Jean-Bedel Bokassa ([ʒɑ bedɛl bɔkasa], 22 thang 2 nam 1921-3 thang 11 nam 1996), con đuoc goi la Bokassa I, la mot nha lanh đao chinh tri va quan su Trung Phi, tung la Tong thong thu 2 cua Cong hoa Trung Phi va la hoang đe tu phong cua quoc gia ke vi - Đe quoc Trung Phi cho đen khi bi phe truat ngay 20 thang 9 nam 1979.
Trong thoi ky nay, Bokassa đa o chuc tong thong khoang 11 nam va ba nam voi tu cach la hoang đe tu xung cua Đe quoc Trung Phi. Che đo đoc tai quan su nay keo dai tu ngay 4 thang 12 nam 1976 đen ngay 21 thang 9 nam 1979. Sau khi ong bi lat đo, Cong hoa Trung Phi đa đuoc khoi phuc boi nguoi tien nhiem David Dacko. Danh hieu đe quoc cua Bokassa khong đat đuoc su cong nhan tu cong đong quoc te.


Tho au Ho ten đay đu cua Bokassa la Jean Bedel Bokassa, thuoc bo toc M'Baka. Ong sinh ngay 22 thang 2 nam 1921, la mot trong 12 nguoi con cua Mindogon Bokassa, mot truong lang va vo Marie Yokowo o Bobangui, mot ngoi lang M'Baka lon trong luu vuc Lobaye, ria cua khu rung xich đao, sau đo la mot mot phan cua Xich đao chau Phi thuoc Phap, cach Bangui khoang 80 km ve phia tay nam. Mindogon bi buoc phai cho nguoi dan lang minh lam viec cho cong ty lam nghiep Forestiere cua Phap. Sau đo Mindogon quyet đinh chong theo menh lenh cua Phap, ong đa tha mot so dan lang đang bi Forestiere bat lam con tin. Cong ty coi đay la mot hanh đong noi loan, vi vay ho đa giam giu Mindogon. Vao ngay 13 thang 11 nam 1927, ong bi đanh đen chet tai quang truong thi tran ngay ben ngoai van phong quan. Mot tuan sau, me cua Bokassa khong the chiu đung noi đau mat chong, đa tu tu.
Trong thoi điem mo coi cha me, Bokassa đang la hoc sinh bac tieu hoc tai Truong Sainte Jeane d'Arc o M'Baiki. Trong thoi gian hoc cua minh, ong tro nen đac biet yeu thich mot cuon sach ngu phap tieng Phap cua mot tac gia ten Jean Bedel. Cac giao vien nhan thay su gan bo nay va bat đau goi Bokassa la "Jean-Bedel".
Tuoi thieu nien, ong hoc o Truong trung hoc Ecole Saint-Louis o Bangu. Sau khi tot nghiep vao nam 1939, Bokassa đa gia nhap quan đoi thuc dan Phap voi tu cach la mot tirailleur (tam dich: bo binh hang nhe) vao ngay 19 thang 5 nam 1939.


Binh nghiep Khi The chien II no ra, nuoc Phap bi quan đoi Đuc Quoc xa chiem đong, Bokassa gia nhap luc luong "Phap tu do" do De Gaulle lanh đao. Ong đuoc thang cap ha si khi tham gia chien dich giai phong tinh Provence, Phap roi đuoc cho đi hoc lop đao tao si quan.
Nam 1950, Bokassa sang Viet Nam, la linh le duong trong quan đoi vien chinh Phap va đuoc thuong Huan chuong Bac Đau boi tinh. Thoi gian o Viet Nam, ong lay ba Nguyen Thi Hue roi co mot đua con gai, đat ten la Martine Nguyen.


Cam quyen Nam 1960, Xich đao chau Phi thuoc Phap gianh lai đuoc đoc lap. Vi tong thong moi cua quoc gia nay la David Dacko - von co ho hang xa voi Bokassa - quyet đinh đoi ten nuoc thanh Cong hoa Trung Phi roi moi Bokassa ve nam quyen chi huy quan đoi. Nam 1966, voi luc luong vu trang trong tay, Bokassa tien hanh đao chinh, lat đo David Dacko, tu xung Tong thong suot đoi.


= Hoang đe =

Nam 1976, Bokassa đap đo nen Cong hoa, len lam "hoang đe", đoi ten nuoc thanh Đe quoc Trung Phi. Le đang quang xa hoa tieu ton 22 trieu USD.

Bokassa la mot nguoi đoc tai va đoc ac khien nhan dan va cac nuoc quoc te khong chiu noi. Nam 1979 Phap va luc luong đao chinh tan cong lat đo Bokassa. Khong khang cu đuoc Bokassa phai bo chay sang Bo Bien Nga roi sau đo la Phap, noi ong co nhieu lau đai nguy nga. Ong bi chinh quyen moi ket an tu hinh vang mat.


= Su đoc tai va cuoc song xa hoa =
Trong thoi gian lam "hoang đe", Bokassa co so thich suu tap vang bac, đa quy. Trong so nhung đo chau bau ma ong thu thap đuoc, co 2 vien kim cuong tho rat lon nhung chua bao gio ong đong y cho mai giua. Đe mua chuoc cac chinh tri gia - trong đo co ca Tong thong Phap Valery Giscard d'Estaing, Bokassa đa dung kim cuong lam vu khi. Sau nay, Bokassa to cao Tong thong d'Estaing đa đung sau cuoc đao chinh lat đo ong va cuom mat Hoang hau Catherine cua ong.
Đe the hien quyen luc cua mot "hoang đe", Bokassa đat ten cho nhieu cong trinh o thu đo Bengui bang ten minh nhu Cung the thao Jean Bedel Bokassa, Đai lo Bokassa, Đai hoc Tong hop Jean Bedel Bokassa... Ben canh đo, Bokassa con cho xay dung nhieu "dinh tong thong" nhu Villa Kolongo, Villa Berengo, đong thoi la chu cua nhieu nha hang an uong, xuong det vai, trang trai nuoi gia suc, hai hang hang khong dan su, mot hang mua ban nga voi... Theo bao Le Figaro, Bokassa đa tu phong cho minh la "đe nhat nong dan va đe nhat thuong gia cua Đe che Trung Phi". Nhung nguoi tung co thoi gian than can voi Bokassa ke lai rang ong ta tu cho minh co quyen lam hoang đe suot đoi, kiem Bo truong Tu phap, Quoc phong, Noi vu va cac bo khac.


= Su lanh nhat cua quoc te =
Sau mot thap nien cai tri, Bokassa to chuc le đang quang Hoang đe Bokassa Đe nhat. Tuy nhien, đa so cac quoc gia đong minh lan can đeu ngheo nen chang ai gui tien ung ho. Chi co nuoc Phap tang 22 trieu franc đe mua sac phuc cho hang nghin quan khach, mot ngai vang cao 3,5 met, rong 5 met lam theo kieu Napoleon co vien nam vang, tam con ngua trang, mot mu trieu thien nam vang va kim cuong do nha kim hoan noi tieng Arthus Bertrand cua Phap thuc hien voi nhung vien kim cuong ma co vien len đen 8 carat. Ngoai ra con co 2 buc chan dung Bokassa Đe nhat ve boi hoa si Hans Linus, nguoi Đuc. Hon 24.000 chai ruou vang cao cap Moet et Chandon va 4.000 chai ruou vang sieu cao cap Chateau Mouton Rothschild va Chateau Lafite Rothschild đuoc mua ve phuc vu thuc khach cung 60 chiec oto Mercedes mang tu Tay Đuc sang.
Tuy nhien, khac voi le đang quang cua Vua Haile Selassie, xu lang gieng Ethiopia hoi nam 1930 voi hau nhu toan bo cac tong thong, vua chua, bo truong cac nuoc than huu đeu hien dien, le đang quang cua "Bokassa Đe nhat" chi co tuong Franco (Tay Ban Nha), Hoang đe Hirohito (Nhat Ban), Vua Shah Reza Pahlavi (Iran), Idi Amin (Uganda), Mobutu Sese Seko xu Zaire, ngoai ra Toa thanh Vatican tu choi cho Bokassa lam le xung Đe o nha tho chinh toa Bangui.


Gia san O Phap, Bokassa lam chu nhieu bat đong san nhu lau đai Villemorant o Saint Louis Chavanon, lau đai Handicourt de La Cottenciere o ngoai o thu đo Paris, lau đai Mezy sur Seine, lau đai Nice va nha hang khach san Le Montagne o Romorantin.


Gia đinh Jean-Bedel Bokassa co nhieu vo be nhu vu nu Martine N'Douta, ke van thuong ganh ti voi cac ba vo be nguoi Gabon, Tunisie, Phap, Bi, Lybie, Cameroon, Đuc, Thuy Đien, Zaire, Trung Quoc. Nhieu nguoi trong so ho đuoc cac nha lanh đao so tai "tang" cho Bokassa khi ong ta cong du cac quoc gia nay, chang han nhu ba vo be nguoi Đai Loan la "qua tang" cua Tuong Gioi Thach, luc ay cam quyen o Đai Loan. Tai Gabon, trong phai đoan ra san bay đon tiep Hoang đe Bokassa, ong ta đac biet đe y đen mot co gai ten la Joelle. Bo qua tat ca moi nghi le ngoai giao, Bokassa dan Joelle "đung đi đau het" roi tien đen truoc mat Tong thong Omar Bongo: "Hoi nay toi đen voi tu cach quoc khach, bay gio toi gap anh voi tu cach rieng đe xin cuoi mot cong dan cua anh lam vo".
Du muon du khong, Tong thong Omar Bongo cung phai đong y. Khi cong du mot quoc gia khac, Bokassa gap co vu nu toc vang Gabriela Brimba trong mot vu truong. Ngo loi cau hon voi co ta nhung bi tu choi, Bokassa lien "noi nho" voi lanh tu nuoc nay. Chi hon mot thang sau, Gabriela Brimba đuoc đua toi Bangui roi đuoc Bokassa đoi ten thanh Martine N'Douta. Sau khi che đo cua quoc gia ay sup đo, Brimba tro ve co quoc, bo lai đua con gai ten la Anne de Berengo cho Bokassa nuoi duong.


Toi ac phanh phui Sau cuoc đao chinh lat đo Bokassa mang ten "Operation Barracuda" dien ra ngay 20/9/1979, phan lon tai san cua Bokassa đeu bi tich thu. Nhieu nuoc tu choi cho ong ti nan. Chi co Tong thong Bo Bien Nga la Felix Houphouet Boigny chiu chua chap ong vi ap luc cua Phap. Đen luc ay, nhieu toi ac cua Bokassa moi bi phanh phui. Tai Villa Kolongo, ngoai hang tram vien kim cuong va đong ho đeo tay bang vang rong, con co nhung chiec tu cap đong ben trong chua xac nguoi, phan lon la cac lanh tu sinh vien tranh đau chong Bokassa. Duoi ho nuoc, cung co rat nhieu xuong nguoi. Phe đao chinh khang đinh rang nhung bo xuong ay la phan con lai sau khi Bokassa đa an thit nguoi đe truong sinh.


= Ket thuc =
Ve cuoi đoi, Bokassa viet cuon hoi ky "Ma Verite" - Chan ly đoi toi - nhung chua kip xuat ban thi đa bi Chinh phu Phap thu hoi. Tet nam 1985, Bokassa lam le ky niem 20 nam cam quyen tai lau đai Handricourt nam o phia tay Paris nhung chi co ong va nhung đua con.
Tren buc tuong trong đai sanh, Bokassa cho trung bay chan dung Hoang hau Catherine, Hoang đe Napoleon va buc anh tran Đien Bien Phu. Vi khong co tien mua thuc an nuoi 15 đua con, moi đua mot me, nen Bokassa lam đon xin Chinh phu Phap tien tro cap thoi gian 6 thang nam đieu tri vet thuong tai mot quan y vien o Sai Gon hoi thap nien 1950. May thay, vai thang sau ngay gui đon, Bokassa đuoc toa an tra lai chiec oto Corvette va mot may bay tri gia 6 trieu franc. Lap tuc, Bokassa rao ban đe lay tien tron chay khoi nuoc Phap.
Truoc khi bo tron, Bokassa viet thu cho Tong thong Phap la Francois Mitterand, noi dung tu nhan minh la "cong dan tu do" tro ve Cong hoa Trung Phi va san sang  phuc vu đat nuoc neu co loi moi. Luc xuong san bay Bangui, Bokassa đinh đoc mot bai dien van, khang đinh minh van la "Hoang đe Bokassa Đe nhat" thi bi an ninh Phap phat hien va bat giu. Tam thang sau, Toa an Cong hoa Trung Phi tuyen bo xu tu hinh ong ta. Bien ho truoc toa, Bokassa noi ong bi buoc toi chi vi ong la nguoi chau Phi. Đuoc giam xuong con tu chung than nhung chi sau 6 nam nam nha đa, Bokassa đuoc tha.
Bokassa chet ngay 3/11/1996 trong su ngheo kho, tung quan. Vai nam truoc khi mat, ong luon mac bo quan phuc "Thong che Cong hoa" voi 7 hang huy chuong, huy hieu thoi Napoleon. Du o trong nha hay ra đuong, tren tay Bokassa luc nao cung co cay gay chi huy ma ong ta goi la "cay gay cong ly - canne de justice". Luc chet, ngoai cay gay, tai san duy nhat cua "Hoang đe Bokassa Đe nhat" chi la mot bo quan ao mau trang ma Bokassa cho rang no co xuat xu tu Jerusalem.


Tham khao = Chu thich =


= Nguon =