Xe tang hay chien xa (Tieng Anh: Tank) thuong đuoc goi tat la tang, la loai xe chien đau boc thep, đuoc trang bi phao lon, di chuyen bang banh xich đuoc thiet ke cho tan cong va phong thu đoc lap hoac cung cac đon vi chien đau khac. Hoa luc nay thuong đuoc cung cap boi 1 phao chinh co nong lon voi sung may trong 1 thap phao quay, co giap hang nang va co kha nang di chuyen tren nhieu loai đia hinh nham cung cap su bao ve cho xe tang va to lai, cho phep thuc hien tat ca cac nhiem vu chien đau tren chien truong.


Thiet ke Do đac trung chuc nang chien đau nen xe tang đuoc đanh gia qua rat nhieu cac thong so ky thuat – chien thuat ma chung nam trong cac nhom tinh nang chinh nhu sau:

Hoa luc: la so luong, chat luong, co nong cua vu khi gan tren xe. Bao gom nhieu thong so nhu toc đo ban nhanh, đo chinh xac, tam ban xa nhat, tam ban gan nhat, suc cong pha cua đan... Cac xe tang hien đai thuong trang bi 1 phao ban thang nong tron hoac co khuong tuyen co nong tu 100 đen 125mm (Trong The chien II co nong thong dung tu 75–100mm) 1–2 khe sung may đang mui 1 đai lien nam tren thap phao. Đan co nhieu loai đan no, xuyen thep, đan chong tang, va ten lua co đieu khien ban qua nong phao
Vo thep: đay la thong so ve tinh đuoc bao ve cua xe gom cac yeu to ve so luong, chat luong, đo day, vat lieu, hinh dang va vi tri bo tri cua cac lop vat lieu vo thep đe bao ve xe... Cac xe tang hien đai ngoai nhieu lop vo thep va cac vat lieu tong hop con cac lop treo bao ve bang thuoc no (con goi la giap phan ung no, viet tat la ERA) va cac lop vat lieu chong phong xa cho truong hop chien tranh hat nhan xay ra va he thong tuan hoan va loc khi chong vu khi hoa hoc, sinh hoc.
Tinh co đong: La tinh nang rat quan trong quyet đinh hieu qua chien đau cua xe tang, bao gom cac thong so nhu toc đo toi đa, toc đo chien đau tren cac đia hinh, kha nang vuot vat can, kha nang vuot doc, kha nang vuot song, tam hoat đong xa nhat, tinh viet da...
Hien nay, cac loai xe tang noi tieng đuoc san xuat tai mot so nuoc la cac cuong quoc quan su va kinh te tren the gioi va cung la cac nuoc co truyen thong su dung xe tang trong chien tranh nhu Nga (Lien Xo), Hoa Ky, Anh, Phap, Đuc, Israel, va gan đay la Trung Quoc, Han Quoc, Trieu Tien... Moi quoc gia tuy quan điem, kinh nghiem va đieu kien cua minh che tao xe theo uu tien rieng cho cac tinh nang cua xe tang.


Cac điem manh, yeu va chien thuat su dung xe tang = Điem manh =
Xe tang co cac điem manh the hien o 3 chuc nang chien thuat: chuc nang tan cong thoc sau, chuc nang chong tang va chuc nang tro chien bo binh.

Chuc nang tan cong thoc sau: Xe tang la xe vu trang manh di chuyen bang xich, thuc te la loai xe viet da chay moi đia hinh khong can đuong sa, xe co the vuot cac chuong ngai vat va cac đia hinh, đia chat phuc tap voi van toc kha cao, co hoa luc manh, đo bao ve tot va tuong đoi đoc lap trong hoat đong do đo xe tang la loai vu khi tan cong thoc sau co đong tien dung, pho bien nhat cua luc quan: ben tan cong tung cac đon vi xe tang đanh vao khoang khong gian chien thuat phia sau tuyen phong thu cua đoi phuong, thoc sau chia cat cac đon vi cua đich pha vo hau tuyen phong ngu va cac co cau lien lac, hau can, chi huy cua đoi phuong lam đoi phuong tan vo hoang loan hoac bi roi vao vong vay, nhat la khi quan tan cong dung nhieu mui xe tang ket hop bo binh co gioi đanh chia cat va hop vay quan phong thu. Đay chinh la cac kich ban cua chien tranh chop nhoang cua quan đoi Đuc quoc xa trong chien tranh the gioi lan thu hai voi cac đon vi xe tang thiet giap tap trung cap su đoan, tap đoan quan xe tang đanh thoc sau chia cat đa tao cac chien thang vang doi nhanh chong, hieu qua rat lon trong giai đoan đau cua chien tranh tren bo tai chien truong chau Au.
Chuc nang chong tang: Cung chinh vi kha nang thoc sau co đong cuc ky nguy hiem trong tan cong cua xe tang nen đe đoi pho lai, quan phong ngu cung phai duy tri mot luc luong xe tang thiet giap hung hau, tap trung tai hau tuyen phong ngu cua quan minh lam luc luong du bi đe co đong phan cong chong lai va hoa giai cac mui thoc sau cua xe tang đoi phuong. Đay chinh la kich ban cua tran Vong cung Kursk noi co tran đau xe tang lon nhat trong lich su chien tranh cua nhan loai. Nhu vay suc manh chu yeu cua xe tang la suc manh tien cong co đong va nho suc tien cong co đong đo xe tang cung đuoc dung lam phuong tien chu yeu đe phong thu tich cuc phan cong chong lai suc tan cong co đong cua đoi phuong.
Chuc nang tro chien cho bo binh: Xe tang cung co the đuoc su dung nhu cac u phao di đong đe tro chien cho bo binh trong viec đanh quan đich phong ngu trong cong su va tran đia kien co lien hoan. Nhung chi nen dung chuc nang nay khi that can thiet khong nen lam dung vi co the gay ton that lon cho luc luong xe tang vi khong phat huy đuoc cac điem manh ma con de bi quan phong ngu khai thac cac điem yeu cua minh.


= Điem yeu =

Điem yeu rat quan trong cua xe tang la tam quan sat cua kip chien đau kem. Vu khi đanh gan cua xe tang kha kem do xa gioi bi han che boi cac vo boc thep o thap phao, su co đong bi cham do phu thuoc vao toc đo quay cua thap phao. Nhung xe tang kieu cu co lop vo giap tren đinh thap phao mong, khong đuoc trang bi vu khi phong khong (sung may, ten lua đat đoi khong tam ngan) đeu bat luc truoc may bay cuong kich va truc thang chong tang cua đoi phuong.

Xe tang gan nhu bat luc truoc may bay, truc thang cua đoi phuong vi tam quan sat rat kem va vu khi cua xe tang khong phai la thu chuyen dung đe chong lai muc tieu tren khong. Do đo đe tranh thuong vong cho xe tang, khi tac chien phai co luc luong khong quan yem tro huu hieu hoac luc luong phong khong đu manh đe bao ve khoang khong cho xe tang tac chien, luc luong phong khong nay vua phai chong may bay hieu qua vua phai co suc co đong cao đi kem xe tang, do đo tai cac cuong quoc quan su the gioi đa che tao cac loai xe tang phong khong trang bi radar va ten lua, phao phong khong đe đi kem trong đoi hinh tan cong cua xe tang-co gioi, vi du nhu Flugabwehrkanonenpanzer Gepard cua Đuc, 9K22 Tunguska, Buk M2 cua Nga hay Type 95 SPAAA cua Trung Quoc.

Xe tang kem hieu qua tac chien o noi rung nui va thanh pho: Tai noi co rung, nui, thanh pho, phao cua xe tang se kho xoay tro vi vuong đia hinh. Đien hinh la trong thanh pho, khi bo binh đoi phuong o tren nha cao tang thi phao chinh khong ban toi đuoc (goc nang phao cua xe tang chi đat đen 30 đo).
Yeu kem trong đanh gan: vi tam quan sat yeu va vu khi xe tang khong hieu qua khi bi bo binh đich ap sat, nhat la ngay nay khi bo binh đuoc trang bi cac vu khi chong tang vac vai rat hieu qua la sung phong luu chong tang hay cac loai ten lua chong tang dan đuong (ten lua ATGM) . Đien hinh nhu RPG-2 (B40), RPG-7 (B41), RPG-29, 9M133 Kornet, FGM-148 Javelin... Xe tang neu khong co bo binh đi cung thi se de bi bo binh đich an nap de dang tiep can tieu diet bang vu khi chong tang vac vai ban vao cac điem yeu: noc chi huy, hong, mong, ...
Xe tang la vu khi đat tien va nang ne, can nhieu chi phi đe mua sam va bao tri. Neu xe tang bi hu hai tren chien truong thi kho ma sua chua tai cho ma phai tim cach keo ve xuong.


= Chien thuat su dung xe tang =
Vi cac điem manh yeu neu tren cho nen can phai su dung xe tang hop ly theo đung chien thuat:

.
Dung luc luong xe tang tap trung theo cac nhiem vu tac chien đoc lap va đung chuc nang la luc luong tan cong co đong thoc sau, han che dung đon le phan tan lam cac nhiem vu phu tro cho bo binh.
Xe tang nen tan cong trong đoi hinh co bo binh, bo binh co gioi va vu khi phong khong đi kem đe khac phuc tam quan sat kem va co bao ve tu tren khong.
Khong nen su dung xe tang trong viec đanh cac muc tieu trong thanh pho, rung nui, vi se de dang bi bo binh đich ap sat va tan cong (Quan đoi Nga phai chiu ton that lon ve thiet giap khi su dung xe tang trong Chien tranh Chesnia lan thu nhat, 1994–1996), tranh dung xe tang đanh cac tuyen phong thu kien co cua đich vi xe tang khong phat huy đuoc tinh co đong cua minh vi cac he thong vat can va min chong tang đich giang san va la noi tap trung cac luc luong chong tang cua đich.
Tot nhat chi nen su dung xe tang vao chuc nang thoc sau va chong tang: Theo kinh nghiem cua chien tranh hien đai nhat la trong the chien thu hai thi nhiem vu đanh choc thung cac vo cung cua tuyen phong thu kien co cua đoi phuong nen đuoc thuc hien boi bo binh ket hop voi xe tang, yem tro boi mat đo ban pha cao cua phao binh cung voi su giup đo cua khong quan. Sau khi đa choc thung đuoc tuyen phong thu, đa mo ra khoang khong gian chien thuat thi luc đo moi giao nhiem vu phat trien tan cong đanh co đong thoc sau cho cac luc luong xe tang - thiet giap co su yem tro tu tren khong cua khong quan va co bo binh co gioi đi kem.


Lich su phat trien cua xe tang = Ra đoi trong the chien I =

Chien tranh the gioi thu nhat la mot cuoc chien tranh tran đia đien hinh hay con goi la chien tranh chien hao la loai chien tranh ma "de phong thu, kho tan cong".
Quan đoi hai ben co thu trong he thong chien hao nhieu tang lop, day đac day thep gai va bai min. Luc đo chua co phuong tien co gioi đe yem tro bo binh tien cong. Đe đanh chiem mot đoan tuyen phong thu cua đoi phuong, quan tan cong phai chiu thuong vong rat lon va cung khong the phat trien tan cong nhanh chong va hieu qua. Nguoc lai quan phong ngu co the nhanh chong tai lap phong tuyen moi phia sau chien tuyen cua minh. Chien tranh co hinh thuc giang co hai ben ep dan chien tuyen cua nhau, chien tuyen thay đoi cham chap, on đinh. Đanh nhau rat ac liet, thuong vong lon nhung it co cac tran đanh quyet đinh thang bai dut khoat. Ket cuc chien tranh phu thuoc vao su chiu đung deo dai cua xa hoi cac nuoc đoi khang đoi voi ganh nang cua chien tranh...
Nam 1916, nguoi Anh nghi ra loai xe tan cong đau tien ma đe giu bi mat khi san xuat va van chuyen vu khi moi ho goi la "tank" (cai thung sat) đo la xe tang Mark I, Mark II, Mark III, Mark IV moi loai xe đuoc san xuat theo 2 phuong an: "xe đuc" co phao (nong phao nho ra nen goi la "đuc"), va "xe cai" khong co phao chi co lo chau mai đe ban sung may nen goi la "cai". Xe tang đau tien lay đong co tu cac đong co o to đuong thoi nhung chuyen đong bang banh xich, cho phep xe đi đuoc tren cac đia hinh phuc tap nhung cham hon nguoi đi bo, vo thep thi dung đinh tan. Cac mau xe đau tien co hinh dang ket cau rat khac xa so voi xe tang bay gio: Xe đuc Mark I đen Mark IV chua co thap phao, phao lap 2 ben suon xe voi khung xich hinh qua tram rat cao đe bo qua cac vat can cao. Đieu thu vi la tuy xe tang la vu khi luc quan nhung viec nghien cuu phat trien xe tang đau tien lai do Bo Hai quan Hoang gia Anh tien hanh voi su chi đao cua Bo truong Winston Churchill.
Lan đau tien nguoi Anh đem xe tang ra chien truong la tai tran song Somme tai mien Bac nuoc Phap ngay 15 thang 9 nam 1916. Do xe tang đau tien con qua thieu đo tin cay nen trong so 49 xe đe chien đau 17 chiec truc trac khong the xuat phat, trong so con lai 5 chiec bi sa xuong bun, 9 chiec truc trac ky thuat truoc khi tan cong, tong cong chi con 18 chiec thuc su tan cong. Nhung chung đa thanh cong lon, gay hoang loan cho quan Đuc phong thu, cuoc tan cong trong ngay hom đo đa tien len chiem đuoc 5 km chieu sau chien tuyen voi so thuong vong cho binh si thap hon muc trung binh toi 20 lan. Tuy Tran song Somme nam 1916 vi nhieu ly do khac nhau ma cung lai co ket cuc khong dut khoat, nhung xe tang đa tro thanh vu khi tien cong rat co trien vong.
Ngay sau đo nguoi Đuc cung hoc theo va che tao đuoc loai xe tang A7V. Nguoi Phap cung che tao xe tang va nam 1917 ho đa san xuat ra xe tang hang nhe Renault FT-17, đay la xe tang co ket cau hoan chinh đau tien, đen muc no con đuoc quan đoi Phap va Ba Lan dung cho đen đau the chien thu II. Xe Renault FT17 đa co bo tri cau tao ve co ban rat giong voi xe tang ngay nay voi thap phao co the quay nhanh va phao co the nang ha goc ban, xe co toc đo cao, tinh co đong tot, kha nang viet da tot voi cac thong so nhu sau: Hoa luc la sung may Hotchkiss hoac phao 37mm. Đong co xang Renault toc đo 6–7 km/gio leo doc đen 35 đo, vuot hao rong 1,8 m. Vo thep 6–22mm. Kich thuoc xe: dai × rong × cao: 5 × 1,74 × 2,14 m.


= Truoc va trong the chien II =
Truoc va đac biet trong the chien II, xe tang co nhung buoc phat trien rat nhanh, manh trong ca ky thuat che tao xe va chien thuat su dung chung. Truoc chien tranh cac cuong quoc the gioi đa nhan thuc đuoc vai tro cua xe tang trong chien tranh va ra suc xay dung mot luc luong xe tang manh.
Ve ky thuat: Trong thoi gian nay nha ky thuat nguoi My George Christie đa ung dung he thong treo cho xe tang đa nang cao đo tin cay tac chien cua xe tang: thap phao nho he thong nay van giu nguyen vi tri khi xe chuyen đong cho phep xe tang co the ngam ban khi đang chuyen đong. Cac loai xe tang cua Lien Xo ngay truoc the chien II lan đau tien tren the gioi đuoc lap đong co Diesel. Cac xe tang đuoc trang bi lien lac radio, hoa luc đuoc nang cao (co nong tu 30–40mm cua the chien I nang len 70–80mm đau the chien II va cuoi the chien II co loai mang phao 122mm). Vo thep đuoc gia cuong rat nhieu đe chong lai cac loai vu khi chong tang cua đoi thu. Cac loai xe tang tot nhat cua thoi ky nay la cua hai cuong quoc luc quan Lien Xo va Đuc Quoc xa, ket qua cua cac đoi choi cua quan đoi hai nuoc nay tren chien truong.
Nhung trong thoi ky nay co su đanh gia rat khac nhau (o cac nuoc va trong mot nuoc) trong quan niem ve vai tro cua xe tang trong chien tranh dan đen su phat trien xe tang theo cac huong va phat sinh nhieu hang xe tang khac nhau cho cac muc đich su dung khac nhau ma sau chien tranh the gioi thu 2 đa loai bo tat ca cac loai xe khong thich hop, chi con mot vai loai đuoc khang đinh qua chien tranh. Do coi trong chuc nang tro chien cho bo binh, mot so loai xe cua Phap va Lien Xo đuoc che tao voi vo thep rat nang, hoa luc rat manh, co đong rat kem, tham chi co vai thap phao cho nhieu loai phao, đay la loai xe thuc su la "u phao biet đi" đe yem tro hoa luc cho bo binh va chong xe tang đich. Vi du, xe tang T-35 cua Lien Xo co so luong rat it oi (nam 1933-1939 Lien Xo san xuat 61 chiec), la mot thu nghiem cua xe boc thep ho tro bo binh voi 5 thap phao rat nang ne; hoac loai xe tang nang đen 70 tan Char 2C cua Phap. Cac loai xe nay trong thuc te chien đau to ra kha vo dung va nhanh chong chet yeu.
Thoi gian nay co su chay đua giua hoa luc va vo thep trong che tao xe tang. Cac cuong quoc chay đua bang viec gia tang co phao, tang đo day cua vo thep va tang suc co đong. Su chay đua cua cac tinh nang mau thuan lan nhau nay lam cho xuat hien rat nhieu phan hang xe tang: 

Xe tang hang nhe: xe nhe, vo thep yeu, thuong duoi 40mm, co đong tot nhung hoa luc phao kha yeu (duoi 50mm), rat đien hinh la xe tang BТ-7, T-26 cua Lien Xo, Panzer II cua Đuc. Trong chien tranh, loai xe nay to ro tinh khong hieu qua khi đau tang, nhung loi the cua chung la toc đo va đo co đong cao, nen đuoc dung chu yeu đe trinh sat.

Xe tang hang trung (theo tieng Anh "Medium tank"): la ket hop hop ly cua vo thep 40–70mm, hoa luc phao 70–90mm, tinh co đong tot đay la hang xe tang toi uu đuoc thuc te chien tranh khang đinh ma cac mau xe tot nhat la cua Đuc va Lien Xo, đien hinh la loai xe tang Panzer IV cua Đuc va T-34 cua Lien Xo, trong đo co phien ban T-34-85 la thanh cong nhat. Mot thanh cong trong thiet ke cua loai T-34 la vo thep khong that day nhung bo tri hinh dang vat nghieng đa tang hieu qua chong đan len rat nhieu, kinh nghiem nay se co mat trong cac thiet ke xe tang sau nay. Sau chien tranh, xe hang trung se xoa nhoa cac hang khac va phat trien thanh xe tang chien đau chu luc (tieng Nga: Основной боевой танк, viet tat ОБТ; tieng Anh: main battle tank, viet tat MBT).
Xe tang hang nang (tieng Anh con goi la heavy tank): vo thep rat nang, day tu 80 đen tren 100mm, hoa luc manh đen 85–122mm, chi phi đat đo. Loai xe nay trong thuc te thich hop đe chong tang va diet lo cot (giong chuc nang cua phao tu hanh) hon la tan cong đot pha nhanh do xe cham chap nang ne, tam hoat đong ngan va bo phan truyen đong de bi hu hong. Vi du tieu bieu la cac loai Tiger (con cop) va King Tiger ( Tiger II, vua cop) cua Đuc va Xe tang Kliment Voroshilov, xe tang Iosif Stalin (ИС-2, ИС-3) cua Lien Xo.
Ve chien thuat: Đay la thoi ky cua nhung tu tuong tao bao cua chien thuat su dung xe tang ma cac tuong linh Đuc Quoc Xa đa đi đau va tao nen cuoc cach mang trong nghe thuat chien tranh. Cac chien thang vu bao cua quan đoi Đuc Quoc xa tren chien truong tren bo đanh tan nhanh chong quan đoi cac cuong quoc đich thu tai chau Au trong chien luoc chien tranh chop nhoang (Blitzkrieg) la nho cac sang tao chien thuat chu khong phai la nho chat luong hon han cua xe tang Đuc. Tuy truoc chien tranh tai nhieu nuoc đa co cac truong phai ly luan quan su đat nen mong cho chien thuat chien tranh co đong nhu Hobart tai Anh, Guderian tai Đuc, tang Chaffee tai Hoa Ky, De Gaulle tai Phap, va Tukhachevsky tai Lien Xo, cac nha tu tuong quan su nay đa cung đi đen mot ket luan nhu nhau ve kich ban cua chien tranh hien đai, nhung chi dung lai o y tuong ly thuyet. Chi co tai Đuc cac ly luan nay đuoc cap lanh đao cao nhat cua quoc gia la Adolf Hitler thuc su tin tuong va ung ho va voi quyet tam cao đua vao thuc te xay dung quan đoi. Quan đoi Đuc thay vi su dung xe tang mot cach xe le bien che vao cac đon vi bo binh nhu cac phuong tien ho tro chien đau nhu o cac nuoc khac, đa tap trung lai thanh cac su đoan, tap đoan quan xe tang xung kich, phat trien mot loai bo binh moi la bo binh co gioi co chuc nang đi kem xe tang cho cac hanh đong chien đau co đong tan cong, Phat trien cac ngon đon lien hoan cho chien thuat ket hop mui nhon xe tang cung khong quan. Tat ca đeu lay xe tang lam vai tro trung tam cua chien thuat tan cong theo so đo cac mui nhon thiet giap thoc sau, chia cat, hop vay va tieu diet cac khoi lon cac đao quan phong thu cua đich. Sau nay chien thuat tuong tu đuoc phia Lien Xo phat trien đuoc goi la chien thuat chien dich tien cong chieu sau. Cac chien thuat tien cong nay đa đua chuc nang tan cong thoc sau co đong cua xe tang len lam chuc nang so mot gay nen su thay đoi lon trong hinh thuc tac chien cua chien tranh the gioi lan thu hai va trong quan điem che tao xe tang trong cac giai đoan ke tiep sau nay.


= Thoi chien tranh lanh va hien đai =
Sau the chien II co the phan ra 3 giai đoan phat trien xe tang:

Giai đoan thu nhat la ngay sau chien tranh va trong thap nien 1950: viec thiet ke, san xuat xe tang trong giai đoan nay van theo cac tieu chuan cua chien tranh thong thuong, theo xu huong tang co nong hoa luc va tang vo thep. Sau chien tranh loai xe tang hang nang khong con cho đung va tuyet chung, xe tang hang nhe van con vai tro han che trong trinh sat vi no nhe thuan tien cho van chuyen đo bo đuong khong nhung roi cung het vai tro va nhanh chong tuyet chung. Cac loai xe tang hang trung đuoc nang cao tinh nang va bien đoi thanh xe tang chien đau co ban. Co cau phao ve co ban it thay đoi nhung co thay đoi nhieu ve đan duoc, he thong may moc đong co co nhieu hoan thien len: đong co Diesel thay the hoan toan đong co xang tuy van nho gon nhung cong suat manh hon rat nhieu, he thong treo đuoc hoan thien... Cac xe tang tieu bieu cua giai đoan nay la T-54, T-55, T-62 cua Lien Xo, M-46, M48 Patton cua My, AMX cua Phap, xe tang Centurion cua AnhO thoi ky nay, đe đap ung nhu cau cho bo binh co gioi tan cong cung xe tang cac cuong quoc quan su the gioi phat trien mot loai xe đac biet la xe boc thep co mot so đac điem nhu xe tang: xe boc thep cung chay bang xich, co tinh nang co đong rat tot nhung hoa luc va vo thep yeu, co the co hoac khong co thap phao. Vu khi co the la loai phao co nho (duoi 40mm) nhung chu yeu la sung may, cac xe boc thep hien đai thuong co trang bi them ten lua chong tang (Ten lua ATGM). Vo thep yeu thuong chi chong đuoc đan sung may, khong chong đuoc trai pha, co loai co vo rat nhe bang hop kim nhom. Tieu bieu la cac loai xe boc thep loi nuoc M-113 cua Hoa Ky, xe BTR-60, xe tang PT-76 cua Lien Xo vien tro cho Viet Nam Dan chu Cong hoa su dung trong chien tranh Viet Nam. Nhung đac trung co ban phai co cua xe boc thep la co khoang rong đe cho bo binh co gioi, thuong mot xe cho mot tieu đoi tren duoi 10 nguoi. Thong thuong trong tan cong hanh tien bo binh co gioi ngoi trong xe boc thep trong đoi hinh đi kem xe tang, khi gap tuyen co thu cua bo binh đich thi bo binh co gioi trien khai ra ben ngoai chay cung xe tang tan cong đe khac phuc nhuoc điem tam quan sat kem va kha nang đanh gan kem cua xe tang. Va khoang xe boc thep con co the đuoc su dung đe bo tri cac loai hoa luc phu tro đi kem rat loi hai cua bo binh nhu sung coi, sung phun lua, hoac sung may phong khong...

Giai đoan thu hai la nhung nam 1960–1970: Xe tang chu luc xuat hien. Đay la giai đoan ma xe tang tuy ve ket cau co ban khong thay đoi nhieu nhung tinh nang đuoc hoan thien cao chu yeu nho vao cong nghe moi: đo bao ve cua xe khong phai do tang đo day cua vo thep ma nho ap dung cac vat lieu moi sieu nhe, sieu ben vi voi su phat trien cua đau đan lom xuyen thep thi chay đua bang cach tang mai đo day cua vo thep tro nen vo nghia, do đo vo thep, trong luong khong tang len may nhung co the chong lai moi loai trai pha chong tang thoi đai chien. Tinh co đong cua xe tot len rat nhieu, xe co toc đo rat lon nen đuoc goi la xe tang bay (xe Leopard – con bao cua Đuc, xe T-64 cua Lien Xo). Đac biet xe tang thoi ky nay đuoc thiet ke đe chien đau trong đieu kien chien tranh co vu khi huy diet hang loat: vo xe bao ve đuoc kip chien đau khoi buc xa hat nhan va xe đuoc bao đam kin hoan toan voi he thong tuan hoan va loc khi đe bao ve khoi bui phong xa, vu khi hoa hoc, vu khi vi trung. Thoi ky nay cac loai vu khi chong tang phat trien manh nen xe tang cung phai thich nghi va chay đua theo, xe tang đuoc trang bi cac loai thiet bi đien tu va cong nghe cao: Ve hoa luc đo chinh xac rat cao nho may tinh đuong đan, may đo xa bang laze, may nap đan tu đong giup tang toc đo ban nhanh va giam đuoc 1 phao thu nap đan. Đe chong lai cac loai đau đan xuyen pha va ten lua chong tang cua đoi phuong va cac vu khi dan đuong chinh xac, cac xe tang thoi ky nay (bat đau bang loai xe T-55 cua Lien Xo) đa trang bi he thong bao ve tich cuc la cac ong phong luu ket hop cung radar bao ve cuc bo chuyen dung: Khi radar phat hien co muc tieu đang nham đen xe se đieu khien he thong phong luu ban len cac đau đan no manh tao nen 1 đam may manh kim loai kha di pha huy vu khi cua đoi phuong hoac lam nhieu loan đo chinh xac cua vu khi đich, he thong nay cung dung đe ban tao man khoi ngan can cac thiet bi ngam ban cua đoi phuong, he thong bao ve tich cuc nay lam tang suc song cua xe len nhieu lan. Cac xe tang noi tieng va tieu bieu cua thoi ky nay la T-64, T-72 cua Lien Xo, M60 Patton cua Hoa Ky, xe tang Chieftain cua Anh, Leopard 1 cua Đuc.

Giai đoan thu 3 la thoi ky nhung nam 1980 va tiep dien đen 2014: la giai đoan ma cac tinh nang "co đien" cua xe (nhu tinh co đong, hoa luc, vo thep) đa khong con la cac yeu to duy nhat đe đanh gia suc manh, ma cac tinh nang cong nghe cao gio đay co vai tro rat quan trong: nhu muc đo hieu qua trong đau tranh đien tu, đo bi mat ve tieng on va hong ngoai (tia nhiet), trong thoi ky nay xuat hien xe tang co đong co tuoc bin khi (cua Lien Xo – Nga va cua Hoa Ky) lam xe co cong suat may cuc manh, đong co xe tang thoi ky nay đeu la đa nhien lieu. He thong bao ve cua xe đuoc cai tien nhieu nhat va đuoc coi la uu tien hang đau: trong thiet ke xe tang he thong bao ve thu đong (vo xe) cung van đuoc quan tam hoan thien co loai xe đuoc nhoi bang vat lieu mat đo lon nhu uranium ngheo cua My đe tang đo chong xuyen pha cua đau đan lom cua vu khi chong tang, mot huong khac lai dung nhung vat lieu chat deo đac biet co cot soi đac biet sieu nhe, sieu ben đe che tao xe tang sieu nhe dung cho đo bo đuong khong cho cac luc luong phan ung nhanh. He thong bao ve tich cuc ra đoi va đuoc trang bi tren cac xe tang cua Lien Xo - Nga, xe đuoc son phu bang cac lop son va vat lieu hap thu song đien tu va chong hong ngoai giup xe kho bi may bay va truc thang đich phat hien, he thong gay nhieu dan đuong vu khi. Xuat hien he thong bao ve bang phan luc hay giap phan ung no, vi du nhu xe tang T-72 cai tien cua Nga tren be mat co the thay cac manh thuoc no Dynamit hinh chu nhat đuoc dan tren vo xe. Nguyen tac cua he thong nay la: Khi trai pha (nhat la ten lua chong tang) cua đich ban vao vo xe truoc tien no gap lop thuoc no Dynamit va kich no lop thuoc no nay truoc khi đau đan trai pha hoac ten lua tu no. Suc no cua Dynamit se tao phan luc đay vao đau đan theo chieu nguoc lai va hoac la se pha huy đau đan hoac can bang voi xung luc cua đau đan lam giam suc xuyen pha cua no, chi it thi cung han che, triet tieu hieu ung đau đan lom. He thong bao ve nay rat hieu qua theo thu nghiem tren thao truong no lam giam xac suat bi tieu diet xuong 2 lan. Ve hoa luc, cac loai đan tren xe rat phong phu tinh xao, cac xe T-80, T-90 cua Nga va Merkava cua Israel co he thong phao – ten lua tich hop (co the phong ten lua qua nong phao). Cac xe tang tieu bieu thoi ky nay la T-72B3 cai tien, T-80, T-90 cua Nga, M1 Abrams cua Hoa Ky, Leopard 2 cua Đuc.
Giai đoan thu 4, bat đau tu nam 2014: la giai đoan ma xe tang tro nen tu đong hoa ngay cang cao, mo đau la xe tang T-14 Armata cua Nga co thap phao hoan toan tu đong. Trong tuong lai, du đoan rang muc tu đong hoa se tiep tuc tang len, bien xe tang tro thanh co may chien đau khong nguoi lai. Xe tang tuong lai con co the đieu khien may bay khong nguoi lai đe tu trinh sat muc tieu, va trang bi cac loai ten lua tam xa co the tan cong muc tieu tu tam xa hang chuc km theo su chi dan cua may bay khong nguoi lai.


Phan loai xe tang Theo thoi gian cung nhu su phat trien cua ly thuyet quan su, cua khoa hoc va cong nghe, su hien hoa cua vu khi va cac phuong tien chien tranh, su phan loai xe tang tung thoi ky cung co nhung bien đoi:


= Truoc nam 1920 =
Co bon loai xe tang, đuoc phan loai theo trong luong:

Xe tang sieu nhe: Trong luong toan bo tu 2 đen 3 tan
Xe tang hang nhe: Trong luong tu 3 đen 15 tan
Xe tang hang trung: Trong luong tu 15 tan đen 40 tan
Xe tang hang nang: Trong luong tren 40 tan


= Truoc nam 1960 =
Khoi Warszawa
Co ba loai xe tang, đuoc phan loai theo trong luong:

Xe tang hang nhe: Trong luong duoi 20 tan
Xe tang hang trung: Trong luong tu 20 tan đen 40 tan
Xe tang hang nang: Trong luong tren 40 tan
Khoi NATO
Co ba loai xe tang, đuoc phan loai theo trong luong va kich co cua phao tang:

Xe tang hang nhe: Trong luong duoi 25 tan, phao tang co co nong đen 85mm
Xe tang hang trung: Trong luong tu 25 tan đen 50 tan, phao tang co co nong đen 105mm
Xe tang hang nang: Trong luong tren 50 tan, phao tang co co nong lon hon 105mm


= Tu nam 1960 =
Xe tang đuoc phan loai khong chi theo trong luong, kich co phao tang ma con đuoc phan loai theo cong dung, tinh nang. Theo cach phan loai nay, xe tang co cac chung loai sau:

Xe tang chu luc: Ket hop cac tinh nang cua xe tang hang nang va xe tang hang trung, đuoc trang bi nhieu loai vu khi khac nhau phuc vu cho nhieu muc đich chien đau khac nhau, co the su dung trong nhieu moi truong tac chien khac nhau, ke ca tac chien mat đat, tac chien phong khong va đo bo đuong bien.
Xe tang đac chung: Con goi la xe tang chuyen biet. Loai xe nay co nhung thiet bi đac biet chuyen dung đe thuc hien nhung nhiem vu chuyen mon rieng nhu diet tang, trinh sat, phun lua, pha cong su kien co, ra pha min, bac cau, đo bo tu tau bien, đo bo tu tren khong...
Tu nam 1960, xe tang hien đai trang bi nhieu loai vu khi nhu phao, ten lua chong tang( ten lua ATGM), ten lua phong khong tam ngan va trung binh.
Hien nay. o nhung nuoc co nen cong nghiep quoc phong hien đai, phan lon cac loai xe tang hang nhe truoc đay khong đuoc mo rong san xuat. Ho chuyen sang che tao xe thiet giap chien đau cua bo binh dung banh xich co tinh nang giong voi xe tang hang nhe nhung đa nang hon, (BMP, BMD, M2 Bradley); xe thiet giap trinh sat (BRDM), hay xe chien đau ho tro tang dua tren khung than xe tang, co the chien đau đoc lap hoac phoi hop voi xe tang trong thuc hien nhiem vu đot kich toc đo cao cua luc quan hien đai.


Cac xu huong phat trien trong chien tranh hien đai Trong thoi đai ngay nay nhat la sau khi nguy co chien tranh the gioi tong luc khong con va voi su len ngoi vai tro cua khong quan thi tuong lai su dung xe tang van chua ro rang:

Mot mat voi su xuat hien ngay cang nhieu va tich cuc cua may bay cuong kich va truc thang thi xe tang mat đoc quyen trong viec tien cong co đong: toc đo co đong va cac kha nang co đong voi moi đia hinh, tinh bat ngo cua may bay truc thang mang quan đo bo thi xe tang khong the so sanh đuoc. Ngay nay xe tang khi tien cong rat de tro thanh moi san cho cac loai may bay va truc thang: đe chong lai cac mui tien cong cua xe tang ben phong thu khong can phai duy tri mot luc luong thiet giap manh đe phan cong ma hieu qua hon la dung cac đoi truc thang vu trang chong tang hoac cac loai may bay yem tro mat đat nhu may bay A-10 Thunderbolt cua Hoa Ky, may bay Su-25 cua Lien Xo/Nga la đien hinh cua tinh hieu qua. May bay va truc thang chong tang co the bao phu mot khoang rat rong chien truong hieu qua diet tang rat cao, do đo chi can duy tri mot luong may bay tuong đoi nho la co the thay the cho mot luc luong xe tang rat lon trong phong thu, va bo binh ngay nay cung đuoc trang bi cac loai vu khi chong tang huu hieu nen bo binh khong con qua yeu the truoc cac luc luong xe tang đoi phuong. Do đo vai tro chu luc cua xe tang nhu trong the chien II đa khong con va vai tro cua xe tang se ngay cang suy giam trong chien tranh hien đai. Trong chien tranh vung Vinh lan thu nhat va chien tranh vung vinh thu hai, luc luong xe tang voi so luong kha hung hau cua Iraq đuoc trang bi chu yeu bang cac loai xe tang T-55 va Su tu Babylon - mot bien the do Iraq san xuat tu T-72, đa to ra bat luc vo vong truoc uu the tren khong cua quan đoi My cung chu hau, va thuc te bi vo hieu hoa nhanh chong. Đo la khia canh suy giam vai tro cua xe tang trong chien tranh hien đai.
Mat khac trong chien tranh trong tuong lai gan cung co nhieu đac điem lam tang kha nang su dung cua xe tang: Trong đieu kien ngay nay khong con cac chien tuyen phong thu chieu sau chay dai theo phan cach quan hai phia nhu trong the chien thu nhat va the chien thu hai ma viec phong ngu đuoc to chuc theo cac trung tam phong thu. Giua cac trung tam đo la khoang khong gian lon rat tien dung cho cac hoat đong cua xe tang. Hon nua cac cuoc chien tranh va xung đot thuong no ra giua cac nuoc khong phai la cac cuong quoc vu trang voi luc luong khong quan hung hau ma la cac quoc gia vu trang trung binh hoac yeu kem ve khong quan va khi đo xe tang van la mot luc luong xung kich hang đau. Voi gia re tuong đoi cua loai vu khi tan cong nay neu so voi khong quan lam cho xe tang van la vu khi tan cong đuoc uu tien.
Do cac yeu to tren nen mot mat luc quan cua cac cuong quoc quan su the gioi khong đat uu tien hang đau cho luc luong tien cong vao luc luong xe tang thiet giap nua ma chon cac loai khac nhu bo binh truc thang van. Nhung đong thoi cac quoc gia dan đau ve che tao xe tang van tang cuong nghien cuu va che tao cac loai xe tang ngay cang hien đai cho quan đoi cua minh va ban cho cac nuoc khac. Trong đieu kien hien nay van chua thay co xu huong roi bo xe tang, ngay nhu quan đoi Hoa Ky đung đau the gioi ve cac loai may bay chien đau va truc thang van duy tri luc luong xe tang manh cho luc quan cua ho.


= Cau tao =
Xe tang hien nay thuong gom 1 than xe đuoc lam thap đen noi nguoi lai phai nam gan nhu lai xe cong thuc 1 đe giam đo cao nham tranh phat hien va trung đan. Than xe thuong đuoc boc thep chu yeu phia truoc đe đoi đau trong cac cuoc đau tang, cac loai xe hien đai nhu T-90, Leopard 2... co giap truoc tuong đuong 600mm đen 900mm thep chong đan xuyen giap đong nang va hon 1m chong đau đan xuyen thuoc no. Tai gam xe, hai ben hong thi giap mong hon rat nhieu.
Than xe đat tren he thong banh xich, voi 6 hoac 7 banh chiu luc va đam bao đo on đinh, 1 banh truyen đong tu đong co ra xich, 1 banh đinh huong đat cao hon so voi mat đat đe tao moment lon khi vuot chuong ngai vat. Ap suat xe xuong mat đuong thuong xap xi 1 kg/cm2 va nho hon ap suat cua nguoi đung bang chan tran, đieu đo giup xe chay đuoc tren nen đat yeu. Đong co xe tang thuong tu 1000 hp đen 1500 hp (suc ngua), rat khoe đe co the đam bao đo co đong cho khoi luong xe tu 40 tan đen 70 tan, va toc đo toi đa nhu M1 cua Hoa Ky len đen 70 km/h (bi gioi han boi may đieu toc).
Hai ben than xe, phia ngoai xich thuong co gan cac tam giap thep hoac luoi thep chu yeu đe kich no cac đau đan tu ngoai giap chinh hoac cung co the chi la tam cao su. Đoi voi yeu cau tac chien thanh pho, cac tam giap hai ben thuong đuoc đac che đe chong lai đau đan CE dung suc xuyen hoa hoc.
Tren than xe đat thap phao, nham nang va xoay mot khau phao chinh thuong la nong tron (khong co ranh, tru Challenger II cua Anh) co nong chung khoi Nato (Mi, Tay Au) la 120mm va phuong Đong la 125mm (Nga, Trung Quoc). Goc xoay quanh khong bi han che, goc nang ha nong sung tu -10 đen 20 đo (phuong Tay). Tren thap phao co gan rat nhieu thiet bi đien tu nhu kinh hong ngoai, cac đon vi thu thap tin hieu, loc khi,.. va chua toan bo thanh vien to đieu khien tru lai xe.
Đoi voi cac xe tang phuong Tay, thap phao cung chi đuoc boc giap chu yeu o phia truoc nhu mot tam khien, đo bao ve tuong đuong phia truoc than xe, con ben hong rat mong va tham chi noc thap phao chi tuong đuong 20mm thep.
Mot to đieu khien thuong co ba nguoi (xe tang Nga, Trung Quoc, Phap) voi mot to truong, lai xe va phao thu, voi phao đuoc nap đan tu đong bang may. Trong khi đo cac nuoc Mi, Anh, Đuc, Nhat, Israel... su dung to lai 4 nguoi voi them mot nguoi nap đan, ho cho rang mot nguoi nap đan đuoc huan luyen tot se nhanh hon may va giup bo tri đan thuan tien hon. Tuy nhien ket cau 4 nguoi khien kich thuoc xe lon hon, nang ne hon, can nhieu giap hon, va trong cac xu huong phat trien thi viec nap đan thu cong som muon se bi thay boi may vi cac loai đan tuong lai ngay cang nang va lon (dai tong cong 1,5 met/vien va nang hang chuc kg) thi nguoi nap đan khong the mang vac nhanh đuoc. Khoang đan thuong đuoc bo tri sau thap phao, khien cho thap phao tro nen to nang, rat de trung đan, lam cho kich thuoc tong the cua xe to nang hon, viec che tao se tro nen ton kem hon.
Xe tang Nga thuong gan them giap phan ung no ERA. Vi thiet ke ban đau cua xe tang Nga chi co kip lai 3 nguoi, he thong nap đan tu đong, khoang đan đuoc đua xuong gam xe, noi đuoc bao ve tot nhat, do đo the tich trong xe nho đi, co the lam giap day len ngay ca ben hong xe. Do đo xe tang Nga kha nhe, ngay ca khi đa mang ERA. Yeu cau đoi voi tat ca cac xe tang trong quan đoi Nga hien nay phai đuoc lap ERA đay đu.


= Vai tro =
Sau khi ket thuc chien tranh lanh, xe tang van co cho đung quan trong nhat trong cac binh chung đot kich cua luc quan. Khac voi chien tranh the gioi thu hai va cac cuoc chien tranh 1956, 1967 va 1973 o Trung Đong thuong chuyen dung xe tang đe thuc hien cac tran "đau tang" tren chien truong, xu huong su dung xe tang phoi hop voi cac loai xe thiet giap cua bo binh (nhung bien the cua xe tang hang nhe truoc đay) đuoc trang bi nhieu loai vu khi mat đat va phong khong hien đai, đuoc tin hoc hoa, tu đong hoa o cap đo cao va phoi hop voi truc thang chien đau tro to chuc quan binh chung hop thanh co suc co đong cao, hieu suat đot kich lon.
Đien hinh cho viec su dung cac đon vi quan - binh chung hop thanh nay la quan đoi Hoa Ky va lien quan trong hai cuoc chien tranh vung vinh 1991 va 2003. Do su phoi hop quan binh chung đo, vai tro cua xe tang co the mo nhat neu nhin ve hinh thuc. Cac hinh anh thuong thay tren truyen thong la cac loai ten lua nho tu bo binh, truc thang de dang tieu diet xe tang, hinh anh cuoc chien Iraq voi su ap đao ve khong quan dan đen cau hoi: phai chang xe tang đa loi thoi? The nhung thuc te phat trien xe tang tu nam 1990 đen nay đa cho cau tra loi nguoc lai. Ben canh viec tap trung nghien cuu cac xe thiet giap nhe voi hoa luc manh nham van chuyen bang may bay đe su dung trong cuoc chien nho, cac nuoc van lien tuc nghen cuu, che tao cac mau xe tang moi. Sau M1A1, Hoa Ky cho ra đoi loai M1A2 tien dung hon. Nga nang cap xe tang T-72 len T-72B3 va T-90, đong thoi đang đua vao san xuat loai tang moi T-14 voi nhieu thiet ke moi dua tren khung gam Armata đa xuat hien trong le duyet binh chien thang phat xit vao ngay 9-5-2015. Trung Quoc phat trien xe tang chu luc Type-99, Nuoc Đuc lien tuc nang cap xe tang chu luc Leopard 2, Anh van tiep tuc san xuat xe tang chu luc Challenger, Phap van cho ra đoi xe tang chu luc Leclerc; tat ca đeu la xe tang hang nang. Neu tinh đen chien tranh tong luc giua cac quoc gia co tiem luc quan su manh, truc thang tan cong khong the đap ung đuoc vai tro so voi mot đoi hinh chien đau gom xe tang va cac phuong tien phong khong đi cung. Hon nua nhu cau ve cac loai chien xa đe chiu đung hoa luc va đoi pho voi xe thiet giap nhe cua đoi phuong se lai dan toi nhu cau ve xe tang.


Mot so đac điem uu tien khi che tao xe tang cua cac quoc gia Cac quoc gia đau bang tren the gioi trong linh vuc che tao xe tang la Hoa Ky, Lien Xo – Nga, Anh, Phap, Đuc, Israel. Moi quoc gia khi che tao xe tang đeu co huong uu tien trong cach lua chon cac giai phap nhieu khi mau thuan nhau. Đieu đo tao ra "truong phai" cua cac nuoc nay.


= Truong phai Lien Xo-Nga =
Quan đoi Lien Xo cu va Nga truoc đay đi theo huong nghia vu quan su, chuan bi cho chien tranh tong luc voi quan so đong nhung đa co su xuat hien cua nhung binh si chuyen nghiep, theo phuong cham ben trong gioi quan su Nga la chat luong phai song hanh cung so luong. Dong tang Lien Xo-Nga đi đau trong nhieu đot pha cong nghe nhu đan lieu roi, phao nong tron, giap bang vat lieu tong hop, may nap đan tu đong, ten lua ban qua nong phao. Xe tang T-14 su dung khung gam Armata con co thap phao khong nguoi lai đieu khien hoan toan bang đien tu.
Xe tang Xo-Nga đac trung voi kich thuoc nho gon, dien tich be mat giam thieu, nen giam kha nang bi ban trung, va vo giap đuoc lam rat day ma tong khoi luong van rat nhe (tru BM Oplot cua Ukraina thi khong co xe tang Nga-Xo nao vuot qua 50 tan). Ngoai vo giap day cung, cac phien ban gan đay cua xe tang Xo-Nga cung đuoc trang bi giap phan ung no, he thong gay nhieu quang-đien tu (nhu Shtora), he thong đanh chan (nhu Drozd, ARENA va Afghanit).
Đan duoc cua xe tang T-64 tro ve sau đe trong bang nap đan đung (T-64, T-80) hay bang nam (T-72, T-90), đat o duoi thap phao, trung tam than xe noi đuoc che chan ky. Phan đan con lai đat trong khoang cua binh si, cach đat nay bi phe phan la thieu an toan do kip lai bi anh huong boi suc no cua khoi đan duoc (neu chang may bi kich no) nen gan đay phan đan duoc "them" nay đuoc chuyen sang đat trong khoang sau thap phao nhu T-90AM hay T-14 Armata.
Tru cac phien ban đau cua T-80 dung đong co tuabin khi, xe tang Xo-Nga đeu dung đong co diesel. T-72 dung dong đong co V 4 thi san xuat boi nha may o Nga, trong khi T-64 va T-80 dung đong co 2 thi nho gon va cong suat cao hon (nhung ton nhien lieu hon), san xuat o nha may Malyshev tai Ukraina. Sau khi Lien Xo tan ra, xe tang Nga tiep tuc dung đong co dong V yeu hon do mat nguon cung tu Ukraina, nhung Nga đa no luc cai tien đe khac phuc va đa tang cong suat đong co dong V len 1.000-1.250 ma luc. Đong co moi dung trong khung gam Armata co cong suat đen 1.500 ma luc.
Cac xe tang Lien Xo-Nga hien nay đeu dung phao nong tron 125mm bat đau tu T-64. Loai xe moi nhu T-90 va T-14 Armata đa đuoc thu nghiem đe trang bi phao nong tron 135mm va 152mm (co nong phao tang lon nhat the gioi), nhung do su đoi đau thoi Chien tranh Lanh đa qua nen chua ap dung rong rai đe tiet kiem chi phi.


= Truong phai Au-My =
Thoi điem hien tai, xe tang truong phai Au-My lay thiet ke cua Leopard 2 cua Đuc (ra đoi nam 1978) lam nen tang. Xe tang truong phai Au-My thuong to va rat nang (tru Type-10 cua Nhat Ban nang 48 tan, con lai hau nhu nang tren 50-60 tan), thap phao hinh chu nhat to dai do khoang đan đat phia sau thap phao. Đan lieu lien, nap bang tay (Leopard 2, M1 Abrams, Challenger II,...) hay nap may bang bang xich. Phao 120mm nong tron nen tang do Đuc thiet ke, tru Challenger 2 cua Anh van dung 120mm nong xoan. Leopard 2 cua Đuc su dung cac giap hop rat to va rat nghieng, co tac dung kich no đan xuyen no ngoai giap chinh hay đay nghieng đan xuyen đong nang, giup giam đi nhieu lan suc xuyen cua đan; đong co cung rat khoe (1.500 ma luc). M1 Abrams bot xen cac giap hop, thay bang giap chinh cung tang cuong boi cac lop urani ngheo, thay đong co diesel bang đong co tuabin khi khoe nhung rat ton nhien lieu khi chay o toc đo thap. Xe tang Merkava cua Israel đat đong co ra truoc va bo tri cua o sau xe, xem đong co nhu mot lop bao ve phu che chan cho binh si, chap nhan viec xe de hong hon đe bao ve binh si trong xe tot hon.


Vu khi chong tang Cung nhu xe tang, vu khi chong tang cung ngay cang đuoc cai tien đe chong lai loai xe nay. Tuy theo thoi ky ma ty le xe tang thiet hai boi cac loai vu khi la khac nhau.
Trong the chien 2, so xe tang hang nang cua Đuc bi Lien Xo tieu diet voi ty le đong gop nhu sau: tu phao binh va phao xe tang la 88-91%; tu min 4-8%; tu bom va phao cua may bay 4-5%.
Thap nien 1960, ten lua chong tang dan pho bien, thay the vai tro cua phao chong tang. Trong chien tranh A Rap-Israel nam 1973, ten lua chong tang chiem toi 50% tong so xe tang bi mat, 28% la do may bay, phao binh, sung phong luu ca nhan va min, 22% con lai la do xe tang đich.


Anh Chu thich Tham khao Иностранные армии: Вооружение и техника – Справочник (Воениздат) Mосква 1984 – So tay tra cuu: Vu khi, ky thuat cac quan đoi nuoc ngoai – Ban tieng Nga Nha xuat ban Quan su Mосква 1984
Военный энциклопедический словарь – (Воениздат) Mосква 1986 – Tu đien bach khoa quan su Nha xuat ban quan su Mосква 1986.
Cac bai ve xe tang trong Wikipedia tieng Anh va tieng Nga.
Scott Cunningham's Armor in Action Luu tru ngay 11 thang 2 nam 2009 tai Wayback Machine – trang Web chua so luong lon cac anh xe tang thiet giap va trang bi vu khi ky thuat tren thuc đia


Lien ket ngoai Tank (military vehicle) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Xe tang tai Tu đien bach khoa Viet Nam