Sao choi la thien the gan giong tieu hanh tinh nhung khong cau tao nhieu tu đat đa, ma chu yeu la bang. No đuoc mieu ta boi mot so chuyen gia bang cum tu "qua bong tuyet ban" vi no chua cacbonic, methane va nuoc đong bang lan voi bui va cac khoang chat. Đa phan cac sao choi co quy đao elip rat det, mot so co vien điem quy đao xa hon nhieu so voi Diem Vuong Tinh.
Quy đao cua sao choi con khac biet so voi cac vat the khac trong He Mat Troi o cho chung khong nam gan mat phang hoang đao ma phan bo ngau nhien toan khong gian. Nhieu sao choi co vien điem nam o vung goi la Đam Oort. Đay la noi xuat phat cua cac sao choi, mot vung hinh vo cau, gom cac vat chat đe lai tu khi He Mat Troi moi bat đau hinh thanh. Vat chat o đay nam qua xa nen chiu rat it luc hap dan tu trung tam, đa khong roi vao đia tien Mat Troiđe tro thanh Mat Troi va cac hanh tinh. Tai đay nhiet đo cung rat thap khien cac chat nhu cacbonic, methane va nuoc đeu bi đong bang. Thinh thoang mot vai va cham hay nhieu loan quy đao đua mot so manh vat chat bay vao trung tam. Khi lai gan Mat Troi, nhiet đo tang lam vat chat cua sao choi boc hoi va, duoi ap suat cua gio Mat Troi, tao nen cac đuoi bui va đuoi khi, trong giong nhu ten goi cua chung, co hinh cai choi.
Đoi khi cung co nhung sao choi co mang hai đuoi ro ret, nhin thay bang mat thuong: Đuoi dai o phia đoi dien voi Mat Troi, va đuoi ngan huong thang ve phia Mat Troi. Nguyen nhan la do: Khi o cu ly đu gan, suc cong pha cua tia Mat Troi len be mat sao choi manh me đen muc lam cho vat chat trong sao choi bung no manh liet va ban ra xa. Gio mat troi khong đay het đam may bui khi nay ve phia sau ma con lai cai đuoi ngan nay.
Cac sao choi chua đung vat chat cua thoi ky khai sinh He Mat Troi, do vay, đoi voi cac nha khoa hoc, chung la đoi tuong nghien cuu quy bau đe tra loi nhung cau hoi ve qua trinh tien hoa cua He Mat Troi chung ta, cung nhu cac he hanh tinh khac trong vu tru. Đa co nhung chuyen tham hiem bang tau vu tru đe tiep can truc tiep voi sao choi nhu tau Deep Impact.


Ten goi So di no co ten goi la sao choi vi nguoi Trung Quoc xua khi nhin thay no (tieng Trung: 彗星). No co chiec đuoi dai nhu cai choi va ho tuong no la mot ngoi sao bay co đuoi giong cai choi. Nen tu đo nguoi ta đat no la sao choi..


Lich su kham pha = Thuo so khai =

Theo cac the khac tren xuong cua nguoi Trung Hoa co đai, su hien dien cua sao choi đa đuoc con nguoi biet đen tu hang nghin nam truoc. Nguoi Trung Quoc co xua cho rang sao choi mang đen điem xau, bao truoc su nguy hiem tinh mang cho vua chua hay quan lai. Tuy nhien trong sach Thien luan, Tuan Tu (313-230 TCN) đa bac bo đieu me tin nay. Trong lich su van minh Hy Lap va A Rap, sao choi tung đuoc coi la su tan cong cua thien đang xuong tran gian. Cac ghi chep ve "sao roi" trong cac sach Gilgamesh, Sach Khai Huyen va sach Enoch co the đa noi đen sao choi hay sao bang.
Trong quyen sach đau tay Khi tuong hoc, Aristotle nhan xet ve cac sao choi bay qua bay lai tren bau troi phuong Tay suot hai nghin nam. Ong đa lat lai quan niem cua mot so nha triet hoc đi truoc mieu ta cac sao choi la cac hanh tinh, hay cac hien tuong lien quan đen cac hanh tinh. Ong dua tren quan sat ve chuyen đong cua cac hanh tinh nam gan mat phang hoang đao, trong khi cac sao choi co the xuat hien tu bat cu noi nao, đe đi đen ket luan rang sao choi la cac hien tuong xay ra tren tang cao khi quyen Trai Đat, noi ma cac luong khi nong va kho tap trung va thinh thoang bung chay. Ong mo rong co che nay đe giai thich cho ca sao bang, cuc quang va tham chi la ca Ngan Ha. Cac nha hien triet sau nay đa tranh luan ve quan điem ve sao choi tren. Seneca Tre, trong sach Cac Cau hoi ve Tu nhien, đa quan sat thay cac sao choi bay qua lai theo quy đao đeu đan, khong bi anh huong boi gio, mot đac tinh cua hien tuong vu tru hon la hien tuong khi quyen. Mac du ong cung đong y rang cac hanh tinh đeu di chuyen gan mat phang hoang đao, ong thay khong co ly do nao ngan can cac vat the giong hanh tinh co the di chuyen o cac vung troi khac, va rang kien thuc cua con nguoi ve vu tru con han hep. Tuy nhien, cach nhin cua Aristotle đa van co anh huong sau; cho đen tan the ky 16 nguoi ta moi chung minh đuoc rang sao choi la hien tuong nam ngoai khi quyen.
Nam 1577, mot sao choi sang đa đuoc quan sat trong suot vai thang. Nha thien van hoc Đan Mach Tycho Brahe đa su dung cac đo đac ve vi tri sao choi nay cua ong va cua nhung nguoi quan sat o cac noi cach xa, đe thu đuoc ket qua la sao choi co thi sai rat nho, đen muc khong đo đuoc. Voi đo chinh xac cua cac phep đo đac luc đo, đay la bang chung cho thay sao choi nay phai cach Trai Đat it nhat hon 4 lan khoang cach giua Trai Đat va Mat Trang.


= Tinh toan quy đao =
Tu sau the ky 16, mac du sao choi đa đuoc chung to la cac hien tuong trong vu tru, cau hoi ve viec chung di chuyen nhu nao van la chu đe gay tranh cai trong suot mot the ky sau đo. Ngay ca sau khi Johannes Kepler đa xac đinh vao nam 1609 rang cac hanh tinh di chuyen quanh Mat Troi theo quy đao hinh elip, ong cung đa luong lu khi ap dung cac đinh luat cua chuyen đong hanh tinh cho cac vat the khac; ong đa tin rang sao choi di chuyen giua cac hanh tinh theo đuong thang. Galileo Galilei, mac du la mot nguoi theo chu nghia cua Nicolaus Copernicus, đa bac bo đo đac ve thi sai cua Tycho va tin vao cach giai thich cua Aristotle ve cac sao choi bay theo đuong thang trong khi quyen.
Nguoi đau tien goi y ap dung cac đinh luat Kepler cho cac sao choi la William Lower vao nam 1610. Trong cac thap ky tiep theo, cac nha thien van nhu Pierre Petit, Giovanni Borelli, Adrien Auzout, Robert Hooke va Jean-Dominique Cassini đeu khang đinh sao choi bay vong qua Mat Troi theo quy đao elip hay parabol. Trong khi mot so khac, nhu Christian Huygens va Johannes Hevelius, ung ho chuyen đong thang cua sao choi.

Van đe đuoc giai quyet boi kham pha cua Gottfried Kirch ve mot sao choi sang vao ngay 14 thang 11 nam 1680. Cac nha thien van khap Chau Au đa theo doi va đo đac đuong đi cua sao choi nay suot nhieu thang. Trong quyen Principia Mathematica, viet nam 1687, Isaac Newton đa chung minh rang mot vat the chuyen đong duoi tac đong theo ham nghich đao binh phuong cua luc van vat hap dan phai đi theo quy đao giong nhu mot đuong cat hinh non, va ong đa cho thay cach khop đo đac quy đao cua sao choi vao mot hinh parabol, su dung sao choi nam 1680 nhu mot vi du.

Nam 1705, Edmond Halley su dung phuong phap cua Newton cho 24 hien tuong sao choi đa xay ra tu nam 1337 đen nam 1698. Ong nhan thay 3 trong so đo, sao choi cua cac nam 1531, 1607 va 1682, co cac tham so quy đao rat giong nhau, va ong con phat hien ra su sai khac chut xiu giua cac quy đao la do anh huong cua luc hap dan tu Sao Moc va Sao Tho. Tin tuong rang 3 hien tuong tren đeu thuoc ve mot sao choi, ong tien đoan no se quay tro lai khoang nam 1758 đen 1759. (Truoc đo, Robert Hooke đa xac đinh hien tuong nam 1664 va nam 1618 thuoc ve mot sao choi, con Jean-Dominique Cassini đa nghi ngo su giong nhau cua 3 hien tuong nam 1577, 1665 va 1680; nhung ca hai đeu sai.) Tien đoan ve ngay quay lai cua sao choi cua Halley sau đo đa đuoc tinh chinh xac lai boi mot nhom cac nha toan hoc Phap: Alexis Clairaut, Joseph Lalande va Nicole-Reine Lepaute. Ho đa tien đoan ngay ma sao choi nay o can điem quy đao vao nam 1759, voi sai so khoang mot thang. Khi sao choi quay lai nhu đa đoan truoc, no đuoc đat ten sao choi Halley (ten chinh thuc cua no la 1P/Halley). Ngay quay lai trong the ky 21 cua no la nam 2061. 
Trong so cac sao choi co chu ky đu ngan đe co the đuoc ghi chep nhieu lan trong lich su, sao choi Halley con đac biet o cho no luon giu đo sang cao đu đe quan sat đuoc bang mat thuong. Tu khi tien đoan ve quy đao tuan hoan cua sao choi Halley đuoc cong nhan, nhieu sao choi co chu ky lap lai đa đuoc quan sat bang kinh vien vong. Sao choi thu hai đuoc phat hien co quay tro lai la sao choi Encke (ten chinh thuc 2P/Encke). Trong khoang nhung nam 1819 đen 1821, nha toan hoc va vat ly hoc Đuc Johann Franz Encke đa tinh toan quy đao cho mot loat cac hien tuong sao choi nhung nam 1786, 1795, 1805 va 1818, roi đi đen ket luan rang chung đeu thuoc ve mot sao choi; ong đa tien đoan chinh xac ngay quay lai cua no vao nam 1822. Đen nhung nam 1900, 17 sao choi đa đuoc quan sat la đa đi qua can điem it nhat hai lan, va do đo đuoc xep loai sao choi tuan hoan. Đen thang 1 nam 2005, con so nay la 164, mac du mot vai trong so đo đa mat tich hoac bi pha huy trong cac va cham voi cac thien the khac.


= Nghien cuu cau truc =
Isaac Newton đa mieu ta sao choi nhu mot vat the ran chac nen đac. Noi mot cach khac, no la mot dang hanh tinh chuyen đong theo quy đao rat meo, đen tu moi phuong voi mot muc đo tu do cao, giu nguyen chuyen đong ngay ca khi đi qua giua cac hanh tinh; cac đuoi cua chung la cac luong hoi mong phat ra tu phan đau, tuc hat nhan cua sao choi, bung chay hay bi đun nong boi nang luong tu Mat Troi. Sao choi cung goi y cho Newton mot ket luan duong nhu la tat yeu su ve su bao toan cua nuoc va hoi am tren hanh tinh: tu nhung hat nuoc va hoi am, sinh ra cac cay co, chung tang truong khi hut nuoc, đen luc chet va thoi rua, chung tro thanh đat kho. Nhu vay đat kho se ngay cang nhieu len, con đo am luon giam đi, đen mot luc se bay hoi het, neu khong co nguon nao cung cap. Newton cho rang nguon cung cap nay đen tu sao choi, lam nen nguon song tinh te nhat cho khong khi, can thiet cho su song va su ton tai cua moi loai.
Mot nhiem vu khac cua sao choi ma Newton phong đoan la chung mang đen nhien lieu cho Mat Troi, bu đap su tieu thu nang luong cua Mat Troi bang dong sao choi chay sang đen tu moi phuong.

Tu the ky 18, nhieu nha khoa hoc đa co nhung gia thuyet kha chinh xac ve thanh phan cau tao cua sao choi. Nam 1755, Immanuel Kant gia đinh rang sao choi cau tao tu nhung vat chat rat de thang hoa, cac hoi bay ra tao nen đuoi sang ruc ro khi đen gan can điem. Nam 1836, nha toan hoc Đuc Friedrich Wilhelm Bessel, sau khi quan sat luong hoi thoat ra tu sao choi Halley nam 1835, gia đinh rang phan luc cua vat lieu boc hoi ra co the đu manh đe thay đoi quy đao cua sao choi va cho rang chuyen đong khong tuan thu luat le trong trong truong cua sao choi Encke co goc re tu co che nay.
Tuy nhien, mot kham pha lien quan đen sao choi sau đo đa che phu cac y tuong nay trong suot mot the ky. Tu khoang nhung nam 1864 đen 1866 nha thien van Y Giovanni Schiaparelli đa tinh toan quy đao cua cac sao bang Perseid, roi dua vao cac su tuong đong ve quy đao, đa gia đinh chinh xac rang cac sao bang Perseid la cac manh vo cua sao choi Swift-Tuttle. Moi lien he giua sao choi va sao bang đa tiep tuc tro nen nong hoi vao nam 1872 khi mot luong sao bang lon xuat hien tai quy đao cua sao choi Biela, mot sao choi đa đuoc quan sat bi phan thanh hai manh khi xuat hien nam 1846 va đa bien mat tu nam 1852. Mot mo hinh mang ten "ranh soi" ve cau truc sao choi đa hinh thanh, mieu ta sao choi nhu mot đong soi đa, gan ket long leo trong vo bang tuyet.
Đen giua the ky 20, mo hinh nay bat đau the hien nhieu điem yeu: vi du, no khong giai thich đuoc tai sao mot vat the chua lop vo bang mong co the san sinh đu hoi nuoc boc ra thanh đuoi ruc ro trong nhieu vong bay qua Mat Troi nhu vay. Nam 1950, Fred Lawrence Whipple đe nghi thay mo hinh cac hon soi nam trong vo bang bang mot tang bang lon co lan bui va soi đa. Mo hinh "qua bong tuyet ban" nay sau đo nhanh chong nhan đuoc su chap thuan rong rai. No đuoc xac nhan sau mot loat chuyen tham hiem bang tau vu tru (bao gom tau Giotto cua Co quan Vu tru chau Au va tau Vega 1 va Vega 2 cua Lien Xo) bay qua đau cua sao choi Halley nam 1986 đe chup anh hat nhan va quan sat luong hoi phut ra sau đuoi. Tau Deep Space 1 cua My đa bay qua hat nhan cua sao choi Borrelly ngay 21 thang 9 nam 2001 va xac minh rang cac đac điem cua sao choi Halley cung co the tim thay o cac sao choi khac.
Cac chuyen du hanh đang va se xay ra tiep tuc mang đen nhieu thong tin ve cau tao sao choi. Tau Stardust, phong vao thang 2 nam 1999, đa thu thap cac hat bui cua phan đau sao choi Wild 2 vao thang 1 nam 2004, va se đua mau vat ve Trai Đat nam 2006. Thang 7 nam 2005, tau Deep Impact ban pha mot ho tren sao choi Tempel 1 đe nghien cuu cau truc ben trong cua no. Nam 2014, tau Rosetta se bay vong quanh sao choi Churyumov-Gerasimenko va đat len be mat no mot tram nghien cuu.


Đac điem Sao choi cau tao tu cacbonic, methane va nuoc đong bang lan voi cac hop chat huu co cao phan tu va cac khoang chat khac. Chung bay quanh Mat Troi theo quy đao rat det va trong phan lon cuoc đoi nam o rat xa Mat Troi, trong trang thai đong bang tai nhiet đo thap. Khi sao choi tien ve gan Mat Troi, tuc la vao vong trong He Mat Troi, buc xa đien tu cua Mat Troi khien cac lop bang ben ngoai bat đau thang hoa. Dong bui va khi bay ra tao nen mot bau "khi quyen" lon nhung rat loang bao quanh sao choi goi la phan đau sao choi. Tien gan them, ap suat buc xa va gio Mat Troi thoi vao bau khi quyen nay keo dai no ra thanh hai đuoi khong lo. Bui va khi tao hai đuoi rieng re, chia ve hai phuong hoi lech nhau; cac hat bui co khoi luong lon khong de bi gio Mat Troi tac đong, chi bi tach roi khoi phan đau cua sao choi va bay cham lai tren quy đao ngay sau phan đau (do đo đuoi bui cong theo đuong cong cua quy đao) con đuoi khi (đung hon la khi đa bi ion hoa) chua cac hat ion nhe, de dang bi gio Mat Troi thoi theo phuong noi thang đen Mat Troi, va sau đo chung đi theo đuong suc tu trong khong gian thay cho đuong quy đao. Hat nhan sao choi nam lai ben trong la nhung khoang chat nang, hay chat huu co cao phan tu, chi co đuong kinh khoang 50 km. Trong khi đo phan đau sao choi co the lon hon ca Mat Troi, con đuoi sao choi co the keo dai đen co mot đon vi thien van hoac hon.
Ca phan đau va đuoi, hinh thanh khi sao choi đi vao vong trong He Mat Troi, đeu đuoc chieu sang boi Mat Troi va co the tro nen ruc ro cho quan sat tu Trai Đat. Đuoi bui tan xa truc tiep anh nang theo co che Mie, tao nen mau trang, con đuoi khi bi ion hoa phat ra photon nang luong cao, co quang pho thien ve mau xanh lam. Thuc te la đa so sao choi sang yeu đen muc chi quan sat đuoc qua kinh vien vong. Moi thap ky, chi co vai sao choi đu sang cho quan sat bang mat thuong. Truoc khi co kinh thien van, cac sao choi duong nhu đot ngot xuat hien roi đot ngot bien mat tren bau troi.
Mot đieu co the gay ngac nhien la cac hat nhan cua sao choi thuoc vao hang cac vat the đen nhat trong He Mat Troi. Tau Giotto đo đuoc hat nhan cua sao choi Halley phan xa lai 4% anh sang chieu đen, con tau Deep Space 1 tim thay sao choi Borrelly chi co he so phan xa khoang 2,4% đen 3%; đe so sanh, nhua đuong phan xa 7% anh sang. Co the ly giai be mat toi nay qua cau tao cua hat nhan gom chu yeu cac hop chat huu co. Suc nong cua Mat Troi lam boc hoi cac hop chat nhe, đe lai cac phan tu nang co chuoi huu co rat dai thuong co xu huong sam mau, nhu tro hay dau tho. Mau đen cua sao choi tao nen kha nang hap thu nhiet manh, tang cuong qua trinh boc hoi cac chat khi.
Nam 1996, sao choi đuoc phat hien la co phat ra tia X. Cac tia nay đa gay mot su ngac nhien cho cac nha khoa hoc vi chua ai tien đoan đieu nay truoc đo. Co che phat ra tia X co the đuoc giai thich dua vao tuong tac giua sao choi va gio Mat Troi: khi cac ion bay tu Mat Troi qua đuoi sao choi, chung va cham vao cac nguyen tu hay phan tu trong đuoi nay. Trong cac va cham, cac ion tich đien duong se bat lay mot hoac vai đien tu cua đuoi sao choi. Đuoi sao choi bi ion hoa, con cac đien tu bi roi vao ion đen tu Mat Troi phat ra photon co tan so thuoc vung cuc tim hay X quang.


Quy đao Theo quy đao, sao choi đuoc phan chia thanh cac loai: sao choi ngan han co chu ky quy đao it hon 200 nam, sao choi dai han co chu ky quy đao lon hon, nhung van quay tro lai, va sao choi thoang qua co quy đao parabol hay hyperbol chi bay ngang qua Mat Troi mot lan va se ra đi mai mai sau đo. Vi du ve sao choi ngan han, co sao choi Encke co quy đao nho be, khong bao gio ra xa Mat Troi hon Sao Moc.
Nhu moi thien the chuyen đong tren quy đao duoi tac dung cua luc hap dan, cac sao choi chuyen đong nhanh nhat tai can điem quy đao va cham nhat tai vien điem quy đao.
Do cac sao choi co khoi luong nho, khi chung bay ngang qua cac hanh tinh lon, quy đao cua chung de bi nhieu loan. Voi cac sao choi ngan han, ket qua cua su nhieu loan nay, ve lau dai, khien cho vien điem quy đao cua chung trung voi ban kinh quy đao cua cac hanh tinh lon, trong đo nhom sao choi nam gan Sao Moc co so luong lon nhat, nhu the hien bieu đo tan suat. Sao Moc la nguon gay nhieu loan manh nhat, vi khoi luong cua no lon gap đoi khoi luong tong cong cua cac hanh tinh khac, va no chuyen đong nhanh hon cac hanh tinh lon khac. Cac sao choi dai han cung thuong xuyen bi nhieu loan khi đi ngang qua cac hanh tinh lon.
Cac tuong tac hap dan nay khien cho viec tinh toan du đoan quy đao cua nhieu sao choi tro nen kho khan. Nhieu sao choi đuoc quan sat tu nhieu thap ky truoc đa bi mat tich, vi quy đao cua chung đa thay đoi va nguoi ta khong du đoan đuoc vi tri quay tro lai cua chung đe theo doi. Tuy nhien, thinh thoang, mot sao choi "moi" đuoc kham pha đe roi, sau khi tinh toan quy đao, đuoc phat hien ra la mot sao choi "đa mat tich". Vi du nhu sao choi 11P/Tempel-Swift-LINEAR, đa đuoc quan sat nam 1869 sau đo khong nhin thay nua tu nam 1908 do nhieu loan cua Sao Moc, roi bong đuoc tim thay mot cach tinh co boi LINEAR vao nam 2001.


Vong đoi Cac sao choi ngan han đuoc cho la co nguon goc tu vanh đai Kuiper, con cac sao choi dai han co the đen tu đam Oort. Co nhieu kha nang chung chua cac vat chat tu thoi ky He Mat Troi moi khai sinh, đac biet la cac sao choi dai han.
Đe giai thich tai sao cac sao choi chuyen tu quy đao trong vanh đai Kuiper hay đam Oort sang quy đao rat meo tien ve phia Mat Troi, nhieu co che đa đuoc goi y. Cac co che nay chu yeu dua tren nhieu loan cua truong hap dan. Đoi voi cac sao choi dai han, nhieu loan nay co the gay ra boi cac sao khac khi Mat Troi quay quanh tam Ngan Ha, hay tu ngoi sao gan Mat Troi la Nemesis. Đoi voi cac sao choi ngan han, chuyen đong cua cac hanh tinh lon, đac biet la Sao Moc, hay tham chi tu mot hanh tinh chua đuoc quan sat la hanh tinh X, se dan pha vo vanh đai Kuiper va gay tu tap cac sao choi gan cac hanh tinh nay.
Cac sao choi khong ton tai on đinh tren quy đao, ngoai nguyen nhan tu nhieu loan hap dan, con co nguyen nhan tu su hao hut khoi luong va thay đoi cau truc moi khi lai gan Mat Troi. Mot luong lon cac vat chat nhe cua chung bi thoi bay khi tao thanh cac đuoi duoi su đun nong cua buc xa Mat Troi va ap suat cua gio Mat Troi, trong giai đoan bay gan can điem quy đao. Thieu lien ket cua cac vat chat nhe, cac vat chat nang co the dan bi tan ra, đac biet khi co tac đong cua luc thuy trieu tu cac hanh tinh lon. Ket cuc la sau nhieu vong quay, tren mot quy đao khong thuc su on đinh, khoi luong cua sao choi giam dan, ngay cang bi nhieu loan, roi tan ra. Mot so sao choi cung ket thuc cuoc đoi bang mot va cham voi cac thien the khac. Nam 1994, cac nha thien van đa đuoc chung kien ket thuc ngoan muc cua sao choi Shoemaker-Levy 9, khi no tan thanh nhieu manh roi đam vao Sao Moc. Mot so sao choi khong tan ra dan tro thanh cac tieu hanh tinh, voi hat nhan het kha nang thang hoa.
Trong giai đoan đau hinh thanh He Mat Troi, nguoi ta phong đoan so luong cac sao choi, hay cac manh vat chat bay qua lai trong he la rat lon. Chung bi don dep dan sau cac vu va cham, ma dau tich con đe lai tren nhieu be mat cua cac hanh tinh. So luong cua sao choi đuoc duy tri o muc đo nhu ngay nay la nho nguon cung cap on đinh tu vong đai Kuiper va đam Oort, theo co che nhieu loan hap dan. Cac sao choi, cung cac manh vat chat lang thang cua thoi ky đau cua He Mat Troi, cung đuoc cho la nguon cung cap nhung vat lieu can thiet cho hinh thanh su song, nhu cac chat huu co, hay nuoc, khong chi cho Trai Đat ma con cho cac hanh tinh nho khac nhu Sao Hoa, khi chung roi vao cac hanh tinh nay.


Đat ten sao choi Trong lich su, đa co nhieu quy uoc khac nhau ve viec đat ten cho sao choi.
Truoc đau the ky 20, cac sao choi thuong đuoc đat ten theo nam ma chung đuoc phat hien, thinh thoang them cac tinh tu chi đo sang đac biet cua chung; nhu "Sao choi Sang ruc nam 1680," hay "Sao choi Sang ruc thang 9 nam 1882," hay "Sao choi Sang ca ban ngay nam 1910." Sau khi Edmund Halley chung minh cac sao choi cua cac nam 1531, 1607 va 1682 thuoc ve mot vat the va tien đoan đung su tro lai cua no vao nam 1759, sao choi đo lan đau đuoc đat ten nguoi, sao choi Halley. Tuong tu, cac sao choi khac đuoc phat hien quay tro lai cung dan đuoc đat ten theo nguoi tinh toan đung quy đao cua chung (thay vi nguoi quan sat thay chung lan đau), nhu sao choi Encke hay sao choi Biela. Nhung sau nay, cac sao choi dan đuoc đat ten theo nguoi đau tien phat hien ra chung, tru cac sao choi chi xuat hien mot lan, van tiep tuc đuoc đat ten theo nam xuat hien.
Tu sau đau the ky 20, quy uoc đat ten cac sao choi theo nguoi đau tien kham pha ra chung tro nen thong dung. Mot sao choi đuoc đat ten theo toi đa la 3 nguoi đau tien đoc lap phat hien ra no. Nhung nam gan đay, nhieu sao choi đuoc phat hien boi cac may moc hien đai, van hanh boi nhieu nhom chuyen gia, va sao choi do ho phat hien ra co the đuoc đat ten theo ten cua thiet bi quan sat. Vi du, sao choi IRAS-Araki-Alcock đa đuoc phat hien đoc lap boi ve tinh IRAS va hai nha thien van nghiep du la Genichi Araki va George Alcock. Trong qua khu, khi cung mot nguoi, hay mot nhom nguoi, phat hien ra đuoc nhieu sao choi, cac sao choi nay đuoc phan biet voi nhau bang viec them mot so vao sau ten nguoi; vi du sao choi Shoemaker-Levy 1 đen 9.
Cho đen nam 1994, sao choi đuoc đat ten tam khi moi phat hien ra, bao gom nam kham pha va sau đo la mot chu cai viet thuong đe chi thu tu kham pha trong nam (vi du, sao choi Bennett 1969i la sao choi thu 9 đuoc tim thay vao nam 1969). Sau khi sao choi đi qua can điem quy đao va quy đao cua no đa đuoc xac đinh, sao choi đuoc đat ten vinh cuu la nam ma no đi qua can điem, tiep theo la mot so La Ma chi thu tu đi qua can điem so voi cac sao choi moi khac trong nam đo, va sao choi Bennett 1969i tro thanh sao choi Bennett 1970 II (sao choi moi thu 2 đi qua can điem nam 1970).
Ngay nay, nhieu thiet bi đa phat hien đuoc qua nhieu sao choi, khien he thong đat ten nhu vay tro nen khong kha thi. Vi du, tinh đen thang 5 nam 2005, ve tinh SOHO đa tim thay đen 950 sao choi va van đang tiep tuc cong viec. Nguoi ta khong phan biet cac sao choi theo kieu nhu đa mieu ta đuoc nua. Nam 1994, Hiep hoi Thien van Quoc te đa thong nhat mot he thong đat ten moi. Sao choi đuoc đat ten theo nam kham pha, theo sau la mot chu cai chi so nua-thang cua kham pha trong nam (mot nam co 24 nua-thang) va mot so chi thu tu kham pha trong nua-thang đo. Vi du sao choi thu tu đuoc kham pha trong nua thang sau cua thang 2 nam 2006 đuoc đat ten la 2006 D4. Co the them tien to đe chi đac điem cua sao choi, nhu P/ danh cho cac sao choi quay lai, C/ danh cho sao choi thoang qua, X/ danh cho sao choi khong tinh đuoc quy đao mot cach chinh xac, D/ danh cho sao choi đa bi vo hoac mat tich, va A/ danh cho vat the luc đau bi nham la sao choi (vi du nhu tieu hanh tinh). Cac sao choi co quay lai, sau khi đi qua can điem lan thu hai, con đuoc them mot so chi thu tu kham pha trong so cac sao choi quay lai. Nhu sao choi Halley, sao choi đau tien đuoc phat hien co quay lai, co ten theo he thong nay la 1P/1682 Q1. Con sao choi Hale-Bopp co ten la C/1997 O1.


Cac sao choi lon Moi nam co hang tram sao choi nho be bay qua gan Mat troi tuy nhien chi co vai sao choi đu lon đe đuoc cong chung biet đen. Chung đo moi thap ky lai xuat hien mot sao choi đu sang đe quan sat bang mat thuong; nhung sao choi nay đuoc goi la sao choi lon. Sao choi lon thuong đem lai phan ung tieu cuc trong cong chung trong qua khu, vi nguoi ta đa nghi chung đem lai đieu khong lanh. Trong lan quay tro lai vao nam 1910, đuoi cua sao choi Halley đa quet qua Trai Đat, gay nen lo lang vo can cu rang chat xyanogen trong đuoi nay co the gay ra ngo đoc cho loai nguoi. Hay nhu su xuat hien cua sao choi Hale-Bopp nam 1997 đa gay nen mot vu tu tu tap the cua nhom cuong giao Cong Thien Đang. Tuy nhien, cac sao choi lon, đoi voi đa so, chi la mot hien tuong thien nhien đep mat.

Viec du đoan mot sao choi co tro nen đu lon đe quan sat đuoc bang mat thuong khong la mot viec rat kho. Đo sang cua đuoi sao choi phu thuoc vao rat nhieu yeu to. Noi chung, neu mot sao choi co hat nhan lon va de thang hoa, co can điem quy đao gan Mat Troi, va khong bi Mat Troi che khuat khi nhin tu Trai Đat vao luc sang nhat, thi no co kha nang thanh mot sao choi lon. Tuy vay, co khong hiem cac ngoai le, nhu sao choi Kohoutek nam 1973 thoa man cac yeu to tren, nhung khong he hien ra ruc ro nhu đa mong muon. Sao choi West, xuat hien ba nam sau, khong đuoc du đoan nhu Kohoutek, lai tro nen rat an tuong tren bau troi.
Cuoi the ky 20, mot thoi gian dai khong ai quan sat đuoc cac sao choi lon. Chi co hai sao choi, Hyakutake nam 1996 va Hale-Bopp nam 1997, la lon. The ky 21 van chua chung kien mot sao choi lon nao, ngoai tru sao choi McNaught nam 2006


Cac sao choi ky di Trong so hang ngan sao choi đa biet, mot so co nhung tinh chat rat đac biet:

Sao choi Encke thi co quy đao rat nho, nam giua quy đao Sao Moc va quy đao Sao Kim
Sao choi 29P/Schwassmann-Wachmann bay tren quy đao gan nhu tron giua Sao Moc va Sao Tho.
Sao choi 2060 Chiron, co quy đao khong on đinh giua Sao Tho va Thien Vuong Tinh, tung đuoc coi la mot tieu hanh tinh cho đen khi hat nhan cua no thang hoa tao nen phan đau sang yeu.
Sao choi Shoemaker-Levy 2 cung tung đuoc xep loai la tieu hanh tinh 1990 UL3. Mot vai tieu hanh tinh gan Trai Đat co the đuoc coi la phan con lai cua hat nhan cac sao choi khong con thang hoa đuoc nua.
Mot so sao choi đa đuoc quan sat tu vo ra tren đuong bay
Sao choi Biela la mot vi du đien hinh. No vo đoi vao nam 1846 khi đi qua can điem quy đao, tao nen hai sao choi, đuoc quan sat vao nam 1852. Nhung lan du bao quay lai cua đoi sao choi nay vao cac nam 1872 va 1885 sau đo chi con quan sat thay cac đot sao bang. Mot dong sao bang nho, ten la Andromedids, quay lai hang nam vao thang 11, moi khi Trai Đat bay ngang qua quy đao cua Biela.
Ngoai truong hop đac biet cua Biela, nhieu sao choi khac cung vo khi bay qua can điem, nhu sao choi West va sao choi Ikeya-Seki. Co nhung nhom sao choi, nhu Kreutz Sungrazers, bay cung nhau va đuoc cho la cac manh vo cua cung mot vat the truoc đo.
Sao choi Shoemaker-Levy 9 cung la mot truong hop tu vo tren quy đao. No đuoc kham pha lan đau vao nam 1993, khi đang quay quanh Sao Moc, sau khi bi hanh tinh nay hut vao trong mot lan bay sat qua vao nam 1992. Luc thuy trieu trong chuyen vieng tham đo đa xe toac sao choi nay lam hang tram manh va, trong 6 ngay đau thang 7 cua nam 1994, cac manh nay đa đam vao khi quyen Sao Moc. Đay la lan đau cac nha thien van đuoc chung kien canh tuong cac thien the đam nhau. Truoc đo, co y kien cho rang su kien Tunguska nam 1908 la do mot manh cua sao choi Encke gay ra.


Sao choi trong khoa hoc vien tuong Sao choi đa tung la chu đe trong nhieu truyen khoa hoc vien tuong. Trong nhung tac pham đo, chung rat co the khong đuoc mieu ta chinh xac.

Truyen Hector Servadac, Voyages et aventures a travers le Monde Solaire (Du lich bang sao choi) cua Jules Verne nam 1877 mieu ta mot chuyen du ngoan trong He Mat Troi nho bam vao sao choi.
Bo phim Deep Impact (Va cham manh) cua Paramount va DreamWorks nam 1998 mieu ta mot vu va cham cua sao choi vao Trai Đat, tap trung vao phan ung tam ly cua nhung nguoi trai qua su kien kinh hoang nay.


Chu thich Nguon dan (bang tieng Anh)

Aristotle (350 TCN) Meteorologia. Ban dich sang tieng Anh.
European Southern Observatory. (2003). "A Brief History of Comets." Available online: Part I Luu tru ngay 5 thang 3 nam 2005 tai Wayback Machine, Part II Luu tru ngay 3 thang 3 nam 2007 tai Wayback Machine.
I.S. Newton (1687). Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica. Londoni: Josephi Streater.
Solar and Heliospheric Observatory. (2005). "The SOHO 1000th Comet Contest." Available online.


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Comets tai Wikimedia Commons
Bai tom tat "Lich su thien van phuong Đong" co noi so qua quan sat sao choi o phuong Đong co đai