Monaco, ten chinh thuc la Than vuong quoc Monaco (tieng Phap: Principaute de Monaco; Tieng Monaco: Principatu de Munegu ; tieng Y: Principato di Monaco; tieng Occitan: Principat de Monegue), la mot thanh bang co chu quyen tai chau Au. Monaco co ba mat tiep giap voi nuoc Phap va mat con lai giap voi Đia Trung Hai, cach trung tam cua than vuong quoc cach nuoc Y khoang 16 km (9,9 dam). Dien tich cua Monaco la 1,98 km² (0,76 mi²) va dan so nam 2011 la 35.986 nguoi. Monaco la nuoc co GDP tren danh nghia cao nhat the gioi binh quan đau nguoi la 215.163 Đo la My va la quoc gia co mat đo dan cu cao nhat tren the gioi. Monaco cung co tuoi tho trung binh cao nhat the gioi voi con so 90, va la nuoc co ty le that nghiep thap nhat. Sau nhung lan lan bien gan đay, tong dien tich cua Monaco la 2,05 km² (0,79 mi²).


Đia ly Monaco la mot đat nuoc o khu vuc Tay Au, nam o mot eo bien nho phia nam nuoc Phap, ben bo bien Cote d'Azur. Lanh tho Monaco trai dai tren 3 km, be rong khong vuot qua tu 200 m đen 300 m, gom bon khu đo thi: Monaco-Ville, Monte Carlo, Condamine, Fontvieille.


Lich su Monaco la noi đinh cu cua nguoi Phoenicia tu thoi Co đai. Nam 1215, nguoi Genova đen xay dung mot lau đai kien co tren khu đat thuoc Monaco hien nay. Quyen kiem soat lanh tho nay lai chuyen sang cho dong ho Grimaldi nam 1297.
Monaco la xu bao ho cua Tay Ban Nha (1524-1641) roi đen Phap (1641-1793) va bi sap nhap vao Phap tu nam 1793 đen nam 1814, đen nam 1861 Monaco moi đuoc đoc lap khoi Phap. Tu nam 1865, lien minh thue quan đa noi ket Monaco voi Phap va hiep đinh co ban nam 1918 thua nhan quyen đai dien ngoai giao cua than vuong quoc. Monaco gia nhap Lien Hop Quoc nam 1993, va van duy tri hiep đinh chung ve thue quan voi Phap.
Hien phap nam 1911 quy đinh Monaco la mot nuoc quan chu lap hien, Than vuong la quoc truong. Ban lanh đao gom mot thu hien va 4 quan chuc trong hoi đong Chinh phu. Thu hien la mot cong dan Phap do Than vuong chon tu nhung nguoi do Phap gioi thieu.
Thoa uoc Versailles nam 1918 cho phep Phap co quyen "giup bao ve han che".
Than vuong cung chia se quyen luc voi Hoi đong quoc gia (Quoc hoi) gom 24 thanh vien lam viec theo nhiem ky 5 nam.
+ Cac Than vuong Monaco:

Francois - Rainier I: 1297 - 1301; Phu thuoc vao Cong hoa Genoise - Ghibelline tu 1301 - 1331
Charles I - Rainier II: 1331 - 1357, rieng Rainier II len đong cai tri voi cha cho toi khi cha mat (1352 - 1357)
Louis - Jean I: 1395
Louis I: 1397 - 1402
Jean I - Ambroise - Catalan: 1419 - 1454, rieng Ambroise cai tri đen 1427 thi thoai vi, Catalan cai tri trong vai thang cua nam 1427 thi mat som.
Claudine: 1457 - 1458
Lamberto: 1458 – 1494
Jean II: 1494 – 1505
Lucien: 1505 – 1523
Honore I: 1523 – 1581
Charles II: 1581 – 1589
Hercule: 1589 – 1604
Honore II: 1604 - 1662
Louis I: 1662 – 1701, Than vuong Monaco
Antonio I: 1701 – 1731
Louise Hippolyte: 1731
Jacques I: 1731 – 1751
Honore III: 1751 – 1795
=> Thuoc Phap (1793 - 1814):

Joseph Barriera
Armand Louis de Gontaut
Henri Gregoire
Gregoire Marie Jagot: 1793 - 1814; Napoleon I

Honore IV: 1814 – 1819
Honore V: 1819 – 1841
Florestan I: 1841 – 1856
Charles III: 1856 – 1889
Albert I: 1889 – 1922
Louis II: 1922– 1949
Rainier III: 1949 – 2005
Albert II: 2005 - nay
Jacques II: (se ke vi)


Chinh tri Ngay 17 thang 12 nam 1962, Hien phap Monaco đuoc ban hanh, quy đinh quyen lap phap thuoc ve Than vuong va Hoi đong quoc gia (bao gom 24 thanh vien đuoc bau cu truc tiep, nhiem ky 5 nam). Quyen hanh phap đuoc Than vuong giao cho Thu tuong va 5 Co van Chinh phu (Bo truong). Quyen tu phap hoan toan đoc lap voi Chinh phu, thuoc ve cac toa an.
Nguyen thu quoc gia la Than vuong Albert II (ke vi nam 2005). Thu tuong la Jean Paul Proust. Co van Chinh phu ve Quan he đoi ngoai va cac van đe Kinh te va Tai chinh quoc te la Frank Biancheri.
Monaco co 8 Đai su quan bo nhiem tai 17 quoc gia (tinh đen ngay 1 thang 5 nam 2008), chu yeu tai Tay Au, My va Toa thanh Vatican. Monaco co 2 Đai su khong thuong truc, đuoc bo nhiem tai Uc, Trung Quoc, An Đo, Nhat Ban va Bo Đao Nha. Ngoai ra, co 4 Phai đoan thuong truc ben canh cac to chuc quoc te: tai New York ben canh Lien Hop Quoc, tai Geneve ben canh cac to chuc chuyen trach cua Lien Hop Quoc va cac to chuc quoc te co tru so tai Thuy Si, tai Strasbourg ben canh Hoi đong chau Au va tai Bi ben canh Lien minh chau Au. Monaco co 113 Lanh su quan hoat đong tai 62 quoc gia, hai Tong Lanh su quan tai London va New York.
2 Đai su quan thuong tru tai Monaco la Su Quan Phap va Su Quan Y. 42 quoc gia bo nhiem Đai su kiem nhiem Monaco tu Paris, Madrid hoac Bruxelles. Ngoai ra co 74 lanh su quan đuoc bo nhiem tai Monaco.


Kinh te Kinh te Monaco chu yeu dua vao du lich. Dich vu ngan hang va cac song bac đuoc thanh lap tu nam 1862. Chinh sach thue quan uu đai thu hut cac cong ty nuoc ngoai. Cac nganh cong nghiep gom co: che tao mi pham, hoa chat, đien tu, đong tau, xay dung... Monaco hoan toan hop nhat thue quan voi Phap đe thu va giam thue mau dich, đong thoi tham gia vao he thong thi truong EU qua lien minh thue quan voi Phap.
Dich vu du lich va thu thue tu cac song bac la nguon thu nhap chu yeu cua Monaco (25% PIB). Nganh ngan hang-tai chinh phat trien manh va đeu. Nganh cong nghiep tap trung chu yeu vao cong nghiep nhe, khong huy hoai moi truong va co ham luong gia tri gia tang cao chiem 8% nguon thu nhap ngan sach.
Tuy chua la thanh vien chinh thuc cua EU nhung Monaco co quan he mat thiet voi to chuc nay thong qua Hiep đinh chung ve thue quan voi Phap. Đong tien cua Monaco cung la đong euro.


Dan toc Dan cu Monaco co đieu khac thuong la nguoi Monegasque va Nguoi Occitan ban đia hien chi chiem thieu so tren đat nuoc cua minh. Phan lon cu dan la nguoi Phap (28%), sau đo la nguoi Monegasque (21.6%), nguoi Y (19%), nguoi Anglo-Saxon (7,5% Anh & 1% Hoa Ky), nguoi Đuc, nguoi Thuy Si va nguoi Bi moi dan toc chiem khoang tu 2,5 đen 3%; 15% dan cu tu nhan la thuoc cac dan toc "khac".


Ngon ngu Ngon ngu chinh thuc cua Monaco la tieng Phap. Ngon ngu quoc gia theo truyen thong la Monegasque, nhung hien chi đuoc mot thieu so nho dan cu su dung. Ngon ngu nay tuong tu nhu Tieng Ligurian đuoc su dung tai Genova. O khu vuc cu cua Monaco, cac bang hieu tren đuong pho đuoc the hien bang ca tieng Phap va Monegasque. Tieng Y cung đuoc mot phan kha lon cu dan Monaco su dung, đa so ho nhung nguoi nhap cu tu Y. Tieng Anh đuoc cu dan nguoi Anh va My su dung.


Ton giao = Cong giao =

Đieu 9 cua Hien phap Monaco cong nhan Cong giao La Ma la giao hoi chinh thuc cua Monaco, va la ton giao chiem đa so voi 83,2% dan so. Tu do ton giao cung đuoc hien phap bao đam. Giao hoi Cong giao Monaco la mot phan cua Giao hoi Cong giao Roma, duoi su lanh đao tinh than cua Giao hoang va giao trieu Roma. Tong Giao phan Monaco la mot phan cua Giao hoi Cong giao đia phuong Phap. Đat nuoc nay tao thanh mot tong giao phan duy nhat.


= Anh giao =
Co mot nha tho Anh giao (Giao hoi cua Thanh Phaolo), nam tai Avenue de Grande Bretagne o Monte Carlo. Co 135 cu dan theo Anh giao trong than vuong quoc, tuy nhien nha tho nay cung đang phuc vu mot so luong lon đang ke tin huu Anh giao tam thoi trong nuoc, chu yeu la khach du lich. Nha tho Anh giao Monaco la mot phan cua giao phan Anh giao o chau Au.


Hanh chinh (đang chinh sua) Monaco la quoc gia nho thu hai theo dien tich tren the gioi ; chi co Thanh quoc Vatican la nho hon. Monaco la quoc gia co mat đo dan so cao nhat the gioi . Monaco chi bao gom mot đo thi (xa), Đo thi Monaco. Theo hien phap nam 1911, cong quoc đuoc chia thanh ba thanh pho truc thuoc trung uong:
Monaco-Ville: Thanh pho co va la tru so chinh quyen cua cong quoc tren mot mom đa keo dai ra Đia Trung Hai, đuoc goi la Rock of Monaco, hay đon gian la "The Rock".
Monte Carlo: Khu dan cu va nghi duong chinh voi Song bac Monte Carlo o phia Đong va Đong Bac.
La Codamine: Phan phia Tay Nam bao gom khu vuc cang Hercules.
Cac đo thi tu tri đuoc hop nhat thanh mot vao nam 1917, va sau đo ho đuoc cap trang thai cua Phuong hoac Quan.

Fontvieille: Đuoc them vao nhu mot phuong thu tu, mot khu vuc moi đuoc xay dung tu bien vao nhung nam 1970:
Moneghetti: Tro thanh phuong thu nam, đuoc tao ra tu mot phan cua La Condamine.
La Rousse - Saint Roman (bao gom ca Le Tenao): Tro thanh phuong thu bay, cung đuoc tao ra tu mot phan cua Monte Carlo.
Sau đo, ba phuong đuoc thanh nhung sau đo đa bi giai the khi cai cach lai vao nam 2013:

Saint Michel: Đuoc tach ra tu mot phan cua Monte Carlo va tro thanh mot phan cua Monte Callo.
La Colle va Les Revoires: Cung đuoc tach ra tu mot phan cua La Codamine, hai phuong nay tro thanh Jardin exotique nam 2013).
Mot phuong bo sung đa đuoc len ke hoach bang cach cai tao đat moi se đuoc đinh cu bat đau tu nam 2014  nhung Albert II đa thong bao trong Bai phat bieu Nam moi 2009 rang ong đa ket thuc ke hoach do tinh hinh kinh te vao thoi điem đo.  Tuy nhien, Albert II vao giua nam 2010 đa kien quyet khoi đong lai chuong trinh.  Vao nam 2015, mot su phat trien moi co ten Anse du Portier đa đuoc cong bo.


= Danh sach cac phuong =


Giao duc = Cac truong tieu hoc va trung hoc =
Monaco co 10 truong cong đang hoat đong, bao gom: 7 nha tre va tieu hoc, voi cac truong trung hoc: College Charles III, Lycee Albert 1er (đao tao ve cong nghe), Lycee technique et hotelier de Monte-Carlo (đao tao nghe khach san). Ngoai ra con co 2 truong tu, bao gom ca vien Francois d'Assise Nicolas Barre va Ecole des Sœurs Dominicaines. Truong tu con lai la Truong quoc te Monaco (International School of Monaco).


= Cac truong cao đang va đai hoc =
Co mot truong đai hoc nam o Monaco, cu the la Đai hoc Quoc te Monaco (IUM), mot truong day bang tieng Anh chuyen ve đao tao kinh doanh, đuoc đieu hanh boi Vien des Hautes Etudes et economiques Commerciales (INSEEC).


Van hoa-The thao La 1 quoc gia nho nen Monaco khong co nhieu van đong vien va thanh tich the thao đang chu y, ngoai đoi bong đa AS Monaco (hien đang thi đau tai giai vo đich quoc gia Phap) va tay đua cong thuc 1 Charles Leclerc.
Tuy nhien, quoc gia nay hang nam đeu đang cai rat nhieu su kien the thao lon nhu chang đua F1 Monaco Grand Prix hay giai quan vot Master Monte Carlo.


Tham khao Chu thich