Ly Hue Tong (chu Han: 李惠宗; thang 7 nam 1194 – 3 thang 9 nam 1226) la vi hoang đe thu tam cua nha Ly, cai tri tu nam 1210 đen nam 1224. Ong ten that la Ly Sam (李旵) hay Ly Hao Sam, sinh tai kinh đo Thang Long, Đai Viet.


Than the Ly Sam la đich truong tu cua Ly Cao Tong, me la hoang hau ho Đam, sinh vao thang 7 nam Giap Dan (1194) tai kinh đo Thang Long, Đai Viet. Nam Mau Thin (1208), ong đuoc vua cha lap lam Thai tu khi 15 tuoi.


Thai tu = Chay loan ve Hai Ap =

Nam 1209, vua Cao Tong nghe loi gian than Pham Du, giet trung than Pham Binh Di. Bo tuong cua Binh Di la Quach Boc khoi binh bao thu cho chu, đanh vao kinh thanh, lap con thu cua vua la Ly Tham lam vua. Vua Cao Tong chay len Quy Hoa; Thai tu Sam cung me va hai em gai chay ve Hai Ap, noi Tran Ly cai quan.
Tran Ly va To Trung Tu ben đon vuong tu Sam lap lam vua, ton xung la Thang vuong. Thai tu Sam thay con gai cua Tran Ly la Tran Thi Dung co nhan sac ben lay lam vo. Nhan đo Tran Ly đuoc phong lam Hai Minh Tu, To Trung Tu lam Đien tien Chi huy su.
Biet tin Thai tu Sam lap trieu đinh rieng va tu y phong tuoc cho Tran Ly, To Trung Tu, Pham Ngu... nen vua Ly Cao Tong o Quy Hoa muon đanh dep, ben sai Pham Du đi đe lien lac voi ho Đoan (Đoan Thuong, Đoan Van Loi) o vung Hong. Nhung Du tre nai cong viec, bi quan cua hao truong Bac Giang la Nguyen Nau va Nguyen Nai bat, giao cho Thai tu Sam roi giet chet.
Tran Ly va To Trung Tu ben mang quan đanh ve kinh thanh dep Quach Boc đe lap cong voi nha Ly. Cuoi nam 1209, loan Quach Boc bi dep, Tran Ly tu tran, To Trung Tu đon vua Cao Tong ve cung. Do Pham Du đa chet ma the luc Trung Tu manh nen vua Cao Tong buoc phai dua vao Trung Tu. Đam Di Mong truoc đa hang phuc Ly Tham va Quach Boc van khong bi tri toi, đuoc lam chuc thai uy.
Đau nam 1210, Cao Tong đau yeu, moi sai nguoi đon Thai tu Sam ve kinh. Thang 10 nam 1210, Ly Cao Tong chet. Thai tu Sam noi ngoi, tuc la Ly Hue Tong. Viec đau tien vua lam la sai Pham Bo va To Trung Tu đon Tran Thi Dung vao cung, lap lam nguyen phi; cho Trung Tu lam Thai uy phu chinh, phong anh Thi Dung la Thuan Luu ba Tran Tu Khanh lam Chuong Thanh hau. Vua lai con tin tuong, giao quyen binh cho Thai uy Đam Di Mong la mot nguoi nhu nhuoc va thieu hoc thuc.


Cai tri = Noi loan =


= Nga theo ho Đoan =
Tuy loan Quach Boc bi dep nhung nhieu noi con cat cu chua hang phuc trieu đinh. Nhieu hao truong đia phuong, tuong trieu đinh mang quan ly khai.
Xac Cao Tong chua kip chon, trong trieu đa xay ra bien loan. To Trung Tu tro thanh quyen than trong trieu. Thang 12 nam 1210, Đo Kinh Tu nhan uy thac cua vua truoc la Cao Tong muu giet Trung Tu nhung khong xong, bi Trung Tu bat dim chet duoi nuoc o ben Đai Thong. Sau đo Noi hau Đo The Quy cung muu phat binh giet Trung Tu khong thanh, cung bi Trung Tu giet chet.
Thang 7 nam 1211, To Trung Tu đang đem sang Gia Lam tu thong voi cong chua Thien Cuc, bi quan noi hau Vuong Thuong la chong cong chua giet chet. Con re Trung Tu la tuong Nguyen Ma La bi tuong duoi quyen To Trung Tu la Nguyen Trinh giet.
Tran Thua lap ke giet Nguyen Trinh. Tran Tu Khanh nhan luc kinh thanh bo trong, lap tuc mang quan ve kinh su, an tang nguoi cau To Trung Tu o lang Hoach. Cac tuong cat cu o Hong chau la Đoan Thuong va Đoan Van Loi noi vu Tran Tu Khanh voi vua Hue Tong rang:

"Tran Tu Khanh đem binh ve kinh su la muon muu đo viec phe lap".
Hue Tong tin la that, noi gian, ben ha chieu cho cac đao binh đanh Tran Tu Khanh va giang Nguyen phi Tran Thi Dung xuong lam Ngu nu. Đoan Thuong va Đoan Van Loi đem binh ve kinh su. Hue Tong ha chieu tan phong tuoc hau cho Đoan Thuong, va keu goi cac chu hau tieu diet Tran Tu Khanh.
Luc bay gio, Tran Tu Khanh dan quan đi đanh khap noi, thu phuc đuoc nhieu đat, đac biet chiem đuoc Hong chau, vung tu Lang chau đen nui Tam Tri het thay đeu la đat cua ho Tran. Tu Khanh do lo so Tran Thi Dung o trong kinh su bi ham hai, keo binh đen ben Te Giang, sat ngay Thang Long.
Đam Thai hau ngo vuc Tu Khanh co y phe lap ngoi vua. Ba ben đem ba Hoang tu; Nhan Quoc vuong, Luc hoang tu va That hoang tu con cua Cao Tong voi cac thi thiep khac dim đau chet o sau gieng trong cung. Roi sai đem xac ca ba nguoi vut ra ngoai thanh. Quan than đeu so Thai hau khong ai dam can. The la ngoi vi cua Hue Tong đuoc giu vung ma khong so bi phe lap.


= Bo chay len Lang Chau =
Tuy nhien, Tran Tu Khanh lien minh voi Nguyen Tu o Quoc Oai đanh bai ho Đoan. Sau đo lai nhan Tu chet, Tu Khanh du hang tuong cua Tu la Nguyen Cuoc, kiem tinh vung Quoc Oai.
Hue Tong khong muon dua vao ho Tran nhung thay the luc ho Tran manh len, mot mat truyen cho van vo ba quan đeu phai nghe menh lenh Tran Tu Khanh; mat khac, Hue Tong lai cung voi Thai hau Đam thi va mot so can than van ngam muu diet ho Tran.
Đau nam 1213, Thai hau sai nguoi đi voi cac tuong si o đao Phu Lac, o đao Bac Giang, hen ngay cung phat binh đanh Tu Khanh. Đung ngay đa đinh, cac tuong Phan The o Phu Lac, Ngo Mai o Bac Giang tien đen cua Đai Hung (cua nam thanh Thang Long). Tu Khanh đang o ben Đai Thong, nghe tin đo lien keo quan len kinh su, vao cam thanh, đot cau Ngoan Thiem roi lai tro ve Đai Thong.
Ly Hue Tong ben cung thai su Đam Di Mong tu lam tuong, hen voi quan Hong chau đi đanh Tu Khanh, đen Me So gap quan cua ho Tran do Vuong Le, Nguyen Cai chi huy. Hai ben chua giao chien, quan cua Le, Cai moi ho reo tien len, quan trieu đinh đa tu tan vo. Vuong Le, Nguyen Cai bat đuoc thuyen rong. Canh quan đao Bac Giang do Thai su Đam Di Mong thong xuat toi ben An Dien (Thuong Tin, Ha Tay) thi bi quan cua Tran Thua tien đanh.
Em ho Tran Tu Khanh la Tran Thu Đo cung Tran Hien Sam o ta ngan cung tien đanh thang quan trieu đinh. Cac tuong ho Tran khac la Phan Lan, Nguyen Non tu Quoc Oai tien đen cho Dua đanh thang cac tuong o Hong chau la Đoan Cam, Vu Hot. Ly Hue Tong that the phai chay len Lang Chau, o nha Pho ma đong thoi la quan Noi hau Vuong Thuong (chong cong chua Thien Cuc).
Tran Tu Khanh chiem đuoc kinh đo, sai nguoi đem thu len Lang Chau gap Hue Tong đe ruoc ve nhung Hue Tong khong nghe.


= Dua vao Nguyen Non =
Khong đon đuoc Hue Tong ve kinh, Tu Khanh đon mot nguoi con cua vua Ly Anh Tong la Hue Van vuong lap lam vua moi, hieu la Nguyen vuong, cai nguyen la Can Ninh.
Cac bo tuong cua Tran Tu Khanh la Đo Bi, Nguyen Non phan lai Tu Khanh khien tinh hinh them roi ren. Nguyen Non o Bac Giang sau khi đanh bai mot cuoc tan cong cua ho Đoan ben phan lai Tran Tu Khanh, xay dung mot the luc rat lon. Tu Khanh lay het vang bac, cua cai cac kho va phong hoa đot kinh đo roi đon vua moi la Can Ninh xuong hanh cung Ly Nhan (Ha Nam).
Nguyen Non đem binh đen Thang Long đanh nhau voi Tu Khanh. Hue Tong va thai hau đang o Nam Sach tro ve Thang Long, phong cho Nguyen Non tuoc hau đe muon tay Non chong ho Tran. Cuc dien trong nuoc luc nay đai the hinh thanh ba the luc: Phia bac la Nguyen Non, phia đong la Đoan Thuong, phia nam la Tran Tu Khanh.
Ngoai may luc luong lon con co nhung the luc nho o cac đia phuong. Mot the luc cat cu kha quan trong la O Kim hau Ly Bat o đat O Kim (Hoai Đuc, Ha Tay). O Quy Hoa (mien Yen Bai, Tuyen Quang doc song Hong) co ho Ha, cha truyen con noi cai tri đat trai nay. Ngoai ra, con ho Pham o Nam Sach. Khap noi trong nuoc van trong tinh trang hon loan.


= Quay ve voi ho Tran =
Đau nam 1214, Hue Tong chay đen huong Binh Hop, Tran Tu Khanh đem quan bao vay Thang Long, đot cung đien, pha nha cua. Hue Tong phai dung leu tranh đe o.
Đau nam 1216, Hue Tong lai lap Tran Thi Dung (truoc bi giang xuong lam Ngu nu) lam Thuan Trinh Phu nhan. Đam Thai hau cho Tran Tu Khanh la ke phan trac, thuong chi vao Tran Thi Dung ma noi la be đang cua giac, bao Hue Tong đuoi bo đi; lai sai nguoi noi voi phu nhan bao phai tu sat. Hue Tong biet ben ngan lai. Đam Thai hau bo thuoc đoc vao mon an uong cua phu nhan. Moi bua an vua chia cho phu nhan mot nua va khong luc nao cho roi ben canh.
Thang 4 nam 1216, cac tuong o Cao Xa (Nhat Tao, Tu Liem, Ha Noi) la Đo At, Đo Nhue chong lai trieu đinh. Ly Hue Tong dua vao Ly Bat, sai Bat đanh lai, nhung khong thang. Truoc tinh the đo, Hue Tong đanh lai quay ve nuong nho anh em ho Tran.
Khi đo trong trieu, Đam Thai hau ngay ngay muon giet Tran Thi Dung, sai nguoi cam chen thuoc đoc bat phu nhan phai chet. Hue Tong ngan lai khong cho, roi đem ay cung voi phu nhan len đi đen cho quan cua Tu Khanh; gap khi troi đa sang, phai nghi lai o nha tuong quan Le Mich o huyen Yen Duyen, gap tuong cua Tu Khanh la Vuong Le đem binh thuyen đen đon.
Hue Tong ben đo lai o bai Cuu Lien va truyen cho Tu Khanh đen chau. Tu Khanh đon đuoc Hue Tong, ben phe Nguyen vuong ma minh tung đua len ngoi xuong lam Hue Van vuong.


= Phat đien =
Thang 12 nam 1216, Thuan Trinh Phu nhan Tran Thi Dung đuoc phong lam Hoang hau. Tu luc đo, anh em, than thuoc ho Tran chiem het cac chuc van vo quan trong trong trieu. Tu Khanh lam Phu chinh Thai uy, Tran Thua lam Noi thi Phan thu. Tran Thua cho đuc vu khi, dan dan chan chinh lai quan đoi.
Vua Hue Tong lai bi trung phong, đau yeu luon, khong đi đau đuoc, lai khong sinh đuoc hoang tu, chi co cong chua.
Luc ay, thang 12 nam 1216, lien quan Chan Lap va chu hau Chiem Thanh đen cuop pha chau Nghe An. Ly Bat Nhiem, giu chuc ba chuong chau, can pha đuoc. Đen thang 10 nam 1218, quan Chan Lap, Chiem Thanh lai sai đanh Nghe An. Ly Bat Nhiem lai đanh tan. Bat Nhiem đuoc phong tuoc hau, ban thai ap, đuoc huong loc đung voi thuc so 1500 ho.
Thang 3 nam Đinh Suu (1217), vua phat đien, nhieu luc tu xung la Thien tuong giang tran, tay cam giao va moc, cam co nho vao bui toc va mua hat:

Ta đay la tuong nha troi,
Hom nay giang the cho nguoi so oai.
Tu som đen chieu khong nghi, khi mua xong thi đo mo hoi, nong buc khat nuoc, uong ruou ngu li bi đen hom sau moi tinh.
Chinh su giao pho ca cho Tran Tu Khanh. Tu Khanh ra tay đanh dep cac luc luong cat cu cua Đo Bi, Ly Bat, Ha Cao. Đoan Thuong thay the luc ho Tran manh, tam quy hang trieu đinh, đuoc phong tuoc vuong va van giu vung Hong chau.
Nam 1223, Phu quoc Thai uy Tran Tu Khanh chet, quyen luc lai roi vao tay em ho Tu Khanh la Tran Thu Đo. Anh Tu Khanh la Tran Thua đuoc phong la Phu quoc Thai uy.
Nam 1224, benh vua cang nang hon. Vua đem chia ca nuoc lam 24 lo, chia cho cac cong chua, lai phong Tran Thu Đo lam Đien tien Chi huy su. Đen thang 10, duoi suc ep cua Tran Thu Đo, ong chinh thuc nhuong ngoi lai cho con gai la cong chua Chieu Thanh moi len 8 tuoi, tuc la Ly Chieu Hoang. Hue Tong len lam Thai thuong hoang va đi tu o chua Bat Thap, lay phap danh la Hue Quang Đai su


Bi buc tu va loi tien tri Khong lau sau, Tran Thu Đo sap đat đe Ly Chieu Hoang nhuong ngoi cho chong la Tran Canh, tuc la Tran Thai Tong. Nha Ly mat ve tay nha Tran tu đo (1225).
Sau khi lam su, Hue Tong van thuong đi dao choi trong kinh thanh. Mot hom đi choi qua cho Đong, dan chung nhan ra, xum lai xem, co nguoi con khoc thuong.
Nam 1226, Tran Thu Đo so long dan nho vua cu, ben chuyen Hue Quang vao chua Chan Giao.
Mot lan Thu Đo thay Hue Tong nho co o vuon, Thu Đo noi:

Nho co phai nho ca re sau.
Hue Tong noi:

Đieu nguoi noi, ta hieu roi.
Sau đo, ong tu tu o sau vuon, truoc khi chet con khan:

Thien ha nha ta đa vao tay nguoi, nguoi lai con giet ta, ngay nay ta chet, đen khi thac con chau nguoi cung se bi nhu the.
Loi khan cua ong duong nhu la loi tien tri đa linh nghiem vao 170 nam sau. Nam 1398, Đai than Ho Quy Ly đa ep vi vua luc đo la vua Tran Thuan Tong nhuong ngoi cho con tuc vua Tran Thieu Đe va đi tu theo Đao giao. Nam 1400, sau khi len ngoi thi Quy Ly đa buc tu vua Thuan Tong nhu cach ma Tran Thu Đo buc tu vua Ly Hue Tong.
Ly Hao Sam mat ngay mong 10 thang 8 nam Binh Tuat (tuc ngay 3 thang 9 nam 1226), tho 33 tuoi, lam vua 14 nam, đi tu 2 nam. Thu Đo cho hoa tang xac ong, chua xuong vao thap chua Bao Quang, ton mieu hieu la Hue Tong.
Co nguoi noi rang loi noi truoc khi chet cua ong sau nay đa ung nghiem, khi Ho Quy Ly giet hai nhieu ton that nha Tran, sau roi soan ngoi va lap ra nha Ho.

Theo Đai Viet Su ky Toan thu:Su than Ngo Si Lien noi: Vao thoi Hue Tong, moi hoa trong thien ha đa sau. Ma nguoi lam vua lai khong phai bac chu nhan cuong cuong, dung ke lam chinh tri lai la bon mem yeu nhu nhuoc, muon tri moi hoa sau xa ay thi lam sao co the thanh cong? Huong ho nha vua lai mac benh hiem ngheo, chua tri khong hieu qua, lai khong co con noi doi đe ke thua đai thong, điem bao nguy vong đa hien ro tu truoc.
Chuyen ke rang khi Ly To moi đuoc thien ha, xe ngu theo le cu ve chua Co Phap, tai lang Phu Đong, co than nhan đe tho o cot chua rang: "Nhat bat cong đuc thuy/ Tuy duyen hoa the gian/ Quang quang trung chieu chuc/ Mot anh nhat đang san"「一鉢功德水，隨緣化世間。光光重照燭，没影日登山。」(Mot bat nuoc cong đuc cua Phat, theo co duyen sinh thanh the gian. Vang vac hai lan đuoc soi sang; mat troi gac nui la het bong).

Luc đo, su Van Hanh dang bai tho ay len, Ly To xem xong noi: “Viec cua than nhan, khong the hieu đuoc.” Nguoi đoi truyen tung, nhung khong ai hieu đuoc y nghia. Đen khi nha Ly mat, moi lay bai tho ay lam ung nghiem. Boi tu Hue Tong nguoc len đen Thai To la tam đoi, ma Hue Tong ten la Sam, ung voi cau “mat troi len nui, khong con bong”. Vay thi su hung thinh cua nha Ly la do troi, ma su mat cung la do troi vay.


Gia quyen Than Phu: Ly Cao Tong
Than Mau: An Toan Hoang Hau Đam Thi


= Hau Cung =


= Hau Due =


Binh luan Su than Le Tung thoi Le Tuong Duc đa phe phan Ly Hue Tong trong bai Đai Viet Thong giam Tong luan:

"Hue Tong say đam hoang dam, giao chinh su cho quyen than To Trung Tu, Tran Tu Khanh, vua yeu toi manh, troi oan nguoi gian, chinh lenh bao nguoc, hinh phat phien ha, dan ngheo, giac noi, ma cai điem mat nuoc đa quyet đinh tu đay."
Trong Đai Viet Su ky Toan thu, Ngo Si Lien ban ve viec Ly Hue Tong truyen ngoi cho con gai đe đen noi co nghiep nha Ly mat ve tay nha Tran nhu sau:

Đoi sau chi truyen ngoi cho con ma khong truyen ngoi cho nguoi hien, vi la khong co nguoi nao đuoc nhu Thuan va Vu. Neu khong may ma khong co con thi chon con cua nguoi tong that nuoi lam con minh đe noi giu nghiep lon, đo cung la mot cach xu tri trong luc bien vay. Ly Nhan Tong đa lam nhu the roi, Hue Tong sao khong xet viec cu ma lam theo, lai đe đen sau luc tat benh moi lap con gai ma truyen ngoi cho, the co phai le khong? Cac quan bay gio khong ai nghi gi đen xa tac, đe cho Phung Ta Chu vien dan viec Lu hau va Vu hau lam co ma thanh ra viec Chieu Hoang nhuong ngoi cho ho Tran, ay la nguoi co toi voi ho Ly.
Tuy nhien, khi đua ra nhan đinh nay, su gia Ngo Si Lien duong nhu đa khong thay mot thuc te rang: nha Ly đa khong con thuc quyen tu loan Quach Boc, phai dua vao cac hao truong đia phuong va neu khong co ho Tran, ho Nguyen hoac ho Đoan cung se tro thanh quyen than trong trieu. Do đo, viec lap con gai lam thai tu truyen ngoi du khong phai y nguyen cua Hue Tong thi ong cung khong the cuong lai đuoc.
Chung đien khung cua Ly Hue Tong thuc ra xuat phat tu su phan uat, uc che va bat luc cua ong truoc thoi cuoc khi chung kien co nghiep dong ho dan dan bi thon tinh ma khong lam gi đuoc. Mot mat ra lenh cac quan ung ho ho Tran, mat khac van ngam lien minh cac su quan khac đe chong ho Tran, đieu đo chung to Hue Tong cung co toan tinh "hai mat" cua mot nha chinh tri chu khong phai la nguoi ngay ngo, đan đon nhu Tan Hue Đe Tu Ma Trung. Toi khi lam su Hue Quang, ong van hoan toan tinh tao. Nghe Tran Thu Đo noi chuyen nho co tan goc, ro rang ong nhan thuc đuoc tham y đoc ac cua quyen than; boi neu la nguoi thuc su bi tam than thi se khong the nao hieu đuoc, co le se doc suc cam cui nho cho đuoc cai re co ma thoi. Chung đien khung cua Hue Tong phan do phan uat, phan do phe canh ho Tran noi vu ra cho nang them đe nguoi ngoai nghi rang vua khong con đu "nang luc hanh vi" đe tri quoc.
Hue Tong la nguoi chong tot nhung khong phai la ong vua gioi va khong đu kha nang đe an đinh đai cuc đa roi ren. Ngo Si Lien trach ong tu gay ra hoa ngoai thich khi toi Hai Ap:

Thai tu Sam đi lan nay la vi nuoc loan ma tranh nan, sao lai buong long dam duc o ngoai ma tu tien phong tuoc cho nguoi?
Trach cu cua Ngo Si Lien co phan qua khe khat. Kinh thanh co bien phai bon tau, viec Ly Sam phong chuc cho ho Tran đe kich đong long trung thanh ma dep loan; sau nay tro ve kinh thanh, ong lai muu dua vao nhung ho khac đe han che the luc ho Tran; nhu vay nha vua cung biet thuat quyen bien, khong han vi tinh rieng voi Tran Thi Dung.
Tuy nhien, boi Hue Tong khong đu tai nen sau tran ra quan cung Đam Di Mong so guom voi ho Tran that bai, ong noi rieng va nha Ly noi chung khong con kha nang chi phoi cuu van đai cuc. Ong loay hoay tim trung than nhung rot cuc ngoanh đi ngoanh lai, cac su quan khong ai trung thanh voi nha Ly ma đeu co toan tinh rieng. Ly Hue Tong khong man ma ho Tran nhung lai thuc long yeu Tran Thi Dung va đieu đo đuoc ho Tran khai thac triet đe voi vai tro ngoai thich va co vi the thuan loi đe dep yen thien ha. Neu ong va Tran Thi Dung chi la phuong tien phat trien the luc cho Tran Tu Khanh thi toi đoi sau, ong lai chung kien đoi tre Ly Chieu Hoang va Tran Canh la phuong tien đe Tran Thu Đo thi hanh ba quyen.
Noi mot cach khai quat, Ly Hue Tong khong đu kha nang cuu van chinh su nha Ly ma vua cha Ly Cao Tong đa lam hong.


Ghi danh O Tu Son, co mot con đuong nho đuoc đat theo ten ong. Con đuong nay chay tu tinh lo 295B (quoc lo 1A cu) toi Ninh Hiep.


Trong van hoa đai chung Chu thich Xem them Tran Thi Dung
Nha Ly
To Trung Tu
Ly Cao Tong
Tran Tu Khanh
Su suy vong cua nha Ly
Ly Chieu Hoang
Tran Thu Đo
Tran Thuan Tong – vua ap chot nha Tran, co cai chet tuong đong voi Ly Hue Tong.
Thai su Tran Thu Đo (phim truyen hinh)


Tham khao Viet su luoc
Đai Viet Su ky toan thu
Cac trieu đai Viet Nam - Quynh Cu, Đo Đuc Hung.


Lien ket ngoai Ly Hue Tong Luu tru ngay 16 thang 10 nam 2007 tai Wayback Machine