Thanh đia My Son thuoc xa Duy Phu, thanh pho Đa Nang, cach trung tam thanh pho khoang 69 km va gan thanh co Tra Kieu, bao gom nhieu đen đai Cham Pa, trong mot thung lung đuong kinh khoang 2 km, bao quanh boi đoi nui. Đay tung la noi to chuc cung te cua vuong trieu Cham Pa. Thanh đia My Son đuoc coi la mot trong nhung trung tam đen đai chinh cua An Đo giao o khu vuc Đong Nam A va la di san duy nhat cua the loai nay tai Viet Nam.
Thong thuong nguoi ta hay so sanh Thanh đia nay voi cac to hop đen đai chinh khac o Đong Nam A nhu Borobudur (Java, Indonesia), Pagan (Myanmar), Wat Phou (Lao), Angkor Wat (Campuchia) va Prasat Hin Phimai (Thai Lan). Tu nam 1999, Thanh đia My Son đa đuoc UNESCO chon la mot trong cac di san the gioi tan thoi va hien đai tai phien hop thu 23 cua Uy ban di san the gioi theo tieu chuan C (III) nhu la mot vi du đien hinh ve trao đoi van hoa va theo tieu chuan C (III) nhu la bang chung duy nhat cua nen van minh chau A đa bien mat. Hien nay, noi đay đa đuoc thu tuong chinh phu Viet Nam đua vao danh sach xep hang 23 di tich quoc gia đac biet quan trong.


Lich su My Son co le đuoc bat đau xay dung vao the ky IV. Trong nhieu the ky, Thanh đia nay đuoc bo sung them cac ngon thap lon nho va đa tro thanh khu di tich chinh cua van hoa Champa tai Viet Nam. Ngoai chuc nang hanh le, giup cac vuong trieu tiep can voi cac Thanh than, My Son con la trung tam van hoa va tin nguong cua cac trieu đai Champa va la noi chon cat cac vi vua, thay tu nhieu quyen luc. Nhung di vat đau tien đuoc tim thay ghi dau thoi đai vua Bhadravarman I (tri vi tu nam 381 đen 413), vi vua đa xay dung mot Thanh đuong đe tho cung linga va Shiva. My Son chiu anh huong rat lon cua An Đo ca ve kien truc (the hien qua cac đen thap đang chim đam trong huy hoang qua khu), va ve van hoa—the hien qua cac dong bia ky bang chu Phan co tren cac tam bia.
Dua tren cac tam bia van tu khac, nguoi ta biet noi đay đa tung co mot đen tho đau tien đuoc lam bang go vao the ky IV. Hon 2 the ky sau, ngoi đen bi thieu huy trong mot tran hoa hoan lon. Vao đau the ky VII, vua Sambhuvarman (Pham Phan Chi) (tri vi tu nam 577 đen nam 629) đa dung gach đe xay dung lai ngoi đen con ton tai đen ngay nay (co le sau khi doi đo tu Khu Lat ve Tra Kieu). Cac trieu vua sau đo tiep tuc tu sua lai cac đen thap cu va xay dung cac đen thap moi đe tho cac vi than. Gach la vat lieu tot đe luu giu ky uc cua mot dan toc ky bi; va ky thuat xay dung cac thap nay cua nguoi Cham cho toi nay van con bi an. Nguoi ta van chua tim ra loi giai đap thich hop nao ve chat lieu gan ket, phuong thuc nung gach va xay dung.
Nhung ngon thap va lang mo co nien đai tu the ky VII đen the ky XIV, nhung cac ket qua khai quat cho thay cac vua Cham đa đuoc chon cat o đay tu the ky IV. Tong so cong trinh kien truc la tren 70 chiec. Thanh đia My Son co the la trung tam ton giao va van hoa cua nha nuoc Cham Pa khi thu đo cua quoc gia nay la Tra Kieu hay Đong Duong.


Khao co hoc Sau khi vuong quoc Chiem Thanh lui tan, Thanh đia My Son đa chim trong lang quen hang the ky, đen nam 1885, no moi đuoc phat hien. Muoi nam sau, cac nha nghien cuu bat đau thuc hien cac cuoc phat quang, nghien cuu khu di tich nay.
Co the chia viec nghien cuu cua cac nha khoa hoc Phap ve My Son thanh hai giai đoan:

Tu nam 1898 đen 1899: Louis Finot va Launet de Lajonquere nghien cuu cac van bia.
Tu nam 1901 đen 1902: Henri Parmentier nghien cuu ve nghe thuat, nam 1904 ong cung Olrpeaus to chuc khai quat khao co hoc tai đay.
Đen nam 1904, nhung tai lieu co ban nhat ve My Son đa đuoc L. Finot va H. Parmentier cong bo. Tu cong trinh nghien cuu cua H. Parmentier, nguoi ta biet cach đay hon 100 nam My Son con 68 cong trinh kien truc, va ong đa chia chung thanh cac nhom tu A, A’ đen N.
Nha nghien cuu nghe thuat F.S. Tern chia di tich Cham Viet Nam thanh 7 phong cach nghe thuat theo qua trinh tien trien cua no. My Son co đu đai bieu cac phong cach, trong đo co 2 phong cach xuat phat tu My Son. Đac biet phong cach My Son A1 voi xuat phat la đen A1 thuong đuoc goi la kiet tac kien truc cua di tich Cham.
Cac nha khao co hoc Phap chia cac cong trinh kien truc o My Son ra lam 10 nhom chinh: A, A', B, C, D, E, F, G, H, K đe đat ten cho moi cong trinh theo kieu ghep chu cai va so.


Kien truc Ve mat kien truc thi cac đen thap, lang mo o My Son la noi hoi tu cua cac kieu dang khac nhau, tu nhung kieu co đai hay kieu My Son E1 (the ky VIII, My Son E1 va F1), kieu Hoa Lai (cuoi the ky VIII - đau the ky IX, My Son A2, C7 va F3), kieu Đong Duong (cuoi the ky IX - đau the ky X, My Son A10, A11-13, B4, B12), kieu My Son A1 (the ky X, My Son B5, B6, B7, B9, C1, C2, C5, D1, D2, D4), kieu chuyen tiep My Son A1-Binh Đinh (đau the ky XI - giua the ky XII, My Son E4, F2, nhom K) va kieu Binh Đinh (cuoi the ky XI - đau the ky XIV, My Son B1 va cac nhom G, H).
Nghe thuat va kien truc qua bo cuc đen thap mang anh huong lon cua phong cach An Đo. Khu Thanh đia gom nhieu cum thap, bo cuc moi cum thap đeu co mot thap chinh (Kalan) o giua va nhieu thap phu nho bao boc xung quanh. Kalan thuong tho Linga (sinh thuc khi) hay linh tuong Shiva. Mat truoc moi cum thap la mot thap cong (Gopura), tiep đen tien đinh (Mandapa), hang muc cong trinh co chuc nang la noi sap xep le vat va mua hat nghi thuc hanh le. Ben canh la mot kien truc luon quay ve huong Bac (huong than tai loc Kuvera), gom 1 hay 2 phong, goi la Kosa Grha dung đe chua đo te nhuyen va thuc an (co) cung chu than. Cac thap đeu co hinh chop, bieu tuong cua đinh Meru than Thanh, noi cu ngu cua cac vi than Hindu. Cong thap thuong quay ve phia đong đe tiep nhan anh sang Mat Troi. Nhieu thap co kien truc rat đep voi hinh nhung vi than đuoc trang tri voi nhieu loai hoa van. Phan lon nhung kien truc nay hien nay đa bi suy tan, nhung đay đo van con sot lai nhung mang đieu khac mang dau an hoang kim cua cac trieu đai Cham Pa huyen thoai. Nhung đen tho chinh o My Son tho mot bo linga hoac hinh tuong cua than Shiva - than bao ho cua cac trieu vua Cham Pa. Nhung nguoi cau nguyen thoi truoc thuong đi vong quanh thap theo chieu kim đong ho tren mot loi nho.
Cum thap A (Kalan My Son A1) tho mot bo Linga, co 6 ngoi đen nho tu A2-A7 đoi xung nhau bao quanh tho cac vi than phuong huong (tru 2 huong Đong, Tay): huong Đong-than sam Indra, huong Đong Nam-than lua Agni, huong Nam-Diem vuong Yama, huong Tay-than bau troi Varuna, huong Tay Nam-than Nirrti, huong Tay Bac-than gio Vayu, huong Bac-than Kuvera, huong Đong Bac-than toan nang Isana. Thap A1 co 2 cua chinh đoi dien nhau, quay ve 2 huong Đong va Tay. Bao phia ngoai, xa thap chinh A1 hon, la cac thap phu tuong đoi lon, đuoc ky hieu tu A8-A12, phan bo tren mot mat bang vuong van.
Đoi dien voi cum thap A, la cum thap B (Kalan My Son B1) la cum thap trung tam cua Thanh đia My Son.
Mac du chiu anh huong lon tu An Đo giao, song bieu tuong cua Phat giao cung tim thay o My Son, vi đao Phat Đai Thua (Mahayana) đa tro thanh tin nguong chinh cua nguoi Cham vao the ky X. (Mot so đen đai đa đuoc xay dung trong thoi gian nay, tuy nhien vao the ky XVII nhieu toa thap o My Son đa đuoc tu sua va xay dung them) thong tin nay khong chinh xac.


= Đen đa =
Tai Thanh đia My Son co mot đen xay dung bang đa, no cung la đen đa duy nhat cua cac di tich Cham. Van bia tai My Son cho biet, đen nay đuoc trung tu lan cuoi cung bang đa vao nam 1234. Nhung rat tiec la xay dung chua hoan thanh. Khi nguoi Phap kham pha My Son no co nen nhu ngay nay, phia tren la đong gach khong lo ma ho phai don dep 2 thang moi xong (theo Vong tron My Son, tac gia Parmentier, 1904) Ngay nay, ngoi đen nay đa bi sap (co le do bom My trong chien tranh Viet Nam, vi ngay sat thap la mot ho bom sau hoam van dau tich) nhung he mong cua no cho thay no cao tren 30 m va đay la ngoi đen cao nhat cua Thanh đia nay. Cac tai lieu thu thap đuoc xung quanh khu đen nay cho thay nhieu kha nang đay la vi tri cua ngoi đen đau tien vao the ky IV.


Bao ton Cong viec bao ton đau tien dien ra nam 1937 boi cac nha khoa hoc nguoi Phap. Trong giai đoan tu nam 1937 đen 1938, đen A1 va cac đen nho xung quanh no đuoc trung tu. Cac nam sau, tu nam 1939 đen 1943, cac thap B5, B4, C2, C3, D1, D2 đuoc trung tu va gia co lai. Tuy nhien, nhieu thap va lang mo (bao gom to hop A voi thap A1 đa tung rat trang le - gom thap chinh A1 cao 24 met va 6 thap phu xung quanh, bi huy diet nam 1969) đa bi huy diet trong Chien tranh Viet Nam.
Phan lon cac đen đai trong cac nhom khu vuc trung tam nhu B, C va D con ton tai, va mac du rat nhieu pho tuong, be tho va linga đa bi lay ve Phap trong thoi ky thuc dan hay gan đay đuoc chuyen toi cac vien bao tang nhu Vien bao tang Lich su Viet Nam, Vien bao tang Thanh pho Ho Chi Minh va Bao tang Nghe thuat đieu khac Cham Đa Nang, van co mot vien bao tang thu ba đuoc thiet lap trong 2 ngoi đen voi su tro giup cua nguoi Đuc va Ba Lan đe trung bay cac mo hinh cac lang mo va hien vat con lai. Ngay 24 thang 3 nam 2005 tinh Quang Nam đa to chuc le khanh thanh nha trung bay, gioi thieu di tich My Son voi dien tich 5.400 m² voi nha trung bay chinh rong 1.000 m² ngay loi dan vao di tich (khoang 1 km) do Nhat Ban tai tro khong hoan lai. Tuy nhien, hien nay van con nhieu lo ngai ve tinh trang cua cac cong trinh kien truc, mot so trong đo co kha nang sap đo. Trong giai đoan tu nam 2002 đen 2004, Bo Van hoa va Thong tin Viet Nam đa chi khoang 7 ty VNĐ (USD 440.000) cho du an phuc che khan cap Thanh đia My Son; mot du an cua UNESCO đuoc ho tro boi chinh phu Y voi so tien la USD 800.000 va cac co gang phuc che co nguon von tu Nhat Ban hien nay cung đang gop phan ngan chan tinh trang xuong cap cua chung. Cac cong viec phuc che tai đay cung đuoc World Monuments Fund (WMF) gop von.


Hinh anh Tham khao Xem them Phong cach nghe thuat cac thap Cham
Danh sach đen thap Cham Pa
Thap Cham
Di tich Viet Nam


Lien ket ngoai Thanh đia My Son Luu tru ngay 13 thang 10 nam 2006 tai Wayback Machine
My Son
Loat bai lien quan đen cong tac khao co, trung tu tai My Son Luu tru ngay 29 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine