Utah (phat am nhu U-ta) la mot tieu bang mien tay cua Hoa Ky. Đay la bang thu 45 đuoc gia nhap vao hiep chung quoc vao ngay 4 thang 1 nam 1896. Khoang 88% dan so cua tieu bang Utah song trong mot khu vuc đo thi lon la Wasatch Front voi thanh pho Salt Lake la trung tam. Trong khi đo, mot phan lon dien tich tieu bang khong co dan cu sinh song đa bien Utah tro thanh bang co muc đo đo thi hoa cao thu 6 tai Hoa Ky. Cai ten "Utah" đuoc bat nguon tu ngon ngu cua nguoi da đo Ute ban đia, co nghia la "nhung con nguoi cua vung nui".
Utah đuoc biet đen nhu mot tieu bang rat đa dang ve đia hinh, tu nhung day nui cao tuyet phu cho đen nhung thung lung song va cac sa mac đa kho can, khac nghiet. Tieu bang nay con đuoc biet đen voi ti le tuong đong ve ton giao cao nhat lien bang. Khoang 61% nguoi truong thanh o Utah la thanh vien cua Giao hoi Cac Thanh huu Ngay sau cua Chua Giesu Kito (hay con goi la đao Mormon), mot ton giao co anh huong lon đen van hoa va đoi song thuong nhat cua tieu bang nay.
Tieu bang Utah la mot trung tam ve giao thong van tai, cong nghe thong tin, nghien cuu khoa hoc, khai thac khoang san va du lich, đac biet la nhung khu truot tuyet. Thanh pho Salt Lake, thu phu cua tieu bang Utah la noi đang cai The van hoi Mua đong 2002.


Lich su Sau su kien Joseph Smith, Jr. - nguoi sang lap Giao hoi Cac Thanh huu Ngay sau cua Chua Giesu Kito (hay con goi la đao Mormon) bi giet hai vao nam 1844 tai Illinois, Brigham Young - mot trong nhung nguoi phu ta cua Smith đa quyet đinh đua nguoi Mormon đen mot vung đat hoang vu moi o phia tay đe co the tu do hanh đao. Brigham Young va nhung nhom dan di cu nguoi Mormon đa đen thung lung Salt Lake thuoc tieu bang Utah ngay nay vao ngay 24 thang 7 nam 1847. Trong 22 nam tiep sau đo, khoang hon 70.000 dan di cu Mormon đa đen vung đat nay. Ho sinh song chu yeu bang nong nghiep, cac hoat đong thu cong va cong nghiep nhe. Chinh nhung di dan đau tien nay đa tao nen tang cho su phat trien cua tieu bang Utah ca ve kinh te lan van hoa.
Vao nam 1847, khi nhung di dan đau tien đen Utah thi noi đay van la mot vung lanh tho cua Mexico. Nhung cuoc chien tranh Hoa Ky-Mexico ket thuc voi viec Mexico bai tran đa dan toi viec ky ket Hiep uoc Guadalupe Hidalgo vao ngay 2 thang 2 nam 1848, theo đo Utah cung nhieu vung đat khac cua Mexico sap nhap vao lanh tho Hoa Ky. Thoi gian đau, Vung lanh tho Utah co dien tich lon hon bay gio, bao gom trong đo phan lon bang Nevada va mot so phan nho cua cac bang xung quanh.
Mau thuan chu yeu giua cong đong nguoi Mormon voi chinh phu lien bang la viec nguoi Mormon duy tri che đo đa the va đoi chinh phu lien bang thanh lap tieu bang Deseret, mot khu vuc rong lon do nguoi Mormon hoach đinh. Nhung xung khac nay đa dan đen cuoc chien tranh Utah vao nam 1857 giua nguoi Mormon va chinh phu lien bang. Trong khoang thoi gian nam 1865 đen 1872, mot cuoc chien tranh nua lai no ra giua nguoi Mormon voi tho dan da đo.
Ngay 10 thang 5 nam 1896, tuyen đuong sat xuyen luc đia đau tien đuoc hoan thanh, tao nhieu đieu kien thuan loi cho viec giao thong, đi lai, gop phan thuc đay kinh te phat trien. Nhung dong nguoi khac nhau cung nhap cu vao Utah.
Thap nien 1890 đanh dau mot buoc ngoat khi đao Mormon tuyen bo cam chi che đo đa the. Utah đang đon gia nhap lien bang lan nua va đa đuoc chap nhan. Ngay 4 thang 1 nam 1896, Utah chinh thuc tro thanh tieu bang thu 45 cua Hoa Ky.
Đau the ki 20, nhung cong vien quoc gia đau tien bat đau đuoc thanh lap tai Utah va tieu bang nay dan đuoc biet đen voi ve đep thien nhien ky thu. Vung mien nam Utah voi phong canh sa mac la đia điem ua thich cho nhung bo phim cao boi. Trong suot thap nien 1950, 1960 va 1970, he thong đuong cao toc lien bang đuoc xay dung đa nhanh chong đua Utah ket noi voi cac vung khac cua nuoc My.
Nam 1939, Utah thanh lap khu truot tuyet Alta. Tieu bang nay dan tro thanh mot đia điem truot tuyet noi tieng the gioi. Loai tuyet kho va xop o day nui Wasatch đa lam nen nhung bai truot tuyet vao hang tot nhat tren the gioi. Du lich đong gop mot phan quan trong trong hoat đong kinh te cua tieu bang Utah. Nam 1995, thanh pho Salt Lake đa gianh đuoc quyen đang cai The van hoi Mua đong 2002.
Cuoi the ki 20, dan so tieu bang Utah đa tang len nhanh chong. Giao thong va đo thi hoa la nhung van đe chu yeu cua Utah, song song voi viec mo rong dien tich nong nghiep voi viec bao ve moi truong sinh thai.


Đia ly = Đia hinh =

Mot trong nhung đac điem chinh cua Utah la su đa dang ve đia hinh. Vung trung tam phia bac cua tieu bang la day Wasatch Range chay xuong theo chieu bac nam, co đo cao trung binh hon 3650 m so voi mat nuoc bien. Vung nay nhan đuoc hon 500 inch (khoang 12,7 m) tuyet moi nam nen đa tro thanh mot đia điem truot tuyet đuoc yeu thich hang đau the gioi voi loai tuyet sang va xop, rat thich hop cho mon the thao nay. Tai vung đong bac Utah, day nui Uinta chay theo chieu đong tay co đo cao hon 3950 m. Đinh nui cao nhat tai Utah, đinh Kings Peak nam tai day nui nay voi đo cao 4123 m.
O phia tay cua day Wasatch Range la vung Wasatch Front, mot khu vuc gom nhieu bon đia va thung lung va đong thoi la noi tap trung phan lon dan so tieu bang. Cac thanh pho chinh cua Utah nhu Ogden, thanh pho Salt Lake, Layton, thanh pho West Valley, West Jordan, Orem va Provo đeu nam trong khu vuc nay. Dai đo thi Wasatch Front keo dai tu thanh pho Brigham o phia bac đen thanh pho Nephi o phia nam. Khoang 75% dan so Utah song tai đay, va cac khu dan cu se con tiep tuc mo rong đen tan chan suon cac thung lung khi ma dan so cua tieu bang tiep tuc tang len.
Mien tay Utah co đia hinh kho han va go ghe voi cac bon đia va day nui nho. Rieng Đong bang Muoi Bonneville la mot ngoai le voi đia hinh tuong đoi bang phang vi truoc đay tung la đay cua mot ho nuoc lon. Ho Great Salt, ho Utah, ho Sevier, ho Rush va ho Little Salt la nhung ho nuoc mat sot lai cua mot ho nuoc ngot lon truoc kia tung bao phu hau khap vung Great Basin. Phia tay ho Great Salt la sa mac Great Salt Lake, trai rong toi tan bien gioi Nevada.
Phan lon quang canh mien nam Utah la cac bai đa sa thach. Song Colorado va cac phu luu cua no khi đi qua nhung vung đa sa thach đa lam xoi mon cac lop đa, tao ra nhieu dang đia hinh phong phu tai Utah voi cac vom, đinh, doc, cau đa vo cung đa dang va đoc đao. Dang đia hinh sa thach chiem chu yeu tai cac cong vien quoc gia nhu Arches, Bryce Canyon, Canyonlands, Capitol Reef, Zion, cac khu tuong niem Cedar Breaks, Grand Staircase-Escalante, Hovenweep, Natural Bridges, cac cong vien tieu bang nhu Glen Canyon National Recreation Area, Dead Horse Point, Goblin Valley va khu phim truong noi tieng Monument Valley.
Vung tay nam Utah la vung thap nhat va nong nhat cua tieu bang. Dong suoi theo mua Beaver Dam Wash la điem thap nhat cua Utah voi đo cao 610 m. Điem cuc bac cua sa mac Mojave cung nam tai vung nay. Vung tay nam con bao gom khu truot tuyet tren nui cao nhat tieu bang Brian Head.
Phia đong Utah co đia hinh cao gom nhieu cao nguyen va bon đia. Kinh te Utah dua mot phan lon vao vung phia đong voi cac nganh khai mo, khai thac dau mo, khi đot, chan nuoi va linh vuc giai tri. Phan lon mien đong Utah nam trong vung "Uintah and Ouray Indian Reservation", tru khu cua nguoi da đo. Điem đen hap dan nhat cua mien đong Utah la Khu cong vien khung long gan Vernal.


= Khi hau =

Phan lon dien tich Utah co khi hau hoang mac kho can. Nguyen nhan la do Utah nam khuat bong suon nui Sierra Nevada o California va khuat bong day nui Wasatch o phia đong khien cac luong khong khi am kho co the tiep can noi đia. Luong mua chinh cua Utah bat nguon tu cac con bao Thai Binh Duong dien ra dien ra tu giua thang 10 đen thang 4 nam sau, con o mien bac Utah thi mua mua keo dai hon đoi chut. Vao mua he, mien đong va mien nam nam trong tam anh huong cua gio mua tu vinh California thoi vao. Hau het cac vung đat thap cua Utah nhan đuoc it hon 12 inch (300 mm) mua moi nam. Khu vuc đong dan cu Wasatch Front nhan đuoc khoang 15 inch (380 mm) con tai vung sa mac Great Salt Lake, luong mua chi la 5 inch (125 mm). Tuyet roi o hau khap cac vung cua tieu bang tru mien nam. Neu thanh pho St. George chi nhan đuoc khoang 3 inch (7,5 cm) tuyet moi nam thi tai thanh pho Salt Lake, luong mua tuyet la 60 inch (150 mm) do chiu anh huong manh tu ho Great Salt. Mot so vung thuoc day nui Wasatch Range nhan đuoc luong tuyet toi 500 inch (1270 mm) moi nam voi đac điem tuyet kho, xop, thich hop voi cac mon the thao mua đong. Do đo, Utah đa phat trien manh cac khu truot tuyet va co cau khau hieu "the Greatest Snow on Earth". Vao mua đong, suong mu dien ra day đac hang tuan tai nhung vung long chao va thung lung cua Utah.
Nhiet đo cua Utah tuong đoi khac nghiet, voi mua đong rat lanh va mua he rat nong (ngoai tru vung nui cao). Nhiet đo trung binh thang 1 dao đong tu 30 °F (-1 °C) o nhung thung lung phia bac đen 30F (13C) o St. George. Nhieu noi o tieu bang nhiet đo xuong duoi 0 °F (-18 °C) hang nam. Vao thang 7 nhiet đo trung binh dao đong tu 85 °F (29 °C) đen 100 °F (38 °C). Tuy nhien đo am thap va đia hinh cao cua Utah đa dan đen su chenh lech nhiet đo lon, khien cho ban đem troi cung kha lanh. Nhiet đo cao nhat ghi tai Utah la 118F (47C) tai St. George vao ngay 4 thang 7 nam 2007, con nhiet đo thap nhat ghi đuoc la -69 °F (-56 °C) tai Peter's Sink, mien bac Utah vao ngay 1 thang 2 nam 1985.
Utah, cung nhu hau het cac bang mien tay nuoc My co it ngay troi mua bao. Moi nam tai Utah co it hon 40 ngay troi mua nhung cac tran mua thuong dien ra tuong đoi bat ngo, keo dai tu giua thang 7 đen giua thang 9, chu yeu tai mien đong va mien nam Utah. Chay rung xay ra vao thoi gian he kho nong con cac tran mua de gay ra lu quet, đac biet tai vung mien nam co đia hinh hiem tro. Loc xoay khong dien ra thuong xuyen tai Utah, trung binh khoang 2 con mot nam va it khi vuot qua cap F1. Tuy nhien vao ngay 11 thang 8 nam 1999, mot con loc xoay cap F2 đa tan cong thanh pho Salt Lake, khien 1 nguoi chet va gay thiet hai 170 trieu USD.


Nhan khau Theo thong ke nam 2007, dan so cua Utah la 2.645.300 nguoi, tang 65.000 nguoi so voi nam truoc. 88% dan so cua tieu bang sinh song tai Wasatch Front, mot chuoi đo thi keo dai theo chieu bac nam doc theo day nui Wasatch. Nhung vung con lai cua tieu bang rat thua dan, nhieu noi khong co nguoi o. Utah la mot trong tieu bang co mat đo dan so thap nhat Hoa Ky, chi khoang 11 nguoi/km².
Nguoi da trang la sac dan chu yeu tai Utah, chiem khoang 95% dan so. Nguoi da trang tai Utah chu yeu co goc tu cac nuoc Tay Au va Bac Au nhu Anh, Đuc, Ireland, Scotland, Thuy Đien, Đan Mach... Chu yeu ho la con chau cua nhung nguoi Mormon đau tien di cu đen Utah duoi su chi đao cua Brigham Young, so con lai la nhung nguoi nhap cu vao Utah sau nay. Thoi gian tro lai đay, nguoi da trang goc latinh (con goi la nguoi Hispanic) co nguon goc tu chau My latinh va cac bang mien nam cung nhap cu nhieu vao Utah, nang ti le nguoi latinh tai Utah len 11%.


= Chung toc =
Phan bo chung toc tai Utah nam 2005:

Nguoi da trang: 95,01%
Nguoi da đen: 1,32%
Nguoi da đo: 1,69%
Nguoi goc A: 2,40%
Nguoi cac đao Thai Binh Duong: 0,95%
Nguoi hispanic thuoc moi sac toc tren: 11,03%


= Ton giao =

Khoang 61% nguoi dan Utah la thanh vien cua Giao hoi Cac Thanh huu Ngay sau cua Chua Giesu Kito (con đuoc goi la đao Mac Mon). Tru so chinh cua giao hoi nay đuoc đat tai thanh pho Salt Lake. Ngay tu buoi ban đau, cac giao dan Mac Mon đa co nhung cong hien quan trong cho tieu bang Utah. Vi muon tranh khoi su thu đich va cuong bach tu nhung nguoi dan thuoc ton giao khac, cac giao dan Mac Mon đa đen vung đat heo lanh va can coi nay đe sinh song. Ngay nay, nhung đieu giang day cua Giao hoi cac Thanh huu ngay sau cua Chua Gie Su Ky To van la mot anh huong vo cung quan trong đoi voi đoi song thuong nhat cua đai đa so nguoi dan tieu bang Utah. Cac tin đo cua ton giao nay chon viec khong uong ruou, ca phe hoac su dung cac chat kich thich nen đa tac đong tich cuc đen chat luong cuoc song tai tieu bang nay: ti le pham toi o Utah rat thap, trong khi tuoi tho cua nguoi dan Utah thuoc vao hang cao nhat nuoc My. Đac biet do chinh sach khuyen khich thanh nien lap gia đinh som cua đe nhieu con, ti le sinh san o Utah cao nhat nuoc My, voi 25 đua tre/1000 dan, cao hon 25% so voi trung binh cua lien bang. Cu tri Utah thuong co truyen thong ung ho Đang Cong hoa.


Kinh te Nam 2006, tong san pham quoc noi cua Utah đat 97,7 ti USD (Xem Danh sach tieu bang Hoa Ky theo GDP), đung hang 33 trong lien bang. Thu nhap binh quan đau nguoi tai Utah la 32.357 USD, đung hang thu 40/51 nuoc My. Nhung nganh kinh te chinh tai Utah la khai mo, chan nuoi gia suc, san xuat muoi, cong nghiep quoc phong va du lich.
O mien đong Utah, khai thac dau la mot trong nhung nganh cong nghiep chinh. Khai thac than o mien trung Utah cung đong gop mot phan quan trong vao nganh cong nghiep nay. Cong nghiep khai mo phat trien tai Utah tu cuoi the ki 19 va thu hut rat nhieu nhan cong đen đay lam viec. Ngoai cac nguon khoang san nang luong nhu dau mo, khi đot va than đa, Utah con co mot tru luong lon cac kim loai đong, vang, bac, kem, chi, uranium...
Ngay nay, hoat đong du lich đang tro thanh mot nganh cong nghiep mui nhon cua Utah. Mien nam Utah co 5 cong vien quoc gia lon la Arches, Bryce Canyon, Canyonlands, Capitol Reef va Zion voi phong canh thien nhien hung vi. Tieu bang nay cung noi tieng voi nhieu khu truot tuyet chat luong cao voi loai tuyet day va xop, rat thich hop cho cac mon the thao mua đong. Thanh pho Salt Lake la chu nha cua The van hoi Mua đong 2002.
Nhung khung canh ky thu nhu Monument Valley o Utah đuoc su dung lam boi canh cho nhieu bo phim cao boi mien tay. Utah cung la noi bam may cua nhieu bo phim noi tieng nhu Broken Arrow, Indiana Jones and The Last Crusade, loat phim High School Musical.


Hinh anh ve Utah Tham khao Lien ket ngoai Website chinh thuc