Khung long la mot nhom bo sat thuoc nhanh Dinosauria, xuat hien lan đau vao ky Tam Điep khoang 243 - 233,23 trieu nam truoc đay, mac du nguon goc chinh xac va cac moc thoi gian trong qua trinh tien hoa cua chung hien van đang tiep tuc đuoc đao sau nghien cuu. Ke tu sau su kien tuyet chung Tam Điep – Jura (201,3 trieu nam truoc), khung long đa tro thanh nhom đong vat co xuong song chiem uu the nhat xuyen suot qua ky Jura cho đen cuoi ky Phan Trang, khi su kien tuyet chung Phan Trang-Co Can (66 trieu nam truoc) lam tuyet chung hau het cac nhom khung long va 3/4 cac loai đong vat, thuc vat tren Trai Đat (trong đo đa so cac loai bo sat khong lo bao gom khung long bi thiet hai nang ne nhat, cac loai ca va luong cu it bi thiet hai), su kien tuyet chung nay đanh dau su ket thuc Đai Trung Sinh va bat đau Đai Tan Sinh. Cac ghi nhan hoa thach cho thay chim đa tien hoa tu khung long co long vu, tien hoa tu mot nhom lon hon la khung long chan thu vao the Jura muon, va vai loai chim đa song sot sau su kien tuyet chung 66 trieu nam truoc roi tiep tuc phat trien đa dang nhu hien nay. Do đo, chim la hau due duy nhat con sot lai ngay nay cua khung long, va khung long van chua tuyet chung hoan toan nhu van thuong đuoc noi ma mot nhanh con chau cua chung van con ton tai đen tan ngay nay. Khung long vi the co the đuoc chia thanh hai loai la khung long phi đieu (tuc la tat ca cac loai khung long khac chim) va chim.
Khung long la mot nhom đa dang tu phan loai sinh hoc, hinh thai đen sinh thai. Chim, voi hon 10,000 loai con sinh ton, la nhom đong vat co xuong song đa dang nhat ngoai bo Ca vuoc. Theo cac bang chung hoa thach, cac nha co sinh đa nhan ra 500 chi va hon 1000 loai khung long phi đieu. Khung long co mat o khap cac chau luc, qua nhung loai hien con (chim) cung nhu nhung hoa thach con sot lai. Suot nua đau cua the ky XX, truoc khi chim đuoc xem la khung long, hau het cong đong khoa hoc tin rang khung long la đong vat cham chap va bien nhiet. Tuy nhien hau het cac nghien cuu nhung nam 1970 đa chi ra rang khung long la đong vat hoat đong tich cuc voi kha nang trao đoi chat cao va thich nghi tot cho quan he xa hoi. Mot so an thuc vat, so khac an thit. Co bang chung cho thay tat ca khung long đeu đe trung, va xay to la mot đac điem phu cua tat ca khung long, ca chim lan phi đieu.
To tien khung long đi bang hai chan. Tuy the rat nhieu chi khung long đi bang bon chan, va mot so chi co the thay đoi giua 2 dang. Cau truc sung va mao la pho bien o tat ca cac nhom khung long, va vai nhom tham chi con phat trien cac bien đoi bo xuong nhu giap mo hoac gai. Trong khi khung long hien đai (chim) kha nho đe thuan tien cho viec bay luon (tat nhien van co mot vai loai chim khong the bay), nhieu loai khung long co co the rat lon. Chi khung long chan than lan lon nhat co the đat toi 39,7 met (130 foot) chieu dai va 18 m (59 ft) chieu cao. Du vay, y nghi rang khung long đa so đeu to lon la sai lam, vi hoa thach lon co khuynh huong đuoc giu lau hon. Nhieu chi khung long kha la nho, vi du Xixianykus chi dai khoang 50 xentimet (20 inch).
Ke tu khi hoa thach khung long lan đau tien đuoc ghi nhan trong nhung nam đau the ky XIX, khung long đa tro thanh mot phan cua van hoa đai chung va bo xuong hoac mo hinh hoa thach cua chung la cac điem thu hut khach tham quan o cac vien bao tang. Kich thuoc khong lo cua mot so nhom khung long, cung nhu ban chat co ve huyen bi va quai vat, đa đam bao cho su xuat hien cua chung trong nhung quyen sach va bo phim ban chay nhat nhu Jurassic Park. Su nhiet tinh cua cong chung đa dan đen cac tai tro đang ke cho nghien cuu khung long, va nhung kham pha moi thuong xuyen đuoc cap nhat boi cac phuong tien truyen thong.


Tu nguyen "Khung long" (đuoc nguoi Viet dich ra tu tieng Trung 恐龍) la tu Han-Viet co nghia la "rong lon". Đon vi phan loai Dinosauria đuoc nha co sinh hoc Sir Richard Owen đinh nghia chinh thuc nam 1842 la "mot toc rieng hoac phan bo cua bo sat Sauria", mot nhom cac đong vat đuoc chap nhan o Anh va tren the gioi luc bay gio. Ten co nguon goc tu Ancient Greek  δεινος (deinos) 'manh me, khung khiep hoac to lon mot cach đang so', va  σαυρος (sauros) 'than lan hoac bo sat'. Mac du cai ten nay thuong đuoc giai thich la co lien quan đen rang, mong vuot hoac nhung đac điem đang so khac cua khung long, theo Owen no đon thuan chi đe goi len kich thuoc va ve oai ve cua chung.
Nhieu loai bo sat tien su khac nhu duc long, thuong long, than lan ca, than lan đau ran va Dimetrodon cung đuoc cong chung thuong coi la khung long, nhung thuc ra la khong phai. Duc long, la thanh vien cua nhanh Ornithodira, la ho hang xa cua khung long. Cac nhom khac ke tren, cung nhu khung long va duc long, la thanh vien cua nhom bo sat Sauropsida (nhanh 2 cung ben, gom cac loai bo sat va chim hien nay), con Dimetrodon thuoc nhom Synapsida (nhanh mot cung ben, tien hoa thanh thu co vu hien nay).


Đinh nghia Theo phuong phap phat sinh loai, khung long thuong đuoc đinh nghia la nhom đong vat bao ham to tien chung gan đay nhat (MRCA) cua Triceratops va chim, cung nhu tat ca cac hau due cua chung. Co y kien ​​cho rang Dinosauria nen đuoc đinh nghia trong tuong quan voi MRCA cua Megalosaurus va Iguanodon, boi le đay la hai trong so ba chi phan loai đuoc Richard Owen trich dan khi ong cong nhan nhanh Dinosauria. Ca hai cach đinh nghia đeu dan đen cung mot cong thuc phan loai: "Dinosauria = Ornithischia + Saurischia"; trong đo bao gom cac dong doi khung long thap hon nhu: Ankylosauria (khung long boc giap, an co, đi đung bang bon chan), Stegosauria (khung long phien sung, an co, đi đung bang bon chan), Ceratopsia (khung long co diem co, an co, đi đung bang hai hoac bon chan), Pachycephalosauria (khung long so cung, an co, đi đung bang hai chan), Ornithopoda (khung long an co, đi đung bang hai hoac bon chan, bao gom khung long "mo vit"), Theropoda (hau het la khung long an thit, va chim), va Sauropodomorpha (khung long an co, đi đung bang bon chan, co va đuoi dai).
Chim hien đuoc cong nhan la dong doi duy nhat con ton tai cua khung long. Theo phan loai truyen thong, chim đuoc coi la mot lop đong vat khac biet đa tien hoa tu khung long, von lai mot lien bo rieng biet. Tuy nhien, phan lon gioi co sinh vat hoc đuong đai bac bo cach phan loai truyen thong, ma thay vao đo phan loai theo loi phat sinh chung loai; cach tiep can nay đoi hoi rang, đe mot nhom đuoc coi la hop le, tat ca hau due cua cac loai thanh vien cung phai đuoc quy vao nhom. Vay nen, chim đuoc coi la khung long va khung long, do đo, chua tuyet chung. Chim đuoc xep vao phan nhom Maniraptora, thuoc nhanh Coelurosauria, phan bo Therapoda, bo Saurischia.
Nghien cuu nam 2017 cua Matthew Baron, David B. Norman va Paul M. Barrett đa đe xuat mot thay đoi can ban đoi voi he thong phan loai khung long. Phan tich phat sinh chung loai cua Baron et al. đa phuc hoi gia thuyet cho rang Ornithischia gan gui hon voi Therapoda khi so voi Sauropodomorpha, trai nguoc voi kieu gop Therapoda va Sauropodomorpha co đien. Tuy nhien, đieu nay se khien nhom Sauropoda va hau due cua chung khong con đuoc tinh la khung long, vay nen nhom tac gia đa phai đinh nghia lai Dinosauria la to tien chung cuoi cung cua Triceratops horridus, Passer localus va Diplodocus carnegii, cung nhu tat ca cac hau due cua chung. Ho đong thoi hoi sinh thuat ngu Ornithoscelida đe chi gop Ornithischia va Theropoda.


= Mo ta chung =

Su dung mot trong nhung đinh nghia tren, khung long co the đuoc mo ta chung la nhung đong vat thuoc nhom Archosauria co chan sau duoi thang ben duoi co the khi đung. Cac nhom bo sat tien su thuong bi ngo nhan la khung long, mac du khong chinh xac, bao gom: than lan ca, than lan song, than lan co ran, duc long va pelycosauria (đac biet la chi Dimetrodon). Duc long la ho hang xa cua khung long vi chung cung thuoc nhanh Ornithodira. Cac nhom con lai, giong khung long va duc long, đeu thuoc nhanh Sauropsida (gom bo sat va chim), ngoai tru Dimetrodon thuoc nhanh Synapsida. Tat ca cac nhom ke tren co dang đung chi sau khac hoan toan khi so voi khung long that su.
Khung long la đong vat co xuong song pho bien nhat tren Trai Đat vao Đai Trung Sinh, đac biet la trong ky Jura va ky Phan Trang. Cac loai đong vat khac bi han che ve kich thuoc va hoc sinh thai trong thoi ky nay; nhu đong vat co vu chang han, hiem khi đat đuoc kich thuoc cua mot con meo nha, hau het đeu nho nhan va san nhung con moi ti hon. Khung long la mot nhom đong vat rat đa dang va phong phu; tinh đen nam 2018, hon 900 chi khung long phi đieu đa đuoc xac đinh va tong so chi đuoc luu lai trong ban ghi khao co đuoc uoc tinh vao khoang 1850, gan 75% trong đo chua đuoc kham pha, va 1124 loai tinh đen nam 2016. Mot nghien cuu nam 1995 suy đoan rang, tung ton tai 3.400 chi khung long khac nhau tren the gioi, tinh ca cac loai khong đuoc luu giu trong ban ghi khao co.
Nam 2016, so luong loai khung long ton tai trong Đai Trung Sinh đuoc uoc tinh roi vao khoang 1.543–2.468. Nam 2021, so luong loai chim hien đai đuoc uoc tinh vao khoang 10.806. Mac du to tien chung đi đung bang hai chan, mot so loai khung long đa phat trien dang đi đung bang bon chan; mot so khac, nhu Anchisaurus va Iguanodon chang han, con co the chuyen dang đi tu hai chan sang bon chan. Cac đac điem kieu hinh nhu sung va mao xuat hien rat pho bien o khung long, mot so tham chi so huu giap xuong. Du noi tieng ve kich thuoc co the khong lo, nhieu loai khung long Đai Trung Sinh tren thuc te chi to bang con nguoi hoac co khi con be hon. Khung long sinh soi nay no o nhieu noi va bang chung hoa thach cho thay pham vi sinh song cua chung đa lan toa khap the gioi ke tu the Jura som. Cung co bang chung cho thay nhieu loai khung long phi đieu, nhu Microraptor chang han, co kha nang bay hoac it nhat la lieng, va mot so khac, nhu ho Spinosauridae chang han, co tap tinh ban thuy sinh.


= Đac điem giai phau =

Mac du cac kham pha gan đay đa khien viec trinh bay mot ban danh sach cac đac điem rieng biet đuoc thong nhat pho quat cua khung long tro nen kho khan hon bao gio het, song hau nhu tat ca cac loai khung long đuoc phat hien toi nay đeu chia se mot so điem đot bien nhat đinh khi so voi to tien chung cua chung. Mot so nhom khung long ve sau con phat trien nhieu đac điem tach biet, song van bat nguon tu nhung đac điem to tien ma đuoc coi la đien hinh cua Dinosauria. Thuat ngu đe chi cac đac điem nhu vay la kieu hinh dan xuat chia se (synapomorphy).
Nam 2011, nha co sinh vat hoc Sterling Nesbitt liet ke muoi hai đac tinh dan xuat chia se chung sau đay cua nhanh Archosauria:

O hop so, phia truoc cua so tren thai duong (supratemporal fenestra) con co ho tren thai duong (supratemporal fossa).
Cac mom loi đot co (epipophysis) hien dien o cac đot co nam sau đot đoi (atlas) va đot truc (axis).
Đinh cua chom delta-nguc, tuc mom xuong chia ra đe cung cap cho bam cho co delta-nguc (deltopectoral), co the nam o bat cu vi tri nao ke tu khoang 30% chieu dai cua xuong canh tay.
Xuong quay (radius) ngan hon hoac bang 80% xuong canh tay (humerus).
Mau chuyen thu tu (fourth trochanter), tuc mom xuong chia ra đe cung cap cho bam cho co đui-đuoi (caudofemoralis), tren xuong đui la mot go noi.
Mau chuyen thu tu bat đoi xung, voi ria xa, thap, tao thanh mot goc doc so voi truc.
Tren xuong sen (astragalus) va xuong got (calcaneum), xuong mat ca chan tren, mat khop gan nhat, be mat ket noi tren, cua xuong mac (fibula) chiem it hon 30% chieu rong cua phan tu.
Cac xuong ngoai cham (exoccipital) o phia sau hop so khong gap nhau tai đuong doc đuong giua tren nen khoang noi so.
O khung chau, cac be mat khop gan goc đot hang (ischium) voi xuong chau (ilium) va xuong mu (pubis) bi ngan cach boi mot be mat lom lon (o phia tren cua đot hang, mot phan cua khop hong mo nam giua cac tiep xuc voi xuong mu va xuong chau).
Canh song xuong chay (cnemial crest) cong theo huong truoc-ben (anterolaterally).
Day loi đinh huong gan theo chieu tu truc chinh giua co the ra xa (proximodistally) khac biet hien dien o mat sau cua cuong xuong chay xa.
Mat khop giua xuong mac va xuong got, tuc be mat tren cung cua xuong got noi voi xuong mac, lom xuong.
Nesbitt đong thoi bac bo mot so kieu hinh dan xuat chung đuoc đe xuat truoc đo, nhung đac điem von co mat o ca ho Silesauridae, đuoc ong phuc hoi nhu mot nhom chi em cua Dinosauria. Nhung đac điem nay bao gom mot mau chuyen truoc lon, khoi xuong ban chan II va IV co chieu dai khong đeu nhau, tiep xuc giua đot hang va xuong mu bi tieu giam, đinh canh song hien dien tren xuong chay va mom tu duoi len cua xuong sen, v.v.

Ngoai ra, mot loat cac đac điem tren bo xuong khac đuoc chia se boi cac loai khung long. Tuy nhien, vi chung la điem chung cua nhieu nhom than lan chua khac hoac khong xuat hien trong cac loai khung long thoi ky đau, nhung đac điem nay khong đuoc coi la dan xuat chung. Vi du, o đong vat Hai cung ben, to tien khung long co hai cap cua so thai duong (cac lo o hop so phia sau o mat) va la thanh vien cua nhom Hai cung ben Than lan chua, co them cac lo mo o mom va ham duoi. Ngoai ra, mot so đac điem tung đuoc cho la dan xuat chung hien đuoc biet la đa xuat hien truoc ca khung long, hoac vang mat o nhung con khung long som nhat va tien hoa đoc lap boi cac nhom khung long khac nhau. Chung bao gom mot xuong ba vai keo dai, mot xuong cung bao gom ba hoac nhieu đot song hop nhat (ba đuoc tim thay trong mot so than lan chua khac, nhung chi co hai đuoc tim thay o Herrerasaurus); va mot o coi mo, hoac o cam hong, co mot lo o giua o be mat ben trong cua no (đong vao o Saturnalia). Mot kho khan khac trong viec xac đinh cac đac điem chung cua khung long la khung long so khai va cac loai san moi khac tu the Đe Tam muon thuong đuoc biet đen rat it va giong nhau theo nhieu cach; nhung con vat nay đoi khi bi xac đinh sai trong nhieu tai lieu.
Khung long đung voi chan sau dung đung theo cach tuong tu nhu hau het cac đong vat co vu hien đai, khac biet voi hau het cac loai bo sat khac co tu the chan nam ngang. Tu the nay xuat hien la do su phat trien cua mot ngach o mat ben trong khung chau (thuong la mot o mo) va mot đau khac biet huong vao ben trong nam tren xuong đui. Tu the duoi thang cho phep nhung con khung long nguyen thuy de ho hap hon trong khi đang di chuyen, tang suc chiu đung va muc đo hoat đong vuot qua nhung loai bo sat xoai chan. Tay chan duoi thang co le đa ho tro su tien hoa cua kich thuoc co the lon bang cach giam luc uon cong len cac chi. Mot so than lan chua khong phai khung long, bao gom rauisuchian, cung co chan tay duoi thang nhung đat đuoc đieu nay nho cau hinh "tru cot" cua khop hong, trong đo thay vi xuong đui chen vao o cam tren hong, xuong chau đuoc xoay lai đe tao thanh mot ke nho ra.


Lich trinh tien hoa = Nguon goc va su tien hoa som =
Khung long phan nhanh tu to tien cua chung, mot loai bo sat thuoc nhom Archosauria, vao khoang 230 trieu nam truoc, trong khoang The Tam Điep giua đen muon, gan 20 trieu nam sau su kien tuyet chung Permi–Trias quet sach khoang 96% dang song duoi nuoc va 70% dang song co xuong tren can. Đo tuoi cua cac thanh he chua hoa thach cua chi Eoraptor roi vao khoang 231.4 trieu nam. Cac nha co sinh vat hoc cho rang Eoraptor so huu nhieu đac điem cua to tien chung cua tat ca cac loai khung long; neu đay la su that thi no chi ra rang nhung con khung long đau tien đeu la nhung san moi co nho đi bang hai chan. Viec phat hien ra cac ornithodiran nguyen thuy giong khung long nhu Marasuchus va Lagerpeton thuoc tang đa co tuoi Tam Điep trung o Argentina chung minh cho quan điem nay; phan tich nhung hoa thach đuoc phuc dung lai cho thay rang nhung đong vat nay la cac loai san moi co nho đi bang hai chan. Tuy vay, khung long co the đa xuat hien som hon nua, vao khoang 243 trieu nam truoc, dua tren cac manh hoa thach con sot lai cua chi Nyasasaurus, tuy vay nhung manh xuong nay đa bi bien dang qua nhieu, khien cho viec xac đinh no co quan he the nao voi khung long thanh ra khong chac chan.
Khi khung long lan đau tien xuat hien, chung chua phai la loai đong vat co xuong song chiem uu the. Cac luc đia bay gio bi chiem linh boi nhieu loai archosauria va thuoc Bo Cung thu khac nhu aetosauria, cynodontia, ornithosuchidae, rauisuchia, va rhynchosauria. Hau het cac nhom nay đa tuyet chung trong ky Tam Điep thuoc mot trong 2 lan song tuyet chung. Lan song đau tien, vao khoang ranh gioi giua cac tang đong vat Carnian va Norian (khoang 215 trieu nam truoc), nhanh goc cua archosauromorpha bao gom cac protorosaur bi tuyet chung. Tiep theo đo la giai đoan tuyet chung Trias-Jura (khoang 200 trieu nam truoc), hau het cac nhom than lan chua thoi ky đau nhu aetosauria, ornithosuchidae, phytosauria, va rauisuchia bi tuyet chung. Su mat mat nay đe lai mot he đong vat tren can gom crocodylomorpha (nhanh chua ca sau sau nay), khung long, thu, pterosauria, va rua. Dong doi moi cua khung long ban đau đa dang hoa qua cac tang đong vat Carnian va Norian trong ky Trias bang cach chiem cac hoc sinh thai cua cac nhom đa tuyet chung.                                                                                                                                                      ...


= Tien hoa va co đia sinh hoc =
Su tien hoa cua khung long hau Tam Điep đi kem theo nhung thay đoi cua tham thuc vat va vi tri cua cac luc đia. Vao ky Tam Điep muon va ky Jura som, cac khoi đat lien ghep voi nhau tao thanh mot luc đia Pangea duy nhat, va he đong vat cua the gioi chu yeu bao gom cac loai an thit coelophysoidea va cac loai an co sauropodomorph som. Thuc vat hat tran (đac biet la cay la kim), mot nguon thuc an tiem nang, phat trien trong the Tam Điep muon. Cac sauropodomorph nguyen thuy khong co co che tinh vi đe nghien thuc an trong mieng, va do đo phai su dung phuong phap khac đe bam nho thuc an trong he tieu hoa. Su đong nhat tong quat cua cac loai khung long van tiep tuc trong ky Jura giua va muon, cac đia phuong hau het đeu co đong vat an thit lon bao gom Ceratosauria, đai long va Carnosauria va cac loai khung long hong chim, khung long phien sung va khung long chan than lan lon an thuc vat. Vi du bao gom thanh he Morrison tai Bac My va cac them Tendaguru tai Tanzania. Khung long o Trung Quoc co mot so khac biet, voi cac loai khung long chan thu sinraptorid chuyen biet va cac loai khung long co dai khac thuong nhu Mamenchisaurus. Khung long boc giap va khung long chan chim cung tro nen pho bien hon, trong khi cac chuan ban long (to tien khung long chan than lan) tuyet chung. Cay la kim va pteridophyte la nhung loai thuc vat pho bien nhat. Khung long chan than lan, giong nhu chuan ban long truoc đay, khong nghien la cay co bang mieng. Cac loai khung long hong chim bay gio đa phat trien cac cach thuc khac nhau đe xu ly thuc an trong mieng, bao gom cac co quan giong nhu ma đe giu thuc an trong mom va cac chuyen đong ham thich hop đe nghien thuc an. Mot su kien tien hoa đang chu y khac trong ky Jura la su xuat hien cua nhung loai chim thuc su, co nguon goc tu nhanh khung long đuoi rong maniraptora.

Vao ky Phan trang som, Pangea bat đau phan tach ra. Khung long theo đo ma tro nen đa dang hon bao gio het. Phan đau cua thoi đai nay đa chung kien ​​su mo rong cua cac loai khung long van giap, iguanodontia va brachiosaurid tai chau Au, Bac My va phia bac chau Phi. Nhung nhom nay sau đo bi thay the o chau Phi bang cac khung long chan thu khac nhu cac đai long xuong gai va di long rang ca map lon, va cac khung long chan than lan nhu ho Rebbachisauridae va nhom Titanosauria, cung đuoc tim thay o Nam My. O chau A, khung long đuoi rong maniraptor, cac khung long chay nhanh, cac đieu long rang khia va cac oviraptorosauria tro nen pho bien, va cac khung long van giap va khung long mat sung som nhu Psittacosaurus tro thanh cac đong vat an co chu chot. Trong khi đo, Uc la noi cu tru cua mot so loai khung long van giap nguyen thuy, ho Hypsilophodont va cac iguanodontia. Cac khung long phien sung duong nhu đa tuyet chung vao mot thoi điem nao đo trong ky Phan trang som hoac Phan trang muon som. Mot thay đoi lon trong ky Phan trang som, se đuoc khuech đai vao cuoi ky Phan trang, la su tien hoa cua thuc vat co hoa. Đong thoi, mot so nhom khung long an co đa phat trien nhung cach thuc tinh vi hon đe tieu hoa thuc an. Nhung khung long đau giap đa phat trien mot phuong phap cat lat voi nhung chiec rang xep chong len nhau trong mot khoi rang, va nhung loai iguanodontia phat trien mot phuong phap mai bang khoi rang, đuoc nang cap o cac khung long mo vit. Mot so loai khung long chan than lan cung tien hoa khoi rang, đuoc minh hoa tot nhat o loai Nigersaurus.

Co ba he đong vat khung long chinh vao cuoi ky Phan trang. O cac luc đia phia bac cua Bac My va Chau A, cac khung long chan thu chu chot la cac bao long chuan va nhieu loai maniraptora nho khac nhau, voi cac loai đong vat an co chu yeu la khung long hong chim gom mo vit, mat sung, van giap va đau day. O cac luc đia phia nam tung tao nen luc đia Gondwana đang bi chia tach, cac abelisaurid la loai khung long chan thu pho bien va cac titanosauria la đong vat an co pho bien. Cuoi cung, o chau Au, khung long chay nhanh, rhabdodontid, giap long xuong ket, va loai titanosauria la pho bien. Thuc vat co hoa phat xa tien hoa cao, voi nhung đam co đau tien xuat hien vao cuoi ky Phan trang. Cac loai hadrosaurid an nghien va ceratopsia an cat thuc vat tro nen vo cung đa dang tren khap Bac My va Chau A. Khung long chan thu cung phat xa tien hoa thanh cac loai an co hoac an tap, voi cac loai therizinosauria va ornithomimosauria tro nen pho bien hon.
Su kien tuyet chung ky Phan Trang - Co Can, xay ra vao khoang 66 trieu nam truoc, giet chet tat ca cac nhom khung long ngoai tru cac loai chim neornithine. Mot so nhom Hai cung thu khac, chang han nhu ca sau, sebecosuchia, rua, than lan, ran, sphenodontia, va choristodera, cung song sot sau su kien nay.
Cac dong doi con sot lai cua cac loai chim neornithine, bao gom to tien cua cac loai ratite (cac loai chim lon khong bay), đieu cam hien đai, va mot loat cac loai chim nuoc, đa dang hoa nhanh chong vao đau ky Co Can, chiem cac hoc sinh thai bi bo trong boi su tuyet chung cua loai khung long đai Trung Sinh vi du nhu cac enantiornithine song tren cay, hesperornithes thuy sinh, va tham chi thay the ca cac loai khung long chan thu tren can lon (duoi dang Gastornis, eogruiid, Bathornithid, ratite, geranoidid, mihirung va "chim khung bo"). Nguoi ta thuong vien dan rang cac đong vat co vu canh tranh voi cac neornithine đe thong tri cac hoc sinh thai tren can nhung nhieu nhom trong so nay cung ton tai on hoa voi cac đong vat co vu phong phu trong hau het đai Tan Sinh. Nhung con chim khung bo va Bathornithid chiem cac hoc an thit cung voi cac đong vat co vu an thit, va rattie van kha thanh cong trong vai tro la đong vat an co co trung binh; eogruiid tuong tu keo dai tu the Thuy Tan đen the Thuong Tan, chi bi tuyet chung rat gan đay sau hon 20 trieu nam cung ton tai voi nhieu nhom đong vat co vu.


Phan loai Khung long la archosauria (than lan chua), nhom bao gom ca sau hien đai. Trong nhom archosauria, khung long đuoc phan biet chu yeu boi dang đi cua chung. Chan khung long o ngay duoi co the chung, trong khi chan than lan va ca sau chia ra sang hai ben.
Noi chung, khung long la mot nhanh đuoc chia thanh hai phan Saurischia va Ornithischia. Saurischia gom cac loai khung long co chung to tien gan voi chim hon Ornithischia, trong khi Ornithischia co chung to tien voi Triceratops hon Saurischia. Ve mat giai phau, hai nhom nay co the đuoc phan biet ro ret nhat boi cau truc xuong chau cua chung. Saurischia thoi ky đau - "hong than lan", tu tieng Hy Lap sauros (σαυρος) co nghia la "than lan" va ischion (ισχιον) co nghia la "khop hong" - giu lai cau truc hong to tien cua chung, voi xuong mu huong ve phia truoc. Hinh thuc co ban nay đa đuoc sua đoi bang cach xoay cac xuong mu ve phia sau o cac muc đo khac nhau trong mot so nhom (Herrerasaurus, Therizinosauroid, va chim). Saurischia bao gom cac loai khung long chan thu (đi bang hai chan va voi nhieu che đo an khac nhau) va khung long dang chan than lan (đong vat an co co dai bao gom cac nhom bon chan tien tien).
Nguoc lai, Ornithischia - "hong chim", tu tieng Hy Lap ornitheios (ορνιθειος) nghia la "thuoc ve chim" va ischion (ισχιον) co nghia la "khop hong" - co mot cau truc khung chau trong giong o chim: xuong mu đinh huong chia ra sau. Khong giong nhu cac loai chim, Ornithischia cung thuong co mot mom xuong huong ve phia truoc. Ornithischia bao gom nhieu loai chu yeu la đong vat an co. (chu thich: thuat ngu "hong than lan" va "hong chim" la nhung cach hieu sai - loai chim tien hoa tu khung long voi "hong than lan".)


= Phan loai =
Phan loai rut gon duoi đay cua cac nhom khung long dua tren quan he tien hoa, sap xep dua tren danh sach khung long Đai Trung Sinh cua Holtz (2008).
† bieu thi cho nhom khong con thanh vien sinh ton.

Dinosauria
Saurischia ("hong than lan"; bao gom Theropoda va Sauropodomorpha)
†Herrerasauria (khung long an thit đi hai chan som)
Theropoda (tat ca đi hai chan; hau het an thit)

†Coelophysoidea (nho, khung long chan thu som, gom Coelophysis va ho hang)
†Dilophosauridae (co mao, khung long chan thu an thit som)
†Ceratosauria (co sung, thu an thit hang đau cua cac luc đia phia Nam trong ky Phan Trang)
Tetanurae ("đuoi cung"; bao gom hau het khung long chan thu)
†Megalosauroidea (nhom khung long khong lo an thit som)
†Carnosauria (Allosaurus va ho hang)
Coelurosauria (nhom khung long co long vu, kich thuoc đa dang va chiem nhieu hoc sinh thai)
†Compsognathidae (coelurosauria som pho bien voi chi truoc ngan đi)
†Tyrannosauridae (Tyrannosaurus va ho hang, chi truoc ngan)
†Ornithomimosauria ("giong nhu đa đieu"; hau het khong co rang, co the an thit hoac co)
†Alvarezsauroidea (an con trung, chi truoc co vuot lon)
Maniraptora ("bat bang tay"; co tay voi ngon tay gay va dai)
†Therizinosauria (an co, so huu cac mong vuot lon va cai đau nho)
†Oviraptorosauria (hau het khong co rang, loi song va thuc an chua ro rang)
†Archaeopterygidae (khung long co canh hoac chim nguyen thuy)
†Deinonychosauria (co nho đen trung binh, giong chim, an thit va co vuot to o chan)
Avialae (chim hien đai va ho hang đa tuyet chung)
†Scansoriopterygidae (avialan so khai co nho, co ba mong vuot o chi truoc)
†Omnivoropterygidae (avialan so khai co lon, đuoi nho)
†Confuciusornithidae (avialan co nho khong co rang)
†Enantiornithes (avialan so khai song tren cay, biet bay)
Euornithes (chim biet bay tan tien)
†Yanornithiformes (chim ky Phan Trang o Trung Quoc co rang)
†Hesperornithes (chim lan)
Aves (chim hien đai)

†Sauropodomorpha (an thuc vat voi đau nho, co va đuoi dai)
†Guaibasauridae (nho, so khai, an tap)
†Plateosauridae (so khai, đi bang hai chan)
†Riojasauridae (so khai, nho)
†Massospondylidae (so khai, nho)
†Sauropoda (khung long bon chan kich co khong lo va rat nang)
†Vulcanodontidae (khung long chan than lan so khai voi bon chan hinh cot)
†Eusauropoda ("khung long chan than lan that su")
†Cetiosauridae ("than lan ca voi")
†Turiasauria (nhom chan than lan tu Chau Au vao ky Tam Điep va Phan Trang)
†Neosauropoda ("khung long chan than lan moi")
†Diplodocoidea (đuoi va co cuc dai, rang rat hep va giong but chi)
†Macronaria (hop so vuong van, rang hinh cai thia hoac but chi)
†Brachiosauridae (co dai, chi truoc cao hon)
†Titanosauria (đa dang; nang can, hong rong; pho bien o cac luc đia phia Nam vao ky Phan Trang)

†Ornithischia ("hong chim"; an thuc vat)
†Heterodontosauridae (chan chim nguyen thuy nho an tap co rang giong rang nanh)
†Thyreophora (bon chan, mang giap tu ve)
†Ankylosauria (co giap, vai loai co đuoi truy)
†Stegosauria (co gai hoac tam sung tren lung)
†Neornithischia ("hong chim moi")
†Ornithopoda (bon hoac hai chan, an thuc vat; phat trien cach nghien thuc an su dung su deo dai cua hop so va nhieu rang)
†Marginocephalia (phan biet nho đac điem cua đau)
†Pachycephalosauria (hai chan, đau day hoac co buou tren đau)
†Ceratopsia (bon chan, đau co diem; nhieu loai co sung)


Sinh hoc = Kich thuoc =

Nhom Sauropoda co cac loai khung long lon va nang nhat. Trong hau het thoi ky khung long, sauropoda nho nhat van lon hon hau het nhung loai đong vat khac trong moi truong cua no, va sauropoda lon nhat theo thu luong nang hon bat cu đong vat nao tung buoc đi tren mat đat. Cac loai đong vat co vu khong lo tien su nhu Paraceratherium van đuoc xem la lun voi saropoda, chi co ca voi moi bang hoac vuot hon saropoda. Co nhieu loi the sauropoda nhan đuoc tu kich thuoc lon, bao gom đuoc bao ve khoi khung long an thit, giam su dung nang luong, va song lau, nhung co the loi the quan trong nhat la che đo an uong. Đong vat lon co hieu qua tieu hoa cao hon đong vat nho, vi thuc an co nhieu thoi gian nam trong he tieu hoa cua no hon. Đieu nay cung cho phep chung song sot voi thuc an co gia tri dinh duong thap.


 Lon nhat va nho nhat  Cac nha khoa hoc co the se khong bao gio tim thay khung long to va nho nhat. Boi vi chi co mot so nho khung long đe lai hoa thach sau khi chet, va hau het so hoa thach nay van chua đuoc tim thay ma van con bi chon vui trong long đat. Rat it mau vat đuoc thu hoi la nhung bo xuong hoan chinh, va dau vet ve da va mo mem rat hiem. Phuc dung mot bo xuong hoan chinh theo so sanh kich thuoc va hinh thai xuong cua cac loai tuong tu nhau la mot phuong phap pho bien nhung khong đu chinh xac, va viec phuc nguyen cac bap thit, co quan chi la su phong đoan dua theo mot so nguyen tac sinh hoc

Loai khung long cao nhat va nang nhat đuoc biet đen tu mot bo xuong bao quan tot la Giraffatitan brancai (truoc đuoc xem la mot loai Brachiosaurus). Hoa thach cua no đuoc phat hien o Tanzania giua nam 1907 va 1912. Xuong cua nhieu ca the tuong tu ve kich thuoc đa đuoc rap vao nhau thanh mot bo xuong hoan chinh nay đuoc trung bay tai bao tang fur Naturkunde Berlin; bo xuong nay cao 12 met (39 ft) va dai 22,5 met (74 ft), va co the thuoc ve mot đong vat nang khoang 30000 đen 60000 kg (70000 đen 130000 lb). Con khung long co hoa thach hoan chinh dai nhat (27 met, 89 ft) la Diplodocus, phat hien o Wyoming o My va đuoc trung bay tai bao tang lich su tu nhien Carnegie cua Pittsburgh nam 1907.

Co nhieu loai khung long lon hon, nhung hieu biet ve chung hoan toan nho cac mau hoa thach roi rac. Hau het đuoc thu thap tu 1970 hay sau đo, bao gom ca Argentinosaurus, co the nang tu 80000 toi 100000 kg (90 toi 110 tan ngan); vai ca the Diplodocus hallorum (truoc đay Seismosaurus) dai toi 33,5 met (110 ft) va Supersaurus dai 33 met (108 ft); va cao nhat la Sauroposeidon cao 18 met (59 ft), cham vao cua so toa nha sau tang. Loai nang nhat va dai nhat trong so chung co the la Amphicoelias fragillimus, đuoc biet duy nhat tu mot đot song nay đa that lac nam 1878. Suy ra tu hinh minh hoa đot song nay, con vat nay co the dai 58 met (190 ft) va nang hon 120000 kg (260000 lb). Khung long an thit lon nhat la Spinosaurus, chieu dai đat đen 16-18 met (52 to 60 ft), va nang 8150 kg (18000 lb). Vai loai an thit lon khac la Giganotosaurus, Carcharodontosaurus va Tyrannosaurus.
Trong cac loai khung long phi chim (Avialae), loai nho nhat chi co kich thuoc bang bo cau. Khong ngac nhien, chung la nhung theropoda ho hang gan nhat voi chim. Vi du, Anchiornis huxleyi, co bo xuong hoan chinh dai 35 cm(1.1 ft). A. huxleyi la loai khung long phi chim nho nhat đuoc mo ta tu ca the truong thanh, voi can nang 110 gram. Khung long an co nho nhat la Microceratus va Wannanosaurus, dai khoang 60 cm (2,0 ft).


= Hanh vi =

Nhieu loai chim hien đai co tinh xa hoi cao, va thuong song thanh bay. Co đong thuan chung rang nhieu hanh vi thong thuong o chim, cung nhu o ca sau (ho hang con sinh ton gan nhat cua chim), cung xuat hien o khung long. Giai thich hanh vi o cac loai hoa thach chu yeu dua tren tu the bo xuong va moi truong song, may tinh mo hinh hoa cua co sinh hoc khung long, va so sanh voi đong vat hien đai co chung hoc sinh thai.
Bang chung đau tien cho thay song theo bay la mot hanh vi thong thuong o khung long la vao nam 1878 khi phat hien 31 Iguanodon bernissartensis đuoc cho la chet cung nhau tai Bernissart, Bi, sau khi tat ca roi vao mot ho sut sau đay nuoc va chet đuoi. Cac vung hoa thach nhu the sau đo đuoc phat hien them. Dau chan cua hang tram hay hang ngan ca the khung long an co đuoc cho la khung long mo vit (hadrosauridae) cho thay chung co the di chuyen theo đan lon, giong Bo rung bizon Bac My hay Linh duong nhay. Dau chan sauropoda cho thay chung di chuyen thanh đan nhieu loai khac nhau, it nhat la tai Oxfordshire, Anh, mac du khong co bang chung chinh xac ve cau truc đan. Co nhieu loai khung long lon cham, bao gom nhieu theropoda, sauropoda, ankylosauria, ornithopoda, va ceratopsia, tao thanh mot đan cac ca the non. Vi du nhu o vung Noi Mong co hon 20 bo hoa thach Sinornithomimus, tu mot toi bay tuoi. Su tap hop nay đuoc giai thich la mot nhom xa hoi bi ket trong bun. Đieu nay cung khien therapoda tro thanh loai san cung nhau đe giet cac con moi lon. Tuy nhien, cach song nay khong pho bien voi chim hien đai, ca sau, bo sat khac.

Mao va diem co o vai nhom khung long, nhu marginocephalia, theropoda va lambeosaurinae, co the qua mong manh đe tu ve, va vi vay chung đuoc dung đe bieu thi su hung hang hay tinh duc, mac du su giao phoi va lanh tho cua khung long đuoc biet đen rat it.
Mot hoa thach quan trong đuoc phat hien tai Sa mac Gobi nam 1971. Mot con Velociraptor tan cong Protoceratops, co bang chung cho thay moi con thuc su tan cong con con lai. Vai loai khung long an thit đong loai đuoc thua nhan, boi cac dau rang Majungasaurus tren xuong cua Majungasaurus khac tai Madagascar nam 2003.
So sanh o mat khung long voi chim va bo sat đuoc dung đe phong đoan cac hanh vi hang ngay cua khung long. Mac du co goi y rang khung long hoat đong suot ban ngay, cac loai khung long an thit nho nhu dromaeosauridae, Juravenator, va Megapnosaurus đuoc cho la song ve đem. Cac loai an co va an tap vua hay lon nhu ceratopsia, Sauropodomorpha, Hadrosauridae, Ornithomimosauria hoat đong suot mot ngay, voi cac khoang nghi ngan, mac du Ornithomimosauria Agilisaurus song ban ngay.
Vai ornithischia, nhu Oryctodromeus co mot phan cuoc song đao boi trong hang. Nhieu loai chim song tren cay, đieu nay cung đung voi chim Đai Trung Sinh, đac biet enantiornithes. Vai loai khung long giong chim cung song tot tren cay (gom ca Microraptor) hau het khung long phi chim song tren mat đat.


= Sinh san =
Khung long đe trung co mang oi voi vo cung đuoc cau tao chu yeu boi calci cacbonat. Hau het xay to rat phuc tap, co the dang cup, vom, đia, u, va ca đao hang. Vai loai chim hien đai khong xay to; chim uria thong thuong đe trung tren vach đa, va chim canh cut hoang đe đuc kep trung giua hai chan. Chim tien su va nhieu loai khung long phi chim đe trung vao to chung, va thuong thi con đuc am trung. Chim hien đai chi co mot voi trung va chi đe mot trung/lan, chim nguyen thuy va khung long co hai voi trung, giong ca sau. Vi chi khung long, nhu Troodon đe hai trung moi mot hay hai ngay, va lam trung no đong thoi bang cach khong ap trung toi khi tat ca trung đuoc đe.


Su tuyet chung Viec kham pha rang chim la mot loai khung long cho thay khung long van chua tuyet chung nhu thuong đuoc noi. Tuy nhien, tat ca khung long phi chim va nhieu nhom chim đa tuyet chung cach đay khoang 66 trieu nam. Nhieu nhom đong vat khac cung tuyet chung vao thoi gian nay, gom cuc đa (than mem giong oc anh vu), mosasauridae, plesiosauria, pterosauria, va nhieu nhom đong vat co vu. Con trung hau nhu khong chiu su anh huong nao, chung tro thanh thuc an cho cac loai con song sot. Su kien tuyet chung nay đuoc goi la su kien tuyet chung ky Creta-Paleogen. Ban chat cua su kien gay tuyet chung hang loat nay đa đuoc nghien cuu tu nhung nam 1970; toi nay, nhieu gia thuyet đuoc cac nha co sinh vat hoc ho tro. Mac du hau het huong ung rang su kien va cham tieu hanh tinh (hay thien thach) la nguyen nhan chinh, vai nha khoa hoc chi ra cac nguyen nhan khac, hay ung ho y kien rang co nhieu yeu to gop phan vao su bien mat đot ngot cua khung long.
Vao Đai Trung Sinh, khong co mu bang đia cuc, va muc nuoc bien đuoc cho la cao hon ngay nay tu 100 toi 250 met (300 toi 800 ft). Nhiet đo hanh tinh cung đong bo hon, nhiet đo tai xich đao chi cach tai đia cuc 25 °C (45 °F). Trung binh, nhiet đo khong khi cao hon; tai đia cuc, nhiet đo cao hon ngay hom nay 50 °C (90 °F).
Cau tao khi quyen Đai Trung Sinh la van đe tranh luan. Vai ly thuyet cho rang nong đo oxy cao hon ngay nay, so khac cho rang su thich nghi sinh hoc o chim va khung long cho thay he thong ho hap phat trien xa hon can thiet neu nong đo oxy đat muc cao. Vao cuoi ky Phan Trang, moi truong la thay đoi đang ke. Hoat đong nui lua giam, dan đen xu huong cacbon dioxide giam (do nui lua phun nhieu chat nay). Nong đo oxy trong khi quyen cung bat đau dao đong va cuoi cung giam xuong. Mot so nha khoa hoc đua ra gia thuyet rang bien đoi khi hau, ket hop voi nong đo oxy thap, co the truc tiep dan đen su tuyet chung cua nhieu loai.


= Su va cham cua tieu hanh tinh =

Ly thuyet va cham tieu hanh tinh, nhan đuoc su chu y rong vao nam 1980 boi Walter Alvarez cung voi cha la Luis Walter Alvarez va đong nghiep, cho rang mot tieu hanh tinh đa va vao Trai Đat vao khoang 66 trieu nam ve truoc. Alvarez phat hien cac lop tram tich phan bo tren khap the gioi co chua ham luong iridi cao gap nhieu lan, la bang chung cho vu va cham. Tieu hanh tinh (hay thien thach) đuoc cho la rong 5 toi 15 km (3 toi 9 mi) đa đam vao ban đao Yucatan o Mexico, tao nen ho Chicxulub 180 km (110 mi) va gay nen su kien tuyet chung. Cac nha khoa hoc khong chac rang khung long đang phat trien hay suy tan truoc vu va cham.


= Phun trao nui lua tai trap Deccan =

Truoc nam 2000, cac luan cu cho rang cac dong lu bazan tai trap Deccan đa gay ra su tuyet chung thuong gan lien voi quan điem cho rang qua trinh khung long tuyet chung dien ra tu tu, do cac dong lu bazan đuoc cho la bat đau dien ra trong khoang 68 Ma va keo dai hon 2 trieu nam. Bang chung gan đay nhat cho thay cac bay nay đa phun trao hon 800.000 nam keo qua ranh gioi K-T, va do đo co the no đong vai tro trong su tuyet chung va su hoi phuc sinh hoc cham sau đo.
Cac trap Deccan co the la nguyen nhan gay tuyet chung theo mot so co che nhu su giai phong bui va cac sol khi sulfuric vao khong khi lam ngan chan anh sang Mat Troi va giam qua trinh quang hop cua thuc vat. Ngoai ra, hoat đong nui lua trap Deccan co the sinh ra mot luong cacbon dioxide lon gay ra hieu ung nha kinh khi bui va sol khi chiem toan bo khi quyen.
Trong nhung nam khi ma gia thuyet trap Deccan con gan voi su tuyet chung tu tu, Luis Walter Alvarez (1911 - 1988) đa cho rang cac nha co sinh vat hoc bi lam lac do thieu hut du lieu. Trong khi khang đinh cua ong ban đau khong đuoc ung ho, nhung cac nghien cuu thuc đia sau đo ve cac lop đay hoa thach lai nghieng ve phia tuyen bo cua ong. Cuoi cung thi hau het cac nha co sinh vat hoc bat đau chap nhan y tuong rang su tuyet chung hang loat vao cuoi ky Creta chu yeu hay mot phan la do su va cham cua tieu hanh tinh vao Trai Đat. Tuy nhien, ngay ca Walter Alvarez cung đa thua nhan rang co cac thay đoi lon khac tren Trai Đat đa xay ra ngay truoc su va cham, nhu muc nuoc bien tut xuong va cac hoat đong phun trao nui lua dien ra manh me đa tao ra cac trap Deccan o An Đo, va cac thay đoi nay co the đa gop phan tao ra su tuyet chung.


= Khung long song sot qua vu tuyet chung =

Hoa thach khung long phi chim đoi khi đuoc tim thay qua ranh gioi Creta–Paleogen. Nam 2001, nha co sinh vat hoc Zielinski va Budahn thong bao đa phat hien mot hoa thach xuong chan hadrosauridae o luu vuc San Juan, New Mexico, va mo ta no nhu mot bang chung cua khung long the Paleocen. Hoa thach đuoc cho la vao đau ky Đe Tam, khoang 64.5 trieu nam truoc. Neu no khong bi hoat đong thoi tiet lam thay đoi đia tang, no đuoc xem la bang chung rang mot vai quan the khung long đa song sot đen ky Đe Tam. Chung cu khac bao gom hoa thach đuoc tim thay trong thanh he Hell Creek khoang (40000 nam sau ranh gioi Creta–Paleogen). Cac bao cao tuong tu cung đen tu cac phan khac cua the gioi, gom ca Trung Quoc.


Ghi chu Tham khao Thu muc Đoc them University of Southampton (ngay 29 thang 9 nam 2021). "Two New Species of Large Predatory Dinosaur With Crocodile-Like Skulls Discovered on Isle of Wight". SciTechDaily.
Zhou, Zhonghe (thang 10 nam 2004). "The origin and early evolution of birds: discoveries, disputes, and perspectives from fossil evidence" (PDF). Naturwissenschaften. Quyen 91 so 10. Berlin: Springer Science+Business Media. tr. 455–471. Bibcode:2004NW.....91..455Z. doi:10.1007/s00114-004-0570-4. ISSN 0028-1042. PMID 15365634. S2CID 3329625. Ban goc (PDF) luu tru ngay 21 thang 7 nam 2011. Truy cap ngay 6 thang 11 nam 2019.
Paul, Gregory S. (2002). Dinosaurs of the Air: The Evolution and Loss of Flight in Dinosaurs and Birds. Baltimore; London: Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-6763-7. LCCN 2001000242. OCLC 1088130487..
Stewart, Tabori & Chang (1997). The Humongous Book of Dinosaurs. New York: Stewart, Tabori & Chang. ISBN 978-1-55670-596-0. LCCN 97000398. OCLC 1037269801.
Sternberg, Charles Mortram (1966) [Original edition published by E. Cloutier, printer to the King, 1946]. Canadian Dinosaurs. Geological Series. Quyen 54 (an ban thu 2). Ottawa: National Museum of Canada. LCCN gs46000214. OCLC 1032865683.


Lien ket ngoai Khung long Dinosauria tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Khung long tren Encyclopædia Britannica