Ran luc Gaboon (danh phap hai phan: Bitis gabonica) la mot loai ran luc co đoc thuoc phan ho Viperinae phan bo tai rung mua va trang co tai chau Phi ha Sahara. Đay la thanh vien lon nhat thuoc chi Bitis va la loai ran đoc co rang nanh dai nhat the gioi, dai đen 5 cm (2,0 in), nha ra lieu luong noc đoc cao nhat so voi bat ky loai ran đoc nao khac. Hien khong co phan loai nao đuoc cong nhan.


Phan loai Ran luc Gaboon đuoc mo ta vao nam 1855 la Echidna gabonica.
Lenk et al. (1999) kham pha ra khac biet đang ke giua hai phan loai đuoc cong nhan theo quy uoc B. g. gabonica va B. g. rhinoceros. Theo nghien cuu nay, hai phan loai khac biet lan nhau ve mat di truyen, nhu cach chung khac voi B. nasicornis. Do đo, Lenk et al. (1999) nhan đinh hinh thai phan loai phia tay nhu mot loai rieng biet, B. rhinoceros.
Ten goi pho bien cua loai ran nay bao gom ran ho buom xam, ran phi rung ram, ran thi tham, ran lon đam lay, ran ho xam Gaboon, va ran luc Gaboon.
Khoi đau ten goi bang tieng Bo Đao Nha, Gabon (Gabao) đe cap đen cua song đuoc xay dung tai thi tran Libreville, Gabon, va mot dai hep lanh tho tai bo đat cua nhanh bien nay. Tinh đen nam 1909, Gaboon đe cap đen phan chia phia bac cua Congo thuoc Phap, phia nam đuong xich đao va nam giua Đai Tay Duong va kinh đo 12° đong.


Mo ta Ran truong thanh co tong chieu dai trung binh khoang 125–155 cm (4 đen 5 feet) (than + đuoi) voi tong chieu dai toi đa khoang 205 cm (81 in) cho mot mau vat thu đuoc tai Sierra Leone. Ca hai gioi co the phan biet đuoc bang chieu dai rang trong moi tuong quan đen tong chieu dai co the: xap xi 12% đoi voi ran đuc va 6% đoi voi ran cai. Ran truong thanh, đac biet la ran cai, rat nang ne va to khoe. Mot con ran cai co kich thuoc nhu sau:

Theo mo ta loai B. gabonica, Spawls et al.. (2004) đua ra tong chieu dai trung binh khoang 80–130 cm (32 đen 51,5 in), con tong chieu dai toi đa khoang 175 cm (69,3 in), cho rang loai nay co le van con phat trien lon hon. Ho thua nhan bao cao rang co nhung mau vat vuot qua 1,8 m (6 ft), hoac tham chi tong chieu dai vuot qua 2 m (6,5 ft), nhung tuyen bo khong co chung cu thuyet phuc. Mot mau vat lon co tong chieu dai chinh xac 1,8 m (5,9 ft), bat đuoc vao nam 1973, can nang khoang 11,3 kg (25 lb) voi da day trong rong. Đay la loai ran đoc nang nhat chau Phi.
Đau ran lon, co hinh tam giac, trong khi phan co thu hep đang ke: gan mot phan ba chieu rong phan đau. Mot cap "sung" rat nho nho len giua hai lo mui troi. Đoi mat to va linh đong, đinh vi tot truoc mat va co 15–21 vay o mat uon vong bao quanh. Co khoang 12–16 vay giua hai mat tren đinh đau. 4 hoac 5 hang vay tach roi vay thi giac duoi va vay tren moi. Co khoang 13–18 vay tren moi va 16–22 vay duoi moi. Rang nanh co the đat chieu dai len đen 55 mm (2,2 in): dai nhat so voi bat ky loai ran đoc nao khac.
Giua than, co khoang 28–46 hang vay lung, tat ca đeu lat up ro rang tru cac hang ben ngoai moi ben. Vay ben hoi xien. So luong vay bung khoang 124–140: hiem khi hon 132 o ran đuc, hiem khi it hon 132 o ran cai. Co 17–33 cap vai duoi đuoi: ran đuc khong it hon 25, ran cai khong nhieu hon 23. Vay hau mon đon le.
Mau sac hoa van bao gom mot loat nhung vet mau nhat, tua hinh chu nhat chay xuong trung tam lung, khoang trong o giua co nhieu dau vet sam mau, co hinh đong ho cat mep vang. Suon co mot loat đom hinh thoi mau nau vang hoac nau, cung nhung thanh doc sang mau o giua. Bung nhat mau cung nhieu vet mau nau hoac đen khong đeu. Đau ran mau trang hoac mau kem, mot đuong thang sam mau, min o trung tam; nhieu đom đen tren goc phia sau, mot đom tam giac xanh-đen sam nam đang sau va ben duoi moi mat. Trong đen mat co mau kem, trang vang, cam hoac bac.


Phan bo va sinh canh Loai ran nay co the tim đuoc tai Guinea, Ghana, Togo, Nigeria, Cameroon, Guinea Xich Đao, Gabon, cong hoa Congo, cong hoa Dan chu Congo, mien bac Angola, cong hoa Trung Phi, Nam Sudan, Uganda, Kenya, mien đong Tanzania, Zambia, Malawi, mien đong Zimbabwe, Mozambique va đong bac tinh KwaZulu-Natal tai Nam Phi. Mallow et al. (2003) cung liet ke Sierra Leone, Senegal va Liberia tai Tay Phi. Noi phan loai đuoc xac đinh la "Gabon" (chau Phi).
Ran luc Gaboon thuong tim đuoc tai rung nhiet đoi va rung thua gan đo, chu yeu o đo cao thap, nhung thinh thoang cao đen 1500 m tren muc nuoc bien. Spawls et al. (2004) đe cap đen đo cao toi đa 2100 m. Theo Broadley va Cock (1975), ran thuong tim đuoc tai moi truong song song noi cu tru cua ho hang gan, B. arietans, thuong tim đuoc tai lang que mo rong.
Tai Tanzania, loai ran nay tim đuoc trong bui ram khoang thap, đon đien trong đieu, tren đat nong nghiep duoi bui cay hoac bui ram. Tai Uganda, ran tim đuoc trong rung va đong co gan đo. Ran cung sung tuc trong cac khu vuc rung khai hoang: đon đien cacao tai tay Phi va đon đien ca phe tai đong Phi. Ran cung sinh song trong rung xanh quanh nam tai Zambia. Tai Zimbabwe, ran chi tai khu vuc co luong mua lon doc theo vach nui rung o phia đong đat nuoc. Nhin chung, ran cung co the tim đuoc tai đam lay, cung nhu trong vung nuoc tinh va đong. Chung thuong tim đuoc o khu vuc nong nghiep gan rung va tren đuong lo vao ban đem.


Tap tinh Chu yeu ve đem, ran luc Gaboon co tieng di chuyen cham va điem tinh. Chung thuong san moi bang cach phuc kich, thuong xuyen bo ra thoi gian dai bat đong, cho đoi con moi thich hop đe can. Mat khac, ran san moi tich cuc, chu yeu trong 6 gio đau ban đem. Tai Kumasi, Ghana, chung thuong xuyen bi nguoi giu nong trai giet xung quanh vai chuong ngua tren bai đat trong cach rung khoang 500 met - mot dau hieu cho biet chung đang san chuot tren đong co. Loai ran nay thuong rat điem tinh, tham chi khi cam len, hiem khi can hoac rit, khong giong nhu hau het ran luc. Tuy nhien, nhung con ran kich đong van gay ra cac vet can.
Van đong chu yeu theo đuong thang, chuyen đong "truon bo" cham chap bang vay bung. Ran co the quan quai tu ben nay sang ben kia khi bao đong, nhung chi trong khoang cach ngan. Ditmars (1933) tham chi mieu ta ran co kha nang uon khuc phia ben.
Neu bi đe doa, ran co the lon tieng rit len nhu mot loi canh bao, lam nhu vay theo mot nhip đieu sau va on đinh, phan đau hoi det tai moi thoi điem tho. Mac du vay, ran khong tan cong tru khi bi khieu khich nghiem trong, tuy nhien ran luc Gaboon la mot trong nhung loai ran noi tieng nhanh nhen nhat tren the gioi, vi vay can than trong khi cam chung len.
Đa co nhieu mo ta ve tinh khi khong hung hang chung cua ran. Sweeney (1961) đa viet rang ran luc de đieu khien "co the cam len mot cach tu do nhu bat ky loai ran khong co noc đoc nao", mac du đieu nay hoan toan khong nen. Trong Lane (1963), Ionides giai thich ong se chup hinh mau vat bang cach đau tien cham nhe vao đinh đau ran voi mot cap kep đe kiem tra phan ung cua ran luc. Ran gian du hiem khi pho bay ra, do đo cay kep thuong đuoc đat sang mot ben. Con ran đuoc tum chat ngay co bang mot tay va co the ran đuoc giu chat nho nguoi khac khi ong nhat chung len, đua con ran vao chiec hop đong nap. Ong cho biet nhung con ran hau nhu khong bao gio can nhau.
Parry (1975) mo ta cach thuc loai ran nay co mot pham vi chuyen đong mat rong lon hon so voi nhung loai ran khac. Cung mot mat phang nam ngang, chuyen đong mat co the đuoc duy tri ngay ca khi phan đau co the xoay len hoac xuong mot goc cua len đen 45°. Neu phan đau ran co the xoay 360°, mot mat se nghieng len va mat con lai nhin xuong, tuy thuoc vao chieu quay. Ngoai ra, neu mot mat nhin ve phia truoc, mat kia nhin lai, nhu the ca hai đeu đuoc ket noi voi mot vi tri co đinh tren mot truc giua hai mat. Nhin chung, đoi mat ran thuong liec qua lai nhanh va cu chi giat giat. Khi ngu, mat khong chuyen đong va đong tu tuong tac manh me. Đong tu co gian đot ngot va chuyen đong mat tiep tuc tro lai khi con ran tinh day.


Khau phan Do kich thuoc co the to lon, nang ne, ran truong thanh khong co an con moi lon nhu tho truong thanh. Khi con moi xuat hien, ran tan cong voi đo chinh xac rat nhanh tu bat ky goc đo nao. Mot khi ran tan cong con moi, chung ngoam chat bang cap rang nanh lon, chu khong đe con moi chay đi va cho đoi moi chet. Hanh vi nay rat khac voi hanh vi nhung loai ran khac. Ran luc Gaboon co khau phan đa dang voi nhieu loai gom chim (vi du: bo cau, ga sao, đa đa), luong cu (vi du: ech, coc) va thu nho, chang han nhu thu gam nham (vi du: chuot đong, chuot cong, tho va nhim). Ngoai ra con co bao cao, loai ran nay con san con moi kho hon, chang han nhu khi cay, chuot tui Gambia (Cricetomys), nhim đuoi co chau Phi (Atherurus) va tham chi ca linh duong hoang gia nho (Neotragus).


Sinh san Trong thoi gian đong duc đinh cao, ran luc đuc tham gia chien đau. Đieu nay bat đau bang mot con đuc xoa cam cua no doc theo lung con ran khac. Ran đuc thu hai sau đo nang đau no len cang cao cang tot. Khi ca hai đeu lam nhu vay, co ran quan vao nhau. Khi phan đau can bang, ran quay vong tro lai va đay. Co the ran xen lan vao nhau khi chuyen đoi vi tri. Ran tro nen lang quen moi thu khac, tiep tuc ngay vong ca sau khi nga len mot mat phang hoac xuong nuoc. Đoi khi ran quan vao nhau va bop chat đen noi vay ran tach ra do ap luc. Ran cung đa tung quan sat rang đau nhau khi mieng đong lai. Thinh thoang, ran chien đau se tro nen met moi va hoa chien bang cach "đong thuan", nghi ngoi mot thoi gian truoc khi đau tro lai mot lan nua. Su kien nay đuoc giai quyet khi mot trong hai thuc đau con ran kia xuong đat thanh cong va nang đau no len 20–30 cm. Trong đieu kien nuoi nhot, chien đau co the xay ra bon hoac nam lan mot tuan cho đen khi tan tinh va giao phoi ket thuc.
Thai ky mat khoang 7 thang, chu ky sinh san khoang 2 đen 3 nam. Mot chu ky sinh san 5 nam co the dien ra. Thuong xuyen, ran sinh san cuoi mua he. Phan loai B. g. gabonica sinh ra 8–43 ran con. Phan loai B. g. rhinoceros co sinh nhieu đen 60 ran con. Tuy nhien, thuc te so luong ran con hiem khi vuot qua 24. Ran so sinh dai 25–32 cm va nang 25–45 g.


Noc đoc Vet can cua loai ran nay rat hiem, do tinh chat cuc ky khong hung hang cua chung va vi pham vi đuoc gioi han đen khu vuc rung nhiet đoi. Do boi tinh cach cham chap va mien cuong khi di chuyen ngay ca khi tiep can, ran can thuong xay ra do vo tinh giam phai mot con ran Gaboon, nhung tham chi ve sau khong đam bao đo la mot vet can. Tuy nhien, khi mot vet can xay ra, phai luon luon đuoc xem la mot ca cap cuu y te khan cap nghiem trong. Ngay ca khi vet can trung binh tu mau vat co trung binh van co kha nang gay tu vong. Chat khang noc đoc nen su dung cang som cang tot đe cuu song nan nhan neu khong anh huong đen tu chi.
Noc đoc huy hoai te bao cua loai ran nay đac biet đuoc xem la khong qua đoc dua tren nhung thu nghiem tien hanh tren chuot. Tren chuot, LD50 đo đuoc khoang 0.8–5.0 mg/kg khi tiem tinh mach, 2.0 mg/kg khi tiem phuc mac va 5.0–6.0 mg/kg khi tiem duoi da. Do tuyen noc đoc to lon va moi vet can lai nha ra lieu luong noc lon nhat so voi bat ky loai ran đoc nao khac. Đieu nay phan anh thuc te rang, khong giong nhieu loai ran đoc chau Phi, chang han ran puff adder, luc Gaboon khong nha con moi sau khi can, cho phep tiem vao luong noc đoc lon hon. Lieu luong co the lien quan đen trong luong co the, trai nguoc voi khoang thoi gian co vat. Brown (1973) đua ra đo bien thien lieu luong noc đoc khoang 200–1000 mg (noc đoc kho), Pham vi bien thien 200–600 mg cho mau vat co chieu dai 125–155 cm cung tung co bao cao. Spawls va Branch (1995) phat bieu rang luong noc đoc tu 5 đen 7 ml (450–600 mg) co the đuoc tiem vao trong mot lan can đon nhat.
Nghien cuu cua Marsh va Whaler (1984) bao cao lieu luong toi đa noc đoc tuoi khoang 9,7 ml, con noc đoc kho bien chuyen đen 2400 mg. Ho gan kep đien "mom sau" voi goc ham mo rong gay me mau vat (chieu dai 133–136 cm, chu vi 23–25 cm, trong luong 1,3–3,4 kg), luong noc đoc 1,3–7,6 ml (trung binh 4,4 ml). Hai đen ba cu no đien trong khong gian cach nhau 5 giay đu đe lam trong rong tuyen noc đoc. Con ran đuoc su dung cho nghien cuu, co vat tu 7 đen 11 lan trong khoang thoi gian 12 thang, trong thoi gian đo suc khoe con ran van tot va hieu luc noc đoc van nhu nhau.
Dua tren đo nhay cam cua khi voi noc đoc, Whaler (1971) uoc luong 14 mg noc đoc đu đe gay tu vong cho mot nguoi: tuong đuong 0,06 ml noc đoc, hoac 1/50 đen 1/1000 nhung gi co the đat đuoc trong mot lan co vat duy nhat. Marsh va Whaler (1984) ghi lai 35 mg (1/30 luong noc đoc trung binh) se đu đe giet mot nguoi đan ong nang 70 kilogam (150 lb). Branch (1992) cho rang 90–100 mg se gay tu vong o nguoi. Do su hiem co cua cac loai vet ran can, tiep tuc đieu tra la can thiet.
O con nguoi, mot vet can gay ra nhung trieu chung nhanh va de thay sung phong, đau du doi, soc nang va bong giop vay quanh. Trieu chung khac co the bao gom chuyen đong khong ngang hang, đai tien, tieu tien, sung phong luoi va mi mat, co giat va bat tinh. Bong giop, bam tim va hoai tu co the bao quat. Co the bat ngo ha huyet ap, ton thuong tim va kho tho. Mau co the khong đong tu đuoc, xuat huyet noi bo ma co the dan đen chung huyet nieu va non ra mau. Ton thuong mo noi bo co the đoi hoi phai phau thuat cat xen va co le cat cut. Lanh vet thuong co the cham va tu vong trong giai đoan phuc hoi khong phai hiem.


Xem them Ran can


Chu thich Tham khao Lien ket ngoai Gaboon viper (snake) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Bitis gabonica tai Reptarium.cz Co so du lieu lop Bo sat. Truy cap 2 thang 8 2007.
Keeping Gaboon Vipers at VenomousReptiles.org. Truy cap 2 thang 8 nam 2007.
Video of B. g. gabonica and B. arietans tren YouTube. Truy cap 9 thang 12 nam 2006.
Video of B. g. gabonica feeding tren YouTube. Truy cap 8 thang 8 nam 2007.
B. g. gabonica image Luu tru ngay 24 thang 9 nam 2015 tai Wayback Machine at Glades Herp Luu tru ngay 14 thang 10 nam 2015 tai Wayback Machine. Truy cap 9 thang 8 nam 2007.
Gaboon Viper Pictures at Animal Spot
Life is Short, but Snakes are Long