Uzeyir bey Abdul Huseyn oglu Hajibeyov (tieng Azerbaijan: Uzeyir bəy Əbdulhuseyn oglu Hacıbəyov; ky tu A Rap: عزیر حاجی‌بیوو, phat am tieng Azerbaijani: [yzeˈjiɾ hɑdʒɯˈbæjov], tieng Nga: Узеир Абдул-Гусейн оглы Гаджибеков, ngay 18 thang 9 nam 1885  –  ngay 23 thang 11 nam 1948) la mot nha soan nhac, nhac truong, nha bao, nha viet kich va nhan vat xa hoi nguoi Azerbaijan. Ong đuoc cong nhan la cha đe cua Azerbaijan trong viec sang tac nhac co đien va opera. Uzeyir Hajibeyov đa sang tac nhac quoc ca cua Cong hoa Dan chu Azerbaijan (đuoc tai su dung sau khi Azerbaijan gianh lai đoc lap khoi Lien Xo vao nam 1991). Ong cung sang tac bai quoc ca đuoc su dung boi Azerbaijan trong thoi ky Xo viet. Ong la nha soan nhac đau tien cua mot vo opera trong the gioi Hoi giao.


Thoi tre Uzeyir Hajibeyov sinh ra o Shusha thuoc Tinh Shusha cua Đe quoc Nga, hien la mot phan cua Azerbaijan. Cha cua ong, Abdul Huseyn Hajibeyov, la thu ky cua Khurshidbanu Natavan trong nhieu nam, va me cua ong, Shirin, lon len trong gia đinh Natavan. Lon len, Hajibeyov bi anh huong manh me boi cac tac pham cua Natavan.
Shusha, thuong đuoc menh danh la cai noi cua am nhac va van hoa cua nguoi Azerbaijan, co tieng ve di san am nhac cua no. Thi tran cung đuoc goi la "Nhac vien Kavkaz" vi co nhieu nhac si va ca si tai nang. Va viec Hajibeyov lon len o Shusha giai thich nhu the nao vao nam ong 22 tuoi (1908) voi rat it su giao duc am nhac chinh thuc, ong co kha nang viet mot vo opera hoan chinh.
Hajibeyov đa co đuoc su giao duc som cua minh trong mot truong Hoi giao (madrasah), noi ong đa hoan thien tieng A Rap va tieng Ba Tu cua minh. Sau đo, ong hoc tai mot truong Nga-Azerbaijan trong hai nam. Tai đay, voi su giup đo cua giao vien yeu thich Mirza Mehdi Hasanzadeh, ong đa lam quen voi di san cua cac nha van co đien noi tieng cua phuong Đong va phuong Tay. Su phong phu cua truyen thong bieu dien am nhac cua Shusha anh huong rat lon đen giao duc am nhac cua Uzeyir Hajibeyov. Sau nay ong đa suy ngam ve nhung trai nghiem cua minh: "Giao duc am nhac đau tien toi co đuoc khi con la mot đua tre o Shusha đen tu nhung ca si va nguoi choi Baglama hay nhat. Luc đo toi hat nhung mugham va tasnif. Cac ca si thich giong hat cua toi, va ho day toi cung mot luc." Giao vien đau tien cua Uzeyir Hajibeyov la chu cua ong, Agalar Aliverdibeyov, mot nguoi gioi ve am nhac dan gian Azerbaijan. Trong giai đoan 1897–1898, khi nha viet kich nguoi Azerbaijan Abdurrahim Hagverdiyev va ca si Jabbar Garyagdyoglu dan dung tap Majnun tren mo cua Leyli tu Leyli va Majnun, Uzeyir đa hat trong dan hop xuong khi moi 13 tuoi.

Tu 1899 đen 1904 Uzeyir Hajibeyov hoc tai Chung vien su pham Gori. O đo, cung voi giao duc pho thong, ong cung hoc đuoc am nhac. Trong ngoi truong nay, Hajibeyov đa hoc choi violin, violoncello va nhac cu bang đong. Sau khi tot nghiep Chung vien Su pham, Uzeyir Hajibeyov đuoc bo nhiem lam giao vien tai lang Hadrut o Thuong Karabakh. Lam viec o đo đuoc mot nam, Hajibeyov đinh cu vinh vien o Baku, noi anh tiep tuc cong viec giang day toan hoc, đia ly, lich su, tieng Azerbaijan, tieng Nga va am nhac. Ong đa viet Tu đien Turk-Nga va Nga-Turk ve cac đieu khoan chinh tri, phap ly, kinh te va quan su, đuoc su dung tren bao chi vao nam 1907 va sach giao khoa Cac van đe so hoc vao nam 1908, va đa đuoc Nha xuat ban Anh em Orujov xuat ban o Baku.
Hajibeyov khong xa la gi voi su hon loan bi tham cua chien tranh; ong đa trai qua qua cac cuoc cach mang nam 1905 va 1917, su sup đo cua Cong hoa Dan chu Azerbaijan nam 1920 va ca hai cuoc Chien tranh The gioi. Nhung hau qua chinh tri cua cac cuoc chinh phat quan su nay thuong đuoc the hien trong cac hinh thuc hon loan khac. Vi du, tu nam 1920 đen 1940, cac he thong bang chu cai đe viet tieng Azerbaijan đa đuoc thay đoi ba lan - tu A Rap sang Latinh va tu Latinh sang Cyrill - mot qua trinh can tro rat nhieu va lam gian đoan qua trinh giao duc va van hoa va cung co the la mot trong nhung cac yeu to anh huong đen Uzeyir Hajibeyov đe trinh bay y tuong cua minh bang loi noi tren san khau am nhac.


Đong gop cho am nhac Nam 1908, Hajibeyov đa viet vo opera đau tien cua minh, Leyli va Majnun, dua tren cau chuyen tinh yeu bi tham cua nha tho the ky 15 Fuzuli. Đay se la tac pham đau tien trong so 7 vo opera va 3 vo hai kich am nhac ma Hajibeyov se sang tac trong suot cuoc đoi minh. O Leyli va Majnun, su đoc đao cua am nhac phuong thuc truyen thong cua mugham đa đuoc đua vao mot the loai phuong Tay voi viec su dung cac nhac cu ban đia cho ca hai truyen thong.

Vo opera thu hai cua Hajibeyov, Sheikh Sanan đuoc viet vao nam 1909 duoi hinh thuc hoan toan trai nguoc voi ban đau tien. Lan nay, Hajibeyov su dung phong cach hoan toan chau Au. Sheikh Sanan đa nhan đuoc cac ban binh pham nhu mot tac pham am nhac, nhung noi dung qua tien bo trong giai đoan nay. Trong vo opera nay, Hajibeyov chu truong rang hon nhan khong nen bi rang buoc boi quoc tich hay ton giao - ve ban chat, đo la mot hinh thuc hoi nhap khac. Nhung lan nay, no phan tac dung. Nguoi ta noi rang khi vo opera đuoc bieu dien, nhieu nguoi đa bi xuc pham va buoc ra ngoai, đe lai cho Hajibeyov voi nhan thuc rang ong đa vuot qua the he cua minh qua nhieu lan nay. Ket qua la ong đa đua ra mot quyet đinh quyet liet va đot chay ban nhac. Khi đuoc phong van boi Ramazan Khalilov, tro ly cua ong, lam the nao ong co the lam đieu đo, Hajibeyov tra loi: "Toi đa khong pha huy vo opera cua toi. Đo la sang tao cua rieng toi nen no luon o trong đau toi." Khalilov noi rang Hajibeyov đa tiep tuc su dung thu am nhac tuyet voi nay 27 nam sau đe sang tac Koroglu, mot vo opera ma nhieu nguoi hoan nghenh la tac pham hay nhat cua ong.
Nam 1931, Hajibeyov đa giup thanh lap Dan nhac cu dan gian Azerbaijan lien ket voi Uy ban Phat thanh. Dan nhac nay đa bieu dien nhung tac pham co đien chau Au, nhu nhung tac pham cua Mikhail Glinka, Wolfgang Amadeus Mozart, Franz Schubert, Georges Bizet va nhung nguoi khac. Do đo, Hajibeyov la nhac si đau tien thich ung he thong not nhac voi cac nhac cu Azerbaijan truyen thong.
Nam 1936, Hajibeyov ho tro thanh lap Ban hop xuong Nha nuoc Azerbaijan trong Hiep hoi Dan nhac Azerbaijan. Mot trong nhung van đe nghiem trong nhat ma anh gap phai la cac tiet muc đon đieu cua cac bai hat dan gian Azerbaijan, cho phep hoa am phong cach cua bai hat va đoi khi, tham chi thay đoi dong giai đieu khi no thay đoi che đo. Hajibeyov đa giai quyet van đe nay bang cach su dung đa am va khong nhan đoi - thay vi hat bon phan trong cac phan co van đe.
Hajibeyov danh nhieu thoi gian cho y tuong tich hop vai tro va đia vi cua nguoi phu nu vao the gioi do nam gioi thong tri. Khai niem giai phong phu nu chay qua nhieu tac pham cua ong thuong duoi dang hai kich hoac cham biem nhu trong truong hop ong vui ve trong qua trinh lua chon ban đoi, mot qua trinh bi can tro boi thuc te la phu nu van đeo khan che mat cho đen nhung nam 1920 khi che đo Xo viet cam ho.


Hoat đong trong nganh bao chi Tu nam 1919 đen 1920, Hajibeyov la tong bien tap cua to bao Azerbaijan, co quan truyen thong chinh phu chinh cua Cong hoa Dan chu Azerbaijan.
Nam 1927, Hajibeyov đa xuat ban Tuyen tap cac bai hat dan gian cua nguoi Azerbaijan cung voi nha soan nhac Muslim Magomayev. Lan đau tien, hon 300 ban nhac dan gian Azebaijani đa đuoc ghi lai bang ky hieu. Nam 1945, ong xuat ban cuon sach co tua đe Co so cua am nhac dan gian o Azerbaijan, đa đuoc dich sang nhieu ngon ngu trong đo co tieng Anh.


Cac vo opera = "Leyli va Majnun" =
Nghe thuat opera đuoc thanh lap nghe thuat khong chi o Azerbaijan, ma con o toan bo the gioi Hoi giao phuong Đong bang vo opera "Leyli va Majnun" cua Hajibeyov - đuoc cong chieu vao ngay 12 thang 1 nam 1908, tai nha hat cua Haji Zeynalabdin Taghiyev. Hajibeyov đa viet vo kich nay cua vo opera dua tren bai tho cung ten đuoc sang tac boi Fizuli. Buoi bieu dien đau tien đuoc thuc hien boi dien vien va đao dien Hussein Arablinski. Ong chu ban nhac la nha van - nha viet kich Abdurrahim bay Hagverdiyev. Huseynqulu Sarabski trong vai tro cua Maj Majunun va Abdurrahim Farajov trong vai tro cua Lah Leyli. Trong cac buoi bieu dien tiep theo, chinh ong Hajibeyov va nguoi ban than va đong nghiep cua ong, nha soan nhac Muslim Magomayev đa bieu dien voi tu cach la mot ban nhac. Vai tro nay lan đau tien đuoc thuc hien boi Huseyrowlu Sarablinski. Sau đo, nhung nguoi nay - Sidghi Ruhulla, Khanlar Hakhverdiev, Aliovsat Sadıghov, Shirzad Huseynov, Gulagha Mammadov, Mais Salmanov, Gulu Asgarov, Bakir Hashimov trong vai Majnun tai buoi bieu dien tiep theo.


= "Koroglu" =
Ban opera "Koroglu" đuoc cong chieu lan đau tien vao ngay 30 thang 4 nam 1937 tai Nha hat Opera va Mua Ba le Azerbaijan. Đay la vo opera co đien đau tien dua tren đong co cua su thi anh hung o Azerbaijan. Trong vo opera nay, Hajibeyov đa tao ra cac ban aria, cac canh hop xuong đai chung, nhieu ban hoa tau khac nhau, so ba le va cac bai ngam tho. Trong nhung nam tiep theo cua cuoc đoi, ong đa sang tac vo opera "Firuza".


Hai kich = "Vo chong" =
Bo phim hai am nhac đau tien cua Hajibeyov la Vo chong, bao gom ba canh. Đay la vi du đau tien cua hai kich am nhac cua Azerbaijan. Buoi ra mat đau tien cua no la vao nam 1910. H.Sarabski va A.Aghdamski đa thuc hien trong vai Marjan va Trinat. Hajibeyov đa viet ban phac thao cua bo phim hai.


= "O olmasın, bu olsun" =
Sau ban opera Vo chong, ong bat đau viet vo opera thu hai cua minh. Buoi ra mat đau tien cua no la tai nha hat cua anh em Mailovs o Baku vao nam 1911.
Sau đo, vo opera nay đa đuoc dich sang nhieu ngon ngu khac nhau, đuoc bieu dien o cac nuoc vung Kavkaz, Tho Nhi Ky, Bulgaria va cac nuoc khac.


= "Arshin Mal Alan" =
Bo phim truyen đau tien dua tren bo phim hai Arrin Mal Alan, no đuoc quay vao nam 1916. Bo phim nay la mot bo phim cam.
Lan tiep theo, no đuoc chieu tai "xuong phim o Baku" vao nam 1945 voi mot so thay đoi ve no. Vai dien chinh cua phim thuoc ve Rashid Behbudov.
Bo phim hai nay mot lan nua đuoc trinh chieu tai Baku, vao nam 1965. Đao dien cua bo phim la Tofiq Taghizade va Fikrat Amirov. No đuoc dich sang nhieu ngon ngu nhu tieng Anh, tieng Đuc, tieng Trung, tieng A Rap, tieng Ba Tu, tieng Ba Lan, v.v.


Vinh danh Hajibeyov la nguoi tao ra cac vo opera va nhac kich đau tien o phuong Đong. Nam 1938, ong đuoc trao tang danh hieu Nghe si nhan dan Lien Xo.
Ong cung đuoc vinh danh Huan chuong Lenin va Giai thuong Stalin ma ong đa gianh đuoc hai lan, mot lan vao nam 1941 cho vo opera Koroglu (1936), va lan khac vao nam 1946 cho bo phim nam 1945 dua tren vo opera Arshin Mal Alan cua ong.
Hajibeyov la giao su tai Hoc vien Am nhac Baku (trong đo ong cung la nguoi đung đau vao cac nam 1928–1929 va 1939–1948) va la thanh vien tich cuc cua Vien han lam Khoa hoc Azerbaijan. Trong 10 nam cuoi đoi, ong la Chu tich cua Lien minh cac nha soan nhac nguoi Azerbaijan.
Hajibeyov gia nhap Đang Cong san Lien Xo vao nam 1938. Ong tung phuc vu hai lan trong Xo viet toi cao Lien Xo, to chuc lap phap cao nhat tren toan Lien bang.
Hajibeyov qua đoi vi benh tieu đuong o tuoi 63, va đuoc chon cat tai Hem danh du o thanh pho Baku.
Vao ngay 18 thang 9 nam 1995, ky niem 110 nam ngay sinh cua Hajibeyov đa đuoc to chuc. Khong ai trong lich su am nhac hien đai o Azerbaijan đuoc cong nhan đa lam nhieu hon đe đat nen tang cho am nhac cua Ailen nhu ngay nay, đac biet voi su tong hop đoc đao cua cac nhac cu va hinh thuc am nhac truyen thong phuong Đong va phuong Tay.
Vao nam 2008, Ngan hang Quoc gia Azerbaijan đa đuc mot đong xu ky niem bang vang 100 manat danh rieng cho viec ky niem Hajibeyov.
Vao thang 6 nam 2011, Tong thong Azerbaijan Ilham Aliyev va Tong thong Serbia Tadic đa cong bo mot tuong đai cua Hajibeyov tai Dunavski kej o Novi Sad, Serbia.
Nhan dip ky niem sinh nhat lan thu 130 cua nha soan nhac, Thi truong Los Angeles Eric Garcetti tuyen bo ngay 18 thang 9 nam 2015 la "Ngay tuong niem Uzeyir Hajibeyli" tai Thanh pho Los Angeles va keu goi tat ca nguoi dan tham gia le ky niem nay. Ngoai ra, Nghi si Hoa Ky Paul Gosar tu Arizona đa mo rong Ho so Quoc hoi cong nhan thanh tuu cua Hajibeyov.


Trong van hoa đai chung Vao nam 2013, Google đa to chuc sinh nhat lan thu 128 cua Hajibeyov voi Google Doodle trong trang tai Azerbaijian.


Hinh anh Tham khao Lien ket ngoai Ban nhac mien phi boi Uzeyir Hajibeyov tai Du an Thu vien Ban nhac Quoc te (IMSLP)
Web-site dedicated to Uzeyir Hajibeyov - HAJIBEYOV.com including librettos, articles by and about Hajibeyov and some audio recordings of his works
Librettos in English and Azeri Latin of most of Hajibeyov's operas and musical comedies. HAJIBEYOV.com [1].
Monument of Uzeyir Hajibeyov to be erected Luu tru ngay 7 thang 9 nam 2009 tai Wayback Machine
"Soviet Music and Society Under Lenin and Stalin: The Baton and the Sickle" boi Matt O'Brien tai Azerbaijan International, Vol. 13:1 (mua xuan 2005), tr. 80–81.
"Politically Correct Music: Stalin's Era and the Struggle of Azerbaijani Composers" boi Aida Huseinova, tai Azerbaijan International, Vol. 14:2 (mua he 2006), tr. 56–65.
A short section of a stage production of the opera Koroglu, YouTube: [2] (10 phut 55 giay).
A short section of Hajibeyov's celebrated social satire Mashadi Ibad: [3] Luu tru ngay 4 thang 5 nam 2010 tai Wayback Machine (9 phut 40 giay).
Political and socio analysis of Mashadi Ibad boi Abulfazl Bahadori, tai [4], Vol. 6:4 (mua đong 1998), tr. 22–23.