Thien van hoc Hy Lap co đai la nen thien van hoc đuoc viet trong tieng Hy Lap vao thoi co đai. Nen thien van hoc nay bao gom nen nen thien van hoc cua Hy Lap co đai, cua the gioi Hy Lap hoa, Hy-La va hau ky sau đo. No khong bi gioi han ve mat đia ly trong khuon kho cua Hy Lap hay nguoi Hy Lap boi vi tieng Hy Lap đa tro thanh ngon ngu cua gioi hoc gia trong the gioi Hy Lap hoa nam trong cac cuoc chinh phuc cua Alexander Đai đe. Vi the, nen thien van hoc Hy Lap co đai đuoc biet đen voi cai ten thien van hoc Hy Lap hoa, trong khi đo nen thien van hoc trong tieng Hy Lap thuoc thoi ky truoc đo đuoc goi la thien van hoc Hy Lap co đien. Duoi thoi Hy Lap hoa va thoi La Ma, hau het cac nha thien van nguoi Hy Lap va khong phai nguoi Hy Lap lam viec trong truyen thong cua Hy Lap, nghien cuu o Musaeum va thu vien Alexandria o Ai Cap.
Su phat trien cua thien van hoc cua cac nha thien van hoc Hy Lap va Hy Lap hoa đuoc xem xet boi cac nha su hoc la mot phan lon trong lich su thien van hoc. Thien van hoc Hy Lap đa đuoc đac tinh hoa tu viec tim ra cach giai thich mang tinh chat vat ly va tan goc cho cac hien tuong vu tru. Hau nhu cac chom sao o Bac Ban cau co nguon goc tu thien van hoc Hy Lap. Ten cua nhieu ngoi sao, thien thach va hanh tinh cung xuat phat tu nen thien van hoc nay. Thien van hoc Hy Lap bi anh huong boi thien van hoc Ai Cap va thien van hoc Babylon. Đen luot minh, nen thien van hoc Hy Lap anh huong đen thien van hoc An Đo, thien van hoc A Rap va thien van hoc Tay Au.


Thien van hoc Hy Lap co xua Tai lieu ve cac ngoi sao va chom sao co the đuoc xac đinh đa xuat hien trong cac tac pham cua Homer va Hesiod, nhung vi du moi nhat cua nen van minh Hy Lap co đai. Trong nhung van ban co nhat chau Au, Iliad va Odyssey Homer đa đua cac hien tuong thien van vao trong tac pham cua minh, bao gom cac pha toi cua Mat Troi. Cac pha toi nay co the cho phep viec đinh ra ngay thang cua nhung su kien trong nhung tac pham nay, đong thoi viec tinh toan thoi gian tro nen co the, đac biet la khi cac hien tuong vu tru xay ra đong thoi.
Trong Iliad va Odyssey, Homer đa đe cap đen cac vat the vu tru sau:

Chom sao Bootes
Quan tinh Hyades
Chom sao Orion
Quan tinh Pleiades
Sirius, sao cho
Chom sao Đai Hung
Trong khi đo, Hesiod, tac gia trong đau the ky 7 TCN, đa them sao Arcturus trong lich tho Viec lam va Ngay. Mac du ca Homer va Hesiod đeu khong co tac pham khoa hoc, ho đa tao ra mot điem nhan so bo cua vu tru hoc ve Trai Đat phang đuoc bao quanh boi Song Đai Duong. Mot vai ngoi sao ngoi len va lan xuong (bien mat trong bien trong cach nhin cua nguoi Hy Lap), nhung ngoi sao khac la cac chom sao o cuc. Vao nhung thoi điem xac đinh cua nam, nhung ngoi xac đinh se ngoi len va lan xuong cung thoi điem Mat Troi moc va lan.
Viec nghien cuu ve vu tru đa tro nen pho bien trong triet hoc Tien Socrates trong the ky 6 TCN va the ky 5 TCN. Anaximander (610 TCN - 546 TCN) đa mo ta mot Trai Đat đi theo chu ky lo lung trong trung tam cua vu tru va đuoc bao quanh boi cac vong lua. Philolaus (480 TCN - 405 TCN), mot trong nhung nguoi đa theo truong phai Pythagoras, đa mo ta mot vu tru voi sao, hanh tinh, Mat Troi, Mat Trang va Trai Đat va mot phan Trai Đat co ten Antichthon, tat ca đeu quay quanh mot vat the khong đuoc nhin thay. Co nhung bao cao đa chi ra rang cac nha thien van hoc trong the ky 6 va 5 TCN đa nhan ra su xuat hien cua cac hanh tinh va suy đoan ve cau truc cua vu tru. Đong thoi, co mot mo ta rat chi tiet ve vu tru, Mat Troi, Mat Trang, Trai Đat đuoc tim thay trong Orphism, co nien đai vao cuoi the ky 5 TCN hoac co the lau hon. Voi nhung mo ta cua nhung bai tho Orphic chung ta co the tim đuoc thong tin đang ke cho rang Trai Đat la hinh cau, no co mot truc gia tuong va quay quanh cai truc đo trong vong mot ngay. Đong thoi, no co 3 vung khi hau va Mat Troi hap dan nhung ngoi sao va hanh tinh.


= Cac hanh tinh trong thien van hoc Hy Lap thoi ky đau =

Khai niem "hanh tinh" đen tu tu tieng Hy Lap πλανητης (planetes) co nghia la "nhung nguoi đi lang thang". Đong thoi cac nha thien van hoc co đai đa luu y rang nhung tia sang đuoc xac đinh cua cac hanh tinh di chuyen nganng bau troi trong moi quan he voi cac ngoi sao khac. Nam hanh tinh đuoc nhin thay voi ma thuong la: Thuy tinh, Kim tinh, Hoa tinh, Moc tinh va Tho tinh. Nhung ten Hy Lap cho cac hanh tinh nay la: Hermes, Aphrodite, Ares, Zeus va Cronus. Thinh thoang cac ngoi sao sang, Mat Troi va Mat Trang đa đuoc them vao danh sach nhung hanh tinh co the đuoc nhin thay bang mat thuong đe tao ra mot nhom đay đu. Vi cac hanh tinh khong xuat hien trong khoang thoi gian ma Mat Troi xuat hien, nguoi ta hay xac đinh nhom nam hanh tinh đuoc ke o tren. Quan sat Kim tinh đa khong mang tinh chat coi mo. Nhung nguoi Hy Lap thoi ky đau đa nghi rang đem va ngay tren Kim tinh the hien hai vat the khac nhau, đuoc goi la sao hom (khi no xuat hien vao bau troi đem o phia tay) va sao mai (khi no xuat hien vao bau troi ngay o phia đong). Ho tien toi nhan ra rang ca hai vat the nay la cung mot hanh tinh. Pythagoras đuoc cho la mot trong nhung nguoi nhan ra đieu nay.


Thien van hoc cua Eudoxus Trong Hy Lap co đien, thien van hoc đuoc xet đen la mot nganh cua toan hoc. Cac nha thien van hoc thoi ky nay muu cau mot thiet ke ra nhung mo hinh hinh hoc co the mo ta su xuat hien cua cac chuyen đong vu tru. Truyen thong nay đa bat đau voi truong phai Pythagoras nhung nguoi đa đat thien van hoc vao mot trong 4 mon nghe thuat toan hoc (cung voi so hoc, hinh hoc va am nhac). Nhung nghien cuu ve so bao gom bon linh vuc nay sau nay duoc goi la Quadrivium.
Mac du khong phai la mot nha toan hoc, Plato (427 TCN - 347 TCN) đa them quadrivium nhu la nen tang cua giao duc triet hoc trong tac pham Cong hoa. Ong đa khuyen khich mot nha toan hoc tre tuoi hon minh la Eudoxus (410 TCN - 347 TCN) đe phat trien mot he thong cua thien van hoc Hy Lap. Theo nhu nha su hoc hien đai ve khoa hoc David Lindberg: "Trong tac pham cua hai nguoi, chung ta tim đuoc su luan phien cua cac ngoi sao trong moi quan tam ve cac hanh tinh, su sang tao cua mo hinh hinh hoc, "mo hinh hai qua cau" đai dien cho cac vi sao va cac hien tuong cua cac hanh tinh, va su tao ra cua tieu chuan đieu hanh nhung ly thuyet đuoc thiet ke danh cho nhung quan sat cac hanh tinh".
"Mo hinh hai qua cau" la mot mo hinh hinh hoc chia vu tru thanh hai khu vuc, mot la Trai Đat trung tam va bat đong (qua cau con) va mot vuong quoc qua cau thien đuong lay Trai Đat lam trung tam, co the bao gom nhieu qua cau khac đuoc la tu aether.
Cuon sach chu yeu cua Plato ve vu tru hoc la Timaeus va Cong hoa. Ong đa mo ta mo hinh hai qua cau va noi rang co 8 đuong tron hay hinh cau cho 7 hanh tinh va cac vi sao. Theo Huyen thoai Er trong cuon Cong hoa, vu tru la Truc chinh cua Su can thiet đuoc đieu hanh boi Sirens va đuoc quay boi ba nguoi con gai cua Chua Can thiet.
Theo nhu mot cau chuyen đuoc ghi lai boi Simplicius (the ky 6 TCN), Plato đa đat mot cau hoi danh cho cac nha toan hoc đuong thoi: "Nhung chuyen đong ro rang cua cac hanh tinh co the đuoc giai thich bang gia su cua nhung chuyen đong co trat tu va đong thoi nao?" Plato đa de xuat mot chuyen đong lang thang mat trat tu (co ve vay) cua cac hanh tinh co the đuoc giai thich bang su ket hop cua nhung chuyen đong vong tron đong thoi lay Trai Đat lam trung tam. Đay ro rang la mot đe xuat moi la vao the ky 4 TCN.
Eudoxus đa thuc đay su thach thuc bang viec phan chia cho moi hanh tinh mot tap hop cua nhung qua cau đong tam. Bang viec đat ten cac truc cua cac qua cau va phan chia moi mot thoi ky cua mot qua trinh, ong co the lam cho gan voi "su bieu dien" vu tru. Vi the, ong la nguoi đau tien co gang co nhung mo ta toan hoc cho chuyen đong cua cac hanh tinh. Mot y kien tong quat trong tac pham Ve Toc đo, sach cua ong ve cac hanh tinh, co the đuoc lay y tuong tu cuon Sieu hinh hoc cua Aristotle va mot binh luan cua Simplicius ve tac pham De caelo, mot tac pham khac cua Aristotle. Boi vi cac tac pham cua Eudoxus đa bi mat, su hieu biet cua chung ta ve ong chi đuoc dua vao nhung nguon thu hai. Bai tho cua Aratus ve thien van hoc đuoc dua tren mot tac pham cua Eudoxus. Va co le Sphaerics cua Theodosius cua Bithynia. Ho đua ra mot cai nhin ve cac tac pham cua Eudoxus ve thien van hoc hinh cau cung nhu nhung chuyen đong cua cac hanh tinh.
Callippus, mot nha thien van hoc nguoi Hy Lap vao the ky 4 TCN, đa them 7 qua cau vao he thong 27 qua cau cua Eudoxus (ngoai cac qua cau hanh tinh, Eudoxus đa them mot qua cau gom nhieu ngoi sao). Aristotle đa mo ta nhung he thong nay, nhung nhan manh ve viec them mot qua cau "khong quay" giua moi tap hop cac qua cau đe ngung chuyen đong cua tap hop ben ngoai. Aristotle đuoc xem xet ve tu nhien vay ly cua he thong; khong co nhung thu khong quay, nhung chuyen đong ben ngoai co the duoc chuyen vao nhung chuyen đong ben trong.


Thien van hoc Hy Lap hoa = Mo hinh cac hanh tinh va quan sat thien van =
Mo hinh cua Eudoxus đa co mot vai điem bi chi trich. Mot trong nhung điem đo la su khong the cua no trong viec tien đoan cac chuyen đong mot cach chinh xac. Cong viec cua Callippus co the la mot no luc đe sua chua điem yeu nay. Mot van đe lien quan la su khong the trong mo hinh cua Eudoxus tai sao cac hanh tinh xuat hien đe thay đoi toc đo. Mot điem yeu thu ba la su khong the cua no trong viec giai thich su thay đoi đo sang cua cac hanh tinh cung nhu Trai Đat. Bpir vi nhung qua cau đong tam, nhung hanh tinh se luon duy tri cung khoang cach voi Trai Đat. Van đe đa đuoc neu ra boi tac pham Co xua cua Autolycus (Khoang 310 TCN).
Apollonius (khoang 262 TCN - khoang 192 TCN) đa tra loi cho nhung van đe nay bang viec gioi thieu hai ky thuat moi cho phep mot hanh tinh co the thay đoi khoang cach va toc đo cua no: su lech tam va ngoai luan va dan dat. Cai đe dan la mot đuong tron mang cac hanh tinh xung quanh Trai Đat (Tu "đe dan" xuat phat tu tieng Hy Lap φερω (fero) va tieng Latin ferro, ferre). Mot cai dan lech tam la yeu ot o trung tam la Trai Đat. Trong mot mo hinh đuong dan va ngoai luan, đuong dan tao ra mot cai vong tron nho hon mang ten ngoai luan, đuong tron tro thanh quy đao cua hanh tinh. Mo hinh nay co the bat chuoc mo hinh ngoai luan va no đuoc goi la đinh ly Apollonius. No co the giai thich su giat lui, thu xay ra khi nhung hanh tinh xuat hien đao nguoc chuyen đong cua no tren cung hoang đao trong mot khoang thoi gian ngan. Cac nha su hoc hien đai ve thien van đa xac đinh mo hinh cua Eudoxus co the chi gan tiep can su giat lui mot cach so sai cho mot vai hanh tinh, khong phai cho tat ca.
Trong the ky 2 TCN, Hipparchus đa luu y ve su đung đan khac thuong cua thien van hoc Babylon co the tien đoan chuyen đong cua cac hanh tinh va cho rang cac nha thien van hoc Hy Lap đang tiem can đen muc đo nay. Vi ly do nay ong đa su dung nhung quan sat hoac cua cac nha thien van hoc Babylon đe co the thiet ke nhung mo hinh hinh hoc tot hon. Ve mat troi, ong đa su dung mot mo hinh ngoai luan đon gian dua tren nhung quan sat equinoxes, mo hinh nay đa giai thich đuoc toc đo cua Mat Troi va đo dai khac nhau cua cac mua. Đoi voi Mat Trang, ong su dung mot mo hinh đuong dan va ngoai lua. Ong đa khong the thiet ke đuoc cac mo hinh chinh xac cho nhung hanh tinh đang ton tai va chi trich cac nha thien van hoc khac vi cac mo hinh khong chinh xac cua ho.
Hipparchus cung đa tao ra mot danh muc sao. Theo nhu Pliny Ca, ong đa quan sat đuoc mot tan tinh. Vi vay, nhung the he sau co the noi nhung ngoi sao se đi ve đau: chet, chuyen đong, hay thay đoi anh sang. Hipparchus đa ghi lai vi tri va đo sang cua cac vi sao. Ptolemy đa luu y rang danh muc nay danh muc nay co lien he voi kham pha tue sai cua chinh Hipparchus (Tue sai cua cac equinoxes la chuyen đong cham khoi vi tri ban đau tren đuong hoang đao, đuoc tao ra boi su thay đoi ve vi tri cua truc Trai Đat). Hipparchus đa nghi rang tue sai đuoc tao ra boi su chuyen đong cua qua cau chua cac vi sao.


Thuyet nhat tam va quy mo vu tru Trong the ky 3 TCN, Aristarchus đa đe xuat vu tru hoc bo sung (su sap xep cua vu tru): mo hinh nhat tam cua he Mat Troi, đac Mat Troi, khong Trai Đat la trung tam cua vu tru đuoc biet đen (vi vay ong đuoc nho đen nhu la "Copernicus cua Hy Lap). Y tuong cua ong đa khong đuoc đon nhan rong rai va chi co mot vai tham khao nho con đuoc luu giu. Mot trong nhung nguoi noi tiep cua Aristarchus la Seleucus.
Aristarchus đa viet mot cuon sach co ten Ve Chu vi va Khoang cach cua Mat Troi va Mat Trang, tac pham duy nhat cua ong con ton tai cho đen bay gio. Trong tac pham nay, ong đa tinh toan kich thuoc cua Mat Troi va Mat Trang cung nhu khoang cach toi Trai Đat bang Radii Trai Đat. Sau đo khong lau, Eratosthenes đa tinh đuoc chu vi cua Trai Đat, cung cap them mot gia tri vao Radii Trai Đat co the đa đuoc su dung trong tinh toan cua Aristarchus. Hipparchus cung đa viet mot Ve Chu vi va Khoang cach cua Mat Troi va Mat Trang khac, rat tiec la tac pham nay khong con ton tai. Ca Aristarchus va Hipparchus đa đanh gia thap khoang cach tu Mat Troi đen Trai Đat. 


Chu thich Tham khao Aaboe, Asger H. (2001). Episodes from the Early History of Astronomy. New York: Springer. ISBN 978-0-387-95136-2.
Dreyer, John L. E. (1953). A History of Astronomy from Thales to Kepler (an ban thu 2). New York: Dover Publications. ISBN 978-0-486-60079-6.
Evans, James (1998). The History and Practice of Ancient Astronomy. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-509539-5.
Heath, Thomas L. (1913). Aristarchus of Samos. Oxford: Clarendon Press.
Lindberg, David C. (2010). The Beginnings of Western Science: The European Scientific Tradition in Philosophical, Religious, and Institutional Context, 600 B.C. to A.D. 1450 (an ban thu 2). Chicago: University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-48204-0.
Lloyd, Geoffrey E. R. (1970). Early Greek Science: Thales to Aristotle. New York: W. W. Norton & Co.
Neugebauer, Otto E. (1975). A History of Ancient Mathematical Astronomy. Berlin: Springer. ISBN 978-0-387-06995-1.
Newton, Robert R. (1977). The Crime of Claudius Ptolemy. Baltimore: Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-1990-2.
Pedersen, Olaf (1993). Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction (an ban thu 2). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-40340-5.
Revello, Manuela (2013). "Sole, luna ed eclissi in Omero", in TECHNAI 4. Pisa-Roma: Fabrizio Serra editore. tr. 13–32.
Toomer, Gerald J. (1998). Ptolemy's Almagest. Princeton: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-00260-6.
Bowler, Peter J., and Iwan Rhys Morus. Making Modern Science: A Historical Survey. Chicago, IL: Univ. of Chicago Press, 2010.


Lien ket ngoai Almagest Planetary Model Animations Luu tru ngay 10 thang 2 nam 2007 tai Wayback Machine
MacTutor History of Mathematics Archive