Tien te Đai Viet thoi Le so phan anh nhung van đe lien quan toi tien te luu thong vao thoi nha Le so (1428-1527) trong lich su Viet Nam.


Tien trong đoi song kinh te - xa hoi Tien thoi Tran đang co muc quan he giua cac đon vi la 69-70 đong = 1 mach, đen thoi Le Thai To chi con 50 đong = 1 mach (tien), tuc 1 quan = 500 đong.
Tien đong cua cac đoi truoc, von đa bi mat nhieu sau đot Tran Nghe Tong chon giau trong nui roi nui bi sap, sau đo lai bi nguoi Chiem Thanh, nguoi Minh thieu huy nen luc đo rat khan hiem. Quan Minh con gom tien đong cua Đai Viet đuc cac đoi truoc mang ve Kim Lang nham tieu huy het tien chinh thong cua nuoc Viet. Nam 1429 đa co nguoi kien nghi in tien giay đe dung nhung khong đuoc chap nhan. Le Thai To đa trieu tap bach quan đe ban cach đoi pho voi tinh hinh nay.
Sang thoi Le Thai Tong, nam 1439 vua ra quy đinh 1 quan = 10 tien (mach) = 600 đong. He thong đon vi nay tu đo đuoc dung on đinh trong cac đoi vua sau, qua nha Mac, thoi Le trung hung toi khi nha Nguyen cham dut, nghia la trong hon 500 nam, đen luc che đo phong kien Viet Nam ket thuc. Đon vi tien co nay con đuoc luu truyen trong nhung cau ca dao nhu:

Mot quan la sau tram đong
Chat chiu thang thang cho chong đi thi


Cac đong tien thoi Le so Tu Le Thai To đen Le Cung Hoang, cac đoi vua đeu đan đuc tien, chi ngoai tru vua Le Tuc Tong chi o ngoi qua ngan trong 6 thang, nien hieu Thai Trinh khong co tien đuc.
Cac đong tien nha Le so qua cac đoi vua gom co:

Thuan Thien thong bao, Thuan Thien nguyen bao
Sau khi đanh bai hoan toan quan Minh xam luoc, chang can đoi nha Minh cong nhan, ngay 15 thang 4 nam 1428, Le Loi xung vua va lay nien hieu la Thuan Thien; mot thang sau thi cho đuc tien kim loai Thuan Thien thong bao bang đong ma khong tiep tuc chinh sach su dung tien giay cua nha Ho. Đo la theo Đai Viet su ky toan thu. Con theo phat hien cua khao co hoc, thi ten tien kim loai đo co le la Thuan Thien nguyen bao. Hien cac nha nghien cuu con chua co ket luan đuoc la su chep sai "nguyen" thanh "thong" hay Le Loi cho đuc hai loai nhung hien moi chi phat hien di chi loai Thuan Thien nguyen bao.
Thuan Thien nguyen bao co kich thuoc to hon, day hon va đuoc đanh gia la đep hon cac đong tien kim loai cua cac thoi truoc o Viet Nam. Đuong kinh tien la 25 mm, day dan. Mat truoc đuc noi bon chu Han la Thuan Thien nguyen bao voi net viet chan phuong. Mat sau khong co chu hay hinh gi, vien mep va go vien lo ro rang va đeu đan.
Thuan Thien thong bao co ba đon vi đem la đong, tien va quan. Đai Viet su ky toan thu cho biet 1 tien bang 50 đong. Đong tien nay nang 2,67 gram.

Thieu Binh thong bao
Đay la tien kim loai do Le Thai Tong cho đuc khi len ngoi nam 1434 va đat nien hieu la Thieu Binh (1434-1439). Ve kieu dang, Thieu Binh thong bao can ban giong Thuan Thien nguyen bao. Ban đau, 1 tien bang 50 đong nhu theo quy đinh cua đoi vua truoc, nhung tu nam 1439 thi đinh lai 1 tien bang 60 đong. Đong tien nay nang 2,86 gram.

Đai Bao thong bao
Su khong nhac đen tien nay, nhung Lacroix cong bo mau cua no va do vua Viet Nam va vua Trung Quoc khong con ai đat nien hieu la Đai Binh nua, nen Đo Van Ninh cho rang đo la tien do Le Thai Tong cho đuc va đat ten theo nien hieu thu hai cua ong, Đai Binh (1440-1442). Nhu vay, duoi trieu vua Le Thai Tong cua Viet Nam đa lan luot co hai tien kim loai la Thieu Binh thong bao va Đai Bao thong bao. Đong tien nay nang 3,77 gram.

Thai Hoa thong bao
Đay la tien kim loai do Le Nhan Tong cho đuc va đat ten theo nien hieu Thai Hoa (1443-1453) cua minh. Kieu dang va kich thuoc tien nay giong tien cua cac vua Le đoi truoc. Tuy nhien, Lacroix đa cong bo mot mau tien Thai Hoa thong bao co kich thuoc nho va lung tien khong co go vien. Ngoai ra, ong nay con cong bo mot mau tien ghi la Đai Hoa thong bao. Đo Van Ninh cho rang co the viet la Đai song van đoc la Thai. Đong tien nay nang 3,18 gram.

Dien Ninh thong bao
Tien kim loai bang đong do Le Nhan Tong cho đuc khi đoi nien hieu thanh Dien Ninh. Tien nay đuoc khao co hoc phat hien nhieu. Kieu dang va kich thuoc to đep giong nhu tien cua cac đoi vua Le truoc. Đong tien nay nang trung binh 2,96 gram.

Thien Hung thong bao
Tien kim loai do Le Nghi Dan cho đuc va đat ten theo nien hieu Thien Hung cua minh. Đong tien nay nang 2,53 gram.

Quang Thuan thong bao
La tien do Le Thanh Tong cho đuc. Di chi tien nay đuoc phat hien kha nhieu. Quang Thuan thong bao đuoc khen la đep vao loai nhat trong cac tien kim loai Viet Nam. Khong ro tien đuoc bat đau phat hanh tu nam nao, song nien hieu Quang Thuan cua Le Thanh Tong bat đau tu nam 1460, ket thuc vao nam 1469. Đong tien nay nang 3,57-3,84 gram.

Hong Đuc thong bao
Cung la tien do Le Thanh Tong phat hanh tu nam 1470 đen nam 1497 theo nien hieu thu hai cua minh. Đong tien nay nang 3,57-4,25 gram.

Canh Thong thong bao
Canh Thong la nien hieu duy nhat cua Le Hien Tong keo dai khoang 6 nam. Su khong ghi ve viec ong vua nay cho đuc tien, song khao co hoc tim ra nhieu di chi tien Canh Thong thong bao. Ve kieu dang thi giong tien cua cac vua Le đoi truoc, song trong luong thi lon hon. Đong tien nay nang 3,28-5,53 gram.

Đoan Khanh thong bao
Đoan Khanh thong bao la tien kim loai do Le Uy Muc cho đuc. Nien hieu Đoan Khanh cua ong vua nay keo dai tu nam 1505 đen nam 1509. Đong tien nay nang 6,2 gram.

Hong Thuan thong bao
Đay la tien kim loai do Le Tuong Duc (o ngoi tu nam 1509 đen nam 1516 co mot nien hieu duy nhat la Hong Thuan). Kich thuoc va kieu dang nhu cac tien truoc đay cua nha Le.

Quang Thieu thong bao
Đay la tien do Le Chieu Tong cho đuc. Ong vua nay chi co mot nien hieu la Quang Thieu tu nam 1516 đen nam 1522. Hinh thuc co ban giong cac tien nha Le truoc đo nhung xau hon, kich thuoc be hon, nhe hon.

Thong Nguyen thong bao
Thong Nguyen thong bao do Le Cung Hoang (lay nien hieu Thong Nguyen) phat hanh. Tien nay đep hon Quang Thieu thong bao nhung van chua bang đuoc cac tien nha Le truoc đo.

Tran Tuan cong bao
Tien đuoc khao co hoc phat hien ra, song hien gio cac nha nghien cuu chua khang đinh đuoc la do ai phat hanh. Lacroix cho la do Tran Tuan, nguoi đa noi loan o Son Tay thoi Le Tuong Duc phat hanh.

Thien Ung thong bao
Đuoc cho la tien do Tran Cao phat hanh khi noi day chong nha Le va tu xung vuong đat nien hieu la Thien Ung. Tien nay đa đuoc khao co hoc phat hien va ngoai Tran Cao khong con ai o Viet Nam hay Trung Quoc đat nien hieu la Thien Ung.

Phat Phap tang bao
Đay cung la su kien hy huu trong lich su tien te ma viec phat hanh tien lai đuoc lam duoi danh nghia nha Phat. Đong tien nay đuoc cho la tien do Tran Cao phat hanh va đuoc dung thong thuong.
Theo Le Quy Đon, đong tien "Thuan Thien nguyen bao" cua vua Le Thai To va đong tien "Hong Đuc thong bao" thoi vua Le Thanh Tong đuoc xem la đong tien đep nhat Viet Nam luc bay gio. Hinh đong tien xinh xan, tron tria, lo vuong sac canh, chu net, ro. Chat luong đuc loai đong tien nay kha tot, net chu the hien rat đep khong thua kem tien đong Trung Quoc.
Mot đong tien Hong Đuc hay Quang Thuan nang trung binh 3,8 gram (dao đong tu 3,57 gram đen 4,25 gram). Ca biet co nhung đong tien Canh Thong (đoi Le Hien Tong) va Đoan Khanh (Le Uy Muc) rat day, nang toi 10 gram, la nhung đong tien nang nhat thoi Le so.


Xem them Tien te Đai Viet thoi Tran
Thuong mai Đai Viet thoi Le so
Tien te Viet Nam thoi Ho


Tham khao Luc Đuc Thuan, Vo Quoc Ky (2009), Tien co Viet Nam, Nha xuat ban Giao duc
Truong Huu Quynh, Đinh Xuan Lam, Le Mau Han chu bien (2008), Đai cuong lich su Viet Nam, Nha xuat ban Giao duc
Đai Viet su ky toan thu


Chu thich