Tam bia Chien thang cua Merneptah, đuoc goi ngan gon la Tam bia cua Merneptah, la mot tam bia đa cua pharaon Merneptah (vi vua cua Ai Cap co đai cai tri trong khoang nam 1213 – 1203 TCN), đuoc phat hien boi nha Ai Cap hoc Flinders Petrie vao nam 1896 tai Thebes, Ai Cap. Tam bia nay hien đang đuoc luu giu tai Bao tang Ai Cap o thu đo Cairo.
Tam bia cua Merneptah la ban van tu co nhat ma danh xung Israel đuoc chung thuc, va đo cung la nguon tai lieu duy nhat nhac đen Israel vao thoi Ai Cap co đai. Đay la mot trong 4 ban co tu đuoc biet đen, tinh tu thoi đo sat, đe cap đen nguoi Israel co đai. Ba ban khac con lai la tam bia Mesha, tam bia Tel Dan va tam bia Kurkh Monolith. Do đo, mot so nguoi cho rang, tam bia Merneptah la phat hien noi tieng nhat cua Flinder Petrie, va chinh ong cung đong tinh voi đieu nay.


Phat hien va mo ta Tam bia Merneptah cao hon 310 cm, rong 160 cm va day khoang 35 cm; đuoc lam tu đa granit đen va đuoc khac đay nhung ky tu tuong hinh o ca hai mat. Tam bia đuoc phat hien vao nam 1896 boi Flinder Petrie tai kinh đo Thebes cua Ai Cap xua kia, va lan đau tien đuoc phien dich boi Wilhelm Spiegelberg.

Theo Spiegelberg, tam bia ban đau la cua pharaon Amenhotep III, đuoc đat trong chinh ngoi đen tang le cua ong, va đa đuoc viet kin mot mat tam bia. Sau đo, Merneptah đa đem tam bia ra khoi đen, su dung mat bia con trong đe viet bai tho ca ngoi cong lao chien thang quan nguoi Libya. Theo nhung gi tam bia ghi lai, than Ptah đa bao mong cho nha vua rang, hay đem quan tan cong Libya. O phan tren cung cua tam bia, hinh anh cua bo đoi vi than Amun - Ra đang trao thanh kiem khopesh cho Merneptah đe đi chinh phat quan thu. Đi cung voi nha vua la nu than Mut va than mat trang Khonsu.


= Boi canh khi đo =
Ai Cap co đai đa tung la mot cuong quoc thong tri trong khu vuc duoi thoi tri vi cua Ramesses II Đai đe, nhung duoi thoi cua con trai va chau noi cua ong, vua Merneptah va Ramesses III, phai đoi mat voi nhung cuoc xam luoc tu cac vuong quoc xung quanh. Moi chuyen bat đau vao nam thu 5 (1208 TCN) duoi trieu vua Merneptah, khi vua Meryre cua Libya đa lien minh voi nhieu dan toc phuong bac va cho quan quay nhieu bien cuong phia tay cua Ai Cap. Merneptah đa đanh tan quan thu vao mua he nam đo, va nhung dong van tu tren tam bia đa đe cap đen đieu nay.
O nhung dong cuoi cua tam bia đe cap đen mot tran chien, khi ma mot so thanh pho o Canaan, chu hau cua Ai Cap noi day o phuong đong. Merneptah va Ramesses III đa chien đau chong lai ke thu cua ho, nhung đo cung la khoi đau cho su ket thuc quyen kiem soat cua Ai Cap đoi voi Canaan. Chung thuc cuoi cung cua Ai Cap tai Canaan mang ten cua vi vua Ramesses VI, đuoc khac tren đe tuong o Tel Megiddo.


Dong chu thu 26–28 Phan lon van bia đe cap đen chien thang ve vang cua Merneptah truoc Libya, nhung 3 dong cuoi cung đe cap đen Canaan:

"Chin cung" la mot thuat ngu ma nguoi Ai Cap thuong dung đe goi ke thu cua ho. Tat ca nhung thanh pho ke tren đeu nam duoi su cai tri cua đe che Ai Cap luc bay gio.


"Israel" Wilhelm Spiegelberg trong khi dich nhung dong co tu nay đa bi vuong mac boi mot bieu tuong o dong gan cuoi, tam dich la I.si.ri.ar, đo la ten cua mot nguoi hay mot bo lac ma Merneptah đa chien thang. Petrie đe nghi đoc la "Israel". Spiegelberg đong y voi y kien nay.
Trong khi Ashkelon, Gezer va Yanoam đuoc xac đinh la mot thanh pho, dua vao bieu tuong "gay nem" va "ba ngon đoi" (ky tu tuong hinh mieu ta mot thanh pho). Chu tuong hinh mo ta Israel, thay vi su dung "ba ngon đoi" đa ket hop bieu tuong "gay nem" voi bieu tuong mot nam mot nu đang ngoi (mang y nghia la "nguoi"), phia duoi co 3 gach, tuong trung cho "so nhieu".
Bieu tuong mang y nghia "con nguoi" đa la chu đe cua nhieu cuoc tranh luan quan trong. Ngay tu nam 1955, John A. Wilson cho rang "ysriꜣr" la am chi đen mot nhom nguoi. Y kien nay đa đuoc đong tinh boi nhieu hoc gia khac.


Chu thich Tham khao Davies, Philip R (2008). Memories of Ancient Israel. Louisville, Kentucky: Westminster John Knox Press. ISBN 9780664232887.
Drews, Robert (1995). The End of the Bronze Age. Princeton University Press. ISBN 978-0691025919.
Drower, Margaret (1985). Flinders Petrie: A life in Archaeology. Victor Gollancz. ISBN 9780299146238.
Eissfeldt, Otto (1965). "XXVI, Palestine in the Time of the Nineteenth Dynasty: (a) the Exodus and Wanderings, Volume II". Cambridge Ancient History. Quyen 31. CUP Archive.
Drower, Margaret (1995) [1985]. Flinders Petrie: A Life in Archaeology..
Hasel, Michael (1998). Domination and Resistance: Egyptian Military Activity in the Southern Levant, 1300–1185 BC. Brill. ISBN 978-9004109841.
Hasel, Michael (2008). "Merenptah's reference to Israel: critical issues for the origin of Israel". Trong Hess, Richard S.; Klingbeil, Gerald A.; Ray, Paul J. (bien tap). Critical Issues in Early Israelite History. Eisenbrauns.
Killebrew, Ann E (2005). Biblical Peoples and Ethnicity. Society for Biblical Literature. ISBN 9781589830974.
Lemche, Niels Peter (1998). The Israelites in History and Tradition. Westminster John Knox Press. ISBN 9780664227272.
Moore, Megan Bishop; Kelle, Brad E (2011). Biblical History and Israel's Past. Eerdmans. ISBN 9780802862600.
Nibbi, Alessandra (1989). Canaan and Canaanite in ancient Egypt. Discussions in Egyptology. ISBN 978-0-9510704-4-4.
Petrie, WM Flinders; Spiegelberg, Wilhelm [bang tieng Đuc] (1897). Six temples at Thebes, 1896. London: Quaritch..
Redmount, Carol A (2001) [1998]. "Bitter lives: Israel in and out of Egypt". Trong Coogan, Michael D (bien tap). The Oxford History of the Biblical World. Oxford University Press. tr. 58–89.
Smith, Mark S (2002). The Early History of God. Eerdmans. ISBN 9780802839725.
Sparks, Kenton L (1998). Ethnicity and Identity in Ancient Israel. Eisenbrauns. ISBN 9781575060330.
Strahan, A (1896). "The contemporary review". The Contemporary Review. Quyen 69. tr. 624–26.
Theis, Christopher; van der Veen, Peter (2003). "Israel in Canaan. (Long) Before Pharaoh Merenptah? A fresh look at Berlin statue pedestal relief 21687". Journal of Ancient Egyptian Interconnections. Quyen 2 so 4. tr. 15–25. doi:10.2458/azu_jaei_v02i4_van_der_veen.
Whitelam, Keith W (1997). "The Identity of Early Israel: The Realignment and Transformation of Late Bronze-Iron Age Palestine". Trong Exum, J Cheryl (bien tap). The Historical Books. Continuum.
Barry, J. D. (2015). "Merneptah Stele". The Lexham Bible Dictionary.
Bar, S.; Kahn, D.; Shirley, J. J. (2011). Egypt, Canaan and Israel: History, Imperialism, Ideology and Literature: Proceedings of a Conference at the University of Haifa, 3—ngay 7 thang 5 nam 2009. BRILL. ISBN 9789004194939.
Pritchard, James B. (2016). Ancient Near Eastern Texts Relating to the Old Testament. Princeton University Press. ISBN 9781400882762.