Nuoc Y Phat xit (tieng Y: Italia fascista) la thoi ky Vuong quoc Y đuoc nam duoi quyen thong tri cua Đang Phat xit Quoc gia Y do Thu tuong Benito Mussolini lanh đao, tu nam 1922 đen nam 1943. Tu "phat xit" trong tieng Viet (phat am theo tieng Phap "fascisme") xuat phat tu "fascio" trong tieng Y nghia la "cai bo" (chiec riu lenh cua nguoi La Ma xua co can bo). Chu nghia phat xit Y đuoc xem la hinh mau cho cac hinh thuc chu nghia phat xit khac. Phat xit Y cung Đuc Quoc xa va Đe quoc Nhat Ban hop thanh phe Truc trong The chien II.


Boi canh hinh thanh Trong cuoc Chien tranh the gioi lan thu nhat, Vuong quoc Y nhay vao tham chien, ve phe Đong Minh. Vao thang 11 nam 1918, voi nhung chien thang quyet đinh trong tran song Piave lan thu hai va tran Vittorio Veneto, nuoc Y đanh bai Đe quoc Ao-Hung, gianh đuoc nhieu đat nhu Trentino, Nam Tyrol, Trieste va Istria, cong them Fiume va vai vung khu bo bien Dalmatia (Zara). Tuy nhien, dan Y luc bay gio song rat chat vat vi mat đen 600 nghin nguoi trong cuoc the chien, lam phat, that nghiep lan tran va chinh phu Y bi mat tin nhiem.
Nhan co hoi nay, đang Phat xit Y dan dan len nam quyen trong nuoc, nha vua Y la Vittorio Emanuele III vi so noi chien va cach mang nen phai nhuong bo.


Qua trinh lich su Trong nhung nam 1922 - 1923, chinh phu phat xit do Benito Mussolini cam đau to ve ton trong va phat huy dan chu. Nhung sau cuoc bau cu doi tra nam 1924, Mussolini va phe đang thang the toi cao trong quoc hoi va tu ngay 3 thang 1 nam 1925 thang tay tieu diet moi quyen tu do dan chu.
Sau đo ong thanh lap chinh phu đoc tai, gianh het quyen quan ly cua quoc gia ve đang chinh tri duy nhat cua ong, đang Phat Xit Quoc gia. Nhung đang khac đeu bi cam hoat đong, cac cong đoan đoc lap đeu bi bac bo. He thong đan ap canh sat tri nay đuoc mot so dan Y xem la cach duy nhat đe tranh su xam nhap cua cong san vao nuoc Y. Tuy khong tan bao bang he thong cua Hitler, canh sat mat vu cua Mussolini khung bo, ham hai va thu tieu ca chuc ngan nguoi chong đoi.
Mussolini ke đen phat huy chu nghia phat xit tai chau Au. Nhung lanh tu đoc tai nhu Salazar o Bo Đao Nha, Francisco Franco o Tay Ban Nha va Hitler o Đuc hoc hoi it nhieu tu chinh sach phat xit Y. Mot so chinh tri gia tai Anh Quoc va Hoa Ky cung kham phuc thay đoi o Y trong nhung nam đau. Tuy the, nguoi Y hai ngoai khong may ung ho chinh sach đoc tai nay.

Nam 1929, Mussolini thuc hien hiep uoc Be Thanh, va chinh quyen đoc lap Vatican ra đoi ngay trong long thu đo Roma cua Y.
Nam 1935 Y chiem Ethiopia. Anh va Phap len tieng phan đoi Y. Mussolini luc bay gio bat đau to y theo Đuc Quoc xa va ky hiep uoc lien minh voi Hitler vao nam 1936 va sau đo ky ket lien minh khoi Truc nam 1938. Y ung ho Franco trong noi chien Tay Ban Nha, chap nhan Đuc hoanh hanh Trung Au va đong y khi Hitler bat Ao sap nhap vao Đuc. Tuy nhien thang 10 nam 1938, Mussolini hoa giai thanh cong nhung va cham chinh tri giua Anh, Phap va Đuc - voi con moi la Tiep Khac.
Thang 4 1939, Phat xit Y chiem Albania nhung thang 9 nam đo Mussolini khong cho quan Y theo Hitler tan cong Ba Lan, vien co chua chuan bi hang ngu quan đoi. Khi thay Đuc thang o Phap, Y moi chinh thuc tham chien vao thang 6 nam 1940. Tuy nhien, vi quan đoi Y khong manh va tuong ta cung khong gioi nen sau khi theo nga Albania đe tan cong Hy Lap thi đa bi đay lui. Cung trong nam 1940, Y tan cong va chiem Somalia (thuoc Anh) nhung sau đo cung bi quan Đong Minh đanh bai. Tai mat tran Bac Phi, quan đoi Y cung bi tan cong gan tan ra truoc khi may man đuoc tuong Rommel cua Đuc cuu thoat.


Ket thuc Sau khi đai bai tai nhieu mat tran, Y bi quan đong minh tan cong vao thang 5 1943. Thang 7 nam 1943, vua Y Vittorio Emanuele III lat đo chinh phu cua Mussolini va ra lenh truy na nha đoc tai. Thang 9 nam 1943, Y đau hang đong minh nhung lap tuc Hitler cho quan Đuc tien vao chiem lai. Trong hai nam sau đo, xu Y tro thanh mot chien đia đam mau giua mot ben gom quan phat xit Y va Đuc Quoc xa, ben kia la quan khang chien Y va quan Đong minh. Đen ngay 25 thang 4 nam 1945 nuoc Y moi that su đuoc giai phong va xay dung lai hoa binh.


Tham khao Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Fascism tai Wikimedia Commons