Hiep đinh Paris ve Viet Nam (hay hiep đinh Paris 1973, Hiep đinh Ba Le) la hiep đinh cham dut chien tranh, lap lai hoa binh o Viet Nam do 4 ben tham chien: Hoa Ky, Viet Nam Dan chu Cong hoa, Cong hoa mien Nam Viet Nam va Viet Nam Cong hoa ky ket tai Paris ngay 27 thang 1 nam 1973. Ve mat cong khai thi đam phan co 4 ben va noi dung chinh thuc cua ban Hiep đinh co ban dua tren Tuyen bo 10 điem ngay 8 thang 5 nam 1969 cua phai đoan Cong hoa Mien Nam Viet Nam, nhung viec đam phan đe đat đuoc noi dung hiep đinh lai chu yeu đuoc quyet đinh boi cac phien hop kin giua 2 đoan Viet Nam Dan chu Cong hoa va Hoa Ky.
Trong qua trinh đam phan, Hoa Ky gan nhu phot lo y kien cua đoan Viet Nam Cong hoa va tu sap đat moi chuyen trong cac cuoc hop kin voi Viet Nam Dan chu Cong hoa trong khi phai đoan Viet Nam Dan chu Cong hoa va Cong hoa Mien Nam Viet Nam lai luon co su phan cong, phoi hop nhip nhang, an y, lien tuc thao luan voi nhau truoc khi đua ra quyet sach. Do vay, sau khi đieu khoan Hiep đinh đuoc thong nhat giua Viet Nam Dan chu Cong hoa-Cong hoa Mien Nam Viet Nam va Hoa Ky thi đoan Viet Nam Cong hoa lai tu choi ky vi co nhung đieu khoan bat loi cho ho. Nhung Viet Nam Cong hoa chi phan đoi đuoc vai ngay, boi sau đo Hoa Ky đa đe doa va buoc đoan nay phai ky Hiep đinh.
Le Đuc Tho va Henry Kissinger, hai nhan vat chu chot trong cuoc đam phan, đa đuoc trao tang giai Nobel Hoa Binh nam 1973, nhung Le Đuc Tho đa tu choi khong nhan giai nay voi ly do hoa binh van chua lap lai tai Viet Nam. Con ong Kissinger yeu cau đai su My tai Na Uy thay mat minh nhan giai. Ong Le Đuc Tho cung cho rang viec nhan giai se la mot su đanh đong giua ke xam luoc (Hoa Ky) voi nguoi bi xam luoc (nhan dan Viet Nam) va se chi nhan giai khi giai đo chi đuoc trao cho minh ong do giai Nobel hoa binh phai đuoc trao cho đai dien cua ben kien tao hoa binh (nhan dan Viet Nam).


Qua trinh đam phan Viec đam phan giua Hoa Ky va Viet Nam Dan chu Cong hoa la đuoc Viet Nam Dan chu Cong hoa đe xuong nham đat đuoc mot nen hoa binh, thong nhat o Viet Nam. Sau nhieu lan thoa thuan, đia điem to chuc hoi đam đuoc chon la thanh pho Paris, thu đo nuoc Cong hoa Phap. Thoi gian đam phan keo dai tu thang 5 nam 1968 đen thang 1 nam 1973. Cac ben tham gia ban đau chi co Viet Nam Dan chu Cong hoa va Hoa Ky; sau mo ra thanh hoi nghi bon ben, co them Viet Nam Cong hoa va Chinh phu Cach mang Lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam. Chinh phu Cach mang Lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam cung đa đua ra cac giai phap hoa binh, trong đo đe nghi 10 điem ngay 8-5-1969 ma sau nay đa tro thanh xuong song cho ban Hiep đinh nam 1973.


= Giai đoan 1968-1972 =
Khi mot ben đang thang the tren chien truong thi đam phan thuong be tac va đieu đo đung voi Hoi nghi Paris suot thoi ky tu 1968 đen 1972. Cac ben dung hoi nghi nhu dien đan đau tranh chinh tri. Trong giai đoan nay, cac phien đam phan thuong roi vao be tac do tinh trang giang co tren chien truong va do phia Hoa Ky khong chiu đi vao đam phan thuc chat đoi voi viec rut quan My. Giai đoan nay cung xay ra cac cuoc tiep xuc bi mat cua 2 co van đac biet: Le Đuc Tho cua Viet Nam Dan chu Cong hoa va Tien si Henry Kissinger, co van cua Tong thong Hoa Ky - Richard Nixon, la đi vao thao luan thuc chat, nhung cung khong đi đuoc đen thoa hiep do lap truong cac ben qua khac biet va cuc dien chien truong chua nghieng han ve ben nao. Ngay 25 thang 8 nam 1969, Ho Chi Minh tra loi thu cua Tong thong My Nixon, yeu cau phia My cham dut chien tranh xam luoc va rut quan ra khoi mien Nam Viet Nam.


= Giai đoan 1972-1973 =

Đen giua nam 1972, khi Viet Nam Dan chu Cong hoa co chu truong chuyen huong sang chien luoc hoa binh. Ap luc quoc te va trong nuoc đoi voi Hoa Ky ve viec ky ket thoa thuan hoa binh ngay cang tang, đac biet ap luc tang toi đinh điem khi Chien dich Lam Son 719 cua Quan luc Viet Nam Cong hoa that bai va đuoc coi la minh chung cho viec Chien luoc Viet Nam hoa chien tranh cua Hoa Ky đa sup đo, thi đam phan moi đi vao thuc chat thoa hiep.

Lap truong ban đau cua Hoa Ky: quan đoi Hoa Ky cung cac đong minh nuoc ngoai rut khoi Viet Nam phai đong thoi voi viec Quan đoi Nhan dan Viet Nam rut khoi Nam Viet Nam. Chinh quyen Viet Nam Cong Hoa cua Tong thong Nguyen Van Thieu co quyen ton tai trong giai phap hoa binh. Khong co Tong tuyen cu thong nhat Viet Nam.
Lap truong ban đau cua Viet Nam Dan chu Cong hoa: cac luc luong quan đoi Hoa Ky phai rut khoi Viet Nam. Thanh lap Chinh phu lien hiep lam thoi gom 3 luc luong chinh tri: Chinh quyen Sai Gon, Chinh phu Cach mang Cong hoa mien Nam Viet Nam va luc luong trung lap đe tien hanh Tong tuyen cu thong nhat voi mien Bac. Viec đoi hoi Quan đoi Nhan dan Viet Nam va Quan đoi Hoa Ky cung rut khoi mien Nam Viet Nam la mot su đanh đong khong the chap nhan đuoc.
Hiep đinh Paris đuoc ky ket vao ngay 27 thang 1 nam 1973. Ngay 29 thang 3 nam 1973, quan nhan My cuoi cung roi Viet Nam, cham dut moi can thiep quan su truc tiep cua Hoa Ky đoi voi van đe Viet Nam, Hoa Ky se chi con duy tri vien tro va co van quan su. Tu thoi điem nay, tuy van nhan vien tro quan su va kinh te tu Hoa Ky nhung Quan luc Viet Nam Cong hoa phai đon phuong truc tiep chien đau voi Quan giai phong mien Nam Viet Nam. Đau nam 1974, Quan luc Viet Nam Cong hoa tiep tuc co nhung đot tan cong nham vao luc luong đoi phuong tai cac khu vuc trong điem nhu tai Quan khu 5, Kon Tum, Pleiku, xung quanh Sai Gon,... Tuy nhien, tu giua nam 1974, cuong đo tan cong cua Quan luc Viet Nam Cong hoa giam dan va tuong quan luc luong thuc su nghieng ve Quan giai phong mien Nam Viet Nam tu cuoi nam 1974, tham chi la thay đoi voi toc đo chong mat vi tinh than cua Quan luc Viet Nam Cong hoa xuong chua tung thay khi mat nguon vien tro tu Hoa Ky cung nhu cac chien dich truoc đo khong đat đuoc yeu cau đe ra.


Noi dung chinh cua hiep đinh va lap truong cac ben Noi dung hiep đinh đuoc chia thanh chin chuong, noi ve cac chu đe ve co ban giong nhu trong ban du thao 9 điem ma Hoa Ky va Viet Nam Dan chu Cong hoa đa thong nhat voi nhau vao thang 10 nam 1972 voi xuong song la tuyen bo 10 điem cua Mat tran Giai phong mien Nam Viet Nam truoc đo. Đo la :


Vi pham Hiep đinh Sau khi luc luong quan su Hoa Ky rut het vao cuoi thang 3 nam 1973, phia Viet Nam Dan chu Cong hoa va Mat tran Giai phong mien Nam va phia Viet Nam Cong hoa to cao nhau vi pham Hiep đinh, tuy nhien hai ben khong co hoat đong quan su lon nao trong nam 1973. Viet Nam Cong hoa đa rao riet thuc hien Chien dich Tran ngap lanh tho tu đem 24/01/1973 va hang loat ke hoach quan su trong toan bo nam 1973, đau nam 1974. Đe đap tra, Viet Nam Dan chu Cong hoa va Mat tran Giai phong mien Nam chuan bi cho viec đanh dut điem chinh quyen Viet Nam Cong hoa nhung qua trinh chuan bi đuoc bat đau tu cuoi nam 1973 (sau Chien dich Tran ngap lanh tho đuoc thuc thi). Ben canh đo, Viet Nam Cong hoa cung đa thuc hien Chien dich Ly Thuong Kiet tu nam 1973 đe tung buoc mot loai bo cac luc luong cua Quan Giai phong Mien Nam Viet Nam nhung bat thanh.
Chien dich Tran ngap lanh tho tham chi đuoc Viet Nam cong hoa len ke hoach tu nam 1972 đe đe phong kha nang Hiep đinh khong co loi cho Viet Nam Cong hoa. Cac Ke hoach nhu Hung Vuong, Ly Thuong Kiet (1973-1974) va ke hoach toan dien lau dai (1973-1978) đa đuoc My va Viet Nam Cong hoa đua ra nham nhanh chong binh đinh mien Nam Viet Nam, nang cao kha nang tac chien cua Quan luc Viet Nam Cong hoa. Toi ngay 18-02-1975, Tong thong Nguyen Van Thieu trieu tap phien hop cac tuong linh tai Dinh Đoc lap đe soat xet viec thuc thi Ke hoach quan su Ly Thuong Kiet 1975. Theo đo, Quan khu II đuoc nhan đinh la huong trong điem trong đot tan cong xuan-he, truoc khi Chien dich Tay Nguyen xay ra.
Ve nguyen tac thi cac ben ky ket phai thua nhan mien Nam Viet Nam tam thoi co hai chinh quyen (tuy nhien khong co đinh nghia ve hai chinh quyen đo), nhung se nhanh chong đuoc thay the bang mot chinh quyen moi. So quan Quan Giai phong mien Nam Viet Nam tren chien truong luc đo, so quan cua ho tren đuong mon Ho Chi Minh, so vu khi ho mang vao va mang ra la nhung du lieu khong the kiem chung đuoc nhung theo so lieu cung cap cua Hoa Ky la 219.000 nguoi (thap hon cua Quan luc Viet Nam Cong hoa voi 920.000 nguoi). Luong vien tro cua Lien Xo, Trung Quoc va cac nuoc Xa hoi Chu nghia khac vien tro cho Viet Nam Dan chu Cong hoa van co the kiem soat tai cac cua khau tren bo, cang hang khong va cang bien (Trong hiep đinh khong cam nuoc ngoai vien tro cho Viet Nam Dan chu Cong hoa ma chi cam cung cap vu khi cho cac ben o mien Nam Viet Nam). Tuong tu, vu khi My vao Viet Nam qua cac cang va cau hang khong cung de dang đuoc quan ly. Tuy vay viec Hoa Ky tiep tuc cung cap vu khi va 23.000 co van quan su cho Viet Nam Cong hoa la mot su vi pham cac đieu khoan lien quan toi viec cam Hoa Ky can du vao mien Nam Viet Nam trong Hiep đinh Paris va khien cho phia Viet Nam Cong hoa co them đong luc đe tien hanh cac hoat đong quan su chong lai Mat tran Dan toc Giai phong mien Nam Viet Nam. Ben canh đo, đieu khoan ve ngan cam cac ben lap can cu quan su tren đat Lao trung lap la nhuong bo cua Viet Nam Dan chu Cong hoa nhung phia Vuong quoc Lao lai vi pham lenh ngung ban trong Hiep uoc Vieng Chan, tao đieu kien đe Pathet Lao tuong tro lan nhau voi Quan đoi Nhan dan Viet Nam va Quan Giai phong mien Nam Viet Nam. Tai Campuchia, đieu tuong tu cung xay ra khi quan đoi cua Lon Nol tan cong quan đoi cua Pol Pot, tuy nhien, Pol Pot đa khong nhan đuoc su ho tro tu phia Quan đoi Nhan dan Viet Nam va Quan Giai phong mien Nam Viet Nam.


= Viet Nam Cong hoa =


 Chinh tri  Phia Viet Nam Cong hoa đa su dung bo may tuyen truyen cua minh đe bop meo dien bien Hoi nghi Paris. Trong cau đau cua Hiep đinh "Cac ben tham gia Hoi nghi Paris ve Viet Nam" đuoc ho giai thich la "chi co hai phe tham du hoa hoi Ba Le (Paris). Mot phe la Viet Nam cong hoa va đong minh Hoa Ky va phe kia la Cong san". Tren thuc te, đay la Hoi nghi 04 ben bao gom Viet Nam Dan chu Cong hoa, Hoa Ky, Viet Nam Cong hoa va Cong hoa mien Nam Viet Nam. O Đieu 2, cau "viec cham dut hoan toan chien su noi trong đieu nay la vung chac va khong thoi han" bi chinh sua nhu sau: "Ban tieng Anh dung chu "durable and without limit of the time" trong khi đo ban van tieng Viet lai dich la "vung chac va khong thoi han". "Durable" khong co nghia la vung chac, ma chi co tinh chat lau dai. Loi dung điem c, đieu 3 khong quy đinh cu the ve luc luong vu trang cua cac ben, chinh quyen Sai Gon đat "canh sat quoc gia" va "nhan dan tu ve" nam ngoai pham vi cua hiep đinh. Tuy nhien sau đo, hai luc luong nay tro thanh nhan to chu yeu ho tro cua Quan luc Viet Nam Cong hoa tien hanh cuoc chien tranh "gianh dan, lan đat" voi Quan Giai phong mien Nam Viet Nam. Nham tranh thuc hien Đieu 6 cua hiep đinh "huy bo tat ca cac can cu quan su o mien Nam Viet Nam cua Hoa Ky va cac nuoc khac", quan đoi Hoa Ky đa tien hanh ban giao toan bo can cu, phuong tien chien tranh cho Quan luc Viet Nam Cong hoa truoc khi hiep đinh đuoc ky ket.
Chinh quyen Nguyen Van Thieu đa ra "cong đien mang tay" mat – thuong khan so 5458/TTM/P345 ra lenh cho cac đon vi cam "pho bien cac tin tuc chien su tren bao chi, đai phat thanh hay vo tuyen truyen hinh", trong đo neu ro: "Tu nay cam khong đuoc noi ro so luong phi xuat, hai xuat, phao binh yem tro… ma phai thay đoi hinh thuc giai thich đo la cac hoat đong co tinh cach phan ung tu ve". Đieu 4 cua Nghi đinh thu ve ngung ban o mien Nam Viet Nam va ve cac ban lien hop quan su, mac du Chinh phu Cach mang lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam nhieu lan đe nghi nhung chinh quyen Sai Gon van cu tuyet. Ngay 19/02/1973, Tran Thien Khiem, Thu tuong chinh quyen Sai Gon, ban hanh Cong van so 437/PThT/BĐPT/KH "Tuyet đoi khong co viec tu đong bat tay giua cac chi huy truong đon vi cac cap cua ta (Quan luc Viet Nam Cong hoa) voi đich (Quan giai phong) đe chia khu vuc va đe cho đich tu do di chuyen"
Tai Hoi nghi giua hai ben mien Nam Viet Nam o Sai Gon, chinh quyen Nguyen Van Thieu cung luon tim cach ne tranh giai quyet cac van đe theo đung tinh than Hiep đinh Paris. Mac du thua nhan Đieu 10 cua Hiep đinh "đat ra mot tien quyet la phai ngung ban truoc đa roi moi thao luan đuoc van đe hoa binh. Chi sau ngung ban thuc su, hai ben moi co the thuong luong voi nhau ve cac giai phap cho cac van đe tranh chap" nhung tai Hoi nghi cua hai ben mien Nam, khi Chinh phu Cach mang lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam đua ra Đe nghi 6 điem, trong đo đau tien la ton trong ngung ban roi moi giai quyet cac van đe khac thi phia chinh quyen Nguyen Van Thieu lai đua ra Đe nghi 5 điem, trong đo đua van đe tong tuyen cu len truoc.
Chinh Nguyen Van Thieu tuyen bo:

Ben canh đo, chinh quyen Nguyen Van Thieu mot mat luon tuyen truyen khau hieu rang "Cong san Bac Viet xam luoc mien Nam", mat khac lai luon tuyen bo ho se chu đong tan cong: "Đanh cai thang Cong san phai đanh voi thang Cong san cho huu hieu, huu hieu hon thang Cong san vi hoa luc chung ta (VNCH) hon thang Cong san"..."Chung ta (VNCH) phai co nhung hanh đong ngay tu đau, phai ngan ngua cai hanh đong chuan bi tong phan cong cua Cong san mot cach thich đang".


 Quan su  Mac du trong cac ngay 22-1, 17-2, 3-3-1973, chinh quyen Viet Nam Cong hoa co ban hanh cac cong đien, huan thi ve thuc thi lenh ngung ban nhung chi trong đem 27 rang sang 28.1, quan đoi Sai Gon đa thuc hien 15 cuoc hanh quan tu cap tieu đoan tro len, 19 cuoc hanh quan cap tieu khu va chi khu (theo ban tong hop tinh hinh cua Bo tong tham muu sang 28.1). Trong so nay co cac cuoc hanh quan quan trong: Đai Bang (tai vung Quang Tri - Thua Thien), Lam Son (Thua Thien), Quang Trung (Quang Nam), Quyet Thang 27A (Quang Tin - Quang Ngai), Dakto 15 (Kon Tum)... Tong ket hoat đong thang 1, quan đoi Sai Gon đa thuc hien 694 cuoc hanh quan cap tieu đoan tro len, tang 34% so voi thang 12/1972. Hoat đong cua Hai quan va Khong quan Viet Nam Cong hoa đuoc tang cuong manh me khi so luong chuyen hai xuat tang 9% so voi thang 12/1972. Cuong đo hoat đong cua khong quan tang 100%. Ngay trong thang 1-1973, Khong luc Viet Nam Cong hoa đa thanh lap them 1 phi đoi moi voi viec tuyen dung 691 si quan, 2426 Ha si quan, 1960 linh va nhan them 31 phi co cua Hoa Ky. Nang luc tac chien cua luc luong trong phao tang 100%, cua luc luong tang-thiet giap tang 85%
Đe thuc hien Chien dich Tran ngap lanh tho, chinh quyen Nguyen Van Thieu giao Bo Quoc phong Viet Nam Cong hoa gap rut "goi nhap ngu hang tuoi thuoc thanh phan hoc sinh", Bo Noi vu gap rut nhac nho, đon đoc treo co tai nhung noi kho go.
Phieu nghien cuu cua luc luong an ninh dien đia cua Bo Quoc phong Viet Nam Cong hoa ghi ro:

Chien dich Tran ngap lanh tho đuoc len ke hoach tu nam 1972, trong đo phai gay ton that toi đa cho phia Quan Giai phong, luc luong Canh sat Quoc gia Viet Nam Cong hoa đong vai tro then chot trong viec tim kiem muc tieu đe Quan luc Viet Nam Cong hoa tan cong. Ngay trong đem ky Hiep đinh, phia Viet Nam Cong hoa đa to chuc 74 cuoc hanh quan, trong đo 44 o Quan khu 1, 10 o Quan khu 2 va 20 o Quan khu 3
Đac biet, luc 07h58' ngay 28/01/1973, 2 phut truoc khi Hiep đinh Paris co hieu luc, Quan luc Viet Nam Cong hoa su dung luc luong biet kich va xe tang tan cong can cu Cua Viet cua Quan Giai phong mien Nam Viet Nam Đay la cuoc tan cong "Tran ngap lanh tho" lon nhat cua Viet Nam Cong hoa, dien ra o phia bac tinh Quang Tri, nham đanh chiem mot vi tri quan trong la cang Cua Viet. Ngay 21/1/1973, tuong Abrams, tuong Heige va tuong Ngo Quang Truong ra lenh tien hanh Chien dich Tangocyti (ten goi tran tan cong Cua Viet cua QLVNCH do cac co van Hoa Ky đat). Đem 25/1/1973, cac tieu đoan 9 (lu đoan đac nhiem), 3 (lu đoan 258), lu 147 va hon 140 xe tang no sung tan cong. Khong luc Hoa Ky đieu đong 80 phi vu B-52, phao binh tu ham đoi 7 va 4 tieu đoan phao o thi xa Quang Tri ban hon 60.000 vien đan phao yem ho cho quan Viet Nam Cong hoa. 23 gio ngay 27/1/1973, lu đoan đac nhiem đa tiep can cang Cua Viet. Đen 1 gio ngay 28/1/1973, Bo tu lenh B5 quan Giai phong biet tin va đieu trung đoan 101 va 5 xe tang đanh vao suon Lu đoan đac nhiem, ban chay 8 xe tang đoi phuong nhung khong ngan đuoc đoi phuong tien ve cang Cua Viet. Rang sang ngay 28/1/1973, Bo tu lenh B5 tiep tuc đieu 5 tieu đoan chi vien cho cac luc luong giu Cua Viet, đen trua thi đieu tiep Trung đoan 24 (su đoan 304) va 1 đai đoi xe tang (thuoc trung đoan 203) tan cong phia sau canh quan cua đoi phuong. Rang sang 31/1/1973, quan Giai phong to chuc tong cong kich đong loat, ba cum quan Viet Nam Cong hoa o cang bi diet, hai cum quan con lai chay ve My Thuy. Cuoc hanh quan Tangocyti cua My - Viet Nam Cong hoa đa that bai.
Ngay 12/10/1973, tuong Cao Van Vien, Tong tham muu truong Quan luc Viet Nam Cong hoa đa đe nghi Tong thong Nguyen Van Thieu yeu cau Hoa Ky ho tro ve khong quan trong cac cuoc hanh quan thuoc Chien dich Tran ngap lanh tho.
Trong nam 1973, chinh quyen Viet Nam Cong hoa cung đa đua ra Ke hoach Quoc phong 4 nam (1974-1978), trong đo neu ro Tieu diet ha tang co so cua đich (Quan Giai phong mien Nam Viet Nam) o nong thon, luc luong luc quan co 14.000 nguoi/su đoan gom biet đong quan, nhay du, thuy quan luc chien,
Đau nam 1974, Quan luc Viet Nam Cong hoa tiep tuc co nhung đot tan cong nham vao luc luong đoi phuong tai cac khu vuc trong điem nhu tai Quan khu 5, Kon Tum, Pleiku, xung quanh Sai Gon,...


= Hoa Ky =
Đe tiep tuc giu the can bang chien luoc voi Lien Xo, My van tiep tuc can du vao noi bo mien Nam Viet Nam duoi nhieu hinh thuc khac nhau. My thuc hien 03 giai phap gom: 1. tiep tuc vien tro quan su, kinh te va co van cho Viet Nam Cong hoa thuc hien ke hoach 05 nam xay dung va cung co Quan luc Viet Nam Cong hoa nham thuc hien binh đinh, pha the "da bao", mo rong vung kiem soat, trong điem la vung Đong bang Song Cuu Long; 2. Rut quan nhung đe lai vu khi, khi tai va nhieu nhan vien quan su tra hinh; 3 Loi keo cac quoc gia tai Chau A chong Viet Nam Dan chu Cong hoa va Cong hoa mien Nam Viet Nam, gay suc ep buoc Lien Xo, Trung Quoc va cac nuoc Xa hoi chu nghia khac giam vien tro
Nen tang đe My tiep tuc can du vao mien Nam Viet Nam bao gom 4 tru cot:

Luc luong Quan luc Viet Nam Cong hoa con manh va van đuoc tiep tuc cung co. Tren thuc te, quan so va vu khi Viet Nam Cong hoa (920.000 nguoi) van vuot troi hon han so voi Quan đoi Nhan dan Viet Nam va Quan Giai phong mien Nam Viet Nam (219.000 nguoi).
Suc manh ran đe cua My o Đong A va Đong Nam A van con khi Ham đoi 7, Hai quan Hoa Ky va cac can cu tai Thai Lan, Han Quoc, Philippines van con 56 tau chien va 1.020 may bay chien đau cac loai.
My van tiep tuc rot vien tro quan su va kinh te cho Viet Nam Cong hoa. Tong vien tro cua My danh cho Viet Nam Cong hoa trong nam tai khoa 1974 la hon 657 trieu USD, con so nay gan gap đoi tong vien tro Viet Nam Dan chu Cong hoa nhan đuoc tu Lien Xo trong ca hai nam 1973-1974.
Lien Xo, Trung Quoc va cac nuoc Xa hoi chu nghia khac bat đau giam, tham chi ngung vien tro cho Viet Nam Dan chu Cong hoa. Tieu bieu, sau Thong cao Thuong hai 1972 giua Hoa Ky va Cong hoa Nhan dan Trung Hoa, Cong hoa Nhan dan Trung Hoa cung giam đang ke luong vien tro cho Viet Nam Dan chu Cong hoa. Lien Xo cung chu truong khong vien tro cho Viet Nam Dan chu Cong hoa va Cong hoa Mien Nam Viet Nam nhung vu khi hien đai hon nhu xe tang T-62, ten lua phong khong S-125 Neva/Pechora, tiem kich MiG-23 song song voi viec giam so luong vien tro đoi voi nhung loai vu khi Quan giai phong mien Nam Viet Nam đang so huu xuong chi con mot nua, tham chi mot phan ba. Theo thong ke cua Viet Nam Dan chu Cong hoa, trong 2 nam 1973-1974, tong cong Viet Nam Dan chu Cong hoa nhan đuoc 114.532 tan vien tro quan su, tri gia 339.355.353 rup (~330 trieu USD), chi bang 19% so voi 2 nam 1971-1972.
Muc đich cua My tai Viet Nam la tung buoc lam Quan Giai phong mien Nam Viet Nam va chinh quyen Cong hoa mien Nam Viet Nam suy yeu tu đo xoa bo thuc trang 02 chinh quyen, 02 quan đoi, 03 luc luong chinh tri tai mien Nam Viet Nam va bien mien Nam Viet Nam thuc su tro thanh 01 quoc gia tach biet hoan toan voi mien Bac Viet Nam nhu thuc trang tren ban đao Trieu Tien. My su dung luc luong quan su tai cac can cu tai Chau A đe ran đe Quan Giai phong cung nhu lay viec giam quan so tai đay đe tien hanh mac ca, ep Lien Xo va Trung Quoc giam vien tro cho Viet Nam Dan chu Cong hoa. Quan so cua My tai Thai Lan o muc 35.000 nguoi, co 2 tuong, chu yeu la khong quan san sang can thiep vao chien truong Viet Nam bat cu luc nao
Toi đau nam 1973, so luong vien tro cua My cho Viet Nam Cong hoa van rat cao bao gom 700 may bay, 500 đai bac, 400 xe tang va xe boc thep, 2 trieu tan vat chat phuc vu chien tranh. Trong nam 1974, chinh quyen Ford van đe nghi Quoc hoi Hoa Ky cung cap 6 ty 200 trieu USD đe vien tro cho Viet Nam Cong hoa. Tu sau khi Hiep đinh đuoc ky toi thang 4/1974, My đa vien tro cho Viet Nam Cong hoa 27 trieu vien đan co 7,62x51mm, 112.000 ten lua va roc-ket cac loai (chu yeu la khong đoi đat va chong tang) va 80.000 qua bom cac loai.


Tac đong đoi voi cac ben tham gia va ket qua Theo Đai su Duong Van Quang, giam đoc Hoc vien Ngoai giao, viec ky Hiep đinh Paris chung to Viet Nam Dan chu Cong hoa va Cong hoa mien Nam Viet Nam đi đen thang loi tung buoc va theo mot cach đay chien luoc. Đay la tien đe đe đi đen chien thang cuoi cung. Ben canh đo, đay cung la mot chien thang cua ngoai giao nhan Viet Nam khi Viet Nam Dan chu Cong hoa va Cong hoa mien Nam Viet Nam đa huy đong đuoc su ung ho cua du luan quoc te. Tuy nhien, viec Hoa Ky-Trung Quoc thong qua Thong cao Thuong Hai 1972 đa gay ra nhieu can tro đoi voi tien trinh hoa binh, thong nhat cua Viet Nam.
Đoi voi Viet Nam Cong hoa thi hiep đinh nay la mot tai uong lon đoi voi ho mac du ho tham gia ky ket va đat su ton tai cua Viet Nam Cong hoa truoc mot nguy hiem trong mot tuong lai gan. Hiep đinh nay đa buoc Hoa Ky phai rut toan bo luc luong quan su cua minh khoi Viet Nam va Đong Duong. Đieu nay đa khien Viet Nam Cong hoa mat đi cho dua chinh va lun sau vao khung hoang nhanh hon. Đe tran an Viet Nam Cong hoa, Tong thong Nixon đa hua voi Tong thong Nguyen Van Thieu la trong truong hop Viet Nam Dan chu Cong hoa phat đong chien tranh tieu diet Viet Nam Cong hoa thi Hoa Ky se phan ung bang cach thich hop đe bao đam an ninh cho Viet Nam Cong hoa. Loi hua nay se khong co gia tri thuc te vi sau đo Quoc hoi Hoa Ky đa ra nghi quyet khong cho phep đua luc luong vu trang tro lai Đong Duong ma khong đuoc phep cua Quoc hoi va quy đinh khuon kho vien tro cho Viet Nam Cong hoa. Voi cac ap đat nhu vay thi du khong co su kien Watergate, du Tong thong Nixon co tai vi thi cung khong the giu loi hua mot cach huu hieu đuoc.
Đoi voi nguoi My ho thuc su muon đong lai cuoc chien, quen no đi va mo sang mot trang su moi. Ben canh đo, cam ket bi mat cua Tong thong Richard Nixon rang suc manh khong quan My se tro lai cuoc chien neu Viet Nam Dan chu Cong hoa đua quan tro lai mien Nam, cam ket ma Quoc hoi My khong he hay biet va rat co the se phan đoi neu xay ra. Đoi voi quan đoi Hoa Ky, đay la cach ho ra khoi cuoc chien nay mot cach chinh đang.
Đieu khoan uy ban kiem soat va giam sat quoc te cung chi la hinh thuc vi quyen luc cua uy ban nay chi co co che giam sat, khuyen nghi, bao cao ket qua cac cuoc đieu tra la chu yeu.
Noi chung hiep đinh nay chi đuoc thi hanh nghiem chinh o nhung đieu khoan rut quan My (cung cac đong minh khac) va trao tra tu binh My, thong nhat Viet Nam thong qua phuong thuc chinh tri. Hoa Ky thuc su muon rut quan đoi khoi cuoc chien va Viet Nam Dan chu Cong hoa san sang tao đieu kien cho viec đo.
Đe hoan thanh not cac đieu khoan trong Hiep đinh Paris lien quan đen Tong tuyen cu, Viet Nam Dan chu Cong hoa va Cong hoa mien Nam Viet Nam tien hanh cuoc Tong tuyen cu nam 1976 đe thong nhat thanh Cong hoa Xa hoi Chu nghia Viet Nam.


Cac nhan vat đai dien chinh thuc cho cac ben ky ket William P. Rogers Bo truong Bo Ngoai giao Hoa Ky
Nguyen Duy Trinh, Bo truong Ngoai giao Viet Nam Dan chu Cong hoa
Nguyen Thi Binh, Bo truong Ngoai giao Chinh phu Cach mang Lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam
Tran Van Lam, Tong truong Ngoai giao Viet Nam Cong hoa


Cac nhan vat chu chot tham gia đam phan Le Đuc Tho: Co van Đac biet, Lanh đao đoan Viet Nam Dan chu Cong hoa
Xuan Thuy: Bo truong Ngoai giao, Truong đoan đam phan Viet Nam Dan chu Cong hoa
Henry Kissinger: Co van đac biet cua Tong thong Hoa Ky
Henry Cabot Lodge, Jr.: Truong đoan đam phan Hoa Ky


Nguon tham khao Tieng Anh:

Toan van hiep đinh Paris 1973 Luu tru ngay 5 thang 9 nam 2006 tai Wayback Machine Nguon: TIAS 7542 (24 UST 4-23)
Chronology: How Peace Went off the Rails Luu tru ngay 10 thang 3 nam 2007 tai Wayback Machine 1 thang 1 nam 1973. TIME.
Nixon's Blitz Leads Back to the Table Luu tru ngay 12 thang 3 nam 2007 tai Wayback Machine, 8 thang 1 nam 1973. TIME.
Paris Peace in Nine Chapters Luu tru ngay 10 thang 3 nam 2007 tai Wayback Machine, 5 thang 2 nam 1973. TIME.
Herrington, Stuart A. "Peace with Honor? An American Reports on Vietnam" Presidio Press (1983). Part II, "Life Under The Paris Agreement" pp. 16–40.
Tieng Viet: 

Toan van Hiep đinh Paris 1973 [1] Nguon: Bo Ngoai giao Viet Nam.
Sach: Hiep đinh Paris ve Viet Nam nam 1973 qua tai lieu cua chinh quyen Sai Gon gom 2 tap, Tap 1: Đanh va đam; Tap 2: Ky ket va thuc thi, Nha xuat ban Su that


Chu thich Lien ket ngoai Hiep đinh Pari-Moc son choi loi cua nen ngoai giao cach mang Viet Nam Bo Ngoai giao Viet Nam Truy cap ngay 6-9-2007.
Bao Quan đoi nhan dan phong van ong Vo Van Sung nhan 32 nam ky Hiep đinh Paris Luu tru ngay 5 thang 10 nam 2013 tai Wayback Machine
Su that phu phang ve Hiep đinh Paris 1973
Hiep Đinh Paris 1973: Vi sao can phai nhac lai?
Hiep đinh Paris khien VNCH sup đo? Su gia canh ta Gabriel Kolko
Nhin lai Hiep đinh Paris 1973 Luu tru ngay 11 thang 1 nam 2013 tai Wayback Machine Su gia Vu Minh Giang tu Đai hoc Quoc gia Ha Noi