Istanbul ( hoac ; tieng Tho Nhi Ky: Istanbul [isˈtanbuɫ] ), la thanh pho lon nhat, đong thoi la trung tam kinh te, van hoa va lich su cua Tho Nhi Ky. Voi dan so hon 14 trieu nguoi (2014), Istanbul la mot trong so cac vung đo thi lon nhat chau Au va xep vao mot trong nhung thanh pho đong dan nhat the gioi xet ve dan cu trong đia phan thanh pho.
Istanbul la mot thanh pho lien luc đia, bac ngang qua eo bien Bosphorus - mot trong nhung tuyen đuong bien nhon nhip nhat the gioi - o tay bac Tho Nhi Ky, noi bien Marmara va bien Đen. Trung tam lich su va thuong mai cua Istanbul nam o phan thuoc chau Au, va chi co 1/3 dan so cu tru o phan thuoc chau A.
Kien tao tren mui đat Sarayburnu khoang nam 660 truoc Cong nguyen voi ten goi Byzantium, thanh pho ma nay đuoc goi la Istanbul đa phat trien tro thanh mot trong nhung đo thanh huy hoang nhat trong lich su. Trong gan muoi sau the ki sau su tai thiet thanh Constantinopolis nam 330 Cong nguyen, no tung la kinh đo cua bon đe quoc: Đe quoc La Ma (330-395); Đe quoc Byzantine (395-1204 va 1261-1453), Đe quoc Latin (1204-1261) va Đe quoc Ottoman (1453-1922). Thanh pho đa đong vai tro quan trong trong su lon manh cua Co đoc giao duoi cac thoi đai La Ma va Byzantine, truoc khi nguoi Ottoman chinh phuc vao nam 1453 va bien no thanh mot phao đai Hoi giao, noi tri vi cua trieu đai khalip cuoi cung. Mac du Cong hoa Tho Nhi Ky đa chon Ankara lam thu đo cua minh, ngay nay nhung cung đien va thanh đuong van ngu tren cac ngon đoi cua Istanbul nhu đe nhac nho ve vai tro trung tam truoc đay cua thanh pho.
Vi tri chien luoc cua Istanbul nam tren Con đuong to lua, cac mang luoi đuong sat toi chau Au va Trung Đong, va tuyen hai lo duy nhat giua bien Đen va Đia Trung Hai đa giup phat trien luong dan so hon tap , mac dau it nhieu suy giam ke tu khi nen Cong hoa thiet lap nam 1923. Mac du bi coi nhe do khong con la thu đo trong thoi ki giua hai cuoc The chien, song ve sau thanh pho đa dan lay lai phan lon vi the cua no. Dan so thanh pho đa tang muoi lan ke tu nhung nam 1950, phan lon do dong nguoi nhap cu vuot qua mien Anatolia tap trung lai sieu đo thi nay va quy mo thanh pho mo rong ra đe danh cho ho. Cac le hoi nghe thuat đuoc hinh thanh vao cuoi the ky XX, trong khi su cai thien co so ha tang tao nen mot mang luoi giao thong day đac.
12.56 trieu du khach nuoc ngoai đen Istanbul nam 2015, 5 nam sau khi thanh pho nhan danh hieu Thu đo Van hoa chau Au, đua thanh pho nay tro thanh điem đen du lich thu hut khach nhieu thu nam tren the gioi . Suc hut lon nhat cua thanh pho nam o khu pho lich su, đuocUNESCO xep hang la Di san the gioi, tuy nhien trung tam van hoa va giai tri cua no nam vat qua cang tu nhien cua thanh pho, cang Sung Vang o quan Beyoglu. Đuoc xem la mot thanh pho toan cau, Istanbul la noi đong tru so cua rat nhieu cong ty cung nhu co quan truyen thong Tho Nhi Ky, va chiem hon mot phan tu tong san pham noi đia cua đat nuoc nay. Hy vong tan dung su hoi sinh va phat trien nhanh chong cua minh, Istanbul cung đa tich cuc chay đua gianh quyen đang cai The van hoi Mua he 2020, nhung that bai truoc Tokyo.


Nguon goc ten goi Ten đau tien đuoc biet toi cua thanh pho la Byzantium (tieng Hy Lap: Βυζαντιον, Byzantion), bat nguon tu ten mot vi vua la Byzas, nguoi tri vi thuoc đia ma đuoc thanh lap noi đay tu khoang 660 nam truoc Cong nguyen. Sau khi Constantinus Đai đe đat đe đo phuong đong cua Đe quoc La Ma o đay nam 330 Cong nguyen, thanh pho đuoc biet đen rong rai duoi ten Constantinopolis hay Constantinopolis, dang latin hoa cua "Κωνσταντινουπολις" (Konstantinoupolis), nghia la "thanh pho cua Constantinus". Ban than vi hoang đe nay đe xuong ten goi Nea Roma ("Rome Moi"), nhung khong đuoc su dung rong rai. Ten Constantinopolis tiep tuc la ten goi pho bien nhat cua thanh pho o phuong Tay cho đen khi Cong hoa Tho Nhi Ky ra đoi, va tu tuong ung trong tieng Tho Ottoman, Kostantiniyye (tieng Ottoman Turkish: قسطنطينيه) la ten chinh ma nguoi Ottoman su dung trong thoi cai tri cua minh. Tuy nhien, hien nay nguoi Tho Nhi Ky coi viec dung tu Constantinopolis đe nhac toi thanh pho trong thoi ky Ottoman (tu giua the ky XV) la sai ve mat chinh tri, neu khong noi la sai ve mat lich su.
Toi the ky XIX, nguoi ngoai quoc va nguoi Tho Nhi Ky goi thanh pho nay bang nhieu ten khac nhau. Nguoi chau Au dung tu Constantinopolis đe noi toi toan thanh pho, nhung dung ten Stamboul - va nguoi Tho Nhi Ky cung lam vay - đe mo ta vung ban đao co tuong thanh bao boc giua Sung Vang va bien Marmara. Pera (tu tieng Hy Lap, nghia la "bac ngang qua") dung đe mieu ta khu vuc giua Sung Vang va bien Bosphorus, nhung nguoi Tho Nhi Ky lai goi khu vuc nay bang ten Beyoglu cho toi tan ngay nay. Islambol (nghia la "thanh pho Hoi giao" hay "toan Hoi giao") đoi khi đuoc dung mot cach thong tuc đe chi thanh pho, va tham chi đuoc khac tren mot so đong xu Ottoman nhung niem tin rang no la tien than cua ten hien tai, Istanbul bi chung to la sai boi tren thuc te, ten Istanbul đa ton tai truoc ten kia va tham chi truoc ca khi nguoi Ottoman va Hoi giao xam luoc thanh pho.
Ve mat tu nguyen, ten Istanbul (isˈtanbuɫ, hay trong cach noi thong dung la ɯsˈtambuɫ) bat nguon tu cum tu tieng Hy Lap Trung Co "εις την Πολιν" (is tin ˈpolin), co nghia la "trong thanh pho" hoac "toi thanh pho". Đieu nay phan anh vi the cua no nhu la thanh pho lon duy nhat trong vung xung quanh, giong nhu cach ma nguoi ta ngay nay van thuong goi trung tam đo thi o gan ho la "Thanh pho" (ma khong can nhac toi ten). Mot quan điem khac la ten nay nay sinh truc tiep tu ten Constantinopolis voi cac am tiet đau va am tiet thu ba bi luoc bot đi. Trong tieng Tho Nhi Ky hien đai, ten nay đuoc viet la Istanbul, co mot chu I cham tren, do bang chu cai Tho Nhi Ky phan biet chu I co cham va khong cham. Ngoai ra, neu trong mot so ngon ngu chau Au khac nhu tieng Anh trong am roi vao am tiet đau (Is), thi trong tieng Tho Nhi Ky no nam o am tiet thu nhi (tan). Nam 1930, nha nuoc Tho Nhi Ky đa quy đinh Istanbul la ten goi duy nhat cua thanh pho. Mot nguoi tu thanh pho nay trong tieng Tho Nhi Ky goi la Istanbullu (so nhieu: Istanbullular), con trong tieng Anh la Istanbulite.


Lich su Cac vat tao tac thoi Đa moi, co nien đai thien nien ki thu 7 truoc Cong nguyen va đuoc cac nha khao co khai quat vao đau the ky XXI đa chi ra rang ban đao lich su Istanbul đa tung đuoc khai pha som hon so voi truoc đay nguoi ta tuong va tham chi truoc ca khi eo Bosphorus hinh thanh. Truoc kham pha nay, hieu biet thong thuong cho rang cac bo lac nguoi Thrace, bao gom nguoi Phrygia, bat đau đinh cu o Sarayburnu vao cuoi thien nien ki thu 6 truoc CN. O bo chau A, cac vat tao tac bat nguon tu khoang thien nien ki thu 4 truoc CN đa tim thay o Fikirtepe (thuoc quan Kadıkoy). Noi nay cung tung la đia điem cua mot tram buon ban cua nguoi Phoenicia o đau thien nien ky thu nhat truoc CN cung nhu thi tranChalcedon thanh lap vao khoang nam 680 tr.CN.
Tuy nhien, lich su cua Istanbul thong thuong đuoc ghi nhan tu khoang 660 tr.CN, khi nhung nguoi dan di thuc tu Megara, duoi su chi huy cua Vua Byzas, lap nen thanh bang thuoc đia Byzantium o bo chau Au cua eo Bosphorus. Ho đa xay motve thanh gan ke Sung Vang o vi tri noi nguoi Thrace khai pha truoc kia, nhen nhom cho nen kinh te moi nay no cua thanh pho. Thanh bang nay đa trai qua mot thoi ki ngan duoi nen cai tri cua Ba Tu cuoi the ky V truoc CN, nhung nguoi Hy Lap đa som chiem lai no trong Chien tranh Hy Lap-Ba Tu. Byzantium tiep tuc tham gia vao Lien minh Athena va sau đo la Lien bang Athena lan thu hai, truoc khi gianh đuoc đoc lap hoan toan vao nam 355 tr.CN. Sau mot thoi gian dai ket đong minh voi nguoi La Ma, Byzantium chinh thuc tro thanh mot phan cua Đe quoc La Ma vao nam 73 Cong nguyen.
Quyet đinh cua Byzantium ve phe voi nguoi thoan ngoi Pescennius Niger chong lai Hoang đe La Ma Septimius Severus đa khien Byzantium phai tra mot gia rat đat; khi Byzantium đau hang vao nam 195, hai nam vay ham đa lam cho thanh pho tro nen đo nat. Tuy vay, nam nam sau, Severus bat đau tai dung Byzantium, va thanh pho đa gianh lai - va theo mot so ghi chep con vuot qua - su thinh vuong truoc kia cua no.


= Su hung thinh va suy vong cua Constantinopolis =

Constantinus Đai đe thanh cong trong viec gianh ngoi hoang đe cua toan Đe quoc La Ma vao thang 9 nam 324. Hai thang sau, Constantinus trien khai nhung quy hoach mot thanh pho moi, theo Co đoc giao đe thay cho Byzantium. La đe đo phuong đong cua đe quoc, thanh pho đuoc đat ten la Nea Roma ("Roma moi"); tuy nhien, thuong đuoc goi đon gian la Constantinopolis, mot cai ten ton tai toi the ky XX. Sau nam sau, vao ngay 11 thang 5 nam 330, Constantinopolis tro thanh kinh đo cua mot đe quoc ma ve sau đuoc biet đen voi ten Đe quoc Byzantine hay Đe quoc Đong La Ma.

Viec xay dung thanh Constantinopolis đuoc cho la mot trong nhung thanh tuu ton tai vung ben nhat cua Constantinus, lam dich chuyen trong tam quyen luc cua La Ma ve phia đong khi thanh pho nay tro thanh trung tam cua van hoa Hy Lap va cua đao Co đoc. Nhieu nha tho đa đuoc xay dung o thanh pho, bao gom Hagia Sophia - tung la nha tho Co đoc giao lon nhat the gioi trong hon mot ngan nam. Mot đoi thay chu chot khac duoi thoi Constantinus la su cach tan va mo rong Truong đua xe ngua Constantinopolis; cho phep hang van khan gia tham du, truong đua nay đa tro thanh trung tam trong đoi song cong cong cung nhu, trong cac the ky V va VI, tam chan cua cac cuoc bao đong, bao gom Vu bao loan Nika. Noi xay dung Constantinopolis cung đam bao su ton tai cua no đung vung truoc nhung thu thach cua thoi gian; trong nhieu the ki, nhung buc tuong thanh va đe bien cua thanh pho đa bao ve chau Au khoi nhung đao quan xam luoc tu phuong Đong va su troi day cua Hoi giao. Trong hau het thoi Trung Co tuc nua sau cua ky nguyen Byzantine, Constantinopolis tung la thanh pho lon nhat va giau co nhat tren luc đia chau Au va co nhung thoi ky la đo thanh lon nhat the gioi.
Constantinopolis bat đau suy yeu sau cuoc Thap tu chinh thu tu, trong đo no đa bi cuop boc va đot pha. Sau đo thanh pho tro thanh trung tam cua Đe quoc Latin do quan đoi thap tu chinh theo Cong giao lap nen đe thay the cho Đe quoc Byzantine Chinh thong giao. Tuy nhien, Đe quoc Latin chi ton tai trong khoang thoi gian ngan ngui, va Đe quoc Byzantine đuoc phuc hoi vao nam 1261, nhung đa suy yeu nhieu. Cac giao đuong, cong su, va cac dich vu co ban trong tinh trang khong đuoc tu sua con dan cu thanh pho tut xuong con mot tram ngan tu con so nua trieu o the ky VIII.
Hoang đe Andronikos II Palaiologos len ngoi nam 1282 đa ban hanh nhieu chinh sach kinh te va quan su sai lam, nhu giam bot luc luong quan đoi, cang lam đe che suy yeu đi, mat kha nang khang cu xam luoc. Vao giua the ky XIV, nguoi Tho Ottoman bat đau mot chien luoc chiem đong dan dan nhung thanh pho, thi tran nho hon xung quanh, cat đut cac tuyen đuong cung yeu cho Constantinopolis va bop nghet no mot cach cham rai. Cuoi cung, vao ngay 29 thang 5 nam 1453, sau mot cuoc bao vay keo dai chin tuan (trong đo Hoang đe La Ma cuoi cung, Constantine XI Palaiologos bi giet), Sultan Mehmed II "Nha chinh phuc" đa chiem đuoc Constantinopolis va tuyenha bo thanh pho nay la kinh đo moi cua Đe quoc Ottoman. It gio sau đo, vi sultan cuoi ngua toi Hagia Sophia va trieu tap mot thay te (imam) đe tuyen cao tin nguong Hoi giao, chuyen đoi nha tho Kito giao vi đai nay thanh mot thanh đuong Hoi giao cua đe quoc do truoc đo kinh thanh nay đa tu choi đau hang..


= Ky nguyen Ottoman va Tho Nhi Ky =

Sau khi Constantinopolis that thu, Mehmed II ngay lap tuc tien hanh phuc sinh thanh pho, ma tu đo thuong đuoc goi voi ten Istanbul. Ong khuyen khich nhung nguoi dan chay nan trong cuoc vay ham tro ve, va cuong buc tai đinh cu nhung nguoi Hoi giao, Do Thai va Kito giao tu nhung mien khac cua Anatolia. Vi sultan nay moi goi cu dan tu khap chau Au toi kinh đo cua ong, tao nen mot xa hoi toan cau ton tai trong phan lon thoi ky Ottoman. Ben canh đo, Mehmed II đa cho sua chua co so ha tang bi hu hai cua thanh pho, bat đau xay Kapali Carsi (Cho Lon) va Cung đien Topkapı, dinh co chinh thuc cua hoang gia.
Nguoi Ottoman đa nhanh chong bien đoi thanh pho tu mot thanh luy Co đoc giao tro thanh mot bieu tuong cua van hoa Hoi giao. Cac quy ton giao đuoc thanh lap đe quyen tien cho viec xay cat cac thanh đuong Hoi giao vi đai, thuong nam tiep giap voi cac truong hoc, benh vien va nha tam cong cong. Trieu đai Ottoman tu tuyen bo la mot trieu đai khalip vao nam 1517, voi Istanbul la kinh đo cua trieu đai khalip cuoi cung trong lich su nay hon bon the ki sau đo. Thoi ky chap chinh cuaSuleiman Đai đe tu 1520 toi 1566 la đinh cao cua nha nuoc Ottoman, đong thoi la ky nguyen hoang kim cua cac thanh tuu nghe thuat va kien truc vi đai; kien truc su truong Mimar Sinan đa thiet ke mot loat nhung cong trinh co tinh bieu tuong cua thanh pho, trong khi nghe thuat lam gom, thu phap va tranh tieu hoa no ro. Dan so cua Istanbul tiep tuc tang, len toi 570 nghin nguoi vao cuoi the ky XVIII.
Mot thoi ki hon loan đau the ky XIX đa dan toi su xuat hien cua vi Sultan tien bo Mahmud II va sau đo la thoi ky Tanzimat voi mot loat cac cai cach chinh tri va đua nhung cong nghe moi vao thanh pho. Cac cay cau bac qua Sung Vang đuoc xay dung chinh trong thoi ky nay, va Istanbul đuoc ket noi voi mang luoi đuong sat chau Au vao nhung nam 1880. Cac dich vu hien đai, nhu he thong nuoc on đinh, đien luoi, đien thoai roi xe đien lan luot xuat hien o Istanbul trong nhung thap ki sau đo, mac du muon hon so voi mot so thanh pho chau Au khac. Du vay, nhung no luc hien đai hoa đa khong đu đe đay lui su suy tan cua Đe che Ottoman.
Đau the ky XX, cuoc Cach mang Tho Nhi Ky Tre (1908) đa loai bo Sultan Abdul Hamid II va mot loat cac cuoc chien tranh sau đo đa gieo tai hoa cho thu đo cua mot đe quoc kiet que. Cuoc chien cuoi cung trong so đo, Chien tranh the gioi thu nhat, đa dan đen viec quan đoi Anh, Phap, Y chiem đong Istanbul (1918-1923). Vi Sultan cuoi cung, Mehmed VI, bi luu đay vao thang 11 nam 1922; nam ke đo, Hiep uoc Lausanne đa cham dut su chiem đong va thua nhan nha nuoc Cong hoa Tho Nhi Ky, do Mustafa Kemal Ataturk sang lap.
Trong nhung nam đau cua nen cong hoa, moi quan tam cua chinh quyen cho Istanbul đuoc chuyen sang Ankara, thanh pho đuoc chon lam thu đo moi đe tach đat nuoc the tuc moi khoi qua khu Ottoman cua no. Tuy nhien, bat đau tu cuoi thap nien 1940 va đau 1950, Istanbul đa trai qua nhung bien đoi to lon ve cau truc đo thi, nhu nhung quang truong cong cong, đai lo moi đuoc xay dung khap thanh pho, đoi khi lam ton hai toi cac cong trinh lich su. Dan so Istanbul bat đau tang nhanh trong nhung nam 1970, khi nguoi dan tu Anatolia di cu toi thanh pho đe kiem viec lam trong nhieu nha may moi xuat hien o vung ngoai o cua mot thanh pho đang vuon len. Su nhay vot đot ngot ve dan so tao nen nhu cau lon ve phat trien nha o, va nhieu ngoi lang va khu rung heo lanh truoc kia đa đuoc sap nhap vao vung đo thi Istanbul.


Đia ly = Vi tri =

Istanbul bao nam o tay bac Tho Nhi Ky voi trong vung Marmara voi tong dien tich 5343 km². Eo bien Bosphorus ket noi bien Marmara voi bien Đen chia thanh pho lam hai nua, mot thuoc mien Thrace thuoc chau Au va la trung tam van hoa va lich su, va mot nua thuoc mien Anatolia thuoc chau A. Tren bo, thanh pho giap voi cac tinh va thanh pho lan can la Tekirdag ve phia tay, Kocaeli ve phia đong.
Thanh pho cung chia cat theo Sung Vang, mot cang tu nhien bao boc ban đao noi cac đo thi Byzantium va Constantinopolis xua kia đuoc thanh lap. Noi gap nhau cua Bien Marmara, Bosphorus va Sung Vang o trung tam cua Istanbul ngay nay đa đay lui cac đao quan xam luoc trong hang ngan nam va ngay nay van la mot net noi bat cua canh quan thanh pho.

Phong theo mo hinh cua Rome, ban đao lich su đuoc cho la dung tren bay ngon đoi, moi ngon co mot thanh đuong ngu tren đinh. Ngon đoi vuon xa ve phia đong nhat la vi tri cua Cung đien Topkapı tren ngon Sarayburnu. Nho len o phia đoi dien Sung Vang la mot ngon đoi khac co hinh non, noi co quan Beyoglu hien đai. Do đia the, cac ngoi nha o đay tung đuoc xay dung voi su gia co cua cac buc tuong ke xep bac thang, va cac con đuong xep bac. Uskudar o phia chau A cung co cac đac điem đoi go tuong tu, voi đia hinh mo rong dan ve phia bo bien Bosphorus, nhung đia the o Semsipasa va Ayazma doc hon nhieu, giong nhu mot mui đat. Điem cao nhat o Istanbul la đoi Camlıca, voi đo cao tuyet đoi 288m.
Istanbul nam gan đut gay Bac Anatolia, canh ranh gioi giua cac mang chau Phi va A-Au. Đoi đut gay nay chay tu mien bac Anatolia đen bien Marmara, đa gay nen cac tran đong đat lon gay thiet hai nhieu nhan mang trong suot lich su cua thanh pho. Trong so đo, cac tran đia chan tan pha nang ne nhat phai ke đen nhu đong đat Istanbul 1509 đa gay ra song than lam pha vo cac buc tuong thanh cua thanh pho va lam hon 1 van nguoi thiet mang. Gan đay tran đong đat nam 1999 xay ra voi tam chan gan Izmit khien 18 nghin nguoi chet, trong đo co 1 nghin nguoi song o ngoai o Istanbul. Dan cu Istanbul van lo ngai ve nhung tran đong đat tham chi con khung khiep hon xay ra trong tuong lai gan, vi hang nghin toa nha đuoc xay dung gan đay đe đap ung dan so gia tang nhanh khong đuoc xay dung đung chuan muc. Cac nha đia chan hoc du đoan co nguy co mot tran đong đat đo lon 7,6-thang đo lon momen hoac lon hon co the se tan cong Istanbul nam 2030 voi xac suat lon hon 60%.


= Khi hau =

Istanbul la mot thanh pho so huu cung luc nhieu kieu khi hau: khi hau can nhiet đoi am (Phan loai khi hau Koppen: Cfa) va khi hau Đia Trung Hai (Phan loai khi hau Koppen: Csa). Tuy nhien, do co dien tich rong lon, đia hinh đa dang, va nam gan bien nen o Istanbul ton tai cac mien vi khi hau. Phan phia bac cua thanh pho co khi hau đai duong (Phan loai khi hau Koppen: Cfb) do anh huong cua hoi am tu Bien Đen va mat đo lop phu thuc vat tuong đoi cao. Khi hau trong khu vuc đong dan cu o phia nam thi am hon va it bi anh huong cua hoi am.
Thuc vay, mot trong nhung đac điem noi bat nhat cua khi hau trong nhieu vung cua Istanbul la đo am lien tuc cao, đat toi 80 phan tram vao hau nhu moi buoi sang. Do nhung đieu kien nay ma suong mu rat pho bien, mac du day hon o phia bac chu khong o trung tam. Hien tuong suong mu day đang chu y lam ngan tro giao thong trong khu vuc, bao gom tren eo Bosphorus, xay ra quanh nam trong cac thang mua thu va mua đong, khi đo am van duy tri cao toi buoi chieu. Đieu kien am uot va suong mu co xu huong tieu tan vao giua ngay trong cac thang mua he, nhung hoi am con sot lai co tac đong khien cho thoi tiet tuong đoi nong nuc vao mua he them phan kho chiu. Trong mua he, nhiet đo cao nhat dao đong quanh 29 °C va khong thuong xuyen co mua rao; chi co khoang 15 ngay mua đo đuoc giua thang 6 va thang 8.
Mua đong o Istanbul lanh hon hau het cac thanh pho khac trong mien Đia Trung Hai, voi nhiet đo xuong thap nhat trung binh 4-5 °C. Tuyet do hieu ung ho (gio lanh cuon hoi am tren mat nuoc tao tuyet o bo duoi gio) tu Bien Đen xuat hien thuong xuyen, nhung kho du đoan, voi nguy co day va - cung voi suong mu - gay thiet hai cho co so ha tang cua thanh pho. Mua xuan va thu co thoi tiet kha em diu, nhung thuong am uot va kho luong; gio lanh tu phia tay bac va nhung con gio am tu phia nam đoi khi xuat hien trong cung mot ngay - co xu huong khien nhiet đo dao đong. Nhin chung, hang nam Istanbul co trung binh khoang 115 ngay co mua đang ke, voi luong mua 852 mm moi nam. Nhiet đo cao nhat va thap nhat tung ghi nhan đuoc trong thanh pho la 40,5 °C va -16,1 °C. Luong mua cao nhat trong ngay đuoc ghi nhan la 227mm, trong khi lop tuyet phu day nhat la 80 cm.


Canh quan Quan Fatih ung voi vung tung la, cho toi truoc cuoc chinh phuc Ottoman, toan bo thanh pho, vat ngang qua noi thanh luy Galata cuaGenova tung hien huu. Nhung thanh luy Genoa đa bi huy hoai phan lon vao the ky XIX, chi con lai Thap Galata, nhuong cho cho su mo rong ve phia bac cua thanh pho. Galata nay la mot phan cua quan Beyoglu, trung tam thuong mai va giai tri cua Istanbul xung quanh Quang truong Taksim.
Cung đien Dolmabahce, noi đat tru so chinh quyen o cuoi thoi Ottoman, nam o Besiktas, huong chinh bac cua Beyoglu, qua San van đong BJK Inonu, san nha cua cau lac bo the thao lau đoi nhat cua Tho Nhi Ky la Besiktas J.K.. Ngoi lang Ortakoy cu nam trong Besiktas la nguon goc cua Thanh đuong Hoi giao Ortakoy, doc theo Bosphorus o đoan gan Cau Bosphorus thu nhat. Nam ben bo Bosphorus ve phia bac noi đo la cac yallı, hay nhung toa biet thu bang go sang trong xay boi cac quy toc va gioi thuong luu the ky XIX lam noi o mua he. Xa hon vao đat lien, ben ngoai đuong vanh đai trong cua thanh pho la cac quan Levent vaMaslak, cac trung tam kinh te chinh cua Istanbul.

Duoi thoi Ottoman, Uskudar va Kadıkoy nam ngoai pham vi đo thi Istanbul, đong vai tro cac tien đon yen tinh voi nhung yalı va vuon ben bo bien. Tuy nhien, trong nua sau the ky XX, bo chau A chung kien su đo thi hoa lon lao; su phat trien muon cua phan thanh pho nay đua đen ha tang tot hon va quy hoach đo thi sach se hon so voi hau het khu vuc dan cu o thanh pho. Phan nhieu bo chau A cua Bosphorus co chuc nang nhu vung ngoai o cua cac trung tam kinh te va thuong mai phan chau Au, chiem mot phan ba dan cu thanh pho nhung chi mot phan tu lao đong. Nhu mot hau qua cua su phat trien chong mat trong the ky XX, mot phan đang ke thanh pho la gecekondu (nghia đen la "xay qua đem"), chi nhung khu nha lan chiem đat xay dung bat hop phap. Hien tai, mot so khu nhu the nay đa bi pha do dan dan va thay the bang nhung to hop nha o quy mo lon hien đai.
Istanbul khong co mot cong vien trung tam giong nhu nhung thanh pho lon khac, thay vao đo co kha nhieu khong gian xanh. Cong vien Gulhane va Cong vien Yıldız ban đau nam gon trong khuon vien cua hai trong so cac cung đien o Istanbul - Cung đien Topkapı va Cung đien Yıldız - nhung chung đuoc chuyen đoi muc đich thanh cac cong vien cong cong trong nhung thap nien đau cua nen Cong hoa. Mot cong vien khac, Fethi Pasa Korusu, nam o mot vung đoi gan cau Bosphorus o Anatolia, đoi dien Cung đien Yıldız. Doc theo bo chau Au, va gan voi Cau Fatih Sultan Mehmet la Cong vien Emirgan; tung la mot đien trang tu gia thuoc ve cac lanh tu Ottoman, cong vien 47 hecta nay noi tieng ve su đa dang thuc vat va le hoi hoa tulip hang nam ke tu 2005. Pho bien voi nguoi Istanbul trong mua he la Rung Belgrad, trai tren mot dien tich 5500 hecta o canh bac cua thanh pho. Khu rung von cung cap nuoc cho thanh pho va dau vet cua cac be chua su dung duoi cac thoi Byzantine va Ottoman hien van con.


= Kien truc =

Istanbul noi tieng chu yeu voi kien truc Byzantine va Ottoman, nhung cac cong trinh noi đay con phan anh dau an nhieu dan toc va đe che khac nhau tung cai tri thanh pho nay. Vi du cua cac kien truc Genoa va La Ma van con hien huu o Istanbul ben canh cac di tich Ottoman. Trong khi khong con lai gi trong kien truc thoi Hy Lap co đien con ton tai, kien truc La Ma co đai to ra vung ben hon. Cac đai ky niem tu Truong đua xe ngua Constantinopolis van con thay đuoc tren Quang truong Sultan Ahmet, trong khi mot phan cua đuong dan nuoc tren cao Valens tu the ky IV van duy tri tuong đoi nguyen ven o goc phia tay cua quan Fatih. Cot Constantinus dung nam 330 đe đanh dau thanh lap thu đo La Ma moi van con đung vung cach truong đua khong xa.
Kien truc Byzantine so ky tuan theo hinh mau La Ma ve vom cuon, nhung cai tien yeu to nay nhu o Nha tho Thanh Sergius va Bacchus. Nha tho Byzantine co nhat con ton tai-mac du đa hoang phe-la Tu vien Stoudios xay vao nam 454. Sau khi chiem lai đuoc Constantinopolis vao nam 1261, nguoi Byzantine mo rong hai trong so nhung nha tho quan trong nhat con ton tai, Nha tho Chora va Nha tho Pammakaristos. Tuy nhien, đinh cao cua nghe thuat kien truc Byzantine, va mot trong nhung cong trinh co tinh bieu tuong cho Istanbul, la Hagia Sophia. Voi mot mai vom đuong kinh 31m, no la nha tho Kito giao lon nhat the gioi trong hon 1000 nam, truoc khi tro thanh mot thanh đuong Hoi giao, va hien nay la mot bao tang.
Trong so cac vi du ve kien truc Ottoman lau đoi nhat o Istanbul con ton tai la cac phao đai Anadoluhisarı va Rumelihisarı, đa ho tro quan Ottoman trong cuoc cong chiem thanh pho. Trong hon bon the ki sau đo, nguoi Ottoman đa đong mot dau an con mai len đuong chan troi o Istanbul, xay dung cac thanh đuong cao ngat va cac cung đien long lay. Cung đien lon nhat, Tokapı, ket hop nhieu phong cach kien truc đa dang, tu Baroque trong hau cung hoang gia toi Thu vien Enderun theo phong cach Tan co đien. Cac vuong cung thanh đuong bao gomThanh đuong Hoi giao Sultan Ahmed (Thanh đuong Xanh), Thanh đuong Suleymaniye va Thanh đuong Yeni, tat ca chung đeu đuoc xay trong thoi hoang kim cua Đe che Ottoman, vao cac the ky XVI va XVII. Trong cac the ki tiep theo, va đac biet sau cac cuoc cai cach Tanzimat, kien truc Ottoman nhuong cho cho phong cach chau Au. Khu vuc xung quanh Đai lo Istiklal lap đay voi cac cong trinh theo phong cach Tan co đien, Phuc hung va Art Nouveau, nhung thu con tiep tuc anh huong toi cac cong trinh o Beyoglu-bao gom cac nha tho, cua hieu, rap hat-va cac toa nha chinh quyen nhu Cung đien Dolmabahce.


Hanh chinh Tu nam 2012, Istanbul la mot trong 30 thanh pho o Tho Nhi Ky đuoc huong quy che Thanh pho tu tri (buyuksehir belediyeleri), co 2 he thong chinh quyen song song:

Nghi vien tinh (Vilayet), đung đau boi mot Thong đoc (Vali) do chinh quyen trung uong bo nhiem.
Hoi đong thanh pho (Meclisi), đung đau boi mot Thi truong (Belediye Baskanı) do dan chung bau cu.
Nguon goc cau truc hanh chinh hien tai cua thanh pho co the lan nguoc len thoi ky cai cach Tanzimat trong the ky XIX, con truoc đo cac quan toa Hoi giao (gadi) va cac thay tu (imam) đieu hanh thanh pho duoi su bao tro cua Te tuong (Sadrazam hay Grand Vizier). Theo mo hinh cua cac thanh pho Phap, he thong ton giao nay đa đuoc thay the boi thi truong va mot hoi đong thanh pho gom đai dien cac nhom xung toi (millet) tren khap Istanbul. Beyoglu la khu vuc đau tien cua thanh pho co nguoi lanh đao va hoi đong rieng cua minh voi cac thanh vien la cac cu dan đinh cu lau o đo. Cac luat đuoc ban hanh sau Hien phap Ottoman 1876 nham mo rong cach to chuc nay tren toan thanh pho, bat chuoc co cau chinh quyen cac quan cua Paris, nhung chung khong đuoc thuc hien hoan chinh cho đen nam 1908, khi Istanbul đuoc tuyen bo la mot tinh co 9 quan truc thuoc. He thong nay tiep tuc phat trien sau khi nen Cong hoa đuoc thanh lap, khi tinh nay đoi thanh mot belediye (Khu tu tri), nhung co cau nay bi giai the nam 1957.
Cac khu đinh cu nho lan can cac trung tam đong dan cu chinh o Tho Nhi Ky, bao gom Istanbul, đa sap nhap vao cac thanh pho lon vao đau thap nien 1980, hinh thanh len cac khu tu tri đo thi (buyuk sehir). Nam 1984, Istanbul cung voi Ankara va Izmir tro thanh nhung thanh pho tu tri đau tien cua Tho Nhi Ky. Tu nam 2004, Istanbul la mot trong 2 thanh pho o Tho Nhi Ky (cung voi Izmit) co ranh gioi co đia phan trung voi tinh truc thuoc. Theo đo, thanh pho la thu phu cua tinh Istanbul, do Khu tu tri Đo thi Istanbul (tieng Phap:Municipalite Metropolitain d'Istanbul-MMI) quan ly voi tong so 39 quan.
The che ra quyet đinh chinh cua Khu tu tri đo thi Istanbul la Hoi đong Thanh pho voi cac thanh vien chon tu cac hoi đong cap quan. Hoi đong Thanh pho chiu trach nhiem cho cac van đe toan thanh pho, bao gom ca viec quan ly ngan sach, duy tri co so ha tang dan su va coi soc cac vien bao tang va cac trung tam van hoa lon. Ke tu khi chinh quyen hoat đong theo co che "thi truong quyen luc, hoi đong yeu", lanh đao cua hoi đong-tuc thi truong thanh pho-co quyen đua ra cac quyet đinh nhanh chong, thuong dan đen thieu su minh bach. Uy ban Chap hanh Thanh pho la co quan tu van cho Hoi đong Thanh pho, nhung cung co it nhieu quyen han ra quyet đinh cua rieng minh. Tat ca cac đai dien trong Uy ban đeu do thi truong thanh pho va Hoi đong chi đinh, va chinh thi truong hoac mot ai do nguoi nay chon lua la nguoi đung đau uy ban.

Trong khi đo, cac hoi đong quan chiu trach nhiem chu yeu ve xu ly rac thai va cac du an xay dung ben trong đia phan cua quan. Cac quan co ngan sach rieng, mac du thi truong thanh pho co quyen xet duyet lai cac quyet đinh cap quan. Mot phan nam thanh vien cua cac hoi đong quan, bao gom quan truong, cung đai dien cho quan cua ho trong Hoi đong Thanh pho. Tat ca cac thanh vien cua hoi đong quan va Hoi đong Thanh pho, bao gom thi truong thanh pho đuoc bau theo nhiem ki 5 nam.
Voi Khu tu tri đo thi Istanbul va Tinh Istanbul co pham vi tai phan tuong đuong, chinh quyen cap tinh đam đuong it trach nhiem. Tuong tu nhu MMI, Chinh quyen Tinh đac biet Istanbul co mot thong đoc, mot the che ra quyet đinh đuoc bau cu dan chu-Nghi vien Tinh-va mot Uy ban Chap hanh theo chi đinh. Phong theo co cau uy ban chap hanh cap thanh pho, Uy ban Chap hanh Tinh co mot tong thu ky va cac lanh đao cua so lam co van Nghi vien Tinh. Chuc trach cua chinh quyen tinh bi han che nhieu, chi tap trung vao viec xay dung va duy tu cac truong hoc, khu dan cu, toa nha chinh quyen, đuong sa, khuyen khich nghe thuat, van hoa va bao ve thien nhien.


= Cac quan cua Istanbul =
Bo chau Au
Arnavutkoy
Avcılar
Bagcılar
Bahcelievler
Bakırkoy
Basaksehir
Bayrampasa
Besiktas
Beylikduzu
Beyoglu
Buyukcekmece
Catalca
Esenler
Esenyurt
Eyup
Fatih
Gaziosmanpasa
Gungoren
Kagıthane
Kucukcekmece
Sarıyer
Silivri
Sultangazi
Sisli
Zeytinburnu
Bo chau A
Adalar
Atasehir
Beykoz
Cekmekoy
Kadıkoy
Kartal
Maltepe
Pendik
Sancaktepe
Sultanbeyli
Sile
Tuzla
Umraniye
Uskudar


Nhan khau hoc Trong phan lon chieu dai lich su cua minh, Istanbul luon xep trong nhom cac thanh pho lon nhat tren the gioi. Đen nam 500, Constantinopolis co khoang 400.000 đen 500.000 dan, nhich len vuot qua Roma đe tro thanh thanh pho lon nhat the gioi. Constantinopolis cung cac thanh pho lich su lon khac nhu Baghdad va Truong An thay nhau gianh vi tri thanh pho đong dan nhat the gioi cho đen the ky XIII. Du khong bao gio lay lai vi tri so mot the gioi nhung Istanbul van la thanh pho lon nhat chau Au it lau sau su sup đo cua Constantinopolis cho đen đau the ky XIX khi thanh pho bi Luan Đon qua mat. Ngay nay thanh pho nay van la mot trong cac vung quan cu đo thi đong đuc nhat chau Au cung voi Moskva.
Vien Thong ke Tho Nhi uoc tinh rang đan so Istanbul la 13.483.052 nguoi vao 31 thang 12 nam 2011, khien cho Istanbul la thanh pho lon nhat Tho Nhi Ky, chiem 18 phan tram dan so quoc gia. Istanbul nam trong so nam thanh pho đong dan nhat the gioi - tuy nhien voi tu cach mot vung đo thi thi Istanbul chi xep thu 18 the gioi. Toc đo gia tang dan so hang nam cua thanh pho la 3,45 phan tram, cao nhat trong so cac 78 đo thi lon nhat trong khoi OECD. Ty le tang truong dan so cao phan anh xu huong đo thi hoa tren toan quoc gia, voi hai đo thi xep thu hang ke sau Istanbul la Izmir va Ankara đeu thuoc Tho nhi Ky.
Istanbul đa trai qua su tang truong đac biet nhanh chong trong nua sau the ky XX, voi dan so tang gap muoi lan trong giai đoan 1950-2000. Su gia tang dan so nay mot phan đen tu su mo rong đia phan thanh pho - đac biet giua cac nam 1980 va 1985, khi dan so Istanbul tang gan gap đoi. Su tang truong đang chu y chu yeu la do dan di cu tu mien chau A cua đat nuoc toi đe tim viec lam va cai thien đieu kien song. So cu dan co nguon goc tu bay tinh phia bac va phia đong lon hon dan so hien co cua chinh cac tinh đo; đang chu y, Sivas va Kastamonu moi tinh la xuat xu cua hon mot nua trieu dan cua Istanbul. So voi đo so cu dan co nguon goc nuoc ngoai o Istanbul kha it, chi khoang 42 228 nguoi vao nam 2007. Chi khoang 28 phan tram cu dan thanh pho la nguoi goc Istanbul. Mat đo dan so cua thanh pho la 2523 nguoi/km², vuot xa con so trung binh cua Tho Nhi Ky la 2523 nguoi/km². Cac khu vuc đong đuc nhat co xu huong nam o phia tay bac, tay va tay nam cua thanh pho o phia chau Au; quan đong nhat o bo chau A la Uskudar.


= Cac nhom ton giao va dan toc =
Trong hau het lich su cua thanh pho nay va ca ngay nay, Istanbul la mot thanh pho the gioi, nhung thanh pho nay đa tro nen đong nhat hon ke tu cuoi thoi Đe quoc Ottoman. Tuy nhien, phan lon cac nhom thieu so ton giao va dan toc cua Tho Nhi Ky van tap trung o Istanbul. Tuyet đai đa so dan cu khap Tho Nhi Ky, va Istanbul noi rieng, tu xem minh la nguoi Hoi giao, cu the hon la nhanh Hoi giao Sunni. Hau het nguoi Sunni tuan theo truong phai tu tuong Hanafi, mac du khoang 10% nguoi Sunni theo truong phai Shafi'i. Giao phai Hoi giao lon nhat ngoai Sunni o Tho Nhi Ky la Alevi, chiem 4,5 trieu dan, mot phan ba trong so đo song o Istanbul. Cac phong trao than bi, nhu Sufi giao, chinh thuc bi cam sau khi nen Cong hoa thanh lap, nhung van thu hut mot luong lon tin đo.

Đia vi Thuong phu Constantinopolis đuoc chi đinh la Đai Thuong phu giao hoi toan the gioi tu the ky VI, va cho toi nay van đuoc thua nhan rong rai la lanh tu tinh than cua 300 trieu nguoi Chinh thong giao Đong phuong tren toan the gioi. Ke tu nam 1601, Toa Thuong phu đat tai Nha tho St. George o Istanbul. Vao the ky XIX, nhung nguoi Co đoc giao o Istanbul hau nhu hoac thuoc Chinh thong giao Hy Lap hoac thuoc Giao hoi Tong truyen Armenia. Do mot so su kien trong the ky XX - bao gom cuoc hoan đoi dan cu giua Hy Lap nam 1923 theo thoa thuan cua hai chinh phu, mot sac thue đanh vao nguoi giau nam 1942 va cuoc bao loan Istanbul nam 1955 - dan cu nguoi Hy Lap, von tap trung o Fener va Samatya, đa giam ro ret. Vao đau the ky XXI, so nguoi Hy Lap o Istanbul chi khoang 3 nghin (giam tu 130 nghin nam 1923). Dan Armenia cung chung kien mot su suy giam, mot phan do cuoc diet chung nguoi Armenia trong The chien I, nhung đa dan dan phuc hoi do su di cu gan đay tu Armenia sang; ngay nay, co khoang tu 5 toi 7 van nguoi Armenia o Istanbul, giam tu 164 nghin nguoi nam 1913.
Nhom dan toc thieu so lon nhat o Istanbul la cong đong nguoi Kurd, co nguon goc tu mien đong va đong nam Tho Nhi Ky. Mac du su hien dien cua nguoi Kurd o thanh pho co the lan nguoc ve thoi ky đau cua Đe quoc Ottoman, dong nguoi Kurd đo vao thanh pho tang len ke tu cuoi nhung nam 1970, khi tranh chap Tho-Kurd bung phat va Đang Cong nhan Kurdistan xuat hien. Istanbul la noi cu tru cua tu hai toi bon trieu cu dan nguoi Kurd, nhieu hon bat ki thanh pho nao tren the gioi. Vung lan can khu pho Balat tung la noi mot cong đong nguoi Do Thai Sephardi kha lon, bat đau hinh thanh trong thoi ki Toa an di giao Tay Ban Nha (cuoi the ky XV toi đau the ky XIX). Nguoi Do Thai cac nhanh Romaniote va Ashkenazi cu ngu o Istanbul con truoc ca nguoi Sephardi, nhung ti le cua ho đa suy giam; ngay nay, chi mot phan nguoi Do Thai o Istanbul thuoc dong Ashkenazi. Chu yeu do viec di cu ve Israel khi quoc gia nay thanh lap, so dan Do Thai tren toan quoc giam tu 100 nghin nam 1950 xuong con 18 nghin nam 2005, đa so ho song o Istanbul va Izmir. Nguoi Levantines, tuc nhung nguoi Cong giao La Ma theo nghi thuc Latinh sinh song o Galata trong thoi đai Ottoman, đong mot vai tro đoc đao trong viec đinh hinh van hoa va kien truc Istanbul trong cac the ky XIX va XX; dan so cua ho co suy giam, nhung van con mot so it o thanh pho.


Kinh te Voi tong san pham noi đia 301 ty đo la My nam 2011, Istanbul xep thu 29 trong cac đo thi co GDP lon nhat tren the gioi . Thanh pho chiem khoang 27% GDP cua Tho Nhi Ky, su dung khoang 20% luc luong lao đong cong nghiep cua đat nuoc. GDP binh quan đau nguoi va nang suat lao đong cua no cao hon muc trung binh cua quoc gia lan luot la 70 va 50%, mot phan nho su tap trung vao cac hoat đong co gia tri gia tang cao. Voi dan so đong va su đong gop đang ke vao kinh te Tho Nhi Ky, Istanbul chiem toi hai phan nam thu nhap thue cua nuoc nay. Trong so đo co tien thue cua 30 ty phu đong o Istanbul, xep thu 5 trong so cac thanh pho nhieu ty phu nhat the gioi.
Tuong xung voi quy mo thanh pho, Istanbul co mot nen kinh te cong nghiep đa dang, san xuat cac loai hang hoa nhu dau o liu, thuoc la, phuong tien giao thong va đo đien tu. Du tap trung vao cac ngay gia tri gia tang cao, linh vuc san xuat gia tri gia tang thap cung đong vai tro quan trong, chi chiem 26% GDP nhung toi bon phan nam tong gia tri xuat khau cua thanh pho. Nam 2005, cac cong ty đong o Istanbul tao ra gia tri xuat khau 41,4 ty đo la va nhap khau la 69,9 ti; nhung con so nay tuong đuong voi 57 va 60 phan tram tong gia tri xuat/nhap khau tuong tuong ung cua quoc gia.
Istanbul la noi co thi truong chung khoan duy nhat cua Tho Nhi Ky, San giao dich Chung khoan Istanbul. Mac du no von đuoc thanh lap tu kha som, vao nam 1866 voi ten San Giao dich Chung khoan Ottoman, tam quan trong cua no bi suy giam tu cuoc Đai Khung hoang nhung nam 1930. No chi bat đau khoi phuc tu đau nam 1986, sau mot chuoi cac chuong trinh tu do hoa tai chinh cua chinh phu. Trong the ky XIX va đau the ky XX, Bankalar Caddesi (Pho Ngan hang) o Galata tung la trung tam tai chinh cua Đe quoc Ottoman la noi San Giao dich Chung khoan Ottoman tung đat. Khu pho nay van la khu vuc tai chinh chinh cua Istanbul cho toi nhung nam 1990, khi hau het cac ngan hang Tho Nhi Ky bat đau chuyen tru so toi cac quan buon ban hien đai o trung tam la Levent va Maslak. Nam 1995, San Giao dich Chung khoan Istanbul chuyen co so toi đia chi ngay nay o pho Istinye thuoc quan Sarıyer. Nam 2012, tren co so sap nhap voi San giao dich Vang Istanbul va San giao dich thu cap Tho Nhi Ky, Borsa Istanbul đuoc thanh lap.
La tuyen đuong bien duy nhat giua Bien Đen giau dau mo va Đia Trung Hai, Bosphorus la mot trong nhung hai lo đong đuc nhat tren the gioi; hon 200 trieu tan dau đi qua eo bien nay moi nam, va giao thong tren Bosphorus gap ba lan so voi Kenh đao Suez. Do đo, nguoi ta đa đua ra nhung đe xuat xay them mot kenh đao, goi la Kenh đao Istanbul, song song voi eo bien, tren bo chau Au cua thanh pho. Istanbul co ba cang tau chinh-Cang Haydarpasa, Cang Ambarlı, va Cang Zeytinburnu-cung mot so cang nho hon va cac ben tau cho dau doc eo Bosphorus va Bien Marmara. Haydarpasa, nam o đau đong nam cua Bosphorus, la cang lon nhat cua Istanbul cho toi đau nhung nam 2000. Luong giao thong dich chuyen sang cang Ambarlı đa lam cho Haydarpasa hoat đong duoi suc chua va hien co nhung ke hoach cham dut hoat đong. Cho đen nam 2007, Ambarlı, o goc phia tay cua trung tam noi thi, đa co suc chua hang nam len toi 1,5 trieu TEU (đon vi the tich hang hai, bang kich thuoc container tieu chuan) so voi 354 nghin TEU cua Haydarpasa, khien cho no tro thanh cang lon thu tu o mien Đia Trung Hai. Cang Zeytinburnu co loi the gan đuong o to va San bay quoc te Ataturk cung nhu nam trong nhung ke hoach dai han cua thanh pho nham ket noi tot hon giua tat ca cac ben cang va mang luoi đuong sat.
Istanbul la mot điem đen du lich ngay cang pho bien hon; nam 2000 chi co khoang 2,4 trieu nguoi nuoc ngoai đen thanh pho thi nam 2015 con so nay la 12,5 trieu nguoi, đua no len vi tri thu 5 trong so nhung thanh pho đuoc vieng tham nhieu nhat the gioi . Istanbul la cong giao luu quoc te lon thu hai cua Tho Nhi Ky, sau Antalya, chiem mot phan tu du khach nuoc ngoai toi đat nuoc nay. Nganh cong nghiep du lich tap trung chu yeu o bo chau Au, noi co 90% khach san cua Istanbul. Cac khach san hang trung va binh dan co xu huong tap trung o khu Sarayburnu, trong khi cac khach san cao cap chu yeu đong o cac trung tam giai tri va tai chinh o phia bac Sung Vang. Bay muoi bao tang cua Istanbul, đuoc tham nhieu nhat la Bao tang Cung đien Topkapı va Hagia Sophia, đem lai khoang 30 trieu đo la thu nhap moi nam. Du an quan ly moi truong cua thanh pho cung ghi nhan rang co 17 cung đien, 64 thanh đuong Hoi giao, va 49 nha tho co gia tri lich su o Istanbul.


Van hoa Istanbul noi tieng la mot trung tam van hoa lau đoi, nhung khung canh van hoa đa tri tre sau khi Cong hoa Tho Nhi Ky dich chuyen trong tam ve Ankara. Chinh phu dan toc moi đay đa lap cac chuong trinh phuc vu cho viec đinh huong nguoi Tho toi am nhac truyen thong, đac biet la nhung the loai am nhac bat nguon o chau Au, nhung cac vien am nhac va cac chuyen tham cua cac nghe si co đien nuoc ngoai van chu yeu tap trung o thu đo moi. Trong khi phan nhieu đac sac van hoa Tho Nhi Ky co nguon goc o Istanbul, cho đen tan nhung nam 1980 va 1990 Istanbul moi tai noi len o tam quoc te nhu mot thanh pho ma gia tri van hoa khong chi dua tren qua khu vinh quang.

Cho toi cuoi the ky XIX, Istanbul đa la mot trung tam nghe thuat khu vuc, voi cac nghe si Tho, chau Au va Trung Đong tu hop toi đay. Bat chap nhung no luc đua Ankara thanh trung tam van hoa cua Tho Nhi Ky, ngoai viec co hoc vien nghe thuat chinh cua quoc gia cho toi nhung nam 1970, khi cac đai hoc va tap chi nghe thuat moi đuoc lap o Istanbul nhung nam 1980, nhieu nghe si von o Ankara cung chuyen toi đay. Beyoglu đa tro thanh trung tam nghe thuat cua thanh pho, voi cac nghe si tre lan cac nghe si gia tung song o nuoc ngoai tim mot cho đung chan o đay. Cac bao tang nghe thuat hien đai, bao gom Bao tang Istanbul Hien đai, Bao tang Pera, Bao tang Sakıp Sabancı va SantralIstanbul, mo cua nhung nam 2000 đe bo sung cho cac khong gian trung bay va nha đau gia tung đong gop cho tinh cach toan cau cua thanh pho nay. Tuy nhien, nhung bao tang nay chua the thu hut đuoc so luong khach lon nhu nhung bao tang lau đoi hon o mien ban đao lich su, trong đo co Bao tang Khao co hoc Istanbul-bao tang đa mo ra ki nguyen bao tang hien đai Tho Nhi Ky, va Bao tang Nghe thuat Tho Nhi Ky va Hoi giao.
Bo phim đau tien đuoc chieu o Tho Nhi Ky la o Cung đien Yıldız vao nam 1896, chi mot nam sau khi ky thuat đien anh trinh dien đuoc trinh dien lan đau tien o Paris. Cac rap chieu phim sau đo no ro o Beyoglu, voi mat đo tap trung nhat o tuyen pho ma nay la Đai lo Istiklal. Istanbul cung la trai tim cua nganh cong nghiep đien anh non tre cua Tho Nhi Ky, mac du phim Tho Nhi Ky khong phat trien on đinh cho toi nhung nam 1950. Tu đo toi nay, Istanbul la noi co nhieu phim truong cho cac phim chinh kich va phim hai Tho Nhi Ky nhat. Trong khi cong nghiep phim anh cua Tho Nhi Ky đa troi day trong nua sau the ky XX, phai đen cac phim Uzak (2002) va Cha toi va Con trai toi (2005), đeu quay o Istanbul, phim cua quoc gia nay moi bat đau co nhung thanh cong quan trong o tam quoc te. Istanbul va bau troi tuyet đep cua no cung la boi canh cho mot so bo phim nuoc ngoai, trong đo co Topkapi (1964), The gioi la khong đu (1999) va Điep vu Istaanbul (2008).
Gan voi su troi day van hoa tren la viec thanh lap Festival Istanbul, bat đau trinh dien nen nghe thuat phong phu cua Tho Nhi Ky va the gioi ke tu 1973. Tu le hoi lon nay đa xuat hien Lien hoan phim Quoc te Istanbul va Đai nhac hoi Jazz Quoc te Istanbul vao đau nhung nam 1980. Ngay nay chi tap trung vao am nhac va khieu vu, Festival Istanbul nay đuoc biet duoi ten Festival Am nhac Quoc te Istanbul tu 1994. Trong so cac le hoi xuat hien sau Festival Istanbul, đang chu y nhat la Le hoi hai nam Istanbul (Istanbul Biennial) to chuc hai nam mot lan tu 1987. Trong khi nhung lan to chuc đau tien nham vao viec trinh dien nghe thuat truc quan Tho Nhi Ky, ve sau no đon chao nhieu nghe si quoc te va tro thanh mot le hoi hai nam mot lan noi tieng nhat tren the gioi, cung voi Le hoi hai nam Venice va Le hoi nghe thuat hai nam Sao Paulo.


= Hoat đong giai tri =

Istanbul co rat nhieu trung tam mua sam, tu lau đoi toi hien đai. Cho Lon (Kapali Carsi), hoat đong tu nam 1461, la mot trong nhung cho co mai che co xua va lon nhat the gioi. Cho Mahmutpasha la mot cho ngoai troi nam giua Cho Lon va Cho Gia vi, la mot trong nhung cho gia vi chinh cua Istanbul tu nhung nam 1660. Khu pho buon ban Atakoy mo đau cho mot loat cac khu pho buon ban hien đai o Tho Nhi Ky khi no mo cua vao nam 1987. Ke tu đo, cac khu pho buon ban tro thanh cac trung tam mua sam chinh ben ngoai vung ban đao lich su. Akmerkez đa nhan danh hieu khu pho buon ban "tot nhat chau Au" va "tot nhat the gioi" boi Hoi đong Trung tam Mua sam quoc te cac nam 1995 va 1996; Istanbul Cevahir mo nam 2005 xep vao hang lon nhat chau luc; con Kanyon gianh Giai thuong Phe binh Kien truc Đo thi trong hang muc Xay dung thuong mai nam 2006. Cac pho Abdi Ipekci khu Nisantası va Đai lo Bagdat o phia Anatolia đa va đang tro thanh nhung khu vuc mua sam cao cap.

Ben canh cac mon an Tho Nhi Ky truyen thong nhu kebab, Istanbul cung noi tieng voi cac nha hang hai san lau đoi. Nhieu trong so cac nha hang hai san thuong hang va noi tieng nhat cua thanh pho nam hai ben bo Bosphorus, trong khi lan can Kumkapı doc theo Bien Marmara co mot khu pho đi bo voi khoang nam chuc cua hang chuyen ve ca. Đao Hoang tu, cach trung tam thanh pho 15 km, cung noi tieng voi cac cua hang hai san; chung cung voi lau đai mua he co xua, cac con pho yen tinh khong co xe co khien cho hon đao nay tro thanh điem nghi mat lung danh cua nguoi Istanbul lan du khach nuoc ngoai.
Cac nha hang chuyen ve mon an nuoc ngoai tap trung chu yeu o quan Beyoglu, đac biet la ngo Cicek Pasajı o Đai lo Istiklal voi mot loat cac nha ruou (meyhane), tiem ruou, nha hang. Trong khi nhieu quan ruou o Đai lo nay đa chuyen thanh cac cua hang buon ban, Pho Nevizade o gan đo van con rat nhieu nha ruou va tiem ruou nho. Cac khu pho lan can Istiklal gan đay đa sua sang đe phuc vu cho đoi song ban đem o Beyoglu, voi nhung tuyen pho buon ban nay voi nhieu tiem ruou, quan ca phe va nha hang choi nhac song. Nhung tam điem khac cua đoi song ban đem cua Istanbul bao gom Nisantası,Ortakoy, Bebek, va Kadıkoy.


The thao Istanbul co mot so cau lac bo the thao thuoc vao hang lau đoi nhat cua Tho Nhi Ky. Mot trong so đo la Besiktas J.K., cau lac bo đau tien cua Tho Nhi Ky, thanh lap nam 1903 va tung co thoi la cau lac bo duy nhat nen no đoi khi tung thi đau voi tu cach đoi tuyen quoc gia. Trong khi đoi bong cua no đa co nhung thoi ki thong tri giai quoc gia, cac đoi Galatasaray S.K. va Fenerbahce S.K. the hien tot hon khi thi đau quoc te va ngang ngua nhau trong viec gianh nhieu chuc vo đich giai chuyen nghiep Super Lig nhat. Galatasaray va Fenerbahce la hai đoi kinh đich voi nhau tu lau, Galatasary nam o bo chau Au trong khi Fenerbahce o bo chau A cua thanh pho. Istanbul co bon đoi bong ro-Anadolu Efes S.K., Besiktas, Fenerbahce Ulker va Galatasaray Medical Park choi o giai ngoai hang Vo đich Bong ro Tho Nhi Ky.
Nhieu co so the thao cua Istanbul đuoc xay dung hoac nang cap tu nam 2000 trong no luc cua thanh pho tranh chuc đang cai cac ky The van hoi Mua he. San van đong Olympic Ataturk, san van đong đa nang lon nhat Tho Nhi Ky hoan thanh vao nam 2002 nhu mot noi to chuc hang đau cua Hiep hoi Cac Lien đoan Đien kinh Quoc te (IAAF) cho cac su kien đien kinh. San van đong nay cung la noi dien ra tran Chung ket UEFA Champion League 2005 va hien la san nha cua đoi bongIstanbul Buyuksehir Belediyespor. San van đong Sukru Saracoglu, san nha cua đoi Fenerbahce, to chuc tran chung ket Cup UEFA 2009 ba nam sau khi khanh thanh, va Cung the thao Turk Telekom mo nam 2011 thay cho San van đong Ali Sami Yen lam san nha cho đoi Galatasary. Ca ba san nay đeu la cac san 4 sao cao cap (tung la 5 sao) theo tieu chuan UEFA.

Sinan Erdem Dome, la mot trong so cac cung the thao trong nha lon nhat chau Au, tung đang cai giai Cup Bong ro FIBA The gioi 2010, va Giai Vo đich Đien kinh The gioi IAAF 2012 va vong tu ket Giai Vo đich Bong ro chau Au 2011-2012. Truoc khi Sinan Erdem Dome đuoc hoan thanh, Cung the thao Abdi Ipekci la cung the thao trong nha chinh cua Istanbul, noi to chuc vong chung ket Vo đich Bong ro chau Au 2001. Ben canh đo, nhieu cung the thao, nha thi đau khac đa đuoc xay dung ke tu nam 2000, moi nhat la Cung the thao Ulker voi suc chua 13,800 nguoi, mo cua nam 2012. Bat chap viec xay dung no ro, nam lan tranh quyen đang cai The van hoi Mua he lien tiep-2000, 2004, 2008, 2012, 2020 cung nhu Giai vo đich bong đa chau Au 2012 va 2016 đeu bat thanh.
Đuong đua Istanbul la mot chang trong lo trinh giai Vo đich Đua xe du lich The gioi va giai European Le Mans Series vao nam 2005 va 2006, nhung tu đo toi nay chua co them cuoc đua quoc te nao qua đuong đua nay. Vao thoi ky mo cua, Đuong đua Istanbul cung tung đang cai giai Grand Prix Tho Nhi Ky thuong nien nhung nam 2005-2011; tuong lai cua đuong đua nay khong ro rang do nhung van đe tai chinh. Cau lac bo Đua thuyen Istanbul, thanh lap nam 1952, to chuc mot so cuoc đua, trien lam va cac su kien o trong va xung quanh Istanbul moi nam. Cau lac bo Đua thuyen ngoai khoi Tho Nhi Ky cung to chuc mot so cuoc đua lon, trong đo uy tin nhat la cuoc đua tranh Cup Hai quan. Istanbul đoi khi cung la điem dung cua Giai Vo đich Thuyen may F1 The gioi, tuy rang lan cuoi cung giai nay xuat hien o Bosphorus la vao nam 2000.


Truyen thong Du hau het nhung đai phat thanh va truyen hinh thuoc nha nuoc đong o Ankara, Istanbul moi la trung tam truyen thong chinh cua Tho Nhi Ky. Nen cong nghiep nay đa bat nguon tu co đo cua Đe che Ottoman, noi to bao Tho dau tien Takvim-i Vekayi (Nien giam Cong vu) đuoc xuat ban vao nam 1831. Khu pho Cagaloglu lan can đuong Bab-ı Ali-noi to bao nay đuoc in-đa nhanh chong tro thanh trung tam bao chi Tho Nhi Ky, cung voi Beyoglu o phia ben kia Sung Vang.
Ngay nay, Istanbul co rat nhieu bao, tap chi đinh ky khac nhau. Hau het cac bao toan quoc đong o Istanbul, cung voi cac an ban song song o Ankara va Izmir. To Zaman, mac du moi chi thanh lap nam 1986, la to bao ban chay nhat quoc gia, voi luong ban đuoc hang tuan len toi hon mot trieu. Cac to bao con lai trong top nam bao ban chay o Tho Nhi Ky-Posta, Hurriyet, Sabah va Haberturk-cung đeu o Istanbul voi doanh so 200 nghin ban moi bao. Ban tieng Anh cua to Hurriyet (Hurriyet Daily News) xuat hien vao nam 1961 tung la to bao tieng Anh ban chay nhat, nhung đa bi an ban cua Zaman khai truong nam 2007 la Today's Zaman vuot mat. Ngoai ra o cung co mot so tap chi đai chung khac nho hon nhuMilliyet va Cumhuriyet.

Đai vo tuyen o Istanbul bat đau tu nam 1927, khi chuong trinh vo tuyen đau tien o Tho Nhi Ky phat ra tu Buu đien Trung tam o Eminonu. Quyen kiem soat tram phat nay, cung nhu cac đai phat thanh thanh lap vao nhung thap nien sau đo, ve sau roi vao tay Tap đoan Phat thanh Truyen hinh Tho Nhi Ky (Turkish Radio and Television Corporation-TRT), to chuc nam giu đoc quyen phat song cac kenh truyen hinh va truyen thanh nhung nam 1964 va 1990. Hien nay, TRT van hanh bon đai phat thanh quoc gia; nhung đai nay co nhung may phat vo tuyen khap ca nuoc bao phu noi cu tru cua 90% dan so, nhung chi đai Radio 2 la đong o Istanbul. Đai nay cung cap noi dung phong phu, tu cac chuong trinh giao duc toi nhung su kien the thao, va la đai phat thanh pho bien nhat o Tho Nhi Ky. Cac kenh phat thanh o Tho Nhi Ky thuong phat tieng Tho Nhi Ky hoac tieng Anh, mot ngoai le hiem hoi la kenh Acık Radyo phat ca hai thu tieng. Mot trong so cac kenh phat thanh tu nhan đau tien Tho Nhi Ky, va cung la kenh chuyen ve nhac nhe nuoc ngoai đau tien, la kenh Metro FMcua Istanbul. Đai Radio 3 thuoc nha nuoc, mac du đong o Ankara, cung phat nhac nhe tieng Anh, trong khi chuong trinh thoi su tieng Anh đuoc cung cap tren NTV Radyo.
TRT-Children la đai truyen hinh duy nhat thuoc TRT nam o Istanbul. Tuy vay, thanh pho nay lai la noi đat tru so cua mot so đai tieng Tho cung nhu co so cua cac hang truyen thong nuoc ngoai. Star TV o Istanbul la mang truyen hinh tu nhan đau tien ra đoi sau khi co che đoc quyen cua TRT ket thuc; Star TV va Show TV (cung o Istanbul) hien nay van rat noi tieng tren toan quoc, phat song cac chuong trinh Tho Nhi Ky va Hoa Ky. Samanyolu TV, Kanal D, ATV la cac đai truyen hinh khac o Istanbul cung cap tin tuc va chuong trinh truyen hinh, trong khi NTV (hop tac voi MSNBC cua Hoa Ky) va Sky Turk-ca hai đong o thanh pho-chu yeu đuoc biet đen voi nhung ban tin tieng Tho. BBC cung co mot van phong khu vuc o Istanbul, tham gia vao viec phat cac ban tin tieng Tho cua đai, trong khi CNN co kenh tieng Tho rieng, CNN Turk o đay tu nam 1999. Kenh kinh doanh va giai tri CNBC-e o Istanbul cung bat đau phat song vao nam 2000.


Giao duc Đai hoc Istanbul, thanh lap nam 1453, la co so giao duc Tho lau đoi nhat o thanh pho. Ban đau von la mot truong hoc Hoi giao, truong đa lap cac khoa luat, y, khoa hoc va the ky XIX va the tuc hoa sau khi nen Cong hoa thanh lap. Đai hoc Ky thuat Istanbul, von la truong Ky thuat Hai quan Hoang gia ra đoi nam 1773, la đai hoc lau đoi thu ba the gioi trong so cac đai hoc chuyen ve cac nganh ky thuat. Tinh ca hai truong tren thi Istanbul co 8 đai hoc cong lap, trong so cac truong con lai đang ke la Đai hoc My thuat Mimar Sinan-hoc vien nghe thuat chinh cua Tho Nhi Ky cho toi nhung nam 1970, Đai hoc Marmara, co so đao tao sau đai hoc lon thu ba đat nuoc. Đai hoc cong lap tre tuoi nhat o Istanbul la Đai hoc Istanbul Medeniyet (2010), cap bang đai hoc hai nam voi muoi mot khoa khac nhau.
Trong khi hau het cac truong đai hoc co uy tin o Istanbul đeu dua vao chinh phu, thanh pho cung co mot so cac truong tu noi tieng. Đai hoc dan lap hien đai đau tien o Istanbul la Cao đang Robert, do mot nhom nguoi tu Hoa Ky thanh lap nam 1863; tuy nhien tu nam 1971, cac thanh phan giao duc đai hoc cua no tro thanh truong cong, tuc Đai hoc Bogazici trong khi phan con lai van giu ten goi "Cao đang Robert" nhung chi đao tao o bac trung hoc. Ve danh nghia cac đai hoc dan lap đa chinh thuc bi cam o Tho Nhi Ky truoc khi Hien phap nam 1982 ban hanh, nhung vao thoi điem đo đa co muoi lam "truong bac cao" ma thuc chat la cac truong đai hoc o Istanbul nam 1970. Sau khi co HIen phap, truong đai hoc dan lap đau tien đuoc lap la Đai hoc Koc nam 1992, va mot thap ky sau đo co them 12 truong tu đuoc lap. Hien nay, co it nhat nam muoi truong dan lap o thanh pho, trong đo đang chu y la Đai hoc Thuong mai Istanbul va Đai hoc Kadir Has.

Nam 2007, co khoang 4350 truong pho thong, khoang mot nua trong so đo la cac truong tieu hoc; trung binh moi truong co 668 hoc sinh. Nhung nam gan đay, he thong giao duc Istanbul đa mo rong đang ke; tu nam 2000 toi 2007, so lop hoc va giao vien tang gan gap đoi va so hoc sinh tang hon 60 phan tram. Trung hoc Galatasaray, thanh lap nam 1481 voi ten goc la Truong Hoang gia Cung đien Galata, la trung hoc lau đoi nhat o Istanbul va la co so giao duc lau đoi thu hai o thanh pho. No đuoc xay dung theo chieu chi cua Sultan Bayezid II, nguoi tim cach đem hoc sinh tu nhung nen tang gia đinh khac nhau toi cung mot moi truong nham tang cuong suc manh đe che cua ong. No thuoc he thong Trung hoc Anatolia, nhung truong trung hoc cong lap cao cap đat trong tam vao giang day bang ngoai ngu. Chang han truong Galatasaray day bang tieng Phap, trong khi cac truong khac thuong day tieng Anh hoac tieng Đuc ben canh tieng Tho. Thanh pho cung co nhung truong trung hoc danh rieng cho nguoi nuoc ngoai nhu Liceo Italiano thanh lap tu the ky XIX.
Mot vai truong trung hoc Istanbul khac noi tieng do phong cach giang day hoac đieu kien tuyen sinh cua no. Trung hoc quan su Kuleli, nam o Cengelkoy doc Bosphorus va Trung hoc Hai quan Tho Nhi Ky, o Đao Hoang tu, la cac truong quan su, ben canh ba hoc vien quan su-Hoc vien Khong quan Tho Nhi Ky, Hoc vien Quan su Tho Nhi Ky va Hoc vien Hai quan Tho Nhi Ky. Mot truong quan trong khac o Istanbul la Trung hoc Darussafaka day mien phi cho tre em mo coi tren khap đat nuoc. Darussafaka bat đau day tu lop 4, giang bang tieng Anh va tu lop 6 thi them mot ngoai ngu thu hai-tieng Phap hoac Đuc. Cac truong trung hoc noi bat khac o Istanbul co the ke đen Kabatas Erkek Lisesi (thanh lap nam 1908) va Kadıkoy Anadolu Lisesi (thanh lap nam 1955).


Dich vu cong He thong cap nuoc cua Istanbul co mot lich su rat lau đoi, voi nhung đuong dan nuoc tren cao tu thoi La Ma (nhu Đuong dan nuoc Valens) chua nuoc trong rat nhieu be chua lon cua thanh. Duoi thoi Suleiman Đai đe, hoang đe ra lenh xay dung mang luoi cap nuoc Kırkcesme; toi nam 1563, mang luoi đa cung cap 4200 m³ nuoc toi 158 đia điem moi ngay. Nhung nam sau đo, voi muc đich đap ung nhu cau cong cong tang chua co, nuoc tu nhung con suoi khac nhau đuoc dan ve cac đai phun nuoc, nhu Đai phun nuoc Ahmed III, thong qua cac đuong ong dan. Hien nay, Istanbul co mot he thong cap nuoc loc va khu trung va mot he thong xu ly nuoc thai do Co quan Quan ly Nuoc va Nuoc thai Istanbul (ISKI) đam trach.
Nha may đien Silahtaraga, mot nha may nhiet đien chay bang than nam o Sung Vang, tung la nguon cung cap đien nang duy nhat cua Istanbul tu 1914-nam to may đau tien đi vao hoat đong-toi 1952. Sau khi nen Cong hoa thanh lap, nha may trai qua mot loat cai tien đe đap ung nhu cau gia tang cua thanh pho; cong suat cua no đa tang tu 23 MW nam 1923 toi đinh la 120 MW vao nam 1956. Sau đo cong suat nay giam dan cho đen khi nha may mat hieu qua kinh te va ngung hoat đong nam 1983. Co quan đien luc Tho Nhi Ky thuoc nha nuoc đa nam giu đoc quyen phat va phan phoi đien trong giai đoan 1970-1984, nhung hien nay co quan nay đa tach thanh Cong ty Truyen phat Đien Tho Nhi Ky (TEAS) va Cong ty Phan phoi Đien Tho Nhi Ky (TEDAS) va phai canh tranh voi cac cong ty tu nhan .

Bo Buu đien va Đien bao Ottoman thanh lap nam 1840 va buu đien đau tien, Buu đien Hoang gia, mo cua gan san hau cua Thanh đuong Yeni. Toi nam 1876, mang luoi thu tin quoc te đau tien giua Istanbul va mien đat ben ngoai Đe che Ottoman rong lon đa đuoc thiet lap. Sultan Abdulmecid I la nguoi đau tien cap bang sang che va ban huan chuong cho Samuel Morse voi phat minh ra đien bao nam 1847, va viec xay dung tuyen đien bao đau tien-noi Istanbul va Edirne-hoan thanh kip thoi đe thong bao Chien tranh Krym cham dut nam 1856. Mot mang đien thoai non tre xuat hien o Istanbul nam 1881 va sau khi tong đai đien thoai van hanh thu cong đau tien hoat đong vao nam 1909, Bo Buu đien va Đien Bao tro thanh Bo Buu đien, Đien bao va Đien thoai. Hien nhien, ha tang vien thong cua Istanbul đa phat trien manh me ke tu đo. Mang đien thoai GSM xuat hien o Tho Nhi Ky vao nam 1994, trong đo Istanbul la mot trong nhung thanh pho đau tien ung dung dich vu nay. Ngay nay, cac dich vu đien thoai di đong va co đinh do mot so cong ty tu nhan cung cap, sau khi Turk Telekom, tach ra khoi Bo Buu đien, Đien bao va Đien thoai nam 1995, tu nhan hoa vao nam 2005. Dich vu buu chinh van nam duoi quyen kiem soat cua To chuc Buu đien va Đien bao (tien than la Bo Buu đien, Đien bao va Đien thoai, va van giu ten viet tat cu cua co quan nay la PTT).
Nam 2000, Istanbul co 137 benh vien, 100 trong so đo la thuoc tu nhan. Cong dan Tho Nhi Ky đuoc quyen huong cham soc suc khoe co tro cap trong cac benh vien nha nuoc. Vi cac benh vien cong thuong qua tai hoac cham chap, cac benh vien tu đuoc nhung nguoi co đieu kien tai chinh ua thich hon. Su pho bien nhung benh vien loai nay đa tang len đang ke trong thap ki vua roi, voi ti le benh nhan ngoai tru o benh vien tu tang tu 6% nam 2005 len 23% nam 2009. Nhieu benh vien tu, cung nhu mot vai benh vien cong, đuoc trang bi cac thiet bi cong nghe cao, bao gom cac may MRI, hoac lien ket voi cac trung tam nghien cuu y hoc. Tho Nhi Ky co nhieu benh vien do to chuc Joint Commission đong o My uy nhiem hon bat ki nuoc nao tren the gioi, tap trung o cac thanh pho lon. Chat luong cham soc suc khoe cao, đac biet la trong cac benh vien tu, đa gop phan vao su tang vot gan đay cua nganh du lich y te o Tho Nhi Ky (tang 40% chi tu 2007 toi 2008). Phau thuat mat bang laser la truong hop pho bien nhat trong so cac du khach loai nay, vi y te Tho Nhi Ky noi tieng trong linh vuc nay.


Giao thong Cac xa lo chinh cua Istanbul la Otoyol 1 (O-1), O-2, O-3 va O-4. O-1 tao nen đuong vanh đai trong cua thanh pho, vat ngang Cau Bosphorus va O-2 la đuong vanh đai ngoai cua thanh pho, đi qua Cau Fatih Sultan Mehmet (cung goi la Cau Bosphorus thu hai). O-2 ket noi voi Edirne ve phia tay va O-4 ket noi voi Ankara ve phia đong; O-2, O-3 va O-4 nhap vao tuyen Xa lo xuyen chau Au E80 giua Bo Đao Nha va bien gioi Tho Nhi Ky-Iran. Hai cau Bosphorus hien nay tao nen nhung moi lien ket duy nhat giua cac phan chau Au va chau A cua Tho Nhi Ky, tong cong cho 400 nghin phuong tien luu thong moi ngay. Đuong ham A-Au dai 14,6 km voi hai tang hien đang thi cong gan Bosphorus, noi giua cac quan Kumkapı, Fatih voi Selimiye, Uskudar. Du an Cau Bosphorus thu ba, đuoc thao luan tu nhung nam 1990 cuoi cung cung đuoc thong qua va chinh thuc thong bao nam 2012. Ca hai du an nay đa hoan thanh vao nam 2016 

He thong giao thong cong cong đia phuong cua Istanbul la mot mang luoi phuc tap gom nhung tau đien, cac tuyen day keo (funicular, trong đo hai xe tren đuong ray chay 2 huong nguoc nhau len/xuong doc keo nhau bang cap), cac tuyen tau đien ngam, bus, bus nhanh, va ben pha. Tien ve cua moi phuong tien tren su dung chung mot cach thuc thanh toan, la cac the thong minh khong can tiep xuc Istanbulkart gioi thieu vao nam 2010, hoac cac the đien tu Akbil cu hon. Tu nam 1872 cac toa xe cho khach ngua keo đa xuat hien, tu nam 1914 chung bat đau chuyen sang chay bang đien nhung bi buoc ngung hoat đong nam 1961. Cac xe đien bat đau xuat hien tro lai o thanh pho vao nhung nam 1990, do co quan Đien, Tau đien va Đuong ham Istanbul (IETT) van hanh voi mot tuyen đuong hoai co ben canh mot tuyen ray hien đai nhanh hon, chuyen cho khoang 26 van nguoi moi ngay. Đuong ham Tunel hoat đong tu nam 1875 la tuyen đuong sat duoi long đat lau đoi thu hai the gioi (sau tuyen Đuong sat Đo thi London. No van đua hanh khach đi lai giua Karakoy va Đai lo Istiklal tren mot tuyen đuong ray doc dai 573m, ben canh mot tuyen day keo hien đai hon giua Quang truong Taskim va Kabatas bat đau đua vao van hanh nam 2006. He thong Tau đien ngam Istanbul bao gom ba tuyen đuong khong lien ket voi nhau co ma so M1, M2 va M4 cung voi mot vai tuyen va cac đoan mo rong khac (trong đo co M4) đang đuoc xay dung hoac moi chi đe xuat.

Hai phia cua he thong tau đien ngam Istanbul ve sau se ket noi voi nhau duoi eo Bosphorus khi đuong ham Marmaray, tuyen đuong ray đau tien noi mien Thrace voi Anatolia, hoan thanh vao nam 2015. Khi đo, ty le nguoi su dung đuong ray o thanh pho đuoc cho la se tang len 28% (tu khoang 4% hien nay), chi sau hai thanh pho Tokyo va New York. Trong khi cho đen luc đo, bus van la phuong tien giao thong chinh ben trong moi nua cung nhu giua hai nua thanh pho, chuyen cho 2,2 trieu luot hanh khach moi ngay. Metrobus, mot dang bus nhanh, đi qua Cau Bosphorus, co cac đuong nhanh danh rieng dan toi cac ben đo. Co quan bus tren bien Istanbul (IDO) van hanh mot to hop nhung ben pha chi cho hanh khach va cac ben pha danh cho ca xe con va hanh khach toi cac cang o hai bo Bosphorus, cho toi tan Bien Đen ve phia bac. Voi cac điem dung xung quanh Bien Marmara, IDO chinh la to chuc he thong ben pha đo thi lon nhat the gioi. Điem đo chinh cua tau be loai nay cua thanh pho la Cang Istanbul o Karakoy, voi cong suat 1 van nguoi moi gio Trong khi hau het du khach đen Istanbul bang đuong hang khong, van co khoang nua trieu luot du khach nuoc ngoai toi thanh pho bang đuong bien moi nam.

Dich vu đuong sat quoc te tu Istanbul xuat hien nam 1889, voi mot tuyen noi giua Bucharest voi Ga Sirkeci cua Istanbul, ve sau tro nen noi tieng vi la ga cuoi cua tuyen Toc hanh Phuong Đong bat đau tu Paris. Dich vu thong thuong toi Bucharest va Thessaloniki tiep tuc hoat đong cho đen đau nhung nam 2010, khi tuyen đi Bucharest bi ngung đe xay Marmaray con tuyen sau cham dut do khung hoang no cong Hy Lap. Sau khi Ga Haydarpasa mo cua nam 1908, no hoat đong nhu ga cuoi phia tay tuyen Đuong sat Baghdad va phan mo rong cua Đuong sat Hejaz; ngay nay, khong dich vu nao ke tren phuc vu truc tiep o Istanbul. Cac dich vu đi toi Ankara va cac noi khac tren khap Tho Nhi Ky thong thuong do he thong Đuong sat Nha nuoc Tho Nhi Ky cung cap, tuy nhien viec xay dung Marmaray va tuyen đuong sat cao toc Istanbul-Ankara buoc ga đong cua nam 2012. Nguoi ta mong cho cac ga moi đe thay the hai ga ke tren va ket noi mang luoi đuong sat roi rac cua thanh pho mo cua khi hoan thanh du an Marmaray; cho đen khi đo, Istanbul hien khong co dich vu đuong sat noi thi nao. Thay vao đo cac cong ty buyt tu nhan van hanh cac tuyen đuong doc theo-va ca ben ngoai-nhung tuyen đuong sat. Ben xe buyt chinh cua Istanbul lon nhat chau Au, voi cong suat hang ngay 15.000 chuyen xe buyt voi 600 nghin hanh khach, phuc vu cac điem đen xa toi tan Frankfurt.
Istanbul co hai san bay quoc te, trong đo San bay quoc te Ataturk lon hon. San bay nay nam cach trung tam thanh pho 24 km ve phia tay, van chuyen 37,4 trieu luot hanh khach vao nam 2011, xep thu 8 chau Au va thu 30 the gioi. San bay quoc te Sabiha Gokcen, cach trung tam thanh pho 45 km ve phia đong nam, mo vao nam 2011 đe giam tai cho san bay Ataturk. Thong tri boi cac hang hang khong gia re, san bay thu hai nay nhanh chong đuoc du khach biet đen rong rai, đac biet tu khi no khai thac them mot nha ga hang khong moi nam 2009; Sabiha Gokcen tiep nhan 12,7 trieu luot hanh khach nam 2011, la nam ma Hoi đong San bay Quoc te (ACI) goi san bay nay la san bay tang truong nhanh nhat the gioi. Mot san bay thu ba nua, o bo Bien Đen, se tro thanh san bay lon nhat the gioi khi hoan thanh vao thang 11 nam 2018, voi cong suat phuc vu 150 trieu hanh khach moi nam..


Chu thich Tham khao = Thu muc =


Lien ket ngoai Trang web chinh thuc cua Khu tu tri đo thi Istanbul
Trang web chinh thuc cua Thong đoc Istanbul Luu tru ngay 22 thang 12 nam 2006 tai Wayback Machine
Lonely Planet Istanbul
[1]
All Information About Istanbul Luu tru ngay 15 thang 11 nam 2018 tai Wayback Machine
Istanbul Weather Forecast Information Luu tru ngay 4 thang 9 nam 2015 tai Wayback Machine
Huong dan du lich Istanbul