Chi Lon (hay heo theo phuong ngu mien Nam cua tieng Viet) la mot chi đong vat mong guoc co nguon goc o đai luc A-Au đuoc gop nhom tong the voi danh phap khoa hoc la Sus, thuoc ho Lon (Suidae). Lon rung đa đuoc thuan hoa va đuoc nuoi nhu la mot dang gia suc đe lay thit, mo cung nhu da. Cac soi long cung cua chung con đuoc su dung đe lam mot so loai ban chai, da co the dung đe san xuat bong bau duc. Ngoai ra, phan cua lon nha cung đuoc dung lam phan chuong đe cai tao đat.


Đac điem Chi Lon la cac loai đong vat an tap, chung an ca thuc an co nguon goc đong va thuc vat cung nhu thuc an thua cua con nguoi. Trong đieu kien hoang da, chung la cac đong vat chuyen đao boi, tuc la luon dui đat đe tim kiem thuc an. Lon la đong vat rat de huan luyen, vi the cung voi đac tinh đao boi va khuu giac rat nhay cua chung nen o mot so noi nguoi ta con dung chung đe tim nam, đac biet la o chau Au. Ngoai ra, nguoi ta con nuoi heo moi (mot dang cua lon i Viet Nam) đe lam đong vat canh, đac biet la o My.
Mot đan lon con thong thuong co tu 6 đen 12 con. Tuy nhien, trong đieu kien nuoi nhot, thinh thoang nguoi ta thay hien tuong lon me an thit cac con so sinh cua no, co le la do thieu chat. Lon co 44 rang, mom va tai lon, chan co 4 ngon, 2 ngon giua lon hon va co long cung. Thoi ky mang thai cua lon trung binh la 114 ngay.
Lon khong co tuyen bai tiet mo hoi, vi the chung phai tim cac noi ram mat hay am uot (cac nguon nuoc, vung bun v.v) đe tranh bi qua nong trong đieu kien thoi tiet nong. Chung cung dung bun lam lop bao ve đe khoi bi chay nang.


Phan bo Voi khoang mot ty ca the song bat cu luc nao, lon nha la mot trong nhung loai đong vat co vu nhieu nhat tren the gioi.
To tien cua lon nha la lon rung, la mot trong nhung đong vat co vu nhieu va phan bo rong nhat. Nhieu phan loai tu nhien phan bo gan nhu hoan toan o ca cac vung khi hau khac nghiet cua luc đia A-Au va cac đao cung nhu chau Phi, tu Ireland va An Đo đen Nhat Ban va phia bac đen Siberia.
Tu lau bi co lap voi nhung con lon khac tren nhieu hon đao cua Indonesia, Malaysia va Philippines, lon đa phat trien thanh nhieu loai khac nhau, bao gom lon rung, lon rau va lon hoang đao. Con nguoi đa đua lon vao Uc, Bac My va Nam My, va nhieu hon đao khac.


Thuc an Lon la loai an tap, co nghia la chung tieu thu ca thuc vat va đong vat. Trong tu nhien, chung chu yeu an la, re, qua va hoa, ngoai ra con co mot so con trung va ca. Lon nha đuoc cho an chu yeu la ngo va bot đau nanh voi hon hop vitamin va khoang chat bo sung vao che đo an uong. Theo truyen thong, chung đuoc nuoi o cac trang trai bo sua, do kha nang su dung luong sua du thua cung nhu vang sua tu pho mai va bo. Lon truong thanh se tieu thu ba đen nam gallon nuoc moi ngay. Khi đuoc nuoi nhu thu cung, che đo an toi uu chu yeu la rau song, mac du mot so co the cho lon an thuc an vien nho..


Cac loai = Giong lon rung =
Sus  Sus barbatusLon rau; Malaysia, Indonesia
Sus bucculentus†: Lon rung Đong Duong
Sus cebifrons: Lon rung Visayas
Sus celebensis: Lon rung Celebes
Sus daelius: Lon rung Poulter
Sus falconeri†
Sus habeoncosus Lon rung Malaysia
Sus heureni Lon rung Flores
Sus hysudricus†
Sus philippensis: Lon rung Philippines
Sus salvanius Lon rung lun, lon rung coi; đong bac An Đo, Himalaya
Sus scrofa (con goi la S. domesticus) Lon nha, lon loi, lon rung; chau Au, chau A
Sus strozzi†
Sus timoriensis Lon rung Timor
Sus verrucosus Lon rung Java, Indonesia, Philippines


= Giong lon nuoi =
Lon Mong Cai
Lon Ba Xuyen
Lon Yorkshire
Lon Landrace
Lon Muong Khuong
Lon Thuoc Nhieu
Lon i
Heo moi


Cac giong lai Giong lon nha Tamworth thong thuong hay đuoc cho lai ghep voi lon rung đe san sinh ra mot giong lon ma nguoi ta goi la "lon thoi ky đo sat", chung tuong tu nhu lon nha thoi ky nguyen thuy. Lon con moi sinh ra nay giong nhu lon rung non. "Lon thoi ky đo sat" la loai vat co suc thu hut pho bien (vi tinh to mo, hieu ky) tai cac trang trai. Lon lai kieu nay giong lon nha hon lon rung, nhung kho huan luyen hon lon nha va noi chung đuoc dung đe lay thit lam xuc xich. Cac giong lon nha khac cung đuoc lai voi lon rung san xuat thit it mo hon thit lon nha.
Trong cuon sach The Variation Of Animals And Plants Under Domestication, Charles Darwin đa viet: Lon rung chau Au va lon nha Trung Quoc co le gan nhu la khac biet mot cach chac chan: Ngai F. Darwin đa cho giao phoi mot con lon nai Trung Quoc voi lon rung đuc Alpine, đa đuoc thuan hoa mot phan, nhung cac con lon con, mac du co mot nua mau đa thuan hoa trong huyet quan cua chung, lai la cuc ky hoang da trong viec nuoi nhot, va khong de dang an cac loai nuoc gao nhu nhung con lon Anh thong thuong.


Cac ten goi trong tieng Viet Trong tieng Viet co nhieu tu đe goi cac loai lon (heo) khac nhau, chu yeu ap dung cho lon đa thuan hoa (lon nha):

Lon nai hay heo nai - Lon cai nuoi đe sinh san ra lon con
Lon se - Lon nai gia
Lon bot hay heo sua - Lon con đang bu me
Lon hach - Lon đuc đa thien
Lon i - Mot giong lon cua Viet Nam, co mom ngan, lung vong va bung se voi lop da mau đen hay xam.
Lon lang hay heo bong - Lon long đom đen-trang
Lon moi - Mot dang lon i, rat cham lon, chu yeu nuoi lam canh
Lon loi - Đong nghia cua lon rung
Heo noc - Lon đuc chuyen dung đe phoi giong.
Nhung tu nay hien con đuoc ap dung cho ca lon rung (bat ke chung co đuoc nuoi hay khong).


Quan he voi con nguoi Lon nha, đac biet la cac giong nho, thuong đuoc nuoi lam thu cung. Lon nha đuoc lam vat nuoi; san pham thu đuoc bao gom thit cua chung (đuoc goi la thit lon), da va long đuoc su dung đe lam ban chai. Vi kha nang tim kiem thuc an va khuu giac tot, chung đuoc su dung đe tim nam cuc o nhieu nuoc chau Au. Ca lon rung va lon hoang thuong bi san ban.
Nhung soi long tuong đoi ngan, cung va tho cua lon đa tung đuoc su dung rat pho bien trong co ve ma vao nam 1946, Chinh phu Uc đa phat đong Chien dich long lon. Vao thang 5 nam 1946, đe đoi pho voi su thieu hut long lon cho co ve đe son nha trong thoi ky bung no xay dung sau The chien II, Khong quan Hoang gia Uc (RAAF) đa chuyen 28 tan long lon tu Trung Quoc, nguon cung cap duy nhat tai thoi điem đo.


= Thuc pham =

Thit lon đuoc ban tai Viet Nam duoi nhieu ten goi nhu thit lon nac, thit lon mong, thit ba chi. Cac chan cua no đuoc ban duoi ten goi la chan gio. Đau lon, con goi la thu lon-truoc đay khi thit lon con rat khan hiem chi đuoc danh cho tang lop co đang cap tai nhieu thon que. Cac loai co quan noi tang cua lon cung đuoc ban nhu tim, gan, long non, long gia, da day, cat v.v. Mau cua no cung đuoc dung đe lam tiet canh. Cac mon an co nguon goc tu phuong Tay hien cung kha pho bien nhu thit lon muoi xong khoi, giam bong thit lon, pa te gan lon v.v. Mot điem can luu y la nhung nguoi theo Hoi giao va Do Thai giao bi cam khong đuoc an thit lon duoi bat ky hinh thuc nao, do lon bi coi la giong đong vat khong sach se.


= Cham soc suc khoe =
Da nguoi rat giong voi da lon, do đo da lon đa đuoc su dung trong nhieu nghien cuu tien lam sang. Ngoai viec cung cap su dung trong nghien cuu y sinh va đe thu nghiem thuoc, nhung tien bo di truyen trong cham soc suc khoe cua con nguoi đa tao ra mot phuong phap dung lon nha đe cay ghep di hop cho con nguoi.


Trong van hoa = Ton giao =
Thoi Hy Lap co đai, lon la con vat đe hien te cho nu than Demeter va no la con vat yeu thich cua nu than nay. Phan mo đau cua cac le hien te Eleusis đuoc bat đau bang viec hien te con lon.
Lon la mot trong so 12 con vat tuong trung cho chu ky 12 nam cua Đia Chi trong nhieu tinh toan lien quan toi Can-Chi cua nguoi Trung Quoc, Viet Nam, Nhat Ban, Trieu Tien v.v. No gan lien voi đia chi Hoi. Nhung nguoi tin tuong vao chiem tinh hoc Trung Hoa luon gan con vat voi đac điem, đac tinh ca nhan. Xem bai: Hoi.
Nguoi Hoi giao bi cam khong đuoc an thit lon, nhung van co the an trong truong hop sap chet đoi va chang co thuc pham khac ngoai thit lon theo kinh Qur’an.
Nguoi Do Thai cung bi cam an thit lon, theo luat Kashrut.
Trong Phuc Am, Chua Giesu đa ke mot cau chuyen ngu ngon ve đua con trai hoang đang. Khi an choi het tien cau ta phai xin lam nguoi nuoi lon thue, mong uoc la co the an thuc an cua lon nhu khong ai cho.
Cung trong Phuc Am, Chua Giesu thuc hien mot phep mau bang cach lam cho con quy am anh con nguoi đi vao mot bay lon va sau đo lam no phai chay tron toi mot vach đa va sau đo bi chet đuoi.


= Lon va nguoi =
Lon đoi khi đuoc dung đe vi voi nguoi. Winston Churchill noi rang: "Con cho nguoc len nhin chung ta. Con meo nhin xuong chung ta, con con lon thi coi chung ta la ngang hang".
Tai Hoa Ky, mot so truong pho thong (so, trung va cao cap) cung nhu truong đai hoc co cac con vat lay phuoc la lon hay tuong tu nhu lon. Đang chu y nhat trong so nay la Đai hoc Arkansas voi con vat lay phuoc cua đoi the thao cua truong la mot con lon loi (Sus scrofa).
Su chuyen hoa ma thuat bien con nguoi thanh lon đuoc dung lam cot truyen trong nhieu cau chuyen, chang han trong thien su thi Odyssey cua Homer, trong đo đoan thuy thu cua con tau anh hung bi nu than Circe bien thanh lon.
Tru Bat Gioi, mot nhan vat trong Tay du ky cua nguoi Trung Quoc, la mot vi than tren thien đinh co hinh dang nua nguoi nua lon.
Trong nhieu nen van hoa (ngoai tru nguoi theo đao Hoi thuong khong an thit lon), lon la mon khong the thieu đe cung kien hoac dung trong cac le hoi lang, thu lon (đau heo) thuong danh cho nguoi gia nhat hay nguoi chuc cao nhat. Trong luc suc tranh cong, mot truyen tho co Viet Nam co viet:
Viec quan, hon, tang, te, vo hoi (het thay)
Thay thay cung lay heo lam truoc.


Xem them Thit lon muoi xong khoi
Giam bong thit lon
Virus Hoi chung Sinh san va Ho hap o Lon
Lien cau khuan lon


Chu thich Lien ket ngoai