Rhodi (tieng La tinh: Rhodium) la mot nguyen to hoa hoc co ky hieu Rh va so nguyen tu 45. La kim loai chuyen tiep cung mau trang bac kha hiem đong thoi la thanh vien cua ho platin, rhodi đuoc tim thay trong quang platin va đuoc su dung trong cac hop kim voi platin va nhu la mot chat xuc tac. No thuoc ve nhom nhung kim loai quy đat tien nhat, nhung gia ca dao đong manh, phu thuoc vao nhu cau thi truong.


Đac trung Rhodi la mot kim loai mau trang bac, cung va ben, co he so phan xa cao. Rhodi kim loai thong thuong khong tao ra oxide, ngay ca khi bi nung nong. Oxy bi hap thu tu khi quyen o điem nong chay cua rhodi, nhung khi hoa ran thi oxy lai đuoc giai phong. Rhodi co điem nong chay cao hon nhung ty trong rieng thap hon cua platin. No khong bi phan lon cac acid an mon: no hoan toan khong hoa tan trong acid nitric va chi hoa tan mot chut trong nuoc vuong thuy. Hien tuong tan hoan toan cua rhodi o dang bot chi thu đuoc trong acid sulfuric.


Ung dung Ung dung chu yeu cua rhodi la lam tac nhan tao hop kim đe lam cung platin va paladi. Cac hop kim nay đuoc dung trong cac truc cuon va ong lot cua lo luyen đe san xuat cac soi thuy tinh, cac thanh phan cua cap nhiet đien, cac đien cuc cho bu gi cua tau bay va cac noi nau trong phong thi nghiem. Cac ung dung khac co:

Dung lam vat lieu che tao tiep điem đien do đien tro thap, đien tro tiep xuc thap va on đinh cung kha nang chong an mon cao cua no.
Lop ma rhodi (do ma đien hay phu hoi rhodi) rat cung va đuoc dung cho cac thiet bi quang hoc.
Kim loai nay cung đuoc dung trong nganh kim hoan va dung trang tri. No đuoc ma đien tren vang trang đe tao ra cho chung be mat trang co tinh phan chieu anh sang. Trong nghe kim hoan nguoi ta goi no la loe sang rhodi. No cung co the đuoc dung đe che phu bac muoi nham giup cho kim loai khong bi xin mau, do co hop chat đong trong bac muoi.
Đong vai tro chat xuc tac huu ich cua nhieu quy trinh cong nghiep (đang chu y la no đuoc su dung trong he thong xuc tac cua cac bo chuyen đoi xuc tac trong o to va đe cacbonyl hoa co xuc tac cua metanol nham san xuat acid axetic theo quy trinh Monsanto). No cung xuc tac bo sung cho cac hydrosilan đe tao lien ket đoi, mot quy trinh quan trong trong san xuat mot vai dang cao su silic nhat đinh.
Phuc chat cua ion rhodi voi BINAP tao ra chat xuc tac bat đoi xung su dung rong rai trong tong hop bat đoi xung, nhu trong tong hop menthol.
Lam bo loc trong cac he thong chup chieu nguc do cac tia X đac trung ma no sinh ra.
Tao ra cac loai but muc chat luong rat cao, san xuat voi so luong gioi han. Noi tieng voi cac hieu: Graf von Faber-Castell, Caran D'ache va Montblanc.


Lich su Rhodi (tieng Hy Lap rhodon nghia la "hoa hong") đuoc William Hyde Wollaston phat hien nam 1803, ngay sau khi ong phat hien ra paladi. Ong thuc hien tim kiem nay tai Anh, su dung quang platin tho ma co le ong đa thu đuoc tu Nam My.
Trinh tu cong viec cua ong la hoa tan quang trong nuoc vuong thuy, trung hoa dung dich bang hiđroxide natri (NaOH). Sau đo ong ket tua platin duoi dang cloroplatinat amoni bang cach cho them chloride amoni (NH4Cl). Nguyen to paladi đuoc loai bo duoi dang xyanua paladi sau khi xu ly dung dich bang xyanua thuy ngan. Vat chat con lai la chloride rhodi (III) co mau đo (vi the ma co ten goi): rhodi kim loai đuoc co lap thong qua viec khu bang khi hiđro.


Pho bien = Khai thac thong thuong =
Viec chiet tach cong nghiep cua rhodi la phuc tap do kim loai nay co trong cac quang hon hop voi cac kim loai khac nhu paladi, bac, platin, vang. No đuoc tim thay trong quang platin va thu đuoc o dang tu do nhu la mot kim loai tro mau trang rat kho nong chay. Cac nguon chu yeu cua nguyen to nay nam tai Nam Phi, trong cat bai song ven day nui Ural, o Bac va Nam My cung nhu trong khu vuc khai thac sulfide đong-niken o Sudbury, Ontario. Mac du san luong o Sudbury la rat nho, nhung mot luong lon quang niken đuoc che bien lam cho su phuc hoi rhodi la hieu qua ve mat gia thanh. Cac nha xuat khau rhodi chinh la Nam Phi (>80%), sau đo la Nga. San luong toan the gioi moi nam khoang 25 tan va co rat it cac khoang vat rhodi. Noi chung rat kho xac đinh no neu mau đa co chua cac nguyen to khac cung thuoc nhom platin. Vao thang 4 nam 2008, gia cua cung luong rhodi khoang 9 lan cao hon vang, 500 lan cao hon bac. Gia cua rhodi trong qua khu chi o nguong khoang 1.000 USD/troy oz (31,1034768 gam), nhung gan đay đa tang toi khoang $9.000/troy oz.


= Nhu la san pham phan hach =

Cung co the tach rhodi tu nhien lieu hat nhan đa su dung, trong đo co chua rhodi (1 kg cac san pham phan hach cua U235 chua khoang 13,3 gam Rh103. Do nhien lieu đa su dung đien hinh chua khoang 3% la cac san pham phan hach theo trong luong nen trong 1 tan nhien lieu đa su dung se chua khoang 400 gam rhodi). Đong vi phong xa ton tai lau nhat cua rhodi la Rh102m co chu ky ban ra 2,9 nam, trong khi trang thai nen (Rh102) co chu ky ban ra 207 ngay.
Moi kilogam rhodi phan hach se chua 6,62 ng Rh102 va 3,68 ng Rh102m. Do Rh102 phan ra theo phuong thuc phan ra beta đe tao ra hoac la Ru102 (80%, mot so buc xa positron se xay ra) hoac la thanh Pd102 (20%, mot so photon tia gama voi nang luong khoang 500 keV đuoc sinh ra) va trang thai kich thich phan ra theo phuong thuc phan ra beta (bat đien tu) đe thanh Ru102 (mot so photon tia gama voi nang luong 1 MeV đuoc sinh ra). Neu nhu su phan hach dien ra ngay lap tuc thi 13,3 gam rhodi se chua 67,1 MBq (1,81 mCi) Rh102 va 10,8 MBq (291 μCi) Rh102m. Do thong thuong nguoi ta đe nhien lieu hat nhan đa su dung trong khoang 5 nam truoc khi tai che nen phan lon hoat đong nay se phan ra mat, chi đe lai 4,7 MBq Rh102 va 5,0 MBq Rh102m. Neu nhu rhodi kim loai nay đuoc đe lai toi 20 nam sau khi phan hach thi 13,3 gam rhodi kim loai chi chua 1,3 kBq Rh102 va 500 kBq Rh102m. Thoat nhin thi rhodi co the bo sung vao gia tri tai nguyen cua rac thai phan hach tai che, nhung gia thanh cua viec tach rhodi ra khoi cac kim loai khac can phai đuoc luu y.


Đong vi Rhodi nguon goc tu nhien chi chua mot đong vi (Rh103). Cac đong vi phong xa on đinh nhat la Rh101 voi chu ky ban ra 3,3 nam, Rh102 (207 ngay), Rh102m (2,9 nam) va Rh99 (16,1 ngay). Hai muoi đong vi phong xa khac cung đa đuoc neu đac trung, voi nguyen tu luong trong khoang tu 92,926 (Rh93) toi 116,925 (Rh117). Phan lon trong so nay co chu ky ban ra nho hon 1 gio, ngoai tru Rh100 (20,8 gio) va Rh105 (35,36 gio). No cung co mot so đong phan hat nhan, on đinh nhat la Rh102m (0,141 MeV, 207 ngay) va Rh101m (0,157 MeV, 4,34 ngay). Xem them Đong vi cua rhodi.
Phuong thuc phan ra chu yeu cua cac đong vi nhe hon Rh103 la bat đien tu con phuong thuc phan ra chu yeu cua cac đong vi nang hon Rh103 la buc xa beta. San pham phan ra chu yeu truoc Rh103 la rutheni con san pham phan ra chu yeu sau Rh103 la paladi.


Phong ngua Rhodi kim loai la mot kim loai quy va tro ve mat hoa hoc. Tuy nhien, khi no co lien ket hoa hoc thi lai hoat hoa. Cac hop chat cua rhodi thong thuong it khi bat gap nhung no co đoc tinh va co kha nang gay ung thu. Lieu gay tu vong (LD50) cho chuot cong la 12,6 mg/kg chloride rhodi (RhCl3). Cac hop chat nay cung co the lam sam mau da nguoi mac du no khong đong vai tro sinh hoc nao o nguoi. O dang kim loai thi no khong đoc hai gi.


Bieu tuong Rhodi đa tung đuoc su dung nhu la bieu tuong cho danh du hay su giau co, khi cac kim loai quy khac đuoc su dung pho bien hon nhu bac, vang hay platin đuoc coi la chua đu. Nam 1979, Guinness Book of World Records tang Paul McCartney mot đia ma rhodi vi ho coi ong la nhac si sang tac bai hat cung nhu la nghe si co luong bai hat đuoc ban nhieu nhat moi thoi đai. Guinness cung ghi nhan cac đo nhu "but đat tien nhat" hay "ban co đat tien nhat" the gioi đeu la nhung vat chua rhodi.


Xem them Hop chat rhodi
Ho platin
Vang trang
Bac muoi


Chu thich Lien ket ngoai WebElements.com – Rhodi
Gia rhodi hien tai
Du lieu ky thuat va an toan cua rhodi Luu tru ngay 11 thang 10 nam 2007 tai Wayback Machine
Phong thi nghiem quoc gia Los Alamos – Rhodi Luu tru ngay 3 thang 2 nam 2007 tai Wayback Machine