Nha Tran (chu Nom: 茹陳, chu Han: 陳朝, Han Viet: Tran trieu) la mot trieu đai quan chu cai tri nuoc Đai Viet tu nam 1226 đen nam 1400. Đay la trieu đai đuoc luu danh voi nhung chien cong lon trong lich su Viet Nam. Trieu đai nay khoi đau khi Tran Canh len ngoi vao nam 1226 sau khi đuoc vo la Ly Chieu Hoang nhuong ngoi. Nhung nam đau tien, Tran Canh con nho tuoi, toan bo quyen hanh cua nha Tran đeu do mot tong that vai chu cua Tran Canh la Tran Thu Đo nam quyen, chinh Tran Thu Đo đa am tham ep Ly Chieu Hoang nhuong ngoi cho chau minh.
Trong giai đoan nam giu quyen luc, nha Tran van đong đo o Thang Long – kinh đo trieu cu, tiep tuc mo rong va phat trien su hung thinh co tu đoi nha Ly. Ve chinh sach chinh tri, cac Hoang đe nha Tran cung xay dung bo may chinh quyen hoan thien hon so voi nha Ly, ho tao nen mot he thong đac biet, trong đo cac Hoang đe se som nhuong ngoi cho Thai tu ma lui ve lam Thai thuong hoang, tuy nhien van cung vi Hoang đe moi đieu hanh chinh su. Viec nay đuoc đanh gia la tich cuc, khi ngoi Hoang đe som co chu, tranh đuoc viec tranh gianh ngoi vua nhu nha Ly truoc đo; va ban than vi Hoang đe se tiep xuc va lam quen viec cai tri cho đen khi truong thanh. Cac mat kinh te, xa hoi, giao duc va nghe thuat cung hoan chinh hon va cho thay Nho giao, Đao giao đa co anh huong ro ret toi trieu đai, tao ra cuc dien Tam giao đong nguyen, su can bang anh huong cua Phat giao – Nho giao – Đao giao. Thai Thuong hoang Tran Nhan Tong đuoc coi la mot danh nhan van hoa noi tieng, nguoi bao tro Phat giao va Đao giao, thanh lap Thien phai Truc Lam Yen Tu noi tieng va truyen đen đoi nay. Ben canh đo, nhung danh than Đoan Nhu Hai, Mac Đinh Chi, Nguyen Hien, Nguyen Trung Ngan, Truong Han Sieu, Chu Van An, Tran Quang Trieu,... la nhung cai ten noi danh ve tri thuc, tho van, gop phan to lon tao nen thoi ky nha Tran hung thinh van hoa.
Duoi trieu nha Tran, luc luong quan đoi đac biet đuoc chu trong phat trien đu suc đanh dep cac cuoc noi loan va đuong đau voi quan đoi cac nuoc xung quanh. Luc luong quan đoi nha Tran thien chien nhat la thuy binh, roi ky binh, bo binh, tuong binh... Chinh sach chia thuc ap cho cac than toc trong ho, moi the luc trong dong toc đeu co quan đoi tinh nhue la nen tang lon khien quan đoi nha Tran đanh bai đuoc cuoc xam pham cua quan đoi Nha Nguyen – Đe quoc Mong Co qua 3 lan vao nam 1258, 1285 va 1287. Nhieu ton that hoang gia nhu Chieu Minh Đai vuong Tran Quang Khai, Chieu Van Đai vuong Tran Nhat Duat, Hung Đao Đai vuong Tran Quoc Tuan va Nhan Hue vuong Tran Khanh Du đeu la nhung tuong cam quan tai ba, co vai tro quan trong trong chien thang vao nam 1285 va 1287.


Lich su = Nguon goc =
To tien nha Tran von lam nghe chai luoi, co goc la nguoi Man Viet (hien nay thuoc tinh Phuc Kien) di cu đen đat Đai Viet đau tien o xa Yen Sinh, huyen Đong Trieu (Quang Ninh) sau doi đen Tuc Mac, Nam Đinh. Nhung hau due cua nha Tran la con chau lai giua dong doi nha Tran va dong doi nha Ly tru truong hop cua Tran Ly, Tran Thua, va con cua Tran Thua la Tran Canh vi vua đau tien cua nha Tran. Can cu vao gia pha ho Tran o Lac Duong do thong ton đoi 27 Tran Đinh Nhan (con chau Tran Ich Tac) con luu giu đuoc thi goc tich xa xua thoi chien quoc, to tien ho Tran truoc song o đat Man Viet (tinh Phuc Kien - Trung Quoc ngay nay)
Nguoi ho Tran đau tien đen Tuc Mac, Nam Đinh la Tran Kinh (陳京), đen đinh cu tai lang Tuc Mac (nay la phuong Loc Vuong, thanh pho Nam Đinh) song bang nghe ngu sinh vao đau the ky XII. Cu Tran Kinh sinh ra cu Tran Hap, cu Tran Hap sau sinh ra cu Tran Ly. Gia đinh cu Tran Hap co gia san lon, ke o nguoi lam đong đen vai tram, anh em Tran Ly cung bo han nghe chai luoi đe chuyen sang quan ly đien trang, tuyen mo nguoi o. Gia toc ho Tran dan co đia vi, tro thanh tang lop tren cua xa hoi bay gio.
Sau ba đoi con chau song o Tuc Mac, ho Tran tro nen giau co va hung manh duoi đoi cu Tran Ly. Cu Tran Ly đen tuoi truong thanh lay ba To Thi Hien (ba nay co nguoi em ruot la To Trung Tu, giu chuc Thai uy Phu chinh, tuoc Thuan Luu ba, duoi trieu Ly Hue Tong). Ho sinh đuoc bon nguoi con: Tran Thua, Tran Tu Khanh, Tran Thi Dung, Tran Thi Tam Nuong.
Tran Thua lay ba ho Le (con gai ong Le Đien, quan Thai pho trieu Ly), sau nay sinh ra 3 con trai la Tran Lieu, Tran Canh, Tran Nhat Hieu va 2 con gai. Tran Canh la con thu cua Tran Thua, sinh ngay 16 thang 6 nam Mau Dan, tuc Kien Gia nam thu 8 trieu Ly (9/7/1218). Nhu vay Tran Canh (vua đau tien cua nha Tran) la chau 4 đoi cua Tran Kinh (to ho Tran).
Cac nha lanh đao thuoc nhung the he đau tien thuong mang ten cac loai ca, do nguon goc xuat than chai luoi cua ho Tran. To ho Tran von ten la Chep, đuoc dich sang tieng Han la 鯉, phien am la "Ly", nghia la ca chep. Con ong la Tran Thua von co ten la Dua (ca dua). Hai con trai Tran Thua von co ten la Leo (ca leo), đuoc phien theo chu Han la Lieu (cha cua Tran Quoc Tuan), nguoi con thu hai co ten la Lanh Canh (ca lanh canh), phien sang chu Canh. Tran Thi Dung cung von co ten la Ngu (ca ngu), khi lam hoang hau cua Ly Hue Tong moi đoi goi la Dung. Ve sau dan đia phuong lap đen tho ba van goi la "Ba chua Ngu".
Tu the he thu hai, nha Tran nam quyen cai tri nen moi đat theo cac ten đoi sau thuong biet toi.


= Thay ngoi nha Ly =
Von song bang nghe đanh ca, ho Tran thuong sinh song lam an o nhung vung cua song ven bien, đen đoi Tran Ly (ong noi cua vua Tran Thai Tong) đa tro thanh mot cu toc co the luc vung Hai Ap.
Nam 1209, khi trong trieu co bien loan, vua Ly Cao Tong phai chay len Quy Hoa, Thai tu Ly Sam (sau la vua Ly Hue Tong) chay ve Hai Ap đa đuoc gia đinh Tran Ly giup đo. Hoang tu Sam đa ket duyen cung Tran Thi Dung - con gai cua Tran Ly. Ho Tran đa tap hop huong binh giup nha Ly dep loan, diet tru Quach Boc, đua vua Ly tro lai kinh đo. Cau ruot Tran Thi Dung la To Trung Tu đuoc lam Đien tien chi huy su. Trung Tu lai đang tam muon nam quyen rieng, lanh nhat voi nguoi đung đau chi huy ho Tran luc bay gio la Tran Tu Khanh.
Nam 1211, Thai tu Ly Sam len ngoi, su goi la Ly Hue Tong. Ong cho đon vo la Tran Thi Dung ve cung lap lam Nguyen phi (元妃). Luc nay, To Trung Tu đuoc phong Thai uy phu chinh, con Tu Khanh đuoc phong Chuong Thanh hau (章成侯).
Hue Tong la nguoi yeu đuoi, lai bi Đam thai hau (譚太后) đieu khien chinh su, nen moi viec đeu pho thac cho Đam Di Mong (譚以蒙), nguoi chuc cao, quyen lon nhung khong co hoc thuc, khong co muu thuat, lai nhu nhuoc khong quyet đoan, chinh su ngay mot đo nat.
Loi dung tinh hinh đo, Đoan Thuong (段尚) lam phan, tu tap be đang o Hong Chau tha suc cuop boc, khien trieu đinh khong che ngu noi. Nam 1216, truoc tinh the buc bach cua Đam thai hau, Ly Hue Tong đa bi mat roi bo hoang cung, cung voi Tran Thi Dung tron đen noi đong quan cua Tran Tu Khanh. Tu đo, vua Ly hoan toan phu thuoc vao the luc anh em ho Tran. Thang 12 nam Binh Ty 1216, Ly Hue Tong phong Tran Thi Dung lam Hoang hau, Tran Tu Khanh lam Thai uy Phu chinh, anh ca cua Hoang hau la Tran Thua lam Noi thi Phan thu.
Hoang hau Tran Thi Dung sinh đuoc hai cong chua: Thuan Thien va Chieu Thanh. Thuan Thien sau  lay Tran Lieu; Chieu Thanh sau la Ly Chieu Hoang, lay Tran Canh. Vay la hai chi em cong chua con vua Ly Hue Tong đeu lay hai anh em ruot con cua Tran Thua (tuc la anh em ho con co con bac lay nhau).
Nam 1223, Tran Tu Khanh chet, moi viec đeu uy quyen cho Tran Thu Đo, em ho cua Tran Thua (陳承) va Tu Khanh, khi ay la Chi huy su, quan linh cam quan. Vua Ly Hue Tong phong Tran Thua lam Phu quoc Thai uy, khi vao chau mien can xung ten.
La nguoi co muu, quyet đoan, Tran Thu Đo đa sap xep đe ep vua Hue Tong nhuong ngoi cho cong chua Chieu Thanh, roi cat toc đi tu o chua Chan Giao trong đai noi. Lien sau đo, Tran Thu Đo lai thu xep cho Ly Chieu Hoang len 7 tuoi lay con trai thu cua Tran Thua la Tran Canh (陳煚) len 8 tuoi. Mot nam sau, vao thang 12 am lich nam 1225, Tran Thu Đo ep Chieu Hoang nhuong ngoi cho chong, nha Tran bat đau nam quyen cai tri.
Khi len ngoi, Tran Canh con nho, moi viec trieu chinh đeu trong tay Thai su Tran Thu Đo va cha la Thai thuong hoang Tran Thua (Tran Thai To).


= Dep noi loan =
Tu nam 1211, trong nuoc Đai Viet đa hinh thanh ba the luc lon la: 

Ho Đoan, Đoan Thuong (Hai Duong va Hai Phong).
Ho Tran, Tran Tu Khanh (Thai Binh, Nam Đinh va nam Hung Yen).
Ho Nguyen, Nguyen Non (Quoc Oai, Ha Tay)
Trieu đinh nha Ly chi kiem soat vung xung quanh Thang Long. Trong thoi gian nam quyen binh trong trieu cho toi khi thay ngoi nha Ly, nha Tran tiep tuc phai đoi pho voi cac luc luong cat cu tu thoi Ly. Do the luc chua đu manh đe tran ap tat ca cac luc luong noi day, ho Tran phai dung chien thuat khi đanh khi hoa, tham chi ca bien phap hon nhan; va tan dung su xung đot cua chinh cac the luc nay tu lam yeu nhau.
Sau khi nha Tran thanh lap, Nguyen Non đanh bai giet chet Đoan Thuong nam 1228. Nhung khong lau sau, cuoi nam 1229, Nguyen Non om chet, luc luong cua Non tu tan ra. Nha Tran cham dut đuoc cuc dien chia cat, tap trung cung co noi chinh sau nhieu nam nghieng nga duoi thoi Ly.


= Thoi ky thong tri =


 Thai Tong  Tran Canh khi len ngoi vua chi moi 8 tuoi. Thai su Tran Thu Đo va Thai thuong hoang Tran Thua nhiep chinh va thuc su nam quyen hanh.
Tran Thu Đo tuy bi đanh gia la nguoi khong co le giao, that hoc nhung muu luoc hon nguoi, tri viec trong nuoc đeu can than va chu toan. Ve moi mat, thoi Thai Tong cung co cac van đe chinh nhat la:

Mo khoa thi Tam giao (Đao giao, Nho giao, Phat giao) sau nhieu nam bi gian đoan do loan lac cuoi thoi Ly. Đinh đat luat phap, soan ra bo Quoc trieu hinh luat gom 20 quyen đe đinh toi danh trong nuoc. Đang tiec bo sach nay đa bi that truyen.
Lai mo rong phia ngoai thanh Đai La, bon cua thanh giao cho quan Tu suong thay phien nhau canh giu. Sua đoi quan chuc cac phu lo. Đat 2 vien An phu su va An phu pho su. Trong thanh dung cung, đien, lau, cac va nha lang vu o hai ben phia đong va tay. Ben ta la cung Thanh Tu (noi Thai thuong hoang o), ben huu la cung Quan Trieu (noi Hoang đe o). Chep cong viec cua quoc trieu lam bo Quoc trieu thuong le, 10 quyen.
Thuy loi cung đuoc coi trong. Nam 1231, sai hoan quan Nguyen Bang Coc chi huy binh linh phu minh đao vet kenh Tram va kenh Hao tu phu Thanh Hoa đen đia gioi phia nam Dien Chau. Viec xong, thang Bang Coc lam Phu Quoc thuong hau.
Bat đau đinh luat hanh chinh. Chia đat nuoc lam 12 lo. Đat cac chuc quan cai tri. Lam đon so ho khau, con trai lon goi la đai hoang nam, con trai nho goi la tieu hoang nam, 60 tuoi goi la lao, gia lam thi goi la long lao. Nhan đinh co ruong đat thi nop tien thoc, nguoi khong co ruong đat thi mien ca. Co 1, 2 mau ruong thi nop mot quan tien, co 3, 4 mau thi nop 2 quan tien, co tu 5 mau tro len thi nop 3 quan tien. To ruong moi mau nop 100 thang thoc.
Bat đau thong thuong noi bien gioi, đe co the giao thuong voi nha Tong o Giang Nam. Khi Nguyen Thai Tong mat, thi cua ai thuong khong thong. Neu co su menh thi chi co hai vien chanh pho su va hai bon nguoi đi theo, con san vat tien cong co bao nhieu thi goi boc đua đen đia đau bien gioi, quan đia phuong nhan giu va chuyen nop. Su than đen kinh, chi dang bieu tau thoi, cac vat tien cong khong đen noi ca đuoc. Đen bay gio, sai tuong chong giu, đanh chiem moi thong hieu đuoc voi nuoc Tong.
Moi khi co dip han han, trieu đinh thuong ban hanh luat mien thue khoa, mo luong thoc roi đai xa. Cho nen quoc luc mau chong khoi phuc, Đai Viet lai tro nen phon thinh nhu thoi nha Ly. Trong Đai Viet Su ky Toan thu co ghi chep:..Bay gio quoc gia vo su, nhan dan yen vui, nguoi lam quan giu mai mot chuc, nguoi o quan, cach 10 nam moi đuoc xuat than, nguoi o sanh, cuc 15 nam moi đuoc xuat than, chuc te tuong thi chon nguoi hien nang trong ton that, co đao đuc, tai nghe, thong hieu thi thu thi cho lam.
Nam 1252, Thai Tong đoi nien hieu la Nguyen Phong (元豐). Sau đo ong lap tuc dan binh đi đanh Chiem Thanh. Truoc đo khi nha Ly suy, Chiem Thanh thuong hay xua binh cong pha o vung Nghe An, dan chet vo so, nay vua len ngoi ma khong sang thong hieu nen rat gian, dan quan đi đanh va bat đuoc nhieu than thiep, cuop đuoc nhieu cua cai. Uy danh Đai Viet đoi voi Chiem Thanh lai đuoc thiet lap. Giai đoan nay goi la Nguyen Phong chi tri (元豐之治).
Nam 1258, sau khi đanh bai đai quan cua Ngot Luong Hop Thai cua nguoi Mong Co, Thai Tong truyen ngoi cho Hoang thai tu Tran Hoang (陳晃), tu xung la Thai thuong hoang. Tu đay, nha Tran theo le truyen ngoi som cho thai tu, Thuong hoang tuy nhuong ngoi nhung van quan xuyen moi viec, giup vi vua tre quen dan chinh su.
Tran Hoang len ngoi, su goi la Tran Thanh Tong.


 Thanh Tong – Nhan Tong  Duoi thoi cua Thanh Tong hoang đe, moi viec chinh su van đeu chu toan, nha Tran tiep tuc thinh tri. Ong xung la Nhan Hoang (仁皇), nien hieu cai thanh Thieu Long (紹隆).

Nam 1264, Thai su Tran Thu Đo qua đoi, tho 71 tuoi. Thai su cong chinh nghiem minh, nha Tran co đuoc ngoi bau va su thinh tri đoi Thai Tong phan nhieu la cong suc cua ong. Đen đay, truy phong lam Thuong phu Thai su Trung Vu đai vuong (上父太師忠武大王).
Nhan su cung đuoc thay đoi trong thoi Thanh Tong. Bay gio Đang Ke (鄧薊) lam Han lam vien hoc si, Đo Quoc Ta (杜國佐) lam Trung thu sanh trung thu lenh, đeu la nho si van hoc. Theo che đo cu, khong phai la noi nhan (hoan quan) thi khong đuoc lam hanh khien, chua bao gio dung nho si van hoc. Bat đau tu đay, nho si van hoc moi giu đuoc quyen binh, cung la dau hieu cua Nho giao đang bat đau co anh huong manh trong bo may nha nuoc.
Đoi voi anh em trong hoang toc, nha vua luon coi la than thiet. Ong xuong chieu cho cac vuong hau ton that, khi bai trieu thi vao trong đien va lan đinh. Vua cung an uong voi ho. Hom nao troi toi khong ve đuoc thi xep goi dai, trai chan rong, ke giuong lien cung ngu voi nhau đe to het long yeu quy nhau. Con nhu trong cac le lon nhu trieu ha, tiep tan, yen tiec thi phan biet ro ngoi thu, cap bac cao thap. Vi the, cac vuong hau thoi ay khong ai la khong hoa thuan, kinh so va cung khong pham loi khinh nhon, kieu cang.
Nam 1277, Thuong hoang Thai Tong bang ha, huong tho 60 tuoi, lam Thuong hoang đuoc 19 nam. Cung nam đo, Thanh Tong nhuong ngoi cho Hoang thai tu Tran Kham (陳欽), su goi la Tran Nhan Tong. Nhan Tong xung lam Hieu Hoang (孝皇), đoi nien hieu thanh Thieu Bao (紹寶).
Khi Nhan Tong len ngoi, hoa giac gia tu quan Nguyen o phia Bac đang keo đen. Nam đo, quan Nguyen đanh diet nha Tong, Ta thua tuong nha Tong la Luc Tu Phu cong Tong đe nhay xuong bien chet. Hau cung va cac quan chet theo rat nhieu. Qua 7 ngay co đen hon 10 van xac chet noi len mat bien. Xac Tong đe cung o trong so đo.
Đe chuan bi cho chien tranh chong quan xam luoc, nha Tran cho tien hanh xet duyet so đinh, chuan bi luong thao luc luong. Phong cho Hung Đao vuong Tran Quoc Tuan (興道王陳國峻) lam Quoc cong tiet che, thong linh quan đoi toan quoc, sai chon cac quan hieu co tai chi huy, chia đi nam giu cac đon vi. Cuoi cung, quan đoi nha Tran toan thang vao nam 1285 va nam 1288. Đen đay, nha Tran bat đau buoc vao thoi thinh tri lau dai tiep theo.
Nam 1290, Thuong hoang Thanh Tong bang ha, huong duong 50 tuoi. Tri vi đuoc 21 nam, thuong hoang đuoc 11 nam. Ong la nguoi thien tu, nhan ai, ke nghiep Thai Tong khien quoc gia hung thinh, lai giup Nhan Tong chong giac ngoai xam, thuc la cong lao to lon. Mieu hieu Thanh Tong hoang đe cung la rat ton xung.
Trong nuoc sau thoi ky chien tranh, mat mua that bat. Ngay nam Thanh Tong bang ha, trong trieu luc đuc chuan bi tang le thi nhan dan ngoai kinh thanh lai đoi to, 3 thang gao gia mot quan tien, dan nhieu nguoi ban ruong đat, va ban con trai con gai lam no ty cho nguoi, moi nguoi gia mot quan tien. Ngay lap tuc, xuong chieu phat thoc cong chan cap dan ngheo va mien thue nhan đinh. Nam sau, tiep tuc chet đoi, 2 nam nay lien tiep nan đoi hoanh hanh, Nhan Tong ban chieu cho no dich, no le co the mua chuoc lai ruong đat đe tang cuong cai thien tinh hinh luong thuc. Tinh hinh dan dan cai thien.
Nam 1293, Nhan Tong nhuong ngoi cho Hoang thai tu Tran Thuyen (陳烇), su goi la Tran Anh Tong. Anh Tong tu xung lam Anh Hoang (英皇).


 Anh Tong – Minh Tong  Anh Tong hoang đe la mot vi Hoang đe co tinh truong thanh cao trong cac vi hoang đe nha Tran. Khi moi len noi ngoi, Anh Tong hay uong ruou va đem thuong hay len ra ngoai đi choi, co lan bi đo vo lai nem trung đau. Mot hom uong ruou say đen noi Thuong hoang Nhan Tong o Thien Truong ve kinh đo, cac quan đeu ra đon ruoc ca, ma vua van nam ngu. Thuong hoang gian lam, truyen xa gia lap tuc ve Thien Truong va ha chieu cho bach quan phai ve đay hoi nghi đinh truat ngoi Anh Tong.
Khi Anh Tong tinh ruou, biet thuong hoang ve kinh đo, so hai qua, voi vang chay ra ngoai cung gap mot nguoi hoc tro ten la Đoan Nhu Hai (段汝諧), muon thao bai bieu đe dang len ta toi, roi cung voi Nhu Hai xuong thuyen đi suot đem đen phu Thien Truong. Thuong hoang xem bieu roi quo mang mot luc, va tha loi cho Anh Tong. Ve đen kinh su, Anh Tong cho Đoan Nhu Hai lam ngu su trung tan, va tu đay khong uong ruou nua.

Anh Tong tu sau viec ay sieng nang hon, toi hom tau duyet so cua chinh su. Va tu sau vu ay, vua cung đam ra ghet nguoi nghien ruou va khong dung nhung nguoi ay vao viec quan. Ong cung la nguoi rat ghet nan đanh bac, đa sai đanh chet Thuong pham Nguyen Hung vi toi ay. Duoi thoi Anh Tong luat phap rat nghiem, vi the trong nuoc co trat tu, quoc gia đi len nhanh chong.
Duoi thoi ong, Ai Lao va cac đong bien gioi thuong xuyen quay nhieu, du Tran Quang Khai, Tran Quoc Tuan đeu đa qua đoi nhung cac tuong Pham Ngu Lao, Tran Nhat Duat, Tran Quoc Tang đeu la cac danh tuong nen bien gioi đuoc an lanh. Đoi voi van hoa, thoi Anh Tong xuat hien cac danh nhan nhu Đoan Nhu Hai, Truong Han Sieu, Mac Đinh Chi, Nguyen Trung Ngan (阮忠彥), Tran Thi Kien (陳時見), Bui Moc Đac (裴木鐸).
Ve le phuc quan lai, Anh Tong quy đinh ao mu, kieu ngoi cung rat chat che, ro rang. Nam 1300, quy đinh quan van thi đoi mu Đinh tu mau đen, tung quan thi đoi mu Toan hoa mau xanh van nhu quy che cu. Ong tay ao cua cac quan van vo rong 9 tac đen mot thuoc 2 tac, khong cho dung tu 8 tac tro xuong. Cac quan van vo khong đuoc mac xiem, tung quan khong đuoc mac thuong (mu toan hoa xanh co hai vong vang đinh vao hai ben). Nhung đen nam sau, đoi lai thanh cac quan van vo đeu đoi mu Đinh tu, them mieng lua boc toc mau tia xen mau biec. Cac kieu mu cua vuong hau: nguoi toc dai đoi mu Trieu thien, nguoi toc ngan đoi mu Bao.
Mot su kien đanh dau su mo rong cuong vuc Đai Viet la viec Anh Tong ga em gai la Huyen Tran cong chua (玄珍公主) cho Che Man (Jaya Sinhavarman III), đe đoi lay hai chau O, Ly (tu đeo Hai Van, Thua Thien đen phia bac Quang Tri ngay nay). Nhung cuoc hon nhan chi đuoc mot nam thi Che Man bang ha, Anh Tong lo so Huyen Tran o đay khong hay nen cu Tran Khac Chung (陳克終) cuop cong chua ve, tu đay nguoi Chiem Thanh oan han Đai Viet. Nam 1311, chua Chiem la Che Chi (Jaya Sinhavarman IV) đanh tra nhung bi đai bai. Nam 1318, Che Nang tiep tuc đem quan đanh pha nhung van khong ket qua.
Nam 1314, Anh Tong nhuong ngoi cho Hoang thai tu Tran Manh, su goi la Tran Minh Tong. Minh Tong tu xung lam Ninh Hoang (宁皇). Thuong hoang Anh Tong van giup đo ong trong coi chinh su. Trieu đai nha Tran duoi thoi Minh Tong tiep tuc duy tri su thinh vuong cua cac đoi Anh Tong đa tao nen. Su thinh the nay goi la Anh Minh thinh the (英明晟世), keo dai hon 60 nam hung thinh.
Duoi thoi Minh Tong, trong huyet thong hoang gia đa bat đau co ngoai thich xen vao. Đo la viec ong sung ai Anh Tu phu nhan (英思夫人), con gai mot quan vien ho Le, va em phu nhan la Sung vien Le thi (充媛黎氏). Ca hai ba đeu sinh ra cac Hoang tu đeu la nhung nguoi se ke thua ngoi vi Hoang đe Đai Viet tuong lai. Anh Tu phu nhan sinh ra Hoang truong tu Tran Vuong (陳旺), Tran Phu (陳暊) con Le sung vien sinh ra hoang tu ut Tran Kinh (陳曔).
Minh Tong do sung ai Anh Tu phu nhan nen muon lap con cua phu nhan la Tran Vuong lam Thai tu, nhung gap phai su phan đoi tu cha cua Le Thanh hoang hau (麗聖皇后) la Hue Vu vuong Tran Quoc Chan (陳國瑱), mot đai than tru cot đuong thoi, con trai cua Nhan Tong hoang đe, nguoi ma Minh Tong phai goi bang chu. Khi Anh Tong hap hoi, ong đa giao Quoc Chan cham nom Minh Tong nen co the noi đia vi cua Quoc Chan rat cao. Khi Quoc Chan phan đoi viec ong lap Tran Vuong lam Thai tu, Minh Tong ben thoi nhung rat buc minh. Sau đo, duoi su xui giuc cua Tran Khac Chung (陳克終), Van Hien hau (文獻侯) la con trai cua Tran Nhat Duat, cung su ngam ngam cua Anh Tu phu nhan, Minh Tong đa bat giam Quoc Chan vao mot ngoi chua va khien Quoc Chan thiet mang.
Minh Tong sau đo truyen ngoi cho Thai tu Tran Vuong, goi la Tran Hien Tong. Hien Tong chet khi con tre, Minh Tong lap con cua Le Thanh hoang hau la Tran Hao (陳暭), tuc Tran Du Tong. Nam 1358, Thuong hoang Minh Tong bang ha, huong duong 59 tuoi. Du Tong tu minh đieu hanh chinh su, thoi ky suy vong cua nha Tran bat đau.


= Thoi ky suy tan =


 Du Tong suy tri  Tran Du Tong tuy đuoc đanh gia thong minh, hieu rong, sach vo đeu thong nhung đen khi Thuong hoang Minh Tong bang ha, ong tro nen bo be chinh su. Ong ham me tuu sac, ra lenh cho xay cung đien, tao suu cao, thue nang lam cho nhan dan vo cung kho so va ca than. Trong nuoc, giac gia noi len khap noi. Trong khi đo tai trieu đinh, cac bon gian than keo be ket đang va tro nen long hanh vo cung.
Chu Van An (朱文安), mot vi quan thanh liem, trung than tai trieu đinh, đa dang That tram so (七斬疏) đe nghi tri toi nhung ten tham quan o lai. Vua Tran Du Tong đa khong nghe theo nen Chu Van An đa tu quan ve nha day hoc.
Du Tong ham choi boi, me đan hat, thuong sai cac vuong hau va cong chua bay tiec đong tro hat tuong cho vui, ai dien hay thi đuoc thuong. Mac du phep tac nha Tran rat nghiem khac voi toi đanh bac nhung Tran Du Tong lai thich tro nay, chieu tap cac nha giau vao cung đanh bac cung vua. Co nguoi đa xam tau voi ong rang Thai uy Cung Tinh Đai vuong Tran Nguyen Trac (陳元卓) đa yem bua hai ong. Du Tong chut nua la sat hai Nguyen Trac, nhung Hien Tu hoang thai hau đa can ngan.
Ong sai phu xay cat nhieu cung đien, đao ho o vuon trong hau cung, trong ho xay đa lam nui, trong nhieu cay co la va nuoi chim thu quy; sau đo ong lai sai lam ho con, lenh cho dan ra bien cho nuoc man đo vao ho va tha ca bien, đoi moi vao nuoi.
Vua thich choi boi, cac quy toc cung huong ung theo vua khien trieu đinh roi nat. Ben ngoai xay ra mat mua trong nhieu nam. Tran Du Tong chi co cac bien phap khac phuc tam thoi nhu sai cac nha hao phu bo thoc lua chu cap cho nguoi ngheo đe chong đoi va thuong chuc tuoc cho ho đe tra cong; ong khong chu trong viec đap đe va lam thuy loi đe phat trien nong nghiep lau dai.


 Loan Duong Nhat Le  Nam 1369, Tran Du Tong bang ha, huong duong 34 tuoi, cai tri đuoc 28 nam.
Tran Nhat Le, con cua Cung Tinh vuong Tran Nguyen Duc (陳元育) đuoc chon lam nguoi ke thua đai thong. Nhat Le khong phai la con cua Nguyen Duc ma me Nhat Le von la co đao, vo cua kep hat Duong Khuong (楊姜). Ba mua vo Vuong mau hien ban đao, than nguoi rat đep nen Nguyen Duc si me, buoc ba phai bo Duong Khuong ma ve lam vo minh, nhung luc đo ba đa mang thai Le. Sau khi Nhat Le sinh ra, Nguyen Duc tu nhan lam con minh. Đen khi Du Tong benh nang, truyen ngoi cho Nhat Le đe ke thua. That ra, luc đo trieu than khong muon the ma muon lap Cung Đinh vuong Tran Phu len thay, nhung Hien Tu hoang thai hau lai nghi đo la chau minh, khang khang lap Nhat Le nen quan than đeu nghe theo. Nhat Le len ngoi, ton Thai hau lam Thai hoang thai hau, Tran Nguyen Trac lam Thuong tuong quoc thai te. Sau nay, Thai hoang thai hau biet chuyen cua Nhat Le, het suc that vong ma muon phe truat Le nen Le ra tay truoc, cho nguoi ngam bo đoc giet chet Thai hau.
Nhat Le o ngoi bo be chinh su, ham tuu sac, hang ngay chi rong choi, thich cac tro hat xuong, muon đoi lai ho la Duong, viec nay lam bat binh trong gioi hoang toc nha Tran trong đo co Thai te Tran Nguyen Trac. Ong ngam lap muu bat Le trong cung, cung con trai la Tran Nguyen Tiet voi 2 chau trai la con cua Thien Ninh cong chua (天寧公主) xam nhap vao cung nhung ke hoach that bai, Nguyen Trac cung đong đang đeu bi Nhat Le giet het.
Mua đong, thang 10 nam 1370, Cung Đinh vuong Tran Phu vi co con gai lam hoang hau cua Nhat Le, so va lay đen minh nen tranh ra tran Đa Giang (Gia Hung), ngam hen voi cac em la Cung Tuyen Vuong Tran Kinh, Chuong Tuc quoc thuong hau Tran Nguyen Đan (陳元旦) cung voi Thien Ninh cong chua hoi o song Đai Lai, phu Thanh Hoa đe day quan. Lat đo đuoc Nhat Le, giang xuong lam Hon Đuc cong (昏德公).
Cung nam ay, Cung Đinh vuong Tran Phu len ngoi, tuc la Tran Nghe Tong.


 Ho Quy Ly chiem ngoi  Nghe Hoang giu ngai vi đuoc 2 nam, len lam Thai thuong hoang va nhuong ngoi cho em la Tran Kinh len thay, tuc la Tran Due Tong. Nam 1377, Due Tong tu tran o Chiem Thanh, Nghe Hoang lap con Due Tong la Tran Hien (陳晛) len thay, su goi la Tran Phe Đe. Thuong hoang Nghe Tong nam quyen binh trong tay quyet đinh moi viec nhung lai qua tin dung mot minh Ho Quy Ly (黎季犛), la chau cua Minh Tu thai phi, me cua Nghe Hoang.
Ho Quy Ly muon nam đai quyen, nen xui giuc Nghe Hoang giet hai cac trung than, cac hoang tu, cac than vuong va ngay ca Phe Đe cung bi su giem pha cua Quy Ly ma bi Nghe Tong phe bo. Con ut cua Nghe Hoang la Tran Ngung (陳顒), tuc Tran Thuan Tong đuoc lap len ngoi nhung cung khong co thuc quyen. Con gai lon cua Quy Ly la Kham Thanh hoang hau cua Thuan Tong, nen moi viec cua Thuan Tong cang bi Quy Ly siet chat hon boi le Ho Quy Ly rat gian xao.
Do su suy yeu chinh quyen, cac cuoc khoi nghia đa no ra. Cu the la khoi nghia cua:

Ngo Be.
Nguyen Thanh cung voi cau hai la Nguyen Ky va em ut la Nguyen Bo.
Nguyen Nhu Cai.
Pham Su On - tang su noi tieng.
Vi co muu đo soan đoat ngoi vi ma lai đuoc su tin dung cua Nghe Tong nen Ho Quy Ly đa tao đuoc kha nhieu phe canh va be đang o trieu đinh va khap moi noi. Roi tu đo Quy Ly cang ngay cang long quyen khong coi ai ra gi.
Nam 1394, Nghe Hoang bang ha, huong tho 74 tuoi. Ho Quy Ly nam lay ca quyen hanh roi sai nguoi vao đat Thanh Hoa xay thanh Tay Đo. Sau khi cong viec xong xuoi, Quy Ly bat Tran Thuan Tong doi kinh ve Tay Đo roi lap muu ep Thuan Tong nhuong ngoi cho con la Tran An, khi đo moi co 3 tuoi len ngoi, tuc Tran Thieu Đe. Quy Ly len lam phu chinh sai nguoi giet Thuan Tong, tu xung lam Quoc To Chuong Hoang (國祖章皇).
Nhin thay am muu cua Ho Quy Ly, nhieu tuong linh nha Tran nhu Đai tuong quan Tran Khat Chan (陳渴真) cung cac tong that lap hoi voi muu đo tieu tru Quy Ly, nhung co muu bi bai lo, tat ca đeu bi bat va bi giet vao khoang hon 370 nguoi. Nam 1400, Quy Ly phe truat Thieu Đe roi tu xung lam vua, chiem lay ngoi nha Tran, đoi sang ho Ho (胡), lap ra trieu đai nha Ho.
Nha Tran cham dut, keo dai 175 nam voi 12 đoi hoang đe.


 Nha Hau Tran chong quan Minh  Ho Quy Ly lam vua đuoc 7 nam thi mat nuoc vao tay quan Minh. Ton that nha Tran khoi nghia chong quan Minh, nha Tran đuoc tai lap boi Gian Đinh đe - Tran Ngoi vao thang 10 am lich nam 1407 tai Ninh Binh.
Bi quan Minh truy sat, Gian Đinh đe chay vao Nghe An, vien Đai tri chau chau Hoa la Đang Tat giet quan nha Minh, dan quan tu Hoa chau ra theo pho, nha Hau Tran lam chu tu Nghe An vao Thanh Hoa. Nam 1408, quan Hau Tran tien quan ra Bac, đanh bai quan Minh do Chinh Di tuong quan Moc Thanh chi huy o tran Bo Co, bao vay cac thanh, co hoi khoi phuc nha Tran, gianh lai đat nuoc tro nen ro rang. Nhung nam 1409, Gian Đinh đe nghe loi giem pha, giet 2 tuong tru cot la Đang Tat va Nguyen Canh Chan, khien cho 2 nguoi con cua ho la Đang Dung va Nguyen Canh Di keo quan tro ve Nghe An lap Tran Quy Khoang len lam vua, hieu la Trung Quang đe. Trung Quang đe bat Gian Đinh đe va ton lam Thuong hoang, ca hai cung nhau đanh quan Minh. Hoang đe Vinh Lac nha Minh sai Truong Phu đem quan tiep vien cho Moc Thanh. Gian Đinh đe thua tran bi xu tu. Trung Quang đe nung the, lui dan ve phia Nam va that bai hoan toan trong tran đanh đam mau o Thuan Hoa nam 1414. Trung Quang đe tu sat. Nhu vay nha Hau Tran gom 2 vua, keo dai đuoc 7 nam (1407-1414).
Do Trung Quang đe va Gian Đinh đe đeu la thanh vien hoang toc nha Tran, co cong lanh đao nhan dan chong ngoai xam nen du that bai trong viec khoi phuc nha Tran va nuoc Đai Viet, ho van đuoc nguoi dan coi la 2 vi vua chinh thong cua nha Tran va nuoc Đai Viet. Do vay cac đen tho nha Tran thuong co tuong tho va bai vi 14 vi vua (gom 12 vua nha Tran va 2 vua nha Hau Tran).


= Nhan đinh =


 Ve chien thang Mong - Nguyen  Theo đanh gia cua cac su gia, viec nha Tran len thay nha Ly vao đau the ky 13 la can thiet va kip thoi cho su phuc hung nuoc Đai Viet bi suy yeu nghiem trong cuoi thoi nha Ly. Neu khong co su xuat hien cua nha Tran, nuoc Đai Viet se kho ton tai trong canh cat cu (Nguyen Non, Đoan Thuong) ben trong va hoa Mong - Nguyen ben ngoai nhu cac nuoc Đai Ly, Nam Tong lang gieng. Nguyen nhan co ban nhat cho nhung thanh cong cua nha Tran la chinh sach đoan ket noi bo cua nhung nguoi lanh đao. Du trong hoang toc nha Tran co nhung nguoi phan boi theo nha Nguyen nhung nuoc Đai Viet khong bi mat, nho su ung ho cua đong đao dan chung.
Con mot nguyen nhan nua phai ke toi trong thanh cong cua nha Tran la đoi ngu tuong linh xuat sac, nong cot lai chinh la cac tuong trong hoang toc nha Tran. Du xuat than quyen quy nhung cac hoang tu, than toc nha Tran, ngoai long yeu nuoc - va bao ve quyen loi dong toc - so lon la nhung nguoi co thuc tai ca van lan vo. That hiem dong ho cai tri nao co nhieu nhan tai noi bat va nhieu chien cong nhu nha Tran, đac biet la the he thu hai: Tran Quoc Tuan, Tran Nhan Tong, Tran Quang Khai, Tran Nhat Duat đeu la nhung ten tuoi lon trong lich su Viet Nam. Đo la chua ke toi Tran Thu Đo, Tran Khanh Du, Tran Quoc Toan...
Mong - Nguyen đuong thoi la đe quoc lon nhat the gioi. Nhung noi nguoi Mong bai tran luc đo nhu Ai Cap qua xa xoi, Nhat Ban va Indonesia đeu co bien ca ngan cach va quan Mong cung khong co so truong đanh thuy quan nen moi bi thua tran. The nhung nuoc Đai Viet luc đo nam lien ke tren đai luc Trung Hoa, chung đuong bien gioi ca ngan dam voi nguoi Mong ma nguoi Mong van khong đanh chiem đuoc. Mot đe quoc đa nam trum ca đai luc A-Au ma khong lay noi mot dai đat be nho o phia nam. Co so sanh tuong quan luc luong voi ke đich va vi tri đia ly voi nhung quoc gia lam đuoc đieu tuong tu moi thay đuoc su vi đai cua chien cong 3 lan đanh đuoi Mong - Nguyen cua nha Tran.


 Ve hau ky nha Tran  Nhin chung, trieu Tran co the chia ba thoi ky: thoi thu nhat tu Thai Tong đen Nhan Tong la thoi xay dung va chong Mong-Nguyen, thoi thu hai tu Anh Tong đen Hien Tong (co thuong hoang Minh Tong) la thoi ke tuc, thoi thu ba tu Du Tong (sau khi thuong hoang Minh Tong mat) toi khi ket thuc la thoi suy tan.
Đe tranh "hoa ngoai thich", nha Tran chu truong chinh sach "hon nhan noi toc". Chinh su nha Tran bat đau suy tu đoi vua Tran Du Tong thich xa hoa huong lac, xa lanh luong than, tin dung gian than. Nhung đo đon gian chi la su huong thu nhu Ly Cao Tong truoc đay ma thoi. Toi cac đoi sau, đac biet la Tran Nghe Tong va Tran Phe Đe (Đe Hien), co hang loat bieu hien cua su me muoi, u toi cua nguoi cam quyen. Tran Nghe Tong tin dung mot minh Ho Quy Ly, nghe loi Quy Ly sat hai hang loat con chau, nguoi than toc ho Tran. Nhieu hanh đong cua Nghe Tong nhu the đe "don đuong" cho Quy Ly cuop ngoi nha Tran sau nay. Thoi ky Nghe Tong tro ve sau, van đe chong Chiem Thanh la lon nhat, vay ma mot Quy Ly luon chay dai truoc nhung đot tan cong cua đich, khong he lap đuoc cong bao gio, lai van đuoc tin dung đen nhu vay. Con Nghe Tong đoi voi Đo Tu Binh, gian than xao tra gay ra cai chet cua Tran Due Tong, khong nhung khong trung tri đich đang ma con nhieu lan thang len lam đai than cap cao hon truoc, khi chet (1382) con đuoc truy tang gia phong. Nhung hanh đong toi tam, me muoi đo phai chang la san pham cua su "thoai hoa giong noi" do "hon nhan noi toc" nhieu đoi gay ra? Nhung lan tiem quyen, thoan ngoi khac trong lich su Viet Nam nhu Duong (Tam Kha) đoat Ngo, Tien Le đoat Đinh, Tran đoat Ly, Mac cuop Le, Trinh at Le đeu la "cuong than hiep chua". Quan he giua Quy Ly voi Nghe Tong, Tu Binh voi Đe Hien khong the nhu Tran Thu Đo voi Ly Hue Tong, Mac Đang Dung voi Le Cung Hoang... Viec dung tung cho cap duoi, nhung ke truc tiep đung cham toi quyen loi cua dong toc minh ma van "khong hay biet" nhu cac vua Tran qua la hiem co.
Cac vua Tran thoi hau ky, ke ca Minh Tong, đeu khong biet chieu mo nhan tai; luc luong quan lai đeu kem tai. Neu the he truoc thang Mong-Nguyen khong lo mot cach oai hung bao nhieu thi đoi con chau lai that bai va phai chay tron mot Chiem Thanh nho be, tung nup bong minh trong chien tranh chong Nguyen Mong xua kia. Toi luc bi Chiem Thanh xam lan, khong he co mot guong mat nao cua dong ho Tran đung ra chong đuoc giac ma phai dua vao mot tuong ngoai hoang toc (Tran Khat Chan von mang ho Le). Neu trong tong that nha Tran thoi ky sau co nhung nhan tai nhu giai đoan đau thi du Quy Ly co manh tam cung khong the tinh chuyen cuop ngoi. Nha Tran truot doc tu Tran Du Tong, sau su kien Duong Nhat Le va cai chet cua Due Tong đa khong guong day đuoc nua. Đo chinh la thoi co cho Ho Quy Ly lam viec chuyen quyen va chiem lay ngoi nha Tran.
Du sao, nha Tran van la mot trong nhung trieu đai noi bat nhat trong lich su Viet Nam. Trang su ve nha Tran voi ba lan chien thang giac Mong - Nguyen trong su sach nam trong so nhung trang sang nhat va đe lai nhieu bai hoc cho đoi sau.


Quan he đoi ngoai Trong trieu đai nha Tran, ngoai nhung cuoc chien tranh voi quan Nguyen Mong o phia Bac thi Đai Viet cung co nhung su lien he voi cac nuoc lang gieng phia tay va phia nam la Ai Lao va Chiem Thanh.


= Chiem Thanh =
 
Co the noi trong cac trieu đai Viet Nam, Chiem Thanh khong luc nao khong quay pha va cuoc chien tranh giua hai nuoc van thuong xuyen xay ra. Luc nha Tran len ngoi, nuoc Chiem Thanh van giu le trieu cong va giao hoa. Trong đoi vua Tran Nhan Tong, sau khi chinh phat Chiem Thanh, thi giua Đai Viet va nuoc Chiem Thanh co su qua lai tot đep. Đen đoi vua Tran Anh Tong, luc bay gio Tran Nhan Tong đa len lam thai thuong hoang va trong luc sang tham van canh nuoc Chiem va đe cho tinh giao hao cua hai nuoc tro nen ben vung hon, nha Tran đa ga cong chua Huyen Tran cho vua Chiem Thanh la Che Man vao nam 1306. Che Man dang chau O va chau Ri cho Đai Viet. Vua Tran Anh Tong đoi ten la Thuan Chau va Hoa Chau roi đat quan cai tri cung nhu cho di dan sang o. Mot nam sau, Che Man chet. Theo tuc le Chiem Thanh thi hoang hau phai bi hoa thieu chet theo. Vua Tran Anh Tong sai tuong Tran Khac Chung gia tieng vao tham roi tim ke ruoc ve.
Che Man chet thi Che Chi len thay va đoi lai hai chau ma Che Man đa dang cho Đai Viet. Vua Tran Anh Tong sai quan sang bat Che Chi đem ve tri toi va phong cho em cua Che Chi la Che Đa A Ba len thay lam vua nuoc Chiem Thanh. Đen đoi vua Tran Du Tong, con va re cua vua Chiem Thanh tranh gianh nhau ngoi vua, quan nha Tran sang can thiep nhung bi quan Chiem Thanh đanh bai ca hai lan.
Nam 1370, cac hoang tu con vua Tran Minh Tong lat đo Duong Nhat Le (xem phan "Thoi ky suy tan" ben duoi) lap Tran Nghe Tong. Me Nhat Le chay sang Chiem Thanh xui vua Chiem Thanh đanh Đai Viet. Luc đo the luc nha Tran suy yeu, Chiem Thanh co y khoi binh đanh đoi lai hai chau đa mat. Đen đoi vua Tran Due Tong, vua Chiem Thanh la Che Bong Nga quay roi bien gioi, vua Tran Due Tong sai Đo Tu Binh đem quan tran giu Hoa Chau. Che Bong Nga đem 10 mam vang dang len. Tu Binh im đi, cuop lam cua minh, noi doi la Che Bong Nga ngao man vo le, nen đem quan đanh. Due Tong gian lam, quyet y than chinh. Cuoi nam 1376, quan Tran xuat phat. Nam 1377, quan Tran chiem cua Thi Nai (Quy Nhon ngay nay) roi tien đanh kinh thanh la Đo Ban. Luc đo Che Bong Nga, mot ong vua co tai thao luoc, dung ke du quan Nha Tran vao o mai phuc đanh tan. Vua Tran Due Tong bi tu tran, Ho Quy Ly, Đo Tu Binh rut quan bo chay ve nuoc. Thua thang xong len, Che Bong Nga nhieu lan mang quan sang đanh pha Đai Viet, Ho Quy Ly nhieu lan bi bai tran, quan Chiem Thanh ba lan chiem đuoc kinh thanh Thang Long, vua toi nha Tran phai bo thanh chay. Quan Chiem Thanh cuop pha kinh thanh roi rut ve. Đo Tu Binh chi bi đo lam linh mot nam roi sau đo lai đuoc nhac len đia vi cao hon.
Nam 1390, Che Bong Nga lai đem quan sang đanh. Tuong tre Tran Khat Chan đuoc lenh đem binh dan tran o song Hai Trieu (song Luoc o vung Hung Yen ngay nay). Nho co hang tuong ben Chiem sang chi cho, Khat Chan sai chia hoa phao nham ca vao thuyen Che Bong Nga ma ban. Vua Chiem Thanh trung đan tu tran, quan Chiem Thanh bo chay va sau đo con cua Che Bong Nga hang phuc Đai Viet. Ke tu đo trong thoi gian dai Chiem Thanh khong dam đanh Đai Viet nua.


= Ai Lao =
Vao đoi nha Tran, quan cua Ai Lao thuong sang quay pha cuop boc o vung Nghe An va Thanh Hoa. Vi the trieu đinh nha Tran đa phai sai quan linh đi đanh dep mai va chinh cac vi vua phai than chinh đi dep giac, trong đo nhieu nhat phai ke đen vua Tran Nhan Tong. Moi lan bi thua thi quan Ai Lao rut ve, nhung sau đo thi lai sang quay pha. Trong đoi vua Tran Anh Tong, ong cung nhieu lan than chinh đi dep giac nhung ong cung đa ra lenh cho Pham Ngu Lao hon ba, bon phen đi dep giac. Vua Tran Minh Tong cung nhieu phen than chinh đi dep giac. Trong trieu đai nha Tran, muc đich cua Đai Viet la dep cac cuoc đanh pha va quay nhieu cua quan Ai Lao chu khong co muc đich đanh chiem lay đat nuoc nay.


To chuc quan đoi Quan chu luc nha Tran gom cam quan va quan cac lo. Quan cac lo o đong bang goi la chinh binh, o mien nui goi la phien binh. Cam quan đuoc goi la quan tuc ve.
Cac đon vi quan đoi đuoc goi la quan. Đung đau moi quan la mot đai tuong quan. Moi quan co 30 đo, chi huy moi đo co chanh pho đai đoi. Moi đo co 5 ngu, đung đau moi ngu la đau ngu.
Cam quan la luc luong nong cot trong chien tranh chong ngoai xam, co the đuoc đieu đong đi cac lo đe tac chien.
Nham co luc luong đong đao can thiet khi chong xam luoc, nha Tran ke tuc chinh sach ngu binh u nong (giu quan linh o nha nong) cua nha Ly, vua đam bao so quan can thiet phong khi co chien tranh xay toi. Vua Tran mot phan giu lai o kinh thanh phong khi co chuyen cap bach, mot phan cho ve que cay ruong. Quan cam ve va cac lo co khoang 10 van nguoi.


Chien tranh chong Mong Nguyen O phuong Bac, nguoi Mong Co dan dan xam chiem Trung Quoc. Sau khi tieu diet nha Kim phia bac, cac vua Mong Co tien xuong phia nam đe diet nuoc Nam Tong von đa suy yeu khi bi nha Kim cua nguoi Nu Chan xam lan tu đau the ky XII. Đe tao the bao vay Nam Tong, vua Mong Co đanh chiem nuoc Đai Ly (Van Nam (1254) va sau đo đanh sang Đai Viet.
Cuoi nam 1257, tuong Mong Co la Ngot Luong Hop Thai (Uriyangqadai hay 兀良合台) mang 3 van quan tien vao nuoc Đai Viet qua đuong Van Nam. Vua Tran Thai Tong đich than ra chien tran. Quan Tran co gang chan nhung quan Mong Co van tien vao đuoc Thang Long. Nhan dan Thang Long theo lenh cua trieu đinh đa thuc hien "vuon khong nha trong", rut ve Thien Mac (Ha Nam). Ngot Luong Hop Thai keo quan vao Thang Long chua đay mot thang thi bi thieu luong thuc. Nhan co hoi đo quan Đai Viet phan cong o Đong Bo Đau (Tu Liem-Ha Noi). Quan Mong Co thua phai rut khoi Thang Long, đen vung Quy Hoa (Yen Bai) bi quan cua toc truong Ha Bong đanh tan tac, quan Mong Co rut chay ve Van Nam.
Nam 1279, quan Mong diet đuoc Nam Tong. Tu nam 1280, vua Mong Co la Hot Tat Liet đa lap ra nha Nguyen. Đe lay co đanh Đai Viet, nha Nguyen cho Toa Đo muon đuong đanh Chiem Thanh (Champa). Sau nhieu hoat đong ngoai giao hoa hoan bat thanh, cuoi cung chien tranh bung phat. Cuoi nam 1284, nha Nguyen lien phai hoang tu Thoat Hoan va tuong Toa Đo mang quan đanh hai đuong nam, bac kep lai đe chiem Đai Viet. Thoat Hoan đi tu Quang Tay con Toa Đo đi đuong bien tu cang Quang Chau, truoc het đanh vao Chiem Thanh roi đanh "gong kim" thoc len tu phia nam Đai Viet.
Đay la lan xam luoc Đai Viet voi quy mo lon nhat cua nha Nguyen (huy đong hon 50 van quan) va cung la cuoc khang chien gian kho nhat cua nha Tran chong phuong Bac, quyet đinh su ton vong cua Đai Viet luc đo.
Sau nhieu đot rut lui đe tranh the manh cua cac đao quan Mong, dung chien thuat "vuon khong nha trong" đe quan đich khong co luong an va bi benh dich do khong hop thuy tho ban đia, nha Tran to chuc phan cong vao cuoi xuan, đau he nam 1285. Voi nhung chien thang o Tay Ket, Ham Tu, Chuong Duong, quan Tran đai thang, bat giet đuoc Toa Đo. Thoat Hoan thu tan quan chay ve bac.
Thang loi nam 1285 co ban xac đinh su ton tai cua Đai Viet va cung co long tin cua nguoi Viet co the đuong đau đuoc voi đao quan hung manh cua Mong Nguyen lien ke phia bac. Boi vay trong lan khang chien thu 3 chong Mong Nguyen nam 1287, Hung Đao Vuong Tran Quoc Tuan noi voi vua Tran: "...Quan ta đa quen viec chien tran, ma quan no thi so phai đi xa... Theo nhu than thay, pha đuoc chung la đieu chac chan". Nha Tran tiep tuc chu đong ap dung chien thuat tranh the manh, triet luong thao. Cuoi cung quan Tran đai pha quan Nguyen o song Bach Đang thang 4 nam 1288, bat song Nguyen soai O Ma Nhi, Phan Tiep, Tich Le Co. Thoat Hoan mot lan nua tron chay ve bac.
Sau that bai lan thu ba o Đai Viet, Nguyen The To Hot Tat Liet van chua muon đinh chien. Sang cac nam sau, vua Nguyen tiep tuc muon đieu binh sang nhung chua gap thoi co thuan tien. Toi nam 1294 lai đinh đieu binh lan nua thi chinh Hot Tat Liet bang ha. Chau noi la Nguyen Thanh Tong len ngoi khong muon gay chien voi Đai Viet nua. Viec chien tranh voi nha Nguyen tu đo moi cham dut.


Hanh chinh Đoi nha Tran, Viet Nam chia ra lam 12 lo, Đai Viet su ky toan thu (ĐVSKTT) chep nhu sau:

Nham Dan, Thien Ung Chinh Binh nam thu 11 (1242): Mua xuan, thang 2, chia nuoc lam 12 lo. Đat chuc an phu, tran phu, co 2 vien chanh, pho đe cai tri. Cac xa, sach thi đat chuc đai tu xa, tieu tu xa. Tu ngu pham tro len la đai tu xa, tu luc pham tro xuong la tieu tu xa. Co nguoi lam kiem ca hai-4 xa, cung xa chinh, xa su, xa giam goi la xa quan.
Moi lo đeu co quyen dan tich đe kiem soat dan so trong lo. Dan chung trong nuoc đuoc chia ra lam 3 hang: hang tieu hoang nam (tu 18 tuoi đen 20 tuoi), hang đai hoang nam (tu 20 tuoi đen 60 tuoi) va hang lao (tren 60 tuoi). Luc đau chi co nhung nguoi trong hoang toc moi đuoc giu cac chuc quan nhung tu đoi vua Anh Tong, nhung nguoi tai đuc cung đuoc tuyen dung vao giu cac chuc vu quan trong nay. Sach Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc, phan chinh bien, co ghi lai 12 lo nhu sau: Thien Truong, Long Hung, Quoc Oai, Bac Giang, Hai Đong, Truong Yen, Kien Xuong, Hong Khoai, Thanh Hoa, Hoang giang, Dien Chau.
Ngoai cac lo tren, nha Tran con đat cac phu Lam Binh, Thai Nguyen, Lang Giang.
Khi quan Mong Co đanh bai nha Nam Tong, mot so quan lai đia phuong nha Tong đa quy phu nha Tran, nhu truong hop Hoang Binh đem dang phu Tu Minh (nay la Bang Tuong) nam 1263.
Nam 1306, nha Tran ga Huyen Tran cong chua cho vua Chiem Jaya Sinhavarman III. Vua Chiem Thanh dang hai Chau O, Ry lam cua hoi mon. Nha Tran đoi thanh Thuan Chau va Hoa Chau (Nam Quang Tri va Thua Thien Hue ngay nay).


Luat phap Vua Thai Tong cho sua lai luat phap rat nghiem minh. Đai Viet su ky toan thu co chep lai nhu sau:

Canh Dan, Kien Trung nam thu 5 (1230): Mua xuan, thang 3, khao xet cac luat le cua trieu truoc, soan thanh Quoc trieu thong che va sua đoi hinh luat le nghi, gom 20 quyen.
Đinh bi đo co muc đo khac nhau:
Loai bi đo lam Cao đien hoanh thi thich vao mat 6 chu, cho o Cao xa (nay la xa Nhat Cao), cay ruong con, moi nguoi 3 mau, moi nam phai nop 300 thang thoc.
Loai bi đo lam Lao thanh binh thi thich vao co 4 chu, bat don co o Phuong Thanh, thanh Thang Long, le vao quan Tu suong.
Đat ty binh bac la co quan hanh chinh va tu phap o kinh đo Thang Long luc đo voi chuc quan kinh doan, chuyen xet đoan viec kien tung o kinh thanh. Nam 1265 đoi thanh Đai an phu su, sau lai đoi thanh Kinh su đai doan.


Kinh te Ve mat nong nghiep: đe tranh nan ngap lut, vua Thai Tong sai đap đe hai ben bo song va cu quan đac trach trong coi viec đe goi la ha đe su. Moi nam sau vu mua, trieu đinh con ra lenh cho quan si đap đe hay đao lach, hao, giup đo dan chung. Đai Viet su ky toan thu co chep:

Tan Mao, Kien Trung nam thu 7, 1231: Mua xuan, thang gieng, sai noi minh tu Nguyen Bang Coc (hoan quan) chi huy binh linh phu minh đao vet kenh Tram va kenh Hao (la ten hai con kenh, thuoc huyen Ngoc Son) tu phu Thanh Hoa đen đia gioi phia nam Dien Chau.
Trieu đinh cung cho phep cac vuong, hau co quyen chieu tap nhung nguoi ngheo kho, luu lac đi khai khan đat hoang đe mo mang them ruong nuong.
Ve mat thue ma: Co hai loai thue la thue than va thue đien. Thue than đuoc đong bang tien va it nhieu tuy theo so ruong co. Ai co duoi mot mau ruong thi đuoc mien thue. Thue đien thi đong bang thoc. Ngoai ra con co thue trau cau, rau qua, tom ca v.v. Ve mat tien te, đe tien viec tieu dung - vang, bac đuoc đuc thanh phan, luong va co hieu cua nha vua.


Giao duc, thi cu Đoi nha Tran, van hoc đuoc mo mang, Nho hoc cung phat trien hon so voi thoi Ly.
Ngoai Quoc Tu Giam co tai kinh đo tu đoi nha Ly, nha Tran cho lap them Quoc Hoc vien đe giang Tu Thu va Ngu Kinh. Tai cac lo cung cho mo truong hoc đe day cho dan chung.
Truoc kia duoi trieu nha Ly, co mo nhung khoa thi tam truong đe lay cu nhan, nhung cac khoa thi chi đuoc mo ra khi nao trieu đinh can nguoi tai gioi ra giup nuoc chu chua co mo đinh ky. Nam 1232, vua Tran Thai Tong cho mo khoa thi thai hoc sinh đe lay tien si theo đinh ky cu 7 nam thi co mot ky thi. Nam 1247, nha vua lai cho đat ra khao thi tam khoi đe lay trang nguyen, bang nhan va tham hoa. Le Van Huu la nguoi đau tien đau bang nhan.
Trong 175 nam ton tai, nha Tran đa to chuc 14 khoa thi (10 khoa chinh thuc va 4 khoa phu), lay 283 nguoi đo. Co 2 khoa thi 1256 va 1266 lay 2 trang nguyen la Kinh trang nguyen va Trai trang nguyen nen tong so co 12 nguoi đo đau trong cac ky thi.


Ton giao Ve Phat giao, vao đau đoi nha Tran thi Phat giao con thinh. Cac nha vua đeu sung đao cho xay chua, đuc chuong, tac tuong đe phung tho khap noi. ĐVSKTT chep lai: "Thuong hoang xuong chieu rang trong nuoc he cho nao co đinh tram đeu phai đap tuong phat đe tho".
Vua Nhan Tong con sai su sang Trung Hoa đe thinh kinh ve truyen ba đao Phat, va ong chinh la ong to đau tien cua thien phai Truc Lam. Nhung cuoi đoi Tran, Phat giao bi pha them cac hinh thuc me tin bua chu cho nen ngay cang suy vi. Ve Lao giao thi cung đuoc nhan dan nguong mo. Do đo, nha Tran cung cho mo nhung khoa thi tam giao nhu đoi nha Ly.


Van hoa nghe thuat Đoi nha Tran đa đao tao đuoc kha nhieu hoc gia noi tieng nhu Le Van Huu soan bo Đai Viet Su ky va đay la bo su đau tien cua Viet Nam (nay đa that truyen). Mac Đinh Chi noi tieng la mot ong trang rat muc thanh liem, đuc đo va co tai ung đoi đa lam cho vua quan nha Nguyen phai kinh phuc. Chu Van An la mot bac cao hien neu guong thanh khiet, cuong truc. Cac vua Thai Tong, Thanh Tong, Nhan Tong, Anh Tong, Minh Tong đeu la nhung nguoi gioi van chuong va co soan Ngu tap va danh tuong Tran Quoc Tuan co lam nhung tac pham gia tri nhu Hich tuong si.
Han Thuyen tuc Nguyen Thuyen co cong lam tho bang chu Nom va đat ra luat tho Nom. Vi the đa co nhieu hoc gia, van nhan đa theo guong cua Han Thuyen ma lam nhung bai tho Nom rat gia tri. ĐVSKTT chep:

Bay gio (nam 1282) co ca sau đen song Lo. Vua sai Hinh bo thuong thu Nguyen Thuyen lam bai van nem xuong song, ca sau bo đi. Vua cho viec nay giong nhu viec cua Han Du, ben ban goi la Han Thuyen. Thuyen lai gioi lam tho phu quoc ngu. Tho phu nuoc ta dung nhieu quoc ngu, thuc bat đau tu đay.
Nghe thuat đieu khac thoi Tran đuoc đanh gia la co buoc tien bo, tinh xao hon so voi thoi Ly, trong đo co mot so phu đieu khac hinh nhac cong bieu dien mang phong cach Chiem Thanh. Cach trang tri hoa dua tren nghe thuat dan dung.
Ve kien truc, dua tren cac thap gom, thap đa, mo hinh nha bang đat nung, manh ngoi vo khai quat đuoc, trieu Tran tiep tuc ke thua truyen thong nha Ly voi điem noi bat la chua thap, bo đau cung chong đo mai cau ky va cac hoa tiet trang tri đam mau sac Phat giao.
Am nhac Đai Viet thoi Tran chiu anh huong cua An Đo, Chiem Thanh va Trung Quoc. Mot so nhac cong bi bat tu Chiem Thanh va Trung Quoc trong cac cuoc chien đa truyen nghe ca hat cho dan Đai Viet, cang ngay cang pho bien.


Chinh sach hon nhan Nha Tran lay ngoi nha Ly bang bien phap hon nhan. Nha Tran tu vai tro la ngoai thich cua nha Ly đa gianh ngoi. Do đo, đe tranh hoa ngoai thich, nha Tran chu truong chi ket hon voi nguoi trong ho.
Tac gia Nguyen Thi Chan Quynh đa dan ra cac truong hop hon nhan noi toc tieu bieu cua nha Tran:

An Sinh vuong Tran Lieu, anh truong cua Tran Thai Tong Tran Canh, con Thuong hoang Tran Thua, lay Thuan Thien cong chua, con Ly Hue Tong va Linh Tu quoc mau. Linh Tu la em ruot Tran Thua, nhu vay Tran Lieu va Thuan Thien la con co con cau, vua la anh chi em ho lay nhau.
Nam 1225, Tran Thai Tong Tran Canh lay Ly Chieu Hoang, em Thuan Thien cong chua, truong hop nay cung la con co lay con cau va anh chi em ho lay nhau.
Sau khi Ly Hue Tong qua đoi, giang Hue hau (tuc Linh Tu quoc mau) lam Thien Cuc cong chua, ga cho Thai su Tran Thu Đo, tuc la chi em ho lay nhau.
Nam 1237, vi Ly Chieu Hoang khong co con, Thu Đo ep Tran Thai Tong lay Thuan Thien, luc ay đa co mang ba thang voi Tran Lieu. Truong hop nay vua la con co con cau lay nhau, vua la em chong lay chi dau va anh chi em ho lay nhau.
Tran Thai Tong hua ga con gai la Thien Thanh cong chua cho Trung Thanh vuong va đa cho Thien Thanh toi o nha Nhan Đao vuong, la cha đe ra Trung Thanh vuong, đe cho ngay cuoi. Nam 1251, Hung Đao vuong Tran Quoc Tuan muon lay Thien Thanh cong chua, đang đem len vao phong Thien Thanh thong dam. Thuy Ba cong chua, chi Thai Tong, lai la me nuoi Hung Đao vuong, đang đem go cua cung noi doi la Hung Đao vuong đa bi Nhan Đao vuong bat giam, xin Đe cuu giup. Su that, khi Đe sai nguoi toi thi Hung Đao vuong con trong phong Thien Thanh va luc ay Nhan Đao vuong moi biet. Hom sau, Thuy Ba cong chua phai dang muoi mam vang song xin cuoi Thien Thanh cho Hung Đao. Đe bat đac di phai ga va boi thuong cho Trung Thanh vuong. Do khong ro Thien Thanh cong chua la con cua Thai Tong, hay la em Thai Tong (tuc la con cua Thuong hoang Tran Thua), nen khong the xac đinh. Neu la em Thai Tong thi la co lay chau, neu la con Thai Tong thi la em ho lay anh ho (anh em chu bac).
Nam 1258, Tran Thanh Tong lay Thien Cam hoang hau Tran Thieu, la con gai thu nam cua An Sinh vuong Tran Lieu, tuc la con chu con bac lay nhau.
Chieu Minh vuong Tran Quang Khai lay Phung Duong cong chua, la con gai cua Tuong quoc Thai su Tran Nhat Hieu. Thai su Tran Nhat Hieu la em ruot cua vua Tran Thai Tong, ma Quang Khai la con trai cua vua, tuc anh em con chu con bac lay nhau ( *nhieu nguon ghi rang cha cua Phung Duong la Thai su Tran Thu Đo. Nhung khi tra xet lai, Tran Thu Đo co tuoc hieu la "Thuong phu Thai su". Xet trong Đai Viet Su ky Toan thu, cac ky thoi đai Tran Thai Tong va Tran Thanh Tong co đe cap đen Kham Thien đai vuong Tran Nhat Hieu, em ut cung me cua Tran Thai Tong, sinh thoi la Thai uy, sau khi chet  (nam 1269) thi đuoc truy tang la "Tuong quoc Thai su", hoan toan khop voi chuc danh cua van bia. Nhu vay cha Phung Duong Cong chua theo ly ma noi nen thi la Tran Nhat Hieu hon la Tran Thu Đo. )
Thuy Bao cong chua, con Tran Thai Tong, lay Uy Van vuong Toai.
Thieu Duong cong chua, con Tran Thai Tong, lay Thuong vi Van Hung hau.
Thien Thuy cong chua, con Tran Thanh Tong, tuc chau noi Thai Tong va chau ngoai Tran Lieu, lay Hung Vu vuong Quoc Nghien, con Tran Hung Đao, chau noi Tran Lieu. Truong hop nay vua la con co con cau (Tran Hung Đao va Thien Cam la con Tran Lieu), vua la chau chu chau bac lay nhau.
Nam 1274, Tran Nhan Tong lay Bao Thanh hoang hau, roi Tuyen Tu hoang hau, đeu la con Hung Đao vuong. Truong hop nay giong Thien Thuy lay Quoc Nghien.
Tran Anh Tong, con Nhan Tong, chau Thanh Tong, chat Thai Tong, lay Van Đuc phu nhan nam 1292, la con Hung Nhuong vuong Tran Quoc Tang, tuc phu nhan la chau noi Hung Đao vuong. Truong hop nay la chau co chau cau (Hung Đao vuong va Thien Cam la con Tran Lieu) hay chat chu chat bac lay nhau. Sau Anh Tong lai bo Van Đuc phu nhan ma lay em ruot phu nhan la Thanh Tu phu nhan, tuc Thuan Thanh hoang hau.
Tran Anh Tong lay Huy Tu Hoang phi la con Thuy Bao cong chua va Tran Binh Trong. Thuy Bao cong chua la em Thanh Tong, Anh Tong la chau noi Thanh Tong, tuc chau lay co. (tuy nhien co nhung nguon su ghi rang Huy Tu Hoang phi thuc ra chi la con nuoi cua Thuy Bao cong chua, nhu vay ba va Tran Anh Tong von khong phai ho hang cung huyet thong).
Nam 1301, Thien Tran cong chua, con Anh Tong, lay Uy Tuc cong Tran Van Bich, chau noi Chieu Minh vuong Tran Quang Khai. Quang Khai va Thanh Tong la anh em, tuc chau chu chau bac lay nhau. Thien Tran cong chua chet, Uy Tuc lai lay Huy Thanh cong chua, con gai Hue Vu vuong Tran Quoc Chan, em ruot Anh Tong.
Thuong Tran cong chua, em Anh Tong, chat Thai Tong lay Van Hue cong Tran Quang Trieu, con Tran Quoc Tang, chau Hung Đao vuong, chat Tran Lieu, tuc chat chu chat bac lay nhau.
Tran Minh Tong, con Anh Tong, chau Nhan Tong, lay Huy Thanh cong chua, con gai lon Hue Vu vuong Quoc Chan. Chan la em Anh Tong, tuc la con chu con bac lay nhau.
Nam 1337, Tran Hien Tong, con Minh Tong, lay Hien Trinh cong chua, con gai lon Hue Tuc vuong Tran Đai Nien.
Nam 1342, Thien Ninh cong chua, con Minh Tong, lay Chinh Tuc vuong Kham.
Nam 1349, Tran Du Tong, con Minh Tong, lay con gai thu tu cua Hue Tuc vuong la Nghi Thanh hoang hau.
Huy Ninh cong chua, con Minh Tong, lay tong that Tran Nhan Vinh. Sau Nhan Vinh bi Duong Nhat Le giet, Tran Nghe Tong la anh, lai ga Huy Ninh cho em ho me, chau cua me ruot la Ho Quy Ly.
Tran Due Tong, con Minh Tong va Đon Tu Thai phi, co cua Quy Ly, lay Gia Tu hoang hau la em ho Quy Ly, tuc anh em ho lay nhau.
Nam 1375, Tran Due Tong ga con la Trang Huy cong chua cho Tran Nguyen Dan, con Cung Chinh vuong. Cung Chinh vuong va Due Tong đeu la con Minh Tong, tuc con chu con bac lay nhau.
Thien Huy cong chua Tran Thuc My, con Tran Nghe Tong, lay Tran Gian Hoang la con Due Tong. Nghe Tong va Due Tong cung la con Minh Tong, me Nghe Tong la Minh Tu Thai phi, me Due Tong la Đon Tu Thai phi, la hai chi em ruot, co cua Quy Ly. Nhu vay, ca hai vua la con chu con bac, vua la chau di chau gia lay nhau.
Sau khi Gian Hoang chet, vo la Tran Thuc My tu thong voi Tran Nguyen Uyen, con Cung Tin vuong Tran Thien Trach, em khac me voi cha ba la Nghe Tong, nhu vay con chu con bac tu thong voi nhau. Sau Thuong hoang đem cong chua ga cho anh Nguyen Uyen la Nguyen Hang.
Tuyen Huy cong chua, con Due Tong, lay Quan Phuc Đai vuong Huc, con Nghe Tong, giong truong hop Tran Thuc My lay Tran Gian Hoang.
Trang Huy cong chua, con Tong that Tran Nhan Vinh voi vo la Huy Ninh cong chua cho Tran Mong Du, con Tran Nguyen Đan, chau bon đoi cua Quang Khai.
Tran Thuan Tong, con ut Nghe Tong, lay Ho Thanh Ngau la con gai lon cua Ho Quy Ly va Huy Ninh cong chua. Huy Ninh cong chua la em Nghe Tong, tuc la con co con cau lay nhau. Thuan Tong lai la chau noi cua Đon Tu Thai phi, co cua Quy Ly, lay con gai Quy Ly, tuc anh em ho lay nhau.
Tuy can than đe phong nan ngoai thich bang viec ket hon noi toc, nhung ve sau thi viec ket hon noi toc trong ho Tran cung thua dan. Nhung truong hop co ket hon noi toc thi cung ngay cang xa hon ve ho hang (ban đau la con chu con bac lay nhau, ve sau thi la ho hang 3 đoi, roi 4 đoi moi lay nhau). Tu khi Tran Nghe Tong trong dung Ho Quy Ly la mot ngoai thich, lap tuc nha Tran cung gap "hoa ngoai thich" va cuoi cung cung mat ve tay ngoai thich, giong nhu nha Ly truoc đo.


Nhung nhan vat co anh huong nhat trieu Tran Nhung nhan vat co anh huong nhat trieu Tran, đuoc đanh gia dua tren su đong gop, cong trang cua ho cho trieu đai, giup trieu đai nay ton tai va phat trien.


Cac Hoang đe nha Tran The pha nha Tran Đen tho, lang mo Đen Tran Thuong (Ha Nam)
Đen Tran (Nam Đinh): la noi đat Thai mieu nha Tran, cung la noi Thai Thuong Hoang (vua cha) lam viec (cung Trung Hoa) tren que huong Tuc Mac nha Tran.
Đen Tran (Thai Binh): gom đen tho va lang mo cac vi vua đoi đau nha Tran.
Khu di tich nha Tran tai Đong Trieu, Quang Ninh: gom đen tho va lang mo cac vi vua đoi sau nha Tran.
Đen Tran Thuong (Ha Nam): Đen tho vi anh hung dan toc Quoc cong Tiet che Hung Đao Đai Vuong Tran Quoc Tuan cung gia quyen va cac bo tuong co cong trong cuoc khang chien chong quan Nguyen Mong the ky XIII.
Đen Thai Vi, Ninh Binh: la noi đat hanh cung Vu Lam.
Đen Hau Tran, Ninh Binh: noi tho 2 vua nha Hau Tran va la 2 vi vua cuoi cung cua nha Tran


Xem them Khang chien chong Nguyen Mong
Van hoc thoi Tran
Đe quoc Mong Co
Nha Nguyen
Đai Viet tan cong nha Nguyen
Nha Ly
Nha Ho
Chiem Thanh


Chu thich Tham khao Tran Xuan Sinh (2006), Thuyet Tran, Nha xuat ban Hai Phong.
Ha Van Tan, Pham Thi Tam (1975), Cuoc khang chien chong quan xam luoc Nguyen Mong the ky XIII, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi.
Truong Huu Quynh, Đinh Xuan Lam, Le Mau Han chu bien (2008), Đai cuong lich su Viet Nam, Nha xuat ban Giao duc.
Mai Hong (1989), Cac trang nguyen nuoc ta, Nha xuat ban Giao duc.
Tan Nguyen su, Quyen 251 Liet truyen 148 Ngoai quoc 3 An Nam 安南
Minh su, Quyen 321 liet truyen đe 209 Ngoai quoc 2: An Nam


Lien ket ngoai Tran Dynasty (Vietnamese history) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Tran tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Luoc Su Tom Tat Ve Khu Lang Mo Đen Tho Cac Vua Tran Luu tru ngay 21 thang 2 nam 2014 tai Wayback Machine
Đai Viet su ky toan thu Luu tru ngay 2 thang 2 nam 2007 tai Wayback Machine - Ban đien tu
Kham đinh Viet su Thong giam cuong muc Luu tru ngay 9 thang 2 nam 2012 tai Wayback Machine - Ban đien tu
Dau vet 'kinh đo thu hai' cua nha Tran tren VnExpress ngay 13 thang 12 nam 2006