Cong hoa Nhan dan Ba Lan (1952–1989), truoc đay la Cong hoa Ba Lan (1944–1952), la mot quoc gia o Trung Au ton tai nhu tien than cua Cong hoa Ba Lan dan chu hien đai. Tu nam 1944 đen nam 1952, quoc gia nay đuoc goi la Cong hoa Ba Lan, va cung thuong đuoc goi đon gian la Ba Lan. Voi dan so khoang 37,9 trieu nguoi gan cuoi thoi ky ton tai, đay la quoc gia cong san va khoi Đong Au đong dan thu hai o Chau Au, sau Lien Xo va la mot trong nhung ben ky ket chinh cua lien minh Hiep uoc Warsaw. Thanh pho lon nhat va thu đo chinh thuc ke tu nam 1947 la Warsaw, tiep theo la thanh pho cong nghiep Łodz va thanh pho van hoa Krakow. Quoc gia nay co bien gioi voi Bien Baltic o phia bac, Lien Xo o phia đong, Tiep Khac o phia nam va Đong Đuc o phia tay.
Lanh tho Ba Lan đa đuoc giai phong khoi su chiem đong cua Đuc vao nam 1944-1945. Ban đau, viec quan ly Ba Lan đuoc thuc hien boi Uy ban Giai phong Quoc gia Ba Lan va Hoi đong Nhan dan Quoc gia duoi su lanh đao cua Bolesław Bierut. Vao thang 6 nam 1946, mot cuoc trung cau dan y đa dien ra o Ba Lan, bai bo thuong vien va xac nhan su đong y cua cong chung đoi voi viec thuc hien cac cai cach xa hoi chu nghia. Vao thang 1 nam 1947, cuoc bau cu quoc hoi đa đuoc to chuc, trong đo cac đang canh ta gianh chien thang ap đao. Mot thoi gian ngan sau đo, mot "Hien phap nho" tam thoi đa đuoc thong qua, theo đo ten chinh thuc cua Ba Lan van đuoc giu la "Cong hoa Ba Lan" (tieng Ba Lan: Rzeczpospolita Polska). Nam 1952, hien phap vinh vien cua Ba Lan đa thay the hien phap tam thoi, va ten "Cong hoa Nhan dan Ba Lan" đa đuoc chinh thuc hoa. Nam 1956, Bierut qua đoi. Sau su kien "Thang Muoi Ba Lan", Władysław Gomułka đa len nam quyen (ong đa tung la Tong bi thu Đang Cong nhan Thong nhat Ba Lan tu nam 1943 đen 1948). Ban đau, ong đuoc coi la mot nha cai cach (đay la ly do nhung nam đau tien cua ong đuoc goi la "Thoi ky tan bang Gomułka"), nhung đen giua thap nien 1960, ong tro nen bao thu hon, ung ho viec đua quan đoi Hiep uoc Warszawa vao Tiep Khac nam 1968 va đan ap phe đoi lap chong cong san. Nam 1970, quyet đinh tang gia luong thuc đa dan đen cac cuoc bieu tinh va đinh cong hang loat, khien Gomułka tu chuc.
Gomułka đuoc thay the boi Edward Gierek, mot chinh tri gia mem mong hon, nguoi ung ho viec tim kiem thoa hiep voi xa hoi va hop tac voi Giao hoi Cong giao (đac biet, ong cho phep Giao hoang John Paul II, nguoi goc Ba Lan, vao đat nuoc). Duoi thoi ong, Ba Lan tro thanh quoc gia tu do nhat trong so cac quoc gia Khoi Warszawa. Cuoi thap nien 1970, tinh hinh kinh te trong Ba Lan bat đau xau đi, dan đen su gia tang tinh than chong cong san, va Gierek mat dan su ung ho trong đang cung nhu long tin cua gioi lanh đao chinh tri Lien Xo. Vao mua he nam 1980, cac cuoc đinh cong quy mo lon bung no, dan đen viec ky ket cac Thoa thuan Thang Tam, mot trong nhung hau qua cua no la su ra đoi cua cong đoan "Solidarnosc" (Đoan ket). Đieu nay đa lam giam long tin cua đang vao Gierek va vao thang 9 nam 1980, ong bi bai chuc. Ong đuoc thay the tam thoi boi Stanisław Kania, nguoi cung co gang đam phan voi cac cong đoan đinh cong nhung khong thanh cong. Nhan thay rang khong the cai thien tinh hinh trong nuoc va cung co che đo ma khong su dung vu luc, Đang Cong nhan Thong nhat Ba Lan đa bo nhiem Wojciech Jaruzelski lam Tong bi thu vao thang 10 nam 1981, khi đo la bo truong quoc phong Cong hoa Nhan dan Ba Lan va la mot chinh tri gia "đuong loi cung ran". Vao thang 12 nam 1981, ong tuyen bo thiet quan luat, qua đo tam thoi dap tat đuoc phe đoi lap va buoc "Solidarnosc" phai hoat đong ngam.
Vao thang 7 nam 1983, tinh trang thiet quan luat đuoc bai bo. Viec ap dung thiet quan luat chi lam tram trong them tinh hinh kinh te va tinh cam chong chinh phu trong xa hoi. Cac cuoc đinh cong bung no vao thang 5 nam 1988 buoc chinh phu phai đam phan voi phe đoi lap. Tu thang 2 đen thang 4 nam 1989, cac cuoc đam phan Ban tron đa dien ra o Warszawa, ket thuc bang mot thoa thuan ma theo đo Ba Lan đuoc dan chu hoa: chuc vu tong thong va Thuong vien đuoc khoi phuc. Cuoc bau cu đau tien vao Sejm va Thuong vien sau cac cuoc đam phan dien ra vao thang 6 nam 1989. Ket qua la "Solidarnosc", mot lan nua tro thanh hop phap vao nam 1989, đa gianh đuoc 35% so ghe trong Sejm va 99 trong so 100 ghe trong Thuong vien. Vao thang 7 nam 1989, Jaruzelski tro thanh tong thong đau tien cua Ba Lan hien đai. Cong hoa Nhan dan Ba Lan đa cham dut ton tai vao thang 12 nam 1989, khi cac sua đoi đuoc thuc hien trong hien phap cua no, loai bo moi đe cap đen chu nghia xa hoi va khoi phuc ten goi "Cong hoa Ba Lan". Vao thang 1 nam 1990, Đang Cong nhan Thong nhat Ba Lan đa bi giai the. Wojciech Jaruzelski giu chuc tong thong cho đen thang 12 nam 1990, khi ong bi thay the boi lanh đao cua "Solidarnosc", Lech Wałesa, sau cuoc bau cu. Vao thang 10 nam 1991, cuoc bau cu đa dien ra o Ba Lan, hoan thanh viec chuyen đoi che đo chinh tri. Ban hien phap moi cua Ba Lan, thay the phien ban nam 1952, đa đuoc thong qua vao mua xuan nam 1997.


Lich su Vao thoi điem Hong Quan vuot song Bug Tay, tai Lien Xo co phai đoan Hoi đong Quoc gia Nha nuoc (Krajowa Rada Narodowa), đuoc uy nhiem boi Đang Cong nhan Ba Lan va cac đang ly tuong gan gui. Ngay 21 thang 7 nam 1944, tai Moskva, Uy ban Giai phong Quoc gia Ba Lan (PKNO) đuoc thanh lap tu cac đai dien tu cac đang canh ta duoi su lanh đao cua Đang Cong nhan Ba Lan. Uy ban Giai phong Quoc gia Ba Lan đa đam nhan vai tro chinh phu lam thoi Ba Lan. Co quan nay kiem soat Quan đoi Ba Lan, co quan an ninh va canh sat dan su. Ngay 31 thang 12 nam 1944, Uy ban đa đuoc chuyen đoi thanh Chinh phu lam thoi Cong hoa Ba Lan (Rzad Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej). Cung ngay, Hoi đong Quoc gia Nha nuoc tuyen bo Uy ban la Chinh phu lam thoi Cong hoa Ba Lan va tai cuoc hop nay, chuc vu chu tich Hoi đong Quoc gia Nha nuoc đuoc chuyen thanh chuc vu Tong thong nuoc cong hoa. Ngay 4 thang 1 nam 1945, Lien Xo cong nhan Chinh phu quoc gia lam thoi Cong hoa Ba Lan. Viec chinh phu luu vong Ba Lan khong the đat đuoc thoa thuan đa khien Tong thong My Franklin Roosevelt kho chiu đen muc tai Hoi nghi Yalta, Tong thong Hoa Ky Franklin Roosevelt đa trao cho Lien Xo toan quyen đan ap bat ky su khang cu vu trang nao hau phuong Hong Quan. Đieu nay co nghia la pha san ke hoach chinh tri chinh phu luu vong Ba Lan va cac cau truc ngam cua no tai Ba Lan.
Cac đong minh cua Lien Xo, nhan ra rang khong the yeu cau chuyen giao quyen luc o Ba Lan cho chinh phu luu vong Ba Lan, đa thoa hiep tai Hoi nghi Yalta, theo đo chinh phu se đuoc hinh thanh tren co so Chinh phu lam thoi Cong hoa Ba Lan "voi su tham gia tu cac nha hoat đong dan chu tu chinh Ba Lan va nguoi Ba Lan o nuoc ngoai", va chinh phu nay se to chuc cac cuoc bau cu tu do. Tuy nhien, "Chinh phu lam thoi đoan ket quoc gia", đuoc thanh lap vao thang 6 nam 1945 va đuoc cac đong minh cong nhan, thuc te lai nam duoi su kiem soat cua nhung nguoi cong san, va cac cuoc bau cu do ho to chuc vao thang 1 nam 1947 đa hop phap hoa che đo hien hanh tai Ba Lan, do Đang Cong nhan thong nhat Ba Lan (PZPR) đung đau duoi su lanh đao cua Bolesław Bierut. Chinh phu luu vong Ba Lan van ton tai tai London cho đen nam 1990.
Trong chien tranh, tai Ba Lan, nguoi Do Thai bi Đuc Quoc xa tan sat hang loat. Cung co nhung truong hop hiem hoi ve cac cuoc đan ap tu mot phan cua luc luong ngam cong san Ba Lan. Vu tham sat nguoi Do Thai lon cuoi cung dien ra vao nam 1946 tai Kielce, voi su tham gia cua canh sat va quan đoi Ba Lan. Holocaust va khong khi bai Do Thai sau chien tranh đa thuc đay mot lan song di cu moi khoi Ba Lan. Su ra đi cua nguoi Do Thai, viec truc xuat nguoi Đuc khoi cac vung đat Đuc đuoc sap nhap vao Ba Lan, cung nhu viec thiet lap cac bien gioi moi voi Lien Xo va trao đoi dan so đa lam cho Ba Lan tro thanh mot quoc gia gan nhu mot dan toc.
Mot phan chien binh cua Quan đoi Quoc gia (Armia Krajowa) trong giai đoan 1944-1945 đa tham gia cuoc đau tranh vu trang chong lai che đo than Lien Xo thiet lap tai Ba Lan, do to chuc ngam "Đoan đai bieu luc luong vu trang" (Delegatura Sił Zbrojnych, DSZ) thanh lap ngay 7 thang 5 nam 1945, va tu thang 9 nam 1945 đen nam 1948 la to chuc ngam Tu do va Đoc lap (Wolnosc i Niezawisłosc, WIN). Lien Xo đa tien hanh cac cuoc hanh quan lon chong lai luc luong ngam tai Ba Lan bang quan đoi va cac luc luong cua Bo Dan uy Noi vu Lien Xo. Đen nam 1948, khang cu vu trang gan nhu cham dut. Tong cong, luc luong vu trang "WiN" đa giet 12.000 cong dan Ba Lan tu nam 1945-1948 (bao gom 4.300 binh si cua Quan đoi Ba Lan va Luc luong An ninh Noi đia).
Vao thang 8 nam 1945, tai Hoi nghi Potsdam, thoa thuan đuoc đat đuoc rang phan phia nam Đong Pho va cac vung lanh tho Đuc phia đong song Oder va Neisse (Pomerania, Ha Silesia va mot phan Brandenburg) se đuoc trao cho Ba Lan. Dan so Đuc tu nhung vung lanh tho nay bi truc xuat ve Đuc, thuong đi kem voi bao luc va cuop boc.
Ngay 6 thang 7 nam 1945, mot thoa thuan ve viec trao đoi dan cu giua Chinh phu lam thoi đoan ket quoc gia va Chinh phu Lien Xo đa đuoc ky ket: nhung nguoi co quoc tich Ba Lan va Do Thai, tung la cong dan Ba Lan truoc chien tranh va song o Lien Xo, đuoc phep ve Ba Lan, trong khi nhung nguoi co quoc tich Nga, Ukraina, Belarus, Rusyn va Litva song o Ba Lan phai di cu đen Lien Xo. Đen ngay 31 thang 10 nam 1946, khoang 518.000 nguoi tu Ba Lan đa di cu đen Lien Xo, trong khi tu Lien Xo đen Ba Lan la khoang 1.090.000 nguoi (S. Maksudov va V. Kabuzan đua ra con so 1.526.000 nguoi). Ba Lan tro thanh mot quoc gia đon sac.
Ngay 16 thang 8 nam 1945, mot hiep uoc giua Lien Xo va Ba Lan ve bien gioi Lien Xo-Ba Lan đuoc ky ket tai Moskva, theo đo mot so lanh tho (bao gom vung Bialystok) đuoc Lien Xo trao cho Ba Lan. Nam 1951, mot cuoc trao đoi cac vung lanh tho giua Ba Lan va Lien Xo (Ucraina Xo) dien ra, voi dan cu cac vung lanh tho nay đuoc di cu vao sau trong lanh tho cac quoc gia tuong ung.
Nam 1952, mot hien phap moi đuoc thong qua, thay đoi ten nuoc thanh "Cong hoa Nhan dan Ba Lan". Cac hoi đong đia phuong, hoi đong quan va cac vi tri hanh chinh nhu thong đoc, chu tich, thi truong va cac ban quan ly quan, huyen va xa bi bai bo hoan toan, chuc nang cua chung đuoc chuyen cho cac hoi đong quoc gia va cac ban chap hanh tuong ung. Chuc vu Tong thong cung đuoc thay the boi Hoi đong Nha nuoc tap the. Tat ca cac toa an hanh chinh va lao đong, toa an nha nuoc, phong kiem toan toi cao, toa an phuc tham, toa an quan va toa an đia phuong bi bai bo, chuc nang cua chung đuoc chuyen giao cho cac toa an tinh va toa an quan. He thong đa đang van ton tai trong nuoc, nhung quyen đoc quyen đe cu ung vien thuoc ve Mat tran Quoc gia, va trong danh sach ung vien cua ho, đa so tuong đoi đuoc danh cho Đang Cong nhan thong nhat Ba Lan (PZPR), voi cac to chuc xa hoi đuoc bao gom trong Mat tran Quoc gia. Đang Cong nhan thong nhat Ba Lan cung đuoc to chuc lai, vi tri Tong thong bi bai bo, nhung Bolesław Bierut ngay lap tuc đuoc bau lam Bi thu thu nhat Uy ban Trung uong Đang Cong nhan thong nhat Ba Lan. Cac to chuc thanh nien cua ca ba đang hop phap đuoc hop nhat thanh mot to chuc - Đoan Thanh nien Ba Lan.
Nam 1956, Bierut qua đoi tai Moskva sau khi tham du Đai hoi XX Đang Cong san Lien Xo. Edward Ochab tro thanh lanh đao đang, giu chuc Bi thu thu nhat Uy ban Trung uong Đang tu thang 3 đen thang 10 nam 1956. Tu ngay 28 đen 30 thang 6, cac cuoc bieu tinh cua cong nhan dien ra tai Poznan, dan đen cac cuoc đung đo đuong pho voi hang chuc nguoi chet. Ket qua cac cuoc bieu tinh xa hoi va cuoc đau tranh noi bo đang, ngay 21 thang 10 nam 1956, Władysław Gomułka, nguoi moi đuoc tha khoi tu, đuoc bau lam Bi thu thu nhat Uy ban Trung uong Đang va bat đau chinh sach phi Stalin hoa. Ngay 26 thang 10 nam 1956, Tong Giam muc Ba Lan Stefan Wyszynski đuoc tha va tro lai nhiem vu cua minh, đanh dau su tai lap quan he voi Giao hoi Cong giao.
Xu huong tu do hoa gan lien voi thap ky đau tien nam quyen cua Gomułka đa ket thuc sau cuoc khung hoang chinh tri nam 1968, đi kem voi viec đan ap cac cuoc bieu tinh cua sinh vien va chien dich "chong Do thai" theo chu nghia dan toc, ket qua la phan lon nguoi Do Thai con lai o Ba Lan buoc phai roi khoi đat nuoc.
Ngay 7 thang 12 nam 1970, tai Warszawa, Thu tuong Willy Brandt va Thu tuong Jozef Cyrankiewicz đa ky hiep uoc giua Cong hoa Lien bang Đuc va Cong hoa Nhan dan Ba Lan cong nhan bien gioi hien tai theo song Oder-Neisse. Hiep uoc nay đa đuoc quoc hoi Đuc phe chuan vao ngay 17 thang 5 nam 1972.
Thang 12 nam 1970, sau khi gia ca hang tieu dung tang va cac cuoc đinh cong, bieu tinh hang loat no ra o Gdansk, Gdynia va Szczecin, Gomułka đa bi thay the boi Edward Gierek.
Nam 1975, mot cuoc cai cach hanh chinh đa đuoc thuc hien — cac huyen (powiat) bi bai bo va so luong cac tinh (voivodeship) tang len đang ke, cac toa an huyen đuoc đoi ten thanh toa an tinh.
Nam 1976, mot lan song đinh cong đa dien ra tai Warszawa va Radom. Cong nhan đoi lap va gioi tri thuc canh ta đa thanh lap Uy ban Bao ve Cong nhan (KOR) vao nam 1976, do Jacek Kuron, Karol Modzelewski va Adam Michnik dan đau. Tai Gdansk va Szczecin, cac Cong đoan Tu do Bo Bien đa hoat đong, voi cac lanh đao noi tieng nhat la Lech Wałesa va Andrzej Gwiazda. Rieng biet co Lien minh Ba Lan Đoc lap, đuoc thanh lap vao ngay 1 thang 9 nam 1979 va lien ket voi cuoc di cu chong cong san Ba Lan (to chuc "Ba Lan Tu do" co tru so tai Hoa Ky). Tu nam 1977, sau cai chet cua sinh vien đoi lap Stanisław Pyjas, cac Uy ban Đoan ket Sinh vien đa hoat đong tai cac trung tam đai hoc.
Chinh phu Gierek đa tich cuc vay no ca tu phuong Tay lan Lien Xo, ban đau thuc đay tang truong kinh te, nhung đen cuoi nhung nam 1970, voi ganh nang no nan khong the chiu noi (đen nam 1980, no đat 20 ty USD), đa đay đat nuoc vao khung hoang kinh te-xa hoi. Mot lan song đinh cong đa dien ra khap đat nuoc. Cuoc khung hoang nay trung voi viec bau Hong y Krakow Wojtyła lam Giao hoang La Ma voi ten John Paul II vao thang 10 nam 1978, lam tinh hinh đat nuoc them cang thang, noi ma Giao hoi Cong giao la luc luong anh huong lon va la cho dua cho su khang cu cua chinh quyen.
Ngay 1 thang 7 nam 1980, chinh phu, do phai tra no, đa ap dung che đo tiet kiem toi đa va đua ra gia thuong mai cho thit. Ket qua la mot lan song đinh cong đa lam te liet bo bien Baltic vao cuoi thang 8 va lan đau tien đong cua cac mo than o Silesia. Chinh phu buoc phai nhuong bo cho nhung nguoi đinh cong. Ngay 31 thang 8 nam 1980, cong nhan xuong đong tau Lenin o Gdansk, do tho đien Lech Wałesa dan đau, đa ky Thoa thuan thang Tam voi chinh phu; cac thoa thuan tuong tu cung đuoc ky ket tai Szczecin va Silesia. Cac đieu kien chinh cua cac thoa thuan nay la đam bao quyen cong nhan đuoc thanh lap cong đoan đoc lap va đinh cong. Sau đo, phong trao toan quoc "Cong đoan Đoan ket" (Solidarity) đa ra đoi va co anh huong lon, voi Lech Wałesa lam lanh đao. Sau đo, Gierek bi thay the boi Stanisław Kania. Trong chuyen tham cua ong toi Moskva vao ngay 31 thang 10 nam 1980, Lien Xo đong y cap cho Ba Lan khoan tin dung 150 trieu đo la đe mot phan thanh toan cac khoan no khong lo cua Ba Lan đoi voi phuong Tay la 500 trieu đo la.
Su bat man, đuoc kich đong boi cac vu be boi tham nhung, ngay cang tang. Lan song đinh cong khong ngung lai. Đoi đau giua Đang Cong nhan Thong nhat Ba Lan (PZPR) va "Solidarity" đuoc them vao cuoc đoi đau noi bo trong Đang Cong nhan Thong nhat giua nhung nguoi thuc dung on hoa va "be tong" chinh thong. Lien Xo tap trung quan đoi tai bien gioi voi Ba Lan. Vao thang 2 nam 1981, Bo truong Quoc phong, tuong Wojciech Jaruzelski, đuoc bo nhiem lam Thu tuong, va vao thang 10, ong tro thanh Bi thu thu nhat Đang Cong nhan Thong nhat, nam giu ba chuc vu cao nhat cua nha nuoc.
Vao thoi điem nay, nen kinh te đat nuoc đa o trong tinh trang hap hoi va Ba Lan đang đung truoc bo vuc nan đoi. Lanh đao "Solidarity" Lech Wałesa yeu cau chinh phu to chuc trung cau dan y ve viec thay đoi chinh quyen va bau cu toan quoc vao Sejm. Ngay 12 thang 12, cac nha lanh đao cua "Solidarity" đa thong qua nghi quyet ve cuoc tong đinh cong trong truong hop bi cam hoat đong cong đoan.
Ngay 13 thang 12 nam 1981, Jaruzelski ban hanh thiet quan luat, keo dai đen thang 7 nam 1983. Trong nhung ngay đau tien thiet quan luat, hon 3 nghin nha hoat đong đoi lap hang đau đa bi bat va đua vao cac trung tam giam giu. Đen cuoi nam 1981, so nguoi bi giam giu len đen 5128 nguoi. Trong suot thoi ky thiet quan luat, 9736 nguoi đa bi giam giu (396 nguoi khong the xac đinh). Rat it lanh đao "Solidarity" kip chuyen sang hoat đong bi mat. Trong so đo co Zbigniew Bujak, Władysław Frasyniuk, Bogdan Lis. Ngoai ra, 37 cuu lanh đao đang va nha nuoc cung bi giam giu, trong đo co cuu Bi thu thu nhat Đang Cong nhan Thong nhat Edward Gierek, cuu Chu tich Hoi đong Bo truong Piotr Jaroszewicz va Edward Babiuch. Mat tran Đoan ket Quoc gia bi giai tan, cac chuc nang cua no đuoc chuyen giao cho cac uy ban dan su ve cuu quoc. Trong thoi ky thiet quan luat 1981-1983, hon 100 nha hoat đong đoi lap Ba Lan đa thiet mang (thuong noi đen 115 truong hop đuoc xac nhan bang tai lieu). Trong 88 truong hop, su tham gia boi cac luc luong an ninh Cong hoa Nhan dan Ba Lan đuoc cong nhan. Noi tieng nhat la vu bat coc va giet hai cha tuyen uy "Solidarity" Jerzy Popiełuszko boi nhom đac nhiem cua Đai uy Piotrowski. "Solidarity" duoi su lanh đao Uy ban Đieu phoi Lam thoi đa tien hanh cuoc đau tranh ngam, va cac nhom khang chien cap tien hon đa xuat hien. Vao mua xuan va mua he nam 1982, cac cuoc bieu tinh hang loat đa dien ra tai cac thanh pho cua Ba Lan.
Nam 1982, mot so cai cach đa đuoc thuc hien — Toa an Nha nuoc, Vien Kiem toan Toi cao, chuc vu tinh truong va thi truong đa đuoc khoi phuc, Toa an Hien phap va chuc vu Thanh tra Nhan quyen đa đuoc thanh lap, thay the Mat tran Đoan ket Dan toc bang Phong trao Yeu nuoc Phuc hung Quoc gia, va nam 1983 thiet quan luat đa đuoc bai bo. Tuy nhien, quyen luc van nam trong tay nhom than can cua Tuong Jaruzelski, đuoc goi khong chinh thuc la "Tong cuc".
Chinh sach Perestroika do Gorbachev thuc hien đa lam giam anh huong cua Lien Xo đoi voi Ba Lan, dan đen nhung thay đoi trong nuoc. Nam 1988, "Solidarity" đa khoi xuong mot cuoc đinh cong toan quoc va buoc Wojciech Jaruzelski phai ngoi vao ban đam phan. Vao thang 9 nam 1988, cac đai dien chinh phu đa co nhung cuoc gap đau tien voi Lech Wałesa, đat đuoc thoa thuan trieu tap "ban tron" giua chinh phu va phe đoi lap. Ban tron bat đau lam viec vao ngay 6 thang 2 nam 1989. Ngay 4 thang 4, ban tron ket thuc voi viec ky ket thoa thuan, cac điem chinh la: to chuc bau cu tu do, thanh lap chuc vu tong thong va thuong vien (Thuong vien Ba Lan). Trong cuoc bau cu dien ra vao ngay 4 thang 6, "Solidarity" gianh đuoc 99% so ghe trong Thuong vien va 35% so ghe trong Ha vien, sau đo thanh lap chinh phu do Thu tuong Tadeusz Mazowiecki va Pho Thu tuong kiem Bo truong Tai chinh Leszek Balcerowicz dan đau, bat đau cac cai cach thi truong va dan chu manh me (cai goi la lieu phap soc), tu do hoa gia ca va tu nhan hoa tai san nha nuoc. Jaruzelski tro thanh tong thong Ba Lan.
Ngay 29 thang 12 nam 1989, thong qua viec sua đoi hien phap Cong hoa Nhan dan Ba Lan, đat nuoc đa đuoc tra lai ten goi lich su "Cong hoa Ba Lan" (Rzeczpospolita Polska).
Trong cuoc bau cu tong thong nam 1990, Lech Wałesa đa đuoc bau lam tong thong Ba Lan sau chien thang vang doi.


= Phan khang xa hoi =
Trong suot su ton tai cua Cong hoa Nhan dan Ba Lan, đa dien ra cac cuoc bieu tinh xa hoi mang tinh chu ky lien quan đen tinh hinh kinh te xau đi va viec han che cac quyen cong dan, tu cac nha may đon le, thong qua cac thanh pho nho, đen cac thanh pho lon nhat, cac trung tam cong nghiep va truong hoc. Nhung cuoc bieu tinh nay đa bi đan ap bang vu luc, thuong dan đen cac truong hop tu vong. Trong ngon ngu tuyen truyen, chung đuoc goi la "su kien", "tai nan" hoac "điem chi".
Nhung su kien noi bat:

Cuoc đinh cong cua cong nhan ben tau o Gdansk nam 1946,
Thang Sau Poznan nam 1956,
Thang Muoi Warsaw nam 1956,
Cac cuoc đinh cong o Nowa Huta nam 1960,
Cuoc khung hoang thang Ba nam 1968,
Thang Muoi Hai nam 1970,
Su kien Radom nam 1976,
Thang Bay Lublin nam 1980,
Thoa thuan thang Tam nam 1980,
Cac cuoc bieu tinh đoi nam 1981,
Thiet quan luat o Ba Lan (1981—1983).


Cau truc Chinh quyen Cong hoa Nhan dan Ba Lan la mot nha nuoc xa hoi chu nghia. Hien phap Cong hoa Nhan dan Ba Lan đuoc thong qua vao ngay 22 thang 7 nam 1952 (hien phap tam thoi vao nam 1947), va nhung sua đoi quan trong đuoc thuc hien vao nam 1976. Co quan lap phap la Sejm, đuoc nhan dan bau cu voi nhiem ky 4 nam. Cho đen nam 1989, lanh đao tap the nha nuoc la Hoi đong Nha nuoc, đuoc Sejm bau cu voi nhiem ky 4 nam (tu nam 1989 la Tong thong). Co quan hanh phap la Hoi đong Bo truong, do Sejm bo nhiem.


Phan chia hanh chinh Lanh tho Ba Lan đuoc chia thanh cac tinh (wojewodztwo), cac tinh đuoc chia thanh cac huyen (powiat, cho đen nam 1976) va cac thanh pho cap huyen (powiat grodzki); cac huyen đuoc chia thanh cac thi tran (miasto) va cac xa (gmina), trong giai đoan 1954–1972: cac thanh pho, cac khu đinh cu (osiedle) va cac cong đong (gromada); cac thanh pho cap huyen đuoc chia thanh cac quan (dzielnica). Co quan đai dien cua chinh quyen đia phuong la cac hoi đong quoc gia (rada narodowa), đuoc nhan dan bau cu voi nhiem ky 4 nam, co quan hanh phap cua chinh quyen đia phuong la cac đoan chu tich hoi đong quoc gia (prezydia), tu nam 1976 la cac tinh truong (wojewodowie), cac thi truong (prezydenci), cac truong thanh pho (naczelnicy miast), cac truong quan (naczelnicy dzielnic) va cac truong xa (naczelnicy gmin).


He thong phap luat Co quan tu phap cao nhat la Toa an Toi cao (Sad Najwyzszy), toa an cap phuc tham la cac toa an tinh (sady wojewodzkie), va toa an cap so tham la cac toa an huyen (sady powiatowe, tu nam 1976 la cac toa an khu vuc (sady rejonowe)). Co quan giam sat hien phap la Toa an Hien phap (Trybunał Konstytucyjny, tu nam 1982, truoc đo khong ton tai). Toa an xet xu cac vu viec luan toi la Toa an Nha nuoc (Trybunał Stanu, tu nam 1982, truoc đo khong ton tai).
Ba Lan la quoc gia đau tien trong "khoi xa hoi chu nghia" thanh lap cac co quan Toa an Hien phap (1982) va Thanh tra vien (Rzecznik Praw Obywatelskich, 1986).


Cac co quan an ninh Luc luong vu trang - Quan đoi Ba Lan (Wojsko Polskie, WP), con đuoc goi la: Quan đoi Nhan dan Ba Lan (Ludowe Wojsko Polskie, LWP).
Cac co quan noi vu - Dan quan (Milicja Obywatelska, MO), Dan quan du bi tinh nguyen (Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej, ORMO).
Cac co quan an ninh nha nuoc - giai đoan 1945-1954: Bo An ninh Cong cong (Ministerstwo Bezpieczenstwa Publicznego, MBP), đong vai tro tuong tu nhu Bo Noi vu o cac quoc gia khac, khap ca nuoc co cac co quan an ninh cong cong cap tinh, huyen, thanh pho va xa (Urzad Bezpieczenstwa Publicznego, UBP hoac UB); tu nam 1954 - Uy ban ve cac van đe An ninh Cong cong (Komitet do spraw Bezpieczenstwa Publicznego). Nam 1956, thanh lap Bo Noi vu moi (Ministerstwo Spraw Wewnetrznych, MSW), hop nhat Dich vu An ninh (Słuzba Bezpieczenstwa, SB, voi cac chuc nang chu chot do cac cuc III (chinh tri) va IV (chong nha tho)  voi dan quan. Ton tai cac đon vi quan đoi an ninh nha nuoc: Quan đoan An ninh Noi bo (Korpus Bezpieczenstwa Wewnetrznego, KBW, 1945-1965), Cac đon vi quan Nadwislanskie cua Bo Noi vu (Nadwislanskie Jednostki Wojskowe Ministerstwa Spraw Wewnetrznych, tu nam 1965) va cac đon vi dan quan ban quan su: Luc luong ho tro co đong dan quan (Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej, ZOMO, tu nam 1956) va cac đon vi dan quan khong chinh thuc (Nieetatowe Oddziały Milicji Obywatelskiej, NOMO), trong giai đoan 1981-1983 cung co: Cac đon vi du bi dan quan (Rezerwowe Oddziały Milicji Obywatelskiej, ROMO).


Kinh te Sau chien tranh, Ba Lan bi ap đat nen kinh te ke hoach hoa, dua tren cac giai phap cua Lien Xo. Qua trinh thuc hien nen kinh te nay bat đau bang viec quoc huu hoa cac doanh nghiep va thiet lap đoc quyen trong thuong mai quoc te. Nam 1944, chi co nha nuoc moi đuoc tham gia vao thuong mai quoc te.
Đon vi san xuat chinh trong cong nghiep la cac doanh nghiep kinh te nha nuoc (Jednostka gospodarki uspołecznionej), con trong nong nghiep la cac hop tac xa san xuat nong nghiep (Rolnicza społdzielnia produkcyjna). Nha đieu hanh van tai đuong sat la Đuong sat Nha nuoc Ba Lan (Polskie Koleje Panstwowe), nha đieu hanh dich vu đien thoai va buu chinh la Buu đien Ba Lan (Poczta Polska).
Trong thoi ky xa hoi chu nghia, Ba Lan đa san xuat ra cac loai xe hoi cua rieng minh, bao gom cac loai xe Xe buyt mini "Zuk" (đuoc xuat khau sang Lien Xo) va "Nysa", xe tai "Star", xe ban tai "Tarpan", cung nhu cac loai o to cua cong ty FSO nhu "Warszawa", "Syrena", "Polski Fiat 125P" va "Polonez". Cac nha may "UNITRA" (UNITRA, "Lien minh Cong nghiep Đien tu va Vien thong") nam rai rac khap Ba Lan (Bartoszyce, Białystok, Boguchwała, Bydgoszcz, Białogard, Warszawa, Wrocław, Gniezno, Gdansk, Gdynia, Dzierzoniow, Rzeszow, Zuromin, Kołobrzeg, Koszalin, Krakow, Kutno, Lipsk, Łodz, Lubartow, Makow Mazowiecki, Mława, Skierniewice, Olsztyn, Piaseczno, Torun, Szydłowiec, Szczecin) đa san xuat cac loai tivi, may ghi am, may thu thanh, may choi đia nhua, loa va bo khuech đai duoi thuong hieu nay. Chung cung đuoc biet đen o cac quoc gia xa hoi chu nghia khac, chang han nhu Romania. Đieu thu vi la mot so tivi "UNITRA" cua Ba Lan vao nhung nam 1970 va 1980 chi co cac khoi chuyen đoi kenh gom ba va nam nut (so voi cac tivi cua Lien Xo co sau va tam nut tuong ung; va khong phai tat ca đeu co đieu khien tu xa, va co the la đen trang hoac mau). Phan lon san xuat đuoc dua tren giay phep tu cac nuoc phuong Tay, vi nen kinh te Cong hoa Nhan dan Ba Lan khong the đam bao phat trien cac san pham tu phat trien. Cung co mot phien ban cua Ba Lan cua mot trong nhung tivi pho bien nhat Lien Xo - "Rubin 714P".


Tham khao