Sir Arthur Conan Doyle (22 thang 5 nam 1859 – 7 thang 7 nam 1930) la mot nha van nguoi Scotland noi tieng voi tieu thuyet trinh tham Sherlock Holmes, tac pham đuoc cho la mot sang kien lon trong linh vuc tieu thuyet trinh tham. Ten ban đau cua Sherlock Holmes von la Shelling Ford (ten tham tu chua hoan thien). Cac tac pham cua ong bao gom nhieu truyen khoa hoc gia tuong, tieu thuyet lich su, kich lich su, tieu thuyet, tho va but ky.
Conan xuat phat la ten đem nhung ong su dung nhu mot phan cua ho trong cac nam sau nay cua minh.


Cuoc đoi Sir Arthur Conan Doyle va me la Mary Doyle. Ong đa đuoc gui toi truong du bi Dong Ten Cong giao Thanh Mary Hall, Stonyhurst khi len chin. Sau đo ong vao Truong Stonyhurst, nhung khi ong roi truong nam 1875, ong đa choi bo Thien Chua giao đe tro thanh mot nguoi theo thuyet bat kha tri.
Tu 1876 toi 1881 ong hoc nganh y tai Đai hoc Edinburgh, gom ca mot giai đoan lam viec tai thi tran Aston (nay la mot quan cua Birmingham). Sau khi hoc tai truong, ong tro thanh bac si tren mot con tau toi bo bien Tay Phi, va sau đo vao nam 1882 ong lap mot phong kham tai Plymouth. Ong hoan thanh luan an tien si ve Tabes Dorsalis nam 1885.
Phong kham cua ong khong thanh cong lam: trong khi cho benh nhan, ong bat đau viet truyen. Tieu thuyet đau tien cua ong đuoc đang tren to Chambers's Edinburgh Journal khi ong chua toi 20 tuoi.
Chi sau khi doi phong kham ve Portsmouth Doyle moi bat đau theo đuoi van hoc mot cach đung nghia hon. Tac pham đang chu y đau tien cua ong la A Study in Scarlet (Cuoc đieu tra mau đo hay "Chiec nhan tinh co"), xuat hien trong cuon Beeton's Christmas Annual nam 1887 va la lan xuat hien đau tien cua nhan vat Sherlock Holmes, nguoi đuoc lay hinh mau mot phan theo mot cuu giao su đai hoc cua Conan Doyle la Joseph Bell. Ngac nhien, Rudyard Kipling đa chuc mung thanh cong cua Conan Doyle, va hoi "Ong co the tro thanh ban toi khong, Bac si Joe?". Tuy nhien, Sherlock Holmes đuoc phong theo nhan vat C. Auguste Dupin cua Edgar Allan Poe nhieu hon. Khi song tai Southsea ong đa giup thanh lap Portsmouth AFC, cau lac bo bong đa đau tien cua thanh pho. Mot chuyen hoang đuong thuong thay cho rang Conan Doyle đa choi tai Portsmouth F.C. voi tu cach thu mon so 1; tuy nhien, Conan Doyle đa choi cho mot cau lac bo nghiep du giai tan nam 1894 va khong co lien he voi Portsmouth F.C. ngay nay von chi đuoc thanh lap vao nam 1898 (thu mon đau tien cua đoi bong chuyen nghiep la Matt Reilly).
Nam 1885 ong cuoi Louisa (hay Louise) Hawkins, đuoc goi la "Touie", nguoi bi benh lao va cuoi cung mat nam 1906. Ong cuoi Jean Leckie nam 1907, nguoi ong gap lan đau va yeu trong cung nam 1897 nhung van duy tri quan he thuan khiet voi ba vi chung thuy voi nguoi vo đau tien. Conan Doyle co nam con, hai nguoi voi vo đau (Mary va Kingsley), va ba nguoi voi vo sau (Jean, Denis va Adrian).

Nam 1890 Conan Doyle hoc ve mat tai Vien; ong toi London nam 1891 đe lap mot phong kham nhan khoa. Ong đa viet trong tieu su cua minh rang khong mot benh nhan nao toi phong kham cua ong. Đieu nay giup ong co nhieu thoi gian hon trong viet lach va vao thang 11 nam 1891 ong đa viet cho me: "Con nghi toi viec giet Holmes... va giai quyet han ta vinh vien. Han khien đau oc con khong the suy nghi đuoc." Me ong đa tra loi "Con co the lam đieu con cho la đung, nhung đoc gia se khong de dang đong y đau." Thang 12 nam 1893, ong đa lam viec đo đe co the danh nhieu thoi gian cho nhung cong viec "quan trong" hon (tuc la nhung tieu thuyet lich su).
Holmes va Moriarty duong nhu đa cung nhau roi xuong mot thac nuoc va chet trong chuyen "Van đe Cuoi cung" (The Final Problem). Nhung loi keu goi cua cong chung khien ong phai đua nhan vat tro lai; Conan Doyle quay lai voi chuyen The Adventure of the Empty House (Cuoc Phieu luu cua Can nha Hoang), voi loi giai thich rang chi Moriarty roi xuong thac, nhung, boi vi Holmes con co nhieu ke thu nguy hiem khac, anh ta phai thu xep mot cai "chet" gia. Holmes cuoi cung xuat hien trong tong cong 56 truyen ngan va bon tieu thuyet cua Conan Doyle (tu đo anh ta cung xuat hien trong nhieu tieu thuyet va truyen ngan cua cac tac gia khac).
Sau Chien tranh Boer tai Nam Phi đau the ky 20 va su len an cua the gioi voi cach hanh xu cua Vuong quoc Anh, Conan Doyle đa viet mot cuon sach mong voi tua đe Cuoc chien tai Nam Phi: Nguyen nhan va Dien bien bao chua cho vai tro cua Anh Quoc trong chien tranh Boer, va đa đuoc dich ra nhieu thu tieng.
Conan Doyle tin rang chinh cuon sach nay giup ong đuoc phong tuoc hiep si va đuoc chi đinh lam Thieu uy Surrey nam 1902. Ong cung viet mot cuon sach dai hon The Great Boer War (Cuoc chien tranh Boer vi đai) nam 1900. Trong nhung nam đau the ky 20 Sir Arthur đa hai lan ra tranh cu nghi vien voi tu cach thanh vien Đang Cong đoan Tu do, mot lan tai Edinburgh va mot lan tai Hawick Burghs, nhung du nhan đuoc so phieu bau kha lon ong van khong trung cu.

Conan Doyle đa tham gia vao hai chien dich keu goi cai cach Bang Tu do Congo, do nha bao E. D. Morel va nha ngoai giao Roger Casement lanh đao. Ong viet The Crime of the Congo (Toi ac cua Congo) nam 1909, mot cuon sach kha dai trong đo ong to cao nhung su khung khiep tai Congo. Ong đa tro nen than thuoc voi Morel va Casement, lay cam hung tu ho đe tao ra hai nhan vat chinh cho tieu thuyet The Lost World (The gioi that lac, 1912).
Ong cat đut quan he voi ca hai nguoi khi Morel (nguoi thien ta) tro thanh mot trong nhung lanh đao cua phong trao hoa binh trong Chien tranh the gioi thu nhat, va khi Casement thua nhan phan quoc chong nuoc Anh trong cuoc Noi day Phuc sinh. Conan Doyle đa thu suc, khong thanh cong đe cuu Casement khoi toi tu hinh, cho rang ong ta đa tro nen đien va khong the chiu trach nhiem ve hanh vi cua minh.
Conan Doyle cung la nguoi nhiet tinh ung ho cong ly, va đa đich than đieu tra hai vu viec đa đuoc phan quyet, dan toi viec phong thich hai nguoi đa bi bo tu. Vu đau tien, nam 1906, lien quan toi mot luat su nhut nhat lai Anh-An ten la George Edalji, nguoi đuoc cho la đa viet nhung buc thu đe doa va xeo cac bo phan đong vat. Canh sat tin chac vao toi loi cua Edalji, tham chi khi nhieu vu cat xeo khac van tiep tuc xay ra khi nguoi bi tinh nghi đa ngoi kham.
Mot phan nho ket qua vu nay ma Toa phuc tham Hinh su đuoc thanh lap nam 1907, vi the Conan Doyle khong chi giup George Edalji, cong viec cua ong đa giup thanh lap mot cach thuc sua chua nhung sai lam khac cua cong ly. Cau chuyen cua Conan Doyle va Edalji đa đuoc ke lai duoi hinh thuc van hoc trong tieu thuyet cua Arthur & George nam 2005.
Vu thu hai, lien quan toi Oscar Slater, mot nguoi Đuc goc Do Thai va la nguoi đieu hanh song bac bi cho la đa dung dui cui đanh mot phu nu 82 tuoi tai Glasgow nam 1908, vu nay đa loi cuon su to mo cua Conan Doyle vi nhung mau thuan trong qua trinh khoi to va cam giac chung cua moi nguoi cho rang Slater đa bi cai bay.
Sau cai chet cua vo la Louisa nam 1906, va cai chet cua con trai Kingsley, anh/em trai, hai nguoi anh/em ho, va hai nguoi chau gai trong Chien tranh the gioi thu nhat, Conan Doyle roi vao tinh trang suy nhuoc. Ong tim su an ui trong thuyet duy linh va cai goi la bang chung khoa hoc ve su ton tai cua the gioi ben kia.
Conan Doyle tro nen quan tam toi thuyet duy linh toi muc ong đa viet mot tieu thuyet voi nhan vat Giao su Challenger ve chu đe nay, tieu thuyet Vung đat bi an. Mot trong nhung đieu ky quac o giai đoan nay trong cuoc đoi ong la cuon sach The Coming of the Fairies (1921). Ro rang ong đa hoan toan tin vao su co that cua nhung buc anh tien Cottingley, va ong đa in lai chung trong cuon sach cua minh, cung voi cac gia thuyet va tu nhien va su ton tai cua nhung nang tien cung nhu nhung linh hon. Trong cuon sach Lich su Thuyet duy linh (1926) Conan Doyle đa đe cao nhung hien tuong tam linh va su hien thuc hoa linh hon do Eusapia Palladino va Mina "Margery" Crandon tao ra, dua tren nhung cuoc nghien cuu cac nha khoa hoc lua bip va nhung thay phu thuy mong muon gap nhung hien tuong tam linh va tu choi lang nghe nhung nha khoa hoc va thay phu thuy co quan điem than trong hon.
Su chu tam cua ong tren chu đe nay la mot trong nhung nguyen nhan khien mot truyen ngan trong tap truyen, Nhung cuoc phieu luu cua Sherlock Holmes cua ong đa bi cam tai Lien bang Xo viet nam 1929 vi bi cho rang tuyen truyen thuyet than bi. Lenh cam nay sau đo đa đuoc do bo. Dien vien Nga Vasily Livanov sau nay đa nhan đuoc mot Đe nghi tu Đe che Anh đe đong vai Sherlock Holmes.
Conan Doyle tung la ban trong mot thoi gian voi ao thuat gia My Harry Houdini, mot guong mat quan trong cua phong trao duy linh. Du Houdini nhan manh rang nhung nguoi theo thuyet duy linh su dung tro bip (va lien tuc tim cach lat mat ho), Conan Doyle tro nen tin tuong rang chinh Houdini so huu nhung nang luc sieu nhien, mot quan điem đa đuoc the hien trong cuon The Edge of the Unknown cua ong. Houdini ro rang khong the thuyet phuc Conan Doyle rang nhung tro bieu dien cua ong chi đon gian la nhung muu meo ao thuat, dan thoi mot su hieu lam cay đang giua hai nguoi. Doyle hoan toan choang vang khi Houdini loi ngon cai cua minh ra va thay the no.
Richard Milner, mot nha lich su khoa hoc My, đa trinh bay mot truong hop ma Conan Doyle co the đa la thu pham gay ra tro bip Piltdown man nam 1912, tao ra hoa thach nguoi gia mao khien gioi khoa hoc the gioi soi suc trong hon 40 nam. Milner noi rang Conan Doyle co đong co hanh đong, đuoc cho la đe tra thu viec nhung nha khoa hoc vach tran nhung đieu tam linh ma ong tin tuong, va rang cuon The gioi đa mat chua nhieu bang chung kieu mat ma ve su lien quan cua ong toi tro bip đo..
Cuon sach Naked is the Best Disguise nam 1974 cua Samuel Rosenberg co muc đich giai thich tai sao, xuyen suot cac tac pham cua minh, Conan Doyle đe lai cac dau vet mo lien quan toi nhung khia canh an giau va bi kim nen cua tinh trang tinh than cua ong.


= Cai chet =
Conan Doyle đuoc tim thay khi đang om chat nguc trong vuon nha ngay 7 thang 7 nam 1930. Ong mat mot thoi gian ngan sau đo vi nhoi mau co tim o tuoi 71, va đuoc chon trong Vuon Nha tho tai Minstead o New Forest, Hampshire, Anh. Nhung loi cuoi cung ong danh cho vo: "Em that tuyet voi."
Undershaw, ngoi nha Conan Doyle đa xay gan Hindhead, phia tay London, va song tai đo it nhat mot thap ky đa tro thanh mot khach san va nha hang tu nam 1924 toi tan nam 2004. Sau đo no đuoc mot nha nhiep anh mua lai, va đe trong tu đo boi nhung nguoi ham mo Conan Doyle muon bao ton no.
Mot buc tuong đa đuoc dung len đe vinh danh Sir Arthur Conan Doyle tai Crowborough Cross o Crowborough, East Sussex, Anh, noi Sir Arthur đa song 23 nam. Cung co mot buc tuong Sherlock Holmes tai Picardy Place, Edinburgh, Scotland-gan ngoi nha noi Conan Doyle ra đoi.


Cac tac pham chon loc = Cac truyen ve Sherlock Holmes =
A Study in Scarlet  (Cuoc đieu tra mau đo, 1887), tieu thuyet
The Sign of Four (Dau bo tu, 1890), tieu thuyet
The Adventures of Sherlock Holmes (Nhung cuoc phieu luu cua Sherlock Holmes, 1892), 12 truyen ngan
The Memoirs of Sherlock Holmes (Nhung hoi uc ve Sherlock Holmes, 1894), 12 truyen ngan
The Hound of the Baskervilles (Con cho san cua dong ho Baskervilles, 1902), tieu thuyet
The Return of Sherlock Holmes (Sherlock Holmes tro ve, 1904), 13 truyen ngan
The Valley of Fear (Thung lung so hai, 1914), tieu thuyet
His Last Bow (Cung đan sau cuoi, 1917), 7 truyen ngan
The Case-Book of Sherlock Holmes (Tang thu cua Sherlock Holmes, 1927), 12 truyen ngan


= Cac truyen ve Giao su Challenger =
The Lost World (The gioi that lac, 1912)
The Poison Belt (1913)
The Land of Mists (1926)
The Disintegration Machine (1927)
When the World Screamed (1928)


= Cac tieu thuyet lich su =
The White Company (1891)
Micah Clarke (1888)
The Great Shadow (1892)
The Refugees (publ. 1893, written 1892)
Rodney Stone (1896)
Uncle Bernac (1897)
Sir Nigel (1906)


= Cac tac pham khac =
"J. Habakuk Jephson's Statement" (1883), mot cau chuyen ve so phan con tau Mary Celeste
Mystery of Cloomber (1889)
The Captain of the Polestar, and other tales (1890)
The Doings Of Raffles Haw (1891)
Beyond the City (1892)
Round The Red Lamp (1894)
The Parasite (1894)
The Stark Munro Letters (1895)
Songs of Action (1898)
The Tragedy of The Korosko (1898)
A Duet (1899)
The Great Boer War (Cuoc chien tranh Boer vi đai, 1900)
The Exploits of Brigadier Gerard (1903)
Through the Magic Door (1907)
The Crime of the Congo (Toi ac cua Congo, 1909)
The New Revelation (1918)
The Vital Message (1919)
Tales of Terror & Mystery (1923)
The History of Spiritualism (1926)
The Maracot Deep (1929)


Ghi chu va tham khao Xem them Thu vien Cong cong Toronto co mot bo suu tap lon cac tac pham cua Arthur Conan Doyle.
William Gillette Personal friend. Performed the most famous stage-version of Sherlock Holmes.
Nha van viet truyen kinh di My Christopher Golden va Thomas E. Sniegoski xay dung Arthur Conan Doyle thanh mot nhan vat chinh trong loat tieu thuyet "The Menagerie" cua ho.
Henry Irving's "Waterloo": Theatrical Engagements with Arthur Conan Doyle, George Bernard Shaw, Ellen Terry, Edward Gordon Craig, Late-Victorian Culture, Old Men, War, and History by W. D. King (University of California Press, 1993)


Lien ket ngoai Tieu su

Sir Arthur Conan Doyle - cuoc song, tac pham va nhung đieu khac
The Arthur Conan Doyle Society Luu tru ngay 27 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine
Bao tang Sherlock Holmes
Trien lam truc tuyen ve Arthur Conan Doyle Luu tru ngay 19 thang 7 nam 2011 tai Wayback Machine
Conan Doyle o Birmingham
Bien nien su ve Sir Arthur Conan Doyle
Arthur Conan Doyle: Cricket Statistics
Cuoc song đoi thuc

Conan Doyle and the Parson's Son -The George Edalji case Luu tru ngay 18 thang 10 nam 2005 tai Wayback Machine
The George Edalji Case
The Oscar Slater Case
The true legend of the Hound of the Baskervilles. Luu tru ngay 14 thang 5 nam 2006 tai Wayback Machine
Cong viec

Cac tac pham cua Arthur Conan Doyle tai Du an Gutenberg
Works at Project Gutenberg Australia
Cong viec truc tuyen tai đai hoc Adelaide Library Luu tru ngay 6 thang 3 nam 2008 tai Wayback Machine
Sherlock Holmes: Audio books Luu tru ngay 24 thang 5 nam 2007 tai Wayback Machine
Minh hoa Sherlock Holmes