Ebla (Sumer: 𒌈𒆷 eb₂-la, tieng A Rap: ابلا, hien đai: تل مرديخ, Tell Mardikh) la mot trong nhung vuong quoc co nhat o Syria. Tan tich cua no ngay nay la mot go đat nam gan lang Mardikh cach Aleppo khoang 55 km (34 mi) phia tay nam. Ebla la mot đia điem quan trong trong suot thien nien ky 3 TCN va trong nua đau thien nien ky 2 TCN. Viec kham pha ra Ebla chung minh Levant la mot trung tam van minh co đai sanh ngang Ai Cap va Luong Ha, đong thoi bac bo quan điem cho rang chi co hai noi nay moi la trung tam quan trong duy nhat o Can Đong trong giai đoan đau thoi đai đo đong. Vuong quoc Ebla thu nhat cung đuoc ghi nhan la cuong quoc đau tien tren the gioi.
Khoi đau la mot khu đinh cu nho trong giai đoan đau Thoi đai đo đong (khoang nam 3500 TCN), Ebla phat trien thanh mot đe che giao thuong roi tro thanh cuong quoc banh truong lanh tho va ap đat quyen ba chu len phan lon khu vuc mien bac va mien đong Syria. Ebla bi diet vong vao the ky 23 TCN; thanh pho nay sau đo đa đuoc tai thiet va nhac đen trong cac ghi chep duoi thoi Trieu đai thu ba cua Ur. Ebla đe nhi ke tuc vuong quoc đau tien nhung do trieu đai moi cai tri. Vuong quoc đe nhi bi diet vong vao cuoi thien nien ky 3 TCN, đieu nay đa mo đuong cho cac bo lac Amorite toi đinh cu tai noi đay va lap nen Ebla đe tam. Vuong quoc đe tam cung phat trien thanh mot trung tam giao thuong lon manh; no la mot chu hau va đong minh cua Yamhad (Aleppo ngay nay) cho đen khi bi vua Hittite Mursili I tieu diet hoan toan vao the ky 16 TCN.
Ebla duy tri su thinh vuong qua mang luoi giao thuong rong lon. Cac đo tao tac tu Sumer, Sip, Ai Cap cho đen tan Afghanistan đa đuoc tim thay trong cung đien co. Vuong quoc co ngon ngu rieng la tieng Ebla. To chuc chinh tri Ebla khac voi hinh mau o Sumer. Phu nu co đac quyen va hoang hau cung tham chinh vao đieu hanh va hoat đong ton giao. Cac than đien chu yeu tho cac than Semit phuong bac va co nhung than la đac trung chi co o Ebla. Thanh pho nay bat đau đuoc khai quat tu nam 1964 va noi tieng voi cac tam bang Ebla. Cac nha khao co hoc đa phat hien khoang 20.000 tam bang chu hinh nem voi nien đai la vao 2350 TCN o noi đay. Chung đuoc viet bang chu hinh nem cua ca hai ngon ngu la tieng Sumer va tieng Ebla, kho luu tru nay mang lai hieu biet tuong tan hon ve ngon ngu Sumer cung nhu to chuc chinh tri va phong tuc tap quan cua xa hoi Levant giua thien nien ky 3 TCN.


Lich su Ten goi "Ebla" co the mang nghia la "đa trang", ten goi nay co the am chi toi viec thanh pho nay đuoc xay dung tren nen đa voi. Nhung cu dan đau tien đat chan toi Ebla la vao khoang nam 3500 TCN. Thanh pho ngay cang phat trien nho vao cac ngoi lang nong nghiep lan can. Thanh pho nay con đuoc huong loi nho vao vai tro la điem trung chuyen ket noi giao thuong quoc te đang ngay phat trien cua no, khoi đau voi mat hang soi len cho Sumer. Cac nha khao co goi thoi ky đinh cu ban đau nay la "Mardikh I" va cham dut vao khoang nam 3000 TCN. Sau giai đoan Mardikh I la thoi ky vuong quoc đe nhat va đe nhi ton tai tu khoang nam 3000 đen 2000 TCN, giai đoan nay con đuoc goi la "Mardikh II". I. J. Gelb coi Ebla thuoc nen van minh Kish cua cac cong đong dan Semit trai dai tu trung tam Luong Ha đen phia tay Levant.


= Vuong quoc đe nhat =
  
Trong thoi vuong quoc đe nhat tu khoang nam 3000 đen 2300 TCN, Ebla la vuong quoc noi bat nhat trong so cac quoc gia o Syria, đac biet la trong giai đoan nua sau cua thien nien ky 3 TCN, giai đoan nay đuoc goi la "thoi đai van kho" voi cac bang Ebla.


 Giai đoan đau  Giai đoan đau keo dai tu nam 3000-2400 TCN đuoc goi la "Mardikh IIA". Truoc thoi ky co cac van thu luu tru, chung ta chi co the biet đuoc tong quan ve lich su thanh pho nho vao cac cuoc khai quat. Giai đoan đau tien cua Mardikh IIA đuoc xac đinh voi kien truc "CC", va mot phan cau truc "G2", co ve nhu đay la cung đien hoang gia đuoc xay khoang nam 2700 TCN. Vao cuoi giai đoan nay, cuoc Chien tranh keo dai ca tram nam voi Mari đa no ra. Mari luc đau chiem đuoc uu the nho co vua Saʿumu chiem đuoc nhieu thanh tri cua Ebla. Toi giai đoan giua the ky 25 TCN, vua Kun-Damu đa đem quan đanh thang đuoc Mari the nhung vuong quoc lai roi vao tinh trang suy yeu sau khi ong qua đoi.


 Thoi đai van kho  Thoi đai van kho con đuoc goi la giai đoan "Mardikh IIB1", giai đoan nay keo dai tu khoang nam 2400 TCN cho toi tan khoang nam 2300 TCN. Thoi ky nay ket thuc bang "su pha huy đau tien", thuat ngu nay chu yeu đe cap đen su sup đo cua cung đien (cung đien "G" đuoc xay dung tren "G2" truoc đo) va phan lon khu vuc ve thanh. Trong suot thoi đai van kho, Ebla đa ap đat quyen thong tri ve mat chinh tri va quan su len cac thanh pho khac o mien bac va mien đong Syria, chung đeu đuoc ghi chep lai trong cac van thu luu tru. Hau het cac tam bang thuoc giai đoan nay đeu nhac đen nhung van đe ve kinh te nhung cung co ca thu tin hoang gia va ngoai giao.
Tat ca nhung tam bang nay đeu khong thuoc giai đoan truoc thoi tri vi cua Igrish-Halam, khi ma Ebla con than phuc Mari va khi vua Iblul-Il cua Mari chinh phat cac thanh Ebla tai khu vuc mien trung luu vuc song Euphrates. Ebla hoi phuc lai su thinh vuong duoi thoi tri vi cua vua Irkab-Damu vao khoang nam 2340 TCN va đa phan cong Mari thang loi. Irkab-Damu đa ky ket mot hoa uoc ve viec lap lai hoa binh va thiet lap giao thuong voi Abarsal; đay la mot trong nhung hiep uoc co nhat con ghi lai trong lich su.
Vao thoi điem banh truong nhat, Ebla kiem soat mot khu vuc voi dien tich gan bang phan nua nuoc Syria ngay nay, va trai dai tu Ursa'um o phia bac đen khu vuc xung quanh Damascus o phia nam, tu Phoenicia va cac day nui ven bien o phia tay cho đen Haddu o phia đong. Phan lon vuong quoc do vua truc tiep quan ly thong qua cac quan tong đoc; phan con lai la cac nuoc chu hau. Armi la mot trong nhung chu hau quan trong nhat, vuong quoc nay thuong đuoc nhac đen trong cac tam bang Ebla. Ebla co hon 60 chu hau va thanh bang, co the ke đen nhu Hazuwan, Burman, Emar, Halabitu va Salbatu.
Chuc vu wazir giong nhu te tuong trong trieu, co quyen hanh rat lon.vi Wazir quyen luc nhat la Ibrium, ong ta đa đem quan tien đanh Abarsal duoi thoi vi wazir tien trieu la Arrukum. Duoi thoi Isar-Damu, Ebla tiep tuc chien tranh voi Mari (the luc nay đa đanh bai đong minh Nagar cua Ebla va phong toa cac tuyen đuong giao thuong giua Ebla voi khu vuc mien nam Luong Ha qua khu vuc mien bac Luong Ha). Ebla đa phai thuong xuyen mang quan tran ap cac chu hau noi loan nhu vai lan đem quan đanh Armi hay la mot chien dich o khu vuc phia nam Ib'al gan voi Qatna. Trong cuoc chien voi Mari, Isar-Damu lien minh voi Nagar va Kish. Wazir Ibbi-Sipish đa lanh đao quan lien minh gianh thang loi quyet đinh trong tran chien gan Terqa. Lien minh cung đa tan cong va chiem đuoc Armi, con trai cua Ibbi-Sipish la Enzi-Malik sau đo đa lam tong đoc cai quan vung nay. Vai nam sau, Ebla đa phai hung chiu su tan pha lan đau tien, co the la sau khi Isar-Damu bang ha.


 Lan huy diet đau tien  Ebla bi huy diet lan đau tien vao k. 2300 TCN; Cung đien "G" đa bi thieu trui, cac van ban bang đat set nam trong van kho hoang gia cung bi nung nong va đieu nay giup bao ton nhung tam bang nay. Co nhieu gia thuyet ve nguyen nhan va thu pham gay ra vu chay:

Gia thuyet uu the dua theo nien đai (som): Giovanni Pettinato ung ho gia thuyet cho rang Ebla đuoc thanh lap som hon va su huy diet xay ra vao khoang nam 2500 TCN. Pettinato luc đau đua ra thoi điem dien ra su kien nay la vao khoang nam 2500 TCN, ve sau ong ta lai chap thuan rang su kien nay co the xay ra vao khoang nam 2400 TCN. Hoc gia nay neu gia thuyet cho rang thanh pho đa bi vua Eannatum cua Lagash huy diet vao nam 2400 TCN (ong ta khoe khoang la đa nhan trieu cong tu Mari) hoac la boi vua  Lugalzagesi cua Umma (vi vua nay tuyen bo la đa đat chan đen tan Đia Trung Hai).
Gia thuyet Akkad: Ca Sargon Đai đe va chau trai la Naram-Sin đeu tuyen bo triet ha mot thanh voi ten goi Ibla. Paolo Matthiae , nguoi phat hien ra Ebla, cho rang nhieu kha nang Sargon la thu pham. Y kien nay đuoc Trevor R. Bryce ung ho, nhung bi Michael Astour phan bac. Cuoc chinh phuc Armanum va Ebla ben bo Đia Trung Hai cua Naram-Sin đuoc nhac đen trong nhieu cac van ban thoi đo:
"Trong khi, tu khi loai nguoi đuoc tao dung, khong vua nao co the đanh đuoc Armanum va Ebla, than Nergal bang vu khi trong tay đa mo đuong cho Naram-Sin, vua quyen nang, va ban Armanum va Ebla cho nguoi. Hon nua, ngai con ban Amanus, nui Tuyet tung va bien Thuong cho nguoi. Bang vu khi cua than Dagan, đang đa ton vinh vuong quyen nguoi, vua quyen nang Naram-Sin đa chinh phuc Armanum va Ebla."

Mari bao thu: Theo Alfonso Archi va Maria Biga, viec pha huy xay ra khoang ba hoac bon nam sau tran Terqa. Archi va Biga cho rang viec nay do Mari gay ra đe rua noi nhuc tai Terqa. Quan điem nay đuoc Mario Liverani ung ho. Archi cho rang vua Isqi-Mari đa tieu diet Ebla truoc khi len ngoi Mari.
Tham hoa tu nhien: Y kien Astour lai cho la thien tai đa gay ra đam chay ket thuc giai đoan van kho. Lap luan cho gia thuyet nay o cho chi co cung đien bi tan pha, ngoai ra khong co bang chung thuyet phuc ve nan cuop boc. Ong tinh moc đam chay xay ra khoang nam 2290 TCN (Trung nien đai).


= Vuong quoc đe nhi =
  
Thoi ky vuong quoc đe nhi ung voi "Mardikh IIB2" keo dai tu nam 2300 đen 2000 TCN. Vuong quoc đe nhi ton tai cho đen lan huy diet thu nhi xay ra trong khoang nam 2050-1950 TCN, voi dau moc quy uoc chinh thuc thuong la 2000 TCN. Nguoi Akkad duoi quyen Sargon Đai đe va hau due cua ong la Naram-Sin xam lang bien gioi phia bac Ebla nham vao cac khu rung tren nui Nur. Hai cuoc xam luoc cach nhau khoang 90 nam va khong sap nhap đuoc cac khu vuc nay vao Akkad. Archi chap nhan "Ibla" chep trong bien nien su Sargon va Naram-Sin chinh la Ebla nhung khong coi Akkad la nguyen nhan gay ra su pha huy khep lai giai đoan van kho. Đen thoi Naram-Sin, Armi la thanh thong tri o mien bac Syria nhung đa bi vua Akkad tan pha.

Mot trieu đai moi mang tinh đia phuong cai tri vuong quoc Ebla đe nhi trong su ke thua lien tuc di san vuong quoc đau tien, duy tri nhung net đac trung ban đau nhu phong cach kien truc va tinh linh thieng cua cac đia điem ton giao truoc đo. Cung đien hoang gia moi đuoc xay dung o khu ha thanh. Co le qua trinh chuyen đoi giua hai vuong quoc chi đuoc đanh dau bang viec cung đien "G" bi pha huy. Co rat it thong tin ve vuong quoc đe nhi vi khong phat hien đuoc van ban nao ngoai mot ban khac co nien đai vao cuoi thoi ky nay.
Vuong quoc đe nhi đuoc chung thuc trong cac nguon tai lieu đuong thoi. Trong mot van ban, Gudea vua Lagash ra lenh mang go tuyet tung ve tu Urshu trong nui Ebla, cho thay lanh tho Ebla gom ca Urshu phia bac Carchemish Tho Nhi Ky ngay nay. Van ban co nien đai nam thu bay trieu Amar-Sin vua đe quoc Ur III (khoang 2040 TCN), nhac đen su than tu Ensi ("Megum") thuoc Ebla. Vuong quoc đe nhi đuoc coi la chu hau cua  Ur III, nhung ban chat moi quan he nay chua đuoc lam ro du co hinh thuc trieu cong. Co the viec than phuc Ur la đieu kien bat buoc đe tien hanh giao thuong voi đe quoc nay.
Vuong quoc đe nhi tan ra vao cuoi the ky 21 TCN va ket thuc bang mot tran chay, du bang chung chi tim thay ngoai "Đen Đa" va quanh cung đien "E" tren đo thi thanh cao. Chua ro nguyen nhan huy diet nay; theo Astour, co the la do nguoi Hurri xam lang khoang nam 2030 TCN, chu hau cua Ebla truoc đay la thanh Ikinkalis lanh đao cuoc xam luoc nay. Su huy diet Ebla đuoc nhac đen trong manh roi cua su thi huyen thoai Hurro-Hittite "Bai ca phong thich" phat hien nam 1983, Astour coi đo la noi ve su pha huy cua vuong quoc đe nhi. Trong su thi, mot nguoi ten "Zazalla" dan mot nhom nguoi Ebla ngan vua Meki an xa tu nhan tu chu hau Ikinkalis truoc đay, viec nay choc gian than bao Hurri la Teshub khien than huy diet thanh pho.


= Vuong quoc đe tam =
  

Vuong quoc đe tam ung voi "Mardikh III" đuoc chia thanh cac giai đoan "A" (khoang 2000–1800 TCN) va “B” (khoang 1800–1600 TCN). Trong giai đoan "A", Ebla nhanh chong đuoc tai thiet quy hoach lai. Nen mong bao trum len tan tich Mardikh II; cung đien va đen tho moi đuoc xay dung, cac đon luy moi đuoc dung theo hai vong tron — mot cho ha thanh va mot cho đo thi thanh cao. Nha cua đuoc bo tri theo cac day đeu đan, ngoai ra con co cac toa nha cong cong lon. Đen giai đoan "B" lai xay dung bo sung them nua.

Vi vua đau tien đuoc biet đen cua vuong quoc đe tam la Ibbit-Lim, nguoi tu xung la Mekim vua Ebla. Nam 1968 phat hien mot buc tuong tho bang đa bazan co mang dong chu cua Ibbit-Lim; viec nay giup cho nhan dien tan tich Tell Mardikh voi vuong quoc Ebla co. Pettinato cho rang danh hieu vua la Amorite nen co the cu dan vuong quoc đe tam chu yeu la nguoi Amorite cung nhu phan lon Syria thoi đo.
Vao đau the ky 18 TCN, Ebla tro thanh chu hau cua Yamhad la mot vuong quoc nguoi Amorite co trung tam o Aleppo. Thoi nay khong co cac van ban ghi chep lai, nhung thanh pho nay van con la mot chu hau duoi trieu đai vua Yarim-Lim III cua Yamhad. Mot vi vua Ebla đuoc biet đen trong thoi ky nay la Immeya đa nhan qua tang tu Pharaoh Ai Cap Hotepibre, cho thay cac moi lien he tiep dien va vi the quan trong cua Ebla. Ebla đuoc nhac đen trong cac bang o mot chu hau Yamhad khac nay tai Alalakh, Tho Nhi Ky; trong đo mot cong nuong Ebla cuoi hoang tu con Ammitaqum vua Alalakh la mot trong cac chi cua dong toc vuong trieu Yamhad.
Ebla bi vua Hittite Mursili I pha huy khoang nam 1600 TCN. Indilimma co the la vua Ebla cuoi cung; an trien thai tu  Maratewari đuoc phat hien o tay cung "Q". Theo Archi, su thi "Bai ca phong thich" mo ta su huy diet cua vuong quoc đe tam va luu giu cac du kien co xua hon.


= Cac giai đoan sau =
Ebla khong bao gio hoi phuc lai sau lan huy diet thu ba. Đo la mot ngoi lang nho trong giai đoan "Mardikh IV" (1600 – 1200 TCN), va đuoc đe cap trong cac ghi chep ve Alalakh voi tu cach la mot chu hau cua trieu đai Idrimi. "Mardikh V" (1200 – 535 TCN) la mot thon lang thoi ky đo sat som, phat trien ve quy mo trong cac giai đoan sau. Su phat trien tiep theo o "Mardikh VI" keo dai cho đen nam 60 SCN. "Mardikh VII" bat đau tu the ky 3 keo dai cho đen the ky 7, sau đo thi hoang phe.


Di chi = Bo cuc thanh pho =

Ebla bao gom phan ha thanh va đo thi thanh cao o trung tam. Trong thoi vuong quoc đe nhat, thanh co dien tich 56 ha va đuoc bao ve bang cac đon luy gach bun. Ebla đuoc chia thanh bon quan - moi quan đeu co cong rieng o tuong thanh ngoai. Thanh co bao gom cung đien "G" cua vua, va mot trong hai ngoi đen hien dang cho than Kura (goi la "Đen Đo"). Ha thanh co ngoi đen Kura thu hai o phia đong nam goi la "Đen Đa". Trong thoi vuong quoc đe nhi, cung đien hoang gia "P5" đuoc xay o ha thanh phia tay bac cua thanh cao, va đen "D" đuoc dung tren nen "Đen Đo" đa bi pha huy.
Trong thoi vuong quoc đe tam, Ebla la mot thanh lon voi dien tich gan 60 ha. Thanh co tuong luy vung chac bao ve cung voi he thong cong kep hai lop. Thanh co đuoc gia co va tach biet khoi phan ha thanh. Cung đien hoang gia moi "E" đuoc xay dung tai khu thanh cao (thoi Mardikh IIIB), va đen tho Ishtar đat tren nen đen Đo va "D" truoc kia (trong khu vuc "D"). Ha thanh cung đuoc chia thanh bon quan. Cung đien "P5" hien dien trong thoi Mardikh IIIA va đuoc thay bang "cung đien trung ky" thoi Mardikh IIIB.
Cac kien truc khac thoi vuong quoc đe tam gom ca cung đien cua wazir, tay cung (trong khu "Q"), đen tho than Shamash (đen tho "N"), đen tho than Rasap (đen tho "B1") va bac cung (dung tren "cung đien trung ky"). O phia bac ha thanh, đen tho Ishtar thu hai đuoc xay dung, con "Đen Đa" truoc kia bi đen tho than Hadad the cho.


= Nghia đia hoang gia =

Cac vua thoi vuong quoc đe nhat đuoc chon cat ben ngoai thanh. Muoi vua sau cung (cuoi la Irkab-Damu) đuoc chon cat o Darib, trong khi cac tien vuong nam tai lang mo hoang gia o Binas. Co duy nhat mot lang mo hoang gia thoi vuong quoc đe nhat đuoc phat hien ngay tai Ebla (Ham mo G4). Lang nay co le đuoc xay duoi thoi vua cuoi cung va co the la dau chi cho thay Ebla du nhap truyen thong Luong Ha an tang vua ngay duoi nen cung đien.
Nghia đia hoang gia thoi vuong quoc đe tam đuoc phat hien ben duoi tay cung Q; gom nhieu ham mo nhung chi khai quat ba mo. Mo la cac hang đong tu nhien duoi nen mong cung đien; tat ca đeu co nien đai tu the ky 19-18 TCN va cau truc giong nhau, gom mot loi vao noi qua hanh lang toi cac phong an tang.


 Ham mo G4  Lang mo hoang gia phat hien tai cung đien G đuoc goi la Ham mo G4 (hypgeum G4); nien đai thuoc giai đoan van kho, co the la đoi vua Isar-Damu. Mo bi hu hai nang ne; hau het đa đa long ra va phan mai khong con gi het. Trong mo cung khong co hai cot hoac đo tuy tang, dan đen gia thuyet đa bi đao trom hoac khong dung đen hay chi la mo vinh danh (cenotaph).
Đuoc khai quat tu nam 1992 đen 1995, ham mo nam ben duoi khu vuc phia tay cua cung đien o đo sau gan 6 met. Mo gom hai phong thong nhau tren nen đa voi. Ca hai phong đeu co dang hinh chu nhat; phong phia đong (L.6402) rong 4 met, dai hon 3,5 met (chua ro tong chieu dai do hu hong nang) theo huong đong tay. Phong phia tay (L.5762) dai 5,20 met, rong 4 met cung huong đong tay. Đa voi dung đe xay tuong va cac khoi nho ra huong ve giua phong cho thay co the mai co dang vom cung nhon.


 Lang mo tay cung  Mo cong nuong: co nien đai khoang nam 1800 TCN, la ngoi mo co nhat va nho nhat trong nhung mo thoi vuong quoc đe tam đa đuoc phat hien. Mo đuoc khai quat nam 1978, ben trong co hai cot mot phu nu tre nen đuoc đat ten nhu vay. Hanh lang co bac cat thang len nen đa mot phan, con lai thi lat them đa. Bac dan đen phong an tang, cau truc nay la do mo rong hang đong tu nhien. Đay la ngoi mo duy nhat khong bi đao boi; ben trong van con trang suc va đo tuy tang quy gia.
Mo be chua: mo nay hu hai nhat trong toan bo nghia đia. Mo chua đen hai phong an tang, phong xay truoc (Q79A) co nien đai cung thoi voi mo cong chua va bi hu hai nang khi đuoc tai su dung, mot hanh lang moi đe len ngay vi tri Q79A (dan đen phong Q79B ve sau) vao cuoi the ky 17 TCN. Đay co le la noi an nghi cua mot vi vua; quyen truong ngan (bieu tuong cho quyen luc hoang gia) đuoc phat hien o Q79A.
Mo chua de: mo lon nhat trong nghia đia, gom hai phong đat duoi va đi xuong qua mot truc thang đung. Khong ro ve chu nhan ngoi mo, cac nha khao co đat ten nhu vay vi trong đo co mot chiec ngai trang tri voi đau de bang đong. Trong mo con tim thay mot coc bac co khac ten vua Immeya, rat co the đo la nguoi đuoc tang o đay.


Chinh quyen Chinh quyen vuong quoc đe nhat gom vua (đuoc ton la Malikum) va đai wazir đung đau hoi đong nguyen lao (Abbu) va bo may hanh chinh. Vuong quoc đe nhi cung co che đo quan chu nhung it đuoc biet đen vi thieu cac van ban ghi chep lai. Vuong quoc đe tam la che đo quan chu thanh bang, chu hau duoi quyen Yamhad.


= Bo may hanh chinh cua vuong quoc đe nhat =
Hoang hau chia se viec đieu hanh vuong quoc voi vua. Thai tu tham gia noi chinh con nhi hoang tu đam nhiem đoi ngoai. Hau het cong viec ke ca quan đoi đeu qua tay wazir va bo may hanh chinh gom 13 chuc sac trieu đinh — moi nguoi quan ly 400 đen 800 nguoi duoi tao nen bo may hanh chinh 11.700 nguoi. Ha thanh đuoc chia bon, moi khu do mot giam truong quan ly cung nhieu pho quan. Đe kiem soat loi ich hoang toc, vua bo nhiem cac vu (mashkim), thu tru (ur) va su gia (kas).


 Đon vi hanh chinh  Nhieu vuong quoc chu hau phu thuoc vao Ebla nhung đeu co vua rieng (En). Cac vua đo co quyen tu chu cao, chi phai cong nap va ho tro quan binh cho Ebla. Trung tam hanh chinh o kinh đo goi la "SA.ZA"; gom cung đien hoang gia, kho chua va mot so đen tho. Vung ben ngoai tuong thanh kinh đo trong cac van ban Ebla đuoc goi la "uru-bar" (ngoai thanh). Cac lang va thanh truc thuoc trung uong se nhan quyen quan ly truc tiep tu kinh đo hoac đat cac chuc quan cai quan. Chuc danh hanh chinh khong phan đinh ro rang trach nhiem va quyen han vi moi thanh đeu co truyen thong chinh tri rieng.

Lugal: o Luong Ha, lugal chi ve vua nhung đoi voi Ebla, tu nay chi ve quan tong đoc truc thuoc quyen kinh đo. Chuc vu nay nam trong bo may hanh chinh Ebla nhung khong đuoc dien giai ro rang. Lugal nam duoi quyen đai wazir, ho cai quan cac thanh duoi danh nghia kinh đo va phai chuyen hang hoa ve kho chua cua Ebla. Pettinato đem đuoc 14 lugal khac nhau trong cac van ban hanh chinh Ebla nen suy ra vuong quoc đuoc chia lam 14 đon vi; hai trong so đo nam o kinh đo, phan con lai chia lam 12 đon vi tren khap vuong quoc.
Ugula: co the tam dich la tong quan; mot so ugula cai tri đoc lap hoac đai dien cao nhat cua mot bo toc. Nhieu thanh bo nhiem ugula lam nguoi đung đau nhu thanh Darum chang han.


 Khora  Cac vung nam duoi quyen truc tiep cua vua co y nghia quan trong ve kinh te đoi voi kinh đo đuoc cac nha khao co hoc goi la "khora". Rat kho xac đinh đuoc quy mo cac vung nhu vay va cho ca lanh tho vuong quoc vi lien tuc co chien tranh banh truong. Cac khora moi thuong xuyen đuoc sap nhap, mot so thi vua se cai quan truc tiep, mot so lai tiep tuc duoi danh nghia chu hau tu chu.
Noi chung, khora la vung truc thuoc co ban đong gop kinh tai cho kinh đo, gom cac thanh va lang mac ma vua va wazir đat cung đien, noi co đien tho cac than bao ho hoang gia, noi dien ra nghi thuc te le hoang gia, va cac thanh khac nhu noi van chuyen vai det. Khora trai rong 3.000 km² tu tay sang đong gom ca đong bang phia đong Jabal Zawiya, đam Matkh, nui al-Hass va nui Shabith. Cac khu vuc tiep giap voi khora nhu al-Ghab, al-Rouge va al-Jabbul co lien he van hoa gan gui voi khora.


Con nguoi, ngon ngu va van hoa = Vuong quoc đe nhat va đe nhi =

Cac giai đoan Mardikh II chia se chung mot nen van hoa. Uoc luong dan so Ebla thoi Mardikh IIB1 roi vao khoang 40.000 o kinh đo va hon 200.000 tren toan bo vuong quoc. Dan cu Ebla thoi Mardikh II chu yeu la nguoi Semit, co quan he gan gui voi cac sac toc Semit tay bac lan can nhu nguoi Amorite. Giovanni Pettinato cho rang tieng Ebla, mot trong nhung ngon ngu Semit co nhat đuoc chung thuc, thuoc nhom ngon ngu Semit Tay; Gelb va mot so nha nghien cuu khac lai cho rang no thuoc nhom Đong Semit, gan hon voi tieng Akkad. Đong thuan han lam coi tieng Ebla thuoc he Đong Semit, nhung bieu hien đac điem cua ca Đong lan Tay Semit.
Ebla la noi to chuc nhieu le hoi ton giao va xa hoi, đon cu nhu le tan vuong đang co keo dai vai tuan. Lich Ebla dua tren nam chi tuyen, chia lam 12 thang. Nguoi ta đa phat hien hai loai lich đuoc dung tai đay: "lich cu" duoi thoi Igrish-Halam va "lich moi" do wazir Ibbi-Sipish đua ra. Ten cac thang trong lich vinh danh cac vi than; vi du, thang đau tien trong lich moi la "Itu be-li", nghia đen la "thang cua chua". Cac nam đeu đuoc đat ten thay vi gan so.
Phu nu Ebla đuoc tra cong ngang voi nam gioi, đong thoi đuoc phep đam nhan cac chuc vu va tham chinh vao he thong cong quyen. Giong ngua Kunga tai đay đuoc nhap tu Nagar. Nhung con vat nay đuoc dung đe keo xe cho hoang toc va quan chuc cao cap, cung nhu lam le vat ngoai giao cho cac thanh đong minh. Dan cu noi đay khong tap trung quanh cung đien va đen tho nhu o cac vuong quoc Luong Ha khac. Cung đien Ebla đuoc thiet ke quanh san chung trong thanh, mo cua ve cac loi trong thanh đe dan chung de dang tiep can. Đieu nay trai nguoc voi cac cung đien Luong Ha giong nhu thanh thuong co loi vao hep va tu san chung rat kho vao. Am nhac đong vai tro quan trong trong đoi song xa hoi Ebla; nhac cong co the la nguoi trong thanh hoac đuoc thue tu cac thanh khac nhu Mari. Nhung nguoi dien tro nhao lon thuong đuoc thue tu Nagar, nhung so luong ve sau giam dan, chi giu lai mot so it đe day nhao lon lai cho dan trong thanh.


= Vuong quoc đe tam =
Cu dan cua thanh pho vao giai đoan Mardikh III chu yeu la nguoi Amorite goc Semit. Nguoi Amorite von đuoc nhac đen trong cac bang thoi vuong quoc đe nhat nhu la dan lan bang hoac thon dan nhung đa thong tri Ebla sau khi vuong quoc đe nhi bi huy diet. Giai đoan nay chung kien viec xay dung gia tang them nhieu nhu cac cung đien, đen tho va đon luy moi. Nguoi Amorite Ebla tho đa than giong nhu cac thoi ky truoc đo va duy tri su thieng lieng cho trung tam thanh. Bieu tuong  va he tu tuong hoang gia thoi vuong quoc đe tam chiu anh huong cua van hoa Yamhad. Vuong quyen đuoc cho la tu cac than Yamhad ban xuong thay vi than Ishtar cua Ebla truoc kia, đieu nay đuoc the hien ro qua an trien thoi Indilimma.


Kinh te Thoi vuong quoc đe nhat, cung đien kiem soat nen kinh te nhung cac gia toc giau co tu quyet tai chinh cua minh ma khong co su can thiep cua chinh quyen. He thong kinh te theo hinh thuc tai phan phoi; cung đien phat luong thuc cho gia nhan thuong truc hoac theo mua. Uoc tinh co khoang 40.000 nhan cong trong he thong nay, nhung nhin chung khong giong nhu o Luong Ha, đat đai trong lang van thuoc so huu rieng, dan chung chi phai nop mot phan loi tuc thuong nien cho cung đien. Nong nghiep chu yeu la chan nuoi; cung đien so huu nhung đan gia suc lon. Dan trong thanh co khoang 140.000 cuu va de, khoang 9.000 gia suc lon khac.
Su thinh vuong cua Ebla bat nguon tu mau dich; muc đo giau co sanh ngang voi cac thanh Sumer trong yeu. Đoi trong mau dich chinh la Mari. Cac mat hang chu yeu o Ebla co le la go đon tu nui xung quanh va vai det. Hang thu cong duong nhu cung la xuat khau chinh, voi so luong lon bang chung thu đuoc tu cac cung đien trong thanh. Ebla phat trien mang luoi thuong mai rong khap đen tan Afghanistan ngay nay. Vai det đuoc chuyen đen Cyprus, co the qua cang Ugarit. Nhung hau het hoat đong buon ban duong nhu thuc hien bang thuyen theo song đen Luong Ha (chu yeu la Kish). Cac hien vat co nien đai tu Ai Cap co đai ghi ten cua cac Pharaoh Khafre va Pepi I đuoc tim thay trong cung đien G.
Ebla tiep tuc la mot trung tam mau dich vao thoi vuong quoc đe nhi, bang chung la cac thanh ton tai xung quanh va cung sup đo đong thoi cung thanh pho. Mau dich van la hoat đong kinh te chinh cua vuong quoc Ebla đe tam; cac phat hien khao co cho thay co nhung trao đoi voi Ai Cap va cac thanh Syria ben bo bien nhu Byblos.


Ton giao Ebla la mot vuong quoc đa than. Thoi vuong quoc đe nhat, nguoi Ebla tho cung cac vi vua đa qua đoi. Than đien đau tien dung cac vi than theo cap. Cac cap than Ebla co the xep vao ba loai. Loai pho bien nhat la cap than vo chong. Loai thu nhi la cac cap cung chung mot ky tich, nhu cung voi nhau tao ra vu tru giong nhu than thoai Ai Cap va Luong Ha. Loai thu ba la mot than duy nhat nhung co hai ten goi. Nguoi Ebla tho mot so than Luong Ha, mot so than Semit Tay Bac la đac trung duy nhat o Ebla. Loai cap than thu nhat tieu bieu co Nidakul (than rieng chi co o Ebla) va vo la Belatu ("vo nguoi"); Rasap va Adamma; than bao ho thanh Kura (cung la đac trung cua Ebla) va vo la Barama. Loai thu ba co than nghe nhan Kamish/Tit, Kothar-wa-Khasis va sao Kim đai dien boi than nui đoi: Shahar la sao Hom va Shalim la sao Mai.
Vuong quoc đe nhat tho nhieu than khac nhu nu than Syria Ishara đuoc ca hoang gia tho phung. Ishtar cung đuoc tho nhung chi đuoc nhac đen co 5 lan trong danh sach te le hang thang, trong khi Ishara quan trong hon nhieu, ten than xuat hien đen 40 lan. Cac than khac nhu Damu; than Luong Ha Utu; Ashtapi; Dagan; Hadad (Hadda) va vo la Halabatu ("nu Halab"); va Shipish, nu than mat troi co đen tho rieng đe cung bai. Bon cong thanh đuoc đat theo ten cac than Dagan, Hadda, Rasap va Utu, chi khong ro moi cong ung voi ten nao. Nhin chung, danh sach te le đe cap đen khoang 40 than đuoc dang te.
Thoi vuong quoc đe tam, nguoi Amorite tho cac than Semit phuong bac thuong thay; cac than Ebla đac trung đa bien mat. Hadad la vi than quan trong nhat, con Ishtar thay the Ishara giu vai tro trong yeu trong thanh ben canh Hadad.


= Gia thuyet lien he voi Kinh Thanh =
Khi bat đau qua trinh giai ma van tu, Pettinato tuyen bo ve moi lien he kha di giua Ebla va noi dung trong Kinh Thanh,  trich dan thong tin tu cac bang ve su ton tai cua Yahweh, cac To phu, Sodom va Gomorrah va cac chuyen khac trong Kinh Thanh. Ban đau, gioi truyen thong kha hao hung ve moi lien he nay  dua tren phong đoan va suy đoan so bo cua Pettinato va nhung nguoi khac. Nhung gio đay, cac y kien nay khong đuoc nhin nhan nua va đong thuan ve mat hoc thuat cho la Ebla "khong lien quan đen cac tieu tien tri, tinh chinh xac lich su cua cac To phu trong Kinh Thanh, su tho phuong Yahweh, hoac Sodom va Gomorrah". Trong cac nghien cuu ve Ebla, trong tam khong con đoi chieu voi Kinh Thanh va Ebla hien đuoc coi la mot nen van minh đung nghia. Cac tuyen bo đa dan đen tranh luan ca nhan va hoc thuat gay gat giua cac hoc gia tham gia, cung nhu ton tai y kien cho la co su can thiep chinh tri cua chinh quyen Syria.


Kham pha Nam 1964, cac nha khao co Y tu Đai hoc La Sapienza o Roma duoi su chi đao cua Paolo Matthiae bat đau khai quat Tell Mardikh. Nam 1968, ho phuc hoi mot buc tuong nu than Ishtar, tren co ten Ibbit-Lim la vua Ebla. Đieu nay giup nhan dien thanh pho, von đuoc nhac đen tu lau qua cac van tu Lagash va Akkad. Trong thap ky tiep theo, nhom nghien cuu phat hien ra mot cung đien (cung đien G) co nien đai khoang nam 2500 - 2000 TCN. Trong cung đien, tim thay mot vat đieu khac nho bang vat lieu quy la đa đen va vang. Cac đo tao tac khac gom đo noi that bang go kham xa cu va cac tuong ghep tu đa mau. Mot chiec bat bang bac mang ten vua Immeya đuoc tim thay tu "Mo chua de", cung voi đo trang suc Ai Cap va mot chiec chuy nghi le Ai Cap do pharaoh Hotepibre tang.
Khoang 17.000 manh vo cac bang chu hinh nem đa đuoc phat hien. Khi ghep lai thu đuoc 2.500 bang hoan chinh tao nen mot kho luu tru lon nhat tu thien nien ky 3 TCN. Khoang 80% cac bang co chu viet Sumer pho bien ket hop giua cac ngu to va ky hieu phien am. Cac bang con lai su dung chu hinh nem Sumer đe dien am mot ngon ngu Semit co truoc đo chua tung đuoc biet đen goi la "tieng Ebla". Mot so bang liet ke cac tu vung song ngu Sumer-Ebla giup dien dich đuoc noi dung. Cac bang cung cap nhieu thong tin quan trong ve đoi song van hoa, kinh te va chinh tri o mien bac Luong Ha khoang giua thien nien ky 3 TCN. Chung giup chung ta co cai nhin sau sac ve đoi song cu dan thuong ngay, thue ma, tu đien Sumer-Ebla, quan he ngoai giao voi cac nha cam quyen xung quanh, loi khuyen day, khuc ca va than thoai.


= Thu vien =
Cac bang bon nghin nam tuoi tao thanh mot trong nhung kho luu tru va thu vien lau đoi nhat tung đuoc phat hien; trong đo co bang chung cho thay thu tich đuoc sap xep va tham chi phan loai. Nhung bang lon hon nguyen thuy đuoc đat tren ke nhung bi đo xuong san khi cung đien bi pha huy. Vi tri cac bang khi khai quat cho phep xac đinh lai luc ban đau chung o đau tren ke. Tu đo dan đen phat hien cac bang đuoc sap xep tren ke theo chu đe.
Cac cuoc khai quat Sumer truoc đo khong ghi nhan đuoc đieu nay. Cach thuc sap xep phuc tap dua tren noi dung van ban chung to ve hoat đong luu tru va thu vien co xua, co the lau đoi hon nhieu so voi chinh thu vien Ebla. Phan lon cac bang luu giu noi dung tu đien la bang chung cho thay chung phuc vu cho mot nhu cau thu vien nhat đinh chu khong phai đon thuan cho vua chua va bo may hanh chinh. Cac bang cho thay bang chung ve qua trinh phien am thuo so khai sang ngoai ngu va chu viet, phan loai va bien muc de tiep can hon, cung su sap xep theo kich co, hinh thuc va noi dung. Do đo, cac bang Ebla them cho gioi hoc gia nhung hieu biet moi ve nguon goc hoat đong thu vien đa ton tai 4.500 nam truoc.


= Di san =
Vuong quoc Ebla đe nhat la mot vi du ve cac quoc gia tap quyen co tu som o Syria va đuoc cac hoc gia coi la mot trong nhung đe che som nhat. Cac hoc gia nhu Samuel Finer va Karl Moore coi đay la the luc hung manh đau tien đuoc ghi nhan tren the gioi. Viec phat hien Ebla lam thay đoi quan điem truoc đay coi lich su Syria chi nhu mot cau noi giua Luong Ha va Ai Cap ma chung minh rang ban than khu vuc nay đa la mot trung tam nen van minh đung nghia.


Noi chien Syria Do Noi chien Syria, viec khai quat Ebla phai ngung lai vao thang 3 nam 2011. Đen nam 2013, khu vuc nam duoi su kiem soat cua nhom vu trang đoi lap Arrows of the Right (Mui ten le phai). Ho đa loi dung đia hinh cao nay đe quan sat đe phong cac cuoc khong kich cua chinh phu va co gang bao ve đia điem đo khoi bi cuop pha. Ke trom đao nhieu đuong ham va phat hien ham mo đay hai cot. Hai cot bi chung xoi tung va vut bo đe tim cua quy. Ben canh viec khai quat cua quan noi day, dan lang gan đo cung đao boi tim đo vat co gia tri. Mot so con do đat ve lam lop gom cho lo nuong banh tu đuong ham.
Ngay 30 thang 1 nam 2020, quan đoi Syria chiem giu đia điem cung cac lang phu can trong cuoc tan cong Tay Bac Syria lan thu 5.


Xem them Azi (thu lai)
Khao co hoc Kinh Thanh
Cac thanh pho Can Đong co đai
Đoan nien đai


Ghi chu Tham khao = Trich dan =


= Nguon dan =


Đoc them Marchetti, Nicolo; Nigro, Lorenzo (1997). "Cultic Activities in the Sacred Area of Ishtar at Ebla during the Old Syrian Period: The "Favissae" F.5327 and F.5238" [Hoat đong ton giao trong đat thanh Ishtar tai Ebla vao thoi co Syria: "Favissae" F.5327 va F.5238]. Journal of Cuneiform Studies (bang tieng Anh). Quyen 49. The American Schools of Oriental Research. tr. 1–44. doi:10.2307/1359889. ISSN 0022-0256. JSTOR 1359889.
Matthiae, Paolo (1976). "Ebla in the Late Early Syrian Period: The Royal Palace and the State Archives" [Ebla vao thoi Syria so khai muon: Cung đien hoang gia va van kho]. The Biblical Archaeologist (bang tieng Anh). Quyen 39 so 3. The American Schools of Oriental Research. tr. 94–113. doi:10.2307/3209400. ISSN 0006-0895. JSTOR 3209400.


Lien ket ngoai Ebla (Tell Mardikh) Đe xuat Ebla (Tell Mardikh) la di san the gioi cua UNESCO (tieng Phap)
Ebla - Tell Mardikh voi hinh anh va ke hoach khai quat (tieng Y)
Hai đoi trong tu đen tho N tai di chi Mardikh-Ebla cua E. Ascalone va L. Peyronel (pdf) (tieng Anh)
Canh quan đo thi Ebla o Syria co cua F. Pinnock (tieng Anh)