Nui lua (tieng Anh: Volcano) la mot vet đut gay tren lop vo cua mot hanh tinh, nhu la Trai Đat cho phep dung nham, tro nui lua, va khi thoat ra tu mot lo magma o duoi be mat.

Nui lua tren Trai Đat xay ra vi lop vo cua no đuoc chia thanh 7 mang kien tao lon, cung ran noi tren lop phu nong hon va mem hon. Do đo, tren Trai Đat, nui lua thuong xuat hien nhung ranh gioi giua cac mang kien tao, va hau het la o duoi nuoc. Vi du, mot song nui giua đai duong, nhu la song nui giua Đai Tay Duong, co nui lua do cac mang kien tao phan ky, trong khi vanh đai lua Thai Binh Duong co nui lua do cac mang kien tao hoi tu. Nui lua cung co the hinh thanh noi cac mang kien tao keo dai va mong đi, vi du nhu o đoi tach gian Đong Phi hay canh đong nui lua Wells Gray-Clearwater va đoi tach gian Rio Grande tai Bac My. Loai hoat đong nui lua nay thuoc "thuyet mang". Hoat đong nui lua khong gan ranh gioi mang kien tao cung co xuat hien, va đuoc giai thich la cac chum manti. Nhung "điem nong", vi du nhu Hawaii, đuoc cho la hinh thanh tu nep troi voi magma dang len tu ranh gioi lop loi – lop phu, sau 3,000 km trong long Trai Đat. Nui lua thuong khong đuoc tao ra khi hai mang kien tao truot len nhau.
Nui lua phun trao co the tao nen nhieu moi nguy hiem, khong chi trong khu vuc lan can cua vu phun trao. Mot moi đe doa la tro nui lua, anh huong xau đen may bay, đac biet la nhung loai co đong co phan luc, co the lam nong chay nhung hat tro, sau đo tro nong chay se dinh vao canh tua bin va thay đoi hinh dang, lam hong tua bin. Nhung vu phun trao lon co the thay đoi nhiet đo boi tro va nhung giot axit sulfuric che mo mat troi va lam tang khi quyen thap (tang đoi luu); tuy nhien, chung cung hap thu nhiet luong toa ra tu Trai Đat, lam am lop khi quyen cao hon (tang binh luu). Trong qua khu, mua đong nui lua đa gay ra nhung nan đoi tren dien rong.


Tu nguyen Trong tieng Anh, tu volcano dung đe chi nui lua co nguon goc tu Vulcano, mot hon đao nui lua thuoc quan đao Eolie cua Y. Cai ten đo lai bat nguon tu Vulcan, vi than cua lua trong than thoai La Ma. Nganh nghien cuu tinh chat va hoat đong cua nui lua đuoc goi la nui lua hoc.


Kien tao mang = Ranh gioi mang phan ky =
Tai cac song nui giua đai duong, hai mang kien tao tach xa nhau, đong thoi đa nong chay nguoi dan va hoa cung tao thanh vo đai duong moi. Lop vo rat mong o nhung song nui nay do luc keo cua cac mang kien tao khien cho ap luc đuoc giai phong, dan đen su gian no đoan nhiet (khong co su truyen nhiet hay vat chat) va lam lop manti tan chay mot phan, gay ra nui lua va tao thanh vo đai duong moi. Hau het ranh gioi tach gian nam o đay đai duong; do đo, hau het hoat đong nui lua tren Trai Đat xay ra duoi mat nuoc, hinh thanh nen đay bien moi. Mieng phun thuy nhiet la bang chung cho dang hoat đong hui lua nay. Neu song nui giua đai duong nam tren mat nuoc bien, cac đao nui lua, vi du nhu Iceland.


= Ranh gioi mang hoi tu =
Cac đoi hut chim la nhung noi ma hai mang va cham, thuong la mot mang đai duong va mot mang luc đia. Trong truong hop nay, mang đai duong bi hut xuong duoi mang luc đia, tao thanh mot ranh đai duong ngay ngoai bo bien. Trong mot qua trinh goi la tan chay dong (tieng Anh: flux melting), nuoc thoat ra tu mang nam duoi lam giam nhiet đo nong chay cua lop manti nam tren, tao thanh magma. Magma nay thuong cuc ky nhot do thanh phan chua nhieu silica, vi vay no thuong khong noi len be mat ma nguoi đi va hoa cung o duoi sau. Nhung neu no len đen be mat, mot nui lua se đuoc hinh thanh. Nhung vi du đien hinh gom Nui Etna va nui lua trong Vanh đai lua Thai Binh Duong.


= Điem nong =
Điem nong la nhung khu vuc nui lua đuoc cho la hinh thanh tu cac chum manti, tuc la nhung cot vat chat nong chay dang len tu ranh gioi lop loi - lop phu. Do cac mang kien tao di chuyen qua chung, cac nui lua ngu yen va chi hoat đong lai khi mang kien tao di chuyen qua chum manti đa co. Quan đao Hawaii đuoc cho la hinh thanh theo cach nhu the; cung nhu hom chao Yellowstone, mot phan cua mang Bac My nam tren mot điem nong. Tuy nhien, gia thuyet nay đa bi nghi ngo.


Phan loai Hinh anh pho bien nhat cua nui lua la mot ngon nui hinh non, phun dung nham va khi đoc tu mieng o tren đinh nui; tuy nhien, đay chi la mot trong nhieu dang nui lua. Đac điem cua nui lua phuc tap hon rat nhieu va cau tao va hoat đong cua chung phu thuoc vao nhieu yeu to. Mot so nui lua co đinh go ghe hinh thanh tu vom dung nham thay vi mieng nui lua trong khi nhung nui lua khac co đac điem canh quan nhu cao nguyen lon. Cac mieng phun vat chat nui lua (bao gom dung nham va tro) va khi co the xuat hien tren bat ki đia mao nao va co the hinh thanh nen nhung non nui lua nho hon nhu Puʻu ʻOʻo o ria cua hon đao Kilauea thuoc Hawaii. Cac dang nui lua khac bao gom nui lua bang, cu the la tren mot so mat trang cua sao Moc, sao Tho va sao Hai Vuong; va nui lua bun, dang nui lua co su hinh thanh khong xuat hien hoat đong magma. Nui lua bun hoat đong thuong co nhiet đo thap hon nhieu so voi nui lua magma, tru truong hop nui lua bun đo la mot lo phun cua mot nui lua magma.


= Vet nut nui lua =
Vet nut nui lua la nhung khe nut bang, thang ma tu đo dung nham phun trao.


= Nui lua hinh khien =
Nui lua hinh khien, voi hinh dang rong giong cai khien, đuoc hinh thanh tu su phun trao dung nham co đo nhot thap va di chuyen xa khoi lo phun. Chung thuong khong no lon khi phun trao. Do dung nham it nhot thuong chua it silica, nui lua hinh khien xuat hien nhieu o khu vuc bien hon la đat lien. Day nui lua Hawaii la mot chuoi cai nui lua hinh khien, ngoai ra chung cung pho bien tai Iceland.


= Vom dung nham =
Vom dung nham hinh thanh tu dung nham co đo nhot cao chay cham. Đoi khi chung xuat hien trong mieng nui lua cua mot vu phun trao truoc đo, nhu trong truong hop cua Nui St. Helens, nhung cung co the hinh thanh rieng biet, nhu Đinh Lassen. Giong voi nui lua dang tang, vom dung nham co the tao ra nhung vu phun trao manh, nhung dung nham cua chung thuong khong đi xa khoi lo phun.


= Vom an =
Vom an đuoc hinh thanh tu dung nham nhot bi đay len khien be mat đat phinh len. Vu phun trao nui St. Helens nam 1980 la mot vi du; dung nham duoi be mat ngon nui tao mot cho phong len tren be mat, cho phong nay sau đo truot xuong suon bac cua ngon nui.


= Non nui lua (non than) =

Non nui lua hay non than hinh thanh tu cac manh scoria va đa mat vun nui lua (ca hai đeu giong than xi, tu đo co ten goi cua loai nui lua nay) tich tu xung quanh lo thong. Cac vu phun trao nay thuong khong dai, hinh thanh nhung ngon đoi hinh non cao tu 30 đen 400 met. Hau het non than chi phun trao mot lan. Non than co the xuat hien tren suon cua nhung ngon nui lua lon hon, hoac xuat hien rieng le. Paricutin o Mexico va mieng nui lua Sunset o Arizona la nhung vi du cua non than. Tai New Mexico, Caja del Rio la mot canh đong nui lua gom hon 60 non than.
Dua tren hinh anh ve tinh, nguoi ta cho rang non than co the xuat hien tren nhung vat the khac trong he mat troi, nhu tren be mat cua sao Hoa va mat trang.


= Nui lua dang tang =

Nui lua dang tang hay nui lua hon hop la nhung ngon nui lua cao hinh non gom nhieu lop dung nham, tro va nhung vat chat khac. Nui lua dang tang con đuoc goi la nui lua hon hop do chung đuoc tao thanh tu nhieu cau truc khac nhau trong cac vu phun trao. Nui lua dang tang co than xi, va tro chong len nhau, dung nham chay tren lop tro roi nguoi đi va cung lai, sau đo qua trinh nay lap lai. Cac vi du đien hinh la Nui Phu Si o Nhat Ban, Nui lua Mayon o Philippines, va Nui Vesuvius va Stromboli o Y.
Trong lich su đuoc ghi chep, tro tu cac vu phun trao nui lua cua nui lua dang tang la moi nguy hiem lon nhat tu nui lua đen cac nen van minh. Nui lua dang tang co ap luc lon hon nui lua khien do nhung dong chay dung nham trong long nui lua, đong thoi vet nut nui lua va non nui lua cua chung cung phun trao manh hon. Nui lua dang tang cung doc hon nui lua hinh khien, voi đo doc khoang 30-35° so voi đo doc 5–10°, va mat vun nui lua tao nen nhung lahar nguy hiem. Nhung mat vun lon đuoc goi la bom nui lua. Nhung qua bom lon co the dai đen 1.2 met va nang vai tan.


= Sieu nui lua =
Mot sieu nui lua thuong co hom chao lon va co suc pha huy tren quy mo lon, đoi khi la toan luc đia. Nhung ngon nui lua nhu the co kha nang lam giam nhiet đo toan cau trong nhieu nam sau khi phun trao do luong lon luu huynh va tro phong ra khi quyen. Đay la loai nui lua nguy hiem nhat. Cac vi du bao gom hom chao Yellowstone trong Vuon quoc gia Yellowstone va hom chao Valles tai New Mexico (ca hai đeu o mien Tay nuoc My); ho Taupo tai New Zealand; ho Toba o Sumatra, Indonesia; va Mieng nui lua Ngorongoro o Tanzania. Do chung trai dai tren mot khu vuc rong lon, sieu nui lua thuong kho đuoc đinh vi nhieu the ki sau mot cuoc phun trao. Tuong tu, cac tinh thach hoc lon (tieng Anh: large igneous province, LIP) cung đuoc coi la sieu nui lua do luong dung nham bazan lon đuoc phun trao (tuy rang khong no lon khi phun trao).


= Nui lua duoi nuoc =
Nui lua ngam thuong xuat hien tren mat đay bien. O vung nuoc nong, nui lua đang hoat đong phun khoi va vun đa len tren be mat nuoc bien, khien chung de đuoc nhan ra. O nhung vung sau hon, ap suat cua tang nuoc ben tren qua lon nen nui lua khong the phun vat chat ra ngoai đu manh; tuy nhien, chung van co the đuoc phat hien bang hydrophone va su đoi mau nuoc do khi nui lua. Dung nham goi la mot san pham thuong thay cua nui lua ngam va đac trung boi nhung chuoi khoi hinh goi khong lien tuc hinh thanh duoi nuoc. Ngay ca nhung vu phun trao lon duoi nuoc co the khong co tac đong lon do kha nang lam nguoi nhanh va luc noi lon (so voi khong khi) cua nuoc. Cac mieng phun thuy nhiet cung hay xuat hien gan nhung nui lua ngam, va mot so co ca he sinh thai xung quanh.
Nam 2018, mot loat cac tin hieu đia chan đuoc phat hien boi cac co quan theo doi đong đat khap the gioi trong thang 6 va thang 7. Chung tao ra nhung am thanh ky la va mot so tin hieu bat đuoc vao thang 11 cung nam keo dai đen 20 phut. Thang 5 nam 2019, mot chien dich hai duong cho thay nhung am thanh ky la truoc đo xuat phat tu su hinh thanh cua mot nui lua ngam ngoai khoi Mayotte.


= Nui lua duoi bang =
Nui lua duoi bang hinh thanh duoi cac chom bang tu nhung lop dung nham chay tren nhung dung nham goi va palagonit. Khi chom bang tan, dung nham o tren sup đo, đe lai mot ngon nui bang. Nhung ngon nui lua nay con đuoc goi la nui ban hay tuya. Loai nui lua nay co the đuoc tim thay o Iceland, ngoai ra cac tuya cung co o British Columbia, Canada. Nguon goc cai ten "tuya" la tu Butte Tuya, mot trong vai tuya o khu vuc Song Tuya va Day Tuya mien bac British Columbia.


= Nui lua bun =
Nui lua bun hay mai vom bun hinh thanh tu bun hoac bot nhao, nuoc va khi thoat ra tu phun trao. Nui lua bun, khong nhu nui lua thong thuong, khong phun trao dung nham. Chung co the rong đen 10 km va cao đen 700 met.


Vat chat phun trao = Thanh phan dung nham =
Mot cach phan loai nui lua la dua vao thanh phan cua vat chat đuoc phun trao (dung nham), do no anh huong đen hinh dang nui lua. Dung nham co the đuoc chia thanh bon nhom lon, dua vao ti le silica co trong magma.


 Felsic  Neu magma phun trao chua luong lon silica (>63%), dung nham đuoc goi la felsic. Neu thanh phan silica lon hon 69%, chung đuoc goi la rhyolit, neu nam trong khoang 63–69% la dacit. Dung nham felsic thuong co đo nhot cao va phun trao thanh mai vom hay nhung dong chay ngan. Dung nham nhot thuong hinh thanh nui lua tang hay mai vom dung nham. Đinh Lassen tai California la mot nui lua hinh thanh tu dung nham felsic va thuc chat la mot mai vom dung nham lon.
Do magma chua nhieu silica co đo nhot cao, chung thuong nhot khi lai, khien magma phun trao rat manh, tao thanh nui lua tang. Luong mat vun nui lua (ignimbrit) la san pham rat nguy hiem cua nui lua dang nay, do chung chua tro nui lua bi nong chay qua nang đe bay len khong khi, nhung van đu nhe đe di chuyen rat nhanh va xa khoi noi phun trao. Nhung dong chay nay co nhiet đo len đen 1.200 °C, đot chay moi thu tren đuong đi, trong khi nhung mat vun co the don lai thanh lop day đen vai met. Thung lung Van khoi o Alaska, hinh thanh tu su phun trao cua Novarupta gan Nui Katmai nam 1912, la mot vi du cua luong mat vun day. Tro nui lua đu nhe đe bay vao khi quyen Trai Đat co the đi hang kilomet truoc khi roi xuong đat thanh tuff.


 Trung gian  Neu magma phun trao chua 52–63% silica, goi chung la co thanh phan trung gian, dung nham đuoc goi la andesit (xuat phat tu day Andes). Nhung nui lua andesit thuong chi xuat hien tren nhung đoi hut chim, vi du nhu Nui Merapi o Indonesia. Dung nham andesit thuong hinh thanh tai ranh gioi hoi tu cua nhung mang kien tao qua mot vai qua trinh:

Ket tinh phan đoan cua magma mafic (xem o duoi)
Nong chay tung phan cua vat chat trong lop vo
Su tron lan magma rhyolit va magma bazan mafic trong mot buong chua trung gian


 Mafic  Neu luong silica trong magma nam trong khoang 45–52%, dung nham đuoc goi la mafic, do chua luong lon magie (Mg) va sat (Fe)) hay bazan. Dung nham dang nay thuong it nhot hon nhieu so voi dung nham rhyolit, tuy thuoc vao nhiet đo phun trao; chung cung thuong nong hon dung nham felsic. Dung nham mafic xuat hien trong nhieu truong hop:

O nhung song nui giua đai duong, noi hai mang kien tao roi xa nhau lam dung nham bazan phun trao, hinh thanh nen dung nham goi;
Nui lua hinh khien (nhu Quan đao Hawaii, bao gom Mauna Loa va Kilauea), tren vo đai duong va luc đia;
Lu bazan tren luc đia.


 Ultramafic  Magma phun trao chua ≤45% silica tao ra dung nham ultramafic. Dong chay ultramafic, con đuoc goi la komatiite, rat hiem; chi co vai dong chay nhu the xuat hien tren be mat Trai Đat ke tu Lien đai Nguyen Sinh hang tram trieu nam ve truoc. Chung la nhung dung nham nong nhat, va co le long hon dung nham mafic thong thuong.


= Dong chay dung nham =

Hai loai dong chay dung nham bazan đuoc đat ten theo ket cau be mat: ʻAʻa (phat am [ˈʔaʔa]) va pahoehoe ([paːˈho.eˈho.e]), ca hai đeu la tu tieng Hawaii. ʻAʻa co be mat tho giong clinker va thuong thay o nhung dong chay dung nham nhot. Ngay ca dong chay bazan hay mafic cung co the phun trao thanh ʻaʻa, đac biet khi vu no manh va suon nui doc.
Pahoehoe đuoc đac trung boi be mat tron va gon song hay nhan nheo. No hinh thanh tu nhung dong chay dung nham long, thuong la dong mafic voi nhiet đo cao va thanh phan hoa hoc thich hop giup chung chay de hon.


Hoat đong nui lua Mot cach phan loai nui lua pho bien la dua tren tan suat hoat đong, voi nhung nui lua phun trao thuong xuyen đuoc goi la con hoat đong (hay đang hoat đong), nhung ngon đa tung phun trao trong qua khu nhung bay gio thi khong goi la ngu yen hoac khong hoat đong, va nhung nui lua khong phun trao nua đuoc coi la đa tat. Tuy nhien he thong phan loai nay, đac biet la loai đa tat, thuong khong mang nhieu y nghia đoi voi cac nha khoa hoc. Cac nha nui lua hoc su dung qua trinh hinh thanh va phun trao cung nhu hinh dang cua chung đe phan loai.


= Con hoat đong =
Khong co đinh nghia thong nhat giua cac nha nui lua hoc ve mot nui lua "con hoat đong". Tuoi đoi cua nui lua co the trai dai tu vai thang đen vai trieu nam, khien cho phan loai nhu the hau nhu vo dung khi so voi tuoi đoi cua con nguoi hay tham chi nen van minh. Vi du, nhieu nui lua đa phun trao hang chuc lan trong hang ngan nam qua nhung hien khong co dau hieu phun trao. Xet tren tuoi đoi cua chung, nhung nui lua nay rat tich cuc, nhung xet tren khoang thoi gian cua con nguoi, chung khong con hoat đong.
Cac nha khoa hoc thuong coi mot nui lua co kha nang phun trao neu no co dau hieu bat on nhu đong đat khac thuong hoac luong lon khi ga thoat ra. Nhieu nguoi coi mot nui lua con hoat đong (tieng Anh: active) neu no tung phun trao trong 10.000 nam qua (the Holocene)—Chuong trinh nui lua toan cau cua vien Smithsonian su dung đinh nghia nay. Hau het nui lua con hoat đong nam tren Vanh đai lua Thai Binh Duong. Khoang 500 trieu nguoi song gan cac nui lua con hoat đong.
Lich su đuoc ghi chep la mot khoang thoi gian khac đe chi con hoat đong. Quyen Catalogue of the Active Volcanoes of the World, xuat ban boi Hiep hoi Quoc te ve Nui lua, su dung đinh nghia nay, gom hon 500 ngon nui lua. Tuy nhien, lich su đuoc ghi chep o moi khu vuc la khac nhau. Tai Trung Quoc va vung Đia Trung Hai, no bat đau tu gan 3.000 nam truoc, nhung o tay bac Thai Binh Duong tai My va Canada, it hon 300 nam, va tai Hawaii va New Zealand, chi khoang 200 nam.


= Đa tat =

Nui lua đa tat la nhung nui lua đuoc coi la khong co kha nang phun trao lan nua do nguon magma cua no bi can kiet. Mot so vi du la cac nui lua tren chuoi nui ngam Hawaii–Emperor o Thai Binh Duong (tuy mot so nui lua o man đong van con hoat đong), Hohentwiel o Đuc, Shiprock o bang New Mexico, nui lua Zuidwal tai Ha Lan, va nhieu nui lua o Y nhu Monte Vulture. Lau đai Edinburgh tai Scotland nam tren mot ngon nui lua đa tat. Trong nhieu truong hop, viec xac đinh lieu mot ngon nui lua co thuc su đa tat khong de. Do cac hom chao sieu nui lua co the co tuoi đoi len đen hang trieu nam, mot hom chao khong phun trao trong vai chuc ngan nam thuong đuoc coi la ngu yen thay vi đa tat. Mot so nha nui lua hoc goi nui lua đa tat la ngung hoat đong, tuy nhien tu nay thuong dung đe chi nhung nui lua đuoc coi la đa tat nhung hoa ra la đang ngu.


= Ngu yen =

Khong de đe phan biet mot nui lua đa tat voi mot nui lua ngu yen (ngung hoat đong). Nui lua ngu yen la nhung nui lua ngung phun trao trong vai ngan nam, nhung co kha nang tiep tuc phun trao trong tuong lai. Nui lua thuong đuoc coi la đa tat neu khong co ghi chep gi ve hoat đong phun trao cua no. Mac du vay, nui lua co the ngu yen trong thoi gian rat dai, đe roi lai phun trao. Vi du, nui lua Yellowstone co thoi gian ngu yen khoang 700.000 nam, va nui lua Toba khoang 380.000 nam. Nui lua Vesuvius, theo loi cac hoc gia La Ma, đuoc phu boi mang xanh va vuon nho truoc vu phun trao nam 79, pha huy cac thanh pho Herculaneum va Pompeii. Truoc vu phun trao tham khoc nam 1991, Pinatubo la mot nui lua it đuoc biet đen voi nguoi dan xung quanh. Hai vi du khac nua la nui lua Soufriere Hills tren đao Montserrat, đuoc cho la đa tat truoc khi hoat đong tro lai vao nam 1995, va Nui Fourpeaked o Alaska, ngu yen hon 10.000 nam va đuoc cho la đa tat, nhung lai phun trao vao thang 9 nam 2006.


Phun trao nui lua Phun trao nui lua, hien tuong dung nham, mat vun va khi thoat ra ngoai mieng nui lua, co nhieu loai khac nhau, va thuong đuoc đat ten theo nhung ngon nui lua noi tieng noi dien ra loai phun trao ay. Ba loai phun trao nui lua chinh la phun trao magma, phun trao phreatomagma, va phun trao phreatic. Ngoai ra, nguoi ta cung chia cac vu phun trao thanh phun trao bung no (explosive), voi nhung vu no khi đay magma va mat vun len cao, va phun trao chay tran (effusive), trong đo dung nham chay ra ma khong co vu no lon nao.
Chi so suc no nui lua (hay chi so VEI) la mot thang đo tu 0 đen 8 đe đanh gia đo manh cua vu phun trao, đuoc dung boi Chuong trinh Nui lua Toan cau cua Vien Smithsonian. No hoat đong giong voi thang đo Richter dung cho đong đat, trong đo moi khoang gia tri tuong trung cho su tang gap 10 lan trong đo lon (tuc la thang logarit). Hau het cac vu phun trao nui lua co VEI nam trong khoang tu 0 đen 2.


= Phun trao magma =

Phun trao magma đuoc đac trung boi su phong đa vun, dung nham va tro trong nhung đot bung no do ap suat khi trong long nui lua. Đo lon cua loai phun trao nay trai dai tu nhung đai dung nham tren Hawaii đen nhung cot phun trao cao hon 30 km. Cac loai phun trao magma chinh đeu đuoc đat ten theo ten nui lua noi tieng, bao gom phun trao Hawaii, phun trao Stromboli, phun trao Vulcan, phun trao Pelee va phun trao Pliny.
Phun trao Hawaii la loai phun trao nhe nhat, chu yeu la phun trao chay tran dung nham dang bazan rat nhot va it khi. Chung co the keo dai trong thoi gian rat lau; Puʻu ʻOʻo, mot non nui lua tren đao Kilauea, đa phun trao suot 35 nam, con nui Etna tren đao Sicily thi hoat đong gan nhu lien tuc. Nguoc lai, phun trao Pliny, đat ten theo Pliny Tre, nguoi ghi chep ve vu phun trao nui Vesuvius nam 79, lai manh hon rat nhieu, voi nhung cot nui lua cao đac trung, len toi 2 đen 45 km vao bau khi quyen.


= Phun trao phreatomagma =
Phun trao phreatomagma xuat phat tu su gap nhau cua nuoc va magma. Chenh lech nhiet đo lon giua hai chat nay dan đen phan ung co nhiet du doi, tao thanh đot phun trao. San pham cua phun trao phreatomagma đuoc cho la đeu va min hon so voi phun trao magma do su khac biet trong co che phun trao.
Cac dang phun trao phreatomagma gom co phun trao Surtsey, đat ten theo hon đao nui lua Surtsey ngoai khoi Iceland, phun trao ngam dien ra o duoi nuoc, va phun trao duoi bang do dung nham va bang gap nhau tao thanh.


= Phun trao phreatic =
Phun trao phreatic (hay phun trao hoi nuoc) la dang phun trao do su gian no cua hoi nuoc. Khi mat đat hay mat nuoc lanh tiep xuc voi đa nong hay magma no tro nen nong nhanh va no, pha vo lop đa xung quanh va đay ra mot hon hop hoi nuoc, nuoc, tro, bom va khoi nui lua. Điem đac biec cua nhung vu no phreatic la chung chi ban ra nhung manh vun cua đa co trong long nui lua chu khong phun ra magma tu duoi long đat.


Nui lua noi bat = Hoat đong tich cuc =

Ngon nui lua thuong đuoc xem la hoat đong tich cuc nhat la Kilauea, ngon nui lua noi tieng o Hawaii, phun trao gan nhu lien tuc tu nam 1983 đen nam 2018 (dung nham chay tren mat đat suot thoi gian nay), va co ho dung nham lau nhat đuoc ghi nhan. Mot so nui lua tich cuc khac la:

Nui Etna va nui Stromboli, hai nui lua noi tieng vung Đia Trung Hai ngoai khoi nuoc Y.
Piton de la Fournaise, thuoc Reunion, la mot đia điem tham quan noi tieng.
Nui Nyiragongo va nguoi hang xom Nyamuragira, la nhung ngon nui lua tich cuc nhat chau Phi.
Ol Doinyo Lengai tai Tanzania
Erta Ale, thuoc Tam giac Afar, đa co mot ho dung nham tu it nhat 1906.
Nui Merapi tai Indonesia, phun trao nhieu lan tu nam 2006 đen nay.
Nui lua Mayon, nui lua tich cuc nhat Philippines, phun trao hon 47 lan trong 500 nam qua.
Ambrym thuoc quan đao Vanuatu.
Nui lua Arenal thuoc Costa Rica, phun trao tu 1968 đen 2010.
Pacaya tai Guatemala, Trung My, phun trao thuong xuyen tu 1961 đen nay.
Klyuchevskaya Sopka, Sheveluch va Karymsky la nhung nui lua tich cuc nhat ban đao Kamchatka, Nga.
Nui Erebus tai Nam Cuc
Theo du lieu cua Chuong trinh Nui lua Toan cau, tinh đen ngay 4 thang 6 nam 2020, nhung nui lua voi thoi gian phun trao dai nhat (bo qua nhung khoang thoi gian ngung hoat đong duoi ba thang) la:

Nui Yasur, 246 nam
Santa Maria, 98 nam
Dukono, 87 nam
Stromboli, 86 nam
Sangay, 77 nam
Tat ca ngon nui lua tren, tru nui lua Sangay tai Ecuador, đeu van đang hoat đong trong thang 6 nam 2020.


= Nui lua Thap nien =

Nui lua Thap nien la 16 nui lua đuoc Hiep hoi Quoc te ve Nui lua va Hoa hoc long Trai Đat (IAVCEI) liet ke la đang chu y do tung co nhung vu phun trao lon va nam gan khu vuc co nguoi o. Chung đuoc đat ten la Nui lua Thap nien vi du an nay đuoc khoi xuong boi Thap nien Quoc te ve Giam thieu Thien tai (nhung nam 1990) do Lien Hop Quoc tai tro. Du an nay khuyen khich nghien cuu va cac hoat đong tuyen truyen nham đat đuoc su hieu biet va kha nang chuan bi trong truong hop thien tai.
Bang sau liet ke 16 nui lua thap nien nay.


Anh huong Co nhieu loai phun trao nui lua va tuong ung voi đo la cac moi nguy hiem voi con nguoi, nhu vu no phun trao, lo đat, lahar, dong chay pyroclastic, khi nui lua.


= Khi nui lua =

Hoi nuoc thuong la khi nui lua pho bien nhat, theo sau la cacbon dioxide va luu huynh dioxide. Nhung khi nui lua thuong gap khac bao gom hydro sulfide, hydro chloride, va hydro fluoride. Mot luong lon cac khi hydro, cacbon monoxit, halocacbon, hop chat huu co, va muoi chloride kim loai cung ton tai trong khi nui lua.


 Mua đong nui lua  Nhung vu phun trao nui lua lon phun hoi nuoc (H2O), cacbon dioxide (CO2), luu huynh dioxide (SO2), hydro chloride (HCl), hydro fluoride (HF) va tro (đa min va đa bot) vao tang binh luu o đo cao 16–32 kilomet tren be mat Trai Đat. Tac đong lon nhat cua chung đen tu viec chuyen đoi luu huynh dioxit thanh axit sulfuric (H2SO4), ngung tu nhanh trong tang binh luu, tao thanh aerosol sulfat. Nhung aerosol nay lam tang suat phan chieu cua Trai Đat va lam lanh đi tang khi quyen thap, trong khi hap thu nhiet tu be mat va lam am tang binh luu. Mot vai vu phun trao nui lua lon trong thap nien qua đa lam nhiet đo trung binh cua be mat Trai Đat giam đen 0,4 đo C.


 = Lich su  =
Mot so gia thiet cho rang hoat đong nui lua đa gay ra hoac gop phan vao cac su kien tuyet chung cuoi Ordovic, Permi-Trias, Devonian muon. Su kien phun trao hinh thanh nen bay Siberia dien ra trong mot trieu nam va nhieu kha nang đa gay ra su kien tuyet chung ky Permi–ky Trias khoang 250 trieu nam truoc, đuoc uoc tinh la đa giet đen 90% so loai khi đo.
Mot mua đong nui lua đuoc cho la đa xay ra khoang 70,000 nam ve truoc sau vu phun trao cua sieu nui lua Toba tren Đao Sumatra o Indonesia. Theo thuyet tham hoa Toba đuoc mot so nha nhan chung va khao co hoc đe xuong, su kien nay đa co anh huong toan cau, giet chet phan lon con nguoi thoi điem đo va tao ra mot co chai di truyen anh huong đen su di truyen cua tat ca con nguoi ngay nay.
Vu phun trao nam 1815 cua Nui Tambora tao nen su bat thuong trong khi hau toan cau va đuoc goi la "Nam khong co mua he" do anh huong đen thoi tiet Bac My va chau Au. Thu hoach mua vu giam sut va gia suc chet hang loat o ban cau Bac, dan đen mot trong nhung nan đoi toi te nhat the ky 19.


 Mua axit  Aerosol sunfat dan đen nhung phan ung hoa hoc phuc tap tren be mat lam thay đoi thanh phan clo va nito trong tang binh luu. Khi aerosol tang ve so luong va đong lai, chung roi xuong phan tren tang đoi luu va hinh thanh may ti va thay đoi can bang buc xa cua Trai Đat. Hau het hydro chloride (HCl) va hydro fluoride (HF) tan trong giot nuoc va roi xuong đat tao thanh mua axit. Mot vi du tieu bieu la nui lua Masaya o Nicaragua, noi lien tuc phun ra khi luu huynh dioxide, gay ra mua axit o nhung vung cach xa hang tram kilomet.


Nui lua tren nhung thien the khac Mat Trang cua Trai Đat khong co nui lua lon nao, mac du bang chung gan đay cho thay no co the co loi con nong chay. Tuy nhien, Mat Trang co nhieu dang đia hinh nui lua nhu la bien (vung sam mau tren be mat mat trang), rille va vom.

Co mot vai nui lua đa tat tren Sao Hoa, bon trong so đo la nhung nui lua khien lon hon nhung nui lua tren Trai Đat rat nhieu. Chung la Arsia Mons, Ascraeus Mons, Hecates Tholus, Olympus Mons, va Pavonis Mons. Nhung nui lua nay đa ngung hoat đong hang trieu nam, nhung tau tham do Mars Express cua chau Au đa tim thay bang chung cho thay hoat đong nui lua co the đa dien ra tren Sao Hoa trong qua khu gan.
Ve tinh cua Sao Moc, Io, la thien the hoat đong nui lua tich cuc nhat trong he mat troi do tuong tac thuy trieu voi Sao Moc. No đuoc bao phu boi nui lua phun trao luu huynh, luu huynh dioxide va đa silicat, khien cho be mat cua Io luon đuoc boi them. Dung nham cua no nong nhat trong he mat troi, voi nhiet đo vuot qua 1.800 K (1.500 °C). Thang 2 nam 2001, vu phun trao nui lua lon nhat trong he mat troi đuoc ghi nhan tren Io. Mot nghien cuu nam 2010 ve hanh tinh ngoai he Mat Troi COROT-7b, chi ra rang gia nhiet thuy trieu tu ngoi sao chu gan voi hanh tinh đo co the gay ra hoat đong nui lua manh me nhu o tren Io.
Europa, ve tinh Galileo nho nhat, cung co mot he thong nui lua đang hoat đong, chi khac la hoat đong cua no hoan toan dua tren nuoc, đong lanh thanh bang tren be mat. Nam 1989 tau vu tru Voyager 2 quan sat nui lua bang tren Triton, mot ve tinh cua Sao Hai Vuong, va vao nam 2005 tau tham do Cassini–Huygens chup đai phun hat đong bang tren Enceladus, mot ve tinh cua Sao Tho. Vat chat phun trao co the chua nuoc, nito long, amonia, bui, hoac hop chat chua metan. Cassini–Huygens cung tim thay bang chung cho nui lua bang phun trao metan tren ve tinh Sao Tho, Titan, đuoc cho la gop phan vao thanh phan metan trong khi quyen cua ve tinh nay.


Xem them Chuong trinh Nui lua Toan cau
Danh sach nui lua ngoai Trai Đat
Dong thoi gian hoat đong nui lua tren Trai Đat
Chi so suc no nui lua
Đai quan sat nui lua


Tham khao Đoc them Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Volcanoes tai Wikimedia Commons
Nui lua tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Volcano (geology) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)