Nguyen Phuoc My Đuong (阮福美堂, 1798 - 1849), con co ten la Nguyen Phuoc Đan (阮福旦) la hoang than nha Nguyen trong lich su Viet Nam, la đich truong ton cua Hoang đe Gia Long. Ong đang le co the tro thanh nguoi noi ngoi chanh thong cua vuong trieu Nguyen theo quy tac cua Nho giao nhung rot cuc đe mat vi tri nay vao tay nguoi chu la vua Minh Mang. May nam sau khi tranh chap tru vi bat thanh, ong bi vu toi tu dam voi me ruot la Tong Thi Quyen, dan đen than bai danh liet.


Than the va cuoc song ban đau Nguyen Phuc Đan la đich truong tu cua Anh Due hoang thai tu Nguyen Phuc Canh, đich truong ton cua Hoang đe Gia Long. Me ruot cua ong la Tong Thi Quyen, chua ro xuat than. Ong chao đoi vao nam 1798, khi đo Hoang đe Gia Long van con xung la Nguyen vuong cai tri o Nam Ha. Nam 1801, khong lau truoc khi Nguyen vuong tieu diet Tay Son thong nhat son ha, phu than cua ong la Đong cung Canh qua đoi vi benh đau mua khi con rat tre. Bay gio cong lao o Hoang tu Canh trong cong cuoc trung hung nha Nguyen rat lon, nen phan nhieu cac quan đung đau la Nguyen Van Thanh, quan Tong tran Bac thanh đeu ung ho lap Hoang ton Đan ke ngoi đai thong theo đung nguyen tac cua Nho giao. Tuy nhien Hoang đe Gia Long lai co y muon chon Hoang tu thu 4 la Đam.
Nam 1814, ba noi cua Hoang ton Đan la Thuan Nguyen hoang hau Tong Thi Lan bi benh ma mat. Bay toi tau rang theo le che phai lay Hoang ton Đan đung chu tu. Nhung Gia Long lay ly do Hoang tu Đam tu nho đa đuoc nuoi o cho cua Hoang hau, nen lay Đam chu tu, bao rang:

Hoang tu tung lam con cua hoang hau, đa co giay to, nen sai lam chu tu, viec lon cua nha nuoc khong nen cau ne theo le đich ton thua trong nhu nha thuong.
Nguyen Van Thanh tau rang neu lam the thi trong van te kho dung loi le xung ho sao cho hop, Gia Long bao rang

Con theo menh cha te me la viec danh chinh ngon thuan, co gi ma khong nen.
Ve sau Nguyen Van Thanh vi y muon lap Hoang ton ma bi nha vua ghet bo, sau đo dinh phai vu an bai tho cua con trai Nguyen Van Thuyen ma phai tu tu. Khoang thang 9 nam 1817, Hoang ton Đan đuoc nhan phong Ung Hoa cong (應和公), em trai ong la Hoang ton Kinh đuoc phong lam Thai Binh cong. Truoc đo vao nam 1815, Hoang tu Đam đa đuoc nhan phong lam Hoang thai tu.
Đau nam 1820, vua Gia Long bang ha, Thai tu Đam ke ngoi, tuc la vua Minh Mang. Nam 1823, Minh Mang ban bai tho Đe he thi va cac bai tho Phien he thi, trong đo Đan đoi ten thanh My Đuong, la nguoi đung đau đe nhat chinh he cua Anh Due hoang thai tu, đuoc ban cho mot bai tho đe đat ten lot cho con chau nhu sau:

My Le Anh Cuong Trang, Lien Huy Phat Boi Huong, Linh Nghi Ham Ton Thuan, Vy Vong Bieu Khiem Quang.


Vu an My Đuong Nam Minh Mang thu 5 (1824), co nguoi to cao My Đuong tu dam voi me ruot la ba Tong Thi Quyen. Trong Đai Nam liet truyen lan Đai Nam thuc luc đeu khong cho biet qua trinh nghi an dien ra nhu the nao, va lieu đay co phai la mot vu an oan hay khong. Sau đo Minh Mang ha lenh cho Le Van Duyet đem Tong thi dim xuong nuoc cho chet, giang My Đuong lam Thu nhan, buoc phai nop an va day thao (Thuc luc viet rang My Đuong tu nguyen dang nop), con trai con gai bien phu vao sau so ho Ton that.
Ve vu an nay, tac gia Nguyen Khac Thuan trong Viet su giai thoai co loi ban rang

Thoi ay, co hai toi thuoc hang đai ac khong the tha, ay la bat trung va that đuc. Bat trung thi con trai truong cua Hoang tu Canh chang co bieu hien gi, vay thi Minh Mang muon đuoc yen vi tren ngai, at phai khep My Đuong vao tot that đuc la thong dam voi me. Oi, gia ma My Đuong chang phai chau đich ton cua Gia Long thi đoi ong se em tham biet ngan nao...
My Đuong bi giam long o nha rieng, vi thuong nho cac con nen nhieu lan đen tham. Thang 2 AL nam 1825, co nguoi cho la bo tron, tau len voi vua. Vua phan rang

Hanh vi cua no con hon loai cho lon, tram nghi cai tinh Anh Due Hoang thai tu nen khong no lam toi, nay lai nghe ke bay ba xui khien, muon lam gi chang?
Roi sau thi ve bat ve tra khao, canh giu, nhung sau đo lai tha.


Than bai danh liet Hai nam sau đo (1826), em trai ong la My Thuy bi quan linh đao Duc Chan kien, khong ro la vi viec gi. Khi trieu đinh chuan bi hach toi thi My Thuy bat ngo bi benh ma chet, cung khong co con noi doi. Trieu đinh Hue lay con ca cua My Đuong la Le Chung nam đo moi 10 tuoi tap phong Ung Hoa hau đe lo viec tho phuong Anh Due Hoang thai tu, mien cho viec chau hau, cho luong hang nam 600 quan tien, 500 phuong gao va cap cho mot đoi Duc trang theo le đe sai khien. Nam 1827, cac quan bo Le tau rang

Tu xa xua an le ban ra von khong the khong nghiem ve danh nghia, cho nen thanh nhan ban viec lam chinh tri thi truoc nhat la viec chinh danh, boi vi co chinh danh thi moi noi đuoc. Ung Hoa la tuoc hieu cua My Đuong đuoc phong truoc kia, tu khi My Đuong phai toi, viec tho cung o nha tho Anh Due, Thai Binh cong (My Thuy) đa la chu roi. Thai Binh khong co con, cho nen Le Chung la con My Đuong đuoc tap tuoc. Nay Le Chung đa đuoc chu viec te tu Anh Due thi nen lam nguoi thua ke Thai Binh cong. Con đoi voi My Đuong, dau con khong co le cat đut voi bo, nhung sau nay, thu tu Chieu Muc đa khong can đen, neu cu goi la Ung Hoa hau thi hinh nhu nguoi co toi van đuoc truyen tuoc, ma Thai Binh cong la than phien lai đen mat danh hieu. Vay xin đoi phong lam Thai Binh hau thi theo nghia moi chinh.
Vua ben cai phong Le Chung lam Thai Binh hau, con My Đuong van la thu nhan nhu cu. Sau nay con nuoi cua Le Van Duyet la Le Van Khoi khi noi day chong lai trieu đinh Minh Mang đa lay danh nghia ton pho hau due cua Đong cung Canh.
Mua xuan nam Minh Mang thu 14 (1833), pho Tong tai o so Ngoc diep (gia pha hoang gia) la bon Phan Huy Thuc, Ton That Bang tau noi

My Đuong la con ca Hoang Thai tu Anh Due, truoc vi bi toi, cac con cai phai phu luc vao sau cuon pha Ton that. Nay, thiet nghi rang: toi cua My Đuong chi la toi tu lam hong minh, sanh voi toi phan nghich nhu Pham Hiep, Pham Hue co khac. Huong chi con la Le Chung hien đuoc tap tuoc đe giu viec tho cung nganh Anh Due. Ngoai ra, con trai, con gai han cung đeu la chau cua Hoang Thai tu Anh Due. Vay xin cho liet vao ton pha, theo the thu Hoang thai tu Anh Due, ma bo cho phu luc đi. Đen nhu ten va tu My Đuong trong pha hoang tu, duoi cho chep nhung chu "Anh Due hoang thai tu tu nhi" xin chua ro toi danh đe luu chieu.
Vua cho loi tau đo la phai. Tuy nhien đen mua đong nam 1837, phu Ton nhan va bo Le lai tau noi toi ac cua My Đuong rat nang, khong the luu ten con trai con gai o cho ton pha nua. Tru Le Chung đuoc cho mien nghi vi đe giu viec te tu cho Đong cung Canh, con nhung nguoi con khac la Le Ngan, Thi Van, Thi Dao đeu bi truat lam Thu nhan, tuoc bo ten trong so tong that.
Nam 1839, phong Le Chung lam Cam Hoa hau. Nam 1848, Đai hoc si đien Đong Cac la Vu Xuan Can dang bieu noi ve cong lao cua Thuan Nguyen hoang hau va Anh Due thai tu, ma toi cua My Đuong chi la lam mat luan thuong cua ban than ma thoi, va tau xin tan phong cho Le Chung va cap luong bong hang thang cho My Đuong. Vua Tu Đuc chuan theo, sau đo cho tuan theo viec nam thu 14 Minh Mang, phuc lai ten con chau My Đuong trong so tong that va cap cho luong bong hang thang.
Nam 1849, thu nhan My Đuong qua đoi, huong duong đuoc 52 tuoi. Gap khi đo trong kinh ky co thien tai, bon đai than Ta Quang Cu 30 nguoi co loi tau xin, vi the nha vua lay Le Chung tan phong len tuoc Quan cong. Ve phan Le Chung sau sinh đuoc 6 con trai la Anh Gia, Anh Vinh, Anh Di, Anh Nhu, Anh Linh, Anh Nghi cung 2 con gai; đen nam thu 18 Tu Đuc vi can toi hut thuoc phien ma bi giang xuong tuoc Đinh hau.
Ky Ngoai hau Cuong Đe (1882 - 1951), nha cach mang Viet Nam đau the ki XX, la chau chat truc he cua My Đuong.


Xem them Gia Long
Minh Mang
Tong Thi Quyen
Nguyen Phuc Canh


Tham khao Hoi đong tri su Nguyen Phuc Toc (1995), Nguyen Phuc Toc the pha, Nha xuat ban Thuan Hoa
Đai Nam thuc luc
Đai Nam liet truyen
Nguyen Khac Thuan (1998), Viet su giai thoai (Tap 8), Nha xuat ban Giao duc
McLeod, Mark W. The Vietnamese response to French Intervention, 1862-1874 Greenwood Publishing Group, 1990 ISBN 0-275-93562-0


Chu thich