Chay mau chat xam (tieng Anh: human capital flight hoac brain drain) la su di cu quy mo lon cua nguon nhan luc co kien thuc va ki thuat tu nuoc nha qua nhung nuoc khac. Mac du thuat ngu ban đau dung đe chi nhung cong nhan ki thuat đi qua nhung nuoc khac, y nghia cua no đa mo rong thanh: "su ra đi cua nhung nguoi co kien thuc hoac co chuyen mon tu mot quoc gia, khu vuc kinh te, hoac cac linh vuc khac, vi đieu kien song hoac tien luong tot hon".
Chay mau chat xam la mot hien tuong mang tinh toan cau, tuy xay ra so luong lon o nhung nuoc đang phat trien nhung tai nhung nuoc phat trien cung dien ra hien tuong nay, gay thiet hai đen qua trinh phat trien kinh te. Chinh quyen cac nuoc đa đe ra nhung chinh sach nham kim ham hien tuong nay va thu hut chat xam quay ve bang nhieu bien phap.


Nguyen nhan Cac nguyen nhan chinh cua luc hut chat xam o cac nuoc co đieu kien la:

Luong cao, muc song cao
Nen khoa hoc - cong nghe cao
Moi truong hoc tap va lam viec tot
Co che tuyen dung cong bang
Co chinh sach uu đai đoi voi nguoi tai.
Hien tuong chay mau chat xam dien ra chu yeu o cac nuoc đang phat trien con do tac đong cua nhu cau thi truong lao đong the gioi: du thua lao đong pho thong nhung khan hiem nhan luc lao đong tri thuc cap cao. Tinh trang nay dan đen cac chinh sach canh tranh thu hut nhan tai chu yeu o chau Au va My, bao gom: sua đoi luat di dan, cap visa viec lam, đe muc luong cao, đau tu cac che đo đai ngo, xay dung cac quy nghien cuu hoac quy hoc bong...
Mot so nguyen nhan tao luc đay chat xam la tinh trang luong thap, thiet bi loi thoi, tuong lai khong sang sua, it lua chon cho cac nha khoa hoc neu lam viec o cac nuoc so tai, che đo đai ngo kem, moi truong nghien cuu khoa hoc khong phu hop, gia tri lao đong thuc su chua đuoc đe cao. Rieng tai chau Phi con do cac yeu to ngheo đoi, chinh tri bat on đinh (chien tranh, đai loan) va nguon ngan sach đau tu cho linh vuc khoa hoc ky thuat qua thap (0,3 % GDP).
Mot so khia canh ca nhan co the ke đen nhu: su tac đong tu gia đinh (vi du nguoi than o nuoc ngoai) hoac do so thich ca nhan thich kham pha va muon đuoc cai thien su nghiep...


Hau qua Tinh trang chay mau chat xam tai cac quoc gia ngheo la mot nguyen nhan quan trong khien khoang cach giau ngheo giua cac quoc gia ngay cang ro ret va gay ra nhung hau qua kho luong cho cac nuoc đang phat trien. Nguon chat xam bi chay mau khien kinh phi đao tao cua quoc gia khong ngung that thoat, đong thoi phai bo ra mot nguon kinh phi lon đe tra luong cho cac chuyen gia nuoc ngoai moi ve. Tai chau Phi, khoan phi nay chiem 1/3 nguon vien tro huy đong đuoc tu nuoc ngoai. Ben canh đo, nhieu cong trinh nghien cuu khoa hoc khong co nhan luc thuc hien, thanh tuu khoa hoc ki thuat khong đuoc pho bien va ung dung. Viec cac nha khoa hoc sang lam viec cho nuoc ngoai cung tac đong xau đen nguoi dan va cac gioi tri thuc khac trong nuoc. Đay la mot su lang phi lon ve tai san quoc gia, lam cham toc đo phat trien nen kinh te.


Chinh sach kim ham Trung Quoc la nuoc co cac bien phap ung pho voi chay mau chat xam. Theo đoi sach "Brain Loss → Brain Gain", tuc la chap nhan chay mau chat xam ban đau thu lai chat xam ve sau, chinh phu khuyen khich hoc sinh du hoc va lam viec o nuoc ngoai, tham chi nhap quoc tich hay ket hon voi nguoi nuoc ngoai. Sau đo, nho ban sac van hoa đoc đao va tinh than dan toc cao cua nguoi Hoa, ket hop voi đua ra nhung chinh sach uu đai đac biet, chinh phu đa van đong kha thanh cong luc luong tri thuc, doanh nhan mang tri thuc khoa hoc, cong nghe cao va tu ban ve nuoc. Ngoai mot so chinh sach nhu tap trung nang cap he thong giao duc bac đai hoc, trao giai thuong nghien cuu khoa hoc hang nam cao, Trung Quoc cung đa đe ra cac quy đinh ve sau loai đoi tuong khong đuoc phep ra lam viec o nuoc ngoai neu khong đuoc su đong y cua co quan co tham quyen, bao gom: cong chuc nha nuoc, chuyen gia ky thuat, cac nha quan ly nhan su lam viec trong cac du an hoac chuong trinh nghien cuu lon, nhung nguoi tham gia chien luoc phat trien khu vuc mien tay Trung Quoc, nguoi lam trong cac bo phan co mat hoac cong tac lien quan toi phap luat.
Chau A va chau Phi cung đang no luc đua ra nhung chinh sach giam ti le chay mau chat xam.


Xu huong tich cuc Nen kinh te toan cau đoi moi manh me đang tao ra "su luu thong chat xam" hay "chuoi chat xam" thay cho "chay mau chat xam", trong đo nhan tai tro ve que huong voi von, ky nang va tri thuc cung voi nhieu moi quan he voi doanh nghiep đa quoc gia cung nhu he thong cong nghe, đong vai tro khong nho trong su phat trien cua đat nuoc. Mot so nguoi co trinh đo cao chon o lai noi đieu kien van đong gop cho quoc gia duoi hinh thuc gui kieu hoi ve nuoc va ho tro xay dung quan he doanh nhan. Viec chay mau chat xam se gia tang su canh tranh giua cac nuoc đang phat trien, cac doanh nghiep cong ty trong nuoc lan cac tap đoan đa quoc gia, tao them nhieu y tuong moi cho chinh sach phat trien kinh te trong nuoc lan quoc te.


Chay mau chat xam theo khu vuc = Chau A =


 Trung Quoc  Ban bao cao chinh tri va an ninh toan cau nam 2007 cua Vien khoa hoc xa hoi Trung Quoc canh bao rang hien tuong chay mau chat xam o đat nuoc nay đang dien ra nghiem trong nhat the gioi. Du rang GDP Trung Quoc tang truong nhanh chong va ngay cang coi mo hon voi phan con lai cua the gioi, Trung Quoc đa tro thanh quoc gia co so nguoi ra nuoc ngoai lon nhat the gioi vao nam 2007. Tu nhung nam 1980 đen khoang 2007, 2/3 so luu hoc sinh Trung Quoc hoc tap o nuoc ngoai khong quay ve nuoc lam viec, 88% sinh vien du hoc tai My o lai lam viec lau dai it nhat la 5 nam va cong hien nhieu cong trinh nghien cuu cho My, khien Trung Quoc roi vao canh thieu nhan tai.
Mot cay viet noi tieng tren internet gan đay đa gay xon xao du luan nuoc nay khi khang đinh: "tat ca nhung nguoi Trung Quoc kiem đuoc hon 120.000 nhan dan te (17.650 USD) mot nam đeu muon di cu". Cho du quan điem nay la phong đai thi cung khong the phu nhan rang đang co su bung no mot cuoc di cu cua nguoi Trung Quoc đen cac quoc gia phuong Tay, đac biet la Hoa Ky, Canada va Uc ke tu thap nien đau tien cua the ky 21. Theo cac phuong tien truyen thong chinh thuc cua Trung Quoc, 65.000 nguoi Trung Quoc đa on đinh nhap cu hoac đuoc thuong tru lau dai tai Hoa Ky, 25.000 nguoi tai Canada va 15.000 nguoi tai Uc nam 2010.


 Nhat Ban  Đot chay mau chat xam đau tien cua Nhat dien ra vao khoang đau thap nien 90, khi cac cong ty Han Quoc nhu Samsung va LG thu hut hang loat ky su gioi ve linh vuc ban dan va đien lanh, vuon len thanh nhung tap đoan hung manh thong qua con đuong chuyen giao cong nghe. Trong khi đo, cac hang cong nghe lon cua Nhat lien tuc gap nhieu that bai do suc canh tranh cua cac đoi thu nay.
Tu nam 2007, Nhat Ban đoi mat voi hien tuong chay mau chat xam khi nhieu nha may trong nuoc phai cat giam quy mo san xuat mot so mat hang (nhu khuon đuc cac linh kien, thiet bi), khien hang ngan ky su sang tim viec o cac nuoc lan can nhu Đai Loan, Han Quoc va Trung Quoc. Ben canh viec ki su Nhat co the nhan đuoc muc luong cao hon trong nuoc khi lam viec tai cac quoc gia moi noi đang thieu nguon nhan luc chat xam, viec Nhat tang tuoi linh luong huu len 63 đen 65 trong khi tuoi nghi huu cua nam la 60 cung gop phan đay cac ki su lon tuoi sang Trung Quoc cong tac. Đieu nay đong nghia voi viec Trung Quoc đang đuoc tiep can voi cong nghe va cac ky nang cua Nhat ma tu đo, co the ung dung đe san xuat hieu qua cac mat hang chat luong cao xet ve dai han. Mot gioi chuc Nhat Ban cho rang cac nen kinh te moi noi đang tu do huong loi tu nhung gi ma Nhat đa gay dung. Thong ke thuong mai cua Trung Quoc cho thay ro su tien bo nay. Tuy nhien, viec ngan chan dong ky su Nhat sang Trung Quoc tim viec đuoc cho rang gan nhu la khong the khi khi uoc tinh hon 10% dan so Nhat bat đau đen tuoi ve huu, trong đo co nhieu ky su.
Do e ngai se mat loi the trong nganh ky thuat so voi cac quoc gia moi noi, chinh phu Nhat đa đe ra chinh sach thuyet phuc cac cong ty trong nuoc đua ra muc luong cao va nhieu co hoi thang tien hon nham ngan chan hien tuong nay. Ben canh đo, nhieu nguoi lao đong Nhat Ban cung đe xuat chinh phu đieu chinh tuoi huu, mot van đe đuoc xem la cung nhac đe ho tiep tuc lam viec.


 Iran  Nam 2006, Quy Tien te Quoc te xep hang Iran "đung hang đau ve chay mau chat xam trong 61 nuoc đang phat trien va kem phat trien (LDC)" Trong đau thap nien 1990, hon 150.000 nguoi Iran di cu, va khoang chung 25% nguoi Iran co trinh đo tren trung hoc đang song o cac nuoc phat trien thuoc OECD. Nam 2009, Quy Tien te Quoc te tuong thuat rang 150.000-180.000 nguoi Iran di dan moi nam, trong đo toi 62% thuoc gioi han lam uu tu, va viec di dan hang nam tuong đuong voi viec lo la moi nam la $50 ti. Nhung co hoi tot hon trong thi truong lao đong đuoc xem la chu yeu cua viec chay mau chat xam trong khi mot thieu so vi muon đuoc tu do xa hoi va chinh tri.


 Malaysia  Di tru đang la mot hien tuong đang luu tam o Malaysia. Hien đang co toi hon mot trieu nguoi Malaysia sinh song o nuoc ngoai. Viec chay mau chat xam đuoc cho rang do cac van đe đieu hanh cua chinh phu, thieu chinh sach đai ngo nguoi tai va bat binh đang xa hoi, bao gom chinh sach uu đai đoi voi nguoi Hoi giao ban đia.
Theo ket qua đieu tra dan so cua Singapore nam 2010, toi 47% luc luong lao đong nuoc ngoai co hoc van tai nuoc nay la nguoi Malaysia, trong đo, so nguoi goc Hoa chiem gan 90%. Truoc tinh hinh tang truong kinh te giam, chinh quyen Malaysia đa noi long mot so chinh sach đe hut von nuoc ngoai, cong bo chuong trinh chuyen đoi kinh te va bo von đau tu.


 Viet Nam  Theo thong ke cua Ngan hang The gioi, so voi cac nuoc lan can nhu Thai Lan, Indonesia, Trung Quoc va Malaysia, Viet Nam co chi so phan tram lao đong trinh đo cao cac nganh ky thuat va cong nghe lam viec tai Hoa Ky cao nhat. Nguon chi phi trong nuoc chuyen ra nuoc ngoai moi nam danh cho viec du hoc la 4 ty USD. Trong nam 2017, Viet Nam đa nhan uoc tinh hon 13 ty USD kieu hoi, va luon nam trong top 10 quoc gia co kieu hoi lon nhat tren toan cau.
O Viet Nam, ngoai tinh trang nguon nhan luc tri thuc chuyen sang sinh song tai nhung quoc gia co đieu kien hoat đong khoa hoc va che đo đai ngo cao hon, con co hien tuong nguon chat xam chat luong cao trong nuoc bi lang phi. Ty le nghi viec trong cac doanh nghiep Viet Nam đang tang cao.


= Chau My =


 Nam My  Cac cau thu bong đa gioi nhat Nam My thuong di cu sang chau Au đe co mot muc luong cao hon, noi cac giai đau đuoc quan tam nhieu hon o nhung quoc gia que huong cua cac danh thu bong đa nhu Brazil hoac Argentina.
Theo mot cuoc khao sat, cac nuoc co ty le nguoi lao đong san sang ra nuoc ngoai lam viec o muc cao tai khu vuc nay gom Mexico (57%), Colombia (52%), Brasil (41%) va Peru (38%).


 Hoa Ky  My la quoc gia thu hut nguon chat xam chay ve cao do muc luong đua ra thuoc hang cao nhat va đua ra co hoi lon nhat cho nhung nhan tai hang đau. Nhieu lao đong cong nghe cao hang đau tu An Đo va Trung Quoc toi My đe lam viec cho cac cong ty so tai. Hien nay, khoang 20.000 visa đang đuoc cap theo dien cho phep sinh vien nuoc ngoai tot nghiep đai hoc o My voi tam bang gioi nhan đuoc visa lam viec. Theo đanh gia cua mot gioi chuc chuyen gia, nuoc My duy tri đuoc the noi troi nhu hien nay nho su đong gop khong nho cua nhom ky su cong nghe va sinh vien nuoc ngoai, mac du My co nhung chinh sach han che tiep can voi nguon nhan luc nay.
Rieng ve nganh y, voi the manh ve muc luong cao va su cach tan cong nghe, My hien la noi thu hut hang đau cac bac si, nhieu hon han Anh, Canada va Uc. Theo thong ke vao thoi điem đau 2012, cu 4 bac si lam viec o My thi co mot nguoi đuoc đao tao tai mot truong y o nuoc ngoai. Muc luong cho bac si phau thuat tai mot quoc gia đang phat trien nhu Zambia chi vao khoang 1/10 luong tai New Jersey.
Tuy nhien, My cung chiu tinh trang chay mau chat xam do anh huong cua Khung hoang tai chinh tu nam 2007, khien mot so luong lon chuyen gia gioi trong linh vuc khoa hoc va cong nghe la dan nhap cu (chu yeu la nguoi nguoi Trung Quoc va An Đo) roi khoi nuoc nay. Theo thong ke cuoc tham do du luan cua Đai hoc Harvard, 72% chuyen gia Trung Quoc va 56% chuyen gia An Đo đa tung đen My sau đo tro ve nuoc vi đieu kien lam viec o đat nuoc ho hap dan hon.
Mat khac, tu sau thap nien 90, tuy cac nha khoa hoc va ky su My đa co nhieu phat minh moi nhung loi ich ve viec lam va kinh te tu cac phat minh đo lai chu yeu roi vao tay cac nuoc khac. Mot bao cao cho biet trong thoi ky suy thoai, cac cong ty My đa tang cuong đau tu vao cac nha may, thue lao đong moi va đau tu nghien cuu phat trien o nuoc ngoai nhung đong thoi cat giam cac hoat đong nay o trong nuoc, gop phan tang ty le that nghiep. Viec cat giam nay mot phan do chinh quyen My trong thoi gian dai đa khong can thiep va thong qua nhung chinh sach hop ly. Đieu nay đuoc cho la nguyen do dan đen cac doanh nghiep chuyen hoat đong san xuat va kinh doanh ra nuoc ngoai. Trong khi đo, cac cuong quoc xuat khau nhu Đuc, Nhat Ban va Han Quoc lai thuc hien cac chinh sach buoc cac doanh nghiep duy tri hoat đong trong nuoc. Hau qua la đau tu cho nghien cuu phat trien trong linh vuc tu nhan o My đa giam tu vi tri đung đau xuong vi tri thu 8 trong so cac nuoc phat trien.
Mot hau qua lau dai khac la du chi phi ho tro nghien cuu co đuoc tang cuong, My van gap kho khan trong viec bien cac y tuong thanh san pham va loi nhuan cu the ngay trong nuoc. Ly do cua viec nay la trong suot thoi gian dai, cac doanh nghiep đa cat giam viec san xuat tai My toi muc cac day chuyen cung cap mat su hoan chinh, thieu lao đong co ky nang va nha san xuat linh kien đe bien phat minh khoa hoc thanh san pham đua ra thi truong.


= Chau Au =


 Anh  Mac du thanh cong trong viec thu hut chat xam tu cac nuoc đang phat trien, Anh cung gap van đe chay mau chat xam. Mot cuoc đieu tra cua To chuc Hop tac va Phat trien Kinh te (OECD) cho thay, tinh trang nay đang tien trien o muc tram trong. 1/3 trong so 3,3 trieu nguoi Anh di cu ra nuoc ngoai co bang đai hoc, gan 30% trong so đo nam trong linh vuc y duoc va giao duc, gan 30% khac trong linh vuc cong nghe ky thuat va nghien cuu khoa hoc.
Theo khao sat nam 2011 cua tap đoan GfK, cu 4 nguoi Anh thi co mot nguoi mong muon ra nuoc ngoai lam viec đe thoat khoi cuoc song đat đo va muc luong đuoc cho la chua hop ly. 36% nguoi co bang cu nhan va 38% nguoi co bang thac si hoac tien si cho bay to viec can nhac viec chuyen ra nuoc ngoai.


 Phap  Lan song chay mau chat xam tu Phap sang My đang tang dan. Trong gan 3.000 cong dan Phap lay bang tien si o My, co toi 70% chon o lai My. To chuc nghien cuu đoc lap Institut Montaigne ra bao cao cho biet ty le tri thuc Phap di cu sang My đa tang đang ke trong vong 30 nam, đong thoi đanh gia rat cao trinh đo, ten tuoi va kha nang cua nhung nguoi roi Phap. Nhieu trong so nhung nha kinh te hoc va sinh hoc gioi nhat cua Phap hien cong tac tai My. Theo mot bao cao nam 2007, trong so 6 nha nghien cuu kinh te hang đau cua Phap thi 4 nguoi đa đi My.


 Đuc  Mac du chinh phu Đuc va cac to chuc khoa hoc bo ra hang trieu Euro đe loi cuon cac khoa hoc gia tro ve, tu 1996 cho toi 2011 khoang 4000 khoa hoc gia bo nuoc Đuc ra đi hon la vao nuoc Đuc. Theo ket qua cuoc nghien cuu cua uy ban chuyen mon ve nghien cuu va sang tao (Expertenkommission Forschung und Innovation (EFI)) thi ly do chinh la vi he thong nghien cuu o Đuc khong đu hap dan đe giu cac khoa hoc gia o lai. Khoang 50% cac nghien cuu gia nguoi Đuc ma đa di dan, sang song o Thuy Si hay Hoa Ky.


 Nga  Trong vong 10 nam ke tu khi chu nghia xa hoi o Nga tan ra, uoc tinh co khoang tu 500.000 toi 800.000 chuyen gia nguoi Nga sang cac nuoc phuong Tay lap nghiep. Ly do chu yeu la do luong thap, đieu kien lam viec ngheo nan va khong co tuong lai phat trien nghe nghiep. Trong khi đo, nhieu nuoc phuong Tay danh nhieu uu ai cho cac nha khoa hoc vat ly, toan hoc va sinh hoc cua Nga. Tinh trang "chay mau chat xam" khien Nga thiet hai hon 30 ti USD/nam.
Thang 10 nam 2011, hang tram nha khoa hoc Nga đa bieu tinh o thu đo yeu cau chinh phu thay đoi phuong thuc ho tro nghien cuu khoa hoc truoc xu huong tang manh so luong nhung nguoi chuan bi ra đi. Mot nha khoa hoc phan tich rang "100% nhung nguoi tre khi nhan đuoc co hoi lam viec o nuoc ngoai se bo ra đi" do su chenh lech lon ve luong bong giua mot nha nghien cuu moi vao nghe va mot nha nghien cuu lau nam, do cac khoan khoan đau tu cho nghien cuu co ban qua thap va mot so quan lieu xa hoi.

“ Neu co nha khoa hoc đe xuat mot y tuong thien tai, cac quan chuc cua chung ta se nhet no vao mot cai quan tai. ”
Chinh phu Nga đa co nhung chinh sach nhu giam thue thu nhap, ho tro nha o va tinh giam cac thu tuc hanh chinh... cho cac chuyen gia nuoc ngoai nham thu hut chat xam nhung hieu qua khong cao. Nga đung thu 32 trong 35 nuoc la điem đen tiem nang cho cong viec.


= Chau Phi =
Trong thoi ky hau thuc dan, co khoang 40% tri thuc chuyen nghiep cua chau Phi đa roi que huong tim viec lam.


 Ghana  Xu huong cac bac si va y ta tre tim kiem muc luong cao hon va đieu kien lam viec tot hon, chu yeu o cac nuoc co thu nhap cao hon o phuong Tay, đang co tac đong nghiem trong đen linh vuc cham soc suc khoe o Ghana. Ghana hien co khoang 3.600 bac si (cu 6.700 dan thi co mot bac si). Đieu nay so sanh voi mot bac si tren 430 nguoi o Hoa Ky. Nhieu bac si va y ta đuoc đao tao trong nuoc roi đi lam viec o cac nuoc nhu Anh, Hoa Ky, Jamaica va Canada. Nguoi ta uoc tinh rang co toi 68% nhan vien y te đuoc đao tao cua đat nuoc đa roi đi tu nam 1993 đen nam 2000, va theo vien thong ke chinh thuc cua Ghana, trong giai đoan 1999-2004, 448 bac si (tuong đuong 54%) so nguoi đuoc đao tao trong giai đoan nay đa roi đi va lam viec o nuoc ngoai.


Tham khao Đoc them Moving Here, Staying Here: The Canadian Immigrant Experience Luu tru ngay 30 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine - "Immigration," Annual Report of the Minister of the Province of Canada for the Year 1865 at Library and Archives Canada
Mark Regets, Research Issues in the International Migration of Highly Skilled Workers Luu tru ngay 17 thang 10 nam 2012 tai Wayback Machine - National Science Foundation, SRS 07-203, June 2007


Lien ket ngoai Mario Cervantes and Dominique Guellec, "The brain drain: Old myths, new realities"
"Brain Drain: Brain Gain"
How Extensive Is the Brain Drain? An article on the extent of brain drain today
Sami Mahroum, "Europe and the Challenge of the Brain Drain" Luu tru ngay 16 thang 7 nam 2008 tai Wayback Machine
US Census Bureau report on migration of the young and educatedPDF (210 KB)
SciDev.net - Brain Drain Luu tru ngay 16 thang 2 nam 2008 tai Wayback Machine
 How To Plug Europe's Brain Drain. Time Europe, accessed ngay 9 thang 10 nam 2006 Luu tru ngay 20 thang 8 nam 2008 tai Wayback Machine