Nha Tan (221 TCN - 206 TCN) la trieu đai ke tuc nha Chu va truoc nha Han trong lich su Trung Quoc. Nha Tan đuoc đat ten theo nuoc Tan - nuoc đa chien thang trong thoi Chien quoc (nay thuoc tinh Cam Tuc va tinh Thiem Tay), thiet lap boi Tan Thuy Hoang, vi hoang đe đau tien thong nhat Trung Hoa.
O thoi ky Chien Quoc, nha Tan noi len la the luc manh nhat nho cac cai cach cua Thuong Uong vao the ky IV TCN. Vao giua va cuoi the ky III TCN, nha Tan thuc hien mot loat chien dich xam chiem, đau tien la cham dut nha Chu, sau đo xam chiem sau quoc gia lon con lai, cham dut thoi ky Chien quoc. Mac du chi ton tai ngan ngui trong 15 nam, nha Tan đa đe lai anh huong rat lon toi cac trieu đai sau cua Trung Hoa, đanh dau su khoi đau cua Trung Hoa đe quoc, mot giai đoan chi cham dut cung voi su ket thuc cua nha Thanh vao nam 1912. Ten goi ma phuong Tay goi Trung Quoc ngay nay  (China) đuoc cho la xuat phat tu nha Tan (Qin).
Nha Tan, duoi su dan dat cua Tan Thuy Hoang va thua tuong Ly Tu, tim cach thiet lap mot nha nuoc thong nhat bang chinh quyen trung uong tap quyen va mot he thong quan đoi lon đuoc ho tro boi mot nen kinh te on đinh. Chinh quyen trung uong tim cach loai bo quyen luc cua gioi quy toc va đia chu va gianh quyen kiem soat truc tiep voi nong dan, luc luong chiem đa so trong co cau dan so va lao đong. Đieu nay cho phep cac du an lon đay tham vong, vi du nhu viec xay dung ket noi cac buc tuong thanh o phia bac, đat nen mong cho Van Ly Truong Thanh.
Nha Tan thuc hien mot loat cac cai cach lon ve hanh chinh, kinh te, va van tu, chang han nhu thong nhat va chuan hoa he thong chu viet, tien te, đo luong, đi lai va giao thuong. Tuy co nhung cai cach lon nhu vay, nha Tan ap dung truong phai Phap gia va muon dap tat cac truong phai tu tuong khac minh. Nhung su gia Nho giao thoi nha Han mo ta trieu đai nha Tan la mot che đo đoc tai chuyen che, trong đo đien hinh la đot sach va chon song nhieu hoc gia co tu tuong khac biet, cham dut thoi ky tu do tu tuong. Ngoai ra nha Tan đa mo cuoc chinh phat xuong phia Nam khien lanh tho mo rong xuong tan khoang cuc Nam Quang Tay hoac tham chi co the tan mien Bac Viet Nam ngay nay.
Sau khi Tan Thuy Hoang qua đoi, hai nguoi can than la Ly Tu va Trieu Cao đa am muu đua nguoi con thu cua hoang đe len ngoi thay vi nguoi con ca. Vi su yeu kem cua nguoi ke vi va su đan ap, boc lot kinh hoang cua thoi Tan Thuy Hoang, nhieu cuoc noi day no ra, tien toi viec cham dut trieu đai nha Tan, mo ra nha Han.


Lich su = Nguon goc va thoi ky đau lap quoc =

Vao the ky IX truoc Cong nguyen, Tan Phi Tu, nguoi đuoc cho la hau due cua phap quan thoi thuong co la Cao Dao, đuoc trao quyen cai tri thanh Tan. Thanh pho Thien Thuy ngay nay la noi toa lac cua thanh nay. Trong thoi ky tri vi cua Chu Hieu vuong, vi vua thu tam cua nha Chu, khu vuc nay đuoc goi la nuoc Tan. Vao nam 897 truoc Cong nguyen, duoi thoi Chu Thieu cong hoa, khu vuc nay tro thanh mot vung phu thuoc đuoc dung lam noi chan nuoi va lai tao ngua. Mot trong nhung hau due cua Tan Phi Tu la Tan Trang cong đuoc Chu Binh Vuong, vi vua thu 13 cua nha Chu sung ai. Con trai cua Trang cong tuc Tan Tuong cong đuoc phong lam tuong va cu đi ve phia đong đanh Tay Nhung. Sau khi đuoi đuoc quan Tay Nhung lui ve Ky Son va đuoc cap đat phong hau, ong chinh thuc thanh lap nha Tan.
Nha Tan lan đau tien bat đau mot cuoc vien chinh quan su vao mien trung Trung Quoc vao nam 672 truoc Cong nguyen du ho khong tham gia vao bat ky cuoc xam luoc lon nao do moi đe doa tu cac bo lac lan can. Tuy nhien, đen đau the ky thu IV truoc Cong nguyen, cac bo toc lan can đeu đa bi khuat phuc hoac bi chinh phuc, tao tien đe cho su troi day cua chu nghia banh truong nuoc Tan.
Nuoc Tan phan lon nam o chau tho song Vi, noi nguoi Khuyen Nhung đa huy diet nen van minh nha Chu va buoc Chu Binh Vuong phai doi đo vao nam 770 TCN. Tan la mot trong 17 nuoc nho tao thanh nen van minh nha Chu va bi cac nuoc khac coi la thap kem, ban khai vi no thu hut nhieu nguoi Khuyen Nhung. Tan con giu đuoc tinh than thuong vo va tinh manh me cua nhung nguoi chan tha du muc va la cau noi thuong mai giua nen van minh nha Chu va cac vung đat du muc o Trung A, mot nen thuong mai se gop phan vao su giau manh cua Tan.


= Tro thanh cuong quoc =

Trong thoi Chien Quoc, Thuong Uong (361-338 truoc Cong nguyen), mot nguoi ung ho truong phai Phap gia đa tro thanh thua tuong cua nuoc Tan. Voi tu cach thua tuong, Thuong Uong đa bat đau to chuc nha nuoc Tan theo cac nguyen ly cua Phap gia. Ong thuyet phuc vua Tan ap dung luat phap cho moi nguoi dan. Voi viec nay, ong ung ho viec su dung nguoi co thuc tai hon la ap dung cha truyen con noi. Ong thuong cho nhung nguoi can đam ngoai mat tran. Ong khong khinh thuong thuong nghiep cua Khong giao ma khuyen khich thuong mai va lao đong. Ong khuyen khich che tao vai voc đe trao đoi voi cac nuoc khac. Ong đe doa bat lam no le bat ky mot nguoi nao đu suc khoe ma khong chiu lam viec. Va ong khuyen khich nhap cu: ong moi nhung nguoi tai nang va hoc thuc tu nuoc khac đen Tan, ong trao cho nhung nguoi nong dan toi tu nuoc khac mot manh đat hoang, hua mien đi linh cho ho. Thuong Uong cung giup xay dung kinh đo Ham Duong cua nha Tan tu giua the ky IV truoc Cong nguyen. Kinh đo moi gan giong voi kinh đo cua cac nuoc khac thoi đo.
Rat nhieu nguoi tu nuoc khac đen Tan, lam tang suc dan cua Tan va san xuat luong thuc va lam quan đoi cua no manh me them. Quy mo cua quan đoi đa tro nen lon hon – quan đoi khong con la nhung đoi quan trong tay tang lop quy toc nua. Voi viec nhung nguoi dan thuong đo xo vao quan đoi Tan, Tan vuong đa co the giam bot quyen luc cua gioi quy toc va đia chu. Trong mot chien dich mang tinh cach mang, vua Tan chia cac lanh đia ben trong cua minh thanh cac quan huyen đuoc quan ly boi cac quan chuc đuoc chi đinh hon la boi tang lop quy toc – trong khi viec phan chia quyen luc cua gioi quy toc o cac nuoc khac duoi thoi nha Chu chi đuoc tien hanh mot cach tuan tu.
Đang chu y, truong phai Phap gia cua nha Tan khuyen khich cach đanh tran thuc te va tan nhan. Trong thoi Xuan Thu, mot tu tuong đuoc chap nhan rong rai la trong chien tranh khong đuoc hanh xu mot cach tieu nhan, cac tuong chi huy ton trong nhung gi ho tin la quy tac vang tren chien truong. Mot vi du đien hinh la khi Tong Tuong cong đanh nhau voi nuoc So trong thoi Chien Quoc, ong tu choi mot co hoi đe tan cong đich khi ho đang bang qua song. Sau khi quan So bang qua song va dan tran, Tan Tuong cong bi đanh bai. Sau đo, khi cac quan su cua ong trach ong vi su lich su qua muc voi ke thu, ong van lai, "Hien nhan khong đe bep ke yeu đuoi, cung khong ra lenh tan cong cho đen khi ke thu hinh thanh hang ngu cua ho".
Nha Tan khong coi trong đieu nay, luon tan dung điem yeu cua đoi phuong đe gianh thang loi. Mot nha quy toc o nuoc Nguy đa chi trich nuoc Tan la "tham lam, ngoan co, ham loi va khong he chan thanh. Nuoc Tan khong biet gi ve cac quy tac, cach hanh xu trong cac moi quan he, đao đuc va neu thay co loi, ho se tu bo nhung moi quan he than thiet nhu nhung con thu". Nho truong phai Phap gia nay, cong them viec lanh đao hieu qua, su dung nhan tai tu cac nuoc khac va it co su phan khang tu trong nuoc khien nuoc Tan tro nen hung manh.
Mot loi the khac cua nha Tan la ho co mot đoi quan đong đao, hieu qua. va nhung vi tuong co tai. Ho cung su dung nhung phat trien moi nhat ve vu khi va van tai, thu ma nhieu ke thu cua ho thieu. Nhung phat trien sau nay cho phep kha nang co đong cao hon tren mot so dang đia hinh khac nhau, von pho bien o hau het cac vung cua Trung Quoc. Nhu vay, ve ca tu tuong va thuc tien, nha Tan đeu vuot troi hon han cac nuoc khac ve mat quan su.
Cuoi cung, nha Tan co mot loi the đia ly do mau mo va vi tri chien luoc, đuoc bao ve boi nhung ngon nui khien nuoc nay co mot thanh tri tu nhien. San luong nong nghiep tang đa giup nha Tan duy tri đuoc mot đoi quan lon voi luong thuc va tai nguyen thien nhien; Vi Ha đuoc xay dung vao nam 246 truoc Cong nguyen đac biet co y nghia ve mat nay.
Khi Tan Hieu Cong chet, Thuong Uong bi bo lai ma khong co su bao ve nao o trieu đinh. Nhung ke thu ghen tuc va đoi quyen luc trong trieu đinh hanh quyet Thuong Uong, nhung su giau manh va suc manh cua Tan van con đo. Cac vi vua đoi sau cua Tan nhan ra nhung loi ich ma bien phap cua Thuong Uong đem lai. Do đo vi vua ke nghiep Tan Hieu cong la Tan Hue Van cong van duy tri bien phap va chi giet Thuong Uong đe xoa diu gioi quy toc. Quan Tan bat đau gianh thang loi trong nhung tran đanh lon. Nam 311 TCN, Tan mo rong ve phia nam chong lai nhung ke du muc va o đo ho lap ra thanh pho Thanh Đo. Nam 256 TCN, Tan mo rong toi lanh tho von thuoc nha Chu - mot vung xung quanh Lac Duong gom khoang 30.000 nguoi va 36 lang. Mot hoang tu nha Chu phan cong, gang suc chiem lay ngoi nha Chu cho minh. Quan đoi Tan đanh bai ong ta va nha Chu cham dut.


= Xam luoc cac nuoc thoi Chien Quoc =

Cuoi thoi Chien Quoc, con lai 7 nuoc chinh tranh gianh quyen luc la Trieu, Nguy, Han, So, Yen, Te, Tan. Nhung nguoi cai tri nhung nuoc nay đeu xung vuong thay vi tuoc hieu nho hon o giai đoan truoc. Tuy vay, khong ai khang đinh rang minh nam "Thien menh" nhu la nhung vi vua nha Chu va cung khong co quyen hien te — ho giao viec nay cho cac vi vua nha Chu.
Nam 246 TCN, Trieu Chinh, con trai 13 tuoi cua Tan Trang Tuong Vuong ke ngai vang. Sau 16 nam cai tri, Tan Vuong Chinh bat đau cho tien hanh nhung chien dich xam chiem cuoi cung.
Truoc cuoc chinh phuc cua ho vao the ky IV va III truoc Cong nguyen, nha Tan đa phai chiu mot so that bai. Thuong Uong bi Tan Hue Van Vuong xu tu vao nam 338 truoc Cong nguyen do moi han thu ca nhan tu thoi con nho. Cung co mot cuoc xung đot noi bo ve su ke vi cua Tan vao nam 307 truoc Cong nguyen, đieu nay đa phan tan phan nao suc manh cua nha Tan. Tan bi đanh bai boi mot lien minh cua cac nuoc khac vao nam 295 truoc Cong nguyen va ngay sau đo lai phai chiu mot that bai khac truoc nuoc Trieu vi phan lon quan đoi cua ho luc đo đang phong thu chong lai Te. Tuy nhien, chinh khach hieu chien Pham Thu (范 雎) lai som len nam quyen thua tuong ngay ca khi van đe ke vi đa đuoc giai quyet, ong bat đau chinh sach banh truong tu nha Tan va nha Te, tiep đo chinh phuc cac quoc gia khac.
Nam 230 TCN, Tan xuat quan đanh Han va chiem thu đo cua ho la Tan Trinh cung nam đo. Han tung bi Tan đanh bai nhieu lan, lai la nuoc nho yeu nhat trong 7 nuoc nen la nuoc đau tien bi diet. Han Vuong An so hai voi thu het so sach, đia đo trong nuoc sang đau hang nop đat.
Nam 229 TCN, Tan Vuong Chinh ra lenh đieu quan len đanh nuoc Trieu. Tuong Trieu khi đo la Ly Muc đay lui đuoc quan Tan. Tan vuong ben dung ke ly gian, sai nguoi đut lot cho gian than nuoc Trieu la Quach Khai, xui Quach Khai noi rang Ly Muc đang co am muu tao phan. Trieu U Muc Vuong nghe loi giem pha, ben giet chet Ly Muc. Tan chop thoi co Ly Muc chet va nuoc Trieu bi đong đat vao nam 229 TCN đe don ep quan Trieu đen đuong cung. Nam 228 TCN, quan Tan chiem kinh thanh Ham Đan, bat song Trieu Vuong Thien.
Nam 227 TCN, sau khi bi Kinh Kha am sat hut, Tan Vuong Chinh ha lenh cho quan Tan duoi su chi đao cua Vuong Tien va pho tuong Mong Vu tan cong vao đat Yen. Yen Vuong trong the bi don ep đa giet Thai tu Đan (nguoi đa ra lenh cho Kinh Kha am sat Trieu Chinh), dang thu cap đe cau hoa. Quan Tan chap nhan loi cau hoa va khong xam luoc Yen trong vong 3 nam tiep theo.
Nam 225 TCN, Vuong Bi chi huy quan Tan đanh kinh đo Đai Luong (nay goi la Khai Phong) cua Nguy, cho quan dan nuoc song Hoang Ha lam ngap thanh khien hang van binh linh va dan thuong thiet mang. Nguy Vuong Gia khong chong noi phai ra hang.
Nam 222 TCN, quan Tan duoi su chi huy cua Vuong Bi tan cong vao Lieu Đong, tieu diet tan du cua quan Yen tu tran chien truoc, bat giu Yen Vuong Hi va đat dau cham het cho su ton tai cua nuoc Yen.
Diet So ?????
Nam 221 TCN, Doanh Chinh lay co Te Vuong Kien đem 30 van quan phong thu o bien gioi phia tay la hanh đong gay han, ben sai Vuong Bi mang quan tu nuoc Yen tien thang xuong phia nam tien vao kinh đo Lam Truy. Nuoc Te suot may chuc nam khong đong binh đao, dan quen liem hai hon cung no vi vay thay quan Tan hung hau tien vao thi mau chong tan vo. Te Vuong Kien quyet đinh khong gay chien va đau hang quan Tan. Ca sau nuoc hoan toan bi thon tinh.
Thoi ky Chien Quoc ket thuc. Doanh Chinh tro thanh vua cua toan Trung Hoa. Ong lay tuoc hieu la Thuy Hoang Đe (始皇帝), tro thanh hoang đe đau tien cua Trung Hoa, vuot qua cac thanh tuu cua cac vi vua nha Chu. Viec chinh phuc sau nuoc, Tan Thuy Hoang đa su dung tai thuyet phuc hieu qua va chien luoc lay lam guong. Ong cung co vi tri thong tri đoc ton cua minh sau su thoai vi cua thua tuong La Bat Vi. Cac nuoc do hoang đe thanh lap đuoc giao cho cac quan lai tan trung thay vi đat ganh nang len nguoi thuoc hoang toc. Vi tan hoang đe ra lenh tich thu tat ca vu khi khong thuoc quyen so huu cua nha Tan va nau chay. So kim loai thu đuoc đu đe xay dung muoi hai buc tuong lon tai kinh thanh Ham Duong.


Thoi đai Tan Thuy Hoang Duoi su lanh đao cua ong va thua tuong Ly Tu, Tan Thuy Hoang đa tao ra mot trieu đinh đuoc coi la kieu mau cho cac trieu đai sau cua Trung Quoc. Đe tranh hoa chu hau cat cu đoi nha Chu, hoang đe loai bo phong đat đat chu hau ma triet đe thi hanh che đo quan huyen, chia ca nuoc thanh 36 quan (郡) (sau đo tang len 40 quan); quan thu, huyen lenh do trieu đinh bo nhiem, co the bi đieu đong bat cu luc nao. Nham suy giam quyen luc cua tang lop quy toc, ong tich thu đat đai cua ho va phan chia chung cho nong dan. Nham tao thuan loi cho viec thu thue, trieu đinh thu thue truc tiep tu nong dan ma khong can qua tay tang lop quy toc.
Tan Thuy Hoang cung bat tay vao cac chien dich đay tham vong nham tieu chuan hoa he thong tien te, đi lai, đo luong, va van tu. Ong cung Ly Tu đua nhung truong phai Phap gia khac nghiet nhat vao thuc thi. Cac luat le cua nha Tan rat chat che va khac nghiet, đac biet đoi voi nguoi trong trieu đinh. Hinh phat cho tham nhung danh cho moi thanh vien trieu đinh la tu hinh. Hoang đe va nhung can than theo truong phai phap gia thoi đo tin vao viec tap trung hoa ve y thuc he, lo ngai bat ky mot tu tuong nao khac ngoai Phap gia co the dan toi viec noi loan. Vi the, moi truong phai tu tuong khac bi đan ap, đac biet la Nho giao, cham dut thoi ky tu do tu tuong. Nha Tan cung manh tay đoi voi thuong mai, cam chu nghia trong thuong, đanh thue nang đoi voi thuong nhan, va hanh quyet cac thuong nhan vi nhung loi nho nhat.
Trong nhung nam cam quyen cua minh, Tan Thuy Hoang va thua tuong Ly Tu đa thong nhat đon vi đo luong va tien te tren toan Trung Hoa. Hoang đe cung cho thong nhat chieu dai truc banh xe đe tien viec van chuyen đuong bo, xay dung them nhieu he thong đuong sa, kenh muong ket noi cac vung mien voi nhau đe nguoi dan đuoc thuan tien hon trong viec đi lai.
Thoi Chien Quoc, van tu o moi nuoc it nhieu co nhung su khac nhau. Quan lai Tan đi cai tri đat đai chu hau cu nhieu khi khong hieu đuoc van tu tai đia phuong, kho lam tot viec. Vi vay, Tan Thuy Hoang ra lenh moi van ban tren toan quoc đeu su dung mot loai van tu đuoc chuan hoa boi Ly Tu, nho đo ma thong nhat đuoc chu viet tren toan quoc.
O phia Bac, toc nguoi Hung No thuong xuyen quay nhieu bien gioi. Đe chong nguoi Hung No xam lan, Tan Thuy Hoang đa ra lenh xay dung mot buc tuong phong thu rong lon, huy đong hang trieu nguoi đa xay đuoc mot he thong tuong thanh khong lo, la tien than cua Van Ly Truong Thanh hien tai. Truong Thanh đuoc xay ket noi nhieu khuc tuong thanh đa đuoc xay dung boi cac nuoc Tan, Trieu, Yen, trai dai hon 5000 km tu Lam Thao (nay thuoc tinh Cam Tuc) o phia tay đen Lieu Đong (nay o tay bac Lieu Duong, tinh Lieu Ninh) o phia đong, tao nen mot mang luoi tuong thanh noi cac tuyen phong thu o song toi nhung vach đa khong the vuot qua. Uoc tinh co đen hang tram ngan nguoi, tham chi co the len toi mot trieu nguoi đa chet khi xay truong thanh thoi nha Tan.

Mot trong nhung cong trinh lon ma Tan Thuy Hoang cho xay dung la cung A Phong nam o phia nam song Vi. Uoc tinh trieu đinh đa phai dung hon 70 van nguoi đe xay dung cung A Phong va lang mo Tan Thuy Hoang. Ngay tu khi xay dung, cung A Phong đa la mot cong trinh gay tranh cai, lam hao tien, ton cua, kiet que suc dan va mang toi cho vi hoang đe khong it lua han thu tu muon dan tram ho. Khong chi vay, Tan Thuy Hoang con xay them khoang hon 200 cung đien xung quanh kinh đo.
Nhin chung, mac du đat đuoc nhung thanh tuu lon, Tan Thuy Hoang thoi đo bi nhieu nguoi cam han. Nhung quy toc bi tuoc het quyen loi, đoi xu cay đang cam han ong. Nhung tri thuc chong đoi tu tuong cua ong cam ghet ong. Ong con bi cam han vi la mot ke chinh phuc va đanh thue nang ne, đat ra nhieu luat le ha khac, ep nhieu dan thuong lao đong đen chet đe xay dung nhung đai du an cua ong.


= Mo rong ve phia nam =

Nam 214 TCN, Tan Thuy Hoang đe lai 10 van quan o phia bac va đua hon 50 van quan xuong phia nam đe chinh phuc lanh tho cua cac bo lac phia nam. Truoc nhung su kien dan đen su thong tri cua Tan đoi voi Trung Quoc, ho đa chiem đuoc phan lon Tu Xuyen o phia tay nam. Quan Tan khong quen thuoc voi đia hinh rung ram, bi đanh bai boi chien thuat đanh du kich cua cac bo lac phia nam, mat hon 10 van quan. Tuy thua tran o nhung chien dich đau tien, quan Tan đa thanh cong trong viec xay dung he thong kenh đao, giup van chuyen rat nhieu quan luong đe cung co đoi quan trong cuoc tan cong thu hai vao mien nam. Sau đo, quan Tan chinh phuc thanh cong cac vung đat thuoc cac tinh Phuc Chau, Quang Đong, Que Lam. Sau nhung chien thang o mien Nam, Tan Thuy Hoang đa cho di chuyen hon 10 van tu nhan va nhung nguoi bi đi đay đen cac khu vuc moi nay nham thuoc đia hoa chung. Trong viec mo rong ranh gioi cua đe che, Tan Thuy Hoang đa cuc ky thanh cong o phia nam.


= Cac chien dich chong Hung No =

Nha Tan đoi khi đuoc mo rong ve phia bac nhung hiem khi co the giu đuoc đat đai lau dai. Cac bo lac o nhung noi nay đuoc Tan goi chung la nguoi Ho. Ho đa thoat khoi su thong tri cua Trung Quoc trong phan lon trieu đai nha Tan. Do bi cam giao thuong voi nong dan nuoc Tan, bo toc Hung No song o vung sa mac Ngac Nhi Đa Tu o tay bac Trung Quoc thuong xuyen đot kich ho buoc nha Tan phai tra đua. Sau cac chien dich do tuong Mong Điem chi huy, khu vuc nay đa bi chinh phuc vao nam 215 truoc Cong nguyen va nen nong nghiep đuoc thiet lap; nhung nguoi nong dan bat binh sau đo noi day. Trieu đai nha Han ke vi cung mo rong sang sa mac Ngac Nhi Đa Tu do dan so qua đong nhung đa lam can kiet tai nguyen cua noi nay trong qua trinh đo. Bien gioi cua vuong trieu đa đuoc mo rong theo nhieu huong; Tan Cuong hien đai, Tay Tang, Man Chau, Noi Mong va cac khu vuc o phia đong nam đeu xa la voi nha Tan va ngay ca nhung khu vuc ma ho kiem soat quan su cung khac biet ve van hoa.


Van hoa va xa hoi = Đoi song nhan dan =
Mac du co nhung no luc cua chinh quyen nha Tan đe cai cach gioi quy toc tu thoi nha Chu, phan đong gioi quy toc van co mot cuoc song xa hoa hon nhieu so voi dan thuong. Nhung su khac biet nay giua cac vung o đia phuong đuoc xem la trai voi su thong nhat ma chinh quyen nha Tan muon huong đen.
Dan thuong va dan lang nong thon, nhung nguoi chiem hon 90% dan so, rat hiem khi roi khoi cac ngoi lang hoac trang trai noi ho sinh ra. Cac hinh thuc viec lam pho bien co su khac biet theo khu vuc, nhung phan lon ho lam nong nghiep. Nghe nghiep thuong la cha truyen con noi; thuong cong viec cua mot nguoi cha đuoc truyen lai cho con trai ca cua ong sau khi ong qua đoi. La Thi Xuan Thu đa đua ra vi du khi nhung thuong dan bi am anh boi su giau co vat chat, thay vi theo đuoi ly tuong "tao ra vat chat đe phuc vu cho minh", ho lai "ton tho vat chat".
Nong dan hiem khi xuat hien trong van hoc nha Tan. Nhieu hoc gia va nhung nguoi co đia vi cao hon ua thich su phon vinh cua cac thanh pho va su loi cuon cua chinh tri. Mot ngoai le đang chu y la Than Nong, mot vi than huyen thoai trong lich su, nguoi đa day rang cac ho gia đinh nen tu gieo trong thuc pham. "Mot lan anh khong cay, ai đo tren the gioi se đoi. Mot lan chi khong det, ai đo tren the gioi se lanh". Nha Tan khuyen khich đieu nay; mot nghi le đuoc thuc hien vai nam mot lan bao gom cac quan chuc quan trong trong chinh quyen thay phien nhau cay tren canh đong đac biet đe tao ra mot mo phong ve loi ich va hoat đong cua chinh quyen trong nong nghiep.
Vao thoi nha Tan, che đo no le o Trung Quoc bat đau co đong luc va đuoc su dung.


= Kien truc =

Kien truc thoi Chien Quoc co mot so khia canh noi bat. Cac buc tuong thanh, đuoc su dung đe phong thu, đuoc xay dai hon. Mot so buc tuong thu cap đoi khi cung đuoc xay dung đe tach cac quan khac nhau. Nhung cong trinh co cau truc lon đuoc xay dung đe tao ra cam giac ve quyen luc tuyet đoi. Nhieu ngoi nha, toa thap, cong tru lon đuoc xay dung o thoi ky nay.


= Triet hoc va van hoc =

Van tu cua Tan la chu tuong hinh, giong nhu van tu cua nha Chu truoc đo. Tuy vay, van tu o cac nuoc khac thoi Chien Quoc it nhieu co nhung su khong tuong đong. Thua tuong Ly Tu đa tieu chuan hoa he thong chu viet đe co cach viet thong nhat tren toan Trung Hoa. Đay la mot trong nhung thanh tuu lon nhat trong cuoc đoi cua ong, đat nen mong cho su thong nhat van hoa Trung Quoc trong hang ngan nam.
Hang tram truong phai tu tuong bao gom Nho gia, Đao gia, Phap gia no ro trong thoi Xuan Thu va Chien Quoc. Tuy nhien,  sau khi Tan Thuy Hoang len ngoi vao nam 221 TCN, ong va can than cua minh quyet đinh cai tri voi mot triet ly duy nhat la Phap gia va đan ap cac truong phai tu tuong khac. Truong phai Phap gia thoi nha Tan bai tru che đo phong kien cu ​​va khuyen khich cac hinh phat nghiem khac, đac biet la khi khong tuan lenh hoang đe. Quyen ca nhan bi gat đi khi chung mau thuan voi mong muon cua chinh quyen, thuong nhan va hoc gia khong đuoc coi trong va thich hop đe loai bo. It nhat mot truong phai tu tuong la Mac gia dan bi xoa bo. Mac du he tu tuong cua nha Tan va Mac gia co nhung điem tuong đong ve mot so khia canh nhat đinh, co the nhung nguoi theo truong phai nay đa bi quan đoi cua nha nuoc tim kiem va giet chet qua cac hoat đong ban quan su.
Mot trong nhung viec đan ap noi bat hoi đo la đot sach chon nho. Tan Thuy Hoang ra lenh đot bo het phan lon cac sach đuong thoi, chi giu lai nhung cuon sach boi toan, nong nghiep, y hoc, than thoai, va lich su nha Tan. Ke nao khong tuan lenh ma len lut giu sach thi bi phat nang. Su ky Tu Ma Thien ghi lai, co 460 Nho si bi chon song o Ham Duong vi so huu sach cam vao nam 212 TCN. Tuy nhien, mot so nha Han hoc hien đai cho rang viec "chon song cac hoc gia" khong phai la nghia đen ma chi đon gian la "giet chet ho".


= Chinh quyen va quan su =
Chinh quyen nha Tan la mot bo may quan lieu, đuoc quan ly boi mot he thong cap bac cua cac quan chuc, tat ca đeu phuc vu Thuy Hoang Đe. Nha Tan ap dung nhung loi day trong cuon Han Phi Tu. Tat ca cac khia canh cua cuoc song đa đuoc chuan hoa, tu cac phep đo luong va ngon ngu đen nhung chi tiet thuc te hon, chang han nhu chieu dai cua truc xe.

Nhung vung lanh tho do hoang đe đuoc giao cho cac quan lai thay vi gioi quy toc nhu hoi truoc. Tan Thuy Hoang va cac can than cua minh đua ra nhieu luat le moi, thay đoi che đo phong kien o Trung Quoc bang mot chinh quyen tap trung, quan lieu. Hinh thuc chinh quyen nay đuoc cac trieu đai sau nay su dung đe tham khao cho cau truc chinh quyen cua ho. Duoi he thong nay, ca quan đoi va chinh quyen đeu phat trien manh vi nhung ca nhan tai nang co the đuoc de dang xac đinh hon. Tuy nhien, co nhung truong hop lam dung he thong nay. Mot vien chi huy đa ra lenh cho nguoi cua minh tan cong nong dan nham co gang tang so luong "ke cuop" ma anh ta đa giet; cap tren cua anh ta cho phep đieu nay vi cung muon thoi phong so lieu cua minh.

Tan Thuy Hoang cung giup cai thien quan đoi manh me hon, mac du no von đa trai qua nhung cai cach sau rong. Quan đoi nha Tan đa su dung nhung vu khi toi tan thoi bay gio. Viec phat minh ra kiem trong thoi Chien Quoc la mot buoc tien lon. Thoi đau kiem chu yeu đuoc lam bang đong, nhung đen the ky III TCN, nuoc Tan đa su dung thanh kiem sat manh me hon. No đuoc ra đoi vao the ky V TCN va cho thay la co suc manh va đo chinh xac lon hon cung thoi truoc. Nha Tan cung co nhung ky binh va chien xa vo cung manh me tren chien truong.

Nha Tan cung su dung cac phuong phap van chuyen va chien thuat đuoc cai tien. Nha Trieu lan đau tien thay the xe ngua bang ky binh vao nam 307 truoc Cong nguyen nhung su thay đoi nay nhanh chong đuoc cac nuoc khac ap dung vi ky binh co kha nang co đong cao hon tren đia hinh Trung Quoc.
Ngoai ra, Tan Thuy Hoang cho xay dung va ket noi thanh he thong nhung buc tuong thanh lon o phuong bac đe chong nguoi Hung No, đat nen mong cho Van Ly Truong Thanh sau nay. Ong con cho xay dung đoi quan đat nung đe canh gac minh khoi nhung linh hon xau xa trong khu lang mo đo so cua minh.


= Tin nguong =
Tin nguong pho bien thoi nha Tan, va suot nhung trieu đai khac cua Trung Hoa, la su tin tuong vao than linh va am gioi. Nguoi Trung Quoc thuc hien nhung nghi thuc hien te đong vat trong no luc lien lac voi mot the gioi khac ma ho tin la ton tai song song voi the gioi minh đang song. Nguoi chet đuoc hieu la chuyen dich tu the gioi nay sang the gioi ben kia. Nhung nghi thuc đuoc tao ra nham đam bao cho cuoc du hanh sang the gioi ben kia cua linh hon nguoi đa khuat va mong ho se ban phuoc lanh cho minh tu the gioi đo.
Cac hoat đong tin nguong thuong đuoc to chuc tai cac đen tho đia phuong va cac khu vuc linh thieng, trong đo co cac ban tho te le. Trong mot buoi te le hoac nghi le khac, nhung giac quan cua tat ca nhung nguoi tham gia se bi lam mo đi boi khoi, nhang va am nhac. Nguoi chu tri viec hien te se nhin an va thien đinh truoc mot su hy sinh đe lam mo đi cac giac quan cua minh va tang kha nang nhan thuc cac hien tuong cua the gioi ben kia. Nhung nguoi tham gia khac cung đuoc yeu cau tuong tu mac du khong nghiem ngat.
Lam mo cac giac quan la mot yeu to trong viec lam cau noi linh hon. Nhung nguoi nay se roi vao trang thai hon me hoac thuc hien cac đieu nhay đe pho dien suc manh sieu nhien. Nha su hoc nguoi Han Tu Ma Thien đa khinh miet nhung thuc hanh nhu vay, coi chung la nhung manh khoe lua đao.
Boi toan cung la mot hinh thuc tin nguong pho bien. Mot tap tuc co xua o thoi nha Tan be xuong hoac đap vo mai rua đe du bao ve tuong lai. Co nhieu hinh thuc boi toan khac nhau o thoi ky đau nay, mac du pho bien van la cach quan sat cac hien tuong tu nhien. Sao choi, nhat thuc, va han han đuoc coi la điem bao ve nhung đieu sap xay ra.


Su sup đo cua nha Tan Ba vu am sat vao Tan Thuy Hoang khien ong tro nen hoang tuong va bi am anh boi su bat tu. Ong qua đoi vao nam 210 TCN trong mot chuyen đi đen vung vien đong cua nha Tan trong no luc tim kiem mot loai thuoc truong sinh tu cac phap su Đao giao, nhung nguoi tuyen bo thuoc tien bi mac ket tren mot hon đao đuoc bao ve boi mot con quai vat bien. Hoan quan Trieu Cao va thua tuong Ly Tu đa che giau tin tuc ve cai chet cua hoang đe va am muu đua nguoi con thu Ho Hoi, thay vi con ca Phu To, len ngai vang. Ho tin rang co the thao tung Ho Hoi, tu đo kiem soat đe quoc mot cach hieu qua. That vay, Tan Nhi The kha de bao va ham choi. Ong xu tu nhieu quan lai va anh chi em cua minh, khong quan tam đen viec nuoc, tiep tuc cho xay dung cung đien, mo rong quan đoi, tang thue, bat giu va sat hai nhung su gia mang đen cho anh ta tin xau. Ket qua la nhung nguoi đan ong khap Trung Hoa noi day, tan cong quan lai, nuoi duong quan đoi va tuyen bo ho la vua cua cac vung lanh tho bi chiem giu. Sau khi Ly Tu bi xu tu vi bi Trieu Cao ham hai, Trieu Cao quyet đinh buoc Tan Nhi The tu sat vi su bat tai cua ong trong viec cai quan đat nuoc. Tu Anh, chau trai cua Tan Nhi The, len ngoi va ngay lap tuc xu tu Trieu Cao. Tuy nhien, the nuoc khi đo đa nhu manh treo chuong, ong cung chi tai vi đuoc von ven 46 ngay.


= Tran Thang khoi nghia =
Sau khi Tan Thuy Hoang qua đoi, nhieu cuoc noi day lon đa no ra. Thang 7 nam 209 TCN
Tran Thang va Ngo Quang cam đau 900 linh thu noi day khoi nghia o lang Đai Trach thuoc nuoc So cu. Tu Đai Trach, quan khoi nghia nhanh chong đanh rong ra xung quanh va tien len chiem đuoc huyen Tran, tuc la tran (nuoc)|nuoc Tran cu thoi Xuan Thu, lay lam kinh đo, goi la nuoc Truong So (nuoc So mo rong). Cac canh quan cac noi tu noi day huong ung rat đong. Tran Thang tap hop va chia quan đi đanh cac noi. Hai đao quan chu luc la Ngo Quang đanh Huynh Duong va Chu Van đanh vao Ham Duong, quan đong vai chuc van nguoi. Thua dip co ngon lua do Tran Thang cham, cac quy toc 6 nuoc Son Đong thi nhau noi day khoi phuc đia vi.
Nhung vung moi bi Tan Thuy Hoang chinh phuc vai chuc nam truoc coi cai chet cua ong la mot co hoi đe thoat khoi su cai tri cua nha Tan, va mot so tri thuc đa chong lai su cai tri cua Nhi The. Nong dan coi đo la mot co hoi đe bieu lo su bat binh cua ho voi chinh quyen hoang đe. Mot so dan thuong bat đau giet quan lai đia phuong. Trong so nhung nguoi dan co nhung thu linh đia phuong đung ra lanh đao noi loan. Va trong mot co gang nham chiem lai quyen luc cu, cac gia đinh quy toc bat đau to chuc luc luong quan su cua rieng minh đe tro thanh quan phiet cat cu.
Đau tien la hai tuong 
Truong Nhi, Tran Du duoi quyen Tran Thang. Hai nguoi cung ban Tran Thang la Vu Than đi đanh nuoc Trieu cu, nhung khi chiem đuoc nua nuoc Trieu ben xui Vu Than xung lam Trieu vuong, ly khai khoi Truong So. Vu Than sai Han Quang đi đanh nuoc Yen thi đen luot Quang cung ly khai tu lap lam Yen vuong. Mot tuong khac cua Tran Thang la Chu Thi đi đanh đuoc đat Nguy, thay Trieu va Yen tu lap cung ruoc con chau nuoc Nguy cu la Nguy Cuu len lam Nguy Vuong. Mot quy toc nuoc Te cu la Đien Đam khoi nghia tu lap lam Te Vuong.
Cac nuoc chu hau nay đeu lo phat trien co đo rieng, đi đanh cac thanh tri nha Tan con chiem đong tren đat minh, khong huong ung viec đanh Tan voi Truong So vuong Tran Thang, do đo ong phai đoc lap tac chien voi canh quan chu luc cua Tan.
Tin quan khoi nghia sap đanh vao kinh thanh khien kinh thanh xon xao, khong the giau đuoc nua va cuoi cung Nhi The biet tin. Trong luc nguy cap, Nhi The theo ke cua quan Thieu phu Chuong Ham, tha toi cho nhung nguoi lam phu xay Truong Thanh va huy đong quan cua tuong [Vuong Ly; 王離] (chau noi Vuong Tien) gom 30 van nguoi, giao cho ho vu khi va đua ra mat tran.


= Chuong Ham cuu van tinh the =
Duoi su chi huy cua Chuong Ham, quan Tan thang nhu che tre. Đau tien chan đung cuoc tay tien cua canh quan Chu Van, đanh bai Chu Van lien 3 tran, đay quan Truong So ve phia đong. Chu Van thua mat het quan ma nen tu sat.
Chuong Ham đanh toi giai vay cho thanh Huynh Duong đang bi gia vuong Ngo Quang vay ham lau ngay khong lay đuoc. Đung luc đo thi cac tuong cam canh quan nay cung nay sinh mau thuan do khong thong nhat chu truong. Tuong Đien Tang lien gia lenh Tran Thang giet Ngo Quang, nam lay quyen chi huy va mang quan ra đon Chuong Ham, giao Ly Quy vay Huynh Duong.
Chuong Ham đang đa thang loi, tien toi đanh bai giet chet Đien Tang va mang quan toi Huynh Duong. Ly Quy khong chong noi cung tu tran not. Chuong Ham đanh nhu gio cuon toi kinh thanh Truong So. Trong khi đo, Tran Thang dung nguoi khong thoa đang, sat hai nhieu tuong co cong nen nhieu nguoi bo ong ra đi. Tren đuong đanh toi Truong So, Chuong Ham tieu diet them cac canh quan cua Ngu Tu, Đang Duyet. Tran Thang mang quan chu luc ra chong Tan. Chuong Ham đanh toi, giet chet tuong So la Truong Ha va quan tru quoc So la Sai Tu. Tran Thang bo chay khoi kinh đo Truong So toi Ha Thanh Phu thi bi nguoi đanh xe la Trang Gia phan boi giet chet, mang đau hang Tan đe lap cong. Chuong Ham giao cho Trang Gia cai quan Truong So, đat theo ten cu la huyen Tran roi mang quan đanh Nguy.
Nguy vuong Cuu chong Tan khong noi, thua tuong Chu Thi tu tran. Nguy cau cuu Te. Te vuong Đien Đam mang quan cuu, bi Chuong Ham đanh bai. Đam tu tran, sau đo quan Tan giet not Nguy Cuu. Ham lai mang quan đanh Te, muon diet not canh quan cua em Đam la Đien Vinh.
Trong khi đo, mot nguoi hau can cua Tran Thang la La Than đi mo quan can vuong tro ve, đanh chiem lai huyen Tran, giet Trang Gia bao thu cho Tran Thang. Mot canh quan Tan đanh toi, La Than khong chong noi phai bo chay, giua đuong lai gap canh quan chong Tan cua Anh Bo, ben hop lai cung đanh, lai chiem lai huyen Tran lan nua. Cung luc đo, tuong nuoc So la Hang Luong khoi nghia o đat Ngo, qua song Truong Giang đanh Tan. Nghe tin Tran Thang đa chet, Hang Luong theo ke cua Pham Tang, lap dong doi vua nuoc So ngay truoc len ngoi, tuc la So Hoai vuong. Sau nay La Than va Anh Bo mang quan lien hop voi canh quan cua So Hoai vuong.
Canh quan cua chu chau Hang Luong, Hang Vu lon manh nhanh chong, đanh bai mot canh quan So ly khai khac cua Tan Gia roi đanh nhau voi Chuong Ham, lan luot đanh thang quan Tan hai tran, giai vay cho em Đien Đam la Đien Vinh va vay Chuong Ham o Đinh Đao. Do chu quan khinh đich, loi long phong bi, Hang Luong bi Chuong Ham đanh up giet chet. Canh quan So do Hang Vu, Luu Bang chi huy von đuoc Hang Luong phai đi đanh Huynh Duong nghe tin tong chi huy chet tran ben hop voi canh quan La Than rut ve nuoc So hoi voi Hoai vuong.
Đanh bai Hang Luong, Chuong Ham mang quan đanh Trieu.


= Luu Bang, Hang Vu diet Tan =
Quan So rut ve khoi phuc luc luong đe lay lai nhue khi sau khi canh quan chu luc cua Hang Luong bi đanh bai. Hoai vuong chia quan đanh Tan, uoc hen voi chu hau rang: "Ai vao Quan Trung truoc đuoc lam vua Quan Trung". Hoai vuong sai Luu Bang đi đuong phia Tay đanh thang vao Ham Duong, sai Tong Nghia va Hang Vu đi đuong phia bac cuu nuoc Trieu đang bi Chuong Ham vay ham.
Nuoc Trieu sau khi Vu Than xung vuong đa xay ra tranh chap noi bo va sau khi Vu Than bi giet, dong doi nuoc Trieu cu la Trieu Yet đuoc lap lam Trieu vuong. Chuong Ham mang quan đanh Trieu, vua toi Trieu bo chay ve Cu Loc. Ham sai Vuong Ly vay buc Cu Loc, con minh van luong thao tiep ung.
Cac canh quan chu hau nhu Yen, Te va tuong Trieu la Tran Du đong ngoai thanh khong dam đanh nhau voi Vuong Ly đe giai vay vi quan Tan qua manh. Đang luc nguy cap, Hang Vu dan quan So toi cuu, đanh thang quan Tan lien 9 tran, bat song Vuong Ly, giet Thiep Nhan va To Giac. Chuong Ham lui quan, lai bi Hang Vu đanh bai them mot tran nua o ben Tam Ho, sai Tu Ma Han ve thinh y Nhi The nhung Trieu Cao đo ky muon tri toi thua tran. Chuong Ham tuc gian ben đau hang Hang Vu. Hang Vu cho hang, roi hop hai đao quan So, Tan keo vao Ham Duong.
Nhung khi Hang Vu đanh xong Chuong Ham thi Luu Bang, đi theo đuong thang va khong gap nhung canh quan Tan manh, đa tien vao Quan Trung truoc. Luu Bang von la đinh truong (mot chuc quan nho trong coi an ninh trat tu o đia phuong).
Trong khi đo cung đinh nuoc Tan cung bien loan. Trieu Cao thay viec giac gia ngay cang nguy cap va kho giau diem, so Nhi The tri toi ben chu đong giet Nhi The, lap Tu Anh len ngoi. Tu Anh khong muon bi khong che ben lap muu giet Trieu Cao. Luc nay van menh nha Tan đa kho cuu van đuoc. Cac canh quan chu hau ao at tien ve phia tay, quan Tan khong con suc khang cu.
Tu Anh len ngoi cuoi thang 8 nam 207 TCN, đuoc 46 ngay la đau thang 10, canh quan So duoi quyen Luu Bang đa đanh bai quan Tan, tien vao kinh đo Ham Duong. Tu Anh ra hang. Du bi quan chu luc cua Tan cam chan, nhung đoi quan cua Hang Vu cung tien vao Ham Duong khong lau sau đo. Kinh đo Ham Duong cua Tan bi pha huy, va đieu nay đuoc cac nha su hoc coi la su ket thuc cua nha Tan. Vua Tan Tu Anh va tat ca cac thanh vien gia đinh hoang gia nha Tan bi Hang Vu sat hai.


Nhan đinh Trong lich su Trung Quoc, nha Tan la vuong trieu đau tien co cuong tho rong lon va tan bao nhat, nhung cac nha su hoc phuong Tay thuong kinh trong nha Tan. Cai ten "China" ma nguoi phuong Tay dung goi Trung Quoc ngay nay đuoc cho la xuat phat tu nhung am phien chu Tan khac nhau nhu Sin, Qin, Chin ma ra. Nha Tan thi hanh chinh sach ha khac, đoc đoan va thuong la tan bao nhung Tan Thuy Hoang cung la nha ly luan chinh tri va la nha cai cach tai ba đa đua lai mot trong nhung giai đoan trieu đinh manh me nhat cua Trung Quoc. Mac du chi ton tai trong 15 nam, nha Tan đa đe lai nhung anh huong vo cung lon toi nhung trieu đai sau nay cua Trung Quoc.


= Đac điem =
Nha Tan co nhung đac trung rieng trong lich su Trung Quoc. Ngay tu than the va su nghiep cua nguoi sang lap ra no - Tan Thuy Hoang - cung rat đac biet va nhieu bi an.
Tan la trieu đai đau tien bai bo che đo phan phong chu hau truoc đay, thiet lap che đo quan huyen đe xac lap quyen luc tuyet đoi cua hoang đe.
Tan la trieu đai đau tien va cung la duy nhat khong ap dung viec đat thuy hieu va mieu hieu cho cac vua. Trai lai, nha Tan dung kieu đem nhu phuong Tay: Tu Thuy Hoang la đau tien, toi Nhi The, Tam The... nhu kieu "Đe nhat", "Đe Nhi"... Ve sau khong trieu đai Trung Quoc nao ap dung theo cach nay.
Nha Tan đat ra cach thay đoi lich, lay thang 10 lam đau nam. Nhung nguoi cai tri ke tuc ap dung cach tinh nay con dung toi nam 104 TCN. Nha Tan đat ra thong nhat he thong đo luong, tien te, đi lai, van tu, va luat phap, mo rong cac kenh đe tuoi tieu va van chuyen, xay dung mot he thong đuong sa to lon, mo rong đat đai ve phia bac va phia nam. Cong lao xay dung đat nuoc thong nhat cua nha Tan that lon nhung chinh sach tan bao va thu tieu van hoa cung gay anh huong tieu cuc khong nho cho đoi sau.


= Nguyen nhan that bai =
Trong Su ky, Tu Ma Thien va sau nay la Gia Nghi đoi Han viet bo sung thien Tan Thuy Hoang ban ky đa phan tich ve nguyen nhan that bai cua mot trieu đai vua to lon vua ngan ngui. Đo la bai "Qua Tan luan" noi tieng.

Gia Nghi đe cao cong thong nhat Trung Hoa, ca ngoi suc manh vo đich tieu diet 6 nuoc chu hau cua nha Tan va đanh gia "Tran Thang tai nang duoi bac trung", danh phan con kem xa 6 nuoc chu hau, ban than ong chi noi len đuoc 6 thang đa bi tieu diet nhung ngon lua ma ong đot len đa huy diet nha Tan.
"Ong vua co the lay thien ha tren lung ngua nhung khong the cai tri thien ha tren lung ngua". Cau đo rat đung voi nha Tan. Sau khi thong nhat thien ha, thay vi dung chinh sach khoan dung đe lay long nguoi, nha Tan lai tang cuong phap tri, lay su ha khac đe đe phong su chong đoi cua thien ha. Do đo, ngoai cai thu mat nuoc chua nguoi ngoai, nguoi dan 6 nuoc con lai đeu cam gian nha Tan len gap boi. 15 nam la vong xoay cua mot trieu đai nhung đoi voi đoi nguoi, ngan ay thoi gian con chua qua mot the he. Chang nhung the he con em ma ngay the he "mat nuoc" cua 6 nuoc chu hau van con nguyen va moi thu van con nguyen.
Chuong Ham du chua sanh đuoc voi Vuong Tien nhung cung la vien tuong gioi va co long tan tuy, tuy nhien duong nhu ong cang chua chay đam chay cang lon. Su cam hon cua nhan dan đoi voi chinh sach tan bao cua nha Tan khien nhung nguoi chong đoi het lop nay lai co lop khac đung len, lop sau manh me hon lop truoc va mot minh Chuong Ham khong xoay chuyen đuoc tinh the. Chuong Ham đanh diet Truong So, Tran Thang nga co La Than noi tiep. Chuong Ham diet Nguy, Nguy Cuu chet co Nguy Bao thay. Chuong Ham đanh Te, giet đuoc Đien Đam lai co Đien Vinh đung len. Chuong Ham đanh So giet đuoc Hang Luong thi co ngay Hang Vu bat day. Nhung cong tich cua Chuong Ham co the lam mot bo phan chu hau khiep đam va cam chan đuoc Hang Vu mot thoi gian nhung mot minh ong khong co đu ba đau sau tay đe chan đuong tay tien cua Luu Bang. Va khi chinh quyen Tan u me, hu bai quay sang đo ky tuong si, pha bo not buc tuong chan cuoi cung khien Chuong Ham nga theo chu hau, chi mot đao quan khong han la hung hau cua Luu Bang cung đu ket lieu nha Tan. Ket cuc cua ca ba nhan vat chinh cua nha Tan thoi hau Thuy Hoang la vua Nhi The, Ly Tu lan Trieu Cao la bai hoc đich đang cho đoi sau. 15 nam qua ngan ngui, Ly Tu va Trieu Cao vua la khai quoc cong than nha Tan, vua la vong quoc toi than cua nha Tan. Hang Luong, Hang Vu, Truong Luong, Đien Đam... vua than tu vong quoc nhung cung khong lau sau lai la nhung nguoi phuc quoc. Co le hoang đe đau tien cua đe quoc Trung Hoa khong the ngo rang so đem trieu đai minh dung lai ngay o con so "Nhi The".
Tuong truyen rang, thoi Tan Thuy Hoang co cau sam: "Vong Tan gia Ho" (Tan mat tai Ho). Thuy Hoang ngo rang "Ho" đo la nguoi Ho, tuc nguoi Hung No nen đa đieu đong biet bao nhan cong đi xay Van Ly Truong Thanh đe chan ho keo xuong phia nam. Nhung ong khong ngo rang "Ho" đo la "Ho Hoi", đua con cung van đuoc long ong moi la ke lam mat nha Tan.


Cac đoi hoang đe nha Tan Tan Thuy Hoang la vi vua Trung Quoc đau tien tuyen bo minh lam Hoang đe sau khi thong nhat Trung Quoc nam 221 TCN. Vi vay, nam 221 TCN thuong đuoc tinh lam nam bat đau cua nha Tan. Nha Tan chi ton tai ngan ngui trong 15 nam, va ket thuc boi nhung cuoc phan loan  o khap noi, dan đen cuoc noi chien Han-So tranh hung.


The pha nha Tan Xem them Chu quyen cua Trung Quoc
Hoang đe Trung Hoa
Tan thi (Nhat Ban)
Tan thoi Minh Nguyet


Chu thich = Phu chu =


= Chu thich nguon tham khao =


Tham khao = Nguon chinh =
World and Its Peoples: Eastern and Southern Asia. Marshall Cavendish. 2007. ISBN 978-0-7614-7631-3.
Philip J. Ivanhoe and Bryan W. Van Norden, eds. (2005). Readings in Classical Chinese Philosophy. Hackett Publishing. ISBN 0-87220-780-3.
Breslin, Thomas A. (2001). Beyond Pain: The Role of Pleasure and Culture in the Making of Foreign Affairs. Greenwood Publishing Group. ISBN 0-275-97430-8.
Bedini, Silvio (1994). The Trail of Time: Shih-chien Ti Tsu-chi: Time Measurement with Incense in East Asia. Cambridge University Press. ISBN 0-521-37482-0.
Bodde, Derk (1986). "The State and Empire of Ch'in". In Twitchett, Denis; Loewe, Michael (eds.). The Cambridge History of China, Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-24327-0.
Borthwick, Mark (2006). Pacific Century: The Emergence of Modern Pacific Asia Luu tru ngay 6 thang 5 nam 2016 tai Wayback Machine. Westview Press. ISBN 0-8133-4355-0.
Kinney, Anne Behnke; Hardy, Grant (2005). The Establishment of the Han Empire and Imperial China. Westport, Connecticut: Greenwood Press. ISBN 0-313-32588-X.
Keay, John (2009). China A History. Harper Press. ISBN 9780007221783.
Lewis, Mark Edward (2007). The Early Chinese Empires: Qin and Han. London: Belknap Press. ISBN 978-0-674-02477-9.
Chen Guidi; Wu Chuntao (2007). Will the Boat Sink the Water?: The Life of China's Peasants. Translated by Zhu Hong. PublicAffairs. ISBN 1-58648-441-9.
Morton, W. Scott (1995). China: Its History and Culture (3rd ed.). McGraw-Hill. ISBN 0-07-043424-7.
Tanner, Harold (2010). China: A History. Hackett. ISBN 978-1-60384-203-7.


= Nguon phu =
Su Ky Tu Ma Thien, cac thien: Tan Thuy Hoang ban ky, Hang Vu ban ky, Cao To ban ky, Tran Thiep the gia, Truong Nhi - Tran Du liet truyen


Đoc them Bodde, Derk. (1986). "The State and Empire of Ch'in," in The Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220. Edited by Denis C. Twitchett and Michael Loewe. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-24327-0.
Cotterell, Arthur. (2007). The Imperial Capitals of China – An Inside View of the Celestial Empire. London: Pimlico. tr. 304 pages. ISBN 978-1-84595-009-5.
Paludan, Ann. (1998). Chronicle of the China Emperors. London: Thames & Hudson. tr. 224 pages. ISBN 0-500-05090-2.
Yap, Joseph P. (2009). Wars With The Xiongnu, A Translation from Zizhi tongjian. AuthorHouse, Bloomington, Indiana, U.S.A. ISBN 978-1-4490-0604-4.


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Qin Dynasty tai Wikimedia Commons