Đe quoc La Ma hay Đe quoc Roma (tieng Latinh: Imperium Romanum [ɪmˈpɛri.uː roːˈmaːnuː]; tieng Hy Lap co: Βασιλεια των Ρωμαιων, n.đ. 'Basileia ton Rhomaion') la giai đoan tiep noi Cong hoa La Ma co đai. Chinh the Đe che La Ma, đuoc cai tri boi cac quan chu goi la hoang đe La Ma, thong linh cac vung đat rong lon bao quanh Đia Trung Hai o chau Au, Bac Phi, va Tay A. Ke tu khi Caesar Augustus đang co cho toi thoi ky loan lac vao the ky thu 3, La Ma theo che đo Nguyen thu mot hoang đe, đong đo o Roma, lay Italia lam đat mau voi nhieu tinh phu thuoc. La Ma ve sau đuoc cai tri boi nhieu hoang đe, san se quyen luc đe kiem soat hieu qua hon cuc đong va cuc tay Đe quoc. Thanh Roma van la kinh đo tren danh nghia cua ca hai nua cho toi nam 476, thoi điem ma phu hieu đe che đuoc gui toi Constantinopolis sau khi Ravenna roi vao tay cac toc ro Giecmanh. Viec thu nhan đao Kito nhu la quoc giao cua La Ma vao nam 380 va su that thu cua Tay La Ma truoc cac cuoc xam lan cua cac vuong quoc Giecmanh đuoc lay lam moc đanh dau cho su cham dut cua thoi ky co đai Hy-La va su khoi đau cua thoi ky Trung co o phuong Tay. Cung do nhung su kien ay, cong voi qua trinh Hy Lap hoa dan dan cac tinh phia đong, gioi su hoc đa đat ten rieng cho nha nuoc La Ma ke tuc con sot lai o phia đong la Đe quoc Byzantine.
Nha nuoc tien than cua Đe quoc La Ma, tuc Cong hoa La Ma, tro nen cuc ky bat on sau cac xung đot noi bo trien mien, khong co hoi ket. Giua the ky thu nhat TCN, Julius Caesar đuoc bo nhiem lam dictator perpetuo ("đoc tai vinh vien"), sau bi muu sat vao nam 44 TCN boi nhieu ke bat man voi che đo do Caesar bay ra. Cac cuoc noi chien va xung đot tiep dien, rot cuoc dan đen chien thang cua Octavian truoc Mark Antony va Cleopatra tai tran Actium vao nam 31 TCN. Ngay nam sau, Octavian chinh phuc Vuong quoc Ptolemaios o Hy Lap, cham dut thoi ky Hy Lap hoa von bat nguon tu nhung cuoc thao phat cua Alexandros vao khoang the ky thu 4 TCN. The luc cua Octavian tro nen qua đoi lon manh, khien vien nguyen lao đanh ban cho ong quyen luc tuyet đoi kem danh hieu moi la Augustus, ban chat la đa bien ong thanh vi hoang đe đau tien cua La Ma. Lanh tho rong lon cua La Ma đoi Augustus đuoc phan chia thanh cac tinh nguyen lao va cac tinh đe che, voi Italia van la trung tam hanh chinh cua toan the đe quoc.
Hai the ky đau cua Đe quoc La Ma chung kien mot su thinh vuong va on đinh chua tung co tien le, thuong đuoc goi la thoi ky Pax Romana (n.đ. 'Thai binh La Ma'). Lanh tho La Ma đat cuc thinh duoi đoi Traianus (98–117); tuy nhien khong lau sau, dau hieu cua mot giai đoan roi ren đa nhen nhom tu đoi Commodus (177–192). Vao the ky thu 3 CN, La Ma lam vao mot cuoc khung hoang mang tinh quyet đinh su ton vong cua chinh no, khi cac lanh tho nhu Gallia va Palmyra lan luot tuyen bo đoc lap va ly khai khoi Đe quoc. Đong thoi, hang loat cac hoang đe tu xung, hau het xuat than tu nha binh, thay phien nhau lanh đao Đe quoc. Đe binh đinh xa tac, Diocletianus đa cho lap hai trieu đinh rieng biet o Đong phan Hy Lap va o Tay phan La Ma vao nam 286; đao Kito tro nen lon manh nho viec ban hanh Chi du Milan vao nam 313. It lau sau, Giai đoan Di cu dien ra, bao gom cac cuoc xam lang cua nguoi Giecmanh va cac toan quan Hung cua Attila, qua trinh ma đa khien Đe quoc Tay La Ma bi suy yeu tram trong. Sau su kien thanh Ravenna roi vao tay toc ro Heruli va Romulus Augustus bi phe truat boi Odoacer vao nam 476, Đe quoc Tay La Ma rot cuoc bi tieu diet; hoang đe Đong La Ma Zeno tuyen bo bai bo nha nuoc phia Tay vao nam 480. Tuy vay, Đe quoc Đong La Ma van ben bi song sot trong vong 1 thien nien ky tiep, cho toi su kien quan Turk Ottoman cua Mehmed II ha thanh Constantinople vao nam 1453.
Do pham vi anh huong rong lon va su ton tai lau dai cua Đe quoc La Ma, the che va van hoa cua La Ma co đai đa co tam anh huong sau sac va dai dang đoi voi su phat trien cua ngon ngu, ton giao, nghe thuat, kien truc, van hoc, triet hoc, phap luat, va cac hinh thuc chinh phu cua cac vung lanh tho tung nam duoi su cai tri cua no. Tieng Latinh cua nguoi La Ma đa phat sinh cac ngon ngu Roman ve sau, trong khi tieng Hy Lap trung đai đa đuoc Đong La Ma cong nhan la ngon ngu chinh thuc cua ho. Su thu nhan Kito giao cua Đe quoc La Ma đa dan đen su hinh thanh cac vuong quoc Kito Trung co. Nghe thuat Hy Lap va La Ma co đai đa truyen cam hung bat tan cho thoi ky Phuc hung Y. Truyen thong kien ​​truc cua Roma đong vai tro nen tang cho cac dong kien truc nhu Romanesque, Phuc hung, Tan co đien, cung nhu kieu Hoi giao. Su mac khai nen khoa hoc va ky thuat thoi Hy-La (cung la nen tang cho khoa hoc Hoi giao) o Chau Au thoi Trung co đa dan đen khoa hoc Phuc hung va Cach mang khoa hoc. Ve mat phap quyen, bo luat La Ma đa đuoc ke thua va phat huy boi rat nhieu he thong phap luat tren the gioi, chang han bo luat Napoleon cua Phap. Ngoai ra, the che cong hoa cua Roma đa đe lai mot di san sau đam, anh huong đen cac nuoc cong hoa thanh bang o Y Trung co, cung nhu nha nuoc Hoa Ky ban đau lap quoc va cac nuoc cong hoa dan chu hien đai.


Lich su = Qua đo tu Cong hoa sang Đe che =

Lanh tho Roma bat đau khuech truong it lau sau su sang lap cua Cong hoa La Ma vao the ky thu 6 TCN, song van chua thoat khoi pham vi ban đao Y toi tan the ky thu 3 TCN. Thoi đo, no đa san la mot "đe quoc" (tuc la mot nuoc manh) tu lau truoc ca khi co hoang đe. Cong hoa La Ma khong phai la mot quoc gia-dan toc theo nghia hien đai, ma thuc chat la mot mang luoi cac thi tran tu tri (tuy theo nhieu muc đo khac nhau đoi voi Vien nguyen lao La Ma) va cac quan tinh đuoc đieu hanh boi cac tuong linh quan đoi. Nen Cong hoa đuoc cai tri, khong boi cac hoang đe, ma boi cac phap quan đuoc tuyen cu thuong nien (tren het la cac quan chap chinh La Ma) ket hop voi quyen giam sat tu Vien nguyen lao. Boi nhieu nguyen co khac nhau, cac cuoc bien loan quan su va chinh tri o La Ma dien ra rat thuong xuyen vao the ky thu nhat TCN, giup mo đuong đen the che hoang đe ve sau. Quyen han quan su cua quan chap chinh đuoc the hien bang khai niem phap ly La Ma imperium, nghia đen la "chi huy". Đoi khi, neu quan chap chinh lap cong lon thi đuoc ton vinh bang danh hieu imperator (vi chi huy). Đay chinh la goc gac cua tu emperor (va empire) trong tieng Anh, bat nguon tu viec danh hieu nay (cung nhieu danh hieu khac) đuoc ban cho cac cac hoang đe La Ma the he đau vao dip ho đang co.
Cac xung đot noi bo, cac vu muu phan va cac cuoc noi chien dien ra trien mien va tran lan o La Ma tu the ky thu 2 TCN tro đi, đong thoi voi qua trinh La Ma mo mang bo coi ra khoi Italia. Cuoi giai đoan nay, vao nam 44 TCN, Julius Caesar nhan chuc quan đoc tai trong mot thoi gian ngan truoc khi bi sat hai. Đam thu pham phan trac ben chay tron khoi Roma, nhung sau bi đanh bai o Philippi boi ba quan cua Mark Antony va con trai nuoi cua Caesar la Octavian vao nam 42 TCN. Su chia cat đe quoc giua Antony va Octavian khong ton tai đuoc bay lau, cang thang leo thang giua hai nha cai tri va rot cuoc len đen cao trao voi chien thang quyet đinh cua Octavian tai tran Actium truoc Mark Antony va tinh nhan Cleopatra vao nam 31 TCN, khep lai cuoc chien cuoi cung cua Cong hoa La Ma. Nam 27 TCN, Vien nguyen lao va nhan dan La ma tan phong Octavian la princeps ("đe nhat cong dan"), đuoc trao quyen pho chap chinh imperium, cung tuoc vi moi la Augustus ("nguoi đuoc ton kinh") – chinh thuc mo ra thoi ky Nguyen thu cua Đe quoc La Ma (thuong đuoc tinh tu nam 27 TCN - 284). Nen cong hoa bay gio chi con la tam binh phong ton tai tren danh nghia, ai ai cung biet Augustus la nguoi đung sau nam giu moi quyen hanh tai Roma. Boi le xa tac an binh va thinh vuong nho tai tri nuoc cua Augustus, ong đuoc nhan dan het muc yeu men va đuoc coi nhu mot vi quan chu tren thuc te chu khong chi tren danh nghia đon thuan.


= Thai binh La Ma =

Trong vong 200 nam ke tu đoi Augustus, La Ma buoc vao giai đoan phon vinh kinh te va on đinh chinh tri chua tung co tien le, đuoc goi la Pax Romana ("Thai binh La Ma"). Cac cuoc noi loan đia phuong hi huu no ra, song neu xay đen thi bi dap tat mot cach "tan nhan va nhanh gon". Trieu đai Julio-Claudius do Augustus lap ra con trai qua bon đoi hoang đe nua — Tiberius, Caligula, Claudius, va Nero — truoc khi đut đoan vao nam 69 do su bien Tu Đe Nien. Vespasianus chien thang va sang lap trieu đai Flavius ngan ngui. Tiep noi la trieu đai Nerva–Antonine, noi danh voi "Ngu Hien Đe": Nerva, Traianus, Hadrianus, Antoninus Pius, va vi minh quan say me triet hoc Marcus Aurelius.


= Tay phuong sup đo va Đong phuong ke tuc =

Theo quan điem cua su gia Hy Lap, Dio Cassius, mot su gia đuong thoi, voi viec hoang đe Commodus len ke vi vao nam 180 CN đa đanh dau su suy yeu "tu mot vuong quoc cua vang tro thanh mot vuong quoc cua gi va sat" -binh luan noi tieng tren đa khien mot so nha su hoc, đac biet la Edward Gibbon coi trieu đai cua Commodus nhu la su khoi đau cho su suy tan cua Đe quoc La Ma.
Nam 212, duoi thoi tri vi cua Caracalla, quyen cong dan La Ma đa đuoc ban cho tat ca cac cu dan tu do cua Đe quoc. Tuy nhien, bat chap đieu nay, trieu đai Severus lai la mot trieu đai hon loan-va cac vi hoang đe cua trieu đai nay thuong xuyen bi sat hai hoac bi hanh quyet-va tiep sau su sup đo cua no, đe quoc La Ma đa bi nhan chim boi cuoc khung hoang cua the ky thu ba, mot thoi ki cua nhung cuoc xam luoc, noi chien, suy thoai kinh te, va benh dich . Trong viec đinh ro cac thoi ky lich su, cuoc khung hoang nay đoi khi đuoc xem nhu la cot moc cho su chuyen tiep tu thoi ki co đai sang thoi ki Hau co đai. Aurelianus (tri vi tu nam 270–275) đa cuu đe quoc thoat khoi bo vuc sup đo va on đinh no. Diocletianus (tri vi tu nam 284-305) đa hoan tat viec khoi phuc lai đe quoc, ong ta đa khong chap nhan vai tro Nguyen Thu va thay vao đo đa tro thanh vi hoang đe đau tien thuong xuyen đuoc goi la Dominus, "chu nhan" hay " Chua Te". Trieu đai cua Diocletianus con chung kien no luc phoi hop chung lon nhat cua đe quoc chong lai moi đe doa thay ro cua Thien Chua giao, "Cuoc Đai buc hai".
Diocletianus đa phan chia đe quoc thanh bon khu vuc, moi khu vuc lai đuoc cai tri boi mot vi hoang đe, che đo nay đuoc goi la Tu đau che. Tin tuong rang minh đa khac phuc đuoc nhung hon loan ma đa gay kho khan cho Rome, ong đa thoai vi cung voi vi đong hoang đe cua minh, va che đo Tu đau che đa sup đo. Trat tu cuoi cung đa đuoc Constantinus Đai đe khoi phuc, ong ta đa tro thanh vi hoang đe đau tien cai sang đao Thien chua, va la nguoi đa thiet lap Constantinople la kinh đo moi cua đe quoc phia Đong. Trong suot nhung thap ky duoi cac trieu đai Constantinus va Valentinus, đe quoc đuoc phan chia theo truc đong tay, voi hai trung tam quyen luc nam tai Constantinople va Rome. Trieu đai cua Julianus, duoi su anh huong tu vi co van cua ong la Mardonius, đa co gang khoi phuc lai ton giao Hy Lap hoa va La Ma co đai, đieu nay chi lam gian đoan su ke vi cua cac hoang đe theo Thien Chua giao trong mot thoi gian ngan ngui. Theodosius I, vi hoang đe cuoi cung cai tri ca phia Đong va phia Tay, đa qua đoi vao nam 395 CN sau khi bien Thien Chua giao tro thanh ton giao chinh thuc cua đe quoc.

Đe quoc Tay La Ma đa bat đau tan ra vao đau the ky thu 5 CN khi cac cuoc xam luoc va di dan cua nguoi German đa lan at kha nang đong hoa nhung nguoi di dan va đanh đuoi nhung ke xam luoc cua đe quoc. Nguoi La Ma đa thanh cong trong viec đanh đuoi toan bo nhung ke xam luoc, noi tieng nhat trong so đo la Attila, dau vay do đe quoc đa đong hoa nhieu toc nguoi German khong thuc su trung thanh voi Rome, đieu nay khien cho no bat đau tu huy diet chinh minh. Hau het cac bien nien su xac đinh su ket thuc cua Đe quoc Tay La Ma la vao nam 476, khi Romulus Augustulus bi vi thu linh nguoi German la Odoacer ep thoai vi. Bang viec xung than voi hoang đe Đong La Ma, thay vi tu xung la hoang đe, Odoacer đa lat đo đe quoc Tay La Ma bang cach cham dut dong doi cua cac vi hoang đe Tay La Ma.
Đe quoc o phia Đong— thuong đuoc goi la đe quoc Đong La Ma, nhung đuoc nhac đen vao thoi cua no nhu la đe quoc La Ma hoac bang nhieu ten goi khac— đa co mot so menh khac. No đa song sot trong suot gan mot thien nien ky sau su sup đo cua nua phia Tay va tro thanh vuong quoc Thien Chua giao on đinh nhat trong Thoi ky Trung Co. Vao the ky thu 6 CN, Justinianus I đa tai chinh phuc lai ban đao Y tu tay nguoi Ostrogoth, Bac Phi tu nguoi Vandal, va mien Nam Tay Ban Nha tu nguoi Visigoth. Nhung chi trong vong vai nam sau khi Justinianus qua đoi, lanh tho nam duoi su kiem soat cua nguoi Đong La Ma o Y đa phan lon roi vao tay cua nguoi Lombard, nhung nguoi đa đinh cu o ban đao nay. O phia Đong, mot phan la hau qua đen tu su tan pha cua Đai dich Justinianus, nguoi La Ma đa bi đe doa boi su troi day cua đao Hoi, nhung tin đo cua ho đa nhanh chong chinh phuc cac vung đat cua Syria, Armenia va Ai Cap trong cac cuoc chien tranh Byzantine-A Rap, va som gay ra moi đe doa truc tiep đoi voi Constantinople. Trong the ky tiep theo, nguoi A Rap cung đa chiem đong mien Nam Y va Sicily.

Tuy nhien, nguoi La Ma đa thanh cong trong viec ngan can su banh truong xa hon nua cua đao Hoi vao nhung vung lanh tho cua ho trong the ky thu 8, va bat đau tu the ky thu 9 ho đa tai khoi phuc đuoc phan nao nhung vung đat đa bi mat. Nam 1000 CN, đe quoc Đong La Ma đa đat toi đinh cao cua no: Basil II đa tai chinh phuc lai Bulgaria va Armenia, van hoa va thuong mai đa hung thinh. Tuy vay, ngay sau đo su banh truong đa bat ngo bi chan lai vao nam 1071 voi that bai cua nguoi Đong La Ma trong tran Manzikert. Hau qua cua tran chien nay đa khien cho đe quoc trai qua mot thoi ky suy yeu ngan. Hai thap ky xung đot noi bo va cac cuoc xam luoc cua nguoi Turk cuoi cung đa mo đuong cho hoang đe Alexios I Komnenos gui mot loi keu goi giup đo toi cac quoc gia Tay Au vao nam 1095. Duoi thoi ky phuc hung Komnenos, vuong quoc đa khoi phuc lai đuoc suc manh cua no.
Nam 1204, nhung nguoi tham gia vao cuoc Thap tu chinh thu tu đa tien hanh cuop pha Constantinople. Cuoc chinh phat Constantinople vao nam 1204 đa khien cho nhung tan du cua đe quoc tan ra thanh nhung quoc gia ke thua, nguoi chien thang sau cung la Nicaea. Sau khi quan đoi đe quoc tai chiem lai đuoc Constantinople, đe quoc khong khac gi mot nha nuoc Hy Lap bi gioi han o bo bien Aegea. Đe quoc Đong La Ma cuoi cung đa sup đo khi Mehmed II chinh phuc Constantinople vao ngay 29 thang 5 nam 1453.


Đia ly va nhan khau Đe quoc La Ma la mot trong nhung đe quoc lon nhat trong lich su, voi nhung vung lanh tho tiep giap nhau khap chau Au, Bac Phi va Trung Đong. Thanh ngu Latinh imperium sine fine ("đe quoc ma khong co điem ket thuc" ) nham neu len su mong tuong rang đe quoc khong bi gioi han ve ca thoi gian hay khong gian. Trong bo su thi Aeneid cua Virgil, su vo han cua đe quoc đuoc noi la do vi than Jupiter ban cho nhung nguoi La Ma. Tuyen bo ve su thong tri the gioi nay đa đuoc tiep tuc nhac đen va ton tai cho đen khi Đe quoc nam duoi su thong tri cua Kito giao vao the ky thu 4.
Ngoai viec sap nhap them nhung vung lanh tho rong lon trong tien trinh tao dung nen đe quoc cua minh, nguoi La Ma con la nhung nha đieu khac cuc lon đoi voi moi truong cua ho va la nhung nguoi truc tiep thay đoi đia ly. Vi du nhu, toan bo cac canh rung đa bi đon ha đe cung cap đu nguon go cho viec mo rong đe quoc. Trong tac pham Critias cua minh, Plato đa mieu ta su pha rung nhu sau: tai noi truoc kia tung la "mot khu rung doi dao tren nui," luc nay đay ong ta chi co the nhin thay "chi đon thuan la khung xuong cua vung đat."
Trong thuc te, su banh truong cua nguoi La Ma đuoc thuc hien chu yeu duoi thoi Cong hoa, dau vay khu vuc Bac Au chi đuoc chinh phuc vao the ky 1, khi ma nguoi La Ma đa cung co quyen luc cua ho o chau Au, chau Phi va chau A. Duoi trieu đai cua Augustus, mot "ban đo toan cau cua the gioi đuoc biet đen" đa đuoc trung bay lan đau tien truoc cong chung tai Rome, trung khop voi bo cuc cua tac pham toan dien nhat ve đia ly chinh tri ma van con ton tai tu thoi co đai, Geography cua nha van nguoi Hy Lap goc Pontos Strabo  Khi Augustus qua đoi, tac pham ca ngoi ve nhung thanh tuu cua ong (Res Gestae) đa mo ta nhung net đac trung noi bat theo danh muc ve đia ly cua cac dan toc va nhung noi ben trong đe quoc. Đia ly, cac cuoc đieu tra dan so, va nhung van thu ghi lai đuoc luu giu mot cach ki cang la nhung moi quan tam chu yeu cua chinh quyen đe quoc.

Đe quoc đat toi đinh cao ve lanh tho cua no duoi thoi Trajan (tri vi tu nam 98–117), tren mot dien tich len toi 5 trieu kilomet vuong. Uoc tinh dan so theo truyen thong la tu 55–60 trieu nguoi đuoc cho la khoang tu mot phan tu toi mot phan sau dan so the gioi đieu nay khien cho no tro thanh quoc gia co dan cu lon nhat va lon hon bat cu thuc the chinh tri thong nhat nao o phuong Tay cho đen giua the ky 19. Cac nghien cuu nhan khau hoc gan đay đa ket luan rang dan so cua no vao luc đinh điem nam trong khoang tu 70 trieu toi hon 100 trieu. Bat cu thanh pho nao trong so ba thanh pho lon nhat cua đe quoc—Rome, Alexandria, va Antioch—gan nhu đeu co kich thuoc gap đoi bat ky thanh pho chau Au nao vao đau the ky 17.
Su gia Christopher Kelly đa mieu ta no:

Vao thoi điem đo đe quoc đa trai dai tu truong thanh Hadrianus o Mien Bac nuoc Anh tham đam mua phun toi bo song Euphrates đay nang o Syria; tu he thong song Rhine–Danube vi đai, ma len loi qua nhung vung đat mau mo, bang phang cua chau Au tu cac vung đat thap toi bien Đen, toi nhung đong bang tru phu o bo bien Bac Phi va ranh nuoc tuoi tot cua thung lung song Nile o Ai Cap. Đe quoc đa om tron khu vuc bien Đia Trung Hai ... đuoc nhung nguoi chinh phuc cua no goi la mare nostrum—'bien cua chung ta'.

Vi hoang đe ke vi Trajanus, Hadrianus đa thong qua mot chinh sach duy tri thay vi mo rong đe quoc. Cac đuong bien gioi (fines) đa đuoc đanh dau, con nhung phong tuyen bien gioi (limes) thi đuoc tuan tra. Nhung khu vuc bien gioi đuoc cung co vung chac nhat la noi on đinh nhat. Truong thanh Hadrianus ma đa ngan cach the gioi La Ma khoi nhung gi đa đuoc coi la mot moi đe doa man ro luon hien dien la cong trinh quan trong nhat con sot lai cua no luc nay.


Ngon ngu Ngon ngu cua nguoi La Ma la tieng Latin, no đa đuoc Virgil nhan manh nhu la nguon coi cua su thong nhat va truyen thong cua nguoi La Ma Cho đen tan thoi cua Alexander Severus (tri vi tu nam 222-235), giay khai sinh va di chuc cua cong dan La Ma đeu phai đuoc viet bang tieng Latin. Tieng Latin cung con la ngon ngu cua cac toa an phap đinh o phia Tay va cua quan đoi tren khap Đe quoc, nhung lai khong đuoc ap dung chinh thuc đoi voi nhung cu dan nam duoi su cai tri cua nguoi La Ma. Chinh sach nay tuong phan voi cua Alexandros Đai đe, ong ta mong muon bien tieng Hy Lap tro thanh ngon ngu chinh thuc tren khap đe quoc cua minh. Nhu la mot he qua tu cac cuoc chinh phuc cua Alexandros, tieng Hy Lap Koine đa tro thanh ngon ngu chung o khu vuc quanh phia đong Đia Trung Hai va o Tieu A. "Bien gioi ngon ngu" nay đa phan chia đe quoc thanh hai nua voi tieng Latin o Phia Tay va tieng Hy Lap o Phia Đong thong qua ban đao Balkan, tao ra mot he ngon ngu song song ben trong đe quoc La Ma.
Nhung nguoi La Ma ma đuoc nhan mot nen giao duc uu tu, thi lai hoc tieng Hy Lap nhu la mot ngon ngu tho ca, va hau het nhung nguoi thuoc chinh quyen đeu co the noi tieng Hy Lap. Cac vi hoang đe cua trieu đai Julio-Claudius đa khuyen khich nhung tieu chuan cao đoi voi tieng Latin chuan (Latinitas), mot trao luu ngon ngu đuoc đong nhat theo nhung thuat ngu hien đai nhu la tieng La tinh co đien, va ung ho viec su dung chinh thuc tieng Latin trong cac hoat đong kinh doanh. Hoang đe Claudius đa co gang đe han che viec su dung tieng Hy Lap, va nhan dip nay ong đa cho thu hoi quyen cong dan cua nhung nguoi it su dung tieng Latin, nhung ngay ca trong Vien nguyen lao, ong chi can su dung đen song ngu rieng cua minh trong nhung dip phai tiep kien voi nhung su than biet noi tieng Hy Lap. Suetonius đa trich dan loi noi cua ong khi đe cap đen "hai ngon ngu cua chung ta,"  va hoang đe đa su dung hai vien thu ky hoang gia, mot dung tieng Hy Lap va mot la tieng Latinh, đe đe ngay thang cho trieu đai cua ong.

O phia Đong cua đe che, phap luat va cac van ban chinh thuc thuong xuyen đuoc dich sang tieng Hy Lap tu tieng La tinh. Su giao thoa hang ngay cua hai ngon ngu đuoc the hien trong nhung cau van viet bang song ngu, ma tham chi đoi khi co su chuyen đoi qua lai giua tieng Hy Lap va Latinh. Sau khi tat ca cac cu dan tu do cua đe quoc đuoc ban cho quyen cong dan La Ma vao nam 212 CN, mot so luong lon cac cong dan La Ma khong biet noi tieng Latinh, tuy vay tieng Latin van la mot dau hieu cua "nguoi La Ma."
Mot trong nhung cai cach cua hoang đe Diocletianus (tri vi tu nam 284-305) đo la đa tim cach khoi phuc lai uy quyen cua tieng Latinh va thanh ngu tieng Hy Lap η κρατουσα διαλεκτος (he kratousa dialektos) la minh chung cho viec duy tri đia vi cua tieng Latin la "ngon ngu cua quyen luc". Hoc gia Libanius (the ky thu 4) coi tieng Latinh nhu la nguyen nhan gay ra mot su suy giam trong chat luong cua thuat hung bien Hy Lap Trong nhung nam đau cua the ky thu 6, hoang đe Justinianus đa tien hanh mot no luc vien vong nham tai khang đinh đia vi cua tieng Latin nhu la ngon ngu cua phap luat, mac du vao thoi cua ong ta, tieng Latin khong con giu đuoc su thinh hanh nhu la mot sinh ngu o phia Đong.


= Tho ngu va di san ngon ngu =

Cac tai lieu tham khao danh cho nhung nguoi phien dich cho thay cac ngon ngu đia phuong đa tiep tuc đuoc su dung thay vi tieng Hy Lap va Latinh, đac biet la o Ai Cap noi ma tieng Copt noi troi hon han, va trong cac moi truong quan su doc theo song Rhine va Danube. Nhung luat gia La Ma cung cho thay mot moi quan tam đoi voi cac ngon ngu đia phuong nhu tieng Punic, Gaul, va tieng Aram trong viec đam bao su hieu biet chinh xac cung voi viec ap dung phap luat va nhung loi the. O hanh tinh chau Phi, tieng Libya-Berber va Punic đa đuoc su dung cho nhung chu khac va cau ghi tren cac đong tien xu duoi trieu đai Tiberius (the ky thu 1 sau cong nguyen). Cac chu khac bang tieng Libya-Berber va Punic lan xuat hien tren cac toa nha cong cong vao the ky thu 2, mot so song song cung voi tieng Latinh. O Syria, nhung nguoi linh Palmyra tham chi đa su dung tho ngu Aram trong cac cau khac, mot ngoai le đang luu y boi vi theo luat thi tieng Latin la ngon ngu cua quan đoi.
Kho luu tru cua Babatha la mot vi du co tinh goi y ve su đa ngon ngu trong đe quoc. Nhung cuon giay coi nay đuoc đat ten theo ten cua mot nguoi phu nu Do Thai o tinh Arabia co nien đai tu nam 93 toi nam 132 CN, chung chu yeu su dung tieng Aram, tho ngu, viet bang cac ky tu Hy Lap cung voi anh huong cua tieng Semit va Latinh; tuy nhien mot đon thinh cau gui toi vi tong đoc La Ma lai đuoc viet bang tieng Hy Lap.
Đia vi thong tri cua tieng Latinh trong gioi hoc gia tinh hoa co the lam phai mo tinh lien tuc cua ngon ngu noi, boi vi tat ca cac nen van hoa ben trong đe quoc La Ma chu yeu la đuoc truyen mieng. O phia Tay, tieng Latinh, đuoc su dung o dang noi cua no la tieng Vulgar Latin, đa dan dan thay the tieng Celt va tieng Y ma von co lien quan toi no thong qua viec cung co chung nguon goc An-Au.Tuong đong trong cu phap va tu vung đa tao thuan loi cho viec chap nhan va su dung tieng Latinh. Sau giai đoan phan chia quyen luc chinh tri vao thoi ki hau co đai, tieng Latin đa phat trien thanh cac nhanh khac nhau voi tinh chat cuc bo ma cuoi cung đa tro thanh nhom ngon ngu Roman, chang han nhu tieng Tay Ban Nha, Bo Đao Nha, Phap, Y va Romania.
Vi la mot ngon ngu quoc te cua tri thuc va van hoc, ban than tieng Latin van tiep tuc la mot phuong tien dung trong cac hoat đong ngoai giao va cho su phat trien tri thuc đuoc đong nhat voi chu nghia nhan van thoi Phuc hung cho đen tan the ky 17, va đoi voi phap luat va Giao hoi Cong giao Roma cho đen ngay nay.
Mac du tieng Hy Lap tiep tuc la ngon ngu cua Đe quoc Đong La Ma, su phan bo ngon ngu o phia Đong lai phuc tap hon. Đa so nhung nguoi noi tieng Hy Lap song o ban đao Hy Lap va cac đao, mien tay Tieu A, cac thanh pho lon, va mot so vung ven bien. Giong nhu tieng Hy Lap va Latinh, tieng Thrace co nguon goc tu he ngon ngu An-Au, giong nhu mot so ngon ngu đa bien mat khac o Anatolia von chi đuoc chung thuc tu nhung chu khac vao thoi ki đe quoc. Tieng Albania thuong đuoc coi la hau due cua tieng Illyri, mac du vay gia thuyet nay đa bi mot so nha ngon ngu hoc bac bo, ho chu truong rang no co nguon goc tu tieng Daci hoac tieng Thrace. Nhieu ngon ngu Phi-A khac nhau— chu yeu la tieng Copt o Ai Cap, va Aram o Syria va Luong Ha— chua bao gio bi tieng Hy Lap thay the. Tuy nhien, viec su dung tieng Hy Lap tren toan the gioi la mot nhan to cho phep truyen ba Thien Chua giao, nhu đuoc chi ra thong qua vi du đo la viec su dung tieng Hy Lap trong cac thu tu cua thanh Paul.
Mot so trich dan lien quan đen tieng Gaul vao giai đoan Hau co đai co the ngu y rang no đa tiep tuc đuoc noi. Vao the ky thu 2 CN, đa co su thua nhan ro rang ve viec su dung no trong mot vai phong tuc theo luat đinh, boi toan va duoc ly.Sulpicius Severus, khi đang bien soan vao the ky thu 5 o Gallia Aquitania, đa ghi chep bang song ngu voi tieng Gaul la ngon ngu đau tien. Su ton tai cua tho ngu Galatia o Anatolia ma gan giong voi ngon ngu đuoc noi boi nguoi Treveri gan Trier đa đuoc chung thuc boi Jerome (331–420), ong ta la nguoi co su hieu biet truc tiep.
Đa phan cac hoc gia ngon ngu hoc lich su đeu cho rang tieng Gaul thuc su van con đuoc noi cho đen tan giai đoan giua toi giai đoan cuoi the ky thu 6 o Phap. Bat chap su La Ma hoa đang ke đoi voi van hoa vat chat ban đia, tieng Gaul đa đuoc duy tri đe co the song sot va đa ton tai đong thoi voi tieng Latinh trong suot hang the ky thong tri Gaul cua nguoi La Ma. Lan cuoi cung tieng Galatia đuoc nhac đen la boi Cyril cua Scythopolis, ong tuyen bo rang mot linh hon quy du đa am mot tu si va khien cho nguoi nay chi co the noi tieng Galatia, trong khi lan cuoi cung tieng Gaul đuoc nhac đen o Phap la boi Gregory cua Tours trong giai đoan giua nam 560 va 575, ong ta ghi chep rang mot đien tho o Auvergne ma "đuoc goi la Vasso Galatae theo tieng Gallia" đa bi pha huy va thieu trui. Sau mot thoi ky dai su dung song ngu, ngu he Gaul-La Ma moi xuat hien ma bao gom ca tieng Phap đa đuoc đinh hinh boi tieng Gaul theo mot vai phuong dien; trong truong hop cua tieng Phap chung bao gom cac tu muon va cach dich phong theo (bao gom oui, tu thay cho "yes"), thay đoi am, va anh huong trong cach chia đong tu va thu tu tu.


Xa hoi Đe quoc La Ma co su đa dang van hoa đac biet, cung voi "mot kha nang gan ket đang kinh ngac hon nua" đe tao ra mot y thuc ve ban sac chung trong khi lai chua đung rat nhieu cac dan toc khac nhau nam ben trong he thong chinh tri cua no suot mot khoang thoi gian dai. Nguoi La Ma đa chu y đen viec tao ra cac cong trinh cong cong va nhung khong gian thoang đang chung danh cho tat ca moi nguoi dan nhu la cac khu cho, đau truong đai vong, truong đua ngua va cac nha tam, đieu nay giup nuoi duong y thuc ve "loi song La Ma".
Xa hoi La Ma cung co nhieu he thong phan cap xa hoi chong cheo ma nhung khai niem hien đai ve "giai cap" trong tieng Anh co the khong đai dien mot cach chinh xac cho no. Hai thap ky cua nhung cuoc noi chien ma tu đo đa giup cho Augustus noi len va tro thanh nha cai tri duy nhat đa khien cho xa hoi truyen thong o Rome roi vao tinh trang hon loan va bien đong, nhung no lai khong anh huong mot cach truc tiep toi su phan bo giau ngheo va quyen luc xa hoi. Tu goc nhin cua cac tang lop duoi, no đon gian chi la them vao kim tu thap xa hoi mot đinh chop. Nhung moi quan he ca nhan nhu su bao tro, tinh ban (Amicitia), gia đinh, hon nhan đa tiep tuc anh huong đen cac hoat đong chinh tri va chinh quyen nhu duoi thoi Cong hoa. Tuy nhien, vao trieu đai cua Nero, viec tim thay mot cuu no le lai giau co hon mot cong dan tu do, hoac mot ky si co nhieu quyen luc hon mot nguyen lao lai khong phai la mot đieu bat thuong.
Su map mo chinh xac hon la su ruom ra cua he thong phan cap xa hoi qua cung nhac duoi thoi cong hoa đa dan đen su gia tang di đong xa hoi duoi thoi đe quoc, ca theo chieu huong đi len va đi xuong, toi mot muc đo vuot xa tat ca nhung xa hoi co đai đa đuoc ghi chep ro rang khac. Phu nu, no le đuoc giai phong, va no le co co hoi đe co đuoc va su dung anh huong theo nhung cach ma truoc kia ho it co kha nang đat đuoc. Đoi song xa hoi trong đe quoc, đac biet la đoi voi nhung nguoi co tiem luc ca nhan gioi han, đa đuoc thuc đay hon nua boi thong qua su phat trien cua cac hiep hoi tu nguyen va hoi anh em (collegia va sodalitates) đuoc hinh thanh cho nhieu muc đich khac nhau: cac hiep hoi nghe nghiep va thuong mai, cac nhom cuu chien binh, nhung hoi tuong te ton giao, cac hoi an uong va nhau nhet, nhung đoan bieu dien nghe thuat, va cac hoi mai tang.


= Đia vi phap ly =

Theo luat gia Gaius, su khac biet chu yeu trong "luat phap nhan" cua nguoi La Ma đo la tat ca moi nguoi se la nguoi tu do (Liberi) hoac la no le (servi). Tu cach phap ly cua nguoi tu do hon nua co the đuoc xac đinh bang quyen cong dan cua ho. Hau het nguoi dan đeu giu nhung quyen han che (chang han nhu ius Latinum,"quyen cua nguoi Latin"), nhung co quyen đuoc bao ve ve mat phap luat va cac đac quyen khong danh cho nhung nguoi khong co quyen cong dan. Nguoi tu do khong đuoc coi la cong dan nhung khi sinh song ben trong the gioi La Ma thi giu đia vi la peregrini, khong phai nguoi La Ma. Nam 212 CN, bang sac lenh đuoc biet đen voi ten goi la Constitutio Antoniniana, hoang đe Caracalla đa mo rong quyen cong dan cho tat ca cac cu dan tu do cua đe quoc. Chu nghia quan binh hop phap nay đoi hoi mot su sua đoi sau rong đoi voi nhung phap luat hien hanh von đa phan chia giua cong dan va nhung nguoi khong phai cong dan.


 Phu nu  Nhung nguoi phu nu La Ma tu do đuoc coi la cong dan tu thoi nha nuoc Cong hoa cho toi thoi Đe quoc, nhung ho khong co quyen bo phieu hay nam giu chuc vu chinh tri, hoac phuc vu trong quan đoi. Đua tre sinh ra tu nguoi me co quyen cong dan thi cung se co đuoc đieu nay, the hien bang cach noi ex duobus civibus Romanis natos ("tre em sinh ra boi hai cong dan La Ma"). Mot nguoi phu nu La Ma giu ten ho cua gia đinh minh (nomen) trong suot cuoc đoi. Con cai thuong lay theo ten cua nguoi cha, nhung vao thoi ki đe quoc, đoi khi lai su dung mot phan ten cua nguoi me cho ten cua ho, hoac tham chi su dung no đe thay the.

Hinh thai hon nhan co xua manus trong đo nguoi phu nu phai le thuoc vao uy quyen cua nguoi chong đa đuoc bai bo mot cach rong khap vao thoi ki đe quoc, va mot nguoi phu nu đa lap gia đinh co quyen giu lai quyen so huu voi bat ky cua hoi mon nao ma ho so huu. Ve mat phap ly, ho van nam duoi tham quyen phap ly cua nguoi cha, bat ke la ho đa đi lay chong đi chang nua va chi khi nao nguoi cha qua đoi, ho moi đuoc tu do ve mat phap ly. Su sap đat nay la mot trong nhung yeu to ve muc đo đoc lap cua phu nu La Ma đuoc huong khi so sanh voi nhung nguoi phu nu cua nhung nen van hoa co đai khac va cho toi tan thoi ky hien đai: mac du ho phai tra loi cha minh ve nhung van đe phap ly, ho khong bi rang buoc boi su giam sat truc triep cua nguoi cha trong đoi song hang ngay, va nguoi chong khong co quyen luc phap ly đoi voi ho. Mac du đoi voi nhung nguoi chi ket hon mot lan duy nhat, se la mot niem tu hao khi la "mot đan ong -mot phu nu" (univira), co rat it su ky thi đoi voi viec ly di, hay la nhanh chong tai hon sau khi mat mot nguoi chong do qua đoi hoac ly hon.
Nguoi con gai co quyen thua ke binh đang voi nguoi con trai neu nguoi cha cua ho qua đoi ma khong đe lai mot di chuc. Mot nguoi me La Ma cua quyen so huu tai san va nhuong lai no khi thay phu hop, bao gom thiet lap cac đieu khoan trong di chuc cua minh, đieu nay khien ho co anh huong rat lon voi nhung nguoi con trai cua ho ngay ca khi nhung nguoi con trai cua ho đa truong thanh.
La mot phan trong cai cach cua Augustus nham khoi phuc lai đao đuc truyen thong va trat tu xa hoi, luat đao đuc đa co gang đe chinh đon lai đao đuc cua đan ong va phu nu nhu la mot bien phap đe thuc đay "cac gia tri gia đinh". Duoi thoi cong hoa Toi ngoai tinh la mot chuyen gia đinh rieng tu, no đa bi hinh su hoa va đuoc đinh nghia chung la mot hanh vi tinh duc bat chinh (stuprum) ma dien ra giua mot cong dan nam va mot phu nu co chong, hoac giua mot nguoi phu nu co chong voi bat cu nam gioi nao khong phai la chong cua ho. Nha nuoc đa khuyen khich viec sinh con: mot nguoi phu nu neu sinh đuoc 3 nguoi con thi se đuoc ban tang nhung huy chuong mang tinh tuong trung va quyen tu do ve mat phap ly lon hon (ius trium liberorum).
Boi vi ho co tu cach phap ly la cong dan va muc đo tu do nhat đinh, phu nu co the so huu tai san, ky ket cac hop đong, va tham gia vao viec kinh doanh, bao gom van tai bang tau thuy, san xuat, va cho vay. Nhung ban khac tren khap đe quoc ton vinh phu nu nhu la nguoi bao tro trong viec tai tro cho cac cong trinh cong cong, đay la dau hieu cho thay ho co the đa co đuoc va tuy y su dung su giau co đang ke nay; chang han nhu cong trinh Khai hoan mon cua nha Sergii đuoc Salvia Postuma tai tro, ba la thanh vien cua gia toc đuoc vinh danh nay, va cong trinh xay dung lon nhat tai khu cho o Pompeii đuoc Eumachia tai tro, ba ta la mot nu tu te cua nu than Venus.


 No le va phap luat  Duoi trieu đai cua Augustus, co đen 35% nguoi dan o Y la no le, đieu nay khien cho La Ma tro thanh mot trong nam "xa hoi no le" trong lich su, trong đo nhung nguoi no le chiem it nhat mot phan nam dan so va đong mot vai tro quan trong trong nen kinh te. Che đo no le la mot che đo phuc tap khong nhung chong đo cau truc xa hoi truyen thong cua nguoi La Ma ma con đong vai tro huu ich trong nen kinh te. Trong moi truong đo thi, no le co the la cac chuyen gia nhu thay giao, thay thuoc, đau bep, nguoi giu so sach, ngoai ra thi phan lon cac no le đa qua huan luyen hoac khong co ky nang thi lao đong o trong cac ho gia đinh hoac cac cong xuong. Cac nganh nong nghiep va cong nghiep, chang han nhu xay xat va khai thac mo, đeu dua tren viec khai thac suc lao đong cua no le. Ben ngoai đat Y, no le chiem trung binh khoang tu 10 đen 20 phan tram dan so, o tinh Ai Cap thuoc La Ma thi lai thua thot nhung tap trung nhieu hon o mot so vung cua Hy Lap. Viec mo rong quyen so huu đat canh tac va cac nganh cong nghiep cua nguoi La Ma se bi anh huong tu thuc tien cua che đo no le o cac tinh. Mac du che đo no le thuong đuoc đanh gia la đang trong qua trinh suy tan vao the ky thu 3 va thu 4, no van la mot phan khong the thieu cua xa hoi La Ma cho toi tan the ky thu 5. Che đo no le đa cham dut dan dan vao the ky thu 6 va thu 7 cung voi su suy tan cua cac trung tam đo thi o phia Tay va su tan ra cua nen kinh te đe quoc phuc tap ma đa tao ra nhu cau cho no.

Phap luat lien quan đen che đo no le la "cuc ky phuc tap". Theo luat La Ma, no le đuoc coi la tai san va khong co đia vi phap ly. Ho co the phai chiu cac hinh thuc nhuc hinh von khong thuong đuoc ap dung đoi voi cong dan, boc lot tinh duc, tra tan, va hanh quyet no le ma khong can xet xu. Mot no le bi cuong buc thi khong phai la mot van đe quan trong trong phap luat boi le toi hiep dam chi co the bi tong giam neu đo la nguoi tu do; Nguoi chu no co quyen khoi to nguoi cuong buc no le cua minh vi đa lam thiet hai tai san theo Luat Aquilia No le co hinh thuc hon nhan khong đuoc phap luat cong nhan đuoc goi la conubium, nhung đoi khi hon nhan cua ho đuoc cong nhan, va neu ca hai đuoc tra tu do thi ho co the ket hon. Sau nhung cuoc chien tranh no le duoi thoi Cong hoa, phap luat duoi trieu đai cua Augustus va nhung nguoi ke vi ong đa cho thay mot chieu huong quan tam đen viec kiem soat cac moi đe doa tu cac cuoc khoi nghia thong qua viec han che kich thuoc cua cac nhom lao đong, va viec san lung no le bo tron.
Ban đau, no le se đuoc mua lai tu quan đoi boi cac đai ly ban buon, sau đo ho se đuoc đem bay ban cong khai tai cac khu cho hoac tham chi la cac cua hang. No le bi giao ban tai cac gian hang bi buoc phai đung trong tinh trang khoa than hoan toan, va tren co moi nguoi no le đeu đeo mot tam the cung cap cac thong tin ve nguon goc, suc khoe, tinh cach, tri thong minh, giao duc va cac thong tin khac cua ho cho nguoi mua. Thuong thi nguoi ta se ua chuong cac no le khoe manh, va uu tien no le đan ong hon. No le tre em co gia thap hon no le nguoi lon. No le co the đuoc đem hoan tra lai sau sau thang neu nhu ho co nhung khuyet điem khong đuoc bieu hien o quay giao ban, hoac neu nhu ho lam cho nguoi chu thua lo. Giao dich no le đuoc giam sat boi cac quan chuc tai chinh La Ma đuoc goi la Quaestor (quan coi quoc kho).
Ve mat phap luat, mot no le khong the so huu tai san, nhung neu mot no le quan ly viec kinh doanh, nguoi nay co the đuoc trao cho mot tai khoan ca nhan hoac quy (peculium) ma co the su dung nhu the no la cua rieng minh. Cac đieu khoan cua tai khoan nay khac nhau tuy thuoc vao muc đo tin tuong va hop tac giua nguoi chu no voi no le: mot no le voi nang khieu kinh doanh co the đuoc cho phep danh nhieu thoi gian cho viec tao ra loi nhuan, va co the đuoc phep thua ke peculium, nguoi nay con quan ly cac no le khac trong gia đinh cua chu no. Trong mot ho gia đinh hoac noi lam viec, mot he thong cap bac giua cac no le co the ton tai, voi mot no le co đong vai tro la ong chu cua no le khac.
Theo thoi gian, no le đa dan nhan đuoc su bao ve cua phap luat, trong đo ho co quyen nop đon khieu nai chong lai nguoi chu cua ho. Mot du luat buon ban co the chua mot đieu khoan quy đinh rang cac no le khong đuoc phep su dung cho nan mai dam, tuy rang gai mai dam o La Ma co đai thuong la no le. Voi viec bung phat buon ban no le thai giam trong nhung nam cuoi the ky 1 CN đa thuc đay đao luat trong đo cam thien mot no le trai voi y muon cua ho "vi ham muon hoac loi ich." Hoang đe Claudius đa tuyen bo rang neu mot no le bi chu nhan bo roi, anh ta se tro thanh nguoi tu do. Nero đa trao cho no le quyen khieu nai chong lai chu nhan cua ho tai mot toa an. Va duoi thoi Antoninus Pius, mot chu nhan giet mot no le ma khong co ly do chinh đang co the bi xet xu vi toi giet nguoi. Tu giua đen cuoi the ky thu 2 sau Cong nguyen, viec no le phan nan ve su đoi xu tan nhan hoac khong cong bang cua chu so huu đoi voi ho đa tro nen rat pho bien. Vi hau het no le La Ma co the de dang tra tron vao dan chung neu ho tron thoat, cac chu so huu thuong ngan can no le bo tron bang cach đat xam len tran ho nhung dong chu nhu "Toi la mot ke tron chay!" hoac "Đong thue" neu no le thuoc so huu cua nha nuoc La Ma. Vi ly do nay, no le thuong đeo nhung tam bang đo đe che đi hinh xam cua ho khi tron thoat.
Le hoi Saturnalia, đuoc to chuc vao ngay 17 thang 12 theo Lich Julian, la mot dip hiem hoi ma nguoi no le co the tam thoi đuoc huong nhung quyen nhu nguoi tu do. Vao dip le nay, no le se đuoc thuong thuc mot bua tiec thinh soan, đuoc đanh bac, tham chi đuoc quyen chi trich hoac to ra thieu ton trong đoi voi chu nhan ma khong bi trung phat. Mot so nguon con đe cap đen viec nguoi chu va no le đa an toi cung nhau, hay nguoi chu đa phuc vu bua an cho cac no le cua minh nhu mot cach đe ton vinh ho.
Che đo no le cua La Ma khong dua tren chung toc. No le đuoc đua đen tu khap cac vung đat o chau Au va Đia Trung Hai, bao gom Gaul, Hispania, Đuc, Britannia, khu vuc Balkan, Hy Lap... Noi chung, no le o Y la nhung nguoi Y ban xu, cung voi no le ngoai quoc sinh ra o ben ngoai đat Y chiem thieu so (bao gom ca no le va no le đuoc tra tu do) uoc tinh khoang 5% ve tong so o kinh đo vao giai đoan đinh cao cua no, đay la noi ma so luong cua ho la lon nhat. Nhung nguoi đen tu ben ngoai đat Y chu yeu la nguoi goc Hy Lap, trong khi nguoi Do Thai chua bao gio đuoc đong hoa hoan toan vao xa hoi La Ma. Nhung no le nay (đac biet la nguoi ngoai quoc) co ty le tu vong cao hon va ty le sinh thap hon nhung no le ban đia, va tham chi đoi khi ho de bi truc xuat hang loat. Tuoi đoi trung binh đuoc ghi lai vao thoi điem qua đoi cua no le o Rome la cuc ky thap: 17 tuoi ruoi (17.2 cho nam; 17.9 cho nu).
Trong giai đoan banh truong duoi thoi Cong hoa khi che đo no le đa tro nen pho bien, tu nhan chien tranh la mot nguon cung cap no le chinh va cuoc chinh phuc Hy Lap đa đem ve Rome them mot so no le co tay nghe cao va ca no le co hoc thuc. No le cung đuoc buon ban trong cac khu cho, va đoi khi đuoc ban boi nhung ten cuop bien. Tre so sinh bi bo roi va viec tu ban minh lam no le cua nhung nguoi ngheo la nhung nguon khac. Nguoc lai, Vernae, la nhung no le "cay nha la vuon" đuoc sinh ra tu nhung nu no le trong cac ho gia đinh o thanh thi hoac trong mot đien trang đong que hoac nong trai. Mac du ho khong co tu cach phap ly đac biet, neu nhu nguoi chu nguoc đai hoac khong nuoi nang vernae cua minh thi se phai đoi mat voi su che bai cua xa hoi, boi vi ho đuoc coi la mot phan trong familia cua nguoi nay, ho gia đinh, va trong mot so truong hop co the thuc su la con cai cua nhung đan ong tu do trong gia đinh.
Nhung no le co tay nghe cao hoac hoc thuc co the tich luy đuoc mot peculium đu lon đe mua lai su tu do cua ho, hoac đuoc chu no giai phong. Viec giai phong no le đa tro nen đu thuong xuyen toi muc vao nam 2 truoc Cong nguyen mot đao luat (Lex Fufia Caninia) đa đuoc ban hanh trong đo gioi han so luong no le ma mot chu no đuoc cho phep giai phong trong di chuc cua minh.


 No le đuoc giai phong  Rome khac voi cac thanh bang Hy Lap o cho cho phep nhung nguoi no le đuoc giai phong tro thanh cong dan. Sau khi đuoc giai phong, mot no le đa tung thuoc ve mot cong dan La Ma đuoc huong quyen tu do tu nguoi chu so huu va ca quyen tu do chinh tri thuc su (Libertas), trong đo co ca quyen bau cu. Mot no le co đuoc quyen Libertas thi đuoc goi la mot libertus ("nguoi đuoc giai phong", Liberta đoi voi nu) trong moi quan he voi chu cu cua minh, nguoi chu cu se tro thanh nguoi bao tro cua ho (Patronus): hai ben tiep tuc co nhung nghia vu thong thuong va hop phap voi nhau. Nhung nguoi no le đuoc giai phong con đuoc xep vao mot tang lop xa hoi, noi chung goi la libertini, mac du cac nha van sau đo su dung thuat ngu libertus va libertinus.
Mot libertinus khong co quyen nam giu cac chuc vu cong hoac la giao si toi cao cua nha nuoc, nhung nguoi nay co the đong mot vai tro cua mot giao si trong ton giao tho cung hoang đe. Ong ta cung khong the ket hon voi mot nguoi phu nu tu mot gia đinh thuoc tang lop nguyen lao, cung nhu ban than ong ta khong đuoc phep đung vao hang ngu nguyen lao, nhung vao thoi ki đau cua đe quoc, nhung no le đuoc giai phong đa giu vi tri chu chot trong bo may quan lieu cua chinh phu nhieu toi muc Hadrianus đa phai han che su tham gia cua ho bang phap luat. Bat ky đua tre nao đuoc mot no le đuoc giai phong sinh ra thi đeu la nguoi tu do, voi đay đu cac quyen cong dan.
Su thang tien thanh cong cua nhung no le đuoc giai phong—thong qua anh huong chinh tri trong viec phung su đe quoc hoac thong qua su giau co—la mot đac trung cua xa hoi đe quoc thoi ky đau. Su thanh cong cua mot nhom nhung no le đuoc giai phong xuat sac nay đa đuoc chung thuc bang nhung ban khac tren khap đe quoc, va boi viec so huu mot so ngoi nha xa hoa nhat tai Pompeii, chang han nhu ngoi nha cua gia đinh Vettii. Tuy nhien, nhung nguoi nay cung thuong bi gioi quy toc khinh miet va gan cho biet danh "Nouveau riche" (nhung nguoi giau co tho tuc).
Viec giai phong no le thuong đuoc to chuc trong mot buoi le cong khai, đuoc thuc hien truoc su chung kien cua mot so quan chuc nha nuoc. Chu so huu se cham vao đau nguoi no le bang mot chiec gay va tuyen bo rang anh (co) ta đuoc tu do. Tuy vay cac nghi thuc đon gian hon đoi khi đuoc su dung, chang han nhu chu so huu tuyen bo tra tu do cho mot no le truoc mat ban be va gia đinh, hoac chi la mot loi tuyen bo trong bua toi gia đinh. Mot chiec mu phot đuoc goi la Pileus se đuoc trao cho cac no le moi đuoc giai phong nay.


= He thong đang cap =

Tu La tinh Ordo (so nhieu ordines) đe cap đen mot su phan biet xa hoi, no đuoc dich sang tieng Anh voi nhieu nghia khac nhau la "giai cap, tang lop, đang cap", nhung khong co cai nao trong so đo la chinh xac. Mot trong nhung muc đich cua viec đieu tra dan so La Ma đo la xac đinh mot ca nhan thuoc ve Ordo nao. Hai ordines cao nhat o Rome la tang lop nguyen lao va ky si. Ben ngoai Rome, decurion, hay con đuoc goi la curiales (tieng Hy Lap:bouleutai), la Ordo thong tri cao nhat cua moi mot thanh pho rieng le.

Vien nguyen lao cua Đe quoc La Ma la mot to chuc chinh tri đa ton tai tu khi nen van minh La Ma co đai ra đoi. Vien nguyen lao đa nam giu vai tro quan trong trong đoi song chinh tri thoi ky Cong hoa. Sau khi Cong hoa La Ma sup đo, can can quyen luc theo hien phap đa chuyen tu " Vien nguyen lao La Ma " sang "Hoang đe La Ma". Ke tu thoi hoang đe đau tien la Augustus, Hoang đe va Vien nguyen lao ve danh nghia la hai nhanh chinh phu đong đang. Tuy nhien, tren thuc te, quyen luc thuc su cua Vien nguyen lao la khong đang ke, vi Hoang đe nam giu quyen luc thuc su. Do đo, tu cach thanh vien trong Vien nguyen lao chi con la uoc muon so huu boi cac ca nhan muon tim kiem uy tin va vi the trong xa hoi, thay vi tim kiem quyen luc thuc te. Trong trieu đai cua cac Hoang đe đau tien, cac quyen lap phap, tu phap va bau cu đeu đuoc chuyen tu "Hoi đong thuong dan " sang Vien nguyen lao. Tuy nhien, do su kiem soat ma Hoang đe nam giu đoi voi Vien nguyen lao la tuyet đoi, Vien nguyen lao đa tro thanh mot cong cu đe Hoang đe thuc thi cac quyen luc cua minh.
"Nguyen lao", ban than no khong phai la mot chuc vu đuoc bau chon o La Ma co đai, moi mot ca nhan đuoc nhan vao Vien nguyen lao sau khi ong ta đa đuoc bau va giu chuc vu la mot tham pham hanh phap it nhat mot nhiem ki. Mot nguyen lao cung phai đap ung mot yeu cau ve tai san toi thieu la 1 trieu sestertii, von đuoc xac đinh boi nhung cuoc đieu tra dan so. Nero đa ban tang nhieu tien bac cho mot so nguyen lao tu cac dong ho lau đoi nhung nay ho đa tro nen qua ngheo kho đe co the đu đieu kien. Khong phai tat ca nhung nguoi co đu đieu kien Ordo senatorius đeu đuoc lua chon vao mot vi tri trong Vien nguyen lao, ho đuoc yeu cau phai co noi cu tru hop phap tai Rome. Hoang đe thuong bo sung nhung vi tri con khuyet trong hoi đong 600 thanh vien bang cach bo nhiem.. Con trai cua mot nguyen lao thuoc Ordo senatorius cung phai hoi đu đieu kien rieng cua minh thi cung moi đuoc chap nhan vao Vien Nguyen Lao. Mot nguyen lao co the bi mat ghe neu ong ta vi pham tieu chuan đao đuc: vi du nhu ong ta bi cam ket hon voi mot phu nu đuoc tra tu do hoac chien đau trong đau truong.
Duoi trieu đai cua Nero, cac nguyen lao chu yeu van tu Rome va cac vung đat khac cua Y cung voi mot so đen tu ban đao Iberia va mien nam nuoc Phap; Nhung nguoi đen tu cac tinh noi tieng Hy Lap o phia Đong bat đau đuoc them vao duoi thoi Vespasianus  Vi nguyen lao đau tien toi tu tinh Cappadocia phia đong đa đuoc thua nhan duoi trieu đai Marcus Aurelius. Duoi thoi trieu đai Severus (193–235), cac nguyen lao nguoi Y chi chiem chua đen mot nua Vien nguyen lao. Vao the ky thu 3 CN, noi o co đinh tai Rome đa khong con la đieu can thiet nua, va nhung ban khac chung thuc rang cac vi nguyen lao đa hoat đong chinh tri va to ra hao phong o que nha cua minh (patria).
Cac nguyen lao đa co mot vang hao quang uy tin va la tang lop thong tri truyen thong cua nhung nguoi noi len thong qua honorum cursus, con đuong cua su nghiep chinh tri, nhung tang lop ky si cua đe quoc lai thuong nam giu su giau co va nhieu quyen luc chinh tri hon. Thanh vien cua tang lop ky si đuoc can cu vao tai san, vao nhung ngay đau cua Rome, equites hay ky si đa đuoc phan biet boi viec ho co kha nang tham gia luc luong ky binh trong quan đoi (nhung "ky binh cua nhan dan"), nhung vao thoi đe quoc, viec tham gia ky binh đa đuoc tach rieng Mot nguoi đuoc coi la mot ky si neu nhu ong ta co gia tri tai san la 400.000 sesterces va ba the he trong gia đinh sinh ra la nguoi tu do thi moi đu đieu kien. Cuoc đieu tra dan so vao nam 28 truoc Cong nguyen đa cho thay co mot so luong lon nhung nguoi đu đieu kien, va trong nam 14 CN, mot ngan ky si đa đuoc ghi nhan chi rieng tai Cadiz va Padua. Tang lop ki si con noi len thong qua con đuong binh nghiep (tres militiae) đe nam giu cac chuc vu quan trong nhu Thai thu va Kiem sat truong trong chinh quyen đe quoc.
Su noi len cua cac nguyen lao va ky si đen tu cac tinh la mot khia canh cua bien đong xa hoi trong ba the ky đau cua đe quoc. Tang lop quy toc La Ma dua tren su canh tranh va khong giong voi tang lop quy toc chau Au sau nay, mot gia đinh La Ma khong the duy tri vi the cua no chi đon thuan thong qua thua ke hoac co đuoc quyen so huu đat đai. Đuoc đung vao nhung ordines cao hon mang đen su uu đai va đac quyen, nhung no cung đi kem voi mot so trach nhiem. Vao thoi co đai, moi mot thanh pho đeu phai trong đoi vao su tai tro đen tu nhung cong dan co anh huong cua no cho cac cong trinh cong cong, cac su kien, va nhung buoi le (munera), thay vi la tu thue ma von chu yeu dung cho quan đoi. Đe duy tri đia vi thi đoi hoi moi nguoi đeu phai co nhung khoan chi tieu ca nhan lon. Nhung Decurion đa tro nen quan trong đoi voi hoat đong cua cac thanh pho toi muc vao giai đoan cuoi cua đe quoc, khi ma nhung thanh vien cua Hoi đong thanh pho ngay cang tro nen it dan, nhung nguoi đa đung vao Vien nguyen lao lai đuoc chinh quyen trung uong khuyen khich tu bo vi tri cua minh va tro ve que huong, trong mot no luc đe duy tri cac hoat đong dan su.
Vao giai đoan cuoi cua đe quoc, cac dignitas ("gia tri, su kinh trong") đi kem voi hang ngu nguyen lao va ky si con đuoc đe cao hon nua bang cac tuoc hieu nhu la vir illustris, "nguoi noi tieng". Danh xung clarissimus (tieng Hy Lap lamprotatos) đuoc su dung đe chi ro dignitas cua mot nguyen lao nao đo va gia đinh cua ho bao gom ca phu nu. "Cac thu hang" cua đia vi ky si đa gia tang nhanh. Nhung ky si phuc vu đe quoc đuoc xep hang theo muc luong (sexagenarius, 60,000 sesterce moi nam; centenarius, 100,000; ducenarius, 200,000). Tuoc hieu eminentissimus, "xuat sac nhat" (tieng Hy Lap exochotatos) đuoc danh cho nhung ky si đa tung la Phap quan thai thu. 


 Su bat binh đang  Khi ma nguyen tac ve su binh đang cua cac cong dan truoc phap luat thoi cong hoa bi lu mo dan, cac đac quyen mang tinh bieu tuong va xa hoi cua tang lop thuong luu dan su phan cap mot cach khong chinh thuc o ben trong xa hoi La Ma thanh hai tang lop đo la nhung nguoi nam giu quyen cao chuc trong (honestiores) va nhung nguoi thuoc tang lop thap kem (humiliores). Noi chung, honestiores la nhung thanh vien cua ba "giai cap" tren, cung voi mot so si quan quan đoi. Viec cap quyen cong dan cho tat ca cu dan vao nam 212 duong nhu đa thuc đay su canh tranh giua cac tang lop thuong luu von co đia vi cao hon han cac cong dan khac, đieu nay đa đuoc khang đinh đac biet la trong he thong tu phap  Viec ket an phu thuoc vao su đanh gia cua vi vien chuc chu toa đoi voi "gia tri" tuong xung (dignitas) cua bi cao: mot honestior co the tra mot khoan phat khi bi ket toi đoi voi mot toi ma co the se la mot tran đon roi danh cho mot humilior.
Duoi thoi cong hoa, nhung nguoi tu do hiem khi phai nhan an tu hinh ngay ca trong truong hop mot vu an o kinh đo, no co the dien ra nhanh va tuong đoi it đau đon đoi voi cac cong dan đuoc coi la "đang kinh trong hon" cua đe quoc, trong khi nhung nguoi bi coi la thap kem hon co the phai trai qua nhieu kieu tra tan va đon nhan mot cai chet tu tu ma truoc kia von danh cho no le, chang han nhu la đong đinh va xu tu bang đong vat giong nhu la mot canh tuong trong đau truong. Trong giai đoan đau thoi ky đe quoc, nhung nguoi đa cai sang đao Thien Chua co the bi mat đia vi la honestiores cua ho, đac biet la neu ho tu choi thuc hien cac khia canh ton giao trong nghia vu cong dan cua minh, va do vay ho tro thanh đoi tuong bi trung phat ma tao ra tien đe cho su tu vi đao.


Chinh quyen va quan đoi Ba tru cot quan trong cua chinh quyen đe quoc La Ma đo la chinh quyen trung uong, quan đoi, va chinh quyen đia phuong. Quan đoi thiet lap su kiem soat đoi voi cac vung đat thong qua chien tranh, nhung sau khi mot thanh pho hoac mot dan toc đa chiu khuat phuc, thi quan đoi lai đam nhiem nhiem vu giu gin trat tu: bao ve cac cong dan La Ma (sau nam 212 CN, la voi tat ca cu dan tu do cua Đe quoc), cac vung đat nong nghiep ma nuoi song ho, va đia điem ton giao  Viec hop tac voi tang lop quy toc đay quyen luc o cac đia phuong la đieu can thiet đe duy tri trat tu, thu thap thong tin, va tang them nguon thu cho ngan kho. Nguoi La Ma thuong tien hanh loi dung tinh trang chia re chinh tri noi bo bang cach ung ho mot trong hai phe: theo nhu quan điem cua Plutarch "đo la su bat hoa giua cac phe phai trong cac thanh pho ma dan đen viec mat quyen tu cai quan".
Cac cong đong chung minh đuoc long trung thanh voi Rome se giu lai đuoc nhung luat le rieng, va đong thoi co the thu thue tai đia phuong cua ho, va trong truong hop đac biet se đuoc mien thue La Ma. Đac quyen phap ly va su đoc lap mot cach tuong đoi la mot đong luc đe tiep tuc giu đuoc vi the tot đoi voi Rome. Su cai quan cua La Ma nhu vay đa bi han che, nhung đieu nay lai to ra hieu qua trong viec su dung cac nguon luc co san cho no.


= Chinh quyen trung uong =

Quyen han cua mot vi hoang đe (quyen luc tuyet đoi cua ong) ton tai it nhat la trong ly thuyet, gom co "quyen quan bao dan" (potestas tribunicia) va "quyen quan tran thu cua Hoang đe" (Imperium proconsulare). Tren ly thuyet, quyen han cua quan bao dan (tuong tu nhu Quan bao dan cua nguoi binh dan cua nen cong hoa cu) khien cho ban than hoang đe va chuc vu cua ong tro thanh bat kha xam pham, va đem lai cho hoang đe quyen luc đoi voi chinh quyen dan su cua Roma, bao gom ca quyen luc đe chu tri va kiem soat vien nguyen lao.
Quyen han cua quan tran thu (tuong tu nhu cua cac thong đoc quan su, hoac quan tran thu, duoi thoi nen Cong hoa cu) đa đem lai cho ong quyen luc đoi voi toan bo quan đoi La Ma. Ong cung đa đuoc giao nhung quyen han, ma duoi thoi Cong hoa, đa đuoc danh cho vien nguyen lao va cac hoi đong, bao gom ca quyen tuyen bo chien tranh, phe chuan cac hiep uoc quoc te, va đam phan voi cac nha lanh đao ngoai quoc.

Hoang đe cung co tham quyen đe thuc hien mot loat cac cong viec đa đuoc thuc hien boi cac kiem duyet vien, bao gom ca quyen han kiem soat cac thanh vien cua vien nguyen lao Ngoai ra, hoang đe con kiem soat ca ton giao, vi tu khi la hoang đe, ong cung luon luon đam nhiem chuc Pontifex Maximus (Đai Tu te) va la thanh vien cua moi nhom trong bon nhom thay te lon.. Trong khi nhung tuoc hieu nay đa đuoc đinh ro vao thoi ki đau cua giai đoan đe quoc, cuoi cung chung cung bi mat đi, va quyen luc cua hoang đe dan it tinh lap hien va mang nhieu tinh quan chu hon.
Tren thuc te, quyen han cua mot vi hoang đe va quyen luc cua ong đuoc dua tren su ung ho chinh đen tu quan đoi. Đuoc tra luong boi ngan kho hoang gia, nhung linh le duong nay cung đa the mot loi the quan su thuong nien đe to long trung thanh đoi voi ong, đuoc goi la Sacramentum.
Sau khi mot vi hoang đe qua đoi, tren ly thuyet, vien nguyen lao đuoc quyen lua chon vi hoang đe moi, nhung hau het cac hoang đe đeu đa chon nguoi ke vi rieng cua ho, thuong la mot thanh vien trong gia đinh. Vi Hoang đe moi phai nhanh chong tim kiem mot su thua nhan cho đia vi moi cua ong ta va đe on đinh boi canh chinh tri. Khong co vi hoang đe co the hy vong song sot, it ra la tri vi, ma khong co long trung nghia cua đoi Can ve cua Hoang đe La Ma va cac quan đoan. Đe bao đam long trung thanh cua ho, hoang đe thuong ban cho ho donativum, mot khoan tien thuong.


= Quan đoi =

Cac binh si cua quan đoi đe quoc La Ma đeu la nhung quan nhan chuyen nghiep va ho tinh nguyen tham gia phuc vu 25 nam trong quan ngu. Nhiem vu chinh cua quan đoi La Ma vao đau thoi ki đe quoc đau đo la bao ve nen Thai binh La Ma (Pax Romana). Ba bo phan chinh cua quan đoi đo la:

Cac đon vi đon tru tai Rome, trong đo bao gom ca luc luong ve binh hoang gia va vigile, nhung nguoi co vai tro nhu la canh sat va nhan vien cuu hoa;
Quan đoi o cac tinh, bao gom ca cac quan đoan La Ma va cac đao quan tro chien đuoc cung cap boi cac tinh (auxilia);
Hai quan.
Trong va sau cuoc noi chien, Octavianus giam so luong to lon cua cac Binh đoan Le duong La Ma (gom hon 60 Binh đoan) xuong con 28 Binh đoan - mot con so de chap nhan va kiem soat hon nhieu. Mot so Binh đoan bi ngo vuc ve su trung thanh chi đon gian la bi sa thai. Cac Binh đoan khac đuoc hop nhat - su that nay đuoc goi nen qua biet hieu Gemina (Anh em song sinh).
Nam 9, cac bo toc German tan diet ba Binh đoan La Ma trong tran rung Teutoburg. Tham hoa nay giam so luong cac Binh đoan xuong con 25. Sau nay, tong so cac Binh đoan se lai đuoc tang len va trong vong 300 nam sau, La Ma luon luon co chung tren duoi 30 Binh đoan.
Augustus cung thanh lap đoi Can ve cua Hoang đe La Ma (Praetoriani): chin cohorts co ve la đe gin giu nen hoa binh chung va đong quan tai Y. Đuoc tra luong hau hinh hon cac Binh đoan, cac Can ve cung phuc vu ngan han hon; thay vi phuc vu theo thoi gian tieu chuan cua cac Binh đoan la 25 nam, ho ve phep sau 16 nam tai nhiem.
Tuy quan tro chien (tieng Latinh: auxilia = nhung ho tro) khong noi danh cac Binh đoan, ho co tam quan trong khong nho. Khac voi cac Binh đoan, quan tro chien đuoc tuyen mo tu nguoi khong co quyen cong dan. Đuoc to chuc trong cac đon vi nho hon gom toan la linh cohort, ho đuoc tra thu lao it hon cac Binh đoan, va sau 25 nam phuc vu trong quan đoi, ho cung cac con minh đuoc trao quyen cong dan La Ma. Theo Tacitus quan tro chien cung co so luong xap xi bang cac Binh đoan. Tu thoi điem đo La Ma co 25 Binh đoan voi khoang 5.000 linh, ta suy ra quan tro chien cung co chung khoang 125.000 binh si, vay la co xap xi 250 trung đoan tro chien.
Luc luong Hai quan La Ma (tieng Latinh: Classis, dich sat nghia. "ham đoi") khong chi ho tro trong viec tiep te va van tai cua cac Binh đoan, nhung cung gop phan bao ve bien thuy o cac dong song Rhine va Donau. Mot trach nhiem cua ho la bao ve nhung con đuong buon ban rat quan trong tren bien chong lai moi đe doa cua cuop bien. Do đo, ho tuan tra khap bien Đia Trung Hai, mot phan cua Bac Đai Tay Duong (cac bo bien cua Hispania, Gallia, va Britannia), va cung hien dien tren Bien Đen. Song, nguoi La Ma van coi Luc quan la mot nhanh cao cap va vinh hien hon.


= Chinh quyen tinh =

Qua trinh đe mot vung lanh tho bi sap nhap tro thanh mot tinh đeu phai trai qua ba buoc: lam mot so ghi danh sach cac thanh pho, tien hanh mot cuoc tong đieu tra dan so, va ve ban đo Hon nua nhung ho so luu tru cua chinh quyen con bao gom ngay sinh va qua đoi, giao dich bat đong san, thue va nhung bien ban phap ly Trong the ky 1 va 2, chinh quyen trung uong đa phai khoang 160 quan chuc moi nam đe cai tri cac vung đat ben ngoai Y  Trong so cac quan chuc co cac "thong đoc La Ma", theo cach goi bang tieng Anh: hoac tham phan đuoc bau tai Rome, nhung nguoi co ten trong vien nguyen lao va nhan dan La Ma, cai tri cac tinh truc thuoc vien nguyen lao;. hoac thong đoc, thuong thuoc tang lop ki si, nhung nguoi nam giu quyen tuyet đoi cua ho thay mat cho hoang đe o nhung tinh khong nam duoi su kiem soat cua vien nguyen lao, đac biet la tinh Ai Cap thuoc La Ma Mot thong đoc phai khien cho ban than ong ta tro nen gan gui voi nguoi dan ma ong ta cai quan. Tuy nhien, bo may giup viec cua ong ta lai rat nho: nhung cap duoi chinh thuc cua ong ta (apparitores), bao gom cac ve si, su truyen lenh, su gia, nhung nguoi chep ban thao, va can ve; Cac Legate, ca dan su va quan su, thuong la nhung nguoi thuoc tang lop ki si va ban be, đang trong đo tuoi va co kinh nghiem, ho tong ong ta nhung khong chinh thuc.
Cac quan chuc khac đuoc bo nhiem đo la cac giam sat tai chinh cua chinh quyen. Viec tach rieng trach nhiem tai chinh khoi luat phap va chinh quyen la mot cai cach o thoi ki đe quoc. Nhung kiem sat truong thuoc tang lop ki si ma ban đau co quyen luc "ngoai vong phap luat va ngoai hien phap," đa quan ly ca tai san cua nha nuoc va mot luong lon tai san ca nhan cua hoang đe (res Privata).


= Luat La Ma =

Toa an La Ma nam giu quyen xet xu đau tien đoi voi cac truong hop lien quan đen cong dan La Ma khap đe quoc, nhung lai co qua it cac cong chuc tu phap đe co the ap đat luat La Ma thong nhat o cac tinh. Hau het cac vung cua mien đong cua đe quoc đa co cac bo luat va nhung thu tuc phap ly chinh thuc. Noi chung, chinh sach cua La Ma la ton trong mos regionis ("truyen thong vung" hay "luat phap cua đia phuong") va coi luat phap đia phuong nhu la mot nguon tien le phap ly va on đinh xa hoi  Su phu hop giua luat La Ma va luat đia phuong đuoc cho la phan anh mot ius gentium co ban, "luat cua cac quoc gia" hay luat quoc te đuoc coi la pho bien va nhat quan giua tat ca cac cong đong con nguoi. Neu mot bo luat tinh rieng biet mau thuan voi luat La Ma hoac luat phap theo tuc le, cac quan toa La Ma se nghe khang cao, va hoang đe nam giu tham quyen cuoi cung đe đua ra quyet đinh.
O phia Tay, phap luat đa đuoc thi hanh dua tren co so đia phuong hoa cao đo hay nen tang bo lac, va quyen so huu tu nhan co the la mot su moi la cua thoi đai La Ma, đac biet la trong so cac bo toc nguoi Celt. Luat La Ma tao đieu kien cho viec cho mot tang lop than La Ma co the đat đuoc su giau co mot cach thuan loi thong qua viec co đuoc đac quyen moi cua minh la cong dan. Su mo rong quyen cong dan cho tat ca cac cu dan tu do cua đe quoc vao nam 212 đa đuoc ap dung thong nhat trong phap luat La Ma, thay the cac bo luat đia phuong von ap dung cho nhung nguoi khong phai la cong dan. Nhung no luc cua Diocletianus nham đe on đinh đe quoc sau khi ket thuc cuoc khung hoang cua the ky thu ba bao gom viec bien soan hai bo luat quan trong trong vong bon nam đo la Codex Gregorianus va Codex Hermogenianus, đe huong dan viec cai quan cac tinh theo nhung tieu chuan phap ly phu hop.


= Thue =
Viec thu thue vao thoi đe quoc len toi khoang 5 phan tram tong san luong. Ty le thue đien hinh đoi voi moi ca nhan dao đong trong khoang tu 2-5 phan tram  Nhung luat le ve thue lai tao ra su "lung tung" trong he thong phuc tap cua cac loai thue truc tiep va gian tiep, mot so đuoc thu bang tien mat va mot so bang hien vat. Cac loai thue co the đuoc cu the cho mot tinh, hoac đoi voi cac loai tai san nhu: thuy san, ruong muoi;. chung co the co ket qua trong mot thoi gian han che  Viec thu thue đa đuoc chung minh la đieu can thiet đe co the duy tri quan đoi, va nguoi nop thue đoi khi co the nhan đuoc mot khoan hoan lai neu quan đoi cuop đuoc mot luong chien loi pham du thua. Thue bang hien vat đa đuoc chap nhan tu cac khu vuc it luu hanh tien te, đac biet la đoi voi nhung nguoi co the cung cap luong thuc, hang hoa đen cac doanh trai quan đoi.

Cac nguon thu chinh cua viec thue truc tiep la cac ca nhan, nhung nguoi nop thue khoan va mot khoan thue đoi voi đat đai cua ho, co the hieu nhu la mot khoan thue đoi voi san luong cua no hoac nang luc san xuat  Nhung khoan bo sung co the đuoc nop boi nhung nguoi hoi đu đieu kien mien tru nhat đinh;. Vi du, nong dan Ai Cap co the ghi vao so cac canh đong ma bo hoang va đuoc mien thue tuy thuoc vao muc đo ngap lut cua song Nile. Nghia vu nop thue đuoc xac đinh can cu theo cac cuoc đieu tra dan so.
Mot nguon thu quan trong cua thue gian thu la portoria, thue quan va thue cau đuong đoi voi viec nhap khau va xuat khau, bao gom ca giua cac tinh. Nhung khoan thue đac biet con đuoc ap dung đoi voi viec buon ban no le. Vao cuoi trieu đai cua minh, Augustus tien hanh đanh thue 4 phan tram đoi voi viec ban no le, va sau nay Nero chuyen tu thu thue nguoi mua sang thu thue cua nguoi ban, nhung nguoi phan ung bang cach tang gia ban cua ho. Mot chu no neu giai phong mot no le thi cung phai tra "thue tu do", tinh theo 5 phan tram gia tri.
Thue thap đa giup cho tang lop quy toc La Ma gia tang su giau co cua ho, ma bang hoac hon ca nguon thu cua chinh quyen trung uong. Mot vi hoang đe đoi khi bo sung ngan kho cua minh bang cach tich thu đien san cua nhung nguoi "sieu giau", nhung vao thoi ki sau nay, su chong đoi cua nhung nguoi giau co von phai đong thue la mot trong nhung yeu to gop phan vao su sup đo cua đe quoc.


Kinh te Moses Finley la hoc gia noi bat ung ho nhieu quan điem so sai cho rang: nen kinh te La Ma "kem phat trien va kem hieu qua", phai dua chu yeu vao nong nghiep tu cung tu cap; đo thi thi tieu thu chu it tao ra cac gia tri cong thuong; tang lop tho thu cong co đia vi thap hen; cong nghe cham phat trien; tom lai "thieu hop ly ve mat kinh te." Song quan điem cua gioi chuyen gia ngay nay phuc tap hon the nhieu. Đat đai chiem đuoc tu cac cuoc chinh phuc đuoc tai to chuc tren quy mo lon, giup tao ra thang du san luong cung nhu thuc đay su chuyen hoa nghe nong, đon cu nhu o mien bac chau Phi. Moi đo thi lai đac thu voi cac hoat đong thuong mai hoac ky nghe rieng, va quy mo cua cac cong trinh đo thi chung to nganh xay dung cua La Ma tung rat phat trien. Giay coi bao ton cac phuong phap hoach toan tinh vi minh chung cho mot su hop ly kinh te nhat đinh, va tien te cung đuoc luu hanh rat pho bien trong noi bo Đe quoc. Mac du su di chuyen va lien lac thoi co con rat han che, mang luoi giao thong van tai cua La Ma vao the ky thu nhat va thu hai rat phat trien, co ca cac tuyen thuong mai lien vung.


= Tien te va ngan hang =
Thoi ki đau đe quoc đa co su luu hanh tien te đat đen mot muc đo gan nhu pho quat, voi y nghia cua viec su dung tien nhu mot cach đe the hien gia ca va cac khoan no. Đong sestertius (so nhieu sestertii, tieng Anh "sesterces", ky hieu la HS) la đon vi co ban ve mat gia tri thanh toan vao the ky thu 4, mac du đong denarius bac, tri gia bon sesterces, cung đa đuoc su dung trong viec thanh toan vao trieu đai Severus. Đong tien co gia tri nho nhat thuong đuoc luu hanh la đong as (so nhieu asses), bang mot phan tu đong sestertius. Vang nen va thoi duong nhu khong đuoc tinh la pecunia, "tien", va chi đuoc su dung tren cac vung bien gioi đe giao dich kinh doanh hoac mua bat đong san. Nguoi La Ma vao the ky 1 va 2 tinh so luong tien, chu khong phai can chung -mot dau hieu cho thay đong tien đuoc đinh gia ngay tren mat cua no va khong phai dua vao ham luong kim loai cua đong tien. Khuynh huong đoi voi tien đinh danh nay cuoi cung dan đen lam giam gia tri cua tien xu La Ma, voi nhung hau qua đe lai vao thoi ki cuoi cua đe quoc. Su tieu chuan hoa đoi voi tien trong toan đe quoc đa thuc đay thuong mai va hoi nhap thi truong  Voi so luong lon tien xu kim loai trong luu thong đa lam tang nguon cung tien cho cac giao dich hoac tiet kiem.
Roma khong co ngan hang trung uong, va cac quy đinh cua he thong ngan hang la toi thieu. Ngan hang vao thoi co đai thuong tien hanh du tru voi so luong nho. Mot ngan hang đien hinh thuong co so von han che, va thuong chi co mot nguoi chu, mac du mot ngan hang co the co nhieu tu 6 toi 15 nguoi chu. Seneca thua nhan rang bat cu ai co lien quan đen thuong mai đeu can phai tiep can nguon tin dung.
Mot nguoi chu ngan hang gui tien chuyen nghiep (argentarius, coactor argentarius, hoac sau nay la nummularius) nhan va giu nhung khoan tien gui trong mot thoi han nhat đinh hoac khong thoi han va cho ben thu ba vay tien. Tang lop nguyen lao đa tham gia rat nhieu vao viec cho tu nhan vay, ca cac chu no va khach hang vay, cho vay tu tai san ca nhan cua ho tren co so cac moi quan he xa hoi. Chu so huu cua mot mon no co the su dung no nhu mot phuong tien thanh toan bang cach chuyen no cho mot ben khac, khong dung tien mat trao tay. Mac du đoi khi nguoi ta cho rang La Ma co đai thieu "giay" hoac giao dich tai lieu, cac he thong cua cac ngan hang tren khap đe quoc cung cho phep trao đoi mot khoan tien rat lon ma khong co su van chuyen tien tu nhien, mot phan vi nhung rui ro cua viec di chuyen so luong lon tien mat, đac biet la bang đuong bien. Chi co mot vu thieu tin dung nghiem trong đuoc biet đen va đa xay ra vao đau thoi đe quoc, mot cuoc khung hoang tin dung vao nam 33 CN ma khien cho mot so nguyen lao gap phai rui ro, chinh quyen trung uong đa giai cuu thi truong thong qua mot khoan vay 100 trieu HS đuoc hoang đe Tiberius thuc hien vao nganh ngan hang (Mensae). Noi chung, so von kha dung vuot qua so luong can thiet cho khach hang vay. Ban than chinh quyen trung uong khong vay tien, va cung khong co no cong đe can bu đap cho tham hut ngan sach tu du tru tien mat.
Cac vi hoang đe cua trieu đai Antoninus va Severus ve mat tong the đeu đa lam mat gia tri đong tien, đac biet la đong denarius, duoi ap luc cua viec bien che quan đoi. Lam phat đot ngot duoi trieu đai Commodus đa gay ton hai đoi voi thi truong tin dung. Vao giua nhung nam 200, nguon cung tien đong giam manh  Tinh canh cua cuoc khung hoang cua the ky thu ba- chang han nhu viec giam sut thuong mai đuong dai, hoat đong khai thac mo bi gian đoan, va viec van chuyen tien đuc vang ra ben ngoai đe quoc boi nhung ke thu xam luoc- đa lam suy giam manh nguon cung tien va nganh ngan hang cho đen nam 300 Mac du tien xu La Ma tu lau đa la tien đinh danh hoac tien te tin dung, nhung lo ngai kinh te chung đa len đen đinh điem duoi trieu đai Aurelianus, va gioi ngan hang mat niem tin vao đong tien hop phap cua chinh quyen trung uong. Mac du Diocletianus sau nay gioi thieu đong solidus vang va nhung cai cach tien te, thi truong tin dung cua đe quoc se khong bao gio phuc hoi manh me lai nhu no truoc đay.


= Khai mo va luyen kim =

Cac khu vuc khai thac khoang san chinh cua đe quoc la Tay Ban Nha (vang, bac, đong, thiec, chi); Gaul (vang, bac, sat), Anh (chu yeu la sat, chi, thiec), cac tinh Danube (vang, sat); Macedonia va Thrace (vang, bac) va Tieu A (vang, bac, sat, thiec). Viec tap trung khai mo tren quy mo lon - trong long đat va bang cac phuong tien khai thac lo thien va duoi long đat - đa dien ra tu duoi trieu đai cua Augustus cho đen đau the ky thu 3, khi su bat on cua đe quoc đa gian đoan qua trinh khai thac. Vi du nhu cac mo vang cua Dacia đa co the khong con đuoc nguoi La Ma khai thac sau khi tinh nay bi tu bo vao nam 271. Khai thac mo duong nhu đa khoi phuc lai đuoc mot phan trong suot the ky thu 4.
Khai thac thuy luc, ma đuoc Pliny goi la Ruina montium ("huy hoai nhung ngon nui"), đa cho phep khai thac cac kim loai thuong va kim loai quy tren quy mo cong nghiep nguyen thuy. Tong san luong sat hang nam uoc tinh khoang 82.500 tan san luong đong đuoc san xuat voi toc đo hang nam la 15.000 tan, va chi la 80.000 tan, nhung cap đo san xuat chua tung co cho đen cuoc cach mang cong nghiep; Chi rieng Tay Ban Nha đa chiem 40 phan tram san luong chi the gioi San luong chi cao la do no la mot san pham phu cua qua trinh khai thac bac quy mo lon đat 200 tan moi nam. Vao giai đoan cao điem vao khoang giua the ky thu 2, kho bac La Ma đuoc uoc tinh co khoang 10.000 tan, lon hon tu 5 toi 10 lan hon toan bo luong bac cua chau Au thoi trung co va cac Caliphate vao khoang 800 CN. Nhu mot dau hieu cho quy mo san xuat kim loai cua nguoi La Ma, o nhiem chi trong cac tang bang o Greenland tang gap bon lan so voi muc tien su cua no trong thoi ky đe quoc, va sau đo tiep tuc giam.


= Giao thong va van chuyen =

Đe quoc La Ma hoan toan bao quanh Đia Trung Hai, va ho goi no la "bien cua chung toi" (Mare Nostrum). Tau thuyen cua nguoi La Ma đa đi lai khap Đia Trung Hai cung nhu cac con song chinh cua Đe quoc, trong đo co song Guadalquivir, Ebro, Rhone, Rhine, song Tiber va song Nile. Viec van chuyen bang đuong bien thuong đuoc chon neu co the, va van chuyen hang hoa bang đuong bo la rat kho khan. Phuong tien đi lai, banh xe, va tau thuyen cho thay su ton tai cua mot so luong lon cac tho moc lanh nghe.
Van tai bang đuong bo thi su dung he thong cac con đuong La Ma tien tien. Cac loai thue bang hien vat đuoc cac cong đong đong bao gom viec cung cap luong thuc cho cac nhan vien, đong vat, hoac phuong tien cho cac cursus publicus, he thong buu đien nha nuoc va dich vu van tai đa đuoc Augustus thanh lap Cac tram ngua nam doc theo nhung con đuong moi 7-12 dam La Ma, va co xu huong phat trien thanh mot lang hoac tram buon ban. Mot mansio (so nhieu mansiones) la mot tram dich vu tu nhan đac quyen cua trieu đinh đe quoc danh cho cursus publicus. Cac nhan vien ho tro tai mot co so nhu vay bao gom nguoi dat la, thu ky, tho ren, xe ngua, mot thay thuoc thu y, mot vai quan canh va nguoi đua thu. Khoang cach giua mansiones đuoc xac đinh bang quang đuong mot chiec xe ngua co the đi di chuyen trong mot ngay. La la loai đong vat thuong đuoc su dung cho xe keo, va no co the đi đuoc khoang 4 dam moi gio. Nhu mot vi du ve toc đo thong tin lien lac, mot nguoi đua tin it nhat phai mat chin ngay đe đi đen Rome tu Mainz thuoc tinh Thuong Germania, ngay ca khi đang co mot van đe cap bach Ngoai cac mansiones, mot so quan ruou cung cung cap cho o cung nhu an uong, mot nhan đuoc ghi lai trong mot lan luu lai cho thay chi phi cho ruou vang, banh mi, thuc an cho con la, va chi phi cua mot gai mai dam.


= Thuong mai va hang hoa =
Cac tinh La Ma buon ban giua chung voi nhau, nhung thuong mai con mo rong ra ben ngoai bien gioi toi cac khu vuc xa xoi nhu Trung Quoc va An Đo. Cac mat hang chinh la ngu coc. Ngoai ra con buon ban mat hang khac nhu dau o liu, cac loai thuc pham, garum (nuoc mam), no le, quang va đo vat kim loai, soi va det may, go, gom, đo thuy tinh, đa cam thach, giay coi, gia vi va duoc lieu, nga voi, ngoc trai va đa quy.


= Lao đong va viec lam =

Nhung dong chu khac ghi lai 268 nganh nghe khac nhau trong thanh pho Rome, va 85 o Pompeii. Hiep hoi nghe nghiep hoac cac Hoi thuong gia (collegia) đuoc chung thuc cho mot loat cac nganh nghe, trong đo co ngu dan (piscatores), nguoi buon muoi (salinatores), nguoi buon ban dau o liu (olivarii), nguoi lam tro mua vui (scaenici), nguoi buon ban gia suc (pecuarii), tho kim hoan (aurifices), nguoi đanh xe (asinarii hoac muliones), va tho đa (lapidarii)  Đoi khi co nhung nghe kha đac biet: mot collegium tai Rome bi han che nghiem ngat đoi voi tho thu cong lam viec voi nga voi va go cam quyt.
Cac cong viec đuoc thuc hien boi nhung nguoi no le roi vao nam loai chung: noi tro, tren cac van bia ghi lai it nhat 55 cong viec khac nhau trong gia đinh, phuc vu hoang gia hoac cong cong; hang thu cong đo thi va dich vu, nong nghiep va khai thac khoang san Tu nhan cung cap phan lon lao đong trong cac mo hoac mo đa, noi ma đieu kien lam viec noi tieng la tan bao. Trong thuc te, co rat it su phan cong lao đong giua no le va nguoi tu do. Mot so luong lon nhung nguoi lao đong thong thuong đuoc su dung trong nong nghiep: trong he thong canh tac cong nghiep cua Y (latifundia), co the chu yeu la no le, nhung tren khap đe quoc, no le lao đong trong nong nghiep co le la it quan trong hon so voi cac hinh thuc lao đong phu thuoc vao nhung nguoi ve co ban khong phai la no le.
Det may va san xuat trang phuc la mot nguon viec lam chinh. Vai va ca ao quan đa hoan thanh đuoc giao dich giua cac dan toc cua đe quoc ma co san pham thuong đuoc đat ten theo ten goi cua ho hay mot thi tran đac biet, giong nhu mot "nhan hieu" thoi trang.


= GDP =
Cac su gia kinh te co tinh toan khac nhau ve san pham quoc noi cua nen kinh te La Ma. Trong nhung nam 14, 100, va 150 CN, uoc tinh GDP binh quan đau nguoi khoang tu 166 toi 380 HS. GDP binh quan đau nguoi cua Y đuoc uoc tinh la cao hon tu 40  đen 66 phan tram  so voi phan con lai cua đe quoc, do thuyen chuyen thue tu cac tinh va su tap trung thu nhap cua tang lop co đia vi o trung tam cua đe quoc. Uoc tinh vao nam 1 sau Cong nguyen, GDP binh quan đau nguoi cua Y la khoang 809 USD (tinh theo thoi gia nam 1990), gap đoi Trung Quoc va An Đo vao thoi điem đo .


Kien truc va ki thuat xay dung Nhung đong gop chinh cua nguoi La Ma đoi voi kien truc la cung vom va mai vom. Ngay ca sau khi trai qua hon 2.000 nam mot so cau truc La Ma van con đung vung, mot phan do nhung phuong phap che tao xi mang va be tong tinh vi  Cac con đuong La Ma đuoc coi la nhung con đuong tien tien nhat xay dung cho đen đau the ky 19. He thong đuong sa tao đieu kien cho viec duy tri trat tu cua quan đoi, giao thong va thuong mai. Nhung con đuong co the chiu đuoc lu lut va cac moi đe doa moi truong khac. Ngay ca sau khi chinh quyen trung uong sup đo, mot so tuyen đuong van co the su dung trong hon mot ngan nam.
Cac cay cau La Ma la mot trong nhung cay cau lon va ben vung đau tien, chung đuoc xay dung tu đa cung voi kieu kien ​​truc cung vom nhu cau truc co ban. Vat lieu đuoc su dung nhieu nhat be tong. Cay cau La Ma lon nhat la cay cau Trajan bac qua ha luu song Danube, no đuoc xay dung boi Apollodorus cua Damascus va van la cay dai nhat đa đuoc xay dung ca ve chieu dai tong the va chieu dai trong hon mot thien nien ky.

Nguoi La Ma đa xay dung nhieu đap đe tru nuoc, chang han nhu cac đap Subiaco, hai trong so đo cap nuoc cho Anio Novus, mot trong nhung he thong cau mang lon nhat cua Roma. Ho đa xay dung 72 đap chi rieng tren ban đao Iberia, va mot so luong nhieu hon the nua đuoc biet đen tren khap Đe quoc, va mot so van con đuoc su dung. Mot so đap bang đat o nuoc Anh tu thoi La Ma cung đa đuoc biet đen, trong đo co mot vi du đa đuoc bao quan tot la o Longovicium (Lanchester).
Nguoi La Ma đa xay dung nhieu cau mang. Mot luan an con sot lai toi ngay nay cua Frontinus, nguoi tung giu chuc vu curator aquarum (uy vien ve nuoc) duoi thoi Nerva, đa phan anh vai tro hanh chinh quan trong đoi voi viec bao đam cung cap nuoc. Sau khi nuoc đi qua cau mang, no đuoc tap trung vao cac be chua nuoc va theo cac đuong ong đe toi cac đai phun nuoc cong cong, phong tam, nha ve sinh, hoac cac khu cong nghiep. Cac he thong cong dan nuoc chinh trong thanh pho Roma la Aqua Claudia va Aqua Marcia. Mot he thong phuc tap con đuoc xay dung đe cung cap nuoc cho Constantinoplis tu noi cach no hon 120 km doc theo mot tuyen đuong quanh co dai hon 336 km. Nguoi La Ma cung đa su dung cong dan nuoc trong hoat đong khai thac khoang san phong phu cua ho tren toan đe quoc, tai cac đia điem nhu Las Medulas va Dolaucothi o mien Nam xu Wales.


Cuoc song thuong nhat = Thanh thi va nong thon =
Quy hoach thanh pho va loi song đo thi cua nguoi La Ma đa bi anh huong boi nguoi Hy Lap ngay tu giai đoan đau. O Đong La Ma, su cai tri cua nguoi La Ma đa thuc đay va đinh hinh su phat trien mang tinh đia phuong cua cac thanh pho von chiu anh huong manh me cua Hy Lap. Cac thanh pho nhu Athens, Aphrodisias, Ephesus va Gerasa đa thay đoi mot so khia canh cua quy hoach va kien truc thanh pho đe phu hop hon voi ly tuong hoang gia, đong thoi the hien ban sac rieng va tinh uu viet cua khu vuc. O Tay La Ma, Rome khuyen khich phat trien cac trung tam đo thi voi nhung ngoi đen bang đa, noi hoi hop, đai phun nuoc hoanh trang, nha hat ngoai troi..., thuong đuoc xay gan hoac tai cac khu đinh cu co tu truoc goi la oppida. Qua trinh đo thi hoa o La Ma Chau Phi mo rong tren cac thanh pho Hy Lap va Punic doc theo bo bien.
Tai thanh pho Rome, hau het moi nguoi thuoc tang lop ngheo hoac trung luu song trong cac toa nha chung cu cao tang (insulae) ma thuong la ban thiu va de hoa hoan. Cac insulae co the cao đen sau hoac bay tang, nhung can ho lon nhat va đat nhat thuong nam o tang duoi cung. Đa so Insulae đuoc xay dung bang go, gach bun, va be tong nguyen thuy nen rat de bi chay va sup đo. Augustus đa tien hanh cai cach nham tang cuong su an toan cua cac toa nha o thanh pho Rome. Vi moi nguy hiem cua hoa hoan va sup đo, chieu cao toi đa cua cac insulae bi Augustus gioi han o muc 70 feet La Ma goi la pes (tuong đuong 20,7 m), va sau đo bi giam xuong con 60 feet La Ma (17,75 m) boi Hoang đe Nero sau vu Đai Hoa hoan thanh Rome.
Cac co so cong cong chang han nhu nha tam cong cong, nha ve sinh co voi xa nuoc (latrinae), bon chua nuoc hoac cac đai phun nuoc cong phu (nymphea) cung cap nuoc ngot, va cac hoat đong giai tri quy mo lon chang han đua ngua hay vo si giac đau chu yeu nham vao nhung nguoi thuong song trong cac insulae. Cac co so tuong tu đuoc xay dung o cac thanh pho tren khap Đe che, va mot so cau truc La Ma đuoc bao ton tot nhat la o Tay Ban Nha, mien nam nuoc Phap va mien bac chau Phi.
Cac nha tam cong cong phuc vu cac chuc nang ve sinh, xa hoi va van hoa. Tam la trong tam cua xa hoi thuong nhat La Ma vao buoi chieu muon truoc bua toi. Cac phong tam đuoc chia lam 3 cap nhiet đo: caldarium la tam nuoc nong, tepidarium la tam nuoc am, va fgiridarium la tam nuoc lanh. Ngoai ra co the con co cac dich vu khac nhu cac phong tap the duc va tap ta, phong xong hoi kho, spa tay te bao chet (noi cac loai dau đuoc mat xa vao da va co the đuoc ky co bang mot dung cu goi la strigil), san bong hoac be boi ngoai troi. Nuoc trong phong tam thuong đuoc đun bang lo duoi san. Nhung phong tam khoa than ket hop nam nu khong phai la đieu bat thuong trong thoi ky đau cua Đe quoc, mac du mot so co so co the đa cung cap nhung phong tam rieng biet cho nam gioi va phu nu. Phong tam cong cong la mot phan cua van hoa đo thi tai khap cac tinh, nhung vao cuoi the ky thu 4, bon tam ca nhan bat đau xuat hien o cac ho gia đinh va dan thay the hinh thuc tam chung.
Cac gia đinh giau co o Rome thuong co tu hai ngoi nha tro len, mot can nha o thanh pho (domus) va it nhat mot can biet thu (villa) nam o vung ngoai o hoac nong thon ben ngoai thanh pho.
Domus la ngoi nha thuoc so huu rieng cua mot gia đinh thuong luu giau co, va co the đuoc trang bi mot phong tam rieng (balneum), nhung đo khong phai la mot noi đe rut lui khoi đoi song cong cong. Mac du co mot vai khu pho cua Rome tap trung mot so luong lon nhung can nha sang trong, the nhung nhung nguoi giau o Rome thuong khong song trong nhung khu vuc biet lap. Nha cua ho thuong de tim thay va de tiep can. Sanh truoc (atrium) phuc vu nhu la mot đai sanh đe tiep khach, trong đo gia truong (chu ho) gap khach hang vao moi buoi sang, tu nhung ban be giau co đen nhung nguoi phu thuoc ngheo nhan tu thien. No cung la mot trung tam cua nghi le ton giao gia đinh, co đat mot đen tho va nhung hinh anh cua to tien gia đinh. Nhung ngoi nha nam tren nhung con đuong ban ron đong đuc nguoi qua lai, co khong gian đoi dien voi đuong pho thuong đuoc thue đe lam cac cua hang (tabernae) voi muc đich kinh doanh.
Nhung can biet thu (villa) o ngoai o hoac nong thon nguoc lai la mot loi thoat khoi su nhon nhip cua thanh pho, va chi co gioi thuong luu moi co đu đieu kien đe so huu nhung can nha nay. Nhung can villa co the đuoc xay tren nhung khu đat rieng cua nguoi chu so huu, hoac xay o nhung "thi tran nghi mat" nam tren bo bien, chang han nhu o cac thanh pho Pompeii va Herculaneum.
Chuong trinh đoi moi đo thi duoi thoi Augustus, va su tang truong dan so cua Roma len toi 1 trieu nguoi, hinh thanh nen mot noi nho danh cho cuoc song nong thon đuoc the hien trong nghe thuat. Cac thi si ngoi ca cuoc song ly tuong cua nong dan va nguoi chan cuu. Noi that cua cac ngoi nha thuong đuoc trang tri bang tranh ve nhung khu vuon, đai phun nuoc, thien nhien, cay canh, va đong vat, đac biet la chim va sinh vat bien, đat đo chinh xac đen muc cac hoc gia hien đai đoi khi co the nhan dien chung theo loai. Nha tho Augustace Horace nhe nhang cham biem su khac biet giua cac gia tri đo thi va nong thon trong truyen ngu ngon cua ong ve chuot thanh pho va chuot nong thon, thuong đuoc ke lai nhu mot cau chuyen danh cho tre em.
O mot muc đo thuc te hon, chinh quyen trung uong đa co su quan tam tich cuc trong viec ho tro san xuat nong nghiep. San xuat luong thuc la uu tien hang đau trong viec su dung đat. Cac trang trai lon (latifundia) đat đuoc mot nen kinh te co quy mo duy tri cuoc song đo thi ben vung va phan cong lao đong chuyen biet hon. Tieu nong đuoc huong loi tu su phat trien cua thi truong đia phuong o cac thi tran va trung tam buon ban. Cac ky thuat nong nghiep nhu luan canh va chon giong vat nuoi đa đuoc pho bien khap Đe quoc, va cac giong cay trong moi đuoc gioi thieu tu tinh nay sang tinh khac, chang han nhu đau Ha Lan va cai bap đuoc van chuyen sang Anh.
Viec duy tri mot nguon cung cap thuc pham voi gia ca phai chang cho cu dan ngheo o thanh pho Rome đa tro thanh mot van đe chinh tri lon vao cuoi thoi Cong hoa. Vao nam 123 TCN mot đao luat đuoc đe xuat boi Gaius Gracchus va sau đo đuoc chap thuan rong rai, qua đo moi cong dan la nam gioi truong thanh (tren 14 tuoi) o Rome se đuoc cung cap 33 kg ngu coc moi thang voi muc gia cuc ky thap. Đen nhung nam 60 TCN thi ngu coc bat đau đuoc tro cap hoac phan phat mien phi cho nhung nguoi nam gioi co đu đieu kien cong dan. Ngu coc đuoc su dung đe lam banh mi, yeu to quan trong nhat trong bua an cua nguoi La Ma. Co khoang 200,000-250,000 nguoi đan ong truong thanh tai Rome đa nhan khoan tro cap nay hang thang, khoang 33 kg ngu coc cho moi nguoi, tong cong khoang 100.000 tan lua mi chu yeu đuoc thu hoach tu Sicily, Bac Phi va Ai Cap. Khoan tro cap ngu coc nay tieu ton it nhat 15% ngan kho cua nha nuoc, nhung đa gop phan quan trong vao viec cai thien đieu kien song cua nguoi dan o cac tang lop thap hon trong xa hoi, đong thoi đem lai loi nhuan cho nguoi giau boi no cho phep nguoi dan ngheo chi tieu nhieu hon thu nhap cua ho vao ruou vang va dau o liu, nhung thu von đuoc san xuat tu trang trai cua nhung đia chu giau co.


= Thuc pham va an uong =
Hau het cac can ho o Rome khong co nha bep, mac du mot lo than cui co the đuoc su dung cho viec nau an đon gian o hau het cac ho gia đinh. Thuc pham đa qua che bien đuoc phuc vu tai cac quan ruou va hop đem, cung nhu cac nha tro va quay hang thuc pham (tabernae, cauponae, popinae, thermopolia). Nguoi dan thuoc tang lop thap trong xa hoi chu yeu an uong tai cac nha hang, trong khi nguoi giau thuong to chuc nhung bua tiec sang trong tai nha rieng voi nhung đau bep (archimagirus) va nhan vien nha bep đuoc huan luyen. Nhung bua an sang trong cung co the xuat hien o cac buoi tiec đuoc to chuc boi cac cau lac bo xa hoi (collegia).
Hau het nguoi dan La Ma tieu thu it nhat 70% luong calo hang ngay cua ho duoi hinh thuc cac loai ngu coc va cac loai đau. Mon chao yen mach Puls (pottage) đuoc coi la mon an tho dan cua nguoi La Ma. Cac loai sup ngu coc co ban co the ket hop voi rau xat nho, thit bit tet, pho mat, hoac cac loai thao moc đe tao nen cac mon an tuong tu nhu polenta hoac risotto.
Cu dan đo thi va quan đoi ua thich tieu thu ngu coc cua ho duoi hinh thuc cac loai banh mi. Cac coi xay va lo nuong thuong mai thuong đuoc ket hop trong mot khu phuc hop san xuat banh mi. Đen trieu đai cua Aurelian, banh mi san xuat tu cac xuong banh mi cua nha nuoc đa đuoc phan phoi mien phi cho nguoi dan nhu la khau phan an hang ngay, cung voi đo la dau o liu, ruou vang, va thit lon cung đa đuoc cung cap mien phi cho moi cong dan (nam gioi).
Van hoc La Ma tap trung vao thoi quen an uong cua cac tang lop thuong luu, nhung nguoi ma bua chieu (cena) đoi voi ho co chuc nang xa hoi quan trong. Khach an toi thuong thuc bua an trong mot phong an đuoc trang tri tinh xao (triclinium), thuong co tam nhin huong ra mot khu vuon yen tinh. Khi an, ho ngoi hoac nam tua tren nhung chiec truong ky. Mot bua Cena truyen thong bao gom ba phan. Mon khai vi thuong bao gom trung, o liu va ruou mat ong. Mon chinh thuong bao gom mot mon thit, chang han nhu thit lon nuong. Mon trang mieng bao gom trai cay hoac cac loai hat.
Banh mi la mon an thuong nhat cua nguoi La Ma, nguoi giau an banh mi lam tu lua mi va nhung nguoi ngheo hon thi an banh mi lam tu lua mach. Cac san pham tuoi song nhu rau va đau cung rat quan trong. O liu va cac loai hat cung thuong xuyen xuat hien trong bua an cua nguoi La Ma. Mac du co nhieu hoang đe La Ma khuyen khich nguoi dan khong an thit - nhu cac hoang đe Didius Julianus va Septimius Severus - nhung thit va cac san pham che bien tu thit nhu xuc xich, thit muoi va thit xong khoi van đuoc tieu thu rong rai boi nguoi dan. Sua de hoac sua cuu đuoc ua chuong hon so voi sua bo; sua cung đuoc su dung đe lam ra cac loai pho mat, vi đay la mot cach đe luu tru va kinh doanh cac san pham sua.
Dau o liu la nguyen lieu co ban đe nau an cua nguoi La Ma, no con đuoc dung đe thap sang va tao ra cac che pham dung khi tam rua. Bo bi nguoi La Ma xem thuong, nhung lai la mot đac điem noi bat cua che đo an uong Gallic. Muoi la thu gia vi co ban trong bua an: Pliny the Elder tung nhan xet rang "Cuoc song van minh khong the tiep dien ma khong co muoi: no la mot thanh phan can thiet đen muc no tro thanh mot phep an du cho niem vui tinh than manh liet". Muoi la mot mat hang thuong mai quan trong, nhung muoi tinh khiet lai tuong đoi đat tien. Gia vi man pho bien nhat la mot loai nuoc mam len men đuoc goi la garum. Gia vi đia phuong co san bao gom cac loai thao moc trong vuon, thi la, rau mui va qua bach xu. Gia vi nhap khau bao gom tieu, nghe tay, que va thi la. Cac loai thuc pham ngot nhu banh ngot thuong su dung mat ong va siro ruou đe lam chat tao ngot. Mot loat cac loai trai cay kho (qua sung, qua man) va cac loai trai cay tuoi cung thuong xuyen co mat trong bua an nhu la mot mon trang mieng cua nguoi La Ma.
Nhung bua an xa hoa co the đuoc xem nhu mot dau hieu cua su tien bo van minh hoac su suy đoi ve đao đuc. Nha su hoc đau tien cua trieu đai Tacitus đa so sanh su xa hoa trong thuc đon La Ma hang ngay cua ong voi su đon gian trong che đo an cua nguoi German. Ngu coc, cac loai đau, rau va trai cay thuong đuoc nguoi La Ma xem la nhung loai thuc an van minh hon thit. Bua an Đia Trung Hai gom banh mi, ruou vang va dau o liu đa đuoc thanh hoa boi Kito giao La Ma, trong khi su tieu thu thit thuong xuyen cua che đo an uong German đa tro thanh mot bieu hien cua chu nghia ngoai giao. Cac hoang đe nhu Didius Julianus va Septimius Severus cung tung khuyen khich nguoi dan nen han che an thit.


= Giai tri va trinh dien =

Khi nha tho Juvenal phan nan rang nguoi La Ma đa đanh đoi quyen tu do chinh tri cua ho cho "banh mi va hi truong", chinh la ong đang noi đen khoan tro cap ngu coc mien phi cua nha nuoc va circenses, cac su kien giai tri đuoc to chuc tai nhung đia điem ngoai troi lon co ten goi la circus trong tieng Latin. Circus lon nhat o Rome la Circus Maximus, noi to chuc cac cuoc đua ngua, đua xe ngua, tro choi cuoi ngua Troy, cac cuoc thi san thu vat (venation), cac cuoc thi đau the thao, cac cuoc chien đau cua nhung vo si giac đau hay cac man trinh dien tai hien nhung su kien lich su trong qua khu. Tu lau, nhieu le hoi ton giao đa co cac tro choi (ludi), chu yeu la cac cuoc đua ngua va đua xe ngua (ludi circenses).
Duoi thoi Augustus, cac hoat đong giai tri cong cong đuoc to chuc toi đa 77 ngay moi nam; toi trieu đai cua Marcus Aurelius, so ngay đuoc phep to chuc cac hoat đong giai tri đa đuoc tang len thanh 135 moi nam. Cac tro choi (ludi) đuoc to chuc tai circus thuong đuoc mo đau bang mot nghi thuc dieu hanh goi la Pompa circensis.
Ngoai ra, nhung su kien canh tranh cung đuoc to chuc tai cac đia điem nho hon nhu đau truong va san van đong. Cac mon the thao co nguon goc Hy Lap nhu chay đua, boxing, đau vat hay pancratium kha pho bien o cac cuoc tranh tai. Mot mon the thao đoi khang cuc ky khoc liet đa nhieu lan đuoc to chuc o La Ma thoi ky nay la Naumachia, nhung tran thuy chien gia đam mau voi quy mo khong thua kem gi nhung tran thuy chien thuc su. Đoi tuong tham gia Naumachia thuong la nhung toi pham bi ket an hoac no le.
Circus la nhung cong trinh kien truc lon nhat thuong xuyen đuoc xay dung trong the gioi La Ma co đai. Đau truong La Ma, hay con đuoc biet đen voi cai ten Colosseum, tro thanh đia điem thi đau thuong xuyen cho nhung mon the thao đam mau ke tu khi no đuoc mo cua vao nam 80 sau Cong nguyen. Circus Maximus co suc chua len toi 150.000 khan gia, trong khi Đau truong La Ma co suc chua la 50.000 cho ngoi, cong them mot khan đai đung co the chua đuoc 10.000 nguoi nua.
Viec sap xep cho ngoi danh cho khan gia tai cac đau truong the hien trat tu cua xa hoi La Ma: Hoang đe ngoi o mot khu vuc sang trong danh rieng cho ong ta, nhung thanh vien cua Vien nguyen lao cung đuoc bo tri cho ngoi thuan loi danh rieng cho ho, thuong la nhung hang ghe o duoi cung đe tien cho viec theo doi cac cuoc thi đau hay cac man trinh dien. Phu nu va no le ngoi o nhung hang ghe xa nhat, trong khi nhung nguoi con lai ngoi o quang giua. Nhung buoi trinh dien tai hi truong cung nhieu lan tro thanh dip đe nguoi dan to chuc bieu tinh ve cac van đe chinh tri va xa hoi. Cac hoang đe đoi khi phai trien khai vu luc đe dap tat tinh trang bat on cua đam đong, noi tieng nhat tai cuoc bao loan Nika nam 532, khi quan đoi duoi quyen cua hoang đe Justin đa giet chet hang ngan nguoi.
Ludi circenses hay đua xe ngua (chariot racing) la mon the thao rat đuoc quan tam o La Ma thoi ky nay, va thuong xuyen đuoc to chuc tai cac Circus. Mon the thao nay nguy hiem cho ca nguoi lai va ngua vi rat de dan đen chan thuong tham chi la tu vong, nhung chinh su nguy hiem nay lai đem toi niem phan khich va hung thu cho cac khan gia. Cac đoi tham gia tranh tai thuong đuoc phan biet voi nhau bang mau sac cua trang phuc thi đau ma ho đang mac. Tuong tu nhu cac mon the thao hien đai chang han bong đa, khan gia thuong chon ung ho mot đoi duy nhat, su ham mo cua ho đoi khi đen muc qua khich, va bao luc đa nhieu lan no ra giua cac co đong vien cua hai đoi đoi đich. Nhung nguoi thi đau o mon the thao nay thuong tro thanh nhung van đong vien noi tieng nhat va giau co nhat o La Ma co đai. Mot ngoi sao cua bo mon the thao nay la Diocles, toi tu Lusitania (Bo Đao Nha ngay nay), nguoi đa tham gia cac cuoc đua xe ngua trong vong 24 nam va co thu nhap nghe nghiep len toi 35 trieu sesterces. Thiet ke cua cac circus La Ma phai đam bao rang khong đoi nao co the gianh đuoc loi the khong cong bang cung nhu giam thieu va cham o muc vua đu đe duy tri su khoc liet va thoa man cac khan gia. Nhung cuoc đua xe ngua tiep tuc dien ra vao thoi ky Đong La Ma duoi su bao tro cua cac vi hoang đe, nhung su suy tan cua cac đo thi trong the ky thu 6 va thu 7 cuoi cung đa dan đen su sup đo cua bo mon nay.
Trong suot 40 nam tri vi cua minh, hoang đe Augustus đa to chuc tam cuoc giac đau, trong đo co tong cong 10.000 đau si đa tham gia chien đau, cung voi đo la 26 cuoc thi san thu đuoc to chuc trong cung khoang thoi gian nay, đa dan đen cai chet cua hon 3.500 con thu. Đe đanh dau su kien cong trinh Đau truong La Ma đuoc hoan tat, hoang đe Titus đa to chuc mot le khanh thanh keo dai 100 ngay lien tiep, moi ngay đeu co mot tran giac đau ac liet giua hon 3.000 đau si khac nhau. Suc hap dan cua nhung cuoc giac đau đoi voi nguoi La Ma đuoc the hien ro net qua nhung mo ta tren tranh ghep, tranh tuong, đen va tham chi ca cac ban ve graffiti.
Nhung đau si đuoc huan luyen đe tham gia cac cuoc giac đau co the co xuat than la no le, tu nhan, hoac cung co the la nhung nguoi tu do tinh nguyen tham gia tranh tai. Cai chet khong phai la mot ket qua can thiet hoac tham chi la đang mong muon trong cac tran đau giua nhung chien binh co tay nghe cao, boi nhung nguoi nay phai trai qua mot qua trinh luyen tap rat ton kem va ton thoi gian. Trong khi đo, nhung đau si noxii la nhung tu nhan bi ket an tu hinh, ho đuoc huan luyen rat it hoac khong đuoc huan luyen, thuong khong co vu khi, va hoan toan khong co hi vong song sot trong nhung cuoc giac đau. Su đau đon ve the chat va si nhuc ve tinh than đuoc xem la cai gia cho nhung toi ac ma ho đa pham phai.
Nhung hoat đong giai tri danh cho tre em thoi La Ma kha đa dang, pho bien nhat trong so đo bao gom tro "Rolling hop" (nghia la tro choi lan vong, trong đo nguoi choi lan mot chiec vong va co gang giu cho chung khong bi đo lau nhat co the), va "Knucklbones" (nghia la tro choi nem xuong). Cac be gai thoi ky nay cung rat thich choi bup be, nhung con bup be thuong dai khoang 15 cm- 16 cm voi cac chi noi, thuong đuoc lam tu cac vat lieu co san nhu go, đat nung, đa, xuong, nga, da hoac sap. Cac tro choi bong pho bien gom co trigon, mot mon the thao đoi hoi su kheo leo đac biet va harpastum, mot mon the thao kho choi hon. Thu cung danh cho tre em thoi ky nay bao gom chim, cho, meo, de, cuu, tho va ngong.
Khi buoc sang tuoi thieu nien, hau het cac hoat đong ren luyen the chat danh cho nam gioi đeu mang tinh chat quan su. Campus Martius ban đau la mot san tap the duc cong cong cua thanh Rome noi cac chang trai tre tap luyen đe phat trien cac ky nang cuoi ngua va chien đau. San ban cung đuoc coi la mot tro tieu khien thich hop. Mot so phu nu La Ma thoi ky nay đuoc đao tao đe tro thanh cac van đong vien the duc dung cu va vu cong, voi mot so it tro thanh nhung nu đau si. Buc tranh kham "Nhung co gai mac bikini" noi tieng cho thay nhung nguoi phu nu tre La Ma đang tham gia vao cac hoat đong kha giong voi the duc nhip đieu ngay nay. Phu nu noi chung đuoc khuyen khich duy tri suc khoe thong qua cac hoat đong nhu choi bong, boi loi, đi bo,...
Nguoi La Ma moi lua tuoi cung rat thich choi cac tro board game (tro choi tren ban), chang han nhu lachunculi, mot tro choi chien thuat kha giong voi co vua, va XII scripta, mot tro choi gan tuong tu nhu co tao cao ngay nay. Cac tro choi co bac voi xuc xac khong đuoc ua thich, nhung lai la la mot tro tieu khien pho bien trong le hoi Saturnalia (le hoi vinh danh than Saturn) đuoc nguoi La Ma to chuc vao thang 12 hang nam.


= Trang phuc =
Trong mot xa hoi co y thuc nhu cua nguoi La Ma, quan ao va trang điem ca nhan đa đua ra nhung manh moi truc quan ngay lap tuc ve nghi thuc tuong tac voi nguoi mac. Mac quan ao đung cach đuoc cho la su phan anh mot xa hoi co trat tu tot. Toga đuoc coi la trang phuc chinh thuc cua cong dan nam La Ma, tuy nhien loai trang phuc nay kha đat tien, kho mac, khong thoai mai, va thuong chi đuoc su dung trong cac nghi le, nhung dip trang trong hoac khi hau toa. Con trong sinh hoat thuong ngay, nguoi La Ma ua chuong cac loai trang phuc gian di va thoai mai hon.Toga mau tim đuoc coi la loai toga sang trong va co gia tri nhat, thuong chi đuoc mac boi cac vi hoang đe.
Loai trang phuc co ban cho tat ca nguoi La Ma, bat ke nam hay nu, giau hay ngheo, la mot loai ao co ten la tunic. Loai ao nay co kieu dang đon gian, thuong dai tu vai toi mot điem nao đo giua hong va mat ca chan. Chieu dai cua mot chiec tunic phu thuoc vao nguoi mac: ao tunic danh cho mot nguoi đan ong thuong dai đen giua bap chan, nhung ao tunic mot nguoi linh thi lai co phan ngan hon; tunic cua mot nguoi phu nu thuong keo dai đen tan ban chan, con cua mot đua tre thi thuong chi dai đen đau goi.
Vao the ky thu 2, cac hoang đe va nhung nguoi co đia vi thuong đuoc mieu ta mac mot loai trang phuc goi la pallium, mot loai ao co nguon goc tu Hy Lap. Phu nu La Ma cung mac pallium. Tertullian coi pallium la mot san pham may mac phu hop danh cho cac tin đo Kito giao, trai nguoc voi toga, va cung la mot loai trang phuc cua nhung nguoi co hoc thuc. Vao the ky thu 4, toga đa it nhieu đuoc thay the boi pallium nhu mot loai trang phuc the hien su đoan ket xa hoi.
Phong cach quan ao o La Ma thay đoi theo thoi gian, mac du khong nhanh nhu thoi trang ngay nay. O Dominate, quan ao đuoc mac boi ca binh linh va quan chuc chinh phu đuoc trang tri kha tinh xao, voi cac soc det hoac theu (clavi) va vong tron (orbiculi) xuat hien tren ca ao chen va ao choang. Nhung yeu to trang tri nay bao gom cac mo hinh hinh hoc, hoa tiet thuc vat cach đieu va o cac loai trang phuc đat tien hon thi co ca hinh nguoi hoac đong vat. Viec su dung lua tang len, va cac can than cua Đe che sau nay đeu mac ao choang lua tinh xao. Su quan su hoa cua xa hoi La Ma va su suy yeu cua đoi song van hoa đo thi ve sau đa khien cho thoi quen an mac bi anh huong: that lung kieu quan đoi nang ne đuoc mac boi ca cac quan chuc cung nhu binh linh, va toga thi đa khong con đuoc su dung.


Van hoa Cuoc song o Đe che La Ma thuong xoay quanh thanh pho Roma, va bay ngon đoi noi tieng cua no. Thanh pho cung đa co mot so nha hat, gymnasia, cac quan ruou, phong tam va nha tho. Tren khap cac vung đat nam duoi su kiem soat cua Rome, trinh đo kien truc cac can nha o đeu rat khiem ton toi ca nhung biet thu thon que, va ngay trong kinh đo Rome, cac can nha o tren đoi Palatine thanh lich, ma tu đo tu "cung đien" đuoc hinh thanh. Phan lon dan so song o trung tam thanh pho, goi gon trong cac khu nha chung cu.Hau het cac thi tran va thanh pho La Ma đeu đa co mot khu cho va cac đen tho, cung nhu chinh ban than thanh pho Roma. He thong cong dan nuoc đuoc xay dung đe đua nuoc đen cac trung tam đo thi va đuoc su dung nhu mot con đuong đe nhap khau ruou vang va dau tu nuoc ngoai. Đia chu thuong cu tru o cac thanh pho va viec cham soc đien trang cua ho đuoc giao lai cho nhung nguoi quan ly trang trai. Đe kich thich nang suat lao đong cao hon nhieu, nhieu đia chu đa giai phong mot so luong lon no le. Vao trieu đai cua Augustus, cac no le Hy Lap co hoc thuc trong nha đa day hoc cho cac tre em nam La Ma (đoi khi ngay ca cac co gai). Cac tac pham đieu khac Hy Lap đuoc dung đe trang tri canh quan cho khu vuon mang phong cach Hy Lap tren đoi Palatine hoac trong cac biet thu.
Nhieu khia canh cua van hoa La Ma đa đuoc tiep thu tu nguoi Etruscan va nguoi Hy Lap. Trong kien ​​truc va đieu khac, su khac biet giua cac hinh mau Hy Lap va nhung buc hoa La Ma la ro rang. Đong gop chinh cua nguoi La Ma cho nghe thuat kien truc la khung vom va mai vom.
Che đo no le va no le la mot phan cua trat tu xa hoi. Co rat nhieu cho no le, o noi đo ho co the bi mua va ban. Nhieu no le co the đuoc giai phong boi nhung nguoi chu cua ho, mot so no le co the tiet kiem đuoc tien đe mua lai su tu do cua minh. Nguoi ta uoc tinh rang hon 25% dan so La Ma đa lam no le.


Ton giao Su mo rong cua đe quoc đong nghia voi viec cu dan La Ma bao gom nguoi đen tu nhieu nen van hoa khac nhau, su cung bai nhung vi than voi so luong ngay mot gia tang đuoc khoan dung va chap nhan. Chinh quyen Đe quoc noi rieng va nguoi La Ma noi chung, đeu co xu huong rat khoan dung cho phan lon ton giao va tin nguong, sao cho ho khong gay bat an. Đieu đo de dang đuoc cac đuc tin khac đong thuan do cac nghi thuc te than va le hoi La Ma thuong đuoc them bot cho phu hop voi van hoa va ban sac đia phuong. Do nguoi La Ma theo Đa Than giao, ho cung de dang đong hoa than linh cua cac toc nguoi ma ho chinh phat. Mot ca nhan co the cung te ca chu than La Ma đe the hien ban sac La Ma cua anh ta va ton giao ca nhan, von đuoc xem la mot phan cua đac điem ca nhan cua anh em. Cung co nhung giai đoan chinh quyen to chuc cac cuoc bach hai, nhat la voi Kito giao.


= Su tho cung Hoang đe =
Trong mot no luc nham đe tang cuong long trung thanh, cac cu dan cua đe quoc đa đuoc keu goi tham gia tho cung hoang đe đe to long ton kinh đoi voi nhung vi hoang đe (thuong la đa qua đoi) nhu la cac a than  Mot vai hoang đe tu minh tuyen bo la vi than trong khi đang con song voi hoang đe, đo la cac truong hop ngoai le va nhung vi hoang đe nay vao thoi điem đo bi coi la mat tri mot cach rong rai (chang han nhu Caligula). Lam nhu vay trong giai đoan đau thoi đe quoc se mao hiem tiet lo mot cach nong can nhung gi ma Hoang đe Augustus goi la "khoi phuc nha nuoc Cong hoa". Ke tu đo, cong cu nay chu yeu la cach ma moi mot vi Hoang đe su dung đe kiem che than dan cua minh.


= Cong giao tro thanh Quoc giao =
Đuc tin Ki-to giao, tuc la tin vao Thien Chua Ba Ngoi bat đau đuoc giang day trong khap Đe quoc La Ma tu khoang nua đau the ky thu 1 sau khi Chua Gie-su Ki-to ve troi va truyen cho cac Tong đo su menh loan bao Tin Mung. Thoi gian đau, đac biet la duoi trieu đai Nero, Giao hoi đa bi bach hai rat nhieu, đa so cac Tong đo cua Chua Gie-su đeu tu vi đao. Cac Ki-to huu phai bi mat giu đuc tin va truyen giao, mot so song trong cac hang toai đao va cac tin huu nhan dien nhau bang bieu tuong con ca.
Nam 313, Constantinus Đai đe ban hanh Chieu chi Milan, ngung tat ca su bach hai Ki-to giao tren toan Đe quoc. Constantinus noi ro la ong tin la nhung su thanh cong cua ong la do su bao ve cua Thien Chua vi đai cua Kito giao. Trong suot trieu đai cua ong, Constantinus đa bao tro Giao hoi ve mat tai chinh, xay dung nhieu Vuong cung Thanh đuong khac nhau, ban nhung đac quyen (nhu mien mot so thue), thang nhung nguoi Kito huu toi nhung chuc vu cao, va tra lai cho Giao hoi nhung tai san tich thu trong Đai tham sat thoi Diocletian. Nhung cong trinh noi tieng cua ong bao gom Nha tho Mo Thanh va Vuong cung thanh đuong Thanh Phero (nha tho cu).


Chu thich Tham khao = Trich dan =


= Nguon =


Lien ket ngoai Romans for Children Luu tru ngay 24 thang 4 nam 2009 tai Wayback Machine, mot trang web BBC ve La Ma co đai cho tre em tieu hoc.
The Digital Atlas of Roman and Medieval Civilizations
Historical Atlas bieu dien qua trinh banh truong lanh tho cua Đe quoc La Ma.
Roman-Empire.net, hoc lieu va tai dien lich su
The Historical Theater in the Year 400 AD, in Which Both Romans and Barbarians Resided Side by Side in the Eastern Part of the Roman Empire