Chien tranh giai phong Bangladesh (tieng Bengal: মুকতিযুদধ Muktijuddho) dien ra tai Nam A vao nam 1971, dan đen viec thanh lap nuoc Cong hoa Bangladesh. Chien tranh la cuoc đo suc cua Đong Pakistan (sau đo An Đo tham du) chong lai Tay Pakistan, va keo dai trong chin thang. Trong chien tranh, dien ra cac hanh đong tan bao quy mo lon, khien 10 trieu nguoi phai đi ti nan va 30 trieu nguoi phai chuyen cho.
Chien tranh bung no vao ngay 26 thang 3 nam 1971, khi Quan đoi Pakistan phat đong mot chien dich quan su nham chong lai nhung nguoi Bengal yeu cau chinh phu quan su Pakistan chap thuan ket qua cua cuoc tong tuyen cu dan chu đau tien tai Pakistan, ma theo đo mot đang mien đong gianh đuoc chien thang. Phan ung lai voi chien dich, cac chinh tri gia va si quan quan su nguoi Bengal tuyen bo nen đoc lap cua Bangladesh. Cac luc luong quan su, ban quan su, dan su nguoi Bengal hop thanh Mukti Bahini, tien hanh chien tranh du kich chong lai luc luong Pakistan. Chinh phu Bangladesh luu vong đuoc thanh lap tai thanh pho Calcutta cua An Đo.
Sau khi Pakistan tien hanh oanh tac mien Bac An Đo, vao ngay 3 thang 12 nam 1971, An Đo tham du vao chien tranh. Do phai đuong đau voi ca hai mat tran chien tranh, cac cong su cua Pakistan nhanh chong sup đo. Ngay 16 thang 12, Lien quan Bangladesh va An Đo đanh bai quan Pakistan tai phia đong. Su kien Pakistan đau hang dan đen ket qua la mot luong tu binh chien tranh lon nhat ke tu Chien tranh the gioi thu hai.


Boi canh Vao thang 8 nam 1947, hai quoc gia Pakistan va An Đo chinh thuc thanh lap. Quoc gia tu tri Pakistan gom hai khu vuc rieng biet ve đia ly va van hoa o phia đong va phia tay, cach biet qua An Đo. Khu vuc phia tay đuoc goi pho bien la Tay Pakistan con khu vuc phia đong (nay la Bangladesh) ban đau đuoc goi la Đong Bengal va sau đuoc goi la Đong Pakistan. Mac du dan so cua hai khu vuc gan nhu ngang bang, song quyen luc chinh tri tap trung tai Tay Pakistan va co nhan thuc rong rai rang Đong Pakistan bi loi dung ve mat kinh te, gay nen nhieu bat binh. Viec quan ly hai lanh tho khong lien ke cung đuoc xem la mot thach thuc. Mot chinh đang Đong Pakistan (Lien minh Awami) gianh thang loi trong tong tuyen cu nam 1970, song gioi cam quyen tai Tay Pakistan tu choi trao lai quyen luc, lam gia tang bat man chinh tri va chu nghia dan toc van hoa tai Đong Pakistan, luc luong cua gioi cam quyen dung vu luc đan ap.
Hanh đong tran ap mang tinh bao luc cua Quan đoi Pakistan khien thu linh cua Lien minh Awami la Sheikh Mujibur Rahman tuyen bo Đong Pakistan đoc lap voi ten goi Bangladesh vao ngay 26 thang 3 nam 1971. Tong thong Pakistan Agha Mohammed Yahya ra lenh cho Quan đoi Pakistan khoi phuc quyen luc cua chinh phu trung uong, noi chien bat đau. Chien tranh dan đen dong nguoi đi ti nan (uoc tinh khoang 10 trieu) tran vao mien Đong An Đo.


= Tranh luan ngon ngu =

Nam 1948, Toan quyen Pakistan đau tien la Mohammad Ali Jinnah tuyen bo tai Dacca rang "Urdu, va chi co Urdu" se la ngon ngu chung cua toan Pakistan. Đieu nay gay tranh luan cao đo, do tieng Urdu chi la ngon ngu cua nguoi Muhajir (o phia tay) va nguoi Bihar (o phia đong), mac du tieng Urdu đuoc cac lanh đao chinh tri va ton giao xuc tien đe tro thanh ngon ngu chung cua nguoi Hoi giao tai An Đo. Ngon ngu đuoc cho la mot yeu to quan trong đoi voi van hoa Hoi giao cua nguoi Hoi giao An Đo; tieng Hindi va chu Devanagari thi đuoc nhin nhan la nen tang cua van hoa An Đo giao. Đa so nguoi phia tay cua Quoc gia tu tri Pakistan noi tieng Punjab, trong khi tieng Bengal la ngon ngu cua đai đa so nguoi Đong Bengal (tu nam 1956 la Đong Pakistan). Tranh luan ve ngon ngu cuoi cung len đen đinh điem khi Đong Bengal noi day trong khi nhung noi khac tai Pakistan van yen on mac du tieng Punjab la ngon ngu cua đa so cu dan phia tay. Mot so sinh vien va thuong dan thiet mang trong mot cuoc tran ap cua canh sat vao ngay 21 thang 2 nam 1952. Tai Bangladesh va Tay Bengal, ngay nay đuoc ky niem voi ten goi Ngay Liet si ngon ngu. Đen nam 1999, nham ky niem su kien nam 1952, UNESCO tuyen bo ngay 21 thang 2 la ngay Ngon ngu me đe quoc te.


= Chenh lech =
Mac du Đong Pakistan co dan so đong hon, song Tay Pakistan chiem uu the trong chinh tri quoc gia va nhan đuoc ngan sach lon hon.

Nguoi Bengal khong co đai dien đay đu trong Quan đoi Pakistan, cac si quan co nguon goc Bengal trong quan đoi chi chiem 5% vao nam 1965; trong so đo chi co mot so la nam giu cac chuc vu chi huy, va đa so nam giu cac chuc vu ky thuat hoac quan tri. Nguoi Tay Pakistan cho rang nguoi Bengal khong dung cam nhu nguoi Pashtun va nguoi Punjab; quan điem "cac Chung toc thuong vo" bi nguoi Bengal cho la lo bich va si nhuc. Hon nua, mac du chi tieu quoc phong o muc lon, song Đong Pakistan khong nhan đuoc loi ich, nhu cac hop đong, mua sam va cac cong viec ho tro quan su. Chien tranh An Đo-Pakistan 1965 ve van đe Kashmir cung khien nguoi Bengal bung tinh ve cam giac bat an quan su, do ho chi co mot su đoan bo binh khong đu manh va 15 chien đau co, khong co xe tang đe co the ngan chan bat ky vu tra đua nao cua An Đo trong xung đot.


= Khac biet chinh tri =
Mac du Đong Pakistan chiem đa so o muc thap trong dan so quoc gia, song quyen luc chinh tri van nam trong tay nguoi Tay Pakistan. Do mot he thong đai dien chi dua theo dan so se khien tap trung quyen luc chinh tri tai Đong Pakistan, nguoi Tay Pakistan đua ra ke hoach "Mot đon vi" ma theo đo toan bo Tay Pakistan đuoc xem la mot tinh. Sau vu am sat thu tuong đau tien cua Pakistan la Liaquat Ali Khan vao nam 1951, quyen luc chinh tri bat đau đuoc trao cho Tong thong Pakistan, va cuoi cung la gioi quan su.
Nguoi Đong Pakistan nhan thay rang the luc Tay Pakistan se nhanh chong ha be bat ky Thu tuong Pakistan đac cu nao la nguoi Đong Pakistan, nhu Khawaja Nazimuddin, Muhammad Ali Bogra, hay Huseyn Shaheed Suhrawardy. Su ngo vuc cua ho cang bi anh huong do che đo đoc tai quan su cua Ayub Khan (1958– 1969) va Yahya Khan (1969–1971), ca hai đeu la nguoi Tay Pakistan. Tinh hinh len đen đinh điem vao nam 1970, khi chinh đang Đong Pakistan lon nhat la Lien minh Awami gianh chien thang trong tong tuyen cu quoc gia. Chinh đang nay gianh đuoc 167 trong so 169 ghe phan cho Đong Pakistan, va do đo chiem đa so trong so 313 ghe trong Quoc hoi. Theo hien phap, đieu nay cho phep Lien minh Awami quyen thanh lap mot chinh phu. Tuy nhien, lanh đao cua Đang Nhan dan Pakistan la Zulfikar Ali Bhutto (mot nguoi Sindh) tu choi cho lanh đao cua Lien minh Awami la Sheikh Mujibur Rahman tro thanh Thu tuong Pakistan. Thay vao đo, nguoi nay đe xuat y tuong ve viec co hai thu tuong, moi nguoi quan ly mot phan. Đe xuat nay gay phan no tai phia đong, von đa tuc gian truoc "mot đon vi". Zulfikar Ali Bhutto cung tu choi chap thuan đe xuat Sau điem cua Sheikh Mujibur Rahman. Ngay 3 thang 3 nam 1971, hai nha lanh đao cua hai phan cung voi Tong thong Yahya Khan hop tai Dacca đe quyet đinh van menh cua quoc gia. Sau khi cac cuoc thuong thao khong đem lai ket qua kha quan, Sheikh Mujibur Rahman keu goi mot cuoc đinh cong toan quoc. Zulfikar Ali Bhutto lo so xay ra mot cuoc noi chien nen cu Mubashir Hassan thuong thao. Mot thong điep đuoc truyen đi va Sheikh Mujibur Rahman quyet đinh gap Zulfikar Ali Bhutto. Ca hai chap thuan ve viec hinh thanh mot chinh phu lien minh voi thu tuong la Sheikh Mujibur Rahman va tong thong la Zulfikar Ali Bhutto. Tuy nhien, quan đoi khong biet ve nhung tien trien nay, va Zulfikar Ali Bhutto gia tang ap luc voi Sheikh Mujibur Rahman đe đat đuoc mot quyet đinh.
Ngay 7 thang 3 nam 1971, Sheikh Mujibur Rahman phat bieu tai Racecourse Ground (nay goi la Suhrawardy Udyan). Trong bai phat bieu nay ong đe cap đen mot đieu kien bon điem đe xem xet tai ky hop Quoc hoi vao ngay 25 thang 3:

Ngay lap tuc bai bo thiet quan luat.
Rut ngay lap tuc toan bo nhan vien quan su ve doanh trai cua ho.
Mot cuoc đieu tra ve thiet hai sinh mang.
Chuyen giao ngay lap tuc quyen luc cho cac đai dien đuoc bau cua nhan dan truoc ky hop quoc hoi ngay 25 thang 3.


= Phan ung voi Con Bao Bhola (1970) =
Con bao Bhola 1970 đo bo vao bo bien Đong Pakistan trong toi ngay 12 thang 11, đong thoi voi thuy trieu cao tai đia phuong, uoc tinh khien 300.000 đen 500.000 nguoi thiet mang. Mac du khong ro ve tong thiet hai ve nhan mang, song no đuoc cho la con bao nhiet đoi chi tu theo cac ghi chep. Mot tuan sau khi con bao Bhola đo bo, Tong thong Yahya Khan thua nhan rang chinh phu cua ong đa "so suat" va "sai lam" trong viec đieu khien cac no luc cuu tro do thieu hieu biet ve muc đo cua thien tai.
Muoi ngay sau khi con bao Bhola đo bo, 11 lanh đao chinh tri tai Đong Pakistan phat hanh mot ban tuyen bo, trong đo buoc toi chinh phu "xao lang, vo tinh va hoan toan lanh đam". Ho cung cao buoc tong thong lam giam tam quan trong cua van đe trong tin tuc tuong thuat. Ngay 19 thang 11, cac sinh vien to chuc tuan hanh tai Dacca đe phan đoi viec chinh phu phan ung cham.
Do xung đot giua Đong va Tay Pakistan mo rong trong thang 3, cac van phong tai Dacca cua hai to chuc chinh phu truc tiep tham gia vao no luc cuu tro bi đong cua trong it nhat hai tuan, đau tien la do tong đinh cong va sau đo la lenh cam cua Lien minh Awami. Do cang thang gia tang, cac nhan vien ngoai quoc đuoc rut đi do lo ngai ve bao luc. Cong tac cuu tro van tiep tuc, song cac ke hoach dai han bi rut ngan.


= Chien dich Đen pha roi =
Quan đoi Pakistan tien hanh mot cuoc binh đinh bang quan su co ke hoach, đat hieu la Chien dich Đen pha roi, bat đau vao ngay 25 thang 3 nham kiem che phong trao dan toc chu nghia Bengal nam quyen kiem soat cac thanh pho lon vao ngay 26 thang 3, va sau đo tieu tru toan bo the luc đoi lap ve chinh tri hay quan su, trong vong mot thang. Truoc khi bat đau chien dich, toan bo ky gia ngoai quoc bi truc xuat co he thong khoi Đong Pakistan.
Giai đoan chinh cua Chien dich Đen pha roi ket thuc khi thanh thi lon cuoi cung trong tay nguoi Bengal that thu vao trung tuan thang 5. Chien dich cung khoi đau cho cac hanh đong tan bao, voi nhung vu giet nguoi co he thong khien nguoi Bengal het suc tuc gian. Truyen thong quoc te va cac sach tham khao bang tieng Anh cong bo so lieu thuong vong khac biet rat lon, tu 5.000 đen 35.000 tai Dacca, va 200.000–3.000.000 tai Bangladesh.
Sheikh Mujibur Rahman bi Quan đoi Pakistan bat giu. Yahya Khan bo nhiem Rahimuddin Khan chu toa mot phien toa đac biet đe truy to Sheikh Mujibur Rahman voi nhieu toi danh. Ket an cua toa chua tung đuoc cong khai, song du sao Yahya Khan cung đinh chi phan quyet. Cac lanh đao khac cua Lien minh Awami cung bi bat giu, trong khi mot vai nguoi chay khoi Dacca đe tranh bi bat. Yahya Khan ban hanh lenh cam đoi voi Lien minh Awami.
Mot lanh đao cua Awami la M A Hannan đuoc thuat la nguoi đau tien cong bo tuyen bo đoc lap tren song phat thanh vao ngay 26 thang 3 nam 1971. Ngay 26 thang 3 nam 1971 đuoc xem la Ngay Đoc lap chinh thuc cua Bangladesh, va ten goi Bangladesh co hieu luc ke tu đo. Thang 7 nam 1971, Thu tuong An Đo Indira Gandhi cong khai goi Đong Pakistan cu la Bangladesh.


Chien tranh giai phong = Thang 3-thang 6 =
Đau tien, su khang cu la tu phat va thieu to chuc, va khong đuoc du kien se keo dai. Tuy nhien, khi Quan đoi Pakistan đan ap dan cu, khang cu gia tang. Quan đoi giai phong (Mukti Bahini) tro nen tich cuc hon. Quan đoi Pakistan tim cach đe dep yen ho, song ngay cang nhieu binh si nguoi Bengal đao thoat sang "quan đoi Bangladesh" hoat đong ngam. Cac đon vi cua nguoi Bengal nay dan sap nhap vao Mukti Bahini va đuoc giup đo ve vu khi tu An Đo. Pakistan phan ung bang viec khong van hai su đoan bo binh va tai cau truc luc luong cua ho. Ho cung xay dung cac luc luong ban quan su Razakar, Al-Badr va Al-Sham, cung nhu nhung nguoi Bengal khac phan đoi đoc lap, va nguoi Hoi giao Bihar đinh cu tu khi phan chia.
Ngay 17 thang 4 nam 1971, mot chinh phu lam thoi đuoc thanh lap o huyen Meherpur phia Tay Bangladesh, gan bien gioi voi An Đo. Sheikh Mujibur Rahman đuoc cu lam Tong thong mac du ong đang bi Pakistan giam giu, Syed Nazrul Islam lam quyen Tong thong, Tajuddin Ahmed lam Thu Tuong, va Muhammad Ataul Ghani Osmani lam Tong tu lenh cac luc luong vu trang Bangladesh. Do giao tranh giua Quan đoi Pakistan va Mukti Bahini tang len, uoc tinh co khoang 10 trieu nguoi Bengal tim cach ti nan tai cac bang Assam va Tay Bengal cua An Đo.


= Thang 6-thang 9 =

Tuong Muhammad Ataul Ghani Osmani co quan điem khac biet voi gioi lanh đao cua An Đo đoi voi vai tro cua Mukti Bahini trong xung đot. Gioi lanh đao An Đo ban đau cho rang luc luong Bengal nen đuoc huan luyen thanh mot nhom du kich tinh nhue quy mo nho gom 8.000 thanh vien, dan đau la cac binh si cua trung đoan Đong Bengal con song hoat đong trong cac chi bo nho quanh Bangladesh đe tao thuan tien cho su can thiep cuoi cung cua An Đo, song chinh phu Bangladesh luu vong va Tuong Ataul Ghani Osmani thi ung ho chien luoc sau:

Luc luong Bengal quy uoc se chiem giu cac khu vuc cong su ben trong Bangladesh va sau đo chinh phu Bangladesh se thinh cau cong nhan ngoai giao va can thiep tu quoc te. Ban đau, Mymensingh đuoc lua chon đe tien hanh chien dich nay, song Osmani sau đo quyet đinh chon Sylhet.
Gui toi đa so du kich vao trong Bangladesh nhanh nhat co the voi cac muc tieu sau:
Tang thuong vong cho Pakistan bang cach đot kich va phuc kich.
Lam te liet hoat đong kinh te bang cach đanh cac nha may đien, đuong sat, kho luu tru va mang luoi truyen thong.
Tieu tru kha nang di đong cua quan Pakistan bang cach cho no cau cong, kho nhien lieu, xe lua va tau thuy.
Muc tieu chien luoc la khien cho quan Pakistan dan trai luc luong cua ho trong tinh, đe co the tien hanh tien cong tai cac phan đoi Pakistan nam co lap.
Bangladesh đuoc chia thanh 11 quan khu vao thang 7, moi quan khu co mot si quan chi huy đuoc lua chon tu cac si quan đao ngu tu quan Pakistan sang Mukti Bahini đe chi huy cac hoat đong du kich va huan luyen chien si. Hau het cac trai huan luyen cua ho nam gan khu vuc bien gioi va hoat đong voi su tro giup tu An Đo. Quan khu 10 nam duoi quyen chi huy truc tiep cua Tong tu lenh M. A. G. Osmani va gom co ca đac cong hai quan cung luc luong đac biet. Ba lu đoan (11 tieu đoan) đuoc kien thiet cho chien tranh quy uoc; mot luc luong du kich lon đuoc đao tao.
Ba lu đoan (8 tieu đoan bo binh va 3 tieu đoan phao binh) đuoc đua vao chien đau tu thang 7 đen thang 9. Trong thang 6-thang 7, Mukti Bahini tai tap hop o ben kia bien gioi voi su ho tro cua An Đo thong qua Chien dich Jackpot va bat đau đua 2000 – 5000 quan du kich qua bien gioi, đuoc goi la cuoc Tan cong Gio mua, song khong đat đuoc muc tieu cua minh. Quan chinh quy Bengal cung tan cong tai Mymensingh, Comilla va Sylhet, song ket qua la khac nhau. Nha cam quyen Pakistan ket luan rang ho đa ngan chan thanh cong Chien dich Gio mua, mot quan sat gan chinh xac.
Cac chien dich du kich giam bot trong giai đoan đao tao, song tang toc sau thang 8. Cac muc tieu kinh te va quan su tai Dacca bi tien cong. Trong Chien dich Jackpot, đac cong hai quan Bengal đat min va cho no tung cac tau bo neo tai Chittagong, Mongla, Narayanganj va Chandpur vao ngay 15 thang 8 nam 1971.


= Thang 10-thang 12 =
Luc luong quy uoc Bangladesh tien cong cac đon bien gioi, nhu tai Kamalpur, Belonia va Boyra. Cac vu du kich tan cong tang cao, cung xu huong voi cac hanh đong tra đua nham vao thuong dan cua quan Pakistan va Razakar. Quan Pakistan đuoc tang cuong voi tam tieu đoan tu Tay Pakistan. Binh si Bangladesh tham chi con tung tam chiem cac san bay tai Lalmonirhat va Shalutikar.


An Đo tham du Canh giac voi su tham du ngay cang lon cua An Đo, vao ngay 3 thang 12 nam 1971, Khong quan Pakistan tien hanh Chien dich Thanh Cat Tu Han nham tan cong phu đau cac can cu cua Khong quan An Đo. Cuoc tan cong đuoc mo phong theo Chien dich Tieu điem cua Khong quan Israel trong Chien tranh Sau ngay, va muc tieu la vo hieu hoa cac may bay cua Khong quan An Đo tren mat đat. An Đo nhin nhan cuoc tan cong la hanh đong gay han vo co, đanh dau su khoi đau cua Chien tranh An Đo-Pakistan 1971.
Phan ung voi cuoc tan cong, ca An Đo va Pakistan đeu chinh thuc thua nhan "su ton tai mot tinh trang chien tranh giua hai quoc gia", song khong chinh phu nao tuyen chien chinh thuc.
Ba quan đoan cua An Đo tham gia vao chien tranh giai phong Đong Pakistan. Ho nhan đuoc ho tro tu ba lu đoan lan can cua Mukti Bahini. Cuoc chien tro nen qua suc đoi voi Luc quan chi co ba su đoan cua Pakistan. Nguoi An Đo nhanh chong tran qua Bangladesh, giao chien co chon lua hoac bo qua cac đon luy đuoc phong thu kien co. Luc luong Pakistan khong the đanh chan co hieu qua cuoc phan cong cua An Đo, do ho đuoc dan thanh cac đon vi nho quanh bien gioi đe đanh chan cac cuoc tan cong du kich cua Mukti Bahini. Khong the phong thu Dacca, Pakistan đau hang vao ngay 16 thang 12 nam 1971.


Đau hang va hau qua Ngay 16 thang 12 nam 1971, Trung tuong Amir Abdullah Khan Niazi, si quan chi huy cua luc luong Luc quan Pakistan đong tai Đong Pakistan ky vao van kien đau hang. Vao thoi điem đo, chi co vai quoc gia cong nhan ngoai giao Bangladesh. Tren 93.000 binh si Pakistan đau hang luc luong An Đo, khien đay tro thanh cuoc đau hang lon nhat ke tu Chien tranh the gioi thu hai. Bangladesh tim cach gia nhap Lien Hop Quoc va nhan hau het phieu ung ho, song Trung Quoc phu quyet đieu nay do Pakistan la đong minh chu chot cua ho. Mai đen nam 1974, sau khi Bangladesh đuoc Pakistan cong nhan, Trung Quoc moi cham dut phu quyet va cho phep nuoc nay gia nhap. Hoa Ky cung la mot đong minh chu chot cua Pakistan va nam trong so cac quoc gia cuoi cung chap thuan cong nhan Bangladesh. Đe đam bao cho mot qua trinh chuyen tiep em tham, An Đo va Pakistan ky ket Hiep đinh Simla nam 1972. Hiep đinh đam bao rang Pakistan cong nhan tinh trang đoc lap cua Bangladesh đe đoi lay cac tu binh chien tranh Pakistan. An Đo đoi xu voi cac tu nhan chien tranh nay theo Cong uoc Geneve co tu nam 1925. An Đo phong thich tren 93.000 tu binh chien tranh Pakistan trong nam thang.
Hon nua, nhu mot cu chi thien chi, An Đo xa toi cho gan 200 quan nhan bi nguoi Bengal cao buoc pham toi ac chien tranh. Theo hiep đinh, An Đo trao tra 13.000 km2 (5.019 dam vuong Anh) ma ho đoat đuoc tai Tay Pakistan trong chien tranh, song An Đo van giu lai mot vai khu vuc co tinh chien luoc;
Truoc chien bai va mot nua quoc gia ly khai, gioi lanh đao quan su va dan su Pakistan sung sot. Che đo đoc tai cua Yahya Khan sup đo va mo đuong cho Zulfikar Ali Bhutto nam quyen luc. Tuong Niazi bi nghi ngo va khinh miet khi ong tro ve Pakistan. Chien tranh cung boc lo nhuoc điem cua hoc thuyet chien luoc ma Pakistan tuyen bo, đo la "bao ve Đong Pakistan nam tai Tay Pakistan".


Tham khao