Nha Le so (chu Nom: 茹黎初 chu Han: 黎初朝, Han Viet: Le so trieu) la giai đoan đau cua trieu đai quan chu nha Hau Le. Đay la thoi ky ma che đo quan chu chuyen che tap quyen trong lich su Viet Nam lan đau tien đat đen đinh cao cua su phat trien cung nhu suy thoai cua no. Nha Le so đuoc thanh lap sau khi Le Loi phat đong Khoi nghia Lam Son đanh bai nha Minh. Ong đoi ten Giao Chi (交阯), von ton tai trong thoi gian noi thuoc nha Minh, tro ve Đai Viet (大越), quoc hieu co tu đoi Ly Thanh Tong.
Thoi đai Le so co 10 vi hoang đe thuoc 6 the he, đay la thoi ky cac hoang đe nha Le nam tron đuoc quyen hanh, cung la thoi ky hoang kim cua che đo phong kien Viet Nam. Đoi Le Thai To (Le Loi) va đac biet la đoi Le Thai Tong, xa hoi đuoc đi vao on đinh, phat trien thinh vuong mot cach mau chong sau thoi ky chien tranh truoc đo.
Duoi thoi Le Thanh Tong, Đai Viet phat trien cuc thinh ve moi mat tu kinh te, van hoa, xa hoi, giao duc, quan su. Nuoc Đai Viet tu truoc chua bao gio cuong thinh va manh me, co suc anh huong toan khu vuc lon bang thoi nay, thoi ky nay đuoc goi la Hong Đuc thinh the (洪德晟世), tinh đen anh huong cac đoi sau la Le Hien Tong, Le Tuc Tong, la hon 30 nam.
Lanh tho thoi đai nay tiep tuc đuoc mo rong ra hon nua, cuc thinh gap may lan so voi đoi nha Ly va nha Tran. Cung voi quan su hung manh, cac đoi Thai Tong đen Thanh Tong lien tiep sap nhap lanh tho cac quoc gia Bon Man, Chiem Thanh; ngoai viec đoi pho voi cac quoc gia, nen quan su hung manh khien trieu đinh thang tay đan ap cac cuoc bao loan o mien thuong, on đinh chinh quyen trong thoi gian dai. Mat khac vi đe đap ung mot nen quan su phat trien manh, nen kinh te đuoc phat trien theo thong qua buon ban trong nuoc va thong thuong voi nuoc ngoai.
Thoi ky nha Hau Le buoc vao giai đoan trong dung quan lai, khac voi nha Tran bi chi phoi boi nguoi trong hoang toc, luon nam đai quyen va đuoc ke thua nhau bang viec the tap. Trieu đinh mo nhieu khoa cu, thay đoi bo may chinh quyen, khong cho hoang toc cac chuc vu thuc quyen ma trong dung nhung nguoi đa đo khoa đe bo nhiem, viec han che su the tap dong doi quan lai giup che đo quan lieu han che rat nhieu su chuyen quyen dong ho. Van hoc Viet Nam đuoc ghi nhan phat trien ruc ro thoi ky nay, voi viec Le Thanh Tong mo ra Hoi Tao đan va khuyen khich hoc thuat trong toan quoc. Danh su Ngo Si Lien thuoc ve trieu đai nay, đa bien soan Đai Viet su ky toan thu, tiep tuc noi buoc Le Van Huu đoi Tran ghi chep giai đoan lich su mot cach đay đu va hoan thien. Nhieu cong trinh su lieu, van hoc, thien van, quan che,... đuoc hoan thien trong thoi Le So.
Ton tai tu nam 1428 đen nam 1527, keo dai đuoc 100 nam, trieu đai nay bi gian đoan boi nha Mac do Mac Đang Dung cuop ngoi va tu lap minh lam hoang đe, sau 6 nam đuoc tai lap voi ten goi nha Le Trung hung.


Lich su = Le Loi sang lap =

Nha Le so đuoc thanh lap tu ket qua thang loi cua Khoi nghia Lam Son keo dai 10 nam chong lai su đo ho cua nha Minh do Le Loi lanh đao.
Khi sang đanh nha Ho chiem nuoc Đai Ngu (1406), nha Minh đa nhan danh Phu Tran Diet Ho, nhung sau đo lai đanh diet nha Hau Tran (1413). Vao cuoi cuoc chien voi Le Loi, khi bi quan Lam Son vay trong thanh Đong Quan (Ha Noi), tuong nha Minh la Vuong Thong đe nghi lap lai con chau ho Tran lam đieu kien giang hoa. Le Loi đa tim lap Tran Cao lap lam vua tren danh nghia vao cuoi nam 1426.
Nam 1427, quan Minh sau 2 tran thua quyet đinh o Chi Lang va Xuong Giang phai rut ve nuoc. Le Loi đung ten Tran Cao la nguoi đang lam vua tren danh nghia, sai su dang bieu cho nha Minh xin đuoc phong. Minh Tuyen Tong biet Le Loi khong co y ton Cao nhung vi bi thua mai nen đong y phong cho Tran Cao lam An Nam quoc vuong.
It lau sau Tran Cao chet. Le Loi tu minh len ngoi, roi sai su sang tau nha Minh rang Tran Cao benh ma chet ngay 10 thang 1 nam 1428, do đo Le Loi co danh chinh đe lam vua Đai Viet. Minh Tuyen Tong thua nhan Le Loi lam An Nam quoc vuong.
Nha Hau Le chinh thuc thanh lap nam 1428, đo la ngay 15 thang 3. Le Loi tu xung lam Thuan Thien Thua Van Due Van Anh Vu Đai Vuong, lay hieu la Lam Son Đong chu, su goi la Le Thai To. Ong đoi quoc hieu tu Giao Chi (交阯) ton tai duoi thoi nha Minh tro thanh Đai Viet (大越). Ong đong đo o Đong Quan (Thang Long), đoi kinh thanh Thang Long tro thanh Đong Kinh, Tay Đo thanh Tay Kinh, Tay Kinh ve sau đeu goi la Lam Kinh.

Thai To chia nuoc ra lam 5 đao: Đong Đao, Tay Đao, Nam Đao, Bac Đao va Hai Tay Đao, trong đo Hai Tay đao gom ca Thanh Hoa, Nghe An, Tan Binh va Thuan Hoa. Moi đao đat mot ve quan, moi Ve đat chuc Tong quan, lai co chuc Hanh khien đe giu so sach ve viec quan-dan. Con nhu cac xa-thon thi cu xa nao co hon 100 nguoi tro len, goi la đai xa, đat ba nguoi xa quan; xa nao co 50 nguoi tro len, goi la trung xa, đat hai xa quan; xa nao co 10 nguoi tro len goi la tieu xa, đat mot nguoi xa quan đe coi viec trong xa. Kinh te nhanh chong đuoc khoi phuc, ong ra Quan đien che, khien moi tang lop đeu co ruong, su phuc hung đong đeu dan đi len. Du moi chien loan nhung Thai To het suc quan tam ngay đen giao duc, ong cho mo lai Quoc Tu Giam, cho con chau cac quan vien va nhung nguoi thuong dan co kha nang vao hoc tap; mo nha hoc va đat thay day nho hoc o cac phu va cac lo.
Nam 1432, tu truong Đeo Cat Han noi day, Thai To sai Quoc vuong Le Tu Te tran ap. Tu Te la con truong cua Thai To, von la nguoi dung manh, thien chien, ngay tu khi con khoi binh Lam Son đa khong it lan lap đuoc cong lao, phong lam Quoc vuong (國王). Nay khi cam binh dep loan, nhanh chong ho Đeo phai ra hang. Bay gio Thai To hay đau om, moi viec đeu do Quoc vuong xu ly.
Le Thai To len ngoi chua lau, nhung diet tru nhung cong than ma ong nghi la co y muu phan nhu Tran Nguyen Han, Pham Van Xao, nhung đai tuong quan co cong trong viec thanh lap nha Le. Bay gio trong trieu chua đinh ai lam nguoi ke ngoi, con trai thu 2 Le Nguyen Long von la Luong quan cong (良郡公), đuoc phong lam Hoang thai tu, Quoc vuong Tu Te lai la nguoi quen viec tri nuoc. Cac đai than Le Sat, Le Ngan, Le Khoi ung ho Luong quan cong, trong khi cac tuong Pham Van Xao, Tran Nguyen Han ung ho Quoc vuong. Cuoi cung vao nam 1433, Thai To giang Quoc vuong lam Quan vuong (郡王), đua Nguyen Long quyen ke thua đai thong.
Co thuyet cho rang: Thai To von nghi ki ho Tran, thay Tran Nguyen Han la nguoi ton that ho Tran nen diet tru đi, lai cho rang Quoc vuong cung phe voi Nguyen Han nen Quoc vuong cung vi the mat long Thai To. Sau vu viec giang Quoc vuong, su than chi ghi ngan gon mac chung đien cuong, giet bua cac ty thiep, nen khong lam vua y Thai To.
Nam 1433, Le Loi mat, tho 49 tuoi, tri vi đuoc 5 nam. Ong đuoc truy thuy hieu la Cao hoang đe (高皇帝), nen con đuoc goi la Thai To Cao hoang đe (太祖高皇帝), hay Cao Hoang (高皇).
Thai tu Nguyen Long len ke vi, tuc Le Thai Tong.


= Thai Tong chuyen chinh va đang tranh =
Vi hoang đe con nho tuoi, ben canh ong co Đai tu đo Le Sat đuoc ban quyen phu chinh. Le Sat xuat than tu vo tuong, la nguoi Lam Son, tinh tinh nong nay, nhieu viec xu ly qua khat khe, lam bua va khong can nhac. Quan đong tri Bac đao la Bui U Đai xin chon nhung bac ky lao vao cung giup can gian au đe va đat chuc su pho đe chi huy tram quan. Le Sat thay y đinh đo đung cham đen quyen lon đang trong tay minh, nen sai bat U Đai tong giam, ket toi ly gian vua toi. Du Thai Tong khong đong tinh nhung Le Sat van tau đi tau lai 4 lan, ep Thai Tong khep toi U Đai. Thai Tong bat đac di phai luu đay U Đai, nhung tu đo cang ngay cang ghet Le Sat.
Nam 1437, Thai Tong ra chieu chi: "Le Sat tu chuyen giu quyen binh, ghen nguoi tai, giet Nhan Chu đe tu ra oai cua minh, truat Trinh Kha đe nguoi ta phuc, bai chuc cua U Đai khien đinh than khong ai dam noi, đuoi Cam Ho ra noi bien thuy đe gian quan phai ngam mieng. Xem nhung viec lam ay đeu khong phai la đao lam toi. Nay muon khep vao luat hinh đe to ro phep nuoc, song vi la đai than co menh, co cong voi nha nuoc, đac cach khoan tha, nhung phai bai chuc tuoc". Sau đo Thai Tong bat giam nguoi cung phe Le Sat la Đang Đac, cho Bui U Đai đuoc phuc chuc, trieu Bui Cam Ho ve kinh, cu Tu khau Le Ngan thay Le Sat chap chinh.
Thang 7 nam đo, Thai Tong ra lenh phe truat con gai ong la Nguyen phi Le Ngoc Dao (黎玉瑤) lam dan thuong, roi ra chieu ket toi Le Sat va nhung nguoi cung canh, đinh xu chem đau rao o cho. Tuy nhien, do la cong than nen Le Ngan va Bui Cam Ho khuyen Thai Tong khong nen chem, chi ban thuoc tu tu, Thai Tong nghe theo.
Tru đuoc Le Sat, Thai Tong cang khat khe trong so cac cong than, trong tam co y tru Tu khau Le Ngan. Bay gio Le Nhat Le (黎日厲), con gai cua Le Ngan đuoc phong lam Hue phi (惠妃) nhung khong đuoc sung hanh, Le Ngan sai nguoi phu thuy lam le o nha, đuc tuong vang Quan The Am đe mong con gai đuoc yeu thuong. Thai Tong nghe đen, sai nguoi vao nha ong tra khao, bat đuoc bon phu thuy yem va tuong vang. Le Ngan hoang hot vao trieu, tau so giai bay, nhung Thai Tong quyet xu tu, ban cho ong tu van tai nha nhu Le Sat truoc đay. Tuy nhien cung nhu Le Sat, ca nha ong chi bi luu đay, con trai Le Nho Tong bi buoc lam linh giu cua, khong đuoc trong dung.
Dep đuoc quyen than, Thai Tong chuyen tam vao chinh su. Nam 1438, Thai Tong chinh đon viec thi cu cac đao. Le cu 5 nam mot lan thi huong, 6 nam mot lan thi hoi. Phep thi thi ky thu nhat lam mot bai kinh nghia, bon bai tu thu nghia, moi bai phai 300 chu tro len; ky thu hai lam bai chieu, bai che va bai bieu; ky thu ba lam bai thi phu; ky thu tu lam mot bai van sach phai 1.000 chu tro len. Lai cho mo khoa cu, chon tien si, ai đo đeu đuoc khac ten vao bia đa Van mieu, le khac ten vao bia bat đau tu đay.
Nam 1439, Thai Tong than chinh dan quan đi đanh cac chau Phuc Le (Lai Chau ngay nay). Bay gio bon tu truong man di ho Cam quay nhieu bien gioi, nuoc Ai Lao nghe theo cung cu 3 van quan theo chung cuop pha. Thai Tong đich than dan 60000 quan đi đanh, thang loi ruc ro. Nam 1441, phan tac ten Thuong Nghiem lam loan o chau Thuan Moi, Nghiem truoc cay vao Ai Lao nhieu lan lam loan, Thai Tong đa tung cat binh nhung do dang phuong vat nen tha ve. Đen nay Thai Tong đem quan đen bat song đuoc 1 vien tuong Ai Lao va vo con; lai bat đuoc cac con trai cua Nghiem, Nghiem ben ra hang. Thai Tong dang chieu bao thang tran o Thai Mieu.
Bay gio, sau khi Le Thai To mat, van vat, che đo, sach vo, le nhac đeu đuoc khoi phuc, đien chuong van vat ruc ro. Cac nuoc Trao Oa (Java), Xiem La, Tam Phat Te, Chiem Thanh, Man Lat Gia (Malacca) vuot bien sang cong, ben trong bon phan nghich đeu đuoc dep yen, giang đon phat đen noi khong guong day đuoc. Thai Tong luc đo chua đay 20 tuoi, neu khong phai noi thien tu troi ban thi con tu nao đu hinh dung.
Nam 1442, ngay 4 thang 8, Thai Tong đi tham trai Vai (Le Chi vien, nay thuoc xa Đai Lai huyen Gia Binh, Bac Ninh), thuoc khu dinh thu cua Hanh khien Nguyen Trai, bong nhien bang ha, khi đo hoang đe chi tron 20 tuoi. Viec nay dan đen vu an Le Chi Vien noi tieng trong lich su, trieu đinh ket toi Hanh khien Nguyen Trai va thi thiep la Nguyen Thi Lo, vi khi Thai Tong bang Thi Lo đa luon hau ben canh, bay gio cho rang Thi Lo giet hoang đe. An đua ra la tru di tam toc, giet đen 3 ho cua Nguyen Trai.
Thai Tong đuoc truy thuy hieu la Van hoang đe (文皇帝), ve sau đeu goi la Thai Tong Van hoang đe (太宗文皇帝).
Ngay 12 thang 8, Thai tu Le Bang Co len ke vi, tuc Le Nhan Tong. Nhan Tong len ngoi con nho tuoi, me la Nguyen Than phi đuoc ton lam Hoang thai hau, buong rem nhiep chinh.


= Su bien Dien Ninh =
Le Nhan Tong len ngoi con tho au, Nguyen Thai hau cung cac đai than Nguyen Xi, Le Thu, Trinh Kha phu chinh cho Tan đe. Luc nay nien hieu đuoc đoi thanh Thai Hoa (太和).
Thai hau coi viec, dung phep san tu đoi truoc, kinh te, van hoa tiep tuc đuoc đi len. Bay gio, Chua Chiem Thanh la Bi Cai hai lan mang quan vay Hoa Chau. Tuy trieu đinh đa may lan phat binh, quan Chiem van chua bo thoi gay han. Vao nam 1446, Thai hau sai Trinh Kha, Le Thu, Le Khac Phuc đi đanh, Bi Cai ra hang, cac tuong lap chau Bi Cai la Ma Ha Quy Lai lam chua Chiem. Voi chien thang huy hoang nay, quan Đai Viet tom gon đuoc cac cung phi cua Bi Cai ma đem ve kinh thanh Đong Kinh.
Vao nam 1448, quoc gia Bon Man (盆蠻) chiu noi thuoc vao Đai Viet. Thai hau sap nhap Bon Man, tro thanh chau Quy Hop (歸合) cua Nha nuoc Đai Viet. Ngoai ra, cung trong nhung nam thang Thai hau chap chinh, Trieu đinh ban lenh cho đao song Binh Lo o Thai Nguyen, mang lai thuan loi cho viec giao thong van tai.
Vao nam 1449, Quy Lai bi Quy Do cuop ngoi. Quy Do sai su sang trieu cong Đai Viet, nhung Thai hau tu choi khong tiep nhan le vat va phan: "Toi giet vua, em giet anh la toi đai ac xua nay, tram khong nhan đo dang". Sau khi buoc su phai mang tra lai le vat ve Chiem, Thai hau truyen lenh cho Đong tri huu tri su Nguyen Huu Quang, Đien trung thi ngu su Trinh Ngu đem thu sang Chiem Thanh, voi noi dung nhu sau: "Su thuc cua cac nguoi nhu the nao thi phai sang trinh bay cho ro".
Thang 11, nam Quy Dau (1453), Nhan Tong len 12 tuoi, co the tu coi chinh su, Thai hau tra lai quyen chinh cho ong roi lui ve o cung rieng. Khi tu minh ra coi chinh su, Nhan Tong xuong lenh đai xa, va đoi nien hieu la Dien Ninh (延寧). Nam 1454 tro thanh nam Dien Ninh thu nhat.
Nhan Tong to ra la nguoi đo luong voi cac cong than khai quoc co toi bi xu tu truoc đay, tu thoi Le Thai To, Le Thai Tong đen khi Nguyen Thai hau chap chinh. Ngay khi ra cam chinh su, ong ra nhieu chieu chi bieu duong cong lao cua ho, hoac tra lai cua cai, ruong đat cho con chau ho. Ong khoi phuc lai quan tuoc va ban cho con chau Trinh Kha (bi xu tu nam 1451) 100 mau ruong; cap 100 mau ruong cho con chau Le Sat va Le Ngan (bi xu tu nam 1437); tra lai đien san truoc đay cho con chau Pham Van Xao (bi xu tu nam 1430) va Tran Nguyen Han (bi xu tu nam 1429). Ong bieu duong cong lao su nghiep cua Nguyen Trai (bi xu tu nam 1442): Nguyen Trai la nguoi trung thanh giup đuc Thai To dep yen giac loan, giup đuc Thai Tong sua sang thai binh. Van chuong va đuc nghiep cua Nguyen Trai, cac danh tuong cua ban trieu khong ai sanh bang.
An đuc cua Nhan Tong noi danh đuong thoi, ong chu truong khong qua ha khac hinh luat, trong giao duc, van hoc, che đo hien chuong trieu đinh, la nguoi hien minh sang suot, tuoi con nho ma la vi minh quan kho ai bi. Tuy hien đuc la vay nhung ong lai co ket cuc bi tham khi bi chinh nguoi anh lon la Lang Son vuong Le Nghi Dan giet chet.
Le Nghi Dan (黎宜民) - tuoc phong bay gio la Lang Son vuong (諒山王) - la con trai truong cua Le Thai Tong, me la Duong chieu nghi (楊昭儀). Duong thi von la sung phi cua Thai Tong, ve sau hanh xu lo mang ma bi phe lam thu nhan. Nghi Dan truoc đay me đuoc sung ai nen đuoc lap lam Hoang thai tu, sau do me that sung nen cung bi phe, bi biem đen vung Lang Son. Nhan Tong von nhan tu, đoi đai voi anh em rat hau, nen đoi voi Nghi Dan khong phong bi gi, đen đay bi Nghi Dan sai nguoi len vao cung va giet chet. Nguyen Thai hau cung bi đem ra xu chet vao ngay hom sau.
Theo mot so nha su hoc, cung nhu than tich va cac chuyen chep rai rac trong Đai Viet su ky toan thu, Nhan Tong von khong phai con cua Thai Tong Van hoang đe. Me ong Nguyen Thai hau đuoc cho la đa tu thong voi Le Nguyen Son, mot nguoi trong ton that ho Le, chi duoi cua Tuyen To hoang đe Le Khoang, tuc to phu cua Thai Tong. Rat co the trong qua trinh truong thanh, Nghi Dan đa đuoc nghe noi ve loi đon nay va quyet tam đoat ngoi cua Nhan Tong.
Lang Son vuong Nghi Dan len ngoi vao ngay 7 thang 10 nam 1459, đat nien hieu la Thien Hung (天興). Tuy giet hai Nhan Tong nhung Thien Hung Đe lai tha cho nhung nguoi em khac, ong cai phong Le Khac Xuong (黎克昌) tu Tan Binh vuong (賓平王) thanh Cung vuong (恭王); Le Tu Thanh tu Binh Nguyen vuong (平原王) thanh Gia vuong (嘉王).
Thang 5 nam 1460, cac te tuong đai than la Đo Bi, Le Ngang, Le Thu, Le E bi mat ban viec lat đo Thien Hung. Viec đo bi lo, ca may nguoi đeu bi bat giet. Thien Hung thay đoi nhieu phap che cua đoi truoc, dung nhung nguoi than tin cua minh vao trieu nen nhieu cuu than khong bang long.
Thang 6 nam đo, cac đai than Nguyen Xi, Đinh Liet, Le Lang, Le Niem, Le Nhan Quy, Trinh Van Sai, Nguyen Đuc Trung...cung ban nhau lam binh bien lan nua. Ngay 6 thang 6, co buoi chau som. Khi tan chau, nhung nguoi đinh lam binh bien ngoi ngoai cua Sung Vu noi Nghi su đuong. Nguyen Xi phat đong lenh dan quan vao giet cac be toi tin can cua Thien Hung la Pham Đon, Phan Ban o Nghi su đuong. Le Nhan Thuan chem chet Tran Lang, giu chat quan cam binh, đong cac cua thanh. Hon 100 nguoi phe canh cua Thien Hung bi giet.
Thien Hung Đe bi bat, truat lam Le Đuc hau (厲德侯) va bi that co chet khi moi 22 tuoi.
Bay gio, cac đai than Nguyen Xi, Đinh Liet, Nguyen Đuc Trung đeu nhat tri đua Gia vuong Tu Thanh len ngoi, ke thua hoang vi. Nhung Nhap noi Thieu uy Le Lang lai moi Cung vuong, khi cac đai than đen moi Cung vuong thi Vuong nhat quyet tu choi, vi vay Gia vuong đuoc ton len ngoi vi.
Ngay 26 thang 6 nam 1460, Gia vuong Le Tu Thanh len ngoi, su goi la Le Thanh Tong, lay nien hieu la Quang Thuan (光順). Nam đo, ong chi moi 18 tuoi. Ong chi đinh Nguyen Xi va Đinh Liet vao cac chuc quan cao nhat cua trieu đinh, nam giu binh quyen. Tu đay, Đai Viet buoc vao thoi ky cuc thinh.


= Hong Đuc thinh the =

Le Thanh Tong – co the noi la vi hoang đe tai gioi nhat trong trieu đai thoi Le So. 
Len nam chinh quyen, ong chu truong lam viec sieng nang, lam guong cho cac quan lai. Ong sua sang bo may chinh quyen, chia lam Luc bo mot cach đay đu. Ve co cau chinh quyen cac cap, ong đa tien hanh xoa bo he thong to chuc hanh chinh cu thoi Le Thai To tu 5 đao đoi thanh 13 đao (thua tuyen). Thanh Tong ra chi du, cac quan chi đuoc lam viec toi đa đen tuoi 65 va ong bai bo luat cha truyen con noi cho cac gia đinh co cong - cong than. Ong ton trong viec chon quan phai la nguoi co tai va đuc.
Ve kinh te, Thanh Tong chu truong cac chinh sach: sua đoi luat thue khoa, đien đia, khuyen khich nong nghiep, mo đon đien,keu goi nguoi phieu tan ve que,đat ra luat quan đien chia đeu ruong đat cho moi nguoi. Nhung no luc nham xay dung phat trien Đai Viet cua Thanh Tong đa đuoc kiem chung qua cac bai chieu, chi du do ong truc tiep chap but va ban bo, nhu Chieu khuyen nong, Chieu lap đon đien, Chieu đinh quan che...va cac chieu thu khac. Cac nganh nghe thu cong nghiep va xay dung duoi thoi tri vi cua Le Thanh Tong cung phat trien ruc ro. Nghe in va lam giay o Đai Viet đat mot trinh đo cao cua the gioi thoi bay gio. So luong sach in thoi nay kha đo so. Đac biet nhat thoi ky nay la thanh tuu trong cong nghe che tao vu khi va đo sat chiem uu the. Đo gom, su thoi Le So phat trien đat đuoc đo tinh xao va hoa van đep, nay cang ruc ro hon duoi thoi Thanh Tong. Viec giao thuong buon ban đa chap canh cho đo gom thoi nay đi xa va hien nay bo suu tap ve đo gom Le So cung rat phong phu. Thuong mai va giao dich buon ban voi cac lan bang phat trien manh, cung voi buoc chan vien chinh xa xoi cua đoi quan đe che Đai Viet. Đe tao thuan tien cho viec mua ban, Le Thanh Tong đa tung khuyen du cac quan rang: "Trong dan gian he co dan la co cho đe luu thong hang hoa, mo đuong giao dich cho dan. Cac xa chua co cho co the lap them cho moi. Nhung ngay hop cho moi khong đuoc trung hay truoc ngay hop cho cu đe tranh tinh trang tranh gianh khach hang cua nhau".
Ben canh phat trien kinh te, ve van hoa, giao duc cung đuoc phat trien manh. Thanh Tong tiep tuc đay cao Nho giao, han che su phat trien cua Phat giao nhu đoi nha Ly, sua sang nhieu che đo đai ngo hien tai. Ong cho Ngo Sy Lien soan bo Đai Viet su ky toan thu, gop phan lon lao trong viec chep su, ngoai ra con co Nha toan hoc Luong The Vinh voi Đai thanh Toan phap, Phan Phu Tien voi Viet am thi tap, Đai Viet su ky tuc bien, Ban thao thuc vat toat yeu (Tom luoc sach ban thao thuc vat), tri thuc thoi đai nay đa len đen đinh cao, ruc ro hon cac trieu đai truoc. Thanh Tong bat đau cho phep ton vinh viec hoc bang cac cuoc le xuong danh (le đoc ten nguoi thi đau), le vinh quy bai to (le đon ruoc nguoi thi đau ve lang) va nhat la le khac ten va ly lich tien si vao bia đa Van Mieu. Vi the khuyen khich moi tang lop cu dan đua nhau hoc hanh đe ten tuoi đuoc ghi vao bang vang, đe gia mon đuoc vinh du va đe lang que đuoc vinh hien. Ben canh đo, ban than Thanh Tong la mot nguoi hay chu, ong tu xung lam Thien Nam đong chu (天南洞主), viet nhieu bai tho, rat nhieu bai đuoc luu truyen trong dan gian va trong gioi tri thuc. Đac biet tuyen tap Thanh Tong di thao đa đe lai gia tri lon trong dong truyen ky. Thanh Tong cho thanh lap Tao đan Nhi thap bat tu, xung lam Tao Đan nguyen suy (騷壇元帥), cung voi Than Nhan Trung, Đo Nhuan, Thai Thuan la nhung tru cot van chuong noi tieng duoi thoi Le So.
Nam 1470, Thanh Tong đoi nien hieu thanh Hong Đuc (洪德), ve sau nguoi ta đeu goi nien hieu nay cua ong khi noi ve mot trieu đai đay thinh vuong va cuc thinh, goi la Hong Đuc thinh the (洪德晟世). Tren thuc te su cuc thinh nay keo dai ca ve đen thoi chau noi ong la Le Tuc Tong. Ban than Thanh Tong đuoc goi la Hong Đuc Đe (洪德帝).

Ben canh la mot nha van hoa, Thanh Tong con chu truong mo rong lanh tho Đai Viet. Ong la vi hoang đe mo mang bo coi noi tieng bac nhat trong lich su Viet Nam khi Tay tien đanh qua cac tieu quoc, cuong quoc phia tay nhu Lan Xang, Bon Man, nhung nuoc giup đo ho Cam lam loan o vung đat thuoc Lai Chau ngay nay. Ben canh đo, sau su kien nam 1471, Chiem Thanh von la kinh đich cua Đai Viet, tu mot cuong quoc tro nen suy yeu tram trong, kinh đo Đo Ban bi pha huy, hon 30.000 nguoi bi bat, trong đo chua Chiem Tra Toan đa bi tu tran cung hon 40.000 quan Chiem. Sau khi Tra Toan bi bat, em la Tra Toai tron vao nui, sai nguoi sang cau cuu nha Minh va xin phong vuong. Đuoc tin, Thanh Tong sai Ky quan cong Le Niem đem 3 van quan vao đanh, Tra Toai bi bat giai ve kinh. Ve sau, Minh Hien Tong sai su sang bao Thanh Tong phai tra đat cho Chiem Thanh, nhung ong nhat quyet khong chiu. Sau chien thang, Thanh Tong thuc hien chinh sach moi, binh đinh va Viet hoa dan chung nguoi Chiem Thanh va sap nhap lanh tho mien bac Chiem Thanh (tu đeo Hai Van toi bac Phu Yen ngay nay) vao Đai Viet. Thang 6 nam 1471, lanh tho mien bac Chiem Thanh đuoc lap thanh thua tuyen Quang Nam va ve Thang Hoa. Toi đay, Thanh Tong đua thua tuyen Quang Nam vao Thien ha ban đo, đat nuoc Đai Viet tong cong 13 thua tuyen.
Ngay 30 thang 1 nam 1497, Le Thanh Tong mat, tho 55 tuoi, cai tri đuoc 37 nam, thuy hieu la Thuan hoang đe (淳皇帝), nen đuoc goi la Thanh Tong Thuan hoang đe (聖宗淳皇帝). Con truong la Le Tranh (黎鏳) ke vi, su goi la Le Hien Tong. Ong đoi nien hieu la Canh Thong (景統).
Le Hien Tong la bac minh quan nhu phu hoang, tiep tuc đuong loi tri vi cua Thanh Tong nhung chu truong on đinh va phat trien, đay manh chinh quyen sau mot thoi gian chien tranh va đe dan thu phuc nhung nguoi ban đia cua cac vung đat ma Thanh Tong đa chiem đuoc. Cac su gia đeu nhin nhan Hien Tong la vi hoang đe gioi. Tuy nhien, ong chi cai tri đuoc 7 nam thi qua đoi, đo la vao ngay 24 thang 5 nam 1504. Thai tu Le Thuan (黎㵮) ke vi, tuc Le Tuc Tong. Tuc Tong đuoc nhan xet la thong minh hon nguoi, tu nho đuoc Hien Tong yeu quy va chon lam Thai tu du khong phai la con truong. Tuy nhien chua đuoc 1 nam thi Tuc Tong yeu menh qua đoi vao ngay 30 thang 12 nam 1504, noi ngoi chi vua 6 thang.
Truoc khi qua đoi, Tuc Tong nhan thay trong so hoang that, anh trai minh la Le Tuan (黎晭) co kha nang nhat, nen chi đinh lam nguoi ke vi. Huy Gia Thai hoang thai hau Nguyen thi, me cua Hien Tong, ba noi cua Tuc Tong va Le Tuan lai phan đoi. Ba cho rang Le Tuan la con cua hang ty thiep hen mon, nen nhan cach khong cao quy, khong the ke thua ngoi chinh thong, ba ben chon mot ton that trong ho la La Coi vuong (khong ro ten) lam nguoi ke vi. Tuy nhien, me nuoi cua Le Tuan la Nguyen Kinh phi va đai than Nguyen Nhu Vy đa muu ke trong cung, lua Thai hau ra khoi thanh đi đon La Coi vuong, con bon ho trong cung mau chong truyen chi lap Le Tuan ke vi.
Ngay 18 thang 12 nam 1505, Le Tuan len ngoi, đat nien hieu la Đoan Khanh (端慶), su goi la Le Uy Muc. Tu đay lich su nha Le so roi vao mot thoi ky khung hoang vi su man ro cua vi hoang đe nay.


= Uy Muc bao đe =
Le Uy Muc, ten that Le Tuan (黎濬), con trai thu hai cua Le Hien Tong, me la Nguyen Thi Can, nguoi lang Phu Chan, huyen Đong Ngan. Ngay 8 thang 12, nam 1488, Nguyen Thi Can sinh ra Le Tuan roi mat do benh hau san, Nguyen Kinh phi luc đo la chi em tot voi Hoang hau, ben nhan Tuan ve lam con.
Bay gio, Hien Tong co con truong la An vuong Le Tuan (黎洵), con thu 2 la Uy Muc va con thu 3 chinh la Le Tuc Tong. Me cua An vuong la Mai chieu nghi, chi la thi thiep nen du la con truong cua Hien Tong nhung An vuong kho đuoc xet lam nguoi ke thua, hon nua luc nho An vuong pham toi bat hieu voi me, nen Hien Tong cang khong đoai hoai. Trong khi đo, me cua Tuc Tong la chinh that, Trang Thuan hoang hau Nguyen Hoan, ban chat Tuc Tong lai la nguoi nhan hieu, thong minh, ngoi Thai tu som thuoc ve Tuc Tong. Khi Hien Tong qua đoi nam 1504, Nguyen Kinh phi muon đua Uy Muc len ngoi, đem tien vang hoi lo cho Thuong thu Đam Van Le, Van Le khong nhan ma quyet lap Tuc Tong, Uy Muc tu đay sinh han.
Ngay 22 thang 3, nam đau nien hieu Đoan Khanh, Uy Muc cho nguoi trong đem giet chet ba noi la Thai hoang thai hau Nguyen Thi Hang, vi Uy Muc cam gian Thai hau si nhuc me cua minh va viec ba khong chiu lap Uy Muc len ngoi. Ngay 5 thang 6, cung nam ay, Uy Muc sai cach chuc Le bo thuong thu Đam Van Le va Đo ngu su Nguyen Quang Bat, bay gio 2 nguoi la nhung nguoi khong thua nhan ngoi vi cua Uy Muc, bi cach chuc đay ve Thua tuyen Quang Nam. Nhung Uy Muc nghe loi Nguyen Nhu Vy, tren đuong đi len sai nguoi giet chet ca hai nguoi, ve sau lai giet Nhu Vy. Uy Muc con ra lenh cho giet het nhung nguoi Chiem Thanh bi bat lam gia no trong cac đien trang cua cac the gia, cong than. Ong tu khi len ngoi, đem nao cung cung voi cung nhan uong ruou, roi đen khi say thi giet đi rat tan bao. Pho su than Nha Minh la Hua Thien Tich (許天錫) sang, trong thay Uy Muc, lam tho goi Uy Muc la Quy vuong (鬼王):
Su tan bao cua Uy Muc đa gay nen mot lan song bat binh trong hang ngu quan lai, tong that. Quyen hanh trong trieu roi vao tay ho ngoai cua hoang đe. Bay gio, uy quyen thuoc ve ho ngoai, phia đong thi lang Hoa Lang (que cua Nguyen Kinh phi), phia tay thi lang Nhan Muc (que cua Tran hoang hau), phia bac thi lang Phu Chan (que cua Chieu Nhan thai hau) đeu chuyen cay quyen the, vui dap cac quan, ke thi vi y rieng ma giet hai sinh dan, ke thi dung ngon kin ma yeu sach tien cua. Muon dan ta oan ma hoang đe van khong chua, lai mang long ngo vuc, đo ky. Cac quan nguoi nao ngay truoc khong lap minh, thi thuong giet đi. Lai ngam sai noi nhan Nguyen Đinh Khoa do xet ca cac than vuong la cac chu va anh em cua ong. Trong đo, Kinh vuong Le Kien la chu đa chay tron khong biet đi đau, chi co Gian Tu cong Le Oanh la con cua Kien vuong Le Tan, chu ruot cua hoang đe, thi bi giam vao nguc nhung tron thoat đuoc. Do vay, moi nguoi đeu cam thay nguy đen than minh, cang nghi đen viec noi loan.
Thang 11 nam 1509, Gian Tu cong gia xung anh ruot cua minh la Cam Giang Vuong Le Sung (黎漴), dung co o Lam Kinh va đua quan ve Đong Kinh. Uy Muc ben bat giet Le Sung va me cua Le Oanh la Trinh Thi Tuyen. Gian Tu cong vao chiem kinh thanh bat đuoc va buc Uy Muc tu tu ngay 1 thang 12 nam 1510. Gian Tu cong han Uy Muc giet hai gia đinh minh, chua nguoi gian, sai nguoi dung sung lon, đe xac Uy Muc vao mieng sung, cho no tan het hai cot, chi lay it tro tan ve chon tai An Lang (安陵) o que me ong tai lang Phu Chan.
Vi su tan bao đoc ac, Uy Muc bi giang lam Man Le cong (愍厲公), tuy nhien ve sau Le Chieu Tong len ke vi đa truy phong ong thanh thuy hieu Uy Muc hoang đe (威穆皇帝), con đuoc goi la Uy Muc bao đe (威穆暴帝).
Ngay 4 thang 12 nam 1509, Gian Tu cong len ngoi, tuc Le Tuong Duc.


= Hong Thuan trung hung va su suy tri =
Le Tuong Duc, ten that la Le Oanh, con trai thu hai cua Kien vuong Le Tan, la chau noi cua Le Thanh Tong, duoi thoi Le Hien Tong đuoc ban phong hieu Gian Tu cong (簡修公). Khi Le Uy Muc nghi ngo ton that, bat giam ong trong nguc, ong đa tim ke thoat ra, gap đuoc Nghia quan cong Nguyen Van Lang hien đang an dat tai Lam Kinh. Hai nguoi tap hop luc luong, thao chieu day binh va tien vao Đong Kinh vao nam 1509. Ong đat nien hieu la Hong Thuan (洪順), bat đau thoi ky trung hung ngan ngui sau su nao loan duoi thoi Uy Muc.
Trong nhung nam đau cam quyen, Le Tuong Duc cung co vai đong gop the hien su co gang vuc day đat nuoc đa suy tan, nhat la trong linh vuc khoa cu. Nam 1511, ong to chuc ky thi Hoi, đen ky thi Đinh thi ong đich than ra đe van hoi ve đao tri quoc. Ong cho trung tu Quoc Tu Giam, dung lai bia tien si to ro su khuyen khich hien tai. Đong cac Đai hoc si Đo Nhac đa soan bai ky o Quoc Tu giam ca ngoi cong đuc cua Le Tuong Duc, đanh gia la nguoi đu tai đuc đe tiep noi co nghiep cua Thuan Hoang khi xua. Bay gio, Lai bo ta thi lang Luong Đac Bang dang ke tri nuoc, đai y khuyen rang sua sang van chieu đien le; to long hieu đe cho nguoi trong nuoc thuan theo; roi xa sac duc; khong dung loi ninh; khong tuy tien trao thuong quan tuoc; can nhac bo nhiem quan lai chan chinh cong bang; tiet kiem chi tieu đe khuyen khich su liem chinh; khen nguoi tiet nghia đe trong đao cuong thuong; cam hoi ho bo trung thoi tham o; sua sang vo bi đe thu the hung cuong; lua chon ngon quan đe trong dung loi that; noi nhe viec phu đe xot thuong dan chung; hieu lenh tin thuc đe nam y chi thien ha; luat phap che đo phai than trong đe mo nen thinh tri thai binh. Bay gio Tuong Duc Đe đeu cho la loi hay, luon nghe theo, chang may choc mo ra thoi ky trung hung thinh vuong duoi thoi cai tri cua ong.
Nam 1510, Tuong Duc sai quan Binh bo Thuong thu la Vu Quynh soan bo Đai Viet thong giam thong khao, goi tat la Đai Viet thong giam hay Viet giam thong khao. Đai Viet thong giam gom 26 quyen, chia thanh Ngoai ky chep tu Hong Bang đen het nha Ngo, Ban ky tu Đinh Tien Hoang đen đau thoi Le Thai To. Tuong Duc con sai Le Tung soan bai tong luan ve bo su ay. Theo Phan Huy Chu, bo sach nay đuoc Le Nai đanh gia la quy mo va đung voi kinh, trung voi su.
Nam 1511, nguoi lang Quang Bi, huyen Bat Bat la Tran Tuan noi loai o vung Son Tay. Bay gio, nhan dan cac pho xa o kinh thanh nao đong, đeu đem vo con ve que quan, đuong pho khong con mot ai đi lai. Le Tuong Duc sai My Hue hau Trinh Duy San chi huy quan quan đi đanh Tran Tuan. Bay gio, quan cua Tuan đa buc sat đen huyen Tu Liem (Quoc Oai), quan quan bai tran, lui ve đong o cac xu Đong Ngac, Nhat Chieu. Ve sau, Trinh Duy San lap đai cong, pha tan đuoc cuoc noi loan, đuoc phong tuoc Nguyen quan cong (原郡公).
Nam 1516, Le Tuong Duc cho đap thanh rong ca ngan truong chan ngang song To Lich. Đe the hien uy quyen đe vuong, ong sai mot nguoi tho la Vu Nhu To xay đien 100 noc, xay Cuu Trung Đai. Quan dan lam trong may nam troi khong xong, hao ton tien cua, chet hai nhieu nguoi. Bo be viec nuoc, chi ngay ngay du ngoan Ho Tay, Tuong Duc nghi ra nhieu tro quai la. Bay gio, co Tran Cao thay loi sam o phia Đong co khi thien tu, ben gay dung the luc lam phan tai vung Hai Duong, Đong Trieu, Thuy Đuong, tu xung lam Đe Thich, chieu mo quan si hon 1 van nguoi. Le Tuong Duc đich than xuat chinh đi đanh giac, ngu o tren đien ra lenh đieu đong cac tuong. Sau quan trieu đinh sang đanh, Tran Cao lui ve đong o Trau Son, thuoc phu Tu Son. Tuong Duc sai An Hoa hau la Nguyen Hoang Du sang đong quan o Bo Đe đe chong giu.
Nguyen quan cong Trinh Duy San, bay gio co cong lao dep loan Tran Tuan, đem long oan han Le Tuong Duc đa tung phat minh bang roi truoc đay. Duy San nghe loi Thai su Le Quang Đo va ke hau la Trinh Tri Sam, am muu giet Le Tuong Duc va lap nguoi moi, tro thanh quyen than. Ngay 7 thang 4 nam đo, Duy San xong vao cung tim va giet chet Le Tuong Duc, giet luon nhieu quan noi thi theo hau can. Bay gio cho rang Duy San la ke đai nghich, su đai loan cuoi đoi Le So đeu do y bat đau ma ra.
Le Tuong Duc bi giang lam Linh An vuong (靈隱王), ve sau đuoc truy phong lam Tuong Duc hoang đe (襄翼皇帝), tang o Nguyen Lang (元陵). Bay gio Kham Đuc hoang hau nghe tin hoang đe qua đoi, ben than khoc, nhay vao đien Muc Thanh đang chay đe chet theo. Nguoi quan si cung đem xac ba an tang cung Tuong Duc trong Nguyen lang.


= Chinh quyen tan vong =

Sau khi giet Tuong Duc Đe, Nguyen quan cong Trinh Duy San ben tinh lap con truong cua Muc Y vuong la Le Quang Tri, nhung Vu Ta hau Phung Mai lai muon lap con truong cua Cam Giang vuong la Le Y (黎椅). Bay gio Tuong quan cong Phung Dinh sai luc si giet chet Mai, roi lap Quang Tri len. Nhung chua đuoc 3 ngay, Trinh Duy Đai đa đem Quang Tri ve Tay Kinh. Bon đai than Trinh Duy San bay gio lai đon Le Y len ngoi, tuc Le Chieu Tong.
Bay gio, An Hoa hau Nguyen Hoang Du đong quan o Bo Đe, nghe tin Trinh Duy San lam viec thi nghich, lien noi gian đem quan vuot song, đot pha pho xa o kinh thanh, bon Tran Cao ua vao thi thanh that thu, Thai su Le Quang Đo ra hang. Trinh Duy San cung trieu đinh đua Chieu Tong ve Tay Kinh. Khi cua thanh bo hoang, dan chung vao thanh tranh nhau lay vang bac, chau bau, bach đan, xa huong, lua la to gai đay trong dan gian; sach vo, ho tieu, huong lieu cac thu vut bo tren đuong pho cao đen 2 tac, khong the ke xiet. Nguoi manh khoe tranh cuop vang bac, co nguoi lay đuoc đen 400 lang, nguoi yeu cung đuoc đen hon 200 lang. Cung khuyet, kho tang do vay ma het sach.
Chiem đuoc kinh thanh, Tran Cao xung lam Thien Ung Đe (天應帝), ra cung đien ban viec trieu đinh, dung Le Quang Đo coi viec. Luc nay Thiet Son ba Tran Chan, con nuoi cua Nguyen quan cong Trinh Duy San, tap hop quan si hon 6000 nguoi o cho Hoang Hoa (cho Ngoc Ha ngay nay). Cao xua Phan At đi tran ap, 2 ben đanh nhau quyet liet, Tran Chan do khong co tiep vien ben lui ve co thu. Bay gio Chieu Tong tu Tay Kinh, hieu trieu quan 3 phu, sai cac Nguyen quan cong Trinh Duy San, An Hoa hau Nguyen Hoang Du, Binh Phu hau Nguyen Van Lu (em cua Nguyen Van Lang), Vinh Hung hau Trinh Tuy đem quan thuy bo cung tien thang đen Đong Kinh. Đong thoi gui hich cho cac phu huyen.
Ngay 23 thang 3 nam 1516, tai Đong Kinh xay ra tran chien ac liet giua cac the luc pho Chieu Tong va Tran Cao. Cao lien tuc dung sung, hoa khi ban ra đe chan quan trieu đinh, Nguyen quan cong Trinh Duy San, An Tin ba Trinh Hy, Vinh Hung hau Trinh Tuy ra suc chong lai, het suc dung manh, khien Cao phai gang đong cua thanh co thu. Đen khi the tran nguy khon, Cao mo cua thanh chay qua song Đuong, chay len Lang Nguyen.
Ngay 27 thang 3, Chieu Tong chinh thuc đat nien hieu la Quang Thieu (光紹). Bay gio Trinh Duy Đai giu Quang Tri o Tay Kinh, nghe đen Chieu Tong đa chiem đuoc Đong Kinh, ben giet Quang Tri va nhung nguoi em đe chay ve Chieu Tong. Tac than Le Quang Đo do đau hang Tran Cao bi giet, cung nam Nguyen quan cong Trinh Duy San do đanh tan du cua Tran Cao bi tu tran.
Nam 1517, An Hoa hau Nguyen Hoang Du co hiem khich voi Vinh Hung ba Trinh Tuy, đong quan chong nhau. Hoang Du đong quan o phuong Đong Ha, Tuy đong quan o ngoai thanh Đai La chong giu nhau, kinh thanh tro thanh chien truong cua 2 ben. Bay gio tuong Tran Chan co an tinh voi ho Trinh, thay Nguyen Hoang Du đanh Trinh Tuy ben đem quan đinh cuu, đoi khi Hoang Du vao chau Chieu Tong thi xong ra bat. Khi ay Hoang Du đen cua Đai Hung, ngo co quan cua Tran Chan ben đi thuyen chay ra Thanh Hoa. Tran Chan gui thu cho Tran thu Son Nam la Mac Đang Dung khuyen bat Hoang Du, nhung Đang Dung khong nghe theo. Nam ay, trong nuoc đoi to, xac nguoi chet đoi nam goi len nhau. Nhung noi trai qua binh lua nhu Đong Trieu, Giap Son o Hai Duong; Yen Phong, Tien Du, Đong Ngan o Kinh Bac lai cang đoi du. Tran Chan sau khi đuoi đuoc Hoang Du, tien tay chiem giu Kinh thanh.
Nam 1518, Chieu Tong ra lenh giet chet Thiet Son ba Tran Chan, cung be đang hon 6 nguoi. Bay gio, quyen the Tran Chan rat lon, Vu Xuyen hau Mac Đang Dung con phai ket thong gia. Trong kinh su co ke hieu su lam cau ca rang: "Tran huu nhat nhan, vi thien ha quan, tho đau ho vi, te the an dan" (Co mot nguoi ho Tran, lam vua thien ha, đau tho đuoi ho, tri nuoc yen dan); Tho quoc cong Trinh Huu cung voi Thuy quan cong Ngo Binh ban voi nhau rang: Mot nguoi ho Tran tuc la Tran Chan, đau tho đuoi ho tuc la cuoi nam Dan đau nam Mao, so rang vao nam ay se co bien loan, ho khuyen Chieu Tong som tru đi. Tran Chan bi xu tram, beu đau, đe tu cua Chan la Nguyen Kinh, Hoang Duy Nhac, Nguyen Ang, Nguyen Hieu, Cao Xuan Thi hop binh voi nhau o chua Yen Lang, đanh sat vao kinh thanh. Chieu Tong nghe tin, đanh đem tron vao Gia Lam. Bay gio, Vinh Hung hau Trinh Tuy đong quan o xu Son Nam co hon 1 van nguoi, nghe tin quan gia chay ra ngoai, quan linh tan ca. The la quan Son Tay tha suc cuop pha, trong thanh sach khong, Kinh su thanh bai san ban, đanh ca. Chieu Tong cho goi Nguyen Hoang Du ra đanh bon Nguyen Kinh. Nhung Hoang Du luong lu khong đi.
Đe xoa diu phe canh Nguyen Kinh, Chieu Tong sai giet nhung nguoi giem pha Tran Chan truoc đay, nhung Kinh van tu tap cuop pha nhu truoc. Mac Đang Dung khuyen Chieu Tong ve Bao Chau (huyen Tu Liem), nhung noi than Đo Nhac va Nguyen Du can ngan, Đang Dung đem giet ca hai, đua Chieu Tong cung em la Le Xuan ve Bao Chau. Sau khi Chieu Tong roi Đong Kinh, Vinh Hung ba Trinh Tuy cung bon giac Son Tay lap Le Bang (黎榜), con cua Tinh Tu cong Le Loc (静修公黎禄) len ngoi, đoi thanh Đai Đuc Đe (大德帝). Đuoc nua nam lai phe Bang ma lap Le Do (黎槱), đoi thanh Thien Hien Đe (天宪帝). Ca hai đeu la chau 4 đoi cua Cung vuong Le Khac Xuong (黎克昌), con thu hai cua Thai Tong Van Hoang.


= Mac Đang Dung soan vi =
Chieu Tong trieu thong gia cua Tran Chan la Vinh Xuyen ba Mac Đang Dung  đang tran thu Hai Duong va An Hoa hau Nguyen Hoang Du đem quan đanh bon Nguyen Kinh, Nguyen Ang. Hoang Du thua to, quan chet rat nhieu. Hoang Du chay xuong thuyen, tu lieu khong đanh đuoc, lien bai binh lui ve, chi đe mot minh Mac Đang Dung o lai cam cu voi bon Nguyen Ang.
Nam 1519, Vinh Hung ba Trinh Tuy đanh up Chieu Tong o dinh Bo Đe, bi thua, phai đem Le Do ve Yen Lang, Yen Lac (Vinh Phu ngay nay). Thang 7 nam ay, Mac Đang Dung dep đuoc Le Do, bat giet Do va Nguyen Su. Trinh Tuy bo chay ve Tay Kinh, Nguyen Kinh đau hang. Cap phong cho Đang Dung lam Minh quan cong (明郡公).
Nam 1521, Mac Đang Dung lai đuoc phong lam Nhan quoc cong (仁國公), linh quan binh luc thuy bo cua 13 đao, lai phong lam Thai pho. Thang 8, Đang Dung lanh quan đen vung Kinh Bac, dep đuoc Tran Cung, con cua Tran Cao. Luc nay quyen the cua Mac Đang Dung rat lon, kiem soat toan bo trieu đinh. Dung đem con gai nuoi vao cung hau, tieng la chau hau, thuc ra la đe do xet, coi giu. Lai cho con truong la Mac Đang Doanh lam Duc My hau (煜美侯), trong coi đien Kim Quang. Đang Dung đi bo thi long phuong giat vang, đi thuy thi thuyen rong giay keo, ra vao cung cam, khong kieng so gi. Lai giet bon thi ve Nguyen Cau, Đo luc si Minh Son ba Nguyen Tho va Đam Cu.
Ngay 27 thang 7, nam Quang Thieu thu 7 (1522), Chieu Tong chay ra huyen Minh Nghia o Son Tay (vung đat nay thuoc tinh Ha Tay), luc đo ong muu ngam voi bon Pham Hien, Pham Thu, sai nguoi đem mat chieu vao Tay Kinh bao Trinh Tuy nghenh vien. Hom sau Đang Dung nghe tin, cho nguoi đuoi theo nhung Chieu Tong quyet chong lai, chay vao thanh Tay Kinh. Trong kinh thanh, Mac Đang Dung cung Thai su Luong quoc cong Le Phu va cac cong hau lap em cua Chieu Tong la Le Xuan len ngoi. Ngay 11 thang 8, Mac Đang Dung cung Le Phu ton Le Xuan len, tuc Le Cung Hoang, tuyen bo phe truat Chieu Tong, goi la Quang Thieu Đe (光紹帝). Cung Hoang len ngoi, đat nien hieu la Thong Nguyen (統元), trong nuoc luc đay ton tai 2 vi hoang đe. Cung Hoang bi Đang Dung doi đen Hong Thi, thuoc Hai Duong tam tru an; ngay khi nghe tin ay Chieu Tong ngu ve Đong Kinh, thiet lap lai trieu đinh.
Bay gio cac xu Tay, Nam, Bac thi Chieu Tong đeu lay đuoc ca, thanh the lon. Sau đo, Trinh Tuy đem quan phu Thanh Hoa vao chau, Chieu Tong nghe loi ninh ma chem thuoc tuong cua Tuy, nen Tuy sinh long han thu. Ngay 18 thang 10, Trinh Tuy bat Chieu Tong ve Thanh Hoa, Tay Kinh, ca nuoc đeu that vong. Ngay 18 thang 12, Mac Đang Dung sau khi dep phan loan Giang Van Du, đuoi khoi kinh thanh, đua Cung Hoang tu Hong Thi ve kinh su.
Nam 1523, sau khi Trinh Tuy đem Chieu Tong ve Thanh Hoa, quan luc Chieu Tong bi giam đang ke, Đang Dung lien tiep sai Son Đong hau Mac Quyet, Quynh Khe hau Vu Ho, Duong Xuyen hau Vu Nhu Que đi đanh Trinh Tuy o Thanh Hoa, pha tan quan Tuy. Tuy lien doi Chieu Tong len chau Lang Chanh. Nam đo Đang Dung giang Chieu Tong lam Đa Duong vuong (陀陽王).
Nam 1525, Cung Hoang phong Mac Đang Dung them thanh Binh chuong quoc trong su, đem quan đanh Trinh Tuy, Tuy thua tran bo chay roi chet. Đang Dung bat đuoc Chieu Tong o đong An Nhan. Ve đen kinh su, Đang Dung giam Chieu Tong o phuong Đong Ha. Nghe tin Chieu Tong bi bat, cac quan than Phuc Luong hau Ha Phi Chuan, Nghiem Ba Ky, Đam Than Huy đeu bi truy lung va giet chet, bay gio trieu đinh đeu nam trong tay Mac Đang Dung. Ngay 18 thang 12, nam 1526, Đang Dung bi mat sai Bai Khe ba Pham Kim Bang giet Chieu Tong o noi bi giam, đem xac ve chon o Vinh Hung lang.
Nam 1527, Mac Đang Dung bat Cung Hoang nhuong ngoi, lap ra nha Mac. Bay gio, than dan trong Kinh đeu theo Mac Đang Dung va đeu đon Đang Dung vao Kinh.


= Nhan đinh =
Giong nhu Hai Ba Trung, Ly Nam Đe, Mai Hac Đe, Phung Hung, nha Hau Le len cam quyen o Viet Nam nho cong đanh đuoi nguoi phuong Bac đe gianh lai nuoc. Nhung khac voi the he truoc, nho co co so vung chac 470 nam lien tuc (938 - 1407) do cac trieu đai Ngo - Đinh - Tien Le - Ly - Tran truoc đo tao dung nen thanh qua đanh ngoai xam cua nha Hau Le đuoc giu gin trong thoi gian dai. Nuoc Đai Viet thoi nha Hau Le ton tai đuoc 100 nam (1428 - 1527).

Tai hoa nguoi Minh gay ra, tu co xua chua bao gio co. Thai To Cao hoang đe đem quan mot lu diet đuoc giac manh tram van quan, trong hon 10 nam ma thien ha đai đinh, viec ay cung đa kho roi. Lai con đich than đem sau quan, đanh dep bon coi, binh đuoc Muong Le, Cau Hiem, dep đuoc Thai Nguyen, Tuyen Quang; Chiem Thanh phai phuc tung, Ai Lao phai khiep so. Cong đuc lon lao, khong ai hon đuoc. Nhung lam nhieu chuyen chem giet, co nhieu đieu bat nhan. Thai Tong hoang đe trong đao sung nho, mo khoa thi chon nguoi tai, dung nguoi hien nghe loi can, kinh troi, cham dan, cung la bac vua sieng nang. Nhung say đam tuu sac, khi chet khong đuoc ven toan. Nhan Tong hoang đe trong tuoi au tho, giu van phong hanh, mau hau nam quyen, trong coi yen tinh. Nhung khong may gap bien, rat đang xot thuong. Thanh Tong hoang đe đuong luc trong nha co hoan nan, moi nguoi cung suy ton len giu ngoi cao, sua lam tram viec. Lap phu ve, đinh quan che, chan hung le nhac, chon dung nguoi liem khiet tai nang, đanh dep Bac phuong, mo mang bo coi. Tra Toan chiu bat, Lao Qua tan vo, nuoc Luu Cau xe thay, giac Cam Cong chay chet, bon ro than phuc, tam coi huong theo, trong khoang 38 nam, thien ha yen tri. Sao ma phon thinh vay! Hien Tong đe long muu tri ma o ngoi khong lau, Tuc Tong ton su trong đao ma it tuoi, chet yeu. Noi theo thi Man Le bao nguoc vo đao, Linh An cuop nuoc giet vua, Đa Duong Vuong thi noi loan bi cuong buc, Cung Hoang Đe thi ngoi troi đa chuyen doi, con lam gi đuoc nua!

Nha Le, ke tu vua Thai-to cho đen vua Cung-hoang vua mot tram nam (1428-1527), đuoc 10 ong vua. Nhung trong bay nhieu ong, tru vua Thai-to ra, thi chi co vua Thanh-tong va vua Hien-tong la đa lon tuoi moi len ngoi, con thi ong nao len lam vua cung con tre tuoi ca. Vi the cho nen viec trieu-chinh moi ngay mot suy-kem, lai co nhung ong vua hoang-dam, lam lam đieu tan-bao đe đen noi trong nuoc xay ra nhieu su bien loan.
Vay van nha Le phai luc trung-suy, nhung cong-đuc vua Thai-to va vua Thanh-tong lam cho long nguoi khong quen nha Le, cho nen dau nha Mac co cuop ngoi cung khong đuoc lau ben, va ve sau ho Trinh tuy co chuyen-quyen nhung cung chi giu ngoi chua, chu khong dam cuop ngoi vua.


Xay dung quoc gia = Bo may hanh chinh =

Le Thai To chia nuoc ra lam 5 đao, đao moi đat goi la Hai Tay đao, gom ca Thanh Hoa, Nghe An, Tan Binh va Thuan Hoa. Trong cac đao, đao nao cung co quan Hanh khien đe giu so sach ve viec quan-dan.
Duoi đao la phu, huyen (mien nui goi la chau), xa, thon. Đen thoi vua Le Thanh Tong đoi chia 5 đao thanh 13 đao thua tuyen, thay chuc An phu su đung đau o moi đao bang 3 ti phu trach ba mat hoat đong khac nhau o moi đao thua tuyen (tinh). Duoi đao thua tuyen (tinh) co phu, huyen, xa, thon.
Bo may chinh quyen phong kien đuoc hoan thien dan va đen thoi Le Thanh Tong thi đuoc cac nha nghien cuu đanh gia la hoan chinh nhat. Đung đau trieu đinh la Hoang đe, thu duoi la he thong quan lieu chat che. Đe tap trung quyen luc vao Hoang đe, Le Thanh Tong bai bo mot so chuc vu cao cap nhat nhu Tuong quoc, Đai tong quan, Đai hanh khien... Hoang đe truc tiep nam moi quyen hanh ke ca chuc tong chi huy quan đoi.
Đoi Le Thai To chi co 3 bo: Lai, Le, Dan (tuc Ho Bo). Le Thanh Tong to chuc thanh luc bo:

Lai bo: Trong coi viec tuyen bo, thang thuong va thang quan tuoc;
Le bo: Trong coi viec đat va tien hanh cac nghi le, tiec yen, hoc hanh thi cu, đuc an tin, cat giu nguoi coi giu đinh, chua, mieu mao;
Ho bo: Trong coi cong viec ruong đat, tai chinh, ho khau, to thue kho tang, thoc tien va luong, bong cua quan, binh;
Binh bo: Trong coi viec binh chinh, đat quan tran thu noi bien canh, to chuc viec giu gin cac noi hiem yeu va ung pho cac viec khan cap;
Hinh bo: Trong coi viec thi hanh luat, lenh, hanh phap, xet lai cac viec tu, đay, kien cao;
Cong bo: Trong coi viec xay dung, sua chua cau đuong, cung đien thanh tri va quan đoc tho thuyen.
Duoi thoi Le Thanh Tong, cac quan chi đuoc lam viec toi đa đen tuoi 65 va ong bai bo luat cha truyen con noi cho cac gia đinh co cong – cong than. Ong ton trong viec chon quan phai la nguoi co tai va co đuc.


= Kinh te =


 Nong nghiep  20 nam duoi ach thong tri cua phong kien nha Minh, đoi song nhan dan Đai Viet rat cuc kho. Đe nhanh chong phuc hoi va phat trien nong nghiep, Le Thai To cho 25 van linh (trong tong so 35 van) ve que lam ruong ngay sau chien tranh. Con lai 10 van nguoi đuoc chia lam 5 phien thay nhau ve que san xuat. Nha Le keu goi dan phieu tan ve que lam ruong, đat ra mot so chuc quan chuyen lo ve nong nghiep nhu Khuyen nong su, Ha đe su, Đon đien su va đinh lai chinh sach chia ruong đat cong lang xa goi la phep quan đien; cam giet trau bo bua bai, cam đieu đong dan phu trong mua cay gat.
Nha Le con đay manh viec lap đon đien va khan hoang nham khai thac nhung vung đat moi. Nho nhung chinh sach tich cuc, nong nghiep đa đam bao tuong đoi đoi song nhan dan trong nuoc. Nhan dan thoi Le co cau tho:

Đoi vua Thai To, Thai Tong,
Con be, con dat, con bong, con mang...
Đoi vua Thai To, Thai Tong,
Thoc lua đay đong trau chang buon an.


 Thu cong nghiep  Nho su quan tam đen viec phat trien thuong nghiep nen nen nong nghiep đa phat trien manh me. Cac nghe thu cong nhu: det lua, uom to, det vai, nghe moc, nghe cham, nghe đuc đong cung phat trien. Kinh đo Đong Kinh sam uat, nhon nhip ton tai phat trien đen tan ngay nay. Phuong Yen Thai lam giay, phuong Nghi Tam det vai lua, phuong Ha Tan nung voi, phuong Hang Đao nhuom đieu, phuong Ngu Xa đuc đong, phuong gach va gom su Bat Trang va nhieu phuong khac.
Cac nganh nghe thu cong truyen thong o cac lang xa nhu keo to, det lua, đan lat, lam non, đuc đong, ren sat, lam đo gom v.v... ngay cang phat trien. Nhieu lang thu cong chuyen nghiep noi tieng ra đoi. Đong Kinh la noi tap trung nhieu nganh nghe thu cong nhat.
Cac cong xuong do nha nuoc quan ly goi la Cuc Bach tac san xuat đo dung cho nha vua, vu khi, đong thuyen, đuc tien đong...; cac nghe khai mo đong, sat, vang đuoc đay manh.


 Thuong mai  Trieu đinh khuyen khich lap cho moi, hop cho, ban hanh nhung đieu luat cu the quy đinh viec thanh lap cho va hop cho.
Viec buon ban voi nuoc ngoai đuoc duy tri. Thuyen be cac nuoc lang gieng qua lai buon ban o mot so cua khau nhu Van Đon, Van Ninh (Quang Ninh), Hoi Thong (Ha Tinh) va mot so đia điem o Lang Son, Tuyen Quang đuoc kiem soat chat che. Cac san pham sanh su, vai lua, lam san quy la nhung thu hang đuoc thuong nhan nuoc ngoai ua chuong.
Tuy nhien, cung voi thu cong nghiep, thuong mai van bi nha nuoc uc che. Thoi nha Le, chinh quyen dung chinh sach be quan toa cang. Nha Le han che ngoai thuong hon ca nha Ly, nha Tran. Cac tau ngoai quoc toi buon ban đeu phai đau o Van Đon. Dan buon muon đi buon ban thi phai co giay phep, ve cung phai co giay phep. Quan lai vo co toi Van Đon, dan chung tu tien đon tau vao buon ban cung đeu bi xu toi.


= Giao duc =

Ngay sau khi len ngoi, Le Thai To cho dung lai Quoc Tu Giam o Đong Kinh, mo truong hoc cac lo, mo khoa thi va cho phep nguoi nao co hoc đeu đuoc du thi. Đa so dan đeu co the đi hoc, đi thi tru nhung ke pham toi va lam nghe ca hat.
O cac đao phu co truong cong. Nha nuoc tuyen chon nguoi gioi, co đao đuc đe lam thay giao. Noi dung hoc tap thi cu la sach cua nha Nho. Thoi Le so (1428-1527) to chuc đuoc 26 khoa thi tien si, lay đo 989 tien si, 20 trang nguyen. Rieng thoi Le Thanh Tong, to chuc đuoc 12 khoa thi tien si, lay đo 501 tien si, 9 trang nguyen.
Hoc che thoi Le mo rong hon cac thoi truoc, khong cam con em nha thuong dan đi hoc nhu thoi nha Ly, nha Tran. Tai lieu hoc tap thi gom may bo Tu Thu, Ngu Kinh tinh tuy, Bac su (Su Trung Quoc). Phuong phap giao duc chi co 2 nguyen tac chu chot la trung phat bang roi vot va hoc thuoc long. Ngoai ra con nguyen tac lap lai tu tuong co nhan va bieu dien bang nhung cau sao rong.
Le Thanh Tong khoi xuong va cho lap bia tien si lan đau tien o Van Mieu - Quoc Tu Giam vao nam 1484, cac đoi vua sau nay tiep tuc bo sung them cac tam bia vinh danh moi. Cung voi viec xay dung thiet che moi, Le Thanh Tong đay manh phat trien giao duc, đao tao nhan tai. Ngoai Han lam vien, Quoc su vien, nha Thai hoc, Quoc Tu Giam la nhung co quan van hoa, giao duc lon, Le Thanh Tong con cho xay kho bi thu chua sach, đac biet đa sang lap Hoi Tao Đan bao gom nhung nha van hoa co tieng đuong thoi ma Le Thanh Tong la Tao Đan chu soai. Viec thi cu, hoc tap thuong xuyen va rat nhieu tien si, trang nguyen đo đat va thanh danh.
Thoi Le so, Nho giao chiem vi tri đoc ton; Phat giao va Đao giao bi han che. Phat giao bi đay lui xuong sinh hoat o cac lang xa, trong khi đo Nho giao lai đuoc coi trong va len ngoi, đac biet la khu vuc trieu đinh va gioi Nho hoc. Đo la đac điem chinh cua thoi ky nay. Mat khac do truoc đo chiu su tan diet cua nha Minh nen nhieu chua chien, cung đien va cac phat tu phat trien ruc ro o cac trieu đai nha Ly, nha Tran đa bi xoa bo.
He thong Nho giao nay do phong kien nha Le bat chuoc theo nha Minh cua Trung Quoc. Nguoi hoc tuyet đoi khong ai đuoc phat huy y kien rieng cua minh, cam chi tu do tu tuong. Nha nghien cuu Đao Duy Anh cho rang kieu nguoi đien hinh do phuong phap giao duc nay đao tao la nguoi hu nho hoan toan trung thanh voi che đo quan chu nha Le.


= Luat phap =

Ve luat phap, Bo Quoc trieu hinh luat cua nha Hau Le đa đuoc hoan thien trong thoi Le Thanh Tong, nen con đuoc goi la Luat Hong Đuc. Voi bo luat nay, Đai Viet đa hinh thanh mot nha nuoc phap quyen so khoi va thuoc loai som tren the gioi. Le Thanh Tong đa lay nhung quan điem cua nho giao lam he tu tuong, chi đao viec bien soan, ban hanh luat phap, nham the che hoa mot nha nuoc phong kien Đai Viet, voi truyen thong nhan nghia, lay dan lam goc.
Noi dung chinh cua bo luat la bao ve quyen loi cua vua hoang toc; bao ve quyen loi cua quan lai va giai cap thong tri đia chu phong kien. Đac biet bo luat co nhung đieu luat bao ve chu quyen quoc gia, khuyen khich phat trien kinh te, gin giu nhung truyen thong tot đep cua dan toc, bao ve mot so quyen loi cua phu nu.


= Xa hoi =

Trong xa hoi, giai cap nong dan chiem tuyet đai đa so dan cu song chu yeu o nong thon. Ho co rat it hoac khong co ruong đat phai cay ruong đat cong, nop to thue, đi phuc dich cho nha nuoc (đi linh, đi phu...) hoac phai cay cay ruong thue cua đia chu, quan lai va phai nop mot phan hoa loi (goi la to) cho chu ruong.
Nong dan la giai cap bi boc lot ngheo kho trong xa hoi. Tang lop thuong nhan, tho thu cong ngay cang đong hon; ho phai nop thue cho nha nuoc va khong đuoc xa hoi phong kien coi trong.
No ti la tang lop thap kem nhat trong xa hoi bao gom ca nguoi Viet, nguoi Hoa, dan toc it nguoi. Phap luat nha Le han che nghiem ngat viec ban minh lam no hoac buc dan tu do lam no ti. Nho vay so luong no ti giam dan.
Nho chinh sach khuyen nong, cuoc song cua nhan dan đuoc on đinh, dan so ngay cang tang. Nhieu lang moi đuoc thanh lap. Cac nha nghien cuu Viet Nam tu nhan Đai Viet đa tro thanh mot quoc gia co uy the trong khu vuc Đong Nam A.


= Van hoc, khoa hoc, nghe thuat =

Van hoc chu Han tiep tuc chiem uu the, co hang loat tap van tho noi tieng. Van hoc chu Nom giu mot vi tri quan trong. Van tho chu Han co nhung tac pham noi tieng nhu: Quan trung tu menh tap, Binh Ngo đai cao, Quynh uyen cuu ca,... Van tho chu Nom co Quoc am thi tap, Hong Đuc quoc am thi tap, Thap gioi co hon quoc ngu van v.v.... Ngoai ra, van hoc thoi Le So xuat hien mot bo phan tac gia chuyen su dung van hoc lam cong cu chi đe ca ngoi nha vua. Phan lon cac tac pham loai nay đuoc viet voi loi le rat trau chuot, y tu cau ky va tinh cam gia tao.
Su hoc co tac pham: Đai Viet su ky (10 quyen) cua Le Van Huu, Đai Viet su ky toan thu (15 quyen) cua Ngo Si Lien, Lam Son thuc luc cua Nguyen Trai, Đai Viet thong giam cua Vu Quynh, Viet giam thong khao tong luan cua Le Tung, Hoang trieu quan che,...
Đia ly hoc co sach Hong Đuc ban đo, Du đia chi, An Nam hinh thang đo,... cua Nguyen Trai.
Y hoc co cong trinh Ban thao thuc vat toat yeu cua Phan Phu Tien va Bao anh luong phuong cua Nguyen Truc.
Toan hoc co cac tac pham Đai thanh toan phap cua Luong The Vinh, Lap thanh toan phap cua Vu Huu.
Ngoai ra, thoi Le so cung cho bien soan Đien le la loai sach tong hop thanh tuu cua nhieu nganh. Bo Thien Nam du ha tap gom 100 quyen cua Le Thanh Tong cung la 1 vi du cu the.
Nghe thuat san khau nhu ca mua nhac, cheo, tuong đuoc phuc hoi nhanh chong va phat trien nhat la cheo tuong. Am nhac cung đinh đuoc hinh thanh tu thoi Le Thai Tong.
Nghe thuat kien truc va đieu khac thoi Le so bieu hien ro ret va đac sac o cac cong trinh lang tam cung đien tai Lam Kinh, nhung đo vat con sot lai cho thay tay nghe tinh xao, tu duy quy mo lon cua nghe nhan đuong thoi. Hien nay con lai mot so dau vet cua Lam Kinh o Thanh Hoa nhu nen cot, bac them, mot so con vat bang đa. Cung đien Lam Kinh xay dung tren mot khu đat hinh chu nhat dai 314 met rong 254 met, co tuong thanh bao boc day 1m. Trong cac bia đa, noi tieng nhat la bia Vinh Lang (viet ve Le Thai To).


= To chuc quan đoi =

Hoang đe Le Thanh Tong ra sac chi đau tien la chinh đon lai quan đoi, đon đoc va thuc hien cac buoc đe tang cuong cac kha nang chien đau cua cac ve quan nam đao. Viec canh phong va canh giac ve van đe bien cuong rat chat che va can than nen trieu đinh nha Minh rat ton trong va co phan e ngai. Le Thanh Tong cai to quan đoi manh me ve mat to chuc, truoc đo quan đoi chia lam 5 đao ve quan, nay đoi lam 5 phu đo đoc. Moi phu co ve, so. Ben canh con co 2 đao noi, ngoai, gom nhieu ti, ve.
Ngoai to chuc quan thuong truc, Le Thanh Tong con chu y luc luong quan du bi o cac đia phuong goi la che đo Ngu binh u nong: khi đat nuoc co giac ngoai xam thi tat ca quan linh đeu tai ngu chien đau cung toan dan; khi hoa binh thi thay phien nhau ve lam ruong. Ban hanh 43 đieu quan chinh la luat quan đoi Le Thanh Tong ban hanh cho thay ky luat quan đoi cua ong rat nghiem ngat, co suc chien đau cao.
Quan đoi co hai bo phan chinh: quan o trieu đinh va quan o cac đia phuong; bao gom bo binh, thuy binh, tuong binh, ky binh. Vu khi quan su duoi thoi Le Thanh Tong đa co nhung tien bo vuot bac; gom sung hoa mai, đao, kiem, giao, mac, cung, ten, hoa đong, hoa phao. Đuoc trang bi het suc đay đu, hung manh.
Hang nam quan linh đuoc luyen tap vo nghe chien tran. Vung bien gioi đeu co bo tri quan đoi manh canh phong va bao ve khong đe xam lan.


Gay chien tranh xam luoc = Đanh Chiem Thanh =

Chua Chiem Thanh la Tra Toan bo tien cong nha Le, thuong xam lan bien gioi phia nam Đai Viet. Nam 1470, Tra Toan sai su than sang cau vien nha Minh, than hanh đem 10 van quan thuy, bo cung voi ngua đen đanh up Hoa Chau. Vien tuong tran giu Hoa Chau Pham Van Hien chong khong noi, phai đong cua thanh chong giu, cho nguoi phi ngua đem van thu cao cap ve Đong Kinh.
Thang 10 nam ay, Le Thanh Tong sai su đem viec Chiem Thanh đanh up bien gioi sang bao cao voi nha Minh, va than chinh cam 200.000 quan tien vao đat Chiem Thanh. Thang 3 nam 1471, kinh đo Đo Ban cua Chiem Thanh that thu. Theo Đai Viet Su ky Toan thu, hon 30.000 nguoi Chiem bi bat, trong đo co chua Tra Toan. 40.000 linh Chiem Thanh đa tu tran.
Bay gio mot tuong Chiem la Bo Tri Tri chay ve đat Phan Lung, cu su sang cong va xin xung than voi Đai Viet. Theo Viet Nam Su luoc, Thanh Tong co y muon lam cho Chiem Thanh yeu đi, moi chia đat Chiem ra lam 3 nuoc, phong 3 quoc vuong: 1 nuoc goi la Chiem Thanh, 1 nuoc nua la Hoa Anh va 1 nuoc nua la Nam Phan.
Sau khi Tra Toan bi bat, em la Tra Toai tron vao nui, sai nguoi sang cau cuu nha Minh va xin phong vuong. Đuoc tin, Le Thanh Tong sai Ky quan cong Le Niem đem 3 van quan vao đanh, Tra Toai bi bat giai ve kinh. Ve sau, Minh Hien Tong sai su sang bao Thanh Tong phai tra đat cho Chiem Thanh, nhung ong nhat quyet khong chiu.
Sau chien thang, Le Thanh Tong thuc hien chinh sach moi, binh đinh va Viet hoa dan chung nguoi Chiem Thanh va sap nhap lanh tho mien bac Chiem Thanh (tu đeo Hai Van toi bac Phu Yen ngay nay) vao Đai Viet. Thang 6 nam 1471, lanh tho mien bac Chiem Thanh đuoc lap thanh thua tuyen Quang Nam va ve Thang Hoa.


= Đanh Bon Man, dep Lao Qua =

Bon Man, lanh tho gom mien tay Nghe An, tinh Huaphanh va tinh Son La ngay nay, truoc đay đa xin noi thuoc Đai Viet, đoi thanh chau Quy Hop duoi quyen cac tu truong ho Cam, sau đo đoi thanh phu Tran Ninh, va đat quan phu huyen đe tri vi. Nay Cam Cong, voi su giup đo cua nguoi Lao Qua, đanh đuoi quan Đai Viet, roi ra quan chong giu voi quan quan.
Nam 1479, co tu truong xu Bon Man la Cam Cong lam phan, xui giuc nguoi Lao Qua cam binh quay nhieu mien tay Đai Viet.
Le Thanh Tong sai Thai uy Le Tho Vuc cung cac tuong Trinh Cong Lo, Le Đinh Ngan, Le Long va Le Nhan Hieu chia quan lam 5 đao đi tu Nghe An, Thanh Hoa va Hung Hoa đanh đuoi quan Lao Qua toi song Kim Sa giap voi Mien Đien. Quan Đai Viet toan thang.
Le Thanh Tong ben ngu gia than chinh, nhung khi toi Phu Liet, đuoc tin quan Đai Viet thang Lao Qua thi rut ve va cu Ky quan cong Le Niem đem quan đi đanh. Ket qua la nhung nguoi Bon Man ra hang, tu truong la Cam Cong cung tu tran.
Sau đo, Thanh Tong phong nguoi ho Cam Cong la Cam Đong lam Tuyen uy Đai su va đat lai quan cai tri nhu truoc, đat vung đat moi nay la xu Tran Ninh.


Ngoai giao = Voi Trung Quoc =
Đen thoi Le Thanh Tong, quan Đai Viet phat trien manh, xam luoc Lao, Chiem nen gay đuoc su chu y, Đai Minh lay le nghia ma đai Đai Viet, quan he giua hai nuoc van đuoc hoa binh.

Đai Viet bay gio co le xung than voi nha Minh, nhung cac vua Le van phong bi mat bac. Thinh thoang hai ben van xay ra nhung vu lan cuop bien gioi qua lai, co nhung tho dan sang quay nhieu, thi lap tuc vua Le cho quan quan len dep yen va cho su sang Trung Quoc đe phan giai moi su cho minh bach. Suot tu thoi Le Thai Tong đen Le Thanh Tong, trong gan 50 nam lien tuc xay ra nhung vu tranh chap vung bien gioi tay bac hoac đong bac, nhung cuoi cung khong xay ra chien tranh.
Le Thanh Tong thuong bao voi trieu than:


= Voi cac nuoc Đong Nam A =
Sau khi Đai Viet đanh ha Chiem Thanh, nhieu vuong quoc lang gieng phia Tay bat đau cu su than đen thong hieu. Quan điem cua Vua Le Thanh Tong la vua tiep đai, vua de chung ho. Nam 1485, nha vua ra lenh ve Cam y phai nghiem ngat tiep ruoc va canh giu, đe phong cac su gia Chiem Thanh, Lao Qua (Lan Xang), Xiem La (cac quoc gia thuoc Thai Lan), Trao Oa (Java), Lo Lac (Malakka) do xet noi tinh Đai Viet.


Cac Hoang đe va Hoang hau nha Le so = Danh sach =


= Liet ke =


= Cac Hoang đe =
Le Loi
Le Nguyen Long
Le Bang Co
Le Nghi Dan
Le Tu Thanh
Le Tranh
Le Thuan
Le Tuan
Le Oanh
Le Quang Tri
Le Y
Le Bang
Le Do
Le Xuan


= Cac Hoang hau =
Pham Thi Ngoc Tran
Nguyen Thi Anh
Ngo Thi Ngoc Dao
Nguyen Thi Hang
Nguyen Thi Hoan
Nguyen Thi Can
Mai Ngoc Đinh
Tran Thi Tung
Nguyen Thi Đao
Pham Thi Ngoc Quynh


Gia pha nha Le Chu thich Xem them Le Loi
Le Thanh Tong
Nha Mac
Mac Đang Dung
Vua Viet Nam
Van đe bien gioi Viet-Trung thoi Hau Le
Thuong mai Đai Viet thoi Le So
Hanh chinh Đai Viet thoi Le so


Tham khao Đai Viet Su ky Toan thu
Đai Viet Thong su
Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc
Vien su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 3, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi
Đao Duy Anh (2002), Lich su Viet Nam tu nguon goc đen the ky XIX, Nha xuat ban Van hoa Thong tin
Minh su, Quyen 321 liet truyen đe 209 Ngoai quoc 2: An Nam


Lien ket ngoai (tieng Anh) Annam Luu tru ngay 3 thang 12 nam 2006 tai Wayback Machine, thu thap cac đoan tai lieu Minh Thuc Luc (明實錄) cua nha Minh ve Đai Viet, trong đo co nhieu phan lien quan đen thoi ky tri vi cua nha Hau Le.