Vu nem bom nguyen tu Hiroshima va Nagasaki la su kien hai qua bom nguyen tu đuoc Quan đoi Hoa Ky, theo lenh cua Tong thong Harry S Truman, su dung trong Chien tranh the gioi lan thu hai vao nhung ngay gan cuoi cua Chien tranh the gioi thu hai tai Nhat Ban. Ngay 6 thang 8 nam 1945, qua bom nguyen tu thu nhat mang ten "Little Boy" đa đuoc tha xuong thanh pho Hiroshima, Nhat Ban. Sau đo 3 hom, ngay 9 thang 8 nam 1945, qua bom thu hai mang ten "Fat Man" đa phat no tren bau troi thanh pho Nagasaki.
Co nhieu nguyen nhan khien con so chinh xac nguoi thiet mang khong thong nhat. Cac so lieu khac nhau boi đuoc thong ke vao cac thoi điem khac nhau. Rat nhieu nan nhan chet sau nhieu thang, tham chi nhieu nam boi hau qua cua phong xa. Cung co nhung ap luc lam con so bi phong đai hoac giam thieu vi ly do tuyen truyen chinh tri. Theo uoc tinh, 140.000 nguoi dan Hiroshima đa chet boi vu no cung nhu boi hau qua cua no. So nguoi thiet mang o Nagasaki la 74.000. O ca hai thanh pho, phan lon nguoi chet la thuong dan.
Vai tro cua hai vu no đoi voi viec nuoc Nhat đau hang, cung nhu hau qua va cac giai thich cho viec tha bom van la chu đe con ban cai. O My, quan điem đa so cho rang hai qua bom đa cham dut chien tranh som hon nhieu thang va han che thiet hai sinh mang cac ben tham chien. Nguoc lai, voi nuoc Nhat, du luan cho rang chung la khong can thiet va hanh vi chong lai dan thuong la vo đao đuc. Gioi su hoc cung co nhieu tranh cai rang viec tha bom nguyen tu co thuc su khien Nhat Ban quyet đinh đau hang hay khong (boi nhieu thanh pho Nhat truoc đo đa bi bom san phang ma Nhat van khong đau hang), hay đo la do quyet đinh tham chien chong Nhat cua Lien Xo khien Nhat Ban khong con phuong an tac chien kha thi (do phai chien đau tren 2 mat tran cung luc).
Ngay 15 thang 8 nam 1945, Đe quoc Nhat Ban đau hang vo đieu kien Khoi Đong minh va ky vao van kien đau hang ngay 2 thang 9 nam 1945, chinh thuc cham dut Chien tranh the gioi thu hai.


Khoi đau Hoa Ky, voi su ho tro cua Anh va Canada, đa thiet ke va che tao nhung qua bom nguyen tu đau tien trong du an Manhattan. Du an ban đau đuoc khoi đong boi nhung nha khoa hoc đen tu Chau Au (co ca Albert Einstein) va cac nha khoa hoc Hoa Ky, nhung nguoi lo ngai nuoc Đuc phat-xit cung tien hanh chuong trinh phat trien vu khi nguyen tu (chuong trinh, sau nay, đuoc biet la co ton tai nhung voi quy mo nho hon rat nhieu va tien đo bi nguoi My bo xa). Rieng du an thu hut tong cong 130.000 nguoi tu hon 30 to chuc tren khap nuoc My o thoi điem soi đong nhat va tieu ton tong cong 2 ty đo la My thoi đo, la mot trong nhung du an nghien cuu, phat trien vi đai nhat va ton kem nhat cua moi thoi đai.

Qua bom đau tien mang ten "Gadget" đuoc kich no trong chuong trinh thu nghiem "Trinity" gan Alamogordo, tieu bang New Mexico ngay 16 thang 7 nam 1945. Cac qua bom tha xuong Hiroshima va Nagasaki la nhung qua thu hai va thu ba đuoc che tao va cho đen nay, chung van la nhung vu khi hat nhan duy nhat đuoc đua ra su dung.
Trong Chien tranh the gioi thu hai, hai phe tham chien đeu theo đuoi chinh sach nem bom chien luoc va nham vao co so ha tang dan su. Trong rat nhieu truong hop, nem bom chien luoc cuop đi sinh mang cua vo so dan thuong va gay nhieu tranh cai. Tai Đuc, cuoc tap kich hang khong chien luoc cua phe Đong Minh vao thanh pho Dresden gay hau qua la 30.000 nguoi thiet mang. Theo co quan Lich su chien tranh Nhat Ban, cac cuoc nem bom thanh pho Tokyo thang 3 nam 1945 lam 72.489 nguoi chet. Đen thang 8 nam 1945, khoang 60 thanh pho cua Nhat đa bi tan pha trong chien dich nem bom o at. Tokyo va Kobe cung hung chiu cac cuoc tap kich bang bom o at nay.
Trong hon ba nam ruoi tham chien truc tiep o Chien tranh the gioi thu hai, co khoang 400.000 nguoi My thiet mang. Khoang mot nua so đo la trong chien tranh voi nuoc Nhat. Cho đen truoc hai vu đanh bom nguyen tu, tran đanh chiem đao Okinawa dan đen cai chet cua 50 ngan đen 150 ngan thuong dan, 100 ngan đen 125 ngan binh si Nhat. Thuong vong phia Hoa Ky la 72.000. Con so khac đua la 107.539 nguoi chet cong voi 23.764 chet trong cac hang kin va đuoc chon cat boi phia Nhat. Vi con so tren vuot qua so luong quan Nhat tren đao, phia tinh bao quan su cho rang co khoang 42.000 tu vong la dan thuong. Ly do pho bien cho viec nem bom nguyen tu vao Nhat Ban la viec xam luoc cac đao chinh cua Nhat se khien thuong vong gap nhieu lan con so thiet hai o Okinawa.
Pho Tong thong Harry S. Truman khong he biet du an Manhattan cho đen khi Franklin D. Roosevelt qua đoi. Len nam quyen, Truman đe nghi Bo truong chien tranh Hoa Ky luc đo la Henry Lewis Stimson chu tri mot nhom cac nhan vien xuat sac goi la Uy ban Noi chinh bao gom ca cac nha khoa hoc uy tin đe co van cho Tong thong cac van đe quan su, chinh tri va khoa hoc phat sinh tu viec su dung bom nguyen tu. Ngay 31 thang 5, Stimson đe trinh cac ket luan cua ong ta truoc Uy ban nay va nhom khoa hoc cua Uy ban. Stimson ung ho viec su dung bom nguyen tu, "nhiem vu cua chung ta la ket thuc chien tranh nhanh chong va co loi". Nhung tien si Robert Oppenheimer, thanh vien cua nhom khoa hoc, tuyen bo rang mot qua bom đo thoi cung co the giet toi 20 ngan sinh mang va nen huong vao muc tieu quan su chu khong phai dan su. Mot nha khoa hoc khac, Tien si Arthur Compton, đe nghi rang nen tha qua bom vao mot hon đao hoang vu cua Nhat Ban đe thi uy đong thoi giam thieu thiet hai sinh mang thuong dan. Nhung loi đe nghi nay som bi tu choi voi ly le rang, neu phia Nhat biet truoc ve cuoc tan cong, may bay nem bom se bi ban ha hoac qua bom đau tien co the khong phat no.
Đau thang 7, tren đuong đi du Hoi nghi Potsdam, Truman xem xet mot lan nua quyet đinh su dung bom nguyen tu. Cuoi cung, ong ra quyet đinh tha bom nuoc Nhat. Ong tuyen bo y đinh cua viec yeu cau đanh bom la đe nhanh chong mang lai giai phap cho chien tranh bang cach gay ra su tan pha va gieo rac kinh hoang ve nhung thiet hai tiep theo, đieu đo đu lam cho Nhat Ban chap nhan đau hang.
Ngay 26 thang 7, Truman va cac lanh tu phe Đong minh ra ban Tuyen bo Potsdam, vach ra đieu kien đau hang cho nuoc Nhat:

"Chung toi keu goi chinh phu Nhat Ban ra tuyen bo đau hang vo đieu kien ngay lap tuc cho toan bo luc luong vu trang Nhat, va đua ra su đam bao thich đang va đay đu đoi voi thien y cua ho trong hanh đong nhu vay. Su lua chon khac cho Nhat Ban la su huy diet toan bo ngay lap tuc."
Ngay hom sau, cac bao chi Nhat neu rang, ban tuyen bo, van ban đuoc truyen ba va trong nhung to truyen đon tha xuong Nhat Ban đeu bi tu choi. Nhung qua bom nguyen tu van đuoc giu bi mat va khong he đa đong trong ban tuyen bo. Chinh phu Nhat Ban khong the hien y đinh chap nhan toi hau thu. Thu tuong Nhat Suzuki Kantaro con phat bieu tai hop bao rang Tuyen bo Potsdam chi la su lap lai cua Tuyen bo Cairo va chinh phu cua ong khong quan tam đen no.
Thien hoang Hirohito, von đang cho đoi Lien Xo tra loi nhung tham do ve hoa binh, đa khong co bat ky thay đoi lap truong cua chinh phu. Ngay 31 thang 7, ong tuyen bo ro rang rang quyen luc cua hoang đe phai đuoc bao ve bang moi gia.


= Lua chon muc tieu =

Bo phan lua chon muc tieu o trung tam nghien cuu Los Alamos trong hai ngay 10 va 11 thang 5 nam 1945 đe xuat cac muc tieu la Kyoto, Hiroshima, Yokohama va mot xuong vu khi tai Kokura. Bo phan nay tu choi viec su dung vu khi nguyen tu chi bo hep o muc tieu quan su boi kha nang đe lot muc tieu nho nam giua khu dan cu. Đoi voi uy ban, tac đong tam ly len nuoc Nhat la rat quan trong. Ho cung thong nhat rang viec su dung bom nguyen tu lan đau can phai chuan bi ky luong boi vi su quan trong cua no se gay tieng vang quoc te. Bo phan nay lua chon Kyoto boi đay la trung tam van hien cua Nhat Ban, va co quy mo dan cu tot hon ca đe đanh gia hieu qua cua vu khi. Hiroshima đuoc lua chon boi đay la thanh pho lon, la co so hau can quan su quan trong va thanh pho đuoc bao boi cac ngon đoi – giup gay ra hieu ung hoi tu, lam tang suc huy diet cua qua bom.
Bo truong chien tranh Henry L. Stimson bat chap chong đoi cua tuong Leslie Groves – truong du an Manhattan, gat bo Kyoto khoi danh sach boi tam quan trong ve mat van hoa cua thanh pho. Theo giao su Edwin O. Reischauer, Stimson biet va ham mo Kyoto ke tu chuyen đi trang mat cua ong tu nhieu thap ky truoc, khi van hoa ung xu cua thi dan noi đay mang đen cho ong nhung cam giac kho quen.
Tuy nhien, cung co so đong khac tin rang chinh nha khao co va su hoc nghe thuat nguoi My Langdon Warner - chu khong phai Henry Stimson - moi la nguoi keu goi chinh quyen My khong nem bom cac thanh pho mang nhieu di san van hoa nhu Kyoto. Tham chi, ngay nay con co cac tuong đai ghi nho cong on Warner o hai thanh pho Kyoto va Kamakura cua Nhat Ban. Trong cuon sach tua đe "Nem bom nguyen tu Kyoto" xuat ban nam 1995, nha su hoc Nhat Ban Morio Yoshida lap luan rang Langdon Warner chinh la vi cuu tinh cua Kyoto.
Ngay 25 thang 7 nam 1945, tuong khong quan Carl Andrew Spaatz đuoc chi thi nem bom mot trong nhung muc tieu: Hiroshima, Kokura, Niigata hoac Nagasaki va cac thanh pho khac ngay sau ngay 3 thang 8 khi thoi tiet cho phep va cac vu khi nguyen tu bo sung nua san sang.
Đau nam 1945, My van con phan van trong viec chon muc tieu nem bom. Nha su hoc Alex Wellerstein cua Vien Cong nghe Stevens (My) cho rang o thoi điem đo, My con đang can nhac nhung cau hoi nhu "Muc tieu co nen la mot thanh pho hay la mot can cu quan su? Hay la chi can pho truong qua bom ma khong gay thuong vong". Vao mua xuan nam 1945, quan đoi My đa trieu tap mot uy ban gom nhieu si quan va cac nha khoa hoc đe quyet đinh xem nen tha bom nguyen tu xuong vi tri nao. Uy ban nay xac đinh 2 muc tieu cua vu tha bom nguyen tu đau tien la doa cho nguoi Nhat so đen muc đau hang khong đieu kien va gay an tuong voi ca the gioi ve suc manh cua loai vu khi moi.
Nha vat ly hoc Edward Teller cho rang: "Hy vong duy nhat la đe moi nguoi thay thay đuoc ket qua cua nhung gi chung ta đa lam. Đieu nay co the giup thuyet phuc moi nguoi rang cuoc the chien ke tiep se vo cung tan khoc. Vi muc đich nay, viec đem su dung (bom nguyen tu) trong chien tran thuc te co the se la lua chon tot nhat".
The la uy ban muc tieu đa quyet đinh nhung qua bom nguyen tu cua My khong nhung phai gay thuong vong ma con phai gay an tuong manh, nhu xoa so mot thanh pho ra khoi ban đo the gioi. Đieu nay se rat kinh khung, nhung ho lai muon no kinh khung nhu vay đe cham dut chien tranh the gioi thu hai va ngan chan viec su dung bom hat nhan trong tuong lai.
Robert Norris, mot thanh vien Lien đoan cac nha khoa hoc My va tung nhieu nam nghien cuu lich su cua nhung vu nem bom nguyen tu đau tien, nhan đinh viec My nem bom huy diet Hiroshima "that su (khien the gioi khong con dam nghi đen chien tranh hat nhan) nhieu nam sau đo"


Nhung su kien tu ngay 7 đen 9 thang 8 Sau vu no o Hiroshima, Tong thong Truman tuyen bo, "neu bay gio ho khong chap nhan cac đieu kien cua chung ta, ho se phai ganh chiu con mua tan pha tu tren troi, nhung thu chua he đuoc biet đen tren Trai Đat". Ngay 8 thang 8 nam 1945, cung voi nhung canh bao phat toi Nhat Ban tu Đai phat thanh tren đao Saipan, khoang 6 trieu to truyen đon đuoc tha tu tren khong xuong 47 thanh pho o Nhat Ban co dan so tren 100.000 dan. Noi dung truyen đon mo ta qua bom nguyen tu co suc tan pha "tuong đuong 2.000 chiec B-29 cung tan cong mot luc" đong thoi yeu cau nguoi dan Nhat Ban "kien nghi Thien hoang cham dut chien tranh". Khu vuc Nagasaki đa khong nhan đuoc nhung truyen đon nay cho đen ngay 10 thang 8 mac du chien dich rai truyen đon tren toan Nhat Ban đa bat đau truoc đo ca thang.
Chinh phu Nhat Ban van khong phan ung gi voi Tuyen bo Potsdam. Thien hoang Hirohito, chinh phu va Hoi đong chien tranh van đang xem xet bon yeu cau đoi lay su đau hang cua Nhat: duy tri kokutai (to chuc đe quoc va the che quoc gia), giao cho cac co quan đau nao cua đe quoc trach nhiem giai tru vu trang, va giai tru quan bi, khong chiem đong Nhat Ban va uy quyen cho chinh phu Nhat Ban trung phat toi pham chien tranh.
Bo truong Ngoai giao Xo viet Vjacheslav Mihajlovich Molotov ngay 5 thang 8 thong bao toi Tokyo ve viec huy bo Hiep uoc trung lap Xo-Nhat. Chi vai phut sau nua đem ngay 8 thang 8 gio Tokyo, bo binh, thiet giap va khong quan Lien Xo mo cuoc tan cong đoi quan Quan Đong o Man Chau. Bon gio sau đo, rang sang ngay 9 thang 8, Tokyo nhan đuoc loi tuyen chien cua chinh phu Lien Xo. Gioi quan su cap cao cua luc quan Nhat Ban, voi su ung ho cua Bo truong chien tranh Anami Korechika, bat đau chuan bi ban hanh lenh thiet quan luat trong ca nuoc nham ngan chan bat ky ke nao no luc cho hoa binh.
Trach nhiem chuan bi cho no qua bom thu hai đuoc giao cho Đai ta Tibbets, chi huy phi đoan 509 o Tinian. Du kien đanh bom ngay 11 thang 8 tai Kokura, tran đot kich chuyen som len đe tranh thoi gian 5 ngay tiet troi xau bat đau tu ngay 10 thang 8. Ba qua bom o tinn trang thao roi đa đuoc chuyen đen đao Tinian voi ky hieu ghi ben ngoai F-31, F-32 va F-33. Ngay 8 thang 8, viec kiem tra lan cuoi cung hoan thanh o Tinian boi Thieu ta Charles Sweeney, nguoi se lai chiec B-29 Bockscar tha bom. Viec lap rap F-33 cho cong tac kiem tra va F-31 đuoc dung cho nhiem vu ngay 9 thang 8.


Hiroshima = Thanh pho Hiroshima trong Chien tranh the gioi thu hai =

Tai thoi điem bi đanh bom, Hiroshima la thanh pho quan trong ca ve mat quan su va cong nghiep. Mot so doanh trai quan su đong sat đo bao gom so chi huy su đoan so 5, so chi huy tap đoan quan so 2 cua Thong che Nhat Hata Shunroku – tu lenh phong thu toan phan nam Nhat Ban. Hiroshima la can cu hau can nho cua quan đoi Nhat Ban. Thanh pho la trung tam lien lac, kho van, va trung tam lap rap vu khi cho quan đoi. No la mot trong vai thanh pho Nhat ma nguoi My, voi y đo tu som, chua đanh bom, tao moi truong ly tuong đe kiem đinh tinh huy diet cua vu khi nguyen tu. Mot ly do nua cho viec lua chon Hiroshima la tuong Spaatz bao cao rang đay la thanh pho khong co tu binh chien tranh. Voi nhung ly do tren, Washington quyet đinh, đay la muc tieu so mot.
Trung tam thanh pho co vai cong trinh bang be tong va cac cau truc yeu hon. Ngoai pham vi trung tam la khu vuc day đac cac cua hieu, nha o bang go. So luong nho nha may cong nghiep nam o ngoai o thanh pho. Nhung ngoi nha o đay bang go mai doc va rat nhieu nha xuong cong nghiep co khung go. Toan bo thanh pho rat de bi tan pha bang lua.
Đau chien tranh, dan so Hiroshima co luc len đen 381.000 nguoi, tuy vay cho đen truoc khi bi nem bom, so dan đa giam rat nhieu boi lenh so tan cua chinh phu. Luc qua bom nguyen tu đuoc nem xuong, uoc chung 255.000 nguoi trong thanh pho. Con so nay dua tren so dan đang ky cu tru cong voi uoc đoan luong cong nhan bo sung va quan đoi.


= Nem bom =

Hiroshima la muc tieu uu tien (so hai la Kokura va muc tieu du bi la Nagasaki) cua nhiem vu tan cong nguyen tu ngay 6 thang 8 nam 1945. Chiec B-29 "Enola Gay" cua phi đoan 509, co truong Đai ta Paul Tibbets, xuat phat tu North Field – can cu khong quan tren đao Tinian o tay Thai Binh Duong, cach Nhat Ban khoang 6 gio bay. Ngay tha bom la 06 thang 8 boi truoc đo co may hinh thanh tren bau troi muc tieu han che tam quan sat bang mat thuong tu tren khong. O thoi điem bom roi, thoi tiet tot va phi hanh đoan cung thiet bi hoat đong troi chay. Đai uy William Sterling Parsons đua qua bom "Little Boy" vao tinh trang san sang sau khi may bay cat canh, tro ta cua ong - Morris R. Jeppson do cac thiet bi an toan cua qua bom 30 phut truoc khi toi muc tieu. Cuoc tan cong đuoc thuc hien đung nhu ke hoach, qua bom roi boi trong luc voi 60 kg Uranium 235.
Khoang 1 gio truoc cuoc tan cong, nguoi Nhat đa phat hien bang radar mot so may bay cua My tiep can lanh tho phia nam Nhat Ban. Bao đong đuoc phat ra va viec phat thanh ngung o nhieu thanh pho, bao gom ca Hiroshima. Cac may bay tiep can bo bien voi cao đo rat lon. Luc 8 gio sang, tram radar o Hiroshima thay rang so luong may bay đang tien vao rat it – khong hon 3 chiec – va bo lenh san sang đanh chan bang khong quan (đe tiet kiem nhien lieu va gin giu luc luong khong quan, nguoi Nhat khong đanh chan nhung đoi hinh may bay nho).

Ba chiec may bay bi phat hien đo đeu la B-29: chiec "Enola Gay" (đat ten theo me cua Thieu ta Tibbets ?!), chiec "The Great Artiste" (Nghe si vi đai) voi cac thiet bi đo đac va mot chiec khac khong ten (sau đo đuoc đat la "Necessary Evil") la may bay ghi hinh. Canh bao o muc trung binh tren song radio toi dan chung rang nen tru an neu nhin thay cac may bay B-29, nhung nguoi ta cho rang đay la mot cuoc do tham chu khong co đot kich bang khong quan.
Luc 8 gio 15 (gio Hiroshima), chiec Enola Gay tha qua bom nguyen tu "Little Boy" tren bau troi trung tam Hiroshima. Qua bom no cach mat đat khoang 600 m voi đuong luong no 13 kiloton (vu khi nguyen tu su dung U-235 bi coi la khong co hieu nang cao, chi co 1,38% khoi luong cua chung phan hach), ngay lap tuc giet chet it nhat 90.000 nguoi. Trong so nay, co khoang 2 ngan nguoi My goc Nhat va tu 800 đen 1.000 nguoi My khac mang hau qua cua vu no. Ho la nhung cong dan My đang theo hoc o Nhat va khong the roi khoi Nhat Ban khi chien tranh no ra. Co the co ca hang tram tu binh phe Đong Minh chet trong lan nay. Ban kinh bi tan pha la 1,6 km va chay tren dien tich 4,4 km vuong. Uoc tinh 90% nha cua o Hiroshima bi huy diet hoac hu hai.


= Nguoi Nhat biet ve vu no =
Kiem soat vien đai phat thanh o Tokyo cua hang truyen thong Nhat Ban phat hien ra rang, tram phat o Hiroshima đa ngung phat song. Anh ta co gang noi lai chuong trinh phat song o đo bang cach su dung đuong đien thoai nhung đeu khong thanh cong. Khoang 20 phut sau, trung tam đien tin đuong sat Tokyo cung nhan ra đien tin ngung hoat đong ke tu phia bac Hiroshima tro xuong. Tu nhung ga xep trong vong 16 km ngoai Hiroshima, tin tuc khong chinh thuc va nham lan ve vu no khung khiep o Hiroshima truyen ve. Tat ca cac tin tuc tren đuoc truyen đen Bo Tong tham muu quan đoi Nhat.
Cac đon vi quan su lap lai co gang lien lac voi bo phan quan ly quan đoi o Hiroshima. Su im lang tuyet đoi tu Hiroshima khien cac si quan boi roi. Ho biet rang khong he co mot cuoc tap kich lon nao cung nhu khong co luong bom đan đang ke nao o Hiroshima. Mot si quan tre cua Bo Tong tham muu đuoc lenh bay toi Hiroshima lap tuc, ha canh, đieu tra thiet hai va tro ve Tokyo voi nhung tin tuc đang tin cay. O Bo Tong tham muu, moi nguoi tin rang khong co gi nghiem trong xay ra va nhung tin tuc truyen ve truoc đo đeu la tin đon khong chan thuc.
Vien si quan ra san bay va cat canh ve phia tay nam. Sau 3 gio bay, khi con cach Hiroshima 160 km, anh ta va vien phi cong trong thay mot đam may cuc lon cua vu no. Trong buoi chieu troi con sang, nhung phan chua bi tan pha cua Hiroshima đang boc chay. Chiec may bay cua ho nhanh chong bay toi thanh pho, bay quanh no voi su hoai nghi. Mot vung đat lon hoang tan van đang chay va bi che phu boi khoi day đac, đo la tat ca nhung gi con sot lai. Ho ha canh xuong phia nam thanh pho, va vien si quan tham muu, sau khi bao cao ve Tokyo, bat tay ngay vao to chuc cong tac cuu ho.
Nhung hieu biet đau tien cua Tokyo ve đieu thuc su gay ra tham hoa o Hiroshima la tu ban thong bao chinh thuc cua Nha Trang, 16 gio sau khi xay ra vu nem bom Hiroshima.


= Thuong vong sau vu tan cong =
Đen thang 12 nam 1945, hang ngan nguoi đa chet boi vet thuong, nhiem đoc phong xa, đua tong so tu vong o Hiroshima trong nam 1945 len 140 ngan. Trong thoi gian 1950 đen 1990, thong ke uoc tinh hang tram nguoi chet hang nam do nhiem phong xa cua hai vu no Hiroshima va Nagasaki.


= Nhung cong trinh con sot lai =
Mot so cong trinh be tong o Hiroshima rat vung vang đe chong đong đat o Nhat va cau truc cua chung đa khong sup đo du rang chung kha gan trung tam vu no. Qua bom no tren cao, suc ep vu no tu tren xuong chu khong tu ngang than đa giup cho mot trong nhung cong trinh đo con ton tai, đo la Genbaku hay A-bomb Dome (Vom bom nguyen tu), mot kien truc đuoc xay dung nam 1915 theo thiet ke cua kien truc su Jan Letzel nguoi Sec. Cong trinh nay von la nha trung bay, chi vai met cach trung tam cua vu no tren mat đat chieu tu tren khong xuong. Khu đat quanh phe tich nay con co ten Khu tuong niem Hoa binh Hiroshima va đuoc UNESCO đua vao danh sach Di san the gioi nam 1996 bat chap phan đoi cua My va Trung Quoc.


Nagasaki = Nagasaki trong Chien tranh the gioi thu hai =
Nagasaki đa tung la thanh pho cang lon nhat cua mien nam Nhat Ban va co vai tro hai quan rat quan trong nho hoat đong cong nghiep đa dang, tu viec san xuat đan duoc, tau be, thiet bi quan su đen cac vat lieu chien tranh khac.
Trai voi nhieu mat hien đai cua Hiroshima, so lon nha cua o đay đuoc xay theo loi kien truc co, dung go hoac khung go, tuong go (co hoac khong co vua) va mai doc. Nhieu co so cong nghiep va kinh doanh đat trong cac ngoi nha bang go hoac cac vat lieu khac khong đuoc thiet ke đe chiu đung bom đan. Nagasaki trong nhieu nam bi bo mac phat trien khong quy hoach. Trong Thung lung cong nghiep tap trung, nha o xay dung gan cac nha may va sat nhau.
Nagasaki chua tung bi nem bom quy mo lon. Tuy vay, ngay 1 thang 8 nam 1945, mot so qua bom thong thuong co suc cong pha lon đa nem xuong thanh pho. Vai qua nem trung cac khu vuc co xuong đong tau o tay nam thanh pho, mot vai qua trung nha may thep va che tao vu khi cua Mitsubishi va sau qua bom nem xuong benh vien cua truong y Nagasaki trong đo co 3 qua trung cac ngoi nha. Mac du thiet hai tuong đoi nho, bom đa gay su lo ngai va nhieu nguoi – chu yeu la tre em – đuoc so tan ve vung nong thon, nho đo ma giam so dan trong thanh pho o thoi điem no bom nguyen tu.
O phia bac thanh pho co trai giam cac tu nhan tu Khoi Thinh vuong chung Anh, mot so đang lam viec trong cac mo than va chi biet ve vu no khi len toi mat đat. It nhat co 8 tu binh chet boi vu no.


= No bom =

Sang ngay 9 thang 8 nam 1945, phao đai bay B-29 Bock's Car, co truong Thieu ta Charles W. Sweeney mang qua bom nguyen tu "Fat Man" voi muc tieu so mot la Kokura, muc tieu so hai la Nagasaki. Nhiem vu cho vu tan cong nguyen tu thu hai gan tuong tu nhiem vu o Hiroshima. Hai chiec B-29 bay truoc đo 1 gio đe kiem tra thoi tiet va hai chiec B-29 khac bay cung Bock's Car voi nhiem vu đo đac va ghi hinh. Sweeney cat canh voi qua bom đa san sang va thiet bi an toan van bat.
Quan sat tu hai chiec may bay đi truoc cho biet thoi tiet o ca hai thanh pho đeu tot. Khi may bay cua Sweeney đen điem gap go tren khong ngoai khoi Nhat Ban, chiec B-29 thu ba (phi cong la si quan chien dich cua nhom – James I. Hopkins, Jr.) co nhiem vu ghi hinh đa khong đen đuoc điem hen nay. Bock's Car va chiec B-29 cho nhiem vu đo đac đa bay vong tron trong 40 phut ma khong gap Hopkins. Đa cham 30 phut so voi ke hoach, Sweeney quyet đinh bay đi ma khong co Hopkins.
Toi luc đen Kokura khoang nua gio sau, may che phu 7/10 thanh pho, ngan can tam nhin theo yeu cau. Sau ba lan bay qua thanh pho, voi nhien lieu cua chiec Bock's Car đa giam do viec bom nhien lieu tu bon du tru khong hoat đong sau khi cat canh, ho bay ve muc tieu thu hai, Nagasaki. Tinh toan tieu thu thuc hien tren đuong bay cho thay rang chiec Bock's Car khong đu nhien lieu đe toi đuoc can cu tren đao Iwo Jima va nhu vay ho phai đoi huong ve đao Okinawa. Quyet đinh đua ra luc đo la neu Nagasaki cung bi may che phu, ho se mang qua bom tro ve Okinawa va tra no xuong bien trong truong hop can thiet. Phi cong đieu khien vu khi Fredrick Ashworth sau đo quyet đinh rang se su dung radar đe tiep can neu muc tieu bi che phu.
Vao luc 7 gio 50 phut gio Nhat Ban, bao đong may bay vang len o Nagasaki nhung sau đo bao yen luc 8 gio 30 phut. Khi chi co hai chiec B-29 bay đen luc 10 gio 53 phut, nguoi Nhat cho rang đo la nhung may bay do tham va khong phat lenh bao đong nua.
Vai phut sau, luc 11 gio, Đai uy Frederick C. Bock tha cac thiet bi đuoc gan voi ba cai du. Nhung thiet bi nay bao gom nhung thong điep gui giao su Ryokichi Sagane, nha vat ly hat nhan cua Đai hoc Tokyo, nguoi cung hoc voi ba trong so cac nha khoa hoc nghien cuu vu khi hat nhan o Đai hoc California tai Berkeley, thuc giuc ong noi voi cong chung ve nguy hiem lien quan đen nhung vu khi giet nguoi hang loat nay. Nhung thong điep sau đo đuoc gioi quan su tim thay nhung khong chuyen đen cho giao su Sagane.
Luc 11 gio 01, vao phut cuoi cung, may đut quang tren bau troi Nagasaki cho phep si quan tha bom tren chiec Bock's Car, Kermit Beahan, nhin thay san van đong thanh pho bang mat qua lop may mong. Qua bom "Fat Man", mang loi khoang 6,4 kg Plutonium 239 đuoc tha xuong Thung lung cong nghiep cua thanh pho. 43 giay sau, no no o 469 met cach mat đat, o giua xuong thep va vu khi cua Misubishi o xuong thuy loi cua Misubishi-Urakami. Vu no co đuong luong 21 kiloton, nhiet đo cao nhat đat đuoc la 3.871 °C (7.000° Fahrenheit) va suc gio khoang 1.000 km/gio (624 mph).
Luc bom no, co khoang 200 ngan nguoi trong thanh pho. Qua bom tha voi vang đa no o đoan giua hai muc tieu chinh, xuong thep va vu khi o phia bac va xuong thuy loi o phia nam. Neu bom roi chech ve phia nam, vung thuong mai va dan cu cua thanh pho co the bi thiet hai nang ne hon nhieu. Đay la yeu to chu yeu ly giai vi sao qua bom nay voi đuong luong no lon hon qua "Little Boy" o Hiroshima nhung gay thiet hai it tram trong hon.
Theo mot so nguon uoc tinh, 70.000 nguoi tren tong so 240.000 dan cu Nagasaki chet ngay va 60.000 nguoi khac bi thuong. Ban kinh vu no la 1,6 km, nhung đam chay trai dai tu phan bac cua thanh pho cho đen 3,2 km cach vu no ve phia nam. Mot so luong khong tinh toan đuoc nhung nguoi song sot tu vu no o Hiroshima so tan đen Nagasaki va lai bi đanh bom o đay.


Nhung phuong an tiep tuc tan cong nguyen tu vao Nhat Ban Hoa Ky du tinh co mot qua bom nua vao tuan thu ba thang 8, ba qua nua thang 9 va ba qua thang 10. Muc tieu thu 3 nay đuoc tin la Tokyo va co the la cung đien Nhat hoang Hirohito. Ngay 10 thang 8, tuong Leslie Groves, giam đoc quan su du an Manhattan, viet trong mot ban ghi nho gui tuong George Marshall, tham muu truong luc quan My, "qua bom tiep theo... se san sang sau ngay 17 hoac 18 thang 8". Cung ngay, tuong Marshall but phe vao ban ghi nho "chung se khong đuoc tha xuong Nhat Ban ma khong co lenh chinh thuc cua Tong thong". Co mot cuoc thao luan o van phong chien tranh ve viec duy tri che tao bom cho đen Chien dich Downfall, chien dich xam luoc lanh tho Nhat Ban bat đau.


Su đau hang cua nuoc Nhat va chiem đong cua Hoa Ky Cho toi ngay 9 thang 8, Hoi đong chien tranh cua Nhat van giu 4 đieu kien đoi lay viec đau hang. Cung ngay đo, Thien hoang Hirohito ra lenh cho co van Kido Koichi "nhanh chong kiem soat tinh hinh" "boi Lien Xo đa tuyen chien voi chung ta". Ong chu tri cuoc hop trong đo ong uy quyen cho Bo truong Ngoai giao Togo Shigenori thong bao cho phe Đong Minh rang Nhat Ban chap nhan nhung đieu kien cua ho voi mot đieu kien la viec tuyen bo đau hang "khong co mot yeu cau nao xam hai đen quyen cua Thien hoang".
Ngay 12 thang 8, Thien hoang thong bao voi hoang gia ve quyet đinh đau hang cua ong. Mot nguoi chu cua ong, hoang tu Asaka, hoi lieu chien tranh co the tiep tuc neu the che quoc gia (tuc la ngoi vi Thien Hoang) khong con giu đuoc. Vua Hirohito chi đon gian tra loi "tat nhien". Boi cac đieu kien cua phe Đong Minh co ve khong đong cham đen nguyen tac bao ton Hoang quyen, Hirohito ghi am loi tuyen bo đau hang ngay 14 thang 8 đe thong bao rong rai toan nuoc Nhat mac du co mot su noi loan ngan ngui cua nhung nguoi hieu chien chong lai lenh đau hang.
Trong nhung nam sau chien tranh, co khoang 40.000 binh linh My chiem đong Hiroshima va 27.000 tai Nagasaki.


Nhung nguoi chiu hau qua truc tiep Nhung nguoi song sot qua tham hoa đuoc goi la Hibakusha (tieng Nhat: 被爆者), tu trong tieng Nhat đe chi "nhung nguoi bi anh huong boi vu no nguyen tu". Noi đau thuong boi hai vu no nguyen tu la mot trong nhung nguon goc cua su yeu chuong hoa binh o nuoc Nhat sau chien tranh. Đen nam 2005, van con 266 ngan hibakusha o Nhat.
Trong chien tranh, Nhat Ban cuong bach nhieu nguoi Trieu Tien đen Hiroshima va Nagasaki lao đong. Theo cac uoc tinh gan đay, khoang 20 ngan nguoi Trieu Tien thiet mang o Hiroshima va 2 ngan o Nagasaki. Nhu vay cu 7 nan nhan o Hiroshima thi co mot nguoi goc Trieu Tien. Cho đen nay, ho van khong đuoc thua nhan la nan nhan cua hai vu no nguyen tu va bi tu choi cac quyen loi ve suc khoe. Mac du đuoc đe cap trong nhung nam gan đay, nhung viec đuoc thua nhan xem ra con nhieu chong gai cho du hon 60 nam đa qua đi.


Nghien cuu ve tac đong cua buc xa Trong suot thang 8 va 9 nam 1945, cac nha khoa hoc Nhat Ban đa tien hanh hang loat ca giai phau phap y khi so luong nan nhan khong ngung tang. Ho mo xe cac noi tang, thuc hien lay cac mo te bao va dan dan hinh thanh mot thu vien benh hoc moi bao gom "ho so uot" (cac mau noi tang đuoc bao quan) đe tim hieu them ve tac đong cua buc xa nham co the cuu song nhung nguoi khac.
Ngay 15 thang 8 nam 1945, chi 6 ngay sau khi xay ra vu tha bom o Nagasaki, Đe quoc Nhat Ban đau hang vo đieu kien Khoi Đong minh va ky vao van kien đau hang ngay 2 thang 9 nam 1945. Cuoi thang 9, cac nhom chuyen gia y te Hoa Ky bat đau đen Nhat. Vao thoi điem đo, cac nha khoa hoc Nhat Ban đa thu thap mot kho luu tru lon cac co quan noi tang ma ho hy vong se tri khoi cho nhieu benh nhan. Cac nhom chuyen gia y te Hoa Ky đa lam viec cung cac đong nghiep Nhat nhung đen thang 11 thi ho đa tu thu thap cac mau noi tang va đua chung ve Hoa Ky. Cac phan tu thi tu it nhat 218 ca phau thuat cung voi 1.400 mau khac đa đuoc chuyen đen Washington, D.C., nham phuc vu cho nghien cuu chuyen sau. Cac mau noi tang đuoc đua toi Hoa Ky đa mat tat ca nhung moi lien he ca nhan va đac tinh cua chung. Chung khong con đon thuan la xac nguoi nua ma đa tro thanh nhung phan nho hon cho mot kien thuc moi me ve co the.
Trong khi phan lon "kho luu tru uot" buoi ban đau la do su thu thap cua cac nha khoa hoc Nhat Ban thi Uy ban thuong vong bom nguyen tu Hoa Ky (Atomic Bomb Casualty Commission - ABCC) đa tiep tuc thu thap mau suot nhieu nam sau đo nham muc tieu thanh lap mot benh xa o Hiroshima đe đieu tri cho cac nan nhan buc xa cung nhu thu thap tai lieu kham nghiem tu thi. Trong khi co nhung gia đinh Nhat Ban sot sang voi du đinh cua Hoa Ky thi cung co mot bo phan xem ABCC la "to chuc cuop xac".
Buoi ban đau khi đua mau noi tang nguoi sang Hoa Ky, chung đuoc giau rai rac trong cac toa nha quanh thu đo Washington, D.C. sau đo đuoc luu tru tai Vien nghien cuu benh hoc luc luong vu trang (Armed Forces Institute of Pathology - AFIP) đi vao hoat đong vao nam 1955. Tat ca mau noi tang mang tu Nhat Ban sang se đuoc chuyen đen phong chuan bi trong Đon vi nguyen tu cua AFIP. Tai đay se co cac con so va the nhan dang đuoc cung cap nham loai bo danh tinh cua cac tu thi. Thoi gian troi đi, viec lap danh muc ngay cang tro nen lon xon khien cac mau vat dan bi mat đi y nghia. Chinh trong boi canh lon xon mau vat ma Hoa Ky bat đau chap nhan yeu cau cua Nhat Ban nham hoi huong cac phan thi the nguoi ve lai co quoc. Trong thap nien 1960, tinh cam dan toc chu nghia bat đau boi đap o Nhat Ban voi khong it oan gian huong ve Hoa Ky. "Kho luu tru uot" la trong tam chinh cua moi cang thang va Nguoi Nhat muon lay lai. Mai toi thang 5 nam 1973 thi qua trinh trao tra moi hoan tat.


Nhung y kien xung quanh hai vu no nguyen tu = Y kien bat đong =
Nhung y kien phan đoi viec tha bom nguyen tu chu yeu o hai điem:

Viec tha bom gay thuong vong so luong lon nham vao dan thuong đuong nhien la hanh vi trai voi đao đuc.
Viec tha bom đung ve mat chien thuat quan su la khong can thiet va khong the bien minh.


 Hanh vi trai đao đuc truyen thong  Mot so ca nhan va to chuc chi trich viec nem bom, nhieu nguoi trong so ho cho rang đo la toi ac chien tranh hoac toi ac chong lai loai nguoi. Hai nhan vat tieu bieu la Albert Einstein va Leo Szilard, nhung nguoi truoc đo cung ky ten vao buc thu gui Tong thong Roosevelt, co vu cong viec nghien cuu, phat trien bom nguyen tu nam 1939. Szilard, nguoi đa tham gia tich cuc trong Du an Manhattan, ly luan:

"Hay đe toi đe cap chu yeu ve van đe đao đuc: Gia su nuoc Đuc phat trien thanh cong hai qua bom nguyen tu truoc chung ta. Va gia su nuoc Đuc tha hai qua bom đo, vi du, xuong Rochester va Buffalo (hai quan nho o tieu bang New York, Hoa Ky), roi sau đo ho bai tran. Lieu co ai ban khoan khong khi chung ta cho đo la toi ac chien tranh va se ket toi nguoi Đuc ve hanh vi đo truoc toa an Nurnberg roi treo co ho?"
Mot so nha khoa hoc lam viec cho du an bom nguyen tu đa chong lai viec su dung chung. Bay nha khoa hoc, đung đau la Tien si James Franck, đe trinh mot ban bao cao len Uy ban Noi chinh cua tong thong Truman thang 5 nam 1945, rang:

"Neu Hoa Ky la quoc gia đau tien su dung nhung vu khi huy diet bua bai nay, no se đanh mat su ung ho cua cong chung tren toan the gioi, khich đong chay đua vu trang va ngan can kha nang đat đuoc thoa thuan quoc te ve kiem soat loai vu khi nay trong tuong lai."
Ngay 8 thang 8 nam 1945, tac gia nguoi Phap Albert Camus viet ve tham hoa o Hiroshima tren mot an ban tieng Phap la Chien tran (Combat):

"Xa hoi co khi đa đat đen giai đoan đinh cao cua su man ro. Trong tuong lai gan, chung ta se phai lua chon giua tu sat tap the va viec su dung sang suot nhung thanh tuu khoa hoc [...] Đieu nay khong chi đon thuan la mot loi cau mong nua; no phai tro thanh mot menh lenh chuyen đen cac chinh phu tu quan chung nhan dan, menh lenh cho lua chon ro rang giua ly tri va đia nguc."
Nam 1946, trong mot ban bao cao cua To chuc nha tho lien bang voi ten Chien tranh nguyen tu va niem tin Thien chua co mot đoan nhu sau:

"La nhung nguoi Thien chua Hoa Ky, chung ta hoi tiec ve su lam dung thieu trach nhiem vu khi nguyen tu. Chung ta đeu đong cam rang, tren nguyen tac, du la su nhin nhan cua bat ky nguoi nao đoi voi chien tranh, viec nem bom nguyen tu xuong Hiroshima va Nagasaki la khong the bien ho đuoc ve mat đao đuc."
Nam 1963, hanh vi nem bom nguyen tu la đoi tuong xem xet cua phan quyet tai Toa an Hien phap trong vu xu Ryuichi Shimoda et al. v. The State. Trong đung ngay tron 22 nam su kien tan cong Tran Chau Cang, toa an hat Tokyo đa tu choi xet xu tinh hop phap noi chung cua viec su dung vu khi hat nhan, nhung phan quyet rang "vu tan cong Hiroshima va Nagasaki đa gay ra nhung thiet hai nang ne va khong phan biet quan đoi va dan thuong, theo nghia đo chung đa vi pham nhung nguyen tac co ban nhat khi tien hanh chien tranh".
Cung theo mot y kien cua toa, hanh vi nem bom nguyen tu vao cac thanh pho đuoc đieu tiet boi luat phap quoc te tai Cong uoc Hague ve chien tranh tren bo nam 1907 va Du thao cong uoc Hague ve chien tranh đuong khong nam 1922-1923 va theo đo la khong hop phap.
Voi viec su dung vu khi hat nhan đau tien, viec nem bom xuong hai thanh pho Hiroshima va Nagasaki the hien su vi pham nhung cam can toi thieu, Peter Kurznick, giam đoc vien Nghien cuu hat nhan tai Đai hoc chau My tai Washington viet ve Tong thong Truman:

"Ong ta biet rang ong ta đa bat đau mot qua trinh huy diet su song. Đo khong chi la toi ac chien tranh; đo la toi ac chong lai loai nguoi."
Kurznick la mot trong cac nha quan sat tin rang đong luc khien Hoa Ky thuc hien viec nem bom la y muon the hien quyen nang cua loai vu khi moi truoc Lien Xo. Nha su hoc Mark Selden cua Đai hoc Cornell cho rang "gay an tuong voi nguoi Nga con quan trong hon la ket thuc chien tranh voi Nhat Ban".
Takashi Hiraoka, thi truong thanh pho Hiroshima, nguoi ung ho giai tru vu khi hat nhan, noi trong phien tham van cua Toa an Cong ly Quoc te Hague:

"Mot đieu ro rang la viec su dung vu khi hat nhan, thu vu khi giet nguoi hang loat va mu quang đe lai hau qua tren nhung nguoi song sot hang nhieu thap ky sau đo la su xam pham phap luat quoc te."
Iccho Ito, thi truong thanh pho Nagasaki, tuyen bo trong cung phien toa:

"hau due cua nhung nguoi song sot sau vu nem bom nguyen tu se con phai đuoc theo doi đe nhan biet đay đu anh huong di truyen, đieu đo co nghia la nhung the he nay song voi noi lo au trong nhieu thap ky toi [...] voi nang luong khung khiep cung kha nang tan sat va huy diet cua chung, vu khi hat nhan khong phan biet binh linh voi dan thuong, khong phan biet cong trinh quan su va dan su [...] Viec su dung vu khi hat nhan [...] do đo la mot su xam pham hien nhien luat phap quoc te."
John Bolton, cuu đai su Hoa Ky tai Lien hiep quoc lay Hiroshima va Nagasaki lam nhung vi du cho thay vi sao My khong nen tham gia Toa an toi pham quoc te:

"Vi du, viec xem xet cong bang hiep uoc Hiep uoc Roma ve Toa an toi pham quoc te, khien mot nha quan sat khach quan khong the tu tin tra loi rang lieu Hoa Ky đa pham nhung toi ac chien tranh chua khi nem bom xuong Đuc va Nhat Ban trong Chien tranh the gioi thu hai. Thuc vay, neu giai thich thang than loi le cua hiep uoc co the chi ra rang toa an se qui ket nuoc My đa pham toi. Hon nua, nhung đieu khoan o đay duong nhu am chi rang Hoa Ky đa pham vao toi ac chien tranh khi tha bom nguyen tu xuong Hiroshima va Nagasaki. Đieu nay (tuc ngon tu cua Hiep uoc) la khong the chap nhan đuoc va khong the đe ton tai."
Tuy rang hanh vi nem bom nguyen tu chua the goi la toi diet chung, mot so nguoi cho rang đinh nghia diet chung qua chat va nen coi hanh vi nem bom đo la su diet chung. Vi du, nha su hoc Bruce Cunnings cua Đai hoc Chicago tuyen bo rang co su đong thuan giua cac nha su hoc voi quan điem cua Martin Sherwin: "nem bom Nagasaki, voi cai nhin bao dung nhat, la khong can thiet; voi cai nhin nghiem khac nhat, la hanh vi diet chung."


 Khong can thiet ve mat quan su  Nhung nguoi lap luan rang viec nem bom la khong can thiet ve mat quan su giu quan điem rang Nhat Ban luc đo đa bi đanh bai va san sang đau hang.
Mot trong nhung nhan vat noi tieng nhat o thoi đo co quan điem nay la Đai tuong Dwight D. Eisenhower. Ong viet trong hoi ky The White House Years (Nhung nam o Nha trang):

"Nam 1945, Bo truong Chien tranh Stimpson, khi đo đen tham tong hanh dinh cua toi o Đuc, thong bao cho toi rang chinh phu chung ta đang chuan bi tha bom nguyen tu xuong Nhat. Toi la mot trong nhung nguoi cam thay rang co nhung ly do vung vang đe nghi van su sang suot cua hanh đong đo. Trong khi ong ta ke ve nhung su viec lien quan, toi cam thay buon chan va đa noi voi ong ta ve nhung su hoai nghi cua toi, thu nhat, toi tin rang Nhat Ban thuc su đa bi đanh bai va viec nem bom la khong hoan toan can thiet, va thu hai, toi cho rang viec su dung vu khi đo la khong bat buoc nham han che thuong vong cho linh My boi đat nuoc chung ta nen tranh mot y tuong lam the gioi rung chuyen bang cach su dung vu khi đo."
Cac tuong linh khac cua quan đoi Hoa Ky khong đong y voi su can thiet cua viec nem bom gom Đai tuong Douglas MacArthur (tuong linh cao cap nhat cua Chien truong Thai Binh Duong), Đo đoc Ham đoi William D. Leahy (quan chuc cao cap nhat cua van phong đieu hanh cua Tong thong), Đai tuong Carl Spaatz (tu lenh khong quan chien luoc Hoa Ky o Thai Binh Duong), Trung tuong Carter Clarke (si quan tinh bao quan su), va mot so nguoi khac.

"Nhat Ban truoc đo đa đe nghi hoa binh. Tu quan điem quan su thuan tuy, bom nguyen tu khong co vai tro quyet đinh đanh bai nuoc Nhat" -- theo loi Đo đoc ham đoi Chester W. Nimitz, tu lenh Ham đoi Thai Binh Duong.
"Viec su dung bom nguyen tu o Hiroshima va Nagasaki khong ho tro ve mat vat chat cho cuoc chien cua chung ta voi nuoc Nhat. Nguoi Nhat đa thuc su bai tran va san sang đau hang" -- y kien cua Đo đoc Ham đoi William D. Leahy.
Cuoc nghien cuu ve nem bom chien luoc Hoa Ky, đa phong van hang tram lanh đao dan su va quan su Nhat Ban sau khi nuoc Nhat đau hang, bao cao:

"Dua tren cuoc đieu tra chi tiet thuc te, va voi loi khai cua cac quan chuc Nhat Ban lien quan, y kien tin chac rang nuoc Nhat se đau hang truoc ngay 31 thang 12 va co kha nang truoc ngay 1 thang 11 nam 1945 ma khong can đen vu nem bom nguyen tu, tham chi la khong can Lien Xo tham chien, va cung khong can mot cuoc đo bo nao."
Nghien cuu cung cho rang nhung đot nem bom thong thuong van can thiet đe buoc Nhat Ban đau hang.
Nhieu nguoi, trong đo co Đai tuong MacAthur đong y rang Nhat Ban se đau hang truoc khi bi nem bom nguyen tu neu Hoa Ky cho ho biet rang Thien hoang Hirohito se van la nguoi đung đau Nhat Ban tren danh nghia, đieu kien nay sau đo van đuoc chap nhan khi Nhat ky van ban đau hang. Gioi lanh đao Hoa Ky đa biet đuoc mong muon cua Nhat Ban khi giai ma nhung buc đien tin cua Nhat Ban, nhung tu choi the hien ro thien chi chap nhan đieu kien nay. Truoc khi bi nem bom, lap truong cua gioi lanh đao Nhat Ban đa co su phan hoa. Mot so nha ngoai giao ung ho đau hang, trong khi cac lanh đao quan su cam ket chien đau cho mot "tran chien quyet đinh" tren đao Kyushu, hi vong co đuoc đieu kien tot hon đe đinh chien sau đo. Chinh phu Nhat Ban khi đo chua quyet đinh đieu kien nao co the nhuong bo tru yeu cau giu lai bieu tuong hoang gia. Chi khi co su can thiep cua Thien hoang, bat đong moi cham dut. Sau đo, nhu đa noi o tren, co mot cuoc noi loan nho cua gioi quan su khong chap nhan đau hang.
Ngay 06 thang 8 nam 1945, Đai nguyen soai Lien Xo la Stalin la mot trong nhung nguoi đau tien đuoc bao cao rang My đa tha xuong Hiroshima mot qua bom nguyen tu. Sau đo, Stalin thot len nhung loi cam thong ve so phan cua nhung thuong dan Nhat bi bom nguyen tu giet hai hang loat: 

"Chien tranh la mot đieu man ro, nhung viec su dung bom nguyen tu - no la su đien cuong! Hon nua, no la khong can thiet. Nhat Ban đa cam chiu that bai roi".
Su gia Tsuyoshi Hasegawa co nghien cuu đua đen ket luan rang nhung qua bom khong phai phai la ly do chu yeu cua su đau hang. Ong cho rang, ly do chinh la nhung chien thang nhanh chong va to lon cua quan đoi Lien Xo o Man Chau.


= Y kien ung ho =
Nhung nguoi ung ho viec nem bom, noi chung khang đinh rang hai vu no đa ket thuc chien tranh som nhieu thang, vi vay đa cuu song nhieu sinh mang. Ho cho rang cuoc tan cong cua Lien Xo se chi co the đanh bat Nhat ra khoi luc đia chau A chu khong the đanh bai đuoc Nhat Ban tai chinh quoc vi Nhat la mot đao quoc, voi tiem luc yeu cua Hai quan Lien Xo (tai trong Ham đoi 125.000 tan so voi 1.300.000 tan cua Nhat, lai tap trung o chau Au) thi khong the thuc hien mot cuoc vuot bien quy mo lon sang đanh Nhat đuoc.
Tong so linh Nhat tren bon hon đao chinh quoc khi chien tranh ket thuc la 4,335,500 nguoi, gom 2,372,700 thuoc Luc quan va 1,962,800 linh thuoc Hai quan. Trong mot nghien cuu đuoc thuc hien boi cac Tham muu truong Lien quan vao thang Tu, con so thuong vong khi thuc hien chien dich Olympic 90 ngay se co ton that 456.000 thuong vong, trong đo co 109.000 nguoi chet hoac mat tich. Neu thuc hien chien dich Coronet mat them 90 ngay, ton that ket hop se la 1.200.000 thuong vong, voi 267.000 ca tu vong, cao hon gap nhieu lan so nguoi thiet mang vi bom nguyen tu.
Hai qua bom nguyen tu đa đanh sap hoan toan tinh than cua nguoi Nhat hai ngay truoc cuoc tan cong cua Lien Xo. Ho cung cho rang neu Chien dich Olympic (giai đoan thu nhat cua chien dich Downfall) đo bo quan My vao Nhat Ban ngay 1/10/1945 đuoc tien hanh va sau đo la giai đoan hai - Chien dich Coronet, se co thuong vong lon cho ca hai ben, du đoan la khoang nua trieu quan My (gap đoi so nguoi chet do bom nguyen tu) va hang trieu linh Nhat khac. Tham chi la du viec đo bo đuoc tri hoan thi nhung thiet hai boi nem bom thong thuong va viec nguoi Nhat van chiem đong nhung vung chau A cung gay nhieu đo mau. Quan đoi Nhat Ban con tren 7 trieu binh si, trong đo hon 4 trieu đong tren lanh tho Nhat, do đo viec Lien Xo đanh bai 1 trieu quan Nhat o Man Chau cung khong co y nghia gi đang ke.
Gioi quan su Nhat thong nhat chong lai bat ky nhuong bo nao, va chi chap nhan đau hang voi nhung đieu kien khong qua bat loi cho Nhat. Chu nghia quan phiet Nhat thuc tinh cung cuoc Đai khung hoang đa thu tieu rat nhieu nha cai cach, nhung nguoi tim cach kiem soat quyen luc cua gioi quan su, tieu bieu trong so nay la Takahashi Korekiyo, Saito Makoto va Inukai Tsuyoshi, tao ra mot moi truong ma bat ky su phan đoi chien tranh nao đeu đong nghia voi su đe doa tinh mang.
Trong khi gioi lanh đao dan su su dung nhung kenh ngoai giao bi mat cho no luc đam phan hoa binh, ho khong the đam phan đau hang hoac chi la ngung ban. Đe quoc Nhat Ban, quoc gia quan chu lap hien, chi tien hanh đam phan khi co su thong nhat cua toan bo noi cac. Vao mua he 1945, Hoi đong chien tranh toi cao Nhat Ban, bao gom cac đai dien cua luc quan va hai quan cung chinh phu dan su, đa khong co đuoc so đong ung ho đe cong viec thoa hiep đuoc bat đau.
Be tac chinh tri hinh thanh giua gioi lanh đao quan su va lanh đao dan su cua Nhat. Quan đoi cang luc cang nang cao quyet tam khang cu bang moi gia trong khi gioi lanh đao dan su tim giai phap thoa hiep ket thuc chien tranh. Quyet đinh cang tro nen phuc tap khi ma đai dien quan đoi Thien Hoang phai co mat trong thanh phan chinh phu. Đieu nay co nghia la gioi quan su co the phan đoi bat ky quyet đinh nao bang cach phe truat bo truong chien tranh, vi the ma quan đoi la the luc lon nhat trong Hoi đong chien tranh toi cao. Đau thang 8 nam 1945, trong noi cac đa co tinh hinh kha can bang giua nhung nguoi phan đoi va nhung nguoi ung ho viec đau hang. Phe chu chien gom Bo truong chien tranh - tuong Anami Korechika, tuong Umezu Yoshijiro va Đo đoc Toyoda Teijiro, đung đau la Bo truong Anami. Phe hoa binh gom Thu tuong Suzuki Kantaro, Bo truong Hai quan Yonai Mitsumasa va Bo truong ngoai giao Togo Shigenori, đung đau la Bo truong Togo.
Phe chu hoa, coi hai qua bom la bien minh cho su đau hang. Kido Koichi, mot trong nhung co van than can cua Nhat hoang Hirohito đua ra "chung ta, phe mong muon hoa binh co su gop phan cua qua bom nguyen tu đe van đong cham dut chien tranh". Sakomizu Hisatsune, thanh vien noi cac nam 1945 goi su kien nem bom nguyen tu la "co hoi bang vang troi ban cho nuoc Nhat đe ra khoi chien tranh". Gioi lanh đao dan su chu hoa gio đay co the dung canh đieu tan cua Hiroshima va Nagasaki đe thuyet phuc phe quan su rang khong long can đam nao, khong tai nang nao, va khong tran chien dung cam co the giup Nhat đoi pho voi mot cuong quoc co vu khi nguyen tu. Bo may lanh đao đa co đuoc quyet đinh thong nhat đau hang va chap nhan nhung đieu kien cua Tuyen bo Potsdam.
Nhung nguoi ung ho viec nem bom cung chi ra rang, keo dai thoi gian cho nuoc Nhat đau hang chang phai la lua chon khong co mat mat – chien tranh cuop đi 200 ngan sinh mang khong phai binh linh tren toan Chau A moi thang. Tu thang 2 nam 1945, nem bom thong thuong giet hon 100 ngan nguoi o Nhat moi thang, truc tiep va gian tiep. Va viec nem bom nay se tiep dien cho đen luc quan My đo bo vao Nhat. Chien dich Starvation phong toa bang tau ngam va thuy loi, đa o be hieu qua viec van chuyen hang hoa ve Nhat Ban. Chien dich pha hoai hoat đong đuong sat cua Nhat cung chuan bi đuoc trien khai, ngan cach cac thanh pho tren đao Honshu voi nhung vung trong luong thuc khac. Nha su hoc Irokawa Daikichi ghi lai "ngay sau ngung ban, co khoang 10 trieu nguoi sap chet đoi". Cung luc đo, chien su van tiep dien o Philippines, Tan Guinea va Borneo. Cac cuoc tan cong chuan bi no ra trong thang 9 o mien nam Trung Quoc va ban đao Ma Lai.
Nuoc My luong truoc đuoc se co ton that rat lon ve nguoi neu đua quan vao Nhat Ban mac du so luong thuong vong du kien van con ban cai. Thuong vong con phu thuoc vao suc khang cu cua nguoi Nhat va kich ban đo bo chi vao đao Kyushu thang 11 nam 1945 hay ca vao gan Tokyo thang 3 nam 1946. Nhieu nam sau chien tranh, cuu Bo truong ngoai giao James Byrnes cho rang co the nuoc My se mat them 500 ngan sinh mang nua trong mua he 1945. Nhung nha hoach đinh My du kien 20.000 đen 110.000 linh tu tran neu trien khai đo bo len lanh tho Nhat Ban thang 11 nam 1945 va so bi thuong tu ba đen bon lan con so tren. Nen nho, tong so linh My chet tran tren tat ca cac mat tran trong gan bon nam tham chien la 292.000.
Bom nguyen tu đua Chien tranh the gioi thu hai o Chau A nhanh chong cham dut, giai thoat hang trieu con nguoi trong nhung vung bi chiem đong bao gom nhieu ngan nguoi phuong Tay. Hon nua, quan đoi Nhat đa tien hanh giet nguoi hang loat, con so len đen hang trieu bang vu khi hoa hoc va vu khi vi trung. Chien tranh som ket thuc cung co nghia la khong con nhung đo mau tuong tu.
Trong mot menh lenh cua Bo chien tranh Nhat Ban ngay 1 thang 8 nam 1944, tat ca tu binh phe Đong minh, len đen hon 100 ngan nguoi, se bi hanh quyet neu chien su xay ra tren lanh tho Nhat Ban.
Nhung nguoi ung ho vu khi nguyen tu ly luan tiep, chinh phu Nhat Ban đa huy đong mot cuoc chien tranh tong luc, thuong dan gom ca phu nu va tre em phai lam viec trong cac nha may, co so quan su va phai chien đau chong lai luc luong đo bo. Linh muc John A. Siemens, giao su triet hoc hien đai o Đai hoc Thien chua Tokyo va la mot nhan chung cua vu no nguyen tu o Hiroshima viet:

"Chung toi đa tranh luan voi nhau ve tinh đao đuc cua viec su dung vu khi nay. Mot so nguoi cho rang no cung tuong tu nhu su dung khi đoc chong lai dan thuong. Mot so khac co quan điem rang trong cuoc chien tranh tong luc ma nuoc Nhat thuc hien, khong co khac biet giua dan thuong va binh linh, va qua bom tu no la cong cu hieu qua cham dut đo mau, buoc nuoc Nhat đau hang va nho đo tranh đuoc su tan pha khung khiep. Đieu đo co ve hop ly theo toi – nguoi ung ho ly luan rang ve nguyen tac, chien tranh khong the coi la chong lai dan thuong khi đo la chien tranh tong luc".
Mot so nguoi con nhan manh tam quan trong chien luoc cua Hiroshima la tong hanh dinh cua tu lenh Tap đoan quan so 2, va Nagasaki – trung tam san xuat đan đuoc chu chot.
Nha su hoc cua My Richard B Frank đua ra trong cuon sach Downfall phat hanh nam 1999. Ong khang đinh:

"Se chi la ao tuong neu cho rang chien tranh co the ket thuc truoc khi My dung toi bom nguyen tu".
David McCullough lai muon tim mot su giai thich thuc dung đoi voi đong co cua Truman, theo đo bom nguyen tu đuoc dung đe giam bot thiet hai cua My du no se gay ra thuong vong hang loat cho thuong dan:

"Lam the nao ma mot vi tong thong, hoac nhung nguoi co trach nhiem, co the tra loi nhan dan My... neu sau khi mat mot bien mau đe xam chiem Nhat Ban, nguoi My moi biet rang thu vu khi co kha nang cham dut cuoc chien đa đuoc che tao xong tu giua mua he va khong đuoc su dung?".
Trong tuyen bo Nhat Ban đau hang, Nhat Hoang Hirohito noi rang su xuat hien cua thu vu khi moi cung la mot trong cac nguyen nhan thuc đay ong ra lenh đau hang: Hon nua, đoi phuong bay gio đa co mot loai vu khi moi va khung khiep voi suc manh đe tieu diet nhieu sinh mang vo toi va lam thiet hai khon luong. Neu chung ta tiep tuc chien đau, khong chi no se dan đen ket qua la mot su sup đo cuoi cung va xoa bo quoc gia Nhat Ban ma con co the dan đen su diet vong hoan toan nen van minh nhan loai...Đay la ly do vi sao chung toi đa ra lenh chap nhan cac quy đinh trong Tuyen bo chung cua cac cuong quoc (tuyen bo Postdam buoc Nhat đau hang vo đieu kien).


= Quan điem cua Ward Wilson ve ly do Nhat Ban đau hang =
Theo mot nghien cuu vao nam 2013 cua Ward Wilson (mot nha hoat đong chong vu khi hat nhan) thi viec Nhat Ban đau hang co nguyen nhan chinh la tu Chien dich Man Chau cua Lien Xo chu khong phai do 2 qua bom nguyen tu cua My. Theo Ward Wilson, quyet đinh đau hang cua Hoi đong Toi cao Nhat Ban đuoc quyet đinh vao ngay 9 thang 8 (gio Nhat Ban), trong khi vu nem bom Nagasaki dien ra vao cuoi buoi sang ngay 9 thang 8, sau khi Hoi đong Toi cao đa bat đau hop ban chuyen đau hang. Ward Wilson cho rang vu nem bom Hiroshima khong phai la ly do Nhat đau hang, vi bao cao so bo cua nhom đieu tra Luc quan Nhat ve vu nem bom Hiroshima đa khong đuoc trinh nop cho đen ngay 10 thang 8. Ward Wilson cho rang Nhat Ban đa quyet đinh đau hang tu truoc khi lanh đao cua ho nhan ra su tan pha cua bom nguyen tu đoi voi Hiroshima va Nagasaki.
Theo Ward Wilson cac nha lanh đao Nhat tu lau đa ket luan: co the đanh mot tran quyet đinh chong lai mot đai cuong quoc tien cong tu mot huong, song khong the nao đanh lui hai đai cuong quoc tien cong tu hai huong khac nhau. Trong mot cuoc hop cua Hoi đong Toi cao vao thang 6 nam 1945, ho đa noi rang su tham gia cua Lien Xo vao cuoc chien "se quyet đinh so phan cua ca Đe quoc". Cung trong cuoc hop đo, Pho Tong Tham muu Luc quan Kawabe đa noi rang "Duy tri tuyet đoi hoa binh trong quan he cua chung ta voi Lien Xo la het suc quan trong neu muon tiep tuc cuoc chien". Theo Ward Wilson thi Chien dich Man Chau cua Lien Xo đa lam tan bien moi hy vong khang cu cua Nhat Ban, du ho con chua biet ve viec My nem bom nguyen tu.
Trong ngay 6-8-1945, sau khi nem bom nguyen tu o Hiroshima, Tong thong My Harry S. Truman đa len song phat thanh keu goi đau hang cua Nhat Ban. Tong thong Truman noi ve bom nguyen tu va đe doa neu Nhat Ban khong đau hang thi nhung tai hoa nhu Hiroshima se tiep tuc. Va thong bao cua Truman đa đuoc Hoang than Koichi Kido chuyen cho Nhat hoang luc 13h30 phut ngay 7-8. Tuy nhien, gioi lanh đao Nhat Ban (va hau nhu toan the gioi) khi đo chua he hieu khai niem "bom nguyen tu" la gi. Viec mot thanh pho bi huy diet la mot tin gay chan đong trong thoi hoa binh, nhung trong boi canh nam 1945, hang chuc thanh pho Nhat Ban nhu Tokyo, Osaka, Yokohama... đa bi may bay nem bom My tan pha hoan toan trong suot nhieu thang truoc đo, rieng tran nem bom o Tokyo đa giet hon 100.000 thuong dan chi trong 1 ngay, nen viec thanh pho Hiroshima bi pha huy va loi đe doa mo ho cua Truman đa chang gay đuoc nhieu an tuong voi bo chi huy Nhat. Ward Wilson cho rang viec Hoi đong Toi cao Đe quoc Nhat Ban huy cuoc hop ve vu nem bom tai Hiroshima chung to cac thanh vien Hoi đong khong coi vu nem bom nay la nghiem trong hon nhung vu truoc đo.
Theo quan điem cua Ward Wilson, chien dich cua Lien Xo co y nghia chien luoc quyet đinh khien Nhat Ban đau hang, con viec nem bom nguyen tu cua My thi khong. Đong co khien Đe quoc Nhat Ban đau hang theo Ward Wilson cung khong phai tu viec bi Hoa Ky nem bom nguyen tu ma thuc chat do nhung tac đong cua viec Lien Xo tuyen chien voi Nhat Ban. Đieu nay đuoc Ward Wilson cung co boi cac luan điem nhu: 

Thuc te Nhat Ban đa co y đinh đau hang truoc khi bi Hoa Ky nem bom
Viec Nhat Ban đua ra tuyen bo đau hang sau khi Hoa Ky nem bom thuc chat chi la mot su trung hop ngau nhien.
Bao cao so bo cua nhom đieu tra cua Luc quan Đe quoc Nhat Ban ve vu nem bom Hiroshima, ban bao cao rat chi tiet ve chuyen đa xay ra o đo, đa khong đuoc trinh nop cho đen ngay 10 thang 8. Do đo, tac đong ve mat tam ly cua bom nguyen tu len quyet đinh đau hang la khong co, vi ngay 9/8, cac chi huy toi cao cua Nhat van chua biet gi ve viec bom nguyen tu đa đuoc su dung.
Phia Đe quoc Nhat Ban luc đo khong co kien thuc ve bom nguyen tu, đac biet la suc manh cua no. Do vay, cuoc hop cua Hoi đong Toi cao Đe quoc Nhat Ban ve vu nem bom tai Hiroshima bi huy, chung to cac thanh vien Hoi đong khong coi vu nem bom nay la nghiem trong hon nhung vu truoc đo.
Quy mo pha huy ngay lap tuc cua qua bom nguyen tu đuoc nem xuong Hiroshima khong lon hon cac vu nem bom thong thuong cua Hoa Ky xuong Nhat Ban truoc đo
Nhat Ban lua chon đau hang voi hy vong Lien Xo se bao ve minh truoc suc ep cua quan Đong Minh ve viec phai nhan trach nhiem ve toi ac chien tranh
Nhat Ban van quyet tam gay thuong vong lon nhat co the cho Hoa Ky neu Hoa Ky đo bo len lanh tho Nhat Ban. Nhung viec Lien Xo đa tuyen chien voi Nhat Ban, đo bo len Kuril va đang đo bo rat nhanh, Nhat Ban khong kip ung pho nen đau hang Lien Xo la giai phap tranh thuong vong va giu đuoc quyen cai tri cua Thien hoang.
Viec đo loi that bai boi bom nguyen tu se giup Thien hoang bao ve uy tin va danh du cua minh cung nhu thu hut đuoc su cam thong quoc te
Viec đo loi that bai boi bom nguyen tu se giup Hoa Ky hai long va đoi xu voi Nhat Ban voi mot thai đo thien chi
Ngay 10 thang 8, sau khi nghe tin ve cuoc tan cong Man Chau cua Lien Xo va y kien cua Hoi đong toi cao, Thien hoang Hirohito đua ra loi phan: "Tram đa nghi ki roi. Nguoi Nga đa tham chien. Nhat Ban đang lam vao tinh the "luong đau thu đich" ca hai mat đeu bi tien cong. Chi con mot giai phap do thu tuong Suzuki đe xuat (đau hang) moi co the tim đuoc loi thoat".


Xem them Hibakusha
Chien tranh the gioi lan thu hai
Đe quoc Nhat Ban
Nem bom chien luoc
Vu khi hat nhan
Khu tuong niem Hoa binh Hiroshima


Ghi chu Tham khao Rhodes, Richard (1986). The Making of the Atomic Bomb. New York: Simon & Schuster. ISBN 0-684-81378-5. OCLC 13793436.