Tran Chalons, hay con goi la tran đong bang Catalaunian hoac tran Campus Mauriacus, dien ra vao nam 451 giua mot ben la nguoi Hung cung cac đong minh do vua Attila chi huy đoi đau voi mot lien minh do Đai tuong quan La Ma Flavius Aetius thong suat, bao gom đe quoc Tay La Ma, nguoi Visigoth cung mot so quoc gia khac cua nguoi German. Đay la tran đanh lon cuoi cung cua đe quoc Tay La Ma va cung la tran thang lam nen đinh cao vinh quang cho danh tuong Flavius Aetius - ong đa the hien ban linh đep đe cua mot bac đai anh hung cua thoi đai trong chien thang. Nhieu nha su hoc xem đay la mot trong nhung tran đanh quan trong nhat trong lich su chau Au, va it ra thi chien thang nay cua Aetius đa tro nen mot trong nhung tran chien tieu bieu nhat cua thoi ky Trung Co. Ngoai ra, đay cung la mot trong nhung tran thu hung manh liet nhat, mot trong nhung thang loi quyet đinh hon ca trong lich su nhan loai. Tran đanh nay đuoc xem la mot that bai ve mat chien luoc cua nguoi Hung va đa ngan tro ke hoach xam chiem Tay Au cua Attila. Vi tinh chat vo cung trong đai cua tran ay ghi han trong su sach, no cung đa cham dut huyen thoai ve mot Attila bat kha chien bai, khien cho vua Attila vo cung tuc gian. Đai bai nay cung chinh la tran thua đau tien va duy nhat trong suot vo nghiep cua ong. Co le, chien thang quyet đinh cua Aetius trong tran nay khong nhung bao ve đuoc nen van minh La Ma, ma đa giai cuu toan bo nen van minh Tay Au thoat khoi nguy co roi vao ach đo ho cua nguoi chau A. Do đo, thang loi nay khong chi đay lui ro Hung ra khoi xu Gaul ma con tro thanh mot buoc ngoat cua lich su the gioi, đai dien cho chien thang cua the gioi van minh truoc cac ro toc.
Đoan quan La Ma - German cua Aetius đa thang tay tan sat quan Hung. Tran đanh kich liet nay cham dut khi man đem buong xuong, quan ong đa tieu diet đuoc huu quan va buoc trung quan cua Attila phai lui ve trai. Attila that the lai suyt nua thi bi tan diet, phai đong cu that chac trong trai va sau đa ra lenh thoai binh, đe lai chien thang vang doi cho Aetius. Thay noi chien đia mau chay thanh song, Attila khong con dam ra quan them mot lan nua, roi bat đau thao chay. Do muc đich chinh tri nen Aetius đa khong truy đuoi quan Hung đe ho an toan triet binh. Du sao đi chang nua, kha nang trieu tap mot đoi quan đa sac toc cua ong đa đem lai cho ong chien thang quyet đinh nay. Tuy tran huyet chien nay đuoc coi la mot trong nhung chien dich quan su cuoi cung cua Đe quoc Tay La Ma, cac chien binh Visigoth la đoi quan chinh yeu cua quan Lien minh. Vua Visigoth la Theodoric I đa hy sinh trong chien đau. Tran đanh nay het suc la đam mau va tuc truyen rang co khoang tu 162 nghin cho toi 30 van chien binh đa hy sinh. Nhieu huyen thoai co suc hut lau dai ve tran chien khoc liet nay, chang han nhu chuyen vong hon cac tu si đanh nhau ac liet trong khoi bui trong mot thoi gian lau sau khi Attila thua tran. Flavius Aetius đa lam nen thoi khac huy hoang cua Đe quoc La Ma. Tuy Đe quoc La Ma chien thang khong the mo ra mot ky nguyen chinh phat moi hay thinh vuong, tran thang nay giu vung đuc tin Ki-to giao va quyet đinh dan toc nao se chia nhau di san đo so cua Đe quoc La Ma. Voi chien thang lon lao nay, nhieu nguoi Giec-man đa co y thuc đuoc rang ho co the đanh thang nguoi Hung ngay ca khi nguoi Hung đuoc cac toc Giec-man khac ho tro, do đo chien thang ac liet nay đa đat nen tang cho chien thang quyet đinh cua quan Giec-man trong tran Nedao mot nam sau khi Attila qua đoi, dan đen su sup đo cua Đe quoc Hung. Thanh thu, du chien thang lung lay tai Chalons cuu nguy nen van minh La Ma trong mot thoi gian nhung thang loi cung mo ra thoi ky oanh liet cua cac man toc Giec-man tai chau Au. Nha vua Merovech cua nguoi Frank, von di đa cung san se chien thang voi Aetius, bat đau xung hung xung ba ke tu sau tran đanh.


Boi canh Vao nam 395, truoc khi qua đoi khong lau, Hoang đe Theodosius I đa chia Đe quoc La Ma thanh 2 bo phan la Đe quoc Tay La Ma va Đe quoc Đong La Ma, va giao cho hai nguoi con trai cua minh cai quan. Hai nha nuoc Đong va Tay nay ve sau trai qua nhung so phan khac nhau.
Trong khi Đe quoc Đong La Ma, du dien tich nho hon nhung lai thua huong nhung vung đat mau mo va đong dan cu (Ai Cap, Tieu A, Hy Lap, v.v...) tiep tuc tru vung them mot thoi gian dai, Đe quoc Tay La Ma nhanh chong boc lo su khung hoang va suy yeu. Nhung phan đat no thua huong tuy rong lon nhung khong co nhung loi the nhu Đong La Ma. Chinh su rong lon cua Đe quoc Tay La Ma đa dan đen su kho kiem soat cua chinh quyen trung uong. Hon nua Đe quoc Tay La Ma lai phai hung chiu hau qua cac đot di dan cua cac bo toc German vao cac the ky 4 va 5. Đa qua suy yeu do cac cuoc noi chien lien mien, nhung cuoc khoi nghia cua no le va cac tang lop bi tri, do su phan liet cat cu cua cac the luc quy toc va su reu ra cua quan đoi, đe quoc khong con đu suc ngan chan cac lan song xam nhap nay nua. Ho buoc phai cho phep cac bo toc nguoi German đinh cu tren cac vung đat cua minh va, tu đo, mat luon nhung vung đat nay ve tay cac bo toc xam nhap.
Hoang đe Valentinianus III len ke vi Honorius, va cung chi la mot ong vua bu nhin nhu tien đe. Vao nam 450, Đe quoc Tay La Ma đang trai qua nhung khoanh khac cuoi cung cua no. Cac vung đat cua nguoi Tay La Ma o Gaul cung nhu o ngoai ban đao Y gan nhu đa mat kiem soat. Vung Armorica hau nhu chi con đuoc kiem soat tren danh nghia. Vung phia bac Gaul giua hai con song Rhine va Marne đa lot vao tay nguoi Frank. Nguoi Visigoth đa chiem giu Gallia Aquitania va sau đo la ban đao Iberia. Nguoi Burgundy song gan day Alps mac du to ve phuc tung nhung se san sang noi loan bat cu luc nao. Tay La Ma luc nay chi con kiem soat phan đat ven bien Đia Trung Hai keo dai tu Aurelianum (ngay nay la Orleans) cho toi thuong luu song Loire va ha luu song Rhine.
Luc bay gio thi nguoi Hung o phia đong đa tro thanh mot moi hiem hoa thuc su cho ca hai Đe che Tay va Đong La Ma. Duoi su chi huy cua vua Attila, nguoi Hung đa nhieu lan vuot song Danube cuop pha Đong La Ma, buoc cac Hoang đe o thanh Constantinopolis phai cong nap cho ho rat nhieu cua cai. Nha su hoc Jordanes ghi nhan rang Attila đa bi vua Gaiseric cua nguoi Vandal xui giuc đe phat đong chien tranh voi nguoi Visigoth. Đong thoi, Gaiseric se co gang đe gay xung đot giua nguoi Visigoth va Đe che Tay La Ma .
Cac tac gia đuong thoi khac cung cap nhung đong co khac. Honoria, nguyen la mot nguoi chi gai rac roi cua Hoang đe Valentinianus III, luc đo đang bi giam long va hua ga cho mot thanh vien Vien nguyen lao. Nam 450, ba đa gui mot buc thu cho vua Hung yeu cau su giup đo cua Attila giai thoat cho ba khoi tinh trang giam cam. Đap lai ba se ket hon voi ong va dang tang mot nua đe che nhu cua hoi mon. Attila yeu cau Honoria se đuoc đua toi cung voi cua hoi mon. Valentinianus III tu choi nhung yeu cau nay, va Attila su dung no nhu mot cai co đe đem mot luc luong lon tien quan sang phia tay, phat đong mot chien dich tan pha xu Gaul. Ban đau, voi tu cach la vi "cuu tinh" cua Cong chua Honoria, Attila phan van khong biet nen tien đanh kinh thanh La Ma hay la Constantinopolis, cung giong nhu vua Alaric I cua nguoi Goth truoc thoi ong. Va cuoi cung, ong đa quyet đinh tan cong La Ma, nhung truoc đo phai thau đuoc xu Gaul.
Vua Attila vuot qua song Rhine vao đau nam 451 voi nhung nguoi linh cua ong va mot so luong lon cac đong minh, cuop pha mien Divodurum (Metz) vao ngay 7 thang 4. Viec cac thanh pho khac bi tan cong co the đuoc xac đinh qua cac ghi chep đuoc viet đe tuong nho cac giam muc cua ho: Nicasius đa bi giet truoc ban tho trong nha tho cua ong tai Rheims; Servatus đuoc cho la đa bao ve Tongeren voi loi cau nguyen cua minh, cung nhu Genevieve đuoc cho la đa bao ve Paris. Lupus, giam muc cua Troyes, cung đuoc ghi nhan la đa bao ve thanh pho cua minh bang cach gap truc tiep Attila. Theo nha chep su Prosper xu Gaul, sau khi Attila bang qua song Rhine, nhieu thanh pho tai Gaul đa phai hung chiu su tan pha ghe gom nhat cua ong.
Vao thang 6, quan đoi cua Attila tien toi Aurelianum (Orleans). Thanh pho vung chai nay la cua ngo quan trong đe vuot qua song Loire. Theo su gia Jordanes, vi vua nguoi Alan la Sangiban đa hua se mo cong thanh đe quy hang. Tuy nhien, dan trong thanh Aurelianum đa đong kin cong thanh truoc nhung ke xam luoc. Attila bat đau vay ham thanh pho, trong luc cho Sangiban thuc hien loi hua. Cuoc vay ham cung đuoc xac nhan boi nhung tai lieu cua Vita S. Anianus va Gregory thanh Tours, mac du ho khong nhac đen ten cua Sangiban.


Tran chien Sau khi nam đuoc tinh hinh, Đai tuong quan Flavius Aetius mau chong đua đai quan tu Y toi xu Gaul. Aetius co gang thuyet phuc vua Theodoric I cua nguoi Visigoth tham gia cung minh. Vua Visigoth nghi rang luc luong cua Aetius la khong đu, va du đinh se cho toi luc nguoi Hung toi đat minh roi moi chien đau voi ho. Aetius xoay sang mot nguoi rat co tieng noi la Avitus đe nho giup đo. Avitus khong nhung thuyet phuc đuoc Theodoric I ma con loi keo them đuoc mot so man toc khac o xu Gaul cung tham gia. Lien quan nay tien ve Aurelianum va toi noi vao ngay 14 thang 6.
Theo tac gia Vita S. Anianus, ho chi toi Aurelianum vua kip luc, khi đo quan cua Attila đa xam nhap đuoc vao tuong thanh. Luc nay nguoi Hung đa biet ve viec quan đich đang keo toi. Ho đa sap chiem đuoc thanh, nhung đong quan lai tai thanh pho nay cung co nghia la se bi vay ham ben trong thanh (đo la mot đieu bat loi, vi nguoi Hung quen voi viec vay thanh hon la bi vay trong thanh). Vi vay ma ho đa nho trai va rut quan, han nhien la đe tim mot vi tri thuan loi đe giao chien. Theodoric va Aetius bam theo sat nut, va hai đoi quan cuoi cung đa giap mat tai nhung canh đong Catalaunian vao ngay 20 thang 6. Ngay nay đuoc su gia J.B. Bury neu ra va nhieu nguoi chap nhan, mac du mot so tin rang đo la ngay 20 thang 9.
Đem truoc tran chien, mot đoi quan nguoi Frank thuoc phe La Ma đa đung đo mot nhom nguoi Gepid trung thanh voi Attila. Jordanes ghi nhan 15.000 quan moi ben đa tu tran, nhung con so nay chua đuoc xac thuc.
Theo phong tuc nguoi Hung, sang som hom đo, Attila lenh cho cac thay phap cua minh dung nhung bo long đe tien đoan ket qua tran đanh. Ho tien đoan mot tham hoa se xay ra cho nguoi Hung va mot ke chi huy cua phe đich se tu tran. San sang đanh lieu voi tinh mang minh va hy vong rang Aetius se la ke phai chet, Attila cuoi cung cung ra lenh xung tran, nhung tri hoan toi gio thu 9, đe viec mat troi lan co the giup quan đoi cua ong rut lui, neu bai tran.
Theo Jordanes, đong bang Catalaunian nho len ve mot phia theo mot suon doc, toi mot day đoi. Đia hinh nay la trung tam cua tran chien. Nguoi Hung chiem ben phai con lien quan La Ma chiem ben trai day đoi, con phan đinh đoi chua thuoc ve ai. Cung theo Jordanes, quan Visigoth đong o canh phai, quan La Ma o canh trai, con Sangiban voi long trung thanh van trong vong nghi van, cung nguoi Alan cua ong ta, bi kep o trung tam cua lien quan. Ben phia quan Hung, Attila đich than chi huy o trung tam, con nguoi Ostrogoth o canh trai va nguoi Gepid o canh phai.
Khoi đau cuoc chien, quan Visigoth đa chiem đuoc ngon đoi nho chien luoc. Attila đa cho mot so binh linh tu trung tam qua ho tro nguoi Ostrogoth, con ban than ong mang quan tien đanh trung tam cua lien quan. Khi quan Hung tien đanh vi tri o giua mang tinh chat quyet đinh, ho đa bi đong minh Alan cua La Ma chan lai. Aetius cung tu tu đay lui canh cua nguoi Gepid. O ben canh kia, quan Visigoth luc nay đa đanh bat canh cua Ostrogoth. Cac chien binh rut chay hon loan ve cho đong quan, lam roi đoi hinh cua Attila. Attila co gang tap hop lai luc luong va giu vi tri, nhung quan Visigoth xoay sang tan cong chinh ong, khi ma luc luong cua Attila đa bi phan tan. Khi đang dan đau nguoi cua minh truy đuoi quan đich hon loan, Theodoric đa bat ngo tu tran ma chang ai hay biet. Su gia Jordanes cho rang Theodoric đa bi nga ngua va bi chinh nguoi cua minh tu phia sau tran len giam chet, nhung ong cung ke mot cau chuyen khac rang Theodoric co the đa bi giet boi Andag nguoi Ostrogoth, thuoc phe Attila (nhung nen nho Jordanes la can than duoi quyen con cua Andag la Gunthigis). Sach khac thi viet rang Theodoric I bi trung ten cua đich, va bi chet khi luc luong Ky binh cua lien quan La Ma - Giec-man o at tan cong.
Nguoi Visigoth đa đuoi len nhanh hon nhung nguoi Alan ben canh ho va giap mat voi luc luong than can cua chinh Attila. Attila suyt nua thi bi ha sat, va trong luc nay ong đanh phai lui ve an nau trong trai cua minh, noi ma ong đa gia co voi nhung co xe. Lien quan La Ma-Goth can quet toi tan trai quan Hung. Khi đem xuong, con trai cua vua Theodoric la Thorismund quay ve voi quan minh, nhung lai đi nham toi trai cua Attila va bi thuong trong tran giap la ca truoc khi đuoc nhung quan linh đi theo giai cuu. Bong toi cung đa chia cat Aetius khoi luc luong cua ong. Lo so tai hoa đa xay ra voi ho, ong tru lai qua đem cung nhung nguoi Goth đong minh.
Đen đay, đoi ta quan cua Attila van chua bi đanh bai, nhung đoi huu quan cua ong đa bi đanh tan tac con trung quan thi phai lui ve. Nhin chung, quan luc cua ong đa bi đai bai. Ngay hom sau, nhan thay thay linh chet chat cao nhu nui va nguoi Hung khong dam mao hiem tien len, nguoi Goth va La Ma phai quyet đinh hanh đong tiep theo. Biet rang Attila khong co đu nguon du tru va e ngai khong dam lao len boi tran mua ten tu phia La Ma, ho quyet đinh tan cong trai cua ong ta. Trong tinh hinh tuong nhu tuyet vong nay, Attila van khong chiu khuat phuc va tham chi la đa chuan bi san gian thieu cho minh đe khong bi đich thu bat giu va hanh ha neu that tran.
Khi Attila bi vay khon trong trai, nguoi Visigoth đi tim vi vua bi mat tich cung con trai cua ong la Thorismund. Sau mot thoi gian dai tim kiem, ho thay xac Theodoric nam duoi mot đong xac chet khac, va đa tien đua ong voi nhung bai ca anh hung ngay truoc mat ke thu. Sau khi biet cha minh đa chet, Thorismund muon đanh thang vao trai cua Attila. Quan Visigoth cam gian tot đo, ho đong loat keu gao len "Hay bao thu cho Đuc Vua !" khi mot nguoi linh ho len rang "Bon giac đa sat hai Đuc Vua cua chung ta". Quan Hung va quan Ostrogoth khong the nao cam chan đuoc ho. The nhung, Đai tuong quan Aetius đa ngan Thorismund lai. Theo Jordanes, Aetius so rang neu nguoi Hung bi tieu diet hoan toan, nguoi Visigoth cua Thorismund se pha vo lien minh voi La Ma va tro thanh mot đoi thu đang gom khac. Ong khong muon Thorismund - von la mot vi vua gioi ve quan su, se la mot Alaric I khac đoi voi Đe quoc Tay La Ma. Vi vay nen Aetius đa thuyet phuc Thorismund quay tro ve que nha đe bao ve ngoi vi khoi tay nhung nguoi anh em cua ong ta, neu khong thi co the se xay ra noi chien. Thorismund sau đo tro ve Tolosa (Toulouse ngay nay) va len ngoi ma khong gap kho khan gi. Gregory thanh Tours cho rang Aetius cung dung muu ke tuong tu đe giai tan nhung đong minh nguoi Frank, va thu cac chien loi pham tu chien truong cho rieng minh.
Khi nguoi Visigoth rut lui, luc đau Attila nghi đo la am muu đe du quan cua ong ta ra khoi trai. Vi vay ong ta an binh bat đong va co thu them mot thoi gian nua. Khi thay khong co tinh hinh moi nao dien ra, Attila cho nho trai va tro ve que nha. Nhung ton that qua lon cua ca hai phia khien Aetius va Attila đeu khong chac chan vao mot chien thang đe tiep tuc tran chien. Theo bien nien su cua Hydatius, Attila "noi cau len vi chien bai kho the đoan truoc đuoc cua ong ta tai Gaul".


Luc luong hai ben So quan tham chien tren tran đia Chalons phai noi la het suc đong đao. Quan đoi cua ca hai ben gom nhieu chien binh tu cac dan toc khac nhau. Jordanes neu ra cac đong minh cua Aetius (ngoai Visigoth) gom nguoi Salic Frank va Ripuarian Frank, Sarmatian, Armorican, Litician, Burgundy, Saxon, mot so toc Celt va German khac.
Ben phia Attila thi Jordanes neu ra cac đong minh bao gom nguoi Gepid duoi quyen vua Ardaric, nguoi Ostrogoth do anh em Valamir, Theodemir (cha cua Theodoric Đai đe sau nay) lanh đao, va nguoi Widimer, mot nhanh cua nguoi Amali.
Mot so su gia khac neu ra nhung danh sach dai hon. Su gia E.A. Thompson thi giu quan điem cho rang nguoi Burgundy đa nga theo phe Attila. Mac du vay, con so chinh xac ve so luong nguoi đa tham gia cuoc chien thi đen nay van chi la phong đoan. Cac su gia nhu Jordanes va Hydatius đua ra nhung con so ma cac su gia sau nay cho la qua cao. A.H.M. Jones đua ra con so tong binh linh cua hai ben la duoi 100.000, khong tinh toi nhung nguoi hau va tuy tung đi theo.
Dau sao đi chang nua, quan Giec-man chiem so đong trong ca hai đoan binh. Phan lon quan tinh nhue La Ma la nguoi goc Giec-man, va Aetius đa tuyen mo nhieu nguoi ro Giec-man vao quan ngu. Ong đa no luc het minh đe tuyen mo ca quan Visigoth hung manh do vua Theodoric I lanh đao.


Đia điem chien truong Đay cung la mot van đe ma cac su gia con tranh cai. Thomas Hodgkin cho rang no nam gan Mery-sur-Seine, nhung mot so nguoi khac lai nghi rang no o Chalons-en-Champagne. Achille Peigne-Delacourt (1797–1881) khang đinh mot bo hai cot tim thay o Pouan-les-Vallees (Aube), mot lang nam o bo nam song Aube, la cua vua Theodoric I, nhung cac su gia the ky 20 đa nghi ngo chuyen nay.


Tam quan trong trong lich su Tran đanh Chalons, la chien thang cua Đai tuong quan Flavius Aetius, tro thanh mot trong nhung tran chien lon nhat cua thoi ky Trung Co, đa đanh lui cuoc xam luoc cua ro Hung vao xu Gaul. Thang loi vang doi ay la thanh qua cua cong lao xay cat mot đoi quan đa sac toc cua ong, ho đa mac suc tan sat quan Hung trong tran đanh đam mau nay.


= Quan điem truyen thong: tran Chalons co y nghia lich su quan trong =
Tran chien nay, đac biet la khi đuoc Edward Gibbon neu ra trong cuon The History of the Decline and Fall of the Roman Empire va Edward Creasy đua vao trong cuon The Fifteen Decisive Battles of the World, đa đuoc rat nhieu su gia xem la mot trong nhung tran chien quan trong nhat cua thoi Hau Co đai, it nhat la voi the gioi noi tieng Latinh.
Su gia John Julius Norwich thi noi rang mac du tran đanh Chalons khong co thang loi quyet đinh nghieng ve ben nao, nhung no đa can buoc đuoc nguoi Hung. Neu khong co tran đanh nay thi co the thu linh cua ho đa chiem đuoc kinh đo Ravenna va thanh La Ma, va qua đo thi ca xu Gaul va Y se bi suy tan nghiem trong ve mat van hoa (khac voi cac man toc khac la nguoi Goth hay Vandal, nguoi Hung cua Attila khong he tin vao Thien chua hay co chut su kinh trong nao đoi voi van hoa La Ma). Arthur Ferrill thi cho rang tran đanh nay co y nghia quan trong vi no la tran đanh quan trong đau tien dien ra giua hai lien minh lon chu khong phai chi la hai quoc gia.
Ban đen uy danh đang so cua Attila, va tam quan trong cua tran chien, Gibbon cho rang nhung gi viet ve Attila la tu phe đoi đich, vi vay ma khong co ly do gi đe phong đai noi kinh hoang ma Attila gieo rac cho đoi phuong va tam quan trong cua tran Chalons trong viec chung minh rang Attila la mot ong vua bat kha chien bai (hieu la: khong co ly do gi đe cac su gia La Ma noi qua va dung chuyen len rang Aetius phai trai qua mot tran đanh khoc liet moi chan đuoc Attila, neu thien lech ma muon ca ngoi "phe minh" thi co the đa viet rang Aetius chien thang huy hoang va de dang roi).
Theo tac gia Edward Creasy thi chien thang lay lung cua Aetius tai Chalons chinh la khoanh khac huy hoang cuoi cung cua Đe quoc La Ma. Tuy nhien, khac voi nhung chien tich khac cua cac Binh đoan La Ma, thang loi nay khong mo ra mot ky nguyen chinh phat moi hay la ngan ngua qua trinh suy yeu va sup đo cua Đe quoc La Ma. Thuc chat, nen van minh La Ma đa hoan thanh su menh ke thua tinh hoa van hoa Hy Lap co đai cua minh. Song, chien thang o Chalons lai đinh đoat cho cau hoi: Ai se la nguoi phan chia di san đo so cua Đe quoc La Ma ? Xet ve tran thang, cac chien binh Visigoth cua vua Theodoric I đa anh dung chien đau va hy sinh tren chien đia, cung đong gop lon. Khong nhung tran thang cuu nguy đuoc Đe quoc La Ma trong mot thoi gian, ma no con quyet đinh đen thoi đai huy hoang cua nguoi Giec-man lan at ca nen van minh chau Au. Gan đay, tac gia Spencer Tucker trong cuon A global chronology of conflict: from the ancient world to the modern Middle East đanh gia rang tran chien o Chalons la mot trong nhung chien thang quyet đinh hon ca trong suot lich su nhan loai, vi nho đo ma co le nen van minh Tay Au đa đuoc cuu thoat khoi nguoi chau A.
Ngoai ra, chien thang nay con tao đieu kien cho Vuong trieu Merovingian cua nguoi Frank đuoc kien lap, duoi quyen vua Meroveus. Vi vua nay đa chien đau sat canh voi Aetius trong tran chien o Chalons ay. Theo bai viet cua tac gia Ralph W. Mathisen cua Medieval Italy: an encyclopedia, Tap 1, chien thang cua lien quan La Ma - Giec-man tai tran Chalons co y nghia trong đai nhu la mot buoc ngoat trong suot be day lich su nhan loai, tro thanh mot thang loi cua the gioi van minh truoc cac toc nguoi man ro. Trong cuon sach Profiles in leadership, tac gia Alan Axelrod cung ghi nhan rang Attila đa thua to trong tran đanh vo cung trong đai nay: đay la tran quyet chien vi su ton vong cua nen van minh La Ma va Ki-to giao, vay ma cuoi cung Attila đa phai thao chay.


= Quan điem đoi lap: tran Chalons khong co y nghia lich su quan trong =
Tuy nhien, theo tac gia Charles Kingsley, tran thang nay cung nhu chien thang cua quan German tai tran Nedao sau nay đeu khong co y nghia cuu nguy ca chau Au. Sau that bai tai tran Chalons, Attila van chua bi tan diet, va lai Đe quoc Tay La Ma van khong the vung ton đuoc lau. Tuy nhien, ong cung cho biet chien thang nay the hien ban linh thuong thay cua vi anh hung chien thang Aetius nhu mot vi dung tuong - mot Marlborough cua thoi đai. Ngoai ra, J.B. Bury co y kien khac. Ong cho rang tam quan trong cua su kien nay đa bi phong đai len. Quan điem cua ong la tran chien nay dien ra khi Attila thuc ra đa đang tren đuong rut quan, va gia tri cua no chi nam o cho lam ton thuong thanh the cua mot ke chinh phuc bat kha chien bai truoc đo ma thoi. Ong cung dan chung rang toi nam sau Attila van đu suc manh đe dan quan truc tiep vao Y, va toi tan gan thanh La Ma thi moi dung lai quay ve. Ngoai ra thi Bury cung cho rang neu co thang thi nguoi Hung cung khong đu suc thong tri lau dai o Tay Au vi suc manh cua ho chi xoay quanh mot vi vua vi đai duy nhat. Mot vai su gia khac cung co quan điem tuong tu.


Ket qua va danh tieng cua tran chien Nguoi La Ma noi sau tran chien: "Cadavera vero innumera," ("That su la vo so xac chet!"). Tuc truyen rang tong thuong vong cua hai ben bao gom tu 162 nghin cho toi 30 van chien binh, du con so nay han la phong đai. Song, it nhat thi no cung neu len su het suc đam mau cua tran đanh nay, dau cho nguoi ta cung xem nhung con so nho hon la phong đai.
Theo Gibbon, viec vua Attila rut quan qua ben kia song Rhine đa chung to chien thang lon lao cuoi cung cua Đe che Tay La Ma. Chien thang vang doi nay cung lam cho tieng tam cua Đai tuong quan Flavius Aetius - mot danh nhan xuat sac trong giai đoan cuoi cua Đe quoc La Ma - tro nen bat hu.
Mot nam sau, Attila lai đoi Honoria va cac vung cua Tay La Ma. Lan nay ong nghi rang đanh thang vao Y se hop ly hon. Vuot day Alps, Attila chinh phuc Aquileia, Vicetia, Verona, Brixia, Bergomum, va Milano. Khi đa đen gan thanh La Ma thi ong quay ve, nguyen do cua viec nay co the la do su ket hop giua dich benh đang hoanh hanh trong noi bo quan Hung, cuoc đam phan sang suot cua Giao hoang Leo I va viec quan Đong La Ma tan cong vung đat cua ong ta tu phia sau. Moi nguy hiem tu nguoi Hung chi hoan toan ket thuc sau cai chet cua Attila vao nam 453. Tuy nhien, sau chien bai cua Chalons thi suc tan pha khung khiep cua Attila vao the gioi van minh đa giam hon han. Thuc chat, trong thoi điem Attila qua đoi, nguoi Hung khong the đe doa nghiem trong đen Đe quoc Tay La Ma đuoc nua. Ve phan danh tuong Aetius, Hoang đe La Ma Valentinianus III giet hai ong vao nam 454 đe roi mot nam sau chinh hoang đe bi am sat chet boi nhung nguoi ung ho vien tuong nay. Hinh nhu Aetius đa bi that sung do ong khong truy sat quan Hung sau chien thang tai tran Chalons. Nguoi Vandal nhan co hoi đo đe tien vao cuop pha thanh La Ma (nam 455).
Mat khac, voi chien thang lon lao tai Chalons thi nhieu nguoi Giec-man đa y thuc đuoc kha nang đanh bai nguoi Hung cua ho, du trong tran Chalons quan Hung đuoc quan cac toc Giec-man khac ho tro. Ay the la, chi mot nam sau khi Attila qua đoi, cac toc Giec-man than phuc Attila đa day binh đe bep Đe quoc Hung trong tran Nedao. The cho nen chien thang o tran Chalons moi tao tien đe cho su sup đo cua Đe quoc Hung la vay. Mot ly do khien tran Chalons (va ca chien dich) đe lai an tuong sau đam đoi voi nhung nguoi đuong thoi la vi muc đo tan bao va su tan sat cua no. Hai su gia song trong thoi đo đa mieu ta ve su tham khoc cua tran chien nhu sau. Jordanes viet rang dong song noi tran chien xay ra ngap tran mau đo hoa voi nuoc song. Damascius thi viet rang chi co chi huy cua hai ben cung mot vai binh si la tro ve an toan, con linh hon cua cac tu si van tiep tuc hung han chien đau voi nhau suot nhieu ngay đem sau đo, nhu the ho đang con song. Buc tranh tuyet đep "Tran chien cua nguoi Hung" (Hunnenschlacht) cua nha hoa si Wilhelm von Kaulbach (nguoi Đuc) đa khac hoa ro net canh tuong nay. Trong đo, cu moi đem, nhung chien binh tran vong cua hai phe troi day tu nam mo cua ho. O noi chien đia hoang vu, ho giap chien voi nhau trong may mu, trong khi khap vung phai on lanh truoc nhung tieng gao thet ghe ron cua ho. Đay la mot trong nhung huyen thoai co suc hut lau dai ve tran chien kinh hoang nay. Va tran chien đa tro thanh mot trong nhung cuoc giao tranh khoc liet nhat trong suot be day lich su nhan loai.
Ngoai ra, trong vo nghiep cua Attila, tran thua lon nay cung chinh la chien bai đau tien va duy nhat cua ong. Mot ly do nua đe tran chien tro nen noi tieng la vi no la tran chien lon đau tien ke tu thoi Đai Đe Constantinus I dien ra giua mot luc luong theo Thien chua giao va mot the luc ngoai đao. Suy nghi nay ro rang la co hien huu o nhung nguoi đuong thoi, khi nhung nguoi nay cho rang viec cau nguyen đa đong gop khong nho đen ket cuc tran chien. Nhung su cu cho thay sau chien thang nay, chinh cac dan ro German moi tro thanh moi hiem hoa chinh yeu cua Đe quoc Tay La Ma, dau ho khong đen noi quai ac nhu ro Hung. Sau nay, khi quan Đong minh Anh - Phap be gay cuoc tien cong cua quan Đuc trong tran song Marne lan thu nhat vao nam 1914 trong cuoc Đai chien the gioi lan thu nhat, co vien tuong Phap đa neu y đinh đat ten thang loi quyet đinh ay la tran đong Catalaunian, đe ghi dau su that tran cua mot "tan Attila" (o đay chi Quan đoi Đuc) voi Đai tuong Joseph Joffre.


Chu thich Tham khao J.F.C. Fuller, "The Battle of Chalons", A Military History of the Western World: From he Earliest Times To The Battle of Lepanto, Da Capo Press, New York, vol. 1. pp. 282–301 ISBN 0-306-80304-6.
Man, John, Attila: The Barbarian King Who Challenged Rome New York: Thomas Dunne Books, 2006.
Christopher Kleinhenz, Medieval Italy: an encyclopedia, Tap 1, Routledge, 2004. ISBN 0-415-93930-5.