Lapis lazuli (), con goi tat la lapis, hay ngoc luu ly, la mot đa bien chat mau lam đam, đuoc dung nhu đa ban quy co gia tri cao tu thoi co đai nho vao mau sac ruc ro cua no.
Tu khoang đau thien nien ky 7 TCN, lapis lazuli đa đuoc khai thac tai khu mo Sar-i Sang o Shortugai (ngay nay thuoc tinh Takhar) va cac mo khac o tinh Badakhshan đong bac Afghanistan ngay nay.
Lapis lazuli rat đuoc ua chuong tai van minh luu vuc song An (3300-1900 TCN). Cac co vat lam tu lapis lazuli co nien đai khoang 7570 TCN đa đuoc tim thay tai di tich Bhirrana co xua nhat trong khu vuc. Hat lapis đuoc tim thay trong cac phan mo thoi ky đo đa moi o di tich Mehrgarh (ngay nay thuoc Pakistan), day Kavkaz, cho đen tan Mauritanie o Tay Phi. No cung đuoc su dung trong mat na cua Tutankhamun (1341-1323 TCN).
Vao cuoi cua thoi trung co, lapis lazuli bat đau đuoc xuat khau sang chau Au, tai đay no đuoc nghien thanh bot đe lam mau lam sam, loai mau ve cao cap va đat tien nhat trong cac sac lam. Mau lam sam đuoc nhieu hoa si lon trong thoi ki Phuc hung va Baroque su dung, nhu Masaccio, Perugino, Titian va Vermeer, va thuong đuoc danh rieng đe len mau quan ao cua nhan vat trung tam trong cac buc tranh, đac biet la Trinh nu Maria.
Ngay nay, vung mo Đong Bac Afghanistan van la mot nguon khai thac lapis lazuli quan trong. No cung đuoc khai thac tai cac mo phia tay Ho Baikal o Nga, va o day nui Andes o Chile, cung voi mot so luong nho khac đen tu Angola; Argentina; Myanmar; Pakistan; Canada; Y, An Đo; va My.


Tu nguyen Lapis trong tieng Latin co nghia la "đa", con lazuli la mot dang cua tu lazulum trong tieng Latin trung đai, co nguon goc tu tieng A Rap لاجورد lajaward, bat nguon tu لاجورد lajevard trong tieng Ba Tu, co nghia la "bau troi" hay "troi/ thien gioi". Trong lich su, lapis lazuli cung đuoc khai thac o vung Lajevard, Ba Tu co. Tu moi lien he nay, Lazulum la nguon goc cua cac tu mang nghia "mau xanh/ xanh lam" trong nhieu ngon ngu, nhu azul trong tieng Tay Ban Nha va tieng Bo Đao Nha, azzurro trong tieng Y, azure trong tieng Phap va tieng Anh.


Khoa hoc va ung dung = Thanh phan =
Thanh phan quan trong nhat cua lapis lazuli la lazurit (25% đen 40%), mot loai khoang chat silicat feldspathoid co cong thuc (Na,Ca)8(AlSiO4)6(S,SO4,Cl)1-2. Hau het lapis lazuli cung chua calci (mau trang), sodalit (mau xanh), va pyrit (mau vang kim). Mot so mau lapis lazuli co chua augit, diopside, enstatit, mica, hauynit; hornblend, nosean va loellingit geyerit giau luu huynh.
Lapis lazuli thuong xuat hien trong đa cam thach tinh the do qua trinh bien chat tiep xuc.


= Nguon goc =
Lapis lazuli đuoc tim thay trong đa voi o thung lung song Kokcha thuoc tinh Badakhshan o đong bac Afghanistan, noi mo co Sar-e-Sang đa đuoc khai thac tu hon 6.000 nam. Afghanistan la nguon cung cap lapis lazuli cho Ai Cap co đai va Luong Ha, cung nhu van minh Hy Lap va La Ma sau nay. Lapis đuoc mang đen Ai Cap co đai thong qua buon ban voi Luong Ha. Tai thoi ky đinh cao van minh luu vuc song An vao nam 2000 TCN, thuoc đia Harappan, hien nay goi la Shortugai, đuoc thanh lap gan khu mo lapis.
Ngoai cac mo o Afghanistan, lapis cung đuoc khai thac tai day Andes (gan Ovalle, Chile); va tai mo Tultui Lazurite ve phia tay cua Ho Baikal o Siberia, Nga. Mot so luong nho hon đuoc khai thac o Angola; Argentina; Myanmar; Pakistan; Canada; Y, An Đo; va My (tai California va Colorado).


= Ung dung va chat thay the =
Lapis co the đanh bong đuoc va lam thanh đo trang suc, cham khac, hop, kham, đo trang tri, tuong nho va binh. No cung đuoc dung trong trang tri noi that va hoan thien cong trinh kien truc. Hai cot trang tri đien tho trong Nha tho chinh toa Thanh Isaac tai St.Petersburg đuoc lam tu lapis. Vao thoi Phuc hung, Lapis đuoc nghien va xu ly đe lam bot mau lam sam dung trong tranh son dau va bich hoa. Đen đau the ky 20, lapis khong con đuoc su dung trong hoi hoa nua ma thay the bang chat tong hop hoa hoc re hon.
Lapis lazuli tong hop đuoc san xuat thuong mai thong qua qua trinh Gilson, dung đe tao ra mau lam sam nhan tao va thuy phan kem phosphat. No cung co the đuoc thay the bang spinel, sodalit, jasper nhuom mau hoac howlit.


Lich su va nghe thuat = Trong the gioi co đai =

Lapis lazuli đa đuoc khai thac o Afghanistan va xuat khau sang Đia Trung Hai va Nam A ke tu thoi đo đa moi, doc theo tuyen thuong mai co giua Afghanistan va van minh song An tu thien nien ky thu 7 TCN. Hat lapis lazuli đa đuoc tim thay tai Mehrgarh, mot đia điem Đa moi gan Quetta o Pakistan, va tai cac khu đinh cu thien nien ky 4 o Bac Luong Ha, va o khu di tich Đo đong Shahr-e Sukhteh o Đong Nam Iran (thien nien ky 3 TCN). Tai khu Lang mo Hoang gia o thanh Ur cua Sumer, nguoi ta tim đuoc mot con dao gam co can lapis, mot cai bat kham lapis, bua chu, hat cuom, va cac chi tiet kham long may va rau tren tuong, co nien đai tu thien nien ky 3 TCN.
Lapis cung đuoc su dung pho bien lam con dau va đo trang suc tai Luong Ha co đai boi nguoi Akkad, Assyria, va Babylon. No đuoc nhac đen nhieu lan trong su thi Gilgamesh (the ky 17-18 TCN), mot trong nhung tac pham van hoc co nhat tung đuoc biet đen. Buc tuong Ebih-Il tu thien nien ky thu 3 TCN co trong mat kham lapis, đuoc tim thay tai thanh pho co Mari, Syria ngay nay, hien đang đuoc trung bay o Louvre.
O Ai Cap co đai, lapis lazuli thuong đuoc dung lam bua chu va đo trang suc. Đo trang suc Lapis đa đuoc tim thay trong cac cuoc khai quat cua di tich Ai Cap tien su Naqada  (3300-3100 TCN). Cac buc phu đieu thoi Thutmosis III (1479-1429 TCN) tai quan the đen Karnak the hien canh nha vua đuoc cong nap cac manh lapis lazuli. Cleopatra đa su dung bot lapis lazuli đe lam mau trang điem mat.
Đo trang suc bang lapis lazuli cung đuoc tim thay tai Mykenai, la bang chung cho quan he thuong mai giua nguoi Mykenai va van minh Ai Cap va phuong Đong.
Tu cuoi thoi co đai đen cuoi thoi Trung co, lapis lazuli thuong đuoc goi la sapphire (sapphirus trong tieng latinh, sappir trong tieng Hebrew); tuy nhien, can phan biet no voi đa saphir ngay nay von la mot loai corundum mau xanh. Nha khoa hoc nguoi Hy Lap Theophrastus mo ta trong sach ve đa rang "sapphirus lom đom vang," phu hop voi đac điem cua lapis lazuli.
Trong Cuu Uoc co nhieu chi tiet nhac đen "sapphire", nhung hau het cac hoc gia cho rang nhieu kha nang đo la lapis lazuli, do sapphire chua đuoc biet đen truoc thoi Đe quoc La Ma. Vi du, Exodus 24:10: "Va ho thay Đuc Chua Troi cua Israel, duoi chan Ngai lat đa sapphire..." Thuat ngu đuoc su dung trong Kinh Thanh tieng Latinh o đay la "lapidus sapphiri", thuat ngu chi lapis lazuli. Cac ban dich hien đai cua Kinh thanh, nhu ban dich Cuoc song moi lan thu hai, đeu dich la lapis lazuli trong hau het cac truong hop thay vi sapphire.
Ngoc luu ly cung đuoc nhac đen trong Kinh Phat. Duoc Su Nhu Lai Bon Nguyen Kinh chep: "ve phuong Đong cach the gioi Ta Ba khoang 10 hang ha sa Phat đo co coi Phat ten la Tinh Luu Ly, ten cua Đuc Phat đo la Duoc Su Luu Ly Quang Nhu Lai". Theo kinh đien, Phat Duoc Su (tieng Phan: Bhaisajya-guru Vaidurya-prabharajyah) trong khi tu hanh Bo tat đao đa phat 12 đai nguyen giai tru benh kho cho chung sinh, sau khi thanh Phat ong tru o the gioi Tinh luu ly, tren than hien lo anh sang luu ly trong suot. Ong thuong đuoc mo ta trong tu the thien đinh, tay trai cam binh thuoc mau luu ly.


Gallery Tham khao Nguon Bowersox, Gary W.; Chamberlin, Bonita E. (1995). "Gemstones of Afghanistan". Tucson, AZ: Geoscience Press. {{Chu thich tap chi}}: Chu thich magazine can |magazine= (tro giup).
Oldershaw, Cally (2003). "Firefly Guide to Gems". Toronto: Firefly Books. {{Chu thich tap chi}}: Chu thich magazine can |magazine= (tro giup).
Bariand, Pierre, "Lapis Lazuli", Mineral Digest, Vol 4 Winter 1972.
Lapparent A.F., Bariand, P. et Blaise, J., "Une visite au gisement de lapis lazuli de Sar-e-Sang du Hindu Kouch, Afghanistan," C.R. Somm.S.G.P.p. 30, 1964.
Wise, Richard W., Secrets Of The Gem Trade, The Connoisseur's Guide To Precious Gemstones, 2016 ISBN 9780972822329
Wyart J. Bariand P, Filippi J., "Le Lapis Lazuli de Sar-e-SAng", Revue de Geographie Physique et de Geologie Dynamique (2) Vol. XIV Pasc. 4 pp. 443–448, Paris, 1972.
Herrmann, Georgina, "Lapis Lazuli: The Early Phases of Its Trade", Oxford University Dissertation, 1966.
Bakhtiar, Lailee McNair, Afghanistan's Blue Treasure Lapis Lazuli, Front Porch Publishing, 2011 ISBN 978-0615573700
Korzhinskij, D.S., "Gisements bimetasomatiques de philogophite et de lazurite de l'Archen du pribajkale", Traduction par Mr. Jean Sagarzky-B.R.G.M., 1944.


Lien ket ngoai Lapis lazuli tai Gemstone.org Luu tru ngay 1 thang 2 nam 2003 tai Wayback Machine
Tai lieu tu khoa hoc truc tuyen đuoc san xuat boi Đai hoc California tai Berkeley Luu tru ngay 1 thang 1 nam 2009 tai Wayback Machine
Lapislazuli: Su xuat hien, khai thac mo va tiem nang thi truong cua mot sac to mau xanh da troi