Chi Ngong (danh phap khoa hoc: Anser) bao gom cac loai ngong xam va ngong trang. No thuoc ve phan ho chua cac loai ngong that su va thien nga, voi ten khoa hoc goi la Anserinae. Chi nay co su phan bo o Bac ban cau, voi it nhat 1 loai sinh san tai bat ky moi truong sinh song am uot va thua cay coi can Bac cuc va on đoi lanh cua Bac ban cau ve mua he. Mot vai loai con sinh san xa hon ve phia nam, đat toi vung on đoi am. Chung chu yeu di tru ve phia nam khi mua đong toi, thong thuong la toi cac khu vuc vung on đoi co đuong đang nhiet trong thang 1 nam trong khoang tu 0 °C (32 °F) toi 5 °C (41 °F). Ten goi cua chung la ngong hay nhan, voi ten goi nhan (雁) la su vay muon tu tieng Trung, đac biet su dung nhieu trong van chuong.
Chi nay hien nay đuoc coi la chua 10 loai con sinh ton. Loai co kich thuoc lon nhat la ngong xam can nang 2,5-4,1 kg (5,5-9 pao) va nho nhat la ngong Ross chi nang 1,2-1,6 kg. Tat ca cac loai co chan mau hong hay da cam va mo mau hong, da cam hay đen. Chung co long bung va mat tren long đuoi mau trang, mot so loai co cac vet mau trang tren đau. Co, than, canh co mau xam hay trang, voi long bay chinh (va thong thuong ca long bay phu) mau đen hay anh đen. Cac loai ngong "đen" co quan he ho hang gan, thuoc chi Branta, khac chung o cho co chan đen va bo long noi chung sam mau hon.


He thong, phan loai va tien hoa = Cac loai con sinh ton =
Ngong thien nga hay nguyen nga, hong nhan, đai nhan: Anser cygnoides – đoi khi tach ra thanh chi Cygnopsis
Ngong đau hay hong, mach nga, đau nhan, đai nhan: Anser fabalis. Nam 2007, AOU tach ra thanh 2 loai khac biet la:
Ngong đau taiga: Anser (fabalis) fabalis hay Anser fabalis nghia hep (sensu stricto).
Ngong đau tundra: Anser (fabalis) serrirostris hay Anser serrirostris.
Ngong chan hong: Anser brachyrhynchus
Ngong nguc trang: Anser albifrons
Ngong nguc trang Greenland: Anser (albifrons) flavirostris
Ngong nguc trang nho: Anser erythropus
Ngong xam hay ngong xam, hoi nhan, sa nga, sa nhan: Anser anser
Ngong An Đo hay ngong đau vach ke, ban đau nhan, bach đau nhan: Anser indicus – đoi khi tach ra thanh chi Eulabeia
Ngong tuyet, tuyet nhan, khao nhan, bach nhan: Anser caerulescens - đoi khi tach ra thanh chi Chen
Ngong Ross: Anser rossii – đoi khi tach ra thanh chi Chen
Ngong hoang đe, đe nhan, hoang nhan: Anser canagicus – đoi khi tach ra thanh chi Chen hay chi Philacte
Nhom ngong trang đoi khi tach ra thanh chi Chen, voi 1 loai trong đo đoi khi tach ra thanh chi Philacte. Chung khong the phan biet ve mat giai phau, nhung co mot vai chung cu ve dong doi khac biet trong luong gia cac du lieu phan tu. Trong khi phan lon cac cong trinh nghien cuu đieu hoc theo truyen thong đeu gop chi Chen vao trong chi Anser, thi Hiep hoi cac nha đieu hoc Hoa Ky (AOU) va IUCN lai tach chung rieng ra.
Mot vai tac gia lai coi mot so phan loai nhu la cac loai tach biet (đang chu y la ngong đau tundra) hay nhu la cac "loai" ma co le se tach ra trong tuong lai (đang chu y la ngong nguc trang Greenland).


= Hoa thach =
Hang loat cac loai hoa thach đa đuoc đinh vi vao chi nay. Do cac loai ngong that su gan nhu khong the gan bang cach nghien cuu xuong vao chi nay nen đieu đo can phai xem xet voi su can trong. Co the thua nhan voi đo chac chan han che rang cac hoa thach o chau Au tu cac khu vuc đa biet trong luc đia la thuoc ve chi Anser. Do loai lien quan toi ngong Canada đa đuoc mo ta tu Hau Miocen tro đi tai Bac My, đoi khi la tu cung cac vi tri nhu loai ngong xam (gia đinh), no đua ra su nghi van lon ve su chinh xac cua viec gan theo di truyen đoi voi vi tri cua hoa thach "ngong" gia đinh o Bac My. Loai tu Tien Pliocen Branta howardae la mot trong cac truong hop trong đo cac nghi van đuoc the hien ve su gan ghep theo di truyen cua no. Tuong tu, Heterochen = Anser pratensis duong nhu khac biet ro ret tu cac loai khac trong chi Anser va co le nen đat trong chi khac; noi cach khac, no co the la vi du duy nhat ve ngong xam đa thich nghi voi viec đau tren cay. Short (1970)  cho rang loai chim nay hoi giong cac loai ngong, thien nga, vit khoang va "Cairinini" hay "vit đau cay". Nhom cuoi cung nay đa biet nhu la mot to hop can nganh voi cac loai thuy đieu voi cac tuong tu hinh thai cua chung la san pham cua tien hoa hoi tu ve phia co kha nang đau tren cay.

Anser atavus (Trung/Hau Miocen o Bavaria, Đuc) – đoi khi trong chi Cygnus
Anser arenosus (Big Sandy Hau Miocen o Wickieup, Hoa Ky)
Anser arizonae (Big Sandy Hau Miocen o Wickieup, Hoa Ky)
Anser cygniformis (Hau Miocen o Steinheim, Đuc)
Anser oeningensis (Hau Miocen o Oehningen, Thuy Si)
Anser thraceiensis (Hau Miocen/Tien Pliocen o Trojanovo, Bulgaria)
Anser pratensis (Valentine Tien Pliocen o quan Brown, Hoa Ky) – co the tach ra đe đat vao chi Heterochen
Anser pressus (Glenns Ferry Hau Pliocen o Hagerman, Hoa Ky) – truoc đay la Chen pressa
Anser thompsoni (Pliocen o Nebraska)
Anser azerbaidzhanicus (Tien? Pleistocen o Binagady, Azerbaijan)
Loai thien nga o Malta (Cygnus equitum) đoi khi cung đuoc đat trong chi Anser, va Anser condoni la tu đong nghia cua Cygnus paloregonus. Mau hoa thach "ngong" tu Tien-Trung Pleistocen o El Salvador la kha giong voi Anser. Xuong canh trai (mau vat MUHNES 2SSAP30-853) va xuong đon trai (mau vat MUHNES 2SSAP30-545), duong nhu la cua mot con chim. Voi nien đai cua no thi duong nhu no thuoc ve chi đang co loai sinh ton va đia sinh hoc chi ra rang Branta cung co the la mot ung vien khac.
?Anser scaldii (Hau Miocen o Antwerp, Bi) co the la vit khoang.


Sinh thai hoc Cac loai ngong chu yeu la đong vat an co o cac vung đat lay loi, voi kha nang boi loi tot nho cac chan mang, mac du chung cung tich cuc gam co tai cac vung đat kho. Khi kiem an trong nuoc, chung thuong lan cam đau xuong đe tim kiem cac loai co moc ngam duoi nuoc.
Cac cap sinh san thuong la chung song ca đoi. To cua chung thuong gan voi ao ho hay cac nguon nuoc khac, pho bien nhat tren cac đao nho đe co su bao ve tot hon truoc nhung loai thu an thit, nhung mot so loai cung lam to tren cac vach đa hay nui đa doc va lom chom, gan voi mat nuoc, hac đoi khi la cac lo tren than cay. To đuoc lot kha day bang long vu mem, đuoc con me ria ra tu nguc va bung no. Moi lan chung đe tu 3 toi 8 trung va ap trong vong 21-30 ngay. Ngong non đuoc ca ngong bo lan ngong me dan xuong nuoc đe kiem an trong ao ho hay tren mat đat gan voi bo ao ho noi ma chung co the nhanh chong rut lui neu bi đe doa; ca ngong bo lan ngong me đeu rat hung han trong viec bao ve cac con cua chung. Ngong con đuoc ngong bo me nuoi trong vong 40-60 ngay. Ngong non thuan thuc sinh hoc khoang sau 2 nam tuoi va đoi khi co the sinh san o tam tuoi nay, nhung noi chung chung khong sinh đe cho toi khi đat 3-4 nam tuoi.

Kich thuoc co the, kich thuoc mo, toc đo phat trien va chien luoc di tru tuy thuoc manh theo tung loai, voi cac loai nho hon sinh san trong khu vuc can ke Bac cuc va cac loai to lon hon trong khu vuc on đoi; cac loai nho hon cung co mo nho hon va con cua chung phat trien nhanh hon trong mua he ngan ngui o vung Bac cuc. Cac loai nho hon nay cung di cu xa hon ve phia nam toi cac khu vuc am ap trong mua đong, trong khi cac loai to lon hon, do co kha nang chiu đung tot hon truoc bang tuyet, chi di tru o khoang cach ngan. Mot vai quan the ngong xam la đinh cu, noi chung chung khong di tru. Vi the cac loai chi nay tuan theo quy tac Bergmann dua tren kha nang thich ung tru qua đong chu khong phai su thich ung sinh san cua chung.
Cac cap sinh san noi chung co xu huong giu lanh tho kha manh, cu the la chung bao ve lanh tho kiem an cho cac con cua chung, nhung chung cung co the tao thanh cac bay đan sinh san co kich thuoc đang ke, cu the la o ngong chan hong. Tat ca cac loai co the song thanh bay o cac muc đo khac nhau trong mua đong, khi chung co the tao ra cac bay rat lon (chang han toi 800.000 ngong tuyet chi cu ngu tai mot cho) an cac loai cay trong va goc ra.


Quan he voi con nguoi va tinh trang bao ton Hai loai trong chi nay co tam quan trong thuong mai lon, do chung đa đuoc thuan hoa đe tro thanh ngong nha. Đo la ngong nha chau Au đuoc thuan hoa tu ngong xam va ngong nha chau A cung mot vai giong ngong nha chau Phi co ngon goc tu ngong thien nga.
Phan lon cac loai ngong hoang bi san ban o cac pham vi va muc đo khac nhau; tai mot so khu vuc, mot vai quan the la nguy cap do san ban thai qua. Đang chu y co ngong nguc trang nho đuoc IUCN liet ke nhu la de thuong ton trong ca vung phan bo cua no. Do san ban thai qua va do su pha huy moi truong song qua manh nen quan the ngong thien nga hien nay đang tren đa tuyet chung va no đuoc liet ke nhu la loai nguy cap.
Cac loai ngong khac đuoc huong loi tu su giam xuong cua viec san ban ke tu cuoi the ky 19/đau the ky 20, voi cac loai o Tay Au va Bac My co su gia tang so luong đang ke. Trong mot so truong hop, đieu nay mau thuan voi loi ich cua nong dan khi cac bay lon an trui cac loai cay trong vao mua đong.


Tham khao va ghi chu