Đe Tan (chu Han: 帝辛), ten that An Tho (子受) hoac Tu Thu Đuc (子受德), con goi la Thuong vuong Thu (商王受), Thuong Tru, Thuong Thu, la vi vua cuoi cung đoi nha Thuong trong lich su Trung Quoc . Ong đuoc cho la o ngoi tu 1154 TCN đen 1123 TCN, hoac 1075 TCN đen 1046 TCN.
Theo su sach, Tru vuong khong phai la mot vi vua xau ngay tu đau. Ong la mot vi vua co vo nghe gioi, trong nong nghiep, thoi ky đau tri vi cua ong thi trieu Thuong kha on đinh. Nhan đo, ong đa đem quan đi chinh phat cac noi, đac biet la nhung nguoi Đong Di. Nhung sau nhieu nam chinh phat hao nguoi ton cua, ganh nang chien tranh khien tinh hinh noi tri cua nha Thuong xau đi, nhieu quy toc va chu hau tro nen bat binh, khong muon phuc tung Tru vuong nua. Ban than ong khong xoa diu đuoc su bat binh cua cac chu hau, nen đa khien ho quay sang ung ho cho Chu Vu vuong Co Phat khoi binh chong lai, nha Thuong diet vong.
Sau khi Đe Tan chet, Chu Vu vuong muon neu bat tu cach xau cua ong, đa goi ong la Tru Vuong (紂王), nghia la tan bao gian ac. Trong cac truyen thuyet dan gian, ong cung voi Đat Ky đuoc mo ta la cap đoi ac đoc, chuyen lam nhung viec bao nguoc hai dan, đac biet la trong Phong than dien nghia, mot tieu thuyet than thoai noi tieng thoi nha Minh.


Tieu su Trong Su ky, Tu Ma Thien viet ong la con cua Đe At, tu nho co tieng thong hieu sach vo, ve ngoai trang kien la thuong. Sach Tuan Tu cho biet ong tu nho noi tieng tuan kiet, co the goi la anh hung đuong thoi. Ong la em trai cua Tu Khai va Tu Dien.
Trong truyen thuyet, ong đu thong minh đe gianh chien thang tat ca cac cuoc tranh luan va đu manh đe san thu hoang voi hai ban tay tran cua minh . Khi len ngoi, ong đinh đo o Trieu Ca (nay la huyen Ky, Ha Nam). Von co suc khoe phi thuong, Đe Tan sieng nang chan hung chinh tri, khi quoc luc cuong thinh thi ong chu truong đanh dep cac toc Đong di o phuong Đong.
Trong nhung nam sau nay, Đe Tan chi biet đen ruou che, phu nu, tinh duc va su thieu đao đuc, thich cam quan hon la ban chinh su trong trieu. Theo Tu Ma Thien, ong tham chi con to chuc nhung le hoi voi nhieu nguoi tham gia vao quan he tinh duc cung mot luc voi cac the thiep cua ong va tao ra cac bai hat voi loi le tho thien (dam nhac) va nhip đieu ngheo nan.
Trong truyen thuyet, ong đuoc mo ta nhu la chiu anh huong cua nguoi vo đoc ac cua ong la Đat Ky.


Huong lac Mot trong nhung hinh thuc giai tri noi tieng nhat ma Đe Tan rat thich la Tuu tri Nhuc lam (酒池肉林). Đo la mot cai ho lon đu cho cho mot so chiec xuong, đuoc xay dung tren nen cung đien, voi lop lot ben trong la cac vien đa hinh bau duc lay tu bo bien. Đieu nay cho phep toan bo ho đuoc lap đay voi ruou, goi la "Tuu Tri" (ao ruou). Mot hon đao nho đuoc xay dung o giua ho, voi cac cay đuoc trong tren đo đuoc treo đay cac xien thit thu rung nuong treo lo lung tren ho ruou day đac đen noi anh mat troi khong xuyen qua cac cay thit xuong mat đat đuoc goi la "Nhuc Lam" (rung thit).
Đieu nay cho phep Đe Tan, ban be va the thiep cua ong lenh đenh tren nhung chiec xuong trong ho ruou va suot ngay đem vui choi o đay đen muc khong con biet thoi gian va the gioi ben ngoai. Đay đuoc coi la mot trong nhung vi du noi tieng nhat cua su suy đoi va tham nhung cua mot nguoi cai tri trong lich su Trung Quoc. Ngoai ra, ong cung nghe loi Đat Ky xay Loc Đai, la mot ngoi nha to va cao vut đe tu tren đinh co the thuong ngoan canh vat cua đat nuoc.
Đe vui long Đat Ky, ong đa nghe loi xui giuc cua ba ma bay ra vo so cuc hinh tan khoc ma noi tieng nhat la:

Sai Bon: đao cai hao to va sau, sau đo bat that nhieu ran đoc bo vao, hanh hinh bang cach lot het y phuc cua nan nhan roi xo vao bon đe lu ran thay nhau can mo nan nhan đen chet. Sai Bon la noi ong va Đat Ky giai sau bang viec bay tro đau vat, cac thai giam va cung nu se đau voi nhau, ke thang se đuoc ban ruou thit o Tuu Tri - Nhuc Lam, ai thua se bi nem xuong Sai Bon cho ran an thit.
Bao Lac: (炮烙之刑) mot cong cu chuyen hanh hinh cac quan than, đo la mot ong đong that to rong ruot, ben duoi la mieng lo dung đe chum than cui vao, hanh hinh bang cach chat cui nung cho cot đong nong đo roi đua nan nhan đen di nguyen nguoi nan nhan vao ong đong cho thit da chay khet, nan nhan giay chet rat the luong.
Nan nhan cua cac cuc hinh nay dao đong tu dan thuong va tu nhan đen cac đai than trieu đinh, bao gom ca Mai Ba (梅伯). Đe ho tro cho su xa hoa cua Đe Tan moi ngay, cac loai thue cuc ki nang ne đuoc ban hanh. Dan thuong phai chiu đung rat nhieu va do đo va mat het hy vong cho nha Thuong. Anh trai cua Đe Tan la Vi Tu co gang thuyet phuc ong thay đoi nhung bi quo trach. Nguoi chu cua Đe Tan la Ty Can co lam đieu tuong tu, nhung Đe Tan lai ra lenh moi tim ong đe xem trai tim cua nha hien triet trong nhu the nao.
Nhung hanh vi tan ac nay cua Đe Tan khien cho chu hau va cac tuong dan dan xa lanh dan đen su suy yeu cua nha Thuong sau nay.


Ket cuc Tay Ba hau Co Xuong cam gian Đe Tan, co tim cach giau minh, gia cach quy phuc roi ngam tap hop luc luong chong lai.
Khi Co Xuong mat, con la Co Phat len ngoi, cung 11 tieu quoc chu hau o phia Tay mang quan đi đanh Thuong. Quan Thuong chu luc o Đong Nam, khong kip cuu Trieu Ca. Đe Tan hot hoang, đanh trang bi cho quan dan no le, song Co Phat theo ke cua Khuong Tu Nha ma đanh vao Trieu Ca đang khong co ai chong đo. Đe Tan biet voi rut quan ve, nhung bi đanh bai tai Tran Muc Da.
Đe Tan ben rut ve Trieu Ca, len Loc Đai tu thieu. Trieu Thuong chinh thuc bi diet vong.


So nam tai vi Truc thu ki nien tuyen bo Tru Vuong tai vi 52 nam, con mot so tai lieu khac noi ong tai vi 63 nam.


Con cai Vu Canh (me khong ro, co the la Đat Ky nhung khong co nguon tin chinh xac).


Trong van hoc Đe Tan, thuong đuoc biet đen qua ten bi boi xau Tru Vuong, đa đuoc đe cap trong sach Luan ngu va Tam tu kinh. Ong cung la mot trong cac đoi tuong chinh cua Phong than dien nghia, cung voi đai dien khac nhau co nguon goc tu cac phuong tien truyen thong pho bien. Nhu vay, Tru Vuong phuc vu nhu la mot mau muc (tieu cuc) cua quy tac Nho giao (đuoc trinh bay nhu la nha cai tri xau xa bien minh cho su thay đoi che đo theo thien menh), cung nhu tro thanh mot bieu tuong cua nen van hoa pho bien.
Trong Phong than dien nghia, Tru Vuong vieng tham đen tho nu than Nu Oa va xuc pham nu than voi y kien cua ong ve ve đep cua ba. Bi xuc pham, Nu Oa quyet đinh rang nha Thuong nen ket thuc va ra lenh cho ba thuoc ha bien thanh ba nguoi phu nu xinh đep (bao gom ca Đat Ky) đe quyen ru ong. Duoi anh huong cua nhung nguoi phu nu nay, Tru Vuong se tro thanh mot vi vua tan nhan, mat đi su ho tro cua nguoi dan va dan đen su sup đo cua chinh minh.
Nhung nguoi vo va con cai cua ong đuoc ghi chep trong Phong Than dien nghia:

Vo:
Khuong vuong hau: chinh that cua Tru Vuong. Theo truyen thuyet, ba sinh cho Tru Vuong hai nguoi con trai (la An Giao va An Hong). Sau khi Đat Ky nhap cung quyen ru Tru Vuong ngay đem hoang lac, Khuong hau nhieu lan khuyen ngan nhung bi Tru Vuong phot lo, ben trach mang Đat Ky, Tru Vuong biet đuoc lien xa lanh ba. Sau ba bi Đat Ky vu cao sai nguoi am sat Tru Vuong, đanh tu khoet mat minh oan roi chet.
Hoang Quy phi: vuong phi cua Tru Vuong, phu trach Tay cung, em gai Hoang Phi Ho. Theo truyen thuyet, ba gioi van tho nen đuoc Tru Vuong yeu thich. Sau Tru Vuong gio tro ong buom voi nguoi chi dau la Gia thi, phu nhan Hoang Phi Ho nen len tieng cai lai, bi Tru Vuong nem tu tren lau Trich Tinh xuong đat.
Duong Quy phi: vuong phi cua Tru Vuong, phu trach Ninh Khanh cung. Sau khi Khuong hau mat, buon vi Tru Vuong vo tinh nen ba cung treo co tu van.
To Đat Ky: con gai To Ho, xem la my nhan hong nhan hoa thuy, quyen ru Tru Vuong ngay đem hoang lac, lam chuyen vo đao đuc, xa lanh trung than, bo mac xa tac, tro thanh hon quan vo đao.
Ngoc My nhan: mot trong ba thuoc ha cua Nu Oa đuoc ra lenh đe quyen ru Tru Vuong.
Ho Hy My: mot trong ba thuoc ha cua Nu Oa đuoc ra lenh đe quyen ru Tru Vuong.
Con cai:
An Giao (me la Khuong vuong hau).
An Hong (me la Khuong vuong hau).


Xem them Nha Thuong
Nha Chu
Đat Ky
Ha Thuong Chu đoan đai cong trinh


Tham khao Su ky Tu Ma Thien - Nhung đieu chua biet, Bui Hanh Can va Viet Anh dich (2007), Nha xuat ban Van hoa thong tin, thien:
An ban ky.
Trinh Doan Thang, Ngo Trau Cuong, Thai Thanh (1998), Co su Quynh Lam, Nha xuat ban Thanh Hoa.
Phong than dien nghia. Tac gia: Hua Trong Lam, Dich gia: Mong Binh Son (1970).


Chu thich Lien ket ngoai