Nguoi Thai voi ten tu goi la Tay/Tay/Thay/Thay (tieng Thai: ꪼꪕ Tay, Thai Lan:ไท Thay) tuy thuoc vao cach phat am cua tung khu vuc. Cac nhom, nganh lon cua nguoi Thai tai Viet Nam bao gom: Tay Đon (Thai Trang), Tay Đam (Thai Đen), Tay Đeng (Thai Đo) va Tay Do (Thai Yo) cung mot so khac nho hon. Ho đa co mat o mien Tay Bac Viet Nam tren 1200 nam, la hau due nhung nguoi Thai đa di cu tu vung đat thuoc tinh Van Nam, Trung Quoc bay gio.


Lich su Nguoi Thai thieu so o Viet Nam la 1 trong nhung dan toc thuoc sac toc Thai va ho đeu co nguon goc tu mien nam Trung Quoc di cu ve phia nam (hay la khu vuc Đong Nam A). Dua tren cac chung cu ve di truyen, Jerold A. Edmondson cho rang to tien cua cac cu dan noi ngon ngu Kra-Dai (Tai-Kadai) di cu tu An Đo toi Myanmar, roi sau đo toi Van Nam (Trung Quoc) khoang 20.000 - 30.000 nam truoc. Tu đo ho đen đong bac Thai Lan va sau đo di cu doc vung duyen hai Hoa Nam len phia bac đen cua song Truong Giang, gan Thuong Hai khoang 8-10.000 nam truoc.. Vao thoi ky vuong quoc Nam Chieu va Đai Ly ton tai tu TK 8 đen TK 13, cung nhu sau đo, ho tu đo chiem linh Thai Lan va Lao.
Theo David Wyatt, trong cuon "Thailand: A short history (Thai Lan: Lich su Tom luoc)", nguoi Thai xuat xu tu phia nam Trung Quoc, co cung nguon goc voi cac nhom dan it nguoi bay gio nhu Choang, Tay, Nung. Duoi suc ep cua nguoi Han va nguoi Viet o phia bac va phia đong, nguoi Thai dan di cu ve phia nam va tay nam. Nguoi Thai di cu đen Viet Nam trong thoi gian tu the ky VII đen the ky XIII. Trung tam cua ho khi đo la Đien Bien Phu (Muong Thanh). Tu đay, ho toa đi khap noi o Đong Nam A cung 1 luc bay gio nhu Lao, Thai Lan, bang Shan o Mien Đien va mot so vung o đong bac An Đo cung nhu nam Van Nam.
Theo su sach Viet Nam, vao thoi Nha Ly, man Nguu Hong (đuoc cho la mot cong đong nguoi Thai Đen, đay la am Han Viet, phien am cho tu ngu hau (tieng Thai: ꪉ ꪹꪬꪱ) tuc la ran ho mang) o đao Đa Giang, đa trieu cong lan đau tien vao nam 1067. Trong the ky XIII, nguoi Nguu Hong ket hop voi nguoi Ai Lao chong lai Nha Tran va bi đanh bai. Nam 1280, mot thu linh ten Trinh Giac Mat, đuoc goi la "chua đao Đa Giang" đau hang Chieu Van vuong Tran Nhat Duat nha Tran, nhung chua ro thanh phan dan toc cua nhan vat nay. Nam 1337 lanh tu Xa Phan bi giet chet sau mot cuoc xung đot, xu Nguu Hong bi sap nhap vao lanh tho Đai Viet va đoi ten thanh Muong Le, hay Ninh Vien (Lai Chau ngay nay) va giao cho ho Đeo cai quan. Nam 1431 lanh tu Đeo Cat Han, nguoi Thai Trang tai Muong Le (tuc Muong Lay, noi len chong trieu đinh, chiem hai lo Quy Hoa (Lao Cai) va Gia Hung (giua song Ma va song Đa), tan cong Mang Moi (tuc Muong Muoi, Son La), Đeo Manh Vuong (con cua Đeo Cat Han) lam tri chau. Nam 1466, lanh tho vung tay bac Đai Viet, gom nhung vung đat cua nguoi Thai đuoc to chuc lai thanh thua tuyen Hung Hoa, gom 3 phu: An Tay (tuc Phuc Le), Gia Hung va Qui Hoa, 4 huyen va 17 chau.
Nhung lanh tu Thai đuoc goi la "phu đao" (tieng Thai: ꪕꪱꪫ tao) , đuoc phep cai quan mot so lanh đia va tro thanh giai cap quy toc cua vung đo, nhu dong ho Đeo cai quan cac chau Lai, Chieu Tan, Tuy Phu, Hoang Nham; dong ho Cam cac chau Phu Hoa, Mai Son, Son La, Tuan Giao, Luan, Ninh Bien; dong ho Xa cai quan chau Moc; dong ho Ha cai quan chau Mai, dong ho Bac o chau Thuan; ho Hoang o chau Viet...
Nam 1841, truoc su đe doa cua nguoi Xiem La, trieu đinh Nha Nguyen ket hop ba chau Ninh Bien, Tuan Giao va Lai Chau o ta ngan song Mekong thanh phu Đien Bien. Nam 1880, pho lanh su Phap la Auguste Pavie nhan danh trieu đinh Viet Nam phong cho Đeo Van Tri chuc tri phu cha truyen con noi tai Đien Bien; sau khi giup nguoi Phap xac đinh khu vuc bien gioi giua Viet Nam voi Trung Quoc va Lao, Đeo Van Tri đuoc cu lam quan cua đao Lai Chau, cai quan mot lanh tho rong lon tu Đien Bien Phu đen Phong Tho, con goi la xu Thai. Thang 3, 1948 lanh tho nay đuoc Phap to chuc lai thanh Lien bang Thai tu tri, qui tu tat ca cac sac toc noi tieng Thai chong lai Viet Minh.
Sau chien thang Đien Bien Phu, đe lay long cac sac toc thieu so mien Bac, Chinh phu Viet Nam Dan chu Cong hoa thanh lap Khu tu tri Thai Meo ngay 29 thang 4 nam 1955, Khu tu tri Tay Nung va vung tu tri Lao Ha Yen, nhung tat ca cac khu nay đeu bi giai tan nam 1975


Dan cu Tai Viet Nam, theo Tong đieu tra dan so nam 1999, nguoi Thai co so dan la 1.328.725 nguoi, chiem 1,74% dan so ca nuoc, cu tru tap trung tai cac tinh Lai Chau, Đien Bien, Lao Cai, Yen Bai, Son La, Hoa Binh, Thanh Hoa, Nghe An (so luong nguoi Thai tai 8 tinh nay chiem 97,6% tong so nguoi Thai o Viet Nam)va mot so o Tinh Lam Đong va Đak Lak. Trong đo tai Son La co 482.485 nguoi (54,8 % dan so), Nghe An co 269.491 nguoi (9,4 % dan so), Thanh Hoa co 210.908 nguoi (6,1 % dan so), Lai Chau cu (nay la Lai Chau va Đien Bien) co 206.001 nguoi (35,1 % dan so).
Theo Tong đieu tra dan so va nha o nam 2019, nguoi Thai o Viet Nam co dan so 1.820.950 nguoi, la dan toc co dan so đung thu 3 tai Viet Nam, co mat tren tat ca 63 tinh, thanh pho. Nguoi Thai cu tru tap trung tai cac tinh:

Son La (669.265 nguoi, chiem 53,2% dan so toan tinh va 36,9% tong so nguoi Thai tai Viet Nam),
Nghe An (338.559 nguoi, chiem 10,1% dan so toan tinh va 19,0% tong so nguoi Thai tai Viet Nam),
Thanh Hoa (247.817 nguoi, chiem 6,6% dan so toan tinh va 14,5% tong so nguoi Thai tai Viet Nam),
Đien Bien (213.714 nguoi, chiem 38,0% dan so toan tinh va 12,0% tong so nguoi Thai tai Viet Nam),
Lai Chau (142.898 nguoi, chiem 32,3% dan so toan tinh va 7,7% tong so nguoi Thai tai Viet Nam),
Yen Bai (61.964 nguoi),
Hoa Binh (34.387 nguoi),
Đak Lak (19.709 nguoi),
Đak Nong (11.250 nguoi)...


Cac nhom nguoi Thai = Nguoi Thai Đen (Tai Dam) =
Thai Đen (tieng Thai:ไทดำ; chu Thai Đen:ꪼꪕꪒ, phat am tieng Thai: [Thay Đam]) hay Thai quan đen ( tieng Thai: ไทยทรงดำ; phat am tieng Thai: [Thay xoong-đam]) cu tru o khu vuc tinh Son La va Đien Bien (Muong La,  Muong Theng), mot so tap trung o mien Tay Thanh Hoa (Muong Khoong). Cac nhom Tay Thanh (Man Thanh), Tay Muoi, Tay Khang o mien Tay Thanh Hoa, Nghe An cung moi tu man Tay Bac chuyen xuong cach đay vai ba tram nam va bi anh huong boi van hoa va nhan chung cua cu dan đia phuong va Lao.
Nhom Tay Thanh tu Muong Thanh (Đien Bien) đi qua Lao vao Thanh Hoa va toi Nghe An đinh cu cach đay hai, ba tram nam, nhom nay gan voi nhom Thai Yen Chau (Son La) va chiu anh huong van hoa Lao. Dan so cua nhom Thai Đen tai Viet Nam nam 2002 uoc tinh khoang 699.000 nguoi trong tong so 763.950 nguoi Thai Đen tren toan the gioi. Ngoai ra con co khoang 50.000 nguoi Thai Đen hay Tay Muoi sinh song tai tinh Kham Muon, Lao (so lieu 1995); 10.000 nguoi Thai Đen (mot phan cua dan toc Thai theo phan loai cua CHND Trung Hoa) sinh song tai tinh Van Nam, Trung Quoc (so lieu 1995) va 700 nguoi Thai Đen sinh song tai tinh Loei, Thai Lan (so lieu 2004, nhom nay đen Thai Lan vao nam 1885).So dan Thai Đen cung song o cac tinh khac nhu Nakhon Pathom, Ratchaburi, Suphan buri, Phitsanulok, Chumphon va Surat Thani.


= Nguoi Thai Trang (Tai Don, Tai Khao) =
Nhom Thai Trang (Tay Đon/Tay Khao, tieng Thai: ꪼꪕ ꪒꪮꪙ /
ꪼꪕ ꪄꪱꪫ) cu tru chu yeu o tinh Lai Chau, Đien Bien va mot so huyen tinh Son La (Quynh Nhai, Bac Yen, Phu Yen). O Đa Bac thuoc tinh Hoa Binh, co nhom tu nhan la Tay Khao, tung đuoc goi la Tho Đa Bac. O xa Duong Quy, huyen Van Ban, tinh Lao Cai, co mot so đia ban Thai Trang chiu anh huong đam cua van hoa Tay. O Sapa, Bac Ha, nhieu nhom Thai Trang đa Tay hoa.
Nguoi Thai Trang đa co mat doc huu ngan song Hong va tinh Lai Chau, Đien Bien tu the ky XIII va lam chu Muong Lay (đia ban chinh la huyen Muong Cha ngay nay) the ky XIV, mot bo phan di cu xuong Đa Bac va Thanh Hoa the ky XV. Co thuyet cho rang ho la con chau nguoi Thai Lac o Trung Quoc. Dan so cua nhom Thai Trang tai Viet Nam nam 2002 uoc tinh khoang 280.000 nguoi trong tong so 490.000 nguoi Thai Trang tren toan the gioi. Ngoai ra con co khoang 200.000 nguoi Thai Trang sinh song tai Lao (thong ke nam 1995); 10.000 nguoi Thai Trang (mot phan cua dan toc Thai theo phan loai cua CHND Trung Hoa) sinh song tai tinh Van Nam, Trung Quoc (so lieu 1995).
O Muong Tac, nay thuoc huyen Phu Yen, tinh Son La, mot nhanh cua nguoi Thai Trang noi tieng rieng goi la tieng Tay Tac.


= Nguoi Thai Đo (Tai Daeng) =
Nhom Thai Đo (?) (ꪼꪕ ꪵꪒꪉ -Tay Đeng), gom nhieu nhom khac nhau cu tru chu yeu o mot so huyen nhu Moc Chau (Son La), Mai Chau (Hoa Binh) va cac huyen mien nui nhu Ba Thuoc (Thanh Hoa) va Quy Chau, Quy Hop, Con Cuong, Tuong Duong - đieu nay khong chac chan (Nghe An). Dan so cua nhom Thai Đo tai Viet Nam nam 2002 uoc tinh khoang 140.000 nguoi trong tong so 165.000 nguoi Thai Đo tren toan the gioi. Ngoai ra con co khoang 25.000 nguoi Thai Đo sinh song tai tinh Sam Nua, Lao (so lieu 1991). Tuy nhien, ten goi nay hien đang co nhieu tranh cai.


= Chua ro rang =
Mot so nhom co dan so it hoac chua đuoc phan đinh ro rang nhu Tay Muoi (ꪼꪕ ꪹꪢꪥ), Tay Khang song xen ke voi nhom Tay Thanh va Tay Muong o Nghe An).


= Nguoi Thai Muong Vat (?) =
Nguoi Thai Muong Vat hay con goi la Thay Muong Vat song tai huyen Yen Chau, Son La. Ho noi tieng Thai Muong Vat. Ho tu nhan minh la nguoi Thai Đen (Tay Đam).


= Nguoi Thai Do (Tai Yo) =
Nguoi Thai Do hay con goi la Tay Do, Tay Muong, Tay Hang Tong song tap trung tai cac huyen mien tay Nghe An va huyen Thuong Xuan, Nhu Xuan cua Thanh Hoa. Ho noi Tieng Tay Do, co chu viet rieng la chu Lai Tay va Lai Pao, hien nay van đang đuoc su dung.


= Nguoi Thai Thanh (Tai Nhai) =
Nguoi Thai Thanh hay con goi la Tay Theng, Tay Nhai. Ho sinh song o Nghe An, Thanh Hoa va noi tieng Tay Nhai.


= Nguoi Thai Lu (Tai Lue) =
Nguoi Thai Lu la mot nhanh cua dan toc Thai, sinh song tai hai huyen Phong Tho va Sin Ho, tinh Lai Chau. O Viet Nam ho đuoc xep vao dan toc rieng la nguoi Lu.


= Nguoi Tay Đa Bac (Tay Khao) =
Nguoi Tay Đa Bac hay con goi la Tho Đa Bac gom 20,000 nguoi song tai Đa Bac, tinh Hoa Binh. Tuy goi la nguoi Tay nhung ho theo van hoa cua Nguoi Thai Tay Bac va noi tieng Phu Thai. Theo so lieu thong ke nam 2009, huyen Đa Bac co 48.775 nguoi, trong đo dan toc Tay la 19.805 nguoi, chiem 40,6% dan so toan huyen va chiem 99,44% dan toc Tay cua toan tinh. Tai huyen Đa Bac ho cu tru tap trung o mot so xa nhu Tan Minh, Tan Pheo, Trung Thanh, Đoan Ket, Đong Ruong, Đong Chum, Muong Chieng va Nanh Nghe.


= Nguoi Tay Sapa, nguoi Pa Di =
Nguoi Tay Sapa va nguoi Pa Di sinh song tai Sa Pa va Muong Khuong tinh Lao Cai. Ho đuoc xep vao dan toc Tay, tuy nhien tieng noi cua ho thuoc nhom Thai Tay Nam cua nguoi Thai.


= Nguoi Thai o hai ngoai =
Ngoai ra con co chung 20.000 nguoi Thai goc Viet Nam sinh song tai nuoc ngoai, chu yeu la Phap va Hoa Ky.


Ngon ngu va chu viet Nguoi Thai co ngon ngu va van tu rieng. Cac nha dan toc hoc hien nay đa xep toc nguoi nay vao Nhom noi tieng Thai - ngu he (ho ngon ngu) Kra-Dai (hay con goi la Tai-Kadai) .
Do co chung mot coi nguon, cac ngon ngu Thai co ty le tu vung chung cao.
Cac ngon ngu Thai nay chu yeu la ngon ngu đon am tiet, co thanh đieu. Cu phap chu yeu la SVO (chu ngu, đong tu, tan ngu). Tru nhung cau menh lenh thuc, con it co truong hop đao nguoc thu tu nay. Chu Thai o Viet Nam đuoc chia thanh nam dua theo cac vung:
1. Thai Trang mien cuc bac Tay Bac.
2. Thai Đen vung giua mien Tay Bac, thuong goi la tieng Thai chin chau (Kwam Thai kau chaw muang).
3. Thai Đen o huyen Yen Chau (Son La), thuong goi la Thai Muong Vat.
4. Thai Trang o huyen Phu Yen, Moc Chau (Son La) hop cung Thai Đen, thuong goi la Tay Thanh (Man Thanh, Tay Nhai).
5. Nhom Thai voi cac ten thuong goi la Tay Muong, Hang Tong, Tay Do o mien Tay Thanh Hoa, Nghe An.
Van tu Thai co nguon goc tu he chu Sanskrit (An Đo). Chu Thai co Viet Nam thong nhat cach cau tao va đoc, nhung lai co tam loai ky tu khac nhau, đo la: chu Thai Đen, chu Thai Trang Muong Lay, chu Thai Trang Phong Tho, chu Thai Trang Phu Yen, chu Thai Trang Moc Chau, Mai Chau, Đa Bac, chu Thai Lai Xu (Tay Thanh), chu Thai Lai Pao (Tuong Duong, Nghe An), chu Thai Lai Tay hay chu Thai Quy Chau (Que Phong, Quy Chau, Quy Hop thuoc tinh Nghe An).
Trong giai đoan 1954 - 1969, chu Thai khu tu tri Tay Bac cu đa đuoc cai tien, thong nhat va mang ten Chu Thai Viet Nam thong nhat. Tu thang 5/2008 chu Thai cai tien moi đuoc chinh thuc đuoc đua vao su dung, đuoc goi la chu Thai Viet Nam.
Chu Thai Viet Nam (Tai Viet) co vung ma Unicode U+AA80..U+AADF , tuy nhien cac font chu pho bien hien co trong may tinh khong hien đuoc cac ky tu nay.


Đac điem kinh te Nguoi Thai co nhieu kinh nghiem, đao muong, dung đap, bac mang lay nuoc lam ruong. Lua nuoc la nguon luong thuc chinh, đac biet la lua nep. Nguoi Thai cung lam nuong đe trong lua, hoa mau va nhieu thu cay khac. Tung gia đinh chan nuoi gia suc, gia cam, đan lat, det vai, mot so noi lam đo gom... San pham noi tieng cua nguoi Thai la vai tho cam, voi nhung hoa van đoc đao, mau sac ruc ro, ben đep.


Van hoa = Ho cua nguoi Thai =
Nguoi Thai su dung cac ho chu yeu nhu: Khoang, Bac, Be, Bua, Bun, Ca (Ha, Kha, Kha, Mao, Sa), Cam, Chau, Chieu, Đeo, Đieu, Đieu, Ha, Hoang, Kham Leo, Leo, Lem (Lam, Lim), Ly, Lo (Lo, La, Lo), Loc (Luc), Lu (Lu), Luong (Luong), Manh, Me, Nam, Nong, Ngan, Nguu, Nho, Nhat, Panh, Pha, Phia, Phia, Quang (Hoang, Vang), Sam (Cam Ba, Pham Ba), Ta, Tay, Tao (Đao), Tao, Tong (Toong), Lang (Vi), Vi (Vi), Xa (Sa), Xin, Luu .


= Hon nhan =
Nguoi Thai co tuc o re, vai nam sau, khi đoi vo chong đa co con moi ve o ben nha chong, nhung bay gio hau nhu khong co tru vai truong hop gia đinh ben gai kho khan.
Co gai Thai khi lay chong phai bui toc (ꪔꪉ ꪹꪀꪱ tang cau) - tuc le nay thuong thay ro rang nhat o nhom Thai Đen.


= Tuc le ma chay =
Nguoi Thai quan niem chet la tiep tuc "song" o the gioi ben kia. Vi vay, đam ma la le tien nhung nguoi chet ve "Muong Troi" .


= Van hoa dan gian =
Than thoai, co tich, truyen tho, ca dao... la nhung von quy bau cua van hoc co truyen nguoi Thai. Nhung tac pham tho ca noi tieng cua dan toc Thai la: Xong chu xon xao (Tien dan nguoi yeu), Khun Lu Nang Ua (Chang Lu nang Ua).... Nguoi Thai som co chu viet nen nhieu von co (van hoc, luat tuc, dan ca) đuoc ghi chep lai tren giay ban va la cay. Nguoi Thai rat thich ca hat, đac biet la khap. (tieng Thai: ꪄꪚ) la loi ngam tho hoac hat theo loi tho, co the đem đan va mua. Nhieu đieu mua đa đuoc trinh dien tren san khau trong va ngoai nuoc, hap dan đong đao khan gia. Han khuong, nem con la hai đac trung van hoa noi bat cua nguoi Thai.


= Nha cua =

Điem khac biet nhat cua nha cua nguoi Thai so voi nguoi Viet va Han la ho o nha san. Nha san nguoi Thai trang co kha nhieu điem gan voi nha Tay-Nung. Con nha nguoi Thai Đen lai gan voi kieu nha cua cac cu dan Mon-Khmer. Tuy vay, nha nguoi Thai Đen lai co nhung đac trung khong co o nha cua cu dan Mon-Khmer: nha nguoi Thai Đen noc hinh mai rua, chom đau đoc co khau cut voi nhieu kieu khac nhau. Hai gian hoi đe trong va co lan can bao quanh. Khung cua ra vao va cua so co nhieu hinh thuc trang tri khac nhau.
Bo khung nha Thai co hai kieu co ban la khu thang va khay đieng. Vi khay đieng la vi khu khang đuoc mo rong bang cach them hai cot nua. Kieu vi nay dan gan lai voi kieu vi nha nguoi Tay-Nung.
Cach bo tri tren mat bang sinh hoat cua nha Thai Đen kha đoc đao: cac gian đeu co ten rieng. Tren mat san đuoc chia thanh hai phan: mot phan danh lam noi ngu cua cac thanh vien trong gia đinh, mot nua danh cho bep va con la noi đe tiep khach nam gioi.


Nhung nguoi Thai Viet Nam co danh tieng Cac dong ho nguoi Thai noi đoi lam quan lang đao cac vung muong Tay Bac Viet Nam, trong thoi phong kien Viet Nam tu thoi nha Hau Le đen thoi nha Nguyen, theo Le Quy Đon gomː

ho Xa phu đao chau Moc, chau Đa Bac, chau Nam Ma (Sop Bao) ngay nay la thi xa Moc Chau, cac huyen Đa Bac, huyen Van Ho va huyen Sop Bao (Lao)).
ho Đeo phu đao chau Lai (Muong Lay), chau Chieu Tan (Phong Tho), chau Quynh Nhai.
ho Cam phu đao chau Ninh Bien (Đien Bien Phu), chau Luan (Tua Chua), chau Tuan Giao, chau Son La, chau Mai Son, chau Phu Hoa (Phu Yen).
ho Ha phu đao chau Mai (Mai Chau).
ho Bac (Bac Cam) phu đao Muong Muoi [Mang Moi] (chau Thuan Chau).
ho Hoang phu đao chau Viet - tuc Muong Vat (Yen Chau).
Theo Pham Than Duat gomː

ho Xa phu đao chau Moc, Đa Bac, ngay nay la cac huyen Moc Chau, huyen Đa Bac, huyen Van Ho.
ho Đeo phu đao chau Lai (Muong Lay), chau Chieu Tan (Phong Tho), chau Luan Chau (Tua Chua), chau Quynh Nhai, them chau Van Ban (cung theo Nguyen Van Sieu).
ho Cam phu đao chau Tuan Giao, chau Son La, chau Mai Son, chau Phu Hoa (Phu Yen).
ho Ha phu đao chau Mai (Mai Chau), Muong Khoong (Ba Thuoc).
ho Bac phu đao Mang Moi (Muong Muoi - chau Thuan Chau).
ho Hoang phu đao chau Viet (Muong Vat - Yen Chau).


Tham khao Xem them Danh sach ngon ngu
Danh sach cac nuoc theo ngon ngu noi
Cac dan toc Viet Nam
Nguon goc cac dan toc Viet Nam
Wyatt, David K, Thailan: A short History, Yale University Press, New Haven and Luan Đon, 1984


Lien ket ngoai Nguoi Thai trang Luu tru ngay 14 thang 6 nam 2007 tai Wayback Machine
Nguoi Thai Luu tru ngay 10 thang 5 nam 2007 tai Wayback Machine
Hoa tang