Rapa Nui la dan toc thieu so ban đia Polynesia tren Đao Phuc Sinh o Thai Binh Duong. Nguoi dan Rapa Nui hien chiem 60% dan so cua đao Phuc Sinh, con mot phan lon dan so cua ho cu tru tai Chile luc đia. Ho noi chuyen bang ca ngon ngu Rapa Nui truyen thong va ngon ngu chinh cua đao, tieng Tay Ban Nha. Tai cuoc đieu tra dan so nam 2002 co 3.304 dan cu tren đao, gan nhu tat ca đeu song o lang Hanga Roa o bo bien phia tay.
Tinh đen nam 2011, nguon thu nhap chinh cua nguoi Rapa Nui đen tu du lich, chu yeu nho co cac tac pham đieu khac đa khong lo co ten Moai.
Nhung nha hoat đong nguoi Rapa Nui đa chien đau cho quyen tu chu va so huu cua hon đao. Cac cuoc bieu tinh gan đay cua dan ban đia Rapa Nui tren đao Phuc Sinh chong lai luat cua Chile đa dan đen bao luc đoi voi nguoi Rapa Nui boi canh sat Chile.


Lich su = Truoc khi tiep xuc voi nguoi Chau Au (giai đoan 300–1722) =
Nguoi Rapa Nui đuoc cho la đa đinh cu o Đao Phuc Sinh trong khoang giua nam 300 va nam 1200. Truoc đo, thoi gian ho đen đao đuoc uoc luong vao khoang nam 700-800, nhung bang chung gan đay tu đinh tuoi bang cacbon-14 cho thay ngay nhung cu dan đau tien đat chan len hon đao nay muon hon, vao khoang nam 1200 SCN. Cu dan Rapa Nui đuoc xac đinh co nguon goc Polynesia thong qua phan tich di truyen DNA cua ty the cua bo xuong thoi tien su. Phan tich di truyen đuoc thuc hien boi Erik Thorsby va cac nha di truyen hoc khac trong nam 2007 cho thay cac đac điem di truyen co nguon goc chau Au va Chau My goi y rang nguoi Rapa Nui co them gen chau Au va chau My khoang truoc hoac đau nhung nam 1800.
Cac hoc gia tin rang nguoi Rapa Nui đa tiep xuc som voi Nam My do su gioi thieu khoai lang va qua bau đen đao Phuc Sinh. Qua bau truoc đay đuoc cho la đa đuoc mang đen Polynesia trong thoi co đai boi nguoi Polynesia. Tuy nhien, nghien cuu gan đay hon đa khong tim thay bang chung ve su ton tai cua no trong lich su o Fiji, Samoa, hoac Tonga. Qua bau đa đuoc tim thay o chau Phi, chau A va chau My trong thoi co đai va đa đuoc truy tro lai Peru vao đau thien nien ky thu 6 TCN, nhung bang chung som nhat cua bau o Polynesia chi tu khoang 350 TCN o New Guinea. Khoai lang cung co nguon goc Nam My va phai đuoc chuyen đen đao Phuc Sinh, tro thanh mot phan thiet yeu cua che đo an uong truoc khi tiep xuc Rapa Nui. Nguoi ta tin rang co su tiep xuc giua Rapa Nui va Nam My trong khoang nhung nam 1200-1300.


= Thoi ky đau tiep xuc voi nguoi Chau Au (giai đoan 1722–1870) =
Jakob Roggeveen la nguoi chau Au đau đuoc ghi nhan co tiep xuc voi nguoi Rapa Nui. Roggeveen đuoc cho la đa to chuc đi thuyen đe tim kiem quan đao Juan Fernandez hoac đao David, nhung thay vao đo ong lai đen đao Phuc Sinh vao ngay 05 Thang 4 nam 1722 (Chu Nhat Phuc Sinh). Ong o lai tren đao trong khoang mot tuan. Felipe Gonzalez de Ahedo đen Rapa Nui vao nam 1770 va tuyen bo đao thuoc Tay Ban Nha tren mot tai lieu ma nguoi dan tren đao đa viet bang chu rongorongo, khong đoc đuoc bang chu Rapa Nui hien nay. James Cook va Jean-Francois de Galaup Comte de Laperouse lan luot đen hon đao mot vai ngay trong nhung nam 1774 va 1786.


Van hoa = Ngon ngu =
Nguoi Rapa Nui hien nay noi tieng Tay Ban Nha va tieng Rapanui truyen thong. Ngon ngu Rapanui, con đuoc goi la Pascuan, đuoc phan loai la mot ngon ngu Đong Polynesia va hien viet bang chu Latin. Rapanui la mot ngon ngu dan toc thieu so, vi hau het nguoi Rapa Nui su dung tieng Tay Ban Nha lam ngon ngu me đe cua ho. Tieng Tay Ban Nha la ngon ngu su dung rong rai nhat tren đao Phuc Sinh va la ngon ngu chinh trong giao duc cung nhu hanh chinh. Nguoi ta tin rang tieng Rapanui hien đang trai qua mot su thay đoi đoi voi cau truc cau tro nen giong tieng Tay Ban Nha hon. Chu Rongorongo, mot he thong cac net khac chu đuoc phat hien vao nhung nam 1800, đuoc cho la đai dien cho mot phien ban cu cua ngon ngu Rapanui. Tuy nhien, viec giai ma cua chu Rongorongo la mot qua trinh đang dien ra va chua ro rang du chu Rongorongo dung đe viet hay dung đe dien ta ve van hoa.


= Chuyen than thoai =
Nhung cau chuyen than thoai chinh cua nguoi Rapa Nui la ve Hotu Matu'a, đuoc cho la nguoi đinh cu đau tien cua đao Phuc Sinh, va Tangata manu. Tangata manu la than thoai cua đao Nguoi Chim va ton tho than Makemake, to chuc 1 cuoc thi lay trung đe chon lam nguoi chim va đuoc ton tho trong 5 thang. Nhieu than thoai Rapa Nui gan đay bao gom nhung cau chuyen cua tran chien su thi giua Hanau epe va Hanau momoko.
Hanh tinh lun ben ngoai sao Hai Vuong Makemake đuoc đat ten theo vi than sang tao nay.


= Moai =

Khia canh noi tieng nhat cua nen van hoa Rapa Nui la moai, 887 nguoi cham khac hinh nguoi tu đa khoang giua nam 1250 va 1500 SCN va van chuyen khap đao Phuc Sinh. Moai đuoc cho la nhung guong mat cua nhung nguoi to tien. Moai đung tren nen tang đa lon goi la ahu, noi tieng nhat trong so đo la Ahu Tongariki, la ahu lon nhat, va Ahu Vinapu, mot ahu đuoc cho la đuoc xay boi Inca Tupac Yupanqui. Mot so moai co mu bang đa nui lua mau đo goi la Pukao. Hien nay, nguoi Rapa Nui va chinh phu Chile đang tap trung vao viec bao ton va khoi phuc lai cac buc tuong, bao gom mot khu vuc co rat nhieu tuong la Vuon quoc gia Rapa Nui- mot di san the gioi.


= Nghe thuat =
Nguoi Rapa Nui trong lich su đa lam mu long, vai vo cay, cham khac go, cham khac đa. Bon, đa vong cun, đa đuoc su dung đe hoan thanh cac tranh đa va cham khac go. Mot đac điem noi bat cua buc tuong Rapa Nui la viec su dung vo so hoac kham san ho lam mat


= Am nhac =
Am nhac truyen thong Rapa Nui bao gom ca hat hop xuong va tung kinh kem theo cac nhac cu bao gom ken vo oc xa cu, bo go, va kauaha, mot nhac cu go tao ra tu xuong ham cua ngua. nhac Rapanui hien đai đa co anh huong tu My Latinh tao ra the loai moi nhu tango phong cach Rapa Nui. Matato'a, mot trong nhung nhom nhac noi tieng nhat tren đao, đang thuc đay phong cach truyen thong cua đieu nhay va am nhac.


Tuong tac voi moi truong Mot gia thuyet pho bien đuoc đua ra rang su suy giam ro ret cua van hoa va xa hoi Rapa Nui truoc su kham pha cua nguoi Chau Au nam 1722 đa đuoc gay ra boi su khai thac qua muc moi truong cua đao, chu yeu pha rung, đa chat ha gan nhu tat ca cac cay tren hon đao. Nhung nguoi ung ho noi bat nhat cua cach giai thich nay la Jared Diamond - nguoi đa đua ra mot kich ban cho "su huy diet sinh thai" tren đao Phuc Sinh trong cuon sach Sup đo cua ong nam 2005.
Y tuong xa hoi Rapa Nui sup đo đen tu su mat can bang giua cac nguon tai nguyen co tren đao, chu yeu la dan so, go, cac nguon thuc pham, va viec tieu ton nhieu nang luong cung nhu tai nguyen đe xay va van chuyen moai. Nguon thuc an co the khan hiem hon cac khu vuc khac cua Polynesia vi cac yeu to nhu khi hau lanh hon, thieu mua so voi cac đao khac trong khu vuc, gio lon va thieu đa dang sinh hoc, dan đen cay trong Polynesian khong phat trien nhu o cac khu vuc khac cua Thai Binh Duong. Nguon go tot cung đa mat đi tren đao, hien nay cay cao nhat trung binh chi khoang 2 m (7 ft).
Mac du tren đao Phuc Sinh hien chi co 48 loai cay khac nhau, bang chung tu khao sat thuc vat tren đao the hien qua phan tich phan hoa đuoc tien hanh tren cac lop tram tich tu cac đam, ao, chi ra rang đao đa tung so huu nhieu hon the. Tu nhung mau vat nay, 22 loai khong con hien dien tren đao đuoc chung minh la đa ton tai mot thoi gian o đo. Trong so loai cay nay cay co khong lo, cay co Rapa Nui, cho thay dau hieu la cac loai co lon nhat the gioi, vuot qua kich thuoc cua co ruou vang Chile neu chung khong phai đa tuyet chung. Ngoai ra con co nhung dau hieu viec đao Phuc Sinh đa so huu mot bo suu tap cac loai đong vat đa dang hon. Cac bo xuong con lai cua 25 loai chim lam to khac nhau đa đuoc tim thay tren đao, nhung ke tu đo no giam xuong con 16. Xu huong tuyet chung la viec thuong xay ra khi con nguoi cu đen mot khu vuc moi, vi khuynh huong san bat qua nhieu va khai khac qua nhieu cac nguon tai nguyen.
Nan pha rung lam giam nang suat cay trong do xoi mon đat, mat go nhu mot nguon vat lieu đong tau thuyen đanh ca, va ngung viec xay dung cac moai xung quanh đao. Co gia thuyet cho rang kim cuong hiem co the đa dan đen cuoc noi chien tan bao, tao ra su sut giam dan so. Ong (Jared Diamond) cung đua ra gia thuyet rang co khoang 7.000 nguoi truoc chien tranh, sau đo giam xuong con 2.000 nguoi, nhung nguoi ma cac nha truyen giao đa gap khi ho đen trong the ky 19 va tien hanh cuoc đieu tra dan so đau tien tren hon đao.
Nhung yeu to khac dan đen su suy giam dan so con la chuyen qua đong dan chau Au đen đao va ho đen mang theo nhung dich benh cua ho, nhu benh đau mua.


= Nong nghiep =
Nong nghiep tren đao Phuc Sinh co dau hieu tang cuong truoc khi nguoi chau Au đen đao, vi khi hau cua đao thua gio va it mua. Phat hien khao co cho thay vo so cac ho u va he thong thuy loi. Nhung tang đa lon cung đuoc xep chong len nhau đe lam rao can chong lai gio. Trong nhung canh đong mot he thong nong nghiep đuoc goi la mun lithic đa đuoc su dung. Theo phuong phap nay, nguoi nong dan se xep đa ra thanh cac hinh dang tren đong cua ho, buoc cay trong phat trien trong khu vuc nhat đinh. Phuong phap nay đuoc biet đen nhu giai phap nham tang đo am cua đat đong thoi giam xoi mon đat do gio, co hieu qua chong lai cac đieu kien bat loi cua khi hau.
Cay trong tren đao Phuc Sinh bao gom khoai lang, khoai mo, khoai mon, chuoi va mia. Ga la vat nuoi duy nhat; mac du cac chuong ga bang đa van con rai rac tren cac canh đong tren hon đao, hau het la nhung ngoi mo ma tu đo ga co đuoc calci va phosphor qua an xuong.


Xem them Rapa Nui (Phim)
Hotu Matu'a
Lich su đao Phuc Sinh


Danh sach tham khao "Easter Island". Encyclopædia Britannica. 2007. Encyclopædia Britannica Online. 21 thang 5 nam 2007.


Lien ket ngoai Rapanui: The Edmunds and Bryan Photograph Collection—documenting Rapa Nui's archaeological wonders and everyday life during the early 1900s
"Easter Island - Mysteries & Myths". Joseph Rosendo’s Travelscope. Ban goc luu tru ngay 15 thang 6 nam 2013. Truy cap ngay 4 thang 2 nam 2017. - Includes interviews with Rapa Nui people