Cong hoa Zheltuga hay đon gian la Zheltuga (tieng Nga: Желтугинская республика, Zheltuginskaya Respublika; tieng Trung: 熱爾圖加共和國, Reertujia Gongheguo) la mot nha nuoc non tre vao the ky 19 o luu vuc song Amur do nhung nguoi khai thac vang nguoi Nga va nguoi Hoa đinh cu bat hop phap lap nen. Noi đay con co biet danh la "California tren song Amur" (lien he voi Con sot vang California). Dan so Zheltuga o thoi điem đinh cao la 12.000.


Thanh lap Nam 1883, vang đuoc phat hien doc theo song Albazikha (con đuoc goi la Emur), thuoc song Shilka, mot nhanh cua song Amur. Đieu nay dan đen viec nhieu nha tham do tu Trung Quoc va Nga đo xo đen khu vuc nay va lap nen mot khu đinh cu o huu ngan song Amur, ben kia la Ignashino. Co y kien cho rang noi đay đuoc đat ten la Zheltuga theo ten cua dong song Shilka. Ban than Zheltuga cung co biet danh la Ignashinskaia Kaliforniia (do gan voi Ignashino).
Ngay tu nam 1884, cac nha tham do nguoi Nga va nguoi Hoa đa đi theo dong Amur tu Blagoveshchensk đen Ignashino va sau đo vuot song sang Trung Quoc. Vao mua đong, cuoc hanh trinh đuoc thuc hien bang chan. Hau het nguoi nguoi Hoa o đay la cu li tu Son Đong. Cung co nguoi tu Man Chau, chu yeu tu Aigun. Noi đay cung la mot điem nong cho toi pham, voi nhieu toi pham tau thoat tu Nerchinsk va Sakhalin gay ra tinh trang bao luc trong khu đinh cu. Ben canh đo, Zheltuga cung co mot so luong đang ke nhung nguoi đao ngu tu cac mo vang tu nhan khac tren song Amur, cung nhu nhung tin đo Chinh thong giao cu truoc cai cach cua Thuong phu Nikon ​tu Ngoai Baikal. Phu nu khong đuoc phep o đay (ngoai tru cac thanh vien gia đinh cua mot so tho mo, đuoc phep đinh cu vao nam 1885), va do đo, mot nganh cong nghiep tinh duc đa phat trien ben kia song.
Theo mot nguon, "International California" nay bao gom nguoi Trieu Tien, nguoi Oroch, nguoi Do Thai, nguoi Đuc, nguoi Phap, nguoi Ba Lan, nguoi My, nguoi Siberia va nhieu nha tham hiem khac nhau chu yeu đen tu My va tro thanh nhung nguoi lanh đao quan chung". Mot nguoi Phap sau khi toi đay tuyen bo rang cong hoa nay la noi sinh song cua nhung hong ho tu, mac du khong co minh chung cho viec nay. Tuy nhien, đieu nay khong khong han la bat hop ly boi nha Thanh coi nen cong hoa nay la bat hop phap.


Phat trien Khi cong đong Zheltuga ngay cang mo rong, nhu cau cua noi đay cung vay. Vao mua xuan nam 1885, mot nha bao đen tham đa đem đuoc muoi tam khach san va nhieu dich vu giai tri nhu quan bida va tiem chup anh. Cac thuong gia (trong so đo co ca nhung tin đo cu va nguoi Do Thai) đa cung cap ruou cho khu đinh cu đong thoi van chuyen vang. Cac doanh nghiep o Zheltuga nop thue cho mot kho bac chung, đuoc su dung đe duy tri nha tho đia phuong, nha tam cong cong va benh vien, cung nhu tra luong cho nhung nguoi đieu hanh cap cao.
Ban đau, Zheltuga la mot chon hon loan, vo chinh phu, vo to chuc, la điem nong cua bao luc va trom cuop. Cac tho mo se đao cac ho ngau nhien voi hy vong tim thay vang. Moi nguy hiem rinh rap ve mot cuoc tan cong tu nha Thanh co nghia la cac tho mo thuong xuyen phai gap rut va tim cang nhieu vang cang tot. Tuy nhien, mot đieu kha ro rang la nha Thanh tham chi con khong biet ve su ton tai cua noi đay. Khi đa ro la noi đay tuong đoi an toan truoc su tan cong cua Trung Quoc, cac nha lanh đao cua Zheltuga quyet đinh giu gin su on đinh cho cong đong. Ho đa tao ra 1 la co đen va vang, tuong trung cho đat va vang va thiet lap mot bo luat gom hai muoi đieu, chu yeu tap trung vao viec thuc thi hinh phat. Mot toa an cung nhu co quan thuc thi phap luat đuoc thanh lap. Cac đao luat nay đuoc thuc thi nghiem ngat tu khi ban hanh cho đen khi an ninh trat tu đuoc lap lai trong khu dan cu.
Cac quyet đinh quan trong trong cong đong đuoc quyet đinh trong cuoc hop cua cac tho mo đuoc goi la Orlinoe poe, hop tai 1 quang truong trung tam la Orlovo pole. Tuyen pho chinh trong khu đinh cu đuoc đat ten Millionaia. Luon co muoi quan đoc chu chot cua Zheltuga, đuoc bau tu cac khu vuc bau cu. Zheltuga co nam khu (bon khu nguoi Nga, mot khu nguoi Hoa), moi khu do hai nguoi quan đoc đai dien. Cong đong cung bau mot tong thong len lam nguoi đung đau, voi tong thong đau tien la "Adolf Karlovich Fass", sau nay ong bi bat vao thang 3 nam 1885 tai Ignashino. Sau Fassi, quyen lanh đao đuoc chuyen cho mot nhan vien đien bao co ten Sakharov. Mot trong nhung nha lanh đao cuoi cung cua Zheltuga la mot luat su ten la Pavel P. Prokunin, mot nguoi co the thuoc gia toc Golitsyn. Sau khi bi mat chuc, Prokunin đa ke ve Zheltuga cho mot nha su hoc đia phuong o Blagoveshchensk. Tong thong nuoc Cong hoa nhan đuoc 400 rup moi thang, con 10 quan đoc nhan đuoc 200 rup.
Nhung hinh phat o trong Zheltuga rat nghiem khac - mot so đuoc thuc hien bang ternovnik, mot loai roi co gai. Nhung ke cuop se bi phat 500 ternovnik, nhung nguoi ke gian va nhung nguoi bi cao buoc pham phai "te nan va toi ac khong tu nhien", nhung nguoi mang vu khi trong khi say ruou, nhung nguoi lam vang gia va nhung nguoi ban sung khong co thien y se bi phat 500 roi binh thuong. Nhung nguoi đua phu nu vao Zheltuga ma khong đuoc phep bi đanh 400 lan bang gay. Nhung nguoi dung cong cu lao đong lam vat tin bi phat 300 đon bang gay, va nhung nguoi gay on ao vao ban đem bi phat  200 gay.


Thoi ky đinh cao Su phat trien cua cong đong đa sac toc o Zheltuga dan đen nhu cau giao tiep hieu qua. Do đo, ngon ngu Kyakhta pidgin (ket hop giua tieng Nga va tieng Trung) đuoc su dung trong Cong hoa Zheltuga. Tuy nhien, do dan so chu yeu la nguoi Nga, tieng Nga la ngon ngu chinh thuc. Cu dan Zheltuga cung su dung cac ki hieu khac nhau đe giao tiep khi co rao can ngon ngu.
Dan so Zheltuga co the đuoc chia thanh nhieu nhom nghe nghiep khach nhau. Phan lon dan so la priiskateli (tho mo) va khishchniki/khitniki ("ke cuop boc"). Nhom chinh thu hai la spiritonosy (nguoi chuyen ruou), ban vodka cho tho mo. Do cac tho mo say ruou thuong đanh nhau, viec uong ruou bi cam trong vong 50 verst tu ho đao (sau nay giam xuong con 25). Hinh phat pho bien cho hanh vi say xin la 100 roi, va cac thuong nhan noi chung khong đuoc phep ban ruou, dan đen viec su dung cach bat chinh. Cu the, mot so spiritonosy se mua đat gan mo va cai trang nguoi cua ho thanh tho mo. Nhung nguoi nay se bi mat buon ruou vodka pha loang đe lay vang. Nhom chinh thu ba la torgovtsy (thuong gia). Thuong gia đuoc chia thanh cac thuong gia tam thoi va co đinh. Trong thoi ky hoang kim cua Cong hoa Zheltuga co khoang 300 thuong gia co đinh. Hau het torgovtsy la nguoi Molokan hoac nguoi Do Thai. Nguoi dan Zheltuga cung giao dich voi Cossack trong nhung ngay đau cua nen cong hoa.
Zheltuga phat trien nhanh đen noi chi trong vong vai nam sau khi thanh lap, noi đay đa co 1 nha hat, 2 dan nhac, 1 so thu va 1 đoan dien xiec. 1 song bac Chita cung đuoc thanh lap, đuoc nguoi dan đia phuong đat biet danh la Monte Carlo. O thoi ky đinh cao, nguoi ta co the mat toi 4.000 rup tai mot ban. Khap noi o Zheltuga, cac khach san chat luong cao moc len, voi nhung cai ten nhu "Trung Quoc moi", "Nga", "Marseille" va "California", đuoc cho la khong thua kem cac khach san o chau Au. Benh vien đia phuong, hoat đong bang tien thu thue, chua benh mien phi va cung cap ba bua an mien phi moi ngay cho benh nhan. Hau het cac benh nhan nhap vien đeu bi sot phat ban va scorbut.


Suy thoai Xuyen suot thoi gian đau ton tai, cac quan chuc nha Thanh khong he biet ve su ton tai cua Cong hoa Zheltuga. Phai đen gan mot nam sau, cac nha chuc trach Trung Quoc moi biet ve noi nay. Nguoi Nga, du biet ve Zheltuga, đa tu choi thua nhan su ton tai cua noi đay. Khi thong tin ve Zheltuga đen tai amban o Aigun, ong đa lien tuc kien ​​nghi Nam tuoc Andrey Korf cua Priamur truc xuat nhung nguoi nay, nhung Korff lien tuc bo qua. Sau đo, Tu Hi Thai hau đa đich than gui mot buc thu cho Sa hoang Nga, Aleksandr III, đe phan đoi. Nga đa cu Cossack đen Zheltuga đe canh bao ve mot cuoc tan cong tu nha Thanh cung nhu chan đuong khong cho sang ben kia song thuoc Trung Quoc.
Trong suot nam 1885, luc luong Trung Quoc bat đau tro nen tich cuc xung quanh khu vuc Zheltuga. Vao thang 7 nam 1885, Nga chinh thuc keu goi trao tra tat ca cac than dan Nga quay ve lanh tho Nga. Vao ngay 18 thang 8 nam 1885, mot quan chuc nha Thanh cung voi 60 binh linh đa đen Zheltuga, yeu cau so tan trong vong tam ngay. Nguoi Hoa quay tro lai sau thoi han tren va thay Zheltuga gan nhu trong rong. Tuy nhien, nhung nguoi đinh cu chi đon gian la tron đi gan đo, roi sau đo quay tro lai. Vao thang 1 nam 1886, nha Thanh lai cu mot đoi gom 1.600 binh si lenh san bang Zheltuga, truc xuat nguoi Nga va hanh quyet bat ky nguoi Hoa nao. Quyet đinh cho phep nhung nguoi đinh cu Nga hoi quoc la giu gin moi quan he voi Nga. Ket qua la Zheltuga bi thieu rui. Nhung nguoi Nga song sot, hau het đa chuyen đen cac vung khac nhau cua đat nuoc va co gang tai tao Zheltuga, nhung khong thanh cong. Nhung nguoi Hoa song sot chay sang ta ngan song Amur va bat đau khai thac vang, mac du it thanh cong hon. Thanh pho Mac Ha sau nay đuoc thanh lap gan Zheltuga, voi mo vang chinh thuc mo cua 1 nam sau. Sau khi Cong hoa Zheltuga sup đo, đa co "nhung no luc xuyen quoc gia" tuong tu cua cac tho mo nguoi Hoa tren lanh tho Nga.


Ghi chu Tham khao