Hoan quan (chu Nho: 宦官) hay quan hoan la nguoi đan ong do khiem khuyet o bo phan sinh duc nen khong the co gia đinh rieng, đuoc đua vao cung vua chua đe hau ha nhung viec can mat.
Co nhieu ten goi đe chi hoan quan: thai giam (太監), cong cong (公公), tu nhan (寺人), yem nhan (閹人), noi thi (內侍), thi nhan, yem hoan, hoan gia, trung quan, noi quan, noi than, noi giam...


Hoan quan Trung Quoc Trong lich su Trung Quoc, hoan quan đa co tu thoi Tay Chu, đuong thoi goi la tu nhan, hoac hang nhan, yem doan, noi tieu than. Đuoc tuyen dung đe lam mot so cong viec cung đinh: truyen lenh cua nha vua đen cac quan, canh gac hau cung, quet don phong oc, lien lac giua nha vua voi cac cung phi... Vao thoi Tay Chu cac nuoc Te, So, Tan, đeu co hoan quan, va goi bang cac ten nhu hinh than, ty cung. Thoi Chien Quoc nuoc Trieu co Hoan gia lenh coi ve hoan quan. Nuoc Tan co hoan quan đam nhan chuc Xa phu lenh. Sau khi Tan thong nhat Trung nguyen, hoan quan co nguoi lam đen Thua tuong, goi la Trung thua lenh. Thoi Tay Han, cac hoan quan đuoc goi la thuong thi co nhung hoan quan đam nhan cac chuc Hoang mon lenh, Dich đinh lenh. Đen nha Đuong đoi la trung quan.
Tai cac trieu nha Tuy, nha Đuong, nha Tong đat ra co cau Noi thi tinh do hoan quan đam nhiem, trong coi cac viec noi bo o trong cung đinh. Hoan quan o hai trieu Đuong, Tong co nguoi truc tiep thong lanh quan đoi. Đen đoi nha Minh, đat ra Thap nhi giam, Tu ty, Bat cuc goi la Nhi thap tu nha mon, trong coi ve viec phuc dich trong cung đinh, moi co cau co thai giam trong coi. Đen đoi nha Thanh co Tong quan thai giam, nguoi đung đau thai giam, truc thuoc Noi vu phu.
Hoan quan von chi la quan trong noi đinh, khong co quyen can du chinh su, nhung la nguoi hau can thuong ngay gan nhat cua hoang đe, đuoc hoang đe tin dung, nen co kha nang long quyen, nam đuoc đai quyen chinh tri, tham chi co the phe lap hoang đe. Duoi cac trieu Đong Han, Đuong, Minh đeu tung xay ra nhung viec hoan quan chuyen quyen lam bay.
Chu Han, co hon ba muoi tu ngu dung đe chi hoan quan, nen thuong giai thich hoan quan la thai giam. Nhung ky thuc, khai niem ve hai tu ngu nay co cho khac biet. Moi đau hoan quan khong nhat thiet phai la nguoi bi thien. Trong lich su Trung Quoc co xua đa co hoan quan. "Hoan quan" chi la danh xung chi chung nhung quan vien phuc dich, hau ha hoang đe va gia toc trong hoang cung. Cho đen đau đoi nha Đong Han, khi Luu Tu quang phuc lai Han that, moi ban lenh hoan quan tat yeu phai la nguoi đan ong bi thien. Truoc đo, thoi Han Vo Đe, nam 99 truoc Cong nguyen, khi Ly Lang thua tran đau hang Hung No, Tu Ma Thien vi benh vuc Ly Lang ma bi thien va tuy la nguoi bi thien nhung Tu Ma Thien khong phai la hoan quan.
Tu ngu "thai giam" xuat hien som nhat vao đoi Đuong Cao Tong Ly Tri nam Long Soc nhi nien, tuc nam 662, khi đem thay đoi danh xung "Đien trung tinh", co cau chuyen lo viec xa gia, y phuc trong hoang cung thanh "Trung ngu phu", va cai "Giam thanh trung ngu" thanh "thai giam" va "thieu giam".
Đen đau đoi nha Minh thiet lap "Nhi thap tu nha mon", moi nha mon đat ra mot thai giam giu an tin phuc dich hoang đe cung gia thuoc, va nguoi đuoc giu chuc thai giam tat yeu phai la hoan quan. Tu đay "thai giam" thanh danh xung chuyen chi hoan quan. Đen giua thoi ky nha Minh, quyen the cua thai giam đuoc mo rong them ra. Thai giam co quyen lam su gia, trong coi quan đoi, coi xet quan lai, dan tinh nen tro thanh long quyen.
Đen đoi nha Thanh, xet thay su chuyen hoanh va te hai cua thai giam moi đat ra chuc "Tong quan Thai giam" lam thu linh, le thuoc vao "Noi vu phu" va gioi han tuoc vi đen "tu pham" đe nham lam giam quyen luc cua thai giam.
Theo cac nha nghien cuu, nguon goc hoan quan o Trung Quoc co ba nguyen nhan chu yeu sau đay:

Hoan quan la nhung toi pham, tu binh hoac phan nghich bi cat sinh thuc khi.
Hoan quan la cong pham cua đia phuong tien cong vao cung đinh.
Tu nguyen xin thien lam hoan quan đe muu cau phu quy.


= Mot so phuong phap yem cat =

Loai tru nhung nguoi đa khiem khuyet khi sinh ra, mot hoan quan phai qua mot "thu thuat" het suc đau đon goi la "yem cat", "cung hinh", "tam that", "hu hinh" hay "am hinh". Viec yem cat nhu the nao, su sach ghi chep bat nhat. Theo Nam tinh thai giam khoc hinh thi ghi lai co 4 phuong phap đe thien con trai:

Cat toan bo am kinh va dich hoan
Chi cat bo dich hoan
Đe cho vo nat dich hoan
Cat bo ong dan tinh
Theo sach Mat đai thai giam bi van con liet ke mot phuong phap thien nua la "thang he phap", tuc dung day cot chat dich hoan cua đua be, lau dan thuc khi mat cong nang, bi chet đi. Hoac cho đua tre uong mot thu thuoc te goi la ma tuy duoc, roi dung kim chich hoai vao dich hoan đua tre khien cho sinh thuc khi khong con cong nang nua.
Carter Stent mieu ta ve viec cat the o Trung Hoa cuoi đoi Man Thanh nhu sau:

Truoc khi cat the, nguoi co y đinh tro thanh thai giam đuoc đat nam nghieng tren mot cai giuong thap va đuoc hoi lan cuoi cung co hoi han gi khi bi thien hay khong. Neu nguoi đo tra loi khong thi mot nguoi se giu chat bung nguoi đo, hai nguoi khac banh hai chan ra giu cho khoi cuc cua. Bang vai đuoc quan chat o bung duoi va hai đui va benh nhan đuoc cho uong mot thang thuoc me (ma phe thang), bo phan sinh duc cua y đuoc cha xat bang nuoc ngam ot. Ca duong vat lan dich hoan đuoc cat xoet bang mot nhat dao sat tan đay, mot nut bang kim loai cam ngay vao lo sinh thuc khi va vet thuong đuoc bang chat bang giay ban, ben ngoai quan vai that chat.
Nguoi thai giam lap tuc đuoc nhung "đao tu tuong" diu đi quanh phong trong hai ba gio lien truoc khi đuoc quyen nam nghi. Nguoi đo vua đau đon, vua khat nuoc nhung khong đuoc an uong va tieu tien trong ba ngay. Sau ba ngay, vai bang đuoc coi ra va cai nut đuoc rut ra va neu benh nhan co the đi tieu đuoc ngay thi cuoc giai phau thanh cong va qua đuoc thoi ky nguy hiem. Neu nguoi thai giam khong tieu tien đuoc co nghia la đuong sinh thuc khi đa bi thu hep hay bit kin va chi con đuong cho chet...
The nhung viec tinh than đe thanh thai giam khong phai chi trong viec cat bo bo phan sinh duc ma thoi. Co gia đinh chuan bi viec cho con minh tuong lai se lam thai giam tu khi con nho. Mot ba vu (bao mau) thue đe đac biet cham soc cho đua tre ngay tu khi con nam trong noi. Ba vu nay co mot thu thuat rieng, moi ngay ba lan nan bop dich hoan đua tre khien đua be đau đen khoc thet len. Luc bop cung tang them va co quan sinh duc cua đua be dan dan bi huy hoai. Khi lon len khong nhung mat kha nang sinh duc ma duong vat con teo dan khien đua tre co nhieu nu tinh, khong co yet hau, hai vu nho cao, mong no, giong noi lanh lanh, dang đieu eo la va tro thanh "ai nam, con gai"
Nam 1996, Ton Dieu Đinh (孫耀庭 Sun Yaoting), vi hoan quan cuoi cung cua che đo phong kien Trung Hoa qua đoi, đat dau cham het cho hien tuong hoan quan cua Trung Quoc.


Hoan quan Viet Nam Mac du van hoa Viet Nam va van hoa Trung Hoa co rat nhieu tuong đong, tuong can nhung tai Viet Nam hau nhu it co nhung thai giam khuynh loat trieu chinh nhu o Trung Hoa, trai lai co kha nhieu danh than xuat than tu hang yem hoan.
Nguoi hoan quan thu nhat cung rat tieng tam la Viep Quan cong Hoang Ngu Phuc lam quan duoi đoi vua Le Hien Tong, đa cung Pham Đinh Trong dep yen hai cuoc khoi nghia cua Nguyen Huu Cau va Nguyen Danh Phuong, khi ve huu đuoc phong lam Quoc lao. Ve sau ong đem đai quan đanh vao Phu Xuan, bat đuoc Truong Phuc Loan roi tran thu Thuan Hoa, cham dut mot giai đoan phan tranh Nam – Bac keo dai hon 200 nam.
Nguoi thu ba la Ta quan Le Van Duyet khai quoc cong than trieu Nguyen ma nay mo cua ong tai Ba Chieu, Gia Đinh van la mot đen tho đuoc dan chung chiem bai goi la Lang Ong. Le Van Duyet tuy cung xuat than hoan quan nhung ong ban chat la nguoi lien gioi tinh chu khong phai tu thien đe thanh quan thi nhu Viep Quan cong Hoang Ngu Phuc.
O Viet Nam, hoan quan đuoc ghi nhan la co tu thoi nha Ly, đen trieu Nguyen, hoan quan đuoc chia lam nam trat:

Quan vu Thai giam va Đien su Thai giam.
Kiem su Thai giam va Phung nghi Thai giam.
Thua vu va Đien no Thai giam.
Cung su va Ho no Thai giam.
Cung phung va Thua bien Thai giam.
Viec ken chon hoan quan uu tien tuyen nhung tre em "ai nam con gai" do lenh cua trieu đinh. Nguoi dan nao sinh con co khuyet tat đo đuoc quan so tai toi kham xet roi lam so tau len. Cha me đua be se nuoi con đen luc 13 tuoi, sau đo Bo Le se đua vao cung tap su hoan quan. Lang nao co hoan quan tien cu đuoc mien binh linh, phu phen tap dich va ca suu thue. Neu khong co đu so tre ai nam con gai, thanh nien nao tu nguyen thien bo phan sinh duc se đuoc tuyen chon. Tuy nhien, thai giam Viet Nam chi la mot so nho khong đuoc trong vong lai chi đuoc lam nhung viec lat vat chua thanh han mot tang lop co anh huong nhu Trung Hoa. Theo chi du cua vua Minh Mang, thai giam khong đuoc du vao pham ham hay quan chuc trieu đinh va chi đuoc hau ha trong cung ma thoi, cung co the nha vua khong muon xay ra viec hoan quan chuyen quyen nhu Trung Hoa hay vi đo ky voi Ta quan Le Van Duyet trong vu noi loan thanh Phien An. Tam bia khac la toan van ban du nay nay van con trong Van Mieu, Hue. Thai giam cung co rieng mot nghia trang trong khuon vien chua Tu Hieu, cach Hue khoang 1 km theo huong tay nam va vi the chua nay con đuoc goi la chua Thai Giam.
Trong mot so thoi ky, nuoc Viet phai đem cong sang Tau mot so nguoi tai gioi, sau đo bi tro thanh hoan quan. Theo Hoang Minh thong ky, mot hoan quan nguoi Viet la Nguyen An đa ve kieu tu tao thanh Bac Kinh bao gom 9 cua, 2 cung, 3 đien, 5 phu, cong đuong, nha mon 6 bo va cac truong xuong nha tram. Ong lam quan trai nam đoi vua trieu Minh la: Thanh To, Nhan Tong, Tuyen Tong, Anh Tong, va Canh Tong, tinh tinh liem khiet rat đang kinh trong.


= Thai giam duoi thoi Le - Trinh =
Thoi vua Le Du Tong, nien hieu Bao Thai (1720 - 1729), trong hang quan lai, ngoai Van ban va Vo ban, chua Trinh con đat ra mot ban thu ba la Giam ban voi cac chuc: 

Tong thai giam (ham Chanh tam pham)
Đo thai giam (Tong tam pham)
Thai giam (Chanh tu pham)
Thieu thai giam (Tong tu pham)
Đong tri giam su (Chanh ngu pham)
Ta huu thieu giam (Tong ngu pham)
Trong thoi ky nay, hoan quan đuoc truc tiep tham gia chinh su, vien chuc đung đau Giam ban chi kem ve hon Thuong thu (Tong nhi pham) mot bac, con chuc danh Thieu giam (Tong ngu pham), mot loai quan nho trong Giam ban con to hon ca quan Tri phu tai đia phuong (Tong luc pham) đen hai bac.
Theo ky su cua R.P Koffler, mot nguoi Phap đa đen Đai Viet thoi ky nay, co ba vien quan đung đau Giam ban giu nhung nhiem vu het suc quan trong: mot nguoi quan ly ngan kho trieu đinh, thu thue, thanh toan moi chi tieu trong cung đinh; con hai nguoi kia phu trach viec thuong mai voi nguoi nuoc ngoai va chi co ho moi đuoc phep ban vang, sat, nga voi... cho thuong nhan Chau Au. Đieu nay chung to cac chua Trinh luon co y dung Giam quan lam mot luc luong hau thuan rieng cho minh. Hau qua cua tinh trang đo la su long quyen cua nhieu hoan quan trong trieu, đien hinh la truong hop Hoang Cong Phu, mot hoan quan đuoc phong đen tuoc Hiep quan cong, đa thao tung viec trieu chinh, lan at ca chua Trinh Giang khien mot so quan lai o phu lieu phai đung len truat Trinh Giang lap em la Trinh Doanh len thay va triet ha phe canh Hoang Cong Phu. Cung tu đo Giam ban bi bai bo han.


= Thai giam duoi thoi Nguyen =
Duoi thoi Gia Long, vi vua nay khong co nhung sua đoi nao đang ke trong quy che hoan quan. Phai đoi đen nam Minh Mang thu 17 (17.3.1836), nha vua moi ban hanh mot chi du quan trong nham han che quyen han cua hang hoan quan trong trieu đinh. Theo chi du nay, hoan quan phai tro lai voi nhung cong viec co huu la phuc dich trong cung. Ho khong con đuoc xep trong ngach chung cua cac quan lai ma xep rieng lam 5 hang:

Hang nhat (Thu đang) gom Quang vu va Điem su thai giam.
Hang nhi (Thu đang) gom Kiem su va Phung nghi thai giam.
Hang ba (Trung đang) gom Thua vu va Đien thang thai giam.
Hang tu (Ai đang) gom Cung su va Ho thang thai giam.
Hang nam (Ha đang) gom Cung phung va Thua bien thai giam.
Chi du đuoc ban ra khong đay nua nam sau khi dep xong vu khoi loan cua Le Van Khoi cung binh linh o Gia Đinh thanh va truy xet toi cua Ta quan Le Van Duyet, nguyen la mot thai giam trong phu chua Nguyen Phuc Anh. Đieu nay cho thay vua Minh Mang đa đe nhung an tuong ve bien co Gia Đinh thanh chi phoi quyet đinh cua minh. Đe chi du đuoc phi bien rong rai, nha vua cho khac vao mot bia đa đat ngay truoc Quoc Tu Giam đe cac giam sinh xem va truyen đat lai đoi sau. Đen cuoi thap nien 1910, nguoi ta van con thay tam bia nay. Cac đoi Đong Khanh (1887), Thanh Thai (1895), co nhung thay đoi nho trong quy che thai giam, chu yeu la ve luong bong hang nam. Rieng đoi Thanh Thai (1889 - 1907) trong cung co 15 thai giam: 5 nguoi phu coi lang tam cua tien đe, 2 nguoi phuc dich Hoang thai hau, con 2 giup cac viec trong cung cam. Đen thoi Duy Tan (1914), trieu đinh tuy khong quyet đinh bai bo han lop hoan quan, nhung van giu lai nhung nguoi đuong chuc va tu đo ve sau khong tuyen moi nua.


Hoan quan Trieu Tien Cac quoc gia khac Trung Quoc la nuoc đa đinh che hoa vai tro cua thai giam nhung tap tuc nay đa hien dien trong nhieu quoc gia, nhieu bo lac va xa hoi co tuc đa the. Nguoi ta thuong su dung nhung nguoi bi yem hoan lam ke hau nguoi ha, canh giu cac ti thiep cua vua chua hay phu gia. Ngay nay, viec giai phau cat bo sinh thuc khi cua minh vi benh tat, vi ton giao hay vi mot quan điem tinh duc nao đo van con cong khai hay len lut tai mot vai noi tren the gioi.
Theo truyen thuyet, viec cat bo bo phan sinh duc phai nam đa co rat lau nhu mot no luc ma nguoi đan ong muon tro thanh nu nhan đe mong co đuoc kha nang truyen chung nhu phu nu (womanlike fertility). Tai Trung Đong va mot so quoc gia chau Phi co tuc cat da qui đau vao tuoi day thi đe đanh dau su thanh nien cua con trai cung la nham bat chuoc viec hanh kinh cua đan ba va manh da đo dung nhu mot te pham đe dang len thuong đe (offerings to Yahweh). Nguoi Trung Đong con quan niem rang neu giu minh trong sach thi se de đuoc len thien đang va chinh vi the nhieu nam nhan đa tu nguyen đuoc thien đe thanh yem hoan ngo hau đuoc song đoi đoi sau khi chet.
Duoi thoi Đe quoc La Ma, nhung thanh nien khoe manh đuoc tuyen chon đe đem thien đi lam hoan quan. Vi du Bagoas la hoan than đuoc Alexander Đai đe sung ai, con vua Nero thi co hoan quan ten la Sporus.
Nguoi An Đo chia nguoi yem hoan ra thanh ba loai: loai bam sinh luc đe ra co duong vat nhung khong co dich hoan, loai khong co ca duong vat lan dich hoan va loai tro thanh yem hoan sau khi giai phau. O An Đo truoc đay co nhung nguoi đi rong tu vung nay sang vung khac thien nguoi khac đe kiem an (traveling eunuch-makers). Phuong phap cua ho rat gian di la buoc chat bo phan sinh duc bang mot manh bang (ligature) roi cat xoet đi bang mot con dao that sac.
Trong thoi Trung co, mot so quoc gia thuoc chau Au cung co tuc le thien nhung ke bi ket an đa dam (excessive cupidity) va nhieu giao si muon giu minh trong sach cung tu cat bo bo phan sinh duc đe khoi vuong mac vao đuong tinh ai. Nhung nguoi nay đuoc goi duoi cai ten hesychasti co nghia la "ke mai mai trong sach".
Nuoc Y co thoi điem co đen 4000 nguoi yem hoan, nhieu nhat la cac tu si Thien Chua giao va chinh Giao hoang Clement 14 đa phai ra lenh cam thi hanh hu tuc nay. Con tai Phap, nhung nguoi nao tu huy minh se bi trung phat theo hinh luat.

O Ai Cap va Ba Tu, nhung ai pham toi hiep dam cung bi thien đe trung tri.
Tai mot so di tich o Ai Cap, nguoi ta đa phat hien đuoc nhung hinh anh ve nhung nguoi no le bi hoan nham phuc vu cho nhung phu nhan cua cac gia đinh giau co. Nhung dau tich đo cho thay hoan quan đa tung ton tai o Ai Cap cach đay khoang 4.000 nam. Theo hinh luat cua Vuong quoc Assyrie – khu vuc Luong Ha (1450–1250 TCN), neu nguoi chong bat đuoc vo minh đang ngoai tinh voi ke khac, anh ta co the trung phat ke tinh đich bang cach thien, bien thanh hoan quan.
Mot so quoc gia khac thi co tap tuc thien nhung ca sinh co giong cao (tenor) trong nhung ca đoan ton giao đe giu cho nhung nguoi nay khoi vo tieng khi day thi. Nhung ca sinh đo goi la castrati đuoc tinh than tu khi con nho vi nguoi ta tin rang giong trong treo cua ho se khien cho Thien Chua vua long hon nhung ca sinh con gai, va vi the trong thoi Trung co phu nu khong đuoc gia nhap cac ca đoan nay.
Tai Nga, giao phai ten la Bo Cau Trang (White Dove), hay con goi la giao phai Skoptzy do Ssaliwanow sang lap vao the ky 18, đa khuyen khich giao đo tu nguyen cat bo bo phan sinh duc, coi đo nhu la mot hanh vi dang hien cho Thien Chua. Phuong phap nay ap dung cho ca nam lan nu tin đo. Nam nhan co the bi cat ca sinh thuc khi lan dich hoan hay chi mot trong hai, con đan ba thi cat bo tu cung, ngoai am than, nhu hoa tuy theo muc đo trong sach ma ho muon. Nhung nguoi cat bo hoan toan bo phan sinh duc đuoc mang nhan hieu "nguoi mang dau an cua Vuong trieu" (Bearer of the Imperial Seal)...


Nhiem vu va đoi song hoan quan = Cong viec =
Duoi cac trieu đai phong kien Trung Quoc cung nhu Viet Nam, trieu đinh co he thong quan lai đe tham gia lam viec nuoc, chia lam hai ban van - vo, tu lon đen nho gom cuu pham, moi pham lai phan biet chanh va tong, cuoi cung la hang vi nhap luu (chua đuoc liet vao hang nao ca). Ngoai ra, trong cam cung, hoang gia đong đuc cung can nguoi phuc vu cong viec hang ngay va chau hau tu nha vua đen tam cung luc vien. Ho phan lon thuoc phai yeu goi la nu quan, co nhan sac, đuoc tuyen chon hang nam trong dan gian, ai may man đuoc lot vao mat xanh cua nha vua, đuoc sung ai va sinh ha hoang nam, hoang nu thi đuoc cat nhac dan len đia vi luc tan, tam phi con lai đeu thuoc hang thi ty va lam viec o cac co so noi đinh nhu nha kho (cung no), nha bep (cung tru), hay quet tuoc, coi soc cac cung đien...
Trong cam thanh con co bao nhieu cong viec ma phai yeu khong lam noi, phai cay đen phai manh. Nhung mot ke phai manh chinh tong ma o giua đam phai yeu xinh nhu hoa, đep nhu mong thi qua nguy hiem. Đe tranh nhung su co đang tiec xay ra, nha vua phai can đen nhung nguoi đan ong khong con la đan ong nua. Đo la hoan quan. Tuy nhien, mac du hoan quan bi mat kha nang sinh duc, ho van co nhung them khat va đoi hoi, nhat la nhung nguoi bi thien sau khi đa đen tuoi truong thanh. Trong nhieu truong hop, chinh ho la nan nhan cua nhung cung phi bi don nen, nhat la nhung thai giam con nho tuoi. Trong mot vai trieu đai, ho con đuoc phep ngu chung voi đan ba trong cung đe cho cac phi tan co chut khi duong ngo hau it benh tat. Đoi voi nhung hoan quan chi bi cat dich hoan rat co the ho van cuong cung đuoc va chinh vi the nhieu loi đon đai rang ho van co the phuc vu cung nhan...
Nhung tieu thai giam xinh đep chung muoi may tuoi đuoc tinh than đe tien cung goi la "đong giam" hay "hai giam" thuong đuoc hoang hau, quy phi, quy nhan yeu thich. Nhung đua tre nay vi đa tinh than tu khi con rat nho nen đuoc coi la rat trong sach chua vuong van mot y niem tinh duc nao va thuong đuoc cung nhan, phi tan nuoi nhu nhu nguoi ta nuoi mot con vat yeu thich. Chung cung đuoc tu do hon nghia la đuoc vao phuc vu cac cung nhan trong khue phong hay trong buong tam o nhung khung canh kin đao nhat. Tuy nhien khi đa lon, ho van bi thay the bang nhung thai giam nho tuoi hon va đuoc đieu đong ra lam cong viec o ben ngoai khu vuc phu nu sinh song.
Nhiem vu cua hoan quan la lam đu thu viec trong noi cung, nhu tra nuoc, xe kieu, cho bua, hau ha hoang đe, thai hau, phi tan, truyen menh lenh vua, lien lac thong tin va canh phong, bao ve an ninh cac cung đien. Thai giam hau can ben vua bao gio cung đuoc tuyen chon rat ky, con lai la cung dam lam cac viec vat nhu quet tuoc nha cua, cham soc cay coi, cat giu hoa pham... Nhu vay, thai giam la mot he thong noi quan chi phuc vu cong viec hang ngay trong cam cung, khong lien quan gi đen trieu đinh.
The nhung trong lich su, khong it truong hop ngoai le xay ra, co nhung nguoi tai nang, nho đuoc vua yeu ma lap nen su nghiep lay lung, luu danh muon thuo; trai lai, cung co nhung nguoi dua the vua ma khuynh loat ca trieu đinh, tao nen cai the roi loan, suy sup. Hoan quan moi khi lan quyen trieu đinh thi gay nhieu tai hoa, vua Minh Mang đa canh bao trong bai du hien con o Van Mieu, Hue, trong đo co đoan:

Đoi sau dan dan khong noi phep co, đe bon đieu đang tham chinh nam quyen, khong khac cho chung nam guom đang chuoi, nhu bon thap thuong thi đoi Han, bon trung quan đoi Đuong, bon tu hung đoi Minh, cho đen lu Hoang Cong Phu đoi Le o nuoc An Nam; cai the cua chung noi len nhu lua, nhung đieu hoa hai theo nhau đo đen. Nguyen do la boi ong vua đuong thoi lam đau teu, thay chung de sai bao nen yeu thich, roi het suc tin cay, rot cuoc quyen the cua chung đa thanh, khong the đe nen đuoc. Dam suong biet se co tuyet, guong đa ro rang...


= Đoi song hoan quan =
Ho song rat đay đu, sung suong ve mat vat chat, nhung lai thieu thon, đau kho ve mat tinh than. Nguoi xua von rat coi trong nhiem vu truyen giong, phe phan, ket toi nang nhung ke tuyet chung, bat hieu huu tam, vo hau vi đai (co ba đieu bat hieu, lon nhat la khong co con noi doi tong đuong), vi the, ho bi nguoi đoi coi thuong, khinh re. Song voi mac cam ay, nen ho luon bi dan vat lam cho đau kho, nhat la đoi voi nhung nguoi bat đac di vuong vao cai nghiep oan trai nay. Đoi voi to tien, cha me, ho tu coi minh la toi nhan bat hieu; đoi voi ban than, ho khong thoat khoi cai canh tram nam co đon, va đen khi nham mat, se tro thanh loai ma lang thang, khong noi nuong tua. Vi vay, ho niu vao chua đe nuong nho huong khoi mai sau va đa co nhung thoi, thai giam tro thanh mot tang lop cach biet.
Sau khi đa cat bo bo phan sinh duc, am nang, am hanh cua ho đuoc goi duoi cai ten bao cu se đuoc dung nhung ky thuat rieng đe bao ton va coi nhu mot mon đo quy, giu gin rat can than. Truoc het bao cu đuoc tam voi bot đe cho khoi thoi va hut het nhung mau mu con trong đo đe cho đuoc kho rao, sau đo dung vai hay giay ban lau sach roi moi đem uop trong huong lieu đe cho dau tham vao, đat trong bao bang lua, cat trong hop go roi han kin lai. Nguoi ta chon ngay lanh thang tot cung kinh đua chiec hop đo đen tu đuong ho nguoi bi thien, cung kinh treo chiec hop đo tren xa nha. Sau đo moi nam, ho lai rut cai hop đo len cao them mot chut, y chuc tung cho nguoi bi yem hoan phuc vu trong trieu đinh đuoc thang quan tien chuc.
Viec gin giu "bao cu" co hai ly do. Thu nhat, moi khi đuoc thang thuong thai giam phuc vu trong cung đinh đeu phai trinh cho thuong quan xem cua quy đe chung minh rang qua thuc minh đa đuoc tinh than (nghiem bao). Ly do thu hai, la khi nguoi đo chet đi, luc tam liem nguoi ta se ha phan than the bi cat ra con đang treo tren xa nha xuong may cho dinh lai cho cu, con to tu nguyen yem cat thu (đon tinh nguyen xin cat bo bo phan sinh duc) se đuoc đot truoc linh sang đe nguoi chet đuoc khoi phuc nguyen trang ngo hau duoi cuu tuyen con mat mui ma nhin lai cha me to tien va neu co đau thai thi kiep sau cung đuoc toan ven than the.
Chinh thu tuc nay cung gay nen nhieu chuyen tro treu, hoac đao tu tuong giu bao cu lam cua rieng đe sau nay ban lai hoac cho thue nhung ai muon thang quan nhung lai khong giu đuoc mon đo cua minh vi bi that lac hay bi ke gian an cap mat. Moi khi co bien loan o kinh thanh, nhieu thai giam đa hoang hot chay đi tim cai bao cu cua minh, co khi tranh cuop nhau đe mong đuoc chet toan thay.
Mac du bi thien van co nhung hoan quan van hoang tuong rang ho co the "moc" lai đuoc. Chinh vi niem tin đo, đoi Thanh đa co luat le rang tieu thai giam nhap cung roi sau ba nam se phai qua mot ky "tieu tu", nam nam qua mot ky "đai tu" đe nhung thai giam chuyen mon xet lai xem ngoc hanh co "trung sinh" hay khong. Theo sach Than Vien Tap Thuc, thai giam thuong thich an cac loai thuc an trang duong va dung nhung toa thuoc nhu Mau Cau Canh Tan, Thien Khau Nhat Boi Am, Ngoc Canh Trung Sinh Phuong... đe mong tro lai binh thuong.
Ve phan ngoai mao, nguoi đa bi yem cat thay đoi rat nhieu, tro nen co nhieu nu tinh, khong moc rau, khong lo hau, nguc nho len, mong no, giong noi the the, hanh đong yeu đieu, da de cung nhan nhui hon trong chang khac gi đan ba gia đan ong. Vi ha the no nang (đui va chan to ra) nen thai giam thuong đi chan chu bat, buoc ngan ma nhanh. Thai giam cung de tro nen phi non, mac dau da thit thuong nhao nhoet nhung đen gia lai teo đi nen nhung nguoi co tuoi da de lai nhan nheo hon binh thuong khien thai giam bon muoi tuoi trong gia nhu nguoi gia tam muoi.
Thai giam thuong la đe tai đe cho nguoi ta dieu cot, cham choc lam khi rat tan nhan. O Bac Kinh co mot khu vuc ten la "Thien Kieu" la noi co trinh dien nhung nghe thuat dan gian, trong đo co mot loai hi kich goi la "tuong thanh" bao gom hai nguoi, ke xuong nguoi đap trong đo thai giam thuong bi loi ra lam tro cuoi.
Nguoi bi thien ngoai nhung thay đoi the chat, tinh than cung anh huong nang ne va chinh vi the ho tro nen đoc ac, nho nhen, tan nhan khac voi nguoi thuong. Ngoai ra, thai giam vi bi khiem khuyet cac co o ha bo nen thuong hay bi son nuoc tieu ra quan, thanh thu nang mui nen cung hay bi che gieu. Trong mot xa hoi con kem van minh, nhung nguoi bat hanh vi co the bi khuyet tat khong đuoc xa hoi uu đai ma thuong bi nguoc đai. Hien tuong đo van con xay ra o mot vai noi tren the gioi...


Mot so hoan quan noi tieng = Viet Nam =
Đo Thich, hoan quan thoi nha Đinh, nguoi đa am sat vua Đinh Tien Hoang va Đinh Lien
Ly Thuong Kiet, thoi nha Ly
Duong Chap Nhat, thoi nha Mac, nguoi đa đau đoc tuong Nguyen Kim
Hoang Ngu Phuc đoi vua Le Hien Tong.
Le Van Duyet, Ta quan khai quoc cong than trieu Nguyen, nguyen la mot thai giam trong phu chua Nguyen Phuc Anh


= Trung Quoc =
Trieu Cao nha Tan
Tao Đang cuoi thoi Đong Han, hoan quan duy nhat co tuoc hieu hoang đe (truy ton)..
Thap Thuong thi thoi Tam Quoc (Truong Nhuong, Kien Thac...)
Nguy Trung Hien thoi nha Minh
Nguyen An, kien truc su nguoi Viet song vao the ky 15 tai Trung Quoc. Ong la tong cong trinh su tung phu trach viec tu bo, sua chua mot so cung đien trong Tu Cam Thanh Bac Kinh, Trung Quoc (cong trinh nay xay dung thoi vua Minh Thanh To Chu Đe (1403 - 1424).
Ly Lien Anh, thoi Thanh


Tham khao Tap chi Nghien cuu va phat trien so 3 (51).2005 do So Khoa hoc va Cong nghe Thua Thien-Hue phat hanh.
Hoan-Quan-Thi. Tac gia Binh Giang, Nha nghien cuu Han Nom, Viet Kieu tai Phap.


Xem them Phim Mat đai hoang ton cua Hong Kong: phim co mot phan đe cap ve cuoc đoi mot Thai giam truoc va sau khi vi Hoang đe cuoi cung cua Trung Hoa bi phe bo.


Tham khao Tham khao