Chua Con Son (ten chu la Thien Tu Phuc tu hay Con Son Tu), con goi la chua Hun, la mot ngoi chua nam ben ngon nui Con Son (hay con goi la nui Hun) o phuong Cong Hoa, thanh pho Chi Linh, tinh Hai Duong, Viet Nam. Chua đa đuoc Bo truong Bo Van hoa Viet Nam Dan chu cong hoa xep hang di tich quoc gia ngay trong đot I nam 1962. Đay la di tich quan trong thuoc khu di tich Con Son - Kiep Bac đuoc cong nhan la di tich quoc gia đac biet nam 2012.


Lich su Ten chu cua chua la Thien Tu Phuc tu hay Tu Phuc Tu, trong dan gian quen goi theo ten nui la chua Con Son hay con goi la Chua Hun. Chua nam duoi chan nui Con Son, thuoc thon Chuc Đinh, xa Chi Ngai, huyen Phuong Nhan (sau la xa Chuc Thon, tong Chi Ngai, huyen Chi Linh). Tuong truyen đay la noi tung dien ra tran hoa cong hun lua tao khoi đe vay bat Pham Bach Ho thoi loan 12 su quan cua Đinh Bo Linh o the ky 10. Nen ngoai ten goi Con Son, nui con co ten la Ky Lan hay nui Hun.
Sach Đai Nam Nhat Thong Chi chep ve chua Con Son trong muc "Nui Con Son", gan lien voi mot loat cac nhan vat lich su noi bat:

Nam Hung Long thu 12 (1304) nha su Phap Loa cho xay dung mot chua nho goi la Ky Lan. Đen nam Khai Huu thu nhat (1329) chua đuoc xay dung mo rong thanh Con Son Thien Tu Phuc tu, giao cho Huyen Quang chu tri. Ngay tu thoi nha Tran, chua Con Son la mot trong ba trung tam cua thien phai Truc Lam cung voi Yen Tu va Quynh Lam, Quang Ninh. Ca dao co cau:

Chua la noi tu hanh cua Quoc su Huyen Quang - vi to thu ba cua Thien phai Truc Lam. Sau khi Huyen Quang mat, vua Tran Minh Tong đa cho xay Đang Minh bao thap chua xa li cua ong va tu đo đen nay, ngay mat cua Huyen Quang dan tro thanh Hoi Xuan Con Son.
Sang thoi Le So, chua la noi Nguyen Trai lui ve o an theo got ong ngoai minh la Tran Nguyen Đan cung đa ve Con Son lanh đoi cuoi thoi Tran. Nam 1439, vua Le Thai Tong khoi phuc lai cac chuc tuoc cho Nguyen Trai, trong đo ong co mot chuc danh la Đe cu Con Son Tu Phuc tu tuc la "Quan ly chua Tu Phuc" (chua Con Son).
Vao thoi Le trung hung, giai đoan Thien su Mai Tri Ban hieu Phap Nhan tru tri, chua đuoc trung tu va mo rong đen quy mo đo so. Theo bia tac nam Hoang Đinh thu 15 (1614), khi đo chua co đen 83 gian, bao gom cac cong trinh nhu: tam quan, toa Cuu pham lien hoa gan 385 tuong chu Phat, nha thieu huong, tien đuong, thuong đien, hanh lang trai phai, tac moi tuong Quan Am Bo Tat nghin mat nghin tay, 18 tuong Phat son son tren thuong đien, thep vang lai ba tuong tam the... Sau nhieu nam chien tranh tan pha, chua Con Son chi con quy mo vua phai nhung kien truc van hai hoa voi canh quan.


Kien truc va di vat = Kien truc =

Chua Con Son sau đot ton tao thoi Le trung hung la mot cong trinh kien truc hoan thien. Sang thoi Nguyen, chua con kha tot, canh quan van tuoi đep tuy quy mo đa nho hon nhieu. Chua Con Son ngay nay van con tang tang lop lop kien truc theo loi chua cung đinh gom: ho ban nguyet, tam quan, san truoc. gac chuong, tien đuong (5 gian, 2 chai), thieu huong (3 gian), thuong đien (3 gian), to đuong, đien Mau, nha bia. Hai day ta huu hau hanh lang dai 75,13m, rong 3,86m, moi ben co 29 gian.
Truoc san tien đuong chua Con Son co nhung cay đai co, lam tang canh đep va ton nghiem cua chua. Trong quan the chua co rat nhieu nhung cay thong lau nam, đac biet la hai hang thong co thu trong san chua tao thanh con đuong thong. Phia sau chua Con Son la khu mo thap, lon nhat la Đang Minh bao thap đuoc dung bang đa xanh, cao 3 tang, trong đat xa loi va tuong Thien su Huyen Quang. Nam o suon nui Ky Lan, ben phai la loi len Ban Co Tien, duoi chan Đang Minh bao thap la Gieng Ngoc. Nguoi xua cho rang Gieng Ngoc chinh la mat cua con Ky Lan. Gieng Ngoc cung co thoi gian bi co cay che lap. Nam 1995, ban Quan ly di tich Con Son - Kiep Bac đa cho khoi lai, ke đa, xay bo, lat san xung quanh gieng. Đinh Con Son la mot khu vuc kha bang phang. Tuong truyen, tu thoi Tran, Phap Loa Ton gia đa lap mot ban co tai vi tri nay, tuc goi la Ban Co Tien. Hien nay, tai khu vuc nay moi dung them mot nha bia, theo kieu vong lau, voi 2 tang, 8 mai.


= Đieu khac =
He thong tuong đieu khac o chua Con Son kha đac sac voi nhieu pho tuong hiem gap o cac chua khac. Ben trong gian chinh đien, cac ban tho đuoc sap đat đay đu theo truyen thong gom: Ban Tam Bao o chinh giua, Nhi vi Ho Phap hai ben, ban tho Đuc Ong, ban tho Đuc Thanh Hien, ban tho Mau. Hai pho tuong Ho Phap tai chinh đien, cung tuong Đuc Ong ban đau đuoc tho tai chua Ca (xaTan An, Thanh Ha), sau đuoc nguoi dan gui len khi chay giac va hien van con tai chua, trong tinh trang rat tot, it bi hu hai.
Tuong truyen o ban tho đau hoi phia Đong nha To co 2 pho tuong nho đap đat, ngoi xep bang, mot đan ong, mot đan ba huong ve ban tho Phat. Tang ni tu o chua Con son khong biet hai pho tuong đo la ai va co tu bao gio. Trong thoi gian khang chien chong Phap, cac tang ni Phat tu so quan Phap đen chua tan pha, đa đem đo tho va cac pho tuong nho cat giau o trong nui. Vao mot đem mua gio sam set to, su ong tru tri chua ngu khong yen, đoi sang hom sau troi tanh vao tham lai cac tuong. Su ong đen noi thi thay hai pho tuong đap bang đat bi mua lam vo, lo hai dai yem tam ghi ten moi biet đo la tuong Nguyen Trai va Nguyen Thi Lo.
Cac co vat gia tri con lai o chua bao gom: 16 van bia noi ve ve quy mo, nhung giai đoan trung tu chua; ba pho tuong tam the co phong cach vao giua the ky XVII hiem gap o chua khac; mot buc tuong Phat A Di Đa cao tren 3m. Tuong Quan Am nghin mat nghin tay chua Con Son la tuong go phu son cao 97 cm, be 70 cm, uoc đoan nien đai cuoi the ki XVI, đau the ki XVII. Tay tuong đa bi thao het, đui banh rong (nhu tuong Mac Đang Dung o chua Tra Phuong), ket cau than tuong phong cach thoi Mac nhung cac chi tiet be mat rat kieu cach. Đau bui toc lam hai u, cac dai mu chay noi tach tren lung, nep ao truon qua tay cung roi than thanh nhung đuong đeu, dai. Hinh thuc tach noi cac nep y phuc tren tuong chi đac trung o the ky XVI ma sau khong pho bien nua. Ngoai ra con mot be go ket cau 6 mat. Hai mat truoc, sau lon, bon mat goc nho, tao thanh cac to hop trang tri hinh la đe trong o chu nhat hoac vuong voi cac to hop rong, hoa van duong xi, may xoan bien dang đang đoi. Cham khac be tuong nay cung đac trung phong cach thoi Mac.


= Đang Minh Bao Thap =

Nam 1334, Huyen Quang vien tich tai chua Con Son, vua Tran Minh Tong cung duong 10 lang vang đe xay thap an tang xa li cho thien su, đat ten la Đang Minh Bao Thap. Qua thoi gian thap đa bi huy hoai. Nam 1719, nha su Hai An cho xay dung lai thap.
Thap Đang Minh toa lac o chan nui Ky Lan phia sau chua Con Son. San thap lat gach Bat Trang chieu dai 8,75m, rong 7,8m, xung quanh xay gach đac thoi Le. Thap đuoc xay bang đa xanh Kinh Chu moi tam trung binh 1 x 0,7m, day 10–15 cm. Thap cao 3 tang duoi la be thap co cau tao hinh hoa sen. Thap mo mot cua huong nam o tang thu nhat, rong 48 cm cao 81 cm. Tang thu hai phia tren co bien ngach đe bon chu 燈明寶塔 (Đang Minh bao thap). Phia tren cung la chop thap binh cam lo. Đieu đang chu y la phia sau va canh ben trai tang mot cua thap co khac bia noi ve than the su nghiep cua Truc Lam đe Tam to Huyen Quang. Bia khac truc tiep len đa ghep cua thap kho 0,70 x 0,50m, khong trang tri hoa van. Đay la tam bia quy lam sang to nhieu đieu cua thien phai Truc Lam. Nien đai khac bia cung la nien đai tao dung thap Đang Minh, nam Vinh Thinh thu 15 (1719).
Ve hinh thuc va nien đai mo thap thi Đang Minh bao thap cung giong nhu Vien Thong bao thap (thap xa ly cua Phap Loa, chua Thanh Mai) va Hue Quang kim thap (thap xa ly cua Tran Nhan Tong, chua Hoa Yen) đuoc xep vao loai thap hoa sen. Cac thap nay cung đuoc tao dung lai vao thoi Le Du Tong. Thap Đang Minh đuoc tao dung vao nam Vinh Thinh thu 15 (1719). Thap Vien Thong đuoc tao dung vao nam Vinh Thinh thu 11 (1715). Thap Hue Quang đuoc tao dung vao nam Bao Thai thu 10 (1729). Cac thap đeu xay 3 tang bang cac phien đa lap ghep. Thap Đang Minh va thap Hue Quang xay bang đa xanh Kinh Chu con thap Vien Thong thi xay bang đa khai thac tai cho. Ba ngoi thap đeu mo mot cua o tang mot quay huong nam. Phia trong co tuong cac vi to bang đa xanh, truoc tuong la nhang an bang đa, tren co bat huong.
Van bia thap Đang Minh giong nhu cac loai hinh van bia mo thap thoi Le Trung hung đuoc khac truc tiep vao cac phien đa lap ghep tren mo thap, khong trang tri rong, mat troi, hoa van. Noi dung van bia cung cap nhieu tu lieu quy. Minh van cho biet Huyen Quang Ton Gia, To thu ba cua Thien phai Truc Lam ho Ly que o Van Tu (Van Tai) Gia Đinh, nay la huyen Gia Binh, Bac Ninh. Khi chua xuat gia Ly Đao Tai đa thi đo Trang nguyen Tam giao, lam quan phung menh đi su Trung Quoc, đuoc đanh gia rat cao. Sau đo Ngai xuat gia tu Phat. Huong tho 80 tuoi, đuoc vua Tran Minh Tong rat muc ton trong phong sac, cho xay thap ngay sau khi Huyen Quang tich diet. Đieu nay đa đuoc khac trong bia:

"Đi su Bac quoc, tai nang noi danh đat bac. Me tien noi bong đao, tim đao tu bi o coi Tay Thien, Ngai coi phu quy nhu phu van, mot long vui thu canh lam tuyen... Ngoai 80 tuoi quy tien, muoi nguyen xay thap bau huy hoang, an lon khong quen. Tran Minh Tong tran trong vinh phong ro rang...".
Cung mot trieu đai vua Le Du Tong đa cho trung tu ton tao 3 ngoi thap cua Truc Lam Tam to. Đieu nay chung to cac vua trieu Le Trung hung noi chung va Le Du Tong noi rieng rat coi trong Phat giao đac biet la Thien phai Truc Lam Viet Nam do Tran Nhan Tong sang lap.


= Khao co =
Khu vuc chua Con Son đa cac nha khoa hoc nhieu lan đuoc tien hanh khai quat khao co:

Nam 1979: khai quat canh Đang Minh Bao Thap đa tim thay nhung vien gach va manh thap đat nung thoi Tran, sau đo nam 1998, bao tang Hai Duong đa tien hanh phuc hoi. Phat hien nhieu ke đa va nen mong kien truc thoi Tran tai khu nen nha Thanh Hu Đong va canh Thuong đien.
Nam 1992 - 1994: khai quat tam quan va đinh nui Ky Lan phat hien nhieu manh gach, ngoi, gom thoi Tran.
Nam 2000: khai quat khu vuon thap va Thanh Hu Đong thu đuoc 2000 hien vat ngoi mui hai, rong đa, con giong đat nung thoi Tran.
Nam 2005: khai quat sau nha to tim thay hai lop nen mong kien truc tu the ki XIV va the ki XVI - XVII. Đong thoi tim thay nhieu gach ngoi, bat đia, tuoc, binh, lo, bat huong, đac biet nhieu di vat nien đai thoi Le.
Nam 2014: khai quat khao co di tich Nha Pham đe thu thap tu lieu nham phuc dung toa Cuu pham lien hoa đa tim thay nen mong nha Pham


= Trung tu va ton tao =
Tu nam 2010, tinh Hai Duong đa tien hanh lap Quy hoach chi tiet Khu di tich lich su - van hoa Con Son – Kiep Bac đe Thu tuong Chinh phu phe duyet Quy hoach tong the bao ton khu di tich gan voi phat trien du lich. Nhieu hang muc chinh trong quan the đuoc trung tu, ton tao va phuc dung.
Nam 2015, chua Con Son khoi cong xay dung cong trinh phuc dung toa Cuu pham lien hoa. Nam 2017, đa khanh thanh cum cong trinh gom cay Pham chin tang va nha Pham. Nha Pham co ket cau ba tang, 12 mai, đuoc lam tu 250 m³ go lim, 15 m³ go vang tam, hang tram met khoi đa xanh Thanh Hoa, hang nghin vien gach Bat Trang. Thap Cuu pham Lien hoa hinh bat giac, cao hon 10 m voi chin tang, moi tang cham ba lop canh sen. Tang mot co tam đau rong đuc bang đong o tam canh, trong khi tang chin co tam đau rong uon cong quay ra bon huong. Tren cung cay Pham la Đuc Phat A Di Đa toa thien tren đai sen. Toan bo cay Pham, he thong tuong Phat va cac buc cham đuoc son son, thep vang.
Chua Con Son con giu đuoc 2 qua chuong co, đeu co nien đai o thoi Tu Đuc. Mot qua chuong treo o trong chua uoc nang 5 ta, 1 qua treo o nha To uoc nang 1 ta. 2 qua chuong đeu ghi ten nguoi cong đuc, co bai minh ca ngoi canh sac Con Son. Nam 2019, chua to chuc đuc them qua chuong moi đe treo tren gac chuong moi phuc dung. Qua chuong đuoc đuc bang đong, nang 1,2 tan, cao 1,8 m va co đuong kinh mieng chuong la 1,2 m, phuc dung theo mau chuong chua Van Ban thoi Tran (bao vat quoc gia so 13, đot 2).


Trong thi ca Chua Con Son xuat hien trong rat nhieu cac tac pham van hoc chu Han tu thoi Tran. đac biet la tho. Cac tac pham cua cac nhan vat lich su co the ke đen nhu:

Đe tu đo Tran Nguyen Đan tu đuong - 題司徒陳元旦祠堂 (Tran Nghe Tong)
Tang Huyen Quang ton gia - 贈玄光尊者 (Tran Minh Tong)
Thanh Hu đong ky - 清虛洞記 (Nguyen Phi Khanh)
Tong tang Đao Khiem quy son - 送僧道謙歸山 (Nguyen Trai)
Con Son ca - 崑山歌 (Nguyen Trai)
Du thi huu Phan Long Tran du Con Son nhan tac Con Son hanh van - 與詩友潘龍珍遊崑山因作崑山行云 (Cao Ba Quat)
Đay la noi đa chung kien mot chang đuong đoi va bi kich cua nguoi anh hung dan toc, danh nhan van hoa Nguyen Trai. Ong sinh ra tai đay va sau nhung nam tham gia trieu chinh, Nguyen Trai lai ve Con Son va song cuoc doi an dat. Canh Con Son đa goi cam hung đe Nguyen Trai sang tac mot so bai tho chu Nom trong Quoc Am thi tap nhu "Quy Con Son trung cuu ngau tac", cung nhu tho chu Han: Mong son trung, Loan hau đao Con Son cam tac, Quy Con Son chu trung tac, Khat nhan hoa Con Son đo, ma noi tieng nhat la bai Con son ca:


Bia "Thanh Hu Đong" Bia Thanh Hu Đong la hien vat đoc ban, luu giu ngu but cua vua Tran Due Tong, co gia tri rat lon ve lich su, thu phap, mang đam dau an van hoa thoi Tran. Bia đuoc cong nhan la Bao vat quoc gia nam 2015. Hien bia đuoc đat trong nha bia nam tren san chua Con Son, ben phai cong chua.
Viec tao tac bia đuoc Nguyen Phi Khanh nhac đen o bai ky trong Nhi Khe thi van tap:


= Hinh thuc =
Bia co kich thuoc lon (165 cm x 98 cm x 17 cm), tran cong. Toan bo than bia đuoc đat tren lung mot con rua đa. Mat truoc tran bia khac 4 chu Han theo the chu trien: Long Khanh Ngu Thu trong khung chu nhat (22 cm x 25 cm) (Long Khanh la nien hieu cua Tran Due Tong 1372 – 1377). Giua bia đe ba chu lon "Thanh Hu Đong" viet theo loi le thu chan phuong. Moi chu kich thuoc 35 cm x 35 cm. Xung quanh diem bia trang tri hinh rong trien gay khuc. Mat sau cua bia co khac bai ky "Con Son Tu Phuc tu bi". Tran bia mat sau co hinh mat troi, diem bia trang tri hoa day đon.


= Nien đai =
Cac nha nghien cuu truoc đay đa co nhung tranh luan trai chieu ve nien đai cua tam bia nay. Co hai luong y kien:

Quan điem thu nhat: bon chu Long Khanh Ngu Thu nghia la Vua (co nien hieu) Long Khanh tu tay viet chu, cung voi hinh thuc trang tri mat bia đa khang đinh đay la ngu but cua vua Tran Due Tong. Mat sau von khac bai minh Con Son Thanh Hu Đong bi minh cua vua Tran Nghe Tong, nam 1602 bai minh nay bi mai đi va khac đe len bai ky Con Son Tu Phuc tu bi.
Quan điem thu hai: Ba chu "Thanh Hu Đong" o mat truoc đuoc khac lai vao nam 1603, mat sau bia đuoc khac nam 1602.
Tuy nhien, cac phan tich ve van ban hoc va đoi chieu hinh tuong con rua đa đa cho thay bia va ba chu Thanh Hu Đong đung la co nien đai thoi Tran. Thu nhat, Trong chu Thanh (清) tren bia, phan chu "Nguyet" (月) đa bi thay net ngang tren bang vong tron. Cac chu huy thoi Tran (chu "Thua", chu "To") đeu co mot net bi thay bang mot vong tron. Chu "Nguyet" cung la mot chu huy, đuoc quy đinh tu thoi Tran Anh Tong: 

Đieu đang noi la trong bai ky "Con Son Tu Phuc tu bi" o mat sau bia thi tat ca cac chu "Nguyet" khong he kieng huy ma van viet đu net. Them vao đo, mot tam bia khac đat ngay gan la bia Phung lenh du cung cap tam bao tao le bi ki/ Khoi tao trung tu Phat to Con Son Tu Phuc tu dung nam Thinh Đuc nguyen nien (1653) đa nhac đen đia danh "Thanh Hu Đong" hai lan nhung chu "Nguyet" khong he kieng huy.
Thu hai la hinh dang con rua đoi bia Thanh Hu Đong: mai tron, đau rua tac ro hai mat va song mui, co nghen cao, đuoi vat len mai, bon chan co nam mong quap lai. Hinh dang con rua nay rat giong voi con rua o bia Thanh Mai Vien Thong thap bi co nien đai xac đinh la 1362. Bia Thanh Mai Vien Thong thap bi cung kieng huy chu Nguyet triet đe, khang đinh nien đai thoi Tran cua bia. Mot bia khac o Chua Con Son cung co rua đoi la bia Trung tu Tu Phuc tu bi nien đai Hoang Đinh tu nien (1603). Con rua o bia nay co hinh thuc rat khac, khong ngoc đau len, khong co đuoi, mai xu xi va up sat đat.
Thu ba la diem chan bia o mat truoc co khac hinh rong trien gay khuc đa mo, co nhieu chu khac đe len. Ro rang hinh rong va chu đe len khong the khac cung mot thoi điem. Trang tri diem chan bia phai co truoc (thoi Tran) roi sau nay khi hinh rong bi mo thi nguoi ta moi khac ten nhung nguoi cong đuc xay chua vao nam 1603 đe len chu.
Qua đo co the thay bia Thanh Hu Đong khong the co nien đai thoi Le trung hung (nien hieu Hoang Đinh) ma co nien đai tu thoi Tran (nien hieu Long Khanh).


= Minh van =
Bai ky "Con Son Tu Phuc tu bi" o mat sau bia ghi nien đai "Hoang Đinh tam nien" (1602), chu viet thanh 29 cot, moi cot tu 2 - 45 chu. Noi dung tom tat nhu sau:

Chua Tu Phuc la noi Tran Minh Tong tu than hoc đao. Vi to thu ba thien phai Truc Lam la Huyen Quang tung tru tri tai đay. Nay chua đa hu hong, nha su tru tri la Mai Tri Ban đung ra hung cong, cung moi nguoi xay dung lai tam quan, phong oan. Nay khac bia ghi ten ho nhung nguoi đa cong đuc.
Trong Viet am thi tap con ghi lai mot bai minh co tua đe Con Son Thanh Hu Đong bi minh (Bai minh khac vao bia Thanh Hu Đong) cua Tran Nghe Tong. Vi the bai minh nay đuoc cho la đa khac len mat sau cua bia Thanh Hu Đong cung thoi điem voi ba chu "Thanh Hu Đong" o mat truoc, nhung sau đo đa bi khac đe len vao đot trung tu chua nam 1602. Noi dung bai minh nhu sau:


Bia "Con Son Tu Phuc tu bi" Bia "Con Son Tu Phuc tu bi" la dang bia luc giac rat hiem gap o Viet Nam, đuoc tao tac trong đot đai trung tu chua Con Son o the ky XVII. Đay la tam bia quy, chua đung nhung gia tri van hoa, lich su, my thuat đac sac. Bia đuoc cong nhan la Bao vat quoc gia nam 2017.


= Lich su =
Bia "Con Son Tu Phuc tu bi" đuoc dung vao nam Hoang Đinh thu 8 (1608) đoi vua Le Kinh Tong, do Nguyen Đuc Minh soan, Ta Tuan viet chu, Le Lieu nguoi xa Kinh Chu khac bia. Tam bia đuoc dung trong đot đai trung tu chua Con Son do nha su Mai Tri Ban (tru tri chua Con Son) chu tri.
Ngay 15 thang 2 nam 1965 (tuc ngay 14 thang Gieng nam At Ty), Chu tich Ho Chi Minh ve tham Con Son đa đoc bia "Con Son tu phuc tu bi". Ong đa dich va giang giai cho nhung nguoi cung đi trong đoan va nguoi dan hieu ve noi dung cua tam bia. Buc anh chup Chu tich Ho Chi Minh đoc bia chua Con Son đuoc in trong nhieu sach bao.
Hien nay bia đuoc đat trong nha bia hai tang chong diem tam mai, o phia trai san chua (tu cong vao).


= Hinh thuc =
Tam bia bang đa xanh hinh luc lang, 6 mai, chop mai nhon. Cac hoa tiet trang tri tren bia đuoc cham khac tinh xao. Nam tren sau mat bia co cham hinh rong may. Hinh anh nhung con rong mang đac trung phong cach thoi Mac voi than dai, manh, uon lung ngua, mat quy, sung trau. Chu tren bia the hien theo loi chan thu, sau chu tieu đe bia đuoc cham to tren tran, moi mat mot chu trong o tron. Moi mat bia co 68 dong, moi dong co 15 đen 30 chu; tran bia. Diem bia cham hinh day leo cach đieu, sat chan bia co cham hinh canh sen cach đieu.
Cu the đo an trang tri o tung mat bia nhu sau:

Mat thu nhat khac chu "Con" (崑): tran bia trang tri luong long chau nhat. Hai ben trang tri hoa van kieu hoa thi. Ngoai cung cham hinh hoa sen voi hai chiec la mem mai bay len phia truoc.
Mat thu hai khac chu "Son" (山): tran bia trang tri mot con rong trong tu the đang di chuyen theo phuong nam ngang. Hai ben cham nua bong cuc man khai, bao quanh bong cuc la nhung van xoan.
Mat thu ba khac chu "Tu" (資): cham khac tuong tu mat thu hai nhung con rong đuoc tac trong tu the uon than theo khung hinh chu nhat, đau rong đoi dien voi phan đuoi dung đung. O chinh giua cua đuong diem hai ben đeu tac nua bong cuc man khai. Hai ben trang tri hinh la mem mai, đoi xung nhau.
Mat thu tu khac chu "Phuc" (福): tran bia cham khac đoi phuong chau mat troi, phia tren va duoi mat troi cham kin van may. Hai ben cham bong hoa cuc đuoc bao quanh boi bon chiec la mem mai.
Mat thu nam khac chu "Tu" (寺): tran bia trang tri hinh rong trong tu the uon luon, đau quay nguoc lai phia sau. Điem xuyet quanh rong la he thong van may cum va may 3 dai. Chinh giua mat bia, hai ben cham đoi chim trong tu the quy chau, ngoai cung trang tri nua bong cuc man khai.
Mat thu sau khac chu "Bi" (碑): tran bia cham khac hinh tuong rong. Khac voi rong cua cac mat truoc, rong đuoc cham voi mat nhin chinh dien, than uon luon bao quanh khuon mat. Hai ben trang tri nua bong sen, bao boc quanh hoa sen la nhung van dau hoi.


= Noi dung =
Nam 1986 theo khao sat cua Vien nghien cuu Han Nom thi cac ban rap van bia luu tru tai Vien co cho mo va thieu net nhung toan bo chu tren bia tai chua thi van con ro net. Đen nay tuy mot so chu tren bia đa mo, mat, nhung van xac đinh đuoc noi dung ghi chep. Noi dung bia Con Son tu phuc tu bi ghi chep ve đot trung tu chua Con Son nam 1607 do thien su tru tri chua Con Son Mai Tri Ban khoi xuong cung cac quy toc, quan lai, thien nam, tin nu cac noi hung cong xay dung chua. Nhung noi dung nay đuoc cham khac cu the o 6 mat cua tam bia.
Cu the noi dung o tung mat bia nhu sau:

Mat thu nhat, chu "Con": cho biet chua Tu Phuc o Con Son co quy mo tu thoi Tran. La noi tru tri cua Huyen Quang - Ma Han ton gia, vi to thu ba cua Thien phai Truc Lam đoi Tran. Su tru tri chua đuong thoi la Mai Tri Ban, tu Hue Phap, hieu Phap Nhan đung ra lo lieu viec trung tu; lai co cac đe tu đi khuyen giao cac quan vien, chuc sac, cung tan, the nu, cung thien nam, tin nu cac noi gop đu tien mua đuoc mot so ruong hung cong xay dung nha thieu huong, tien đuong, hau đuong, hai ben hanh lang, cua tam quan... tu sua lai thuong đien, to lai tuong Phat, san khac sach kinh.
Mat thu hai, chu "Son": ghi ten cac hoi chu va tin thi que o cac huyen thuoc phu Khoai Chau
Mat thu ba, chu "Tu": ghi rieng cac tin thi o lang Chi Ngai (phuong Cong Hoa, Chi Linh ngay nay)
Mat thu tu, chu "Phuc": ghi ten 4 nha su co tieng khac đa giup suc vao viec sua chu Con Son la: Thien su Đao Phai; Hoa thuong Tran Đao An, tu Đinh Huong nguoi xa Tu Quan, huyen Gia Thuy, phu Thien Truong tru tri o chua Tinh Quang, Tu Son; Hoa thuong Nguyen Quynh Cu tu Hue Quang tru tri o chua Hoa Yen nui Yen Tu; Hoa thuong Vu Van Thong tu Hue Hai hieu Linh Khong, tru tri o chua Vinh Nghiem, tung giu chuc Tang chinh trong Tang hoi; ten mot so tang nguoi va tin thi khac... Cuoi bia ghi vi tri 80 mau ruong cua nha chua.
Mat thu nam, chu "Tu": ghi rieng ho ten cua su Mai Tri Ban que o xa Mai Đo, huyen Que Duong (tuc Que Vo, Bac Ninh ngay nay) cung mon đe nhu Ti khuu Mai Ngoc Lien... tat ca hon 30 nguoi đa tham gia cong viec trung tu chua Con Son.
Mat thu sau, chu "Bi": khac bai minh gom 32 cau, moi cau 4 chu


Le hoi Chua Con Son co hai dip le hoi. Hoi xuan tu ngay 16 thang gieng toi het ngay 22 thang gieng am lich nham tuong nho Đe tam to Truc Lam Huyen Quang Ton gia. Hoi thu tu ngay 15 đen ngay 20 thang 8 am lich tuong niem Nguyen Trai.
Truoc đay, nghi le chinh cua le hoi mua xuan Con Son la ruoc le va te le cua dan lang hai thon Chi Ngai va Chuc Thon (Chuc Thon to chuc vao ngay 16, Chi Ngai to chuc vao ngay 18 thang Gieng).
Hien nay le hoi chua Con Son đuoc ket hop voi le hoi đen Kiep Bac thanh le hoi Con Son - Kiep Bac mua xuan va mua thu, thuong đuoc to chuc tu ngay mung 10 đen ngay 23 thang gieng va mung 10 đen 20 thang 8 Am lich.
Le hoi mua xuan gom: le ruoc nuoc; le Lien Hoa Hoi Thuong phat đai nguyen cua đuc Phat; man cham va truyen hoa đang cua phat tu; le ruoc banh chung, banh day tai chua Con Son, đen tho Nguyen Trai, đen tho Tran Nguyen Đan; le gio Đe tam to Truc Lam Huyen Quang ton gia; le đan Mong Son thi thuc; nghi le Nhieu phat o toa Cuu pham lien hoa. Phan hoi co: hoi thi goi banh chung, gia banh day; Lien hoan Phao đat tinh Hai Duong; giai Vat dan toc, giai Co tuong. Le hoi mua thu thuong bao gom: le Cung Phat, Thanh, Hoi đong Tran Trieu; Le gio Đuc Thanh Tran; Le khai an va ban an đen Kiep Bac; Le ruoc bo; Le tuong niem, Le te tai đen Nguyen Trai, đen Tran Nguyen Đan; Le cau an. Phan Hoi co: Lien hoan dien xuong hau Thanh, đua thuyen truyen thong, trinh dien nghe thuat mua roi nuoc, hoi quan tren song Luc Đau, hoi hoa đang... va cac hoat đong van hoa, the thao khac. Cac le hoi Con Son - Kiep Bac thuong thu hut đen hang chuc van luot khach du lich moi nam.


Ghi chu Xem them Khu di tich Con Son - Kiep Bac
Đen Kiep Bac
Tran Nguyen Đan
Nguyen Trai


Chu thich