Thiem Tay (gian the: 陕西; phon the: 陝西; binh am: Shanxi, ) la mot tinh cua Cong hoa Nhan dan Trung Hoa. Nam 2018, Thiem Tay la tinh đong thu muoi sau ve so dan, đung thu muoi lam ve kinh te Trung Quoc voi 38 trieu dan, tuong đuong voi Ba Lan va GDP danh nghia đat 2.444 ti NDT (369,3 ti USD) tuong ung voi Israel.
Ve mat chinh thuc, Thiem Tay đuoc phan thuoc vung Tay Bac. Thiem Tay bao gom nhieu phan cua cao nguyen Hoang Tho o trung du Hoang Ha, day Tan Linh chay ngang qua phan phia nam cua tinh nay. Gian xung cua Thiem Tay la Thiem hoac Tan, tinh cung đuoc goi la Tam Tan. Tinh li cua Thiem Tay la Tay An.


Nguon goc ten goi Bien thien lich su va nguon goc đia danh Thiem Tay co quan he voi nhau. Ngay nay, o Tay Nam huyen Thiem cua tinh Ha Nam, co mot đia phuong đuoc goi la Thiem Nguyen (Thiem Mach). Nhung nam đau nha Chu, Chu cong va Trieu cong hoach phan lanh đia đat nay, theo đo tu Thiem ve phia đong la đat cua Chu cong, tu Thiem ve phia tay la đat cua Trieu cong. Đen thoi Nha Tong, trieu đinh đa thiet lap Thiem Tay lo, lanh đia xu nay o phia tay cua Thiem Nguyen, vi vay moi co ten la Thiem Tay lo. Trong mot thoi ky lich su lau dai, Thiem Tay đuoc goi tat la "Tan". Truoc thoi Nha Nguyen, Thiem Tay khong bao gom cac khu vuc o phia nam Tan Linh nhu Han Trung, An Khang.
Trong binh am Han ngu, Thiem Tay (shanxi) va Son Tay (shanxi) se tro nen đong am neu khong the hien thanh đieu. Đe tranh gay nham lan trong cac ngon ngu khac, nguoi ta xem Thiem Tay la mot truong hop đac biet va su dung quy tac cua Quoc Ngu La Ma Tu do Trieu Nguyen Nhiem (趙元任) đe ra, viet Thiem Tay thanh "Shaanxi". Mac du cach giai quyet nay đuoc su dung rong rai song khong co quy đinh chinh thuc.


Lich su = Van minh Thuong co =

Khu vuc Thiem Bac thuoc vung trung thuong du Hoang Ha, khu vuc phia nam Tan Linh thuoc vung thuong du Truong Giang, Quan Trung la nhung vung phat đia quan trong cua nen van minh Trung Hoa. Theo phan ky khao co, khu vuc Quan Trung tu xua đa co cac hoat đong cua nguoi Lam Đien (蓝田人, Homo erectus lantianensis). Trong cac di chi thoi đai đo đa moi, co nien đai som nhat la thuoc ve van hoa Lao Quan Đai (khoang 6000 TCN-5000 TCN), ke tiep la thuoc van hoa Nguong Thieu (khoang 5000 TCN-3000 TCN) noi tieng, sau đo la van hoa Long Son (khoang 3000 TCN-2000 TCN).
Ve mat truyen thuyet, Thiem Tay thoi Thuong Co la đat Ung chau, la đat phat nguyen va đat an tang cua Viem Đe va Hoang Đe, ma theo Quoc ngu thi Viem Đe va Hoang Đe đeu la hau due cua Thieu Đien. Đong thoi tren đia ban Thiem Tay con co Hoa Tu co quoc hoac Hoa Tu thi o khu vuc Lam Đien cua Tay An ngay nay. Hoa Tu thi la to tien cua dan toc Trung Hoa, chu Hoa Ha va Trung Hoa bat nguon tu Hoa Tu thi (co thuyet noi la bat nguon tu Hoa Son, cung thuoc Thiem Tay).


= Thoi ky Tien Tan =
Chu toc nguyen la mot bo lac co o khu vuc Quan Trung cua Thiem Tay. Theo Su ky- Chu ban ki, thuy to cua Chu toc ten la Khi, do gioi canh nong nen đuoc vua Nghieu cu lam Nong su, đuoc vua Thuan đat hieu la Hau Tac, phong cho đat Thai (邰) va ban cho ho Co. Ba đoi sau, đen đoi thu linh Co Cong Luu, ong đa dan toc chung di cu đen Phan Phu (分阝). Chin đoi sau đo, khoang the ky XII TCN, thoi thu linh Co Cong Đan Phu, nguoi Chu vuot qua song Tat Thuy, qua Luong Son, đen đinh cu tren vung đat tuoi đep va phi nhieu phia bac Vi Ha va chan nui phia nam Ky Son, thuoc vung cao nguyen Hoang Tho, ho lay toc danh đe đat cho vung đat nay la Chu Nguyen. Co Cong Đan Phu chi huy toc nhan khai khan đat đai, đao ranh tieu nuoc, trong cac loai cay luong thuc, phat trien nong nghiep, xay dung mieu đuong, cung đien, nha o, xay đap tuong thanh. Bo lac Chu thiet lap nen che đo quan lai, lap quan đoi, nhieu lan đay lui cac cuoc tan cong cua nhung bo lac Nhung, Đich. Viec chinh thuc đinh quoc hieu la Chu the hien viec nguoi Chu đa tien vao xa hoi giai cap, thoi ky đau cua che đo no le.

Đoi thu linh thu 15 cua bo lac Chu la Co Xuong, trong thoi gian nay, luc luong cua Chu quoc đa phat trien rat manh, chiem toan bo binh nguyen Quan Trung. Co Xuong chuyen quoc đo tu Chu Nguyen đen đat Phong (沣). Sau khi Co Xuong mat, con la Co Phat ke vi. Sau đo, Co Phat thien đo đen đat Hao (镐) Co Phat ton Khuong Tu Nha lam thay, trong dung em trai Co Đan, tiep tuc phat trien ve phia đong. Sau khi chien thang trong tran Muc Da, Chu quoc diet vuong trieu Thuong va lap ra vuong trieu Chu.
Tay Chu la trieu đai đau tien trong lich su Trung Quoc đinh đo tai đia ban Thiem Tay ngay nay. Thoi Tay Chu, kinh te Thiem Tay, đac biet la kinh te nong nghiep đa co su phat trien to lon, nong cu co su cai tien ro ret, xuat hien cac loai cuoc thich hop voi viec canh tac nhanh va lam co. Che đo cach tac luan canh dan dan thay the che đo canh tac quang canh. Nguoi dan tai Thiem Tay cung bat đau su dung phan xanh va phan tron, tao lap mot he thong muong thuy loi hoan chinh.
Tu sau thoi Chu Chieu Vuong, vuong trieu Chu dan dan xuong doc. Đac biet la Chu U Vuong hoang dam vo đao, the nuoc nhanh chong suy sup. Do Chu U Vuong phe bo Than hau va thai tu Nghi Cuu, nam thu 11 thoi Chu U Vuong (771 TCN), Than hau đa lien hiep voi hai toc Khuyen, Nhung cong pha Hao Kinh, giet U Vuong, lap thai tu Nghi Cuu len ngoi, tuc Chu Binh Vuong. Nam sau, Chu Binh Vuong thien đo ve phia đong, đen Lac Ap.


= Thoi Tan =

Theo Su ky- Tan ban ky, nguoi Tan la hau due cua Chuyen Huc- con chau cua Hoang Đe, đa theo Ha Vu binh thuy tho, lai giup vua Thuan che ngu chim thu, đuoc Thuan ban cho ho "Doanh". Sau khi bo lac Chu noi len tai Quan Trung o Thiem Tay, nguoi Tan than thien voi Chu, tung đuoc Chu vuong giao cho viec chan ngua. Chu Hieu Vuong thay nguoi Tan co cong, phan phong cho đat Tan toc hieu la Tan Doanh, lam phu dung cho nha Chu. Khi Chu Binh Vuong thien đo ve phia đong, Tan Tuong cong suat binh ho tong, đuoc Chu Binh Vuong phong lam chu hau, ban vung đat phia tay Ky (岐). Sau khi Tan Tuong cong thu phong, bat đau tien hanh chien tranh lau dai voi cac toc Nhung, Đich đe tranh đoat Quan Trung, sau nhieu thap nien, cuoi cung đa cung co đia vi thong tri tai Quan Trung.
Nam thu nhat thoi Tan Đuc cong (677 TCN), nuoc Tan doi quoc đo tu Binh Duong (平阳) đen Ung (雍), Ung la quoc đo cua Tan trong vong gan 300 nam. Nam thu hai đoi Tan Hien cong (383 TCN), Tan thien đo ve phia đong, đen Lich Duong (栎阳). Nam thu 12 đoi Tan Hieu cong (350 TCN), Tan lai thien đo đen Ham Duong. Sau khi Tan vuong Doanh Chinh (Tan Thuy Hoang) ke vi vao nam 246 TCN, Tan tien hanh chien tranh thong nhat Trung Quoc, moi lan xuat binh diet mot nuoc, cuoi cung diet ca sau nuoc.
Sau khi thong nhat Trung Quoc, Tan Thuy Hoang lai bat 12 van ho phu hao trong toan quoc phai doi đen Ham Duong, vi the nhan khau tai đay nhanh chong tang len gan mot trieu, la thanh thi lon nhat the gioi luc bay gio.
Thoi Chien Quoc, nuoc Nguy đa lap Thuong quan tai ha du Lac Ha, nuoc So lap Han Trung quan tai trung du Han Giang. Sau khi Tan thong nhat Trung Quoc, đa phan lanh tho cua minh thanh 36 quan. Khi đo, bac bo Thiem Tay thuoc Thuong quan, tri so đat tai Phu Thi (肤施); nam bo Thiem Tay thuoc Han Trung quan, tri so đat tai Nam Trinh (南郑), o luu vuc Vi Ha thiet lap Noi Su, quan ly khu vuc phu can kinh đo.
Truoc va sau khi Nha Tan thanh lap, nong nghiep vung Quan Trung tuong đoi phat trien, đat đai đuoc khai khan tren pham vi lon, viec nuoi trau đe cay tro nen pho bien, đa xuat hien cay sat, hoan thanh xay dung kenh Trinh Quoc (鄭國渠), tuoi nuoc cho 4 van khoanh ruong. Trong lang mo Tan Thuy Hoang o Thiem Tay, đa khai quat đuoc đoi quan đat nung, xe ngua đong (銅車馬) va cac binh khi. The hien rang thu cong nghiep thoi Tan đa co su phat trien rat lon.
Thang 7 nam 210 TCN, Tan Thuy Hoang qua đoi tren đuong tuan du tai Sa Khau (沙丘) Ky tu Ho Hoi ke vi, tuc Nhi The hoang đe. Thang 7 nam 209 TCN, Tran Thang, Ngo Quang bat đau khoi nghia tai Đai Trach huong (大澤鄉); đen thang 9 đen luot Luu Bang va Hang Vu khoi nghia rieng biet tai huyen Bai va Ngo Thang 8 nam 207 TCN, tai Ham Duong, Trieu Cao giet hai Nhi The hoang đe roi ton Tu Anh lam vua Tan. Thang 10 nam 207 TCN, Luu Bang suat quan tien theo đuong Vu Quan, Lam Đien đen Ba Thuong, Tu Anh đau hang, trieu Tan diet vong.


= Nha Han =

Thang 2 nam 206 TCN, Hang Vu tu lap lam Tay So Ba vuong, lay khu vuc Quan Trung va Thiem Bac cua Thiem Tay phan phong cho ba danh hang tuong cua trieu Tan; Chuong Ham đuoc phong lam Ung vuong, đat đai tu Ham Duong ve phia tay, đong đo tai Phe Khau (廢丘); Tu Ma Han đuoc phong lam Tac vuong, đat đai o phia đong Ham Duong, đong đo tai Lich Duong (栎阳); Đong E đuoc phong lam Đich vuong, đat đai o Thiem Bac, đong đo tai Cao No (高奴) Do đo, Thiem Tay con mang danh la "Tam Tan". Con vung Han Trung o phia nam Tan Linh thuoc ve Han vuong Luu Bang. Thang 8 nam 206 TCN, quan cua Han vuong Luu Bang bi mat tien đen Tran Thuong (陳倉), tap kich Quan Trung, Chuong Ham rut ve co thu o Phe Khau (đen nam 205 TCN tu sat) con Tu Ma Han va Đong E đau hang, toan bo Thiem Tay thuoc quyen kiem soat cua Luu Bang.
Sau đo, đen thang 2 nam 202 TCN, Luu Bang thiet lap nen trieu Tay Han, xung lam hoang đe o Phiem Thuy (氾水), tuc Han Cao To. Đen thang 5 cung nam, Han Cao To nghe theo kien nghi cua Lau Kinh (婁敬), Truong Luong nen chuyen quoc đo trieu Han đen Quan Trung. Tien đo nam o Lich Duong (櫟陽). Đen nam thu 7 đoi Han Cao To (200 TCN), quoc đo trieu Han chuyen tu Lich Duong đen Truong An, cung goi la Tay Han kinh su.
Thoi Tay Han, vung thuoc quyen quan ly cua Noi Su thoi Tan, tuc luu vuc Vi Ha, đuoc phan lam 3: kinh trieu duan quan ly khu vuc phia nam Vi Ha; ta bang duc quan ly khu vuc phia bac Vi Ha, trung ha du Lac Ha; huu phu phong quan ly khu vuc phia tay Ham Duong ngay nay. Lich su goi đay la "Tam phu", tri so đeu o thanh Truong An. Thanh Truong An, kinh đo cua Tay Han, nam o ngay phia tay bac cua Tay An ngay nay. Theo su lieu ghi lai, chu vi thanh Truong An la 65 ly (uoc tinh tuong đuong voi 26 km), tuong thanh cao tren duoi 12 m, rong 12-16 met, viec thanh cao va rong nhu vay đuoc cho la đe đoi pho voi lu lut do Vi Ha gay ra. Thanh Truong An co 16 cong thanh. Theo Han thu-Đia ly chi, vao nam 2 SCN, nhan khau trong thanh Truong An co "80.800 ho, 246.200 nguoi". Mot so chuyen gia huu quan cho rang con so nay thap so voi thuc te, neu lay moi ho co nam nguoi thi dan trong thanh phai tren 400 nghin nguoi. Thanh Truong An la thanh thi đai quy mo đau tien trong lich su Trung Quoc, tren the gioi khi đo chi co thanh La Ma la co the so sanh đuoc.
Thoi Tay Han la khoang thoi gian hung thinh cua Thiem Tay. Thoi Han Vu Đe (140 TCN-88 TCN), quoc the cua trieu Han len đen đinh cao. Ngoai su phon hoa cua kinh thanh Truong An, kinh te nong nghiep cua Thiem Tay cung phat trien, chu yeu la do phat trien su nghiep thuy loi, cai thien ky thuat nong nghiep. O Quan Trung, truoc sau đa đao cac kenh Tao, Long Thu, Luc Phu, Bach, Linh Chi va Thanh Quoc, cung nhu cac đuong dan nuoc tuoi tieu khac, hinh thanh mot mang luoi tuoi tieu ruong đong o binh nguyen Quan Trung. Thoi Han Vu Đe, đo uy Trieu Qua đa sang tao ra "đai đien phap", sang che ra "lau xa" (mot loai cong cu gieo hat co ba chan), ngau le (mot loai cay theo phuong thuc canh tac ba nguoi hai trau, tham canh, lat đat, đap bo).
Nam 9 SCN, Vuong Mang phe Nhu Tu Anh, lap ra nha Tan. Vuong Mang mang hoai bao phuc co, tai tao nen van minh co xua, xay dung mot the gioi ly tuong. Ong đa thuc hien hang loat cai cach anh huong toan dien đen xa hoi Trung Quoc khi đo. Thang 2 nam 23, Luc Lam quan ung ho Luu Huyen len lam hoang đe, đen thang 9 thi cong nhap Truong An, Vuong Manh bi giet. Thang 2 nam 24, Luu Huyen thien đo đen Truong An. Thang 6 nam 25, Xich Mi quan tai Hoa Am đa ung ho lap Luu Bon Tu lam hoang đe, đen thang 9 cung nam cong nhap Truong An, lat đo Luu Huyen. Sau khi Xich Mi quan lam chu Truong An, do quan si va so đong tuong si cua luc luong nay la nong dan thuan phac, nen bi luc luong đia chu rat thu đich, đong kin cua khong nghenh đon va cap luong. Xich Mi quan sau đo lai đau hang Luu Tu.
Thang 6 nam 25, Luu Tu thiet lap trieu Đong Han tai Lac Duong, tuy nhien Quan Trung van bao luu xung hieu "Tam phu", Truong An duy tri danh nghia Kinh Trieu phu, Han Trung quan do Ich chau thu su tai Thanh Đo quan ly, Thiem Bac thuoc Tinh chau thu su tai Tan Duong quan ly.
Cuoi thoi Đong Han, nam 190, Quan Đong quan phiet suy ton Vien Thieu lam minh chu, thao phat Đong Trac. Đong Trac đem Han Hien Đe Luu Hiep chay ve phia tay, đen Truong An. Thang 4 nam 192, trong luc chu hau đang xung đot o phia đong thi trong trieu đinh Truong An, Vuong Doan va La Bo muu sat Đong Trac. Thang 6 nam đo, bo tuong cua Đong Trac la Ly Quyet, Quach Di, Phan Tru cong nhap Truong An. Nam 195, Ly Quyet, Quach Di, Phan Tru lai cong sat lan nhau. Trong thoi gian nay, Thiem Tay đa phai trai qua đai hoa, "trong thanh Truong An, khong the ngan chan đao tac, cuop boc giua ban ngay... nguoi an thit nhau, xuong trang luy tich, xu ue đay đuong".


= Tam Quoc =

Thoi ky Tam Quoc, vung Quan Trung cua Thiem Tay thuoc quyen quan ly cua Ung chau thuoc Tao Nguy, tri so đat tai Truong An. Cac huyen o Thiem Nam nam o phia đong cua Thach Tuyen thi thuoc Kinh chau cua Tao Nguy. Khu vuc tay bo Thiem Nam nam duoi quyen quan ly cua Ich chau thuoc Thuc Han. Cac xu o Thiem Bac la lanh đia cua cac toc du muc.
Mua xuan nam 228, Gia Cat Luong thong linh 10 van đai quan xuat phat tu Han Trung đi ve huong Bac đe chinh phat Nguy. Ong loan tin rang đai quan cua Thuc sap sua theo đuong hem Ta Coc đanh vao My Thanh, đong thoi cu Trieu Van, Đang Chi đem mot bo phan binh luc đi chiem Ky Coc va lam ra ve nhu muon đi theo đuong Ta Coc đe tien len phia bac, nham thu hut su chu y cua quan Tao, trong khi đo Gia Cat Luong tu minh dan quan chu luc tien phat theo đuong Ky Son ve huong tay bac. Trong chien dich nay, quan Thuc du hang đuoc danh tuong Nguy la Khuong Duy gay xon xao ca mien Quan Trung.
Sau khi Gia Cat Luong mat trong khi đang đem quan đanh Tao Nguy, tuong Khuong Duy tiep tuc tiep hanh 9 lan chinh phat Trung Nguyen trong cac nam 247-262, chien truong chinh la hai tinh Cam Tuc va Thiem Tay ngay nay. Nam 263-264, khi quan Nguy tien hanh chien dich tieu diet Thuc, ho phan thanh ba mat tran quan, trong đo mat phia đong la canh cong kich chinh, ban đau tan cong Han Trung tu Ta Coc (斜谷), Lac Coc (駱谷), va Tu Ngo Coc (子午谷). Sau đo, ba đoi quan cua mat tran phia đong hoi quan va tiep tuc tien sau vao đat Thuc.
Trung hau ky Đong Han, nguoi Hung No di cu vao gan Trung Nguyen hon, nuoi ngua tren La Luong Son (呂梁山) va luu vuc Phan Ha. Đen thoi Tam Quoc, nguoi Hung No phan thanh 5 bo, so nguoi đat đen may chuc van. Ngoai ra, tren đia ban Thiem Tay va Cam Tuc con co su hien dien cua cac toc Yet, Tien Ti, Đe, Khuong, su goi chung la Ngu Ho.


= Tan, Ngu Ho thap luc quoc =
Thoi Tay Tan, Truong An la boi đo cua đe che, Ham Duong đuoc đoi ten thanh Linh Vu.
Cuoi nam 311, sau khi con trai cua Luu Thong la Luu Xan chiem Truong An, Luu Dieu đuoc giao phu trach cai quan vung Truong An, mac du vay, sau đo ong đa đe mat thanh vao tay quan Tan do Khuc Doan (麴允) chi huy. Nam 313, Tan Hoai Đe bi quan Hung No giet, tuong nha Tan la Diem Đinh ban voi moi nguoi quyet đinh lap Tu Ma Nghiep lam hoang đe tai Truong An, tuc la Tan Man Đe. Thang 8 nam 316, Luu Dieu cho quan tien vao Quan Trung, đen thang 11, Tan Man Đe bi bat, trieu Tay Tan cung diet vong. Nho cong trang nay, Luu Dieu đuoc Luu Thong phong lam Tan vuong.
Sau khi len ngoi hoang đe Han, nam 319, Luu Dieu cai quoc hieu thanh "Trieu", su goi la "Tien Trieu", do Binh Duong đa bi tan pha, Luu Dieu đa quyet đinh doi đo ve Truong An. Trong thoi ky Tien Trieu, Quan Trung va Thuong Lac cua Thiem Tay nam duoi quyen quan ly cua nuoc nay.
Cung trong thoi gian đo, vung Thiem Bac do nuoc Hau Trieu chiem cu, khu vuc thuong du Han Giang do nuoc Thanh chiem giu, khu vuc tu Thach Tuyen ve phia đong thuoc quyen quan ly cua trieu Đong Tan. Nam 328, Thach Lac (toc Yet) đa bat song Luu Dieu tai Lac Duong. Nam sau, Hau Trieu tien quan vao Quan Trung, nuoc Tien Trieu diet vong.
Nam 350, tan dung thoi co Hau Trieu co noi loan, thu linh nguoi Đe la Phu Hong đa tien quan vao Quan Trung. Nam 351, con trai cua Phu Hong la Phu Kien đa xung lam "Thien vuong" tai Truong An, chinh thuc đoan tuyet voi Tan cung Hau Trieu va lap nuoc Tien Tan. Nam 354, tuong Hoan On cua Đong Tan phoi hop cung quan Tien Luong đe mo mot chien dich lon chong lai Tien Tan. Hoan On đa tien đuoc đen vung lan can cua Truong An, đanh bai moi toan quan Tien Tan tren đuong hanh quan. Tuy nhien, do Phu Kien đa du đoan đuoc cuoc tan cong cua Tan nen đa cho thu hoach lua mi, quan Đong Tan bat đau can nguon luong thao va buoc phai rut lui vao cuoi mua he cung nam.
Nam 357, Phu Kien tro thanh Thien vuong Tien Tan sau khi giet chet Phu Sinh, tri vi voi su giup đo cua Vuong Manh. Nam 370, sau khi Tien Tan diet đuoc nuoc Tien Yen cua nguoi Tien Ti, nghe theo kien nghi cua Vuong Manh, Phu Kien đa buoc cac vuong cong cua Tien Tan va hon 4 van nguoi Tien Ti đen vung Truong An. Nam sau, Phu Kien lai buoc cac cuong hao o Quan Đong (tuc binh nguyen Hoa Bac) va 15 van ho cac dan toc phi Han khac đen Truong An va vung Quan Trung, kinh te Quan Trung vi the đuoc khoi phuc ro ret so voi truoc.
Thang 3 nam 384, mot thanh vien hoang toc Tien Yen la Mo Dung Hoang tru tai Hoa Am đa tu xung lam Ung chau muc, Te Bac vuong, đen thang 4, Mo Dung Hoang cai nien hieu thanh Yen Hung, lich su goi the luc cua Mo Dung Hoang la Tay Yen. Sau khi nguoi Tien Ti noi day, Phu Kien đa cho tham sat nguoi Tien Ti trong thanh Truong An. Nam 385, sau khi Mo Dung Hoang bi giet, Mo Dung Xung ke vi va đa cho quan Tay Yen bao vay đuoc Truong An, va thanh nay nhanh chong roi vao mot nan đoi khung khiep. Ong cung cho phep cac binh si cua minh đi cuop pha vung Quan Trung theo y muon. Trong nam, quan Tay Yen sau đo đa đanh bai đuoc quan Tien Tan va chiem đuoc Truong An. Mac du nhung nguoi dan Tien Ti cua ong mong muon đuoc tro ve que huong o phia đong, Mo Dung Xung lai quyet đinh đinh cu tai Truong An do ong thich thanh nay va cung do ong lo so truoc thuc phu Mo Dung Thuy, nguoi khi đo đa lap ra nuoc Hau Yen. Nam 386, nguoi dan Tien Ti cua Tay Yen, duoi su lanh đao cua Mo Dung Nghi, gom 40 van nguoi ca nam lan nu, đa tu bo Truong An va tien ve phia đong đe tro ve que huong.
Dieu Truong von la mot tuong cua Tien Tan, sau khi bai tran truoc Tay Yen, do so bi trach phat nen ong đa tap hop nhung nguoi Khuong trong vung va bat đau noi loan, Dieu Truong tu xung tuoc hieu "Van Nien Tan Vuong" (萬年秦王), lap nuoc Hau Tan. Dieu Truong sau đo tam thoi đinh đo tai Bac Đia (北地), chiem đuoc cac thanh o bac bo Thiem Tay hien nay. Sau khi quan Tay Yen doi đi, Truong An đa lot vao tay mot toc truong Hung No la Hac No (郝奴) trong mot thoi gian ngan, song Hac No đa đau hang khi Dieu Truong tien đen Truong An. Dieu Truong đinh đo tai Truong An va xung lam hoang đe. Trong thoi gian ton tai cua Hau Tan, Quan Trung va Thiem Bac thuoc quyen quan ly cua nuoc nay, con vung Thiem Nam thi do trieu đinh Đong Tan chiem giu.
Nam 407, mot nguoi Hung No la Hach Lien Bot Bot đa phan lai Hau Tan, lap ra nuoc Ho Ha tai Cao Binh (高平). Nam 409, Dieu Hung đich than dan quan đi đanh Hach Lien Bot Bot, song khi đen Nhi Thanh (貳城), Dieu Hung đa gan nhu roi vao bay cua Luu Bot Bot, va tron thoat sau khi quan Hau Tan phai chiu thuong vuong lon. Đen thang 3 nam 413, Hach Lien Bot Bot đa xay dung quoc đo tai thanh Thong Van (統萬). Nam 418, Hach Lien Bot Bot đem đai quan tien xuong phia nam, cong ham Ham Duong, chiem cu Truong An, xung lam hoang đe va cai nien hieu thanh Xuong Vu. Nam 419, Hach Lien Bot Bot hoan đo ve Thong Van, đe thai tu Hach Lien Hoi tran giu Truong An.


= Nam-Bac trieu =
Nam 426, quan Bac Nguy cong chiem hai thanh Thong Van va Truong An cua Ha. Thang 4 nam 436, Bac Nguy tieu diet Bac Yen, cac che đo o bien cuong cung phai than phuc, do đo đa thong nhat phuong Bac Trung Quoc.
Sau khi Cao Hoan tiep can kinh thanh Lac Duong, Bac Nguy Hieu Vu Đe đa chay tron ve phia tay, gap đuoc quan cua Vu Van Thai tren đuong va đuoc ho tong đen đai ban doanh cua Vu Van Thai tai Truong An, đinh đo luon tai đay. Khoang tet nam 535, ong uong phai ruou co pha thuoc đoc roi qua đoi va co ve chuyen nay do cac sat thu cua Vu Van Thai tien hanh. Nam 535, Vu Van Thai đa ton Nam Duong vuong Bao Cu lam hoang đe, su coi Bao Cu la hoang đe đau tien cua Tay Nguy. Thoi Tay Nguy, Quan Trung va vung thuong du Han Giang cua Thiem Tay ngay nay do trieu đai nay khong che.
Nam 556, Vu Van Thai mat, con trai la Vu Van Giac ke tap. Đen mua xuan nam 557, Vu Van Giac can danh hieu hoang đe đe khang đinh quyen luc nen đa buoc Cung Đe phai nhuong ngoi, cham dut trieu đai Tay Nguy va lap nen trieu đai Bac Chu.
Nhan Bac Chu Vu Đe khong may đot ngot lam benh mat khi đang sung suc (578), Bac Chu Tuyen Đe len thay lai sa vao huong lac, Duong Kien bat đau nam lay quyen đieu hanh trieu đinh Bac Chu. Duong Kien cung tieu diet cac luc luong đoi khang, diet cac chu hau hoang toc Bac Chu, cuoi cung vao thang 2 nam 581, Duong Kien buoc Bac Chu Tinh Đe Vu Van Xien thoai vi, lap ra nha Tuy.


= Thoi Tuy =

Đau nam 589, quan Tuy tieu diet Nam trieu Tran, thong nhat toan coi Trung Quoc. Tuy Van Đe sau khi len ngoi, muon xay dung lai thanh Truong An nhu duoi thoi Nha Han. Nam 582, theo thiet ke cua thanh vien hoang toc Bac Chu cu la Vu Van Khai (宇文愷), bat đau tu ven phia nam cua Long Thu Nguyen (龙首原) trieu Tuy cho xay dung thanh moi Đai Hung thanh. Cung thanh la hang muc đuoc xay dung truoc cua Đai Hung thanh, nam 583 thi trieu Tuy thien đo đen đo. Nam Đai Nghiep thu 9 thoi Tuy Dang Đe (613), trieu Tuy cho xay thanh ngoai quach, Đai Hung thanh co bo cuc rat quy chuan. Thanh ngoai quach co hinh dang gan nhu hinh vuong, dai 9.721 met theo chieu đong-tay, dai 8.556 met theo chieu bac-nam, chu vi la 36,7 km, tong dien tich thanh noi la 84 km². Đai Hung thanh co 9 cong thanh o ba mat đong, tay, nam. Trong thanh noi co 14 đuong pho theo huong đong-tay va 11 đuong pho theo huong bac-nam.
Thoi Tuy, Tuy Van Đe bo quan giu lai chau, Tuy Dang Đe sau đo lai đoi chau thanh quan. Khi đo, Thiem Tay đuoc phan thanh 17 quan (chau). Trong đo co 9 quan (chau) nam hoan toan tren đia ban Thiem Tay ngay nay: Kinh Trieu (Ung chau), Bang Duc (Đong chau), Phu Phuong (Ki chau), Thuong quan (Phu chau), Đieu Am (Thuong chau), Dien An (Dien chau), Thuong Lac (Thuong chau), Han Trung (Luong chau), Tay Thanh (Kim chau) Co 8 quan (chau) co mot bo phan nam tren đia ban Thiem Tay ngay nay: Du Lam (Thang chau), Soc Phuong (Ha chau), Diem Xuyen (Diem chau), Hoang Hoa (Khanh chau), Bac Đia (Ban chau), Ha Tri (Phuong chau), Thuan Chinh (Hung chau), Nghia Thanh (Loi chau).
Nam 604, Duong Quang giet phu hoang va hoang huynh, đoat lay ngai vang, tuc Tuy Dang Đe. Tuy Dang Đe thi hanh chinh sach tan bao, khien cac cuoc khoi nghia nong dan bung no. Thang 9 nam 617, Ly Uyen tu noi khoi binh tai Thai Nguyen đa vuot qua Hoang Ha, cong chiem Trieu Ap (朝邑), đen thang 11 thi cong chiem Truong An. Ly Uyen lap Đai vuong Duong Huu lam hoang đe, tuc Tuy Cung Đe, va tu lap minh lam đai thua tuong. Thang 5 nam 618, Ly Uyen buc Cung Đe phai thoai vi, ban than xung đe, lap ra trieu Đuong, van đinh đo tai Truong An.


= Thoi Đuong =

Nha Đuong van su dung Đai Hung thanh o Truong An tu thoi Tuy, khong ngung xay dung them. Vao thang 3 va thang 11 nam Vinh Huy thu 5 đoi Đuong Cao Tong (654), cong bo thuong thu Diem Lap Đuc (閻立德) đa cho nguoi trung tu thanh ngoai quach. Theo he thong đo luong ngay nay, thanh ngoai quach cua Truong An đoi Đuong keo dai 9.500 met tu đong sang tay, 8.470 met tu bac xuong nam, chu vi 35,5 km. Thanh noi bao gom cung thanh, hoang thanh va khu cu tru cua thi dan. Cung thanh nam o phia bac cua chinh giua toan thanh, đau thoi Đuong chi co mot Thai Cuc cung (Đai Hung cung cua Tuy truoc đay), la noi Đuong Cao To Ly Uyen va Đuong Thai Tong Ly The Dan cu tru tren 30 nam. Nam Trinh Quan thu 8 (634), tren Long Thu Nguyen thuoc Cam Uyen o goc đong bac Cung thanh, Đuong Thai Tong đa cho xay dung Vinh An cung, nhuong cho Thai thuong hoang (Ly Uyen) cu tru, nam sau đoi ten thanh Đai Minh cung. Nam Long Soc thu 2 (662) thoi Đuong Cao Tong, trieu đinh bat đau mo rong them Đai Minh cung, nam sau, Đuong Cao Tong chuyen tu Thai Cuc cung đen Đai Minh cung cu tru va xu ly chinh su. Ke tu đo, cac hoang đe Nha Đuong tru tai Đai Minh cung. Nam Khai Nguyen thu 2 (714) thoi Đuong Huyen Tong, vi hoang đe nay đa đoi noi cu tru truoc đay cua ong thanh Hung Khanh cung, tien hanh vai lan mo rong. Hoang thanh nam o mat nam cua Cung thanh, chieu đong-tay tuong đuong voi Cung thanh, phia bac co Thua Thien mon voi Cung thanh, phia nam co Minh Đuc mon voi thanh ngoai quach.
Thoi Đuong, trieu đinh lap them cap đao tren cac đon vi chau (quan). Toan lanh tho Đai Đuong luc đau đuoc chia thanh 10 đao, khi đo khu vuc Quan Trung va Thiem Bac cua Thiem Tay ngay nay thuoc Quan Noi đao, Thiem Nam thuoc đia gioi cua Son Nam đao. Đen trung ky Nha Đuong, toan quoc đuoc chia thanh 15 đao, Thiem Tay khi đo phan thuoc quyen quan ly cua 4 đao. Kinh Ky đao tach khoi Quan Noi đao, quan ly khu vuc o phia nam cua mot đuong tu Truong Vu đen Han Thanh, khu vuc phia đong cua Phuong Tuong, co tri so đat tai Truong An. Quan Noi đao do quan o kinh thanh quan ly tu xa. Khu vuc phia đong An Khang thuoc Son Nam Đong đao, tri so đat tai Tuong Phan cua Ho Bac ngay nay. Khu vuc tu An Khang ve phia tay thuoc ve Son Nam Tay đao, tri so đao nay đat tai Han Trung ngay nay. Thoi Đuong, co ba phu nam tren đia phan Thiem Tay ngay nay, đo la Kinh Trieu phu (tri so tai Truong An), Phuong Tuong phu (tri so tai huyen Phuong Tuong ngay nay), Hung Nguyen phu (tri so tai Han Trung ngay nay).
Thoi Đuong la khoang thoi gian cuc thinh cua Trung Quoc co đai, cung la khoang thoi gian phon vinh nhat cua Thiem Tay trong thoi co. Thoi Đuong, theo su sach Trung Quoc thi nhan khau Truong An o luc cao nhat đa vuot qua 1 trieu nguoi, trong khi cac uoc tinh hien đai cho rang trong thanh noi co 800.000–1.000.000 nguoi. la thanh thi lon nhat the gioi luc bay gio. Thu cong nghiep trong thanh Truong An rat phat trien. Nam 1970, tai thon Ha Gia o Tay An, đa phat hien đuoc hai cai vai đuoc chon giau, co tren ca nghin vat pham, trong đo co 270 đo vat bang vang hay bac, đuoc che tac rat tinh xao. Thoi Đuong, san xuat đo su đa tro thanh mot nganh san xuat đoc lap, tam thai (三彩) la mot loai san pham moi cua nen cong nghiep gom su, gom xanh Dieu chau cua Thiem Tay rat co danh tieng, đuoc tim thay nhieu khi khai quat cac lang hoang toc va mo quy toc đoi Đuong.
Nam 755, bat đau no ra loan An Su. Thang 6 nam 756, quan An Loc Son cong pha Đong Quan, Đuong Huyen Tong cung thua tuong Duong Quoc Trung hot hoang, cung Duong Quy Phi voi 1.000 cam binh bo Truong An rut ve đat Thuc. Quan phan loan cua An Loc Son sau khi vao Truong An, đa tien hanh đot pha, giet nguoi, cuop cua bua bai trong suot ba ngay đem, thanh Truong An tro nen trong rong. Thang 9 nam 757, danh tuong Quach Tu Nghi (nguoi Thiem Tay) cua Đuong đa tai chiem Truong An. Sau loan An Su, quoc the Đai Đuong dan dan suy giam. Nam 881, Hoang Sao dan quan khoi nghia nong dan đanh chiem Truong An, tai Ham Nguyen đien cua Đai Minh cung, Hoang Sao len ngoi hoang đe, đat quoc hieu la "Đai Te". Thang 2 nam 883, quy toc Sa Đa la Ly Khac Dung đa dan quan tien vao Quan Trung, ho đanh bai tuong Hoang Nghiep cua Hoang Sao o Thach Đe coc, đen thang 3 lai đanh bai Trieu Chuong va Thuong Nhuong o Luong Đien Pha, đen thang 4 thi Hoang Sao phai đua quan rut khoi Truong An. Nho cong lao cua Ly Khac Dung, trieu Đuong đa lay lai đuoc Truong An, song đen nam 904, Chu On đa ep Đuong Chieu Tong phai thien đo đen Lac Duong.


= Thoi Ngu Đai =
Nam 907, Chu On tiem vi Nha Đuong, lap ra nha Hau Luong. Ly Mau Trinh van dung nien hieu Thien Huu cua Đuong Ai Đe, đoi khang voi Hau Luong. Ly Mau Trinh lay Phuong Tuong lam trung tam, lap ra chinh quyen cat cu tai mot phan Thiem Tay, Cam Tuc va Tu Xuyen hien nay, su goi la nuoc Ky. Vi the, Thiem Tay khi đo phan thuoc hai chinh quyen khac nhau. Nha Hau Luong đoi Kinh Trieu phu thanh Ung chau, thiet lap Đai An phu tai Thiem Tay. Nam 924, sau khi Hau Đuong diet Hau Luong, Ly Mau Trinh huong Hau Đuong xung than, đuoc hoang đe Hau Đuong phong lam Tan vuong. Tu đo đen het thoi Ngu Đai, Thiem Tay nam trong quyen quan ly cua cac vuong trieu Trung Nguyen: Hau Đuong, Hau Tan, Hau Han, Hau Chu. Hau Đuong đa đoi lai Đai An phu thanh Kinh Trieu phu. Ngoai ra, trong thoi Ngu Đai, mot bo phan phia nam Thiem Tay cung tung nam duoi quyen quan ly cua nuoc Tien Thuc va sau đo la nuoc Hau Thuc.


= Thoi Tong, Ha, Kim, Nguyen =
Trieu Khuong Dan sau đo đa tai thong nhat Trung Quoc, lap ra Nha Tong. Thoi Bac Tong, trieu đinh đoi đao thanh lo, trong đo, Thiem Tay lo đa đuoc thanh lap vao đau thoi Tong. Sau đo, phan chia hanh chinh lai co thay đoi, đai bo phan Thiem Tay quy thuoc quyen quan ly cua Vinh Hung quan lo. phia tay, nam cua Lan Du va Chu Chi đen Phuong va Luu Ba thuoc Tan Phuong lo. Tu Phat Binh, Tran Ba ve phia tay thuoc quyen quan ly cua Loi Chau lo. Khu vuc phia đong cua Ninh Thiem, Thach Tuyen thuoc ve Kinh Tay Nam lo. Khu vuc Than Moc, Phu Coc, Giai thuoc ve Ha Đong lo. Nhieu huyen nay thuoc Du Lam do Tay Ha chiem huu.
Nam 1038, nguoi Đang Hang duoi su lanh đao cua Ly Nguyen Hao đa thiet lap nen trieu Tay Ha, khong che mot bo phan Thiem Bac. Trong nhieu thap ky, Tong va Ha khi chien khi hoa, Thiem Bac la mot chien truong chu yeu. Tu nam 1040 đen 1042, Pham Trong Yem đa đung đau Vinh Hung quan, cung Han Ky đam nhan nhan chuc vu kinh luoc an phu chieu thao pho su Thiem Tay, tro giup Ha Tung đanh Ha, cai tri Dien chau (nay la Dien An); ngay nay o duoi nui Gia Linh tai Dien An van con nhieu di tich lien quan đen ong. Tu nam 1078 tro đi, Tham Quat (沈括), mot khoa hoc gia noi tieng, đa cai tri Doanh chau trong 4 nam, cai quan bien phong Thiem Bac.
Nam 1127, Kim diet Bac Tong, đen thang 12 nam đo, quan Kim tien cong Quan Trung, roi rut đi sau khi đa cuop boc tren quy mo lon. Thang 8 nam 1128, quan Kim lai tan cong Quan Trung, tu đo, phan lon Thiem Bac va phia đong Quan Trung thuoc quyen cai quan cua Kim. Trieu đinh Kim đa thiet lap Kinh Trieu phu lo, Phu Dien lo, ngoai ra con co Phuong Tuong lo, Khanh Nguyen lo, Ha đong bac lo, Loi Chau Tay lo, Loi Chau Đong lo Trong khi đo, khu vuc nay thuoc Hoanh Son, Tinh Bien, Đinh Bien va Du Duong cua Du Lam thuoc ve Tay Ha.
Nam 1206, han quoc Mong Co đuoc thanh lap, đen thang 11 nam 1222, tuong Moc Hoa Le cua Mong Co suat quan lan luot chiem linh Đong Chau, Bo Thanh. Thang 6 nam 1230, quan Mong Co cong pha Kinh Trieu (nay la Tay An) cua Kim, đen thang 10 thi chiem Linh Đong (nay la Đai Le), Hoa va nhung noi khac tai tay bac Thiem Tay. Thang 4 nam sau, quan Mong Co đanh chiem Phuong Tuong, đen thang 8 thi cong pha Phuong Chau, chiem Hung Nguyen (nay la Han Trung) va Duong Chau (nay la Duong). Nam 1234, Kim bi tieu diet.
Nam 1253, đai han Mong Co phan phong chu vuong, Quan Trung tro thanh đat phong cua Hot Tat Liet. Nam 1271, Hot Tat Liet thien đo ve Yen Kinh, đoi quoc hieu thanh "Nguyen". Nam 1272, Hot Tat Liet phong cho con trai thu ba la Mang Ca Lat (忙哥剌) lam An Tay vuong, lap phien tai Thiem Tay. Thoi Nguyen, Trung Quoc phan thanh cac hanh tinh, Thiem Tay hanh tinh co tri so đat tai Tay An ngay nay, quan ly toan bo Thiem Tay ngay nay, cung nhu khu vuc phia đong Lan Chau cua Cam Tuc ngay nay va phia nam trung bo Ngac Nhi Đa Tu cua Noi Mong hien nay. Đen giua thoi Nguyen, An Tay vuong phu bi phe tru, An Tay lo đoi ten thanh Phung Nguyen lo.
Tu thoi Tong đen thoi Nguyen, kinh te Thiem Tay, đac biet la nong nghiep, đa khoi phuc va phat trien tuong đoi, điem noi bat la su nghiep thuy loi. Nhung nam Khanh Lich (1041-1048) thoi Tong Nhan Tong, dien tich ruong đuoc tuoi đa tang len 6.000 khoang tu muc 2.000 khoanh vao đau thoi Tong, đat muc thoi ky giua Nha Đuong. Viec su dung dau mo va khai mo tai Thiem Tay cung bat đau trong thoi Tong-Nguyen. Trong thoi gian lam quan tai Thiem Bac, Tham Quat đa tien hanh khao sat tuong tan va ket luan "dau mo rat nhieu, đuoc tao ra vo cung trong long đat, khong nhu go tung co thoi ky va co the can kiet".


= Thoi Minh =

Thang 3 nam l369, Tu Đat đa dan quan Minh tien vao Thiem Tay. Đen thang 4, quan Minh chiem đuoc thanh Phung Nguyen, đoi Phung Nguyen lo thanh Tay An phu. Cung trong thang 4, quan Minh chiem đuoc Phuong Tuong, thang 5 chiem đuoc Dien An, đen thang 8 thi binh đinh Thiem Tay.
Tren co so he thong hanh tinh cua trieu Nguyen, ngoai tru Bac Kinh va Nam Kinh ra, trieu Minh chia Trung Quoc thanh 13 bo chinh su ti. Thiem Tay thua tuyen bo chinh su ti thoi Minh quan ly toan bo tinh Thiem Tay ngay nay, cong them vung phia đong Gia Duc quan cua tinh Cam Tuc ngay nay, đai bo phan Ninh Ha va Ngac Nhi Đa Tu cua Noi Mong hien nay, khu vuc phia đong ho Thanh Hai cua tinh Thanh Hai ngay nay. Trieu đinh Nha Minh cung tien hanh phong vuong lap phien, tren đia phan cua Thiem Tay bo chinh su ti co 7 phien vuong, trong đo co 3 phien vuong nam tren đia ban tinh Thiem Tay ngay nay: nam Hong Vu thu 10 (1378), phong Tan vuong o khu vuc Tay An; nam Tuyen Đuc thu 9 (1429), phong Trinh vuong o khu vuc Phuong Tuong; nam Thien Khai thu 7 (1627), phong Thuy vuong o khu vuc Han Trung.
Sau khi Đuong Chieu Tong thien đo ve Lac Duong, thanh ngoai quach va Cung thanh cua Truong An đa bi Chu On pha huy triet đe, đong ba cong thanh cua Hoang thanh, chi đe lai Huyen Vu mon o phia bac. Thoi Minh, trieu đinh tien hanh xay dung thanh Tay An voi quy mo lon. Trong khoang 1374-1378, đo đoc Boc Anh (濮英) đa chu tri viec mo rong thanh cua thanh Tay An. Tuong thanh hai mat tay va nam đuoc gia co tren co so tuong thanh cua hoang thanh tu thoi Đuong, xay moi tuong thanh hai mat đong va bac, thanh Tay An vi the dai va rong hon so voi Phung Nguyen lo thanh cua trieu Nguyen.
Rang sang ngay 23 thang 1 nam 1556, tai huyen Hoa cua tinh Thiem Tay đa xay ra đong đat 8 đo Richter, tham hoa nay đa giet chet xap xi 830.000 nguoi, anh huong lan rong toi tan cac tinh Ho Nam va Giang To Mot khu vuc rong 840 kilomet (520 mi) đa bi pha huy, va o mot so huyen co đen 60% cu dan thiet mang.


= Khoi nghia nong dan cuoi Minh, đau Thanh =
Cuoi thoi Minh, trieu đinh tro nen hu bai, đat nuoc mat mua đoi kem, nguoi dan nhieu noi noi loan, trong đo co Thiem Tay. Thang 11 nam 1628, Vuong Gia Dan cung bon Ngo Duyen Quy to chuc nan dan o Phu Coc khoi nghia, truoc đo Vuong Nhi cung to chuc mot cuoc khoi nghia nong dan tai huyen Bach Thuy. Đong thoi, Vuong Ta Quai cung keu goi hon van nguoi noi day o Nghi Xuyen. O huyen An Tac, co cuoc khoi nghia cua Cao Nghenh Tuong. Nam 1636, Cao Nghenh Tuong roi vao o mai phuc cua Thiem Tay tuan phu Ton Truyen Đinh o Hac Thuy Duc thuoc huyen Chu Chi, thua tran bi bat, giai ve Bac Kinh, bi xu lang tri. Tan du cua cuoc khoi nghia Cao Nghenh Tuong ton Ly Tu Thanh lam Sam vuong. Thang 1 nam 1643, Ly Tu Thanh lap chinh quyen tai Tuong Duong cua Ho Bac, đen thang 10 cung nam, quan cua Ly Tu Thanh phan lam hai lo tan cong Quan Trung, cong pha thanh Tay An, đen thang 11 thi chiem đuoc Quan Trung va Thiem Bac. Thang 1 nam 1644, Ly Tu Thanh đoi Tay An thanh Truong An, đat hieu la Tay Kinh, chinh thuc kien quoc, đat quoc hieu la "Đai Thuan". Thang 6 nam 1644, Ly Tu Thanh that bai truoc lien quan giua quan Thanh va quan Ngo Tam Que nen đa phai rut tu Bac Kinh ve lai Tay An. Thang 12 nam 1644, quan Thanh chiem đuoc Thiem Bac, đen thang 1 nam sau thi cong pha Đong Quan, Ly Tu Thanh phai đua quan qua Lam Đien, Thuong Chau đe rut đen Ho Quang. Sau khi đanh bai quan cua Ly Tu Thanh, quan Thanh chiem cu toan bo Thiem Tay vao thang 2 nam 1645.


= Thoi Thanh =
Thoi Nha Thanh, trieu đinh phe bo xung hieu "bo chinh su ti" cua trieu Minh, đoi sang goi la hanh tinh hoac goi tat la tinh. Đau thoi Thanh, Thiem Tay hanh tinh quan ly toan bo Thiem Tay ngay nay, cong them cac vung phia đong cua Cam Tuc, Ninh Ha va Thanh Hai ngay nay. Nam Khang Hy thu 2 (1663), tach Thiem Tay huu chinh su tru tai Cung Cuong, ba nam sau lai đoi thanh Cam Tuc bo chinh su va doi đen tru tai Lan Chau. Ta bo chinh su ti van tru tai Tay An, quan ly bon phu Tay An, Dien An, Phuong Tuong, Han Trung cung Hung An chau. Trong suot thoi Thanh, Tay An la thu phu cua Thiem Tay. Vao nam Đong Tri thu 6 (1649), trieu Thanh lay đong bac bo thanh Tay An thoi Minh đe hinh thanh mot thanh phong thu, goi la Man thanh.
Nhieu nguoi Han đa tu Thiem Tay di cu đen Tan Cuong trong thoi Thanh. Ho đuoc phan loai la thuong nhan neu khong mang than phan no le. Do Thiem Nam con nhieu đat trong, vung đa thu hut nguoi nhap cu tren quy mo lon sau khi Ho Bac va Tu Xuyen xay ra nan đoi nghiem trong va mua mang that bat trong thap nien 1770. Đen đau the ky XIX, nhung nguoi nhap cu đen tu Trung va Nam Trung Quoc đa chiem đen 90% tai mot so noi o Thiem Nam. Trong khoang thoi gian 1796–1804, nhung nguoi bat man voi trieu đinh đa tien hanh Khoi nghia Bach Lien giao o vung giap ranh giua Tu Xuyen-Thiem Tay-Ho Bac-Ha Nam, song bi quan Thanh đan ap.
Trong khoang thoi gian 1853 đen 1868, đong bo va nam bo Thiem Tay tro nen nao đong do khoi nghia Niep quan. Cuoi thoi Thanh, trong cac nam 1862-1877, tai khu vuc Cam Tuc va Thiem Tay no ra noi day Hoi giao tren quy mo lon, con goi la khoi nghia nguoi Hoi Cam-Thiem Đong Tri, anh huong đen phan lon tay bo va bac bo Thiem Tay. Mac du hoat đong noi loan va hanh đong tran ap tai Thiem Tay khong nghiem trong nhu Cam Tuc song no đa khien 600.000 nguoi thiet mang.
Sau khi cuoc noi loan Hoi giao ket thuc, Thiem Tay lai bi mot nan đoi nghiem trong do han han keo dai, tinh hau nhu khong co mua tu nam 1876 đen nam 1878, va khi trieu đinh Nha Thanh co gang khac phuc tinh hinh vao nam 1877 thi nhung yeu kem ve ha tang giao thong đa can tro hoat đong cuu tro. Co the đa co tu 4 đen 5 nguoi chet đoi chi tinh rieng o Thiem Tay, mot so huyen trong thung lung Vi Ha mau mo mat tren 100.000 nguoi moi huyen. Do cac tai hoa vao cuoi the ky XIX, Thiem Tay đa tro thanh noi nhap cu cua nhung nguoi mong muon co ruong đat tu Tu Xuyen va Ha Bac.
Nam 1900, do anh huong tu phong trao Nghia Hoa Đoan, o Thiem Tay đa no ra hoat đong chong lai ton giao phuong Tay, trong đo giao an Yen Tu Biem (thuoc huyen Ninh Cuong), giao an Tam Bien o Tinh Bien, Đinh Bien va An Bien la hai cuoc đau tranh chong lai giao hoi co quy mo lon nhat.
Thang 8 nam 1900, Lien quan tam nuoc tien vao Bac Kinh, Tu Hi Thai hau va Quang Tu Đe phai chay ve phia tay, đen ngay 26 thang 10 thi đen Tay An. Sau khi ky ket đieu uoc Tan Suu, Tu Hi bat đau khoi hanh tu Tay An ve kinh thanh vao ngay 6 thang 10 nam 1901.
Ngay 10 thang 10 nam 1911, khoi nghia Vu Xuong bung phat, ngay 22 thang 10, Tan quan tai Tay An khoi nghia huong ung, la cuoc khoi nghia huong ung đau tien tai cac tinh phia bac Trung Quoc. Chieu ngay 23, quan khoi nghia cong pha Man thanh, Tay An ve tay quan cach mang. Ngay 27 thang 10, chinh phu Thiem Tay quan đuoc thanh lap, đen thang 11 thi đai bo phan tinh Thiem Tay ve tay quan cach mang.


= Sau nam 1911 =

Toi tan thang 11 nam 1926, Thiem Tay moi thuoc quyen quan ly cua chinh phu Quoc dan. Thang 7 nam 1927, sau khi chinh quyen tinh Thiem Tay chinh thuc đuoc thanh lap, che đo cac huyen trong tinh dan dan đuoc to chuc lai, nguoi đung đau moi huyen đuoc goi la huyen truong. Sau khi lien minh voi chinh phu Quoc dan, quan phiet Duong Ho Thanh (楊虎城) đuoc bo nhiem lam chu tich tinh Thiem Tay. Nam 1933, Trung Hoa Dan Quoc đoi Tay An thanh Tay Kinh, noi đay đuoc đinh lam boi đo cua chinh phu Quoc dan.
Đau the ky XX, Thiem Tay cung bi thiet hai tu nhung nan đoi đinh ky, dien ra vao cac nam 1915, nam 1921, va cuoi cung la nam 1928. Nan đoi cuoi cung cung co tinh chat nghiem trong giong nhu nan đoi 1877–78, nguoi ta uoc tinh rang Thiem Tay đa co toi 3 trieu nguoi chet vi đoi, cac dich benh sau đo cang khien so nguoi chet tang them hon nua. Tuy nhien, trong luc nay đa co mot so hoat đong cuu giup, To chuc cuu tro quoc te ve nan đoi đa phuc hoi he thong thuy loi bo hoang o thung lung Vi Ha, trong khi đuong sat Lung Hai đuoc keo dai vao trong đia phan cua tinh Thiem Tay se giup van chuyen đo cuu tro đuoc nhanh hon khi nan đoi tiep tuc xay ra.
Sau that bai cua Cong hoa Xo viet Trung Hoa, tu thang 10 nam 1934 đen thang 10 nam 1935, luc luong cua Đang Cong san Trung Quoc đa phai tien hanh Van ly Truong chinh gian kho tu Giang Tay đen Thiem Tay đe lap can cu moi. Khi khoi đau cuoc rut lui, Hong quan Trung Quoc co hon 86 nghin nguoi , nhung khi ket thuc cuoc Van ly Truong chinh, so Hong quan song sot chi con it hon 7 nghin. Tu nam 1937, Dien An đa tro thanh noi đat tru so cac co quan đau nao cua luc luong cong san Trung Quoc. Noi nay đa tro thanh trung tam đao tao chuyen sau cua cac đang vien va quan đoi cong san.
Ngay 12 thang 12 nam 1936, khi Tuong Gioi Thach đen Tay An, Truong Hoc Luong va Duong Ho Thanh đa tien hanh binh bien bat giu Tuong Gioi Thach, nham gay ap luc buoc Tuong hop tac voi Đang Cong san Trung Quoc chong Nhat.


Đia ly Thiem Tay co toa đo gioi han trong 105°29′－111°15′ kinh Đong, 31°42′-39°35′ vi Bac. Thiem Tay giap Son Tay, Ha Nam o phia đong; giap Ninh Ha, Cam Tuc o phia tay; giap voi Tu Xuyen, Trung Khanh o phia nam; giap voi Ho Bac o phia đong nam; giap voi Noi Mong o phia bac. Nguyen điem cua đat lien Trung Quoc nam o tran Vinh Lac, huyen Kinh Duong cua tinh Thiem Tay.
Dien tich Thiem Tay la khoang 205.800 km², chieu dai bac-nam la khoang 870 km, chieu dai đong-tay la khoang 200–500 km. Thiem Tay co hinh dang lanh tho hep va dai, đia the cao o nam va bac, thap o trung gian. Thiem Tay co nhieu loai đia hinh: cao nguyen, nui non, đong bang, bon đia. Co the phan Thiem Tay thanh vung cao nguyen Hoang Tho o Thiem bac, đong bang Quan Trung, vung nui Tan-Ba va thung lung Han Giang o Thiem Nam. Trong đo, dien tich cao nguyen la 92.600 km², dien tich vung nui la 74.100 km², dien tich vung đong bang la 391.000 km². Cac day nui chu yeu tai Thiem Tay la Tan Linh va Đai Ba Son. Đoan Tan Linh tren đia phan Thiem Tay co đo cao tu 1000-3000 met voi nhieu đinh nui noi tieng tai Trung Quoc nhu: Hoa Son, Thai Bach Son, Chung Nam Son, Ly Son. Đai Ba Son nam o cuc nam cua Thiem Tay voi đo cao tu 1.500-2.000 met. Vung cao nguyen Hoang Tho o Thiem Bac co đo cao tu 800-1.300 met. Vung đong bang Quan Trung keo dai tu Bao Ke ve phia đong đen Đong Quan voi đo cao trung binh la 520 met.
Khu vuc phia bac Tan Linh cua Thiem Tay thuoc luu vuc Hoang Ha, chiem 63,3% dien tich va 29% tong luong tai nguyen nuoc cua Thiem Tay. Cac chi luu cua he thong Hoang Ha tai Thiem Tay chu yeu co huong bac-nam: Quat Da Ha, Vo Đinh Ha, Dien Ha, Lac Ha, Kinh Ha (chi luu cua Vi Ha), Vi Ha. Khu vuc phia nam Tan Linh cua Thiem Tay thuoc luu vuc Truong Giang, chiem 36,7% dien tich va 71% tong luong tai nguyen nuoc cua Thiem Tay. Cac song lon thuoc he thong Truong Giang tren đia phan Thiem Tay la Gia Lang Giang, Han Giang, Đan Giang. Tong luong tai nguyen nuoc trung binh nam cua Thiem Tay la 41,649 ty m³, co nam len đen 84,7 ty m³ song co nam chi đuoc 16,8 ty m³.
Tan Linh, day nui phan đinh khi hau phia bac va Nam Trung Quoc, chay doc theo chieu đong-tay cua Thiem Tay. Thiem Tay đuoc phan thanh ba vung khi hau, co su khac biet lon giua bac va nam. Khu vuc Thiem Nam thuoc vung khi hau can nhiet đoi gio mua, Quan Trung va đai bo phan Thiem Bac thuoc vung khi hau on đoi am, khu vuc doc theo Van Ly Truong Thanh o bac bo cua Thiem Bac thuoc vung on đoi lanh (on đoi trung). Nhin chung, khi hau Thiem Tay co đac điem la: mua xuan am va kho rao, luong giang thuy kha thap, nhiet đo tang nhanh song bat on đinh, nhieu gio cat; mua he co nhiet đo cao va nhieu mua, song cung co luc tai kho han; mua thu mat de chiu voi đo am tuong đoi thap, nhiet đo ha nhanh chong; mua đong ret lanh leo va kho hanh, nhiet đo thap, co rat it mua tuyet. Nhiet đo trung binh nam cua Thiem Tay la 13,7 °C, giam dan tu nam đen bac, tu đong sang tay: nhiet đo trung binh nam cua Thiem Bac la 7 °C-12 °C, nhiet đo trung binh nam cua Quan Trung la 12 °C-14 °C, nhiet đo trung binh nam cua Thiem Nam la 14 °C-16 °C. Nhiet đo trung binh thang 1 cua Thiem Tay la -11 °C đen 3 °C, nhiet đo trung binh thang 7 la 21 °C-28 °C. Moi nam, Thiem Tay co tu 160-250 ngay khong co suong gia, nhiet đo thap ky luc la -32,7 °C, nhiet đo cao ky luc la 42 °C. Luong giang thuy binh quan hang nam cua Thiem Tay la 702,1 mm, bien đoi tu 340–1240 mm. Khoang 60-70% luong giang thuy tap trung vao khoang thoi gian tu thang 7 đen thang 10, thuong gay nen lu lut, con hai mua xuan va he thuong bi han han. Luong giang thuy tai Thiem Tay giam tu nam len bac: Thiem Nam la vung am uot, Quan Trung la vung ban am con Thiem Bac la vung ban kho han.


Sinh vat Thiem Tay co nhieu loai đong vat co xuong song tren can hoang da quy hiem, tinh nay hien co 604 đong vat hoang da: 380 loai chim, 147 loai thu. Ngoai ra, Thiem Tay con co 77 loai luong cu va bo sat. Trong so cac loai đong vat hoang da tai Thiem Tay, co 69 loai đuoc xac đinh la loai nguy cap, gau truc lon, vooc mui hech, Trau rung Tay Tang, Co quam mao Nhat Ban va 16 loai khac đuoc xep vao danh muc đong vat đuoc bao ho cap quoc gia tai Trung Quoc.
Thiem Tay cung co su phong phu va đa dang ve chung loai thuc vat, Thiem Tay co 12.266.700 ha đat rung, ty le che phu rung đat 41,4%. Dien tich rung tu nhien cua Thiem Tay la 5.494.300 ha, chu yeu phan bo tai vung nui Tan Linh-Đai Ba Son, Quan Son, Hoang Long Son va Kieu Son. Vung nui Tan Linh-Đai Ba Son con đuoc goi la "ngan hang gen sinh vat" voi 3.300 loai thuc vat co hat tu nhien, chiem 10% toan Trung Quoc. Thiem Tay co 30 loai thuc vat quy hiem va 800 loai cay co the dung lam duoc lieu, mi hau đao Trung Hoa (Actinidia chinensis), sa cuc (Hippophae), giao co lam, Phu Tay tra la nhung nguon tai nguyen thuc vat co gia tri lon. Tao tau, oc cho, trau tron la cac san pham xuat khau truyen thong cua Thiem Tay. Cac loai cay dung lam duoc lieu tren đia ban Thiem Tay nhu thien ma (Gastrodia elata), đo trong (Eucommia ulmoides), kho hanh nhan (Semen Armeniacae Amarum), cam thao (Glycyrrhiza uralensis) co đia vi quan trong tai Trung Quoc. Đen nam 2012, Thiem Tay co 78 cong vien rung voi tong dien tich 304.800 ha. Vung thao nguyen cua Thiem Tay chu yeu la thao nguyen on đoi, phan bo tai Thiem Bac, tao đieu kien phat trien chan nuoi gia suc.


Nhan khau Theo so lieu cuoi nam 2011, Thiem Tay co 37,426 trieu nhan khau thuong tru, tang 74.000 so voi nam truoc, trong đo co 19,304 trieu nam gioi (51,58%) va 18,122 trieu nu gioi (48,42%), ty le gioi tinh đat 106,52, giam so voi 108,42 vao nam 2000. So nhan khau thanh thi cua Thiem Tay la 17,702 trieu nguoi (47,3%), so nhan khau nong thon la 19,724 trieu (52,7%). So nguoi trong đo tuoi 0-14 chiem 15,28% tong dan so, so nguoi trong đo tuoi 15-64 chiem 75,68% tong dan so, so nguoi tren 65% chiem 9,04% tong dan so cua Thiem Tay, tinh phai đoi mat voi tinh trang lao hoa dan so nghiem trong.
Gan nhu tat ca nhung nguoi o Thiem Tay la dan toc Han, voi cac nhom biet lap nguoi Hoi o vung tay bac (tiep giap voi Ninh Ha). Vung Quan Trung, noi co thu phu cua tinh Tay An, co dan cu đong đuc hon so voi phan phia bac. Cu dan khu vuc Thiem Bac noi tieng Tan, cu dan vung Quan Trung noi phuong ngu Quan Trung cua Quan thoai Trung Nguyen, cu dan Thiem Nam noi phuong ngu Han Trung cua Quan thoai Tay Nam.


Cac đon vi hanh chinh Tinh Thiem Tay co 9 đia cap thi va thanh pho Tay An. Đo la:


Kinh te Nam 2011, tong GDP cua Thiem Tay đat 1.239,13 ti NDT, tang truong 13,9% so voi nam truoc; cung trong nam nay GDP binh quan đau nguoi cua Thiem Tay đat 33.142 NDT, tang 13,7% so voi nam truoc. Nam 2011, trong co cau kinh te cua Thiem Tay khu vuc mot đat gia tri 122,09 ty NDT, chiem 9,8%; khu vuc hai đat gia tri 683,627 ty NDT, chiem 55,2%; khu vuc ba đat gia tri 433,413 ty NDT, chiem 35%. Tong kim ngach xuat nhap khau nam 2011 cua Thiem Tay la 14,623 ty USD, tang 20,8% so voi nam truoc, trong đo kim ngach xuat khau len toi 7,011 ty USD, tang 12,9%; kim ngach nhap khau đat 7,613 ty USD, tang 29,2%, tham hut thuong mai la 602 trieu USD. Tam nganh cong nghiep tru cot cua Thiem Tay la nang luong va hoa chat, san xuat thiet bi, luyen kim mau, cong nghiep thuc pham, che pham khoang san phi kim, san pham y duoc, thiet bi đien tu, det may. Nam 2009, Thiem Tay xep thu ba Trung Quoc ve san xuat than đa, khi thien nhien va dau tho. Tan dung loi the co mot vai đai hoc va vien nghien cuu hang đau o mien Tay Trung Quoc, Thiem Tay cung nam giu mot vai tro lon trong cac nganh hang khong va vu tru, phan mem, vat lieu moi đang noi len cua Trung Quoc, tao ra tren 50% R&D va thiet bi cho nganh cong nghiep hang khong thuong mai noi đia.
Tai nguyen khoang san o vung Thiem Bac va Vi Bac chu yeu la than đa, dau mo, khi đot, bo xit, đa voi lam xi mang, đat set, cung cac loai khoang Muoi, voi chat luong tot. Vung Quan Trung chu yeu co: vang, molypden, vat lieu xay dung, nuoc nong duoi long đat, nuoc khoang. Vung Tan Linh-Đai Ba Son chu yeu co cac loai khoang san kim loai mau, kim loai quy, kim loai đen, va khoang san phi kim.


Van hoa- Du lich Tan khang, con goi la loan đan, la mot loai hinh hi khuc cua Trung Quoc bat nguon tu khu vuc tay bac cua tinh Thiem Tay. Giai đieu cua no co nguon goc tu cac vung nong thon cua Thiem Tay va Cam Tuc. Tan khang la the loai co nhat trong so Tu đai thanh khang cua hi kich Trung Quoc. Tan khang tung bi Khang Hy Đe cam bieu dien tai Bac Kinh do no đuoc xem la "goi duc", tuy nhien nguoi ta cho rang ly do chinh xac cua viec nay la vi Tan khang co yeu to phe phan xa hoi. Tin thien du la mot loai hinh dan ca luu truyen o vung noi tieng Tan, bao gom ca Thiem Bac cua Thiem Tay, theo loi đoi ung va lap lai theo chu ki, cau hat co the ngan hay dai.
Am thuc Thiem Tay tan dung loi the ve mat lich su khi la đat kinh ky cua nhieu trieu đai, ke thua ky nghe nau nuoc cung đinh co xua, thu nhan tinh hoa tu cac truong phai am thuc tren toan Trung Quoc. Am thuc Thiem Tay che bien mon an mot cach tinh te tu cac nguyen lieu thong thuong, đuoc biet đen nhieu voi cac mon tu thit lon hay thit cuu non hoac cuu truong thanh. Am thuc Tu Xuyen co vi manh, nhan manh ve cac loai gia vi co huong vi gat nhu muoi, toi, hanh tay, va giam; đuong hiem khi đuoc su dung. Am thuc cua vung Han Trung co su tuong đong voi am thuc Tu Xuyen.
Thiem Tay la mot tinh co tai nguyen du lich lon tai Trung Quoc, co 35.800 di tich, 151 bao tang, 900.000 van vat voi mat đo day đac, đung đau ca nuoc. Thiem Tay co cac tan tich kien truc thanh co, cung đien co, mieu chua co, lang mo co. Đoi quan đat nung trong lang mo Tan Thuy Hoang con đuoc goi la "ky quan thu tam". Can lang la noi hop tang cua nu hoang đe đau tien trong lich su Trung Quoc- Vo Tac Thien, va Đuong Cao Tong Ly Tri. Chua Phap Mon o Phu Phong la mot ngoi chua noi tieng cua Phat giao. Thanh Tay An la thanh co đuoc bao ton hoan chinh nhat tai Trung Quoc. Rung bia Tay An la kho van kien bang đa lon nhat Trung Quoc. Ngoai ra, Thiem Tay con co cac phong canh đep nhu Tay Nac Hoa Son, thac Ho Khau tren Hoang Ha, Bat Bach Ly Tan Xuyen rong vo tan, vung nui Tan-Ba tuoi đep o Thiem Nam, khu phong canh Li Son mang sac thai truyen ki, đinh chinh Thai Bach Son cua Tan Linh co tuyet phu trong sau thang. Đoi quan đat nung va lang Tan Thuy Hoang la mot di san the gioi cua UNESCO, cung voi đo Thiem Tay con co 5 khu danh thang phong canh cap quoc gia: Hoa Son, Ly Son o Lam Đong, Thien Thai Son o Bao Ke, Hoang Đe lang o Dien An, khu danh thang phong canh Hop Duong Hop Xuyen. Trong nam 2011, Thiem Tay đa tiep đon 184 trieu luot du khach trong va ngoai nuoc.


Giao thong Thiem Tay co vi tri yet hau ve giao thong, nam tren tuyen đuong tu binh nguyen Hoa Bac xuong cac tinh o Tay Nam nhu Tu Xuyen, Trung Khanh, Van Nam, Quy Chau, cung la đau moi giao thong cua khu vuc tay bac. Cac tuyen đuong sat trong yeu tren đia ban Thiem Tay: đuong sat chuyen van chuyen hanh khach Trinh-Tay, đuong sat Lung-Hai, đuong sat Bao-Thanh, đuong sat Bao-Trung, đuong sat Ninh-Tay, đuong sat Tay-Khang. He thong đuong sat keo dai tu bac xuong nam, tu đong sang tay, noi Thiem Tay voi cac tinh thanh lan can va voi toan quoc. Nam 2010, tinh Thiem Tay co 8789 km đuong sat, van chuyen 55.790.000 luot nguoi va 204.800.000 tan hang hoa. Cung trong nam 2010, tinh Thiem Tay co 147.461 cong lo, thuc hien van chuyen 874.570.000 luot khach va 771.230.000 tan hang hoa. Thiem Tay co san bay quoc te Ham Duong Tay An (thay the san bay Tay Quan Tay An vao nam 1991), san bay Ngu Ly Pho An Khang, sau khi hoan thanh viec nang cap thi san bay Thanh Co Han Trung se thay the chuc nang hang khong dan dung cua san bay Tay Quan Han Trung, san bay Nhi Thap Ly Bao Dien An, san bay Du Duong Du Lam đa thay the san bay Tay Sa Du Lam tu nam 2008. Nam 2010, Thiem Tay co 358 đuong bay, trong đo co 17 đuong bay quoc te va 9 tuyen đen Hong Kong va Ma Cao, van chuyen đuoc 7.830.000 luot hanh khach va 90.000 tan hang hoa.


Cac truong đai hoc Ghi chu Tham khao