Il buono, il brutto, il cattivo (tua tieng Anh: The Good, the Bad and the Ugly, tam dich: Thien, ac, ta) la mot bo phim đien anh đe tai su thi Vien Tay cua Y nam 1966 do Sergio Leone lam đao dien.


Lich su Phim co su tham gia dien xuat cua Clint Eastwood vai "Thien" (The Good), Lee Van Cleef vai "Ac" (The Bad) va Eli Wallach vai "Ta" (The Ugly). Kich ban phim do Leone đong chap but voi Age & Scarpelli va Luciano Vincenzoni (phan kich ban va loi thoai bo sung boi Sergio Donati nhung ong khong đuoc ghi cong), dua tren đau truyen do Vincenzoni va Leone phat trien. Nha chi đao quay phim Tonino Delli Colli chiu trach nhiem cong đoan ghi hinh man anh rong cho bo phim, con nha soan nhac Ennio Morricone đam nhan sang tac nhac nen phim, trong đo co ban nhac hieu chinh. Bo phim la thanh pham hop tac do Y chu tri voi cac nha đong san xuat tu Tay Ban Nha, Tay Đuc va My.
Il buono, il brutto, il cattivo noi tieng voi nhung cu ghi hinh dai va can canh cua Leone, đong thoi mang dau an rat rieng boi nhung yeu to bao luc, cang thang cung cac man đau sung đac sac. Cot truyen phim xoay quanh ba tay thien xa đoi đau nhau va tan dung co may đe gianh lay kho vang that lac bi chon vui tai mot nghia trang, trong thoi buoi hon loan cua cuoc Noi chien My (đac biet la Chien dich New Mexico nam 1862), sau khi vuong vao nhieu cuoc chien cung nhu đau sung tay đoi tren đuong đi. Tac pham đanh dau lan hop tac thu ba giua Leone va Clint Eastwood, đong thoi la lan thu hai voi Lee Van Cleef.
Il buono, il brutto, il cattivo đuoc coi la phan thu ba va cuoi cung cua loat phim đien anh bo ba Trilogia del dollaro, sau cac phan tien truyen la Per un pugno di dollari (1964) va Per qualche dollaro in piu (1965). Bo phim gat hai thanh cong ve mat thuong mai khi thu ve 25 trieu USD tai phong ve va lam be phong đua Eastwood len hang ngu ngoi sao đien anh. Do vap phai su che bai danh cho dong phim cao boi Y noi chung luc bay gio, gioi phe binh đa the hien phan ung trai chieu sau khi phim ra rap, nhung nhieu nam ve sau tac pham dan nhan đuoc vo van loi khen tu gioi phe binh. Ngay nay l buono, il brutto, il cattivo đuoc coi la mot trong nhung tac pham đien anh đe tai Vien Tay vi đai va giau anh huong nhat tung đuoc san xuat.


Cot truyen Nam 1862, trong cuoc Noi chien Hoa Ky, bo ba tho san tien thuong đa co gang tieu diet mot ten cuop nguoi Mexico đao tau ten la Tuco Ramirez. Tuco na đan vao ba ten nay roi tau thoat tren lung ngua. O mot cho khac, ten linh đanh thue Angel Eyes tien hanh tra hoi cuu binh cua quan Lien Minh (tuc quan đoi New Mexico) co ten Stevens (đay la nguoi Angel Eyes ky thoa thuan đe thu tieu) ve Jackson, mot ten đao tau đa đanh cap mot kho vang cua luc luong Lien Minh. Angel Eyes con ep Stevens phai tiet lo cai ten moi ma Jackson đang su dung: Bill Carson. Sau đo Stevens đe nghi tra cho Angel Eyes 1.000 USD đe giet khach hang cua Angel Eyes la Baker. Angel Eyes chap nhan nhiem vu moi nhung van ban chet Stevens roi roi đi đe hoan thanh giao keo voi Baker. Tiep đo y tro lai cho cua Baker đe nhan tien thu lao giet Stevens va sat hai not Baker đe hoan thanh giao keo voi Stevens. Trong khi đo, Tuco đuoc giai cuu khoi ba ten tho san tien thuong boi mot ga lang thang vo danh ma Tuco goi la "Blondie", roi tay cao boi nay cho Tuco đen cho canh sat truong đia phuong đe lay khoan tien thuong 2.000 USD cua anh ta. Khi Tuco sap bi treo co, Blondie dung sung ban đut day co thong long cua Tuco va giai thoat cho y. Ca hai tron thoat tren lung ngua, chia tien thuong cho nhau voi muc tieu kiem ve khoan tien kech xu. Ho lap lai chuoi hanh đong tren o mot thi tran khac gianh them tien thuong. Blondie dan tro nen met moi voi nhung loi phan nan cua Tuco va bo roi anh ta trong sa mac ma khong co nuoc uong hay ngua. Tuco no luc đi bo đen mot ngoi lang va bam theo Blondie đen mot thi tran bi quan đoi Lien minh chiem đong. Tuco chia sung vao Blondie va đinh ep anh tu treo co minh, nhung đung luc đo quan Lien Bang (tuc quan đoi Hoa Ky) tan cong thi tran va tao đieu kien cho Blondie tau thoat.
Sau khi vat va truy bat, Tuco tom đuoc Blondie va troi chat keo anh dat bo theo đe cung bang qua mot sa mac cho đen khi Blondie guc nga vi bi mat nuoc. Khi Tuco chuan bi na đan ket lieu Blondie, y chot trong thay mot co xe đang chay tron. Ben trong co xe la mot so binh si cua Lien Minh đa chet va Bill Carson trong tinh trang hap hoi; Bill hua voi Tuco ve mot kho vang cua Lien Minh tri gia 200.000 USD – đuoc chon giau duoi mot ngoi mo tai nghia trang Sad Hill. Tuco đe nghi Carson noi ten tren mo, nhung nguoi linh nay ngat đi vi khat truoc khi kip tra loi. Khi Tuco mang nuoc tro lai, Carson đa tat tho con Blondie nam guc ben canh anh ta. Blondie tiet lo rang Carson đa tinh lai truoc đo khong lau va noi voi anh ta ten tren mo truoc khi qua đoi. Vi the Tuco bong tu co đong luc manh me đe cuu song Blondie, y đua nuoc cho anh ta uong roi đua anh đen mot đon bien phong gan đo đe chua tri (đay cung la noi anh trai cua Tuco lam truong tu vien).
Sau khi Blondie hoi phuc, hai nguoi mac bo đong phuc cua Lien minh va dung co xe cua Carson roi đi, ngay sau đo ho bi quan Lien Bang bat giu va đua đen trai tu nhan chien tranh tai Batterville. Trong luc điem danh, Tuco tra loi đap lai ten "Bill Carson" va bi Angel Eyes, luc bay gio la mot Trung si cua Lien Bang tra hinh đe mat toi. Angel Eyes cho tra tan Tuco va ep y tiet lo ten cua nghia trang, nhung Tuco thu nhan rang chi co Blondie moi biet ten ngoi mo. Som nhan ra rang Blondie se chang khai loi nao du co bi tra tan, Angel Eyes ban bac voi anh đe chia thuong đeu cho đoi ben va cung hop tac. Blondie tan thanh va len đuong cung voi bang đang cua Angel Eyes. Con Tuco bi troi chat tren mot chuyen tau đe bi đua đi xu tu, nhung roi y van bay ra cach tron thoat thanh cong. 

Blondie, Angel Eyes va be lu chan tay cua y đat chan đen mot thi tran đa bi so tan. Ben canh đo Tuco cung đang an nau tai thi tran nay va tam trong mot khach san đo nat; ke đo Tuco bi Elam, mot trong ba tho san tien thuong tung co tieu diet y phat hien. Va the la Tuco ban chet Elam, khien Blondie o đo khong xa nghe thay va lan dau vet qua tieng sung. Anh ta tim thay Tuco va ho đong y noi lai quan he đoi tac cu. Cap sat thu truy diet toan bo bang cua Angel Eyes, nhung phat hien ra chinh Angel Eyes đa chay tron truoc.

Tuco va Blondie tien buoc ve phia Sad Hill, nhung tren đuong ho bi chan lai boi tran chien giua quan Lien Bang va quan Lien Minh, o giua hai luc luong la mot cay cau vat ngang. Blondie quyet đinh pha huy cay cau vua nham giai tan hai luc luong tren, vua cho phep tiep can nghia trang. Trong luc hai nguoi gan cac khoi thuoc no vao cay cau, Tuco đe nghi ho cung chia se thong tin cho nhau, nham tinh đen truong hop neu co mot nguoi chet thi nguoi con lai co the giup đo nguoi kia. Tuco tiet lo ra ten cua nghia trang, trong khi Blondie noi "Arch Stanton" la ten ghi tren ngoi mo. Sau khi cay cau no tung va cac ben quan linh giai tan, Tuco đanh cap mot con ngua va cuoi chay đen Sad Hill đe đoat so vang ve tay y. Anh ta tim thay mo co ten Arch Stanton va bat đau đao. Blondie đen sau va chia sung vao Tuco khuyen khich y tiep tuc đao. Mot luc sau, Angel Eyes hien dien lam ca hai bat ngo. Blondie mo ngoi mo cua Stanton nhung chi nhat đuoc mot bo xuong ma chang co ti vang nao. Blondie cho biet rang anh đa noi doi ve ten ghi tren mo va đe nghi viet ten that cua ngoi mo tren mot tang đa. Ke đo anh đat no up xuong duoi đat cua nghia trang roi thach thuc voi Tuco va Angel Eyes đe đau sung tay ba.

Ba tay cao boi nhin nhau cham cham. Tat ca lien rut sung, ket qua la Blondie ban ha Angel Eyes, trong khi Tuco phat hien ra rang khau sung cua y đa bi Blondie thao het đan vao đem hom truoc. Blondie tiet lo rang so vang thuc su nam o ngoi mo ben canh mo Arch Stanton đuoc đe ten la "Unknown". Luc đau, Tuco rat phan khich khi tim thay cac tui vang, nhung Blondie chia sung vao y va ra lenh cho y tu đeo thong long vao co đuoc treo duoi bong cay. Tiep đo Blondie troi chat tay cua Tuco va bat y giu thang bang cach đung tren mot ngoi mo lien tuc lung lay, con Blondie thi đoat lay mot nua so vang va cuoi ngua bo đi. Khi Tuco keu gao đoi đuoc tra tu do, Blondie cam khau sung truong ban đut day thong long va giai thoat cho Tuco. Sau khi đuoc ban đut day Tuco nga xuong đat, con song va van bi troi ben canh đong tien đuoc chia cua minh, y đung day chui rua am i con Blondie thi phi ngua ve phuong troi xa.


Phan vai Clint Eastwood vai "Blondie" (tieng Y: Uomo senza nome, tieng Anh: Man with No Name), con đuoc goi la Thien (The Good). Anh la mot tho san tien thuong hop tac voi Tuco va sau đo la Angel Eyes trong thoi gian ngan đe truy tim kho vang bi chon giau. Tuy lam an cung nhau nhung Blondie va Tuco đay mau thuan trong tu tuong. Tuco biet ten cua nghia trang noi vang bi giau, nhung Blondie lai biet ten cua ngoi mo chon kho vang, chinh tinh the nay ep ho phai hop tac đe tim ra đong kho bau. Bat chap hanh trinh sac mui tien nay, viec Blondie to ra thuong tiec nhung nguoi linh đa tu tran trong cuoc hon chien lai rat de hieu, anh nhan xet rang "Toi chua bao gio thay nhieu đan ong lai chet uong phi, tham khoc đen vay". Tay cao boi con an ui mot nguoi linh đang hap hoi bang hanh đong choang ao khac len nguoi anh ta va đe nguoi linh nay hut đieu xi ga.
Lee Van Cleef vai Angel Eyes, con đuoc goi la Ac (The Bad). Đay la mot ten linh đanh thue lieu linh, tan nhan va ac đoc vo đo, co niem vui giet choc va luon hoan tat nhiem vu ma y đuoc tra cong – thuong la theo doi hoac am sat. Khi Blondie va Tuco bi bat vi toi gia lam linh cua Lien minh, Angel Eyes luc đo giu cuong vi Trung uy chien đoi đa tham van va tra tan Tuco đe ep ten nay đua ra loi khai, sau cung biet đuoc ten cua nghia đia chon giau kho vang.
Eli Wallach vai Tuco Benedicto Pacifico Juan Maria Ramirez, con đuoc goi la The Ugly (Ta), hay đuoc Blondie đat biet hieu la "The Rat". Đay la mot ten cuop nguoi Mexico noi nhanh, đan đon mot cach khoi hai nhung lai xao quyet, lau ca, soi noi va tham hiem. Tuco tung tim ra ten cua nghia trang cat giau kho vang, nhung lai khong biet ten chinh xac ngoi mo la gi. Chinh viec nay buoc Tuco phai tro thanh đoi tac bat đac di voi Blondie.


Phat trien = Tien ky =
Sau thanh cong cua Per qualche dollaro in piu, lanh đao cua hang phim United Artists đa tiep can nha bien kich cua phim, ong Luciano Vincenzoni đe ky mot hop đong gianh ban quyen bo phim va cho ca phan ke tiep. Du Vicenzoni, nha san xuat Alberto Grimaldi va đao dien Sergio Leone khong co du đinh nao nhung truoc co hoi troi cho nay, nha bien kich nay ra mot y tuong ve "mot bo phim đien anh xoay quanh ba ten lua đao đang tim kiem kho bau giua luc dien ra cuoc Noi chien My." Xuong phim tan thanh nhung muon biet kinh phi cho phan phim tiep theo. Cung luc đo, Grimaldi đang co gang chao ban thoa thuan cua rieng minh, nhung y tuong cua Vincenzon [co ve] hai ra tien hon. Bo đoi đat thoa thuan voi UA voi kinh phi 1 trieu USD, trong đo xuong phim đat coc truoc 500.000 USD va 50% doanh so ban ve ngoai nuoc Y. Tong kinh phi roi vao khoang 1,2 trieu USD.


= San xuat =

Qua trinh quay phim bam may tai xuong phim Cinecitta o Rome them lan nua vao giua thang 5 nam 1966, bao gom ca canh mo đau giua Eastwood va Wallach khi Blondie bat Tuco va tong y vao tu lan đau tien. Khau san xuat đuoc chuyen đen vung cao nguyen cua Tay Ban Nha gan Burgos o phia Bac–chung la canh thay the cho mien Tay Nam cua Hoa Ky va mot lan nua đuoc ghi hinh tai Almeria, phia Nam Tay Ban Nha. Lan nay, e-kip lam phim yeu cau nhieu boi canh phuc tap hon, nhu mot thi tran duoi lan mua đai bac, mot trai giam tu nhan rong lon va mot chien truong tu cuoc Noi chien; va o khuc cao trao, hang tram nguoi linh Tay Ban Nha đuoc tuyen đe dung nen mot nghia đia co hang ngan ngoi mo, tuong đong voi mot khu san giai tri cong cong thoi La Ma. Canh cay cau bi no tung đuoc ghi lai toi hai lan, boi lan quay đau tien ca ba may ghi hinh đeu bi pha huy trong vu no. Eastwood nho lai, "Ho se quan tam neu ban lam mot cau chuyen ve đat nuoc va con nguoi Tay Ban Nha. Roi ho cu ngoan co ma đe y ban that ki, nhung that ra la ban đang lam mot bo phim đe tai Vien Tay đuoc cho la lay boi canh tai Nam My va Mexico, ho khong the it chu tam hon rang cau chuyen va chu đe cua ban la gi." Nha quay phim hang đau cua Y Tonino Delli Colli đuoc đem tro lai ghi hinh phim, đong thoi đuoc Leone nhac nho hay chu y hon đen goc anh sang so voi hai phan phim truoc; Ennio Morricone tiep tuc la nguoi sang tac nhac phim.


Chu đe Giong nhu nhieu tac pham khac cua minh, đao dien Sergio Leone nhan manh rang Il buono, il brutto, il cattivo la mot phim cham biem the loai Vien Tay. Ong luu y rang phim chu yeu khai tac đe tai bao luc va dung phep phan tich phe phan chu nghia lang man thoi khai hoang mien Tay Hoa Ky. Viec nhan manh yeu to bao luc co the thay qua cach ba nhan vat chinh (Blondie, Angel Eyes va Tuco) đuoc xay dung voi nhieu hanh vi bao luc. Voi Blondie, co the thay anh co gang tra tu do cho Tuco va tu vuong vao mot man đau sung. Angel Eyes bi đat trong mot canh ma y giang mot đon manh vao mot cuu quan nhan cua Lien minh co ten Stevens. Sau khi lay thong tin can co tu Stevens, y đuoc chinh nguoi nay cho tien đe thue giet khach hang cua minh la Baker. Ke đen y tien hanh lay mang Stevens lan con trai cua ong. Khi tro ve gap Baker, tay cao boi cung thu tieu not Baker (do đo co danh xung la il brutto – Ac). Tuco thi bi đat trong mot canh ma ba ten tho san tien thuong đang co am sat y. Trong phan canh mo đau phim, ba ten tho san tien thuong buoc chan vao ngoi nha ma Tuco đang an than. Sau khi nghe tieng no sung, Tuco tron thoat bang cach nhay qua cua so, con hai ten bi ban chet, 1 bi thuong nang. (do đo y co danh xung il cattivo – Ta). Ca ba nhan vat đeu truy tim đong vang va se lam moi cach đe gianh đuoc chung. Cay but Richard T. Jameson nhan xet, "Leone tuong thuat lai cau chuyen truy tim kho vang bi giau bang ba ke bat luong va ky cuc, đuoc phan loai theo tua phim (lan luot la Clint Eastwood, Lee Van Cleef va Eli Wallach).
Phim tai dung chu nghia lang man thoi khai hoang mien Tay Hoa Ky bang cach bien cac nhan vat thanh phan anh hung. Tham chi nhan vat đuoc goi la "Thien" trong phim cung co the bi coi la khong song đung voi danh hieu tren theo mot khia canh đao đuc nao đo. Nha phe binh Drew Marton mieu ta đay la mot "phep thao tung kech com" nham phe phan tu tuong Vien Tay cua My qua viec thay the hinh tuong cao boi anh hung pho bien cua John Wayne thanh nhung ke phan anh hung co nhan pham phuc tap.


Phat hanh Il buono, il brutto, il cattivo khoi chieu tai Y vao ngay 23 thang 12 nam 1966 va thu ve 6,3 trieu USD luc bay gio. Tai Hoa Ky, Per un pugno di dollari cong chieu ngay 18 thang 1 nam 1967 (28 thang sau lich phat hanh goc o Y), Per qualche dollaro in piu ra rap ngay 10 thang 5 nam 1967 (17 thang) va Il buono, il brutto, il cattivo đuoc phat hanh ngay 29 thang 12 nam 1967 (12 thang). Do đo ca ba tac pham nam trong loat phim đien anh bo ba Trilogia del dollaro đeu ra mat tai Hoa Ky trong cung nam. Ban phim goc noi đia o Y dai 177 phut, nhung nhung ban quoc te lai co nhieu thoi luong khac nhau. Hau het cac ap phich chu yeu la chieu o Hoa Ky co thoi luong 161 phut, ngan hon 16 phut so voi ban khoi chieu o Y, nhung cac ap phich khac nhu o Lien hiep Anh thi lai ghi thoi luong dai 148 phut.


= Đanh gia chuyen mon =
O thoi điem phat hanh, Il buono, il brutto, il cattivo hung chiu nhieu loi chi trich vi mieu ta yeu to bao luc. Leone giai thich rang "viec giet choc trong cac bo phim cua toi bi phong đai len vi toi muon tao nen mot phep cham biem tac luoi trong nhung tac pham Vien Tay thong thuong... Vung phia Tay đuoc dung nen boi nhung nguoi đan ong co thoi bao luc va khong bi lam phuc tap hoa, chinh suc manh va su toi gian nay la thu ma toi muon tai hien trong cac goc may cua minh." Cho đen ngay nay, no luc thoi suc song moi vao dong phim Vien Tay cu ki cua Leone moi đuoc thua nhan rong rai.
Nhung y kien cua gioi chuyen mon danh cho bo phim luc moi ra rap la rat trai chieu, boi nhieu phe binh gia luc bay gio to ra coi thuong dong phim cao boi Y. Trong mot bai đanh gia tieu cuc cho to The New York Times, nha phe binh Renata Adler cho rang phim "phai la tac pham đien anh đat đo, ngoan đao va gay kho chiu nhat trong lich su the loai rieng cua no." Charles Champlin cua nhat bao Los Angeles Times thi viet rang "do đo kho co the cuong lai suc cam do khi goi The Good, The Bad and the Ugly la "phien ban trai dai toan thanh pho mang ten The Bad, The Dull, and the Interminable." Cay but Roger Ebert, nguoi sau nay liet phim vao nhung tac pham đien anh hay nhat cua minh hoi tuong trong bai nhan xet đau tien cua minh rang ong "đa mieu ta mot phim bon sao nhung chi cham co ba sao, co le boi no la phim 'cao boi Y' va đo khong phai la nghe thuat."


Dau an = Tai đanh gia =
Mac du vap phai nhung đon nhan tieu cuc tu mot so nha phe binh luc ban đau, Il buono, il brutto, il cattivo dan dan nhan đuoc nhung phan hoi vo cung tich cuc. Bo phim nam trong danh sach "100 phim đien anh xuat sac nhat trong the ki gan nhat" cua Time do hai nha phe binh Richard Corliss va Richard Schickel chon ra. He thong tong hop ket qua đanh gia Rotten Tomatoes thong ke co toi 97% gioi phe binh đien anh cham phim bai nhan xet tich cuc, tac pham đong thoi đuoc liet o hang 78 trong "Top 100 phim đien anh hay nhat moi thoi đai" cua trang web nay. Il buono, il brutto, il cattivo đa đuoc mo ta la "đai dien uu tu nhat cua dong phim Vien Tay cua đien anh chau Au, con nha lam phim Quentin Tarantino thi goi tac pham la "bo phim đuoc đao dien hay nhat moi thoi đai" va "kiet tac xuat sac nhat lich su đien anh". Nhung nhan xet nay đuoc phan anh qua nhung la phieu bau chon cua ong voi tap chi Sight & Sound vao nam 2002 va 2012, cu the Quentin bau Il buono, il brutto, il cattivo la phim đien anh hay nhat tung đuoc lam ra theo lua chon cua ong. Ban nhac hieu chinh cua phim con đuoc Classic FM coi la mot trong nhung ban nhac hieu mang tinh bieu tuong nhat moi thoi đai. Tap chi Variety thi liet bo phim o hang 49 trong danh sach 50 phim đien anh xuat sac nhat cua ho. Nam 2002, Film4 tien hanh mot cuoc binh chon ra 100 phim đien anh hay nhat, ket qua la Il buono, il brutto, il cattivo đuoc bau o vi tri so 46. Tap chi Premiere cung đua tac pham vao danh sach "100 phim đien anh tao bao nhat tung đuoc thuc hien." Mr. Showbiz thi liet phim o vi tri so 48 trong danh sach 100 phim đien anh hay nhat moi thoi đai cua an pham nay.
Tap chi Empire đa bo sung Il buono, il brutto, il cattivo vao tuyen tap tuyet pham cua ho vao thang 9 nam 2007; trong cuoc binh chon "500 phim đien anh xuat sac nhat" cua an pham nay, tac pham đuoc bau o vi tri so 25. Nam 2014, Il buono, il brutto, il cattivo la phim đien anh xuat sac thu 47 tung đuoc lam ra trong danh sach "301 phim đien anh xuat sac nhat moi thoi đai" cua Empire. Phim cung đat thu hang tuong tu trong danh sach 1000 phim đien anh cua to The New York Times. Nam 2014, Time Out chon loc mot so nha phe binh đien anh, đao dien, dien vien va dien vien đong the đe liet ra top cac bo phim hanh đong hay nhat, Il buono, il brutto, il cattivo xep thu 52 trong danh sach nay. BBC con mo mot bai viet phan tich ve "di san truong ton" cua bo phim, đong thoi binh luan ve canh bo ba đau sung trong phim la "mot trong nhung phan canh đien anh hap dan va đang ca tung nhat moi thoi đai."


Xem them Danh sach phim đuoc xem la hay nhat


Chu thich = Tai lieu =
Cox, Alex (2009). 10.000 Ways to Die: A Director's Take on the Spaghetti Western. Oldcastle Books. ISBN 978-1-84243-304-1.
Eliot, Marc (2009). American Rebel: The Life of Clint Eastwood. Harmony Books. ISBN 978-0-307-33688-0.
Frayling, Christopher (2000). Sergio Leone: Something To Do With Death. Faber & Faber. ISBN 0-571-16438-2.
Giusti, Marco (2007). Dizionario del western all'italiana. Mondadori. ISBN 978-88-04-57277-0.
Hughes, Howard (2009). Aim for the Heart. London: I.B. Tauris. ISBN 978-1-84511-902-7.
McGilligan, Patrick (1999). Clint: The Life and Legend. Harper Collins. ISBN 0-00-638354-8.
Munn, Michael (1992). Clint Eastwood: Hollywood's Loner. London: Robson Books. ISBN 0-86051-790-X.
Cumbow, Robertl (2008). The Films of Sergio Leone. Scarecrow Press. ISBN 978-0-8108-6041-4.


Sach hoc thuat Charles Leinberger, Ennio Morricone's The Good, The Bad And The Ugly: A Film Score Guide. Scarecrow Press, 2004.


Lien ket ngoai Il buono, il brutto, il cattivo tren Internet Movie Database
Il buono, il brutto, il cattivo tai AllMovie
Il buono, il brutto, il cattivo tai TCM Movie Database
Il buono, il brutto, il cattivo tai American Film Institute Catalog
Il buono, il brutto, il cattivo tai Rotten Tomatoes
Il buono, il brutto, il cattivo tai Metacritic
"'The Good, the Bad and the Ugly' - Nua the ky nhin lai". Bao Thanh nien. ngay 15 thang 3 nam 2016.