Gia Cat Luong (gian the: 诸葛亮; phon the: 諸葛亮; binh am: Zhuge Liang; 181 – 234), bieu tu Khong Minh (孔明), hieu Ngoa Long (臥龍), la Thua tuong, cong than khai quoc, nha chinh tri, nha ngoai giao, chi huy quan su, nha giao duc, va cung la mot nha phat minh ky thuat noi tieng cua nha Quy Han (Thuc Han) thoi Tam Quoc.
Gia Cat Luong đa pho ta Luu Bi gay dung nen nha Thuc Han, hinh thanh the chan vac Tam quoc, lien minh Thuc-Ngo chong Nguy. Ong đuoc cho la mot trong nhung chien luoc gia vi đai va xuat sac nhat trong thoi đai cua ong, va đuoc so sanh voi mot chien luoc gia tai ba khac cua Trung Quoc la Ton Tu. Tuy nhien, nam chien dich đanh Tao Nguy do ong phat đong đeu khong thanh cong, cuoi cung ong bi benh mat trong doanh trai.
Khong chi co tai nang hon nguoi, ong con noi tieng voi tam long tan trung bao quoc, "cuc cung tan tuy, đen chet moi thoi". Con trai va chau noi cua Gia Cat Luong cung ke thua chi nguyen bao ve nha Han cua ong va đa anh dung tu tran khi nha Thuc Han sap sup đo, tao nen tam guong "Trung nghia truyen gia the vo song, Ba đoi trung liet chieu su xanh" noi tieng lich su cua nha Gia Cat. Gia Cat Luong cung la vi quan van duy nhat thoi Tam quoc đuoc tho tai Đe vuong mieu (đuoc nha Minh, nha Thanh xay dung, trong đo tho phung 40 vi quan van đuoc đanh gia la tai nang va tan trung nhat qua cac trieu đai). Ong khi con song co tuoc hieu Vu huong hau (武乡侯), sau khi mat co thuy hieu la Trung Vu hau, do đo hau the thuong hay goi ong la Vu hau (武侯) hay Gia Cat Vu hau (诸葛武侯) đe to long ton kinh.
Hinh tuong cua ong đuoc dan gian ca tung qua nhung cau chuyen luu truyen suot ca nghin nam, ve sau đuoc La Quan Trung tieu thuyet hoa va cang tro nen noi tieng qua tieu thuyet Tam quoc dien nghia, mot trong Tu đai ky thu cua van hoc Trung Hoa. Trong tac pham nay, Gia Cat Luong đuoc mo ta la mot vi thua tuong tai đuc song toan voi tai nang "xuat quy nhap than", đoan muu lap ke nhu than, tren thong thien van duoi tuong đia ly, la bieu tuong cua long trung nghia va tri tue anh minh (Tuyet nhan la Luu Bi, tuyet gian la Tao Thao, tuyet tri la Khong Minh).


Nguon goc va giao duc Gia Cat Luong la nguoi đat Duong Đo (nay thuoc huyen Nghi Nam, tinh Son Đong) quan Lang Nha đoi Đong Han. Ong sinh vao mua thu nam Tan Dau (181) thoi Han Linh Đe. Dong ho Gia Cat (諸葛) cua ong la mot ho kep it gap. Theo tu đien Han Viet cua Thieu Chuu va mot so tu đien khac thi chu 诸 (binh am la zhu) co the phien la chu lan gia, đong thoi o muc ho 诸葛 (Zhuge) thi chi phien la Gia Cat. Hai sach Nam Đuong thu va Chinh tu am co chu ten đat va ten nguoi đoc gan giong chu Tra (查), tuc đoc la Gia. Theo sach Khong Minh Gia Cat Luong đai truyen, chu "Cat" trong ho Gia Cat cua ong co nguon goc tu viec ong la dong doi cua Cat Anh, mot tuong theo Tran Thang khoi nghia chong Tan. Cat Anh co cong, bi Tran Thang giet oan. Khi Han Van Đe len ngoi đa sai nguoi tim dong doi Cat Anh va đat Gia lam noi an loc. Mot chi sau nay lay sang ho Gia Cat - ghep chu "Cat" cu va đat "Gia".
Gia Cat Luong la dong doi si toc, hau due cua quan Tu le Hieu uy la Gia Cat Phong đoi nha Han, cha la Gia Cat Khue, thoi Han mat lam chuc Quan thua o Thai Son, nhung chet khi Gia Cat Luong con nho. Gia Cat Khue sinh đuoc ba nguoi con trai la Gia Cat Can, Gia Cat Luong va Gia Cat Quan. Do cha mat som, Gia Cat Luong theo chu la Gia Cat Huyen lam Du Chuong thai thu cho Vien Thuat. Gia Cat Huyen dan Luong cung em trai ong la Gia Cat Quan đen nham chuc. Gap luc Han trieu cu nguoi khac đen thay Huyen, nen ong qua Kinh Chau nuong nho Luu Bieu, von la cho quen biet cu. Anh trai cua ong la Gia Cat Can tranh loan đen Giang Đong, gap luc Ton Sach chet, phuc vu cho Ton Quyen o Giang Đong. Gia Cat Luong xuat than trong mot gia đinh tuong đoi co tieng tam, thoi tre cung co nhieu moi quan he, giao du voi quan lai nhan si đia phuong, khong hoan toan mai danh an tich mot cach than bi o rung nui nhu truyen dan gian hay mo ta.
Dang bieu "Gia Cat Luong tap" cua Tran Tho mo ta Gia Cat Luong: 

"It co nhan tai nhu vay, co khi anh ba, than cao tam thuoc, dung mao khoi vi khac han nguoi thuong".
Khi chu mat, Gia Cat Luong đen o đat Nam Duong thuoc vung Long Trung, cho o co trai nui Ngoa Long cuong, nhan the tu goi la Ngoa Long tien sinh, thich lam ca tu theo khuc Luong Phu ngam. Anh ca Gia Cat Can lam quan ben Đong Ngo, em thu la Gia Cat Quan lam quan đai than cho nuoc Thuc Han cung voi ong, em ho Gia Cat Đan lam quan cho Tao Nguy. Gia Cat Luong tu minh cay ruong, von cao tam thuoc, ong tu vi minh voi Quan Trong, Nhac Nghi. Nguoi đuong thoi chang may ai tin, nhung vai nguoi nhu Thoi Chau Binh va Tu Thu co giao du voi ong thi tin ong co tai nhu vay.
Gia Cat Luong khi đoc sach chu yeu xem xet đai luoc, khac voi nhieu ban hoc đoc sach ti mi, cham chu đen tinh thuc. Dich Trung Thien noi nhu vay moi la biet đoc sach, Gia Cat Luong gioi nam bat cai tinh tuy cot yeu trong sach, chu khong tam chuong trich cu, cau ne tung chu. Gia Cat Luong cung noi cac ban cua minh nhu Thach Quang Nguyen, Tu Thu, Manh Cong Uy sau nay co the lam đen quan cai tri mot chau hay mot quan, con ve ban than minh thi "Luong chi cuoi khong đap". That ra cau tra loi đa rat ro rang: Gia Cat Luong khong muon lam đe vuong ma cung chang muon lam quan đia phuong, ma muon lam đai hien than pho ta mot minh chu lap nen nghiep lon, giong nhu Quan Trong hay Nhac Nghi xua vay.
Theo Bang Thong truyen chep trong Tam quoc chi, Gia Cat Luong la hoc tro cua Bang Đuc Cong, nguoi Tuong Duong. Gia Cat Luong thuong hay toi nha, mot minh lay o duoi giuong, ban đau Bang Đuc Cong chang chi bao gi sau moi day. Chinh ho Bang đat cac biet danh Ngoa Long cho Gia Cat Luong, Phuong So cho Bang Thong va Thuy Kinh cho Tu Ma Huy. Bang Đuc Cong co chau la Bang Thong, nguoi sau nay đuoc Gia Cat Luong tien cu cho Luu Bi.
Trong gia toc Gia Cat, Gia Cat Luong la nguoi tai gioi nhat nen nguoi đoi sau co cau: "Thuc đuoc rong, Ngo đuoc ho, Nguy đuoc cho", vi trong 4 anh em thi ong tai gioi nhat, Luu Bi thu nap đuoc rong va ca Gia Cat Quan em ong trong so 3 nguoi (Luu, Tao, Ton).


Su nghiep Vao khoang nam 200, hai the luc lon la Tao Thao va Vien Thieu giao chien o tran Quan Đo, ban đau Luu Bi phuc vu cho Vien Thieu, nhung sau lai ngam tim cach bo đi ve phia Nam. Tao Thao đanh bai Vien Thieu, xua quan truy kich Luu Bi, luc luong ma Tao Thao to ra lo ngai. Luu Bi chay đen nuong nho Luu Bieu, nguoi đang cai quan Kinh Chau. Luu Bieu tiep đai Luu Bi trong hau, cho them quan, sai đong quan o huyen Tan Da, hao kiet Kinh chau theo ve rat đong.


= Pho ta Luu Bi =


 Đuoc tien cu  Khi Luu Bi o Tan Da, co đen nha Tu Ma Huy ban viec thien ha. Huy đap: "Bon nho sinh đoi nay chi la mot phuong tuc si, hang tuan kiet hai nguoi, đo la Ngoa Long va Phuong So. Ngoa Long tuc Gia Cat Khong Minh, Phuong So tuc Bang Thong tu Si Nguyen. Co đuoc mot trong 2 nguoi đo thi co the đinh đuoc thien ha". Luu Bi noi rang hay đua nguoi đo đen gap, Tu Ma Huy khuyen Luu Bi nen toi nha Gia Cat Luong đe gap. Mot nhan vat khac nhan đuoc su kinh trong tu Luu Bi la Tu Thu đa tien cu Gia Cat Luong cho Luu Bi, goi Gia Cat Luong la con rong nam. Luu Bi đa 3 lan đen Long Trung moi Khong Minh ra giup. Gia Cat Luong đa trinh bay Long Trung đoi sach, đuoc Luu Bi khen hay. Luc bay gio la nam 208, Luu Bi 47 tuoi, Gia Cat Luong chi moi 27 tuoi.
Sach "Nguy Luoc" thi viet rang Gia Cat Luong tu đen lam khach o cho Luu Bi, nhung chi đuoc xem nhu mot thu sinh binh thuong. Mot hom, Luong co y o lai cuoi cung sau khi gia khach đa ve het, nhung van khong đuoc Bi đe y gi đen. Sau khi Luong chu đong thua chuyen voi Luu Bi thi Bi moi nhan ra tai nang, va trong dung Luong. Cac su gia xem xet su trai nguoc cua hai cach noi trong 2 bo su va ket luan rang: ca hai su kien đeu co the la đung, voi trinh tu la Gia Cat som đen cho Luu Bi truoc, nhung chua thuc su đuoc Luu Bi coi trong nen ong tro ve. Sau đo Luu Bi nhan ra tai nang thuc thu cua Khong Minh, ben ha minh 3 lan toi leu tranh tim gap.

Tam quoc dien nghia xay dung tinh tiet Luu Bi đen leu tranh hai lan đau khong gap đuoc, đen lan thu ba moi gap Gia Cat Luong, cung voi nhieu tinh tiet huyen ao ky bi khac. That ra đay chi la cach hu cau huyen bi cua van chuong nghe thuat, cac su lieu cho thay Luu Bi co the ca ba lan đeu gap va đam đao voi Gia Cat Luong. Hon nua, khong chi la ba lan, ma co the la đen gap rat nhieu lan khac nua, hai nguoi cang noi chuyen cang hop y nhau, cuoi cung Gia Cat Luong quyet đinh xuong nui pho ta Luu Bi.
Luu Bi tu đo cang đoi đai than tinh voi Gia Cat Luong, đieu đo khien Quan Vu, Truong Phi khong hai long. Luu Bi moi giai thich: "Co đuoc Khong Minh, nhu ca gap nuoc vay. Cac em cho nen nhieu loi." Quan Vu, Truong Phi đanh phai chiu.
Nguoi đoi sau co tho khen viec Luu Bi 3 lan ha minh toi cau kien nguoi hien tai đe dung nen co nghiep 50 nam cua nha Thuc Han:


 Chay khoi Tan Da  Thang 8 nam 208, quan Tao ap sat Kinh chau. Luu Bieu om chet, truoc luc chet pho thac viec nuoc cho Luu Bi, Bi tu choi. Con ut Luu Bieu la Luu Tong đuoc lap len ke vi, quyet đinh đau hang Tao Thao. Luc ay Luu Bi đong quan o Phan Thanh, luc nghe quan Tao đen Uyen Thanh, ben dan quan roi đi. Qua Tuong Duong, Gia Cat Luong khuyen Luu Bi đanh Luu Tong đe thu Kinh Chau, nhung Luu Bi đa khuoc tu loi đe nghi ay, noi rang: Ta chang nhan tam lam vay.
Luc quan Luu Bi roi đi, nhieu thuoc ha cua Luu Bieu đi theo Luu Bi, khi đen Tuong Duong, dan chung keo theo hon chuc van nguoi. Biet minh quan it khong the chong noi đai quan Tao, Luu Bi chia lam 2 đuong: Quan Vu dan thuy quan chay ve Giang Ha đe hop binh voi Luu Ky, Bi đi cung Gia Cat Luong, Tu Thu, Trieu Van, Truong Phi dan theo ca gia quyen theo đuong bo chay đen Giang Lang.
Dan lanh nan đi theo co đen hon muoi van nguoi, xe cho hanh ly lon nho chen ca loi đi, moi ngay hanh quan khong đuoc 10 dam đuong. Tao Thao sai Tao Thuan dan quan khinh ky đuoi gap, bat kip Luu Bi o Đuong Duong - Truong Ban. Luu Bi bo lai vo con cung Gia Cat Luong, Truong Phi va Trieu Van phai chay cung vai chuc quan ky. Hai con gai cua Luu Bi va me gia cua Tu Thu bi quan Tao bat.
Luu Bi chay re sang Han Tan, vua hay gap đuoc thuyen cua Quan Vu, qua song Mien, hoi voi con truong cua Luu Bieu la Ki roi cung đen Ha Khau.


 Đi su Đong Ngo  Luu Bi rut ve phuong Nam, đong o Ha Khau, Lo Tuc ben Đong Ngo toi gap, khuyen lien minh voi Ton Quyen. Gia Cat Luong noi voi Luu Bi: "Viec rat đa gap, xin đuoc phung menh nho Ton tuong quan cuu giup". Bi đong y đe Luong theo Tuc đi Giang Đong. Trong Xuat su bieu co nhac đen viec nay: "Sau nay ngam lai, nhan viec truoc luc bai quan, phung menh giua luc nguy nan".

Trong tieu thuyet Tam quoc dien nghia, nha van La Quan Trung đa hu cau ra cac tinh tiet nhan vat Khong Minh tranh luan lam be mat mot loat quan van "hu nho" cua Đong Ngo gom Truong Chieu, v.v. Nhan vat Gia Cat Luong con su dung bai phu Đong Tuoc đai đe khich Chu Du, đay la viec hoan toan khong co that boi 5 nam sau đo Tao Thuc moi lam bai phu nay.
Ton Quyen mac ao vai tho, tiep su gia o doanh trai dung tam. Gia Cat Luong gioi xet nguoi, moi đen cua đa đoan đuoc ca tinh cua Quyen, nen ong dung ke khich tuong, cuong đieu uy the cua Tao Thao va khuyen Ton Quyen quy phuc. Quyen hoi: "Neu nhu loi ong, sao Luu Du Chau khong hang Tao đi?" Luong đap: "Đien Hoanh chi la 1 trang si nuoc Te con khong chiu nhuc, huong chi Luu Du Chau von la dong vuong that, anh tai cai the. Neu viec chang xong la boi y troi, sao co the hang Tao!"
Ton Quyen noi ro quyet tam chong Tao, nhung van nghi ngai khong đanh noi, hoi rang: "Du Chau (Luu Bi) cung moi thua tran, sao co the chong noi nan nay?"
Gia Cat Luong ben đua ra phan tich tinh the va thuc luc cua Thao va Bi:

Luu Bi tuy moi thua tran nhung 10.000 thuy quan con nguyen ven, quan Giang Ha cua Luu Ky cung đuoc khoang 10.000 nguoi.
Quan Tao Thao tuy đong nhung đa rat moi met sau khi truy kich Luu Bi hon 300 dam.
Quan Tao đen tu phuong Bac, von khong quen thuy chien.
Tao Thao chi vua moi chiem đuoc Kinh Chau, long nguoi chua phuc.

Luong noi tiep rang neu pha đuoc Tao Thao se lap thanh đuoc the chan vac, "co hoi thanh bai, la viec o hom nay vay". Quyen hai long, đong y lien minh.


 = Ton Quyen quyet tam đanh Tao  =
Tuy nhien, Bui Tung Chi chu giai Tam quoc chi cho rang nguoi đau tien khuyen Ton Quyen đanh Tao la Lo Tuc, sau đo Chu Du đa thuyet phuc đuoc Quyen ha quyet tam tu truoc khi Gia Cat Luong toi Co le Ton Quyen chi muon thu nghe phan tich cua Luong đe quyet đinh co nen lien minh voi Luu Bi hay khong, con chuyen chong Tao thi đa quyet tu truoc.
Tam quoc chi chep: Tao Thao gui thu chieu hang Ton Quyen, Quyen goi quan than duoi truong đen hoi ke sach. Đa phan đeu cho rang nen hang, boi Thao mang danh Thien Tu nay lai đuoc thuy quan Kinh Chau, loi the cua Truong Giang đa khong con. Chu Du khong đong y, cho rang Tao Thao "gia danh tuong nha Han, ky thuc la giac nha Han", con Ton Quyen "thua ke co nghiep cha anh, binh hung tuong manh, phai vi nha Han diet tru ke bao tan", đong thoi phan tich ra 4 đieu ky trong binh phap ma Tao Thao đang pham phai:

Đat Bac chua that su yen, vung Tay Luong co Ma Đang, Han Toai la moi lo sau lung Thao.
Thuy chien von la so truong cua quan Ngo-Viet, khong phai cua quan phuong Bac.
Thoi tiet hien rat lanh, ngua khong co co an.
Binh si Trung Nguyen khong quen thuy tho phuong Nam, se sinh benh tat.
Chu Du tiep tuc: "Du nay xin đuoc cap ba van tinh binh, tien đen đong giu Ha Khau, bao đam se vi Tuong quan ma pha tan quan giac."
Ton Quyen nghe Chu Du phan tich xong, noi "Nguoi noi rat hop y co, thuc la troi đem nguoi đen cho ta vay!", roi chup lay thanh đao chem đut goc ban, noi: "Ai con dam noi đen chuyen đon ruoc Thao, se nhu cai ban nay."
Ket thuc buoi chau, Chu Du lai vao thua ve thuc luc đoi ben đe Ton Quyen khoi lo lang:

Quan Tao noi co tong cong 800.000, that ra chi co khoan 150.000 đen 160.000, lai met moi lam roi.
Hang quan cua Luu Bieu chi 70.000 đen 80.000, trong long lai ho nghi.
Đich vua met vua khong đong long nen dau đong cung khong đang so, chi can 50.000 binh la đu khac che.
Ton Quyen vo vai Chu Du noi "Khanh noi rat hop long Co". Truoc mat khong tap hop noi 50.000 nguoi, Chu Du linh 30.000 binh cung Trinh Pho đi đoi đich Tao Thao o Xich Bich.
Theo Tran Van Đuc, tac gia sach Khong Minh Gia Cat Luong Đai Truyen (thuoc the loai Tam Quoc ngoai truyen), thi nhung trao đoi tren giua Chu Du va Ton Quyen cho thay do Chu Du co thien tai vach sach luoc chien đau, lai lien tuc o chien truong nen thong tin tinh bao cua ong rat phong phu va chinh xac, cac quan vien tuong linh cua Đong Ngo o Sai Tang đeu khong bang, Gia Cat Luong dau chu trong viec tinh bao cung khong the nam ro tinh hinh bang Chu Du.


 = Gia Cat Can loi keo  =
Đai than cua Ngo la Truong Chieu thay Gia Cat Luong tre tuoi va co tai, co y muon loi keo, ben đe nghi Ton Quyen lenh cho Gia Cat Can đen thuyet phuc Gia Cat Luong. Ton Quyen ben cho goi Gia Cat Can bao rang: "Gia Cat Khong Minh la em cua tien sinh, la nguoi co tai, em nghe theo anh la le đuong nhien neu ong ta muon o lai cung lo đai su, ta se tu tay viet thu noi ro voi Luu Du Chau".
Gia Cat Can đen gap Gia Cat Luong, khong ngo Gia Cat Luong lai noi truoc, khuyen Gia Cat Can theo ve voi Luu Bi se cang phat huy đuoc kha nang. Gia Cat Can khong nai ep đuoc, đanh tro ve bao cao voi Ton Quyen: "Em toi phu ta Luu Du Chau, vi nghia chang the hai long, Luong khong chiu o Đong Ngo, cung nhu Can khong the roi Giang Đong vay".


 Tran Xich Bich, Giang Lang  Trong tran Xich Bich, Chu Du thong linh quan lien minh, dung ke hoa cong cua Hoang Cai đanh bai quan Tao. Va trong tran Giang Lang (208-209) tiep sau đo, lien quan Ton - Luu do Chu Du va Luu Bi dan đau tiep tuc khien Tao Nhan phai thao chay khoi Nam Quan sau hon mot nam troi vay ham. Trong hai tran chien nay, Gia Cat Luong khong đuoc ghi chep ve thanh tich cam quan nao, vai tro cua ong chi la ve ngoai giao va noi chinh.

Tieu thuyet Tam Quoc Dien Nghia hu cau ra mot loat su kien the hien muu tri than thanh cua Gia Cat Luong nhu "thuyen co muon ten", cung Chu Du bay muu phong hoa, lap đan ho phong hoan vu đe goi gio đong, đat phuc binh o hem Hoa Dung đon đau Tao Thao, thua co nang tay tren chiem ca Giang Lang va Tuong Duong khien Chu Du phat uat tho mau... Tam quoc dien nghia con hu cau ra ca chuyen Chu Du bi Gia Cat Luong 3 lan choc tuc, phai than rang: "Troi sinh Du sao con sinh Luong?" roi tho huyet ma chet. Su thuc la Chu Du chet benh trong quan ngu, hoan toan khong lien quan đen viec bi Gia Cat Luong choc tuc.
Tac gia Tran Van Đuc trong sach Khong Minh Gia Cat Luong Đai Truyen cho rang Chu Du la nguoi khiem ton, bao dung va Gia Cat Luong co le đa hoc đuoc nhieu kinh nghiem o Chu Du va Lo Tuc, boi khi tran Xich Bich dien ra thi Chu Du 34 tuoi, Lo Tuc 37 tuoi, ho đa co 15 nam kinh nghiem chinh tri va thuc te chien truong, trong khi Gia Cat Luong khi đo moi 27 tuoi va moi chi tham gia chinh su đuoc 1 nam.
Sau khi tro ve voi Luu Bi, Gia Cat Luong sau khi quan sat tinh the toan cuc, đa đe nghi Luu Bi ngam bo tri luc luong khac voi sap xep cua Chu Du. Ong cho rang Chu Du chi giao cho Luu Bi nhiem vu thu yeu (chan đanh tan quan Tao Thao), sau nay neu co thang loi cung khong thu đuoc gi nhieu. Ong cho rang khong can phai co suc đanh quan Tao Thao rut chay đe khong ton hai binh si cua minh, can giu gin thuc luc đe lam nhung cong viec can thiet sau đo. Tuy nhien, theo cac ghi chep trong chinh su thi luc luong cua Luu Bi cung bi ton hai nhieu trong tran Giang Lang: Quan Vu đuoc Luu Bi biet phai mang quan len phia Bac nham chia cat lien lac giua Thuong Giang va Giang Lang, chan đuong rut lui cua Tao Nhan, nhung lien tiep bi Thai thu Nhu Nam la Ly Thong, tuong giu Tuong Duong la Nhac Tien đanh bai, con bi Van Sinh dung thuy binh đuoi đanh, bi đot sach thuyen va quan nhu, mat het thuy quan Giang Ha.
Gia Cat Luong cho rang Giang Lang la muc tieu rat quan trong song cung la đieu mau chot ma Tao Thao va Chu Du cung quan tam, boi the nen khich le Chu Du đem toan luc đoat lai Giang Lang đe đoi ben cung hao ton binh luc, con muc tieu thuc cua Luu Bi la chop thoi co binh đinh cac quan phia nam Kinh Chau giap Truong Giang, đe tu minh co mot đia ban đung chan va khoi phuc đuoc Kinh Chau sau nay. Luu Bi chap thuan lam theo.
Trong thoi gian Luu Bi va Truong Phi cung hiep tro tac chien voi Đong Ngo o phia bac trong hoi chien Giang Lang, Gia Cat Luong dan quan si cung Quan Vu va Trieu Van, phoi hop voi quan Giang Ha cua Luu Ky, lay cac quan phia nam lam đai ban doanh, binh đinh bon quan la: Vu Lang, Truong Sa, Que Duong va Linh Lang.
Sau cuoc chien Xich Bich va Giang Lang, Đong Ngo gianh đuoc đai thang, chiem đuoc Giang Lang, Nam Quan - vi tri chien luoc quan trong nhat cua Kinh Chau. Con Luu Bi nhan co hoi thau tom bon quan o phia nam, chang nhung hoi sinh su nghiep ma con co đuoc co so rat quan trong đe sau nay tranh thien ha. Gia Cat Luong co thanh cong lon nhat la tham muu sach luoc chiem lay bon quan nam Kinh Chau, co the noi la tao bao va rat thanh cong.
Tuy nhien, bon quan nay chi co the giai quyet van đe nhan luc va kinh te cho Luu Bi, chu khong co vai tro chien luoc trong viec thi hanh Long Trung sach. Vi vay, Luu Bi va Gia Cat Luong phai su dung nhieu no luc ngoai giao đe muon huyen Giang Lang cua Ton Quyen. Nhung phai đoi đen sau khi Chu Du mat (210), Lo Tuc - nguoi rat coi trong lien minh Ton - Luu len thay, Ton Quyen moi nghe theo loi Lo Tuc (khien Tao Thao them ke thu, muon suc Luu Bi đo ganh nang phia tay cua Giang Đong), đong y cho Luu Bi muon Giang Lang, hay con goi la "muon Kinh Chau" .
Tuy nhien, viec Luu Bi cong it, loi nhieu va Quan Vu y đuoc giao giu Kinh chau ma hay hong hach voi Đong Ngo dan đen ran nut quan he lien minh voi nuoc nay. 12 nam sau, khi Lo Tuc mat, khong con ai chu hoa, Ton Quyen sai La Mong đanh up lay Kinh Chau, giet chet Quan Vu.


 Vach chinh sach giup Luu Bi binh Kinh Chau  Gia Cat Luong đuoc phong Trung lang tuong, giao cai quan Linh Lang, Que Duong va Truong Sa, thu thue va luong thuc đe chu cap cho quan đoi. Theo sach luoc cua Gia Cat Luong, cac quan huyen va tuong linh phia nam Kinh Chau, cung tuyen the ung ho Luu Bi ke nhiem chuc Kinh Chau muc. Vai tro cua Gia Cat Luong luc nay giong nhu thua tuong Tieu Ha giup Luu Bang lo lieu tich tru luong thao, đap ung nhu cau cua quan đoi.
Gia Cat Luong nhin thay phai phan Tao o Kinh Chau nhu ran khong đau, ben co y nhac Luu Bi đoi đai that tot voi Luu Ky, đe Luu Ky lam vay canh cho minh. Đe lam cho thuc luc cua Luu Bi manh len, Gia Cat Luong đa van dung sach luoc tich luy, ong som đe nghi voi Luu Bi sap xep lai dan di cu, xay dung luc luong co ban. Voi tinh the Kinh Chau luc ay đa lam tang them danh tieng cua Luu Bi o Kinh Chau. O giai đoan nay, bieu hien "lay nhu khac cuong, lay nhuoc khac cuong" cua Luu Bi chinh la cong lao cua quan su Gia Cat Luong.


 Giup Luu Bi chiem Ich Chau  Nam 211, Luu Chuong moi Luu Bi vao Tay Xuyen giup chong Truong Lo, Gia Cat Luong đuoc giao o lai Kinh Chau cung Quan Vu va Truong Phi.
Nam 212, Luu Bi đanh up Luu Chuong, chiem đanh thanh tri o Thuc. Truong Phi, Trieu Van va Gia Cat Luong đuoc lenh dan quan vao Xuyen tiep ung. Tuy nhien quan su Bang Thong bi trung ten lac ma chet.

Tieu thuyet Tam Quoc Dien Nghia hu cau ra viec Bang Thong bi Truong Nhiem phuc kich ban chet o go Lac Phuong, Gia Cat Luong bay muu bat Truong Nhiem bao thu cho Thong.
Nam 214, Ma Sieu bo roi vo con, tu cho Truong Lo chay đen theo Luu Bi. Bi phai Sieu đen tham gia vay Thanh Đo. Quan dan trong thanh rung đong, Luu Chuong xin hang.

Tieu thuyet Tam Quoc Dien Nghia hu cau ra chuyen Ma Sieu đai chien Truong Phi, sau đo Luu Bi nho Gia Cat Luong bay muu du hang Ma Sieu.
Canh quan cua Gia Cat Luong khong giao chien tran nao lon trong chien dich nay.


= Lam thua tuong =


 Giup Luu Bi cai quan Ich Chau  Tran Tho trong Tam Quoc Chi viet rang:

"Luu Bi sau khi binh đinh đuoc Thanh Đo, phong Gia Cat Luong la Quan su tuong quan, chuc Ta tuong quan (đay la chuc quan quan trong cua Luu Bi) đe trong coi viec lon. Luu Bi thuong dan quan đoi đi chinh chien ben ngoai đe Gia Cat Luong o Thanh Đo trong coi trieu chinh, chang bao lau khap vung Ich Chau đeu du thuc du binh"
Theo Dich Trung Thien, chuc vu Gia Cat Luong luc nay la "Tong ly đai than" hay "Đai quan gia" trong phu Ta tuong quan cua Luu Bi, khong phai la "Tong tu lenh ba quan" hay "Tong tham muu truong". Nhiem vu chu yeu cua ong la la hanh chinh, dan chinh, khong phu trach ke hoach quan su, khi Luu Bi xuat chinh thi ong đuoc giao tran thu Thanh Đo, lo viec cai tri dan chung. Tran Tho nhan xet luc nay voi Luu Bi thi "Gia Cat Luong la than thich, Phap Chinh la muu chu, Quan Vu, Truong Phi, Ma Sieu la nang vuot"
Trong cuong vi thua tuong, Gia Cat Luong đa doc tam đieu hanh cong viec quan ly. Gia Cat Luong khi thay Tuong Uyen lam viec so y, co noi voi Luu Bi: "Viec chinh su lay yen dan lam goc, khong lay trang suc lam đau".
Đoi voi viec cam quyen, ong hieu ro cho nao thi can khoan dung, cho nao thi can dung luat nghiem khac. Sach Tu tri thong giam co ghi rang: "Gia Cat Luong phu ta Luu Bi cai quan đat Thuc phap lenh rat nghiem, tang lop the gia quan lieu đac quyen o Ich Chau chiu khong noi thuong van oan than". Khi Phap Chinh khuyen ong nen hoc theo Han Cao to (giam bot hinh phat cho gioi quyen quy), ong tra loi:

Tien sinh chi biet mot ma khong biet hai, nuoc Tan thi hanh che đo ha khac dan đen dan tinh oan han, noi noi phan loan, thien ha boi the đat lo ngoi vo. Luu Chuong von nhu nhuoc lai co chap nen chinh tri o đat Thuc khong phat huy đuoc, chang neu đuc đo, hinh phat chang đu, tang lop quan lieu the toc thua co gianh đoc quyen, đao quan - than chang ro rang, nen luan ly xa hoi cung tan mat ca. Thuc ra, đoi voi nhung ke quan lieu co đac quyen nay, neu đuoc sung ai thai qua, lai lam cho ho khong nghi đen trong danh vi, lo la trach nhiem. Neu ban on cho ho sau nay an hue it đi, ho se oan than, lai lam kho cho viec thuc thi phap lenh cua chinh phu. Nay o đat Thuc chung benh lon la o đay, nen ta moi neu cao chanh phap, đe phap lenh co the phat huy hieu qua khien nhan dan đuoc bao ve chu đao. Nen han che quyen the cua bon quan lieu the toc, khien ho phai gin giu tot vi tri cua minh.
Bui Tung Chi khong cho loi noi nay la co ton tai, vi luc đo Luu Bi con song, Gia Cat Luong du la nguoi than tin cung khong qua mat Luu Bi tu y đinh ra phap luat thuong phat. Đong thoi nguoi dan ra đoan đoi thoai vua tren la Quach Xung lai con che Luong "khac nghiet", "boc lot", đay la nhan xet rat phi ly vi Gia Cat Luong la nguoi chap phap nghiem minh, dung hinh luat kheo leo. Tuy nhien Dich Trung Thien cho rang co nguoi phan nan Gia Cat Luong qua nghiem la đung su that, ho chi che Gia Cat Luong qua nghiem chu khong he che Gia Cat Luong chap phap khong cong bang.
Gia Cat Luong quan tam đen đoi song nhan dan o đat Thuc, nen sau 3 nam, Ich Chau đa đu luong, đu linh, co the cung ung đay đu cho nhu cau tien tuyen cua Luu Bi. Đe on đinh tai chinh, Gia Cat Luong cho đuc tien moi, binh on vat gia, lap ra quan cho chuyen quan ly thi truong. Truoc kia, Tao Thao đuc tien lon "Ngu thu" van chang the cuu van đuoc tinh hinh tien te roi loan tu cuoi thoi Đong Han. O Đong Ngo, Ton Quyen vao khoang nam 236 đen nam 238 đa hai lan thay đoi đong tien, cho thay tien te cung rat khong on đinh. Luu Bi sau khi chiem đuoc Ich Chau, cho đuc tien 100 đong, cung chua co bien đoi gi xao tron, cho thay cach xu ly cua Gia Cat Luong ve van đe nay thanh cong hon 2 nuoc kia. Tien te cua nuoc Thuc, chang nhung đuoc luu thong trong nuoc ma o vung Kinh Chau luc đo cung luu hanh tien te cua Thuc Han. Đuoc Gia Cat Luong co gang đieu hanh, su phat trien kinh te cua Thuc Han luc đo đuoc xem la kha thanh cong. Vien Chuan đoi Tan đoi voi viec nay co khen rang "Viec đieu hanh cua Gia Cat Luong o Thuc đa đem lai ruong đat mo mang, kho luong sung tuc, khi gioi sac ben, san vat doi dao... tu cho suy yeu ma sua sang đuoc moi viec, khuyen khich dan co gang".


 Nhan uy thac cua Luu Bi  Mua ha nam 221, vua len ngoi, Luu Bi đa muon lay lai Kinh Chau va thang 7 nam đo, đe tra thu cho Quan Vu nen Luu Bi đa tuyen bo tuyet giao voi Đong Ngo, đem đai quan tien đanh Ton Quyen. Luu Bi đanh Đong Ngo la vi pham sach luoc "lien Ngo chong Tao" cua Gia Cat Luong. Gia Cat Luong biet đanh Ngo hai nhieu hon loi nhung khong can ngan noi Luu Bi nen dan đen thua tran Hao Đinh, that bai o Ty Quy.

Tieu thuyet Tam Quoc Dien Nghia hu cau ra viec Luu Bi sai Ma Luong ve so đo doanh trai quan minh, đem ve hoi Gia Cat Luong. Luong xem xong đoan Luu Bi se that bai. Tren thuc te Ma Luong van o cung Luu Bi va chet trong tran Di Lang.
Tam Quoc Dien Nghia con hu cau ra viec Luc Ton đuoi theo Luu Bi, bi lac vao mot "thach tran" co ma thuat bien hoa khon luong do Gia Cat Luong lap ra. Sau khi đuoc cha vo Luong la Hoang Thua Ngan cuu ra, nhan vat Luc Ton "thua nhan" rang Luong tai cao hon minh nhieu.

Luu Bi thua tran, ho then voi nhan dan ma mac benh nang. Truoc khi chet, ong đa uy thac viec nuoc cho Gia Cat Luong. Di chieu cua Luu Bi nhac nho Thai tu Luu Thien rang: 

Tram luc moi om chi mac benh li ma thoi, sau chuyen sang tap benh, so rang chang qua khoi. Nguoi ta 50 tuoi chang noi la yeu, ta đa hon 60 tuoi, sao phai an han nua, chang đau xot gi cho minh, chi nghi đen anh em khanh (chi thai tu Luu Thien). Quan Boc xa toi đay, noi rang Thua tuong khen khanh sang suot hieu biet, tien bo rat mau, vuot qua uoc vong cua y, neu thuc đuoc nhu the, ta sao con phai lo lang nua! Gang len, gang len! Cho vi đieu ac nho ma lam, cho vi đieu thien nho ma khong lam. Chi co hien chi co đuc, moi co the thu phuc đuoc nguoi. Cha cac nguoi đuc bac, cho nen bat chuoc. Nguoi nen đoc sach Han thu - Le ky, nhung luc nhan nha nen xem cac sach cua Chu tu cung voi Luc Thao-Thuong quan thu, cung giup tang them y chi va tri tue. Nghe noi Thua tuong chinh ly cac sach Than-Han-Quan tu-Luc Thao đeu thong suot het ca, chua đua ra ngoai, e rang loi đao, nguoi nen phai tu than đen cau hoc lay
Luc lam chung, Luu Bi cho goi Lo vuong (mot nguoi con thu) đen dan nho rang: "Sau khi ta mat, anh em chung may phai coi Thua tuong nhu cha, lenh cho nguoi lam cong su giup cho Thua tuong ma thoi." Ong dan Gia Cat Luong rang: "Tai thua tuong gap muoi Tao Phi, tat yen đinh đuoc nha nuoc, lam nen viec lon. Đoi voi con tram (Luu Thien), neu co the giup đuoc thi giup, neu no bat tai, hay tu thay đi!" Gia Cat Luong nghe vay khoc ma quy xuong tau rang: "Than xin doc suc lam tay chan, theo đung le trung trinh, nguyen chet khong đoi vay".


 Pho ta Luu Thien  Nha vua Luu Thien moi 17 tuoi, Gia Cat Luong nam quyen luc thua tuong, chinh đon noi bo va chan chinh luc luong. Luu Thien noi voi ong: Chinh la ho Gia Cat đa cuu qua nhan.
Ngay sau đo, Gia Cat Luong no luc xay dung lien minh Đong Ngo - Thuc Han. Khong it đai than Thuc Han phan đoi vi Luu Bi benh mat la do bai tran truoc Đong Ngo. Song Gia Cat Luong biet rang đai cuc khoi phuc lai nha Han la quan trong nhat. Neu nhu muon co luc luong đay đu đoi choi đuoc Tao Nguy o phuong Bac thi phai xay dung su on đinh va trang thai hoa binh o phia Đong, viec lien minh voi Ngo la đieu tuyet đoi can thiet. Vi vay Gia Cat Luong đa cho Đang Chi va sau đo la Phi Y sang hoa hieu voi Ton Quyen, cac nhiem vu ngoai giao đeu rat thanh cong, lien minh Thuc - Ngo đuoc khoi phuc va cung co.
Nam 229, Ton Quyen xung đe. Nhieu đai than Thuc Han gian du muon cat quan he voi Đong Ngo. Tuy nhien Gia Cat Luong đa giai thich la lien minh Thuc - Ngo rat can thiet đe cung chong Tao Nguy, đong thoi ban than Ton Quyen khong co kha nang mot minh vuot ra khoi pham vi chiem đong cua minh ma chi xung đe cai quan mot goc thien ha. Do vay, hanh đong "tiem nghich" cua Ton Quyen tam thoi co the bo qua đuoc. Sau đo Thuc Han đa cu su gia sang Ngo đe chuc mung Ton Quyen.
Ve đoi noi, Gia Cat Luong xac đinh ke sach, chu trong khuyen nong, giam thue cho dan va phat trien san xuat: 

Ong ha lenh chinh quyen cac cap quan tam that su đen nong dan, khi trung dung phu phen tap dich tuyet đoi khong chiem dung thoi gian gieo trong va gat hai cua nong dan, chang đuoc ho khau hieu suong. Cung giong nhu Tao Thao, Gia Cat Luong rat xem trong chinh sach đon đien boi đo khong nhung la noi đong quan khi co chien tranh, lam tot quan he quan dan, lai co the giai quyet van đe luong thuc.
Gia Cat Luong rat xem trong thuy loi, ong đat ra quan chu quan phu trach bao quan, tu bo va quan ly kenh Đo Giang o trang thai tot nhat, nang cao đuoc suc tuoi nuoc giup cho san xuat nong nghiep o Thuc đuoc rat nhieu. Hien nay o Ba Ha phia tay bac Thanh Đo, co mot con đe dai hon 9 dam, goi la "đe Gia Cat", truyen thuyet noi la Gia Cat Luong đa chi đao xay dung đe ngan chan hong thuy tran vao vung đat nong nghiep thap. Hien nay o Thanh Đo van luu truyen cau chuyen Gia Cat Luong tu minh dan đau cac trang đinh đi đap đe.
Gia Cat Luong cho thiet lap lai co cau quoc doanh ve muoi sat, quan Tu diem hieu uy (đau tien la Vuong Lien) va Tu kim trung lang tuong (đau tien la Truong Due) phu trach quan ly san xuat muoi va sat, che tao nong cu, binh khi, khong đe cuong hao va quan lai cau ket chiem lam cua rieng nguon loi quoc gia. Tu diem hieu uy cua Thuc Han đem lai moi loi rat lon ve muoi, giup ich nhieu cho quoc gia.


= Chi huy quan su =
Trong khi Luu Bi chinh chien, Gia Cat Luong chu yeu la mot chinh khach, đai su, va lo chuyen kinh te, phap luat va hau can, it khi ra tran tac chien. Trong suot chien dich Han Trung, Luu Bi thong linh đai quan cung cac tuong linh giao chien voi quan Tao, con Gia Cat Luong o lai Thanh Đo lo chuyen noi chinh va hau can. Tuy nhien, sau khi Luu Bi chet, Gia Cat Luong bat đau phai lo ca chuyen quan su.


 Binh đinh Nam Trung  Sau khi tru bo đuoc nhung lo lang trong nuoc thi vung Nam Trung phia tay nam nuoc Thuc Han noi loan. Tuy dan o đay đa phan la nhung toc nguoi thieu so, nhung ke cam đau lai chu yeu la nguoi Han.


 = Cao Đinh, Ung Khai, Chu Bao noi loan  =
Thoi Luu Bi moi chiem đuoc Ich Chau đa bo nhiem Đang Phuong (nguoi Nam Quan) lam Thai thu o Chu Đe. Phuong om chet, Bi bo nhiem Ly Khoi lam Thu su Giao Chau. Luu Bi đong chinh đanh Ngo, "tau soai" la Cao Đinh o Viet Hue lam phan, lan tranh quan cua Ly Nghiem.
Khi Luu Bi chet, Cao Đinh lai long hanh, đanh pha thanh tri, xung vuong o Viet Hue. Cuong hao o Ich Chau la Ung Khai (hau due Hop huong hau Ung Xi) cung day binh noi day o Kien Ninh, giet chet thai thu. Gia Cat Luong phai Truong Due thay chuc thai thu, nhung cung bi Ung Khai bat đuoc, đem nop sang Đong Ngo. Ton Quyen sai Thai thu Giao Chi la Si Nhiep phong Khai lam Thai thu Vinh Xuong.
Gia Cat Luong sai Đang Chi đi su Đong Ngo, cat đut ngoai vien cua Ung Khai, lai sai Thuong Phong đi khoi phuc quyen cai tri Nam Trung. Phong tra khao roi giet quan chu ba quan Tang Ca, noi Thai thu Tang Ca la Chu Bao co y huong ung Ung Khai. Chu Bao giet Thuong Phong, vu cao Phong muu phan. Gia Cat Luong "thi tot" cho giet gia quyen cua Thuong Phong, luu đay 4 nguoi anh em cua Phong đen Viet Hue.
Ung Khai lien minh voi Cao Đinh, tan cong Vinh Xuong. La Khai đong cua thanh chong cu. Ung Khai khong đanh đuoc, thay the yeu dan, lien he voi Đau muc o quan Ich Chau la Manh Hoach. Hoach kich đong nguoi Di, khien ho đi theo Ung Khai, noi day khap vung Nam Trung.


 = Gia Cat Luong Nam chinh  =
Gia Cat Luong phai đem quan xuong phia nam đe thu phuc. Ma Trung theo đuong mon Tu Xuyen dan quan đanh Chu Bao o Tang Ca. Ly Khoi đanh Ung Khai va Manh Hoach. Gia Cat Luong tu đi sau, hop quan o Đien Tri. Tuy nhien, tuong linh va binh luc huy đong khong lon. Thuc te, viec đanh bai quan phan loan thieu to chuc chang kho gi. Quan Thuc voi so đong va quan đoi chinh quy nhanh chong ap đao, va khong lau sau đa đanh bai Chu Bao. Ung Khai bi thuoc ha Cao Đinh giet, con Cao Đinh sau đo tu tran. Manh Hoach dan tan du cua Ung Khai chay ve Ich Chau, ket hop voi cac bo lac phia Nam von thu han nguoi Han.
Nhan thay uy tin va anh huong sau rong cua Manh Hoach o vung Nam Trung va vi muon giai quyet that tot moi quan he giua cac dan toc thieu so vung nay voi trieu đinh Thuc Han nen Gia Cat Luong quyet đinh đanh vao long nguoi, coi đo la chien thuat chu đao. Gia Cat Luong khong thuc hien su nghiem khac nhu truoc, trai lai van dung mot chinh sach khoan dung "vo tien khoang hau" trong lich su Trung Quoc.
Theo loi Ma Toc, ong ha lenh khi đanh nhau voi Manh Hoach, quan Thuc chi đuoc phep bat song, khong đuoc giet chet hoac lam Manh Hoach bi thuong. Manh Hoach bi bat roi Gia Cat Luong lai tha ra, cu nhu vay lap đi lap lai đen 7 lan. Nghe thuat tac chien chinh tri, tam ly cua Gia Cat Luong the hien ro ret trong chien dich nay. Cuoi cung Manh Hoach tam phuc khau phuc, hoan toan chiu than phuc trieu Thuc Han. Đen lan thu 7, khi Gia Cat Luong đinh tha Manh Hoach thi Manh Hoach khong chiu ve vi ong ta nhan thay Gia Cat Luong qua that la con nguoi phi thuong va trong tham tam khong co y thu đich voi minh. Manh Hoach thanh tam noi voi Gia Cat Luong rang: "Thua tuong co uy nhu troi vay, nguoi Nam khong phan lai nua".

Trong tieu thuyet Tam quoc dien nghia cua La Quan Trung, nham tang them su loi cuon, phong đai tam co cua chien dich va ca tung Gia Cat Luong, nha van đa sang tao ra mot loat cac nhan vat hu cau nhu Manh Uu, Manh Tiet, Chuc Dung phu nhan, Ngot Đot Cot, Đai Lai Đong chua, Moc Loc đai vuong, Đoa Tu đai vuong, Kim Hoan Tam Ket, Đong Tra Na, A Hoi Nam, Mang Nha Truong, Quan Sach... va cac tinh tiet nhu Luong đem theo ca Nguy Dien va Trieu Van (thuc te chi co Ma Trung va Ly Khoi), quan Thuc uong phai nuoc đoc, Gia Cat hoa thieu "quan giap may"...
Sau khi Manh Hoach chiu than phuc thi cac the luc phan loan o mien Nam cung nhanh chong lan luot quy hang. Mua thu nam 225, ba canh quan Đong, Tay va Trung hoi quan o Đien Tri (Van Nam) an mung thang loi cua cuoc Nam tien va giai thoai bay lan bat bay lan tha đuoc truyen trung.

Mot so nha nghien cuu lich su nghi ngo rang viec Gia Cat Luong bat Manh Hoach toi 7 lan chi la "truyen thuyet trong da su". Viec Gia Cat Luong tung may lan bat roi tha Manh Hoach đe "cong tam" la đieu chang co gi nghi ngo, nhung so lan len toi con so 7 thi co cho khoa truong. "Thong giam thong lam" cho rang "bat roi tha, nhu la tro đua, mot lan đa la nhieu, thuc te chang the đen 7 lan... huong chi ke đich lon o phuong Bac, viec khien chien su keo dai khong quyet, tin rang mot nguoi can than nhu Gia Cat Luong se khong bao gio lam". Theo "Đien Van ki luoc" cua Truong Nhuoc Tu, nhung đia điem đua ra ve viec 7 lan bat Manh Hoach đeu o vung Đai Ly va Bao Son cua Van Nam. Su tuy co ghi 7 lan bat, 7 lan tha nhung khong ghi Gia Cat Luong đa đen Đien Tay. Tac gia Tran Van Đuc cho rang nguoi đoi sau đa lay su tich cua La Khai (quan cai quan Đien Tay) hop vao hinh anh Gia Cat Luong. Nhung dau viec bat Manh Hoach co toi 7 lan hay khong thi viec Gia Cat Luong may lan bat roi tha tuong đich van la su thuc lich su. Gia Cat Luong đich xac chi trong may thang ngan ngui đa binh đinh Nam Trung, cai thien quan he voi nguoi dan toc thieu so đia phuong, hoan thanh chien dich lon "cong tam lam đau" chua tung co trong lich su.


 Cac chien dich đanh nha Tao Nguy  Sau mot thoi gian chuan bi, can cu vao tinh hinh hien tai, nam 227, Gia Cat Luong quyet đinh tan cong Tao Nguy, tieu diet ho Tao, gianh lai giang son cho nha Han. Ong tau len Han Hau chu Luu Thien ban Xuat su bieu noi tieng, trong đo noi rang: 

"Nay phuong Nam đa binh đinh, binh giap đa đay đu đang khich le ba quan; nay bac đinh Trung Nguyen, than xin đem het long khuyen ma, tru sach gian ac, phuc hung trieu Han ve lai co đo, nhu vay la than bao đap đuoc tien đe, ma trung voi chuc phan duoi be rong vay... Nhung mong be ha uy thac đe than đuoc đanh ke nghich tac, trung hung nha Han; neu chang thanh cong, xin bat toi than, đe bao cao cung vong linh Tien đe.".
Hau chu Luu Thien chap thuan, giang chieu: "Gia Cat thua tuong cuong nghi trung trinh, doc long vi nuoc, (vi the) Tien đe trao viec thien ha, phu tro qua nhan. Nay ban cho mao viet, cung voi pho thac trong quyen, thong linh bo ky hai muoi van binh, nam giu nguyen nhung, thay troi tru phat, tru hoan dep loan, chiem lai kinh đo, chinh la dip nay"
Luc nay, trong so cac danh tuong cua Thuc Han thi Quan Vu, Truong Phi, Ma Sieu, Hoang Trung đeu đa chet, con Trieu Van thi đa gia. Vi binh luc Thuc Han co han, vi vay Gia Cat Luong chon sach luoc tan cong than trong. Tuong Nguy Dien hien ke: cho ong ta dan 5000 tinh binh va 5000 linh van luong, tu Han Trung vong sang hang Ty Ngo đe len đen tap kich Truong An. Tam Quoc Chi (Nguy Dien truyen) viet: moi lan Dien theo Luong ra quan đeu xin rieng mot van tinh binh, men theo đuong hem đe hoi quan voi Luong o Đong Quan, nhu viec nam xua cua Han Tin. Luong nhat đinh khong cho, Dien van thuong noi Luong nhut nhat, than tho rang tai nang cua minh khong đuoc dung het.

Cac nha su hoc nhu Dich Trung Thien va Tran Van Đuc đeu cho rang Gia Cat Luong rat co ly khi tu choi ke cua Nguy Dien vi no qua khinh đich va nhieu rui ro. Thu nhat: Ha Hau Mau chua chac se hen nhat bo chay khoi Truong An nhu Nguy Dien suy đoan, ma du Mau bo chay that thi cac thuoc tuong cua Mau van co the o lai phong thu, quan cua Dien chi co 1 van thi rat kho cong pha đuoc tuong thanh vung chac cua Truong An. Thu hai: danh tuong Quach Hoai o gan đo co the som đen chi vien cho Mau, trong khi quan Thuc cua Gia Cat Luong se phai vuot qua đuong nui hiem tro xa xoi, kho ma đen kip đe chi vien cho Dien. Thu ba: viec hanh quan gap gap theo đuong Ty Ngo hiem tro se khien binh tuong hao ton suc luc, luc toi noi thi so quan vua it oi vua moi met cua Nguy Dien lai phai đoi mat voi ca chuc van quan Nguy, nen rat de bi tieu diet hoan toan. Thu 4: cuoc hanh quan cua 1 van binh ma qua lanh tho cua đich la rat kho che giau, đao quan cua Dien chac chan se bi tham bao phat hien tu som va quan Nguy se kip to chuc phong thu, nen khong con yeu to bat ngo nua.
Tren thuc te, ngay khi nghe tin Gia Cat Luong tan cong, vua Nguy la Tao Due đa nhanh chong đich than toi Truong An chi huy, thu lai binh quyen cua Ha Hau Mau va đua Mau ve kinh. Dien bien nay cho thay suy đoan cua Nguy Dien rang "Ha Hau Mau se bo chay, Truong An se bi bo trong" la sai lam. Neu Gia Cat Luong chap thuan ke cua Nguy Dien thi han la quan Thuc Han đa đai bai.
Lich su sau nay cho thay mot so đoi quan khac cung dung ke xuat quan tu Ti Ngo giong nhu Nguy Dien, va tat ca đeu that bai. Nam 230, Tao Chan cung theo đuong Ti Ngo đe tan cong Thuc Han, nhung mat mot thang cung chua đi đuoc nua quang đuong, cho thay viec Nguy Dien du tinh "chi khoang 10 ngay la toi đuoc Truong An" la hoan toan sai. Nam 354, Hoan On sai thu su Luong Chau la Tu Ma Huan tu Han Trung theo đuong Ti Ngo đe đanh quan Tien Tan tu phia sau, nhung chua ra khoi Ti Ngo thi đa bi 7.000 ky binh quan Tan đot kich đanh bai. Nam 1636, Sam vuong Cao Nghenh Tuong cung theo đuong nay đe tien đanh Tay An, nhung nhanh chong bi tuong nha Minh la Ton Truyen Đinh phat hien va phuc kich đanh bai. Cac vi du nay cho thay viec Gia Cat Luong tu choi ke cua Nguy Dien la hoan toan đung đan, boi ke sach nay khong chi rui ro cuc cao ma con la bat kha thi trong thuc te


 = Manh Đat phan Nguy  =
Khi xua, Manh Đat so Luu Bi bat toi, chay sang đau hang Nguy vao nam 220, va đuoc giao cai quan Tan Thanh. Nam 227, Manh Đat bat hoa voi mot so quan binh nha Nguy, bi nghi ngo, lai muon phan Nguy ve Thuc.
Gia Cat Luong sap đem quan ra Ky Son, trao đoi thu tu voi Manh Đat, hoi thuc Đat lam phan chiem lay Thuong Dung. Tu Ma Y đong o Uyen Thanh gan đo viet thu lua Manh Đat, roi hanh quan gap rut toi Tan Thanh. Manh Đat con chua kip chuan bi, nhanh chong bi bat giet.


 = Chien dich thu nhat  =
Du am muu dung Manh Đat đa bi pha vo, mua xuan nam 228, Gia Cat Luong van xuat quan. Lao tuong Trieu Van cung Đang Chi đuoc giao đi theo đuong Ta Coc ra My Thanh lam nghi binh, trong khi đo Gia Cat Luong tu minh dan quan chu luc tien ra Ky Son.
Truoc tin đai quan Thuc Han tien đanh, ba quan thuoc đat Lung Huu la Thien Thuy, Nam An, An Đinh lien phan Nguy theo Han. Gia Cat Luong đuoc Khuong Duy, mot vien tuong tre cua Nguy.

Tieu thuyet Tam Quoc dien nghia hu cau ra tinh tiet Khuong Duy rat tai gioi, giao đau can suc voi Trieu Van, sau đo bi mac muu Gia Cat nen phai hang. Gia Cat sau đo cho nguoi đon me gia cua Khuong Duy ve Thuc. Tren thuc te me Khuong Duy van o Nguy, viet thu goi con ve nhung Duy khong ve.
Tao Due than chinh tu Lac Duong ra Truong An, sai đai tuong Truong Hop đi Ky Son chong Gia Cat Luong, va Tao Chan chi vien My Thanh chong Trieu Van. 

Tieu thuyet Tam Quoc dien nghia hu cau ra viec pho ma Ha Hau Mau bat tai nhung đuoc lam tuong chong Gia Cat Luong, bi Luong lien tiep đanh bai, xau ho chay tron khong dam ve nuoc. Tren thuc te ngay khi nghe tin Gia Cat Luong tan cong, Tao Due nhanh chong đich than ra Truong An, thu binh quyen cua Ha Hau Mau va đua Mau ve kinh. Ha Hau Mau đen khi qua đoi van khong ra tran lan nao.
Gia Cat Luong sai Ma Toc lam tien phong, dan quan chan Truong Hop o Nhai Đinh. Ma Toc von la than tin cua Luong, cung đoc nhieu binh thu nhung thieu kinh nghiem tran mac, trong khi Truong Hop la danh tuong lau nam cua nha Nguy. Đen Nhai Đinh, Ma Toc lam nguoc lai voi phuong an chi huy cua Gia Cat Luong. Ma Toc khong đong quan o noi đuong cai, gan song la cho co nuoc cho quan dung, ma lai mang quan tran giu tren nui voi phuong an "Tren nui đanh xuong, the nhu che tre". Vuong Binh nhieu lan phan đoi, nhung Ma Toc khong nghe. Qua nhien khi bi quan Nguy chan đuong lay nuoc, quan Thuc đai bai nhanh chong. Truong Hop nhan đa tien quan tai chiem ca ba quan thuoc đat Lung Huu. Trieu Van va Đang Chi chi co it quan gia yeu lam nghi binh nen cung phai rut khi bi Tao Chan tan cong.
Nhai Đinh that thu, Gia Cat Luong bi mat ban đap tan cong, lo mat co hoi đanh chiem Lung Huu, đai quan Thuc khong the tien nua buoc phai lui ve Han Trung. Chien dich cua Thuc Han đen đay coi nhu ket thuc. Quan Thuc Han thu phuc Khuong Duy va gianh đuoc dan cua 3 quan, nhung khong đat muc tieu chinh. Gia Cat Luong ra lenh rut quan va xu toi Ma Toc, đong thoi xin tu giang chuc xuong 3 bac thanh Huu tuong quan, đung duoi ca Ly Nghiem (đa len Tien tuong quan vao nam 226).

Tieu thuyet Tam Quoc dien nghia cua La Quan Trung co hu cau them chi tiet "Khong thanh ke", theo đo Gia Cat Luong khong con quan, mot minh ngoi tren thanh mo toang cua gay đan đe doa Tu Ma Y rut quan. Su kien nay khong co that vi khi đo Tu Ma Y van tran thu Uyen Thanh, va theo sach su thi mai đen chien dich thu 4 đanh Nguy thi Gia Cat va Tu Ma moi đoi đau nhau.
Theo chu thich cua Bui Tung Chi trong Tam quoc chi, cau chuyen "Khong thanh ke" la do Quach Xung noi voi Phu Phong vuong Tu Ma Tuan đe ca ngoi Gia Cat Luong. Tuy nhien Bui Tung Chi cho rang chuyen nay khong co that vi noi dung tinh tiet co nhieu điem khong hop ly. Hon nua, Quach Xung khen Luong nhu vay chang khac nao che bai Tu Ma Y, khong the nao dam noi truoc mat Tu Ma Tuan (con trai cua Y), cang khong the nao Tuan "cho rang loi cua Xung la đung".
Theo bo su Tam quoc chi, Gia Cat Luong đung la đa co lan ngoi truoc doanh trai quan Nguy roi ung dung choi co, xung quanh khong co binh sy ho ve ma chi co may tieu đong phuc vu, nhung quan Nguy so phuc binh nen khong dam ra đanh. Nhu vay theo chinh su thi Gia Cat Luong su dung "Khong tran ke" đe khieu khich quan Nguy, chu khong phai la "Khong thanh ke" đe doa quan Nguy. "Khong tran ke" đa khong co tac dung, va su kien nay cung khong dien ra o lan bac phat thu nhat.
Ve nguyen nhan that bai, co nguoi an ui cho rang nguyen do xuat quan lan nay gap bat loi la do binh luc qua it. Gia Cat Luong đa nghiem tuc tra loi rang: Khong đung nhu vay, vi trong hai tran đanh o Ky Son va Ta Coc, quan Thuc nhieu hon quan Nguy, nguyen nhan that bai chinh la do ban than ong dung nguoi khong đung. Gia Cat Luong noi rang tu sau nay se thuong phat nghiem minh, khac phuc thieu sot, va bat ky ai trung thanh voi đat nuoc đeu co quyen vach khuyet điem cua ong, co nhu vay moi tieu diet đuoc ke thu thong nhat đuoc thien ha.

Tieu thuyet Tam Quoc dien nghia hu cau ra viec Truong Bao lam tuong theo Gia Cat Luong đanh Nguy. Thuc te ca Quan Hung lan Truong Bao đeu chet yeu, chua tung lam tuong.


 = Chien dich thu hai  =
Thang 12 nam 228, nhan co hoi Luc Ton cua Đong Ngo đanh bai quan cua Tao Huu o Thach Binh, Gia Cat Luong lien to chuc cuoc Bac phat lan thu hai. Truoc khi xuat chinh, ong dang len ban Hau xuat su bieu, the hien quyet tam het long het suc cua Gia Cat Luong vi nha Thuc Han mac du viec thanh bai cua Bac phat ban than ong khong the đinh đoat. Bai bieu co hai cau noi noi tieng sau nay đa tro thanh bieu tuong cho tam long trung thanh cua Gia Cat Luong voi nha Thuc Han noi rieng va cua cac bac trung than voi trieu đinh phong kien noi chung:

Gia Cat Luong quyet đinh tien quan theo đuong Tran Thuong. Tuy nhien, đai tuong Nguy la Tao Chan đa đoan truoc đuoc Gia Cat Luong lan sau đen đanh se đi đuong nay, va giao cho Hac Chieu tang cuong phong thu ai Tran Thuong. Gia Cat Luong bi bat ngo truoc su phong thu kien co cua quan Nguy.
Du hang Hac Chieu khong đuoc, Gia Cat quyet tam đanh thanh. The nhung cua ai rat vung chac, trong suot 20 ngay, quan Thuc voi quan so len đen 40.000 - 50.000 van khong the cong pha đuoc. Hac Chieu chi voi 1000 quan đa giu vung đuoc đen khi vien binh cua nha Nguy toi cuu.
Truong Hop du đoan rang chi can nghe tin minh đen, Gia Cat Luong se rut quan, va qua thuc quan Thuc rut lui truoc khi vien binh cua Truong Hop đen Tran Thuong. Tieu tuong trong ai Tran Thuong la Vuong Song mo cua đuoi theo quan Thuc, bi phuc binh ban chet.

Trong tieu thuyet Tam Quoc dien nghia, Vuong Song đuoc phong đai la mot vi tuong co suc manh va tai nghe thuoc hang manh nhat cua quan Tao Nguy tai thoi điem đo, nhung bi Nguy Dien chem chet.


 = Chien dich thu ba  =
Mua xuan nam 229, Gia Cat Luong phai Tran Thuc đi đanh cac vung xa xoi o Tay Bac cua nha Nguy. Tuong Nguy Quach Hoai dan binh đoi đich, nghe tin đai quan cua Thuc sap đen thi rut lui. Tran Thuc đanh lay đuoc hai quan la Vu Đo va Duong Binh.
Gia Cat Luong chiem đuoc hai quan lien thu quan, bao tin thang tran, đuoc Hau chu phuc chuc Thua Tuong.

Tieu thuyet Tam Quoc Dien Nghia hu cau nen chuyen rang Vuong Lang lam quan su cho Tao Chan va Quach Hoai, đau khau voi Gia Cat Luong truoc tran, bi mang đen uat qua tu tren ngua nga lan xuong đat chet. Thuc te su chi co ghi Vuong Lang tung gui thu cho Gia Cat Luong khuyen ong nen quy phuc nha Nguy, Luong tra loi rang ong quyet trung thanh voi nha Han.


 = Nha Nguy phan cong  =
Nam 230, nha Nguy muon thay đoi tinh the tu bi đong sang chu đong tan cong. Đai tuong Tao Chan cung Tu Ma Y dan 2 canh quan tan cong Han Trung. So nguoi o đao quan Tao Chan vuot qua 5 van, Tu Ma Y cung co 3-4 van, quan Quach Hoai do cac đao quan nho cua cac tuong linh hop thanh so nguoi cung co 1-2 van nguoi.
Chien dich cua quan Tao that bai do troi mua lien mien suot hon 30 ngay, đuong nui bi đut đoan. Tao Due ha lenh thu quan, Gia Cat Luong cung khong đuoi theo, hai ben khong giao tranh gi. Tao Chan tren đuong ve bi mua, om chet.

Tieu thuyet Tam Quoc Dien Nghia hu cau ra chuyen Luong gui thu choc tuc Tao Chan đang om, Chan đoc thu xong tho huyet chet. Thuc te Tao Chan chet benh o Lac Duong chu khong phai bi Gia Cat Luong viet thu choc tuc ma chet, va khi Tao Chan lam đo đoc quan Nguy đa chan đuoc quan Thuc trong lan bac phat thu nhat va thu hai.


 = Chien dich thu tu  =
Cuoi nam 230, quan Thuc do Nguy Dien dan đau giao tranh voi quan Nguy do Phi Dieu va Quach Hoai chi huy. Quan Thuc thang tran.
Nam 231, Gia Cat Luong thong linh đai binh ra Ky Son lan thu 2, tien hanh cuoc Bac phat lan thu tu.

Tieu thuyet Tam Quoc Dien Nghia viet rang "Khong Minh Luc xuat Ky Son", nhung theo sach su, Gia Cat Luong chi 5 lan xuat quan đanh Nguy, trong đo chi ra Ky Son lan thu 1 va thu 4. Con 1 lan thi quan Thuc Han phong thu chong quan Nguy.
Quan Thuc lan nay dung xe trau (trau go, ngua may) van chuyen quan luong. Ve phia nha Nguy, Tao Chan đa bi benh chet nen Tu Ma Y lam thong soai, cac tuong linh Phi Dieu, Đoi Lang, Quach Hoai lam tien phong. Đay la lan đau tien Gia Cat va Tu Ma đoi đau nhau, cung la lan đau Tu Ma Y cam đai quan tham gia chien tranh.
Gia Cat Luong chia quan o lai Ky Son, con minh đen Thien Thuy len gat lua. Tu Ma Y cung dan quan đen Thien Thuy, Gia Cat Luong khong chu quan khinh đich, ra lenh cho quan linh chiem cu vung rung nui hiem tro, bo tri tran đia san sang. Đai quan hai ben đoi mat nhau nhung van chua xay ra giao tranh.

Tieu thuyet Tam Quoc Dien Nghia hu cau ra viec Gia Cat Luong dung phep thuat "đon giap" đe gat xong lua, khien Tu Ma Y vua kinh so vua than phuc.
Gia Cat Luong rut lui ve phia Ky Son nham loi keo quan Nguy ra đanh. Tu Ma Y cho quan đuoi theo nhung van đe phong can than, khi quan Thuc dung lai thi ho cung dung lai. Luc nay nhieu tuong Nguy cho rang Tu Ma Y nhat gan. Bi cac tuong thuc ep, Y phai tung quan giao chien. Tu Ma Y đich than dan quan đi, mot canh khac do Truong Hop thong linh đanh vao phia Nam cua quan Thuc o Ky Son. Gia Cat Luong sai Nguy Dien, Ngo Ban, Cao Tuong ra nghenh đich. Quan Nguy bi thua to, quan Thuc khi thu don chien truong đa đem đuoc hon 3000 thu cap, 500 bo giap va cung no. Y rut quan ve Thien Thuy, co thu khong ra đanh.

Tieu thuyet Tam Quoc Dien Nghia hu cau ra viec Gia Cat Luong dung ke tang bep lua Tu Ma Y ra đanh. Thuc te đay la ke cua Ngu Hu thoi Đong Han lua quan Khuong truoc đo gan 70 nam.
Thang 6 nam 231, mua to khien viec van tai luong thuc rat kho khan. Quan Thuc phai rut lui vi het luong an. Truong Cap dan quan đuoi theo đen Moc Mon thi bi phuc kich ban chet.

Tam Quoc chi ghi rang Tu Ma Y khuyen Truong Cap khong nen đuoi theo quan Thuc Han nhung ong khong nghe nen bi phuc kich, nhung sach"Nguy luoc" thi cho rang Truong Cap luc đo la lao tuong nhieu kinh nghiem nen khong muon đuoi theo Gia Cat Luong, nhung Tu Ma Y hoac la vi trung ke, hoac la co y hai Truong Cap đe tranh quyen nen ra lenh cho ong đuoi theo. Truong Cap đuoc phong tuoc Hau sau khi chet.


 = Chien dich thu nam  =
Bon lan Bac phat phai rut giua chung vi kho khan trong cung ung luong thuc. Song Gia Cat Luong lien tuc đoi tran voi nhung danh tuong bac nhat Tao Nguy nhu Tao Chan, Truong Cap va Tu Ma Y, đac biet la sau khi đanh bai Tu Ma Y va giet chet Truong Cap, Gia Cat Luong cang tin vao kha nang đanh bai Tao Nguy.
Đe cai thien van đe tai luong, ong đa cai tien them mot buoc trau go ngua may, đong thoi cho khai khan voi quy mo lon o Hoang Sa (tinh Thiem Tay), thao luyen viec van tai bang trau go ngua may o Bach Ma Son vung Canh Coc (tinh Tu Xuyen), lai cho xay dung o Ta Coc kho luong lon chua tung thay, đe hoan chinh chuan bi bac phat. Lien hai nam, đai bo phan thoi gian cua Gia Cat Luong van o Han Trung đe luyen binh giang vo, khuyen quan cay cay.
Nam 234, sau may nam chuan bi, Gia Cat Luong tiep tuc mang 10 van quan đanh Nguy lan thu nam. Lan nay quan Thuc đi theo đuong Ta Coc đen huyen My, cam trai tai đong bang Ngu Truong phia nam song Vi Thuy. Ngu Truong ngay nay thuoc huyen Ky Son tinh Thiem Tay, la mot vung go đoi thap, chat đat phi nhieu thich hop trong trot luong thuc. Gia Cat Luong lua chon vung đat nay la nham co the trong cay luong thuc tai cho, du lieu cho viec tac chien truong ky. Ong cung giu nghiem quan ky, tuyet đoi cam viec chiem đoat cua cai va thoc lua cua dan chung. Vi vay quan Thuc va dan cay trong vung tuong đoi hoa thuan, khong xay ra xung đot gi.
Tuy quan Tao Nguy chiem uu the ve quan so, song sau may lan bi quan Thuc Han đanh bai o chien truong, tuong Truong Cap tu tran, nen Tu Ma Y cho rang tien hanh giao chien lon thi se bat loi. Tu Ma Y biet quan Thuc gap kho khan ve tiep te luong thao, nen van su dung chien thuat co thu khong ra đanh. Gia Cat Luong sai quan si đen duoi chan thanh mang nhiec nham choc tuc Tu Ma Y, nhung ong ta tiep tuc an binh bat đong du nhieu lan bi khieu chien.
Gia Cat Luong gui vao trong thanh mot bo ao quan phu nu kem theo mot buc thu voi noi dung: "Trong Đat chui ruc trong thanh khong giam ra nghenh chien, thi co khac chi đan ba, neu muon xung danh la nguoi quan tu va con biet liem si, thi hay ra ngoai thanh đo tai cao thap, neu khong thi hay mac bo quan ao nay vao". Cac tuong Nguy tuc đien. Đe lam diu cac tuong linh, Tu Ma Y vo xin Tao Due cho phep tan cong quan Thuc. Tao Due biet y, phai nguoi toi cho Tu Ma Y thuyet phuc tuong si binh tinh.
Gia Cat Luong cho linh lam ruong đe co luong thuc đanh truong ky, mot mat van lien tuc khieu khich quan Nguy, nhung Tu Ma Y tiep tuc an binh bat đong. Quan Nguy kien quyet co thu khong đanh đa đua Gia Cat Luong vao the giang co khong the tien trien đuoc.

Tieu thuyet Tam Quoc Dien Nghia hu cau nen su kien Gia Cat Luong dung ke lua Tu Ma Y va hai con trai vao Thuong Phuong Coc roi cho quan nem rom ra, cui lua chan bit hai đau phong hoa. Trong luc Tu Ma Y tuyet vong om hai con khoc loc thi troi bong đo mua lon, dap tat het ngon lua, giup cho cha con Tu Ma Y chay thoat khoi hang.
Gia Cat Luong lo lang vi quan Nguy khong chiu xuat tran, lai lam viec rat vat va, day som thuc khuya, viec xu an phat 20 gay tro len đeu tu minh xet hoi can than nen suc khoe moi ngay moi sut kem.


= Qua đoi =
Thang 8 nam 234, Gia Cat Luong sinh benh nang. Vua Thuc Han la Luu Thien phai Thuong thu Ly Phuc, ngay đem phong đen tien tuyen go Ngu Truong tham hoi benh tinh cua Gia Cat Luong. Gia Cat Luong nam tren giuong benh dan do Ly Phuc: truoc mat su nghiep bac phat chua thanh cong, hy vong đai than trieu đinh van mot long nhu cu, tan tam pho ta Luu Thien, ke tuc hoan thanh su nghiep phuc hung nha Han ma minh chua hoan thanh đuoc. Lai yeu cau Ly Phuc chuyen loi cho nha vua rang: sau khi ong ta mat khong can đua ve Thanh Đo chon cat, cu an tang o nui Đinh Quan tai tien tuyen la đuoc, đe tuong trung chi huong "da ngua boc thay chet o sa truong". Ly Phuc thay đeu ghi nho loi di chuc cua Gia Cat Luong, lien mau chong tro ve Thanh Đo bao cao lai voi Luu Thien.
Cuoi thang 8 nam Kien Hung thu 12 (tuc nam 234), Gia Cat Luong benh mat ngay trong chien dich Bac Phat lan thu 6, tho 54 tuoi; ke tu khi ong ra khoi leu co Long Trung đa trai qua 27 nam, o chuc vu Thua tuong Thuc Han đuoc 14 nam. Cuon "Tan Duong thu" cua Ton Thinh đoi Đong Tan co chep: "Truyen thuyet ke rang vao hom Gia Cat Khong Minh tu tran, o tren khoang troi phia bac, co mot ngoi sao đo rat lon, tu phia đong bac theo huong tay nam chot loe sang roi tat đi..."
Truoc khi qua benh qua đoi, Gia Cat Luong dan do Khuong Duy đoan hau Nguy Dien. Khi đai tuong Nguy la Tu Ma Y đuoc tin Gia Cat Luong đa chet, lien ha lenh cho quan Nguy tan cong. Tuy nhien Duong Nghi đa lam theo muu ke cua Gia Cat Luong la quay co ve phia sau, dong chuong đanh trong đang hoang tien quan, lam cho Tu Ma Y voi ban tinh đa nghi tuong rang Gia Cat Luong van chua chet. Tu Ma Y so rang Gia Cat Luong chi gia chet đe lua minh, ngay lap tuc voi vang cho quan quay ve doanh trai co thu. Viec Tu Ma Y phai bo chay truoc mot Gia Cat Luong đa chet khien nguoi dan truyen tung cau truyen cuoi: "Gia Cat chet van doa đuoc Trong Đat song" (死諸葛嚇走活仲達). Khi Tu Ma Y biet viec nay, ong cuoi va noi: "Ta co the chien đau voi nguoi song, chu khong phai nguoi chet." Nho ke nay cua Gia Cat Luong, quan Thuc moi an toan rut ve Han Trung.

Trong Tam quoc chi binh thoai co ghi lai giai thoai dan gian ke rang Tu Ma cung tung nhan xet ve Gia Cat Luong nhu sau: "Lai bat kha đuong, cong bat kha thu, khon bat kha vi, vi tri thi nhan da, than da, tien da?", nghia la: Gia Cat Luong đa đen thi khong ai co the đich noi, đa tan cong thi khong ai co the phong thu, kho khan cung chang the vay ham, ong ay khong phai la nguoi, ma la than, la tien.


 Nguyen nhan Bac phat that bai  5 lan Gia Cat Luong bac phat, tuy đanh thang mot so tran, gianh them đuoc dan tai 4 quan phia Tay, nhung nhin chung la khong đat muc tieu đe ra. Theo Dich Trung Thien, co 3 nguyen nhan dan đen viec Bac phat that bai cua Thuc Han va Gia Cat Luong:

Thu nhat: Tao Nguy lon manh, nen khong de sup đo nhanh chong. Nguy Dien tung đe xuat chia quan 2 huong, hoi su o Đong Quan giong nhu nam xua Han Tin giup Luu Bang lay thien ha, nhung Gia Cat Luong khong nghe vi phuong an nay co rui ro lon, trong khi "Nguy chu minh luoc, con co Tu Ma Y khong the xem nhe" Quan so va dien tich Tao Nguy lon hon gap 4 lan so voi Thuc Han la mot bat loi rat lon đoi voi Gia Cat Luong
Thu hai: vung Ich Chau khong phai la noi de tien cong vao Trung Nguyen. Đuong vao Thuc kho đi, đia hinh hiem tro, ngan nguoi cung la ngan minh, phong thu thi de con xong ra gianh thien ha thi kho. Quan Thuc Han xuat chinh lan nao cung bi thieu luong do viec van chuyen kho khan Theo Long Trung đoi sach thi Gia Cat Luong du tru phai co mot phan Kinh Chau đe co them 1 con đuong Bac phat, nhung luc nay Thuc Han khong con Kinh Chau nen viec bac phat gap kho khan gap boi.
Thu ba: Gia Cat Luong la nguoi than trong, khong muon đua ra nhung quyet sach mao hiem.
Dich Trung Thien cho rang ban than Gia Cat Luong co le cung nhan ra cac van đe nay, nhung ong van quyet tam Bac phat đe "lay cong đe thu", "quay ben ngoai đe giu yen ben trong", boi Thuc Han đat hep it dan hon Tao Nguy, neu ngoi yen thi chang khac nao đoi diet vong, con neu tan cong thi it ra van co co hoi thang. Trong Xuat su bieu, Gia Cat Luong cung đa chi ro rang trong Tam quoc thi nuoc Thuc Han co tiem luc lanh tho, dan so it nhat, do đo khong the thoa man voi cuc dien yen on tam thoi ma phai co tien cong gianh them lanh tho. Vuong Phu Chi cho rang quyet tam Bac phat chinh la su nhin xa trong rong cua Gia Cat Luong.


 Truy tang  Hau chu Luu Thien nghe tin Gia Cat Luong đa mat, đau đon khoc loc khong thoi, lai xuong chieu truy tang an thu Vu Huong hau, cung dua vao pham đuc va cong tich cua Gia Cat Luong luc song, đat ten Thuy la Trung Vu hau (忠武侯).
Ong đuoc chon tai ngon nui Đinh Quan o vung Han Trung theo đung di nguyen. Mo phan tua vao nui, chi đu chua quan tai, liem bang quan ao binh thuong, khong chon theo tai san gi. Chieu thu do vua Thuc Han ban tang viet rang: 

Chi ngai van vo kiem toan, sang suot thanh thuc, chiu menh thac co, đem than pho tram, hung dong đa tuyet, chi muu dep loan; sua viec binh co, chinh chien lien nam, than vu hien hach, uy tran tam phuong, lap cong lon vao thoi cuoi Han, cong lao sanh tua Y Doan - Chu Cong. Sao chang xot thuong, viec lon chua thanh, gap benh ma thac! Long tram đon đau, tim gan tan nat. Trong nguoi đuc lon cong đau, ten hieu khac sau, danh con sang mai ve sau, tieng thom bat hu. Nay sai su la Ta trung lang tuong Đo Quynh cam co tiet, truy tang ngai an thu Thua tuong Vo Huong Hau, thuy hieu Trung Vu Hau. Hon thieng co linh, xin ve thuong huong. Than oi thuong thay! Than oi thuong thay!


 Nguoi ke nghiep  Ngay sau khi Gia Cat Luong chet, mau thuan tranh chap binh quyen xay ra giua đai tuong Nguy Dien va than tin cua Luong la Duong Nghi. Tam quoc chi co chep: "Gia Cat Luong rat tiec tai can cua Duong Nghi, cung rat xem trong su dung manh cua Nguy Dien, thuong han hai nguoi bat binh voi nhau, khong no bo mot nguoi". Truoc luc lam chung, Gia Cat Luong yeu cau Khuong Duy, Phi Vy giup đo Duong Nghi chi huy viec rut quan. Nguy Dien muon tiep tuc o lai chien đau nen khong tuan lenh Duong Nghi, ha lenh cho quan đoan cua minh som rut ve phia nam Ta Coc, khong muon lam viec chan hau cho toan quan. Duong Nghi cao buoc Nguy Dien am muu tao phan. Cac quan van nhu Tuong Uyen, Phi Y, đeu ung ho Duong Nghi.
Nguy Dien muon giet Duong Nghi nen dan quan ngan can đuong ve cua đoan quan Thuc Han. Duong Nghi ha lenh cho Vuong Binh đang chi huy hau quan đen đanh Nguy Dien. Vuong Binh chon sach luoc "tien le hau binh", phan nguoi uoc hen voi Nguy Dien đoi tran o cua Nam Coc, đau tien chi tien hanh đam phan. Ong ta noi voi Nguy Dien va quan linh rang: "Thua tuong vua moi mat, thi the con chua lanh, cac ong cuoi cung khong nghi đen an nghia lai muon tao phan u?". Cac tuong linh quan Nguy Dien nghe Vuong Binh dien thuyet, tinh than lap tuc tan ra, đai đa so quan si khong đanh ma rut khoi cua Nam Coc. Nguy Dien sau khi đai bai dan vo con va mot so nguoi than tin chay tron vao vung nui Han Trung đe lanh nan, Duong Nghi ha lenh cho Ma Đai dan quan tim bat, khong lau đa bat đuoc Nguy Dien cung gia nhan, Duong Nghi ha lenh cung đem đi xu tram. Nha Thuc mat đi danh tuong cuoi cung o thoi Luu Bi.
Tuong Uyen la nguoi đuoc chon đe ke nhiem Gia Cat, Duong Nghi bat man phi bang trieu đinh, bi bai chuc roi tu sat trong nguc. Tuong Uyen nam quyen, duy tri cac chinh sach đoi noi cua Gia Cat Luong, nhung bai bo chinh sach phat đong chien tranh chong lai nha Tao Nguy, va rut hau nhu toan đo quan đoi đon tru o thanh tri trong điem giap bien gioi voi Nguy la Han Trung ve Phu huyen. Tu thoi điem đo, Thuc nhin chung la o the phong ngu va khong con đe doa đen Nguy nua.
Tuong Uyen om, giao viec cho Phi Y va Đong Doan. Sau khi Tuong Uyen mat, Phi Y ke nhiem, bat đau sai Khuong Duy quay roi bien gioi voi Tao Nguy bang nhung vu đot kich mang tinh chu ky, nhung chua bao gio cho phep Duy thuc hien nhung cuoc tan cong lon. Nam 244, khi nhiep chinh cua nuoc Tao Nguy la Tao Sang (con Tao Chan) tan cong Han Trung. Phi Y chi huy quan đoi chong lai Tao Sang va đai thang, quan so Tao Nguy thiet hai gan mot nua, dan đen su diet vong sau nay cua Tao Sang.
Phi Y co nang luc, chi buoi sang đa lam het viec, chieu thuong mo tiec chieu đai cac quan lai trong trieu tai tu gia. Trong mot bua tiec nhu vay, Quach Tuan (郭循), mot hang tuong cua Tao Nguy do Khuong Duy đem ve, đam chet Phi Y. Tu đo binh quyen roi vao tay Khuong Duy con trieu chinh roi vao tay hoan quan Hoang Hao.

Tieu thuyet Tam Quoc Dien Nghia mieu ta Khuong Duy nhu la mot ky tai thien ha, đuoc Gia Cat nhan lam hoc tro va truyen day binh phap, sau khi Gia Cat chet thi thong linh đai quan đanh Nguy, vai tro cua Tuong Uyen va Phi Y mo nhat, hau het bi luoc bo. Tren thuc te mai đen nam 255 Khuong Duy moi đuoc phong Đai tuong quan, va cung chua bao gio nam đuoc toan quyen ve trieu chinh nhu Gia Cat, Tuong Uyen, Phi Y.
Khong con bi Phi Y kem che, Khuong Duy khoi phuc chinh sach Bac phat cua Gia Cat Luong. Tong cong Duy tien hanh 9 chien dich tan cong Tao Nguy, đa phan that bai nang ne. Cac tuong Nguy nhu Quach Hoai, Đang Ngai, Tran Thai thanh cong trong viec ngan chan cac cuoc tan cong cua quan Thuc. Nuoc Thuc Han von nho hon Nguy, vi Khuong Duy tan cong khong thanh nen hao ton nhan luc va tai nguyen nghiem trong, trieu chinh thi bi hoan quan thao tung, tham nhung tran lan, nha Thuc Han bat đau suy tan.
Mot trong nhung sai lam nghiem trong nhat cua Khuong Duy la viec pha bo he thong trai phong thu o Han Trung do Gia Cat Luong theo Kinh Dich lap nen. Ba muoi nam sau khi Gia Cat Luong mat, nam 264 SCN, quan Nguy do Đang Ngai va Chung Hoi thong linh tan cong nuoc Thuc Han, Han Trung nhanh chong that thu. Trong khi Khuong Duy chan đuoc Chung Hoi o Kiem Cac, Đang Ngai len qua Am Binh son - mot vung nui non hiem tro ma quan Thuc khong phong bi. Con va chau noi cua Gia Cat Luong la Gia Cat Chiem va Gia Cat Thuong đeu tu tran khi chien đau bao ve thanh Mien Truc. Luu Thien đau hang nuoc Nguy. Khuong Duy bay ke kich đong tuong Nguy la Chung Hoi lam phan đe tai lap Thuc Han nhung that bai, Khuong Duy bi giet va nuoc Thuc diet vong.

Tieu thuyet Tam Quoc Dien Nghia hu cau ra chuyen khi Đang Ngai vao Thuc, đi qua mo Gia Cat Luong thi Luong hien hon ve bao mong, khuyen ong đung cuop boc, giet hai nguoi dan.


= Quan he voi Luu Bi, Luu Thien =
Trong tieu thuyet Tam quoc dien nghia, moi quan he giua nhan vat Gia Cat Luong va nhan vat Luu Bi đuoc vi nhu "ca voi nuoc", Luong noi gi Bi nghe nay. Con đoi voi Luu Thien thi nhan vat Gia Cat Luong "het long pho ta", đuoc xem nhu cha nuoi... Tren thuc te thi Luu Bi voi Gia Cat Luong đung la "kinh trong nhu khach", Luu Thien thi ca ngoi "ho Gia Cat đa cuu qua nhan", nhung moi quan he quan than giua ho cung co nhung van đe phuc tap.


 = Voi Luu Bi  =
Theo Dich Trung Thien, sau giai đoan gan bo ban đau, giua Gia Cat Luong va Luu Bi sau tran Xich Bich lai tro nen it gan bo hon:

Luu Bi vao đanh Tay Xuyen (Ich Chau) khong đem theo Luong ma đem theo Bang Thong, Thong thoa suc tung hoanh, bay muu vach ke. Bang Thong chet roi, Luu Bi "thuong nho đen roi le". Khi đanh Đong Xuyen (Han Trung) Bi lai đem theo Phap Chinh, Chinh cung Luu Bi vao sinh ra tu, đe xuat chu truong. Phap Chinh mat, Luu Bi "nuoc mat gian giua". Suot giai đoan nay, Gia Cat Luong chi "lo viec thue ma", "lo luong cho quan an"... đay co the chi la do ong von gioi tri quoc, lo viec hau can nen đuoc phan cong o phia sau.
Luu Bi nghe loi Phap Chinh hon la nghe loi Gia Cat Luong, Luu Bi voi Gia Cat Luong "kinh trong nhu khach", con voi Phap Chinh thi "nghe loi theo ke". Chinh Gia Cat Luong cung tung thua nhan đieu nay khi noi: "neu Phap Hieu Truc con thi co the ngan đuoc chua thuong". Dich Trung Thien cho rang ve sau giua hai nguoi đa nay sinh su khac biet ve tu tuong chien luoc: Luu Bi vi muon đanh Ngo tra thu cho Quan Vu, Truong Phi ma xoa bo chu truong "hoa Ngo đanh Nguy" cua Gia Cat Luong
Luu Bi khong hoan toan tin nhiem Gia Cat Luong, sau khi len ngoi Hoang Đe phong Gia Cat lam Thua tuong, nhung khong cho "khai phu" (nghia la chi co chuc vu, khong co tru so, khong co phu đe, khong co thuoc cap), tuc la khong the lan quyen nha vua nhu Tao Thao đa lam.
Luu Bi "gui con" cho Gia Cat Luong do vi con con qua nho va khong con ai khac đu tin cay đe gui. Trong viec gui con, Luu Bi co thuc tam tin tuong Gia Cat Luong hay khong thi khong the xac đinh ro vi loi tran troi cua Luu Bi qua van tat, co the hieu theo nhieu cach khach nhau tuy theo quan điem cua moi nha su hoc (xem phan tich ben tren).
Sau nay, Gia Cat Luong khong dung mot so nguoi ma Luu Bi tin cay; lai su dung nguoi Luu Bi tung canh bao la khong nen dung:

Ly Nghiem: truoc khi chet Luu Bi sap xep, đe bat Ly Nghiem lam pho, cung Gia Cat Luong nam trieu chinh (tua nhu Truong Chieu va Chu Du pho Ton Quyen). Giua Luong va Nghiem đa co xung đot. Theo Tam quoc chi - Ly Nghiem truyen va Hoa Duong quoc chi, Ly Nghiem tham quyen, tung đe xuat thanh lap Ba chau (tu minh la thu su), ket qua "thua tuong Gia Cat Luong khong theo". May nam sau, Ly Nghiem lai xin đuoc "khai phu", ly do la 4 vi nhan di chieu cua Tao Phi pho ta Tao Due đeu đuoc khai phu, nhung yeu cau nay cung bi Gia Cat tu choi vi cho rang Ly nghiem muon lan quyen trung uong. 8 nam sau, Gia Cat Luong cach chuc Ly Nghiem voi chung co ro rang la Ly Nghiem cham tre cung cap quan luong lai trinh bao gian doi, nhung Dich Trung Thien cho rang con co nhung ly do khac khong ro rang
Nguy Dien: Nguy Dien la nguoi rat đuoc Luu Bi tin tuong, tin nhiem. Su ghi rang "moi lan Tien chu xuat binh, van co Phap Chinh, vo co Nguy Dien". Sau khi chiem đuoc Han Trung, ai cung nghi Bi se cho Truong Phi tran thu noi nay, nhung ong lai chon Nguy Dien. Sau nay Gia Cat Luong nam quyen, Nguy Dien luon bi kem che, moi lan hien ke đeu bi gat đi. Tam quoc chi - Ma Luong truyen viet: luc xuat binh, ai cung thay Nguy Dien xung đang la tien phong, nhung Gia Cat Luong lai su dung Ma Toc (luc lam chung Luu Bi đa che Ma Toc), ket qua Ma Toc bai tran.


 Voi Luu Thien  Sau khi Luu Bi chet, Gia Cat Luong moi đuoc "khai phu" thua tuong, ngoai ra con kiem luon Ich Chau muc. Nuoc Thuc Han va Ich Chau gan nhu la mot (Thuc Han chi co von ven chau Ich va Han Trung), viec Gia Cat Luong vua la Thua tuong Thuc Han (truc tiep quan ly quan lai) vua la Ich Chau muc (truc tiep quan ly dan chung) cho thay ong nam tron quyen hanh (vua truc tiep quan "quan" lan "dan"). Tam quoc chi - Gia Cat Luong truyen ghi: "chinh su du to nho, do Luong giai quyet tat", Hau chu truyen ghi Luu Thien noi: "chinh, do ho Cat; te, do qua nhan" (nghia la moi viec quan trong do gia Cat Luong xu ly, con Luu Thien chi la vua tren danh nghia).
Luu Bi von "gui con" đe Gia Cat Luong pho ta, giup đo Luu Thien. Gia Cat Luong het long tan tuy vi viec nuoc, tu minh xu ly moi viec, chua bao gio trao lai quyen đieu hanh cho Luu Thien. Thuc Han khong đat chuc quan ghi su, khien nguoi sau khong biet chuyen gi xay ra trong trieu. Gia Cat Luong kem cap, day bao Luu Thien rat nghiem, len ngoi nam 17 tuoi đen khi 29 tuoi Luu Thien moi ra khoi cung lan đau. Tam quoc chi - Hau chu truyen ghi: nam 236 Hau chu moi đi xem đap Đo Giang; Tu tri thong giam co ghi chu: khong con Gia Cat Luong nen Luu Thien moi ra ngoai du ngoan. Trong Xuat su bieu, Gia Cat Luong cung dung loi le day bao Luu Thien, mong ong noi guong tien đe, hanh xu đung đao ly Bui Tung Chi cho rang Gia Cat Luong khong trao quyen đieu hanh cho Luu Thien vi biet Luu Thien chua quen chap chinh, con Dich Trung Thien thi cho rang co 3 nguyen nhan: 

Thu nhat, viec nha vua vua tu nam quyen vua tu than chinh la khong hay vi khi co chuyen se khong co ai cang đang cung vua.
Thu hai, Gia Cat Luong la nguoi rat co trach nhiem, so giao viec cho mot nguoi non not nhu Luu Thien thi se lam hong viec nuoc.
Thu ba, nuoc Thuc Han co nhieu kho khan, ben ngoai lai co nguy co lon bi Tao Nguy va Đong Ngo tan cong, nen chi co Gia Cat Luong moi co the xu ly tot.
Sau khi Gia Cat Luong chet, Luu Thien bai bo chuc vu Thua tuong, lay lai thuc quyen cho minh. Theo ghi chu cua Bui Tung Chi trong Tam quoc chi - Gia Cat Luong truyen (dan Tuong Duong ky), khap noi nguoi nguoi o Thuc đeu yeu cau lap mieu tho thua tuong, nhung khong đuoc Luu Thien phe chuan, nguoi dan phai "tu cung te rieng" khap moi noi. Co nguoi noi đe "cung ngoai đuong", "te ngoai đong" khong hop le, co the lap mieu o Thanh Đo, nhung "Hau chu van khong theo" vi nhu vay la "buc tong mieu, khien bung thanh sinh nghi". Du luan xon xao, bat binh. Cuoi cung co quan dang so đua ra phuong an "co the chap nhan đuoc" voi Luu Thien: cho lap mieu gan mo (o nui Đinh Quan), ra quy đinh chi đuoc lap mieu cung te truoc mo (tren nui xa xoi it nguoi toi). Dich Trung Thien cho rang đieu nay chung to Luu Thien khong ua Gia Cat Luong, nguyen nhan la do Luu Thien luon bi Gia Cat Luong day bao, kem cap qua sat sao nen cam thay khong vui trong long


Đanh gia = Tai nang =
Gia Cat Luong la nhan vat kiet xuat trong lich su Trung Quoc. Ong co tai nang tren rat nhieu linh vuc, tu chinh tri, quan su, ngoai giao, phap luat cho toi giao duc, phong thuy, van chuong, phat minh ky thuat. Trong lich su the gioi, rat hiem nguoi co tai nang toan dien tren khap cac linh vuc nhu ong.
Thoi ki Tam Quoc co nhieu quan su gioi khac nhu Tuan Uc, Gia Hu, Quach Gia, Phap Chinh, Lo Tuc... nhung tai nang cua ho cung chi gioi han o mot vai phuong dien chu khong ai đa tai đuoc nhu Gia Cat Luong. Tham chi ca ve ngoai hinh, Gia Cat Luong cung phi pham hon nguoi, su quan Tran Tho mo ta Gia Cat Luong "co khi anh ba, than cao tam thuoc, dung mao khoi vi khac han nguoi thuong".
La Quan Trung trong Tam quoc dien nghia đa muon loi danh si Tu Ma Huy nhan xet ve Gia Cat Luong nhu sau: "Neu đuoc mot trong hai nguoi Ngoa Long (tuc Khong Minh) hoac Phuong So (tuc Bang Thong) thi co the binh đinh đuoc thien ha". Nguoi đoi sau co cau: "Tam phan thien ha Gia Cat Luong, Nhat thong son ha Luu Ba On", đe noi len tai nang cua ong.
Sau khi Thuc Han mat, Tan vuong Tu Ma Chieu đa ra lenh cho Tran Hiep phai tim kiem tu lieu đe hoc tap binh phap cua Gia Cat Luong. Tan Vu Đe Tu Ma Viem con đich than thinh giao Phan Kien (mot cuu đai than cua Thuc Han) ve cach tri quoc cua Gia Cat Luong, ong con cam than: "Neu ta đuoc Gia Cat Luong pho ta, thi đau co nhoc met nhu hom nay". Nhu vay, ca ba the he ho Tu Ma kien lap nha Tan, du la đoi thu cua Gia Cat Luong song đeu tan thuong tai nang cua ong, khuyen khich hau the noi guong. Nha Tan sau nay con truy phong mieu hieu cho Gia Cat Luong la "Vo Hung Vuong". Viec truy phong tuoc vi cho quan đai than cua trieu đinh đoi thu qua la đieu rat hiem thay trong lich su Trung Quoc.
Theo Tran Van Đuc "Ve quan ly thuc tien, Gia Cat Luong co ho la nguoi tai gioi bac nhat trong thoi Tam quoc. Ve nhan cach con nguoi va ky xao phat minh, ong đich xac rat đang ca ngoi, đang đuoc xem la nhan vat kiet xuat trong lich su Trung Quoc". So di Gia Cat Luong khong the đat đuoc y nguyen phuc hung nha Han, chang phai vi ong đieu hanh nuoc Thuc khong hieu qua, ma vi ban than nuoc Thuc co dien tich va dan so kha nho so voi Nguy va Ngo, trong khi đo đoi thu (Tao Thao, Tu Ma Y, Ton Quyen...) đeu la nhung nguoi co tai, cung voi đo la thoi van khong đuoc thuan loi, nhieu ke hoach cua Gia Cat Luong khong thanh vi nhung đieu khong may (Ngo bat tay voi Nguy đe đanh up va giet Quan Vu, Truong Phi bi am sat, Luu Bi vi qua đau xot đa khong nghe loi can ngan cua ong ma đanh Ngo roi thua to va om chet; nguoi ke nhiem Tuong Uyen, Phi Y mat qua som, Vuong Binh, Ma Trung, Đang Chi đeu mat sau Gia Cat Luong khong lau).
Ve sau Nguyen Vi Chi co bai tho ca ngoi rang:

Dep loan pho chua yeu,
An can viec thac co.
Tai cao hon Quan, Nhac.
Meo gioi qua Ton, Ngo.
Tham thiet loi dang bieu,
Tai tinh phep tran đo.
Đuc ngai cao thinh lam,
Thien co tieng thom tho!


 Tai nang chinh tri  Ve nang luc tri quoc, Gia Cat Luong đuoc đanh gia rat cao. Su gia Tran Tho trong Tam quoc chi ca ngoi va so sanh ong voi Quan Trong va Tieu Ha:

Gia Cat Luong lam tuong quoc rat đoi quan tam đen đoi song tram ho, lay minh lam guong ve luan ly, đieu hanh chanh su. Ong thanh tru quan lai tham nhung, giam bot cac khoan chi quoc gia khong can thiet, tang them hieu suat bo may hanh chinh Khai sang dan tam, ban bo đieu luat, xay dung đuoc niem tin cua dan chung toan quoc voi quyen luc cua vuong trieu.
Cuoi cung, khap trong lanh tho đeu kinh trang ma ne so, hinh phat tuy nghiem khac song dan gian khong oan than, lay chanh tam cong bang ma khuyen thien tru ac vay; thuc la nguoi hien tai đai đo trong đieu hanh chanh su, co the noi vi nhu Quan Trong va Tieu Ha cung chang the hon
Gia Cat Luong tri quoc theo phep, hanh lenh nghiem chinh, chap phap nhu son. Cac đai than, cong than nhu Ly Nghiem, Lai Man, Lieu Lap, Huong Lang pham toi đeu bi trung phat nang ne. Nhung đai than cay co uy the ma hanh đong tranh quyen đoat loi, nhat la viec gay roi loan quan he noi bo, Gia Cat Luong đac biet xu ly nghiem khac. Đoi voi nhung nguoi co nang luc lam viec nhung tinh cach co tat xau nhu Luu Diem, Truong Due, thi Gia Cat Luong chon cach nhac nho va cai tao, cho co hoi hoi cai chuoc toi.
Đoi voi gia quyen nguoi pham toi, Gia Cat Luong khong truy buc ma san sang bo dung neu co tai. Ly Phong con trai Ly Nghiem, đuoc lam Giang Chau đoc quan, sau thang lam Thai thu Chu Đe. Luc Ly Nghiem bi toi, Ly Phong bi đieu ve Thanh Đo, moi nguoi đeu cho rang Phong se bi phe truat, nhung cuoi cung Ly Phong van đuoc tap tuoc, đuoc tham du chinh su, lai con đuoc Gia Cat Luong viet thu đong vien, tham hoi khien Phong rat cam đong. Huong Sung chau cua Huong Lang đuoc Gia Cat Luong đanh gia cao, bo nhiem chuc Trung linh quan, chu tri cam quan, tuyen chon, giam sat cac tuong linh.
Boi vi chi cong vo tu, cho nen nhung đai than nhu Lieu Lap, Ly Nghiem bi Gia Cat Luong cach chuc, phe lam dan thuong nhung van khong oan han. Ly Nghiem ngay thuong van hay noi se co ngay đuoc Gia Cat Luong xa toi va trong dung lai, khi nghe tin Gia Cat Luong chet thi cung đau buon sinh benh ma qua đoi. Con ve Lieu Lap, nghe tin du khi đang bi đay o Van Son đa noi: "Thua tuong Gia Cat mat đi, the la ta chet gia o đay thoi !" Truong Due ban đau rat bat man Gia Cat Luong nam đai quyen o Ich Chau, nhung sau khi chung kien cach Gia Cat Luong lam viec đa hoan toan cam phuc tai nang va nhan cach cua ong.
Chap phap nghiem minh nhu vay la đung, nhung khong tranh khoi co mot so nguoi bat man do bi xu phat nghiem. Bui Tung Chi ghi chu trong Tam quoc chi - Gia Cat Luong truyen, trich dan Thuc ky co cau: "(Gia Cat) Luong hinh phap gay gat, ha khac voi bach tinh, tu quan tu đen tieu nhan mang bung oan than", nhieu nguoi khong tan thanh y kien nay, va no cung mau thuan voi cau "hinh phat tuy nghiem khac song dan gian khong oan than" cua Tran Tho. Nha nghien cuu Dich Trung Thien cho rang ca hai cach noi that ra đeu đung: Gia Cat Luong thuc thi phap luat rat cong chinh - cong khai, tuc la cong bang, nen rat đuoc long dan; dan chung o Thuc khong oan phap luat khong cong bang ma oan vi phap luat "qua nghiem" khien ho khong the buong tuong de dai
Tap Tac Xi đoi nha Tan (tac gia Tuong Duong ky cuu ky) tung binh luan rang:

"Hinh luat khong the khong dung, khi gia hinh ma nhu minh co loi, khi ban tuoc loc ma khong tu rieng, khi trung phat ma khong gian du, thien ha con ai chang phuc; Gia Cat Luong la nguoi gioi dung hinh phat, tu Tan Han đen gio chua tung co vay".
Tuy nhien Tap Tac Xi cung phe binh Gia Cat Luong co nhung sai sot trong viec đanh gia thuoc cap đe giao viec cho ho theo đung kha nang, co luc thieu khoan dung truoc loi lam cua ho (cu the la viec giao Ma Toc tran thu Nhai Đinh nen that bai, roi sau đo xu chem Ma Toc), va ket luan: "Gia Cat Luong khong the kiem thuong quoc vay, ha khong phai sao?"
Gia Cat Luong noi rang: "Đao nhan biet nhan tai co 7 phuong phap: Thu nhat, đat ho truoc viec phai trai đe xem chi huong. Thu hai, dung ngon tu truy van ho đe xem tai ung bien. Thu ba, tham van ho muu ke đe xem kien thuc. Thu tu, đe ho truoc hoa hoan kho khan đe xem long dung cam. Thu nam, chuoc ruou say đe xem ban tinh. Thu sau, cho ho co hoi kiem loi ich tien tai đe xem su liem khiet. Thu bay, giao nhiem vu cho ho đe xem chu tin". Gia Cat Luong con sang lap ra mot co cau goi la "tham thu", ong giai thich rang: "Tham thu la noi đe tap hop y kien cua đong đao moi nguoi, mo rong ich loi cua nhung loi trung". Tham thu chinh la tien than cua ban co van cho cac nguyen thu quoc gia ngay nay, Gia Cat Luong muon thong qua "tham thu" đe tiep nhan y kien rong rai moi mat, sau đo xem xet đanh gia loi hai, tu đo đat ra chinh sach, phuong cham chinh xac. Gia Cat Luong con nhan manh rang: "Đao quan ly chinh su thi cot yeu o nghe nhieu mat, tiep thu y kien cua đong đao moi nguoi o duoi, hoi muu ke tu quan lai cho đen thu dan, nhu the thi moi su viec đeu lam sang to, moi tieng noi đeu đuoc ghi nhan". Quan niem ve su dung nhan tai cua Gia Cat Luong kha khach quan va toan dien, do đo chinh quyen Thuc Han đa tap hop đuoc kha nhieu nhan tai, tro thanh mot tap đoan lanh đao manh.
Đai hoc gia Chu Hi thoi nha Tong binh luan:

Xet tu Tam Đai (3 trieu đai Ha - Thuong - Chu) tro ve sau, nguoi lay nghia đe cai tri chi co mot minh Gia Cat Khong Minh.
Trieu Duc trong cuon "Su trat ky" co binh luan nhu sau: "Tao Thao dung nguoi lay quyen luc ma che ngu, Luu Bi thi lay tinh tinh lam trong con Ton Quyen thi lay y khi lam đau. Lay quyen thuat che ngu thi trong o cai cot yeu, lay tinh tinh đe ma tu hop thi trong o chu chan thanh, Gia Cat Luong thi dung nguoi, tren tinh than van dung so truong cua ca ba nha đo". Vi hoang đe noi tieng anh minh Đuong Thai Tong nhan xet: nuoc Thuc Han thoi Tam Quoc "10 nam khong co đai xa ma dan Thuc đuoc cam hoa sau xa, la do hien tuong Gia Cat Luong rat chi cong trong viec cai tri". Đuong Thai Tong rat ton sung Gia Cat Luong, truoc quan than ong tan thuong Gia Cat Luong la "đe nhat thua tuong", "la bac đai cong vo tu".


 Tai nang quan su  Manh Hoach, tuong nguoi man bi Gia Cat Luong bay ke bat song toi 7 lan, đa cong nhan Gia Cat Luong co kha nang cam quan phi thuong va noi rang: 

"Thua tuong co uy nhu troi vay, nguoi Nam khong phan lai nua".
Long Trung đoi sach do Gia Cat Luong soan thao la chien luoc quan su noi tieng nhat thoi Tam Quoc. Gia Cat Luong đa nhin nhan chinh xac rang đia ban Luu Bi co the gianh đuoc chi con Kinh Chau va Ich Chau, vi khu vuc phia Bac va phia Đong đa bi Tao Thao va Ton Quyen chiem cu. Gia Cat Luong cung đua ra cac phan tich cung voi phuong phap đe Luu Bi đoat đuoc Kinh Chau va Ich Chau, phat trien the luc. Theo Kimberly Ann Besio, chien luoc nay cho thay Gia Cat Luong khong chi tinh thong sach vo ma con nam rat ro thoi cuoc, nhan xet đung đan điem manh, điem yeu cua tung luc luong chinh Co đo cua nha Thuc Han sau nay, ve co ban la đuoc xay dung đung theo đuong loi ma Gia Cat Luong hoach đinh trong Long Trung đoi sach.
Viec đong quan cua Gia Cat Luong rat bai ban, co doanh luy, bep gieng, nha xi, rao tre, choi canh gan lien voi nhau, chang nhung đong vien đuoc luc luong co đong rat thuan loi ma kha nang phong ngu cung rat manh. O go Ngu Truong, Tu Ma Y đa nhin thay doanh luy va cong su cua quan Thuc Han con luu lai, phai thot len rang: "That la thien ha ky tai vay". Nhung trong thu gui em trai la Tu Ma Phu thi Tu Ma Y binh luan (ghi trong "Tan thu - Tuyen Đe ky"): "Luong chi huong lon lao nhung khong nam đuoc thoi co, muu tri rat nhieu nhung thieu quyet đoan, thich dung binh nhung khong biet quyen bien", tuc la Gia Cat Luong qua than trong, khong thich mao hiem nen co nhung luc bo lo thoi co Hai binh luan tuong nhu mau thuan nhung thuc ra khong phai vay. Trong thu gui em trai, Tu Ma Y phai che bai Luong la đe tran an gia đinh cung nhu giu the dien ban than truoc trieu đinh. Con loi khen tren chien truong cho thay ong ta thuc su rat e so Gia Cat Luong (sau nay Tu Ma Y khi lap muu đao chinh nha Tao Nguy đa coi viec nay de dang hon nhieu so voi cam quan chong Gia Cat Luong, va "Tao Sang so voi Gia Cat Luong chi nhu con de dui").
Sau chien dich Nam Trung nam 225, Gia Cat Luong vua đe tan dung suc chien đau cua cac dan toc thieu so mien Nam, vua đe lam giam mau thuan sac toc, đa tuyen lua nguoi Di đe xay dung đoi quan tinh nhue mang ten Vo Đuong phi quan. Đoi quan nay cung voi đoi cam ve quan Bach Nhi binh cua Luu Bi va quan đoan ki binh Tay Luong cua Ma Sieu tro thanh 3 luc luong tinh nhue cua nha Thuc Han. Su sach Trung Quoc ghi lai chien binh Vo Đuong phi quan "than mac giap sat, co the doi non vuot nui, gioi dung cung no, ten đoc, đac biet tinh nhue trong tac chien phong ngu". Đoi quan nay dung no lien chau do Gia Cat Luong cai tien, ket hop voi ki nang ban no thuan thuc co the đanh bai luc luong đich đong gap nhieu lan. Trong lan Bac phat thu 4, Vo đuong phi quan do Vuong Binh chi huy đa lap chien tich lon, đanh bai đoi quan Nguy đong gap 20 lan do tuong gioi la Truong Cap chi huy.
Trong tac chien, Gia Cat Luong đa sang tao ra Bat tran đo dua tren nguyen ly Bat quai voi 8 cua. Bat tran đo co the bien hoa khon luong, lam quan đich roi loan đoi hinh va mat phuong huong. Ngoai ra, ben trong Bat tran đo con co the bo tri cac loai vat lieu đac biet nhu go, đa, ham hao, hang rao đe tao chuong ngai vat, ngan can ky binh đich tan cong, trong khi cac đoi bo binh khi tan khi hop rat linh hoat đe bao vay, tan cong đich. Tran đo nay chuyen dung đe khac che ky binh cua đich, nho vay quan Thuc Han chu yeu la bo binh ma van co the khac che uu the cua ki binh Tao Nguy, đanh bai đoi phuong trong nhieu tran. Sau khi nha Tan nhat thong thien ha, chinh Tan Vu Đe Tu Ma Viem đa ha lenh truy tim va thu thap "Bat tran chien phap" cua Gia Cat Luong ve lam giao trinh huan luyen quan đoi, cho thay nang luc quan su cua Luong la rat cao.
Toi nha Đuong, Gia Cat Luong đa đuoc xem nhu "Quan than", đuoc ruoc vao Vo mieu - noi tho phung nhung bac đai ky tai quan su nhu Khuong Tu Nha, Ton Tu, Truong Luong...
Su gia Tran Tho trong Tam quoc chi đanh gia rang Gia Cat Luong la nguoi rat than trong, "Tri quan la so truong, ky muu la so đoan; lo lieu viec dan hon la lo lieu viec tuong", nghia la gioi tri quan hon la dung quan, gioi cai tri hon la đanh tran Tuy nhien, nhieu hoc gia khac đa chi ra rang: cha Tran Tho tung bi Gia Cat Luong xu toi, mat khac Tran Tho la quan nha Tan, ma nguoi kien lap nha Tan la Tu Ma Y tung may lan that bai truoc Gia Cat Luong, nen Tran Tho đa co y đanh gia thap tai quan su cua Gia Cat Luong. Nhu Tan thu cua Phong Huyen Linh ghi rang: "Cha Tho lam tham quan cho Ma Toc, Toc bi Gia Cat Luong giet, cha Tho cung bi xu toi cat toc, Gia Cat Chiem lai khinh Tho. Tho viet truyen ve Luong, bao Luong muu luoc khong cao, khong co tai ung đich, ban luan thi chi dua vao sach vo, tieng tam vuot qua su thuc. Nguoi ban lay đo đe che". Hoac Luu Tri Ky trong Su thong, thien Truc thu phe binh viec Tran Tho khong đe cap đen viec Tu Ma Y bai tran khi tac chien voi Gia Cat Luong, đe giau đi viec Gia Cat Luong cam quan tren tai Tu Ma Y:

Trong "Su thi lich su va truyen thong van hoc dan gian Trung Quoc", nha su hoc Nga B. L. Riftin cung cho rang bo su cua Tran Tho co y thien vi ca nhan lo lieu: Gia Cat Chiem, con trai Gia Cat Luong, tung nhan xet coi thuong Tran Tho, va Tran Tho đa tra thu khi viet trong su sach la: "Luong chi biet đoc sach, tieng tam vuot qua thuc te". "Tri quan la so truong, ky muu la so đoan; lo lieu viec dan hon la lo lieu viec tuong", tinh chat thien vi va co y ha thap Gia Cat Luong trong loi đanh gia nhu vay đa bi cac tac gia Tan thu (mot bo chinh su khac) chi trich
Trong giai đoan đau nha Thuc Han, Gia Cat Luong chu yeu la mot chinh khach, đai su, Luu Bi giao cho ong quan ly kinh te, phap luat va hau can, it khi ra tran tac chien. Trong suot chien dich Han Trung, Luu Bi đi cung Phap Chinh cac tuong linh giao chien voi quan Tao, con Gia Cat Luong o lai Thanh Đo lo chuyen noi chinh. Mot so y kien cho rang nhu vay chung to Gia Cat Luong thieu kha nang quan su. Nhung thuc ra khong phai nhu vay. Thu nhat, Gia Cat Luong la quan su chien luoc, vai tro cua ong la hoach đinh chien luoc quan su tai hau phuong (tieu bieu la Long Trung đoi sach) chu khong can phai mao hiem tu xuat chinh nhu vo tuong (chi sau khi Luu Bi va nhieu vo tuong qua đoi, nha Thuc Han thieu nhan su thi Luong moi bat buoc phai ra tran). Thu hai, Gia Cat Luong la nguoi gioi noi tri nhat cua Thuc Han nen đuong nhien Luu Bi phai bo tri ong o hau phuong: viec đanh tran thi Luu Bi co the dung Bang Thong, Phap Chinh đe thay the, chu viec noi tri thi khong ai thay đuoc Gia Cat Luong (cung nhu Tao Thao khi đi đanh tran luon đe Tuan Uc o lai hau phuong, du Tuan Uc hoan toan co the cam quan đanh tran). Vi 2 ly do tren ma Luu Bi khi con song it khi bo tri Gia Cat Luong xuat tran, đo la vi vai tro qua quan trong cua Luong chu khong phai vi ong thieu kha nang quan su.
Mot phan tich khac thi cho thay tai binh luoc cua Gia Cat Khong Minh van cao hon Tu Ma Y. Trong cuoc Bac phat vao thang 5/231, du đieu kien bat loi hon (vien chinh đuong xa, quan it hon, luong thieu), nhung Gia Cat Luong đa thang Tu Ma Y trong tat ca cac y đo tac chien: tu vay thanh diet vien cho đen du đich lui sau đe mai phuc, tu cong tac tiep van đen duy tri si khi, tu phan mai phuc cho đen phan tap kich. Tu Thuong Khue đen Ky Son; quan Thuc đeu đanh cho quan Nguy bai tran. Quan Nguy quan bai tran triet đe, khong con lua chon nao khac ngoai viec tiep tuc "đong cua thu vung". The cuc nay đuoc duy tri đen khi Ly Nghiem khong hoan thanh nhiem vu van tai, khien Thuc quan can luong buoc phai rut ve. Va lan nay, Khong Minh rut lui van đat phuc binh giet đuoc tuong tai cua Nguy la Truong Cap, khien cho ton that cua quan Nguy lai cang nang hon. Sau nay, Tu Ma Y bi thuoc tuong che bai la "so Thuc nhu so cop", bi Gia Cat Luong si nhuc bang viec gui tang quan ao đan ba ma van khong chiu ra đanh, chinh la vi ong ta biet minh khong đo noi Gia Cat Luong tren chien truong.
Mot so quan điem dua vao viec Gia Cat Luong bac phat 5 lan van khong thanh cong đe che bai, cho rang tai nang quan su cua Luong la khong cao. Nhung quan điem nhu vay la khong xac đang, vi khong xet đen hang loat nhung bat loi rat lon ma Gia Cat Luong phai đoi mat: quan so cua Tao Nguy đong hon gap 3 lan, co loi the ve ki binh, lai thu san trong thanh luy vung chac, quan Thuc Han phai hanh quan đuong xa hiem tro, thuong bi thieu luong do viec van chuyen kho khan Voi nhung kho khan nhu vay, nhung gi Gia Cat Luong lam đuoc (chiem 5 quan, đanh thiet hai nang quan Nguy) đa la rat thanh cong. Nhung quan su, tuong linh noi tieng khac thoi Tam Quoc khi gap nhung kho khan nhu vay đeu chang the lam đuoc nhu Gia Cat Luong, vi du nhu:

Tran Quan Đo, quan Vien Thieu cung đong hon Tao Thao 3 lan va đa som ap đao, bao vay quan Tao. Cac muu si gioi nhu Gia Hu, Quach Gia, Tuan Du cung bo tay khong the lat nguoc tinh the (quan Tao chien thang la do may man đuoc Hua Du tiet lo bi mat kho luong cua Vien Thieu). Con Gia Cat Luong, du cung bi ap đao 3 lan ve quan so, nhung lai đanh thiet hai nang quan Nguy, buoc đoi phuong phai chuyen sang co thu.
Tao Chan khi nam chinh đanh Thuc nam 230, chua đay 1 thang đa phai rut quan vi đuong hanh quan hiem tro, khong cung ung đuoc luong thao. Con Gia Cat Luong, du cung gap kho khan nhu vay, nhung van tac chien đuoc lau dai va con đanh chiem đuoc mot so lanh tho cua Nguy.
Trong cuon sach Khong Minh Gia Cat Luong Đai Truyen (thuoc the loai Tam Quoc Ngoai Truyen), tac gia la Tran Van Đuc nhan xet rang Gia Cat Luong tuy khong toi muc "xuat quy nhap than" nhu truyen thuyet dan gian mo ta, song cung co đuoc nhieu chien tich noi troi, xung đang la nha cam quan bac nhat thoi Tam Quoc, vi du nhu: binh đinh Manh Hoach chi trong thoi gian ngan, lap ke giet đuoc tuong gioi cua Nguy (Truong Cap), may lan đanh bai Tu Ma Y, khien quan Nguy hoang mang toi muc chi chon sach luoc co thu trong thanh luy chu khong dam keo ra giao chien voi quan Thuc Han (du quan Nguy đong hon), khien nhieu tuong Nguy phai cuoi mia rang: "Tuong quan Tu Ma so quan Thuc nhu so cop, chang nhe khong so thien ha cuoi che hay sao?". Đen ca khi chet roi, ong van bay ke doa đuoc Tu Ma Y phai bo chay, cho thay Tu Ma Y du đay muu meo nhung van rat kieng de kha nang bay muu tinh ke cua Gia Cat Luong.


= Long trung thanh =
Theo nhieu tac gia, trong cuoc chien diet Tao Nguy, Gia Cat Luong khong đeo đuoi danh loi, chi mot y chi đanh giac diet Nguy, phuc hung nha Han, đat su hung vong cua quoc gia len tren danh loi va vinh nhuc cua ca nhan voi tam long tha thiet. Ong tung tuyen bo rang: "Neu nhu diet đuoc nuoc Nguy, chem đau Tao Due, đua hoang thuong ve co đo Lac Duong thi đen luc đo toi cung chu vi đong lieu đuoc thang quan tan tuoc, cho du đuoc thuong muoi loai bau vat toi cung xin nhan huong chi la cuu tich".
Luc sap mat, Luu Bi dan Gia Cat Luong rang: "... neu no (Luu Thien) bat tai, hay tu thay đi!", nghia la cho phep Luong toan quyen phe Luu Thien lap ban than hoac mot nguoi con khac cua Luu Bi. Ong đa tu choi ngay, muon tron đoi la trung than nha Han.
Khi Luu Bi tu tran, Tao Phi ha lenh cho may danh si cua nuoc Nguy trao đoi y kien chinh tri voi Gia Cat Luong, bao gom Tu đo Hoa Ham, Tu khong Vuong Lang, Thuong thu Tran Quan, Thai su Hua Chi, Pho ta Gia Cat Chuong, muon Gia Cat Luong quy hang nuoc Nguy. Gia Cat Luong chang he dao đong, viet mot buc thu cong khai tra loi, bay to lap truong tan trung voi nha Han cua minh:

"Hang Vu ngay xua, đa phan lai nguyen ly chinh tri, co đuoc chinh quyen bang moi cach, boi the tuy chiem đuoc đai bo phan vung đat Hoa Ha, co đuoc thanh the cua hoang đe song cuoi cung van than bai danh liet, co the coi la tam guong soi cho hau the.
Nay Tao Nguy, chua thau to su thuc lich su, van giam len vet chan Hang Vu, phi phap đoat lay chinh quyen, tuc la cau may ma co nhat thoi, cung se ruoc hoa ve sau vay. Cac vi tien sinh la nhung ky lao cua xa hoi, lai vi Tao Nguy ma viet thu cho toi, đung nhu cuoi đoi Tay Han Tran Sung, Truong Tung lai ca tung cong lao cua Vuong Mang, tiep tay cho viec Vuong Mang thoai vi, thuc la nhung ke đau so toi loi đa pha hoai luan ly chinh tri.
...Kien tri chinh nghia, thao phat ta đao khong o so quan nhieu hay it. Tao Thao tuy nhieu muu luoc tu dan đai quan đen cuu Truong Cap o Duong Binh, van kho tranh mat Han Trung vao tay tien đe. Tin rang cai chet cua Tao Thao la su trung phat cua thien menh. Song Tao Phi dam dat khong biet tinh ngo, lam viec thoan vi xau xa ma cac ong lai thuyet ly, tuyen duong cho ong ta. Khien cho nhung luan ly chinh tri cua nhung thanh vuong truyen lai nhu vua Nghieu, vua Thuan, Van Vuong đeu hoen o, thuc khien nhung ke quan tu khong chiu noi".
Trong bai Tam Quoc dien ca cuoi tac pham, La Quan Trung co may cau ta ve quyet tam bac phat nhung khong thanh cua Gia Cat Luong:

...Ky Son tro ngon co đao,
Mot tay mong chong troi cao nghin trung.
Ngo đau van đa cung khon guong,
Nua đem go Ngu Truong sao sa...
Nha tho Đo Phu co bai tho ca ngoi long trung thanh cua Gia Cat Luong khi đen tham đen tho ong:

Bach Lac Thien cung co tho rang

Du khong thanh cong trong muc tieu cuoi cung la thong nhat Trung Nguyen, khoi phuc nha Han, nhung sau hai nghin nam, nguoi dan Tu Xuyen van con nhac đen nhung thanh tich tri quoc o đat Thuc cua ong. Nhung danh nhan nhu Đo Phu, Ly Bach, Ly Thuong An đeu sung bai ong, vien danh tuong la Nhac Phi đa lung danh "tan trung bao quoc", đeu đa đoc ky ban viet Xuat su bieu noi tieng cua Gia Cat Luong va cung bay to su ton sung vo han đoi voi tai nang va long trung thanh cua ong.
Gia Cat Luong đa viet ra Xuat su bieu gom hai bai bieu, Tien xuat su bieu (前出師表) va Hau xuat su bieu (後出師表) đe dang len Thuc Han Hau chu Luu Thien truoc khi ong than chinh dan quan đi Bac phat lan thu nhat va lan thu hai vao cac nam 225 va 226. Trong hai bai bieu nay, Gia Cat Luong đa dung nhung loi le thong thiet tu tan đay long đe bay to su tan trung cua minh voi nha Thuc Han va nhung lo lang cua ong cho su an nguy cua đat nuoc, voi hai cau noi noi tieng the hien tam nguyen cua ong: "Cuc cung tan tuy, đen chet moi thoi" Xuat su bieu sau đo đa tro nen noi tieng trong lich su Trung Quoc nhu la đai dien xuat sac cua the loai bieu va la bieu tuong cho tam long cua cac bac trung than. Nhan xet ve bai Hau xuat su bieu cua Gia Cat Luong, Ta Phuong Đac thoi Nam Tong trong tac pham Van chuong quy pham đa viet: "Đoc Xuat su bieu, ai khong khoc la bat trung, đoc Tran tinh bieu ai khong khoc la bat hieu, đoc Te thap nhi lang van ai khong khoc la bat tu".
Vi vua noi tieng nhat đoi Thanh la hoang đe Khang Hy đa noi rang: 

"Gia Cat Luong noi: Cuc cung tan tuy, đen chet moi thoi. Lam ke bay toi, duy chi co Gia Cat Luong co the đuoc nhu vay"
Nam 2007, tap chi Shukan Bunshun cua Nhat co bai nghien cuu ve quan điem cua nguoi dan Nhat Ban đoi voi 100 danh nhan noi tieng nhat the gioi. Ket qua, Gia Cat Luong la vi danh nhan đuoc nguoi dan Nhat ton sung nhat. Nguoi Nhat ton sung Gia Cat Luong, khong chi boi ong co tai nang kiet xuat, ma con vi Gia Cat Luong chinh la mot tam guong ve long trung thanh, rat phu hop voi tinh than vo si đao, truyen thong "tan trung vi Thien Hoang" cua nguoi Nhat Ban.
Con trai ong la Gia Cat Chiem va chau noi la Gia Cat Thuong ke thua y chi phuc hung Han trieu cua ong, đa chien đau toi cung va tu tran khi nha Thuc Han sap sup đo boi ke thu. Boi vay, nguoi đoi sau co cau khen rang "Gia Cat Vu hau, ba đoi trung liet". La Quan Trung co tho khen rang:

Nguoi đoi sau co tho khen gia đinh Gia Cat Luong nhu sau:


= Su liem khiet =
Tang lop quan lieu the gia o đat Thuc thoi Luu Chuong thich huong thu loi song xa hoa, khien xa hoi bang hoai đen cuc điem. Gia Cat Luong quyet tam ngan chan, ong lay minh lam guong đat ra đieu luat. Trong "Gioi tu thu", ong nhac nho con cai trong nha:

"Ta lam theo đao cua nguoi Quan tu, tu than thanh tinh, can kiem duong đuc, đam bac đe nuoi chi, tinh lang đe nghi xa. Ta hoc lay su thanh tinh, tai do hoc ma co, chang hoc chang rong tai, chang co chi thi chang thanh cong, buong tha hai cho tinh than, mao hiem kho thuan đuoc tinh".
Sau khi binh đinh đuoc phuong Nam, danh tieng cua Gia Cat Luong đat đen đinh cao. Ly Nghiem ben viet thu khuyen khich ong thu ven loi ich rieng: "Nen nhan le phong cuu Tich đoi tuoc hieu va xung vuong". Gia Cat Luong chang nhung khong nghe theo ma tra loi rat thang than rang:

"Toi voi tuc ha tuong tri đa lau ha chang hieu nhau u... Toi von la ke si que mua o phuong Đong, tien đe lam dung đuoc đat o vi tri cao sang huong loc trong, nay tru giac chua may hieu qua, biet rang chua đen đap đuoc bao nhieu, ma đuoc ton sung thai qua, cho ngoi o nhung vi tri quan trong hon thuc ho then vay!".
Gia Cat Luong tu viet bieu tau len Hau chu Luu Thien rang: "Nha cua than o Thanh Đo co tam tram goc dau, ruong xau muoi lam khoang, viec an mac cua con chau xem ra đay đu. Đen nhu than ganh vac viec o ben ngoai, cung chang co gi khac nguoi, cai an cai mac đeu trong vao cua quan, chang chut to hao cho rieng minh, ay la đe lau dai thuoc tac vay. Đen ngay than mat, trong nha chang co gam voc du thua, ben ngoai khong co đien san doi du, chinh la đe khoi phu long tin tuong cua Be ha vay". Sau nay Gia Cat Luong qua đoi, qua đung nhu loi đa noi.
Gia Cat Luong di chuc rang cu an tang cho minh o nui Đinh Quan tai tien tuyen, khong can đua ve Thanh Đo cu hanh quoc tang đe tranh lang phi pho truong. Ong cung di chuc rang nghi thuc tang le phai that đon gian, lay nui lam mo, co the dung quan tai loai thuong cung đuoc, khi liem chi can dung quan ao binh thuong, khong chon theo vat quy.
Su liem khiet cua Gia Cat Luong tao guong cho cac quan lai nuoc Thuc. Te tuong Tuong Uyen nhac voi con cai: "Thuong nhac nho trong nha nen an chay, mac ao vai tho, ra ngoai khong dung xe ngua". Te tuong Phi Vi sau nay, nha nhan khiem nhuong, nha khong tich chua cua cai, con cai mac ao vai tho an com chay, khong thich ngua xe, chang khac dan thuong. Đai tuong Khuong Duy la tong chi huy quan đoi, nha cua cung rat gian đon, "trong nha khong co thiep hau, sau san chang he nghe thay tieng đan hat". Con Đang Chi la nha ngoai giao xuat sac cung chiu anh huong phong cach cua Gia Cat Luong, ong lam quan hon 20 nam thuong phat nghiem minh, chu cap cho binh si co kho khan, sinh hoat thuong can kiem, khi ong ta mat gia canh rat thanh ban. Thanh liem nhu vay nen khong kho hieu tai sao nuoc Thuc Han mat ma nguoi dan đia phuong đen ca nghin nam sau van con hoai niem ve Gia Cat thua tuong.


= Tho phung =

Gia Cat Luong la vi quan duy nhat thoi Tam quoc đuoc tho tai Đe vuong mieu (đuoc nha Minh, nha Thanh xay dung, trong đo co tho 41 vi cong than đuoc đanh gia la tai nang va tan trung nhat qua cac trieu đai).
Sau khi Gia Cat Luong mat, toan dan Thuc Han rat đoi thuong tiec, tram ho te cung trong ngo, nguoi Nhung, Di te cung ngoai đong noi. Tinh hinh nay keo dai suot may chuc nam khong thoi. Trong bai bieu dang len vua Tan vao nam Thai Thuy thu 10 (272), Tran Tho co noi: "Le dan nghi nho, truyen tung su tich. Đen nay dan cua hai chau Luong, Ich van con truyen ke chuyen ve Luong, loi nhu con vang ben tai" Ton Tien đoi nha Đuong ghi rang: 

"Gia Cat Vu Hau đa mat 500 nam, nhan dan tu Luong Han đen nay, van ca tung su tich, lap mieu va te tu o nhieu noi, ong đa đe lai su thuong nho cua moi nguoi mai mai khac sau nhu the"
Tren đat Trung Hoa, nhan dan rat nhieu noi đa lap đen tho đe tuong nho Gia Cat Luong, trong đo noi tieng nhat la đen tho o huyen Mien, duoi chan nui Đinh Quan (noi an tang Gia Cat Luong), sau đo đen mieu Vu Hau o Thanh Đo, mieu Vu Hau o thanh Bach Đe, huyen Phung Tiet, Trung Khanh... Chi rieng vung đat Thuc xua đa co đen 40 đen tho Khong Minh, tuy nhien trong so đo đen Vu Hau o Thanh Đo van la noi tieng hon ca.
Nam 304, Ly Hung xay dung đuoc chinh quyen Thanh Han o Thanh Đo, o Thieu Thanh cua Thanh Đo đa cho xay dung "mieu Khong Minh". Nam 347, Đong Tan đai tuong quan Hoan On khi diet đuoc Thanh Han đa cho thieu huy Thieu Thanh, song mieu Khong Minh lai đuoc giu lai, cho thay nguoi đoi sau du thuoc trieu đinh nao cung rat kinh trong Gia Cat Luong. Ngoi mo cua Gia Cat Luong cho toi nay van khong bi xam pham boi hau the đeu kinh ne va nguong mo đuc hanh ca đoi cuc cung tan tuy va tai nang cua ong. Ngay toi ngoi mieu tho Khong Minh tu truoc toi nay cung chua tung bi trom cuop. Nam 1979, cac chuyen gia tu Hoc vien nong lam Bac Kinh đa xac đinh rang 22 cay tung quanh khu mo Gia Cat đa đuoc trong tu thoi Tam Quoc, chung minh rang suot 1700 nam, trai qua nhieu cuoc bien đong nhung khu mo van khong he bi xam pham. Boi vay, co rat nhieu đen tho, di tich lien quan toi Gia Cat Luong đuoc luu truyen suot 1.800 nam qua ma khong bi hau the pha huy.
Sau thoi Tam quoc it lau, o phia nam Thanh Đo, trong hau đuong Han Chieu Liet mieu (đen tho Luu Bi) co xay dung mot đien tho Gia Cat Luong. Đen đoi nha Đuong, danh tieng cua Gia Cat Luong vuot qua Luu Bi, đen tho ay đuoc goi la đen tho Vu Hau, van đuoc luu truyen đen nay, tro thanh mot noi danh thang quan trong o Thanh Đo. Ngoi đen bi chay trong thoi ky chien tranh cuoi thoi nha Minh, khi quan cua Truong Hien Trung tien vao Thanh Đo nam 1644. Sau đo đen đuoc trung tu trong nhung nam 1671 - 1672 duoi thoi hoang đe Khang Hy nha Thanh. Nam 1961, đen đuoc cong nhan la di tich trong điem cap Quoc gia cua Trung Quoc. Cac thi nhan noi tieng nhu Đo Phu, Ly Thuong An, Luc Du đa tung đen đo chiem nguong, lai con viet khong it tho ca tuong nho Gia Cat Luong. Trong đen co tam bia Gia Cat Vu Hau rat co gia tri, do nha chinh tri noi tieng đoi Đuong la Bui Đo viet ra, nha thu phap noi tieng Lieu Cong Xuoc (anh cua Lieu Cong Quyen) truc tiep viet chu. Tam bia đo đa khen Gia Cat Luong co tai khai quoc tri dan, sanh đuoc voi nhung danh than trong lich su nhu Khuong Tu Nha, Y Doan, Quan Trong, Tieu Ha.
Đen Vu Hau co dien tich hon 15.000 m2, gom 3 gian: gian ngoai tho Luu Bi, gian giua tho Khong Minh va gian cuoi tho 3 anh em Luu Bi - Quan Vu - Truong Phi. Buoc vao trong, du khach se bat gap ngay hai buc thu phap đuoc khac tren 37 phien đa, moi phien cao 63 cm, rong 58 cm, la Tien xuat su bieu va Hau xuat su bieu cua Gia Cat Luong. Buoc qua cong thu nhat co tam bang "Minh luong thien co" (nghia la "Vua sang toi hien con luu danh thien co").
Đen tho Vu Hau o thanh Bach Đe cung nhu cac đen tho o Nam Duong va Tuong Duong cung đeu rat noi tieng. O đen tho Vu Hau tai thanh Bach Đe, noi tieng nhat van la tac pham cua Đo Phu đe tang:


Gia đinh va hau due To tien: Gia Cat Phong (諸葛豐), lam quan duoi thoi Han Nguyen Đe.
Cha: Gia Cat Khue (諸葛珪), lam quan vao cuoi thoi Đong Han.
Chu: Gia Cat Huyen (諸葛玄), lam quan cho Luu Bieu va dan anh em Gia Cat Luong ve song o đat Kinh Chau.
Anh chi em:
Gia Cat Can (诸葛瑾) anh trai lam quan nha Đong Ngo.
Gia Cat Quan (诸葛均) em trai cung lam quan nha Thuc Han.
Chi gai khong ro ten cuoi Bang Lenh Minh.
Chi gai khong ro ten lam dau dong ho Khoai thi o Kinh Chau.
Gia Cat Đan em ho lam quan nha Tao Nguy.
Vo: Hoang phu nhan (黄夫人), con gai cua an si Hoang Thua Ngan (黄承彦), dung mao cuc ki xau xi, đuoc liet vao Ngu xu Trung Hoa.
Con:
Gia Cat Chiem (诸葛瞻), con trai truong, lam quan nha Thuc Han, tu tran khi giao chien voi Đang Ngai.
Gia Cat Hoai (諸葛懷), con gai ap ut, sinh nam 232, song va chet duoi thoi nha Tan (co nguon cho rang đay la nhan vat da su, khong co that)
Gia Cat Qua, con gai ut, sinh nam 232 (co nguon cho rang đay la nhan vat da su, khong co that).
Con nuoi:
Gia Cat Kieu (诸葛乔), von la con cua Gia Cat Can va đuoc Gia Cat Luong nhan nuoi, chet khi moi 24 tuoi.
Chau:
Gia Cat Thuong (诸葛尚), con trai truong cua Gia Cat Chiem, tu tran cung voi cha.
Gia Cat Phan (諸葛攀), con trai cua Kieu, chuyen ve song o Đong Ngo đe ke tuc dong doi Gia Cat Can sau khi Gia Cat Khac bi giet va tru di tam toc.
Gia Cat Kinh (諸葛京), con trai thu hai cua Chiem. Thu su Giang Chau nha Tay Tan.
Gia Cat Chat (諸葛質), con trai ut cua Chiem.
Hau due:
Gia Cat Tu Ky (諸葛梓岐), hay con goi la Marie Zhuge, nguoi mau Hong Kong, hau due đoi thu 63.
Thon Gia Cat hay thon Bat Quai o thi tran Lan Khe, tinh Triet Giang con đuoc goi la "Trung Quoc đe nhat thon", tap trung gan 6.000 nguoi đeu la hau due cua Gia Cat Luong. Thon Gia Cat do Gia Cat Đai Su, hau due đoi thu 27 cua Gia Cat Luong, lap vao cuoi đoi Tong, đau nha Nguyen (khoang nam 1300). Gia Cat Đai Su đa van dung hoc thuyet Kham du (phong thuy) vao bat quai tran đo cua ong to minh, thiet lap thon trang an theo cuu cung bat quai, truoc khi qua đoi ong con di huan con chau khong đuoc thay đoi nguyen dang, du co bi tai uong. Trai qua hon 800 nam thang tram, tong the kien truc cuu cung bat quai khong he thay đoi. Trong thon co đen tho thua tuong Gia Cat Luong, hoa vien, 3 nha bia, 18 sanh đuong, 18 gieng, 18 ao, hon 200 phong oc..., đeu la kien truc co đoi Minh - Thanh rat đoc đao. Con chau Gia Cat trong thon đoi đoi đeu theo loi giao huan cua to phu "Khong lam luong tuong, tat lam luong y" nen nhieu đoi theo nghe thuoc.


= Gia Cat day con chau =
Khong chi tai ba muu luoc, Gia Cat Luong con la danh su bac thay. Cuon sach "Gioi Tu Thu" (Thu day con) ma Gia Cat Luong đe lai truoc khi lam chung cho con trai minh đen nay van đuoc luu truyen rong rai, tro thanh mot tai lieu kinh đien chua đung nhung triet ly song, nhung đao ly nhan sinh cuoc đoi vo gia. Gioi Tu Thu gom 2 buc thu, moi buc chua qua 90 chu nhung lai bao ham nhung loi ran day sau sac. Trong đo, co tam chu cuc ky tam đac đuoc ong đac biet nhan manh voi Gia Cat Chiem, khi đo moi 8 tuoi: "Đam bac minh chi, ninh tinh chi vien (Song đam bac đe sang to chi lon, yen tinh đe chi huong cao xa)". Tuc la pham hanh cua nguoi đuc tai toan ven la dua vao noi tam an tinh, tinh luc tap trung đe tu duong than va tam; la dua vao tac phong gian di đe boi duong đao đuc.
Ben canh đo, Gia Cat Luong cung viet rang: "Hoc tap can phai chuyen tam y chi, đe phat trien tai nang thi can phai hoc tap khac kho. Khong no luc hoc tap, thi khong the phat trien tai tri; khong xac đinh ro chi huong thi khong the thanh cong trong hoc tap". Trong qua trinh hoc tap, y chi quyet tam, su kien tri, no luc la nhung yeu to rat quan trong đe đat đuoc su hoc, vay nen cha me can tao cho tre em su hung thu voi hoc tap, tim toi va ren luyen tinh kien tri ngay tu nhung ngay đau toi truong.
Tuoi tre se troi đi rat nhanh, suc luc va tinh than cua con nguoi cung suy yeu dan theo tuoi tac, nhan luc con tre phai tu minh theo đuoi thanh cong, nam bat co hoi. Gia Cat luong can dan con minh: "Tuoi tac troi qua, y chi hao mon theo nam thang, thi cuoi cung se nhu cay kho la ua ma thoi, khong co ich gi cho xa hoi. Đen luc đo ngoi trong goc nha đau buon than tho co ich gi đau?"
"Gioi tu thu" Gia Cat Luong gui con trai Gia Cat Chiem:

Buc thu "Gioi ngoai sanh thu" gui chau trai:

Sau nay, con chau cua Gia Cat Luong đeu coi nhe danh loi, mot long tan trung bao quoc, vi quoc gia xa tac ma cong hien cuoc đoi. Gia đinh ong đuoc ton xung la "Trung nghia truyen gia the vo song", cung chinh la nho su ran day con chau cua Gia Cat Luong.
Mao Ton Cuong trong Thanh than ngoai thu co loi khen ngoi:

Vu Hau (Gia Cat Luong) co con trung dung, lai them co chau trung liet. Đoi cho nhu vay la Vu Hau khong chet. Tien chua (Chieu Liet Đe Luu Bi) tuy khong co con anh hung, nhung co chau (Bac Đia vuong Luu Kham) khang khai, chau thay cho con, đoi cung cho la Tien chua khong chet... Xem tran đanh Mien Truc, vi chu trung ma Chiem, Thuong lieu chet tai tran tien, ta moi ro cai hay trong gia giao nha Vu Hau... Oi! Nha Thuc Han mat roi, nhung ta van thay ro ro co sinh khi hon cac trieu đai khac.


Tac pham, cau noi noi tieng = Tac pham =
Am phu kinh
Binh phap
Ma tien khoa
Tho van:
Bai van ghi tai mieu Hoang Lang
Ngam luong phu
Bo cau trang
Bai tan tren bia Tu Ma Quy Chu
Thu gui: Ngo Chu, gui anh Tu Du (Gia Cat Can), gui Luc Ton, gui Truong Due, gui Truong Lo.
Khuyen ran chau ngoai
Khuyen con (2 bai)
Xuat su bieu


= Cau noi noi tieng =
Trong Xuat su bieu:

Trong tau chuong trinh len Han Hau chu Luu Thien:

Trong "Thu khuyen con":


Cac phat minh ky thuat Gia Cat Luong đuoc cho la nguoi phat minh ra man thau, khinh khi cau va mot thiet bi giao thong van tai tu đong ky bi nhung hieu qua đuoc goi la "trau go ngua may" (Moc Nguu Luu Ma), đuoc cho la mot phien ban cua xe cut kit.
Mot phien ban so khai cua khinh khi cau đuoc su dung đe truyen tin hieu quan su, đuoc goi la đen long Khong Minh, đuoc mang ten ong. No đuoc cho la phat minh boi Gia Cat Luong khi ong bi bao vay boi Tu Ma Y.. Tuy vay theo nha su gia khoa hoc Joseph Needham, nguoi Trung Quoc đa su dung nhung qua cau khi co nho đe truyen tin hieu tu thoi ky Chien Quoc đau the ky thu 3 truoc Cong Nguyen 
Ong đuoc cho la đa phat minh ra loai no co the ban lien tuc nhieu mui ten va đuoc goi la "No Gia Cat" Thuc ra loai no ban tu đong đa xuat hien trong thoi ky Chien Quoc (mac du co tranh luan rang no thoi Chien Quoc la ban tu đong hay chi đon gian la gan nhieu chiec no len mot gia go đe ban cung mot luc). Tuy nhien, phien ban cua Gia Cat Luong đa đuoc ong cai tien đe co the ban xa hon, manh hon va nhanh hon phien ban truoc đo. Nam 1964, o vung cong xa Thai Binh thuoc Ti huyen gan Thanh Đo đa khai quat đuoc no bang đong đuoc che tao vao ngay 30 thang 2 nam Canh Dieu thu tu thoi hau chu Luu Thien, tuc la sau 27 nam Gia Cat Luong tu tran, thuoc loai no lien chau ma Gia Cat Luong đa cai tien. Khi keo day phai dung chan đap vao lay, khi keo thi lay no se tu ha xuong đe nap mui ten, do co bo phan lay chuan nen rat trung đich. Sach "Nguy thi Xuan Thu" co ghi: "Gia Cat Luong dung no lien chau đe tap kich giet đuoc danh tuong Truong Cap, goi no ay la "nguyen nhung", lay sat lam ten, moi mui ten dai tam tac, moi no ban ra muoi ten, thuc la mot vu khi sat thuong manh liet".
Ngua go trau may đuoc Gia Cat Luong nghi ra khi Bac phat Tao Nguy. Thoi điem đo la mua mua khien cho viec van chuyen luong thuc kha kho khan. Do đo, Khong Minh ben sang tao ra ngua go trau may đe giai quyet viec van chuyen. Tuy nhien, su sach khong ghi ro hinh dang, co che van hanh cua loai may nay. Cac nha su hoc ngay nay suy đoan đay co the la mot loai xe cut kit cai tien, co phan banh xe va khung truyen đong đuoc thiet ke đe de di chuyen tren đuong go ghe (gan giong nhu xe đap tho ngay nay). Su sach con mo ta trau go ngua may co the tu di chuyen mot quang đuong, co the Gia Cat Luong đa phat minh ra bo phan len day cot đe xe tu di chuyen.
Trong bay binh bo tran, Gia Cat Luong đa sang tao ra Bat tran đo bien hoa khon luong. Hinh the cua tran nay dua tren nguyen ly Bat quai voi 8 cua. Bat tran đo co the bien hoa khon luong, lam quan đich roi loan đoi hinh va mat phuong huong. Ngoai ra, o ben trong Bat tran đo con co the bo tri cac loai vat lieu đac biet nhu go, đa, ham hao, xe luong thuc đe tao chuong ngai vat, ngan can ky binh đich tan cong, trong khi cac đoi bo binh khi tan khi hop rat linh hoat đe bao vay, tan cong đich. Tran đo nay chuyen dung đe khac che cac đoi quan ky binh cua đich.
Tran Tho trong Tam quoc chi đanh gia:

"Gia Cat Luong thuong hay tu lu hao ton boi no lien chau, trau go ngua may, đeu la nhung y nghi ky la; suy dien binh phap lam ra bat tran đo, that la huyen bi vay".


Hinh tuong trong van hoc Nhan vat Khong Minh Gia Cat Luong trong tieu thuyet đuoc hu cau co tai nhu than thanh, co the bam que đoan truoc tuong lai, ho mua goi gio, dung loi noi hoac thu tu đe khich chet hang loat nhan vat khac nhu Chu Du, Vuong Lang, Tao Chan...
Theo nha nghien cuu nguoi Trung Quoc Dich Trung Thien (tac gia sach "Pham Tam Quoc"), Gia Cat Luong trong lich su co vai tro giong Tieu Ha hon la Truong Luong, Han Tin (nghia la ong chuyen tri quoc an dan chu it khi tu minh ra tran, sau nay nha Thuc Han mat đi nhieu tru cot thi Gia Cat Luong moi phai lo ca viec quan), nhung trong tieu thuyet Tam quoc dien nghia thi nhiem vu cua nhan vat nay bang ca ba vi Tieu Ha, Truong Luong, Han Tin (Han so Tam Kiet) gop lai.
Tuy ca ngoi Gia Cat Luong, nhung tac gia La Quan Trung van tuan theo ket cuc lich su la Gia Cat Luong đa qua đoi khi cam quan Bac phat, khong the giup nha Thuc Han thong nhat giang son. Cac thong tin duoi đay đuoc lay trong tieu thuyet cua La Quan Trung, mot so tinh tiet khong phai thuc te lich su.


= Ba luot đen tan leu tranh =
Nhan vat Gia Cat Luong la an si o Long Trung. Tu Ma Huy va Tu Thu tien cu ong voi Luu Bi. Thoi đo bac danh si Kinh Chau lan truyen mot cau: "Ngoa Long, Phung So ai co đuoc mot trong hai nguoi ay se co thien ha!". Theo Thuy Kinh tien sinh thi:"Tai cua Gia Cat Luong phai đuoc vi voi La Vong lam nen co nghiep 800 nam cua nha Chu va Truong Luong lam nen co nghiep 400 nam cua nha Han.
Tu Thu, mot nhan vat co muu luoc, truoc khi chia tay Luu Bi vi trung ke cua Tao Thao đa tien cu Gia Cat Luong cho Luu Bi. Luu Bi co hoi tai nang cua Khong Minh so voi ngai thi the nao, Tu Thu co noi: "Toi so voi Khong Minh nhu ngua so voi Ky lan, nhu qua so voi Phuong hoang, chua cong co Khong Minh nhu Van vuong co La Vong, nhu Han vuong đuoc Truong Luong"
Sau khi Tu Thu đen voi Tao Thao, Luu Bi tim đen Long Trung đe thinh cau ong ra giup nhung hai lan đau khong gap mai đen lan thu ba moi gap đuoc nen moi co cau "Luu Bi tam co thao lu cau hien". Luu Bi đuoc Luong noi ke sach đinh quoc an bang vo cung kinh phuc, muon moi Gia Cat Luong xuong nui muu tinh đai su. Gia Cat Luong thay Luu Bi that long cau xin nen ong chap nhan lam quan su cho Luu Bi. Nam đo Gia Cat Luong moi co 27 tuoi chinh thuc buoc vao vu đai chinh tri. Su kien "ba lan đen moi" co thuc su dien ra hay chi la loi bieu cam cua Gia Cat Luong con nhieu tranh cai. Tam quoc dien nghia co bai tho noi ve su kien nay:


= Go Bac Vong quan su bat đau dung binh =

Sau khi nhan vat Gia Cat Luong lam quan su cho Luu Bi đa gop nhieu cong suc xay dung binh ma tai Tan Da. Tao Thao nghe tin, đieu tuong đi đanh Tan Da.
Luu Bi giao quyen đieu binh cho nhan vat Khong Minh. Khong Minh cho quan mai phuc chuan bi moi thu đe tieu diet quan Tao tai Bac Vong. Ong cho Trieu Tu Long va Luu Bi du đich. Ha Hau Đon gan toi đoi Bac Vong thi thay Luu Bi ra đanh roi rut lui vao thung lung, cho rang du co mai phuc it nen thuc quan tien vao Bac Vong. Quan Tao tien vao rung ten lua ban xuong mit mu, cay coi hai ben đuong chay to, quan Tao hoang loan dam đap len nhau ma chay, luong thuc toan bo bi chay. Toan bo Tao quan bi tieu diet, tuong Ha Hau Đon chay thoat. Tu đo uy tin cua Khong Minh lai cang đuoc ne trong.
Tam Quoc dien nghia co bai tho khen Khong Minh rang:

Bac Vong dung muu đanh hoa cong
Cuoi cuoi noi noi van ung dung
Tao quan nghe tieng hon bay bong
Roi khoi leu tranh đe nhat cong.
Su viec nay la hu cau cua nha van đe ca ngoi nhan vat Gia Cat Luong, thuc te Luu Bi tu đanh tran Bac Vong truoc khi co Gia Cat.


= Hoa thieu Tan Da =

Sau tran đoi Bac Vong, Tao Thao dan đai quan đen Kinh Chau. Luu Tong va me la Sai thi dang Kinh Chau cho Tao Thao. Tao Thao chiem đuoc Kinh Chau, đem quan đen Tan Da truy kich Luu Bi.
Nhan vat Khong Minh ben lap ke mai phuc quan Tao: sai nhan vat Quan Vu dan 1000 binh đi mai phuc phia bo song Bach Ha, quan linh moi nguoi mang san mot bao cat đoi khi nghe tieng ngua hi thi ngan nuoc song xa nuoc cho nuoc cuon chay xuong. Ong lai sai Truong Phi mai phuc o Bac Lang va dan thay quan Tao bang qua thi xong ra ma đanh. Cuoi cung ong sai Trieu Van chia quan ba mat Đong, Tay, Nam, chua phia Bac cho quan Tao chay, thay co hieu lua thi xong ra mat Bac ma đanh đong thoi lenh cho quan linh mang đo dan lua đe san trong nha dan sau khi moi nguoi đa chay đen Phan Thanh.
Sau đo, quan Tao do cac nhan vat Tao Nhan, Tao Hong, Hua Chu keo đen. Hua Chu dan quan vao rung gap Luu Bi, Khong Minh, đinh len bat nhung bi go, đa can lai. Con Tao Nhan, Tao Hong tien vao thanh Tan Da bo trong. Luc ay quan Tao tat ca đeu moi met nen nau com an đe nghi ngoi. Đem đo, quan Luu Bi tan cong. Tao Nhan that kinh chay ra thi thay ca vung lua chay ngut troi. Tao Nhan, Tao Hong đang tim đuong thoat than thi gap quan cua Trieu Van ua ra đanh giet. Quan Tao chay mot luc nua lai co con song chan truoc mat, nhung nuoc can nen quan Tao khong lo nua, dan quan qua song. Quan Vu phuc o me tren, ben cho quan xa nuoc xuong, nuoc chay xuong nhu thac vo bo cuon troi quan Tao vo so. Tao Nhan, Tao Hong dan tan binh tron chay, bong đau gap Truong Phi, may nho co Hua Chu đen cuu. Sau đo Luu Bi, Khong Minh va cac tuong thang toi Phan Thanh.
Tam Quoc dien nghia co bai tho than rang:

Gian hung Tao Thao giu Trung Nguyen
Thang chin sang nam đanh Han Xuyen
Phong Ba ra oai huyen Tan Da
Chuc Dung bay xuong Diem Ma Thien.
Su kien nay la hu cau cua nha van. Tran Tan Da hoan toan khong co that.


= Tran Xich Bich =


 Khua luoi be bon nho  Nhan vat Khong Minh chu truong lien Ton chong Tao, đa theo Lo Tuc đi su Đong Ngo nham xuc tien viec ket minh. Tuy nhien nhom quan van ben Ngo chu truong hang Tao, tung nguoi đeu đung ra đat cau hoi nham lam kho Khong Minh. Khong Minh dua vao ba tac luoi đanh gay bon nho Đong Ngo, sau đo dung ke khich Ton Quyen va Chu Du cung lien minh voi Luu Bi chong lai Tao Thao. Nhan vat Lo Tuc đuoc mieu ta la rat ngay ngo.
Viec nhan vat Gia Cat Luong su dung bai phu Đong Tuoc đai đe kich đong Chu Du đanh Tao Thao trong Tam quoc dien nghia hoan toan la hu cau. Tran Xich Bich dien ra nam 207, Đong Tuoc đai (銅雀臺) đuoc xay dung vao mua đong nam 210 gan 3 nam sau khi ket thuc Tran Xich Bich. Bai Đong Tuoc đai phu cua Tao Thuc lai đuoc viet vao nam 212, hai nam sau khi cong trinh hoan thanh. Nhu vay Gia Cat Luong khong the biet đuoc bai phu viet sau đo 5 nam. Ben canh đo, bai tho trong Tam quoc dien nghia co chua đung them 7 dong khong co trong ban goc cua Tao Thuc đuoc ghi lai trong Tam quoc chi.


 Thuyen co muon ten  Theo Tam Quoc Dien Nghia cua La Quan Trung Trong tran Xich Bich, nhan vat Khong Minh đen Giang Đong giup đo đai đo đoc cua Đong Ngo la Chu Du chong Tao Thao. Nhan vat Chu Du tu lau biet Khong Minh la "thien ha ky tai", đe nguoi nhu vay song ve sau se la hoa cho Đong Ngo nen muon tim cach hai ong. Đau tien Chu Du sai Khong Minh dan quan đi cuop trai Tao Thao nhung ong đa kheo leo tu choi. Sau đo, Chu Du đe nghi Khong Minh trong 10 ngay lam 10 van mui ten nhung co tinh dan tho ten lam cham nham ket toi Khong Minh. Nhung Khong Minh hen trong 3 ngay se lam xong. Chu Du mung qua bao Khong Minh viet to quan lenh. Khong Minh ben đen tim muu si Lo Tuc cua Đong Ngo muon 20 chiec thuyen, moi chiec co chung ba muoi quan si, tren thuyen dung vai xanh lam man che xung quanh, lai bo co voi rom cho nhieu. Lo Tuc nhan loi, 2 ngay đau Khong Minh khong lam gi ca. Đen ngay thu ba, vao đau canh tu, Khong Minh bong bi mat cho moi Lo Tuc len thuyen uong ruou roi lai sai nguoi lay day chac dai, buoc hai muoi chiec thuyen lien lai voi nhau, roi bao quan nham bo phia Bac thang toi.
Hom ay, suong mu rat nhieu. Đen đau canh nam, Khong Minh tien sat đen thuy trai cua Tao Thao, Khong Minh sai thuy thu dan ngang đoan thuyen ra roi đanh trong, ho reo am i. 2 tuong Sai Mao va Truong Doan thay suong mu day đac so co phuc binh nen ha lenh cho quan si ban ten ra loan xa. Đoi đen gan sang, Khong Minh dan quan tro ve, 20 chiec thuyen cam đay ten cua quan Tao, tinh ra hon 10 van. Chu Du trong thay vo cung kinh hai, tu thay tai kem Khong Minh rat nhieu. Lo Tuc hoi: "Tien sinh thuc la than thanh. Lam sao lai biet đem nay co suong mu lon the?" Khong Minh noi: "Lam tuong ma khong biet thien van, khong tuong đia ly, khong biet đuoc thuat phap, khong hieu đuoc am duong, khong tinh tran đo, khong gioi binh the, đo la tuong xoang. Tu ba hom truoc, ta đa tinh biet hom nay co suong mu lon, nen moi dam nhan thoi han ba hom. Cong Can han cho ta muoi ngay, ma thuyen tho, đo dung khong co gi đu, chuc đem mot toi loi nho đe hai ta; nhung so menh ta đa co troi đinh, hai lam sao noi!"
Tam Quoc dien nghia co bai tho khen Khong Minh rang:

Suong mu mo mit khap Truong Giang
Gan xa khong ro nuoc menh mang
Ten ban nhu mua thuyen khong nung
Khong Minh tai tri vuot Chu Lang
Thuyen co muon ten tro thanh đien tich noi tieng. Nhan vat Khong Minh chi mot lan dung meo ma khien hai nhan vat tai tri la Chu Du, Tao Thao đeu mac lom. Ong bon cot truoc muu ke cua Chu Du đang tim cach ham hai minh, lai choc gheo đai quan Tao Thao đang lam le tien xuong Giang Nam, truoc sau đeu to ro phong thai ung dung tu tai vo cung.
Thuc ra, tinh tiet nay la hoan toan hu cau va khong xay ra ngoai đoi thuc. Trong Tam quoc chi cua Tran Tho cung hoan toan khong đe cap gi toi "Thuyen co muon ten". Thuc te La Quan Trung chi sang tao ra no tu mot tinh tiet co that trong tran Nhu Tu nam 213, khi Ton Quyen bi mat do tham trai đong quan cua Tao Thao tren mot con thuyen. Tao Thao ra lenh cho cac cung thu cua minh ban ten vao thuyen cua Ton Quyen. Nhung mui ten đa bi mac ket vao mot ben cua con thuyen va khien cho con thuyen co nguy co bi lat. Ton Quyen ra lenh lai con thuyen theo huong nguoc voi ben con thuyen bi ban. Cuoi cung con thuyen cung giu đuoc thang bang va Ton Quyen quay tro lai trai cua minh . Chuyen tuong tu cung xay ra thoi Đuong khi Truong Tuan dep loan An Loc Son, vao ban đem ben nguoi co tha xuong tuong thanh, lay đuoc 10 van mui ten cua Lenh Ho Trieu.


 Muon Gio Đong  Nhan vat Chu Du muon đanh hoa cong nhung mua đong chi co gio tay bac thoi nguoc ve phia quan Ngo ma khong co gio đong nam thoi ve phia quan Tao nen lo lang thanh benh. Nhan vat Khong Minh va Lo Tuc đen tham, noi benh cua Chu Du la tam benh, lai viet phuong thuoc cho Chu Du la mot bai tho:

Muon pha Tao cong
Phai dung hoa cong
Moi thu đu ca
Chi thieu gio đong.
Nhan vat Chu Du xem xong phuc nhan vat Khong Minh lam, moi hoi rang the nao moi co gio đong. Khong Minh xin đi cau gio đong cho Chu Du noi lua đot trai Tao. Khong Minh bao Chu Du hay truyen xay ngay mot đai that tinh o chan nui Nam Binh, ong se cau gio Đong luon ba ngay ba đem đe giup Chu Du. Lap tuc Chu Du sai cat đai nhu loi Khong Minh dan. Khong Minh len đan thap nhang, lam phep cau ba lan, van chua co gio. Đen canh hai, gio Đong nam thoi toi rat manh, quan Ngo nhan co hoi đo cham lua phong hoa đot sach chien thuyen quan Tao. Khi gio đong toi, Chu Du vua vui mung vi sap đanh thang quan Tao, vua kinh so vi tai nang "sai khien ca quy than" cua Khong Minh. Chu Du lap tuc ra lenh cho thuoc cap toi đai that tinh đe giet Khong Minh, nhung khi toi noi thi ong đa len thuyen đi mat. Thi ra Khong Minh đa đoan truoc khi gio đong toi, Chu Du se ra lenh giet minh nen ong đa bi mat gui thu, dan do Luu Bi cu nguoi toi đon ong vao đung đem hom đo.
Nho "gio Đong nam cua Khong Minh" ma quan Ngo đai thang quan Nguy, Chu Du khong bi noi nhuc mat nuoc, mat vo nen ve sau thi si đoi Đuong Đo Muc co mot bai tho rang:

Duoi cat guom chim, sat chua tieu
Rua mai nhan biet viec tien trieu.
Gio Đong neu chang vi Cong Can
Đong Tuoc đem xuan khoa Nhi Kieu.
Viec lap đai cau gio Đong Nam, Gia Cat Luong co phep than thong ho mua goi gio đeu la hu cau cua nha van.


= Muu đoat Tuong Duong, 3 lan choc tuc Chu Du =

Nhan vat Khong Minh thua co chiem ca Giang Lang, Tuong Duong tu tay Tao Nhan, nang tay tren cua Chu Du khien Chu Du phat uat tho mau. Sau 3 lan bi choc tuc, nhan vat Chu Du keu len "Troi sinh Du sao con sinh Luong" roi chet.
Nhung su kien nay đeu la hu cau cua nha van. Chu Du chiem đuoc Giang Lang nam 209, con Tao Nhan van giu thanh Tuong Duong (thoi Tam Quoc, Nguy chua tung mat noi nay). Chu Du bi om ma chet, cau noi tren cung la loi le cua nha van La Quan Trung.


= Dung ke bat Truong Nhiem =

Sau khi Bang Thong mat, Luu Bi goi Khong Minh vao Tay Xuyen đe đanh chiem Ich Chau. Khong Minh giao Kinh Chau lai cho Quan Vu roi cung Truong Phi, Trieu Van vao Tay Xuyen. Khong Minh muon chiem Lac Thanh nhung co Truong Nhiem la nguoi đa giet Bang Thong đang tran giu. Ong xem xet đia hinh roi sai Nguy Dien đem quan phuc o phia đong cau Kim Nhan, Hoang Trung dan quan phuc phia huu, Truong Phi phuc san quan o nui con Trieu Van thi cho Truong Nhiem chay qua cau Kim Nhan thi chat gay ngay cau ay. Phan cong xong, Khong Minh đich than đi du đich. Truong Nhiem dan Trac Ung ra tran, gap Khong Minh lien dan quan ra đanh, Khong Minh bo xe len ngua chay qua cau. Truong Nhiem đuoi theo mot quang thi gap Huyen Đuc va Nghiem Nhan đo ra chan đanh. Nhiem toan quay ve thi cau đa bi chat gay. Nhin bo phia Bac thi Trieu Van chan, lien chay vao đuong nho thi gap quan phuc cua Nguy Dien, Hoang Trung. Truong Nhiem chi con vai chuc ky binh theo sau chay voi vao đuong nui thi Truong Phi xong ra bat song. Truong Nhiem khong chiu hang nen Khong Minh sai đem ra chem.
Đay la hu cau cua nha van. Tren thuc te Luu Bi tu chiem Lac Thanh bat Truong Nhiem, khong lien quan gi đen Gia Cat Luong.


= Thach tran o Di Lang =

Luu Bi đem binh phat Ngo đe bao thu cho 2 huynh đe ket nghia Quan Vu, Truong Phi, ket qua bi Đai đo đoc Luc Ton dung hoa cong đanh bai.
Khi nhan vat Luc Ton ham truy kich thi gap phai thach tran do Khong Minh bay o ben Ngu Phuc, Ton cho rang đay chi la tro lua nen xong vao tran, cuoi cung bi mac ket. Đang luc kinh hai, Ton gap đuoc bo vo Khong Minh la Hoang Thua Ngan, va đuoc đua ra khoi thach tran. Luc Ton het suc kinh phuc tai nang cua nhan vat Khong Minh, ben ha lenh rut quan ve. Mot thoi gian sau tran Di Lang, Khong Minh noi lai lien minh Thuc-Ngo đe cung nhau chong Tao Nguy.
Đay chi la hu cau cua nha van vua đe ton vinh nhan vat Gia Cat Luong. Thuc chat Luc Ton cung rut quan ngay khi thay Luu Bi đa ve đat Thuc, đe kip đoi pho voi Tao Phi đang rinh rap o phia bac.


= Pho ta au chua đay lui 5 đao quan =
Sau that bai Di Lang, Luu Bi lui ve thanh Bach Đe, suc khoe ngay mot kem. Ben goi Khong Minh tu Thanh Đo toi đe dan do hau su. Luu Bi nam tren giuong cam tay Khong Minh: "Tai thua tuong gap 10 Tao Phi tat yen đinh nha nuoc, lam nen nghiep to. Đoi voi con tram, neu co the giup thi giup con khong thi nguoi nen lam chu Thanh Đo". Khong Minh nghe xong giat minh, phuc lay xuong đat ma the "than xin doc het suc khuyen ma pho ta thai tu, cuc cung tan tuy đen chet moi thoi".
Hau chu Luu Thien len ke vi khi moi 15 tuoi, moi chuyen lon nho trong trieu do Thua tuong Gia Cat Luong giai quyet. Nguy đe Tao Phi thua co nuoc Thuc suy yeu muon xuat binh chinh phat, lien theo ke cua Tu Ma Y khoi 50 van đai quan, chia lam 5 đao đanh Thuc. Hau chu lien trieu tap quan than thuong nghi ke sach, nhung Khong Minh cao benh khong ra khoi phu. Hau chu lo lang ngu gia đen tham hoi, thi bat gap Khong Minh đang ngoi xem ca. Hau chu trach Khong Minh khong quan viec quan, tron trong phu xem ca. Khong Minh moi Hau chu vao trong nha, mo ban đo va phan tich phuong an đay lui 5 đao binh mot cach binh than: "Ma Sieu von goc tich Tay Luong, trong mat nguoi Khuong thi Ma Sieu la Than Oai tuong quan, nay phai Sieu ra tran thu ai Tay Binh, dung 4 đao quan thay phien chan đanh quan Khuong. Ly Nghiem va Manh Đat rat than, tung ket nghia song chet co nhau, đe Ly Nghiem viet thu cho Manh Đat, tat Đat gia om khong chien. Man Vuong Mach Hoach co khoe nhung kem khon, lenh cho Nguy Dien dung 2 đao quan lam nghi binh, cam that nhieu quan ky trong rung, quan Nam Man thay nghi binh tat se khong dam tien. Trieu Van ra tran thu ai Duong Binh chong Tao Chan, noi nay hiem tro de thu kho cong, chi can kien thu khong đanh thi Tao Chan se can luong va rut lui. Quan Hung va Truong Bao moi nguoi dan 3 van binh đong o cac noi hiem yeu, đe tiep ung cho cac mat. Phia Đong Ngo thi Ton Quyen con han viec Tao Phi xam pham truoc kia, nen se khong nghe lenh ma ngoi nhin thang bai. Neu 4 đao quan thang thi quan Ngo moi tien, con 4 đao quan that bai thi se khong manh đong, chi can phai su gia đen phan tich loi hai đe giua chac mat nay."


= Sau lan ra Ky Son =
Sau khi thu phuc Manh Hoach, Gia Cat Luong chinh đon binh ma, nhan Tao Phi vua mat đem đai quan bac phat, ong co tau voi Hau chu Luu Thien: "Du biet đanh Tao la lay yeu đanh manh, nhung nhat quyet phai phat Nguy, ta khong phat nguoi at nguoi se phat ta, nay xin Hoang thuong cho than đong quan o Han Trung, tu tren cao nhin xuong nhu ho san Lac Duong.".
Sau đo, trong 6 lan Bac phat ma sau nay cac su gia goi la Luc xuat Ky Son, ong đeu đem đai quan đanh ra Ky Son vi cho rang noi đay chinh la đat dung vo,ong noi:" Ky Son la đau xu Truong An, keo quan vao cac quan Lung Tay tat ca phai qua đuong ay, va lai, me truoc sat song Vi, me sau dua vao hang Ta Coc, ra ben no vao ben kia, co the dung đuoc ke mai phuc. Đo la đat dung vo, cho nen truoc het ta muon dung đuoc cho đia loi ay.",co the cong pha Truong An va Lac Duong, binh đinh đuoc Trung nguyen, nhung tiec la vi nhieu ly do chua the thanh cong.
Viec Gia Cat Luong "6 lan đem quan ra Ky Son" chi la su phong đai cua nha van La Quan Trung. Thuc te Gia Cat Luong chi co 5 lan đem quan đanh Nguy, trong đo ong cung chi đem quan ra Ky Son lan thu nhat va lan thu tu .


= Khong thanh ke =

Sau khi Ma Toc đe mat Nhai Đinh, Gia Cat Luong ve Tay thanh, trong thanh khoang 2000 quan van, cung Quan Hung vao 500 linh ki ma. Tu Ma Y mang 15 van đai quan đuoi đen noi, ong khong nhung khong trien khai quan đoi pho ma con mo cong thanh, co y moi quan quan Tu Ma Y vao thanh. Con minh thi ngoi tren thanh, gay đan rat binh than. Tu Ma Y đen noi, thay vay lien sinh nghi, khong dam tien vao thanh vi so trong thanh co bay. Tu Ma Y nghe tieng đan cua Gia Cat Luong, thay đuoc su binh than trong con nguoi ong, cang them lo so va quyet đinh rut lui. Sau đo Quan Hung cung 500 linh phuc kich ho reo lam cho Tu Ma Y so co nghi binh nen bo chay. Sau nay khi biet đuoc trong thanh chi co vai tram binh si gia yeu, ma mot minh Gia Cat Luong co the đay lui đuoc đai quan cua minh, Tu Ma Y rat kham phuc va cho rang minh con kem tai ong rat nhieu.
Tam Quoc dien nghia co bai tho khen Khong Minh rang:

Gay đan ba tac thang quan hung
Gia Cat Tay thanh đuoi giac hung
Hon chuc van quan lo thao chay
Tho dan chi điem o noi cung.
Tren thuc te thi giua Gia Cat Luong va Tu Ma Y khong xay ra vu viec nay ma chi la hu cau cua La Quan Trung. "Khong thanh ke" thuc su trong lich su xay ra tai chien tranh Luu Tong-Bac Nguy thoi Nam Bac trieu. Khi quan Nguy đuoi theo quan Tong đen Lich Thanh, Thai thu Te Nam cua Luu Tong la Tieu Thua Chi chi co vai tram quan, lieu chung khong the chong lai đai quan Nguy, ben ap dung "khong thanh ke", cho mo toang cong thanh. Quan Bac Nguy so co phuc binh khong dam vao thanh.
Theo bo su Tam quoc chi, Gia Cat Luong đung la đa co lan ngoi truoc doanh trai quan Nguy roi ung dung choi co, xung quanh khong co binh sy ho ve ma chi co may tieu đong phuc vu, nhung quan Nguy so phuc binh nen khong dam ra đanh (khong phai la Gia Cat Luong ngoi trong thanh gay đan khi quan Nguy toi tan cong). Nhu vay thi đo la "Khong tran ke" chu khong phai la "Khong thanh ke".


= Trau go ngua may =
Khong Minh nhieu lan ra Ky Son, hay bi khon đon vi het luong, ong quyet đinh chon hang Ho Lo o truoc nui, me tay song Vi lam noi bi mat, lai ken nghin tay tho gioi đe che ra trau go, ngua may lam may tai luong. Trau go ngua may treo đeo loi suoi khong khac chi trau ngua that, van luong tu Kiem Cac ra Ky Son cho quan an. Khong Minh sau đo co y đe Tu Ma Y biet đuoc, lai tha cho Tu Ma Y bat đuoc mot so trau go ngua may. Trong Đat bat chuoc che tao dua tren mau cua Khong Minh, sau đo cho trau go ngua may moi tao đi van luong. Khong Minh het luong, ben tim ke phuc kich đuoi quan tai luong cua Nguy đi, sau đo ha lenh cho quan si van cai chot duoi mieng trau go ngua may, lam chung khong đi đuoc nua, sau đo lui quan. Quan Nguy đuoi đen nhung khong sao bat trau ngua đi đuoc nua, Khong Minh nhan luc nay xua quan ra đanh, quan Nguy thua chay. Khong Minh sai nguoi van lai cai chot, trau ngua lai hoat đong tro lai, Khong Minh đem theo trau go ngua may cho luong cua quan Nguy ve trai.
Tam Quoc dien nghia co bai tho khen Khong Minh rang:

Nui Kiem gap ghenh xua ngua chay
Hang Ta quanh quat loi trau đi
Đoi sau neu biet dung muu ay
Tai van nao ai kho nhoc gi.


= Vay khon cha con Tu Ma Y =

Gia Cat Luong luc xuat Ky Son, sau nhieu lan đanh nuoc Nguy khong thanh vi co Tu Ma Y đoi tran, biet rang muon phat Nguy, đinh Trung Nguyen phai tru nguoi nay, nen quyet tam giet Tu Ma Y. Cuoi cung ong dung ke lua cho hang binh noi voi Tu Ma Y rang toan bo luong thuc cua quan Thuc đeu cat giu tai Thuong Phuong coc. Tu Ma Y cho linh tham do thi thay co ve đung, ben dan hai con mang quan toi. Cha con Tu Ma Y vua vao hang thi quan Thuc nem rom ra, cui lua chan bit hai đau. Gia Cat Luong lien cho quan phong hoa nham thieu chet cha con Tu Ma Y. Nhung trong luc Tu Ma Y tuyet vong cho chet thi Ky Son 9 thang khong co mua bong đo mua lon, tran mua đa cuu cha con Tu Ma Y va dap tat het ngon lua, cha con Tu Ma Y chay thoat khoi Thuong Phuong coc. Gia Cat Luong đau đon thot len "Muu su tai nhan, thanh su tai thien", tu đo ma cau noi nay tro nen noi tieng.
Gia Cat Luong buon rau, biet rang khi so nha Han đa tan, troi khong giup ong ma giup Tu Ma Y, mot minh ong kho ma xoay chuyen can khon, nghich lai y troi, lai them ngay đem lao luc ma sinh benh.
Tam Quoc dien nghia co bai tho than rang:

Cua hang gio cat voi may bay
Mua xoi may đen keo lai đay
Vu hau ke dieu vi thanh đat
Tan trieu sao chiem nui song nay?
Đay la su kien hu cau, hoan toan khong co that. Thuc te trong lan Bac phat nay, Tu Ma Y luon an binh bat đong, co thu khong ra đanh, nen Gia Cat Luong khong co cach nao bay tran đanh bai quan Nguy.


= Dan ke giet Nguy Dien =
Khi ra Ky Son lan thu 6, cho quan đong o go Ngu Truong. Quan Nguy sau nhieu that bai nen rat so Gia Cat Luong, chi đong cua co thu, tranh giao chien voi quan Thuc.
Khong Minh lam benh nang, biet tho mang cua minh sap het. Ong ben dung phep dang sao, trong vong 7 ngay bay ra 49 cay đen quay quanh cay đen chu mang nham xin troi cao cho keo dai mang song đe ong tiep tuc su nghiep phuc hung nha Han. Neu sau 7 ngay 7 đem ma đen van sang thi thanh cong, neu đen tat thi that bai. Đen ngay thu 7, Tu Ma Y nhin thien tuong biet Khong Minh bi benh, cho quan đen tham do truoc trai thach đanh. Nguy Dien chay vao truong bao tin, chang ngo đap manh qua lam tat ngon đen chu vi, the la phep dang sao that bai. Khuong Duy gian lam, rut guom muon giet Nguy Dien, Khong Minh can lai, than rang: "So troi đa đinh, khong sao trai đuoc!".
Ong goi Khuong Duy lai truyen thu 24 thien binh thu do ong viet ra. Sau đo ong dan do cac tuong phai đe phong quan Nguy toi đanh va Nguy Dien lam phan cung ke sach đoi pho. Sau Thuc chu sai su toi hoi viec hau su, Khong Minh đap rang Tuong Uyen co the thay ong lam thua tuong, sau đo la Phi Y, noi toi đo thi mat, huong duong 54 tuoi.
Sau khi Khong Minh mat, Nguy Dien qua nhien lam phan nhung Khong Minh đa tien đoan truoc nen bay ke cho Ma Đai chem chet Nguy Dien. Tu Ma Y thay tuong tinh tren troi roi xuong, đoan rang Khong Minh đa mat nen keo quan toi đanh. Quan Thuc lam theo di ke cua Khong Minh, hanh quan ve phia quan Nguy va đay xe co tuong go Khong Minh ra tran. Tu Ma Y tuong Khong Minh gia chet lua minh nen so hai bo chay, chay mot luc lau moi hoi cac tuong rang "đau minh co con khong". The la quan Thuc rut an toan tro ve Thanh Đo. Sau nay trong dan gian co cau: "Gia Cat chet van đuoi đuoc Trong Đat song" (Tu Gia Cat nang tau sinh Trong Đat), đe noi len tai nang sieu pham cua ong. Sau cau chuyen nay, nguoi ta co tho than rang:

Nua đem sao lon roi so so
Lai con ho nghi Luong chet vo
Muon thuo nguoi Xuyen cuoi Trong Đat
So đau lai hoi mat hay chua?
Sau khi Khong Minh mat, nguoi ta lam theo di chuc la chon ong o nui Đinh Quan (noi ngay xua Ha Hau Uyen mat), khong can lam ma chay cau ky.


= Cau noi noi tieng trong tieu thuyet =
Trong tieu thuyet Tam quoc dien nghia, Gia Cat Luong co nhieu cau noi noi tieng. 2 cau noi tieng la:

Menh cua ta đa co Troi đinh, ke khac lam sao hai đuoc (Gia Cat Luong noi voi Lo Tuc khi ong pha ke ham hai cua Chu Du)
Muu su tai nhan, hanh su tai thien. So troi đa đinh, khong the cuong lai (Gia Cat Luong that vong thot len khi viec cau sao tang tho cua minh vo tinh bi Nguy Dien lam hong, khien ong phai som qua đoi)
Hai cau noi tren the hien triet ly "Y Troi kho cuong" cua Tieu thuyet Tam Quoc dien nghia: Bac ky nhan nhu nhan vat Gia Cat Luong co tai tri trac tuyet, muu ke cua nguoi khac khong the thoat khoi du tinh cua ong, nhung Gia Cat Luong tai ba đen may thi cung khong the tinh truoc đuoc nhung đieu ma so Troi đa sap đat, khong the "cuong lai y Troi". Chi lon khoi phuc Han that cua Gia Cat Luong khong thanh khong phai vi ong khong đu tai tri, ma boi mot loat nhung đieu rui ro ngau nhien ma ong khong the du tinh đuoc, ay la do "so Troi đa đinh" ma thoi.
Gia Cat Luong tinh thong thien van ly so, at cung thay đuoc khi so nha Han đa sap tan, ong han se tiep tuc o an neu nhu Luu Bi khong 3 lan toi leu tranh đe moi ong giup đo. Sau buoi tro truyen đe nhan thuc ro con nguoi va chi huong cua Luu Bi, ong moi đong y ha son, quyet tam đem tai nang cua minh đe "cuong lai y Troi". Nhan vat Gia Cat Luong cung hieu ro suc nguoi thi kho ma chong lai y Troi, nhung ong mong rang su trung nghia cua minh cung voi tam long yeu nuoc thuong dan cua Luu Bi co the cam đong long Troi ma giu lai thien menh cho nha Han. Ngay truoc khi Gia Cat Luong ha son pho ta Luu Bi, Thuy Kinh tien sinh Tu Ma Huy đa hieu ro y đinh cua Gia Cat Luong la rat gian nan, rat kho thanh cong va than tho: "Ngoa Long gap đuoc minh chu (Luu Bi) nhung khong gap thoi, tiec thay!"


Xem them Luu Bi
Tam Quoc
Tam Quoc Dien Nghia


Tham khao Tam quoc chi, tac gia Tran Tho, Nha xuat ban van hoc, 2016, tap 1, 2, 3.
Ma Nguyen Luong va Le Xuan Mai (2004), Khong Minh Gia Cat Luong, Nha xuat ban Đa Nang
Tran Van Đuc (2006), Khong Minh Gia Cat Luong, Nha xuat ban Van hoa thong tin


Chu thich Lien ket ngoai tieng Anh

Zhuge Liang style-name Kongming Luu tru ngay 10 thang 4 nam 2012 tai Wayback Machine A history of Zhuge Liang and his writings. Including a guide to historic sites in China connected with Zhuge Liang
Cac tac pham cua Gia Cat Luong tai Du an Gutenberg
Cac tac pham cua hoac noi ve Gia Cat Luong tai Internet Archive