Phat (chu Han: 佛, tieng Phan/tieng Pali: बुदध, phien am: Buddha) hay But (Chu Nom: 侼, hoac But Đa, chu Phan: Buddha) trong Phat giao nghia la Bac Giac Ngo, dung đe chi đen mot vi Vo Thuong Chanh Đang Chanh Giac đa đat đen su tinh khiet va hoan thien trong đao đuc, tri tue thong qua no luc cua ban than trong viec thuc hien cac phap Ba-la-mat o rat nhieu kiep song, tam tri hoan toan khong con vo minh - goc re gay ra sinh tu. Đo la mot tri tue vi đai (Nhat thiet tri) cung voi su tu bi vo han voi tat ca moi chung sinh khac, khong phan biet đoi tuong. Su giac ngo ay co tinh chat sieu nhien, theo Phat giao thi no khong the dien đat bang ngon ngu đuoc ma chi co the hieu hoan toan khi đa trai nghiem no. Nhung chung sinh đang tren con đuong đe tro thanh mot vi Phat, chuyen tam thuc hien cac hanh Ba-la-mat, phat tam tu bi đuoc goi la Bo tat. Khi thanh Phat, khong chi ve mat tri tue va đuc hanh ma con toan dien ve mat hinh the Ba muoi hai tuong tot - Tam muoi ve đep vo cung thanh tinh, tuy nhien Phat toan giac khong toan nang (Đuc Phat la bac "toan tri", "toan giac" nhung khong "toan nang". Đuc Phat chi la nguoi chi ra con đuong đe đi đen giai thoat, va do khong toan nang nen Đuc Phat khong the ban, cho, thuong, phat bat cu ai, moi nguoi phai tu tu hanh moi đat đuoc ket qua cua rieng minh).
Tu nay thuong đe chi mot vi Phat trong lich su ten la "Thich Ca Mau Ni", mot nhan vat co that đa truyen ba tu tuong cua minh o luc đia An Đo vao the ky 5 truoc cong nguyen, va nhung giao ly ay đa đuoc lam nen tang đe khai sinh ra Phat giao. Nhung theo loi giang cua chinh Tat-đat-đa Co-đam thi Ngai chi la vi Phat duy nhat tren Trai Đat trong thoi ky nay, chu neu xet rong ra toan vu tru, xet ca qua khu - tuong lai thi ngoai Ngai ra con co vo so vi Phat khac nua, ho ton tai o cac the gioi khac hoac o nhung thoi điem khac: nhieu vi đa đac đao o qua khu, nhieu vi đang song trong hien tai (o nhung the gioi khac) va nhieu vi se đac đao o tuong lai. Cung theo loi Ngai, trong tuong lai rat xa ve sau, tren Trai Đat se xuat hien mot vi nua đac đao thanh Phat, đo la Bo Tat Di Lac thanh Phat Di Lac.

Theo Phat giao, thoi đai xuat hien mot vi Phat la rat hiem. Vi co nhieu thoi ky, co nhieu giai đoan rat dai trong cac chu ky the gioi khong he xuat hien mot vi Phat nao, neu co thi cung chi co nhung vi Phat Đoc Giac, cac vi nay xu huong it tuyen thuyet giao phap, cho nen chung sinh khong co phuong tien giai thoat. Vi Phat thuong đuoc xem la đai dien cho cac vi Phat qua khu la Nhien Đang Co Phat. Trong khi vi Phat tuong lai đuoc cho la se xuat hien o Trai Đat nay la Di-lac. Trong Phat giao Bac tong thi con chia ra Phat mau(phat ba), Phat vuong, Phat to(Phat chu), Phat tu. Ngoai ra con co nhung tang tu hanh thap hon Phat nhu: Duyen giac (Phat đoc giac), Thanh van (la nhung nguoi nghe Phat giang day ma tu đuoc qua vi A-la-han).


Tu nguyen Tu "Buddha" hay con goi la "Buddhaya" co nghia la bac tri gia, nguoi hieu biet; tieng Viet goi la "But", "But-đa" hay "But-đa-da", con đuoc goi la "Phat" trong tieng Han. Trong cac tac pham van hoc dan gian "Phat" đuoc su dung pho bien hon "But" vi thoi Trinh – Nguyen phan tranh, hai ben đeu co xu huong moi cac cao tang tu Trung Quoc sang đe hoang hoa nen tu But bi lan at mat va dan dan đi vao quen lang. "But" la tu phien am tieng Viet bat nguon tu chu Phan Buddha. Tu But đa xuat hien trong ngon ngu Viet som nhat la vao the ky thu 2 va muon nhat la the ky thu 6 va tu nay la do cac thien su An đau tien dich ra tu chu Phan Buddha, co nghia la bac Đai Giac, Đai Tri, bac Giac Ngo, Nguoi Đat Tri Tue Tot Cung.
Danh tu But đuoc phien am tu chu Phan Buddha, vi cung mot am B voi nhau. Trong tieng Anh va Phap cung đeu dung am B đe dich nhu the (Phap: Boudha, Anh: Buddha); o nhieu nuoc Phat giao Nam Tong cung dung am B đe dich chu Buddha tu tieng Phan, tuy giong đoc co khac nhau đoi chut. Theo trao luu chung thong nhat cach phien am thi hien nay, Phat giao Bac tong ma Trung quoc la tam điem, tu lau van dich Buddha la Phat-đa (佛 陀) nay vua moi bat đau dung chu Bot đa (勃 陀) đe goi bac Giac ngo. Theo Tu đien Phat Hoc Han Viet, Phan vien Nghien cuu Phat hoc Ha Noi, xuat ban 1992, ma sach tham khao la Thuc Dung Phat Hoc Tu đien cua Lo Quan Cao va Ha Tu Boi xuat ban o Thuong Hai, thi: Bot đa 勃 陀 Buddha (Thuat ngu), con goi la Bot đa. Cach goi cu la Phat đa. Goi tat la Phat - dich la Giac (覺).
Theo Thien su Thich Nhat Hanh, tra loi cau hoi "Tai sao dung chu đao But?":

"So di chung toi dung chu đao But ma khong dung chu đao Phat, vi chung toi nghi rang chu But co tinh dan toc hon chu Phat. Cac nuoc chung quanh chung ta đeu con goi Buddha la But. Dan Viet Nam cho đen the ky thu XIII - XIV van con goi Buddha la But. Chi tu khi quan Minh sang chiem nuoc ta, chung ta moi bat đau bat chuoc ho goi la Phat thoi. Neu quy vi đoc Đac Thu Long Tuyen Thanh Đao Ca cua vua Tran Nhan Tong, quy vi thay rang ngai van dung chu But. To thu ba cua phai Truc Lam ngai Huyen Quang cung dung chu But. Thien su Khuy Co la đe tu lon cua Tam Tang Phap su Huyen Trang noi: "Chu Buddha đang ly phai dich la But Đa nhung nguoi ta đa dich lam la Phat". Chinh nhung vi cao tang ben Trung quoc đoi Đuong đa thay. Nhu vay su sai lam cua mot nuoc khong co ly gi mot nuoc khac cung phai sai lam theo? Chung toi đa cuong quyet su dung chu But va đao But. Neu chung ta can dung danh tu Han Viet thi chung ta dung Phat giao, con neu đao la đao But. Ngay Phat đan hay la ngay đan But, Phat tu hay la con But. Nhu vay ngon ngu cua chung ta đuoc giau co them len vi chung ta khong bo chu Phat ma chung ta phuc hoi đuoc chu But. Trong tac pham Đuong Xua May Trang, chung toi su dung chu But va chu But co ve than thuong, gan gui hon chu Phat nhieu lam. Chac quy vi cung biet ro la trong kho tang truyen co tich, ca dao cua nuoc ta, dan chung van con duy tri cach goi Buddha la But".
Đinh nghia danh tu "But" trong tu đien Viet Nam:

Viet Nam Tu đien cua Hoi Khai Tri Tien Đuc, xuat ban lan đau tai Ha Noi nam 1931. "But": Tieng goi Ong Phat. Van lieu: Lanh nhu But (tuc ngu). Đat Vua, chua lang, phong canh But (tho co).
Tu đien Viet Nam, Khai Tri Sai Gon, 1971. "But": Ong Phat. But cung nuc cuoi ong ngat nguong (Nguyen Cong Tru).
Tu đien Tieng Viet, Nha xuat ban Khoa Hoc Xa Hoi, Ha Noi, 1988. "But": Phat, theo cach goi dan gian. Lanh nhu But, But chua nha khong thieng.
Viet Anh Tu Đien, Nguyen Van Khon, Sai Gon, 1972. "But": Buddha.
"Phat" la tu goc Han, bat nguon tu cach phat am trong tieng Han o cac thoi ky khac nhau cua mot tu đuoc viet bang chu Han la "佛". E. G. Pulleyblank phuc nguyen cach phat am trong tieng Han trung co so ky cua tu "佛" la but. "Phat" bat nguon tu cach phat am trong tieng Han trung co hau ky cua tu "佛". Pulleyblank phuc nguyen cach phat am trong tieng Han trung co hau ky cua tu "佛" la fɦjyt (do but bien đoi thanh, ve sau fɦjyt bien đoi thanh fɦut) va fɦut (do fɦjyt bien đoi thanh). Theo Pulleyblank tu "phat" trong tieng Viet bat nguon tu am fɦjyt cua tu "佛".
Trong tieng Han ten goi cua phat đa đuoc phien am tu nhieu ngon ngu khac nhau thanh nhieu dang, chang han nhu "佛陀" (am Han Viet: phat đa), "浮陀" (phu đa), "浮圖" (phu đo), "浮頭" (phu đau), "勃陀" (bot đa), "勃馱" (bot đa), "部多" (bo đa), "部陀" (bo đa), "毋陀" (vo đa), "沒馱" (mot đa), "佛馱" (phat đa), "步他" (bo tha), "浮屠" (phu đo), "復豆" (phuc đau), "毋馱" (vo đa), "佛圖" (phat đo), "步陀" (bo đa), "物他" (vat tha), "馞陀" (bot đa), "沒陀" (mot đa) van van. Ten goi "phat" 佛 trong tieng Han thuong đuoc cho la goi tat cua "phat đa" 佛陀, phien am tieng Han cua ten goi tieng Phan "buddha". Quy Tien Lam (季羨林) cho rang cach giai thich nay la khong chinh xac. Theo ong "phat" 佛 khong phai la goi tat cua "phat đa" 佛, "phat" 佛 va "phat đa" 佛陀 bat nguon tu hai ngon ngu khac nhau, ten goi "Phat" 佛 xuat hien truoc ten goi "phat đa" 佛陀. Theo Quy Tien Lam ten goi "phat" 佛 trong tieng Han la phien am cua ten goi cua phat trong mot ngon ngu co nao đo thuoc ngu toc Iran.
Kinh Phat ban đau khong đuoc dich sang tieng Han tu tieng Phan hay tieng Pali ma la dich tu nhieu ngon ngu co o vung Trung A va Tan Cuong. Theo Quy Tien Lam trong cac ngon ngu co thuoc ngu toc Iran ten goi hai am tiet "buddha" trong tieng Phan đa bien đoi thanh ten goi chi co mot am tiet, vi du:

Tieng Ba Tu trung co trong kinh đien bai hoa giao: bwt
Tieng An Tuc (安息) Ma Ni giao (摩尼教): bwt, but
Tieng Tuc Đac (粟特) Ma Ni giao: bwty, pwtyy
Tieng Tuc Đac Phat giao: pwt
Tieng Dari: bot


Cac vi Phat Co hai muc cua Phat:

Đoc Giac Phat (sa. pratyeka-buddha), la nguoi hoan toan giac ngo. Tuong đuong ve phuong dien giai thoat, ve tri tue, cong đuc, tri tue van chua tron ven bang Chanh Đang Giac.
Tam-mieu-tam-phat-đa (sa. samyak-sambuddha), dich y la Phat Chinh Đang Chinh Giac, hoac Phat Toan Giac, khong chi giac ngo ma con co the giao hoa chung sinh ve nhung đieu minh chung ngo. Đay la muc cao hon so voi Đoc Giac Phat.
Kinh van đoi luc cung nhac đen Tam the Phat (chu Han: 三世佛), nghia la the gian co vo so cac vi Phat, ho đa, đang hoac se xuat hien lan luot o "ba đoi" (thoi qua khu, hien tai va tuong lai). Khai niem nay chi tat ca cac vi Phat trong ba đoi va muoi phuong the gioi (trong đo Phat Nhien Đang đai dien cho chu Phat trong qua khu, Phat Thich-ca la vi Phat thoi hien tai, va Phat Di-lac tuong trung cho chu Phat thoi vi lai).
Trong Kinh Phat chung tinh (Phat su) co nhac toi 28 vi Phat Toan giac trong qua khu, bao gom Phat Thich-ca la vi Phat thu 28.


= 28 vi Phat trong qua khu =
Xem chi tiet: Danh vi Phat


= Phat Thich Ca Mau Ni =
Xem chi tiet: Siddhartha Gautama


= Phat A di đa =
Xem chi tiet: Phat A-di-đa


= Phat Di lac =
Xem chi tiet: Phat Di Lac


Phat tinh Xem chi tiet: Phat tinh
Phat tinh, đuoc xem la goc cua moi hien tuong; moi hien tuong la bieu hien cua Phat tinh. Neu phai Nam tong chi cong nhan moi thoi đai chi co mot vi Phat, va vi nay phai la mot nhan vat lich su va la đao su giao hoa, thi Bac tong cho rang co vo so vi Phat đuoc bieu hien khac nhau. Theo quan điem Tam than (sa. trikaya) cua Bac tong thi Phat tinh bieu hien qua ba dang chinh va moi dang Phat bieu hien mot tinh chat cua Chan nhu.
Cac dang sieu viet cua Phat tinh, Chan nhu (xem Phat gia) đuoc ke la cac vi Phat A-di-đa, Đai Nhat, Bao Sinh, Bat Đong, Bat Khong Thanh Tuu, Kim Cuong Tat-đoa. Cac vi nay la thay cua cac vi Bo Tat va la giao chu cua cac Tinh đo. Cac dang Phat sieu viet cua Chan nhu đeu co tinh chat sieu the gian, than tam hoan toan thanh tinh, sieu viet, vo luong tho. Theo quan điem Tam than thi Bao than Phat (sa. sambhogakaya) chinh la hinh anh ly tuong cua cac vi Bo Tat tu tao nen đe theo đo ma tu hoc. Bao than lai chinh la Chan tam cua Ung than, hay Hoa than (sa. nirmanakaya), la than cua Phat co dang con nguoi song tren đia cau. Khoang nam 750 cua Cong Nguyen, sau khi Kim cuong thua ra đoi thi trong cac truong phai Bac-tong cung chap nhan ngoai Phap than (sa. dharmakaya) co them nam vi Phat chuyen hoa tu Phap than đo, đuoc goi la Ngu Phat hay Phat gia, vi moi mot vi Phat đo đuoc xem co them mot vi Phat lich su (tung song tren đia cau) va mot vi Bo Tat đi kem:

Cung voi Phat Đai Nhat la vi Ca-la-ca-ton-đai (sa. krakuccanda) va Pho Hien Bo Tat (sa. samantabhadra).
Cung voi Phat Bat Đong (sa. aksobhya) la vi Ka-na-ca-mau-ni (sa. kanakamuni) va Kim Cuong Thu Bo Tat (vajrapani).
Cung voi Phat Bao Sinh la vi Phat lich su Ca-diep (sa. kasyapa) va Bao Thu Bo Tat (ratnapani).
Cung voi Phat Bat Khong Thanh Tuu la vi Phat Di-lac va Pho Chuy Thu Bo Tat (visvapani).
Cung voi Phat A-di-đa la đai the chi bo tat va Quan The Am Bo Tat (sa. avalokitesvara).


Xem them Nhon
Than
Thanh
Tien
Chua
Ngu chi đai đao
Tu đai


Tham khao = Chu thich =


= Nguon =


Lien ket ngoai