Xe đien hay EV la mot phuong tien giao thong su dung mot hoac nhieu đong co đien đe tao luc đay. Xe đien co the su dung bo gom dong, voi đien tu ben ngoai xe, hoac co the chay tu đong bang pin (đoi khi đuoc sac bang tam quang nang, hoac bang pin nhien lieu hay may phat đien). Xe đien bao gom tau va xe đuong bo, xe mat nuoc va xe duoi nuoc, may bay đien va tau vu tru đien.
Xe đien lan đau xuat hien tu giua the ky 19, khi ma đien la phuong phap ua chuong cho đong co xe đuong bo, voi su thoai mai va de van hanh hon xe chay xang thoi bay gio. Đong co đot trong tro thanh co che van hanh thong tri cho o to va xe tai trong khoang 100 nam, nhung đong co đien tro nen pho bien cho nhung loai xe khac nhu tau lua va xe co nho.
Trong the ky 21, xe đien chung kien su troi day tro lai nho vao nhung tien bo cong nghe va no luc tap trung vao nang luong tai tao va giam thieu tac đong cua giao thong van tai len bien đoi khi hau, o nhiem khong khi, va nhung van đe moi truong khac. Project Drawdown mieu ta xe đien la mot trong 100 giai phap hien đai tot nhat đe giai quyet bien đoi khi hau.
Chinh phu cac nuoc, bao gom Hoa Ky va Lien minh chau Au, bat đau gioi thieu cac uu đai danh cho xe đien tu cuoi thap nien 2000, dan đen thi truong xe đien ngay cang phat trien ke tu 2010. Su quan tam cua nguoi dan ngay cang tang cung voi nhung ke hoach phat trien xanh, đac biet ke tu sau đai dich COVID-19, đuoc ky vong se khien thi truong xe đien tiep tuc tang truong. Trong đai dich COVID-19, cac đot phong toa đa giam luong khi nha kinh thai ra tu cac phuong tien chay bang xang hay dau diesel. Nam 2021, Co quan Nang luong Quoc te noi rang chinh phu nen no luc nhieu hon trong viec đat chi tieu khi hau, bao gom nhung chinh sach ho tro xe đien. Doanh so xe đien co the tang tu 2% thi phan toan cau nam 2016 len 30% nam 2030, voi hau het su tang truong du kien dien ra o Trung Quoc, Bac My, va chau Au. Mot đanh gia nam 2020 cho rang nhung nuoc đang phat trien it co kha nang su dung xe đien 4 banh rong rai, nhung xe đien 2 banh co the tang truong manh. Xe đien 2 banh va 3 banh co nhieu hon bat ky loai xe đien nao khac.


Lich su Đong co đien co nguon goc tu nam 1827, khi muc su nguoi Hungary Anyos Jedlik che tao đong co đien tho so nhung kha dung đau tien, cung voi stator, rotor, va commutator; mot nam sau, ong dung no cho mot chiec o to ti hon. Nam 1835, giao su Sibrandus Stratingh cua Đai hoc Groningen, Ha Lan, tao ra mot o to đien co nho, va giua nam 1832 va 1839, Robert Anderson nguoi Scotland phat minh xe ngua chay đien tho đau tien, su dung pin so cap khong sac đuoc. Nam 1835, Tho ren va nha sang che nguoi My Thomas Davenport che tao mot tau đien đo choi, chay bang mot đong co đien đon gian. Nam 1838, Robert Davidson sang che mot tau đien co kha nang đat van toc 6 km/h. O Anh, nam 1840 mot bang sang che đuoc cap cho viec dung đuong ray tau đe dan đien, va o My cac bang sang che tuong tu đuoc cap cho Lilley va Colten nam 1847. Nam 1881, Gustave Trouve thu nghiem chiec xe đien cho nguoi đau tien voi nguon đien rieng tren đuong pho Paris.
Xe đien san xuat hang loat xuat hien đau tien o My vao đau nhung nam 1900. Nam 1902, cong ty o to Studebaker gia nhap thi truong o to voi xe đien, mac du cong ty cung bat đau ban xe chay xang tu nam 1904. Tuy nhien, voi su ra đoi cua day chuyen lap rap o to it ton kem boi Ford, thi phan o to đien giam sut đang ke.
Do thieu luoi đien va nhung han che cua pin sac thoi bay gio, o to đien khong nhan đuoc nhieu su quan tam; tuy nhien, tau đien bat đau tro nen pho bien nho vao chi phi thap va toc đo cao. Đen the ky 20, van tai bang đuong ray tau đien tro nen pho bien rong rai voi nhung tien bo trong đau may tau đien. Qua thoi gian, đong co đien dan đuoc ap dung cho nhung loai phuong tien chuyen dung nhu xe nang ha, xe cuu thuong, may keo va xe van chuyen đo thi, vi du nhu xe đua sua o Anh; trong hau het the ky 20, Vuong quoc Anh la nuoc su dung xe đien đuong bo nhieu nhat.
Tau đien đuoc dung đe van tai than, boi no khong tieu hao luong oxy it oi trong mo. Su thieu thon tai nguyen nang luong hoa thach buoc Thuy Si đien hoa mang luoi tau đien cua ho. Mot trong nhung pin sac đau tien – pin niken-sat – đuoc Edison chon dung cho o to đien.
Xe đien la mot trong nhung loai o to đau tien, va truoc khi đong co đot trong hieu qua xuat hien, o to đien giu nhieu ky luc toc đo va quang đuong vao đau nhung nam 1900. Nhung cong ty ban xe đien bao gom Baker Electric, Columbia Electric, Detroit Electric, va tai mot thoi điem xe đien tung ban chay hon xe chay bang xang. Nam 1900, 28 phan tram o to chay tren đuong pho Hoa Ky la xe đien. Xe đien pho bien đen muc Tong thong Woodrow Wilson va điep vu cua ong đi vong quanh Washington, D.C. trong chiec Milburn Electrics, voi pham vi 60–70 mi (100–110 km) moi lan sac.
Đa so nha san xuat o to dan dung chon xe chay xang trong thap nien đau tien cua the ky 20, tuy nhien xe tai đien van đuoc su dung cho đen nhung nam 1920. Mot so thay đoi đa lam giam sut su pho bien cua xe đien. Co so ha tang đuong xa đuoc cai thien yeu cau quang đuong đi lon hon so voi muc thong thuong cua xe đien, va viec phat hien nhung mo dau lon tai Texas, Oklahoma, va California ha gia thanh xang dau, giup gia xe đong co đot trong re hon tren quang đuong dai. Xe đien nhieu luc đuoc quang cao la xe cao cap cho phu nu, phan nao co the đa khien nam gioi khong ua chuong. Ngoai ra, xe đong co đot trong tro nen de dang van hanh hon voi su ra đoi cua starter đien boi Charles Kettering nam 1912, khien viec dung thanh quay bang tay khong con can thiet eliminated the need of a hand crank for starting a gasoline engine, va tieng on cua xe đot trong đuoc khac phuc voi su sang che cua bo giam thanh đong co boi Hiram Percy Maxim nam 1897. Cuoi cung, quy trinh san xuat hang loat xe chay xang boi Henry Ford nam 1913 ha gia thanh cua xe chay xang đang ke so voi xe đien.


= Thu nghiem =

Thang 1 nam 1990, Giam đoc General Motors (GM) gioi thieu y tuong xe đien hai cho, chiec "Impact", tai Trien lam O to Los Angeles. Thang 9 cung nam, Ban Tai nguyen Khong khi California ra luat ban xe đien cho nhung nha san xuat o to lon, theo giai đoan ke tu nam 1998. Tu 1996 đen 1998, GM san xuat 1117 chiec EV1, 800 trong so đo đuoc cho thue trong vong 3 nam.
Chrysler, Ford, GM, Honda, va Toyota cung san xuat mot luong xe đien gioi han cho thi truong California. Nam 2003, khi hop đong cho thue EV1 cua GM het han, GM cho dung san xuat dong xe, mot quyet đinh đuoc cho la kha di nho nganh cong nghiep o to phan bac luat xe khong khi thai cua California tren toa lien bang thanh cong.

A movie made on the subject in 2005–2006 was titled Who Killed the Electric Car? and released theatrically by Sony Pictures Classics in 2006. The film explores the roles of automobile manufacturers, oil industry, the U.S. government, batteries, hydrogen vehicles, and the general public, and each of their roles in limiting the deployment and adoption of this technology.
Nam 1992, Ford ra mat dong xe van chay đien Ford Ecostar nhung dung san xuat chi trong mot nam. Honda, Nissan va Toyota cung thu hoi va pha huy hau het xe đien cua minh, von chi co the đuoc thue đinh han. Truoc bieu tinh cua cong chung, Toyota ban 200 chiec RAV4 EV. BMW tai Canada ban mot luong nho Mini EV khi giai đoan thu nghiem ket thuc.


= Tai hien =

Vao cuoi the ky 20 va đau the ky 21, tac đong moi truong cua he thong giao thong bang dau khi, cung voi quan ngai ve đinh dau, khien co so ha tang giao thong đien tro nen thu hut tro lai. Xe đien khac voi xe chay nhien lieu hoa thach o cho đien tieu dung co the đuoc tao bang nhieu nguon khac nhau, bao gom nhien lieu hoa thach, nang luong hat nhan, va nang luong tai tao nhu đien mat troi va đien gio. Vet carbon va nhung khi thai khac cua xe đien phu thuoc vao loai nhien lieu va cong nghe dung đe san xuat đien. Đien tao ra co the đuoc tru trong phuong tien bang pin, banh đa, hay chat sieu dan.


Nguon đien Co nhieu phuong phap đe tao ra đien voi chi phi, hieu nang, va muc đo than thien voi moi truong khac nhau.


= Noi voi may phat =
Noi truc tiep voi nha may phat đien la phuong phap pho bien o tau đien, xe đien mat đat, xe đien banh hoi, va xe tai banh hoi (xem them tai đuong day tiep xuc va ray thu ba)
Xe đien truc tuyen lay nguon đien tu nhung dai đien nang tren mat đuong thong qua cam ung đien tu


= May phat tren xe va xe đien lai =

Phat đien tren xe bang đong co diesel: đau may diesel–đien va nhieu đon vi dieseld–đien (DEMU)
Phat đien tren xe bang pin nhien lieu: xe pin nhien lieu
Phat đien tren xe bang nang luong hat nhan: tau ngam hat nhan va tau san bay
Nang luong tai tao nhu đien mat troi: xe đien mat troi
Ngoai ra, co nhung xe đien lai su dung nang luong tu nhieu nguon khac nhau, vi du nhu

He thong tru nang luong sac (RESS) va mot nguon noi truc tiep voi nha may phat đien
He thong du tru đien sac va mot nguon nhien lieu đay (đong co đot trong): xe lai sac đien
Đoi voi nhung xe đien lon nhu tau ngam, nang luong hoa hoc tu diesel–đien co the đuoc thay the bang mot lo phan ung hat nhan. Lo hat nhan thuong tao ra nhiet lam quay đong co tuoc bin hoi nuoc đe chay may phat va tao luc đay.
Mot so phuong tien, bao gom o to va may bay, thu nghiem dung tam pin mat troi đe tao ra đien.


= Tru đien tren xe =

Nhung he thong nay lay đien tu nha may phat đien (thuong khi đung yen), sau đo ngat ket noi va su dung luong đien tich tru trong xe. Cac phuong phap tru đien bao gom: Power storage methods include:

Nang luong hoa hoc tru trong pin: xe đien pin (BEV) thuong dung pin li-ion
Đong nang: banh đa
Nang luong tinh tru trong sieu tu đien


Pin Li-ion Đa so xe đien su dung pin Li-ion (LIB). Pin Li-ion co mat đo nang luong lon hon va tuoi tho dai hon hau het cac loai pin khac. Mot so yeu to can xem xet bao gom đo an toan, đo ben, nguy co chay no, tac đong đen moi truong va gia thanh. Pin Li-ion can đuoc giu trong khoang nhiet đo va đien ap an toan đe van hanh binh thuong va hieu qua.
Tuoi tho cua pin cang cao thi gia thanh cang thap. Mot phuong phap đe tang tuoi tho pin la chi su dung mot phan pin mot luc va đoi sang phan khac khi can thiet.
Truoc kia, pin nickel hydride kim loai đuoc dung trong mot so xe đien, đien hinh la xe cua hang General Motors. Nhung loai pin nay ngay nay đuoc coi la loi thoi vi chung thuong tu phong đien khi nhiet đo tang. Ngoai ra, bang sang che cho loai pin nay do Chevron nam giu, gay kho khan cho viec phat trien rong rai. Nhung yeu to nay, cung voi gia thanh cao, đa đua pin Li-ion len vi the thong tri thi truong xe đien.
Chi phi san xuat pin Li-ion đang giam lien tuc, gop phan lam ha gia thanh xe đien.


Đong co đien Giong cac loai đong co khac, cong suat cua mot đong co đien đuoc đo bang kilowatt (kW). Đong co đien co the cung cap mo men luc cuc đai o nhieu muc toc đo quay. Đieu nay nghia la hieu nang cua mot đong co đien 100 kW tot hon so voi mot đong co đot trong 100 kW, von chi co the đat mo men cuc đai trong mot khoang toc đo gioi han.
Hieu suat sac thay đoi đang ke phu thuoc vao loai đo sac, va nang luong bi mat trong qua trinh chuyen đien nang thanh co nang.
Thong thuong, dong đien mot chieu đi vao may bien tan, tro thanh dong đien xoay chieu, roi đuoc noi voi mot đong co xoay chieu 3 pha.
Voi tau đien, xe nang ha, va mot so o to đien, đong co mot chieu thuong đuoc su dung. Trong mot so truong hop, đong co van nang đuoc dung. Trong nhung phuong tien dan dung gan đay, nhieu loai đong co khac nhau đuoc su dung, bao gom đong co đien khong đong bo trong cac san pham cua Tesla Motor va đong co nam cham vinh cuu trong Nissan Leaf va Chevrolet Bolt.


Ghi chu Chu thich Đoc them Uy ban Nang luong Quoc te, Global EV Outlook 2021.


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Electrically-powered vehicles tai Wikimedia Commons
Electric vehicle tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)