Hoa Thi Bich (chu Han: 和氏璧), co nghia "Ngoc bich ho Hoa", la mot vien ngoc noi danh trong lich su Trung Quoc. No khong chi noi tieng la mot vien ngoc hoan hao, ghi nhieu dau an trong lich su ma con đuoc su dung nhu mot đoi tuong trong nhieu thanh ngu o cac nuoc Đong A.


Xuat xu Nguon goc Hoa thi bich đuoc ghi chep lan đau tien trong sach "Han Phi tu", muc "Hoa thi đe thap tam", đai y nhu sau:


Luu lac = That lac o nuoc So =
Chien quoc sach ghi chep, sau khi tro thanh quoc bao nuoc So trong hon 300 nam, thoi So Uy Vuong đa tung tang cho quan Lenh doan Chieu Duong do cong lao đanh chiem đat đai cho nuoc So. Chieu Duong rat quy, đi đau cung đem ngoc theo ben minh. Trong mot dip chieu đai mon khach, Chieu Duong đem vien ngoc ra khoe. Mon khach ua len chuyen tay nhau xem gay hon loan, vien ngoc bien mat khong tim ra thu pham. Thu ha cua Chieu Duong cho rang Truong Nghi, mon khach ngheo kho nhat, chinh la thu pham, ben đem ra tra khao, đanh cho thua song thieu chet roi bo mac. Chinh vi su viec nay, Truong Nghi moi bo sang Tan, ve sau lam đen chuc Thua tuong.


= Ngoc bich hoan Trieu =
Sau đo, khong co ghi ghep gi ve Hoa thi bich. Khong ro vien ngoc luu chuyen qua bao nhieu đoi chu, vao tay ai. Su ky chi ghi chep, đen thoi Trieu Hue Van vuong thi Hoa thi bich tro thanh quoc bao cua nuoc Trieu. Su ky cung ghi chep su kien Tan lam ap luc voi Trieu, lay 15 toa thanh đe đoi lay Hoa thi bich. Lan Tuong Nhu đuoc Trieu vuong cu đi su sang Tan voi su mang đoi thanh, con neu nguoi Tan that hua thi tim cach mang ngoc ve. Khi biet Tan vuong co y cuop ngoc ma khong muon đoi thanh, Lan Tuong Nhu đa doa đap vo ngoc, sau đo dung ke đe đua ngoc ve Trieu.


= Ngoc ty Tan – Han =
Su ky cung ghi chep tiep, sau khi Tan tieu diet Trieu, Hoa thi bich vao tay vua Tan. Sau khi Tan thong nhat Trung Hoa, Tan Thuy Hoang cho đeo Hoa thi bich thanh ngoc an truyen quoc, co khac 8 chu Trien "Thu mang u thien, ky tho vinh xuong" (受命於天,既壽永昌, Nhan menh troi ban, ton tai mai mai) do chinh Thua tuong Ly Tu viet. Tu đo, Hoa thi bich tro thanh Ngoc ty truyen quoc, tuong trung cho hoang quyen toi thuong va vuong trieu chinh thong.
Sau khi Trieu Cao giet Tan Nhi The tung đinh mang ngoc ty đe lam vua nhung khong đuoc quan than tin phuc nen phai lap Tu Anh lam Tan vuong. Tu Anh tuy giet đuoc Trieu Cao, nhung khong cuu đuoc co nghiep nha Tan. Khi Luu Bang ha thanh Ham Duong, Tu Anh đem theo Ngoc ty giao nop cho Luu Bang, đe bieu hien cho su đau hang. Tuy Luu Bang phai giao tang lai Ngoc ty cho Hang Vu đe tranh nguy hiem, nhung voi thang loi trong Chien tranh Han-So, Ngoc ty lai roi tro lai vao tay Luu Bang va tro thanh Ngoc ty truyen quoc cua nha Han.


= Bi sut mot goc =
Nam 8, Han Đe la Nhu Tu Anh bi ngoai thich Vuong Mang cuop ngoi. Vuong Mang sai em la An Duong Hau Vuong Thuan vao trong hau cung ep Thai hoang thai hau Vuong Chinh Quan, me cua Han Thanh Đe va la co ruot cua Vuong Mang, trao Ngoc ty truyen quoc cho minh, nhung Vuong Chinh Quan tu choi, mang anh em ho Vuong roi cam ngoc ti truyen quoc nem manh xuong đat, khien cho vien ngoc ty nay bi sut mot goc. Vuong Mang ve sau phai sai nguoi dung vang đe kham lai cho sut đo.
Nam 23, Vuong Mang bi quan khoi nghia Luc Lam đanh bai. Truoc khi chet, ong đeo ngoc ty tren co. Mot vien tuong cua quan Luc Lam giet Vuong Mang, đem dang ngoc ty cho chu tuong.
Nam 25, hoang toc ho xa cua nha Han la Luu Tu đanh bai cac luc luong khoi nghia va cat cu, lap ra nha Đong Han, ngoc ty truyen quoc lai tro ve tay nha Han.


= Luu lac thoi Tam quoc =
Cuoi thoi Đong Han, xay ra loan "Thap thuong thi" (hoan quan), tao đieu kien cho mot quan phiet la Đong Trac đua quan vao kinh lung đoan trieu đinh. Cac quan phiet đia phuong khac hop lai đanh đuoi Đong Trac. Nam 190, Đong Trac đot pha kinh thanh Lac Duong, mang vua Han Hien đe doi sang Truong An. Mot tuong quan phiet la Ton Kien tien vao Lac Duong bat đuoc ngoc ty trong gieng Chan Cung, lien chiem giu cho rieng minh.
Sau khi đanh đuoi đuoc Đong Trac, cac quan phiet lai chia phe phai đanh lan nhau đe tranh quyen. Nam 191, Ton Kien chinh phat quan phiet Kinh Chau la Luu Bieu bi tu tran. Mot quan phiet khac la Vien Thuat nhan co hoi nay cuop ngoc ty roi xung đe o Tho Xuan (Hoai Nam).
Vien Thuat bi Tao Thao va La Bo đanh bai. Nam 199, Thuat om chet. Thu ha cua Thuat la Tu Luc đem ngoc ty truyen quoc dang cho Tao Thao – nguoi đang nam Han Hien Đe sau khi Đong Trac bi giet.
Tao Thao tuy nam đuoc ngoc ti nhung so mang tieng cuop ngoi nha Han nen chi xung vuong. Nam 220, con Tao Thao la Tao Phi len thay cha, phe vua Hien Đe lap ra nha Tao Nguy, ngoc ti truyen quoc chinh thuc thuoc ve ho Tao.
Nam 265, Tu Ma Viem ep vua Nguy la Tao Hoan phai nhuong ngoi, lap ra nha Tan, quoc ngoc ti lai roi vao tay dong ho Tu Ma.


= Bien loan Han – Ho =
Nha Tay Tan ton tai 52 nam thi bi diet vong (316), phai chay xuong Giang Nam, goi la Đong Tan. Luu Thong nuoc Han Trieu cua nguoi Hung No diet Tay Tan, nam đuoc ngoc ty. Sau đo Hau Trieu cua nguoi Yet diet Han Trieu, ngoc ty thuoc ve Hau Trieu cua Thach Lac.
Nam 352, nuoc Nhiem Nguy diet Hau Trieu, ngoc ty lai vao tay vua nuoc nay la Nhiem Man (nguoi Han). Nhung ngay nam đo Man đi đanh Tien Yen bi tu tran, Thai thu Boc Duong cua Nhiem Nguy la Đai Thi đem truyen quoc ngoc ti hien cho hoang đe nha Đong Tan. Ngoc ty tro ve tay nguoi Han.
Nam 420, Luu Du cuop ngoi nha Đong Tan, chiem đuoc ngoc ty, lap ra nha Luu Tong. Tu đo ngoc ty truyen quoc truyen qua cac trieu đai Nam trieu thoi Nam Bac trieu la Luu Tong, Nam Te, Luong, Tran.
Nam 589, nha Tran bi nha Tuy o trung nguyen tieu diet, ngoc ti truyen quoc lot vao tay nha Tuy.
Nam 617, Tuy Dang Đe bi Vu Van hoa Cap phat đong chinh bien giet va chiem đuoc ngoc ti truyen quoc. Vu Van hoa Cap xung đe, lap ra nuoc Hua, nhung chinh quyen nay chi ton tai co mot nam sau bi Ha vuong Đau Kien Đuc đanh bai, bat va giet o Lieu Thanh.
Nam 621, Đau Kien Đuc bi nha Đuong đanh bai, bi bat giet o Truong An, nguoi vo đem ngoc ti truyen quoc dang cho Đuong Cao To Ly Uyen. Tu đo ngoc ty thuoc ve nha Đuong.
Nam 907, Chu On cuop ngoi nha Đuong lap ra nha Hau Luong, ngoc ti lai roi vao tay nha Hau Luong.


= So phan bat minh =
Rat nhieu y kien cho rang ngoc ty truyen quoc đa bi thieu huy khi Hau Đuong Man Đe bi Hau Tan Cao To cuop ngoi nam 936 đa cam ngoc ty nhay vao lua tu thieu va ngoc ty truyen cho nha Tong sau nay chi la ngoc ty gia. Nhung can cu theo su nghien cuu cua cac chuyen gia thi ngoc ho Hoa dung đe đieu khac va che tao ngoc ti truyen quoc la loai thach ngoc, thuoc "Tru Truong Thach", co the chiu mot đo nong đen 1300 đo, suc nong cua loai lua thuong khong đu suc thieu huy no đuoc. Tu đo suy ra, vien "Truyen Quoc Ngoc Ti" cua Tan Thuy Hoang kho co the tieu tan đi cung voi vua Phe Đe nha Hau Đuong khi ong nay leo lau cua Huyen Vu o Lac Duong đe tu thieu. Cung co gia thuyet la ngoc ty bi Lieu Thai Tong lay mat khi nha Lieu xam chiem Hau Tan.
Qua thoi Ngu đai Thap quoc toi nha Tong ke tuc, ngoc ty thuoc ve nha Tong. Nam 1127, hai vua Tong Huy Tong va Tong Kham Tong bi quan Kim (nguoi Nu Chan) bat đua ve Bac Kinh, ngoc ty roi vao tay nha Kim. Nha Nam Tong cua Trieu Cau khong co ngoc ty truyen quoc.
Nam 1234, nha Kim bi nguoi Mong Co diet, ngoc ty roi vao tay nha Nguyen.
Nam 1368, Nguyen Thuan đe bi Minh Thai To đanh đuoi, cam ngoc ty chay len Mac Bac. Nha Minh lam chu Bac Kinh nhung khong nam đuoc ngoc ty truyen quoc.
Sau nay, dong doi cua Nguyen Thuan đe la Lam Đan Han chet, ngoc ty đuoc mang dang cho vua Hau Kim cua nguoi Nu Chan la Hoang Thai Cuc – con No Nhi Cap Xich. Tu đo đen khi Hau Kim đoi thanh nha Thanh va tien vao Trung nguyen diet nha Minh, ngoc ty trong tay nha Thanh.
Ngoc ty truyen quoc truyen đen vua cuoi cung nha Thanh la Pho Nghi. Sau Cach mang Tan Hoi (1911), Pho Nghi bi phe, Phung Ngoc Tuong lay ngoc ty giao lai cho mot uy vien co quan tien than cua Bao Tang Co cung. Sau nay nguoi ta phat hien đo chi la ngoc ty ca nhan cua mot nha vua, nhung khong biet la ai.
Co vai ngoc ty đuoc tu cho la Ngoc ty truyen quoc bi mat tich, nhung khong co bang chung xac thuc.


Trong van hoa "Vien ngoc ho Hoa" đe chi nguoi co tai thuong bi nhin nhu nhung ke tam thuong. Chi nhung nguoi lanh đao gioi moi co the phat hien đuoc ke tai gioi.
"Gia tri lien thanh" dung đe chi vat co gia tri cuc lon.
"Tha lam ngoc nat con hon lam ngoi lanh" co y nghia tuong tu nhu tha ngheo kho nhung tam hon trong sach con hon giau co nhung tam hon lai do ban
"Tuy chau Hoa bich" đe chi cac vat co gia tri tuong xung.
"Thap van chan trinh" hoa quan ha đac thanh


Xem them Ngoc ty truyen quoc
Lan Tuong Nhu


Tham khao Le Đong Phuong, Vuong Tu Kim (2007), Ke chuyen Tan Han, Nha xuat ban Đa Nang


Chu thich Lien ket ngoai