Nguyen Gian Tong (chu Han:阮簡宗; 12 thang 2 nam 1869 – 31 thang 7 nam 1884), ten that la Nguyen Phuc Ung Đang (阮福膺登), la vi hoang đe thu bay cua trieu đai nha Nguyen trong lich su Viet Nam. Ong len ngoi ngay 2 thang 12 nam 1883, tai vi đuoc 8 thang thi qua đoi, đuoc truy ton mieu hieu la Nguyen Gian Tong (簡宗), thuy hieu Nghi Hoang Đe (毅皇帝), ong dung nien hieu la Kien Phuc (建福) nen con đuoc goi la Kien Phuc Đe (建福帝). Duoi thoi vua Kien Phuc, vao ngay 6 thang 6 nam 1884, trieu đinh Hue đa ki voi thuc dan Phap ban Hoa uoc Giap Than (Hoa uoc Patenotre), co chinh ly mot so đieu so voi ban Hoa uoc Quy Mui nhung ve co ban van cong nhan su "bao ho" cua Phap đoi voi đat nuoc Viet Nam.
Vua Kien Phuc chi lam vua đuoc 8 thang, va tro thanh vi quan chu yeu menh nhat cua trieu đai nha Nguyen, khi bang ha chi vua 15 tuoi. Cai chet cua ong lien he mat thiet đen duong mau Hoc phi Nguyen Van Thi Huong va Phu chanh Đai than Nguyen Van Tuong.


Thoi tre Kien Phuc sinh vao ngay 2 thang gieng nam Ky Ty (12 thang 2 nam 1869) tai Hue, la con thu ba cua Kien quoc cong Nguyen Phuc Hong Cai (em ruot vua Tu Đuc, sau ton la Thuan Nghi Kien Thai vuong) va ba phu thiep Bui Thi Thanh. Huy cua ong la Nguyen Phuc Ung Đang (阮福膺登), len ngoi lay ten la Nguyen Phuc Hao (阮福昊), tu Duong Thien.
Vi bac ruot cua Ung Đang tuc vua Tu Đuc khong the co con, nen đa nhan ba nguoi chau lam con nuoi: Nguyen Phuc Ung Ai (sau la vua Duc Đuc), Nguyen Phuc Ung Ky va Nguyen Phuc Ung Đang, trong đo Ung Ky (sau la vua Đong Khanh) va Ung Đang la anh em ruot, đeu la con cua Kien quoc cong va phu thiep ho Bui. Theo Quoc trieu su toat yeu thi Ung Đang đuoc vua Tu Đuc truyen đem vao cung, giao cho ba Hoc phi Nguyen Van Thi Huong nuoi day tu luc moi 2 tuoi. Sach Đai Nam thuc luc ghi nhan ve tinh cach cua ong:

Vua tu thuo nho đa hieu biet som, on hoa, yen lang, sach se, can than loi noi va viec lam. Khi hau com, khi tham hoi kinh can giu phan lam con. Ngay thuong chi ua thich sach vo, tho van.
Trong so ba nguoi con nuoi, vua Tu Đuc yeu men Ung Đang nhat. Mua thu nam 1882, ong đuoc cho ra o nha đoc sach o ben ta Duyet Thi đuong, goi la Duong Thien đuong. Ve sau nhung luc ranh, vua lai sai đem cac chuong tau o cac nha thuoc cac bo ma cat nghia giang giai đe ong tap xem cho quen. Ngay 19 thang 7 nam 1883, vua Tu Đuc mat, di chuc cho sung Ung Đang lam hoang tu thu ba, đoi ten la Ung Ho, nhung vi tuoi con nho nen khong the lap lam nguoi ke vi, ma nguoi đuoc chon la Ung Chan (tuc Duc Đuc). Di chieu co đoan noi ve Ung Đang:

Ung Đang tinh than trong de bao, hau ha som hom can than, chua co khuyet điem gi, nhung tuoi con tho be, hoc chua thong; đuong luc kho khan nay chua chac đa am hieu cong viec, nen tram đanh bo tinh rieng ma theo muu nghiep lon...


Đuoc lap len ngoi Tuy nhien Duc Đuc chi o ngoi đuoc ba ngay thi đa bi cac quan Phu chanh đai than Nguyen Van Tuong, Ton That Thuyet phe truat. Hoang tu Ung Ho bi chuyen ra o quan quan xa ngoai Cuu vu khiem. Em trai vua Tu Đuc la Hong Dat đuoc lap len ngoi, tuc la vua Hiep Hoa. Ngay 29 thang 11 nam đo, vua Hiep Hoa muu giet cac quan Phu chanh Đai than that bai va sau đo bi ho xu tu. Nguyen Van Tuong, Ton That Thuyet hop cac quan đai than, ton lap Ung Ho len ngoi. Ong tu choi rang:

Ta con non tre, so khong kham noi cong viec.
Hai nguoi lai tau rang:

Đo la y cua Tien đe, nay la menh troi, xin nghi lay ton mieu xa tac lam trong.
Rot cuc ong bi bat phai nhan loi. Ngay 2 thang 12 nam 1883, vua mac ao theu con mang đen đien Can Chinh, lay nhan ty ngoc an vang truyen quoc. Vi khi đo mu cuu long, ao bao vang va đai ngoc che chua xong, đen noi khong mac ao bao, tan ton đa 3 ngay roi cung van mac ao theu con mang, va lay nien hieu la Kien Phuc. Khi ay, ong moi 15 tuoi, va moi viec trong trieu đeu do hai quan Phu chinh quyet đinh.


= Tinh hinh o Bac Ki =
Luc bay gio o Bac Ky, luc luong cua Hoang Ke Viem, Truong Quang Đan hay con phoi hop voi quan nha Thanh, kinh chong voi quan Phap. Vien Kham su Phap o Hue lay đieu đo ra trach cu, khien trieu đinh co du truyen cho hai vien tuong ay phai ve Kinh. Nhan nhuong nhu vay, nhung it lau sau quan Phap van tien đanh va chiem đoat cac tinh la Son Tay, Bac Ninh, Hung Hoa va Tuyen Quang.


Bao ho cua Phap Ngay 18 thang 4 (am lich) nam Giap Than (1884), Phap ky ket hoa uoc Thien Tan (con goi la Hoa uoc Fournier) voi nha Thanh. Đai luoc rang trieu Thanh thuan rut quan đong o Bac Ky ve, va tu đay ve sau ho đe cho nuoc Phap đuoc tu do xep đat moi viec o đat Viet Nam.
Thang the, ngay 13 thang 5 (am lich) nam đo (tuc ngay 6 thang 6 nam 1884), đai dien Phap Jules Patenotre ky to hoa uoc moi voi trieu đinh nha Nguyen. Đo la Hoa uoc Giap Than (1884), cong nhan cuoc bao ho cua Phap va chia nuoc Viet ra lam hai khu vuc la Trung Ky va Bac Ky.


Hoang đe yeu menh Đang khi đat nuoc roi ren nhu the, thi vua Kien Phuc mat vao ngay 10 thang 6 (am lich) nam Giap Than (31 thang 7 nam 1884), huong duong 15 tuoi. Mieu hieu cua ong la Gian Tong (簡宗), thuy hieu la Thieu Đuc Chi Hieu Uyen Due Nghi Hoang đe (绍德止孝渊睿毅皇帝).
Lang cua Kien Phuc la Boi Lang (陪陵), o phia trai Khiem Lang, tai lang Duong Xuan Thuong, phuong Thuy Xuan, thanh pho Hue.
Kien Phuc mat, đang le ra con nuoi thu hai cua vua Tu Đuc la Nguyen Phuc Ung Ky (Chanh Mong) - cung la anh ruot cua nha vua, len noi ngoi. Tuy nhien ba Hoang thai phi me nuoi cua ong khi voi cac hoang than gom Mien Đinh, Hong Huu cung đai than Phu chinh Nguyen Van Tuong, Ton That Thuyet va Pham Than Duat vao trong cung; đa truyen lai di chuc nhuong ngoi cho Cong tu Ung Lich (con thu 5 cua Hong Cai song khong đuoc Tu Đuc nhan lam con nuoi chinh thuc), len noi ngoi.
Theo Tran Trong Kim, hai ong Tuong va Thuyet so lap nguoi lon tuoi, minh de mat quyen, nen moi bo qua ong hoang Chanh Mong ma lap Cong tu Ung Lich moi 12 tuoi. Đo chinh la vua Ham Nghi. Va "di chuc" cua Kien Phuc thuc te la loi tu mieng cua ba Hoang thai phi, chua ro that su vua Kien Phuc co di chuc nhu the hay khong.


Nghi van Su nha Nguyen chep Kien Phuc mat vi benh. Vien Kham su Phap Rheinart cung cho rang nha vua mat vi benh. Ong ke:

"...Cai chet cua Đe [Kien Phuc] la mot cai chet tu nhien [mort naturelle], nhung no đa đen mot cach qua bat ngo lam cho moi nguoi kinh ngac. Đua tre đang thuong đa lam vua mot cach mien cuong: cau song trong su kinh hoang, luon luon lo so bi mot so phan nhu nguoi tien nhiem, buon buc, tram mac, tron tranh moi nguoi. Trong mot thoi gian kha lau cau khong day noi, toi khong biet cau co the đung len ma khong can nguoi đo khong, tu luc bi benh, nghia la tu ba thang nay..." 
Tuy nhien, co loi đon rang nha vua chet la do Nguyen Van Tuong đau đoc. Sach Tu đien nhan vat lich su Viet Nam ke:

"Nguyen ba Hoc phi Nguyen thi (vo vua Tu Đuc) la me nuoi cua Kien Phuc, tu tinh voi Nguyen Van Tuong. Nhan mot hom vua benh, ong Tuong vao tham co tro chuyen rieng voi ba, vua nghe thay. Ong Tuong thay co the nguy hiem lien xuong Thai y vien boc mot thang thuoc dang vua uong, ngay hom sau thi vua mat..." 
Ngoai ra, con co mot so gia thuyet nhu sau:

- Ton That Thuyet va Nguyen Van Tuong giet vua Kien Phuc, ton mot vi vua nho tuoi hon đe de viec nam tron quyen binh.
- Hai Phu chinh tren cho rang Hoa uoc Giap Than (1884) la bat binh đang, neu vua Kien Phuc khong con nua thi "hiep uoc se mat het hieu luc".
- Vua Kien Phuc va phe phai cua ong tu thong voi Kham su Phap o Hue, lam tro ngai cong viec chong Phap cua hai Phu chinh.
Thanh thuc luc lai ghi la vua tu tan (tu tu):Quang Tu nam 10, thang 9, ngay 26: ... Lai tau rang: vua nuoc Viet Nam la Nguyen Ung Đang (阮膺登) đa tu tan, nguoi Phap lap em ong len thay, đoi nien hieu la Ham Nghi (咸宜). Tat ca đeu đa bao len va đuoc biet.


Xem them Tu Đuc
Nguyen Van Tuong
Ton That Thuyet
Hoa uoc Giap Than (1884)


Sach tham khao Quoc su quan trieu Nguyen, Đai Nam thuc luc (chinh bien, tap 36), Nha Xuat ban Khoa hoc Xa hoi, Ha Noi, 1976.
Quoc su quan trieu Nguyen, Quoc trieu su toat yeu, Nha Xuat ban Van hoc, 2002.
Tran Trong Kim, Viet Nam su luoc. Nha Xuat ban Tan Viet, Sai Gon, 1968.
Nguyen Q. Thang-Nguyen Ba The, Tu đien nhan vat lich su Viet Nam, Nha Xuat ban Khoa hoc Xa hoi, 1992.
Va cac sach đa dan o muc chu thich.


Chu thich