Henri xu Bourbon (tieng Phap: Henri de Bourbon; 13 thang 12 nam 1553 – 14 thang 5 nam 1610), cung goi la Henri IV cua Phap (tieng Phap: Henri IV de France) hoac Enrique III cua Navarra (tieng Tay Ban Nha: Enrique III de Navarra), la Vua nuoc Phap tu nam 1589 đen 1610, tung la Vua Vuong quoc Navarra (Henri III) tu nam 1572 đen 1610. Henri IV la quan vuong đau tien cua dong Bourbon thuoc Vuong toc Capet cua Vuong quoc Phap. Me cua ong la Juana III cua Navarra, cha la Antoine de Bourbon, Cong tuoc xu Vendome.
La mot tin huu Khang Cach (Huguenot), Henri tham gia cuoc Chien tranh Ton giao truoc khi đang quang lam vua nuoc Phap nam 1589. Nam 1598, Henri ban chi du Nantes bao đam quyen tu do ton giao cho nguoi Khang Cach, nho đo ma ket thuc cuoc noi chien. Đe đuoc ngai bau va su ung ho cua dan Phap, Henri chap nhan cai đao tu Khang Cach (theo than hoc Calvin) sang Cong giao voi cau noi tru danh "'Paris vaut bien une messe'" (Paris xung đang cho mot le Misa). La mot trong nhung quan vuong đuoc long dan nhat, Henri luon quan tam đen phuc loi cua than dan, va kien đinh voi lap truong bao dung ton giao, mot quan điem khac thuong vao thoi ay. Henri mat ngay 14 thang 5 nam 1610, nha vua bi Francois Ravaillac, mot nguoi Cong giao cuong tin, am sat.
Henri con co biet danh Henri Đai đe (Henri le Grand), o Phap, nguoi ta con goi ong la le bon roi Henri (Vua Henri Nhan ai), hoac le Vert galant (Ong Xanh hao hiep).


Pha he Henri IV la con trai cua Antoine de Bourbon, Cong tuoc xu Vendome va Juana III cua Navarra. Henri chao đoi tai lau đai Pau, thuoc tinh Pyrenees-Atlantiques, đong nam nuoc Phap (truoc đay la tinh Bearn). Khi vua nuoc Phap la Henri III qua đoi ma khong co con noi doi, ngai bau đuoc truyen cho Henri IV, theo luat Salic, nguyen tac truyen ngoi cho hau due nam gioi lon tuoi nhat thuoc dong ho Capet. Tuy nhien, tan vuong bi buoc phai tranh đau mot thoi gian truoc khi đuoc nguoi Cong giao (đa so chong đuc tin Khang Cach) cong nhan la quan vuong chinh thuc cua nuoc Phap.


Cuoc đoi Mac du chiu le rua toi (bap tem) theo nghi thuc Cong giao La Ma, Henri đuoc me giao duong trong đuc tin Khang Cach; Juana III cong bo Than hoc Calvin la quoc giao cua Vuong quoc Navarra. Tu luc con nien thieu, Henri đa gia nhap luc luong Huguenot tham gia Chien tranh Ton giao Phap. Ngay 9 thang 6 nam 1572, khi Jeanne ta the, cau tro thanh Vua Henri III cua Navarre.
Ngay 18 thang 8 nam 1572, Henri ket hon voi Marguerite cua Phap, em gai cua vua Charles IX. Nhieu nguoi tin rang cuoc hon nhan nay la ket qua cua mot no luc hoa giai hau co the mang hoa binh đen cho đat nuoc. Tuy nhien, mot so nguoi Cong giao (trong đo co Caterina de' Medici, me cua co dau) bi mat hoach đinh mot vu tan sat nguoi Khang Cach khi ho tu hop ve Paris đe du hon le. Trong vu tham sat Ngay le Thanh Barthelemy, ngay 24 thang 8, co vai ngan nguoi Khang Cach thiet mang tai Paris, va them vai ngan nguoi khac bi sat hai o vung que. Nho gia vo đong y cai đao ma Henri thoat chet, bi cam tu, nhung tron thoat vao đau nam 1576; ngay 5 thang 2 cung nam, tai Tours Henri bac bo đuc tin Cong giao va tai gia nhap luc luong Khang Cach.
Nam 1584, khi Francois, Cong tuoc xu Alencon, em trai va la nguoi ke vi nha vua Cong giao Henri III (nam 1574, Henri III ke vi Charles IX) qua đoi, Henri Navarre tro thanh nguoi chinh thuc ke thua ngai bau nuoc Phap. Boi vi Henri la hau due cua Vua Louis IX, Henri III buoc phai thua nhan Henri la nguoi ke vi hop phap. Luat Salic khong cong nhan quyen thua ke cua chi em gai nha vua, cung nhu moi phu nu khac trong hoang toc. Song, do Henri Navarre thuoc phe Huguenot, nhan to khoi phat Chien tranh ba Henri, mot phan trong Chien tranh Ton giao Phap. Henri thu ba, Cong tuoc Henri nha Guise, đay manh cuoc tran ap nguoi Huguenot va triet đe ung ho phe Cong giao, gay ra mot loat cac chien dich tan cong va chien dich phan cong ma cao điem la tran Coutras. Thang 12 nam 1588, Henri III cho am sat Henri nha Guise va nguoi em, Hong y Louis de Guise, khien tinh hinh tro nen cang thang, ket cuoc la Henri III thiet mang boi tay mot tu si cuong tin trong mot vu am sat.

Khi Henri III bang ha nam 1589, Henri Navarre tro thanh vua nuoc Phap. Nhung Lien minh Cong giao, voi ho tro tu ben ngoai, đac biet la Tay Ban Nha, tap hop luc luong đu manh đe buoc ong phai chay xuong phuong nam, tai đay Henri khoi quan chiem lai vuong quoc voi su tro giup tu Elizabeth I cua Anh. Lien minh Cong giao ton Hong y Charles de Bourbon lam vua Charles X, nhung truoc đo (thang 12 nam 1588) Charles đa bi Henri bat giam. Henri thang tran tai Ivry va Arques, nhung khong chiem đuoc Paris.
Nam 1590, sau khi Charles qua đoi, Lien minh Cong giao tro nen bat hoa. Mot so ung ho cac ung vien thuoc nha Guise, trong đo co Infanta Isabel, con gai Vua Felipe II cua Tay Ban Nha, me cua Isabel la truong nu cua Henri II cua Phap. Đieu nay gay ton hai cho uy tin cua Lien minh vi bi xem la mot cong cu cua ngoai bang.
Theo loi khuyen cua nguoi tinh chung thuy Gabrielle d'Estrees, ngay 25 thang 7 nam 1593, Henri tuyen bo "Paris vaut bien une messe" (Paris xung đang cho mot le Misa) va quyet đinh cai đao, gay bat binh cho phe Huguenot va đong minh cu cua ong, Nu hoang Elizabeth I. Tuy nhien, viec gia nhap Giao hoi Cong giao bao đam cho Henri long trung thanh cua đa so than dan. Sau đo, le đang quang đuoc to chuc tai nha tho Đuc Ba Chartres vao ngay 27 thang 2 nam 1594. Nam 1598, nha vua ra Chi du Nantes, ban cho nguoi Huguenot mot so quyen tu do han che.
Cuoc hon nhan đau tien khong mang đen cho Henri con cai lan hanh phuc. Hai nguoi ly than, tu thang 8 nam 1589, Marguerite cua Phap song trong lau đai Usson o Auvergne. Sau khi len ngoi, khi cac co van yeu cau nha vua chon nguoi noi doi, Henri muon huy bo hon uoc va cuoi Gabrielle d'Estrees, luc ay đa co ba con voi Henri, nhung bi phan đoi du doi. Van đe đuoc giai quyet on thoa khi Gabrielle d'Estrees đot ngot tu tran vao thang 4 nam 1599 khi sinh non nguoi con thu tu. Nam 1599, hon uoc voi Marguerite bi huy bo, Henri ket hon voi Maria de' Medici nam 1600.
Henri IV la mot nha lanh đao can đam va co tam nhin. Thay vi mo cac cuoc chien ton kem chong lai cac nha quy toc đoi nghich, Henri chon cach tra tien đe thu phuc ho. La quan vuong, Henri theo đuoi nhung chinh sach va thuc thi cac đe an co muc tieu nang cao muc song cho nguoi dan, nho đo ong đuoc xem la mot trong nhung nha cai tri đuoc long dan nhat.
Mot tuyen bo đuoc cho la cua nha vua:

Cau noi nay the hien thoi ky thai binh va tuong đoi thinh vuong ma Henri đa đem đen cho nuoc Phap, sau nhung thap ky chien tranh, cung nhu the hien su hieu biet cua nha vua ve hoan canh cua gioi lao đong va nong dan Phap. Chua he co mot quan vuong nao cua nuoc Phap chiu quan tam xem nguoi nong dan co noi mot con ga đe dung bua vao moi chu nhat, hoac biet đen ganh nang suu thue oan vai nguoi dan, cho đen khi bung no cuoc Cach mang Phap. Sau nhung the he vua chua nha Valois đam minh trong cuoc song xa hoa phong tung, khien nguoi dan Phap tro nen thieu đoi vi phai tra gia cho nhung muu mo tranh quyen đoat loi, va cho cac loai chi tieu hoang phi cua hoang toc, thi nhung đuc tinh nay cua Navarre đa khien nha vua đuoc than dan het long men yeu.

Tinh chinh truc, long dung cam, va nhung chien tich cua Henri la hinh anh đoi cuc voi tinh trang bac nhuoc, suy kiet vi benh tat cua cac quan vuong sau cung thuoc nha Valois, nhat la khi Henri tuyen bo se "ngoi tren lung ngua, vu khi trong tay" (on a le bras arme et le cul sur la selle) ma cai tri đat nuoc.
Trong trieu chinh, Henri IV đat long tin vao Maximilien de Bethune, Cong tuoc cua Sully (1560-1641), mot can than trung thanh voi nha vua trong no luc quy hoach nen tai chinh quoc gia, phat trien nong nghiep, thoat nuoc cac vung đam lay đe bien thanh đat canh tac, xay dung cac tien ich cong, tien hanh cac đe an giao duc nhu thiet lap College Royal Louis-Le-Grand o La Fleche, nay la Truong Thieu sinh quan quoc gia. Nha vua va Sully ban hanh chinh sach bao ve rung, xay dung mot he thong xa lo co trong cay hai ben đuong, cung nhu xay cau va phat trien kenh đao. Nha vua đa cho xay dung mot kenh đao dai 1.200 m trong cong vien lau đai Fontainebleau, va cho trong thong, du va cac loai cay an trai o đo.
Henri bat tay tai thiet Paris xung tam mot đai đo thi, cho xay dung tiep Pont Neuf noi hai bo song Seine. Nha vua cho xay quang truong Hoang gia (ngay nay la quang truong Vosgues), va xay dung them Grande Galerie cho cung đien Louvre. Voi chieu dai 400 m va 35 m chieu ngang doc theo bo song Seine, đay cong trinh kien truc dai nhat the gioi vao thoi ay. Vua Henri IV cung la nha bao tro nghe thuat cho tat ca tang lop dan chung, nha vua cho moi hang tram nghe si va nghe nhan đen song va lam viec tai cac tang thap trong toa nha. Truyen thong nay đuoc tiep noi trong hai tram nam ke tiep, truoc khi bi cham dut duoi trieu Hoang đe Napoleon I. Tu đo, nghe thuat va kien truc trong thoi ky nha vua tri vi đuoc menh danh phong cach Henri IV.
Tam nhin cua Henri IV khong chi gioi han trong lanh tho nuoc Phap, nha vua tai tro cac cuoc tham hiem cua Pierre Dugua, Sieur de Monts va Samuel de Champlain đen Bac My, cung nhu chung kien nuoc Phap tuyen bo chu quyen tren Canada.


Am sat Tuy Henri la mot vi quan vuong nhan ai, giau long trac an, hom hinh va đuoc than dan yeu men, nhung ong cung la muc tieu cua nhieu vu muu sat (chang han nhu cua Pierre Barriere va Jean Chatel). Truoc đo,ong cung đa thoat chet nhieu lan trong khi Thai hau Catherine co muu hai ong nhung ong đeu thoat mot cach than ki. Ngay 14 thang 5 nam 1610, tai Paris, Vua Henri IV bi muu hai boi Francois Ravaillac, mot nguoi Cong giao cuong tin. Ravaillac đam nha vua đen chet khi ong đang ngoi tren xe. Henri đuoc an tang tai Basilique de Saint-Denis. Hoang hau Marie de Medicis, tro thanh nhiep chinh cho con trai chin tuoi cua ba, Louis XIII, cho đen nam 1617.


Anh huong Voi viec ong cham dut cuoc chien tranh ton giao thi che đo quan chu Phap can đai đa đuoc thiet lap. Trieu đai Henri IV co anh huong lau dai tren nhieu the he nguoi Phap. Nam 1614, nguoi ta đuc tuong đe tuong niem Henri, buc tuong đuoc đat tai Pont Neuf o Paris. Vao the ky 18, đai van hao Voltaire ca ngoi cong đuc cua ong trong ban anh hung ca Henriade. Mac du tuong Henri IV – cung chung so phan voi tat ca cac tuong vua chua Phap – bi pha huy trong cuoc Cach mang Phap, đo la buc tuong đau tien đuoc lam lai, vao nam 1818, van con tai Pont Neuf cho đen ngay nay.
Trong thoi ky phuc hoi vuong quyen duoi trieu Bourbon, xuat hien tinh trang sung bai ca nhan danh cho Henri. Nha Bourbon, vi muon lam giam nhe giai đoan phan hoa duoi thoi tri vi cua Louis XV va Louis XVI, đa tap trung vao nhung nam thai hoa duoi quyen cai tri cua vi quan vuong giau long nhan ai Henri IV. Ca khuc "Vive Henri IV" (Đuc Vua Henri IV muon nam) tro nen quoc ca khong chinh thuc cua nuoc Phap trong thoi ky nay, du nha vua đa qua đoi tu lau.
Khi Cong chua Maria Carolina ha sinh mot con trai đe noi ngoi nuoc Phap, bay thang sau khi chong ba, Charles Ferdinand, Cong tuoc Berry, bi am sat boi mot nguoi theo chu truong cong hoa cuong tin, đua be (tuc Henri cua Artois)đuoc đat ten Henri voi goi y ve to phu Henri IV. Cau be chiu le rua toi theo nghi thuc Navarre, voi mot muong vang Jurancon va mot it toi, theo cach Henri IV tung lam khi đuoc rua toi tai Pau, mac du tap quan nay đa bi nha Bourbon cam đoan. Cau be nay ve sau tro thanh Henri V cua Phap, vi vua Phap tren danh nghia đa o ngoi đuoc 5 ngay sau cuoc Cach mang thang 7 lat đo vua Charles X.


Gia quyen Ngay 18 thang 8 nam 1572, Henri ket hon voi Marguerite cua Phap, nam 1599 huy hon uoc, hai nguoi khong co con.
Ngay 17 thang 12 nam 1600, Henri ket hon voi Marie de Medicis. Ho co sau nguoi con:


= Ngoai hon =
Nguoi ta tin la Henri IV co it nhat muoi mot nguoi con ngoai hon.
Voi Gabrielle d'Estree:

Voi Catherine Henriette de Balzac d'Entragues, Nu Hau tuoc cua Verneuil:

Voi Jacqueline de Bueil, Nu Ba tuoc cua Moret (1580-1651):

Voi Charlotte des Essarts, Nu Ba tuoc cua Romorantin:


To tien Xem them Vuong toc Bourbon
Juana III cua Navarra
Marguerite cua Phap
Maria de' Medici
Gabrielle d'Estrees


Chu thich Tham khao Baumgartner, Frederic J. France vao the ky XVI. Luan Đon: Macmillan, 1995. ISBN 0-333-62088-7 .
Briggs, Robin. Nuoc Phap thoi can đai, 1560–1715. Oxford: Nha xuat ban Đai hoc Oxford, 1977. ISBN 0-19-289040-9 .
Buisseret, David. Henry IV: Vua cua Phap. New York: Routledge, 1990. ISBN 0-04-445635-2 ).
Cameron, Keith, bien tap. Tu Valois đen Bourbon: Vuong trieu, Nha nuoc & Xa hoi o nuoc Phap thoi ky can đai. Exeter: Đai hoc Exeter, 1989. ISBN 0-85989-310-3 .
Finley-Croswhite, S. Annette. Henry IV va cac thi tran: Theo đuoi quyen hop phap trong xa hoi đo thi Phap, 1589–1610. Cambridge: Nha xuat ban Đai hoc Cambridge, 1999. ISBN 0-521-62017-1 .
Frieda, Leonie. Catherine de Medici. Luan Đon: Phoenix, 2005. ISBN 0173820390 .
Greengrass, Mark. Nuoc Phap trong thoi đai Henri IV: Cuoc đau tranh cho su on đinh. Luan Đon: Longman, 1984. ISBN 0-582-49251-3 ).
Holt, Mack P. Cuoc chien ton giao o Phap, 1562–1629. Cambridge: Nha xuat ban Đai hoc Cambridge, 2005. ISBN 0-521-54750-4 .
Nguoi hau, RJ Catherine de 'Medici. London va New York: Longman, 1998. ISBN 0-582-08241-2 .
Knecht, RJ Cac cuoc chien tranh ton giao o Phap, 1562–1598. Oxford: Osprey, 2002. ISBN 1-84176-395-0 .
Knecht, RJ Su troi day va sup đo cua nuoc Phap thoi Phuc hung, 1483-1610. Oxford: Blackwell, 2001. ISBN 0-631-22729-6 .
Lockyer, Roger. Habsburg va Bourbon Chau Au, 1470–1720. Harlow, Vuong quoc Anh: Longman, 1974. 0582350298.
Cam on, A. Lloyd. Louis XIII, Đang Cong chinh. Berkeley: Nha xuat ban Đai hoc California, 1991. ISBN 0-520-07546-3 .
Anh ho, Roland . Vu am sat Henry IV: Van đe che đo bao chua va su cung co che đo quan chu tuyet đoi cua Phap vao đau the ky thu muoi bay. New York: Scribner, 1973. ISBN 0-684-13357-1 .
Pettegree, Andrew. Chau Au vao the ky XVI. Oxford: Blackwell, 2002. ISBN 0-631-20704-X .
Ritter, Gerhard . Frederick Đai đe: mot ho so lich su Nha xuat ban Đai hoc California, 1975.
Salmon, JHM Society in Crisis: France in the Six Century. Luan Đon: Ernest Benn, 1975. ISBN 0-510-26351-8 .
Sutherland, NM Henry IV cua Phap va Chinh tri ve Ton giao, 1572–1596. 2 von. Bristol: Ngan hang Elm, 2002. ISBN 1-84150-846-2 .
Sutherland, NM Vu tham sat St Bartholomew va Xung đot Chau Au, 1559–1572. Luan Đon: Macmillan, 1973. ISBN 333136292.
Sutherland, NM Cac hoang tu, Chinh tri va Ton giao, 1547–1589. Luan Đon: Nha xuat ban Hambledon, 1984. ISBN 0-907628-44-3 .


Lien ket ngoai Mieu ta vu am sat Henri IV (tieng Tay Ban Nha)
Thu tu cua Henri IV tren Bao tang Quoc gia Phap (tieng Phap)