tranh cua Sumer đat toi trinh đo tuong đoi cao. Cuoc chien đau tien đuoc ghi chep đay đu la cuoc chien giua Lagash va Umma vao khoang nam 2525 TCN tren mot chiec bia đuoc goi la bia ken ken. No the hien vi vua cua Lagash chi huy mot đoi quan Sumer gom chu yeu la bo binh. Nhung linh bo binh mang giao, đoi mu tru đong va mang cac tam khien bang da hinh chu nhat. Nhung nguoi cam giao đuoc the hien trong đoi hinh giong voi đoi hinh phalanx, von đoi hoi viec huan luyen va ky luat; đieu nay cho thay rang nguoi Sumer co the đa su dung cac chien binh chuyen nghiep.
Cac thanh pho Sumer đuoc bao quanh boi tuong thanh boi gach bun đe phong thu truoc su tan cong cua ke thu va cac cuoc vay thanh.


= Toan hoc =
Nguoi Sumer đa phat trien mot he thong đo luong phuc tap vao khoang nam 4000 TCN. He thong đo luong tien tien nay dan toi su ra đoi cua so hoc, hinh hoc, va đai so. Tu khoang nam 2600 TCN tro ve sau, nguoi Sumer đa viet nhieu bang tinh nhan tren tam đat set va đa biet giai cac bai hinh hoc va bai tinh chia. Nhung dau vet som nhat cua chu so Babylon cung co tu giai đoan nay. Khoang nam 2700–2300 TCN chung kien su xuat hien lan đau cua bang tinh, va bang phan đinh đo lon cua he thong so luc thap phan. Nguoi Sumer la nhung nguoi đau tien su dung he thong so gia tri vi tri. Cung co bang chung tu cac huyen thoai cho rang nguoi Sumer co the đa su dung mot kieu thuoc trac tinh đe tinh toan thien van hoc. Ho la nhung nguoi đau tien tinh đuoc dien tich tam giac va the tich khoi tru.


= Cong nghe =
Nhung vi du ve cong nghe cua nguoi Sumer bao gom: banh xe, chu hinh nem, so hoc va hinh hoc, he thong thuy loi, thuyen Sumer, lich mat trang, lich mat troi, đong, da, cua, đuc, bua, nep, ham thiec, đinh, ghim, nhan, cuoc, riu, dao, mui giao, đau mui ten, kiem, keo, dao gam, tui da đung nuoc, tui xach, day nit, ao giap, ong ten, xe ngua chien tranh, bao kiem, ung, dep, harpons va bia.


Di san Bang chung ve cac phuong tien co banh xe đa xuat hien tu giua thien nien ky thu 4 TCN, gan đong thoi tai Luong Ha, Bac Kavkaz (van hoa Maikop) va Trung Au. Y tuong banh xe khoi nguon tu ban xoay đo gom va nhanh chong đuoc ap dung vao cac phuong tien di chuyen va coi xay. Sau chu tuong hinh Ai Cap, he thong chu hinh nem cua Sumer la he thong co thu hai đa đuoc giai ma (tinh trang cua nhung he thong chu viet con co hon nhu cac bieu tuong Jiahu va cac phien đa Tartaria đang con gay tranh cai). Nguoi Sumer la mot trong so nhung nha thien van hoc đau tien, đa biet ve ban đo sao va nhom thanh cac chom sao, nhieu chom sao van con trong hoang đao ngay nay va đuoc nguoi Hy Lap co đai cong nhan. Ho cung nhan biet đuoc nam hanh tinh co the quan sat thay bang mat thuong.
Nguoi Sumer đa phat minh va phat trien so hoc bang cach su dung nhieu he thong so khac nhau bao gom mot he co so hon hop voi mot he thap phan thay the va luc phan. He luc phan nay tro thanh he thong so tieu chuan tai Sumer va Babylon. Co the ho đa phat minh ra cac đoi hinh quan su va đua ra he thong phan chia can ban giua bo binh, ky binh, va cung thu. Ho la nhung nguoi đau tien đuoc biet toi phat trien cac he thong hanh chinh va luat phap, đuoc hoan thien bang toa an, nha tu va ho so luu ki cua chinh quyen. Nhung thanh bang that su đau tien đa ra đuoi o Sumer. Nhieu the ky sau khi phat minh chu hinh nem, vao khoang nam 2600 TCN, chu viet lan đau tien đuoc su dung ngoai pham vi hoa đon va bang ke, đe gui thu tu, ghi chep lich su, huyen thoai, toan hoc, thien van hoc va cac muc đich khac. Cung voi su pho bien cua chu viet, nhung truong hoc chinh quy đau tien đa đuoc thanh lap, thuong nam o ngoi đen chinh cua thanh bang.
Cuoi cung, nguoi Sumer đa khoi đau viec thuan hoa voi nong nghiep va thuy loi tren quy mo lon. Lua mi Emmer, lua mach, cuu (bat đau tu cuu hoang), va gia suc (bat đau tu bo rung) la nhung loai đau tien đuoc nuoi trong tren quy mo lon.


Xem them Lich su Iraq
Lich su Luong Ha


Ghi chu Dan nguon Đoc them Lien ket ngoai Ancient Sumer History --- The History of the Ancient Near East Electronic Compendium
Iraq’s Ancient Past — Penn Museum
Đia ly
Map of The Fertile Crescent Luu tru ngay 6 thang 2 nam 2012 tai Wayback Machine
The History Files Ancient Mesopotamia
Ngon ngu
Sumerian Language Page, perhaps the oldest Sumerian website on the web (it dates back to 1996), features compiled lexicon, detailed FAQ, extensive links, and so on.
ETCSL: The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature has complete translations of more than 400 Sumerian literary texts.
PSD: The Pennsylvania Sumerian Dictionary, while still in its initial stages, can be searched on-line, from August 2004.
CDLI: Cuneiform Digital Library Initiative Luu tru ngay 5 thang 5 nam 2021 tai Wayback Machine a large corpus of Sumerian texts in transliteration, largely from the Early Dynastic and Ur III periods, accessible with images.