Chieu Tu Thanh Hien Hoang hau (chu Han: 昭慈聖獻皇后, 1073 - 1131), thuong goi Nguyen Huu hoang hau (元祐皇后), Nguyen Huu Manh hoang hau (元祐孟皇后) hay Long Huu Thai hau (隆祐太后), la Hoang hau đau tien cua Tong Triet Tong Trieu Hu nha Bac Tong trong lich su Trung Quoc.
Ba tung hai lan o tren đia vi Hoang hau va hai lan bi phe do nhung tranh chap chinh tri giua thoi Tong Triet Tong va sau đo la Tong Huy Tong. Vao đau thoi ky Nam Tong, Tong Cao Tong phuc Tong, Manh hau truoc tinh hinh Truong Bang Xuong xung Đe đa tich cuc giup Cao Tong len ngoi, bang cach dung danh nghia 「Tong Thai hau; 宋太后」 ma lam trieu xung che. Đen nam 1129, ba lai mot lan nua trong tinh the Nam Tong nguy khon ma bi ep phai ra lam trieu xung che trong Chinh bien Mieu, Luu. Sau khi ca hai lan dung hinh thuc "Thuy liem thinh chinh" đay nghi ki đe giup giu vung che đo Nam Tong, ba moi chinh thuc đuoc Cao Tong ton lam Hoang thai hau.
Cuoc đoi cua ba đuoc đanh gia ly ky va đay ap su sap đat, hai lan bi phe truat, hai lan đuoc phuc vi, huong ho dung than phan "Thuy liem" von co tieng xau giup đo tinh hinh Nam Tong nguy khon, vai tro cua ba quan trong khong chi o chuyen trong Hau cung ma ca ve vi the chinh tri cua quoc gia trong thoi loan. Trong lich su hau cung nha Tong va trong toan bo lich su Trung Quoc, gan nhu khong co truong hop đac biet nao nhu ba vay.


Than the Chieu Tu Thanh Hien Hoang hau Manh thi xuat than the gia, nguyen quan o Minh Chau (nay la huyen Vinh Nien, tinh Ha Bac, Trung Quoc). Cu to la Phong ngu su Mi Chau kiem Ma quan Đo Ngu hau, tang Thai uy Manh Nguyen (孟元), cu ba Pham thi (範氏) sau gia tang Thu Quoc Thai phu nhan, lai cai Sai Quoc. Cu noi tang Kiem hieu Thai pho, nguyen An Hoa quan Tiet đo su Manh Tuy (孟隨), cu ba Truong thi (張氏) tang Chuong Quoc Thai phu nhan, sau đoi Đinh Quoc, mot cu ba khac la Luu thi (劉氏) gia tang Tuy Quoc Thai phu nhan, sau đoi Lo Quoc. Cha sinh cua Manh hau la tang Vinh Chau Thu su, nguyen Hop Mon Chi hau Manh Tai (孟在), me ba la Vuong thi (王氏), sau tang lam Vinh Quoc phu nhan.
Nam Nguyen Huu thu 7 (1092), Tong Triet Tong Trieu Huc đuoc 17 tuoi, Tuyen Nhan Cao Thai hoang tuyen hon 100 nguoi con gai co dung mao xinh đep tu cac nha danh gia vao cung. Nam đo Manh thi 16 tuoi, on hoa can trong ma nhan sac đoan chinh, rat đuoc Cao Thai hoang va me ca cua Triet Tong la Huong Thai hau yeu quy.
Cung nam đo, thang 2, Cao Thai hoang trieu cac đai than, lien danh ban nghi chuyen lap ai trong cac thuc nu lam Hoang hau, tac phoi voi Hoang đe. Khi ay nghi luan gia the, xet Manh Tai von la mot tieu quan, lam đen Hop Mon chi hau (閤門祗候) khong may ve vang nhung lai yen on khong kieu ngao, Cao Thai hoang hoi nha ho Manh tu te hay khong, đung đau cac quan Xu mat vien la Han Trung Ngan (韓忠彥) noi:「"Manh Tai tuy la quan nho nhung la nguoi hien, gia canh yen binh, khong sinh chuyen"」. Thai hoang lai du:「"Khong nen tuyen nguoi tu gia toc quyen quy, vi quyen quy tat kieu ngao, ma kieu ngao khong de giao duong"」, Trung Ngan tau:「"Nhu nguoi nha Manh Tai đeu xuat than ho nho, khong he kieu ngao. Tu lau khong sinh ra noi quyen quy, tat se biet can trong"」. Sau mot hoi ban quyet, ngay 2 thang 4 (am lich), Cao Thai hoang chon Manh thi lam Hau, cho menh Thuong thu Ta boc xa La Đai Phong chuan bi nghi gia, thuc hien nghi le sach lap Hoang hau cho Manh thi rat trinh trong, du rang:「"Manh thi hieu thong tue le nghi, nay lap vi Trung cung"」.
The roi, Thai hoang menh chieu Han lam, Đai gian cung cac Xa đeu cat luc thao du lai sach lap Hoang hau, cuoi cung chieu du dung ["Sach Hau luc le"; 冊后六禮] đe tien hanh sach Hau đai đien. Khi Manh thi vua vao cung, Thai hoang thai hau bao voi ta huu rang:「"Nguoi nay hien thuc, nhung phan bac. Ngay khac quoc gia co su bien thi e phai mang va truoc tien"」.


Hoang hau va bi phe Thang 5 nam đo, ngay Mau Tuat (16), Triet Tong len Van Đuc đien (文德殿) lam le sach lap Manh thi lam Hoang hau.
Đai đien sach lap cua Manh hau đuoc chep lai rat quy mo. Ngay ay, menh Thuong thu Ta pho xa La Đai Phong nhiep Thai uy, sung lam Phung nghenh su, Đong tri Xu Mat vien Han Trung Ngan nhiep Tu đo lam Pho. Thuong thu Ta thua To Tung nhiep Thai uy sung Phat sach su, Thiem thu Xu Mat vien su Vuong Nhan Tau (王岩叟) nhiep Tu đo lam Pho. Thuong thu Ta thua To Triet nhiep Thai uy sung Cao ky su, Hoang thuc to Đong tri Đai tong chinh su Trieu Tong Canh (趙宗景) nhiep Tong chinh khanh lam Pho. Hoang ba to Phan đai tong chinh su Cao Mat quan vuong Trieu Tong Thinh (趙宗晟) nhiep Thai suy sung Nap thanh su, Ham lam hoc si nhiep Tong chinh khanh lam Pho. Lai bo Thuong thu Vuong Ton (王存) nhiep Thai uy sung Nap cat su, Quyen Ho bo Thuong thu Luu Phung The (劉奉世) nhiep Tong chinh khanh lam Pho. Han lam hoc si Luong Đao (梁燾) nhiep Thai uy sung Nap thai-Van danh su, Ngu su Trung thua Trinh Ung (鄭雍) nhiep Tong chinh khanh lam Pho. Sau le sach lap, tien phong cha cua Hoang hau la Hop Mon Chi hau Manh Tai lam Tong nghi su, kiem Thu su Vinh Chau; me la Vuong thi lam Hoa Nguyen quan quan (華原郡君).
Tuy nhien, Tong Triet Tong lai khong sung ai Manh hau ma thuong yeu mot tan ngu khac la Luu Tiep du, mot cung nhan co sac đep yeu mi, quyen ru va ranh re thuat hau ha, khien Triet Tong say đam lam. Luu Tiep du đuoc sung ai thi sinh ra kieu cang, ngao man, khong coi Manh hau ra gi. Sau khi đai hon, Manh hau voi Triet Tong chi co mot con gai la [Phuc Khanh cong chua; 福慶公主]. Đen khi Cao Thai hoang qua đoi (1093), tinh hinh cua Manh hau cang te hon.
Nam Thieu Thanh thu 3 (1096), theo le thi Hoang hau va cac phi tan đen te o Canh Linh cung, le xong thi Hoang hau va cac phi tan đuoc ngoi. Luu Tiep du khong them đe y, mot minh bo đi xem hoa, ai cung lay lam bat bang. Đen mua đong cung nam, Manh hau dan cac phi tan đen Long Huu cung yet kien Huong Thai hau. Manh hau theo le đuoc ngoi o ghe tren, cac phi tan phai ngoi o hai ben, Luu tiep du khong muon, mat bien sac; nguoi đi theo lay ghe cua Tiep du đat ngang cho Manh hau, Tiep du moi chiu ngoi. Thai hau vua len đien, phi tan đung day thinh an, đen khi Tiep du ngoi xuong thi chiec ghe bien đau mat, Tiep du nga song xoai; sau đo tro ve khoc loc voi Triet Tong. Luu Tiep du dan co hiem khich voi Manh hau, tim cach lat đo, ben cung Noi thi Hac Tuy (郝隨) lien lac voi Chuong Đon, Thai Kinh ben ngoai.
Mua thu nam ay, con gai Manh Hoang hau la Phuc Khanh cong chua bi benh; co nguoi chi cua ba thuong ra vao cung cam, biet chuyen đo lien đi xin mot la bua tru ta cho cong chua va moi đao si vao cung lam phep. Manh hau biet chuyen, so mang va nen noi lai voi Triet Tong. Hoang đe ban đau cho la chuyen thuong tinh cua con nguoi, khong trach toi gi, Manh hau ben đot la bua truoc mat Triet Tong. Tuy nhien, tin tuc nay đa lan truyen trong cung, loi di nghi noi len. Khong bao lau sau, Phuc Khanh cong chua qua đoi, lai co nguoi cua Luu Tiep du đen to cao me nuoi cua ba la Thinh Tuyen phu nhan Yen thi cau khan trong Tam Mao am, xin cho Manh hau som sinh đuoc Hoang tu. Luu tiep du tung tin trong cung rang Manh hau dung bua chu, ta thuat voi y đo xau. Mot hom, Noi thi Hac Tuy lai đen to cao Manh hau lam phep trong am, Triet Tong sai Nhap noi ap ban Luong Tung Chanh (梁從政) va Quan đuong ngu duoc vien To Khue (蘇珪) đen bat hoan quan, cung nu hon 30 nguoi, giao cho bon Thi ngu su Đong Đon Dat (董敦逸) tra hoi, nhung khong ai chiu khai gian. Đon Dat bi Chuong Đon (章惇) uy hiep, phai lam mot ban khau cung gia trinh len. Thang 9 nam ay, ngay At Mao, Tong Triet Tong ha chieu phe bo Manh hau, đay ra Dieu Hoa cung (瑤華宮), hieu Hoa Duong giao chu (華陽教主), Ngoc Thanh Dieu Tinh tien sinh (玉清妙靜仙師), phap danh Xung Chan (沖真).
Ve sau, Đong Đon Dat can rut luong tam, xin xet lai an, Tang Bo can la khong nen. Tong Triet Tong thoi khong xet nua nhung van tham trach Chuong Đon. Con Luu Tiep du sau khi ha sinh hoang tu thi đuoc lap lam Hoang hau. Tuy nhien, vi hoang tu nay chao đoi moi hon mot thang đa qua đoi.


Phuc giang lien tiep Nam Nguyen Phu thu 3 (1100), ngay 23 thang 2, Triet Tong bang ha sau 15 nam tri vi, tho 23 tuoi. Em Triet Tong la Đoan vuong Trieu Cat noi ngoi, tuc la Tong Huy Tong. Bay gio, Huong Thai hau thuy liem đong thinh chinh, chu truong chen ep Tan đang ma trong dung Cuu đang, xin cho Manh hoang hau phuc vi. Tong Huy Tong cho đon Manh hoang hau tro ve cung, do vai ve cua Manh hau la Hoang tau (vo cua anh), khong the ton lam Hoang thai hau nen Manh hau đuoc ton huy hieu lam Nguyen Huu Hoang hau (元祐皇后), con Luu hoang hau la Nguyen Phu Hoang hau (元符皇后). Khi ay, trong cung co 2 vi Hoang tau Hoang hau. Con gai nho Phuc Khanh cong chua cua Manh hau, vao luc khi Huy Tong len ngoi đa đuoc truy tang lam Đang Quoc cong chua (邓國公主). Nam sau (1101), mua xuan, Huong Thai hau qua đoi, Cuu đang ung ho Manh hau bi mat cho dua.
Nam Sung Ninh nguyen nien (1102), xay ra Nguyen Huu đang nhan su kien, Cuu đang ung ho Manh hau bi phe tru. Bay gio, Luu hau cam ghet viec Manh hau phuc vi nen giat day cho Phung Hai (馮澥) dang so chi trich Han Trung Ngan, noi Nguyen Huu Hoang hau khong đang phuc vi, lai them Thai Kinh, Trieu Đinh Chi (趙挺之), Truong Thuong Anh (張商英) ra suc hua vao, Tong Huy Tong bat đac di phai đua Manh hau tro lai Dieu Hoa cung, lay hieu Hi Vi Nguyen Thong Tri Hoa Dieu Tinh tien su (希微元通知和妙靜仙師). Tu đo, Manh hau lai trai qua tiep hon 20 nam kiep song tu đao. Khi đo, Luu hau đuoc ton lam Sung An Thai hau, sau do kieu ngao qua đo, muon can du ca viec ben ngoai, tu thong voi nhieu nguoi nen bi Tong Huy Tong kieng de. Nam Chinh Hoa thu 3 (1113), Tong Huy Tong cung quan than nghi đinh roi phe truat, Luu Thai hau uat uc tu sat.
Nam Tinh Khang nguyen nien (1126), đoi Tong Kham Tong, Dieu Hoa cung bi hoa hoan, Manh hau doi sang Dien Ninh cung. Roi Dien Ninh cung cung gap lua, ba lai sang o cho Tu trach Tuong quoc tu tien. Tong Kham Tong cung quan than nghi đinh, muon khoi phuc đia vi cho ba, goi la Nguyen Huu Thai hau (元祐太后). Tuy nhien, viec đang giua chung thi thanh Bien Kinh bi nguoi Kim vay ham. Nam thu 2 (1127), thang gieng, Bien Kinh that thu, Tong Kham Tong va Tong Huy Tong bi nguoi Kim bat lam tu binh, Bac Tong diet vong. Sau đo, quan Kim ap giai toan bo tong that nha Tong đa bat đuoc len phia bac, duy Manh hau do đa bi phe nen khong bi giai đi.


Cuoc đoi thang tram = Phuc vi lan thu hai =
Khi ay, nguoi Kim lap Thai te Truong Bang Xuong lam So Đe o Trung Nguyen. Bang Xuong tuy co da tam tu lap chinh quyen, nhung biet dan chung van con nho đen trieu Tong, ben nghe theo kien nghi cua La Hao Van, sai nguoi ruoc Manh hoang hau vao cung, ton lam 「Tong Thai hau; 宋太后」 o Dien Phuc cung (延福宮), nghi le giong het nhu khi xua Tong Thai To đon Chu Thai hau. Ve sau cac đai than trung thanh voi Tong nhu Ho Thuan Trac (胡舜陟), Ma Than (馬伸) đong loat dang so ep Bang Xuong cho Manh Thai hau buong manh nghe chinh, Bang Xuong bat đac di phai nghe theo, khoi phuc Manh Thai hau danh hieu 「Nguyen Huu Hoang hau」, đon vao cung đe thuy liem thinh chinh.
Luc bay gio, Tong that trieu Tong chi con co Khang vuong Trieu Cau tai Te Chau, the la Manh Thai hau sai Thuong thu Ta Huu thua Phung Hai (馮澥), Ly Hoi (李噲) cung nguoi chau la Manh Trung Hai (孟忠澥) mang thu đon ve kinh. Lai menh Pho đo chi huy su Quach Trong Tuan đem nguoi toi ho ve, Ngu doanh Tien quan Thong che Truong Tuan bat đuoc thu viet tay cua Thai hau lien đem bo cao thien ha đe tranh thu su ung ho cho Khang vuong.
Nam ay ngay 12 thang 6, Khang vuong Trieu Cau tuc vi Hoang đe o Nam Kinh, tuc la Tong Cao Tong, lap ra trieu Nam Tong. Manh Thai hau nghe tin Khang vuong len ngoi, lien bo viec buong rem, chinh su toan quyen cho Cao Tong quyet đinh. Cao Tong hoang đe ra chi tan ton Manh Thai hau lam Nguyen Huu Thai hau (元祐太后), khong co chu ["Hoang"], nen luc nay Manh hau chua phai Hoang thai hau. Thuong thu tinh dang so noi chu "Nguyen" pham vao ten cua ong noi Manh Thai hau đa đuoc cong bo truoc đo, vi the trieu đinh lai quyet đinh đoi ton hieu cua ba la Long Huu Thai hau (隆祐太后). Mua thu nam ay, quan Kim lai Nam ha, Cao Tong hoang hot bo chay ve Duong Chau, menh Trong Tuan ho ve Long Huu Thai hau đi truoc, tru o tri so Duong Chau. Ve sau, quan Kim lai đanh đen nua, Cao Tong lai bo Duong Chau; Truong Tuan xin đinh cho o cua luc cung, sai Manh Trung Hau đua thai hau đen Hang Chau, cho Mieu Pho (苗傅) lam Ho tung Thong che.


= Binh bien Mieu Luu =
Giua luc trieu đinh đang khon đon vi su xam luoc cua quan Kim thi ngay trong noi bo lai no ra bat hoa dan đen mot cuoc chinh bien. Hai đai tuong la Mieu Pho (苗傅) va Luu Chinh Ngan (劉正彥) thay minh co cong lon ma oan han trieu đinh thuong bac, lai bat man khi thay Vuong Uyen (王渊) truoc đay chang co tieng tam gi ma tu nhien đuoc phong chuc cao, ben lap muu giet chet Vuong Uyen.
Nam Kien Viem thu 3 (1129), ngay 26 thang 3 (tuc ngay 5 thang 3 am lich), xay ra Mieu, Luu binh bien. Mieu Luu phuc quan o chan cau, giet đuoc Vuong Uyen. Vao cung, Mieu Pho va Luu Chinh Ngan khi gap Tong Cao Tong thi ep buoc ong nhuong vi, Hoang tu Nguy Quoc cong Trieu Phu moi 3 tuoi đuoc ton len ngoi. Do Trieu Phu con nho, Manh Thai hau lai mot lan nua lam trieu tham chinh, quyen「Thuy liem đong thinh chinh; 垂簾同聽政」, ton Cao Tong lam Due Thanh Nhan Hieu Hoang đe (睿聖仁孝皇帝). Long Huu Thai hau phong Mieu Pho la Tiet đo su cua Vu Đuong quan, Luu Chinh Ngan la Tiet đo su cua Vu Thanh quan. Manh Thai hau theo loi Chu Thang Phi (朱勝非), moi lan gap bon Mieu, Luu đeu an can uy du, khien hai nguoi vui mung khong nghi ky gi. Luc đo, Thai hau ngam du Han The Trung, Truong Tuan, La Di Hao va vo The Trung la Luong Hong Ngoc o ngoai lo viec Can vuong. Mieu, Luu thay quan Can vuong cac noi keo đen, rat lo so, lai nghe theo Chu Thang Phi, quyet đinh nhan toi va lap lai Cao Tong len ngoi.
Ngay 20 thang 4 (tuc ngay 1 thang 4 am lich), Mieu Pho thinh chieu thu cua Long Huu Thai hau, đua Due Thanh Nhan Hieu Hoang đe len ngoi lan thu hai. Chu Thang Phi van so Mieu Pho đoi y nen xin Long Huu Thai hau ha lenh xa mien cho Mieu va Luu. Hai nguoi dan bach quan đen moi Cao Tong phuc vi. Hom sau, Long Huu Thai hau tra lai trieu chinh, Cao Tong đuoc ve hanh cung phuc ngoi. Cao Tong đung truoc Long Huu Thai hau, tuyen sach ton lam Hoang thai hau, ton hieu Long Huu Hoang thai hau (隆祐皇太后).


= Cuoi đoi =
Hoang thai hau Manh thi nghe Truong Tuan la nguoi trung nghia, nen ban voi Cao Tong, muon đuoc gap mat. Lai co Thua nghi lang Phung Tiep đung ra yeu cau Mieu Pho phuc ngoi cho Cao Tong, Thai hau đe nghi thang chuc cho ong ta, Cao Tong đong y. Khong bao lau sau, Cao Tong đen Kien Khang, menh Thiem thu Xu mat vien su Trinh Giac ho ve Thai hau. Khi đen noi thi Cao Tong lai chay nua, lenh cho Luu Ninh lam Che tri su Giang Chiet, ho ve Thai hau đen Hong chau. Menh bon Đang Khang, Luu Giac cung đi theo; sau con sai Tu Suong đo chi huy su Duong Duy Trung dan quan theo ho ve. Tren đuong đi, noi thi va cung nhan chet hon 10 nguoi, duy Thai hau van vo su.
Khi Thai hau toi Hong Chau thi đuoc tin Luu Quang The thua tran, quan Kim đa tien toi Hong chau. Khang, Giac đua Thai hau ra Cat chau. Nguou Kim truy đuoi rat gap, thuyen cua Thai hau ngay đi ma đem khong dam nghi. Mot buoi binh minh, thuyen đen huyen Thai Hoa, chu thuyen la Canh Tin thay Thai hau co nhieu vang bac chau bau lien cuop bang het; quan linh ho ve cua Duong Duy Trung tan ra, cung nhan hon 160 nguoi that lac đau mat, Đang Khang va Luu Giac cung bo tron. Luc nay, chi con gan 10 ve si ho tong Thai hau va me cua Nguyen Y Thai tu Trieu Phu la Phan Hien phi đen Kien Chau. Bong co tho hao Tran Tan đen cuop thanh, bon Khang, Giac va Duy Trung chong khong noi; bo tuong cua Duong Duy Trung la Ho Huu đem quan phan cong, giet đuoc Tan, Thai hau đuoc an toan. Cao Tong hoang đe luc nay sai su hoi hanh tung cua Thai hau, biet đuoc ba o Kien chau nen menh Trung thu xa nhan Ly Chanh Dan đen trieu yet. Sau đo, Cao Tong sai Ngu doanh ti đo thong Tan Xi Tong, Đai ngu khi gioi Phan Vinh đon Thai hau ve Viet. Thai hau đen noi, Cao Tong đich than đon o ngoai cua, roi hoi toi trung tri bon tuong theo bao ve.
Luc Thai hau phuc vi, co nguoi cung nhan dung bua chu trong cung, Thai hau nho toi oan an cua minh khi truoc nen khong xu toi, chi cho nguoi đo ra khoi cung. Nhan ngay sinh nhat cua minh, Thai hau noi voi Cao Tong rang Tuyen Nhan Cao Thai hau la nguoi thanh minh nhung lai bi bon gian than ham hai, ben xin xa mien cac cao trang cua Chuong Đon to cao Tuyen Nhan Thai hau, Cao Tong đong tinh. Tong Cao Tong Trieu Cau đoi voi Manh Thai hau tuy khong co tinh ruot thit, nhung lai rat hieu thuan, nguoi ben ngoai dang nop đo quy đeu dang len cho Thai hau chi dung truoc roi moi đen ban than. Tuyen giao lang Pham Đao co hiem khich voi Manh Trung Hau, to cao voi Cao Tong rang Thai hau bi mat nuoi mot hoang tu con cua Tong Kham Tong, Cao Tong ben noi:「"Tram voi Thai hau khac gi me con, lam sao co chuyen đo"」. Roi tri toi nguoi noi giem.


Qua đoi Thieu Hung nguyen nien (1131), thang 4, ngay Canh Thin, Long Huu Hoang thai hau Manh thi qua đoi o đien Tay cua hanh cung, tho 59 tuoi.
Cao Tong buon ba, du noi:「"Tram lay ke the lam trong, đuong nen trong phuc, pham le nghi cua Thai hau đeu dung le Mau hau lam trieu"」. Ba đuoc an tang o Thuong Hoang thon, huyen Coi Ke, Chiet Giang. Thang 6, ngay Nham Than, ba đuoc ton thuy hieu la Chieu Tu Hien Liet Hoang hau (昭慈獻烈皇后), la thuy 4 chu theo tieu chuan "Nu hau xung Che" bat đau tu Chuong Hien Luu Thai hau. Thang 8, bai vi cua Chieu Tu Hien Liet hoang hau đuoc đat trong mieu Tong Triet Tong tai On Chau, đat tren ca bai vi cua Chieu Hoai Luu Hoang hau. Sang nam thu 3 (1133), Cao Tong an chuan cho đoi thuy hieu Chieu Tu Hien Liet Hoang hau thanh Chieu Tu Thanh Hien Hoang hau (昭慈聖獻皇后), gia an cho nguoi trong ho đuoc hon 50 nguoi.


Xem them Hoang hau
Hoang thai hau
Tong Triet Tong
Luu Thanh Tinh
Huong hoang hau
Cao Thao Thao


Tham khao Tong su
Tuc tu tri thong giam


Chu thich