Ngoai giao Viet Nam thoi Le so phan anh quan he ngoai giao cua chinh quyen nha Le so voi cac nuoc lan bang trong giai đoan tu nam 1428 đen nam 1527 trong lich su Viet Nam. 


Hoan canh Đau nam 1428, sau khi đanh đuoi quan Minh ve nuoc, khoi nghia Lam Son ket thuc thang loi, Le Loi len ngoi hoang đe va lap ra nha Le so, đat lai quoc hieu la Đai Viet. Sau khi len ngoi, Le Loi chu truong han gan lai hau qua 20 nam cua thoi ky Bac thuoc lan 4, đong thoi phai giai quyet cac van đe ve con chau ho Tran voi nha Minh.


Quan he ngoai giao voi trieu Minh = Quan he ve le trieu =
Nam 1426, khi cuoc khoi nghia Lam Son đang tren đa thang the, nham tim cach kim ham su phat trien cua cuoc khoi nghia va chia re noi bo nguoi Viet, nha Minh đoi lap con chau ho Tran len lam vua theo to chieu cua vua Minh Thanh To khi đanh Đai Ngu nam 1407. Le Loi ben cho thao to bieu đen vua Minh đe bao viec lap Tran Cao - nguoi đuoc cho la chau noi cua Tran Nghe Tong, len lam vua. Tuy nhien, toan bo chien su chong quan Minh khi ay van do Le Loi quyet đinh. Sau hoi the Đong Quan nam 1427, vua Minh Tuyen Tong cho su la La Nhu Kinh mang thu sang phong Tran Cao la An Nam Quoc Vuong, ra lenh cho tuong Vuong Thong đem quan rut ve nuoc, tra lai đat cho An Nam, viec trieu cong theo le cu, cho su than đi lai.
Le Loi bi mat cho giet Tran Cao roi tu len lam vua, lay nien hieu la Thuan Thien, tuc vua Le Thai To. Sau đo, ong sai su sang Trung Quoc bao vua Minh rang Tran Cao chet vi benh, nen phai tam thay ho Tran trong coi viec nuoc. Nam 1429, nha Minh lai yeu cau nha Le tim con chau ho Tran. Tuy nhien, Le Loi đa cho su sang bao rang la ho Tran đa het nguoi, khong con ai. Cung nam, nha Minh đat le cong tuong nguoi vang đe đen mang cho tuong Lieu Thang đa tu tran o Chi Lang. Le Loi sai su sang ta on va nop le cong. Ke tu đay, su sach khong ghi them gi ve viec cong tuong nguoi vang nua, nhung mai cho đen nam 1718 (trieu đai nha Thanh) moi cham dut đuoc le nay.
Nam 1431, Le Loi lai sai su sang nha Minh cau phong quoc vuong, tran tinh rang ho Tran thuc su đa het nguoi, khong con tim đuoc ai, vua Minh đanh phai bang long. Cuoi nam đo, vua Minh sai su sang phong vua la Quyen thu An Nam Quoc Su.
Sau khi Le Loi mat, Le Nguyen Long len ngoi vua, tuc vua Le Thai Tong. Nam 1434, nha Minh sai su sang đieu te Le Thai To; đem theo le vat. Chin nam sau, khi Thai Tong mat, đoi Le Nhan Tong, nha Minh lai cho nguoi sang te Thai Tong. Nam 1451, khi Minh Đai Tong moi len ngoi, nha Minh cho nguoi sang bao; va vua Nhan Tong cho nguoi sang chuc mung. Nam sau, nha Minh cho nguoi sang ban voc lua, vua Le lai cho nguoi sang ta on.
Khi Lang Son Vuong Nghi Dan hanh thich giet Le Nhan Tong nam 1459 va tu lap lam vua, ong cho su sang nha Minh nop cong hang nam va xin bo viec cong nap ngoc trai. Nam 1460, cac đai than nha Le cung nhau lat đo Nghi Dan va con ut cua Thai Tong la Le Tu Thanh đuoc đua len lam vua, tuc Le Thanh Tong. Thanh Tong cho an tang Nhan Tong, va đen nam 1462 thi nha Minh cung cho nguoi sang te. Cuoi nam đo, Thanh Tong cho nguoi sang cam on nha Minh đa phung đieu va xin ban mu ao. Cuoi nam 1464, nha Minh sai su sang bao viec Minh Hien Tong len ngoi va ban cho mu ao, voc lua cung sac du. Duoi thoi Le Thanh Tong, nuoc Đai Viet hung manh ve moi mat, lien tuc cho quan đi đanh Lao Qua, Chiem Thanh, Bon Man va gay đuoc nhieu thanh the, nha Minh khi ay cung phai lay le nghia ma đai Đai Viet, quan he giua hai nuoc van hoa binh.
Nam 1480, nha Minh co thao sac van noi ve viec vua Nam lien tuc đieu đong binh ma đanh giet o cac quoc gia Chiem Thanh, Bon Man va Lao Qua. Theo đo, vua Minh gui thu trach vua Le "hiep ke yeu, gay han lon". Đe xoa diu tinh hinh, thang 11 (am lich) cung nam, vua Thanh Tong ben cu nguoi sang tue cong nha Minh va tau viec Chiem Thanh. Đen nam 1488, tan hoang đe Minh Hieu Tong sai chanh su la Han lam vien thi giang Luu Tien, pho su la Hinh khoa cap su trung La Hien sang bao viec len ngoi va ban cho voc lua. Thanh Tong sai su sang ta on va chuc mung vua moi len ngoi; đong thoi cung thong bao ve van đe đat Chiem Thanh. Đen khi Thanh Tong mat, Hien Tong len ngoi, cuoi nam 1499, nha Minh lai cho su sang phung te. Đen đau nam 1500, Hien Tong sai su sang cam on viec phung te, ta on viec sach phong va xin ban mu ao.
Cuoi nam 1501, Hien Tong cu su sang tue cong nha Minh. Đen cuoi nam 1502, Hien Tong lai sai su sang ta on viec ban cho mu ao. Đen nam 1503, khi su Đai Viet roi đat Minh tro ve nuoc, vua Minh cho quan đua su nuoc Nam ve, cung nhieu loai quan ao, to lua ban cho.
Nam 1504, Hien Tong mat, vua moi la Le Tuc Tong len ngoi. Tuc Tong lai sai su la Nguyen Bao Khue sang nha Minh cau phong, nhung chua kip qua cua ai thi trieu đinh phai sua đoi to bieu cau phong khac giao cho Bao Khue mang đi; vi Tuc Tong đot ngot mat som.
Anh thu Le Tuan đuoc Tuc Tong chon len ngoi luc lam chung (sau đuoc truy phong la Uy Muc đe). Đen thang gieng nam 1507, nha Minh sai su sang bao Minh Vu Tong len ngoi va ban cho voc lua. Cung thang đo, Minh Vu Tong cu su sang lam le vieng Hien Tong, đong thoi sai Tham Đao va Hua Thien Tich mang chieu thu sang phong vua Uy Muc lam An Nam Quoc Vuong, lai ban mot bo mu ao quan vo bang da va mot bo thuong phuc.
Trong khi đi su va phong tuoc cho Uy Muc thi pho su Hua Thien Tich trong thay tuong vua ma ngam hai cau tho mo ta ong:

An nam tu bach van vuu truong
Thien y nhu ha giang quy vuong?
(Dich:
Van An Nam con dai bon tram nam
Y troi sao lai sinh ra vua quy?)
Đen thang 11 nam đo, Uy Muc sai Ho bo ta thi lang Duong Truc Nguyen dan mot đoan su gom 13 nguoi sang nha Minh đe tue cong, dang huong, ta on viec sach phong va mung Vu Tong len ngoi.
Thang 12 nam 1509, Uy Muc bi Gian Tu cong Le Oanh lat đo va buc tu. Le Oanh tu lap lam vua (su sach goi la Tuong Duc đe). Sau khi len ngoi, ong lien sai cac quan tuong gom 14 nguoi cung soan va dang bieu tran tinh voi nha Minh ve tinh hinh o Đai Viet.
Thang 2 nam 1510, Tuong Duc cho su Đam Than Huy, Vu Can sang nha Minh tau viec va xin cau phong. Đen thang 11 nam đo, ong sai Đo Ly Khiem cung hanh nhan tam nguoi, tong nhan 25 nguoi sang tue cong nha Minh. Thang gieng nam 1513, nha Minh sai chanh su la Tram Nhuoc Thuy, pho su la Phan Hy Tang sang Đai Viet sach phong cho Le Tuong Duc lam An Nam Quoc Vuong va ban cho mot bo ao mu quan vo bang da, mot bo thuong phuc. Hy Tang trong thay Tuong Duc ma bao voi Nhuoc Thuy: 

"Quoc vuong An Nam mat thi đep ma nguoi lai lech, tinh hao dam, la vua lon, loan vong se khong bao lau."
Luc hai su tro ve, vua tang bieu rat hau. Nhuoc Thuy va Hy Tang khong nhan. Vua lam tho tien su gia ve nuoc. Đen thang 2, vua sai Han lam vien kiem khao Nguyen Su dan mot đoan su sang nha Minh đe ta on sach phong va ta on ban mu ao. Cung thang đo, su nha Minh o quan Bac Su tim nguoi viet chu đep sai viet bach bai gui ve chau Bang Tuong cua ho; Tuong Duc lap tuc đap ung, đong thoi cho chuan bi binh phu đoi ho tong su Minh ve nuoc.
Khi Le Tuong Duc moi len ngoi, lam mat an Quoc bao, khong co gi đe khop voi phu khe cua nha Minh. Khi biet tin Kim quang mon đai chieu Nguyen Hue biet lam an Quoc bao, vua sai khac an gia đe khop voi phu khe cua nha Minh, qua nhien khop voi an cu ma nha Minh đa ban cho. Khi su nha Minh la Hy Tang, Nhuoc Thuy sang sach phong cho Tuong Duc thi Hue đa lui ve vi tuoi gia. Vua nghi đen cong lam an gia cua ong, lai goi ra đe dung, thang ong lam Le bo Ta thi lang hanh Kim quang mon đai chieu, tri Thuong bao giam cac cuc.
Nam 1516, Tuong Duc đe bi nghich than Trinh Duy San giet chet. Trong hai đoi vua con lai la Le Chieu Tong va Le Cung Hoang, do nuoc Đai Viet trai qua giai đoan khung hoang chinh tri nghiem trong cho đen khi quyen than Mac Đang Dung lat đo trieu Le vao nam 1527, nen khong co hoat đong ngoai giao nao giua Đai Viet va Đai Minh đuoc su sach chep lai trong thoi gian nay. Thuc te vao thang 10 nam 1518, Le Chieu Tong đa sai mot đoan su gia sang tue cong nha Minh va xin cau phong, nhung vi trong nuoc con loan, nen cuoi cung khong đi đuoc. Đen thang gieng nam 1522, nha Minh cung sai Han lam vien bien tu Ton Thua An va Cap su trung Du Đon sang bao viec Minh The Tong len ngoi, nhung do Đai Viet đang co loan, ca hai nguoi đeu khong sang đen noi đuoc. Đen nam 1523, Thua An tro ve nuoc, con Đon bi chet o doc đuong.
Nhu vay, trong 100 nam ton tai cua trieu Le so, nuoc Đai Viet đa hoat đong ngoai giao voi nha Minh 28 lan, trong đo co hai lan la thao cac to bieu, sac van; 14 lan su Đai Viet sang đat Minh va 12 lan su Minh sang Đai Viet; chu yeu la xoay quanh cac viec sac phong tuoc "An Nam quoc vuong", ban mu ao va voc lua.


= Tranh chap bien gioi =

Đai Viet bay gio co le xung than voi nha Minh, nhung cac vua Le van phong bi mat bac. Thinh thoang hai ben van xay ra nhung vu lan cuop bien gioi qua lai, co nhung tho dan sang quay nhieu, thi lap tuc vua Le cho quan quan len dep yen va cho su sang Trung Quoc đe phan giai moi su cho minh bach. Trong thoi vua Le Thanh Tong, co lan đuoc tin co nguoi nha Minh đem quan qua đia gioi, Thanh Tong lien cho nguoi do tham thuc hu. Suot tu thoi Le Thai Tong đen Le Thanh Tong, trong gan 50 nam lien tuc xay ra nhung vu tranh chap vung bien gioi Tay Bac, Chau An Binh, Tu Lang va Đong Bac, nhung cuoi cung khong xay ra chien tranh.


Voi cac nuoc khac Vao thoi ky đau trieu, nuoc Ai Lao van thuong xuyen đem le vat sang cong Đai Viet cho đen khi chien tranh Đai Viet - Lan Xang no ra duoi thoi Le Thanh Tong. Cuoc chien nay giup Đai Viet cham dut su quay nhieu cua quan Lan Xang tai bien gioi phia tay, va binh đinh đat Bon Man, truoc đo đa xin noi thuoc vao Đai Viet tu nam 1448 duoi thoi vua Le Nhan Tong va đuoc nhap vao chau Quy Hop thuoc xu Nghe An.
Vao đau thoi Le so, nuoc Chiem Thanh o bien gioi phia nam van duy tri le trieu cong voi Đai Viet. Nhung đen khi quoc gia nay lien tuc cho quan cuop pha vung Hoa Chau cua nha Le so thi quan he hai nuoc bat đau xau đi. Đai Viet trai qua hai cuoc chien tranh lon voi Chiem Thanh vao cac nam 1446, 1471 va đeu toan thang. Sau khi Đai Viet đanh tan Chiem Thanh vao nam 1471, vuon đia phan đen Phu Yen, tro thanh mot đe quoc o khu vuc Đong Nam A, nhieu vuong quoc lang gieng phia Tay va phia Nam bat đau cu su than đen thong hieu. Quan điem cua vua Le Thanh Tong la vua tiep đai, vua de chung ho. Nam 1485, nha vua ra lenh ve Cam y phai nghiem ngat tiep ruoc va canh giu, đe phong cac su gia Chiem Thanh, Lao Qua (Lan Xang), Xiem La (cac quoc gia thuoc Thai Lan), Trao Oa (Indonesia), Lo Lac (vuong quoc Malacca) nhan co hoi do xet noi tinh cua Đai Viet.
Thang 4 nam 1510, vua Cuc Mong nuoc Lao Qua sai su đen Nghe An đe ban tau tram xin nop cong quy phu, vua Le Tuong Duc khi ay đa xuong chieu khuoc tu, vi khi ay ong moi vua len ngoi, nen so ho se thua co do tham tinh hinh quoc gia.


Tham khao Đai Viet Su ky Toan thu, Ngo Si Lien
Tran Trong Kim, Viet Nam su luoc, chuong XV
Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc, Quoc su quan trieu Nguyen
Ngoai giao Viet Nam, Luu Van Loi, nha xuat ban Cong an nhan dan, 2000.
Vien su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 3, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi
Vien su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 4, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi
Van Tao (2006), Muoi cuoc cai cach, đoi moi lon trong lich su Viet Nam, Nha xuat ban Đai hoc Su pham
Đai Viet thong su, Le Quy Đon, Nha xuat ban van hoa thong tin, 1993


Chu thich Lien ket ngoai (tieng Anh) Annam Luu tru ngay 3 thang 12 nam 2006 tai Wayback Machine, thu thap cac đoan tai lieu Minh Thuc Luc (明實錄) cua nha Minh ve Đai Viet, trong đo co nhieu phan lien quan đen thoi ky tri vi cua nha Hau Le.