Bo Đao Nha (tieng Bo Đao Nha: Portugal, [puɾtuˈɣaɫ]), quoc hieu la Cong hoa Bo Đao Nha (tieng Bo Đao Nha: Republica Portuguesa, [ʁɨ'publikɐ puɾtu'ɣezɐ]) la mot quoc gia nam o phia Tay Nam cua khu vuc chau Au, tren ban đao Iberia va cuc Tay cua chau Au luc đia. Bo Đao Nha giap voi Đai Tay Duong o phia Tay va phia Nam, giap Tay Ban Nha o phia Đong va phia Bac. Cac quan đao Acores va Madeira o ngoai khoi Đai Tay Duong cung thuoc quyen quan ly cua Bo Đao Nha.
Tren lanh tho Bo Đao Nha ngay nay, con nguoi đa co mat tu thoi tien su. Cac dan toc co đai nhu nguoi Gallaeci, Lusitania, Celt, Cynetes, Phoenicia, Carthage, La Ma co đai va nhung dan toc German nhu Suevi, Buri va Visigoth đa đe lai it nhieu anh huong đen lich su lanh tho Bo Đao Nha ngay nay. Lanh tho Bo Đao Nha luc đo đuoc sap nhap vao Đe quoc La Ma thanh tinh Lusitania. Van hoa La Ma đe lai dau an sau đam, nhat la ve mat ngon ngu voi tieng Bo Đao Nha co goc tu tieng Latinh cua nguoi La Ma. Vao the ky thu V, sau khi Đe quoc La Ma sup đo, nhung bo toc German bat đau tran vao xam chiem. Sang đau the ky thu VIII, nguoi Moor theo Hoi giao tu Bac Phi mo cuoc chinh phuc Lusitania, chiem đuoc gan het ban đao Iberia, thu phuc cac tieu vuong quoc German theo Thien Chua giao ve mot moi.
Nhung the ky ke tiep, dan đao Thien Chua co đanh đuoi nguoi Hoi giao trong cuoc "Tai chinh phuc". Ba quoc Bo Đao Nha đuoc thanh lap va la mot phan cua Vuong quoc Galicia. Vi vuong quoc đuoc thanh lap, cong nhan nam 1143 va co bien gioi on đinh nam 1249, Bo Đao Nha tu nhan la quoc gia dan toc lau đoi nhat o chau Au.
Trong suot the ky XV va XVI, nho tham hiem hang hai, Bo Đao Nha đa thanh lap mot đe quoc thuc dan quy mo toan cau bao gom nhung thuoc đia o chau Phi, chau A va Nam My, tro thanh mot trong nhung nen kinh te, chinh tri va quan su hung manh nhat tren the gioi. Nam 1580, Bo Đao Nha lien minh voi Tay Ban Nha tao thanh Lien minh Iberia. Tuy nhien vao nam 1640, Bo Đao Nha cung co lai chu quyen va đoc lap trong cuoc chien tranh khoi phuc Bo Đao Nha, dan đen mot trieu đai moi đuoc thanh lap va tro ve tinh trang chia tach cua hai vuong trieu va đe quoc.
Nam 1755, mot tran đong đat manh đa xay ra o Lisboa gay thiet hai nghiem trong, sau đo Bo Đao Nha lan luot bi Tay Ban Nha va Phap xam luoc, roi tiep tuc đe mat thuoc đia lon nhat la Brasil, dan đen su giam sut suc manh toan cau trong suot the ky XIX. Nam 1910, che đo quan chu bi lat đo, nen cong hoa đuoc thanh lap va sau đo la che đo đoc tai. Voi cac cuoc chien tranh thuoc đia Bo Đao Nha va cuoc đao chinh Cach mang hoa cam chuong vao nam 1974, nen đoc tai bi lat đo o Lisboa va Bo Đao Nha trao tra nhung thuoc đia hai ngoai cuoi cung (Angola va Mozambique). Viec trao tra Ma Cao cho Trung Quoc vao nam 1999 đa đanh dau su ket thuc cua đe quoc thuc dan ton tai lau nhat trong lich su.
Nha nuoc Bo Đao Nha hien đai so huu mot nen kinh te tien tien voi thu nhap binh quan đau nguoi va chi so phat trien con nguoi rat cao. Đay la quoc gia co chi so hoa binh toan cau cao thu 3 tren the gioi vao nam 2016 va la mot trong 13 quoc gia ben vung nhat vao nam 2017. Bo Đao Nha duy tri hinh thuc chinh phu cong hoa ban tong thong nhat the, la thanh vien sang lap cua NATO, Cong đong cac quoc gia noi tieng Bo Đao Nha va nhieu to chuc quoc te khac nhu Lien Hop Quoc, Lien minh chau Au, Khu vuc đong Euro hay OECD.


Nguon goc ten goi = Ten tieng Bo =
Trong tieng Bo Đao Nha, Bo Đao Nha đuoc goi la Portugal. Ten goi nay bat nguon tu ten cua lang Cale o thung lung song Douro. Cale co the la mot tu cua tieng Hy Lap (Kalles: đep) va dung đe chi ve đep cua tu nhien o vung mien bac cua nuoc Bo Đao Nha ngay nay, thuoc đia cua Hy Lap trong thoi ky Thuong co. Nhung nha lich su hoc khac cho rang cale co nguon goc tu tieng Phoenicia vi nguoi Phoenicia đa đinh cu o Bo Đao Nha truoc ca nguoi Hy Lap. Khi phan đat cua Bo Đao Nha ngay nay thuoc ve Đe quoc La Ma, Cale tro thanh mot cang quan trong, trong tieng La Tinh la Portus Cale. Trong thoi ky Trung Co Portus Cale tro thanh Portucale va sau đo la Portugale, the nhung trong the ky thu VII va the ky thu VIII tu nay chi dung đe chi phan đat mien bac cua nuoc Bo Đao Nha, tuc la vung giua hai con song Douro va Minho. Ve mat khac, Portus Cale đuoc rut ngan thanh Porto, thanh pho quan trong thu nhi cua Bo Đao Nha, nguoi dan noi đay tu hao la thanh pho mang ten cho đat nuoc.


= Ten tieng Viet =
Ten tieng Viet cua Bo Đao Nha bat nguon tu danh xung tieng Han 葡萄牙. Ten goi tieng Bo Đao Nha Portugal đuoc phien am sang tieng Man Nam thanh 葡萄牙(Phu-to-ga). Dich danh 葡萄牙 sau đo đuoc truyen nhap vao cac phuong ngu khac va ngon ngu tieu chuan cua tieng Han. Nguoi noi cac thu tieng đo khong đoc ba chu Han 葡萄牙 bang am đoc trong tieng Man Nam cua chung ma đoc theo am đoc tuong ung trong cac thu tieng đo. Khi tieng Viet vay muon ten goi 葡萄牙 cua tieng Han, ba chu Han 葡萄牙 đa đuoc đoc bang am Han Viet cua chung.


Lich su = So khoi =

Khu vuc Bo Đao Nha ngay nay co nguoi Neanderthal va tiep đo la nguoi tinh khon cu tru, ho du cu tren vung phia bac cua ban đao Iberia. Đay la cac xa hoi tu cung tu cap, mac du ho khong lap nen cac khu đinh cu thinh vuong song đa hinh thanh nen cac xa hoi co to chuc. Trong thoi đai đo đa moi tai Bo Đao Nha, dien ra viec thu nghiem thuan hoa va nuoi cac loai đong vat theo đan, trong mot so loai ngu coc hoac đanh ca bien.
Mot so hoc gia cho rang vao đau thien nien ky thu nhat TCN, mot so lan song nguoi Celt tu Trung Au tran toi Bo Đao Nha va lien hon voi cu dan đia phuong, đieu nay hinh thanh nen cac bo lac khac nhau. Khao co hoc va nghien cuu hien đai cho thay nguoi Celt tai Bo Đao Nha va cac noi khac co mot phan nguon goc tai Bo Đao Nha. Đung đau trong so cac bo lac nay la nguoi Lusitania, ho tap trung chu yeu tai khu vuc noi đia thuoc mien trung Bo Đao Nha, mot so bo lac khac co lien quan ve mat huyet thong la nguoi Gallaeci tai mien bac, nguoi Celtici tai Alentejo, va Cynetes hoac Conii tai Algarve. Nhung bo lac nho hon nam o khu vuc lan can hoac giua cac bo lac nay la nguoi Bracari, Coelerni, Equaesi, Grovii, Interamici, Leuni, Luanqui, Limici, Narbasi, Nemetati, Paesuri, Quaquerni, Seurbi, Tamagani, Tapoli, Turduli, Turduli Veteres, Turdulorum Oppida, Turodi, va Zoelae. Mot vai khu dan cu duyen hai nho, ban co đinh, dung cho thuong mai cung đuoc nguoi Phoenicia-Carthago lap ra tai Algarve.


= Thoi La Ma =

Nguoi La Ma (Roma) lan đau xam chiem ban đao Iberia vao nam 219 TCN. Trong Chien tranh Punic, nguoi La Ma đanh đuoi nguoi Carthago ra khoi cac thuoc đia duyen hai. Đen cuoi thoi Julius Caesar, hau nhu toan bo ban đao bi sap nhap vao Cong hoa La Ma. Cuoc chinh phuc cua nguoi La Ma tai Bo Đao Nha ngay nay mat gan hai tram nam va khien cho nhieu binh si tre tuoi thiet mang. Nguoi La Ma phai chiu mot that bai nghiem trong vao nam 150 TCN khi co mot cuoc khoi nghia no ra o mien bac. Nguoi Lusitania va cac bo lac ban đia khac duoi su lanh đao cua Viriato gianh đuoc quyen kiem soat toan bo mien tay Iberia. Nguoi La Ma sau đo phai nhieu quan đoan va nhung vi tuong gioi nhat cua ho đen Lusitania nham tran ap cuoc khoi nghia song khong co hieu qua, ho ben chuyen sang mua chuoc cac đong minh cua Viriato đe sat hai ong. Nam 139 TCN, Viriato bi am sat, va Tautalo tro thanh thu linh song khong thanh cong.
Nguoi La Ma lap ra mot che đo thuoc đia, va cong cuoc La Ma hoa Lusitania chi hoan thanh vao thoi đai Visigoth. Nam 27 TCN, Lusitania co đuoc vi the mot tinh cua La Ma. Sau đo, mot khu vuc phia bac Lusitania tro thanh tinh rieng goi la Gallaecia, voi thu phu tai Bracara Augusta, nay la Braga. Hien van con nhieu tan tich ve cac hao luy tren đinh đoi khap Bo Đao Nha va cac di tich cua nen van hoa Castro. Nhieu di chi La Ma nam rai rac tai Bo Đao Nha, mot so tan tich đo thi co quy mo kha lon, nhu Conimbriga va Mirobriga.
Mot so cong trinh xay dung ky thuat La Ma nhu cac nha tam, đen tho, cau, đuong, rap xiec, nha hat va nha o cua thuong dan đuoc bao ton tren khap Bo Đao Nha. Cac nha khao co hoc cung phat hien đuoc cac đong tien xu, mot vai đong xu trong so đo đuoc đuc tren đat Lusitania, cung voi nhieu manh vo cua đo gom. Cac su gia đuong thoi nhu Paulus Orosius (khoang 375–418) va Hydatius (khoang 400–469), giam muc cua Aquae Flaviae, đa ghi chep lai ve nhung nam cuoi cung nam duoi su cai tri cua La Ma va ve su kien cac bo lac German tien đen.


= Cac vuong quoc German =

Vao đau the ky V, cac bo lac German la Suebi va Vandal (Silingi va Hasdingi) cung voi cac đong minh Sarmatia va Alan cua ho tien hanh xam chiem ban đao Iberia, va lap ra vuong quoc cua ho. Vuong quoc cua nguoi Suebi thanh lap tren cac tinh cu Gallaecia-Lusitania cua La Ma. Dau tich cac khu đinh cu trong the ky V cua nguoi Alan đuoc phat hien tai Alenquer, Coimbra va Lisbon. Vao nam 500, Vuong quoc Visigoth đuoc thanh lap tai Iberia, co trung tam tai Toledo nay thuoc Tay Ban Nha. Nguoi Visigoth cuoi cung chinh phuc thanh cong nguoi Suebi va thanh pho thu đo Bracara (nay la Braga) vao nam 584–585. Lanh tho cu cua nguoi Suebi tro thanh tinh thu sau cua Vuong quoc Visigoth.
Trong 300 nam sau đo, toan bo ban đao Iberia thuoc quyen cai tri cua nguoi Visigoth. Giai đoan nay keo dai cho đen nam 711, khi Quoc vuong Roderic (Rodrigo) tu tran trong cuoc khang chien chong lai mot cuoc xam luoc cua nguoi Moor Hoi giao tu phia nam. Trong nhieu nhom German đinh cu tai mien tay Iberia, nguoi Suebi đe lai di san van hoa ben vung manh me nhat tai Bo Đao Nha, Galicia va Asturias hien nay. Theo Dan Stanislawski, cach thuc sinh hoat cua nguoi Bo Đao Nha tai cac vung phia bac song Tagus (Tejo) hau het la ke thua tu nguoi Suebi, trong đo cac nong trai nho chiem uu the, khac biet so voi cac đien trang lon tai mien nam Bo Đao Nha. Bracara (Augusta) tro thanh kinh đo cua nguoi Suebi, đia điem nay la thu phu cu cua Gallaecia va nay la thanh pho Braga. Orosius trong thoi gian sinh song tai Hispania ghi lai rang cong cuoc đinh cu ban đau dien ra kha thanh binh, nhung nguoi moi đen canh tac tren đat cua ho hoac lam ve si cho cu dan đia phuong.


= Thoi ky Hoi giao va Reconquista =

Đe quoc Umayyad đanh bai nguoi Visigoth chi trong vai thang, va banh truong nhanh chong tai ban đao Iberia. Bat đau vao nam 711, vung đat nay la Bo Đao Nha tro thanh bo phan cua Đe quoc Umayyad rong lon. Đe quoc nay sup đo vao nam 750, trong cung nam phan phia tay cua Umayyad gianh đoc lap duoi quyen Abd-ar-Rahman I khi lap nen Tieu vuong quoc Cordoba. Nam 929, Đe quoc Cordoba hinh thanh, song đen nam 1031 thi giai the thanh khong it hon 23 vuong quoc nho, goi la cac vuong quoc Taifa.
Cac thong đoc cua cac taifa đeu tu xung la emir cua tinh minh. Hau het Bo Đao Nha thuoc ve taifa Badajoz cua Vuong trieu Aftasid, va sau đo trong mot thoi gian ngan ngui thuoc taifa Lisboa nam 1022-1034, roi nam duoi quyen thong tri cua taifa Sevilla thuoc Vuong trieu Abbadid. Giai đoan Taifa thu nhat ket thuc khi Vuong trieu Almoravid tu Maroc đen chinh phuc vao nam 1086. Đen nam 1147, mot giai đoan Taifa thu nhi cung ket thuc duoi tay Vuong trieu Almohad cung đen tu Maroc.
Cac thanh pho chinh trong giai đoan nguoi Hoi giao cai tri Bo Đao Nha la Beja, Silves, Alcacer do Sal, Santarem va Lisboa. Dan so Hoi giao trong khu vuc gom chu yeu la nguoi Iberia ban đia cai sang Hoi giao (goi la Muwallad hay Muladi) va nguoi Berber. Nguoi A Rap phan lon la quy toc đen tu Syria va Oman; va mac du co so luong it song ho tao thanh tang lop tinh hoa trong dan chung. Nguoi Berber co nguon goc tu day nui Atlas va Rif tai Bac Phi va ve co ban la song du cu.


= Ba quoc Bo Đao Nha =

Nam 722, mot quy toc Visigoth la Pelayo (Pelagio) xung vuong, lap ra Vuong quoc Asturias Co Đoc giao va tiep tuc chien tranh tai chinh phuc cua nguoi Co Đoc giao tu nguoi Moor, trong tieng Bo Đao Nha goi la Reconquista Crista. Đen cuoi the ky IX, khu vuc phia bac Bo Đao Nha nam giua cac song Minho va Douro đuoc giai phong hoac tai chinh phuc tu nguoi Moor, duoi quyen Vimara Peres theo lenh cua Quoc vuong Asturias Alfonso III. Nhan thay khu vuc truoc đo tung co hai thanh pho lon—Portus Cale tai ven bien va Braga tai noi luc, cung nhieu thi tran đang bi bo hoang—ong quyet đinh khoi phuc dan so va tai thiet chung bang nhung nan dan Bo Đao Nha va Galicia cung nhung nguoi Co Đoc giao khac.
Vimara Peres to chuc khu vuc ong giai phong tu nguoi Moor, nang vi the cua no thanh mot ba quoc voi ten goi Bo Đao Nha (Portugal) theo ten thanh pho cang lon nhat trong vung—Portus Cale' hay Porto ngay nay. Mot trong cac thanh pho đau tien đuoc Vimara Peres thanh lap vao thoi gian nay la Vimaranes, nay goi la Guimaraes— "noi khai sinh quoc gia Bo Đao Nha" hoac "thanh pho coi nguon" (Cidade Berco trong tieng Bo Đao Nha). Nam 868, Alfonso III phong tuoc cho Vimara Peres la Ba tuoc Portus Cale (Bo Đao Nha) thu nhat. Khu vuc đuoc goi la Portucale, Portugale, va đong thoi la Portugalia—Ba quoc Bo Đao Nha.
Nam 910, do tranh chap ke vi, Vuong quoc Asturias bi phan thanh Leon, Galicia va Asturias, đen nam 924 thi thong nhat duoi quyen Leon. Trong thoi gian đau tranh tuong tan nay, Ba quoc Bo Đao Nha tao thanh phan phia nam cua Vuong quoc Galicia. Vuong quoc Galicia ton tai đoc lap chi trong mot giai đoan ngan, song thuong la mot bo phan quan trong cua Vuong quoc Leon. Trong suot giai đoan nay, dan chung Ba quoc Bo Đao Nha voi tu cach la nguoi Galicia đa tu minh đau tranh nham duy tri quyen tu tri cua Galicia, mot noi co ngon ngu va van hoa rieng biet so voi van hoa Leon. Do phan chia chinh tri, nguoi Galicia-Bo Đao Nha mat đi tinh thong nhat khi Ba quoc Bo Đao Nha tach khoi Galicia thuoc Leon đe lap nen Vuong quoc Bo Đao Nha.
Nam 1093, Quoc vuong Alfonso VI cua Leon va Castilla ban ba quoc cho Henrique xu Bourgogne, va ga con gai la Teresa cho Henrique vi vai tro cua nhan vat nay trong viec tai chinh phuc vung đat tu nguoi Moor. Henrique đat can cu ba quoc moi thanh lap cua minh tai Bracara Augusta (nay la Braga).


= Đoc lap va giai đoan Afonso =

Nam 1128, Ba tuoc Bo Đao Nha Afonso Henriques đanh bai me ong la Teresa cung tinh nhan cua ba la Fernao Peres de Trava trong tran Sao Mamede, tro thanh nha lanh đao duy nhat. Afonso sau đo chuyen sang chong nguoi Moor tai phia nam. Cac chien dich cua Afonso thang loi, va đen ngay 25 thang 7 nam 1139, ong gianh đuoc thang loi ap đao trong tran Ourique, va ngay sau đo đuoc cac binh si nhat tri ton la Quoc vuong Bo Đao Nha. Su kien nay theo truyen thong đuoc cho la thoi điem Ba quoc Bo Đao Nha tu mot thai ap cua Vuong quoc Leon tro thanh Vuong quoc Bo Đao Nha đoc lap. Afonso đuoc Quoc vuong Alfonso VII cua Leon cong nhan vao nam 1143, va đen nam 1179 thi đuoc Giao hoang Alexander III cong nhan.
Trong giai đoan Reconquista, cac the luc Co Đoc giao tai chinh phuc ban đao Iberia tu nguoi Moor Hoi giao. Afonso Henriques va nhung nguoi ke thua ong tran xuong phia nam đe đay lui nguoi Moor, đuong thoi Bo Đao Nha bao gom khoang mot nua lanh tho hien tai. Nam 1249, Reconquista ket thuc khi nguoi Bo Đao Nha chiem linh Algarve va hoan thanh truc xuat cac khu đinh cu cuoi cung cua nguoi Moor tren bo bien mien nam, hinh thanh hau het bien gioi hien tai cua Bo Đao Nha.
Trong mot tinh the xung đot voi Vuong quoc Castilla, Dinis I cua Bo Đao Nha ky ket Hiep đinh Alcanices (1297) voi Fernando IV cua Castilla va Leon, quy đinh rang Bo Đao Nha bai bo cac hiep đinh truoc đo chong lai Vuong quoc Castilla. Hiep đinh con co noi dung ve phan ranh gioi giua Vuong quoc Bo Đao Nha va Vuong quoc Leon. Duoi thoi cai tri cua Dinis I, Afonso IV, va Pedro I, cac vuong quoc Co Đoc giao tai Iberia phan lon la đuoc huong hoa binh.
Nam 1348-1349, Bo Đao Nha bi dich benh Cai chet Đen tan pha giong nhu phan con lai cua chau Au. Nam 1373, Bo Đao Nha lap mot lien minh voi Anh, đay la lien minh ton tai lau nam nhat tren the gioi.


= Thoi đai kham pha =

Quoc vuong Juan I cua Castilla la chong cua Beatriz - nguoi con duy nhat cua Quoc vuong Bo Đao Nha Fernando I. Nam 1383, Juan I yeu sach vuong vi Bo Đao Nha. Joao xu Avis lanh đao mot phai gom quy toc nho va thuong dan đanh bai nguoi Castilla trong tran Aljubarrota, Nha Avis tro thanh gia toc cai tri Bo Đao Nha.
Bo Đao Nha đi tien phong trong phong trao chau Au kham pha the gioi va Thoi đai Kham pha. Henrique Nha hang hai, con trai cua Quoc vuong Joao I, tro thanh nguoi tai tro va bao tro chinh cho no luc nay. Nam 1415, Bo Đao Nha gianh đuoc thuoc đia hai ngoai đau tien khi ho chinh phuc Ceuta, mot trung tam mau dich Hoi giao thinh vuong tai Bac Phi. Tiep đen la kham pha cac quan đao tren Đai Tay Duong: Madeira va Acores, dan toi cac phong trao thuoc đia hoa đau tien. Trong suot the ky XV, cac nha tham hiem Bo Đao Nha đi thuyen doc bo bien chau Phi, lap cac điem giao thuong mot so loai hang hoa thong thuong vao thoi ky đo, tu vang cho đen no le, ho muon tim kiem mot tuyen đuong đen An Đo va tiep can nguon gia vi nham đap ung nhu cau rat lon tai chau Au.
Nham giai quyet tranh chap giua Bo Đao Nha va Tay Ban Nha sau chuyen đi cua Cristoforo Colombo, Giao hoang Alexander VI lam trung gian cho Hiep uoc Tordesillas. Hiep đinh đuoc ky ket vao nam 1494, phan chia cac vung đat moi kham pha ben ngoai chau Au giua hai quoc gia doc theo mot kinh tuyen cach 370 league (2.193 km) ve phia tay cua quan đao Cabo Verde. Bo Đao Nha tro thanh mot trong cac cuong quoc kinh te, quan su va chinh tri lon tren the gioi tu the ky XV cho đen cuoi the ky XVI.
Nam 1498, Vasco da Gama đen đuoc An Đo va đem lai thinh vuong kinh te cho Bo Đao Nha, giup khoi đau Phuc hung Bo Đao Nha. Nam 1500, Pedro Alvares Cabral kham pha Brasil va yeu sach khu vuc nay cho Bo Đao Nha. Muoi nam sau, Afonso de Albuquerque chinh phuc Goa tai An Đo, cung Muscat va Ormuz tai khu vuc eo bien Ba Tu, va Malacca tai Vien Đong. Do đo, đe quoc nay nam quyen chi phoi ve thuong mai tai An Đo Duong va Nam Đai Tay Duong. Cac thuy thu Bo Đao Nha cung đi đen Đong A, toi cac đia điem nhu Đai Loan, Nhat Ban, đao Timor va quan đao Maluku.


= Lien minh Iberia va phuc hoi =

Chu quyen cua Bo Đao Nha bi gian đoan tu nam 1580 đen nam 1640, nguyen nhan la hai vi quoc vuong cuoi cua Nha Avis đeu khong co nguoi ke tu – Quoc vuong Sebastiao I thiet mang trong tran Alcacer Quibir tai Maroc, va ong chu cua Sebastiao I la Quoc vuong Henrique , dan đen khung hoang ke vi Bo Đao Nha nam 1580. Sau đo, Felipe II cua Tay Ban Nha yeu sach vuong vi voi tu cach la chau ngoai cua Quoc vuong Bo Đao Nha Manuel I, lay hieu la Filipe I cua Bo Đao Nha. Mac du Bo Đao Nha khong mat đoc lap tren danh nghia, song co cung mot vi quan chu cai quan voi Đe quoc Tay Ban Nha, hinh thanh lien minh cua cac vuong quoc. Vao đuong thoi, Tay Ban Nha la mot lanh tho đia ly. 
Viec hop nhat nay đa tuoc đoat chinh sach đoi ngoai đoc lap cua Bo Đao Nha va dan đen viec ho tham gia Chien tranh Tam muoi Nam giua Tay Ban Nha va Ha Lan. Cuoc chien nay lam ton hai quan he giua Bo Đao Nha va đong minh lau nam nhat cua ho la Anh, va đe mat cang mau dich chien luoc Hormuz tai vung vinh Ba Tu. Tu nam 1595 đen nam 1663, Chien tranh Ha Lan-Bo Đao Nha chu yeu lien quan đen viec cac cong ty Ha Lan xam pham nhieu thuoc đia va loi ich thuong nghiep cua Bo Đao Nha tai Brasil, chau Phi, An Đo va Vien Đong, khien Bo Đao Nha bi mat the đoc quyen mau dich hang hai tren An Đo Duong.

Nam 1640, Joao IV dan đau mot cuoc khoi nghia, đuoc ung ho tu cac quy toc bat binh, va xung la quoc vuong. Chien tranh phuc hoi Bo Đao Nha giua Bo Đao Nha va Đe quoc Tay Ban Nha sau cuoc khoi nghia nam 1640 đa ket thuc giai đoan 60 nam Lien minh Iberia duoi quyen Gia toc Habsburg. Su kien nay khoi đau Nha Braganza, ho cai tri Bo Đao Nha cho đen nam 1910.
Con ca cua Joao IV ke vi voi hieu la Afonso VI, tuy nhien do khuyet tat nen bi Ba tuoc Luis de Vasconcelos e Sousa ap đao. Vo cua ong la Maria Francisca va em trai ong la Cong tuoc Pedro tien hanh mot cuoc chinh bien cung đinh, luu đay Afonso VI. Sau khi Afonso VI mat, Pedro đang co voi hieu la Pedro II. Thoi ky cai tri cua Pedro II dien ra cung co đoc lap quoc gia, banh truong đe quoc, va đau tu vao san xuat noi đia.
Con trai cua Pedro II la Joao V, thoi gian ong cai tri co đac điem la dong tien vang đo vao ngan kho trieu đinh, phan lon la do thue mot phan nam cua vuong that (đanh vao kim loai quy) thu tu cac thuoc đia Brasil va Maranhao. Joao V tro thanh mot quan chu chuyen che, gan nhu lam can kiet nguon thue thu đuoc cho cac cong trinh kien truc tham vong, đang chu y nhat la Cung đien Mafra, va cho cac bo suu tap my thuat va van hoc đo so cua ong.
Uoc tinh chinh thuc cho rang so luong di dan Bo Đao Nha sang Brasil trong con sot vang vao the ky XVIII la 600.000 nguoi, cac uoc tinh khac đua ra con so vuot xa. Đay la mot trong nhung cuoc di chuyen lon nhat cua cu dan chau Au đen cac thuoc đia cua ho tai chau My thoi thuoc đia.


= Giai đoan Pombaline va Khai sang =

Jose I ke vi vao nam 1750, do tin truong vao Sebastiao de Melo, Jose I giao pho cho ong ta them nhieu quyen kiem soat quoc gia. Do an tuong truoc thanh cong kinh te cua nguoi Anh, Melo thi hanh thanh cong cac chinh sach kinh te tuong tu tai Bo Đao Nha. Ong bai bo che đo no le tai Bo Đao Nha va trong cac thuoc đia cua Bo Đao Nha tai An Đo; tai to chuc luc quan va hai quan; tai to chuc Đai hoc Coimbra, va cham dut ky thi chong cac giao phai Co Đoc giao khac biet tai Bo Đao Nha. Cai cach lon nhat cua Sebastiao de Melo la ve kinh te va tai chinh, ong ap đat phap luat nghiem ngat len moi tang lop trong xa hoi Bo Đao Nha, va xet lai he thong thue cua quoc gia. Nhung cai cach nay khien ong tro thanh đoi thu cua tang lop thuong luu.
Ngay 1 thang 11 nam 1755, thu đo Lisboa bi tac đong tu mot tran đong đat manh uoc tinh đat đen 8,5–9 đo theo thang đo mo men. Thanh pho bi san bang do đong đat, cung con song than va hoa hoan sau đo. Sebastiao de Melo lap tuc bat tay tai thiet thanh pho, trung tam thu đo moi đuoc thiet ke nham chong chiu đuoc cac tran đong đat sau nay. Sau đong đat, Jose I trao cho Sebastiao de Melo them nhieu quyen luc hon nua, va vi thu tuong nay tro thanh mot nha đoc tai quyen luc va cap tien. Nam 1758, Jose I bi thuong trong mot no luc am sat, gia toc Tavora va Cong tuoc xu Aveiro bi ket toi va hanh quyet. Dong Ten bi truc xuat khoi Bo Đao Nha va tai san cua ho bi sung cong. Sebastiao de Melo khoi to moi nguoi co lien quan, đay la cu đanh cuoi cung lam tan vo quyen luc cua gioi quy toc.
Nam 1762, Tay Ban Nha xam chiem lanh tho Bo Đao Nha trong khuon kho Chien tranh Bay Nam, song đen nam 1763 Tay Ban Nha va Bo Đao Nha khoi phuc hien trang truoc chien tranh. Sau vu an Tavora, Sebastiao de Melo khong con the luc đoi lap, ong cai tri Bo Đao Nha tren thuc te cho đen khi Jose I mat vao nam 1779. Tuy nhien, cac su gia cung lap luan rang "khai sang" cua Pombal du co anh huong sau rong song chu yeu la mot ky xao giup nang cao che đo chuyen quyen gay ton hai cho tu do ca nhan va đac biet la mot cong cu đe nghien nat phe đoi lap, đan ap chi trich, va đay manh khai thac kinh te thuoc đia cung nhu tang cuong kiem duyet sach va cung co quyen kiem soat va loi ich ca nhan.


= Giai đoan Napoleon =

Quan chu moi la Maria I khong ua Sebastiao de Melo, va thu hoi toan bo chuc vu chinh tri cua ong ta. Đen mua thu nam 1807, Napoleon đua quan Phap qua Tay Ban Nha đe xam chiem Bo Đao Nha. Tu nam 1807 đen nam 1811, luc luong Anh-Bo Đao Nha chien đau chong quan Phap. Nam 1807, khi quan đoi cua Napoleon tien đen gan Lisboa, Nhiep chinh vuong Joao VI cua Bo Đao Nha quyet đinh chuyen trieu đinh Bo Đao Nha sang Brasil va lap Rio de Janeiro lam thu đo cua Đe quoc Bo Đao Nha. Nam 1815, Brasil đuoc tuyen bo la mot vuong quoc, va Vuong quoc Bo Đao Nha lien hiep voi Brasil đe hinh thanh mot nha nuoc lien luc đia la Vuong quoc Lien hiep Bo Đao Nha, Brasil va Algarve. Su kien Napoleon chiem đong Bo Đao Nha đanh dau qua trinh suy thoai cham cua quoc gia nay cho đen the ky XX. Qua trinh nay đuoc đay nhanh khi Brasil đoc lap vao nam 1822, đay von la tai san thuoc đia lon nhat cua Bo Đao Nha.
Đen nam 1815, tinh hinh chau Au ha nhiet đu đe Joao VI co the an toan tro ve Lisboa. Tuy nhien, ong van o lai Brasil cho đen khi Cach mang Tu do nam 1820 bung phat tu Porto, khien ong phai tro ve Lisboa vao nam 1821. Joao VI tro ve Bo Đao Nha song đe con trai minh la Pedro cai quan Brasil. Đen khi Chinh phu Bo Đao Nha no luc đua Vuong quoc Brasil tro lai lam lanh tho phu thuoc, Pedro tuyen bo Brasil đoc lap tu Bo Đao Nha voi su ung ho ap đao tu gioi tinh hoa Brasil. Bo Đao Nha cong nhan Brasil đoc lap vao nam 1825. Joao VI mat vao nam 1826, gay ra van đe nghiem trong ve ke vi do Pedro la mot quan chu cua Brasil. Pedro cai tri Bo Đao Nha mot thoi gian ngan voi hieu Pedro IV roi nhuong ngoi cho con gai la Maria II. Tuy nhien, em trai cua Pedro la Miguel yeu sach vuong vi, đang co vao nam 1828 voi hieu la Miguel I. Nham bao ve quyen loi cho con gai, Pedro phat đong Chien tranh Tu do nham phuc vi cho con gai va lap che đo quan chu lap hien tai Bo Đao Nha. Chien tranh ket thuc vao nam 1834 voi that bai cua Miguel, mot ban hien phap đuoc cong bo, va Maria II phuc vi.


= Quan chu lap hien =

Con trai cua Maria II va Fernando II la Pedro V tien hanh hien đai hoa Bo Đao Nha trong thoi gian cai tri ngan ngui cua minh. Trong thoi gian nay, đuong bo, đien bao, va đuong sat đuoc xay dung, va co cac cai thien ve y te cong cong. Ong qua đoi vao nam 1861, em trai ong la Luis I ke vi va tiep tuc hien đai hoa.
Trong khi chu nghia thuc dan chau Au đat đinh cao vao the ky XIX, thi Bo Đao Nha lai mat lanh tho tai Nam My va chi con vai can cu tai chau A. Trong giai đoan nay, chu nghia thuc dan Bo Đao Nha tap trung vao banh truong cac tien đon cua ho tai chau Phi thanh cac lanh tho co quy mo quoc gia nham canh tranh voi cac cuong quoc chau Au khac tai đay. Trong Hoi nghi Berlin nam 1884, cac lanh tho cua Bo Đao Nha tai chau Phi co bien gioi chinh thuc nham bao ve loi ich cua Bo Đao Nha trong Tranh gianh chau Phi. Cac lanh tho cua Bo Đao Nha tai chau Phi la Cabo Verde, Sao Tome va Principe, Guine, Angola va Mozambique. Ngoai ra, Bo Đao Nha duy tri kiem soat cac mot so lanh tho nho tai An Đo, cung Timor va Ma Cao. Nguoi Bo Đao Nha thanh lap hoac xay dung lai cac thanh thi tai chau Phi, va truoc khi buoc sang the ky XX ho đa bat đau xay dung đuong ray đuong sat nham lien ket cac khu vuc ven bien voi noi luc tai Angola va Mozambique.
Trong thoi gian cai tri cua Carlos I, Bo Đao Nha hai lan tuyen bo pha san vao nam 1892 va nam 1902, gay nao đong xa hoi, xao tron kinh te, cac cuoc khang nghi, khoi nghia va chi trich che đo quan chu. Ngay 1 thang 2 nam 1908, Quoc vuong va nguoi thua ke la Vuong tu Luis Filipe bi am sat tai Lisboa. Manuel II tro thanh tan vuong, song cuoi cung bi lat đo trong cuoc cach mang ngay 5 thang 10 nam 1910, cach mang bai bo che đo quan chu va lap the che cong hoa tai Bo Đao Nha.


= Nen Cong hoa thu nhat va thu hai =

Bat on chinh tri va kinh te yeu kem la nguyen nhan dan đen tinh trang hon loan thoi Đe Nhat Cong hoa Bo Đao Nha. Cac su kien phat sinh la Quan chu mien Bac đoan menh, đao chinh ngay 28 thang 5 nam 1926, va lap ra che đo đoc tai quoc gia (Ditadura Nacional). Che đo đoc tai huu khuynh Nha nuoc Moi duoi quyen Antonio de Oliveira Salazar hinh thanh vao nam 1933.
Bo Đao Nha nam trong so it quoc gia chau Au duy tri trung lap trong Chien tranh the gioi thu hai. Tu thap nien 1940 đen thap nien 1960, Bo Đao Nha tham gia sang lap NATO, OECD va Hiep hoi Mau dich tu do chau Au (EFTA). Chinh phu dan khoi xuong cac du an phat trien kinh te moi va di chuyen cong dan Bo Đao Nha sang cac tinh hai ngoai tai chau Phi, chu yeu la Angola va Mozambique. Cac đong thai nay la nham khang đinh Bo Đao Nha la mot quoc gia lien luc đia thay vi mot đe quoc thuc dan.
Sau khi An Đo gianh đoc lap vao nam 1947, cac cu dan than An Đo tai Dadra va Nagar Haveli tien hanh ly khai khoi Bo Đao Nha vao nam 1954 nho giup đo tu An Đo. Đen thang 1961, quan đoi Bo Đao Nha tham gia xung đot vu trang voi quan đoi An Đo tai lanh tho Goa va Daman va Diu. Ket qua la nguoi Bo Đao Nha that bai, đe mat cac lanh tho tai tieu luc đia An Đo. Bo Đao Nha tu choi cong nhan chu quyen cua An Đo đoi voi cac lanh tho bi sap nhap cho đen nam 1974.
Cung trong đau thap nien 1960, bung phat cac phong trao đoc lap tai cac tinh hai ngoai Angola va Mozambique, dan đen Chien tranh Thuc dan Bo Đao Nha (1961–1974). Trong suot chien tranh thuc dan, Bo Đao Nha phai đoi dien voi tinh trang gia tang bat đong, cam van vu khi va cac che tai trung phat cac cua hau het cong đong quoc te. Tuy nhien, che đo Estado Novo chuyen che va bao thu duoi quyen Antonio de Oliveira Salazar va tu nam 1968 la Marcelo Caetano van no luc bao ton đe quoc lien luc đia rong lon voi tong dien tich hon 2 trieu km².


= Hien đai =

Mot cuoc đao chinh quan su ta khuynh khong đo mau dien ra tai Lisboa vao thang 12 nam 1974, co ten la Cach mang Hoa cam chuong. Cac lanh tho hai ngoai cua Bo Đao Nha tai chau Phi va chau A đuoc đoc lap, che đo dan chu trong nuoc đuoc khoi phuc sau giai đoan hai nam chuyen đoi goi la PREC (Processo Revolucionario Em Curso). Giai đoan nay co đac điem la nao loan xa hoi va tranh chap quyen luc giua cac the luc chinh tri ta khuynh va huu khuynh. Viec cac lanh tho hai ngoai đoc lap dan đen mot lan song cong dan Bo Đao Nha hoi huong (chu yeu la tu Angola va Mozambique). Tong cong, tren mot trieu nguoi ti nan Bo Đao Nha đao thoat khoi cac tinh cu tai chau Phi.
Bo Đao Nha tiep tuc nam duoi quyen cai quan cua mot chinh phu quan su cho đen bau cu nghi vien nam 1976. Đang Xa hoi Bo Đao Nha gianh thang loi, va thu linh đang nay la Mario Soares tro thanh thu tuong, nam quyen tu 1976 đen 1978 va tu 1983 đen 1985. Trong vai tro thu tuong, Soares no luc khoi phuc tang truong kinh te va thanh tich phat trien tung đat đuoc trong thap nien cuoi truoc cach mang. Ong khoi xuong mot qua trinh gia nhap Cong đong Kinh te chau Au (EEC) vao nam 1977.

Cai cach ruong đat va quoc huu hoa đuoc thi hanh, Hien phap Bo Đao Nha đuoc sua lai nham phu hop voi cac nguyen tac cua chu nghia xa hoi va chu nghia cong san. Cho đen truoc sua đoi hien phap vao nam 1982 va 1989, hien phap la mot van kien co tinh tu tuong cao đo voi nhieu đe cap đen chu nghia xa hoi, quyen loi cua nguoi lao đong, va khao khat ve mot nen kinh te xa hoi chu nghia. Sau khi chuyen đoi sang the che dan chu, tinh hinh kinh te Bo Đao Nha xau đi buoc chinh phu phai theo đuoi cac chuong trinh on đinh do IMF giam sat vao nam 1977–78 va 1983–85.
Nam 1986, Bo Đao Nha gia nhap Cong đong Kinh te chau Au, to chuc nay sau đo tro thanh Lien minh chau Au (EU). Trong nhung nam sau, kinh te Bo Đao Nha tien trien đang ke nho ket qua tu cac quy cau truc va gan ket cua EEC/EU va viec cac cong ty Bo Đao Nha de dang hon trong tiep can cac thi truong nuoc ngoai. Lanh tho hai ngoai cuoi cung cua Bo Đao Nha la Ma Cao đuoc chuyen giao cho Trung Quoc vao nam 1999. Nam 2002, Bo Đao Nha chinh thuc cong nhan Đong Timor đoc lap.
Ngay 26 thang 3 nam 1995, Bo Đao Nha bat đau ap dung cac quy tac Khu vuc Schengen, loai bo kiem soat bien gioi voi cac thanh vien Schengen đong thoi cung co bien gioi cac quoc gia khac. Nam 1996, Bo Đao Nha đong sang lap Cong đong cac quoc gia noi tieng Bo Đao Nha (CPLP) co tru so tai Lisboa. Trien lam the gioi nam 1998 dien ra tai Bo Đao Nha, va đen nam 1999 quoc gia nay cho luu hanh đong euro. Ngay 1 thang 12 nam 2009, Hiep uoc Lisboa co hieu luc sau khi đuoc ky ket vao nam 2007 tai Tu vien Jeronimos cua Lisboa, tang cuong tinh hop phap hieu qua va dan chu cua Lien minh va cai thien gan ket trong cac hanh đong noi khoi. Kinh te suy thoai trong khung hoang tai chinh cuoi thap nien 2010 khien Bo Đao Nha đam phan voi IMF va Lien minh chau Au vao nam 2011 ve mot khoan vay nham giup on đinh tai chinh trong nuoc.


Đia ly Bo Đao Nha la quoc gia ven bien tai tay nam chau Au, tai cuc tay cua ban đao Maderia, giap voi Tay Ban Nha ve phia bac va đong, đuong bien gioi dai 1.214 km. Lanh tho Bo Đao Nha con bao gom cac quan đao tren Đai Tay Duong (Acores va Madeira), voi vi tri chien luoc. Cuc nam cua đai luc Bo Đao Nha nam khong xa loi vao Đia Trung Hai la eo bien Gibraltar. Tong dien tich cua Bo Đao Nha la 91.470 km² mat đat va 620 km² mat nuoc. Bo Đao Nha co nhieu song chay qua, chung bat nguon tu Tay Ban Nha. Hau het cac song chay tu tay sang đong đe đo vao Đai Tay Duong; tu bac xuong nam cac song chinh la Minho, Douro, Mondego, Tejo va Guadiana.
Ban đao Maderia co nguon goc la mot manh vo cua đoi đut đoan kien tao Varisci la Khoi nui Iberia-Hesperia, chiem phan trung-tay cua cao nguyen. Thanh he nay bi he thong day nui Sistema Central cat qua, doc theo huong đong-đong bac đen tay-tay nam, song song voi chuoi Baetic (mot phan cua chuoi Alpes). Sistema Central phan thanh hai khoi, trong khi ba he thong song tieu nuoc tu cac đia hinh đia mao khac nhau: Bac Meseta (đo cao trung binh la 800) thoat nuoc vao song Douro (huong đong-tay); Nam Meseta (đo cao tu 200-900 m) thoat nuoc vao song Tejp (huong đong-tay) tu Tay Ban Nha, va song Guadiana (huong bac-nam).
Ve phia bac, cac khu vuc noi luc co đia hinh nhieu nui, voi cac cao nguyen, bi chia cat boi bon đuong cat, tao đieu kien cho phat trien cac khu vuc nong nghiep phi nhieu. Xa ve phia nam la Algarve co đac điem hau het la đong bang luon song voi khi hau co phan am hon va kho hon so voi mien bac. Song Mondego, bat nguon tu Serra da Estrela, la day nui cao nhat đai luc Bo Đao Nha voi 1.993 m.
Đai luc Bo Đao Nha khong co cac ho tu nhien co lon, va phan mat nuoc noi luc lon nhat la cac ho chua hinh thanh do xay đap, nhu ho chua Alqueva rong 250 km². Tuy nhien, co mot so ho nuoc ngot nho tai Bo Đao Nha, đang chu y nhat la cac ho tai Serra da Estrela, ho Comprida (Lagoa Comprida) va ho Escura (Lagoa Escura) đuoc tao thanh tu cac song bang co đai. Tai quan đao Acores, cac ho đuoc hinh thanh tren hom chao cua cac nui lua đa tat. Lagoa do Fogo va Lagoa das Sete Cidades la nhung ho noi tieng nhat tren đao Sao Miguel. Bo Đao Nha co cac pha tren bo bien Đai Tay Duong, nhu pha Albufeira va pha Obidos.
Bo Đao Nha co đuong bo bien dai, ngoai 943 km bo bien tai đai luc Bo Đao Nha, thi cac quan đao Acores (667 km) va Madeira (250 km) chu yeu co bo bien vach đa go ghe. Hau het cac canh quan nay xen ke giua vach đa go ghe va cac bai bien cat min; vung Algarve noi tieng voi cac bai bien cat noi tieng đoi voi du khach, trong khi đo đuong bo bien doc cua vung quanh mui St. Vincent lai noi tieng voi cac vach đa doc đung. Mot đac điem đang chu y cua bo bien Bo Đao Nha la Ria Formosa voi mot so đao cat va khi hau on hoa cung mua he am va mua đong thuong la em diu. Bo bien Ria de Aveiro (gan Aveiro, đuoc goi la "Venezia cua Bo Đao Nha"), đuoc hinh thanh tu mot đong bang chau tho (dai khoang 45 km va rong toi đa 11 km) co nhieu ca va chim bien.
Cac may đo thuy trieu doc bo bien Bo Đao Nha xac đinh muc nuoc bien dang 1-1,5 m, gay tran bo tai cac cua song lon va cac đong bang chau tho noi luc cua mot so song lon. Do co cac quan đao tren đai duong va bo bien dai, Bo Đao Nha la quoc gia co vung đac quyen kinh te lon thu ba trong Lien minh chau Au (va đung thu 11 the gioi). Vung bien ma Bo Đao Nha thuc thi quyen loi lanh tho đac biet ve khai thac kinh te va su dung tai nguyen hang hai co tong dien tich 1.727.408 km², trong đo 327.667 km² la cua đai luc Bo Đao Nha, 953.633 km² la cua quan đao Acores, va 446.108 km² la cua quan đao Madeira.
Hai quan đao Madeira va Acores la hai vung tu tri cua Bo Đao Nha. Madeira nam tren mang kien tao chau Phi, gom đao lon Madeira, Porto Santo va quan đao Selvagens nho hon. Acores nam giua noi giao nhau cua cac mang chau Phi, chau Au va Bac My, tren song nui giua Đai Tay Duong va gom co chin đao. Hai nhom đao đeu co nguon goc nui lua, hoat đong nui lua va đia chan lich su van ton tai cho đen ngay nay. Đinh cao nhat cua Bo Đao Nha la nui Pico tren đao Pico thuoc Acores. Acores thinh thoang phai chiu cac tran đong đat rat manh, giong nhu bo bien đai luc. Chay rung hau het dien ra vao mua he tai đai luc Bo Đao Nha, thoi tiet cuc đoan duoi dang gio manh va lut dien ra chu yeu trong mua đong.


= Khi hau =

Bo Đao Nha co khi hau Đia Trung Hai (Csa tai phia nam, noi luc va vung Douro; Csb tai mien bac, mien trung, va duyen hai Alentejo; khi hau đai duong hon hop doc nua bo bien phia bac va cung co khi hau ban kho han hay khi hau thao nguyen (BSk tai mot so noi cua huyen Beja tai cuc nam) theo phan loai khi hau Koppen-Geiger), va la mot trong cac quoc gia chau Au am nhat voi nhiet đo trung binh nam tai đai luc Bo Đao Nha dao đong tu 8-12°C tai vung noi đia nhieu nui phia bac cho đen 16-18°C tai phia nam va tai luu vuc song Guadiana. Tuy nhien, co khac biet giua vung cao va vung thap, dan đen co nhieu đoi khi hau sinh vat khac nhau tai Bo Đao Nha. Algarve tach biet khoi vung Alentejo qua cac day nui cao đen 900 m tai Alto de Foia, va co khi hau tuong tu nhu cac khu vuc ven bien mien nam Tay Ban Nha hay phia tay nam nuoc Uc.
Luong mua trung binh hang nam tai đai luc dao đong tu tren 3.200 mm tren cac day nui mien bac đen duoi 300 mm tai luu vuc song Douro. Nui Pico đuoc cong nhan la co luong mua hang nam lon nhat tai Bo Đao Nha, voi tren 6.250 mm.
Tai mot so khu vuc, nhu luu vuc Guadiana, nhiet đo trung binh nam co the cao đen 28°C, va nhiet đo cao nhat vao mua he thuong vuot 40°C. Nhiet đo cao nhat ghi nhan đuoc la 47,4°C tai Amareleja, song co ve khong phai la điem nong nhat vao mua he theo nhu khao sat qua ve tinh.
Tuyet xuat hien thuong xuyen trong mua đong tai vung noi luc mien bac va mien trung, nhu Guarda, Braganca, Viseu va Vila Real, đac biet la tren cac ngon nui. Vao mua đong, nhiet đo co the giam xuong duoi -10°C đac biet la tai Serra da Estrela, Serra do Geres, Serra do Marao va Serra de Montesinho. Tai nhung noi đo, tuyet co the roi vao bat ky thoi gian nao tu thang 10 đen thang 5. Tai mien nam, tuyet hiem khi xuat hien song van co tai nhung noi co đo cao lon nhat. Nhiet đo thap nhat đuoc IPMA ghi nhan la -16°C tai Penhas da Saude va Miranda do Douro, song cac co quan khac tung ghi nhan đuoc nhiet đo -17,5° tai ngoai o Braganca vao nam 1983, va duoi -20,0°C tai Serra da Estrela.
Bo Đao Nha co khoang 2.500 đen 3.200 gio nang moi nam, vao mua đong trung binh moi ngay co 4-6 gio con vao mua he thi co 10-12 gio, con so nay cao hon tai vung đong nam va thap hon tai vung tay bac. Nhiet đo mat nuoc bien tai bo bien phia tay đai luc Bo Đao Nha dao đong tu 13-15°C vao mua đong đen 18-22°C vao mua he, con tai bo bien phia nam dao đong tu 15°C vao mua đong đen khoang 23°C vao mua he.
Hai quan đao Acores va Madeira đeu co khi hau can nhiet đoi, song ton tai khac biet giua cac đao, khien du bao khi hau rat kho khan. Madeira va Acores co bien thien nhiet đo thap, va nhiet đo trung binh nam vuot 20°C doc theo bo bien. Mot so đao tai Acores co cac thang kho han hon vao mua he. Quan đao Selvagens la lanh tho cuc nam cua Bo Đao Nha, đuoc phan loai la thuoc khi hau hoang mac voi luong mua trung binh nam khoang 150 mm. Nhiet đo mat nuoc bien quanh cac quan đao dao đong tu 17-18°C vao mua đong, đen 24-25°C vao mua he.


= Đa dang sinh thai =

Mac du con nguoi cu tru tai lanh tho Bo Đao Nha trong hang nghin nam, song van con tan tich cua he thuc vat nguyen ban. Tai Geres co cac loai rung la rung va la kim, mot khu rung Đia Trung Hai truong thanh cuc ky hiem tren toan cau ton tai o mot so phan thuoc nui Arrabida, va mot khu rung laurissilva can nhiet đoi co nien đai tu ky Đe Tam tren đao chinh Madeira. Do dan so suy giam va cu dan nong thon chuyen đen thanh thi, soi Pyrenees va cac loai ban đia khac đang chiem cu nhieu khu vuc hoang hoa. Lon rung, huou đo Iberia, hoang va de nui Iberia đuoc ghi nhan la phat trien manh trong cac thap nien gan đay.
Cac khu vuc bao ton tai Bo Đao Nha bao gom mot vuon quoc gia, 12 vuon tu nhien, 9 khu bao ton tu nhien, 5 khu ky niem tu nhien va 7 canh quan đuoc bao ve, trong so đo co Vuon quoc gia Peneda-Geres, Vuon tu nhien Serra da Estrela. Cac moi truong tu nhien nay co đac điem la he thuc vat đa dang, đa dang ve cac loai thong (đac biet la Pinus pinaster va Pinus pinea), soi Anh (Quercus robur), soi Pyrenees (Quercus pyrenaica), hat de (Castanea sativa), soi vo xu (Quercus suber), soi xanh (Quercus ilex) hay soi Bo Đao Nha (Quercus faginea). Do co gia tri kinh te, mot so loai thuoc chi Bach đan đuoc di thuc va hien pho bien tai Bo Đao Nha, song co tac đong đen moi truong. Laurisilva la mot kieu rung mua can nhiet đoi đoc đao, ton tai trong mot vai khu vuc tai chau Au va the gioi: Tai Acores va đac biet la Madeira, co cac khu rung lon thuoc kieu rung Laurisilva đac huu.
Bo Đao Nha co mot so loai thu đa dang nhu cao, lung,linh mieu Maderia,cho soi Maderia, de hoang (Capra pyrenaica), meo hoang (Felis silvestris), tho đong, chon, chon hoi, tac ke hoa, cay lon, cay huong. Quoc gia nay con la mot điem dung chan quan trong đoi voi cac loai chim di cu, tai cac đia điem nhu mui St. Vincent hay day nui Monchique, cac đan chim qua đo trong cuoc di cu giua chau Au va chau Phi. Bo Đao Nha co tren 100 loai ca nuoc ngot, tu ca da tron chau Au khong lo cho đen mot so loai nho va đac huu chi song trong cac ho nho. Mot so trong đo la loai hiem va gap nguy co tuyet chung cao do mat moi truong song, o nhiem va han han. Nuoc troi doc bo bien phia tay Bo Đao Nha khien bien tai đo cuc ky giau chat dinh duong va đa dang ve cac loai ca bien; vung bien Bo Đao Nha nam vao hang phong phu nhat ve ca. Co hang nghin loai ca bien, nhu ca moi, ca ngu, ca thu. Ton tai nhieu loai con trung đac huu, hau het chi co tai mot so noi nhat đinh cua Bo Đao Nha, con nhung loai khac thi pho bien hon nhu kep kim (Lucanus cervus) va ve sau. Cac quan đao Acores va Madeira co nhieu loai đac huu nhu chim, bo sat, doi, con trung, chung tien hoa đoc lap so voi cac vung khac cua Bo Đao Nha. Tai Madeira, co the quan sat tren 250 loai chan bung can.


Chinh tri Bo Đao Nha la mot nuoc cong hoa dan chu đai nghi ban tong thong ke tu khi phe chuan hien phap nam 1976. Hien phap phan chia quyen luc giua bon co cau la Tong thong, Chinh phu, Nghi vien va Toa an. Bo Đao Nha co the che đa đang, canh tranh trong lap phap va hanh phap o cac cap quoc gia, khu vuc va đia phuong. Nghi vien Bo Đao Nha cung cac co quan lap phap khu vuc va đia phuong nam duoi quyen chi phoi cua hai chinh đang la Đang Xa hoi (PS) trung-ta va Đang Dan chu Xa hoi (PSD) trung-huu, ngoai ra con co Lien minh Dan chu Đoan ket (Đang Cong san va Đang Sinh thai "Xanh"), Khoi canh Ta, va Đang CDS – Nhan dan.
Tong thong Bo Đao Nha la nguyen thu quoc gia, đuoc bau ra theo the thuc pho thong đau phieu voi nhiem ky 5 nam. Tong thong co cac quyen giam sat va du tru. Quyen han cua tong thong bao gom bo nhiem thu tuong va cac thanh vien khac trong chinh phu (theo ket qua bau cu co quan lap phap); bai chuc thu tuong; giai tan Quoc hoi (đe yeu cau bau cu som); phu quyet lap phap (song co the bi Nghi vien bac bo); va tuyen bo tinh trang chien tranh hoac bao vay. Tong thong cung la tong tu lenh cua cac luc luong vu trang. Hoi đong Nha nuoc tien hanh co van ve cac van đe quan trong cho Tong thong, co cau nay gom sau quan chuc dan su cao cap, cac cuu tong thong tung đuoc bau theo hien phap nam 1976, nam thanh vien do Quoc hoi chon ra, va nam thanh vien do tong thong lua chon.
Thu tuong la nguoi đung đau chinh phu, co quan nay con bao gom it nhat mot pho thu tuong va cac bo truong. Chinh phu la co quan toi cao ve quan ly chinh tri tong the quoc gia va ve cai quan cong cong. Ve co ban, chinh phu co quyen luc hanh phap, song cung co cac quyen luc lap phap han che. Chinh phu co the ban hanh luat ve co cau to chuc cua minh, ve cac linh vuc đuoc Nghi vien uy quyen va ve cac quy đinh cu the cua phap luat tong quat do Nghi vien ban hanh. Hoi đong Bo truong do thu tuong đung đau (hoac la tong thong neu nguoi nay yeu cau) va bao gom cac bo truong, giu vai tro la noi cac. Moi chinh phu đeu đuoc yeu cau xac đinh phac thao khai quat chinh sach cua minh trong mot cuong linh, va trinh no len Nghi vien.
Quoc hoi Bo Đao Nha la co quan lap phap cua Bo Đao Nha, gom co mot vien voi 230 thanh vien. Nghi vien đuoc bau ra theo the thuc pho thong đau phieu đai dien ty le, co nhiem ky 4 nam tru khi Tong thong giai tan Nghi vien va yeu cau bau cu som.
He thong tu phap Bo Đao Nha la bo phan cua he thong phap luat dan luat. Cac luat chu yeu bao gom hien phap nam 1976, luat dan su nam 1966 (co su đoi) va luat hinh su nam 1982 (co sua đoi). Cac luat lien quan khac la luat Thuong mai nam 1888 co sua đoi va luat Thu tuc dan su nam 1961 co sua đoi. Cac toa an quoc gia toi cao la Toa an Tu phap Toi cao va Toa an Hien phap. Bo Cong cong do Tong chuong ly đung đau, gom cac co quan to tung cong cong đoc lap. Phap luat Bo Đao Nha đuoc ap dung tai cac cuu thuoc đia va tiep tuc co anh huong lon tai cac quoc gia nay.
Bo Đao Nha la mot trong cac quoc gia đau tien bai bo an tu hinh, hinh phat tu giam toi đa la 25 nam. Bo Đao Nha cung hop phap hoa viec su dung tat ca cac loai ma tuy thong thuong tu nam 2001, la quoc gia đau tien tren the gioi thuc hien đieu nay. Quyen loi cua cong đong gioi tinh thieu so gia tang đang ke tai Bo Đao Nha, vao nam 2010 Bo Đao Nha tro thanh quoc gia thu tam tren the gioi cong nhan hon nhan đong gioi tren cap đo quoc gia.
Cac to chuc canh sat chu yeu cua Bo Đao Nha la Guarda Nacional Republicana – GNR (Ve binh Cong hoa Quoc gia), la mot luc luong hien binh; Policia de Seguranca Publica – PSP (Canh sat an ninh cong cong) la luc luong canh sat dan su hoat đong tai cac khu vuc đo thi; va Policia Judiciaria – PJ (canh sat tu phap) la luc luong canh sat đieu tra toi pham chuyen biet cao đo, do Bo Cong cong giam sat.


= Hanh chinh =
Bo Đao Nha đuoc phan chia thanh 308 khu tu quan (tieng Bo Đao Nha: municipios hay concelhos), sau mot cai cach vao nam 2013 chung đuoc chia tiep thanh 3.092 giao xu dan su (tieng Bo Đao Nha: freguesia). Đai luc Bo Đao Nha đuoc phan thanh 18 tinh, con cac quan đao Acores va Madeira la cac vung tu tri. 18 tinh tai đai luc Bo Đao Nha la: Aveiro, Beja, Braga, Braganca, Castelo Branco, Coimbra, Evora, Faro, Guarda, Leiria, Lisboa, Portalegre, Porto, Santarem, Setubal, Viana do Castelo, Vila Real va Viseu – ten cua cac tinh đuoc đat theo thu phu.
Trong he thong NUTS Lien minh chau Au, Bo Đao Nha đuoc phan thanh bay khu vuc: Acores, Alentejo, Algarve, Centro, Lisboa, Madeira va Norte, va ngoai tru Acores cung Madeira, cac khu vuc NUTS đuoc phan thanh 28 phan vung.


= Ngoai giao =

Bo Đao Nha la mot thanh vien cua Lien Hop Quoc tu nam 1955, va la mot thanh vien sang lap cua NATO (1949), OECD (1961) va EFTA (1960); đen nam 1986 Bo Đao Nha gia nhap Cong đong Kinh te chau Au, the che nay tro thanh Lien minh chau Au vao nam 1993. Đen nam 1996, Bo Đao Nha đong sang lap Cong đong cac quoc gia noi tieng Bo Đao Nha (CPLP), nham tim cach thuc đay lien ket kinh te va van hoa mat thiet hon giua cac quoc gia noi tieng Bo Đao Nha tren the gioi. Cuu Thu tuong Bo Đao Nha Antonio Guterres đam nhiem chuc vu Tong Thu ky Lien Hop Quoc tu nam 2017.
Bo Đao Nha con la mot thanh vien đay đu cua Lien minh Latinh (1983) va To chuc cac quoc gia Iberia-chau My (1949). Quoc gia nay co mot quan he lien minh huu nghi va hiep đinh quoc tich kep voi cuu thuoc đia cua nuoc nay la Brasil. Bo Đao Nha va Anh co hiep uoc quan su co hieu luc lau nam nhat the gioi, theo hiep uoc Windsor ky vao nam 1373. Bo Đao Nha co hai tranh chap lanh tho voi Tay Ban Nha: Olivenza đuoc nhuong cho Tay Ban Nha vao nam 1801, song Bo Đao Nha tai yeu sach vao nam 1815. Tuy nhien khu vuc nam duoi quyen kiem soat lien tuc cua Tay Ban Nha tu the ky XIX. Quan đao Selvagens thuoc quyen cai tri cua Bo Đao Nha, va van đe chinh la vung đac quyen kinh te cua Bo Đao Nha quanh quan đao nay.


= Quan su =

Luc luong vu trang Bo Đao Nha gom co Hai quan, Luc quan va Khong quan. Chung chu yeu co vai tro tu ve, voi su menh la bao ve toan ven lanh tho cua quoc gia va cung cap tro giup nhan đao va an ninh tai que nha va hai ngoai. Tinh đen nam 2008, ba nhanh nay co 39.200 quan nhan tai ngu, trong đo co 7.500 nguoi thuoc nu gioi. Chi tieu quan su cua Bo Đao Nha vao nam 2009 đat 5,2 ti USD, chiem 2,1% GDP. Nghia vu quan su bi bai bo vao nam 2004. va tuoi toi thieu đe nhap ngu tu nguyen la 18.
Luc quan gom co ba lu đoan va cac đon vi nho khac, mot lu đoan bo binh (đuoc trang bi thiet van xa Pandur II), mot lu đoan co gioi (đuoc trang bi xe tang Leopard 2 A6 va thiet van xa M113) va mot lu đoan phan ung nhanh (gom linh du, đac cong, biet kich). Hai quan Bo Đao Nha la luc luong hai quan lau nam nhat con ton tai tren the gioi, va bao gom ca luc luong thuy quan luc chien, co cac tau khu truc nho, tau ho tong nho, tau ngam, tau tuan tra va bo tro. Khong quan Bo Đao Nha co cac may bay F-16 Fighting Falcon va Dassault/Dornier Alpha Jet. Ngoai ra con co Ve binh Cong hoa Quoc gia, mot luc luong an ninh trong khuon kho phap luat va to chuc quan su (hien binh). Luc luong nay thuoc pham vi tham quyen cua ca Bo Quoc phong va Bo Noi vu, va tung tham gia cac su menh quoc te tai Iraq va Đong Timor.
Hoa Ky duy tri mot can cu quan su tai Can cu khong quan Lajes tren đao Terceira thuoc Acores. Bo chi huy luc luong chung Đong Minh Lisboa (JFC Lisbon) – mot trong ba phan vung chinh cua Bo tu lenh toi cao NATO  – đat tai Oeiras, gan Lisboa.
Trong the ky XX, Bo Đao Nha tham gia hai cuoc xung đot lon la Chien tranh the gioi thu nhat va Chien tranh thuc dan Bo Đao Nha (1961–1974). Sau khi Đe quoc Bo Đao Nha ket thuc vao nam 1975, luc luong vu trang Bo Đao Nha tham gia cac su menh duy tri hoa binh tai Đong Timor, Bosnia, Kosovo, Afghanistan, Somalia, Iraq (Nasiriyah) va Liban. Bo Đao Nha cung tien hanh mot so hoat đong quan su đon phuong đoc lap o ben ngoai, nhu trong viec can thiep tai Angola vao nam 1992 va tai Guinea-Bissau vao nam 1998 voi muc tieu chinh la bao ve va di tan cac cong dan Bo Đao Nha va ngoai quoc truoc đe doa tu xung đot noi bo tai đia phuong.


Kinh te Bo Đao Nha la quoc gia phat trien va co thu nhap cao, GDP binh quan đau nguoi vao nam 2014 đat 78% muc trung binh cua Lien minh chau Au – tang so voi 76% vao nam 2012.. Đen cuoi nam 2016, GDP PPP binh quan cua Bo Đao Nha la hon 30 nghin USD. Tien te cua Bo Đao Nha la euro (€), no thay the escudo Bo Đao Nha, va đay la mot trong cac quoc gia thanh vien ban đau cua khu vuc đong euro. Ngan hang trung uong cua Bo Đao Nha la Banco de Portugal, mot bo phan tich hop cua He thong Ngan hang Trung uong chau Au. Hau het cac nganh cong nghiep, the che kinh doanh va tai chinh tap trung tai cac vung đo thi Lisboa va Porto, con cac tinh Setubal, Aveiro, Braga, Coimbra va Leiria cung la cac trung tam kinh te lon. Đai đa so mau dich quoc te cua Bo Đao Nha la voi Lien minh chau Au, cac đoi tac mau dich quan trong khac la Bac My, cac quoc gia noi tieng Bo Đao Nha tai chau Phi, Bac Phi va Mercosul.
Sau Cach mang hoa cam chuong nam 1974, Bo Đao Nha ket thuc mot trong cac chu ky tang truong kinh te đang chu y nhat cua minh (bat đau trong thap nien 1960),. Sau roi loan tu khoi nghia va giai đoan PREC, Bo Đao Nha no luc thich ung voi kinh te toan cau hien đai đang bien đoi, qua trinh nay van đang tiep tuc. Ke tu thap nien 1990, mo hinh phat trien kinh te dua tren tieu thu cua cong chung thay đoi cham thanh mot he thong tap trung vao xuat khau, đau tu tu nhan va phat trien linh vuc cong nghe cao. Do đo, cac dich vu kinh doanh đa vuot qua cac nganh cong nghiep truyen thong hon nhu det, quan ao, giay dep, nut ban (Bo Đao Nha la nha san xuat nut ban hang đau the gioi), cac san pham tu go, va đo uong.
Trong thap nien thu nhi cua the ky XXI, kinh te Bo Đao Nha phai trai qua cuoc suy thoai nghiem trong nhat ke tu thap nien 1970, khien quoc gia nay phai nhan cuu tro Uy ban chau Au, Ngan hang Trung uong chau Au va Quy Tien te Quoc te. Khoan cuu tro đuoc thoa thuan vao nam 2011, yeu cau Bo Đao Nha ap dung mot loat cac bien phap khac kho đe đoi lay ho tro tai chinh 78 ty euro. Trong thang 5 nam 2014, Bo Đao Nha ra khoi cuu tro song tai khang đinh cam ket duy tri đong luc cai cach. Trong thoi điem ra khoi goi cuu tro, kinh te giam đen 0,7% vao quy đau cua nam 2014, song ty le That nghiep giam xuong 15,3%.
Cac cong ty quoc doanh lon cua Bo Đao Nha gom co Aguas de Portugal (nuoc), Caixa Geral de Depositos (ngan hang), Comboios de Portugal (đuong sat), Companhia das Lezirias (nong nghiep) va RTP (truyen thong). Mot so thuc the quoc doanh cu đuoc Parpublica quan ly, đay la cong ty co phan do nha nuoc đieu hanh va la co đong cua mot so cong ty cong cong va tu nhan. Trong so cac cong ty quoc doanh moi đuoc tu huu hoa, co CTT (buu chinh), TAP Portugal (hang khong) va ANA (cang hang khong). Cac cong ty niem yet tren san chung khoan Euronext Lisboa, nhu EDP, Galp, Jeronimo Martins, Mota-Engil, Novabase, Semapa, Portucel Soporcel, Portugal Telecom va Sonae, nam trong so cac cong ty lon nhat cua Bo Đao Nha ve so luong viec lam, thu nhap thuan hoac thi phan quoc te. Euronext Lisboa la san giao dich chung khoan chinh cua Bo Đao Nha va tung la bo phan cua NYSE Euronext.

Nong nghiep Bo Đao Nha dua tren cac đon vi phan tan quy mo nho đen vua thuoc so huu ho gia đinh. Tuy nhien, cung co kinh doanh nong nghiep đinh huong xuat khau tham canh quy mo lon cua cac cong ty. Bo Đao Nha san xuat đa dang cac san pham trong trot va chan nuoi, gom ca chua, cam chanh, rau xanh, gao, ngo, lua mi, lua mach, o liu, hat co dau, qua kien, anh đao, viet quat đen, nho tuoi, nam, cac san pham bo sua, gia cam va thit bo. Lam nghiep co vai tro kinh te quan trong trong cac cong đong nong thon va cac nganh cong nghiep nhu san xuat giay va noi that. Bo Đao Nha co truyen thong la cuong quoc bien, co truyen thong manh ve ngu nghiep va nam trong so cac quoc gia tieu thu ca binh quan cao nhat. Cac san pham ngu nghiep che bien cua Bo Đao Nha đuoc xuat khau thong qua mot so cong ty, trong đo Ramirez la nha san xuat ca đong hop lau nam nhat con hoat đong tren the gioi.
Bo Đao Nha co nganh khai khoang quan trong va đung hang đau chau Au ve san xuat đong, cung nhu noi bat ve thiec, wolfram, va urani. Tuy nhien, Bo Đao Nha thieu tiem luc tien hanh khai thac hydrocarbon va nhom, can tro su phat trien cua linh vuc khai mo va luyen kim cua quoc gia. Bo Đao Nha co tru luong lon ve sat va than đa, chu yeu tai mien bac, song tu sau cach mang nam 1974 va toan cau hoa kinh te thi do nguyen nhan tinh canh tranh thap nen ho buoc phai giam hoat đong khai thac cac khoang san nay.
Cong nghiep Bo Đao Nha co tinh đa dang, nhu o to (Volkswagen Autoeuropa va Peugeot Citroen), hang khong vu tru (Embraer va OGMA), đien tu, det, thuc pham, hoa chat, xi mamg, va bot giay. Nha may lap rap o to AutoEuropa cua Tap đoan Volkswagen tai Palmela nam trong so cac du an đau tu truc tiep nuoc ngoai lon nhat tai Bo Đao Nha. Cac nganh cong nghiep hien đai dua tren ky thuat nhu hang khong vu tru, cong nghe sinh hoc va cong nghe thong tin, đa đuoc phat trien tai mot so đia điem khap Bo Đao Nha. Alverca, Covilha, Evora, va Ponte de Sor la cac trung tam chinh cua nganh hang khong vu tru Bo Đao Nha. Sau khi buoc sang the ky XXI, nhieu nganh cong nghiep cong nghe sinh hoc va thong tin quy mo lon đuoc hinh thanh, tap trung tai cac vung đo thi Lisboa, Porto, Braga, Coimbra va Aveiro.


= Du lich =

Cac linh vuc ngan hang bao hiem co thanh tuu tot cho đen khung hoang tai chinh cuoi thap nien 2000, đieu nay phan anh mot phan toc đo gia tang nhanh chong cua thi truong Bo Đao Nha.
Du lich va lu hanh duy tri vi the cuc ky quan trong tai Bo Đao Nha. Quoc gia nay can phai tap trung vao suc hut phu hop cua minh, nhu du lich y te, tu nhien va nong thon trong cuoc canh tranh voi cac đoi thu. Bo Đao Nha nam trong danh sach 20 quoc gia co nhieu du khach nhat the gioi theo so lieu nam 2013, đon tiep trung binh 13 trieu du khach ngoai quoc moi nam. Vao nam 2014, Bo Đao Nha đuoc USA Today bau chon la quoc gia chau Au tot nhat.
Cac trong điem du lich cua Bo Đao Nha la Lisboa, Algarve, Madeira, Porto va thanh pho Coimbra. Lisboa la thanh pho đung thu 16 ve thu hut du khach tai chau Au nam 2013 (co bay trieu du khach nghi trong cac khach san tai thanh pho vao nam 2006). Co 4–5 trieu khach hanh huong đen Fatima moi nam, la noi Đuc Me Maria đuoc cho la hien ra truoc mat ba muc đong vao nam 1917. Thanh đia Fatima la mot trong cac đien tho Cong giao La Ma lon nhat tren the gioi. Chinh phu Bo Đao Nha tiep tuc xuc tien va phat trien cac điem du lich moi, nhu thung lung Douro, đao Porto Santo va Alentejo.
Theo so lieu nam 2016, hau het du khach nghi trong cac khach san tai Lisboa (6,3 trieu), Porto va mien bac (4,4 trieu), Algarve (4,2 trieu), mien trung (3,2 trieu), Madeira (1,5 trieu), Alentejo (1,2 trieu), va Acores (0,5 trieu). Algarve va Lisboa dan đau ve so khach nghi qua đem.
Xet rieng du khach ngoai quoc, đo pho bien lan luot la Lisboa (4,41 trieu), Algarve (3,01 trieu), mien bac (2,08 trieu), mien trung (1,23 trieu), Madeira (1,19), Alentejo (0,37), va Acores. Va đoi voi du khach noi đia, đo pho bien lan luot la mien bac (2,28 trieu), mien trung (1,99), Lisboa (1,87 trieu), Algarve (1,18), Alentejo (0,80), Madeira (0,29) va Acores (0,27). Nam 2015, co 11,36 trieu du khach nuoc ngoai đen Bo Đao Nha, so voi 8,1 trieu vao nam 2011, đa so du khach đen tu chau Au, đac biet la Anh, Phap, Tay Ban Nha va Đuc


= Giao thong =

Đen đau thap nien 1970, tang truong kinh te nhanh chong cua Bo Đao Nha keo theo gia tang chu nghia tieu thu, va viec mua o to moi khien chinh quyen uu tien trong cai thien giao thong. Đen thap nien 1990, sau khi gia nhap Cong đong Kinh te chau Au, Bo Đao Nha xay dung nhieu xa lo moi. Ngay nay, Bo Đao Nha co he thong đuong bo dai hon 68,7 nghin km, khoang ba nghin km thuoc he thong 44 xa lo. Xa lo đau tien đuoc khanh thanh vao nam 1944, lien ket Lisboa đen San van đong Quoc gia, đo la mot du an sang tao khien Bo Đao Nha tro thanh mot trong cac quoc gia đau tien co xa lo (tuyen đuong hien tro thanh đuong cao toc Lisbon-Cascais, hay A5).
Mac du co mot vai tuyen khac đuoc hinh thanh trong thap nien 1960 va 1970, song chi sau khi bat đau thap nien 1980 thi viec xay dung xa lo quy mo lon moi đuoc tien hanh. Nam 1972, nha khai thac đuong cao toc nhuong quyen Brisa đuoc thanh lap đe quan ly nhieu xa lo khu vuc. Tren nhieu tuyen đuong cao toc, xe co can phai tra phi, thong qua he thong thu phi đien tu Via Verde. Cau Vasco da Gama la cau dai nhat tai chau Au.
Đai luc Bo Đao Nha co bon san bay quoc te, nam gan cac thanh thi chu yeu la Lisboa, Porto, Faro va Beja. Vi tri đia ly cua Lisboa khien thanh pho tro thanh mot điem dung cua nhieu hang hang khong ngoai quoc. Hang hang khong quoc gia chu yeu la TAP Portugal, song co nhieu hang hang khong noi đia khac cung cap dich vu trong va ngoai nuoc. Chinh phu quyet đinh xay dung mot san bay moi ben ngoai Lisboa, tai Alcochete, nham thay the san bay Lisbon Portela, song du an nay bi ngung do cac bien phap khac kho. Hien cac san bay quan trong nhat nam tai Lisboa, Porto, Faro, Funchal (Madeira), va Ponta Delgada (Acores), thuoc quyen quan ly cua co quan quoc gia ANA Aeroportos de Portugal.
Bo Đao Nha co he thong đuong sat trai dai toan quoc va sang Tay Ban Nha, thuoc quyen quan ly cua Comboios de Portugal. Giao thong đuong sat cho khach va cho hang su dung 2.791 km đuong ray hien đang phuc vu, trong so đo 1.430 km đuoc đien khi hoa va khoang 900 km cho phep toc đo chay tau lon hon 120 km/h. Mang luoi ha tang đuong sat thuoc quyen van hanh cua REFER, trong khi giao thong cho hang va cho khach la trach nhiem cua Comboios de Portugal (CP), đeu la cac cong ty cong cong. Cac hai cang chinh cua Bo Đao Nha nam tai Sines, Lisbon, Leixoes, Setubal, Aveiro, Figueira da Foz va Faro. Hai vung đo thi lon nhat Bo Đao Nha co he thong tau đien ngam: Lisbon Metro va Metro Sul do Tejo tai vung đo thi Lisboa va Porto Metro tai vung đo thi Porto, đeu co chieu dai tuyen tren 35 km. Dich vu xe đien Lisboa do Companhia de Carris de Ferro de Lisboa (Carris) van hanh tu hon mot the ky. Tai Porto, mot mang luoi xe đien bat đau đuoc xay dung tu nam 1895, song chi con lai mot tuyen phuc vu du lich ben bo song Douro. Cac thanh thi lon đeu co dich vu giao thong đo thi đia phuong cua minh, cung nhu dich vu taxi.


= Nang luong =

Bo Đao Nha co tai nguyen đang ke ve nang luong gio va song, hai nguon tai tao co hieu qua kinh te cao nhat. Ke tu khi buoc sang the ky XXI, dien ra xu the huong đen phat trien mot nganh tai nguyen tai tao va giam tieu thu va su dung cac tai nguyen nhien lieu hoa thach. Vao nam 2006, nha may quang nang lon nhat the gioi đuong thoi la nha may quang nang Moura bat đau hoat đong gan Moura thuoc mien nam, trong khi trang trai nang luong song bien thuong mai đau tien tren the gioi la trang trai song Agucadoura đuoc khanh thanh tai vung Norte vao nam 2008. Đen cuoi nam 2006, 66% san luong đien nang quoc gia đen tu cac nha may đien su dung than đa va chat đot, 29% đen tu cac đap thuy đien, va 6% đen tu nang luong gio.
Nam 2008, cac nguon nang luong tai tao đap ung 43% luong tieu thu đien nang toan quoc, ngay ca khi san luong thuy đien suy giam do han han. Đen thang 6 nam 2010, xuat khau đien nang vuot so voi nhap khau. Giai đoan tu thang 1 đen thang 5 nam 2010, 70% san luong đien nang quoc gia đen tu cac nguon tai tao.
Cong ty truyen tai đien quoc gia Bo Đao Nha la Redes Energeticas Nacionais (REN), su dung mo hinh phuc tap đe du bao thoi tiet, đac biet la kieu gio, va cac chuong trinh may tinh đe tinh toan nang luong tu cac nha may nang luong tai tao khac nhau. Truoc khi phat trien nang luong mat troi va gio, Bo Đao Nha san xuat đien tu cac nha may thuy đien tren cac song trong nhieu thap nien. Cac chuong trinh moi ket hop nang luong gio va nuoc: Cac tua bin gio bom nuoc len phia tren vao ban đem, tuc thoi gian co gio manh nhat; sau đo nuoc chay xuong vao ban ngay, tao ra đien nang khi co nhu cau su dung cao hon. He thong phan phoi cua Bo Đao Nha nay la mot đuong hai chieu, thay vi chi phan phoi đien nang, no con thu đien nang tu cac may phat nho nhu cac tam pin nang luong mat troi tren mai nha. Chinh phu khuyen khich phan phoi nhu vay bang cach ap muc gia cao cho nhung nguoi ban đien nang tu quang nang san xuat tren mai nha.


Nhan khau Vien Thong ke Quoc gia Bo Đao Nha (INE) uoc tinh dan so vao nam 2011 la 10.562.178 (trong đo 52% la nu gioi, 48% la nam gioi). Theo mot uoc tinh vao nam 2017, dan so la 10.294.289. Dan cu Bo Đao Nha tuong đoi thuan nhat trong hau het lich su quoc gia, voi mot ton giao duy nhat (Cong giao La Ma) va mot ngon ngu duy nhat gop phan vao su thong nhat dan toc va quoc gia nay, sau khi truc xuat nguoi Moor va nguoi Do Thai. Mot so luong nho cac cong đong thieu so ke tren đuoc o lai Bo Đao Nha voi đieu kien ho phai cai sang Cong giao, va sau đo ho đuoc goi la Mouriscos va Cristaos Novos. Sau nam 1772, phan biet giua nhung nguoi Co Đoc cu va moi bi bai bo theo sac lenh.
Nguoi Bo Đao Nha ban đia la mot dan toc Iberia, co to tien rat tuong đong voi cac dan toc Tay va Nam Au cung nhu Đia Trung Hai, đac biet la nguoi Tay Ban Nha, tiep theo la mot so khu vuc tai Phap va Y, chia se ve nguon goc, lich su va van hoa. Anh huong nhan khau hoc quan trong nhat đoi voi nguoi Bo Đao Nha hien đai co ve nhu la nhung nguoi co nhat tai đia phuong; giai thich hien hanh ve du lieu nhiem sac the Y va DNA ti the cho thay nguoi Bo Đao Nha co nguon goc tu cac dan toc đo đa cu bat đau đen luc đia chau Au vao khoang 45.000 nam truoc. Tat ca cac cuoc di cu sau đo đeu đe lai anh huong ve di truyen va van hoa, song nguon goc chu yeu cua nguoi Bo Đao Nha van la tu cac cu dan đen vao thoi đo đa cu. Cac nghien cuu di truyen the hien cu dan Bo Đao Nha khong co khac biet đang ke voi cac cu dan chau Au khac.
Tong ty suat sinh (TFR) vao nam 2015 uoc tinh la 1,52 tre moi phu nu, duoi muc thay the la 2,1. Nam 2016, 52,8% so ca sinh la cua cac phu nu chua ket hon.
Giong nhu hau het cac quoc gia phuong Tay, Bo Đao Nha phai đuong đau voi muc sinh thap, quoc gia nay co muc sinh duoi nguong thay the ke tu thap nien 1980.
Cau truc xa hoi Bo Đao Nha co đac điem la bat binh đang gia tang, vao nam 2015 ho đung hang thap thu ba ve chi so cong bang xa hoi cua Lien minh chau Au.
Bo Đao Nha co lich su thuc dan lau dai, tao thanh mot nen tang cho ban sac quoc gia, cung nhu tu vi tri đia ly tai goc tay nam cua chau Au, nhin ra Đai Tay Duong. Đay la mot trong cac the luc thuc dan chau Au cuoi cung tu bo cac lanh tho hai ngoai. Do đo, Bo Đao Nha gay anh huong cung nhu chiu anh huong van hoa tu cac cuu thuoc đia, ket qua la nhap cu tu cac lanh tho cu vi nguyen nhan kinh te va ca nhan. Bo Đao Nha trong mot thoi gian dai la quoc gia xuat cu (nhieu nguoi Brasil co nguon goc Bo Đao Nha), song hien tro thanh quoc gia co nhap cu thuan,. Uoc tinh co đen 800 nghin nguoi Bo Đao Nha tro ve Bo Đao Nha khi cac thuoc đia cua quoc gia nay tai chau Phi đuoc đoc lap vao nam 1975.
Nam 2007, Bo Đao Nha co khoang 332.137 nguoi nhap cu hop phap. Đen nam 2015, Bo Đao Nha co khoang 383.759 nguoi nhap cu hop phap, chiem 3,7% dan so. Ke tu thap nien 1990, cung voi bung no trong xay dung, xuat hien mot vai lan song nhap cu moi cua nguoi Ukraina, Brasil, cac cuu thuoc đia cua Bo Đao Nha tai chau Phi va tu cac quoc gia chau Phi khac. Nguoi Romania, Moldova, Kosovo va Trung Quoc cung di cu đen Bo Đao Nha. Dan so Di-gan tai Bo Đao Nha uoc tinh la khoang 40.000. Ngoai ra, mot so cong dan Lien minh chau Au, chu yeu la tu Anh va cac quoc gia phia bac khac đa tro thanh cu dan thuong tru tai Bo Đao Nha (cong đong nguoi Anh hau het la nhung nguoi nghi huu lua chon song tai Algarve va Madeira).

Vung đo thi


= Ton giao =

Theo đieu tra nhan khau nam 2011, 81,0% dan so Bo Đao Nha la tin đo Cong giao La Ma. Quoc gia nay con co cac cong đong nho la tin đo Tin Lanh, Thanh huu Ngay sau, Hoi giao, An Đo giao, Sikh giao, Chinh thong giao Đong phuong, Nhan chung Jehovah, Baha'i, Phat giao, Do Thai giao va thuyet thong linh. Nhieu nguoi cung chiu anh huong tu ton giao truyen thong chau Phi va Trung Hoa, đac biet la trong cac linh vuc lien quan đen Đong y Trung Hoa va thay cung chua benh chau Phi. Khoang 6,8% dan so nhan minh khong theo ton giao nao, va 8,3% khong tra loi.
Nam 2012, mot nghien cuu do Đai hoc Cong giao tien hanh cho thay 79,5% nguoi Bo Đao Nha tu nhin nhan la tin đo Cong giao, va 18% du le thanh thuong xuyen. Cac so lieu nay giam so voi 86,9% tin đo Cong giao vao nam 2001, trong giai đoan nay so nguoi cho biet ho khong theo ton giao nao tang tu 8,2% len 14,2%.
Nhieu ngay nghi, le hoi va truyen thong cua Bo Đao Nha co nguon goc hoac y nghia Co Đoc giao. Mac du quan he giua nha nuoc Bo Đao Nha va Giao hoi Cong giao La Ma nhin chung la hoa thuan va on đinh ke tu nhung nam đau lap quoc, song suc manh can xung giua ho thi co dao đong. Trong cac the ky XIII va XIV, giao hoi la the luc giau co va quyen luc nhat do vai tro cua ho trong cuoc tai chinh phuc tu nguoi Hoi giao, đong nhat mat thiet voi chu nghia quoc gia Bo Đao Nha thoi đau va la nen tang cua he thong giao duc Bo Đao Nha, bao gom đai hoc đau tien cua quoc gia. Khi Bo Đao Nha phat trien đe quoc hai ngoai, cac đoan truyen giao la mot phan quan trong cua qua trinh thuc dan hoa, ho co vai tro quan trong trong giao duc va truyen ba Phuc am đoi voi cu dan thuoc đia. Cac phong trao tu do va cong hoa phat trien vao the ky XIX-XX bien đoi vai tro va tam quan trong cua ton giao co to chuc.
Bo Đao Nha la nha nuoc the tuc, nha tho va nha nuoc chinh thuc tach biet vao thoi Đe Nhat Cong hoa Bo Đao Nha, viec nay đuoc lap lai trong hien phap nam 1976. Ngoai hien phap, hai van kien quan trong nhat lien quan đen tu do ton giao tai Bo Đao Nha la Concordata 1940 (sua đoi vao nam 1971) giua Bo Đao Nha va Toa Thanh va Đao luat Tu do ton giao 2001.


= Ngon ngu =

Tieng Bo Đao Nha la ngon ngu chinh thuc cua Bo Đao Nha, đay la mot ngon ngu thuoc he Roman, co nguon goc tu khu vuc nay la Galicia va mien bac Bo Đao Nha. Tieng Galicia-Bo Đao Nha la ngon ngu chung cua nguoi Galicia va Bo Đao Nha cho đen khi Bo Đao Nha lap quoc. Đac biet la tai mien bac cua Bo Đao Nha, van con nhieu điem tuong đong giua van hoa Galicia va van hoa Bo Đao Nha. Galicia la mot quan sat vien tham van cua Cong đong cac quoc gia noi tieng Bo Đao Nha. Theo Ethnologue, tieng Bo Đao Nha va tieng Tay Ban Nha co tuong đong ve tu vung đen 89%, nhung nguoi ban ngu co giao duc cua hai ben co the giao thiep voi nhau.
Tieng Bo Đao Nha bat nguon tu tieng La tinh dang noi cua cac dan toc tien La Ma bi La Ma hoa tren ban đao Iberia vao khoang 2.000 nam truoc, đac biet la nguoi Celt, Tartessia, Lusitania va Iberia. Trong cac the ky XV va XVI, ngon ngu nay đuoc truyen ba tren toan cau khi Bo Đao Nha lap nen mot đe quoc thuc dan va thuong mai tu nam 1415. Tieng Bo Đao Nha co nguoi ban ngu tren nam luc đia, Brasil la quoc gia co nhieu nguoi ban ngu tieng Bo Đao Nha nhat (209,5 trieu nguoi noi vao nam 2016).,
Tinh đen nam 2013, ngoai Bo Đao Nha thi tieng Bo Đao Nha con la ngon ngu chinh thuc tai Brasil, Angola, Mozambique, Cabo Verde, Sao Tome va Principe, Guine-Bissau, Guinea Xich Đao va Đong Timor. Cac quoc gia nay cung voi Ma Cao hinh thanh khoi noi tieng Bo Đao Nha Lusofonia, thuat ngu nay co nguon goc tu tinh cu "Lusitania" cua La Ma.
Tieng Miranda cung đuoc cong nhan la mot ngon ngu khu vuc đong chinh thuc tai mot so khu tu quan tai đong bac Bo Đao Nha. Mot uoc tinh cho rang co tu 6.000 đen 7.000 nguoi noi tieng Miranda tai Bo Đao Nha. Theo chi so thanh thao tieng Anh quoc te, Bo Đao Nha o muc thanh thao cao, cao hon so voi cac quoc gia lang gieng nhu Y, Phap va Tay Ban Nha.


= Giao duc =

He thong giao duc cua Bo Đao Nha đuoc phan thanh truoc tuoi đi hoc (duoi 6 tuoi), giao duc can ban (9 nam, ba giai đoan, bat buoc), giao duc trung hoc (3 nam, bat buoc tu nam 2010), va giao duc bac cao (gom giao duc đai hoc va bach nghe). Cac truong đai hoc thuong đuoc to chuc thanh cac khoa. Cac hoc vien va truong cung la ten goi thong dung cho cac phan hieu tu quan cua cac the che giao duc bac cao tai Bo Đao Nha. Ti le biet chu cua nguoi thanh nien Bo Đao Nha la 99%, ty le nhap hoc tieu hoc la 100%.
Theo Chuong trinh đanh gia hoc sinh quoc te (PISA) 2015, hoc sinh Bo Đao Nha 15 tuoi xet theo binh quan co điem cao hon đang ke so voi trung binh OECD ve đoc hieu, toan hoc va khoa hoc, tuong đuong voi muc cua cac hoc sinh Na Uy, Ba Lan. Ket qua PISA cua hoc sinh Bo Đao Nha lien tuc đuoc cai thien, vuot qua mot so quoc gia phuong Tay phat trien cao khac nhu Hoa Ky, Ao, Phap va Thuy Đien.
Khoang 40% cong dan trong đo tuoi đai hoc (20 tuoi) theo hoc tai mot trong cac co so giao duc bac cao vao nam 2010 (so voi 50% tai Hoa Ky va trung binh 35% cua OECD). Ben canh viec la mot điem đen cua hoc sinh quoc te, Bo Đao Nha cung la quoc gia đung hang đau ve so hoc sinh trong nuoc đi du hoc.
Đai hoc lau nam nhat tai Bo Đao Nha ton tai tu nam 1290, ban đau thanh lap tai Lisboa va sau đo chuyen đen Coimbra. Trong thoi ky Đe quoc Bo Đao Nha, nguoi Bo Đao Nha thanh lap truong ky thuat lau đoi nhat tai chau My (Real Academia de Artilharia, Fortificacao e Desenho tai Rio de Janeiro) vao nam 1792, cung hoc vien y khoa lau đoi nhat tai chau A (Escola Medico-Cirurgica tai Goa) vao nam 1842. Hien nay, Đai hoc Lisboa la truong đai hoc lon nhat tai Bo Đao Nha.
Cac đai hoc va co so bach nghe tai Bo Đao Nha thong qua tien trinh Bologna vao nam 2006. Giao duc bac cao trong cac the che giao duc cong lap đuoc cung cap tren co so canh tranh, mot he thong han che so luong sinh vien đuoc thi hanh thong qua co so du lieu quoc gia ve sinh vien nhap hoc. Tuy nhien, moi the che giao duc bac cao cung cap mot so cho trong tang them cho cac van đong vien, nguoi tren 23 tuoi, sinh vien quoc te, va cac truong hop đac biet khac. Hau het chi phi cua sinh vien đuoc nha nuoc ho tro, song do hoc phi tang len, sinh vien phai tra tien đe theo hoc co so giao duc bac cao cong lap va cac truong phai thu hut cac loai hinh sinh vien moi nhu ban thoi gian hoac buoi toi.


= Y te =

Cu dan Bo Đao Nha co tuoi tho du tinh la 81,1 nam, xep thu 21 the gioi theo so lieu vao nam 2015 cua To chuc Y te The gioi Bo Đao Nha co he thong y te cong cong tot thu 12 the gioi vao nam 2000, xep tren cac quoc gia phat trien cao nhu Anh, Đuc hay Thuy Đien He thong y te cua Bo Đao Nha co đac điem la cung ton tai ba he thong: Dich vu Y te Quoc dan (Servico Nacional de Saude, SNS), chuong trinh bao hiem y te xa hoi đac biet cho cac nghe nhat đinh (he thong phu y te), va bao hiem y te tu nhan tu nguyen. SNS cung cap pham vi pho quat, ngoai ra co khoang 25% dan so tham gia cac he thong phu y te, va 10% tham gia cac chuong trinh bao hiem tu nhan va 7% khac thuoc pham vi cac quy tuong ho.
Bo Y te chiu trach nhiem ve phat trien chinh sach y te cung nhu quan ly SNS. Nam co quan y te khu vuc chiu trach nhiem thuc hien cac muc tieu chinh sach y te quoc gia. Cac no luc phan quyen nham muc tieu chuyen trach nhiem tai chinh va quan ly đen cap khu vuc. Tuy nhien, tren thuc te quyen tu quan cua cac co quan y te khu vuc đoi voi xay dung va chi tieu ngan sach bi gioi han trong cham soc ban đau.
SNS chu yeu đuoc tai tro thong qua thue tong the. Cac nha tuyen dung (bao gom nha nuoc) va nguoi lao đong đong gop phan lon cho he thong phu y te. Ngoai ra, chi tra truc tiep cua benh nhan va phi bao hiem y te tu nguyen gop mot phan lon vao kinh phi.
Tuong tu nhu cac quoc gia Eur-A khac, hau het cac ca tu vong tai Bo Đao Nha la do cac benh khong truyen nhiem. Ty le tu vong do cac benh tim mach (CVD) cao hon muc trung binh cua khu vuc đong euro, benh mach mau nao la nguyen nhan gay tu vong cao nhat tai Bo Đao Nha. Nguoi Bo Đao Nha co ty le tu vong do ung thu thap hon 12% so voi Eur-A, song con so nay đang giam nhanh chong giong nhu Eur-A. Bo Đao Nha co ti le tu vong cao nhat vi benh tieu đuong trong Eur-A, gia tang manh tu thap nien 1980.
Ty le tu vong tre nho giam manh tu cuoi thap nien 1970, tu muc 2,4% so tre tu vong trong nam đau đoi giam xuong con 0,2%, chu yeu la do giam tu vong tre so sinh. Cu dan Bo Đao Nha thuong đuoc thong bao kip thoi ve tinh trang suc khoe cua ho, cac tac đong tich cuc va tieu cuc trong cac sinh hoat đoi voi suc khoe cua ho va viec su dung cac dich vu y te. Chi mot trong ba nguoi truong thanh tai Bo Đao Nha đanh gia suc khoe cua ho o muc tot hoac rat tot (Kasmel et al., 2004), thap nhat trong so cac quoc gia Eur-A.


Van hoa Bo Đao Nha đa phat trien mot nen van hoa đac trung, chiu anh huong tu nhieu nen van minh khac nhau tren khap Đia Trung Hai va luc đia chau Au, hoac đuoc đua đen khi Bo Đao Nha co vai tro tich cuc trong Thoi đai Kham pha. Quy Calouste Gulbenkian đuoc thanh lap vao nam 1956 tai Lisboa. Trong cac thap nien 1990 va 2000, Bo Đao Nha hien đai hoa co so ha tang van hoa cong cong, nhu Trung tam van hoa Belem tai Lisboa, Quy Serralves va Casa da Musica tai Porto, cung nhu cac ha tang van hoa cong cong moi nhu thu vien va phong hoa nhac đo thi tren khap đat nuoc. Bo Đao Nha co 15 di san the gioi UNESCO tinh đen nam 2013, xep thu tam tai chau Au.
Kien truc truyen thong co net đac trung va gom phong cach Manueline, hay con goi la Gothic muon Bo Đao Nha, đay la mot phong cach xa hoa, phuc hop trong trang tri, co tu cac thap nien đau cua the ky XVI. Phong cach Bo Đao Nha mem mai la mot cach dien giai trong the ky XX ve kien truc truyen thong, xuat hien pho bien trong cac thanh pho lon ma đac biet la Lisboa. Bo Đao Nha hien đai đong gop cho the gioi cac kien truc su noi tieng nhu Eduardo Souto de Moura, Alvaro Siza Vieira (đeu thang giai Pritzker) va Goncalo Byrne. Tomas Taveira cung đuoc chu y tai Bo Đao Nha, đac biet la vi thiet ke san van đong.
Đien anh đuoc đua đen Bo Đao Nha vao nam 1896 khi trinh chieu cac bo phim nuoc ngoai, va phim đau tien cua Bo Đao Nha la Saida do Pessoal Operario da Fabrica Confianca đuoc san xuat vao cung nam. Rap chieu phim đau tien khanh thanh vao nam 1904 va phim co kich ban đau tien cua Bo Đao Nha la O Rapto de Uma Actriz (1907). Phim co tieng suot phim đau tien la A Severa, đuoc san xuat vao nam 1931. Thoi ky hoang kim bat đau vao nam 1933 voi A Cancao de Lisboa, va keo dai trong hai thap nien sau voi cac phim nhu O Patio das Cantigas (1942) va A Menina da Radio (1944). Aniki-Bobo (1942) la phim truyen đau tien cua Manoel de Oliveira, ghi mot dau moc voi phong cach duy thuc, đi truoc phong trao phim tan hien thuc Y mot vai nam. Đen đau thap nien 1960, phong trao Cinema Novo ("đien anh moi") đuoc san sinh, the hien chu nghia hien thuc trong phim, theo cam hung tu phong trao tan hien thuc Y va lan song moi Phap, voi cac phim nhu Dom Roberto (1962) va Os Verdes Anos (1963). Phong trao tro nen đac biet thich hop sau Cach mang hoa cam chuong vao nam 1974. Nam 1989, Recordacoes da Casa Amarela cua Joao Cesar Monteiro thang giai Su tu bac tai Lien hoan phim Venezia. Đen nam 2009, Arena cua Joao Salaviza chien thang Giai Canh co vang cho phim ngan cua Lien hoan phim Cannes. Đien anh Bo Đao Nha đuoc tro giup đang ke tu nha nuoc, Vien Đien anh va Nghe nhin ho tro tai chinh cho cac bo phim.


= Van hoc =

Bo Đao Nha thinh thoang con đuoc goi la xu so cua cac nha tho. Trong van hoc Bo Đao Nha tho co anh huong manh hon van xuoi. Trong thoi ky Trung Co, khi quoc gia Bo Đao Nha ra đoi, tho rat pho bien o mien đong bac cua ban đao Iberia, đa mang lai nhieu tac pham thi ca va thien anh hung ca xuat sac. Ngoai cac nha tho co đien noi tieng nhat nhu Luis de Camoes va Fernando Pessoa con co mot loat cac tac gia khac it noi tieng hon nhung cung co anh huong quan trong đen nen van hoc hien đai Bo Đao Nha.
Van xuoi phat trien cham hon tho va chi hinh thanh tu the ky XIV, tu dang su bien nien hay mieu ta cuoc đoi cua cac vi thanh. Fernao Lopes la nguoi đai dien noi tieng nhat, ong đa viet quyen su bien nien ve thoi ky cai tri cua 3 vi vua thoi cua ong. The nhung đuoc biet nhieu nhat tren the gioi lai la nen van hoc hien đai cua Bo Đao Nha, đac biet voi cac tac pham cua Jose Maria Eca de Queiroz va nguoi nhan giai Nobel ve van hoc nam 1998, Jose Saramago.


= Am thuc =
Am thuc Bo Đao Nha co tinh đa dang, dan chung tieu thu nhieu ca tuyet kho (bacalhau trong tieng Bo Đao Nha), voi hang tram cong thuc che bien. Hai mon ca pho bien khac la ca moi nuong va caldeirada, mot mon ham co thanh phan chu yeu la khoai tay va co the lam tu nhieu loai ca. Cac mon thit đac trung cua Bo Đao Nha lam tu thit bo, thit lon, thit cuu va thit ga, gom cozido a portuguesa, feijoada, frango de churrasco, leitao (lon sua quay) va carne de porco a alentejana. Mot mon an mien bac rat pho bien la arroz de sarrabulho (gao ninh trong tiet lon) hay arroz de cabidela (com ga ham trong tiet ga).

 
Cac mon an nhanh noi tieng gom co Francesinha (Frenchie) tu Porto, va banh mi kep bifanas (thit lon nuong) hoac prego (thit bo nuong). Nghe thuat banh ngot Bo Đao Nha co nguon goc trong nhieu tu vien Cong giao thoi trung co, đuoc truyen ba tren khap đat nuoc. Cac tu vien nay su dung rat it nguyen lieu (hau het la qua hanh, bot mi, trung va mot it ruou) đe tao ra nhieu loai banh ngot khac nhau, trong đo co pasteis de Belem (hay pasteis de nata) co nguon goc tu Lisboa, va ovos moles tu Aveiro. Cac khu vuc khac nhau tai Bo Đao Nha co cac mon an truyen thong rieng cua minh. Bo Đao Nha co van hoa thuc an tot cho suc khoe, va tren khap đat nuoc co rat nhieu nha hang kieu nay va cac tasquinhas nho đac trung.
Ruou vang Bo Đao Nha đuoc cong nhan quoc te tu thoi La Ma, ho lien tuong Bo Đao Nha voi vi than ruou nho Bacchus. Ngay nay, Bo Đao Nha co tieng voi cong đong đam me ruou vang, va cac loai ruou vang cua quoc gia nay gianh chien thang trong mot so giai thuong quoc te. Mot so loai ruou vang Bo Đao Nha hao hang nhat la Vinho Verde, Vinho Alvarinho, Vinho do Douro, Vinho do Alentejo, Vinho do Dao, Vinho da Bairrada va ruou vang Port, ruou vang Madeira, va Moscatel tu Setubal va Favaios. Port va Madeira đac biet đuoc đanh gia cao tai nhieu noi tren khap the gioi.


= Am nhac =

Am nhac Bo Đao Nha đa dang ve cac the loai, noi tieng nhat la Fado, mot the loai am nhac đo thi u sau co nguon goc tai Lisboa, thuong gan voi guitar Bo Đao Nha va saudade, hoac longing. Fado Coimbra la mot loai đoc đao cua fado "khuc nhac chieu hat rong" va cung đuoc chu y. Cac nghe si trinh dien noi tieng quoc te gom co Amalia Rodrigues, Carlos Paredes, Jose Afonso, Mariza, Carlos do Carmo, Antonio Chainho, Misia va Madredeus.
Ngoai Fado va am nhac dan gian, nguoi Bo Đao Nha con nghe nhac pop va cac the loai am nhac hien đai khac, đac biet la tu My va Anh, cung nhu cac nghe si Bo Đao Nha, Caribe va Brasil. Cac nghe si đuoc cong nhan quoc te gom co Dulce Pontes, Moonspell, Buraka Som Sistema, Blasted Mechanism va The Gift, hai nguoi cuoi tung đuoc đe cu giai thuong am nhac MTV chau Au. Trong thap nien 2010, cac nghe si đuoc cong nhan cao nhat o tam quoc te va quoc gia la Aurea, Agir, David Carreira, Richie Campbell, D.A.M.A va Diogo Picarra.
Trong the loai nhac dance đien tu va nhac dance, Bo Đao Nha co hai DJ noi tieng quoc te trong danh sach 100 DJ hang đau nam 2016 cua DJ MAG, la KURA xep thu 51 va Diego Miranda xep thu 58.
Bo Đao Nha co mot so le hoi am nhac mua he, nhu Festival Sudoeste tai Zambujeira do Mar, Festival de Paredes de Coura tai Paredes de Coura, Festival Vilar de Mouros gan Caminha, Boom Festival tai Idanha-a-Nova, NOS Alive, Sumol Summer Fest tai Ericeira, Rock in Rio Lisboa va Super Bock Super Rock tai Đai Lisboa. Ngoai mua he, Bo Đao Nha co mot luong lon cac le hoi, huong đen khan gia đo thi nhu Flowfest hay Hip Hop Porto. Nam 2005, Bo Đao Nha to chuc le trao giai am nhac MTV chau Au tai Pavilhao Atlantico, Lisboa. Bo Đao Nha gianh chien thang tai Eurovision Song Contest 2017 voi bai hat "Amar pelos dois" do Salvador Sobral trinh dien.
Ve am nhac co đien, Bo Đao Nha co cac ten tuoi nhu cac nghe si piano Artur Pizarro, Maria Joao Pires, Sequeira Costa, cac nghe si violon Carlos Damas, Gerardo Ribeiro va trong qua khu la nghe si cello Guilhermina Suggia. Cac nha soan nhac đang chu y gom co Jose Vianna da Motta, Carlos Seixas, Joao Domingos Bomtempo, Joao de Sousa Carvalho, Luis de Freitas Branco va hoc tro cua ong la Joly Braga Santos, Fernando Lopes-Graca, Emmanuel Nunes va Sergio Azevedo. Tuong tu, cac nhac si đuong đai nhu Nuno Malo va Miguel d'Oliveira đat đuoc mot so thanh cong quoc te trong viec viet nhac goc cho phim va truyen hinh.


= Nghe thuat thi giac =
 
Bo Đao Nha co lich su phong phu ve hoi hoa, cac hoa si noi tieng đau tien cua nuoc nay la tu the ky XV, nhu Nuno Goncalves, la mot phan trong giai đoan hoi hoa Gothic muon. Trong thoi ky phuc hung, hoi hoa Bo Đao Nha chiu anh huong cao đo tu hoi hoa phia bac chau Au. Trong giai đoan baroque, Joana d'Obidos va Vieira Lusitano la nhung hoa si co nhieu sang tac nhat. Jose Malhoa noi tieng voi tac pham Fado, va Columbano Bordalo Pinheiro (ve chan dung cua Teofilo Braga va Antero de Quental) đeu lien quan đen hoi hoa tu nhien.
The ky XX chung kien san sinh chu nghia hien đai, va cung voi no la cac hoa si noi bat nhat cua Bo Đao Nha: Amadeo de Souza-Cardoso chiu anh huong manh tu cac hoa si Phap, đac biet la anh em nha Delaunay. Trong so cac tac pham noi tieng nhat cua ong co Cancao Popular a Russa e o Figaro. Cac hoa si/nha van theo chu nghia hien đai khac la Carlos Botelho va Almada Negreiros, la ban cua nha tho Fernando Pessoa, chiu anh huong sau sac tu ca hai xu huong lap the va vi lai.
Cac nhan vat noi tieng quoc te ve nghe thuat thi giac trong thoi hien đai la cac hoa si Vieira da Silva, Julio Pomar, Helena Almeida, Joana Vasconcelos, Juliao Sarmento va Paula Rego.


= The thao =

Bong đa la mon the thao pho bien nhat tai Bo Đao Nha, co mot so giai đau bong đa tu cap đo nghiep du đia phuong đen cap chuyen nghiep đang cap the gioi. Cristiano Ronaldo la mot bieu tuong chinh cua bong đa Bo Đao Nha. Luis Figo va Cristiano Ronaldo tung đat giai thuong cau thu xuat sac nhat nam cua FIFA, ho la hai cau thu bong đa nguoi Bo Đao Nha co đang cap the gioi. Huyen thoai song đuong đai cua bong đa Bo Đao Nha la Cristiano Ronaldo, cau thu đa 5 lan gianh Qua bong vang va vo so danh hieu cao quy khac o cap CLB. Anh cung la nguoi nam giu ki luc ra san va so ban thang cua đoi tuyen Bo Đao Nha, va la thu quan hien tai. Cac huan luyen vien bong đa nguoi Bo Đao Nha cung đuoc chu y, noi tieng nhat la Jose Mourinho va Fernando Santos.
Đoi tuyen bong đa quoc gia Bo Đao Nha – Selecao Nacional – gianh đuoc danh hieu cao nhat tai Giai vo đich bong đa chau Au nam 2016 va gianh đuoc cup vo đich UEFA Nations League 2018–19.
Ngoai ra, đoi tuyen nay con đung thu nhi tai Giai vo đich bong đa chau Au 2004 (to chuc tai Bo Đao Nha), đung thu ba tai Giai bong đa vo đich the gioi 1966, đung thu tu tai Giai bong đa vo đich the gioi 2006. Tai cac giai tre, Bo Đao Nha tung đung thu nhat tai Giai vo đich bong đa U-20 the gioi (nam 1989 va 1991) va mot so giai vo đich tre chau Au. S.L. Benfica, Sporting CP va FC Porto la cac cau lac bo bong đa lon nhat tai Bo Đao Nha xet ve tinh đai chung va so luong giai gianh đuoc, ho thuong đuoc goi la "os tres grandes" ("ba ong lon"). Ho tung gianh tam danh hieu giai đau cap cau lac bo cua UEFA, hien dien trung nhieu tran chung ket va la cac đoi thu thuong xuyen tai cac vong đau cuoi cua hau het cac mua giai. Ngoai bong đa, nhieu cau lac bo the thao cua Bo Đao Nha, bao gom "ba ong lon", thi đau tai mot so su kien the thao khac voi muc đo thanh cong va noi tieng khac nhau, nhu khuc con cau truot bang, bong ro, bong đa trong nha, bong nem, bong chuyen. Lien đoan bong đa Bo Đao Nha to chuc thuong nien Cup Algarve, mot giai đau co uy tin cua bong đa nu the gioi.
Bo Đao Nha tung gianh mot so huy chuong trong mon đien kinh tai cac giai đau cap chau Au, the gioi va The van hoi. Volta a Portugal la giai đau đua xe đap quan trong nhat tai Bo Đao Nha, đay la mot su kien the thao co tinh đai chung, va co su tham gia cua cac đoi tuyen đua xe đap chuyen nghiep nhu Sporting CP, Boavista, Clube de Ciclismo de Tavira va Uniao Ciclista da Maia.
Bo Đao Nha cung co thanh tich đang ke trong cac mon the thao nhu đau kiem, judo, du luot van, rowing, sailing, luot song, ban sung, taekwondo, ba mon phoi hop va luot van buom, gianh đuoc mot so danh hieu chau Au va the gioi. Cac van đong vien paralympic cung gianh đuoc nhieu huy chuong trong cac mon nhu boi, boccia, đien kinh va đau vat.
Bo Đao Nha cung đuoc chu y trong mon the thao o to, voi cuoc đua Rally de Portugal, va cac đuong đua Estoril, Algarve va Porto Street, cung mot so tay đua noi tieng the gioi. Trong mon đua ngua, Bo Đao Nha gianh chuc vo đich giai Horseball-Pato the gioi (nam 2006), đung thu ba cup Horseball the gioi lan thu nhat (to chuc tai Ponte de Lima, Bo Đao Nha vao nam 2008), va gianh mot so chien thang tai giai vo đich Working Equitation chau Au.
Trong the thao duoi nuoc, Bo Đao Nha co hai mon chinh la boi va bong nuoc. Mien bac Bo Đao Nha la noi khoi nguon cua vo thuat Jogo do Pau, cac vo si dung gay đe chien đau voi mot hoac vai đoi thu. Cac hoat đong tieu khien ngoai troi khac co lien quan đen the thao la airsoft, cau ca, golf, bo hanh, san ban va chay đinh huong. Bo Đao Nha la mot trong cac điem đen golf tot nhat the gioi, tung nhan mot so giai thuong cua World Golf Awards. Thoi tiet đia phuong cho phep choi golf quanh nam


Tham khao Nguon

Thu muc


Lien ket ngoai Muc “Bo Đao Nha” tren trang cua CIA World Factbook.
Bo Đao Nha Luu tru ngay 27 thang 7 nam 2008 tai Wayback Machine tai UCB Libraries GovPubs
Bo Đao Nha tren DMOZ
Ho so Bo Đao Nha tu BBC News
Bao Anh ngu Quoc gia
 Wikimedia Atlas cua Bo Đao Nha
 Du lieu đia ly lien quan đen Bo Đao Nha tai OpenStreetMap
Trang thong tin chinh phu Bo Đao Nha (tieng Anh) / (tieng Bo Đao Nha)
Trang thong tin Nghi vien Bo Đao Nha
Trang chinh thuc ve lu hanh va du lich Bo Đao Nha

Ban mau:Lien minh chau Au