Thoi ky tien Colombo (tieng Anh: Pre-Columbian era) bao ham tat ca cac giai đoan lich su va tien su cua chau My truoc khi chiu anh huong đang ke cua chau Au.
Theo nghia hep, thuat ngu nay ham nghia thoi ky truoc khi Cristoforo Colombo (con viet theo tieng Anh la Christopher Columbus) đat chan đen chau My vao nam 1492, nhung trong thuc te nguoi ta thuong dung no đe chi toan bo lich su cua nguoi chau My ban đia truoc khi bi chau Au anh huong đang ke, ngay ca khi đieu nay dien ra trong vong vai thap nien hoac vai the ki sau su kien nam 1492 đo. Vi ly do nay ma con co them cac thuat ngu khac nhu "chau My tien tiep xuc", "chau My tien thuoc đia" hoac "chau My tien su". O My Latinh, thuat ngu thuong đuoc dung la "tien Tay Ban Nha" .
Nhieu nen van minh thoi ki tien Colombo đa đat nhung thanh tuu noi bat, the hien qua cac khu đinh cu lau dai, cac thanh pho, đen đai, nen nong nghiep,... Mot so trong so đo đa phai tan tu lau truoc ca khi dan chau Au va chau Phi sang chau My đinh cu (khoang cuoi the ki 15 - đau the ki 16) va chi con đuoc biet toi qua nhung kham pha khao co hoc va truyen ke truyen mieng. Nhung nen van minh khac đuoc su sach chau Au ghi chep lai, rieng mot vai nen van minh nhu Maya thi co rieng cac ghi chep cua minh. Thoi đo, nguoi Cong giao xem nhung ghi chep nay la san pham di giao va cho tieu huy rat nhieu tai lieu ban đia. Ngay nay chi con sot lai rat it ghi chep cua dan ban đia chau My, mot so đuoc dich sang tieng Tay Ban Nha va tieng Anh, cung cap cho cac su gia hien đai vai net ve nen van hoa va tri thuc co đai cua dan ban đia chau My.
Sau thoi ki tien Colombo, cac nen van hoa ban đia My chau van tiep tuc phat trien. Nhieu dan ban đia va con chau ho tiep tuc bao ton phong tuc truyen thong trong khi van tiep thu nhung net van hoa va cong nghe moi vao đoi song.


Lich su Truoc khi nganh khao co hoc phat trien vao the ky 19, cac su gia ve thoi ky tien Columbus chu yeu dua nghien cuu cua ho theo cac ghi chep cua nhung nguoi chinh phuc va cac nha tham hiem chau Au. Mai đen the ky 19, cong trinh nghien cuu cua nhung nguoi nhu John Lloyd Stephens, Eduard Seler va Alfred P. Maudslay, va cua cac to chuc nhu Bao tang Khao co hoc va Dan toc hoc Peabody thuoc Đai hoc Harvard, đa khien ta phai xem xet lai va phe binh su lieu tu phia nguoi Au. Hien nay, cac nghien cuu hoc thuat ve van hoa tien Columbus phai dua tren co so phuong phap luan khoa hoc va đa nganh chinh thong.


= Đinh cu chau My =

Nhung cong đong du muc chau A đuoc cho la đa tien vao chau My thong qua cau luc đia Beringia, nay la eo bien Bering; ho co le đa men theo đuong bo bien Bac My đe xuong Nam My. Bang chung DNA ty the (mtDNA) tu tho dan chau My ho tro ly thuyet đa quan the di cu tu chau A sang chau My. Trai qua hang thien nien ky, nguoi Anh-đieng Co banh truong khap Bac va Nam My. Thoi điem chinh xac khi nhom nguoi đau tien di cu vao chau My van đang đuoc tranh luan. Nen van hoa som nhat o chau My la van hoa Clovis, voi cac di chi co nien đai tu 13.000 nam truoc. Tuy nhien, nhung di chi co hon co nien đai 20.000 nam truoc cung đa đuoc cong bo. Mot so nghien cuu di truyen ban đia uoc tinh cuoc đinh cu chau My dien ra vao khoang 40.000-13.000 nam truoc. Mo hinh di cu va trinh tu thoi gian hien đuoc chia thanh hai cach tiep can chinh. Đau tien la ly thuyet nien đai ngan cho rang cuoc di cu tu Alaska vao chau My xay ra khong som hon 14.000-17.000 nam truoc, ke tiep đo la nhung lan song di cu lien tuc vao chau My. Ly thuyet thu hai la ly thuyet nien đai dai, đe xuat rang nhom nguoi đau tien tien vao chau My som hon the nhieu, co le tu 50.000-40.000 nam truoc hoac som hon.
Nhieu co vat đa đuoc tim thay o ca Bac va Nam My co nien đai tu 14.000 nam truoc, va chinh vi le đo, con nguoi đuoc cho la đa toi Cape Horn o cuc nam cua Nam My vao thoi điem nay. Neu đung thi cac dan toc Eskimo la lan song di cu muon nhat, co le khong qua 2.000 nam truoc, vuot đai duong bang tu Siberia sang Alaska.


= Bac My =


 Thoi ky Thai co  Khi hau Bac My khong on đinh sau khi ky bang ha ket thuc. Khi hau vung nay moi chi on đinh vao khoang 10.000 nam truoc; đieu kien khi hau sau đo rat giong voi ngay nay. Trong thoi ky nay, đuoc goi la thoi ky Thai co, nhieu nen van hoa co bat đau phat trien.
Khi hau khong on đinh dan đen su di cu lan rong cua nguoi Anh-đieng Co khap chau My, phan tach thanh hang tram bo lac va van hoa khac biet. Nguoi Anh-đieng Co la nhung cong đong san ban hai luom, chia thanh cac bo lac thi toc nho, di đong gom 20 đen 50 thanh vien. Cac nhom nay di chuyen lien tuc đe tim cac vung đat tru phu moi do tai nguyen o mot khu vuc la co han. Trong phan lon thoi ky Anh-đieng Co, cac bo lac song chu yeu thong qua viec san bat cac loai đong vat tren can khong lo hien đa tuyet chung nhu voi rang mau hay bo rung co đai. Cac nhom nguoi Anh-đieng Co che tac nhieu loai cong cu, bao gom cac mui phong va dao xe thit.
Su rong lon va su đa dang ve khi hau, sinh thai, tham thuc vat, đong vat va đia hinh cua Bac My chia tach cac nhom nguoi co đai thanh nhieu dan toc noi cac ngu he va so huu cac nen van hoa khac nhau.
Trai qua hang ngan nam, nguoi Anh-đieng Co đa thuan hoa, nhan giong va nuoi trong mot so loai thuc vat, hien nay đa chiem 50%-60% so luong cay trong tren toan the gioi. Nhin chung, cac dan toc Bac Cuc, Can Bac Cuc va duyen hai tiep tuc loi song san ban va hai luom, con cac dan toc gan bo voi nong nghiep lai phat trien o nhung vung on đoi, cho phep dan so tang manh.


 Trung ky Thai co  Sau cac cuoc di cu ban đau, phai mat vai nghin nam cac xa hoi phuc tap moi xuat hien, som nhat vao khoang 7000-8000 nam truoc. Ngay tu nam 6500 TCN, nguoi dan o Thung lung Ha luu Mississippi tai di chi Monte Sano xay dung cac go đat rat lon, co le dung cho muc đich ton giao. Đay la su hien dien som nhat cua cac phuc hop go đuoc tim thay o Louisiana, Mississippi va Florida ngay nay. Tu cuoi the ky 20, cac nha khao co hoc bat đau nghien cuu va xac đinh nien đai cua nhung di chi nay. Ho phat hien ra rang nguoi xay dung chung la cac xa hoi san ban hai luom, chi di cu toi mot so vung theo mua va chua phat trien gom su. Watson Brake, mot di chi to hop muoi mot go đat, đuoc khoi cong vao nam 3400 TCN va đuoc đap đat dan len trong khoang 500 nam tiep theo. Đieu nay thay đoi quan niem truoc đay rang, chi co cac xa hoi canh tac nong nghiep, đinh canh đinh cu, phan tang giai cap va biet che tac đo su moi xay dung đuoc nhung cong trinh hoa my the nay. Nhung nguoi co đai xay dung nhung go đat nay hoan toan dua tren mot cau truc xa hoi hoan toan khac.


 Cuoi ky Thai co  Truoc khi ta xac đinh đuoc nien đai cua Watson Brake va cac di chi khac, khu phuc hop go đat lau đoi nhat đuoc cho la Poverty Point, cung nam o Thung lung Ha luu Mississippi. Đuoc xay dung vao khoang nam 1500 TCN, no la trung tam cua mot nen van hoa trai rong tren hon 100 di chi toa ve hai phia cua Mississippi. Di chi Poverty Point so huu cong trinh đat co dang sau nua hinh tron đong tam, xen ke boi cac loi đi xuyen tam, cung voi mot so go đat. Toan bo khu phuc hop trai dai gan mot dam.
Cong trinh go đat đuoc ke thua boi cac nen van hoa sau nay, ho xay dung them nhieu di chi o vung thung lung giua song Mississippi va Ohio, theo cac mo tip kieu nhu go hinh nom, go hinh non, suon nui va nhieu hinh dang khac.


 Thoi ky Rung go  Thoi ky Rung go cua cac nen van hoa tien Columbus o Bac My đuoc đinh nghia la khoang thoi gian tu nam 1000 TCN đen 1000 CN. Thuat ngu "Rung go" đuoc đat ra vao nhung nam 1930, dung đe chi cac di chi tien su hau thoi ky Thai co va truoc cac nen van hoa cua nguoi Mississippi. Van hoa Adena va Truyen thong Hopewell trong thoi ky nay đa xay dung cac kien truc cong trinh đat hoanh trang va thiet lap mang luoi giao thuong trai khap luc đia.
Thoi ky nay chi đuoc coi la giai đoan phat trien do khong co bat ky cuoc cach mang lon nao trong khoang thoi gian ngan nhung thay vao đo lai co nhung phat trien lien tuc ve cong cu bang đa va xuong, thuat gia cong da thu, san xuat det may, che tao cong cu, trong trot va xay dung noi tru an. Mot so dan toc Rung go tiep tuc su dung giao va atlatl cho đen cuoi thoi ky nay, khi ma chung bi thay the boi cung ten.


 Van hoa Mississippi  Van hoa Mississippi đa lan rong khap Đong Nam va Trung Tay tu bo bien Đai Tay Duong đen ria đong bang, tu Vinh Mexico đen Thuong Trung Tay, tap trung nhieu nhat o khu vuc doc theo Song Mississippi va Song Ohio. Mot trong nhung đac điem noi bat cua nen van hoa nay la viec xay dung cac khu phuc hop go đat va cac cong trinh xay dung tren go đat lon, tiep noi truyen thong xay dung go cua cac nen van hoa truoc đo. Ho trong ngo va cac loai cay trong khac, tham gia vao mot mang luoi thuong mai rong lon va co mot xa hoi phan tang phuc tap. Nguoi Mississippi xuat hien lan đau tien vao khoang nam 1,000 CN, phat trien tu thoi ky Rung go it tap trung hon. Khu đo thi lon nhat cua dan toc nay la Cahokia, toa lac gan Đong St. Louis, Illinois hien đai, co le tung co dan so tren 20.000. Cac tu truong quoc (chiefdom) khac bat đau noi len khap Đong Nam Bo va cac mang luoi thuong mai đa đen đuoc ca Ngu Đai Ho va Vinh Mexico. Vao thoi ky đinh cao, giua the ky 12 va 13, Cahokia la thanh pho đong dan nhat Bac My. (Cac thanh pho lon hon ton tai o Trung My va Nam My) Go cua tu si, trung tam nghi le chinh cua Cahokia, la cong trinh xay dung tu đat lon nhat cua chau My thoi tien su. Nen van hoa nay đat đen đinh cao vao khoang nam 1200-1400 CN nhung duong nhu đa suy vong truoc khi nguoi chau Au xuat hien.
Nhieu nguoi dan vung Mississippi đa tiep xuc voi đoan tham hiem cua Hernando de Soto vao nhung nam 1540, đa đe lai ket cuc tham hai cho ca hai ben. Khong giong nhu cac đoan tham hiem Tay Ban Nha o Trung Bo chau My, noi co nhung đe che cuc ki đo so ma ho đa co the khuat phuc chi voi quan so it oi, đoan tham hiem cua de Soto bon ba o Đong Nam My trong bon nam, kiet suc, mat mat va ton that nhieu, roi cuoi cung quay tro lai Mexico trong tinh trang toi ta. Benh dich lay lan tu đoan tham hiem đa tan pha dan cu ban đia va gay ra nhieu gian đoan xa hoi. Vao thoi điem nguoi chau Au quay tro lai 100 nam sau đo, gan nhu tat ca cac dan toc Mississippi đa tuyet diet va nhung vung đat rong lon tung mot thoi la lanh tho cua ho hau nhu khong con nguoi o.


 Cac bo lac co đai  Vao thoi điem nguoi chau Au đen đay, nguoi dan ban đia Bac My đa co nhieu kieu xa hoi voi loi song khac nhau; tu đinh cu, nong nghiep đen san ban hai luom ban du muc. Nhieu bo lac đuoc thanh lap va lien minh voi nhau đe đoi pho voi thuc dan chau Au. Nhung bo lac nay thuong đuoc phan loai dua theo vung van hoa hay đia ly. Chung bao gom cac vung sau đay:

Bac Cuc, bao gom cac dan toc Aleut, Inuit va Yupik
can Bac cuc
Vung rung đong bac
Rung Đong Nam
Đai Binh nguyen
Đai Bon đia
Cao nguyen Tay Bac
Bo bien Tay Bac
California
Tay Nam (Chau My oc đao)
Nhieu xa hoi thoi tien Columbus khong con du cu nua, chang han nhu nguoi Pueblo, Mandan, Hidatsa va mot so dan toc khac, va mot so khu đinh cu lon, ngay ca cac thanh pho, nhu Cahokia, ngay nay la Illinois. Lien minh cac quoc gia Iroquois hay "Dan cua nha dai" la mot xa hoi dan chu, tien bo ve chinh tri, đuoc mot so nha su hoc cho la đa anh huong đen Hien phap Hoa Ky, voi viec Thuong vien thong qua nghi quyet ve hieu ung nay vao nam 1988. Cac nha su hoc đa tranh luan ve cach giai thich nay va tin rang tac đong la toi thieu hoac khong ton tai, chi ra nhieu điem khac biet giua hai he thong va tien le rong rai cho hien phap trong tu tuong chinh tri chau Au.


= Trung bo chau My =

Trung Bo chau My la khu vuc keo dai tu trung tam nam Mexico đen bien gioi phia tay bac cua Costa Rica. Khu vuc nay la cai noi cua cac nen van minh nong nghiep phan tang giai cap; so huu chung niem tin ton giao, nghe thuat, kien truc va cong nghe; va lien tuc phat trien trong khoang 3000 nam truoc cac chuyen hai hanh toi Caribe cua Christopher Columbus. Mesoamerican la tinh tu thuong đuoc su dung đe chi nhom van hoa tien Columbus nay. Tu nam 2000 đen nam 300 TCN, cac nen van hoa phuc tap bat đau no ro o Trung bo chau My va mot so đat đen trinh đo van minh đinh cao nhu Olmec, Teotihuacan, Maya, Zapotec, Mixtec, Huastec, Purepecha, Toltec va Mexica/Aztec. Nen van minh Mexica, con đuoc goi la Đe quoc Aztec, đuoc thanh lap tu ba thanh bang đong minh voi nhau.

Nhung nen van minh ban đia nay đa đat đuoc nhieu thanh tuu noi bat nhu: kien truc lang đen-kim tu thap, toan hoc, thien van hoc, y hoc, chu viet, lich co đo chinh xac cao, my thuat, nong nghiep tham canh, ky thuat, ban tinh va than hoc rat phuc tap. Ho cung đa phat minh ra banh xe, nhung chi đuoc su dung trong cac mon đo choi. Ngoai ra, ho con biet cach gia cong va su dung đong, bac va vang.
Chu khac co đai tren đa va tuong đa khap mien bac Mexico (đac biet la o bang Nuevo Leon) tiet lo nhieu đac điem thu vi ve so đem ban đau cua ho. He thong so đem ban đia dua theo he co so 20, bao gom ca so khong. Nhung con so đau tien nay đuoc tao ra đe nghien cuu cac su kien thien van, no cho ta thay tam anh huong cua bau troi đoi voi loi song cua nguoi Trung bo chau My truoc khi nguoi chau Au xuat hien. Nhieu nen van minh Trung bo chau My sau nay đa ti mi xay dung cac thanh pho va trung tam nghi le cua ho dua theo cac su kien thien van cu the.

Cac thanh pho lon nhat Trung bo chau My nhu Teotihuacan, Tenochtitlan va Cholula đeu thuoc hang nhung thanh pho lon nhat the gioi thoi co đai. Nhung khu đo thi nay tro thanh cac trung tam thuong mai, tu tuong, nghi le va than hoc, roi lan toa anh huong cua chung đen cac nen van hoa lan can mien trung Mexico.
Tuy co nhieu thanh bang, vuong quoc va đe quoc tranh gianh quyen luc va uy tin, ta co the tom tat lich su Trung bo chau My chi thong qua 5 nen van minh lon nhat: Olmec, Teotihuacan, Toltec, Mexica va Maya. Nhung nen van minh nay (duy nhat nguoi Maya bi phan manh chinh tri) đa mo rong pham vi hoat đong cua ho tren khap Trung Bo chau My - tro thanh nhung đe quoc co tam anh huong chinh tri, kinh te, van hoa va than hoc. Nhieu chinh the trong khu vuc thanh lap cac lien minh kinh te va chinh tri voi cac nen van minh mang tam anh huong nay trong khoang 4000 nam.
Lien lac o Trung bo chau My co đai la mot chu đe nghien cuu lon. Cac nha khoa hoc co bang chung ve cac tuyen thuong mai bat đau o cao nguyen trung tam Mexico phia bac roi đi xuong bo bien Thai Binh Duong. Nhung tuyen đuong thuong mai va lien he van hoa nay sau đo đa vuon xuong tan Trung My. Cac mang luoi nay hoat đong voi nhieu gian đoan khac nhau tu thoi tien Olmec cho đen Thoi ky Co đien muon (600-900 CN).


 Van minh Olmec  Nen van minh som nhat đuoc biet đen o Trung Bo chau My la van minh Olmec. Nen van minh nay đa kien thiet tieu chuan van hoa ma tat ca cac nen van minh vung Mexico sau nay se ke thua. Nen van minh tien Olmec bat đau đong thoi voi khoang thoi gian so luong đo gom tao tac tang manh, vao khoang nam 2300 TCN o đong bang song Grijalva. Tu nam 1600-1500 TCN, nen van minh Olmec chinh thuc no ro sau khi thu đo cua ho (nay la di chi khao co San Lorenzo Tenochtitlan gan bo bien phia đong nam Veracruz) đuoc thiet lap. Anh huong cua nguoi Olmec lan rong khap Mexico, len loi vao tan Trung My va bao trum toan bo Vinh Mexico. Ho đa cach mang hoa giai cap cai tri, đen tho-kim tu thap, van ban, thien van hoc, nghe thuat, toan hoc, kinh te va ton giao. Thanh tuu cua ho giup mo đuong cho cac nen van minh Maya va mien trung Mexico sau nay troi day.


 Van minh Teotihuacan  Su suy vong cua nguoi Olmec đe lai mot khoang trong quyen luc o Mexico. Thanh Teotihuacan đuoc đinh cu lan đau tien vao nam 300 TCN va nhanh chong phat trien roi cuoi cung đa the cho van minh Olmec. Vao nam 150 CN, Teotihuacan tro thanh mot thu phu thuc su đau tien cua Bac My bay gio. Thanh Teotihuacan đa thiet lap mot trat tu kinh te va chinh tri moi, chua tung co tien le o Mexico. Anh huong cua ho bao trum khap Mexico va Trung My, ho can thiep chinh tri va hau thuan cac trieu đai moi o cac thanh pho Maya la Tikal, Copan va Kaminaljuyu; đeu đuoc khac ghi lai boi cac thanh pho Maya nay. Thanh Teotihuacan co thanh phan dan cu đa dang, hoi tu tu khap noi. Hau het cac dan toc ban đia vung Mexico đeu hien dien o thanh pho, chang han nhu nguoi Zapotec tu vung Oaxaca. Ho sinh song trong cac khu chung cu cong đong, noi ho lam viec va đong gop cho nen kinh te va van hoa cua thanh pho. Suc keo kinh te cua Teotihuacan cung tac đong nhieu len khu vuc mien bac Mexico. Đay la mot thanh pho co kien truc ky vi, phan anh mot ky nguyen thinh vuong cua nen van minh co Mexico. Tuy quyen luc chinh tri cua ho bi suy giam vao khoang nam 650, anh huong van hoa cua thanh bang nay van tiep dien cho đen cuoi thien nien ky đo, nghia la vao khoang nam 950.


 Nen van minh Tarascan/Purepecha  Ngay xua, vung Tay Mexico hien nay đuoc đinh cu boi rat nhieu cac bo lac va dan toc khac nhau. Tuy nhien, vao khoang nam 1300, Cazonci (Vua) đau tien cua nha nuoc/đe quoc Tarascan ten la Tariacuri, đa thong nhat cac bo lac nay va kien thiet mot trong nhung nen van minh tien tien nhat o Trung bo chau My. Thu đo cua ho la Tzintzuntzan, kiem soat hon 90 thanh pho lan can. Đe quoc Tarascan la mot trong nhung đe che lon nhat Trung Bo chau My, thuong xuyen xung đot va gay han voi Đe quoc Aztec lan bang. Khac xa cac nen van minh trong khu vuc, đe quoc Tarascan đa thuan thuc nghe thuat luyen kim, biet dung đong, bac va vang đe tao ra nhieu cong cu, đo trang tri, vu khi va ao giap. Nhung chien thang vi đai cua nguoi Tarascan truoc nguoi Aztec đa khien ho tro thanh mot liet cuong trong khu vuc, sanh ngang hang voi nguoi Aztec. Vung Tay Mexico co it tiep xuc voi cac nen van minh truoc đo o Trung Bo chau My nen nen van hoa cua nha nuoc nay cung rat đoc đao va khac biet so voi cac nen van minh lang gieng.


 Van minh Maya  Ton tai cung voi thoi đinh cao cua thanh Teotihuacan la nen van minh Maya Co đien. Giai đoan tu nam 250 đen nam 650 la thoi ky hung thinh cua vung van hoa Maya. Nguoi Maya tuy chua bao gio đat đuoc su thong nhat ve lanh tho va chinh tri nhu cac trat tu van minh o trung Mexico, ho van co anh huong rat lon len Mexico va Trung My. Nguoi Maya xay dung mot so thanh pho đo so nhat o chau My va phat minh ra nhieu đieu moi trong toan hoc, thien van hoc va lich. Nguoi Maya co he chu viet tuong hinh ky am hoan thien, đuoc khac len bia đa, gom, go hoac đuoc chep vao cac ban thao lam tu giay vo cay.


 Van minh Aztec/Mexica/Lien minh Tam quoc  Tiep sau su suy tan cua nguoi Toltec, Thung lung Mexico bi phan manh ve đia chinh tri. Nguoi Mexica tro thanh dan toc lap đay khoang trong quyen luc đo. Ho tung la nhung nguoi du muc, mot trong bay dan toc tu xung la "Azteca", nghia la nguoi tu Aztlan, nhung sau nay tu xung la nguoi Mexica. Đoi voi cac nen van minh nguoi Nahua, ho coi nguoi Mexica la mot nhom ro du muc khac toi tu phuong Bac. Nho tai chinh tri va quan su, ho đa tro thanh ke thong tri Mexico va lap nen 'Lien minh Tam Quoc' (bao gom hai thanh pho "Aztec" khac la Texcoco va Tlacopan).
Nguoi Mexica-Aztec la dan toc cai tri phan lon mien trung Mexico vao khoang nam 1400 (trong khi nguoi Yaqui, Cora va Apache cai tri cac khu vuc lon o sa mac phia bac), ho khuat phuc hau het cac thanh bang khac trong khu vuc vao nhung nam 1470. Vao thoi ky đinh cao, 300.000 nguoi Mexica lam chu mot đe che giau co, voi uoc tinh dan so vao khoang 5-8 trieu nguoi. Ten cua đat nuoc "Mexico" hien nay xuat phat tu ten cua dan toc nay.
Thu đo Tenochtitlan cua Đe quoc Aztec la mot trong nhung thanh pho lon nhat the gioi voi uoc tinh dan so trong khoang tu 200.000-300.000 . Cac khu cho đuoc thanh lap o đay co suc chua hang ngan nguoi, đuoc tan mat chung kien boi cac conquistador Tay Ban Nha.


= Nam My =

Vao thien nien ky đau tien, cac khu rung nhiet đoi, nui non, đong bang va bo bien rong lon cua Nam My la ngoi nha cua hang trieu nguoi. Theo cac uoc tinh khac nhau thi co khoang tu 30 - 50 trieu nguoi, mot so uoc tinh khac con đua ra con so len đen 100 trieu. Mot so nhom hinh thanh cac khu đinh cu co đinh. Trong so cac nhom đo co nhung nguoi noi tieng Chibcha ("Muisca" hay "Muysca"), Valdivia, Quimbaya, Calima va Tairona. Muisca cua Colombia, tri hoan Thoi ky Herrera, Valdivia cua Ecuador, Quechua va Aymara cua Peru va Bolivia la bon nhom Tho dan chau My đinh cu o Nam My quan trong nhat. Tu nhung nam 1970, nhieu geoglyph đa đuoc phat hien tren vung đat bi pha rung o rung nhiet đoi Amazon, Brasil, ho tro gia thiet cua nguoi Tay Ban Nha ve mot nen van minh co đai, phuc tap o  Amazon.
Ly thuyet ve lien he tien Columbus qua Nam Thai Binh Duong giua Nam My va Polynesia đa nhan đuoc su ung ho tu nhieu bang chung, mac du xac nhan chac chan van con kho nam bat. Mot su khuech tan cua cac tac nhan con nguoi đa đuoc đua ra đe giai thich su hien dien cua nguoi tien Columbus o Chau Đai Duong, cua mot so loai cay trong co nguon goc tu Nam My, chang han nhu bau (Lagenaria siceraria) hoac khoai lang (Ipomoea batatas). Bang chung khao co truc tiep cho cac lien he va van chuyen tien Columbus nhu vay đa khong xuat hien. Su giong nhau đuoc ghi nhan trong ten cua cac loai re an đuoc trong cac ngon ngu Maori va Ecuador ("kumari") va Melanesian va Chile ("gaddu") đa khong đuoc ket luan.
Mot bai bao xuat ban nam 2007 tai PNAS đa đua ra DNA va bang chung khao co hoc rang ga đuoc thuan hoa đa đuoc đua vao Nam My qua Polynesia vao cuoi thoi tien Columbus. Nhung phat hien nay đa bi thach thuc boi mot nghien cuu sau đo đuoc cong bo tren cung mot tap chi, khien nguoi ta nghi ngo ve hieu chuan nien đai đuoc su dung va đua ra cac phan tich mtDNA thay the khong đong y voi nguon goc di truyen Polynesia. Nguon goc va nien đai van la mot van đe mo. Cho du su trao đoi Polynesian - My co xay ra luc ban đau hay khong, khong co di san hap dan nao ve di truyen, khao co, van hoa hoac ngon ngu cua lien he nhu vay đa xuat hien.


 Nen van minh Bac Chico  Tren bo bien phia bac mien trung cua Peru ngay nay, Norte Chico hay Caral (đuoc biet đen o Peru) la mot nen van minh xuat hien vao khoang nam 3000 truoc Cong nguyen (cung thoi voi su phat trien cua cac đo thi o Luong Ha.) No đuoc coi la mot trong nhung cai noi cua nen van minh the gioi. No co mot cum cac khu đinh cu đo thi quy mo lon, trong đo Thanh pho Thanh Caral, trong thung lung Supe, la mot trong nhung đia điem đuoc nghien cuu tot nhat va lon nhat. Norte Chico hay Caral la nen van minh lau đoi nhat đuoc biet đen o chau My va ton tai cho đen khoang nam 1800 truoc Cong nguyen.


 Van hoa Valdivia  Van hoa Valdivia tap trung o bo bien Ecuador. Su ton tai cua ho đuoc phat hien gan đay boi nhung phat hien khao co hoc. Van hoa cua ho la mot trong nhung nen van hoa lau đoi nhat o chau My, trai dai tu 3500 đen 1800 TCN. Nguoi Valdivia song trong mot cong đong nhung ngoi nha đuoc xay dung theo hinh tron hoac hinh bau duc xung quanh quang truong trung tam. Ho la nhung nguoi it van đong song bang nghe nong va đanh ca, mac du thinh thoang ho san nai. Tu hai cot đa đuoc tim thay, cac hoc gia đa xac đinh rang nguoi Valdivian trong ngo, đau than, bi, san, ot, va cay bong, nhung thu cuoi cung đuoc su dung đe lam quan ao. Đo gom Valdivia ban đau tho va thiet thuc, nhung no tro nen sac so, tinh te va lon theo thoi gian. Ho thuong su dung mau đo va mau xam; va đo gom mau đo sam đuoc đanh bong la đac trung cua thoi Valdivia. Trong cac tac pham gom va đa, van hoa Valdivia cho thay mot su tien bo tu nhung tac pham đon gian nhat đen phuc tap hon nhieu.


 Nguoi Canari  Nguoi Canari la nguoi ban đia cua cac tinh Canar va Azuay ngay nay cua Ecuador. Ho la mot nen van minh phuc tap voi kien truc tien tien va tin nguong ton giao phuc tap. Nguoi Inca đa pha huy va đot chay hau het nhung gi con lai cua ho. Thanh pho co cua Canari đa đuoc thay the hai lan, lan đau tien la thanh pho Tumebamba cua nguoi Inca va sau đo tren cung đia điem boi thanh pho thuoc đia Cuenca. Thanh pho nay cung đuoc cho la đia điem cua El Dorado, thanh pho vang tu than thoai Colombia. (xem Cuenca)
Nguoi Canari đang chu y nhat vi đa đay lui cuoc xam luoc cua nguoi Inca voi su khang cu quyet liet trong nhieu nam cho đen khi ho roi vao tay Tupac Yupanqui. Nhieu hau due cua ho van con hien dien o Canar. Phan lon khong tron lan voi thuc dan hoac tro thanh Mestizo.


 Van minh Chavin  Chavin, mot nen van minh tien phong cua Peru, đa thiet lap mot mang luoi thuong mai va mot nen nong nghiep phat trien vao nam 900 truoc Cong nguyen theo mot so uoc tinh va phat hien khao co hoc. Hien vat đuoc tim thay tai mot đia điem co ten Chavin o Peru hien đai o đo cao 3.177 met. Nen van minh Chavin keo dai tu 900 đen 300 truoc Cong nguyen.


 Nguoi Muisca  Cac cong đong noi tieng Chibcha la đong đao nhat, mo rong nhat ve mat lanh tho va kinh te xa hoi phat trien nhat cua nguoi Colombia goc Tay Ban Nha. Đen the ky thu 8, nguoi dan ban đia đa thiet lap nen van minh cua ho o phia bac day Andes. Co thoi điem, nguoi Chibcha chiem mot phan cua Panama ngay nay va vung binh nguyen cao cua Đong Sierra cua Colombia.
Cac khu vuc ma ho chiem đong o Colombia la cac bo phan cua Santander (Bac va Nam) ngay nay, Boyaca va Cundinamarca. Đay la noi cac trang trai va nganh cong nghiep đau tien đuoc phat trien. Đo cung la noi phong trao đoc lap bat đau. Đay hien la nhung khu vuc giau co nhat o Colombia. Nguoi Chibcha đa phat trien khu vuc đong dan nhat giua đe che Maya va Inca. Ben canh Quechua cua Peru va Aymara o Bolivia, nguoi Chibcha cua vung cao nguyen phia đong va đong bac Colombia đa phat trien mot nen van hoa đang chu y nhat trong so cac dan toc ban đia đinh cu o Nam My.
O Andes Colombia, Chibcha bao gom mot so bo lac noi ngon ngu tuong tu (ngon ngu Chibcha) gom cac bo toc sau đay: Muisca, Nguoi Guane, Lache, Cofan va Chitareros.


 Nen van minh Moche  Moche phat trien manh o bo bien phia bac Peru trong khoang tu nam 100 đen nam 800. Di san cua Moche đuoc nhin thay trong cac chon cat cong phu cua ho. Mot so gan đay đa đuoc khai quat boi Christopher B. Donnan cua UCLA ket hop voi Hiep hoi Đia ly Quoc gia.
La nhung nghe nhan lanh nghe, nhung nguoi Moche so huu cong nghe tien tien. Ho giao dich voi nhung nguoi o xa nhu Maya. Nhung gi đa đuoc hoc ve Moche dua tren nghien cuu ve gom gom cua ho; cac cham khac tiet lo chi tiet ve cuoc song hang ngay cua ho. Bao tang Larco o Lima, Peru co mot bo suu tap đo gom nhu vay. Co nhieu bang chung cho thay rang nguoi xua thuc hien su hien te nguoi, cac nghi thuc uong mau , ket hop cac hoat đong tinh duc khong sinh san (chang han nhu Liem duong vat) trong cac hoat đong ton giao.


 Đe che Tiwanaku  Đe che Tiwanaku co tru so o phia tay Bolivia va mo rong sang Peru va Chile ngay nay tu nam 300 đen nam 1000. Tiwanaku đuoc cac hoc gia nghien cuu ve Andes cong nhan la mot trong nhung nen van minh Nam My quan trong nhat truoc khi Đe che Inca ra đoi o Peru; đo la thu đo nghi thuc va hanh chinh cua mot cuong quoc nha nuoc trong khoang nam tram nam. Cac tan tich cua thanh bang co đai nay nam gan bo đong nam cua ho Titicaca o thanh pho Tiwanaku, tinh Ingavi, vung La Paz, cach La Paz khoang 72 km (45 dam) ve phia tay.


 Đe che Inca  Nam giu thu đo cua ho tai thanh pho Cuzco, Peru co hinh dang giong bao su tu lon, nen van minh Inca thong tri vung Andes tu nam 1438 đen nam 1533. Đuoc biet đen voi cai ten Tawantinsuyu, hay "vung đat bon mien", o Quechua, nen van minh Inca rat khac biet va phat trien. Su thong tri cua Inca mo rong đen gan mot tram cong đong ngon ngu hoac dan toc, khoang 9 đen 14 trieu nguoi đuoc ket noi bang he thong đuong dai 40.000 km. Cac thanh pho đuoc xay dung voi bia đa chinh xac, đuoc xay dung tren nhieu cap đo đia hinh nui. Ruong bac thang la mot hinh thuc huu ich cua nong nghiep. Co bang chung ve tac pham nghe thuat bangkim loai xuat sac va tham chi phau thuat than kinh thanh cong trong nen van minh Inca.


 Cambeba  Con đuoc goi la Omagua, Umana va Kambeba, Cambeba la mot nguoi ban đia o luu vuc song Amazon cua Brazil. Cambeba la mot xa hoi đong dan, co to chuc vao cuoi thoi ky tien Columbus, dan so bi suy giam manh trong nhung nam đau thoi ky Trao đoi Columbia. Nha tham hiem nguoi Tay Ban Nha Francisco de Orellana đi qua song Amazon trong the ky 16 va bao cao cac khu vuc đong dan cu chay hang tram km doc theo song. Nhung quan the nay khong đe lai di tich lau dai, co the vi ho đa su dung go đia phuong lam vat lieu xay dung vi đa khong co san tai đia phuong. Mac du co the Orellana co the đa phong đai muc đo phat trien cua nguoi Amazon, nhung hau due ban du muc cua ho co su phan biet ky la giua cac xa hoi ban đia bo lac cua mot tang lop quy toc cha truyen con noi, nhung khong co đat đai. Bang chung khao co hoc đa tiet lo su hien dien lien tuc cua cac vuon cay ban thuan hoa, cung nhu cac vung đat rong lon đuoc lam giau voi đat đen. Ca hai kham pha nay, cung voi gom Cambeba đuoc phat hien trong cung mot cap đo khao co cho thay rang mot nen van minh lon va co to chuc đa ton tai trong khu vuc.


Su phat trien nong nghiep Nhung cu dan đau tien cua chau My đa phat trien nong nghiep, phat trien va nhan giong ngo tu giong co tai dai 5 cm đen kich thuoc hien tai đa quen thuoc ngay nay. Khoai tay, ca chua, ca chua xanh (mot loai ca chua xanh co vo), bi ngo, ot, bi, đau, dua, khoai lang, ngu coc Diem mach va rau den, hat ca cao, vani, hanh tay, đau phong,Dau rung, dau tay,viet quat xanh, qua mam xoi, đu đu va bo la mot trong nhieu giong cay đuoc trong boi nguoi ban đia. Hon hai phan ba cua tat ca cac loai cay luong thuc đuoc trong tren toan the gioi co nguon goc tu Chau My.
Nguoi ban đia bat đau su dung lua mot cach pho bien. Viec đot thuc vat co chu y đa đuoc thuc hien đe mo phong cac tac đong cua hoa hoan tu nhien co xu huong lam sach rung, do đo lam cho viec đi lai de dang hon va tao đieu kien cho su phat trien cua cac loai thao moc va cay trong mong rat quan trong đoi voi ca thuc pham va thuoc. Đieu nay đa tao ra cac thao nguyen tien Columbus o Bac My.
Mac du khong pho bien nhu o cac khu vuc khac tren the gioi (Chau A, Chau Phi, Chau Au), nguoi My ban đia đa chan nuoi gia suc. Ga tay nha pho bien o Trung bo Chau My va o mot so vung cua Bac My; chung cho thit, long va co the la trung. Co tai lieu ve Trung bo Chau My su dung nhung giong cho khong long, đac biet la giong Xoloitzcuintle, đe lay thit cua chung. Cac xa hoi khu vuc Andes co lac đa khong buou va lac đa Alpaca đe lay thit va len, cung nhu cho nhung con thu ganh nang. Chuot lang nha đuoc nuoi đe lay thit o Andes. Cu đa va mot loat cac đong vat hoang da, chang han nhu huou va pecari, la mot nguon thit khac o Mexico, Trung va Bac Nam My.
Đen the ky 15, ngo đa đuoc truyen tu Mexico va đang đuoc canh tac o vung vinh Mississippi, đen tan Bo Đong Hoa Ky, va o tan phia bac nhu mien nam Canada. Khoai tay đuoc su dung boi nguoi Inca va So-co-la đuoc su dung boi nguoi Aztec.


Di truyen hoc Xem them 1491: Nhung kham pha moi ve chau My tien Colombus boi Charles C. Mann
Danh sach cac nen van hoa tien Colombo
Thuat luyen kim o chau My tien Colombo
Dan so tien Columbus
Cac gia thuyet tiep xuc vien duong thoi ky tien Colombo


Tham khao = Thu muc =

Brown, Michael D.; Hosseini, Seyed H.; Torroni, Antonio; va đong nghiep (thang 12 nam 1998). "mtDNA haplogroup X: An ancient link between Europe/Western Asia and North America?". American Journal of Human Genetics. Quyen 63 so 6. tr. 1852–1861. doi:10.1086/302155. PMC 1377656. PMID 9837837.
Fernandez-Armesto, Felipe (1987). Before Columbus: Exploration and Colonization from the Mediterranean to the Atlantic: 1229–1492. University of Pennsylvania Press. ISBN 978-0-333-40382-2.
Schurr, Theodore G.; Ballinger, Scott W.; Gan, Yik-Yuen; va đong nghiep (thang 3 nam 1990). "Amerindian mitochondrial DNAs have rare Asian mutations at high frequencies, suggesting they derived from four primary maternal lineages". American Journal of Human Genetics. Quyen 46 so 3. tr. 613–623. PMC 1683611. PMID 1968708.
Wright, Ronald (2005). Stolen Continents: 500 Years of Conquest and Resistance in the Americas. Houghton Mifflin. ISBN 978-0-618-49240-4.