Nha Tuy (tieng Trung: 隋朝; Han-Viet: Tuy trieu; binh am: Sui chao, 581-619) la mot trieu đai trong lich su Trung Quoc, ke thua Nam-Bac trieu, theo sau no la trieu Đuong. Nam 581, Tuy Van Đe Duong Kien thu thien tu Bac Chu Tinh Đe ma kien lap trieu Tuy; đen nam 619 thi Hoang Thai Chu Duong Đong nhuong ngoi cho Vuong The Sung, trieu Tuy diet vong, van nuoc keo dai 38 nam. Tu khi Tuy Van Đe len ngoi, trieu đinh can cu theo kinh nghiem thoi Nam-Bac trieu ma tien hanh cai cach che đo chinh tri, cho xay dung Đai Van Ha keo theo su xuat hien cua rat nhieu thanh thi doc theo kenh, thay the phe lap rat nhieu thu cu moi. Tren cac linh vuc chinh tri, kinh te, van hoa va ngoai giao, trieu Tuy co anh huong sau rong đen trieu Đuong, trieu Tong, va cac trieu đai sau nay cua Trung Quoc.
Duong Kien thuoc the gia Quan Lung Ho-Han cua Bac Chu, dan dan kiem soat trieu đinh Bac Chu sau khi Bac Chu Tuyen Đe Vu Van Uan ke vi. Sau khi Bac Chu Tinh Đe Vu Van Xien tuc vi khi con nho tuoi, Duong Kien khong che trieu chinh voi than phan ngoai thich. Nam 581, Bac Chu Tinh Đe thien nhuong cho Duong Kien, Bac Chu mat, Duong Kien đat quoc hieu la "Tuy". Nam 587, Tuy Van Đe phe tru Hau Luong, đen nam 589 thi phat đong chien tranh diet Nam trieu Tran, bat đuoc Tran Hau Chu Tran Thuc Bao. Đen luc nay, trieu Tuy thong nhat thien ha, cuc dien phan liet tu thoi Nguy-Tan-Nam-Bac trieu cham dut.
Trieu Tuy tong ket nguyen nhan hung vong cua cac trieu truoc, tap trung vao viec duy tri quan he voi nong dan, đieu hoa quan he trong tap đoan thong tri, khien mau thuan xa hoi co xu huong hoa hoan, kinh te va van hoa phat trien nhanh chong, xuat hien canh tuong phon hoa, khai sang ra Khai Hoang chi tri. Tuy nhien, vao nhung nam cuoi, Tuy Van Đe tro nen co chap, đai sat cong than, khien Tuy suy thoai. Thang 8 nam nam 604, Tuy Van Đe qua đoi, Thai tu Duong Quang ke vi, tuc Tuy Dang Đe. Đe cung co su phat trien cua trieu Tuy, Tuy Dang Đe cho xay dung nhieu cong trinh quy mo lon, tien hanh cac cuoc chinh phuc, Tuy phat trien đen cuc thinh vao đau thoi Dang Đe. Tuy nhien, do qua khoa truong, Tuy Dang Đe khien cho quoc luc hao phi, nhat la ba lan tan cong Cao Cau Ly. Cuoi cung, Tuy chim trong cac cuoc khoi nghia nong dan, Tuy Dang Đe doi đong đo Lac Duong đen Giang Đo (tuc Duong Chau ngay nay). Thang 4 nam 618, Vu Van Hoa Cap cung nhung tuong linh khac phat đong binh bien, sat hai Tuy Dang Đe. Đen thang 6, tai Truong An, Tuy Cung Đe nhuong ngoi cho Ly Uyen, trieu Đuong đuoc kien lap; tai Lac Duong, thang 5 nam 618, Vuong The Sung phe Duong Đong, Tuy mat. Tu thoi Tuy mat, dien ra cuc dien quan hung cat cu, cuoi cung thong nhat duoi truong trieu Đuong.
Ve mat che đo chinh tri, tam tinh luc bo che do trieu Tuy lap ra co anh huong sau rong đen hau the, giup cung co che đo trung uong tap quyen; che đinh ra che đo khoa cu hoan chinh, dung đe tuyen chon đe bat nhan tai uu tu, lam suy yeu quyen han cua si quan the toc lung đoan. Ngoai ra, trieu đinh Tuy con lap ra che đo nghi su chinh su, che đo giam sat, che đo khao tich, đeu giup cung co co che chinh phu, co anh huong sau rong đen che đo chinh tri trieu Đuong va hau the. Ve quan su, trieu Tuy tiep tuc tien hanh va cai cach che đo phu binh. Ve kinh te, mot mat thuc hien quan đien che va to dung đieu che, mat khac lai chon cach dung cac bien phap "đai sach mac duyet" va "thau tich đinh dang" đe đieu tra chinh xac hon ve so ho, nham gia tang thu nhap tai chinh.
Đe cung co su phat trien cua trieu đai, Tuy Van Đe va Tuy Dang Đe cho xay dung Đai Van Ha va tri đao (tuc quoc lo), xay nen Đai Hung thanh va đong đo, đong thoi xay đap Truong Thanh đe bao ho ngoai toc quy phu. Cac chinh sach nay giup tang cuong kha nang kiem soat cua trieu đinh Tuy o Quan Trung đoi voi khu vuc phuong Bac, Quan Đong va Giang Nam; khien kinh te, van hoa va nhan dan cac đia phuong cua Tuy co the giao luu thuan loi, con hinh thanh trong tran kinh te Giang Đo. Ve mat ngoai giao, trieu Tuy thinh the khien cac quoc gia xung quanh nhu Cao Xuong, Oa Quoc, Cao Cau Ly, Tan La, Bach Te, hay noi thuoc Đong Đot Quyet  đeu chiu anh huong tu van hoa va phep tac cua trieu Tuy, "khien Tuy su" cua Nhat Ban đuoc biet đen nhieu nhat tren linh vuc giao luu ngoai giao.


Lich su = Quat khoi va thong nhat =
Nam 577, Bac Chu diet Bac Te, thong nhat Hoa Bac, quoc luc sau đo tro nen hung thinh, song Bac Chu Tuyen Đe xa xi pho truong, đam chim song tuu sac, chinh tri hu bai, con đong thoi co nam vi hoang hau. Ngoai thich Duong Kien thua co khien trong than Bac Chu ra ngoai kinh thanh, dan dan kiem soat trieu chinh. Ngay 8 thang 6 nam 580, Bac Chu Tuyen Đe benh mat, Duong Kien tro giup Vu Van Xien con nho tuoi len ke vi, tuc Bac Chu Tinh Đe, Duong Kien tro thanh đai thua tuong phu chinh. Tuong chau tong quan Uat Tri Huynh, Van chau tong quan Tu Ma Tieu Nan va Ich chau tong quan Vuong Khiem va nhung nguoi khac bat man truoc viec Duong Kien chuyen quyen, do vay lien hiep lam phan, song bi cac tuong Vi Hieu Khoan va Vuong Nghi va Cao Quynh cua Duong Kien binh đinh. Ngay 4 thang 3 nam 581, Bac Chu Tinh Đe thien nhuong đe vi cho Duong Kien, Duong Kien đang co lam hoang đe, tuc Tuy Van Đe, kien quoc "Tuy", Bac Chu mat. Tuy Van Đe co y muon diet Nam trieu Tran, do vay lam theo sach luoc cua Cao Quynh: quay nhieu san xuat nong nghiep cua Tran, pha hoai tich tru quan su cua Tran, khien Tran ton that tram trong, suc kiet khong kham noi. Sau khi gianh thang loi truoc Đot Quyet, nam 587, Tuy Van Đe phe Tay Luong Hau Chu Tieu Tong, nuoc Tay Luong mat. Nam sau, Tuy phat đong chien tranh diet Tran, Tuy Van Đe menh Duong Quang, Duong Tuan va Duong To la hanh quan nguyen soai; Duong Quang la tong chu tuong, Cao Quynh la tham muu, Vuong Thieu la tu ma thong linh 518000 quan thuy bo, phan binh thanh tam đao tien đanh Nam Tran.
Duong To suat thuy quan tien tu Ba Đong, xuoi Truong Giang ve phia đong, lien hiep voi quan cua Luu Nhan An tai Kinh chau, chiem linh Dien chau (nay la cua Tay Lang Hiep cua Truong Giang, gan Chi Giang) va cac vi tri phong ngu khac cua quan Tran o thuong du. Do quan Tran o trung du khi tien tu Cong An ve phia đong cuu vien Kien Khang thi lai bi quan Duong Tuan chan o khu vuc Han Khau, quan Tuy do vay co đuoc thuan loi o ha du. O ha du, quan chu luc cua Tuy thua dip trieu Tran đang vui nguyen hoi (tuc Xuan tiet) ma vuot Truong Giang. Hanh quan tong quan Han Cam Ho, Ha Nhuoc Bat hai quan tao thanh the gong kim, cung quan cua Vu Van Thuat bao vay Kien Khang. Ngay 10 thang 2 nam 589, quan Tuy tien vao thanh Kien Khang, bat Tran Hau Chu. Khong lau sau, quan Tran o cac đia phuong hoac chiu đau hang theo hieu lenh cua Tran Hau Chu, hoac đe khang quan Tuy song bi tieu diet, duy co Tien phu nhan o khu vuc Linh Nam bao canh cu thu. Thang 9 nam 590, Tuy phai su than Vi Quang va nhung nguoi khac đi an phu Linh Nam, Tien phu nhan suat chung nghenh tiep su Tuy, cac chau Linh Nam đeu tro thanh đat Tuy.
Đen luc nay, trieu Tuy ket thuc cuc dien nam bac phan liet trong hon 280 nam ke tu sau loan Vinh Gia, hoan thanh thong nhat Trung Quoc. Trieu Tuy co nhieu nhan tai, dung hoa the toc Quan Trung, the toc Quan Đong va the toc Giang Nam, co Cao Quynh gioi muu luoc, co To Uy tong quan chinh su, Vi Hieu Khoan cung Ha Nhuoc Bat va Han Cam Ho co tai quan su; ngoai ra con co cac trong than nhu Luu Phuong, Trinh Dich, Ly Đuc Lam, Nguyen Hai, Nguyen Tru, Vu Van Han, hinh thanh mot tap đoan co tai luc.


= Khai Hoang chi tri =

Đe cung co chinh quyen, ve mat chinh tri, Tuy Van Đe phe tru luc quan che cua Bac Chu, chinh thuc xac lap tam tinh luc bo che. Trieu đinh bai bo cap quan, hinh thanh che đo hai cap chau huyen. Sau khi cai cach che đo đia phuong va binh đinh Nam trieu Tran, Tuy tich thu vu khi trong nuoc, cac chinh sach nay đeu nham khien cho the luc cac đia phuong suy yeu, cung co the che chinh tri trung uong tap quyen quan chu chuyen che. Nham uc che the toc, Tuy ha lenh phe tru cuu pham trung chinh che tu thoi Nguy-Tan, thiet lap che đo khoa cu đe tuyen chon nhan tai mot cach cong bang. Trieu đinh cung cho thien di the toc Quan Đong va the toc Giang Nam đen Đai Hung thanh đe tang cuong kiem soat đoi voi ho. Ve mat kinh te, trieu đinh giam nhe hinh phat va lao dich, thuc thi quan đien che, to dung đieu che cung đieu tra nhan khau đe kiem soat đuoc nguon thue. Tuy Van Đe đe xuong tiet kiem, khong cho phep cac hoang tu phung phi tien bac. Nhung đieu nay hinh thanh nen mot chuan muc xa hoi, khien trieu Tuy vao tien ky tro nen giau co khi ma cua cai đuoc tich luy mot cach nhanh chong. Cung voi dien tich đat ruong tang len nhieu, nang suat cay trong cung tang cao, cac kho quan tru luong tai Truong An, Lac Duong nhieu thi đat 10 trieu thach, it thi cung co đen vai trieu thach. Đong thoi, thu cong nghiep co su phat trien moi, ky thuat đong thuyen đat đen trinh đo rat cao, co the đong chien ham cuc lon co nam tang lau. Thuong nghiep tai Lac Duong tung mot thoi cuc thinh, la noi cu tru cua may van nha phu thuong, kinh te hien ra cuc dien phon vinh.
Nam 584, đe cai thien viec van chuyen vat tu đen Quan Trung, Tuy Van Đe menh Vu Van Khai xay dung "Quang Thong cu", mo đau cho viec xay dung mot loat cac cong trinh song đao, cuoi cung hinh thanh nen Tuy Đuong Đai Van Ha. He thong song đao to lon nay khien cho hoat đong van chuyen vat tu va mau dich nam-bac phat trien nhanh chong, giup cung co chi tieu cua trieu đinh bang vat tu cua Giang Nam. Trai qua cac cai cach nay, chinh tri, kinh te va xa hoi vao tien ky trieu Tuy đeu phat trien phon vinh, khai sang Khai Hoang chi tri, ho khau tang tu hon 4 trieu len đen hon 8 trieu. Xa hoi tich luy đuoc tuong đoi nhieu cua cai, đuoc thuat la co the dung trong 50-60 nam. Khai Hoang thinh the, Tuy Van Đe lai ha lenh xay dung Đai Hung thanh, tuc Truong An, Đai Hung thanh la thanh thi co đai Trung Quoc đat muc cao sieu tren tieu chi quy hoach kien thiet, la bieu hien tong hop cho thuc luc kinh te va trinh đo ky thuat trieu Tuy, đuong thoi la mot trong nhung thanh thi co quy mo lon nhat the gioi. Tu tuong thiet ke va bo cuc cua Đai Hung thanh co anh huong sau rong đoi voi quy hoach đo thi Trung Quoc, cung nhu đoi voi Nhat Ban va Tan La.
"Khai Hoang chi tri" va "Tuy trieu thinh the" đen hau ky Tuy Van Đe thi dan suy lac. Trong nhung nam cuoi, Tuy Van Đe đoi voi hinh phap thi đe xuong trong hinh ha khac, cai bien chinh sach "vo vi nhi tri" vao tien ky Khai Hoang. Tuy Van Đe trong long nghi ki cong than cu, đai sat cong than va tuong linh khai quoc. Tuy Van Đe luc nay co xu huong co chap, lay Phap gia tri quoc, khong đoai hoai đen bach tinh, quan he giua ong va đai than ngay cang xa cach, la nguyen nhan dan đen cuc dien thien ha đai loan vao cuoi trieu Tuy.
Tuy Van Đe ban đau lap con ca Duong Dung lam thai tu, song vi Duong Dung co tinh xa xi khien cho Tuy Van Đe khong hai long, dan dan bi that sung. Con thu la Duong Quang va đai than Duong To am muu cao buoc "am su" cua Duong Dung, dan gianh đuoc tin nhiem cua Tuy Van Đe. Nam 600, Tuy Van Đe cai lap Duong Quang lam thai tu, ngay 13 thang 8 nam 604, Duong Quang phat đong "bien Nhan Tho cung", Tuy van Đe đot nhien qua đoi. Đen ngay 21 thang 8, Duong Quang ke vi, tuc Tuy Dang Đe, sau đo sat hai Duong Dung va cac huynh đe khac.


= Doanh man chi quoc =

Vao so ky Tuy Dang Đe, quoc luc van hung thinh, Tuy Dang Đe phat trien đong đo, mo song đao, xay dung tri đao va xay đap Truong Thanh, dan toi phat trien kinh te va mau dich giua khu vuc Quan Trung va cac đia phuong nam bac; đong thoi tien hanh chinh thao quy phuc đoi voi cac nuoc xung quanh, mo rong ban đo trieu Tuy. Tuy nhien, do ban than Tuy Dang Đe nong voi, đong thoi lai bao nguoc, khien nhung viec nay trai lai gay nen pha hoai cho xa hoi. Do Truong An nam lenh ve phia tay, kho khan trong viec tu cung ung luong thuc. Nam 604, Tuy Dang Đe phai Duong To, Vu Van Khai xay dung đong đo Lac Duong, sang nam thu hai thi thien đo đen Lac Duong đe kiem soat kinh te Quan Đong va Giang Nam; tai cac noi nhu Lac Khau va Hoi Lac, trieu đinh Tuy cho dung kho luong lon nham du tru su dung trong truong hop mat mua đoi kem. Moi thang trieu đinh sai khien 2 trieu dan đinh lao dich, Tuy Dang Đe lai chu trong đen viec xay dung cung thanh hoan hao xa hoa, tieu hao mot luong lon nhan luc va vat luc. Đe khoi thong van chuyen va phat trien kinh te giua trung tam kinh te Giang Nam, trung tam chinh tri Quan Trung, cac khu vuc quan su nhu Yen, Trieu, Lieu Đong. Tuy Dang Đe thuc đay viec hinh thanh Đai Van Ha. Đai Van Ha mang lai nhieu loi ich: ket noi cac he thong song quan trong cua Trung Quoc lai voi nhau, hinh thanh mang luoi van chuyen; thuc đay su phat trien cua cac thanh thi ven kenh, rat nhieu thanh thi thuong nghiep noi len, trong đo Giang Đo tro thanh trong tam kinh te cua trieu Tuy; thuc đay phat trien van hoa va dung hop dan toc tai cac đia phuong, co y kien nhan đinh no khien cho van minh Trung Hoa tro thanh mot nen van minh hoan chinh co he thong. Tuy nhien, do Tuy Dang Đe nong voi trong viec xay dung Đai Van Ha, khien nhan dan phai chiu rat nhieu ganh nang. Dan phu đao song phai lao dich keo dai ma khong đuoc nghi ngoi, chiu ret chiu đoi, ngoai ra con bi benh tat tan cong, do vay so nguoi tu vong rat lon. Nam 605, Tuy Dang Đe cho đao Thong Te Cu, mang theo mot luong lon nguoi trong hau cung, chu vuong va ve đoi theo song đao tuan thi phuong nam, trong hanh trinh tieu pha rat nhieu tien cua, trung dung rat nhieu nhan luc va vat tu cua nhan dan. Nam 607, khi Tuy Dang Đe tuan thi phuong bac, cung trung dung suc luc cua cai cua nhan dan đe mo tri đao qua Thai Hanh Son đen Tinh chau, đong thoi yeu cau Khai Dan kha han (đang phu thuoc Tuy) cua Đot Quyet cho dan Đot Quyet hiep tro viec mo đuong. Ngay tu thoi Tuy Van Đe, trieu đinh đa cho xay đap Truong Thanh tai cac noi nhu Soc Phuong, Linh Vu; nam 608, khi Tuy Dang Đe xuat tuan Du Lam, lai huy đong hon mot trieu trang đinh xay dung đoan Truong Thanh tu Du Lam đen Tu Ha (nay la Hon Ha o ngoai Truong Thanh, thuoc Noi Mong-tay bac Son Tay) đe bao ho Khai Dan kha han. Ve mat che đo chinh tri, Tuy Dang Đe cai cach che đo quan che va to đieu, đong thoi bat đau thiet lap cap bac tien si, lap ra che đo đien chuong moi.
Do Tuy Dang Đe hao phi mot luong lon nhan luc vat tu, lai chinh thao tu xu, khien quoc luc trieu Tuy tieu hao qua nhieu. Trong đo, nghiem trong nhat la chien tranh voi Cao Cau Ly, cuoc chien nay la nguyen nhan khien cho trieu Tuy suy vong. Thoi Tuy so, Đot Quyet han quoc rat lon manh, đuong thoi thuong tien đanh vao đat Tuy, trieu Tuy bi buoc phai xay Truong Thanh va cho trong binh tru thu. Thang 5 AL nam 582, Đot Quyet suat 40 van đai quan, đanh vao Truong Thanh. Thang 4 AL nam 583, quan Tuy phan lam 8 lo bac phat Đot Quyet. Tuong Tuy dung ke ly gian cua Truong Ton Thinh, khien hai bo Đong Đot Quyet va Tay Đot Quyet hon chien voi nhau. Nam 599, Đot Loi kha han cua Đong Đot Quyet chien bai hang Tuy, đen nam 611 thi Xu La kha han cua Tay Đot Quyet cung hang Tuy. Nam 605, tuong Tuy Vi Van Khoi suat binh Đot Quyet đanh bai Khiet Đan, co ban giai quyet moi lo tu phuong bac. Ngoai phuong bac ra, o khu vuc Lung Tay-Thanh Hai co Tho Duc Hon han quoc, đuong thoi thuong co xung đot voi trieu Tuy; nam 596, Tuy Van Đe phai Quang Hoa cong chua hoa than voi Tho Duc Hon đe an phu, nam 608, Tuy Dang Đe phai quan chiem linh Tho Duc Hon. Nam sau, Tuy Dang Đe tay tuan Truong Dich, co đen bon quan Ha Nguyen (nay o đong nam Hung Hai, Thanh Hai), Tay Hai (nay o Ho Tay, Thanh Hai), Thien Thien (nay o Nhuoc Khuong, Tan Cuong), Tha Mat (nay o tay nam Tha Mat, Tan Cuong). Quan chu va đai than 27 nuoc Tay Vuc noi tiep nhau đen trieu kien Tuy đe, thuong nhan cac nuoc tap trung tai Truong Dich đe tien hanh giao dich.
Nam 602, Tuy Van Đe sai Luu Phuong (劉方) đem quan 27 doanh sang đanh nuoc Van Xuan, Hau Ly Nam Đe Ly Phat Tu so khong đich noi nen đau hang. Nam 605, Tuy Dang Đe nghe noi o nuoc Lam Ap co nhieu cua cai, ben sai Luu Phuong đem quan đi đanh. Luu Phuong đanh bai đuoc quan Lam Ap duoi quyen quoc vuong Pham Pham Chi (梵笵志), song bi benh va qua đoi tren đuong ve. Tran nay quan Tuy cung ton that kha nhieu.
Hai nuoc Bach Te va Tan La o nam bo ban đao Trieu Tien la nuoc phien thuoc cua Tuy, ho hy vong co the muon luc luong cua Tuy đe che phuc Cao Cau Ly. Đuong thoi, tai Oa Quoc (tuc Nhat Ban), phai cai cach cua Thanh Đuc thai tu chap chinh, ong phai "khien Tuy su" đe hoc tap van hoa va che đo đien chuong cua trieu Tuy. Giua hai nuoc do van đe xung ho đe vuong nen ve mat ngoai giao phat sinh tranh chap ve le nghi. song cung chua anh huong nghiem trong đen quan he song phuong. Trieu Tuy chinh thao Cao Cau Ly theo tuyen bo la do Cao Cau Ly co y đo khuech truong the luc; khi Tuy hy vong kien lap the che trieu cong, Cao Cau Ly khong nghe theo, hai ben do vay đong binh. Tong cong, trieu Tuy 4 lan phat binh chinh thao Cao Cau Ly, khien cho hang trieu nguoi thiet mang, nhan dan trong nuoc vi the ma het suc bat man voi Tuy Dang Đe. Trong thoi gian tien hanh lan chinh thao Cao Cau Ly lan thu 4, Tuy bung phat dan bien, tuong Tuy tuong ke lam phan, trieu Tuy tien đen cho diet vong.


= Loan lac va diet vong =

Tuy Dang Đe nhieu lan phat đong chien tranh, khien hao nguoi ton cua, cuoi cung dan đen nen chinh tri gap nguy co nghiem trong. Ngay tu nam Đai Nghiep thu 6 (610) thoi Tuy Dang Đe, đa bung phat bon lan dan bien vi phan khang viec đi linh theo phu binh che, song quan Tuy tran ap nhanh chong. Nam Đai Nghiep thu 7 (611), khu vuc trung ha du Hoang Ha (Du Chau đao, Ky Chau đao, Duyen Chau đao) o Quan Đong bi lu lut, hon 40 quan bi ngap, Vuong Bac lanh đao moi nguoi o Truong Bach Son (nay thuoc Chuong Khau, Son Đong) phat đong dan bien, tay chay cuoc chinh phuc Cao Cau Ly cua Tuy Dang Đe, ra loi keu goi noi danh "Vo huong Lieu Đong lang tu ca" (khuc ngam khong đen Lieu Đong chet uong) Đuong thoi, pham vi dan bien phan lon tap trung tai Du Chau đao, Ky Chau đao, Duyen Chau đao, Thanh Chau đao, Tu Chau đao o Quan Đong, khong lau sau bi quan Tuy tran ap. Nam 613, Luu Nguyen Tien chiem cu Ngo quan, tu xung thien tu, song bi diet cung nam đo. Đen khi con cua Duong To la Duong Huyen Cam cu binh lam phan o Le Duong (nay o đong bac Tuan huyen, Ha Nam), con em quan lai cap cao cua trieu Tuy noi tiep nhau phan Tuy, cac đia phuong trong nuoc cung noi day theo.
Đuong thoi quan hung cat cu voi so luong đong đao:

Khu vuc Ha Nam co Ngoa Cuong quan cua Trach Nhuong va Ly Mat. Nam 616, nghe theo kien nghi cua Ly Mat, Trach Nhuong đanh ha đon Kim Đe Quan (nay o đong bac Huynh Duong, Ha Nam), đanh ha cac huyen cua Huynh Duong. Nam 617, Ngoa Cuong quan lai cong pha kho luong thuc Hung Lac cua đong đo Lac Duong. Do Ly Mat gioi tac chien, Trach Nhuong nhuong vi cho Ly Mat. Ly Mat tu phong Nguy cong, kien quoc "Nguy", lay Lac Khau lam can cu đia. Sau đo, Ngoa Cuong quan chiem linh kho Hoi Lac, uy hiep truc tiep thanh Lac Duong. Sau đo, Ngoa Cuong quan noi bo mau thuan, Ly Mat giet Trach Nhuong, cuoi cung quy phuc Viet vuong Duong Đong.
Khu vuc Ha Bac co đoi quan noi day cua Đau Kien Đuc, đoi quan nay chuyen chien cac noi o Ha Bac, chiem cu đai bo phan khu vuc Ky Chau, nam 618 thi tu phong la Ha Vuong, kien quoc "Ha".
O khu vuc Giang Hoai, đoi quan noi day manh nhat la cua Đo Phuc Uy, Phu Cong Thach. Hai nguoi bat đau tien hanh noi day tai Te quan (nay thuoc Son Đong) vao nam 613, sau đo tien ve phia nam phat trien o khu vuc Giang Hoai. Nam 617, ho chiem đuoc Cao Buu, cat đut lien he giua Tuy Dang Đe đang o Giang Đo va phuong bac. Đo Phuc Uy tu xung tong quan, Phu Cong Thach lam truong su.
O Tinh Chau co Ly Uyen, nam 617, Thai Nguyen luu thu Ly Uyen phat đong binh bien, khong lau sau đanh chiem Truong An. Ngay 18 thang 12 nam 617, Ly Uyen đua Đai vuong Huu len ngoi, tuc Tuy Cung Đe, dieu ton Tuy Dang Đe lam thai thuong hoang, khien quan Tuy mat đi vung đat hau vien, thu đo that thu khien tam tri quan Tuy hoang loan, co đen chin phan đau hang trieu Đuong va cac tap đoan khoi nghia đia phuong khac, gian tiep đay trieu Tuy đen bo diet vong.
The luc manh nhat o phuong nam la Tieu Tien, nam 617, Tieu Tien cung voi nhung nguoi khac nhu Đong Canh Tran va Loi The Manh cu binh phan Tuy. Nam 618, Tieu Tien xung đe, kien quoc "Luong", đinh đo tai Giang Lang. The luc cua Tieu Tien đong đen Cuu Giang, tay đen Tam Hiep, nam đen Giao Chi, bac đen Han Thuy.
Nam 616, Ly Tu Thong chiem cu Hai Lang; Lam Si Hoang chiem cu Kien Chau.
Nam 617, Luu Vu Chu chiem cu Ma Ap, tu xung thai thu; Luong Su Đo chiem cu Soc Phuong, tu xung Luong Đe; Quach Tu Hoa chiem cu Du Lam, tu xung Vinh Lac Vuong; Ly Quy chiem cu Vu Uy, tu xung Ha Tay Đai Luong Vuong; Tiet Cu chiem cu Thien Thuy, tu xung Tan Đe; Luu Vu Chu cung Luong Su Đo va Quach Tu Hoa đeu dua vao Đot Quyet.
Truoc cuc the nay, trieu đinh Tuy tan ra nhanh chong. Nam 616, Tuy Dang Đe menh Viet vuong Đong luu thu Đong Đo, ban than suat chung đen Giang Đo. Tuy Dang Đe ha lenh xay dung Đan Duong cung chuan bi thien đo đen Đan Duong (nay la Nam Kinh, Giang To). Cac đai than, ve si đi theo Tuy Dang Đe đai đa so la nguoi khu vuc Quan Trung, khong muon song lau dai tai Giang Nam, cong them Giang Đo het luong, nguoi nguoi chay tron ve Quan Trung. Ngay 11 thang 4 nam 618, bon Vu Van Hoa Cap, Tu Ma Đuc Kham, Bui Kien Thong phat đong binh bien, sat hai Tuy Dang Đe, ung ho Duong Hao lam hoang đe. Vu Van hoa Cap sau đo suat chung tien ve phuong bac, roi lai sat hai Duong Hao, tu phong Hua Đe, kien quoc Hua, sang nam 619 thi bi tuong Đuong Ly Than Thong va Ha vuong Đau Kien Đuc lien hiep tieu diet. Ngay 12 thang 6 nam 618, tai Truong An, Ly Uyen buc bach Tuy Cung Đe nhuong vi, sang ngay 16 thi Ly Uyen chinh thuc xung đe, kien lap trieu Đuong, tuc Đuong Cao To. Tai khu vuc Trung Nguyen, sau khi biet tin Tuy Dang Đe mat, ngay 22 thang 6 nam 618, tuong tran thu Lac Duong la Vuong The Sung đua Viet vuong Duong Đong len ngoi, tuc Tuy Ai Đe (Hoang Thai Chu); ngay 23 thang 5 nam 619, Vuong The Sung phe Duong Đong, trieu Tuy mat; đen ngay 25 thi Vuong The Sung tu lap lam hoang đe, đat quoc hieu "Trinh".


Cuong vuc va hanh chinh Thoi ky Tuy-Đuong, quan che đia phuong tung buoc hoan thien, Tuy Van Đe đoi che đo ba cap chau-quan-huyen tu thoi Han Linh Đe thanh che đo hai cap chau-huyen, đong thoi hop nhat mot so chau huyen, cat giam vien chuc du thua, tinh gian co cau chinh quyen. Sang thoi Tuy Dang Đe, Tuy lai đoi chau thanh quan, van duy tri che đo hai cap. Mac du trieu Tuy thi hanh che đo hai cap quan (chau) va huyen, song so quan vuot xa con so 60 quan vao nam thu 31 (210 TCN) thoi Tan Thuy Hoang, cung nhu con so 103 quan vao nam Nguyen Thuy thu 2 (2) thoi Han Binh Đe, vao thoi ky đinh cao co đen 190 quan. Trieu đinh Tuy khong the đong thoi quan tam đen gan 200 đon vi hanh chinh cap quan, do vay Tuy Dang Đe mo phong theo Han Vu Đe khi xua, thiet lap "giam sat chau" đe giam sat cong viec tai cac quan, giam sat chau đat chuc quan thu su, phu quan co truong su hay tu ma. Đuong thoi, Tuy co cac "giam sat chau": Ky Chau đao, Duyen Chau đao, Thanh Chau đao, Tu Chau đao, Du Chau đao, Duong Chau đao, Kinh Chau đao, Luong Chau đao va Ung Chau đao. O cap quan (chau) thi đat chuc thai thu, phu quan co quan thua, quan uy hay quan chinh. Tai phong quoc cua cac chu hau vuong, đat cac quoc quan: lenh, đai nong, uy, đien ve, thuong thi. Duoi cap quan (chau) thi đat khu hanh chinh cap huyen, cac huyen đat huyen lenh, phu quan co: huyen thua, huyen uy, huyen chinh. Thu đo con goi la "Kinh huyen", cac huyen can cu theo vi tri ma phan thanh "vong huyen" va "khan huyen", hoac dua theo ho khau it hay nhieu ma phan thanh bon hang: thuong, trung, trung ha va ha. To chuc co so duoi cap huyen la huong, ly, bao, lan; huong đat chuc "ki lao", ly đat chuc "ly chinh". "Ly chinh" phu trach khao sat ho khau, thu va giao đat đai, giam sat san xuat nong nghiep. Thi tran co tren 500 ho thi lap phuong, đat chuc phuong chinh; o ben ngoai thanh thi lap thon; đat chuc "thon chinh".

Tuy Van Đe cai cach che đo bo nhiem quan vien đia phuong, ap dung "che đo thuyen tu": quan vien đia phuong tu hang cuu pham tro len đeu do Lai bo bo nhiem va mien nhiem, moi nam lai tien hanh khao hach. Ta lai chau huyen cu ba nam lai bi hoan đoi, khong đuoc phep dung nguoi đia phuong, nhat đinh phai dung nguoi noi khac, do đo ngan chan đuoc cuong hao đia chu o đia phuong lung đoan chinh quyen, giam thieu nguy co quan thuong cau ket, tang cuong khong che cua trung uong đoi voi đia phuong. Trieu Tuy phong theo cuu pham trung chinh che, chieu theo hoan canh cua cac quan (chau) va huyen ma phan tren duoi, dua vao đo ma chuc quan va pham cap cung khac biet, song tinh huong cu the thi đuoc ghi lai khong nhieu. Ngoai ra, Ung chau, Kinh Trieu quan, Truong An huyen do yeu to chinh tri nen đuoc quy hoach kha đac thu, danh xung cua truong quan, cach sap xep chuc quan cung co khu biet. Sau khi trieu Tuy diet vong, trieu Đuong đoi quan thanh chau, đong thoi tren cap chau đat giam sat khu cap đao, lap ra che đo hai cap chau va huyen.
Ve cuong vuc, trieu Tuy co chien tranh keo dai nhieu nam voi Cao Cau Ly o đong bac, bien gioi co đinh tai khu vuc Lieu Thuy. O bien gioi phia bac, khu vuc Ha Sao tung do Đot Quyet khong che song sau bi Tuy chiem linh, bien gioi mo rong đen cac noi o phia bac Am Son nhu Ngu Nguyen, Đinh Tuong, hang phuc Khai Dan kha han cua Đot Quyet. O khu vuc Tay Vuc, trieu Đuong thu đuoc Y Ngo quan (nay la đia khu Cap Mat, Tan Cuong). Nhan co hoi Tho Duc Hon han quoc bi Cao Xa đanh bai, Tuy Dang Đe cho quan đanh diet Tho Duc Hon, chiem đuoc lanh đia o khu vuc Thanh Hai, o hanh lang Ha Tay, đat bon quan: Thien Thien, Tha Mat, Tay Hai, Hai Nguyen; tham nhap ho Thanh Hai va đong bo Tay Vuc. O tay nam, vao thoi Tuy so co kha nang cai quan khu vuc Nam Trung, vao nam 593 đat Nam Ninh chau tong quan tai Vi (nay thuoc Khuc Tinh, Van Nam), song mot vai nam sau do Thoan toc phan khang nen bi bai bo. O phuong nam, trieu Tuy tien đanh nuoc Lam Ap, đat ba quan: Bi Canh, Tuong Pho, Hai Am; trong đo Hai Am quan o phia nam Nhat Nam quan thoi Tay Han, khong lau sau nguoi Lam Ap thu phuc đat cu. Ngay tu thoi Nam trieu Luong va Tran, thu linh toc Ly o Nam Linh la Tien phu nhan đa đuoc nguoi Đam Nhi tren đao Hai Nam quy phu. Do Tien phu nhan quyet đinh trung thanh voi Tuy, Tuy thuan loi trong viec quan ly đao Hai Nam, đat Chau Nhai quan va Đam Nhi quan tren đao.


Che đo chinh tri Thoi ky Nam Bac trieu, chinh phu co to chuc phuc tap, Tuy Van Đe phe tru the che phong theo Chu Le cua Bac Chu, sang lap ra che đo luc quan, chinh thuc xac lap tam tinh luc bo che, phat trien toan dien the che trung uong tap quyen. Trieu Tuy đat ra cac hu chuc tam su, tam cong; mang tinh cao quy tren danh nghia, song khong co quyen luc. Thoi Tuy, quyen cua hoang đe cuc ky lon, quyen cua te tuong bi phan cho ba co quan thuong thu tinh (thuong thu boc xa), mon ha tinh (nap ngon) va noi su tinh (noi su lenh), khien ho kiem soat lan nhau, ma lai nghe theo lenh cua Hoang đe. Noi su tinh khoi thao chieu lenh, la co cau quyet sach; Mon ha tinh co nhiem vu phong bac, la co cau tham nghi; Thuong thu tinh chap hanh chinh lenh, la co quan hanh chinh. Thuong thu tinh la trung tam hanh chinh, quan ly Luc bo, menh lenh cua Luc bo lai giao cho cuu tu ngu giam chap hanh. Co quan giam sat trung uong la ngu su đai, do ngu su đai phu phu trach, kiem soat hinh phap đien che cua quoc gia, chinh ly trieu đinh. Đo thuy đai quan ly van chuyen đuong thuy, quan ly Đai Van Ha va muong thuy loi.
Thuong thu tinh chu yeu do Luc bo: Lai bo, Le bo, Binh bo, Dan bo, Hinh bo, Cong bo hop thanh, moi bo lai phan thanh 4 ti. Lai bo đung đau trong Luc bo, kiem soat viec tuyen dung, thang chuc, chuyen chuc, phong thuong, xem xet thanh tich cong tac cua quan vien; đong vai tro quyet đinh trong nen chinh tri quoc gia. Ho bo quan ly nghiep vu ho khau, thu thue, tinh toan; duy tri chi tieu cua trieu đinh. Le bo quan ly nghiep vu le nghi, te tu, tien cu, ngoai giao. Binh bo quan ly nghiep vu quoc phong nhu vo tuyen, do tham khao sat, huan luyen tuong si, san xuat vu khi. Hinh bo quan ly nghiep vu phap vu nhu menh lenh, hinh phap, giam cam lao dich. Cong bo quan ly nghiep vu kinh te va hau can nhu nong nghiep, xay dung, thu cong nghiep. Cuu tu ngu giam la co quan xu ly cong vu cua chinh quyen trung uong; cuu tu phan thanh: thai thuong, quang loc, ve uy, tong chinh, thai pho, đai ly, hong lo, tu nong va thai phu; ngu giam co quoc tu giam, tuong tac giam, thieu phu giam, quan khi giam, đo thuy giam. Tu giam chap hanh menh lenh do Luc bo truyen xuong, sau khi chap hanh thi phai thuat lai. Khi xu ly cu the su vu, tu giam co quan he le thuoc va thua thu voi Luc bo.
Thoi Luong Vu Đe, Nam trieu Luong trong viec tuyen chon nhan tai huu dung đa co mam mong cua che đo khoa cu, song cuu pham trung chinh che tu thoi Nguy-Tan van đuoc tiep tuc. Thoi Tuy, vao nam Khai Hoang thu 7 (587) thoi Tuy Van Đe, chinh thuc thiet lap che đo khoa cu, thay the cuu pham trung chinh che, tu đo trong viec tuyen quan khong can tra hoi ve gia the. Che đo khoa cu vao so ky đuoc tien hanh bang viec cac chau moi nam tuyen chon tien cu ba nhan tai, tham gia khao thi 'tu tai khoa' va 'minh kinh khoa'; nam Đai Nghiep thu 2 (606) thoi Tuy Dang Đe, tang them 'tien si khoa'. Đuong thoi, tu tai thi phuong luoc (phuong phap va muu luoc), tien si thi thoi vu sach (tra loi cau hoi luan thoi vu), minh kinh thi kinh thuat; hinh thanh mot khuon kho hoan chinh cho che đo phan khoa tuyen tai quoc gia. Đuong thoi, 'minh kinh' la cao cap nhat, 'tien si' xep sau. Đuong thoi, che đo tuyen si chi goi la 'tu tai khoa', co khac biet nhat đinh so voi khoa cu thoi Đuong. 'Tu tai khoa' co the đuoc xem la khoi đau cho khoa cu, so voi thoi Đuong sau nay thi khong hoan chinh, tren thuc te tac dung chon ke si lam quan khong lon, song van cai bien đuoc cuc dien the toc lung đoan quan chuc. Che đo khoa cu chieu theo yeu cau đa co tu lau ve đia vi chinh tri cua thu toc đia chu, hoa hoan mau thuan giua ho voi trieu đinh, khien ho trung thanh voi trieu đinh, đoi voi trieu đinh co loi ich la tuyen chon đuoc nhan tai giup tang cuong hieu suat chinh tri, co tac dung tich cuc trong cung co the che trung uong tap quyen. Dua tren nhung kinh nghiem tu viec thi hanh che đo khoa cu vao thoi Tuy, che đo khoa cu vao thoi Đuong đat đen muc thanh thuc.
Luat phap Bac Chu co khi long leo, co khi khat khe, viec kiem soat khong tot, dan đen hinh phat hon loan. Sau khi Tuy Van Đe tuc vi, vao nam 581 menh Cao Quynh va nhung nguoi khac tham khao luat che cu cua Bac Chu va Bac Te đe đinh ra phap luat. Nam 583, Hoang đe lai khien To Uy va nhung nguoi khac tu đinh them, hoan thanh "Khai Hoang luat". "Khai Hoang luat" lay "Ha Thanh luat" cua Bac Te lam nen tang, tham khao luat đien cua Bac Chu va Nam trieu Luong, gian hoa luat van. Su goi la "hinh vong gian yeu, so nhi bat that" (luoi phap luat ngan gon suc tich, thua ma khong đe lot), quy đinh đoi voi nguoi pham 10 toi: muu phan, muu đai nghich, muu ban, ac nghich, bat đao, đai bat kinh, bat hieu, bat muc, bat nghia, noi loan thi se bi nghiem khac trung tri khong tha thu, trieu Đuong sau nay tiep tuc su dung. "Khai Hoang luat" gom 12 quyen, 500 đieu, hinh phat phan thanh 5 chung: 'tu hinh' (giet), 'luu hinh' (đay), 'đo hinh' (lam viec nang), 'truong hinh' (đanh truong), 'si hinh' (đanh roi) voi 20 cap. Bo luat nay lai bo cac hinh phat tham khoc cua cac trieu truoc nhu 'tien hinh' (đanh roi tan bao), 'kieu thu' (chem roi beu đau), la co so phap đien cua cac trieu đai sau nay.


Ngoai giao Ve giao luu đoi ngoai, trieu Tuy chu truong thi hanh the che trieu cong voi cac nuoc than phuc, cac nuoc phien thuoc ton trieu Tuy lam tong chu, trieu cong đinh ky, chung song hoa binh. Neu co quoc gia khong muon than phuc, khi can thiet trieu Tuy se lua chon thu đoan chien tranh đe uy phuc. Neu nhu co quoc gia nao xam pham mot quoc gia khac, trieu Tuy se bang tro cho nuoc yeu đanh bai nuoc manh đe duy tri the che trieu cong. Neu mot quoc gia than phuc trieu Tuy, se nhan lai đuoc uu đai cua trieu Tuy, do vay xuat hien cuc dien rat nhieu nuoc khien su đen Tuy, song do Tuy Dang Đe qua khoa truong, lang phi khong it nhan luc va vat tu.
O phuong bac, sau khi Tho Mon kha han tieu diet Nhu Nhien, Đot Quyet han quoc tro thanh cuong quoc o Mac Nam va Mac Bac, khong trieu đai Bac trieu nao khong tien cong Đot Quyet. Tuy nhien, sau khi Đa Bat kha han qua đoi, Đot Quyet đai loan, đong thoi xuat hien đen 5 vi kha han, trong đo Sa Bat Luoc kha han la đai kha han, Am La la Đe nhi kha han, Đai La Tien la A Ba kha han, Điem Quyet la Đat Đau kha han.
Nam 583, do trieu Tuy khong tiep tuc tien cong Đot Quyet, cong them thinh cau tu Thien Kim cong chua cua Bac Chu, Sa Bat Luoc kha han quyet đinh phat binh đanh Tuy. Trai qua nhieu tran chien, Tuy Van Đe đanh bai Đot Quyet, đong thoi su dung muu ke cua Truong Ton Thinh nen khien cho Đot Quyet han quoc chinh thuc phan liet thanh Đong Đot Quyet va Tay Đot Quyet.
Nam 599, Khai Dan kha han cua Đong Đot Quyet chien bai hang Tuy.
Đen nam 611 thi Ne Quyet Xu La kha han cua Tay Đot Quyet cung chien bai hang Tuy, uy hiep tu Đot Quyet tam thoi đuoc giai tru.
Nam 605, tuong Tuy Vi Van Khoi suat binh si Đot Quyet đanh bai Khiet Đan, Vi Van Khoi truyen loi muon đuong qua Lieu Thanh va qua lai Cao Cau Ly, roi suat quan tien vao. Quan Vi Van Khoi tien đen noi cach đai doanh Khiet Đan 50 ly, đot nhien phat đong tien cong, đanh bai quan Khiet Đan.
Nam 606, Khai Dan kha han cua Đot Quyet đen chau, Tuy Dang Đe chieu tap nhac nhan toan quoc đe chieu đai Kha han. Nam sau, Tuy Dang Đe đen Du Lam, lenh cho Vu Van Khai dung leu lon, moi Khai Dan kha han va toc truong cac toc Khiet Đan, He, Tap tham gia đai yen, đong thoi xem tan nhac, Dang Đe con tang cho ho mot luong lon to lua. Tuy Dang Đe cung menh Vu Van Khai dung đai đien tam thoi, goi la 'quan phong hanh đien'. Ngoai toc tai đia phuong nghi rang no mang cong luc than linh, cu moi khi trong thay ngu doanh, ngoai 10 ly đa quy phuc khau đau, đi bo khong dam cuoi ngua.
Tuy nhien, vao thoi Tuy mat Đuong so, quan hung cac noi nhu Tiet Cu, Vuong The Sung, Luu Vu Chu, Luong Su Đo, Ly Quy, Cao Khai Đao noi tiep nhau xung than voi Đong Đot Quyet đe cau vien, Đong Đot Quyet hiep tro ho lam loan, lam suy yeu trieu đinh Trung Nguyen.

Đuong thoi, con đuong to lua Tay Vuc lay Đon Hoang lam xuat phat điem, phan thanh ba đuong ve phia tay, tu Y Ngo (nay thuoc Cap Mat, Tan Cuong) goi la bac lo, tu Cao Xuong la trung lo, tu Thien Thien la nam lo, tu đong sang tay dai gan 2 van ly. Ngoai cac nuoc co tu truoc nhu Tho Duc Hon, Cao Xuong, Yen Ky, Quy Tu, So Lac, Vu Đien, tai khu vuc Trung A con co cac nuoc Tho Hoa La, Chieu Vu cuu tinh, va đe quoc Sassanid cuong thinh. Tho Duc Hon han quoc la cuong quoc nam o Thanh Hai, Ha Tay. Thuy to cua Tho Duc Hon han quoc la Mo Dung Tho Duc Hon, con cua Mo Dung Thiep Quy, do bat hoa voi Mo Dung Hoi nen suat chung Tien Ti doi ve phia tay, cuoi cung đinh cu tai khu vuc Thanh Hai. Tho Duc Hon han quoc đuoc lap vao nam 329, che đo phep tac tuong đong voi che đo trieu Tan, con phong tuc thi tuong tu nhu Nhu Nhien va Đot Quyet.
Nam 608, trieu than cua Tuy la Bui Cu xui giuc Cao Xa tap kich Tho Duc Hon, Tho Duc Hon cau Tuy phai vien quan đen. Tuy Dang Đe thua co xuat binh, đen nam sau thi diet Tho Duc Hon, Bo Tat Bat kha han chay tron. Trieu đinh Tuy đat 4 quan: Thien Thien, Tha Mat, Tay Hai, Ha Nguyen đe quan ly hanh lang Ha Tay.
Đuong thoi, thuong nhan Tay Vuc tap trung tai Truong Dich, Tuy Dang Đe lenh cho Bui Cu luu lai Truong Dich quan ly van đe thong thuong. Bui Cu can cu theo phong tuc dan tinh cua cac nuoc, soan viet "Tay Vuc đo ky".
Nam 609, sau khi diet Tho Duc Hon, Tuy Dang Đe đen Truong Dich chieu kien quan chu cac nuoc Tay Vuc. Ket qua, quan chu va đai than cua 27 nuoc Tay Vuc đen du yen, nhu Cao Xuong vuong Khuc Ba Nha.
Đe the hien su giau co đay đu cua quoc gia, vao tet Nguyen Tieu nam 610, Tuy Dang Đe o đong đo cho bieu dien nhac vu tap ky chieu đai nguoi Tay Vuc, giua đem đot đen chieu sang nhu ban ngay, trang lan moi thoi. Đong thoi moi nguoi Tay Vuc uong ruou no say, nguoi Tay Vuc qua đo nhan thay su pho truong xa hoa qua đo cua Tuy Dang Đe.
Nam 615, trieu Tuy tren bo sup đo, Bo Tat Bat kha han phuc quoc thanh cong, cuoi cung đen nam 663 thi bi Tho Phon diet. Tuy Dang Đe chi ra rat nhieu vat tu tien bac đe pho truong thanh uy cua trieu Tuy, lenh cho cac quan huyen ven con đuong to lua chieu đai nguoi Tay Vuc, đen khi Tuy mat moi thoi.
O phuong nam, Tuy đat Nam Ninh chau (tuc Ninh chau thoi Nam trieu) tai khu vuc Nam Trung, song tren thuc te do hao toc Thoan thi tai đia phuong quan ly, Thoan thi cung phat trien thanh dan toc.
Khong lau sau, Thoan toc phan Tuy, đen nam 597 Tuy Van Đe khien Su Van Tue suat binh chinh thao, gianh chien thang tai khu vuc song Tay Nhi, Đien Tri. Cac nhan vat chu yeu cua Thoan toc la Thoan Chan, Thoan Ngoan vao trieu, song bi Tuy Van Đe giet.
Đen thoi Tuy mat, Thoan toc phan liet thanh Đong Thoan va Tay Thoan, Đong Thoan goi la "O Man", Tay Thoan goi la "Bach Man". Tay Thoan do 6 bo lac hop thanh, cung goi la Luc Chieu, trong Luc Chieu thi Mong Xa Chieu la tien than cua Nam Chieu va Đai Ly. Nhin vao viec kinh luoc cua trieu Tuy tai Nam Trung, nhu hoc gia Phuong Quoc Du chi ra, la phan nhieu dua vao vu luc ma it thiet lap to chuc chinh tri.
O phia nam, co cac nuoc Lam Ap, Xich Tho, Chan Lap, Ba Loi; Tuy Dang Đe tung phai Thuong Tuan, Vuong Quan Chinh đi su sang Xich Tho. Nam 608, Thuong Tuan đem theo 5000 tam to lua tang cho Xich Tho quoc vuong Cu Đam Loi Phu Đa Tac (瞿曇利富多塞), ong đi thuyen tu Nam Hai quan đen Xich Tho. Quoc vuong cua Xich Tho khien vuong tu Na Da Gia (那邪迦) theo Thuong Tuan sang Tuy, Tuy Dang Đe ban cho Na Da Gia quan vi va vat pham.

O phia đong bac va đong cua Tuy co cac nuoc Cao Cau Ly, Bach Te, Tan La, Oa Quoc va Luu Cau.
Cao Cau Ly la cuong quoc trong khu vuc, quoc đo la Truong An thanh (nay thuoc Binh Nhuong, Trieu Tien). Sau khi Tuy diet Nam trieu Tran, Binh Nguyen Vuong cua Cao Cau Ly lien chuan bi phong ngu truoc kha nang quan Tuy xam pham.
Nam 598, Anh Duong Vuong cua Cao Cau Ly đem theo hon van nguoi tien đanh Lieu Tay. Tuy Van Đe sau đo phat đong 30 van đai quan, theo hai đuong thuy lo tien cong Cao Cau Ly. Tuy nhien, đuong bo hiem ac, tu thuong tham trong, Tuy Van Đe chi muon thoai binh, sau đo Anh Duong Vuong khien su đen thinh hoa, hai ben hoa binh. Sau nay, Tuy Dang Đe lai tiep tuc đi theo đuong cu cua phu hoang, ba lan thuc hien chien tranh quy mo lon chong Cau Cau Ly trong cac nam 612, 613, 614; trong đo quan Tuy tham bai trong cuoc chien nam 612, hao phi cuc ky nhieu nhan luc va vat tu, tang them ganh nang cho nhan dan, sau đo phat sinh dan bien.
Bach Te vao nhung nam đau Khai Hoang đa khien su đen Tuy, Tuy phong cho Du Xuong la "Thuong Khai phu, Đai Phuong quan cong, Bach Te vuong". Sau khi Tuy diet nam trieu Tran, co chien thuyen troi dat tren bien, đuoc Bach Te cung cap cho vat tu đay đu đua ve, đong thoi phai su đen chuc ha trieu Tuy thong nhat Trung Hoa. Khi Tuy Dang Đe đanh Cao Cau Ly, Bach Te tung đieu đong quan trong lanh tho, tuyen bo la hiep tro quan Tuy, song tren thuc te van duy tri quan he huu hao voi Cao Cau Ly, bao ve loi ich cua hai nuoc.
Tan La vao nam 594 khien su đen Tuy, Tuy phong cho Chan Binh Vuong cua Tan La la "Thuong Khai phu, Lac Lang quan cong, Tan La vuong". Trong nhung nam Đai Nghiep thoi Tuy Dang Đe, Tan La thuong khien su sang Tuy.
Oa Quoc (tuc Nhat Ban) tung nhieu lan phai su sang Trung Quoc thong hao, nam 600 lai đem theo vai chuc sa mon (tuc tang lu) sang Tuy hoc Phat phap. Nam 607, Thoi Co thien hoang cua Đai Hoa phai khien Tuy su Tieu Da Muoi Tu chuyen quoc thu cho Tuy Dang Đe, tuy nhien trong thu lai ghi Hoang đe Tuy la "nhat mot Thien tu" (thien tu xu Mat Troi lan), Tuy Dang Đe do vay rat tuc gian. Nam sau, Tieu Da Muoi Tu lai đi su sang Tuy, trong quoc thu đoi cach goi la "Đong thien hoang kinh Bach Tay hoang đe" đe quan he hai ben đuoc hoa hoan. Tuy Dang Đe vao nam 608 phai Bui The Thanh sang Nhat.
Tuy Dang Đe vao nam 607 va 608 phai Chu Khoan đi Luu Cau (nay co the la quan đao Ryukyu hoac Đai Loan) đe "uy phu" nuoc ay, song Luu Cau khong thuan theo. Nam 610, Tuy Dang Đe lai phai Tran Lang, Truong Tran Chau suat van binh tien đanh Luu Cau, đanh giet vua nuoc nay la Hoan Tu Khat Tu Đau (歡斯渴刺兜), bat vai nghin nam nu roi tro ve. Trong thoi gian Tuy tien đanh, nguoi Luu Cau tung đen cho quan Tuy tien hanh hoat đong mau dich.


Che đo quan su Ve che đo quan su, trieu Tuy phan đat chu ve, che đo thong soai quan phu bao ve bat nguon tu 'thap nhi đai tuong quan che' tu thoi Tay Nguy-Bac Chu; đat ra tu ve, tu vo quan, thong soai phu binh bao ve cung cam; lai co Vu hau phu thong soai phu binh tuan canh kinh thanh, đeu đat mot 'thuong đai phu'. Thoi Tuy so, van theo che đo cua Bac Chu, Tuy Van Đe đat ra thap nhi ve do trung uong quan ly, tien than cua thap luc ve. Thap nhi ve phan thanh ta/huu duc ve, ta/huu kieu ky ve, ta/huu vu ve, ta/huu đon ve, ta/huu hau ve, ta/huu ngu ve. Thap nhi ve phu trach phong ve va chinh chien, trong đo phong ve phan thanh 'noi ve' va 'ngoai ve'. Khi co chien su, hoang đe ha chieu menh cho 'hanh quan nguyen soai' hay 'hanh quan tong quan' lam quan chi huy thoi chien, hop thanh to chuc tac chien. Nhu trong cuoc chien tranh tieu diet Nam trieu Tran, do vung chien su tuong đoi lon, Duong Quang, Duong Tuan va Duong To la 'hanh quan nguyen soai', trong đo Duong Quang thong nhat đieu đo. Trong chien tranh giua Tuy va Đot Quyet, Ly Hoang đuoc bo nhiem la 'hanh quan tong quan'. Trong chien tranh giua Tuy va Tho Duc Hon, Luong Vien đuoc bo nhiem lam 'hanh quan tong quan'. Sau khi ket thuc tac chien, chuc vu 'hanh quan tong quan' cung bi bai bo, quan đoi đuoc giao tra lai cho tong quan cac noi. Nam Đai Nghiep thu 3 (607), Tuy Dang Đe đem thap nhi ve mo rong thanh che đo "ve thong phu", đieu nay la nham khuech truong luc luong quan su, tang cuong luc luong thi ve trung uong va phan tan quyen luc cua cac tuong. "Ve thong phu" co 12 ve va 4 phu, goi chung la thap luc ve hoac thap luc phu; bon phu thanh lap moi la ta/huu bi than phu va ta/huu giam mon phu. Thap nhi ve phu trach thong linh phu binh va phong ve kinh thanh; tu phu khong lanh đao phu binh, ta/huu bi than phu phu trach ho ve Hoang đe, ta/huu giam mon phu phan quan tai cac cong cua cung đien. Thap nhi ve chi huy ngoai quan, 'kieu ki ve quan' thuoc ta/huu duc ve, 'bao ki quan' thuoc ta/huu kieu ve, 'hung cu quan' thuoc ta/huu vu ve, 'vu lam quan' thuoc ta/huu đon ve, 'xa thanh quan' thuoc ta/huu ngu ve va 'thu phi quan' thuoc ta/huu hau ve; Ta/huu duc ve kiem linh noi quan. Noi quan chi binh si 'ngu quan phu' do ba ve than, huan, duc cua ta/huu duc ve quan ly, cung voi tam ve tam phu cua Đong cung, đeu do con em quan lai cap cao đam nhiem.
Tuy Van Đe cung phan toan quoc thanh cac khu vuc quan su, đat chuc tong quan phu trach quan su tai cac khu vuc nay, thoi binh thi phong bi bien canh, thoi chien thi phung menh xuat chinh; co tong quan phu phan thanh ba hang: thuong, trung, ha. Ngoai ra, con co tu đai tong quan: Tan vuong Duong Quang canh giu Tinh chau, Tan vuong Duong Tuan canh giu Duong chau, Thuc vuong Duong Tu canh giu Ich chau, Vi The Khang canh giu Kinh chau. Trieu Tuy tong cong đat 30-50 tong quan, lay Truong An lam trung tam ma phan thanh tu đai quan khu: Đong, Tay, Nam, Bac; tru thu tai cac chau đe chong ngoai hoan. Trieu Tuy lay khu vuc bien cuong phuong bac la trong điem, tran thu đat hiem yeu. Quan khu ca thay co: Bat phu Bac va Tay Bac, chu yeu phong ngu Đot Quyet han quoc; That phu Đong Bac phong ngu Đot Quyet han quoc va Khiet Đan; Bat phu Trung Tay bo bao ve quanh kinh thanh, cu thu đau nguon song; Cuu phu Đong Nam canh giu nhung noi co đia hinh hiem yeu o phuong nam; con co Điep chau đe phong ngu Tho Duc Hon, Nam Ninh chau đe ap che Thoan toc; ve sau lai tang them hai phu Toai-Lo đe phong ngu cac bo lac o Tay Nam. Ve sau, trieu Đuong ke thua cach lam nay, đong thoi phat trien thanh cac quan khu hay giam sat khu goi la 'đao'.
Tuy Van Đe đoi voi "phu binh che" cung co nhung cai cach, đem che đo pham cap quan chuc Bac Chu va van than vo tuong vao trong mot he thong đang cap đong nhat. Nam 590, ban bo menh lenh đua quan ho nhap vao dan ho, quan nhan ngoai quan tich ban than, cung co the cung gia thuoc nhap vao ho tich đia phuong, chieu theo 'quan đien che' ma nhan ruong, mien tru thue, đong thoi chieu theo quy đinh phai luan phien đen kinh thanh phong ve, hoac chap hanh nhiem vu khac. Menh lenh nay giam bot đuoc ganh nang kinh te cua trieu đinh trung uong, đong thoi khien quan nhan co the song cung gia thuoc, cung mo rong nguon binh cua trieu đinh, đuoc goi la 'binh nong hop nhat'.


Nhan khau Thoi Ngu Ho thap luc quoc va Nam-Bac trieu, cac dan toc du muc va dan toc nong nghiep co su giao thoa ve van hoa, đen Tuy trieu thi hinh thanh Han-Ho dung hop van hoa, cac dan toc o luu vuc Hoang Ha va Truong Giang dung hop, lay toc Han lam chu the, tao thanh toc Han moi. Thoi ky Nguy-Tan-Nam-Bac trieu, do chien tranh keo dai nen so ho khau tren thuc te suy giam; do chien tranh va thue nang nen nguoi dan che giau ve ho khau, dan đen so ho đieu tra đuoc it hon so voi thuc te; the toc co nhu cau su dung mot luong lon nhan luc đe san xuat nong nghiep, bao gom nhung nguoi tron tranh viec nop thue. Xuat hien hien tuong "bach that hop ho, thien đinh cong tich" (tram nha hop thanh mot ho, nghin đinh cung chung ho tich), khien so ho khau ma trieu đinh thong ke đuoc it hon nhieu con so thuc te. Đen thoi Tuy, so ho khau bat đau tang len nhanh chong, chu yeu la do thue nhe va lao dich it, cong them viec chinh tri the toc va che đo trang vien bi suy yeu, nhan dan tinh nguyen thoat ly su bao ho cua the toc đe tu lap mon ho. Do thong ke chinh xac so khau se đam bao đuoc nguon thu thue, Cao Quynh lenh cho cac quan chau huyen đeu phai kiem tra ho khau moi nam, do vay đia phuong khong the che giau nhan khau. Nam Khai Hoang thu 5 (585) thoi Tuy Van Đe, Hoang đe ha lenh cho quan chau huyen kiem tra ho khau, than thuoc co quan he xa tu "đuong huynh đe" (huynh đe con chu con bac) tro đi đeu phai tach ho tich, đong thoi moi nam thong ke mot lan, do vay phuong bac thong ke đuoc them hon 1,64 trieu khau.
Thoi Tuy, nhan khau gia tang nhanh chong, dien tich đat canh tac đuoc mo rong va kho luong quoc gia doi dao. Theo "Tuy thu-Đia ly chi", theo so lieu tu cac quan thi toan quoc co 9.073.926 ho, khoi phuc so ho duoi thoi Đong Han truoc đo 4 the ky, nam 613 co 44,5 trieu nguoi. Trong vong 26-27 nam, quoc gia tang them 428 van ho, nhan khau tang them hon 17 trieu nguoi. Cung voi viec luc luong lao đong tang them, kinh te-xa hoi cung xuat hien canh tuong phon vinh, thu nhap cua trieu đinh tang len. Nam 592, du tru luong thuc va lua hoa chat cao nhu nui, su tich thuat lai la phu kho đeu đay ap, buoc phai tich tru o duoi hien, o mot muc đo nhat đinh đa phan anh su phat trien cua nen nong nghiep thoi Tuy.


Kinh te Nham on đinh kinh te, Tuy Van Đe đe ra rat nhieu chinh sach khien cho nong nghiep, thu cong nghiep, thuong nghiep đeu phat trien. Che đo kinh te trieu Tuy ve co ban ke thua che đo cu cua Bac Chu, to dung đieu che la che đo phuc dich chu the, dua tren co so quan đien che. Nham đam bao nguon luong thuc on đinh cho khu vuc Quan Trung, trieu đinh Tuy cho xay dung rat nhieu kho luong lon, đen nhung nam cuoi thoi Tuy Van Đe, luong tich tru đuoc thuat lai la đu dung trong 50-60 nam. Thu cong nghiep đien hinh la nghe det to, nghe gom su, va đong thuyen. Trong đo, khi khai quat cac ngoi mo tai nhung khu vuc nay thuoc An Duong cua Ha Nam, Tay An cua Thiem Tay; đa tim đuoc binh su trang thien nga, co đac tinh cung, tao hinh đep, la mot trong nhung đo su trang co nien đai som nhat đuoc phat hien tai Trung Quoc. Thong nhat khien cho thuong nghiep trieu Tuy phat trien rat nhieu so voi thoi Nguy Tan Nam Bac trieu. Đuong thoi, đo thi co quy mo đo so, thuong nghiep phon hoa lan luot co Truong An, Lac Duong, Giang Đo, Thanh Đo, Quang Chau, hiem thay tai the gioi đuong thoi.


= Nong nghiep =

Tuy Dang Đe chon cach thi hanh giam nhe thu thue, lao dich, hinh phat va kiem chung ho khau, tao đieu kien thuan loi cho nong nghiep phat trien. Voi "quan đien che" tu than vuong toi quan vien o tren đen binh dan o duoi đeu co mot so luong ruong đat nhat đinh Trong đo, 'vinh nghiep đien' la đat đuoc giao vinh vien khong can tra lai, con 'lo đien' thi sau khi nguoi đuoc giao qua đoi thi lai thuoc ve quan phu. Thoi Tuy, van con mot so luong đat hoang nhat đinh, co the tiep tuc thuc hien 'quan đien che' tu thoi Bac trieu, tuy nhien xuat hien viec phan phoi đat đai khong đeu o mot so khu vuc. To Uy kien nghi giam thieu phan cua cong than đe them cho bach tinh, song bi Vuong Nghi phan đoi nen khong thanh. Đuong thoi, che đo trang vien tiep tuc ton tai o phuong nam, "quan đien che" chi cho thay mot so hieu qua tai phuong bac. Ngoai ra, tai khu vuc bien cuong, trieu Tuy thi hanh "đon đien che" đe duy tri chi tieu cho quan đoi. To dung đieu che trieu Tuy ke thua che đo thoi Bac Chu, đua lao dich: "to đieu luc dich' va 'dung quyen' vao che đo thu thue. Tuy Dang Đe con mien thue cho phu nhan, bo khuc, phu ti; lao dich va thue ruong thue vai dua tren so 'đinh' ma thu. Giong nhu truoc khi thong nhat, co mot luong tuong đoi nhan khau dua vao hao toc ma tro thanh "phu ho", đe tiep tuc co đuoc con so ve ho khau, đong thoi đam bao trung thu thue va lao dich đuoc chinh xac, trieu đinh gia tang quan ly đoi voi nhan dan, thi hanh "đai sach mao duyet" va "thau tich che", đem nguoi phu thuoc tu the luc cua hao toc sang nam duoi quyen quan ly cua quoc gia, thanh dan xep vao ho, gia tang thu nhap tu thu thue va lao dich cho trieu đinh.
Do nhan khau lien tuc tang truong, cung cap cho nong nghiep mot luong lon suc lao đong, khien dien tich đat ruong cay cay khong ngung gia tang. Nam 589, dien tich đat canh tac la 19.404.167 khoanh, đen thoi Tuy Dang Đe tang len 55.854.040 khoanh. Trong thoi gian Tuy Van Đe tai vi, con het suc khoi phuc, xay dung, cai tao rat nhieu cong trinh thuy loi, nhu Thuoc Bi tai Tho chau (nay thuoc Tho huyen, An Huy), tuoi nuoc cho hon 5.000 khoanh ruong.
Trong đieu kien luong thuc sung tuc, đe luu tru luong thuc nham đe phong mat mua đoi kem, Tuy Van Đe cho thiet lap "quan thuong" va "nghia thuong" tai cac chau tren toan quoc, "nghia thuong" đe phong nan nho, "quan phuong" phong nan lon. Đe bao đam on đinh luong thuc cho khu vuc Quan Trung, trieu đinh cho thiet lap rat nhieu kho luong lon tai cac noi nhu Truong An, Lac Duong, Lac Khau, Hoa chau (nay thuoc Hoa huyen, Thiem Tay) va Thiem chau (nay thuoc Thiem huyen, Ha Nam); tai Truong An, Tinh chau (nay la Thai Nguyen, Son Tay) co luu tru mot luong lon vai voc. "Nghia thuong" con goi la "xa thuong", von la kho luong do dan gian su dung. Nam 585, Tuy Van Đe nghe theo kien nghi cua Đo chi thuong thu Truong Ton Binh, lan đau cho thiet lap "nghia thuong". Nam 596, trieu đinh lenh cho cac chau khi thu hoach, phai danh ra mot phan luong thuc luu giu trong "nghia thuong", đe cuu te khi co hoan nan. "Nghia thuong" phan lon đat tai vung thon que, song o cac đia phuong tay bac thi đat tai huyen thanh, tien loi cho viec mo kho. Đen nhung nam cuoi thoi Tuy Van Đe, luong luong thuc tich truc trong toan quoc đuoc thuat la đu dung trong 50-60 nam.
Tuy nhien, trieu Tuy quan ly tap trung qua muc vat tu cua quoc gia, dan lam tang ganh nang cho nhan dan. Nhung nam cuoi, Tuy Van Đe đe xuong hinh phap nghiem khac, cac quan lai vi so toi nen khong dam phat luong cuu te bach tinh, dan đen kho luong khong kip thoi phat huy cong nang trong thien tai nhan hoa. Do đo, khien cac kho luong tich tru đay đu, song lai ty le nghich voi muc sinh hoat cua dan chung, cac kho luong sau nay tro thanh muc tieu tan cong trong cac cuoc noi day chong trieu đinh Tuy. Đen thoi Tuy Dang Đe, do pho truong xa xi va gay chien lien mien, hao phi mot luong lon cua cai cua quoc gia, khien san xuat xa hoi bi pha hoai nghiem trong. Nam 613, Son Đong va Ha Nam xay ra thuy tai, nong nghiep mat mua, ruong đat phan nhieu bo hoang. Cung voi thien tai nhan hoa, quan lai cau ket voi thuong nhan nang vat gia, đia chu phu hao thua co cho vay nang lai, khien bung phat dan bien Tuy mat.


= Thu cong nghiep =

Quy mo to chuc va trinh đo thu cong nghiep thoi Tuy tren nhieu khia canh đeu vuot qua cac trieu đai truoc, trong đo đai bieu la nghe det to, nghe gom su, nghe đong thuyen. Khu vuc Ha Bac, Ha Nam, Tu Xuyen va Giang Nam đeu la nhung noi san xuat san pham det to. "Vai lua van" (lang van bo) cua Tuong chau (nay la An Duong, Ha Nam) rat tinh te va đep; gam Tu Xuyen (Thuc cam) cung rat co danh tieng. Phu nu khu vuc Tuyen Thanh, Ngo quan (nay la To Chau), Coi Ke (nay la Thieu Hung), Du Hang o Giang Nam cham chi se soi det vai, vai Ke Minh (Ke Minh bo) la noi tieng nhat. Ve gom su, ky thuat tuyen luyen đat va trang men đeu đuoc nang cao. Trong đo, khi khai quat cac mo co tai An Duong cua Ha Nam, Tay An cua Thiem Tay đa tim thay binh su men trang (bach tu) hinh thien nga, co tinh cung, tao hinh đep, la mot trong nhung đo su trang co nien đai som nhat đuoc phat hien tai Trung Quoc. Đo su men xanh (thanh tu) đuoc nung o nhiet đo cao, đo cung vuot xa san pham cung loai thoi Tan, đuoc san xuat tai cac noi o Ha Bac, Ha Nam, Thiem Tay, Giang Nam. Nghe đong tau thoi Tuy rat phat trien, khi chuan bi đanh Nam trieu Tran, Duong To giam sat viec đong "ngu nha đai chien thuyen", tren thuyen co 5 tang lau, cao hon 100 xich, truoc sau đat 6 phach can dai 50 xich, dung đe tien cong tau đich. Khi Tuy Dang Đe tuan du Giang Đo, hang nghin chiec thuyen đuoc đong, tieu hao mot luong lon nhan luc vat tu, cung cho thay ky thuat đong thuyen cao sieu thoi Tuy. Đoi thuyen nay gom thuyen rong (long chu) danh cho Hoang đe, 'tuong ly' danh cho Hoang hau, 'phu canh' cho cung phi, con co cac chung loai 'dang thai', 'chu đieu', 'thuong li', 'bach ho'; trong đo 'long chu' danh cho Tuy Dang Đe la tot đep nhat.
Linh vuc thu cong nghiep phuc vu nhu cau cua trieu đinh co to chuc to lon, so luong nguoi tham gia đong đao, chiem đia vi chu đao trong toan bo thu cong nghiep thoi Tuy. Trieu đinh Tuy cho đua mot so luong lon cac tho thu cong uu tu tu cac đia phuong trong toan quoc đen Truong An va Lac Duong, đong thoi bat cac tho thu cong o đia phuong phai luan phien đen kinh thanh phuc dich. Co cau chu quan toi cao cua trieu đinh trong thu cong nghiep la Cong bo thuoc Thuong thu tinh, co quan quan ly cac loai san pham can thiet cua trieu đinh cu the la Thai phu tu (thoi Tuy Dang Đe phan đat Thieu phu giam), phu trach cong trinh xay dung hoang cung va quan thu la Tuong tac tu (sau đoi thanh Tuong tac giam). Thai phu tu ben duoi phan thanh cac co quan Ta thuong, Huu thuong, Noi thuong, Ty chuc, Ty nghiem, Chuong tri, Khai giap, Cung no. Tai mot so chau huyen va khu vuc khai khoang, trieu Tuy con đat co cau quan ly cong xuong thu cong nghiep cua quan phu, trong đo, luc luong lao đong chu yeu la no ti cong, tu nhan, tho thu cong phuc dich truong ky, tho thu cong đia phuong phuc dich luan phien mot thoi gian. Ho san xuat ra cac san pham sinh hoat va quan nhu cho trieu đinh, tham gia xay dung Đai Hung thanh va đong đo Lac Duong.


= Thuong nghiep =

Thong nhat quoc gia khien thuong nghiep trieu Tuy phat trien hon nhieu so voi thoi Nguy Tan Nam-Bac trieu, co quy mo to lon, đo thi thuong nghiep phon hoa la hai kinh Truong An va Lac Duong, hiem thay tren the gioi đuong thoi. Truong An co hai cho Đong Tay, cho đong ten la Đo Hoi, cho tay ten la Loi Nhan, co rat nhieu thuong nhan ngoai quoc. Lac Duong ke tu sau khi xay đao Đai Van Ha tro thanh noi tap ket va phan phoi hang hoa nam-bac. Lac Duong co ba cho, cho đong ten la Phong Đo, cho nam ten la Đai Đong, cho bac ten la Thong Vien. Trong đo, cho Thong Vien nam ke Thong Te cu, chu vi 6 ly, voi 20 cua vao cho, thuong nhan tu hop, thuyen đo neo đau tren kenh len đen van chiec. Giang Đo la noi trung chuyen hang hoa cua Giang Nam, ngoai ra cac thanh thi thuong nghiep Tuyen Thanh (nay la Thuong Chau), Ngo quan (nay la To Chau), Coi Ke (nay la Thieu Hung), Du Hang (nay la Hang Chau), Đong Duong (nay la Kim Hoa) đeu nam o đat Giang Nam phon hoa. Thanh Đo la trung tam thuong nghiep cua đat Ba Thuc, con Quang Chau la trung tam trong hoat đong mau dich hai ngoai. Đuong thoi, tuyen đuong thuong mai quoc te cua trieu Tuy phan thanh con đuong to lua den Tay Vuc va mau dich tren bien. Thong qua con đuong to lua, hang hoa đen đuoc đe quoc Sassanid Ba Tu, đe quoc Đong La Ma. Mau dich tren bien thong đen cac nuoc Đong Nam A va đac biet la Nhat Ban.
Thoi ky Nam-Bac trieu, tien te khong đong nhat, Nam trieu Luong va Nam trieu Tran co tien ngu thu; Bac Te co tien 'thuong binh ngu thu'; Bac Chu co ba loai la 'vinh thong van quoc', 'ngu hanh đai bo', ngu thu tien; cac quan Ha Tay dung tien vang bac Tay Vuc. Thoi Tuy so, cac noi van su dung tien te đia phuong, đen nam 581 thi Tuy Van Đe đat ra tien ngu thu moi, moi 1000 tien nang 4 can 2 lang, cam chi luu thong tien co va tien tu. Đong thoi lien tiep lap 5 lo tai Giang Đo, 10 lo tai Giang Ha (nay la Vu Han), lap 5 lo tai Thanh Đo, chieu theo quy đinh ma đuc tien ngu thu. Vao mat ky Tuy Dang Đe, chinh tri hu bai, viec tu nhan đuc tien tro nen pho bien. Moi 1.000 tien ngu thu chi nang 1 can, tham chi con đuoc lam tu sat, tien giay su dung hon tap voi tien đong. Đen thoi Tuy mat thi tien mat gia tri, hang hoa đat đo, che đo tien te sup đo. Tu Nguy-Tan đen Tuy-Đuong, nhung mat hang nhu ngu coc va lua thuong đuoc dung lam vat trao đoi trung gian trong giao dich.


Xay dung Thoi Tuy, Tuy Van Đe va Tuy Dang Đe cho xay dung rat nhieu cong trinh, muc đich la đe tang cuong anh huong va tinh luu đong cua chinh tri, quan su, kinh te, mau dich. Đuong thoi, cac cong trinh lon đuoc xay dung co Đai Hung thanh, đong đo Lac Duong, cac kho luong lon, Đai Van Ha, tri đao va Truong Thanh. Đe thuan tien trong viec quan ly khu vuc phia đong Đong Quan va duy tri cung ung luong thuc cho Quan Trung, trieu Tuy cho xay dung cac kho luong lon nhu Lac Khau hay Hoi Lac o gan Lac Duong. Đong thoi, tai cac đia phuong tren toan quoc cho thiet lap rong rai 'quan thuong' va 'nghia thuong', du tru san cho nhu cau cua quoc gia, co the tich tru luong thuc đe phong tai hoa. Nham cung co luc luong quoc phong o phuong bac, trieu Tuy cho xay dung 'tri đao' dan toi Tinh chau, xay dung mo rong Truong Thanh đe bao ho dan toc thieu so phuong bac da quy phu. Cac cong trinh nay khien cho kinh te va mau dich cua Quang Trung va cac khu vuc nam-bac phat trien, noi tieng nhat la Đai Hung thanh va Đai Van Ha.


= Đai Van Ha =

Trung tam chinh tri va quan su cua trieu Tuy la Quan Trung va Hoa Bac, truoc khi hung binh diet Nam trieu Tran, trieu Tuy đa bat đau cho tao song đao đe chuyen quan xuong phia nam. Sau khi binh đinh Nam trieu Tran, đe van chuyen luong thuc va san pham to lua cua Giang Nam đen Trung Nguyen, trieu Tuy lai lien tiep cho tao them nhieu song đao, đong thoi o đoi bo cho xay dung 'ngu đao', trong lieu giu bo. Viec xay dung cac thuy đao van chuyen hang hoa chu yeu loi dung dong chay song tu nhien, hoac nao vet cac luong lach cu, chi co mot bo phan nho la phai dung nhan luc đe đao moi. Cuoi cung hinh thanh mot he thong thuy đao van chuyen co trung tam, điem đau la đong đo Lac Duong.
Nam Khai Hoang thu 4 (584), đe van chuyen tai nguyen tu Quan Đong đen Quan Trung, Tuy Van Đe cho đao 'Quang Thong cu, dan nuoc Vi Thuy tu Truong An đen Đong Quan. Nam Khai Hoang thu 7 (587), đe phuc vu cho viec hung binh diet nam trieu Tran, trieu Tuy cho đao 'Son Duong đoc' dua theo 'Han cau' ma Ngo vuong Phu Sai cho đao tu nam 486 TCN, song đao nay noi tu Son Duong (nay la Hoai An, Giang To) nhap vao Truong Giang tai Giang Đo. Viec xay dung thuy đao van chuyen đuoc tien hanh tren quy mo lon vao thoi Tuy Dang Đe, nam Đai Nghiep thu 1 (605), khai thong 'Thong Te cu', con goi la 'Bien cu'. Đoan tay cua 'Thong Te cu' khoi đau tu Tay Giao Lac Duong hien nay dan nuoc Coc Thuy va Lac Thuy nhap vao Hoang Ha. Đoan đong cua 'Thong Te cu' bat đau tu Ti Thuy Huynh Duong, theo thuy đao do Phu Sai cho đao khi xua, dan nuoc Hoang Ha qua Bien Thuy, Tu Thuy thong đen Hoai Ha; qua cac thanh thi la Bien chau (nay la Khai Phong, Ha Nam), Tong chau (nay la Thuong Khau, Ha Nam), Tuc chau (nay la Tuc Chau, An Huy), Tu chau (nay la Tu huyen, An Huy). Cung nam, trieu Tuy lai huy đong hon 10 van dan Hoai Nam mot lan nua xay dung 'Son Duong đoc', chinh tri cho thang, khong con phai vong qua ho Xa Duong ma tien thang đen Truong Giang. Đe van chuyen luong thuc va to lua tu Giang Nam đen Lac Duong, nam Đai Nghiep thu 6 (610), trieu đinh bat đau cho đao đap 'Giang Nam Van ha', tu Kinh Chau (nay thuoc Tran Giang, Giang To), qua Ngo chau (nay thuoc To Chau, Giang To), đen song Tien Đuong o Du Hang (nay thuoc Hang Chau, Chiet Giang), dai tren 800 ly, rong hon 10 truong. Đen luc nay, hoan thanh đoan Nam cua Đai Van Ha, Tuy Dang Đe con chuan bi đen Chiet Giang du ngoai Coi Ke Son. Do phai van chuyen mot luong vat tu to lon cho chien dich tien cong Cao Cau Ly, vao nam Đai Nghiep thu 4 (608), trieu đinh huy đong tren 1 trieu nhan dan cac quan Ha Bac mo 'Vinh Te cu', dan nuoc tu Tham Thuy ve phia nam đen Hoang Ha, ve phia bac gap Ve Ha thang đen Trac chau (nay thuoc Thien Tan), hoan thanh đoan Bac cua Đai Van Ha. Trac chau lien tro thanh noi tap trung nguoi va vat tu cho chien dich tien cong Cao Cau Ly.
Đai Van Ha thoi Tuy-Đuong do Quang Thong cu, Vinh Te cu, Thong Te cu, Son Duong đoc, Giang Nam Van Ha hop thanh, đo dai khoang 2.700 km. Nam Đai Nghiep thu 7 (611), Tuy Dang Đe đi tren 'long chu' (thuyen rong) tu Giang Đo thang đen Trac chau. Thap tung Tuy Dang Đe la ba quan, con binh si đi hai ben bo, mat hon 50 ngay đe đen Trac chau, binh quan moi ngay chi đi hon 50 ly. Con thuyen cua nguoi dan binh thuong đi mot ngay đem đuoc 100 ly, thi tu Giang Đo đen Trac chau khong qua mot thang, đuong thuy qua đo the hien đuoc su tien loi so voi đuong bo. Thanh Lac Duong thoi Tuy nam o trung tam cua Đai Van Ha, đi ve phia tay la Đai Hung thanh, nam thong đen Hang chau, bac thong đen Trac chau, tro thanh noi tap hop va phan phoi hang hoa cua quoc gia; Giang Đo tro thanh noi trung chuyen hang hoa o Giang Nam, tro thanh trong tam kinh te thoi Tuy-Đuong; nam ven Đai Van Ha la cac thanh thi thuong nghiep phat trien nhu nam moc sau mua. Đai Van Ha thoi Tuy-Đuong đong vai tro thuc đay phat trien kinh te o đia phuong nam ven tuyen, sau khi hoan thanh thi đong vai tro la tuyen đuong lien ket chinh tri, kinh te, van hoa bac-nam Trung Quoc trong 600 nam sau đo, xuc tien giao luu kinh te va van hoa giua cac chau huyen nam ven tuyen.


= Đai Hung thanh =

Truong An thoi Han trai qua chien tranh đa bi tan pha, đo nat, hinh dang va cau truc cua cung that nho hep, khong the thich ung voi yeu cau ve đo thanh cua Tuy Đe. Cong them hang tram nam nuoc ban lang đong trong thanh thi, tac nghen kho thoat, cung ung nuoc cung la mot van đe. Do vay, Tuy Van Đe tu bo Truong An thoi Han o phia bac Long Thu Nguyen, o phia nam Long Thu Nguyen (đong nam Truong Thanh thoi Han) chon đuoc mot đia điem đe dung thanh Truong An moi. Thang 1 AL nam 582, Tuy Van Đe menh Vu Van Khai phu trach thiet ke xay dung thanh moi, do Tuy Van Đe tung đuoc phong la Đai Hung cong, do đo thanh mang ten Đai Hung thanh, thang 3 AL nam sau thi hoan thanh.
Đai Hung thanh tham khao kinh thanh Lac Duong cua Bac Nguy va Nghiep Đo Nam thanh cua Bac Te, thanh tri co bo cuc chinh te thong nhat, co hinh dang cau truc giong hinh chu nhat. Toan thanh co ba bo phan: cung thanh, hoang thanh, ly phuong, hoan toan tuan theo bo cuc đoi xung đong-tay. Ly phuong co dien tich uoc tinh chiem 88,8% tong dien tich toan thanh, mo rong đang ke khu nha cua cu dan la mot đac điem lon trong thiet ke kien truc tong the cua Đai Hung thanh. Nen thanh nam tren Long Thu Nguyen, bac ke song Vi, nam tua vao song Ba va song San, đia hinh nam cao bac thap, o nam thanh nui đoi gon song. "Luc Pha" (tuc sau doc) o phia nam cua Long Thu Nguyen đuoc xem la "Luc hao" trong Can Chi, theo thu tu goi la So Cuu, Cuu Nhi, Cuu Tam, Cuu Tu, Cuu Ngu, Thuong Cuu. Can cu theo Dich Kinh, So Cuu đai dien cho "tiem long vat dung", Cuu Nhi la "kien long tai đien, loi kien đai nhan". "Đai nhan" the hien nguoi tai đuc, vi vay la noi thich hop đe xay cung thanh lam noi đe vuong cu tru. Cuu Tam the hien "quan tu chung nhat can can, tich dich nhuoc le vo cuu", tuy thoi canh bao o đia vi cao ma khong kieu, o đia vi thap ma khong uu, do vay xay Hoang thanh đe cho van vo ba quan mai kien cuong, trung quan can chinh. Cuu ngu the hien "Cuu ngu chi ton", thuoc noi "phi long", khong muon nguoi thuong o. Do vay, tren go cao nay huong theo truc đong-tay, xay dung đoi xung Đai Hung Thien tu cua Phat giao o mat đong, va Huyen Đo quan cua Đao giao o mat tay, hy vong co the muon than minh đe tran ap khi đe vuong o go cao Cuu Ngu. Do tu vi, Hoang cung chi co the bo tri o vung đat tuong đoi thap ven phia bac Đai Hung thanh, tuy the bac bien co song Vi nen cung kha thich hop cho phong ngu. "Luc Pha" tro thanh khung xuong cua Đai Hung thanh, khien hoang cung, trieu đinh, tu mieu va khu dan cu phai đoi chieu theo ma hinh thanh. Giua cac đoi nui la nhung khu đat thap, nguoi ta khai kenh dan nuoc, nao vet ao ho. Tan dung loi the đia hinh, nguoi ta tang cuong khong gian lap the, canh tuong them hung vi.
Đai Hung thanh la mot trong nhung thanh thi lon nhat tren the gioi đuong thoi, Thuong Kinh Long Tuyen phu cua Bot Hai Quoc phong theo quy hoach cua Truong An, Binh Thanh Kinh va Binh An Kinh cua Oa Quoc khong chi hinh dang va bo cuc mo phong theo Truong An ma ngay ca cung đien, cong thanh, đuong pho cung đeu lay ten theo, nhu Chu Tuoc mon va Chu Tuoc đai đao.


Van hoa = Tu tuong hoc thuat =

Tuy Van Đe trong thoi ky đau chu truong đieu hoa tu tuong Nho gia, Phat giao va Đao giao; đong thoi cung chu truong van hoc gian thuc, phan đoi tu tuong van hoc diem le cua Nam trieu Ong đe xuong Nho hoc, khien hoc thuyet Nho gia co đia vi khong the thieu trong viec tri quoc, co vu khuyen hoc hanh le. Cac đia phuong noi tiep nhau lap them truong hoc, co nhieu hoc gia Nho hoc o khu vuc Quan Đong, Nho gia mot thoi hung thinh. Cac luu phai Nho hoc thoi Nam Bac trieu co su khac biet, moi phai thuyet kinh lai co nghia le rieng, đen thoi Tuy van chua co kinh đien thong nhat, khien cho viec khao thi trong che đo khoa cu gap kho khan. Đen nhung nam cuoi thoi Tuy Van Đe, ong đe xuong hinh phap, cong khai tro Phat phan Nho, Nam 601, Tuy Van Đe nhan thay truong hoc tuy nhieu song khong chuyen, nen ha lenh phe tru toan bo cac truong hoc, chi giu lai 'Quoc tu hoc' o kinh su, đat han ngach 70 hoc sinh. Luu Huyen dang thu can gian, song Tuy Van Đe khong nghe theo, đong thoi lai ha lenh cho dung 5000 chua thap. Sang thoi Tuy Dang Đe, truong hoc o cac đia phuong lai đuoc khoi phuc, song đia vi cua nho sinh van chua đuoc cai thien. Nho sinh noi tieng nhat trong thoi ky nay co Luu Trac va Luu Huyen, nhi Luu co hoc thuc phong phu, đuoc nho sinh đuong thoi yeu men kinh trong. Tuy nhien, Luu Huyen thua co hoi Tuy Van Đe tim mua thu tich, nguy tao hon tram quyen sach, đe ten nhu "Lien Son dich", "Lo su ky", nham gian lan thuong vat. Luu Trac do yeu cau bong loc lam thay cao nen thanh danh khong tot. Viec Tuy Van Đe chuyen sang tro Phat phan Nho khien cho khong it nho sinh tham gia vao dan bien Tuy mat sau nay.
Vuong Thong la nha nho lon thoi Tuy mat, cung la nha tu tuong noi tieng thoi Tuy, ong co thuy la "Van Trung Tu". Ong chu truong nguoi chap chinh can phai 'tien đuc hau hinh' moi co the thu phuc đuoc nhan tam; đe xuong tam giao: Nho-Đao-Phat can cung ton tai, thay vi chong lan nhau, cung chu truong la tu tuong su cua thien va nhan, cung tam tai thien-đia-nhan khong tach roi nhau. Tac pham noi tieng cua ong co "Thai binh nhi thap sach", "Luc tuc kinh" (con co ten la "Vuong thi luc kinh"), va "Van Trung Tu trung thuyet". Hau due Vuong Bot cua ong la mot trong "so Đuong tu kiet", đe tu Nguy Trung cua ong cung la danh than vao nhung nam đau trieu Đuong. Hoc thuyet cua ong co anh huong sau rong đoi voi ly hoc thoi Tong sau nay.
Tu tuong Phat hoc phan lon la duy tam chu nghia, trong đo Thien Thai tong chu truong "Chi quan thuyet", con Thien tong chu truong "Đon ngo thuyet". Chi quan con goi la "Tich chieu", "Minh tinh", chu truong bo qua toan bo ngoai canh va vong niem, tap trung chu y vao đac tinh đoi tuong, đong thoi san sinh chinh tri tue đoi voi cac đoi tuong nay. Đon ngo la phap mon "minh tam kien tinh", chu truong moi su neu thong qua phuong phap tu hanh chinh xac, se nhanh chong linh ngo đuoc điem quan trong, tu đo chi đao thuc tien đuoc chinh xac va thu đuoc thanh tuu.


= Ngu van hoc va su hoc =

Do thoi Tuy kha ngan, anh huong đoi voi van hoc Trung Quoc khong lon. Mac du co đe xuat cai cach van phong hoa my, song sau đo bi gian đoan, phong trao co van phai đen thoi trung Đuong moi phat trien thanh cong. Đuong thoi, co cac tac pham noi tieng chuyen nghien cuu ve "am luat hoc", cung co cac tac pham tan van va thi ca khong toi. Thoi Nam-Bac trieu, van hoc Nam trieu chu trong vao thanh luat va sac thai, van hoc Bac trieu chu trong vao am đoc chat phac thuc dung. Do van hoc diem le cua Nam trieu chinh phuc đuoc Bac trieu, khien van hoc trieu Tuy phan nhieu la ke thua phong cach Luong-Tran, khong co đot pha moi. Tong so cu si noi danh nam-bac cua trieu Tuy thi khong qua muoi may nguoi. Đo Chinh Tang soan viet "Van chuong the thuc", giup hoc tap van hoc Nam trieu, hieu la "Van Quy"; tham chi cac nuoc Cao Cau Ly va Bach Te cung hoc theo sach cua Đo Chinh Tang, goi la "Đo gia tan thu", khien van hoc Nam trieu đuoc luu hanh ra ngoai quoc. Nam 584, Tuy Van Đe ha lenh yeu cau van hoc phai chat phac chan thuc. Sau nay, mac du Ly Ngac kien nghi khong the dua tren van chuong hoa le ma tuyen chon nhan tai, song Tuy Dang Đe lai đe xuong van hoc Nam trieu hoa le, ong say me "Tam hanh Giang Đo", "Hieu vi Ngo ngu" cua Nam trieu, "Quy u thanh khi" va "Nghi u vinh ca" cung hop voi so thich cua ong. Tuy Dang Đe cung la mot nha van, co tieng nhat la tac pham "Giang Đo cung lac ca". Moi tac pham tho van, Hoang đe đeu yeu cau danh si Nam trieu Duu Tu Truc binh nghi roi moi cong bo, cho thay Tuy Dang Đe la mot nguoi đe xuong manh me van hoc Nam trieu.
Ve mat su hoc, sach su truoc thoi Tuy hoac do chinh quyen soan viet, hoac do nhan si dan gian tu tien hanh soan viet. Tu tuong cua cac tac pham dan gian nay kha tu do, chat luong cung tot, song vi khong de dang tiep can thu tich do su quan so huu, nen thong thuong chi co ki truyen ma khong co chi thu, khong the noi la quoc su hoan chinh. Nam 593, Tuy Van Đe tuyen bo cam chi dan gian tu soan quoc su, binh luan nhan vat. Ke tu đo, quoc su cac trieu truoc đeu đoi sang do quan lai viet. Mac du chinh quyen viet su khong đu tinh cong chinh, song chung do cac su than chuyen nghiep soan viet, tu lieu do trieu đinh cung cap kha phong phu, tu thoi Tuy-Đuong ve sau thi viet quoc su tro thanh cong viec chuyen mon cua trieu đinh.
Do van hoa nam-bac dung hoa, am van hoc va muc luc hoc đat đuoc nhung thanh tuu kiet xuat. Nhung nam đau Khai Hoang, tam nguoi trong đo co Nhan Chi Thoi, Tieu Cai, Truong Ton Nap Ngon cung Luc Phap Ngon thao luan ve am van hoc, nhat tri nhan đinh rang thanh đieu tu phuong khac biet rat lon, nam-bac dung van khong giong nhau. Truoc đo, cac sach van thieu tieu chuan đinh van nen đeu co sai sot. Luc Phap Ngon ghi lai nhung y quan trong cua moi nguoi trong buoi nghi luan, vao nam 601 thi viet thanh "Thiet van" gom 5 quyen. Bo sach nay thong nhat cach bieu đat thanh van, phan anh ngu am tieng Han đuong thoi, la sach am van som nhat cua Trung Quoc. He thong ngu am hoan chinh nay đuoc bao ton trong tac pham "Quang van" thoi Tong, tham chi la ca trong "Tap van". Ve muc luc hoc, tac pham noi tieng co "Đai Tuy chung kinh muc luc" cua Phat giao, "Đao kinh muc luc" cua Đao giao, "Lich đai tam bao ky" do Phi Truong phong soan va "Tuy Nhan Tho nien noi đien luc" do Thich Ngan Tong soan. Trieu Tuy thu thap cac thu tich do cac trieu Nam Bac so huu, tong cong đuoc 37 van quyen, va bien "Tuy Đai Nghiep chinh ngu thu muc luc". Nguy Trung thoi Đuong dua vao đo ma bien viet ra "Tuy thu- kinh tich chi", trong linh vuc muc luc hoc co đia vi tuong đuong voi "Han thu-Nghe van chi" cua Ban Co.


= Ton giao =
Tu thoi Nam-Bac trieu, Phat giao cung Đao giao va Nho giao goi chung la Tam giao, chiem đia vi chu đao trong linh vuc tu tuong. Tuy Van Đe chu truong đieu hoa ton giao va Nho hoc, lua chon sach luoc tam giao cung đuoc xem trong, đong thoi dung nap Nho giao, Đao giao, Phat giao đe phoi hop tri quoc. Do quoc gia mo cua, Hien giao tu Tay A cung đuoc luu truyen rong rai tai Trung Quoc.
Thoi Tuy, Phat giao tien vao giai đoan cuc thinh, đieu nay la do hoang đe va Phat giao co quan he mat thiet. Khi Bac Chu Vu Đe đan ap Phat giao, Tri Tien đi an tai nha ho Duong, đua ra du đoan rang Duong Kien sau nay se tro thanh hoang đe, trong hung Phat giao. Duong Kien tin chac rang ban than đuoc Phat giup đo che cho, sau nay tuyen bo voi quan than "ta hung la do Phat phap", do vay tich cuc đe xuong Phat phap, vao nhung nam cuoi tham chi con bai xich Nho hoc, Phat giao tro thanh quoc giao cua trieu Tuy. Nam 581, Tuy Van Đe đon moi tang lu an cu xuat son, hieu trieu tin đo Phat giao "vi nuoc hanh đao", đong thoi cho phep nhan dan xuat gia. Sang thoi Tuy Dang Đe, trieu đinh cung co chinh sach giup đo tich cuc voi Phat giao, Tuy Dang Đe con thu gioi tu Tri Gia đai su cua Thien Thai tong, tro thanh đe tu cua Phat gia. Tuy nhien, Hoang đe cung kiem soat chat che đoi voi Phat giao, nhu đua cac danh si Phat giao co anh huong tai Giang Nam đen tap trung tai Duong Chau, muc đich la nham tien chi phoi, đong thoi ha lenh "sa mon tri kinh vuong gia".

Duong thoi, he phai chu luu cua Phat giao co Thien Thai tong, Tam luan tong va Tam giai giao. Thien Thai tong quan tam phat huy hai đieu "giao", "quan" đen cuc tri đong thoi vien dung nhat the, nhan đinh phap gioi vo tuong, van vat nhat the; Chi quan la phuong thuc tu hanh chu yeu. Tam luan tong do nghien cuu "Trung luan", "Thap nhi mon luan", "Bach luan" ma co ten nhu vay; he phai nay chu truong van vat chu phap cua the gian va xuat the gian tu nhieu nhan duyen hoa hop ma sinh ra, la san pham ket hop tu nhieu nhan to va đieu kien. Trieu Tuy tong cong cho xay dung hon 5 nghin chua thap, tao hang van tuong Phat, đong thoi phien dich hang van kinh Phat, khien kinh Phat đuoc luu truyen phan bo hon rat nhieu lon so voi kinh Nho. Tuy Van Đe het suc sung bai Phat giao, cho xay đen 83 thap xa loi Phat tai cac chau, trong đo Đai Hung thien tu la noi tieng nhat.
Đao giao vao thoi Nam-Bac trieu phan thanh hai he Thien Su đao Nam-Bac, đen thoi Tuy thi co su giao lui voi nhau. Mao Son tong tro thanh he phai chu luu cua Đao giao, pham vi truyen đao keo dai tu phuong nam len phuong bac, Nguyen Thuy Thien Ton tai thoi ky nay đuoc ton lam than linh toi cao. Tuy Van Đe đoi đai rat ton trong voi Đao giao, nien hieu "Khai Hoang" cung đuoc chon tu kinh đien Đao giao. Trieu đinh Tuy thiet lap che đo 'đao cu', quy đinh si nhan can thong ca Đao đuc kinh, sung huyen hoc va huyen hoc bac si, tuyen giang đao thu đinh ky, phai nguoi chinh đon đao thu. Do Tuy Van Đe sung tin Phat giao, vao thoi Tuy Đao giao luon khong hung thinh đuoc nhu Phat giao.
Đao si trong thoi ky nay thao ve viec dua vao phu menh đe tham du vao viec thay đoi trieu đai, đao si Truong Tan tung hiep tro trieu Tuy kien quoc. Do vay, Tuy Van Đe đoi voi Đao giao co phan ton trong, cat nhac cac đao si nhu Truong Tan, Tieu Tu Thuan, Đong Tu Hoa. Tuy Dang Đe khi đen o luong đo hoac xuat du luon co tang, ni, đao si, nu quan (co ca nu đao si) tuy tung, goi la 'tu đao truong'.
Kim Đan thuat đuoc Tuy Dang Đe ton sung, rat nhieu đao si do thao ve luyen che thuoc truong sinh bat tu ma gianh đuoc sung tin. Tung Son đao si Phan Đan hop luyen kim đan sau nam bat thanh, Phan Đan giai thich rang can co ba hoc sau đau mat gan tuy xuong cua đong nam đong nu thi moi luyen thanh, Tuy Dang Đe tuc gian giet chet Phan Đan. Tuy nhien, ky thuat luyen che kim đan cung gop phan vao su phat trien y duoc va hoa hoc thoi Tuy-Đuong. Tu "Noi đan" co y nghia rat quan trong trong tu luyen Đao giao đuoc hinh thanh trong thoi ky nay, Thanh Hai Tu To Nguyen Lang đe xuat "quy than đan vao tam luyen", đe xuong "tinh menh song tu", la mot buoc thuc đay cho su phat trien cua ly luan Noi đan thuat. Trong gioi Đao si đuong thoi co luu hanh tich coc thuat nham tu luyen thanh tien, tich coc thuat chu truong khong an ngu coc ma chi uong nuoc va an 'han thuc'. Tuy Dang Đe tung đon moi nguoi gioi tich coc thuat la Tu Tac nhap cung, đong thoi ton kinh nhung đao si gioi ve tich coc thuat nhu Tong Ngoc Tuyen o Kien An, Khong Đao Mau o Coi Ke va Vuong Vien Tri o Đan Duong.
Hien giao, con goi la Bai Hoa giao, do mot nguoi Ba Tu la Zoroaster sang lap, luu hanh tai Ba Tu va cac quoc gia Tay Vuc, theo nguoi Tuc Đac truyen ba đen Trung Nguyen tu thoi Bac Nguy, trieu Tuy đat chuc quan "Tat bao" đe quan ly hoat đong cua ton giao nay. Giao nghia cua Hien giao nhan đinh vu tru hinh thanh do than quang minh va than hac am đau tranh lan nhau, lua bieu hien cho than thien, do vay bai lua. Chu than cua Hien giao tai Trung Quoc đuoc goi la "Ho Thien", "Thien Than", kinh đien chu yeu la Avesta.


= Nghe thuat =

Thoi Tuy, vi moi quan he chinh giao nen hoi hoa đuoc xem trong. Hoi hoa thoi Tuy van lay nhan vat hay co su than tien lam chu đe chinh, song tranh son thuy phat trien thanh mot nhanh hoi hoa đoc lap. Trien Tu Kien va Đong Ba Nhan co tieng ngang nhau, cung voi Co Khai Chi thoi Đong Tan, Luc Tham Vi cua Nam trieu Te, Truong Tang Dao cua Nam trieu Luong đong xung la 'tien Đuong tu đai hoa gia'. Trien Tu Kien song qua cac trieu Bac Te, Bac Chu va Tuy, tung nham chuc trieu tan đai phu cua Tuy, sau nham chuc truong noi đo đoc. Ong tung ve tranh Phat giao "Phap hoa kinh bien", tranh phong tuc "Truong An xa ma nhan vat đo", song đeu that truyen. Buc tranh son thuy "Du xuan đo" cua ong dung thuat boi phac hoa, to mau xanh luc, phoi canh khong gian hop ly, chu y quan he xa gan va ty le nui cay cung nhan vat, trong gang tac co đu y vi nghin dam. Đieu nay chung minh tranh son thuy thoi Tuy giai quyet đuoc triet đe van đe xu ly khong gian giua nguoi va canh vat, la đai bieu cho su noi len cua tranh son thuy, "Hoa giam" thoi Nguyen nhan đinh "Du xuan đo" la thuy to chinh thuc cua tranh son thuy. Hoa gia nguoi Vu Đien Uat Tri Bat Chat Na thao ve nhan vat Tay Vuc, nguoi đuong thoi goi la "Đai Uat Tri". Ong thao ve vung nhiem am anh, tuc "ao đot phap" (thuat loi lom), co anh huong lon đen hoi hoa hau the.
Thu phap trieu Tuy kheo, đeu, co luc, song khong vuot khoi quy cu, lam nen tang cho quy mo phong pham cua đai gia thoi so Đuong. Cac nha thu phap noi tieng co Đinh Đao Ho, Su Lang va Tri Vinh. Mac tich (vet muc) thi co thien tu van va ta kinh. Thu phap thoi Tuy lay bia khac lam dong chinh, tren cac bia khac nhu "Long tang tu bi", "Khai phap tu bi", "Đong mi nhan chi" co the hien phong cach thu phap. Thoi Tuy mat Đuong so co nha thu phap Ngu The Nam, cung voi Au Duong Tuan, Chu Toai Luong, Tiet Tac đuoc goi chung la "so Đuong tu đai gia".
Am nhac trieu Tuy chiu anh huong cua am nhac dan toc Ho-Han Bac trieu va am nhac Nam trieu Tong-Te-Luong, nhac ca cung đinh Tuy co lan "Ho thanh". Sau khi Tuy diet Nam trieu Tran, đat ra "Thanh chuong thu" đe quan ly am nhac. Thoi Tuy Dang Đe, đat ra 9 bo nhac: 'Thanh Nhac', Tay Luong, Quy Tu, Thien Truc, Khang Quoc, So Lac, An Quoc, Cao Ly, 'Le Tat'. Đuong thoi, nhac khi co cac loai nhu "khuc hang ti ba", "thu đau khong hau", "đap lap co" va "yet co", đeu đuoc truyen đen tu tay bac, đuong thoi đa biet rang am giai co that cung thay vi ngu cung.
Van Bao Thuong va Ha Thoa la nhung nha am nhac co danh tieng vao thoi Tuy. Ha Thoa la nguoi Hoa Quoc (thuoc Uzbekistan hien nay), ong con gioi ve ca triet hoc. Nam 592, Tuy Van Đe thay phien nhieu truoc Ho am va "vong quoc chi am" cua Nam trieu, lenh cho Quoc tu bac si đinh ra chinh nhac, đuong thoi cac trong than nghi luan soi noi, Van Bao Thuong tham du vao thao luan, tuy nhien nhat thoi chua co ket qua. Cuoi cung, Ha Thoa dung ke đe Tuy Van Đe chon dung Hoang chung cung đe giai quyet tranh chap. Ha Thoa con vi Tuy Dang Đe ma che tao ngu xa "Ha Thoa xa". Tac pham cua Ha Thoa co "Nhac yeu", "Chu dich giang so", tac pham cua Van Bao Thuong co "Nhac pho".


Khoa hoc va ky thuat Trieu Tuy ke thua khoa hoc, tri thuc cua Bac trieu va Nam trieu, thanh tuu khoa hoc ky thuat cua trieu đai nay the hien tren cac linh vuc thien van, lich phap, so hoc, bac vat hoc, kien truc hoc, y hoc.
Nganh so hoc thoi Tuy phat trien, si nhan đuong thoi đeu can hoc tap "cuu so" gian đon, tai Quoc tu giam co lap ban toan hoc (tuc nganh so hoc) chuyen mon boi duong nhan tai so hoc.
Lich phap trieu Tuy so voi cac trieu truoc thi them phan ti mi chinh xac. Nam 600, Luu Trac dua vao du lieu cua Truong Tu Tin thoi Bac trieu, xac đinh tue sai 76 nam lenh 1 đo, sat voi gia tri chuan xac (71,6 nam). Nam 604, Luu Trac đat ra "Hoang cuc lich", nghien cuu Mat Troi, nhat thuc nguyet thuc, đeu them phan chinh xac so voi cac lich truoc đo, con đe xuat cong thuc "phep noi suy cu ly bac hai" (等間距二次內插法). Mac du chuan xac hon, song "Hoang cuc lich" lai bi bai xich khong đuoc su dung, nhung voi lich hoc hau the thi cung cap tieu chuan moi. Phep đinh soc, phep đinh khi cung la sang kien cua Luu Trac.
Sau khi Tuy binh đinh Nam trieu Tran, đa cho đua 'hon nghi', 'hon thien tuong' va tranh sach thien van cua Nam trieu đen tap trung tai Truong An, đong thoi menh Duu Quy Tai va Chu Phan cua Nam trieu tham chieu vi tri cac sao, ve thanh tinh đo. Nhung nguoi nhu Chu Phan va Vien Sung con truyen thu tri thuc thien van tai Thai su cuc. Vao thoi Tuy, Đan Nguyen Tu chieu theo tinh cung do Tran Trac đat ra, uoc đoan vi tri cua sao tren troi, bien thanh mot thu tich theo the truong ca 7 am, goi la "Bo thien ca", cau van ro rang de hieu, thuan loi cho viec truyen tung. Thoi Tuy mat Đuong so, Ly Ba viet thanh "Thien van đai tuong phu", dung tho phu mo ta ve thien van hoc.
Trieu đinh Tuy đe xuong bac vat hoc, đuong thoi xuat hien mot luong lon đia phuong chi (hoac goi la đo chi, đo kinh). Trieu đinh Tuy ra lenh cac đia phuong trong toan quoc tien hanh soan viet phuong chi,, cuoi cung xuat hien cac tac pham "Chu quan vat san tho tuc ky", "Khu vu đo chi" va "Chu chau đo kinh tap". Tuy Dang Đe ha chieu lenh cho cac quan nop đia đo phong tuc san vat. Lang Uat Chi su dung đia đo sach vo do cac đia phuong nop len ma bien tap thanh "Tuy chu chau đo kinh tap" voi 200 quyen. Bui Cu vao thoi Đai Nghiep quan ly giao dich tai Truong Dich, tu sach truyen va loi ke cua thuong nhan Tay Vuc, suu tap cac tu lieu ve nui song, ho toc, phong tho, y phuc, san vat Tay Vuc ma viet thanh "Tay Vuc đo ky". Thu tich nay con viet ve ba tuyen đuong to lua tu Đon Hoang qua Trung A đen Đia Trung Hai.

Ve kien truc hoc, nhung nguoi noi tieng co Ly Xuan, Vu Van Khai, Ha Tru. Nam 610, Ly Xuan chi đao xay dung nen An Te kieu bac qua Hao Ha tai đia phan nay thuoc huyen Trieu, tinh Ha Bac, An Te kieu la mot cay cau đa hinh vom cung, tau be van co the đi lai thuan tien o ben duoi, la mot trong nhung cong trinh đat thanh tuu trong đai trong lich su kien truc Trung Quoc. Ngoai ra, An Te kieu co bon lo trong, giam thieu mot phan nam trong luong than cau, tiet kiem đuoc hon hai tram met khoi nguyen lieu đa, đong thoi co the giam bot ap luc tu nuoc lut tac đong vao than cau. Vu Van Khai tung tao 'quan phong hanh đien' cho Tuy Dang Đe, ben duoi đien đat rong roc toi, co the tach roi ra khi hanh đong, cung co the hop thanh mot đai đien chua đuoc vai tram nguoi. Ha Tru tao ra "Luc hop thanh" cho Tuy Dang Đe, khi cong thanh, trong mot đem co the hop thanh mot toa thanh lon voi chu vi 8 ly, cao 10 nhan, tren thanh co the xep giap si, lap ky truong. Ngoai ra, Ha Tru con co the dung luc tu (su xanh) đe che ra ngoc pha le, khong khac biet so voi ngoc pha le thuc.
Y hoc trieu Tuy tuong đoi phat trien, trieu đinh đat ra "đai y thu" đe quan ly. Y hoc lam sang xuat hien xu the phan khoa, 'đai y thu' phan thanh hai bo phan la y hoc va duoc hoc, phan day hoc sinh; y hoc lai phan thanh bon khoa la y, cham, an ma (đam bop), chu cam; trong đo y khoa lai phan thanh 5 mon la the lieu (noi khoa), thieu tieu (nhi khoa), sang thung (ngoai khoa), nhi muc khau xi (tai mat mom rang) va giac phap (bat quan). Do y hoc Nam trieu tien bo, y su nam-bac thoi Tuy co qua lai, luu thong y thu, co loi cho tien trien cua y hoc. Trieu Tuy cung cho dich ra tieng Han hon 10 loai y thu cua Thien Truc va Tay Vuc, tri thuc rat phong phu. Nguoi co danh tieng nhat trong nen y hoc trieu Tuy la Sao Nguyen Phuong, ong soan ra "Chu benh nguyen hau luan". Đay la bo sach đau tien cua Trung Quoc tu thuat va phan tich chi tiet ve phan loai benh tat va nguyen nhan cua benh, benh ly, co vi tri quan trong trong lich su thu thuat ngoai khoa Trung Quoc. Tuy nhien, tac pham cung co khong it sai sot, nhu trong "Cuu trung hau" co noi "giun trong ruot nguoi bien hoa đa đoan, sinh ra ghe lo, cho nen bi ghe lo thuc ra la do co loai sau bo ben trong", song theo y hoc hien đai thi giun san va ghe lo hac lao khong co quan he. Tuy Dang Đe vao nhung nam Đai Nghiep ha lenh bien soan "Tu hai loai tu phuong", tong cong co 2.600 quyen, ly luan chuyen thuat, bo sung ho tro lan nhau đoi voi "Chu benh nguyen hau luan".


Cac vua nha Tuy The pha nha Tuy Xem them Kenh Đai van ha
Lich su Trieu Tien


Chu thich Tham khao Đoc them Wright, Arthur F. 1978. The Sui Dynasty. Alfred A. Knopf, New York. ISBN 0-394-49187-4, ISBN 0-394-32332-7 (pbk).


Lien ket ngoai Đe quoc co đien Trung Quoc