Bodh Gaya hay Bodhgaya, tieng Viet la Bo Đe Đao Trang hay Bo Đe Gia Da, ten khac la Giac Thanh (chu Han: 覺城), la mot thanh pho o quan Gaya, Bihar, An Đo. Đay la đia điem noi tieng do la noi Đuc Phat đa giac ngo duoi cay bo đe. Đoi voi Phat giao, Bodh Gaya la mot trong bon noi quan trong nhat trong cuoc đoi cua Phat Thich-ca Mau-ni, con 3 noi khac đo la Kushinagar, Lam-ty-ni (Lumbini) va Sarnath. Vao nam 2002, ngoi đen Mahabodhi (Đai giac ngo tu) o Bodh Gaya đa tro thanh Di san the gioi.


Lich su Vao khoang nam 500 TCN thai tu Tat-đat-đa Co-đam, khi đo đa la mot nha tu hanh đi khat thuc, đen bo song Falgu o gan thanh pho Gaya. O đay,Đuc Phat đa ngoi thien duoi bong cay bo đe. Sau 49 ngay đem thien đinh, Đuc Phat đa đat đuoc giac ngo va su thau hieu.
Cac đe tu cua Tat-đat-đa Co-đam bat đau tham vieng noi Đuc Phat đa đat đuoc su giac ngo vao ngay ram trong thang Vaisakh (thang 4 - thang 5), theo lich An Đo. Theo thoi gian, noi nay đuoc goi la Bodh Gaya (Bo Đe Đao Trang), ngay Đuc Phat đat giac ngo la đuoc goi la Buddha Purnima (o Viet Nam goi la Ngay Đuc Phat thanh đao), va cay noi Đuc Phat ngoi thien goi la Cay Bo Đe (Bodhi - nghia la Tinh thuc, Giac ngo).
Lich su cua Bodh Gaya đa đuoc ghi chep lai trong nhieu tai lieu. Trong đo, quan trong nhat la tai lieu cua cac nha su Trung Quoc Phap Hien (法顯) va Huyen Trang, nhung nguoi hanh huong đen thanh đia nay vao cac the ky 4 va 7 đe thinh kinh. Noi đay la trai tim cua van hoa Phat giao trong suot hang the ky cho đen khi no bi Tho Nhi Ky đanh chiem vao the ky 13.


Chua Mahabodhi Chua Mahabodhi nam trong quan the cong trinh nam cach Patna 96 km, co toa đo 24°41′43″B 84°59′38″Đ,


= Coi bo đe =
Sau khi Phat nhap niet ban, coi Bo-đe nguyen thuy ma Đuc Phat ngoi ben khi ngai giac ngo van con song đen thoi cua vua Asoka va đuoc nha vua xay rao bao ve. Ben canh đo, nha vua cung đa nhan rong cay quy nay bang cach chiec nhanh cua no va gui đen nhung đia điem khac tren ca nuoc. Vi sung kinh đuc Phat, vua Asoka cham soc cay Bo-đe nay rat can than, hang ngay nha vua đen tham cay Bo-đe va xem nhu mot bau vat quoc gia. Do long ghen ty, quy phi cua nha vua la ba Tissarakkha đa sai nguoi len chat cay Bo-đe va thieu huy no. Vua Asoka đa trong lai cay Bo-đe tu mot nhanh cay đuoc chiet tu cay o Sri Lanka (cay nay lon len tu canh chiet gui tang cho vua Devanampiya Tissa truoc đo). Co tai lieu khac thi ghi rang cay bo đe thu 2 nay moc ra tu mam nhu len tu goc cua cay bi chat.
Cay Bo-đe thu hai bi pha vao the ky thu 2 truoc Cong nguyen trong cuoc buc hai Phat giao cua vua Pushyamitra Shunga. Sau đo, cay bo đe lai tiep tuc đuoc trong lai. Tuy nhien, co tai lieu khac cho rang Pushyamitra Shunga đa khong pha huy cay.    

Cay Bo-đe thu ba bi pha vao khoang nam 600, do vua Sasanka xu Ganda (Bengal, tri vi 590 - 625) ra lenh. Vua Sasanka theo ngoai đao nen khong thich Phat giao, ong đa truyen lenh chat cay thieng nay đong thoi đem đot toan bo goc re. Khi nghe tin, vua Purnavarama (Phu Lau Na Bat Ma) cua Maghada (Ma-kiet-đa), nguoi noi doi cuoi cung cua vua Asoka đa vat minh xuong đat vi đau buon, ong than tho: "Mat troi cua tri tue đa lan, khong con gi đe lai ngoai coi bo-đe, va ngay ca no ngay nay cung đa bi huy diet, noi nao se cung cap cho nguon song tam linh." Nam 620, vua Purnavarma đa trong lai cay Bo-đe. Ngoai ra, vua con cho xay buc tuong cao hon 7m đe tranh ke xau tan pha cay Bo-đe. Cay bo đe nay đa đuoc Đuong Tam Tang mo ta trong nhat ky khi ong đen tham noi đay.
Khoang 600 nam sau, cay Bo-đe thu tu bi pha. Quan đoi Hoi giao cua Muhammad Bakhtiyar Khalji (Muhammad cua Ghor) đa xam chiem An Đo, pha huy toan bo cac Thanh tich Phat giao, trong đo toa thap Maha Bodhi va cay Bo-đe thieng lieng. Mac du vay, cay Bo-đe lai tiep tuc hoi sinh. Ngay noi goc cay đa bi tan pha, mot choi non đa nhu len va phat trien nhanh chong, canh la sum sue.

Đen đau thap nien 1870, cay Bo-đe thu nam đa bi kho chet, roi trong mot con bao nam 1876, cay Bo-đe đa bi đo. Vao nam 1881, ngai Alexander Cunningham nguoi Anh đa su dung hat giong tu cay Bo-đe thu nam va trong lai chinh noi cay goc đa tung o đo. Ve sau o noi đo, choi non lai tiep tuc nay no va phat trien, ke thua tu mach song cua cay Bo-đe to tien. Coi Bo-đe nay đa lon len va phat trien đen ngay nay, cach thap chinh khoang 5m.
Ngoai ra, mot canh chiet tu cay bo đe nguyen thuy đa đuoc vua Asoka gui tang cho vua Devanampiya Tissa (Thien-Ai-Đe-Tu) tai Sri Lanka vao nam 247 truoc Tay lich. Con gai cua vua Asoka la Ty-kheo-ni Sanghamitta (Tang-gia-mat-đa) đa sang Sri Lanka (Tich Lan) voi muc đich thanh lap ni đoan Phat giao đa mang nhanh bo-đe nay qua Tich Lan, đem đen trong o Anuradhapura, tai đay no đa phat trien thanh mot cay to. Sau nay nguoi dan Tich Lan đa goi cay bo-đe nay la "Sri-Maha Bodhi", nghia la "Cay Bo Đe Vi Đai Cat Tuong". Cho toi nay, trai qua gan 2.300 nam, Cay Bo Đe Vi Đai van song tuoi tot va đuoc nguoi Sri Lanka coi la quoc bao. Rat nhieu nhanh tu cay nay đa đuoc chiet đe gui đi trong o chua chien khap noi tren the gioi.
Nhu vay, cung chung voi so phan thang tram cua lich su Phat giao o An Đo, cay bo-đe cung đa nhieu lan bi chat đot, thieu huy do thien tai vo thuong tac đong va do nhung nguoi muon xoa tan vet tich cua no. The nhung trai qua bao nguy khon, dong doi hau due cua cay bo đe van khong tuyet diet ma van tiep tuc bam tru va đam choi nay loc, đoi sau noi tiep đoi truoc che bong mat cho noi Phat đa ngoi khi thanh đao. Mac du trai qua nhieu lan sinh diet, nhung vi tri cay bo đe ngay hom nay so voi goc cay ban đau van khong co su thay đoi chuyen dich, van đinh vi nhu goc cay bo đe nguyen thuy, noi khoang 2.600 nam ve truoc, thai tu Tat Đat Đa đa giac ngo thanh Phat. Voi lich su hien hach nay, co the noi cay bo-đe tua nhu mot bieu tuong cao ca cho nhung tin đo Phat giao đa truyen đoi nhau suot 2.600 nam bao ton Chanh phap ma Phat Thich Ca truyen day cho the gian.


= Trung tu =
Vao khoang 250 TCN, hoang đe Asoka cua trieu đai Maurya đa dung mot ngoi đen ky niem viec Phat đat giac ngo o Bodh Gaya, nhung ngoi đen nay hien khong con. Mot cong trinh kien truc khac đa đuoc dung lai tren ngay chinh đia điem đo vao the ky thu 2 TCN va đa đuoc trung tu nhieu lan. Khi quan đoi Hoi giao xam chiem An Đo, ho đa pha huy toan bo cac Thanh tich Phat giao, trong đo toa thap Maha Bodhi (Đai giac) va cay Bo-đe thieng lieng.
Nam 1875, Vua Mindon Min cua Mien Đien đa đe nghi va đuoc su đong y cua chinh phu An Đo va giao hoi An giao Mahant đe sua sang lai ngoi thap Đai Giac bi hoang phe nhieu nam. Nhung ky sua chua đau tien cua nguoi Mien Đien dien ra khong đung theo truyen thong nen chinh phu An Đo đa quyet đinh bo nhiem ong J.D Beglar vao nam 1880 trung tu lai hoan toan ngoi thap. Ong Cunningham va tien si Rajendra Lal Mitra cung đuoc cu lam co van trong viec trung tu. Cong viec khoi phuc đa đuoc tien hanh dua tren nen mong cu cua ngoi gia-lam nho ngay xua. Toan bo đuoc tru tinh va ke hoach khoi phuc nhu la ngoi thap đa ton tai tu thoi trung co. Su khoi phuc va cai tien lai ngoi thap hien nay hau het chinh xac tu ban mo phong cua ngoi đen nguyen thuy. Cong viec nay rat phuc tap va đoi hoi su đau tu lon ve kinh te.
Nam 1880, Alexander Cunningham thay nen cua toa Kim cang (Vajrasana) lo ra tren san sau cua buc tuong đai thap. Đieu nay đa khien cho ong nghi rang co the co vai dau vet gi đo ve cay bo-đe nguyen thuy (tuc la cay bo-đe goc thoi Đuc Phat đa song). Vi vay, Cunningham đa đao mot đoan ngan đen phia tay cua toa Kim cang (Vajrasana), ong phat hien toa Kim cang (Vajrasana) duoi cho cay bo đe hien đang song. Lop tren la lop đa hoa cuong, lop giua la lop đa cat va lop duoi la lop thach cao. Ben trong phong nay la mot ngai vang bang đa Basan, mat bang đa xanh đat tren mot sang đa hoa cuong. Di chuyen sang nay, ong phat hien mot ngai vang thu hai o phia sau ngai vang đau tien cach bon lop thach cao. Ong cung kham pha ra đuoc hai ngon re dai lon cua cay bo-đe cu.
Nhung sau khi đuoc khoi phuc, ngoi thap Đai Giac va vung đat xung quanh van tiep tuc thuoc ve giao hoi An giao Mahant, ho chi giu Thanh Tich voi muc đich huong loi qua su tham vieng cua phat tu chu khong co y muon tu sua hay cung kinh. Su van đong gianh lay lai quyen đieu hanh tai khu vuc Thap Đai Giac bat đau vao thang 1 nam 1891 khi đai su Anagarika Dharmapala đen đanh le thanh đia nay. Ngai Dharmapala ghi trong nhat ky ngay 21/1/1891 nhu sau: "Tai ngoi đen cua ong Mahant hai ben cua co nhung tuong Đuc The Ton đang thien đinh hay đang thuyet phap. Oi! Ton nghiem lam sao ngoi thap qui bau nay! Đuc The Ton ngoi tren phap toa va su ton nghiem toa khap lam cho phat tu chi thanh phat khoc. Oi sung suong biet bao! Khi vang trang cua toi cham đen Kim Cuong Toa, mot y niem phat ra roi đanh manh vao tam tri toi. Y niem ay bao toi dung lai đay va gin giu thanh tich ton nghiem nay, ton nghiem đen noi khong gi tren đoi nay sanh bang, vi đay la cho ma duoi goc Bo Đe, Thai Tu Si Đat Ta đa giac ngo thanh Phat."'
Ngai kien quyet tung buoc ngan chan nhung viec lam cua ngoai đao tai thanh đia nay va đa sang lap ra "Hoi Đai Giac Ngo, Bo-đe Đao Trang" (The Buddha Gaya Mahabodhi Society) vao ngay 31 thang 5 nam 1891. Sau nhieu nam đau tranh, van đong su ung ho tu Phat tu cac nuoc, nam 1952, chinh phu An Đo đa thanh lap mot uy ban đieu hanh quan ly khu vuc Bo-đe Đao Trang va nhung di san khac. Uy ban nay gom co 8 thanh vien, 4 vi An giao va 4 vi Phat giao, voi mot vi quan truong Gaya lam chu tich.


Cac net chinh Đai giac ngo tu la mot cong trinh kien truc bang đa voi mot shikhara o trung tam. Tan trong cung ngoi đen co mot bao thap kieu Mien Đien. Phuc the tu vien nay đa đuoc trung tu boi cac tin đo Phat giao Mien Đien, do vay, trong đieu khac va kien truc, no co nhieu phong cach Mien Đien. Mat tien cua thap trung tam va bon thap goc đuoc phu cac hoc đay nhung tuong Phat giao. Hien nay, tai vung Bodh Gaya, cung voi rat nhieu chua cua cac quoc gia tren the gioi, Viet Nam cung co 4 chua tai đay. Đo la Viet Nam Phat Quoc tu cua thay Huyen Dieu, chua Đo Sanh cua mot nha tu hanh nguoi My goc Viet, chua Vien Giac cua mot nha tu hanh nguoi Đuc goc Viet va tinh xa Ky Hoan cua thay Thich Giac Vien đen tu Vung Tau.


Chu thich Lien ket ngoai Bo-Đe Đao Trang se giong nhu Vatican va Mecca
Nhung thay đoi tren đat Phat Luu tru ngay 31 thang 12 nam 2006 tai Wayback Machine
Tam huong ve ngay đuc Bon su thanh ĐAO Luu tru ngay 25 thang 12 nam 2014 tai Wayback Machine