Vuong Chieu Quan (chu Han: 王昭君), cung goi Minh phi (明妃) hoac Minh Quan (明君), la mot nhan vat chinh tri thoi nha Han, nguyen la cung nhan cua Han Nguyen Đe, roi tro thanh vo cua Thien vu Hung No la Ho Han Ta.
Voi sac đep khien chim phai sa xuong - đuoc vi la Lac nhan (落雁) cung đien tich Chieu Quan xuat tai (昭君出塞), cau chuyen ve Chieu Quan tro thanh mot hinh anh Hoa than, la đe tai sang tac pho bien cua thi ca, nghe thuat. Vuong Chieu Quan đi vao lich su Trung Quoc nhu mot nguoi đep hoa binh, tro thanh mot trong Tu đai my nhan cua lich su Trung Quoc.


Tieu su = Ten goi =
Vuong Chieu Quan ten that la Tuong (薔, 牆, 檣 hoac 嬙), tu la Chieu Quan (昭君), cung trong Hau Han thu lai noi "ten Chieu Quan, tu la Tuong", nguoi o quan Nam (南郡; nay la huyen Hung Son, tinh Ho Bac).
Cai ten [Chieu Quan; 昭君] co mot y nghia rat lon. Sach Thuyet van (说文) noi: 「"Chieu, nhat minh da"; 昭，日明也。」, co nghia chu "Chieu" la noi đen anh sang cua mat troi, ma mat troi khi xua thuong vi Thien tu. Con nhu "Quan", la mot phong hieu tu thoi Tien Tan dung cho cac vuong that cong tu, nhu Manh Thuong quan hay Xuan Than quan, đoi nha Han thuong hay phong tuoc Quan quan cho cac nu quy toc (nhu chi cung me cua Han Vu Đe la Tu Thanh quan Kim Tuc), hoac lai co le đat ten con gai theo chu nay, nhu Hua Binh Quan, Hoac Thanh Quan va Vuong Chinh Quan.
Cai ten "Chieu Quan", y noi Han Hoang roi sang Hung No, mot bieu trung rat lon, nen nhieu nguoi cho rang "Vuong Chieu Quan" la co đuoc ten nay chi sau khi Vuong thi đuoc chon lam vo cho Thien vu. Thoi nha Tan, Tu Ma Chieu đuoc ton lam Vu Hoang đe, ki huy "Chieu", do đo Chieu Quan bi sua thanh [Minh Quan; 明君], su thuong goi la [Minh phi; 明妃].


= Nhap cung Han =
Hanh trang cua Vuong Chieu Quan đuoc ghi tuong đoi van tat, đeu chi tim thay trong muc "Truyen ve Hung No" cua ca hai sach Han thu va Hau Han thu. Theo ca hai sach nay ghi lai, Chieu Quan tien vao Han cung cua Han Nguyen Đe, than phan la mot Gia nhan tu, tuc hang phi tan vo danh khong co tuoc hieu trong che đo nha Han. Nam Canh Ninh nguyen nien (33 TCN), Thien vu Hung No la Ho Han Ta (呼韓邪) đen kinh đo Truong An đe to long than phuc nha Han, đe nghi đuoc tro thanh con re cua Nguyen Đe. Hoang đe thuan theo, ban cho cho 5 cung nhan trong hau cung, va mot trong so ay la Vuong Chieu Quan.
Sach Hau Han thu co noi kha chi tiet ve cau chuyen cua Chieu Quan, khi ay Chieu Quan nhap cung nhieu nam ma chua tung đuoc dien Thanh, oan han, bam Dich đinh lenh tu tien cu minh đi Hung No. Khi đen trieu bai kien, nang đuoc ta 「"Phong dung tinh suc, quang minh Han cung. Co canh bui hoi, tung đong ta huu"; 豐容靚飾，光明漢宮，顧景裴回，竦動左右。」. Trong thay Chieu Quan nhu vay, Han Nguyen Đe kinh ngac, muon luu lai nhung khong the that tin, ben luyen tiec đe Chieu Quan đi. Tu đo Chieu Quan tro thanh vo cua Ho Han Ta, xung hieu Yen chi (閼氏), la ten hieu nhung nguoi vo co đia vi cua cac Thien vu Hung No. Truoc khi cuoi Chieu Quan, Ho Han Ta đa co kha nhieu Yen chi, trong đo co Chuyen Cu Yen chi (颛渠阏氏) va Đai Yen chi, nguoi sinh ra con truong Phuc Chu Luy Nhuoc Đe cua Ho Han Ta.
Sau khi ve Hung No, Chieu Quan lai đuoc Ho Han Ta theo le lap lam Yen chi voi phong hieu Ninh Ho Yen chi (寧胡阏氏), trong đo hai chu "Ninh Ho" ve mat chu Han co nghia la "Yen on nguoi Ho". Theo phan tich, "Chieu Quan" cung "Ninh Ho" ve can ban đeu la nhung cai ten mang mau sac chinh tri lon, khong he tam thuong. Hai cai ten nay đoi ung nhau, mang ham nghia chinh tri tuong quan giua Han va Hung No, ket qua khien Vuong Chieu Quan mang trong trach lam cau noi giua hai nuoc.


= Cuoc song o Hung No =
Tu khi lam Yen chi cua Ho Han Ta, Vuong Chieu Quan tai Hung No đa sinh đuoc 1 nguoi con trai, ten goi la Y Chu Tri Nha Su (伊屠智牙師), ve sau co xung hieu la Huu Nhat Truc vuong (右日逐王). Nhung van đe nay Hau Han thu ghi Chieu Quan sinh 2 con trai. Theo the che Hung No, "Nhat Truc vuong" thuoc ve so hat cua Ta Hien vuong (左賢王), quan ly cac bo phia Đong cua Hung No, thuong đeu lay con trai cua Thien vu đam nhiem.
Nam Kien Thuy thu 2 (31 TCN), Ho Han Ta chet, con trai lon cua Ho Han Ta len lam Thien vu tiep theo, ten la Phuc Chu Luy Nhuoc Đe (復株累若鞮). Chieu Quan muon tro ve Trung Quoc, nhung Han Thanh Đe đa buoc Chieu Quan phai theo tap quan noi day cua nguoi Hung No va Chieu Quan phai lam Yen chi cua Phuc Chu Luy Nhuoc Đe. Trong cuoc hon nhan moi nay Chieu Quan co hai nguoi con gai, Tu Boc Cu Thu (須卜居次) va Đuong Vu Cu Thu (當于居次). Con gai ca ten [Van; 云], chong la Tu Boc Đuong (須卜當), nen goi ["Tu Boc Cu Thu"], trong đo "Cu Thu" y la cong chua. Con gai thu khong ro ten.
Nam Hong Gia nguyen nien (20 TCN), Phuc Chu Luy Nhuoc Đe qua đoi. Khong ro khi nao Vuong Chieu Quan qua đoi, đuoc tang tai Thanh Trung. Thoi Han Binh Đe, Thai hoang thai hau Vuong Chinh Quan lam trieu xung che, đem Tan Đo hau Vuong Mang binh chinh quoc su, con gai cua Vuong Chieu Quan la Tu Boc Cu Thu vao Truong An đe hau Thai hoang thai hau, đuoc thuong hau. Sau đo, Vuong Mang lap nha Tan, cung Hung No tranh chap, đen nam Thien Phuong nguyen nien (14), vo chong Tu Boc Cu Thu tai Truong An khuyen Hung No nghi hoa, nen phong chau trai cua Chieu Quan la Vuong Hap (王歙) tuoc hieu Hoa Than hau (和親侯).


Truyen thuyet = Hoa cong khi thi =
Co mot truyen thuyet ve Vuong Chieu Quan, goi la Hoa cong khi thi (畫工棄市). Sach Tay Kinh tap ky (西京雜記) cuoi đoi Han co ghi lai cau chuyen nay nhu sau:

Cau chuyen buc tranh chan dung cua Vuong Chieu Quan gan lien voi Mao Dien Tho tuong đoi noi tieng, gan nhu truyen thuyet va di ban ve sau cua Vuong Chieu Quan đeu se đe cap viec bi Mao Dien Tho ve xau hoac lap liem chan dung đi. Lai co thuyet khac noi rang khi ve Chieu Quan, Mao Dien Tho đa ve them mot not ruoi duoi khoe mat va tau voi Han Nguyen Đe đo la 「Thuong phu trich le; 伤夫滴泪」 hoac 「Thuong phu lac le chi; 伤夫落泪痣」, am chi not ruoi bieu thi nguoi đo co tuong sat chong. Vi vay Han Nguyen Đe khong cho voi nang toi tan khi Chieu Quan bi cong sang Hung No. Mot thuyet khac thi Chieu Quan tai hoa tu ve chan dung cua minh, nhung buc tranh đo bi Mao Dien Tho điem them not ruoi.
Nha su hoc Ngo Cang (吴兢) thoi Đuong đa cho ra mot di ban ve cau chuyen cua nang nhu sau:


= Oan han xin đi =
Sach Hau Han thu cho rang, Han Nguyen Đe đa tung gap Vuong Chieu Quan nhung khong biet cam nhan ve đep cua nang. Chieu Quan vo cung that vong va đau kho sau nhieu nam song co đoc trong cung cam. Khi Ho Han Ta đen cau than, Chieu Quan đa "oan han", tu nguyen xin ga cho Ho Han Ta nhu mot quyet đinh phan khang.
Con trong Cam Thao (琴操) cua Thai Ung, ghi lai mot hanh trang cua Vuong Chieu Quan nhu sau:


= Chieu Quan xuat tai =
Cau chuyen ve Chieu Quan đen bien cuong, đuoc goi Chieu Quan xuat tai (昭君出塞) tro thanh mot trong nhung đien tich noi tieng nhat trong thi ca Trung Quoc ve sau, thuong xuyen la đe tai sang tac cua cac thi nhan.
Truyen thuyet noi rang, khi Chieu Quan đi ngang mot hoang mac lon, long nang chan chua noi buon van menh cung nhu lia xa que huong. Nhan luc ngoi lung ngua buon u uat, Chieu Quan lien cam cay đan ty ba, đan mot khuc goi la "Xuat tai khuc". Co mot con ngong troi bay ngang, nghe noi u oan cam thuong trong khuc đieu lien ruot gan đut đoan va sa xuong đat. Tu "Lac nhan" trong cau "Tram ngu lac nhan" (沉魚落雁; chim sa ca lan) do đo ma co. Khi qua Nhan Mon Quan, cua ai cuoi cung, Chieu Quan đuoc cho la đa cam tac nhieu bai tho rat cam đong. Tieng đan cua Chieu Quan o Nhan Mon Quan tro thanh đien tich "Ho Cam". Cung tu đo ve sau, đe tai Chieu Quan trong hoi hoa khong he thieu đi hinh anh cay đan ty ba, tua ho ty ba cung tro thanh mot bieu tuong gan lien voi hinh anh Chieu Quan.
Nhung nam thang song tren đat Hung No, dau đuoc het long chieu chuong va sung ai nhung nang Chieu Quan van đau đau noi nho que. Nang mang theo mot uoc nguyen đuoc hoi huong đe đuoc chut thoa long. Noi nho que nhu nguoi con nho me. Mong muon đuoc ve ap u trong vong tay yeu thuong. Hanh phuc nhung lua chang the lap đay đuoc khat khao ve que nha. Anh mat nhin xa xam theo canh chim ma tua đau u dot hoai co huong. Ngay ma đang le Chieu Quan đuoc ve voi que nha thi lai la ngay ma mot lan nua nang phai cam chiu o lai mien đat Hung No ma khong bao gio đuoc quay tro ve nua. Noi long buon đau voi voi, tam can kia nhu ai xeo day. Nang chi biet khoc ma tui than trach phan. Vay la bien biet que huong chang đuoc ve. Ngoi lang que huong cua nang ngay nay mang ten la "lang Chieu Quan", dong suoi noi tuong truyen nang tung ra giat vai truoc khi đuoc tuyen vao hoang cung, đuoc đat ten la Huong Khe (suoi thom) đe tuong nho nang. Trong mien Noi Mong Co co hai đia điem đuoc cho la mo cua Chieu Quan, mot gan Hohhot va mot gan Bao Đau, ca hai đeu xanh ngat co tuoi, nen đeu đuoc goi la Thanh Trung (mo xanh).
Ke tu the ki 3 tro đi, cau chuyen ve Chieu Quan đa đuoc phong tac nen nhu la hinh tuong cua mot nhan vat nu đay bi thuong trong nhieu tac pham tho ca hay kich, thong qua ngoi but cua cac thi si nhu Ly Bach, Đo Phu, Bach Cu Di, Vuong An Thach, Quach Mau Thien, Ma Tri Vien, Tao Ngu, Quach Mat Nhuoc, Tien Ba Tan,...


Hinh tuong van hoa = Thi ca =

Nhung tac pham tho ca viet ve Chieu Quan xuat hien vao khoang tu đau the ky 7 đen cuoi the ky 13, thuong dua tren nhung di ban cua Ngo Quan. Đa so đeu noi ve su ra đi cung noi oan han cua nang. Chieu Quan thuong xuat hien voi mot ve đep u buon, choang khan đo, mac ao long, om đan ty ba, cung voi mot con bach ma.
Nha tho Ly Bach viet hai bai tho ve Chieu Quan:

Thi thanh Đo Phu cung đe lai nhung binh pham sau sac qua bai "Vinh hoai co tich":

Thi si Bach Cu Di lam ve Chieu Quan:

Nha cai cach thoi Tong la Vuong An Thach đa viet hai bai tho ve Chieu Quan, đua ra nhung cach nhin nhan kha đoc đao. Mot trong hai bai đo:

Khong chi Trung Hoa, nhung nha tho Viet Nam cung cam than cho so phan cua Vuong Chieu Quan. Ta co the thay qua bai Chieu Quan cua Quang Dung:

Tuyet lanh che mo troi Han Quoc
Ty ba lanh lanh buot cung Thuong
Tang tinh nam ngon sau dang le
Chieu Quan sang Ho xu ho xang
Đay Nhan Mon Quan đuong ai vang
Truong Thanh xa lam Han Vuong oi!
Chieu Quan che khep men chien bach
Gio bac troi Phien tham lanh roi
Ngo lai xanh xanh trieu Han Đe
Tung hang chau le tham chien nhung
Quan vuong chac cung say va khoc
Ai khanh! Ai khanh! Loi nghen ngung
Ho xang ho xang xu ho xang
Chieu Quan nang oi le dang hang
La cha troi Phien mua tuyet xuong
Chieu Quan sang Ho, xu ho xang.
Te Chieu Quan cua Tan Đa:

Tan Đa chu thich: Bai nay khi toi o choi chua Non Tien, lam bang chu Nho đe te nang Chieu Quan giua đem hom 13 thang 3 nam Duy Tan thu 7. Sau ve đen Nam Đinh, quan huyen Ne (Ne Xuyen Nguyen Thien Ke) moi dich ra Nom cho
Co oi, co đep nhat đoi
Ma co menh bac, tho troi cung thua
Mot đi, tu biet cung vua
Co ve đau nua, đat Ho nghin nam!
Mo xanh con dau con cam,
Suoi vang lanh leo co nam voi ai?
Ma hong đe tiec cho ai,
Đoi nguoi nhu the co hoai mat khong!
Khoc than nuoc mat rong rong
Xuong khong con vet, gian khong co ki.
May mo trang bac chi chi
Hoi tanh thoi co mong gi khoi nhang,
Oi hong nhan, hoi hong nhan!
Khon thieng cung chang ai van ai moi.
Troi Nam thang kiet la toi.
Chua Tien đat khach khoc nguoi ben Ngo.
Co voi toi, toi voi co,
Truoc san le bac co mo nao đay.
Hon co co o đau đay,
Đem nhau đi voi len may cung đanh.


= San khau =
Tu the ky 13 đa xuat hien nhieu tac pham kich nghe ve Chieu Quan. Kich tac gia noi tieng Ma Tri Vien (1252-1321) dan đau voi vo kich Han Cung Thu, tap trung vao chu đe bao ve đat nuoc.
Khi nguoi Hung No đe doa bien cuong nha Han, trieu đinh, đung đau la Han Nguyen Đe, khong tim đuoc mot phuong sach hieu qua nao. Chieu Quan đuoc mieu ta nhu mot nguoi phu nu thong minh tuyet đinh, luon het long vi hoa binh va su bao ton giang son nha Han. Nang hoan toan tuong phan voi vi hoang đe kem coi va hen nhat, vien thua tuong thoi nat bat tai, va ten tho ve tu loi Mao Dien Tho. Tiec thay, vo kich co cho con chua đat. Hai phan ba noi dung cua kich đuoc danh đe noi ve chuyen tinh giua hoang đe va nguoi cung phi, lam giam đi hinh anh anh hung cua Chieu Quan. Vao thoi hien đai, hoc gia Quach Mat Nhuoc đa sang tac mot vo kich mang ten "Vuong Chieu Quan", mieu ta bi kich cua Chieu Quan nhu la hau qua cua mau thuan giua tinh than dung cam va khao khat tu do cua nang va nhung am muu đen toi cua Nguyen Đe va Mao Dien Tho.


= Phim anh =


Xem them Tu đai my nhan Trung Hoa
Thanh Trung
Hoa than


Tham khao Hou Han Shu Chapter eighty nine Nan Xiong Nu Lie Zhuan
Zhaojun cultural festival Luu tru ngay 6 thang 1 nam 2012 tai Wayback Machine