Cai Chet Đen la mot đai dich xay ra o chau A va chau Au trong the ky XIV, ma đinh điem la o chau Au trong 1346-1351, voi so luong nguoi chet o chau Au va chau A khoang 75–200 trieu nguoi. Benh dich Cai Chet Đen đuoc coi la mot trong nhung đai dich chet choc nhat trong lich su nhan loai, uoc tinh nan dich nay đa giet chet 30% - 60% dan so cua chau Au (tuong đuong 25 - 50 trieu nguoi) va giam dan so toan cau tu khoang 450 trieu nguoi xuong con 350 - 375 trieu nguoi vao nam 1400.
Quan điem truyen thong cho rang nguyen nhan cua đai dich nay la su bung phat cua benh dich hach gay ra boi vi khuan Yersinia pestis tuy nhien cho đen thoi gian gan đay đa co nhung y kien nghi ngo quan điem nay. Đia điem bung phat cua Cai Chet Đen thuong đuoc cho la o Trung A sau đo can benh nay nhieu kha nang thong qua loai chuot tren cac tau buon ma lan đen ban đao Krym vao nam 1346 roi xam nhap vao vung Đia Trung Hai va chau Au. Su tan pha khung khiep cua Cai Chet Đen đa dan đen nhieu thay đoi lon trong xa hoi chau Au nhu viec ra đoi cua nhieu ton giao moi hay su chuyen đoi ve co ban cua kinh te va xa hoi chau Au, tao ra nhung anh huong sau sac toi tien trinh lich su cua chau luc nay.
Uoc tinh chau Au đa phai mat toi 150 nam đe phuc hoi dan so nhu truoc thoi gian đai dich, sau nay dich hach con nhieu lan bung phat tro lai tai đay va no chi bien mat vao the ky XIX.


Tong quan Cai Chet Đen đuoc chia lam 3 nhom: Dich hach the bach huyet, dich hach the phoi va dich hach the nhiem trung huyet (gay ti le tu vong cao nhat). Vao đau the ky XX, cac nha khoa hoc thong nhat rang Cai Chet Đen co nguyen nhan la su bung phat cua can benh gay ra boi vi khuan Yersinia pestis va lay lan thong qua loai bo chet song tren chuot đen (Rattus rattus). Mot khi đa bi nhiem vi khuan, benh nhan đuoc uoc tinh la chi co the song sot trong vong 60 - 180 gio. Tuy nhien thoi gian gan đay quan điem truyen thong ve Cai Chet Đen đa bi nhieu hoc gia đat cau hoi nghi ngo, mot so nguoi dua vao nhung ghi chep dich te hoc trong cac tai lieu su hoc đuong thoi đa cho rang đay thuc chat la benh sot xuat huyet.
Ve nguon goc cua đai dich, mot so nha su hoc cho rang Cai Chet Đen bat nguon tu Trung Quoc hoac Trung A (vi du vung ho Issyk-Kul) cu the la tu phoi loai macmot chau My roi truyen toi chuot thong qua bo chet va cuoi cung toi con nguoi. Trong khoang cuoi thap nien 1320 hoac thap nien 1330, cac thuong gia va binh linh đa mang can benh nay toi ban đao Krym o Đong Nam Au theo con đuong to lua. Mot so nha khoa hoc lai đua ra gia thuyet rang đai dich bung no o chinh khu vuc nay. Trong ca hai truong hop thi dich hach đeu đa tu Krym lan đi khap Bac Au, Tay Au va Bac Phi trong thap nien 1340. 
Tong cong đa co khoang 75 trieu nguoi chet vi đai dich, trong đo khoang 25 - 50 trieu la dan so chau Au. Nhu vay Cai Chet Đen la thu pham gay ra cai chet cua khoang 30 - 60% dan so chau luc nay. Rat co the đai dich nay đa lam dan so the gioi tut tu khoang 450 trieu xuong con 350 - 375 trieu nguoi vao nam 1400.
Nguoi ta cho rang cu sau vai the he dan so thi dich hach lai quay tro lai voi muc đo huy diet khac nhau cho toi tan the ky XVII. Tong cong trong giai đoan nay đa co tren 100 đai dich dich hach quet qua chau Au, vi du đai dich nam 1603 đa cuop đi 38.000 mang nguoi chi tinh rieng o Luan Đon, Anh. Cac đai dich đang chu y khac co the ke toi Đai dich dich hach o Y (1629-1631), Đai dich dich hach o Sevilla (1647-1652) hay Đai dich dich hach o Luan Đon (1665-1666) va Đai dich đich hach o Vien (1679). Mac du van con nhieu tranh cai ve can benh thuc su gay ra đai dich nhung nhin chung đai dich dich hach dan bien mat khoi chau Au vao the ky XIX voi cac lan đai dich cuoi cung la Đai dich dich hach o Marseille (1720-1722), Đai dich dich hach 1738 va Đai dich dich hach o Nga (1770-1772).
Cai Chet Đen vao the ky XIV đa lam thay đoi ve co ban cau truc xa hoi chau Au, mot so gia thuyet cho rang no chinh la mot cu đam manh vao uy tin cua Nha tho Cong giao, đong thoi gay ra lan song khung bo cac nhom dan thieu so o chau Au nhu nguoi Do Thai, nguoi nuoc ngoai, nguoi an xin va nguoi bi benh phong. Noi lo so truoc can benh chet nguoi co the đen bat cu luc nao đa dan toi su hinh thanh cua trao luu "song gap" trong nhung nguoi song sot ma Giovanni Boccaccio đa mieu ta rat thanh cong voi tac pham Muoi ngay (1353).


Lich su lay lan Dich hach, can benh đuoc cho la do vi khuan Yersinia pestis gay ra, la mot dich benh đong vat (con ton tai cho đen ngay nay) pho bien cuc bo trong bo Gam nham song tren mat đat, đac biet la trong loai macmot chau My o Trung A, tuy vay nguoi ta van chua xac đinh đuoc ro rang đia điem bung phat cua nan dich. Mac du thuyet pho bien đat đia điem phat dich o vung thao nguyen Trung A nhung mot so hoc gia lai cho rang no bat nguon tu mien Bac An Đo va mot so khac, vi du nha su hoc Michael W. Dols, lai dua vao bang chung lich su lien quan đen đai dich đa khang đinh rang Cai Chet Đen bat nguon tu chau Phi, sau đo moi lan sang Trung A va gay ra dich trong quan the gam nham. 
Du the nao thi chinh tu Trung A, dich hach đa đuoc truyen sang phia Đong va phia Tay thong qua cac giao dich tren con đuong to lua va cac chien dich quan su cua quan đoi Mong Co. Ghi chep đau tien ve su xuat hien cua can benh nay o chau Au la vao nam 1347 tai thanh pho Caffa tren ban đao Krym. Trong cuoc vay ham keo dai tai đay, quan đoi Mong Co do Jani Beg chi huy đa mac dich hach va ho quyet đinh dung may ban đa nem cac xac chet nhiem benh vao thanh pho đe gay benh cho dan trong thanh. Cac nha buon Genova o đay sau khi thoat ra đa mang theo luon can benh ve đao Sicilia va khu vuc Nam Au, noi dich hach bat đau thuc su thanh đai dich.
Tam gac mot ben đo chinh xac cua gia thiet nay thi cung phai thua nhan rang cac đieu kien co san nhu chien tranh, nan đoi va thoi tiet đa khien đai dich dich hach cang tro nen khung khiep. Tai Trung Quoc, cuoc tan cong nha Tong cua quan đoi Mong Co đa lam gian đoan nen nong nghiep va thuong nghiep o khu vuc nay, dan toi nan đoi lan rong cung voi dich benh đa lam dan so giam tu khoang 120 trieu xuong con chung 60 trieu nguoi. Uoc tinh đa cuop đi mang song cua it nhat 1/3 dan so Trung Quoc.
Tai chau Au, Thoi ky am Trung co ket thuc vao khoang cuoi the ky XIII đa keo theo 1 giai đoan lanh gia đuoc coi la "giai đoan tieu Bang ha" voi nhung mua đong keo dai anh huong toi mua mang. Đay la nguyen nhan chinh dan toi Nan đoi lon 1315-1317 o Tay Bac Au, mot ly do khac đuoc coi la tac nhan cua nan đoi nay la su bung no dan so trong the ky XIII, dan so tang nhanh khien cho vao đau the ky XIV nen nong nghiep o đay đa khong con đap ung đuoc đu nhu cau luong thuc cua dan so. Khu vuc chiu anh huong lon nhat cua su thieu hut luong thuc la vung Bac Au, noi đat đai kem mau mo hon nhieu vung bon đia Đia Trung Hai. Hau nhu tat ca cac loai luong thuc chinh đeu khong đap ung đu nhu cau cua nguoi dan, keo theo đo la tinh trang suy dinh duong va giam suc đe khang, đieu kien ly tuong đe benh dich lay lan. Nan đoi con gay ra su thieu hut ve nguon luc lao đong khien kinh te cac nuoc chau Au lai cang suy giam, cong them vao đo la viec lanh đao phong kien chau Au nhu Edward III cua Anh (khoang 1327–1377) va Philippe VI cua Phap (khoang 1328–1350), do so hai rang nguon thu nhap cua ho se bi sut giam, đa tang muc tien phat va tien thue đat đoi voi tang lop thue muon. Hau qua tat yeu la muc song cua nguoi dan chau Au ngay cang sut giam trong khi cac van đe ve suc khoe ngay cang gia tang.
Mua thu nam 1314, mua lon lien tuc khien mua đong trong vai nam lien o chau Au tro nen lanh leo va am uot. Nen nong nghiep von đa yeu kem o đay nay lai cang suy sup, nan đoi xay ra va keo dai toi 7 nam đa giet chet chung 10% dan so chau Au, đay đuoc coi la nan đoi khung khiep nhat trong lich su chau luc nay. Nghien cuu thu đuoc tu viec xac đinh tuoi bang vong cay đa cho thay mot giai đoan đinh tre cua viec xay dung cung nhu thoi tiet xau o thoi điem nay.
Trong hoan canh chau Au suy sup nang ne ca ve kinh te va xa hoi ay, 1 đot dich thuong han đa xay ra nhu điem bao truoc cho đai dich sap toi, hang nghin nguoi đa chet vi thuong han tai cac khu đo thi đong đuc, đac biet la o Ypres. Nam 1318 toi luot 1 đot dich khong ro nguon goc bung no, đoi khi đuoc cho la benh than, đa tan cong cac đan gia suc chau Au nhu cuu, bo, khien cho san luong luong thuc cang sut giam.


Hau qua Con so nguoi thiet mang do đai dich Cai Chet Đen thay đoi lien tuc theo ket qua cac cuoc nghien cuu. Uoc tinh co chung 75 - 200 trieu nguoi la nan nhan cua đai dich nay trong the ky XIV. Theo chuyen gia ve lich su Trung Co Philip Daileader thi ket qua cac cuoc nghien cuu cho thay chung 45 - 50% dan so chau Au chet trong vong chi 4 nam, cac quoc gia o khu vuc Đia Trung Hai nhu mien Nam nuoc Phap, Tay Ban Nha, ty le dan so tu vong co le len toi 75 - 80% trong khi o cac nuoc phia Bac nhu Đuc hay Anh, con so nay dung lai o chung 20%. Tai khu vuc Trung Đong gom Iraq, Iran va Syria, so nguoi chet trong Giai đoan trung ky Hoi giao la vao khoang 1/3 dan so. Uoc chung 40% dan so Ai Cap đa chet trong lan đai dich nay.
Tai rat nhieu thanh pho đong dan, ty le thiet mang đa vuot qua 50% dan so. Khoang mot nua dan so Paris, tuc 100.000 nguoi, đa thiet mang vi Cai Chet Đen, đai dich cung khien dan so thanh pho Firenze o Y giam tu chung 120.000 nguoi xuong con 50.000 nguoi vao nam 1338, it nhat 60% dan so cac thanh pho Hamburg va Bremen đa thiet mang. So voi khu vuc thanh pho thi nguoi dan song o nhung vung heo lanh lai chiu thiet hai it hon, cac tu vien va gioi tang lu lai chiu thiet hai đac biet nang ne vi ho thuong la nguoi đung ra cham soc cac benh nhan cua Cai Chet Đen. Đung truoc tham hoa nay, trieu đinh cac vuong quoc chau Au đa khong đua ra noi 1 bien phap đoi pho nao vi ho khong the hieu noi nguyen nhan hoac tim ra cach thuc lay lan cua đai dich.
Nam 1348, Cai Chet Đen lay lan nhanh toi muc gioi cam quyen va cac bac si khong con đu thoi gian đe tim hieu ban chat cua đai dich. Ho tham chi đa quay sang gia thiet rang đai dich nay do cac the luc sieu nhien, đong đat hoac viec nguoi Do Thai đau đoc nguon nuoc. Ket qua la cong đong nguoi Do Thai o chau Au đa phai hung chiu nhieu cuoc tan cong, vi du thang 8/1349 cong đong nguoi Do Thai o Mainz va Koln đa bi tieu diet, thang 2 cung nam đo, nhung ke theo chu nghia Vo Than đa giet 2.000 nguoi Do Thai o Strasbourg, tong cong cho toi nam 1351 đa co 60 cong đong lon va 150 cong đong nho cua nguoi Do Thai bi pha huy.
Tinh trang kinh te va xa hoi cua chau Au tan hoang trong đai dich lai con chiu anh huong tu chinh sach cam van va thu đich lan nhau cua cac vuong trieu chau luc. Vi du nguoi Anh khong the mua hat giong tu Phap do cam van, va neu co mua đuoc thi cac con tau buon cung thuong bi cuop bien tan cong hoac bi trom cap đe đua ra thi truong cho đen. Nam 1337, ngay truoc khi Cai Chet Đen bung no, Anh va Phap đa lao vao cuoc chien sau nay đuoc biet đen voi cai ten Chien tranh Tram Nam. Tat ca đa khien chau Au vao giua the ky XIV thuc su roi vao tham kich ca ve kinh te va xa hoi.


Ghi chu Tham khao Armstrong, Dorsey (2016). The Black Death: The World's Most Devastating Plague. The Great Courses. ASIN B01FWOO2G6.
Benedictow, Ole Jørgen (2004). Black Death 1346–1353: The Complete History. ISBN 978-1-84383-214-0.
Byrne, J. P. (2004). The Black Death. London: Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-313-32492-5.
Cantor, Norman F. (2001). In the Wake of the Plague: The Black Death and the World It Made, New York, Free Press.
Cohn, Samuel K. Jr., (2002). The Black Death Transformed: Disease and Culture in Early Renaissance Europe, London: Arnold.
Gasquet, Francis Aidan (1893). The Great Pestilence AD 1348 to 1349: Now Commonly Known As the Black Death. ISBN 978-1-4179-7113-8.
Hecker, J.F.C. (1859). B.G. Babington (trans) (bien tap). Epidemics of the Middle Ages. London: Trubner.
Herlihy, D., (1997). The Black Death and the Transformation of the West, Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.
McNeill, William H. (1976). Plagues and Peoples. Anchor/Doubleday. ISBN 978-0-385-11256-7.
Scott, S., and Duncan, C. J., (2001). Biology of Plagues: Evidence from Historical Populations, Cambridge: Cambridge University Press.
Shrewsbury, J. F. D., (1970). A History of Bubonic Plague in the British Isles, London: Cambridge University Press.
Twigg, G., (1984). The Black Death: A Biological Reappraisal, London: Batsford.
Ziegler, Philip (1998). The Black Death. Penguin Books. ISBN 978-0-14-027524-7. 1st editions 1969.


Lien ket ngoai Cai Chet Đen tren BBC