Chu nghia Marx hay Mac-xit (phien am tu Marxist) la he thong hoc thuyet triet hoc, lich su va kinh te chinh tri dua tren cac tac pham cua Karl Marx (1818 - 1883) va Friedrich Engels (1820 - 1895). Tu khi tap ba cua tac pham "Tu ban" (Das Kapital) đuoc xuat ban nam 1895, nhung nguoi theo Marxist đa co gang tich hop cac y tuong trong đo vao trong mot phuong an chung phuc vu cho viec xay dung mot trat tu xa hoi moi đuoc goi la xa hoi chu nghia hay cong san chu nghia.
Tu thoi gian đo đa phat trien nhieu khuynh huong chiu anh huong chu nghia Marx khac nhau ma moi mot khuynh huong đeu tu nhan chinh minh la ke thua cua "cac nha kinh đien" va phan ro ranh gioi lan nhau, trong đo co:

Phong trao Dan chu Xa hoi ma Chu nghia Marxist Ao (Austromarxism) la mot hinh thuc đac biet. Hien nay mot so đang dan chu xa hoi hay nhom canh ta trong phong trao nay cac nuoc o phuong Tay đeu cong nhan cac mo hinh xa hoi tien bo trong hoc thuyet Marx, nhung chu truong xay dung xa hoi moi bang bien phap đau tranh hoa binh qua thoi gian dai đe thuc đay tien hoa xa hoi. Tieu bieu cho khuynh huong nay la mot so trong so cac đang Dan chu xa hoi o chau Au va mot so nuoc khac.
Chu nghia Lenin (Chu nghia Marx–Lenin) va cac khuynh huong dua tren chu nghia Lenin nhu chu nghia Stalin, chu nghia Trotsky, chu nghia Mao, chu truong xay dung xa hoi moi bang bien phap cach mang, thanh lap nha nuoc moi. Tieu bieu cho khuynh huong nay la cac đang Cong san tai cac nuoc tren the gioi. Cac đang Cong san thuong co quan he đong minh voi cac đang Dan chu xa hoi o tren (do cung chia se hoc thuyet Marx), tao nen luc luong chinh tri đuoc goi chung la canh ta.
Chu nghia cong san Tay Au (Eurocommunism) la khuynh huong cong san tai Tay Au đa tu bo y tuong thuc hien cach mang bao luc đe tao ra nha nuoc chuyen chinh vo san. Khuynh huong chinh tri nay chap nhan nen dan chu phuong Tay va chu truong tien đen chu nghia cong san bang cac bien phap cai cach xa hoi.
Chu nghia Tan Marxist (Neomarxism) hay Chu nghia Hau Marxist (Postmarxism) duoi nhieu hinh thuc khac nhau nhu Truong phai Frankfurt (Frankfurt School).


Tong quan Thuat ngu "chu nghia Marx" đau tien đuoc nhung nguoi canh huu su dung voi nghia xau. Chi tu cuoi the ky XIX thuat ngu nay moi đuoc chinh nhung nguoi theo chu nghia Marx tiep nhan. Chinh Marx cung đa tung noi rang ong thich dung khai niem "chu nghia xa hoi khoa hoc" cho hoc thuyet cua ong hon. Marx đa goi ten hoc thuyet cua minh bang noi dung, bang hat nhan cua hoc thuyet, chu khong phai la gan lien voi ca nhan. Neu ta quan niem nhu Lenin đa quan niem, nghia la hoc thuyet đo la chu nghia duy vat bien chung thi đen mot su phat trien nao đo cua no, su đong gop cu the cua ca nhan, Marx hoac Lenin, hoac cua bat ki ai đo co the bi đao thai nhung hoc thuyet van giu đuoc hat nhan cua no thi no van la no. Marx phe phan nhung nguoi đi truoc va cung thoi nay rang ho chi "mo uoc" mot xa hoi cua nhan tinh, ly tinh va tu do huong theo cac ly tuong cua cuoc Cach mang Phap ma khong nghien cuu mot cach khoa hoc ve cac đieu kien đe thuc hien no va cung khong co vuon đen chung voi trien vong thanh cong thuc te.
Marx va Engels đa tranh luan voi nhieu truyen thong tu tuong khac nhau mot cach khoa hoc va phe phan. Cac y tuong co ban cua Marx chi đuoc he thong hoa sau khi ong qua đoi. Viec xep chung vao mot hoc thuyet nhat quan co hai han che:

Marx xem tac pham cua ong truoc tien la mot phan tich nhung moi quan he tuong ung, phan tich cua ong co the đuoc kiem nghiem va sua chua mot cach lien tuc. Chu nghia cong san cua ong la mot du đoan tuong lai đuoc rut ra tu nhung phan tich đo ma ong xem la su tien hoa xa hoi chu khong phai thu can tao ra.
Engels muon truyen ba hoc thuyet nay duoi dang pho thong de hieu va vi the neu nhin mot cach phe binh thi đa gop phan gian luoc hoa va thong tuc hoa hoc thuyet nay.
Chu nghia Marx la mot he thong ly thuyet voi y nghia la mot the gioi quan đuoc cac chinh tri gia su dung đe đinh huong thuc tien va đuoc cac hoc gia su dung nhu mot phuong phap luan. Hoc thuyet Marxist chu yeu phan anh su phat trien cua cac y tuong cua Marx va Engels:

Phe binh mot cach sau rong triet hoc truyen thong va "phu nhan" chung trong chu nghia duy vat bien chung. Voi y tuong đo, cac tac pham ban đau cua Marx bat đau voi viec phe binh ton giao va phe binh y thuc he, đac biet la cua chu nghia duy tam bien chung Đuc cua Georg Wilhelm Friedrich Hegel va chu nghia duy vat sieu hinh cua Ludwig Feuerbach. Ong ky vong bo sung phuong phap bien chung cua Hegel voi noi dung lich su hien thuc va qua đo "đao nguoc" chu nghia duy tam. Muc đich cua phe phan nay la "Cac nha triet hoc chi dien giai the gioi khac nhau; van đe la o cho cai tao the gioi" (Die Philosophen haben die Welt nur verschieden interpretiert; es kommt aber darauf an, sie zu verandern).
"Ton tai [xa hoi] quyet đinh y thuc" (Das Sein bestimmt das Bewusstsein): Theo Marx quan he san xuat trong mot nen kinh te la ha tang co so cho cuoc song tinh than va van hoa cua mot xa hoi hay con đuoc goi la thuong tang kien truc. Marx xem đau tranh giai cap la bien chung cua lich su tu khi xa hoi bat đau phan chia thanh giai cap đen nay. Theo Marx thi "Lich su tat ca cac xa hoi ton tai tu truoc đen ngay nay chi la lich su đau tranh giai cap. Nguoi tu do va nguoi no le, quy toc va binh dan, chua đat va nong no, tho ca phuong hoi va tho ban, noi tom lai, nhung ke ap buc va nhung nguoi bi ap buc, luon luon đoi khang voi nhau, đa tien hanh mot cuoc đau tranh khong ngung, luc cong khai, luc ngam ngam, mot cuoc đau tranh bao gio cung ket thuc hoac bang mot cuoc cai tao cach mang toan bo xa hoi, hoac bang su diet vong cua hai giai cap đau tranh voi nhau.".
Tac pham chinh cua ong la "Phe binh chu nghia kinh te chinh tri" trong ba tap cua "Tu ban" trong đo ong chi ra ban chat cua su tich luy tu ban trong chu nghia tu ban, su hinh thanh xa hoi co giai cap hien đai va qua trinh tap trung tu ban cung đuoc phan tich, suy luan ca ve mat kinh te vi mo va vi mo. Marx cung phan tich nhung khuyet điem cua truong phai kinh te hoc co đien cua Adam Smith va David Ricardo trong viec giai thich mot so hien tuong kinh te. Hoc thuyet ve gia tri la phan quan trong nhat trong nhung phan tich nay.
Chuyen tu chu nghia tu ban sang xa hoi khong co giai cap trong chu nghia cong san – thong qua giai đoan qua đo cua chu nghia xa hoi – la chu đe cua hoc thuyet cach mang cua Marx. Chu nghia cong san la su ket thuc cua lich su xa hoi co giai cap, mo đau cho lich su cua xa hoi phi giai cap va tu do. Khi ma su đoi khang giua cac giai cap trong noi bo dan toc khong con nua thi su thu đich giua cac dan toc cung đong thoi mat theo.
Đau tien chu nghia Marx đuoc pho bien trong phong trao cong nhan cua the ky XIX, đac biet la phong trao dan chu xa hoi Đuc đa đua cac hoc thuyet cua Marx va Engels thanh co so cho cac chuong trinh hoat đong đau tien va đua vao chuong trinh đao tao thanh vien. Sau đay Vladimir Ilyich Lenin đa ke thua Marx, phat trien hoc thuyet ve chu nghia đe quoc cua ong ma sau Cach mang thang Muoi nam 1917, cung voi cac tu tuong cua Marx va Engels, đa tro thanh y thuc he nha nuoc cua Lien bang Xo viet. Stalin gan chu nghia Lenin vao chu nghia Marx thanh chu nghia Marx - Lenin.
Sau nam 1945, Chu nghia Marx-Lenin đa co anh huong quyet đinh đen chu nghia xa hoi hien thuc trong nhieu phan đat tren the gioi, trong đo co Đong va Trung Au, Trung Quoc, Cuba, Trieu Tien va Viet Nam. Chu nghia Lenin co xuat dan tu nhung "y tuong co ban" cua "cac nha kinh đien" hay khong va đen đau hay chi la mot "phat trien sai lam" van la mot trong nhung cau hoi đuoc tranh cai nhieu nhat trong viec xay dung ly thuyet Marxist.
Trong thap nien 1960, lien quan nhieu đen phong trao sinh vien tren toan the gioi, cac cuoc đinh cong cua cong nhan tai Tay Au va phong trao giai phong trong The gioi thu ba, đa hinh thanh nhieu hinh thai khac nhau cua chu nghia tan Marxist, chu nghia cong san chau Au (Eurocomunism) va cua chu nghia xa hoi dan chu.
Viec phe binh chu nghia Marx đa bat đau đong thoi voi su phat trien cua chu nghia Marx va đa tro nen quyet liet hon qua viec thanh hinh nhieu he thong nha nuoc vien dan Marx trong the ky XX, đac biet la cac chinh sach cung ran ve chinh tri va su khong hieu qua ve kinh te trong chu nghia xa hoi hien thuc nhu la ket qua cua hoc thuyet Marxist. Nhung nguoi phe binh Marxist tu ap dung hoc thuyet cua Marx vao cac he thong nay đe giai thich su phat trien cua chung va su that bai tren thuc te cua cac muc đich xa hoi đuoc khang đinh truoc đo.


Chu nghia duy vat bien chung Ve mat triet hoc chu nghia Marx mang anh huong cua hai thanh to: Thuyet bien chung nhung duy tam cua Georg Wilhelm Friedrich Hegel va chu nghia duy vat may moc cua Ludwig Feuerbach. Hoc thuyet cua Ludwig Feuerbach quan niem tat ca cac nhan thuc, y tuong, suy nghi, cam nhan... hay con goi la y thuc la cac bieu thi hay phan anh cua vat chat hoac xuat phat tu vat chat. Marx tiep thu the gioi quan nay cua Feuerbach nhung ong bo sung them phep bien chung cua Hegel, gan phep bien chung Hegel voi y tuong cua su phat trien lien tuc tuc chu nghia duy vat lich su. Chinh voi phat kien nay ma ong đa vuot qua đuoc cach nhin cua nhung nha duy vat truoc đo, nhung nguoi luon quan niem the gioi la khong thay đoi.

Cac nha triet hoc chi dien giai the gioi khac nhau; van đe la o cho cai tao the gioi.
Theo thuyet bien chung cua Hegel thi bieu hien cua the gioi mang dau an cua mau thuan – luan đe va phan luan đe – phat trien tuong ho tro thanh hop đe. Cac hop đe nay la đong luc thuc đay "hien thuc khach quan" va vi the la "quyet đinh" tuong lai, cho đen khi no khong con chua đung mau thuan nua va đuoc "bai bo" trong khai niem cua su tuyet đoi. Đoi voi nha triet hoc duy tam thi su tien bo nay, tien bo ma co tac đong đen toan bo the gioi vat chat, la mot san pham cua tri tue con nguoi ma trong su tu hieu ve chinh minh se tuong đong voi "tri tue the gioi" tuyet đoi.

 
Marx nhin nhan thuyet bien chung cua Hegel tu quan điem cua chu nghia duy vat: Ong phu nhan hay noi đon gian la "đao nguoc" hoc thuyet nay va đua ra đinh đe rang hien thuc khach quan co the đuoc giai thich tu su ton tai va tu su phat trien cua vat chat va khong phai la su hien thuc cua mot y tuong than thanh tuyet đoi hay san pham tu su suy nghi cua con nguoi. Đieu đay co nghia la hien thuc khach quan cung ton tai ben ngoai va khong phu thuoc vao nhan thuc cua con nguoi, trong cac quy luat kinh te quyet đinh cac trat tu xa hoi trong lich su. Đay la cot loi cua cau noi noi tieng cua Marx, đuoc xem la ranh gioi ngan cach voi chu nghia duy tam:

Khong phai y thuc quyet đinh su ton tai cua con nguoi ma nguoc lai ton tai xa hoi quyet đinh y thuc cua con nguoi. (Es ist nicht das Bewusstsein der Menschen, das ihr Sein, sondern umgekehrt ihr gesellschaftliches Sein, das ihr Bewusstsein bestimmt.)
Ket luan cua cach nhin nay la mot phe phan rong khap ve ton giao, luat le va đao đuc. Marx hieu chung la san pham cua cac quan he vat chat tuong ung va le thuoc vao su bien đoi cua chung. Tuc la ton giao, luat le va đao đuc khong co hieu luc toan the nhu chung đat yeu cau.
Trong triet hoc Marxist, cung nhu trong triet hoc lich su toan the cua Hegel, toan the gioi đuoc xem nhu mot tong the, tuc la nhu mot chinh the lien ket khach quan. The nhung Marx hieu cac mau thuan tinh than trong chu nghia duy tam nhu la hinh anh va bieu hien cua nhung mau thuan vat chat tuc la cac mau thuan trong ton tai xa hoi: Chung cung le thuoc lan nhau va lien tuc o trong trang thai bien chuyen co tac đong qua lai. Bien chuyen nay ve toan the la tang len tuc la đi tu đon gian đen phuc tap va thong qua nhung binh dien nhat đinh tuong ung voi nhung thay đoi ve chat luong nhat đinh đe thuc đay su phat trien. Theo Marx, viec giai quyet cac mau thuan cung tac đong đen tien đo đi đen nhung hinh thai xa hoi ngay ngay cao hon: Chung tuong tu nhu cac tong the cua Hegel nhung theo Marx xuat phat tu nhung mau thuan co ban ngay cang tram trong hon va khong bai bo mot cach tong the (mau thuan đoi khang quyen loi va đau tranh giai cap).


Chu nghia duy vat lich su Voi hoc thuyet nay Marx đa mieu ta tien trinh lich su la mot chuoi van đong ma cac su kien co ban xac đich chuoi van đong nay lai đuoc quyet đinh va thuc đay boi nhung nguyen tac kinh te. Nguoc lai, cac khuynh huong tan Marxist dien giai chu nghia duy vat lich su la mot hoc thuyet khong tiep nhan thuyet quyet đinh (determinism) trong su phat trien cua xa hoi co giai cap.
Dua vao nhung y tuong co ban cua phep bien chung, Marx va Engels hieu su phat trien cua xa hoi nhu la mot qua trinh bien chung thong qua nhieu hinh thai xa hoi: Mot xa hoi khong co giai cap (Chu nghia xa hoi nguyen thuy) bien đoi qua nhieu hinh thai khac nhau cua xa hoi co giai cap đe cuoi cung tien đen mot xa hoi khong co giai cap o mot bac cao hon (Tu chu nghia cong san nguyen thuy đen chu nghia cong san khoa hoc). Marx va Engels đa neu ra bon thoi ky cua hinh thai xa hoi kinh te, cac hinh thai ma cac xa hoi chau Au đa trai qua trong mot qua trinh duy vat – bien chung:

Xa hoi nguyen thuy (xa hoi Cong san nguyen thuy)
Xa hoi no le
Xa hoi phong kien
Xa hoi tu ban
Nhung xa hoi co giai cap khong phan anh đung theo quy trinh phat trien lich su nhu o chau Au cung đuoc Marx va Engels nhac đen, trong đo co phuong thuc san xuat chau A.
Dua tren cac phan tich kinh te - xa hoi ma Marx va Engels cho rang se co mot xa hoi khong co giai cap đuoc quyet đinh boi lich su la xa hoi cong san. Hai ong cho rang đo la mot xu huong đang dien ra tai Chau Au, mot xa hoi moi đang dan hinh thanh tu chu nghia tu ban nhu mot buoc tien hoa cua xa hoi loai nguoi. Đo la mot tam nhin ve tuong lai Chau Au đuoc phong trao cong nhan va nhieu chinh tri gia canh ta chia se.
Nhung nguoi co quyen luc khac nhau trong moi quan he so huu tu lieu san xuat cau thanh mot giai cap trong xa hoi cua ho. Mot trong nhung nhan thuc co ban cua chu nghia duy vat lich su la "lich su cua tat ca cac xa hoi tu truoc đen nay la lich su cua đau tranh giai cap, mot lich su cham dut voi su cai tao cach mang cua toan the xa hoi hay voi su suy tan cung mot luc cua cac giai cap đang đau tranh." Cac bien đoi xa hoi đuoc ly luan dua tren nhung hoc thuyet kinh te. Theo quan điem Marxist ca nhan con nguoi trong mot xa hoi co nhung moi quan he quyen luc va phu thuoc ve mat tinh than, chinh tri va kinh te đa dang. Trong đo cac quan he san xuat, yeu to vat chat, se quyet đinh phuong thuc san xuat, yeu to y thuc, la phuong thuc co ban trong san xuat va so huu hang hoa tu lieu va quyet đinh tat ca cac quan he khac trong xa hoi va san xuat. Khai niem phuong thuc san xuat bao gom su thong nhat va mau thuan cua luc luong san xuat va quan he san xuat. Cac quan he san xuat ma luc luong san xuat phoi hop duoi chung trong qua trinh tai san xuat la cac quan he đau tien giua con nguoi va con nguoi:

Trong cuoc song khi xem xet mat san xuat cua xa hoi, con nguoi co nhung quan he can thiet nhat đinh khong phu thuoc vao y muon, cac quan he nay chinh la nhung quan he san xuat tuong ung voi mot muc đo phat trien nhat đinh cua luc luong san xuat. (In der gesellschaftlichen Produktion ihres Lebens gehen die Menschen bestimmte notwendige von ihrem Willen unabhangige Verhaltnisse ein, Produktionsverhaltnisse, die einer bestimmten Entwicklungsstufe ihrer materiellen Produktivkrafte entsprechen.)
Cac nha su hoc truoc Marx đa mieu ta su tac đong cua kinh te len su van đong xa hoi o nhung xa hoi cu the, nhung chi đen Marx thi ong moi xem kinh te la mot nhan to co ban quyet đinh tien trinh lich su cua xa hoi loai nguoi đong thoi xem su tac đong nay la hien tuong pho bien o cac nen van minh tren the gioi. Đay la mot cach tiep can, mot phuong phap luan moi trong khoa su hoc o thoi cua ong va tro nen pho bien sau nay. Chinh cach su dung kinh te đe giai thich lich su chu khong phai ton giao, van hoa, tu tuong, đia ly, tu nhien, chinh tri khien phuong phap luan nay đuoc goi la chu nghia duy vat lich su. Theo Marx, cac bien đong lon trong lich su xet cho cung đeu la do cac nguyen nhan kinh te thuc đay. Cach tiep can nay la mot yeu to moi, bo sung cho nhieu cach tiep can truoc Marx, va ve sau đa tro thanh mot phuong phap luan nghien cuu lich su.


= Su hinh thanh va đac tinh cua cac xa hoi co giai cap =
Theo Marx, trong xa hoi khoi đau cua chu nghia cong san nguyen thuy, moi mot thanh vien cua xa hoi đeu co quyen so huu binh đang ve phuong tien san xuat. Phuong thuc san xuat nay thay đoi toan bo cung voi cuoc cach mang thoi ky đo đa moi (Neolithic Revolution). Sau đay, thong qua trong trot va chan nuoi, con nguoi đa co kha nang san xuat nhieu hon kha nang tieu thu cua ban than, tuc la tao ra san pham du thua đe du tru. Qua đay mot bo phan nho cua xa hoi đuoc giai phong khoi viec san xuat truc tiep va lam nhung viec khac nhu thu cong mi nghe, đi linh, ton giao... Viec phat trien su phan hoa xa hoi nay la con đuong tu chu nghia cong san nguyen thuy khong co giai cap đen cac xa hoi co giai cap. Theo Hegel, xa hoi khong giai cap đa bi xa hoi co giai cap phu đinh (negate). Theo Marx, nhom nguoi co đac quyen nay tang len cung voi luc luong san xuat ngay cang tien bo hon va voi san pham du thua.
Giai cap nay, luc ban đau thuong la nhung nha lanh đao ton giao, nam giu cac kho du tru cho nhung truong hop khan cap va nho vao quyen luc nay ma lai cang co the tien đen so huu cac phuong tien san xuat co lien quan đen. Su khac nhau ve quyen luc va so huu nay đa tao nen xa hoi no le ma trong đo ve nguyen tac nhung nguoi chu no le ("nhung nguoi tu do") va no le ("nhung nguoi khong tu do") đung đoi nghich voi nhau. Su mau thuan giua hai giai cap co ban đuoc bieu hien qua quyen loi đoi khang – nhung nguoi co đac quyen muon giu nguyen tinh trang nay trong khi giai cap kia muon thay đoi mot cach co ban – va la mot đac tinh cua xa hoi co giai cap. Vi cac quyen loi va quyen luc khac nhau nay ma xa hoi co gia cap luon luon chiu anh huong cua cuoc đau tranh giai cap.
Tiep theo đo, trong hoc thuyet cua ong ve ha tang co so va thuong tang kien truc, Marx đa mo ta cac quan he san xuat – khac nhau tuy theo thoi gian, đia điem va hinh thuc xa hoi – nhu la nen tang kinh te cho toan bo tat ca cac quan điem va the che (nha nuoc, đang phai chinh tri va to chuc) co the co va tuong ung voi ha tang co so nay, tuc la mot thuong tang kien truc xa hoi tuong ung voi cac quan he san xuat nay. Vi the, moi mot hinh the xa hoi phu thuoc truc tiep vao cac quan he kinh te. Ly thuyet nay cung đung cho xa hoi khong co giai cap:

Toan the cac quan he san xuat nay tao thanh cau truc kinh te cua xa hoi, co so thuc te ma đung tren đo la mot thuong tang kien truc tu phap va chinh tri tuong ung voi nhung hinh the y thuc xa hoi nhat đinh. (Die Gesamtheit dieser Produktionsverhaltnisse bildet die okonomische Struktur der Gesellschaft, die reale Basis, worauf sich ein juristischer und politischer Uberbau erhebt, und welcher bestimmte gesellschaftliche Bewusstseinsformen entsprechen.")


= Su bien đoi cua cac xa hoi co giai cap =
Tiep theo đay, Marx mo ta xa hoi no le, xa hoi phong kien va xa hoi tu ban la xa hoi co giai cap. Trong khi luc luong san xuat phat trien lien tuc thi cac quan he san xuat lai đuoc quyet đinh chu yeu boi moi mot hinh the xa hoi va vi the mang tinh ben vung khong thay đoi.
Ngay khi cac quan he san xuat thich nghi voi luc luong san xuat trong thoi gian đau cua mot hinh thai xa hoi moi va thuc đay su phat trien cua chung, thi cung voi thoi gian cac quan he san xuat nay se tro thanh "day xich" troi buoc chung, cai se dan đen mot thay đoi cach mang cua cac quan he san xuat thong qua giai cap san xuat. Marx cung mo ta cuoc cach mang nay voi phep bien chung cua Hegel bang cach ap dung thuyet nay vao lich su cu the: Sau mot cuoc đau tranh thang loi cua giai cap san xuat, cac giai cap mau thuan voi nhau đau tien se hoa hop lai va sau đo lai chia re khi tao thanh cac quan he san xuat thich ung moi va nhu the thuc đay "hien thuc khach quan" tien buoc.
Trong đo, su bien đoi nay khong bao gio xay ra truoc khi tat ca cac luc luong san xuat co the co trong mot xa hoi cu phat trien. Qua su thay đoi ve ban chat cua ha tang co so nay ma thuong tang kien truc va vi the ma hinh the xa hoi cung thay đoi.
Đau tien, Marx tin vao mot chuoi co đinh cua cac hinh the xa hoi nhung ve sau, ngoai nhung viec khac la voi thuyet ve "phuong thuc san xuat chau A", chinh ong đa thay đoi. Voi khai niem nay ong mo ta rang co nhieu hinh thuc van hoa khac nhau - thi du nhu trong cac nen van hoa (lua) nuoc chau A – khong phu hop voi cac thoi ky đuoc dan xuat tu lich su chau Au. Vi the ma cach dien giai theo thuyet quyet đinh (determinism) hay theo muc đich luan (teleology) cua chu nghia duy vat bien chung bi tu choi. Vi the ma đac biet la nhung nguoi theo chu nghia tan Marxist nhan manh đen tinh ngau nhien (contingency) cua lich su. Tuc la mot giai đoan khong tu đong tiep noi theo mot giai đoan khac ma cac su qua đo nay la ket qua cua cac cuoc đau tranh giai cap voi ket qua khong biet truoc: "chu nghia xa hoi hay tinh trang man ro" (barbarianism) theo cach noi cua Rosa Luxemburg hay nhu trong Tuyen ngon cua đang cong san: 

Mot cuoc đau tranh cham dut voi viec cai tao cach mang cua toan the xa hoi hay voi viec suy tan cung mot luc cua cac giai cap đang đau tranh ("einen Kampf, der jedesmal mit einer revolutionaren Umgestaltung der ganzen Gesellschaft endete oder mit dem gemeinsamen Untergang der kampfenden Klassen").
Vi the ma truong phai đieu tiet (Regulation School) mang anh huong Marxist đa nghien cuu tren co so nay cac the thuc lich su va đia phuong khac nhau cua phuong thuc san xuat tu ban chu nghia.


Kinh te chinh tri hoc = Phe binh kinh te chinh tri hoc =

Trong tac pham chinh cua ong – Tu ban – Phe binh kinh te chinh tri hoc – Marx mo ta va phe binh phuong thuc san xuat tu ban chu nghia va kinh te hoc gan lien voi phuong thuc nay. Marx đa nghien cuu nhieu tac pham cua cac nha Kinh te chinh tri hoc co đien nhu Adam Smith va David Ricardo va tiep tuc phat trien chung theo cac gia đinh cua ong, dien giai moi hay mo ta khac đi.
Theo Marx, sau khi qua đo tu phuong thuc san xuat phong kien sang tu ban, co cau thong tri ve co ban khong thay đoi nhieu. Su bien đoi sang tu ban chu nghia đa tao đieu kien phat trien thi truong moi, đong thoi von, tuc tu ban, lien tuc đuoc tap trung hoa song song voi viec dien ra cong nghiep hoa va nang suat tang. The nhung giai cap vo san, nhung nguoi chi đuoc tra cong o mot muc toi thieu lai phai tra gia cho nhung viec nay. Đo thi hoa, ngheo đoi, benh tat va cam nhan bi xa lanh la cac thuoc tinh cua giai cap vo san. Đong thoi do dien ra su canh tranh trong noi bo cac nha tu san khien so luong cac nha tu san giam đi trong khi so đong vo san lai tang len.
Ngoai ra, theo Marx, cac xa hoi tu ban đeu bi chi phoi boi su sung bai hang hoa (commodity fetishism). Tuong tu nhu thuyet cua Feuerbach (Chua Troi chi la su phong chieu tu tam ly con nguoi), cac pham tru hang hoa va gia tri do hoan canh, ton tai xa hoi tao ra đeu xuat hien nhu nhung thuc te khong the thay đoi đuoc.
Cung voi viec phan tich neu tren la su phe binh chong lai su thong tri ve chinh tri nham bao ho quyen loi cua cac nha tu ban va phuong thuc san xuat tu ban chu nghia thong qua "luat phap va trat tu", cai chi co the tien hanh voi su tra gia cua giai cap vo san.
Tuy nhien, đang nhan manh rang co the thay nhung nhan xet thien tai trong tap I va tap III cua Tu ban luan ve su banh truong tin dung qua đang luc nay luc khac va ve tac đong gay khung hoang cua no. Co le ong la nguoi đau tien, hay chi it cung la mot trong nhung nguoi đau tien, chu y đen hien tuong rang banh truong tin dung dan đen san xuat thua (theo thuat ngu Marxian) nhu the nao, tuc la dan đen san xuat vuot cau thuc su, hay la dan đen thua nang luc can thiet đe đat muc san xuat qua cao. Va qua trinh banh truong gia tang nay tiep tuc cho đen khi chuoi cho vay bat đau đot ngot đut tung. Thuc te cac cuoc khung hoang 1929-1933 hay Khung hoang tai chinh the gioi 2009 đa dien ra đung nhu vay.


= Thuyet gia tri va tien =

Trong tac pham "Tu ban", Marx đa trinh bay rat chi tiet thuyet ve gia tri cua hang hoa va moi quan he cua no voi tien te. Trong đo ong phan chia ra thanh gia tri su dung va gia tri trao đoi. Trong khi gia tri su dung la thuc the cua mot loai hang hoa, va co the thoa man nhu cau thi gia tri trao đoi la mot gia tri truu tuong chi co gia tri trong thuong mai. Khi đuoc buon ban, mot mon hang hoa co mot gia tri nhat đinh so sanh voi mot mon hang hoa khac.Theo cach nhin cua Marx, gia tri nay tuong trung cho lao đong truu tuong (abstract labour), dua tren David Ricardo. Neu gia tri su dung đuoc the hien bang tien thi đay la gia cua mon hang.
Neu mot vat moi đuoc tao thanh tu hang hoa nay thi gia tri san pham hinh thanh bao gom cong lao đong can thiet, tu ban luu đong (variable capital) va "loi nhuan" tuc gia tri thang du. Vi gia tri thang du đuoc quyet đinh chu yeu boi lao đong cua con nguoi, Marx đa phat trien quy luat ve chieu huong giam đi cua ty le loi nhuan. Khi may moc thay the suc lao đong cua con nguoi ngay cang nhieu thi ty le cua suc lao đong trong gia tri thang du ngay cang giam đi.


= Thuyet qua đo sang xa hoi khong co giai cap =
Do so nguoi thuoc giai cap tu san ngay cang it đi nen tu ban ngay cang tap trung vao mot so it nha tu san va đong thoi so nguoi thuoc ve giai cap vo san ngay cang tang. Vi the, theo Marx, cuoc đau tranh giai cap đuoc đay manh giua tu san va vo san se dan đen su sup đo cua chinh quyen tu san. Khi con nguoi nhan thuc rang phuong thuc san xuat tu ban chu nghia khong con la bat buoc nua thi con đuong đi đen mot xa hoi cong san khong co giai cap se đuoc mo ra ma trong đo cac phuong tien san xuat se thuoc ve so huu cong cong.
"Nhung nguoi chiem đoat" tai san cua quan chung truoc đay se bi tuoc đoat tai san. Sau khi xa hoi co giai cap đa tung phu đinh chu nghia cong san nguyen thuy nhu la xa hoi khong co giai cap thi sau đay se tien đen su phu đinh cua phu đinh theo y nghia cua thuyet bien chung ma qua đo xa hoi co giai cap cuoi cung, chu nghia tu ban, se bi phu đinh boi xa hoi khong co giai cap moi, chu nghia cong san. Marx va Engels đa đua ra nen kinh te co ke hoach nhu la trat tu kinh te moi - trat tu kinh te ma Platon đa tung nhac đen. The nhung Marx đa khong chi ro cau truc cu the cua nen kinh te. Trong nen kinh te co ke hoach tat ca cac xi nghiep đeu bi xa hoi hoa va san xuat đuoc đieu phoi chung. Su quyet đinh ve san xuat va phan phoi hang hoa can phai đuoc tien hanh trong su đong thuan voi tat ca cac thanh vien cua xa hoi. Qua đo suc lao đong co the đuoc su dung mot cach hieu qua đe nang cao cuoc song cua tat ca moi nguoi thay vi đe tao thanh tu ban.
Do co khac nhau lon voi tu ban chu nghia nen can phai thong qua chu nghia xa hoi nhu la giai phap qua đo, la chu nghia co nguon goc ngay tu thoi cua Platon va nhung nguoi theo truong phai nguy bien (sophism). Trong giai đoan chuyen tiep nay, su boc lot va so huu tu nhan ve phuong tien san xuat can phai đuoc huy bo tren dien rong va trong qua trinh đo phuong thuc san xuat tu ban dan dan se đuoc thay the bang phuong thuc san xuat cong san va cuoi cung se dan đen chu nghia cong san.


Lich su = Hinh thanh =
Đe co the hieu co so chu nghia Marx tot hon, Lenin đa chia cac tranh luan ly thuyet quan trong nhat ma Marx va Engels đa thuc hien voi cac ly thuyet gia khac ra thanh:

Tranh luan voi chu nghia duy vat cua Feuerbach va phep bien chung cua Hegel.
Tranh luan voi cac nha kinh te hoc nguoi Anh nhu Adam Smith va David Ricardo
Tranh luan voi nhung nguoi theo thuyet chu nghia xa hoi khong tuong nhu Henri de Saint-Simon, Charles Fourier va Pierre-Joseph Proudhon.
Nhung nam xuat ban cac tac pham đau tien cua Marx va Engel đuoc xem la thoi gian hinh thanh chu nghia Marx. Bat đau tu nam 1841 Marx lam viec trong bao Rheinische Zeitung (Nhat bao Rhein), to bao ma ong đieu hanh sau nay va cung la to bao ma cuoi cung vao nam 1843 đa bi cam hoat đong vi khuynh huong đoi lap qua khich. Quyen sach mong (pamphlet) Gia đinh than thanh đuoc cong bo cung voi Engels nam 1845. Nam 1847 Marx viet tac pham Su khon cung cua triet hoc nhu la cau tra loi cho Triet hoc cua su khon cung cua Proudhon.

Nan 1848 ong đa cung voi Engel viet Tuyen ngon cua đang cong san cho Lien minh cua nhung nguoi cong san (Bund der Kommunisten). Tac pham Marxist quan trong nay mo ta cac quan he xa hoi thoi bay gio, đac biet la giua giai cap cong nhan va giai cap thong tri. Dua tren đo, ban tuyen ngon yeu cau huy bo chu nghia tu ban va thanh lap cac quan he xa hoi cong san moi thong qua cuoc đau tranh giai cap khong the tranh khoi: can phai lat đo su thong tri cua tu ban. Ban tuyen ngon đuoc tai ban nhieu lan tu 1872 đen 1892, voi loi mo đau moi thuong la đuoc bo sung them.
Nam 1852 Marx cong bo tac pham Ngay 18 thang Suong mu cua Louis Bonaparte. Trong đo ong nhan đinh cuoc đao chinh cua Louis Napoleon nam 1851 theo cach nhin ve lich su va đac biet la ve phan tich xa hoi. Ong đa giai thich tien trinh cua cuoc cach mang bang hoc thuyet lich su cua ong va cung đa giai thich ve hoc thuyet dan đen đau tranh giai cap va cach mang vo san. "Ngay 18 thang Suong mu" đa co nhieu anh huong đen nghien cuu ve chu nghia chuyen che. Theo quan điem Marx-Lenin, tac pham nay đa trinh bay rang mot cuoc cach mang vo san thang loi phai đap vo bo may nha nuoc tu san.
Nam 1859 quyen Phe binh kinh te chinh tri hoc đuoc xuat ban, chua đung tat ca cac gia thiet ma Marx trinh bay trong tac pham chinh cua ong "Tu ban". Nam 1867, tap mot cua bo "Tu ban" bao gom ba tap gan 3.000 trang đuoc xuat ban. Engels phat hanh tap 2 va 3 sau khi Marx qua đoi va qua đay đa gop phan quyet đinh vao viec xay dung hoc thuyet Marxist, cung bang nhieu tom luoc mang tinh khoa hoc pho thong cua ong.
Nam 1878 Engels xuat ban tac pham Chong Duhring. Xuat phat tu yeu cau cua Wilhelm Liebknecht nham lam giam anh huong cua Duhring, tac pham mang tinh but chien nay đa tro thanh mot trong nhung tac pham đuoc đoc nhieu nhat cua Marx va Engels ben canh ban tom tat cua Su phat trien cua chu nghia xa hoi tu khong tuong đen khoa hoc, chu khong phai la tac pham "Tu ban". Tam quan trong cua Chong Duhring khong phai nam trong viec tranh luan voi Duhring ma trong viec dien ta "the gioi quan cong san" (loi noi đau cua lan phat hanh thu 2). Khong nhung cac net chinh cua chu nghia Marx đuoc dien đat ma nhieu đe tai cho đen thoi điem đay chua đuoc nhac đen cung đuoc đe cap. Chong Duhring cung đa co nhieu anh huong quan trong đen Lenin. Trong noi bo cua "chu nghia Marx phuong Tay" tac pham cua Engels khong phai la khong đuoc tranh cai, đac biet la viec dien đat chan thuc cac y tuong cua Marx qua Engels hay viec phan ro ranh gioi cua ong voi cac y tuong cua Marx. Chong Duhring đong mot vai tro quan trong trong su phat trien cua chu nghia Marx. Ve mot mat su truyen ba va pho cap cac y tuong Marxist bat đau voi tac pham nay, ve mat khac viec đon gian hoa va giao đieu hoa hoc thuyet Marxist cung hinh thanh.


= Chu nghia xa hoi hien thuc =

Mac du la mot trong cac quoc gia hung manh nhat cua the gioi, nuoc Nga vao cuoi the ky XIX van mang nhieu dau an cua nong nghiep. Nhieu noi van con ton tai co cau phong kien tien tu ban. Bat đau tu thoi Nga hoang Nikolai II (1894 - 1917) cong nghiep hoa đuoc đay manh. Giai cap vo san đang tang nhanh đa phai cam chiu cuoc song xa hoi khon cung. Phong trao chong Nga hoang trong the ky XIX o nuoc Nga đa chiu nhieu anh huong cua cac khuynh huong cach mang xa hoi va vo chinh phu hon la phan lon cac nuoc chau Au khac, noi ma phong trao dan chu xa hoi Marxist co to chuc chi đang bat đau trong đau the ky XX.
Nam 1898 Đang Cong nhan Dan chu Xa hoi Nga đuoc thanh lap tu ba to chuc Marxist, nhung lai bi cam hoat đong ngay sau đo. Nam 1903, luu vong o nuoc ngoai, đang tach ra thanh Bolshevik duoi su lanh đao cua Lenin va Menshevik. Sau khi cuoc Cach mang thang Hai nam 1917 do nhung nguoi Menshevik dan đau đa khong the dan đen viec nuoc Nga rut ra khoi Chien tranh the gioi thu nhat, Lenin roi Phan Lan ve thu đo Sankt-Peterburg, đe tu noi đay phat đong mot cuoc cach mang va thuong luong ngung chien.
Cuoc Cach mang thang Muoi do Vladimir Ilyich Lenin va Lyov Davidovich Trotsky lanh đao. Cho đen khi qua đoi vao ngay 21 thang 1 nam 1924, Lenin la nguoi lanh đao cua Đang voi cach dien giai cua chu nghia Lenin rang đang la cong cu cua chuyen chinh vo san, đuoc to chuc chat che va khong cho phep thanh lap phe phai trong noi bo. Đe tra loi cac phan đoi chong lai quyen luc nha nuoc chuyen chinh, Lenin viet trong quyen Nha nuoc va Cach mang ly thuyet "Marxist" ve su chet dan cua nha nuoc, viec se xay ra khi đat đen chu nghia cong san, khi ma nha nuoc nhu la cong cu cua giai cap thong tri se tro thanh du thua, mac dau la khai niem nay khong co o Karl Marx – đieu khong đuoc nhin thay trong mot thoi gian dai.
Nam 1924, Iosif Vissarionovich Stalin, nguoi bat đau co quyen luc ngay tu khi cuoc cach mang bat đau, đa đinh nghia chu nghia Lenin nhu la "chu nghia Marx cua thoi đai chu nghia đe quoc va cach mang vo san...ly thuyet va chien thuat cua cach mang vo san noi chung va ly thuyet va chien thuat cua chuyen chinh vo san noi rieng." ("Ve co so cua chu nghia Lenin"). Nguoc lai, phan ung voi chu nghia Stalin, Trotsky đa phat trien nhung y tuong rieng, nhung cai ma luc đau đuoc goi mot cach ha thap la chu nghia Trotsky. Khai niem nay đuoc chinh nhung nguoi theo chu nghia Trotsky tiep nhan sau nay. Chu nghia Trotsky ve co ban dua vao hai thuyet chinh: ve mot mat la thuyet cua "cuoc cach mang lien tuc" ma theo đo chu nghia xa hoi la xa hoi qua đo tien len chu nghia cong san chi co the thanh cong tren binh dien quoc te, vi the ma toan bo the gioi phai đuoc giai phong khoi chu nghia tu ban bang mot cuoc cach mang. Ve mat khac la cac phan tich ve Lien bang Xo viet nhu la mot "nha nuoc cong nhan thoai hoa" ma trong đo mot che đo quan lieu đa cuop lay quyen luc.
Cuoc Cach mang thang Muoi đa tac đong manh đen phong trao cong nhan the gioi: bat đau tu nam 1918 nhieu đang cong san đuoc thanh lap tren toan chau Au, con so đang vien tang rat nhanh va ngay sau đo đa hinh thanh mau thuan co the thay ro voi gioi tu san. Đac biet la o Đuc (Cong hoa Weimar) va o Y mot phan đa dan đen cac tinh trang tuong tu nhu noi chien cho đen khi Benito Mussolini chiem quyen luc o Y nam 1922 va Adolf Hitler o Đuc nam 1933 va đa đap tan tat ca cac to chuc cong nhan hay đay lui cai to chuc nay vao the hoat đong bi mat.

Sau khi Lenin qua đoi (1924), trong noi bo cua Đang Cong san Lien bang Xo viet đa bung no cuoc tranh chap do nhung bat đong trong chinh sach đieu hanh đat nuoc giua I. V. Stalin va L. D. Trotsky, nguoi dan đau phe đoi lap canh ta. Stalin đa gianh đuoc thang loi trong cuoc tranh chap nay va ngay sau đo đa tap trung đu quyen luc ve ong. Trotsky bi khai tru ra khoi đang trong nam 1927, sau đo bi tuoc quoc tich Lien Xo va phai ti nan chinh tri qua nhieu đuong khac nhau đen Mexico. Tai đay, ong đa bi mot điep vien Nga sat hai sau khi đa xuat ban rat nhieu tac pham chong Stalin.
Trong thoi gian tu 1929 cho đen 1953 Stalin đa thuc hien chu nghia Lenin tai Lien bang Xo viet: chu nghia Stalin dua tren chu nghia xa hoi nha nuoc va đay manh đau tranh giai cap ma trong đo Stalin cung đa tiep nhan viec lanh đao đang khong khoan nhuong cua Lenin. Cac cuoc đau tranh giai cap can phai mang lai su phat trien kinh te mot cach nhanh chong va qua đo giai phong giai cap vo san. Nikita Sergeyevich Khrushchyov đa co cac co gang đau tien loai tru chu nghia Stalin nhung chu nghia Stalin van con la nen tang ly thuyet chinh. Cuoi cung, Mikhail Sergeyevich Gorbachyov đa bat đau viec tu bo sung bai ca nhan Stalin cung nhu thuc hien nhieu cai cach co anh huong sau rong theo huong tu bo mo hinh kinh te - xa hoi Stalinist dan đen su sup đo cua cac nha nuoc Đong Au va cua Lien bang Xo viet trong nam 1992.
Sau khi chu nghia phat xit cham dut tai chau Au đa co nhieu nguoi theo chu nghia Marx trong thoi gian đau, thi du nhu Đang Cong san Y đa co khoang 1,8 trieu đang vien trong nam 1945. The nhung chang bao lau sau so luong đang vien giam manh va nhieu nguoi Marxist – đac biet la sau khi Stalin qua đoi – đa dao đong. Nhieu nguoi Marxist Y va Phap đa giu khoang cach voi Lien bang Xo viet. Va khi phong trao sinh vien bat đau giua thap nien 1960, chu nghia Marx đa bi phan chia ra thanh nhieu nhom nho voi nhieu khuynh huong khac nhau. Neu nhu mot cuoc cach mang tung đuoc nhieu nguoi Marxist mong đoi thi sau khi chu nghia xa hoi hien thuc cham dut trong Lien bang Xo viet phan lon ho đa thoa thuan voi phong trao dan chu xa hoi va chi gioi han o nhung đe nghi cai cach. Đang Cong san Y ( Partito della Rifondazione Comunista) hien nay (2005) đang co đai dien trong Quoc hoi Y.

Nam 1949 Mao Trach Đong cung voi Đang Cong san Trung Quoc nam quyen luc tai Trung Quoc. Mao Trach Đong, ma nguoi đong minh duy nhat cua ong la Lien bang Xo viet, đa lanh đao dua tren chu nghia Mao cho đen 1976. Chu nghia Mao Trach Đong đuoc phat trien tu chu nghia Lenin va chu nghia Stalin ma trong đo su tien bo đong vai tro trung tam. Ben canh vai tro cua cong nhan, chu nghia Mao nhan manh vai tro cua nong dan trong cuoc cach mang xa hoi chu nghia. Do mat uy tin chinh tri ngay trong noi bo Đang cong san Trung Quoc vi "Đai nhay vot", mot chien dich voi muc đich tang cuong suc manh kinh te cua Cong hoa Nhan dan Trung quoc nhung bi that bai dan toi hau qua la mot nan đoi lon, Mao đa co gang thuc hien cac y tuong cua ong ve mot xa hoi va nha nuoc moi trong sach va tot đep hon theo cac tieu chuan cua chu nghia Mao bang cuoc Cach mang van hoa bat đau trong nam 1966. Cuoc Cach mang van hoa đa co anh huong quyet đinh ve mat chinh tri o Trung Quoc cho đen khi ong qua đoi. No đa dan đen nhieu chet choc, pha huy cac di san van hoa nhung cung đa quet đi nhung tan du phong kien va đem lai mot dien mao moi cho xa hoi Trung Quoc. Sau khi Mao Trach Đong qua đoi, Trung Quoc ngay cang mo cua cho tu ban phuong Tay đau tu vao nen kinh te trong nuoc.
Sau khi cuoc cach mang thanh cong tai Cuba nam 1959, Fidel Castro tuyen bo thanh lap nuoc Cong hoa Xa hoi chu nghia vao ngay 2 thang 12 nam 1961 va Cuba đuoc đinh nghia ro rang la mot nha nuoc theo chu nghia Marx - Lenin. Trong Chien tranh Lanh, Cuba chi co quan he kinh te va chinh tri voi cac quoc gia xa hoi chu nghia va voi cuoc Khung hoang Cuba, mau thuan cong khai giua cac cuong quoc the gioi suyt đa bung no. Lien bang Xo viet sup đo dan đen mot cuoc khung hoang kinh te lon, song Cuba đa vuot qua va sau đo la viec mo cua cho cac tap đoan lon va khach du lich vao nuoc. Hien nay, Cuba la mot quoc gia co trinh đo phat trien kha cao o khu vuc My Latinh, đac biet la trong linh vuc giao duc va y te.


= Phong trao Dan chu Xa hoi =
Cung voi viec tu do hoa ve mat chinh tri cua cuoc Cach mang thang Ba 1848/1849 tai Đuc, lan đau tien nhung nguoi cong nhan đa tu to chuc cac lien hiep tuong tu nhu cong đoan. Sau đay nhieu to chuc cong nhan khac nhau đa đuoc thanh lap, tien than cua cong đoan va cuoi cung la cac đang xa hoi chu nghia va dan chu xa hoi nhu Hoi Cong nhan Đuc Pho thong (Allgemeine Deutsche Arbeiterverein – ADAV) nam 1863 va vao nam 1869 la Đang Cong nhan Dan chu Xa hoi (Sozialdemokratische Arbeiterpartei – SDAP) co khuynh huong Marxist chung quanh Wilhelm Liebknecht va August Bebel, cung la phan bo Đuc cua Đe Nhat Quoc te.
Hai to chuc nay thong nhat duoi ten Đang Cong nhan Xa hoi chu nghia Đuc (Sozialistische Arbeiterpartei Deutschlands – SAP) vao nam 1875 tai Gotha dua tren Chuong trinh Gotha, chuong trinh ma đa bi Marx chi trich vi mang tinh nhuong bo đoi voi ADAV co khuynh huong cai cach. Đan ap, truy na tu phap va cam hoat đong mot thoi gian cung nhu Cac đao luat danh cho nhung nguoi theo chu nghia xa hoi trong thoi gian 1878 đen 1890 duoi thoi thu tuong đe che Otto von Bismarck đa khong the ngan chan con so thanh vien cua nhung to chuc Marxist tang nhanh chong. Nam 1890 SAP tro thanh Đang Xa hoi Dan chu Đuc (Sozialdemokratische Partei Deutschlands – SPD) va voi Chuong trinh Erfurt lai co đinh huong chu nghia Marx nhieu hon. Vao thoi điem nay SPD la đang lon nhat, mang anh huong cua he tu tuong Marx va thong nhat trong noi bo nhieu khuynh huong Marxist khac nhau.
Trong thoi ky đau đang mang nhieu anh huong cua phai canh ta/Marxist chung quanh Rosa Luxemburg. Trong thoi gian buoc sang the ky moi đa co nhieu cuoc tranh luan ve muc tieu chinh tri trong đang SPD ma thang loi đa nghien ve nhung nguoi Marxist, ngoai nhung viec khac la nho vao nghi luan Cai cach xa hoi hay cach mang cua Rosa Luxemburg. The nhung đuong huong chinh tri thuc te cua đang lai theo phuong huong dan chu xa hoi, ngay ca sau khi Eduard Bernstein cong bo luan đe Cac nhiem vu cua phong trao dan chu xa hoi (1899).
Trong cuoc Cach mang thang Muoi mot nam 1918, ban lanh đao Đang SPD chong lai đe nghi bien đoi Đe che Đuc sang mot nha nuoc xa hoi chu nghia ma ket qua la phong trao cong nhan cuoi cung đa tach ra thanh nhung nguoi co chu truong cai cach (dan chu xa hoi) va nhung nguoi cong san.
Nam 1959 Đang SPD voi Chuong trinh Godesberg cuoi cung đa tu bo the gioi quan Marxist nhu la co so ly thuyet.
Chu nghia Marxist Ao (Austromarxism) la mot khuynh huong trong khuon kho cua chu nghia Marx, đac biet pho bien rong rai trong phong trao dan chu xa hoi Ao trong cac thap nien đau cua the ky XX. Trong khai niem chu nghia Marxist Ao co nhieu quan điem khac nhau vi the ma khai niem nay that ra la mang chieu huong mo ta xuat xu theo nghia mot truong phai Ao cua chu nghia Marx hon la mot co so ro ret cua mot noi dung thong nhat. Nhieu nguoi trong gioi tri thuc co the xem nhu la nguoi theo chu nghia Marxist Ao nhu Max Adler, Rudolf Hilferding, Otto Bauer, Karl Renner va Gustav Eckstein.
Mot "mau so chung" cua chu nghia Marxist Ao la chuong trinh cua Đang Cong nhan Dan chu Xa hoi nam 1926, đuoc goi la Chuong trinh Linz. Trong chuong trinh nay, chu yeu la do Otto Bauer phac thao, cac nguyen ly co ban chung cua chu nghia Marxist Ao đuoc trinh bay. Nguoi theo chu nghia Marxist Ao tu hieu minh la con đuong thu ba giua chu nghia cai cach dan chu xa hoi va chieu huong cach mang ma thoi đo đai dien chu yeu la cac đang thuoc Quoc te cong san.


= Cac khuynh huong tan Marxist =
Chu nghia tan Marxist khong phai bat buoc phai la "moi" ma that ra la mot khai niem quy tu nhieu chieu huong hay y tuong Marxist khac voi cach nhin chinh thong cua hoc thuyet Marxist va vach ro ranh gioi voi cac tu tuong truyen thong va đac biet la voi su thuc hien tren thuc te cua chu nghia Marx-Lenin. Mac du vay cac ly thuyet cua Lenin, Trotsky hay Rosa Luxemburg van mang tam quan trong trong cac nghi luan cua chu nghia tan Marxist. Thuoc vao trong so cac ly thuyet gia quan trong nhat thoi ky đau cua chu nghia tan Marxist la Karl Korsch, Georg Lukacs, Ernst Bloch va Antonio Gramsci.

Karl Kosch voi tac pham Chu nghia Marx va triet hoc la nguoi đau tien vuot qua đuoc đam luan mang tinh "giao đieu" ve ly thuyet Marxist bang cach tu ap dung ly thuyet lich su Marxist vao su phat trien cua chu nghia Marx.
Nhung khai niem co ban cua thuyet Marxist ma Georg Lukacs phan tich la su tha hoa (Marx's theory of alienation), xu huong bien tat ca vat the thanh hang hoa (reification) va y thuc giai cap. Lukacs cho rang cung voi su tu ban hoa lien tuc cua mot xa hoi ngay cang co nhieu tieu he thong mang co cau tu ban (co so đao tao bien thanh xi nghiep đao tao cung phai hoat đong mang tinh kinh te nhu mot doanh nghiep; nha nuoc can phai đuoc đieu hanh nhu mot doanh nghiep,...). Qua trinh bien vat the thanh hang hoa nay quyet đinh tat ca cac quan he xa hoi. Tac pham quan trong nhat cua ong la Lich su va y thuc giai cap.
Erst Bloch cho rang khong chi đen voi con nguoi bang cac ly le dua tren ly tri ma vi co su phat trien khong đong thoi nen phai keu goi ho tren mot binh dien sau hon. Ong nhac đen nhung đau tranh khong đuoc thoa man trong lich su va su xuat hien cua mot the gioi khong co su thong tri se đuoc nhin thay trong mot xa hoi khong tuong cu the. Giua thap nien 1950, ngay sau khi hoan thanh tac pham chinh Das Prinzip Hoffnung (Nguyen ly cua hy vong), ong roi bo nuoc Cong hoa Dan chu Đuc sang Cong hoa Lien bang Đuc do nhieu nguoi hoc tro cua ong đa bi bat giam.
Antonio Gramsci, nguoi đong thanh lap Đang cong san Y (Partito Comunista Italiano) đa sang tac mot trong cac tac pham quan trong nhat cua chu nghia tan Marxist. Khai niem chinh cua hoc thuyet cua ong la su lanh đao (hegemony), đuoc hieu nhu la "su thanh hinh cua mot y thuc tap the" va nhu la "su truyen ba cua mot phuong thuc suy nghi va hanh đong thuan nhat". Voi cac tac pham cua ong, Gramsci đa co nhieu anh huong khong nhung đen cac nha ly thuyet Marxist ma con đen cac ly thuyet chau Au trong lanh vuc xa hoi hoc va chinh tri hoc. Ong cung đa đat nhung hon đa nen tang cho Chu nghia Cong san chau Au.
Chu nghia Marxist chau Au la mot trong nhung khuynh huong mang anh huong chu nghia tan Marxist quan trong nhat. Chu nghia nay ung ho cac thay đoi trong cac nen dan chu đa nguyen (cua phuong Tay, ke ca Nhat Ban). Khai niem phan ro ranh gioi voi chu nghia xa hoi hien thuc, đac biet la trong cac thap nien 1970 va 1980, đa khong con đuoc thong dung nua sau khi Lien bang Xo viet sup đo va hiem thay trong thoi gian hien nay. Cac đang thuoc chu nghia cong san chau Au đa ra tranh cu trong cac cuoc bau cu o Y, Tay Ban Nha va Phap.
Truong phai Frankfurt trong Vien nghien cuu xa hoi cua truong Đai hoc Johann Wolfgang Goethe tai Frankfurt am Main do Max Horkheimer thanh lap trong thap nien 1930 va ton tai đen 1959. Cung voi Thuyet toi han (critical theory) Truong phai Frankfurt đa phat trien mot triet hoc xa hoi mang tinh phe binh he tu tuong, chiu anh huong cua phe binh ly tri phuong Tay, ban ve cac đieu kien xa hoi va lich su cho viec hinh thanh y thuc he trong xa hoi va đac biet la ve late capitalism. Cung voi su phe binh nay la đoi hoi cai tao quan he xa hoi. Cac nha đai dien quan trong ben canh Horkheimer la Theodor W. Adorno, Walter Benjamin, Erich Fromm, Herbert Marcuse va sau đay la Jurgen Habermas. Truong phai Frankfurt đa co anh huong đen khuynh huong Canh ta moi (new left), cac khuynh huong tan Marxist khac cung nhu la đen cac cuoc tranh luan chuyen mon trong khoa hoc xa hoi.


Phe binh chu nghia Marx = Tong quan =
Ngay tu luc cong bo cac tac pham đau tien cua chu nghia Marx đa xuat hien nhieu phe binh trong gan nhu tat ca cac lanh vuc cua hoc thuyet. Nguyen nhan chu yeu la do Marx đa khong hoan tat đuoc tac pham cuoi cung cua ong ("Tu ban") va cung do Marx đa sua chua hoc thuyet cua ong dua tren cac phe binh co can cu. Chang han nhu Marx đa viet trong thu gui Vera Ivanovna Zasulich (Вера Ивановна Засулич) rang co nhieu y kien mau thuan voi nhau ve tien đe xa hoi cho mot cuoc cach mang xa hoi chu nghia. Mot vai đieu khong đuoc dien đat mot cach ro rang va/hay đuoc dien giai khac nhau. Thi du nhu rut kinh nghiem tu Cong xa Paris, Marx đa viet rang "giai cap cong nhan khong the đon gian chi chiem lay bo may nha nuoc co san va van hanh no cho cac muc đich rieng cua minh" (die Arbeiterklasse nicht die fertige Staatsmaschine einfach in Besitz nehmen und sie fur ihre eigenen Zwecke in Bewegung setzen kann). Vi the ma theo dien giai cua Lenin y nghia cua "tu tuong cua Marx (...) chinh la giai cap cong nhan phai đap tan, đanh vo 'bo may nha nuoc co san' va khong đuoc phep chi tu gioi han o viec chiem lay no. (...) Tuy nhien, phai vo chinh phu cho rang Marx muon xay dung mot xa hoi vo chinh phu).
Marx đa khong noi cu the ve trat tu chinh tri cua mot nha nuoc cong san. Trong noi bo nhung nguoi Marxist co nhieu phe binh đac biet la tu cac khuynh huong khac nhau cua chu nghia Tan Marxist (Neomarxism), ma moi mot khuynh huong thuong chi phu nhan mot lanh vuc rieng le hay phe binh nhung dien giai cua chu nghia Marx-Lenin ma theo y cua ho la sai lam. Phu nhan toan bo cac hoc thuyet Marxist truoc nhat la tu phia nhung nguoi theo đuoi cac the gioi quan, khoa hoc hay triet hoc hoan toan khac.


= Phe binh tu nhung nguoi Marxist =
Trong chu nghia Marx ngay nay co nhieu khuynh huong khac nhau ma mot phan hoan toan mau thuan voi nhau, hau nhu toan bo cac nguyen to cua hoc thuyet Marxist đeu đuoc tranh luan. Mot so điem đac biet đuoc tranh cai thi du nhu la:

Vai tro cua giai cap cong nhan va quan he cua giai cap cong nhan voi cac phong trao xa hoi khac.
Đinh nghia (va to chuc) cua "dan chu xa hoi chu nghia"
Cac tien đe cho mot cai tao xa hoi theo đuong huong xa hoi chu nghia
Nhieu cau hoi khac nhau cua gia tri gia tang
Quan he giua ha tang co so va thuong tang kien truc.
Tiep noi theo Leo Trotsky, voi mot phien ban Marxist cua thuyet ve cac chu ky Kondratiev (Long Waves of Capitalist Development) Ernest Mandel đa sua đoi quy luat ve khuynh huong lai xuat giam đi bang cach nhan manh rang cac luc tac đong nguoc lai co the chien thang trong nhieu gian đoan dai lau.
Nhung nguoi theo chu nghia tan Marxist đac biet phu nhan viec giao đieu hoa he tu tuong Marxist nhu la the gioi quan vo san, đieu co the nhan thay truoc nhat trong cac hoc thuyet nha nuoc cua chu nghia xa hoi hien thuc.
Nguoc lai, nhung nguoi theo khuynh huong cua Chu nghia Cong san chau Au (Eurokommunism) va Chu nghia Cai cach (Reformismus) lai bac bo su đau tranh giai cap nhu la phuong tien đe dan đen chu nghia xa hoi va co tim nhung con đuong dan chu đe khac phuc mau thuan giai cap.
Cac ly thuyet gia chiu anh huong cua Marx phe phan ong rang trong dien đat ve gia tri su dung cua hang hoa Marx đa đanh gia qua cao nhung tac đong cua no đen mot thay đoi dan đen chu nghia cong san, va van hoa cung nhu tu nhien gan nhu khong đuoc đua vao trong cac thuyet ve kinh te cua ong. Cac tien đe cho viec chuyen đoi mot xa hoi tu chu nghia xa hoi sang chu nghia cong san cung đuoc tranh cai. Chinh Marx cung đa luu y rang viec nay chi co the hoan thanh sau mot cuoc cach mang tren toan the gioi


= Phe binh tu nhung nguoi phi Marxist =
Gan nhu tat ca nhung nguoi phe binh khong theo chu nghia Marx đeu phu nhan cac hoc thuyet cua Marx la su that duy nhat va it nhat la ung ho nhieu phan cua phe binh tu trong noi bo nhung nguoi Marxist. Them vao đo, ngoai tru phan tich ve chu nghia tu ban, cac phan khac cua chu nghia Marx đeu bi hoai nghi hay phu nhan.
Mot so cac nha phe binh tu do (liberal) la Milton Friedman (Truong phai Chicago) hay Friedrich Hayek va Ludwig von Mises (Truong phai Ao). John Maynard Keynes cung la mot nha phe binh ma cac hoc thuyet cua ong đa co anh huong quyet đinh đen chinh sach kinh te trong cac nuoc cong nghiep cho đen nua sau cua the ky XX.
Thi du nhu thuyet bien chung cua Hegel – co so cua chu nghia duy vat bien chung – đuoc cho la sai lam nhu Karl Raimund Popper đa phe binh trong tac pham Xa hoi mo va nhung ke thu cua no. Tu tuong cua Marx dan đen mot "xa hoi đong". Xa hoi nay co đac tinh la no đuoc nhung nguoi tien phong lap nen tu tren ban ve, nhung nguoi tin rang ho co đuoc nhan thuc khoa hoc ve nhung quyen loi khach quan cua nhung nguoi bi đan ap, ngay ca khi chung khac han nhung quyen loi đuoc cam nhan chu quan. Nhu the mot xa hoi đong la mot chinh the chuyen che. Nam 1957 trong bai viet Su khon cung cua chu nghia lich su Popper đa phe binh y niem cua chu nghia duy vat lich su:

Lich su tien trien theo muc đich
Khuon mau nhat đinh trong lich su đuoc luan giai bang nhung khuon mau nhat đinh noi tiep theo sau đo
Nhan thuc đuoc cho la "khach quan" cua cac khuon mau co ban nay cho phep du đoan tien trinh cua lich su va cho phep noi len mot cach chuan muc ve cach tao anh huong đen tien trinh nay nhu the nao.
Noi chung la "chu nghia xa hoi khoa hoc" la khong khoa hoc va mang tinh khong the phu nhan (non-falsifiability). Đac biet la khi cac luan đe Marxist đuoc the hien bang phuong tien phe binh he tu tuong: Nhung nguoi hoai nghi quy luat ve xu huong giam đi cua lai suat hay ve su rut gon tat ca lich su ve lich su cua đau tranh giai cap đeu bi cho rang su hoai nghi cua ho hoan toan khong trung thuc va chi la san pham cua he tu tuong vi quyen loi cua giai cap đang thong tri. Nguoi hoai nghi cang kien quyet giu vung su ngo vuc cua minh thi nguoi phe binh he tu tuong lai cang tin rang co the nhan thay nhung dung y đung sau đo. Vi the ma nguoi nay khong the neu ra cac đieu kien ma duoi cac đieu đo nguoi đay se cong nhan rang cac luan đe cua minh la sai.
Nhung nguoi phe binh khac chi trich moi quan he hep hoi giua ha tang co so va thuong tang kien truc, nhu co the thay trong chu nghia tu ban đoc quyen nha nuoc (State monopoly capitalism) va trong mot so thuyet cacten (cartel) Marxist. Tai đay, cac co quan nha nuoc đuoc mieu ta nhu la nhung nguoi nhan menh lenh truc tiep cua cac nha cong nghiep, tro thanh chi la "tai sai cua chu nghia tu ban đoc quyen". Vi the ma nha lich su hoc nguoi Đuc Gerd Koenen va nha chinh tri hoc nguoi My Daniel Pipes đa goi chu nghia Marx-Lenin la mot thuyet am muu.
Mot so phe binh cho rang con đuong đi đen chu nghia cong san thong qua mot bo may (chuyen chinh vo san) đay quyen luc mang moi hiem nguy la nhung nguoi lanh đao khong huong đen cac cai cach cau truc vi quyen loi cua giai cap vo san ma đac biet la đe bao ve quyen luc cua chinh ho. Vi the ma nhieu nha nghien cuu thi du nhu cac nha phat hanh quyen Le Livre noir du communisme (tam dich: Cuon sach đen ve chu nghia cong san) nhan đinh rang viec giet hang trieu nguoi cua Josef Stalin, Mao Trach Đong hay Pol Pot khong phai la viec đi sai đuong loi cua thuyet Marxist von di tot đep ma chinh la thuyet Marxist chua đung nhung quan điem se dan đen nhung hanh đong đo.


= Phan phe binh =
Trong thoi gian sang tao, Marx va Engels đa đua nhieu phat trien vao trong cac nhan đinh ly thuyet cua hai ong. Vi the ma can phai chu y rang cung phai xem cac trinh bay cua Marx va Engel xuat phat tu thoi ky nao. Cac quan điem sau đay chu yeu dua vao cac tac pham hay bai viet sau nay cua Marx.
Nhieu dan giai Marxist moi (Chu nghia tan Marxist – Neomarxism) phu nhan cach dien giai theo muc đich luan (Teleology) va thuyet quyet đinh (determinism) la nhung điem phe binh chinh ve hoc thuyet Marxist. Su phat trien xa hoi khong đuoc hieu nhu đa đinh truoc, nhu la mot qua trinh phat trien đen mot muc đich nhat đinh va qua trinh nay cung khong đuoc quyet đinh boi ca moi truong vat chat lan phuong thuc san xuat trong mot xa hoi.
Ha tang co so khong quyet đinh thuong tang kien truc. Su phat trien khong đi theo hinh thuc bac thang va cung khong the đinh truoc. Cac điem nhan manh nay đuoc đua ra sau đay va khong the nhan thay duoi hinh thuc nay trong cac tac pham cua Marx va Engels. Phe binh cua Popper, hoc thuyet Marxist khang đinh su co muc đich va quy luat trong phat trien lich su va tu đay rut ra giai phap cho tuong lai, la khong đung theo cach nhin nay. Khang đinh cua Popper, hoc thuyet Marxist dua tren viec tao kha nang nhan thuc khach quan, cung phai đuoc nhin bang mot cach phe phan. Đung hon la phai xuat phat tu quan điem la nhung khai niem nhu nhan thuc khach quan khong co cho đung trong tu tuong ve nhan thuc luan cua Marx. Phe phan cua Popper ve viec ap dung phe binh he tu tuong co the đung nhung cung khong the thay đoi đuoc tam quan trong cua viec phe binh he tu tuong cho khoa hoc xa hoi, viec mang hanh đong cua moi mot ca nhan (ma Marx cung khong tu cho minh la mot ngoai le) vao trong mot he tu tuong (the gioi quan) cau thanh the gioi nhu chung ta nhan biet đuoc.


Tham khao = Chu nghia Marx =
Karl Marx, Friedrich Engels: Marx Engels toan tap. 43 Bande, Dietz Verlag, Ost-Berlin (ab 1989: Berlin) 1956-1990
Karl Marx: Okonomisch-philosophische Manuskripte. (1844)
Karl Marx und Friedrich Engels: Das Kommunistische Manifest.(Originalausgabe 1848). Eine moderne Edition. Mit einer Einleitung von Eric Hobsbawm, Argument Verlag 1999, ISBN 3-88619-322-5
Karl Marx: Lohnarbeit und Kapital. Artikel in der Neuen Rheinischen Zeitung, April (1849)
Karl Marx: Grundrisse der Kritik der politischen Okonomie. (1857/58)
Karl Marx: Das Kapital. Band I-III (1. Auflage 1867) Paderborn: Voltmedia, ISBN 3-937229-34-5
Friedrich Engels: Die Entwicklung des Sozialismus von der Utopie zur Wissenschaft., 1882
Perry Anderson: Uber den westlichen Marxismus. Syndikat, Frankfurt am Main 1978, ISBN 3-8108-0074-0
Eberhard Braun: Aufhebung der Philosophie: Karl Marx und die Folgen. Metzler Verlag, Stuttgart 1992
Cajo Brendel, Anton Pannekoek: Denker der Revolution. Ca Ira, Freiburg im Breisgau 2001, ISBN 3-924627-75-4
Alex Callinicos: Die revolutionaren Ideen von Karl Marx. VZGA, Frankfurt am Main 1998, ISBN 3-9806019-2-7
Jacques Derrida: Marx' Gespenster. Der Staat der Schuld, die Trauerarbeit und die neue Internationale. Fischer-Taschenbucher, Frankfurt a. Main 1996, ISBN 3-596-12380-1
Jacques Derrida: Marx & Sons. Suhrkamp Taschenbuch Wissenschaft, Frankfurt am Main 2004, ISBN 3-518-29260-9
Iring Fetscher: Marx. Herder Verlag, Freiburg im Breisgau 1999, ISBN 3-451-04728-4
Iring Fetscher: Marx-Engels-Studienausgabe. Fischer-Taschenbucher, Frankfurt am Main 1966, ISBN 3-596-26059-0
Helmut Fleischer: Marxismus und Geschichte. Suhrkamp, Frankfurt am Main 1969, ISBN 3-518-00323-2
Michael Heinrich: Kritik der politischen Okonomie. Eine Einfuhrung. 2. durchgesehene und erweiterte Auflage. Schmetterling Verlag, Stuttgart 2004, ISBN 3-89657-588-0
Rosa Luxemburg: Sozialreform oder Revolution? Leipzig 1899
Ernest Mandel: Einfuhrung in den Marxismus. 6. Auflage. Internationale Sozialistische Publikationen, Koln 1998, ISBN 3-929008-04-1
Ernst Theodor Mohl, Werner Hofmann, Joan Robinson und andere: Folgen einer Theorie: Essays uber Das Kapital von Karl Marx. Suhrkamp, Frankfurt am Main 1967, ISBN 3-518-10226-5
Oskar Negt: Kant und Marx: ein Epochengesprach. Steidl Verlag, Gottingen 2003, ISBN 3-88243-897-5
Anton Pannekoek, Paul Mattick und andere: Marxistischer Anti-Leninismus. Ca Ira, Freiburg im Breisgau 1990, ISBN 3-924627-22-3


= Phe binh =
Karl Raimund Popper: Die offene Gesellschaft und ihre Feinde: Band 2: Falsche Propheten: Hegel, Marx und die Folgen (Xa hoi mo va nhung ke thu cua no, tap 2: cac nha tien tri sai lam: Hegel, Marx va hau qua). UTB Nha xuat ban khoa hoc, Stuttgart 1992, ISBN 3-8252-1725-6
Karl Raimund Popper: Das Elend des Historizismus (Su khon cung cua chu nghia lich su). Phat hanh lan thu 7. Mohr Siebeck, Tubingen 2003, ISBN 3-16-148025-2
Rudolf Bahro: Die Alternative: Zur Kritik des real existierenden Sozialismus (Su lua chon khac: Phe binh chu nghia xa hoi hien thuc). Europaische Verlagsanstalt, Koln 1977, ISBN 3-434-00353-3
Gerd Koenen: Marxismus-Leninismus als universelle Verschworungstheorie (Chu nghia Marx-Lenin nhu thuyet am muu moi mat). Trong: Die neue Gesellschaft/Frankfurter Hefte,H. 2 (1999), S. 127-132


= Phan phe binh =
Galina Belkina: Marxismus oder Marxologie (Chu nghia Marx hay Marx hoc). Akademie-Verlag, Berlin (DDR) 1975
Elmar Julier: Marx-Engels-Verfalschung und Krise der burgerlichen Ideologie (Nguy tao Marx Engels va cuoc khung hoang cua he tu tuong tu ban). Akademie-Verlag, Berlin (DDR) 1975
Horst Ullrich: Zur Reaktion der burgerlichen Ideologie auf die Entstehung des Marxismus (Phan ung cua he tu tuong tu ban ve su hinh thanh cua Chu nghia Marx). Akademie-Verlag, Berlin (DDR) 1976


Xem them Chu nghia thuc dan
Chu nghia thuc dan moi
Chu nghia đe quoc
Chu nghia tu do
Kinh te thi truong
Chu nghia chong cong
Phe phan chu nghia Marx
Phe phan chu nghia tu ban


Chu thich Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Marxism tai Wikimedia Commons
Chu nghia Mac la gi?
Trung tam luu tru cac tac pham chu nghia Mac tren Internet