Vuon quoc gia Gran Paradiso National (tieng Y: Parco Nazionale del Gran Paradiso, co nghia Vuon quoc gia Đai Thien Đuong) la vuon quoc gia lau đoi nhat va noi tieng nhat cua Y. Vuon nay nam trong rang nui Alpes grees, va đuoc đat ten theo ngon nui Gran Paradiso, trong khu vuon. Khu đat cua vuon la khu truoc kia đa đuoc bao ve đe che cho loai de nui Alpes, nhung nay cung bao ve cac loai khac nua.


Lich su Đau the ky 19, do viec san ban the thao va nhu cau ve phan than the de nui Alpes đuoc cho la mot phuong thuoc chua benh, nen loai de nui Alpes nay chi song sot trong khu nui Gran Paradiso, khoang 60 con. De nui Alpes đuoc san lung nhieu vi mot phan than the cua chung đuoc cho la co đac tinh chua benh. Ngoai ra, cac tam bua cung đuoc lam bang mot xuong nho hinh chu thap trong tim cua de nui nay, đuoc cho la co the chong đuoc cai chet bat đac ky tu.
Do bao đong ve viec giam sut de nui Alpes, Victor Emmanuel, sau lam vua vuong quoc Y (1861–1946), đa tuyen bo lap khu nay lam khu bao ton san ban hoang gia nam 1856. Mot đoi linh gac co nhiem vu bao ve loai de nui nay. Cac loi đi nho danh cho de nui - ngay nay van con - lam thanh bo phan cua 724 km đuong mon trong vuon.
Nam 1920, chau cua Victor Emmanuel II la vua Victor Emmanuel III tang 21 km² va vuon quoc gia đuoc thanh lap nam 1922. Đay la vuon quoc gia thu nhat cua Y. Co khoang 4.000 con de nui Alpes trong vuon khi bat đau đuoc bao ton. Tuy nhien, du co vuon quoc gia, de nui van bi san ban trom cho toi nam 1945, khi chi con 419 con. Viec bao ve de nui đuoc tang cuong, va nay hau nhu co 4.000 con trong vuon.


Đia ly Vuon quoc gia Gran Paradiso nam trong khu rang nui Alpes grees, thung lung Aosta, vung Piedmont, tay bac Y. Vuon rong 703 km², 10% dien tich cua vuon la rung, 16,5% la đat canh tac va đong co, 24% bo hoang, va 40% xep loai can coi. 57 song bang chiem 9,5% dien tich cua vuon. Cac nui va thung lung cua vuon do cac song bang va cac dong nuoc tao nen.
Đo cao cua vuon la tu 800 toi 4.061 m, muc trung binh la 2.000 m. Cac đay thung lung trong vuon la rung cay. Co cac đong co o đo cao, cung khoi đa va song bang o đo cao hon cac đong co. Ngon Gran Paradiso la ngon nui duy nhat nam hoan toan tren đat Y co đo cao tren 4.000 m. Tu đinh nui nay, co the nhin thay nui Mont Blanc va nui Matterhorn.
Nam 1860, John Cowell tro thanh nguoi đau tien leo toi đinh ngon nui nay. Ve phia tay, vuon quoc gia nay co chung ranh gioi voi Vuon quoc gia Vanoise cua Phap. Tinh chung, 2 vuon quoc gia nay tao thanh mot khu vuc đuoc bao ton lon nhat Tay Au. Hai vuon quoc gia nay hop tac voi nhau trong viec quan ly đan de nui Alpes, chung thuong qua lai giua 2 vuon.


He thuc vat Co khoang 1.500 loai cay song trong khu vuon nay. Cac rung cua vuon rat quan trong vi chung la noi nuong nau cho vo so đong vat, cung nhu giu cho đat khong bi lo va bi ngap nuoc. Hai loai cay rung chinh trong vuon la thong rung va thong rung la. Rung thong rung la thuong o phia Piedmont cua vuon, chu khong co o phia thung lung kho rao Valle d'Aosta. Cac rung nay day va ram la, anh sang mua he it lot qua. La soi phai mat nhieu thoi gian đe phan huy va chung tao thanh mot lop day tren nen đong rung can tro su phat trien cua cac loai cay khac. Cac loai thong rung la thuong moc lan voi van sam va hiem khi chung voi linh sam.
Cung co cac rung thich (phong) va đoan (Tilia platyphyllos). Cac rung nay o nhung khu cach biet va co nguy co bi diet vong. Soi co nhieu o khu thung lung Valle d'Aosta hon o khu Piedmont, vi nhiet đo cao hon va luong mua it hon. Cay hat de o vuon la do nguoi trong, hiem khi chung song o đo cao tren 1.000 m. Rung tung bach, thong rung, van sam thuong co lan ca lanh sam. Lanh sam va thong rung thuong moc o đo cao 2.200 - 2.300 m
O đo cao hon, cay coi thua dan va co cac bai co, cung nhieu cay hoa no muon trong mua xuan. Cac cay hoa dai trong đong co o đo cao co pangxe hoang, long đom, hue tay, đo quyen. Cac cay hoa nay thu hut nhieu loai buom. Cac cay nho song tren đo cao đa thich ung voi noi song bang cach nhan nhung đac tinh nhu lun, co canh hoa mau sang lot va re phat trien nhieu.


He đong vat Cac đan de nui gam co o cac bai co tren đo cao trong mua he, mua đong chung xuong noi thap hon. Vuon quoc gia Gran Paradiso cung voi vuon quoc gia Vanoise cung cap su che cho cho loai de nui nay. Cung voi de nui, vuon cung co cac loai đong vat khac nhu chon, chon ecmin, tho rung, lung, son duong, macmot.
Co tren 100 loai chim song trong vuon, trong đo co cu, đai bang, ga go trang, chich nui, qua chan đo, go kien, bo hat v.v. Đai bang lam to tren go vach đa, đoi khi o tren cay.


Du lich Vuon quoc gia Gran Paradiso o gan đuong cao toc noi giua Phap va Thuy Si. Co cac khach san va tiem an o gan ria vuon. Cac du khach thuong toi đay tu thang 4 toi thang 10. Cac gia đinh va cac du khach ngau nhien, thuong thich toi phan phia bac vuon vi co nhieu nui cao, va khu picnic co nhieu khach san. Cac du khach thich đi bo xa thuong chon cac thung lung o phia nam. Cac du khach co the xem de nui va son duong an co tai khu Gran Piano di Noasca. Du khach co the o khu cam trai, cac nha nghi chan vung nui va cac nha so sai tren nui ca trong mua he lan mua đong. Vuon co cac đuong mon tu nhien voi chieu dai va đo kho khan khac nhau. Vuon đuoc cac du khach ua thich vao mua he, nen đoi khi rac ruoi tro thanh mot van đe kho khan cung voi su o nhiem tieng on va tan pha đuong mon. Cac cuoc truot tuyet bang đong su dung vuon nay trong mua đong. Hien co cac du an phat trien nha cua gay tranh cai ngay ben ngoai khu vuon nay.


Tham khao Lien ket ngoai Gran Paradiso National Park, Luu tru ngay 25 thang 12 nam 2008 tai Wayback Machine official website.
Pages by the Park Authority on Parks.it