Ban Co (tieng Trung: 班固, binh am: Ban Gu, Wade–Giles: Pan Ku, 32 – 92), tu Manh Kien (孟堅), la su gia noi tieng Trung Quoc trong the ky I. Ong đuoc biet đen nho sach Han thu do gia đinh ong viet ra.


Gia the To tien nhieu đoi nha Ban Co la quy toc noi tieng tu the ky III TCN o vung bien gioi phia tay bac voi nghe chan tha va kinh doanh bo, ngua voi quy mo toi vai nghin con. Gia đinh ho Ban buon ban bo ngua va khuyen khich cac gia đinh khac di chuyen ra vung bien gioi.
To 7 đoi cua Ban Co la Ban Nhat. Ban Nhat sinh ra Ban Nhu. Tu đoi to thu nam cua Ban Co, ho Ban tro thanh quy toc, lam quan đen chuc thai thu Thuong Coc. Cu noi Ban Co la Ban Huong lam chuc Tao ky hieu uy thoi Tay Han. Con gai Ban Huong đuoc vao cung lam tiep du cua Han Thanh Đe.
Ong noi Ban Co la Ban Tri lam Quang Binh tuong thoi Han Ai Đe. Trong cac anh em Ban Tri thi Ban Du noi tieng nhat ve van tho, tung cong tac cung Luu Huong trong viec đien hieu mat thu cua trieu đinh.
Cha Ban Co la Ban Buu (班彪), mot su gia co tieng. Ban Co sinh nam 32 tai Phu Phong, An Lang (nay la Ham Duong, Thiem Tay). Gia đinh ho Ban đen đoi Ban Buu đa tich luy đuoc mot kho sach lon va do đo co nhieu hoc gia, nho si qua lai muon sach va trao đoi hoc van.


Tuoi tre Ban Co đuoc thua huong truyen thong hoc hanh cua gia đinh. Nam 47, ong toi kinh đo Lac Duong hoc trong nha Thai hoc – noi danh cho cac con em quy toc. Do thong minh va cham chi hoc hanh, ong tro thanh mot trong nhung nguoi hoc gioi nhat cua truong.
Tuy nhien, viec hoc hanh cua Ban Co bi ngat quang do cha ong mat đot ngot nam 54. Ong phai ve chiu tang 3 nam.
Đuong thoi khi con song, Ban Buu đa thao cuon su "Su ky hau truyen" dai hon 100 thien, noi tiep Su ky cua Tu Ma Thien. Ban Co nung nau quyet tam ke tuc su nghiep soan su cua cha.


Soan Han thu Sau khi het tang cha, nam 58 đoi Han Minh Đe, Ban Co bat đau thuc hien viec bien soan sach Han thu. Đuoc 5 nam (62), co nguoi mang viec nay to cao cho Han Minh Đe biet. Theo quy đinh đuong thoi, viec tu y sua đoi quoc su la bat hop phap, do đo Ban Co bi bat giam.
Em Ban Co la Ban Sieu đen Lac Duong tim cach bien ho cho ong, cung luc đo cac quan lai đia phuong dang "Han thu" len Han Minh Đe. Minh Đe xem sach, to ra kham phuc tai nang cua Ban Co, ben ra lenh cho ong ra khoi nguc va phong lam Lan đai lenh su, phu trach viec quan ly sach vo cua trieu đinh; sau đo lai thang lam Lang quan, chuyen hieu đinh cong van giay to mat cua trieu đinh.
Theo lenh cua Han Minh Đe, Ban Co tiep tuc bien soan Han thu. Ong cung Tran Tong, Doan Man, Manh Di soan "The su ban ky", sau lai viet them 28 thien liet truyen.
Cong trinh nay cua Ban Co bat đau tu nam 58, qua thoi Minh Đe đen thoi Chuong Đe, đen nam 82 moi hoan thanh, tat ca trong 25 nam. Han thu cua Ban Co bat đau cac su kien tu khi thanh lap nha Han toi khi nha Tan diet vong, tat ca 230 nam, gom 100 thien: 12 ky, 8 bieu, 10 chi, 70 liet truyen.
Tuy tiep thu cach lam va su lieu cua Tu Ma Thien khi viet Su ky, Ban Co đa tao ra cach soan su rieng. Ong khong đe cap cac thoi đai truoc nha Han nhu Tu Ma Thien ma chi tap trung vao viet su ve nha Han. Ban Co cho rang, the loai ky truyen cua Su ky bao quat mot thoi ky qua dai, lam mo nhat vai tro cua nha Han đuong thoi, do đo ong chi lua chon giai đoan nha Han lam sach. Ban Co viet sach tren tu tuong đoc ton vi tri cua nha Han trong sach, chuyen Hang Vu tu "Ban ky" trong Su ky sang liet truyen vi Hang Vu khong phai vua nha Han. Tuong tu voi Vuong Mang cung chi xep vao phan liet truyen. Ong bo sung them thien ban ky ve Han Hue Đe ma Su ky gop vao trong ban ky ve La hau.
Ve mat tu tuong, qua Han thu, Ban Co con đe cao tu tuong Nho giao, ca ngoi giai cap thong tri va bao ve tu tuong cua giai cap thong tri đuong thoi, chi trich Su ky la "vo quan vo than". Han thu mang tu tuong "trung quan" đam net. Đieu đo khien Han thu đuoc trieu đinh tiep nhan nong nhiet.
Cach viet su chi tap trung ve mot trieu đai cua Ban Co anh huong rat lon đen đoi sau. Nhieu su gia sau ong hoc tap cach lam su cua ong, chi viet su ve mot trieu đai hay mot giai đoan lich su.
Su gia hien đai Hsu Mei-ling phat bieu rang phong cach viet cua Ban Co trong cac phan ve đia ly đa thiet lap xu huong cho viec thiet lap cac tiet đoan đia ly trong cac van ban lich su, va co the nhat la đa khuay đong xu huong ve tu đien đia ly tai Trung Quoc co đai.


Tai hoa Vi co cong lao, vi tri trong trieu đinh cua Ban Co ngay cang đuoc cung co. Ong đi theo Han Chuong Đe tuan thu tren toan quoc tu nam 82 đen nam 87, thap tung vua lam le te Thai Son nam 85.
Nam 88, Han Chuong Đe mat, Han Hoa Đe len thay. Thoi Hoa đe xay ra an Đau Hien khien Ban Co bi lien luy.
Đau Hien la ngoai thich trong trieu, anh cua Đau thai hau. May anh em ho Đau cung lam quan đai than trong trieu. Vi uy quyen cua Đau Hien qua lon, Hoa đe quyet đinh tru khu. Nam 92, nhan dip Đau Hien đi đanh Hung No tro ve trieu, Hoa đe sai hoan quan Trinh Chung bat ngo tap kich, bat het anh em va thu ha ho Đau. Đau Hien phai tu sat.
Ban Co co quan he mat thiet voi Đau Hien. Khi cung Đau Hien đi đanh Hung No, ong đa buong long quan ly nguoi nha, đe ho lam bay. Nguoi nha Ban Co co xo xat voi Xung Kinh nhung do ong co quan he voi Đau Hien nen Xung Kinh đanh chiu im. Khi Đau Hien bi xu toi, Xung Kinh mang viec truoc ra to cao, do đo Ban Co bi bat giam.
Do luc đo đa tuoi cao, suc yeu, Ban Co khong chiu noi nguc tu va qua đoi, tho 61 tuoi.


Tac pham Sau khi Ban Co mat, em gai ong la Ban Chieu (班昭) tiep tuc hoan thanh viec bien soan Han thu cua ong vao nam 111. Cac tap 13–20 (8 bieu đo nien đai) va 26 (thien van chi) trong Han thu đuoc Ban Chieu soan, va đa tro thanh mo hinh cho nhieu tac pham khac ve cac trieu đai sau nay.
Ngoai Han thu, Ban Co con đe lai nhung tac pham khac.
Nam 79, Han Chuong Đe trieu tap cac tien si, Nho gia đen lau Bach Ho ban luan va nghien cuu Ngu kinh. Sau đo Chuong Đe sai Ban Co tong hop cac y kien ban luan lai thanh cuon Bach Ho thong đuc luan. Tu tuong trung tam cua tac pham nham đe cao va cung co chu nghia chuyen che trung uong tap quyen, thong qua thuyet am duong ngu hanh đe nhan manh quyen luc trung tam cua hoang đe.
Ong cung viet mot so bai tho theo the loai thinh hanh trong ky nguyen nha Han, goi la phu, nhu "Luong đo phu", "Đap tan hi", "U thong phu". Mot so bai đuoc Tieu Thong (Luong Chieu Minh đe) soan thanh hop tuyen trong Tuyen tap van chuong chon loc cua minh trong the ky VI.


Gia pha Xem them Nhi thap tu su
Han thu


Tham khao Nguyen Thanh Ha (2009), Muoi nha su hoc noi tieng Trung Quoc, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Le Đong Phuong, Vuong Tu Kim (2007), Ke chuyen Tan Han, Nha xuat ban Đa Nang


Chu thich