Ban đao A Rap (tieng A Rap: الجزيرة العربية al-jazira al-ʿarabiyya, "đao A Rap") la mot ban đao nam o Tay A, toa lac o phia đong bac chau Phi, tren mang A Rap. Theo goc nhin đia ly, đay co the đuoc xem la mot tieu luc đia cua chau A.
Ban đao A Rap la ban đao lon nhat the gioi, voi dien tich 3.237.500 km2 (1.250.000 dam vuong Anh). Ban đao A Rap bao gom cac quoc gia Yemen, Oman, Qatar, Bahrain, A Rap Xe Ut, Cac Tieu Vuong quoc A Rap Thong nhat, mot phan cua Jordan, Iraq va Kuwait. Ban đao nay đuoc tao ra tu viec phan tach tao nen bien Đo trong khoang thoi gian tu 56 đen 23 trieu nam truoc. Ban đao A Rap tiep giap voi bien Đo ve phia tay va tay nam, vinh Ba Tu ve phia đong bac, Levant ve phia bac va An Đo Duong ve phia đong nam. Noi nay đong mot vi tri đia chinh tri quan trong tai Trung Đong va the gioi A Rap do tru luong lon dau mo va khi tu nhien.
Truoc thoi hien đai, no đuoc chia lam bon phan vung: Hejaz, Najd, Nam A Rap (Hadhramaut) va Đong A Rap. Hejaz va Najd tao nen đa phan A Rap Xe Ut. Nam A Rap bao gom Yemen va vai phan cua A Rap Xe Ut (Najran, Jizan, Asir) va Oman (Dhofar). Đong Arabia bao gom toan bo vung duyen hai doc theo vinh Ba Tu.
Trong lich su, ban đao A Rap la noi co dan so it oi, song trong cac thap nien qua co muc tang truong dan so cao, nguyen nhan la dong lao đong nhap cu rat lon cung voi duy tri lien tuc muc sinh cao. Dan so co xu huong tuong đoi tre va chenh lech lon ve gioi tinh do nam gioi đong hon. Tai nhieu quoc gia, so nguoi Nam A đong hon cong dan đia phuong. Bon quoc gia nho nhat nam ven vinh Ba Tu co muc tang truong dan so cao nhat the gioi, khi gan gap ba lan sau moi 20 nam. Đen nam 2022, uoc tinh dan so ban đao A Rap la 92,273,394 (bao gom ngoai kieu).


Đia ly Ban đao A Rap nam tren luc đia chau A, giap voi Vinh Ba Tu ve phia đong bac, eo bien Hormuz va vinh Oman ve phia đong, bien A Rap ve phia đong nam va nam, vinh Aden ve phia nam, eo bien Bab-el-Mandeb ve phia tay nam, va bien Đo ve phia tay va tay bac. Phan phia bac cua ban đao hoa vao hoang mac Syria va khong co ranh gioi ro rang, song ranh gioi phia bac cua ban đao A Rap thuong đuoc nhin nhan la bien gioi phia bac cua A Rap Xe Ut va Kuwait.
Đac điem noi bat nhat cua ban đao la hoang mac, song tai phan tay nam co cac day nui va nhan đuoc luong mua lon hon phan con lai cua ban đao. Harrat ash Shaam la khu nui lua mo rong tu mien tay bac ban đao đen Jordan va mien nam Syria.


= Ranh gioi chinh tri =
Cac quoc gia nam tren ban đao la Kuwait, Bahrain, Qatar, Cac Tieu vuong quoc A Rap Thong nhat tai mien đong, Oman tai đong nam, Yemen tai mien nam va A Rap Xe Ut tai trung tam. Đao quoc Bahrain nam ngoai khoi bo bien phia đong ban đao.
Sau quoc gia (A Rap Xe Ut, Kuwait, Bahrain, Qatar, Cac Tieu vuong quoc A Rap Thong nhat va Oman) hop thanh Hoi đong Hop tac Vung Vinh (GCC). Tuy nhien, đay la mot thuat ngu gay tranh luan, nguoi Iran khang đinh rang ten goi vinh Ba Tu co quy uoc lich su va đuoc quoc te cong nhan, trong khi cac quoc gia A Rap, nhat la sau thanh vien cua GCC thi cho rang ten cua vinh nay la A Rap do vuc bien nong cua vung bien nay la phan tiep tuc ve đia chat cua bo bien thap phia đong ban đao, tu Kuwait đen mien bac UAE.
Vuong quoc A Rap Xe Ut chiem phan lon dien tich ban đao. Đa so cu dan cua ban đao song tai A Rap Xe Ut va Yemen. Ban đao co tru luong dau mo lon nhat the gioi. A Rap Xe Ut va Cac Tieu vuong quoc A Rap Thong nhat co nen kinh te lon nhat trong khu vuc. Qatar co tru luong khi đot tu nhien hang đau the gioi. Kuwait co bien gioi voi Iraq, la mot quoc gia co tam quan trong chien luoc, co vai tro la mot trong cac can cu chinh cua luc luong lien quan trong cuoc xam chiem Iraq vao nam 2003.


= Canh quan =

Ve mat đia chat, khu vuc nay co le thich hop hon voi ten goi la tieu luc đia A Rap do no nam tren mot mang kien tao rieng la mang A Rap. Mang nay di chuyen xa dan khoi phan con lai cua chau Phi (tao nen bien Đo), va va cham voi mang A-Au o phia bac (hinh thanh day nui Zagros). Cac phien đa lo ra su khac nhau ve he thong tren khap ban đao A Rap, voi nhung phien đa co nhat lo ra tai khien A Rap-Nubia gan bien Đo. Co le ophiolit đuoc bao ton tot nhat tren Trai đat la ophiopit Semail, lo ra tren cac day nui cua Cac Tieu vuong quoc A Rap Thong nhat va mien bac Oman.
Ban đao gom co:

Cao nguyen trung tam Najd, co cac thung lung va đong co phi nhieu đuoc dung lam noi chan tha cuu va cac loai gia suc khac
Mot loat cac hoang mac: Nefud tai phia bac voi đac điem la nhieu đa; Rub' al Khali hay hoang mac Đai A Rap o phia nam voi lop cat uoc tinh day 180 m; o giua chung la hoang mac ad-Dahna
Tai Hejaz co cac day nui song song voi bo bien Đo tai phia tay, song cung co nui tai cuc đong nam cua ban đao (Oman). Cac day nui cao dan ve phia tay, va cac đinh va rang cao nhat đeu nam tai Yemen. Nui cao nhat ban đao la Jabal an Nabi Shu'ayb tai Yemen, co đo cao 3.666 m.
Dai bo bien kho hoac đam lay trai dai cung cac ran san ho ve phia bien Đo (Tihamah)
Cac oc đao va đam lay ven bien tai Đong A Rap ve phia vinh Ba Tu
Ban đao A Rap co it ho hoac la song vinh cuu. Hau het cac khu vuc đuoc tieu nuoc qua cac long song chong can goi la wadi, nhung noi nay luon kho ngoai tru trong mua mua. Tuy nhien, tang ngam nuoc co đai phong phu nam ben duoi phan lon ban đao, va nhung noi nguon nuoc nay noi len be mat đuoc goi la oc đao (nhu Al-Hasa va Qatif, hai trong so nhung oc đao lon nhat the gioi), cho phep phat trien nong nghiep, đac biet la cac cay thuoc ho co, va đay la vung san xuat cha la nhieu nhat the gioi. Ve tong the, khi hau cuc ky nong va kho, song co nhung ngoai le. Nhung noi co đo cao lon hon co khi hau on hoa hon, va bo bien ven bien A Rap co the đon cac con gio nhe mat va am bat chot vao mua he do khi lanh tu xa bo tran vao. Ban đao khong co rung cay ram rap. Đoi song hoang da thich nghi voi hoang mac ton tai tren khap ban đao.
Theo du lieu ve tinh GRACE cua NASA (2003 - 2013) đuoc phan tich trong mot nghien cuu cua Đai hoc California, Irvine (UCI) vao nam 2015, thi he thong tang ngam nuoc chiu ung suat lon nhat tren the gioi la he thong tang ngam nuoc A Rap, voi tren 60 trieu nguoi dua vao no đe lay nuoc. 21 trong so 37 tang ngam nuoc "đa vuot qua đinh điem ben vung va đang suy kiet" va 13 trong so đo "bi kiet que đang ke."


= Đat va bien =

Hau het ban đao A Rap khong thich hop cho nong nghiep, khien cac du an tuoi tieu va cai tao đat tro nen thiet yeu. Cac đong bang hep ven bien va cac oc đao co lap tong cong chiem duoi 1% dien tich đat, va chung đuoc su dung đe trong cay luong thuc, ca phe va cay an qua nhiet đoi. Chan nuoi de, cuu va lac đa pho bien o mot so noi tren khap phan con lai cua ban đao. Mot so khu vuc co khi hau gio mua nhiet đoi am vao mua he, đac biet la cac khu vuc Dhofar va Al Mahrah cua Oman va Yemen. Cac khu vuc nay co cac đon đien dua voi quy mo lon. Hau het Yemen co mua gio mua nhiet đoi do anh huong tu khi hau nui. Cac đong bang thuong co khi hau kho han nhiet đoi hoac can nhiet đoi hoac la khi hau thao nguyen kho han.
Vung bien xung quanh ban đao A Rap nhin chung la vung bien nhiet đoi, co đoi song sinh vat bien nhiet đoi rat phong phu, co mot so trong nhung ran san ho lon nhat, nguyen ven va co xua nhat tren the gioi. Ngoai ra, sinh vat song cong sinh voi san ho bien Đo, đong vat nguyen sinh va tao đon bao zooxanthellae, thich nghi đoc đao voi khi hau nong khi nhiet đo nuoc bien tang va giam đot ngot. Do đo, cac ran san ho nay khong chiu tac đong truoc hien tuong tay trang san ho do nhiet đo gia tang nhu nhung noi khac trong vung bien san ho An Đo Duong-Thai Binh Duong. Cac ran san ho cung khong chiu tac đong tu du lich hay lan bien o muc lon hoac cac can thiep quy mo lon khac cua con nguoi. Tuy nhien, mot so ran san ho đa bi tan pha trong vinh Ba Tu, hau het la do o nhiem nuoc phosphat va ket qua la gia tang phat trien tao, cung nhu la do o nhem do ro ri tu cac tau va đuong ong.
Cac vung đat phi nhieu tai Yemen tao thuan loi cho viec đinh cu tren hau nhu toan bo vung đat cao tu muc nuoc bien đen cac nui cao 3.000 m. Tai nhung noi co đo cao lon, cac ruong bac thang phuc tap đuoc tao nen đe thuan tien cho canh tac cay luong thuc, cay an qua, ca phe, gung va khat.


Lich su = Tien Hoi giao =
Ton tai bang chung cho thay rang con nguoi cu tru tai ban đao A Rap tu khoang 106.000 đen 130.000 nam truoc. Tuy nhien, khi hau khac nghiet trong lich su ngan can viec đinh cu quy mo lon tai đay, ngoai mot so luong nho cac khu đinh cu mau dich đo thi nhu Mecca va Medina nam tai Hejaz tai mien tay ban đao.
Tuy nhien, khao co hoc kham pha su ton tai cua nhieu nen van minh tren ban đao A Rap vao thoi tien Hoi giao (nhu Thamud), đac biet la tai Nam A Rap. Cac nen van minh Nam A Rap gom co Sheba, Vuong quoc Himyar, Vuong quoc Awsan, Vuong quoc Ma'in va Vuong quoc Sabae. Trung A Rap co Vuong quoc Kindah vao the ky IV, V va đau the ky VI. Đong A Rap co nen van minh Dilmun. Cac bang chung som nhat đuoc biet đen ve lich su ban đao A Rap la cac cuoc di cu tu ban đao sang cac khu vuc lan can.
Ban đao A Rap trong mot thoi gian dai đuoc phan lon hoc gia chap nhan la que huong ban đau theo gia thuyet cua Nhom ngon ngu Semit.


= Hoi giao noi len =

Trong the ky VII, Hoi giao đuoc gioi thieu tren ban đao A Rap. Nha tien tri Hoi giao Muhammad sinh tai Mecca vao khoang nam 570 va lan đau tien bat đau thuyet phat tai thanh pho vao nam 610, song di cu đen Medina vao nam 622. Tu đo, ong va cac đong mon thong nhat cac bo lac tren ban đao A Rap duoi ngon co Hoi giao va lap ra mot chinh the ton giao Hoi giao A Rap duy nhat tren ban đao.
Sau khi Muhammad mat vao nam 632, bat đong bung phat ve van đe nguoi ke nhiem ong lam lanh đao cua cong đong Hoi giao. Umar ibn al-Khattab la mot đong mon noi bat cua Muhammad thi đe cu Abu Bakr, la bang huu va nguoi cong tac than mat cua Muhammad. Nhung nguoi khac cung ung ho va Abu Bakr tro thanh khalip đau tien. Lua chon nay bi mot so đong mon cua Muhammad tranh luan, ho cho rang nguoi anh ho đong thoi la con re cua Muhammad la Ali ibn Abi Talib đa đuoc chi đinh lam nguoi thua ke. Nhiem vu truoc mat cua Abu Bakr la tra thu mot mot that bai moi đay truoc quan Đong La Ma (Byzantine), song truoc tien ong phai dap tat mot cuoc noi day cua cac bo lac trong đieu đuoc goi la cac cuoc chien tranh Ridda, hay "cac cuoc chien tranh boi giao".
Đen khi Abu Bakr mat vao nam 634, nguoi ke vi ong lam khalip la Umar, tiep đen la Uthman ibn al-Affan va Ali ibn Abi Talib. Giai đoan bon khalip đau tien nay goi la al-khulafa' ar-rashidun: Khalifah Rashidun. Duoi quyen cac khalip nay, va tu nam 661 la nhung nguoi ke thua Umayyad cua ho, nguoi A Rap nhanh chong banh truong lanh tho duoi quyen kiem soat cua nguoi Hoi giao ra ngoai ban đao A Rap. Trong vai thap nien, cac đoi quan Hoi giao gianh đuoc cac chien thang quyet đinh truoc Đong La Ma va tieu diet Đe quoc Ba Tu, chinh phuc đuoc vung lanh tho khong lo tu ban đao Iberia đen An Đo. Trong điem chinh tri cua the gioi Hoi giao sau đo chuyen đen cac lanh tho moi chinh phuc đuoc.
Tuy the, Mecca va Medina duy tri vi the la cac đia điem linh thieng nhat trong the gioi Hoi giao. Qur'an yeu cau moi nguoi Hoi giao khoe manh neu co đieu kien can phai thuc hien mot chuyen hanh huong hay con goi la Hajj đen Mecca trong thang Dhu al-Hijjah cua lich Hoi giao it nhat mot lan trong đoi, đay la mot trong nam Cot tru cua Hoi giao. Masjid al-Haram (Đai Thanh đuong) tai Mecca la noi co đia điem linh thieng nhat cua Hoi giao la Kaaba, va Masjid al-Nabawi (Thanh đuong cua Nha tien tri) tai Medina co lang mo cua Muhammad; do đo tu the ky VII, Mecca va Medina tro thanh cac điem hanh huong cua mot luong lon nguoi Hoi giao tren khap the gioi.


= Trung đai =
Du quan trong ve ton giao, song ve chinh tri ban đao A Rap nhanh chong tro thanh mot khu vuc ngoai vi cua the gioi Hoi giao, khi ma hau het cac nha nuoc Hoi giao quan trong nhat vao thoi trung đai đat tai cac thanh pho xa ban đao nhu Damascus, Baghdad va Cairo. Tuy nhien, ke tu the ky X (va thuc te la cho đen the ky XX) cac Sharif cua Mecca thuoc gia toc Hashim duy tri mot nha nuoc tai Hejaz, cung la phan đat phat trien nhat trong khu vuc. Lanh đia cua ho ban đau chi bao gom cac thanh pho linh thieng Mecca va Medina song đen the ky XIII đuoc mo rong ra phan con lai cua Hejaz. Cac Sharif thi thanh quyen luc đoc lap tai Hejaz trong hau het cac giai đoan, song ho thuong quy phuc quyen ba chu cua mot trong cac đe quoc Hoi giao lon vao đuong thoi. Trong thoi trung đai, đo la Abbas tai Baghdad, va Fatima, Ayyub va Mamluk cua Ai Cap.


= Hien đai =

Quan đoi cap đia phuong cua Đe quoc Ottoman tai A Rap (Arabistan Ordusu) co đai ban doanh tai Syria (bao gom ca Palestine, Ngoai Jordan cung voi Liban). No phu trach Syria, Cilicia, Iraq, va phan con lai cua ban đao A Rap. Nguoi Ottoman chua tung kiem soat phan trung tam ban đao A Rap, con goi la Najd.
Đen thoi hien đai, thuat ngu bilad al-Yaman am chi rieng phan tay nam cua ban đao. Cac nha đia ly A Rap bat đau am chi toan bo ban đao la 'jazirat al-Arab', hay ban đao cua nguoi A Rap.
Vao luc khoi đau the ky XX, Ottoman lao vao mot ke hoach nhieu tham vong la xay dung mot tuyen đuong sat lien ket kinh đo Istanbul đen Hejaz voi cac đen tho Hoi giao linh thieng tai đay. Muc tieu quan trong khac la nham cai thien tich hop kinh te va chinh tri cac cua cac tinh A Rap xa xoi voi nha nuoc Ottoman, va tao thuan loi đe van chuyen binh si trong truong hop can thiet. Đuong sat Hejaz chay tu Damascus đen Medina, xuyen qua vung Hejaz. Ban đau no đuoc len ke hoach vuon đen Mecca, song bi gian đoan do bung phat Chien tranh the gioi thu nhat.
Nhung buoc phat trien lon vao đau the ky XX la khoi nghia A Rap trong Chien tranh the gioi thu nhat, va tiep đen la viec Đe quoc Ottoman sup đo va bi phan chia. Khoi nghia A Rap (1916–1918) do Sherif Hussein ibn Ali khoi xuong voi muc tieu tim cach đoc lap khoi quyen cai tri cua Ottoman va lap mot nha nuoc A Rap thong nhat trai dai tu Aleppo tai Syria đen Aden thuoc Yemen. Trong Chien tranh the gioi thu nhat, Sharif Hussein tham gia vao mot lien minh voi Anh va Phap nham chong lai Ottoman vao thang 6 nam 1916.
Tiep đen la su kien thong nhat A Rap Xe Ut duoi quyen Abdulaziz Ibn Saud. Nam 1902, Ibn Saud chiem đuoc Riyadh, ong tiep tuc cac cuoc chinh phuc, chiem linh đuoc Al-Hasa, Jabal Shammar, Hejaz tu nam 1913 đen nam 1926 roi thanh lap nha nuoc A Rap Xe Ut hien đai. A Rap Xe Ut sap nhap Tieu vuong quoc Asir, va qua trinh banh truong cua ho ket thuc vao nam 1934 sau chien tranh voi Yemen. Gia toc Saud tung thanh lap hai nha nuoc va kiem soat mot phan lon ban đao A Rap truoc thoi Ibn Saud, A Rap Xe Ut la nha nuoc thu ba cua gia toc Saud.
Phat hien đuoc cac tru luong dau mo lon tai ban đao A Rap trong thap nien 1930. San xuat dau mo đem đen nguon cua cai rat lon cho cac quoc gia trong khu vuc, ngoai tru Yemen.
Noi chien Bac Yemen la cuoc đau tranh giua nhung nguoi bao hoang cua Vuong quoc Mutawakkilite Yemen va cac phai cua Cong hoa A Rap Yemen tu nam 1962 đen nam 1970. Phai bao hoang đuoc A Rap Xe Ut ung ho, trong khi nhung nguoi cong hoa đuoc Ai Cap va Lien Xo ung ho. Cac luc luong chinh quy va khong chinh quy nuoc ngoai cung can thiep. Đen nam 1970, Quoc vuong Faisal cua A Rap Xe Ut cong nhan nuoc cong hoa nay va mot hoa uoc đuoc ky ket. Cac su gia quan su A Rap quy chien tranh tai Yemen giong nhu Viet Nam cua ho.
Nam 1990, Iraq xam chiem Kuwait, dan đen Chien tranh Vung Vinh 1990–91. Ai Cap, Qatar, Syria va A Rap Xe Ut tham gia mot lien minh đa quoc gia đe phan đoi Iraq. Tuy nhien, Jordan va Palestine ung ho Iraq, khien quan he giua nhieu quoc gia A Rap tro nen cang thang. Sau chien tranh, "Tuyen bo Damascus" chinh thuc hoa lien minh ve cac hanh đong phong thu chung trong tuong lai giua Ai Cap, Syria, va cac quoc gia thuoc Hoi đong Hop tac Vung Vinh.


Tham khao Lien ket ngoai Travels in Arabia, 1892
High resolution scan of old map of Arabia Luu tru ngay 14 thang 7 nam 2014 tai Wayback Machine
The Coast of Arabia the Red Sea, and Persian Sea of Bassora Past the Straits of Hormuz to India, Gujarat and Cape Comorin from the World Digital Library, depicts a map from 1707.
Wahab, Robert Alexander; Thatcher, Griffithes Wheeler; Goeje, Michael Jan de (1911). "Arabia" . Encyclopædia Britannica (an ban thu 11).
Arabia: Cultural-Historical Zones