HMAS Canberra (I33/D33), ten đuoc đat theo thu đo Canberra cua Australia, la mot tau tuan duong hang nang thuoc lop County, đuoc che tao tai Anh Quoc thuoc lop phu Kent, đe hoat đong cung Hai quan Hoang gia Australia. Đuoc che tao tai Scotland vao giua nhung nam 1920, con tau đuoc đua vao hoat đong nam 1928, va trai qua giai đoan đau cua quang đoi phuc vu chu yeu tai vung bien Australia, thinh thoang đuoc bo tri hoat đong tai China Station.
Vao luc bat đau Chien tranh The gioi thu hai, Canberra thoat tien đam trach cac vai tro tuan tra va ho tong cac đoan tau van tai. Vao thang 7 nam 1940, no đuoc giao nhiem vu ho tong cac đoan tau van tai di chuyen giua Western Australia, Sri Lanka va Nam Phi; va trong giai đoan nay, von ket thuc vao giua nam 1941, Canberra tham gia nhieu cuoc san đuoi cac tau chien cuop tau buon Đuc. Chiec tau tuan duong tiep noi cac hoat đong tai vung bien Australia, nhung khi Đe quoc Nhat Ban tham gia chien tranh, no nhanh chong đuoc tai bo tri vao cac nhiem vu ho tong van tai chung quanh khu vuc New Guinea, xen ke voi cac hoat đong tai vung bien Malay va Nhat Ban. Sau đo Canberra gia nhap Luc luong Đac nhiem 44, va đa tham gia chien dich Guadalcanal va cuoc đo bo len Tulagi.
Ngay 9 thang 8 nam 1942, Canberra đoi đau voi luc luong Nhat Ban trong tran chien đao Savo, bi ban trung ngay vao luc mo đau tran đanh va bi hu hai nang. Khong the di chuyen, chiec tau tuan duong bi bo lai va bi đanh đam trong eo bien Đay sat boi hai tau khu truc My. Mot chiec tau tuan duong cua Hai quan Hoa Ky thuoc lop Baltimore sau đo đa đuoc đat cai ten Canberra đe vinh danh chiec tau tuan duong Australia anh dung, va đo la chiec tau chien My duy nhat trong lich su đuoc đat ten theo ten mot thu đo cua nuoc ngoai.


Thiet ke va che tao = Che tao =
Vao nam 1924, Chinh phu Australia đat mua hai tau tuan duong thuoc lop Kent đe thay the cho cac tau tuan duong hang nhe đa cu HMAS Sydney va HMAS Melbourne. Nhung chiec nay đuoc đat ten HMAS Australia va HMAS Canberra, ca hai đeu đuoc che tao boi hang John Brown & Company tai xuong đong tau cua ho o Clydebank, Scotland.
Canberra đuoc đat luon vao ngay 9 thang 9 nam 1925. Voi ky hieu cua u tau la 513, Canberra đuoc ha thuy vao ngay 31 thang 5 nam 1927 boi Cong chua Mary. No hoan tat vao ngay 10 thang 7 nam 1928, mot ngay sau khi đuoc đua vao hoat đong cung Hai quan Hoang gia Australia. Viec che tao Canberra ton kem khoang hai trieu Bang Australia.


= Thiet ke =
La mot tau tuan duong đuoc che tao theo kieu lop phu Kent thuoc thiet ke cua lop County, Canberra co chieu dai 179,8 m (590 ft) o muc nuoc va dai 192 m (630 ft) toi đa, voi mot man thuyen rong 20,8 m (68 ft 3 in) va tam nuoc toi đa 6,5 m (21 ft 4 in). No co trong luong re nuoc 9.850 tan luc rong, va 10.000 tan tieu chuan. Lop phu Kent đuoc che tao đe thich ung voi nhung gioi ham cua Hiep uoc Hai quan Washington, voi mot su giam bot vu khi va su bao ve so voi lop goc County.
Canberra đuoc van hanh boi tam noi hoi Yarrow, cung cap hoi nuoc cho bon turbine hop so Brown-Curtis đe co đuoc cong suat 80.000 ma luc (59,7 MW) dan đong bon truc chan vit. Chiec tau tuan duong co the đat đuoc toc đo 58 km/h (31,5 knot), va duy tri toc đo nay trong 5.300 km (2.870 hai ly); mac du no co the di chuyen đen 24.400 km (13.200 hai ly) o toc đo đuong truong tieu chuan 22 km/h (12 knot) hieu qua hon.
Truoc The Chien II, thuy thu đoan thong thuong cua no la 690 nguoi (49 si quan, 641 thuy thu); va con so nay tang len 710 khi no hoat đong nhu mot soai ham. Trong hoat đong thoi chien, so luong phat trien len 751 nguoi (61 si quan, 690 thuy thu), vao luc no bi mat, co 819 nguoi tren tau.


= Vu khi trang bi =
Dan phao chinh cua Canberra bao gom tam khau hai phao BL 203 mm (8 inch) Mark VIII tren bon thap phao nong đoi. Dan phao hang hai bao gom bon khau hai phao QF 102 mm (4 inch) Mark V goc cao (đuoc tang gap đoi len tam khau tren bon be nong đoi trong The Chien II), va bon hai phao QF 2 pounder "pom-pom". Mot hon hop cac dan sung may 0,303 inch đuoc dung đe phong thu gan: thoat tien bao gom bon sung may Vickers va muoi hai sung may Lewis, mac du sau đo bon sung may Lewis đuoc thao do. Bon khau phao QF 3 pounder Hotchkiss đuoc su dung lam phao chao, va hai bo ong phong ngu loi 533 mm (21 inch) bon nong đuoc trang bi. Min sau cung đuoc mang theo đe chong tau ngam va đuoc bo tri tren cac đuong ray phia đuoi tau.
Chiec tau tuan duong mang theo mot thuy phi co; ban đau la mot chiec Supermarine Seagull III, nhung sau đo đuoc nang cap len chiec Supermarine Walrus.


Lich su hoat đong = Nhung nam giua hai cuoc the chien =
Canberra roi Plymouth vao ngay 4 thang 12 nam 1928 sau nhieu thang hoat đong chay thu may, va ve đen Fremantle, Western Australia vao ngay 25 thang 1 nam 1929. Chiec tau tuan duong moi hoat đong chu yeu tai vung bien Australia trong muoi nam tiep theo sau, va trong mot so giai đoan la soai ham cua Hai quan Hoang gia Australia. Vao thang 9 nam 1931, Canberra vieng tham New Caledonia va Fiji, roi sau đo hoat đong tai China Station cua Hai quan Hoang gia Anh tu nam 1932 đen nam 1937. Trong nam 1934, chiec tau chien đuoc phan cong ho tong con tau chi em Sussex đua Cong tuoc Gloucester vieng tham Australia.


= Chien tranh The gioi thu hai =
Trong chin thang đau tien cua Chien tranh The gioi thu hai, Canberra đam trach cac vai tro tuan tra va ho tong cac đoan tau van tai tai vung bien chung quanh Australia. Vao thang 5 nam 1940, Canberra la mot trong so cac tau chien Australia đuoc phan cong ho tong đoan tau van tai Anzac US 3 vuot An Đo Duong đi đen chau Au. Nhung con tau nay đuoc cho chuyen huong đi đen mui Hao Vong sau khi co nhung lo ngai rang Italy se tham chien, va đi đen Scotland vao ngay 14 thang 5. Đuoc Chinh phu Australia trao cho Hai quan Hoang gia Anh, Canberra đuoc gui đen Nam Phi va đuoc phan cong đen An Đo Duong ho tong cac đoan tau van tai đi lai giua Fremantle, Colombo va Cape Town. Trong thang đau tien cua luot bo tri nay, chiec tau tuan duong đa no luc khong thanh cong trong viec truy tim chiec tau cuop tau buon Đuc Atlantis. Sang thang 11, Canberra cuu vot 27 nguoi song sot tu chiec SS Port Brisbane, von đa thoat khoi bi bat giu sau khi tau cua ho bi chiec tau cuop tau buon Đuc Pinguin tan cong. Mot cuoc truy tim khong thanh cong khac cung đuoc no thuc hien.
Vao thang 2 nam 1941, Canberra tham gia cac no luc nham truy tim chiec thiet giap ham bo tui Đuc Admiral Scheer. Vao đau thang 3, Canberra đung đo voi hai tau buon; mot tau cho dau đang tiep te cho mot chiec co the la tau cuop tau buon, ca hai đa tach ra va thao chay sau khi nhan đuoc lenh phai dung lai. Canberra đuoi theo chiec tau cuop tau buon, khai hoa o tam ban toi đa nham tranh bi ban tra, trong khi chiec thuy phi co Walrus tim cach ngan chan chiec tau cho dau bang cach tha nhieu qua bom. Ca hai con tau đoi phuong, tau tiep lieu cho tau cuop tau buon Coburg va chiec tau cho dau Na Uy bi chiem giu Ketty Brovig, đa tu đanh đam sau khi chiu đung đot tan cong đau tien tu nhung ke san đuoi, nhung ho van tiep tuc no sung: chiec Walrus su dung het nhung qua bom mang theo, trong khi Canberra ban het 215 qua đan phao, hau het đeu bi truot. Mot cuoc phan tich sau chien đau cho thay neu Canberra tiep can truoc khi no sung, no đa co the gay ra hu hai tuong đuong voi hao phi đan phao it hon nhieu, va đa co the chiem giu mot hoac ca hai con tau.
Canberra đuoc bo tri tro ve Australia vao thang 7, hoat đong trong khu vuc chung quanh bo bien phia Tay va phia Nam. Chiec tau tuan duong đa co mat tai Sydney vao thang 12 nam 1941 khi Nhat Ban tan cong Tran Chau Cang. Canberra nhanh chong đuoc bo tri nhiem vu ho tong van tai chung quanh New Guinea, xen ke voi cac hoat đong tai vung bien Malay va Nhat Ban. Vao thang 1 nam 1942, Canberra va tau khu truc Vampire ho tong chiec tau cho hanh khach Aquitania, cho binh linh tang cuong cho luc luong tru đong tai Singapore. Trong chuyen đi tro ve ngang qua Đong An thuoc Ha Lan, chiec tau tuan duong đuoc bo tri đen hai đoi ANZAC. Mot đot tai trang bi thuc hien tai Sydney tu thang 2 đen thang 5 nam 1942, trong đo Canberra tro thanh tau chien Australia đau tien đuoc trang bi radar: mot bo radar Kieu 241 do tim mat đat, va mot bo A290 canh bao tren khong. Chiec tau tuan duong đa tha neo ben trong cang Sydney vao luc xay ra vu tan cong cang Sydney bang tau ngam bo tui cua Nhat Ban vao ngay 31 thang 5-1 thang 6. Mac du khong bi hu hai, luc 04 gio 40 phut, Canberra ghi nhan quan Nhat co the đa ban ngu loi nham vao no. Đay co the la mot trong nhieu vu bao đong nham dien ra trong suot đem đo; tuy nhien, mot trong nhung chiec tau ngam bo tui đa tim cach phong ngu loi vao muc tieu, nhung chung đa khong phong ra đuoc do nhung hu hai phai chiu vao luc xam nhap vao ben trong cang. Quan sat vien ben tren chiec Canberra co the đa trong thay cac bot khi tu khi nen dung đe phong ngu loi.

Chiec tau tuan duong huong len phia Bac vao ngay hom sau cuoc tan cong bang tau ngam đe gia nhap Hai đoi ANZAC, von đuoc đoi ten thanh Luc luong Đac nhiem 44. Trong thang 6, Canberra tham gia cac cuoc tuan tra tan cong trong suot khu vuc bien Coral, va tu thang 7 no đuoc bo tri trong Chien dich Watchtower; giai đoan mo man cua Chien dich Guadalcanal. Chiec tau tuan duong đa ho tong cho luc luong đo bo len Tulagi tu ngay 5 thang 8; va trong qua trinh đo bo trong cac ngay 7 va 8 thang 8, chiec tau tuan duong chi vap phai su khang cu khong đang ke.


Ton that Xe chieu ngay 8 thang 8, mot luc luong đac nhiem Nhat Ban do Pho Đo đoc Gunichi Mikawa chi huy, bao gom nam tau tuan duong va mot tau khu truc, bat đau tiep can phia Nam đao Savo, voi y đinh tan cong luc luong hai quan ho tro cho cuoc đo bo len Guadalcanal va tai Tulagi. Đe phong mot cuoc tan cong cua luc luong tau noi đoi phuong se tiep noi nhieu cuoc khong kich cua cac may bay Nhat Ban đat can cu tu đat lien, Chuan Đo đoc Anh Victor Crutchley, tu lenh luc luong hai quan cua Đong Minh, đa cho tach luc luong cua minh ra lam hai vong quanh đao Savo: Crutchley ben tren chiec HMAS Australia dan truoc Canberra, USS Chicago va hai tau khu truc tuan tra vung bien phia Nam. Đen 20 gio 45 phut, Crutchley đuoc trieu tap đe hoi y khan cap voi Đo đoc My Richmond K. Turner, vi chi huy chung cua cuoc đo bo. Cho du Chicago la chiec tau cap tren sau khi Australia roi đi, Canberra lai dan đau đoi hinh. Vao khoang 01 gio 00 phut ngay 9 thang 8, nguoi ta nghe thay tieng đong co cua may bay trinh sat tu nhung con tau cua Mikawa, nhung do khong nhan đuoc canh bao tu cac nhom khac, nguoi ta cho đo la luc luong ban.
Luc 01 gio 45 phut, tau khu truc My USS Patterson phat hien cac tau chien cua Mikawa va đa gui tin hieu bao đong cho luc luong Đong Minh. Canberra đa ne tranh đuoc loat ngu loi Nhat Ban đau tien vao đau tran đanh, nhung no bi trung hoa luc hai phao tu cac tau tuan duong Nhat Ban. Hai loat đan phao đau tien đa giet chet hay lam bi thuong nhieu si quan Australia cao cap cua con tau, lam hong ca hai phong đong co, va khien phai lam ngap nuoc cac ham đan đe tranh no. Trong vong hai phut, chiec tau tuan duong bi đanh trung 24 phat; no bat đong, mat đien, va bi nghieng sang man phai, voi nhieu đam chay bung phat ben trong, va co khoang mot phan nam thuy thu đoan thiet mang hay bi thuong. It nhat mot qua ngu loi đuoc ghi nhan đa đanh trung trong cuoc tan cong cua Nhat Ban, cho du khong co qua nao trong so 19 ngu loi nham vao Canberra tu cac tau tuan duong Nhat đuoc ghi nhan trung muc tieu. Nhieu nguoi tren Canberra tin rang mot tau chien My, nhieu kha nang la tau khu truc USS Bagley, đa tinh co phong ngu loi vao no. Trong tong so 819 thanh vien thuy thu đoan cua con tau, 84 nguoi bi giet va 109 nguoi khac bi thuong trong tran đanh.

Luc 03 gio 30 phut, USS Patterson tien đen gan đe truyen đat menh lenh cua Chuan Đo đoc Turner: Neu Canberra khong the di chuyen vao luc 06 gio 30 phut, no se phai bi bo lai va bi đanh chim. Chiec tau khu truc bat đau cuu vot nhung thuy thu Australia song sot, nhung đen 04 gio 30 phut, Patterson phat hien mot tau chien đang đen gan. Chiec tau khu truc co đong đe khao sat, va cung luc đo con tau la no sung, nen Patterson ban tra. Nguoi ta nhanh chong nhan ra ke tan cong la USS Chicago, von nham lan Canberra la mot tau chien Nhat bi hu hai, va ca hai ngung ban. Patterson quay tro lai tiep tuc cong viec cuu vot, va đuoc su tro giup cua tau khu truc chi em USS Blue{.
Đong co cua Canberra đa khong the sua chua, va đen 08 gio 00 phut, chiec tau tuan duong bi đanh ngu loi tu tau khu truc My USS Ellet va chim o toa đo 9°12′29″N 159°54′46″Đ. No la mot trong nhung tau chien đau tien bi đanh chim o mot noi ma sau nay đuoc đat ten la "Eo bien Đay sat" (Ironbottom Sound), do so luong lon tau chien cua tat ca cac ben bi đanh chim trong khu vuc nho nay.


Dien bien tiep theo Đai ta Hai quan Howard Bode, thuyen truong tren chiec USS Chicago, bi chinh thuc khien trach do hanh đong trong tran đanh, đac biet la đa khong dan đau đoi hinh sau khi HMAS Australia đuoc tach ra, va đa khong canh bao cho luc luong phia Bac ve viec luc luong Nhat Ban đang đen gan.
Đe ghi nhan su dung cam cua chiec tau chien Australia cung thuy thu đoan cua no, Tong thong Hoa Ky Franklin D. Roosevelt mong muon tuong nho su mat mat cua HMAS Canberra bang cach đat ten mot tau chien My nham ton vinh no. Con tau đuoc lua chon, mot tau tuan duong hang nang đang đuoc che tao thuoc lop Baltimore ten goi Pittsburgh, đa đuoc đoi ten thanh USS Canberra (CA-70). Con tau đuoc ha thuy vao ngay 19 thang 4 nam 1943 boi Lady Alice C. Dixon, phu nhan cua Đai su Australia tai Hoa Ky Sir Owen Dixon; va la chiec tau chien Hoa Ky duy nhat đuoc đat ten theo thu đo cua mot nuoc ngoai.
Cung trong khoang thoi gian đo, Chinh phu Anh thong bao chiec tau tuan duong hang nang HMS Shropshire, mot tau chi em voi Canberra nhung thuoc lop phu London, se đuoc chuyen cho Hai quan Hoang gia Australia nhu mot qua tang. Cho du Vua George VI đa thong bao rang con tau se đuoc đoi ten thanh Canberra, viec trung lap ten voi mot tau chien cua Hai quan My mau thuan voi chinh sach cua Hai quan Australia. Cho du nguoi ta cho rang phia Australia co tham quyen lon hon đoi voi cai ten nay, Chinh phu Australia đa quyet đinh giu lai cai ten cu Shropshire, sau khi biet rang đe nghi cua My đuoc đua ra boi chinh Tong thong Roosevelt. Nhieu thuy thu Australia đuoc bo tri tren chiec HMAS Shropshire vao đau nam 1943 la nhung nguoi con song sot cua chiec Canberra.


= Tai kham pha =
Xac tau đam cua Canberra đuoc kham pha va khao sat vao thang 7 va thang 8 nam 1992, hau nhu đung nam muoi nam ke tu khi no bi đanh đam. No nam o tu the thang đung duoi đay bien, o đo sau khoang 760 m (2.500 ft), voi nhung dau hieu ro rang cua đan phao ban trung va hu hai do hoa hoan o giua tau. Đung nhu luc no tham gia tran chien ngan ngui nhung khoc liet voi luc luong Nhat Ban trong tran chien đao Savo, cac thap phao "B", "X" va "Y" cua Canberra đeu xoay qua man trai, trong khi thap phao "A" huong sang man trai truoc mui. Khi no đuoc tai kham pha vao nam 1992, cau truc thuong tang phia truoc đa đo sup sang man phai; them vao đo, noc thap phao "B" đa hoan toan bi mat.


= Tuong niem =

Tau tuan duong HMAS Canberra đuoc tuong niem tai nhieu noi. Ngay tai thanh pho ma no mang ten, mot đai tuong niem đuoc xay dung gan ho Burley Griffin, ngay canh National Carillon. No bao gom mot mo neo va mot đoan day xich, cung loai voi cai đuoc su dung tren Canberra, va co hai tam bien neu muc đich cua đai tuong niem va chi tiet ve con tau. Đai tuong niem đuoc xay dung boi chi nhanh Lanh tho Thu đo Uc cua Hiep hoi Lich su Hai quan, co su đong gop cua cac thanh vien Hiep hoi Cuu quan nhan HMAS Canberra va Canberra-Shropshire, va đuoc khanh thanh vao ngay 9 thang 8 nam 1981 boi Đo đoc Sir Anthony Synnot. Dien van đuoc đoc trong buoi le khanh thanh đai tuong niem la cua Đo đoc Sir Victor Smith, nguoi tung phuc vu tren HMAS Canberra vao luc no bi mat.
Moi nam vao ngay thu bay gan nhat so voi ngay 9 thang 8, mot hoat đong tuong nho đuoc to chuc tai đai tuong niem, co su tham du cua Tu lenh Hai quan Australia, cac tuy vien quan su Hoa Ky va Anh Quoc, va cac thanh vien cua can cu hai quan HMAS Harman. Mot bua tiec đuoc phuc vu boi nhan su cua tau ho tong HMAS Canberra (FFG 02) cho đen khi con tau nay ngung hoat đong; va sau đo đuoc phuc vu boi hoc vien si quan hai quan thuoc đon vi TS Canberra.


Xem them Tu lieu lien quan toi HMAS Canberra (D33) tai Wikimedia Commons


Tham khao = Chu thich =


= Thu muc =
Cassells, Vic (2000). The Capital Ships: their battles and their badges. East Roseville, NSW: Simon & Schuster.
Cassells, Vic (2000). The Destroyers: their battles and their badges. East Roseville, NSW: Simon & Schuster. ISBN 0731808932. OCLC 46829686.
Frame, Tom (1993). HMAS Sydney: Loss and Controversy. Rydalmere, NSW: Hodder & Stoughton. ISBN 0340584688. OCLC 32234178.
Gill, George Hermon (1957). Royal Australian Navy, 1939–1942. Australia in the War of 1939–1945, Series 2, Volume I. Canberra: Australian War Memorial. OCLC 848228. Ban goc (PDF) luu tru ngay 25 thang 5 nam 2009. Truy cap ngay 12 thang 10 nam 2009.
Grose, Peter (2007). A Very Rude Awakening. Crows Nest, NSW: Allen & Unwin. ISBN 9781741752199.
Clark, Robin (thang 3 nam 2001). "The Fighting Canberras". Canberra Historical Journal. tr. 9–16.


= Lien ket ngoai =
Royal Australian Navy History
US Naval Historical Center Luu tru ngay 8 thang 8 nam 2014 tai Wayback Machine
Australian War Memorial