Anh Due Hoang thai tu (chu Han: 英睿皇太子, 6 thang 4 nam 1780 - 20 thang 3 nam 1801), ten that la Nguyen Phuc Canh (阮福景), tuc goi la Hoang tu Canh (皇子景), Đong cung Canh (東宮景) hay Ong Hoang Ca, la vi hoang thai tu đau tien duoi trieu nha Nguyen trong lich su Viet Nam.
Ong la đich truong tu cua vua Gia Long (Nguyen Anh), chao đoi vao nhung nam ma vua cha đang phai luu lac o mien Nam vi su truy đuoi cua nha Tay Son. Tu nam 1783 đen 1789 ong theo Giam muc Pigneau de Behaine (Ba Đa Loc) sang cau vien trieu đinh Bourbon nuoc Phap đe giup đo cho nha Nguyen chong lai Tay Son, tuy nhien khong đat đuoc thoa thuan chinh thuc nao. Sau khi ve nuoc, ong đuoc lap lam Đong cung The tu nam 1793 va nhieu lan theo vua cha ra chien truong hoac đam nhan vai tro nhiep chinh o hau phuong.
Đong cung Canh qua đoi vi benh đau mua nam 21 tuoi, mot nam truoc khi Nguyen Anh thong nhat đat nuoc, vi the ong khong bao gio đuoc buoc len ngoi Hoang đe. Cai chet cua ong dan đen cuoc tranh cai ve nguoi ke vi trong trieu đinh nha Nguyen ma ket cuc Hoang tu thu xuat Nguyen Phuc Đam vuot qua 2 vi chau đich ton cua vua Gia Long đe buoc len ngoi Thai tu, cung chinh la vua Minh Mang sau nay.


Tuoi tre = Than the =

Nguyen Phuc Canh chao đoi vao ngay Tan Ty thang 3 (am lich) nam Canh Ty, tuc ngay 6 thang 4, nam 1780  tai Gia Đinh. Ong la con trai truong trong so nhung nguoi con song đen tuoi truong thanh cua vua Gia Long (Nguyen Anh), khi đo con xung la Nguyen vuong o thanh Gia Đinh. Me ong la vo ca cua Nguyen Anh, Nguyen phi Tong Thi Lan tuc Thua Thien Cao hoang hau. Đung ra thi truoc Hoang tu Canh, Tong hoang hau con ha sinh mot nguoi con trai nua ten la Chieu nhung chet yeu, cho nen Hoang tu Canh đuoc coi la con trai truong va cung la nguoi con đich xuat duy nhat cua Nguyen Anh.
Bay gio tinh hinh mien nam roi ren, o đat Quy Nhon tu nam 1771 co ba anh em Nguyen Van Nhac, Nguyen Van Hue va Nguyen Van Lu phat co khoi nghia, su goi la cuoc Khoi nghia Tay Son. Chinh quyen nha Nguyen suy yeu, bi Tay Son lan buc phai lui tu Phu Xuan ve Gia Đinh. Đen nam 1777, Tay Son tien đanh Gia Đinh, bat giet Thai Thuong vuong Nguyen Phuc Thuan, Tan Chanh vuong Nguyen Phuc Duong cung hau het tong that ho Nguyen. Nguyen Anh may man tron thoat đuoc va sau đuoc cac tuong ton len ngoi Chua vao nam 1780.


= Lenh đenh o hai ngoai =

Tuy nhien Tay Son van lien tuc tan cong mien Nam, Nguyen vuong phai lien tuc bo chay. Mua ha nam 1783, Nguyen vuong bi thua o đao Diep Thach va tim đuong chay tron sang Xiem La, truoc khi đi ong nho cay mot Giam muc ung ho minh la Pigneau de Behaine (Ba Đa Loc, tuc goi la Cha Ca) sang cay nho nuoc Phap giup đo, đong thoi đua Hoang tu Canh đi theo đe lam con tin. Nam đo Hoang tu Canh moi co 4 tuoi, đen lay tu biet, Chua va ba Nguyen phi gat nuoc mat tien đua. Nhung vi trai gio tro troi nen thuc chat mai đen nam sau tuc 1784 thi đoan nguoi moi khoi hanh. Cung đi voi Hoang tu Canh va Ba Đa Loc con co cac quan Pham Van Nhan va Nguyen Van Liem.
Mua xuan nam At Ty (1785), đoan su gia đen Pondichery, mot thuoc đia cua Phap o An Đo va phai dung chan o đay vi nuoc Phap co bien. Thang 7 nam 1786, vien quan tran giu Pondichery moi cho thuyen Arethuse đon đam nguoi Hoang tu Canh va Ba Đa Loc đen nuoc Phap, con cac quan nguoi Viet tro ve Vong Cac voi chua Nguyen. Chi con Hoang tu Canh cung Ba Đa Loc đen nuoc Phap vao thang 2 nam sau va ho đuoc Phap hoang Louis XVI tiep đai theo le danh cho Quoc vuong. Ngay 5 thang 5 nam 1787, ho vao trieu yet o cung đien Versailles. Hoang tu Canh dang ve khoi ngo, rat đuoc chu y. Giam muc thue Leonard (nguoi hau chai toc cho Vuong hau Maria Antonia cua Ao) sua toc cho Hoang tu, bo khan nhieu thay bang khan linh (satin) đo that mui (noeud), do Leonard ve kieu. Lai may cho Hoang tu mot bo y phuc kieu Phap pha A đong, bo ao dai, quan lua, va thue hoa si Mauperin ve chan dung Hoang tu Canh mac ao đo, đi hia đo, tay phai đat len mot cai mu, đau quan khan Leonard. Buc tranh nay đuoc trung bay o Academie Royale de Peinture et Sculpture (Han lam vien Hoi hoa va Đieu khac) nam 1791, sau do Hoi Truyen giao nuoc ngoai o Paris giu.
Trong mot la thu gui nam 1885 tu Pondichery cho Giam đoc Hoi Truyen giao nuoc ngoai MEP, Ba Đa Loc đanh gia cong viec cua minh:

"Toi can su giup đo cua quy vi trong viec giao duc vi Hoang tu be nho do toi phu trach...Toi muon day theo truyen thong đao Thien Chua.... Hoang tu moi len sau tuoi ma đa biet đoc kinh va het long mo đao...rat men toi chu khong nho gi đen cha me hay cac ba nhu mau....Neu sau nay cha cua Hoang tu co xoay ra than thien voi nguoi Anh hay nguoi Hoa Lan thi han quy vi cung thay viec day do, uon nan ong Hoang nho be nay huu ich biet chung nao."
Ngay 21 thang 11 nam 1787, Hiep uoc Versailles đuoc ky boi Armand Marc, ba tuoc Montmorin, Bo truong Bo Ngoai giao va Hai quan, va Ba Đa Loc, Đac su Nguyen vuong Anh. Theo 2 đieu khoan chinh cua hiep uoc, thi vua Louis XVI hua se giup đo Nguyen Anh đe lay lai ngoi vi, bang cach cung cap 1.650 quan (1.200 linh bo binh, 200 linh phao thu va 250 linh da đen Cafres) va 4 chien ham. Đoi lai, Nguyen vuong se nhuong han đao Con Lon (nguoi Phap ghi la Pulo-Condore), đong thoi cho Phap thue cang Đa Nang (nguoi Phap ghi la Tourane) voi gia uu đai, kem theo đoc quyen kinh doanh.
Thoi gian Hoang tu Canh o Phap cung trung vao giai đoan ma Thomas Jefferson (1743 - 1826), vi tong thong Hoa Ky tuong lai, đang lam đai su o Phap (1784 - 1789). Jefferson to ve quan tam đen xu Nam Ky va to y đinh muon thu thap nhung giong lua cua Đang Trong ve trong o nuoc My, vi the ong ta đa đich than toi gap Hoang tu Canh đe ngo loi xin. Ve sau ong co khang đinh rang Hoang tu Canh đa đong y voi đe nghi cua minh, nhung rot cuoc ve sau Hoang tu mat som, viec nay khong thuc hien đuoc.


= Ve nuoc =
Mua nam nam ay, nuoc Bo Đao Nha sai vien tuong An Ton Loi mang quoc thu va pham vat đen gap Nguyen vuong đang luu vong o Vong Cac (Bangkok), xin Vuong vao o o thanh Goa, tu noi la đa co 56 chiec thuyen chien đe đoi đen giup. Khi ay nguoi Xiem khong con man ma gi voi Nguyen Anh sau that bai o Rach Gam - Xoai Mut. Nguoi Xiem thay nguoi Bo đen lien lac voi chua Nguyen, co y khong bang long nen chua Nguyen phai tu ta va tien An Ton Loi ve nuoc. Tu đo Nguyen vuong đem long ghet nguoi Xiem va mat bao tuong si đinh ke tro ve nuoc.
Mua thu nam 1787, nhan Nguyen Hue ban lo viec o Bac Ha, Nguyen Anh thua co ve chiem lai mien Nam. Khi ve nuoc, vo chong chua rat nho Hoang tu, ben sai Ho bo la Tran Phuoc Giai, quan Tieu sai đoi la Tong Phuoc Ngoc đi đon ong ve. Đoan nguoi cua Hoang tu Canh roi Phap quoc thang 12 nam 1787 tren chuyen tau Dryade va cap ben Pondicherry vao ngay 18 thang 5 nam 1788. Viec thi hanh hiep uoc Versailles gap kho khan vi Conway, toan quyen Phap o Pondichery, gui thu ve trieu đinh Phap to y ngan can. Sau cung chinh vua Louis XVI, theo bao cao cua Conway, đoi y, lenh cho Conway khong giup Nguyen Anh. Trong suot thoi gian nay, Nguyen Vuong viet nhieu thu gui Hoi thua sai Macao hoi tin con trai, nhung hau nhu ong khong nhan đuoc tin tuc gi ca.
Ho o lai đo hon 1 nam tu thang 5 nam 1788 đen thang 6 nam 1789. Ngay 15 thang 6 nam 1789, đoan su gia ve Viet Nam tren chuyen tau Meduse. Ngay 24, Nguyen Phuc Canh va Ba Đa Loc ve đen Sai Gon. Vuong an ui Canh rang

Con ta đi goc bien chan troi đa 6 nam nay, ngay nay đuoc hoi hop la su may troi giup cho.
Cung theo ve voi Ba Đa Loc va Hoang tu Canh la mot so nguoi Phap nhu: Philippe Vannier (ten Viet la Nguyen Van Chan), Jean-Baptiste Chaigneau (ten Viet la Nguyen Van Thang). Nhung nguoi nay theo ve voi nha Nguyen nham tranh cuoc cach mang đang ruc rich o đat nuoc ho. Tu nam 1789 đen 1793, Hoang tu van o cung voi Ba Đa Loc tai mot ngoi nha rieng goi la dinh Tan Xa, hay dinh Giam muc.


Thai tu nha Nguyen = Sach lap Đong cung =

Sau khi Hoang tu tro ve, cac quan khi ay đeu tau xin cho Hoang tu len chinh vi Đong cung, nhung Nguyen vuong cho la Canh tuoi con nho, nen tam gac viec ay đi. Mai đen mua xuan nam Quy Suu (1793), Hoang tu Canh đa 14 tuoi, cac quan lai dang bieu xin lap tu. Nguyen Anh moi nghe theo, sach lap Hoang tu Canh lam Đong Cung, gia phong Nguyen Suy Quan cong (元帥郡公), đuoc dung phu Nguyen Suy, đuoc ban an Đong cung chi an. Sac phong viet rang

Cha co con nhu troi co nguyen khi. Nguyen khi lon len, thi đao troi moi thinh. Ho co nganh nhu song co nhanh, nhanh tren ma sau, thi dong song cang xa. Cho nen thanh đe minh vuong, đuong luc thai binh, con nghi lap ngoi thai tu; huong nay đanh đong đanh tay, đuong luc dep loan, ha quen dung nguoi noi ngoi! Nguyen Phuoc Canh la con ca cua nha, la vua sau cua nuoc. Hoc thi lo cau van chuong le nhac, gan theo nhung buc hien luong; đao thi lo tim tam phap thanh hien, nho cay cac quan su pho. Tuy trac tuoi hay con non tre, viec nen chang chang khac moi nguoi; nhung gian hiem đa tung trai quan, lich so troi tat o con đo. Nay lap lam Đong cung Canh quan cong, đe thong nhat long dan, hop loi nghi luan. Phai lam cho tam đuc xung anh sang cua Tien tinh; khien cho nguoi đoi tham on sau cua Tieu hai.
Dung phu Nguyen suy, đat lieu thuoc, lay van vu đai than (Le bo 1 vien, pho tuong 1 vien) giup lam viec phu, viec nho do cac đai than phan xu, viec lon bam Suy phu quyet đinh, đo goi la đe cho Đong cung lam quen voi viec chanh su. Vuong cho rang Đong cung con tre tuoi, muon đuoc Thai pho Thai bao tot đe giup, ben theo loi Tong Phuoc Đam ma dung nha Thai hoc, đat mot Đong cung phu đao, 2 thi giang, 8 Han lam thi hoc, 6 Quoc tu giam thi hoc, moi ngay hai buoi hop cac quan đoc hoc o nha thai hoc đe giang ban kinh su. Pham Đong cung noi gi lam gi, thi hoc phai ghi het, moi thang mot lan tien len vua xem, đe xem đuc nghiep tien ich the nao. Lay Han lam vien che cao la Trinh Hoai Đuc va Le Quang Đinh lam Đong cung thi giang..


= Giao tranh voi Tay Son =

Mua ha nam đo, Nguyen Anh tan cong thanh Quy Nhon, đe Đong cung tran giu Gia Đinh, lay Pho tuong Ta quan Pham Van Nhan va Giam quan Trung dinh Tong Phuoc Đam giup viec.. Mua đong lai cu ong ra tran giu thanh Dien Khanh, co Pham Van Nhan va Tong Phuoc Đam theo giup. Du rang

Đat Dien Khanh bon mat đeu la chien truong, dan chung lam than lam roi. Ta ngay đem vat va, nem đu đang cay moi gianh đuoc mieng đat ay. Con nen chuyen tam, trong giu yen dan, ngoai lo chong giac, đe đap tam long mong moi cua dan va khien quan giac phai so. Con phai gang lam nhu chinh ta trong thay. Va lai tu xua cac đe vuong, khong ai la khong hoc, the cho nen Thai Giap hoc ma lam chau hien vua Thang, Thanh vuong hoc ma lam vua hien nha Chu. Con khi luc viec binh thu roi, nen tuan theo loi su pho, sieng giang kinh sach, hoc đe noi sang, ngay khong choi roi, thi khi co viec binh nhung đa co the biet sai tuong đieu binh; trong luc thai binh, cung biet te nha tri nuoc. Đen nhu nguoi ben ta ben huu, nen chon nguoi ngay thang, khong the o lien voi nguoi khong đung đan. Ra đo thi phai co gang đay.
Thang 3 nam 1794, vua Canh Thinh nha Tay Son sai tuong la Tran Quang Dieu đem thuy binh vao cua bien Nha Trang, Nguyen Van Hung đem bo binh đen Binh Khang, hop quan lai tien sat đen thanh Dien Khanh, bo vay ba mat. Cac gian điep cua nha Nguyen bao tin ve Gia Đinh. Nguyen vuong ban chieu cho Đong cung chinh đon tuong si, phong bi nghiem can. Đong cung dang bieu tau bay viec quan trong thanh thieu luong thuc, so luong con lai chi đu dung 1 thang. Vuong lien sai Nguyen Van Thanh thong linh binh thuyen cho hon 4 van phuong gao luong, nhung đen Vung Tau nguoc gio chua tien đuoc, lai sac cho Luu thu Binh Thuan Nguyen Van Tanh theo đuong bo cho 3.000 phuong gao kho đi suot ngay đem, đe san ma chi phat.
Nguyen Van Hung voi 40.000 quan đang xam pham đia phan Phu Yen. Luu thu Nguyen Van Nhan cap cao ve Dien Khanh. Đong cung ra lenh co giu đe cho vien binh. It lau sau Phu Yen bi mat, Nguyen Van Nhon chay ve Dien Khanh giua đuong hanh quan thi gap truy binh Tay Son đuoi theo. Đong cung sai Tran Van Tin ra tiep chien, đanh bai Tay Son o Thanh Khe. Nhung quan Tay Son lai nhanh chong đen tiep ung, Tran Van Tin lai phai rut lui. Tay Son thua thang keo toi vay thanh Dien Khanh. Nhan cho rang quan it khong chong noi, goi Vo Van Luong vao thanh chong giu, sai Mac Van To va Nguyen Đuc Thanh đong đon o Tam Đoc (Ba Ngoi), Nguyen Van Nhon đong đon o Long Cuong (Go Rong), Nguyen Long đong đon o Thuong đao, đe ngan quan giac va thong đuong tiep vien tu Gia Đinh.
Sau đo quan tiep vien cua Nguyen Van Thanh đen, ben cung Nhan tien đong o cac xu Phong Loc va Truong Kieu, hai ben cam cu voi nhau o cong thanh. Nguyen Anh viet thu cho Đong cung rang

Giac cay đong ma kieu, khong đang lo. Con nen cung cac tuong giu thanh cho vung, khong bao ngay nua đai binh se toi. Neu bo thanh ay thi tu Chanh pho tuong tro xuong đeu lay quan phap tri toi.
Sau đo than hanh dan đai binh đen cuu vien. Quan Tay Son nghe thay Nguyen vuong đen thi giai vay Dien Khanh, chay ve cac huong Quy Nhon va Phu Yen. Thay cac tuong Tay Son Nguyen Van Hung, Nguyen Van Chan o trong cua bien chen cho hiem chong giu; cung Nguyen Van Huan giu cho Van Son va Tran Viet Ket giu bao Ha Nha, Đong cung xin đi đanh cac noi nay. Nguyen vuong khong theo cach đo ma lenh cho cac tuong tuy đia the đat đon bao o khoang La Thai va Ha Nha, lai đat them trong binh o Cu Mong, đe giac lui thi ta tien cho khi pha đuoc thuy binh giac thi se đanh up lay thanh Quy Nhon.
Đong cung đoc xuat bo binh cac đao theo đuong thuong đao đanh up pha ba đon Ha Nha, Thi Da, Chu Son, bat đuoc hon 2000 quan giac, đo đoc giac la Nguyen Van Man bo chay. Sau đo ong theo lenh vua cha ma keo quan ve đon Tan Thi. Thang 8 nam đo Nguyen vuong thay ong kho nhoc mai o ngoai, moi sai Vo Tanh thay giu thanh Dien Khanh, ra lenh cho ong đem quan thuoc bo cua ong coi ve Gia Đinh truoc.
Mua xuan nam 1795, Nguyen vuong than chinh ra thanh Dien Khanh, đe Đong cung o lai tran giu Gia Đinh, lay Pho tuong Ta quan Pham Van Nhan, Giam thanh su To Van Đoai, Le bo Nguyen Đo, Tham muu Nguyen Thai Nguyen, Ho bo Phan Thien Phuoc, Hinh bo Nguyen Van Nghi giup viec. Ong ra suc vo yen tram ho, va van tai quan nhu, ve phuong phap phong ngu, co đu đieu kien, lam cho quan dan đeu yen ca. Lai hay giai quyet kien tung, cam chi gian ta. Cac đoi Tieu sai, Tieu hau, phan nhieu hay xuong cac lang lua doi, ong xet bat ten can pham tau xin giet đi. Ai nghe thay cung khen va thoa long. Sau đo co đoi Tieu hau xuong dinh Phien Tran thu tien chieu cua xa dan, Hau quan Vo Tanh nghe biet, noi voi Đong cung xin đem viec tau len. Đong cung noi rang đap rang viec đo la do co chi du cua vua nen chung moi lam. Tanh noi:

Suy phu la ngoi thai tu cua nha nuoc, bon Tanh lam bay toi than cua nha nuoc, viec gi bat tien thi phai tau ngay, neu cu da da vang vang thi khong the goi rang nha co con biet can, nuoc co toi biet can đuoc. Neu suy phu khong noi thi Tanh cung Tien quan Hoi cung phai noi, quyet khong dam bung mieng nin lang đe phu nha nuoc. Huong chi cai te rieng cua ke sai dich ngay truoc suy phu đa xin tru, đa đuoc chua thuong khen nhan va xuong lenh cam han. Nay bon kia lai đem viec ay ma cau xin đuoc chi, chang hoa ra đe nguoi ngoai đon rang bon tieu sai chong lai suy phu a?
Đong cung lien đem viec ay tau. Vuong lai ra lenh cam.
Thang 5 nam 1797, vi quan Tay Son o Quy Nhon qua đong, khong đanh đuoc, Nguyen vuong đem chien thuyen ra cua be Đa Nang, Quang Nam, sai Đong Cung đem tuong si dinh Ta quan vao cua bien Đai Chiem, đanh lay cho Đong An o Hoi An, thang toi Chiem Dinh, chia đat đon so. Thang 6, đi đanh giac o La Qua thang tran, đuoc thuong 1000 quan tien. Khi đa keo quan ve, ong xin lam liet truyen cac be toi co long trung ro ret đe khuyen khich long nguoi. Vuong cho y.
Thang 10 nam 1798 lai linh menh tran thu Dien Khanh. Thang 12, trieu đinh ban ao ret cho Đong cung Canh va cac tuong hieu theo thu o Dien Khanh la bon Cai co thuong đao Mai Tien Van, Nguyen Van Que va Nguyen Van Nguyen. Hoang tu va cac quan van vo sai nguoi đem to khai đen Dien Khanh tien le mung tiet Chap cho Đong cung. Trong to khai hoang tu xung la bon em, quan than xung la van vo than. Mua xuan nam 1799, Vuong lai sai ban nhung đo ngu dung tang cho Đong cung o Dien Khanh. Thang 9 nam đo gap luc trieu đinh thu phuc Quy Nhon va đoi ten la Binh Đinh, ong lai đuoc trieu ve Gia Đinh.


Tinh cach = Thai tu nhan hau =
Đong cung thien tu thong sang, hoc qua kinh su, thich nghe loi noi thang. Nam 1797, Nguyen vuong sai Le bo Ngo Tung Chau hiep cung nguyen Le bo kiem Đoc hoc Nguyen Thai Nguyen phu đao Đong cung. Tung Chau la nguoi Tan Binh dinh Phien Tran, nguoi thanh liem, hoc hanh thuan chinh, Nguyen Anh đac biet đe y, nen co menh nay. Tu đo Ngo Tung Chau cung ra suc day bao, sua chua cho ong, noi thang khong giau giem, ma ong đoi voi Tung Chau cung ton kinh theo le voi nguoi thay. Mot hom giang thien Nhac ky, Tung Chau noi rang

Nguoi đoi xua lam nhac cung troi đat cung khi hoa.
Đong cung đap

Nguoi đoi xua lam nhac nhu the đe cam đong đen troi đat, quy than. Nay cung te o mieu theo tuc dung bon nu nhac, cheo hat, la rat vo vi.
Giang ban đen đem khuya, van khong biet moi. Khi Tung Chau khen ngoi ong cham đoc sach, ong đap

Han Cao To, Tong Thai To đeu la vua gioi dung nen co nghiep. Han Cao To thi noi: Ta vi ngoi tren cat ngua ma đuoc thien ha, dung thi thu lam gi ma Tong To thi tuy o trong quan chua tung bo quyen sach, chi mot viec ay đu biet hai vua kia đa cach nhau xa lam.
Bay gio trong nuoc chien tranh lien mien, tinh trang tron linh rat nhieu, nen co lenh bat vo con linh tron giam lan lon o trai giam quan, Đong cung thay the, tau rang:

Con trai con gai co phan biet, la phep đoi co. Nguoi đan ba giam giu o cho kin mot đem, suot đoi kho noi cho minh bach đuoc. Nay cho lam so giam rieng biet.
Nguyen vuong nghe theo.
Mua đong nam 1798, Đong cung thay Nguyen Van Thanh tran thu Dien Khanh, Ba Đa Loc, Tong Viet Phuoc đeu le thuoc theo cung. Viet Phuoc thuong cay the buc hiep Ba Đa Loc ma Đong cung van lam ngo cho qua. Nguyen vuong biet đuoc moi bao rang

Pham nhan hau cung phai đi chung voi qua quyet, moi nen viec. May tran giu Dien Khanh, viec o ngoai cua kinh thanh tro ra đeu phai trong coi ca the ma Phuoc truoc đa cay quyen lam oai sau lai vo le voi nguoi su pho ma may cu nin nhin chang phai la qua nhu nhuoc u. Tu ray ve sau tu pho tuong tro xuong, ai khong theo lenh thi chem đau đe nghiem tuong lenh.
Viet Phuoc tu đo moi biet so set. Đong cung o ngoai thuong gui thu tham khoi suc khoe ba Nguyen phi. Ba đua thu nghiem trach nhieu lan thi ong moi thoi.
Tinh Gia Đinh co nhieu ke tron sai dich vao chua o. Co nha su ten Cao pham toi, vua muon giet va truyen lenh pham cac su tang duoi 50 tuoi đeu phai chiu sai dich nhu nguoi thuong. Cac quan co y ngan can, vua con do du thi Ngo Tung Chau, vi trong đao Nho, noi voi Đong Cung rang vua bai tru đao Phat nhu the la viec rat hay, bay toi đa khong biet tan thanh lai con can ngan la ruom loi, cai hai ve đao Phat, đao Lao con qua hon đao ho Duong, ho Mac. Đong Cung nghe theo, dang so chi trich cai bay cua cac nha su, vua moi quyet đinh.
Mua ha, thang 4, nam 1800 lay hang than la Nguyen Gia Cat, tien si nha Le lam Đoc hoc, hau Đong cung (luc nay Ngo Tung Chau đa tu sat sau khi thanh Quy Nhon that thu truoc Tran Quang Dieu), Thi lang Mai Huy Đuong, Le Đinh Ky, Nguyen Danh Xan va Nguyen Nhu, Cap su trung Nguyen Huy Han va Nguyen Huy Bao, Han lam Vu The Nho, sung Han lam vien, Thi giang.
Thang 7 nam đay, Tran Quang Dieu cua Tay Son keo quan vay thanh Binh Đinh. Nguyen vuong than hanh dan quan cuu vien, đe Đong cung o lai tran thanh Gia Đinh. Gap khi tinh Ha Tien đoi, Cai co la Mac Tu Thiem sai dan mua thoc o Kien Giang, Long Xuyen, quan o đay khong cho mua, Tu Thiem xin trieu đinh, ong noi rang

Buon thoc đua ra bien, tuy co đieu cam, nhung dan Ha Tien cung la con đo cua trieu đinh, ha no ngoi ma coi dan lan xuong ngoi lach chet u?
Moi cho ban thoc cho nguoi Ha Tien, nho vay cuu đuoc dan qua con đoi. Bay gio Đong cung Canh thay xa gia đi đanh giac, binh cac dinh Gia Đinh đeu đieu đi ca, xin lap them chi binh, chieu mo nhung quan tron va nhung dan ngoai tich bo vao cho đu canh giu. Vua y cho. Tuy nhien cac tuong o dinh Vinh Tran bat linh bat ca nhung nguoi dan chua đen 18 tuoi, dan phan nhieu khong chiu noi. Đong cung nghe tin quo trach, ra lenh phai theo y nguyen cua dan, khong đuoc lam dan so hai. Nam ay Gia Đinh đuoc mua, Đong cung Canh dang so tau va noi

Nhan nay mua roi, xin bat 10.000 dan phu va so nguoi đon đien lay ba phan muoi, uy cho Cong bo Tran Van Thai đem đi Quang Hoa lay go van cho ve, đong them 50 chiec thuyen đi bien, đe san cho quan dung.
Vuong cho loi ay la đung.
Hoang tu Canh co ngoai hinh đep đe va sang trong, sau nay Shihoken Seishi, thuy thu Nhat, khi sang Gia Đinh, đuoc vao yet kien chua Nguyen, đa viet

Thai tu đo trac hai muoi tuoi, rat đep va sang trong khong ai sanh noi. Trong tat ca cac nuoc ma toi ghe qua tren đuong tro ve [Nhat], chung toi chua thay ai đep nhu ong.


= Than thien voi đao Thien Chua =
Do đi theo Giam muc tu nho nen Đong cung rat co cam tinh voi nguoi phuong Tay va đao Thien Chua, khi moi ve Viet Nam Ba Đa Loc khong thanh cong trong viec thuyet phuc Gia Long cai sang Cong giao nhung ong ta cung khien Hoang tu Canh tro thanh 1 nguoi sung đao. Luc đau Hoang tu con khong chiu quy bai truoc bai vi to tien khien vua cha rat buon long, sau nho co ba Nguyen phi day do moi cai thien đuoc. Trong mot la thu đe ngay 11 thang 4 nam 1801 gui cho Letondal, L. Barisy viet rang :Đong Cung la nguoi đa ra mat che cho cho tat ca nhung nguoi Au, đa bao ve cho đao Thien Chua... đich thuc la mot nguoi ban thanh that.


Hau su = Menh bac mat som =
Mua xuan nam Tan Dau (1801), ong bi benh đau mua va mat vao ngay 7 thang 2 nam Tan Dau (tuc 20 thang 3 nam 1801), huong duong 22 tuoi. Co kha nang ong đa tien hanh qua le rua toi truoc luc mat va cung co nguoi nghi ngo cai chet cua ong la do bi đau đoc.
Thai tu Canh o ngoi 8 nam, tung nam viec quan, tran thu đat Gia Đinh, uy đuc lan rong trong ngoai, đuoc vua cha Nguyen Anh đat rat nhieu ki vong cho nguoi noi nghiep tuong lai. Ngay ong mat, Nguyen Anh rat la đau xot, nhung vi đang o ngoai mat tran nen khong the du đam tang cua con đuoc, chi sai Nguyen Van Nhan, Nguyen Tu Chau cung bo le sua viec tang. Sac cho thanh Gia Đinh đinh viec te tu lon nho cho đen ngay an tang moi thoi. Binh Khang, Binh Thuan thi đinh 13 ngay. Ve viec gia thu thi thanh Gia Đinh đinh 60 ngay, Binh Khang, Binh Thuan đinh 30 ngay. 
Đong cung Nguyen Phuc Canh đuoc an tang tai huyen Binh Duong thuoc phu Tan Binh tran Gia Đinh. Nam 1802, Nguyen vuong tieu diet Tay Son, đat nien hieu la Gia Long nam 1806 len ngoi Hoang đe lap ra Vuong trieu Nguyen. Thang 9 nam 1805, cho tho Đong cung o Ta vu nha Thai mieu, cho ten hieu la Anh Due Hoang thai tu (英睿皇太子), lap nha tho o xa Vi Da.Nam thu 8, đua ve tang o xa Duong Xuan.
Mua thu thang 7 nam 1823, vua Minh Mang cho sua nha tho cua Anh Due thai tu. Đen nam 1884, vi ki vao thuy hieu Duc Tong Anh hoang đe (Tu Đuc) nen cai xung la Tang Due Hoang thai tu. Cung nam đo vi co nha tho bi nat hong, vua Kien Phuc cho ruoc than chu ve đat tho phu o Hung mieu.


= Vo con chiu nhuc =

Nguyen Phuc Canh mat, đe lai mot vo la Tong Thi Quynh (宋氏瓊), - 27 thang 6, 1824) va hai nguoi con trai la Nguyen Phuc Đan (阮福旦), tuc Hoang ton My Đuong va Nguyen Phuoc Kinh tuc Hoang ton My Thuy. Đang le My Đuong voi than phan chau đich ton se la nguoi ke vi cua nha Nguyen, nhung moi viec lai khong dien ra theo huong nhu the.
Luoc thuat theo Đai Nam chinh bien liet truyen (So tap, Quyen 2):

Truoc đay, thay vua o ngoi ma tuoi đa cao, cac quan lien xin lap ngoi tru vi trong so đo, co nguoi đe nghi thang la nen lap Hoang ton Đan nhung vua khong nghe.
Nam 1817, Gia Long lap Hoang tu Đam, la con cua Thu phi ho Tran, lam Thai tu, phong My Đuong lam Ung Hoa cong, My Thuy lam Thai Binh cong. Nam 1820, Thai tu Đam len ke vi tuc la vua Minh Mang. Nam 1823, Minh Mang ban bai tho Đe he thi va cac bai tho Phien he thi, trong đo Hoang ton Đan đoi ten thanh My Đuong, la nguoi đung đau đe nhat chinh he cua Anh Due hoang thai tu, đuoc ban cho mot bai tho đe đat ten lot cho con chau nhu sau:

My Le Tang Cuong Trang/Lien Huy Phat Boi Huong/Lenh Nghi Ham Ton Thuan/Vy Vong Bieu Khon Quang.
Nam Minh Mang thu 5 (1824), co nguoi bi mat to cao rang My Đuong tu dam voi me ruot. Khong ro thuc hu cau chuyen nay ra sao hay chi la loi đon đai trong cung cam, cung khong thay co đieu tra nghi đinh gi ca, ma chi thay vua Minh Mang sai Le Van Duyet thi hanh an dim chet ba Tong Thi Quynh đong thoi tuoc đoat toan bo danh hieu cua My Đuong, giang lam thuong dan. Nguoi đoi sau cho rang đo la vu an oan, do vua Minh Mang bay ra nham triet ha the luc dong truong, đam bao cho ngoi vi cua minh.
Nam 1826, Thai Binh cong My Thuy mac chung hoac loan cap tinh ma chet, thuy la Man Khac, khong co con trai noi dong. Vua cho lay con truong cua My Đuong la Le Chung (1821 - 1879), tap phong lam Ung Hoa Hau đe lo viec phung tho Anh Due Hoang thai tu. Đen nam thu tam (1827), đoi phong Le Chung lam Thai Binh Hau. Sau nay con nuoi cua Le Van Duyet la Le Van Khoi khi noi day chong lai trieu đinh Minh Mang đa lay danh nghia ton pho hau due cua Đong cung Canh.
Nam 1833, vua theo bon Phan Huy Thuc, Ton That Bang, cho chep ten cac con cua My Đuong vao so ton that, đen nam 1837 lai tuoc bo đi. Tru Le Chung đuoc cho mien nghi vi đe giu viec te tu cho Đong cung Canh, con nhung nguoi con khac la Le Ngan, Thi Van, Thi Dao đeu bi truat lam Thu nhan, tuoc bo ten trong so tong that. Nam 1848, Đai hoc si đien Đong Cac la Vu Xuan Can dang bieu noi ve cong lao cua Thua Thien Cao Hoang hau va Anh Due Hoang thai tu, ma toi cua My Đuong chi la lam mat luan thuong cua ban than ma thoi, va tau xin tan phong cho Le Chung va cap luong bong hang thang cho My Đuong. Vua Tu Đuc chuan theo, sau đo cho tuan theo viec nam 1833, phuc lai ten con chau My Đuong trong so tong that va cap cho luong bong hang thang cho My Đuong. Nam 1849, My Đuong qua đoi, huong tho 52 tuoi, cung nam tan Le Chung lam Cam Hoa quan cong, van giu viec te tu cho Anh Due thai tu. Nam 1865, Le Chung vi trom hut thuoc phien nen bi giang phong lam Đinh hau.
Sach Viet su giai thoai co loi ban:

Thoi ay, co hai toi thuoc hang đai ac khong the tha, ay la bat trung va that đuc. Bat trung thi con trai truong cua Hoang tu Canh chang co bieu hien gi, vay thi Minh Mang muon đuoc yen vi tren ngai, at phai khep My Đuong vao tot that đuc la thong dam voi me. Oi, gia ma My Đuong chang phai chau đich ton cua Gia Long thi đoi ong se em tham biet ngan nao... 
Le Chung sinh Ham Hoa Huong cong Tang Nhu, Tang Nhu sinh Ky Ngoai hau Cuong Đe, mot nha Cach mang chong Phap cua Viet Nam đau the ki XX.


Đanh gia GS. Nguyen Khac Thuan nhan xet: 

Moi ba tuoi đau đa phai bi đua lam con tin, lenh đenh khap chan troi goc bien, đo la mot bac phuoc. O ngoi Đong cung chua đuoc bao lau, tuoi thanh xuan đang bung suc song ma bong dung mac benh đau mua roi mat, đo la hai lan bac phuoc. Hanh trang cua Hoang tu Canh đung sai the nao, hau the se ban sau, nhung xet phan rieng đang cay chim noi nhu the, ke cung la đang thuong lam thay! .
Trich to tau cua Vu Xuan Can dang len vua Tu Đuc nam 1848

Thua Thien Cao hoang hau giup The to Cao hoang đe ta, rung bien gap ghenh, trai mui gian kho, sinh ra Anh Due thai tu, tuoi moi len 4, đa vang menh đi sang Tay duong, goc bien ben troi, mot chuyen đi 6 nam. Ngay tro ve tien phong lam Nguyen soai, chinh vi Đong cung, giu thanh Gia Đinh, tran đat Dien Khanh, thu lai Binh Thuan, lay lai Phu Yen. Khi đi theo thi coi quan, khi o nha thi coi nuoc. Ba quan vang theo menh lenh, tram ho trong nho on uy, cong nghiep ro rang, tieng tam lung lay. Chang may tuoi tre chet đi,...
Theo Đai Nam liet truyen cua Quoc su quan trieu Nguyen

Luc ong tuoi nho gap khi van nuoc gian truan, lan loi song gio, nuong than o coi xa, đi ve 6 nam. Chinh vi Đong cung vua đuoc 8 nam, khi o thi coi viec nuoc, khi đi xa thi coi viec quan, uy đuc ro ret o trong ngoai, toi khi chet, xa gan nghe thay đeu đau khoc.
Theo cu Vuong Hong Sen, cho đen ngay nay,  nguoi mien Nam sinh con ra đat ten con đua đau long luon luon la "thu hai" roi "thu ba", "thu tu", ma khong dung chu "Ca" la vi tuong niem Đong cung Canh (sinh thoi goi la ong Hoang Ca).


Xem them Gia Long
Thua Thien Cao hoang hau
Ba Đa Loc
Tong Thi Quynh
Nguyen Phuc My Đuong
Hiep uoc Versailles (1787)


Tham khao = Ghi chu =


= Chu thich =


= Thu muc =
Đinh Xuan Lam, Truong Huu Quynh (1999), Tu đien nhan vat lich su Viet Nam, Nha xuat ban Giao duc
Tran Trong Kim (1951), Viet Nam su luoc, Ha Noi: Nha xuat ban Tan Viet, Ha Noi
Quoc su quan trieu Nguyen (2006), Đai Nam thuc luc, tap 1, Ha Noi: Nha xuat ban Giao duc
Quoc su quan trieu Nguyen (2006), Đai Nam thuc luc, tap 2, Ha Noi: Nha xuat ban Giao duc
Quoc su quan trieu Nguyen (2006), Đai Nam thuc luc, tap 3, Ha Noi: Nha xuat ban Giao duc
Quoc su quan trieu Nguyen (2006), Đai Nam thuc luc, tap 4, Ha Noi: Nha xuat ban Giao duc
Quoc su quan trieu Nguyen (2006), Đai Nam thuc luc, tap 7, Ha Noi: Nha xuat ban Giao duc
Quoc su quan trieu Nguyen (2006), Đai Nam thuc luc, tap 9, Ha Noi: Nha xuat ban Giao duc
Quoc su quan trieu Nguyen (1972), Quoc trieu chanh bien toat yeu, Nhom Nghien cuu Su Đia Viet Nam
Nguyen Khac Thuan (1998), Viet su giai thoai, tap 8, Ha Noi: Nha xuat ban Giao duc
Pham Van Son (1959), Viet su tan bien, quyen 3, Sai Gon: Co so xuat ban Đai Nam
Pham Van Son (1983), Viet su toan thu
Nguyen Luong Bich, Pham Ngoc Phung (1976), Tim hieu thien tai quan su cua Nguyen Hue, Nha xuat ban quan đoi nhan dan
Khuyet danh (1903), Su ki Đai Nam Viet quoc trieu, Sai Gon: Saigon Imprimerie de la Misson a Tan Dinh
Vuong Hong Sen (2018), Sai Gon nam xua, Thanh pho Ho Chi Minh: Nha Xuat Ban Tong hop TP.HCM
Hoi đong tri su Nguyen Phuoc toc (1995), Nguyen Phuoc toc the pha, Hue: Nha xuat ban Thuan Hoa, Hue
Quoc su quan trieu Nguyen (2006), Đai Nam liet truyen, tap 2, Hue: Nha xuat ban Thuan Hoa
Thuy Khue (2015), Vua Gia Long va nguoi Phap, Paris: Nha xuat ban Hong Đuc
Ngo Giap Đau (1993), Hoang Viet long hung chi (Ngo Đuc Tho, Mai Xuan Hai, Nguyen Van Nguyen dich), Nha xuat ban Van hoc
Quynh Cu, Đo Đuc Hung (2005), Cac trieu đai Viet Nam, Ha Noi: Nha xuat ban Thanh nien
Nguyen Khac Thuan (1995), The thu cac trieu vua Viet Nam, Ha Noi: Nha xuat ban Giao duc
Chapuis, Oscar (1995), A History of Vietnam, Greenwood Publishing Group
Tran Nam Tien (2005), Ngoai giao giua Viet Nam va cac nuoc phuong Tay duoi trieu Nguyen (1802 - 1858), Thanh pho Ho Chi Minh: Nha xuat ban Đai hoc quoc gia TP.HCM
Viet Nam Expose By Gisele Luce Bousquet, Pierre Brocheux
Mantienne, Frederic 1999 Monseigneur Pigneau de Behaine Eglises d'Asie, Serie Histoire, ISSN 12756865 ISBN 2-914402-20-1
McLeod, Mark W. The Vietnamese response to French Intervention, 1862-1874 Greenwood Publishing Group, 1990 ISBN 0-275-93562-0


= Lien ket ngoai =
Nguyen Phuc Canh
Tong Thi Quyen, mot bi kich noi vuong trieu Nguyen.
Đong cung nhut trinh