Thanh Cat Tu Han (phat am tieng Mong Co: [tʃiŋɡɪs xaːŋ] ; ten that: Temujin; phien am Han-Viet: Thiet Moc Chan; k. 1162 – thang 8 nam 1227) la nguoi sang lap va kha han đau tien cua Đe quoc Mong Co. Sau khi danh phan lon cuoc đoi thong nhat cac bo toc Mong Co, ong đa phat đong mot loat cac chien dich quan su, chinh phuc đai bo phan Trung Quoc va Trung A.
Chao đoi vao khoang nhung nam 1155 va 1167 voi cai ten Thiet Moc Chan, ong la con trai ca cua Da Toc Cai, mot tu truong Mong Co thuoc bo toc Bot Nhi Chi Can, voi nguoi vo Ha Ngach Luan. Cai chet cua than phu khi Thiet Moc Chan moi len tam đa khien gia đinh ong bi ruong bo boi bo toc cua minh. Nghich canh eo le sau đo đa buoc ong phai ra tay giet hai nguoi anh trai Biet Khac Thiep Nhi cung cha khac me đe bao toan vi the cho gia đinh. Nho tai nang lanh đao, ong lan hoi thu phuc đuoc nhieu đo đe, cung nhu lien minh voi hai thu linh thao nguyen hung manh la Trat Moc Hop va Thoat Ly. Khi danh the ngay mot vang xa, quan he cua ong voi Trat Moc Hop cung dan da suy suyen thanh hiem thu. That tran Dalan Balzhat vao nam 1187, Thiet Moc Chan co le đa danh nhieu nam thang đay đoa va lam ha thuoc tai trieu đinh nha Kim; tai xuat vao nam 1196, ong nhanh chong noi len va thau tom quyen luc. Thoat Ly bat đau nhin nhan Thiet Moc Chan nhu mot moi đe doa thuc thu va ra đon phu đau bang mot cuoc đot kich tai trien cat Qalaqaljid vao nam 1203. Thiet Moc Chan thoai lui, roi tap hop lai luc luong va đanh bai Thoat Ly khong lau sau đo; sau khi quy phuc not bo toc Nai Man va xu tu Trat Moc Hop, Thiet Moc Chan tro thanh nguoi cai tri duy nhat cua thao nguyen Mong Co rong lon.
Nam 1206, Thiet Moc Chan lay danh hieu "Thanh Cat Tu Han" voi y nghia ma nay khong con ro. Ong thuc thi cac chinh sach on đinh hoa, cai bien co cau bo lac cua nguoi Mong Co thanh che đo nhan tai phung su gia toc cai tri. Sau khi đap tan am muu chinh bien cua mot thay phap co the luc, Thanh Cat Tu Han đay nhanh tien trinh cung co quyen luc. Nam 1209, ong phat đong chien dich đanh Tay Ha, gianh đuoc nhuong bo vao nam sau. Ong tiep noi bang chien dich đanh Kim keo dai bon nam, gianh chien thang sau khi ha thanh Trung Đo nam 1215. Nam 1218, ong cu vien tuong Triet Biet đanh chiem Tay Lieu o Trung A. Nam sau, than chinh xam luoc Đe quoc Khwarazm lay co su than cu đi bi giet; chinh quyen trung uong Khwarazm nhanh chong tan ra, cho phep đai quan Mong Co lam co Transoxiana va Khorasan, trong khi cac đao cua Triet Biet va Toc Bat Đai đanh lan sang Gruzia va Rus' Kiev. Nam 1227, Thanh Cat Tu Han qua đoi khi đuong dep loan o Tay Ha; theo sau thoi ky nhiep chinh keo dai hai nam, con trai thu ba cua ong la Oa Khoat Đai đang co vao nam 1229.
Thanh Cat Tu Han đuoc coi la mot nhan vat lich su gay nhieu tranh cai. Ong la nguoi rong luong va trung thanh voi đo đe, song het suc tan nhan khi đoi đai voi ke thu. Ong chap nhan loi tham chinh tu nhieu phia trong su mang chinh phuc the gioi cua minh, tin rang đay la đinh menh đa đuoc chieu co cho ong boi vi than shaman giao Tengri. Cac cuoc chinh phuc cua Thanh Cat Tu Han đa gieo rac hang trieu cai chet, song ve mat ich loi thi đa gop phan kien tao nhung mang luoi giao thuong va trao đoi van hoa xuyen luc đia. O Nga va cac nuoc A Rap, ong bi đanh gia tieu cuc la ke man ro lac hau, trong khi gioi hoc gia phuong Tay gan đay đa suy xet va đanh gia lai ong duoi anh sang moi. Hien nay tai que nha Mong Co, ong đuoc nhan dan ton kinh va tho phung nhu mot kien quoc phu.


Ten va ton hieu Khong co mot he thong Latinh hoa pho quat nao đe phien am tieng Mong Co; vi le nay, ten Mong Co bien thien rat lon giua cac nguon khac nhau va he qua la khien phat am bi sai lech it nhieu. Ton hieu pho bien "Genghis" xuat phat tu tieng Mong Co ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ cung co the đuoc chuyen tu thanh Cinggis. Tu nay đuoc phien am sang tieng Han la 成吉思 (binh am: Chengjisi; Han-Viet: Thanh Cat Tu), va sang tieng Ba Tu la چنگیز Cəngiz. Boi vi tieng A Rap khong co am [tʃ], am to ma đuoc ky bang chu ⟨c⟩ trong he thong Latinh hoa tieng Mong Co va Ba Tu, cac tac gia A Rap thuong phien am cum nay la Jingiz, trong khi cac tac gia Syriac phien la Singiz.
Ngoai cach viet "Genghis", von đuoc truyen ba vao van lieu tieng Anh tu the ky 18 dua tren su phien am sai lech cac nguon Ba Tu, mot so phien am tieng Anh pho bien khac bao gom "Chinggis", "Chingis", "Jinghis", va "Jengiz". Ten that cua Thanh Cat Tu Han, "Temujin" (chu Mong Co: ᠲᠡᠮᠦᠵᠢᠨ; chu Han: 鐵木真; binh am: Tiemuzhen; Han-Viet: Thiet Moc Chan), cung đoi khi đuoc phien thanh "Temuchin" trong tieng Anh.
Chau cua Thanh Cat Tu Han, Hot Tat Liet, nguoi sang lap trieu Nguyen nam 1271, đa truy ton mieu hieu Thai To (太祖) va thuy hieu Thanh Vu Hoang Đe (聖武皇帝) cho ong noi. Chat cua Hot Tat Liet la Khuc Luat Han sau đo đa mo rong thuy hieu thanh Phap Thien Khai Van Thanh Vu Hoang Đe (法天啟運聖武皇帝).


Su lieu Boi le cac nguon su lieu ve Thanh Cat Tu Han đuoc viet bang hang ta ngon ngu trai khap Đai luc A-Au, cac su gia hien đai đa gap rat nhieu kho khan trong viec khao cuu cuoc đoi ong. Tuong thuat ve thuo đoi nien thieu va su nghiep cua Thanh Cat Tu Han thuong dua tren hai su lieu so cap chinh bang tieng Mong Co la Mong Co bi su va Altan Debter (Sach Vang). Cuon Altan Debter, nay đa that lac, đuoc van dung đe viet hai bo su Han van vao the ky thu 14 la Nguyen su va Thanh Vu than chinh luc. Nguyen su, tuy đuoc bien soan kha hoi hot, lai cung cap cho ta rat nhieu chi tiet ve cac chien dich đon le va nhan vat lien quan. Trai lai, Thanh Vu đuoc bien soan quy cu hon ve mat nien đai, song khong dam chi trich Thanh Cat Tu Han va đoi cho van bi sai sot.
Cuon Bi su ton tai đen ngay nay thong qua cac ban dich Han van xuat ban vao the ky thu 14 va 15 o Trung Quoc. Tinh xac tin lich su cua tac pham đa bi ho nghi boi gioi hoc gia can đai: nha Han hoc the ky thu 20 Arthur Waley cho rang đay la mot tac pham nghe thuat thuan tuy va vi vay khong co gia tri tham khao, song cac hoc gia ngay nay cho rang no van kha tin o mot chung muc nao đo. Tuy ro rang rang dong thoi gian trong tac pham khong đang tin cay va mot so đoan đa bi luoc bo hoac cai bien đe đam bao su luu loat cho mach van, Bi su van rat gia tri o cho: đay la mot trong nhung truong hop hiem hoi tac gia the hien su phe phan đoi voi Thanh Cat Tu Han. Ben canh viec đanh gia vi han la mot nguoi thieu quyet đoan va mac hoi chung so cho, Bi su cung thuat lai mot so su kien bi coi la cam ky nhu viec ong sat hai anh trai minh va đon đai xung quanh tinh bat chinh  danh cua con trai ong la Truat Xich.

Nhieu bien nien su Ba Tu cung con ton tai cho đen tan ngay nay, the hien nhieu chieu huong quan điem ca tot lan xau ve Thanh Cat Tu Han va nguoi Mong Co. Hai tac gia Minhaj-i Siraj Juzjani va Ata-Malik Juvayni đeu hoan thanh cac tac pham tuong ung cua minh vao nam 1260. Juzjani đa tan mat chung kien su tan bao cua quan đoi Mong Co, va su thu han trong su pham cua ong phan anh đieu đo. Su gia cung thoi Juvayni, nguoi tung hai lan du khao Mong Co va lam quan to trong trieu đinh Han quoc Y Nhi,  lai the hien su đong cam đoi voi nguoi Mong Co; tac pham cua ong cung la nguon đang tin cay nhat ve cac chien dich tay phat cua Thanh Cat Tu Han. Tuy nhien, su pham Ba Tu quan trong nhat phai ke đen la cuon Jami' al-tawarikh (Tap su bien nien) do Rashid al-Din bien soan theo lenh cua Ghazan, mot hau due cua Thanh Cat Tu Han, đau the ky thu 14. Ghazan cho phep Rashid tiep can cac nguon tuyet mat nhu Altan Debter va cac bac thay ve truyen khau nguoi Mong Co, bao gom su than cua Hot Tat Liet la Bolad Chingsang. Rashid đa cat bo mot so chi tiet bat tien, bi kieng ky đe phu hop cho mot bo chinh su.
Ton tai nhieu nguon su lieu đuong thoi tu cac nen van hoa khac ve Thanh Cat Tu Han va nguoi Mong Co, song đo xac tin cua chung hau nhu bi đat nghi van. Nguon phu luu Trung Quoc bao gom nhieu bo su cua cac hoang trieu bi nguoi Mong Co khuat phuc, va loi thuat cua su than Tong trieu ten Trieu Cong, nguoi tung toi Mong Co vao nam 1221. Nguon A Rap bao gom mot cuon tieu su ve hoang than Khwarazm ten Jalal al-Din do al-Nasawi bien soan. Ngoai ra con ton tai mot so bien nien su Kito nhu Bien nien su Gruzia, cung mot so tac pham cua cac nha lu hanh nguoi Au nhu Carpini va Marco Polo.


Quang đoi ky thuy = Khai sinh va thoi tho au =
Nam sinh cua Thiet Moc Chan la van đe lich su con bi ban cai va ton tai nhieu gia thuyet khac nhau: 1155, 1162 hoac 1167. Mot so truyen thong su hoc cho rang ong sinh nam Hoi, tuc nam 1155 hoac 1167 theo duong lich. Tuy nam sinh 1155 đuoc ung ho boi nguon cua su than Trieu Cong va Rashid al-Din, cac bo su đo so hon nhu Nguyen su va Thanh Vu khang đinh nam sinh cua ong la 1162. Gia thuyet nam sinh 1167, đuoc tan thanh boi nha Han hoc Paul Pelliot, von trich dan tu mot nguon nho — ten mot buc tranh cua nha but phap Nguyen trieu Duong Duy Trinh — song lai rat phu hop voi nhung su kien xay ra trong đoi Thiet Moc Chan, hon la gia thuyet nam sinh 1155 von bat hop ly o cho thiet lap rang ong khong co con cho toi nam 30 tuoi va tiep tuc chinh chien khi đa ngoai 70 tuoi. Dau vay, nam sinh 1162 moi la gia thuyet đuoc nhieu su gia chap nhan; su gia Paul Ratchnevsky binh chu rang ban than Thiet Moc Chan co le cung khong biet nam sinh chinh xac cua minh. Noi sinh cua Thiet Moc Chan, đuoc Bi su cho la Deluun Boldog ven song Onon, cung đa bi đat nghi van: mot so y kien cho rang noi sinh chinh xac cua ong la Dadal thuoc tinh Khentii hoac đau đo o mien nam Agin-Buryat Okrug cua Nga.

Thiet Moc Chan sinh ra va lon len trong bo lac Bot Nhi Chi Can, co cha la Da Toc Cai, mot tu truong tu xung la hau due cua vi thuy to huyen thoai Bot Đoan Sat Nhi, va me la Ha Ngach Luan, xuat than tu bo lac Oat Lac Hot Not, von bi Da Toc Cai cuop lam vo tu tay hon phu Xich Liet Đo cua toc Miet Nhi Khat. Nguon goc cai ten Thiet Moc Chan cung la van đe bi tranh cai: tuc truyen khi Da Toc Cai tro ve tu mot cuoc đot kich nguoi That Đat, ong đa đat ten cho đua con trai so sinh phong theo ten cua tu binh chien loi pham la Temuchin-uge nhu mot cach đe vinh danh chien cong cua minh; trai lai thi gioi tu nguyen hoc dua tren can to temur 'sat' ma cho rang cai ten "Temujin" nghia đen la 'tho ren'.
Co nhieu truyen thuyet xung quanh su khai sinh cua Thiet Moc Chan. Truyen thuyet noi tieng nhat ke rang, khi vua moi đuoc sinh ra, nguoi ta thay ong nam chat huyet khoi trong tay; mo-tip pho bien trong chuyen dan gian A chau, am chi đua tre lon len se tro thanh chien binh. Co truyen thuyet thi rang Ha Ngach Luan đuoc thu thai boi mot tia sang than nhiem, phang phat am huong huyen su ve su khai sinh thu linh đau tien cua toc Bot Nhi Chi Can la A Lan Khoat A. Da Toc Cai va Ha Ngach Luan co voi nhau them bon nguoi con sau Thiet Moc Chan: ba trai la Cap Tat Nhi, Hop Xich On, va Thiet Moc Cach; mot gai la Thiet Moc Luan. Ngoai ra, ong cung co hai nguoi anh trai chung nua dong mau la Biet Khac Thiep Nhi va Biet Lac Co Đai, ha sinh tu nguoi vo le cua Da Toc Cai la Toc Xich Cach Lac. Nhung đua tre sinh truong cung nhau trong tup leu ca cua than phu ven song Onon, noi chung hoc cach cuoi ngua va ban cung.
Khi Thiet Moc Chan len tam, Da Toc Cai quyet đinh hua hon con trai voi mot nu nhi thich hop. Ong đua Thiet Moc Chan toi đong co cua bo lac thanh the ben ngoai la Hoang Cat Lat. Tai đay, ong thuong thuyet đe đinh hon Thiet Moc Chan voi Bot Nhi Thiep, con gai tu truong Đac Tiet Thien. Vi gia toc Hoang Cat Lat rat đoi be the va do sinh le nha gai thach cuoi qua đat đo, Đac Tiet Thien đa bat Thiet Moc Chan phai luu lai lam gia no đe tra no re tuong lai. Chap nhan đieu khoan cua nha gai, Da Toc Cai ruoi ngua ve mot minh, nua đuong ghe trai cua mot toan nguoi That Đat. Theo luat thao nguyen, gia chu phai đoi đai tu te voi khach la nuong nho, song đam nguoi That Đat kia nhan ra cuu thu, ben bi mat bo đoc vao đo uong. Da Toc Cai trung đoc nhung van ve đuoc toi trai; truoc luc lam chung, ong dan Munglig đua Thiet Moc Chan ve nha.


= Thieu thoi =

Cai chet cua Da Toc Cai đa lam ran nut tinh đoan ket giua cac than dan duoi truong ong, trong đo bao gom cac thanh vien cua bo lac Bot Nhi Chi Can va Thai Xich O. Vi Thiet Moc Chan chua len muoi va Biet Khac Thiep Nhi cung moi chi hon hai tuoi, khong nguoi con trai ca nao co kha nang chap chinh. Phia Thai Xich O can tro Ha Ngach Luan du le cung gia tien theo sau cai chet cua toc truong, khien ba phai bo trai ra đi. Bi su thuat rang ca bo lac Bot Nhi Chi Can đa nhat quyet bo đi cung ba, bat chap su phan đoi cua Ha Ngach Luan. Rashid al-Din va Thanh Vu thi ngu y rang cac phu đe cua Da Toc Cai ung ho chi dau toi cung. Co le Ha Ngach Luan đa tu choi noi day voi mot trong nhung phu đe cua chong qua co, tu đo ma sinh ra mau thuan ve sau, hoac tac gia cua Bi su đon thuan la đa kich tinh hoa cau chuyen. Du sao thi tat ca cac nguon su lieu đeu đong y rang, hau het than dan khong chiu tuan phuc gia toc cua Ha Ngach Luan ma chon theo Thai Xich O, va rang gia đinh cua Ha Ngach Luan bi su kien nay đay đen đang ban cung. Song theo loi san bat hai luom, ho đao re hai cu, san thu vat, bat tom ca đe lot bung qua ngay.
Cang thang dan nay sinh giua hai anh em lon cung cha khac me. Ca Thiet Moc Chan va Biet Khac Thiep Nhi đeu muon ke ngoi cha: mac du Thiet Moc Chan la đich tu cua Da Toc Cai, Biet Khac Thiep Nhi lai lon hon ong hai tuoi. Tham chi co kha nang, theo luat noi day, Biet Khac Thiep Nhi se cuoi Ha Ngach Luan ngay khi đu tuoi va tro thanh cha duong tren danh nghia cua Thiet Moc Chan. Mot phan bat nguon tu viec tranh gianh tai nguyen, xung đot hai ben tro nen sau sac, len đen cao trao khi Thiet Moc Chan va em trai ruot Cap Tat Nhi mai phuc va giet chet Biet Khac Thiep Nhi. Hanh đong kieng ky nay đa bi giau khoi tat ca cac bo chinh su, tru Bi su, trong đo ke rang Ha Ngach Luan đa rat phan no va mang nhiec con trai. Em trai ruot cua Biet Khac Thiep Nhi la Biet Lac Co Đai tuy vay khong tim cach tra thu, sau tham chi tro thanh mot trong nhung đo đe than tin nhat cua Thiet Moc Chan ben canh Cap Tat Nhi. Cung trong khoang thoi gian nay, Thiet Moc Chan gap go Trat Moc Hop; Bi su chep rang ho đa trao nhau nhung shagai va mui ten lam qua, roi the loi the anda ket nghia anh em khi moi 11 tuoi.
Boi vi the gia đinh kem hen, Thiet Moc Chan tung nhieu lan bi ngoai toc bat. Co lan bi giam cam boi toc Thai Xich O, Thiet Moc Chan len chay xuong song Onon nhan luc nhung ke giam cam mo tiec va an nap trong tup leu cua Toa Nhi Han That Lat. Vi an nhan chua chap Thiet Moc Chan trong ba ngay roi giup ong tron thoat em đem. Lan khac ong đuoc nguoi ten Bac Nhi Truat giup đo lay lai nhung con ngua bi trom. Vi nay sau đo gia nhap trai cua Thiet Moc Chan voi tu cach la nokor ('bang huu'; pl. nokod) đau tien cua ong. Nhung bien co nay, trich tu Bi su, cho thay tac gia cua cuon sach muon neu bat len cai đuc đo ca nhan cua Thanh Cat Tu.


Noi len nam quyen = Day nghiep =

Thiet Moc Chan quay ve cho Đac Tiet Thien đe cuoi Bot Nhi Thiep khi đu 15 tuoi. Hai long khi thay con re toan mang tro ve, Đac Tiet Thien chap thuan cuoc hon nhan va đong hanh cung cap phu the moi cuoi ve trai cua Thiet Moc Chan; tai đay, vo Đac Tiet Thien la Cotan đa tang Ha Ngach Luan mot chiec ao choang lam tu long chon zibelin. Mong muon co mot nguoi đo đau, Thiet Moc Chan tang lai chiec ao cho Thoat Ly, han cua bo lac Khac Liet, nguoi tung sat canh chien đau cung Da Toc Cai va la anh em ket nghia cua nhau. Thoat Ly cai tri vung thao nguyen trung tam rong lon cua Mong Co; von la nguoi khong tin tuong đo đe cua minh, ong ta đa rat hai long voi mon qua va chap nhan bao ho cho bo lac cua Thiet Moc Chan. Khi lien minh ngay mot gan gui, Thiet Moc Chan đa nhen nhom gay dung luc luong trung thanh va chieu mo đuoc nhieu nokor nhu Gia Lac Miet ve phia minh. Quanh thoi điem nay, Thiet Moc Chan va Bot Nhi Thiep co voi nhau mot nguoi con gai đau long ten Hoa Than Biet Cat.
It lau sau, tam 300 tay tho phi Miet Nhi Khat đot kich trai cua Thiet Moc Chan nham tra thu cho viec Da Toc Cai cuop Ha Ngach Luan. Thiet Moc Chan va anh em ong kip thoi tron len nui Burkhan Khaldun nhung Bot Nhi Thiep va Toc Xich Cach Lac bi bat. Theo tuc noi day, Bot Nhi Thiep se đuoc ga cho em trai cua Xich Liet Đo. Thiet Moc Chan cau vien Thoat Ly va anda thoi tho au Trat Moc Hop, nguoi đa vuon len tro thanh thu linh cua toc Jadaran. Hai toc truong ben hung 20.000 binh, đat duoi quyen chu soai Trat Moc Hop, cuoc chien ket thuc voi mot thang loi chop nhoang. Bot Nhi Thiep đuoc giai thoat, bung chua va đe con trai ten Truat Xich; tuy Thiet Moc Chan nuoi lon đua be nhu con ruot, đon đai xung quanh nguoi cha that đeo bam Truat Xich suot đoi. Viec nay đuoc thuat lai trong Bi su va đoi lap voi phien ban cua Rashid al-Din ma trong đo cat bo nhung chi tiet gay bat loi cho hoang toc. Trong mot thap ky ruoi sau đo, Thiet Moc Chan va Bot Nhi Thiep co voi nhau them ba nguoi con trai (Sat Hop Đai, Oa Khoat Đai, Đa Loi) va bon nguoi con gai (Xa Xa Can, A Lat Hai, Thoc Man Luan, Gia Lap An Đon).
Than dan cua Thiet Moc Chan va Trat Moc Hop ha trai chung song trong mot nam ruoi, tai khang đinh loi the anda, ngu đap chung mot tam chan theo Bi su. Nguon nay cung khang đinh đay la thoi ky ket than đam tham giua hai nguoi anh em ket nghia, song su gia Ratchnevsky cho rang Thiet Moc Chan thuc chat đa chap nhan phung su duoi truong Trat Moc Hop đe đen on cuoc chien chong toc Miet Nhi Khat truoc đo. Cang thang nay sinh va hai thu linh đuong ai nay đi, ngoai mat la vi Trat Moc Hop bat đong ve noi ha trai. Du gi đi chang nua, Thiet Moc Chan nghe loi Ha Ngach Luan va Bot Nhi Thiep, tu tuc gay dung co đo cua minh. Hau het gioi tinh hoa đi theo Trat Moc Hop, chi 41 nguoi trong so đo theo Thiet Moc Chan cung nhieu thuong dan khac: bao gom Toc Bat Đai va thanh vien cua cac toc O Luong Ha, Ba Lo Lat Tai, Oat Lac Hot Not cung nhieu thi toc khac. Nhieu nguoi thay thoi co thang tien vi nhan cach von di cong bang va rong luong cua Thiet Moc Chan, trong khi cac thay phap Mong Co tien tri rang Troi đa chieu co cho ong mot đinh menh lon.

Thiet Moc Chan đuoc quan than ton lam han cua cac toc Mong Co. Thoat Ly hai long voi tien trien nay, song Trat Moc Hop to ra uc han. Giot nuoc tran ly khien vao nam 1187, hai thu linh đung đo tai tran Dalan Baljut: hai phe tuong đuong luc luong song Thiet Moc Chan that bai duoi tay Trat Moc Hop. Mot so su gia nhu Rashid al-Din khang đinh Thiet Moc Chan thang tran nhung nhung thong tin kieu nay đeu kha mau thuan.
Cac su gia hien đai nhu Ratchnevsky va Timothy May suy luan rang, rat co the Thiet Moc Chan đa danh mot thap ky sau tran Dalan Baljut lam lieu thuoc tai trieu đinh nha Kim cua nguoi Nu Chan o Hoa Bac. Trieu Cong ghi nhan Thanh Cat Tu Han tung co thoi lam no boc cua Kim. Tuy phat bieu nay tung bi coi la the hien su ngao man dan toc chu nghia, cac su gia ngay nay cho rang no phan nao dua tren thuc te, cu the la vi khong mot su lieu nao khac đe cap đen hoat đong cua Thiet Moc Chan giua tran Dalan Baljut va thoi điem k. 1195. Tu nguyen đay ai la tap tuc thuong thay cua cac thu linh thao nguyen bat man hoac quan chuc Trung Hoa bi that sung. Su tai xuat cua Thiet Moc Chan voi quyen luc đang ke trong tay chung to ong đa truc loi tu viec phung su Kim. Boi le ve sau Thanh Cat Tu Han va đo đe tieu diet nha Kim, bien co nay, von boi đen uy tin cua Mong Co, đa bi cat bo khoi tat ca cac bo chinh su. Trai lai, Trieu Cong khong bi rang buoc nhu vay.


= Dep phan =
Cac nguon su lieu khong thong nhat ve thoi điem Thiet Moc Chan quay lai thao nguyen. Đau mua he nam 1196, ong tham gia chien dich thao phat nguoi That Đat cua nha Kim. Nham vinh danh cong lao cua Thiet Moc Chan, nha Kim đa truy tang ong danh hieu cha-ut kuri, trong tieng Nu Chan nghia la "bach binh chi huy". Cung trong khoang thoi gian nay, ong ho tro Thoat Ly len lam thu linh cua toc Khac Liet, khi đo đang nam duoi su kiem soat cua mot nguoi ho hang cua Thoat Ly voi su hau thuan cua toc Nai Man hung manh. Cac nuoc co cua Thiet Moc Chan vao nam 1196 ve co ban đa thay đoi vi the cua ong tren chinh truong thao nguyen — tuy tren danh nghia la chu hau cua Thoat Ly, tren thuc te thi ong la đong minh ngang hang.
Trat Moc Hop hanh đong tan bao sau chien thang tai Dalan Baljut — theo mot so nguon, ong ta đa đun soi đen chet 70 tu binh va ha nhuc tu thi cua cac thu linh phan trac. Luong lon than dan bat man, trong đo co tuy than cu cua Da Toc Cai la Munglig va cac con trai, đao tron sang phe Thiet Moc Chan, mot phan cung bi su sung tuc moi co cua ong lam cho me muoi. Thiet Moc Chan khuat phuc toc Jurkin, nhung ke ma truoc đo đa lam nhuc ong tai mot bua tiec, va tu choi tham gia chien dich đanh That Đat. Sau khi xu tu cac thu linh chong đoi, ong cho phep Biet Lac Co Đai đanh gay lung mot trong nhung toc truong Jurkin tai le đau vat dan dung. Vu viec nay, von đi nguoc lai truyen thong cong bang cua nguoi Mong Co, chi đuoc chep lai mot cach bat binh trong Bi su. Tat ca nhung su kien tren đeu dien ra quanh nam 1197.

Trong nhung nam tiep theo, Thiet Moc Chan va Thoat Ly lien tuc cong kich cac toc Miet Nhi Khat, Nai Man, va That Đat. Khoang nam 1201, mot nhom cac bo toc bat man bao gom Hoang Cat Lat, Thai Xich O, va That Đat, the nguyen pha vo lien minh Bot Nhi Chi Can - Khac Liet, ben lap Trat Moc Hop lam chu soai va gurkhan (n.đ. 'han cua cac bo lac'). Sau vai thanh cong ban đau, Thiet Moc Chan va Thoat Ly đanh tan lien quan Trat Moc Hop tai Yedi Qunan; vi chu soai bai tran đa phai van xin su khoan hong cua Thoat Ly. Mong muon thon tinh hoan toan mien đong Mong Co, Thiet Moc Chan đanh bai toc Thai Xich O va, vao nam 1202, tieu diet toc That Đat; sau ca hai chien dich, ong xu tu cac toc truong va thu phuc nhung chien binh duoi quyen. Trong so đo co cuu an nhan Toa Nhi Han That Lat va mot chien binh tre ten Triet Biet, nguoi đa giet con ngua cua Thiet Moc Chan tren chien truong va hien ngang khong choi bo đieu đo mot khi đung truoc ong.
Su hap thu toc That Đat vao lien minh Thiet Moc Chan đe lai ba the luc quan su du tan tren thao nguyen: toc Nai Man o huong tay, toc Mong Co o huong đong va toc Khac Liet nam giua. Nham cung co vi the cua minh, Thiet Moc Chan khuyen Truat Xich đinh hon con trai voi mot trong nhung nguoi con gai cua Thoat Ly. Do loi xui khien cua con trai Thoat Ly la Tang Con, gioi tinh hoa Khac Liet cho rang đay la muu ke nham thau tom bo toc cua ho, ngoai ra đon đai xung quanh tinh bat chinh cua Truat Xich cang khien ho cam thay bi si nhuc. Trat Moc Hop đong thoi cung nhac ho ve moi đe doa cua Thiet Moc Chan đoi voi ton ti thao nguyen truyen thong, so di vi thoi truy ton thuong dan len cac chuc tuoc cao quy, đi nguoc lai chuan muc xa hoi. Chap nhan canh bac nay, Thoat Ly đa co nhu Thiet Moc Chan vao mot cuoc mai phuc cuoi cung, song ke hoach bi bai lo. Thiet Moc Chan tap hop mot luong nho chien binh đe chong đo nhung rot cuoc van bi đanh bai tai tran trien cat Qalaqaljid.


 Hoi the Ban Chu Ni  Rut ve mien đong nam tai Ban Chu Ni, mot con song khong ro danh tinh, Thiet Moc Chan cho đoi cac luc luong cua ong tu hop: Bac Nhi Truat mat ngua va buoc phai bo hanh thao chay, trong khi Oa Khoat Đai bi thuong va đuoc mot chien binh noi bat ten Bac Nhi Hot cuu chua. Thiet Moc Chan tap hop tat ca nhung đong minh con lai va the loi the Ban Chu Ni. Nhung tuong si hoi hop o đay bat đong nhat ve moi phuong dien — xuat than tu 9 bo lac khac nhau, co ke theo Kito giao, ke theo Hoi giao, ke theo Phat giao — nhung đuoc thong nhat boi su trung thanh voi Thiet Moc Chan va voi nhau. Nhom nay đa tro thanh hinh mau cho xa hoi cua Đe quoc Mong Co ve sau, đuoc tac gia John Man mo ta nhu "[hinh thuc] tien-chinh phu cua mot tien-quoc gia". Bi su khong ghi nhan su kien nay vi hau het nhung nguoi co mat tai hoi the co goc gac ngoai toc va tac gia co le đa muon ha thap su đong gop cua cac bo lac khac.


 Đanh bai Thoat Ly va Trat Moc Hop  Ap dung ruse de guerre voi su tham gia cua Cap Tat Nhi, Thiet Moc Chan đanh bai Khac Liet sau ba ngay rong tai Đoi Jej'er. Thoat Ly song sot nhung bi toc Nai Man bat giet; con trai ong la Tang Con ti nan o Tay Tang. Thiet Moc Chan hap thu gioi tinh hoa Khac Liet vao luc luong cua minh; lay Diec Ba Hop lam vo, ga em gai la Toa Lo Hoa Thiep Ni va chau gai Thoat Co Tu cho con trai ut Đa Loi. Toc Nai Man, voi luc luong bo sung cua Trat Moc Hop va nhieu ke bai tran khac, trien quan đe tra thu; Thiet Moc Chan nam đuoc tinh bao tu A Lat Ngot, thu linh cua toc Uong Co. Thang 5 nam 1204, toc Nai Man bi đanh tan tai tran Chakirmaut tren Day nui Altai: thu linh Thap Duong Han bi chem, con trai ong la Khuat Xuat Luat chay ve phia tay. Toc Miet Nhi Khat bi tieu tru it lau sau; Trat Moc Hop, nguoi bo mac quan si va tron tran Chakirmaut, bi đong đang phan boi va giao nop cho Thiet Moc Chan. Theo Bi su, Trat Moc Hop đa thuyet phuc anda thoi tho au xu tu minh trong danh du; cac nguon khac thi rang ong đa bi phanh thay.


Buoi đau cai tri: cai cach va cac chien dich tai Trung Quoc (1206–1215) = Đai nghi Kurultai nam 1206 va cai cach =

Đuong đuong la nguoi duy nhat cai tri thao nguyen rong lon, Thiet Moc Chan cho trieu tap đai nghi kurultai o thuong nguon song Onon vao nam 1206. Tai đay, ong lay ton hieu Thanh Cat Tu Han voi y nghia va goc gac hien khong con ro. Mot so nha binh luan cho rang ban than ton hieu khong co nghia gi het, va đay đon thuan the hien su kieng ki cua Thiet Moc Chan đoi voi ton hieu gurkhan truyen thong ma đoi thu Trat Moc Hop tung su dung. Gia thuyet thu hai cho rang "Thanh Cat Tu" trong tieng Mong Co thoi bay gio nghia đen la suc manh, su kien quyet, cung cap, hoac chinh truc. Gia thuyet thu ba thi cho rang danh ngu bat nguon tu goc Turk tangiz 'bien ca', vay "Thanh Cat Tu Han" co the đuoc hieu nom na la 'han/vua cua bien ca'; theo quan niem thoi xua thi bien ca bao trum toan bo the gioi, nen rot cuoc y nghia ca cum la 'han/vua cua tat thay'.
Nam trong tay hon mot trieu than dan, Thanh Cat Tu Han đa manh nha thuc hien mot cuoc "cach mang xa hoi" theo cach noi cua su gia May. Vi he thong bo lac nho le truyen thong cua nguoi Mong Co chi đem lai ich loi cho mot nhom cac thi toc va gia toc thong tri nhat đinh, khong phu hop cho viec kien lap mot nha nuoc quy mo lon va cung la nguyen do sau xa khien nhieu lien minh du muc tien than sup đo, Thanh Cat Tu đa phat đong mot loat cac cai cach hanh phap nham dep bo uy quyen cua cac lien minh bo lac cu, thay the chung bang long trung thanh tuyet đoi voi duy nhat vi han va gia toc cai tri. Vi hau het cac thu linh cuu trao đa chet trong qua trinh ong noi len nam quyen, Thanh Cat Tu gio đay co the nhao nan xa hoi Mong Co tuy theo y minh. Theo đo, ong va gia đinh nam o pham cap cao nhat cua xa hoi, hay con đuoc goi la altan uruq (n.đ. 'gia toc vang/hoang toc') hay chaghan yasun (n.đ. 'xuong trang'); quy toc cuu trao va cac thi toc tan trao moi đuoc thang tien nam duoi mot bac va đuoc goi chung la qara yasun (n.đ. 'xuong đen'; hay qarachu).
Nham pha vo khai niem trung thanh chi voi bo lac mau mu, xa hoi Mong Co đuoc tai co cau thanh mot he thong đon vi thap phan het suc tinh vi. Tat ca đan ong con trai trong đo tuoi tu 15 đen 70 đuoc xep vao cac minqan (pl. minkad) tuong đuong 1.000 đinh, roi chia tiep thanh cac đoi 100 đinh (jaghun, pl. jaghat) va 10 đinh (arban, pl. arbat). Đon vi nay bao ham gia ho cua tung chien binh, tuc la moi mot minqan quan su se đuoc tiep ung boi mot minqan gia ho, moi quan he ma đuoc May vi nhu "mot to hop quan su – cong nghiep". Moi minqan hoat đong nhu mot te bao chinh tri va xa hoi đoc lap; chien binh cua cac bo lac bai tran bi đieu chuyen sang cac minqad rieng le đe phong ngua nguy co ho noi loan nhu mot khoi. Đieu nay đuoc thuc hien nham xoa bo khai niem trung thanh cu, thay the no bang y thuc trung thanh voi duy nhat mot "Đai Mong Co quoc", voi nhung tuong si tai nang đuc đo va vi han cam đau. Cuoc cai to đa to ra het suc hieu qua — ngay ca khi Đe quoc Mong Co bi phan liet thanh nhieu manh, su ran nut khong bao gio dien ra o ranh gioi cac bo lac cu. Thay vao đo, su cai tri cua hau due Thanh Cat Tu Han van đuoc coi la khong the lay chuyen; chang han, muon nhat tan cuoi nhung nam 1700, cac vuong trieu hung manh cua Thiep Moc Nhi va Edigu van phai muon danh con chau Thanh Cat Tu Han đe cai tri đat nuoc đang sau tam man phu.

Cac nokor ky cuu cua Thanh Cat Tu đuoc cat đat quyen cao chuc trong. Bac Nhi Truat va Moc Hoa Le lan luot đuoc cat nhac lam đai tuong huu va ta quan, trong khi cac nokor khac đuoc giao pho trach nhiem chi huy mot trong 95 minqan con lai. Nhu mot minh chung cho chinh sach trong dung nhan tai cua Thanh Cat Tu, hau het tuong si lieu thuoc cua ong xuat than đeu rat hen mon: Ratchnevsky lay vi du truong hop cua Gia Lac Miet va Toc Bat Đai, nhung nguoi con trai tho ren, tho moc, nguoi chan cuu, va tham chi hai ke muc đong đa bam bao cho Thiet Moc Chan ve am muu đanh up cua Thoat Ly hoi nam 1203. Đoi voi mot so truong hop đac biet, Thanh Cat Tu cho phep tuong linh ma ong uu ai tich hop than toc vao đon vi. Vi du, A Lat Ngot cua toc Uong Co đuoc phep giu lai 5.000 chien binh than toc boi vi con trai ong đa cuoi mot trong nhung nguoi con gai cua Thanh Cat Tu la A Lat Hai.
Mot điem nhan khac cua chinh sach cai to nay đo la su mo rong đoi keshig (n.đ. 'ke đuoc ban phuoc'). Sau khi đanh bai Thoat Ly vao nam 1203, Thiet Moc Chan bat chuoc the che can ve cua toc Khac Liet o quy mo nho, song tai đai nghi kurultai nam 1206, luc luong nay khuech truong tu 1.150 len 10.000 linh. Keshig khong chi co nhiem vu bao ve han, ma con ca hoang toc, đong thoi hoat đong nhu mot truong vo bi va bo may hanh chinh trung uong. Chien binh trong đoi ngu tinh hoa nay la anh em hoac con trai cua cac tuong linh quan đoi (ve co ban la nhung con tin mau me). Tuy vay, keshig van đuoc huong nhieu đac quyen đac loi va co the tiep can han ma khong bi nghi ngo. Cac danh tuong nhu Toc Bat Đai, Xuoc Nhi Ma Han va Bai Tru đeu tung phuc vu trong đoi keshig truoc khi chi huy cac đao quan rieng.


= Cung co quyen luc (1206–1210) =

Trong nhung nam 1204–1209, Thanh Cat Tu tap trung cung co va xay dung quoc gia non tre cua minh. Thu thach đau tien đoi voi quyen luc cua ong toi tu thay phap Khoat Khoat Xich, con trai cua Munglig, tuc chong moi cua Ha Ngach Luan sau khi vi nay đao thoat Thoat Ly sang phe Thiet Moc Chan. Khoat Khoat Xich la nguoi co vinh du truy ton Thiet Moc Chan danh hieu Thanh Cat Tu Han va tu xung la "Teb Tenggeri" (n.đ. 'toan bo bau troi') tai đai nghi kurultai nam 1206. Ong ta rat co anh huong trong đoi song tam linh cua than dan Mong Co va rap tam tim cach chia re hoang toc. Em trai ruot cua Thanh Cat Tu, Cap Tat Nhi, tro thanh muc tieu đau tien cua ong ta — von khong đuoc long anh trai, Cap Tat Nhi đa bi ha nhuc va suyt chut nua bi tong giam vi nhung loi sam to cua Khoat Khoat Xich neu Ha Ngach Luan khong đung ra can ngan va quat mang Thanh Cat Tu. Dau vay, Khoat Khoat Xich tiep tuc chia mui dui ham hai Thiet Moc Cach, em trai ut cua Thanh Cat Tu, khi vi nay to thai đo benh vuc Cap Tat Nhi. Bot Nhi Thiep thay Khoat Khoat Xich la moi đe doa lon nen khuyen chong tinh tao tru khu ong ta. Nghe loi vo, Thanh Cat Tu cho phep Thiet Moc Cach quyet đinh so phan cua Khoat Khoat Xich, roi tiem quyen thay phap toi cao cua ong ta.
Trong nhung nam thang nay, nguoi Mong Co that chat kiem soat cac khu vuc phu can. Thanh Cat Tu cu Truat Xich bac tien vao nam 1207 đe thu phuc cac toc Hoi-yin Irgen song trong cac tan rung taiga Siberia. Sau khi đam bao mot khe uoc hoa than voi nguoi Oirat va khuat phuc nguoi Kyrgyz Enisei, Truat Xich đa co the kiem soat hieu qua tuyen giao thuong ngu coc va long thu, cung nhu cac mo vang tai đia phuong. Quan Mong sau đo tay tien, tieu diet lien minh Nai Man – Miet Nhi Khat ven song Irtysh cuoi nam 1208. Han cua ho bi giet va Khuat Xuat Luat mot lan nua bo chay sang Trung A. Nam 1211, duoi su lanh đao cua Barchuk, nguoi Duy Ngo Nhi ru bo ach đo ho cua Tay Lieu va the trung thanh voi Thanh Cat Tu, tro thanh xa hoi phi du muc đau tien quy thuan nguoi Mong Co.

Nam 1205, nguoi Mong Co bat đau quay nhieu vung bien ai vuong quoc Tay Ha cua nguoi Tangut, duong nhu la đe tra đua cho viec ho ngang nhien chua chap con trai cua Thoat Ly la Tang Con. Nhung loi giai thich tho tuc hon thi cho rang Thanh Cat Tu muon chan hung kinh te voi hang hoa va gia suc moi, hoac đon thuan la đanh phu đau nham bao ve nha nuoc Mong Co non tre. Phan lon luc luong Ha đuoc bo tri doc bien gioi phia nam va đong đe chong đo cac cuoc tien cong cua Tong va Kim, trong khi phong tuyen phia bac chinh la sa mac Gobi. Sau thang loi cua cuoc vay ham O Hai vao nam 1207, Thanh Cat Tu quyet đinh đich than đanh chiem Ha vao nam 1209.
Quan Mong tai chiem O Hai vao thang 5, roi tien đanh kinh đo Trung Hung (nay la Ngan Xuyen) nhung gap phai khang cu ngoan cuong cua quan Ha. Sau hai thang be tac, Thanh Cat Tu thuc hien ke gia vo rut lui; mot khi luc luong Ha tu bo vi tri phong thu, ong cho quan vong lai va tieu diet cac toan truy kich. Tuy phong tuyen tai Trung Hung đa suy yeu, quan Mong khong so huu vu khi cong thanh toi tan nen khong the tan dung uu the mot cach triet đe. Ha cau vien Kim nhung Kim Chuong Tong choi tu. Thanh Cat Tu ha lenh xay đap đieu nuoc Hoang Ha vao thanh pho, song cong trinh vo — co le do bi Ha quay pha — vao thang 1 nam 1210 va lam ngap khu trai đon tru, buoc quan Mong phai rut lui. Hai ben đanh hoa đam: Tay Ha Tuong Tong quy thuan, chiu đia vi trieu cong va ga con gai đe hoa than, đoi lai thi quan Mong phai triet thoai khoi đat Ha.


= Phat Kim (1211–1215) =

Hoan Nhan Doan Te soan ngoi nha Kim vao nam 1209; Doan Te la nguoi đa nhieu nam chinh chien tren thao nguyen va Thanh Cat Tu khong ua gi ong ta. Khi Doan Te đoi Mong Co quy thuan va nop cong vao nam 1210, Thanh Cat Tu đa giem pha vi hoang đe, phi nho va quay lung voi phai đoan Kim. Bat chap đoi mat voi nguy co bi ap đao mot đoi tam boi 600.000 quan Kim, Thanh Cat Tu đa chuan bi chu toan cho thoi khac nay tu nam 1206 khi ong biet rang noi bo cua đoi phuong đang lung lay luc đuc. Thanh Cat Tu co hai muc đich khi phat đong cuoc chien nay: nham trung phat moi toi qua khu cua nha Kim, vi du nhu toi giet hai Yem Ba Hai Han giua the ky thu 12, đong thoi nham chiem đoat chien loi pham va tai nguyen.
Sau khi trieu tap kurultai vao thang 3 nam 1211, Thanh Cat Tu chinh thuc khoi đong chien dich phat Kim vao thang 5, tien đanh vong co thu ngoai vi cua Kim vao thang 6. Nhung thanh luy tren tuyen nay đuoc tran giu boi binh linh Uong Co cua A Lat Ngot, von đeu trung thanh voi Thanh Cat Tu; quan Mong do vay vuot qua ma khong gap nhieu kho khan. Đoi quan xam luoc chia lam ba mui ky binh tien vao đat Kim, quan thao cuop pha nham tieu hao luong thao cua đoi phuong, chieu du nhan dan va binh đinh cac ai đeo nham mo đuong tien vao Binh nguyen Hoa Bac. Nha Kim đanh mat vo so thi tran va đoi mat voi nan tro co lien mien, vu nghiem trong nhat đa cho phep Moc Hoa Le chien thang tran Hoan Nhi Tuy vao mua thu nam 1211. Thanh Cat Tu cho hoan binh vao nam 1212 sau khi bi trung ten trong thuong trong cuoc vay ham Tay Kinh (nay la Đai Đong). Rut kinh nghiem tu that bai nay, ong cho xay dung mot đoi cong binh gom 500 ky su Kim trieu trong hai nam tiep theo.
Phong tuyen tai ai Cu Dung đa đuoc Kim cung co ke tu đot xam luoc nam 1213, song mot toan xung kich do Triet Biet chi huy đa co the xam nhap va mai phuc quan đon tru, mo đuong toi kinh đo cua Kim la Trung Đo (nay la Bac Kinh). Chinh quyen trung uong cua Kim tan ra tu đay: sau khi nguoi Khiet Đan, than phan von la chu hau cua Kim, noi day lam phan, chi huy quan đon tru tai Tay Kinh la Ho Sa Ho đa tro ve Trung Đo, giet Doan Te va lap Kim Tuyen Tong lam hoang đe đe tien thao tung quyen binh. Cuoc đao chinh đa đem lai loi the can thiet cho Thanh Cat Tu; tuy đang tren đa thang loi, quan Mong đa dan trai qua mong luc luong va đe mat uu the chu đong tren chien truong. Khong the lam gi khac ngoai an ngu truoc tuong thanh Trung Đo trong khi dich benh va nan đoi đang hoanh hanh trong quan ngu — theo Carpini, binh linh Mong Co tham chi đa an thit đong loai vi het luong thuc, song đay nhieu kha nang la loi phong đai — Thanh Cat Tu đanh cau hoa bat chap lap truong chu chien cua cac tuong linh ha thuoc. Kim dang 3.000 thot ngua, 500 no le, mot co cong chua, cung mot luong lon vang va lua, đe đoi lai vao thang 5 nam 1214, Thanh Cat Tu thu binh ve nuoc.
Vi mien bac lanh tho Kim đa bi tan pha nghiem trong, Tuyen Tong quyet đinh doi đo 600 kilomet (370 mi) ve phia nam toi Khai Phong. Cho rang đay la am muu cua Kim nham xoc lai luc luong va tai phat đong cuoc chien, Thanh Cat Tu ben xoa bo hoa uoc va tuc toc quay lai đanh Trung Đo. Theo su gia Christopher Atwood, chi luc nay Thanh Cat Tu moi co y đinh thon tinh toan bo mien Hoa Bac. Moc Hoa Le đanh chiem cac thi tran tai Lieu Đong vao mua đong 1214–15; mac du Trung Đo đa đau hang vao ngay 31 thang 5 nam 1215, quan Mong van khong nuong tay cuop pha tan hoang thanh pho. Thanh Cat Tu tro ve Mong Co vao nam 1216; Moc Hoa Le đong quan o lai, đanh Kim cho toi khi mat vao nam 1223.


Buoi cuoi cai tri: tay phat va tro ve Trung Quoc (1216–1227) = Phat Tay Lieu (1216–1218) =

Nam 1207, Thanh Cat Tu cat đat Qorchi cai quan cac bo lac Hoi-yin Irgen o Siberia. Qorchi yeu kem ve chinh tri, thuong xuyen bat coc nu nhi lam the thiep tieu khien, khien nhung bo lac ban đia bat man noi day va giam cam ong ta vao nam 1216. Ngay nam sau, ho mai phuc va giet chet Bac Nhi Hot, mot nokor than can cua Thanh Cat Tu. Tuc gian truoc mat mat nay, vi han đa co y đinh than chinh tra đua, song rot cuoc chi cu Truat Xich va mot chi huy nguoi Dorbet đi thay. Quan Mong nhanh chong đanh dep toan noi loan, binh đinh khu vuc đac biet quan trong ve kinh te nay.
Khuat Xuat Luat, vuong tu ti nan cua toc Nai Man hoi nam 1204, đa soan ngoi Tay Lieu o Trung A giua nam 1211 va 1213. Ong đuoc coi la mot nha cai tri ha khac va tan nhan, gay hiem khich voi than dan Hoi giao bang chinh sach ep buoc cai đao Phat. Thanh Cat Tu cho rang Khuat Xuat Luat co the tro thanh moi nguy hai trong tuong lai, ben cu Triet Biet cung 20.000 thot ngua đanh Kashgar; thong qua viec tuyen truyen chinh sach dung tung ton giao, đao quan cua Triet Biet đa chieu phuc đuoc gioi tinh hoa ban đia ve phia minh. That the, Khuat Xuat Luat chay xuong phia nam toi Day nui Pamir nhung bi tho dan bat giu. Triet Biet chem đau vi vuong tu va trung beu xac khap Tay Lieu, đong thoi tuyen bo cham dut su ap buc ton giao duoi thoi cuu trieu.


= Phat Khwarazm (1219–1221) =

Thanh Cat Tu hien đa kiem soat hoan toan phan phia đong cua Con đuong To lua, co bien te ap sat Đe quoc Khwarazm, chinh the ma bay gio cai tri phan lon Trung A, Ba Tu va Afghanistan. Gioi thuong gia o ca hai ben đau mut đeu đa nong long muon trao đoi tro lai, hoat đong ma bay lau bi ngung tre duoi thoi cai tri cua Khuat Xuat Luat; vua Khwarazm la Muhammad II đa cu mot thuong đoan xuat hanh ngay sau khi Trung Đo that thu, trong khi Thanh Cat Tu đa ra chi huan cho cac thuong gia cua minh thu mua lua va sat tot tu Trung va Tay A. Nhieu thanh vien cua altan uruq đa đau tu vao mot phai đoan gom 450 thuong nhan đem theo nhieu gom su, đuoc cu toi Khwarazm vao nam 1218. Thong đoc cua Khwarazm tai thi tran bien tien Otrar la Inalchuq đa tu y ra lenh tan sat thuong đoan nay dua tren cao buoc gian điep va cuop het so hang ho mang theo; Muhammad, von đa ho nghi y đo cua Thanh Cat Tu Han tu lau, dung tung hoac lam ngo truoc hanh đong pha le cua lieu thuoc. Mot su đoan Mong Co khac đuoc cu đi đe giai toa cang thang, song Muhammad tiep tuc cho giet ke đung đau va ha nhuc nhung ke con lai. Vu viec khien Thanh Cat Tu het suc phan no, ong lien cho Hoa Moc Le o lai tran giu mien Hoa Bac va khoi binh trung phat Khwarazm.
Đe quoc cua Muhammad tuy rong lon nhung thieu đoan ket: ong ta cai tri cung than mau Terken Khatun trong mot co cau ma su gia Peter Golden goi la "luong đau che phien phuc", voi nhung chinh sach tap trung hoa va gay han khong đuoc long gioi quy toc va dan chung. Vi nhung ly do đa neu cung nhieu nguyen nhan khac, Muhammad khong nghenh chien voi quan Mong ma chi đon tru binh linh bat tuan phuc trong cac thanh tri. Đieu nay cho phep khinh ky binh Mong Co phat huy toi đa loi the co đong ben ngoai tuong thanh. Cuoc chien mo man voi tran vay ham Otrar vao mua thu nam 1219, keo dai ngot nam thang va ket thuc voi thang loi cuoi cung cua Mong Co vao thang 2 nam 1220; Inalchuq rot cuoc bi xu tu. Hang luc con bua vay, Thanh Cat Tu đa chia luc luong thanh nhieu mui cong kich đe mo rong mat tran: giao pho quan đon tru ben ngoai Otrar cho Sat Hop Đai va Oa Khoat Đai, cu Truat Xich bac tien doc song Syr Darya va mot đao khac xuong nam vao trung tam Transoxiana, trong khi ong va Đa Loi dan đai quan vuot Sa mac Kyzylkum hong tu lai va khep gong kim o Bukhara.

Thanh Cat Tu nhanh chong ha thanh Bukhara vao thang 2 nam 1220, roi tien đanh cung đien cua Muhammad o Samarkand, ha thanh nay trong thang tiep theo. Hoang hon truoc toc đo tien cong vu bao cua quan đoi Mong Co, Muhammad bo Balkh cao chay xa bay trong khi Triet Biet va Toc Bat Đai truy kich sat nut o phia sau. Hai vien tuong Mong Co lan theo vua Khwarazm cho toi khi ong ta chet vi benh tieu chay tren mot hon đao o Bien Caspi vao mua đong 1220–21; ngoi vi đuoc ke thua an toan boi thai tu Jalal al-Din. Triet Biet va Toc Bat Đai vach ra ke hoach vien chinh 7.500 kilomet (4.700 mi) xung quanh Bien Caspi; đuoc hau the menh danh la Cuoc đai vien phat, chien dich keo dai tat thay bon nam va đanh dau lan đau tien nguoi Mong Co tiep xuc voi chau Au. Song song voi đo, ba nguoi con trai ca cua Thanh Cat Tu đang doc suc cong ha thanh Gurganj, đe đo cua Khwarazm. Cuoc vay ham dai dang ket thuc vao mua xuan nam 1221 voi mot tran đanh noi o khoc liet. Jalal al-Din đanh chay xuong Afghanistan, chieu mo binh linh tren đuong thoai lui, đanh tan đao quan Mong duoi truong con trai nuoi cua Thanh Cat Tu la That Cat Hot Đo Hot tai tran Parwan. Tuy nhien, do noi bo tuong si bi chia re sau sac, Jalal đa that tran tren song An vao thang 11 nam 1221, khoanh khac quyet đinh ma đa buoc ong phai ti nan o An Đo.
Con trai ut cua Thanh Cat Tu, Đa Loi, bay gio đang thuc hien mot chien dich tuan tieu tan khoc tai Khorasan, lam co bat cu thanh tri nao dam khang cu — Nishapur, Merv va Herat, ba thanh pho lon va giau co bac nhat the gioi thoi bay gio, đeu bi cuop pha tan hoang. Chien dich nay đa đinh hinh Thanh Cat Tu Han nhu mot nha chinh phat vo nhan đao, tan nhan. Cac su gia Ba Tu đuong thoi uoc tinh so nguoi chet theo sau ba cuoc vay ham la vao khoang 5,7 trieu — con so ma bi cho la thoi phong qua muc theo cac su gia hien đai. Du sao đi chang nua, voi 1,25 trieu nguoi chet trong tong the chien dich, nhu theo uoc đoan cua su gia John Man, đay van bi coi la mot tham hoa nhan khau đang ke.


= Tro ve Trung Quoc va chien dich cuoi cung (1222–1227) =

Thanh Cat Tu bat ngo cho hoan chien dich Trung A vao nam 1221. Ban đau đinh tro ve bang loi An Đo, Thanh Cat Tu nhan ra rang khi hau oi buc cua Nam A se can tro buoc tien cua đai quan. Tuy nguoi Mong Co danh phan lon nam 1222 binh đinh vung Khorasan, ho rot cuoc phai thoai lui đe tranh cang dan luc luong tren mot khu vuc rong lon, theo đo lay song Amu Darya lam bien gioi xa nhat. Tren đuong ve, Thanh Cat Tu thiet lap bo may cai tri moi, cat cu cac darughachi (n.đ. 'nguoi dap an') va basqaq coi soc cac vung lanh tho moi gianh đuoc. Ong cung cho trieu tap va tro chuyen voi Đao si Truong Xuan Tu tai day Hindu Kush. Tham thia loi day cua vi giao chu, ong đa ban cho cac Đao si duoi truong Truong Xuan Tu nhieu đac quyen đac loi, bao gom quyen đuoc mien thue va kiem soat tat ca cac đao si ben trong đe quoc — an hue ma gioi Đao giao co loi dung đe lay lai uy the truoc Phat giao.
Ly do hoan binh cua Thanh Cat Tu thuong đuoc cho la lien quan đen Tay Ha, quoc gia ma đa khong cung cap luc luong cho cuoc vien chinh nam 1219 cua Mong Co, nay lai bat tuan Moc Hoa Le trong chien dich tieu tru tan du cua Kim trieu o Thiem Tay. Su gia May khong tan thanh voi ly giai nay, luan rang Tay Ha đa sat canh cung Moc Hoa Le cho toi tan khi ong mat vao nam 1223, thoi điem ma, do cam thay bi bo buoc voi nguoi Mong Co va nhan thay thoi co khi Thanh Cat Tu con đang o Trung A, ho quyet đinh ngung chien đau. Du sao đi chang nua, Thanh Cat Tu đa ngo y giai quyet xung đot bang ngoai giao, song gioi cam quyen Tay Ha khong kip thoi đua ra đoi sach, khien vi han khong the kien nhan them nua.
Tro ve Mong Co vao nam 1225, Thanh Cat Tu danh mot nam đe chuan bi luc luong cho cuoc thao phat Tay Ha, mo man vao nhung thang đau tien cua nam 1226 voi su sup đo cua thanh Ha Lap Hao Đac o bien gioi phia tay cua Ha. Chien dich đuoc thuc hien voi nhip đo chop nhoang. Thanh Cat Tu ha lenh lam co bat cu thanh tri nao toa lac trong Hanh lang Ha Tay. Vuot Hoang Ha vao mua thu, quan Mong tan cong Linh Vu vao thang 11, cach thu đo Ngan Xuyen cua Ha 30 kilomet (19 mi) ve phia nam. Ngay 4 thang 12, Thanh Cat Tu đanh tan mot đao quan cuu vien cua Ha. Vi han sau đo trao quyen chi huy cuoc vay ham cho cac tuong linh ha thuoc roi di chuyen xuong phia nam cung Toc Bat Đai đe cuop pha va binh đinh lanh tho Kim.


Cai chet va he qua Thanh Cat Tu nga ngua trong mot chuyen đi san vao mua đong 1226–27 va đo benh nang suot may thang tiep theo, lam tri hoan cuoc vay ham Trung Hung đang dien ra đong thoi. Cac hoang tu va tuong quan thuc giuc ong khep lai chien dich đe ve Mong Co duong benh, noi ly rang quan Ha van se o yen đo cho toi nam sau. Tuc gian truoc loi lang ma cua tuong Ha thu thanh, Thanh Cat Tu cho tiep tuc cuoc vay ham bat chap benh tinh. Ong bang ha vao ngay 18 hoac 25 thang 8 nam 1227 song viec nay đuoc giu kin; thanh Trung Hung that thu vao thang sau ma khong hay biet han cua đoi phuong đa chet. Dan chung trong thanh bai tran bi quan Mong tham sat da man — nen van minh Ha bi huy diet theo cach ma tac gia Man đanh gia la mot cuoc "diet toc rat thanh cong". Co nhieu gia thuyet trong gioi su hoc ve nguyen do cai chet cua Thanh Cat Tu: Rashid al-Din va Nguyen su đe cap đen thu benh co le la sot ret, typhus phat ban, hoac dich hach; Marco Polo thi khang đinh ong đa bi mot mui ten ban trung luc xong tran, con Carpini ke rang ong đa bi set đanh. Mieng đoi cung truyen nhau loi đon xung quanh đoi song tinh duc cua ong — noi tieng nhat la chuyen hoang hau Ha Gurbelchin đa dung mot con dao cat phai bo phan sinh duc cua Thanh Cat Tu trong luc hai nguoi an ai.
Thi hai Thanh Cat Tu đuoc đua ve Mong Co va chon cat o đau đo gan đinh Burkhan Khaldun thuoc Day nui Khentii đung nhu y nguyen cua vi han. Khong co ghi chep chi tiet nao ve tang le nay; khong mot ai ngoai ve binh thuoc toc O Luong Hai đuoc phep tiep can ngon nui cam đia ikh khorig (n.đ. 'đai kieng ky
') ma Thanh Cat Tu yen nghi. Khi Oa Khoat Đai len ngoi vao nam 1229, ong truyen menh danh ra ba ngay cung vieng va hien te 30 no ti tai khu mo. Ratchnevsky suy đoan rang nguoi Mong Co, von khong biet gi ve ky thuat uop xac, co le đa tam chon vi han o Ordos trong hanh trinh tro ve Mong Co đe tranh viec thi hai bi phan huy duoi suc nong mua he; tuy vay Atwood bac bo gia thuyet nay.


= Truyen ngoi =
Cac bo lac thao nguyen Mong Co khong tuan theo mot he thong ke thua co đinh nao. Thuong thi nguoi con trai ut se tiep noi than phu, boi vi chung co it thoi gian nhat trong so cac anh em đe chieu mo tuy than va gay dung co đo. Tuy nhien, luat ke thua kieu nay chi ap dung cho tai san, khong phai tuoc hieu.
Bi su chep rang Thanh Cat Tu đa an đinh tru quan ngay truoc chien dich phat Khwarazm vao nam 1219; Rashid al-Din, thay vao đo, khang đinh ong đua ra quyet đinh nay truoc chien dich phat Ha. Du gi đi chang nua, Thanh Cat Tu co nam lua chon: bon hoang tu va hoang đe Thiet Moc Cach. Tuy nhieu kha nang Truat Xich khong phai mau mu ruot ra, ban than Thanh Cat Tu khong qua quan trong chuyen con đe con nuoi; du vay, ong va Truat Xich đa dan tro nen xa cach vi moi ban tam cua con trai đoi voi phan chia thai ap cua minh. Sau tran vay ham Gurganj, Truat Xich tu choi chia chac chien loi pham nhu thuong le voi phu han, gop phan lam tram trong them mau thuan giua hai cha con. Thanh Cat Tu tuc toi hon khi Truat Xich khong chiu tuan lenh ve dien kien vao nam 1223; ong tinh cu Oa Khoat Đai va Sat Hop Đai đi tri toi nhung đich truong tu khong may đa chet benh.
Thai đo khinh bi Truat Xich cua Sat Hop Đai — nguoi tung lang ma hoang huynh cua minh la "thang con hoang Miet Nhi Khat" va tham chi đa co lan đanh nhau voi anh trai truoc mat phu han — đa khien Thanh Cat Tu đanh gia con trai thu cua minh la nguoi co đau oc hep hoi, ngoan co va ngao man, mac cho hieu biet sau rong cua no ve bo luat Mong Co. Hai lua chon chua lai la Oa Khoat Đai va Đa Loi; giua hai nguoi nay, Đa Loi co tai cam binh vuot troi hon — chien dich cua ong tai Khorasan đa lam tan vo Đe quoc Khwarazm het suc hieu qua. Trong khi đo, Oa Khoat Đai co tat nghien ruou, ngay ca khi đem so voi tieu chuan cua nguoi Mong Co — ong rot cuoc chet vi ruou vao nam 1241. Tuy nhien, Oa Khoat Đai cung so huu nhieu pham chat ma khong nguoi anh em nao khac co — ong la nguoi lanh tinh va đuoc long dan chung. Nhan thuc ro su yeu kem cua minh trong khoan binh đao, Oa Khoat Đai bu đap vao đo su tin tuong vao quyet đinh cua bo tuong, va khong nhu nhung hoang huynh, ong san sang thoa hiep neu bat đong nay sinh. Ngoai ra, ong co khuynh huong bao ton truyen thong Mong Co hon nguoi em trai Đa Loi, von do vo Đa Loi ten Toa Lo Hoa Thiep Ni theo Kito giao Nestorius va vi vay dung tung ngoai đao nhu Hoi giao. Vi nhung ly do tren, Oa Khoat Đai đuoc coi la nguoi xung đang ke vi ngai han.

Phung su tren vai tro nhiep chinh sau khi phu than qua đoi, Đa Loi thiet lap truyen thong hoan binh sau moi cai chet cua đai han cam đau. Viec nay bao gom su tri hoan tat ca cac chien dich quan su su dung binh linh Mong Co, an đinh mot khoang thoi gian đe tang do nhiep chinh chu tri, va trieu tap mot hoi đong kurultai đe bau ra nguoi ke vi. Đoi voi Đa Loi, đay la co hoi đe ong co the gianh lay ngoi han mot cach chinh danh voi su hau thuan cua vay canh Truat Xich. Tuy nhien, bat ke mot kurultai nao, co su tham du cua cac bo tuong ma Thanh Cat Tu Han đa cat đat va vinh danh, se vo hinh chung chap thuan di nguyen cua chu soai qua co va suy ton Oa Khoat Đai lam nguoi ke vi. Co y kien cho rang Đa Loi đa co tinh tri hoan to chuc đai nghi kurultai vi biet rang đieu đo se la tro luc lon lao đoi voi tham vong vuong quyen cua ban than ong. Rot cuoc, Đa Loi đa nhuong bo va giao cho Gia Luat So Tai quan xuyen đai nghi kurultai nam 1229; tai đay, Oa Khoat Đai đuoc quan than suy ton lam han truoc su chung kien cua Đa Loi.


Ngoai hinh, nhan cach va cong trang Khong con ton tai bat cu mot mieu ta tan mat hay đuong thoi nao ve ngoai hinh cua Thanh Cat Tu Han. Su gia Ba Tu Juzjani va nha ngoai giao Tong trieu Trieu Cong chi đe lai mot vai mieu ta phan manh, chap ghep tu nhieu nguon. Theo đo, ca hai đeu ghi nhan Thanh Cat Tu la nguoi cao rao voi than hinh khoe manh. Trieu Cong cho rang Thanh Cat Tu co long may rong va rau dai, con Juzjani binh pham ve đoi mat giong meo cua ong va rang ong khong co mot cong toc bac nao tren đau. Bi su thi chep, cha cua Bot Nhi Thiep, trong lan đau gap go Thanh Cat Tu, đa đe y đen "đoi mat lap lanh va guong mat đay suc song" cua con re tuong lai.
Atwood đanh gia rang, nhieu gia tri ma Thanh Cat Tu Han co vu, đon cu nhu viec kien thiet mot xa hoi trat tu ky cuong, von bat nguon tu thoi nien thieu đay bien đong cua ong. Thanh Cat Tu quy trong long trung thanh hon tat thay va su trung thuc giua nguoi voi nguoi đa tro thanh hon đa tang đao đuc cho quoc gia moi cua ong. Thanh Cat Tu khong gap kho khan trong viec phu du đong minh: ong co suc hut lanh đao thien bam tu nho, bang chung la nhung nguoi bang huu the nguyen theo ong tu thoi co han. Tuy kho co the chiem tron long tin cua ong, neu Thanh Cat Tu thay rang su trung thanh la that tha, ong san sang đon nhan va đoi đai tuong xung. Đuoc cong nhan la nguoi tu te va rong luong voi đo đe, Thanh Cat Tu khong ngan ngai hau đai cho cac an nhan trong qua khu. Nhung nokor đuoc ton vinh tai kurultai vao nam 1206 đeu la nhung vi đa đong hanh cung ong tu buoi đau va cung the voi ong loi the Ban Chu Ni. Ong cham lo cho gia đinh cua nhung nokor bi chet tran hoac đon thuan la nhung gia đinh khong may roi vao canh co cuc bang cach tang thue đe mua va ban phat ao quan cung nhu nhu yeu pham cho ho.

Nguon loi tuc chinh cua cac bo lac thao nguyen la tai vat cuop boc đuoc sau moi tran chien va thuong thi nguoi thu linh se đuoc huong phan beo bo nhat. Thanh Cat Tu khong theo tap tuc nay, luon luon chia chac chien loi pham voi cac tuy tong. Ong khong ua loi song xa hoa vo đo ma tan duong su moc mac gian di trong la thu gui Truong Xuan Tu, khuoc tu nhung loi ninh not bo đo cua quan than. Thanh Cat Tu khuyen khich tuy tong xung ho voi ong bang ngon ngu thong tuc, tu do bay muu hien ke va phe phan loi lam cua ong. Su coi mo đoi voi chi trich va su san long hoc hoi cua Thanh Cat Tu khong phan biet giua nguoi than hay bang huu, lan bang hay ke thu. Ong tiep nhan va cai tien cac loai vu khi cua Trung Hoa va the gioi Hoi giao, sung dung chu Duy Ngo Nhi thanh chu Mong Co voi su giup đo cua Đap Đap Thong A, tuyen chon nhan si co kien thuc ve đa dang cac nganh nghe nhu phap luat, giao thuong, va hanh chinh. Ong cung thau hieu tam quan trong cua mot qua trinh noi ngoi thuan loi va hau het su gia hien đai đanh gia rang Thanh Cat Tu đa rat tinh tuong trong viec chon nguoi ke vi.
Tuy ngay nay thuong đuoc biet đen nhu la mot nha quan su tai ba, tren thuc te ta biet rat it ve thuc luc chi huy quan su cua Thanh Cat Tu. Tai nang cua ong duong nhu la o cho biet chon va dung nguoi. Thiet che tuyen cu nguoi tai trong hang ngu thong soai ma Thanh Cat Tu chu truong đa cai thien đang ke tiem luc quan đoi Mong Co mac du khong co đoi moi gi ve mat ky nghe hay ky thuat. Quan đoi duoi truong Thanh Cat Tu noi tieng voi ky luat thep, kha nang quan bao hieu qua, thong thao tam ly chien, va het suc tan nhan mot khi xung tran. Thanh Cat Tu lay viec tra thu lam thu vui — nong cot cua bo luat đao đuc thao nguyen achi qari'ulqu (n.đ. 'gieo nhan nao gap qua đay'). Trong mot so truong hop đac biet, đon cu nhu khi Muhammad cua Khwarazm xu tu su bo Mong Co, mong muon tra thu đuoc uu tien len hang đau.
Thanh Cat Tu tin rang vi than Tengri đa chieu co cho ong mot đinh menh lon. Ban đau khat vong nay chi bo hep o pham vi Mong Co, song ke tu thang loi nay đen thang loi khac voi bien cuong Mong Co dan da mo rong, Thanh Cat Tu va tuy tong đa hop ly hoa rang ong chinh la hien than cua suu (n.đ. 'thanh sung'). Vi tin rang ong co lien he voi Troi, nhung ai chong đoi ong đeu bi coi la ke thu. Đieu nay cho phep Thanh Cat Tu bien minh cho nhung hanh đong doi tra hoac gia đao đuc ve phan minh, chang han nhu viec xu tu anda tho au Trat Moc Hop hoac cac nokor co long trung thanh lung lay.


Di san va đanh gia Thanh Cat Tu Han đe lai mot di san sau rong va mau thuan. Cong lao cua ong trong viec thong nhat cac bo toc Mong Co va kien thiet nha nuoc lien tuc lon nhat trong lich su "[đa] thay đoi vinh vien the gioi quan cua cac nen van minh Au Chau, Hoi giao, [va] Đong A", theo cach noi cua Atwood. Cac cuoc chinh phuc cua ong đa gop phan kien tao nhung mang luoi giao thuong A-Au voi quy mo vo tien khoang hau, mang lai su giau co va an ninh cho lanh đia thao nguyen. Tuy nhieu kha nang khong phai la nguoi cho chuan hoa bo luat Yasa, Thanh Cat Tu van co cong tai co cau he thong phap luat triet đe va thiet lap mot chinh quyen phap tri manh me do That Cat Hot Đo Hot lanh đao.
Mat khac, cac cuoc chinh phat cua ong đa đem lai rat nhieu đau thuong va chet choc. Cac nen van minh ruc ro o Trung Quoc, Trung A va Ba Tu đa bi tan pha boi vo quan Mong Co, chan thuong va đau kho sau nhieu the he. Co le loi lam lon nhat cua Thanh Cat Tu la su bat luc trong viec tao ra mot he thong ke thua hieu qua: su chia cat đe quoc thanh cac thai ap, nham đao bao on đinh chinh tri, thuc chat lai co tac dung nguoc, boi le moi quan tam cua đia phuong va trung uong tach re theo thoi gian va theo đo đe quoc bat đau ra roi thanh cac tieu quoc Kim Truong, Sat Hop Đai, Y Nhi va nha Nguyen cuoi nhung nam 1200. Giua nhung nam 1990, to Washington Post ton vinh Thanh Cat Tu Han nhu "nhan vat thien nien ky", nguoi "đai dien cho tinh chat nuoc đoi nua man ro, nua van minh cua loai nguoi". Hinh tuong phuc tap nay van rat thinh hanh trong cac nghien cuu lich su, theo đo cac su gia co gang neu bat ca nhung đong gop tich cuc lan tieu cuc cua Thanh Cat Tu Han.


= Tai Mong Co =
Trong nhieu the ky, Thanh Cat Tu đuoc nhan dan Mong Co xem nhu mot hinh tuong ton giao, khong lien quan đen chinh tri. Sau khi A Nhi Than Han cai sang Phat giao Tay Tang cuoi nhung nam 1500, Thanh Cat Tu đuoc phong thanh va đong vai tro trung tam trong truyen thong ton giao Mong Co. Tren vai tro la mot vi thanh, Thanh Cat Tu hoa vao mot phan cua truyen thong dan gian, Phat giao va shaman giao Mong Co: chang han, ong đuoc coi nhu la kiep đau thai cua chakravartin (n.đ. 'ke xoay van banh xe') giong nhu Hoang đe Ashoka hoac Bo tat vo bi Vajrapani; ong đuoc them vao pha he cua cac vi Phat đa va Phat vuong co; ong đuoc xuong ten trong cac buoi yen tiec hoac hon le; va đuoc trong phung trong tin nguong tho cung to tien. Ong cung tro thanh nhan vat chinh trong truyen thuyet anh hung say giac, rang co ngay ong se tro ve đe giup đo nhan dan Mong Co trong con hoan nan. Trung tam sung bai Thanh Cat Tu đuoc goi la naiman chagan ordon (n.đ. 'tam tup yurt trang'), nay la mot lang tam o Noi Mong, Trung Quoc.
Vao the ky thu 19 va 20, Thanh Cat Tu bat đau đuoc nhin nhan nhu mot anh hung dan toc cua nguoi Mong Co. Cac cuong quoc ngoai bang loi dung đieu nay bang nhieu cach: trong thoi gian chiem đong Noi Mong, Đe quoc Nhat đa đau tu xay dung mot tuong đai vinh danh Thanh Cat Tu đe cung co tinh chinh danh cua che đo; trong Noi chien Trung Quoc, ca Quoc Dan Đang va Cong san Đang đeu muon danh Thanh Cat Tu đe chieu mo đong minh. Thai đo nay đuoc duy tri trong The chien II, khi nha nuoc Cong hoa Nhan dan Mong Co than Lien Xo tuyen truyen Thanh Cat Tu nhu bieu tuong cua long ai quoc chong quan xam luoc. Tuy nhien, do mot anh hung khong phai nguoi Nga co the bi cac the luc chong cong loi dung lam bung xung chinh tri, thai đo uu ai đoi voi Thanh Cat Tu lui tan theo nam thang. Theo May, Thanh Cat Tu "bi đan hac la mot ten lanh chua phong kien phan đong boc lot nhan dan." Tuc sung bai Thanh Cat Tu bi tran ap; nha nuoc Mong Co khong su dung bang chu cai truyen thong do ong chon nua ma đoi sang dung chu Kirin, va ke hoach ky niem sinh nhat lan thu 800 cua ong vao nam 1962 bi đinh hoan va hung chiu chi trich kich liet tu phia Lien Xo. Boi le su gia Trung Quoc co thien cam voi ong hon gioi đong đao Xo viet, Thanh Cat Tu đong mot vai tro nho nhung đang ke trong ran nut quan he Trung – Xo.

Lan song glasnost va perestroika nhung nam 1980 bat nguon tu Lien Xo đa mo ra con đuong phuc hoi cho Thanh Cat Tu. Chi hai nam sau cuoc cach mang 1990, Đai lo Lenin tai thu đo Ulaanbaatar đa bi đoi ten thanh Đai lo Thanh Cat Tu Han. Ke tu đo, Mong Co đa cho thanh lap Cang hang khong Quoc te Thanh Cat Tu Han va dung mot tuong đai lon nham vinh danh ong tai Quang truong Sukhbaatar (sau cung bi đoi ten thanh Quang truong Thanh Cat Tu Han trong mot khoang thoi gian ngan, giua nam 2013 va 2016). Chan dung ong xuat hien tren cac con tem buu chinh va cac to tien co gia tri cao, cho toi cac nhan hieu ruou va giay ve sinh tren thi truong. Nam 2006, Quoc hoi Mong Co chinh thuc thao luan ve su bao hoa danh tieng cua Thanh Cat Tu bat nguon tu nan quang cao tran lan.
Nhan dan Mong Co hien đai co xu huong xem nhe cac cuoc chinh phat cua Thanh Cat Tu Han ma chi đe cao di san chinh tri va dan su cua ong — ho cho rang nhung chien dich quan su chet choc ma ong phat đong đon thuan la "san pham cua thoi đai", theo cach noi cua su gia Michal Biran, va khong quan trong bang đong gop cua ong cho lich su Mong Co noi rieng va lich su the gioi noi chung. Cac chinh sach cua Thanh Cat Tu — chang han nhu phuong cach van dung kurultai, chu truong kien thiet bo may phap tri dua tren co quan tu phap đoc lap, hay su dung tung nhan quyen — đuoc đanh gia la đa gop phan xay nen nen mong cua nha nuoc Mong Co dan chu hien đai. Đuoc ly tuong hoa nhu la nguoi mang lai hoa binh va su thong tue thay vi chien tranh va su huy diet, Thanh Cat Tu Han đa bien Mong Co tro thanh trung tam cua the gioi van minh trong mot khoang thoi gian tuong đoi dai. Ong đuoc phan đong nha binh luan coi la kien quoc phu cua Mong Co hien đai.


= Tai nhung noi khac =
The gioi Hoi giao trong qua khu cung nhu hien tai đa va đang lien he Thanh Cat Tu Han voi vo van nhung y thuc he va niem tin khac nhau. Ban nang thoat đau cua cac đao si Hoi giao, so di vi ho chua tung nghi đen vien canh minh bi cai tri boi the luc ngoai đao, la nhin nhan Thanh Cat Tu nhu nguoi bao hieu Ngay Phan xet cua Chua. Ve sau, khi hoa ra the gioi khong lui tan nhu du bao va hau due cua nguoi Mong Co bat đau cai đao Hoi, gioi Hoi giao lai cho rang Thanh Cat Tu la cong cu the hien y chi cua Chua, nguoi đuoc pho thac su menh cung co the gioi Hoi giao bang cach thanh trung cac thanh phan xau đoc co huu.
O chau A hau Mong Co, Thanh Cat Tu đa tro thanh bieu tuong cua tinh chinh danh chinh tri khi mau mu cua ong lan luot noi nghiep han to va cai tri cac hau quoc. Vi vay, nhung ke lam le ngai vang phai biet ke hop thuc hoa su chap chinh cua minh: bang cach lap vua bu nhin mang trong minh dong mau cua Thanh Cat Tu, hoac bang cach nhan vao moi lien ket cua minh voi vi co han. Vi du, Hoang đe Thiep Moc Nhi, nguoi sang lap Đe quoc Timur o Trung A, van dung ca hai ke sach: ong ton vinh cac hau due cua Thanh Cat Tu la Soyurgatmish va Sultan Mahmud, đong thoi tuyen truyen thoi phong vai tro cua Cap Lap Sat Nhi Na Nhan, mot trong nhung tieu tuong cua Thanh Cat Tu, nhu la ho rang ruot thit va pho thong soai cua vi han. Ngoai ra, Thiep Moc Nhi con cuoi hai nguoi con gai cung la hau due cua Thanh Cat Tu. Babur, nguoi sang lap Đe quoc Mughal o An Đo, muon danh ca Thiep Moc Nhi va Thanh Cat Tu đe cung co quyen luc. Toi the ky thu 18, Thanh Cat Tu đuoc nhan dan Trung A coi nhu la nguoi khai sinh trat tu xa tac va co tam quan trong gan bang nha tien tri Muhammad trong he thong phap tri đia phuong.

Voi su troi day cua chu nghia dan toc A Rap the ky thu 19, the gioi A Rap bat đau nhin nhan Thanh Cat Tu theo huong tieu cuc đi. Ong bi nhan dan noi đay coi nhu mot "ke thu đang nguyen rua" hay "ten man di moi ro khoi xuong su tan pha nen van minh đat toi cao trao tai [tran vay ham Baghdad 1258]" do nguoi chau noi Huc Liet Ngot chu muu. O Nga, Thanh Cat Tu bi đanh gia tieu cuc khong kem; gioi su hoc nuoc nay phe phan ach đo ho cua Han quoc Kim Truong — con goi la "ach Tatar" — cho rang no lac hau, co tinh huy diet, can tro su tien bo xa hoi va la ngon nguon cua moi di hai giang len đau nhan dan Nga. Trong khi đo, quan điem ve Thanh Cat Tu tai Trung A va Tho Nhi Ky lai kha lan lon: vi the cua ong nhu la ke ngoai giao khien cho nhung truyen thong va nhan vat lien quan đen lich su quoc gia so tai, chang han nhu Đe quoc Seljuk hay Thiep Moc Nhi, đuoc đon nhan nong hau hon.
Duoi thoi nha Nguyen o Trung Hoa, Thanh Cat Tu Han đuoc ton vinh la vi vua khai quoc, giu đuoc tieng thom cho toi đau trieu Minh. Tuy dan chung cuoi trieu Minh khong con man nong voi hinh tuong thanh hoa ve Thanh Cat Tu nua, quan điem tich cuc ve ong mot lan nua lai đuoc phuc hoi duoi trieu Man Thanh (1644–1911). Tuy nhien, su troi day cua chu nghia dan toc Trung Quoc the ky thu 20 đa khien Thanh Cat Tu bi coi la ke xam luoc tan bao, song dan dan đuoc tay trang va phuc hoi vi nhieu muc đich chinh tri khac nhau. Gioi su hoc Trung Quoc đuong đai tuu trung nhin nhan Thanh Cat Tu rat tich cuc va khen ngoi ong nhu la anh hung cua Trung Hoa. O Nhat Ban ngay nay, hinh tuong Thanh Cat Tu đa tro nen noi tieng vi mot giai thoai cua nuoc nay cho rang ong chinh la samurai Minamoto no Yoshitsune — nguoi anh hung bi trang, tuan tiet seppuku vao nam 1189.
The gioi phuong Tay, von chua tung bi anh huong truc tiep boi cac cuoc thao phat cua Thanh Cat Tu Han, nhin nhan ong theo nhieu chieu huong khac nhau. Nhu co the thay trong cac tac pham cua Marco Polo va Geoffrey Chaucer the ky thu 14, ong đuoc nguoi Au coi la đang minh quan. Toi the ky thu 18, hinh tuong cao quy ay bi đap đo va thay the boi hinh tuong đoc tai A chau rap khuon, đac trung cua Thoi ky Khai Sang. Toi the ky thu 20, ong tro thanh vi du tieu bieu cua mot bao chua man ro. Trai lai, trong nhung thap ky gan đay, gioi su hoc phuong Tay đa bat đau đanh gia Thanh Cat Tu khach quan hon, voi tu cach la mot ca nhan phuc tap.


Chu thich = Phu chu =


= Dan nguon =


Thu muc = Tieng Viet =


= Ngoai ngu =


Lien ket ngoai Thanh Cat Tu Han tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Genghis Khan (Mongol ruler) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)