Nghe thuat Đai Viet thoi Mac phan anh cac thanh tuu ve nghe thuat cua nuoc Đai Viet duoi thoi nha Mac tu nam 1527 đen nam 1592.
Nghe thuat thoi Mac chu yeu la trong linh vuc kien truc va đieu khac, the hien o nhung cong trinh xay dung trong cung đinh, chua chien va tai cac lang xa con di tich đen ngay nay va đuoc phan anh tren cac van bia.


Kien truc = Cung đinh =
Tai Thang Long, nha Mac tiep quan gan nhu toan bo cac cong trinh cung đien cua nha Hau Le đe lai, khong xay cat them nhieu va cung it tu bo. Mot trong nhung ly do Thang Long it đuoc xay cat va tu bo vi chien su xay ra thuong xuyen, cac vua Mac nhieu lan phai chay ve Duong Kinh truoc su uy hiep cua Nam trieu.
Nhung cong trinh cung đinh quan trong thoi Mac chu yeu o Duong Kinh (nay thuoc Hai Phong) - que huong nha Mac. Tai Duong Kinh, Mac Thai To sai xay dung đien Phuc Huy, đien Hung Quoc, đien Sung Đuc. Ngoai ra tai Co Trai, nha Mac cho xay dung cung đien nguy nga lam cho trieu kien quan lai. Vung Duong Kinh con tap trung nhieu lang mo vua nha Mac, nhung đen khi nha Le trung hung đa pha huy toan bo cac cong trinh kien truc tai khu vuc nay.


= Chua, đao quan =
Tinh trong tong so 195 cong trinh thoi Mac thi 142 cong trinh kien truc la chua, chu yeu la ton tao. Tieu bieu nhat trong cac cong trinh thoi ky nay la chua Ba Tam o Gia Lam (Ha Noi) xay dung tu thoi Ly, chua Cap Nhat o Thanh Ha (Hai Duong) xay thoi Ly; chua Boi Khe o Thanh Oai (Ha Noi) xay dung tu thoi Tran, chua Tram Gian o Chuong My (Ha Noi) xay dung tu thoi Ly, chua Pho Minh o Nam Đinh (Nam Đinh) xay tu thoi Tran…
Theo con so thong ke cua cac nha nghien cuu, cong trinh xay va tu bo chua thoi Mac gom co: Hai Phong 27 chua; Hai Duong va Hung Yen 36 chua; Ha Tay cu 28 chua.
Ba đao quan co dau tich tu thoi Mac con đen nay la quan Hung Thanh, quan Hoi Linh va quan Linh Tien đeu nam tren đia phan Ha Noi. Ngoai ra, cac nha nghien cuu qua tu lieu van bia cung xac đinh mot so cong trinh đao quan khac đuoc trung tu thoi ky nay gom quan Thuy Ung, quan Đe Thich, quan Chan Thanh (Hung Yen), quan Vien Duong (Ha Noi), quan Tien Phuc (Hai Duong). Bo cuc bai tri va kien truc cac đao quan nay ve đai the tuong đong voi cac chua mieu đuong thoi.


= Đinh lang =
Trong cac loai hinh kien truc co Viet Nam, đinh lang la loai hinh mang nhieu net ban đia nhat. Đinh lang truoc kia đe lam noi nghi ngoi, nhung bat đau co tu cach la trung tam hanh chinh, sinh hoat cong đong lang xa cua nguoi dan tu thoi nha Mac.
Hai ngoi đinh noi tieng nhat thoi ky nay la đinh Đong Lo (xay nam 1576) va đinh Tay Đang (xay nam 1583). Ngoai ra, con cac đinh Tho Ha (Viet Yen, Bac Giang), Thanh Lung (Ba Vi, Ha Noi), Thuy Phieu (Ba Vi, Ha Noi) va La Phu (Thuong Tin, Ha Noi). Tuy nhien, qua nhieu lan trung tu, dau tich tu thoi Mac khong con.
Bo cuc cua đinh lang kha đon gian, gom mot toa đinh hinh chu nhat voi mot gian hai chai (đinh Tay Đang, Thanh Lung) hoac ba gian hai chai (đinh Lo Hanh, Tho Ha). Gian giua la noi tien hanh nghi le khi ruoc bai vi than tu mieu tro ve, hai ben la noi hoi hop va lam le hoi. Tru phan mai, cac phan khac cua đinh đeu lam bang go, đuoc cham khac kha tinh xao. Cac hinh khac cham kha phong phu nhu rong, phuong, hoa sen hoac mo ta canh sinh hoat, hoi he.


Đieu khac Đieu khac thoi Mac kha phat trien, chat lieu va loai hinh kha phong phu, chu yeu la tu go mit va go vang tam.
Cac nha nghien cuu hien thong ke đuoc tuong 30 chua lam thoi Mac. Ve co ban, cac tuong thoi Mac mang nhieu net gan gui, mang tinh nhan ban cao va ke thua nhieu net tu thoi nha Ly voi nhung khuon mat hien diu, vai no, bung thon nho. Cac loai tuong thoi Mac gom co:

Tuong Tam the: theo quan niem nha Phat, Tam the bao gom qua khu, hien tai, vi lai. Cac chua co tuong Tam the thoi Mac la chua Nanh, chua Le Mat, chua Thay (đeu o Ha Noi), kich thuoc xap xi nguoi thuc voi cac quy tuong đuoc the hien đay đu. Ba tuong chung tu the ngoi "kiet gia".
Tuong Quan Am: co kha nhieu, tai cac chua Đong Ngo (Hai Duong) tac nam 1582, chua Thuong Chung (Vinh Phuc) tac nam 1592, chua Đa Ton (Ha Noi), chua Hoi Ha (Vinh Phuc), chua Boi Khe (Ha Noi), Tam Giao, Khoi Khe (Thai Binh)... Hinh đac trung cua tuong Quan Am la nghin mat nghin tay tuong trung cho phap thuat vo bien, kha nang cuu kho cuu nan cho chung sinh khap the gian. Tuong co kich thuoc xap xi bang nguoi thuc.
Tuong Ngoc Hoang: Ngoc hoang trong cac tuong thoi Mac la bieu tuong cua Đe Thich von co tu thoi Ly duoi anh huong cua Đao giao. Tuong nay tim thay chua nhieu.
Tuong Tu phap: voi nhu cau cau mong mua thuan gio hoa cua nhan dan, co tuong Phap Loi o chua Nhac Mieu, đuoc đua ve chua Thai Lac (Hai Duong).
Tuong cac nhan vat than thoai: gom co tien nu mua (Apsara), nhac cong (Gandhava), nu than đau nguoi minh chim (Kinnari). Cac buc tuong tien nu đuoc khac co dang hinh mem mai, guong mat trai xoan, truoc nguc co day yem hinh khanh, tai đeo hoa tai, cac nep vai ao dai luot phia sau, co cap canh gan sau lung.
Tuong chan dung: Trong chua thoi Mac con tac tuong nhung nguoi co cong đuc xay dung chua. Chua Tra Phuong (Hai Phong) co tuong Mac Thai To cao 0,75 met, dang dap gan giong tuong Ngoc Hoang o chua Ngo (Ha Noi). Ngoai ra con co tuong cong chua cao 0,74 met, ngoi tren đai sen dang ve tram tu, tinh tai. Nha to chua Pho Minh (Nam Đinh) co tuong chan dung ba chua Mac tung tu hanh tai chua nay.
Tuong tho trong cac đao quan co he thong kha hoan chinh, truoc het la tuong Tam Thanh, Tu Ngu va Ngu lao quan; ngoai ra con mot so tuong khac nhu Thanh phu, Thanh mau, Ngoc Hoang đai đe, Nam Tao, Bac Đau, Kim Đong, Ngoc Nu.
Ngoai đieu khac tren go, thoi Mac con co đieu khac tren đa. Nhieu hinh đieu khac go va đa the hien canh sinh hoat binh dan trong cac đinh va chua nhu canh san ban, đau ho, đi thuyen du ngoan, nguoi phu nu ganh nuoc, đeo cay, đa au,...
Mot chu đe nua trong đieu khac thoi Mac la khac hinh thien nhien nhu thu vat (huou, nai, lan, ho, voi...), hoa la, song nuoc, may troi va hinh rong, phuong. Ve mat cau truc chung, rong thoi Mac co than dai uon khuc, dang kha đa dang; hinh phuong giong con ga trong mo lon, than đam chac, long canh hien thuc, đuoi nhieu dai dai bay ve phia sau. Cac hinh rong, phuong đuoc đanh gia la gian đon va bot nhung tinh tiet ky di thuong thay o thoi Ly, Tran.


Nhan đinh Ve mat ky phap, nghe thuat thoi Mac đuoc xem la chiu anh huong manh me cua thoi Tran va co mot so đac điem ke tuc tu thoi Le so. Su đoi moi ve phong cach dan toi nhung bien đoi vuon manh toi su ta thuc gan gui nhan tinh. Bo cuc tu do lam tang tinh tu nhien cho viec the hien đe tai. Loi bo cuc nay cho phep nguoi tao hinh tan dung moi khoang trong trong kien truc.
Cac nha nghien cuu đanh gia: nghe thuat kien truc va đieu khac thoi Mac tao mot buoc ngoat lon trong lich su nghe thuat Viet Nam.


Xem them Nha Mac
Đinh lang
Nghe thuat Đai Viet thoi Tran
Nghe thuat Đai Viet thoi Le so
Van hoa Le-Mac


Tham khao Vien Su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 3, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi
Vien Su hoc (1996), Vuong trieu Mac, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi


Chu thich