Henry VIII (28 thang 6 nam 1491 – 28 thang 1 nam 1547) la Quoc vuong cua nuoc Anh tu ngay 21 thang 4 nam 1509 cho đen khi bang ha. Ong la Lanh chua, ve sau la Vua cua Ireland. Giong cac vua Anh khac, ong tu nhan danh hieu Quoc vuong Phap. Henry la vua thu hai thuoc Nha Tudor, ke vi phu vuong Henry VII.
Ngoai sau cuoc hon nhan, Henry VIII con noi tieng do đa tach Giao hoi Anh khoi Giao hoi Cong giao Roma. Su tranh chap cua Henry đoi voi Roma dan đen cuoc ly giao cua Giao hoi Anh khoi tham quyen giao hoang, giai the cac tu vien, va nha vua đam nhan vi tri lanh đao toi cao cua Giao hoi Anh. Tuy nhien, Henry van duy tri niem tin vao giao ly Cong giao, ngay ca sau khi ong bi va tuyet thong.
Henry đuoc xem la mot quan vuong hoc thuc, cuon hut, va thanh cong, đuoc ca tung nhu la "mot trong nhung đe vuong đay suc thu hut tung ngoi tren ngai vang nuoc Anh." Nha vua cung viet sach va sang tac nhac. Khao khat cua Henry co mot con trai đe ke vi - mot phan do tinh huyen hoac cua nha vua, phan khac do ong tin rang mot Nu vuong se khong đu nang luc đe cung co trieu đai Tudor va duy tri nen hoa binh mong manh cua đat nuoc sau Chien tranh Hoa Hong - dan đen hai su kien đang ghi nho ve thoi tri vi cua nha vua: sau cuoc hon nhan nhieu uan khuc, va vai tro cua nha vua nhu la nhan to khoi phat thuc đay tien trinh cai cach ton giao tai nuoc Anh, ve sau đa khien đat nuoc nay tro thanh mot quoc gia Khang Cach lai duy tri mot so truyen thong Cong giao. Cuoi đoi, Henry tro nen beo phi, suc khoe suy giam; hinh anh ong trong mat than dan chi con la mot ong vua dam đang, ich ky, khac nghiet, va tam ly bat on.


Thieu thoi Chao đoi tai Lau đai Greenwich, Henry VIII la con thu ba va la con trai thu hai cua Henry VII va Elizabeth xu York. Trong sau anh em cua Henry chi co ba nguoi con song cho đen tuoi truong thanh: Arthur, Than vuong xu Wales, Margaret Tudor, va Mary Tudor. Henry đuoc Richard Fox, Giam muc Exeter lam le rua toi tai tu vien dong Phan-xi-co gan lau đai. Henry thu huong nen giao duc hang đau tu cac giao tap trong cung, thong thao tieng Latin, tieng Phap, mot it tieng Tay Ban Nha, va tieng Hi Lap co. Boi vi Than vuong Arthur, anh cua Henry, đa đuoc chon lam nguoi ke vi, Henry đuoc chuan bi cho mot chuc vu trong giao hoi. Elizabeth xu York, me cua Henry, qua đoi khi cau moi 11 tuoi.
Nam 1502, Arthur lia đoi o tuoi 15, chi 20 tuan le sau khi ket hon voi Catalina cua Aragon, đe lai moi nghia vu va ky vong tren vai cau em trai Henry moi 10 tuoi. Thang 9 nam 1502, Henry ke vi anh trai đe tro thanh Cong tuoc xu Cornwall, roi Than vuong xu Wales, va Ba tuoc Chester vao thang 2 nam 1503.
Do muon cung co lien minh quan su giua Anh va Tay Ban Nha, Henry VII buoc con trai thu hai cua minh ket hon voi Catalina, con gai cua Quoc vuong Ferrando II va Nu vuong Isabel I, chi mot thoi gian ngan khi Arthur lia đoi, voi su quyet tam tu Isabel va Henry VII. Henry, moi 11 tuoi, khong đuoc phep song chung voi Catalina lon hon cau nam tuoi; hai ben đuoc yeu cau phai cho đoi. Song, do Nu vuong Isabel I qua đoi nam 1504, roi nhung van đe nay sinh tu viec ke vi vuong quoc Castilla, đa lam thay đoi vi the cua Catalina. Cha co, Ferrando, muon co o lai Anh trong cuong vi đai su cho Tay Ban Nha, nhung moi quan he giua Henry VII va Ferrando đa xau đi.
Sau khi Henry VII bang ha ngay 22 thang 4, 1509, tan vuong tuyen bo ket hon voi Catalina. Henry VIII cho rang đo la uoc muon cua vua cha truoc khi tu tran. Du đieu nay co that hay khong, thi cuoc hon nhan la ich loi cho Henry vao thoi điem ay: Hoang đe Maximilian I cua Đe quoc La Ma thanh muon ga chau gai, Leonor cua Castilla, cho Henry.


Tri vi: 1509 – 1525 Hai ngay sau khi đang quang, Henry ra lenh bat giu hai quan đai than đang suy giam uy tin, Sir Richard Empson va Edmund Dudley. Ho bi buoc toi phan loan roi bi xu tu nam 1510. Đo la chien thuat đuoc Henry thuong xuyen ap dung đoi voi nhung ai bi xem la đang ngang tro buoc tien cua ong.
Henry co cong to điem hinh anh cua minh nhu la mot nha lanh đao uyen bac, cung vua tro thanh đia điem sang tao trong nghe thuat va hoc thuat. Ban than nha vua cung la mot nhac si, tac gia, va thi si. Xung quanh nha vua la nhung nhac si nhu Benedict de Opitiis, Richard Sampson, Ambrose, va nghe si phong cam đen tu Venice, Dionisio Memo. Henry co mot bo suu tap cac loai nhac cu; nha vua su dung thanh thao đan lute, organ, va đan virginals; nha vua to ra xuat sac trong xuong am va hat.
Henry rat thich choi bai va xuc sac, gioi trong cac mon the thao, nhat la cuoi ngua đau thuong, san ban, va quan vot.
Henry cung noi tieng la nguoi sung đao, va nhiet tinh bao ve đao giao. Nha vua viet quyen Assertio Septem Sacramentorum cong kich nha cai cach ton giao nguoi Đuc Martin Luther va bien minh cho giao ly Cong giao nhu cac bi tich, le Misa, va quyen toi thuong cua Giao hoang. Giao hoang Leo X rat hai long va ban tang Henry danh hieu Fidei Defensor (Nguoi Bao ve Đuc tin).


= Nuoc Phap va Nha Habsburg =
Nam 1511, Giao hoang Julius II cong bo Lien minh thanh chong lai nuoc Phap. Lien minh moi nay phat trien nhanh chong voi su gia nhap cua Tay Ban Nha, Đe quoc La Ma thanh, va Anh. Henry quyet đinh nam lay co hoi đe mo rong lanh tho o phia bac nuoc Phap. Ong cham dut Hiep uoc Westminster, cam ket ho tro Tay Ban Nha chong Phap vao thang 11 nam 1511, va chuan bi cho cuoc chien Lien minh Cambrai.
Nam 1513, Henry xam lan nuoc Phap, quan Anh đanh bai quan Phap trong Tran Spurs. Mac du anh re ong, James IV cua Scotland, xam lang nuoc Anh theo yeu cau cua Louis XII cua Phap, Henry van khong chiu lui binh. Vuong hau Catalina, đang nam quyen nhiep chinh khi Henry vang mat, lanh đao quan Anh đanh bai quan Scotland trong Tran Flodden vao ngay 9 thang 9, 1513. James IV thiet mang trong chien tran, cham dut su can thiep ngan ngui cua Scotland.
Ngay 18 thang 2, 1516, Catalina sinh cho Henry nguoi con duy nhat con song đen tuoi truong thanh, Vuong nu Mary (truoc đo, nam 1511, Catalina sinh mot con trai la Henry, Cong tuoc xu Cornwall nhung chi song vai tuan sau khi chao đoi).


Quyen luc = Chinh quyen va tai chinh =
Tinh trang tai chinh nuoc Anh gan nhu la mot tham hoa trong nhung nam tri vi cua Henry, mac du nha vua thua huong mot nen kinh te thinh vuong (chua ke đat đai cua giao hoi bi tich thu lam gia tang tai san cua hoang gia). Su tieu xai hoang phi cua nha vua cung suu cao thue nang đa tan pha nen kinh te. Lay thi du, Henry gia tang so luong tau cho Hai quan Hoang gia tu 5 chiec len đen 53 chiec. Say me cac toa lau đai, khi đang quang Henry co mot ta, khi bang ha con so nay la 55 voi 2 000 chiec tham theu. Đe so sanh, vua nuoc lang gieng va la chau cua Henry, James V cua Scotland, chi co nam lau đai voi 200 tam tham theu. Henry hanh dien khi khoe khoang bo suu tap vu khi cua minh, trong đo co bo thiet bi cung ten ngoai nhap, 2 250 mon quan nhu, va 6 500 sung ngan.
Khi moi len ngoi, Henry phu thuoc nhieu vao cac co van, nhung ve sau nha vua nam toan quyen. Tu nam 1514 đen 1529, Thomas Wolsey (1473-1530), mot hong y Cong giao, lam te tuong, trong thuc te kiem soat chinh sach ngoai giao va noi tri cho ong vua tre. Ong thuong thao mot cuoc huu chien voi Phap. Ong đa dan dat nuoc Anh luc tien luc thoai trong vai tro đong minh voi Phap lan Đe quoc La Ma thanh. Wolsey tap trung quyen luc ve chinh quyen trung uong. Song, chu truong cua Wolsey su dung cac khoan no bat buoc đe tai tro cho cac cuoc vien chinh cung so luong tai san khong lo va nep song pho truong cua ong gay cam phan trong gioi giau co o Anh. Roi Wolsey lam nha vua that vong vi khong the giup ong xoa bo cuoc hon nhan voi Vuong hau Catalina. Ngan kho trong rong sau nhieu nam tieu xai hoang phi, va khi su bat man dang cao Henry can co giai phap moi: Wolsey bi thay the. Sau 16 nam song tren đinh cao danh vong va quyen luc, nam 1529 Wolsey bi that sung, nam sau ong bi bat giu, bi gan toi phan loan, roi chet trong tu. Su sup đo cua Wolsey la loi canh bao cho Giao hoang va gioi tang lu o Anh ve nhung gi ho se đoi dien neu khong thuan theo y nha vua. Henry toan quyen cai tri đat nuoc, mac cho cac phe phai trong trieu van tiep tuc đau đa va tru khu lan nhau.
Geoffrey Elton (1962) suy luan rang co mot cuoc cach mang quan trong xay ra trong trieu. Mac du thua nhan Henry la mot quan vuong thong minh sac sao, Elton tim thay phan đong gop lon lao trong cac đong thai tich cuc, nhat la quyet đinh tach roi khoi Ro-ma, la do Thomas Cromwell chu khong phai nha vua. Elton nhan thay Henry la nha lanh đao tai nang nhung ong khong đu kien nhan đe theo đuoi nhung ke hoach lau dai; đung hon, nha vua la mot ke co hoi, nho nguoi khac đua ra cac y tuong va su dung ho đe đat đen muc đich. Nhung cuoc phieu luu tinh ai cua Henry la mot phan trong chuoi chung cu cua Elton; mot nguoi đan ong ket hon đen sau lan, theo Elton, khong the la nguoi co the kiem soat so phan cua minh. Elton nhan ra rang chinh Thomas Cromwell la nguoi đa hinh thanh y niem ve mot nuoc Anh thinh vuong voi su tham gia tich cuc cua nguoi dan thong qua Quoc hoi, va đo la su khoi đau cho mot nha nuoc phap quyen. Can co su chuan thuan cua Quoc hoi khong co nghia la nha vua nhuong bo; Henry la nha cai tri chuyen che, chua bao gio to ra ngan ngai khi su dung quyen luc cua minh. Su đong thuan cua nguoi dan chi giup lam tang chu khong han che quyen luc hoang gia.


= Cai cach ton giao =

Henry chua bao gio chinh thuc bac bo than hoc Cong giao, nhung tu nam 1534, nha vua tu nhan minh la nha lanh đao toi cao cua giao hoi tai Anh. Quyet đinh nay, ket hop voi nhung đong thai ke tiep nhau, dan da hinh thanh nen mot giao hoi tach roi khoi Ro-ma, Giao hoi Anh. Henry va cac co van cua ong cam thay rang Giao hoang, trong cac van đe the tuc, đang hanh đong nhu la mot vuong quyen Y, do đo lam lu mo vai tro lanh đao ton giao cua ong. Vi quyen loi quoc gia, Henry ngay cang cam thay kho chap nhan khi nhung van đe noi chinh quan trong cua nuoc Anh đeu đuoc quyet đinh boi nguoi Y. Su kien huy hon voi Catalina la mot thi du đien hinh nhung chinh no khong phai la nguyen nhan cua su viec.
Cuoc cai cach giao hoi do Henry tien hanh khoi phat tu nhung nguyen nhan phuc tap hon chu khong chi đon thuan la khao khat cua nha vua muon co vo moi va co con trai đe ke vi. Henry khang đinh rang cuoc hon nhan đau tien chua bao gio la hop le, nhung viec huy hon chi la mot trong nhung nhan to khien Henry muon cai cach giao hoi. Tu nam 1532-1537, Henry ban hanh mot loat đao luat lien quan đen moi quan he giua nha vua voi Giao hoang, va ve co cau to chuc cua Giao hoi Anh. Trong giai đoan nay, Henry giai the cac tu vien va nhung đien tho hanh huong nhu la mot phan trong no luc cai cach giao hoi. Nha vua luon thu giu vai tro chu chot trong viec ra quyet sach ve ton giao; chinh sach nay, đuoc ong kien tri theo đuoi, co the đuoc mieu ta chinh xac nhat la đi theo đuong loi trung dung.


= Giai the cac tu vien =
Tren khap nuoc Anh co rat nhieu co so ton giao so huu nhieu đat đai cho ta đien thue muon đe canh tac. Tu nam 1536-1541, Henry giai the cac co so ton giao va chuyen đoi mot phan nam đat canh tac cua nuoc Anh sang tay chu moi. Ke hoach đuoc thiet ke nham tao ra mot gioi quy toc chiu on nha vua, ho la nhung nguoi su dung đat canh tac hieu qua hon.
Henry tien hanh mot so thay đoi trong cung cach hanh đao. Nha vua ra lenh cho gioi tang lu thuyet giang chong lai cac loai anh tuong me tin, cac thanh tich, cac loai phep la, va viec hanh huong, cung nhu doi bo cac chan nen. Sach day giao ly nam 1545, goi la King’s Primer, loai bo cac thanh. Nghi le cu hanh bang tieng Latin nhuong cho cho tieng Anh. Đien tho cac thanh bi huy bo, va cac thanh tich bi che gieu nhu la nhung bo xuong kho vo gia tri.


Nhung nguoi tinh Khong nhu moi nguoi van nghi ve ong, Henry khong co qua nhieu moi quan he ngoai hon nhan, co the xac đinh chac chan la truong hop cua hai nguoi tinh: Elizabeth Blount va Mary Boleyn. Mat khac, cung kho co the noi Henry khong co ai khac ngoai hai nguoi tinh ke tren; Alison Weir tin rang Henry dinh liu đen nhieu moi quan he ngan ngui va bi mat, hau het đeu dien ra o toa nha Jordan House ben bo song.
Thang 6, 1519, Elizabeth "Bessie" Blount sinh cho Henry mot con trai ngoai hon, Henry FitzRoy. Cau be đuoc tan phong Cong tuoc Richmond thang 6, 1525 trong ke hoach tien hanh tung buoc mot đe hop phap hoa đua con ngoai hon. Nam 1533, FitzRoy ket hon voi Mary Howard, em ho cua Anne Boleyn, nhung FitzRoy chet ba nam sau đo ma khong co con.
Mary Boleyn la nguoi tinh cua Henry truoc khi em gai co, Anne Boleyn, tro thanh vo thu hai cua nha vua. Truoc đo co thuoc đoan tuy tung cua Catalina. Đa co đon đai rang hai con cua Mary, Catherine va Henry, la con cua nha vua, nhung Henry chua bao gio thua nhan đieu nay nhu ong đa lam voi Henry FitzRoy.
Nam 1510, nguoi ta tin rang Henry co quan he voi em gai cua Edward Stafford, Cong tuoc Buckingham, la Anne Hastings, Nu Cong tuoc Huntingdon, khien Stafford gian du, va Lord George Hastings, chong cua Anne, goi co vao mot tu vien. Eustace Chapuys viet, "chong cua nguoi phu nu ay đem vo đen mot tu vien cach xa 60 dam đe khong ai con thay co".


Tieu hon: 1525-1533 Henry mat kien nhan voi viec Catalina khong co kha nang sinh con trai đe noi ngoi. Ngoai tru Mary, cac con cua Catalina đeu chet khi con nho, ma Henry khao khat co mot con trai đe cung co quyen luc trieu đai Tudor.
Nam 1525, Henry phai long mot thieu nu quyen ru trong đoan tuy tung cua Vuong hau, Anne Boleyn. Luc đau, Anne khuoc tu moi moi moc cua Henry, va tu choi tro thanh nguoi tinh cua nha vua nhu chi co, Mary Boleyn tung lam. Co noi: "Toi khan thiet nai xin hoang thuong tu bo y đinh ay. Toi tha mat mang song con hon đanh mat su chan that cua minh." Loi khuoc tu cua co gai lam co tro nen quyen ru hon, khien nha vua cang kien tri theo đuoi co.

Cuoi cung, khi nhan thay nhung co hoi thuan loi khi đuoc nha vua say me, Anne bay to su cuong quyet chi nhan loi neu co chinh thuc tro thanh Vuong hau. Nha vua quyet tam huy bo hon nhan voi Catalina.
Henry truc tiep thinh cau Giao hoang ma khong thong qua Hong y Thomas Wolsey. Thu ky cua Henry, William Knight, đuoc sai đen gap Giao hoang Clemente VII đe xin huy hon voi lap luan sac thu do Giao hoang Giulio II ban hanh la khong co co so, boi vi cuoc hon nhan ngan ngui giua Catalina voi Arthur đa đuoc cong nhan la hoan hop (hai nguoi đa nen vo chong trong khue phong). Vi vay, Henry thinh cau đuoc phep tai hon.
Tuy nhien, khi ay Giao hoang đang bi quan thuc boi chau cua Catalina, Hoang đe Karl V, rat kho khan Knight moi co the gap Giao hoang, va cung chi xoay xo xin đuoc quy che tai hon co đieu kien. Henry buoc phai nho Wolsey. Wolsey lam moi đieu co the đe nha vua hai long, ong trieu tap mot phien toa giao hoi tai Anh voi su co mat cua đac su cua Giao hoang.
Vo Henry VIII cua Shakespeare mieu ta chinh xac hanh đong ngoan muc cua Catalina tai phien toa. Ba quy phuc truoc Henry, khan nai nha vua, va trinh bay su viec cach thuyet phuc, roi roi khoi phien toa trong nuoc mat. Charles V chong lai viec huy hon du khong chac la ong co nhieu anh huong tren Giao hoang. Du vay, Henry tin rang Giao hoang se khong cho phep huy bo cuoc hon nhan voi co cua hoang đe Giao hoang cam Henry tai hon cho đen khi co quyet đinh đen tu Roma, chu khong phai tai Anh. Tin rang Wolsey la ke phan boi, Anne Boleyn duy tri ap luc cho đen khi Wolsey bi bai nhiem nam 1529. Sau khi mat chuc, Wolsey nai xin Anne giup ong phuc hoi quyen luc nhung bi tu choi. Wolsey am muu luu đay Anne, đong thoi bat lien lac voi Vuong hau Catalina va Giao hoang đe thuc hien ke hoach. Khi am muu bi bai lo, Henry ra lenh bat giu Wolsey; neu khong chet vi benh tat nam 1530, co le ong đa bi xu tu hinh vi cao buoc phan quoc. Thay the Wolsey, Thomas More bat đau hop tac voi nha vua thuc thi chinh sach moi, tai Quoc hoi ong len an Wolsey va cong bo quan điem cac nha than hoc tai Oxford va Cambridge cho rang hon nhan giua Henry va Catalina la bat hop le. Tuy nhien, khi Henry khoi su bac bo tham quyen cua Giao hoang, su e ngai cua More cung gia tang.

Mot nam sau, Catalina bi truc xuat khoi trieu đinh. Sau khi Wolsey bi that sung, quyen luc chinh tri cua Anne gia tang đang ke. La mot phu nu thong minh va hoc thuc, mot đieu hiem co vao thoi ay, Anne quan tam đen giao huan cua nhung nha cai cach Khang Cach. Khi Tong Giam muc Canterbury William Warham qua đoi, Anne van đong cho tuyen uy cua gia đinh ba, Thomas Cranmer, đuoc bo nhiem vao vi tri nay. Nho su can thiep cua Vua nuoc Phap, su bo nhiem đuoc Roma chuan thuan.
Tien trinh tach roi khoi Roma dien ra cham chap. Nam 1532, mot luat su ung ho Anne, Thomas Cromwell, trinh Quoc hoi cac đao luat cong nhan tham quyen cua nha vua tren giao hoi. Sau khi cac đao luat nay đuoc thong qua, Thomas More tu nhiem, chuc te tuong đuoc giao cho Cromwell.


= Hon nhan thu hai =
Mua đong nam 1532, trong lan hoi kien voi Francis I cua Phap tai Calais, Henry co đuoc su hau thuan cua vua nuoc Phap, ngay khi vua ve đen Dover, Anh, Henry va Anne bi mat to chuc hon le. Anne mang thai, hai nguoi to chuc hon le lan thu hai vao ngay 25 thang 1, 1533. Ngay 23 thang 5, 1533, trong mot phien toa đac biet tai Dunstable Priory, Cranmer tuyen bo cuoc hon nhan giua nha vua voi Catalina khong con gia tri. Nam ngay sau, Cranmer tuyen bo hon nhan giua Henry va Anne la hop phap.
Ngay 1 thang 6, 1533, Anne đuoc tan phong Vuong hau; ngay 7 thang 9, 1533 ba sinh cho nha vua mot con gai, Elizabeth, đuoc đat theo ten cua ba noi. Voi Đao luat Ke vi 1533, Quoc hoi bac bo quyet đinh cua Giao hoang va cong nhan hon nhan cua Henry va Anne la hop phap. Con gai cua Catalina, Mary, bi xem la con bat hop phap, va hau due cua Anne đuoc cong nhan quyen ke vi. Moi than dan đen tuoi truong thanh đeu đuoc yeu cau tuyen the chap nhan Đao luat; ai tu choi tuyen the đeu bi bat giam. Bat cu an pham nao tuyen truyen cuoc hon nhan nay la bat hop le đeu bi xem la muu phan va tac gia bi xu tu hinh.


Tach khoi Ro-ma: 1533 – 1540 Cung luc, Quoc hoi nghiem cam viec thinh thi y kien Ro-ma trong cac van đe ton giao cung nhu trong cac linh vuc khac, va trung phat nhung ai quang ba cac chi du cua Giao hoang trong nuoc Anh. Quoc hoi cung cam Giao hoi ban hanh cac chuan tac ton giao ma khong co su chuan thuan cua nha vua. Giao hoang Clement chi con cach xet đen bien phap rut phep thong cong Henry va Thomas Cranmer, đong thoi tuyen bo quyet đinh cua Henry huy hon voi Catalina va hon nhan cua Henry voi Anne la bat hop le. Su than cua Giao hoang bi trieu hoi, va bang giao giua Ro-ma voi nuoc Anh bi cat đut.
Them mot so đao luat đuoc thong qua yeu cau gioi tang lu bau chon cac Giam muc la nhung nguoi đuoc nha vua đe cu. Đao luat Quyen Toi thuong nam 1534 tuyen bo nha vua la "Nha lanh đao duy nhat tren đat cua Giao hoi Anh", mot đao luat khac đuoc thong qua cung nam 1534 ket an tu hinh nhung ai bi buoc toi phan loan vi khong chiu cong nhan quyen toi thuong cua nha vua. Đap tra viec rut phep thong cong, Đao luat Pence cua Phero đuoc thong qua tai khang đinh rang nuoc Anh "duoi su te tri cua Thien Chua khong co be tren nao het ngoai tru nha vua", va rang vuong quyen cua Henry tung bi suy yeu do su tiem quyen vo ly va ha khac cung nhu boi su "tran lot" cua Giao hoang.

Boi vi su đoi đau giua nha vua va Giao hoang do xung đot loi ich ma Giao hoi Anh đoi chu, tu Ro-ma sang Henry VIII. Nhung nha cai cach Khang Cach van tiep tuc bi bach hai, nhat la khi ho chong lai viec huy hon cua Henry. Nhieu nguoi tron ra nuoc ngoai chi đe roi vao tinh canh khac nghiet hon nhu truong hop cua William Tyndale, cuoi cung ong bi hoa thieu theo yeu cau cua Henry. Phai đoi đen thoi tri vi cua con trai Henry, Edward VI, nhung cai cach giao hoi trong linh vuc than hoc va hanh đao moi co the tien hanh, sau đo đuoc cung co va xac lap boi mot nguoi con khac cua Henry, Elizabeth I.


= Rac roi nay sinh =
Ca nha vua lan Vuong hau đeu khong hai long voi cuoc song hon nhan. Ho tung vui huong nhung ngay binh yen va hanh phuc, nhung Anne khong chiu phuc tung nha vua nhu ba đuoc mong đoi phai lam. Tinh soi noi hoat bat va tri thong minh khong can giau kin tung lam Anne la mot nguoi tinh quyen ru thi nhung tinh cach nay to ra khong thich hop voi vai tro mau nghi thien ha, boi vi Henry đoi hoi su than phuc tuyet đoi cua moi nguoi trong trieu. Thai đo nay khien Anne co nhieu ke thu. Ve phan minh, Henry khong may thich thu voi nhung con gian du thuong xuyen cua Anne. Sau mot lan say thai nam 1534, Henry xem viec Anne khong the sinh con trai cho ong la mot su phan boi. Đen Giang sinh nam 1534, Henry ban voi Cranmer va Cromwell ve nhung co hoi bo roi Anne ma khong phai quay tro lai voi Catalina.
Nhung đe khang chong lai chinh sach ton giao cua Henry bi dap tat mau chong. Mot so tu si bi tra tan va xu tu. Nhung nhan vat noi tieng nhu John Fisher, Giam muc Rochester, va Sir Thomas More, tung la Te tuong cua Henry, vi tu choi tuyen the trung thanh voi nha vua ma bi ket an muu phan va bi chem đau tai Tower Hill, ngay ben ngoai Thap Luan Đon.
Mat khac, su đan ap lam gia tang chong đoi cua nguoi dan, đang ke nhat la su kien Pilgrimage of Grace, mot cuoc noi day rong lon o mien bac nuoc Anh trong nam 1536. Henry hua an xa va cam on nhung nguoi noi day vi giup ong quan tam đen van đe cua ho, roi moi lanh tu cua phe noi day, Robert Aske, đen du tiec hoang gia. Trong bua tiec, Henry yeu cau Aske viet ve nhung gi đa xay ra đe nha vua hieu ro tinh hinh hon ma tien hanh thay đoi. Sau nay, nhung đieu Aske viet bi nha vua su dung đe chong lai ong. Boi vi Henry xem nhung nguoi noi day la ke phan quoc nen ong tu cho minh khong co nghia vu giu loi hua. Khi biet nha vua that hua, ho noi day lan nua, nhung đa bi suy yeu nhieu. Nha vua cho đap tan cuoc noi day, va bat giu nhung nguoi lanh đao, trong đo co Aske. Ho bi xu tu vi toi phan quoc.


= Xu tu Anne Boleyn =
Ngay 8 thang 1, 1536, nha vua va Vuong hau biet tin Catalina qua đoi. Luc ay Vuong hau đang mang thai, ba biet so phan cua minh se ra sao neu khong the sinh con trai, boi vi neu ca hai Vuong hau khuat bong thi nha vua co the tu do tai hon ma khong ai co the xem cuoc hon nhan moi la bat hop phap. Đen cuoi thang, Henry bi nga ngua trong mot cuoc thi đau va bi chan thuong nghiem trong. Khi biet tin, Vuong hau chan đong va bi say thai, mot be trai 15 tuan tuoi.

Sau khi Anne hoi phuc, Henry tuyen bo cuoc hon nhan cua ong la hau qua cua ma thuat. Nguoi tinh moi cua nha vua, Jane Seymour, doi đen cho o moi sau khi em trai cua Anne, George Boleyn, bi khuoc tu mot đac an vinh du cua trieu đinh, Huan chuong Garter. Anh trai cua Seymour đuoc ban tang huan chuong nay.
Nam nguoi đan ong, trong đo co em trai cua Anne, bi bat giu va buoc toi loan luan va phan quoc vi bi cao buoc quan he tinh duc voi Vuong hau. Ngay 2 thang 5, 1536, Anne bi bat va giam giu trong Thap Luan Đon. Ba bi cao buoc toi ngoai tinh, loan luan, va phan quoc. Mac du Anne khong nhan toi va khong co chung cu thuyet phuc, ba bi tuyen an tu hinh ngay 17 thang 5, 1536. Tam gio sang ngay 19 thang 5, 1536, Vuong hau bi xu chem. Cuoc hanh hinh dien ra nhanh chong. Anne quy thang lung, lia đoi chi sau mot nhat chem.


= Vuong tu Edward =
Mot ngay sau khi Anne bi hanh hinh, Henry đinh hon voi Jane Seymour, mot trong nhung Thi nu thuoc đoan tuy tung cua Vuong hau Anne Boleyn khi truoc. Muoi ngay sau hai nguoi ket hon. Cung vao thoi điem đo, Henry phe chuan bo luat ve xu Wales nam 1535, sap nhap xu Wales vao nuoc Anh, sau đo la Đao luat Ke vi thu hai, tuyen bo hau due cua Vuong hau Jane se la nguoi ke vi truc tiep, nhu the Lady Mary va Lady Elizabeth bi ke la con ngoai hon va mat quyen ke vi. Nha vua co them quyen chi đinh nguoi ke vi theo y muon cua minh.
Nam 1537, Jane sinh mot con trai duy nhat cua nha vua, Vuong tu Edward. Đay la mot ca sinh kho va Vuong hau qua đoi do nhiem trung ngay 24 thang 10 cung nam tai Lau đai Hampton Court. Toan the trieu đinh cung than khoc voi Henry trong mot thoi gian dai. Henry xem Jane la nguoi vo chinh danh duy nhat vi ba la nguoi phu nu duy nhat sinh cho ong mot con trai đe noi ngoi, đieu ong van tha thiet mong đoi. Sau khi bang ha, nha vua đuoc an tang canh Vuong hau Jane.


Cuoi đoi Nam 1540, Henry cho pha huy nhung đien tho cac thanh. Cung luc, nha vua muon tai hon đe đam bao chac chan su noi ngoi. Thomas Cromwell, đa đuoc phong tuoc Ba đe cu Anna, em gai Cong tuoc xu Kleve (Kleve hoac Julich-Kleve-Berg la lanh tho phan lon thuoc nuoc Đuc, phan con lai thuoc Ha Lan ngay nay). Cong tuoc xu Kleve la tin huu Khang Cach, nguoi đuoc xem se la mot đong minh quan trong trong truong hop Cong giao Ro-ma tan cong nuoc Anh. Hans Holbein đuoc sai đen gap Kleve đe ve chan dung Anna ve trinh nha vua. Henry đong y ket hon, nhung sau khi gap Anna, nha vua to ra that vong ve nhan sac cua co dau.
Henry muon tieu hon; trong khi đo Cong tuoc xu Kleve đang tranh chap voi Hoang đe La Ma thanh, nguoi Henry khong muon đoi đau. Vuong hau Anna đu khon ngoan đe khong lam trai y nha vua, ba lam chung rang cuoc nhan cua ho la khong hoan thien. Henry đuoc thuat lai rang moi đem đen phong co dau chi đe hon len tran co truoc khi ve phong minh. Cuoc hon nhan bi tieu huy, Anne nhan tuoc vi "Em gai nha vua", va đuoc ban tang Lau đai Hever, truoc đo la noi o cua gia đinh Boleyn. Boi vi đa tich cuc sap xep cuoc hon nhan nay ma Cromwell bi that sung, cuoi cung bi xu chem. Ngay Cromwell bi hanh hinh (ngay 28 thang 7 nam 1540) cung la ngay Henry cuoi Catherine Howard, em ho cua Anne Boleyn, truoc đay thuoc đoan tuy tung cua Anne. Nha vua rat thich co vo moi. Tuy nhien, khong lau sau khi ket hon, Vuong hau Catherine co quan he tinh cam voi Thomas Culpeper. Ba cung chon Francis Dereham, nguoi yeu cu va la hon phu cua ba truoc khi tro thanh Vuong hau, lam thu ky rieng cho ba.

Thomas Cranmer, Tong giam muc Canterbury, đoi nghich voi gia đinh Howard theo Cong giao, đa trinh nha vua cac chung cu ve nhung hanh vi cua Vuong hau. Du khong chiu tin loi cao buoc, nha vua cho phep Cranmer mo cuoc đieu tra. Khi bi tra hoi, Vuong hau thu nhan tung co hon uoc voi Dereham, co nghia hon nhan cua ba voi Henry la bat hop le, mat khac ba noi Dereham đa ep buoc ba ngoai tinh. Cung luc, Dereham to giac Vuong hau co quan he voi Thomas Culpeper. Catherine bi xu tu ngay 13 thang 2nam 1542. Trong nam ay, nhung tu vien con lai đeu bi giai the, tai san tu vien đuoc chuyen ve ngan kho nha vua. Cac tu vien truong mat ghe trong Vien Quy toc.
Nam 1543, Henry ket hon lan cuoi, lan nay voi Catherine Parr, mot goa phu giau co. Ba thuong xuyen tranh luan voi Henry ve ton giao va ung ho cai cach, con nha vua muon duy tri truyen thong cu. Quan điem ton giao cua Vuong hau lam nhung nguoi Cong giao co nhieu anh huong nhu Stephen Gardiner, Giam muc Winchester, va Te tuong Lord Wriothesley nghi ngai. Nam 1546, ho thuyet phuc nha vua chong lai ba. Mot lenh bat giu đa đuoc soan san trong khi nhung tin đon loan truyen khap chau Au rang nha vua bat đau quan tam đen mot phu nu khac la Ba Cong tuoc Suffolk. Song, sau khi đoc lenh bat giu, Catherine tim cach giai hoa voi nha vua, the hua rang nhung cuoc thao luan ve ton giao chi nham muc đich giup nha vua quen nhung con đau do benh tat.

Catherine Parr cung giup Henry hoa giai voi cac con gai cua ong, Lady Mary va Lady Elizabeth. Nam 1544, mot đao luat đuoc thong qua phuc hoi quyen ke vi cho ho, ke tiep Edward, Than vuong xu Wales, mac du ho van bi xem la con ngoai hon. Cuoi đoi, Henry VIII phat phi, vong bung ong len đen 54 inches /137 cm va can co thiet bi ho tro moi co the di chuyen. Nha vua chiu nhieu đau đon the xac, than the bi nhieu ung nhot, va co le mac benh thong phong. Su beo phi va cac van đe suc khoe khac cua Henry co le phat sinh tu tai nan nam 1536 khi nha vua bi chan thuong trong mot tran cuoi ngua đau thuong (tai nan nay cung la nguyen nhan khien Anne Boleyin bi say thai), lam tai phat va lan nay tram trong hon o vet thuong cu o chan cua nha vua. Vet thuong bi lo loet va tro thanh ung nhot suot phan đoi con lai cua Henry va lam suy yeu suc khoe cua ong. Nguoi ta tin rang benh tat đa khien tinh cach cua Henry tro nen that thuong.
Henry tu tran ngay 28 thang 1 nam 1547 tai Lau đai Whitehall o tuoi 55. Nha vua đuoc an tang tai Nguyen đuong St George trong Lau đai Windsor, ben canh Vuong hau Jane Seymour.
Edward, con trai chinh thuc duy nhat cua Henry, len ngoi lay hieu Edward VI. Theo di chuc cua Henry, mot hoi đong gom 16 nhiep chinh đuoc thanh lap đe đieu hanh quoc gia cho đen khi Edward đu 18 tuoi. Cac nhiep chinh chon Edward Seymour Ba tuoc Hertford, anh trai Jane Seymour, vao chuc vu Lord Protector.


Hinh anh Henry kho cong xay dung hinh anh mot nha lanh đao voi tham quyen tuyet đoi va quyen luc khong the thach thuc. Theo y minh, nha vua xu toi chet, thuong la chem đau noi cong cong, nhung nha quy toc nhieu hon bat cu vua chua nao truoc va sau ong. Trong danh sach nan nhan cua Henry co hai Vuong hau, hai muoi nha quy toc, bon quan đai than, sau can than va than huu voi nha vua, chua ke mot hong y va nhieu tu vien truong. Hong y Wolsey chet luc đang bi xet xu ve toi phan quoc.
Cao hon 6 feet (183 cm), vam vo va manh suc, Henry thi đau xuat sac trong mon cuoi ngua đau thuong va san ban. Khong chi đon thuan đe giai tri, cac mon the thao nay đuoc Henry xem la phuong tien đat đen nhung muc đich chinh tri nhu nang cao hinh anh cuong trang cua mot nha lanh đao nham tao an tuong voi vua chua va su than cac nuoc, cung nhu pho dien kha nang dep loan trong nuoc cua nha vua. Khi Henry xuat hien trong mot cuoc tranh tai mon cuoi ngua đau thuong do ong to chuc tai Greenwich nam 1517, mot su than đa goi tuong trinh ve nuoc cua minh, "Su giau co va van minh cua the gioi đang tu hoi tai đay, nhung ai goi dan Anh la moi ro, theo toi, nen tu nhan minh la moi ro." Tuy nhien, đen cuoi đoi suc khoe nha vua suy giam nhanh chong do che đo an thieu lanh manh cua ong.
Henry la mot nha lanh đao thong thai, la vua Anh đau tien thu huong nen giao duc nhan van hien đai. Nha vua co the đoc, viet tieng Anh, Phap, va Latin. Nha vua danh nhieu thi gio trong thu vien luu tru nhieu sach cua minh; ong đich than chu giai nhieu sach cung nhu viet mot quyen sach đe phat hanh. Nha vua thanh lap Truong Christ Church Cathedral o Oxford nam 1546. 


= Tai chinh =
Henry thua ke tai san khong lo tu phu vuong Henry VII, uoc tinh len đen 1 250 000 bang Anh (ngay nay tri gia 375 trieu bang Anh). Khac voi con trai, Henry VII la nguoi tiet kiem va can trong trong chi tieu. Phan lon tai san cua Henry đuoc dung đe duy tri cac hoat đong cua trieu đinh va hoang gia. Cac quan vuong Trieu đai Tudor trang trai chi phi cho chinh quyen tu loi tuc cua chinh ho, đen tu đat đai cua hoang gia cung nhu cac loai thue do Quoc hoi quy đinh.
Trong thoi tri vi cua Henry muc loi tuc cua nha vua la on đinh (khoang 100 000 bang Anh), nhung bi tieu hao đang ke do lam phat boi chien tranh. Đen giua thap nien 1520, chien tranh va tham vong chinh tri cua Henry o chau Au đa lam can kiet tai san Henry thua ke tu vua cha. Chuong trinh giai the cac tu vien đa bo sung đang ke cho ngan kho. Gia tri so đat đai nha vua chiem huu tu cac tu vien moi nam len đen 120 000 bang Anh (36 trieu bang Anh theo thoi gia). Trong hai nam 1526 va 1539, Henry cho ha gia tien đong nham giai quyet cac khoan tham hut, va mac du cac bo truong cua nha vua co cat giam cac khoan chi tieu va su hoang phi, nha vua van ngap trong no nan khi chet.


= Di san =

Mac du đong luc chinh thuc đay moi hoat đong cua Henry la vi quyen loi cua vuong trieu va nhung tham vong ca nhan, va du chua bao gio choi bo cac giao ly can ban cua Giao hoi Cong giao, thoi tri vi cua Henry đa tao nen buoc ngoat quan trong trong lich su vuong quyen Anh. Quyet đinh cua Henry tach khoi Ro-ma trong nhung nam 1533 – 1534 đa co he qua lau dai tren dong chay lich su, va khong chi gioi han trong nhung nam tri vi cua trieu đai Tudor, khong chi la yeu to thuc đay tien trinh chuyen đoi nuoc Anh tro thanh mot cuong quoc ma con tuoc bo quyen luc chinh tri va kinh te khoi giao hoi đe trao cho gioi cam quyen nuoc Anh thong qua viec truat huu tai san va đat đai cua cac tu vien – mot bien phap ngan han nhung co hieu qua xa hoi lau dai. Hoi đong nhiep chinh đuoc thanh lap theo y muon cua Henry sau khi nha vua bang ha đa trao quyen cho Edward Seymour voi ly do Seymour la nha lanh đao vung vang nhat co the thuc đay tien trinh cai cach ton giao tai Anh đi xa hon trong thoi tri vi cua Edward VI. Đieu nay xay ra ngoai y muon cua Henry nhung lai la mot trong nhung dau an trong di san cua ong.
Trong khi khuyen khich hoc thuat nhan van, Henry la nguoi phai chiu trach nhiem ve cai chet cua mot vai nha nhan van xuat chung. Trong thoi tri vi cua Henry, quyen loi quoc gia phat trien đang ke, va nha vua đa kha thanh cong trong no luc bien nuoc Anh tro thanh mot the luc quan trong o chau Au du phai chiu hao ton nhieu tien cua.
Nha su hoc J. Scarisbrick nhan xet rang Henry la mot nha lanh đao du doi va đay thu hut, nguoi "cam giu vuong quyen voi niem xac tin tuyet voi."  Song, suc thu hut manh liet cua Henry trong phut choc co the bien thanh con cuong no boi vi ong luon cang thang, tam ly bat on, va tam tinh hung bao.


= Hai quan Anh =

Cung voi Alfred Đai đe va Charles II, Henry đuoc ke ten trong so nhung nha sang lap Hai quan Hoang gia. Nhung khoan chi tieu rong rai đuoc danh cho nganh đong tau (trong đo co nhung chiec tau lon nhu chiec Mary Rose), nhung ben đong tau (nhu HMNB Porsmouth), mot so sang kien (nhu su dung đai phao tren boong tau). Tuy nhien, se la sai lam neu cho rang Henry đe lai cho nhung nguoi ke vi mot luc luong hai quan đa đuoc to chuc tot voi đay đu đan duoc. That ra, chi đon gian la mot đoan tau. Sau nay, Elizabeth I phai trung dung tau tu nhan đe chien đau chong lai Armada Tay Ban Nha (luc luong hai quan hung hau nay cua Tay Ban Nha co khoang 130 chien thuyen va tau thuong mai cai tao thanh tau chien). Mat khac, khai niem ve luc luong hai quan hien đai, Hai quan Hoang gia, chi xuat hien tu the ky 17 trong cuoc tranh chap suc manh tren bien giua Anh va Ha Lan. Du vay, chinh la trong thoi tri vi cua Henry ma hai luc Anh đuoc khai sinh đe ve sau tro thanh nhan to chu chot dan đen chien thang vang doi truoc Armada Tay Ban Nha.
Quyet đinh cua Henry tach khoi Ro-ma đong nghia voi nhung đe doa đen tu nuoc Phap hung manh hoac la mot cuoc xam lang boi Tay Ban Nha. Đe phong ve, Henry cho cung co cac cu điem phong thu duyen hai nhu Lau đai Dover, Đe Moat, va Phao đai Archcliffe, cu moi vai thang, nha vua đich than thi sat cac cu điem nay. Ong cho xay dung nhieu can cu quan su moi doc bo bien mien nam va mien đong nuoc Anh tu East Anglia đen Cornwall, su dung cac loai vat lieu xay dung lay tu nhung tu vien bi pha đo.


Danh hieu va huy hieu Suot trong thoi tri vi cua Henry đa co kha nhieu đieu chinh cho danh hieu hoang gia. Khoi thuy, Henry dung danh hieu "Henry đe Bat, boi an đien cua Thien Chua, Vua Anh, Phap, va Lanh chua Ireland". Nam 1521, nho cuon "Bao ve Bay Bi tich" Henry viet đa kich Martin Luther, Giao hoang Leo X ban tang nha vua danh hieu Nguoi Bao ve Đuc tin. Do đo, danh hieu nha vua tro thanh "Henry đe Bat, boi an đien cua Thien Chua, Vua Anh va Phap, Nguoi Bao ve Đuc tin va Lanh chua Ireland". Sau khi rut phep thong cong Henry, Giao hoang Paul III huy bo viec ban tang danh hieu "Nguoi Bao ve Đuc tin", Quoc hoi Anh lien thong qua mot đao luat cong bo danh hieu ay van co gia tri, va van đuoc Vuong that Anh su dung cho đen ngay nay.
Nam 1535, Henry chinh sua danh hieu tro thanh "Henry đe Bat, boi an đien cua Thien Chua, Vua Anh va Phap, Nguoi Bao ve Đuc tin, Lanh chua Ireland va Lanh tu toi cao tren đat cua Giao hoi Anh". Nam 1536, cau "Giao hoi Anh" đuoc bo sung thanh "Giao hoi Anh va Ireland".
Nam 1541, sau khi đuoc bao cho biet nhieu nguoi dan Ireland van xem Giao hoang la nha lanh đao that su cua đat nuoc, va Lanh chua Ireland cung chi la đai dien cua Giao hoang, Henry cho Quoc hoi Ireland thong qua Đao luat Vuong quyen Ai Nhi Lan 1542 thay đoi danh hieu "Lanh chua Ireland" thanh "Vua Ireland".


Henry VIII trong van hoc nghe thuat Henry va thoi tri vi cua ong đa đuoc mieu ta trong hoi hoa, đien anh, van hoc, am nhac, opera, kich nghe, va truyen hinh.


= Hoi hoa =

Henry VIII (c. 1545) cua Hans Eworth
The Family of Henry VIII cua Lucas de Heere
Untitled Miniature of King Henry (c. 1526) cua Lucas Horenbout
Henry VIII (c. 1535) cua Joos van Cleve
Portrait of Henry VIII, The Dynasty Portrait, va Henry VIII and the Barber-Surgeons (1540) cua Hans Holbein the Younger
Henry Meeting Anne at Hampton Court cua Daniel Maclise
Untitled Bust of Prince Henry (c. 1498) cua Guido Mazzoni
The Six Wives of Henry VIII cua Willard Wigan


= Đien anh =
Arthur Bourchier trong Henry VIII (1911)
Tefft Johnson trong Cardinal Wolsey (1912)
Emil Jannings trong Anna Boleyn (1920)
Lyn Harding trong When Knighthood Was in Flower (1922) and Les Perles de la couronne (1937)
Charles Laughton trong The Private Life of Henry VIII (1933) and Young Bess (1953)
Frank Cellier trong Tudor Rose (1936)
Montagu Love trong The Prince and the Pauper (1937)
Ralph Forbes trong Tower of London (1939)
Mel Blanc trong Book Revue (1946)
James Robertson Justice trong The Sword and the Rose (1953)
Douglas Campbell trong The Prince and the Pauper (1957)
Robert Shaw trong A Man for All Seasons (1966)
Richard Burton trongAnne of the Thousand Days (1969)
Sid James trong Carry On Henry (1971)
Keith Michell trong Henry VIII and His Six Wives (1972)
Charlton Heston trong Crossed Swords (1977)
Keith Barron trong God's Outlaw: The Story of William Tyndale (1986)
Rusty Goffe trong U.F.O. (1993)
Eric Bana trong The Other Boleyn Girl (2008)


= Van hoc =
To Die For: A Novel of Anne Boleyn cua Sandra Byrd
The Confessions of Katherine Howard, The Queen of Subtleties, and The Sixth Wife cua Suzannah Dunn
The First Elizabeth, Mistress Anne, and The Last Wife of Henry VIII cua Carolly Erickson
The Autobiography of Henry VIII cua Margaret George
The Other Boleyn Girl cua Philippa Gregory
The Morland Dynasty "The Dark Rose" cua Cynthia Harrod-Eagles
When Knighthood Was in Flower cua Charles Major
Wolf Hall cua Hilary Mantel
Shadow of the Pomegranate, Katharine the Virgin Widow, King's Secret Matter, Murder Most Royal, Mary, Queen of France, St. Thomas's Eve, and The Sixth Wife cua Jean Plaidy
Dissolution, Dark Fire and Sovereign cua C. J. Sansom
The Prince and the Pauper cua Mark Twain
My Lady Elizabeth cua Alison Weir
A Woman of Passion cua Virginia Henley


= Am nhac =
"I'm Henery the Eighth, I Am" cua R. P. Weston; thu am boi Harry Champion, Joe Brown (1910), va Herman's Hermits (1965)
Henry VIII and His Six Wives (1972) cua David Munrow
The Six Wives of Henry VIII (1973) cua Rick Wakeman.
The live version of the album, The Six Wives of Henry VIII Live at Hampton Court Palace, ghi am nam 2009.


= Nhac kich =
Henri VIII cua Camille Saint-Saens
Six the Musical cua Toby Marlow va Lucy Moss


= Kich nghe =
The Famous History of the Life of King Henry the Eighth cua William Shakespeare
Anne of the Thousand Days (1948) cua Maxwell Anderson
A Man for All Seasons (1960) cua Robert Bolt
La cisma de Inglaterra / The Schism in England cua Pedro Calderon de la Barca


= Truyen hinh =

Bewitched: "How Not to Lose Your Head to Henry VIII, Parts 1 & 2" (Ronald Long)
Disneyland: "The Prince and the Pauper" (Paul Rogers)
DuPont Show of the Month: "The Prince and the Pauper" (Douglas Campbell)
Henry VIII (John Stride)
Henry VIII (Ray Winstone, Sid Mitchell)
Henry VIII: Mind of a Tyrant (Laurence Spellman)
I Dream of Jeannie: "The Girl Who Never Had a Birthday, Part 2" (Jack Fife)
A Man for All Seasons (Martin Chamberlain)
National Geographic's The Madness of Henry VIII (Dan Astileanu)
Histeria!: "The Terrible Tudors" (1998)
The Nearly Complete and Utter History of Everything (1999) (Brian Blessed)
Omnibus: "The Trial of Anne Boleyn" (Rex Harrison)
The Other Boleyn Girl (Jared Harris)
The Prince and the Pauper (2000) (Alan Bates)
Relic Hunter: "The Royal Ring" (Michael Hofland)
The Simpsons: "Margical History Tour"
The Six Wives of Henry VIII (Keith Michell)
The Tudors (Jonathan Rhys Meyers)
CBBC Horrible Histories (2009-)


To tien Xem them Vuong toc Tudor
Catalina cua Aragon
Mary I cua Anh
Elizabeth I cua Anh
Edward VI cua Anh


Hon nhan va con cai Chu thich Tham khao Adams, Robert M. (1986). The Land and Literature of England.
Ashley, Mike (2002). British Kings & Queens. ISBN 0-7867-1104-3.
Ashrafian, Hutan (2011). "Henry VIII's Obesity Following Traumatic Brain Injury". Endocrine. Quyen 42 so 1. tr. 218–9. doi:10.1007/s12020-011-9581-z. PMID 22169966.
Bernard, G. W. (2005). The King's Reformation: Henry VIII and the Remaking of the English Church.
Betteridge, Thomas (2005). "The Henrician Reformation and Mid-Tudor Culture". Journal of Medieval and Early Modern Studies. Quyen 35 so 1. tr. 91–109. doi:10.1215/10829636-35-1-91.
Brigden, Susan (2000). New Worlds, Lost Worlds.
Bush, M. L. (2007). "The Tudor Polity and the Pilgrimage of Grace". Historical Research. Quyen 80 so 207. tr. 47–72. doi:10.1111/j.1468-2281.2006.00351.x. ISSN 0950-3471.
Chaney, Edward (2000). The Evolution of the Grand Tour:Anglo-Italian Cultural Relations Since the Renaissance. Routledge. ISBN 9780714644745.
Chibi, Andrew A. (1997). "Richard Sampson, His Oratio, and Henry VIII's Royal Supremacy". Journal of Church and State. Quyen 39 so 3. tr. 543–560. doi:10.1093/jcs/39.3.543. ISSN 0021-969x. {{Chu thich tap chi}}: Kiem tra gia tri |issn= (tro giup)
Churchill, Winston (1966). The New World.
Crofton, Ian (2006). The Kings and Queens of England.
Cruz, Anne J.; Suzuki, Mihoko (2009). The Rule of Women in Early Modern Europe. U. of Illinois Press. ISBN 9780252076169.
Davies, Jonathan (2005). "'We Do Fynde in Our Countre Great Lack of Bowes and Arrows': Tudor Military Archery and the Inventory of King Henry VIII". Journal of the Society for Army Historical Research. Quyen 83 so 333. tr. 11–29. ISSN 0037-9700.
Elton, G. R. (1962). The Tudor Revolution in Government: Administrative Changes in the Reign of Henry VIII. Ban goc luu tru ngay 21 thang 10 nam 2012. Truy cap ngay 7 thang 8 nam 2012.
Elton, G. R. (1977). Reform and Reformation: England, 1509–1558.
Farquhar, Michael (2001). A Treasure of Royal Scandals. New York, US: Penguin Books. ISBN 0-7394-2025-9.
Fraser, Antonia (1994). The Wives of Henry VIII. Vintage Books. ISBN 9780679730019.
Guicciardini, Francesco (1968). The History of Italy.
Gunn, Steven (1991). "Tournaments and Early Tudor Chivalry". History Today. Quyen 41 so 6. tr. 543–560.
Guy, John A. (2000). The Tudors: a Very Short Introduction.
Harrison, William; Edelen, Georges (1995) [1557]. The Description of England: Classic Contemporary Account of Tudor Social Life. Dover Publications Inc. ISBN 978-0-486-28275-6.
Hays, J. N. (2010). The Burdens of Disease: Epidemics and Human Response in Western History. Rutgers University Press. ISBN 978-0-8135-4613-1.
Hart, Kelly (ngay 1 thang 6 nam 2009). The Mistresses of Henry VIII (an ban thu 1). The History Press. ISBN 0-7524-4835-8.
Hall, Edward (1904). The Triumphant Reign of Henry VIII.
Haigh, Christopher (1993). English Reformations.
Ives, Eric (2006). "Will the Real Henry VIII Please Stand Up?". History Today. Quyen 56 so 2. tr. 28–36.
Lehmberg, Stanford E. (1970). The Reformation Parliament, 1529–1536.
Lindsey, Karen (1995). Divorced, Beheaded, Survived. Reading, MA., US: Addison-Wesley Publishing Co. ISBN 0-201-60895-2.
Loades, David (1999). Henry VIII: Court, Church and Conflict. The National Archives. ISBN 9781905615421.
MacCulloch, Diarmaid, bien tap (1995). The Reign of Henry VIII: Politics, Policy, and Piety.
Marvin, Frederic (2010) [1902]. The Last Words of Distinguished Men and Women: Collected from Various Sources. Forgotten Books. ISBN 978-1-4400-6608-5.
Morris, T. A. (1998). Europe and England in the Sixteenth Century.
Moorhouse, Geoffrey (2003). The Pilgrimage of Grace: the Rebellion That Shook Henry VIII's Throne.
Pollard, A. F. (1905). Henry VIII.
Rex, Richard (1996). "The Crisis of Obedience: God's Word and Henry's Reformation". The Historical Journal. Quyen 39 so 4. tr. 863–894. doi:10.1017/S0018246X00024687. JSTOR 2639860.
Scarisbrick, J. J. (1968). Henry VIII. University of California Press. ISBN 9780520011304.
Scarisbrick, J. J. (1997). Henry VIII (an ban thu 2). Yale University Press. ISBN 0300071582.
Smith, Lacey Baldwin (1971). Henry VIII: the Mask of Royalty.
Starkey, David (2003). Six Wives: The Queens of Henry VIII. ISBN 0-06-000550-5.
Stober, Karen (2007). Late Medieval Monasteries and Their Patrons: England and Wales, C.1300–1540. Boydell Press. ISBN 9781843832843.
Thomas, Andrea (2005). Princelie Majestie. Birlinn.
Thurley, Simon (1994). The Royal Palaces of Tudor England.
Thurley, Simon (1991). "Palaces for a Nouveau Riche King". History Today. Quyen 41 so 6.
Trollope, William (1874). A practical and historical commentary on the liturgy and ritual of the Church of England: with examination questions. J. Hall.
Weir, Alison (1991). The Six Wives of Henry VIII. ISBN 0-8021-3683-4.
Weir, Alison (2002). Henry VIII: The King and His Court. Random House Digital, Inc. ISBN 0-345-43708-X.
Whitley, Catrina Banks; Kramer, Kyra (2010). "A New Explanation for the Reproductive Woes and Midlife Decline of Henry VIII". The Historical Journal. Quyen 52 so 4. tr. 827. doi:10.1017/S0018246X10000452.
Wilkinson, Josephine (2009). Mary Boleyn: the True Story of Henry VIII's Favourite Mistress (an ban thu 2). Amberley Publishing. ISBN 0300071582.
Williams, James (2005). "Hunting and the Royal Image of Henry VIII". Sport in History. Quyen 25 so 1. tr. 41–59. doi:10.1080/17460260500073082. ISSN 1746-0263.
Williams, Neville (1971). Henry VIII and his Court.


Đoc them Lien ket ngoai Martin Luther to Henry VIII, ngay 1 thang 9 nam 1525
Henry VIII to Martin Luther. August, 1526
Henry VIII to Frederic, John, and George, Dukes of Saxony. January. 20, 1523 re: Luther.