Sieu tan tinh (chu Han: 超新星) hay sao sieu moi (tieng Latinh: supernova; viet tat la SN hay SNe) la mot su kien thien van hoc bien đoi tuc thoi xay ra trong giai đoan cuoi cua qua trinh tien hoa sao o cac sao khoi luong lon, ma mot vu no khong lo cuoi cung đanh dau su huy diet cua sao. Su kien bat thinh linh nay tao ra mot ngoi sao sang "moi", truoc khi dan phai mo trong vong vai tuan đen vai thang. 

Sieu tan tinh la su kien manh liet hon su kien sao moi (nova). Trong tieng Latinh, nova co nghia la "moi", ma trong thien van hoc đe cap đen su xuat hien tam thoi cua mot sao sang moi. Tien to "super-sieu" phan biet sieu tan tinh tu tan tinh thong thuong, co đo sang nho hon rat nhieu. Thuat ngu supernova do Walter Baade va Fritz Zwicky đat ra tu nam 1931.
Chi co ba su kien sieu tan tinh xay ra trong Ngan Ha đuoc quan sat bang mat thuong trong 1000 nam qua, mac du rat nhieu su kien o cac thien ha khac nhau đa đuoc quan sat bang kinh thien van. Lan quan sat truc tiep sieu tan tinh thuoc Ngan Ha gan đay nhat đo la sieu tan tinh Kepler xay ra nam 1604, tuy co them hai tan tich sieu tan tinh xay ra gan đay cung đuoc phat hien. Dua tren thong ke so luong sieu tan tinh quan sat o cac thien ha khac cho uoc tinh, trung binh, trong Ngan Ha co khoang 3 su kien xay ra o moi the ky va gan nhu se quan sat đuoc sieu tan tinh bang cac kinh thien van hien đai neu chung xay ra trong Ngan Ha.
Sieu tan tinh phong phan lon vat chat tu ngoi sao phat no voi van toc len toi 30000 km/s hay bang 10% toc đo anh sang. No gay ra mot lan song xung kich chuyen đong nhanh lan toa vao moi truong lien sao xung quanh, đong thoi quet len mot lop vo bao gom bui va khi đang mo rong, hay chinh la tan tich sieu tan tinh nhu đuoc quan sat. Sieu tan tinh tao ra, tong hop va giai phong luong lon cac nguyen to hoa hoc hinh thanh boi cac phan ung tong hop hat nhan. Nho vay no đong vai tro quan trong cho qua trinh lam giau moi truong lien sao bang cac nguyen to co nguyen tu khoi nang hon heli. Ngoai ra, song xung kich lan toa tu vu no co the kich hoat su hinh thanh cac sao moi. Tan tich sieu tan tinh đuoc xem la mot trong nhung noi phat ra đa so cac tia vu tru bat nguon tu Ngan Ha, nhung chi moi tim thay mot vai dau hieu chung to tia vu tru co lien quan truc tiep đen tan tich sieu tan tinh. Vu no sieu tan tinh cung la mot nguon phat song hap dan tiem nang đe nghien cuu trong tuong lai.
Cac nghien cuu ly thuyet chi ra rang hau het sieu tan tinh đuoc khoi phat tu mot trong hai co che co ban: viec phan ung tong hop hat nhan bat thinh linh hoat đong tro lai o mot sao thoai hoa hoac loi cua ngoi sao khoi luong lon bat ngo suy sup hap dan. O co che đau tien, mot sao lun trang thoai hoa tich tu vat chat tu mot sao đong hanh, hoac la thong qua su boi tu vat chat hoac sap nhap voi sao lun trang đong hanh, đen mot luc qua trinh nay khien cho nhiet đo loi sao tang len toi gioi han kich hoat phan ung tong hop hat nhan mat kiem soat, lam cho pha huy hoan toan ngoi sao. O truong hop thu hai, duoi tac đong cua luc hap dan tu chinh sao co khoi luong lon, vat chat sup đo ve loi sao, ket hop voi buc xa neutrino va chuyen đong hon loan tu vung loi, dan đen giai phong the nang hap dan cung song xung kich mo rong nguoc ra ngoai, tro thanh vu no sieu tan tinh. Trong khi thuc te cac sieu tan tinh xay ra co muc đo phuc tap hon so voi hai mo hinh ly thuyet nay, co che giai thich vu no đa đuoc thiet lap vung chac va đuoc phan lon cac nha thien van hoc chap thuan.
Do he qua cua nhung su kien nay la rat rong lon, hien nay cac nha thien van vat ly tap trung nghien cuu sau vao sieu tan tinh, tu pham vi tien hoa sao cho đen tien hoa thien ha va la mot linh vuc nghien cuu đac biet quan trong.


Lich su quan sat Ghi chep mieu ta som nhat trong lich su ve sieu tan tinh, đo la SN 185, đuoc cac nha thien van Trung Hoa co đai quan sat vao nam 185 CN. Sieu tan tinh sang nhat tung đuoc ghi chep la SN 1006, no xay ra vao nam 1006 CN va đuoc mieu ta chi tiet boi cac nha thien van Trung Hoa va Hoi giao co đai. Sieu tan tinh SN 1054 đuoc theo doi rong rai khap noi chinh la vu no tao nen tinh van Con Cua nhu quan sat ngay nay. Hai sieu tan tinh SN 1572 va SN 1604, la cac su kien gan đay nhat xay ra trong Ngan Ha đuoc quan sat bang mat thuong. Chung đa co nhung tac đong tich cuc đen su phat trien cua thien van hoc o chau Au, boi vi chung đuoc dung đe phan bac lai y tuong cua truong phai Aristotle ve vu tru (nam ben ngoai Mat Trang va cac hanh tinh) la tinh tai va khong thay đoi. Johannes Kepler bat đau quan sat SN 1604 tai luc no đat đinh điem vao ngay 17 thang 10 nam 1604 va ong tiep tuc theo doi qua trinh đo sang giam dan cho đen khi no bien mat khoi bau troi mot nam sau đo. Đay la sieu tan tinh thu hai đuoc quan sat trong mot the he (sau sieu tan tinh SN 1572 thuoc chom sao Cassiopeia quan sat boi Tycho Brahe).
Co mot so chung cu ve sieu tan tinh tre nhat trong Ngan Ha, G1.9+0.3, xay ra vao cuoi the ky 19, đuoc coi la muon hon đang ke so voi sieu tan tinh tao ra tinh van Cassiopeia A trong khoang nam 1680. The gioi đa khong phat hien đuoc hai vu no sieu tan tinh nay. O truong hop cua G1.9+0.3, gan nhu toan bo buc xa đien tu phat ra bi chan lai (high extinction) do lop bui va khi nam doc theo mat phang thien ha khien cac nha thien van hoc khong đe y toi su kien đang xay ra. Đoi voi tinh van Cassiopeia A, hieu ung anh sang vong (light echo) đa đuoc đo o buoc song hong ngoai cho thay đay la sieu tan tinh loai IIb. Mac du vi tri cua no khong nam trong vung bi che chan nhieu, nhung khong he co mot ghi chep lich su nao ve vu no nay.
Truoc khi co su phat trien cua kinh thien van, chi co 5 sieu tan tinh đuoc quan sat trong thien nien ky vua qua. So voi lich su tien hoa cua mot sao, su xuat hien cua sieu tan tinh trong thien ha la rat ngan, trung binh keo dai mot vai thang, do vay so su kien nhu the ma mot nguoi trong đoi co co hoi quan sat la gan bang mot. Chi co mot phan nho trong so 100 ty sao trong mot thien ha đien hinh co kha nang tro thanh sieu tan tinh, vi trong mot khoang thoi gian cho truoc, hoac la ngoi sao phai co khoi luong đu lon đang o giai đoan cuoi hoac trong he sao đoi phai co mot sao lun trang.
Tuy vay, viec quan sat va kham pha sieu tan tinh ben ngoai Ngan Ha đa tro len thuong xuyen hon; bat đau bang SN 1885A thuoc thien ha Tien Nu. Ngay nay, moi nam cac nha thien van nghiep du va chuyen nghiep tim thay khoang vai tram su kien, mot so đang trong trang thai gan sang cuc đai hoac đuoc phat hien lai tu nhung tam anh hay ban chup thien van hoc cu. Tu nam 1941, dua tren quang pho cua 14 su kien, nha thien van hoc nguoi My Rudolph Minkowski nhan thay co it nhat hai nhom sieu tan tinh. Sau đo Fritz Zwicky va nhieu nguoi khac đa mo rong, phat trien so đo phan loai sieu tan tinh. Trong thap nien 1960, cac nha thien van phat hien thay co moi lien he giua cuong đo sang cuc đai cua mot so sieu tan tinh loai I voi dich chuyen đo va nhan ra su huu ich cua loai sieu tan tinh nay nhu nhung ngon nen chuan trong viec đo khoang cach trong vu tru. Gan đay, cac sieu tan tinh loai Ia o xa nhat đuoc quan sat mo hon so voi du đinh. Ket qua bat ngo nay khien cac nha thien van vat ly đi đen ket luan la su gian no cua Vu tru đang gia tang. Nhieu ky thuat đuoc phat trien đe tai dung lai cac su kien sieu tan tinh ma đa khong đuoc quan sat truoc đo. Chang han, thoi điem xay ra sieu tan tinh Cassiopeia A đa đuoc xac đinh dua tren hieu ung anh sang phan xa tu khi va bui tinh van, hay đo tuoi cua tan tich sieu tan tinh RX J0852.0-4622 đuoc uoc tinh tu nhiet đo đo đuoc trong khi chung cu ve tan tich nay đuoc cung co tu vach buc xa tia gamma phat ra tu su phan ra phong xa cua titanium-44.
Sieu tan tinh sang nhat tung đuoc quan sat la su kien ASASSN-15lh. Vu no nay đuoc phat hien vao thang 6 nam 2015 va cuong đo sang lon nhat đat 570 ty L
  
    
      
        
          ⊙
        
      
    
    {\displaystyle {\odot }}
  
, bang 2 lan đo sang cua đa so cac sieu tan tinh tung đuoc quan sat. Tuy nhien, nguoi ta van chua hieu ro ban chat cua sieu tan tinh nay va mot vai mo hinh đuoc đe xuat đe giai thich, vi du nhu mot ngoi sao nam gan lo đen bi xe toac boi luc thuy trieu cua no.
Mot trong cac su kien sieu tan tinh đuoc phat hien som nhat tu thoi điem vu no (khoang sau 3 tieng) va do vay du lieu pho đo đuoc o thoi điem som nhat (khoang 6 tieng sau vu no thuc su), la sieu tan tinh loai II SN 2013fs (iPTF13dqy) đuoc ghi lai vao ngay 6 thang 10 nam 2013 boi tram Intermediate Palomar Transient Factory (iPTF). Ngoi sao phat no nam o thien ha xoan oc NGC 7610, cach xa 160 trieu nam anh sang trong chom sao Phi Ma.
Nha thien van hoc nghiep du Victor Buso đa lan đau tien chup anh đuoc sieu tan tinh loai IIb SN 2016gkg đang trong qua trinh xay ra vu no o giai đoan som nhat (khoang 90 phut sau vu no thuc su). Ong đa chup anh su kien o cac khoang thoi điem cach đeu 90 phut tiep sau đo. Sieu tan tinh nam o thien ha NGC 613 cach xa 85 trieu nam anh sang.


Kham pha Dua tren nhung nghien cuu mo rong ve viec phan loai sao moi thuc hien trong thap nien 1930 boi Walter Baade va Fritz Zwicky o Đai quan sat Mount Wilson ma ho đa nhan ra co them mot lop "sieu" tan tinh thu hai ngoai lop sao moi. Ten goi super-novae lan đau tien đuoc su dung boi Baade va Zwicky trong cac bai giang nam 1931 to chuc tai Caltech, sau đo đuoc su dung rong rai tai mot hoi nghi to chuc boi hiep hoi Vat ly My vao nam 1933. Đen nam 1938, dau gach ngang đa đuoc bo nhu ten goi chinh thuc đuoc su dung hien đai ngay nay. Boi vi sieu tan tinh la su kien xay ra tuong đoi hiem trong mot thien ha, nhu o Ngan Ha uoc tinh co khoang 3 su kien trong mot the ky, do vay đe thu thap du lieu tot ve sieu tan tinh đoi hoi phai quan sat theo doi thuong xuyen rat nhieu thien ha.
Mat khac, khong the du đoan đuoc chinh xac sieu tan tinh xay ra luc nao va o đau trong mot thien ha. Thong thuong, khi chung đuoc phat hien, chung đa đang o trong tien trinh xay ra. Moi quan tam khoa hoc lon nhat ve sieu tan tinh – vi du nhu la ngon nen chuan cho phep đo khoang cach – đoi hoi phai quan sat đuoc cuong đo sang cuc đai cua no. Do vay đieu quan trong đoi voi mot nguoi kham pha đo la thoi điem phat hien ra sieu tan tinh phai truoc khi no đat đo sang cuc đai. Nha thien van nghiep du, ma so luong đong đao hon nhieu so voi nha thien van chuyen nghiep, đa đong vai tro quan trong đoi voi viec phat hien sieu tan tinh, bang chu yeu chup anh quan sat cac thien ha gan thong qua kinh thien van quang hoc va so sanh anh chup voi cac buc anh chup truoc đo.
Ve cuoi the ky 20 cac nha thien van đa tang cuong su dung cac kinh thien van đieu khien tu đong bang may tinh va gan kem cam bien ghi hinh anh CCD đe san lung sieu tan tinh. Trong khi nhung he thong nay kha pho bien đoi voi nhom thien van nghiep du, cac vien nghien cuu thien van chuyen nghiep cung trang bi he thong tuong tu nhu Kinh thien van chup anh tu đong Katzman (Katzman Automatic Imaging Telescope). Gan đay du an He thong canh bao som sieu tan tinh (Supernova Early Warning System, SNEWS) đa bat đau su dung thiet bi do neutrino đe đua ra nhung canh bao som ve vu no sieu tan tinh xay ra trong Ngan Ha. Neutrino la nhung hat co ban hinh thanh voi so luong rat lon tu vu no sieu tan tinh va chung hau nhu khong bi hap thu boi khi va bui trong moi truong lien sao cua đia thien ha.

Tim kiem sieu tan tinh đuoc phan thanh hai pham vi: mot pham vi tap trung vao tim kiem cac su kien xay ra tuong đoi gan va pham vi con lai phat hien nhung su kien xay ra o rat xa. Boi vi vu tru gian no, co the uoc luong khoang cach đen mot thien the o xa bang cach đo hieu ung dich chuyen Doppler (hay dich chuyen đo) tren quang pho phat xa cua no; trung binh, cac thien ha o xa hon lui ra xa voi van toc lon hon so voi thien ha o gan va co dich chuyen đo cao hon. Cho nen cong cuoc tim kiem sieu tan tinh tach thanh giua tim kiem dich chuyen đo cao va dich chuyen đo thap, voi ranh gioi phan chia co gia tri dich chuyen đo trong khoang z=0,1–0,3 – voi z la đai luong khong thu nguyen đo đo dich chuyen tan so trong quang pho thu đuoc.
Tim kiem dich chuyen đo cao đoi voi sieu tan tinh thuong bao gom viec quan sat va đo đuong cong cuong đo anh sang cua sieu tan tinh. Chung la cong cu huu hieu giup xac đinh va đinh chuan bieu đo Hubble va đua ra cac du đoan vu tru hoc. Pho sieu tan tinh, thuong đuoc su dung đe nghien cuu vat ly va moi truong sieu tan tinh, phu hop hon khi dung du lieu cua tim kiem o dich chuyen đo thap. Quan sat o pham vi dich chuyen đo thap cung giup cung co đuong cong Hubble o khoang cach ngan, đuong cong the hien tuong quan giua khoang cach va dich chuyen đo cho cac thien ha quan sat đuoc. (xem them đinh luat Hubble).


Quy uoc đat ten Cac kham pha sieu tan tinh đuoc thong bao toi Trung tam van phong đien tin thien van hoc (Central Bureau for Astronomical Telegrams) cua Hiep hoi Thien van Quoc te, ma o đay se gui ra thong bao đen cac nha thien van ve ten goi chinh thuc cho mot sieu tan tinh. Ten goi đuoc gan bat đau bang SN theo sau boi nam kham pha va cac hau to voi mot hoac hai chu cai. Co 26 sieu tan tinh trong mot nam đuoc đinh danh voi mot chu cai viet hoa tu A đen Z. Cac su kien xay ra sau đo đuoc gan bang hai chu viet thuong: aa, ab va tiep tuc nhu vay. Vi du, SN 2003C la ten goi đinh danh cua sieu tan tinh đuoc phat hien lan thu 3 trong nam 2003. Sieu tan tinh phat hien cuoi cung trong nam 2005 la SN 2005nc va no la sieu tan tinh thu 367 đuoc tim thay trong nam nay. Ke tu nam 2000, cac nha thien van nghiep du va chuyen nghiep đa phat hien vai tram sieu tan tinh moi nam (572 trong nam 2007, 261 trong nam 2008, 390 trong nam 2009; 231 trong nam 2013).
Cac sieu tan tinh đuoc biet đen trong lich su đuoc đinh danh đon gian theo nam phat hien: SN 185, SN 1006, SN 1054, SN 1572 (goi la Sao moi Tycho) va SN 1604 (Sao Kepler). Ke tu nam 1885 đinh danh co them chu cai đa đuoc su dung, ngay ca khi neu trong nam đo chi co 1 sieu tan tinh đuoc phat hien (vi du SN 1885A, SN 1907A, v.v.) – va đieu nay xay ra lan cuoi cung voi su kien SN 1947A. SN (viet tat cho "SuperNova") la tien to chuan. Cho đen tan nam 1987, đinh danh voi hai chu viet hau to hiem khi đuoc su dung; tuy nhien bat đau tu nam 1988, đinh danh sieu tan tinh đa phai can thiet su dung đen no.


Phan loai Nhu la mot phan trong no luc tim hieu sieu tan tinh, cac nha thien van đa phan loai chung theo đac trung cua đo thi đuong cong cuong đo anh sang (light curve) va cac vach quang pho cua cac nguyen to hoa hoc khac nhau xuat hien trong pho đien tu. Nguyen to đau tien dung cho su phan loai đo la su co mat hay thieu mot vach quang pho cua hiđro. Neu quang pho cua mot su kien sieu tan tinh co vach pho cua hiđro (đuoc biet đen la day Balmer o đoan buoc song kha kien cua quang pho) no đuoc phan thanh Loai II; con khong no đuoc xep vao Loai I. Trong moi loai nay co phan thanh cac nhom nho dua tren su xuat hien vach quang pho cua cac nguyen to khac hoac hinh dang cua đuong cong cuong đo anh sang (đo thi the hien cap sao bieu kien cua sieu tan tinh theo thoi gian).
Sieu tan tinh loai Ia xay ra o moi loai thien ha ma khong thien ve co nhung vung hinh thanh sao, phu hop voi nguon goc cua chung tu nhung quan the sao co tuoi trung binh hoac gia. Sieu tan tinh loai II chi xay ra trong nhung vung hinh thanh sao noi tim thay cac ngoi sao tre khoi luong lon.


= Loai I =
Sieu tan tinh loai I la loai ma o quang pho khong xuat hien vach pho cua hiđro. Loai I đuoc chia thanh cac nhom con dua tren đac điem quang pho cua chung, trong đo loai Ia co mot vach hap thu manh cua ion nguyen tu silic. Sieu tan tinh loai I khong co vach pho ro rang nay đuoc phan thanh loai Ib va Ic, voi loai Ib co cac vach pho manh cua nguyen tu heli trung hoa va loai Ic khong co cac vach nay. Đuong cong cuong đo anh sang cua cac loai co hinh dang tuong tu nhau, mac du loai Ia noi chung sang hon o thoi điem cuong đo đat cuc đai, nhung đuong cong anh sang chi la thu yeu trong phan loai sieu tan tinh loai I.
Mot so it su kien sieu tan tinh loai Ia the hien cac đac điem bat thuong nhu co đo sang khong binh thuong hoac co đuong cong cuong đo anh sang keo dai va chung thuong đuoc phan loai theo nhu su kien co đac điem tuong tu xay ra lan đau tien. Vi du, SN 2008ha co đo sang yeu đuoc phan loai theo nhu giong voi SN 2002cx hoac loai Ia-2002cx.
Mot phan nho cac vu no sieu tan tinh loai Ic co đuong cong cuong đo anh sang keo dai nhieu va trong quang pho co them cac vach phat xa va la dau hieu cho thay vat chat ban ra voi van toc rat lon. Chung đuoc nhom thanh loai Ic-BL hoac Ic-bl.


= Loai II =

Trong quang pho sieu tan tinh loai II xuat hien vach hiđro. Loai nay cung đuoc chia thanh cac loai nho hon. Trong khi hau het sieu tan tinh loai II the hien cac vach quang pho phat xa phan bo rat rong ma am chi van toc gian no cua vat chat phong ra len toi vai nghin kilomet tren giay, thi mot so khac, vi du nhu SN 2005gl, co đac điem vach quang pho tuong đoi hep. Chung đuoc xep vao loai IIn, trong đo 'n' viet tat cho 'narrow'.
Mot so sieu tan tinh, nhu SN 1987K va SN 1993J, the hien co su thay đoi: o thoi gian đau quang pho cua chung co cac vach hiđro, nhung sau đo tu vai tuan đen vai thang, cac vach quang pho heli tro len noi troi hon han. Thuat ngu sieu tan tinh "loai IIb" đuoc su dung đe mieu ta cac vu no co cac đac điem ket hop giua loai II va loai Ib.
Đoi voi sieu tan tinh loai II thong thuong, ma quang pho chua đa so vach hiđro phan bo rong va van con xuat hien o giai đoan cuoi cua vu no, đuoc phan loai dua tren hinh dang cua đuong cong cuong đo anh sang. Loai pho bien nhat co đuong đo thi cuong đo đi ngang (hay cao nguyen, "plateau") ngay sau khi đo sang đat cuc đai ma đo sang bieu kien gan nhu khong thay đoi trong nhieu thang truoc khi bat đau mo dan. Chung đuoc phan thanh loai II-P khi co đac điem cao nguyen nay (plateau). It pho bien hon la sieu tan tinh loai II-L ma khong co đuong cao nguyen (palteau) đac trung nay. Chu "L" viet tat cua "linear" (tuyen tinh) mac du đuong cong cuong đo anh sang khong thuc su la mot đuong thang.
Nhung sieu tan tinh co quang pho khong phu hop voi nhung loai tren đuoc phan vao nhom di thuong, hay viet tat la 'pec'.


= Loai III, IV va V =
Fritz Zwicky đa đinh nghia them mot so loai sieu tan tinh, mac du ong dua tren mot so rat it cac su kien co tham so ma khong khop thoa đang voi sieu tan tinh loai I hoac loai II. SN 1961i o thien ha NGC 4303 la loai nguyen mau va cho toi nay la su kien duy nhat trong nhom sieu tan tinh loai III, co đac trung đuong cong cuong đo anh sang mo rong cuc đai va cac vach hiđro trong day Balmer phan bo rong xuat hien cham theo thoi gian trong quang pho quan sat đuoc. SN 1961f o thien ha NGC 3003 la loai nguyen mau va cho toi nay la su kien duy nhat trong nhom sieu tan tinh loai IV, voi đuong cong cuong đo anh sang giong tuong tu nhu cua sieu tan tinh loai II-P, nhung xuat hien cac vach pho hap thu hiđro con cac vach pho phat xa hiđro lai rat yeu. Loai V đuoc su dung cho su kien SN 1961V thuoc thien ha NGC 1058, mot sieu tan tinh mo bat thuong hoac co the đay la vu no gia sieu tan tinh (supernova impostor) voi tien trinh sang len cham va đat cuc đai trong vai thang, cung voi quang pho phat xa thu đuoc bat thuong. Tinh chat tuong tu cua SN 1961V đoi voi su kien Bung phat lon o he sao Eta Carinae (Eta Carinae Great Outburst) đa đuoc cac nha thien van chu y toi. Sieu tan tinh trong thien ha M101 (nam 1909) va M83 (nam 1923 va 1957) cung tung đuoc đe xuat xep vao sieu tan tinh loai IV hoac loai V.
Ngay nay cac loai ke tren co the đuoc xep vao nhom sieu tan tinh loai II di thuong, ma trong đo đa kham pha them nhieu su kien đuoc phan loai vao nhom nay, mac du cuoc tranh luan lieu SN 1961V co thuc su la sieu tan tinh theo sau vu bung phat cua sao khong lo xanh bien đoi sang (Luminous blue variable star outburst) hay đay la su kien gia sieu tan tinh.


Cac mo hinh hien nay Cac ma hieu phan loai cho mot sieu tan tinh o tren co tinh chat phan loai mot cach tu nhien: so loai mieu ta anh sang quan sat tu sieu tan tinh ma khong can thiet phan anh nguyen nhan gay ra vu no. Vi du, sieu tan tinh loai Ia tao boi su kich hoat bat thinh linh phan ung tong hop hat nhan vuot gioi han nhiet o sao lun trang, trong khi voi kieu quang pho tuong tu sieu tan tinh loai Ib/c hinh thanh boi su suy sup hap dan o loi sao Wolf–Rayet khoi luong lon. Cac đoan sau tom tat cac mo hinh đuoc cho la giai thich phu hop nhat ve cac vu no sieu tan tinh.


= Phan ung vuot gioi han nhiet =

Mot sao lun trang khi tich tu đu vat chat tu mot sao đong hanh thi nhiet đo trong loi cua no se đat toi muc đu đe kich hoat phan ung tong hop cacbon, o điem trai qua phan ung tong hop hat nhan vuot gioi han nhiet, pha huy hoan toan ngoi sao goc. Co ba kha nang mieu ta bang ly thuyet cho vu no nay: hoac la su boi tu on đinh vat chat tu ngoi sao đong hanh, hoac hai sao lun trang va cham, hoac su boi tu khien kich hoat phan ung hat nhan o lop vo cua sao. Co che nao noi bat va chiem chu yeu trong ba co che mieu ta sieu tan tinh loai Ia van con chua đuoc biet ro rang. Mac du chua biet cu the sieu tan tinh loai Ia đuoc tao ra nhu the nao, cac sieu tan tinh loai Ia co nhung tinh chat rat đong đeu va chung co ich đe lam nhung ngon nen chuan trong xac đinh khoang cach đen cac thien ha. Cung can phai thuc hien mot so hieu chuan đe bu lai cho su thay đoi dan dan trong tinh chat hoac đo sang bat thuong o nhung tan so khac nhau cua nhung sieu tan tinh co đo dich chuyen đo cao va cho nhung bien thien nho trong đo sang xac đinh tu đuong cong cuong đo anh sang hoac tu quang pho.


 Loai la thong thuong  Co mot vai tien trinh dan đen su hinh thanh sieu tan tinh loai Ia, nhung đang sau nhung tien trinh nay thi chung co chung mot co che. Neu mot sao lun trang chua cacbon-oxy boi tu đu vat chat đat toi gioi han Chandrasekhar vao khoang 1,44 lan khoi luong Mat Troi (M) (đoi voi ngoi sao khong quay), no se khong con chiu đuoc suc nang ban than duy tri boi ap suat luong tu cua electron va bat đau sup đo. Tuy nhien, quan điem hien nay cho rang gioi han nay binh thuong khong đat toi đuoc; su gia tang nhiet đo va mat đo ben trong loi đa bat đau kich hoat phan ung tong hop hat nhan khi khoi luong sao tiem can toi gioi han khoi luong (trong vong nho hon 1%), truoc khi bat đau su sup đo.
Trong vong vai giay, mot luong đang ke vat chat trong sao lun trang tham gia vao phan ung tong hop hat nhan, giai phong nang luong (co 1–2×1044 J) đu đe bien no thanh vu no sieu tan tinh. Mot đot song xung kich đuoc hinh thanh lan toa ra ben ngoai, voi van toc đat toi 5.000–20.000 km/s, hay gan bang 3% toc đo anh sang. Cuong đo sang phat ra cung tang len đang ke, đat toi cap sao tuyet đoi co gia tri −19,3 (hay sang gap 5 lan so voi Mat Troi), voi bien thien tuong đoi nho.
Mo hinh mieu ta cho su hinh thanh cua loai sieu tan tinh nay đo la he sao đoi co quy đao hep. Sao lon hon truoc tien trai qua buoc tien hoa ra khoi sao trong day chinh va the tich no rong tro thanh sao khong lo đo. Hai sao luc nay bao chung boi mot khoi khi, khien cho quy đao cua chung dan dan bi thu hep lai. Ngoi sao khong lo tiep đen đay ra hau het lop vo khi ngoai cung cua no, khoi luong mat đi cho đen khi loi sao khong con đu mat đo va nhiet đo giam xuong khien phan ung tong hop hat nhan dung lai. O thoi điem nay no tro thanh mot sao lun trang, thanh phan chua chu yeu cacbon va oxy. Cuoi cung ngoi sao thu hai cung tien hoa khoi day chinh đe tro thanh sao khong lo đo. Vat chat tu sao khong lo bi hut ve phia sao lun trang o gan, khien cho khoi luong cua no tang dan len. Mac du nhung net chu yeu cua mo hinh co ban nay đuoc đong đao cac nha vat ly thien van chap nhan, nhung chi tiet chinh xac cho su khoi phat va tao thanh cac nguyen to nang trong vu no van con chua đuoc ro rang.
Sieu tan tinh loai Ia đi kem voi mot đuong cong cuong đo anh sang rat đac trung – đuong cong bieu dien cuong đo sang theo sau vu no. Đo sang nay co nguon goc tu cac giai đoan phan ra phong xa cua Ni-56 tro thanh Co-56 roi đen Fe-56. Cac sieu tan tinh Ia loai thong thuong co đinh nhon cuc đai trong đuong cong cuong đo anh sang rat giong nhau, đat toi cap sao tuyet đoi co −19,3. Đac điem nay cho phep cac nha thien van su dung sieu tan tinh nhu la mot ngon nen chuan thu hai dung đe đo khoang cach đen cac thien ha chua chung.


 Loai Ia khac thuong  Mo hinh khac giai thich su hinh thanh cua sieu tan tinh loai Ia la su va cham sap nhap cua hai sao lun trang, voi khoi luong ket hop lai trong thoi gian ngan vuot gioi han Chandrasekhar. Co rat nhieu tinh chat bien thien trong kieu su kien nay, trong nhieu truong hop co the khong co vu no sieu tan tinh va kha nang chung se co đuong cong cuong đo anh sang rong hoac hep hon so voi sieu tan tinh loai Ia thong thuong.
Sieu tan tinh loai Ia sang bat thuong đuoc cho la xay ra khi sao lun trang đa san co khoi luong lon hon gioi han Chandrasekhar limit, co kha nang nho su bat đoi xung trong hinh dang cua no, nhung vat lieu phong ra se it hon đong nang thong thuong.
Khong co su phan chia loai con chinh thuc cho cac sieu tan tinh loai Ia khac thuong. Mot so nha thien van đa thu đe xuat ra mot nhom sieu tan tinh co đo sang yeu hon ma xay ra o mot sao lun trang boi tu khi heli thanh loai Iax. Loai sieu tan tinh nay co the khong phai luon pha huy hoan toan sao lun trang goc ban đau va co the đe lai mot sao thay ma (zombie star).
Mot loai sieu tan tinh loai Ia khac thuong đac biet khi o quang pho co xuat hien vach phat xa cua hiđro cung nhung nguyen to khac, tao ra quang pho co dang hon hop giua loai Ia binh thuong va loai IIn. Vi du nhu o SN 2002ic va SN 2005gj. Nhung sieu tan tinh nay con đuoc phan loai thanh loai Ia/IIn, loai Ian, loai IIa va loai IIan.


= Suy sup loi =

Cac ngoi sao khoi luong lon co the trai qua sup đo loi khi phan ung tong hop hat nhan khong con toa ra đu nang luong đe duy tri nhiet trong sao can bang voi trong luong ban than cua no; vuot qua gioi han nay la nguyen nhan gay ra vu no moi loai sieu tan tinh tru sieu tan tinh loai Ia. Su sup đo phong ra du doi lop vat chat o ngoai cung tao thanh sieu tan tinh, hoac giai phong nang luong the nang hap dan co the khong đu va ngoi sao co the suy sup truc tiep thanh lo đen hoac sao neutron voi it nang luong toa ra ngoai.
Co mot vai nguyen nhan dan đen su sup đo hap dan: qua trinh bat giu electron o cac hat nhan trung hoa giau proton; khoi luong ngoi sao vuot gioi han Chandrasekhar; mat on đinh sinh cap hat electron - positron; hoac boi su quang phan ra (photodisintegration). Khi loi mot ngoi sao khoi luong lon phat trien thanh mot loi sat co khoi luong lon hon gioi han Chandrasekhar, no se khong con tu chong đo đuoc khoi luong ban than nho ap suat thoai hoa electron va se tiep tuc sup đo thanh sao neutron hoac lo đen. Qua trinh hat nhan magnesi bat giu electron ben trong mot loi sao thoai hoa chua O/Ne/Mg gay ra sup đo hap dan đi theo sau boi phan ung tong hop hat nhan oxy bung no cung cho nhung ket qua rat giong nhau tuong tu. Phan ung sinh cap hat electron-positron tu cac tia gamma nang luong cao, xay ra trong mot loi sao lon sau khi đa đot chay het hat nhan heli, lam giam ap suat nhiet đong luc hoc gay ra kich hoat vu sup đo va tiep đo la phan ung vuot gioi han nhiet, tao thanh su kien sieu tan tinh co nguyen nhan tu su bat on đinh sinh cap (pair-instability supernova). Mot loi sao đu lon va nong co the tao ra cac tia gamma nang luong cao đe kich hoat phan ung quang phan ra truc tiep, dan đen su sup đo loi sao.
Bang ben duoi liet ke cac nguyen nhan gay ra su suy sup loi o cac sao khoi luong lon, loai sao ma chung se xuat hien va loai tan tich ma vu no se tao ra. Đo kim loai trong thien van hoc la ty le cac nguyen to khac ngoai hiđro va heli, đuoc so sanh voi cua Mat Troi. Khoi luong ban đau cua ngoi sao la khoi luong vao giai đoan no moi hinh thanh, đuoc cho bang so lan khoi luong Mat Troi, mac du khoi luong o thoi điem xay ra vu no sieu tan tinh co the thap hon nhieu.
Sieu tan tinh loai IIn khong đuoc liet ke o bang duoi đay. Chung co kha nang tao ra nhieu loai suy sup loi tu cac ngoi sao goc khac nhau, tham chi la phan ung kich hoat sao lun trang dan đen sieu tan tinh loai Ia, mac du duong nhu tat ca loai IIn se bat đau sup đo tu mot loi sao chua sat o cac sao sieu khong lo hoac cuc sieu khong lo (bao gom cac sao khong lo xanh bien đoi, LBV, luminous blue variable star). Chung đuoc đat ten theo cac vach quang pho hep (narrow) boi vi vu no sieu tan tinh loai IIn phong vat chat vao mot đam may lien sao đam đac va quang pho thu đuoc la quang pho hap thu cua vat chat trong đam may. Duong nhu mot ty le lon cac sieu tan tinh loai IIn thuc su la cac su kien gia sieu tan tinh (supernova impostor), xuat phat tu nhung vu phun trao manh cua cac sao sieu khong lo xanh bien đoi (LBV]) tuong tu nhu su kien Phun trao lon o Eta Carinae. Trong nhung su kien nay, vat chat phong ra truoc đo tu ngoi sao tao ra nhung vach quang pho hap thu manh va tao ra lan song xung kich khi no tuong tac voi vat chat ban ra tu nhung đot phun trao sau moi hon.

Khi nhiet đo o ben trong loi mot ngoi sao lon khong con đu đe can bang voi khoi luong ban than cua no, ngoi sao sup đo vao trong voi van toc đat toi 70.000 km/s (0,23c), lam mat đo va nhiet đo ben trong tang len nhanh chong. Qua trinh nao tiep theo phu thuoc vao khoi luong va cau truc cua loi đang suy sup, voi loi thoai hoa khoi luong thap se hinh thanh len sao neutron, trong khi loi thoai hoa khoi luong cao hau nhu se hinh thanh len lo đen va cac loi chua thoai hoa trai qua phan ung nhiet hat nhan vuot gioi han (thermal runaway fusion).
Su sup đo ban đau cua loi thoai hoa đuoc gia toc boi phan ra beta, phan ung quang phan ra hat nhan va su bat giu electron, tao thanh mot chop cac neutrino electron. Khi mat đo tiep tuc tang, su phat xa neutrino bi dung lai khi chung bi bay o sau ben trong loi. Khi loi trong cung đat toi đuong kinh 30 km va mat đo cao tuong đuong voi mat đo cua hat nhan nguyen tu, luc đo ap suat thoai hoa neutron (mot hieu ung cua co hoc luong tu) se lam dung vu sup đo. Neu khoi luong cua loi cao hon 15 M☉ thi ap suat thoai hoa neutron khong đu đe ngan chan the nang hap dan va truc tiep hinh thanh lo đen ma khong co vu no sieu tan tinh.
O cac loi co khoi luong thap hon su suy sup bi dung lai va mot loi neutron moi đuoc hinh thanh voi nhiet đo ban đau bang xap xi 100 ty kelvin, cao hon 6000 lan nhiet đo ben trong loi cua Mat Troi. O nhiet đo nay, cac cap neutrino-phan neutrino cua moi loai the he đuoc hinh thanh mot cach hieu qua tu phat xa nhiet. Cac neutrino nhiet nay co mat nhieu gap vai lan so voi cac neutrino tu su bat giu electron. Khoang 1046 joule, xap xi 10% khoi luong nghi cua sao, đuoc chuyen đoi thanh cac neutrino phat xa trong 10 giay va la thanh phan chinh phat ra cua su kien. Su ngung suy sap loi bat thinh linh lam vat chat bat tro lai va tao ra mot song xung kich lan ra o cac loi ben ngoai trong vong vai miligiay khi nang luong bi mat đi boi qua trinh phan tach cac nguyen to nang. Mot qua trinh can thiet cho phep cac lop ben ngoai loi tai hap thu khoang 1044 joule (1 foe) tu xung neutrino, tao ra đo sang bieu kien, mac du cung co nhung lu thuyet khac giai thich ve nang luong cua vu no.
Mot so vat chat o lop ben ngoai roi tro lai sao neutron va tai cac loi sao co khoi luong ban đau bang 8 M☉ luong vat chat roi tro lai đu đe hinh thanh len lo đen. Su roi tro lai nay se gia thieu đong nang đuoc hinh thanh va khoi luong vat lieu phong xa đay ra ben ngoai, nhung o mot so tinh huong no cung tao ra cac tia tuong đoi tinh voi ket qua la xuat hien chop tia gamma hoac mot vu no sieu tan tinh sang khac thuong.
Qua trinh suy sup hap dan o cac loi chua thoai hoa se kich hoat tiep cac phan ung tong hop hat nhan. Khi suy sup loi đuoc kich hoat boi su bat on đinh sinh cap electron-positron, phan ung tong hop hat nhan oxy bat đau xay ra va co the lam dung lai su suy sup. Đoi voi loi sao co khoi luong 40–60 M☉, qua trinh sup đo dung lai va ngoi sao van con nguyen ven, nhung qua trinh sup đo loi se tiep tuc tro lai khi mot loi moi lon hon đuoc hinh thanh. Đoi voi loi bang khoang 60–130 M☉, phan ung tong hop hat nhan oxy va cua cac hat nhan nang hon xay ra rat manh me khien cho toan bo ngoi sao bi pha huy, dan đen su kien sieu tan tinh. O pham vi gioi han tren cua khoi luong, vu no sieu tan tinh co đo sang cuc ky cao va keo dai rat lau do boi luong 56Ni giai phong len toi vai lan khoi luong Mat Troi. Đoi voi nhung loi co khoi luong tham chi cao hon, nhiet đo ben trong loi đu cao đe xay ra phan ung quang phan ra hat nhan va loi sao suy sup hoan toan thanh lo đen.


 Loai II  Cac ngoi sao voi khoi luong ban đau nho hon 8 lan khoi luong Mat Troi khong bao gio phat trien thanh mot loi đu lon đe dan toi qua trinh suy sup hap dan va chung tien hoa theo con đuong khac khi mat đi bau khi quyen va tro thanh sao lun trang. Cac sao voi khoi luong it nhat bang 9 M☉ (va co the phai tu 12 M☉) tien hoa theo tien trinh phuc tap, lan luot đot hat nhan cac nguyen to nang hon o nhung muc nhiet đo nong hon ben trong loi cua no. Ngoi sao tro thanh co cau truc giong nhu mot cu hanh, voi cac hat nhan cang de tong hop thi phan ung xay ra o nhung vo lon hon (tuong ung voi hat nhan nhe hon). Mac du đuoc mieu ta pho bien nhu la cau truc cu hanh voi mot loi sat o trong cung, nhung loi tien sieu tan tinh voi khoi luong thap nhat chi chua oxy-neon(-magnesi). Cac sao tiem can nhanh khong lo (Asymptotic giant branch, trong bieu đo Hertzsprung-Russell) co the hinh thanh len phan lon cac sieu tan tinh suy sup loi, mac du cac sieu tan tinh it sang hon va it gap hon cung đa đuoc quan sat tu nhung sao goc co khoi luong lon hon.
Neu loi suy sup xuat hien trong giai đoan sieu khong lo khi ngoi sao van con co mot lop bao hiđro, ket qua dan đen vu no sieu tan tinh loai II. Toc đo mat khoi luong cho su phat sang cua sao phu thuoc vao đo kim loai va đo sang cua no. Nhung sao cuc ky sang voi đo kim loai gan bang cua Mat Troi se mat toan bo hiđro truoc khi loi cua no suy sup va do đo se khong hinh thanh sieu tan tinh loai II. Voi đo kim loai thap hon, moi sao se toi giai đoan loi suy sup kem theo mot lop bao hiđro nhung o cac sao co khoi luong đu lon thi no se suy sup hap dan truc tiep thanh lo đen ma khong tao thanh sieu tan tinh phat ra anh sang.
Cac ngoi sao voi khoi luong ban đau bang 90 lan khoi luong Mat Troi, hoac thap hon mot chut voi đo kim loai cao, đuoc du đoan se cho sieu tan tinh loai II-P ma chinh la loai thuong quan sat thay nhat. O đo kim loai tu muc trung binh đen cao, cac ngoi sao o pham vi khoi luong gioi han tren se mat hau het hiđro khi suy sup loi xay ra va ket qua cho sieu tan tinh loai II-L. O đo kim loai rat thap, cac sao khoi luong xung quanh 140–250 M☉ se toi thoi điem sup đo loi boi su mat on đinh cap hat electron-positron trong khi chung van con bau khi quyen chua hiđro va mot loi chua hat nhan oxy va ket qua cho vu no sieu tan tinh loai II đac trung voi mot luong lon 56Ni bi ban ra va đo sang cao.


 Loai Ib va Ic  Cac sieu tan tinh nay, giong nhu loai II, la nhung ngoi sao khoi luong lon trai qua vu sup đo loi. Tuy nhien chung tro thanh cac sieu tan tinh loai Ib va Ic vi chung đa mat het lop bao khi quyen chua hiđro boi gio sao manh hoac boi tuong tac voi sao đong hanh. Cac sao nay đuoc biet đen la cac sao Wolf–Rayet va chung xuat hien co đo kim loai tu trung binh đen cao va gio sao thoi manh lien tuc gay ra toc đo mat mat khoi luong lon đang ke. Cac quan sat sieu tan tinh loai Ib/c khong khop voi du lieu thu thap đuoc hoac du đinh ma se xay ra đoi voi sao Wolf–Rayet va co nhung cach giai thich khac cho loai suy sup loi sao nay bao gom ngoi sao đa bi tuoc đi lop hiđro boi tuong tac voi ngoi sao đong hanh. Mo hinh he sao đoi cho ket qua du đoan khop tot hon voi sieu tan tinh quan sat thuc su, voi đieu kien la chua tung quan sat đuoc he sao đoi heli phu hop nao. Vi mot sieu tan tinh co the xay ra bat cu khi nao khoi luong cua ngoi sao o thoi điem suy sup loi la đu thap ma khong gay ra su sup đo sau hon thanh ho đen, bat ky mot ngoi sao khoi luong lon nao tien hoa đua đen vu no sieu tan tinh neu no mat khoi luong đang ke truoc khi xay ra suy sup hap dan loi.
Sieu tan tinh loai Ib xuat hien pho bien hon va co nguon goc tu cac sao Wolf–Rayet loai WC ma van con lop khi quyen heli. Đoi voi mot pham vi hep khoi luong, cac sao tien hoa lau them tro thanh sao WO va chung co rat it heli con lai truoc khi đat toi suy sup loi. Cac sao nay đuoc cho la cac sao goc cua sieu tan tinh loai Ic.
Mot vai phan tram sieu tan tinh loai Ic xay ra đi kem vo chop gamma (GRB), mac du cac nha thien van cung tin rang bat ky mot sieu tan tinh loai Ib hoac Ic nao ma đa mat hiđro cung co the tao ra GRB, phu thuoc vao cau truc hinh hoc cua vu no. Co che phat ra cac chop GRB la boi cac tia vat chat tac đong boi tu truong manh cua sao tu quay rat nhanh hinh thanh sau vu suy sup loi sao. Chum tia cung truyen nang luong vao lop vo đang gian no ra ben ngoai sau vu no, tao thanh sieu tan tinh sieu sang (super-luminous supernova).
Sieu tan tinh tu ngoi sao đa bi tuoc gan het lop bao ngoai loi (ultra-stripped supernovae) xay ra khi mot ngoi sao phat no ma truoc đo đa bi mat hau het lop bao vat chat ben ngoai loi kim loai, chu yeu boi qua trinh truyen vat chat sang ngoi sao đong hanh ben canh co quy đao ngan. Ket qua la co rat it vat chat giai phong tu ngoi sao phat no (~0.1 MSun). Trong truong hop cuc bien nhat, sieu tan tinh loai nay co the xay ra đoi voi mot loi sat tran trui, co khoi luong chi cao hon mot chut so voi gioi han Chandrasekhar. SN 2005ek la mot vi du đa đuoc quan sat cho truong hop sieu tan tinh phat no tu ngoi sa đa bi mat gan het vat chat bao ben ngoai loi, voi đo sang kha mo va đuong cong cuong đo anh sang tren đo thi nhanh chong tieu giam. Ban chat cac sieu tan tinh loai nay co the la o ca suy sup hap dan loi sat va qua trinh bat giu electron, tuy thuoc vao khoi luong cua loi sao sup đo.


= Sieu tan tinh hong =
Su suy sup loi o mot so ngoi sao khoi luong lon co the khong hinh thanh sieu tan tinh trong buoc song kha kien. Mo hinh chinh cho nguyen nhan nay đo la mot loi sao co khoi luong đu lon ma đong nang khong đu đe đao nguoc su roi ve loi cua lop vat chat bao ben ngoai dan toi su hinh thanh lo đen. Nhung su kien kieu nay kho phat hien, nhung theo ket qua mot cuoc khao sat tren dien rong đa phat hien đuoc mot so ung cu vien tiem nang. Sao sieu khong lo đo N6946-BH1 trong thien ha NGC 6946 trai qua vu bung phat vua phai trong thang 3 nam 2009, truoc khi mo đi khoi vung quan sat. Chi co mot nguon hong ngoai mo con phat hien đuoc o vi tri ngoi sao.


= Bieu đo cuong đo anh sang =

Co mot cau hoi mang tinh lich su ve nguon goc nang luong nao giup duy tri su phat sang quang hoc o sieu tan tinh trong hang thang. Mac du nang luong tu moi loai sieu tan tinh phat ra trong mot thoi gian ngan, đuong cong cuong đo anh sang hau het chiem boi su lam nong bang phong xa hat nhan đoi voi vat chat ban ra đang gian no o giai đoan sau. Mot so nha thien van coi nang luong tu chum tia phat ra boi sao xung o trung tam la nguon cap cho anh sang muon nay. Cac khi phong ra tu vu no se mo đi nhanh chong neu khong co nguon nang luong giu chung tiep tuc nong. Mot co che khac la cac khi phong ra chua nhung hat nhan co tinh phong xa manh, ma hien nay đuoc biet đen la đung đoi voi hau het cac sieu tan tinh, đa đuoc đe cap tinh toan đau tien dua tren co so cua ly thuyet tong hop hat nhan vao cuoi thap nien 1960. Cho đen tan khi SN 1987A đuoc quan sat truc tiep voi cac tia gamma la đac trung khong the nham lan cua cac hat nhan phong xa chinh phong ra tu vu no.
Bang cach quan sat truc tiep ma cac nha thien van hoc biet rang phan lon đuong cong cuong đo anh sang (ve tren bieu đo đo sang theo thoi gian) đo sau khi xuat hien sieu tan tinh loai II, vi du nhu cua SN 1987A, đuoc giai thich bang qua trinh phan ra cua cac hat nhan phong xa. Mac du buc xa phat sang co chua cac photon voi nang luong trong pho kha kien, nang luong phong xa đa bi hap thu boi khi ban ra va lop khi nay giu cho tan tich sieu tan tinh đu nong đe phat xa anh sang. Qua trinh phan ra phong xa cua 56Ni thanh cac hat nhan con 56Co roi đen 56Fe tao ra cac photon tia gamma, chu yeu co nang luong bang 847keV va 1238keV, ma bi hap thu va la nguon nung nong chu yeu va do vay lam sang vat chat phong ra o thoi điem trung binh (sau vai tuan) cho đen luc cuoi (sau vai thang) sieu tan tinh. Nang luong đoi voi đinh cuc đai cua đuong cong cuong đo anh sang cua SN1987A đuoc cung cap boi su phan ra cua 56Ni thanh 56Co (thoi gian ban ra 6 ngay) trong khi nang luong cho giai đoan sau cua đuong cong anh sang lai khop đac biet rat gan voi su phan ra cua 56Co (thoi gian ban ra 77,3 ngay) thanh 56Fe. Nhung đo luong ve sau bang cac kinh thien van khong gian tia gamma ve phan nho cua tia gamma 56Co va 57Co thoat ra tu tan tich cua SN 1987A ma khong co su hap thu đa xac nhan tien đoan truoc đo ve hai hat nhan phong xa nay la nguon cap nang luong chinh cho buc xa anh sang muon.
Đuong cong cuong đo anh sang bieu kien cua cac loai sieu tan tinh khac nhau tat ca phu thuoc vao thoi điem cuoi cua su lam nong boi hat nhan phong xa, nhung chung cho hinh dang va bien đo bien đoi đang dang boi vi co che nam sau o moi vu no sieu tan tinh, cach ma buc xa kha kien đuoc tao ra, ky nguyen quan sat no va muc đo trong suot cua vat lieu giai phong ra. Đuong cong anh sang co the rat khac nhau tai nhung buoc song khac nhau. Vi du, tai buoc song tu ngoai co mot đinh chieu sang cuc manh dien ra chi trong vai gio tuong ung voi su xuyen thung cua lan song xung kich phat ra tu vu no ban đau, nhung su xuyen thung nay rat kho xac đinh trong buoc song kha kien.
Đo thi cuong đo anh sang cua moi sieu tan tinh loai Ia rat đong đeu, voi su giong nhau trong cap sao tuyet đoi cuc đai va đo doc nghieng xuong cua đoan đuong cong anh sang. Nang luong quang hoc phat ra đuoc cap boi qua trinh phan ra phong xa cua hat nhan niken-56 (thoi gian ban ra 6 ngay), ma sau đo phan ra thanh coban-56 (thoi gian ban ra 77 ngay). Cac đong vi phong xa nay kich thich vat chat o moi truong xung quanh tro len nong sang. Nghien cuu sieu tan tinh va vu tru hoc hien nay dua tren hoat đong phan ra phong xa cua 56Ni mang lai nang luong cho đo sang quang hoc cua sieu tan tinh loai Ia, ma la "ngon nen chuan" cua vu tru hoc nhung cac ket qua nghien cuu muc nang luong phong xa tia gamma 847keV va 1238keV chi moi thuc hien đuoc lan đau tien vao nam 2014 nho quan sat SN 2014J. Nhung pha ban đau tai đoan đuong cong cuong đo anh sang nghieng doc xuong khi kich thuoc huu hieu cua mat cau anh sang giam va vung bay buc xa đien tu đa tieu tan. Đuong cong anh sang tiep tuc nghieng xuong o kenh B trong khi no the hien ra mot đoan thang nho trong buoc song kha kien o thoi điem 40 ngay sau, nhung đay chi la dau hien cho đinh cuc đai thu hai xay ra trong buoc song hong ngoai khi mot so cac nguyen to nang bi ion hoa tai ket hop lai đe tao thanh buc xa hong ngoai va vat chat ban ra tro len trong suot đoi voi buoc song nay. Đuong cong anh sang bieu kien tiep tuc đi doc xuong o đo nghieng lon hon mot chut so voi toc đo phan ra cua đong vi coban phong xa (ma co nua thoi gian phan ra lau hon va kiem soat đuong cong anh sang giai đoan sau), do boi vi vat lieu đuoc giai phong tro len khuech tan hon va it co kha nang bien đoi nang luong buc xa cao thanh buc xa kha kien. Sau vai thang, đuong cong anh sang thay đoi toc đo giam mot lan nua khi su phat xa positron tro thanh noi troi so voi coban-56 con lai, mac du giai đoan nay cua đuong cong anh sang van con it đuoc nghien cuu.
Đuong đo thi cuong đo anh sang cua sieu tan tinh loai Ib va Ic giong co ban voi cua loai Ia mac du đinh cuong đo cuc đai thap hon. Su phat xa quang hoc mot lan nua la do qua trinh phan ra phong xa bien đoi thanh buc xa kha kien, nhung luong hat nhan niken-56 sinh ra co tong khoi luong nho hon. Đinh cuong đo sang cuc đai thay đoi đang ke va tham chi thinh thoang đo sang cua sieu tan tinh loai Ib/c cao hoac thap hon vai bac đo lon so voi gia tri binh thuong. Nhung sieu tan tinh loai Ic sang nhat đuoc coi nhu la cac hypernova va thuong co đuong cong cuong đo anh sang đuoc noi rong ngoai đac điem co đinh cuong đo anh sang rat cao tren bieu đo. Nguon goc cua nang luong sieu lon nhu the đuoc cho la tu nhung chum tia tuong đoi tinh phat ra tu su hinh thanh cua mot lo đen quay, ma cung tao ra chop tia gamma.
Đuong cong cuong đo anh sang cua sieu tan tinh loai II đac trung boi su giam cham hon so voi cua sieu tan tinh loai I vao co 0,05 bac đo lon tren mot ngay, ngoai tru giai đoan đuong đo thi đi ngang (plateau). Anh sang bieu kien phat ra cung cap chu yeu tu đong nang hon la tu phan ra phong xa keo dai trong vai thang, boi su ton tai chinh yeu cua hiđro trong vat chat ban ra tu bau khi quyen cua ngoi sao sieu khong lo goc. Ban đau lop khi hiđro nay tro len nong va bi ion hoa. Đoan đo thi cuong đo anh sang cua sieu tan tinh loai II đi ngang tuong ung voi giai đoan cac ion hiđro tai ket hop tro thanh trung hoa, phat ra anh sang kha kien va tro len trong suot hon. Giai đoan tiep theo đuong cong cuong đo anh sang nghieng doc xuong la do boi qua trinh phan ra phong xa mac du dien ra cham hon so voi sieu tan tinh loai I, boi vi su hieu qua cua qua trinh chuyen đoi nang luong thanh anh sang cua tat ca hiđro.
O loai II-L khong co đoan đo thi đi ngang boi vi o sao goc co tuong đoi it hiđro con lai trong bau khi quyen cua no, đu đe xuat hien vach quang pho cua hiđro nhung khong đu đe tao thanh giai đoan đo thi đi ngang đang ke trong anh sang phat ra. O sieu tan tinh loai IIb khi quyen hiđro cua sao goc gan nhu đa tieu tan (đuoc cho la bi tuoc boi luc thuy trieu cua sao đong hanh) do vay đuong cong cuong đo anh sang gan giong voi sieu tan tinh loai I va tham chi la vach quang pho hiđro bien mat sau vai tuan ke tu vu no.
O sieu tan tinh loai IIn đuoc đac trung boi co them cac vach quang pho phat xa hep tao tu lop vo đam đac cua vat chat lien sao bao quanh sao goc. Đo thi cuong đo anh sang cua loai nay noi chung rat mo rong, thong thuong cung cuc ky sang va đuoc coi nhu la nhung sieu tan tinh sieu sang. Cac đuong cong cuong đo anh sang đuoc tao ra boi qua trinh chuyen đoi huu hieu cao cua đong nang vat chat ban ra thanh buc xa đien tu do tuong tac voi lop vo vat chat đam đac lien sao. Đieu nay chi xay ra khi vat chat đu đam đac va compact, am chi rang lop vo vat chat nay moi chi đuoc tao ra trong thoi gian ngan boi sao goc truoc khi no phat no.
Mot so luong lon sieu tan tinh đa đuoc phan loai va xep hang đe cung cap mot thuoc đo chuan khoang cach vu tru cung nhu lam du lieu đe kiem chung cac mo hinh ly thuyet. Tren trung binh, cac đac điem thay đoi theo khoang cach va loai thien ha chua sieu tan tinh, nhung đa phan la đac trung cho tung loai sieu tan tinh.

Ghi chu:


= Bat đoi xung =

Mot cau hoi ton tai tu lau chua co loi giai đap xung quanh sieu tan tinh loai II đo la tai sao vat the compact tan du nhan đuoc van toc chuyen đong tuong đoi lon chay ra xa khoi trung tam vu no; cac sao xung va do đo la cac sao neutron, đuoc quan sat thay co chuyen đong rieng voi van toc cao va cac lo đen đuoc cho la cung co nhung hanh xu tuong tu, mac du rat kho đe quan sat đoc lap chung. Xung luc ban đau co the đu manh đe đay len mot vat co khoi luong lon hon 1 lan khoi luong Mat Troi voi van toc 500 km/s hoac lon hon. Đieu nay cho thay su gian no cua vat chat ban ra theo phuong bat đoi xung, nhung co che trong đo đong luong đuoc truyen sang cho vat the đac van con chua đuoc sang to. Cac đe xuat giai thich cho suc đay nay bao gom su đoi luu trong qua trinh suy sup sao va su tao thanh cac chum tia trong qua trinh hinh thanh sao neutron.
Mot cach giai thich khac cho su bat đoi xung nay đo la co mot vung đoi luu lon nam bao ngoai loi sao. Su đoi luu co the tao ra nhung bien đoi trong mat đo tap trung cua cac nguyen to, dan đen phan ung tong hop hat nhan xay ra khong đeu đan trong qua trinh suy sup, bat nay vat chat tro lai va tao thanh lop vat chat ban ra ben ngoai.
Mot mo hinh khac đo la su boi tu vat chat vao sao neutron trung tam co kha nang tao ra mot đia vat chat lam phong ra cac tia o hai cuc đay vat chat ra khoi ngoi sao voi van toc cao, sau đo cac song xung kich bat nguoc tro lai lam pha huy hoan toan ngoi sao. Nhung tia nay co the đong vai tro quan trong trong qua trinh vu no sieu tan tinh. (Mot mo hinh tuong tu nhu the đuoc uu tien đe giai thich cho cac chop gamma dai.)
Cac bat đoi xung ban đau cung đa đuoc xac nhan co o sieu tan tinh loai Ia thong qua quan sat. Ket qua nay co the anh huong toi đo sang ban đau cua sieu tan tinh loai nay khi phu thuoc vao goc quan sat tu Trai Đat. Tuy nhien, khoi vat chat gian no ngay cang tro len đoi xung hon theo thoi gian. Cac bat đoi xung ban đau xac đinh đuoc bang cach đo su phan cuc cua anh sang phat ra.


= Nang luong phat ra =

Mac du chung ta thuong nghi ve sieu tan tinh nhu la mot su kien phat ra anh sang bieu kien, buc xa đien tu chung phat ra hau het chi la mot hieu ung phu nho. Đac biet trong su kien sieu tan tinh suy sup hap dan loi, buc xa đien tu phat ra co nang luong chiem ty le rat nho trong tong nang luong cua toan bo vu no.
Co mot su khac nhau co ban giua muc san sinh nang luong trong cac loai sieu tan tinh khac nhau. O loai Ia voi su phat no cua sao lun trang, phan lon nang luong đuoc chuyen vao tong hop hat nhan cac nguyen to nang va đong nang cua vat chat bi ban ra. O sieu tan tinh suy sup loi, phan lon nang luong đuoc chuyen vao qua trinh phat xa neutrino va trong khi mot so nang luong phat ra boi neutrino cung la nguon cung cap nang luong duy tri cho đo sang cua sieu tan tinh, co hon 99%+ neutrino thoat ra khoi ngoi sao ngay trong nhung phut đau tien sau khi ngoi sao bat đau sup đo.
Sieu tan tinh loai Ia co đuoc nang luong tu phan ung tong hop hat nhan vuot gioi han nhiet xay ra o sao lun trang voi thanh phan cacbon-oxy. Chi tiet cho su san sinh nang luong manh me van chua đuoc hieu đay đu, nhung ket qua cuoi cung la su phong ra toan bo khoi luong cua sao goc ban đau voi đong nang lon. Khoi luong 56Ni sinh ra gan bang 0,5 khoi luong Mat Troi tu phan ung tong hop hat nhan silic.56Ni la hat nhan phong xa va phan ra thanh 56Co theo phan ung phan ra beta cong (phat xa positron voi chu ky ban ra 6 ngay) va phat xa tia gamma. Đen luot 56Co tiep tuc phan ra bang phat xa positron voi chu ky ban ra 77 ngay tro thanh hat nhan 56Fe on đinh. Hai qua trinh nay la nguon nang luong chinh cho buc xa đien tu cua sieu tan tinh loai Ia. Ket hop voi muc đo thay đoi đo truyen qua o lop vat lieu phong ra, chung tao ra mot đuong cong cuong đo anh sang giam cuong đo nhanh chong.
Trung binh sieu tan tinh suy sup hap dan loi co đo sang đien tu mo hon so voi sieu tan tinh loai Ia, nhung tong nang luong giai phong lai cao hon rat nhieu. Trong nhung sieu tan tinh loai nay, the nang hap dan đuoc bien đoi thanh đong nang lam nen va suy sup loi sao, ban đau tao ra neutrino electron tu su phan ly cua cac nucleon, theo sau boi toan bo neutrion nhiet voi ca ba loai huong phat ra tu loi sao neutron sieu nong. Cac nha vat ly thien van cho rang khoang 1% cac neutrino nay chua đu nang luong nam o cac lop ben ngoai loi sao đu đe gay ra tham hoa sup đo loi, nhung chi tiet cho qua trinh nay van chua đuoc giai thich đay đu bang cac mo hinh hien tai. Đong nang va luong niken tao ra thap hon so voi sieu tan tinh loai Ia va do đo đo sang cuc đai trong buoc song kha kien cua sieu tan tinh loai II thap hon, nhung nang luong tu qua trinh lam ion hoa luong hiđro con lai voi khoi luong bang vai lan khoi luong Mat Troi đong gop vao su giam đo sang cham hon nhieu va tao ra giai đoan đuong cong cuong đo anh sang đi ngang (plateau phase) tren đo thi nhu o phan lon cac sieu tan tinh suy sup loi.

O mot so sieu tan tinh suy sup loi, vat chat roi tro lai lo đen tao thanh len hai tia tuong đoi tinh dan đen tao ra chop gamma nang luong lon trong thoi gian ngan va tiep tuc truyen nang luong đang ke vao khoi vat chat đa đuoc giai phong. Đay la mot trong nhung kich ban giai thich su hinh thanh cua sieu tan tinh sieu sang va đuoc cho la co che o mot so vu no hypernova loai Ic va chop gamma dai. Neu chum tia tuong đoi tinh qua ngan va mo đe xuyen thung lop vat chat bao lien sao thi ket qua co the la mot sieu tan tinh voi đo sang thap va chop gamma yeu.
Khi mot sieu tan tinh xay ra o ben trong mot đam may lien sao day đac, no se tao ra song xung kich ma co the chuyen đoi luong lon đong nang thanh buc xa đien tu mot cach huu hieu. Ngay ca khi nang luong ban đau o muc binh thuong đien hinh se cho sieu tan tinh co đo sang cao va keo dai thoi gian sang do no khong phu thuoc vao thoi gian phan ra cua cac vat lieu phong xa nua. Co che nay co the xay ra cho sieu tan tinh loai IIn.
Mac du sieu tan tinh bat on đinh cap electron-positron la cac sieu tan tinh suy sup hap dan loi voi đuong cong cuong đo anh sang va quang pho tuong tu nhu loai II-P, ban chat sau khi loi suy sup lai giong nhieu voi vu no khong lo cua sieu tan loai Ia voi phan ung tong hop hat nhan cacbon, oxy, silic vuot gioi han nhiet (runaway fusion). Tong nang luong giai phong o nhung su kien co sao goc khoi luong lon nhat la đang ke so voi cac loai sieu tan tinh suy sup loi khac nhung san pham neutrino tao ra đuoc cho la rat thap, vi đong nang va nang luong buc xa đien tu giai phong rat cao. Loi cua nhung sao nay co khoi luong lon hon nhieu bat ky mot sao lun trang nao va luong niken va nhung nguyen to phong xa khac phong ra tu vu no co the cao hon nhieu bac đo lon va he qua cho cuong đo anh sang kha kien rat cao.


= Sao tien sieu tan tinh =

So đo phan loai sieu tan tinh co lien he chat voi loai sao o thoi điem suy sup hap dan loi. Su xuat hien cua moi loai sieu tan tinh phu thuoc lon vao đo kim loai va do đo la tuoi cua thien ha chu.
Sieu tan tinh loai Ia co nguon goc tu sao lun trang trong he đoi va xay ra o moi loai thien ha. Sieu tan tinh sup đo hap dan loi chi đuoc tim thay trong cac thien ha hien tai hoac gan đay đang trai qua qua trinh hinh thanh sao, vi chung co nguon goc tu nhung ngoi sao lon co thoi gian hoat đong ngan. Chung chu yeu đuoc tim thay o cac thien ha xoan oc loai Sc, nhung cung xuat hien o nhanh cua cac thien ha xoan oc loai khac va o thien ha vo đinh hinh, đac biet la thien ha bung no sao.
Cac loai Ib/c va II-L va phan lon loai IIn, sieu tan tinh đuoc cho la chi xay ra tu cac ngoi sao co đo kim loai gan bang voi cua Mat Troi dan đen su mat khoi luong lon tu ngoi sao nang, do đo chung it pho bien o cac thien ha xa hon va gia hon.
Bang duoi liet ke cac sao tien sieu tan tinh cho cac loai sieu tan tinh suy sup hap dan loi chinh va uoc luong xap xi ty le quan sat chung trong cac thien ha lan can.

Co mot so kho khan trong viec tuong thich giua mo hinh va quan sat tien hoa sao dan đen sieu tan tinh suy sup loi. Cac sao sieu khong lo đo đuoc cho la sao tien sieu tan tinh o hau het cac vu no sieu tan tinh suy sup loi va chung đa đuoc quan sat nhung voi khoi luong va đo sang tuong đoi thap, nho hon tuong ung 18 M☉ va 100.000 L. Đa phan khong phat hien đuoc sao tien sieu tan tinh loai II va phai coi la tuong đoi mo va co le khoi luong thap hon. Hien nay co đe xuat cho rang sao sieu khong lo đo voi khoi luong cao hon se khong phat no thanh sieu tan tinh, nhung tien trien nguoc lai thanh sao co nhiet đo nong hon. Mot vai sao tien sieu tan tinh loai IIb đa đuoc xac nhan va chung la cac sao sieu khong lo loai K va loai G va mot sao sieu khong lo loai A. Sao sieu khong lo vang hoac LBV cung đuoc cho la sao tien sieu tan tinh loai IIb va hau het cac loai sieu tan tinh loai IIb đu gan đa chi ra dau hieu cua cac sao tien sieu tan tinh.
Chi cho đen vai thap ky truoc, cac sao sieu khong lo khong đuoc xem la se phat no, nhung nho cac quan sat ma đa lam thay đoi quan điem. Sao sieu khong lo xanh lam chiem ty le cao ngoai mong đoi ve so luong cac sao tien khoi đuoc xac nhan, mot phan vi đo sang cao cua no va de dang phat hien, trong khi chua co mot sao Wolf–Rayet tung đuoc xac nhan. Cac mo hinh đa gap phai kho khan trong viec giai thich cach ma sao sieu khong lo xanh lam mat đu khoi luong đe đat toi suy sup loi ma khong tien trien sang giai đoan tien hoa khac. Mot nghien cuu đa chi ra mot lo trinh co the xay ra đoi voi sao bien đoi xanh lam sang ma tien trien thanh sao sieu khong lo đo sang thap roi tien toi suy sup loi, ma phan lon tro thanh sieu tan tinh loai IIn. Mot vai vi du cho cac sao tien khoi nong sang cua sieu tan tinh loai IIn đa đuoc phat hien: SN 2005gy va SN 2010jl duong nhu phat no tu nhung sao khoi luong lon va sang, nhung nam o rat xa; va SN 2009ip co sao tien khoi voi đo sang rat cao ma duong nhu la mot sao bien đoi xanh lam (LBV), nhung hien len la sieu tan tinh bat thuong ma ban chat chinh xac cua no van gay tranh cai.
Sao tien sieu tan tinh loai Ib/c van chua đuoc phat hien va nhung gioi han ve đo sang co the cua chung thuong thap hon so voi cua cac sao WC. Cac sao WO cuc ky hiem va đo sang bieu kien tuong đoi mo, do vay kho co the noi rang lieu đang thieu nhung sao tien sieu tan tinh loai nay hay la chung van chua đuoc phat hien. Sao tien sieu tan tinh rat sang van chua đuoc phat hien chac chan, mac du nhieu sieu tan tinh đa đuoc quan sat nam o gan giup cho chup anh ro hon nhung sao tien khoi nay. Mo hinh phan bo so luong cho thay cac sieu tan tinh loai Ib/c đa quan sat co the đuoc tai tao lai bang tap hop cac sao voi nhung sao khoi luong lon va nhung sao đa bi mat lop bao ngoai boi tuong tac trong he đoi. Viec tiep tuc thieu bang chung ve sao tien khoi cua sieu tan tinh loai Ib va Ic co the la do phan lon cac sao khoi luong lon suy sup hap dan truc tiep thanh lo đen ma khong phat sang ra ngoai. Hau het nhung sieu tan tinh nay co nguon goc tu cac sao heli khoi luong nho hon va đo sang yeu hon trong he đoi. Mot so nho co the co nguon goc tu cac sao khoi luong lon quay rat nhanh, ma duong nhu la nguon goc cho cac su kien loai Ic-BL nang luong cao va đi kem voi cac chop gamma dai.


Tac đong đen moi truong lien sao = Nguon tong hop cac nguyen to nang =

Cac tien sao khoi sieu tan tinh đuoc cho la nguon chinh tong hop cac nguyen to nang hon nito. Cac nguyen to nay la san pham cua cac phan ung tong hop hat nhan cho cac hat nhan toi 34S, bang qua trinh sap xep lai phan ra quang silic va gia can bang trong qua trinh đot chay silic cho cac hat nhan tu 36Ar va 56Ni va bang qua trinh bat neutron nhanh trong giai đoan suy sup hap dan loi sieu tan tinh đoi voi cac nguyen to nang hon sat. Tong hop hat nhan trong Qua trinh đot chay silic cho so luong hat nhan san pham cao gap 1000–100.000 lan nhieu hon so voi cac đong vi nang hon sat đuoc tao ra tu qua trinh bat neutron nhanh (r-process). Sieu tan tinh đuoc cho la mot trong cac nguon dien ra phan ung tong hop hat nhan bat neutron nhanh (r-process), trong đo cac hat nhan nang hon sat nhanh chong bat neutron tai đieu kien nhiet đo cao va mat đo neutron cao. Cac phan ung nay tao ra hat nhan khong ben chua nhieu neutron ma sau đo hat nhan nay nhanh chong phan ra beta đe tro thanh cac hat nhan nang ben hon. Qua trinh r tao ra mot nua cac đong vi nang hon sat, bao gom plutonium va uranium. Ngoai ra vang, bach kim cung nhung nguyen to nang hon sat cung co the đuoc tong hop voi luong đang ke tu vu va cham sap nhap cua hai sao neutron. Trong ca hai truong hop, cac pho ke đat tren cac ve tinh khong gian chi xac đinh đuoc gian tiep dau hieu cua vang nhu Stephan Rosswog viet "chung toi chua co chung cu quang pho cu the ve nhung nguyen to nay đa thuc su đuoc hinh thanh". Tuy nhien vao thang 8 nam 2017, dau hieu cua cac nguyen to nang, bao gom vang, europium..., đa đuoc phat hien thong qua cac quan sat trong buoc song đien tu theo sau su phat hien song hap dan GW170817 tu vu no kilonova cua hai sao neutron va cham sap nhap. Cac mo hinh thien van vat ly hien tai tinh toan trong mot su kien hai sao neutron sap nhap co the tao ra europium tu 1 đen 5 lan khoi luong Trai Đat va luong vang tu 3 đen 13 lan khoi luong Trai Đat.
Mot qua trinh khac cung cung cap đang ke luong cac nguyen to nang hon sat đo la qua trinh s xay ra trong cac sao gia khong lo đo AGB, nhung cac nguyen to nay hinh thanh voi toc đo cham trong chu ky dai va khong the tao ra cac nguyen to nang hon chi.


= Vai tro trong tien hoa sao =

Tan tich cua nhieu sieu tan tinh chua mot vat the đac va song xung kich cung vat chat ban ra nhanh đang gian no. Đam may vat chat nay quet qua moi truong lien sao lan can trong giai đoan gian no tu do, ma co the keo dai trong hai the ky. Sau đo đot song nay trai qua giai đoan gian no đoan nhiet va vat chat trong đam may se nguoi dan va hoa tron vao moi truong lien sao trong thoi gian khoang 10.000 nam.

Vu No Lon tao ra hiđro, heli va mot it lithium, trong khi tat ca cac nguyen to nang hon đuoc tong hop trong loi sao, sieu tan tinh va kilonova. Vu no sieu tan tinh va kilonova co xu huong lam giau moi truong lien sao xung quanh bang cac nguyen to nang hon hiđro va heli, ma cac nha thien van thuong goi chung duoi mot cai ten chung la "kim loai".
Cac nguyen to đuoc giai phong tiep tuc tham gia vao lam giau cac đam may phan tu lien sao ma la nhung vi tri cho qua trinh hinh thanh cac he sao va hanh tinh moi. Do đo, moi mot the he sao sinh ra ve sau co thanh phan cac nguyen to trong no hoi khac mot chut so voi cac sao gia, bien đoi tu chi co thanh phan thuan tuy la hiđro va heli cho đen co chua nhieu "kim loai" hon. Sieu tan tinh la co che đien hinh trong viec phan phoi cac nguyen to nang, ma chung đuoc hinh thanh tu cac phan ung tong hop hat nhan trong long ngoi sao. Mat khac, su co mat voi ham luong khac nhau cua cac nguyen to hinh thanh len mot ngoi sao co tac đong quan trong toi chu trinh tien hoa cua no va co the co anh huong quyet đinh đen cac hanh tinh quay quanh ngoi sao nay.
Đong nang cua song xung kich tu tan tich sieu tan tinh co the kich hoat su hinh thanh sao khi no lam nen va co đac lai cac đam may phan tu trong khong gian xung quanh. Nguoc lai, su gia tang ap suat nhieu đong cung co the ngan can su hinh thanh sao cua đam may neu nhu đam may phan tu thua thot khong đu đam đac.
Chung cu tu cac san pham đong vi phong xa thu cap chu ky ban ra ngan chi ra kha nang co mot vu no sieu tan tinh nam gan đa bo sung them vat chat cho đam may phan tu chua he Mat Troi tu luc hinh thanh 4,5 ty nam truoc va tham chi no đa kich hoat su hinh thanh Thai Duong he.


= Anh huong đen Trai Đat =

Mot sieu tan tinh đuoc coi la xay ra gan Trai Đat neu no co nhung anh huong đang ke len sinh quyen cua hanh tinh. Phu thuoc vao loai va nang luong giai phong tu sieu tan tinh, uoc tinh khoang cach toi đa cho mot su kien la khoang 3000 nam anh sang.Cac tia gamma tu sieu tan tinh co the cam sinh phan ung hoa hoc trong thuong tang khi quyen bien đoi phan tu nito thanh nito oxide, gay suy giam tang ozone khien be mat Trai Đat ben duoi bi phoi nhiem truc tiep buc xa cuc tim tu Mat Troi. Cac nha co sinh hoc đa tung đe xuat co che nay la mot trong cac nguyen nhan gay ra su kien tuyet chung Ordovic–Silur, lam tieu diet khoang 60% sinh vat song trong đai duong Trai Đat.
Nam 1996 mot nhom nha khoa hoc đa đua ra ly thuyet ve vet tich cua sieu tan tinh nam gan Trai Đat trong lich su co the đuoc phat hien ngay tren Trai Đat duoi dang su co mat cua cac đong vi kim loai trong đia tang đa. Su lam giau đong vi sat-60 sau đo đuoc thong bao xuat hien o tang đa duoi đay sau cua Thai Binh Duong. Nam 2009, muc đo phan bo theo đo sau cua ion nitorat đuoc tim thay o trong cac tang bang Nam Cuc, ma co hai tang tuong ung voi cac sieu tan tinh nam 1006 va 1054. Tia gamma tu nhung vu no sieu tan tinh nay co the đa lam tang mat đo nito oxide, ma sau đo chung bi luu tru o trong lop bang.
Sieu tan tinh loai Ia đuoc cho la loai sieu tan tinh nguy hiem tiem tang nhat neu chung xuat hien đu gan Trai Đat. Boi vi cac sieu tan tinh nay xuat hien bat đau tu anh sang mo va sao tien khoi la nhung sao lun trang trong he sao đoi va do vay duong nhu mot sieu tan tinh co the anh huong đen Trai Đat se xay ra bat ngo va o mot he sao chua đuoc nghien cuu ky. Ung cu vien loai nay gan nhat la IK Pegasi (xem phan ben duoi). Cac uoc tinh gan đay du đoan rang vu no sieu tan tinh loai II xay ra trong pham vi 8 parsec (26 nam anh sang) co the pha huy mot nua tang ozone cua Trai Đat, mac du the khong co mot sao tien khoi loai nay nam gan hon khoang 500 nam anh sang.


Cac ung cu vien trong Ngan Ha Su kien sieu tan tinh tiep theo o trong Ngan Ha duong nhu la se phat hien đuoc ngay ca khi no xay ra o phia xa ben kia thien ha. Nhieu kha nang đay la vu suy sup hap dan cua mot sao sieu khong lo đo khong noi bat va rat co the rang no đa đuoc liet ke vao danh muc trong nhung cuoc khao sat o buoc song hong ngoai nhu 2MASS. Co mot co hoi nho cho su kien suy sup tiep theo se đuoc tao ra boi mot loai sao khoi luong lon khac nhu sao sieu kenh khong lo vang, sao bien quang xanh lam sang (luminous blue variable), hoac sao Wolf–Rayet. Xac suat đe su kien sieu tan tinh tiep theo la loai Ia tu mot sao lun trang đuoc tinh toan bang khoang 1/3 so voi cua sieu tan tinh suy sup loi. Va nhung su kien nay co the quan sat đuoc o bat cu vi tri nao chung xay ra, nhung co it kha nang sao tien khoi đa đuoc quan sat truoc đo. Co the tham chi cac nha thien van khong biet chinh xac đac điem cua he sao tien khoi sieu tan tinh loai Ia va kho phat hien khi chung o xa hon khoang cach vai parsec. Tong tan suat xay ra sieu tan tinh trong thien ha cua chung ta uoc tinh vao khoang tu 2 đen 12 su kien trong mot the ky, mac du chung ta đa khong thuc su quan sat thay mot su kien nao trong vong vai the ky qua.

Ve mat thong ke, sieu tan tinh tiep theo duong nhu se xuat phat tu mot sao sieu khong lo đo khong noi bat va co nhung kho khan trong viec xac đinh đuoc sao sieu khong lo nao đang trong nhung giai đoan cuoi cung cua phan ung tong hop cac nguyen to nang trong loi cua chung va ngoi sao con toa sang trong vong may trieu nam con lai. Nhung sao sieu khong lo đo khoi luong lon nhat đuoc cho la se toa ra bau khi quyen cua chung va tien hoa thanh sao Wolf–Rayet truoc khi tien toi thoi điem suy sup hap dan. Moi sao Wolf–Rayet se ket thuc khoi chu trinh Wolf–Rayet trong mot vai trieu nam, nhung mot lan nua van con kho đe xac đinh sao nao đang gan thoi điem suy sup nhat. Co mot lop ma thoi gian tien hoa khong nhieu hon mot vai nghin nam truoc khi no phat no đo la sao Wolf–Rayet WO, do loi heli cua chung đa can kiet. Moi chi co 8 sao lop nay đuoc phat hien va 4 sao trong so chung thuoc Ngan Ha.
Vai sao noi tieng va nam o gan đa đuoc nhan đinh la ung cu vien sieu tan tinh suy sup loi tiem nang: sao sieu khong lo đo Antares va Betelgeuse; sao sieu khong lo vang Rho Cassiopeiae; sao bien quang xanh lam sang Eta Carinae ma đa tung tao ra mot su kien gia sieu tan tinh (supernova impostor); va mot sao thanh vien sang nhat, thuoc lop sao Wolf–Rayet, trong he sao Gamma Velorum. Cac sao khac cung thu hut đuoc su chu y, mac du khong phai hoan toan, khi la cac sao tien sieu tan tinh cho chop tia gamma; vi du WR 104.
Viec phat hien ra ung cu vien cho sieu tan tinh loai Ia mang nhieu tinh uoc đoan hon. Bat ky he sao đoi nao co mot sao lun trang đang boi đap vat chat co the dan toi vu no sieu tan tinh mac du co che chinh xac va khoang thoi gian cho đoi van con gay tranh luan. Cac he nay co cap sao mo va kho nhan ra, nhung đoi voi cac sao moi va sao moi tuan hoan la nhung he thuong đuoc coi la nhung sao tien khoi cua chung. Mot vi du la sao U Scorpii. Ung cu vien sieu tan tinh loai Ia gan nhat đuoc biet đen la sao IK Pegasi (HR 8210), nam o khoang cach 150 nam anh sang, nhung cac quan sat goi ra se phai mat hang trieu nam nua truoc khi sao lun trang boi đap đu vat chat đe đat toi khoi luong toi han truoc khi phat no thanh sieu tan tinh loai Ia.


Xem them Ghi chu Tham khao Đoc them "Introduction to Supernova Remnants". NASA/GSFC. ngay 4 thang 10 nam 2007. Ban goc luu tru ngay 28 thang 5 nam 2020. Truy cap ngay 15 thang 3 nam 2011.
Bethe, H. A. (1990). "Supernovae". Physics Today. Quyen 43 so 9. tr. 736–739. Bibcode:1990PhT....43i..24B. doi:10.1063/1.881256.
Croswell, K. (1996). The Alchemy of the Heavens: Searching for Meaning in the Milky Way. Anchor Books. ISBN 0-385-47214-5. A popular-science account.
Filippenko, A. V. (1997). "Optical Spectra of Supernovae". Annual Review of Astronomy and Astrophysics. Quyen 35. tr. 309. Bibcode:1997ARA&A..35..309F. doi:10.1146/annurev.astro.35.1.309. An article describing spectral classes of supernovae.
Takahashi, K. (2003). "Supernova Neutrinos, Neutrino Oscillations, and the Mass of the Progenitor Star". Physical Review D. Quyen 68 so 11. tr. 77–81. arXiv:hep-ph/0306056. Bibcode:2003PhRvD..68k3009T. doi:10.1103/PhysRevD.68.113009. A good review of supernova events.
Hillebrandt, W.; Janka, H.-T.; Muller, E. (2006). "How to Blow Up a Star". Scientific American. Quyen 295 so 4. tr. 42–49. Bibcode:2006SciAm.295d..42H. doi:10.1038/scientificamerican1006-42.
Woosley, S. E.; Janka, H.-T. (2005). "The Physics of Core-Collapse Supernovae". Nature Physics. Quyen 1 so 3. tr. 147–154. arXiv:astro-ph/0601261. Bibcode:2005NatPh...1..147W. doi:10.1038/nphys172.


Lien ket ngoai Tieng Anh

Sieu tan tinh tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Sao moi tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Supernova produces cosmic rays - Sieu tan tinh san sinh tia vu tru BBC 4 thang 11 nam 2004, 13:00 GMT
List of Supernovae - Danh sach cac sieu tan tinh va List of Recent Supernovae - Danh sach cac sieu tan tinh gan đay, CBAT
Du an SNEWS (SuperNova Early Warning System) dung may đo neutrino đe phat hien som ve sieu tan tinh
Bai bao ve co che no cua sieu tan tinh loai Ia
Bai bao ve moi lien he giua sieu tan tinh va neutrino
"RSS news feed" (RSS). The Astronomer's Telegram. Truy cap ngay 28 thang 11 nam 2006.
Tsvetkov, D. Yu. "Sternberg Astronomical Institute Supernova Catalogue". Sternberg Astronomical Institute, Moscow University. Truy cap ngay 28 thang 11 nam 2006. A searchable catalog.
"The Open Supernova Catalog". Ban goc luu tru ngay 3 thang 3 nam 2016. Truy cap ngay 2 thang 2 nam 2016. An open-access catalog of supernova light curves and spectra.
"List of Supernovae with IAU Designations". IAU: Central Bureau for Astronomical Telegrams. Truy cap ngay 25 thang 10 nam 2010.
Overbye, D. (ngay 21 thang 5 nam 2008). "Scientists See Supernova in Action". The New York Times. Truy cap ngay 21 thang 5 nam 2008.(can đang ky mua)
"How to blow up a star". Elizabeth Gibney. Nature. ngay 18 thang 4 nam 2018. doi:10.1038/d41586-018-04601-7. Truy cap ngay 21 thang 4 nam 2018.
Tieng Viet

Sieu tan tinh tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Sao moi tai Tu đien bach khoa Viet Nam