Xu Nghe la ten chung cua vung Hoan Chau (驩州) cu tu thoi nha Hau Le, tuc Nghe An va Ha Tinh hien nay. Hai tinh nay cung chung mot vung van hoa goi la van hoa Lam Hong, co chung bieu tuong la nui Hong – song Lam. Nui Hong Linh nam tron trong đat Ha Tinh va song Lam nam o ranh gioi giua Nghe An va Ha Tinh. Trung tam cua Xu Nghe nam o hai ben dong song Lam la phu Đuc Quang va phu Anh Đo khi xua, tuc la cac huyen Huong Son, Đuc Tho, Can Loc, Nghi Xuan, thi xa Hong Linh cua Ha Tinh va cac huyen Thanh Chuong, Nghi Loc, thanh pho Vinh, Hung Nguyen, Nam Đan, Đo Luong, Anh Son cua Nghe An ngay nay.
Danh xung Nghe An co tu nam 1030 thoi nha Ly, nien hieu Thien Thanh thu 2 đoi Ly Thai Tong. Luc đo goi la Nghe An chau trai (乂安州寨), sau đo thi đoi thanh trai Nghe An roi Nghe An phu (乂安府), Nghe An thua tuyen (乂安承宣). Nam 1490, vua Le Thanh Tong (nien hieu Hong Đuc thu 21) đoi ten tu Nghe An thua tuyen thanh xu Nghe An (goi tat la xu Nghe) đong thoi voi cac đon vi hanh chinh khac luc bay gio nhu: xu Kinh Bac, xu Son Nam, xu Đong, xu Đoai, xu Thanh Hoa, xu Lang Son... Nam 1831, thoi vua Minh Menh, Xu Nghe bi tach thanh hai tinh Nghe An va Ha Tinh. Nam 1976, hai tinh lai hop thanh tinh lon Nghe Tinh. Nam 1991, tach ra thanh Nghe An va Ha Tinh nhu ngay nay.
Cuong vuc xu Nghe bat đau đuoc mo rong sang lanh tho Lao ngay nay tu thoi nha Le so, phat trien đen rong nhat la thoi vua Minh Mang nha Nguyen (voi 11 phu), đen thoi Phap thuoc thi nguoi Phap cat khoang nua ve cho đat Lao (5/11 phu), phan con lai tuong đuong voi lanh tho 2 tinh Nghe An va Ha Tinh ngay nay.


Lich su = Đoi Hung Vuong xua va An Duong Vuong =
Thoi xa xua, Xu Nghe thuoc đat Viet Thuong
Sau đo tro thanh 2 trong 15 bo cua nuoc Van Lang, co ten: bo Hoai Hoan, bo Cuu Đuc
Bo Hoai Hoan la ten goi vung đat tuong đuong voi Dien Chau khi xua, o phia bac tinh Nghe An. Bo Cuu Đuc la ten goi vung đat tuong đuong voi phia nam tinh Nghe An va tinh Ha Tinh hien nay, tuc đat Hoan Chau thoi nha Đuong.


= Thoi ky Bac thuoc =

Nha Han: la huyen Ham Hoan thuoc quan Cuu Chan
Nha Đong Ngo: tach ra khoi quan Cuu Chan, đat lam quan Cuu Đuc
Nha Tan, nha Luu Tong van theo nhu nha Ngo
Nha Luong (nam 502-557): Chia đat lam Đuc Chau, Ly Chau va Minh Chau
Nha Tuy:
Nam Khai Hoang thu 18 (598) đoi Đuc Chau lam Hoan Chau, Ly Chau lam Tri Chau
Nam Đai Nghiep thu 3 (607) hop ca Minh Chau, Tri Chau va Hoan Chau, đoi le thuoc quan Nhat Nam
Nha Đuong:
Nien hieu Vu Đuc chia quan Nhat Nam đat lam Đuc Chau, Lao Chau, Minh Chau va Hoan Chau.
Nam Trinh Quan thu 1 (627) đoi Đuc Chau lai lam Hoan Chau, con Hoan Chau cu thi đoi lam Dien Chau.
Nam thu 16 bo Dien Chau hop vao Hoan Chau
Đau nam Thien Bao lai đoi la Hoan Chau, thuoc vao quan Nhat Nam
Tu nam Kien Nguyen tro ve sau goi la Hoan Chau, roi bo Tri Chau ma cho le thuoc vao Hoan Chau
Nam Quang Đuc thu hai chia Hoan Chau đat quan Long Tri thuoc Dien Chau, lai goi la quan Dien Thuy


= Thoi ky đat nuoc đoc lap tu chu =
Nha Ngo, Nha Đinh, nha Tien Le: goi la Hoan Chau
Nha Ly: Đoi lam trai, goi la Nghe An Chau trai. Đay la lan đau tien xuat hien danh xu Nghe An; nam Thien Thanh thu 2 (nam 1030) đoi ten la Nghe An chau. Luc bay gio Dien Chau la chau rieng, khong thuoc Nghe An Chau.
Nha Tran:
nam Nguyen Phong thu 6 lai goi la Trai Nghe An
nam Long Khanh thu 3 (1375) đoi Dien Chau lam Dien Chau lo, chia Hoan Chau lam 4 lo: Nhat Nam, Nghe An nam, Nghe An bac, Nghe An trung, cung goi la Nghe An phu
nam Quang Thai thu 10 đoi Nghe An lam Lam An tran, Dien Chau lam Vong An tran
Đoi nha Ho đoi Dien Chau lam Linh Nguyen phu, cung voi Thanh Hoa, Cuu Chan, Ai Chau goi la tu phu
Thoi thuoc nha Minh lai đoi lam 2 phu Dien Chau va Nghe An; phu Dien Chau linh 3 huyen la Quynh Lam, Tra Thanh, Phu Luu. phu Nghe An linh 4 chau la Hoan Chau, Nam Tinh, Tra Lung, Ngoc Ma va 13 huyen la Nha Nghi, Chi La, Phi Loc, Tho Du, Ke giang, Chan Phuc, Co Xa, Tho Hoang, Đong Ngan, Thach Đuong, Ky La, Ban Thach, Ha Hoa
Nha Hau Le:
nam Thuan Thien nguyen nien thuoc đao Hai Tay
nam Quang Thuan thu 7, 2 phu Dien Chau va Nghe An sap nhap lai, goi Nghe An thua tuyen; Nam Hong Đuc thu 1, đinh ban đo Nghe An thua tuyen co 9 phu, 25 huyen, 2 chau. Thien nam du ha luc chep rang: Phu Đuc Quang linh 6 huyen la Thien Loc, La Son, Nghi Xuan, Chan Phuc, Huong Son, Thanh Giang, Phu Anh Đo linh 2 huyen la Nam Đuong, Hung Nguyen. Phu Dien Chau linh 2 huyen la Đong Thanh va Quynh Luu. Phu Ha Hoa linh 2 huyen la Thach Ha, Ha Hoa. Phu Tra Lan linh 4 huyen la Ky Son, Tuong Duong, Vinh Khang, Hoi Ninh. Phu Quy Chau linh 2 huyen la Trung Son, Thuy Van, Phu Tran Ninh linh 7 huyen la Quang Vinh, Minh Quang, Canh Thuan, Thanh Vi, Kim Son, Chau Giang, Trung Thuan. Phu Ngoc Ma linh mot chau Trinh Cao, phu Lam An linh mot chau Quy Hop. Toan hat 25 huyen, 2 chau
nam Hong Đuc thu 21 (1490) đoi lam xu: Xu Nghe
Luc bay gio, Xu Nghe gom 9 phu:
Phu Đuc Quang quan linh 6 huyen: Thien Loc (Can Loc va bac Loc Ha ngay nay), La Son (Đuc Tho), Chan Phuc (gom huyen Nghi Loc, thanh pho Vinh), Thanh Chuong (gom huyen Thanh Chuong va tay nam huyen Nam Đan hien nay), Huong Son (bao gom cac huyen: Huong Son, Vu Quang, Huong Khe ngay nay) va Nghi Xuan
Phu Dien Chau quan linh 2 huyen: Đong Thanh (Yen Thanh va Dien Chau) va Quynh Luu (huyen Quynh Luu, thi xa Hoang Mai va đong huyen Nghia Đan hien nay)
Phu Anh Đo quan linh 2 huyen: Hung Nguyen va Nam Đuong (Nam Đan, Đo Luong, Anh Son)
Phu Ha Hoa quan linh 2 huyen: Thach Ha (huyen Thach Ha, nam Loc Ha va thanh pho Ha Tinh) va Ky Hoa (Ky Anh va Cam Xuyen)
Phu Tra Lan quan linh 4 huyen: Ky Son (đau the ky 19 gom 5 tong: Co Khuong, Chieu Luu, Nhan Ly (nay khoang cac xa Bac Ly, My Ly), Đo Lang, Hieu Kiem (nay khoang xa Huu Kiem)), Tuong Duong (đau the ky 19 gom 3 tong Cam Da, Yen Long Ban, Tu Duong), Vinh Khang (tuc Vinh Hoa, đau the ky 19 gom 3 tong: Phi Coc, Thanh Nhue, Huyen Lang) va Hoi Ninh (tuc Hoi Nguyen, đau the ky 19 gom 3 tong Bau La, Nga My, Binh Chuan).
Phu Quy Chau quan linh 2 huyen: Trung Son (Que Phong) va Thuy Van (nay la huyen Quy Chau va Quy Hop tinh Nghe An.)
Phu Tran Ninh tuc la đat Bon Man xua, nguoi ban xu goi la Muong Bon (phan đat nay thuoc tinh Xieng Khoang Lao). Nam 1479 Cam Cong vua Bon Man chong lai Đai Viet, Le Thanh Tong than chinh tien đanh thu phuc Bon Man sap nhap vao Đai Viet đoi thanh Tran Ninh truc thuoc Hoan Chau va cho tho quan la Cam Lu lam tu truong. Ve sau lay them đat Ho Muong o phia Bac, tuc la đat thuoc Lao Qua xua (Ho Muong (Huameuang) vung đat nay la tinh Hua Phan Lao). Phia Tay Tran Ninh tiep giap voi Ai Lao.
Phu Ngoc Ma quan linh 1 chau: Trinh Cao (Trinh Cao chua xac đinh đuoc o đau, co the hien nay thuoc tinh Bo Ly Kham Xay Lao (vung giap ranh voi Viet Nam nhu: huyen Viengthong)). Theo Phan Huy Chu thi phu Ngoc Ma cung phu Quy Chau o phia tay tran Nghe An, noi lien voi xu Ai Lao. Nam 1827 phu Ngoc Ma đuoc đoi thanh phu Tran Đinh va gop them cac chau Cam Mon, Cam Cat, Cam Linh (tuc Pham Linh, theo Nguyen Van Sieu). (Cam Mon thuoc đat tinh Kham Muon Lao, Cam Cat tuc Khamkheuth tinh Bo Ly Kham Xay Lao, Pham Linh nay la khoang vung Pakkading tinh Bo Ly Kham Xay Lao). Cam Cat va Cam Mon la nhung vung đat tiep giap voi đia ban huyen Huong Son tinh Ha Tinh ngay nay, vi theo Nguyen Van Sieu thi:"...Nam Minh Mang thu 21 (1840), tho muc va tho dan 2 huyen Cam Mon, Cam Cat đen tru ngu o đia ban huyen Huong Son, nhan the cho chung chia thuoc vao phu Đuc Tho".
Phu Lam An quan linh 1 chau Quy Hop (thuoc đat Ha Tinh thoi nha Nguyen). Theo Phan Huy Chu, phu Lam An von truoc la phan đat cua Bon Man chu hau cua Ai Lao, đen nam 1448 nien hieu Thai Hoa thu 5, tu truong vung nay sang than phuc nha Le, Le Nhan Tong cho nhap vao Đai Viet đoi ten thanh Quy Hop, đia gioi nam o tan cung phia tay xu Nghe. Chau thanh chau Quy Hop nha Le đat tai lang Trung Thanh nam ben bo nam song Tiem thuong nguon cua song La nay la thon Trung Thanh xa Huong Vinh huyen Huong Khe tinh Ha Tinh. Nam 1828 đuoc đoi thanh phu Tran Tinh. Theo Nguyen Van Sieu: Nam 1828-Minh Mang thu 9 tran Nghe An đuoc đat them 3 phu: Tran Tinh (bo phu Lam An, chau Quy Hop đoi thanh Tan Hoan), Tran Bien va Lac Bien. Phu Tran Tinh nam o phia tay nam tinh Nghe An-Ha Tinh nha Nguyen (nay khoang cac huyen Huong Khe Ha Tinh, Tuyen Hoa Quang Binh, va huyen Nakai Kham Muon Lao), von la đat thuoc 3 đong Tham Nguyen (đau nguon cua song Ngan Sau), Yen Son, Mong Son cua chau Quy Hop phu Lam An. Nam 1827, Minh Mang thu 8, vua Van Tuong la Chieu No (Chao Anou) bi quan Xiem đanh thua bo nuoc chay, tho dan Tran Tinh xin nhap vao Đai Nam, Minh Mang cho nhap vao Nghe An, đat la Tran Tinh va đoi đong thanh huyen.
Khoang giua nam Hong Thuan (1510-1516) vua Le Tuong Duc đoi xu Nghe lam tran Nghe An
Nam Giap Ngo (1774) quan chua Trinh, vao chiem đuoc đat chau Bo Chinh Noi (phia Nam song Gianh, huyen Bo Trach) đem sap nhap cung voi Bo Chinh Ngoai (phia Bac song Gianh, huyen Quang Trach, thi xa Ba Đon va huyen Tuyen Hoa Quang Binh) thuoc Quang Binh đa cua chua Trinh vao phu Ha Hoa tran Nghe An. Nhung đen nam Binh Ngo (1786), quan nha Tay Son chiem lai đuoc vung nay lai đoi ve đat Quang Binh nhu cu nhung đat ten goi khac.
Thoi Nha Tay Son (1778-1802): xu Nghe đuoc đoi lam Trung Đo (Kinh đo tuong lai cua nha Tay Son): Hoang đe Quang Trung cho xay Phuong Hoang Trung Đo o thanh pho Vinh ngay nay, lai goi la Nghia An tran
Thoi nha Nguyen:
Theo Nguyen Van Sieu viet:"...Ban trieu nam Gia Long nguyen nien lai đat lam Nghe An tran; Đo ban va so ho nam Gia Long thu 1, chep tran Nghe An, 9 phu, la Đuc Quang, Dien Chau, Ha Hoa, Anh Đo, Tra Lan, Quy Chau, Tran Ninh, Lam An, Ngoc Ma; 18 huyen la Huong Son, Nghi Xuan, Thanh Chuong, La Son, Chan Loc, Thien Loc, Đong Thanh, Quynh Luu, Ky Hoa, Thach Ha, Nam Đuong, Hung Nguyen,Tuong Duong, Vinh Hoa, Hoi Nguyen, Ky Son, Thuy Van, Trung Son. So voi ban đo thoi Hong Đuc thi thieu 7 huyen nhu vung Quang Vinh, va 2 chau Trinh Cao, Quy Hop. Co le do bien chep sai lam."
Nam 1826, Minh Mang thu 7, nha Nguyen cho lay 3 dung la: dung Lan, dung Đo va dung Chau cua man Leo thuoc chau Quy Hop phu Lam An tran Nghe An, do o giap ranh voi phia Tay Quang Binh (khi đo goi la dinh Quang Binh), chuyen sang thuoc vao dinh Quang Binh (nam 1828 dinh Quang Binh đoi thanh tran Quang Binh). Phan đat nay ngay nay thuoc huyen Minh Hoa va phia tay huyen Tuyen Hoa Quang Binh.
Nam 1828, tran Nghe An đuoc nhap them 2 phu moi la Tran Bien va Lac Bien, nang tong so len 11 phu. Phu Tran Bien o Tay Bac tinh Nghe An thoi nha Nguyen, co 4 huyen le thuoc von la 4 trong 7 man Mang Ho nuoc Ai Lao: Xa Ho (truoc goi la Man Ho), Xam To (truoc đo la Ho Phan Xam To, con ngay nay la Xam To huyen Xamtay tinh Hua Phan Lao), Mang Lan (truoc la Ho Phan Mang Lan, ngay nay khoang vung Muong Lan huyen Xamtay Hua Phan), Man Soan (von la Ho Phan Man Soan). Phu Lac Bien o phia Tay Nam tinh Nghe An nha Nguyen, von la đat Cong Man Lac Hoan (tuc muong Lac Hoan (Muang Lakhone) cua vuong quoc Vieng Chan (Van Tuong)).
nam Minh Menh thu 12 (1831) chia Nghe An tran thanh 2 tinh: Nghe An (phia Bac song Lam); Ha Tinh (phia nam song Lam)
nam Tu Đuc thu 6 đoi tinh Ha Tinh lam đao, hop vao Nghe An thanh An Tinh
nam Tu Đuc thu 29 lai đat tinh Ha Tinh nhu cu


= Thoi Phap thuoc =
Cung voi viec phan lai đia gioi hanh chinh giua cac ky va cac xu thuoc đia cua Phap trong Lien bang Đong Duong, nguoi Phap đa cat mot so cac phu huyen thuoc tinh Nghe An va Ha Tinh thuoc xu Trung Ky cho Lao thuoc Phap vao cac nam 1895 va 1903, bao gom cac vung: phu Tran Bien (khoang phia Đong Nam tinh Hua Phan), phu Tran Ninh (Xieng Khoang, Hua Phan (phan phia Nam Hua Phan)), phu Tran Đinh (Bo Ly Kham Xay, Kham Muon (phia Bac tinh Kham Muon)), phu Tran Tinh (khoang phia Đong tinh Kham Muon, giap cac huyen Huong Khe tinh Ha Tinh ngay nay, Tuyen Hoa, Minh Hoa tinh Quang Binh ngay nay), phu Lac Bien (khoang bo Bac va thuong luu song Xe Bang Phai va song Xe Noi, phia Nam tinh Kham Muon). Đat Nghe An-Ha Tinh tro nen giong voi hien trang ngay nay va luc đo chi con lai phan đat thuoc 6 phu: Ha Hoa, Đuc Quang, Anh Đo, Tra Lan, Dien Chau, Quy Chau.


= Hanh chinh vao đau nha Nguyen cua cac phu con thuoc Nghe Tinh ngay nay =
Phu Ha Hoa (nay thuoc Ha Tinh):
Huyen Ky Hoa gom 6 tong: Hoa Due, Van Tan, Tho Ngoa, Lac Xuyen, Cap Dan, Đo Chu.
Huyen Thach Ha gom 7 tong: Thuong Nhat, Thuong Nhi, Ha Nhat, Ha Nhi, Trung, Đong, Đoai.
Phu Đuc Quang (tuc phu Đuc Tho, nay thuoc Ha Tinh va Nam Nghe An):
Huyen Thanh Chuong gom 6 tong: Bich Trieu, Tho Hao, Vu Liet, Cat Ngan, Đang Son, Nam Hoa.
Huyen Chan Loc (tuc huyen Nghi Loc) gom 4 tong: Thuong Xa, Kim Nguyen, Đang Xa, Ngo Truong (gom 17 lang xa: Phan Xa (Phan, Xuan Lieu, Bao Đai), Xuan An (An Toan, Thuong Xa, Trung Ngu, My Hau), Tu-Ngo Truong, Tu-Ngo Xa, Chan An, Đuc Quang (so), Dung Quyet (Thuong, Ha), An Truong (tuc Yen Truong), Giap An, An Luu, phuong Thuy Cu; nay thuoc thanh pho Vinh.).
Huyen Thien Loc gom 7 tong: Minh Luong, Đo Lieu, Nga Khe, Noi Ngoai, Phu Luu, Canh Hoach, Vinh Luat.
Huyen Huong Son gom 8 tong: Đo Xa, An Ap, Huu Bang, Di Oc, Đong Cong, Tho Hoang, Tho Loi, Bao Khe.
Huyen La Son gom 7 tong: An Viet, An Ho, Hoa Lam, Lai Thach, Thinh Cao, Tu Đong, Thuong Bong.
Huyen Nghi Xuan gom 5 tong: Tam Che, Phan Xa (gom 5 xa: Phan Xa, Tien Đien, Tien Bao, My Đuong, Uy Vien.), Co Đam (gom 6 lang xa: Co Đam (Ky Phi, An Giam, My Cau, Van Hai), Cuong Gian, Cuong Đoan, Đong Gian, Lieu Đong, Nuoc Ra.), Hoa Vien (gom 6 lang xa: Hoa Vien, Hong, Khai Mong, Tien Can, Ta Uc (tuc Ta Ao), Con Moc.), Đan Hai (gom 6 lang xa: Hoi Thong, Đan Truong, Đan Pho, Đan Hai, Đan Uyen, Đo Uyen.).
Phu Anh Đo (nay thuoc Nghe An):
Huyen Hung Nguyen gom 7 tong: Phu Long, Thong Lang, Đo An (gom 16 lang xa: Đo An (Đo An, Thi Quang), An Phuc, Am Cong (Thanh Cong, Xuan Am), An Phap, My Chan (Chan Đich, Kim Ma, An My, Ngoc Hot, Xuan Thinh), Hen, My Tuc (Cu, My, Phu An, Thuong).), Hoa Vien, Hai Đo, Cao Trinh, La Hoang.
Huyen Nam Đuong gom 8 tong: Non Lieu, Lam Thinh (gom 15 lang xa: Lam Thinh, Chung My, Duyen La, Truong Cat, Chung Cu (Ngoc Đinh, Hoang Tru, Kim Lien, Van Hoi, Tinh, Kinh Ky, Khoa Cu, Tieu Ca), Gia Lac, Huu Biet.), Đai Đong, Hoa Lam, Đo Luong, Thuan Trung, Bach Ha, Lang Đien.
Phu Dien Chau (nay thuoc Nghe An):
Huyen Quynh Luu gom 4 tong: Hoan Hau, Thanh Vien, Hoang Mai, Quynh Lam.
Huyen Đong Thanh gom 7 tong: Cao Xa, Van Phan, Quan Trung, Quan Trieu, Thai Trach, Van Tru, Hoang Truong.
Phu Tra Lan (tuc phu Tuong Duong, nay thuoc Nghe An):
Huyen Tuong Duong gom 3 tong: Cam Da, Yen Long Ban, Tu Duong.
Huyen Vinh Hoa gom 3 tong: Phi Coc, Thanh Nhue, Huyen Lang.
Huyen Hoi Nguyen gom 3 tong: Bau La, Nga My, Binh Chuan.
Huyen Ky Son gom 5 tong: Co Khuong, Chieu Luu, Nhan Ly, Đo Lang, Hieu Kiem.
Phu Quy Chau (nay thuoc Nghe An):
Huyen Trung Son gom 16 đong.
Huyen Thuy Van gom 23 đong.


= Ngay nay =
Nam 1976, Nghe An va Ha Tinh hop thanh tinh lon Nghe Tinh
Nam 1991, Nghe Tinh lai tach ra Nghe An va Ha Tinh


Van hoa xu Nghe Tham khao Kham đinh Viet su Thong giam cuong muc, chinh bien, quyen thu XXI
Thien ha loi benh toan thu
Thien nam du ha tap
Tay Son bang giao luc
Lich trieu hien chuong loai chi
Tieu vung van hoa xu Nghe (Nghe An& Ha Tinh)/ tg: Ha Nguyen. Nha xuat ban Thong tin va Truyen thong. Ha Noi. 2013


Tham khao