Đe quoc Khmer hay Đe quoc Angkor (tieng Khmer co: កមវុជ; chuyen tu Latinh: Kambuja) la mot cuu đe quoc rong lon nhat Đong Nam A voi dien tich len đen 1 trieu km², tu nam 802- 1431, ton tai tren phan lanh tho hien nay thuoc Campuchia, Mien Nam Viet Nam, Lao va Thai Lan. Đe quoc Khmer tach ra tu Vuong quoc Chan Lap, đa tung cai tri va co phan đat phien thuoc ma ngay nay thuoc lanh tho cua cac quoc gia: Lao, Thai Lan va mien nam Viet Nam.
Trong qua trinh tao lap nen đe che nay, nguoi Khmer đa co cac moi quan he thuong mai voi đe quoc Java va sau đo voi đe quoc Srivijaya giap bien gioi đe quoc Khmer ve phia nam. Di san lon nhat cua Đe quoc Khmer la Angkor - kinh đo cua Đe quoc nay vao thoi cuc thinh cua no. Angkor la chung tich cua suc manh va su thinh vuong cua Đe quoc Khmer va cung la hien than cua nhieu tin nguong ma no đa mang trong minh. Cac ton giao chinh thuc cua đe che nay la: An Đo giao, Phat giao Đai thua cho đen khi Phat giao Nam truyen chiem uu the sau khi đuoc du nhap tu Sri Lanka vao the ky 13.
Su khoi đau cua Đe quoc Khmer theo truyen thong đuoc xac đinh la vao nam 802, khi hoang tu Khmer Jayavarman II tu xung la chakravartin (nghia đen la 'nguoi cai tri toan cau', tuoc hieu tuong đuong voi 'hoang đe') o vung nui Phnom Kulen. Mac du su ket thuc cua Đe che Khmer theo truyen thong đuoc đanh dau bang su sup đo cua Angkor vao tay Vuong quoc Ayutthaya cua Xiem vao nam 1431, nhung ly do dan đen su sup đo cua đe che nay van con đuoc cac hoc gia tranh luan. Cac nha nghien cuu đa xac đinh rang sau mot thoi ky mua gio mua manh la han han nghiem trong trong khu vuc, gay thiet hai cho co so ha tang thuy luc cua đe quoc. Su thay đoi giua han han va lu lut cung la mot van đe, co the khien cu dan phai di cu ve phia nam va roi xa cac thanh pho lon cua đe quoc.
Lich su cua Angkor voi vai tro la trung tam cua đe quoc Khmer lich su cung la lich su Khmer tu the ky 10 đen the ky 15. Tu đe quoc Khmer va cung tu khu vuc Angkor - khong co mot ghi chep bang van ban nao con sot lai đen ngay nay ma chi co nhung van ban đuoc khac cham tren đa. Do đo nhung gi con đuoc biet đen ngay nay ve nen van minh Khmer lich su đuoc chu yeu tham khao tu cac nguon:

Khai quat khao co, phuc dung lai va đieu tra.
Cac ban cham khac tren bia va tren đa o cac đen ghi chep lai nhung chien cong chinh tri va ton giao cua cac trieu hoang đe.
Cac buc phu đieu tren cac buc tuong cua cac đen đai mieu ta cac cuoc hanh quan, cuoc song o trong cung, cac canh cho bua va cac canh sinh hoat thuong ngay cua dan chung.
Cac ghi chep con luu lai đuoc cua cac su than, nha buon va nhung nguoi lu hanh Trung Hoa xua.
Su khoi đau cua ky nguyen Vuong quoc Khmer Angkor đuoc cho la bat đau tu nam 802 sau Cong nguyen. Trong nam nay, vua Jayavarman II đa tu xung "Chakravartin" (vua cua thien ha). 
Đe quoc đa ket thuc voi su sup đo cua Angkor vao the ky thu 15.


Tu nguyen Cac hoc gia hien đai thuong goi đe quoc nay la "Đe quoc Khmer" (Khmer: ចករភពខមែរ) hoac "Đe quoc Angkor" (Khmer: ចករភពអងគរ), cai ten sau đuoc đat theo ten thu đo Angkor.
Đe che nay tu goi minh la Kambuja (tieng Phan: កមពុជ; tieng Khmer co: កមវុជ; tieng Khmer: កមពុជ) hoac Kambujadesa (tieng Phan: កមពុជទេស, nghia đen la 'đat nuoc Kambuja'; tieng Khmer co: កមវុជទេឝ; tieng Khmer: កមពុជទេស), nhung cai ten tien hien đai cua Campuchia hien đai.


Lich su = Thanh lap =
Jayavarman II la mot hoang tu cua trieu đai Sailendra o Java nhu la mot con tin hoang gia cua vuong quoc chu hau cua Java hay la đen đe hoc tap (hoac ca hai) van chua đuoc khang đinh. Nho thoi gian o Java, ong đa mang nghe thuat va van hoa cua trieu đinh Sailendran cua Java ve cho trieu đinh Khmer. Sau khi tro ve nha o vuong quoc Chan Lap, ong đa nhanh chong xay dung the luc cua minh, đanh bai nhieu vi vua khac va nam 790 tro thanh hoang đe cua vuong quoc Khmer. Trong nhung nam tiep theo, ong đa mo rong lanh tho cua minh va cuoi cung đa thanh lap kinh đo moi Hariharalaya gan thi xa Roluos cua Campuchia ngay nay. Do vay, ong đa đat nen mong cho kinh đo Angkor trai dai đen 15 km ve phia tay bac. Nam 802, ong tu xung Chakravartin (vua thien ha) bang mot le đang quang theo phong cach An Đo giao. Boi the, ong khong nhung tro thanh mot vi vua đuoc than thanh sac phong va vo đich ma con đong thoi tuyen bo su đoc lap cua vuong quoc minh khoi vuong quoc Java. Jayavarman II mat nam 835.


= Cung co =
Indravarman I (tri vi 877–889), vi vua thu tu cua Đe quoc Khmer, đa cung co vung chac đat nuoc minh voi nhung chuong trinh xay dung lon, bao gom he thong thuy loi va cac đen đai, nho vao cua cai gianh đuoc thong qua mau dich va nong nghiep. Cong trinh đau tien la đen Preah Ko va cac cong trinh thuy loi.
Con Indravarman I la Yasovarman I (tri vi tu 889 - 915), la nguoi thiet lap mot kinh đo moi Yasodharapura - thanh pho đau tien cua Angkor. Ngoi đen trung tam cua thanh pho đuoc xay o Phnom Bakheng, mot ngon đoi cao 60 m giua đong bang trong khu vuc Angkor. Duoi trieu Yasovarman I cong trinh Đong Baray cung đuoc tao dung, đay la cong trinh ho chua nuoc co kich thuoc 7,5 x 1,8 km.


= Roi loan =

Vao đau the ky 10, sau khi Yasovarman I qua đoi, đe quoc Khmer lap tuc bi chia re. Vua Harshavarman I va Ishanavarman II (em cua Harshavarman I) phai vat va giu ngoi bau truoc su tranh gianh cua nguoi chu - Jayavarman IV. Nguoi chu bi đanh lui khoi Angkor va đa thiet lap mot kinh đo moi o Koh Ker, cach Angkor khoang 100 km. Sau khi Ishanavarman II qua đoi, Jayavarman IV len lam vua.
Con cua Jayavarman IV la Harshavarman II noi ngoi cha đuoc 3 nam thi bi em ho la Rajendravarman II cuop ngoi.


= Phat trien =
Rajendravarman II doi đo tro ve Yasodharapura. Nhieu hoc gia cho rang Rajendravarman II đa xay dung mot che đo chinh tri trung uong tap quyen, tang cuong su quan ly truc tiep đoi voi cac thu linh đia phuong. Ong bat đau bat đau cac du an xay dung lon ma cac vua đau tien đa du tinh va đa cho thiet lap mot loat cac đen o khu vuc Angkor; trong đo co Đong Mebon, tren mot cu lao cua Đong Baray, va nhieu đen tho Phat va chua.
Nam 944 va 945, quan đoi Khmer tu Angkor đa xam chiem khu vuc Kauthara cua vuong quoc Cham Pa. Khoang nam 950, nguoi Khmer đa pha huy đen Po Nagar va lay đi tuong nu than.
Tu nam 968 đen 1001 la thoi ky tri vi cua con trai Rajendravarman II la Jayavarman V. Ong ta đang quang sau khi vuot qua cac hoang than khac. Giai đoan tri vi cua ong phan lon la thoi ky thanh binh, đanh dau boi su phat trien thinh vuong va phat trien ruc ro nen van hoa. Ong cho thiet lap mot kinh đo moi gan Yashodharapura, Jayenanagari. Duoi trieu cua vua Jayavarman V co cac nha triet hoc, cac hoc gia va cac nghe si. Cac ngoi đen moi cung đuoc xay dung, trong đo, quan trong nhat la Banteay Srei, đuoc xem nhu cong trinh co tinh nghe thuat va tham my bac nhat cua Angkor va Ta Keo la ngoi đen đau tien cua Angkor xay hoan toan bang sa thach.


= Tro thanh đe quoc =
Sau cai chet cua Jayavarman V la vai nam xung đot. Vua Udayadityavarman I vua len ngoi đa bi Jayavirahvarman lat đo. Roi đen luot Jayavirahvarman bi Suryavarman I (tri vi 1010 - 1050) gianh mat ngoi bau. Suot thoi ky tri vi cua minh, Suryavarman I phai chien đau tran ap cac đoi thu muu toan lat đo minh bang bao luc. Ong la vi vua Khmer đau tien song phai xay thanh đe bao ve minh va hoang cung. Ong đa mo rong vuong quoc cua minh đen tinh Lopburi cua Thai Lan ngay nay, ve phia nam đen eo đat Kra. Tai Angkor, viec xay dung Tay Baray bat đau duoi trieu Suryavarman I, mot ho chua nuoc thu 2 va rong hon ho Đong Baray voi kich thuoc 8 x 2,2 km.

Nua cuoi the ky 11 va đau the ky 12 trong lich su Campuchia la thoi ky cua cac cuoc tranh gianh quyen luc tan bao. Sau đo đen thoi ky huy hoang duoi su cai tri cua Suryavarman II. Duoi su cai tri cua ong, ngoi đen lon nhat cua Angkor đuoc xay dung trong khoang thoi gian 37 nam: Angkor Wat, la noi tho than Vishnu. Ong đa xam chiem vuong quoc Haripunjaya cua dan toc Mon đen phia tay (ngay nay la mien Trung Thai Lan) va mot khu vuc xa hon ve phia tay cua vuong quoc Pagan (Myanmar ngay nay), phia nam lan ve khu vuc ban đao Malay đen vuong quoc Grahi (nay la tinh Nakhon Si Thammarat cua Thai Lan), ve phia đong lay nhieu tinh cua Champa, ve phia bac đen bien gioi phia bac cua Lao ngay nay. Su ket thuc cua hoang đe Suryavarman II khong đuoc ro rang lam. Van bia cuoi cung ghi nhan ten ong co lien quan đen cuoc xam luoc Đai Viet la tu nam 1145. Co le ong qua đoi trong mot cuoc hanh quan trong khoang thoi gian tu nam 1145 đen 1150.
Thoi ky tiep theo cac vua tri vi trong thoi gian ngan va bi vi vua sau lat đo bang vu luc. Cuoi cung, nam 1177, Khmer đa bi quan Champa đanh bai trong su kien thuy chien Tonle Sap va bi chiem đong trong mot thoi gian ngan.


= Huy hoang =

Jayavarman VII (tri vi tu 1181-1219) đa tap hop mot đoi quan, đanh đuoi quan Cham Pa va gianh lai kinh đo Yasodharapura. Nam 1181, ong len ngoi va tiep tuc chien tranh voi Cham Pa trong suot 22 nam cho đen khi đanh bai nuoc nay vao nam 1203 va xam chiem phan lon lanh tho cua Cham Pa.
Jayavarman VII đuoc coi la vi hoang đe vi đai cuoi cung cua Angkor khong chi vi nhung chien cong cua ong chong lai quan Cham Pa ma con la mot nguoi cai tri khong phai la bao chua nhu cach cac hoang đe truoc đo đa cai tri vi ong la nguoi thong nhat đe quoc nay va tren ca la do cac cong trinh xay dung đuoc tien hanh duoi thoi ky cai tri cua ong. Kinh đo moi co ten goi la Angkor Thom (co nghia la: "Thanh pho vi đai") đuoc xay dung. O khu trung tam, nha vua (mot phat tu Phat giao Đai thua) đa cho xay dung lam toa thap quoc gia - Bayon voi cac thap đuoc cho la mang hinh khuon mat cua Quan The Am bo tat, moi thap cao vai met đuoc cham khac bang đa. Cac đen chua khac đuoc xay dung duoi thoi Jayavarman VII la Ta Prohm, Banteay Kdei va Neak Pean, cung nhu ho chua nuoc Srah Srang. Cung voi nhung cong trinh đo, mot he thong cac đuong pho đa đuoc xay dung ket noi cac tran cua đe quoc. Ben cac pho nay, 121 nha nghi đuoc xay cho cac nha buon, quan chuc va lu khach. Ong cung cho thiet lap 102 benh xa.


= Suy vong =
Indravarman II ke vi va tiep tuc hoan thanh cac cong trinh xay dung cua cha. Duoi su tri vi cua Indravarman II, Campuchia co su on đinh chinh tri trong nuoc. Tuy nhien, suc chi phoi cua đe quoc Khmer đoi voi cac vung đat xa bat đau giam đi. Ket qua, Champa đa gianh lai đoc lap, va vuong quoc Sukhothai o phia tay bat đau noi len.
Giong nhu cha minh, Indravarman II la mot phat tu va ong đa cho xay xong mot loat chua chien đuoc khoi cong tu thoi cha minh. Ong khong thanh cong ve mat chien tranh. Nam 1220, nguoi Khmer rut khoi nhieu tinh ma truoc đo đa chiem đuoc cua Champa. Ve phia tay, cac than dan nguoi Thai cua ong đa noi len chong lai va thanh lap nen vuong quoc Thai đau tien la vuong quoc Sukhothai va đay lui nguoi Khmer. Trong 200 nam tiep theo, nguoi Thai đa tro thanh đoi thu chinh cua Kambuja.
Jayavarman VIII (tri vi 1243-1295) ke nhiem Indravarman II. Trai voi cac vua truoc đo, Jayavarman VIII theo An Đo giao va la mot nguoi chong Phat giao mot cach kich liet. Ong đa cho pha huy phan lon cac tuong phat o đe quoc nay (cac nha khao co uoc đoan co khoang hon 10.000, trong đo con rat it phe tich con sot lai đen ngay nay) va cho chuyen cac chua Phat giao thanh đen tho An Đo giao. Tu ben ngoai, đe quoc Khmer đang bi quan Nguyen Mong cua tuong Sagatu cua Hot Tat Liet đe doa. Ong ta đa tranh đung đo voi quan Mong Co (khi đo đa chiem het Trung Hoa) bang cach cong nap hang nam cho nha Nguyen. Trieu đai cua Jayavarman VIII ket thuc nam 1295 khi ong bi con re la Srindravarman (tri vi 1295-1309) lat đo. Vua moi la nguoi theo Phat giao Thuong toa bo (Theravada), mot truong phai cua Phat giao du nhap vao Đong Nam A tu Sri Lanka va sau đo lan ra khap khu vuc. Nam 1296, Chu Đat Quan theo lenh Nguyen Thanh Tong đa đi su sang Chan Lap va ghi lai thanh sach Chan Lap phong tho ky sau khi luu tru hon mot nam tai kinh đo Angkor.
Co rat it tu lieu lich su ve thoi ky sau trieu vua Srindravarman. Van ban cuoi cung nguoi ta biet đuoc la mot bia khac tu nam 1327. Khong co ngoi đen lon nao đuoc xay them. Cac nha su hoc ngo rang co moi lien he giua viec nha vua theo Phat giao Nam truyen (do đo khong đuoc xem la "devaraja" nua) va viec khong can phai xay dung cac đen lon cho devarajas hay đe tho cac than linh bao ve cho ho. Viec tu bo quan niem devaraja cung co the dan đen su đanh mat quyen luc cua hoang gia va do đo dan đen thieu nhan cong. He thong thuy loi cung bi thoai hoa dan đen mua mang that bat do lu lut va han han. Trong khi truoc đo moi nam co 3 vu lua - đieu nay đa gop phan cot yeu cho su thinh vuong va quyen luc cua đe quoc Khmer - su giam sut mua mang đa lam cho đe quoc nay suy yeu them. Quoc gia lan bang phia tay cua đe quoc nay la vuong quoc Thai đau tien - vuong quoc Sukhothai, bi mot vuong quoc khac cua nguoi Thai (vuong quoc Ayutthaya) đanh bai vao nam 1350. Sau nam 1352, nguoi Thai đa mo nhieu cuoc tien cong vao đe quoc Khmer nhung đeu bi đanh bat. Cuoi cung, nam 1431, Ayutthaya đa chiem đuoc Angkor.
Trung tam cua vuong quoc Khmer con sot lai nam o phia nam, o khu vuc ma ngay nay la Phnom Penh. Tuy nhien, co nhieu dau hieu cho thay Angkor khong bi bo hoang. Mot chi cua cac vua Khmer van con o lai Angkor. Su sup đo cuoi cung cua Angkor vao thoi ay la su chuyen đoi tam quan trong ve kinh te, va do đo la chinh tri, khi Phnom Penh tro thanh mot trung tam mau dich ben song Me Kong. Cac cong trinh xay dung ton kem va cac xung đot quyen luc trong noi bo hoang gia cung đanh dau cham het cho đe quoc Khmer.
Su huy hoai sinh thai va hu hong ha tang co so la mot cach ly giai moi khac cho su cham dut cua đe quoc nay. Du an Đai Angkor tin rang nguoi Khmer đa co mot he thong kenh rach va ho chua phuc tap phuc vu cho mau dich, giao thong va thuy loi. Cac kenh đuoc su dung đe thu hoach mua mang va khi dan so tang len thi he thong kenh rach bi can tro dan đen thieu nuoc va bi lu lut hoanh hanh. Đe đap ung cho so dan tang them, nguoi ta đa chat cay tren cac ngon đoi o Kulen đe lay đat canh tac lua. Đoi troc lam cho kenh bi boi lap khi mua to. Su pha huy he thong thuy loi đa dan toi cac hau qua nghiem trong khac.
Co mot so bang chung cho thay Angkor đuoc su dung lau hon. Duoi thoi vua Barom Reachea I (tri vi 1566 - 1576), la vi vua đa tam thoi ke vi sau khi đa đay lui quan Thai đa quay lai đong đo o Angkor trong mot thoi gian ngan. Tu the ky 17, đa co nhung van ban khac cham cho thay đa co cac khu đinh cu cua nguoi Nhat doc theo phan con lai cua Đe quoc Khmer. Cau chuyen noi tieng nhat la cua Ukondafu Kazufusa, nguoi đa an tet Khmer o đo vao nam 1632.


Cac hoang đe tri vi Tham khao cac tai lieu tieng Anh Michael Freeman, Claude Jacques: Ancient Angkor, Asia Books, ISBN 974-8225-27-5
Vittorio Roveda: Khmer Mythology, River Books, ISBN 974-8225-37-2
Bruno Dagens (engl: Ruth Sharman): Angkor - Heart of an Asian Empire, Thames & Hudson, ISBN 0-500-30054-2
Dawn Rooney: Angkor: Cambodia's Fabulous Khmer Temples, Odyssey Publications, Ltd., ISBN 962-217-727-1
David Chandler: A History of Cambodia, Westview Press, ISBN 0-8133-3511-6
Zhou Daguan: The Customs of Cambodia, The Siam Society, ISBN 974-8359-68-9
Henri Mouhot: Travels in Siam, Cambodia, Laos, and Annam, White Lotus Co, Ltd., ISBN 974-8434-03-6
Benjamin Walker, Angkor Empire: A History of the Khmer of Cambodia, Signet Press, Calcutta, 1995.


Tham khao Lien ket ngoai Đe quoc Khmer bi diet vong nhu the nao?