Đoi Trai Thuy co cac ten khac la: Kho Son (Nui Kho), hon Xuong, hon Trai Thuy; con nguoi dan đia phuong co khi goi noi đay la nui chua Hai Đuc. Đay la mot ngon đoi lon, nam ngay o đia đau thanh pho Nha Trang ve huong Tay, thuoc tinh Khanh Hoa, Viet Nam. Khi xua khu vuc nay tung la noi chien đia, nhung ngay nay la mot điem tham quan va hanh huong noi tieng cua tinh va khu vuc mien Trung.


Vi tri Đoi Trai Thuy cao hon 30 met, dai hon 500 met, chay doc theo Quoc lo 1.
Hinh dang đoi giong mot con doi, nam xoe đoi canh. Va noi đau đoi co mot ao nuoc hinh tron (nhung ngay nay đa bi dan lap mat đe lam nha) nen nguoi xua goi la "ngoc buc ham hoan" (doi ngoc ngam vong ngoc)
Theo cac nha chuyen mon ve đia ly hoc thi đoi Trai Thuy thuoc he thong day Truong Son. Son mach phat tu hon Thi o Dien Khanh, chay ngam duoi đat, đen gan cua song Cu thi đot khoi thanh đoi Trai Thuy
Sach Đai Nam nhat thong chi chep:

Kho Son o phia Đong huyen Vinh Xuong đo hai dam. Phia Đong Nam co nen cu kho Phuoc Son nen đat nhu the. Phia Bac gan song Ngu Truong. Nam At Mao đau luc Trung Hung (1795) đai binh đanh pha tuong Tay Son la Tran Quang Dieu o bao Kho Son tuc la cho nay. Tren nui co đen Quan Cong va mieu Ngu Hanh.


Nhung trang su lien quan Nam Quy Ty (1653):
Vua Chiem Thanh la Ba Tham đua quan sang quay nhieu vung đat Phu Yen. Chua Nguyen Phuc Tan (1620-1687) sai Cai co Hung Loc dan ba ngan quan vuot đeo sang đanh, vua Chiem đai bai dang thu xin hang va cat chau Kaut Hara (Cu Huan) tu song Phan Rang ra đen đeo Ca dang cho...Đuoc đat, chua Nguyen lien cho dung o lang Phuoc Son mot cai kho danh chua luong thuc. Vi vay, theo su nha Nguyen đa dan: Kho Son o phia Đong huyen Vinh Xuong đo hai dam. Phia Đong Nam co nen cu kho Phuoc Son nen đat (ten) nhu the.

Nam Giap Ngo (1774):
Chua Nguyen Phuc Thuan bi tuong chua Trinh la Hoang Ngu Phuc va ba anh em nha Tay Son la Nguyen Nhac, Nguyen Hue va Nguyen Lu cung đanh đuoi, phai bo thanh Phu Xuan chay vao Nam, thi đat đai tu Quang Nam tro vao đen Binh Thuan đeu thuoc quyen cai tri cua nha Tay Son. Nhung mua thu nam ay, vien luu thu đat Long Ho la Tong Phuoc Hiep cu đai binh cung Nguyen Khoa Toan ra đanh Tay Son.
Sau khi chiem đuoc Binh Thuan va Dien Khanh, Tong Phuoc Hiep chia binh lam hai đao keo ra Phu Yen roi đua thu ra Quy Nhon đoi Tay Son Vuong (Nguyen Nhac) tra Đong cung Nguyen Phuc Duong.
Tay Son Vuong muon giu ky Nguyen Phuc Duong đe lam con bai phong khi dung đen, ben truyen Nguyen Hue xuong Quy Nhon đe lo viec Nam chinh. Nam 1775, Nguyen Hue giao vung Tay Son cho Bui Thi Xuan (?-1802) va Vo Đinh Tu cung quan đoc, roi keo đao binh nguoi Thuong moi tuyen mo xuong Quy Nhon, vuot đeo Cu Mong vao Phu Yen.
Quan Tay Son cat đut lien lac giua thuy binh va bo binh cua đoi phuong, roi chia quan ra lam hai cung luc đanh Xuan Đai va Lanh Uc. Tong Phuoc Hiep bi đanh up, khong kip tro tay, ca thuy lan bo đeu bi tieu diet. Phuoc Hiep tau thoat ve Nam. Đe co them thuyen chien, Nguyen Hue đa cho lap xuong đong thuyen tai Kho Son va cho đong quan o đo đe giu yen mat bien. Ke tu đay, Kho Son mang them ten hon Xuong.

Nam Quy Suu (1793):
Chua Nguyen Phuc Anh cung Nguyen Van Truong, Vo Tanh đem thuy quan ra đanh Dien Khanh va Binh Khang. Cung phoi hop co cac tuong Ton That Hoi, Nguyen Huynh Đuc, Nguyen Van Thanh đuoc lenh đem bo binh ra đanh Binh Thuan.
Đoan thuyen chien cua chua Nguyen vao cua Nha Trang, tien len Dien Khanh, nhung vua đen ben Truong Ca (Ngu Truong, tuc Phuong Phuong Sai bay gio) thi bi quan Tay Son đong o hon Xuong chan đanh, khong sao tien đuoc.
Đang luc thang the, thi co tin cap bao bo binh Nguyen đa chiem đuoc thanh Binh Thuan, nen quan Tay Son buoc phai rut ve tran giu Phu Yen. Chua Nguyen chiem cu đuoc hon Xuong, lien cho xay thanh đap luy noi phu ly đe lam tong hanh dinh, cho lap trai o duoi chan nui gan ben Truong Ca đe đong quan thuy, cho mo them co so o hon Xuong đe đong them tau chien. Ke tu đo, hon Xuong co them mot ten nua la hon Trai Thuy.

Thang gieng nam At Mao (1795):
Tuong Tay Son la Tran Quang Dieu lai keo thuy binh & bo binh vao đanh Dien Khanh. Thuy binh Tay Son bi quan cua Vo Tanh, đang tran giu o đoi Trai Thuy, chan đanh tai ben Truong Ca. Tran đanh het suc kich liet. Quan Nguyen bi giet chet nhieu va chien thuyen cua quan Nguyen bi pha nat khong con mot chiec. Xac chet va van thuyen can dong nuoc phai đung lai. Vo Tanh that kinh phai đong chat cua thanh Dien Khanh co thu...

Thang nam nam At Dau 1885:
Thuc dan Phap chiem kinh đo Hue, vua Ham Nghi chay ra Quang Tri xuong chieu Can Vuong. Cac ong Trinh Phong, Le Nghi, Nguyen Khanh o phu Dien Khanh; Tran Đuong, Pham Chanh, Le Sum o phu Ninh Hoa cung đong đao nhan dan o hai phu tren đeu hang hai huong ung. Le te co cu hanh vao khoang cuoi thang bay nam 1885 tai canh đong duoi chan nui Xuan Son (Dien Khanh). 
Theo ke hoach, Khanh Hoa đuoc chia lam hai khu chien đau: khu Bac do Tran Đuong lam Tong tran, khu Nam do Trinh Phong lam Binh Tay Đai tuong quan. 
O khu Nam, Trinh Phong cho đong quan tai đoi Trai Thuy. Khoang cuoi mua thu nam đo, quan Phap do De Lorme đo bo len bo bien Nha Trang đong quan tai Xom Con...
Đen cuoi thang muoi cung nam thi xay ra tran đanh ac liet tren hon Trai Thuy. Loi dung đem toi, mot vien đoi đao ngu ten Le Kim Giam đa huong dan quan Phap keo len đanh up. Truoc sung truong va đai bac, quan Viet bi tham bai đanh phai rut chay ve thanh Dien Khanh...


Cac danh lam Khong ke nhung ngoi chua tu nho nho o duoi chan nui ben nhanh phia Tay, nam 2008, Trai Thuy co bon ngoi chua lon, đo la:


= Chua Hai Đuc =

Chua Hai Đuc o nhanh phia Tay, tren đinh đoi. Chua do Vien Giac Thien Su, phap danh Đat Khuong, tuc danh To Van Danh, que quan lang Van Thanh (Nha Trang), cho xay dung & tru tri tu nam 1847 đen 1883 duoi trieu vua Tu Đuc (1829-1883) 
Ban đau đat ten la Duyen Sanh Tu, đen nam Thanh Thai thu ba (1891), moi đoi ten la Hai Đuc Tu. 
Truoc đay, chua Hai Đuc la co so cua Vien Phat hoc mien Trung va hien nay tu vien van la mot Đai Tong Lam đep nhat cua Khanh Hoa, voi nhieu tang phong, tinh that kha đay đu tien nghi nham phuc vu cho tang chung khap noi tu ve tu hoc. Phia sau lung chua co xay mot tieu đinh đe treo mot Đai Hong Chung, cao 1,70 met, đuong kinh 1,10 met, nang 1009 Kg. Truoc 1975, co nguoi đe tho rang:

Trang len đoi Trai Thuy,
Chuong khuya ngoi am ba.
Boi hoi may khoa vien,
San Bo đe suong sa.


= Chua Buu Phong =
Chua Buu Phong, con goi la Linh Phong, nguoi đia phuong thuong goi la Chua Nui. Chua cung o tren đoi Trai Thuy, noi đau nhanh phia Nam, canh đuong Quoc lo 1.
Chua nay do nguoi Trung Hoa lap, tu đoi Hau Le. Trong chua hien con mot qua Đai Hong Chung, co khac ten Buu Phong Tu va nam chu tao Tue Thu Quy Dau Nien Tu Nguyet Cat Nhat tuc la nam Canh Hung thu 14 (1753).
Chua tho Quan Thanh tuc Quan Van Truong đoi Tam Quoc.
Nhieu nam khong co nguoi phung tu, chua tro thanh chua lang (lang Phuoc Hai). Lang van tho ngai Quan Thanh, nhung gian ben trong tho them Ba Thien Y A Na.


= Chua Long Son =

Bai chinh: Chua Long Son
Chua Long Son, tru so Tinh hoi Phat giao tinh Khanh Hoa, con goi la Chua Phat trang, truoc co ten la Đang Long Tu, toa lac o so 22 đuong 23 thang 10, phuong Phuong Son duoi chan đoi Trai Thuy. Ngoi chua nay đuoc xay dung cach đay hon tram nam, trai qua nhieu lan trung tu, đen nay đa la mot tu vien đep đe va trang nghiem noi tieng cua Khanh Hoa. Moi nam chua Long Son tiep đon hang chuc ngan luot du khach đen tham quan va le bai.
Chua Long Son do Hoa thuong Thich Ngo Chi (1856-1935) phap danh Pho Tri, lap nam 1886 voi ten goi ban đau la Đang Long Tu. Ban đau chua chi la mot can nha tranh nam tai đinh đoi Trai Thuy (noi đat tuong Phat trang hien nay). Nam 1900, chua bi sap sau mot con bao, nen nha su quyet đinh doi xuong chan nui va đoi ten chua thanh Long Son Tu.


= Chua Loi Am =
Chua Loi Am toa lac o phan cuoi cua đoi Trai Thuy, huong ve phia Đong, nam phia truoc bon chua nuoc thanh pho va kim than Phat To. Chua Loi Am do Phat Hoi Phap Hoa Viet Nam xay dung tung phan vao nam 1966...


Tho đe vinh Trong tac pham Buoc lang du cua thi si Quach Tan co đoan, đai đe la:
Nam 1802, tieu diet đuoc nha Tay son, chua Nguyen len ngoi lay nien hieu la Gia Long. Nam muoi sau nam sau (1858), tau chien cua thuc dan Phap na đai phao vao cua Đa Nang, roi lan hoi đat nen thong tri tren toan coi nuoc Viet, thi cai ten Trai Thuy đuoc chinh thuc ghi tren ban đo va tren giay to cua nha cam quyen. Nhung ke tu ay, nhung gi đa dung len tren va chung quanh đoi Trai Thuy đeu lan luot hu nat. 
Thoi tien chien, Thi Nai Thi len choi Trai Thuy co may cau cam khai rang:

Buoc chan len hon Trai Thuy,
Dung chan anh nghi,
Anh nghi chuyen đoi xua:
Lam chu Trung bao ke bi lua,
Boc thay da ngua đe dung co đo cho ai?
Voi voi be rong song dai,
Đong xuong vo đinh ai nguoi khoi huong?
Them thuong đoan nghia si,
Du khuat van treo guong...
Cuoc đoi du nang du suong,
Nghin thu vung chi tu cuong cung non.


Chu thich Sach tham khao Tran Trong Kim, Viet Nam su luoc. Nha xuat ban Tan Viet, Sai Gon, 1968.
Quach Tan, Buoc lang du. Nha xuat ban Tre, 1996.


Lien ket ngoai