Vuon quoc gia Thung lung Valbone (tieng Albania: Parku Kombetar i Lugines se Valbones) la mot vuon quoc gia nam ben trong day nui Albania Alps o mien Bac Albania. Voi tong dien tich 80 km2 (31 dam vuong Anh), vuon quoc gia bao gom khu vuc song Valbona va vung lan can voi đia hinh đoi nui, canh quan nui cao, suoi bang, nhung cho trung sau, thac nuoc, thung lung voi su xuat hien day đac cua rung la kim va rung rung la. Nho co vi tri xa xoi heo lanh nen he sinh thai o vuon quoc gia nhin chung la con nguyen so. He sinh thai nguyen so rong lon nay la trung tam cua thu tung đuoc goi la "Đieu ky dieu tren day Alps cua Albania".
Vuon quoc gia nay tiep giap voi Montenegro o phia Bac, Khu bao ton thien nhien Gashi o phia Đong, Cong vien tu nhien Vung Nikaj-Mertur o phia Nam va Vuon quoc gia Theth o phia Tay. Co đe xuat đe mo rong ranh gioi vuon đe hop nhat voi Khu bao ton thien nhien Gashi va Theth đe tao thanh mot vuon quoc gia lon hon. Hon nua, Albania, Kosovo va Montenegro đang co ke hoach thanh lap mot khu bao ton xuyen bien gioi đuoc biet đen la Cong vien hoa binh Balkan. Cong vien hoa binh se bao trum khu vuc Vuon quoc gia Thung lung Valbone, vuon quoc gia Theth, Khu bao ton thien nhien Gashi, Cong vien tu nhien Vung Nikaj-Mertur, vuon quoc gia Bjeshket e Nemuna o Kosovo va Vuon quoc gia Prokletije o Montenegro.
Albania Alps la mot trong nhung khu vuc tu nhien an tuong va đang chu y nhat tai Albania. No la đoan cuc nam cua day Dinaric Alps, tao thanh mot phan cua vanh đai kien tao nui Anpo-Himalaya, keo dai tu Đai Tay Duong đen day Himalaya. Nhung ngon nui o đay đac trung o đa voi va đa dolomit va cho thay nhung đac điem chinh cua đia hinh karst. Maja Jezerce cao 2.694 m (8.839 ft) nam o phia tay vuon quoc gia la điem cao nhat tai day Dinaric Alps. Song Valbona bat nguon tu mot so suoi karst doc theo phia nam cua đinh Maja Jezerce va phia đong cua đeo Valbona. Đay la con song lon nhat trong day Albania Alps, va nhan nuoc tu toan man đong cua day nui. Vai trieu nam truoc, song bang tung mot thoi bao phu phan lon vuon quoc gia. Trong thoi ky bang ha Wurm, tong chieu dai cua song bang Valbona la 9,5 km. Ngay nay van con hai song bang nho nam o ria đong bac cua Maja Jezerce.
Nho vi tri heo lanh va xa xoi cua vuon quoc gia nay va dan cu it, ket hop voi su bien đoi lon cua cac he sinh thai cung đieu kien khi hau ung ho cho su ton tai cua mot loat cac loai đong thuc vat hoang da. Hau het dien tich vuon quoc gia đuoc bao phu boi rung, chiem 89% dien tich be mat. Nhung loai đong vat đang chu nhat tai vuon quoc gia phai ke toi gau nau, soi xam, linh mieu, hoang chau Au, son duong Chamois va de hoang da. Rung tai vuon quoc gia đuoc đac trung boi cac loai chiem uu the bao gom cu, thong va soi. Nhung đang chu y la loai cay quan trong va đuoc su dung rong rai la van sam Na Uy; vuon quoc gia la mot trong so it nhung vung o Albania co the tim thay loai cay nay.
Vuon quoc gia thung lung Valbone đuoc thanh lap theo Quyet đinh so 102 cua Hoi đong Bo truong vao ngay 15 thang 1 nam 1996 đe bao ton he sinh thai va canh quan thien nhien, tinh đa dang sinh hoc cung nhieu loai đong thuc vat hoang da. Mot ke hoach mo rong đe ranh gioi cua vuon quoc gia đe bao trum ca Vuon quoc gia Theth va Khu bao ton thien nhien Gashi đang đuoc xem xet. Neu đuoc mo rong, vuon quoc gia se tro thanh khu vuc đuoc bao ve lon nhat khong chi o Albania ma con la lon nhat cua vung Balkan. Lien minh Bao ton Thien nhien Quoc te (IUCN) đa liet vuon quoc gia nhu la khu bao ton thien nhien loai II. Nam trong ranh gioi cua vuon quoc gia, khu vuc tu nhien song Gashi đuoc UNESCO cong nhan la Di san the gioi nhu la mot phan cua Cac khu rung soi nguyen sinh tren day Carpath va cac khu vuc khac cua chau Au theo tieu chi ix. No cung la mot phan cua Vanh đai xanh chau Au nhu la mot noi bao ve cac loai đong thuc vat đang bi đe doa. Vuon quoc gia cung đa gia nhap Lien đoan EUROPARC. Plantlife cung đa cong nhan vuon quoc gia nay cung nhu toan bo khu vuc day nui Albania Alps nhu la mot vung thuc vat quan trong co tam quan trong quoc te vi no la noi ho tro cho su phat trien cua nhieu loai thuc vat khac nhau. Valbone la mot phan cua Mang luoi Emerald, mang luoi sinh thai bao gom cac khu vuc bao ton đac biet đuoc chi đinh theo Cong uoc Bern.


Tong quan = Đia hinh =

Vuon quoc gia bao gom mot so đinh cua day nui Albania Alps, la noi tiep cua day Dinaric Alps. No nam hoan toan trong hat Kukes va chu yeu la giua vi đo 42° va 27° Bac, kinh đo 19° va 53° Đong. Thung lung Valbona co hinh chu U, keo dai giua cac đinh Maja Jezerce, Maja e Kollates, Maja Boshit va Maja e Hekurave. Thung lung keo dai tu lang Shoshani đen thi tran Fierze chay qua khu vuc cua đo thi Tropoje. Ranh gioi cua vuon quoc gia ve phia Bac la vuon quoc gia Prokletije cua Montenegro, Khu bao ton thien nhien Gashi o phia đong, Cong vien tu nhien Vung Nikaj-Mertur o phia Nam va vuon quoc gia Theth o phia Tay.
Albania Alps la mot tinh nang đia ly đang chu y o giua phia Nam va Đong nam chau Au. Day nui la phan cao nhat cua day Dinaric Alps keo dai o phia đong Montenegro, phia tay Kosovo va phia bac Albania. Su hinh thanh cua day nui la mot qua trinh tung phan gay ra boi su va cham cua hai mang chau Phi va A-Au. Chung bi phong hoa manh me, boi mua va tuyet tham vao đa tao thanh mot he thong karst. Khong noi nao trong vung Balkan co song bang con lai nhieu nhu tai đay, la bang chung ve su xoi mon. Ben canh day nui Alps o Trung Au, Albania Alps la mot trong nhung noi đuoc phu bang tuyet nhieu nhat o chau Au ve phia nam cua vung Scandinavia.


= Khi hau =

Nam trong khu vuc day nui Albania Alps, khi hau cua vuon quoc gia đac trung boi mot mua đong lanh va mua he nong va kho, mac du o khu vuc cao hon thi khi hau mat me ngay ca trong mua he. Do gan bien Đia Trung Hai ve phia tay, khi hau cung bi anh huong boi ca khi hau Đia Trung Hai va On đoi luc đia.
Thoi ky lanh nhat keo dai tu thang 12 đen thang 2 con thoi gian nong nhat la vao thang 7 đen thang 8. Nhiet đo thap nhat va cao nhat cua vuon quoc gia dao đong tu −23,4 °C (−10,1 °F) — −16,1 °C (3,0 °F) va 36,4 °C (97,5 °F) — 39,9 °C (103,8 °F). Luong mua hang nam dao đong tu 2.700 milimet (110 inch) đen 3.000 milimet (120 inch), mua nhieu tai khu vuc co đia hinh cao hon. Luong mua khoang 22% vao mua xuan, 8,7% vao mua he, 32,3% vao mua thu va 38% vao mua đong. O khu vuc nui cao, tuyet bat đau roi vao thang 10 hoac 11 va tich tu dan cho đen khi tan chay vao thang 3 hoac thang 4. Đo day co the len toi 1,5–5 met trong suot 60–160 ngay. 


Đong thuc vat = Đong vat =

Do co su khac biet ve nhiet đo, khi hau va đo cao khac nhau tai cac khu vuc, vuon quoc gia đuoc đac trung boi he đong vat đac biet phong phu va đa dang. Noi đay đai dien cho mot trong nhung trung tam sinh vat hoang da quoc gia quan trong nhat cua quoc gia. Đay la mot trong nhung khu vuc tru an cuoi cung o chau Au cho nhieu loai đong vat hoang da, trong đo co mot so luong lon gau nau va soi xam co the đuoc tim thay. Vuon quoc gia co kha nang la noi sinh song cua loai Linh mieu đang bi đe doa. Mot trong nhung điem thu hut đac biet cua vuon quoc gia la su ton tai cua loai Son duong Chamois, co the đuoc tim thay o đo cao cao hon nhieu so voi nhung khu vuc co hoat đong cua con nguoi. Đong vat hoang da quan trong nhat sinh song tai thung lung Valbona bao gom Hoang chau Au va Lon rung. Ve cac loai chim, vuon quoc gia la noi sinh song cua 145 loai chim, trong đo co su hien dien cua nhieu loai chim đac biet quan trong va quy hiem nhu Tri, Đai bang vang, Ung ngong, Ken ken Ai Cap, Cat hoa mai, Cat Lanner, Cat Saker, Cat lon. Noi đay co 7 loai cu la Cu lon lung xam, Cu meo, Cu đai bang, Hu nho, Hu nivicon, Cu meo tai dai. Mot so loai khac gom co Yen, Coc đe, Diec xam, Choi choi, Bo cau, Cu cu, Vang anh A Au.
Nguon nuoc tu cac con song suoi va ho bang la co so song cua nhieu loai ca hoi, con trung va luong cu. Hai loai ca hoi đuoc biet đen nhieu nhat bao gom Ca hoi cam thach va ca hoi song.


= Thuc vat =

Ve he thuc vat, vuon quoc gia nam trong khu vuc rung hon giao Day nui Dinaric thuoc vung sinh thai rung hon giao va la rong Co Bac gioi. Mac du co quy mo va dien tich nho nhung tren khu vuc la su phat trien manh me cua hang tram loai đong thuc vat. Cac khu rung tai vuon quoc gia la su pha tron cua cac loai cay rung la va cay la kim tren khu vuc đa voi va dolomit, đac trung cua Albania Alps. Cang len cao thi cac loai la kim chiem uu the hon. Tham thuc vat đa dang tu cac rung thong tai cac thung lung cho đen rung nui cao, tham thuc vat lanh nguyen can lanh nguyen bi chi phoi boi lop bang vinh cuu va đat tho. Mot yeu to quan trong cua he thuc vat cua khu vuc nay, đo la ngoai su đa dang phong phu cua cac loai thuc vat, thi o đay con la noi co muc đo cao cua cac loai đac huu.
Tai vuon quoc gia co nhieu rung thong. Cac loai thong o đay co the ke đen Thong Uc, Thong Balkan, Thong Bosnia, Thong Scots. Rung o vung nui xung quanh cac ngoi lang cua Valbona đuoc đac trung va chiem uu the cua cac loai soi khac nhau, chang han nhu De gai chau Au phat trien manh o khu vuc khoang 600 đen 1.200 met so voi muc nuoc bien Adriatic. Thung lung Valbona la khu vuc duy nhat o Albania ma co the thay rung Van sam Na Uy. Rung hon giao voi nhieu loai bao gom Linh sam bac chau Au, De gai chau Au, Van sam Na Uy, Thong Scots thuong đuoc tim thay tai vung thuong Thung lung Valbona.
Bo song Valbona chu yeu đuoc bao phu boi cac khu rung co Tong quan su xam, O liu va Lieu. Vuon quoc gia con co nhieu bai lay nam tai cac khu vuc am uot thap la noi phat trien cua nhieu loai thuc vat than thao, chang han nhu Narthecium, Carex, Sphagnum. Tai cac suon nui doc va khe nui cua thung lung Valbona la noi sinh truong cua cong đong Phong, Đoan la to, Du, O liu, moc chu yeu o nhung noi am uot.


Nhan khau hoc Thung lung Valbone co nguoi sinh song tu thoi co đai. Cac lang, noi tap trung dan cu chu yeu tai đay la: Rrogam, Valbona, Dragobi va Cerem nam tai cac phan thung lung mo rong ra. Sau nhung nam 90 cua the ky 20, tinh hinh bat đau thay đoi. Do đieu kien kinh te khong thuan loi, phan lon dan cu đa chuyen đi. Thung lung la noi sinh song cua cac bo toc "Krasniqi" va "Gashi". Mot phan dan so đa roi bo lang đe đinh cu tai cac khu dan cu thap hon cua Margegaj co đieu kien thuan loi hon. Mac du nhung thay đoi gan đay đa đuoc thuc hien nham tai cau truc nhan khau hoc nhung muc song cua nhung nguoi dan tai đay van khac nhau. Đieu nay anh huong đen kha nang hoat đong trong linh vuc du lich tai đay. Chi trong nhung nam 1995-2002, cac lang nhu Cerem va Rragam đa giam dan so lan luot la 63% va 57%. Trong nam 2008, dan so tai cac lang nay la 920 nguoi nhung bay gio chi la 817 nguoi. Viec cham dut nguoi dan roi khoi que huong la rat quan trong, nham giam viec cac lang bien thanh nhung khu đinh cu theo mua.


Kinh te Thung lung Valbona la noi co tiem nang ve thien nhien va van hoa đe phat trien kinh te khu vuc. Vi tri đia ly xa xoi, chien tranh, khi hau, thieu co so ha tang khong phai la nhung yeu to anh huong đen su lac hau kinh te o Thung lung Valbona. Dan so tai đay song chu yeu nho vao trong trot va trang trai.
Do la mot khu vuc đuoc bao ve nen lam nghiep o đay khong the phat trien đuoc. Nganh cong nghiep o đay đai dien boi mot nha may san xuat nuoc uong đong chai co ten la Valbona. Nhung nam gan đay, du lich đang phat trien nhanh chong, đuoc coi la tuong lai cua thung lung Valbona. Tuy nhien, dan so tai đay khong the song chi dua vao du lich đuoc.
Nong nghiep đuoc xep hang hang đau trong co cau kinh te cua khu vuc vi no cung cap thu nhap cho đa so nguoi dan đia phuong. Đat nong nghiep rat han che va nam tren suon doc va mot so thung lung nho. Nguoi su dung đat vua canh tac gan lien voi viec duy tri bao ton. Đat đuoc chia thanh nhieu phan, la tai san cua tung ho gia đinh. Mot đieu đac biet cua khu vuc nay la kha nang tuoi tieu đat nong nghiep rat nhieu va khong bi han che. Đat nong nghiep chu yeu đuoc su dung đe trong ngo, khoai tay, lua mach đen, đau, rau qua va thuc an gia suc. San pham nong nghiep va chan nuoi tai đay đeu la cac san pham cua nong nghiep huu co. Thuc pham tai đay thuong rat tuoi va đuoc che bien tai nha, nhung đoi khi no co the đuoc đong goi va che bien san boi nhung nguoi dan đia phuong. Cach nau an cua ho hoan toan la truyen thong. Ben canh trong trot, nguoi dan cung chan nuoi gia suc nhu cuu, de, ngua, cac loai gia cam, ong... Đieu nay giup cung cap cac san pham đia phuong nhu thit, sua, mat, len va da.
Xet ve nhung loi ich ma du lich co the đem lai, chinh phu quoc gia đa đat no la nganh nghe uu tien hang đau cho phat trien ben vung. Mac du chu yeu dua vao thien nhien, du lich o Valbona van đoi hoi can phai co co so ha tang can thiet. Cac đinh nui đa nhu Maja Jezerce, Zla Kolata, Pecmarra la cac điem thu hut su chu y cua du khach.


Tham khao