Han Nguyen Đe (chu Han: 漢元帝; 76 TCN - 8 thang 7, 33 TCN), huy Luu Thich (劉奭), la vi Hoang đe thu 11 cua nha Tay Han trong lich su Trung Quoc. Ong tri vi tu nam 49 TCN đen nam 33 TCN, tong cong 16 nam.
Trong lich su, Han Nguyen Đe đuoc biet đen la vi Hoang đe đa đat nen tang chac chan cho Nho giao, tro thanh quoc sach cai tri hang đau cho chinh quyen trung uong, thang đia vi nhung nguoi theo Nho giao tro thanh nhung quan lai quan trong. Tuy nhien, ong that bai trong viec ngan chan cac đang phai đau đa nhau, giay xeo chinh su trong suot Trieu đai cua minh. Nhieu su gia Trung Quoc đanh gia ong la vi Hoang đe ho đo va thieu quyet đoan.
Nguyen Đe con noi tieng đen viec ga Vuong Chieu Quan cho Thien vu Hung No, thiet lap bang giao giua nha Han va Hung No. Chieu Quan đi vao lich su Trung Quoc bang nhung giai thoai dan gian va đuoc liet vao mot trong Tu đai my nhan Trung Hoa danh tieng.


Than the Han Nguyen Đe Luu Thich sinh nam 76 TCN, la con trai truong cua Han Tuyen Đe Luu Tuan va Cung Ai hoang hau Hua Binh Quan. Khi sinh ra, cha me ong khi đo van la nhung nguoi hoang that khong danh phan, do ong noi cua Tuyen Đe la Le thai tu Luu Cu, con truong cua Han Vu Đe Luu Triet, bi trong toi va gia canh tro nen ban han.
Nam 74 TCN, Han Chieu Đe Luu Phat Lang bang ha ma khong co con noi. Đai than Hoac Quang lap Xuong Ap vuong Luu Ha ke vi, nhung khong lau sau lai phe truat. Hoac Quang tim kiem nguoi hoang toc con luu lai trong dan gian, va khi đo Hoac Quang đa biet đen su ton tai cua Tuyen Đe. Sau khi len ngoi, Tuyen Đe phong Hua Binh Quan lam Hoang hau. Đieu nay khien Hoac phu nhan vo cua Hoac Quang khong vua y, vi ba ta muon con gai minh Hoac Thanh Quan lam Hoang hau. Nam 71 TCN, trong mot đot Hua hoang hau mang thai lan thu 2, Hoac phu nhan đa sai nu y bo thuoc vao khien 2 me con Hua hoang hau đeu cung chet. Tiec thuong cho Hua hoang hau, Tuyen Đe truy thuy ba lam Cung Ai hoang hau (恭哀皇后). Luu Thich khi đo moi 6 tuoi.
Nam 70 TCN, Tuyen Đe phong Hoac Thanh Quan lam Hoang hau, đong thoi phong Luu Thich lam Hoang thai tu, phong cha Hua hoang hau la Hua Quang Han (許廣漢) lam Binh An hau (平恩侯). Đieu nay khien nha ho Hoac khong vua long, va me con Hoac hoang hau am muu quyet đinh giet hai Thai tu.
Nam 66 TCN, Tuyen Đe đieu tra ve cai chet cua Hua hoang hau, bat toi ca nha ho Hoac, con Hoac hoang hau thi bi phe truat. Nam 64 TCN, Vuong tiep du đuoc sac phong lam Hoang hau, va Thai tu Luu Thich đuoc Vuong hoang hau yeu thuong, cham soc tu te tu đo. Khi đen tuoi đoc sach, ong đuoc hoc boi cac thay giao theo Nho giao, va tu đo co anh huong rat lon đen ong. Han Tuyen Đe lai xem Nho giao la nhung hoc thuyet khong thuc te, va tro nen gay gat viec đam me Nho giao cua Thai tu. Tuyen Đe nhieu lan muon phe Luu Thich, do Tuyen Đe nhan thay Thai tu cang lon cang to ra yeu đuoi, nhu nhuoc chi co tac phong cua mot Nho sinh chu khong co khi chat cua bac Thien tu. Nguoc lai, Tuyen Đe lai đanh gia cao vi hoang tu thu ba cua minh la Luu Hieu, boi vi vi hoang tu nay ngay tu nho đa rat thong minh, đinh đac, theo tu tuong Phap gia, Tuyen đe rat sung ai ong ta va đa rat nhieu lan muon lap ong ta lam Thai tu thay cho Luu Thich. Nhung do nhieu đai than đung ra khuyen can rang Thai tu chua bao gio gay ra loi lam gi, lai them trong qua trinh xu ly chinh su quoc gia cung co nhieu hanh đong rat thoa đang, quan trong nhat la ong von la con đich truong do tien hau qua co Hua Binh Quan sinh ra, theo trinh tu thi khong nen bo con đich truong ma lap con thu xuat nen đa khien Tuyen Đe thay đoi quyet đinh phe lap Thai tu do Đe luc đo con qua nang tinh voi Hua hoang hau qua co. Vi the ma ngoi Thai tu cua Luu Thich moi đuoc bao toan vung chac.
Nam 49 TCN, Hieu Tuyen hoang đe bang ha, Thai tu Luu Thich len ngoi, nam đo ong 27 tuoi. Truoc khi qua đoi, Tuyen Đe pho thac ong cho Su Cao (史高), Chu Kham (周堪) va Tieu Vong Chi (蕭望之).


Hoang đe nha Han = Xay ra Đang tranh =
Thoi gian đau ke vi, Nguyen Đe la nguoi cham lo chinh su. Ong lap tuc thi hanh cac chinh sach tiet kiem, giam to thue, ban tro luong thuc cho dan chung gap nan đoi. Trai voi chinh sach cua Tuyen Đe, Nguyen Đe tich cuc trong dung Nho than vao bo may trieu đinh.
Theo di chieu cua Tuyen Đe, chuc Đai tu ma đuoc trao cho Su Cao, chuc Thai pho giao cho Tieu Vong Chi, chuc Thieu pho cho Chu Kham. Trong 3 nguoi nay, Tieu Vong Chi va Chu Kham tung la thay hoc cua Nguyen Đe. Trong trieu khi đo chia ra lam 2 đang phai chinh; mot ben đung đau la Tieu-Chu cung voi mot nguoi trong hoang toc, cung la Nho giao đang, tuc Luu Canh Sanh (劉更生). Mot ben đoi trong đung đau boi Su Cao, Hoang Cung (弘恭) va Thach Hien (石顯).
Đang Nho giao co đuoc vi the cao la do su anh huong cua Tieu-Chu đoi voi Nguyen Đe, khi ca hai đeu la thay day cua Nguyen Đe tu khi con la Thai tu. Con đang phai do Su Cao đung đau la dua vao su than thich; khi Su Cao la anh em ho ben ngoai cua Han Tuyen Đe, va Hoang Cung cung Thach Hien la 2 hoan quan than tinh cua Nguyen Đe. Ve viec trieu chinh, hai đang phai nay đoi đau voi nhau can ban la do đang Nho giao ung ho quay ve nhung chinh sach thoi nha Chu, con đang Su Cao lai ung ho giu gin nhung chinh sach cu cua nha Han khi truoc.
Nam 47 TCN, Su Cao đa bay muu khien Chu Kham va Luu Canh Sanh bi phe truat lam thuong dan; con Tieu Vong Chi bi bai chuc. Ve sau, bang am muu cua minh, Su Cao đa lua khien Tieu Vong Chi phai tu sat trong nguc. Ve sau, Nguyen Đe biet su thuc va khien trach Su Cao nang ne, tuy nhien van khong no phat nang ong ta. Nguyen Đe cho nguoi mai tang Tieu Vong Chi mot cach long trong nhat.
Nam 46 TCN, Nguyen Đe voi Chu Kham ve trieu, trao cho chuc quan phu chinh, cung theo đo trong dung hoc tro cua Chu la Truong Manh (張猛), chau noi cua đai than Truong Khien noi tieng thoi Han Vu Đe. Tuy giu chuc vi khong cao, nhung 2 thay tro Chu Truong van đuoc Nguyen Đe xem trong va thuong xuyen hoi chuyen chinh su. Nam 44 TCN, Nguyen Đe trong dung Cong Vu (貢禹) vao vi tri Te tuong. La mot nguoi khong dinh vao bat ki phe phai nao, Cong Vu đa giup Nguyen Đe thuc thi cac chinh sach tiet kiem trong he thong quan lai chinh quyen va nang cao su phat trien cua Nho giao.
Nam 43 TCN, Thach Hien lai lien ket voi ho Hua cua Cung Ai hoang hau va Su Cao, đa loi dung nhung bien đoi ve thien tuong, to cao 2 thay tro Chu truong la nguyen nhan cua su thay đoi nay. Ngay lap tuc, Chu Truong bi biem đen giu nhung chuc vu thap tai đia phuong. Sang nam đo, Nguyen Đe trong dung Nho than Khuong Hanh (匡衡) lam đai than đac luc cua minh. Khuong Hanh nhan thay phe đang tranh đau, đe tu bao ve minh, đa theo phe cung voi đang cua Su va Thach. Nam 40 TCN, Nguyen Đe nghi ngo Su Cao va Thach Hien doi lua minh, đa cho voi 2 thay tro Chu Truong tro ve Truong An. Bai Chu Kham lam Quang loc đai phu, trat 2000 thach. Su Cao va Thach Hien lo so. Chu Kham benh chet, Thach Hien to cao toi trang Truong Manh giet thay minh, khien Manh phai tu sat.
Ve sau, đai than Kinh Phong (京房) khong chiu noi su chuyen quyen cua Su Cao va Thach Hien, đa chong đoi ho bang cach chiem đuoc su tin yeu cua Nguyen Đe thong qua viec boi toan. Vao mot dip, Kinh Phong to cao Su Cao cung Ngu Loc Sung Tong (五鹿充宗) gia tro ta đao me hoac Nguyen Đe. Tuy nhien, Nguyen Đe khong lam gi bon Su ca, va ve sau Kinh Phong bi Su Cao ham hai vi bi to cao muu phan cung Hoai Duong vuong Luu Kham (劉欽), em thu cua Nguyen Đe.


= Đoi ngoai =


 Phia đong bac  Thoi ky ong cai tri, phia đong bac nha Han, quan Huyen Tho thuoc Han tu quan luon xay ra cac cuoc chien tranh voi vua Kim Oa (Geumwa) nuoc Đong Phu Du (Dongbuyeo) va cac quoc gia nho be o Tot Ban (Jolbon). Nam 37 TCN Cao Chu Mong (Go Jumong) đao thoat tu Đong Phu Du sang Tot Ban roi thong nhat 5 nuoc o Tot Ban va tuyen bo thanh lap quoc gia Cao Cau Ly, chong đoi lai nha Han. Quan quan nha Han o quan Huyen Tho thuoc Han tu quan va thanh tri o Lieu Đong hop suc giao tranh voi quan đoi cua Cao Cau Ly nhieu lan nhung đeu bai tran trong suot thoi gian Han Nguyen Đe tai vi.


 Phia bac va tay bac  Phia bac nha Han cua ong luon co trong binh canh giu đe ngan nguoi Hung No xam pham bien cuong, vi nguoi Hung No hien đang chia lam hai phe đoi đau nhau la Ho Han Ta va Che Chi. Ho Han Ta thi trieu cong nha Han tu truoc nhung Che Chi thi luon quay pha bien cuong phia bac nha Han. Nam 36 TCN, mot vien tuong tre cua nha Han la Tran Thang (陈汤), voi su ho tro cua Cam Duyen Tho (甘延壽), quan tong nhiep chinh cua nha Han o Tay Vuc, đa chi huy mot luc luong vien chinh Tay Vuc tien đanh Thien Vu Che Chi. Tran Thang vach ke hoach lay canh quan o đon đien lien minh cung voi quan O Ton đanh thang Che Chi, nhung Cam Dien Tho van phan van chua quyet, lay co dang so ve trieu hoi y kien Han Nguyen Đe. Tran Thang khong the cho đoi lau ben quyet đinh gia truyen thanh chi, trieu tap binh linh đon đien va binh linh nuoc Xa Su. Cam Dien Tho luc nay đang om nang nghe vay voi vang ngan can nhung khong đuoc đanh phai nghe theo.
Tran Thang va Cam Dien Tho tap hop đai quan đuoc bon van nguoi chia thanh sau hieu: ba hieu tien ve huong nam đen Thong Linh, Đai Uyen; ba hieu con lai đi ve huong bac vao Xich Coc, qua O Ton va bien gioi Khang Cu. Tran Thang lay an uy ra phu du Khang Cu, đuoc nuoc nay tinh nguyen mo đuong chi loi vao noi o cua Che Chi. Sau đo đai quan nha Han tien thang toi thanh đo Taraz (Lai Thuy), bay binh bo tran cach thanh ba dam. Cam Dien Tho va Tran Thang quan sat hoi lau roi moi lenh cho binh si vay thanh, ban bi thuong nhung ten linh gac. Hai ben bat đau cuoc chien bang cung ten that du doi. Đuoc tin quan Han tien cong, Thien Vu Che Chi đa tinh đuong thao chay. Toi khi quan Han đanh rat qua, Thien Vu Che Chi minh mac giap tru cung the thiep va tuy tung buoc len mat thanh co thu nhung đeu bi quan Han ban bi thuong. Che Chi qua suc kinh hai lien xuong thanh, len ngua phong thang ve cung that.
Ngay hom sau, Tran Thang lenh cho cac tuong si đot lua đanh thanh o ca bon mat, chieng trong noi len ho tro. Quan Han xong qua khoi lua pha thanh. Luc nay, ben canh Che Chi chi con đam tuy tung va mot so quan lai chuc sac, bon ho hoang so bo chay tan loan bo mac Che Chi lai mot minh. Quan Han cu the xong vao, đam chet Che Chi. Quan hau Đo Huan chay đen chat thu cap cua Che Chi, binh linh Han keo nhau toi pha nguc cuu đuoc hai su gia nha Han va tim thay nhung van thu ma su gia Coc Cat cua nha Han tung mang theo. Tuong si vao thanh lung bat ke thu, giet chet đam the thiep, thai tu va nhung vuong cong Hung No đuoc Che Chi phong; bat song quan lai va goi hang binh linh đich, roi giao lai cho cac nuoc tham chien.
Cuoc chien lan nay thang loi, khong nhung đa tru tiet đuoc hau hoa lon o Tay Vuc ma con giup nang cao uy tin cua trieu Han trong vung. Luc nay, Cam Dien Tho va Tran Thang moi dang so ve trieu đinh o Truong An cung voi thu cap cua Che Chi lam chien loi pham. Hai nguoi bon ho cung cac tuong si đang tren đuong tro ve thi quan Tu Đai hieu uy trong trieu cung xuat phat tu Truong An. Hai ben gap nhau tren đuong va Tran Thang phai dung lai va bi luc soat. Do Han Nguyen Đe nhan đuoc mat bao Tran Thang sau khi pha xong Che Chi đa cat giau khong it chau bau hong lam cua rieng, vi vay Tu Đai hieu uy moi can đuong luc soat, chuan bi bat bo. Tran Thang lap tuc dang so keu oan, Han Nguyen Đe lien ha lenh cho quan Tu Đai lui ve va cac quan huyen, thanh ven đuong phai bay tiec tiep đon đoan quan thang loi tro ve.
Sau nay, khi luan cong ban thuong o trong trieu, Trung thu lenh Thach Hien va Khuong Hanh cu mot muc phu nhan cong lao cua Tran Thang, khien Han Nguyen Đe dung dang chua ban thuong voi. Tong chinh Luu Huong khuyen mai Han Nguyen Đe moi ha chieu mien toi gia truyen thanh chi cua Cam Dien Tho va Tran Thang roi đe cac đai than ban chuyen khen thuong. Bon Thach Hien, Khuong Hanh đeu chu truong nhu cu. Cuoi cung, Han Nguyen Đe phong Cam Dien Tho la Nghia Thanh hau, Tran Thang la Quan Noi hau. Moi nguoi con đuoc ba tram ho lam thuc ap, vang mot tram can, con bo nhiem Tran Thang la Xa Thanh hieu uy, Cam Dien Tho la Trang Thuy hieu uy.
Sau đo Han Nguyen Đe đem cong Vuong Chieu Quan nam 33 TCN cho Ho Han Ta thi nguoi Hung No moi dung viec xam pham nha Han trong vong gan 100 nam nua.


= Cong Chieu Quan cho nguoi Ho =
Luc đo Hung No phia bac đa thong nhat đuoc Nam bac sau thoi ky chia cat. Đau nam 33 TCN, Thien Vu Ho Han Ta đen tham Truong An. Han Nguyen Đe quyet đinh chon mot cung nu, lay le tiet cong chua ga cho Ho Han Ta. Vi vay ong ra lenh trong cac cung nu: Ai tinh nguyen lay vua Hung No se đuoc coi nhu cong chua.
Cac cung nu đeu ngan ngai sang Hung No. Co cung nu Vuong Tuong - tuc Vuong Chieu Quan (王昭君) - tinh nguyen lay Ho Han Ta. Đen ngay hon le giua Ho Han Ta va Vuong Chieu Quan, Nguyen Đe thay nang xinh đep nen rat hoi tiec. Ong ben ha lenh mang buc tranh nang ra xem, thi thay buc tranh do hoa si Mao Dien Tho ve khong giong chan dung that. Nguyen do vi Mao Dien Tho bat cac cung nu phai đut lot moi ve hinh đep đe đuoc vao gap vua, neu khong chiu hoi lo se bi ve hinh xau.
Nguyen Đe thay tranh Mao Dien Tho ve sai voi nguoi that, ben sai bat chem Tho.
Vi Vuong Chieu Quan đuoc sung ai va khuyen Ho Han Ta giu hoa khi voi nha Han nen vung bien gioi Han-Hung No trong hon 60 nam khong co chien tranh.


= Tranh chap Tru vi =
Han Nguyen Đe khong co qua nhieu phi tan, ngoai chinh cung la Hoang hau Vuong Chinh Quan, Nguyen Đe con 2 phi tu sung ai khac la Chieu nghi Pho thi va Chieu nghi Phung Vien; va 3 nguoi đeu sinh ra 3 nguoi con trai cua minh; nhu Vuong hoang hau sinh ra Thai tu Luu Ngao, Pho chieu nghi sinh Đinh Đao vuong Luu Khang (劉康) va Phung chieu nghi sinh Trung Son vuong Luu Hung. Vuong hoang hau trong hau cung het suc hien hoa, luon co giu moi quan he tot voi Phung chieu nghi, nhung lai sinh tranh chap voi Pho chieu nghi vi viec đinh ngoi Thai tu.
Khi Thai tu Luu Ngao cang truong thanh, Nguyen Đe cang khong hai long voi tac phong cua Thai tu va an tuong voi hoang tu Luu Khang hon. Bat đau tu su viec nam 35 TCN, khi em trai ut cua Nguyen Đe la Trung Son vuong Luu Canh mat, the nhung Thai tu Luu Ngao khong the hien su đau buon nao. Trong khi đo, Luu Canh cung Thai tu cung tuoi va đa choi cung nhau tu thuo con nho, đieu nay khien Nguyen Đe that vong voi Thai tu. Can than Su Đan (史丹) khuyen Nguyen Đe va cho rang Thai tu đang co giup Nguyen Đe bot đau buon, nen moi khong bieu hien đau kho. Tuy vay, su buc boi cua Nguyen Đe voi Thai tu phat sinh tu đo.
Cung vao nam 35 TCN, Nguyen Đe nga benh, Pho chieu nghi cung Luu Khang het long ben canh hau thuoc thang, trong khi Hoang hau va Thai tu khong thuong xuyen ghe tham ong. Nhan co hoi đo, Pho chieu nghi co thuyet phuc Nguyen Đe thay ngoi Thai tu, trao ve cho Luu Khang. The nhung mot lan nua, đai than Su Đan lai can tro, xong thang vao phong ngu cua Nguyen Đe, ra suc can ngan. Nguyen Đe moi thoi khong con y đinh ay nua.


Qua đoi Nam 33 TCN, thang 5, ngay Nham Thin (tuc ngay 8 thang 7 duong lich), Han Nguyen Đe Luu Thich bang ha o Vi Uong cung, huong duong 43 tuoi, tai vi 16 nam. Ong đuoc truy ton mieu hieu la Cao Tong (高宗), thuy hieu la Hieu Nguyen hoang đe (孝元皇帝), an tang tai Vi lang (渭陵). Thai tu Luu Ngao len noi ngoi, tuc la Han Thanh Đe.
Trong thoi gian cai tri cua Nguyen Đe, chinh su nha Han bat đau đi xuong. Vi su hoang phi cua Nguyen Đe, nam 33 TCN, đe song Hoang Ha vo nhung trieu đinh khong co tien đe đap đe, do đo thiet hai rat lon. Chinh Nguyen Đe cung tu minh than van rang: "Quoc gia đa cuc loan roi".


Nien hieu Trong thoi gian o ngoi, Han Nguyen Đe dung cac nien hieu:

So Nguyen (初元; 48-44 TCN)
Vinh Quang (永光; 43-39 TCN)
Kien Chieu (建昭; 38-34 TCN)
Canh Ninh (竟寧; 33 TCN) 


Gia quyen Cha: Han Tuyen Đe Luu Tuan.
Me: Cung Ai hoang hau Hua Binh Quan (恭哀皇后许平君, ? - 71 TCN).
Vo:
Luong đe Tu Ma thi (良娣司馬氏), mat som.
Hieu Nguyen hoang hau Vuong Chinh Quan (孝元皇后王政君, 71 TCN - 13).
Pho chieu nghi (傅昭儀, ? - 2 TCN).
Phung chieu nghi (馮昭儀, ? - 4 TCN).
Ve tiep du (婕妤衛氏).
Vuong Chieu Quan (王昭君), nhap cung nhung chua tung dien thanh, giu than phan Gia nhan tu (phi tan khong chinh thuc) đen khi ga sang Hung No.
Con trai:
Han Thanh Đe Luu Ngao (劉驁), me la Vuong hoang hau.
Đinh Đao Cung vuong Luu Khang (定陶恭王劉康, ? - 23 TCN), me la Pho Chieu nghi.
Trung Son Hieu vuong Luu Hung (中山孝王劉興, ? - 7 TCN), me la Phung Chieu nghi.
Con gai:
Binh Đo Cong chua (平都公主), me la Pho Chieu nghi.
Binh Duong Cong chua (平阳公主), me la Ve tiep du.
Duong A Cong chua (阳阿公主), me la Ve tiep du.
Dinh Ap Cong chua (潁邑公主), me khong ro.


Xem them Han Thanh Đe
Vuong Chieu Quan
Vuong Chinh Quan


Tham khao Đang Huy Phuc (2001), Cac hoang đe Trung Hoa, Nha xuat ban Ha Noi
Nguyen Khac Thuan (2003), Cac đoi đe vuong Trung Hoa, Nha xuat ban Giao duc


Chu thich