Vu tan cong hoa hoc tai Hue dien ra vao ngay 3 thang 6 nam 1963, khi binh si luc quan Viet Nam Cong hoa dung luu đan hoi cay nem vao cac Phat tu đang tap trung cau nguyen tai Hue, Viet Nam Cong Hoa. Cac Phat tu đang bieu tinh phan đoi viec phan biet đoi xu ton giao tu chinh quyen Tong thong Ngo Đinh Diem (mot nguoi theo đao Cong giao Roma). Vu tan cong đa khien 67 nguoi phai nhap vien vi bi bong va cac trieu chung lien quan đen đuong ho hap.
Cac cuoc bieu tinh phan đoi tren la mot phan cua cuoc Khung hoang Phat giao khi đa so Phat tu trien khai cac đot bieu tinh đoi binh đang ton giao sau vu 8 nguoi bi giet chet khi đang bieu tinh phan đoi chong lai lenh cam cua chinh quyen ve viec treo co Phat giao vao ngay le Phat Đan. Su viec đa khien Hoa Ky canh bao ngung vien tro cho chinh phu Ngo Đinh Diem. Vai thang sau, Hoa Ky ngung cung cap vien tro, quan đoi Viet Nam Cong hoa coi đay la "đen xanh" đe tien hanh cuoc đao chinh. Mot cuoc đieu tra đa xac đinh chat hoa hoc đuoc su dung la tu luu đan hoi cay cu cua Phap (nhung qua luu đan nay truoc đo khong hoat đong nhu mong đoi). Ket qua đieu tra đa giup cac binh si luc quan thoat khoi nhung cao buoc su dung chat đoc va khi mu tat. Suc ep tu du luan sau vu tan cong đa buoc Tong thong Diem phai bo nhiem mot uy ban gom ba Bo truong đe tien hanh đam phan voi cac nha lanh đao Phat giao ve van đe binh đang ton giao. Cuoc đam phan đa dan toi viec ky ket Thong cao chung, tuy nhien cac thoa thuan trong Thong cao khong đuoc thuc thi. Cac cuoc bieu tinh quy mo lon van tiep dien, dan đen viec Ngo Đinh Diem bi am sat trong mot cuoc đao chinh quan su.


Boi canh Theo cac thong ke, tin đo Phat giao tai Viet Nam chiem khoang 70 đen 90 phan tram dan so. Cac chinh sach cua Tong thong Ngo Đinh Diem bi chi trich la thien vi cho đao Cong giao. La mot tin đo Cong giao tai Viet Nam, ong đa ban hanh cac chinh sach uu tien danh cho cac tin đo Cong giao. Cac nha su hoc cho rang chinh quyen đa thien vi cac tin đo Cong giao trong viec cung cap dich vu cong, thang chuc trong quan đoi, phan bo đat đai, đac quyen kinh doanh va mien tru thue.  
Gia đinh ong Diem đa tiep quan cac doanh nghiep thuoc so huu cua cac tin đo Phat giao nham lam giau cho chinh ho. Nhieu si quan cap cao trong bien che quan đoi Viet Nam Cong hoa đa cai đao sang Cong giao voi niem tin su nghiep quan su cua ho phu thuoc vao viec nay. Trong mot lan tro chuyen voi mot si quan cap cao (ong quen nguoi nay la Phat tu), ong Diem tung noi rang: "Nen bo tri cac si quan Cong giao vao cac vi tri nhay cam. Ho la nhung nguoi ta co the tin tuong". Trong qua trinh cung cap vu khi cho cac to dan phong chong quan du kich Viet Cong, chi nhung nguoi theo đao Cong giao moi đuoc nhan vu khi. Mot so khu vuc đa xay ra cac truong hop cai đao cuong buc, cuop boc va ban pha cac ngoi chua Phat giao. Mot so lang Phat giao chiu cai đao hang loat đe đuoc nhan vien tro hoac tranh bi chinh quyen ep tai đinh cu. 
Giao hoi Cong giao la to chuc so huu luong đat đai lon nhat ca nuoc. Trong khi đo Phat giao van bi coi la to chuc tu nhan  do chinh quyen Phap thuoc ap đat. Tinh trang tren khien moi hoat đong cong cong nhu xay dung chua chien hoac to chuc cac buoi le can phai đuoc phe duyet tu chinh quyen. Sau khi ong Diem len lam Tong thong, quy đinh van nay khong đuoc bai bo. Đat đai do Giao hoi Cong giao so huu khong bi anh huong boi chuong trinh cai cach ruong đat. Tren thuc te, nguoi theo đao Cong giao khong phai chiu nghia vu lao đong cuong buc ma chinh quyen đat ra cho tat ca nguoi dan. Trong thoi gian ong Diem cam quyen, Giao hoi Cong giao Roma đuoc huong nhieu đac quyen trong viec so huu bat đong san. Quoc ky Thanh Vatican thuong xuat hien tai cac su kien cong cong quy mo lon tai mien Nam Viet Nam.
Ngay 7 thang 5 nam 1963, cac quan chuc chinh phu đa ap dung Đao du so 10 (mot đao luat hiem khi đuoc thuc thi tu nam 1958), viec nay đa khien cho co Phat giao khong đuoc treo vao ngay le Phat Đan, ngay sinh cua Thich-ca Mau-ni. Viec thuc thi Đao du so 10 đa gay ra phan no trong cong đong Phat giao, đac biet khi thoi điem thuc thi lai gan sat le hoi ton giao quan trong nhat trong nam. Vi chi truoc truoc đo 1 tuan, nguoi Cong giao lai đuoc phep treo quoc ky Vatican trong le tan phong Tong giao muc Ngo Đinh Thuc - anh trai cua ong Diem. Tai thanh pho Hue ngay 8 thang 5, mot đam đong Phat tu đa tu tap bieu tinh phan đoi lenh cam treo co Phat giao. Canh sat va quan đoi đa giai tan cuoc bieu tinh bang cach khai hoa va nem luu đan vao đam đong khien 9 nguoi thiet mang.
Ong Diem tu choi nhan trach nhiem cho hanh đong cua chinh phu trong vu viec, thay vao đo đo loi cho quan du kich Viet Cong. Hanh đong nay đa lam day len su bat binh trong cong đong Phat giao, la tien đe cho cac phong trao bieu tinh cua cac Phat tu, nham phan đoi su phan biet đoi xu ton giao cua chinh quyen. Su kien nay ve sau con đuoc goi la 'Khung hoang Phat giao', tao ra phong trao bat tuan phap luat keo dai suot thang 5 tai mien Nam Viet Nam. Nhung cuoc bieu tinh nay đe ra muc tieu la bai bo Đao du so 10 va đoi hoi viec thuc thi binh đang ton giao. Trong thoi ky Chien tranh Lanh, Hoa Ky (quoc gia vien tro chinh cho Viet Nam Cong hoa) đa cu 16,000 co van quan su đen đay nham ho tro quan đoi Viet Nam Cong hoa chien đau chong lai Viet Cong, mot phong trao noi day nham thong nhat Viet Nam duoi che đo cong san. Chinh phu Hoa Ky muon mau thuan voi Phat tu đuoc giai quyet som đe tranh anh huong đen tinh than cua nguoi dan va lam gian đoan cuoc chien voi Viet Cong.


Dien bien Ngay 3 thang 6, cac Phat tu đa tiep tuc phat đong cac cuoc bieu tinh tren toan quoc. Vao buoi sang cung ngay, khoang 500 Phat tu (hau het la nguoi tre tuoi) đa tu tap tai van phong đai dien chinh phu. 300 binh si đuoc trien khai đe bao đam an ninh trat tu. Đam đong va mot vien chuc chinh phu (cam loa phong thanh) bat đau đo loi cho nhau. Khi nguoi vien chuc tuyen bo co Viet Cong lan trong đam đong, quan đoi đa chia sung ve phia nguoi bieu tinh. 
Khi đam đong đap tra bang cach goi cac binh si la "đam sat nhan ngu ngoc", quan đoi đa trang bi luoi le va mat na phong đoc truoc khi lao vao đam đong va nem luu đan hoi cay vao ho. Mot so nguoi bieu tinh đa bo chay, trong khi nhung nguoi khac van đung yen va cau nguyen. Hau qua đang tiec đuoc ngan chan nho su can thiep kip thoi cua mot vi lanh đao Phat giao. Ong đa khuyen nhung nguoi bieu tinh lui ve cac ngoi chua đe đieu tri vet thuong hoac tro ve nha. Khi thay cong chua bi chan boi hang rao kem gai, mot so nguoi bieu tinh lai ngoi xuong va tiep tuc cau nguyen. Cac binh si trang bi mat na phong đoc buoc phai giai tan cuoc bieu tinh sau 3 gio đong ho. Trong khi đo tai Hue, tinh hinh tro nen phuc tap khi ong Diem ban hanh lenh cam bieu tinh va ra lenh cho quan đoi bat giu nhung ai tham gia phong trao phan đoi dan su. Vao luc 13:00, khoang 1.500 nguoi bieu tinh tai cau Ben Ngu ben bo song Huong, roi tu đay huong ve chua Tu Đam đe to chuc mot cuoc tuan hanh. Mot cuoc cham tran đa no ra khi nhung nguoi bieu tinh co gang vuot qua cau. Luc quan VNCH đa trien khai đen 6 đot tan cong bang hoi cay va cho nghiep vu nhung khong the giai tan đuoc đam đong.    
Tu tren xe tai, cac vien chuc chinh phu đa dung loa phong thanh keu goi cac Phat tu (hau het la hoc sinh, sinh vien) nen giai tan. Cac thong bao tu chinh quyen bi che gieu khi phat ngon vien cho rang Viet Cong la nguyen nhan gay ra tinh trang nay. Đen 18:30, quan đoi tai hien truong đa dung mot chat long mau nau đo rot len đau nhung nguoi đang cau nguyen. Hau qua la 67 Phat tu phai nhap vien vi chan thuong hoa hoc. Trong so nhung nguoi nhap vien, co 40 nguoi bi bong cap đo 2, cac trieu chung bao gom da bi phong rop nang kem theo cac benh lien quan đen đuong ho hap. Phan ung quyet liet cua đam đong truoc viec su dung khi đoc đa bien vu viec thanh tham hoa quan he cong chung cho ong. Cung luc đo, cac cuoc bieu tinh cung dien ra tai thi xa Quang Tri va Nha Trang, ca hai đeu nam trong vung duyen hai mien Trung.       


Phan ung va đieu tra Đen nua đem, lenh gioi nghiem va thiet quan luat đuoc ban bo. Tin đon ve viec ba nguoi đa chet bat đau lan truyen, tap chi Newsweek đua tin rang canh sat đa nem chat gay phong rop vao đam đong. Co mot so nguon tin cay cho rang ong Diem đang lap ke hoach cho mot cuoc xung đot quan su voi nguoi Phat giao. Mot ngay sau cuoc tan cong, ong Diem đa bo nhiem Tran Ngoc Chau lam tinh truong tai Đa Nang - thanh pho lon nhat mien Trung Viet Nam, đay đuoc xem la mot no luc nham xoa diu cac cuoc bieu tinh. Trong khi đo, nhung nguoi tham gia bieu tinh ma khong phai nhap vien đa quay ve chua va duy tri le an chay. Đap lai, chinh quyen đa thiet lap hang rao kem gai xung quanh chua va ngat đien, nuoc. Moi hoat đong ra vao xung quanh khu vuc đeu bi luc luong canh sat ngan chan.    
Tong Lanh su Hoa Ky John Helble nghi ngo cac binh si luc quan VNCH đa su dung hoi cay, trong mot bao cao gui Đai su quan Hoa Ky tai Sai Gon, ong Helble đa ghi nhan rang "co kha nang đa su dung mot loai khi khac, gay nen cac vet phong rop tren da". Mac du chat nay chua đuoc xac đinh, nhung ong Helble nhan manh rang Bo Ngoai giao Hoa Ky  đang bay to moi lo ngai ve kha nang đa su dung khi đoc, boi cac trieu chung xuat hien khong đong nhat voi viec tiep xuc voi hoi cay thong thuong. 
Ong Helble cho rang neu viec nay la that, Hoa Ky nen yeu cau Tong thong Diem len an hanh vi cua quan đoi va xu ly nhung nguoi co lien quan. Trong truong hop ong Diem tu choi, Hoa Ky can đe doa len an cong khai va cat đut moi quan he voi Sai Gon. Trong khi Hoa Ky đang len an viec su dung luc luong quan đoi đe đan ap cac cuoc bieu tinh dan su, chinh phu Viet Nam Cong hoa cho rang luc luong canh sat tai Hue khong đuoc huan luyen chong bao đong nhu đong nghiep cua ho tai Sai Gon. Chinh quyen Ngo Đinh Diem yeu cau Hoa Ky đua 350 quan nhan tu Vung Tau o phia Nam đe on đinh tinh hinh tai Hue, nhung Hoa Ky đa tu choi yeu cau nay. Ngay hom sau, Ngoai truong William Trueheart đen gap Bo truong ngoai giao Nguyen Đinh Thuan, ca hai nguoi thao luan ve nhung cao buoc su dung khi gay phong rop. Ong Thuan to ra ngac nhien va hoi Trueheart ve khai niem "khi gay phong rop", ong Trueheart giai thich rang cac trieu chung ma nan nhan gap phai tuong đong voi trieu chung khi tiep xuc voi khi mu tat, va ong cung đa đua ra loi canh bao tu phia Hoa Ky: neu chinh quyen nay tiep tuc su dung vu khi hoa hoc trong cac cuoc tan cong, Hoa Ky se khong ngan ngai len an cong khai. Sau cac cuoc tan cong, đa co thong tin tren bao cho biet Khong quan Hoa Ky đa tham gia van chuyen binh si thuoc Su đoan Nhay du đen Hue. Tuy nhien sau hai ngay, mot phat ngon vien cua Bo Ngoai giao Hoa Ky đa phu nhan thong tin tren, khang đinh rang khong co may bay hay nhan vien Hoa Ky nao tham gia vao viec van chuyen quan nhan hay canh sat Viet Nam.     
Ong Thuan đa cho tien hanh mot cuoc đieu tra ve viec su dung vu khi hoa hoc voi nhung nguoi bieu tinh. Ket qua đieu tra đa giup chinh quyen Ngo Đinh Diem thoat khoi nhung cao buoc nghiem trong nhat viec su dung khi đoc va khi mu tat. Truoc khi chinh quyen Ngo Đinh Diem bi đao chinh vao thang 11, bao cao cua cuoc đieu tra tuyen bo rang chi co luu đan hoi cay đuoc su dung. Them vao đo, chat long tu luu đan đa trut truc tiep len nguoi bieu tinh sau khi chung khong bay hoi nhu thiet ke ban đau. Truoc thang 2 nam 1964, mot uy ban do tuong Tran Van Đon chu tri đa đua ra ket luan rang loai hoi cay đuoc su dung la do luc luong thuc dan Phap đe lai tu thap ky 1950. Loai hoi cay nay đuoc chua trong cac binh thuy tinh duoi dang long va se chuyen thanh dang khi khi tiep xuc voi axit. Nguyen nhan gay ra vet thuong đuoc cho la do axit khong the chuyen hop chat tu dang long sang dang khi nhu mong đoi. Cac nha hoa hoc thuoc Quan đoi Hoa Ky tai Maryland đa xac nhan rang loai hoi cay đuoc su dung co nguon goc tu cac binh chua tu thoi Cong hoa Phap tham gia chien tranh the gioi thu nhat. Trong The chien I, quan Phap đa su dung hoi cay - mot hon hop cua chloroacetone va ethyl bromoacetate đe đoi pho voi quan Đuc tai tran Ypres cua mat tran phia Tay. Loai hoi nay noi tieng vi kha nang gay kich ung manh len niem mac. 
Chloroacetone chuyen sang mau nau cam khi tiep xuc voi anh sang, trong khi ethyl bromoacetate chuyen thanh mau vang o nhiet đo moi truong ngoai vi nhiet đoi. Ca hai chat nay đeu co mau sac tuong tu nhu chat long đa đuoc su dung tren nguoi bieu tinh. Mac du mot so loai hoi cay cua Phap co chua cac chat co the gay tu vong nhu phosgene oxime. hoac hydrogen cyanide nhung khong mot nguoi nao thiet mang trong su kien nay. 


Ket cuc Truoc nhung chi trich lien quan đen viec su dung hoa chat, ong Diem đa chap nhan tien hanh đam phan chinh thuc voi cac nha lanh đao Phat giao. Mot Uy ban Lien bo gom ba thanh vien đuoc thanh lap, voi Pho Tong thong Nguyen Ngoc Tho lam chu tich, cung Nguyen Đinh Thuan va Bo truong Bo Noi vu Bui Van Luong. Cuoc đam thoai đau tien voi cac nha lanh đao Phat giao đa dien ra hai ngay sau cac cuoc tan cong, mot trong nhung van đe đuoc thao luan la vu vay ham chua tai Hue va viec ngung bieu tinh neu quyen binh đang ton giao đuoc thuc thi. Trong bai phat bieu cong khai ngay 7 thang 6, ong Diem thua nhan rang mot phan cua su cang thang xuat phat tu viec noi cac cua minh khong co "su hieu biet va nhay cam đu đo". Mac du vay, ong khong truc tiep thua nhan bat ky loi lam nao lien quan đen cac vu bao luc đa xay ra tai Hue ke tu khi cuoc Khung hoang Phat giao bat đau vao thang 5. Mac du cac cuoc bieu tinh van tiep dien, tham chi con co nhung vu tu thieu cong khai cua cac nha su nhu Hoa thuong Thich Quang Đuc, ban Thong cao chung van đuoc ki ket vao thang 6 voi loi hua se cham dut cuoc Khung hoang Phat giao.
Thong cao chung khong đuoc thuc thi va tinh hinh tiep tuc tro nen xau đi, đac biet sau khi gia đinh Ngo Đinh ra lenh cho Luc luong Đac biet tan cong cac ngoi chua Phat giao tren toan quoc vao ngay 21 thang 8. Hoa Ky đa len tieng phan đoi nhung cuoc tan cong nay, đong thoi bat đau giam vien tro cho Luc luong Đac biet - quan đoi tu nhan cua gia đinh Ngo, cung nhu cac chuong trinh khac cua chinh phu ma gia đinh nay đang kiem soat. Nhan thay đay la tin hieu Hoa Ky se khong can thiep đe bao ve ong Diem, quan đoi đa tien hanh mot cuoc đao chinh, dan đen viec ong Diem bi am sat. Viec Ngo Đinh Diem bi lat đo đa dan đen mot giai đoan bat on chinh tri, voi viec cac chinh quyen quan su lien tuc lat đo nhau. Nhung bien đong nay lam suy giam suc manh quan su, khi quan Giai phong đat nhung thanh tuu đang ke trong viec chong lai quan đoi Viet Nam Cong hoa. Đieu nay đa buoc Hoa Ky trien khai hang tram nghin quan nhan vao nam 1965, lam gia tang quy mo cua chien tranh Viet Nam.


Chu thich Tham khao Nguon = An pham =


= Bao chi va website =