Ngo đoc thit (con goi la ngo đoc đo hop, ngo đoc botulism, tieng Anh: botulism, phat am ; tu tieng Latinh: botulus, co nghia la xuc xich) la mot can benh gay bai liet hiem thay va co kha nang tu vong, gay ra boi mot loai đoc to do cac vi khuan Clostridium botulinum tao ra. Bieu hien ban đau cua benh la cam thay yeu, met moi, noi va nhin kho. Sau đo co the bi liet tay, chan va co nguc. Benh thuong khong gay mat y thuc hoac sot.
Ngo đoc thit co the do vai nguyen nhan khac nhau. Cac bao tu cua vi khuan gay benh rat pho bien o trong đat va nuoc. Chung san sinh ra đoc to botulin khi trong moi truong yem khi (it hoac khong co oxy) va nhiet đo nhat đinh. Ngo đoc thit do thuc pham xay ra khi an phai thuc pham co chua đoc to. Ngo đoc thit o tre so sinh xay ra khi vi khuan phat trien trong ruot va phat tan đoc to, thuong chi o tre em duoi sau thang tuoi. Ngo đoc thit tu vet thuong thuong thay nhat o nhung nguoi tiem chich Ma tuy. Trong truong hop nay, bao tu xam nhap vao mot vet thuong, va do trong đieu kien thieu oxy nen se giai phong đoc to. No khong lay truc tiep giua nguoi voi nguoi. Neu nghi ngo thi chan đoan đuoc xac đinh bang cach phat hien đoc to hay vi khuan trong co the.
Phong benh chu yeu tu viec chuan bi thuc an đung cach. Đoc to cua vi khuan co the bi pha huy neu ham nong o nhiet đo hon 85 °C (185 °F) trong hon 5 phut. Khong nen cho tre em duoi mot nam tuoi dung mat ong do nguy co nhiem đoc tu loai thuc pham nay. Đieu tri bang thuoc khang đoc to. Voi nhung benh nhan mat kha nang hit tho, co the su dung may tro tho trong vai thang. Khang sinh co the đuoc su dung cho cac ca ngo đoc thit tu vet thuong. Ti le chet tu 5 đen 10% tong so cac ca mac benh. Ngo đoc thit co the anh huong đen mot so loai đong vat khac.


Dau hieu va trieu chung Cac dau hieu đac trung cua ngo đoc thit bat đau o cac co đuoc đieu khien boi cac day than kinh so; gom mot nhom muoi hai day than kinh đieu khien chuyen đong cua mat, cac co mat va cac co nhai va nuot. Do đo co the dan đen song thi (nhin mot thanh hai), sup ca hai mi mat, mat bieu cam khuon mat, nuot va noi kho. Liet co sau đo se lan đen canh tay (bat đau tu vai va tiep tuc đen canh tay) va chan (bat đau tu đui xuong dan đen ban chan).
Ngo đoc nghiem trong dan đen giam hoat đong cua cac co ho hap, do đo gay ra van đe ve trao đoi khi, co the dan đen kho tho, nhung khi nghiem trong co the dan đen suy ho hap, do su tich tu cua cacbon dioxide khong đuoc thoat ra ngoai va lam cham nao, co the dan đen hon me va tu vong neu khong đuoc đieu tri.
Ngoai viec anh huong đen cac co chu đong, no cung co the gay ra nhung pha vo trong he than kinh tu quan, gay ra cac trieu chung nhu kho mieng va hong (do giam tiet nuoc bot), ha huyet ap theo tu the (tut huyet ap khi đung, gay hoa mat chong mat), va cuoi cung la tao bon (do giam nhu đong ruot). Mot so đoc to (B va E) gay buon non va non.
Cac bac si thuong nhan ra trieu chung cua ngo đoc thit dua tren 3 trieu chung: liet hanh tuy, khong sot, tri giac va nhan thuc ro rang.


= Ngo đoc thit o tre em =

Ngo đoc thit o tre so sinh (con goi hoi chung tre lao đao) lan đau tien đuoc ghi nhan vao nam 1976, va la hinh thuc pho bien nhat nhat cua benh ngo đoc thit tai Hoa Ky. Co 17 truong hop đuoc chan đoan ngo đoc thit o tre so sinh tai Hoa Ky vao nam 2013. Tre so sinh de bi ngo đoc thit trong nam đau tien sau sinh, voi hon 90% cac truong hop nhiem benh o tre duoi sau thang tuoi. Tre so sinh bi ngo đoc thit do an phai cac bao tu cua C. botulinum, do đo vi khuan xam nhap va phat trien trong ruot non. Ruot tre so sinh co the bi xam chiem khi he vi sinh đuong ruot (vi khuan chi đuong ruot binh thuong) khong đu đe uc che su phat trien cua C. botulinum va nong đo cua cac axit mat (co tac dung ngan can su tang truong cua Clostridial) thap hon so voi nhung tre lon hon.
Su phat trien cua cac bao tu san sinh ra đoc to botulin, sau đo đuoc hap thu vao mau va truyen đi khap co the, gay liet bang cach uc che su tao thanh acetylcholin o khop than kinh co. Trieu chung đien hinh cua benh ngo đoc thit o tre so sinh bao gom tao bon, ngu lim, yeu, kho an va thay đoi tieng khoc, thuong tien trien thanh liet mem toan than. Mac du tao bon thuong la trieu chung đau tien cua benh ngo đoc thit o tre so sinh, nhung thuong it đuoc đe y.
Mat ong la nguon thuc pham chua bao tu C. botulinum duy nhat co lien quan đen ngo đoc thit o tre so sinh, do đo khong nen cho tre duoi mot tuoi su dung mat ong. Cac truong hop khac đuoc cho la do tre nhiem bao tu vi khuan tu moi truong tu nhien.
Ngo đoc thit o tre so sinh đa đuoc bao cao o 49 trong 50 tieu bang cua Hoa Ky, đuoc ghi nhan o 26 quoc gia tren nam chau luc.


Nguyen nhan C. botulinum la vi khuan ky khi, Gram duong, hinh thai bao tu hinh que. Botulin la mot trong nhung đoc to manh nhat tung đuoc biet đen: khoang mot microgram co the gay chet nguoi. Đoc to nay ngan chan chuc nang than kinh (chen than kinh co) bang cach uc che su giai phong chat dan truyen than kinh kich thich acetyl cholin tu mang truoc synapse cua cac khop than kinh co trong he than kinh than the (soma), do đo gay bai liet. Ngo đoc cao co the gay suy ho hap do đoc to lam te liet cac co bap cua nguc; co the dan đen ngung tho.
Trong tat ca cac truong hop, ngo đoc la boi đoc to botulin do cac vi khuan C. botulinum san sinh ra trong đieu kien yem khi, chu khong phai do chinh vi khuan đo gay benh. The pattern of damage occurs because the toxin affects nerves that fire (depolarise) at a higher frequency first.
Bon nguyen nhan chinh gay nhiem đoc đa đuoc biet đen.


= Tre so sinh =
Hinh thuc pho bien nhat cua benh ngo đoc thit o cac nuoc phuong Tay la o tre so sinh. Ngo đoc thuong xay ra o tre nho, khi co the đang tao he vi sinh đuong ruot trong giai đoan đau đoi. Cac vi khuan giai phong cac đoc to vao ruot, va đuoc hap thu vao mau. Tre so sinh duoi 1 nam tuoi su dung mat ong đa đuoc xac đinh la mot yeu to nguy co gay ngo đoc thit cho tre so sinh; chiem 1/5 trong tong cac ca benh. Nguoi lon nhiem đoc theo phuong thuc nhu tre so sinh la cuc ky hiem.


= Thuc pham =
Thuc pham đuoc bao quan khong đung cach la nguyen nhan pho bien nhat cua benh ngo đoc thit do thuc pham. Muoi ca khong đu man hoac đo axit cua nuoc muoi co chua axit acetic va nong đo natri cao, ca hun khoi đuoc luu tru o nhiet đo qua cao cung giong nhu viec đong hop thuc pham khong đung cach se gay nguy co ngo đoc cao.
Thuc pham bi nhiem bao tu C. botulinum, sau đo bao tu se sinh truong trong đieu kien oxy thap, thuong xay ra o cac thuc pham đong hop tai nha va cac mon an song đuoc len men. Do nhieu nguoi thuong xuyen tieu thu thuc pham tu cung mot nguon, nen khi ngo đoc thit thuong xay ra tren nhieu nguoi cung luc chu it khi đon le. Cac trieu chung thuong xuat hien trong khoang 12-36 gio sau khi an, nhung cung co the xuat hien trong vong tu 2 gio đen 10 ngay.


= Vet thuong =
Ngo đoc thit tu vet thuong bi nhiem vi khuan, sau đo vi khuan tiet đoc to vao mau. Truong hop nay pho bien o nguoi nghien ma tuy tu nhung nam 1990, đac biet la nhung nguoi su dung nhua heroin va nhung nguoi tiem chich heroin vao da thay vi tinh mach.


= Hit =
Truong hop ca biet cua benh ngo đoc thit đa đuoc phat hien, benh xuat hien o cac nhan vien phong thi nghiem, va o nhung nguoi sau khi su dung my pham khong phu hop co chua Botox manh.


Dich te = Hoa Ky =


= Viet Nam =

Chi trong vong mot thang (tu 13.7 đen 18.8.2020) đa xuat hien 9 ca benh phai đieu tri tai Benh vien Bach Mai (2 ca benh), Benh vien Cho Ray (5 ca) va Benh vien Benh Nhiet Đoi TP.Ho Chi Minh (2 ca) tu mot so tinh/thanh pho trong ca nuoc voi trieu chung met moi, sup mi mat, yeu co tu chi, kho nuot, liet co, kho tho... Qua đieu tra cho thay tat ca cac benh nhan đeu co su dung san pham Pate Minh Chay cua Cong ty TNHH hai thanh vien Loi song moi. Ket qua kiem nghiem ban đau mot so san pham Pate Minh Chay o cac lo khac nhau đa phat hien vi khuan Clostridium botulinum type B. Ngay sau đo, Cuc An toan thuc pham thong bao khan cap nguoi tieu dung tam thoi khong mua, khong su dung cac san pham cua Cong ty TNHH hai thanh vien Loi song moi va thong bao cho co quan chuc nang y te tai đia phuong neu con san pham sau: Pate Minh Chay, Pate nam hau thu, Ruoc nam Heri vi hao hang, Muoi vung bat bao đac biet, Ruoc nam Heri huong thao moc, Gio lua lua mi, Muoi lac truyen thong, Cha que lua mi, Muoi vung bat bao, Gio nam lua mi, Ruoc nam truyen thong, Ruoc nam sa ot, Ruoc nam chay toi.


= Vuong quoc Anh =


Chu thich Lien ket ngoai BOTULISM in the United States, 1889–1996. Handbook for Epidemiologists, Clinicians and Laboratory Technicians. Centers for Disease Control and Prevention. National Center for Infectious Diseases, Division of Bacterial and Mycotic Diseases 1998.
NHS choices Luu tru ngay 12 thang 10 nam 2017 tai Wayback Machine
CDC Botulism: Control Measures Overview for Clinicians
University of California, Santa Cruz Environmental toxicology – Botulism Luu tru ngay 9 thang 5 nam 2013 tai Wayback Machine
CDC Botulism FAQ 
FDA Clostridium botulinum Bad Bug Book
USGS Avian Botulism Luu tru ngay 20 thang 10 nam 2018 tai Wayback Machine
New Zealand Recalls Dairy Products over Botulism Fears Luu tru ngay 19 thang 1 nam 2015 tai Wayback Machine