Tran Appomattox Court House, xay ra vao sang ngay 9 thang 4 nam 1865, la tran giao tranh cuoi cung cua Binh đoan Bac Virginia duoi quyen chi huy cua đai tuong Lien minh mien Nam Hoa Ky Robert E. Lee truoc khi binh đoan nay đau hang quan đoi Lien bang mien Bac Hoa Ky duoi quyen chi huy cua trung tuong Ulysses S. Grant. Đay cung la mot trong nhung tran đanh cuoi cung cua Noi chien Hoa Ky. Truoc đo, đai tuong Lee đa roi bo thu đo Lien minh mien Nam la Richmond, Virginia sau Cuoc vay ham Petersburg va rut lui ve huong tay voi hy vong hop quan đuoc voi cac luc luong mien Nam tai Bac Carolina. Quan mien Bac đuoi theo va cat đuong rut lui cua quan mien Nam. Noi dung chan cuoi cung cua tuong Lee la tai lang Appomattox Court House. Tai noi đay, ong đa mo cuoc tan cong nham đot pha qua luc luong mien Bac truoc mat minh vi cu ngo rang đoi phuong chi gom co toan ky binh. Khi biet rang luc luong ky binh mien Bac con đuoc hau thuan boi hai quan đoan bo binh, ong đa khong co su chon lua nao hon la đau hang.
Viec ky ket cac van ban đau hang dien ra trong phong khach nha cua Wilmer McLean vao trua ngay 9 thang 4. Ngay 12 thang 4, mot buoi le chinh thuc đa đuoc to chuc đe giai tan Binh đoan Bac Virginia va tha bong cac si quan cung nhu binh si cua Binh đoan nay, ket thuc hoan toan cuoc chien tai Virginia.


Boi canh Chien dich cuoi cung nham đanh chiem Richmond, Virginia, thu đo cua Lien minh mien Nam, bat đau khi Binh đoan Potomac cua Lien bang mien Bac vuot song James vao thang 6 nam 1864. Cac binh đoan duoi quyen chi huy cua trung tuong Ulysses S. Grant đa tien hanh bao vay Petersburg va Richmond voi y đinh cat đut đuong tiep te cho hai thanh pho đe buoc quan mien Nam rut lui. Tuong mien Nam Robert E. Lee cho co hoi đe rut bo cac phong tuyen tai Petersburg vi nhan thay rang vi tri nay khong the giu đuoc, nhung quan mien Bac đa ra tay truoc. Ngay 1 thang 4 nam 1865, ky binh cua thieu tuong Philip Sheridan đanh thoc vao suon cua Lee trong tran Five Forks. Ngay hom sau, trong tran Petersburg thu ba, quan đoi cua Grant tao đuoc mot buoc ngoat quyet đinh, dut điem thanh cong cuoc vay ham Petersburg. Vi nhung đuong tiep te bi cat đut nen binh si cua Lee phai tu bo cac chien hao ho bam giu trong 10 thang qua va rut lui trong đem ngay 2 va ngay 3 thang 4.
Muc tieu đau tien cua Lee la tap hop lai luc luong va tiep te cho binh si cua ong tai Amelia Courthouse. Ke hoach cua ong la hoi quan voi Binh đoan Tennessee cua tuong Joseph E. Johnston, roi tiep đen la tan cong sau khi đa xay dung xong cac tuyen phong thu tren song Roanoke. Tuy nhien, khi quan đoi đen Amelia ngay 4 thang 4 thi ho khong tim thay đo tiep te. Lee phai cac xe cho hang đen vung que gan đo đe tim luong thuc nhung viec nay đa lam ong mat mot ngay hanh quan quy gia. Binh đoan sau đo huong ve phia tay đen tram xe lua Appomattox noi co mot đoan xe lua tiep te đang cho đoi ong. Binh đoan cua Lee bay gio gom co quan đoan ky binh va hai quan đoan bo binh nho.
Tren đuong đen tram xe lua, ngay 6 thang 4 tai rach Sayler, gan mot phan tu quan so đang rut lui cua mien Nam đa bi luc luong ky binh cua Sheridan cung cac bo phan thuoc Quan đoan II, Quan đoan VI cua mien Bac cat roi khoi binh đoan. Hai su đoan mien Nam đanh nhau voi Quan đoan VI doc theo con rach. Quan mien Nam tan cong nhung bi đay lui va chang bao lau sau thi ky binh mien Bac đa cat ngang canh phai tran tuyen cua mien Nam. Phan lon trong so 7.700 binh si mien Nam đau hang trong đo co trung tuong Richard S. Ewell va 8 vi tuong lanh khac. Viec tri hoan đa khien cho Lee đen chieu muon ngay 8 thang 4 moi toi đuoc tram xe lua, giup Sheridan kip đen tram xe lua vao toi hom đo va chiem đuoc cac đo tiep te cua Lee va chan đuong tien quan cua ong ta.
Sau cac tran đanh nho tai Cumberland Church va High Bridge, ngay 7 thang 4, tuong Grant goi mot la thu đen tuong Lee, đe nghi rang đa đen luc cho Binh đoan Bac Virginia đau hang. Trong thu tra loi, Lee tu choi yeu cau nay nhung co hoi Grant ve cac đieu kien đau hang du đinh la gi. Ngay 8 thang 4, ky binh mien Bac duoi quyen chi huy cua chuan tuong phong ham thieu tuong George Armstrong Custer chiem va đot chay ba đoan xe lua cho đo tiep te cho binh đoan cua Lee trong tran Appomattox Station. Ca Binh đoan Potomac va Binh đoan James cua mien Bac nay đa hop lai voi nhau tai Appomattox.
Vi nguon tiep te tai Appomattox đa bi pha huy nen gio đay Lee quay ve phia tay, huong đen đuong xe lua o Lynchburg, noi co them đo tiep te đang cho đoi ong. Trong luc quan mien Bac đang tien sat theo Lee tat ca nhung gi o giua ong va thi tran Lynchburg la ky binh mien Bac. Lee hy vong đot pha qua đuoc luc luong nay truoc khi bo binh cua mien Bac đen. Ong goi mot la thu đen tuong Grant, trong thu noi rang ong chua muon ra lenh cho binh đoan cua minh đau hang nhung muon thao luan xem cac đieu kien cua Grant se anh huong đen quan mien Nam ra sao. Đang luc nhuc đau, Grant noi rang "Co ve nhu Lee van con co y muon đanh." Bo binh mien Bac đa ap sat vao nhung đon vi duy nhat đu gan đe ho tro ky binh cua Sheridan la Quan đoan XXIV thuoc Binh đoan James cua thieu tuong John Gibbon. Quan đoan nay đa di chuyen 50 km trong 21 gio đong ho đe đen tiep can ky binh. Thieu tuong Edward O. C. Ord, tu lenh Binh đoan James, đen cung voi Quan đoan XXIV luc khoang 4h00 sang trong khi Quan đoan V thuoc Binh đoan Potomac tien sat theo sau. Sheridan khai trien ba su đoan ki binh doc theo mot đinh đoi thap đen tay nam Appomattox Court House.


Tran đanh = 9 thang 4 =

Luc hung sang ngay 9 thang 4, Quan đoan 2 thuoc Binh đoan Bac Virginia duoi quyen chi huy cua thieu tuong John B. Gordon đa tan cong ky binh cua Sheridan va nhanh chong đay lui phong tuyen đau tien duoi quyen chi huy cua ham chuan tuong Charles H. Smith. Phong tuyen ke tiep do hai chuan tuong Ranald S. Mackenzie va George Crook tran giu đa lam cham buoc tien cong cua quan mien Nam. Cac binh si cua Gordon đot pha cac phong tuyen cua quan mien Bac va chiem đuoc ngon đoi, nhung khi len đen đinh thi ho thay toan bo Quan đoan XXIV đang trong the tran cung voi Quan đoan V cua mien Bac o ben phai ho. Ky binh cua Lee thay cac luc luong mien Bac đa ngay lap tuc rut lui va phong ngua ve phia Lynchburg. Binh si cua Ord bat đau tien cong đanh quan đoan cua Gordon trong khi đo Quan đoan II cua mien Bac bat đau di chuyen tien đanh quan đoan cua trung tuong James Longstreet o phia đong bac. Đai ta Charles Venable trong ban tham muu cua Lee cuoi ngua đen luc đo va hoi tham tinh the. Gordon đa đua ra cau tra loi ma ong biet la tuong Lee khong muon nghe: "Hay cho tuong Lee biet toi đa cung quan đoan cua toi đanh đen kiet suc va toi so rang toi khong the lam gi đuoc nua tru khi đuoc ho tro đac luc boi quan đoan cua Longstreet."  Sau khi nghe vay, Lee cuoi cung noi loi that rang: "Vay la khong con gi cho toi lam ngoai viec đi gap tuong Grant va toi tha chet mot ngan lan."
Nhieu si quan cua Lee trong đo co Longstreet cung đong y rang cho binh đoan đau hang la cach duy nhat con lai. Vien si quan co tieng duy nhat chong lenh đau hang la tu lenh phao binh cua Longstreet, chuan tuong Edward Porter Alexander, nguoi tien đoan rang neu Lee đau hang thi "moi binh đoan khac [cua Lien minh mien Nam] cung se lam theo."
Luc 8h00 sang, Lee cuoi ngua đi gap Grant, cung đi co 3 vien phu ta cua ong.
Grant nhan đuoc thu đau tien cua Lee vao sang ngay 9 thang 4 khi ong đang đen gap Sheridan. Grant nho lai rang chung nhuc đau cua ong duong nhu bien mat khi ong đoc thu cua Lee. Ong giao la thu lai cho tro ly cua minh la Rawlins đoc to truoc khi thao thu tra loi:

Tuong quan, thu cua ong co ngay thang nhu vay nhung vao thoi điem nay, luc 11h50 sang moi nhan đuoc, boi vi toi đa vuot qua suot chang đuong Richmond va Lynchburg. Gio toi đang viet thu nay o cach Walker's Church khoang bon dam ve phia Tay va se đi thang ve mat tran đe gap ong. Xin gui tin cho toi tren đuong nay, cho biet noi ong muon cuoc gap mat se dien ra.

Loi phuc đap cua Grant đac biet đang chu y vi no cho phep bai tuong Lee chon lua noi đau hang. Lee nhan đuoc thu phuc đap trong mot gio đong ho va phai mot phu ta la Charles Marshall đi tim noi thich hop cho su kien nay. Marshall xem xet ky luong Appomattox Court House, mot ngoi lang nho co chung 20 toa nha lam mot tram dung cho du khach tren tuyen đuong xe ngua Richmond-Lynchburg. Marshall loai bo ngoi nha đau tien ong thay vi qua toi tan đo nat va thay vao đo ong chon ngoi nha gach xay tu nam 1848 cua Wilmer McLean. McLean tung song gan giao lo Manassas trong suot tran Bull Run thu nhat, va đa ve huu tai đay đe tranh chien tranh.
Trong luc tieng sung no van con nghe thay tai mat tran cua Gordon va cac binh si mien Bac van đang tien cong vao tran tuyen cua Longstreet thi Lee nhan đuoc thong điep tu Grant. Sau vai tieng đong ho thu tu phuc đap giua Grant va Lee, mot cuoc ngung ban đuoc lap ra. Grant tiep nhan loi yeu cau thao luan ve cac đieu kien đau hang cua Lee.


= Đau hang =

Trong bo quan phuc khong ti vet, Lee cho đoi Grant đen. Tuong Grant, vua qua khoi con nhuc đau sau khi nhan thu cua Lee truoc đo, đen noi hen trong bo quan phuc lam bun đat—mot chiec ao so mi vai flannel cua chinh phu cap cung voi chiec quan dai va đoi giay đay bun đat, khong mang vu khi ca nhan, va chi co duy nhat cac cau vai la đe lo ra cap bac cua ong. Đay la lan đau tien hai nguoi đan ong nay mat đoi mat nhau trong gan 2 thap nien. Bong dung cam thay buon, tuong Grant nhan thay kho đi vao trong điem cua cuoc hop mat, thay vao đo hai vi tuong quan co cuoc noi chuyen ngan ngui ve lan giap mat nhau duy nhat truoc đay trong thoi Chien tranh Hoa Ky-Mexico. Lee đua cau chuyen tro lai voi van đe hien tai, va Grant neu ra cac đieu kien tuong tu nhu ong đa đua ra truoc đay:

Theo noi dung la thu cua toi goi cho ong ngay 8 thang nay, toi đe nghi nhan su đau hang cua Binh đoan Bac Virginia voi cac đieu kien sau, nghia la: Danh sach tat ca cac si quan va binh si đuoc lap thanh hai ban. Mot ban giao cho mot vi si quan do toi chi đinh, ban kia giao cho mot si quan hay cac si quan nhu the ma ong co the chi đinh. Cac si quan phai đua ra loi hua danh du ca nhan minh la se khong cam vu khi chong lai Chinh phu Hoa Ky cho đen khi đuoc ban giao hop ly, va moi tu lenh đai đoi hay trung đoan ky mot van ban nhu loi hua danh du thay mat cac binh si duoi quyen cua minh. Cac vu khi, phao binh va tai san cong phai sap xep va đe thanh đong, roi giao nop cho si quan ma toi bo nhiem co trach nhiem thu nhan chung. Đieu nay khong bao gom cac vu khi ca nhan cua cac si quan, cung khong bao gom ngua va hanh trang ca nhan cua ho. Xong xuoi, moi si quan va binh si đuoc phep quay tro ve nha cua minh, khong bi cac gioi chuc chinh phu Hoa Ky quay nhieu mien sao ho tuan thu đung loi hua danh du cua minh va luat phap co hieu luc tai noi ma ho cu tru.

Cac đieu kien nay rat rong rai đung nhu nhung gi Lee co the hy vong đuoc; binh si cua ong se khong bi giam giu hay bi truy to vi toi phan quoc. Ngoai cac đieu kien nay, Grant cung cho phep cac binh si bai tran mang ngua va lua cua ho ve nha đe giup trong trot vao mua xuan va cung cap cho Lee mot nguon tiep te luong thuc cho binh đoan đang đoi cua minh; Lee noi viec nay se co mot hieu qua rat hai long cho binh si cua ong va giup ich rat nhieu trong viec hoa giai quoc gia. Cac đieu kien đau hang đuoc ghi chep vao trong mot tai lieu đuoc hoan tat vao khoang 4 gio chieu ngay 9 thang 4. Khi Lee roi can nha va cuoi ngua đi thi binh si cua Grant bat đau ho reo vui mung nhung Grant ra lenh ngung ngay lap tuc. Ong noi "Nhung nguoi mien Nam bay gio la nhan dan cua chung ta, va chung ta khong muon đac chi tren su suy sup cua ho." Custer va cac si quan mien Bac khac đa mua cua McLean cac đo dung trong can phong noi Lee va Grant gap mat đe lam đo ky niem, khien cho no chang con lai đo đac gi. Grant ngay sau đo đa đi tham quan đoi Lien minh mien Nam, roi ong va Lee ngoi tren hien nha McLean va gap nhieu nguoi khac đen tham nhu Longstreet va George Pickett, truoc khi hai nguoi quay tro lai thu đo cua minh.
Ngay 10 thang 4, Lee đoc dien van tu biet binh đoan cua minh. Cung ngay mot uy ban gom 6 nguoi tap hop lai đe thao luan ve mot buoi le đau hang chinh thuc, mac du khong vi si quan Lien minh mien Nam nao muon tham du mot su kien nhu the. Chuan tuong Joshua L. Chamberlain la si quan cua Lien bang mien Bac đuoc chon lua đe chi đao buoi le, va sau nay ong co thuat lai nhung gi đa chung kien vao ngay 12 thang 4 nam 1865. Ong đa viet mot đoan cong hien cam đong nhu sau:

Y nghia quan trong cua su kien nay đa gay an tuong sau sac đen toi. Toi quyet đinh ghi dau no bang mot so ky niem đa đuoc thua nhan, ma co the no khong co gi khac hon mot cai chao kieu nha binh. Rat hieu trong trach đuoc đam nhan va nhung chi trich sau đo, nhu ket qua đa chung minh, it nhat la khong co gi trong so chung co the lam lay đong toi. Hanh đong nay co the đuoc bien ho, khi can thiet, bang ly le cho rang mot cai chao nhu the khong phai la đe danh cho cai chinh nghia ma theo đo la co cua Lien minh mien Nam đuoc giuong cao, ma la danh cho su ha xuong cua la co nay truoc la co cua Lien bang. Tuy nhien, ly do chinh cua toi khong phai la đe tim kiem uy quyen cung khong phai la đoi hoi su tha thu. Phia truoc chung toi, trong su be bang tran khap, hien than cua nhan loai đang đung đo: nhung con nguoi ma ca cuc kho hay đau đon, ca su that ve cai chet, ca tai hoa, ca su tuyet vong cung khong the lay chuyen quyet tam cua ho; gio đung truoc mat chung toi, gay yeu, kiet suc va đoi khat, nhung đung thang nguoi va mat nhin thang vao mat cua chung toi, lam song day nhung ki niem đa ket noi chung toi lai voi nhau nhu khong co mot lien ket nao khac;—phai chang nhan loai đo đuoc chao mung tro lai Lien bang la qua thu thach va chac chan? Cac chi thi đa đuoc đua ra; va khi chi huy cua moi su đoan đen đoi dien voi nhom chung toi, thi ken binh thoi vang len bao hieu va ngay lap tuc toan the đoi ngu chung toi tu phai sang trai, lan luot tu trung đoan nay đen trung đoan kia, chao theo cach nha binh, tu kieu chao "bong sung" đen kieu "bong guom" cu—mot buoi chao hanh binh. Gordon đi đau đoan quan, cuoi ngua voi tinh than nang triu va mat cui xuong, nghe thay tieng vu khi di chuyen, lien nhin len, va hieu y, xoay mot vong rong, roi đe nguoi va ngua trong tu the đung thang, voi cai chao rap xuong khi ong ha mui kiem xuong mui giay; roi quay ve huong đoan quan cua minh, ra lenh cho lan luot tung lu đoan cua minh đi qua chung toi voi cung tu the tap ban sung—su kinh trong đoi lai su kinh trong. Ve phan chung toi, khong co mot tieng ken trumpet, khong mot tieng trong; khong mot tieng reo ho, khong loi noi, khong loi tham thi vinh quang tu đac nao, cung khong co su di chuyen mat trat tu nao trong so nhung nguoi đung trong hang ngu, ma la mot su yen lang đang kinh ngac, va su nin tho, nhu the mot đoan nguoi chet đang đi ngang qua!
Ngay hom đo, 27.805 binh si mien Nam đa đi qua va xep đong vu khi cua minh.


Hau qua Trong khi tuong George Meade đuoc tuong that la đa ho to len rang "tat ca đa ket thuc roi" ngay sau khi nghe tin le ky ket đau hang, thi tuong Grant nhan thuc đuoc rang chi co mot binh đoan rieng biet duy nhat đau hang ma thoi. Khoang chung 175.000 binh si Lien minh mien Nam van con tren chien truong. Nhieu trong so nay đang hien dien khap mien Nam trong cac khu đon tru trong khi so con lai tap trung tai ba Bo tu lenh chinh cua mien Nam. Đung nhu Porter Alexander đa tien đoan, chi la van đe thoi gian truoc khi cac binh đoan khac cua Lien minh mien Nam bat đau đau hang. Khi tin tuc lan truyen ve viec Đai tuong Lee đau hang, cac tu lenh khac cua mien Nam nhan thay rang suc manh cua Lien minh mien Nam đang yeu dan va quyet đinh tu bo vu khi. Binh đoan cua Joseph E. Johnston tai Bac Carolina, luc luong đang ke nhat trong so cac binh đoan con lai cua Lien minh mien Nam, đau hang thieu tuong William T. Sherman ngay 26 thang 4 tai Bennett Place thuoc Durham, Bac Carolina. Tuong Richard Taylor đau hang tai Citronelle, Alabama vao đau thang 5, truoc đo tuong Edmund Kirby Smith đem Phan bo Quan su Lien-Mississippi ra hang mien Bac gan New Orleans, Louisiana. Chuan tuong Stand Watie đem luc luong co to chuc đang ke cuoi cung cua Lien minh mien Nam đau hang ngay 23 thang 6 nam 1865.
Co nhieu tran đanh nho hon xay ra sau cuoc đau hang cua tuong Lee, trong đo Tran Palmito Ranch thuong đuoc xem la hanh đong quan su cuoi cung cua Lien minh mien Nam.
Đai tuong Lee khong bao gio quen long hao hiep cua tuong Grant trong luc đau hang, va trong suot đoi con lai cua minh ong khong tha thu cho bat cu loi noi khiem nha nao ve Grant khi co mat minh. Tuong tu nhu vay, tuong Gordon ghi nho hanh đong đon gian cua tuong Chamberlain khi chao đon đoan quan bai tran cua ong va ong goi Chamberlain la "mot trong so nhung chien binh hao hiep nhat cua Luc quan Lien bang."


Trong van hoa đai chung James Thurber, chau noi cua mot cuu binh mien Bac, đa viet mot cau chuyen ngan hai, "If Grant Had Been Drinking at Appomattox" (Neu Grant uong say tai Appomattox) nam trong hop tuyen, "The Middle-Aged Man on the Flying Trapeze", va "The Thurber Carnival".
Trong loat phim truyen hinh nhung nam 1960 F Troop, đay la tran đanh ma nhan vat binh nhi Wilton Parmenter vo tinh dan đau mot cuoc tan cong sai huong ve phia quan đich. Tren đuong đi nhan quan ao giat cua vien si quan chi huy, Parmenter đa hat hoi va mot đoi ky binh nho cua mien Bac tuong nham tieng hat hoi ay voi tieng hieu lenh va đi theo anh ta. Voi hanh đong cua minh, Parmenter đuoc thuong huan chuong vi long dung cam va thang chuc đai uy, cho lam chi huy đon Courage.
Appomattox đuoc đe cap qua trong bai hat "Wreck of the Sultana" cua nhac si-ca si Cory Branan. Bai hat mo ta cac su kien xay ra voi tau SS Sultana ngay sau khi Noi chien Hoa Ky ket thuc.


Tem ky niem Noi chien Trong le ky niem 100 nam Noi chien, Cuc Buu đien Hoa Ky đa phat hanh nam loai tem buu chinh đe ky niem lan thu 100 cac tran đanh noi tieng, bat đau voi tran đon Sumter nam 1961. Tem ky niem tran Shiloh đuoc phat hanh nam 1962, tran Gettysburg nam 1963, tran Wilderness nam 1964, va Appomattox nam 1965.


Chu thich Tham khao Đoc them Catton, Bruce, A Stillness at Appomattox, Doubleday and Company, 1953, ISBN 0-385-04451-8.
Marvel, William, A Place Called Appomattox, University of North Carolina Press, 1999, ISBN 978-0-8078-2568-6.
Marvel, William, Lee's Last Retreat: The Flight to Appomattox, University of North Carolina Press, 2002, ISBN 978-0-8078-5703-8.


Lien ket ngoai Battle of Appomattox Court House: Battle maps, photos, history articles, and battlefield news (CWPT)
Confederate Surrender at Appomattox, Virginia, ngay 10 thang 4 nam 1865.