Hang khong la thuat ngu noi đen viec su dung may bay, may moc, khi cu do con nguoi che tao ra co the bay đuoc (bao gom ca khong gian vu tru). Thuat ngu nay cung mo ta nhung hoat đong, nhung nganh cong nghiep, va nhung nhan vat noi tieng lien quan đen may bay, may moc va khi cu bay.


Lich su Nhieu nen van hoa đa tao ra đuoc nhung dung cu co the bay trong khong khi, tu nhung vat đau tien đuoc nem đi bang suc luc nhu hon đa, cai mac, toi nhung dung cu tinh vi phuc tap ve hinh dang khi đong hoc nhu boomerang cua tho dan Australia, đen troi Khong Minh bay bang khi nong, hoac dieu. Co nhung truyen thuyet co xua noi ve cac chuyen bay cua con nguoi nhu cau chuyen ve Icarus, va sau đo, la cac cau chuyen đang tin hon ve chuyen bay o mot khoang cach ngan tren mot chiec dieu cua Yuan Huangtou o Trung Quoc, Armen Firman voi mot cuoc nhay du, va chuyen bay bang tau luon cua Abbas Ibn Firnas.
Ky nguyen hang khong hien đai bat đau khi nguoi đau tien đa bay len khong trung bang mot khi cau khi nong vao ngay 21 thang 11 1783, do anh em nha Montgolfier thiet ke, ke tu đo cac chuyen bay bang khi cau ngay cang tang ke ca ve so luong chuyen bay va khoang cach bay trong suot the ky 19, va van tiep tuc cho đen hien tai.
Thuc te nhung khi cau bi han che boi thuc te chung chi co the di chuyen theo huong gio thoi. Đieu đo đa thuc đay con nguoi che tao ra khi cau co the đieu khien hoac lai đuoc, khi cau đa đuoc cai tien. Du voi vai khi cau đieu khien, hoac con co the goi la khi cau co the lai đuoc, đa đuoc che tao trong nhung nam 1880, nhung nguoi ta đa thanh lap nhung tuyen đuong bay van chuyen hanh khach đen cac đia điem đinh san bang cac khi cau đieu khien, ma nguoi đi tien phong đau tien trong linh vuc khi cau đieu khien la mot nguoi Brazil, ong Alberto Santos-Dumont. Santos-Dumont đa tao nien hieu qua khi ket hop mot khi cau hinh thoi dai voi mot đong co đot trong. Vao ngay 19 thang 10 1901 ong tro nen noi tieng tren the gioi khi bay tren chiec khi cau cua ong co ten la "Number 6" đen Paris đe gianh chien thang trong cuoc đua Deutsch de la Meurthe. Santos-Dumont đa thanh cong voi nhung khi cau, đieu đo đa chung minh rang chuyen bay co kiem soat va on đinh la co the thuc hien đuoc.
Vao ngay 17 thang 12, 1903, Anh em nha Wright đa bay thanh cong tren mot chiec may bay tu thiet ke che tao co gan đong co, du chiec may bay chi bay đuoc quang đuong ngan do gap van đe ve đieu khien. Su chap nhan pho bien cua canh phu may bay lam cho may bay de dang đieu khien, va chi mot thap nien sau đo, vao đau Chien tranh the gioi thu nhat, may bay trang bi đong co đa tro nen thiet thuc trong vai tro may bay trinh sat, chi điem phao binh, va đoi khi la tan cong vao cac cu điem tai mat đat. Trong giai đoan, nhung khi cau đieu khien đuoc su dung nhieu nhat voi nhieu muc đich.
Khi cau bat đau chuyen cho nguoi va hang hoa khi cac thiet ke lon phat trien va đang tin cay hon. Trai nguoc voi nhung khi cau đieu khien mem, nhung khi cau đieu khien cung khong lo tro thanh nhung khi cau bay đau tien van chuyen hanh khach va hang hoa tren nhung quang đuong dai. Khi cau bay tot nhat vao thoi ky nay đuoc che tao boi cong ty cua Đuc, hang Zeppelin. 

Khi cau Zeppelin thanh cong nhat la chiec Graf Zeppelin. No bay qua quang đuong dai hon 1 trieu dam, bao gom mot lan bay vong quanh the gioi vao nam 1929. Tuy nhien, thoi ky thong tri cua khi cau Zeppelin đa cham dut khi nhung chiec may bay đuoc su dung rong rai hon. "Thoi đai hoang kim" cua nhung khi cau ket thuc vao ngay 6 thang 6 1937 khi chiec khi cau Hindenburg chay giet chet 36 nguoi. Mac du lien tuc co nhung sang kien đe lam song lai viec su dung khinh khi cau rong rai, nhung no khong đuoc chap thuan va ke tu đo khi cau chi đuoc ung dung trong nhung linh vuc nho le.
Su tien bo lon cua khoa hoc cong nghe đa mo rong su phat trien cua linh vuc hang khong trong suot nhung nam 1920-1930, nhu chuyen bay xuyen Đai Tay Duong cua Charles Lindbergh vao nam 1927. Mot trong so nhung thiet ke may bay thanh cong nhat cua thoi ky giua 2 cuoc đai chien la Douglas DC-3, no đa tro thanh may bay dan dung loai lon đau tien mang lai loi nhuan chi bang hinh thuc van chuyen hanh khach. Do su bung no cua Chien tranh the gioi II, nhieu thanh pho va đo thi lon đa xay dung cac san bay, va co nhieu phi cong đu trinh đo đa gia nhap quan đoi đe lai may bay chien đau. Chien tranh đa mang đen nhieu su cach tan cho hang khong, bao gom nhung may bay phan luc đau tien va ten lua nhien lieu long.
Sau chien tranh the gioi II, đac biet o Bac My, co mot su bung no trong hang khong thong thuong, ca tu nhan lan thuong mai, khi hang nghin phi cong đuoc giai ngu va nhieu may bay van tai, huan luyen cua quan đoi du thua khong đuoc su dung đen nen chung đa đuoc ban đi va khong đat lam. Cac hang che tao may bay nhu Cessna, Piper, va Beechcraft mo rong san xuat đe cung cap may bay hang nhe cho thi truong giai cap tieu tu san moi.

Vao thap nien 1950, viec phat trien may bay phan luc dan dung dan dan tro nen lon manh, bat đau voi de Havilland Comet, du may bay phan luc đau tien đuoc su dung rong rai la Boeing 707. Cung luc nay, nguoi ta đay manh viec nghien cuu phat trien đong co tuoc bin khi, bat đau xuat hien may bay gia re, lam cho kha nang phuc vu trong nhung quang đuong nho tot hon, va chung co the bay trong moi đieu kien thoi tiet.
Yuri Gagarin la nguoi đau tien bay vao vu tru ngay 12 thang 4 1961, trong khi Neil Armstrong la nguoi đau tien đat chan len mat trang ngay 21 thang 6 1969.
Tu thap nien 1960, vat lieu composite đa đuoc ung dung đe lam than may bay giup chung hoat đong hieu qua hon, nhung đong co hieu suat cao tro nen thong dung va san co, nhung nhung sang kien quan trong nhat đa dien ra trong linh vuc trang bi may moc va đieu khien may bay. Nhu tu đien the ran, he thong đinh vi toan cau, ve tinh vien thong, mot thiet bi rat nho nhung co suc manh rat lon la may tinh va man hinh Luxeon; chung đa thay đoi đang ke buong lai tren may bay dan dung va may bay quan su. Phi cong co the đinh huong chinh xac hon va co tam nhin đia hinh, vat can va moi thu khac gan may bay tren mot ban đo so hoa hoac tam nhin ao, du trong ban đem hay tam nhin thap.
Vao ngay 21 thang 6 2004, SpaceShipOne tro thanh may bay tu nhan đau tien thuc hien chuyen bay ra ngoai khong gian, mo ra trien vong ve thi truong hang khong ngoai khong gian.


Hang khong dan dung Hang khong dan dung bao gom moi hoat đong bay khong lien quan đen linh vuc quan su, gom 2 mang la hang khong thong thuong va phuong tien van tai hang khong


= Phuc vu bay theo lich trinh =

Trong qua khu co rat nhieu hang che tao may bay dan dung, nhung hien nay chi co 5 hang che tao chinh chia nhau thi phan may bay van chuyen dan dung:

Airbus, tru so o Chau Au
Boeing, tru so o Hoa Ky
Bombardier, tru so o Canada
Embraer, tru so o Brasil
Tupolev, tru so o Nga (đa hop nhat voi United Aircraft Building Corporation)
Boeing, Airbus, va Tupolev tap trung vao nhung may bay phan luc dan dung than rong va than hep, trong khi Bombardier va Embraer tap trung vao may bay dan dung khu vuc.
Cho đen thap nien 1970, đa so nhung hang hang khong lon la do cac quoc gia thanh lap, đuoc ho tro tu phia chinh phu va đuoc bao ve khoi cac cuoc canh tranh. Tu đo, nhung thoa thuan ve hiep đinh "Bau troi mo" đa tao ra nhieu lua chon cho hanh khach va tao ra nhung cuoc tranh gianh thi phan moi, cung voi su canh tranh la gia ve hang khong cung giam xuong. Do gia nhien lieu tang, gia ve thap, tien luong cho nhan vien tang cao, cuoc khung hoang trong nganh hang khong sau Su kien 11 thang 9 2001 va dich benh SARS đa khien cho cac hang hang khong lon phai nho đen chinh phu bu lo, hoac sap nhap hoac pha san. Cung luc nay thi nhung hang hang khong gia re nhu Ryanair va Southwest lai đang lam an phat đat va mo rong hoat đong cua minh.


= Hang khong thong thuong =

Hang khong thong thuong bao gom moi chuyen bay dan dung khong lich trinh đat truoc, ca tu nhan va thuong mai. Vi pham vi lon cua nhung hoat đong bay, nen rat kho co the bao trum hang khong thong thuong voi mot su mieu ta đon gian — hang khong thong thuong co the bao gom cac chuyen bay ve thuong mai, tu nhan, huan luyen, khi cau, nhay du, tau luon, dieu đieu khien, chup anh tren khong, cap cuu tren khong, phun thuoc tru sau, bay hop đong, giam sat giao thong, canh sat tuan tra tren khong, chua chay rung, va nhieu khia canh khac cua cac chuyen bay thuoc hang khong thong thuong.
Moi quoc gia đeu co nhung quy đinh khac nhau ve hang khong, nhung chung đeu co cung mot đac trung, hang khong thong thuong roi vao vai kieu đieu chinh khac nhau phu thuoc vao lieu no thuoc vao linh vuc tu nhan hay thuong mai va cac kieu thiet bi lien quan.
Co nhieu hang che tao may bay loai nho, bao gom Cessna, Piper, Diamond, Mooney, Cirrus Design, Raytheon, va cac hang che tao khac. Cac hang nay che tao may bay phuc vu thi truong hang khong chung, voi trong tam la hang khong tu nhan va bay huan luyen.
Nhung su phat trien quan trong gan đay cho may bay loai nho nhu đua vao hoat đong he thong đien tu tien tien, bao gom he thong GPS, truoc đay chi đuoc lap đat tren may bay dan dung loai lon; va đua loai vat lieu composite vao đe che tao may bay giup may bay nhe hon va nhanh hon. May bay sieu nhe va may bay tu che tao cung bat đau đuoc chu y che tao nham su dung cho muc đich giai tri, tu đo đa so quoc gia đeu cho phep hang khong tu nhan hoat đong, nhung may bay kieu nay ton it tien, nhe hon so voi nhung may bay đuoc cap chung nhan cua nha san xuat chuyen nghiep.


Hang khong quan su Bat đau tu nhung khi cau đon gian đuoc su dung nhu nhung may bay giam sat rat som vao the ky 18. Trong nhung nam sau đo, may bay chien đau đa đuoc che tao đe đap ung nhung yeu cau ngay cang tang cua quan đoi. Nhung hang san xuat may bay quan su đa tranh gianh nhau nhung hop đong đe cung cap may bay cho chinh phu. May bay đuoc lua chon dua tren nhung nhan to nhu gia thanh, hieu suat, va toc đo san xuat cua day chuyen che tao.


= Cac loai may bay quan su =
May bay tiem kich, co chuc nang chinh la tieu diet cac may bay khac. (vi du Sopwith Camel, A6M Zero, MiG-29).
May bay cuong kich, đuoc su dung đe chong lai cac muc tieu chien thuat. (vi du Junkers Stuka, Ilyushin Il-2, va A-10).
May bay nem bom, noi chung đe tan cong cac muc tieu chien luoc hon. (vi du Zeppelin, B-29 Superfortress, Tu-22, va B-52)
May bay giam sat, đuoc dung voi nhiem vu đac biet la trinh sat. (vi du Rumpler Taube, de Havilland Mosquito, U-2, va MiG-25R).


Đieu khien khong luu - Air Traffic Control (ATC) Đieu khien khong luu (ATC) bao gom nhung hoat đong cua con nguoi (chu yeu duoi mat đat), nhung nguoi nay se truyen đat cac thong tin can thiet cho may bay đe duy tri su lien lac giua may bay va mat đat — nghia la, ho bao đam may bay bay đu xa theo phuong ngang va phuong doc đe tranh cho may bay va cham tren khong voi cac may bay khac. Kiem soat vien khong luu co the đinh vi toa đo cua may bay dua vao bao cao cua cac phi cong, hoac trong nhung vung ma mat đo luu thong cao (Hoa Ky, Qatar, v.v.), ho co the su dung ra đa đe xac đinh vi tri cua may bay tren man hinh hien thi.
Cac thuat ngu chinh xac cua hoat đong đieu khien co su thay đoi đoi voi tung quoc gia, nhung noi chung co ba kieu ATC khac nhau, bao gom:

Thap đieu khien (gom thap, he thong đieu khien tu mat đat, cho phep may bay cat ha canh va cac cong tac đieu khien khac), thap đieu khien se truyen đat thong tin huong dan đen may bay khi no bay vao vung khong phan cua san bay, mot vung nho (khoang 10–15 km nam ngang, 1 km theo chieu thang đung).
Kiem soat vien giai đoan cuoi, chi dan may bay trong mot vung rong hon (50–80 km) xung quanh san bay.
Kiem soat vien trung tam, chi dan may bay cat ha canh xuong san bay.
ATC rat quan trong đoi voi may bay ap dung Quy tac Bay bang Thiet bi (Instrument Flight Rules - IFR), chung co the bay trong moi đieu kien thoi tiet ma phi cong khong can phai nhin thay cac may bay khac. Tuy nhien, trong nhung vung mat đo luu thong lon, đac biet la gan nhung san bay chinh, may bay se ap dung Quy tac Bay bang Mat thuong (Visual Flight Rules - VFR) do đoi hoi cua ATC theo sau nhung chi dan.
Ngoai nhung chi dan đe may bay đat khoang cach an toan voi may bay khac, ATC con cung cap thong tin thoi tiet, đia hinh, ho tro dan đuong, va nhung ho tro khac cho phi cong, phu thuoc vao khoi luong cong viec cua ho.
Chu y rang ATC khong kiem soat moi chuyen bay. Phan lon cac chuyen bay VFR o Bac My khong phai thong bao voi ATC (tru khi nhung may bay nay bay qua mot khu vuc san bay lon hoac su dung san bay lon), va trong moi khu vuc, tham chi tai Bac Canada, ATC khong kiem soat nhung chuyen bay IFR o đo cao thap.


Tac đong đen moi truong Cung nhu moi hoat đong cua con nguoi lien quan đen viec tieu thu nhien lieu, viec van hanh đong co may bay (tu may bay dan dung loai lon đen khi cau khi nong) đeu giai phong nhung khi gay ra hieu ung nha kinh, muoi than, va nhung chat gay o nhiem khac vao khong khi. Ngoai ra, con co vai kieu tac đong cua nganh hang khong đen moi truong: 

Đa so may bay đong co van đay đot xang, san pham sau phan ung đot chay co chua chi tetra-ethyl (TEL) va co the gay ra su o nhiem đat o san bay. Mot so đong co pit-tong nen co the su dung xang khong chi (nhung chi khi no khong tron voi ethanol), đong co turbine va đong co diesel — khong can su dung nhien lieu chua chi — hien nay đa xuat hien voi nhung mau may bay hang nhe.
May bay loai lon co the giai phong nhung hoa chat voi mot so luong lon, ma nhung chat nay co the tac dung voi nhung khi nha kinh o nhung đo cao đac trung, đac biet la hop chat nito oxit, no co the tac dung voi Ozon, lam tang su tap trung Ozon vao mot so noi nhat đinh.
May bay van hanh tren cao phat ra nhung binh xit va đoi khi thai ra vet hoi nuoc, ca hai đeu co the lam tang su hinh thanh may tinh the đa — luong may đa tang 0.2% ke tu khi hang khong ra đoi.
Trong rat nhieu quoc gia, hang khong la nguon tang nhanh nhat su phat xa cac bon. Uy ban Lien Chinh phu ve Bien đoi Khi hau (IPCC) đanh gia vao nam 2050, nganh hang khong se thai ra 4% tong luong khi thai CO2 ma con nguoi thai ra va lam tang 13% luong ozone tap trung tren nhung đo cao lon boi nhung may bay phan luc lon. Theo IPCC, cac kieu phat xa se lam be mat Trai Đat am dan len.
Tuy nhien, trong mot bao cao đac biet đuoc đua ra vao thang 6 2007 boi Hiep hoi phi cong hang khong Anh (BALPA), đang chu y la van chuyen hang khong chiem 2-3% luong khi thai CO2 cua the gioi va co nhung cuoc tranh luan đa no ra đe bao chua cho nganh hang khong, tranh cho nganh hang khong tro thanh mot trong nhung nguyen nhan gay ra hien tuong am dan len cua Trai Đat. Mot hang hang khong, EasyJet đa khai truong hoat đong "ecoJet" nham muc đich giam luong "Dioxide cacbon xuong con mot nua", đay la mot su huong ung đap lai su lien quan đang lon dan len cua cong đong the gioi đen su o nhiem.


Hang khong bao ve hanh khach the nao giua đai dich COVID-19? = Quy trinh ve sinh thong thuong =
Christian Rooney, quan ly cua JetWash Aero, mot cong ty chuyen ve ve sinh hang khong tai Anh, giai thich ve quy trinh lam sach giua cac chuyen bay.
Rooney cho biet, quy trinh con phu thuoc vao lich trinh cua may bay. Khi thoi gian eo hep, hang bay chi co the lam nhung buoc co ban nhat: tiep vien don dep toan bo bao cu va rac vao cuoi chuyen bay truoc.
"Khau ve sinh co ban nhung ky hon thuong đuoc tien hanh vao ban đem, hoac khi thoi gian nghi dai hon, gom ve sinh toilet, lau chui va khu trung ban an, loi đi, khoang hanh ly, ghe... trong khoang mot gio, hoac lau hon", Rooney noi.
Mot hang hang khong luon co lich lam sach sau noi that may bay hang thang hoac moi sau tuan. Qua trinh nay keo dai nhieu gio va đam bao moi tieu chuan ve sinh.
Rooney tiet lo nhung nha san xuat se lua chon loai chat tay rua va khu trung cho may bay: "Vai loai chat khu trung chung toi dung rat hieu qua đe diet tru nhieu loai mam benh va co kha nang vo hieu nhung chung virus phuc tap co đac tinh tuong tu voi SARS, E.Coli, cum gia cam, MRSA...". Ong cho biet them nhung hoa chat khang khuan nay co tac dung toi 10 ngay.
Christian Rooney cho hay, vai hang hang khong đa yeu cau doanh nghiep cua anh thuc hien them nhung bien phap ve sinh may bay trong tinh hinh dich benh bung phat hien nay.
"Chung toi nhan thay su gia tang trong cac yeu cau va muc đo lam sach, phun khu trung cabin, boi cac hang hang khong muon giai quyet noi lo cua hanh khach ve nCoV", ong ly giai.
Nhung Tien si William Schaffner, giao su y khoa thuoc khoa truyen nhiem cua Đai hoc Vanderbilt bay to rang ong khong nghi cac hang hang khong co the lam gi nhieu hon đe ngan chan su lay lan cua COVID-19. Virus lay lan tu nguoi sang nguoi, do đo moi truong vo tri cua may bay khong phai la van đe.
Ong nhan đinh, hanh khach van nen lau chui nhung be mat bang dung dich khu trung hoac khan uot khang khuan. Nhung buoc bao ve quan trong nhat la rua tay thuong xuyen.
"Ngay ca khi virus o trong moi truong vo tri, no cung khong the nhay khoi ghe va can vao chan ban. Ban bi lay nhiem khi cham phai virus, sau đo so len mui hay mieng cua minh. Vi vay ban tay moi la con đuong trung gian đe virus lay lan", ong ly giai.


= Viec hanh khach nen lam =
Tien si Paulo Alves, giam đoc toan cau ve suc khoe hang khong cua Cong ty Cuu tro Quoc te MedAire, khang đinh: "Bien phan đon gian va hieu qua nhat ma du khach nen thuc hien la rua tay thuong xuyen voi xa phong va nuoc. Neu khong, dung dich rua tay co the thay the".
Ong cho rang hanh khach cung nen dung giay uot khang khuan lau chui cac be mat - nhung noi co the vuong lai giot ban cua nhung nguoi bi ho hay hat hoi. Hanh khach nen duy tri cac bien phap bao ve truoc, trong va sau chuyen bay, tranh so tay len mat.
Con ong Schaffner tran an, hanh khach khong nhat thiet tranh dung chan hoac goi đuoc cung cap tren chuyen bay, boi khong co du lieu nao cho thay kha nang lay lan mam benh khi su dung nhung dich vu nay. Virus se bi loai bo khi giat chan goi.
Chuyen gia y te du lich Richard Dawood nhan đinh, nhieu hanh khach van đang can nhac co nen đi may bay trong mua dich hay khong. "Co le, đieu quan trong nhat can nho la chua co mot ca nao mac COVID-19 do bi lay nhiem tren may bay", Dawood noi.


Xem them Thoi gian bieu hang khong
Danh sach cac chu đe hang khong
Danh sach san bay
Danh sach hang hang khong
Danh sach hang che tao may bay
Danh sach đong co may bay
Ky thuat hang khong


Chu thich Lien ket ngoai Aviation tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)