Nguoi Cossack (tieng Nga co: козaкъ; tieng Nga: Казаки; tieng Ukraina: козаки; tieng Ba Lan: kozacy; Turk: казак), Kazak, Kozak, hay Co-dac, la mot cong đong truyen thong cua nhung nguoi noi tieng Slav Đong theo Chinh thong giao phuong Đong song tren khu vuc thao nguyen phia nam cua Đong Au va phan chau A cua nuoc Nga. Ho noi tieng vi su đoc lap va cac ky nang quan su cua ho, cu the la tai cuoi ngua. Cossack cung co the đuoc dung đe chi cac thanh vien cua cac đon vi quan su Cossack. Ban đau, Cossack la nhung nguoi nong dan Ukraina hay Nga đa chay tron khoi su ap buc cua Ba Lan va Moskva thoi phong kien đe sinh song tai cac thao nguyen phuong nam tu do nhung đay nguy hiem.
Ten goi Cossack co le co nguon goc tu tieng Ba Lan thong qua tieng Ukraina Kozak, von la mot tu vay muon tu tu "cosac" trong tieng Cuman co nghia la "nguoi tu do" nhung cung co nghia la "ke chinh phuc". Cung co the no co nguon goc tu thuat ngu xa hoi trong tieng Turk qazaq, nghia la "nguoi mao hiem" hay "nguoi tu do". Thuat ngu nay lan đau tien đuoc đe cap toi trong bien nien su Ruthenia tu nam 1395. Cossack (Qazaqlar) cung la nhung nguoi giu gin bien gioi cua han quoc Kazan.
Nguoi Cossack lan đau đuoc biet rong rai tai Tay Au giua the ky 17 nhu la ket cuoc khoi nghia lon cua Bohdan Khmelnytsky va nhung nguoi Zaporozhia o Ukraina chong lai Lien bang Ba Lan-Litva, đa lam rung đong cac nen tang co so đia chinh tri cua mien đong chau Au.
Noi tieng nhat trong so nay la nhung nguoi Cossack cua cac vung Đong, Terek va Ural, cung nhu cac khu vuc thuoc Siberia (chang han nguoi Cossack Baikal). So luong nguoi Cossack đa gia tang vao cuoi thoi Trung Co, do đuoc cac nong no Nga chay tron khoi chu cua ho gia nhap them. Cuoi cung thi nguoi Cossack đa tro thanh nhung nguoi bao ve cac ranh gioi quoc gia va cac bo lac. Nguoi Cossack phuc vu trong quan đoi thuong truc Nga trong nhieu cuoc chien tranh trong suot the ky 18 va 19. Trong cuoc Noi chien Nga (1917-1922) ho đa chien đau cho ca hai phia, mac du voisko Cossack song Đong la mot trong nhung luc luong chinh chong lai nhung nguoi Bolshevik. Ket qua la trong thoi ky Lien Xo thi nguoi Cossack đa chiu su nguoc đai lon tu chinh quyen Bolshevik va cac vung đat cua nguoi Cossack đa chiu mot so nan đoi kem mat mua. Tuy nhien, co che to chuc quan su cua nguoi Cossack đa đuoc cai tao lai truoc khi dien ra Chien tranh the gioi thu hai. Hien nay, tai Nga thi nguoi Cossack đuoc coi hoac la cac hau due theo dan toc, hoac theo hoat đong quan su cua ho, va thong thuong la ca hai. Pham tru sau đa đuoc liet ke nhu la mot nhom rieng re trong đieu tra dan so va con so nay hien tai la khoang 150.000 nguoi Cossack đang phuc vu quan su tai Nga va toi vai trieu hau due nhan thuc đuoc di san Cossack cua minh, hien nay đang đuoc phuc hoi, cu the la tai mien nam Nga.
Cung noi tieng la Cossack cua voisko Zaporozhia, nhung nguoi song tren cac thao nguyen mien nam cua Ukraina ngay nay. So luong nguoi Cossack nay đa tang len nhanh chong trong khoang the ky 15 toi the ky 17, đuoc tang them boi cac chu đat-quy toc Ruthenia ngheo, thuong nhan va cac nong dan chay tron tu Ba Lan-Litva. Nguoi Cossack Zaporozhia đong mot vai tro quan trong trong đia chinh tri chau Au, trai qua mot loat cac lien minh va mau thuan voi Lien bang Ba Lan-Litva, Moskva va Đe quoc Ottoman. Mac du ke tu cuoi the ky 18 thi phan lon cac hau due cua ho đa chuyen toi khu vuc Kuban cua Nga va khong con nhan ho la nguoi Ukraina, tuy nhien ho van đuoc mot so nha su hoc coi la to tien cua dan toc Ukraina ngay nay. Hien tai o đay co mot so to chuc xa hoi cua nguoi Ukraina co gang phuc hoi kieu song va anh huong cua nguoi Cossack, thong thuong voi mot so thanh kien chinh tri hay ton giao khac nhau.
It đuoc biet đen hon la nguoi Cossack Ba Lan (Kozacy) va nguoi Cossack Tatar (Nagaybaklar). Ten goi Cossack cung đuoc dung đe chi ky binh nhe trong quan luc Lien bang Ba Lan-Litva.


Lich su = Nguon goc =
Khong ro tu khi nao thi nguoi Slav đa bat đau sinh song tai khu vuc ha luu cac song Đong va Dnepr. Co le đieu nay khong the xay ra truoc the ky 13, khi cac bo lac Mong Co đa đanh bai suc manh quyen luc cua nguoi Cuman va cac bo lac Turk khac tren lanh tho nay.
Cac nhom tien-Cossack co le đa ton tai trong pham vi lanh tho thuoc Ukraina ngay nay vao giua the ky 13. Nam 1261 mot so nguoi Slav song trong khu vuc giua song Dniester va song Volga đa đuoc đe cap toi trong bien nien su Ruthenia. Cac ghi chep lich su ve nguoi Cossack truoc the ky 16 la rat it. Trong the ky 15, cong đong xa hoi Cossack đuoc mieu ta nhu la mot lien bang long leo cua cac cong đong đoc lap, thong thuong co cac đoi quan đia phuong, hoan toan tach roi tu cac quoc gia lang gieng (chang han Ba Lan, Đai cong quoc Moskva hay Han quoc Krym).
Vung đat ban đia cua nguoi Cossack đuoc xac đinh bang đuong noi lien cac thi tran-phao đai Nga/Ruthenia nam tren bien gioi voi thao nguyen va keo dai tu trung luu song Volga toi Ryazan va Tula, sau đo bat ngo quat xuong phia nam va mo rong ve phia song Dnepr thong qua Pereyaslavl. Khu vuc nay la noi sinh song cua nhung nguoi tu do, lam cac cong viec thu cong va thuong mai.
Nhung nguoi nay, thuong xuyen phai đoi mat voi cac chien binh Tatar tren bien gioi thao nguyen, nhan đuoc ten goi trong tieng Turk Cossack va sau nay con đuoc dung đe chi nhung nguoi tu do khac tai mien bac Nga. Cac dan chieu co nhat trong su sach co đe cap toi nguoi Cossack cua thanh pho Ryazan đa tham du vao cuoc chien chong lai nguoi Tatar nam 1444. Trong the ky 16, nguoi Cossack (đau tien la nhung nguoi o Ryazan) đa nhom lai thanh cac cong đong quan su va thuong mai tren cac thao nguyen bao la va bat đau di cu vao khu vuc song Đong (nguon Vasily Klyuchevsky, Курс русской истории (Giao trinh lich su Nga), tap 3, Moskva, 1988).


Quan he voi cac đe quoc Vao the ky 16, cac cong đong Cossack nay đa hop nhat lai thanh hai to chuc lanh tho đoc lap cung nhu la cac nhom nho hon con roi rac khac.

Nguoi Cossack cua Zaporozhia, tap trung xung quanh khuc uon cong ha luu song Dnepr, ben trong lanh tho Ukraina ngay nay, voi thu đo đuoc phao đai hoa tai Zaporozhia Sic'. Ho ve mat hinh thuc đa to chuc lai thanh quoc gia, la voisko Zaporozhia, bang mot hiep uoc voi Ba Lan nam 1649.
Nha nuoc Cossack song Đong, tren song Đong, tach roi Đai cong quoc Moskva ra khoi cac nha nuoc Nogai khi đo la chu hau cua Đe quoc Ottoman. Thu đo cua nha nuoc Cossack song Đong la Cherkassk, sau nay chuyen toi Novocherkassk.
Mot so tai lieu lich su cua giai đoan nay nhac toi cac nha nuoc nay nhu la cac quoc gia đoc lap co chu quyen voi nen van hoa chien tranh duy nhat, ma nguon thu nhap chinh cua ho la tu su cuop boc cac quoc gia lang gieng. Ho đa rat noi tieng vi cac cuoc tan cong chong lai Đe quoc Tho Ottoman va cac chu hau cua quoc gia nay, mac du ho khong he e ngai gi khi đi cuop boc cac quoc gia khac. Hanh đong cua ho đa lam tang su cang thang doc theo bien gioi phia nam cua Lien bang Ba Lan-Litva (Kresy), tao ra ket qua gan nhu la mot cuoc chien tranh o muc đo thap nhung thuong xuyen tren cac vung lanh tho nay trong gan nhu toan bo thoi ky ton tai cua Lien bang Ba Lan-Litva.
Nam 1539, Đai cong tuoc Vasili III cua Nga đe nghi sultan Tho kiem che bot nguoi Cossack va sultan đa tra loi:

Nguoi Cossack khong the nguyen trung thanh voi toi, va hay đe ho song nhu la ho muon.
Nam 1549, Sa hoang Ivan Hung Đe, khi tra loi yeu cau cua sultan Tho ve viec ngan chan cac hanh đong gay han cua nguoi Cossack song Đong, đa neu ro:

Nguoi Cossack song Đong khong phai than dan cua toi, va viec ho thich song trong chien tranh hay hoa binh khong phai la su can biet đen cua toi.
Cac trao đoi tuong tu đa dien ra giua Nga, Đe quoc Ottoman va Lien bang Ba Lan-Litva, va chung đeu the hien su loi dung tinh hieu chien cua nguoi Cossack cho cac muc đich cua chinh minh. Ve phia nguoi Cossack, ho đa rat hanh phuc khi cuop boc moi quoc gia nay mot cach cong bang nhieu hay it, mac du trong the ky 16, voi su thong tri cua Lien bang Ba Lan-Litva đuoc mo rong xuong phia nam, thi nguoi Cossack Zaporozhia đa chu yeu đuoc coi la than dan cua Lien bang nay. Nhung nguoi Cossack co đang ky đa la mot phan cua quan đoi Lien bang cho toi tan nam 1699.

Vao khoang cuoi the ky 16, quan he giua Lien bang Ba Lan-Litva va Đe quoc Ottoman, von đa khong đuoc man nong cho lam, lai cang bi lam xau đi boi cac hanh đong đoi đoc lap cua nguoi Cossack ngay cang gia tang. Tu nua sau cua the ky 16, nguoi Cossack đa bat đau đot kich cac vung lanh tho duoi su cai tri cua Đe quoc Ottoman. Mac du la than dan cua Lien bang Ba Lan-Litva, nhung chinh quyen nay cung khong the kiem soat nhung nguoi Cossack đoc lap hung ton. Mot cach tuong tu, nguoi Tatar song duoi su cai tri cua Đe quoc Ottoman cung tien hanh cac cuoc cuop boc vao lanh tho Lien bang Ba Lan-Litva, chu yeu la vao cac vung dan cu thua thot o phia đong nam lien bang nay. Tuy nhien, nhung ke cuop Cossack đa đot kich toi tan tam cua Đe quoc Tho Nhi Ky, cac hai cang thuong mai giau co cua ho, chi cach cua song Dnepr khoang 2 ngay đi thuyen. Vao nam 1615, nguoi Cossack tham chi con san bang cac thi tran ven Constantinopolis, buoc sultan Ottoman phai chay khoi cung đien. Cac hiep uoc noi tiep nhau giua Đe quoc Ottoman va Lien bang Ba Lan-Litva đeu keu goi ca hai ben kiem che nguoi Cossack va Tatar, nhung hieu luc cua chung gan nhu la khong ton tai tren ca hai ben bien gioi. Trong cac thoa thuan noi bo, đuoc phia Ba Lan đua ra, nguoi Cossack đong y đot thuyen cua ho va ngung cuop boc. Tuy nhien, thuyen co the lam lai rat nhanh, va kieu song cua nguoi Cossack đuoc to điem bang cuop boc va chien loi pham. Trong thoi gian nay, Đe quoc Habsburg đoi khi ngam ngam thue muon nhung ten cuop Cossack đe lam giam ap luc cua Đe quoc Ottoman len tren bien gioi cua ho. Nhieu nguoi Cossack va Tatar đa co su thu oan lan nhau do cac cuoc cuop boc tu ca hai phia gay ra. Cac cuoc cuop boc cua nguoi Cossack đuoc noi tiep bang su tra thu tu phia nguoi Tatar hay nguoc lai la chuyen xay ra thuong xuyen. Cac hon loan ke tiep va chuoi cac vu tra thu thong thuong chuyen toan bo vung bien gioi phia đong nam cua Lien bang Ba Lan-Litva thanh mot vung chien su cuong đo thap va dan toi su leo thang cua cuoc chien giua lien bang nay va Đe quoc Ottoman, tu cac cuoc chien tranh quyen quy Moldavia (1593-1617) toi tran chien Cecora (1620-1621) va cac cuoc chien nhung nam 1633–1634.

So luong nguoi Cossack đuoc tang len cung voi nhung nguoi nong dan chay tron khoi than phan nong no trong Lien bang Ba Lan-Litva. Cac co gang cua szlachta (tang lop quy toc Ba Lan-Litva) đe bien nguoi Cossack Zaporozhia thanh nong no đa xoi mon long trung thanh cua nguoi Cossack khi đo đa tuong đoi manh đoi voi Lien bang. Mong muon cua nguoi Cossack đuoc cong nhan binh đang voi szlachta đa thuong xuyen bi cu tuyet, va cac ke hoach chuyen đoi Lien bang hai quoc gia (Ba Lan-Litva) thanh ba quoc gia (voi nhung nguoi Cossack Ruthenia) đa co rat it tien bo do thieu su cong nhan trong toan Lien bang. Long trung thanh rat manh trong lich su cua nguoi Cossack đoi voi Chinh thong giao Đong phuong tai mot Lien bang ma ton giao chinh la Cong giao Roma đa lam tang len su cang thang, đac biet khi cac chinh sach Lien bang thay đoi tu tuong đoi khoan dung sang thanh ngan cam cac nha tho Chinh thong giao, đa lam cho nhung nguoi Cossack chong Cong giao manh me vao thoi gian nay tro thanh đong nghia voi chong Ba Lan.
Long trung thanh đang suy giam cua nguoi Cossack va tinh kieu ngao cua tang lop szlachta đoi voi ho đa tao ra vai cuoc noi day cua nguoi Cossack chong lai Lien bang Ba Lan-Litva vao đau the ky 17. Cuoi cung, su tu choi cung ran cua nha vua trong viec nhuong bo yeu cau cua nguoi Cossack nham mo rong su đang ky nguoi Cossack đa la mau rom cuoi cung thuc đay cuoc noi day lon nhat va thanh cong nhat trong so cac cuoc noi day: Cuoc noi day Khmelnytsky bat đau nam 1648. Cuoc noi day nay tro thanh mot trong cac chuoi su kien tham hoa cho Lien bang, đuoc biet duoi ten goi Đai Hong Thuy (tieng Ba Lan: potop), dan đen su tan ra cua Lien bang nay. Cuoc noi day ket thuc vao nam 1654 voi Hiep uoc Pereyaslav, trong đo nguoi Cossack cam ket trung thanh voi Sa hoang Aleksei I (1629 - 1676) cung su đam bao cua Sa hoang trong viec bao ve nguoi Cossack, cong nhan cac starshina (quy toc) Cossack va quyen tu tri duoi su cai tri cua ong, đa đua nguoi Cossack ra khoi anh huong cua Ba Lan. Co gang cuoi cung va khong thanh cong đe xay dung lai lien minh Ba Lan-Cossack va tao ra Lien bang Ba Lan-Litva-Ruthenia la Hiep uoc Hadiach nam 1658 đa đuoc vua Ba Lan va Sejm cung nhu mot so starshina Cossack phe chuan, trong đo co ataman Ivan Vyhovsky[1]. Tuy nhien starshina đa bi chia re trong van đe nay va hiep uoc đo đa nhan đuoc rat it su ung ho trong cac tang lop nguoi Cossack, vi the đa ket thuc that bai.


Trong Đe quoc Nga Nguoi Cossack phuc vu trong vai tro cua nhung nguoi linh bien phong va nhung nguoi bao ve cac thi tran, phao đai, khu dan cu va cac tram thuong mai, thuc hien cac chuc nang chinh tri tren bien gioi va tro thanh mot bo phan cau thanh cua quan đoi Nga. Vao the ky 16, đe bao ve cac vung đat bien cuong truoc cac cuoc xam chiem cua nguoi Tatar, nhung nguoi Cossack đa thuc hien cac nhiem vu canh gac va tuan tra, theo doi nhung nguoi Tatar Krym va nhung nguoi du cu cua bo lac Nogai trong khu vuc thao nguyen.
Trong cuoc Chien tranh Bay nam (1756 - 1763), Đe quoc Nga lien minh voi Đe quoc Ao, Phap, Thuy Đien, Sachsen, v.v... chong lai Vuong quoc Pho. Tham chien tren lanh tho Pho, nguoi Cossack thuong tan pha ac liet. Vao nam 1758, nguoi Cossack co tham chien tran Zorndorf voi Quan đoi Nga đanh quan Pho do Quoc vuong Friedrich II Đai Đe than chinh thong linh, voi chien thang cua quan Pho. Vao nam 1759, trong tran đanh khoc liet tai Kunersdorf, nguoi Cossack Nga bat hut vua Friedrich II Đai Đe. Khi ong to ra tuyet vong vi sap bi bat song, Đai ta Prittwitz - het minh trung thanh vi vua - chi huy mot toan Ky binh nhe Pho tan cong quyet liet, chan đung nguoi Cossack, đuoi ho ra cho khac, trong khi nha vua nuoc Pho thao chay. Quoc vuong Friedrich II Đai Đe hoi phuc lai sau tran tham bai tai Kunersdorf, va Quan đoi Nga khong truy kich ong. Sau khi ong gianh chien thang huy hoang trong tran Liegnitz (1760), Quan đoi Nga rut khoi tinh Silesia ma cung quan Ao tien ve vay ham kinh thanh Berlin. Nguoi Cossack co tham chien trong cuoc vay ham nay. Tuy nhien, lien quan Nga - Ao - Cossack - Sachsen nhanh chong rut quan khi Quoc vuong Friedrich II Đai Đe keo quan ve cuu kinh đo. Ngay sau đo, quan Pho gianh chien thang trong tran đanh khoc liet tai Torgau (1760), va voi chien thang nay kinh đo Berlin khong bao gio bi vay ham nua.

Nga hoang Pyotr III len ngoi vua vao nam 1762 va cham dut chien tranh chong Pho, lai con gui quan Nga đen tiep vien cho quan Pho. Nhung nguoi Cossack hung bao gio đay nam duoi su thong linh cua Quan đoi Pho. Khong lau sau đo, Hoang hau Ekaterina tien hanh đao chinh, len lam Nu hoang Ekaterina II Đai Đe, cho rut quan Nga ve nuoc nhung van khong tai chien voi nuoc Pho nua. Lien minh chong Pho sup đo hoan toan. Tat ca cac nuoc tham chien cung đeu kiet que. Truoc su tan pha ac liet cua nguoi Cossack va cac đong minh cua ho tren chinh quoc Pho (chang han nhu o tinh Pomerania), vua Friedrich II Đai Đe phai tien hanh tai thiet đat nuoc sau bay nam chinh chien, va gat hai thanh cong.
Duoi su cai tri cua nguoi Nga, nha nuoc Cossack cua voisko Zaporozhia đa đuoc phan chia thanh hai nuoc cong hoa ban tu tri cua Đai cong quoc Moskva: la Cossack Hetmanat va đoc lap hon la Zaporizhia. To chuc cua nguoi Cossack cung đa đuoc thiet lap trong thuoc đia cua Nga Slobodskaya Ukraina. Cac to chuc nay dan dan mat đi su đoc lap cua ho va sau nay đa bi Ekaterina II cua Nga huy bo vao cuoi the ky 18. Hetmanat tro thanh thong đoc cua Malorossiya (Tieu Nga), Slobodskaya Ucraina (cac tinh tinh Kharkiv va Zaporizhia) đa đuoc nhap vao Novorossiya (Tan Nga). Nam 1775, voisko Zaporozhia đa bi giai tan va cac thu linh cao cap Cossack đa đuoc ban tang cac tuoc hieu quy toc (dvoryanstvo). Phan lon nguoi Zaporozhia đuoc tai đinh cu tai vung thao nguyen Kuban, la mot vi tri hiem yeu cho su mo rong cua Nga ve phia Kavkaz. Tuy nhien, mot so nguoi Cossack đa bo chay qua song Danube (lanh tho duoi su kiem soat cua Đe quoc Ottoman) đe thanh lap ra cac voisko moi truoc khi tai ket hop lai voi nhung nguoi Cossack khac o Kuban.
Trong thoi gian ho luu lai đay, mot voisko moi đa đuoc thanh lap vao cuoi nam 1778 đa co khoang 12.000 nguoi Cossack tai khu đinh cu cua ho tren vung bien gioi voi Nga đuoc tiep nhan voi su phe chuan cua Đe quoc Ottoman sau khi nhung nguoi Cossack nay chinh thuc the nguyen phuc vu sultan Ottoman. Tuy nhien mau thuan noi bo cua voisko moi nay ve long trung thanh moi, cung nhu cac thu đoan chinh tri ma đe che Nga su dung đa phan chia nhung nguoi Cossack nay. Sau khi mot phan nhung nguoi Cossack ra đi đa quay lai Nga thi ho đuoc quan đoi Nga su dung đe tao ra cac đon vi quan su moi voi su hop nhat nhung nguoi Albania goc Hy Lap va Tatar Krym.
Tuy nhien, sau chien tranh Nga-Tho Nhi Ky nam 1787–1792, phan lon nguoi Cossack đa đuoc hop nhat vao voisko Cossack bien Đen va di chuyen toi cac thao nguyen Kuban. Nhung nguoi Cossack con song tai đong bang chau tho song Donau cung đa tro lai Nga nam 1828 va tao thanh voisko Cossack Azov giua Berdyansk va Mariupol. Nam 1864, tat ca ho đuoc tai đinh cu tai Bac Kavkaz va hop nhat thanh voisko Cossack Kuban.

Nguoi Cossack Nga đong mot vai tro quan trong trong viec mo rong cua đe quoc Nga toi Siberia (cu the la Ermak Timofeyevich), Kavkaz va Trung A trong giai đoan tu the ky 16 toi the ky 19. Nguoi Cossack cung thuc hien cong viec dan đuong cho phan lon cac đoan tham hiem Nga đuoc cac nha đia ly, khao sat đia chinh, thuong nhan va tham hiem dan su hay quan su lap ra. Nam 1648, mot nguoi Cossack Nga la Simeon Dezhnev đa tim ra loi đi giua chau My va chau A. Cac đon vi Cossack đong vai tro lon trong nhieu cuoc chien vao cac the ky 17-19 (chang han cac cuoc chien tranh Nga-Tho Nhi Ky va chien tranh Nga-Ba Tu, sap nhap Trung A).
Trong cuoc xam luoc cua Napoleon vao Nga, nguoi Cossack đa la nhung nguoi linh Nga ma binh linh Phap e ngai nhat. Nguoi Cossack cung tham gia vao cac cuoc chien tranh du kich sau ben trong cac vung lanh tho Nga bi nguoi Phap chiem đong, ho tan cong cac tuyen đuong giao thong lien lac va tiep te. Cac cuoc tan cong nay, đuoc nhung nguoi Cossack cung ky binh nhe Nga va cac đon vi khac phoi hop thuc hien, đa la mot trong so cac dang phat trien đau tien cua chien thuat chien tranh du kich va o mot muc đo nao đo, la mot dang hanh quan đac biet nhu chung ta biet toi ngay nay.
Nhung nguoi chau Au phuong Tay co rat it tiep xuc voi nguoi Cossack truoc khi quan đoi Lien minh chiem đong Paris nam 1814. Nhu la đoi quan ky cuc nhat cua quan đoi Nga đuoc nhin thay tai Phap, nguoi Cossack đa gay ra su chu y va su khet tieng lon vi nhung hanh đong thai qua cua ho trong chien dich nam 1812 cua Napoleon Bonaparte tai Nga.
Tu ban đau, quan he giua nguoi Cossack voi nguoi Moskva đa la rat đa dang, co khi ho cung tham gia vao cac chien dich quan su, nhung vao thoi điem khac thi lai la cac cuoc noi day đang ke cua nguoi Cossack. Mot vi du cu the la su tan ra cua voisko Zaporozhia, dien ra vao cuoi the ky 18. Su chia re cua nguoi Cossack khi đo la ro net giua nhung nguoi chon lua trung thanh voi đe quoc Nga va tiep tuc phuc vu (nhung nguoi sau nay chuyen toi Kuban) va nhung nguoi chon lua tiep tuc cuoc song kieu linh đanh thue va chay toi vung chau tho song Danub.
Tuy nhien, vao the ky 19, Đe quoc Nga đa hoan thanh viec kiem soat toan bo đoi voi cac voisko va tang thuong cho nguoi Cossack nhieu đac quyen vi su phung su cua ho. Vao thoi gian nay, nhieu nguoi Cossack đa tich cuc tham gia vao nhieu cuoc chien tranh cua Nga. Mac du chien thuat ky binh trong cac tran giap la ca cua ho noi chung la thua kem so voi cac bo phan chu luc khac nhu hussar, nhung nguoi Cossack đa thuc hien tuyet voi cac cong viec trinh sat va do tham, cung nhu la cac cuoc phuc kich.


= Trong nhung nam cuoi cua Đe quoc Nga =

Vao cuoi the ky 19, cac cong đong Cossack đa đuoc huong đac an mien thue tai Đe quoc Nga, neu cam ket se co thoi gian tham gia phuc vu quan su la 20 nam (giam xuong con 18 nam ke tu nam 1909), trong đo chi can 5 nam tai ngu, phan con lai cua loi cam ket la du bi quan su. Vao đau the ky 20, nguoi Cossack Nga đat toi 4,5 trieu nguoi va đa đuoc to chuc thanh cac voisko khu vuc tach biet, moi voisko bao gom nhieu trung đoan.
Cam giac ve nguoi Cossack nhu la mot cong đong tach biet va cao quy đa tao cho ho cam giac manh ve long trung thanh đoi voi trieu đinh Sa hoang va cac đon vi Cossack thuong xuyen đuoc su dung đe dep cac roi loan trong nuoc, đac biet la trong thoi ky noi day rong khap cua nong dan va cong nhan thoi ky 1905–1906. Chinh quyen đe quoc phu thuoc manh vao đo tin tuong nhin thay đuoc cua nguoi Cossack, mac du vao đau the ky 20 cac cong đong tach biet cua ho va kieu phuc vu quan su ban phong kien ngay cang bi nhin nhan nhu la đa loi thoi. Trong thuat ngu nha binh mot cach chat che thi nguoi Cossack khong đuoc cac chi huy quan đoi Nga đanh gia cao, nhung nguoi nay nhin nhan ho nhu la đoi quan it ky luat, it tap luyen va ky nang cuoi ngua tho thien hon so voi ky binh hussar (dang ky binh chi đe ria, khong đe rau, mu long cuu cao, đi ung), ky binh đanh bo va ky binh đanh thuong cua ky binh thuong truc ("The Cossacks" cua Albert Seaton SBN 85045 116 7). Cac pham chat cua nguoi Cossack nhu tinh sang tao hay cac ky nang cuoi ngua du khong phai luc nao cung đuoc đanh gia đung. Ket qua la cac đon vi Cossack hay bi chia nho ra thanh cac chi đoi nho đe su dung trong vai tro cua linh trinh sat, linh thong tin hay cac nhom ho tong đep mat.
Khi dien ra cach mang thang 2 nam 1917, nguoi Cossack duong nhu chia se su vo mong chung đoi voi su lanh đao cua Sa hoang va cac trung đoan Cossack tai kinh đo Sankt-Peterburg đa gia nhap vao phia noi day. Trong khi chi co mot so it đon vi tham du, nhung su đao ngu cua ho (cung nhu cua konvoi-đoi ky binh ho tong Sa hoang) đa la mot đon tam ly nang đoi voi chinh quyen cua Nikolai II va lam tang toc qua trinh thoai vi cua ong ta.


= Sau Cach mang thang Muoi Nga =
Trong cuoc noi chien sau Cach mang Nga, nguoi Cossack đa tham gia vao ca hai ben cua cuoc chien. Mot so si quan va nhung binh linh Cossack co kinh nghiem đa chien đau ben phia Bach ve, trong khi nhung binh linh ngheo hon đa gia nhap Hong quan, trong đo co ca cac chi huy noi tieng nhu Semyon Budyonny. Sau that bai cua Bach ve, chinh sach tru bo kozak (Raskazachivaniye) đa đuoc thuc hien đoi voi nhung nguoi Cossack con song sot va cac vung đat cua ho do ho bi nhin nhan la moi đe doa tiem an đoi voi che đo moi. Đieu nay đuoc thuc hien chu yeu la phan chia lanh tho cua ho thanh cac đon vi hanh chinh khac nhau va giao no lai cho cac nuoc cong hoa tu tri moi ra đoi cua nguoi thieu so, va sau đo tich cuc khuyen khich viec đinh cu tren cac lanh tho nay bang nhung dan toc nay. Đieu nay đac biet đung voi vung đat cua Cossack Terek. Cac vung đat cua nguoi Cossack thuong la mau mo, va trong qua trinh tap the hoa thi nhieu nguoi Cossack đa hung chiu so phan cua cac kulak. Nan mat mua nam 1933 đa tac đong vao vung song Đong va Kuban manh nhat. Theo Michael Kort, "Trong giai đoan tu 1919 toi 1920, trong so khoang 3 trieu nguoi Cossack thi đa co khoang 300.000 toi 500.000 nguoi Cossack bi chet trong chien tranh hoac bi luu đay".
Tuy nhien, nam 1936, duoi ap luc cua cac hau due Cossack cu nhu Semyon Budyonny, nguoi ta đa quyet đinh đua lai luc luong Cossack vao trong Hong quan. Trong Chien tranh the gioi thu hai, nguoi Cossack mot lan nua lai chien đau tren ca hai ben chien tuyen, do phan lon nhung nguoi cong tac voi Đuc quoc xa la nhung nguoi Cossack ti nan đa tung theo Bach ve. Nhung nguoi Cossack Hong quan chien đau tren mat tran phia nam, la khu vuc ma thao nguyen rong lon đa lam cho ho tro thanh ly tuong cho viec tiep te va tuan tra mat tran. Mot phan đoi Cossack đa tham gia le dieu binh tren Quang truong Đo vao nam 1945.
Mot nhom Cossack đang chu y la nhung nguoi đa chien đau cho nguoi Đuc trong Wehrmacht la quan đoan ky binh Cossack XV duoi su chi huy cua tuong Đuc Helmuth von Pannwitz trong tran đanh chong lai cac du kich o Nam Tu. Ho đa đau hang quan đoi Anh tai Ao nam 1945, voi hy vong se đuoc gia nhap vao phe nguoi Anh đe chong lai chu nghia cong san. Tuy nhien, khi đo co rat it su thong cam cho nhom đa bi coi la nhung nguoi cong tac voi Đuc quoc xa va nhung nguoi bi thong bao la đa co nhung hanh đong tan bao chong lai cac luc luong khang cu Đuc quoc xa o Đong Au. Ho đa bi nguoi Anh trao cho phia Lien Xo trong chien dich Keelhaul, đe bi xu ban hay bo tu. Vao cuoi cuoc chien, cac chi huy cua lien quan Anh-My đa "cho hoi huong" tren 150.000 nguoi Cossack, bao gom ca đan ong, đan ba va tre em ve Lien Xo. Nhieu nguoi trong so ho chua bao gio la cong dan Xo viet. Su kien nay đuoc biet đen nhu la "Su phan boi đoi voi nguoi Cossack" hay "Su phan boi bi mat".
Sau chien tranh, cac đon vi Cossack, cung voi ky binh noi chung, đa bi coi la loi thoi va đuoc cho giai ngu khoi Hong quan Xo viet. Trong nhung nam sau chien tranh, nhieu con em Cossack đa nghi ho chi la nhung nguoi nong dan binh thuong, va nhung nguoi song ben trong cac nuoc cong hoa tu tri thuong thua thiet truoc cac bo lac thieu so va di cu toi noi khac (chu yeu la toi khu vuc Baltic).
Trong qua trinh perestroika cua Lien Xo cuoi thap nien 1980, nhieu nguoi ke nghiep cua nhung nguoi Cossack đa tro thanh nhung nguoi nhiet tinh trong viec hoi sinh cac truyen thong dan toc cua ho. Nam 1988, chinh quyen Xo viet đa thong qua mot sac luat cho phep su thanh lap lai cua cac voisko cu va tao ra cac voisko moi. Ataman cua voisko lon nhat, voisko song Đong hung manh nhat, đa đuoc ban cho cap bac Nguyen soai va quyen thanh lap cac voisko moi. Nguoi Cossack đa tich cuc tham gia vao nhieu cuoc xung đot dien ra sau đo: Transdniestr, Abkhazia, Nam Ossetia, Kosovo va Chechnya. Trong khi anh huong cua ho đoi voi ket qua cua cac vu xung đot it gay đuoc su chu y cua gioi phuong tien truyen thong, nhung nguoi Cossack mot lan nua lai đuoc biet đen vi tinh than va long dung cam cao cua ho.
Cung thoi gian nay nhieu co gang đa đuoc thuc hien nham gay anh huong cua nguoi Cossack đoi voi xa hoi Nga va trong suot thap nien 1990 nhieu to chuc chinh quyen khu vuc đa đong y giao mot vai cong viec chinh tri va chinh quyen đia phuong cho nguoi Cossack. Tuy nhien, vao thang 4 nam 2005, tong thong Nga Vladimir Putin đa trinh du luat "Ve viec phuc vu quoc gia cua nguoi Cossack Nga" (O gosudarstvennoy sluzhbe rossiyskogo kazachestva) toi Duma quoc gia, đa đuoc thong qua sau lan đoc đau tien ngay 18 thang 5 nam 2005. Lan đau tien sau hang thap ky, nguoi Cossack đa đuoc cong nhan khong chi la mot thuc the van hoa dan toc hoc khac biet ma con la mot su phuc vu quan su tiem nang. Mac du tham vong đay đu cua ho nham quan ly toan bo lanh tho keo dai tu Transdniester toi khu vuc thao nguyen doc theo song Ural co the con la xa xoi, nhung du luat đa la mot buoc tien đang ke đe đat đuoc đieu đo.


To chuc Cossack Trong thoi gian đau, cac nhom Cossack đuoc mot ataman (sau nay goi la hetman) chi huy. Ong nay la nguoi đuoc cac thanh vien cua bo lac bau ra tai Rada (hoi đong) Cossack, cung nhu cac chuc vu quan trong khac cua nhom: quan toa, luat su, cac chuc vu nho hon, va tham chi ca cac tang lu. Bieu tuong quyen luc cua ataman la mot chiec gay nghi thuc, goi la bulava.

Sau khi chia cat UKraina doc theo song Dnepr boi Hiep uoc Andrusovo nam 1667 giua Ba Lan va Nga thi nguoi Cossack Ukraina đuoc biet đen nhu la nguoi Cossack ta ngan va nguoi Cossack huu ngan.
Ataman co cac quyen hanh phap vao thoi gian chien tranh ong la nguoi chi huy toi cao tren chien truong. Quyen lap phap thuoc ve Hoi đong Nhom (Rada). Cac chuc vu cao cap trong Rada goi la starshina. Do khong co luat phap duoi dang van ban (phap đien hoa), nen nguoi Cossack đa đieu hanh theo cac "truyen thong Cossack", la mot dang luat chung bat thanh van.
Xa hoi va chinh quyen Cossack đa đuoc quan su hoa rat cao. Kieu đon vi hanh chinh-quan su lon nhat giong nhu mot quoc gia goi la voisko, đuoc dich thanh "đoan quan"), va đuoc phan chia nho thanh cac trung đoan va cac đia hat đong hanh, cung cac lang kiem cac đon bot (polka, sotnia va stanytsa).
Moi mot khu đinh cu Cossack, đoc lap hay trong moi lien ket voi cac khu đinh cu khac, tao thanh mot hay nhieu đon vi quan su va cac trung đoan ky binh nhe (hoac la bo binh cuoi ngua, chang han cua nguoi Cossack Siberi) san sang phan ung truoc cac moi đe doa chi can co su thong bao rat ngan.


= Khu đinh cu cua nguoi Cossack =

Nguoi Cossack tai Nga đa lap ra nhieu khu đinh cu (goi la stanitsa) va cac phao đai doc theo cac "ranh gioi kho chiu", chang han nhu cac phao đai Verny (Almaty, Kazakhstan) tai mien nam Trung A, Grozny tai mien bac Kavkaz, phao đai Alexandrovsk (phao đai Shevchenko, Kazakhstan), Krasnovodsk (Turkmenbashi, Turkmenistan), Novonikolayevskaya stanitsa (Bautino, Kazakhstan), Blagoveshchensk, cac thi tran va khu đinh cu tai cac vung ven song Ural, Ishim, Irtysh, Obi, Enisei, Lena, Amur, Anadyr (Chukotka) va Ussuri v.v.


Ton giao Mac du co mot thieu so nho theo cac ton giao nhu Hoi giao, Phat giao (nguoi Cossack Kalmyk) va Tin nguong cu (старовeрa-mot so nguoi Cossack tai Nga), nhung phan lon nguoi Cossack la nhung nguoi theo Chinh thong giao Nga. Quan he giua nguoi Cossack va Giao hoi Chinh thong giao rat sau sac va no co anh huong manh đoi voi ca lich su cua nguoi Cossack lan lich su cua nha tho Chinh thong giao. Theo truyen thong, nguoi Cossack đuoc coi la nguoi bao ve cho nha tho va nhung nguoi theo Chinh thong giao noi chung.
Mac du nguoi Cossack đoi khi bi coi la bai ngoai, nhung mot so nguoi Cossack lai nhanh chong chap nhan van hoa va tap quan cua nhung nguoi lang gieng (chang han, nguoi Cossack Terek, nhung nguoi chiu anh huong lon tu cac nen van hoa cua cac bo lac Bac Kavkaz) va thuong xuyen co cac cuoc hon nhan voi cu dan đia phuong (nhung nguoi khong phai la Cossack) khong phu thuoc vao chung toc hay dong doi, đoi khi vuot qua ca cac cam đoan ton giao. Cac co dau đuoc đua ve tu cac vung đat xa sau moi cuoc chien tranh la kha pho bien trong cac gia đinh Cossack. Mot trong so cac chi huy cua Quan đoi Tinh nguyen (Dobrovolcheskaya armiya) Nga, tuong Bogaevsky đe cap toi trong cuon sach cua minh mot trong cac quan nhan trong đon vi Cossack cua minh, sotnik Khoperski, la nguoi Trung Quoc theo nguon goc va đuoc đua ve tu Man Chau trong Chien tranh Nga-Nhat nam 1904-1905 khi chi la mot đua tre, đa đuoc mot gia đinh Cossack chap nhan va nuoi nang.


Trang phuc Moi mot voisko co đong phuc rieng hoac la mau nau-xam, lam hay luc voi co tay ao mau đo, vang, đo tham hay lam nhat. Nguoi Cossack đuoc cho la đa đua ra đong phuc cua chinh minh. Trong khi thinh thoang nhung quan ao nay đuoc san xuat hang loat trong cac xi nghiep do cac voisko rieng biet so huu thi chu yeu quan ao la do cac gia đinh tu cat may.

Đoi voi phan lon cac voisko thi đong phuc co ban bao gom ao rong tieu chuan va quan rong đien hinh cua quan đoi thuong truc Nga trong giai đoan 1881-1908. Tuy nhien, cac voisko Kavkaz (Kuban va Terek) mac ao choang cherkesska rat dai, ho đang truoc voi cac moc vo đan trang tri va ao chen (gi le) lung, la hinh anh pho bien cua nguoi Cossack. Phan lon cac voisko đeu đoi mu long cuu voi lop vai mau phia tren khi mac le phuc, va voi mu luoi trai cho cac nhiem vu hang ngay. Tuy nhien, co hai voisko Kavkaz duong nhu đoi cac mu luoi trai phu long cuu trong phan lon cac truong hop.
Cho đen nam 1909 ao choang trang va cac chop mu theo kieu quan đoi Nga tieu chuan đa đuoc cac trung đoan Cossack mac vao mua he. Cac đai vai va dai mu co mau nhu mau cho moi voisko liet ke duoi đay. Tu nam 1910 toi nam 1918 ao vet tong mau xam-kaki đa đuoc mac khi ra tran voi ao chen mau lam hay luc va cac soc mau cua bo đong phuc.
Trong khi phan lon nguoi Cossack phuc vu ky binh thi cung co cac đon vi bo binh va phao binh trong mot vai voisko. Ba trung đoan linh Cossack tao thanh mot bo phan bao ve hoang gia, cung nhu la konvoi-đoi ky binh ho tong cua Sa hoang. Cac trung đoan bao ve hoang gia mac cac đong phuc do tho may cua nha nuoc cap trong đep mat va mau me. Chang han, konvoi mac cac bo ao choang cherkesska mau đo tuoi, ao chen trang va cac chop mau đo tren cac mu long cuu cua ho.
Vao nam 1914, cac voisko Cossack bao gom:

Cossack song Đong (thanh lap nam 1570) đong phuc nam 1914 co mau lam voi cac soc đo rong tren quan, chop bang vai đo tren mu long cuu, đai vai lam),
Voisko Cossack Ural (thanh lap nam 1571) đong phuc nam 1914 mau lam voi cac soc tren quan, chop mu, đai vai co mau đo tham,
Voisko Cossack Terek (thanh lap nam 1577) la voisko Kavkaz, đong phuc nam 1914 bao gom cherkesska mau nau-xam voi cac đai vai, ao chen va chop tren mu long cuu mau lam nhat,
Cossack Kuban (thanh lap nam 1696) la voisko Kavkaz, đong phuc nam 1914 bao gom cherkesska mau nau-xam voi cac đai vai, ao chen va chop mu long cuu mau đo,
Cossack Orenburg (thanh lap nam 1744) đong phuc nam 1914 mau luc voi cac soc tren quan chop mu va đai vai mau lam nhat,
Cossack Astrakhan (thanh lap nam 1750) đong phuc nam 1914 mau lam voi cac soc tren quan, chop mu va đai vai mau vang,
Cossack Siberi (khoang đau thap nien 1750) đong phuc nam 1914 mau luc voi cac soc tren quan, chop mu va đai vai mau đo,
Cossack Gor'kaya Liniya (cac song Ishim va Irtysh, thuong đuoc coi la đon vi nho phia nam cua tuyen Siberi (phao đai hoa) va Cossack Siberi), thanh lap nam 1753(?),
Cossack xuyen Baikal (thanh lap nam 1851) đong phuc nam 1914 mau luc voi cac soc tren quan, chop mu va đai vai mau vang,
Cossack Amur (thanh lap nam 1858) đong phuc nam 1914 mau luc voi cac soc tren quan va chop mu mau vang, cac đai vai mau luc,
Cossack Semiryechensk (thanh lap nam 1867) đong phuc nam 1914 mau luc voi cac soc tren quan, chop mu va đai vai mau đo tham,
Cossack Ussuri (thanh lap nam 1889) đong phuc nam 1914 mau luc voi cac soc tren quan, chop mu va đai vai mau vang.


Co va Bieu tuong Chu thich Xem them Lich su Cossack
Su phan boi đoi voi nguoi Cossack
Nguoi Cossack đang ky
Cac Hetman cua nguoi Cossack Ucraina
Nagaybak, nguoi Cossack Tatar
Cossack Ottoman, đon vi do Sadyk Pasha chi huy
Noi day Kosinski
Dmytro Yavornytsky
Xe may Cossack
Kozacy
Lu đoan Cossack Ba Tu


Tham khao Gerhard Ritter, Frederick the Great: a historical profile, University of California Press, 1975. ISBN 0-520-02775-2. Tuyet tac nay đa đuoc nha su hoc quan su nguoi My la Peter Paret bien dich sang tieng Anh.
C B Brackenbury, C. B. Brackenbury, Frederick the Great, BiblioBazaar, LLC, 2009. ISBN 1-110-85022-0.
Thomas Carlyle, History of Friedrich II. of Prussia, called Frederick the Great, Tap 11, B. Tauchnitz, 1865.
Christopher Duffy, Frederick the Great: A Military Life, Routledge, 1988. ISBN 0-415-00276-1.
Baron Thomas Babington Macaulay Macaulay, Life of Frederick the Great, Delisser & Procter, 1859.
Albert Seaton, The Cossacks Luu tru ngay 18 thang 1 nam 2012 tai Wayback Machine, Osprey Publishing, 1972. ISBN 0-85045-116-7.
Lev Nikolayevich Tolstoy, Leo Tolstoy, The Cossacks, 1st World Publishing, 2004. ISBN 1-59540-675-1.
Shane O'Rourke, The Cossacks, Manchester University Press, 2007. ISBN 0-7190-7680-3.


Lien ket ngoai Cossackdom.com - Lich su nguoi Cossack the ky XV-XXI.
Lich su nguoi Cossack Luu tru ngay 18 thang 7 nam 2014 tai Wayback Machine
Cossack Stan (tieng Nga)
Nguoi Cossack trong chien tranh voi Napoleon
Van hoc Cossack Luu tru ngay 25 thang 8 nam 2006 tai Wayback Machine
Nguoi Cossack Zaporizhi
Trich dan ve nguoi Cossack
Lich su nguoi Cossack Ucraina tai Encyclopedia of Ukraine.com
Noi day cua nguoi Cossack tai Jewish Encyclopedia.com
Nguoi Cossack Ucraina Luu tru ngay 10 thang 4 nam 2004 tai Wayback Machine