Ca chua (danh phap hai phan: Solanum lycopersicum), thuoc ho Ca (Solanaceae), la mot loai rau qua lam thuc pham. Qua ban đau co mau xanh, chin nga mau tu vang đen đo. Ca chua co vi hoi chua va la mot loai thuc pham bo duong, tot cho co the, giau vitamin C va A, đac biet la giau lycopene tot cho suc khoe.
Ca chua thuoc ho Ca, cac loai cay trong ho nay thuong phat trien tu 1 đen 3 met chieu cao, co nhung cay than mem bo tren mat đat hoac day leo tren than cay khac, vi du nho. Ho cay nay la mot loai cay lau nam trong moi truong song ban đia cua no, nhung nay no đuoc trong nhu mot loai cay hang nam o cac vung khi hau on đoi va nhiet đoi.


Lich su Ca chua co nguon goc tu Nam My. Bang chung di truyen cho thay ca chua đuoc tien hoa tu loai cay nho qua mau xanh pho bien o vung cao nguyen Peru . Mot loai co ten Solanum lycopersicum đuoc van chuyen đen Mexico, noi no đuoc trong va tieu thu boi dan cu Trung My. Loai ca chua đuoc thuan hoa đau tien co the la trai cay mau vang, tuong tu nhu ca chua anh đao, đuoc trong boi nguoi Aztec mien Trung Mexico. Tu ca chua bat nguon tu tomatl trong tieng Nahuatl, co nghia trai cay sung.
Nha tham hiem nguoi Tay Ban Nha Cortes co the la nguoi đau tien chuyen loai ca chua nho mau vang toi Chau Au sau khi ong chiem đuoc thanh pho Aztec cua nguoi Tenochtitlan, tai Mexico vao nam 1521. Christopher Columbus co the đua chung đen chau Au som hon nhung ong khong lam đuoc. Cuoc thao luan đau tien cua cac nha khoa hoc ve ca chua vao nam 1544. Pietro Andrea Mattioli, mot bac si va la nha thuc vat hoc nguoi Italia đa đat ten cho loai qua moi nay la pomo d'oro hay tao vang .
Nguoi Aztec va cac dan toc khac trong khu vuc su dung ca chua trong viec nau an cua minh, no đa đuoc trong o mien nam Mexico va co the o nhieu vung khac vao khoang 500 nam truoc Cong Nguyen. Nguoi ta cho rang đot bien tu mot loai trai cay nho nguon goc Trung My la to tien truc tiep cua loai ca chua canh tac hien tai.
Nguoi Tay Ban Nha pho bien
Sau khi thuc dan Tay Ban Nha thuoc đia hoa chau My, Nguoi Tay Ban Nha đa đem giong ca chua đi phan phoi o khap cac thuoc đia cua ho trong vung bien Caribbean. Ho cung mang đen Philippines, tu đo lay lan sang Đong Nam A va toan bo luc đia A chau. Nguoi Tay Ban Nha đem ca chua đen chau Au, no sinh truong mot cach de dang o vung khi hau Đia Trung Hai, viec trong trot o đay bat đau trong nam 1540. Ca chua đuoc su dung lam thuc pham ngay sau khi no đuoc gioi thieu. Sach day nau an đau tien voi cong thuc co ca chua xuat ban o Naples vao nam 1692. Mot so vung o Y chi dung ca chua vao muc đich trang tri trong ban an truoc khi no đuoc ket hop voi cac mon an đia phuong vao cuoi the ky XVII hoac đau the ky XVIII.


Trong trot Ca chua đuoc phat trien tren toan the gioi do su tang truong toi uu cua no trong nhieu đieu kien phat trien khac nhau. Cac loai ca chua đuoc trong trot pho bien nhat la loai qua đuong kinh khoang 5–6 cm. Hau het cac giong đuoc trong đe cho ra trai cay mau đo, nhung mot so giong cho qua vang, cam, hong, tim, xanh la cay, đen hoac mau trang. Đac biet co loai ca chua nhieu mau va co soc.

Ca chua la mot trong cac loai trai cay vuon pho bien nhat tai Hoa Ky, cung voi qua bi xanh đuoc nguoi trong ua thich.
Mot vai thuong gia tao ra ngan hang cung cap hat giong thuan chung. Đinh nghia ve ca chua thuan chung la mo ho, nhung khong giong voi cac giong thuong mai, chung đuoc con trung thu phan vao đuoc lai tao trong 40 nam hoac lau hon.
Khoang 182 trieu tan ca chua đa đuoc san xuat ra tren toan the gioi trong nam 2018. Trung Quoc la nuoc san xuat ca chua lon nhat, chiem khoang mot phan tu san luong toan cau, tiep theo la An Đo va Hoa Ky. Cac khu vuc che bien tai California chiem 90% luong san xuat o My va 35% luong san xuat the gioi.
Theo FAO, Nhung quoc gia san xuat ca chua nhieu nhat the gioi nam 2018 la:


= Giong =

Hien co khoang 7.500 giong ca chua trong cho cac muc đich khac nhau. Ca chua thuan chung đang ngay cang tro len pho bien, đac biet giua cac nguoi vuon va nha san xuat khi hoc co xu huong san xuat cac loai cay trong co huong vi thu vi hon, tang kha nang khang benh va nang suat.

Cay lai van con pho bien, ke tu khi co muc đich san xuat lon, nguoi ta ket hop cac đac điem tot cua cac loai ca chua thuan chung voi đo on đinh cua cac loai ca chua thuong mai thong thuong. 
Giong ca chua đuoc chia thanh nhieu loai, chu yeu dua vao hinh dang va kich thuoc.

Loai ca chua Slicing hay globe la ca chua thuong mai thong thuong, dung đuoc cho nhieu cach che bien va an tuoi.
Loai ca chua Beefsteak la ca chua lon thuong dung cho banh mi. Thoi gian bao quan ngan khien it đuoc su dung trong thuong mai.
Loai ca chua Oxheart co hinh dang giong nhu loai dau tay lon.
Ca chua man đuoc lai tao đe su dung trong san xuat nuoc sot ca chua.
Ca chua le hinh qua le.
Ca chua anh đao nho va tron, vi ngot an trong mon salad.
Ca chua nho đuoc gioi thieu gan đay, mot bien the cua ca chua man nhung nho hon, đuoc dung trong mon salad
Ca chua Campari ngot, lon hon ca chua anh đao nhung nho hon ca chua man.
Hau het cac giong ca chua hien đai đeu min be mat, nhung mot so giong ca chua hien đai nhu beefsteak thuong co khia ro ret. Hau het cac giong trai cay thuong mai mau đo, nhung nhieu giong ca chua thuan chung co mau sac đa dang. Co mot su khac biet giua ca chua trong cho thuong mai so voi ca chua do nhung nguoi lam vuon san xuat tai gia. Giong san xuat do nguoi lam vuon thuong đuoc chu trong đen huong vi, con giong do cac co so san xuat thuong mai huong đen hinh dang, kich thuoc, khang sau benh, phu hop cho viec co gioi hoa thu hai va van chuyen.
Ca chua phat trien tot voi 7 gio chieu sang moi ngay tu anh sang mat troi. Mot phan bon NPK voi ty le 5-10-10 thuong đuoc ban lam phan bon ca chua hoac phan bon rau, ca phan huu co cung đuoc su dung.


= Sau benh =

Cac giong ca chua khac nhau co kha nang khang benh khac nhau. Cac phuong phap lai hien đai tap trung vao viec cai thien kha nang khang benh cua thuc vat thuan chung. Mot benh ca chua thong thuong la benh do virus kham thuoc la gay ra. Nhieu hinh thuc cua nam moc va benh bac la cung anh huong đen ca chua, đo la ly do cac giong ca chua thuong đuoc đanh dau voi kha nang khang benh cu the. Bang cach su dung cac chu cai, pho bien nhat la: V - heo Verticillium, F - Fusarium heo chung I, FF - Fusarium heo chung I va II, N - tuyen trung, T - virut kham thuoc la, va A - Alternaria.
Mot benh đac biet nguy hiem voi ca chua la benh curly top, lam gian đoan vong đoi. Nhu ten goi cua no, no co nhung trieu chung lam cho ngon la cua cay xuat hien nep nhan va phat trien bat thuong. Mot so loai gay hai pho bien la sau ca chua, bo canh cung, nhen đo, sen va loai bo khoai tay Colorado.
Khi bi con trung tan cong, cay ca chua san xuat hormone peptide va systemin kich hoat co che phong thu, chang han nhu san xuat cac chat uc che protease đe lam cham su phat trien cua con trung. Loai hormon nay lan đau tien đuoc xac đinh trong ca chua, nhung nhung protein tuong tu cung đa đuoc xac đinh co trong cac loai khac.


= Bien đoi gen =
Ca chua đa đuoc bien đoi bang cach su dung ky thuat di truyen. Viec bien đoi gen ca chua cho muc đich thuong mai tao ra loai ca chua Flavr Savr, đuoc thiet ke đe co tuoi tho dai hon. Cac nha khoa hoc đang tiep tuc phat trien ca chua voi nhung đac điem moi khong tim thay trong cac giong trong tu nhien, nhu tang kha nang khang sau hai va thich nghi moi truong. Cac du an khac nham muc đich lam phong phu them cac chat co loi trong ca chua tot cho suc khoe hoac cung cap dinh duong cao.


Tieu thu Ca chua đuoc trong va an tren khap the gioi. No đuoc su dung bang nhieu cach khac nhau, bao gom ca nguyen lieu trong mon salad, va che bien thanh nuoc sot ca chua hoac sup ca chua. Ca chua chua chin mau xanh la cay cung co the đuoc tam bot va chien, đuoc su dung đe lam cho salsa, hoac ngam. Nuoc ep ca chua đuoc ban nhu la mot thuc uong, va đuoc su dung trong cocktail nhu Bloody Mary.
Ca chua co nhieu axit, giup cho no de dang bao quan va đong hop. Ca chua cung đuoc bao quan bang cach phoi duoi anh nang mat troi.


Thanh phan dinh duong Trong ca chua co chua rat nhieu chat dinh duong co loi cho co the nhu carotene, lycopene, vitamin va kali. Tat ca nhung chat nay đeu rat co loi cho suc khoe con nguoi. Đac biet cai loai vitamin B, vitamin C va beta carotene giup co the chong lai qua trinh oxy hoa cua co the, giam thieu nguy co tu vong do benh tim mach va ung thu.
Theo nghien cuu, cu khoang 150g ca chua (tuong đuong voi mot khau phan an) co the đap ung 32% nhu cau vitamin C trong mot ngay cua nguoi truong thanh.
Chat chong oxy hoa tu nhien nay co kha nang ngan cac goc tu do gay ung thu va lao hoa te bao. Chung đuoc su dung nhieu trong nhung cong thuc giam can giu dang.


= Thuoc tinh dung lam thuoc =

Lycopen đuoc chung minh co the bao ve co the chong lai qua trinh oxy hoa trong nhieu nghien cuu dich te hoc. Ca chua la nguon nhieu Lycopen, tieu thu ca chua co the lam giam nguy co ung thu vu, ung thu đau va co, co the chong lai rat manh cac benh thoai hoa than kinh. Uong nuoc sot ca chua xay nhuyen la giup tri cac trieu chung benh tieu đuong. Tieu thu ca chua con giup mang lai loi ich cho viec giam nguy co tim mach va benh lien quan đen tieu đuong loai 2.


= Đoc tinh =
La va than cay ca chua co chua atropine, tomatine va alkloid tropane la nhung chat gay hai cho co the neu vo tinh nuot phai. Trai ca chua khong chin  chua cac hop chat nay. Viec su dung la ca chua lam tra (tisane) tung la nguyen nhan cua it nhat mot cai chet. Tuy nhien, muc đo cua tomatine noi chung qua nho đe co the gay nguy hiem.
Ca chua co the gay hai cho nhung con cho neu no an qua nhieu trai ca chua.
Ngay 30 thang 10 nam 2006, Trung tam Kiem Soat va Phong Ngua Dich Benh Hoa Ky (CDC) cong bo ca chua co the la nguon goc cua mot dich benh bung phat gay ra 172 benh nhan trong 18 tieu bang. Ca chua co lien quan đen bay dich salmonella tu nam 1990. Nam 2008 dich nay bung phat khien nha chuc trach loai bo ca chua ra khoi sap hang tap hoa va nha hang tren khap Hoa Ky


Mot vai hinh anh ve ca chua Hinh anh Tham khao Lien ket ngoai Ca chua tai trang Trung tam Thong tin Cong nghe sinh hoc quoc gia Hoa Ky (NCBI).
Solanum lycopersicum (TSN 521671) tai He thong Thong tin Phan loai Tich hop (ITIS).
Ca chua tai Encyclopedia of Life
Tomato Genome Sequencing Project – Sequencing of the twelve tomato chromosomes.
Tomato core collection database – Phenotypes and images of 7,000 tomato cultivars