Kim Mat Đe (chu Han: 金末帝; ?-1234), ten that la Hoan Nhan Thua Lan (完顏承麟), la hoang đe thu 10 va la vi vua cuoi cung cua nha Kim trong lich su Trung Quoc. Ong o ngoi vua nha Kim ngay 9 thang 2 nam 1234. Voi thoi gian lam vua chua đay 1 ngay, ong la hoang đe o ngoi ngan nhat trong lich su Trung Quoc.


Than the Hoan Nhan Thua Lan la nguoi trong hoang toc nha Kim, hau due cua Kim Thai To Hoan Nhan A Cot Đa.


Tuong thoi suy loan Hoan Nhan Thua Lan co tai vo nghe, đuoc bo nhiem lam vo tuong nha Kim. Nho co tai, dung cam thien chien, ong đuoc Kim Ai Tong (Hoan Nhan Thu Tu) trong dung.
Nuoc Kim bi nguoi Mong Co noi len đanh tu phuong Bac trong nhieu nam va ngay cang bi đay ve phia nam. Nam 1232, quan Mong Co nam tien đanh Bien Kinh – kinh thanh moi cua nuoc Kim. Luc đo nha Kim đa suy yeu. Kim Ai Tong lieu the khong chong noi, giao cho Vuong Thu Thuan giu Bien Kinh, con minh mang hoang toc bo chay. Hoan Nhan Thua Lan nhan nhiem vu bao ve Kim Ai Tong cung hoang gia roi Bien Kinh đen Quy Đuc.
Tuong Mong Co la Toc Bat Đai đanh ha Bien Kinh giet chet Vuong Thu Thuan. Kim Ai Tong so hai, thay Quy Đuc khong yen on ben ha lenh chay ve Thai Chau. Hoan Nhan Thua Lan lai linh nhiem vu đua vua Kim va toan bo hoang toc chay tu Quy Đuc đen Thai Chau đuoc an toan.
Thai Chau la vung đat nam sat đia gioi nha Nam Tong. Hoan Nhan Thua Lan kien nghi Kim Ai Tong to chuc phong thu đe chong quan Mong Co. Luc đo tinh hinh nha Kim rat thieu nhan su, nguyen soai Hoan Nhan Hop Đat va tuong Hoan Nhan No Than đa tu tran, tuong Bo Sat Quan No thi phan Kim theo Mong roi bi giet. Kim Ai Tong ben bo nhiem Hoan Nhan Thua Lan lam Phong thu pho soai phia đong.
Nuoc Kim bi don vao đuong cung, Kim Ai Tong sai su sang Hang chau, kinh đo nha Nam Tong đe nghi lien minh chong Mong, nhung Tong Ly Tong cu tuyet, con sai tuong Manh Hong mang 2 van quan va 30 van thach luong giup Mong Co đanh Kim.


Nhan ngoi va tu tran Thang 12 nam 1233, quan Mong Co tien đen vay ham Thai Chau. Kim Ai Tong ben phong Hoan Nhan Thua Lan lam Phong thu soai phia đong, giao toan bo trong trach giu thanh cho ong.
Quan Mong Co rat manh, lien tiep cong pha thanh tu phia tay. Phia nam, quan Tong cung ap sat. Nha Kim rat nguy ngap, Ai Tong lo so, quyet đinh nhuong ngoi cho Hoan Nhan Thua Lan.
Ngay 8 thang 2 nam 1234, Kim Ai Tong tap hop toan bo van vo ba quan trong trieu, tuyen bo nhuong ngoi cho nguyen soai Hoan Nhan Thua Lan. Hoan Nhan Thua Lan khong muon nhan trong trach trong luc nguy cap, nen mot muc tu choi. Kim Ai Tong ben noi voi ong:

Tram truyen ngoi vi cho khanh vi tram than the to beo, khong tien cuoi ngua. Khanh nhanh nhen, lai co tai, co may đot pha đuoc vong vay, cuu đat nuoc thoat khoi nguy khon
Hoan Nhan Thua Lan nghe vay khong co cach nao khac đanh phai đong y len ngoi.
Hom sau, ngay 9 thang 2 nam 1234, Kim Ai Tong to chuc nghi le truyen ngoi. Hoan Nhan Thua Lan chinh thuc nhan ngoi vua, đoi nien hieu tu Thien Hung cua Ai Tong sang nien hieu moi la Thinh Xuong (盛昌). Ong tro thanh vi vua thu 10 nha Kim trong hoan canh ngat ngheo, tuc la Kim Mat Đe, ton Kim Ai Tong lam thai thuong hoang.
Kim Mat Đe vua len ngoi nua ngay thi lien quan Mong – Tong ap sat thanh Thai Chau. Ong voi dan cac tuong si ra nghenh đich.
Quan Tong ao ao tien len tu phia nam. Quan Kim hoang loan, nhieu nguoi bo tron. Kim Mat Đe khong chong noi lien quan hai nuoc, phai rut quan ve bao ve tu thanh (thanh trong).
Thuong hoang Ai Tong thay đai cuc đa hong khong the cuu van đuoc ben lui vao hau truong that co tu van. Kim Mat Đe nghe tin thuong hoang qua đoi, voi dan hoang toc cung cac quan toi cho thi hai Ai Tong va to chuc an tang.
Trong khi le an tang chua thuc hien xong thi quan đich ben ngoai đa tran vao thanh noi. Lop thanh cuoi cung bi pha vo. Kim Mat Đe ben dan tuong si xong ra nghenh đich, nhung luc đo quan Tong đa vao thanh rat nhieu. Quan Kim bi đanh tan tac, ban than Kim Mat Đe khong chong noi quan đich, bi tu tran trong khi xung đot trong thanh.
Kim Mat Đe len ngoi chua đuoc 1 ngay thi bi tu tran, la hoang đe co thoi gian o ngoi ngan nhat trong lich su Trung Quoc. Khong ro khi đo ong bao nhieu tuoi va đuoc an tang tai đau.
Thai Chau that thu, nha Kim diet vong sau 120 nam, tong cong co 10 đoi vua.


Xem them Kim Ai Tong
Kim Tuyen Tong


Tham khao Thuong Thanh (2011), Chinh su Trung Quoc qua cac Trieu đai, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Nguyen Khac Thuan (2003), Cac đoi đe vuong Trung Quoc, Nha xuat ban Giao duc
Đang Huy Phuc (2001), Cac hoang đe Trung Hoa, Nha xuat ban Ha Noi
Chu Thieu Hau (2003), Tong tap luoc truyen cac Te tuong trong lich su Trung Quoc, tap 2, Nha xuat ban Van hoa thong tin


Chu thich