Trinh Can (chu Han: 鄭根, 18 thang 7 nam 1633 - 17 thang 6 nam 1709), thuy hieu Chieu To Khang Vuong (昭祖康王), la vi chua Trinh thu 4 duoi thoi Le Trung hung, trong lich su Viet Nam.
Trinh Can la con trai truong cua vi Chua thu 3, Hoang To Duong vuong Trinh Tac. Ngay tu khi con tre, ong đa ghi dau an cua minh tren chien truong va tham gia 3 trong so 7 cuoc phan tranh giua ho Trinh va ho Nguyen ma cuoi cung khong ben nao gianh đuoc thang loi quyet đinh, hai ben lay song Gianh lam ranh gioi, chia nhau đe tri. Nam 1674, Trinh Can đuoc phong tuoc Vuong va nam giu chinh quyen thay cho chua Trinh Tac đa gia yeu, đen nam 1682 ong chinh thuc noi ngoi Chua sau khi Trinh Tac qua đoi.
Nhung nam tri vi cua Trinh Can, xa hoi Đang Ngoai tuong đoi on đinh. Ho Trinh đa tieu diet đuoc cac the luc tan du nha Mac o Cao Bang va Chua Bau o Tuyen Quang, đong thoi cham dut chien tranh voi ho Nguyen o phia nam. Voi su giup đo cua cac si đai phu co danh vong lon nhu Nguyen Danh Nho, Nguyen Quy Đuc, Nguyen Tong Quai, Đang Đinh Tuong,... Trinh Can tap trung vao cung co bo may cai tri, phat trien kinh te, giao duc đe đua Đang Ngoai vao mot thoi ky thai binh, thinh tri; đong thoi ong cung co gang đoi lai cac vung đat o bien gioi bi tho quan nha Thanh (Trung Quoc) lan chiem song chua đuoc thanh cong nhu mong đoi. Ngoai phuong dien chinh tri va quan su, Trinh Can cung quan tam đen van hoa, co lam tho va khuyen khich viec bien soan sach vo.
Trinh Can qua đoi vao nam 1709 va ngoi Chua đuoc truyen cho nguoi chau chat cua ong la Hy To Nhan vuong Trinh Cuong.


Than the va cuoc song ban đau Trinh Can chao đoi vao ngay 18 thang 7 nam 1633 tai kinh thanh Thang Long. Ong la con trai thu 4 cua Tay quan cong Trinh Tac, chau noi cua vi Chua đuong nhiem luc đo la Thanh vuong Trinh Trang. Do ba nguoi anh cua ong đeu chet yeu nen ong đuoc xem la con truong cua Tay quan cong. Me ruot cua ong la Vu Thi Ngoc Le, nguoi xa Thach Loi, huyen Cam Giang, Hai Duong, vo thu cua Trinh Tac.
Luc nho, Trinh Can chua đuoc xem la mot ung cu vien cho viec ke thua ngoi Chua, boi bac ca cua ong la Sung quoc cong Trinh Kieu đa đuoc mo phu đe rieng va xet đoan cac cong viec cua nha nuoc - mot viec lam nham khang đinh ngoi The tu. Tuy nhien đen nam 1642, Trinh Kieu mat ma con ong ta la Tong quan cong Trinh Hoanh con nho tuoi, nen cha cua Trinh Can moi đuoc len thay ngoi The tu, voi tuoc vi Thai uy Tay quoc cong mo phu Khiem Đinh.
Trinh Can khi con tre tung pham toi du cung phai bi giam vao nha lao, tuoc tong tich, đoi sang ho me (Vu Can). Sau nay ong đuoc chi cung me la Trinh Thi Ngoc Thuyen, con dau nha ho Đang đon ve che cho. Vu Can than thiet voi Yen quan cong Đang Tien Thu - chong cua ba Ngoc Thuyen va hay goi ong nay la anh. Lai lay mot nguoi vo ho Nguyen que o thon Nhon Trach, xa Thang Lam, huyen Thanh Oai, va het muc yeu dau. Sau nay khi len ngoi chua đa phong ba nay lam Hien phi.
Ve sau Vu Can cung voi chi gai va anh re thi hanh mot "ke quy quyet" ma thoat toi, đuoc nhan tro ve lam con ho Trinh. Theo mot gia pha cua ho Đang, Trinh Can tu vi the mot nguoi bi ruong bo đa đuoc len ngoi chua, lan đoat nhung nhan vat ton that khac la nho nguoi ho Đang su dung thuat đong bong.


Tham gia chien truong = Chau gat chu =
Trinh Can lon len trong thoi chien tranh giua cac tap đoan phong kien Trinh va Nguyen đang o cao trao. Thanh Đo vuong Trinh Trang, ong noi cua Trinh Can 4 lan mang quan vao nam đeu khong gianh đuoc thang loi, hao binh ton tuong. Thang 4 nam 1655, chua Nguyen cu hai danh tuong la Nguyen Huu Tien, Nguyen Huu Dat mang quan lan đau tien vuot song Gianh đanh ra bac, chiem Bac Bo Chinh va 7 huyen Nghe An la Ky Hoa, Thien Loc, Nghi Xuan, La Son, Huong Son, va Thanh Chuong, đay quan Trinh ve doanh trai o An Truong. Đat can ban Thanh Hoa cua ca vua Le lan chua Trinh bi uy hiep du doi.
Nam 1655, Trinh Tac đich than ra chi huy quan linh cam cu voi ho Nguyen, nhung khong lau sau lai ve kinh, thay the boi Ninh quoc cong Trinh Toan (con ut cua chua Trinh Trang va la chu Trinh Can), đong quan o phia bac Nghe An. Toan đoc quan đanh nhau voi quan Nguyen, tuy ban đau thang đuoc hai tran o Huong Boc, Đai Nai nhung sau đo lai bi thua boi tuong Nguyen Huu Tien va phai lui ve giu An Truong. Thang 5 nam 1656, Trinh Can đuoc gia phong Pho đo tuong thai bao Phu quan cong, mo dinh Ta quoc va đuoc linh an Ta Quoc tuong quan, dan quan vao Nghe An đe chi vien cho Trinh Toan, nhung theo su gia Pham Van Son, muc đich thuc su cua ong la kiem soat va chia bot quyen hanh cua Toan. Ngay 8 thang 8 nam đo, Trinh Can đa co mat o Nghe An va hoi ngo voi Trinh Toan tai An Truong.
Cuoi nam đo, Trinh Can voi Trinh Toan đem quan duoi truong cua minh đong o 2 noi khac nhau: Toan o Quang Khuyen con Can o Bac Trac, đeu sai quan đao hao đap luy, chong giu nhung noi hiem yeu đe tham do quan Nguyen. O trong quan, Trinh Toan rat đuoc long nguoi do hang ngay ong đeu phan phat vang bac đe lay long tuong si. Vi the Trinh Can co y nghi la Toan se lam phan, ben lui quan ve Phu Long, sua sang dinh luy va do xet đong tinh cua Trinh Toan.
Đau nam 1657, Thanh vuong Trinh Trang chet, The tu Tay Đinh vuong Trinh Tac len noi ngoi Chua. Vi Trinh Toan tran thu Nghe An rat đuoc long quan, chua Trinh Tac mang long nghi ki ong ta, ben cho nguoi ra Nghe An đoi Trinh Toan ve kinh va trach toi la "bo chet ma khong ve đe tang". Cac thuoc tuong cua Trinh Toan la Trinh Ban, Truong Đac Danh lo lang se bi va lay do chu tuong cua ho đang gap nguy hiem, ben ve hang quan Nguyen. Quan linh duoi quyen hai nguoi nay nga theo phe Trinh Can ca. Trinh Toan lo so,  ben đem binh ma cua bo phan minh nop cho Can, va cau xin su thuong tinh tu nguoi chau. Trinh Can yeu cau Trinh Toan ve kinh đe đoi menh lenh. Trinh Toan mien cuong tro ve thi lien bi bat giam vao nguc cho đen chet.
Sau khi tru đuoc Trinh Toan thi Trinh Can tro thanh chi huy toi cao cua cac luc luong quan Nguyen o Nghe An. Ong lay Le Thoi Hien lam Huu đo đoc, Hoang Nghia Chan lam đo đoc đong tri, Pham Kiem Toan lam Đoc thi; đong thoi va bai chuc tuoc cua Ngo Si Vinh, voi ly do ong Vinh lam đoc thi ma khong to cao muu đo "lam phan" cua Trinh Toan.
Sach Đai Viet su ky toan thu cho rang Trinh Can la nguoi co on phat giac am muu "lam phan" cua chu minh va het loi ngoi khen, du nhieu su gia nhu Nguyen Khoa Chiem trong Nam trieu cong nghiep dien chi cho rang Trinh Toan khong co y tao phan, khi bi nghi ki ong đa tung do du muon ve hang chua Nguyen, song lai bi so mang tieng bat trung, bat hieu; cuoi cung su do du chan chu cua Toan khien Trinh Can co đu thoi gian khong che quan đoi va tom song đuoc ong ta. Tat ca ke hoach đeu la am muu cua 2 cha con Trinh Tac - Trinh Can lap ra nham tru khu moi đe doa đoi voi ngoi Chua.


= Chong giu Nghe An (1657 - 1660) =
Thang 6 AL nam 1657, Trinh Can quyet đinh vuot song Lam tan cong quan Nguyen. Ong chia quan cho cac tuong Hoang The Giao, Le Thoi Hien va Trinh The Cong lan luot theo cac nga ta, trung, huu đe vuot song đanh vao cac trai quan Nguyen cua tuong Tong Huu Đai o xa Nam Hoa, huyen Thanh Chuong. Quan Trinh thang tran đau nen co y chu quan, tranh nhau lap cong ma khien hang ngu lon xon, rot cuc lot vao o mai phuc cua quan Nguyen va thua to, quan Nguyen thua co phan kich đen bo song Lam. Trinh Can tu đem đai binh đen tiep ung cho tan quan đang thao chay; cuoi cung quan Nguyen rut đi con quan Trinh lai lui ve An Truong. Cuoi nam đo, Thai bao Phu quan cong Trinh Can đuoc gia phong Thai pho.
Truoc the đich manh, thang tran lien tiep, quan nha đang nhut nhue khi, Trinh Can chu truong cam cu, khong đanh lon đe cho thoi co. Ong cung biet thuc luc cua quan Nguyen khong đu manh, quan it chi loi đanh nhanh thang nhanh, đi đanh xa lau ngay đa met nen cung khong đu suc o at bac tien nhu truoc. Tranh thu thoi gian ngung chien, ong ra suc cung co tinh than tuong si vua bi thua tran va chia re sau chuyen Trinh Toan. Nho đo khi the quan Trinh dan dan đuoc tang len ro ret. Trong quan ngu, Trinh Can đieu hanh rat nghiem. Biet tuong Nguyen Đuc Duong len ban luong cho quan Nguyen đe kiem loi, Trinh Can bat Duong xu tu ngay. Sau đo ong lai phat hien tuong Hoang Nghia Chan vi ganh ghet Đao Quang Nhieu nen khong chiu đen tiep ung cho Nhieu khien tran đanh quan Nguyen o Bach Đang that bai, ong ben sai siet co ma giet chet Chan.
Viec hanh xu cua vi thong che tre tuoi khien tuong si mot long tin phuc chap hanh menh lenh. Thang 6 nam 1658, tu truong Lang Cong Chan o sach Trong Hop, huyen Quynh Luu muu tinh phan Trinh đe theo ve chua Nguyen, dan đuong cho quan Nguyen đi tat theo chan nui đen đanh xa Duong Hiep, huyen Đong Thanh khien dan chung o đay bi roi đong. Trinh Can sai cac tuong Le Van Hy va Luu The Canh ra đon đanh, Cong Can rut quan ve đon. Cac tuong Trinh đuoi theo bat đuoc, giai ve kinh su. Thang 7, quan Nguyen vuot song Lam đanh vao xa My Du, huyen Hung Nguyen va thang đuoc canh quan Trinh o đay do Nguyen Huu Ta chi huy nhung sau đo bi tuong Le Thoi Hien đanh bai phai rut ve. Cuoi nam đo, Trinh Can dan cac tuong Đao Quang Nhieu, Le Thoi Hien, Đang The Cong va Trinh Đang Đe tap kich ho Nguyen mot tran nho o xa Tuan Le, huyen Huong Son khien ho phai thua chay.
Nhung thang loi lien tiep du chi la nhung canh quan nho cua đich nhung nang cao tinh than cho quan Trinh rat nhieu. Cung luc đo bien co khac khien Trinh Can them tin tuong vao kha nang đanh bai quan Nguyen. Hai ben tiep tuc o the cam cu nhau trong mot vai nam tiep theo.
Thang 8 AL nam 1660, Nguyen Huu Tien đem đai binh vuot song Lam đanh tuong ho Trinh la Trinh Kiem o Do Nha, Kiem lui quan giu luy Đong Hon. Nguyen Huu Dat lai đanh mot lan nua, luy Đong Hon that thu, cac tuong Trinh phai lui ve An Truong.
Đe bao thu tran thua nay, Trinh Can nghi ke lam cau phao qua song, lai sai đo đoc Dieu cam quan, keo qua song Khu Đoc va nui Hoanh Linh, tham đoc Hang quan linh quan thuy, theo song Lang Khe đanh up toan quan cua Huu Tien. Nhung Nguyen Huu Dat đa đoan đuoc y đo ay, ben sai ti tuong la Truong Van Van đem quan mai phuc o Hoanh Linh, To Trieu va Tu Minh đong o Hoanh Cang đe rinh đoi quan Trinh. Dieu dan quan đen Hoanh Linh, quan mai phuc bong noi day, quan ben Trinh so hai tan vo, chet hai rat nhieu. Toan thuy quan cua Hang keo ra Lang Khe, bon To Trieu tung quan ra ban lai, quan Trinh bo thuyen chay ve An Truong. Quan Trinh va Nguyen đong đon đoi dien o hai ben bo song cam cu voi nhau.
Quan Nguyen khong đu thuc luc đe tu minh bac tien nen Nguyen Huu Dat đa sai nguoi ra bac cau ket voi cac luc luong phan Trinh nhu Pham Huu Le o Son Tay, ho Mac o Cao Bang, ho Vu o Tuyen Quang. Tuy nhien hai ben dung dang, y lai vao nhau. Tay Đinh Vuong Trinh Tac phat giac, du giet chet Pham Huu Le khien cac canh Mac, Vu khong dam cu đong, quan Nguyen cung het trong đoi noi ung. Giua luc đo cac tuong Nguyen nay sinh mau thuan. Nguyen Huu Tien va thuoc tuong ghet Huu Dat vi Dat đuoc chua Nguyen tin hon. Trinh Can nhan đo ben sai nguoi mang vang đen du nhung khong ket qua. Tuy nhien ong nhan thay thoi co đanh thang quan chu luc cua Nguyen đa đen.


= Thu hoi đat cu =
Sau that bai o Đong Hon thang 8 nam 1660, Trinh Can viet thu ve kinh xin them vien binh. Chua Trinh phat them 1 van quan va 3 tuong Man Van Lien, Trinh Lieu, Trinh The Khanh ra mat tran. Co them luc luong, ong chia quan ra bay tran nhieu noi khien quan Nguyen khong biet phai phong bi cho nao.
Trinh Can ban voi cac tuong ve viec phan cong quan Nguyen, song khong ai đe ra đuoc muu sach gi. Đen het buoi hop, chi co Tran Cong Bach xin vao gap rieng va đe xuat viec đanh chiem cu điem quan trong la Lan Son:

Trinh Can đap rang

Ngay 14 thang 10 nam 1660, Trinh Can đem đai quan len nui Dung Quyet đe bay tran, roi chia quan lam 2 đuong, mot do Hoang Nghia Giao tu Am Cong vuot song, đao kia do Le Thoi Hien qua đuong cua bien Hoi Thong, hen uoc voi nhau cung giap cong vao Lan Son luc nua đem. Canh Hoang Nghia Giao vuot song truoc, giap chien voi Chieu Vu hau Nguyen Huu Dat o xu Hoi Giang. Tuong tien phong phia Trinh la Tran Cong Bach bi tu tran, cac tuong khac ben bo chay, bi quan Nguyen truy kich, thiet hai them 3 tuong la Đinh Đuc Nhuan, Nguyen Đuc Nhuan va Nguyen Hoang. Quan Nguyen thua the vay kin quan Trinh o ca 4 mat. Trinh Can voi sai thuoc tuong la bon Tran Tien Trieu, Ngo Đinh Xuan, Đo Lich, Cao Huan đen giai vay cho Hoang Nghia Giao, lai sai cac đoi thuy binh tien qua bo song, huong vao quan Nguyen ban lien tiep. Cuoc giao tranh no ra tu gio Ty đen gio Than (khoang 9 gio sang đen 3 gio chieu), cuoi cung quan Nguyen lui chay. Cung luc nay canh quan thu 2 cua Trinh tu Hoi Thong đa tien đen hoi hop, cac tuong Trinh cung nhau tan cong. Quan Trinh thiet hai tuong Man Van Lien, song đa đot pha đuoc doanh trai cua Huu Tien va buoc Huu Tien rut ve Nghi Xuan. Quan Trinh đat đuoc muc tieu cua minh va con thu đuoc nhieu chien loi pham. Tran Cong Bach la nguoi bay muu cho tran thang nay va cam quan tien phong, nhung đa tu tran tren chien truong; Trinh Can rat thuong xot va xin cha truy tang ong ta len chuc Huu đo đoc va cho theo ho Trinh (Trinh Bach).
The la hai canh quan Nguyen do hai danh tuong khet tieng bach chien bach thang tung lam khiep đam quan Trinh đeu đa bi đanh bai. Tinh than quan Trinh vo cung phan chan. Nhung cai ten Huu Dat, Huu Tien khong con la noi am anh cho quan Trinh nua. Trinh Can nhan đo xin chi vien đe tong tan cong xuong phia nam. Ngay 8 thang 12 nam 1660, do đuoc chi vien them tu Thang Long, Trinh Can sai Le Thoi Hien va Le Si Triet đanh huyen Nghi Xuan, Hoang Nghia Giao va Nguyen Nang Thieu đanh huyen Thien Loc. Quan Trinh lien tiep pha tan quan Nguyen trong 3 ngay sau đo, quan Nguyen tan vo thua chay. Quan Trinh lay lai Bac Bo Chinh cung 7 huyen đa mat o Nghe An.
Nguyen Huu Tien thua tran buoc phai rut quan, nhung vi ghet Nguyen Huu Dat nen gia cach ha lenh đanh An Truong nhung bi mat toan tinh rut ve Nam Bo Chinh khong bao cho Huu Dat biet. Cung trong luc nay, Trinh Can cu Le Thoi Hien lam tien phong, con tu minh dan 2 van quan hau đoi, quan thuy quan bo tiep noi voi nhau. Vao gio Ty ngay 19 thang 12, cac tuong Trinh theo tin hieu cung thang tien ve đon trai quan Nguyen o Lung Gio. Hai ben giao chien tu gio Dan (5 gio sang) toi gio Mui (3 gio chieu) ma van chua phan thang bai. Khi đo co giong to noi len tu phia đong bac thoi qua bo nam, khien hang ngu quan Nguyen roi loan, Nguyen Huu Tien biet kho thang, ben bo chay ve luy Dinh Viet, quan Trinh Can chiem đuoc Lung Gio. That bai nay cang cung co quyet tam triet quan cua Nguyen Huu Tien, ong ta thong bao viec rut quan cho het ca cac tuong, chi tru co Huu Dat ma thoi.
Ve phan Huu Dat đa chinh bi quan linh san sang ngoi đoi tu canh ba, song van khong thay Huu Tien toi, ma Trinh Can luc nay đa nhan đang đa thang, đieu quan sang song đanh doanh trai Khu Đoc. Vi the co nen Huu Dat cung phai tinh chuyen rut lui an toan, bang cach đem theo vai chuc quan nhanh nhen sac ben ra noi rong khoang bieu dien tro vui, tieng trong noi len nhu sam, lam cho quan Trinh tuong quan Nguyen rat đong đuc nen khong dam đanh, bay gio Huu Dat moi sai quan bo đon Khu Đoc bi mat rut ra ngoai nham huong Đeo Ngang đi gap. Khi Trinh Can do biet su thuc, voi thuc quan đuoi theo, nhung lai so gap mai phuc nen khong dam tien gap.
Huu Dat rut quan ve Hoanh Son hoi voi quan Huu Tien. Trinh Can đoc suat cac quan đuoi theo, hai ben giao chien mot tran lon ngay tai luy Hoanh Son. Tran nay ca hai ben đeu thiet hai nang ne nhung quan Trinh đa gianh đuoc thang loi khi thu hoi toan bo đat Nghe An. Trinh Can lui quan 20 muoi dam, đong doanh trai o Ky Hoa. Con ve ben Nguyen thi Huu Tien đem quan ve đong o cua bien Nhat Le, Huu Dat đong o Đong Cao, chia nhau phong giu nhung noi hiem yeu đe chong nhau voi quan Trinh.
Ngay 23 thang 12, Trinh Can cho chay thu bao tin thang tran va chien cong cua cac tuong ve kinh su. Đau nam 1661, Trinh Tac sai Thuong thu bo Le Pham Cong Tru dan bon Nguyen Quoc Khoi, Nguyen Cong Bich, Pham Duy Chat, Nguyen Tong Le mang sach vang toi trong quan, tien phong Phu quan cong Trinh Can lam Kham sai tiet che cac dinh quan thuy quan bo, kiem giu chinh quyen, chuc thai uy tuoc Nghi quan cong, đuoc mo phu Ly quoc va ban cho an bac. Sau đo Trinh Can cho rang quan Nguyen can co con vung chua the đanh ngay đuoc, ben dan quan ve kinh, đe Đao Quang Nhieu o lai tran thu Nghe An va Bac Bo Chinh, Le Si Triet, Ho Si Duong va Trinh Te lam đoc thi, quan linh cac tuong đong o Ha Trung. Ngay 16 thang 4, khi ve đen phu Đai Khanh, tran Thanh Hoa, thay gan đen ky thi Hoi, ong sai thuoc tuong Le Thoi Hien, Hoang Nghia Giao cung voi bon Tham thi Phan Kiem Toan tien ve kinh truoc đe kip theo hau ky thi. Đen 10 ngay sau Trinh Can đat chan ve Thang Long, vao lay mung vua Le truoc roi moi đen Vuong phu lay chao chua Trinh. Chua mung lam, yen ui ve viec tran thu gian kho trong nhieu nam va thu phuc bo coi, khong phu long uy thac.


= Hai lan nam tien =
Cuoi nam 1661, chua Trinh Tac kem vua Le Than Tong nam phat ho Nguyen. Vua va Chua đong trai o Phu Lo thuoc chau Bac Bo Chinh, con Trinh Can đuoc cu lam thong linh cung cac tuong Hoang The Giao, Đao Quang Nhieu, Le Thoi Hien chia 3 đuong vuot song Gianh. Nguyen Huu Dat tran thu Nam Bo Chinh chia quan đap luy thu the, giet tuong Trinh la Hoan Trung. Quan Trinh đanh may thang khong ha đuoc, lai lui ve thon Phuc Tu. Thang 3 nam 1662, quan vien chinh met moi, ma luong thuc lai het, Truong Van Van ben nhan đem toi len ra khe Đong Gian, ban giet hon tram nguoi. Trinh Can bo doanh luy chay. Trinh Tac ben rut quan, đua nha vua ve kinh. Sau tran nay, phia Nguyen cho xay them luy Tran Ninh đe bo sung cho luy Đong Hoi, tang cuong buc tuong phong thu cua Đang Trong.
Nam 1672, Trinh Tac lai quyet đinh nam phat mot lan nua. Đay la tran chien cuoi cung trong 7 cuoc giao tranh Trinh - Nguyen o the ky XVII. Thang 6 nam đo, Chua đua vua Le Gia Tong đen chau Bac Bo Chinh, va cu Trinh Can nam quyen toi cao toan bo thuy binh (cung Le Thoi Hien linh bo binh). Luc luong lan nay cua ho Trinh la 10 van quan, nhung noi phao len la 18 van. Mua thu nam đo, Trinh Can đuoc lenh đem thuyen truong xa va chien thuyen, tat ca hon 800 chiec đau o song Gianh chuan bi đanh vao bai cat Truong Sa, đen cua bien Nhat Le thi cho quan bo thuyen len bo đanh vao sau lung quan Nguyen. Ong cu Tham đoc Thang quan cong đem hon ba muoi chien thuyen đen đong cho ngoi mieu o cua bien Nhat Le đe tiep ung cho quan bo va Pho ma Huong quan cong đap đai sung o xu Con Mam thuoc xa Tran Ninh đat sung lon đe ban gay cau Mui Nay lam cho quan Nguyen khong đi lai qua song đuoc. Tuong chi huy quan Nguyen la Cong tu Hiep (con thu cua Hien vuong Nguyen Phuc Tan) sai tham tuong Tai Le đap đai sung o trong thanh Tran Ninh, đat đai bac o cau Mui Nay đe đoi choi voi đai sung cua quan Trinh. Hai ben cam cu voi nhau tai luy Tran Ninh trong suot 2 thang.
Chua Hien cung gia vo phao tin quan Nguyen đong toi 26 van khien Trinh Tac lo ngai, truyen cho Trinh Can phai tham do can than, khong voi đo quan len bo đe khoi bi quan đich đanh up, đieu nay đa lam lo mat thoi co tot đe cong ha luy Tran Ninh. Sau đo chua Hien đa cu đai binh toi ho tro khien luc luong ho Nguyen manh len, may lan đanh pha đuoc quan Trinh.
Sau đo, khi Trinh Can đem chien chuyen vao đong o bo bac song Gianh, đinh đua thuyen vuot bien vao đanh chiem cua Nhat Le, thi bat ngo trung gio bi cam khau khong noi đuoc, bo ca an uong, nam liet giuong, benh tinh coi rat nguy kich. Chua Trinh Tac ben bi mat cho nguoi đua ong ve kinh chay chua nhung giau kin khong cho nguoi ngoai biet vi so lam quan si nan long. Khong lau sau đo, vi tinh the cung khong kha quan va co tin đon ve mot vu noi loan tai Thang Long, Chua đanh rut đai quan ve kinh, cu Le Thoi Hien, Le Si Triet o lai tran thu. Giao tranh Trinh Nguyen tu đo cung ngung han va song Gianh đuoc chon lam gioi han phan chia bac nam; the cuc nay duy tri mai đen khi Tay Son khoi binh 100 nam sau.


= Đanh ho Mac o Cao Bang =
Nha Mac tu khi bi đanh đuoi khoi Thang Long nam 1592 đa chay len cat cu o Cao Bang va dua vao su hau thuan cua nha Minh va nha Thanh o Trung Quoc đe giu đat Cao Bang, trieu đinh Le - Trinh nhieu nam khong dep đuoc. Nam 1667, Nghi quoc cong Trinh Can đuoc cu lam thong đoc dan cac tuong tien đanh Mac Kinh Vu o Cao Bang. Kinh Vu nghe tin ben cung voi thuoc ha chay sang đat Tran Yen thuoc nha Thanh. Cac đao quan Trinh truy đuoi, bat song đuoc trai gai ho hang ho Mac cung đo đang va nguoi, vat, khi gioi cua cai nhieu khong ke xiet, song lai đe Mac Kinh Vu chay thoat sang đat Tran Yen thuoc nha Thanh. Sau khi quan Trinh rut đi, nam 1669, Kinh Vu lai xin nha Thanh can thiep đe tro ve Cao Bang. Đen nam 1677, chua Trinh sai Đinh Van Ta cam quan đanh Cao Bang moi dut đuoc ho Mac.


Cai tri Đang Ngoai = Viec đoi noi =

Ngay 19 thang 8 nam 1674, Trinh Tac do tuoi cao suc yeu, tau xin nha vua phong cho Trinh Can lam Nguyen soai, Tong quoc chinh, Đinh Nam vuong, du bi thua ke ngoi chua. Trinh Can tu xung la Pho vuong. Tu luc nay, pham van thu o phu Chua ban ra thi goi la "lenh du" than dan dang to khai len phu Chua thi noi "can khai van". Van thu o phu Pho vuong ban ra tiem xung la "lenh chi"; than dan dang to khai thi noi: "can khai". Viec nay la dua theo tien le cua chinh Trinh Tac, vi ong cung đuoc phong lam Tay Đinh vuong ngay khi cha minh la Thanh vuong Trinh Trang con tai the (1645).
Ngay 24 thang 9 nam 1682, Tay vuong Trinh Tac mat, Đinh Nam vuong Trinh Can len ke thua ngoi Chua. Mua ha nam 1684, sau nhieu lan tu choi, Trinh Can nhan sach menh cua nha vua, tien phong lam Đai Nguyen soai, Tong quoc chinh, Thuong Thanh Phu su Thinh cong Nhan Minh Uy Đuc Đinh vuong. Ong con đuoc vua Le ban cho đac an khong phai viet ten vao tau so, khong can lay khi vao bai yet, đuoc ngoi o ben trai nha vua khi thi trieu.
Ke tuc su nghiep cua cha, Trinh Can chu tam cung co bo may cai tri o Bac Ha. Ong trong dung cac danh si nhu Nguyen Danh Nho, Nguyen Quy Đuc, Nguyen Tong Quai,... Nam 1684, Trinh Can ha lenh cho cac quan phai vi hanh đe thi sat đoi song dan chung, đen cuoi nam se theo hoan canh tung loai nguoi lam trinh bay, đe tim phuong phap giup đo cho ho. Trong lenh chi ong viet: 

Cuoi nam 1684, Chua ra lenh khao xet cac quan coi viec binh va viec dan; va ban thuong cho 16 nguoi do Trinh Lieu đung đau, do đuoc đuoc đanh gia la "biet vo ve, thuong xot moi nguoi".
Nam 1687, Trinh Can rut le chong an xuong bon thang cho viec giet nguoi va ba thang cho viec trom cuop, hai thang cho cac viec tap tung khac. Nam 1693, vi thuc trang hoc tro cau ne ve le loi sao cu, nghia la gan nhu thuoc roi chep y nguyen trong sach vo ma khong co phat kien gi, nen Chua chinh đon lai the van thi o cac khoa truong theo le cu thoi Le Thanh Tong, yeu cau hoc tro khi viet van vua dung co su va ap dung voi chinh su đuong thoi, tho thi cho tu do sang tao hon chu khong rap khuon vao mot the tho nua,... Voi yeu cau nhu vay thi giup nhung nguoi hieu biet rong rai phat huy đuoc nen tang kien thuc cua minh. Lai theo loi tham tung Nguyen Van Thuc, bat đau đat chuc quan kiem ban lanh cong viec o Quoc Tu giam. Sau đo, ong đinh phep xet cong trang cac lai đien, chia ho thanh 4 hang: hang liem khiet, tai nang, binh thuong, gian giao, cu 3 nam xet 1 lan, roi dua vao đo ma thang thuong hay trach phat.
Đe kiem soat bien gioi phia bac sau nhieu nam chien loan, Trinh Can cho lap so Tu tri (1694), tuong tu nhu mot loai ban đo viet nham ghi chep đia phan tu cap phu đen lang xa voi chi tiet ben trong.
Nam 1694, ong cho quan bat 290 nguoi, trong đo ha lenh xu tu 52 nguoi o lang Đa Gia Thuong, so con lai bi chat ngon tay va đi đay. Quan binh triet ha lang đo sau khi phat giac ra viec nguoi lang ay trong 20 nam đa lap nha tro đe lua giet cuop cua cai cua khach bo hanh nghi lai. Trong bai van te viet vao thang 5/1694 cho biet đa tim thay hai cot 318 nguoi bi lang nay sat hai va quang xac xuong vuc sau.
Thang 7 nam đo, hai đai than la Ta thi lang bo Lai Nguyen Danh Nho va Huu thi lang bo Lai Ngo Sach Tuan bi to cao la tuyen dung quan lai khong hop the le va uu ai cho cac hoc tro cua minh. Chua ben giang chuc Nguyen Danh Nho lam huu thi lang bo Hinh, Ngo Sach Tuan lam tham chinh Lang Son. Con Cap su Lai khoa la Nguyen Đinh Tru vi khong biet to cao tu som nen cung bi giang chuc; đong thoi 24 vi quan moi đuoc bo nhiem bi thu hoi giay cao than. Sach Tuan ben to cao mot vi quan khac la Le Hy cau canh nho va cho con trai ong ta Le Thuyen cung hoc tro To Hinh đuoc bo nhiem, nhung bay toi trong trieu benh Le Hy va noi Sach Tuan noi khong đung su that, khien ong nay lai phai bi giang lam Đo cap su.
Mua thu nam 1696, ong ha lenh cam đao Thien Chua mot lan nua, ha lenh do la xet hoi mot cach nghiem ngat đe tri toi, va pha huy cac nha tho đao, đot kinh sach,... song rot cuc cung khong ngan cam dan theo đao. Lai buoc nguoi Trung Quoc sang tru ngu, nhat luat phai tuan theo phong tuc nuoc Đai Viet.
Mua thu cung nam co đot khao quan, Trinh Can trieu Tham tung Nguyen Quan Nho va Le Hy vao phu đe nghi san đau bai thi, sau đo Quan Nho tiet lo đe thi ay ra. Trinh Can gian, ben biem chuc Quan Nho lam Ta thi lang bo Binh. Hom sau, vi đo ngu su Nguyen Quy Đuc co con em nhan hoi lo ma bi giang chuc Ta thi lang bo Binh, nen Trinh Can lai cho Quan Nho lam đo ngu su. Nam 1697, ong nghiem cam co bac va đat luat đe trung phat nhung nguoi choi co bac.
Truoc đay, cac kien tung đa qua cac nha mon xet xu, ma con co nguoi nao khong đong y voi phan quyet thi đuoc phep khieu to lai o Ngu su đai đe trieu đinh sai quan kham ky xet lai; ma sau khi xong viec cac chuc quan kham xet bi bai bo đi. Nam 1696, vi ly do kien tung giay to cang ngay cang phien phuc, nen sai quan van, quan vo chia nhau kham xet. Sau nay, trong phu lieu chinh thuc đat chuc Thiem sai đe kham xet kien tung.
Nam 1697, trong ky thi Huong o Thanh Hoa do giam thi Ngo Sach Tuan phu trach, co mot si tu la con trai quan Tham tung Le Hy. Sach Tuan truoc đac toi voi Le Hy nen nhan viec nay muon lay long, ben bi mat đua quyen thi cua con trai Le Hy cho khao quan phe lay đo. Đe đieu truong ty la Ngo Hai biet viec ma khong to giac. Ve sau viec nay bi Tham chinh Thanh Hoa Phan Tu Cuong phat giac. Trinh Can khep Sach Tuan vao toi that co, bai chuc Ngo Hai, phat tien cac quan coi thi khac, va thang Tu Cuong lam Thiem đo ngu su, ma bo con Le Hy lai khong bi trach phat gi ca.. Bay gio Le Hy nam quyen lon, rat đuoc Chua thien vi, nhung ai khong hop y voi ong ta đeu bi đan hac, giang chuc, nen trong trieu ngoai noi truyen nhau cau tho rang: "Tham tung Le Hy, thien ha sau bi".
Nam 1702, Le Hy chet, Trinh Can khoi phuc cho Nguyen Quan Nho, nguoi bi Le Hy truc xuat khoi trieu đinh truoc kia, lam Thuong thu bo Binh, vao phu đuong giu chuc Tham tung. Luc ay, Thanh Hoa va Nghe An co van đe binh linh bo tron dan đen thieu ngach linh, cac binh phien ben đen nha dan bat trai trang đi linh, ho đoi hoi lo cua nha giau va bat nhung nguoi ngheo đi linh. Trieu đinh tranh luan la nen chap nhan su thieu hut ngach linh hay tang cuong bat bo. Quan Nho cho rang neu giam ngach linh chi co loi cho huong thon, ho se đua nhau than ngheo kho đe khong bi bat đi linh. Va ong ta kien nghi nhung noi co linh tron ma khong co nguoi thay thi moi uy cho tran quan đen bat o nha dan ma bo le binh phien bat bo đe tranh su gay gat; con nhung noi ngheo kho thi phai lam to tau bay ro đe cho trieu đinh quyet đinh. Vi Quan Nho lam viec theo chinh sach khoan hau, nguoi ta truyen nhau cau tho la: "Tham tung Van Ha, bach tinh au ca".
Nam 1707, chua sai đinh lai phep khao cong va nien han an tuat cho dan bo que huong vi nan đoi: nguoi phieu tan se đuoc xa phu thue va dao dich trong nam nam; nguoi đa tro ve ma tinh canh ngheo kho se đuoc mien thue ho trong ba nam. Thang 10 nam đo, ong lai nhan thay chuc trach phu huyen la cho than can voi dan, ma cach lam viec cua bo Lai ngan tro nguoi tai, nen lenh hai ty Thua chinh, Hien sat chon trong so cac vien huyen lenh thuoc duoi quyen, đe cu nguoi nao co the giu noi chuc tri huyen, tri phu thi hay đe cu đe trieu đinh cat nhac.


= Đanh dep ho Vu va ho Mac =

Luc bay gio Chua Bau o Tuyen Quang la Vu Cong Tuan tuy tren danh nghia than phuc nha Le voi tuoc Khoan quan cong, song thuc te la cai tri ban đoc lap xu Tuyen Quang. Nam 1672, ong ta ra mat lam phan, cung du đang ho Mac thuong đem quan quay pha cac vung xung quanh. Nam 1686, Vu Cong Tuan lien minh voi nguoi Nung xam luoc cuop boc vung bien gioi Tuyen Quang, Hung Hoa; chua sai Nguyen Cong Trieu đem quan đi đanh, nguoi Nung bo chay nhung it lau sau ho đa quay lai. Chua lai sai Đe đoc Trinh Cap đi đanh dep, tuy đay lui đuoc nguoi Nung nhung Trinh Cap lai đe binh linh cua minh sach nhieu, chen ep dan đia phuong nen khi ve kinh khong đuoc ban thuong.
Vu Cong Tuan bo tron sang Van Nam. Mua ha nam 1689, Trinh Can cu đoc suat Le Hai, đoc thi Đang Đinh Tuong đem quan toi đanh. Bon Le Hai gui thu cho tong đoc Van Nam yeu cau ho giao tra tu binh ho Vu gom lai gai trai lon be hon 120 nguoi. Vu Cong Tuan sau đo bi giai ve kinh su giet chet. Đat Tuyen Quang sau hon 100 nam ban đoc lap duoi quyen Chua Bau ho Vu, đen đay đuoc tiep quan chinh thuc boi trieu đinh Le - Trinh.
Tuy trieu đinh đa khoi phuc đuoc Cao Bang, song du đang ho Mac chay sang Long Chau, ngam cau ket voi tho ty nha Thanh quay pha vung bien gioi. Nam 1692, đoc tran Cao Bang la Ngo Sach Tuan sai thuoc ha trong tran la Be Cong Quynh giao ket than mat voi tho quan Long Chau, nho đo bat đuoc Han Đuong cong la Mac Kinh Chu cung Đo đoc Đinh Cong Đinh va be đang ve kinh giet chet. Trieu đinh ben thang Sach Tuan lam Huu Thi lang bo cong, va Be Cong Quynh đuoc thuong tuoc Quan cong.


= Ngoai giao =


 Voi Trung Quoc  Bay gio the luc cua ho Mac o Cao Bang đa bi đanh dep tu nam 1677, Mac Kinh Vu phai chay sang Long chau thuoc Trung Quoc. Thang 6 nam 1682, vua Khang Hy nha Thanh ha lenh giao tra tu binh ho Mac la bon Kinh Lieu cho Đai Viet. Trinh Can ben Vu Duy Đoan va tran thu Lang Son Than Đuc Tai đen tiep nhan. Luc đo ten cua Duy Đoan đung duoi ten Đuc Tai. Đen đau nam 1683, khi le giao tra sap dien ra thi Duy Đoan đa đuoc thang chuc Thuong thu, đuoc lenh đi cung Vu Cong Đao, nhung chua van muon cong an đe nhu truoc. Cong Đao va Duy Đoan co tranh luan, khuyen can. Chua gian lam, bai chuc ca hai nguoi, thay vao đo la boi tung Nguyen Quai va bon Tran The Vinh, Đang Đinh Tuong đi cung Than Đuc Tai.
Khi cac quan ben Đai Viet đen nhan tu binh thi bi Vuong Quoc Trinh o Quang Tay ep phai nop tien hoi lo la 5500 lang bac. So tu binh 350 nguoi ho Mac đuoc đua ve kinh. Nha vua Le Hy Tong ngu đien Kien Nguyen nhan tu binh, sau lai dan đen san phu chua đe chiu toi. Bon Kinh Lieu nhan toi nhung xin bao toan mang song. Chua Trinh tha toi cho bon ho, lai ban quan tuoc cho Kinh Lieu 3 nguoi, so con lai đua đi an tri o cac noi, hang nam cap phat cho tien vai đay đu. Lai vi so tien hoi lo qua lon, nen Đinh Tuong bi giang chuc, cac quan khac cung bi phat tien.
Mua đong nam 1683, su nha Thanh la Minh Đo sang Đai Viet ban le pham te Le Huyen Tong va Le Gia Tong. Luc ay van chua an tang Tay vuong Trinh Tac. Trinh Can ben gia mao thu cua Le Hi Tong đua đen moi su than nha Thanh vieng Trinh Tac, Minh Đo ben dung le rieng phung vieng. Cuoi nam đo, cac quan Tri chau cua nha Thanh la Sam Am Ton va Trieu Quoc Kieu sai su đen cong san vat đia phuong va chuc mung viec dep yen ho Mac, chua Trinh viet thu tra loi va ban vang, lua cho ho.
Bang nhieu no luc ngoai giao, Đinh vuong Trinh Can buoc nha Thanh phai tra lai mot so thon ap o vung bien gioi do cac quan tran thu nha Thanh lan chiem khi ho Trinh mai tap trung vao chien tranh voi ho Nguyen. Vao mua ha nam 1688, chua Bau Vu Cong Tuan bi quan Trinh đanh bai nhieu lan nen cau cuu voi nha Thanh, nhan đo tho ti chau Khai Hoa cua Trung Quoc chiem đat hai chau Vi Xuyen, Bao Lac thuoc Tuyen Quang va chau Thuy Vi thuoc Hung Hoa. Trieu đinh nhieu lan tranh nghi nhung chang an thua, tu đo đay het đoi nha Le đat ba chau khong thu lai đuoc nuac.
Thon Na Oa chau Loc Binh thuoc Lang Son giap voi Trung Quoc, bi tho tu Vi Vinh Dieu chiem lay, giao ve đia gioi Trung Quoc. Mua đong cung nam trieu đinh sai Đoan Tuan Khoa cung Le Chi Tuan sang phu Tu Thanh nha Thanh hoi kham, ket qua Na Oa va 7 thon o Tu Lang đuoc tro ve Đai Viet. Trinh Can khen ve viec nay, lai cho Tuan Khoa đuoc lam boi tung. Sau đo lai xay ra tranh chap khac, tho tu chau Tu Lang la Vi The Hoa đem 4000 lang bac đen lam tin đe o đat Na Oa. The Hoa ben đao hao va dung 3 bia đa o xa An Khoai Chau Loc Binh. Tu đay đat Na Oa lai mat ve nha Thanh.
Nam 1690, cac tuong cuop ben Trung Quoc la Phuong Van Long va Tan An Sung dung co khoi nghia o vung bien Van Ninh, đanh pha ca Trung Quoc va Viet Nam. Tran tuong Long Mon nha Thanh la Diep Thang đua thu sang hen cung hoi quan đanh dep cuoc noi day nay. Trieu đinh sai Le Huyen đem quan đen hoi, bat đuoc An Sung va đo đang hon 200 nguoi giai giao cho Diep Thang o Long Mon. Sau khi Le Huyen đa đem quan ve, Diep Thang muon tieng la chia nhau đi bat đang giac con sot lai, roi dan quan vao Tien Yen va Hoanh Bo sach nhieu cung đon khien nguoi dan rat kho so. Trieu đinh Le - Trinh ben lam van thu nghiem khac boc tran viec nay đua sang noi voi vien tong đoc Quang Đong, Diep Thang bi ket toi va bi xu tram.
Mua ha nam 1698, Trinh Can sai Nguyen Đang Đao đi su nha Thanh tranh luan ve 3 đong Nguu Duong, Ho Điep va Pho Vien thuoc chau Vi Xuyen xu Tuyen Quang bi nha Thanh chiem, nhung vua Thanh khong thuan tra, cho rang đat ay thuoc Trung Quoc. Nam 1701, lua chiem o chau Lac Binh thuoc Lang Son đa chin, Vi Vinh Dieu o chau Tu Lang đem dan đan lan cuop. Chua sai tho ty Vi Phuc Vinh phong bi, nhung lai lenh đung gay bao đong lon. Trong suot the ky XVI, XVII, vi Đai Viet xay ra chien tranh lien mien, trieu đinh it chu y đen cac vung đat thuong du gan bien gioi, pho mac cho cac tho ty tu tri hoac ban cho nguoi Trung Quoc; đen thoi thai binh thi nha Thanh cung đang lon manh, vi the cac su than hay to ra mem mong khi tranh luan ve đat đai ma khong dung het ly le đe bien bac, vi the rat nhieu đat đai phia bac bi mat ma khong gianh lai đuoc. Noi cach khac, su suy yeu cua Đai Viet tu the ki XVI đa khien cho cac thu linh vung bien gioi xoay huong đau phuc ve phia Bac, trao phan kha lon đat đai vao tay nguoi Trung Quoc. Nhom dan Viet/Kinh tren ba đao o Quang Tay ngay nay đa tro thanh dan ngu cu, so di con giu tinh Viet may tram nam chi nho o vi tri co lap, tach biet ma thoi.
Luc ay co tho tu Sam Tri Phuong, o chau Tieu Tran Yen nha Thanh, thuong đem quan xam lan quay roi bien gioi chau Bao Lac thuoc Tuyen Quang, linh phong thu bien gioi khong sao ngan can đuoc. Chua ben sai Ha Ton Muc va Nguyen Hanh đi kinh ly Tuyen Quang, Ton Muc viet thu trach cu Sam Tri Phuong, ong nay so the quan Viet nen xin ta loi va xin triet het quan đi, do đay, dan o bien gioi đuoc tro ve lam an. Khi tro ve trieu, Trinh Can khen Ton Muc va Nguyen Hanh la nguoi co tai, cho Ton Muc thang tu khanh, Nguyen Hanh thang đo cap su.


 Voi Ai Lao  Vao nam 1694, vua Ai Lao la Shouligna Vongsa (1639 - 1694) bang ha, trieu đinh Ai Lao bi roi loan vi khong tim đuoc nguoi thua ke. Luc nay co mot nguoi trong hoang toc Ai Lao la Sai Ong Hue hay Ong Lo (su Viet chep la Trieu Phuc) vi nhung tranh chap noi bo hoang gia ma đang phai lan tranh o Nghe An thuoc Đai Viet.
Mua đong nam 1696, chua lenh cho tran thu Nghe An Đang Tien Thu đem quan ho ve Trieu Phuc ve lam vua nuoc Ai Lao, tuc vua Xaysethathirath II, bat đoi đoi cong nap cho Đai Viet.
Nam 1700, bo toc Lac Hon day quan đanh Trieu Phuc o Ai Lao, khong thang đuoc. Ho ben đua thu cho đoc suat Nghe An la Le Huyen xin vao dang le cong va xin bat Trieu Phuc đem ve, đe nguoi Lao đuoc đat tu truong khac va thu to thue đe nop. Trieu đinh ben Viet tu choi, cuoi cung Lac Hon phai xin hoa voi Trieu Phuc. Sau Trieu Phuc lai đanh Lac Hon, nhung khong thang đuoc, ben rut ve.
Nam 1706, do Trieu Phuc đa lau chua cong nap, Trinh Can sai su trach hoi, Trieu Phuc xin dang cong nap ve le dien tho va xin 3 nam dang mot lan. Trieu Phuc lai xin giup cho binh khi va xin cho lam thong gia. Trinh Can lam giay yen ui va lay mot nguoi chau gai thuoc Trinh gia phong lam Quan chua đe ga cho vua ay. Voi đuong loi ngoai giao mem mong nay, trieu đinh Le - Trinh đa giu gin đuoc cuong gioi phia tay đat nuoc.


= Van đe nguoi ke vi =

Con truong cua Trinh Can la Trinh Vinh đuoc phong lam Quoc te Luong quan cong, nhung đa mat som khi con đuong suc (1681) ma chau đich ton la Trinh Binh (con Trinh Vinh) tuoi con be, nen ong dung con thu hai la Trinh Bach lam ke tu. Nam 1684, Trinh Bach đuoc tan phong lam Kham sai tiet che cac doanh quan thuy, quan bo, kiem giu quyen chinh trong nuoc, chuc thai uy, tuoc Kiem quan cong, mo phu Ly Chinh.
Nam 1687, Trinh Bach mat. Luc bay gio Trinh Binh đa truong thanh, nen đuoc dung lam ke tu, phong tiet che cac doanh quan thuy, quan bo cac xu, kiem giu ca chinh quyen, chuc thai uy, tuoc Tan quoc cong, mo phu Duc quoc.
Ngay 13 thang 2 nam 1703, Trinh Binh lai qua đoi..  Luc đo Chua tuoi đa cao ma ngoi thua tu van chua on đinh, ben trieu boi tung Nguyen Quy Đuc vao hoi. Quy Đuc ung ho viec truyen ngoi cho dong truong, nen noi rang:

Chua lai hoi Đang Đinh Tuong, Đinh Tuong cung tra loi y nhu vay, luc đo y Chua moi quyet. Mua xuan nam 1703, Trinh Can xin voi vua Le Hy Tong tien phong cho con truong cua Trinh Binh, chat truong cua minh la Trinh Cuong lam Kham sai Tiet che cac xu thuy bo chu dinh kiem Tong chap chinh, Thai uy An quoc ong cho mo phu Ly quoc, đieu nay đong nghia voi viec Trinh Cuong se la nguoi ke thua ngoi chua.. Nam đo Trinh Cuong moi 18 tuoi.
Viec Trinh Cuong đuoc lap khien mot cuoc tranh đau trong phu Chua xay ra. 2 nguoi con cua Tiet che qua co Trinh Bach la Hang quan cong Trinh Luan, Đinh quan cong Trinh Phat khong phuc Trinh Cuong, ben cau ket voi Quynh quan cong Đao Quang Nhai, Trinh Loc hau Le Thoi Đuong, Han Tho hau Nguyen Quang Phu muu lam đao chinh đe giet Trinh Cuong. Nhung co quan Hieu thao Nguyen Cong Co biet chuyen, to giac voi chua. Chua ben giet Trinh Luan va Trinh Phat, thang Nguyen Cong Co lam Huu Thi lang bo Cong.
Ngay 17 thang 6 nam 1709, Trinh Can qua đoi, huong tho 77 tuoi, giu chinh quyen đuoc 28 nam (1682 - 1709), truy phong la Khang vuong, mieu hieu la Chieu To, thuy hieu la Dung Hoan, an tang o canh đong Dien Thuong tai huyen Yen Đinh, Thanh Hoa. Trinh Cuong len ke thua ngoi Chua, tuc la Hy To Nhan vuong.


Nha tho Khong chi la nha chinh tri, nha quan su, Trinh Can con la mot nha tho. Ong co đe lai mot tap tho nom "Kham Đinh Thang Binh Bach Vinh Tap" gom 90 bai, lam theo the tho Han luat. Đay la tap tho co tinh chat cung đinh, nhan danh bac vua chua vinh tram bai tho o đien Thien Hoa, voi muc đich ca ngoi trieu đai, cong tich va an hue tri dan cua minh. Theo cac nha nghien cuu van hoc, tap tho co tinh chat gan giong voi "Hong Đuc quoc am thi tap" cua Le Thanh Tong. Tap tho co nhung bai vinh canh song nui, chua mieu, thien nhien, thoi khac rat hay, the hien niem tu hao ve van vat đat nuoc. Tho cua ong đuoc cac nha nghien cuu đanh gia la kha chai chuot, đieu luyen du đoi khi sa vao khuon sao.


Đanh gia Co the noi, sau vua Le Uy Muc tro đi, o nuoc Đai Viet chien su lien mien, nhung nguoi cam quyen phan nhieu bi cuon vao chuyen binh đao, hiem co mot vi vuong gia nao kiem đuoc thanh tich tren ca ba mat "chien", "tri" va "van" nhu Trinh Can. Hien nhien cong tich ve ca ba mat nay cua Trinh Can, cung nhu ngoi vi cua ong, đeu chua đuoc nhu Le Thanh Tong, nguoi đuoc coi la vi vua kiet xuat trong lich su phong kien Viet Nam. Moi thu cua Trinh Can đeu gan nhu mot Le Thanh Tong thu nho: vua Le la "đe", Trinh Can la "vuong"; vua Le mo đat, Trinh Can chi giu đat; vua Le lam nhieu tho va lap ca Hoi Tao Đan, Trinh Can chi đe lai mot tap tho.
Tuy nhien, thoi đai cua Trinh Can nhieu đieu kien khach quan kho khan hon thoi Le Thanh Tong. Thoi Le Thanh Tong len ngoi, du vua xay ra bien loan Le Nghi Dan, nhung đo chi la bien loan cung đinh, đoi song xa hoi khong he bi xao tron, nhan dan đuoc no am, đat nuoc thai binh đa hon 30 nam. Ke đich luc đo la nuoc Cham Pa o mien nam đa suy yeu. Trong khi đo, thoi Trinh Can, noi chien keo dai gan nua the ky voi mot ke đich manh va co thua su khon ngoan, đat can ban Bac Bo van đang bi chia cat. Co mot đac điem ve mat chinh tri thoi Trinh Can khac thoi Le Thanh Tong: đo la thoi cua the che "luong đau", vua co vua vua co chua, nen luon ton tai mau thuan am i trong cung đinh giua nhung nguoi trong dong ho nam "thuc quyen" va nhung nguoi trong dong ho chi co quyen tren "danh nghia". Trinh Can noi rieng va cac chua Trinh noi chung, du co cong lao voi Bac Ha, van bi mang tieng la "quyen than", "hiep vua", "long hanh", nhat la su sach nha Nguyen sau nay đa co nhieu loi che trach.
Trong sach Lich trieu hien chuong loai chi, phan "Nhan vat chi", su gia Phan Huy Chu co nhan đinh ve Trinh Can:

Tac gia Ta Chi Đai Truong trong sach Bai su khac cho Viet Nam đanh gia ve Trinh Can

Tuy nhien Trinh Can cung bi nhin nhan la co qua nhieu nhung hanh vi thien lech, bat cong trong thoi gian cai tri. Khi moi len ngoi, ong do tin nhiem hoan quan Than Đuc Tai ma gay ra vu lum xum trong chuyen nhan tu binh ho Mac. Ve viec đo, sach Cuong muc co loi phe phan ong rat gay gat:


Gia đinh Cha: Hoang To Duong vuong Trinh Tac
Me đich: Tu Hau Chinh phi Trinh Thi Ngoc Lung
Me ruot: Tu Ta Thai phi Vu Thi Ngoc Le
Vo:
Tu Than Hien phi Nguyen Thi Ngoc Phuong, nguoi vo tu thuo con han vi, rat đuoc thuong yeu.
Dieu My Thuc phi Pham Thi Ngoc Quyen, sinh Luong Muc vuong Trinh Vinh.
Dieu Tinh Thuan phi Ngo Thi Ngoc Uyen
Thi noi Cung tan Nguyen Thi, nguoi xa Đang Xa.
Thi noi Cung tan Phan Thi Linh (1657 - 1737). Nguyen quan xa Ngoc Đien, huyen Thach Ha.
Thi noi Cung tan Nguyen Thi Giai, tai gia.
Thi noi Cung tan Nguyen Thi Khanh, em gai ba Giai, tai gia
Thi noi Cung tan Nguyen Thi Du, nguoi lang Lieu Ngan, huyen Sieu Loai, phu Thuan An, tran Kinh Bac. Sau tai gia voi ong huyen Ban.
Con trai:
Thuan To Luong Muc vuong Trinh Vinh, (1654 - 1683). Chau noi cua ong la Hy To Nhan vuong Trinh Cuong
Truong te Thuong tuong cong Trinh Bach (? - 1686)
Thai pho Đe quan cong Trinh Nhuan. Con gai cua ong la Trinh Thi Ngoc Trang, chinh cung cua vua Le Du Tong va me đe cua Le Đe Duy Phuong
Con gai
Quan chua Trinh Thi Ngoc Lai, lay Ban quan cong Trinh Thap
Quan chua Trinh Thi Ngoc Trang, con cua ba Cung tan ho Nguyen, nguoi xa Đang Xa.
Quan chua Trinh Thi Ngoc Khang, lay Trinh Tuong hau Le Thoi Đuong
Quan chua Trinh Thi Ngoc Lan, lay Trung quan cong Le Thoi Lieu


Tham khao = Danh muc nguon =


= Ghi chu =


= Chu thich nguon =


Lien ket ngoai