Ca sau la cac loai thuoc ho Crocodylidae (đoi khi đuoc phan loai nhu la phan ho Crocodylinae). Thuat ngu nay cung đuoc su dung mot cach long leo hon đe chi tat ca cac thanh vien cua bo Crocodilia (bo Ca sau): bao gom ca sau đich thuc (ho Crocodylidae), ca sau mom ngan ¹ (chi Alligator, ho Alligatoridae) va ca sau Caiman (cac chi Caiman, Melanosuchus ², Paleosuchus ², cung ho Alligatoridae) va ca sau song Hang (ho Gavialidae).


Đac điem chung Ca sau la cac loai bo sat lon thich moi truong nuoc, chung song tren mot dien tich rong cua khu vuc nhiet đoi cua chau Phi, chau A, Bac My, Nam My va chau Đai Duong. Ca sau co xu huong sinh song o nhung vung song va ho co nuoc chay cham, thuc an cua chung kha đa dang, chu yeu la đong vat co vu song hay đa chet cung nhu ca. Mot so loai, chu yeu la ca sau nuoc man o Uc va cac đao tren Thai Binh Duong, đuoc biet la co kha nang boi ra xa ngoai bien.
Nhung loai ca sau lon co the rat nguy hiem đoi voi con nguoi. Ca sau nuoc man va ca sau song Nin la nhung loai nguy hiem nhat, chung đa giet chet hang tram nguoi moi nam o cac khu vuc Đong Nam A va chau Phi. Ca sau mom ngan va co the ca ca sau caiman đen (la loai đang nguy cap trong sach đo cua IUCN) cung la nhung loai gay nguy hiem cho con nguoi.


= Ky nang tan cong =
Ca sau rat nhanh nhen trong khoang cach ngan, tham chi ngoai moi truong nuoc. Chung co quai ham cuc khoe va bo rang sac nhon đe xe thit, nhung chung khong the ha mieng neu no bi khep chat, vi the co mot so cau chuyen ve viec nguoi song sot khoi nhung con ca sau song Nin mom dai bang cach khep chat quai ham cua chung. Tat ca nhung con ca sau lon cung co vuot sac va khoe. Ca sau la nhung ke đi san kieu mai phuc, chung cho đoi cho ca hay đong vat song tren đat lien đen gan, sau đo tan cong chop nhoang.
Sau khi dung cu đop troi giang cua minh, con ca sau keo nan nhan xuong con song đe nhan chim toi ngat tho. Sau đo, đe xe moi, no ngoam chat mieng thit roi xoay nguoi nhieu vong đe dut thit ra. Thoat nhien, ban co the cho rang đieu nay that kho khan vi khong kiem đuoc điem tua, nhung nhung con ca sau thi khong phai lo đieu đo: ngay khi đanh hoi đuoc mui mau, nam sau chu ca sau cung boi đen to y muon chia se bua an, va thuong thi con moi bi xe ra thanh hang tram manh nho boi nhung bo ham to khoe va cu xoay nguoi manh liet.

La đong vat an thit co mau lanh, chung co the song nhieu ngay khong co thuc an, va hiem khi thay chung can thiet tich cuc đi san moi. Mac du co ve ngoai cham chap, nhung ca sau la nhung ke san moi thuong hang trong moi truong cua chung, va nguoi ta con thay mot so loai ca sau dam tan cong va giet ca su tu, đong vat mong guoc lon va tham chi ca ca map. Tai Vuon quoc gia Sundarbans o An Đo mot con ca sau dai 4,5m o khu đam lay ngap man hoang da tay Bangal đa co mot cuoc tan cong lich su tro thanh con ca sau đau tien tieu diet mot con ho hoang da tai đay, con ho đa bi tan cong khi no đang co boi qua song va bi giet trong mot tran chien khoc liet sau đo, con ca sau đa co đuoc loi the khi chien đau o duoi nuoc.
Ngoai le noi tieng la chim choi choi Ai Cap (Pluvianus aegyptius) la loai co quan he cong sinh, trong đo chim choi choi co thuc an la cac loai ky sinh trung sinh song trong mieng ca sau va ca sau đe cho chim tu do lam viec nay. Ap luc cua quai ham ca sau đat toi 3000 pao tren mot inch vuong (3000 psi, xap xi 144 kPa), so sanh voi chi 100 psi đoi voi mot con cho to.


= Mua sinh san =
Ca sau đuc la nhung ke kha am y. Vao mua sinh san, chung phat ra nhung am thanh co the so sanh voi đong co cua nhung chiec may bay co nho, am thanh nay co the lan truyen nhieu cay so trong lan nuoc. Chung thu hut nhung con cai va tat nhien, nhung con đuc khac đang đo ky. Rat nhanh chong, hang chuc con đuc khac keo đen va thi nhau cat len nhung loi ca tram hung, đoi khi con lam rung đong mat nuoc phia tren tam lung chung, khien nuoc ban len cao mot cach đang kinh ngac.
Tat nhien, chu sau nao khoe hon se co tieng ca lon hon. O moi moi con ca sau đeu co mot bo phan cam nhan nhung rung đong cua mat nuoc, đoi voi con cai la đe tim đuoc nguoi chong ung y, con đoi voi nhung chang ca si khac la đe đanh gia đoi thu. Neu cam thay ke to mom kia manh hon minh, nhung con ca sau khac se tu roi bo cuoc tranh gianh, con neu khong thi tran chien thuc su giua nhung ham rang sac nhon se no ra.
Cac loai ca sau lon nhat, cung la cac loai luong the lon nhat tren Trai Đat la ca sau nuoc man, sinh song o khu vuc mien bac Uc va trong suot khu vuc Đong Nam A. Mot điem de gay nham lan la o mien bac Uc đoi khi nguoi ta goi ca sau nuoc man la alligator (ca sau mom ngan) trong khi no khong phai la nhu the va loai ca sau nuoc ngot nho hon thi goi la crocodile (ca sau). Đieu nay co le la do ca sau nuoc ngot co mom dai nhin rat giong ca sau song Nin thu nho, trong khi ca sau nuoc man co the rat giong voi ca sau mom ngan My it nguy hiem hon nhieu. Vi the khi nguoi Uc noi Alligator Rivers đe chi ca sau o vung lanh tho phia bac thi tren thuc te no la ca sau nuoc man. Đay la giai thich cho viec nhung nguoi My đoi khi cho rang ca sau mom ngan la nhung đong vat nguy hiem chu khong phai ca sau.
Ca sau trong thien nhien đuoc bao ve o mot so noi tren the gioi, nhung chung cung đuoc nuoi vi muc đich thuong mai, va da cua chung đuoc thuoc lan da co pham chat cao đe lam tui, ung, cap v.v.., trong khi thit ca sau đuoc coi la đac san đoi voi nhung nguoi sanh an. Cac loai co gia tri thuong mai chu yeu la ca sau nuoc man va ca sau song Nin, trong khi con lai cua ca sau nuoc man va ca sau Xiem cung đuoc nuoi trong cac trang trai o chau A. Viec chan nuoi đa lam tang so luong ca sau nuoc man o Uc, vi thong thuong nguoi ta thu luom trung do ca sau đe rai rac; do đo, nhung nguoi co đat đai moi co đong co thuc đay đe bao ton moi truong song cua ca sau.
Ca sau co le co quan he ho hang gan voi chim va khung long hon la voi tat ca cac đong vat khac đa đuoc phan loai nhu la luong cu (mac du tat ca cac đong vat luong cu nay đuoc cho la co quan he ho hang gan voi nhau hon) va co cac đac điem bat thuong đoi voi cac loai luong cu, chang han nhu tim co 4 ngan.


Mieu ta Ca sau la đong vat cao cap nhat trong cac loai bo sat hien nay, sinh ra trung. Ca sau co tim 4 ngan, co hoanh va vo nao. Đac điem nay lam no đuoc đanh gia la tien hoa hon nhung loai bo sat khac. Ca sau la loai an thit va la tay đi san cu khoi voi bo rang sac ben co the nghien nat con moi trong choc lat. Than the chung thuon dai giup boi nhanh hon. Khi boi chung ep sat chan vao nguoi đe giam suc can cua nuoc. Chan ca sau co mang, khong phai dung quat nuoc ma đe su dung cho nhung cu đong nhanh đot ngot hoac luc bat đau boi. Chan co mang giup ca sau co loi the o nhung cho nuoc nong, noi ma cac con vat tren can thuong qua lai.


Tuoi Khong co 1 phuong phap chinh xac nao đo đac đuoc tuoi tho cua ca sau, mac du co mot vai ky thuat đua ra đuoc nhung phong đoan kha chinh xac. Phuong phap chung la đo nhung vong tuoi trong xuong va rang chung, moi vong bieu hien cho 1 su tang truong moi thuong xuat hien moi nam mot lan vao mua mua, khi hau am. Loai [ca sau porosus] trung binh song khoang 71 nam, nhung co nhung ca the vuot qua con so 100. Mot trong nhung con ca sau song tho nhat đuoc ghi lai la con ca sau song o vuon thu Nga, 115 tuoi. Tuy nhien tai lieu ghi chep khong noi ro no thuoc giong ca sau nao.
Mot con ca sau nuoc ngot giong đuc song o vuon thu Australia đa 130 tuoi. No đuoc Bob va Steve Irwin cuu song sau khi đa bi ban 2 lan.


Kich thuoc Kich thuoc cua ca sau thay đoi đang ke, giua loai ca sau lun va loai ca sau nuoc man khong lo. Mot so loai ca sau co the dai tu 5 đen 6 met va nang khoang 1.200 kg. Tuy nhien, luc moi sinh ra ca sau chi dai khoang 20 cm. Loai ca sau lon nhat la ca sau nuoc man song o Bac Uc va Đong Nam A. Theo mot so nha khoa hoc, khong mot loai ca sau nao hien nay co the vuot qua kich thuoc 8,64 m.


Xem them Bo xuong ngoai cua ca sau
Ca sau Mekosuchin: Phan ho ca sau o chau Đai Duong, ngay nay đa tuyet chung
Ca sau trong cong thoat nuoc: Huyen thoai ve ca sau song trong cong thoat nuoc.


Ghi chu Alligator đoi khi đuoc dich la ca sau My, tuy nhien đieu nay khong đung, do de bi lan voi Ca sau My co ten khoa hoc la Crocodylus acutus. Ngoai ra, alligator co hai loai la ca sau mom ngan My(Alligator mississippiensis) song o khu vuc song Mississippi va ca sau Duong Tu(Alligator sinensis) song o khu vuc song Duong Tu.
Mot so hoc gia chi thua nhan co 5 loai cua mot chi duy nhat la chi Caiman, mot so khac chia chi Caiman lam 3 chi khac nhau la Caiman, Melanosuchus, Paleosuchus.


Chu thich Lien ket ngoai Bang tieng Anh:

Chan nuoi ca sau thuc su la mot nghe kho khan
Khong chi la khuon mat đep khac
Nhung vu tan cong cua ca sau gan đay o Uc Luu tru ngay 23 thang 6 nam 2006 tai Wayback Machine