Lu thi Xuan Thu (呂氏春秋) con goi la Lu Lam (呂覽) la bo sach do Lu Bat Vi - thua tuong nuoc Tan thoi Chien Quoc sai cac mon khach soan ra nhung đieu minh biet, hop lai thanh sach. Bo sach nay hoan thanh vao nam thu 8 đoi Tan vuong Chinh (239 TCN).


Nguyen nhan ra đoi Sach La thi Xuan Thu do La Bat Vi chu xuong bien soan. Ong la thua tuong nuoc Tan, xuat than tu thuong nhan nuoc Ve.
Su ky Tu Ma Thien ghi lai nguyen do ra đoi cua bo sach La thi Xuan Thu nhu sau:

Bay gio o Nguy co Tin Lang Quan, o So co Xuan Than Quan, o Trieu co Binh Nguyen Quan, o Te co Manh Thuong Quan, đeu đua nhau quy ke si, chieu tan khach. Bat Vi thay Tan manh ma minh khong bang ho nen xau ho cung đon moi cac ke si đai rat hau, khach an trong nha co đen ba nghin. Khi ay chu hau co nhieu bien si, nhu bon Tuan Khanh lam sach truyen ba ra thien ha. Bat Vi ben sai cac khach soan ra nhung đieu minh biet, hop lai lam tam Lam, sau Luan, muoi Ky gom hon hai muoi van chu, cho la đu het nhung viec troi, đat, muon vat, xua nay; đat ten sach la La Thi Xuan Thu.
Su gia đoi sau đanh gia cao y tuong soan sach La thi Xuan Thu cua La Bat Vi, xem đo la đieu Tu cong tu Chien Quoc khong sanh đuoc voi ong, vi ho nuoi khach chi chu yeu đe banh truong the luc chu khong co y đo sau xa nhu La Bat Vi. Thuc te lich su thoi Chien Quoc cho thay, ke si roi nuoc nao thi nuoc đo suy, ke si toi nuoc nao thi nuoc đo hung thinh. Nuoc Tan von nhieu đoi chi manh ve quan su, it co thanh tuu van hoa nhu cac nuoc phia đong; viec thu hut ke si tu 6 nuoc đen nuoc Tan cua La Bat Vi nham bu đap su thieu hut ve van hoa. Lich su cho thay nhung nhan tai do ong thu dung sau nay đeu tro thanh ruong cot cua nha Tan.


Ket cau Sach gom 26 quyen, 160 thien, noi dung tuong đoi phong phu va phuc tap. Toan bo sach chia lam 12 ky, 8 lam, 6 luan, hon 20 van chu. Noi dung phong phu, cho la đu het nhung viec troi - đat, muon vat, xua - nay.
La thi Xuan Thu co ket cau chat che, can đoi. Ba phan lon la Ky, Lam, Luan moi phan chia ra nhung thien nho, tu nhung goc đo menh đe khac nhau; cac chu truong menh đe rach roi, mach lac thanh mot he thong, co mot soi chi xuyen suot tu đau đen cuoi.
Muoi hai thien sap xep theo 4 mua, moi mua co 3 ky: Manh, Trong, Quy. Ky thu la nguyet lenh cua thang; xuan chu sinh, ha chu truong, thu chu thu, đong chu tang. Cac thien mua ha noi ve "trong nguoi", ve giao hoa; mua thu noi dung binh, dung hinh va ve le dung hien thi hon dung binh; mua đong thi nghi ngoi, luong thuc cat giau, lam viec tu tang...


Gia tri hoc thuat La Thi Xuan Thu thu thap rong rai, tong hop so truong cua cac nha, vi vay đuoc goi la nhung loi noi co lua chon cua Tap Gia. Cac mon khach cua La Bat Vi đai dien đu cac truong phai hoc thuat tu tuong, do đo ho biet ket hop tinh than thoi đai voi đac điem tinh hinh luc đo đe đua ra nhung bai viet tieu bieu cho truong phai tu tuong hoc thuat cua minh.
Nhin chung, bo sach soan rat cong phu, loi van than trong, nghiem trang, tuy khong tuoi đep song cung la mot tac pham van su ky quan trong va co gia tri. La thi Xuan Thu đuoc viet theo dan y cuong muc vach san, co đinh huong ro ret, viec tuyen chon cac bai viet rat nghiem ngat. Do đo, đay khong phai la mot luan van ma la mot bo chuyen khao, thanh mot he thong thong nhat han hoi.
La thi Xuan Thu co thai đo "trach thien nhi tong" (chon cai hay ma theo), vi the no chon hinh thuc chu yeu la ke thua va phat huy, chu khong the hien thai đo hep hoi đoc ton mot nha, vui dap nhung nha khac. Đay đuoc xem la mot thai đo đang quy.
Trong toan bo 160 thien cua cuon sach đa the hien quan điem hoc thuat cua chu tu, trong đo chu yeu co: Lao Tu, Trang Tu, Mac Tu, Nho gia, Am duong gia, Binh gia, Nong gia...
La Bat Vi la thuong gia, ong khong thuc thi tu tuong "trong nong uc thuong" nhu Thuong Uong truoc đay ma la "nhat nong nhi thuong". Tu tuong nay đuoc thuc thi thanh chinh sach co loi cho su phat trien cua xa hoi.
Đay khong chi la mot kiet tac cua nhan loai ma con la mot bo sach mang tam anh huong rong đoi voi nhieu nha van hoc cung nhu la chinh tri hoc-nhat la đoi voi đat nuoc Trung Hoa. Theo y kien cua Cao Du thoi Đong Han:

"Bat Vi đa tap hop nhung đieu so van cua Nho gia, nhung sach nay chu truong lay đao đuc lam muc tieu, lay vo vi lam cuong ky, lay trung nghia lam pham đuc, lay cong bang coi mo lam chuan muc, nhu phoi hop ca Manh Kha, Ton Khanh voi Hoai Nam, Duong Hung vay."


Gia tri tu tuong Đoi voi quan điem tu tuong cua cac nha, La Bat Vi khong he vo vao bua bai ma co gang gan loc, bo het nhung cho mau thuan, roi tong hop lai hinh thanh nen he thong cua minh.
Pham tru tu tuong trong La thi Xuan Thu rat lon, khong chi đe cap toi triet hoc, nhan thuc luan ma luan giai ca ve tinh duc, bay to kien giai ve nhan tinh luan. Ve phuong phap nhan thuc, La thi Xuan Thu co gang gat bo tinh chu quan va tinh phien dien; chu truong xet danh đe tim cai thuc, danh thuc tuong đuong va chu truong van dung đung đan phuong phap tu duy logic, phe phan nguy bien.
Sach lay tu tuong Nho giao lam chu, song bao ham đu ca cac chu y cua cac phai Danh gia, Phap gia, Mac gia, Nong gia...
Ngoai ra, La thi Xuan Thu rat coi trong duong sinh va thang than phe phan cac vua đuong trieu, khong kieng de.


Ve chinh tri xa hoi La Bat Vi tap hop mot tap the sang tac kha lon, sang tac cong trinh nghiem tuc, khong chi đe tranh đua tieng voi Tu cong tu Chien Quoc hay cac truoc tac cua Tuan Tu đuong thoi, ong con muon dung pho sach nay đe cong bo mo hinh thiet che cua minh, phuong an cai tri cua minh cho Trung Hoa sap hoan thanh thong nhat duoi quyen cai tri cua nuoc Tan. Cuon sach chinh la tham vong chinh tri cua La Bat Vi muon tac đong đen Tan vuong Chinh.
Cac su gia so sanh tu tuong cua La thi Xuan Thu voi đuong loi sau nay Tan Thuy Hoang ap dung va chi ra su khac biet kha lon:

Ve viec cai tri quoc gia: La thi Xuan Thu co mot loat quan điem: muon xa hoi yen tri va hung thinh thi truoc het phai thi hanh đao lam vua, vua phai lam loi cho dan, loi cho thien ha chu khong đuoc lam loi cho minh; nghia la chi co thuan long dan thi moi co the thuc hien đuoc "tri the" (đoi binh tri). La Thi Xuan Thu chu truong mot nen chinh tri tien bo va coi mo, rong đuong ngon luan, vua chon loi noi ma theo; chu truong "ton su duong si" (coi trong nhan tai). Nhung sau nay Tan Thuy Hoang đa khong su dung La thi Xuan Thu ma thi hanh chinh sach dung hinh phat tan bao ha khac, bo chat chinh tri nen đe quoc Tan chi truyen đuoc 2 đoi thi mat.
Ve the gioi quan: La Bat Vi co ban la nguoi khong me tin quy than, nguoc lai Tan Thuy Hoang rat tin vao quy than va muon tro thanh tien. La Bat Vi chu truong "han che duc vong", vua khang đinh duc vong la tinh hop ly trong cuoc song loai nguoi nhung van chong lai viec tha long duc vong; Tan Thuy Hoang lai theo chu nghia thoa man duc vong.
Ve su dung quyen luc cua vua: La Bat Vi phe phan viec vua đoc đoan, nen giao bot quyen hanh cho cac bay toi thi tho tai nang va nghe loi can gian; nhung thuc te Tan Thuy Hoang rat đoc đoan, luon co thai đo khong tin nhiem bay toi, thuong đe phong va tu minh lam moi viec.
Nhan thuc moi quan he giua vua va dan: La thi Xuan Thu mang quan điem "dan quy quan khinh", "phai thuan long dan", "yeu thuong dan", "cai goc cua ton mieu la o dan". Trong khi đo thi Tan Thuy Hoang xem dan chung nhu co rac, goi la "bon đau đen", khong chap nhan loi noi nao trai nguoc y minh, cam hoc hanh tiep thu tu tuong.
Theo đanh gia cua Quach Mat Nhuoc:

"Neu tiep tuc cai tri theo đuong loi cua La Bat Vi, thi nuoc Tan van co the thong nhat Trung Quoc. Hon nua, sau khi thong nhat, chac chan khong the chi trong vong 15 nam đa nhanh chong sup đo toan dien".
Nha nghien cuu Viet Nam Phan Van Cac cung neu gia thuyet neu Thuy Hoang theo đuong loi cua La thi Xuan Thu thi co the tinh hinh (ket cuc cua nha Tan) đa khac.


Ngan vang sua mot chu Theo Tu Ma Thien trong Su Ky: La Bat Vi liet truyen, La Bat Vi cho trung bay bo sach nay o cua thanh Ham Duong, đe van nhan khap thien ha đen coi va neu ai them bot đuoc mot chu se thuong cho nghin nen vang. Đo la xuat xu cua thanh ngu mot chu nghin vang (nhat tu thien kim, "一字千金").
Đay la cach quang cao hap dan cho cuon sach va ten tuoi cua ho La. Đuong thoi khong mot van si nao toi sua sach La thi Xuan Thu. Vuong Doan thoi Đong Han chi ra rang khong phai bo sach La thi Xuan Thu khong co khiem khuyet nao, va cung khong phai van si đuong thoi khong đu trinh đo hoc thuc đe nhin ra nhung thieu sot đo, ma vi luc đo quyen the cua La Bat Vi qua lon nen dau co the nhin ra cung khong ai dam cong khai chi trich.
La Bat Vi mang ngan vang ra thach đo thien ha sua sach, thuc chat nham hai muc đich:

Đe trac nghiem uy tin cua minh voi nguoi nuoc Tan.
Tao du luan thanh the cho bo sach nham tac đong anh huong toi tu tuong cua Tan vuong Chinh.
Ong đa đat đuoc muc tieu thu nhat nhung muc tieu thu hai thi khong.
Hoc gia Cao Du sau nay đa tim ra 11 cho sai lam trong bo sach La thi Xuan Thu. Nhung sai lam đo gom sai lam ve chu, sai lam ve cau, hoac sai lam ve cach xung ho; va co su khong chinh xac khi so voi su that. Nhung sai lam đo đuoc xem la kha so đang khong đang co.Theo đanh gia co the nhung sai sot nay la co y đe lai nham tham do cua La Bat Vi. Nen co the xem đay la tac pham co đo hoan thien rat cao.


Cac ban chu La thi Xuan Thu chu cua Cao Du thoi Đong Han la ban chu giai som nhat cua sach nay.
Tat Nguyen đoi nha Thanh co La thi Xuan Thu tan hieu chinh.
Nam 1963 co La thi Xuan Thu tap thich cua Hua Duy Duat.
Nam 1984 co La thi Xuan Thu hieu thich cua Tran Ky Du.


Ban dich tieng Viet La thi Xuan Thu, Ngo Tran Trung Nghia dich, NXB Van hoc, 2023.


Xem them La Bat Vi
Tan Thuy Hoang


Tham khao Cat Kiem Hung chu bien (2006), Buoc thinh suy cua cac trieu đai phong kien Trung Quoc, tap 1, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Bai gioi thieu La Thi Xuan Thu cua Phan Van Cac (2009), Nha xuat ban Lao đong
Su ky Tu Ma Thien, thien:
Truyen La Bat Vi


Chu thich Lien ket ngoai Toan van "La Thi Xuan Thu" bang Trung van
Trich đoan La Thi Xuan Thu trong Co hoc tinh hoa