Cao Ly (tieng Han: 고려; Hanja: 高麗; Romaja: Goryeo; McCune–Reischauer: Koryo), ten đay đu la Vuong quoc Cao Ly, la mot vuong quoc co chu quyen o ban đao Trieu Tien đuoc thanh lap vao nam 918 boi vua Thai To sau khi thong nhat cac vuong quoc thoi Hau Tam Quoc va bi thay the boi nha Trieu Tien vao nam 1392. Ten Cao Ly, bat nguon tu ten Cao Cau Ly, đa đuoc Marco Polo nhac đen voi ten Cauli trong tieng Y truoc khi thanh Corea roi Korea, dung lam ten goi chinh thuc ngay nay cua ban đao nay trong tieng Anh. Cao Ly đa mo rong bien gioi vuong quoc đen tinh Wonsan (Nguyen Son, 원산, 元山) ngay nay ve phia đong bac (936 - 943) va song Ap Luc (Amnok hay Yalu, 압록, 鴨綠) (993) va cuoi cung hau nhu toan bo ban đao Trieu Tien (1374).
Cai tri vuong quoc Cao Ly la nha Cao Ly cua dong ho Vuong (왕, 王, Wang), kinh đo đong o Khai Thanh (개성, 開城, Kaesong). Nguoi sang lap nha Cao Ly la Vuong Kien (Wang Kon, 왕건, 王建), tuc vua Thai To vao nam 918. Vuong trieu nay keo dai 474 nam voi nhieu bien co lich su thang tram nhung đa đe lai nhieu dau an rat đang ke trong long lich su Trieu Tien cung voi su phat trien Phat giao, khoa hoc quan su, nghe thuat. Vua nha Cao Ly cuoi cung đa bi mot vi tuong la Ly Thanh Que phe truat vao nam 1392 đe lap ra nha Trieu Tien. Đay la Chinh phu đau tien thong nhat hoan toan dan toc Trieu Tien ke tu thoi ky Co Trieu Tien tai hon 1000 nam truoc.


Thanh lap Nha Tan La thong nhat Trieu Tien vao nam 668, co cong pho bien Phat giao va phat trien kinh te. Tuy nhien, tu cuoi the ky thu 9, su tranh gianh vuong vi đa gay ra noi chien va su noi day cua nong dan o nhieu noi. Cac đia phuong o xa trung uong tro nen coi thuong menh lenh cua trieu đinh. Truoc tinh the chinh tri nhu vay, Chan Thanh nu vuong đa phai tang cuong cac bien phap tran ap, song đieu nay lai khien gia tang su chong đoi trieu đinh cua cac hao toc co the luc o cac đia phuong. Nam 900, Chan Huyen (Kyon Hwon, 견훤, 甄萱) tuyen bo thanh lap nha Hau Bach Te tai Toan Chau (Chonju, 전주, 全州), tay nam ban đao Trieu Tien. Nam 901, đen luot Cung Due (Kung Ye, 궁예, 弓裔) thanh lap nha Hau Cao Cau Ly tai Khai Thanh. Mot lan nua, ban đao Trieu Tien lai roi vao the ba nuoc phan tranh ma su sach goi la thoi Hau Tam Quoc Trieu Tien.
Vuong Kien von la vo tuong cua nha Hau Cao Cau Ly. Trong cuoc chien giua nha Hau Cao Cau Ly va nha Hau Bach Te, Vuong Kien đa chi huy nhieu tran đanh va gianh đuoc nhieu thang loi, chung to tai nang cua minh nen đuoc quan than nha Hau Cao Cau Ly kinh ne. Tuy nhien, đieu nay lai lam cho vua Hau Cao Cau Ly la Cung Due lo ngai nen tim cach tru khu. Trong khi tu nhan minh la Di Lac Bo Tat, Cung Due lai huy đong suc dan o quy mo lon đe xay đen đai cung đien cho minh. Đieu nay khien cho dan chung bat man, con quan than trong trieu cung hinh thanh phai chong đoi. Vuong Kien đa nhan co hoi nay đa lam binh bien, lat đo Cung Due, lap nen nha Cao Ly nam 918.
Sau khi thanh lap, nha Cao Ly tiep tuc cuoc chien chong nha Hau Bach Te va Tan La. Nam 927, Cao Ly bi bai tran duoi tay Hau Bach Te tai khu vuc Đai Khau (Taegu, 대구, 大邱) ngay nay, rat nhieu tuong linh than can cua Vuong Kien đa tu tran trong cuoc chien nay. Trong suot 3 nam tiep theo, Hau Bach Te đa chiem uu the hon Tan La va Cao Ly nhung sau đo đa bi suy yeu sau tran chien bai voi Cao Ly vao nam 930.
Đen thang 11 nam 935, Kinh Thuan Vuong (Kyongsun wang, 경순왕, 敬順王) nha Tan La quy thuan Vuong Kien va sap nhap lanh tho Tan La vao Cao Ly. Đen nam 936, sau 18 nam chien tranh dai đang, Cao Ly tieu diet Hau Bach Te, thong nhat ban đao Trieu Tien.


He thong chinh tri Mac du Cao Ly la nuoc chu hau cua nha Tong nhung danh xung trong trieu đinh Cao Ly chieu theo he thong hoang trieu nhu nha Tong chu khong phai la vuong trieu. Kinh đo Khai Thanh đuoc goi la "hoang đo" (hwangdo, 황도, 皇都), kinh thanh la "hoang thanh" (hwangsong, 황성, 皇城). Cach xung ho khac nhu "be ha" (pyeha, 폐하, 陛下), "thai tu: (t'aeja, 태자, 太子), "thai hau" (t'aehu, 태후, 太后) va sac lenh cua nha vua đuoc goi la chieu (詔) hoac sac (勅) cang khang đinh gia thiet Cao Ly dung danh xung theo he thong hoang trieu. Tuy nhien, thuong thi nha Cao Ly khong goi vua cua minh la "hoang đe" nhu cac vua Trung Quoc ma chi goi la "đai vuong" (taewang, 대왕, 大王). Chi đoi khi, ho moi goi vua la "hoang đe" (hwangje, 황제, 皇帝) hoac "Hai Đong thien tu" (Haedong ch'onja, 해동천자, 海東天子). Sau khi Mong Co xam lang Cao Ly, cac danh xung nay bi nguoi Mong Co cam su dung.
Đe cung co quyen luc cua trieu đinh trung uong, Quang Tong (Kwangjong, 광종, 光宗), vi vua thu tu, ban hanh mot loat cac bo luat trong đo co luat giai phong no le vao nam 958, luat thiet lap che đo thi tuyen nhan tai lam quan. Quang Tong con tu xung minh la hoang đe, đoc lap voi cac nuoc khac cung thoi.
Vi vua thu nam, vua Canh Tong (Kyongjong, 경종, 景宗) đa tien hanh chinh sach cai cach quyen so huu ruong đat goi la Đien sai khoa (Chonsigwa, 전시과, 田柴科). Con vi vua thu sau, vua Thanh Tong (Songjong, 성종, 成宗) đa tien hanh bo nhiem cac quan lai tai cac đia phuong, nhung noi truoc đay do cac hao truong ke vi nhau nam quyen. Tu nam 993 đen nam 1019, cuoc chien tranh Cao Ly - Khiet Đan đa tan pha vung bien gioi phia bac Cao Ly.
Nhung cai cach nay đa lam tang đang ke quyen luc cua trieu đinh. Đen đoi vua Van Tong (Munjong, 문종, 文宗), trieu đinh trung uong đa thau tom hoan toan quyen luc cua cac hao truong đia phuong. Van Tong va cac vua ve sau đe cao tam quan trong cua chinh quyen dan su hon quan su, do đo co thai đo trong dung cac quan van hon la cac quan vo.


Chien tranh va bat on noi = Cuoc xam lang cua Khiet Đan va Nu Chan =

Tu nam 993 đen nam 1019, Cao Ly va Khiet Đan xung đot lien tuc o vung bien gioi.
Nam 993, khoang 6 van quan Khiet Đan đa tan cong xam luoc khu vuc bien gioi Tay Bac cua Cao Ly. Tuy nhien, sau cuoc thuong thuyet cua su than Cao Ly la Tu Hy (So Hui, 서희, 徐熙), nguoi Khiet Đan chap nhan rut quan va nhuong vung lanh tho phia đong song Ap Luc cho Cao Ly, đoi lai Cao Ly phai đong y tu bo lien minh voi nha Tong. Tuy nhien, Cao Ly khong hoan toan tuan thu hoa uoc, ho van tiep tuc bang giao voi nha Tong, cung co vi the cua minh bang cach xay dung thanh tri tai cac vung lanh tho moi gianh đuoc o bien gioi phia bac.
Trong luc đo, nam 1009, tuong Khang Trieu (Kang Cho, 강조, 康兆) cua Cao Ly đa thuc hien mot cuoc binh bien chong lai vua Muc Tong (Mokchong, 목종, 穆宗), giet chet nha vua va ap đat quan luat len trieu đinh. Nhan luc noi bo Cao Ly đang tranh gianh quyen luc, 40 van quan Khiet Đan lan nua mo cuoc tan cong xam luoc Cao Ly. Khang Trieu đa thong linh quan đoi Cao Ly chan đung quan xam luoc Khiet Đan cho đen khi ong bi nguoi Khiet Đan bat đuoc va xu tu. Vua Hien Tong (Hyonjong, 현종, 顯宗) buoc phai bo kinh thanh tam thoi chay ve La Chau (Naju, 나주 hay 라주, 羅州). Nhan thay khong the thiet lap đuoc cho đung tren lanh tho Cao Ly va lo so bi phan cong, quan Khiet Đan buoc phai rut lui.
Nam 1018, nguoi Khiet Đan lan thu ba xam luoc Cao Ly voi 10 van quan. Tai song Hung Hai Tan (Hunghaejin, 흥해진, 興海津), tuong Khuong Ham Tan (Kang Hamch'an, 강함찬, 姜邯贊) ha lenh xay đap chan dong song, khi quan Khiet Đan vuot song đen giua dong thi ong ra lenh pha đap đe nuoc song nhan chim phan lon quan Khiet Đan. Thiet hai khi qua song kha lon cong them viec tuong Khuong Ham Tan tong tan cong vao luc luong con lai cua quan Khiet Đan dan đen ket qua chi con tro troi vai nghin quan Khiet Đan song sot thao chay ve nuoc sau tham bai tai Quy Chau (Kwiju, 귀주, 龜州) mot nam sau đo.
Trong khi đo, toc nguoi Nu Chan o phia Bac - truoc đay luon than phuc va cong nap cho Cao Ly - nay phat trien thanh mot the luc manh va thong nhat duoi truong cua dong ho Hoan Nhan (Wanan, 完颜). Ho bat đau to chuc nhieu cuoc tan cong vao bien gioi Cao Ly - Nu Chan va cuoi cung, tan cong xam luoc Cao Ly.
Nam 1107, tuong Doan Quan (Yun Kwan, 윤관, 尹瓘) thong linh mot đao quan khoang 17 nghin nguoi moi thanh lap mang ten Biet Vu Ban (Pyolmuban, 별무반, 別武班) tan cong nguoi Nu Chan. Cuoc chien đa keo dai trong nhieu nam va ket qua cuoi cung nguoi Nu Chan bi đanh bai va đau hang Doan Quan. Đe đanh dau chien thang nay, Doan Quan cho xay dung chin phao đai o phia đong bac bien gioi Cao Ly - Nu Chan đuoc goi la Đong Bac Cuu Thanh (Tongbuk Kusong, 동북9성, 東北九城). Tuy nhien, nam 1108, tan vuong cua Cao Ly, vua Due Tong (Yejong, 예종, 睿宗) ra lenh cho Doan Quan rut quan. Vi su ngam ngam ham hai va dem pha cua phe đoi lap trong trieu, ong bi bai chuc. Song song đo, phe đoi lap con đau tranh đoi tra lai chin thanh moi tren đat ma Doan Quan vua đoat đuoc cho nguoi Nu Chan.


= Tranh gianh quyen luc =
Tu đoi vua Van Tong đen đoi vua thu 17, vua Nhan Tong, đeu tan cung hau, phi tu dong ho Ly o Nhan Chau (Inju Yissi, 인주 이씨, 仁州李氏). Vi vay, cuoi cung dong ho Ly đa thau tom quyen hanh trong tay, lan at ca nha vua. Hau qua cua viec nay la cuoc binh bien cua Ly Tu Khiem (Yi Chagyom, 이자겸, 李資謙) vao nam 1126. Tuy cuoc binh bien that bai nhung quyen hanh cua nha vua cung tro nen suy yeu sau đo. Trieu đinh Cao Ly ngay cang sa vao cac cuoc tranh chap, be đang giua cac quan lai, quy toc.
Nam 1135, nha su Dieu Thanh (Myo Ch'ong, 묘청, 妙淸) thuyet phuc nha vua doi kinh đo ve Tay Kinh (Sogyong, 서경, 西京 - tuc Binh Nhuong ngay nay). Đe xuat nay đa phan hoa trieu đinh Cao Ly thanh hai phe đoi nghich nhau: phe ung ho doi đo ve Tay Kinh va banh truong the luc sang Man Chau do Dieu Thanh cam đau; phe phan đoi do Kim Phu Thuc (Kim Pusik, 김부식, 金富軾) (tac gia cua Tam quoc su ky) cam đau, muon giu nguyen nhu hien tai. Dieu Thanh đa that bai trong viec thuyet phuc nha vua doi đo nen bo len Tay Kinh va noi loan chong lai trieu đinh trung uong, thanh lap nuoc Đai Phuong (Taebang, 대방, 大方). Vuong quoc nay ton tai khong lau va nguoi lanh đao no - Dieu Thanh - cung bi giet sau đo.
Nam 1170, mot nhom vo quan đuoc lanh đao boi Trinh Trong Phu (Chong Chungbu, 정중부, 鄭仲夫), Ly Nghia Phuong (Yi Uibang, 이의방, 李義方) va Ly Cao (Yi Ko, 이고, 李高) thuc hien mot cuoc binh bien, phe vua Nghi Tong (Uijong, 의종, 毅宗) va đua vua Minh Tong (Myongjong, 명종, 明宗) len ngoi. Quyen luc that su nam trong tay cac vo quan - nhung ke ke tiep nhau thong linh luc luong cam quan Đo Phong (Tobang, 도방, 都房) nham khong che nha vua, bat đau thoi ky cac vo quan thao tung chinh quyen. Nam 1179, vien tuong tre Khanh Đai Thang (Kyong Taesung, 경대승, 慶大升) nam quyen va ong bat đau nhung no luc khoi phuc lai toan quyen cho nha vua cung nhu thanh loc nan tham nhung trong trieu.
Tuy nhien, khong bao lau sau ong qua đoi vao nam 1183 va nguoi thay ong la tuong Ly Nghia Man (Yi Ui-min, 이의민, 李義旼). Vao nam 1197, mot so vo quan co tu tuong bao thu do tuong Thoi Trung Hien (Ch'oe Ch'unghon,최충헌, 崔忠獻) cam đau đa am sat Ly Nghia Man cung ba nguoi con cua ong, gianh quyen luc ve tay Thoi Trung Hien. Lien tuc trong suot 61 nam, gia toc ho Thoi hoan toan lung đoan chinh truong Cao Ly, bien cac vua Cao Ly tro thanh nhung ong vua bu nhin. "Trieu đai" cua ho Thoi bat đau tu Thoi Trung Hien; sau đo la con trai cua ong, Thoi Vu (Ch'oe U, 최우, 崔瑀); chau trai Thoi Hang (Ch'oe Hang, 최항, 崔沆) va chat Thoi Nghi (Ch'oe Ui, 최의, 崔竩). Đe thau tom quyen luc, Thoi Trung Hien phe bo vua Minh Tong va lap vua Than Tong (Sinjong, 신종, 神宗). Tuy nhien, sau khi vua Than Tong qua đoi, Thoi lai tiep tuc phe lap hai vi vua nua (vua Hy Tong - Huijong, 희종, 熙宗 va vua Khang Tong - Kangjong, 강종, 康宗) cho đen khi ong lap đuoc Cao Tong (Kojong, 고종, 高宗) la mot ong vua de bao.


= Khang chien chong Mong Co =

Nam 1231, Đai Han Oa Khoat Đai cua Mong Co xua quan xam luoc Cao Ly, đay la mot phan trong ke hoach binh đinh khu vuc Đong Bac Trung Quoc. Trieu đinh Cao Ly buoc phai chay ra đao Giang Hoa nam trong vinh Kinh Ky (Kyonggi, 경기, 京畿) vao nam 1232. Thua tuong Thoi Vu, thong linh quan đoi Cao Ly, đa kien cuong to chuc khang chien chong quan xam luoc. Trieu đinh Cao Ly đa khang chien trong gan 30 nam nhung cuoi cung phai xin nghi hoa vao nam 1259.
Trong khi đo, tu nam 1231 đen 1259 nguoi Mong Co nhieu lan mo chien dich tan cong va tan pha nhieu khu vuc thuoc cac đao Khanh Thuong (Kyongsang, 경상, 慶尙) va Toan La (Cholla, 전라, 全羅). Co 6 đot đot tan cong chinh dien ra vao cac nam 1231, 1232, 1235, 1238, 1247, 1253; tu nam 1253 đen 1258 quan Mong Co duoi su chi huy cua Jalairtai (Xa La Thai - 车罗大 hoac Trac Khac Nhi Đai - 札克儿带) đa mo bon đot tan cong lien tiep co tinh chat huy diet nham vao Cao Ly trong chien dich quan su gianh chien thang chung cuoc cho nguoi Mong Co đoi voi Cao Ly. Chien dich nay đa gay ra su tan pha, đau thuong va chet choc kinh hoang cho thuong dan tren khap ban đao Trieu Tien, đe roi cuoi cung trieu đinh Cao Ly phai chap nhan đau hang vao nam 1259.
Nhan dan Cao Ly đa khang cu rat dung cam va kien cuong, ban than trieu đinh Cao Ly đong o Giang Hoa cung no luc cung co thanh luy. Tren chien truong, quan Cao Ly cung đa gianh đuoc nhieu chien thang nhung ho khong đu suc chong đo nhieu cuoc xam lang o at cua ke thu qua manh. Nam 1236, vua Cao Tong ban lenh bien soan lai bo Bat van đai tang kinh - von đa bi pha huy khi quan Mong Co xam luoc vao nam 1232. Bo kinh Phat nay phai mat 15 nam moi hoan thanh ban khac tren 81 nghin tam go va van con đuoc bao ton đen ngay nay. Thang 3 nam 1258, Te Tuong Thoi Nghi bi Kim Tuan (Kim Chun, 김준, 金俊) am sat. Che đo đoc tai quan su cua dong ho Thoi cham dut va nhom quan van chu hoa voi Mong Co nam lay quyen luc. Ket qua, nhom quan van cu su gia đen cau hoa voi quan Mong Co va mot hoa uoc đuoc ky ket giua đe quoc Mong Co va Cao Ly thua nhan su thong tri cua nguoi Mong Co đoi voi Cao Ly. Tuy nhien, mot so quan vo khong chiu đau hang, ho khoi binh chong lai trieu đinh va lap can cu khang chien tren cac hon đao ven bien phia Nam cua ban đao Trieu Tien, su kien nay đuoc goi la Cuoc khoi nghia Tam Biet Sao (1270-1273) (Sambyolch'o, 삼별초, 三別抄).
Hoa uoc voi Mong Co van cho phep Cao Ly giu chu quyen va van hoa truyen thong cua minh - ngu y Cao Ly khong phai chiu mot su đo ho truc tiep cua nguoi Mong Co. Tuy nhien, sau cuoc xam lang, Mong Co đa sap nhap cac tinh phia Bac Cao Ly vao lanh tho đe quoc va lap thanh hai huyen. Ky xong hoa uoc voi Cao Ly, nguoi Mong Co - sau nay la nha Nguyen o Trung Quoc - du đinh lien minh quan su voi Cao Ly đe chinh phuc Nhat Ban, dung Cao Ly lam ban đap va lam nguon ho tro tai luc cho cuoc chien. Nam 1274 va 1281, quan Nguyen vuot bien xam lang Nhat Ban nhung tat ca đeu that bai do nhung tran bao bien than phong Kamikaze-神風 du doi cung nhu suc khang cu manh liet cua quan Nhat, đa gay nhieu thiet hai nang ne cho quan Nguyen.
Bat đau tu trieu vua Nguyen Tong (1260-1274) (Wonjong, 원종, 元宗), Cao Ly tro thanh mot thuoc quoc cua nha Nguyen. Duoi trieu Nguyen The To Hot Tat Liet (1260-1294), Cao Ly đa sai su cong nap cho nha Nguyen tong cong 36 lan. Nha Cao Ly phai chiu su khong che cua nha Nguyen trong gan mot the ky, mai đen khi Cung Man Vuong (Kongmin wang, 공민왕, 恭愍王) len nam quyen vao nam 1350 va bat đau bai tru nhung anh huong cua nha Nguyen. Ke tu thap nien 1350, Cao Ly đa gianh lai đuoc đoc lap cho minh.


= No luc cai cach cuoi cung =

Luc Cung Man Vuong len ngoi, Cao Ly van con chiu ach thong tri cua Nha Nguyen. Chinh vi vay cung giong nhu cac vua khac cua Cao Ly trong thoi ky nay, truoc khi len ngoi Cung Man Vuong phai song o Trung Quoc tu nam 1341 đen 1351 nhu mot con tin va sau khi len ngoi ong khong đuoc phep đat mieu hieu. Ong cung buoc phai ket hon voi mot cong chua Mong Co, tuc Vuong hau Lo Quoc sau nay (Noguk Taejang Kongju, 노국대장공주, 魯國大長公主, Lo Quoc Đai Truong Cong chua). Tuy nhien vao khoang giua the ky 14, nha Nguyen bat đau đi vao con đuong suy vong va bi nha Minh đanh đuoi khoi Trung Nguyen vao nam 1368. Cung Man Vuong đa nhan co hoi đe cai to lai trieu đinh va thanh tru moi anh huong cua nha Nguyen len Cao Ly.
Hanh đong đau tien ong la cho bai chuc tat ca nhung quan than van vo trong trieu co tu tuong than nha Nguyen. Sau đo Cung Man Vuong huong đen cac vung lanh tho cua Cao Ly o phia Bac, noi ma quan Nguyen đa chiem đong va bien thanh hai phu cua đe quoc Nguyen: Song Thanh (Ssangsong Ch'onggwanbu, 쌍성총관부, 雙城摠管府, Song Thanh Tong quan phu) va Đong Ninh (Tongnyongbu, 동녕부, 東寧府, Đong Ninh phu) - tuong ung voi vi tri cua hai tinh Bac Hamgyong va Bac Pyongan ngay nay. Quan Cao Ly nhanh chong tai chiem hai phu nay nho vao su quy hang cua Ly Tu Xuan (Yi Cha-ch'un, 이자춘, 李子春) - mot vien tieu tuong nguoi Cao Ly phuc vu trong hang ngu quan Nguyen tai Song Thanh - va con trai ong ta Ly Thanh Que (Yi Songgye, 이성계, 李成桂). Tiep theo đo, tuong Ly Tu Xuan cung voi tuong Tri Long Thu (Chi Yongsu, 지용수, 篪龍樹) chi huy mot đot tan cong vao Lieu Duong. Nam 1365, Vuong hau Lo Quoc qua đoi trong khi sinh no khien Cung Man Vuong suy sup, ong khong mang gi đen chinh su va giao pho hoan toan viec nuoc cho nha su Tan Đon (Sin Ton, 신돈, 辛旽). Tuy nhien chi sau sau nam, Tan Đon bi mat chuc. Cuoi cung vao nam 1374, Cung Man Vuong bi mot nguoi tinh nam cua minh giet chet. Cai chet cua Cung Man Vuong đa lam tieu tan moi mo uoc cua ong va đay Cao Ly vao con đuong sup đo.


Đoi ngoai Nam 962, Cao Ly bat đau thiet lap quan he voi trieu đai nha Tong. Tren thuc te nha Tong hoan toan khong co quyen thong tri đoi voi Cao Ly, va Cao Ly gui trieu cong chu yeu la vi loi ich thuong mai . Sau đo, Cao Ly cung thiet lap quan he trieu cong tren danh nghia voi Lieu va Kim. Nha Han hoc Hans Bielenstein mo ta ban chat cua moi quan he trieu cong tren danh nghia giua Cao Ly voi cac trieu đai o Trung Quoc :


Diet vong Đen cuoi the ky 14, sau khi nha Nguyen bi nha Minh đanh đuoi khoi Trung Quoc, trieu đinh Cao Ly, duoi trieu U Vuong (U-wang, 우왕, 禑王) (con trai cua Cung Man Vuong voi mot nu no), chia lam hai phe voi hai đuong loi đoi ngoai trai nguoc nhau: phe theo nha Minh do tuong Ly Thanh Que đung đau va phe theo nha Nguyen do Te tuong Thoi Vinh (Ch'oe Yong, 최영, 崔榮) đung đau. Khi mot su than cua nha Minh đen Cao Ly nam 1388 (nam U Vuong thu 14) đe đoi lai mot phan quan trong cua lanh tho phia bac Cao Ly, Thoi Vinh lien chop lay co hoi nay ha lenh tan cong cuop lay ban đao Lieu Đong (lau nay Cao Ly luon tu nhan minh co quyen thua ke truc tiep cua vuong quoc Cao Cau Ly xua; vi vay ho xem phan đat cua Cao Cau Ly cu tai Man Chau cung la đat cua Cao Ly).
Ly Thanh Que đuoc chon la nguoi chi huy chien dich nay; nhung sau đo Ly noi loan, khong phuc tung menh lenh. Ong dan quan ve kinh đo Khai Thanh va thuc hien mot cuoc đao chinh, lat đo U Vuong va nguoi ke vi cua ong ta la Xuong Vuong (Ch'ang wang, 창왕, 昌王) (1388) va dung vu luc đua mot nhan vat thuoc hoang toc ten la Vuong Dao (Wang Yo, 왕요, 王搖) len ngoi lay hieu la Cung Nhuong Vuong (Kongyang wang, 공양왕, 恭讓王). Sau đo ca U Vuong va Duong Vuong đeu bi giet chet sau mot no luc khong thanh nham gianh lai quyen luc đa mat. Cuoi cung, nam 1392, Ly Thanh Que lat đo Cung Nhuong Vuong, đay ong ta đen Nguyen Chau (Wonju, 원주, 原州) va tiem lay ngoi vua, thanh lap nha Trieu Tien. Nha Cao Ly chinh thuc cao chung sau gan 5 the ky cam quyen.


Giao thuong thoi Cao Ly Tinh hinh giao thuong nhin chung phat đat va nhon nhip duoi thoi vuong trieu Cao Ly. Cang thong thuong chinh cua Cao Ly vao thoi ky đau la Bich Lan Đo (Pyongnando, 벽란도, 碧瀾渡) mot cang song nam tren mot hon đao cua song Le Thanh (Ryesong, 례성, 禮成), gan kinh đo Khai Thanh cua Cao Ly:


Van hoa = Bat van Đai tang kinh =

Bat van đai tang kinh (P'alman Taejanggyong, 팔만대장경, 八萬大藏經) hay Cao Ly đai tang kinh (Koryo Taejanggyong, 고려 대장경, 高麗大藏經) la bo kinh Tam tang voi khoang 80.000 bai kinh Phat. Bo kinh nay đuoc bao ton tai chua Hai An (Haeinsa, 해인사, 海印寺), tinh Khanh Thuong Nam (Kyongsangnam-to, 경상남도, 慶尙南道) - Han Quoc. Đuoc bien soan nam 1251 boi vua Cao Tong trong mot no luc dung đao Phat đe đau tranh thoat khoi su xam lang cua nguoi Mong Co. Bo kinh đuoc giu sach se bang cach phoi kho ngoai troi hang nam.


= Nghe thuat =


 Men ngoc bich Cao Ly  Đo gom Cao Ly đuoc mot so nguoi cho rang la loai gom cau ky va ti mi nhat trong lich su Trieu Tien. Hoa van hinh chu trien, cac kieu trang tri hinh la cay, nhung dai bong hoa cuon tron, nhung bang dai hinh o van, con trung va ca đuoc cach đieu va cac mau khac cham bat đau xuat hien tai thoi ky nay. Men thuong co mau ngoc bich voi nhieu tong khac nhau, voi men co mau nau đen mau gan nhu đen đuoc su dung cho đo gom bang đat set co pha đa va vat dung đe chua. Nuoc men ngoc bich co the đuoc trang mot lop gan nhu trong suot đe lo ra nen đen va trang o ben duoi.
Trong khi cac dang thuong thay la binh vai rong, chen va to can, hop đung đo trang điem cao cap trang tri bang men ngoc bich va tach tra trang men nho, đo gom danh cho đao Phat co cac loai binh hinh qua dua, chen tra hinh hoa cuc voi mau cau truc đep mat đung tren đai sen va hoa sen. Bat an xin co đuong vien cong ben trong cung cho thay su tuong đong voi đo dung kim loai Trieu Tien. Tach uong ruou thuong co chan cao gan tren đe hinh đia.


 Ky thuat lam gom  Gom co loi ran chac bang thach gom la mot trong nhung thanh phan then chot; tuy vay khong nen nham lan voi đo su. Phan loi it set, giau thach anh va kali, gan nhu đong nhat voi thanh phan cua gom viet (Yueh - 越) Trung Quoc, do đo, nhieu hoc gia cho rang đay la xuat xu cua loai men ngoc bich Trieu Tien. Men la loai men tro voi thuoc mau sat, đuoc đot yem khi trong mot lo nung 'rong' kieu Trung Quoc cai tien. Mau lam đac thu cua men Trieu Tien đuoc hinh thanh tu thanh phan sat trong nuoc men voi mot luong rat nho tap chat Titan, đa đieu chinh mau sac nga sang xanh la cay, nhu co the thay trong đo gom viet cua Trung Quoc. Tuy nhien, nhung nguoi tho gom Cao Ly đa đua đo gom Cao Ly đi theo mot huong khac so voi cac bac tien boi Trung Quoc; thay vi chi dua vao duy nhat cac mau đuoc khac vao lop men trong, cuoi cung ho phat trien ky thuat thuong cam (sanggam, 上甘) dat mau đen (ma-nhe-tit) va trang (thach anh) đe tao nen su tuong phan đam net voi nuoc men. Nhieu hoc gia cho rang ky thuat nay đuoc phat trien nhu la mot bo phan cua ky thuat khac dat truyen thong trong gia cong kim loai va tranh son mai cua Trieu Tien, va cung tu su khong thoa man voi hieu ung can quan khi khac dat duoi mot lop men ngoc bich day.


= Khoa hoc ky thuat =

Vao nam 1234 may in bang co cau kim loai chuyen đong đau tien tren the gioi đuoc phat minh boi Thoi Duan Nghi (Ch'oe Yun-ui, 최윤의, 崔允儀) vao thoi Cao Ly. Quyen sach "Tuong đinh co kim le van" (Sangjong Kogum Yemun, 상정고금예문, 詳定古今禮文) - sach huong dan ve le nghi xua va nay - đuoc in bang khuon kim loai di đong vao nam 1234. Nen ky thuat Trieu Tien tien mot buoc dai o trieu đai Cao Ly va co quan he mat thiet voi nha Tong. O trieu đai nay, ky thuat lam giay va gom su, nay đa mai mot, bat đau đuoc ap dung đe san xuat quy mo.
Vao thoi thoai trieu, Cao Ly đa gan hoan chinh loai sung than cong lap tren thuyen. Vao nam 1356 nhung thi nghiem so bo đa đuoc tien hanh voi vu khi dung thuoc sung ban ra đan go hay kim loai. Vao nam 1373 thi nghiem voi ten lua va ong phong lua co the la dang so khai cua hoa xa đa đuoc phat trien va lap đat tren cac thuyen chien cua Trieu Tien. Chu truong lap đat sung than cong va nhung vu khi dung thuoc sung khac đa tiep noi tot vao thoi nha Trieu Tien va vao khoang nam 1410, hon 160 thuyen chien cua Trieu Tien đa đuoc lap sung than cong. Thoi Mau Tuyen (Ch'oe Muson, 최무선, 崔茂宣), mot nha phat minh Trieu Tien thoi trung co, nha khoa hoc va tuong linh quan đoi lan đau tien đa gioi thieu nhieu ung dung rong rai cua thuoc sung cho Trieu Tien va che tao nhieu loai vu khi dung thuoc sung.


= Nho giao =

Vua Quang Tong (Kwangjong, 광종, 光宗), nguoi đa cho thanh lap khoa cu (kwago, 과거, 科擧) - mot trung tam khao thi quoc gia - va vua Thanh Tong (Songjong, 성종, 成宗) la nhung vi vua chu chot đa chinh thuc hoa Nho giao. Vua Thanh Tong cho thanh lap Quoc tu giam (Kukchagam, 국자감, 國子監), la mot co quan giao duc cao nhat cua nha Cao Ly. Viec truyen ba Nho giao đuoc tao đieu kien de dang hon sau khi Thanh quan quan (Songgyun'gwan, 성균관, 成均館) hay Thai hoc (T'aehak, 태학, 太學) đuoc thanh lap vao nam 1398 - đay la mot hoc vien voi chuong trinh giang day ve Nho giao - va mot thai mieu trong lau đai, noi nha vua tho phung to tien.


= Phat giao =

Thoat đau, phai Thien tong (Son, 선, 善) moi bi cac phai kinh đien hien huu xem la tong phai cap tien va nguy hiem moi noi len. Do đo, nhung nguoi khai sang cac tu vien "cuu son - 九山" gap phai su chong đoi quyet liet, bi tran ap boi uy the tu lau trong trieu đinh cua phai Giao (Kyo, 교, 教). Su tranh chap xay ra sau đo tiep dien gan suot thoi nha Cao Ly, nhung dan dan ly luan cua Thien tong ve su so huu cua chan truyen giac ngo đa gianh đuoc quyen hanh cao hon. Đia vi co đuoc vao giai đoan sau cua Thien tong noi chung la nho vai tro to lon tu nhung no luc cua nha su Tri Not (Chinul, 지눌, 知訥), đa khong xem cac phuong phap thien đinh cua Thien tong co vi tri cao hon ma con tuyen bo tu tuong Thien tong va Giao co su tuong đong va su thong nhat ve mat ban chat. Mac du ca hai truong phai đeu đe lai dau an trong lich su, nhung đen cuoi trieu đai, phai Thien tong tro nen lan at trong nhung anh huong cua no đen trieu đinh va xa hoi cung nhu trong nhung tac pham Phat hoc cua nhieu hoc gia uyen tham. Trong suot trieu đai Cao Ly, Thien tong tro thanh "quoc giao", nhan đuoc su ung ho va nhieu đac quyen rong rai thong qua moi quan he voi gia quyen vuong toc va cac thanh vien quyen luc trong trieu đinh.
Mac du cac tong phai kinh đien đa suy yeu trong hoat đong va tam anh huong cua minh vao thoi điem nay do su lon manh cua phai Thien tong, tong phai Hoa Nghiem (Hwaom, 화엄, 華嚴) van tiep tuc la nguon kien thuc sinh đong cua vuong quoc Cao Ly, tong phai nay đa phan ke tuc tu cac tong phai Nghia Suong (Uisang, 의상, 義湘) va Nguyen Hieu (Wonhyo, 원효, 元曉). Đac biet, tac pham cua Quan Nhu (Kyunyo, 균여, 均如; 923-973) đa mo đuong cho su hoa giai giua hai phai Hoa Nghiem va Thien tong voi quan điem hoa nha cua phai Hoa Nghiem ve sau nay. Nhung tac pham cua Quan Nhu la mot nguon tai lieu quan trong cho nen hoc thuat hien đai nhan dien ban chat đac thu cua phai Hoa Nghiem Trieu Tien.
Mot nhan vat quan trong khac ung ho su thong nhat Thien/Giao tong la Nghia Thien (Uich'on, 의천, 義天). Nhu hau het cac nha su khac thoi so Cao Ly, ong bat đau nghien cuu Phat hoc theo tong phai Hoa Nghiem. Sau đo, ong sang Trung Hoa, va ngay khi tro ve, ong đa nhanh chong truyen giang Thien đai tong (Ch'ont'ae, 천태종, 天台宗), von tro nen de nhan ra la mot phai Thien tong khac. Do đo, giai đoan nay đuoc mo ta la thoi "ngu giao, luong tong" (ogyo yangjong, 5교2육, 五教兩宗). Tuy nhien, ban than Nghia Thien bi rat nhieu mon đo Thien tong xa lanh va ong đa qua đoi khi con tuong đoi tre ma khong chung kien đuoc su hop nhat Thien - Giao.
Nhan vat quan trong nhat cua phai Thien tong duoi thoi Cao Ly la Tri Not (1158-1210). Vao thoi đai cua ong, gioi tang gia đang khung hoang ve giao ly ben trong va ngoai đao. Phat giao dan chiu anh huong cua nhung khuynh huong the tuc va su lien quan đen the tuc, nhu boi toan, cau kinh va hanh le cau thanh đat trong nhung co gang the tuc. Su xuong doc nay co nguyen nhan tu su gia tang ngay cang nhanh cua so luong cac tang ni voi đong co theo đao đang nghi ngo. Do đo, chu đe trung gioi, phuc hoi niem tin va cai to chat luong Phat giao la nhung chu đe tranh cai đang chu y cua gioi lanh đao Phat giao thoi bay gio.

Tri Not đeo đuoi viec hinh thanh mot trao luu moi ben trong Thien tong Trieu Tien ma ong goi la hoi tam muoi đia (samadhi - 三昧地) va bat nha (prajna - 般若) voi muc tieu tao dung mot giao phai moi voi cac bac tu hanh kho luyen, tinh tam o sau trong nui. Cuoi cung, ong cung hoan thanh tam nguyen voi su sang lap chua Tung Quang (Songgwangsa, 송광사, 松廣寺) tren đinh nui Tao Khe (Chogye, 조계, 曹溪). Cac cong trinh cua Tri Not đa khang đinh đac điem rieng biet cua tong phai minh thong qua su phan tich va cong thuc hoa mot cach hoan hao phuong phap luan nghien cuu va thuc hanh Thien. Mot cuoc tranh cai lon đa gay xao đong mot thoi gian dai trong phai Thien tong Trung Hoa nhan đuoc su quan tam sau sac tu Tri Not, la moi quan he giua phuong phap "tiem" (tu tu) va "đon" (ngay lap tuc) trong hanh va ngo. Rut tia tu su luan ban cua nguoi Trung Hoa ve chu đe nay, quan trong nhat la cua Tong Mat (Zongmi, 宗密; 780-841) va Đai Tue (Dahui, 大慧; 1089-1163), Tri Not đa sang tao ra phuong phap tu chung "đot ngo tu tiem hanh" (giac ngo nhanh tu thuc hanh cham), ong đa phac thao mot so bai giang tuong đoi suc tich va de hieu ve phuong phap nay. Tri Not cung đa hop nhat phuong phap quan thoai (kwanhwa, 관훈, 觀話) vao hanh phap cua Đai Tue. Dang tham thien nay la phuong phap chinh đuoc day trong Thien tong Trieu Tien ngay nay. Quan điem trung dung cua Tri Not trong mau thuan giua Thien - Giao đa co anh huong sau sac va lau dai đen Phat giao Trieu Tien.
Trao luu chung cua Phat giao vao nua sau cua trieu đai Cao Ly đa đi xuong vi tham nhung va su gia tang cua tu tuong chinh tri va triet hoc bai Phat giao manh me. Tuy nhien, du đa sa sut nhung thoi ky nay cung xuat hien mot vai trong so nhung cao tang kiet xuat nhat cua Thien tong Trieu Tien. Ba vi su noi tieng nhat cua thoi ky nay, nhung nguoi đa ghi lai ten tuoi cua minh mot cach xuat sac trong viec ve nen đuong tuong lai cua Thien tong Trieu Tien, vua la đong đao vua la than huu: Canh Nhan Bach Van (Kyonghan Baeg'un, 경한백운, 景閑白雲; 1298-1374), Thai Co Pho Ngu (T'aego Pou, 태고보우, 太古普愚; 1301-1382) va Lan Ong Tue Can (Naong Hyegun, 나옹혜근, 懶翁慧勤; 1320-1376). Ca ba ong đeu đen nha Nguyen Trung Quoc đe hoc phep giang Lam te (臨濟; Imje trong tieng Trieu Tien) quan thoai von đa đuoc Tri Not truyen ba. Sau khi tro ve, ca ba nguoi đa xay dung nhung phuong phap sau sac co đoi chieu cua phai Lam te cho phep giang cua ho. Moi nguoi đuoc cho la thu nap hang tram mon đo, cho thay phuong phap nay đua vao Thien tong Trieu Tien đa mang lai mot hieu qua rat đang ke. Bat chap su anh huong cua Lam te, mot phuong phap co ban bi cho la chong giao ve ban chat, Canh Nhan va Lan Ong, duoi anh huong cua Tri Not va trao luu thong Phat giao (t'ong pulgyo, 통불교, 通佛敎) truyen thong, cho thay mot su quan tam hon binh thuong vao nghien cuu kinh ke, cung nhu su hieu biet sau sac ve Nho giao va Lao giao do su anh huong ngay cang tang cua triet hoc Trung Hoa nhu la nen tang cua he thong giao duc chinh quy. Tu giai đoan nay, xuat hien mot xu huong đang ghi nho danh cho gioi tang ni Phat giao Trieu Tien đo la "tam phap luan".
Mot su kien lich su trong đai o thoi Cao Ly la su xuat ban ban khac go đau tien cua bo kinh Tam tang đuoc goi la Bat van đai tang kinh. Hai ban đa đuoc khac, ban đau tien bat đau tu nam 1210 đen nam 1231 thi hoan thanh va ban thu hai tu nam 1214 đen nam 1259 thi hoan thanh. Ban đau tien bi huy hoai do hoa hoan trong mot cuoc tan cong cua quan Mong Co vao nam 1232, con ban thu hai van con ton tai đen ngay nay va đuoc luu giu tai chua Hai an, tinh Khanh Thuong Nam (Kyongsangnam). Ban kinh Tam tang nay co chat luong cao va đuoc xem nhu la phien ban chuan cua kinh Tam tang tai Đong A trong gan 700 nam.


Xem them Vua Cao Ly
Chien tranh Cao Ly - Khiet Đan
Mong Co xam lang Trieu Tien
Bat van đai tang kinh
Ly Long Tuong


Chu thich Tham khao Tu đien Phat hoc truc tuyen Luu tru ngay 5 thang 3 nam 2010 tai Wayback Machine
Buddhism Guide
Tu đien Han Viet Thieu Chuu chu thich