Chien tranh Kim – Tong la mot loat cac cuoc xung đot giua nha Kim (1115–1234) cua nguoi Nu Chan va nha Tong (960–1279) cua nguoi Han. Nam 1115, cac bo lac Nu Chan noi day, chong lai lanh chua cua ho la nhung nguoi Khiet Đan cung trieu đai nha Lieu (907–1125) va tuyen bo khai sinh nha Kim. Khi lien minh voi nha Tong đe chong lai ke thu chung la nha Lieu, nha Kim hua se tra lai cho nha Tong khu vuc Yen Van thap luc chau, von đa nam duoi su kiem soat cua nha Lieu tu nam 938. Nguoi Han đong y thoa thuan nhung viec nguoi Nu Chan nhanh chong đanh bai quan Lieu ket hop voi nhung that bai quan su lien tiep cua quan Tong đa khien hanh đong nhuong lanh tho cua nha Kim tro nen rat mien cuong. Sau hang loat cuoc đam phan khien ca hai ben đeu chan nan, nguoi Nu Chan tan cong nha Tong vao nam 1125. Ho đieu đong mot canh quan đen Thai Nguyen va mot canh quan khac toi kinh đo Bien Kinh (Khai Phong ngay nay) cua nha Tong.
Bat ngo khi nghe tin ve cuoc xam luoc, tuong Tong la Đong Quan rut lui khoi Thai Nguyen truoc khi noi nay bi bao vay va chiem đong. Khi nhanh quan Kim thu hai tien đen kinh đo, Tong Huy Tong buoc phai thoai vi va chay ve phia nam. Trieu Hoan, con trai ca cua Huy Tong len ngoi, mieu hieu Tong Kham Tong. Quan Kim bao vay Khai Phong vao nam 1126, Kham Tong đa phai thuong luong đe nguoi Nu Chan rut quan khoi kinh đo bang cach chap nhan boi thuong mot khoan tien lon hang nam. Ngay sau đo, Kham Tong boi uoc va chia quan Tong bao ve cac chau quan thay vi co thu kinh đo. Quan Kim tiep tuc tan cong va mot lan nua vay rap Khai Phong vao nam 1127. Ho bat song Kham Tong cung nhieu thanh vien hoang toc va cac quan lai cap cao cua trieu đinh nha Tong trong su kien Tinh Khang chi bien. Su kien tren đanh dau giai đoan Trung Quoc bi chia lam hai, phia Bac la nha Kim va phia Nam la nha Tong. Tan du hoang toc nha Tong di tan ve mien Nam Trung Quoc va sau mot thoi gian luu tru o mot so kinh đo tam thoi, ho quyet đinh dung chan tai Lam An (nay la Hang Chau). Cuoc di tan cung chinh la dau moc phan đinh trieu đai nha Tong thanh hai thoi ky: Bac Tong va Nam Tong.
Nguoi Nu Chan co gang chinh phuc mien nam Trung Quoc vao nhung nam 1130 nhung bi sa lay boi cuoc noi day cua cac the luc than Tong o phia bac va đot phan cong cua cac tuong linh Tong gom Nhac Phi va Han The Trung. Cac tuong linh Tong đa gianh lai mot so vung lanh tho nhung roi lai phai thoai lui theo lenh cua Hoang đe Tong Cao Tong, nguoi ung ho giai phap hoa binh cho cuoc chien. Hiep uoc Thieu Hung (1142) thiet lap ranh gioi cua hai đe quoc doc theo song Hoai, nhung cac cuoc xung đot giua hai ben van tiep dien cho đen khi nha Kim sup đo vao nam 1234. Hoang đe thu tu cua nha Kim, Hoan Nhan Luong, đa tiep tuc chien tranh voi nha Tong nhung nhan lay that bai. Ong thua tran Thai Thach (1161) roi mat mang vi bi chinh nhung si quan bat man duoi quyen am sat. O chieu nguoc lai, duoi su thuc đay cua chu nghia phuc hung lanh tho, nha Tong tien hanh xam luoc nha Kim (1206–1208) nhung cung khong gianh đuoc thang loi. Mot thap ky sau, nha Kim phat đong mot chien dich quan su chong lai nha Tong vao nam 1217 đe bu đap phan đat đai ma ho đa mat vao tay nguoi Mong Co. Nam 1233, nha Tong lien minh voi Mong Co, va ngay trong nam sau, ho cung nhau gianh lay Thai Chau, noi an nau cuoi cung cua hoang đe nha Kim. Nam 1234, nha Kim chinh thuc sup đo. Sau khi nha Kim diet vong, nha Tong tro thanh muc tieu tiep theo cua nguoi Mong Co va roi cung bi xoa so vao nam 1279.
Chien tranh Kim – Tong đa mo ra mot ky nguyen bien đoi chong mat ve cong nghe, van hoa va nhan khau hoc o Trung Quoc. Cac tran chien giua hai nuoc thuc đay su ra đoi cua nhieu loai vu khi su dung thuoc sung. Tran vay ham Đuc An nam 1132 la lan đau tien nguoi ta ghi lai viec su dung hoa thuong, to tien xa xua cua sung cam tay. Ngoai ra con co nhung bao cao ve su xuat hien cua hoa phao gay chay, thiet hoa phao gay no, hoa tien, va cac loai vu khi lien quan khac. O mien bac Trung Quoc, nguoi Nu Chan thieu so đa cai tri mot đe quoc chu yeu la noi sinh song cua cac than dan nha Tong truoc kia. Ho đinh cu tai nhung vung lanh tho đa lam chu roi dan hoa nhap voi van hoa đia phuong. Nha Kim, mot trieu đai chinh phuc, thiet lap mot bo may quan lieu đe quoc tap trung theo mo hinh cua cac trieu đai Trung Quoc truoc đay, dua vao tinh chinh danh theo triet hoc Nho giao. Nhung than dan nha Tong ti nan tu mien bac đa tai đinh cu o khu vuc phia nam Trung Quoc. Mien bac la trung tam van hoa cua Trung Quoc va cuoc chinh phat cua nha Kim đa lam giam vi the khu vuc cua nha Tong. Tuy nhien, kinh te Nam Tong van nhanh chong lay lai su thinh vuong va hoat đong thuong mai voi nha Kim van sinh loi, bat chap nhieu thap ky giao tranh. Lam An, thu phu Nam Tong, mo rong thanh mot thanh pho thuong mai tam co.


Lien minh Tong – Kim mong manh Nguoi Nu Chan la mot nhom nguoi noi tieng Tungus, thuoc cac bo lac ban nong nghiep, sinh song tai khu vuc đong bac A, ma ngay nay la mot phan cua Đong Bac Trung Quoc. Mot so nhanh nguoi Nu Chan la hau due cua nguoi Mat Hat. Vao nam 696 co mot thu linh Mat Hat la Khat Tu Bi Vu cung Đai Trong Tuong va Đai To Vinh ho tro Ly Tan Trung va Ton Van Vinh nguoi Khiet Đan noi day chong lai nha Chu cua Vo Tac Thien. Ly Tan Trung lap ra Đai Khiet Đan quoc. Sang nam 697 Đai Khiet Đan quoc sup đo truoc lien quan nha Chu - Đot Quyet. Khat Tu Bi Vu tiep tuc cung Đai Trong Tuong va Đai To Vinh chong lai nha Chu cua Vo Tac Thien. Đai chien Thien Mon Linh dien ra nam 698, Khat Tu Bi Vu va Đai Trong Tuong bi quan nha Chu giet, Đai To Vinh chi huy quan đoi đanh bai quan Chu, lap ra vuong quoc Bot Hai, nguoi Mat Hat đuoc nam giu 1 phan quyen luc trong quoc gia nay. Nam 926 vuong quoc Bot Hai bi nha Lieu nguoi Khiet Đan thon tin. Nguoi Mat Hat dan tro thanh nguoi Nu Chan. Nhieu bo lac Nu Chan tro thanh chu hau cua nha Lieu (907–1125), mot đe quoc do nguoi Khiet Đan du muc cai tri, bao gom hau het Mong Co hien đai, mot phan Bac Trung Quoc, Đong Bac Trung Quoc, bac Trieu Tien va mot phan Vien Đong Nga. Xuoi xuong phia nam nha Lieu la Đe quoc Tong (960–1276) cua nguoi Han. Nha Tong va nha Lieu von đa o trong trang thai hoa binh, nhung ke tu sau that bai quan su truoc nha Lieu vao nam 1005, nha Tong phai tra cho nuoc lang gieng phuong bac khoan boi thuong hang nam la 20 van tam lua va 10 van luong bac. Truoc khi nguoi Nu Chan lat đo nguoi Khiet Đan, phu nu đa co chong va cac co gai Nu Chan thuong xuyen bi cac su than Khiet Đan ham hiep nhu mot phong tuc, đieu nay khien nguoi Nu Chan vo cung cam thu nguoi Khiet Đan. Sau nay, cac cong chua nha Tong đa phai tu sat đe tranh bi hiep dam hoac bi hanh quyet khi khang cu lai quan Kim.
Nam 1114, thu linh Hoan Nhan A Cot Đa (1068–1123) thong nhat cac bo lac Nu Chan khac nhau va lanh đao mot cuoc noi day chong lai nha Lieu. Nam 1115, ong tu xung la hoang đe nha Kim (1115–1234), tuc trieu đai "vang". Đuoc mot nguoi Lieu đao tau bao tin ve cuoc noi day thanh cong cua nguoi Nu Chan, Tong Huy Tong (cai tri 1100–1127) va chi huy quan su toi cao cua ong la thai giam Đong Quan đanh gia su yeu kem cua nha Lieu la co hoi đe lay lai Yen Van thap luc chau, mot chuoi cac thanh pho va cua ai bi nha Lieu thon tinh tu Sa Đa Hau Tan vao nam 938 va la khu vuc ma nha Tong nhieu lan co gang tai chiem nhung đeu khong thanh cong. Do đo, nha Tong quyet đinh tim kiem mot lien minh voi nha Kim đe chong lai ke thu chung la nha Lieu.

Vi cac tuyen đuong bo giua nha Tong va nha Kim đeu do nha Lieu kiem soat, cac cuoc trao đoi ngoai giao chi co the dien ra bang cach đi qua bien Bot Hai. Viec đam phan xay dung lien minh đuoc bat đau bi mat voi ly do la nha Tong muon mua ngua cua nguoi Khiet Đan. Phai đoan ngoai giao nha Tong đen trieu đinh nha Kim đe dien kien A Cot Đa vao nam 1118, trong khi cac su than Nu Chan toi kinh đo Khai Phong cua nha Tong vao nam sau. Luc đau, hai ben thoa thuan rang ho se đuoc giu bat cu vung lanh tho nuoc Lieu nao ma minh gianh đuoc khi chien đau. Nam 1120, A Cot Đa đong y nhuong lai Yen Van thap luc chau cho nha Tong voi đieu kien la ho đuoc tiep nhan cac khoan cong pham hang nam ma nha Tong nap cho nha Lieu. Tuy nhien, vao cuoi nam 1120, nguoi Nu Chan đa chiem đuoc Thuong Kinh cua nha Lieu va chi tra cho nha Tong vai vung thuoc Yen Van thap luc chau. Trong nhung vung con lai, nha Kim giu Tay Kinh Đai Đong o cuoi phia tay Yen Van thap luc chau. Hai ben đong y voi nhau rang nha Kim se tan cong Trung Kinh, trong khi nha Tong se chiem Nam Kinh, tuc Yen Kinh (Bac Kinh ngay nay).
Chien dich lien minh tong tan cong nha Lieu đuoc len ke hoach vao nam 1121 nhung roi phai doi lai vao nam 1122. Ngay 23 thang 1 nam 1122, nha Kim chiem đuoc Trung Kinh nhu đa giao hen. Nha Tong thi lai tri hoan tham chien vi phai chuyen binh luc sang đoi đau voi Tay Ha o phia tay bac va đan ap khoi nghia Phuong Lap o phia nam. Thang 5 nam 1122, quan Tong duoi su chi huy cua Đong Quan cuoi cung tien đanh Yen Kinh, cac luc luong nho cua quan Lieu von đa suy yeu van de dang đay lui nhung ke xam luoc. Mua thu nam đo, quan Tong lai tiep tuc that bai trong mot cuoc tan cong khac. Ca hai lan, ho đeu buoc phai rut lui ve Khai Phong. Sau đot tien cong đau tien, A Cot Đa thay đoi cac đieu khoan trong thoa thuan lien minh va chi hua giao Yen Kinh cung sau chau khac cho nha Tong. Đau nam 1123, nguoi Nu Chan de dang chiem đuoc Yen Kinh. Ho tien hanh cuop boc va bat dan trong thanh lam no le.
Su sup đo chong vanh cua nha Lieu dan đen nhieu hon cac cuoc đam phan giua hai phe Tong va Kim. Thanh cong ve mat quan su va quyen kiem soat Yen Van thap luc chau mang lai cho nguoi Nu Chan loi the tren ban đam phan. A Cot Đa ngay cang that vong khi nhan ra rang nha Tong van co y đinh chiem hau het cac chau quan, mac cho nhung that bai quan su cua ho. Mua xuan nam 1123, hai ben cuoi cung đa cung nhau thiet lap cac đieu khoan trong ban hiep uoc Tong–Kim đau tien. Chi co bay chau (bao gom ca Yen Kinh) đuoc tra lai cho nha Tong, va nha Tong se phai cong nap hang nam 30 van tam lua va 20 van luong bac cho nha Kim, cung nhu phai chiu khoan thanh toan mot lan 100 van quan tien đong đe boi thuong cho nguoi Nu Chan doanh thu thue ma ho đang le se kiem đuoc neu khong tra lai cac chau. Thang 5 nam 1123, Đong Quan cung quan Tong tien vao Yen Kinh von đa bi cuop boc tan hoang.


Chien tranh Kim – Bac Tong = Su sup đo cua lien minh Tong – Kim =
Chi mot thang sau khi nha Tong thu phuc đuoc Yen Kinh, Truong Giac, nguoi tung giu chuc tiet đo su nuoc Lieu o Binh Chau, cach 200 km ve phia đong Yen Kinh, giet chet mot vien quan nuoc Kim va sap nhap Binh Chau vao đat Tong. Vai thang sau, quan cua Truong Giac bi nguoi Nu Chan đanh bai khien ong đanh phai lui ve an nau o Yen Kinh. Mac du phia nha Tong đong y xu tu Truong Giac vao cuoi nam 1123, nhung su kien nay đa day len moi cang thang giua hai quoc gia vi hiep uoc nam 1123 đa tung cam han hai ben chua chap nhung ke đao ngu. Nam 1124, cac quan chuc Tong cang khien nha Kim tuc gian khi yeu cau nhuong lai 9 chau bien gioi. Tan hoang đe Kim Thai Tong (cai tri 1123–1135), em trai va la nguoi ke vi cua A Cot Đa, to ra do du, nhung cac hoang tu chien binh Hoan Nhan Tong Han va Hoan Nhan Tong Vong đa kich liet phan đoi, quyet khong giao them lanh tho. Du Kim Thai Tong quyet đinh tra lai hai chau, nhung cac nha lanh đao Kim cung đa san sang tan cong nuoc lang gieng phia nam cua ho.
Truoc khi tien hanh xam luoc nha Tong, nguoi Nu Chan ki ket mot thoa thuan hoa binh voi nuoc lang gieng phia tay la Tay Ha vao nam 1124. Ngay trong nam sau, ho bat đuoc Thien To, hoang đe cuoi cung cua nha Lieu o gan vung sa mac Ordos, chinh thuc tieu diet trieu đai nay. San sang huy bo lien minh voi nha Tong, nguoi Nu Chan đang chuan bi cho mot cuoc xam luoc.


= Chien dich đau tien =
Thang 11 nam 1125, Kim Thai Tong ra lenh cho quan đoi tan cong nha Tong. Vu đao ngu cua Truong Giac hai nam truoc đuoc lay lam cai co gay chien. Nha Kim đieu hai đoi quan đi đanh chiem cac thanh pho lon cua nha Tong.


 Bao vay Thai Nguyen  Đao quan phia tay do Hoan Nhan Tong Han chi huy, khoi hanh tu Đai Đong tien toi Thai Nguyen, xuyen qua vung nui Son Tay, truc chi huong kinh đo Lac Duong cua nha Tong. Quan Tong khong he tien lieu truoc ve mot cuoc xam luoc va đa hoan toan mat canh giac. Tuong Han la Đong Quan nghe tin ve cuoc chinh phat tu mot su than ma ong gui toi nha Kim đe thuong luong gianh lai hai chau quan. Vi su than nay tro ve va bao cao rang nguoi Nu Chan san sang tu bo xam luoc neu nha Tong nhuong quyen kiem soat Ha Bac va Son Tay cho ho. Đong Quan thao chay khoi Thai Nguyen va giao quyen chi huy quan đoi cho Vuong Binh. Quan Kim bao vay Thai Nguyen vao giua thang 1 nam 1126. Duoi su chi huy cua Vuong Binh, Thai Nguyen cam cu đu lau đe niu chan nguoi Nu Chan tren đuong toi Lac Duong.


 Vay ham Khai Phong lan thu nhat  Cung luc nay, đoi quan phia đong, do Hoan Nhan Tong Vong chi huy, đuoc đieu đong toi Yen Kinh (Bac Kinh ngay nay) va cuoi cung la kinh đo Khai Phong cua nha Tong. Quan Kim khong vap phai qua nhieu can tro. Tong Vong de dang chiem đuoc Yen Kinh, noi tuong Tong va cuu tiet đo su nuoc Lieu la Quach Duoc Su đong y quy phuc nha Kim. Khi nha Tong co gang gianh lay Yen Van thap luc chau, ho vap phai su phan khang quyet liet cua nguoi Han, nhung khi nguoi Nu Chan xam chiem khu vuc nay, nguoi Han lai khong he chong lai ho. Đen cuoi thang 12 nam 1125, quan Kim đa gianh lai quyen kiem soat hai chau quan va tai lap quyen cai tri cua nguoi Nu Chan đoi voi Yen Van thap luc chau. Đau nam 1126, nhanh quan Kim phia đong tien sat Khai Phong.
Lo so quan Kim đang ngay cang đen gan, Tong Huy Tong len ke hoach rut lui ve phia nam. Hoang đe bo kinh đo đuoc xem nhu mot hanh đong đau hang, vi vay cac quan lai trong trieu đa thuyet phuc Huy Tong thoai vi. Co rat it y kien phan đoi quyet đinh nay vi viec giai cuu mot đe quoc khung hoang khoi su tan vong quan trong hon viec bao ton cac nghi le ke thua hoang gia. Thang 1 nam 1126, vai ngay truoc Tet Nguyen Đan, Huy Tong thoai vi đe ung ho con trai minh len ngoi va nhan chuc Thai Thuong Hoang voi mot vai tro mang tinh nghi le. Ngay 27 thang 1 nam 1126, hai ngay sau nam moi, nguoi Nu Chan tien đen song Hoang Ha. Ngay hom sau, Huy Tong bo tron khoi Khai Phong, chay ve phia nam va đe tan hoang đe Kham Tong (cai tri 1126–1127) tiep quan kinh đo.
Ngay 31 thang 1 nam 1126, Khai Phong bi bao vay. Chi huy quan đoi Nu Chan hua se tha cho thanh pho neu nha Tong chiu nhan lam chu hau, than phuc nha Kim; giao nop te tuong phe truat va mot hoang than lam tu binh; nhuong het cac chau quan Ha Gian, Thai Nguyen, Trung Son; va boi thuong 50 trieu luong bac, 5 trieu luong vang, 1 trieu tam lua, 1 trieu tam sa tanh, 10.000 ngua, 10.000 gia suc, 1.000 lac đa. Khoan phi ke tren co gia tri bang khoang 180 nam nha Tong cong nap cho nha Kim tu nam 1123.
Khi trien vong ve mot luc luong vien binh cuu tro đa can kiet, đau đa noi bo bat đau no ra trong trieu đinh nha Tong giua cac quan chuc ung ho đe nghi cua quan Kim va nhung nguoi kich liet phan đoi. Nhung nguoi phan đoi nhu Ly Cuong (1083–1140) tap trung vao y tuong bam tru tai cac vi tri phong thu cho toi khi quan tiep vien đen va nguon cung cua nguoi Nu Chan dan can kiet. Ho pha hong mot cuoc tap kich quan Kim vao ban đem va bi thay the boi cac quan chuc ung ho đam phan hoa binh. Đot tan cong that bai buoc Kham Tong phai đap ung cac yeu cau cua quan Kim, gioi quan lai trong trieu cung thuyet phuc ong tien hanh thoa thuan voi nguoi Nu Chan. Nha Tong cong nhan quyen kiem soat cua nha Kim đoi voi ba chau quan. Thang 3 nam 1126, quan Kim ket thuc cuoc vay ham sau 33 ngay.


= Chien dich thu hai =
Gan nhu ngay sau khi quan Kim roi Khai Phong, Tong Kham Tong boi uoc va đieu đong hai đoi quan đay lui nguoi Nu Chan đang tan cong Thai Nguyen, đong thoi cung co phong thu o Trung Son va Ha Gian. Mot binh đoan voi 9 van binh si va mot binh đoan khac voi 6 van binh si đeu bi quan Kim đanh bai vao thang 6. Chuyen vien chinh giai nguy Thai Nguyen lan hai cua quan Tong cung that bai.
Len an nha Tong vi pham hiep đinh va nhan thay su yeu kem cua ho, cac tuong linh Kim mo chien dich trung phat lan hai, lan nay ho van tiep tuc chia quan lam hai đao. Hoan Nhan Tong Han đa roi Thai Nguyen sau hiep đinh o Khai Phong, chi đe lai mot luc luong nho lanh nhiem vu bao vay, quay tro lai cung binh đoan phia tay cua minh. Choang ngop truoc suc tan cong cua ke đich, Thai Nguyen that thu vao thang 9 nam 1126, sau 260 ngay bi vay rap. Khi trieu đinh nha Tong nhan tin Thai Nguyen that thu, cac quan chuc chu chien lai khong đuoc tin tuong ma bi thay the bang nhung co van ung ho chien luoc xoa diu. Giua thang 12, hai canh quan Nu Chan tap trung tai Khai Phong lan thu hai trong nam.


 Vay ham Khai Phong lan thu hai  Sau khi mot so binh đoan Tong bai tran o phia bac, Tong Kham Tong lai muon thuong luong đinh chien voi nha Kim, nhung ong đa pham phai mot sai lam chien luoc nghiem trong khi chi huy cac luc luong con lai cua minh don suc bao ve cac thanh pho chau quan thay vi Khai Phong. Khong quan tam toi tam quan trong cua kinh đo, Kham Tong chi đe lai it hon 10 van binh si tran thu Khai Phong. Quan Tong bi phan tan khap đat nuoc, bat luc trong viec ngan chan cuoc bao vay lan hai cua nguoi Nu Chan.
Quan Kim bat đau tan cong vao giua thang 12 nam 1126. Ngay ca khi giao tranh đa no ra, Tong Kham Tong van tiep tuc keu goi hoa binh, nhung tham vong lanh tho cua nha Kim lan nay la rat lon: ho muon chiem tat ca cac tinh phia bac Hoang Ha. Sau hon hai muoi ngay chien đau voi cuong đo cao trong vong vay cua quan đich, luc luong phong thu cua nha Tong dan tieu hao va tinh than binh si thi ngay cang tuot doc. Ngay 9 thang 11 nam 1127, nguoi Nu Chan đot pha va bat đau cuop boc cac thanh pho. Tong Kham Tong co gang xoa diu nguoi Nu Chan bang cach cong nap toan bo cua cai con lai cua kinh đo. Kho bac hoang gia bi vet can, đo đac cua dan trong thanh cung bi thu giu. Chi vai ngay sau, Hoang đe nha Tong đe nghi đau hang vo đieu kien.
Kham Tong, cuu hoang Huy Tong, va cac thanh vien cua trieu đinh nha Tong bi nguoi Nu Chan bat lam con tin. Ho bi đua toi Hoi Ninh (ngay nay la Cap Nhi Tan) o phia bac, bi tuoc het cac đac quyen hoang gia va giang xuong lam thuong dan. Hai vi cuu hoang bi quan giac si nhuc. Nguoi Nu Chan che gieu ho voi nhung cai ten nhu "Hon Đuc cong" va "Trung Hon hau". Nam 1128, nha Kim bat ho thuc hien mot nghi le danh cho toi pham chien tranh. Sau cai chet cua Huy Tong vao nam 1135, nha Kim bot đoi xu ha khac voi hoang gia nha Tong. Huy Tong đuoc truy phong tuoc hieu con con trai ong la Kham Tong đuoc phong tuoc Cong, mot tuoc vi co bong loc.


= Nguyen nhan nha Tong that bai =

Co nhieu yeu to đa gop phan khien nha Tong lien tuc mac sai lam quan su đe roi cuoi cung mat luon ca mien bac Trung Quoc vao tay nguoi Nu Chan. Cac nguon truyen thong ve lich su nha Tong cho rang viec trieu đinh Huy Tong de bi mua chuoc la nguyen nhan chinh cho su suy tan cua ca vuong trieu. Chung đeu len an Huy Tong va cac quan lai cua ong vi su hu bai đao đuc. Cac hoang đe nha Tong thoi ky đau rat mong muon ban hanh cac bien phap chinh tri va phuc hoi khuon kho đao đuc Nho giao, nhung long nhiet thanh thay đoi nay đa dan mat đi sau khi nha cai cach Vuong An Thach bi phe chuc te tuong vao nam 1076. Nan tham nhung đa huy hoai trieu đai cua Tong Huy Tong, mot vi vua gioi ve voi hon la cai tri. Huy Tong cung la nguoi noi tieng xa hoa, ong đo tien xay dung cac khu vuon tuoc va đen đai ton kem trong khi cac cuoc noi day đang đe doa kha nang kiem soat quyen luc cua nha nuoc.
Phan tich hien đai cua Ari Daniel Levine thi lai đo loi nhieu hon cho nhung khiem khuyet trong gioi lanh đao quan lieu va luc luong quan đoi. Viec đe mat mien bac Trung Quoc khong phai la đieu tat yeu. Quan đoi Tong đa bi quan ly qua muc boi mot chinh quyen co thua su tu tin vao suc manh quoc phong cua ban than. Tong Huy Tong đa chuyen nguon luc nha nuoc vao cac chien dich that bai truoc Tay Ha. Viec nha Tong khang khang đoi them phan lanh tho nha Lieu chi đem lai thanh cong trong viec khieu khich đong minh Nu Chan cua ho. Cac quan sat ngoai giao cua nha Tong đa đanh gia thap nha Kim va đe cho nguoi Nu Chan gia tang suc manh quan su ma khong bi can tro. Ngoai tru chien ma, nha Tong co nguon tai nguyen vo cung doi dao, nhung ho lai quan ly tai san rat kem trong cac tran chien. Khong giong nhu cac đe che Han va Đuong tung banh truong truoc nha Tong, nha Tong khong co cho đung đang ke o Trung A, noi ho co the mua hoac nhan giong so luong lon chien ma. Nhu tuong Tong la Ly Cuong đa luu y rang neu khong co nguon cung ngua on đinh thi trieu Tong se gap bat loi đang ke truoc ky binh Nu Chan: "Quan Kim gianh chien thang chi vi ho co luc luong thiet giap ky binh, trong khi chung ta chi co bo binh đe đoi mat voi ho. Vay cung la le thuong tinh khi linh cua ta chay tan loan va tu pha nat hang ngu."


Chien tranh Kim – Nam Tong = Cuoc di tan ve phuong nam cua trieu đinh nha Tong =


 Tong Cao Tong len ngoi  Cac nha lanh đao Kim khong he trong đoi hay mong muon nha Tong hoan toan sup đo. Y đinh cua ho chi la lam suy yeu nha Tong đe yeu cau them nhieu cong nap hon, va ho cung khong co su chuan bi cho tam voc chien thang cua minh. Nguoi Nu Chan hien đang ban tam toi viec cung co quyen thong tri len cac khu vuc tung do nha Lieu kiem soat. Thay vi tiep tuc xam luoc nha Tong, mot đe quoc co quan so đong đao hon, nguoi Nu Chan ap dung chien luoc "dung nguoi Han kiem toa nguoi Han". Nha Kim hi vong rang mot nha nuoc uy quyen co the thay the ho quan ly mien bac Trung Quoc va thu ho tien boi thuong hang nam ma khong yeu cau nguoi Nu Chan phai can thiep đe dap tat cac cuoc khoi nghia chong Kim. Nam 1127, nguoi Nu Chan bo nhiem mot cuu quan chuc nha Tong ten la Truong Bang Xuong (1081–1127), lam vua bu nhin cua nuoc "Đai So" moi thanh lap. Chinh quyen bu nhin đa khong the ngan can đuoc cac hoat đong khang chien o mien bac Trung Quoc, nguoi dan noi day vi phan no khi bi nguoi Nu Chan cuop boc hon la vi su trung thanh voi trieu đinh nha Tong. Mot so chi huy nha Tong, đong quan tai cac thi tran rai rac khap mien bac Trung Quoc, van trung thanh voi trieu đinh. Đong thoi, cac nhom nghia binh co vu trang cung tu hinh thanh nen cac đoi dan quan, phan đoi su hien dien cua nguoi Nu Chan. Chinh nhung cuoc noi day nay đa can tro nha Kim kiem soat khu vuc mien bac.
Trong khi đo, mot hoang tu nha Tong la Trieu Cau đa tron thoat thanh cong. Trieu Cau phai o lai Tu Chau khi đang lam mot nhiem vu ngoai giao, va khong bao gio quay tro ve Khai Phong. Ong khong co mat o kinh đo khi thanh pho roi vao tay nguoi Nu Chan. Hoang đe Tong Cao Tong tuong lai đa co gang ne tranh cac luc luong Nu Chan đang bam theo minh bang cach di chuyen tu tinh nay sang tinh khac, đi khap Ha Bac, Ha Nam va Son Đong. Nguoi Nu Chan tung du Trieu Cau tro ve Khai Phong đe co the de dang bat đuoc ong, nhung khong thanh cong. Đau thang 6 nam 1127, Trieu Cau dung chan tai Ung Thien Phu (Thuong Khau ngay nay), kinh đo Nam Tong. Voi Cao Tong (cai tri 1127–1162), Ung Thien Phu chi moi la kinh đo đau tien trong mot chuoi kinh đo, đuoc goi la hanh tai. Trieu đinh chuyen toi Ung Thien Phu vi tam quan trong lich su cua no đoi voi nha sang lap trieu đai, Hoang đe Tong Thai To, nguoi tung la tiet đo su o đay. Y nghia bieu tuong cua thanh pho đam bao cho tinh hop phap chinh tri cua tan hoang đe Tong Cao Tong, nguoi đa len ngoi vao ngay 12 thang 6.
Tri vi chua đay mot thang, Truong Bang Xuong đa bi nha Tong thuyet phuc tu chuc vua Đai So va cong nhan Tong Cao Tong la hoang đe danh chinh. Ly Cuong gay ap luc buoc Cao Tong phai hanh quyet Bang Xuong vi toi phan quoc. Hoang đe mui long nghe theo va ep Bang Xuong tu tu. Viec giet Truong Bang Xuong cho thay nha Tong san sang khieu khich nha Kim, va nha Kim thi van chua the cung co quyen kiem soat cua ho đoi voi nhung vung lanh tho vua chinh phuc. Viec Đai So chiu phuc tung va bi bai bo đong nghia voi viec nha Tong đa gianh lai quyen kiem soat Khai Phong. Tuong Tong chiu trach nhiem cung co Khai Phong la Tong Trach (1059–1128), yeu cau Cao Tong di doi trieu đinh ve thanh pho nay, nhung Cao Tong tu choi va chon cach rut lui ve phia nam. Trong lich su Trung Quoc, cuoc di tan cua Tong Cao Tong đanh dau điem ket thuc giai đoan Bac Tong, mo ra giai đoan Nam Tong.
Hau due cua Khong Tu tai Khuc Phu la Dien Thanh cong Khong Đoan Huu, theo chan Tong Cao Tong chay ve phia nam đen Cu Chau. Trong khi đo, em trai cua Đoan Huu la Khong Đoan Thao, đuoc tan trieu nha Kim (1115–1234) bo nhiem lam Dien Thanh cong khi ong van tiep tuc o lai Khuc Phu. Chat cua Truong Tai la Truong Tuyen, cung theo Cao Tong di tan ve phuong nam.


 Di tan ve phuong nam  Viec nha Tong giai tan Đai So va xu tu Truong Xuong Bang đa gay bat binh cho nguoi Nu Chan đong thoi vi pham hiep uoc giua hai ben. Nha Kim tiep tuc tan cong nha Tong, nhanh chong tai chiem phan lon mien bac Trung Quoc. Cuoi nam 1127, Cao Tong di doi trieu đinh cua minh xuoi xuong phia nam Ung Thien Phu đen Duong Chau, phia nam song Hoai va phia bac song Duong Tu, tren nhung con thuyen di chuyen doc Đai Van Ha. Trieu đinh Tong co hon mot nam tru tai thanh pho nay. Nam 1129, ho lai phai so tan mot phan đen Hang Chau khi nguoi Nu Chan tien đen song Hoai. Vai ngay sau cuoc di tan, Cao Tong tron thoat trong gang tac tren lung ngua, chi vai gio truoc khi quan tien phong Nu Chan ap đen. Thang 5 nam 1129, sau khi suyt bi truat ngoi trong mot cuoc đao chinh o Hang Chau, Cao Tong tiep tuc doi kinh đo tro lai phia bac, đen Kien Khang (Nam Kinh ngay nay), bo nam song Duong Tu. Tuy nhien, mot thang sau, nguoi ke nhiem Tong Trach la Đo Sung, rut quan khoi Khai Phong khien Kien Khang phai đoi mat voi nguy co bi tan cong truc dien. Hoang đe lai phai chuyen ve Hang Chau vao thang 9, đe lai Kien Khang cho Đo Sung tiep quan. Đau nam 1130, nha Kim cuoi cung cung chiem đuoc Khai Phong.
Tu nam 1127 đen 1129, nha Tong đa cu muoi ba su đoan đen nha Kim đe thao luan ve cac đieu khoan hoa binh cung nhu đam phan viec tha me cua Cao Tong va Huy Tong, nhung đeu bi trieu đinh nha Kim phot lo. Thang 12 nam 1129, nha Kim bat đau mot cuoc tan cong quan su moi, đieu đong hai đao quan vuot song Hoai o ca hai phia đong va tay. O mat tran phia tay, mot canh quan tien hanh xam luoc Giang Tay, noi hoang thai hau nha Tong đang cu tru, va chiem đuoc Hong Chau (Nam Xuong ngay nay). Vai thang sau, ho đuoc lenh rut lui cung voi canh quan phia đong.
Trong khi đo, Ngot Truat chi huy canh quan Kim chu luc o mat tran phia đong. Ong vuot qua song Duong Tu ve phia tay nam Kien Khang roi chiem thanh pho nay sau khi buoc Đo Sung đau hang. Tu Kien Khang, Ngot Truat tuc toc đuoi theo Cao Tong. Quan Kim gianh đuoc Hang Chau vao ngay 22 thang 1 nam 1130 va sau đo la Thieu Hung xa hon ve phia nam vao ngay 4 thang 2 nam 1130. Tran chien giua Truong Tuan (1086–1154) voi Ngot Truat o gan Ninh Ba đa cho Cao Tong them thoi gian đe chay thoat. Khi Ngot Truat tiep tuc truy đuoi, trieu đinh nha Tong vua kip bo tron tren cac con tau, toi cac hon đao ngoai khoi Chiet Giang roi đi xa hon ve phia nam đen On Chau. Nguoi Nu Chan dong buom đuoi theo Cao Tong nhung van khong bat đuoc ong. Ho đanh phai bo cuoc va rut quan ve phia bac. Sau khi cuop boc cac thanh pho khong con suc phong thu la Hang Chau va To Chau, cuoi cung nguoi Nu Chan cung bat đau vap phai su khang cu quyet liet cua quan Tong do Nhac Phi va Han The Trung chi huy. Han The Trung tham chi con khien nguoi Nu Chan đai bai va đa co gang ngan can Ngot Truat quay tro lai bo bac song Duong Tu. Ham đoi thuy quan cua Han The Trung lan luot hoan toan nhung chiec thuyen nho cua quan Kim. Tuy nhien, Ngot Truat van vuot đuoc song Duong Tu khi ra lenh cho quan Kim ban hoa tien, đot chay nhung canh buom, vo hieu hoa thuyen cua nguoi Han. Nhanh quan cua Ngot Truat quay lai bo nam Duong Tu lan cuoi, cuop pha tai Kien Khang roi quay tro ve phuong bac. Nha Kim đa mat canh giac truoc suc manh thuy quan cua nha Tong, Ngot Truat khong bao gio co gang vuot song Duong Tu them mot lan nao nua. Đau nam 1131, quan Kim o giua song Hoai va song Duong Tu lai bi đanh lui boi mot bang cuop trung thanh voi nha Tong. Vi chien cong cua minh, thu linh cua bang cuop la Truong Vinh, đuoc trieu đinh nha Tong ban cho mot chuc quan.

Sau khi quan Kim đot kich va suyt bat đuoc Tong Cao Tong, hoang đe đa ra lenh cho an phu su phu trach vung Thiem Tay va Tu Xuyen o phia tay xa xoi la Truong Tuan (1097–1164), tan cong quan Kim tai đia ban cua ong đe giam bot ap luc cho trieu đinh. Cuoi nam 1130, du tap trung đuoc mot luc luong đong đao nhung Truong Tuan van bi Ngot Truat đanh bai o gan Tay An. Ngot Truat tien xa hon toi Cam Tuc, va tiep tuc xua quan xuong phia nam đen Giai Chau (Vu Đo ngay nay). Trong hai nam 1131 va 1132, nhung tran chien quan trong nhat giua hai nuoc dien ra o Thiem Tay, Cam Tuc va Tu Xuyen. Nam 1131, quan Kim thua hai tran tai Hoa Thuong Nguyen. Khong vao đuoc Tu Xuyen, Ngot Truat rut quan ve Yen Kinh. Ong quay tro lai mat tran phia tay mot lan nua trong khoang thoi gian tu nam 1132 đen nam 1134. Nam 1132, quan Kim tan cong Ho Bac va Thiem Tay. Nam 1133, Ngot Truat gianh đuoc Hoa Thuong Nguyen nhung khong the tiep tuc tien cong vi thua tran tai ai Tien Nhan. Ong đanh tu bo tham vong chiem Tu Xuyen, tu đay cung khong con tran chien lon nao giua quan Tong voi quan Kim trong phan con lai cua thap ky.
Nam 1133, trieu đinh nha Tong quay tro lai Hang Chau va đoi ten thanh pho nay thanh Lam An. Đen tho to tien cua hoang toc cung đuoc xay dung o Lam An vao cuoi nam đo, mot dau hieu cho thay trieu đinh đa ngam cong nhan Lam An la kinh đo moi ma khong can tuyen cao chinh thuc. Lam An van chi đuoc coi nhu mot kinh đo tam thoi. Trong khoang thoi gian tu nam 1130 đen nam 1137, trieu đinh nha Tong thuong xuyen di chuyen đen Kien Khang roi lai quay tro ve Lam An. Đa co nhung đe xuat ve viec nen lay Kien Khang lam kinh đo nhung rot cuoc trieu đinh van đinh đo tai Lam An vi cho rang thanh pho nay an toan hon. Lam An đuoc bao quanh boi cac rao can tu nhien nhu la ho nuoc va đong lua, khien ky binh Nu Chan kho long choc thung he thong cong su tai đay. Viec nam sat bien cung giup hoat đong thao lui khoi Lam An tro nen de dang hon. Nam 1138, Tong Cao Tong chinh thuc tuyen bo Lam An la kinh đo cua vuong trieu, nhung van giu nguyen cai mac kinh đo tam thoi. Lam An tiep tuc la thu phu cua Nam Tong trong suot 150 nam tiep theo, phat trien tro thanh mot trung tam thuong mai, van hoa tam co.


= Đai Te xam luoc Nam Tong =
Mot quan chuc cua trieu đinh nha Tong ten la Tan Coi, đa đe xuat mot giai phap hoa binh cho cuoc xung đot nam 1130. Ong noi rang, "Neu muon thien ha khong con chien tranh, thi nguoi nam cu o mien nam, nguoi bac cu o phuong bac." Von tu xem minh la mot nguoi phuong bac, Tong Cao Tong ban đau tu choi y tuong nay. Giua hai nuoc đa tung co mot so hanh đong mang tinh hoa giai. Nam 1132, nha Kim tra tu do cho mot su than nha Tong đang bi giam cam. Nam 1133, nha Tong tung đe nghi tro thanh chu hau cua nha Kim. Tuy nhien, khong co hiep uoc hoa binh nao đuoc ki ket. Yeu sach cua nha Kim ve viec bien gioi giua hai nuoc phai đuoc đay lui ve phia nam, tu song Hoai thanh song Duong Tu, la mot rao can qua lon khien ca hai ben khong the đat đuoc thoa thuan chung.
Su troi day lien tuc cua cac luc luong khang Kim o mien bac Trung Quoc đa can tro cac chien dich cua nguoi Nu Chan o phia nam song Duong Tu. Khong muon đe tinh trang chien loan tiep tuc keo dai, nha Kim quyet đinh thanh lap nha nuoc Đai Te, nhu mot no luc tai thiet mot quoc gia bu nhin moi o mien bac Trung Quoc. Nguoi Nu Chan tin rang Đai Te tren danh nghia đuoc cai tri boi mot nguoi goc Han, se co the thu hut long trung thanh tu cac ca nhan bat man đang tham gia cuoc noi day. Mat khac, nha Kim cung đang lam vao tinh trang thieu hut nguon nhan luc lanh nghe va viec kiem soat toan bo mien bac Trung Quoc cung la khong kha thi ve mat hanh chinh. Nhung thang cuoi nam 1129, Luu Du (1073–1143) gianh đuoc su sung ai cua Kim Thai Tong. Ong la mot cuu quan lai nha Tong o Ha Bac, tung lam tri phu o Te Nam truoc khi đao tau sang nha Kim vao nam 1128. Khi nha Đai Te đuoc thanh lap vao cuoi nam 1130, Luu Du đuoc nha Kim phong lam hoang đe. Đai Te chon Đai Danh lam thu phu, truoc khi doi đo toi Khai Phong, co đo Bac Tong. Chinh phu Đai Te thiet lap che đo quan dich bat buoc, no luc cai cach bo may hanh chinh va ban hanh luat thue rat nang. Trong suot bay nam ke tu khi thanh lap, Đai Te lanh trach nhiem cung cap mot phan lon luc luong quan đoi, chien đau chong lai nha Tong.

Du Đai Te đuoc trao cho nhieu quyen tu tri hon chinh phu bu nhin Đai So, nhung Luu Du van phai nghe theo menh lenh cua cac tuong linh Nu Chan. Voi su ho tro cua nha Kim, Đai Te xam luoc nha Tong vao thang 11 nam 1133. Ly Thanh, mot ke phan Tong theo Kim, la nguoi dan đau chien dich. Tuong Duong va cac chau lan can lan luot roi vao tay Ly Thanh. Viec chiem đuoc Tuong Duong tren bo song Han Thuy mo loi cho nguoi Nu Chan tien vao luu vuc trung tam song Duong Tu. Tuy nhien, tuong Nhac Phi đa chan đung hanh trinh nam chinh cua ho. Nam 1134, Nhac Phi đanh bai Ly Thanh va lay lai Tuong Duong cung voi cac chau lan can. Vao cuoi nam đo, nha Kim va Đai Te lai bat đau mot cuoc tan cong moi xa hon ve phia đong, doc theo song Hoai. Lan đau tien, Cao Tong ban bo mot chieu thu chinh thuc luan toi Đai Te. Quan Kim va quan Đai Te co mot loat chien thang o luu vuc song Hoai, nhung bi đanh lui boi Han The Trung o gan Duong Chau va boi Nhac Phi o Lo Chau (Hop Phi ngay nay). Viec quan Kim rut lui đot ngot đe ung pho voi cai chet cua Kim Thai Tong vao nam 1135, đa cho nha Tong them thoi gian đe tai tap hop luc luong. Cuoc chien lai tiep dien vao nam 1136 khi Đai Te tan cong cac đao Hoai Nam cua nha Tong. Đai Te thua mot tran tai Ngau Đuong, thuoc An Huy ngay nay, truoc quan Tong do Duong Nghi Trung (1102–1166) lanh đao. Chien thang nay đa gop phan khich le tinh than quan Tong, an phu su Truong Tuan (1097–1164) thuyet phuc Cao Tong bat đau mot ke hoach đap tra. Ban đau, Cao Tong đong y, nhung đanh phai tu bo chien dich phan cong khi mot si quan ten la Ly Quynh, sat hai cap tren roi đao tau sang nha Kim cung hang chuc ngan binh si. Trong khi đo, Kim Hi Tong (cai tri 1135–1150) tro thanh nguoi ke vi ngai vang cua Kim Thai Tong, va đang tim cach thuc đay hoa binh giua hai nuoc. Kim Hi Tong cung cac tuong linh cua minh vo cung that vong vi nhung that bai quan su cua Luu Du va tin rang Luu Du đang co mot am muu bi mat voi Nhac Phi. Cuoi nam 1137, nha Kim giang tuoc vi cua Luu Du xuong thanh vuong gia đong thoi bai bo nha Đai Te. Nha Kim va nha Tong tien hanh tai khoi đong cac cuoc đam phan hoa binh.


= Nha Tong phan cong va tien trinh hoa binh =
Tong Cao Tong thang chuc cho Tan Coi vao nam 1138 va giao cho ong ta nhiem vu thuong luong voi nha Kim. Trong trieu, Nhac Phi, Han The Trung cung đong đao quan chuc, chi trich kich liet cac đe nghi hoa binh. Voi quyen kiem soat Đo sat vien, Tan Coi thanh trung bot ke thu cua minh roi tiep tuc tien hanh đam phan. Nam 1138, nha Kim va nha Tong thiet lap mot hiep uoc chon song Hoang Ha lam gioi tuyen đong thoi cong nhan Tong Cao Tong la mot "than dan" nha Kim. Nhung vi vap phai su phan đoi trong noi bo trieu đinh ca hai ben, nen hiep uoc ke tren khong bao gio co hieu luc. Đau nam 1140, Ngot Truat dan đau mot quan đoan Nu Chan xam luoc Nam Tong. Cuoc phan cong cua nguoi Han sau đo đa mang ve cho ho nhung loi ich lon lao tren phuong dien lanh tho. Tuong Tong la Luu Ky đanh bai Ngot Truat tai Thuan Xuong (ngay nay la Phu Duong). Nhac Phi thi đuoc giao trong trach chi huy quan Tong bao ve Hoai Nam. Tuy nhien, thay vi tien đen Hoai Nam, Ngot Truat lai rut quan ve Khai Phong. Bat chap lenh cam tien cong cua Cao Tong, Nhac Phi tu minh dan quan tran sang lanh tho nha Kim. Ong chiem đuoc Trinh Chau va cu binh linh bang qua Hoang Ha đe khuay đong tiep mot cuoc noi day nong dan chong lai nha Kim. Ngay 8 thang 7 nam 1140, voi 10 van bo binh cung 15.000 ky binh, Ngot Truat mo mot cuoc tan cong bat ngo vao Yen Thanh. Nhac Phi chi đao ky binh phan cong nguoi Nu Chan, gianh đuoc chien thang quyet đinh. Ong tiep tuc dan binh toi Ha Nam, chiem lai Trinh Chau va Lac Duong. The nhung, vao nam 1140, Nhac Phi buoc phai rut quan theo lenh hoi kinh cua Tong Cao Tong. 

Tong Cao Tong ung ho viec gian xep mot hiep uoc hoa binh voi nguoi Nu Chan va luon muon tim cach kiem che tinh than quyet chien cua quan Tong. Nhung chuyen vien chinh cua Nhac Phi cung nhu cac tuong linh khac la mot tro ngai to lon đoi voi cac cuoc đam phan hoa binh. Trieu đinh đa lam suy yeu nang luc quoc phong bang cach ban cho Nhac Phi, Han The Trung va Truong Tuan (1086–1154) nhung chuc vi khien ho mat bot quyen chi huy quan đoi. Han The Trung len an hoa uoc va chap nhan nghi huu. Nhac Phi cung tuyen bo tu quan nhu mot hanh đong phan đoi. Nam 1141, Tan Coi tong giam ong vi toi bat trung. Đau nam 1142, voi toi danh phan quoc, Nhac Phi bi Tan Coi ha đoc giet chet khi đang con o trong tu. Nguyen nhan cai chet cua Nhac Phi co the đen mot phan tu ap luc ngoai giao ben phia nha Kim trong cuoc hoa đam, nhung nhung cao buoc ve viec Tan Coi cau ket voi nha Kim thi chua bao gio đuoc chung minh.
Sau khi bi hanh quyet, danh tieng cua Nhac Phi khi bao ve Nam Tong bien ong tro thanh mot anh hung dan toc. Tan Coi thi bi cac su gia đoi sau giem pha, buoc toi ban nuoc. Nhac Phi ngoai đoi that khac voi nhung than thoai dan gian sau nay dua tren cac chien tich cua ong. Khong giong nhu cac giai thoai co xua, Nhac Phi cung chi la mot trong nhieu vi tuong đa chien đau chong lai nha Kim o mien bac Trung Quoc. Cac nguon truyen thong thuong đo loi cho Cao Tong vi quyet đinh xu tu Nhac Phi va quy phuc nha Kim. Khi đap lai long biet on cua Cao Tong vi cuoc hoa đam thanh cong, Tan Coi đa noi voi hoang đe rang "toan bo no luc hoa binh nay đeu la cua be ha. No tai chi thuc hien theo thoi chu chang co cong lao gi đang ke ca."


= Hiep uoc Thieu Hung =

Ngay 11 thang 10 nam 1142, sau khoang mot nam đam phan, Hiep uoc Thieu Hung đuoc phe chuan, cham dut cuoc xung đot giua nha Kim va nha Tong. Theo cac đieu khoan cua hiep uoc, song Hoai, phia bac song Duong Tu, đuoc chi đinh la ranh gioi giua hai quoc gia. Ngoai ra, nha Tong cung đong y cong nap thuong nien 25 van luong bac va 25 van tam lua cho nha Kim.
Hiep uoc Thieu Hung con ha thap đia vi Nam Tong, bien nuoc nay tro thanh mot chu hau cua nha Kim. Nha Tong đuoc chi đinh la "ha trieu" trong khi nha Kim la "thuong trieu". Ban nguyen van cua hiep uoc Thieu Hung khong con ton tai trong cac ghi chep o Trung Quoc, mot dau hieu ro rang minh chung cho noi o nhuc ma no tung mang lai cho trieu đinh nha Tong. Noi dung khai quat đuoc khoi phuc tu tieu su cua mot nguoi Nu Chan. Sau khi hoat đong ki ket xong xuoi, nguoi Nu Chan rut lui ve phuong bac va hoat đong giao thuong giua hai đe quoc lai tiep tuc đuoc dien ra. Nen hoa binh đuoc đam bao boi hiep uoc Thieu Hung keo dai trong 70 nam tiep theo, nhung đa bi gian đoan hai lan. Lan đau đen tu mot chien dich quan su cua nha Kim, lan tiep theo xuat phat tu mot chien dich khac cua nha Tong.


= Cac chien dich khac =


 Cuoc chien cua Hoan Nhan Luong  Nam 1150, Hoan Nhan Luong lanh đao mot cuoc đao chinh lat đo Kim Hi Tong, tro thanh hoang đe thu tu cua nha Kim. Ong tu xung la hoang đe Trung Hoa, len ke hoach chinh phuc nha Tong đe thong nhat toan coi Trung Quoc. Nam 1158, Hoan Nhan Luong vien li do nha Tong đa pha vo hiep uoc hoa binh nam 1142 khi len mua ngua đe lam cai co gay chien. Ong ban hanh mot che đo quan dich khong hop long dan, gay nen tinh trang bat on lan rong khap đe quoc. Cac cuoc khoi nghia khang Kim no ra trong cong đong nguoi Khiet Đan va o cac tinh giap bien gioi nha Tong. Hoan Nhan Luong khong chap nhan bat cu su bat đong chinh kien nao, moi hanh vi phan chien đeu bi trung phat nghiem khac. Nha Tong đa đuoc canh bao truoc ve ke hoach cua Hoan Nhan Luong. Ho chuan bi đoi pho bang cach tang cuong phong thu doc bien gioi, chu yeu gan song Duong Tu, nhung lai bi can tro boi su thieu quyet đoan cua Tong Cao Tong. Khao khat hoa binh cua Cao Tong khien ong khong muon khieu khich nha Kim. Nam 1161, Hoan Nhan Luong bat đau chien dich xam luoc cua minh ma khong can tuyen chien chinh thuc. Đao quan Nu Chan do Hoan Nhan Luong đich than chi huy, roi Khai Phong vao ngay 15 thang 10, đen bien gioi song Hoai vao ngay 28 thang 10, va hanh quan theo huong song Duong Tu. Nha Tong đe mat song Hoai vao tay nguoi Nu Chan, nhung van chiem lai đuoc vai chau quan cua nha Kim o phia tay, lam cham buoc tien cua ho. Hoan Nhan Luong cu mot nhom tuong linh Nu Chan vuot song Duong Tu đoan gan thanh pho Thai Thach (phia nam Ma An Son, An Huy ngay nay) trong khi tu minh thiet lap mot can cu gan Duong Chau.
Vien quan Ngu Doan Van la nguoi chi huy quan Tong tran thu dong song. Trong tran Thai Thach, nguoi Nu Chan đa bi đanh bai khi tan cong Thai Thach trong hai ngay 26 va 27 thang 11 nam 1161. Cac tau chien mai guong cua quan Tong, đuoc trang bi may phong đoi trong ban bom thuoc sung, ap đao cac tau hang nhe cua ham đoi Kim. Tau chien cua nguoi Nu Chan hoan toan khong co kha nang đoi khang vi chung nho hon va đuoc lam mot cach cau tha. Nhung qua bom ma quan Tong phong ra, chua hon hop thuoc sung, voi, sat vun va mot loai chat đoc co the la asen. Nhung tuong thuat truyen thong cua nguoi Trung Quoc coi tran Thai Thach la buoc ngoat cua ca cuoc chien, mo ta no nhu mot tran đanh lat nguoc the co, bao ve mien nam Trung Quoc khoi nhung ke xam luoc phuong bac. Tam quan trong cua tran Thai Thach đuoc cho la sanh ngang voi tran Phi Thuy dien ra vao the ky thu 4. Su lieu đoi Tong cho rang Ngu Doan Van, nguoi đuoc giao nhiem vu bao ve Thai Thach, đa chi huy 18.000 binh si nha Tong đanh bai luc luong nguoi Nu Chan voi quan so len toi 40 van. Cac nha su hoc hien đai thi lai nghi ngo nhung con so ke tren, coi nhung so lieu ve nguoi Nu Chan la phong đai. Su gia đoi Tong co the đa nham lan giua so luong binh linh Nu Chan trong tran Thai Thach voi tong so binh linh duoi quyen chi huy cua Hoan Nhan Luong. Tran chien cung khong co the tran mot chieu nhu cac tuong thuat truyen thong, va nha Tong ro rang co nhieu loi the hon nha Kim. Ham đoi Tong lon hon ham đoi Kim con nguoi Nu Chan thi khong the đem so truong ky binh cua ho vao trong mot tran thuy chien.
Mot phan tich chien truong hien đai đa chi ra rang mac du co tac dung khich le tinh than vua toi nha Tong, tran Thai Thach chi la mot tran đanh nho. Nha Kim thua cuoc nhung chi chiu khoang 4.000 thuong vong va tran chien cung khong phai la đon chi tu giang vao no luc chien tranh cua ho. Chinh moi quan he khong may tot đep giua Hoan Nhan Luong voi cac tuong linh Nu Chan, nhung nguoi van luon coi thuong ong ta, đa lam mat đi co hoi gianh chien thang cua nha Kim. Ngay 15 thang 12, Hoan Nhan Luong bi am sat ngay trong trai cua minh boi cac tuong linh bat man. Kim The Tong (cai tri 1161–1189) tro thanh hoang đe ke vi nha Kim. Ong đung truoc ap luc phai ket thuc cuoc chien tranh phi loi ich voi nha Tong, va roi phai ra lenh rut quan vao nam 1162. Cung nam đo, Tong Cao Tong cung tu gia ngai vang. Nhung phuong an xu ly sai lam cua Cao Tong trong cuoc chien voi Hoan Nhan Luong la mot trong nhieu ly do khien ong buoc phai thoai vi. Cac cuoc giao tranh giua hai nuoc Nam Tong va Kim van tiep tuc xay ra doc bien gioi, nhung lang xuong vao nam 1165 sau mot hiep uoc hoa binh. Khong co thay đoi lon ve mat lanh tho. Hiep uoc moi nay quy đinh rang nha Tong van phai tra tien boi thuong hang nam cho nha Kim, nhung khoan boi thuong nay khong goi la "cong nap" (mang nghia quan he tren duoi) ma đuoc goi la "thanh toan".


 Nam Tong phuc thu  Suc ep gia tang tu quan Mong Co o phia bac, mot loat tran lut ma đinh điem la tran lut song Hoang Ha nam 1194, tan pha Ha Bac va Son Đong, nan han han va chau chau hoanh hanh o phia nam gan song Hoai, la nhung nguyen nhan khien nha Kim đang ngay cang suy yeu. Thong qua cac su than toi tham nha Kim moi hai nam mot lan, nha Tong nam đuoc hoan canh kho khan cua nguoi Nu Chan, va bat đau khieu khich nuoc lang gieng phuong bac cua ho. Te tuong Nam Tong Han Thac Tru la nguoi đung sau cac hoat đong thu đich. Tong Ninh Tong (cai tri 1194–1224) thi lai khong quan tam nhieu toi chien tranh. Nha Tong chuan bi cho cuoc bac phat mot cach tu ton va than trong, duoi su giam sat cua Han Thac Tru. Trieu đinh Tong to long ton kinh voi vi anh hung phuc quoc Nhac Phi va nguoi Han bat đau che tac, xuat ban cac su lieu bien minh cho cuoc chinh phat nha Kim sap toi. Tu nam 1204 tro đi, cac nhom vu trang nguoi Han tien hanh đot kich cac khu đinh cu cua nguoi Nu Chan. Nam 1205, Han Thac Tru đuoc bo nhiem lam nguoi nam giu toan bo an ninh quoc gia. Nha Tong cung tai tro cho cac cuoc noi day cua cac nhom phien quan trung thanh o phia bac. Nhung cuoc đung đo khoi đau tiep tuc leo thang, mot phan nho đuoc tiep tay boi cac quan chuc Tong theo chu nghia phuc hung lanh tho. Ngay 14 thang 6 nam 1206, nha Nam Tong chinh thuc tuyen bo tinh trang chien tranh voi nha Kim. Tuyen chien thu cho rang nha Kim đa mat đi Thien menh, khong con thich hop đe cai tri, va keu goi nguoi Han đung len lat đo nguoi Nu Chan.
Quan Tong do Tat Tai Ngo (mat 1217) chi huy đa chiem đuoc thanh pho bien gioi Tu Chau (bo bac song Hoai, đoi dien voi Hu Di ngay nay) nhung chiu ton that lon truoc quan Kim o Ha Bac. Quan Kim đay lui quan Tong va tien quan theo huong nam, bao vay thi tran So Chau cua nha Tong, nam tren Đai Van Ha, ngay phia nam song Hoai. Tat Tai Ngo bao ve So Chau, buoc quan Kim phai thu lai vong vay sau ba thang. Tuy nhien, đen mua thu nam 1206, nguoi Nu Chan đa chiem đuoc nhieu thi tran va can cu quan su khac. Ho bat đau trien khai tan cong cac chau quan cua nha Tong nam o mat tran trung tam, gianh đuoc Tao Duong va Quang Hoa (tren bo song Han Thuy gan Lao Ha Khau ngay nay). Mua thu nam 1206, chien dich tan cong cua quan Tong that bai tham hai. Tinh than binh si đi xuong khi đieu kien thoi tiet xau đi, nguon cung can kiet va nan đoi lan tran, buoc nhieu nguoi phai đao ngu. Nhung cuoc đao tau o at cua nguoi Han o mien bac Trung Quoc ma nha Tong tung mong đoi đa khong the tro thanh hien thuc.
Nguoc lai, mot vu phan boi đang chu y đa xay ra ben phia nha Tong: Ngo Hy (mat 1207), tuyen phu su Tu Xuyen, đao tau sang nha Kim vao thang 12 nam 1206. Nha Tong tung phai phu thuoc vao thang loi cua Ngo Hy o phia tay đe phan tan bot binh linh Kim khoi mat tran phia đong. Nam 1206, Ngo Hy tan cong cac cu điem cua quan Kim, nhung binh đoan 5 van linh cua ong sau đo đa bi đay lui. Hanh đong đao tau cua Ngo Hy co the đong nghia voi viec nha Tong mat toan bo mat tran phia tay cuoc chien, nhung cac trung than đa kip giet Ngo Hy vao ngay 29 thang 3 nam 1207, truoc khi quan Kim kiem soat đuoc vung lanh tho vua đau hang. An Binh (mat 1221) tro thanh nguoi ke nhiem Ngo Hy, nhung cac luc luong quan Tong o phia tay đa mat đi su gan ket sau khi Ngo Hy chet. Cac tuong linh chi huy lap tuc tro mat voi nhau trong mot cuoc đau đa noi bo dien ra ngay sau đo.
Nam 1207, trinh trang giao tranh van tiep dien nhung tinh hinh cuoc chien thi dan đi vao be tac vao cuoi nam. Nha Tong luc nay lai đang o the phong thu, trong khi nha Kim khong thu đuoc nhieu loi ich tu cac vung lanh tho cua nha Tong. Han Thac Tru đa mat mang vi that bai trong nhung chinh sach hieu chien cua minh. Ngay 15 thang 12 nam 1207, Han Thac Tru bi cam quan đanh cho đen chet. Đong pham cua Han Thac Tru la To Su Đan cung bi xu tu, cac quan chuc co lien he voi ong thi bi cach chuc hoac luu đay. Vi ca hai ben Tong, Kim đeu khong muon tiep tuc cuoc chien, ho cung nhau quay lai ban đam phan. Ngay 2 thang 11 nam 1208, mot hiep uoc hoa binh moi đuoc ki ket, hoat đong trieu cong cua nha Tong voi nha Kim lai đuoc khoi phuc. Lan nay, phi boi thuong tang them 5 van luong bac va 5 van tam vai. Hiep uoc cung yeu cau nha Tong phai trinh dien thu cap cua Han Thac Tru truoc nha Kim, ke ma nguoi Nu Chan cho la đa khoi mao cuoc chien. Thi the cua Han Thac Tru va To Su Đan bi khai quat, chat đau, đem beu thi chung roi moi đuoc gui cho nha Kim.


 Chien tranh Kim – Tong giua su troi day cua Mong Co  Nguoi Mong Co la mot lien minh du muc đa đuoc thong nhat vao giua the ky muoi hai. Ho va nhung nhom du muc thao nguyen khac thinh thoang đot kich nha Kim tu phia tay bac. Tuong tu nhu truyen thong cua nha Tong, nha Kim ne tranh thuc hien cac chien dich trung phat va hai long voi chien luoc xoa diu cac nuoc lang gieng. Nam 1210, nguoi Mong Co, truoc đay phai trieu cong cho nha Kim, đa cham dut moi quan he chu hau voi nguoi Nu Chan. Nam 1211, Mong Co tan cong nha Kim. Truoc su kien nay, đa co nhung tranh luan trong trieu đinh nha Tong ve viec co nen ngung cong nap cho mot trieu đinh nha Kim đang suy yeu, nhung roi ho van chon phuong an tranh gay han voi nguoi Nu Chan. Nam 1214, nha Tong tu choi tham gia lien minh chong Kim voi Tay Ha va van tiep tuc theo le cu du bi nguoi Nu Chan khuoc tu yeu cau giam muc boi thuong hang nam. Trong khi đo, nam 1214, nguoi Nu Chan bi bao vay o Trung Đo, phai rut lui toi Khai Phong, va chon noi nay lam kinh đo moi cua vuong trieu. Khi nguoi Mong Co banh truong, nha Kim bi ton that lanh tho va quyet đinh tan cong nha Tong vao nam 1217 đe bu đap phan đat đai vua bi thu hep cua ho. Ly do chinh thuc đuoc nha Kim đua ra cho cuoc chien lan nay la vi cac cuoc đot kich đinh ki cua quan Tong. Mot đong co kha di khac la nguoi Nu Chan muon chinh phuc nha Tong đe tim mot cho nuong than neu chang may Mong Co kiem soat thanh cong mien bac Trung Quoc. Su Di Vien (1164–1233), te tuong duoi quyen Hoang đe Tong Ly Tong (cai tri 1224–1264), do du khi quyet đinh cham tran voi nha Kim va tri hoan tuyen chien trong vong hai thang. Cac tuong linh Tong phan lon đuoc nam quyen tu quyet, cho phep Su Di Vien ne tranh trach nhiem moi khi ho mac phai sai lam quan su. Quan Kim vuot bien tu cac mat phia tay va trung tam. Nguoi Nu Chan chi gianh đuoc thanh cong quan su han che, va con phai đoi mat voi cac cuoc tan cong lien tuc tu nuoc lang gieng Tay Ha. Nam 1217, hai tuong Nam Tong la Manh Tong Chanh va Ho Tai Hung đanh bai quan Kim, ngan khong cho ho chiem Tao Duong va Tuy Chau.
Chien dich thu hai cua quan Kim vao cuoi nam 1217 kha quan hon mot chut so voi chien dich đau tien. O man phia đong, quan Kim khong the tien sau tai luu vuc song Hoai. Tuy nhien, o man phia tay, ho đa lay đuoc Tay Hoa Chau cung voi Đai Tan Quan (Thiem Tay ngay nay) vao cuoi nam 1217. Quan Kim co gang chiem Tuy Chau o lo Tay Nam Kinh them mot lan nua vao cac nam 1218 va 1219, nhung van khong thanh cong. Đau nam 1218, quan Tong gianh đuoc Tu Chau trong mot đot phan cong. Nam 1219, Trieu Phuong (mat 1221) chi huy quan Tong cuop pha Đang Chau va Đuong Chau hai lan. O phia tay, quyen chi huy quan Tong o Tu Xuyen đuoc trao cho An Binh, nguoi truoc đo đa bi bai mien chuc vu nay. An Binh bao ve thanh cong mat tran phia tay, nhung khong the tien xa hon vi cac cuoc khoi nghia đia phuong trong khu vuc. Nha Kim van co gang đoi cong nap tu nha Tong, nhung khong bao gio nhan đuoc. Đau nam 1221, trong chien dich thu ba va cung la chien dich cuoi cung, quan Kim chiem đuoc thanh pho Ky Chau (o Tay Hoai Nam) nam sau trong lanh tho Nam Tong. Ho Tai Hung va Ly Toan (mat 1231) chi huy quan Tong đanh bai quan Kim, khien ho phai lui binh. Nam 1224, hai nuoc thong nhat ve mot hiep uoc hoa binh, cham dut hoat đong trieu cong hang nam cua nha Tong voi nha Kim. Cac chuyen cong du ngoai giao giua hai quoc gia cung chinh thuc bi huy bo.


 Nam Tong lien minh Mong Co chong Kim  Thang 2 nam 1233, quan Mong Co chiem đuoc Khai Phong sau mot cuoc bao vay hon 10 thang, buoc trieu đinh nha Kim phai rut ve thi tran Thai Chau. Nam 1233, Kim Ai Tong (cai tri 1224–1234) phai su than đi cau xin tiep te tu nha Tong. Nguoi Nu Chan canh bao nguoi Han rang quan Mong Co se xam luoc nha Tong sau khi ho tieu diet nha Kim — đieu ma sau nay đa tro thanh hien thuc — the nhung nha Tong phot lo loi canh bao va tu choi đap lai thinh cau. Thay vao đo, ho lap mot lien minh voi nguoi Mong Co đe chong lai nha Kim. Nha Tong đong y tiep te cho quan Mong Co đe đoi lay cac phan lanh tho Ha Nam. Nam 1234, vuong trieu nha Kim sup đo sau khi lien quan Mong Co – Nam Tong chien thang nguoi Nu Chan trong tran vay ham Thai Chau. Manh Cung la nguoi thong linh quan Tong cong ha Thai Chau. Hoang đe ap chot cua nha Kim, Kim Ai Tong, đa tu ket lieu đoi minh. Nguoi ke vi ngan ngui cua ong, Kim Mat Đe, bi giet vai ngay sau tai Thai Chau, ngay trong ngay len ngoi. Sau khi nha Kim diet vong, nguoi Mong Co bat đau huong mui dui cua ho ve phia Nam Tong. Qua nhieu thap ky giao tranh, trieu đai nha Tong cuoi cung cung sup đo vao nam 1279, khi nhung trung than con lai cua vuong trieu bi nguoi Mong Co đanh bai trong mot tran thuy chien gan Quang Đong.


Y nghia lich su = Nhung thay đoi ve van hoa va nhan khau hoc =
Tu lanh tho phia đong bac nha Kim, nguoi Nu Chan đa toi đinh cu tai nhung vung đat ma ho moi kiem soat đuoc o mien bac Trung Quoc. Chi chiem chua đen 10% dan so, hai đen ba trieu nguoi Nu Chan cam quyen tro thanh mot dan toc thieu so o mot khu vuc van con bi ap đao boi 30 trieu nguoi Han. Su banh truong ve phia nam cua nguoi Nu Chan đa khien nha Kim chuyen đoi tu mot chinh quyen phi tap trung cua cac bo lac ban nong nghiep thanh mot trieu đai quan lieu kieu Han. 

Ban đau, trieu đinh nha Kim đinh thuc đay mot nen van hoa Nu Chan đoc lap, song hanh voi viec ap dung bo may quan lieu đe quoc tap trung kieu Han. Tuy nhien, theo thoi gian, đe quoc Kim đa dan bi Han hoa. Nguoi Nu Chan bat đau thong thao tieng Han, va su dung triet ly Nho giao đe hop phap hoa chinh quyen cai tri. Tu thoi Kim Hi Tong (1135–1150), phep tac nha nuoc theo chuan Nho giao đa đuoc ap dung trong trieu đinh. Cac ky khoa cu cung đuoc nha Kim to chuc, luc đau han che trong tung khu vuc roi sau đo đuoc mo rong ra toan đe quoc.  Tu thu, Ngu kinh cung cac tac pham van hoc cua nguoi Han đa đuoc dich sang tieng Nu Chan va đuoc gioi tri thuc trong nuoc nghien cuu. Trong khi đo, co rat it nguoi Nu Chan đong gop tich cuc cho nen van hoc co đien nuoc nha. He thong chu quoc ngu cua nha Kim co ten goi Nu Chan van, đuoc hinh thanh tren co so Khiet Đan tieu tu thuoc ho Han tu. Ca ba loai chu viet ke tren đeu la chu viet hanh chinh trong trieu đinh nha Kim. Ben canh ten goc, cac thi toc Nu Chan con chon cho minh mot cai ten rieng bang tieng Han. Hoan Nhan Luong (Kim Hai Lang vuong; cai tri 1150–1161) nhiet tinh ung ho va đa ban hanh nhieu chinh sach khuyen khich cong cuoc Han hoa nguoi Nu Chan. Ngay tu thoi tho au, Hoan Nhan Luong đa tiep thu van hoa cua nguoi Han thong qua cac su than nha Tong. Viec mo phong cac tap quan cua nha Tong đa khien ong bi nguoi Nu Chan goi la ke "bat chuoc nguoi Han". Hoan Nhan Luong say me nghien cuu cac tac pham kinh đien cua nguoi Han, uong tra va choi co tuong đe giai tri. Duoi thoi cai tri cua ong, trung tam hanh chinh cua nha Kim o Hue Ninh đuoc chuyen doi ve phia nam. Nam 1153, Hoan Nhan Luong chon Bac Kinh lam thu đo chinh cua vuong trieu. Ong cho xay dung cac cung đien moi o Bac Kinh va Khai Phong đong thoi pha huy cac dinh thu ban đau cua cac thu linh Nu Chan o phia bac.
Cac cai cach chinh tri cua Hoan Nhan Luong đuoc ket noi voi mong muon chinh phuc toan coi Trung Hoa, va hop phap hoa ban than ong trong vai tro mot hoang đe nguoi Han thuc thu. Vien canh chinh phuc mien nam Trung Quoc cua nha Kim, cham dut som hon du kien sau khi Hoan Nhan Luong bi am sat. Nguoi ke vi Hoan Nhan Luong, Kim The Tong, it man ma hon voi cong cuoc Han hoa, va đa tien hanh đao nguoc mot so sac lenh cua hoang đe tien nhiem. Kim The Tong phe chuan mot vai chinh sach moi voi muc đich lam cham qua trinh đong hoa nguoi Nu Chan. Kim Chuong Tong (cai tri 1189–1208) đa bai bo cac gioi luat cam cua The Tong, khi ong tai cau truc bo may chinh tri cua vuong trieu gan voi cac trieu đai Đuong va Tong. Bat chap nhung thay đoi ve van hoa va nhan khau hoc, tinh trang thu đich quan su giua nha Kim va nha Tong van luon thuong truc mai cho toi khi nha Kim diet vong.
O phia nam, cuoc di tan cua nha Tong đa dan đen nhung thay đoi lon ve nhan khau hoc. So dan ti nan tu mien bac đen tai đinh cu o Lam An va Tinh Khang (Hang Chau va Nam Kinh ngay nay), cuoi cung đa nhieu hon ca dan so ban đia von đa giam dan do cac đot tan cong lap đi lap lai cua nguoi Nu Chan. Chinh phu khuyen khich nong dan tu cac tinh mien nam đen tai đinh cu tai nhung vung lanh tho thua dan nam giua song Duong Tu va song Hoai.
Kinh đo moi Lam An phat trien thanh mot trung tam thuong mai va van hoa tam co. No vuon minh tu mot thanh pho tam trung, khong qua quan trong, tro thanh mot trong nhung đo thi be the, thinh vuong nhat the gioi. Trong thoi gian song tai Lam An vao trieu đai nha Nguyen (1260–1368), khi noi đay đa khong con giau co nhu duoi thoi nha Tong, Marco Polo van phai nhan xet rang "thanh pho nay vi đai hon bat ky thanh pho nao khac tren the gioi". Sau khi muc tieu gianh lai mien bac tro nen phi thuc te hon va Lam An đa la mot thanh pho thuong mai quan trong, trieu đinh nha Tong quyet đinh mo rong, cai tao cac cong trinh hanh chinh đe Lam An tuong xung voi đia vi cua mot kinh đo. Hoang cung von co kich thuoc khiem ton đuoc tu bo khang trang hon vao nam 1133 voi nhung con hem phu mai ngoi moi, va vao nam 1148 voi cac buc tuong đuoc mo rong.
Viec nha Tong đanh mat mien bac Trung Quoc, trung tam van hoa cua nen van minh Trung Hoa, khien vi the khu vuc cua đe quoc nay bi giam sut. Sau khi nguoi Nu Chan chinh phuc thanh cong phuong bac, Cao Ly đa thua nhan nha Kim, chu khong phai nha Tong, la mot trieu đai Trung Hoa chinh danh. Nhung that bai quan su lien tuc đa bien nha Tong tro thanh chu hau cua nha Kim, khien nha Tong chi con la mot nuoc "Trung Quoc trong cac nuoc ngang hang". Tuy nhien, sau khi di tan ve phuong nam, kinh te nha Tong van phuc hoi nhanh chong. Doanh thu cua trieu đinh tu viec đanh thue ngoai thuong trong nhung nam 1160, cuoi thoi Tong Cao Tong, đa tang gan gap đoi so voi thoi điem nha Bac Tong diet vong vao nam 1127. Su phuc hoi tren khap đe quoc la khong đong đeu, nhung khu vuc bi chien tranh tan pha truc tiep nhu Hoai Nam va Ho Bac, đa phai mat hang thap ky moi co the tro lai trang thai nhu truoc luc xung đot. Bat chap rat nhieu cuoc giao tranh, nha Kim van la mot trong nhung đoi tac thuong mai chinh cua nha Tong. Nhu cau cua nha Tong đoi voi cac loai hang hoa nhap khau nhu long thu va ngua van khong thuyen giam. Su gia Shiba Yoshinobu (sinh. 1930) tin rang hoat đong buon ban cua Nam Tong voi phuong bac đa đem lai loi nhuan đu đe bu đap so bac ma ho phai cong nap cho nha Kim hang nam.
Chien tranh Kim–Tong la mot trong so nhung cuoc chien o mien bac Trung Quoc, cung voi Ngu Ho loan Hoa, Loan An Su, Loan Hoang Sao, va cac tran chien trong giai đoan Ngu đai Thap quoc, đa gay ra nhung cuoc di cu o at cua nguoi Han, tu mien bac toi mien nam, đuoc goi chung voi cai ten y quan nam đo. Nam 1126–1127, hon nua trieu nguoi đa chay tron tu bac vao nam Trung Quoc bao gom ca Ly Thanh Chieu. Dien Thanh cong Khong Đoan Huu đa dan dat mot bo phan gia toc Khong Tu, di tan xuong phia nam đen Cu Chau theo Tong Cao Tong. Trong khi đo, em trai cua Khong Đoan Huu la Khong Đoan Thao, van o lai Khuc Phu va tro thanh Dien Thanh cong cho nha Kim. Mot so thanh vien gia toc Tang Tu di cu xuong phuong nam theo Nam Tong, so khac thi chon o lai phuong bac.
Tuy nhien, cung co mot vai đot di cu theo chieu nguoc lai moi khi chien loan ket thuc. Nguoi Han tu Nam Tong chuyen đen song o mien bac noi nha Kim đang cai tri, khien dan so mien nam giam xuong con dan so mien bac thi lai tang len.


= Chien tranh thuoc sung =

Nhung tran chien giua nha Tong va nha Kim đa thuc đay hoat đong su dung cung nhu phat minh cac loai vu khi thuoc sung. Co nhung bao cao ghi nhan rang hoa thuong, mot trong nhung to tien xa xua nhat cua sung cam tay, tung đuoc quan Tong su dung đe chong lai nguoi Nu Chan khi quan Kim vay ham Đuc An (An Luc, phia đong Ho Bac ngay nay) vao nam 1132, trong chien dich xam luoc Ho Bac va Thiem Tay. Loai vu khi nay co cau tao gom mot ngon giao gan voi mot sung phun lua, co the phong lua tu nong sung lam bang tre hoac giay. Hoa thuong đuoc che tao boi nhung binh linh duoi truong Tran Quy, nguoi chi huy quan Tong tran thu Đuc An. Quan Tong su dung hoa thuong đe pha huy cac vu khi cong thanh bang go cua quan Kim chu khong phai đe chien đau voi bo binh. Ho luon chon thoi điem thich hop, khi cac vu khi cong thanh cua quan Kim đa nam trong tam ban, roi moi khai hoa, đe khac phuc nhung han che ve pham vi tan cong va muc đo linh hoat cua hoa thuong. Sau nay, hoa thuong đuoc cai tien voi nong kim loai, ban xa hon, manh hon, va co the dung đe cham tran voi bo binh. 

Bom min tho so thoi ky đau nhu hoa phao (火礮) dang bom lua va hoa phao (火砲) dung cho may phong đoi trong, cung đa đuoc su dung voi vai tro vu khi gay chay. Trong cuoc vay ham Khai Phong lan thu nhat, quan Tong tung thu thanh bang hoa phao (火礮). O ben kia chien tuyen, nguoi Nu Chan nem bom chay tu thap cong thanh cua ho xuong cac thanh pho phia duoi. Nam 1127, hoa phao (火礮) đuoc ca quan Tong lan quan Kim su dung trong tran vay ham Đuc An. Mot vien quan trieu đinh ten la Lam Chi Binh, đa đe xuat y tuong trang bi bat buoc bom lua va hoa tien cho tat ca tau chien cua thuy quan nha Tong. Trong tran Thai Thach nam 1161, tau chien cua quan Tong đa ban phich lich hoa cau, con goi la phich lich hoa phao, bang may phong đoi trong, vao muc tieu la cac tau chien cua quan Kim do Hoan Nhan Luong chi huy. Hon hop tron thuoc sung co chua voi bot trong moi qua bom, tao ra mot lan khoi mo mit moi khi bom phat no. Trong tran Đuong Đao cung nam, quan Tong tiep tuc cho trien khai cac loai vu khi chay.
Nam 1206, quan Tong đong o Tuong Duong tung ket hop thuoc sung voi cac mui ten. Loai vu khi nay co kha nang chi la mot dang vu khi gay chay đon thuan, nhung cung co the co chuc nang giong nhu mot ten lua so khai. Khi vay ham Ky Chau vao nam 1121, nguoi Nu Chan đa su dung ca cung ten truyen thong lan bom thuoc sung tren chien truong. Thiet hoa phao cua nha Kim co phan vo đuoc lam bang gang, la loai bom vo cung đau tien đuoc biet đen. No co suc boc pha đu manh đe xuyen qua lop vo sat. Quan Tong cung so huu luong lon bom no, nhung khong co bao cao nao ve viec ho co vu khi tuong tu nhu thiet hoa phao cua quan Kim. Theo tuong thuat cua mot nguoi tung tham gia tran vay ham Ky Chau trong Tan Ty Khap Ky Luc, kho vu khi cua quan Tong co toi 3.000 hoa phao (火礮); 7.000 hoa tien gan thuoc sung danh cho no, 1 van danh cho cung ten; va 2 van bi đai phao (co le la tui da chua đay thuoc sung).


Xem them Nha Tong
Thoi gian bieu cac cuoc chien tranh Kim – Tong


Tham khao = Ghi chu =


= Chu thich =


= Thu muc =