Alaska ( ) la mot tieu bang cua Hoa Ky, nam tai đau tay bac cua luc đia Bac My. Alaska giap voi hai tinh Yukon va British Columbia cua Canada o phia đong, giap voi Bac Bang Duong o phia bac, va giap voi Thai Binh Duong o phia tay va phia nam, đoi dien voi Nga qua eo bien Bering. Alaska la bang co dien tich lon nhat trong 50 bang, it dan thu tu va thua dan nhat tai Hoa Ky (do phan lon dien tich nam trong vung cuc Bac). Xap xi mot nua trong so 731.449 cu dan cua Alaska song trong vung đo thi Anchorage. Chiem vi the chi phoi trong nen kinh te cua Alaska la cac nganh dau mo, khi thien nhien, va ngu nghiep, cung la nhung tai nguyen ma Alaska co tru luong phong phu. Du lich cung la mot thanh phan quan trong cua nen kinh te bang.
Nguoi ban đia chiem giu vung đat nay la Alaska bat đau tu hang nghin nam truoc, va tu the ky 18 tro đi, cac the luc chau Au nhan đinh viec khai thac lanh tho nay đa chin muoi. Hoa Ky mua Alaska tu Đe quoc Nga vao ngay 30 thang 3 nam 1867. Khu vuc trai qua mot vai thay đoi ve mat hanh chinh truoc khi đuoc to chuc thanh mot lanh tho vao ngay 11 thang 5 nam 1912. Alaska đuoc cong nhan la bang thu 49 cua Hoa Ky vao ngay 3 thang 1 nam 1959.


Đia ly Bo bien cua Alaska dai hon tong chieu dai bo bien cua tat ca cac bang khac tai Hoa Ky. Đay la bang khong lien ke duy nhat cua Hoa Ky nam tren luc đia Bac My; Alaska tach biet voi bang Washington qua 500 dam (800 km) cua tinh British Columbia (Canada). Alaska do vay la mot lanh tho tach roi cua Hoa Ky, cung co the la vung lanh tho tach roi lon nhat tren the gioi. Ve mat ky thuat thi Alaska la mot bo phan cua Hoa Ky luc đia, song bang vang bong trong cach dung thong tuc cua tu nay. Thu phu cua bang la Juneau, thanh pho nam tren luc đia Bac My, song khong co lien ket bang đuong bo voi phan con lai cua he thong xa lo Bac My.

O phia đong, Alaska giap voi lanh tho Yukon va tinh British Columbia cua Canada; o phia nam, Alaska giap voi vinh Alaska va Thai Binh Duong; o phia tay, Alaska giap voi bien Bering, eo bien Bering, va bien Chukchi; o phia bac, Alaska giap voi Bac Bang Duong. Vung lanh hai cua Alaska nam sat voi vung lanh hai cua Nga tren eo bien Bering, do đao Diomede Lon cua Nga va đao Diomede Nho cua Alaska chi cach nhau 4,8 kilomet (3,0 mi). Quan đao Aleut keo dai sang Đong ban cau, do vay ve mat ky thuat thi Alaska la bang cuc đong va cuc tay cua Hoa Ky, cung nhu la cuc bac.
Alaska la bang lon nhat Hoa Ky voi dien tich 586.412 dam vuong Anh (1.518.800 km2), gap hai lan kich thuoc cua bang đung thu hai la Texas. Alaska chi nho hon 18 quoc gia co chu quyen. Dien tich vung lanh hai cua Alaska lon hon dien tich cua ba bang đung lien sau la Texas, California, va Montana cong lai. Dien tich cua Alaska cung lon hon tong dien tich cua 22 bang nho nhat tai Hoa Ky.
Voi ca van hon đao, Alaska co gan 34.000 dam (54.720 km) bo bien. Quan đao Aleut keo dai ve phia tay tu mui phia nam cua ban đao Alaska. Phat hien đuoc nhieu nui lua hoat đong tren quan đao Aleut va cac khu vuc ven bien. Chang han nhu tren đao Unimak co nui Shishaldin- la mot nui lua am i cao 10.000 foot (3.048 m) tren Bac Thai Binh Duong. Đay la nui lua hinh non hoan hao nhat tren Trai Đat, tham chi con đoi xung hon ca nui Phu Si cua Nhat Ban. Chuoi cac nui lua keo dai đen nui Spurr o phia tay Anchorage tren luc đia. Cac nha đia chat hoc xac đinh Alaska la mot bo phan cua Wrangellia, mot vung rong lon bao gom ca cac vung đat cua Canada o Tay Bac Thai Binh Duong.
Alaska co tren ba trieu ho. Cac đam lay va cac vung đat đong bang vinh cuu ngap nuoc chiem dien tich 188.320 dam vuong Anh (487.747 km2) (hau het nam tai cac binh nguyen o bac bo, tay bo va tay nam bo). Bang cua cac song bang bao trum khoang 16.000 dam vuong Anh (41.440 km2) đat va 1.200 dam vuong Anh (3.110 km2) vung trieu. Phuc hop song bang Bering nam gan bien gioi đong nam voi Yukon bao trum 2.250 dam vuong Anh (5.827 km2) be mat. Voi tren 100.000 song bang, Alaska so huu mot nua so song bang tren the gioi.


= Khi hau =

Vung Đong Nam Alaska co mot khi hau đai duong vi đo trung (phan loai khi hau Koppen: Cfb) o phan phia nam va mot khi hau can Bac cuc (Koppen Cfc) o phan phia bac. Xet theo trung binh hang nam, vung Đong Nam la noi am uot nhat va am nhat tai Alaska, voi nhiet đo khong qua lanh vao mua đong va luong giang thuy cao quanh nam. Đay cung la vung duy nhat tai Alaska co nhiet đo trung binh cao ban ngay tren muc đong bang trong nhung thang mua đong. Khi hau vung Anchorage va vung Trung Nam Alaska la on hoa theo tieu chuan tai Alaska do vung nay nam gan bo bien. Mac du co luong mua thap hon vung Đong Nam Alaska, song vung nay lai co nhieu tuyet hon, va ban ngay co xu huong quang đang hon. Khu vuc co khi hau can Bac cuc do co mot mua he ngan va mat. Khi hau Tay Alaska đuoc xac đinh phan lon nho bien Bering va vinh Alaska, vung nay co khi hau can Bac cuc đai duong o phan tay nam va khi hau can Bac cuc luc đia o xa ve phia bac, co luong giang thuy lon. Vung noi đia cua Alaska co khi hau can Bac cuc. Mot so nhiet đo cao nhat va thap nhat tai Alaska xay ra tai khu vuc gan Fairbanks. Nhiet đo co the len toi khoang 90 °F (khoang 30 °C), con mua đong co the xuong duoi −60 °F (−51 °C).
Nhiet đo toi cao va toi thap tung ghi nhan đuoc tai Alaska đeu la o vung Noi đia. Nhiet đo cao nhat la 100 °F (38 °C) o Fort Yukon (cach 8 mi hay 13 km ve phia bac cua vong Bac cuc) vao ngay 27 thang 6 nam 1915, Nhiet đo thap nhat đuoc ghi nhan tai Alaska la −80 °F (−62 °C) tai Prospect Creek vao ngay 23 thang 1 nam 1971.


Lich su = Nguoi ban đia Alaska =
Nhieu dan toc ban đia chiem giu Alaska trong hang nghin nam truoc khi nhung nguoi chau Au tiep can khu vuc. Nguoi Tlingit phat trien mot xa hoi theo he thong mau he ve thua ke tai san va dong doi o đia ban nay la Đong Nam Alaska, cung mot phan British Columbia va Yukon. O vung Đong Nam con co nguoi Haida, hien nay đuoc biet đen nhieu nho tai nghe thuat đoc đao cua ho. Nguoi Tsimshian đen Alaska tu British Columbia vao nam 1887, khi Tong thong Grover Cleveland, va sau đo la Quoc hoi Hoa Ky cap cho ho quyen đuoc đinh cu tren đao Annette va thanh lap đo thi Metlakatla. Toan bo ba dan toc nay, cung nhu cac dan toc ban đia khac o vung Tay Bac Thai Binh Duong, đeu tung chiu canh benh đau mua bung phat trong cong đong ke tu cuoi the ky 18 sang đen giua the ky 19, nang ne nhat la trong nhung nam 1830 va 1860, khien nhieu nguoi tu vong va xa hoi bi pha vo.
Quan đao Aleut la noi sinh song cua nguoi Aleut, mot xa hoi co truyen thong đi bien, ho la dan toc ban đia đau tien tai Alaska bi nguoi Nga khai thac. Tay va Tay Nam Alaska la noi sinh song cua nguoi Yup'ik, ho hang cua ho la nguoi Alutiiq song tai đia ban nay la Trung Nam Alaska. Nguoi Gwich'in o vung bac bo Noi đia co cuoc song phu thuoc vao tuan loc. Vung North Slope va đao Diomede Nho do nguoi Inuit chiem giu.


= Thuc dan hoa =
Mot so nha nghien cuu cho rang khu đinh cu đau tien cua nguoi Nga tai Alaska đuoc thanh lap vao the ky 17. Theo gia thuyet nay, vao nam 1648 co mot vai thuyen Koch trong đoan tham hiem cua Semyon Dezhnyov dat vao bo bien Alaska do gap bao va thanh lap nen điem đinh cu. Gia thuyet nay dua tren loi chung nhan cua nha đia ly hoc nguoi Chukchi Nikolai Daurkin, ong đen tham Alaska vao nam 1764–1765 va ghi nhan co mot lang ven song Kheuveren, dan cu la "nguoi co rau" va ho "cau nguyen truoc cac tuong thanh". Mot so nha nghien cuu hien đai lien he Kheuveren voi song Koyuk.

Tau đau tien cua nguoi chau Au tien đen Alaska đuoc nhin nhan rong rai la St. Gabriel duoi quyen M. S. Gvozdev va pho la Ivan Fyodorov vao ngay 21 thang 8 nam 1732 trong mot đoan tham hiem cua A. F. Shestakov va nha tham hiem Dmitry Pavlutsky (1729—1735)
Mot tiep xuc khac giua nguoi chau Au voi Alaska dien ra vao nam 1741, khi Vitus Bering dan đau mot đoan tham hiem cho Hai quan Nga tren chiec tau St. Peter. Sau khi đoi cua ong tro ve đen Nga voi cac tam da song cua loai rai ca bien- đuoc đanh gia la bo da tot nhat the gioi, cac hang buon long thu nho bat đau đi thuyen tu bo bien Siberia huong ve quan đao Aleut. Khu đinh cu thuong xuyen đau tien cua nguoi chau Au đuoc thanh lap vao nam 1784.
Tu nam 1774 đen nam 1800, Pho vuong quoc Tan Tay Ban Nha cu mot vai đoan tham hiem đen Alaska đe khang đinh tuyen bo chu quyen cua ho đoi voi vung Tay Bac Thai Binh Duong. Nam 1789, mot điem đinh cu va phao đai cua nguoi Tay Ban Nha đuoc xay dung tai Nootka Sound. Cac đoan tham hiem nay đat ten cho cac đia điem nhu Valdez, Bucareli Sound, va Cordova. Sau đo, Cong ty Nga-My tien hanh mot chuong trinh thuoc đia hoa mo rong trong giai đoan tu đau đen giua the ky 19.
Sitka, đuoc đoi ten thanh New Archangel tu nam 1804 đen nam 1867, tren đao Baranof tai quan đao Alexander tai noi ma nay la Đong Nam Alaska, tro thanh thu phu cua chau My thuoc Nga. Noi nay van đong vai tro la thu phu sau khi thuoc đia đuoc chuyen giao cho Hoa Ky. Nguoi Nga chua tung thuoc đia hoa hoan toan Alaska, va thuoc đia chua tung sinh loi cao. Bang chung ve cac điem đinh cu cua nguoi Nga ton tai trong cac đia danh va nha tho con lai tren khap vung Đong Nam Alaska.

Bo truong Ngoai giao Hoa Ky William H. Seward đam phan đe mua Alaska tu nguoi Nga vao nam 1867 voi gia 7,2 trieu đo la My. Ban đau, quan đoi quan ly Alaska mot cach long leo, va sau đo vung đat nay đuoc quan ly nhu mot quan bat đau tu nam 1884, thong đoc Alaska do Tong thong Hoa Ky bo nhiem. Mot chinh quyen quan lien bang co tru so tai Sitka.
Hau het thap nien đau tien Alaska nam duoi chu quyen cua Hoa Ky, Sitka la cong đong duy nhat co nhung nguoi đinh cu My. Ho to chuc mot "chinh quyen thanh pho lam thoi," la chinh quyen đo thi đau tien cua Alaska, song khong co y nghia ve mat phap ly. Phap luat cho phep cac cong đong tai Alaska đuoc hop nhat mot cach hop phap thanh thanh pho tu nam 1900, va che đo đia phuong cho cac thanh pho het suc han che hoac khong co cho đen khi Alaska tro thanh bang vao nam 1959.


= Lanh tho cua Hoa Ky =
Bat đau tu nhung nam 1890 va keo dai o mot so noi đen đau thap nien 1910, cac con sot vang tai Alaska va Lanh tho Yukon lien ke dan đen viec co hang nghin tho mo va nguoi đinh cu đen Alaska. Alaska đuoc chinh thuc hop nhat thanh mot lanh tho co to chuc vao nam 1912. Sitka giu vai tro la thu phu cua Alaska cho đen nam 1906, sau đo thu phu đuoc di chuyen đen Juneau. Viec xay dung Dinh Thong đoc Alaska bat đau vao cung nam. Nhung nguoi đinh cu chau Au tu Na Uy va Thuy Đien cung đinh cu tai Đong Nam Alaska, tai đay ho tham gia vao cac nganh kinh te nhu đanh ca va đon go.

Trong Chien tranh the gioi thu hai, Chien dich Quan đao Aleut tap trung vao ba hon đao o phia xa cua quan đao Aleut – Attu, Agattu va Kiska, quan đoi Nhat Ban xam chiem ba hon đao tu thang 6 nam 1942 đen thang 8 nam 1943. Unalaska/Dutch Harbor tro thanh mot can cu quan trong cua quan đoan Khong quan va tau ngam Hai quan Hoa Ky.
Trong chuong trinh Vay-Thue, cac chien đau co cua Hoa Ky bay qua Canada đen Fairbanks va tu đay đen Nome; cac phi cong Lien Xo nhan lay cac may bay nay va đua chung đi giao chien voi Đe Tam Đe Che. Viec xay dung cac can cu quan su gop phan vao tang truong dan so tai mot so thanh pho cua Alaska.


= Tro thanh tieu bang =
Trao quy che tieu bang cho Alaska tro thanh mot muc tieu quan trong cua James Wickersham trong cac nhiem ky Đai bieu Quoc hoi cua ong. Trong nhung thap nien sau, cuoc van đong yeu cau cap quy che tieu bang đat đuoc thanh tuu thuc te đau tien sau mot cuoc trung cau dan y đia phuong vao nam 1946. Uy ban cap đia vi bang Alaska va Hiep đinh Hien phap Alaska cung som theo sau. Nhung nguoi ung ho quy che bang tien hanh cac cuoc chien lon chong lai cac đoi thu chinh tri, hau het la tai Ha vien Hoa Ky song cung co tai Alaska. Quy che bang cho Alaska đuoc Quoc hoi thong qua vao ngay 7 thang 7 nam 1958. Alaska chinh thuc đuoc tuyen bo co tu cach la mot bang cua My vao ngay 3 thang 1 nam 1959.
Ngay 27 thang 3 nam 2020, "Đong đat Thu Sau xau xa
" khien 133 thiet mang va pha huy mot vai ngoi lang va nhieu khu vuc cua cac cong đong ven bien lon. Đay la tran đong đat manh thu ba tren the gioi tung đuoc ghi nhan, voi cuong đo 9,2MW.
Viec phat hien ra dau tai vinh Prudhoe vao nam 1968 va viec hoan thanh Đuong ong dan dau xuyen Alaska vao nam 1977 dan đen bung no dau mo tai bang. Thue thue mo tu cac gieng dau đong gop phan lon vao ngan sach cua bang ke tu nam 1980 tro đi. Cung nam đo, Alaska bai bo thue thu nhap bang.


Nhan khau Cuc Thong ke dan so Hoa Ky uoc tinh dan so Alaska la 731.449 vao ngay 1 thang 7 nam 2012, tang 3,0% tu cuoc Đieu tra dan so nam 2010.
Nam 2010, Alaska xep hang 47 trong so cac bang ve dan so, đung truoc Bac Dakota, Vermont, va Wyoming (va Washington, D.C.) Alaska la bang thua dan nhat tai Hoa Ky, va cung la mot trong cac khu vuc thua dan nhat tren the gioi, voi chi 0,46 nguoi/km², trong khi bang đung tren la Wyoming voi 2,2 nguoi/km². Alaska la bang lon nhat Hoa Ky ve dien tich, va la bang giau thu 10 xet ve thu nhap binh quan cua moi cu dan. Thang 4 nam 2012, ty le that nghiep cua bang la 6,9%.


= Chung toc va Nguon goc =
Theo Đieu tra dan so Hoa Ky nam 2010, Alaska co 710.231 cu dan. Xet ve chung toc va dan toc, 66,7% cu dan cua bang la nguoi da trang (64,1% nguoi da trang khong co nguon goc My Latinh hoac Iberia), 14,8% la nguoi da đo va nguoi ban đia Alaska, 5,4% la nguoi chau A, 3,3% la nguoi da đen hoac nguoi My goc Phi, 1,0% la nguoi Hawaii ban đia va nguoi cac đao Thai Binh Duong khac, 1,6% đen tu cac chung toc khac, va 7,3% lai hai chung toc tro len. Nguoi goc My Latinh hoac Iberia chiem 5,5% tong so cu dan.
Nam 2011, 50,7% cu dan Alaska duoi mot tuoi thuoc cac nhom thieu so (tuc khong phai nguoi da trang khong co nguon goc My Latinh hay Iberia).


= Ngon ngu =
Theo Nghien cuu Cong đong Hoa Ky 2005–2007, 84,7% cu dan nam tuoi hoac lon hon tai Alaska chi noi tieng Anh o nha. Khoang 3,5% noi tieng Tay Ban Nha o nha. Khoang 2,2% noi cac ngon ngu An-Au khac tai nha va 4,3% noi mot ngon ngu chau A tai nha. Va khoang 5,3% noi cac ngon ngu khac tai nha.
Tong so co 5,2% nguoi Alaska noi mot trong so 22 ngon ngu ban đia cua bang. Cac ngon ngu nay thuoc hai ngu he chinh: Eskimo–Aleut va Na-Dene. Do la que huong cua hai ngon ngu ban đia chinh tai Bac My, Alaska đuoc mo ta la nga tu cua luc đia. Cac nghien cuu ve ngon ngu hoc va DNA cung cap bang chung cho viec đinh cu tai Bac My theo đuong cau luc đia Bering.


= Ton giao =
Theo so lieu thong ke cua Hiep hoi Luu tru Du lieu Ton giao nam 2010, khoang 34% cu dan Alaska la thanh vien cua cac giao đoan ton giao. 100.960 nguoi nhan la tin đo Phong trao Tin Lanh, 50,866 la tin huu Cong giao La Ma, va 32.550 la tin đo Tin Lanh dong chinh.
Nam 1795, nha tho Chinh Thong giao Nga đau tien đuoc hinh thanh tai Kodiak. Viec thong hon voi nguoi ban đia Alaska giup cho nhung nguoi đinh cu Nga hoi nhap vao xa hoi so tai. Do vay, so nha tho Chinh thong giao Nga ngay cang tang len dan đuoc cung co tai Alaska. Alaska cung co ty le tin đo Quaker cao nhat trong so cac bang tai Hoa Ky. Nam 2009, co 6.000 nguoi Do Thai tai Alaska. Uoc tinh so tin đo Hoi giao tai Alaska dao đong trong khoang 2.000 đen 5.000. Nguoi Alaska theo An Đo giao thuong chia se đia điem va le ky niem voi thanh vien cac cong đong ton giao khac, nhu đao Sikh va đao Jaina.
Cung voi cac bang Tay Bac Thai Binh Duong khac la Washington va Oregon, Alaska đuoc xac đinh nam trong so cac bang sung đao thap nhat tai Hoa Ky, dua tren ty le thanh vien nha tho.


Xem them Danh sach lanh tho đuoc mot quoc gia co chu quyen mua tu mot quoc gia co chu quyen khac


Tham khao Lien ket ngoai Trang chu cua Tieu bang Alaska (tieng Anh)
Alaska.com (tieng Anh)
Thu vien đien tu Alaska (tieng Anh)
Hoi Nganh kinh doanh Du lich Alaska (tieng Anh)