Nha Nguyen (tieng Trung: 元朝, binh am: Yuan Chao, Han-Viet: Nguyen trieu) hay Đai Nguyen (Tieng Trung: 大元, binh am: Da Yuan) la nha nuoc ke tuc cua Đe quoc Mong Co va đanh dau lan đau tien Trung Hoa chiu su cai tri cua mot trieu đai do nguoi dan toc thieu so lap ra. 
Trieu Nguyen do Nguyen The To Hot Tat Liet lap nen vao nam 1271, đinh đo tai Đai Đo sau khi Đe quoc Mong Co bi phan nhanh thanh 4 quoc gia va Hot Tat Liet len ngoi hoang đe, đen nam 1279 thi cong diet Nam Tong, thong nhat Trung Quoc, ket thuc cuc dien phan chia hon 400 nam tu thoi Đuong mat.
Trong thoi ky tu Nguyen The To đen Nguyen Vu Tong, quoc luc trieu Nguyen đat đen đinh cao, ve quan su thi binh đinh Tay Bac, song that bai khi tien hanh cac chien dich chinh phat Nhat Ban va cac quoc gia Đong Nam A, nhat la that bai trong ba lan đua quan xam chiem Đai Viet. Đen giua trieu đai, hoang vi trieu Nguyen nhieu lan thay đoi, tinh hinh chinh tri khong đi vao quy đao. Nam 1351 thoi Nguyen Hue Tong thi khoi nghia Khan Đo bung no. Nam 1368, Chu Nguyen Chuong sau khi lap nen trieu Minh Trung Hoa đa phai đai tuong Tu Đat dan quan bac phat, cong ham Đai Đo, nha Nguyen noi rieng va Đe quoc Mong Co noi chung đa sup đo. Tan du con lai cua trieu đinh nha Nguyen đao thoat đen Mac Bac, su gia sau đo goi la Bac Nguyen. Nam 1388, Bac Nguyen Hau Chu bo quoc hieu Đai Nguyen, Bac Nguyen sup đo.
Trieu Nguyen ke thua lanh tho cua Đe quoc Mong Co, trai qua nhieu lan mo rong, đen nam 1310 tuc thoi Nguyen Vu Tong thi đat toi muc đo cuc thinh, phia tay đen Tho Lo Phien, phia tay nam gom Tay Tang, Van Nam va bac Mien Đien, phia bac đen Nam Bo Đo Ba va ho Baikal, phia đong song Obi, phia đong đen bien Nhat Ban - dien tich nay lon hon ca thoi Han, Đuong giai đoan hoang kim.. Trieu Nguyen la nuoc tong chu cua bon han quoc lon la Kim Truong, Sat Hop Đai, Oa Khoat Đai va Y Nhi, ngoai ra, cac nuoc phien thuoc cua trieu Nguyen bao gom co vuong quoc Cao Ly (lanh tho bao ho) cung mot so quoc gia Đong Nam A.
Tren phuong dien kinh te, nha Nguyen luc nay van lay nong nghiep lam chu đao, tuy nhien nang luc san xuat ve tong the o muc thap so voi trieu Tong. Song co phat trien lon ve ky thuat san xuat, dien tich đat khai khan, san luong luong thuc, xay dung thuy loi va dien tich trong bong. Do nguoi Mong Co la dan toc du muc, thoi ky con o thao nguyen ho lay chan nuoi lam sinh ke chu đao, kinh te đon nhat, khong co che đo tho đia. Khi đanh chiem Hoa Bac, nguoi Mong Co tien hanh tan sat va cuop boc gay thiet hai nghiem trong. Sau khi diet Kim, do Da Luat So Tai khuyen gian, Oa Khoat Đai đong y cho khoi phuc nong nghiep, khuyen khich nguoi Han khai khan. Sau khi Hot Tat Liet đang co, trieu Nguyen thuc thi khuyen khich san xuat, an phu dan luu tan. Đen thoi Nguyen, dien tich trong bong khong ngung mo rong, san pham bong vai tai Giang Nam kha hung thinh. San xuat mang tinh thuong pham phat trien, khien đuong thoi kinh te nong thon ve co ban tu cung tu cap tien vao quan he kinh te tien te thuong pham tren mot so phuong dien. Do Nguyen Đe tap trung khong che mot luong lon tho thu cong nghiep, kinh doanh san xuat hang cong nghe thuong dung, san xuat thu cong nghiep quan doanh đac biet phat trien, con thu cong nghiep dan gian co han che.
Khong giong nhu cac vuong trieu chinh phuc khac, trieu Nguyen khong đe cao van hoa ban than ma tich cuc tiep thu van hoa Trung Hoa, đong thoi ket hop van hoa Tay A, song cung đe xuong nguoi Mong Co o vi tri toi cao. Trieu Nguyen het suc ton sung Phat giao Tang, ve chinh tri su dung mot luong lon nguoi Sac Muc (tuc nguoi Trung-Tay A va Au), đia vi cua hoc gia Nho giao bi ha thap, va trong thoi gian đau trieu Nguyen tung mot thoi gian dai khong to chuc khoa cu. Do van hoa si đai phu suy thoai, trat tu xa hoi truyen thong tu thoi Tong sup đo, kinh te phat trien nhanh chong. Hien tuong nay tren phuong dien chinh tri the hien qua trong dung tu lai, tren phuong dien nghe thuat va van hoc bieu hien qua hi kich va nghe nang phat trien viec lay thu dan lam đoi tuong, trong đo co Nguyen khuc la hung thinh nhat.


Quoc hieu Nam 1271, Hot Tat Liet đat quoc hieu Đai Nguyen (tieng Trung: 大元; binh am: Da Yuan; Wade–Giles: Ta-Yuan), thiet lap nha Nguyen. "Da Yuan" (大元) la tu menh đe "大哉乾元" (Han-Viet: Đai Tai Can Nguyen; binh am: da zai Qian Yuan)(nghia la Vi đai thay duong khi mua Xuan khai sang) trong Thap Duc cua Dich Kinh va lien quan đen que Can (乾). Ban sao trong tieng Mong Co la Dai On Ulus, cung đuoc ket xuat la Ikh Yuan Uls hoac Yekhe Yuan Ulus. Trong tieng Mong Co, Dai On (tieng Mong Co trung đai dich ra tieng Han la "Da Yuan") thuong đuoc su dung ket hop voi "Yeke Mongghul Ulus" ("Mong Co quoc"), dan đen ᠳᠠᠢᠦᠨᠶᠡᠬᠡᠮᠣᠩᠭᠣᠯᠦᠯᠦᠰ (Dai On Yeqe Mongɣul Ulus). Hon nua, nha Nguyen đoi khi con đuoc goi la "Đe quoc Đai Han" hay "Kha han quoc Đai Han", đac biet xuat hien tren mot so ban đo nha Nguyen, ke tu khi cac hoang đe nha Nguyen giu danh hieu danh la Đai Han. Tuy nhien, ca hai thuat ngu nay cung co the đe cap đen kha han trong Đe quoc Mong Co do cac Đai Han truc tiep cai tri truoc khi thuc su thanh lap nha Nguyen boi Hot Tat Liet vao nam 1271.


Lich su Lich su trieu Nguyen thong thuong co the phan thanh hai giai đoan, nam 1206 Thiet Moc Chan thong nhat Mong Co, lap quoc tai Mac Bac, đinh quoc hieu la Đai Mong Co Quoc, đen nam 1271 Hot Tat Liet kien đo tai Han đia, tuc khu vuc cu dan Han, cai quoc hieu thanh Đai Nguyen, tong cong 65 nam, goi la thoi ky Đai Mong Co Quoc, hay Đe quoc Mong Co. Giai đoan thu hai keo dai cho đen nam 1368 khi Nguyen Hue Tong đao thoat tu Trung Quoc ve chinh que huong Mong Co bay gio cua ho, keo dai tong cong 97 nam, la giai đoan ton tai thuc su cua trieu Nguyen. Sau khi Nguyen Hue Tong đao thoat ve Mong Co, van duy tri quoc hieu Đai Nguyen, đen nam 1402 thi Quy Luc Xich sat hai Thuan Thien Đe Khon Thiep Moc Nhi, cai quoc hieu thanh That Đat, tong cong keo dai 34 nam, goi la thoi ky Bac Nguyen. Do Đe quoc Mong Co, trieu Nguyen va Bac Nguyen co quan he thua ke lien tuc, do vay bai viet gioi thieu ca ba thoi ky.


= Thong nhat Mong Co =

Thoi Lieu, cac bo lac tren thao nguyen Mong Co do trieu đinh Lieu cai quan. Sau khi Kim diet Lieu, thua dip quan Kim nam ha tien cong Tong ma khong chu y toi phia bac, Hop Bat Lac Han kien lap Mong Ngot Quoc, tuc giai đoan đau cua quoc gia Mong Co, sau đo nguoi Mong Co thuong xam nhap bien canh cua Kim. Sau khi Hop Bat Lac mat, Yem Ba Hai Han tro thanh đai han, song sau đo bi nguoi Thap Thap Nhi ban cho trieu đinh Kim, roi bi Kim Hi Tong hanh quyet, su kien nay khoi nguon cho moi thu cua nguoi Mong Co voi Kim. Sau khi Kim Chuong Tong mat, đau the ky 13, trieu Kim duoi quyen Hoan Nhan Vinh Te dan suy lac, Thiet Moc Chan thuoc Khat Nhan bo cua Mong Co bat đau thong nhat thao nguyen Mong Co. Truoc sau duoi vien tro quan su cua thu linh Khac Liet bo la Vuong Han va thu linh Trat Đap Lan bo la Trat Moc Hop, Thiet Moc Chan đanh bai nguoi Miet Nhi Khat, luc luong dan lon manh. Nam 1189, sau tranh đoat kich liet, Thiet Moc Chan đuoc quy toc Khat Nhan bo ton lam đai han cua bo lac. Tuy nhien, viec bo toc cua Thiet Moc Chan dan lon manh lam ton hai đen đia vi cua Trat Moc Hop tren thao nguyen, do vay Trat Moc Hop lien hiep voi cac bo toc nhu Thai Xich O, hop binh tien cong Thiet Moc Chan. Trat Moc Hop tam thoi chien thang, song vi bao nguoc nen cac thu linh bo lac duoi quyen bat man, bo chung huong tam sang Thiet Moc Chan, luc luong cua Thiet Moc Chan tung buoc lon manh. Nam Thua An thu 1 (1196), bo toc Thap Thap Nhi phan Kim, Hoang đe Kim Chuong Tong phai Thua tuong Hoan Nhan Tuong đem quan chinh thao. Thiet Moc Chan lien hiep voi Khac Liet Bo, lay danh nghia bao thu, đanh tan Thap Thap Nhi bo. Sau chien tranh, trieu đinh Kim phong cho Thiet Moc Chan chuc Cu quan thong linh, do vay ong co the su dung danh nghia quan vien cua Kim đe hieu lenh bo chung Mong Co. Nam Khanh Nguyen thu 6 (1200), Thiet Moc Chan va Vuong Han hoi quan, đai thang truoc lien quan Miet Nhi Khat-Thai Xich O. Nam Gia Thai thu 1 (1201), Thiet Moc Chan đanh bai lien quan 11 bo toc duoi quyen Trat Moc Hop. Nam Gia Thai thu 2 (1202), lien quan Thiet Moc Chan va Vuong Han đanh bai lien quan cua Trat Moc Hop cung nguoi Nai Man, Thai Xich O, Thap Thap Nhi, Miet Nhi Khat..Cuoi cung, Thiet Moc Chan binh đinh cao nguyen Mong Co, thong nhat cac bo toc Mong Co, vao mua xuan nam 1206, cac quy toc Mong Co tai đau nguon song Oat Nan (nay la song Onon) lan đau trieu tap Đai hoi Khuruldai, Thiet Moc Chan nhan xung hieu Thanh Cat Tu Han, kien quoc Đai Mong Co Quoc, sau nay đuoc ton xung la Nguyen Thai To..


= Phat Kim va khoach truong =
Kim va nguoi Mong Co co thu truyen the, Thanh Cat Tu Han co y phat Kim bao thu, tuy nhien Tay Ha va Kim lien minh, nham tranh bi Tay Ha khien che nen Mong Co ba lan suat quan (1205, 1207, 1209-1210) tien cong, buoc Tay Ha Tuong Tong xung than. Nam 1210, Thanh Cat Tu Han va Kim đoan giao, sang nam sau Chien tranh Mong-Kim bung phat. Trong Chien dich Da Ho Linh va tran Coi Ha Bao, quan Mong Co đai pha 45 van quan Kim, sau đo đanh vao khu vuc Hoa Bac va tien hanh đo sat hang loat thanh tri. Nam 1214, quan Mong Co bao vay thu đo Trung Đo (nay la Bac Kinh) cua Kim, Kim Tuyen Tong buoc phai xung than. Nam 1215, quan Mong Co nam ha cong chiem Trung Đo, đong thoi co đuoc danh tuong Da Luat So Tai, nhan vat nay co cong lon trong viec tro giup nguoi Mong Co cung co Hoa Bac. Nam 1217, Thanh Cat Tu Han do Tay chinh Khwarezm nen menh cho Moc Hoa Le thong linh Han đia, phong nguoi nay lam "Thai su quoc vuong", menh cho Moc Hoa Le tiep tuc tien cong Kim. Nham cung co Han đia, Moc Hoa Le thu hang the luc tu ve đia phuong nhu cua Su Thien Trach, Truong Nhu, Nghiem Thuc va Truong Hoanh, su goi la "Han toc tu đai the hau", ve sau ho cung pho ta Hot Tat Liet kien lap trieu Nguyen. Moc Hoa Le thong qua chien tranh khien cho cuong vuc Kim chi con lai Ha Nam va Quan Trung, đong thoi nam 1231 ong phai binh tien cong Cao Ly, khien trieu đinh Cao Ly đao thoat đen đao Giang Hoa。
O phia tay, đe lap tuyen đuong thong sang phuong tay, ngay tu nam 1209-1210 Mong Co đa buoc nguoi Uy Ngot Nhi tai đong bo Tan Cuong va nguoi Cap Lat Lo tai thung lung song Y Le quy thuan. Trong khi Kim thien đo va tien đen diet vong, Khwarezm duoi quyen Muhammad II quat khoi tai Trung A, đai than đia phuong cua nuoc nay tai Otrar la Inalchuq hai lan đo sat thuong đoi Mong Co đong thoi lam nhuc su than Mong Co, Thanh Cat Tu Han ben quyet tam phat đong Tay chinh lan thu nhat. Nam 1218, tuong Mong Co la Triet Biet giet Hoang đe Tay Lieu Khuat Xuat Luat, cong chiem khu vuc Tarim. Thang 6 nam sau Thanh Cat Tu Han đich than đem quan chu luc Mong Co gom 10 van nguoi Tay chinh Khwarezm. Muhammad II khong khang cu lai noi quan Mong Co, lo so nen đao thoat, quan Mong Co đo sat cac thanh tran, va đen nam 1221 thi Khwarezm diet vong. Thanh Cat Tu Han menh Toc Bat Đai va Triet Biet truy sat Muhammad II, Muhammad II cuoi cung mat tai bien Caspia. Con trai cua Muhammad II la Jalal ad-Din anh dung khang đich trong tran Parwan, song cuoi cung phai đao thoat đen An Đo, nam 1224 phuc quoc tai Tabriz. Nam 1230, Jalal ad-Din bi tuong quan Mong Co Xuoc Nhi Ma Han cong diet. Toc Bat Đai va Triet Biet cuoi cung vao nam 1222 cung Tat Ma Nhi Han xuat phat đi qua bac bo cao nguyen Iran, tien cong cac quoc gia Nam Kavkaz roi vuot day Kavkaz đen Kham Sat (Kipchak, mien nam Nga), trong khoang thoi gian đo cong chiem khong it quoc gia. Trong tran song Kalka nam 1223 tai lanh tho nay thuoc Ukraina, quan Mong Co đanh tan lien quan cac quoc gia Rus Kiev va Kham Sat, đong thoi tien quan theo huong tay đen song Dnister thuoc mien tay Ukraina ngay nay, sau chuyen sang vay đanh Kiev, roi tro ve phia đong. Thang 9 nam 1223, quan Mong đang tien cong Volga Bulgaria tai trung thuong du song Volga thi vuot song ve Trung A. Thanh Cat Tu Han đem lanh tho moi mo rong phan phong cap cho truong tu Truat Xich, thu tu Sat Hop Đai va tam tu Oa Khoat Đai, tu tu Đa Loi linh Mong Co ban tho, Oa Khoat Đai tro thanh nguoi ke thua đai han. Nam 1225, sau khi Mong Co hoi quan, do Tay Ha khong phoi hop Tay chinh, Thanh Cat Tu Han suat quan nham tieu diet Tay Ha. Nam 1227, Thanh Cat Tu Han benh mat, Đa Loi giam quoc.。


= Han he chuyen di =

Đa Loi giam quoc hai nam, trong Đai hoi Khuruldai nam 1229, Oa Khoat Đai đuoc ton lam Đai han cua Mong Co, sau nay đuoc ton xung la Nguyen Thai Tong. Nam 1231, Oa Khoat Đai Han suat quan nam chinh trieu Kim, đong thoi menh Đa Loi tu Han Trung muon đuong Nam Tong theo Han Thuy tien cong Bien Kinh, nam sau Đa Loi trong tran Tam Phong Son tai Ha Nam đa đanh tan quan Kim. Nam 1234, lien quan Mong-Tong lien hiep cong pha Thai chau, Kim Ai Tong tu sat, trieu Kim diet vong. Mac du Nam Tong phat đong Đoan Binh nhap Lac nham thu phuc đat Ha Nam, song cuoi cung toan bo khu vuc Hoa Bac bi Mong Co chiem linh. Nam 1235, Oa Khoat Đai Han đinh đo tai Cap Lap Hoa Lam (Karakorum, nay thuoc Mong Co), sau đo suat quan bao thu Nam Tong, cuop boc khu vuc Luong Hoai roi ve bac. Nham đe phong Han nhan the hau tai Hoa Bac lam phan, Mong Co phai Tham ma xich quan tien tru Han đia; tien hanh hai lan đieu tra nhan khau, đem mot nua so nguoi Han phan phong cho cong than Mong Co. Do nhu cau ve nhan tai tri ly quoc gia, Oa Khoat Đai Han tiep thu kien nghi cua Da Luat So Tai, vao nam 1238 menh Truat Hot Đuc va Luu Trung to chuc khoa cu, su xung Mau Tuat tuyen thi. Ky khao thi nay chon đuoc cac danh si nhu Duong Hoan..
Tai phia tay, nam 1235 Oa Khoat Đai Han menh con ca cua Truat Xich la Bat Đo, cung Quy Do va Mong Kha, Toc Bat Đai phat đong Tay chinh lan thu hai, su xung Bat Đo tay chinh, tong chi huy la Bat Đo va Toc Bat Đai. Tu nam 1236 đen 1242, quan Mong Co cong chiem thao nguyen Kham Sat, cac cong quoc Rus Kiev, va cac quoc gia Trung Đong Au nay thuoc Hungary, Romania, Ba Lan, Litva, Sec, Slovakia, Nam Tu cu, Bulgaria, va La Ma Than thanh. Thang 11 nam 1241, Oa Khoat Đai Han mat, Hoang hau Thoat Liet Ca Na giam quoc. Thang 3 nam 1246, trong Đai hoi Khuruldai, con cua Oa Khoat Đai la Quy Do tro thanh đai han cua Mong Co, sau nay đuoc ton xung la Nguyen Đinh Tong. Nam 1247, cac bo toc Tho Phon quy phu Mong Co, su xung Luong chau hoi minh. Thang 8 nam 1248, Quy Do mat, Hoang hau Hai Me That lap nguoi trong toc la That Liet Mon giam quoc. Tuy nhien, trong đai hoi vao thang 7 nam 1251, do Bat Đo va Ngot Luong Hop Thai ra suc ung ho dong Đa Loi, khien That Liet Mon thuoc dong Oa Khoat Đai đe mat han vi. Mong Kha ke thua han vi, sau đuoc ton xung la Nguyen Hien Tong。
Mong Kha sau khi tuc vi vao nam 1252 thi tien hanh trung uong tap quyen hoa, tai Han đia, Trung A va Iran cho đat trung thu tinh, phan khien chu vuong thuoc dong Đa Loi quan ly cac khu vuc, cho em la Hot Tat Liet tong linh Han đia. Trong thoi gian Hot Tat Liet thong tri Han đia, ong su dung mot luong lon quan lai va nho si la nguoi Han, cung co khu vuc Hoa Bac, đong thoi cung Ngot Luong Hop Thai đi vong diet Đai Ly vao nam 1253. Nam 1258, chinh quyen ho Thoi tai Cao Ly ket thuc, Cao Ly tro thanh nuoc phien thuoc cua Mong Co. Cung nam đo, Mong Kha Han tuyen bo phan binh thanh ba lo nam chinh Nam Tong, Mong Kha Han suat quan tien cong Hop Chau thuoc Tu Xuyen (nay la Trung Khanh), Hot Tat Liet tien cong Ngac Chau thuoc Ho Bac (nay la Vu Xuong), Ngot Luong Hop Thai tu Yen Duong thuoc Van Nam (nay thuoc bac bo Le Giang, Van Nam) qua An Nam nham tien cong Quang Nam Tay lo roi tien tiep đen Kinh Ho Nam lo, tam quan co y đo hoi hop tai Hoa Trung roi xuoi Truong Giang vay đanh Lam An. Nam sau, Mong Kha Han chien tu tai thanh Đieu Ngu thuoc Hop Chau, nhom Hot Tat Liet đinh chi nam chinh, ve bac đoat vi. O phia tay, Mong Kha Han phai em la Huc Liet Ngot tay chinh Tay A, su xung Mong Co tay chinh lan ba, nam 1256 Huc Liet Ngot cong diet to chuc am sat Hoi giao Hashshashin. Nam 1258, quan Tay chinh cong chiem Baghdad- lanh đia cuoi cua vuong trieu Abbas Luong Ha. Nam sau, quan Mong Co gianh thang loi truoc Vuong trieu Ayyub, nam 1260 chiem linh Damas va Aleppo. Tuy nhien, Huc Liet Ngot biet tin Mong Kha tu tran khi nam chinh Nam Tong thi lap tuc suat đai quan ve thu đo tranh vi. Quan Mong Co luu lai Tay A chien bai trong tran Ain Jalut tai Israel ngay nay truoc vuong trieu Mamluk Ai Cap, Tay chinh lan ba ket thuc.。


= Đai tai can nguyen =

Mong Kha Han tu tran, Hot Tat Liet lap tuc hoa đam voi Nam Tong, ve Hoa Bac tranh đoat han vi voi em la A Ly Bat Ca tai Mong Co. Ngay 5 thang 5 nam 1260, duoi su ung ho cua mot bo phan tong vuong va đai than Mong-Han, Hot Tat Liet tu lap lam hoang đe cua Mong Co tai Khai Binh (sau goi la Thuong Đo, nay thuoc huyen Đa Luan, Noi Mong), đat nien hieu la Trung Thong. Sau khi Hot Tat Liet đang co khong lau, A Ly Bat Ca tai thu đo Cap Lap Hoa Lam trieu tap đai hoi Khuruldai, đuoc A Toc Thai cung cac tong vuong va đai than khac lap lam đai han cua Mong Co, đong thoi đuoc ung ho tu cac han quoc Kim Truong, Sat Hop Đai, Oa Khoat Đai. Chien tranh tranh đoat han vi cuoi cung ket thuc vao ngay 21 thang 8 nam 1264 khi A Ly Bat Ca đau hang, vi the cua Hot Tat Liet đuoc đam bao。
Nham tro thanh mot hoang đe cua Trung Quoc, Hot Tat Liet cho thi hanh Han phap, noi dung chu yeu co cai nguyen kien hieu, nam 1267 Hot Tat Liet han thien đo toi Trung Đo (nay la Bac Kinh), kinh đo cu cua trieu Kim, đong thoi menh Luu Binh Trung xay dung thanh Trung Đo. Nam 1272, Hot Tat Liet Han đoi Trung Đo thanh Đai Đo (tieng Đot Quyet la Khanbaliq, y la đe đo), chuyen Thuong Đo thanh boi đo. Ngay 18 thang 12 nam 1271, Hot Tat Liet han cong bo "Kien quoc hieu chieu", chon y "đai tai can nguyen" trong "Dich Kinh", đoi quoc hieu tu Đai Mong Co Quoc thanh Đai Nguyen, kien quoc trieu Nguyen, tuc Nguyen The To. Nam 1260, trieu Nguyen đat trung thu tinh, đen nam 1263 thiet lap Xu mat vien, nam 1268 thiet lap Ngu su đai. Trieu Nguyen con cho đat "đai ty nong ty" đong thoi đe xuong nong nghiep, thi hanh chinh sach Han phap nhu ton Khong sung Nho đong thoi het suc phat trien Nho hoc. Tuy nhien, nham bao luu che đo nguyen ban cua Mong Co, cuoi cung trieu Nguyen hinh thanh che đo chinh tri luong nguyen Mong-Han. Nguyen The To thong qua chien tranh ma đat đuoc han vi cua Mong Co, cuoi cung lai thanh hoang đe Trung Quoc, do ong chiem han vi mot cach bat hop phap va ton sung Han phap, khien tong that Mong Co khong thua nhan han vi cua Hot Tat Liet. Trong so bon han quoc lon thi co ba han quoc khong phung menh lenh cua Hot Tat Liet, Đe quoc Mong Co hoan toan giai the.
Ban đau, Nguyen The To con phai tap trung vao chien tranh voi A Ly Bat Ca va chinh đon quoc noi, do vay khong ranh đe đoi pho voi Nam Tong, ong phai Hac Kinh đi đe xuat noi dung nghi hoa mang tinh ap buc. Đuong thoi, Tong Cung Đe con nho tuoi, Ta thai hau buong rem chap chinh, song đai quyen trong tay Gia Tu Đao. Gia Tu Đao khi xua tung noi doi minh đanh lui quan Mong Co, nay lo bi lo nen giam cam Hac Kinh. Nam 1262, Nam Tong moc noi voi the hau Ly Than, bung phat noi loan Ly Than. Sau khi binh đinh bao loan, Nguyen The To kien quyet phe bo Han nhan the hau, cho nguoi Mong Co truc tiep quan ly su vu đia phuong, đong thoi chuan bi chinh phat Nam Tong. Nam 1268, Nguyen The To phat đong chien tranh diet Tong, truoc tien phai Luu Chinh va A Truat suat quan tien cong Tuong Duong, su goi la tran Tuong Phan. Nam 1274, quan Nguyen cong ha Tuong Duong, tuong La Van Hoan cua Tong đau hang, sau đo Su Thien Trach va Ba Nhan suat quan theo Han Thuy nam ha Truong Giang, muc tieu la Kien Khang. Nam 1275, hang tuong La Van Hoan suat lien quan thuy quan-luc quan Nguyen đanh tan thuy quan Nam Tong tai Vu Ho, su goi la tran Đinh Gia Chau. Nam sau, quan Nguyen cong ham Lam An, Ta thai hau va Tong Cung Đe đau hang quan Nguyen. Quan Nguyen dan cong ha cac đia phuong tai Hoa Nam, nam 1278 thi trieu đinh Nam Tong thoai đen Nhai Son thuoc Quang Đong. Thang 3 nam sau, Truong Hoang Pham cong diet hai quan Nam Tong trong Hai chien Nhai Son, Luc Tu Phu om tieu hoang đe Trieu Binh nhay xuong bien tu van, Nam Tong mat. Trieu Nguyen thong nhat khu vuc Trung Quoc, ket thuc cuc dien phan liet keo dai hon 500 nam tu sau loan An Su thoi Đuong.
Trieu Nguyen tung yeu cau mot so quoc gia hoac khu vuc xung quanh (gom Nhat Ban, Đai Viet, Chiem Thanh, Mien Đien, Java) phai than phuc, gia nhap quan he trieu cong cua trieu Nguyen, song bi cu tuyet, Nguyen The To do vay xuat binh tien cong cac quoc gia nay, trong đo xam nhap Nhat Ban la tru danh nhat, quan Nguyen do Pham Van Ho chi huy khong thich hop va gap phai bao nen that bai. Do trieu đinh Nguyen can ban thuong luong lon tien cua cho tong that quy toc, cong them chi tieu nhieu, tai chinh dan cang thang, trieu than vi van đe tai chinh ma phat sinh tranh chap, phan liet thanh phai Nho than chu yeu gom nguoi Han va nguoi Mong Co Han hoa nhu Hua Hanh, va phai ly tai chu yeu gom nguoi Sac Muc va nguoi Han nhu A Hop Ma, Lo The Vinh va Tang Ca. Phai Nho than nhan đinh trieu đinh Nguyen can phai tiet giam kinh phi, giam mien thue thu. Phai ly tai thi nhan đinh Nam nhan (nguoi Han tai lanh tho Nam Tong cu) con tang tru luong lon tai vat, can phai tich thu đe giai quyet van đe tai chinh. Do Nguyen The To tin nhiem A Hop Ma nen thiet lap thuong thu tinh đe giai quyet van đe tai chinh. Tuy nhien, phai Nho than lay Thai tu Chan Kim von bi Han hoa sau sac lam trung tam, cung đoi khang voi A Hop Ma, cuoi cung A Hop Ma bi thich sat, song Thai tu Chan Kim lai benh mat. Nguyen The To khong tin nhiem phai Nho than, van nhiem dung quan vien phai ly tai đe giai quyet van đe tai chinh, khien tinh hinh tai chinh xau đi.


= Binh đinh Tay Bac =

Nguyen The To tu tran vao nam 1294, mac du Thai tu Chan Kim mat som song con thu ba cua Chan Kim la Thiet Muc Nhi đuoc phong lam "hoang thai tu bao" đong thoi đuoc tran thu Hoa Lam (tuc Karakorum). Sau đo, trong Đai hoi Khuruldai, Thiet Muc Nhi đuoc su ung ho cua nhom trong than Ba Nhan va Ngoc Tich Thiep Moc Nhi, chien thang truoc anh ca la Cam Ma Lat va anh hai la Đap Lat Ma Bat Lat ma ke vi, tuc Nguyen Thanh Tong. Nguyen Thanh Tong chu yeu la tuan thu than trong phap luat va quy tac thoi ky Nguyen The To, tin dung chau la Hai Son (con cua anh hai) tran thu Hoa Lam đe binh đinh loan Hai Đo tai Tay Bac, đong thoi ha lenh đinh chi chinh phat Nhat Ban va Đai Viet. Tren phuong dien noi chinh, Nguyen Thanh Tong tap trung chinh đon chinh tri quoc noi, giam mien thue mot phan cho Giang Nam. Tuy nhien, do Nguyen Thanh Tong ban thuong qua đo, tai san trong quoc kho thieu thon. Thang mot nam 1307, Nguyen Thanh Tong tu tran, do Thai tu Đuc Tho mat som nen Ta thua tuong A Hot Thai ung ho Hoang hau Boc Lo Han va An Tay vuong A Nan Đap (ton sung Hoi giao) giam quoc, đong thoi co y đe cho A Nan Đap xung đe. Em cua Hai Son la Ai Duc Le Bat Luc Bat Đat va Huu thua tuong Cap Lat Cap Ton phat đong Đai Đo chinh bien. Ho xu tram A Hot Thai, khong che cuc the Đai Đo, ung ho Hai Son xung đe, tuc Nguyen Vu Tong. Hoang hau Boc Lo Han va A Nan Đap bi Nguyen Vu Tong xu tram, bo ha nguoi Hoi cua A Nan Đap lui đen khu vuc Tho Lo Phon tai Tay Vuc.
Nguyen Vu Tong sach phong cho Ai Duc Le Bat Luc Bat Đat (sau la Nguyen Nhan Tong) la hoang thai đe, giao uoc voi nhau rang dong cua Vu Tong va dong cua Nhan Tong thay nhau xung đe, tuc Vu-Nhan chi uoc. Thoi ky Nguyen Vu Tong, trieu Nguyen gia phong Khong Tu la "Đai Thanh Chi Thanh Van Tuyen Vuong", đong thoi cap cho gia toc va đe tu cua Khong Tu mot so xung hieu. Nham giai quyet nguy co tai chinh co tu thi ky Nguyen Thanh Tong, Nguyen Vu Tong cho lap 'Thuong binh thuong' đe kiem che vat gia, ha lenh in rat nhieu tien, song khien tien giay mat gia tri nghiem trong. Ngoai ra, ong đua Trung thu tinh von co quyen tuyen sac va dung nhan giao cho Thuong thu tinh. Nam 1311, Nguyen Vu Tong do chim đam trong truy lac, uong ruou qua đo ma tu tran, Hoang thai đe Ai Duc Le Bat Luc Bat Đat ke vi, tuc Nguyen Nhan Tong.
Tai phia tay bac, ngay tu thoi ky Nguyen The To, do vi the đai han cua The To khong đuoc bon han quoc lon thua nhan nen Hai Đo cua Han quoc Sat Hop Đai co y chiem đoat han vi cua Mong Co. Hai Đo quan ly khu vuc Hiep Mat Lap (nay o phia đong nam cua Ngach Man, Tan Cuong) đong thoi huu hao voi Han quoc Kim Truong. Nham tranh viec bi Hai Đo đanh sau lung khi nam chinh Nam Tong, Nguyen The To giup đo Bat Lat đoat đuoc han vi cua Sat Hop Đai nham ap che Hai Đo. Tuy nhien vao nam 1268, Hai Đo cung Bat Lat va Kim Truong han Mang Ca Thiep Moc Nhi lay ly do Nguyen The To Han hoa qua đo, trai nguoc voi phep tac cua to tong, cung to chuc đai hoi Khuruldai ket minh phan Nguyen ben song Talas. Ho ton Hai Son lam minh chu, cung phan chia Trung A hanh tinh, lien hiep đoi khang trieu Nguyen va Han quoc Y Nhi, su goi la loan Hai Đo. Nguyen The To phai Ba Nhan đem quan ve phia bac binh loan, Hai Đo va Sat Hop Đai han Đoc Oa su dung phuong thuc du kich chien. Nam 1287, lien quan Hai Đo thong đong voi chu vuong tran thu Lieu Đong Nai Nhan va Cap Đan tap kich Hoa Lam, Nguyen The To đich than suat đai quan đanh bai ho, phai Ba Nhan, Ngoc Tich Thiep Moc Nhi va Ly Đinh binh đinh Nai Nhan tai Đong Bac, chu tri quan su tai Tay Bac. Nam 1289, Hai Đo lai tien cong Hoa Lam, cuoi cung the luc cua Hai Đo bi đay đen phia tay day nui Altai. Cap Đan tien hanh du kich chien tai khu vuc Lieu Đong-Cao Ly, đen nam 1292 thi bai vong。
Sau khi Nguyen Thanh Tong tuc vi, lenh cho Hai Son tong linh chu quan tai Mac Bac. Nam 1301, lien quan Hai Đo bi Hai Son va Tan vuong Cam Ma Lat đanh tan. Hai Đo tu tran sau chien dich, con la Sat Bat Nhi ke vi, Han quoc Oa Khoat Đai bi Đoc Oa khong che. Nam 1303, do Đoc Oa chien bai truoc Kim Truong han Thoat Thoat Mong Kha nen ong ta cung voi Sat Bat Nhi cung phai su gia thinh hoa voi trieu đinh Nguyen, Thoat Thoat Mong Co cung chuyen sang thinh hoa voi Nguyen, cung voi Y Nhi han von ung ho Nguyen, đen đay bon han quoc lon đeu thua nhan đia vi tong cua trieu Nguyen. Khong lau sau, Han quoc Oa Khoat Đai bi Han quoc Sat Hop Đai va Nguyen Vu Tong truoc sau cong diet ma mat, Sat Bat Nhi đau hang trieu Nguyen。


= Van đong Han hoa va chinh bien =

Nguyen Nhan Tong het suc no luc nham cai bien cuc dien tai chinh kho kiet, chinh che hon loan tu thoi Nguyen Vu Tong, ong thi hanh chinh sach "di Nho tri quoc", đong thoi giam bot nguoi thua trong bo may, tang cuong trung uong tap quyen đe chinh đon trieu chinh. Ong tung lenh Vuong Uoc đem "Đai hoc dien nghia" dich ra van tu Mong Co, cho rang đo la sach đe tri thien ha. Ong cung cho dich cac thu tich nhu "Trinh Quan chinh yeu" va "Tu tri thong giam" sang van tu Mong Co, lenh nguoi Mong Co va nguoi Sac Muc đoc va hoc tap. Nam 1312, Nguyen Nhan Tong cho Nho su cua minh la Vuong Uoc đuoc đac bai lam Tap hien đai hoc si, đong thoi cho chap thuan kien nghi "hung khoa cu" cua Vuong Uoc, đen đay khoi phuc che đo khoa cu. Khoa cu lan nay lay Trinh-Chu ly hoc lam noi dung khao thi, su xung Dien Huu phuc khoa, cuoi cung chon đuoc 56 nguoi nhu Ho Đo Đap Nhi, Truong Khoi Nham lam tien si. Ong cung dua nhieu vao van than nguoi Han, xu tu đam Thua tuong Thac Khac Thac, bai tru nhung nguoi co tu tuong khac biet trong trieu. Tren phuong dien tai chinh, Nguyen Nhan Tong thu tieu phuong sach kinh te thoi Nguyen Vu Tong, vao nam 1314 cho thanh tra đien san đia phuong tai cac noi Giang Chiet, Giang Tay, Ha Nam, su xung Dien Huu kinh ly. Nguyen Nhan Tong dung Sang Ngot Nhi thong quan, đanh bai Sat Hop Đai han Da Tien Bat Hoa nham binh đinh khu vuc Tay Bac. Tuy nhien, Nguyen Nhan Tong khong ngan can đuoc Thai hau Đap Ki can du trieu chinh, cung khong che tai đuoc trong than Thiet Moc Điet Nhi von đuoc Thai hau trong dung tham tien lam trai. Tren phuong dien van đe ke thua, Nguyen Nhan Tong đe Vuong Uoc phu tro Hoang thai tu Thac Đuc Bat Lat, đong thoi nghe theo kien nghi cua Thiet Moc Điet Nhi ma phe tru Vu-Nhan chi uoc. Ong cho con truong cua Nguyen Vu Tong la Hoa The Lat đi đay bang cach đe tran thu Van Nam, cho con thu cua Nguyen Vu Tong la Đo Thiep Muc Nhi bi đay ra đao Hai Nam. Mua đong cung nam, cuu than cua Nguyen Vu Tong do thay phan no nen ung ho Hoa The Lat lam phan, cuoi cung that bai nen chay đen Mac Bac, nuong nho Han quoc Sat Hop Đai. Nam 1320, Nguyen Nhan Tong tu tran, Hoang thai tu Thac Đuc Bat Lat tuc vi, tuc Nguyen Anh Tong.
Nguyen Anh Tong ke tuc thi hanh chinh sach 'di Nho tri quoc", tang cuong trung uong tap quyen va the che quan lieu nhu trong thoi Nguyen Nhan Tong. Đong thoi vao nam 1323 ha lenh bien thanh va ban bo phap đien chinh thuc cua trieu Nguyen la "Đai Nguyen thong che", tong cong co 2539 đieu. Ong con ha lenh loai bo the luc cua Thiet Moc Điet Nhi trong trieu đinh. Tuy nhien, phai bao thu gom nguoi Mong Co va Sac Muc ho tro Thiet Moc Điet Nhi chan ghet tan chinh cua Nguyen Anh Tong, co y phat đong chinh bien. Nam 1323, nghia tu cua Thiet Moc Điet Nhi la Thiet That nhan thoi co Nguyen Anh Tong đen Thuong Đo tranh nong, tai Nam Pha o phia nam Thuong Đo thich sat Nguyen Anh Tong va Te tuong Bai Tru, su xung Nam Pha chi bien, dong hau due cua Nguyen Nhan Tong tu đo khong co kha nang đoat lai hoang vi. Da Ton Thiet Moc Nhi la con truong cua Cam Ma Lat, la nguoi tran thu Hoa Lam, ong suat binh nam ha, giet ban than thich sat Nguyen Anh Tong đong thoi xung đe, tuc la Thai Đinh Đe.
Thai Đinh Đe trieu hoi Đo Thiep Muc Nhi tu Hai Nam ve phong lam Hoai vuong. Thang bay nam 1328, Thai Đinh Đe tu tran tai Thuong Đo, Thua tuong Đao Lat Sa lap con cua Thai Đinh Đe la A Toc Cat Bat con nho tuoi lam hoang đe, tuc la Thien Thuan Đe. Tuy nhien, Yen Thiep Moc Nhi va Ba Nhan ung ho lap Chu vuong Hoa The Lat đang tai Mac Bac, Đo Thiep Moc Nhi tai Giang Lang, cung nam Đo Thiep Moc Nhi đen Đai Đo ke vi, tuc la Nguyen Van Tong. Yen Thiep Moc Nhi suat quan cong nhap Thuong Đo, Thien Thuan Đe khong ro ket cuc. Nam sau, Hoa The Lat xung đe tai Hoa Lam, tuc Nguyen Minh Tong. Nguyen Van Tong tu bo đe vi, phai Yen Thiep Moc Nhi nghenh Nguyen Minh Tong ke vi, đong thoi đuoc lap lam hoang thai tu. Tuy nhien, Yen Thiep Moc Nhi ha đoc giet Nguyen Minh Tong, phuc vi cho Nguyen Van Tong, su xung Thien Lich chi bien.
Thoi ky Nguyen Van Tong đai hung van tri, nam 1329 thiet lap Khue Chuong cac, quan ly giang giai sach kinh su, khao sat viec tri loan trong lich su. Theo lenh thi toan bo con chau cua huan quy đai than đeu phai đen Khue Chuong cac hoc tap. Tai Khue Chuong cac thiet lap Nghe Van giam, chuyen mon phu trach dich đien tich Nho gia sang van tu Mong Co, con co chuc nang giao kham. Cung nam, Nguyen Van Tong ha lenh bien soan "Nguyen kinh the đai đien", hai nam thi bien thanh, đay la mot cong trinh đo so ghi chep ve che đo phep tac cua trieu Nguyen. Tuy nhien, Thua tuong Yen Thiep Moc Nhi cay cong khinh thuong trieu đinh, khien trieu chinh them hu bai. Nam 1332, Nguyen Van Tong tu tran, nham tay sach toi đoc sat Nguyen Minh Tong, di chieu lap con thu cua Minh Tong la Y Lan Chan Ban con nho tuoi lam hoang đe, tuc Nguyen Ninh Tong. Tuy nhien, Nguyen Ninh Tong tai vi khong đuoc hai thang thi mat, khong lau sau thi Yen Thiep Moc Nhi cung mat. Con truong cua Nguyen Minh Tong la Thoa Hoan Thiep Muc Nhi đuoc hoang hau cua Van Tong la Boc Đap That Ly trieu hoi tu Tinh Giang (nay la Que Lam, Quang Tay) va lap lam hoang đe, tuc la Nguyen Hue Tong, con goi la Nguyen Thuan Đe.


= Hue Tong mat nuoc =
Đau thoi ky tai vi cua Nguyen Hue Tong, nam 1335 con cua Yen Thiep Moc Nhi la Đuong Ky The am muu lat đo Hue Tong đe lap nghia tu cua Van Tong la Đap Lat Hai. Thua tuong Ba Nhan đap tan phan loan, song nhan vat nay thuoc phai bao thu va khong che trieu chinh, quyen luc rat lon. Ong cam chi nguoi Han tham chinh đong thoi thu tieu khoa cu, do vay phat sinh xung đot voi Nguyen Hue Tong. Nam 1340, Nguyen Hue Tong duoi su bang tro cua chau Ba Nhan la Thoat Thoat cuoi cung phe truat Ba Nhan. Nguyen Hue Tong cung Thoat Thoat đieu hanh chinh su vao thoi ky đau, trieu đinh Nguyen thi hanh mot loat bien phap cai cach nhu ban hanh phap quy "Chi chinh đieu cach", khien chinh tri cach tan, mau thuan xa hoi hoa hoan, su xung Chi Chinh tan chinh. Nam 1243, Nguyen Hue Tong ha lenh bien soan "Lieu su", "Kim su", "Tong su", do Huu thua tuong Thoat Thoat chu tri, hai nam thi bien thanh. Tuy nhien, giai đoan sau Nguyen Hue Tong luoi nhac chinh su, dan đen viec vao nam 1350 phat sinh thien tai nhan hoa roi dan đen dan bien.
Hau ky cua trieu Nguyen, đac biet la tu nam 1340 đen 1350, trong nuoc thuong phat sinh han han, on dich va thuy tai, khu vuc Hoang Ha chiu nan lut het suc nghiem trong. Trong khi đo, trieu đinh Nguyen khong ngung thu cac loai thue, khien sinh hoat cua bach tinh cang them gian kho, do vay Bach Lien giao dan thinh hanh, tro thanh the luc đoi khang voi trieu Nguyen. Ngay tu nam 1325 đa phat sinh su kien Trieu Su Tu, Quach Bo Ra lanh đao khoi su vu trang tai Ha Nam. Nam 1338, tai Vien Chau thuoc Giang Tay (nay la Nghi Xuan, Giang Tay), nhom giao đo Bach Lien giao duoi quyen Banh hoa thuong, Chu Tu Vuong khoi nghia that bai, Banh hoa thuong chay đen Hoai Tay. Nam 1350, trieu đinh Nguyen ha lenh cai cach tien te, cho đuc "Chi Chinh thong bao", đong thoi phat hanh luong lon "Trung Thong nguyen bao giao sao" moi, khien vat gia gia tang nhanh chong. Nam sau, Nguyen Hue Tong phai Gia Lo tri thuy Hoang Ha, muon phuc hoi dong chay cu, huy đong su dung toi 15 van dan phu, 2 van binh si. Tuy nhien, quan lai thua co thu loi, gay bat man trong dan chung. Cac thu linh Bach Lien giao la Han Son Đong, Luu Phuc Thong quyet đinh vao thang 5 se lanh đao giao chung khoi su, song am muu bi lo nen Han Son Đong bi giet. Luu Phuc Thong lap con cua Han Son Đong la Han Lam Nhi lam thu linh toi cao, noi rang Han Son Đong la chau đoi thu tam cua Tong Huy Tong, đe ra ky hieu "phuc Tong", lay khan đo lam dau hieu. Sau đo, Quach Tu Hung tai Hao Chau thuoc An Huy khoi su, nhom Chi Ma Ly chiem linh Tu Chau, đay la Hong Can quan he phia đong. Tai Hong Can quan he phia tay, Banh Oanh Ngoc, Trau Pho Thang va Tu Tho Huy tai Ky Chau thuoc Ho Bac khoi su, đat quoc hieu la "Thien Hoan". The luc cua Hong Can quan co o khap noi tai Giang Bac, Giang Nam, Luong Ho va Tu Xuyen, ngoai Hong Can quan con co luc luong nhu cua Truong Si Thanh khoi su, dan bien bao truoc su diet vong cua trieu Nguyen.
Trieu đinh Nguyen phai binh tran ap Hong Can quan tai cac noi, Thua tuong Thoat Thoat tu suat quan nam ha cong ham quan Chi Ma Ly tai Tu Chau, trong mot thoi gian ap che đuoc quan dan bien. Tuy nhien, vao nam 1354 Thoat Thoat khi tan cong quan Truong Si Thanh tai Cao Buu thi bi đai than trieu đinh hach hoi nen khong gianh đuoc chien thang chung cuoc. Luc luong cua Tu Tho Huy cuoi cung phan liet thanh luc luong duoi quyen Tran Huu Luong tai Luong Ho va luc luong duoi quyen Minh Ngoc Tran tai Tu Xuyen. Bo ha Chu Nguyen Chuong cua Quach Tu Hung tai Luong Hoai vao nam 1356 lay Nam Kinh lam can cu đia bat đau mo rong đia ban, đen nam 1363 tien hanh tac chien voi Tran Huu Luong đang chiem cu Luong Ho, cuoi cung trong tran ho Ba Duong thi thu đuoc thang loi. Nam 1365, sau khi chiem linh Luong Ho, Chu Nguyen Chuong vao mua đong đong tien nham tien cong Truong Si Thanh đang chiem cu duyen hai Giang To. Nam 1367, sau khi binh đinh Truong Si Thanh, Chu Nguyen Truong tiep tuc nam ha ap che Phuong Quoc Tran tai Chiet Giang, đen đay Giang Nam khong con the luc nao phan khang Chu Nguyen Chuong. Ngoai ra, Phuc Kien tu nam 1357 đen nam 1368 phat sinh bien loan cua quan Sac Muc, su xung loan Ispah. Đong thoi ky, quan Nguyen duoi quyen Sat Han Thiep Moc Nhi va Ly Tu Te phan kich Hong Can quan tai phuong bac. Nam 1363 Hong Can quan tai phuong bac cuoi cung trong chien dich An Phong chien bai truoc Truong Si Thanh luc nay đa hang Nguyen, Luu Phuc Thong chien tu con Han Lam Nhi đi ve phia nam nuong nho Chu Nguyen Chuong song sau đo bi giet.
Chu Nguyen Chuong sau khi thong nhat Giang Nam đen nam 1367 ha lenh Bac phat, ong phai Tu Đat, Thuong Ngo Xuan suat quan Minh phan biet tien cong Son Đong va Ha Nam, đong thoi phong toa Đong Quan nham đe phong quan Nguyen tai Quan Trung tiep vien cho Trung Nguyen. Nam 1368, Chu Nguyen Chuong xung la hoang đe, lap ra nha Minh. Thang tam nam 1368, quan Minh cong ham Đai Đo cua Nguyen, Nguyen Hue Tong đao thoat ve bac, sach su coi đay la nam trieu Nguyen ket thuc. Tuy nhien, trieu đinh Nguyen van tai Thuong Đo, sach su goi trieu đinh Nguyen tu đo ve sau la Bac Nguyen. Trieu đinh Minh nhan đinh Nguyen Hue Tong thuan thien minh menh, do vay đat thuy hieu la Nguyen Thuan Đe


= Thoi ky Bac Nguyen =
Nam 1368, trieu đinh Nguyen đao thoat ve thao nguyen Mong Co, Nguyen Hue Tong thoai đen Thuong Đo, nam sau lai đen Ung Xuong. Ong duy tri su dung quoc hieu "Đai Nguyen", su xung Bac Nguyen. Đuong thoi, ngoai tru Nguyen Hue Tong chiem cu Mac Nam va Mac Bac, tai Quan Trung co tuong Nguyen Khoach Khuech Thiep Moc Nhi tru thu tai Đinh Tay thuoc Cam Tuc, trieu đinh Nguyen con thong tri khu vuc Đong Bac va Van Nam. Nham chiem linh phuong bac, Minh Thai To Chu Nguyen Chuong chon cach phan binh lam hai lo, đo la Bac phat lan mot. Nguyen Hue Tong sau khi chien bai vao nam 1370 tu tran tai Ung Xuong, con la Nguyen Chieu Tong sau khi tuc vi thi đao thoat ve phia bac đen Hoa Lam thuoc Mac Bac. Tuong Minh la Phung Thang đoat lay khu vuc Cam Tuc. Mat tran khac, tuong Nguyen Khoach Khuech Thiep Moc Nhi tai Mac Bac nhieu lan giao chien voi cac tuong Minh nhu Tu Đat. Minh Thai To tung nhieu lan viet thu chieu hang song Khoach Khuech Thiep Moc Nhi bac bo, đuoc Chu Nguyen Chuong goi la "đuong the ky nam tu". Thang tu nam 1378, Nguyen Chieu Tong tu tran, em la Nguyen Thien Nguyen Đe ke vi tiep tuc đoi khang voi trieu Minh, nhieu lan xam pham lanh tho cua Minh.
Tai khu vuc Đong Bac va Van Nam, nam 1371 Lieu Duong hanh tinh binh chuong Luu Ich hang Minh, trieu Minh chiem Lieu Ninh. Tuy nhien lanh tho con lai cua khu vuc Đong Bac van do Thai uy Nap Cap Xuat cua Nguyen khong che, Nap Cap Xuat đong 20 van quan tai Kim Son (nay la khu vuc phia nam song Bac Lieu thuoc Xuong Đo, Lieu Ninh), đoi khang voi quan Minh trong ca thap nien, nhieu lan cu tuyet su chieu du cua trieu Minh. Nam 1387, Phung Thang, Pho Huu Đuc, Lam Ngoc phat đong Bac phat lan thu nam, muc tieu la cong chiem Kim Son cua Nap Cap Xuat. Trai qua nhieu lan giao chien, đen thang 10 nam 1387 thi Nap Cap Xuat đau hang Lam Ngoc, trieu Minh chiem linh khu vuc Đong Bac. Tuong Nguyen tran thu Van Nam la Luong vuong Ba Tap Lat Ngoa Nhi Mat, sau khi trieu đinh Nguyen triet thoai ve thao nguyen van tiep tuc trung thanh. Nam 1371, Minh Thai To phai Thang Hoa linh binh binh đinh Minh Ngoc Tran đang chiem cu Tu Xuyen, đong thoi khuyen hang Luong vuong nhung khong thanh. Thang 12 nam 1381, quan Minh cong nhap Van Nam, đen nam 1382 thi Luong vuong đao thoat khoi Con Minh roi tu sat, sau đo quan Minh cong chiem Đai Ly, binh đinh khu vuc Van Nam.
Nham triet đe loai tru the luc Bac Nguyen, Minh Thai To vao thang 5 nam 1388 lenh cho Lam Ngoc suat linh 15 van quan tien hanh Bac phat lan thu sau. Quan Minh vuot qua sa mac Gobi đen Bo Ngu Nhan Hai (tuc ho Buir) đanh tan quan Bac Nguyen, bat hon tam van nguoi, Nguyen Thien Nguyen Đe va con truong cua ong la Thien Bao No đao tau, song au tu Đia Bao No bi quan Minh bat giu, đen đay quoc the Bac Nguyen đai suy. Nam 1388, Nguyen Thien Nguyen Đe bi hau due cua A Ly Bat Ca la Da Toc Điet Nhi sat hai, Bac Nguyen khong con tiep tuc su dung nien hieu cung quoc hieu Đai Nguyen (co thuyet noi rang la vao nam 1402 khi Quy Luc Xich giet Nguyen Đe Khon Thiep Moc Nhi sau đo cai quoc hieu sang That Đat), Bac Nguyen mat.


Cuong vuc Tien than cua trieu Nguyen la đe quoc Mong Co, nam 1206 Thanh Cat Tu Han khi lap quoc đa chiem huu khu vuc Mac Nam-Mac Bac va Lam Moc Trung (nay la khu vuc ho Baikal). Nho cong lao cua Thanh Cat Tu Han cung cac han khac cua Mong Co, Đe quoc đong đen bien Nhat Ban va Cao Ly, bac đen ho Baikal, phia nam đoi đau voi Nam Tong, phia tay đen Đong Au, bien Đen va khu vuc Luong Ha. Thanh Cat Tu Han phan cuong tho cho chu vuong, Đong đao chu vuong la cac em trai cua Thanh Cat Tu Han, đai đa so đuoc phan phong tai khu vuc đong bo va đong bac Tac Bac (phia bac Van Ly Truong Thanh), tinh phu thuoc rat cao. Tay đao chu vuong la cac con trai cua Thanh Cat Tu Han, tinh đoc lap rat cao, trong đo phan phong cho con ca la Truat Xich tai khu vuc thao nguyen Kham Sat o phia bac bien Aral va bien Caspi, sau nay Bat Đo thanh lap Han quoc Kim Truong tai đo; phong cho con thu la Sat Hop Đai tai lanh tho cu cua Tay Lieu o phia bac song Syr Darya, su xung Han quoc Sat Hop Đai; con thu ba la Oa Khoat Đai đuoc phan phong tai lanh tho cu cua Nai Man, sau nay Hai Đo lap nen Han quoc Oa Khoat Đai; lanh tho ban đau cua Mong Co thi do au tu Đa Loi quan ly, sau nay do Đai han truc tiep quan ly. Luc nay, khu vuc Hoa Bac hay Han đia, khu vuc Transoxiana, khu vuc Iran va Tho Phon do Đai han Mong Co truc tiep quan ly. Nam 1252, sau khi Mong Kha thuoc dong Đa Loi tuc vi, lenh cho em la Huc Liet Ngot tay chinh Tay A, cuoi cung lap nen Han quoc Y Nhi, cung cac Tay đao chu vuong goi chung la Tu đai han quoc. Mong Kha lenh cho Hot Tat Liet an tri Han đia, cuoi cung nam diet Đai Ly. Tuy nhien, Mong Kha trong luc tien cong Nam Tong thi tu tran, sau đo Hot Tat Liet va A Ly Bat Ca tranh vi khien Tu đai han quoc noi tiep nhau khong chiu su quan che cua Đai han, Đe quoc đen đay phan liet。
Nguyen The To Hot Tat Liet thay Tu đai han quoc khong phuc tung minh, do vay đem khu vuc Iran cat nhuong cho Huc Liet Ngot (ve sau lap Han quoc Y Nhi), đem Transoxiana cat nhuong cho Han quoc Sat Hop Đai đe đoi lay su ung ho cua ho. Nam 1279, Nguyen The To nam diet Nam Tong, thong nhat khu vuc Trung Quoc, cuong vuc đuong thoi la: bac đen nam bo Siberia vuot qua ho Baikal, nam đen bien Đong, tay nam bao gom Tay Tang va Van Nam ngay nay, tay bac đen đong bo Tan Cuong ngay nay, đong bac đen Ngoai Hung An Linh, bien Okhotsk, bien Nhat Ban, bao gom đao Sakhalin, tong dien tich vuot qua 13 trieu km². Tu sau khi tieu diet Nam Tong, Nguyen nhieu lan xung đot voi cac quoc gia Nhat Ban, Mien Đien, Java, tuy nhien cuong tho ve đai the la on đinh. Nam 1309 trong thoi ky Nguyen Vu Tong, Nguyen va Han quoc Sat Hop Đai truoc sau cong diet Han quoc Oa Khoat Đai, Nguyen đoat lat lanh tho phia đong cua Han quoc Oa Khoat Đai, lanh tho đat đen 14 trieu km². Cac quoc gia phien thuoc cua Nguyen nhu Cao Ly, Mien Đien, Đai Viet, Chiem Thanh, Java va Han quoc Kim Truong, Han quoc Sat Hop Đai, Han quoc Y Nhi. O phia bac co cac bo toc Mac Bac, phia nam co cac quoc gia Nam Duong, tay co Tu đai han quoc. Trong đo co hai quoc gia phien thuoc truc thuoc, đo la Cao Ly va Pagan Mien Đien, phan biet lap ra Chinh Đong hanh tinh va Mien Trung hanh tinh.。
Tai phia tay bac, nam 1268 Hai Đo cua Han quoc Oa Khoat Đai co y đo đoat han vi nen lien hiep voi Han quoc Kim Truong va Han quoc Sat Hop Đai phan Nguyen, su xung Hai Đo chi loan. Đen nam 1304 trong thoi ky Nguyen Thanh Tong, trieu đinh Nguyen va ba han quoc nay đat thanh hoa nghi, ho cung Han quoc Y Nhi thua nhan đia vi tong chu cua Nguyen, tro thanh quoc gia phien thuoc cua Nguyen, song co cau hanh chinh do Nguyen thiet lap (nhu hanh trung thu tinh va tuyen chinh vien) khong bao gom cac lanh tho nay. Nguyen Thanh Tong ban cho quan chu cua Han quoc Y Nhi cac an ti khac bang Han van nhu "Chan menh hoang đe hoa thuan van di chi bao", ve thuc chat la đa thua nhan tinh đoc lap cua Y Nhi. Đen nam 1309 thuoc thoi ky Nguyen Vu Tong, Nguyen va Han quoc Sat Hop Đai truoc sau cong diet Han quoc Oa Khoat Đai, trong thoi gian Nguyen Van Tong tai vi cho bien soan "Kinh the đai đien", liet Han quoc Kim Truong, Han quoc Sat Hop Đai, Han quoc Y Nhi la quoc gia phien thuoc cua Nguyen.


Phan cap hanh chinh Phan cap hanh chinh cua trieu Nguyen ve đai the la ke thua che đo trieu Kim va trieu Tong, tuy nhien co hai khac biet: thoi Nguyen dien tich ma cac lo quan ly giam thieu, mot lo chi co hai chau; trieu Nguyen tren cap lo thiet lap đon vi hanh tinh, cuoi cung hanh tinh thay the lo tro thanh khu hanh chinh cap mot, hinh thanh che đo tinh, đay la lan đau tien trong lich su Trung Quoc toan quoc thuc thi che đo hanh tinh. Phan chia hanh chinh trieu Nguyen tu cao xuong thap phan thanh hanh tinh, lo, phu, chau va huyen, ngoai ra con co lanh tho do Tuyen chinh vien quan ly tuong đuong voi hanh tinh, "phuc ly" do Trung thu tinh truc tiep quan ly cung tho ti ngang cap chau.

Phuc ly la lo phu do Trung thu tinh truc tiep quan ly, Tuyen chinh vien chu quan khu vuc Tho Phon. Thu truong hanh chinh chu yeu la nguoi Mong Co, nguoi Han la pho. Moi tinh đat mot thua tuong, ben duoi co binh chuong, ta huu thua tuong tuc quan vien 'tham tri chinh su', danh xung noi chung tuong đong voi Trung thu tinh. Thoi Nguyen, cac khu vuc hanh chinh duoi cap hanh tinh đeu đat Đat lo hoa xich lam thu truong đia phuong, đong thoi cho nguoi Han hoac nguoi thuoc dan toc ban đia lam pho, đe tao thuan loi cho nguoi Mong Co khong che đia phuong. Moi lo co Đat lo hoa xich lam chu, tong quan la mot nguoi cap pho. Tai phu chau huyen đeu cho Đat lo hoa xich lam chu, doan lam pho. Chau, huyen đeu đeu đuoc phan thanh ba hang la thuong, trung, ha; tai cac trung ha chau đoi chau doan thanh tri chau. Tho ty phan thanh Tuyen uy su, Tuyen phu su va An phu su, tai Ho Quang hanh tinh cho đat 15 an phu ty; tai Ho Quang va Tu Xuyen phan đen bon 'quan'. An phu ty va quan đat tai bien canh, khoang tuong đuong voi ha chau tai noi đia, cung đat Đat lo hoa xich lam chu, nguoi pho la nhan si đia phuong. Cap co ban duoi cap huyen theo phuong ly che trong thanh va thon xa che tai nong thon. Phuong ly che trong thanh phan thanh cac đon vi goi la ngung (nhu Đong Tay ngung, Tay Nam ngung), duoi ngung đat phuong, đat chuc phuong quan, phuong ti. Duoi phuong đat ly hoac xa, đat chuc ly chinh, xa truong; co noi đat hang chu khong đat ly, đat chuc hang truong. Thon xa che duoi cap huyen đat cac huong, đat chuc huong truong, co noi đat ly chinh. Duoi cap huong đat đo, đat chuc chu thu. Duoi đo đat thon xa, xa đat chuc xa truong。
Hanh trung thu tinh co ten đay đu la "Mo mo đang xu hanh trung thu tinh", goi tat la "Mo mo hanh trung thu tinh" hoac "Mo mo hanh tinh", bat nguon tu Hanh thuong thu tinh cua trieu Kim. Bat nguon tu viec van hoa tai cac lanh tho moi chinh phuc đuoc co khac biet lon, do vay chinh phu trung uong đat đon vi ngoai phai đe quan ly. Do nhu cau chien tranh, hanh tinh ngoai viec phu trach hanh chinh con phu trach quan su, cuoi cung hinh thanh khu hanh chinh cap mot. Ngay tu thoi ky Mong Co đa thiet lap ba đoan su quan hoac hanh thuong thu tinh la Yen Kinh (Hoa Bac Han đia), Biet That Bat Ly (Tay Lieu va Tan Cuong ngay nay), A Mau Ha (khu vuc Transoxiana). Nhung nam đau trieu Nguyen, pham vi quan ly cua hanh tinh rat lon, thay đoi tuong đoi thuong xuyen, chu yeu do quan vien cap te chap thuoc Trung thu tinh tam đen mot khu vuc phu trach hanh chinh hoac chinh phat. Nam 1260, Nguyen The To cho đat 10 lo tuyen phu ty trong toan quoc, nam thu hai thi bai bo. Nam sau, đoi sang đat 10 lo tuyen uy ty, dan thanh đinh che, đong thoi cho đat Thiem Tay Tu Xuyen hanh tinh. Sau đo đen khi diet Tong moi bai bo, phan nhieu chon che đo song hanh tuyen uy ti va hanh tinh. Hanh tinh đai đa so đat tai cuong vuc Tay Ha, Đai Ly va lanh tho moi chiem tu Nam Tong, goi la "Trung thu tinh than xuat hanh tinh su", sau khi diet Nam Tong đem toan quoc phan thanh phuc ly truc thuoc Trung thu tinh, lanh tho do Tuyen chinh vien quan ly va hon muoi hanh trung thu tinh, đong thoi đat hanh tinh chuyen quan chinh thao ngoai quoc. Nam 1321 trong thoi ky Nguyen Anh Tong tong cong đat 11 hanh tinh (bao gom Chinh Đong hanh tinh đat tai quoc gia phien thuoc la Cao Ly). Đen nhung nam cuoi trieu Nguyen, so hanh tinh tang đen 15.

Khu hanh chinh cap mot
Phuc ly: Do Trung thu tinh truc tiep quan ly, la khu vuc phu can Đai Đo, uoc đoan nay bao trum Ha Bac, Son Đong, Son Tay va bo phan Noi Mong.
Lanh tho truc thuoc Tuyen chinh vien: Tuyen chinh vien ngoai viec quan ly su vu Phat giao toan quoc, con quan ly su vu quan chinh tai khu vuc Tho Phon, uoc đoan nay bao trum Thanh Hai, Tay Tang.
Hanh trung thu tinh: Thoi ky tu Nguyen The To đen Nguyen Thanh Tong đat 10 đon vi: Thiem Tay, Lieu Duong, Cam Tuc, Ha Nam Giang Bac, Tu Xuyen, Van Nam, Ho Quang, Giang Chiet, Giang Tay, Linh Bac.
Ngoai ra, cac lanh tho Cap Mat Luc (nay la đia khu Cap Mat), Bac Đinh đo nguyen soai phu (Biet That Bat Ly) va Hoa Chau nam ve phia tay cua Cam Tuc hanh tinh khong thuoc quyen quan ly cua hanh tinh nao..

Chinh thao hanh tinh:
Chinh Tong hanh tinh: nhu Thiem Tay Tu Xuyen hanh tinh, Ha Đong hanh tinh, Bac Kinh hanh tinh, Son Đong hanh tinh, Tay Ha Trung Hung hanh tinh, Nam Kinh Ha Nam phu đang lo hanh tinh, Van Nam hanh tinh, Kinh Ho hanh tinh, Giang Hoai hanh tinh. Sau khi diet Tong, đinh hinh giong nhu hanh trung thu tinh.
Chinh Ngoai hanh tinh: Tai Cao Ly cho đat Chinh Đong hanh tinh (con goi la Nhat Ban hanh tinh), tai Mien Đien cho đat Mien Trung hanh tinh (con goi la Chinh Mien hanh tinh), tai An Nam cho đat Giao Chi hanh tinh (con goi la An Nam hanh tinh), tai Chiem Thanh cho đat Chiem Thanh hanh tinh. Chung đeu la cau truc mang tinh lam thoi, hoan thanh cong viec thi lap tuc bai bo, chi co Chinh Đong hanh tinh đen sau trung ky trieu Nguyen, on đinh thanh tuoc Cao Ly vuong. Thua tuong hanh tinh phan biet do quoc vuong ban đia hoac chu tuong quan vien chinh đam nhiem, la quoc gia phien thuoc, co tinh chat khong giong voi hanh tinh khac.
Binh loan hanh tinh: Đoi pho voi dan bien thoi Nguyen mat, trieu đinh Nguyen truoc sau tai cac noi nhu Te Ninh, Chuong Đuc, Ky Ninh, Bao Đinh, Chan Đinh, Đai Đong đat trung thu phan tinh. Trieu đinh con phan biet thiet lap Hoai Nam Giang Bac hanh tinh, Phuc Kien hanh tinh, Son Đong hanh tinh, Quang Tay hanh tinh, Giao Đong hanh tinh va Phuc Kien Giang Tay hanh tinh.
Ngoai ra, quan khoi nghia thoi Nguyen mat cung đat hanh tinh đe thuan tien trong viec thong tri, nhu Giang Nam hanh tinh, Bien Luong hanh tinh, Lung Thuc hanh tinh, Giang Tay hanh tinh cua Thien Hoan; Giang Nam hanh tinh, Ich Đo hanh tinh cua Han Tong; cung voi Giang Tay hanh tinh, Ho Quang hanh tinh, Giang Hoai hanh tinh, Giang Chiet hanh tinh do Chu Nguyen Chuong đat.


Che đo chinh tri Viec ke thua hoang vi cua trieu Nguyen va đe quoc Mong Co khac biet voi cac vuong trieu truoc cua Trung Quoc, chon thuc thi che đo tien cu qua đai hoi Khuruldai, do vuong that quy toc cung bau ra lanh tu. Cac hoang đe cua trieu Nguyen cung kiem nhiem chuc vu kha han cua đe quoc Mong Co, do han vi cua Nguyen The To khong đuoc thua nhan qua đai hoi Khuruldai, khien bon han quoc lon khong phuc, đen thoi Nguyen Thanh Tong moi khoi phuc quan he tong chu. Sau khi Nguyen The To kien lap trieu Nguyen, co y lap Chan Kim lam thai tu, đinh lap cau truc cha truyen con noi, tuy nhien do Chan Kim mat som nen van đe ke thua lai noi len. Trieu Nguyen sau đo thuong vi hoang thai tu mat som hoac huynh đe tranh vi ma hon loan bat an, trung ky con co hiep đinh Vu-Nhan chi uoc ma theo đo he cua Vu Tong va he cua Nhan Tong se luan phien ke thua hoang vi, tuy nhien do Nguyen Nhan Tong phe tru hiep đinh nen tinh hinh lai hon loan. Van đe ke thua cua trieu Nguyen đen thoi Nguyen Hue Tong moi on đinh, song đa tiep vao mat ky cua trieu đai.
Che đo chinh tri cua trieu Nguyen va cua trieu Kim đeu thua tap che đo cua trieu Tong, chon thi hanh che đo van vo phan quyen, lay Trung thu tinh tong quan chinh vu, Xu mat vien quan ly binh quyen. Tuy nhien, Trung thu tinh cua trieu Nguyen đa tro thanh co quan hanh chinh toi ao trung uong, Nguyen khong đat Mon ha tinh, Thuong thu tinh khi đat khi khong, chi co thoi The To va Vu Tong la đat, do vay quyen luc cua Mon ha tinh va Thuong thu tinh đeu giao cho Trung thu tinh.
Trung thu linh quan ly Luc bo, chu tri chinh vu toan quoc, hinh thanh tien phong cho che đo noi cac Minh-Thanh. Co cau to chuc nay ke thua the che Nam Tong, cach xung ho voi te tuong co Trung thu lenh, Ty thong soai ba quan va tong ly chinh vu. thuong đe hoang thai tu kiem nhiem. Ben duoi phan thanh ta-huu thua tuong, neu thieu Trung thu lenh thi tong linh su vu Trung thu tinh. Binh chuong chinh su cung đung thu hai, pham la trong su cua quan đoi va quoc gia thi khong the khong tham gia quyet đinh. Pho tuong co ta huu thua, tham chinh. Luc bo tong cong co Lai bo, Ho bo, Le bo, Binh bo, Hinh bo va Cong bo, trong co Thuong thu, Thi lang. Thuong thu tinh chu yeu phu trach su vu tai chinh, song luc đat luc phe.　
Xu mat vien quan ly quan su, ngu su đai phu trach đoc sat, đai the tuong đong voi che đo trieu Tong, tuy nhien tai đia phuong đat Hanh trung thu tinh, Hanh xu mat vien va Hanh ngu su đai. Ngoai ra, con co Tap hien vien quan ly giao duc, Tuyen huy vien quan ly ngu thien, Thong chinh vien quan ly dich tram, ngoai ra con co Thai thuong le nghi vien, Thai su vien, Thai y vien va Tuong tac vien, bo cuu tu chu giam cua cac trieu đai truoc. Cuoi cung, thanh lap moi co Tuyen chinh vien (ban đau la Tong che vien), phu trach Phat giao va su vu quan chinh cua khu vuc Tho Phon, la co quan khong co truoc đay.


= Xuc tien Han phap va bai xich Han phap =
Trieu Nguyen giua viec xuc tien che đo phep tac cua nguoi Han va duy tri luat cu cua Mong Co thuong phat sinh xung đot, va phan liet thanh phai thu cuu va phai sung Han. Ngay tu sau khi Thanh Cat Tu Han cong chiem Han đia, nguoi Mong Co dua vao Da Luat So Tai va Moc Hoa Le xuc tien Han phap đe duy tri che đo phep tac cua nguoi Han. Đuong thoi, can than Biet Điet kien nghi truc xuat nguoi Han đong thoi bien Trung Nguyen thanh đai muc truong đe thu lay cua cai, song bi Da Luat So Tai phan đoi, ong nhan đinh co the dung phuong thuc trung thu thue đe co đuoc cua cai, do đo bao luu che đo phep tac cua Han đia. Ong tich cuc cai bien tac phong tan sat toan thanh neu khang cu khi bi cong chiem cua quan Mong Co, no luc đe xuong Nho hoc, chinh đon lai tri, la nguoi sang lap xuc tien Han phap thoi Nguyen. Nham thuan loi trong quan ly Han đia, Moc Hoa Le hop tac voi tu đai the hau Han toc, dan cung co quan ly voi cac noi nhu Ha Bac, Son Tay.

Sau nay, Hot Tat Liet khi quan ly Han đia tich cuc xuc tien Han phap, su dung luong lon phu ta va Nho si nguoi Han lap ra che đo phep tac, nhu Luu Binh Trung, Hua Hanh hay Dieu Xu, đong thoi đe xuat chu truong "hanh Han phap", tich cuc thuc đay trao luu hoc tap Han van. Hot Tat Liet rat quen thuoc đien tich va che đo le nghi Han van, đong thoi co the dung Han van sang tac thi ca, cung nhu lam hinh thuc quy đinh phap luat, Thai tu can phai hoc tap Han van. Tiep thu đe nghi xung hieu "Nho giao đai tong su" cua nho si Nguyen Hao Van va Truong Đuc Huy. Hot Tat Liet tai Đai Đo kien nguyen xung đe, lap ra trieu Nguyen theo khuon mau Trung Quoc, lap mot so the che chinh tri theo mo hinh trung uong tap quyen truyen thong Trung Quoc, nhu Tam tinh luc bo hay Ty nong ty, su dung co cau thong tri cua Trung Nguyen đe thong tri nhan dan, su dung Luu Binh Trung va nhung nguoi khac quy hoach kien lap thu đo Đai Do. Tuy nhien, sau phan loan Ly Than thi Nguyen The To dan khong su dung nguoi Han. Do bon han quoc lon va phai thu cuu vuong that Mong Co đeu bat man truoc viec Nguyen The To thi hanh Han phap nen lam phan hoac xa cach. Nguyen The To trong nhung nam cuoi dan lanh đam voi Nho than, su dung phai ly tai gom nguoi Sac Muc va nguoi Han nhu A Hop Ma, Lo The Vinh va Tang Ca, Han phap cuoi cung chua thanh mot bo the che hoan chinh. Sau nay, Nguyen Nhan Tong, Nguyen Anh Tong, Nguyen Van Tong va Nguyen Hue Tong cang co the thuan thuc van dung Han van tien hanh sang tac. Mot so quy toc Mong Co nhap cu Trung Nguyen ai mo van hoa Han, con thinh Nho sinh đen nha giao duc cho con. Tren phuong dien hoc tap con phien dich nhieu đien tich Han van, nhu "Thong giam tiet yeu", "Luan ngu", "Manh tu", "Đai hoc", "Trung dung", "Chu le", "Xuan thu", "Hieu kinh". Tuy nhien, phai sung Han va phai thu cuu thuong phat sinh xung đot va chinh bien, nhu Nam Pha chi bien.


= Che đo tuyen tai =
Tren phuong dien tuyen dung nhan tai, trieu Nguyen thoi gian đau cuc ky it cu hanh khoa cu, do đo quan vien cao cap đuoc tuyen dung theo quan he xa gan voi trieu đinh Nguyen ma quyet đinh, chu yeu theo phuong thuc the tap, an am, tuyen cu. Ngoai ra, con co phuong thuc tu lai thang tien thanh quan lieu, khac biet lon voi che đo trieu Tong. Trieu Tong co gioi han ro giua quan va lai, tu lai đai đa so cuoi cung van la tu lai, tuy nhien trieu Nguyen do thieu khoa cu chon nguoi tai, nen su dung phuong thuc tuyen cu hoac khao thi tu lai đe thang lam quan, đieu nay pha bo vach ngan quan lai, khien quan lai tro thanh quan he tren duoi. Tren phuong dien khoa cu tuyen tai, Oa Khoat Đai nghe theo kien nghi cua Da Luat So Tai, trieu tap danh Nho giang kinh tai Đong cung, đua con em đai than đen nghe giang. Ngoai ra con đat "Bien tu so" tai Yen Kinh, "Kinh tich so" tai Binh Duong, xuc tien hoc tap van hoa co đai Han toc. Nam 1234 đat "Kinh thu quoc tu hoc", cho Phung Chi Thuong lam tong giao tap, lenh 18 nguoi la con em thi than nhap hoc, hoc tap van hoa Han. Nam 1238, Thuat Hot Đuc va Luu Trung cu hanh Mau Tuat tuyen thi, lan khoa cu đau tien nay chon đuoc 4.030 nguoi, đong thoi lap nho ho nham bao ho si đai phu. Tuy nhien, cuoi cung trieu đinh phe tru khoa cu, chuyen ve che đo tuyen cu, ve sau hai lan to chuc vao nam 1252 va 1276, tong cong tuyen 1890 Nho ho. Sau khi Nguyen The To tuc vi, chinh thuc thiet lap Quoc tu hoc, cho Hua Hanh lam Tap hien đai hoc si kiem Quoc tu te tuu, chon con em Mong Co vao hoc, hoc van su kinh đien Nho gia, boi duong nhan tai thong tri. Nam 1289, Nguyen The To ha chieu phan đang cap ho tich nhan khau Giang Nam, nam sau chinh thuc thi hanh che đo tuyen cu, đang cap lan nay tro thanh can cu ho ke ve sau. Đen nam 1313, Nguyen Nhan Tong von đe xuong Han hoa đa ha chieu khoi phuc khoa cu, thang 8 nam 1314 cu hanh huong thi tai 17 khao truong tren toan quoc, thang hai va thang 3 nam 1315 lan luot cu hanh hoi thi va đien thi tai Đai Đo, do cu hanh vao thoi gian nien hieu Dien Huu, nen su xung "Dien Huu phuc khoa". Lan khoa cu nay lay Trinh-Chu ly hoc lam noi dung khao thi. Trieu Nguyen truoc sau tong cong cu hanh 16 lan khoa cu, tuyen chon khoang hon 1.100 tien si nguoi Mong Co, Sac Muc, Han nhan, Nam nhan. Tuy nhien, nham bao ve nguoi Mong Co va nguoi Sac Moc, khao thi rat kho voi nguoi Han, va nhom nay chi co the gianh đuoc mot nua han ngach, đieu nay khien con em Mong Co va Sac Muc mat tinh tich cuc hoc tap van hoa Han toc va tinh than tien thu. Khi trieu Nguyen diet vong, trong so xa than tuan quoc co rat nhieu nguoi xuat than tu khoa cu, co the thay phuc hoi khoa cu đoi voi si đai phu Han toc Hoai-Nhu co hieu qua nhat đinh.


Quan he đoi ngoai Trieu Nguyen thuong xuyen trao đoi ngoai giao voi cac nuoc, cac su tiet, nha truyen giao, thuong lu cac noi phai đen lien tuc, trong đo co anh em thuong nhan Venezia Niccolo va Maffeo Polo va con cua Niccolo la Marco Polo nhan đuoc tin nhiem cua hoang đe trieu Nguyen. Trieu đinh Nguyen tung yeu cau mot so quoc gia hoac khu vuc xung quanh (bao gom Nhat Ban, Đai Viet, Chiem Thanh, Mien Đien, Java) than phuc, tiep nhan quan he trieu chong voi trieu Nguyen, tuy nhien bi cu tuyet, do đo trieu Nguyen phai khien quan đoi tien cong cac quoc gia hoac khu vuc nay, trong đo noi danh nhat la Chien tranh Nguyen-Nhat, cung la bi tham nhat
Vuong trieu Cao Ly co lanh tho la ban đao Trieu Tien, sau nay gia toc Thoi (Choe) thong tri chinh quyen, quoc vuong bien thanh bu nhin. Cao Ly truoc sau than phuc trieu Lieu va trieu Kim, Mong Co sau khi troi day cung Cao Ly phat Kim, đong thoi hen uoc la nuoc huynh đe. Nam 1225, Mong Co yeu cau Cao Ly trieu cong cho minh, khi su tiet Mong Co đen bien gioi Uiju (Nghia Chau) thi bi Cao Ly lam hai, đuong thoi Mong Co ban Tay chinh nen khong tien hanh chinh thao. Nam 1231, Oa Khoat Đai Han phai Tat Le Thap suat binh xam nhap Cao Ly, lanh tu chinh quyen Thoi thi la Thoi Vu (Choe Woo) khang cu that bai, thu đo Cao Ly la Tung Đo (Songdo, nay la Kaesong) bi đanh chiem, su xung Chien tranh Cao Ly-Mong Co. Quan Mong Co đat nhieu vi Đat lo hoa xich đe giam sat chinh su cua Cao Ly. Nam sau, Thoi Vu giet Đat lo hoa xich, ung ho Cao Ly Cao Tong tu Tung Đo doi đen đao Giang Hoa (Ganghwa), tien hanh truong ky khang Mong, ngoai ra con co luc luong Tam Biet Sao (Sambyeolcho) khang cu quan Mong đen nam 1273. Tuy nhien, trieu đinh Cao Ly phan liet thanh phai van co y phan chien, va chinh quyen Thoi thi co y khang Mong. Thoi Quy Do, Mong Kha, Mong Co lai bon lan thao phat lanh đia Cao Ly, nam 1258 chinh quyen Thoi thi bi lat đo, sau đo Cao Ly Cao Tong khien vuong tu đen xung than, chinh thuc tro thanh nuoc phien thuoc cua Mong Co. Nam 1283, nham phuc vu thao phat Nhat Ban, Nguyen The Tho cho đat Chinh Đong hanh tinh tai Cao Ly, quoc vuong cua Cao Ly la ta thua tuong cua hanh tinh, noi chinh chiu su khong che cua nguoi Mong Co. Quan chu cua Cao Ly tu thoi Trung Liet Vuong ket hon voi cong chua Mong Co, nguoi ke thua quan chu Cao Ly theo uoc đinh can phai tru tai Đai Đo cua Nguyen đe truong thanh theo phuong thuc cua nguoi Mong Co, sau đo moi co the ve Cao Ly.

Sau khi Cao Ly tro thanh nuoc phien thuoc cua trieu Nguyen, Nguyen The To sau lan khien su gia yeu cau Nhat Ban (thoi Mac phu Kamakura) trieu cong, song đeu that bai, đo đo bat đau Chien tranh Nguyen-Nhat. Nam 1274, quan Nguyen phat đong chien tranh xam nhap Nhat Ban lan thu nhat, su thu Nhat Ban xung la chien dich Bunei (文永の役), trieu đinh Nguyen phai hon 32 nghin nguoi Đong chinh Nhat Ban, cuoi cung do gap phai bao nen thuong vong tham trong. Nam 1281, Hot Tat Liet lai phat đong chien tranh xam nhap Nhat Ban lan thu nhi, su thu Nhat Ban xung la chien dich Koan (弘安の役), do Pham Van Ho, Ly Đinh suat hon 10 van quan Giang Nam, nhung do quan Nhat tich cuc khang cu, va quan Nguyen lai gap phai bao, nen cuoi cung lai chiu tham bai. Nhan đinh pho bien la bao va quan Nguyen khong gioi thuy chien la cac nguyen nhan lon nhat dan đen that bai. Sau nay, Nguyen The To lai chuan bi đong chinh lan thu ba, song do đai than khuyen gian, lai them viec xuat binh tien cong An Nam nen bai bo. Sau đo, Nguyen The To nhieu lan khien su song đeu bi Nhat Ban cu tuyet, quan he thong su mai khong the kien lap, song giao luu kinh te va van hoa van rat phon thinh, nguoi Nhat Ban sang Nguyen hau het la thuong nhan va thien tang. Trieu đinh Nguyen ha lenh cho quan ty duyen hai khai thong mau dich hai ngoai voi Nhat Ban, cang chu yeu la Khanh Nguyen (nay la Ninh Ba).
Lanh tho Đai Viet (An Nam) nam tai mien bac Viet Nam ngay nay, tu thoi Ngu Đai-Bac Tong đa đoc lap voi Trung Hoa. Mong Kha Han vao nam 1257 phai Ngot Luong Hop Thai tien cong Đai Viet (thoi Tran), Chien tranh Mong-Viet bung phat. Sau khi ket thuc giao tranh, quan Mong Co thua lui ve Van Nam, nhung Tran Thai Tong xung than tren danh nghia voi Mong Co, đuoc Mong Kha Han phong lam An Nam quoc vuong. Tuy nhien, Mong Co van chua bo mong chinh phat Đai Viet, ho tiep tuc đua ra nhieu yeu sach đoi Tran Thai Tong va con la Tran Thanh Tong phai ke khai dan so, gui quan chi vien, chiu su giam sat cua quan darugachi, đich than sang chau,... nhung đieu khoan nay phan nay nhieu bi cac vua Tran tu choi. Tinh hinh cang cang thang hon sau khi Tran Thanh Tong nhuong ngoi cho Tran Nhan Tong nam 1278. Đuong thoi phia nam cua Đai Viet co nuoc Chiem Thanh, nam 1282 Quoc vuong Chiem Thanh la Indravarman IV khien su trieu cong trieu Nguyen, Nguyen The To nhan đo đat Kinh Ho Chiem Thanh hanh trung thu tinh, cho A Ly Hai Nha lam binh chuong chinh su. Do Chiem Thanh cau luu su gia cua Nguyen, Nguyen The To dua vao đo phat binh phan thuy bo tien cong. Ong bo nhiem Toa Đo suat thuy quan tu Quang Chau vuot bien cong kich Chiem Thanh. Nam sau, thuy quan Mong Co đanh ha thanh ma Indravarman IV cu thu, Indravarman IV cau hoa, song sau khi Mong Co thoai quan lai giet su gia. Nam 1284, Nguyen The To phai Tran Nam vuong Thoat Hoan, A Ly Hai Nha va Toa Đo suat quan muon đuong Đai Viet tien cong Chiem Thanh, song Tran Thanh Tong, Tran Nhan Tong phan khang nen hai ben bung phat chien tranh. Quan Nguyen xam nhap Đai Viet voi quy mo lon, đanh chiem đuoc kinh đo Thang Long. Tuy nhien, hai vua Tran va cac tuong ton that tai ba nhu Tran Quang Khai, Tran Hung Đao suat linh quan Viet tich cuc khang cu, lai them quan Nguyen mac phai on dich. Cuoi cung, quan Nguyen triet thoai vao nam 1285, tren đuong bi quan Viet tap kich, ton that qua ban. Nam 1288, trieu đinh Nguyen lai tien hanh nam chinh song van that bai, sau đo Tran Nhan Tong thinh hoa. Cuoc chien tranh keo dai nay đen thoi Nguyen Thanh Tong moi ngung, An Nam va Chiem Thanh ve sau duy tri trieu cong trieu đinh Nguyen. Đuong thoi, co nhieu quoc đao tai Đong Nam A trieu cong cho trieu đinh Nguyen, huu danh co Ma Lan Đan (nay la Malacca), To Moc Đo Lap (nay la Sumatra). Nam 1292, Nguyen The To menh Diec Hac Me That, Su Bat va Cao Hung đem thuy quan Phuc Kien nam chinh Vuong quoc Majapahit tren đao Java, đong thoi lam khuat phuc nuoc lan can cua Majapahit la Cat Lang, song trung ke bi đot kich, chien bai tro ve, song sau đo Majapahit van phai su gia đen trieu cong. Ngoai ra, Nguyen The To con phai su gia chieu hang Luu Cau Quoc (nay la Đai Loan hoac Ryukyu), song su gia chi đen Banh Ho roi ve.
Đai Ly ke thua Nam Chieu tu thoi Đuong, do Đoan Tu Binh kien quoc vao nam 937, chiem huu khu vuc Van Nam ngay nay. Nam 1252, Mong Kha Han menh Hot Tat Liet va Ngot Luong Hop Thai tu Tu Xuyen đi đuong vong ve phia nam diet Đai Ly, Quoc vuong Đoan Hung Tri cua Đai Ly bi giang lam Đai Ly the tap tong quan. Tho Phon tu thoi van Đuong đa tien vao suy thoai, song Phat giao Tang truyen tai đay lai ngay cang hung thinh, the luc cua lat ma vuot qua đia vi cua tan pho (quan chu). Nam 1247, con thu cua Oa Khoat Đai Han la Khoat Đoan trieu thinh lat ma Ban Tri Đat (Pandit) đen Luong Chau, su xung Luong Chau hoi minh, tu sau đo lat ma Tho Phon va đai han Mong Co hinh thanh quan he bo thi. Khi Hot Tat Liet nam chinh Đai Ly, phan binh thao phat Tho Phon, Lat ma Ban Tri Đat va tan pho đau hang, Tho Phon mat. Nguyen The To phong nguoi ke nhiem Ban Tri Đat la Bat Tu Ba (Phagpa) la "đe su", kiem nhiem tong che vien (sau đoi thanh tuyen chinh vien) vien su, nam quyen luc thong tri khu vuc O Tu Tang (U-Tsang), khien nguoi thong tri Tay Tang chuyen tu tan pho sang lat ma. Vao so ky cua trieu Nguyen, Mien Đien nam duoi quyen cai tri cua vuong trieu Pagan. Nguyen The To phai su gia chieu hang song Pagan khong chap thuan, phai quan xam nhap Van Nam, Chien tranh Nguyen-Mien bung phat, sau đo quan Nguyen cung nhieu lan tien cong Mien Đien. Nam 1283, Nguyen The To phai quan xam nhap Mien Đien, hai nam sau quoc vuong cua Mien Đien thinh hoa. Nam 1287, Mien Đien lam vao noi loan, quan Nguyen thua co tien cong Mien Đien, thanh Pagan bi pha, Mien Đien tro thanh phien thuoc cua trieu Nguyen, Narathihapate mat vuong vi, trieu đinh Nguyen lap Mien Trung hanh tinh, sau đo bo nhiem quoc vuong Pagan lam ta thua tuong cua hanh tinh, tro thanh bu nhin cua trieu Nguyen. Nam 1368, nguoi Shan lap Vuong quoc Ava tai mien đong cua Mien Đien. Nguoi Mon kien đo tai Martaban, nam 1369 thien đo đen Pegu, kien lap vuong trieu Pegu, hai vuong quoc nam bac giao chien. Thu linh cua nguoi Shan cam giu Mien Đien vuong, khien Nguyen Thanh Tong phai quan Nguyen thao phat, cuoi cung Ava phai su trieu cong. Vuong quoc Lan Na nam tai phia đong cua Ava, tung lien hiep voi Ava khang cu quan Nguyen, trieu Nguyen nhieu lan thao phat song chua thanh, đen thoi Nguyen Thai Đinh Đe moi noi phu. Đuong thoi, tai khu vuc Thai Lan ngay nay con co Vuong quoc Sukhothai, Vuong quoc Ayutthaya cung cac tieu quoc khac. Đen cuoi thoi Nguyen The To, Ayutthaya bat đau tien cong trieu đinh Nguyen, đen cuoi thoi Nguyen thi vuong quoc nay thon tinh cac tieu quoc khac, thong nhat thanh Xiem La.

Thoi ky Đe quoc Mong Co tien hanh ba lan tay chinh cung la luc Giao hoang La Ma đe xuong Thap tu quan đong chinh Tay A nham thu phuc Jerusalem. Do Giao hoang La Ma rat can vien tro tu ben ngoai đe chong lai tin đo Hoi giao, va cac quoc gia Co Đoc giao tai chau Au vua trai qua Tay chinh lan thu hai cua Mong Co, lai them giao thong giua phuong đong va phuong tay luc nay rat tien loi, nen nhieu lan phai su gia ve phia đong đe hieu ro ve cuong quoc phuong đong nay. Nam 1245, Giao hoang La Ma tung phai Giovanni da Pian del Carpine qua Han quoc Kim Truong đen Hoa Lam yet kien Quy Do Han, ve nuoc ghi chep thanh "Ystoria Mongalorum". Nam 1253, Quoc vuong Louis IX cua Phap phai Guillaume xu Rubrouck lay danh nghia truyen giao đen Hoa Lam yet kien Mong Kha Han, ve nuoc ghi chep thanh sach ky su. Nam 1316, mot nguoi Y la Odorico xu Pordenone theo đuong bien đen Đai Đo, tham gia khanh đien cung đinh cua Nguyen Thai Đinh Đe, ve nuoc ghi chep thanh sach ky su, pham vi xa đen Tay Tang, mieu ta kha ti mi Đai Đo va cung đinh. Tru danh nhat la nha tham hiem nguoi Y Marco Polo, ong cung cha va chu đen Nguyen vao nam 1275 yet kien Nguyen The To, đen nam 1291 moi roi đi. Ong đam nhiem chuc vu quan vien trong trieu đinh Nguyen, tung đen cac đia phuong cua Nguyen, "Marco Polo du ky" cua ong phan anh nhieu goc đo cua trieu Nguyen, hap dan nguoi chau Au đen Trung Quoc. Ngoai ra, trieu Nguyen va cac quoc gia khu vuc chau Phi cung co qua lai, Uong Đai Uyen vao nam 1330 va 1337 hai lan vuot bien qua nhieu đia phuong tai Nam Duong va Tay Duong, cuoi cung ghi chep thanh "Đao di chi luoc", co anh huong đen Trinh Hoa ha Tay Duong vao so ky thoi Minh.


Quan su Quan đoi truyen Nguyen chieu theo quan he ma phan thanh bon đang cap Mong Co quan, Tham ma xich quan, Han quan va Tan phu quan. Mong Co quan va Tham ma xich quan chu yeu la ky binh. Han quan va Tan phu quan đai đa so la bo quan, va cung co mot bo phan la ky binh. Thuy quan sap xep thanh Thuy quan van ho phu, hay thuy quan thien ho so. Phao quan do phao thu va tho che phao tao thanh, sap xep thanh Phao thu van ho phu, phao thu thien ho so, đat phao thu tong quan.。
Mong Co quan la cot can trong quan đoi trieu Nguyen, chu yeu la nguoi Mong Co hop thanh. Mong Co quan đuoc sang lap ngay tu thoi Thanh Cat Tu Han thong nhat Mong Co, thoi binh chan nuoi tren thao nguyen, thoi chien tam thoi tap hop. Su dung van ho che (Tumen) binh dan hop nhat, theo co so 10 sap xep thanh thap ho, bach ho, thien ho. Nguoi trong đo tuoi tu 15 tuoi đen 70 tuoi đeu phuc vu binh dich, truoc đo tuoi đo đa hop thanh "tiem đinh quan". Thoi ky trieu Nguyen, trong quan ho tai Han đia va Giang Nam ban hanh che đo đinh nam ung dich. Tham ma xich quan con co ten la Thiem quan, cung voi phat trien cua chien tranh, nguoi thong tri can mot bo phan quan đoi Mong Co tran thu truong ky tai khu vuc chinh phuc đuoc, do vay trung dung bo phan si binh tu trong cac bo toc Mong Co, hop thanh Tham ma xich quan chuyen su dung vao viec đon tru phong thu. Tu khi kien lap vao nam 1217 khi Moc Hoa Le thao phat Kim, do nam bo toc La Hoang Cat Lat, Ngot Lo Ngot, Mang Ngot, Trat Lac Diec Nhi va Diec Khat Liet Tu to thanh, sau khi tay chinh Khwarezm cac dan toc Hoi, Duy Ngo Nhi va Đot Quyet tro thanh mot bo phan cua Tham ma xich quan. Tham ma xich quan gioi ve hoa phao va Hoi Hoi phao (may ban đa) phuong tay, co suc cong thanh manh. "Xuong ngua lien tu tap chan tha, len ngua lien chuan bi chien tranh".」。

Sau khi chiem linh Han đia, Mong Co lay dan lam binh, tuc Han binh, chu yeu hop thanh tu hang quan Nu Chan va Khiet Đan cua Kim, binh si Nam Tong đau hang Mong Co thoi ky đau, the luc vu trang nguoi Han đia phuong va bach tinh Han đia đuoc trung dung. Oa Khoat Đai Han vao nam 1229 thu nap va cai bien hang quan Nu Chan va Khiet Đan cua Kim, trung dung si binh quy mo lon trong dan ho tai Han đia, bo sung so luong binh si cho Han quan, đem to chuc va danh xung chuc vu trong Mong Co quan ap dung cho he thong Han quan. Cac van ho cua Han quan co quan so khong giong nhau, "lon co 5, 6 van, nho khong duoi 2, 3 van". Han quan co phan biet "cuu quan" va "tan quan"; cuu quan chu yeu la hang quan va the luc vu trang đia phuong, tan quan chi tan binh la bach tinh bi trung dung tai Han đia. Sau khi Nguyen The To tuc vi, trong tam thong tri cua Nguyen tu thao nguyen Mac Bac chuyen đen Han đia Trung Nguyen. Nguyen The To tien hanh cai cach đoi voi the che quan đoi; dan hinh thanh hai he thong lon la tuc ve quan tai trung uong va tran thu quan tai đia phuong, xac đinh quan he to chuc va le thuoc cua quan Nguyen. Trong chien tranh đoi ngoai cua Nguyen, Han quan phat huy vai tro trong yeu. Tan phu quan chu yeu la hang quan đuoc thu nap va cai bien trong thoi gian chinh phuc Nam Tong, con đuoc goi la Tan phu Han quan, Nam quan. Danh hieu trong Tan phu quan phuc tap, trieu đinh Nguyen dua vao đac điem khac biet ma đat danh xung, nhu khoan quan, thu hieu quan hay diem quan. Uoc tinh đuong thoi Tan phu quan co tren duoi hai muoi van binh si, Hoang đe đem Tan phu quan phan đen thi ve quan va tran thu quan; hoac lap moi quan phu gom nguoi Mong Co, Han nhan, Nam nhan, quan linh quan nhan cua Tan phu quan. Moi khi chien su phat sinh, truoc tien đieu tan phu quan trong cac quan xuat chinh, thoi gian con lai ho lam đon đien va cong dich. Do tieu hao trong chien tranh keo dai va yeu to tu nhien, so luong binh si Tan phu quan ngay cang giam thieu, cuoi cung sa sut.
Phong ve cua trieu Nguyen phan thanh hai he thong lon la Tuc ve va tran thu. Tuc ve quan do khiep tiet va thi ve than quan cau thanh, trong đo khiep tiet quan duy tri che đo 'tu khiep tiet phien truc tuc ve' tu thoi Thanh Cat Tu Han, so luong thuong tren van nguoi, cong than trieu Nguyen la Bac Nhi Hot, Bac Nhi Thuat, Moc Hoa Le, Xich Lao On hoac hau nhan cua ho kiem nhiem khiep tiet truong. Trong chien tranh, khiep thiet la luc luong co so cua toan quan, đuoc goi la "da khach hoat lac" (đai trung quan); thi ve than quan dung vao viec bao ve Đai Đo, 've' đat đo chi huy su hoac soai su, le thuoc Xu mat vien. Tran thu quan gom Mong Co quan va Tham ma xich quan tran thu khu vuc trong yeu gan kinh ky, Mong Co quan va Tham ma xich quan tai Hoa Bac, Thiem Tay, Tu Xuyen do đo van ho phu (đo nguyen soai phu) tai đia phuong thong linh, le thuoc Xu mat vien. Tai phuong nam, Mong Co quan, Han quan, Tan phu quan cung tru thu, trong điem phong ngu la khu vuc Giang-Hoai, le thuoc cac hanh tinh. Cac luc luong tran thu khi khan cap thi do Xu mat vien thong linh, thoi binh thi hanh tinh quan ly su vu thuong ngay, song quan vu trong yeu nhu đieu khien canh phong do Xu mat vien quyet đinh.
Thuy quan trieu Nguyen khoi đau khi chuan bi chien tranh diet Tong, cu the vao nam 1270 Mong Co menh Luu Chinh gay dung thuy quan quy mo lon. Trong tran Tuong Phan, thuy quan va luc quan Nguyen hiep đong bao vay Tuong Duong. Sau khi Nguyen chiem thanh, hang tuong La Van Hoan lanh đao thuy quan cung luc quan theo bo song hiep đong trong tran Đinh Gia Chau, đanh tan thuy quan tinh nhue cua Nam Tong. Sau đo, Truong Hoang Pham đem thuy quan Nguyen vuot bien ve phia nam truy kich hai quan Nam Tong, cuoi cung tieu diet trong Hai chien Nhai Son. Do vay, thuy quan Nguyen trong chien tranh diet Tong co chuc nang trong yeu. Trieu Nguyen dung hop ky thuat hang hai cua Nam Tong va A Rap, khien ky thuat hai quan them thanh thuc. Tuy nhien trong đoi ngoai, Chien tranh Nguyen-Nhat va Chien tranh Nguyen-Java ket thuc voi that bai cua Nguyen, chi thang loi trong chien tranh voi Chiem Thanh.

Lanh tho Đai Viet (An Nam) nam tai mien bac Viet Nam ngay nay, tu thoi Ngu Đai-Bac Tong đa đoc lap voi Trung Hoa. Mong Kha Han vao nam 1257 phai Ngot Luong Hop Thai tien cong Đai Viet (thoi Tran), Chien tranh Mong-Viet bung phat. Sau khi ket thuc giao tranh, quan Mong Co thua lui ve Van Nam, nhung Tran Thai Tong xung than tren danh nghia voi Mong Co, đuoc Mong Kha Han phong lam An Nam quoc vuong. Tuy nhien, Mong Co van chua bo mong chinh phat Đai Viet, ho tiep tuc đua ra nhieu yeu sach đoi Tran Thai Tong va con la Tran Thanh Tong phai ke khai dan so, gui quan chi vien, chiu su giam sat cua quan darugachi, đich than sang chau,... nhung đieu khoan nay phan nay nhieu bi cac vua Tran tu choi. Tinh hinh cang cang thang hon sau khi Tran Thanh Tong nhuong ngoi cho Tran Nhan Tong nam 1278. Nam 1284, Nguyen The To phai Tran Nam vuong Thoat Hoan, A Ly Hai Nha va Toa Đo suat quan muon đuong Đai Viet tien cong Chiem Thanh, song Tran Thanh Tong, Tran Nhan Tong phan khang nen hai ben bung phat chien tranh. Quan Nguyen xam nhap Đai Viet voi quy mo lon, đanh chiem đuoc kinh đo Thang Long. Tuy nhien, hai vua Tran va cac tuong ton that tai ba nhu Tran Quang Khai, Tran Hung Đao suat linh quan Viet tich cuc khang cu, lai them quan Nguyen mac phai on dich. Cuoi cung, quan Nguyen triet thoai vao nam 1285, tren đuong bi quan Viet tap kich, ton that qua ban. Nam 1288, trieu đinh Nguyen lai tien hanh nam chinh song van that bai, sau đo Tran Nhan Tong thinh hoa. Cuoc chien tranh keo dai nay đen thoi Nguyen Thanh Tong moi ngung, An Nam va Chiem Thanh ve sau duy tri trieu cong trieu đinh Nguyen. Đuong thoi, co nhieu quoc đao tai Đong Nam A trieu cong cho trieu đinh Nguyen, huu danh co Ma Lan Đan (nay la Malacca), To Moc Đo Lap (nay la Sumatra). Nam 1292, Nguyen The To menh Diec Hac Me That, Su Bat va Cao Hung đem thuy quan Phuc Kien nam chinh Vuong quoc Majapahit tren đao Java, đong thoi lam khuat phuc nuoc lan can cua Majapahit la Cat Lang, song trung ke bi đot kich, chien bai tro ve, song sau đo Majapahit van phai su gia đen trieu cong. Ngoai ra, Nguyen The To con phai su gia chieu hang Luu Cau Quoc (nay la Đai Loan hoac Ryukyu), song su gia chi đen Banh Ho roi ve.


Nhan khau Nhan khau thoi Nguyen co điem đac trung, ngay tu thoi đe quoc Mong Co, dan phuong bac đa khong ngung chay xuong nam, hien tuong nay đen thoi Nguyen Hue Tong van tiep tuc xay ra, trieu đinh Nguyen luon cam đoan song khong the cham dut đuoc. Trong thoi gian đe quoc Mong Co chinh phuc Tay Ha, Kim va Nam Tong, quan Mong Co thuong hay tien hanh đo sat va cuop boc tren quy mo lon Sau đo, do dich benh va mat mua đoi kem nen mot luong lon nhan khau khu vuc Đong A cung bien mat, trong đo khu vuc Hoa Bac nguyen thuoc Kim va khu vuc Xuyen-Thiem tu lo nguyen thuoc Nam Tong het suc nghiem trong. Đay đuoc xem la tai hoa tham khoc nhat trong lich su Trung Quoc, cung la nguyen nhan chinh dan đen phong trao di dan "Ho Quang đien Tu Xuyen". Sau khi Kim diet vong nam 1234, khu vuc Hoa Bac uoc tinh co 1,1 trieu ho voi 6 trieu nguoi, chi bang 13% so voi muc 53,53 trieu nguoi vao nam 1208. Trong thoi gian chien tranh Tong-Mong, so nguoi thiet mang trong bien canh Nam Tong la khoang 15 trieu nguoi, chu yeu tap trung tai khu vuc Xuyen Thiem tu lo. Sau khi quan Nguyen hoan toan tieu diet the luc khang Nguyen tai Tu Xuyen vao nam 1279, theo đieu tra thi khu vuc chi con hon 9 van ho va hon 50 van nguoi, chi bang 4% so voi muc nam 1231 tuc truoc khi quan Mong Co xam luoc Xuyen-Thiem tu lo. Thoi Đai Mong Co Quoc co 2 lan tien hanh thong ke ho khau, lan thu nhat la vao nam 1235 khi Oa Khoat Đai Han thi hanh "At Mui tich ho", co tu lieu ve nhan khau cua khu vuc Hoa Bac; lan sau la vao nam 1252 khi Mong Kha Han hoan thanh "Nham Ty tich ho", cho thay nhan khau Hoa Bac co su gia tang o muc thap. Nam 1271, Hot Tat Liet Han cai quoc hieu thanh "Đai Nguyen", kien lap trieu Nguyen. Tuy nhien, trong thoi gian tu thoi Nguyen Thanh Tong đen nhung nam đau Chi Chinh thoi Nguyen Hue Tong, chinh cuc trieu Nguyen khong on đinh, moi nam đeu phai ung pho voi rat nhieu cuoc khoi nghia cua nong dan, tuy nhien ve mat xa hoi thi co ban co tinh trang on đinh, kinh te nhin chung cung the hien tang truong, khien nhan khau gia tang, theo uoc tinh vao nam Chi Chinh thu 10 (1351) thi o muc cao nhat. Nhung nam Chi Chinh (1341-1370) thoi Nguyen Hue Tong, toan quoc nhieu lan xay ra mat mua đoi kem va dich benh tren quy mo lon, cuoi cung bung phat thanh khoi nghia Hong Can quan, sau cuoc khoi nghia nay thi nhan khau suy giam rat lon. Sau khi Minh Thai To kien quoc co luan: "trong cuoc cach mang đoi truoc, tuy tien tien hanh giet choc, lam trai y troi ma hai dan, Tram thuc khong the nhin".
Thong ke nhan khau vao thoi Nguyen khong hoan toan chuan xac, bo mat nhung ho chay tron, đi nuong nho o noi khac. Trieu đinh khong thong ke ho khau cua Linh Bac đang xu hanh trung thu tinh (vung Noi Mong-Mong Co-nam Siberi), Van Nam đang xu hanh trung thu tinh, cac cu dan o nhung khu vuc tho ty Tay Nam va Tuyen Chinh vien (Tay Tang); nhan khau thuoc so huu rieng cua chu vuong, quy toc, quan tuong Mong Co; ngoai "chuc sac ho ke" o cac chau huyen. Cac hoc gia hien đai chi co the can cu theo so lieu nguyen thuy trong sach su luu giu đuoc đe suy đoan, do vay so lieu co the sai khac lon. Hien tuong nhan khau chay tron het suc nghiem trong, nhu vao nam 1241, trong so 1.004.656 ho co nguyen tich o cac lo do Hot Đo Ho cai quan, thi co đen 280.746 ho bo tron, chiem 28%.
Ngoai ra, moi quan he dan toc ngay cang mat thiet, hien tuong vang lai va tap cu tuong đoi pho bien. Tu thoi ky chien tranh Mong-Kim, mot luong lon nguoi Han khong ngung bi buoc phai doi đen thao nguyen Mong Co hay khu vuc nam bac Thien Son, Lieu Duong đang xu hanh trung thu tinh va Van Nam đang xu hanh trung thu tinh; Cac quan vien, quan ho hay thuong nhan nguoi Mong Co va Sac Muc di cu voi so luong lon đen noi đia Trung Nguyen; khu vuc Van Nam co khoang tren duoi 10 van nguoi Mong Co cu tru; cac thanh thi chinh tri nhu Thuong Đo va Đai Đo, cac thanh thi thuong nghiep nhu Hang Chau, Tuyen Chau, Tran Giang đeu co nhieu nguoi Mong Co, nguoi Duy Ngo Nhi, nguoi Hoi giao, nguoi Đang Hang, nguoi Nu Chan hay nguoi Khiet Đan cu tru, giua cac dan toc co su giao luu kinh te va van hoa, bang tro lan nhau. Do ty le nguoi Mong Co va nguoi Han het suc chenh lech, van hoa va che đo cua nguoi Han cung uu viet hon so voi nguoi Mong Co, trieu đinh Nguyen do vay bao ho đia vi cua nguoi Mong Co, chu truong Mong Co chi thuong chu nghia, thi hanh chinh sach phan chia che đo voi bon tang lop dan cu: Mong Co nhan, Sac Muc nhan (nguoi Tay Vuc va Tay Ha), Han nhan (nguoi Han nguyen thuoc Kim), Nam nhan (nguoi Han nguyen thuoc Nam Tong). Trieu đinh Nguyen trao cho Mong Co nhan va Sac Muc nhan quyen loi rat lon, bat Han nhan va Nam nhan phai chiu thue va lao dich nang, ap buc dan toc va ap buc giai cap rat tram trong.


Anh huong O thoi Nha Nguyen, mot nen van hoa đa dang đa phat trien. Nhung thanh tuu van hoa chinh la su phat trien cua kich va tieu thuyet cung su gia tang su dung tieng đia phuong. Vi su cai tri tren toan vung Trung A đa đuoc thong nhat, thuong mai giua Đong va Tay gia tang manh me. Cac moi lien he rong lon cua Mong Co voi Tay A va chau Au khien viec trao đoi van hoa dien ra o muc đo rat cao. Cac nhac cu phuong Tay xuat hien va lam phong phu them cho cac mon nghe thuat bieu dien Trung Quoc. Tu giai đoan nay so nguoi theo Hoi giao o tay bac va tay nam Trung Quoc ngay cang gia tang. Canh giao va Cong giao La Ma, hai nhanh cua Kito giao, cung trai qua mot giai đoan thanh binh. Phat giao Tay Tang phat trien, du Đao giao trong nuoc bi nguoi Mong Co nguoc đai. Cac hoat đong trieu đinh va cac ky thi dua tren cac tac pham kinh đien Khong giao, von đa bi bai bo o mien bac Trung Quoc trong giai đoan chia re, đuoc nguoi Mong Co tai lap voi hy vong giu đuoc trat tu xa hoi nhu o thoi Han. Linh vuc du ky, ban đo, va đia ly, cung nhu giao duc khoa hoc co buoc phat trien so voi truoc đo. Mot so phat minh quan trong cua Trung Quoc nhu thuoc sung, ky thuat in, san xuat đo su, bai la va sach thuoc lan truyen sang chau Au, trong khi ky thuat che tao đo thuy tinh mong va cloisonne cung tro nen pho bien o Trung Quoc. Nhung ban du ky đau tien cua nguoi phuong Tay cung bat đau xuat hien o thoi ky nay. Nha du lich noi tieng nhat la Marco Polo nguoi thanh Venezia (Y), ong đa toi "Cambaluc," thu đo cua Khan vi đai (Bac Kinh hien nay), va cuoc song o đo theo mieu ta cua ong khien chau Au kinh ngac. Cuon sach ve cac cuoc du lich cua ong, Il milione (hay Nhung cuoc phieu luu cua Marco Polo), xuat hien vao khoang nam 1299. Nhung tac pham cua John of Plano Carpini va William of Rubruck cung cung cap mot so chi tiet đau tien ve nguoi Mong Co sang phuong Tay.
Nguoi Mong Co tien hanh nhieu du an cong cong lon. Đuong sa va giao thong thuy đuoc to chuc lai va cai tien them. Đe ngan nguy co phat sinh nan đoi, cac kho luong thuc đuoc xay dung tren khap đe che. Thanh pho Bac Kinh đuoc xay dung lai voi cac cung đien moi gom ca cac ho, đoi nui va cong vien nhan tao. O thoi Nha Nguyen, Bac Kinh tro thanh điem ket thuc cua Đai Van Ha, khi ay đa đuoc cai tao toan bo. Nhung cai tien cho muc đich thuong mai đo thuc đay thuong mai trong luc đia cung nhu thuong mai tren bien ra toan Chau A tao đieu kien thuan loi cho nhung tiep xuc truc tiep đau tien giua Trung Quoc va chau Au. Nhung nha du lich Trung Quoc toi phuong Tay co the giup đo cac ky thuat moi nhu co khi thuy loi. Nhung tiep xuc voi phuong Tay cung khien cac loai luong thuc chinh khac du nhap vao Trung Quoc, nhu ke cung cac san pham luong thuc tu ben ngoai khac va cach che bien chung.


Danh sach đe vuong The pha nha Nguyen Xem them Danh sach Han Mong Co
Vua Trung Quoc
Nha Kim
Tay Ha
Thiep Moc Nhi
Danh sach hoang đe nha Nguyen
Pha he nha Nguyen


Ghi chu Chu thich Tham khao Đoc them Lien ket ngoai Yuan dynasty (1206–1368) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Nguyen tai Tu đien bach khoa Viet Nam