Charlie va nha may socola (tieng Anh: Charlie and the Chocolate Factory) la tieu thuyet van hoc thieu nhi xuat ban nam 1964 cua nha van Roald Dahl nguoi Anh. Truyen ke ve cuoc phieu luu cua cau be Charlie Bucket trong nha may so-co-la cua ong chu nha may lap di Willy Wonka.
Charlie va nha may socola đuoc xuat ban lan đau tai Hoa Ky boi Alfred A. Knopf, Inc. vao nam 1964 va tai Anh Quoc boi George Allen & Unwin 3 nam sau đo. Cuon sach đa đuoc chuyen the thanh hai phim đien anh lon: Willy Wonka & the Chocolate Factory vao nam 1971, va Charlie and the Chocolate Factory vao nam 2005. Phan tiep theo cua truyen co ten la Charlie and the Great Glass Elevator va đuoc xuat ban nam 1972. Dahl tung du đinh viet tiep quyen thu ba nhung đa khong the hoan thanh.
Tieu thuyet đuoc lay cam hung tu nhung trai nghiem cua Roald Dahl tai nhung cong ty so-co-la khi ong con đi hoc. Cong ty Cadbury thuong hay gui nhung goi san pham mau cho cac em hoc sinh đe tham do y kien cua chung ve san pham moi cua hang. Thoi đo (nhung nam 1920), Cadbury va Rowntree's la hai cong ty san xuat so-co-la lon nhat Anh va thuong hay đua nguoi cua minh tra tron vao cong ty đoi thu gia lam nhan vien hong đanh cap bi quyet lam so co la. Vi ly do đo nen ca hai cong ty đeu phai bao ve quy trinh san xuat rat nghiem ngat. Nhung bi mat va co may san xuat khong lo trong nha may đa thoi thuc Dahl viet nen cau chuyen.


Cot truyen Cau be 11 tuoi Charlie Bucket song trong mot ngoi nha be xiu voi bo me va bon ong ba. Ong ba cua cau phai nam chung tren chiec giuong duy nhat trong phong ngu duy nhat cua can nha. Charlie va bo me phai nam tren nem đat duoi nen nha. Moi nam mot lan vao ngay sinh nhat cua minh, Charlie nhan đuoc mot thanh so-co-la Wonka ma cau luon co gang đe danh trong nhieu thang sau đo.
Willy Wonka, chu nha may so-co-la Wonka, bat ngo quyet đinh mo cua đon nam em nho cung cha me chung toi tham nha may sau 10 nam khong co bat cu tiep xuc voi ben ngoai, boi nhung cong ty đoi thu lien tuc đanh cap cong thuc cua ong. Đe chon ra nguoi se đuoc vao nha may đong thoi đuoc cung cap so co la tron đoi, ngai Wonka giau nam chiec ve vang trong nhung to giay goi cac thanh so-co-la Wonka. Cuoc truy tim chu nhan nam tam ve vang to ra het suc quyet liet. Bat cu ai tim đuoc no đeu tro thanh trung tam chu y cua bao chi. Bon tam ve đau tien lan luot tim ra chu nhan cua no: cau be beo phi Augustus Gloop, co be hu va nong nay Veruca Salt, co be nghien keo cao su Violet Beauregarde, va cau be nghien ti-vi Mike Teavee.
Mot ngay no, Charlie nhin thay mot đong 50 xu (to 1 đola trong phien ban My) nam lan trong tuyet. Cau quyet đinh su dung mot it tien đe mua so co la con phan con lai se mang ve cho me. Cau mua hai thanh, va sau khi boc thanh socola thu hai, Charlie tim thay chiec ve vang thu nam. Va trung hop la ngay hom sau cung chinh la ngay ma ngai Wonka mo cua đon khach.
Charlie va ong noi Joe tan huong khung canh, am thanh, huong vi cua nha may va gap nhung nguoi Oompa-Loompa, mot chung toc ti hon đa va đang giup ong Wonka van hanh nha may ke tu khi ong cuu ho khoi nhung noi so hai va ngheo kho o Loompaland. Nhung đua tre đong hanh cung Charlie lan luot bi buoc phai dung chuyen tham quan nha may vi nhung ly do hai huoc, bi an va đau đon. Augustus Gloop bi roi xuong Song Chocolate sau khi co gang cui xuong uong nuoc song va bi hut nguoc len ong dan nuoc. Violet Beauregarde ham ho an thu mot mieng keo cao su van trong giai đoan thu nghiem va bi bien thanh qua viet quat xanh khong lo. Veruca Salt bi nhung con soc phan loai hat coi la "hat hong" nen bi chung nem vao thung rac. Mike Teavee bi teo nho va mac ket trong mot chiec tivi. Sau khi ket thuc hanh trinh, bon đua tre co cho rieng minh mot dien mao moi: Augustus bi chiec ong ep cho thanh gay nhom; da cua Violet bien thanh mau tim; khap nguoi Veruca toan rac la rac; con Mike thi cao toi 10 feet (hon 3 met) va manh nhu soi day vi nham lan trong qua trinh hoi phuc hinh dang cua cau.
Luc nay, khi chi con minh Charlie, Willy Wonka chuc mung cau vi đa la nguoi "gianh đuoc" nha may nay. Ong tiet lo tuoi that cua minh cung nhu ly do đang sau nhung chiec ve vang, đong thoi tuyen bo Charlie se la nguoi ke tuc ong van hanh nha may. Ho cung nhau đi toi nha Charlie bang chiec thang may thuy tinh va đua toan bo gia đinh cua Charlie toi song tai nha may.
Noi dung tiep theo cua cau chuyen đuoc viet trong cuon Charlie and the Great Glass Elevator (Charlie va chiec thang may thuy tinh vi đai).


Đon nhan = Tich cuc =
Đao dien phim Tim Burton, mot nguoi ham mo cua cuon sach va đao dien cua phim đien anh chuyen the nam 2005, noi rang, "Toi nhan loi lam Charlie and the Chocolate Factory vi cuon sach ton trong su that la tre em co the lam nguoi lon." Trong danh sach do Hoi Van hoc Hoang gia Anh cong bo nam 2006, nha van J. K. Rowling (tac gia cua loat sach Harry Potter) chon Charlie and the Chocolate Factory la mot trong muoi cuon sach hang đau ma moi tre em nen tim đoc.
Mot nghien cuu nam 2004 chi ra rang cuon sach thuong đuoc dung đe hoc sinh lop bon tai quan San Diego, California tap đoc. Cuoc khao sat nam 2012 cua Đai hoc Worcester cho thay cuon sach la mot trong nhung cuon sach đuoc nguoi truong thanh o Anh đoc khi nho, chi xep sau cac cuon Cuoc phieu luu cua Alice vao Xu so than tien, The Lion, the Witch and the Wardrobe va The Wind in The Willows.
Giai thuong va thanh tuu cua cuon sach bao gom

New England Round Table of Children's Librarians Award (Hoa Ky, 1972)
Surrey School Award (Anh, 1973)
Read Aloud BILBY Award (Uc, 1992)
Millennium Children's Book Award (Anh, 2000)
Blue Peter Book Award (Anh, 2000)
The Big Read, xep thu 35 trong cuoc tham do cong chung Anh cua BBC nham tim ra "Nation's Best-loved Novel" (Anh, 2003)
National Education Association, mot trong "Top 100 cuon sach thieu nhi do giao vien binh chon" (Hoa Ky, 2007)
School Library Journal, xep thu 61 trong nhung cuon tieu thuyet thieu nhi moi thoi đai all-time children's novels (Hoa Ky, 2012)


= Phe binh =
Tuy la mot cuon sach noi tieng va đuoc nhieu nha phe binh van hoc xem la tac pham kinh đien, nhung Charlie and the Chocolate Factory van bi mot so ten tuoi noi danh đanh gia thap. Dominic Cheetham nhan thay nhieu nha xuat ban đa tu choi cuon sach cua Dahl. Tham chi Knopf  — nha xuat ban đau tien cua tac pham  — thua nhan rang cuon sach khong hay va mot cuon sach khong nen huong toi ca nguoi lon va tre em cung mot luc. Tieu thuyet gia va su gia ve van hoc John Rowe Townsend nhan xet đay la mot cuon tieu thuyet "ky ao ma noi thang ra la buon non" va "vo cam đen khong ngo" khi khac hoa nguoi Oompa-Loompa nhu nhung nguoi pygmy da đen, mac du Dahl đa sua lai chi tiet nay sau đo. Cheetham chi ra rang hinh anh phan An Đo cua hoang tu Pondicherry cung nhung net khac hoa "su ngoc nghech đen kho tin cua mot nhan vat bieu tuong cho chung toc mang tinh rap khuon" hoa ra lai khong bi đe y nhieu nhu truong hop cua nguoi Oompa-Loompa.
Mot tieu thuyet gia khac la Eleanor Cameron cho rang cuon sach co su de chiu va nhe nhang nhung đe lai cho nguoi đoc qua it voi su te nhat cua no. Ursula K. Le Guin ung ho y kien tren thong qua mot buc thu gui toi The Horn Book Review. Ba noi rang con gai minh tro nen "kha la xau tinh" sau khi đoc het cuon sach. Roald Dahl phan ung lai nhung phe binh cua Cameron khi cho rang nhung chuan muc ma ba chi ra se chang he phu hop voi nhung đua tre thoi hien tai.


Tac pham chuyen the Ngoai cuon sach co lien quan, Charlie and the Chocolate Factory cung đuoc chuyen the sang nhieu phuong tien truyen thong khac nhu tro choi, phat thanh, phim, va san khau, chu yeu la cac vo kich hay nhac kich cho thieu nhi — thuong lay ten la Willy Wonka hoac Willy Wonka, Jr. va hau het luon bao gom nhieu bai hat đuoc the hien boi tat ca cac nhan vat chinh (Wonka, Charlie, Grandpa Joe, Violet, Veruca, v.v.).

Tac pham chuyen the đau tien la phim đien anh nhac kich mang ten Willy Wonka & the Chocolate Factory (1971) cua đao dien Mel Stuart, đuoc san xuat boi David L. Wolper, voi dien xuat cua Gene Wilder trong vai Willy Wonka, Jack Albertson vai Grandpa Joe, va Peter Ostrum vai Charlie Bucket. Kinh phi phim roi vao khoang 2,9 trieu đo la va chi thu ve 4 trieu đo la. Mac du vay phim tro thanh mot hien tuong nho doanh thu tu home video va DVD, cung nhu nho viec đuoc phat song lien tuc tren truyen hinh. Song song voi bo phim nay, cong ty Quaker Oats cung cho ra mot dong keo su dung cac hinh anh va nhan vat trong cuon sach.
Vao nam 1985, game Charlie and the Chocolate Factory đuoc phat hanh tren he may ZX Spectrum boi nha phat trien Soft Options Ltd va do Hill MacGibbon phat hanh.
Phien ban phim đien anh thu hai, Charlie and the Chocolate Factory (2005) cua đao dien Tim Burton voi dien xuat cua Johnny Depp trong vai Willy Wonka, Freddie Highmore vai Charlie Bucket, Deep Roy vai nhung nguoi Oompa-Loompa, Philip Wiegratz vai Augustus Gloop, va Geoffrey Holder la nguoi dan truyen, thanh cong vang doi khi thu ve 470 trieu đo la tren toan cau sau khi bo ra kinh phi lam phim la 150 trieu. Muc đo trung thanh voi noi dung cuon tieu thuyet cua hai phien ban nam 1971 va nam 2005 la khac nhau. Phim cua Burton noi nhieu hon ve qua khu cua Willy Wonka cung nhu su dung nhieu tinh tiet trong phan tiep theo cua cuon sach. Ca hai phim đeu mo ta nhieu hon ve tinh cach cua bon đua tre hu hong va cha me chung.
Game Charlie and the Chocolate Factory dua tren phim cua Burton đuoc phat hanh vao thang 7 nam 2005.


Ban dich tieng Viet Tac pham co hai ban dich tieng Viet cua Nguyen Thi Bich Nga (nha xuat ban Kim Đong, 2003) va cua Duong Tuong (nha xuat ban Kim Đong, 2009).


Chu thich Lien ket ngoai Trang chu cua Roald Dahl Luu tru ngay 2 thang 4 nam 2012 tai Wayback Machine
The Willy Wonka Candy Company Luu tru ngay 12 thang 5 nam 2009 tai Wayback Machine


= Cac chuong khong đuoc xuat ban =
"Fudge Mountain": Dahl, Roald (ngay 30 thang 8 nam 2014). "A previously unpublished chapter of Charlie and the Chocolate Factory ("The Vanilla Fudge Room" is from an early draft of Roald Dahl's most famous novel. With new illustrations by Quentin Blake)". The Guardian. Ban goc luu tru ngay 30 thang 8 nam 2014. Truy cap ngay 27 thang 3 nam 2017. {{Chu thich bao}}: Đa đinh ro hon mot tham so trong |archivedate= va |archive-date= (tro giup); Đa đinh ro hon mot tham so trong |archiveurl= va |archive-url= (tro giup)
"Fudge Mountain": "The Vanilla Fudge Room". Roald Dahl Archive. 2016. Ban goc luu tru ngay 13 thang 9 nam 2016. Truy cap ngay 12 thang 8 nam 2016.
"Spotty Powder": Jones, Miracle (ngay 2 thang 2 nam 2009). "'Spotty Powder,' the Lost Chapter from Roald Dahl's Charlie and the Chocolate Factory (blog)". The Fiction Circus. Ban goc luu tru ngay 5 thang 3 nam 2016. Truy cap ngay 12 thang 8 nam 2016.
"The Warming Candy Room": "The Warming Candy Room". Roald Dahl Archive. 2016. Ban goc luu tru ngay 17 thang 8 nam 2016. Truy cap ngay 12 thang 8 nam 2016.