Dmitri Ivanovich Mendeleev (tieng Nga: , đoc theo tieng Viet la Đi-mi-tri I-va-no-vich Men-đe-le-ep; 8 thang 2 [lich cu 27 thang 1] nam 1834 – 2 thang 2 [lich cu 20 thang 1] nam 1907) la mot nha hoa hoc va nha phat minh nguoi Nga.
Ong đuoc coi la nguoi tao ra phien ban đau tien cua bang tuan hoan cac nguyen to hoa hoc, mot buoc ngoat lon trong lich su nghien cuu hoa hoc. Su dung bang tuan hoan nay, ong đa du đoan cac tinh chat cua nhieu nguyen to khi đo con chua đuoc phat hien. Ong cung la nguoi phat hien nhiet đo soi gioi han.


Cuoc đoi Mendeleev sinh tai lang Verhnie Aremzyani, gan Tobolsk, la con cua Ivan Pavlovich Mendeleev va Maria Dmitrievna Mendeleeva (ten khai sinh la Kornilieva). Ong noi la Pavel Maximovich Sokolov, mot linh muc thuoc Giao hoi Chinh thong giao Nga tu vung Tver. Ivan, cung voi cac anh chi em, đa co ten ho moi khi tham gia chung vien than hoc.
Mendeleev đuoc cho la con ut trong so 14 anh chi em, nhung con so chinh xac khac biet tuy theo tung nguon tin. Khi 13 tuoi, sau khi cha ong qua đoi va nha may cua me bi pha huy boi hoa hoan, Mendeleev theo hoc trung hoc tai Tobolsk.
Nam 1850, khi ay gia đinh Mendeleev đa ngheo tung. Ho chuyen toi Saint Petersburg, noi ong vao Vien Su pham Main nam 1850. Sau khi tot nghiep, benh lao khien ong phai chuyen toi Ban đao Krym o bo bien phia bac cua Hac Hai nam 1855. Tai đay ong tro thanh mot giao vien khoa hoc tai Truong trung hoc so 1 Simferopol. Ong tro lai Saint Petersburg voi suc khoe đa phuc hoi hoan toan nam 1857.


Su nghiep khoa hoc Giai đoan 1859 va 1861, ong lam viec ve tinh mao dan cua cac chat long va kinh quang pho tai Heidelberg. Cuoi thang 8 nam 1861 ong viet cuon sach đau tien ve kinh quang pho. Ngay 4 thang 4 nam 1862 ong hua hon voi Feozva Nikitichna Leshcheva, va ho cuoi ngay 27 thang 4 nam 1862 tai nha tho cua Truong Cao đang Co khi Nikolaev o Saint Petersburg. Mendeleev tro thanh Giao su Hoa hoc tai Vien Cong nghe Nha nuoc Saint Petersburg va Đai hoc Nha nuoc Saint Petersburg nam 1863. Nam 1865 ong tro thanh Tien si Khoa hoc voi luan van "Ve nhung hoa hop cua Nuoc va Ruou". Ong đuoc bo nhiem nam 1867, va toi nam 1871 đa bien Saint Petersburg thanh mot trung tam đuoc quoc te cong nhan trong linh vuc nghien cuu hoa hoc. Nam 1876, ong say me Anna Ivanova Popova va bat đau tan tinh ba, nam 1881 ong cau hon ba va đe doa se tu tu neu bi tu choi. Cuoc li di cua ong voi Leshcheva ket thuc mot thang sau khi ong đa cuoi (ngay 2 thang 4) đau nam 1882. Tham chi sau khi li di, Mendeleev ve ky thuat van la mot nguoi mac toi lay mot nguoi khac khi van con trong hon nhan (toi đa the); Nha tho Chinh thong Nga yeu cau phai co it nhat 7 nam truoc khi tai hon mot cach hop phap. Cuoc hon nhan cua ong va su tranh cai xung quanh no gop phan khien ong khong the đuoc chap nhan vao Vien Han lam Khoa hoc Nga (du danh tieng quoc te cua ong vao thoi điem đo). Con gai ong tu cuoc hon nhan thu hai, tro thanh vo cua nha tho Nga noi tieng Alexander Blok. Nhung nguoi con khac cua ong la con trai Vladimir (mot thuy thu, ong tham gia vao Chuyen đi ve phia Đong cua Nicholas II noi tieng) va con gai Olga, tu cuoc hon nhan đau tien voi Feozva, va con trai Ivan va mot cap sinh đoi voi Anna.
Du Mendeleev đuoc cac to chuc khoa hoc tren khap chau Au ca tung, gom ca Huy chuong Copley tu Vien Hoang gia London, ong đa tu chuc khoi Đai hoc Saint Petersburg ngay 17 thang 8 nam 1890.

Nam 1893, ong đuoc chi đinh lam Giam đoc Phong Can va Đo luong. Chinh trong vai tro nay ong đa đuoc giao trach nhiem hinh thanh nhung tieu chuan nha nuoc moi cho viec san xuat vodka. Nho cong viec cua ong, nam 1894 cac tieu chuan moi cho vodka đuoc đua vao trong luat Nga va moi loai vodka phai đuoc san xuat voi nong đo 40% con.
Mendeleev cung nghien cuu thanh phan cua cac gieng dau, va giup thanh lap nha may loc dau đau tien tai Nga.
Nam 1905, Mendeleev đuoc bau lam mot thanh vien cua Vien Han lam Khoa hoc Hoang gia Thuy Đien. Đong thoi trong nam nay ong đuoc tang thuong Huy chuong Copley vang danh gia. Nam sau Hoi đong Nobel Hoa hoc đa đe xuat voi Vien Han lam Thuy Đien trao Giai Nobel Hoa hoc nam 1906 cho Mendeleev vi phat minh ra bang tuan hoan cua ong. Ban Hoa hoc cua Vien Han lam Thuy Đien đa ung ho đe xuat nay. Vien Han lam sau đo duong nhu đa ung ho lua chon cua Uy ban nhu ho đa lam trong hau het moi truong hop. Khong may thay, tai cuoc hop toan the cua Vien, mot thanh vien bat man cua Uy ban Nobel, Peter Klason, đe xuat tu cach ung cu vien cho Henri Moissan nguoi đuoc ong ua thich. Svante Arrhenius, du khong phai la mot thanh vien cua Uy ban Nobel Hoa hoc, co rat nhieu anh huong trong Vien va cung gay suc ep đe loai bo Mendeleev, cho rang bang tuan hoan qua cu đe đuoc cong nhan su kham pha ra no vao nam 1906. Theo nhung nguoi thoi đo, Arrhenius co đong co tu su đo ky cua ong voi Mendeleev vi Mendeleev chi trich ly thuyet phan ly cua Arrhenius. Sau nhung cuoc tranh cai nay lua, đa so thanh vien Vien Han lam bo phieu cho Moissan. Nhung no luc đe đe cu Mendeleev nam 1907 mot lan nua khong thanh cong boi su phan đoi kich liet cua Arrhenius.


Qua đoi Nam 1907, Mendeleev mat o tuoi 72 tai Saint Petersburg vi benh cum. Mieng nui lua Mendeleev tren Mat trang, cung nhu nguyen to so 101, chat phong xa mendelevium, đuoc đat theo ten ong. Đai hoc Cong nghe Hoa hoc Moskva Mendeleev thanh lap 1898 cung lay theo ten ong.


Bang tuan hoan Cong trinh do nhung nguoi khac thuc hien hoi nhung nam 1860 cho rang cac nguyen to co tinh tuan hoan. John Newlands, nguoi xuat ban cuon Đinh luat cac Quang tam (Law of Octaves) nam 1865. Su thieu hut cac khoang trong cho nhung nguyen to con chua đuoc kham pha va viec đat hai nguyen to trong mot o đa bi chi trich va cac y tuong cua ong khong đuoc chap nhan. Mot cong trinh khac la cua Lothar Meyer, nguoi xuat ban mot cuon sach nam 1864, mieu ta 28 nguyen to. Khong cong trinh nao tim cach du đoan cac nguyen to moi. Nam 1863 đa co 56 nguyen to đuoc biet voi mot nguyen to moi đuoc kham pha voi toc đo xap xi mot nguyen to moi nam.
Sau khi tro thanh mot giao vien, Mendeleev đa viet cuon sach hai tap cuoi cung o thoi điem đo: Principles of Chemistry (Cac nguyen tac cua Hoa hoc) (1868-1870). Khi ong tim cach sap xep cac nguyen to theo cac tinh chat hoa hoc cua chung, ong nhan thay cac mau hinh dan ong toi y tuong Bang tuan hoan. Tuong truyen, nguoi ta noi rang sau mot hom suy nghi lam the nao sap xep đuoc cac nguyen to hoa hoc, Mendeleev ngu đi va trong giac mo, ong mo thay co mot cai bang hien thi len cac nguyen to voi vi tri đung cua no. Mendeleev khong he biet ve cac cong trinh khac voi cac bang tuan hoan khac đang dien ra trong thap nien 1860. Ong đa lam bang sau, va bang cach them cac nguyen to them theo mo hinh nay, phat trien phien ban mo rong cua bang tuan hoan.

Ngay 6 thang 3 nam 1869, Mendeleev co cuoc gioi thieu chinh thuc voi Vien Hoa hoc Nga, voi tieu đe The Dependence between the Properties of the Atomic Weights of the Elements (Su phu thuoc giua cac Tinh chat cua Trong luong Nguyen tu cua cac Nguyen to), mieu ta cac nguyen to theo ca trong luong nguyen tu va hoa tri. Cuoc trinh bay nay noi rang

Cac nguyen to hoa hoc, neu đuoc sap xep theo trong luong nguyen tu, se co mot tinh tuan hoan ro rang trong tinh chat.
Cac nguyen to tuong tu ve tinh chat hoa hoc co cac trong luong nguyen tu hoac hau nhu co cung gia tri (vi du, Pt, Ir, Os) hoac tang đeu (vi du, K, Rb, Cs).
Viec sap xep cac nguyen to thanh cac nhom nguyen to theo trat tu trong luong nguyen tu cua chung tuong ung voi cai goi la cac hoa tri cua chung, cung nhu, o mot so muc đo, voi cac tinh chat hoa hoc rieng biet cua chung; nhu the hien ro trong cac loat nguyen to Li, Be, B, C, N, O, va F.
Cac nguyen to co mat đo lon nhat co trong luong nguyen tu nho nhat.
Tam muc trong luong nguyen tu xac đinh tinh chat nguyen to, giong nhu tam muc phan tu xac đinh tinh chat cua mot thanh phan hop chat.
Chung ta phai đoi su phat hien cua nhieu nguyen to van con chua đuoc biet toi–vi du, hai nguyen to, tuong tu nhom va silic, nhung nguyen to co trong luong nguyen tu trong khoang 65 va 75. Va nhung nguyen to nao chua biet se chua khoang trong, trong tuong lai phat hien đuoc thi them vao.
Trong luong nguyen tu cua mot nguyen to co the thinh thoang đuoc sua đoi theo su hieu biet nhung nguyen to tiep giap cua no. Vi the trong luong nguyen tu cua teluride phai nam trong khoang giua 123 va 126, va khong the la 128. O đay Mendeleev đa sai boi khoi luong nguyen tu cua teluride (127.6) van cao hon khoi luong nguyen tu cua iodine (126.9).
Mot so tinh chat đac trung cua cac nguyen to co the du đoan truoc tu trong luong nguyen tu cua no.
Mendeleev xuat ban bang tuan hoan cac nguyen to cua tat ca cac nguyen to đa biet va du đoan nhieu nguyen to moi đe hoan thanh bang. Chi vai thang sau, Meyer đa xuat ban mot bang ro rang giong het. Mot so nguoi coi Meyer va Mendeleev la nhung nguoi đong phat minh ra bang tuan hoan, nhung ro rang moi nguoi đong y rang su du đoan chinh xac cua Mendeleev ve cac đac tinh cua cai ong goi la ekasilicon, ekaaluminium va ekaboron (germanium, gallium va scandium) xung đang khien ong xung đang voi đa so loi khen ngoi ve bang tuan hoan.
Ve tam nguyen to do ong du đoan, ong đa su dung cac hau to eka, dvi, va tri (tieng Phan mot, hai, ba) trong viec đat ten chung. Mendeleev đa nghi ngo mot so trong luong nguyen tu hien đa đuoc chap nhan (chung chi co the đuoc đo voi mot đo chinh xac kha thap o thoi điem đo), chi ra rang chung khong tuong ung voi nhung tinh chat do Bang tuan hoan cua ong chi ra. Ong luu y rang tellurium co trong luong nguyen tu lon hon iodine, nhung ong đat no vao trat tu đung, du đoan khong chinh xac rang nhung trong luong nguyen tu đa đuoc chap nhan o thoi điem đo la sai. Ong đa gap kho xu khi tim noi đat cac lanthanide đa biet, va du đoan su ton tai cua hang khac trong bang la noi đat cac actinide co mot trong so cac khoi luong nguyen tu nang nhat. Mot so nguoi khong chap nhan viec Mendeleev du đoan rang se con co cac nguyen to khac, nhung đa bi chung minh la sai lam khi Ga (gallium) va Ge (germanium) đuoc tim ra nam 1875 va 1886, trung khop mot cach chinh xac vao hai khoang trong.
Bang cach đat nhung cai ten tieng Phan cho cac nguyen to "con thieu", Mendeleev cho thay su tan tuong va biet on cua minh voi cac nha ngu phap tieng Phan cua An Đo co đai, nhung nguoi đa tao ra cac ly thuyet phuc tap ve ngon ngu dua tren viec kham pha ra hai mo hinh hai chieu cua ho trong cac am co ban. Theo Giao su Paul Kiparsky thuoc Đai hoc Stanford, Mendeleev la mot nguoi ban cua chuyen gia tieng Phan Bohtlingk, nguoi đang chuan bi cho an ban thu hai cua cuon sach cua minh ve Panini o khoang thoi gian đo, va Mendeleev muon vinh danh Panini voi su đat ten cua minh. Luu y thay co nhung su tuong tu đang chu y giua Bang tuan hoan va đoan mo đau cua ngu phap Panini, Giao su Kiparsky noi:

Su tuong tu giua hai he thong rat đang chu y. Boi khi Panini thay rang cac mo hinh am vi cua am thanh trong ngon ngu la mot chuc nang cua cac tinh chat phat am cua chinh, vi the Mendeleev thay rang cac tinh chat hoa hoc cua cac nguyen to la mot chuc nang cua cac trong luong nguyen tu cua chung. Giong nhu Panini, Mendeleev đa đat toi phat minh cua minh thong qua mot su nghien cuu "ngu phap" cua cac nguyen to...


Cac thanh tuu khac Mendeleev cung co nhung đong gop quan trong khac cho hoa hoc. Nha hoa hoc va lich su khoa hoc Nga L.A. Tchugayev đa coi ong la "mot nha hoa hoc thien tai, nha vat ly hang đau, mot nha nghien cuu nhieu thanh qua trong cac linh vuc thuy đong luc hoc, khi tuong hoc, đia chat hoc, mot so nhanh cua cong nghe hoa hoc (vi du chat no, hoa dau, va nhien lieu) va nhung nganh khac gan voi hoa hoc va vat ly, mot chuyen gia tinh thong ve cong nghiep hoa hoc va cong nghiep noi chung, va mot nha tu tuong đoc đao trong linh vuc kinh te." Mendeleev la mot trong nhung nguoi sang lap, nam 1869, Vien Hoa hoc Nga. Ong đa lam viec ve ly thuyet va thuc hanh chu nghia bao ho thuong mai va ve nong nghiep.
Trong mot no luc trong mot quan niem hoa hoc ve Ete, ong đa đua ra nhung ly thuyet rang co su ton tai cua hai nguyen to hoa hoc tro voi trong luong nguyen tu nho hon hydro. Trong hai nguyen to đe xuat đo, ong cho rang nguyen to nhe hon la mot loai khi co kha nang xam nhap moi noi va hien dien o khap noi, va nguyen to hoi nang hon la mot nguyen to đe xuat, coronium.
Mendeleev danh hau het viec nghen cuu cua minh va co nhung đong gop quan trong cho viec xac đinh ban chat cua nhung thanh phan vo han nhu cac dung dich.

Trong mot linh vuc khac cua vat ly hoa hoc, ong đa nghien cuu su no rong cua cac chat long voi nhiet đo, va phat minh mot cong thuc tuong tu nhu đinh luat Gay-Lussac ve su đong nhat cua su no rong cua cac khi, trong khi ngay tu nam 1861 ong đa đoan truoc quan niem cua Thomas Andrews ve nhiet đo toi han cua cac khi bang cac đinh nghia điem soi tuyet đoi cua mot vat chat khi nhiet đo ma o đo su lien ket va nhiet cua su bay hoi tro nen bang khong va dung dich chuyen thanh hoi, khong can biet toi ap suat va the tich.
Mendeleev đuoc coi la nguoi đua he met vao su dung tai Đe quoc Nga.
Ong đa phat minh ra pyrocollodion, mot kieu bot khong khoi dua tren nitrocellulose. Cong trinh nay do Hai quan Nga đat hang, tuy nhien khong đuoc chap nhan su dung. Nam 1892 Mendeleev đa to chuc viec san xuat no.
Mendeleev đa nghien cuu nguon goc dau mo va ket luan rang cac hydrocarbon la tu sinh va hinh thanh o sau ben trong qua đat.
Ong viet: "Thuc te chinh yeu can luu y la dau hoa sinh ra o sau trong qua đat, va chi tai đo chung ta tim kiem nguon goc cua no." (Dmitri Mendeleev, 1877)


Tuong nho Đe tuong nho ong, sau khi tim ra mot nguyen to hoa hoc moi, nguoi ta đa đat ten cho no la Mendelevi, co nguyen tu khoi la 258, voi 101 proton (nguyen to đuoc cac nha khoa hoc o Berkely phat hien vao nam 1955 va đuoc đat theo ten ong vao nam 1963).


Xem them Cac nguyen to du đoan cua Mendeleev
Nguon goc dau mo tu sinh


Tham khao Đoc them Gordin, Michael (2004). A Well-Ordered Thing: Dmitrii Mendeleev and the Shadow of the Periodic Table. New York: Basic Books. ISBN 0-465-02775-X.
Mendeleyev, Dmitry Ivanovich (2005). Mendeleev on the Periodic Law: Selected Writings, 1869 - 1905. Jensen, William B. Mineola, NY: Dover. ISBN 0-486-44571-2.
Strathern, Paul (2001). Mendeleyev's Dream: The Quest For the Elements. New York: St. Martins Press.
Mendeleev, Dmitrii Ivanovich (1901). Principles of Chemistry. New York: Collier.


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Dmitri Mendeleev tai Wikimedia Commons


= Tieu su =
Roger Rumppe va Michael E. Sixtus, "Ich bin Mendelejeff" Luu tru ngay 21 thang 6 nam 2006 tai Wayback Machine, care of the Woodrow Wilson Leadership Program in Chemistry. 20 sources. Notes, among other things, that various sources list D.M.'s siblings as being 10 to 16 in number.


= Bang tuan hoan =
Original Periodic Table Luu tru ngay 3 thang 8 nam 2004 tai Wayback Machine, annotated
Mendeleev's first draft version of the Periodic Table Luu tru ngay 19 thang 2 nam 2014 tai Wayback Machine, 17 thang 2 nam 1869


= Khac =
MENĐELEEP Đ. I. tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Dmitri Mendeleev (Russian scientist) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
References about Mendeleev, maintained by Eugene V. Babaev, cap nhat lan cuoi thang 5 nam 2005 (vao thang 12 nam 2005).
Faraday Lecture Luu tru ngay 18 thang 10 nam 2002 tai Wayback Machine by Mendeleev, 4 thang 7 nam 1889, annotated
Mendeleev and Sanskrit Luu tru ngay 16 thang 2 nam 2016 tai Wayback Machine
Picture of Mendeleev Luu tru ngay 7 thang 3 nam 2004 tai Wayback Machine, Edgar Fahs Smith Collection, University of Pennsylvania
Everything in its Place
Mendeleev profile at thinkquest.org Luu tru ngay 3 thang 3 nam 2006 tai Wayback Machine
Dmitri Ivanovich Mendeleev, bai viet tren h2g2.
Who was Dmitri Mendeleev? Luu tru ngay 21 thang 1 nam 2016 tai Wayback Machine