Ha Lan (tieng Ha Lan: Nederland [ˈneːdərlɑnt] ) la mot quoc gia tai Tay Au. Đay la quoc gia cau thanh chu yeu cua Vuong quoc Ha Lan, va con bao gom ba lanh tho đao tai Caribe (Bonaire, Sint Eustatius va Saba). Phan thuoc chau Au cua Ha Lan gom co 12 tinh, giap voi Đuc ve phia đong, Bi ve phia nam, va bien Bac ve phia tay bac; co bien gioi hang hai voi Bi, Anh va Đuc. Nam thanh pho lon nhat cua Ha Lan la Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Utrecht va Eindhoven. Amsterdam la thanh pho thu đo, song tru so cua nghi vien va chinh phu đat tai Den Haag. Cang Rotterdam la cang lon nhat chau Au va la cang lon nhat ben ngoai Đong A.
Ha Lan co đia hinh thap va bang phang, chi co khoang 50% dien tich đat nam cao hon 1 m so voi muc nuoc bien. Hau het dien tich duoi muc nuoc bien la đat cai tao. Tu cuoi the ky 16, nhieu khu vuc rong lon đuoc cai tao tu bien va ho, chung chiem gan 17% dien tich đat hien nay cua quoc gia. Ha Lan co mat đo dan so tren 400 nguoi/km², neu khong tinh mat nuoc thi se hon 500 nguoi/km², thuoc vao hang cac quoc gia co mat đo dan so day đac nhat the gioi. Tuy vay, Ha Lan la quoc gia xuat khau nong san va thuc pham lon thu nhi the gioi, chi sau Hoa Ky. Ha Lan la quoc gia thu ba tren the gioi co cac đai bieu đuoc bau cu đe kiem soat hanh đong cua chinh phu; quoc gia nay co the che dan chu nghi vien va quan chu lap hien tu nam 1848. Ha Lan co lich su lau dai ve khoan dung xa hoi va thuong đuoc nhin nhan la mot quoc gia tu do, Ha Lan đa hop phap hoa mai dam, an tu va hon nhan đong gioi.
Ha Lan la mot thanh vien sang lap cua Lien minh chau Au, Khu vuc đong euro, G-10, NATO, OECD va WTO, nam trong Khu vuc Schengen va Lien minh Benelux. Ha Lan la noi đat tru so cua nam toa an quoc te nhu Toa an Trong tai thuong truc va Toa an Cong ly Quoc te, trong đo co bon toa an đat tai Den Haag, do đo thanh pho nay đuoc menh danh la "thu đo phap luat the gioi." Ha Lan đung thu hai trong chi so tu do bao chi nam 2016 cua Phong vien khong bien gioi. Ha Lan co nen kinh te hon hop dua tren thi truong, đung thu 17 ve chi so tu do kinh te nam 2013. Ha Lan co GDP PPP binh quan cao thu 13 the gioi vao nam 2016 theo so lieu cua IMF. Nam 2017, Bao cao Hanh phuc the gioi cua Lien Hop Quoc xep Ha Lan đung thu sau, phan anh chat luong sinh hoat cao tai đay. Ha Lan la mot nha nuoc phuc loi hao phong, cung cap cham soc y te pho quat, giao duc cong cong va ha tang tot, va nhieu phuc loi xa hoi.


Tu nguyen Ten goi "Ha Lan" trong tieng Viet bat nguon tu tieng Trung. Truoc đo, toan the Ha Lan (Nederland) thuong đuoc goi bang đinh danh co tu lau truoc đo la "Holland" (nghia la đat rung). Bang tieng Trung, "Ho-lland" đuoc nguoi Trung Quoc phien am la "He lan" va viet bang chu Han la 荷蘭 (Ha Lan) hoac 和蘭 (Hoa Lan). Hien nay "Ha Lan" (荷蘭) đuoc dung pho bien hon o ca tieng Viet va tieng Trung. Mot cach goi khac ma sach giao khoa Lich su lop 8 va lop 10 su dung la "Ne-đec-lan", phien am truc tiep tu "Nederland". Tu 下蘭 (Ha Lan) co the đuoc dung la dich truc tiep tu "Nederland" hay "Netherlands" co nghia la "Vung đat thap".
Tuy nhien, "Holland" theo y nghia nghiem ngat thi thuat ngu nay chi noi đen Noord-Holland va Zuid-Holland, la hai trong so 12 tinh cua quoc gia nay, chung von la mot tinh duy nhat va truoc đo la Ba quoc Holland. Ba quoc Holland ban đau la cua nguoi Frisia, xuat hien sau khi giai the Vuong quoc Frisia, ve sau no tro thanh lanh đia quan trong nhat ve kinh te va chinh tri tai Cac Vung đat thap (Nederlanden). Đieu nay cung voi tam quan trong cua Holland trong viec hinh thanh Cong hoa Ha Lan, Chien tranh Tam muoi Nam va Chien tranh Anh-Ha Lan trong cac the ky 16, 17 va 18, khien Holland đai dien cho toan the quoc gia, song hien nay đuoc nhin nhan la khong chinh xac, khong chinh thuc, hoac đoi khi la lang nhuc, tuy theo ngu canh, song van đuoc su dung rong rai nhu khi đe cap đen đoi tuyen bong đa quoc gia.
Khu vuc đuoc goi la Cac Vung đat thap (Nederlanden, gom Bi, Ha Lan va Luxembourg) va quoc gia Ha Lan (Nederland) tuong đong ve đia danh hoc. Cac đia danh co Neder, Nieder, Nether va Nedre (trong cac ngon ngu German) va Bas hay Inferior (trong cac ngon ngu Roman) đuoc su dung trong cac đia điem tren khap chau Au. Chung thinh thoang đuoc su dung trong mot quan he chi thi voi mot vung đat cao hon. Trong truong hop Cac Vung đat thap / Ha Lan, vi tri đia ly cua vung "ha" it nhieu nam tai ha luu va gan bien. Tuy nhien, vi tri đia ly cua vung cao hon thi thay đoi lon theo thoi gian. Nguoi La Ma phan chia giua cac tinh Ha Germania (nay thuoc Bi va Ha Lan) tai ha luu va Thuong Germania (nay la mot phan cua Đuc). Viec đinh danh "ha" am chi đen khu vuc co tu the ky X voi Cong quoc Ha Lorraine, bao trum phan lon Cac Vung đat thap.
Cac cong tuoc Bourgogne cai tri Cac Vung đat thap vao the ky 15, su dung thuat ngu les pays de par decavung đat o tren đay cho Cac Vung đat thap, tuong phan voi les pays de par dela~ vung đat ngoai kia cho que huong cua ho: Bourgogne tai trung-đong nuoc Phap hien nay. Duoi quyen Nha Habsburg, Les pays de par deca phat trien thanh pays d'embasvung đat duoi đay, mot tu mang tinh chi thi lien quan đen cac lanh đia khac cua gia toc nay tai chau Au. No đuoc dich thanh Neder-landen trong cac van ban chinh thuc tieng Ha Lan đuong đai. Theo mot quan điem khu vuc, Niderlant cung la khu vuc giua song Meuse va ha du song Rhine vao hau ky Trung co. Khu vuc đuoc goi la Oberland (vung đat cao) trong boi canh chi thi nay đuoc cho la bat đau o khoang chung Koln nam gan đo.
Tu giua the ky 16 tro đi, "Cac Vung đat thap"Nederlanden va "Ha Lan"Nederland mat y nghia chi thi ban đau cua chung, va la nhung ten goi đuoc su dung pho bien nhat. Chien tranh Tam muoi nam (1568–1648) phan chia Cac Vung đat thap thanh Cong hoa Ha Lan đoc lap tai mien bac (Latinh hoa la Belgica Foederata, "Nederland lien hiep", nha nuoc tien than cua Ha Lan) va Mien nam Cac Vung đat thap do Tay Ban Nha kiem soat (Latinh hoa thanh Belgica Regia, "Nederland hoang gia", nha nuoc tien than cua Bi). Cac Vung đat thap ngay nay la mot đinh danh gom co Ha Lan, Bi va Luxembourg, song trong hau het cac ngon ngu Roman, thuat ngu "Cac Vung đat thap" đuoc su dung danh rieng cho Ha Lan.
Trong tieng Anh, Ha Lan đuoc viet la "The Netherlands" (danh tu so nhieu), con tinh tu so huu viet la "Dutch" thi lai la dang bien hoa tu cua "Deutsch" chi chung cac dan toc Đuc tu thoi xa xua


Lich su = So khoi =
Dau tich loai nguoi co nhat (Neanderthal) đuoc phat hien tren vung đat cao gan Maastricht, đuoc cho la co nien đai 250.000 nam truoc. Đen khi ket thuc ky bang ha, nhung nguoi du cu thuoc van hoa Hamburg (khoang 13.000–10.000 TCN) thoi đo đa cu cuoi muon tien hanh san ban tuan loc trong khu vuc bang giao, đen van hoa Ahrensburg (khoang 11.200–9.500 TCN) thi dung cung ten. Xuong co nhat tren the gioi đuoc phat hien tai Drenthe, cua cac bo lac co ve thuoc ve van hoa Maglemosia (khoang 8000 TCN) thoi đo đa giua.

Tu nam 800 TCN tro đi, van hoa Hallstatt cua nguoi Celt thuoc thoi đo sat tro nen co anh huong, thay the van hoa Hilversum (1800–800 TCN). Quang sat tro thanh mot thuoc đo thinh vuong, va hien dien khap khu vuc, bao gom ca quang sat nau. Nhung nguoi tho ren qua lai giua cac khu dan cu va mang theo đong đieu va sat đe che tao cong cu theo yeu cau. Vorstengraf (mo cua quoc vuong) tai Oss (700 TCN) đuoc phat hien trong mot go mo, co kich co lon nhat trong the loai nay tai Tay Au va co chua mot thanh kiem sat đuoc dat vang va san ho.
Khi hau xau đi tai Scandinavia vao khoang nam 850 TCN, va te hon nua vao khoang nam 650 TCN, đieu nay co the đa khien cac bo lac German di cu tu phia bac. Đen khi cuoc di cu nay hoan tat vao khoang nam 250 TCN, đa noi bat len mot vai nhom van hoa va ngon ngu noi chung. Nguoi Ingaevones hay German Bien Bac cu tru tai phan phia bac cua Cac vung đat thap, sau đo ho phat trien thanh nguoi Frisii va nguoi Sachsen (Saksen) ban đau. Mot nhom thu nhi goi la nguoi German Weser-Rhine (hay Istvaeones) banh truong doc trung du song Rhine (Rijn) va Weser, va cu tru tai Cac vung đat thap phia nam cac song lon. Nhom nay gom cac bo lac cuoi cung phat trien thanh nguoi Frank Salia. Ngoai ra nguoi Celt thuoc van hoa La Tene (khoang 450 TCN đen khi La Ma chinh phuc) banh truong tren mot pham vi rong, bao gom khu vuc phia nam cua Cac vung đat thap. Mot so hoc gia suy đoan rang mot ban sac dan toc va ngon ngu thu ba, ngoai German va Celt, tung ton tai trong khu vuc cho đen thoi La Ma, la van hoa Nordwestblock thoi đo sat, cuoi cung bi hap thu vao nguoi Celt tai phia nam va cac dan toc German đen tu phia đong.
Trong Chien tranh Gallia, khu vuc phia nam va phia tay song Rhine bi quan La Ma (Roma) chinh phuc duoi quyen Julius Caesar tu 57 TCN đen 53 TCN. Julius Caesar mieu ta hai bo lac Celt chinh song tai khu vuc nay la mien nam Ha Lan la Menapii va Eburones. Song Rhine tro thanh bien gioi phia bac cua La Ma vao khoang nam 12. Cac thi tran đang chu y xuat hien doc bien gioi giua La Ma va nguoi German: Nijmegen va Voorburg. Trong giai đoan đau cua tinh Gallia Belgica thuoc La Ma, khu vuc phia nam bien gioi tro thanh bo phan cua tinh Germania Inferior. Khu vuc phia bac song Rhine la noi cu tru cua nguoi Frisii, nam ngoai quyen cai tri cua La Ma, trong khi cac bo lac German la Batavi va Cananefates phuc vu trong ky binh La Ma. Nguoi Batavi khoi nghia chong La Ma vao nam 69, song cuoi cung that bai. Nguoi Batavi sau đo hop nhat voi cac bo lac khac thanh bang lien nguoi Frank Salia, co ban sac xuat hien vao nua đau cua the ky III. Nguoi Frank Salia xuat hien trong cac van ban La Ma voi vai tro la đong minh cung nhu đoi thu. Truoc ap luc tu bang lien cua nguoi Sachsen tu phia đong, ho chuyen qua song Rhine vao lanh tho La Ma trong the ky 4, tu can cu moi tai West-Vlaanderen va tay nam Ha Lan ho tap kich eo bien Manche. Quan La Ma binh đinh khu vuc, song khong truc xuat nguoi Frank, va đen thoi ky Julianus (358), nguoi Frank Salia đuoc cho phep đinh cu voi tu cach foederati (phien quoc) tai Toxandria. Sau khi đieu kien khi hau xau đi va nguoi La Ma triet thoat, nguoi Frisii bien mat khoi mien bac Ha Lan, co le bi buoc phai tai đinh cu trong lanh tho La Ma voi ten goi laeti vao khoang 296. Vung đat ven bien phan lon van khong co nguoi o trong hai tram nam sau.


= So ky trung co (411–1000) =

Sau khi chinh quyen La Ma trong khu vuc bi sup đo, nguoi Frank banh truong lanh tho thanh nhieu vuong quoc. Đen thap nien 490, Clovis I chinh phuc va thong nhat toan bo cac lanh tho nay tai mien nam Ha Lan trong Vuong quoc Frank, va tu đo tiep tuc cac cuoc chinh phuc đen Gaule (Phap). Trong cuoc banh truong nay, nhom nguoi Frank di cu ve phia nam cuoi cung tiep nhan tieng Latinh thong tuc cua cu dan đia phuong. Nhom nguoi Frank o lai que huong tai phia bac (tuc mien nam Ha Lan va Vlaanderen) duy tri noi tieng Frank co, đen the ky 9 tien hoa thanh tieng Ha Franconia co hoac tieng Ha Lan co. Xuat hien bien gioi giua khu vuc noi tieng Ha Lan va noi tieng Phap.

Ve phia bac cua nguoi Frank, đieu kien khi hau tai bo bien đuoc cai thien, va trong giai đoan Di cu cac vung đat bi bo hoang lai co nguoi đinh cu, hau het la nguoi Sachsen song cung co cac nhom lien he mat thiet voi ho la nguoi Angle, nguoi Jute va nguoi Frisii co. Nhieu nguoi chuyen sang Anh va đuoc goi la nguoi Anglo-Saxon, song nhung nguoi o lai đuoc goi la nguoi Frisia va ngon ngu cua ho đuoc goi la tieng Frisia, đat theo vung đat tung co nguoi Frisii cu tru. Tieng Frisia đuoc noi doc toan bo bo bien phia nam bien Bac, va van la ngon ngu co lien he mat thiet nhat voi tieng Anh trong so cac ngon ngu con ton tai tren luc đia chau Au. Đen the ky 7, Vuong quoc Frisia (650–734) xuat hien voi trung tam quyen luc la Utrecht, con Dorestad la mot điem giao thuong phon thinh. Tu nam 600 đen khoang nam 719, cac thanh pho thuong la chien truong giua nguoi Frisia va nguoi Frank. Trong tran Boarn vao nam 734, nguoi Frisia bi đanh bai sau mot loat cuoc chien. Đuoc nguoi Frank chap thuan, nha truyen giao nguoi Anglo-Saxon Willibrord cai đao Kito cho nguoi Frisia.

Đe quoc Caroling cua nguoi Frank mo phong Đe quoc La Ma va kiem soat phan lon Tay Au. Tuy nhien, đen nam 843 no phan chia thanh ba bo phan la Đong Frank, Trung Frank va Tay Frank. Hau het lanh tho Ha Lan ngay nay la bo phan cua Trung Frank, song đay la mot vuong quoc yeu va phai hung chiu nhieu no luc phan chia va sap nhap cua cac lang gieng manh hon. Trung Frank gom cac lanh tho tu Frisia tai phia bac đen Vuong quoc Y tai phia nam. Khoang nam 850, Lotharius I cua Trung Frank thua nhan mot nguoi Viking la Rorik cua Dorestad la nguoi cai tri hau het Frisia. Đen khi Trung Frank bi phan chia vao nam 855, vung đat phia bac day Alpes đuoc giao cho Lotharius II roi đuoc đat ten la Lotharingia. Sau khi ong mat vao nam 869, Lotharingia bi phan chia thanh Thuong Lotharingia va Ha Lotharingia, Ha Lotharingia gom Cac vung đat thap va ve danh nghia tro thanh bo phan cua Đong Frank vao nam 870, song tren thuc te no nam duoi quyen kiem soat cua nguoi Viking, ho đot kich cac thi tran cua nguoi Frisia va Frank tren bo bien Frisia va doc cac con song. Cac cuoc tan cong cua nguoi Viking khien quyen thong tri cua cac lanh chua Phap va Đuc trong khu vuc bi suy yeu. Khang cu nguoi Viking đen tu gioi quy toc đia phuong, ho đat đuoc tam voc nhat đinh va đat co so cho viec giai the Ha Lotharingia thanh cac nha nuoc ban đoc lap. Mot trong so cac quy toc đia phuong nay la Gerolf xu Holland, ong đam nhan quyen lanh chua tai Frisia sau khi ong giup am sat Godfrid, va quyen cai tri cua nguoi Viking ket thuc.


= Trung ky Trung co (1000–1384) =
Đe quoc La Ma Than thanh (nha nuoc ke thua cua Đong Frank va sau đo la Lotharingia) cai tri hau het vung đat thap trong the ky X va 11, song khong the duy tri thong nhat chinh tri. Cac quy toc co quyen luc tai đia phuong đua thanh pho, ba quoc hoac cong quoc cua ho thanh cac vuong quoc ca nhan, it co nhan thuc ve nghia vu voi hoang đe. Holland, Hainaut, Vlaanderen, Gelre, Brabant va Utrecht o trong tinh trang hau nhu chien tranh lien mien hoac thanh lap cac lien minh ca nhan. Ngon ngu va van hoa cua hau het cu dan song tai Ba quoc Holland ban đau la cua nguoi Frisia. Do nguoi Frank tu Vlaanderen va Brabant đen đinh cu, ket qua la khu vuc nhanh chong chuyen sang noi tieng Ha Franconia co (hay tieng Ha Lan co). Phan con lai cua Frisia tai phia bac (nay la Friesland va Groningen) tiep tuc duy tri đoc lap cua ho va co cac the che rieng cung nhu tuc gian voi viec ap đat he thong phong kien.
Khoang nam 1000, do mot so buoc phat trien ve nong nghiep, kinh te khu vuc bat đau phat trien voi nhip đo nhanh, va nang suat cao hon cho phep nguoi lao đong canh tac them đat đai hoac tro thanh thuong nhan. Cac thi tran phat trien quanh cac tu vien va thanh tri, va mot giai cap trung luu lam nghe buon ban bat đau phat trien trong cac khu vuc đo thi nay, đac biet la tai Vlaanderen va sau đo la Brabant. Cac thanh pho giau co bat đau mua cac đac quyen nhat đinh cho minh tu quan chu. Trong thuc tien, đieu nay co nghia la Brugge va Antwerpen tro thanh cac nuoc cong hoa ban đoc lap co quyen loi rieng va sau đo phat trien thanh nhung thanh pho va cang quan trong hang đau tai chau Au.
Khoang nam 1100, cac nong dan tu Vlaanderen va Utrecht bat đau tien hanh tieu nuoc va canh tac cac vung đat đam lay khong co nguoi o tai mien tay Ha Lan, khien Ba quoc Holland tro thanh trung tam quyen luc. Tuoc hieu Ba tuoc Holland la van đe tranh chap trong cac cuoc chien tranh Luoi cau va Ca tuyet (tieng Ha Lan: Hoekse en Kabeljauwse twisten) tu nam 1350 đen nam 1490. Phe Ca tuyet gom cac thanh pho thinh vuong hon, con phe Luoi cau gom gioi quy toc bao thu. Cac quy toc nay moi Cong tuoc Philip III cua Bourgogne – la nguoi đong thoi giu tuoc hieu Ba tuoc xu Vlaanderen – đen chinh phuc Holland.


= Ha Lan thuoc Bourgogne va Habsburg (1384–1581) =

Hau het cac thai ap cua Đe quoc La Ma Than thanh va Phap tai khu vuc nay la Ha Lan va Bi thong nhat trong mot lien minh ca nhan duoi quyen Philip III cua Bourgogne vao nam 1433. Gia toc Valois-Bourgogne va gia toc Habsburg ke thua ho cai tri Cac vung đat thap trong giai đoan tu nam 1384 đen nam 1581. Truoc thoi Bourgogne, nguoi Ha Lan nhan dang ban than thong qua thi tran ho song hoac cong quoc hay ba quoc đia phuong cua ho. Trong giai đoan Bourgogne, con đuong huong đen tinh dan toc bat đau. Nhung nguoi cai tri moi bao ve cac loi ich mau dich cua Ha Lan, nganh nay sau đo phat trien nhanh chong. Cac ham đoi cua Ba quoc Holland tung vai lan đanh bai ham đoi cua Lien minh Hanse. Amsterdam phat trien va đen the ky 15 tro thanh cang giao thuong chu yeu tai chau Au đoi voi luong thuc tu vung Baltic. Amsterdam phan phoi luong thuc đen cac thanh pho chinh cua Bi, mien bac Phap, va Anh. Hoat đong giao dich nay mang tinh song con do Ha Lan khong con co the san xuat đu luong thuc đe đap ung nhu cau noi đia. Viec tieu nuoc khien than bun tai cac vung đat ngap nuoc truoc kia giam xuong muc qua thap đe duy tri tieu nuoc.
Duoi quyen Karl V cua Gia toc Habsburg, la nguoi cung cai tri Đe quoc La Ma Than thanh va la Quoc vuong Tay Ban Nha, toan bo cac thai ap tai khu vuc Ha Lan ngay nay thong nhat trong Muoi bay tinh, lanh đia nay cung bao gom hau het Bi va Luxembourg ngay nay, cung nhu mot so vung đat lan can nay thuoc Phap va Đuc. Nam 1568, Chien tranh Tam muoi Nam giua Muoi bay tinh va quan chu Tay Ban Nha Felipe II cua ho bat đau. Đen nam 1579, phan phia bac cua Muoi bay tinh thanh lap Lien minh Utrecht, ho cam ket tro giup lan nhau trong viec phong thu chong quan Tay Ban Nha. Lien hiep Utrecht đuoc nhin nhan la nen tang cua Ha Lan hien đai. Nam 1581, cac tinh mien bac thong qua tuyen bo đoc lap, theo đo cac tinh chinh thuc phe truat Felipe II cua Tay Ban Nha khoi tu cach quan chu cai tri tai cac tinh mien bac. Felipe II khong đe cho nguoi Ha Lan thanh cong de dang, va chien tranh tiep tuc cho đen nam 1648, khi Tay Ban Nha duoi quyen Quoc vuong Felipe IV cong nhan đoc lap cua bay tinh phia bac trong Hoa uoc Munster. Tuy nhien, mot bo phan cua cac tinh mien nam cung tro thanh thuoc đia tren thuc te cua quoc gia moi nay.


= Cong hoa Ha Lan (1581–1795) =
Sau khi tuyen bo đoc lap, cac tinh Holland, Zeeland, Groningen, Friesland, Utrecht, Overijssel va Gelderland hinh thanh mot bang lien. Toan bo cac cong quoc, lanh đia va ba quoc nay đeu co quyen tu tri va co chinh phu rieng. Staten-Generaal la chinh phu bang lien, đat tai Den Haag va gom đai bieu tu cac tinh. Khu vuc Drenthe co dan cu thua thot cung la bo phan cua nuoc cong hoa, song khong đuoc xem la mot tinh. Ngoai ra, nuoc cong hoa chiem giu mot so vung đat tung thuoc Vlaanderen, Brabant va Limburg trong Chien tranh Tam muoi Nam, chung đuoc goi la cac Vung đat chung (Generaliteitslanden). Cu dan cac Vung đat chung chu yeu la tin đo Cong giao La Ma, cac khu vuc nay khong co mot cau truc chinh phu cua minh, va đuoc su dung lam mot vung đem giua nuoc Cong hoa Ha Lan va lanh tho Mien nam Cac vung đat thap do Tay Ban Nha kiem soat.

Trong Thoi ky hoang kim Ha Lan, keo dai trong phan lon the ky 17, Đe quoc Ha Lan phat trien thanh mot trong cac cuong quoc hang hai va kinh te chu yeu cua the gioi. Khoa hoc, quan su va nghe thuat (đac biet la hoi hoa) Ha Lan nam trong nhom đuoc ton vinh nhat the gioi. Đen nam 1650, Ha Lan so huu 16.000 thuong thuyen. Cong ty Đong An Ha Lan va Cong ty Tay An Ha Lan thanh lap cac thuoc đia va tram mau dich tren khap the gioi. Nguoi Ha Lan đinh cu tai Bac My tu khi thanh lap Tan Amsterdam tai phan phia nam cua đao Manhattan vao nam 1614. Nguoi Ha Lan lap thuoc đia Cape tai Nam Phi vao nam 1652, lap thuoc đia Suriname tai Nam My, lap thuoc đia Đong An Ha Lan (nay la Indonesia) tai chau A, va so huu tram mau dich voi phuong Tay duy nhat tai Nhat Ban la Dejima.
Nhieu su gia kinh te đanh gia Ha Lan la quoc gia tu ban hoan thien đau tien tren the gioi. Tai chau Au thoi can đai, Ha Lan co thanh pho mau dich giau co nhat (Amsterdam) va san chung khoan toan thoi gian đau tien. Oc sang tao cua cac thuong nhan dan đen xuat hien cac quy bao hiem va huu tri, cung nhu cac hien tuong kinh te nhu chu ky bung no-pha san, bong bong lam phat tai san, hoi chung hoa tulip 1636–1637, va nha đau co gia xuong đau tien tren the gioi la Isaac le Maire, ong lam giam gia bang cach ban pha gia co phieu đe roi sau đo mua lai voi gia thap hon. Nam 1672 – trong lich su Ha Lan đuoc goi la Rampjaar (nam tham hoa) – Cong hoa Ha Lan đong thoi tham chien voi Phap, Anh va ba giao phan Đuc. Tren bien, nguoi Ha Lan ngan chan thanh cong hai quan cua Anh va Phap tien vao bo bien phia tay. Tuy nhien, tren bo Ha Lan gan nhu bi chiem linh truoc cac đoi quan Phap va Đuc đen tu phia đong. Nguoi Ha Lan đao nguoc tinh the bang cach lam ngap nhieu phan cua Holland, song khong bao gio co the khoi phuc vinh quanh nhu truoc đo. Ha Lan lam vao tinh trang suy thoai ve tong the trong the ky 18, khi ho phai canh tranh ve kinh te voi Anh, va trong nuoc thi dien ra kinh đich truong ky giua hai phai chu yeu trong xa hoi la the luc cong hoa (Staatsgezinden) va nhung nguoi ung ho stadhouder (quoc truong) la than vuong xu Oranje (Prinsgezinden).


= Cong hoa Batavia va vuong quoc (1795–1890) =
Nho ung ho quan su cua nuoc Phap cach mang, nhung nguoi theo che đo cong hoa tai Ha Lan tuyen bo thanh lap Cong hoa Batavia, mo phong theo Cong hoa Phap va khien Ha Lan tro thanh mot nha nuoc đon nhat vao ngay 19 thang 1 nam 1795. Stadhouder (quoc truong) la Willem V xu Oranje đao thoat sang Anh. Tuy nhien, tu nam 1806 đen nam 1810, nha nuoc bu nhin Vuong quoc Ha Lan (Holland) đuoc Napoleon Bonaparte lap ra va giao cho em trai ong la Louis Bonaparte cai quan đe kiem soat Ha Lan hieu qua hon. Tuy nhien, Louis Bonaparte co gang phuc vu loi ich cua Ha Lan thay vi cua anh trai minh, va bi buoc phai thoai vi vao ngay 1 thang 7 nam 1810. Hoang đe Napoleon phai mot đoi quan đen va Ha Lan tro thanh mot bo phan cua Đe quoc Phap cho đen mua thu nam 1813 sau khi Napoleon that bai trong tran Leipzig.

Willem Frederik la con trai cua stadhouder cuoi cung, ong tro ve Ha Lan vao nam 1813 va xung la than vuong chu quyen cua Ha Lan. Hai nam sau, Đai hoi Wien sap nhap mien nam cac Vung đat thap vao Ha Lan nham tao ra mot quoc gia manh tren bien gioi phia bac cua Phap. Willem Frederik đua nuoc Ha Lan thong nhat nay thanh mot vuong quoc va xung la Quoc vuong Willem I. Ngoai ra, Willem I ke thua chuc Đai cong tuoc Luxembourg trong vu trao đoi voi cac tai san cua ong tai Đuc. Tuy nhien, mien nam cac Vung đat thap đa tach biet ve van hoa voi mien bac tu nam 1581, va ho tien hanh khoi nghia. Mien nam gianh đoc lap vao nam 1830 voi quoc hieu la Bi (đuoc Ha Lan cong nhan vao nam 1839), con lien minh ca nhan giua Ha Lan va Luxembourg bi cat đut vao nam 1890, khi Willem III mat trong khi khong co nguoi thua ke la nam gioi, con luat ke vi cua Luxembourg lai ngan con gai ong la Nu vuong Wilhelmina tro thanh nu Đai cong tuoc.
Cach mang Bi tai chinh quoc va Chien tranh Java tai Đong An Ha Lan khien Ha Lan đen ben bo vuc pha san. Tuy nhien, nguoi Ha Lan ap đat chinh sach he thong canh tac (cultuurstelsel) tai Đong An Ha Lan vao nam 1830, theo đo 20% đat cua cac lang đuoc danh cho cac cay trong cua chinh phu nham xuat khau. Chinh sach nay khien nguoi Ha Lan co đuoc luong cua cai khong lo va khien thuoc đia nay co the tu cung tu cap. Mat khac, cac thuoc đia tai Tay An (Guiana thuoc Ha Lan cung Curacao va cac lanh tho phu thuoc) dua nhieu vao no le chau Phi, uoc tinh co đen hon nua trieu nguoi chau Phi. Ha Lan bai bo che đo no le vao nam 1863. Tuy the, che đo no le tai Suriname chi hoan toan bi bai bo vao nam 1873, do luat quy đinh rang co 10 nam chuyen tiep. Ha Lan cung la mot trong cac quoc gia chau Au cuoi cung tien hanh cong nghiep hoa, qua trinh nay dien ra vao nua cuoi cua the ky 19.


= Hien đai =

Ha Lan duy tri đuoc tinh trung lap trong Chien tranh the gioi thu nhat, mot phan la nho viec nhap khau hang hoa thong qua Ha Lan co y nghia thiet yeu đoi voi tinh song con cua Đuc, cho đen khi Hai quan Hoang gia Anh phong toa vao nam 1916. Đen Chien tranh the gioi thu hai, Đuc Quoc xa xam chiem Ha Lan vao ngay 10 thang 5 nam 1940. Cuoc khong kich Rotterdam buoc cac thanh phan chinh cua quan đoi Ha Lan đau hang bon ngay sau đo. Trong qua trinh chiem đong, co tren 100.000 nguoi Do Thai Ha Lan bi tap trung va chuyen đen cac trai hanh quyet cua Đuc Quoc xa. Cac cong nhan Ha Lan bi bat đi linh đe lao đong cuong bach tai Đuc, cac thuong dan khang cu bi giet đe tra thu cho cac vu tan cong vao binh si Đuc, va quoc gia bi cuop boc thuc pham. Tuy vay, tren 20.000 phan tu phat xit Ha Lan gia nhap Waffen-SS, chien đau tren Mat tran phia Đong. Ngay 8 thang 12 nam 1941, chinh phu luu vong Ha Lan tai Luan Đon tuyen chien voi Nhat Ban, song khong the ngan nguoi Nhat chiem đong Đong An Ha Lan. Nam 1944–45, Tap đoan quan Canada so 1, gom cac binh si Canada, Anh va Ba Lan, chiu trach nhiem giai phong phan lon Ha Lan. Sau the chien, nguoi Ha Lan chien đau trong chien tranh thuc dan chong lai Cong hoa Indonesia moi thanh lap.

Nam 1954, Hien chuong Vuong quoc Ha Lan cai to cau truc chinh tri cua Ha Lan, đay la ket qua tu ap luc quoc te ve viec tien hanh phi thuc dan hoa. Cac thuoc đia cua Ha Lan la Surinam, Curacao va cac lanh tho phu thuoc, cung voi phan lanh tho tai chau Au đeu tro thanh cac quoc gia trong vuong quoc, song Suriname đoc lap vao nam 1975. Sau the chien, Ha Lan tu bo tinh trung lap va đat đuoc cac quan he mat thiet voi cac quoc gia lang gieng. Ha Lan la mot trong cac thanh vien sang lap cua Benelux, NATO, Euratom va Cong đong Than Thep chau Au, the che nay sau đo tien trien thanh Cong đong Kinh te chau Au va Lien minh chau Au.
Chinh phu khuyen khich xuat cu nham giam mat đo dan so, ket qua la nua trieu nguoi Ha Lan roi khoi đat nuoc sau Chien tranh the gioi thu hai. Trong cac thap nien 1960 va 1970, Ha Lan co bien đoi lon ve xa hoi va van hoa, nhu ontzuiling nhanh chong, nghia la suy tan viec phan chia cu theo ranh gioi chinh tri va ton giao. Thanh nien, đac biet la sinh vien, bac bo cac tap tuc truyen thong va thuc đay thay đoi trong cac van đe nhu nu quyen, đong tinh luyen ai, giai tru quan bi va cac van đe moi truong. Nam 2002, euro tro thanh tien te luu hanh. Nam 2010, Antille thuoc Ha Lan giai the, cac đao Bonaire, Sint Eustatius va Saba đat đuoc quan he mat thiet hon voi Ha Lan.


Đia ly Phan lanh tho tai chau Au cua Ha Lan nam giua cac vi tuyen 50° va 54° Bac, giua cac kinh tuyen 3° va 8° Đong. Ha Lan ve mat đia ly la mot quoc gia rat thap va bang phang, co khoang 26% dien tich la noi o cua 21% dan so nam duoi muc nuoc bien, va chi co khoang 50% đat lien cao hon muc nuoc bien tren 1 m. Tuy nhien, Ha Lan co cac vung chan đoi tai cuc đong nam voi đo cao duoi 321 m, va co mot so day đoi thap tai trung tam. Hau het cac vung nam duoi muc nuoc bien la do nhan tao, vi khai thac than bun khien cho đo cao giam xuong hoac la hinh thanh thong qua cai tao đat. Ke tu cuoi the ky 16, cac khu vuc quai đe lan bien co lon đuoc bao ton thong qua cac he thong tieu nuoc phuc tap gom đe, kenh đao va tram bom. Gan 17% dien tich đat lien quoc gia đuoc cai tao tu bien va tu ho.
Phan lon Ha Lan luc đau đuoc hinh thanh tu cua song cua ba song lon tai chau Au: Rhine (Rijn), Meuse (Maas) va Scheldt (Schelde), cung cac chi luu cua chung. Phan tay nam cua Ha Lan cho đen nay la mot đong bang chau tho cua ba con song tren, goi la chau tho Rhine-Meuse-Scheldt.
Ha Lan đuoc phan chia thanh phan phia bac va phia nam qua song Rhine, chi luu lon nhat cua no la Waal, va song Meuse. Trong qua khu, cac song nay co chuc nang cua chuong ngai vat tu nhien giua cac thai ap va do đo trong lich su tao ra mot su phan chia van hoa, bang chung la mot so điem ve ngu am hoc. Nhanh quan trong khac cua song Rhine la song IJssel, thoat nuoc ra ho IJssel, tuc Zuiderzee ('bien phia nam') cu. Giong nhu cac song tren, con song nay tao thanh đuong phan chia ngon ngu hoc, cu dan phia đong bac song noi cac phuong ngu Ha Sachsen Ha Lan (rieng tinh Friesland co ngon ngu rieng).


= Nan lut =
Trai qua nhieu the ky, đuong bo bien cua Ha Lan co thay đoi đang ke do ket qua tu cac tai hoa tu nhien va can thiep cua con nguoi, đang chu y nhat ve viec đe mat đat lien trong con bao nam 1134, no tao ra quan đao Zeeland tai phia tay nam. Nam 1287, tran lut Thanh Lucia tac đong đen Ha Lan va Đuc, lam thiet mang tren 50.000 nguoi trong mot tran lut co tinh tan pha hang đau trong lich su thanh van. Do nan lut nen viec canh tac gap kho khan, đieu nay khuyen khich ngoai thuong, ket qua la Ha Lan tham gia su vu the gioi ngay tu the ky 14-15. Tran lut Thanh Elizabeth vao nam 1421 va viec quan ly yeu kem sau đo lam pha huy mot vung đat quai đe moi cai tao, thay the la vung bai boi thuy trieu Biesbosch rong 72 km² tai nam-trung. Tran lut bien Bac vao thang 2 nam 1953 lam sup đo mot so đe tai tay nam cua Ha Lan, khien hon 1.800 nguoi chet đuoi.

Chinh phu Ha Lan sau đo thi hanh mot chuong trinh quy mo lon mang ten la "Deltawerken" (cong trinh chau tho) nham bao ve quoc gia khoi nan lut trong tuong lai. Du an hoan thanh phan lon vao nam 1997 khi hoan thanh Maeslantkering. Mot muc tieu chinh cua du an Delta la giam nguy co lut tai Zuid-Holland va Zeeland xuong con mot lan trong 10.000 nam (so voi 1 lan trong 4000 nam cua phan con lai trong nuoc). Muc tieu nay đat đuoc bang viec xay cac con đe ngoai bien dai 3.000 km va 10.000 km cac đe noi bo, kenh đao va song, đong cac cua bien cua tinh Zeeland. Cac đanh gia nguy co moi theo đinh ky cho thay cac van đe can phai gia co đe. Du an Delta đuoc Hiep hoi Ky su dan dung Hoa Ky đanh gia la mot trong bay ky quan cua the gioi hien đai.
Tac đong cua cac tai hoa đa gia tang ve quy mo do hoat đong cua con nguoi, vi cac vung đam lay tuong đoi cao bi tieu nuoc đe su dung lam đat canh tac. Viec tieu nuoc khien lop than bun phi nhieu bi thu hep va mat đat ha xuong, khi đo muc nuoc ngam lai ha thap đe bu vao viec mat đat ha, khien lop than bun ben duoi thu nho hon nua. Ngoai ra, tu the ky 19 tro ve truoc, viec khai thac than bun đe lam nhien lieu cang lam tinh hinh them tram trong. Hang the ky khai thac than bun quy mo rong va kiem soat yeu kem khien cho mat đat von đa thap lai bi ha xuong vai met. Ngay ca tai cac vung ngap nuoc, viec khai thac than bun van tiep tuc thong qua nao vet.

Nham đe phong lu lut, mot loat bien phap phong ve chong nuoc đuoc nghi ra. Trong thien nien ky thu nhat, cac ngoi lang va nong gia đuoc xay dung tren cac khu đoi nhan tao goi la terps. Sau đo, cac terps nay đuoc lien ket bang cac đe. Trong the ky 12, cac co quan chinh quyen đia phuong mang ten "waterschappen" ("ban tri thuy") hoac "hoogheemraadschappen" ("hoi đong nha cao") bat đau xuat hien, cong viec cua ho la duy tri muc nuoc va bao ve khu vuc khoi cac tran lut; cac co quan nay tiep tuc ton tai cho đen nay. Đen the ky 13, cac coi xay gio đuoc su dung đe bom nuoc khoi cac khu vuc thap hon muc nuoc bien. Cac coi xay gio sau đo đuoc su dung đe tieu nuoc ho, tao ra cac vung đat quai đe noi tieng.
Nam 1932, Afsluitdijk ("đe đong kin") đuoc hoan thanh, chan Zuiderzee (bien phia nam) cu khoi bien Bac va do đo tao ra IJsselmeer (ho IJssel). No tro thanh mot phan cua cong trinh Zuiderzee co quy mo lon hon gom co bon vung đat quai đe lan bien voi tong dien tich la 2.500 km².
Ha Lan la mot trong cac quoc gia co the phai chiu ton that nang ne nhat tu bien đoi khi hau, khong chi vi nuoc bien dang, ma con do mo hinh thoi tiet that thuong co the khien nuoc song tran bo.


= Khi hau =

Huong gio chi phoi tai Ha Lan la tay nam, dan đen khi hau hai duong on hoa voi mua he am va mua đong mat, co đo am cao đac trung. Mo hinh nay đac biet chinh xac đoi voi bo bien Ha Lan, tai đay co khac biet nho hon đang ke ve nhiet đo giua mua he va mua đong, hay giua ngay va đem so voi nhiet đo tai phan đong nam cua đat nuoc.
Nhung ngay đong bang, tuc nhiet đo cao nhat duoi 0 °C, thuong xuat hien tu thang 12 đen thang 2. Nhung ngay gia lanh, tuc nhiet đo thap nhat la 0 °C thi xuat hien nhieu hon, thuong la tu giua thang 11 đen cuoi thang 3. Neu chon đo cao la 10 cm tren mat đat thay vi 150 cm, co the đo đuoc nhiet đo nhu vay vao giua mua he. Trung binh, tuyet co the xuat hien tu thang 11 đen thang 4, song thinh thoang cung xuat hien trong thang 5 hoac thang 10.
Cac ngay am, tuc nhiet đo cao nhat tren 20 °C, thuong xuat hien tu thang 4 đen thang 10, song tai mot so noi trong nuoc cac ngay am nay cung co the xuat hien trong thang 3. Cac ngay mua he, tuc nhiet đo cao nhat tren 25 °C, thuong đo đuoc tai De Bilt tu thang 5 đen thang 9, con cac ngay nhiet đoi voi nhiet đo cao nhat tren 30° la đieu hiem thay va thuong chi xuat hien tu thang 6 đen thang 8.
Luong giang thuy trong nam đuoc phan bo tuong đoi đeu giua cac thang. Cac thang mua he va mua thu co xu huong nhan luong giang thuy it hon cac thang con lai, chu yeu la do cuong đo mua thay vi tan suat ngay mua, đac biet la trong mua he. So gio nang chiu tac đong tu thuc te rang do vi tuyen đia ly, đo dai cua ngay thay đoi tu chi tam tieng vao thang 12 đen gan 17 tieng vao thang 6.


= Tu nhien =

Ha Lan co 20 cong vien quoc gia va hang tram khu bao ton tu nhien khac, bao gom cac ho, bai thach nam, rung thua, đun cat va cac moi truong khac. Hau het chung thuoc quyen so huu cua co quan quoc gia ve lam nghiep va bao ton tu nhien mang ten Staatsbosbeheer, hoac la mot to chuc tu nhan mang ten Natuurmonumenten. Phan thuoc Ha Lan cua bien Wadden tai phia bac co cac bai bun va đat ngap nuoc, va đuoc cong nhan la mot di san the gioi UNESCO vao nam 2009.
Oosterschelde nguyen la cua đong bac cua song Scheldt, va đuoc xac đinh la mot cong vien quoc gia vao nam 2002, tro thanh cong vien quoc gia lon nhat tai Ha Lan ve dien tich voi 370 km². No bao gom chu yeu la vung nuoc man cua Oosterschelde, song cung co cac bai bun, bai co va bai can. Do đa dang ve sinh vat bien, bao gom cac loai đoc đao cap khu vuc, nen cong vien la đia điem pho bien đoi voi mon lan bien. Cac hoat đong khac gom co cheo thuyen, đanh ca, đi xe đap, va ngam chim.
Ve mat đia ly sinh vat, Ha Lan nam tren cac khu chau Au Đai Tay Duong va Trung Au cua vung Circumboreal thuoc gioi Boreal. Theo Quy Quoc te Bao ve Thien nhien, lanh tho Ha Lan thuoc vung sinh thai rung hon hop Đai Tay Duong. Nam 1871, rung tu nhien co nguyen ban cuoi cung bi chat ha, va hau het rung hien nay la trong mot loai cay nhu thong Scots va cac loai khong phai la ban đia tai Ha Lan. Cac khu rung nay đuoc trong tren cac bai thach nam nhan tao va cat troi (bai thach nam chan tha qua muc) (Veluwe).


= Quan đao Caribe =

Curacao, Aruba va Sint Maarten co vi the cac quoc gia cau thanh, con Caribe Ha Lan la ba vung đao đuoc xac đinh la cac khu tu quan đac biet cua Ha Lan. Cac đao nay la bo phan cua Tieu Antilles va co bien gioi hang hai voi Phap (Saint Barthelemy va Saint Martin), Anh (Anguilla), Venezuela, Saint Kitts va Nevis va Hoa Ky (Quan đao Virgin thuoc My).
Bonaire la bo phan cua nhom đao ABC thuoc chuoi đao Leeward, nam ngoai khoi bo bien Venezuela. Chuoi đao Leeward co nguon goc hon hop nui lua va san ho. Saba va Sint Eustatius la bo phan cua nhom đao SSS. Chung nam ve phia đong cua Puerto Rico va quan đao Virgin. Mac du thuoc ve chuoi đao Leeward trong tieng Anh, song tai đia phuong ho đuoc cho la thuoc chuoi đao Windward. Chuoi đao Windward đeu co nguon goc nui lua va đia hinh lam nui, co it đat thich hop cho nong nghiep. Đinh cao nhat la nui Scenery voi 887 m tai Saba. Đay la điem cao nhat tai Ha Lan cung nhu toan the Vuong quoc Ha Lan.
Cac đao tai Caribe Ha Lan co khi hau nhiet đoi, voi thoi tiet nong quanh nam. Chuoi đao Leeward am hon va kho hon so voi chuoi đao Windward. Vao mua he, chuoi đao Windward chiu tac đong tu cac con bao.


Chinh tri Ha Lan la quoc gia quan chu lap hien tu nam 1815, va nho cac no luc cua Johan Rudolph Thorbecke nen co đuoc the che dan chu đai nghi tu nam 1848. Ha Lan đuoc mo ta la mot nha nuoc dan chu hiep thuong. Chinh tri Ha Lan co đac điem la no luc nham đat đuoc đong thuan rong rai trong cac van đe quan trong, ca trong chinh gioi lan trong xa hoi. Nam 2010, The Economist xep hang Ha Lan o vi tri thu 10 ve chi so dan chu.
Quan chu la nguyen thu quoc gia, Willem-Alexander la quoc vuong tu nam 2013. Theo hien phap, chuc vu nay co quyen luc han che, co quyen đuoc nhan bao cao va đuoc tham van trong cac van đe chinh quyen. Tuy theo ca tinh va quan he giua quoc vuong va cac bo truong, quan chu co the gay anh huong ngoai quyen luc đuoc hien phap quy đinh.
Quyen luc hanh phap thuoc ve Hoi đong Bo truong, đay la hoi đong thao luan cua noi cac Ha Lan. Noi cac thuong gom 13 đen 16 bo truong va mot so luong thay đoi cac quoc vu khanh. Co tu mot đen ba bo truong la bo truong khong bo. Nguoi đung đau chinh phu la thu tuong, nguoi nay thuong la thu linh đang lon nhat trong lien minh cam quyen. Thu tuong la mot primus inter pares, tuc khong co them quyen luc ro rang nao so voi cac bo truong khac. Thu tuong luon la lanh đao đang lon nhat ke tu nam 1973.
Noi cac chiu trach nhiem truoc Quoc hoi. Quoc hoi la co quan lap phap luong vien, gom Ha vien va Thuong vien. 150 thanh vien Ha vien đuoc bau truc tiep theo he thong đai dien ty le danh sach đang. Cac cuoc bau cu đuoc to chuc bon nam mot lan, hoac truoc thoi han trong truong hop noi cac sup đo. Hoi đong cap tinh đuoc bau cu truc tiep bon nam mot lan. Cac thanh vien cua cac hoi đong cap tinh bau ra 75 thanh vien Thuong vien. Thuong vien co quyen bac bo luat, nhung khong đuoc đe xuat hay sua đoi luat. Ca hai vien đeu cu thanh vien đen Nghi vien Benelux, đay la mot hoi đong tham van.

Cac cong đoan va cac to chuc gioi chu đuoc tham van truoc trong viec lap chinh sach trong cac linh vuc tai chinh, kinh te va xa hoi. Ho tham gia hop thuong xuyen voi chinh phu trong Hoi đong Xa hoi-Kinh te. Co cau nay khuyen nghi chinh phu va khuyen nghi cua ho khong the bo qua mot cach de dang.
Ha Lan co truyen thong lau dai ve khoan dung xa hoi. Trong the ky 19, khi Giao hoi Khang cach Ha Lan la quoc giao, thi Cong giao La Ma va cac giao phai Tin Lanh khac cung nhu Do Thai giao đuoc dung thu song bi ky thi. Đen cuoi the ky 19, truyen thong khoan dung ton giao nay chuyen đoi thanh mot he thong tach biet, theo đo cac nhom ton giao cung ton tai rieng biet va chi tuong tac o cap đo chinh phu. Truyen thong khoan dung anh huong đen cac chinh sach tu phap hinh su cua Ha Lan ve ma tuy tieu khien, mai dam, quyen LGBT, an tu, pha thai, nam vao hang tu do nhat tren the gioi.


= Chinh đang =
Ha Lan co he thong đa đang, khong đang nao nam the đa so trong nghi vien ke tu the ky 19, va cac noi cac lien minh đuoc hinh thanh. Ke tu khi thi hanh pho thong đau phieu vao nam 1919, he thong chinh tri Ha Lan chiu su chi phoi cua ba nhom chinh đang: Manh nhat la phe dan chu Kito giao, hien co đai dien la Đang Dan chu Kito giao; thu nhi la luc luong dan chu xa hoi voi đai dien la Cong đang; va thu ba la luc luong tu do voi đai dien chu yeu la Đang Nhan dan Tu do va Dan chu.
Cac đang nay hop tac trong cac noi cac lien minh, trong đo luc luong dan chu Kito giao luon la mot đoi tac, hoac la trong mot lien minh trung-ta gom luc luong dan chu Kito giao va dan chu xa hoi, hoac la mot lien minh trung-huu gom luc luong dan chu Kito giao va tu do. Trong thap nien 1970, he thong đang phai tro nen bien đong hon, cac đang dan chu Kito giao bi mat ghe, trong khi cac đang moi lai gianh đuoc thanh cong, nhu la D66. Trong bau cu nam 1994, CDA đe mat the chi phoi.
Thang 2 nam 2010, noi cac sup đo do PvdA tu choi gia han can thiep cua luc luong Ha Lan tai Uruzgan, Afghanistan. Trong bau cu vao thang 6 cung nam, đang lon nhat truoc đo la CDA co ket qua tham hai, VVD tro thanh đang lon nhat voi 31 ghe, tiep theo la PvdA voi 30 ghe. Đang gianh đuoc them nhieu ghe nhat la Đang Tu do (PVV) cua Geert Wilders. VVD va PvdA gianh đuoc nhieu ghe nhat trong tong tuyen cu vao thang 12 nam 2012, ho lap chinh phu lien minh vao thang 11 nam 2012. Trong tong tuyen cu vao thang 3 nam 2017, VVD duy tri la đang lon nhat, PvdA đe mat so ghe rat lon, PVV gianh đuoc vi tri thu hai Sau 208 ngay đam phan, VVD, D66, CDA va Lien minh Kito giao (CU) đong y thanh lap chinh phu lien minh.


= Hanh chinh =

Ha Lan đuoc phan chia thanh 12 tinh, moi tinh nam duoi quyen cua mot uy vien cua quoc vuong (Commissaris van de Koning), rieng tai tinh Limburg chuc vu nay goi la thong đoc (Gouverneur) song co nhiem vu tuong tu. Cac tinh đuoc chia tiep thanh cac khu tu quan (gemeenten) voi so luong la 380.
Ha Lan cung đuoc chia thanh 21 khu vuc tri thuy, chiu su quan ly cua mot ban tri thuy (waterschap hoac hoogheemraadschap), moi ban co quyen han tren cac van đe lien quan đen quan ly nuoc. Viec thanh lap cac ban tri thuy co tu truoc khi lap quoc, ban đau tien hinh thanh vao nam 1196. Cac ban tri thuy cua Ha Lan nam trong so cac thuc the dan chu lau đoi nhat tren the gioi van con ton tai. Bau cu truc tiep cac ban tri thuy đuoc tien hanh bon nam mot lan.
Ba lanh tho đao tai Caribe đuoc goi chung la Caribe Ha Lan, ho co vi the la thuc the cong cong (openbare lichamen) thay vi la cac khu tu quan. Ho khong phai la bo phan cua tinh nao.
Mot so lanh tho tach roi cua Bi nam lot trong lanh tho Ha Lan va cac lanh tho tach roi nay lai bao quanh mot so khu đat thuoc tinh Noord-Brabant, tuy nhien do Ha Lan va Bi đeu thuoc Khu vuc Schengen nen cong dan hai ben co the qua lai cac vung tach roi nay.


= Đoi ngoai =

Lich su chinh sach đoi ngoai cua Ha Lan co đac điem la tinh trung lap. Ke tu Chien tranh the gioi thu hai, Ha Lan tro thanh mot thanh vien cua nhieu to chuc quoc te, đang chu y nhat la Lien Hop Quoc, NATO va Lien minh chau Au. Kinh te Ha Lan rat mo va dua nhieu vao ngoai thuong. Chinh sach đoi ngoai cua Ha Lan hien nay dua tren bon cam ket co ban: Hop tac Đai Tay Duong, nhat the hoa chau Au, phat trien quoc te va luat phap quoc te. Mot trong cac van đe quoc te gay tranh luan nhieu quanh Ha Lan la chinh sach tu do đoi voi cac loai ma tuy nhe. Trong va sau thoi ky hoang kim Ha Lan, nguoi Ha Lan gay dung mot đe quoc thuong mai va thuc dan. Cac cuu thuoc đia quan trong nhat cua Ha Lan hien la Suriname va Indonesia. Cac quan he lich su ke thua tu lich su thuc dan nay van co anh huong đen quan he đoi ngoai cua Ha Lan, va nhieu nguoi tu cac quoc gia nay thuong tru tai Ha Lan.
Chinh sach an ninh cua Ha Lan chu yeu dua vao quyen thanh vien trong NATO, va co nhieu vu khi hat nhan cua đong minh đuoc đat tai Ha Lan. Ngay 10 thang 6 nam 2013, cuu thu tuong Ruud Lubbers xac nhan su ton tai cua 22 vu khi hat nhan tai can cu khong quan Volkel thuoc tinh Noord-Brabant. Ha Lan cung theo đuoi hop tac quoc phong trong Lien minh chau Au, ca đa phuong duoi nen tang Lien minh Tay Au va Chinh sach An ninh va Phong thu chau Au, va song phuong nhu quan đoan Đuc-Ha Lan. Trong nhung nam gan đay, Ha Lan tro thanh nuoc đong gop quan trong cho cac no luc duy tri hoa binh tren khap the gioi, nhu tai Bosnia va Herzegovina.
Ha Lan tan thanh manh me nhat the hoa chau Au, va hau het cac khia canh trong chinh sach ngoai giao, kinh te va thuong mai cua nuoc nay đuoc đieu phoi thong qua Lien minh chau Au. Lien minh thue quan hau chien giua Ha Lan voi Bi va Luxembourg (Benelux) mo đuong cho viec hinh thanh Cong đong chau Au (tien than cua Lien minh chau Au). Benelux bai bo kiem soat bien gioi noi bo, đieu nay tro thanh mot hinh mau cho Hiep uoc Schengen tren quy mo lon hon. Ha Lan la nong cot trong Hiep uoc Maastricht nam 1992 va la nha kien tao hiep đinh Amsterdam ky ket vao nam 1998. Ha Lan do đo giu vai tro quan trong trong nhat the hoa chinh tri va tien te chau Au.
Truyen thong uyen bac ve phap luat khien Ha Lan tro thanh tru so cua Toa an Cong ly Quoc te; Toa an Yeu sach Iran-Hoa Ky; Toa an Hinh su Quoc te ve Nam Tu cu; Toa an Hinh su Quoc te Rwanda; Toa an Hinh su Quoc te (ICC). Ngoai ra, Ha Lan con co tru so cua to chuc canh sat chau Au Europol; va To chuc Cam Vu khi Hoa hoc.
Ha Lan nam vao hang cac quoc gia vien tro đung đau the gioi, la mot trong nam quoc gia toan cau đap ung muc tieu ODA lau dai cua Lien Hop Quoc. Quoc gia nay co đong gop lon ve vien tro thong qua cac kenh đa phuong, đac biet la Chuong trinh Phat trien Lien Hop Quoc, cac to chuc tai chinh quoc te, cac chuong trinh cua Lien minh chau Au. Mot luong lon vien tro cua Ha Lan cung đuoc chuyen qua cac cac to chuc tu nhan (đong tai tro) co gan nhu toan quyen trong lua chon cac du an.


= Quan su =

Ha Lan co mot trong cac luc luong quan đoi thuong truc lau nam nhat tai chau Au; đuoc thanh lap lan đau boi Maurits xu Nassau. Quan đoi Ha Lan đuoc su dung tren khap Đe quoc Ha Lan, va sau that bai cua Napoleon, quan đoi Ha Lan chuyen sang che đo quan dich. Quan đoi đuoc trien khai trong Cach mang Bi nam 1830 song khong thanh cong. Sau nam 1830, ho chu yeu đuoc trien khai tai cac thuoc đia cua Ha Lan. Ha Lan duy tri trung lap trong cac cuoc chien tranh tai chau Au cho đen khi bi xam luoc trong Chien tranh the gioi thu hai, va nhanh chong that thu truoc Wehrmacht Đuc vao thang 5 nam 1940.

Ha Lan tu bo tinh trang trung lap vao nam 1948 khi ky ket Hiep uoc Bruxelles vao nam 1949. Quan đoi Ha Lan do đo la bo phan cua NATO trong chien tranh lanh tai chau Au, đuoc trien khai đen mot so can cu tai Tay Đuc. Tren 3.000 binh si Ha Lan đuoc phan vao Su đoan bo binh so 2 cua Hoa Ky trong Chien tranh Trieu Tien. Nam 1996, che đo quan dich bi đinh chi, va quan đoi Ha Lan lai chuyen sang che đo chuyen nghiep. Ke tu thap nien 1990, quan đoi Ha Lan tung tham gia Chien tranh Bosnia va Chien tranh Kosovo, va nam giu mot tinh cua Iraq sau that bai cua Saddam Hussein, va tham gia trong chien tranh tai Afghanistan.
Quan đoi Ha Lan gom co bon nhanh, đeu mang tien to Koninklijke (hoang gia): Koninklijke Landmacht (KL) tuc Luc quan Hoang gia Ha Lan; Koninklijke Marine (KM) tuc Hai quan Hoang gia Ha Lan, bao gom hang khong Hai quan va thuy quan luc chien; Koninklijke Luchtmacht (KLu) tuc Khong quan Hoang gia Ha Lan; Koninklijke Marechaussee (KMar) tuc Đoi hien binh Hoang gia, chiu trach nhiem quan canh va kiem soat bien gioi.
Korps Commandotroepen la luc luong hanh quan đac biet cua Luc quan Ha Lan, mo cua cho nu gioi song do yeu cau the chat cuc ky cao đe huan luyen ban đau nen nu gioi hau nhu khong the tro thanh mot đac cong. Bo Quoc phong Ha Lan su dung tren 70.000 nhan vien, bao gom tren 20.000 nhan vien dan su va tren 50.000 nhan vien quan su tinh đen nam 2011. Trong thang 4 nam 2011, chinh phu tuyen bo mot đot tinh gian trong quan đoi do cat giam chi tieu chinh phu, bao gom viec giam so luong xe tang, chien đau co, tau hai quan va quan chuc cap cao.


Kinh te Ha Lan co nen kinh te phat trien, giu mot vai tro đac biet trong kinh te chau Au tu nhieu the ky. Ke tu the ky 16, cac nganh đong tau, ngu nghiep, nong nghiep, mau dich va ngan hang la cac linh vuc dan đau cua kinh te Ha Lan. Ha Lan co tu do kinh te o muc đo cao, đung thu hai trong Bao cao Thuan loi Mau dich Toan cau nam 2016, va đung thu 5 ve tinh canh tranh theo đanh gia cua Hoc vien Phat trien Quan ly Quoc te Thuy Si vao nam 2017. Ngoai ra, Ha Lan xep thu ba trong chi so sang tao toan cau GII nam 2017. Trong bang xep hang chi so tu do kinh te nam 2016, Ha Lan đung thu 17/178 quoc gia.
Tinh đen  nam 2013, cac đoi tac mau dich chu chot cua Ha Lan la Đuc, Bi, Anh, My, Phap, Y, Trung Quoc va Nga. Ha Lan la mot trong muoi quoc gia xuat khau hang đau the gioi. Thuc pham la nganh lon nhat, cac nganh lon khac la hoa chat, luyen kim, che tao may, hang đien tu, mau dich, dich vu va du lich. Mot so cong ty Ha Lan co quy mo quoc te la Randstad, Unilever, Heineken, KLM; trong linh vuc dich vu co ING, ABN AMRO, Rabobank; ve hoa hoc co DSM, AKZO; ve loc dau co Royal Dutch Shell; ve may moc đien tu co Philips, ASML; ve đieu huong o to co TomTom).
Ha Lan co GDP danh nghia lon thu 18 the gioi, va GDP danh nghia binh quan đung thu 13 the gioi vao nam 2016 theo so lieu cua IMF. Tu nam 1997 đen nam 2000, toc đo tang truong kinh te hang nam trung binh la gan 4%, hon nhieu muc trung binh cua chau Au. Tang truong cham lai đang ke tu nam 2001 đen nam 2005 do suy thoai kinh te toan cau, song tang toc len 4,1% vao quy thu ba cua nam 2007. Trong quy 3 va 4 nam 2011, kinh te Ha Lan lan luot giam 0,4% va 0,7%, do khung hoang no cong chau Au, trong khi vao quy 4 kinh te khu vuc đong euro giam 0,3%. Trong thang 5 nam 2013, muc lam phat la 2,8%/nam. Trong thang 4 nam 2013, ty le that nghiep la 8,2% (hoac 6,7% theo đinh nghia cua ILO). Trong thang 4 nam 2017, con so nay giam xuong 5,1%. Ha Lan co he so GINI tuong đoi thap. UNICEF xep hang Ha Lan o vi tri thu nhat ve phuc loi tre em trong so cac quoc gia giau co, ca trong nam 2007 va nam 2013.
Amsterdam la thu đo tai chinh va kinh doanh cua Ha Lan. San giao dich chung khoan Amsterdam (AEX) la bo phan cua Euronext, đay la san giao dich chung khoan co nhat tren the gioi va nam trong so cac thi truong chung khoan lon nhat chau Au. San nam gan Quang truong Dam tai trung tam thanh pho. Ha Lan la thanh vien sang lap euro, thay the đon vi tien te cu la "gulden". Tai Caribe Ha Lan, đo la My đuoc su dung thay cho euro.

Vi tri cua Ha Lan cho phep ho co uu the tiep can thi truong Anh va Đuc, cung voi cang Rotterdam lon nhat chau Au. Cac bo phan quan trong khac cua nen kinh te la ngoai thuong (chu nghia thuc dan Ha Lan bat đau voi cac doanh nghiep tu nhan hop tac nhu Cong ty Đong An Ha Lan), ngan hang va giao thong. Ha Lan thanh cong trong viec giai quyet cac van đe tai chinh cong va đinh tre viec lam truoc cac đoi tac cua ho tai chau Au. Amsterdam la đia điem du lich nhon nhip thu nam tai chau Au voi tren 4,2 trieu du khach quoc te theo so lieu nam 2009. Ke tu khi mo rong Lien minh chau Au, co luong lon cong nhan di cu đen Ha Lan tu cac quoc gia Trung va Đong Au.
BrabantStad la mot quan he đoi tac giua cac khu tu quan Breda, Eindhoven, Helmond, 's-Hertogenbosch va Tilburg va tinh Noord-Brabant. BrabantStad la vung kinh te tang truong nhanh nhat tai Ha Lan, voi Brabantse Stedenrij (vung thanh pho đa trung tam) la mot trong cac vung hang đau toan quoc, chi đung sau khu thanh thi lon Randstad (Amsterdam, Rotterdam, Den Haag va Utrecht). Quan he đoi tac tai Noord-Brabant nham muc tieu hinh thanh mot mang luoi đo thi va bien tinh nay co vi the noi bat la mot vung tri thuc hang đau tai chau Au. Voi tong dan so 1,5 trieu va 20% san luong cong nghiep cua Ha Lan, BrabantStad la mot trong cac vung quan trong ve kinh te cua nuoc nay. Mot phan tu so cong viec trong vung la ve ky thuat, va cong nghe thong tin-truyen thong.
Trong so toan bo cac đon xin cap bang sang che cua chau Au trong linh vuc vat ly hoc va đien tu, co khoang 8% đen tu tinh Noord-Brabant. Trong vung mo rong, BrabantStad la bo phan cua tam giac Eindhoven-Leuven-Aachen (ELAT). Hiep đinh hop tac kinh te giua ba thanh pho tai ba quoc gia tao ra mot trong cac vung sang tao nhat trong Lien minh chau Au (xet theo tien đau tu vao cong nghe va kinh te tri thuc). Thanh cong kinh te cua vung nay co y nghia quan trong đoi voi tinh canh tranh quoc te cua Ha Lan; Amsterdam, Rotterdam, va Eindhoven cung nhau tao thanh nen tang cho kinh te Ha Lan. Ha Lan tiep tuc la mot trong cac quoc gia hang đau chau Au ve thu hut đau tu truc tiep nuoc ngoai, va la mot trong nhung quoc gia đau tu lon nhat tai Hoa Ky.


= Khi đot =
Ke tu thap nien 1950, Ha Lan phat hien đuoc tru luong khi đot tu nhien khong lo. Viec ban khi đot tu nhien mang lai doanh thu khong lo cho Ha Lan trong nhieu thap nien, them vao hang tram ti euro cho ngan sach chinh phu. Tuy nhien, cua cai tu nguon nang luong khong lo co tac đong khong luong truoc đuoc đen tinh canh tranh cua cac linh vuc kinh te khac, dan đen thuyet can benh Ha Lan. Ha Lan đuoc uoc tinh so huu 25% tru luong khi đot tu nhien trong Lien minh chau Au.
Ngoai than đa va khi đot, Ha Lan khong con tai nguyen khai khoang nao, va mo than cuoi cung bi đong cua vao nam 1974. Mo khi Groningen la mot trong cac mo khi đot tu nhien lon nhat tren the gioi, nam gan Slochteren. Viec khai thac nay tao đuoc doanh thu 159 ti euro tu giua thap nien 1970 đen nam 2009. Mo hoat đong duoi quyen cua cong ty quoc doanh Gasunie va khai thac chung boi chinh phu, Royal Dutch Shell, va Exxon Mobil thong qua NAM (Nederlandse Aardolie Maatschappij). Viec khai thac khi đot dan đen gia tang chan đong mat đat manh, mot so tran co cuong đo len toi 3,6 đo theo thang cuong đo Richter. Chi phi đe sua chua thiet hai, cai thien ket cau cua cac toa nha, va boi thuong cho gia tri nha bi suy giam uoc tinh la 6,5 ti euro. Khoang 35.000 ngoi nha đuoc cho la bi anh huong.


= Nong nghiep =

Khu vuc nong nghiep cua Ha Lan đuoc co gioi hoa cao đo, va tap trung manh vao xuat khau quoc te. Nganh nay su dung khoang 4% luc luong lao đong cua Ha Lan song tao ra thang du lon cho nganh cong nghiep che bien thuc pham va đong gop 21% vao tong kim ngach xuat khau cua Ha Lan. Ha Lan xep thu hai the gioi ve gia tri xuat khau nong nghiep, chi sau Hoa Ky. voi nguon thu xuat khau la 80,7 ti euro vao nam 2014, tang so voi 75,4 ti euro vao nam 2012.
Trong mot so thoi điem gan đay, Ha Lan tung cung cap mot phan tu tong ca chua xuat khau tren the gioi, va viec buon ban mot phan ba xuat khau cua the gioi ve ot, ca chua va dua chuot la thong qua Ha Lan. Ha Lan cung xuat khau mot phan muoi lam tao tay cua the gioi.
Ngoai ra, mot phan đang ke xuat khau nong san cua Ha Lan la cay tuoi cat, hoa, va cu hoa, chiem hai phan ba tong xuat khau toan the gioi.


= Giao thong =
Tinh luu đong tren cac tuyen đuong bo cua Ha Lan tang truong lien tuc ke tu thap nien 1950 va nay vuot tren 200 ti km qua lai moi nam, three quarters of which are done by car. Khoang mot nua so hanh trinh tai Ha Lan đuoc tien hanh bang o to, 25% bang xe đap, 20% bang cach đi bo, va 5% su dung giao thong cong cong. Tong chieu dai mang luoi đuong bo la 139.295 km, gom co 2.758 km đuong cao toc, Ha Lan co mot trong cac mang luoi đuong bo day đac nhat tren the gioi, hon nhieu so voi Đuc hay Phap song thap hon Bi.

Khoang 13% toan bo quang đuong đuoc đi bang phuong tien cong cong, đa so la dung tau hoa. Giong nhu nhieu quoc gia chau Au khac, mang luoi đuong sat Ha Lan gom 3.013 km cung kha day đac. Mang luoi hau het tap trung vao dich vu đuong sat cho khach va lien ket gan nhu toan bo cac thanh thi chinh. Cac tuyen đuong ray thuong xuyen hoat đong, co mot hoac hai chuyen moi gio tren cac tuyen nho, hai đen bon chuyen moi gio o cac tuyen trung binh, va đen tam chuyen moi gio tai cac tuyen nhon nhip nhat.
Đap xe la mot cach thuc giao thong rong khap tai Ha Lan. So km hanh trinh cua xe đap tuong đuong voi tau hoa. Nguoi Ha Lan đuoc uoc tinh so huu it nhat 18 trieu xe đap, nghia hon moi nguoi co hon mot xe, gap đoi so voi khoang 9 trieu o to tren đuong. Nam 2013, Lien đoan nguoi đi xe đap chau Au xep hang Ha Lan va Đan Mach la cac quoc gia than thien nhat voi xe đap tai chau Au, song nguoi Ha Lan (36%) xep tren nguoi Đan Mach (23%) ve viec xe đap la cach thuc thuong xuyen nhat trong giao thong ngay binh thuong. Ha tang cho viec đap xe co tinh toan dien. Cac tuyen đuong nhon nhip co khoang 35.000 km đuong đi danh rieng cho xe đap, đuoc tach biet ve tu nhien khoi giao thong co gioi. Cac nut giao nhon nhip thuong co cac thiet bi đen giao thong danh cho xe đap. Ton tai cac co so ha tang gui xe đap co lon, đac biet la trung trung tam thanh pho va tai cac nha ga đuong sat.
Rotterdam la cang lon nhat tai chau Au, cac song Meuse va Rhine tao ra con đuong tiep can ly tuong đen vung thuong du noi luc xa đen Basel, Thuy Si, va đen Phap. Tinh đen  nam 2013, Rotterdam la cang container lon thu tam tren the gioi, chuyen cho 440,5 trieu tan hang hoa moi nam. Cac chuc nang chinh cua cang la cong nghiep hoa dau va chuyen cho chung, va trung chuyen tau. Cang la mot điem trung chuyen quan trong đoi voi hang roi va giua luc đia chau Au voi hai ngoai. Tu Rotterdam, hang hoa đuoc chuyen cho bang tau, sa lan song, tau hoa hoac đuong bo. Nam 2007, tuyen đuong sat cho hang nhanh Betuweroute giua Rotterdam voi Đuc đuoc hoan thanh.
San bay Schiphol nam ngay tay nam cua Amsterdam, la cang hang khong quoc te chinh cua Ha Lan, va la san bay nhon nhip thu ba tai chau Au ve luong hanh khach. Nam 2016, cac san bay cua Royal Schiphol Group chuyen cho 70 trieu hanh khach.
Nam trong cam ket cua minh ve tinh ben vung moi truong, chinh phu Ha Lan khoi xuong mot ke hoach thiet lap tren 200 tram nap đien cho cac phuong tien chay bang đien tren khap đat nuoc đen nam 2015. Viec trien khai đuoc tien hanh boi cong ty nang luong va tu đong hoa ABB co tru so tai Thuy Si va cong ty khoi nghiep Ha Lan Fastned, nham muc tieu cung cap it nhat mot tram trong ban kinh 50 km tu moi gia đinh tai Ha Lan.


Nhan khau Dan so Ha Lan uoc tinh đat 17.093.000 vao thang 1 nam 2017. Đay la quoc gia co mat đo dan so cao nhat tai chau Au neu khong ke cac thanh bang nhu Monaco hay Thanh Vatican. Tu nam 1900 đen nam 1950, dan so Ha Lan tang gan gap đoi tu 5,1 len 10 trieu. Tu nam 1950 đen nam 2000, dan so tiep tuc gia tang, len đen 15,9 trieu, song voi toc đo thap hon. Toc đo gia tang vao nam 2013 uoc tinh la 0,44%.
Ty suat sinh tai Ha Lan la 1,78 tre moi phu nu theo uoc tinh nam 2013, cao hon so voi nhieu quoc gia chau Au khac, song duoi muc thay the la 2,1 tre moi phu nu. Tuoi tho du tinh khi sinh cua Ha Lan o muc cao, voi 83,21 nam đoi voi tre gai va 78,93 đoi voi tre trai so sinh theo uoc tinh vao nam 2013.). Ha Lan co ty le di cu la 1,99 nguoi di cu moi 1.000 cu dan mot nam.
Đa so cu dan Ha Lan thuoc dan toc Ha Lan. Theo uoc tinh vao nam 2005, thanh phan dan toc la 80,9% nguoi Ha Lan, 2,4% nguoi Indonesia, 2,4% nguoi Đuc, 2,2% nguoi Tho Nhi Ky, 2,0% nguoi Suriname, 1,9% nguoi Maroc, 0,8% nguoi Antilles va Aruba, va 7,4% thuoc cac nhom khac. Co khoang 150.000 đen 200.000 nguoi song tai Ha Lan la ngoai kieu, hau het tap trung tai va xung quanh Amsterdam va Den Haag, nay chiem khoang 10% dan so cac thanh pho nay.
Nguoi Ha Lan la dan toc cao nhat tren the gioi, chieu cao trung binh la 1,81 m đoi voi nam gioi truong thanh va 1,67 m đoi voi nu gioi truong thanh theo so lieu nam 2009. Cu dan mien nam trung binh thap hon 2 cm so voi cu dan mien bac.

Theo Eurostat, vao nam 2010 co 1,8 trieu cu dan sinh tai nuoc ngoai tai Ha Lan, tuong ung voi 11,1% dan so. Trong so đo, 1,4 trieu nguoi (8,5%) sinh ngoai Lien minh chau Au va 0,428 trieu nguoi (2,6%) sinh tai cac quoc gia trong Lien minh chau Au. Vao ngay 21 thang 11 nam 2016, co 3,8 trieu cu dan Ha Lan co it nhat mot cha/me sinh tai nuoc ngoai ("nguon goc di dan"). Tren mot nua nguoi tre tuoi tai Amsterdam va Rotterdam co nguon goc ngoai phuong tay. Nguoi Ha Lan hoac cac hau due cua nguoi Ha Lan cung hien dien tren khap the gioi, đang chu y la tai Canada, Uc, Nam Phi va Hoa Ky. Theo đieu tra nam 2006 tai Hoa Ky, co tren 5 trieu nguoi My cho biet rang ho co nguon goc Ha Lan thuan chung hoac mot phan. Co gan 3 trieu nguoi Afrikaner goc Ha Lan song tai Nam Phi. Nam 1940, co 290.000 nguoi chau Au va nguoi lai A-Au tai Indonesia, song hau het roi khoi nuoc nay sau đo.
Ha Lan la mot quoc gia co mat đo dan so cao, voi tren 400 nguoi/km² con neu chi tinh mat đat thi con so nay la tren 500 nguoi/km². Randstad la chum đo thi lon nhat Ha Lan, nam tai phia tay cua đat nuoc va co bon thanh pho lon: Amsterdam thuoc tinh Noord-Holland, Rotterdam va Den Haag thuoc tinh Zuid-Holland, va Utrecht thuoc tinh Utrecht. Randstad co khoang 7 trieu cu dan va la vung đai đo thi lon thu nam tai chau Au. Theo Cuc Thong ke Trung uong Ha Lan, vao nam 2015, co 28% cu dan Ha Lan co thu nhap kha dung tren 40.000 euro (khong bao gom chi tieu vao y te hay giao duc).
Ban mau:Largest cities of the Netherlands

Cac vung đo thi chuc nang


= Ngon ngu =

Ngon ngu chinh thuc la tieng Ha Lan, đuoc đai đa so cu dan noi. Ben canh tieng Ha Lan, tieng Tay Frisia đuoc cong nhan la mot ngon ngu chinh thuc thu hai tai tinh Friesland. Tieng Tay Frisia co vi the chinh thuc đoi voi thu tin cua chinh phu trong tinh nay. Tai phan chau Au cua vuong quoc co hai ngon ngu khu vuc khac đuoc cong nhan theo Hien chuong chau Au ve cac ngon ngu khu vuc va thieu so, la tieng Ha Sachsen (Nedersaksisch) gom mot so phuong ngu đuoc noi tai mien bac va mien đong, nhu phuong ngu Twente tai vung Twente, va phuong ngu Drenthe tai tinh Drenthe; va tieng Limburg gom cac dang tai Ha Lan cua cac ngon ngu Franconia Meuse-Rhine đuoc noi tai tinh Limburg. Cac phuong ngu đuoc noi nhieu nhat tai Ha Lan la Brabant-Holland.
Tieng Ripuaria đuoc noi tai Kerkrade va Vaals lan luot duoi dang phuong ngu Kerkrade va phuong ngu Vaals song khong đuoc cong nhan la mot ngon ngu khu vuc cua Ha Lan, cac phuong ngu nay thinh thoang đuoc xem la mot phan hoac co lien he voi tieng Limburg.
Tieng Anh co vi the chinh thuc tai cac khu tu quan đac biet Saba va Sint Eustatius tai Caribe, đuoc noi pho bien tren cac đao nay. Papiamento co vi the chinh thuc tai khu tu quan đac biet Bonaire tai Caribe. Tieng Yiddish va tieng Digan đuoc cong nhan la cac ngon ngu phi lanh tho vao nam 1996.
Nguoi Ha Lan co truyen thong hoc ngoai ngu, đieu nay đuoc chinh thuc hoa trong luat giao duc Ha Lan. Khoang 90% tong dan so Ha Lan cho biet rang ho co the giao tiep bang tieng Anh, 70% bang tieng Đuc, va 29% bang tieng Phap. Tieng Anh la mon hoc bat buoc trong toan bo cac truong trung hoc. Trong hau het cac truong so trung hoc (vmbo), mot ngoai ngu hien đai khac la mon hoc bat buoc trong hai nam đau. Trong cac truong cao trung hoc (HAVO va VWO), hai ngoai ngu hien đai khac la mon bat buoc trong ba nam đau, chi trong ba nam cuoi cua VWO thi moi giam xuong con bat buoc mot ngoai ngu. Ngoai tieng Anh, cac ngon ngu tieu chuan hien đai la tieng Phap va Đuc, song cac truong co the thay the mot trong cac ngon ngu nay bang tieng Tay Ban Nha, Tho Nhi Ky, A Rap hoac Nga. Ngoai ra, cac truong hoc tai Friesland giang day va co ky thi tieng Tay Frisia, va cac truong tren toan quoc giang day va co ky thi tieng Hy Lap co đai va tieng Latinh cho cac truong trung hoc (goi la Gymnasium hoac VWO+).


= Ton giao =

Kito giao la ton giao chi phoi tai Ha Lan cho đen cuoi the ky 20. Mac du Ha Lan van co tinh đa dang ve ton giao, song dien ra xu huong suy thoai gan bo voi ton giao. Nam 2015, Cuc Thong ke Ha Lan thu thap thong tin thong ke ve Ha Lan, ket qua la 50,1% tong dan so cong khai rang ho khong theo ton giao. Tin đo Kito giao chiem 43,8% tong dan so, trong đo Cong giao La Ma voi 23,7%, Tin Lanh voi 15,5% va cac giao phai Kito khac la 4,6%. Tin đo Hoi giao chiem 4,9% tong dan so va cac ton giao khac (nhu Do Thai giao, Phat giao va An Đo giao) chiem 1,1% con lai.
Theo phong van chuyen sau đoc lap cua Đai hoc Radboud va Đai hoc Vrije Amsterdam vao nam 2006, 34% nguoi Ha Lan đuoc xac đinh la tin đo Kito giao, đen nam 2015 giam xuong con gan 25% dan so trung thanh voi mot giao phai Kito (11,7% Cong giao La Ma, 8,6% Giao hoi Tin Lanh Ha Lan, 4,2% cac giao phai Kito nho khac), 5% la nguoi Hoi giao va 2% trung thanh voi An Đo giao hay Phat giao, khoang 67,8% dan so vao nam 2015 khong lien ket ton giao, tang tu 61% vao nam 2006, 53% vao nam 1996, 43% vao nam 1979 va 33% vao nam 1966. SCP du tinh so luong nguoi Ha Lan khong lien ket ton giao đat 72% vao nam 2020.
Hien phap Ha Lan đam bao quyen tu do trong giao duc, nghia la toan bo cac truong hoc ton trong tieu chuan chat luong chung đeu đuoc nhan tai tro nhu nhau cua chinh phu. Đieu nay bao gom cac truong hoc dua tren cac nguyen tac ton giao thuoc cac nhom ton giao (đac biet la Cong giao La Ma va cac nhom Tin Lanh). Ba chinh đang trong Quoc hoi Ha Lan la dua tren đuc tin Kito. Mot so ngay le ton giao Kito la ngay nghi le quoc gia (Giang sinh, Phuc sinh, Hien xuong va Thang thien). Vao cuoi the ky 19, thuyet vo than bat đau noi len khi chu nghia the tuc, chu nghia tu do va chu nghia xa hoi phat trien; trong thap nien 1960 va 1970 Tin Lanh va Cong giao bat đau suy thoai đang ke. Tuy nhien, Hoi giao phat trien đang ke do nhap cu, va ke tu nam 2000 co su gia tang nhan thuc ve ton giao, chu yeu la do chu nghia Hoi giao cuc đoan..
Theo mot nghien cuu vao thang 12 nam 2014 cua Đai hoc VU Amsterdam thi lan đau tien so nguoi theo thuyet vo than (25%) đong hon nguoi theo thuyet huu than (17%) tai Ha Lan. Đa so dan chung theo thuyet bat kha tri (31%) hoac chut it (27%).

Nam 2015, đai đa so cu dan Ha Lan (82%) cho biet ho chua tung hoac gan nhu chua tung đen nha tho, va 59% noi rang ho chua tung đen nha tho duoi bat ke hinh thuc nao. Trong so nhung nguoi đuoc hoi, 24% nhan minh la nguoi vo than, tang 11% so voi nghien cuu vao nam 2006. Su gia tang du tinh ve tinh tinh than (ietsisme) se ngung lai theo nghien cuu vao nam 2015. Nam 2006, 40% so nguoi tra loi tu nhan co tinh than, đen nam 2015 con so nay giam con 31%. So luong nguoi tin vao su ton tai cua mot quyen luc be tren giam tu 36% xuong 28% trong cung giai đoan.
Kito giao hien la ton giao lon nhat tai Ha Lan. Cac tinh Noord-Brabant va Limburg co truyen thong manh me tin theo Cong giao La Ma, va mot so cu dan tai đo van nhin nhan Giao hoi Cong giao la nen tang cho ban sac van hoa cua ho. Tin Lanh tai Ha Lan bao gom mot so giao hoi, lon nhat trong so đo la Giao hoi Tin Lanh Ha Lan (PKN), đay la mot giao hoi thong nhat co đinh huong Cai cach va Luther. Giao hoi nay đuoc thanh lap vao nam 2004 voi viec hop nhat Giao hoi Cai cach Ha Lan, Cac giao hoi Cai cach tai Ha Lan va mot giao hoi Luther nho hon. Mot so giao hoi Cai cach chinh thong va tu do khong hop nhat voi PKN. Mac du tin đo Kito giao nay la thieu so tai Ha Lan, song Ha Lan co mot vanh đai Kinh Thanh tu Zeeland đen phan phia bac cua tinh Overijssel, tai đo cac đuc tin Tin Lanh (đac biet la Cai cach) van manh me, va tham chi chiem đa so tai cac hoi đong tu quan.
Hoi giao la ton giao lon thu nhi tai Ha Lan, va vao nam 2012 ton giao nay co khoang 825.000 tin đo (5% dan so). So luong nguoi Hoi giao bat đau gia tang tu nam 1960 do co luong lon cong nhan di cu. Con so nay bao gom di dan tu cac cuu thuoc đia Ha Lan nhu Suriname va Indonesia, song chu yeu la cong nhan di cu tu Tho Nhi Ky va Maroc. Trong thap nien 1990, nguoi Hoi giao ti nan đen tu cac quoc gia nhu Bosnia va Herzegovina, Iran, Iraq, Somalia va Afghanistan.
Cac ton giao khac chiem khoang 6% dan chung Ha Lan. An Đo giao co khoang 215.000 tin đo, hau het la nguoi Suriname goc An Đo. Ngoai ra, con co so luong đang ke nguoi nhap cu theo An Đo giao đen tu An Đo va Sri Lanka, va mot so tin đo phuong Tay cua cac phong trao ton giao moi co đinh huong An Đo giao nhu Hare Krishna. Ha Lan co khoang 250.000 tin đo Phat giao hoac nhung nguoi gan bo manh me voi ton giao nay, nhieu nguoi thuoc dan toc Ha Lan. Co khoang 45.000 nguoi Do Thai tai Ha Lan.


= Giao duc =

Giao duc tai Ha Lan co tinh chat nghia vu đoi voi tre tu 5 đen 15 tuoi. Toan bo tre em tai Ha Lan thuong theo hoc tieu hoc tu 4 đen 12 tuoi. Tieu hoc gom co tam nam, va dua tren mot bai kiem tra nang luc, khuyen nghi cua giao vien nam lop tam va y kien cua cha me hoac nguoi giam ho hoc sinh, se co mot lua chon ve mot trong ba huong giao duc trung hoc (sau khi hoan thanh mot chuong trinh, hoc sinh van co the tiep tuc vao nam ap chot cua chuong trinh ke tiep):

Voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs (VMBO) co bon bac hoc va chia thanh mot vai muc. Nguoi hoan thanh VMBO voi muc đo nghe nghiep thap đuoc cap quyen theo hoc MBO. MBO la mot hinh thuc giao duc chu yeu tap trung vao giang day mot nghe nghiep thuc tien, hoac mot bang nghe nghiep. Voi bang MBO, sinh vien co the nop đon theo hoc HBO.
Hoger algemeen voortgezet onderwijs (HAVO) gom nam bac hoc va cho phep nhap hoc HBO. HBO la cac truong đai hoc giao duc nghe nghiep (khoa hoc ung dung) cap bang cu nhan chuyen nghiep; tuong tu nhu cac bang bach khoa. Mot bang HBO cho phep tiep can he thong đai hoc.
Voorbereidend wetenschappelijk onderwijs (VWO) (gom atheneum va gymnasium) co 6 nam hoc va chuan bi cho hoc tap tai mot đai hoc (nghien cuu).
Cac đai hoc cung cap chuong trinh cu nhan ba nam, tiep theo la chuong trinh thac si 1-3 nam, sau đo co the theo mot chuong trinh tien si bon nam. Cac ung cu vien tien si tai Ha Lan thuong la nhan vien khong bien che cua mot đai hoc. Toan bo cac đai hoc tai Ha Lan do nha nuoc so huu va đieu hanh, va co mot khoang hoc phi khoang 2.000 euro moi nam đoi voi sinh vien đen tu Ha Lan va Lien minh chau Au.
Giao duc bac đai hoc tai Ha Lan gom hai loai hinh the che la cac đai hoc khoa hoc ung dung (HBO) danh cho nhung nguoi tot nghiep HAVO, VWO va MBO, va cac đai hoc nghien cuu (universiteiten; WO) chi danh cho nhung nguoi tot nghiep VWO va HBO (bao gom tot nghiep HBO propaedeuse). HBO bao gom cac the che tong hop hoac cac the che chuyen ve mot linh vuc cu the, nhu nong nghiep, nghe thuat thi giac va trinh dien, hoac đao tao giao duc, trong khi Wo gom 12 đai hoc tong hop cung ba đai hoc ky thuat.
Ke tu thang 9 nam 2002, he thong giao duc bac đai hoc tai Ha Lan đuoc to chuc theo mot he thong ba chu ky gom cu nhan, thac si va tien si, nham thich hop va tieu chuan hoa giang day trong ca HBO va WO theo tien trinh Bologna. Trong cung thoi gian, he thong ECTS đuoc chap thuan lam cach thuc đinh luong khoi luong cong viec cua sinh vien. Bat chap nhung thay đoi nay, he thong luong the co khac biet giua giao duc đinh huong nghien cuu va giao duc bac cao đinh huong nghe nghiep van ton tai tren thuc te. Chuong trinh tien si chi đuoc cung cap tu cac đai hoc nghien cuu, qua trinh nghien cuu sinh tien si đuoc goi la "thang cap" (promotie). Bang tien si chu yeu la mot bang nghien cuu, mot luan van dua tren nghien cuu goc can phai đuoc viet va bao ve cong khai. Nghien cuu nay thuong đuoc tien hanh khi ho lam viec tai mot truong đai hoc voi vi the promovendus (tro ly nghien cuu).


= Y te =

Nam 2016, Ha Lan duy tri vi tri so mot trong Chi so nguoi thu huong y te chau Au (EHCI), la chi so so sanh cac he thong y te tai chau Au. Ha Lan thuoc ba quoc gia đau tien trong cac bao cao cong bo ke tu nam 2005. Trong so 48 tieu chi nhu quyen loi, thong tin, kha nang tiep can va ket qua, Ha Lan đam bao vi tri đung đau trong sau nam lien tuc. Ha Lan xep thu nhat trong mot nghien cuu vao nam 2009 ve so sanh cac he thong y te cua Hoa Ky, Uc, Canada, Đuc va New Zealand.
Hau het benh vien tai Ha Lan do tu nhan đieu hanh, thuoc cac to chuc phi loi nhuan, song hau het nha cung cap bao hiem y te la cac cong ty vi loi nhuan. Co khoang 90 to chuc benh vien tai Ha Lan, mot so đieu hanh nhieu benh vien tren thuc te, thuong la do hop nhat cac benh vien đoc lap vao truoc đo. Ha Lan co mot mang luoi 160 trung tam cham soc so cap cap tinh luon mo cua, do vay moi nguoi co the tiep can de dang. Phan tich cua Vien Quoc gia ve Y te cong cong va Moi truong Ha Lan cho thay rang 99,8% cu dan co the đuoc van chuyen đen mot đon vi cap cuu hoac benh vien cung cap san khoa cap cuu trong vong 45 phut vao nam 2015.
Ke tu khi co mot cuoc cai cach lon ve he thong y te vao nam 2006, he thong cua Ha Lan nhan đuoc them nhieu điem moi nam. Theo HCP (Health Consumer Powerhouse), Ha Lan co 'mot he thong lon xon', nghia la benh nhan co muc đo tu do lon ve noi mua bao hiem y te, cho đen noi ho nhan dich vu y te. Tuy nhien khac biet giua Ha Lan va cac quoc gia khac chinh la su hon loan nay đuoc quan ly. Cac quyet đinh y te đuoc tien hanh thong qua đoi thoai giua benh nhan va chuyen gia y te.
Bao hiem y te tai Ha Lan la đieu bat buoc. Y te tai Ha Lan đuoc bao phu boi hai hinh thuc bao hiem luat đinh: Zorgverzekeringswet (Zvw), thuong goi la "bao hiem co ban", bao gom cham soc y te thong thuong. Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ) bao gom đieu duong va cham soc y te dai han. Trong khi cu dan Ha Lan đuoc tu đong nhan bao hiem AWBZ tu chinh phu, thi moi nguoi phai mua bao hiem y te co ban cho minh (basisverzekering), ngoai tru nhung nguoi duoi 18 đuoc tu đong gan lien theo tien đong bao hiem cua cha me.
Y te tai Ha Lan co the chia thanh mot vai cach thuc: Ba cap bac la cham soc y te than the va tinh than, 'đieu tri' (ngan han), 'cham soc' (dai han). Cac bac si gia đinh (huisartsen, co the so sanh voi bac si đa khoa) tao thanh bo phan lon nhat cua cap bac đau tien. Tham khao mot thanh vien trong cap đau tien la đieu bat buoc đe tiep can cap thu hai va thu ba. He thong cham soc y te Ha Lan kha hieu qua so voi cac quoc gia phuong Tay khac song khong phai la co hieu qua chi phi nhat.
Y te tai Ha Lan la mot he thong kep, co hieu luc tu thang 1 nam 2006. Đieu tri dai han, đac biet la cac benh lien quan đen nam vien ban thuong xuyen, va cac chi phi tan tat nhu xe lan, đuoc che phu boi mot loai bao hiem bat buoc do nha nuoc kiem soat. Đieu nay đuoc quy đinh trong Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten ("Luat tong quat ve Chi phi y te đac biet") co hieu luc lan đau vao nam 1968. Nam 2009, loai bao hiem nay chi tra 27% tong chi phi cham soc y te. Đoi voi toan bo đieu tri y te ngan han, co mot he thong bao hiem y te bat buoc, voi cac cong ty bao hiem y te tu nhan. Cac cong ty bao hiem y te nay buoc phai cung cap mot goi đuoc đinh ro cac đieu tri đuoc bao hiem. Loai bao hiem nay chi tra 41% toan bo phi ton cham soc y te tren toan quoc. Cac nguon chi tra y te khac la thue (14%), chi tra tien mat (9%), cac goi bao hiem y te tu nguyen (4%) va cac nguon khac (4%). Kha nang chi tra đuoc đam bao thong qua mot he thong cac khoan tro cap lien quan đen thu nhap va tien đong bao hiem ca nhan lien quan đen thu nhap do ca nhan va gioi chu chi tra.


Van hoa Ha Lan la quoc gia cua cac triet gia Erasmus thanh Rotterdam va Spinoza. Toan bo cac tac pham chinh cua Descartes đuoc thuc hien tai Ha Lan. Nha khoa hoc Ha Lan Christiaan Huygens (1629–1695) kham pha ve tinh Titan cua Sao Tho va la nha vat ly hoc đau tien su dung cac cong thuc toan hoc. Antonie van Leeuwenhoek la nguoi đau tien quan sat va mo ta sinh vat đon bao bang mot kinh hien vi. Kien truc truyen thong Ha Lan đac biet co gia tri tai Amsterdam, Delft va Leiden, voi cac toa nha tu the ky 17 va 18 doc theo cac kenh. Kien truc lang nho voi cac nha bang go hien dien tai Zaandam va Marken. Coi xay gio, hoa tulip, guoc go, pho mat, đo gom Delft, va can sa nam trong so nhung vat the đuoc du khach lien tuong voi Ha Lan.
Ha Lan co lich su lau dai ve khoan dung xa hoi va nay đuoc nhin nhan la mot quoc gia tu do, xet ve chinh sach ma tuy cua nuoc nay va viec ho hop phap hoa an tu. Nam 2001, Ha Lan tro thanh quoc gia đau tien hop phap hoa hon nhan đong gioi. Ha Lan co danh tieng la quoc gia đi đau ve quan ly moi truong va dan cu. Nam 2015, Amsterdam va Rotterdam lan luot đung thu 4 va thu 5 trong chi so thanh pho thanh pho ben vung Arcadis. Tinh ben vung la mot khai niem quan trong đoi voi nguoi Ha Lan, muc tieu cua chinh phu Ha Lan la co mot he thong nang luong ben vung, đang tin cay va gia ca phai chang đen nam 2050, khi đo phat thai CO2 se giam mot nua va 40% đien nang đen tu cac nguon ben vung. Chinh phu đang đau tu hang ti euro vao tinh hieu qua nang luong, nang luong ben vung va giam phat thai CO2. Vuong quoc cung khuyen khich cac cong ty Ha Lan xay dung cac ha tang ben vung, voi ho tro tai chinh cua nha nuoc cho cac cong ty hoac ca nhan hoat đong trong viec bien quoc gia tro nen ben vung hon.


= My thuat =

Hoi hoa Thoi ky hoang kim Ha Lan nam vao hang đuoc ton vinh nhat the gioi đuong thoi, trong the ky 17. Đay la thoi cua "cac bac thay Ha Lan" nhu Rembrandt van Rijn, Johannes Vermeer, Jan Steen, Jacob van Ruisdael. Rembrandt thuong đuoc nhan đinh la mot trong cac nghe si thi giac vi đai nhat trong lich su, cac tac pham cua ong mo ta đa dang ve phong cach va chu đe, tu chan dung va tu hoa đen phong canh, canh tuong kinh thanh hay than thoai. Tu thap nien 1620, hoi hoa Ha Lan tach biet dut khoat khoi phong cach Baroque đe buoc sang mot phong cach mieu ta hien thuc hon, quan tam rat nhieu đen the gioi thuc. Cac loai tranh gom co tranh lich su, chan dung, phong canh, canh đo thi, tinh vat va the loai. Trong bon loai tranh cuoi neu tren, cac hoa si Ha Lan lap ra cac phong cach đuoc gioi my thuat chau Au dua vao trong hai the ky sau đo. Cac buc tranh tuong co mot an y đao đuc. Cac chu đe đuoc ua thich ve phong canh Ha Lan la nhung đun cat doc theo bo bien phia tay, cac song voi cac bai co lien ke rong rai va la noi chan gia suc, va thuong co mot bong hinh thanh pho o phia xa. Thoi ky hoang kim khong bao gio khoi phuc đuoc tu sau khi Phap xam chiem vao nam 1672, song co mot giai đoan hoang hon keo dai cho đen khoang nam 1710.
Truong phai Haag xuat hien vao khoang luc bat đau the ky 19, the hien toan bo nhung gi toi nhat hoac sang nhat trong canh quan Ha Lan, nhung gi am u nhat hoac trong treo nhat trong khi quyen. Truong phai an tuong Amsterdam thinh hanh vao giua the ky 19, cung thoi ky voi truong phai an tuong Phap. Cac hoa si dung cac net ve nhanh va ro đe ghi dau len buc ve. Ho tap trung vao mieu ta sinh hoat thuong nhat cua thanh pho. Amsterdam cuoi the ky 19 la mot trung tam nhon nhip ve my thuat va van hoc. Vincent van Gogh la mot hoa si hau an tuong, cac tac pham cua ong đuoc chu y vi ve đep tho, tinh chan that bieu cam va mau sac ro net, co anh huong sau rong đen my thuat the ky 20. Trong the ky 20, Ha Lan san sinh nhieu hoa si nhu Roelof Frankot, Salomon Garf, Pyke Koch. Khoang nam 1905-1910, pha mau theo phep xen ke phat trien thinh vuong. Tu nam 1911 đen nam 1914, toan bo cac phong trao my thuat moi nhat lan luot truyen đen Ha Lan, bao gom truong phai lap the, truong phai vi lai va truong phai bieu hien. Sau Chien tranh the gioi thu nhat, De Stijl (phong cach) đuoc dan dat boi Piet Mondrian va xuc tien my thuat thuan tuy, chi bao gom cac đuong doc va ngang, su dung cac mau co ban.


= Kien truc =

Trong Thoi ky hoang kim Ha Lan vao the ky 17, do kinh te thinh vuong nen cac thanh pho đuoc mo mang rat nhieu. Cac toa thi chinh va nha kho moi đuoc xay dung, va nhieu kenh đao moi đuoc hinh thanh trong va quanh cac thanh pho nhu Delft, Leiden va Amsterdam đe nham muc đich phong thu va van chuyen. Nhieu thuong gia giau co so huu mot ngoi nha moi doc cac kenh đao nay, cac ngoi nha nay thuong rat hep va co mat tien đuoc trang tri nham thich hop voi đia vi moi cua gia chu. Nguyen nhan khien cac ngoi nha nay hep la do bi đanh thue chieu rong mat tien. Kien truc cua nen cong hoa đau tien tai phia bac chau Au ghi dau voi tinh nha nhan va gian di, va la phuong thuc phan anh cac gia tri dan chu. Nhin chung, kien truc tai cac Vung đat thap, ca tai mien nam chiu anh huong cua phan cai cach va mien bac do Tin Lanh chi phoi, van đau tu manh me vao cac dang phuc hung va kieu cach cua mien bac Y. Dang moc mac hon đuoc tien hanh tai Cong hoa Ha Lan rat phu hop đoi voi cac mo hinh xay dung lon: Cac cung đien cho Nha Oranje va cac toa nha dan su moi, khong chiu anh huong tu phong cach phan cai cach đang tao ra mot so tien bo tai Antwerpen. Đen cuoi the ky 19, co mot dong Tan Goth đang chu y hoac Phuc hung Goth trong cac kien truc nha tho cung nhu cong cong, đang chu y la Pierre Cuypers, ong lay cam hung tu kien truc su nguoi Phap Viollet le Duc. Bao tang Rijksmuseum (1876–1885) va ga Amsterdam Centraal (1881–1889) nam trong cac toa nha chinh cua ong.
Trong the ky 20, cac kien truc su Ha Lan đong vai tro dan đau trong phat trien kien truc hien đai. Ngoai kien truc duy ly đau the ky 20 cua Berlage, la nguoi thiet ke Beurs van Berlage, con co ba nhom rieng biet khac phat trien trong thap nien 1920, moi nhom co quan điem rieng ve phuong huong cua kien truc hien đai. Cac kien truc su theo truong phai bieu hien nhu M. de Klerk and P.J. Kramer tai Amsterdam. Truong phai chuc nang co Mart Stam, L.C. van der Vlugt, Willem Marinus Dudok va Johannes Duiker, ho co quan he tot voi nhom theo chu nghia tan thoi quoc te CIAM. Nhom thu ba xuat hien tu phong trao De Stijl, trong so ho co J.J.P Oud va Gerrit Rietveld, hai nguoi nay ve sau xay dung theo mot phong cach chuc nang. Trong cac thap nien 1950 va 1960, mot the he kien truc su moi nhu Aldo van Eyck, J.B. Bakema va Herman Hertzberger, goi la 'the he Forum' (theo tap chi Forum) hinh thanh mot lien ket voi cac nhom quoc te nhu Team 10. Tu thap nien 1980 đen nay, Rem Koolhaas voi hang Office for Metropolitan Architecture (OMA) cua ong tro thanh mot trong cac kien truc su hang đau the gioi. Cung voi ong, hinh thanh mot the he kien truc su Ha Lan moi lam viec trong truyen thong hien đai.


= Van hoc =

Cho đen cuoi the ky 11, van hoc Ha Lan giong nhu van hoc tai nhung noi khac cua chau Au van hau nhu la theo hinh thuc truyen khau bang the loai tho. Trong the ky 12 va 13, cac nha van bat đau viet cac truyen anh hung ki si va tieu su cac thanh cho gioi quy toc. Tu the ky 13, van hoc tro nen mo pham hon va phat trien mot đac tinh quoc gia so khai do no đuoc viet cho giai cap tu san. Van hoc Ha Lan dien ra mot bien đoi khi ket thuc the ky 13, cac thi tran vung Vlaanderen nay thuoc Bi va vung Holland nay thuoc Ha Lan tro nen thinh vuong va mot cach dien đat van hoc khac bat đau. Khoang nam 1440, cac phuong hoi van chuong goi la rederijkerskamers ("phong tu tu hoc") xuat hien va thuong mang sac thai cua tang lop trung luu. Nhung phong som nhat trong so nay hau nhu hoan toan tham gia vao chuan bi cac vo kich ton giao va kich than bi cho nhan dan. Anna Bijns (khoang 1494–1575) la mot nhan vat quan trong, ong viet bang tieng Ha Lan hien đai. Cai cach Tin Lanh xuat hien trong van hoc Ha Lan bang mot bo suu tap cac ban dich Thanh Vinh vao nam 1540 va bang mot ban dich Tan Uoc vao nam 1566 sang tieng Ha Lan. Noi tieng nhat trong so cac nha van Ha Lan la nha bien kich va nha tho Cong giao Joost van den Vondel (1587–1679). Pieter Corneliszoon Hooft (1581-1647) la thanh vien noi bat nhat trong nhom Muiderkring, viet cac bai tho muc đong va tru tinh.
Vao cuoi the ky 18 va đau the ky 19, cac Vung đat thap trai qua bien đong lon ve chinh tri, cac nha van noi bat trong giai đoan nay la Willem Bilderdijk (1756–1831), Hieronymus van Alphen (1746–1803) va Rhijnvis Feith (1753–1824). Piet Paaltjens (but danh cua Francois Haverschmidt, 1835–1894) la mot trong rat it nha tho đang đoc vao the ky 19, la đai dien tai Ha Lan cua loi viet lang man voi Heine la đien hinh. Mot phong trao moi mang ten Tachtigers hay "phong trao 80" theo thap ky no xuat hien. Multatuli viet ve viec đoi xu toi voi nguoi ban đia tai thuoc đia Đong An Ha Lan. Mot trong cac nha van lich su noi tieng nhat trong the ky 20 la Johan Huizinga, đuoc ben ngoai biet đen va đuoc dich sang cac ngon ngu khac, tac pham cua ong đuoc liet vao trong mot vai danh sach bo sach thiet yeu. Trong thap nien 1920, xuat hien mot nhom nha van moi tach minh khoi phong cach hoa my cua Phong trao 80, dan đau la Nescio (J.H.F. Gronloh, 1882–1961). Trong Chien tranh the gioi thu hai, co Anne Frank (voi nhat ky cua co be), cung nha van tieu thuyet hinh su va nha tho Jan Campert. Cac nha van song qua su tan bao cua Chien tranh the gioi thu hai đa phan anh trong tac pham cua ho ve thay đoi trong nhan chuc thuc tien. Nhieu nguoi nhin lai cac trai nghiem cua ho theo cach Anne Frank đa lam trong nhat ky cua co be, nhu trong truong hop Het bittere kruid (co đang) cua Marga Minco, va Kinderjaren (thoi tho au) cua Jona Oberski. Su phuc hoi, trong lich su van hoc đuoc mo ta la "ontluisterend realisme" (chu nghia hien thuc sung sot), chu yeu co lien he voi ba tac gia Gerard Reve, W.F. Hermans va Anna Blaman. Reve va Hermans thuong đuoc trich dan cung voi Harry Mulisch la ba tac gia lon cua van hoc Ha Lan thoi hau chien.


= Am nhac =

Ha Lan co truyen thong am nhac đa dang, am nhac truyen thong Ha Lan la mot the loai đuoc goi la "Levenslied", nghia la tieng hat cua đoi song, co đac trung la giai đieu va nhip đieu đon gian, voi cau truc đon gian trong cac cap cau va đoan điep khuc. Chu đe co the nhe nhang, song thuong se la đa cam va gom co tinh yeu, cai chet va noi co đon. Cac nhac cu truyen thong nhu phong cam va đan thung la mot yeu to chu yeu trong am nhac levenslied, song vao nhung nam gan đay co nhieu nghe si cung su dung synthesizer va guitar. Cac nghe si trong the loai nay co the ke đen nhu Jan Smit, Frans Bauer va Andre Hazes.
Nhac rock va pop đuong đai Ha Lan (Nederpop) co nguon goc tu thap nien 1960, no chiu anh huong manh tu am nhac đai chung My va Anh. Trong cac thap nien 1960 va 1970, phan loi hau het viet bang tieng Anh va mot so bai hat đuoc trinh dien bang nhac cu. Cac ban nhac nhu Shocking Blue, Golden Earring, Tee Set, George Baker Selection va Focus đat đuoc thanh cong o tam quoc te. Đen thap nien 1980, ngay cang nhieu nhac si pop bat đau lam viec bang tieng Ha Lan, mot phan la do đuoc truyen cam hung tu thanh cong vang doi cua ban nhac Doe Maar. Ngay nay, nhac rock va pop Ha Lan phat trien manh trong ca hai ngon ngu, mot so nghe si cung ghi am bang ca hai ngon ngu.
Cac ban nhac symphonic metal la Epica, Delain, ReVamp, The Gathering, Asrai, Autumn, Ayreon va Within Temptation cung ca si nhac jazz va pop Caro Emerald co thanh cong o tam quoc te. Cac ban nhac metal nhu Hail of Bullets, God Dethroned, Izegrim, Asphyx, Textures, Present Danger, Heidevolk va Slechtvalk la khach moi pho bien tai cac nhac hoi metal lon nhat chau Au. Cac ngoi sao ca nhac Ha Lan đuong đai gom co ca si nhac pop Anouk, ca si nhac country pop Ilse DeLange, ban nhac dan gian hat bang phuong ngu Nam Gelderland va Limburg Rowwen Heze, ban nhac rock BLØF va bo đoi Nick & Simon.
Vao đau thap nien 1990, cac nghe si nhac house Ha Lan va Bi cung tien hanh du an Eurodance 2 Unlimited. Ho ban đuoc 18 trieu ban, hai ca si trong ban nhac la cac nghe si am nhac Ha Lan thanh cong nhat cho đen nay. Cac ban nhac Ha Lan khac thanh cong quoc te la 2 Brothers On The 4th Floor va Vengaboys. Vao giua thap nien 1990, nhac rap va hip hop tieng Ha Lan (Nederhop) cung thang hoa va tro nen pho bien tai Ha Lan va Bi. Cac nghe si co nguon goc Bac Phi, Caribe hoac Trung Đong co anh huong manh trong the loai nay.
Ke tu thap nien 1990, nhac dance đien tu Ha Lan (EDM) tro nen pho bien rong rai tren the gioi voi nhieu dang nhu trance, techno va gabber hay hardstyle. Mot so DJ vao hang noi tieng nhat the gioi toi tu Ha Lan, nhu Armin van Buuren, Tiesto, Hardwell, Martin Garrix, Nicky Romero va Afrojack; bon nguoi đau tien ke tren nam vao hang gioi nhat the gioi theo DJ Mag Top 100 DJs. Cac DJ cung đong gop cho nhac pop dong chinh do ho thuong xuyen cong tac va san xuat cho cac nghe si quoc te noi tieng. Amsterdam Dance Event (ADE) la nhac hoi đien tu hang đau the gioi va la le hoi cau lac bo lon nhat đoi voi nhieu phan loai đien tu.
Ve am nhac co đien, Jan Sweelinck đuoc đanh gia la nha soan nhac Ha Lan noi tieng nhat, con Louis Andriessen nam trong so cac nha soan nhac co đien nguoi Ha Lan noi tieng nhat đang song. Ton Koopman la mot nhac truong, nghe si đan ong va harpsichord nguoi Ha Lan, đong thoi la giao su Truong Am nhac Hoang gia Den Haag. Cac nghe si vi cam noi tieng la Janine Jansen va Andre Rieu. Andre Rieu cung voi Dan nhac Johann Strauss cua ong trinh dien trong cac cuoc luu dien hoa nhac tren toan cau, quy mo va doanh thu cua chung co the sanh voi cac man bieu dien nhac rock va pop lon nhat the gioi. Tac pham co đien Ha Lan noi tieng nhat la "Canto Ostinato" cua Simeon ten Holt, mot tac pham gian luoc cho cac nhac cu đa chuc nang. Nghe si đan hac Lavinia Meijer vao nam 2012 phat hanh mot tuyen tap voi cac tac pham cua Philip Glass đuoc ba chuyen đoi cho đan hac. Concertgebouw (hoan thanh vao nam 1888) tai Amsterdam la cu điem cua Dan nhac Concertgebouw Hoang gia, đuoc cho la mot trong cac dan nhac hay nhat the gioi.


= Đien anh =
Phim đau tien cua Ha Lan la phim hai he teu Gestoorde hengelaar (1896) cua M.H. Ladde.. Mac du nganh phim Ha Lan tuong đoi nho, song co mot so giai đoan tich cuc khi nganh lam phim Ha Lan thinh vuong. Giai đoan bung no đau tien đen vao Chien tranh the gioi thu nhat, khi Ha Lan la mot trong cac quoc gia trung lap. Cac xuong phim nhu Hollandia san xuat mot loat phim truyen. Mot lan song thu thi xuat hien trong thap nien 1930, khi viec xuat hien phim noi dan đen nhung loi keu goi san xuat phim noi tieng Ha Lan, ket qua la bung no ve san xuat. Đe thich ung voi su phat trien nhanh chong, nganh phim Ha Lan trong cay vao nhung nguoi ngoai quoc co kinh nghiem ve ky thuat phim am thanh. Trong Chien tranh the gioi thu hai, nganh phim tu nhan Ha Lan gan nhu phai ngung lai, tuy nhien nguoi Đuc đa ho tro nhieu phim tuyen truyen quy mo nho voi noi dung ung ho Đuc Quoc xa.
Phim tai lieu Ha Lan noi tieng the gioi tu lau, cac đao dien Ha Lan noi tieng nhat co xuat phat điem tu phim tai lieu, đac biet la nhung nguoi bat đau su nghiep truoc Chien tranh the gioi thu hai, nhu Joris Ivens va Bert Haanstra. Tuy nhien, ke tu đau thap nien 1970, san xuat phim tai lieu voi muc đich phat hanh tai rap bi suy thoai, co le la do chuyen huong sang phim tai lieu truyen hinh. Trong nhung nam ngay sau chien tranh, hau het cac no luc đuoc danh cho tai thiet quoc gia, va phim khong phai la mot uu tien. Vao cuoi thap nien 1950, nganh phim Ha Lan đuoc chuyen nghiep hoa. Phim tai lieu van giu mot vai tro quan trong trong nganh lam phim Ha Lan. Lien hoan phim tai lieu quoc te Amsterdam đuoc to chuc vao thang 11 hang nam, va đuoc xem la mot trong cac lien hoan phim tai lieu lon nhat the gioi.
Đen cuoi thap nien 1960, the he đau tien cac nha lam phim Ha Lan tot nghiep tu Hoc vien Đien anh Ha Lan bat đau gay dung ten tuoi. Đao dien noi tieng trong giai đoan nay la Fons Rademakers, Rademakers hoc nghe tu Vittorio De Sica va Jean Renoir va đem cac kien thuc moi ve phim nghe thuat nuoc ngoai ve nuoc. Mot giai đoan thanh cong lau dai hon cua đien anh Ha Lan đen trong thap nien 1970, dan đau la Paul Verhoeven. Nam bo phim cua Verhoeven trong thap nien la Wat zien ik? (1971), Turks Fruit (1973), Keetje Tippel (1975), Soldaat van Oranje (1977) va Spetters (1980) - đat ky luc phong ve. Turks Fruit va Soldaat van Oranje cung thanh cong o nuoc ngoai, va khien Verhoeven co su nghiep tai Hollywood. Nam 2006, Verhoeven lam phim Black Book (Zwartboek), đay la phim noi tieng Ha Lan đau tien cua ong ke tu The Fourth Man (1983). Cac dao dien thanh cong khac trong giai đoan nay la Wim Verstappen va Pim de la Parra. Sau nam 1980, it phim Ha Lan co the đu suc đua hang trieu nguoi đen cac rap chieu phim, do suy giam muc đo quan tam va su pho bien cua he thong video gia đinh.
Đen giua thap nien 1990, chinh phu Ha Lan ap dung viec tranh thue (goi la 'CV-regeling') nham khuyen khich cac nha đau tu tu nhan trong nganh đien anh Ha Lan. Sau khi thuc hien cac quy tac moi nay, dien ra mot cuoc bung no trong san xuat phim Ha Lan, voi nhung phim nham đen khan gia tre nhu Costa! (2001). Sau mot thoi gian, cong thuc nay đuoi dan va huong vi thuong mai moi tro thanh cac bo phim voi cam giac đa van hoa, Shouf Shouf Habibi (2004) va Het Schnitzelparadijs (2005) co thanh cong thuong mai.
Cac dien vien Ha Lan thanh cong nhat tai Hollywood la Rutger Hauer (Blade Runner), Jeroen Krabbe (The Fugitive), Famke Janssen (X-Men) va Carice van Houten (Game of Thrones). Cac nha lam phim co su nghiep thanh cong tai Hollywood ngoai Paul Verhoeven con co Jan de Bont (voi Speed va Twister), nha bien kich-chuyen the-đao dien Menno Meyjes (The Color Purple va Indiana Jones and the Last Crusade) va nha san xuat Pieter Jan Brugge (Glory, Miami Vice, Defiance). Roel Reine sau khi chuyen toi Hollywood đa tro thanh mot đao dien-nha san xuat co anh huong voi cac bo phim DVD Premiere, nhu Pistol Whipped (2008). Cac đao dien hinh anh Ha Lan co đuoc thanh cong quoc te la Hoyte van Hoytema (Interstellar, Spectre, Dunkirk) va Theo van de Sande (Wayne's World va Blade).


= Truyen thong =
Cac bao quan trong nhat cua Ha Lan la De Telegraaf, Algemeen Dagblad, de Volkskrant, NRC Handelsblad va Trouw. Trong qua khu, Parool đuoc thanh lap trong Chien tranh the gioi thu hai cung la mot to bao chinh yeu, song nay no chu yeu tap trung vao cap thanh pho va khu vuc cua Ha Lan. Đoi voi đoc gia tu si (Tin Lanh), Reformatorisch Dagblad va Nederlands Dagblad la cac bao quoc gia noi tieng.
Truyen hinh tai Ha Lan bat đau vao nam 1951. Tai Ha Lan, thi truong truyen hinh đuoc phan chia giua mot so mang luoi thuong mai nhu RTL Nederland, va mot he thong phat song cong cong chia se ba kenh NPO 1, NPO 2 va NPO 3. Cac chuong trinh nhap khau (ngoai tru cho tre em), cung nhu cac phong van tin tuc voi cau tra loi bang ngoai ngu luon đuoc hien thi trong ngon ngu goc, đi kem phu đe. Đen nam 2013, 78,3% khan gia Ha Lan tiep nhan truyen hinh ky thuat so. Truyen hinh ky thuat so co nhieu cach thuc, pho bien nhat la qua cap voi Ziggo la nha cung cap chinh ve truyen hinh cap tai Ha Lan, CanalDigitaal la nha cung cap truyen hinh ve tinh, KPN Digitenne la nha cung cap truyen hinh ky thuat so mat đat, KPN va Tele2 la hai nha cung cap chinh ve truyen hinh internet. Cac kenh truyen hinh cung cap se phu thuoc nhieu vao nha cung cap, tuy nhien co co mot nhom nho cac kenh ma moi nha khai thac can phai truyen tai, ke tu nam 2014 la cac kenh nhu cac kenh quoc gia NPO 1, NPO 2, NPO 3. Truyen hinh thuong mai tai Ha Lan đuoc cap phep tu nam 1988, muon hon so voi cac quoc gia lang gieng, cac cong ty chinh cung cap truyen hinh thuong mai la RTL Nederland va SBS Broadcasting.
Xuat khau truyen hinh tu Ha Lan hau het đuoc tien hanh duoi dang the thuc va nhuong quyen cu the, đang chu y nhat la thong qua to hop san xuat truyen hinh quoc te Endemol cua cac tai phiet truyen thong nguoi Ha Lan la John de Mol va Joop van den Ende. Endemol co tru so tai Amsterdam voi khoang 90 cong ty tai 30 quoc gia. Endemol va cac cong ty con cua ho sang tao va van hanh cac chuong trinh nhuong quyen thuc te, tai nang va tro choi truyen hinh tren khap the gioi, nhu Big Brother va Deal or No Deal. John de Mol sau đo bat đau cong ty rieng cua minh mang ten Talpa, tao ra cac chuong trinh nhuong quyen nhu The Voice va Utopia.
Ha Lan cung co mot luong lon cac đai phat thanh, voi sau kenh phat thanh quoc gia nhu NPO Radio 1, NPO Radio 2 va NPO 3FM, cung mot so kenh cong cong ky thuat so va khu vuc. Radio 538, Sky Radio va Q-music la cac nha cung cap chinh trong thi truong thuong mai.


= The thao =

Co khoang 4,5 trieu dan Ha Lan đang ky tai mot trong so 35.000 cau lac bo the thao trong nuoc, va khoang hai phan ba dan so tu 15 đen 75 tuoi tham gia hoat đong the thao hang tuan. Bong đa la mon the thao đuoc nguoi Ha Lan tham gia pho bien nhat, cac mon the thao đoi tuyen pho bien ke tiep la khuc con cau tren co va bong chuyen. Quan vot, the duc dung cu va golf la ba mon the thao ca nhan đuoc tham gia rong rai nhat.
Cac to chuc the thao bat đau vao cuoi the ky 19 va đau the ky 20. Cac lien đoan the thao đuoc thanh lap nhu (lien đoan truot bang toc đo vao nam 1882), cac quy tac đuoc thong nhat va cac cau lac bo the thao xuat hien. Uy ban Olympic Quoc gia Ha Lan đuoc thanh lap vao nam 1912, va Ha Lan gianh đuoc 285 huy chuong tai The van hoi Mua he tinh đen nam 2016 va 110 huy chuong tai The van hoi Mua đong tinh đen nam 2014. Trong thi đau quoc te, cac đoi tuyen va van đong vien Ha Lan chiem uu the trong mot so linh vuc. Đoi tuyen khuc con cau tren co nu Ha Lan la đoi tuyen thanh cong nhat trong lich su cua hang muc nay. Đoi tuyen bong chay Ha Lan tung 20 lan gianh chuc vo đich chau Au. Cac vo si Kickboxing K1 Ha Lan tung 15 lan thang giai K-1 World Grand Prix.
Truot bang toc đo Ha Lan gianh chien thang trong 8/12 su kien, 23/36 huy chuong vang tai The van hoi Mua đong 2014, la thanh tich chiem uu the nhat trong mot mon the thao cua lich su The van hoi. Đua o to tai truong đua TT Assen co mot lich su lau dai. Assen la đia điem duy nhat lien tuc to chuc mot vong đau cua giai vo đich o to the gioi tu khi hinh thanh vao nam 1949. Truong đua đuoc xay dung danh cho Dutch TT vao nam 1954, cac su kien truoc đo đuoc to chuc tren đuong pho.
Max Verstappen thi đau tai Cong thuc mot, va la nguoi Ha Lan đau tien thang mot giai Grand Prix. Khu nghi duong ven bien Zandvoort to chuc Dutch Grand Prix tu nam 1958 đen nam 1985. Đoi tuyen bong chuyen nam quoc gia Ha Lan tung gianh huy chuong vang tai The van hoi Mua he 1996. Thanh cong lon nhat cua đoi tuyen bong chuyen nu quoc gia Ha Lan la vo đich chau Au nam 1995 va World Grand Prix vao nam 2007.


= Am thuc =
Ban đau, am thuc Ha Lan hinh thanh dua theo hoat đong ngu nghiep va nong nghiep, bao gom canh tac cay trong va nuoi đong vat đuoc thuan hoa. Am thuc Ha Lan đon gian va khong phuc tap, gom nhieu san pham bo sua. Bua sang va bua trua đien hinh la banh mi phu pho mat, hoac la ngu coc cho bua sang. Theo truyen thong, bua toi gom co khoai tay, mot phan thit, va rau theo mua. Mon an Ha Lan co ham luong cacbohydrat va chat beo o muc cao, phan anh nhu cau an cua nhung nguoi lao đong vi van hoa cua ho đinh hinh nen quoc gia. Mon an Ha Lan khong co nhieu su tinh te, mo ta tot nhat la moc mac, song cac loai đo an đac biet đuoc chuan bi cho nhieu ngay le. Trong the ky 20, đo an Ha Lan bien đoi va tro nen toan cau hon, va hau het cac nen am thuc toan cau co đai dien trong cac thanh pho lon tai đay. Vao đau nam 2014, Oxfam xep hang Ha Lan la quoc gia co đo an bo duong, phong phu va tot cho suc khoe nhat, khi so sanh trong so 125 quoc gia.

Cac tac gia am thuc hien đai phan biet giua ba the loai khu vuc tong quat cua am thuc Ha Lan. Cac khu vuc tai đong bac Ha Lan, đai the tuong ung voi cac tinh Groningen, Friesland, Drenthe, Overijssel va Gelderland la khu vuc thua dan nhat. Đay la khu vuc phat trien nong nghiep muon, am thuc tai đay đuoc biet đen voi nhieu loai thit, phong phu ve san bat va chan nuoi, song cac mon an gan bo bien cung co luong lon ca. Khu vuc co cac loai xuc xich kho khac nhau, thuoc nhom metworst cua xuc xich Ha Lan, va đuoc đanh gia cao vi thuong co vi rat manh. Xuc xich lon thuong đuoc an kem voi stamppot, hutspot hay zuurkool (dua cai Đuc); con xuc xich nho thuong la mot loai đo an đuong pho. Cac tinh nay cung la noi san xuat ban mi đen cung, banh ngot, banh quy, trong đo banh quy co vi manh voi gung hoac qua giam nuoc đuong hoac gom mot it thit. Cac đac điem đang chu y cua Fries roggebrood (banh mi đen Frisia) la thoi gian nuong lau (đen 20 tieng), ket qua la vi ngot va mau đen tham. Ve đo uong co con, khu vuc nay noi tieng voi nhieu loai ruou bia đang (nhu Beerenburg) va cac loai ruou chung chat co nong đo cao hon bia.
Cac tinh Noord-Holland, Zuid-Holland, Zeeland, Utrecht va khu vuc Betuwe cua Gelderland thuoc khu vuc am thuc mien tay Ha Lan. Do phong phu ve nuoc va đat đong co, nen khu vuc noi tieng voi cac san pham bo sua trong đo co cac loai pho mat nhu Gouda, Leyden, Edam, trong khi Zaanstreek tai Noord-Holland noi tieng voi mayonnaise tu the ky 16, cac loai mu tac nguyen hat đac trung va so-co-la. Zeeland va Zuid-Holland san xuat nhieu bo, co luong chat beo lon hon so voi hau het cac loai bo khac tai chau Au. Mot san pham phu cua qua trinh lam bo la karnemelk (sua bo), no cung đuoc xem la đac trung cho khu vuc nay. Cac mon tu bien nhu ca trich dam muoi, trai, ca chinh, hau va tom hien dien pho bien va đac trung cho khu vuc. Kibbeling la mot mon an tinh te cua đia phuong, gom cac mieng nho ca thit trang, song nay tro thanh mot loai đo an nhanh quoc gia. Cac loai banh ngot trong khu vuc nay co xu huong kha mem nhao, va thuong co luong đuong cao, oliebol va Zeeuwse bolus la nhung đien hinh. Cac loai banh quy cung đuoc san xuat voi so luong lon va co xu huong chua nhieu bo va đuong nhu stroopwafel, hoac đuoc nhoi qua hanh nhu gevulde koek. Cac loai đo uong co con truyen thong cua khu vuc nay la bia va Jenever, mot loai ruou manh huong bach xu. Advocaat la mot ngoai le so voi truyen thong Ha Lan, loai ruou nay lam tu trung, đuong va brandy.
Am thuc mien nam Ha Lan gom tinh Noord-Brabant va tinh Limburg, tuong đong voi vung Vlaanderen tai Bi. Khu vuc nay noi tieng do phong phu ve cac loai banh ngot, sup, cac mon ham va rau. Đay la khu vuc am thuc duy nhat tai Ha Lan phat trien am thuc cao cap. Cac loai banh ngot thuong đuoc lam voi nhieu kem sua trung va qua. Cac loai banh nhu Vlaai tu Limburg va Moorkop cung Bossche Bol tu Brabant la cac loai banh ngot đac trung. Ngoai ra, con co cac loai banh ngot man, trong đo worstenbroodje la pho bien nhat. Đo uong co con truyen thong cua khu vuc nay la bia. Co nhieu thuong hieu đia phuong, nhu Trappist va Kriek. 5 trong so 10 nha may bia đuoc Hiep hoi Luyen tam Quoc te cong nhan la nam tai khu vuc van hoa mien nam Ha Lan. Bia trong am thuc khu vuc con đuoc dung đe nau an, thuong la trong cac mon ham, giong nhu ruou vang trong am thuc Phap.


= Di san thuoc đia =
Tu hoat đong khai thac cua Cong ty Đong An Ha Lan trong the ky 17, cho đen hoat đong thuoc đia hoa trong the ky 19, cac thuoc đia cua Đe quoc Ha Lan lien tuc đuoc mo rong, đat đen muc đo cuc đai khi thiet lap quyen ba chu đoi voi Đong An Ha Lan vao đau the ky 20. Đong An Ha Lan, nay la Indonesia, la mot trong cac thuoc đia co gia tri nhat cua thuc dan chau Au tren the gioi, va la thuoc đia quan trong nhat đoi voi Ha Lan. Tren 350 nam di san tac đong tuong ho đa đe lai dau an van hoa quan trong tai Ha Lan.
Trong Thoi ky hoang kim Ha Lan vao the ky 17, Ha Lan tien hanh đo thi hoa o muc đo đang ke, hau het đuoc lay tu tien thu nhap doanh nghiep bat nguon tu đoc quyen mau dich tai chau A. Vi the xa hoi dua tren thu nhap cua thuong nhan, lam suy yeu che đo phong kien va thay đoi đang ke đong luc cua xa hoi Ha Lan. Khi Hoang gia Ha Lan đuoc thanh lap vao nam 1815, hau het cua cai cua ho đen tu mau dich thuoc đia.

Cac đai hoc nhu Đai hoc Leiden thanh lap vao the ky 16 đuoc phat trien thanh cac trung tam kien thuc dan đau ve nghien cuu Đong Nam A va Indonesia. Đai hoc Leiden san sinh cac vien si han lam hang đau nhu Christiaan Snouck Hurgronje, va van co cac vien si han lam chuyen ve ngon ngu va van hoa Indonesia. Đai hoc Leiden va đac biet la KITLV la cac the che giao duc va khoa hoc cho đen nay chia se ca quan tam tri thuc va lich su trong nghien cuu Indonesia. Cac vien khoa hoc khac tai Ha Lan gom co Tropenmuseum Amsterdam, mot bao tang nhan loai hoc voi cac bo suu tap đo so ve nghe thuat, van hoa, dan toc hoc va nhan loai hoc Indonesia.
Truyen thong cua Luc quan Hoang gia Đong An Ha Lan (KNIL) nay đuoc duy tri boi Trung đoan Van Heutsz cua Luc quan Hoang gia Ha Lan. Mot Bao tang Bronbeek chuyen biet ton tai o Arnhem cho đen nay, đay von la noi o cu cua cac binh si KNIL xuat ngu.
Mot phan đoan rieng biet cua van hoc Ha Lan mang ten van hoc Đong An Ha Lan van ton tai va co cac tac gia thanh danh nhu Louis Couperus voi "De Stille Kracht", lay thoi thuoc đia la mot nguon cam hung quan trong. Mot trong so cac kiet tac vi đai nhat cua van hoc Ha Lan la sach "Max Havelaar", do Multatuli viet vao nam 1860.
Đa so nguoi Ha Lan hoi huong sau va trong Cach mang Indonesia la nguoi Indo (lai A-Au). Nhom cu dan lai A-Au tuong đoi lon nay phat trien trong suot 400 nam va đuoc phan loai la thuoc cong đong tu phap chau Au theo phap luat thuoc đia. Trong tieng Ha Lan ho đuoc goi la Indische Nederlanders hay la Indo (rut ngan cua Indo-Au). Neu tinh ca the he thu nhi, nguoi Indo hien la nhom nhap cu lon nhat tai Ha Lan. Nam 2008, Cuc Thong ke Trung uong Ha Lan (CBS) đa đang ky 387.000 nguoi Indo the he thu nhat va thu hai song tai Ha Lan. Mac du đuoc nhan đinh la hoan toan đong hoa vao xa hoi Ha Lan, co tu cach dan toc thieu so lon tai Ha Lan, nhung nguoi hoi huong nay giu mot vai tro chu chot trong viec đua cac yeu to van hoa Indonesia vao van hoa chu luu cua Ha Lan.
Trong thuc te moi đo thi tai Ha Lan đeu co mot "Toko" (cua hang nguoi Ha Lan goc Indonesia) hoac cua hang Indonesia goc Hoa va nhieu hoi cho 'Pasar Malam' (cho đem trong tieng Indonesia) đuoc to chuc suot nam. Nhieu mon an va thuc pham Indonesia tro nen pho bien tai Ha Lan. Rijsttafel la mot khai niem nau an thuoc đia, va cac mon nhu Nasi goreng va satay rat pho bien tai Ha Lan.


Ghi chu Tham khao Đoc them Burke, Gerald L. The making of Dutch towns: A study in urban development from the 10th–17th centuries (1960)
Lambert, Audrey M. The Making of the Dutch Landscape: An Historical Geography of the Netherlands (1985); focus on the history of land reclamation
Meijer, Henk. Compact geography of the Netherlands (1985)
Riley, R. C., and G. J. Ashworth. Benelux: An Economic Geography of Belgium, the Netherlands, and Luxembourg (1975) online Luu tru ngay 10 thang 10 nam 2017 tai Wayback Machine
Paul Arblaster. A History of the Low Countries. Palgrave Essential Histories Series New York: Palgrave Macmillan, 2006. 298 pp. ISBN 1-4039-4828-3.
J. C. H. Blom and E. Lamberts, eds. History of the Low Countries (1998)
Jonathan Israel. The Dutch Republic: Its Rise, Greatness, and Fall 1477–1806 (1995)
J. A. Kossmann-Putto and E. H. Kossmann. The Low Countries: History of the Northern and Southern Netherlands (1987)


Lien ket ngoai "Netherlands profiles – Overview". BBC News. ngay 3 thang 3 nam 2010. Truy cap ngay 4 thang 12 nam 2015.
"U.S. Relations With the Netherlands". United States Department of State. Truy cap ngay 4 thang 12 nam 2015.
Muc “Ha Lan” tren trang cua CIA World Factbook.
Ha Lan tu Luu tru ngay 26 thang 10 nam 2008 tai Wayback Machine tu UCB Libraries GovPubs
Ha Lan tren DMOZ
I am Expat – Thong tin tong quat ve Ha Lan
Netherlands: Map, History, Government, Culture & Facts | Infoplease.com
Ho so Ha Lan tu BBC News
 Wikimedia Atlas cua Ha Lan
 Du lieu đia ly lien quan đen Ha Lan tai OpenStreetMap
Du bao phat trien chu chot ve Ha Lan tu International Futures
Overheid.nl Luu tru ngay 27 thang 5 nam 2010 tai Wayback Machine – Cong thong tin chinh thuc cua chinh phu Ha Lan
Government.nl – Trang thong tin chinh thuc cua chinh phu Ha Lan
Statistics Netherlands Luu tru ngay 11 thang 4 nam 2009 tai Wayback Machine (CBS) – So lieu quan trong tu cuc thong ke Ha Lan
Ban mau:Statoids
Holland.com – Trang thong tin cua van phong du lich Ha Lan
nbtc.nl Luu tru ngay 17 thang 11 nam 2013 tai Wayback Machine – To chuc chiu trach nhiem xuc tien Ha Lan tai trong va ngoai nuoc