Kiwi (phat am: Ki-vi) hay duong đao la mot loai cay co qua mong an đuoc thuoc nhom loai cay go than leo trong chi Duong đao. Nhom cay qua kiwi đuoc trong pho bien nhat la Actinidia deliciosa 'Hayward' voi qua co hinh bau duc, kich thuoc bang qua trung ga co lon: dai 5–8 cm (2–3 in) va đuong kinh 4,5–5,5 cm (1+3⁄4–2+1⁄4 in). Vo mong, mo, dang soi, co vi chua, vo cua qua co mau nau nhat co the an đuoc, thit qua mau xanh luc nhat hoac vang voi nhung hang hat nho mau đen co the an đuoc. Qua co cau truc mem mai voi huong vi ngot ngao va đoc đao.
Kiwi co nguon goc tu mien trung va mien đong Trung Quoc. Mo ta đau tien ve chung đuoc ghi lai co nien đai vao the ky 12 duoi trieu đai nha Tong. Vao đau the ky 20, viec trong cay kiwi đa lan rong tu Trung Quoc đen New Zealand, tai đo bat đau nhung vu trong thuong mai đau tien. Trong The chien thu hai, loai trai cay nay tro nen pho bien đen voi cac binh si Anh va My đong tai New Zealand, ve sau đuoc xuat khau rong khap, đau tien xuat khau đen Anh va sau đo la California vao nhung nam 1960.


Ten goi Cay qua kiwi (thuong đuoc goi tat la kiwi o Bac My va Chau Au) hay con goi la cay qua ly gai Trung Quoc. Cac giong ban đau đuoc mo ta trong danh muc cay giong vao nam 1904 voi noi dung "...qua co the an đuoc to bang qua oc cho, mang huong vi cua ly gai chin", dan đen cai ten qua ly gai Trung Quoc (Chinese gooseberry). Nam 1962, nhung nguoi trong trot o New Zealand bat đau goi no la "qua kiwi" (tieng Anh: "kiwifruit", tieng Maori: huakiwi) do ve ngoai mo giong voi chim kiwi đe tiep thi xuat khau, cai ten nay đuoc Turners & Growers đang ky lan đau tien vao ngay 15 thang 6 nam 1959 va sau đo đuoc chinh thuc thong qua thuong mai vao nam 1974. O New Zealand va Uc, tu "kiwi" chi dung đe chi loai chim kiwi hoac đuoc dung lam biet danh goi nguoi New Zealand; no hau nhu chua bao gio đuoc su dung đe chi trai cay. Qua kiwi đa tro thanh ten goi chung cho tat ca cac loai qua kiwi xanh đuoc trong thuong mai tu chi Actinidia. O Hoa Ky va Canada, ten đuoc rut gon thanh "kiwi" thuong đuoc su dung rong rai khi đe cap đen trai cay nay.


Lich su Kiwi co nguon goc tu mien trung va mien đong Trung Quoc. Mo ta đau tien đuoc ghi lai ve chung co nien đai vao the ky 12 duoi trieu đai nha Tong. Loai qua nay thuong chi đuoc thu hai tu tu nhien va chi dung cho muc đich y hoc nen no hiem khi đuoc trong hoac nhan giong.
Vao đau the ky 20, viec trong cay kiwi đa lan rong tu Trung Quoc đen New Zealand, tai đo bat đau nhung vu trong thuong mai đau tien. Trong The chien thu hai, loai trai cay nay tro nen pho bien đen voi cac binh si Anh va My đong tai New Zealand, ve sau đuoc xuat khau rong khap, đau tien xuat khau đen Anh va sau đo la California vao nhung nam 1960.
O New Zealand trong nhung nam 1940 va 1950, trai cay đa tro thanh mot mat hang nong san thong qua viec phat trien cac giong cay trong thuong mai, canh tac, van chuyen, bao quan va tiep thi trong linh vuc nong nghiep.


Cac loai va giong kiwi Chi Actinidia bao gom khoang 60 loai. Qua cua chung kha la khac nhau, mac du hau het cac loai kiwi đeu de dang nhan ra la kiwi vi ve ngoai va hinh dang cua qua. Vo cua qua khac nhau ve kich thuoc, đo xu long va mau sac. Thit qua khac nhau ve mau sac, đo mong nuoc, ket cau va mui vi. Mot so loai qua cua chung khong ngon, trong khi nhung loai khac co vi ngon hon đang ke so voi phan lon qua tu cac giong cay thuong mai.
Qua kiwi đuoc ban pho bien nhat co nguon goc tu A. deliciosa (kiwi long xu). Cac loai khac thuong đuoc tieu thu đe an bao gom A. chinensis (kiwi vang), A. coriacea (kiwi trung ngong Trung Quoc), A. arguta (kiwi chiu khac nghiet), A. kolomikta (kiwi Bac Cuc), A. melanandra (kiwi tim), A. polygama (kiwi nho bac) va A. purpurea (kiwi đo nong).


= Kiwi long xu =

Hau het cac qua kiwi đuoc ban thuoc mot so giong A. deliciosa (kiwi long xu): 'Hayward', 'Blake' va 'Saanichton 12'. Chung co lop vo ngoai co long xu, mau nau xin va thit mau xanh luc tuoi sang. Giong cay quen thuoc 'Hayward' đuoc Hayward Wright phat trien o Avondale, New Zealand vao khoang nam 1924. Ban đau no đuoc trong trong cac khu vuon trong noi đia New Zealand, nhung viec trong đai tra bat đau vao nhung nam 1940.
'Hayward' la giong cay trong pho bien nhat va phan phoi rong khap cac cua hang. No la mot giong cho qua lon, hinh trung voi huong vi ngot ngao. Giong 'Saanichton 12' xuat xu tu British Columbia, co hinh chu nhat hon 'Hayward' va co vi ngot tuong đoi, nhung phan loi ben trong cua qua co the dai. Giong 'Blake' co the tu thu phan, nhung no co qua nho hon, hinh bau duc hon va huong vi đuoc coi la kem hon.


= Mong kiwi =
Mong kiwi la giong cho qua an đuoc, qua co kich thuoc chi bang mot qua nho lon, tuong tu nhu kiwi long xu ve huong vi va hinh dang ben trong, nhung vo mong, mau xanh la cay min va khong co long to tao cam giac an toan bo qua de chiu hon. Chung đuoc san xuat chu yeu boi ba loai: Actinidia arguta (kiwi chiu khac nghiet), A. kolomikta (kiwi Bac Cuc) and A. polygama (kiwi nho bac). Chung la loai cay go than leo, moc nhanh, co mua sinh truong ben vung. Chung đuoc goi la mong kiwi, kiwi nho, kiwi trang mieng, kiwi nho, hay kiwi cocktail.
Giong cay 'Issai' la mot giong cay lai giua kiwi chiu khac nghiet va kiwi nho bac, va co the tu thu phan. Giong nay đuoc trong thuong mai vi trai tuong đoi lon, 'Issai' it chiu khac nghiet hon so voi hau het cac giong kiwi chiu đieu kien khac nghiet.


= Kiwi vang =

Actinidia chinensis (kiwi vang) co vo min, mau đong. Mau sac cua thit qua thay đoi tu mau xanh la cay tuoi sang đen mau vang đam trong rat ro rang. Giong qua nay ngot va thom hon so voi A. deliciosa, tuong tu nhu mot so loai trai cay can nhiet đoi. Mot trong nhung giong trong hap dan nhat co 'mong mat' mau đo xung quanh tam qua va phan thit ben ngoai mau vang. Qua mau vang co gia thi truong cao hon va it long hon qua kiwi long xu, an ngon mieng hon ma khong can got vo.
Mot giong trong kha thi ve mat thuong mai cua kiwi vong đo nay đa đuoc cap bang sang che voi ten goi EnzaRed, la mot giong hong duong cua Trung Quoc.
'Hort16A' la mot giong kiwi vang đuoc ban tren toan the gioi voi ten goi Zespri Gold. Giong cay trong nay bi thiet hai đang ke o New Zealand trong nam 2010–2013 do vi khuan PSA. Mot giong kiwi vang moi, Gold3, đuoc phat hien co kha nang khang benh tot hon va hau het nguoi trong hien nay đa chuyen sang trong giong cay nay. 'Gold3' đuoc Zespri tiep thi voi ten la SunGold, khong ngot bang 'Hort16A'.
Cac ban sao cua giong moi SunGold đa đuoc su dung đe phat trien, chung trong trong cac vuon cay an qua o Trung Quoc dan đen cac no luc phap ly cua Zespri, va ho thanh cong trong viec bao ve quyen so huu tri tue cua ho o Trung Quoc. Vao nam 2021, Zespri uoc tinh rang khoang 5.000 ha vuon Sungold đang đuoc trong o Trung Quoc, chu yeu o tinh Tu Xuyen.


Trong trot Kiwi co the trong o hau het cac vung thuoc khi hau on đoi voi nhiet đo mua he thich hop. O nhung noi ma kiwi long xu (A. deliciosa) khong chiu đieu kien khac nghiet đuoc thi cac loai khac đuoc trong thay the.


= Nhan giong =

Thuong trong trong trot thuong mai, cac giong khac nhau đuoc su dung đe lam goc ghep, cay mang qua va cac giong cay trong chuyen thu phan. Do đo, hat giong đuoc tao ra la con lai cua bo me chung. Ngay ca khi cac giong cay nay đuoc su dung cho cay thu phan va cay mang qua, khong co gi đam bao rang qua se co chat luong giong cay bo me. Ngoai ra, cay con mat bay nam truong thanh truoc khi chung co đot ra hoa đau tien, vi vay viec xac đinh kiwi đang mang trai hay thu phan la mot viec ton nhieu thoi gian. Do đo, hau het cac giong cay kiwi, ngoai tru goc ghep va cac giong moi, đeu đuoc nhan giong vo tinh. Đieu nay đuoc thuc hien bang cach ghep cay thuoc giong cay cho qua vao goc ghep đuoc trong tu cay con, hoac neu muon co cay trong thuc thu, thi goc ghep phai đuoc trong tu canh giam cua cay truong thanh.


= Thu phan =

Kiwi la cay luong tinh, nghia la mot cay co the la cay đuc hoac cay cai. Cay đuc co hoa tao phan, cay cai nhan hat thu tinh cho noan va nuoi lon qua; hau het kiwi yeu cau mot cay đuc đe thu phan cho cay cai. Đe co mot nang suat tot, mot cay đuc cho phan tu ba đen tam cay cai đuoc coi la đu. Mot so giong co the tu thu phan, nhung tham chi chung cung tao ra nang suat cao hon va đang tin cay hon neu đuoc thu phan boi cay đuc. Su thu phan giua cac loai thuong (nhung khong phai moi luc) thanh cong mien la thoi gian no hoa dien ra đong bo voi nhau.
Trong tu nhien, cac loai kiwi đuoc thu phan boi cac loai chim va ong vo ve đia phuong, chung đau len hoa đe lay phan hoa chu khong phai mat hoa. Nhung bong hoa cai tao ra bao phan gia voi nhung thu trong giong nhu phan hoa tren đau ngon đe thu hut cac loai thu phan, mac du nhung bao phan gia nay thieu DNA va gia tri thuc an cua bao phan đuc.
Nhung nha nong trong kiwi phu thuoc vao ong mat, loai thu phan chu yeu, nhung kiwi trong thuong mai noi tieng la kho thu phan. Nhung bong hoa khong hap dan lam đoi voi ong mat, mot phan la do hoa khong tao ra mat hoa.
Ong mat la loai thu phan cheo khong hieu qua cho kiwi vi chung thuc hanh "tinh chung thuy". Moi con ong mat chi đen đau vao mot loai hoa duy nhat va co the chi đen đau len mot vai nhanh cua mot cay duy nhat. Phan hoa can tu mot cay (chang han nhu đuc đoi voi cai) co the khong bao gio đen đuoc cay khac neu khong co su thu phan cheo chu yeu xay ra trong quan the đong đuc; đo la trong cac quan the ma nhung con ong chua đay phan hoa khac nhau that su gap nhau va phu phan.
Đe đoi pho voi nhung thach thuc trong viec thu phan nay, mot so nha san xuat thoi phan hoa đa thu thap đuoc len nhung bong hoa cai. Tuy nhien, pho bien nhat la thu phan bao hoa, trong đo quan the ong mat đuoc tao ra qua lon (bang cach đat cac to ong trong vuon cay an qua voi mat đo khoang 8 to ong/ha) đen noi ong buoc phai su dung loai hoa nay vi canh tranh khoc liet trong khoang cach bay gan.


= Truong thanh va thu hoach =
Qua kiwi phai đuoc hai bang tay va đuoc trong cho muc đich thuong mai tren cac cau truc ho tro chac chan, vi no san xuat vai tan moi ha, nhieu hon kha nang cua nhung gian đo cay trong kha yeu ot co the ho tro. Chung thuong đuoc trang bi he thong tuoi nuoc đe tuoi tieu va chong suong gia vao mua xuan.
Day leo cua cay qua kiwi đoi hoi phai đuoc cat tia manh me, tuong tu nhu đoi voi cham soc cay nho. Qua đuoc sinh ra tren nhung cong đat tu mot nam tuoi tro len, nhung san luong giam dan khi cong gia đi. Can cat tia va can thay the cac cong sau nam thu ba. O bac ban cau, qua chin vao thang 11, trong khi o nam ban cau qua chin vao thang 5. Cay bon nam tuoi co the cho nang suat len đen 14.000 lb (6.400 kg) tren mot mau Anh trong khi cay tam nam tuoi co the san xuat 18.000 lb (8.200 kg) tren mot mau Anh. Cay ra trai toi đa tu tam đen muoi nam tuoi. San luong theo mua co the thay đoi; mua qua triu nang tren gian đo cay trong trong mot mua thuong đi kem voi luong qua thap vao mua sau.


= Tru =
Trai cay đuoc thu hoach luc con cung se chin khi đuoc bao quan đung cach trong thoi gian dai. Đieu nay cho phep qua kiwi đuoc đua ra thi truong đen 8 tuan sau thu hoach.
Kiwi chac thit se chin sau vai ngay đen mot tuan khi bao quan o nhiet đo phong, nhung khong nen đe truc tiep duoi anh nang. Qua trinh chin nhanh hon xay ra khi đat trong tui giay cung voi tao, le hoac chuoi. Tuy nhien, khi qua kiwi đa chin, no se đuoc bao quan toi uu khi đe rieng tranh xa cac qua khac, vi no rat nhay cam voi khi ethylene ma nhung loai qua khac co the thai ra, do đo co xu huong chin qua muc ngay ca khi đe trong tu lanh. Neu đuoc bao quan thich hop, qua kiwi chin thuong giu đuoc khoang mot đen hai tuan.


= Sau benh =
Pseudomonas syringae actinidiae (PSA) lan đau tien đuoc xac đinh o Nhat Ban vao nhung nam 1980. Dong vi khuan nay đa đuoc cac nha vuon kiem soat va quan ly thanh cong trong cac vuon cay an qua o Chau A. Nam 1992, no đuoc tim thay o mien bac nuoc Y. Trong nam 2007/2008, cac thiet hai kinh te đa xay ra va nguyen nhan đuoc quan sat la do mot chung đoc hon chiem uu the hon la bien the thu 5 (PSA V). Nam 2010, no đuoc tim thay trong vuon kiwi Bay of Plenty o Đao Bac cua New Zealand. Cac giong cay kiwi vang đac biet man cam voi chung. Cac giong moi khang benh đa đuoc lua chon do chinh phu va nhung nguoi trong kiwi tai tro nghien cuu đe nganh co the tiep tuc phat trien.
Cac nha khoa hoc cho biet ho đa tim ra chung vi khuan PSA anh huong đen qua kiwi tu New Zealand, Y va Chile co nguon goc tu Trung Quoc.


San xuat Nam 2018, san luong qua kiwi tren toan cau la 4 trieu tan, đung đau la Trung Quoc voi hon mot nua tong san luong the gioi. Y, New Zealand, Iran, Hy Lap va Chile la nhung nha san xuat quan trong khac. O Trung Quoc, kiwi đuoc trong chu yeu o khu vuc mien nui thuong nguon song Duong Tu, va Tu Xuyen.


= Lich su san xuat =
Xuat khau kiwi tang nhanh tu cuoi nhung nam 1960 đau nhung nam 1970 o New Zealand. Đen nam 1976, xuat khau đa vuot qua luong tieu thu trong nuoc. Ben ngoai Australasia, kiwi New Zealand đuoc ban tren thi truong duoi nhan hieu Zespri. Ke tu nam 2012, ten thuong mai chung "Zespri" đa đuoc su dung đe tiep thi cho tat ca cac giong kiwi tu New Zealand.
Vao nhung nam 1980, ngoai New Zealand ra, cac quoc gia khac cung bat đau trong va xuat khau kiwi. O Y, he thong co so ha tang va ky thuat can thiet đe ho tro san xuat nho đa đuoc đieu chinh cho phu hop voi qua kiwi. Đieu nay, cung voi viec gan gui voi thi truong kiwi chau Au đa khien Y tro thanh nha san xuat kiwi hang đau vao nam 1989. Mua kiwi Y khong trung lap nhieu voi mua trong cua New Zealand hay Chile, do đo canh tranh truc tiep giua Y voi New Zealand hay Chile khong phai la mot nhan to quan trong.
Tu thap nien 1970 đen nam 1999, phan lon viec nhan giong cay trong đe tinh che qua kiwi xanh đuoc thuc hien boi Vien Nghien cuu Thuc vat & Thuc pham New Zealand (truoc đay la HortResearch). Nam 1990, Ban Tiep thi Kiwi New Zealand (New Zealand Kiwifruit Marketing Board) đa mo mot van phong Chau Au tai Antwerp, Bi.


Tieu thu Qua kiwi co the đuoc an song, lam nuoc ep, dung trong cac mon nuong, che bien voi thit hoac dung đe trang tri. Toan bo qua bao gom ca vo, thich hop cho con nguoi tieu thu; tuy nhien, vo cua cac giong long xu thuong bi loai bo do ket cau cua no. Mot lat cat cua qua kiwi tu lau đa đuoc su dung trang tri tren phan kem o đinh banh cua banh Pavlova, mot mon trang mieng. Theo truyen thong Trung Quoc, qua kiwi khong đuoc an đe thuong thuc ma đuoc dung lam thuoc cho tre em đe giup chung phat trien va giup cho phu nu sau sinh no đe giup ho hoi phuc.
Qua kiwi chua chin co chua actinidain (con đuoc đanh van la actinidin), huu ich ve mat thuong mai nhu mot chat lam mem thit va co vai tro nhu mot chat ho tro tieu hoa. Actinidain cung khien qua kiwi chua chin khong thich hop đe dung trong mon trang mieng co chua sua hoac bat ky san pham sua nao khac vi enzym tieu hoa protein trong sua. Đieu nay ap dung cho cac mon trang mieng gelatin, do thuc te la actinidain se hoa tan cac protein trong gelatin, khien mon trang mieng tro nen hoa long hoac ngan khong cho no đong lai.


= Dinh duong =
Voi luong 100 gram, qua kiwi xanh cung cap 255 kilojoules (61 kilocalories) nang luong thuc pham, 83% nuoc va 15% carbohydrate, voi protein va chat beo khong đang ke (bang). No đac biet giau vitamin C (112% DV) va vitamin K (38% DV), co ham luong vitamin E vua phai (10% DV), khong co nguyen to vi luong nao khac co ham luong đang ke. Qua kiwi vang co gia tri dinh duong tuong tu, nhung ham luong vitamin C cao hon, (194% DV, bang).
Qua kiwi đac biet rat giau vitamin C, 1,5 lan muc DRI o Hoa Ky tren 100 gram. Ham luong ka li theo trong luong it hon mot luong nho so voi cua chuoi. No cung co vitamin E, va mot luong nho vitamin A. Vo qua la mot nguon tot chat chong oxy hoa flavonoid (du no cung co the chua thuoc sau va lam rat mieng va co o mot so nguoi).
Dau hat qua kiwi chua trung binh 62% acid α-linolenic, mot loai axit beo omega-3. Cui qua kiwi chua carotenoid, chang han nhu provitamin A beta-carotene, lutein va zeaxanthin.


= Di ung =
Chat actinidain đuoc tim thay trong qua kiwi co the la chat gay di ung cho mot so nguoi, bao gom tre em. Cac trieu chung pho bien nhat la ngua ngay kho chiu va đau mieng, voi tho kho khe la trieu chung nghiem trong pho bien nhat; phan ve co the xay ra.


Tham khao Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Qua kiwi tai Wikimedia Commons
 Du lieu lien quan toi Chi Duong đao tai Wikispecies
Kiwifruit tai Center for New Crops & Plant Products thuoc Đai hoc Purdue
"What is the history of the kiwifruit?". Đai hoc Tieu bang Oregon. Ban goc luu tru ngay 10 thang 3 nam 2012. Truy cap ngay 1 thang 1 nam 2022.