Đai hoi The thao chau A, con goi la ASIAD, la su kien the thao đa mon cap chau luc đuoc to chuc bon nam mot lan danh cho cac van đong vien đen tu chau A. Tu ky đai hoi  đau tien to chuc tai New Delhi (An Đo) nam 1951 cho đen nam 1978, su kien nay do Lien đoan Đai hoi The thao chau A quan ly. Ke tu ky đai hoi nam 1982, sau khi Lien đoan tan ra, quyen to chuc đa đuoc chuyen giao cho Hoi đong Olympic chau A (OCA). Đai hoi đuoc Uy ban Olympic Quoc te cong nhan va hien la su kien the thao đa mon lon thu hai the gioi, chi sau The van hoi Olympic.
Tinh đen nay, đa co chin quoc gia đang cai ASIAD. Bon muoi sau quoc gia tung tham du đai hoi, trong đo co Israel, quoc gia bi loai khoi su kien ke tu lan tham du cuoi vao nam 1974. Ky ASIAD gan nhat đuoc to chuc tai Hang Chau (Trung Quoc) tu ngay 23 thang 9 đen 8 thang 10 nam 2023. Ky đai hoi tiep theo du kien dien ra tai tinh Aichi va thanh pho Nagoya (Nhat Ban) tu ngay 19 thang 9 đen 4 thang 10 nam 2026.
Ke tu nam 2010, viec quoc gia đang cai ASIAD đong thoi to chuc Đai hoi The thao nguoi khuyet tat chau A (Asian Para Games) ngay sau đo đa tro thanh thong le. Đay la su kien danh rieng cho cac van đong vien khuyet tat, tuong tu nhu Paralympic o cap đo toan cau. Tuy nhien, khong giong nhu The van hoi Olympic va Paralympic – noi hop đong đang cai quy đinh ro viec to chuc ca hai su kien – tai chau A, hop đong đang cai ASIAD khong bao gom nghia vu to chuc Asian Para Games. Viec thieu rang buoc phap ly nay khien hai su kien van hanh đoc lap, va trong tuong lai, hoan toan co the dien ra o hai thanh pho hoac tham chi hai quoc gia khac nhau.


Lich su = Giai vo đich cac quoc gia Vien Đong =
Truoc khi Đai hoi The thao chau A ra đoi, khu vuc chau A tung co mot su kien tien than la Đai hoi The thao Vien Đong (Far Eastern Championship Games), đuoc khoi xuong vao nam 1912 voi đia điem du kien to chuc nam giua ba quoc gia: Đe quoc Nhat Ban, Philippines va Trung Hoa Dan Quoc. Ky đai hoi đau tien đuoc to chuc tai Manila vao nam 1913 voi su tham du cua sau quoc gia. Tinh đen nam 1934, đa co tong cong muoi ky đuoc to chuc. Tuy nhien, su bung no cua Chien tranh Trung – Nhat lan thu hai va viec Nhat Ban kien quyet đua Man Chau Quoc (mot chinh the bu nhin do Nhat lap nen) vao lam quoc gia tham du đa khien Trung Quoc tuyen bo rut khoi giai đau. Ky đai hoi nam 1938 bi huy bo, va to chuc đieu hanh Đai hoi the thao Vien Đong cung chinh thuc giai the.


= Su hinh thanh =
Sau The chien thu hai, nhieu vung lanh tho o chau A gianh đuoc đoc lap, tro thanh quoc gia co chu quyen. Trong boi canh ay, cac nuoc mong muon khang đinh nang luc va vi the cua chau A thong qua the thao, thay vi xung đot vu trang. Tai The van hoi Mua he 1948 o Luan Đon, đai dien Trung Quoc va Philippines đa khoi lai y tuong tai thiet lap Đai hoi The thao Vien Đong. Guru Dutt Sondhi, Uy vien Uy ban Olympic Quoc te (IOC) đai dien An Đo, nhan thay rang mot su kien the thao quy mo moi se the hien ro tinh than đoan ket va su phat trien vuot bac cua the thao chau A. Ong đe xuat thanh lap mot đai hoi moi – chinh la Đai hoi The thao chau A. Sau đo, Lien đoan Đien kinh chau A đuoc thanh lap, cung voi mot ban tru bi đe xay dung đieu le cho to chuc moi. Ngay 13 thang 2 nam 1949, Lien đoan chinh thuc đuoc ra mat tai New Delhi – noi đuoc cong bo la thanh pho đang cai ky đai hoi đau tien vao nam 1950.
Ky ASIAD đau tien dien ra tai New Delhi, An Đo tu ngay 4 đen ngay 12 thang 3 nam 1951, sau khi phai lui mot nam so voi ke hoach ban đau do cong tac chuan bi gap cham tre. Su kien quy tu 489 van đong vien đen tu 11 quoc gia gom: Afghanistan, An Đo, Indonesia, Iran, Mien Đien, Nepal, Nhat Ban, Philippines, Singapore, Sri Lanka va Thai Lan tham gia tranh tai tai cac mon: đien kinh, bong đa, bong ro, boi loi, cu ta va xe đap.
Toi ky  ASIAD 1954 to chuc tai Manila, Philippines, quy mo đai hoi đuoc mo rong đang ke voi su gop mat cua them 8 quoc gia va vung lanh tho. Mac du mon đua xe đap bi loai khoi chuong trinh thi đau, tong so mon lai tang len 8, nho bo sung them Quyen Anh, ban sung va vat.
Đen nam 1958, ky đai hoi đuoc to chuc tai Tokyo, Nhat Ban, quy tu toi 1.422 van đong vien, tranh tai o 13 mon the thao. Tu đay, suc lan toa cua ASIAD bat đau manh me khap chau luc. Đang chu y, đay cung la ky đai hoi đau tien to chuc le ruoc đuoc, tao dau moc bieu tuong moi cho lich su ASIAD.


= Nhung nam khung hoang =
Ky ASIAD nam 1962 gap nhieu khung hoang. Chu nha Indonesia tu choi cap phep tham du cho Israel va Đai Loan voi ly do chinh tri lien quan đen cong nhan quoc gia. Hanh đong nay dan đen viec IOC rut tai tro va đinh chi tu cach thanh vien cua Indonesia. Nhieu to chuc the thao quoc te nhu Lien đoan Bong đa chau A (AFC), Lien đoan Đien kinh Nghiep du Quoc te (IAAF) va Lien đoan Cu ta Quoc te (IWF) cung đong loat rut cong nhan đoi voi ky đai hoi.
Nam 1970, Han Quoc – nuoc đuoc chi đinh đang cai – tu bo quyen to chuc do khung hoang an ninh quoc gia va kho khan tai chinh. Thai Lan, voi tu cach la nuoc chu nha truoc đo, tiep nhan to chuc tai Bangkok bang ngan sach chuyen giao tu Han Quoc. Nhat Ban đuoc moi thay the nhung tu choi do đang chuan bi cho Trien lam The gioi Expo '70 tai Osaka. Đay cung la lan đau tien ASIAD đuoc truyen hinh truc tiep đen toan cau. Ky đai hoi nam 1974tai Tehran (Iran) ghi nhan su tro lai cua Trung Quoc, Trieu Tien va Mong Co. Israel van đuoc phep tham du bat chap phan đoi tu cac nuoc A Rap. Đai Loan tiep tuc tham du voi ten goi "Trung Hoa Đai Bac", du tu cach thanh vien cua ho đa bi bai bo trong cuoc hop toan the ngay 16 thang 11 nam 1973.
Truoc ky đai hoi nam 1978, Pakistan rut khoi quyen đang cai ky nam 1975 do khung hoang tai chinh va bat on chinh tri. Mot lan nua, Thai Lan đung ra to chuc tai Bangkok. Cung nhu nam 1962, Israel va Đai Loan bi cam tham du vi ly do chinh tri va an ninh, dan đen nhieu lien đoan the thao quoc te len tieng phan đoi. IOC đe doa se cam cac van đong vien tham du ky ASIAD nay khoi The van hoi Mua he 1980. Hau qua la nhieu quoc gia đa rut lui truoc them khai mac đai hoi.


= Tai co cau va mo rong =
Nhung bien đong trong thap nien 1960–1970 đa thuc đay cac Uy ban Olympic quoc gia tai chau A tien hanh sua đoi đieu le cua Lien đoan Đai hoi The thao chau A (AGF). He qua la đen thang 11 nam 1981, Hoi đong Olympic chau A (OCA) chinh thuc đuoc thanh lap, voi Israel va Đai Loan bi loai khoi danh sach thanh vien. Theo lich cu cua AGF, An Đo đuoc an đinh đang cai ASIAD 1982, va OCA quyet đinh van giu nguyen ke hoach to chuc nay. Tuy nhien, OCA chi chinh thuc tiep quan cong tac giam sat va đieu hanh Đai hoi ke tu ASIAD 1986 dien ra tai Seoul, Han Quoc. Đen ky đai hoi nam 1990 tai Bac Kinh, Đai Loan (Trung Hoa Dan Quoc) đuoc phep tro lai tranh tai – duoi suc ep ngoai giao tu Cong hoa Nhan dan Trung Hoa – voi danh xung moi la "Trung Hoa Đai Bac" (Chinese Taipei).
Ky đai hoi 1994 tai Hiroshima (Nhat Ban) ghi dau mot so cot moc quan trong: lan đau tien co su gop mat cua 5 quoc gia Trung A – von la cac nuoc cong hoa cu thuoc Lien Xo – gom Kazakhstan, Kyrgyzstan, Uzbekistan, Turkmenistan va Tajikistan. Đay cung la ky đai hoi đau tien đuoc to chuc ngoai thu đo quoc gia đang cai. Tuy nhien, Iraq bi đinh chi tham du vi hau qua tu Chien tranh vung Vinh 1990, con Trieu Tien tuyen bo tay chay đai hoi vi bat đong chinh tri voi nuoc chu nha. Khong khi đai hoi bi phu bong tang thuong khi ong Nareshkumar Adhikari, truong đoan Nepal, đot ngot qua đoi vi đau tim trong le khai mac.
Đai hoi 1998 ghi dau lan thu tu Bangkok (Thai Lan) tro thanh chu nha ASIAD. Khac voi ba lan truoc đuoc giao nhiem vu truc tiep, lan nay Bangkok phai tham gia qua trinh đau thau đang cai. Le khai mac đuoc to chuc vao ngay 6 thang 12, thay vi ngay 9 nhu cac ky truoc. Quoc vuong Bhumibol Adulyadej chu tri le khai mac, con le be mac dien ra vao ngay 20 thang 12, đung nhu thong le cua cac ky ASIAD truoc đo đuoc to chuc tai Thai Lan.

Ky ASIAD 2002 đuoc to chuc tai Busan, Han Quoc, đanh dau mot buoc ngoat đang chu y trong lich su ASIAD khi co nhieu ky luc the gioi đuoc thiet lap. Ben canh thanh tich chuyen mon, su kien con ghi nhan hai dau an quan trong ve mat chinh tri va ngoai giao the thao: Afghanistan tro lai tranh tai sau thoi gian dai vang mat, va Đong Timor lan đau tien gop mat voi tu cach mot quoc gia đoc lap moi ra đoi sau cuoc trung cau dan y tach khoi Indonesia.
Bon nam sau, vao nam 2006, ASIAD tiep tuc đuoc to chuc tai Doha, Qatar – đanh dau lan đau tien su kien the thao lon nhat chau A nay đuoc to chuc tai mot quoc gia vung Vinh. Ky đai hoi khong chi gay an tuong ve quy mo to chuc va co so vat chat hien đai, ma con goi ra tranh cai ve chinh sach thanh vien. Cu the, Chu tich Hoi đong Olympic chau A (OCA), Sheikh Ahmad Al-Fahd Al-Sabah, đa bac đon xin tham du cua Uc, du quoc gia nay khi đo đang co xu huong gia nhap cac to chuc the thao chau A. Ong lap luan rang viec đe Uc – mot cuong quoc the thao cua chau Đai Duong – thi đau o chau A co the tao ra su bat cong cho cac quoc gia nho hon trong khu vuc.
Nam 2010, ASIAD tro lai Trung Quoc lan thu hai, sau Bac Kinh 1990. Ky đai hoi lan nay đuoc to chuc tai Quang Chau, mot trung tam kinh te lon o mien Nam Trung Quoc. Voi quy mo va muc đau tu khong lo, ASIAD 2010 đa the hien tham vong cua Trung Quoc trong viec duy tri vi the dan đau ve the thao khu vuc va đong thoi quang ba hinh anh đat nuoc sau The van hoi Bac Kinh 2008.
Đang chu y, nam 2009, OCA tien hanh đieu chinh chu ky to chuc Đai hoi The thao chau A. Theo ke hoach moi, ASIAD se dien ra truoc The van hoi mot nam thay vi sau đo nhu truyen thong truoc đay. Nhu vay, sau ky đai hoi tai Incheon (Han Quoc) nam 2014, ky tiep theo đuoc du kien se dien ra vao nam 2019. Tuy nhien, OCA sau đo đieu chinh lai moc thoi gian, quyet đinh to chuc ASIAD lan thu 18 vao nam 2018, nham toi uu hoa cong tac to chuc va khong gay xung đot lich voi cac su kien the thao lon khac.
ASIAD 2018 ban đau đuoc an đinh to chuc tai Ha Noi, Viet Nam – mot dau moc lich su đoi voi the thao Đong Nam A. Tuy nhien, vao ngay 17 thang 4 nam 2014, Chinh phu Viet Nam chinh thuc tuyen bo rut lui khoi quyen đang cai, vien dan ly do khong bao đam đu kinh phi va co so ha tang can thiet đe to chuc mot su kien the thao lon tam co chau luc. Sau đo, vao ngay 19 thang 9 cung nam, Jakarta (Indonesia) – thu đo kinh te va chinh tri cua quoc gia tung hai lan to chuc ASIAD truoc đo – đuoc Hoi đong Olympic chau A lua chon thay the Viet Nam lam chu nha.
Ky ASIAD lan thu 19, du kien to chuc tai Hang Chau, Trung Quoc vao nam 2022, đa phai hoan lai sang nam 2023 do anh huong nghiem trong cua đai dich COVID-19. Chinh phu Trung Quoc đua ra quyet đinh nay vao ngay 12 thang 5 nam 2022, voi ly do an toan suc khoe cong đong va kho khan trong viec chuan bi cac cong tac hau can giua đai dich toan cau.
ASIAD 2026 (lan thu 20) se dien ra tai Nagoya, mot trong nhung thanh pho cong nghiep trong điem cua Nhat Ban.
Nam 2030, ASIAD 21 to chuc tai Doha, Qatar va la lan thu hai Qatar to chuc su kien nay.
ASIAD 2030 (lan thu 21) đuoc trao choDoha, Qatar, đanh dau lan thu hai quoc gia nay đang cai su kien sau 24 nam.
Nam 2034, ASIAD 22 to chuc tai Riyadh, A Rap Xe Ut va la lan đau tien A Rap Xe Ut to chuc su kien nay.
ASIAD 2034 (lan thu 22) se dien ra tai Riyadh, A Rap Xe Ut – lan đau tien quoc gia vung Trung Đong nay đam nhiem vai tro chu nha.
Tinh đen nay, Thai Lan la quoc gia đang cai Đai hoi The thao chau A (ASIAD) nhieu nhat voi bon lan to chuc, tat ca đeu dien ra tai thu đo Bang Coc vao cac nam 1966, 1970, 1978 va 1998. Xep sau la Trung Quoc, Han Quoc va Nhat Ban voi ba lan đang cai moi nuoc. Mot so quoc gia đa hai lan to chuc ASIAD gom An Đo (New Delhi – 1951 va 1982), Indonesia (Jakarta – 1962 va 2018), va Qatar (Doha – 2006 va du kien 2030). Cac quoc gia chi moi to chuc mot lan tinh đen nay la Philippines (Manila – 1954), Iran (Tehran – 1974), va A Rap Xe Ut, quoc gia se lan đau đang cai vao nam 2034 tai thu đo Riyadh.


Boi canh = Bieu tuong =
Phong trao Đai hoi The thao chau A su dung cac bieu tuong đe the hien ly tuong đuoc neu trong hien chuong cua Đai hoi. Khau hieu cua Đai hoi la "Tien mai ve phia truoc" (Ever Onward), đuoc thiet ke va đe xuat boi Guru Dutt Sondhi vao nam 1949 khi Lien đoan Đai hoi The thao chau A đuoc thanh lap.
Bieu tuong chinh cua Đai hoi la mot mat troi đo ruc voi 16 tia sang va mot vong tron trang o trung tam, tuong trung cho tinh than luon ruc ro va am ap cua nguoi dan chau A.


= Linh vat =

Ke tu Đai hoi The thao chau A nam 1982 tai New Delhi, An Đo, moi ky to chuc đeu co mot linh vat, thuong la mot loai đong vat ban đia hoac hinh tuong con nguoi phan anh di san van hoa cua đia phuong đang cai.


= Tham du =

Tat ca 45 thanh vien truc thuoc Hoi đong Olympic chau A (OCA) đeu đu đieu kien tham gia Đai hoi.
Theo quy đinh thanh vien cua OCA: Kazakhstan, du nam o ca hai luc đia, van đuoc coi la mot quoc gia chau A va đu đieu kien tham du. Nguoc lai, Ai Cap, mac du co 6% lanh tho nam o ban đao Sinai (thuoc chau A), van thi đau tai Đai hoi The thao chau Phi. Tho Nhi Ky va Nga/Lien Xo cu – co phan lon lanh tho o chau A – lai chon tham du Đai hoi The thao chau Au. Tuong tu, Azerbaijan, Gruzia (Georgia), Sip va Armenia, du phan lon lanh tho nam o chau A, van tham gia cac su kien the thao cua chau Au.
Tinh đen nay, 46 Uy ban Olympic quoc gia (NOC) đa tung cu van đong vien tham du Đai hoi. Israel bi loai khoi giai tu nam 1976 voi ly do an ninh. Du đa đe nghi tham gia tro lai vao nam 1982, yeu cau cua ho bi tu choi do anh huong tu tham kich Munich 1972. Israel hien la thanh vien cua Uy ban Olympic chau Au (EOC) va tham gia Đai hoi The thao chau Au.
Cac vung lanh tho nhu Đai Loan, Palestine, Hong Kong va Ma Cao đeu tham gia dua tren tu cach thanh vien OCA. Do tinh trang chinh tri chua ro rang, Đai Loan tu nam 1990 thi đau voi ten goi Trung Hoa Đai Bac (Chinese Taipei). Ma Cao cung đuoc phep tham gia tu nam 1990 du khong đuoc Uy ban Olympic Quoc te (IOC) cong nhan trong he thong The van hoi.
Nam 2007, Chu tich OCA Sheikh Ahmed Al-Fahad Al-Ahmed Al-Sabah đa bac bo đe xuat cho phep Uc tham du Đai hoi. Ong cho rang du Uc se mang lai gia tri tich cuc, nhung đieu đo khong cong bang voi cac quoc gia thuoc Uy ban Olympic chau Đai Duong (ONOC). Uc va New Zealand la thanh vien cua ONOC, nen đa tham gia Đai hoi The thao Thai Binh Duong tu nam 2015. Nam 2017, đe xuat đe Uc tham du lai đuoc đua ra sau khi quoc gia nay tham gia Đai hoi The thao Mua đong chau A 2017. Uy ban Olympic Uc thong bao rang Uc se đuoc phep cu mot nhom nho van đong vien toi Đai hoi 2022, mien la cac noi dung thi đau nhu bong ro va bong chuyen co vong loai thuoc khu vuc chau A – Thai Binh Duong. Thang 11 nam 2021, thong bao cho biet van đong vien chau Đai Duong se đuoc moi tham gia mot so mon nhu đien kinh, ba mon phoi hop, truot patin, cu ta va wushu, va neu đoat giai se chi nhan huy chuong danh du, khong tinh vao bang tong sap huy chuong chinh thuc. Tuy nhien, ke hoach nay bi huy do thieu su quan tam tu cac lien đoan the thao tai Uc va New Zealand.
Hien chi co 7 quoc gia đa tham gia moi ky Đai hoi The thao chau A, đo la: An Đo, Indonesia, Nhat Ban, Philippines, Sri Lanka, Singapore va Thai Lan.


Cac quoc gia tham du Thanh vien cu:  Israel (1933–1985)


Lan đau tham du Duoi đay la thong ke cac ki Asian Games ma cac đoan the thao lan đau tien gianh quyen tham du.


Danh sach mon the thao Trung binh moi ky Đai hoi The thao chau A (ASIAD) co khoang 260 noi dung thi đau thuoc khoang 24 mon the thao. Ky đai hoi gan nhat đuoc to chuc tai Hang Chau, Trung Quoc la ky co quy mo lon nhat trong lich su, voi 481 noi dung chung ket thuoc 40 mon the thao.
Truoc nam 2018, moi nuoc chu nha đuoc phep tu xay dung chuong trinh thi đau theo nhu cau va uu tien trong nuoc. Đieu nay khien so luong noi dung thi đau tang chong mat qua tung ky. Tuy nhien, su linh hoat đo lai khien mot so mon the thao Olympic nhu nam mon phoi hop hien đai (modern pentathlon) hay ba mon phoi hop (triathlon) bi loai khoi chuong trinh thi đau trong mot so ky tu 1986 đen 2006. Đong thoi, viec mo rong so mon va noi dung cung dan đen gia tang so luong van đong vien tham du, boi khong co gioi han cu the ve so luong van đong vien cho moi Uy ban Olympic quoc gia (NOC).
Đe tranh tinh trang phinh to qua muc (gigantism), Hoi đong Olympic chau A (OCA) đa ban hanh chinh sach moi ap dung tu ky đai hoi nam 2018, trong đo gioi han tong so mon the thao tai đai hoi khong vuot qua 40 mon. Quy đinh moi nay cung đong bo voi chuong trinh thi đau cua The van hoi Mua he ke tiep – neu co đieu chinh truoc, OCA se tuan thu theo. Tuy vay, moi khu vuc thuoc OCA van đuoc quyen đe cu mot mon the thao truyen thong hoac đac trung cua khu vuc minh. Ngoai ra, ban to chuc nuoc chu nha co the đe xuat tu mot đen hai mon the thao bo sung, dua theo nhu cau va van hoa đia phuong.
Ghi chu:      = Ngung to chuc


= Phan mon =


Cac ki đai hoi Bang xep hang huy chuong Tinh đen Đai hoi The thao chau A 2022

Trong so 46 Uy ban Olympic Quoc gia (NOC) tung tham gia Đai hoi The thao chau A, co 43 nuoc đa gianh đuoc it nhat mot huy chuong. Chi con ba NOC chua tung gianh huy chuong nao la Bhutan, Maldives va Đong Timor. Co 38 quoc gia đa tung gianh it nhat mot huy chuong vang (chi co Nhat Ban va An Đo la hai quoc gia luon gianh đuoc huy chuong vang o moi ky Đai hoi). Trung Quoc va Nhat Ban la hai quoc gia duy nhat tung đung đau bang tong sap huy chuong trong lich su Asian Games.
Tai ky Đai hoi nam 2022, An Đo tro thanh quoc gia thu tu trong lich su (sau Nhat Ban, Trung Quoc va Han Quoc) vuot moc 100 huy chuong trong mot ky đai hoi. Trung Quoc, Nhat Ban va Han Quoc la ba quoc gia đau tien tung vuot moc 200 huy chuong tai mot ky đai hoi – lan đau la tai ASIAD 1986. O ky đai hoi nam 2022, Trung Quoc con tro thanh quoc gia đau tien vuot cac moc: 100 huy chuong vang, 200 huy chuong vang, 300 huy chuong tong va 400 huy chuong tong trong mot ky đai hoi.


Xem them Đai hoi The thao Mua đong chau A
Đai hoi The thao Thanh nien chau A
Đai hoi The thao Bai bien chau A
Đai hoi The thao Trong nha va Vo thuat chau A
Đai hoi The thao Trong nha chau A
Đai hoi The thao Vo thuat chau A
Đai hoi The thao Khuyet tat chau A
Đai hoi The thao Đong Nam A


Ghi chu Tham khao Lien ket ngoai Hoi đong Olympic chau A Luu tru ngay 6 thang 9 nam 2018 tai Wayback Machine
Đai hoi The thao chau A lan thu 15 tai Doha nam 2006 Luu tru ngay 7 thang 1 nam 2007 tai Wayback Machine
Đai hoi The thao chau A Mua đong lan thu 6 tai Truong Xuan nam 2007
Đai hoi The thao trong nha chau A lan thu 2 tai Macau nam 2007 Luu tru ngay 13 thang 12 nam 2005 tai Wayback Machine
Thong tin ve Đai hoi The thao chau A tren TinTheThao.com.vn Luu tru ngay 16 thang 10 nam 2010 tai Wayback Machine