Piano hay duong cam la mot nhac cu co ban phim day trong đo cac day đuoc go boi cac bua go đuoc bao phu boi mot vat lieu mem hon (cac bua go hien đai đuoc phu boi len day, mot so đan piano thoi ki đau dung long). Nguoi ta choi duong cam thong qua mot ban phim, trong đo cac phim đuoc sap thanh hang ngang (cac đon bay nho), khi đo nguoi choi đan nhan xuong hoac đanh voi luc cua cac ngon cua ca hai tay đe lam cho cac bua đap vao cac day đan. Đan piano đuoc phat minh tai Y boi Bartolomeo Cristofori khoang nam 1700.


Ten goi va tu nguyen Ngay truoc, Viet Nam dung tu "Tay Duong" - y nghia "bien phia Tay" đe chi cac nuoc Tay Au. Khi Piano du nhap tu phuong Tay vao Viet Nam nen ban đau đuoc goi la "Tay Duong cam", sau rut gon thanh "duong cam".
"Cuong cam" (phon the: 鋼琴 / gian the: 钢琴 / binh am: gang qin) - ten goi piano o Trung Quoc. Ngoai ra, mot tu Han Viet cung đuoc đoc la Duong cam nhung no am chi đen đan tam thap luc cua Trung Quoc, va loai đan nay khong lien quan gi toi piano.


Mo ta Lich su Nhung chiec duong cam co đien hay con goi thong thuong la piano co đien ngay nay đuoc xay dung truc tiep tu nhung chiec đan clavico clavecin (harpsichord) tu khoang the ky 16 va 17. Khoang nam 1700, Bartolomeo Cristofori đa thu tao ra mot chiec đan harpsichord ma co the bieu hien am nhac mot cach truyen cam hon, va đa tao ra mot bo may ma cac bua go vao cac day, khac voi đan harpsichord la dung quill (dung cu gay đan bang ong long) đe gay. Mot đac trung lon khac o đan piano thoi đau cua ong la co cau bua thoat, no khien cho bua tach roi khoi phim mot khi cac not đuoc đanh len, va roi choi lai o mot van toc khac han, lam thay đoi han su bieu cam cua chinh cac not phim đo. Nhung chiec piano đau tien cua Critofori van con chua đung rat nhieu net giong voi thiet ke cua mot cay đan clavecin, con am thanh thi phan nhieu van nhu the, ngoai tru viec la nguoi choi bay gio co the choi nhac bang viec nhan vao ban phim.
Cac thiet ke cua Cristofori khong đuoc biet đen mai cho đen nhung nam cuoi cua 1700, khi cac ban thiet ke piano cua ong đuoc xuat ban. Cac nha san xuat nhu Gottfried Silbermann nguoi Đuc va hoc tro cua ong la Christian Friederici va Johannes Zumpe bat đau phat trien piano voi vai tro la mot nhac cu đoc lap voi clavecin. Mac du luc đau khong đuoc an tuong cho lam nhung đuoc J.S.Bach ung ho nam 1747. Am nhac bat đau đuoc viet rieng cho piano tu nam 1732 va ky nguyen cua no voi vai tro mot nhac cu danh cho bieu dien bat đau.
Su phat trien cua piano co đien sau nam 1750 dien ra theo hai huong co ban. O Anh, đan piano đuoc thiet ke nang hon va phuc tap hon. O Đuc, mot loai khac nhe hon va cau truc đon gian hon đuoc biet đen nhu mot cay đan xu Vien, đuoc nha san xuat Johann Andreas Stein xay dung, đo chinh la nhung cay đan ma Haydn, Mozart va Beethoven đa choi va soan nhac tren đo.
Khi piano co đien ngay cang phat trien, no dan tro thanh mot nhac cu đoc lap va can lam cho am thanh to hon. Đe tang am, cac day phai day hon va bo khung phai khoe hon nua, nhu the co the đat đuoc mot ap luc lon hon. Bo khung cua đan piano thong thuong đuoc lam bang go, tro nen day hon va nang hon va thanh chang cheo giup no kien co hon. Đen nam 1820, Thomas Allen tham chi van con dung cac ong kim loai đe giu cang cac day, va mot nha san xuat thanh cong nguoi Anh la John Broadwood bat đau dung cac tam bang sat đe giu cho chung đuoc cang len, ma gio đay cac đia đo phan lon đuoc lam bang kim loai hon la bang go. Nam 1825, Alpheus Babcock sang che ra khung bang gang va sau đo nam 1843, mot nguoi My la Jonas Chickering bat đau lam piano voi mot đia tron vanh, mot net đac trung cua cac piano canh ngay nay. Mot su phat trien đang chu y khac la viec chang cac day, đuoc phat trien boi Henri Pape vao nam 1828 va Steinway cap bang sang che nam 1859, ong đa đat cac day bass dai hon len cao hon cac day kim, giup cho cac day dai hon o trong hop ngan hon va đat cac day bass o giua qua mot bang cong huong (soundboard) đe co mot su hoi am tot hon.
Piano co đien đuoc bat đau san xuat hang loat vao nhung nam 1800, cung voi su thanh lap cua cac cong ty lon chuyen san xuat đan Piano co đien, nhung cong ty nay hoan toan phat trien tu nen tang cua mau đan canh đo toi nam 1821.


Đac điem va cau tao Đan duong cam co đien tao ra am thanh bang cach go vao cac soi day thep bang nhung chiec bua boc ni bat len ngay tuc thi đe cho day đan piano tiep tuc ngan vang o tan so cong huong cua no. Nhung rung đong nay đuoc truyen qua cac cau đen bang cong huong (soundboard), bo phan khuech đai chung.


Ung dung Đan duong cam co nhieu ung dung thuc te trong bieu dien va sang tac am nhac, trong nhieu the loai am nhac: nhac co đien va nhac hien đai.


= Nhac jazz =
Jazz la mot the loai am nhac bat nguon tu cong đong nguoi chau Phi o Hoa Ky vao cuoi the ky 19 va đau the ky 20. Jazz noi len o nhieu noi tren nuoc My voi phong cach am nhac đoc lap pho bien vao thoi đo; lien ket bang ket noi chung giua am nhac My goc chau Au va am nhac My goc Phi voi mot xu huong thien ve bieu dien
Piano đuoc dung pho bien trong nhac jazz, no thuong choi solo nhu mot nhac cu đoc lap tren nen nhac, hoac cung co the đem cho cac nhac cu khac hoac cho nguoi hat.


= Nhac co đien =
Nhac co đien la dong nhac nghe thuat đuoc san xuat, hoac đuoc bat nguon tu truyen thong te le o phuong Tay bao gom ca nhac ton giao va nhac the tuc, mot khoang thoi gian rong lon tu khoang the ky thu XI đen thoi điem hien tai.
Co nhieu the loai nhac co đien đuoc soan rieng cho đan duong cam: sonata cho piano, concerto cho piano va dan nhac, mazurka, polonaise, rondo, nocturne...


= Cac the loai nhac khac =
Piano đuoc dung pho bien trong tat ca cac the loai nhac khac voi vai tro la nhac cu đem cho nguoi hat hoac cac loai nhac cu khac, hoac la nhac cu đoc tau cac ban nhac khong loi đuoc chuyen soan cho piano.


Tien than = Harpsichord =

Harpsichord la mot nhac cu xuat hien tu the ki 15. Đo la mot nhac cu co phim va day, trong đo day đuoc gay bang mot mau long qua gan o cuoi phim. Harpsichord co nhieu kieu hinh dang va co the co dang giong nhu mot chiec duong cam lon. Mac du harpsichord rat pho bien trong vai the ki va đuoc nhieu nha soan nhac lung danh nhu J. S. Bach su dung, no co mot nhuoc điem lon: khong co kha nang phat tieng to nho theo đo manh nhe khi bam cua nguoi choi.


= Clavichord =
Clavichord la mot trong nhung nhac cu phim đon gian va nho nhat ma am thanh đuoc phat ra bang day. Dua tren cac hinh ve va ghi ghep, nguoi ta cho rang clavichord, voi hinh dang giong nhu mot so mau hien con ton tai, đa xuat hien tu nhung nam đau the ki 15. Clavichord đuoc su dung rong rai o Tay Au vao thoi Phuc hung va o Đuc cho đen đau the ki 19, nhung chi đuoc coi nhu mot nhac cu đe hoc va choi chu it khi dung đe sang tac. Khi nguoi choi bam vao phim, mot manh kim loai bat len va đap vao day đan. Manh kim loai con co tac dung nhu mot thanh chan day, va not nhac đuoc ngan len cho đen khi phim đan đuoc tha ra. He thong đon gian nay giup cho nguoi đoc kiem soat đuoc cuong đo va truong đo cua am thanh.


= Pianoforte =
Nam 1709, nguoi tho che tao harpsichord nguoi Y Bartolomeo Cristofori che tao chiec duong cam đau tien tren the gioi goi la piano et forte (nhe va manh). Khong lau sau, nhung nguoi tho khac tao ra nhung chiec pianoforte voi bua. Tiep đo, pianoforte thay the harpsichord va clavichord boi no co nhung uu điem ma cac nhac cu phim khac khong co. Fortepiano la mot nhac cu day-bua co kha nang tao ra nhung su thay đoi am thanh nho thong qua su bam phim manh hay nhe cua nguoi choi. Đen khoang nam 1850, tu "fortepiano" đuoc thay the boi tu "piano". Vao nhung nam đau the ki 18, duong cam khong may thu hut đuoc su chu y va ung ho. J.S. Bach co le thich clavichord, nhac cu ma ong đa quen choi va cung la nhac cu choi de hon.


= Duong cam vuong =
Vao khoang 1760, Johannes Zumpe che tao chiec duong cam vuong kieu Anh lan đau tien tai London (sau đuoc biet đen voi cai ten "piano vuong lon"). Sau đo khong lau, Broadwood o London va Erard o Phap cung che tao ra nhung chiec tuong tu. Johann Behrend o Philadelphia trung bay chiec đan vuong cua ong vao nam 1775. Nhung chiec đan vuong nay co tieng hoi yeu yeu va khong the so sanh đuoc voi chiec pianoforte lon (kieu co nap rong ban). Them vao đo, nhung chiec duong cam vuong khong co co cau nhac va bua cua chung khong the go vao day mot cach lien tuc. Ngoai ra, bua đan, lam bang nhung manh go nho voi mot lop da mong, đeu cung mot kich thuoc du chung phai go len nhung day bass lon nhat. Rat nhieu cong ty san xuat duong cam hang đau cua Mi che tao nhung chiec duong cam vuong lon đuoc đeo nham muc đich trang tri trong suot thap nien 1800, bao gom Chickering, Knabe, Steinway va Mathushek. Mac du trong suot 75 nam sau đa co mot so thay đoi ve che tao đan duong cam, chiec duong cam vuong tiep tuc thong linh thi truong, đac biet o Mi.
Mot su tut hau trong nhung nhac cu phim đau tien, bao gom ca nhung chiec duong cam vuong đau tien, chinh la su yeu ot trong am thanh. Yeu cau phai co nhung am thanh manh me hon chi co the đuoc thoa man voi viec su dung nhung day nang hon va mot khung am lon hon. Cach giai quyet nay rat han che boi khung go khong the chiu đung noi suc cang cua nhung day nang đo. Vao khoang nam 1825, Alpheus Babcock đa che tao mot khung sat hoan chinh. Tuy nhien, phai đen 1837 Jonas Chickering moi hoan chinh cau tao va nhan đuoc bang sang che khong lau sau đo. Mac du van co nhung tranh cai rang khung sat anh huong tieu cuc đen chat luong am thanh, cuoi cung khung sat van đuoc ung ho. Vao nam 1855, Steinway trung bay chiec duong cam vuong theo kieu day đan tai hoi cho the gioi o Thanh pho New York va chung minh rang no la mot đoi thu đang gom cua ve che tao duong cam cua Chickering. Thiet ke moi ve cach mac day nay đa tao ra mot su thuc đay manh me cho su nghien cuu che tao duong cam trong tuong lai.


Cac kieu đan hien tai Hien nay, tren thi truong co 3 kieu đan duong cam: duong cam lon, duong cam đung va kieu lai giua hai loai tren.
Nhung chiec đan đung, du chat luong co cao đen may, khong đuoc nhung nguoi choi piano coi la nhac cu co chat luong thuoc hang chuyen nghiep. Nhieu yeu to du đa đuoc nghien cuu hay chi la do so thich la ly do cho su đanh gia nay. Mot muc tieu cua cac hang san xuat đan đung la mang lai chat luong am thanh giong nhu cua đan lon cho nhung chiec đan đung.
Hinh dang cua chiec đan đung, ban đau đuoc che tao đe dung trong nha, tao ra mot cam giac thieu de chiu theo mot huong. Đong thoi cung rat kho đe nguoi choi đan quan sat nhac cong, đe khan gia nhin thay nguoi choi va đe am thanh toa ra mot cach truyen cam cho khan gia.
Nhung chiec đan lon co mot he thong phim tan dung trong luong cua phim khien cho phim tro ve vi tri ban đau. Đan đung lai su dung lo xo. He thong phim la mot yeu to quan trong anh huong đen am thanh tu đan piano va anh huong đen đanh gia cua nguoi choi đan ve chat luong am thanh.
Nhung tam chan cua đan piano lon co hieu qua cao hon boi chung chan day o ngay cho bua go. Trong đan đung, nhung tam chan chan o ben day va vi the khong đat đuoc hieu qua nhu cua đan piano lon. Tuy nhien, he qua cua qua trinh chan day, mot yeu to rat quan trong trong chat luong am thanh, lai chua đuoc nghien cuu.
Hinh dang cua đan lon thich hop hon đan đung. Đoi voi đan lon, ca hai ben hop cong huong đeu đuoc mo ra khien cho am thanh phat ra ma khong bi can tro. Đoi voi đan đung, hop cong huong cua đan bi ngan cach voi phong boi vo đan va thuong o rat gan tuong. Ket qua la am thanh cua đan đung mem va đuc hon cua đan lon.
Hai chiec đan voi cung mot hinh dang co the co am thanh hoan toan khac biet boi su tinh xao ve cau tao. Đan lon tao nen cam giac phim chuan hon, am thanh tot hon, co nhung nguyen lieu tot hon va nhieu thu khac. Nhung khac biet do ki thuat che tao nay co the nghe thay, va nhung nguoi tho sua đan co the phan biet đuoc đieu nay.
Nhieu su vuot troi ve am thanh cua cay đan lon la do kich co cua no so voi cay đan đung hien tai. Nhung uu điem khac la do vi tri nam ngang cua day va hop cong huong tao đieu kien tot hon cho am thanh toa ra.
Duong cam lai co uu điem cua ca hai loai tren: day va hop cong huong nam ngang, kich co nho co the chua trong phong o. Tuy nhien, no van to hon đan đung va chat luong am thanh, du hon đan đung, van thua xa mot cay đan lon đung nghia.


Ket cau va cac thanh phan = Ban phim =


= Ban đap =

Đan duong cam thuong co ba ban đap đuoc van hanh bang chan cua nguoi choi đan. Trong lich su thay đoi cua cac đan piano, no co the co đen it nhu mot cai hoac nhieu nhu sau cai.
Ban đap phai (damper pedal) co chuc nang lam vang am cac not, co the dung đe lam mot tieng keo dai hon ma khong can đen tay cua nguoi choi hoac lam cac not lien mach voi nhau (choi luyen).
Ban đap giua (sostenuto pedal) o tren mot chiec piano canh, khi đuoc dung, nguoi choi co the lam vang am mot so not khi cac not khac khong đuoc.
Ban đap trai (soft pedal), khi đap, se lam cho cac bua o trong di chuyen ve phia ben phai va lam cho chi co hai trong ba cac soi day thep bi go. Co cau nay lam cho cac not bi nhe đi. 


Co hoc duong cam Bao quan Moi cay đan piano đeu đuoc cac nha san xuat piano luon chu trong đen đo am. Đac biet đoi voi moi cay đan Piano, nha san xuat se khuyen nghi đo am khac nhau. Voi moi cay đan Piano, đac biet la Grand Piano (Piano Thung). Moi hang se khuyen nghi đo am đe bao quan cay đan piano giup cho nguoi choi mot cach tot nhat. 'Trong mot so mau cua cay đan piano, thi đo am ly tuong la tu 30% - 70%. Con cac hang khac nhu la Steinway and Sons, thi đo am ly tuong la tu 40%-60%.


Cac ki thuat choi đan Vai tro Piano đa lam đep khong gian o rat nhieu ngoi nha, va cung la mot nhac cu thiet yeu o trong cac phong hoa nhac lon va nho. Thong thuong, đoi voi nha co phong khach nho, thi đan Piano dang tu (Upright) đuoc đe o trong phong khach. Đoi voi nha co phong khach rong, thi mot cay Grand Piano co the đat đuoc o khong gian nay. Đoi voi mau Concert Grand 2.7 met, se đuoc đat o trong phong hoa nhac, va phong khach co kich thuc bu. Mot trong so đo, đan Piano Concert Grand voi chieu dai khoang 308 cm đuoc san xuat boi Fazioli co the đat o phong hoa nhac lon.


Xem them Vladimir Horowitz
Sviatoslav Teofilovich Richter
Arturo Benedetti Michelangeli
Richard Clayderman
Wolfgang Amadeus Mozart
Đang Thai Son
Nguyen Thuy Quynh
An Coong


Đoc them Loesser, Arthur (1991) [1954]. Men, Women, and Pianos: A Social History. New York: Dover Publications.
Banowetz, Joseph (1985). The pianist's guide to pedaling. Elder, Dean. Bloomington: Đai hoc Indiana Press. ISBN 0-253-34494-8.
Reblitz, Arthur A. (1993). Piano Servicing, Tuning and Rebuilding: For the Professional, the Student, and the Hobbyist. Vestal, NY: Vestal Press. ISBN 1-879511-03-7.
Lelie, Christo (1995). Van Piano tot Forte (The History of the Early Piano). Kampen: Kok-Lyra. (tieng Ha Lan)
Parakilas, James (1999). Piano roles: three hundred years of life with the piano. New Haven, Connecticut: Yale University Press. ISBN 0-300-08055-7.
Fine, Larry (2001). The Piano Book: Buying and Owning a New or Used Piano (4th edition). Gilbert, Douglas R. Jamaica Plain, MA: Brookside Press. ISBN 1-929145-01-2. Ban goc luu tru ngay 9 thang 7 nam 2011. Truy cap ngay 16 thang 2 nam 2021.
Carhart, Thad (2002) [2001]. The Piano Shop on the Left Bank. New York: Random House. ISBN 0-375-75862-3.
Schejtman, Rod (2008). Music Fundamentals. The Piano Encyclopedia. ISBN 978-987-25216-2-2.
Thiollet, Jean-Pierre (2012). Piano ma non solo. Paris: Anagramme. ISBN 978 2 35035 333-3.
Thiollet, Jean-Pierre (2015). 88 notes pour piano solo. Paris: Neva. ISBN 978 2 3505 5192-0.
Thiollet, Jean-Pierre (2017). Improvisation so piano. Paris: Neva. ISBN 978 2 3505 5228-6.
Benedetti, Nicola. "Fazioli Pianoforti." Fazioli.com, 2023, www.fazioli.com/en/maintenance/. Accessed 20 July 2023.


Tham khao Lien ket ngoai Piano (musical instrument) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Lich su Piano Forte Luu tru ngay 10 thang 12 nam 2010 tai Wayback Machine