Hoang Van Hoan (1905 – 1991) la mot chinh khach, nha ngoai giao nguoi Viet Nam, nguyen Uy vien Bo Chinh tri Ban Chap hanh Trung uong Đang Lao đong Viet Nam, Pho Chu tich Quoc hoi Viet Nam va la Đai su đau tien cua Viet Nam tai Trung Quoc. Voi be day hoat đong cach mang o nuoc ngoai, đac biet tai Trung Quoc va Thai Lan, ong la mot trong nhung nhan vat co anh huong lon trong quan he Viet – Trung trong giai đoan Chien tranh Lanh. Hoang Van Hoan noi bat trong gioi lanh đao Viet Nam boi lap truong than Trung Quoc va moi quan he ca nhan mat thiet voi cac lanh đao hang đau cua Bac Kinh, đac biet la Mao Trach Đong.
Tung đam nhiem nhieu chuc vu quan trong trong Đang va Nha nuoc tu thap nien 1940 đen 1970, Hoang Van Hoan dan mat anh huong khi Viet Nam nghieng ve phia Lien Xo sau nam 1975. Nam 1979, giua luc cang thang Viet – Trung leo thang sau cuoc chien tranh bien gioi, ong đao tau sang Trung Quoc va len tieng cong khai chi trich chinh quyen Ha Noi. Tai Bac Kinh, ong xuat hien trong cac hoat đong tuyen truyen cua Trung Quoc, cao buoc chinh quyen Le Duan phan boi tu tuong Ho Chi Minh, đan ap nguoi Hoa va khieu khich xung đot khu vuc. Ong bi Toa an Nhan dan Toi cao Viet Nam xet xu vang mat va tuyen an tu hinh vi toi phan quoc. Hoang Van Hoan song luu vong tai Bac Kinh duoi su bao tro cua chinh phu Trung Quoc truoc khi qua đoi vao nam 1991.


Tieu su va su nghiep chinh tri Hoang Van Hoan, ten khai sinh la Hoang Ngoc An, sinh nam 1905 trong mot gia đinh nha Nho ngheo tai lang Quynh Đoi, huyen Quynh Luu, tinh Nghe An, Trung Ky, thuoc Lien bang Đong Duong. Ngay tu khi con tre, ong đa tham gia vao cac hoat đong yeu nuoc va phong trao cach mang chong thuc dan. Trong thap nien 1920–1930, ong hoat đong cach mang tai nuoc ngoai, chu yeu o Thai Lan va Trung Quoc, noi ong co đieu kien tiep xuc voi tu tuong cong san. Nam 1926, o tuoi 19, Hoang Van Hoan gia nhap to chuc Viet Nam Thanh nien Cach mang Đong chi Hoi do Nguyen Ai Quoc thanh lap. Ong đuoc đao tao tai Truong Quan su Hoang Pho va tung giu cap bac đai uy trong Quoc dan Cach menh Quan cua Quoc dan Đang truoc khi gia nhap Đang Cong san Trung Quoc. Ong gia nhap Đang Cong san Xiem (Thai Lan) vao nam 1930 va đen nam 1934 tro thanh Uy vien Trung uong lam thoi cua to chuc nay. Nam 1936, ong tham gia thanh lap Hoi Viet Nam Đoc lap tai Nam Kinh – to chuc tien than cua Viet Minh.
Trong giai đoan Chien tranh the gioi thu hai va Cach mang Thang Tam, ong giu mot so vi tri lanh đao trong phong trao cach mang. Tai Hoi nghi Trung uong 8 (thang 5 nam 1941) cua Đang Cong san Đong Duong to chuc tai Pac Bo, ong đuoc bau lam Uy vien Tong bo Viet Minh. Thang 8 nam 1945, tai Quoc dan Đai hoi Tan Trao, ong đuoc bau vao Ban Chap hanh Trung uong Đang va đam nhiem vai tro Bi thu Khu Giai phong Viet Bac. Sau khi nuoc Viet Nam Dan chu Cong hoa đuoc thanh lap, Hoang Van Hoan giu chuc Thu truong Bo Quoc phong kiem Chinh uy Ve quoc quan (tuc luc luong quan đoi quoc gia). Nam 1946, ong đuoc bo nhiem lam Bi thu Khu uy Lien khu 4, đong thoi la đai dien Chinh phu Trung uong va Chu nhiem Viet Minh Lien khu 4. Theo Sac lenh so 53 ngay 24 thang 4 nam 1946 cua Chu tich Ho Chi Minh, ong giu chuc Cuc truong Cuc Chinh tri Quan đoi cho đen cuoi nam 1946.
Tu nam 1950, Hoang Van Hoan bat đau đam nhiem cac chuc vu đoi ngoai cap cao trong chinh quyen khang chien. Ong đuoc cu lam Đai su đac menh toan quyen đau tien cua Viet Nam tai Trung Quoc tu nam 1950 đen nam 1957, đong thoi kiem nhiem vai tro Đai su tai Trieu Tien va Mong Co. Nam 1951, ong đuoc bau vao Ban Chap hanh Trung uong Đang Lao đong Viet Nam khoa II. Sau chien thang Đien Bien Phu nam 1954 va trong thoi ky hoa binh đuoc thiet lap tai mien Bac, Hoang Van Hoan tiep tuc giu cac vi tri lanh đao quan trong trong bo may đang va nha nuoc. Tai Đai hoi III cua Đang Lao đong Viet Nam nam 1960, ong đuoc bau lam Uy vien Bo Chinh tri va giu vi tri nay cho đen nam 1976.
Song song voi cong tac đang, ong con đuoc giao nhieu trong trach trong bo may nha nuoc: tu nam 1958, giu chuc Pho Chu tich kiem Tong Thu ky Uy ban Thuong vu Quoc hoi (Quoc hoi khoa I), va sau đo tiep tuc đam nhiem cuong vi Pho Chu tich Uy ban Thuong vu Quoc hoi qua cac khoa I, II, III, IV va V, keo dai đen nam 1979. Nam 1961, ong tung giu chuc Bi thu Thanh uy Ha Noi trong mot thoi gian ngan, truoc khi đuoc phan cong lam Truong Ban Lien lac Đoi ngoai Trung uong Đang – co quan phu trach cong tac đoi ngoai cua Đang – va Truong Ban Phap che Trung uong Đang. Trong thap nien 1960, ong cung tham gia chi đao cong tac van đong cach mang tai Lao va Campuchia, gop phan vao chinh sach đoi ngoai va chien luoc cach mang khu vuc cua Đang Lao đong Viet Nam.


Quan he voi Trung Quoc Nho kinh nghiem hoat đong lau nam tai Trung Quoc va am hieu sau sac ve tinh hinh nuoc nay, Hoang Van Hoan tro thanh mot trong nhung nhan vat co anh huong lon trong quan he Viet–Trung giai đoan Chien tranh Viet Nam. Ong đuoc lanh đao Trung Quoc, đac biet la Mao Trach Đong, tiep đon trong thi. Mot so tai lieu ghi nhan rang Mao thuong gap rieng Hoang Van Hoan đe trao đoi ve cac van đe chien luoc song phuong, vuot ra ngoai cac kenh ngoai giao thong thuong. Voi lap truong than thien voi Trung Quoc, su nghiep chinh tri cua ong đat đinh vao đau thap nien 1960, trong boi canh chinh sach đoi ngoai cua Viet Nam Dan chu Cong hoa tam thoi thien ve phia Bac Kinh trong cuoc tranh chap Trung – Xo trong phe xa hoi chu nghia. Nam 1963, sau khi Bo truong Ngoai giao Ung Van Khiem bi thay the boi Xuan Thuy – mot nhan vat co quan điem than Trung Quoc hon – Hoang Van Hoan đuoc bo nhiem lam Truong Ban Lien lac Đoi ngoai Trung uong Đang, co quan phu trach quan he giua Đang Lao đong Viet Nam voi cac đang cong san anh em.
Tuy nhien, boi canh chinh tri thay đoi nhanh chong. Tu nam 1965–1966, quan he giua Viet Nam va Lien Xo dan đuoc cai thien, trong khi mau thuan voi Trung Quoc bat đau gia tang. Truoc tinh hinh đo, ban lanh đao Viet Nam quyet đinh đieu chuyen Hoang Van Hoan va ca Xuan Thuy sang cac vi tri khac, thay the bang cac can bo khong gan lien voi đuong loi than Trung Quoc truoc đo. Dien bien nay đanh dau su suy giam ro ret trong anh huong chinh tri cua Hoang Van Hoan tu giua thap nien 1960. Mac du khong con giu cac vi tri trung tam trong Đang, ong van tiep tuc đam nhan nhung vai tro nhat đinh trong cong tac đoi ngoai. Ong đuoc cu lam đac phai vien trong mot so nhiem vu ngoai giao quan trong. Nam 1969, Hoang Van Hoan đong vai tro chu chot trong viec hoan tat đam phan ve vien tro kinh te cua Trung Quoc cho Viet Nam. Thang 5 nam 1973, ong dan đau phai đoan mat đam tai Bac Kinh nham tim kiem giai phap cho cuoc noi chien o Campuchia. Nam 1974, ong cung Uy vien Trung uong Nguyen Con sang Trung Quoc voi danh nghia "chua benh", nhung thuc chat đuoc cho la đe tham gia cac cuoc đam phan bi mat ve bien gioi tu thang 8 đen thang 11. Tuy nhien, cac cuoc thuong luong nay khong mang lai ket qua, va tranh chap lanh tho giua hai nuoc tiep tuc leo thang.
Sau Hiep đinh Paris 1973 va đac biet la tu khi Viet Nam thong nhat nam 1975, quan he giua Viet Nam va Trung Quoc xau đi đang ke, do nhung bat đong trong van đe Campuchia va tranh chap chu quyen tai quan đao Hoang Sa. Trong cac bai viet va hoi ky sau nay, Hoang Van Hoan cho rang ban lanh đao Viet Nam đung đau la Tong Bi thu Le Duan đa theo đuoi tham vong "ba quyen o Đong Duong va Đong Nam A", đieu ma phia Trung Quoc lo ngai va xem la nguyen nhan dan đen su đo vo trong quan he hai nuoc. Trong thoi ky khang chien chong My, mac du Le Duan tung co y đinh loai bo Hoang Van Hoan khoi hang ngu lanh đao, nhung chua the thuc hien vi moi quan he đac biet cua Hoan voi Trung Quoc van đuoc coi la mot yeu to chien luoc quan trong, gop phan duy tri su ung ho cua Bac Kinh đoi voi cuoc chien. Tuy nhien, sau khi chien tranh ket thuc, vai tro trung gian cua Hoan khong con can thiet. Cung voi đo, lap truong than Trung Quoc cua ong bi xem la khong phu hop voi đinh huong chinh tri moi cua ban lanh đao Viet Nam, von đang dan nghieng ve phia Lien Xo. Tai Đai hoi Đang lan thu IV (thang 12 nam 1976), Hoang Van Hoan khong đuoc bau lai vao Ban Chap hanh Trung uong va chi con giu đuoc chuc Pho Chu tich Quoc hoi huu danh vo thuc.


Luu vong Nua sau thap nien 1970 đanh dau su chuyen bien tu ran nut sang đoi đau truc dien trong quan he giua Viet Nam va Trung Quoc. Sau khi Viet Nam ky Hiep uoc huu nghi va hop tac voi Lien Xo vao thang 11 nam 1978 va tien hanh can thiep quan su tai Campuchia vao thang 1 nam 1979 nham lat đo chinh quyen Khmer Đo, mot đong minh cua Trung Quoc, Bac Kinh coi Ha Noi la mot "đoi thu nguy hiem". Thang 2 nam 1979, Trung Quoc phat đong cuoc chien tranh bien gioi chong Viet Nam. Trong boi canh đo, cac can bo tung đuoc xem la than Trung Quoc, trong đo co Hoang Van Hoan, roi vao tinh the chinh tri nhay cam. Ngay 5 thang 7 nam 1979, loi dung mot chuyen cong tac chua benh tai Cong hoa Dan chu Đuc, ong bi mat roi đoan trong luc qua canh tai Karachi, Pakistan, va sau đo sang Trung Quoc xin ti nan. Voi hanh đong nay, ong tro thanh quan chuc cap cao nhat cua Đang Cong san Viet Nam tung đao tau. Su kien mot nhan vat tung giu chuc vu cao trong Đang va nha nuoc Viet Nam quyet đinh roi bo đat nuoc đe sang Trung Quoc, mot quoc gia đang co xung đot vu trang voi Viet Nam, gay chan đong trong du luan trong nuoc va quoc te. Tap chi Time khi đua tin ve su kien nay đa goi đay la "cu soc lon thu hai" đoi voi chinh quyen Ha Noi, chi sau lan song hang tram nghin thuyen nhan roi khoi Viet Nam sau nam 1975.
Ngay sau khi đen Bac Kinh, Hoang Van Hoan đuoc tiep đon trong thi. Chi hai ngay sau khi đat chan đen Trung Quoc, ong đuoc Tong Bi thu Đang Cong san Trung Quoc khi đo la Hoa Quoc Phong tiep đon. Trong cuoc gap nay, Hoa Quoc Phong tuyen bo rang "nhung ke pha hoai tinh huu nghi Viet – Trung se bi đap vo đau", mot phat ngon đuoc hieu la nham vao gioi lanh đao Viet Nam. Đau thang 8 nam 1979, Hoang Van Hoan xuat hien trong mot cuoc hop bao tai Bac Kinh va cong khai chi trich manh me chinh quyen Viet Nam. Ong cao buoc gioi lanh đao Ha Noi đa "bien Viet Nam thanh ve tinh cua ngoai bang" (am chi su phu thuoc vao Lien Xo) va cho rang nguoi Hoa tai Viet Nam bi đoi xu "te hon ca cach Hitler đoi xu voi nguoi Do Thai". Ong keu goi phat đong mot "cuoc cach mang thu hai" o Viet Nam, đong thoi cao buoc rang Le Duan đa đua ca đat nuoc vao con đuong chien tranh voi Campuchia va Trung Quoc. Nhung phat bieu cua Hoan hoan toan tuong đong voi lap luan chinh thuc cua Trung Quoc trong giai đoan nay, nhung bi gioi truyen thong va du luan Viet Nam kich liet len an. Ngay 25 thang 8 nam 1979, Toa an Nhan dan Toi cao Viet Nam to chuc phien toa xet xu vang mat ong ve toi phan boi To quoc va tuyen an tu hinh. Đay la truong hop quan chuc cap cao nhat trong lich su nuoc Cong hoa xa hoi chu nghia Viet Nam bi ket an tu hinh vang mat voi cao buoc "đao ngu theo đich". Tu thoi điem đo, Hoang Van Hoan tro thanh bieu tuong tieu cuc trong he thong tuyen truyen chinh thuc cua Viet Nam. Ten tuoi ong bi đua vao danh sach nhung nhan vat bi xem la "Viet gian", đoi khi đuoc so sanh voi cac nhan vat lich su nhu Le Chieu Thong hay Tran Ich Tac. Sau khi Viet Nam va Trung Quoc binh thuong hoa quan he, chinh quyen Viet Nam van khong huy bo ban an tu hinh danh cho Hoang Van Hoan.
Trai nguoc voi thai đo cua chinh quyen Ha Noi, phia Trung Quoc tiep tuc bao tro va danh su hau đai cho Hoang Van Hoan cho đen cuoi đoi. Ong cung gia đinh đuoc bo tri noi o va huong che đo đai ngo tai thu đo Bac Kinh. Chinh quyen Trung Quoc cung khai thac hinh anh cua Hoang Van Hoan trong hoat đong tuyen truyen đoi ngoai, xem ong nhu mot minh chung đe chi trich đuong loi đoi đau cua lanh đao Viet Nam, đac biet la nhom lanh đao đung đau boi Tong Bi thu Le Duan. Nam 1988, o tuoi 83, ong cho xuat ban hoi ky chinh tri mang ten Giot nuoc trong bien ca, trong đo tiep tuc chi trich manh me ban lanh đao Viet Nam. Tac pham cao buoc rang "tap đoan Le Duan" đa phan boi đuong loi hoa hop dan toc cua Chu tich Ho Chi Minh, khien Viet Nam le thuoc sau vao Lien Xo va khoi mao xung đot voi Trung Quoc. Cuon hoi ky nhanh chong đuoc dich sang tieng Anh duoi nhan đe A Drop in the Ocean: Hoang Van Hoan’s Revolutionary Reminiscences va xuat ban tai Bac Kinh cung nam. Trong hoi ky, Hoang Van Hoan cung đua ra mot so cao buoc gay tranh cai, trong đo co nhan đinh rang Ban Chap hanh Trung uong Đang Cong san Viet Nam tai Đai hoi V (1982) đa chu truong trong cay thuoc phien đe xuat khau nham thu ve ngoai te.


Qua đoi Sau khi đua ra nhung phat ngon chi trich lanh đao Viet Nam luc moi đao thoat, Hoang Van Hoan song trong canh an dat tai Bac Kinh va gan nhu khong xuat hien truoc cong chung. Ong chi đoi khi đuoc truyen thong Trung Quoc nhac đen trong cac cuoc gap voi gioi chuc nuoc nay. Vao thang 1 nam 1991, ong phai nhap vien do bi nhiem trung phoi va mac cac chung benh man tinh lien quan đen tim va phoi. Sau mot thoi gian đieu tri, ong qua đoi tai Bac Kinh vao ngay 18 thang 5 nam 1991, tho 86 tuoi. Cai chet cua ong đuoc truyen thong chinh thuc Trung Quoc đua tin, trong đo mo ta ong la "mot nguoi ban gia đang kinh cua nhan dan Trung Quoc". Tong Bi thu Đang Cong san Trung Quoc Giang Trach Dan cung nhieu lanh đao cap cao khac đuoc cho la đa đen tham ong trong thoi gian ong nam vien. Chinh phu Trung Quoc to chuc le tang cap nha nuoc va an tang ong tai Nghia trang cach mang Bat Bao Son – noi chon cat nhieu lanh tu cap cao cua Đang Cong san Trung Quoc. Theo nguyen vong ca nhan, mot phan tro cot cua ong đuoc đua đi Con Minh đe rac tren đau nguon song Hong, mot phan đuoc đua ve que huong Quynh Đoi, Nghe An, đe an tang.


Tac pham Sau khi đao tau sang Trung Quoc, ong viet nhieu cuon sach bang tieng Trung, mot so mang tinh tu truyen. Cac tac pham đa xuat ban cua ong bao gom:

Hoang Van Hoan (1980).  黄文欢汉文詩抄 [Tuyen tap tho chu Han cua Hoang Van Hoan] (bang tieng Trung). Bac Kinh: Nha xuat ban Van hoc Nhan dan Trung Quoc. OCLC 17045162.
Hoang Van Hoan (1982).  越中友好与黎笋的背叛 [Tinh huu nghi Viet–Trung va su phan boi cua Le Duan] (bang tieng Trung). Bac Kinh: Nha xuat ban Nhan dan Trung Quoc. OCLC 15391931.
Hoang Van Hoan (1987). 沧海一粟:黄文欢革命回忆录 [Giot nuoc giua bien ca: Hoi ky cach mang cua Hoang Van Hoan] (PDF) (bang tieng Trung). Bac Kinh: Nha xuat ban Giai phong quan Trung Quoc. OCLC 669209240.
Hoang Van Hoan (1990).  越中情义深 [Tinh nghia sau đam Viet–Trung] (bang tieng Trung). Bac Kinh: Nha xuat ban Nhan dan Trung Quoc. OCLC 27169213.


Chu thich Thu muc Lien ket ngoai "Đong chi Hoang Van Hoan". Cong thong tin đien tu Đang Cong san Viet Nam. Ban goc luu tru ngay 27 thang 12 nam 2016.
Hoang Van Hoan. "Giot nuoc trong bien ca". Talawas. Ban goc luu tru ngay 22 thang 5 nam 2013.