Chim hay đieu, cam (theo phien am Han Viet) (danh phap khoa hoc: Aves) la tap hop cac loai đong vat co xuong song, mau nong, đi đung bang hai chan, co mo, đe trung, co canh, co long vu va biet bay (phan lon). Trong lop Chim, co hon 10.000 loai con ton tai, giup chung tro thanh lop đa dang nhat trong cac loai đong vat bon chi.


Tong quan Lop chim cu tru o cac he sinh thai khap toan cau, tu vung Bac Cuc cho toi chau Nam Cuc. Cac loai chim co kich thuoc dao đong khac nhau, tu nho co 5 cm (nhu chim ruoi ong) cho toi lon co 2,7 m (nhu đa đieu). Cac bang chung hoa thach cho thay, chim đuoc tien hoa tu cac loai khung long chan thu (Theropoda) trong suot ky Jura, vao khoang 150-200 trieu nam ve truoc, voi đai dien đau tien đuoc biet đen, xuat hien tu cuoi ky Jura la Archaeopteryx (vao khoang 155–150 trieu nam truoc). Hau het cac nha co sinh vat hoc đeu coi chim la nhanh duy nhat cua khung long con song sot qua su kien tuyet chung Phan Trang–Co Can vao xap xi 65,5 trieu nam truoc.
Cac loai chim hien đai mang cac đac điem tieu bieu nhu: co long vu, co mo va khong rang, đe trung co vo cung bang đa voi, chi so trao đoi chat cao, tim co bon ngan, cung voi mot bo xuong nhe, xop nhung chac. Tat ca cac loai chim đeu co chi truoc đa bien đoi thanh canh va hau het co the bay, tru nhung ngoai le nhu cac loai thuoc bo Chim canh cut, bo Đa đieu va mot so đa dang nhung loai chim đac huu song tren đao. Chim cung co he tieu hoa va ho hap đoc nhat ma đap ung cao cho hoat đong bay. Vai loai chim, đac biet la qua va vet, nam trong nhung loai thong minh nhat cua gioi đong vat; mot so đuoc quan sat đang che tao va su dung cong cu, nhieu loai song thanh bay lai co the truyen đat nhung kinh nghiem hieu biet cho the he sau.
Nhieu loai chim hang nam thuong di tru đen nhung noi rat xa, cung rat nhieu loai lai thuc hien nhung chuyen bay ngan hon va bat thuong. Chim la đong vat song bay đan, chung giao tiep voi nhau thong qua tieng keu va tieng hot, tham gia vao nhung hoat đong bay đan nhu hop tac trong viec sinh san, san moi, di chuyen va tan cong chong lai ke thu. Phan lon chim la nhung loai đon phoi ngau xa hoi, thuong vao mua giao phoi trong mot thoi gian nhat đinh. Trung chim thuong đuoc đe trong to va ap boi chim bo me. Hau het chim non sau khi no đeu co them mot thoi gian đuoc chim bo me cham soc.
Nhieu loai chim co tam quan trong đoi voi con nguoi, đa phan đuoc su dung lam thuc an thong qua viec san ban hay chan nuoi. Mot vai loai, nhu phan bo Se hay bo Vet, đuoc biet đen voi vai tro vat nuoi lam canh. Hinh tuong chim xuat hien trong tat ca cac mat cua van hoa con nguoi, tu ton giao, than thoai đen thi ca va am nhac pho thong. Khoang 120-130 loai chim đa bi tuyet chung do hanh đong con nguoi trong the ky XVII, cung voi hang tram loai khac sau đo. Hien nay, co khoang 1.200 loai đang trong tinh trang đe doa tuyet chung boi cac hoat đong tu loai nguoi, cho du van đang co nhung no luc bao ve chung.


Tien hoa va phan loai Chim đuoc phan loai lan đau tien boi Francis Willughby va John Ray, đua ra trong tap sach Ornithologiae nam 1676. Carolus Linnaeus sau đo đa sua đoi cong trinh nay vao nam 1758 va đe lai he thong phan loai van con đuoc su dung cho đen ngay nay. Trong he thong phan loai Linnaeus, cac loai chim đuoc phan vao lop Aves. Viec phan loai dua tren nguon goc phat sinh đa xep Aves vao trong nhanh khung long Theropoda (Khung long chan thu). Aves cung voi nhom chi em Crocodilia (Bo Ca sau) la nhung thanh vien duy nhat con song sot cua nhanh bo sat Archosaur. Xet theo phat sinh chung loai, Aves đuoc xac đinh la tat ca cac hau due cua to tien chung gan nhat cua cac loai chim hien đai va Archaeopteryx lithographica. Theo đinh nghia nay, Archaeopteryx, xuat hien tu giai đoan Tithonia cua Jura muon (150-145 trieu nam truoc), la chi chim som nhat đuoc biet đen. Nhung luan điem khac, bao gom Jacques Gauthier va nhung nguoi ung ho he thong PhyloCode, đa xac đinh Aves chi bao gom cac nhom chim hien đai, chu khong gom hau het cac nhom chim chi đuoc biet đen qua hoa thach, va thay vao đo đa xep chung vao nhom lon Avialae, mot phan đe tranh đuoc su khong ro rang ve vi tri cua Archaeopteryx trong gioi đong vat ma theo quan điem truyen thong thuong coi chung la nhung khung long chan thu.
Tat ca cac loai chim hien đai đeu nam trong phan lop Neornithes, chia thanh hai nhom: Paleognathae, bao gom hau het cac loai khong biet bay nhu đa đieu, va Neognathae đa dang hon, chua tat ca nhung loai con lai. Hai nhom nay thuong đuoc xep o cap bac sieu bo, du Livezey & Zusi đa đat chung o cap "cohort". Tuy vao quan điem phan loai khac nhau, so luong loai chim con ton tai dao đong tu 9.800 cho đen 10.050 loai.


= Khung long va nguon goc cua chim =

Cac bang chung hoa thach va phan tich sinh hoc chuyen sau đa chung minh vuot qua bat cu nghi ngo co ly nao rang chim la nhung loai khung long chan thu. Cu the hon, chung la thanh vien cua Maniraptora, cung voi cac nhom khac nhu ho Dromaeosauridae va ho Oviraptoridae. Khi cang nhieu loai khung long chan thu co moi quan he gan gui voi chim đuoc cac nha khoa hoc phat hien, thi nhung điem khac biet ro rang truoc đay giua chim va loai khong phai chim lai cang bi xoa nhoa. Nhung phat hien gan đay tai tinh Lieu Ninh phia Đong Bac Trung Quoc, đa chung to rang co nhieu khung long chan thu co nho co long vu, lai cang gop phan them cho su khong ro rang nay.
Quan điem đong thuan trong gioi co sinh vat hoc hien đai cho rang lop Chim (Aves), chinh la ho hang gan gui nhat cua can bo Deinonychosauria, ma bao gom hai ho Dromaeosauridae va Troodontidae. Chung cung nhau tao thanh mot nhom goi la Paraves. O chi co so Microraptor cua ho Dromaeosauridae, cung co bo long vu ma co the đuoc chung su dung đe bay luon. Hau het nhung loai Deinonychosauria co so đeu rat nho be; đieu nay gia tang kha nang rang to tien cua tat ca cac loai Paraves co the đa tung song tren cay, va/hoac co kha nang chao luon.
Archaeopteryx cua thoi ky Jura muon đuoc biet đen nhu la mot trong nhung hoa thach chuyen tiep đau tien đuoc tim thay, va đieu nay cung giup ung ho them cho hoc thuyet tien hoa vao cuoi the ky XIX. Archaeopteryx co nhung đac điem cua đong vat bo sat nhu: co rang, tay co mong vuot, cung mot chiec đuoi dai va giong than lan, tuy nhien no cung đuoc trang bi rieng mot đoi canh tinh vi voi nhung chiec long bay ma giong het nhu nhung con chim hien đai. No khong đuoc cong nhan la to tien truc tiep cua chim hien đai, nhung van la thanh vien co xua va nguyen thuy nhat cua nhom Aves hay Avialae, va gan nhu chac chan la co moi quan he gan gui voi chim to tien thuc su. Tuy vay, van co gia thuyet cho rang Archaeopteryx thuc su la khung long va khong co moi quan he gan gui nao hon voi chim so voi cac nhom khung long khac, va rang Avimimus con giong voi to tien cac loai chim hon ca loai nay.


 Cac thuyet va tranh luan khac  Đa co rat nhieu tranh luan no ra ve nguon goc cac loai chim. Khoi đau, nguoi ta tranh luan ve chim bat nguon tu khung long hay tu nhung Archosaur co xua hon. Trong phia ung ho gia thuyet khung long, cung co nhung bat đong ve Ornithischia hay khung long chan thu moi gan hon voi nhung loai thuy to. Du Ornithischia (khung long "hong chim") co cau truc hong tuong đong voi nhung loai chim hien đai, chim van đuoc coi la bat nguon tu giong khung long Saurischia ("hong than lan"), ma đa tien hoa cau truc hong cua chung mot cach đoc lap. Tren thuc te, ben canh hai nhom tren, cau truc hong giong chim cung đuoc tien hoa trong mot nhom khung long chan thu rieng biet, đuoc biet đen la Therizinosauridae.
Hai nha khoa hoc Larry Martin va Alan Feduccia tin rang chim khong phai la khung long, ma tien hoa tu nhung loai Archosaur so khai nhu Longisquama. Luan điem chinh trong cong bo cua ho cho rang nhung tuong đong giua chim va khung long Maniraptora thuc te la do tien hoa hoi tu, va ca hai khong lien quan gi toi nhau. Vao cuoi nhung nam 1990, bang chung ve chim la Maniraptora tro nen khong the choi cai, nen Martin va Feduccia đa chap nhan phien ban sua đoi trong gia thuyet cua ho boi nghe si dan dung khung long Gregory S. Paul; trong đo nhung Maniraptora la nhung loai chim khong biet bay thu cap, tuy nhien trong phien ban đo, chim lai tien hoa truc tiep tu Longisquama. Theo nhu vay thi chim van khong phai khung long, nhung cung khong phai la hau het cac loai đuoc biet đen ma hien tai đa đuoc phan loai nhu khung long chan thu. Maniraptora, thay vi the, lai la nhung loai chim thuoc nhom Archosaur va khong biet bay. Gia thuyet cua Martin va Feduccia khong đuoc thua nhan boi hau het cac nha co sinh vat hoc.. Nhung đac điem ma xem nhu bang chung cua su khong bay đuoc, theo xu the chu đao cua nhung nha co sinh vat, đuoc giai thich la "su thich nghi ban đau" (pre-adation hay exaptation), rang Maniraptora đa thua huong nhung đac điem tu to tien chung cua chung cung voi cac loai chim.
Protoavis texensis đuoc mieu ta nam 1991, coi la loai chim co hon ca Archaeopteryx. Tuy nhien, nhung nguoi chi trich cho rang hoa thach phat hien co chat luong bao quan kem, đuoc phuc dung lai phan lon, va co the la mot "chimera" (tuc đuoc tao nen tu hoa thach xuong cua nhieu loai đong vat khac nhau). Hop so cua chung thi gan nhu rat giong voi mot loai Coelurosauria thuo ban đau.


= Tien hoa so khai cua chim =

Chim đa phat trien đa dang khac nhau trong suot thoi ky Phan trang. Nhieu nhom van giu nhung đac điem nguyen thuy (symplesiomorphy), nhu canh co mong vuot va co rang, du đa mat đi mot cach đoc lap o mot so nhom chim phia sau, bao gom chim hien đai (Neornithes). Trong khi nhung dang ban đau, nhu Archaeopteryx va Jeholornis, van mang nhung chiec đuoi dai va nhieu xuong nhu to tien chung, thi chiec đuoi cua nhung dang tien hoa sau (nhanh Pygostylia) đa ngan hon voi kieu xuong banh lai ben trong.
Giong lon va đa dang đau tien ma cac chim đuoi ngan tien hoa la Enantiornithes, hay "chim đao nguoc", đuoc mang ten nay boi ket cau xuong vai cua chung đao nguoc lai so voi cac loai chim hien đai. Nhung Enantiornithes chiem linh đa dang cac o sinh thai, tu nhung loai chim cao cang tim kiem trong cat va an ca cho toi nhung loai song tren cay va an hat cay. Nhieu loai tien hoa sau cung thich ung voi viec an ca, trong đo tieu bieu nhu phan lop Ichthyornithes ("chim ca") co hinh dang giong mong bien. Bo chim bien Đai Trung sinh, Hesperornithiformes, cung tro nen thich nghi cao cho viec san bat ca trong moi truong bien, khi chung mat đi kha nang bay va chu yeu boi loi trong nuoc. Mac du co tinh chuyen hoa rat cao, Hesperornithiformes van la đai dien tieu bieu cho nhung ho hang gan nhat cua cac loai chim hien đai.


= Phan toa chim hien đai =

Bao gom tat ca cac loai chim hien đai, phan lop Neornithes, dua tren su kham pha chi Vegavis, hien nay đuoc coi la tien hoa tu mot so giong co ban vao cuoi ky Phan trang (Creta), va sau đo đa tach thanh hai phan bo Paleognathae va Neognathae. Paleognathae bao gom bo Chim tinamou, song tai khu vuc Trung va Bac My, cung cac loai thuoc bo Đa đieu. O nhom Neognathae cung co su phan ly co ban, tao nen phan bo Galloanserae, bao gom bo Ngong va bo Ga, cung phan bo Neoaves gom cac loai con lai. Thoi điem bat đau nhung qua trinh tach ra đuoc tranh cai nhieu boi nha khoa hoc. Ho đong y voi nhau rang Neornithes đa tien hoa trong ky Phan trang, va su tach ra cua Galloanserae khoi cac Neognathae khac đuoc xay ra truoc su kien tuyet chung K-T, tuy nhien co nhung y kien khac nhau ve viec su phat xa tien hoa cua nhom Neognathae dien ra truoc hay sau su tuyet chung cua cac loai khung long khac. Su bat đong nay mot phan boi su khac biet giua hai loai bang chung: phan tich ve phan tu cho thay su phat xa thuoc ve ky Creta, nhung bang chung hoa thach lai ung ho cho viec thuoc ve phan đai Đe Tam. Nhung co gang dung hoa giua hai bang chung hoa thach va phan tu đeu dan đen tranh cai.
Ben canh đo, he thong phan loai chim cung la van đe gay tranh luan. Sibley va Ahlquist trong cuon Phylogeny and Classification of Birds (Phat sinh va phan loai chim) (1990) đa đua ra mot cong trinh mang tinh buoc ngoat trong viec phan loai chim, mac du no thuong xuyen bi tranh cai va lien tuc sua đoi. Hau het cac bang chung cho thay duong nhu su phan chia cac bo cua lop Chim la chinh xac, nhung cac nha khoa hoc van khong thong nhat đuoc ve moi quan he giua cac bo voi nhau; cac bang chung tu giai phau, hoa thach va DNA hien đai đeu đuoc quy vao van đe, nhung lai khong co su đong thuan nao đu manh. Nhung bang chung moi ve hoa thach va phan tu gan đay đang cung cap them, giup ro rang hon cho buc tranh ve su tien hoa cua cac bo chim hien đai.


 Phan loai cac bo chim hien đai  Phan thu lop Palaeognathae
Sieu bo Struthionimorphae
Struthioniformes
Sieu bo Notopalaeognathae
Rheiformes
Tinamiformes
Casuariiformes
Apterygiformes
Phan thu lop Neognathae (Phan thu lop Chim ham moi)
Sieu bo Galloanserae
Galliformes
Anseriformes
Sieu bo Neoaves
Phoenicopteriformes
Podicipediformes
Columbiformes
Mesitornithiformes
Pteroclidiformes
Apodiformes
Caprimulgiformes
Cuculiformes
Otidiformes
Musophagiformes
Opisthocomiformes
Gruiformes
Charadriiformes
Gaviiformes
Procellariiformes
Sphenisciformes
Ciconiiformes
Suliformes
Pelecaniformes
Eurypygiformes
Phaethontiformes
Cathartiformes
Accipitriformes
Strigiformes
Coliiformes
Leptosomiformes
Trogoniformes
Bucerotiformes
Coraciiformes
Piciformes
Cariamiformes
Falconiformes
Psittaciformes
Passeriformes


= Phat sinh chung loai =
Phan loai va phat sinh chung loai chim la van đe gay nhieu tranh cai. Tac pham Phylogeny and Classification of Birds cua Sibley va Ahlquist xuat ban nam 1990 la mot cong trinh quan trong trong phan loai chim, mac du no thuong xuyen gay tranh luan va lien tuc bi sua đoi. Phan lon chung cu duong nhu goi y rang viec gan cac bo chim la kha chinh xac, nhung cac nha khoa hoc thi khong đong thuan ve cac moi quan he giua chinh cac bo; cac chung cu tu giai phau hoc chim hien đai, hoa thach va phan tich DNA tat ca đeu nham muc đich giai quyet van đe nay, nhung su đong thuan cao thi chua thay co. Gan đay hon, cac chung cu moi tu hoa thach va phan tich phan tu ngay cang đua ra buc tranh ro rang hon ve lich su tien hoa cua cac bo chim hien đai. Cac no luc gan đay nhat đuoc ve ra nhu hai bieu đo duoi đay, tat ca đeu dua tren cac du lieu lay trinh tu bo gen cua cac loai đai dien tieu bieu nhat cho moi bo, voi cong trinh nam 2014 la 48 loai, va cong trinh nam 2015 la 198 loai.
Bieu đo nhanh thu nhat ve cac moi quan he phat sinh chung loai chim hien đai dua theo Jarvis E.D. (2014) voi mot so nhanh đat ten theo bai bao cua Yury T. (2013).

Nam 2015 Prum đa đua ra mot bieu đo phat sinh chung loai khac cua chim, trong đo khac biet co ban voi cay phat sinh chung loai tren đay la moi quan he giua cac nhanh trong phat sinh chung loai cua chim hien đai (Neoaves)


Phan bo Chim song va sinh san o hau het cac moi truong tren can cung nhu o ca bay luc đia, trong đo nam giu ky luc phuong Nam la loai hai au petren tuyet (Pagodroma nivea) khi co the sinh san o khu vuc lan sau toi 440 kilomet trong chau Nam Cuc. Tinh đa dang cao nhat ve cac loai chim thuoc nhung khu vuc nhiet đoi. Truoc đay, nguoi ta nghi rang tinh đa dang cao la ket qua cua toc đo hinh thanh loai cao o nhung khu vuc nay, nhung nhung nghien cuu gan đay cho thay, o khu vuc co vi đo cao, toc đo hinh thanh loai du cao hon nhung lai bi bu tru boi toc đo tuyet chung ma cung lon hon so voi vung nhiet đoi. Vai ho chim lai co cuoc song thich nghi o ca moi truong đai duong, trong so đo, co nhung loai chim bien vao bo đe sinh san, va mot so chim canh cut lai đuoc ghi nhan la co the lan o đo sau toi 300 met (980 ft).
Nhieu loai chim đa thanh lap nhung quan the giao phoi o nhung vung ma chung đuoc nhap noi boi con nguoi. Co nhung loai đuoc nhap noi co chu y, vi du nhu loai tri đo, đa đuoc đua đi tren toan the gioi nhu mot loai chim đe san bat. So khac lai mang tinh ngau nhien, mot vi du la su thanh lap cua quan the vet thay tu đuoi dai (Myiopsitta monachus) o vai thanh pho cua Bac My, sau khi chung thoat ra khoi tinh trang nuoi nhot. Vai loai khac, bao gom co ruoi, dieu van đau vang va vet mao nguc hong (galah) đa mo rong phan bo mot cach tu nhien ben canh khu vuc phan bo goc, boi cac hoat đong nong nghiep đa tao nen sinh canh moi thich hop cho chung.


Giai phau va sinh ly Xet hinh thai ben ngoai, chim co co the dang hinh bau duc ngan, co dai, đau tron, nho. Toan than chim đuoc phu long vu, hai chi truoc la canh, hai chi sau co ban chan hinh tru giup chim đi đung tren mat đat. So voi nhung đong vat co xuong song khac, co the chim co nhung đac điem thich nghi đac biet, chu yeu đe phu hop cho hoat đong bay.


= Bo xuong va he co =
Chim co bo xuong voi nhung chiec xuong nhe va xop nhung cung cap.. Xuong chim co nhung khoang chua đay khi, đuoc lien ket voi he ho hap. Xuong so đuoc noi lien va khong co cac đuong khop so. O mat lon va đuoc ngan cach boi mot vach xuong. Cot song cua chim đuoc chia lam 4 phan: co, nguc, chau va đuoi, voi cac đot song co co tinh bien đoi cao va đac biet linh hoat; tuy nhien kha nang cu đong chi o cac đot song nguc tro đi chu khong co o cac đot sau. Nhung đot cuoi ket hop voi khung chau tao thanh khoi xuong cung, lam cho dua vung chac cho cac chi sau. Tru nhung loai khong biet bay, xuong suon chim det va xuong uc phat trien co go luoi hai nham gan ket voi cac co van đong bay. Hai chi truoc cua chim đa bien đoi thanh canh.
Chim co tong cong khoang 175 co tren co the, trong đo cac co phat trien lien quan đen nhung hoat đong nhu bay (co van đong canh), chay (co đui va co ong chan o cac chim chay), xu long (co da) hay cu đong đau (co co). Co lon nhat la co nguc (co ha canh) co the chiem tu 15-20% khoi luong co the con chim. Ban chan cua chim khong co co, tuy nhien lai co cac gan co the tu đong siet chat khep quap cac ngon chan quanh canh cay khi chim đau, giup chung bam lau va chac tren canh ma khong bi moi.


= Bai tiet va tieu hoa =
Giong nhu bo sat, chim can ban la loai bai tiet axit uric (uricotelic): cat chim loc cac chat thai goc nito tu mau va bai tiet chung duoi dang axit uric thay vi ure hay amonia thong qua ong nieu trong ruot. Chim khong co bong đai hay nieu đao mo ben ngoai, nen nuoc tieu cua chim đuoc thai ra đi kem voi phan tao thanh chat thai nua ran. Tuy vay, van co nhung loai nhu chim ruoi lai thai hau het cac chat thai nito duoi dang amonia. Cac loai chim thuong thai creatin, hon la creatinin nhu o đong vat co vu. Loai chat nay, cung nhu cac chat thai khac cua qua trinh tieu hoa, đuoc thai ra tu huyet cua chim. Huyet chim la mot ong mo đa chuc nang, tu tong cac chat thai ra ngoai toi giao phoi va đe trung. Ngoai ra, nhieu loai chim cung o (đua quay tro lai đang mieng) cac thuc an chua tieu hoa con du (pellet). He tieu hoa chim co đac điem đoc nhat, voi bo phan dieu đe luu tru thuc an va me, chua cac hon đa đuoc chim nuot, co kha nang nghien thuc an thay the cho bo rang chung khong co. Nhieu loai chim thich nghi cao voi viec tieu hoa nhanh giup cho hoat đong bay tro nen de dang hon nhieu so voi nhung loai đong vat khac.. Mot so loai chim cung thich nghi bang cach su dung protein tu nhieu bo phan cua co the. đe cung cap them nang luong trong qua trinh di tru.


= He ho hap va he tuan hoan =

Chim co mot trong nhung he ho hap phuc tap nhat cua tat ca cac loai đong vat. Ben canh phoi, chim con co 9 tui khi, la cac vi khi quan xuyen qua phoi tao thanh, dung tich hon phoi nhieu lan, co vai tro chua khi đe ho hap cung nhu lam nhe co the va đieu hoa than nhiet. Luc chim hit vao, 75% luong khong khi sach khong đi qua phoi ma toi truc tiep cac tui khi sau đe sau đo lap đay cac khoang trong xuong. 25% luong khi con lai đi truc tiep vao phoi. Khi chim tho ra, nhung luong khi đa đuoc su dung đi ra ngoai phoi va nhung khi sach chua trong xuong cung luc đo lai đi vao phoi. Theo cach đo, phoi cua chung luon đuoc duy tri cung cap khong khi sach trong ca khi tho ra va hit vao. Co quan tao am thanh cua chim la minh quan (syrinx), mot khoang co voi mot so mang nhi, đat o vi tri điem cuoi cua khi quan, noi khi quan phan thanh hai phe quan.
Tim chim co bon ngan, cung đong mach chu phai tham gia vao vong tuan hoan lon (khong giong nhu đong vat co vu la cung đong mach chu trai). Tinh mach chu duoi nhan mau tu cac chi thong qua mot he ganh than. Tim chim đap nhanh va nhip tim ti le nghich voi khoi luong co the. O ga, tim đap khoang 250 lan/phut, o son tuoc đau đen khi ngu la 500 lan, khi hoat đong len toi 1000 lan/phut, rieng voi loai chim ruoi uc đo (Archilochus colubris), tim moi phut co the đap 1200 lan (20 lan/giay). Đieu nay giup cho mau chim luu thong nhanh, giup van chuyen nhanh oxy va chat dinh duong cho cac co quan, cung cap kip thoi nang luong đe bay va duy tri hoat đong muc đo cao. Ben canh đo, hong cau chim co nhan (khac voi cac loai thu), nhieu va loi hai mat, hemoglobin lien ket voi oxy va cacbonic yeu nen viec giai phong cac khi nay dien ra nhanh trong mau. Đay la ly do vi sao chim co than nhiet cao, vao khoang tu 38-45,5oC, tuy moi loai.


= Đieu hoa than nhiet =
Chim la đong vat mau nong, than nhiet on đinh khong phu thuoc vao moi truong ben ngoai. La sinh vat co chi so trao đoi chat cao, than nhiet chim cao va thuong bien đoi tu 40-42oC. Cac loai chim nho thuong co than nhiet it on đinh hon cac loai chim lon, thay đoi theo mua hay tham chi hang đem, mot vi du la hong tuoc nha (Troglodytes aedon) co bien thien than nhiet trong 24 gio len toi 8oC. O chim so sinh, du cung co than nhiet cao (xap xi khoang 38oC o nhieu loai), nhung lai chua co co che hang nhiet nhu chim truong thanh, nen chung phai dua vao nhiet đo co the bo me va to đe giu am. Ben canh trao đoi chat, khi nhiet đo moi truong xuong thap, chim thuong xu long đe ngan khong cho khong khi tiep xuc voi da, co cac mach mau da, hay đoi khi run đe tang nhiet đo co the. Kha nang đieu hoa than nhiet la mot nguyen nhan giup cac loai chim co the phan bo rong tren khap the gioi..


= Than kinh va giac quan =

He than kinh cua chim phu thuoc nhieu vao kich thuoc co the. Phan phat trien nhat cua nao đieu khien cac chuc nang lien quan đen hoat đong bay, trong khi tieu nao phoi hop su cu đong va đai nao thi đieu khien cac kieu tap tinh, tim đuong, giao phoi va lam to. Đa phan cac loai chim đeu co khuu giac kem, ngoai tru mot so truong hop noi bat nhu kiwi, ken ken Tan The gioi va bo Chim bao bao (Procellariiformes). Nguoc lai, thi giac cua chung thuong phat trien o muc đo cao. Cac loai chim o nuoc co thuy tinh the linh hoat đac biet, cho phep thich nghi voi viec nhin trong nuoc lan khong khi. Mot so loai trong mat con co hai vung hoang điem (fovea). Cac loai chim co kha nang nhan biet bon loai nguon sang (tetrachromacy), co cac te bao hinh non nhay cam voi tia cuc tim ben canh cac dai mau đo, xanh lam va xanh la cay. Đieu nay cho phep chung quan sat đuoc cac tia cuc tim (UV), co lien quan trong qua trinh ve van. Nhieu loai chim co nhung bo long sac so trong dai tia cuc tim ma mat nguoi khong nhin thay; mot so loai ma hai gioi tinh tuong nhu giong nhau voi mat thuong, nhung lai khac nhau duoi tia cuc tim khi phan chieu nhung vet đom tren bo long cua chung. Tia cuc tim con đuoc su dung trong viec kiem an - mot so loai cat tim kiem con moi la nhung loai gam nham bang cach xac đinh tia UV phan chieu tu dau nuoc tieu tren mat đat. Mi mat cua chim khong đuoc su dung đe nhay mat, thay vi the chung dung mot mi mat thu ba di chuyen theo chieu ngang, goi la mang nhay. Mang nhay cung bao phu mat va co vai tro nhu mot loai kinh ap trong o nhieu loai chim song o nuoc. Vong mac chim co mot he thong cung cap mau hinh quat goi la luoc (pecten). Hau het chim khong the di chuyen mat cua chung, tru mot so ngoai le, nhu chim coc đe. Nhung loai chim voi mat o hai ben đau co tam nhin rong, con nhung loai co mat o truoc mat, nhu cu, co thi giac hai mat (binocular vision) va co the uoc tinh đuoc chieu sau cua tam nhin. Chim khong co tai ngoai nhung tai chung đuoc bao phu boi long vu, du o mot so chim, nhu cac chi cu Asio, Bubo va Otus, long vu tao nen nhung bui ma tuong tu nhu tai. Tai trong co mot oc tai, nhung khong co dang xoan nhu cac loai thu co vu. Tai chim co the nghe đuoc am thanh co tan so gan voi tai nguoi nhung lai hon nguoi nhieu lan ve kha nang phan biet cuong đo am thanh. So voi cac đong vat xuong song o can khac, xuc giac chim kem phat trien.


= Chat hoa hoc =
Mot vai giong chim co kha nang su dung chat hoa hoc đe chong lai ke thu; vai loai thuoc bo Chim bao bao co the phun ra mot loai dau nhon kho chiu len nhung ke gay han hay mot so loai pitohui tu New Guinea, lai co mot loai neurotoxin (đoc to than kinh) manh nam o tren da va long.


= Long vu =

Long vu la đac điem duy nhat chi co o cac loai chim. No ho tro cho viec bay, tao ra mot lop cach ly giup đieu hoa than nhiet, ngoai ra con đuoc su dung đe pho bay, nguy trang hay lam tin hieu. Co mot so loai long vu, đuoc su dung cho tung muc đich. Long vu moc len tu lop bieu bi cua da, chi o nhung vung đac biet goi la vung long (pterylae). Kieu phan bo cua nhung vung long (pterylosis) đuoc ung dung trong phan loai va he thong hoc. Su sap xep va ve ngoai cua long vu tren co the, goi la bo long vu (plumage), co the khac nhau trong loai dua tren tuoi, đia vi bay đan va gioi tinh.

Cac loai chim thay long theo đinh ky; bo long thong thuong cua mot con chim ma đa thay sau mua sinh san goi la bo long "khong sinh san" (non-breeding) - hay theo thuat ngu Humphrey-Parkes la bo long "co ban" (basic); con bo long khi sinh san hay cac dang khac cua bo long co ban goi theo Humphrey-Parkes la bo long "luan phien" (alternate). Viec thay (rung) long la thuong nien o hau het cac loai chim, du co nhung loai thay hai lan trong nam, hoac cac loai chim san moi lon co the chi thay long mot lan duy nhat cho vai nam. Co cac kieu thay long khac nhau giua cac loai. O cac loai chim se, long bay (long tren canh va đuoi giup cho viec bay) đuoc thay the mot lan trong mot thoi gian voi nhung chiec long vu so cap trong cung se thay đau tien. Sau khi long so cap đuoc thay the lan thu nam hay thu sau, nhung chiec long bac ba ngoai cung bat đau rung, sau đo đen long thu cap va cuoi cung qua trinh nay lai đi toi nhung chiec long phia ngoai (rung long ly tam). Nhung long bao (tetrix) lon đuoc rung lan đong thoi voi long so cap. Mot so nho cac loai, nhu vit va ngong, lai co the rung tat ca cac long bay cung luc, khien chung tam thoi khong bay đuoc Theo mot quy luat chung, long đuoi lai rung va thay khoi đau tu nhung cap trong cung. Du the, viec rung long ly tam cung tim thay o cac loai thuoc ho Tri. Ben canh đo, su rung long ly tam o đuoi co su thay đoi o cac loai chim go kien va ho Đuoi cung, khi khoi đau voi nhung cap long trong cung thu hai va ket thuc voi cap long giua, va van giua mot cap long voi chuc nang leo treo. O cac loai se, kieu thay long chung la long canh so cap thay truoc, long thu cap thay sau, con đuoi thi khoi đau voi nhung long o giua. Truoc khi xay to, đa phan cac con chim mai đeu rung phan long gan bung tao thanh mot "vet ap" (brood patch). Phan da o đay se đuoc cung cap tot tu cac mach mau va ho tro chim trong viec ap trung.
Long vu đoi hoi đuoc giu gin va chim thuong danh khoang 9% thoi gian moi ngay danh cho viec ria hay chai long. Chim dung mo đe chai đi cac hat nho tu ben ngoai, đong thoi boi len đo mot loai sap tiet ra tu tuyen phao cau; loai sap nay se giup giu gin tinh linh hoat cua long va la mot tac nhan chong vi sinh vat, ngan chan su phat trien cua nhung vi khuan lam giam chat luong long. Ngoai ra chat nay con giup long khong tham nuoc va cung cap vitamin D (chua ergosterol bien đoi thanh vitamin D duoi anh mat troi). Ben canh đo, mot so chim con co hanh đong cha kien (hay con trung khac) len bo long cua chung, nham lay axit formic tiet ra tu kien, co vai tro tieu diet nhung sinh vat ky sinh tren long.


= Mo, chan va vay =

Mo la mot cau truc ben ngoai cua chim, đuoc su dung cho viec an va nhieu muc đich khac. Trong mo khong co rang, mo bao gom 2 phan, phan ham tren đuoc bao phu boi mot bao vo sung (rhamphotheca), cau tao tu keratin. Giua phan tren mo co hai lo mui, an thong voi he ho hap. O mot so loai, mo va lo mui đuoc bao boi mot phan mo mem, sap, đuoc goi la da goc mo (cere).

Ban chan chim đuoc bao phu boi vay va co cac ngon chan voi mong vuot. Đa phan cac loai chim đeu co 4 ngon, đuoc chia thanh 5 kieu sap xep (dactyly) chinh, bao gom: anisodactyl (ngon khong đeu), zygodactyl (ngon kieu chan treo), heterodactyl (khac ngon), syndactyl (dinh ngon) va pamprodactyl (ngon nhon). O nhieu loai chim, chan co mang, va cung co cac loai: co nua mang (semipalmate), co mang hoan toan (totipalmate), co mang kieu chan vit va co thuy. Mo cung mong vuot đeu khong ngung phat trien ve kich co. Kieu chan va mo cua moi loai nhieu khi rat khac nhau, phu thuoc vao loi song va thuc an cua chung. O ga trong va mot so loai chim khac, chan co phan sung cung moc len, đuoc goi la cua.
Giong cac bo phan mo, vuot va cua, vay chim la san pham cua da, đuoc tao thanh tu cung mot loai keratin. Vay đuoc tim thay chu yeu o ngon chan va ban chan, nhung cung co the xuat hien o mat ca chan mot vai loai. Hau het o cac loai chim, vay khong che phu đang ke, ngoai tru truong hop go kien va đuoi cung. Vay cua chim đuoc cho la tuong đong voi vay cua đong vat co vu va bo sat.


Đac điem sinh hoc = Di chuyen =


 Bay  Phan lon chim đeu co the bay, đieu nay tao nen su khac biet giua chung va hau het cac loai đong vat co xuong song khac. Bay la phuong tien chinh đe di chuyen cua đa so loai chim, su dung cho cac hoat đong sinh san, kiem thuc an hay chay tron ke thu. Chim co nhieu đac điem thich nghi cho viec bay, bao gom bo xuong khoi luong nhe, hai khoi co van đong canh lon (co nguc va co qua tren - supracoracoideus), cung nhu hai chi truoc đa bien đoi thanh canh, co vai tro tuong tu nhu canh may bay. Hinh dang va kich thuoc canh thong thuong xac đinh kieu bay cua moi loai; nhieu loai chim co kha nang phoi hop giua nhung cu đap canh manh me va kieu chao lieng đoi hoi it nang luong. Chim ruoi la mot truong hop đac biet cua lop Chim, khi chung co the bay lon von tai cho bang cach đap canh 15-80 lan mot giay (tuy moi loai), va đac biet co the bay nguoc phia sau, mot kha nang ma khong nhom chim nao khac co. Chim cat Falco peregrinus voi sai canh rong la ke nhanh nhat trong gioi đong vat, voi nhung cu lieng xuong duoi đat toc đo hon 322 km/h (200 mph).
Khoang 60 loai chim con ton tai khong biet bay, cung nhu voi nhieu loai chim đa tuyet chung. Viec khong biet bay chu yeu xuat hien o cac loai song biet lap tren cac đao, phu thuoc vao cac nguon tai nguyen gioi han va khong co ke san moi. Du khong biet bay, nhung con chim canh cut van su dung co va cach di chuyen tuong đong đe "bay" xuyen qua lan nuoc, tuong tu cac loai chim anca, het nuoc hay chim bao bao.


 Cac kieu di chuyen khac  Ben canh bay, cac loai chim con co cac kieu di chuyen khac nhu leo treo, boi lan hay đi tren mat đat.
Leo treo la kieu di chuyen nguyen thuy cua nhieu loai chim tien su, vi du nhu Archaeopteryx su dung mong vuot đe leo len cay sau đo tha minh luot xuong đat. Trai qua thoi gian, chan cua cac loai chim leo treo nguyen thuy (voi 3 ngon phia truoc, 1 ngon phia sau) đuoc bien đoi thanh chan cua cac chim leo treo hien đai, voi mong khoe cung 2 ngon truoc va 2 ngon sau (kieu ngon zygodactyly). So loai chim leo treo con ton tai khong nhieu, bao gom cac loai thuoc cac ho Go kien, Đuoi cung, Treo cay cung nhu vet va mot so loai khac. Cac loai nay đeu co cach leo treo rieng cua minh, mot so loai nhu vet su dung mo nhu mot chan thu ba đe treo cay. Chim go kien dung mong sac đe bam va dung đuoi cung nhu mot điem tua, di chuyen tren cac than cay.
Cac loai chim song gan nuoc co cac kieu di chuyen khac nhau. Nhung loai boi lan gioi co nhung đac điem thich nghi nhu chan co mang hay bo long khong tham nuoc. Chung đuoc chia lam hai loai dua tren cach thuc boi: nho chan, tuc dung chan nhu mot mai cheo đe tao suc đay, vi du chim coc, chim lan, gavia va ho Vit, va nho canh - chu yeu la cac loai song o bien, tieu bieu la chim canh cut, chim anca hay hai au petren lan. Cac loai chim lan nho canh nhin chung thuong nhanh hon cac loai su dung chan. Tuy nhien, du dung chan hay dung canh thi đeu khien cac loai nay bi han che o cac cach di chuyen khac, nhu bay hay di chuyen tren mat đat. Cac loai chim canh cut khong biet bay co the la sinh vat thich nghi voi nuoc nhat trong so cac loai chim boi lan, đac biet chim canh cut Gentoo (Pygoscelis papua) la loai chim boi nhanh nhat, voi toc đo đat 36 km/h (22 mph). Ben canh đo, con co cac loai lan bang cach lao thang tu tren cao xuyen qua lan nuoc đe bat moi, vi du chim đien, o bien, bo nong nau va mot so nhan bien. Nhung loai chim nhu hong hac, seu, diec, co... va nho hon nhu de hay choi choi la nhung loai chim loi nuoc, voi đoi chan dai, manh, co the đi qua nuoc de dang ma co the khong bi uot, dung chan hay mo đe kiem thuc an.

Hau het cac loai chim đeu co the di chuyen tren mat đat qua hai cach: đi va chay, voi kha nang khac nhau o moi loai. Tuy nhien, cung co nhung ngoai le nhu chim yen, khi khong co kha nang đau hay chay do đoi chan qua yeu ot, ma chi co the dung chan bam len cac be mat thang; hay hau het cac loai chim lan gavia cung khong the đi đung binh thuong tren mat đat do ket cau đoi chan chi phu hop voi viec boi lan. Nguoc lai, co nhung chim nhu bo Đa đieu, tinamou, o tac, ga maleo cung nhu nhieu loai thuoc bo Ga, đa phat trien ket cau chan thich hop, la đai dien cua nhung loai chim di chuyen tot tren mat đat. Cac loai chim o nuoc thuong di chuyen tren mat đat rat kho khan; du the, đe di chuyen nhanh hon, chim canh cut lai co mot phuong thuc đac biet, đo la "luot van" tren phan bung cua chung, su dung canh va chan đe đay than minh luot đi tren bang tuyet.


= Di truyen =
Chim co hai gioi tinh: trong (đuc) va mai (cai). Gioi tinh cua chim đuoc xac đinh boi hai nhiem sac the gioi tinh Z va W, khong giong cap nhiem sac the (NST) X va Y o đong vat co vu. Cac con trong co hai nhiem sac the Z (ZZ) va con mai co mot NST Z va mot NST W (WZ).
Gan nhu o toan bo cac loai chim, gioi tinh mot ca the đuoc xac đinh tai thoi điem thu tinh. Tuy nhien, mot nghien cuu gan đay đa cho thay su xac đinh gioi tinh phu thuoc nhiet đo o nhung con ga tay bui ram Uc (Alectura lathami), khi ma nhiet đo cang cao trong qua trinh ap trung thi se tao ti le mai tren trong cao hon.


= Thinh giac =
Chim dung am thanh đe xac đinh ranh gioi vung lam to, canh bao ke thu xam pham lanh tho, bay to tinh cam, bao hieu thuc an, dan đuong chim di cu trong đem toi, bao hieu nguy hiem, nhan biet con cai. Thinh giac cua chim gap 10 lan nguoi.


= Suc khoe =


 Tuoi tho  Tuoi tho cua chim rat khac nhau tuy theo loai, co the tu ba đen bon nam tuoi đoi voi mot so loai chim se va hon 50 nam đoi voi mot so loai hai au, va tham chi hon 60 nam tuoi đoi voi mot so loai hiem co nhu chim kakapo (Strigops habroptilus). Trong cung mot loai chim, viec thay long khong nhung phu thuoc vao mua, ma con vao đo tuoi cua chim, do vay viec biet ro cac thong tin nay se giup tinh ra tuoi cua nhieu loai chim hoang da. Ngoai ra muc đo khi hoa khung xuong cung la mot đac điem đuoc su dung đe uoc tinh ra tuoi cua chim.
Tuoi tho cua chim nuoi va chim hoang da khac nhau do đieu kien moi truong song thay đoi. Trung binh tuoi tho cac loai cu la 15 nam, vet 20 nam, bo cau 12 nam, ga 13 nam (ga nha 30 nam).


 Ky sinh  Cac sinh vat ky sinh pho bien o chim chu yeu thuoc ve cac nhom ghe, ran va chay. Cac loai ky sinh khac nho hon nhu mot so loai thuoc đong vat nguyen sinh, thuong gay benh cho chim.

It nhat 2.500 loai ghe thuoc 40 ho song gan voi cac loai chim, tu to chim, long, tham chi mo chim nhu mot so loai ghe ky sinh tren chim ruoi. Cac loai ghe nay co the chi đon thuan la ky sinh vo hai hoac co the gay ngua cho đong vat chu, tham chi la ky sinh co hai nhu cac loai thuoc chi Dermanyssus va Ornithonyssus. Tat ca cac loai chim đeu bi anh huong boi sinh vat ky sinh, ngay ca chim canh cut cung co ve ky sinh tren co the. Đoi song cac loai ve tat nhien phu thuoc vao tung giong chim cu the; tuy the, au trung ve thuong song trong to chim. Cac loai ky sinh nay co chu ky sinh san ngan va co the sinh soi rat nhanh chong. Mot so loai ky sinh song bang lop da chet cua chim, so khac nhu cac loai ky sinh o chim ruoi thi đuoc mang tu bong hoa nay sang bong khoa khac va song bang mat hoa. Trong cac to chim, nguoi ta tham chi con phat hien thay cac loai ky sinh nho song bam vao cac loai ky sinh lon hon.
Mot so lon cac loai ky sinh co the gay hai cho chim non hoac ga con. Tuy the, mot so nghien cuu cho thay su hoi sinh nay khong phai chi co hai cho chim. Co kha nhieu nghien cuu ve cac tuong tac phuc tap giua sinh vat ky sinh va chim, va nhieu yeu to đa đuoc tim hieu. Va cac nghien cuu cho thay viec đua ra cac quy tac đon gian trong truong hop nay la khong de dang.
Mot so loai thuoc bo An long (nhu Ischnocera) thuong song bam o mot so loai chim nhat đinh. Rat nhieu loai thuoc nganh Giun dep nhu san day hay san la co the lay nhiem cac loai chim va cac con chim nay co the mang chung đi tu luc đia nay sang luc đia khac. Chang han nhu cac loai chim bien khi an cac loai nhuyen the thuoc chi Cerastoderma, co the phat tan cac loai san la ky sinh (cac chi Meiogymnophalus, Himasthla,...), truyen sang cac đong vat chu khac nhu cac loai chim hoac cac loai đong vat than mem khac.


 Benh tat  Chim va gia cam la mot trong nhung vec to truyen benh chu yeu o cac cu ly xa đoi voi con nguoi nhu cac benh virut vet, benh vi khuan Salmonella, benh vi khuan xoan (do Campylobacter), benh lao gia cam (do Mycobacterium), cum gia cam, sot hai ly (benh do loai ky sinh Giardia lamblia, va benh Cryptosporidium. Cac benh nay cung nhu su lay lan cua chung cung đuoc nghien cuu rat ky. Cung do tam pho bien cua nganh nuoi gia cam, viec phat hien ra cac o benh gia cam co the khien chinh quyen đia phuong ap dung cac bien phap triet đe va ngat ngheo đoi voi viec chan nuoi nay. Vao thang 9 nam 2007, 205.000 con gia cam tai Baviere đa bi thieu huy, 160.000 gia cam tai Bangladesh cung đa bi thieu huy vao thang 2 nam 2008 do phat hien ra o dich cum gia cam... Mot so benh đac thu nhu benh Pacheco chi co o cac loai thuoc bo Vet.


Moi lien he voi con nguoi Chim la loai đong vat pho bien va de quan sat, con nguoi đa co moi quan he voi chung tu thuo binh minh cua loai nguoi. Đoi khi, moi quan he nay mang tinh cong sinh, chang han nhu su hop tac giua loai chim dan mat (honeyguides) va mot so cong đong nguoi chau Phi nhu toc Borana trong viec tim to ong. Trong nhung truong hop khac, đo la moi quan he hoi sinh, khi mot so loai chim nhu se nha huong loi tu cac hoat đong cua con nguoi. Mot so loai đa thich nghi voi tap quan cua nong dan canh tac truyen thong. Vi du, seu Sarus bat đau lam to o An Đo khi nong dan ngap nuoc ruong đe chuan bi cho mua mua, hoac co co long đa quen lam to tren nhung cay thap đuoc trong canh ruong va kenh rach trong cac he thong nong lam ket hop.


= Tam quan trong kinh te =
Mot so loai chim đuoc thuan hoa đe lay thit va trung, goi chung la gia cam, la nguon cung cap protein đong vat lon nhat cho con nguoi. Vao nam 2003, toan the gioi san xuat khoang 76 trieu tan thit gia cam va 61 trieu tan trung. Ga chiem phan lon trong tieu thu gia cam cua con nguoi, mac du cac loai nhu ga tay, vit va ngong nuoi cung kha pho bien.
Ngoai ra, nhieu loai chim hoang da cung đuoc san bat đe lay thit. O phan lon the gioi, san chim chu yeu mang tinh giai tri, ngoai tru tai nhung khu vuc con rat kem phat trien. Tai Bac va Nam My, nhom chim đuoc san bat quan trong nhat la cac loai chim nuoc. Cac loai chim khac cung đuoc san rong rai gom co ga loi, ga tay hoang, cut, bo cau, ga go, ga rung, de ga va de nuoc. Viec san bat đa gop phan gay ra su tuyet chung hoac đe doa tuyet chung đoi voi hang chuc loai chim.


= Tam quan trong van hoa =
Chim đa xuat hien trong van hoa va nghe thuat tu thoi tien su, khi chung đuoc khac hoa trong cac buc tranh hang đong so khai va cac tac pham cham khac co. Mot so loai chim tung đuoc hinh dung nhu nhung quai thu, chang han nhu chim Roc trong than thoai va Pouakai trong truyen thuyet cua nguoi Maori—mot loai chim khong lo đuoc cho la co the bat ca con nguoi . Ve sau, chim con đuoc su dung nhu bieu tuong cua quyen luc, đien hinh la Ngai Cong (Peacock Throne) long lay cua cac hoang đe Mughal va Ba Tu. Khi gioi khoa hoc bat đau quan tam đen loai chim, nhieu buc hoa ve chim đa đuoc đat ve đe phuc vu cho cac an pham chuyen khao.
Nhan thuc ve cac loai chim co su khac biet đang ke giua cac nen van hoa. Cu meo, chang han, bi xem la bieu tuong cua xui xeo, ma thuat va cai chet o mot so khu vuc tai chau Phi, nhung lai đuoc coi la bieu tuong cua su thong thai o phan lon chau Au . Chim đau riu (hoopoes) tung đuoc xem la linh thieng o Ai Cap co đai va la bieu tuong cua đuc hanh o Ba Tu, nhung lai bi cho la loai trom cap o nhieu noi thuoc chau Au va đuoc xem la điem bao chien tranh o vung Scandinavia.
Trong huy hieu hoc, chim—đac biet la đai bang—thuong xuat hien tren cac huy hieu va quoc huy. Trong linh vuc huy hieu hoc, chim la mot hinh tuong pho bien, xuat hien trong thiet ke quoc ky cua 17 quoc gia cung nhu nhieu vung lanh tho va đon vi hanh chinh cap duoi. Nhieu quoc gia su dung hinh anh chim đe bieu trung cho ban sac va di san dan toc cua minh, voi 91 quoc gia chinh thuc cong nhan mot loai chim quoc gia. Chim san moi la nhom đuoc chon pho bien nhat, tuy nhien mot so quoc gia—đac biet la cac quoc gia nhiet đoi nho—lai lua chon cac loai khac, trong đo vet la mot lua chon pho bien.
Gan đay, hinh anh cac loai chim cung đuoc su dung trong cac tac pham van hoc hu cau ve khi hau (thuong đuoc viet tat la cli-fi), nham giup thay đoi nhan thuc, hanh vi, va van hoa cua xa hoi, tu đo gop phan thuc đay chong bien đoi khi hau .


Tai lieu tham khao Lien ket ngoai Du lieu lien quan toi Aves tai Wikispecies
 Tu lieu lien quan toi Aves tai Wikimedia Commons
Chim Viet Nam (Tieng Viet, tieng Anh, tieng Phap, tieng Han, tieng Nhat, tieng Thai, tieng Ma Lai, tieng Indonesia) Sibagu
Bird tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Chim tai Tu đien bach khoa Viet Nam
479 loai chim tai Viet Nam Viet Nam Creatures