Nguyen Phuc Thuan (1754 - 1777, o ngoi 1765 - 1777), hay Nguyen Due Tong, Đinh Vuong con co ten khac la Nguyen Phuc Han, la nguoi cai tri thu 9 cua chinh quyen Chua Nguyen o Đang Trong vao thoi ki Le Trung hung trong lich su Viet Nam. Sau cai chet cua phu vuong, Nguyen Phuc Thuan đuoc quyen than Truong Phuc Loan lap lam Vuong khi chi moi 12 tuoi, va nguoi nay sau đo thau tom het chinh quyen o Nam Ha, va lam nhieu viec khien trieu đinh Phu Xuan ngay cang lun bai, suy yeu.
Tu nam 1771, anh em Nguyen Van Nhac dung co khoi nghia o Tay Son, quan Nha Nguyen lien tuc bi thua tran. Đen nam 1774, Chua Trinh o mien Bac nhan Nam Ha co loan, xuat quan nam ha, Chua Nguyen phai bo Phu Xuan, chay ve Gia Đinh. Sau khi quan Trinh chiem đuoc Phu Xuan va rut đi, thi Nha Nguyen van phai đoi pho voi quan Tay Son the luc ngay cang phat trien, cong them su tranh chap trong noi bo giua cac tuong Nguyen, khien tinh hinh cang them nguy khon. Cuoi nam 1776, Nguyen Phuc Thuan duoi suc ep cua tuong manh la Ly Tai, phai nhuong ngoi cho chau la Đong cung Nguyen Phuc Duong, ban than tu xung la Thai Thuong vuong, nhung van con nam binh quyen trong tay, ngam tranh chap voi phe Phuc Duong, hinh thanh cuc dien 2 vuong. Nua cuoi nam 1777, quan Tay Son truy kich vao noi o cua cac Chua Nguyen, hai vuong Nha Nguyen đeu bi bat va xu tu. Sau đo, mot thanh vien trong vuong toc la Nguyen Phuc Anh đuoc ton len ngoi chua, va lanh đao quan Nguyen chong choi lien tuc voi Tay Son trong 25 nam tiep theo, cuoi cung gianh đuoc thang loi cuoi cung va thong nhat Viet Nam vao nam 1802, mo ra vuong trieu Nguyen.


Than the Nguyen Phuc Thuan con co ten khac la Han, sinh ngay 18 thang 11 nam Giap Tuat (31 thang 12 nam 1754), la con thu 16 cua Vu vuong Nguyen Phuc Khoat, mau than la ba Cong nu Nguyen Phuc Ngoc Cau. Ba Ngoc Cau la con gai cua Quan cong Nguyen Phuc Đien, chau noi chua Nguyen Phuc Chu), theo vai ve la em ho cua Vu vuong. Khi đo quyen than Truong Phuoc Loan muon thau tom trieu chinh, chieu đoan tinh hieu sac cua Vuong, ben tao đieu kien cho Ngoc Cau thuong xuyen ra vao trong Vuong phu va gan gui voi Vu Vuong o đien Truong Lac. Ket qua cua nhung lan gan gui đo la ba Ngoc Cau đa sinh hai cong tu Nguyen Phuc Dieu (1753, mat som) va Nguyen Phuc Thuan (1754). Vo vuong cang say me đen noi khong thiet lam trieu, pho mac viec nuoc cho Phuoc Loan, bat chap ca loi can gian cua cac trieu than.
Theo sach Đai Nam chinh bien liet truyen, Truong Phuoc Loan đa dung nhieu cach dan du Chua Nguyen Phuc Khoat vao con đuong tuu sac, bo be viec nuoc hong am muu chiem đoat quyen luc sau nay. The pha ho Nguyen thua nhan:

Trong nhung nam ve sau, mai song trong canh thanh binh, xa hoa, ngai [Vo vuong] đam ra say me tuu sac, khong thiet tha viec nuoc, xa roi nhiem vu cua bac đe vuong. Them vao đo, đe de dang trong viec tiem quyen, Đat quan cong Truong Phuc Loan [cau ruot cua Vo vuong] đa khuyen du ngai đi vao con đuong nu sac. Mot cung phi rat đuoc ngai sung ai la Cong nu Nguyen Phuc Ngoc Cau, con cua Dan Quoc cong Nguyen Phuc Đien. Đay chinh la mam mong gay canh đieu tan cho trieu đai sau nay.


Len ngoi Mac du đuoc Truong Phuoc Loan che giau nhung Vu Vuong khong thoat khoi mac cam loan luan, cho nen Cong tu Nguyen Phuc Thuan chi đuoc nuoi nang mot cach len lut o hau cung va di nhien khong đuoc lap lam ke tu nhu mong muon cua Ngoc Cau. Khi Đong cung The tu Nguyen Phuc Hao chet, con la Hoang ton Duong con nho tuoi ma hoang tu ca la Chuong cung đa mat, Ngoc Cau khong bo lo co hoi va ra suc do danh Vo vuong cho con minh ke vi. Cac quan trong trieu biet đuoc am muu cua Ngoc Cau, nen đa ra suc can ngan Vo vuong khong nen lap chua be. Do đo, Vu vuong khong dam nghe theo loi cua Ngoc Cau va đinh lap con cua Truong Thai phi la Nguyen Phuc Luan (Con) lam thai tu, roi chi đinh 2 vien quan noi tieng thanh liem la Thai pho Y đuc hau Truong Van Hanh va Thi giang Le Cao Ky chuyen lo giao huan cho hoang tu Con. Thay tinh hinh nhu vay, Ngoc Cau lo lang va ban voi Truong Phuc Loan tim cach đoi pho.
Ngay 7 thang 7 nam 1765, Vu vuong mat, đe lai di chieu nhuong ngoi cho cong tu thu hai la Nguyen Phuc Luan (Con) nam ay 33 tuoi. Tuy nhien, do biet Phuc Luan la nguoi thong minh, quyet đoan kho lan quyen đuoc nen Truong Phuc Loan đa am muu cung Ngoc Cau va Thai giam Chu Đuc hau, Chuong dinh Nguyen Cuu Thong, giau khong chiu phat tang va lap tuc cho goi 100 vo si nap san trong vuong phu. Sau đo lai cho goi Thai pho Y Đuc hau Truong Van Hanh vao ban viec. Truong Phuoc Loan ra tiep va nem cay đen xuong giuong lam hieu, ngay luc đo cac ve si xong ra giet chet Y Đuc, bat giam Nguyen Phuc Luan va ton Nguyen Phuc Thuan moi 12 tuoi len ngoi chua, xung hieu la Đinh vuong, đao hieu Khanh Phu đao nhan. Truong Phuoc Loan đuoc phong len lam Quoc pho, thi hanh chinh sach sai lam lam nguoi trong nuoc đeu oan gian. Phuc Luan sau đo chet trong nguc vao ngay 24 thang 10 nam 1765.


Quyen than Truong Phuoc Loan Theo Le Quy Đon trong Phu bien tap luc:

Phuc Thuan moi 12 tuoi noi ngoi, tu hieu la Khanh San, Phu đao nhan, lai co mot ten rieng nua la Phuc Han, tinh con tre con, thich đua bon hat mua, co benh khong the gan đan ba, bat phuong hat tre tuoi cung voi cung thiep dam loan lam tro vui.
Sau khi len ngoi, chua dung Truong Phuoc Loan lam Quoc pho, kiem o bo Ho, co Trung tuong va Tau vu, cho thu thue san vat nguon vang Thu Bon va cac nguon Đong Huong, Tra Son, Tra Van lam ngu loc. Phuoc Loan biet Phuc Thuan nho tuoi, lai bi bat ngo đua len ngoi, tro nen bo ngo tren ngai vang, cang đuoc the vo vet, hang nam đuoc so vang vo so ma nop thue cho nha nuoc chi 1,2 phan 10. Cua nha Truong Phuoc Loan chat nhu nui, cac con han đeu lay cong chua, lam quan đen Chuong dinh, Cai co. Su sach con ghi lai rang ngay nang, Loan cho phoi cua cai chau bau ra san lam sang ruc ca mot goc troi. Loan con đem be đang la bon Thai Sinh chia giu nhung ben trong yeu, nguoi ta goi la Truong Tan Coi. Phuoc Loan tuy chuyen quyen, nhung so tieng du luan, ben trieu hai vi quan đai than co danh vong la Nguyen Cu Trinh va Nguyen Quang Tien ve trieu, xin chua cat dung. Thang 5 nam 1767, Nguyen Cu Trinh chet. Tu đo ho Truong khong con ai ngan tro, cang ra suc long hanh: ban quan tuoc, an tien tha toi, hinh phat phien nhieu, thue ma nang ne, nhan dan cuc kho.
Mua thu nam 1767, trieu đinh mo khoa thi Huong, sai Hoang thuc Thuong quan cong Ton That Duc (Chuong Hoang) lam giam thi. Khoa ay Le Chinh Viep, Bach Doan Trieu đo đau, nguoi đuong thoi cho la xung đang. Nam 1768, chua sai cac chau huyen lap phuong choi xuan, moi phuong 15 nguoi, nop thue 1 quan tien. Nam đo, Truong Phuoc Loan ghet Ton That Duc, ben vu khong ong ta che tao binh khi rieng, nhung xet khong co bang chung, ben lay mot khau sung rieng cua ong ta lam bang, roi bo Duc vao nguc. May nam sau ong ta phat benh ung thu o lung, roi chet.
Thang 6 nam 1773, mot nhom cac ton that đai than, vi le Truong Phuoc Loan chuyen quyen, nen muon tru khu đi. Ho bi mat sai Han lam Ngo Đinh Thu va Tri phu Tran Giai dung trom an cua Loan, lam mao buc thu Loan hiep muu voi Nguyen Nhac đang lam phan o Tay Son. Co Tham muu Ta bat đuoc thu ay, đem to voi Chuong co Ton That Van (tuc Chuong Van, con trai thu ba cua Vo vuong, anh ruot cua chua). Van noi voi chua, Phuoc Loan ra suc tranh bien, chua tin loi cua Loan. Sau đo Loan tra thu nhung nguoi ham hai minh, bat giam tham muu Ta roi giet chet. Sau đo lai vu nguoc cho Van thong muu voi Nguyen Nhac. Ton That Van ben bo tron, Loan sai nguoi đuoi bat đuoc, dim chet o pha Tam Giang. 


Chien tranh voi Xiem La Mua thu nam 1766, cac tham tu cua Ha Tien ve bao tin vua Xiem co y muon xam pham đat Ha Tien. Mac Thien Tu, Tong đoc Ha Tien, lo so, sai nguoi ve Phu Xuan cau vien. Mua đong, cac tuong Nguyen cu 3 chiec thuyen đi bien, 20 chiec thuyen sai va 1.000 tinh binh đong giu Ha Tien đe phong ngua giac Xiem. Nhung vao luc đo thi quan Mien Đien cung tan cong Xiem La. Ngay 7 thang 4 nam 1767, kinh A Du Đa that thu, quan Mien Đien cuop boc, chem giet ha he roi sap nhap toan bo nuoc Xiem vao đia đo cua minh, bat vua Xiem la Ekkathat (su Nha Nguyen goi la vua Phung) cung hoang tu Chieu Đoc Đa giai ve Mien. Con thu cua vua Phung va Chieu Xi Xoang chay sang Chan Lap, Chieu Thuy chay sang Ha Tien. Thay nuoc Xiem đa mat, chua ben trieu hoi cac đao quan cuu vien ve. Nhung Mac Thien Tu so quan Mien thua the đanh sau, nen đem binh thuyen đen giu Chan Bon la noi giap voi Xiem; lai sai quan đi tuan xet cac hai đao Co Rong, Co Cot va Dan Kham.
Khong lau sau, nuoc Thanh đem quan tan cong nuoc Mien Đien. Vua Mien buoc phai trieu hoi đoi quan vien chinh phia tay tro ve chong giu kinh thanh. Nhan nuoc Xiem trong trai, chua đat Muong Tat la Trinh Quoc Anh (Taskin, nguoi goc Hoa) khoi binh, tu xung la Vua, doi thu phu tu A Du Đa ve Thon Vu Ly (Thonbury, nay la Bangkok). Lai sai nguoi đoi Chan Lap phai tien cong. Vua Chan Lap la Nac Ton (Ang Ton) cho rang Trinh Quoc Anh khong phai la nguoi Xiem, khong chiu tien cong.
Mua xuan nam 1769, vua Xiem sai tuong đua vua cu cua Chan Lap đang luu vong o Xiem la Nac Non (Ang Non) ve nuoc, gap quan Nac Ton o Bon Ma, khong phan đuoc thang thua. Mua đong nam 1770, Trinh Quoc Anh thay hoang tu trieu truoc la Chieu Thuy o Ha Tien, so đe lau sinh va, ben phai 20.000 quan thuy bo đanh Ha Tien. Quan Xiem đong giu nui To Chau, dung đai bac ban vao thanh, the rat nguy cap. Mac Thien Tu cho nguoi chay thu ve Gia Đinh cau cuu. Đieu khien Gia Đinh Nguyen Cuu Khoi cho rang nam truoc Ha Tien đa tung bao cao thong tin sai lech, nen khong cho binh đen cuu. Vao mot hom trong luc nua đem, nguoi Xiem cho phong hoa đot kho thuoc sung, roi tu phia sau thanh pha cua tien vao, phong hoa đot doanh. Mac Thien Tu đem quan ra chong cu, nhung khong chong noi. Quan Xiem thua the tien đen dinh Long Ho thi gap Tong Phuoc Hiep đem quan chi vien cho Ha Tien. Hai ben dan tran o song Chau Đoc, quan Xiem chay lon vao ngach song cut, bi quan trieu đinh đanh, thiet hai 300 nhan mang, nhung đat Ha Tien van con bi nguoi Xiem chiem giu. Vua Xiem ben luu Tran Lien o lai giu Ha Tien, roi tu đem quan thang sang Chan Lap, Nac Ton bo chay. Vua Xiem vao thanh Nam Vang (PhnomPenh), lap Nac Non tro lai lam vua Chan Lap. Thang 2 nam 1771, chua Nguyen trach toi Nguyen Cuu Khoi khong đen chi vien đe Ha Tien bi mat, giang ong ta lam Cai đoi, va trieu Nguyen Thua Man ve trieu.
Mua ha nam đo, tuong Nguyen Cuu Đam tien quan theo đuong Tien Giang, cung Cai ba dinh Long Ho la Nguyen Khoa Thuyen tien theo đuong Kien Giang; Luu thu Tong Phuoc Hiep theo đuong Hau Giang tien đong giu Chau Đoc đe tiep ung cho hai canh quan tren. Quan Nguyen dung nguoi Chan Lap la Nham Lach Toi chi đuong, tien đen Nam Vang đanh pha đuoc quan Xiem. Vua Xiem chay sang Ha Tien, con Nac Non chay qua Can Bot. Quan Nguyen thu phuc Nam Vang va La Bich, đua Nac Ton ve nam lai ngai vang. Nguyen Cuu Đam thu quan ve dinh, đap luy Tan Hoa keo dai 15 dam bao quanh đon dinh, chan ngang đuong bo đe phong bat trac. Vua Xiem ben ve nuoc, đe Tran Lien giu Ha Tien, tu minh đem quan đi bat con trai con gai Thien Tu va Chieu Thuy đem ve, roi giet Chieu Thuy. Mua xuan nam 1773, Mac Thien Tu sang su sang xiem dang đo le cau hoa. Trinh Quoc Anh mung, tra lai cac tu binh khi truoc, va trieu Tran Lien ve nuoc. Tinh hinh phia Nam moi đuoc tam yen mot thoi gian.


Khung hoang kinh te va noi day Nen kinh te Đang Trong cung gap khung hoang, mot phan do chinh sach đuc tien kem thay cho tien đong. Đoi kem bat đau tu nam 1768, vi sai lam trong chinh sach tien te ke tren: tien gia xuat hien rat nhieu, lam phat tang len, nguoi ta đem tien gia mua gao tich tru, con nguoi giau khong dam ban gao ra. Te trang ay keo dai tu Phu Xuan đen Ba Thac, ke ca trong nhung nam đuoc mua. Tai chinh kiet que đen noi dat si Thuan Hoa la Ngo The Lan phai viet thu keu len trieu đinh

Trom nghe, khi tien chua mo mang, đat con hep, dan con thua, phia nam chua co đat Gia Đinh mau mo; phuong Bac con co viec phong giu o Hoanh Son, lien nam chinh chien, ma dan khong đoi kem, nha nuoc thua tieu. Ngay nay thien ha binh tinh đa lau, đat rong dan đong, nhung đat trong lua đa khai khan het, nhung nguon loi nui cham đa khai thac het. Hon nua, ruong o Phien Tran va Long Ho lai khong bi han lut bao gio. The ma tu nam Mau ty [1768] toi nay, gia thoc cao vot, nhan dan đoi kem, la co lam sao? Khong phai la thieu thoc ma chinh vi đong tien kem gay nen vay. Nhan tinh ai cung ua cai ben chac, ghet cai chong hu. Nay lay đong tien kem chong hu ma thay đong tien đong ben chac, cho nen dan đua nhau chua thoc ma khong chiu chua tien. Tuy nhien, cai te tien kem đa lau roi, nay muon đoi đi, the rat la kho, ma nan đoi cua dan the lai rat gap. Than trom nghi phuong ke ngay nay, khong gi bang phong theo phep Nha Han, moi phu đat mot kho thuong binh, đat quan phu trach, đinh gia thuong binh, roi he thoc re thi theo gia ma đong vao, thoc đat thi theo gia ma ban ra. Nhu the thi gia thoc khong đen noi re qua đe hai cho nha nong, ma cung khong đen noi đat qua đe loi cho bon phu thuong, roi sau se dan dan sua đoi cai te tien kem, the la vat gia se đuoc binh on.
Nhung moi co gan cua ho Ngo khong đuoc hoi am.
Đau nam 1769, chua sai so tai đeu lam ban tinh thu thue khoa đinh đien va nhung thue nguon, cua quan, ben đo, hop thanh so tau len, lam le thuong hang nam. Nam đo sao choi moc, chuoi tu phia đong bac chi sang phia tay nam. Han lam Nguyen Quang Tien noi voi nguoi ta rang chi trong 6 nam o Quang Nam se noi binh đao. Bay gio Truong Phuoc Loan chuyen quyen, con bon nguoi đuoc chua tin tuong la Chuong dinh Ton That Nghiem, Chuong co Ton That Vien (hai nguoi cau) chi say me ruou ngon va gai đep, khong đe y đen viec nuoc. Loan cang đuoc the long quyen, an hoi lo, mua quan ban tuoc, hinh phat phien nhieu, thue ma nang ne, nhan dan đoi kho, giac cuop noi len khap noi, bao hieu mam mong suy tan cua trieu Chua Nguyen. Le Quy Đon trong Phu bien tap luc co noi ve tinh trang nay cua Nam Ha

tu quan to đen quan nho, nha cua cham tro, tuong xay bang gach đa, truong voc man the, đo dung toan bang đong, bang su, ban ghe bang go đan, go trac, am chen bang su, yen ngua – day cuong đeu nam vang, nam bac, quan ao la luoc, nem hoa, chieu may, lay phu quy phong luu đe khoe khoang lan nhau… Ho coi vang bac nhu cat, thoc gao nhu bun, hoang phi vo cung...
O Quang Ngai khi đo co quan Đa Vach thuong hay noi day. Nam 1770, chua sai Ky luc Quang Nam Tran Phuoc Thanh đen tuan 5 thanh Thang Binh, Đien Ban, Quang Ngai, Quy Nhon, Phu Yen đe lieu viec đoi pho, đanh dep quan Đa Vach.


Tay Son khoi nghia Nam 1765, Truong Phuoc Loan lam viec phe lap, va giet thay cua Nguyen Phuc Luan (cha Nguyen Anh) la Truong Van Hanh. Mon khach cua Truong Van Hanh la Giao Hien phai bo Phu Xuan, tron ve Tay Son, nhan ba anh em Nguyen Nhac, Nguyen Hue va Nguyen Lu lam hoc tro, noi khich chi lon cho ba anh em. Nam 1771, ba anh em Nguyen Nhac, Nguyen Hue va Nguyen Lu chieu nap nghia quan, phat co khoi nghia o Tay Son, lay danh nghia lat đo quyen than Truong Phuoc Loan va phu lap Hoang ton Duong (con cua the tu cu la Nguyen Phuc Hieu). Sau đo Nguyen Nhac dung ke chiem thanh Quy Nhon, Tuan phu Nguyen Khac Tuyen bo tron. Khi đo co hai lai buon nguoi nuoc Thanh la Tap Đinh va Ly Tai noi day huong ung nghia quan. Tin tuc truyen đen Phu Xuan. Thang 10 nam 1773, chua sai Nguyen Cuu Thong va Nguyen Cuu Sach dan quan đanh dep. Khi đo o trong trieu, Truong Phuoc Loan an hoi lo nen thay het nguoi nay đen nguoi khac ra tran, roi moi nguoi đeu cam oan, nen de dang bi đanh bai. Linh muc Jumilla ke chi tiet ve tran đanh nam ay nhu sau

Bon phan loan co ba đao quan, hai ben la canh quan nguoi Tau va nguoi Thuong, giua la nguoi Viet. Buoi chieu ngay thu ba, quan Tau o canh phai giet đuoc vien quan dung manh nhat binh trieu la Ong Đoi Be.
Ban ngay ho xuong cac cho, ke đeo guom, nguoi mang cung ten, co nguoi mang sung. Ho khong he lam thiet hai đen nguoi va cua. Trai lai ho to ra muon binh đang giua moi nguoi Đang Trong; ho vao nha giau, neu đem nop ho it nhieu thi ho khong gay ton hai, nhung neu chong cu lai thi ho cuop lay nhung cua quy đem chia cho nguoi ngheo; ho chi giu gao va luong thuc cho ho ma thoi... Nguoi ta goi ho la bon cuop đao đuc va nhan tu đoi voi quan chung ngheo kho...Ban mau:Nguyen Luong Bich, Pham Ngoc Phung
Cuoi nam 1773, Nha Nguyen dung Ton That Huong lam Tiet che, đem quan tu Thuan Hoa va Tam Ky tien đen nui Bich Ke, nhung bi Tap Đinh va Ly Tai đanh bai, Ton That Huong chet tran. Quan Tay Son đuoc the tien chiem Binh Thuan, Dien Khanh, Binh Khang, roi lai tinh lan ra Quang Nam. May co Cai đoi Nguyen Cuu Dat nhan đem toi đem quan đanh up, moi giu đuoc Quang Nam.
Thang 4 AL nam 1774, luu thu dinh Long Ho Tong Phuoc Hiep va Cai ba Nguyen Khoa Thuyen đuoc lenh đem quan tien đanh Tay Son. Truoc the luc lon manh cua quan Nguyen, quan Tay Son phai bo 3 phu Binh Thuan, Dien Khanh, Binh Khang. Tong Phuoc Hiep đong quan o Hon Khoi, giap chien voi Tay Son. Bay gio chien tranh loan lac xay ra, đat Thuan Hoa von tru phu ma thanh ra xo xac, ngoai đuong nhieu nguoi chet đoi.


Luong đau tho đich = Quan Trinh nam tien =

Bay gio, tran thu Nghe An cua trieu đinh Le - Trinh la Bui The Đat nhan Nam Ha co loan, ben bao cao len chua Trinh Sam. Chua Trinh đuoc su tan thanh cua Hoang Ngu Phuc va Nguyen Nghiem, ben quyet y xuat quan nam ha. Hoang Ngu Phuc đuoc cu lam tien phong, con Trinh Sam voi đai quan theo sau ho tro. Hoang Ngu Phuc cho lam to hich noi minh vao đay la đe đanh diet Truong Phuoc Loan va giup nha Nguyen diet Tay Son.
Mua thu nam đo, chua Nguyen cu Tong Huu Truong lam Thong suat đao Luu Đon, Ton That Tiep lam Tran thu dinh Bo Chinh đe chong quan Trinh, Chuong dinh Ton That Canh (con thu 7 cua Vo vuong) giu kinh đo, con chua ngu gia than chinh đanh Tay Son. Thuyen chua đong o cua Tu Dung, va Truong Phuoc Loan đuoc lenh luyen quan o nui Quy Son.
The quan Trinh đanh nhu che tre, chang may choc đa đen chau Bac Bo Chinh, tri phu Tran Giai hang giac. Nguyen Phuc Thuan ben trieu Ton That Nghiem đua minh ve Phu Xuan, đong thoi sai quan Du la Nguyen Cuu Dat lam Ta quan đai đo đoc linh quan thuy bo o lai chong cu quan Tay Son. Giua luc đo tinh hinh Thuan Hoa roi loan. Trong kinh ky bi đoi to, moi le gao tri gia mot tien, ngoai đuong co xac chet đoi, nguoi nha co khi an thit nhau. Luc nay quan Trinh đa vuot song Gianh, chua sai su than đen noi rang tu ho Nguyen se dep đuoc Tay Son, khong can đen quan Trinh. Tuy nhien bon Kiem Long ngam am chi cho Hoang Ngu Phuc hay cu nhan đo ma diet ho Nguyen. Ngu Phuc ben tien vao dinh Bo Chinh quan Nguyen lui ve luy Thay. Quan Trinh do Hoang Đinh The chi huy pha luy Tran Ninh, dinh Quang Binh, cung luc đo đai quan cua Trinh Sam cung đa đen Nghe An, đe lam thanh vien cho Hoang Ngu Phuc.
Cac tuong linh va tong that cua ho Nguyen truoc tinh the nhu vay, lien cung nhau lap muu bat Truong Phuoc Loan đua nop quan doanh cua Hoang Ngu Phuc. Ngu Phuc bat đuoc Phuoc Loan nhung van khong lui quan, noi la con phai diet giac Tay Son. Nhung canh quan ma Chua Nguyen sai đen đe chong quan Trinh đeu bi that bai, quan Bac sap vao thanh Phu Xuan. Ngay 18 thang 12, Nguyen Phuc Thuan bo Phu Xuan chay ra Quang Nam, cung đi voi ong con co Vuong tu Nguyen Phuc Anh, con trai Nguyen Phuc Luan, chinh la vua Gia Long ve sau. Hoang Ngu Phuc thay Nha Nguyen đa bo chay, lien xua quan tien vao Thuan Hoa.


= Tay Son lien Trinh cong Nguyen =
Thang gieng nam 1775, Chua Nguyen cho dung hanh tai o Ben Gia thuoc Quang Nam. Theo loi tau cua cac tuong Nguyen Cuu Dat, Ton That Tinh, Ton That Kinh, Nguyen Cuu Than va Đo Thanh Nhon, ong phong cho Hoang ton Duong lam the tu, giao nhiem vu tran thu Quang Nam. Khong lau sau, Nguyen Nhac va Ly Tai đem hai đao binh đen đong o cua bien Hiep Hoa va song Thu Bon, tinh the nguy cap, Đong cung Nguyen Phuc Duong chay ve Cau Đe, con Chua Nguyen thi chay vao Gia Đinh. Ngay 13 thang 3 nam 1775, khi chua đang ngoi tren thuyen thi gap gio to, 16 chien thuyen quan Nguyen đeu bi đam, chi rieng thuyen cua chua va vuong tu Anh đuoc vo su. Khi đen đia phan Binh Khang (Khanh Hoa), thi đuoc Tong Phuoc Hiep va Nguyen Khoa Thuyen tu Hon Khoi đen nghenh gia. Ngay 25 thang 3, thuyen chua cap ben thanh Gia Đinh, chua len bo va dung hanh tai o Ben Nghe, la tinh ly cua Gia Đinh thoi ky đo. Cung khi đo Hoang Ngu Phuc đanh vao đon Cau Đe, Nguyen Phuc Duong phai bo đon ma chay, quan Trinh bat đuoc me va vo cua Phuc Thuan đem ve.
O Quang Nam, Nguyen Nhac thay The tu vua moi thua quan Trinh, khong con quan chien đau nua, moi sai Ly Tai ruoc The tu đen cho minh, tim cach du do the tu len ngoi Vuong, nhung The tu khong nhan. Mua ha nam đo, Tong Phuoc Hiep tien quan thu lai đuoc Phu Yen, sai Bach Doan Trieu đen buoc Nguyen Nhac trao tra Đong cung. Nhac so, vua gia vo nhan loi, vua đem het cua bau cat dau tren nui Tay Son, roi doi Đong cung đen Ha Lieu, An Thai đe tranh. Truoc tinh the hai đau đeu co đich, Nguyen Nhac dung cach gia hang voi ho Trinh, sai đem vang bac đen quan Hoang Ngu Phuc xin hang, cau lam quan tien phong đanh Chua Nguyen. Ngu Phuc phong cho Nhac lam Tay Son truong hieu Trang biet tuong quan. Tong Phuoc Hiep van cho rang Tay Son se tra lai the tu, nen lo la phong bi. Chop thoi co đo, Nguyen Nhac sai em la Nguyen Hue dan quan đanh Tong Phuoc Hiep o Phu Yen, Hiep phai rut quan ve Hon Khoi. Cung luc nay quan Trinh tien vao đia gioi Quang Ngai, song mac dich benh chet rat nhieu, Hoang Ngu Phuc phai bo Quang Nam, lui ve giu Thuan Hoa, sau đo qua đoi. Nhu vay đat Thuan Hoa roi vao tay Chua Trinh, con Quang Nam thuoc ve Tay Son.


Khang chien o mien Nam = Nguyen Van Lu đanh Gia Đinh =
Sau khi quan Trinh rut đi, Tay Son tap trung luc luong đe tieu diet chinh quyen Chua Nguyen o Gia Đinh. Tuy nhien trong luc đo noi bo Tay Son phat sinh bien co lon, Ly Tai vi bat man voi Nguyen Van Hue nen đa đem toan bo tran Phu Yen quy phuc voi Tong Phuoc Hiep. Tong Phuoc Hiep bao tin cho Đinh vuong đang o Gia Đinh. Vuong ca mung, đat Ly Tai duoi quyen Tiet che cua Tong Phuoc Hiep, va cu Tran Van Thuc đen lam quan tran thu Phu Yen. Quan Nguyen lai hung khoi, kiem soat tu Phu Yen tro vao nam. Quan Tay Son tim cach lay Binh Thuan, song khong thanh cong.
Phat hien Chua Nguyen o Gia Đinh khong co quan, Nguyen Nhac cu em la Nguyen Van Lu đem quan vao cuop Gia Đinh, Đinh vuong hoang hot chay ra Tran Bien, đong o Đong Lam. Tay Son sau khi chiem giu Sai Gon, lai đanh xuong dinh Long Ho, bat quan Ky luc Bui Huu Le roi mo thit lam mam ma an. Chua Nguyen lien tuc bo chay, co lan phai nap vao gam giuong nha mot giao si, moi thoat nan. Trong luc đo o Quy Nhon, vao thang 3 nam 1776, Nguyen Nhac xung la Tay Son vuong.
Chua Nguyen ha chieu trieu Tong Phuoc Hiep o Phu Yen, Đo Thanh Nhon o My Tho va Mac Thien Tu o Can Tho ba canh quan ve ho gia. Đo Thanh Nhon tap hop đuoc 3000 nguoi, goi la quan Đong Son, Thanh Nhon xung la Đong Son Thuong tuong quan, keo quan tu Tam Phu đanh ve Gia Đinh. Nguyen Lu khong xuat chien, ma lay thoc trong kho ra chat vao 200 chien thuyen, roi keo quan ve Quy Nhon.


= Luc đuc trong noi bo =

Sau khi Tong Phuoc Hiep, tru cot cua Nha Nguyen, chet đi (thang 7/1776), hai tuong nam nhieu binh quyen nhat con lai la Đo Thanh Nhon va Ly Tai xay ra tranh chap. Nguyen do la truoc kia khi Tai đau hang, Chua Nguyen muon cat nhac, ma Thanh Nhon lai noi Tai la đo heo cho, su dung cung khong ich gi. Khi Tong Phuoc Hiep con song thi hai nguoi nay so khong dam xung đot. Đen khi Hiep chet roi, Tai ben chi huy quan Hoa Nghia tu nui Chau Thoi đanh up quan Đong Son cua Nhon. Nhon chong cu khong noi, phai đap luy tu song Ben Nghe đen Ben Than đe co thu.
O Quy Nhon, Đong cung Nguyen Phuc Duong bi Nguyen Nhac giam long o chua Thap Thap, nay giong buom tron thoat ve nam. Chua Nguyen sai The tu đen du Ly Tai tro ve. Ly Tai trong thay The tu thi ru co quy phuc, roi ruoc The tu ve Dau Mit. Vua Cao Mien la Nac Ong Vinh nhan thay Chua Nguyen nguy khon, khong chiu trieu cong. Chua sai Truong Phuoc Than, Nguyen Cuu Tuan theo giup Nguyen Anh thao phat, Nac Ong Vinh phai xin hang.
Ngay 11 thang 12 nam 1776, Ly Tai ruoc Đong cung The tu ve Gia Đinh. Ngay 14 thang 12, Ly Tai ep Nguyen Phuc Thuan phai nhuong ngoi cho Đong cung. Đong cung vi noi su the đuong ngat ngheo, bat đac di phai vang menh, xung la Tan Chinh vuong, ton Đinh vuong lam Thai thuong vuong. Nguyen Anh khi đo 16 tuoi, rat đuoc Thai Thuong vuong tin tuong, lai thay Ly Tai la nguoi kieu cang, hung bao, kho ma o cung đuoc, nen khuyen Thai Thuong vuong hay ve voi Đo Thanh Nhon o Đong Son. Ly Tai đuoc tin, đem quan đen buc Thai Thuong vuong doi ra Dau Mit. Tan Chinh vuong khong the ngan đuoc, ben khien Truong Phuoc Dinh theo ho gia. Ngay hom sau lai ruoc gia tro ve Gia Đinh đe cam co. Nhu vay noi bo Chua Nguyen lai chia ra thanh hai phe: phe Tan Chinh vuong - Ly Tai, va phe Thai Thuong vuong - Vuong tu Anh - Đo Thanh Nhon. Đieu nay bi coi la rat tai hai cho quan Nguyen trong boi canh quan Tay Son đa toi rat gan.
Thang 3 nam 1777, Nguyen Hue đem quan thuy bo tien đanh quan Nguyen. Phuc Duong cu Ly Tai ra ung chien. Khi đo Truong Phuoc Than đem quan tu Can Bot (Kampot) len cuu vien. Ly Tai xa thay bong co, ngo la quan Đong Son cua Đo Thanh Nhon đen đanh up minh, lai rut quan ve. Quan Tay Son đuoi theo. Quan Ly Tai chay roi loan đen Tam Phu, la can cu cua quan Đong Son, nen đeu bi nguoi cua Đo Thanh Nhon giet chet. Sau cai chet cua Ly Tai, hai phe cua Tan Chinh vuong va Thai Thuong vuong giang hoa va dua lung vao nhau cung chong Tay Son. Truong Phuoc Than đua Tan Chinh vuong chay ve Tranh Giang, con Thai Thuong vuong đong o Tai Phu (thuoc Ba Giong). Chua bao voi Tan Chinh vuong rang

Phia sau Tranh Giang thi vuong tu đuong lay, phia truoc Tai Phu thi ta cang đang.


= Bai tran, than vong =
Bay gio Vuong tu Nguyen Anh theo pho chua, tinh cam rat hoa đong, than thiet. Co mot lan khi quan giac đuoi toi rat gap, Đinh vuong đua ngua giuc Anh tron truoc, Anh khong chiu, chua khoc rang

Nay gap buoc gian truan the nay, tai ta khong dep đuoc loan, viec Mieu Xa quan he o chau, chau con thoi nuoc moi con.
Anh bat đac di phai tuan theo. Nhung khi đi mot hoi, Anh dung ngua lai ma cho Vuong. Quan Tay Son đi noi khac, xe gia cua chua đi toi, Anh đon ruoc ben đuong. Vuong cam đong noi rang

Chau co long tot, troi cung biet cho.
Thang 5 nam 1777, quan Tay Son chia lam 2 đuong đanh ca Tranh Giang, Tai Phu. Thai Thuong vuong chay ra Long Hung, may vi gap troi mua to nen quan Tay Son ruot theo khong kip. Sau đo chua sang Can Tho hop quan voi Mac Thien Tu. Chua thay binh luc cua Thien Tu it va yeu, ben sai Đo Thanh Nhon cung Cai đoi Nguyen Quan len đi Binh Thuan va Phu Yen goi Chau Van Tiep, Tran Van Thuc đem quan vao cuu. Nhung quan cuu vien chua toi noi thi đa bi chan đanh, Tran Van Thuc chet tran, con Chau Van Tiep phai bo chay. Quan Tay Son thu phuc het đat mien Nam Trung Bo, Chuong co Tong Phuoc Hoa tu sat. Ngay 19 thang 9 nam đo, Tan Chinh vuong cung 18 thu ha bi quan Tay Son bat va đeu tuan nan.
Thai Thuong vuong nghe tin Tan Chinh vuong đa chet, thi ca so, bo chay ra Long Xuyen, bay gio quan Tay Son đa đanh đen Tran Giang. Thien Tu ruoc Nguyen Phuc Thuan theo đuong song tu Can Tho ve Kien Giang, đe phong khi co bat trac co the lanh ra cac hai đao. Thien Tu lai sai con lay go chan o nhung cho can cua dong song. Chua hay lo buon, noi cung Thien Tu rang

Nay giac manh nhu the, viec nuoc nhu the, biet co trong mong tai tao co nghiep đuoc khong.
Thien Tu khoc ta, roi đe nghi qua cau vien Nha Thanh, Nguyen Phuc Thuan bang long. Thien Tu sai Cai co ten la Kham pho chua đi ra bo bien cho thuyen cua Quach An đen, đinh se sang Quang Đong. Nhung viec chua thanh thi co nguoi đem viec đo to giac voi Tay Son. Nguyen Hue sai vien Chuong co ten la Thanh toi bat thay tro Nha Nguyen. Ngay 18 thang 10 nam 1777, ong bi giai ve Gia Đinh hanh quyet, cung voi cac tuong Truong Phuoc Than, Tham muu Nguyen Danh Khoang, va Nguyen Phuc Đong (anh ca cua Nguyen Anh). Mac Thien Tu hay tin, voi giong buom chuon ra cac hai đao.
Thu cap cua Nguyen Phuc Thuan bi đem tang o đat huyen Binh Duong. Hau het vuong that ho Nguyen bi giet hai, chi co Nguyen Anh tron thoat đuoc, sau đuoc cac tuong ton len ngoi Nguyen vuong, lanh đao quan ho Nguyen chong choi voi Tay Son. Cai chet cua hai vuong Nha Nguyen cung cham dut mot giai đoan suy vong trong lich su ho Nguyen, trong "cai the nghieng ngua cua dong ho".
Đinh Vuong chet khi moi 23 tuoi, o ngoi chua 11 nam, lam Thai Thuong vuong chua đen mot nam. Ong khong co con trai noi doi, ma chi co mot Hoang nu la Nguyen Phuc Ngoc Thuc (1776 - 1818), con cua Chinh phi Nguyen Thi Chau. Hoang nu nay lay Uy vu Ve uy Tong Van Thinh (con cua Tong Van Khoi), va mat nam 1818, co thuy hieu la Hue.
Nam 1778, Nguyen Anh tap hop dan chung, dung lai co đo cua ho Nguyen, đa truy ton chua la Thong Minh Khoan Hau Anh Man Hue Hoa Hieu Đinh vuong. Nam 1802, Nguyen vuong tieu diet Tay Son, thong nhat Viet Nam; đen nam 1806, Vuong len ngoi Hoang đe, tuc la vua Gia Long, mo ra Hoang trieu Nguyen, lai truy phong cho Đinh vuong la Thong Minh Khoan Hau Anh Man Hue Hoa Hieu Đinh hoang đe, mieu hieu Due Tong. Nam thu 8 Gia Long (1809), cai tang o nui La Khe, lang goi la Truong Thieu.


Đanh gia Trich bai tho cua Ho Đac Duy trong Đai Viet su thi, quyen 16 noi ve Chua Nguyen Phuc Thuan

Nguyen Phuc Thuan noi ngoi nghiep chua
Truong Phuoc Loan lan ca quyen hanh
Trong trieu co Nguyen Cu Trinh
Cung khong ngan đuoc tinh hinh roi ren
Truong Phuoc Loan lay quyen Quoc pho
Xem trieu đinh chang co mot ai
Chuyen quyen lai giet nguoi ngay
Tom thau cong viec trong ngoai vao tay.
...

Viec tran thu lam khi qua yeu
Muon tuan tra lai thieu chien thuyen
Cuoi nam bay mot vua Xiem
Cat quan đanh chiem Ha Tien may ngay
...

Tien thu vo Phuoc Loan chiem đoat
Thue muoi phan chi đuoc mot hai
Chuyen quyen Loan lai tac oai
Nhan dan đoi kho khong ai khong thu
Đong bo hoang, ruong kho co chay
Co nhieu lang chang thay luy tre
Nhan dan đoi kho nao ne
Nhieu nhuong trom cuop lam be tang thuong 


Xem them Nha Tay Son
Truong Phuoc Loan
Nguyen Nhac
Nguyen Hue
Nguyen Anh
Nguyen Phuc Duong
Nguyen Phuc Ngoc Cau
Trinh-Nguyen phan tranh
Hoang Ngu Phuc


Tham khao = Ghi chu =


= Chu thich =


= Thu muc =
Nhieu tac gia (1993), Danh lam xu Hue, Ha Noi: Nha xuat ban Hoi Nha Van, Ha Noi
Tran Trong Kim (1951), Viet Nam su luoc, Ha Noi: Nha xuat ban Tan Viet, Ha Noi
Quoc su quan trieu Nguyen (2001), Đai Nam thuc luc, tap 1, Ha Noi: Nha xuat ban Giao duc
Quoc su quan trieu Nguyen (1972), Quoc trieu chanh bien toat yeu, Nhom Nghien cuu Su Đia Viet Nam
Pham Van Son (1959), Viet su tan bien, quyen 3, Sai Gon: Co so xuat ban Đai Nam
Pham Van Son (1983), Viet su toan thu
Nguyen Luong Bich, Pham Ngoc Phung (1976), Tim hieu thien tai quan su cua Nguyen Hue, Nha xuat ban quan đoi nhan dan
Quoc su quan trieu Nguyen (1998), Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc, Ha Noi: Nha xuat ban Giao duc
Hoi đong tri su Nguyen Phuoc toc (1995), Nguyen Phuoc toc the pha, Hue: Nha xuat ban Thuan Hoa, Hue
Le Quy Đon (1959), Phu bien tap luc, Ha Noi: Khoa Xa hoi Truong Đai hoc Tong hop Ha Noi
Quoc su quan trieu Nguyen (2006), Đai Nam liet truyen, tap 1, Hue: Nha xuat ban Thuan Hoa
Quynh Cu, Đo Đuc Hung (2005), Cac trieu đai Viet Nam, Ha Noi: Nha xuat ban Thanh nien
Nguyen Khac Thuan (1995), The thu cac trieu vua Viet Nam, Ha Noi: Nha xuat ban Giao duc
Ta Chi Đai Truong (1964), Lich su noi chien o Viet Nam tu 1771 đen 1802, Nha xuat ban Dan tri
Phan Khoang (1967), Viet su xu Đang Trong, Nha sach Khai Tri
Phan Thuan An (2005), Quan the di tich Hue, Nha xuat ban Tre
Chapuis, Oscar (1995), A History of Vietnam, Greenwood Publishing Group


Lien ket ngoai Nguyen Phuc Thuan tren website Nguyen Phuoc toc. Luu tru ngay 15 thang 1 nam 2008 tai Wayback Machine