Tran Thang (陳勝; ? - 208 TCN) la thu linh đau tien đung len khoi nghia chong lai nha Tan, nguoi khoi đau cho phong trao lat đo nha Tan trong lich su Trung Quoc. Ong nguoi Duong Thanh, tinh Ha Nam, Trung Quoc.


Thuo han vi Tran Thang co ten chu la Thiep (涉). Luc con tre, ong nha ngheo, thuong cung cay thue voi nguoi ta. Theo Su ky, co lan Tran Thiep dung cay tren go, bui ngui mot hoi lau va noi voi ban cay:

Neu đuoc giau sang, xin đung quen nhau!
Ban cay thue cuoi, đap:

Đa đi cay thue con giau sang noi gi?
Tran Thang tho dai, noi:

Than oi! Chim en, chim se lam sao biet đuoc chi cua chim hoc, chim hong!


Khoi nghia o lang Đai Trach = Linh thu tre hen =
Thang bay, nam thu nhat đoi Nhi The (209 TCN), co 900 nguoi binh dan cac lang đuoc đua đi đon thu o Ngu Duong (漁陽 - nay thuoc Bac Kinh), đong lai o lang Đai Trach. Tran Thang thuoc vao danh sach phai đi va lam đon truong. Gap mua to, đuong bi nghen, moi nguoi tinh biet đa qua ky han. Theo phap luat cua nha Tan, neu nhung nguoi đi linh thu qua ky han thi đeu bi chem. Mot nguoi ban cung đi linh thu voi ong la Ngo Quang ban voi Tran Thang rang:

Nay neu chung ta tron thi chet ma muu viec lon cung chet. Cung mot cai chet ca, vay chet cho nuoc co nen khong?
Tran Thang noi:

Thien ha kho vi nha Tan đa lau roi! Toi nghe noi Nhi The la con thu khong đang đuoc lap lam vua, nguoi đang đuoc lap la cong tu Phu To. Phu To vi hay can ngan nen vua sai đi cam quan o ngoai. Nay nghe phong thanh ong ta vo toi ma bi Nhi The giet. Tram ho nhieu nguoi nghe noi ong ta hien, chua biet ong ta chet. Hang Yen lam tuong nuoc So, lap đuoc nhieu cong, yeu si tot, nguoi so đeu thuong. Co nguoi noi ong ta chet, co nguoi noi ong ta bo tron. Nay neu chung ta gia xung la cong tu Phu To, Hang Yen, đung len hieu trieu thien ha thi chac nhieu nguoi huong ung.
Ngo Quang cho la phai. Hai nguoi ben cung nhau đi xem boi. Ong thay boi biet y, noi voi hai nguoi:

Moi viec cua tuc ha đeu thanh, se nen viec het. Nhung tuc ha thu "boi quy" xem sao.
Tran Thang, Ngo Quang mung lam. Hieu loi ong thay boi nghi đen chuyen "boi quy" noi:

Đay, ong ay bao ta truoc tien phai muon quy than ra uy voi dan chung đay!


= "Boi quy" =
Theo su ban bac, Tran Thang ben lay son viet len lua trang may chu "Tran Thang vuong" , bat mot con ca tai ao ho gan đo ma bo vao bung con ca.
Co nguoi đanh đuoc ca. Quan linh mua ca mo ra thay thu o trong bung ca cho la quai la. Sau đo ong lai ngam sai Ngo Quang đen noi đen, cay coi um tum, thap ngon đen long gia lam tieng cao: 

"Đai So hung! Tran Thang vuong!".
Quan linh ban đem kinh so. Đen sang ho khao nhau, đua mat chi cho nhau biet Tran Thang.


= Phat đong khoi nghia =
Ngo Quang tinh yeu nguoi, si tot nhieu nguoi theo giup. Nhan luc vien uy say ruou, Ngo Quang co y may lan noi minh muon bo tron đe cho y noi gian, mang nhiec minh lam cho quan linh phan uat. Vien uy nhien lay roi đanh Ngo Quang. Sau đo vien uy tuot kiem, Ngo Quang đung bat day giat kiem va giet vien uy. Tran Thang giup Ngo Quang giet chet hai vien uy. Sau đo ong tap hop cho nhung nguoi đi thu lai va noi rang:

Cac ong gap mua, đeu đa sai ky han. Sai ky han đeu bi toi chem. Du co khoi bi chem đi nua, thi trong so muoi nguoi đi thu cung chet mat sau, bay. Va chang, ke trang si khong chet thi thoi, chu đa chet thi phai muu viec lon. Vuong, hau, tuong quan, thua tuong, ha phai co dong doi moi lam nen sao!
Nhung nguoi đi theo đeu đong thanh xin vang lenh.
Tran Thang biet viec thien ha con thuong cong tu Phu To bi oan vi muu mo cua Tan Nhi The va Trieu Cao, ben gia xung la cong tu Phu To va đai tuong Hang Yen đe theo y muon cua dan.
Tat ca ven tay ao ben phai len xung "Đai So", lap đan the, lay đau vien uy đe te. Tran Thang tu lap lam tuong quan, Ngo Quang lam đo uy.


Truong So vuong Tran Thang đanh lang Đai Trach, lay đuoc Đai Trach roi đanh đat Ky, lay đuoc Ky. Sau đo ong sai Cat Anh đem binh chieu hang phia đong đat Ky, đanh đat Trat, Toan, Kho, Gia, Tieu, đeu lan luot lay đuoc tat ca. Nhan dan cam thu chinh sach tan bao cua nha Tan, thay lenh phat đong khoi nghia cua Tran Thang đeu đi theo rat đong, giet cac quan lai nha Tan đe huong ung. Do đo quan khoi nghia thu đuoc nhieu thang loi.
Khi quan khoi nghia đanh đen huyen Tran, tuc la nuoc Tran cu thoi Xuan Thu, thi đa co sau, bay tram co xe, hon ngan ky binh, quan linh may van nguoi. Quan khoi nghia đanh đat Tran, quan quan thu va huyen lenh cua đat Tran đeu khong co mat o đay, chi co mot vien thu thua chien đau o trong cuu lau, đanh khong noi. Thu thua chet, Tran Thang ben chiem cu đat Tran. Đuoc vai ngay, ong sai hieu trieu cac tam lao, hao kiet đe ban bac. Cac tam lao va hao kiet đeu noi:

Tuong quan đa mang giap day, cam giao nhon đanh ke vo đao, giet nha Tan tan bao, lap lai xa tac nuoc So, cong lao ay đang lam vuong.
Tran Thiep mang viec đo hoi cac danh si moi ve theo la Truong Nhi va Tran Du. Hai nguoi khuyen ong tim nguoi lap con chau sau nuoc chu hau truoc đay đe dung vay canh đanh Tan chu khong nen xung vuong; sau diet Tan moi chiem lay Quan Trung đe lam ba chu hau. Nhung Tran Thang khong theo y kien đo.
Ong tu lap lam vuong, hieu la Truong So.


Giet Cat Anh Luc bay gio, cac quan huyen cuc kho vi quan lai nha Tan, nen đeu phoi bay toi trang bon quan cam đau o đay, giet đi đe huong ung Tran Thiep.
Tran vuong moi nhung nguoi hao kiet trong nuoc đe ban, cho Sai Tu nguoi Thuong Thai, ap Phong Quan lam thuong tru quoc. Truoc phong trao tu phat noi day khap noi, Tran Thang ben cat cu cac tuong linh đi tap hop cac luc luong đo đe đanh Tan.

Phong cho Ngo Quang lam gia vuong, chi huy cac tuong Đien Tang, Ly Quy đem binh ve huong tay đanh Huynh Duong;
Sai Vu Than, Thieu Tao, Truong Nhi, Tran Du đi chieu hang nuoc Trieu;
Sai Đang Ton đi chieu hang quan Cuu Giang
Sai Thieu Binh đi chieu hang đat Quang Lang.
Sai Tong Luu mang quan đanh đanh lay Nam Duong va tien vao Quan Trung
Sai Chu Thi đi binh đinh nuoc Nguy
Bay gio nhung toan quan So hop nhau tung nhom vai nghin nguoi tinh khong xue.
Trong khi luc luong cua Tran Thang phat trien ve huong tay thi tuong Cat Anh đuoc ong cu đi chinh phuc mien đong khong biet Tran Thang đa xung vuong. Cat Anh đi đen đat Đong Thanh, tim đuoc Tuong Cuong la dong doi vua So truoc đay, ben lam So vuong.
Sau đo Cat Anh moi nghe tin Tran vuong đa len ngoi, nen so bi toi, ben giet Tuong Cuong va quay ve bao tin voi Tran Thiep. Tran vuong noi gian, ha lenh giet Cat Anh.

Theo cac nha nghien cuu, viec Tran vuong giet Cat Anh la qua khat khe va gay ra tam trang lo so cua cac tuong duoi quyen. Cat Anh chi vi khong biet viec ong xung vuong nen chu truong lap dong doi nuoc So cu đe thu phuc thien ha - đay chinh la cach lam ma Pham Tang sau nay khuyen Hang Luong đe tap hop đong đao luc luong đanh Tan. Giet Tuong Cuong va tu minh tro ve, Cat Anh đa to long trung thanh voi Tran vuong.


Chien su that loi Gia vuong Ngo Quang mang quan vay Huynh Duong. Con thua tuong nha Tan Ly Tu la Ly Do lam thai thu quan Tam Xuyen giu Huynh Duong, Ngo Quang đanh nhieu lan khong lay đuoc thanh.
Luc đo co Chu Van la nguoi hien o đat Tran, truoc đay phuc vu duoi truong cua Hang Yen va Xuan Than quan Hoang Yet, tu tien cu minh voi Tran Thiep, noi rang minh thong thao binh phap. Tran vuong lien cap cho Chu Van an tuong quan đem binh đanh Tan.
Chu Van đi tap hop quan đoi đen Ham Coc quan, co ngan co xe, may muoi van binh, đen đat Hy đong quan. Vua Tan Nhi The sai quan Thieu phu la Chuong Ham tha cho nhung nguoi lam phu dich o Ly Son va con chau no ty, đem tat ca đe đanh đai quan cua So. Quan So thua to. Chu Van thua chay ra khoi Ham Coc quan, dung lai đong quan o Tao Duong hai ba thang. Chuong Ham đuoi theo đanh. Chu Van lai thua bo chay đen đong o Dan Tri hon 10 ngay. Chuong Ham đanh Chu Van thua to. Chu Van tu đam co chet.


Nhan tam chia lia Trong khi cac canh quan So đang tac chien ngoai mat tran, co nguoi ban cu thuong cung cay thue voi Tran Thang, nghe tin ong đa lam vua, ben đen nuoc Tran va tim gap ong. Tran Thang đon tiep vao cung.
Nguoi khach ay ra vao cung cam, cang ngay cang phong tung cu noi đen tinh xua nghia cu cua Tran vuong. Co nguoi hau ban voi Tran vuong:

Nguoi khach ngu khong biet gi, cu an noi bua bai, lam giam uy tin cua ngai.
Tran vuong cung thay buc minh voi anh ban que mua ben giet đi. Nhung nguoi ban cu cua Tran vuong đeu keo nhau đi. Vi vay khong ai than voi Tran vuong nua.
Tran vuong cho Chu Phong lam chuc Trung chinh, Ho Vu lam chuc Tu qua, xem xet nhung đieu sai lam cua quan than. Cac tuong chieu hang cac noi xong lai ve phuc menh, ai khong theo menh lenh thi ho troi lai va tri toi, lay viec ha khac đe to ra trung thanh. Chu Phong va Ho Vu thay ai khong hop thi khong can giao cho phap quan tra xet ma tu minh xu lay. Tran vuong tin dung ho, vi the cac tuong chan nan, dan dan khong theo menh lenh cua ong nua.


Thu ha ly khai, chu hau tu lap Canh quan cua Vu Than cung Thieu Tao, Truong Nhi va Tran Du đi đanh Trieu, may chuc thanh nhiet liet huong ung, bo Tan đau hang. Sau đo đuoc su giup suc cua muu si Khoai Triet, lai them may chuc thanh nua quy phuc. Khi canh quan nay đen Ham Đan, Truong Nhi va Tran Du xui Vu Than tu lap lam Trieu vuong. Vu Than nghe theo, tu xung la Trieu vuong, phong cho Tran Du lam đai tuong quan, Truong Nhi la ta thua tuong, Thieu Tao la huu thua tuong.
Tran vuong nghe tin noi gian, bat troi gia quyen bon Vu Than đinh giet đi. Quan tru quoc Sai Tu can ngan rang:

Nuoc Tan chua mat ma ta đa giet gia quyen vua toi Trieu vuong thi tuc la gay ra mot nuoc Tan nua. Chi bang nhan đo ma lap ho.
Tran vuong ben sai su gia đen mung Trieu vuong, đem gia quyen bon Vu Than vao cung, phong con cua Nhi la Truong Ngao lam Thanh Đo Quan, giuc quan Trieu mau mau vao Ham Coc quan. Nhung cac quan van vo cua Trieu vuong ban voi nhau:

Nha vua đuoc lam vuong o đat Trieu, khong phai y muon cua So. Neu nuoc So diet xong nuoc Tan thi nhat đinh se đem binh đanh Trieu. Khong co ke gi hon la đung đem binh ve huong tay, sai su đi ve huong bac chieu hang đat Yen đe mo rong them đat cho nuoc minh. Nuoc Trieu phia nam giu Hoang Ha, phia bac lay đuoc đat Yen, đat Đai thi nuoc So du co đanh thang đuoc Tan cung khong sao khong che đuoc Trieu. Nuoc Trieu nhan luc Tan suy nhuoc co the đac chi voi thien ha.
Trieu vuong cho la phai. Vi vay Trieu vuong khong đem binh ve huong tay, ma lai sai Han Quang truoc kia lam tot su o Thuong Coc đem binh ve huong bac chieu hang đat Yen. Cac quan lai va quy toc cu cung hao kiet o Yen noi voi Han Quang:

Nuoc So đa lap vuong, nuoc Trieu cung lai lap vuong, nuoc Yen tuy nho cung la nuoc co van co xe, xin tuong quan tu lap lam Yen vuong.
Han Quang cho la phai, tu lap lam Yen vuong. Đuoc vai thang, nuoc Trieu đua me va gia quyen cua Yen vuong ve nuoc Yen.
Con tuong Chu Thi đi ve huong bac chieu hang nuoc Nguy, đen đat Đich. Luc đo nguoi đat Đich la Đien Đam khoi nghia giet quan huyen lenh đat Đich, tu lap lam Te vuong, đanh Chu Thi. Chu Thi bai tran, quan tan ra.
Chu Thi tro ve đat Nguy, ben sai su ve đat Tran xin voi Tran vuong cho đon nguoi tong that nuoc Nguy cu la Nguy Cuu ve Nguy lam vuong. Tran Thang thay cac chu hau đeu tu lap khong the ngan can đuoc nua, cung muon tranh thu luc luong cac nuoc nay lam vay canh cung đanh Tan nen bang long lap Ninh Lang Quan Nguy Cuu lam Nguy vuong, cho Cuu ve nuoc. Chu Thi đuoc lam thua tuong.


Thua tran bi boi phan Sau khi đanh bai canh quan cua Chu Van, tuong Tan la Chuong Ham tiep tuc đong tien đe giai vay cho thanh Huynh Duong. Khi đo Gia vuong Ngo Quang cong pha lau ngay khong ha đuoc thanh. Cap duoi la Đien Tang cung cac tuong muon mang quan ra đon đanh Chuong Ham nhung Ngo Quang khong nghe. Đien Tang ban voi cac tuong duoi quyen:

Quan cua Chu Van đa bi pha roi, quan Tan nay mai se đen, chung ta vay thanh Huynh Duong khong lay đuoc, neu quan Tan đen thi thua to. Chi bang ta đe lai it binh đu đe giu Huynh Duong thoi, con đem tat ca tinh binh ra đon đanh quan Tan. Nay gia vuong kieu ngao, khong biet binh quyen, ta khong the cung muu toan voi ong ta đuoc, neu khong giet ong ta thi nhat đinh hong viec.
Ho ben gia menh lenh cua Tran vuong giet chet Ngo Quang, đem đau dang cho Tran vuong. Tran vuong khong con cach nao khac, ben sai su cap cho Đien Tang an tin lam lenh doan nuoc So, cho Tang lam thuong tuong. Đien Tang ben sai cac tuong duoi quyen Ly Quy cam quan vay thanh Huynh Duong, con minh đem quan tinh nhue đi ve huong tay đon đanh quan Tan o Ngao Thuong.
Chuong Ham keo toi, hai ben giao chien. Đien Tang tu tran, quan bi pha vo. Chuong Ham đem quan đanh quan So o duoi chan thanh Huynh Duong, pha quan Ly Quy. Ly Quy cung cac tuong tu tran.
Mot canh quan huong ung cua Đang Duyet đem binh đen đat Đam chong Tan, biet tuong cua Chuong Ham đanh va pha quan Đang Duyet. Quan cua Đang Duyet tan loan chay vao đat Tran. Lai mot canh quan chong Tan khac cua Ngu Tu đem binh đen đat Hua, Chuong Ham đanh pha quan Ngu Tu, quan cua Ngu Tu cung bo chay tan loan vao đat Tran. Nhung Tran vuong lai nghe theo Chu Phong va Ho Vu, trach toi đe thua tran va giet Đang Duyet.
Chuong Ham sau khi đa đanh bai Ngu Tu, đem quan đanh huyen Tran. Tru quoc la Sai Tu tu tran. Chuong Ham lai tien binh đanh quan cua Truong Ha o phia tay đat Tran. Tran vuong than hanh ra đoc suat tran đanh. Quan bi đanh bai, Truong Ha chet. Tran vuong bo đat Tran chay.
Thang chap (nam 208 TCN), Tran vuong đen huyen Nhu Am quay ve đen Ha Thanh Phu. Nguoi đanh xe Trang Gia giet Tran vuong đe đau hang Tan, đuoc Chuong Ham sai giu huyen Tran.
Tran Thang đuoc chon o đat Đuong đat thuy hieu la So An vuong. Ong lam vuong tat ca sau thang.
Khong lau sau, nguoi hau can Tran Vuong la La Than khoi binh o Tan Duong, đanh chiem lai huyen Tran, giet Trang Gia bao thu cho ong va lai goi đat Tran la Truong So. Sau đo La Than cung Hang Vu, Luu Bang tap hop duoi truong vua So moi la Hoai vuong (dong doi nuoc So). Luc luong quan So sau nay đanh bai đuoc Chuong Ham, tien vao Ham Duong tieu diet nha Tan.
Khi Luu Bang thong nhat thien ha (202 TCN), co giao cho ba muoi nha giu phan mo Tran Thang o đat Đuong, nhieu nam sau trong đoi nha Han van con te tu.


Nhan đinh Gia Nghi nhan xet ve thanh cong cua Tran Thang: 

"Thien ha đa binh đinh, long Thuy Hoang tu cho rang Quan Trung hiem tro kien co, thanh đong ngan dam la nghiep đe vuong van đoi cho con chau. Thuy Hoang chet roi, uy danh đe lai con vang day o nuoc ngoai. The nhung Tran Thiep mot nguoi von xuat than tu noi nha rach vach nat, dan ngu khu đen, troi song lac cho, tai nang khong bang con nguoi bac trung, khong co cai hien tai cua Trong Ni, Mac Đich, khong co cai giau cua Đao Chu, Y Đon, chen chan giua hanh linh trang, lui hui noi đong ruong, cam đau bon linh trang met moi tan tac, đem so nguoi chi đo vai tram quay lai đanh Tan, chat go lam binh khi, gio gay truc lam co! Thien ha huong ung nhu may hop, mang luong thuc đi theo nhu bong theo hinh. Hao kiet đat Son Đong noi len lam cho nha Tan bi tieu diet. Oi! Thien ha khong phai la nho yeu, đat Ung Chau, Hao Son, Ham Coc Quan van kien co nhu xua. Đia vi cua Tran Thiep khong phai ton quy hon vua Te, So, Yen, Trieu, Han, Nguy, Tong, Ve, Trung Son. Can cuoc, gay, khong phai sac hon liem, giao. Nhung nguoi đi thu, khong đong hon quan cua chin nuoc. Viec muu sau lo xa, phep hanh quan, dung binh, khong bang cac ke si ngay xua."
"The nhung the cuc thay đoi, cong nghiep nguoc nhau. Neu thu so sanh cac nuoc Son Đong voi Tran Thiep ve mat rong lon, quyen luc thi thuc la mot troi mot vuc. Nhung Tan tu mot mieng đat nho be ma nam đuoc quyen van co xe, đe ap tam chau, bat nhung nuoc cung ngang hang phai than phuc minh, đa hon mot tram nam roi, sau moi tom ca sau coi đe lam nha, lay Hao Son, Ham Coc Quan đe lam cung. Mot nguoi xuong xuat phan đoi ma bay mieu đo, than chet vi tay nguoi, bi thien ha cuoi. Tai sao? Đo la vi khong lo lam đieu nhan nghia, va cai the đanh đuoc nuoc cung giu nuoc khac nhau vay."


Cau noi noi tieng Vuong hau tuong tuong ninh huu chung ho? (王侯將相寧有種乎!)
Tam dich: Vuong, hau, khanh, tuong, ha cu phai la con dong chau giong!!


Chu thich Xem them Nha Tan
Tan Thuy Hoang
Han So tranh hung
Ngo Quang
Cat Anh


Tham khao Su ky Tu Ma Thien - cac thien: Tran Thiep the gia; Tan Thuy Hoang ban ky - Ban dich cua Phan Ngoc