Cung đien Thuy tinh hay Cung Pha Le (tieng Anh: Crystal Palace) la mot toa nha bang thuy tinh va sat xay dung ban đau đuoc dung len trong Cong vien Hyde o Luan Đon, Anh Quoc đe lam nha cho cuoc Trien lam the gioi nam 1851, con goi la Đai Trien lam. Tren 14.000 nguoi trung bay trien lam tu khap noi tren the gioi đa tu tap tai khu trien lam rong 990.000 ft² (91.974 met vuong) cua Cung đien đe trung bay mau vat ky thuat moi nhat đuoc phat trien trong Cach mang ky nghe. Toa nha Đai Trien lam đuoc Joseph Paxton thiet ke dai 1.850 bo (560 met) va cao 110 bo (33 met), voi mot noi ben trong cao 408 bo (124 met).
Sau trien lam, toa nha đuoc doi ve noi ma hien tai la Upper Norwood. Tai đo no đuoc mo rong them va đung o đo tu nam 1854 đen 1936. Cung đien thu hut hang ngan du khach thuoc moi thanh phan xa hoi. Cai ten "Cung đien Pha Le" la do tap chi trao phung Punch đat. Ten sau đo đuoc dung đe chi vung phia nam London va cong vien vay quanh cho đo - la nha cua Trung tam The thao Quoc gia Crystal Palace.


Toa nha Cong vien Hyde ban đau Cong trinh kien truc bang sat va thuy tinh khong lo o tren đinh Đoi Sydenham ban đau đuoc dung len trong Cong vien Hyde o Luan Đon đe lam nha cho Đai Trien lam nam 1851 trung bay cac san pham cua nhieu quoc gia khap the gioi.
Nguoi tao ra Cung đien Pha Le la Joseph Paxton đuoc phong tuoc Hiep si đe cong nhan tac pham cua ong. Paxton đa la nguoi chi huy lam vuon o Chatsworth tai Derbyshire noi ma ong lam ban voi nguoi chu la William Cavendish, Đe luc Cong tuoc cua Devonshire. Chinh noi đay ong đa thi nghiem thuy tinh va sat trong viec xay nhung nha kinh lon va nhan thay suc chiu đung va su ben bi cua chung. Ong ap dung su hieu biet nay vao cac ke hoach cho toa nha Đai Trien lam - voi ket qua đang ngac nhien. Cac nha ke hoach đa tim kiem suc chiu đung, ben bi, đon gian, va toc đo trong xay dung — va tu đay ho đa co đuoc y tuong cua Paxton. Theo Encyclopædia Britannica nam 2004, "Paxton mot phan bi loi cuon boi cau tao huu co cua hoa sung Amazon ma ong uom trong thanh cong". Du an đuoc tien hanh voi su chi huy cua cong trinh su William Cubitt.
Cac cay elm song va cao het kho trong cong vien bi vay gon vao trong đai sanh trung bay trung tam gan bon phun nuoc bang thuy tinh cao 27 bo.
Cung đien Pha Le đuoc xay dung boi khoang 5.000 nguoi tho lam viec rat vat va voi thu lao rat it va hoan thanh cong viec cua ho nhanh chong. Phuc loi cua ho tro thanh moi quan tam cua Catherine Marsh, nguoi đa nhan ra cac đieu kien toi te ma ho đang lam viec va su đoi xu ma ho nhan đuoc. Ba đa khong tu bo moi co gang đe thay ho đuoc đoi xu cong bang va hop ly. Ba muon chac chan rang cac bua an đuoc cung cap cho ho.
Nhung nha thau ve đo sat bao gom Fox va Henderson. So luong 900.000 ft² (84.000 m²) kinh thuy tinh đuoc cung cap boi cong ty đo kinh Chance Brothers tai Smethwick, Birmingham. Đay la cong ty đo kinh duy nhat co kha nang cung cap đu luong thuy tinh lon nhu vay va phai đua nguoi lao đong tu Phap qua đe cho kip thoi gian.


Doi cho Đai Trien lam chi keo dai co sau thang, va roi toa nha can phai co cong nang moi. Cong trinh xay dung to lon nay đuoc tai dung len tren mot khu đat co ten la Quang truong Penge đoi nguoc lai y muon cua nhung chong đoi trong Quoc hoi Anh. No đuoc sua đoi lai rat nhieu va đuoc noi rong đen noi no vuot ra khoi gioi han cua Quang truong Penge, cung chinh la đuong phan gioi giua Hat Surrey va Hat Kent. Trong hai nam, Nu hoang Victoria cua Anh mot lan nua tien hanh lam le khanh thanh. Cho moi co hoa nhac, cac vat trung bay, va giai tri cong chung.
Mot vai đia phuong đa tuyen bo chu quyen khu đat ma toa nha đuoc di chuyen đen. Đia chi đuong pho cua Cung đien Pha Le la Sydenham SE26 nhung toa nha va khu đat cong vien thuc su thi o trong khu đo thi Penge. Vao luc co su di chuyen thi đa so cac toa nha cung nhu phan lon cac khu đat đeu o trong thanh pho Croydon. Nam 1899 đia gioi cua hat đuoc doi đi, chuyen toan bo khu đat sang đo thi Penge trong Hat Kent.
Hai tram đuong sat đuoc mo đe phuc vu trien lam thuong truc. Tram Tang Thap van con đuoc su dung la Ga Cung đien Thuy tinh (Crystal Palace Station). Phan Tram Tang Tren ma tu đo mot đuong xe đien ngam co tuyen đen khu Dieu hanh cung co the đuoc trong thay voi mai tram tro kieu Y. Cong phia nam đuoc phuc vu boi Ga Penge West.
Co mot cau chuyen tu tao pho bien trong gioi tre hoc sinh đia phuong noi rang Tram Tang Tren bi đong la vi mot chuyen xe lua đuong ngan bi mat ket trong mot đuong ham bi sup va van con nam o đo cho đen ngay nay. Thuc te, viec đong cua la vi su giam sut hanh khach đi xe lua trong thap nien 1950.


Cong trinh nuoc đac trung Joseph Paxton la nguoi lam vuon đe nhat va loi lac. Khi ong bo tri cac khu vuon, bon phun nuoc, hon non bo, thac nuoc thi khong ai co the nghi ngo gi ve kha nang cua ong. Ong đa gap phai nhung kho khan voi nguon cap nuoc. Su nhiet tam cua ong la lam the nao đe co đu hang ngan gallon nuoc cung cap cho cac thac nuoc va vo so bon phun nuoc trong cong vien Cung đien Pha Le.
Đau tien cac thap nuoc đuoc xay dung, nhung suc nang cua nuoc trong cac thung nuoc đuoc nang len cao lam cho thap sap xuong. Ong do tham y kien cua Isambard Kingdom Brunel va nay sinh ra cac ke hoach xay hai thap nuoc that kien co. Mot thap o phia bac va mot thap o phia nam ngay goc cuoi cua toa nha. Moi thap chong đo mot luong nuoc khong lo đuoc lay tu ba ho chua nam o hai đau va chinh giua cua cong vien.
Hai nam sau đo, cac bon nuoc phun va thac nuoc lon đuoc mo truoc su chung kien mot lan nua cua Nu hoang. Ba bi uot sung khi mot con gio thoi qua cuon cac tia nuoc nho nhu suong va vay len co xe hoang gia.


Nhung điem hap dan Cac vat trung bay gom gan nhu moi thu ky cong cua thoi ky Victoria, bao gom cac san pham cua nhieu quoc gia khap the gioi. Co đo gom, đo su; đo sat va đo dung phong khach (furniture); bua hoi nuoc va may nen hoi; dau thom va đan piano; nha cua va bo đo lan; vu khi va ap ke; vai voc va phao hoa.

Trong so cac đieu hap dan la viec trung bay khung long lan đau tien chua tung co truoc đay. Mo hinh khung long kho lon nhu that (nhung ve ket cau thi khong chinh xac) đuoc Benjamin Waterhouse Hawkins thiet ke va tao mau. No đuoc trung bay ben cac ho Ha (Lower lakes), gan cong vao Anerley va van con o đo trong nam 2007. Hawkins to chuc mot buoi tiec an toi cho 20 nguoi ben trong than rong cua mot trong cac khung long Iguanodon. Mot du an 4 trieu bang Anh đa đuoc thuc hien vao nam 2004 đe trung tu lai cac khung long va đuoc Cong tuoc Edinburgh chinh thuc lam le ra mat.
Nam 1857 co quan đai quoc gia đac trach Le hoi Handel doi đen Cung đien Pha Le. Le hoi nay la mot su kien keo dai ba ngay co cac đoan đai hop ca gom hang ngan nguoi đong ca cung nhieu ca si đon ca hang đau, hoa nhac va nguoi đieu khien ban nhac trinh dien the loai nhac Oratorio cua George Frideric Handel nhu 'The Messiah', 'Israel in Egypt' va 'Judas Maccabaeus' trong nhieu đem lien tuc truoc khan gia. Nam 1859 Le hoi Tram nam đuoc to chuc va tiep sau đo la su kien nay đuoc to chuc cu ba nam mot lan. Lan đau tien thu am "song" mot buoi hoa nhac cong cong tai Vuong quoc Anh đuoc thuc hien tren may thu am Phonograph cylinder trong luc trinh dien nhac pham Israel in Egypt tai Cung đien Pha Le nam 1888. Nu hoang Victoria thich noi nay va noi rang ba thay no nhu co "bua me".
Đa so cac tran chung ket cua giai FA Cup trong nhung nam đau tranh tai đuoc to chuc trong Cong vien Cung đien Pha Le. Lan cuoi cung đuoc to chuc o đo la nam 1914 khi vua George V cua Anh tro thanh vi vuong quyen tai vi đau tien xem chung ket. Ngay truoc khi thanh lap Cau lac bo Bong đa Crystal Palace, mot đoi bong mang ten Crystal Palace đa choi trong cuoc tranh tai, cac cau thu la tu ban nhan su cua Cung đien Thuy tinh.
Trong mot vai nam, cricket đuoc Cau lac bo Criket Hat London choi tai Cong vien.


Suy tan Van may cua Cung đien Thuy tinh bat đau xuong doc khi tien khong co đe bao tri cong trinh nay. Xet ve pham vi lon la vi that bai trong viec kiem đu tien qua viec thu phi tham quan. Phan đong dan chung thich vieng tham Cung lai khong the lam vay vi ngay duy nhat ma ho co the ranh khoi cong viec lam la ngay Chu nhat nhung Chu nhat lai la ngay Cung đong cua. Hoi Le Chu nhat (Lord's Day Observance Society) muon moi nguoi khong nen lam viec o Cung va đi lai vao ngay Chu nhat, va neu ai muon vieng tham Cung đien Thuy tinh thi cac ong chu cua ho nen cho ho thoi gian nghi trong tuan lam viec đe đi. Le tu nhien la khong ai muon lam vay.
Nam 1911, Le hoi Đe quoc đuoc to chuc tai toa nha đe đanh dau ngay len ngoi cua vua George V va hoang hau Mary. Toa nha roi vao tinh trang xuong cap nghiem trong va 2 nam sau đo, Robert George Windsor-Clive mua lai no cho quoc gia đe cuu no khoi cac nha phat trien.
Trong Chien tranh the gioi thu nhat, no đuoc dung lam co so phuong tien huan luyen hai quan duoi ten goi HMS Victory VI, ten khong chinh thuc la HMS Crystal Palace. Khi chien tranh ket thuc, no đuoc mo cua tro lai nhu la Bao tang Chien tranh Hoang gia đau tien. Sir Henry Buckland nhan trach nhiem Tong giam đoc va moi su bat đau tro lai binh thuong bao gom bieu dien phao hoa vao đem thu nam.


Bi thieu chay Ngay 30 thang 11 nam 1936 la ngay tham hoa cuoi cung. Trong hang gio, lua thieu trui tat ca nhung gi tieu bieu cho su sang tao vo gioi han va mot đe quoc hung manh. Cung đien bi pha huy, ngon lua đuoc nhin thay tu xa hang dam bung sang ca bau troi đem. Giong nhu vao nam 1866 khi canh ngang phia bac bi thieu rui, toa nha khong co đu bao hiem đe đen bu vao chi phi tai xay dung.
Thap Nam đuoc nha tien phong truyen hinh John Logie Baird dung thu cac thi nghiem co khi ve truyen hinh cua ong va gan nhu cac cong trinh cua ong bi lua thieu huy. Winston Churchill tren đuong ve nha tu Ha vien Anh noi, "Đay la su ket thuc cua mot thoi đai".
Tat ca nhung gi con lai la hai thap nuoc, va chung bi thao do xuong trong Chien tranh the gioi thu hai. Ly do đuoc neu ra la vi Đuc co the dung chung lam điem moc bay đen London. Thap phia bac bi đat chat no trong khi thap phia nam đuoc thao xuong vi no nam gan cac toa nha khac. Sau chien tranh, noi nay đuoc su dung cho mot so muc đich. Giua nam 1953 va 1973 mot đuong đua xe hoi dien ra tai noi nay voi su ho tro cua Hoi đong Đai London.
Quy Cung đien Thuy tinh đuoc thanh lap nam 1979 đe giu cho ky uc va su ton kinh song mai ve giai đoan nay trong lich su Vuong quoc Anh. Thao luan ve tuong lai cua no tiep tuc, cac ke hoach đuoc đua ra nhung chua co ke hoach nao đuoc đua vao đe thuc hien.


Mo hinh mau Cung đien Thuy tinh đa đuoc dung lam mo hinh mau cho vai toa nha trien lam khac, bao gom Cung đien Thuy tinh New York nam 1853, Glaspalast o Munchen nam 1854 va Palacio de Cristal tai Porto nam 1865.
Kieu thiet ke cua Cung đien Thuy tinh cung đa goi cam hung nhieu du an xay dung sau nay nhu Infomart o Dallas, Texas va khu mua sam Eaton Center o Toronto. Ga xe lua Rewley Road cua Oxford nam 1851 cung dung ky thuat xay dung tuong tu.


Chu thich Đoc them Dickinson's Comprehensive Pictures of the Great Exhibiton of 1851, Dickinson Brothers, London, 1854


Xem them Nha kinh
Cau lac bo bong đa Crystal Palace
Cau lac bo Bong đa Nu Crystal Palace


Lien ket ngoai Cung đien Pha le - The Crystal Palace Luu tru ngay 8 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine
Early photographs of the Crystal Palace by Philip Henry Delamotte Luu tru ngay 2 thang 10 nam 2007 tai Wayback Machine
Crystal Palace Park Luu tru ngay 24 thang 9 nam 2016 tai Wayback Machine - map of the park as was until recently
The Crystal Palace, sources from www.victorianlondon.org
Eddie Richardson's page Luu tru ngay 23 thang 12 nam 2008 tai Wayback Machine on Sir Joseph Paxton - includes photographs
Russell Potter's Crystal Palace Page, with information on the Baird Television studios Luu tru ngay 17 thang 5 nam 2008 tai Wayback Machine
A 3D computer model of the Crystal Palace with images and animation Luu tru ngay 4 thang 9 nam 2009 tai Wayback Machine
History of The Crystal Palace
The destruction of The Crystal Palace @ Ward's Book of Days
1936 Crystal Palace Fire - London Fire Journal