Taekwondo (Hangul: 태권도, Hanja: 跆拳道, Han-Viet: Đai Quyen Đao) con đuoc viet la Tae Kwon Do hay Taekwon-Do la quoc vo cua Han Quoc va la loai hinh vo đao (mudo) thuong đuoc tap luyen nhieu nhat cua nguoi dan nuoc nay. Đay cung la mot trong nhung mon the thao pho bien nhat tren the gioi. Trong "Taekwondo", Tae (태, Hanja: 跆 - Đai) co nghia la "cuoc phap"; Kwon (권, Hanja: 拳 - Quyen) nghia la "thu phap"; va Do (도, Hanja: 道- Đao) co nghia la "đao, con đuong" (hay "nghe thuat"). Vi vay, Taekwondo co nghia la "Nghe thuat đau vo bang tay va chan".


Lich su = So khai =
Vo thuat o Han Quoc co lich su rat lau đoi, bat đau tu thoi co đai. Cac nghe thuat chien đau truyen thong cua Han Quoc, co the bat nguon tu thoi ki Cao Ly nam 37 truoc Cong nguyen. Nguoi ta đa phat hien ra tai mot di tich cua mo ma hoang gia Muyongchong va Kakchu-chong xay cat trong khoang tu nam thu 3 đen nam 427 nhieu buc tranh ve tren tuong co canh nhung nguoi đan ong đang tap luyen. Đay co the la nhung tai lieu ban đau mo ta ve cac ky thuat đoi khang ban đau co ten la Subakhi.
Cac ky thuat chien đau truyen thong Trieu Tien cung đuoc tap luyen tai Tan La, mot vuong quoc đuoc thanh lap o đong nam Trieu Tien vao khoang 20 nam truoc trieu đai Cao Cau Ly o phia bac. Tai Kyongju, kinh đo truoc đay cua Tan La, hinh hai vi Kim Cang tru ma diet quy bao ve Phat giao trong tu the tru tan đuoc khac tren buc tuong trong hang đong Sokkuram o đen Pulkuk-sa. Thoi gian nay, mot to chuc Hoa Lang đao gay anh huong rat lon va lam phong phu them cho nen van hoa va vo thuat Trieu Tien, đuoc thanh lap. Con chau cua gioi quy toc o Tan La đa đuoc tuyen chon đe hoc tap huan luyen trong Hoa Lang đao nhu la mot to chuc quan đoi, giao duc va xa hoi. Cac ky thuat chien đau cua Trung Quoc cung đuoc du nhap va đuoc đua vao huan luyen truyen ba trong Hoa Lang đao voi ten goi Dang Soo (Đuong thu), Gong Soo (Tong thu).
Nhieu tai lieu cho thay to chuc nay khong chi xem viec tap luyen vo thuat nhu la phan thiet yeu trong huan luyen quan đoi va tang cuong the chat ma con phat trien chung nhu la mot hoat đong giai tri. Cac kham pha nghe thuat co nhu cac buc tranh tren tuong o nhung ngoi mo cua trieu đai Cao Cau Ly, cac hinh anh khac tren đa o nhung đen, chua đuoc xay dung trong khoang thoi gian cua trieu đai Tan La va nhieu tai lieu cho thay cac the tan, ky thuat va hinh dang rat giong voi cac the tan va hinh dang cua Taekwondo ngay nay.
Trong thoi ki Cao Ly (918-1392), vo thuat Trieu Tien, luc bay gio đuoc biet nhieu voi ten goi la Subakhi, đuoc tap luyen khong chi đuoc xem nhu la mot ky nang đe tang cuong suc khoe ma no con đuoc khuyen khich tap luyen nhu mot vo thuat co gia tri cao. Co it nhat la hai tai lieu đuoc ghi chep trong thoi gian đo cho thay rang Subakhi đa tro nen rat pho bien đen noi no đuoc đem bieu dien cho vua xem. Đieu nay co nghia la Subakhi đa đuoc tap luyen nhu mot mon the thao co to chuc cho khan gia xem va cac chuyen gia cho rang vao thoi gian đo nguoi Han Quoc rat thich khia canh thi đau cua vo thuat.
Duoi thoi nha Trieu Tien co mot quyen sach phat hanh ve day he thong cac ky nang chien đau tuong tu cach huan luyen vo thuat ngay nay. No đa tro thanh pho bien hon voi cong chung, nguoc lai voi trieu đai Cao Ly truoc đay, vo thuat chi đoc quyen cho quan đoi. Mot tai lieu lich su viet nguoi dan cua tinh Chungchong va Cholla đa tu tap o mot lang to chuc thi đau Subakhi. Tai lieu nay cho thay Subakhi đong mot vai tro quan trong trong hoat đong the thao quan chung. Hon the nua, dan chung muon tham gia vao quan đoi cua hoang gia rat hao huc tap luyen Subakhi boi vi no la mon kiem tra chinh trong chuong trinh tuyen chon.
Đac biet, vua Trieu Tien Chinh To (1777-1800) phat hanh mot bo sach giao khoa ve phong tuc va tap quan Han Quoc co tua đe la Chaemulbo, trong đo noi rang Subakhi đuoc goi la Taekkyon, mot ten goi rat tuong đong voi ten goi Taekwondo ngay nay.
Cac chuyen gia cho rang van đe quan trong o đay khong chi la ten đuoc thay đoi ma ca ky thuat cung thay đoi mot cach đot ngot. Trong giai đoan lich su Subakhi truoc đo, ky thuat tay đuoc nhan manh. Cac tai lieu lich su co lien quan đen Taekkyon đuoc xuat ban vao khoang cuoi the ky 19 ghi lai rang no la mot nghe thuat đuoc đat phan lon tren cac ky thuat chan. Luc bay gio, Taekkyon that su la mot mon thi đau co he thong tap trung vao ky thuat chan va chien thuat. Vi vay that la ro rang trong suot thoi nha Trieu Tien, Subakhi đa tro thanh mot mon the thao quoc gia quan trong va thu hut su chu y cua ca hoang gia lan cong chung.
Vao cuoi trieu đai Trieu Tien, Subakhi bat đau suy tan vi su bo mac cua hoang gia cung nhu su an sau cua đao Khong đe cao gia tri van chuong. Subakhi chi ton tai nhu mot hoat đong giai tri cua nguoi dan thuong.
Vao cuoi the ky 19, quan đoi Trieu Tien suy yeu, nguoi Nhat đo ho đat nuoc. Su ap buc cua đe quoc Nhat Ban đoi voi nhan dan Trieu Tien rat ha khac va viec tap luyen vo thuat đuoc xem nguon goc cua su noi loan bi cam đoan. Tuy nhien, cac to chuc khang Nhat su dung Taekkyon nhu mot phuong phap huan luyen tinh than va the chat. Ngoai ra, cac du hoc sinh Trieu Tien tai Nhat Ban cung hap thu đuoc cac mon vo moi cua Nhat Ban nhu Karate va Jujitsu. Đieu nay đa anh huong rat lon đen viec hinh thanh mon vo Taekwondo hien đai sau nay.


= Hien đai =
Sau giai phong vao ngay 15 thang 8 nam 1945, nhung nguoi co nguyen vong khoi phuc lai mon vo thuat co truyen Trieu Tien bat đau day tro lai. Ben canh đo, cac du hoc sinh Trieu Tien tai Nhat Ban cung tro ve Trieu Tien va mo cac vo đuong day cac ky thuat ho tong hop tu mon vo truyen thong Trieu Tien voi cac ky thuat tan tien cua Nhat Ban. Cac vo đuong lon đuoc thanh lap nhu Chung Do Kwan (청도관) do Lee Won Kuk thanh lap thang 9 nam 1944; Moo Duk kwan (무덕관) do Hwang Kee thanh lap thang 11 nam 1945, Kwon Bop dojang (권법도장) do Yun Byung-in thanh lap va Song Moo kwan (송무관) do Byung Jik Ro thanh lap). Hau het đeu dung ten goi Kong So do hay Tae Soo Do cho mon vo tong hop cua minh.
Thang 1 nam 1946, Choi Hong Hi, mot si quan tre, đa xay dung phong trao tap luyen vo thuat trong đon vi cua minh. Tam nam sau, tren cuong vi Thieu tuong Tu lenh Su đoan 29 Bo binh, ong đa thanh lap vo đuong Oh Do Kwan (오도관 - Nga Đao Quan) tai Yong Dae Ri. Thang 9 nam 1954, Choi cung cac mon đe cua minh đa bieu dien cac ky thuat moi do chinh ong tong hop truoc su chung kien cua Tong thong Rhee Syngman vao thang 9 nam 1954. Buoi bieu dien đa gay đuoc an tuong lon đoi voi Rhee va Choi đuoc bo nhiem lam huan luyen vien truong cua Chung Do Kwan, bay gio la vo đuong lon nhat Han Quoc. Đau nam 1955, mot uy ban đac biet đuoc thanh lap theo chi thi cua tong thong bao gom cac nhan si tri thuc, giao su, su gia va cac chinh khach uy tin đe đat ten cho mon vo moi nham quang ba trong đai chung. Ngay 11 thang 4 nam 1955, uy ban cong bo ten goi TaeKwonDo cho mon vo thuat dua tren nen tang cua mon Taekkyon đa đuoc hien đai hoa. Ten goi nay chinh thuc đuoc dung đe thay the cho nhung ten goi cu nhu Dang Soo, Gong Soo, Taek Kyon, Kwon Bup,... von van đuoc luu hanh trong dan gian.
Cuoi cung vao thang 9 nam 1959, Hoi Taekwondo Han Quoc đuoc thanh lap (truoc đo von mang ten la Hiep hoi Tae Soo Do Trieu Tien). Vao thap nien 1960, huan luyen vien Han Quoc bat đau ra nuoc ngoai pho bien Taekwondo. Thang 10 nam 1963, Taekwondo đa tro thanh mon thi đau chinh thuc lan đau tien tai Đai hoi The thao Quoc gia. Đay la buoc ngoat trong lich su phat trien cua mon vo nay.
Ngay 22 thang 3 nam 1966, Lien đoan Taekwondo quoc te (International Taekwon-Do Federation - ITF) đuoc thanh lap voi 9 thanh vien sang lap gom Viet Nam Cong hoa, Malaysia, Singapore, Tay Đuc, Hoa Ky, Tho Nhi Ky, Y, Ai Cap va Han Quoc.
Nam 1972, Taekwondo chung kien cuoc phan ly lon sau khi Chu tich ITF luu vong sang Canada va doi tru so cua ITF ve đay sau đo chia lam 3 chi phai: Choi Hong Hwa (con trai cua Choi Hong Hi), Chang Ung thanh vien IOC tai Trieu Tien. Tai Han Quoc, Hiep hoi Taekwondo Han Quoc thanh lap Kukkiwon (국기원) đe tieu chuan hoa ky thuat va to chuc. Giai Vo đich The gioi lan 1 tai Seoul tu ngay 25 đen 27 thang 5 nam 1973 voi 19 quoc gia tham du. Tai cuoc hop đuoc to chuc ben le cua giai, mot to chuc moi đuoc thanh lap voi ten goi la Lien đoan Taekwondo The gioi (World TaeKwonDo Federation - WTF), do Tien si Un Yong Kim lam chu tich. Tu đo, giai Vo đich Taekwondo The gioi đuoc to chuc 2 nam mot lan.
Hien nay Lien đoan Taekwondo The gioi (WTF) co 193 quoc gia thanh vien toan the gioi, voi khoang 50.000.000 nguoi tap luyen. IOC đa cong nhan Taekwondo la mon the thao quoc te tai đai hoi lan thu 83 nam 1980, Taekwondo đuoc cong nhan la mon thi đau tai The van hoi 2000 va 2004.
Ve ten goi cua Taekwondo o Viet Nam, do đuoc truyen ba boi Quan đoi Đai Han Dan quoc trong chien tranh Viet Nam nen thoi gian đau mon vo nay đuoc goi la Vo Đai Han, sau đo đuoc goi la Tuc Quyen đao, Thai Cuc Đao (ten goi nay đuoc cho la xuat phat tu la co mang hinh am duong thai cuc cua Han Quoc). Taekwondo cung pho bien o mien Nam Viet Nam truoc khi đuoc truyen ba ra mien Bac.


Đac điem Do vo phuc, phan cap mau đai cung nhu đon the cua Taekwondo co net tuong đong voi Karatedo, va viec Nhat Ban truyen ba mon vo Karatedo vao Han Quoc trong thoi the chien đe nhi nen trong nhung nam thap nien 50-60, nhieu nguoi tren the gioi lam tuong rang Taekwondo la tu mot he phai cua Karatedo tach ra va phat trien thanh mot mon vo. Trong no luc thoat khoi anh huong tu Karatedo cua cac bac thay sang lap mon phai Taekwondo hien đai, va đe phu hop hon voi đac tinh cua mon the thao Taekyon truyen thong, Taekwondo chu trong đac biet vao nhung đon chan (chokki, cuoc phap) va nhan manh tinh chat the thao cua bo mon. Trong khi co mot so net tuong tu Kungfu cua Trung Quoc va cac mon vo Trieu Tien khac nhu Hapkido, Tangsudo, Taekwondo co chieu huong su dung ban chan va cang chan qua nhung cu đa đay uy luc. Cac vo su Taekwondo chuyen nghiep đa lam ca the gioi ngac nhien voi nhung ky nang nhao lon pha tan nhung tam go đat cach mat đat 10 feet hay tan cong lien hoan nhieu muc tieu tren khong.
Tuy nhien, thuc te Taekwondo co mot so luong đon tay (sugi) kha lon, neu xem xet cac bai quyen va chuong trinh luyen tap, nguoi tap de nhan thay so luong đon tay cua Taekwondo nhieu gap ba lan cac đon tan cong hoac phong ngu bang chan. Voi so luong đon tay phong phu nhu vay, khong he thua sut mon Quyen Anh neu mon sinh khong sao nhang luyen tap. Dau vay, trong huan luyen va thi đau voi tu cach mot mon the thao hon la mot mon vo co gia tri tu ve, Taekwondo đat nang vao vai tro cua cac đon chan, nen đon tay cua mon phai khong tranh khoi su mai mot va it đuoc trau truot, tinh loc đe đat đuoc tinh hieu qua.


Cac he phai chinh Taekwondo hien đai thoat thai tu cac he phai vo thuat truyen thong cua Trieu Tien, vi vay cung co rat nhieu he phai khac nhau voi nhung he thong quyen phap khac nhau. Tuy nhien, co 2 he phai chinh lon nhat va o quy mo the gioi:


= He phai Chang Hon =

Đay la he phai lon đau tien cua Taekwondo, dua tren he thong ky thuat va quyen phap do Đai vo su Choi Hong Hi xay dung tu nam 1954. He phai lay ten theo ten hieu cua đai su Choi Hong Hi, nguoi sang lap he phai: Chang Hon (창헌, Thuong Hien). Đay cung la he phai nen tang cua Lien đoan Taekwondo quoc te, thanh lap nam 1966.
Đac điem cua he phai la co nhieu net tuong đong voi quyen phap Karate, mang nang tinh chien đau. He thong quyen phap co 24 bai quyen (형, hyeong) va he thong đang cap phan thanh 10 cap (급, Kup) va 9 đang (단, dan). Vo phuc va the le thi đau gan nhu tuong tu voi Karate. Vi vay, khi thi đau, cac vo si khong mang giap va khi ra đon phai dung đon o cu ly toi thieu hoac chi đuoc khe cham vao đoi thu.


= He phai Kukkiwon =

Đay la he phai lon nhat the gioi, dua tren he thong ky thuat va quyen phap quy đinh to chuc ky thuat Kukkiwon (국기원) cua Hiep hoi Taekwondo Han Quoc, thanh lap nam 1973. Đay cung la he phai nen tang cua Lien đoan Taekwondo the gioi, thanh lap cung nam đo.
Đac điem cua he phai mang tinh hien đai va the thao nhieu hon. Cac đon the nguy hiem bi cam dung trong thi đau. He thong quyen phap co 25 bai quyen (품새, Poomsae) va he thong đang cap: 8 cap (급, Kup) va 10 đang (단, Dan). Vo phuc dung loai ao co chu V va the le thi đau mang nang tinh the thao. Vi vay khi thi đau, cac van đong vien bat buoc mac giap va chi đuoc phep tan cong vao phan mac giap cua đoi thu.


Thap vi đai su Duoi đay la 9 vi đai su đuoc cong nhan la co cong lao to lon trong viec xay dung va truyen ba Taekwondo hien đai:

Lee Won Kuk, nguoi sang lap vo đuong Chung Do Kwan, ve sau tung la vo đuong Taekwondo lon nhat Han Quoc. Ong cung tung la mot mon sinh cua Gichin Funakoshi, nguoi sang lap he phai Shotokan Karate.
Chun Sang Sup, nguoi sang lap he phai Choson Yunmookwan Kwon Bop Bu, ve sau tro thanh cac vo đuong Jido Kwan va Han Moo Kwan. Ong cung tung la mot mon sinh cua Gichin Funakoshi, nguoi sang lap he phai Shotokan Karate.
Yun Byung In, nguoi sang lap he phai YMCA Kwon Bop Bu, ve sau tro thanh vo đuong Chang Moo Kwan.
Hwang Kee, nguoi sang lap vo đuong Moo Duk Kwan.
Roh Byong Jick, nguoi sang lap vo đuong Song Moo Kwan. Ong cung tung la mot mon sinh cua Gichin Funakoshi, nguoi sang lap he phai Shotokan Karate.
Choi Hong Hi, nguoi sang lap vo đuong Oh Do Kwan, to su he phai Chang Hon, sang lap vien Lien đoan Taekwondo quoc te (ITF). Ong cung tung la mot mon sinh cua Gichin Funakoshi, nguoi sang lap he phai Shotokan Karate.
Nam Tae Hee, đong sang lap va huan luyen vien truong đau tien cua vo đuong Oh Do Kwan.
Jong Pyo Hong, nguoi sang lap vo đuong Kang Duk Won, Kwon Bop Bu
Park Chul Hee, đong sang lap vo đuong Kang Duk Won, Kwon Bop Bu.
10.Lee Yong Woo, nguoi sang lap vo đuong Jung Do Kwan.
Ngoai ra, he phai Kukkiwon con cong nhan 6 vo su đat đang cap cao nhat: Thap đang huyen đai.

Yong Ki Pae (Jidokwan)
Chong Soo Hong (Moo Duk Kwan)
Il Sup Chun (Jidokwan)
Nam Suk Lee (Chang Moo Kwan)
Tien si Sang Kee Paik (Sa Sang Kwan)
Tien si Un Yong Kim, cuu chu tich Kukkiwon va WTF.


Tham khao Taekwondo, đon tay cua ban o đau?, in tren So tay Vo thuat, so thang 7 nam 2005.
Ho Hoang Khanh va Tran Khoan Loc, 25 bai quyen W.T.F Taekwondo, 2 tap: Tap 1: ky thuat can ban va 8 bai Taegeuk (thai cuc); Tap 2: cac bai quyen huyen đai, Nha xuat ban tre, 1992.
Nhap mon Thai cuc đao, he phai I.T.F, gom ba phan: Phan 1. lich su, chuong trinh tap luyen, tap đieu hoa co the; Phan 2. Cac the tan chinh va cac đon can ban; Phan 3: 20 bai quyen truong phai Chang Hong. Nha xuat ban Tong hop Song Be.


Chu thich Lien ket ngoai Lien đoan Taekwondo The gioi (World Taekwondo Federation)
Lien đoan Taekwondo Quoc te (International Taekwondo Federation) tai [1] va [2] Luu tru ngay 30 thang 9 nam 2005 tai Wayback Machine
Taekwondo Luu tru ngay 11 thang 4 nam 2012 tai Wayback Machine Canada Team
Kukkiwon Luu tru ngay 24 thang 11 nam 2005 tai Wayback Machine. World Taekwondo Headquarters
Tai nguyen khong chinh thuc ve Taekwondo
MartialArts 101.com Luu tru ngay 23 thang 10 nam 2005 tai Wayback Machine, co bai viet va video ve Taekwondo
Truong Taekwondo, Singapore, co lien ket đen bach khoa toan thu ve Taekwondo cua tuong Choi
Cau lac bo Taekwondo WTF Đai hoc Pennsylvania Luu tru ngay 31 thang 8 nam 2005 tai Wayback Machine, co tai lieu ve Taekwondo
Blue Wave Association, co tai lieu ve Taekwondo
European Taekwondo Union
Taekwondo-vn club Luu tru ngay 13 thang 3 nam 2008 tai Wayback Machine, co tai lieu ve Taekwondo
Korea Nationale Taekwondo Team • Performance in Oslo Norway • 23.05.06 Luu tru ngay 11 thang 10 nam 2006 tai Wayback Machine