Mac Kinh Cung (chu Han: 莫敬恭 ? - 1625) la vua nha Mac thoi hau ky, khi Bac trieu cham dut voi cai chet cua cha con Mac Mau Hop va Mac Toan.


Khoi phuc nha Mac Mac Kinh Cung la con trai thu 7 cua Mac Kinh Đien (trong tong so 18 nguoi con: 9 trai, 9 gai). Nguyen quan Mac Kinh Cung la nguoi xa Cao Đoi, huyen Binh Ha (nay la thon Long Đong, xa Nam Tan, huyen Nam Sach, tinh Hai Duong). Khi cha con Mac Mau Hop that the, trong luc con ca cua Mac Kinh Đien la Mac Kinh Chi thu thap tan quan chiem cu vung Thanh Lam va xung vua o Nam Gian thuoc Chi Linh, Hai Duong, lay nien hieu Bao Đinh thu nhat (1592) thi Đa Quoc cong Mac Ngoc Lien chay ve phia bac tim dong doi nha Mac (Mac Ngoc Lien von khong phai nguoi ho Mac ma đuoc ban ho cua vua), tim thay Mac Kinh Cung o Van Chau. Vao thang 3 nam 1593, Ngoc Lien lap Mac Kinh Cung lam vua, lay nien hieu la Can Thong thu nhat.
Luc nay long nguoi con huong ve nha Mac, đuoc tin Mac Kinh Cung len ngoi, đeu dan nhau đen qui phuc. Nhung nguoi nha Mac cung tim đen va đi van đong cac noi. Thanh the nha Mac đuoc phuc hoi nhanh chong, co khoang hon 30 nhom, nhom nho khoang 700-800 nguoi, nhom lon vai ngan nguoi. Luc luong nha Mac lai chiem đuoc nhieu vung suot tu phuong Bac toi song Nhi Ha, toan bo tran Kinh Bac va Hai Duong, quan nha Mac ve toi đau khap noi đeu quy phuc dung co vuong trieu Mac huong ung.


Nho loi dan cua Mac Ngoc Lien Đe tranh thu nhan tam, thang 4 nam 1593 Le The Tong phai ban chieu đai xa thien ha đe tranh lay long nguoi, đong thoi sai Nguyen Hoang tong đoc ban doanh xuat quan đanh luc luong nha Mac con lai o vung Son Nam, Hai Duong. Quan Mac bi thua, Mac Kinh Cung cung mot so tong that bo chay.
Đau nam 1594, Hoang Đinh Ai đuoc Trinh Tung sai đi đanh Mac Kinh Cung o vung Đai Tu, Pho Yen, Thai Nguyen cung chua dep het đuoc quan Mac.
Thang 5 nam 1594 Mac Kinh Cung phong Mac Ngoc Lien lam Thai pho va sai đem quan chiem lai vung Yen Tu, nhung thang 7 nam ay Mac Ngoc Lien om chet. Thay nha Le ra suc tim diet, truoc khi mat Ngoc Lien viet so tau len Mac Kinh Cung: 

“… Nha Mac khi van đa het, nha Le phuc hung đo la so troi vay, nen hay tam lanh, chiu khuat đoi thoi, khi nao menh troi tro lai moi lam đuoc. Cho nen lay luc choi luc, khi hai ho tranh nhau tat se co mot bi thuong, lai cho nen moi Minh vao nuoc ta đe dan phai lam than, đo la cai toi khong gi lon hon…”
Roi Ngoc Lien mat vao thang 7 nam 1594.
Nam 1598, Trinh Tung sai Hoang Đinh Ai va Trinh Đo đi đanh Kinh Cung. Đinh Ai sai bo tuong la cha con Tran Phuc, Tran Thiet ra đanh truoc. Tuong Tran Thiet đuoc lenh phuc o bien gioi. Lam theo loi Mac Ngoc Lien, khi thay trieu Le manh, Kinh Cung giau binh o cac vung, het suc tranh đung đo. Ong sai Phuc vuong mang gia quyen chay truoc sang Long chau tranh. Tran Thiet ra chan đuong Phuc vuong, nghe nhac đen vua Can Thong sap đen khong dam đanh nua ma lui ve ban đia. Mac Kinh Cung nho trai rut theo sau, tuong Tran Phuc truy kich. Vua Can Thong mang vai ngan quan chay thoat, sap đen bien gioi lai gap Tran Thiet, đanh lui Tran Thiet va thoat sang Long chau.


Cam cu voi quan Le-Trinh Thang 5 nam Canh Ty (1600) ba vien Quan cong Phan Ngan, Bui Van Khue, Ngo Đinh Nga chay ve hang nha Mac, Nguyen Hoang gia thac la đuoi bat 3 vien Quan cong phong hoa đot sach doanh trai roi xuong thuyen keo quan vao Quang Nam. Kinh thanh roi loan, trieu chinh nha Le chia lia, long nguoi dao đong. Trinh Tung phai mang Le Kinh Tong roi bo kinh đo chay vao Thanh Hoa.
Cung luc, me cua Mac Mau Hop tu xung Quoc mau, cung tong that nha Mac tro ve Thang Long va sai nguoi đon Mac Kinh Cung. Tuong Ngo Đinh Nga mang quan lai hang. Luc luong cua Mac Kinh Cung lai manh len, co vai van nguoi.
Thang 8 nam 1600, Binh An vuong Trinh Tung lai xuat quan đanh Mac Kinh Cung. Mac Kinh Cung sai quan chan o Gian Khau. Tuong Le la Nguyen Khai đanh tan quan Mac, xuoi dong song Hat tien xuong. Nhieu quan Mac bi chet đuoi. Me Mac Mau Hop bi bat va bi giet. Mac Kinh Cung chay ra Kim Thanh. Quan Le Trinh chiem lai đuoc Thang Long. Đen thang 9, Ngo Đinh Nga cung bi bat va bi giet.
Nam 1601, Trinh Tung lai ra quan đanh Mac. Tuong tien phong ben Le-Trinh la Chan quan cong tu tran, phia Mac cung bi mat 2 tuong. Hoang Đinh Ai đanh Kim Thanh, Mac Kinh Cung bo thanh chay len Lang Son, quan Le Trinh pha huy doanh trai quan Mac.
It lau sau, Mac Kinh Cung lai ra chiem đong Thai Nguyen va Tay Nong. Nam 1609, Trinh Tung lai sai Trinh Đo đi đanh Mac. Kinh Cung rut chay vao nui, quan Le Trinh khong truy kich đuoc phai rut ve. Sau đo Kinh Cung lai tien ve Cao Bang va Kim Thanh.
Thang 11 nam 1621, Trinh Tung lai đieu quan đanh Mac. Kinh Cung lai bo Kim Thanh ve Cao Bang, xung hieu la Can Thong. Cung luc, chau goi Kinh Cung bang chu la Kinh Khoan cung xung hieu Long Thai, khong theo Kinh Cung. Khi quan Le Trinh đanh đen Cao Bang, ca Kinh Cung va Kinh Khoan đeu bo chay. Quan Le Trinh rut đi, Kinh Cung lai tro ve Cao Bang.


Trong dung hien tai Thoi ky Mac Kinh Cung chap chinh tuy nha Mac chi con ven ven manh đat Cao Bang nho be nhung cung lam đuoc khong it viec mang lai loi ich cho quoc gia nhu mo truong day hoc, mo khoa thi, thu dung nhan tai, khuyen khich phat trien nong trang, thuong mai, sua sang va xay dung nhieu thanh tri, đon luy tao đuoc nhung nen tang vung chac đe chong quan Le - Trinh lau dai. Nam Giap Ngo (1594), nha Mac mo khoa thi, co nguoi con gai Hai Duong la Nguyen Thi Due theo cha len Cao Bang tu luc Thang Long that thu đa gia nam trang voi cai ten Nguyen Du tham du va đo đau trong khi thay day hoc cua ba chi đo A khoa. Luc vao cung du yen tiec, vua Mac Kinh Cung thay vi tien si tre tuoi, dang manh mai, mat may thanh tu sinh long ngo vuc. Nha vua lien xet hoi va phat hien ba gia trai, boi nha vua quy men hien tai, khong trach toi nhung theo phep tac, ba khong the tiep tuc mang danh trang nguyen. Tiec nuoi cho tai nang cua nguoi con gai tre, vua cho phep ba o lai trieu, phu trach viec day hoc cho cac phi tan. Mot thoi gian sau, Mac Kinh Cung lap ba lam phi, ban hieu Tinh phi, ngu y khen ba vua xinh đep vua sang lang nhu mot vi sao. Vi the, dan gian con goi ba la ba chua Sao.


Vi vua mac chung tram cam Mac Kinh Cung giu đat Cao Bang, co gang khoi phuc gay dung lai vi the cua vuong trieu, su cu cung phai thua nhan đia ban hoat đong cua Can Thong đe “o quang Thai Nguyen, Yen Quang va Lang Son hon 30 nam, he quan quan tien đanh thi chay, tron, khi quan rut ve, lai ho hao nhau tu hop nhu cu” (Kham đinh Viet su thong giam cuong muc). Đieu đo cho thay ong hung cu ca mot vung rong lon, voi phuong sach kheo leo, uyen chuyen, tranh đoi đau truc tiep nhung khong tu bo quyet tam cua minh. Tuy nhien, trong hoan canh han vi, ly tan, tam trang nang ne kho đau khi phai roi xa Thang Long kinh ky, vi lo lang truoc cac cuoc tan cong cua quan nha Le – Trinh, thang it thua nhieu nen tam trang co luc bi quan, chan nan, lau ngay dan đen benh tram uat, thai y chua mai khong khoi.
Đe an ui, chua tri cho vua, mot vi quan trong trieu đa nghi ra cach dung am nhac, ca mua. Vi quan đo la nguoi dan toc thieu so ten la Be Van Phung, que ban Van, xa Be Trieu, chau Thach Lam (nay thuoc Cao Bang) đo tien si khoa thi nam Mau Tuat (1598), khoa thi thu hai cua nha Mac thoi cat cu. Be Van Phung đuoc nha Mac tuyen dung va tien cu Trang nguyen, phong lam Tu thien quan nhac cua trieu đinh. Đe lam khuay khoa vua quan nha Mac, giai noi uu phien đang bao trum len trieu đinh, Be Van Phung đa day cong viet nen tac pham Tam Nguyen luan noi tieng voi 800 trang va lap ra đoi Then tinh nu đen hat, mua. Đoi Then tinh nu con goi la đoi Then but (chi nghe nhan nu hat). Sau nhung buoi bieu dien, đoi Then but đeu đuoc vua, quan tam đac, ngoi khen. Dan da Mac Kinh Cung khoi benh, vuong trieu nhu coi đuoc gong xich tinh than, lam thanh thoat tam tuong, con nguoi tro nen manh me, phong khoang. Then tinh đa tro thanh điem tua tinh than cua nha Mac, la "mon an" tinh than khong the thieu cua nhan dan Cao Bang. Then tinh vao cung đinh nha Mac đa gop phan tao nen su giao thoa manh me giua hai luong van hoa kinh đo đong bang va mien nui Cao Bang, đo chinh la nguon goc cua nghe thuat Hat then sau nay.


That bai Nam 1622, Binh An vuong Trinh Tung phai canh quan sang đat Long Chau cua nha Minh roi đanh tap hau Kinh Cung o Lang Son, chiem lai Đong Đang va Lang Son.
Nam 1623, Trinh Tung chet, con la Trinh Trang len thay. Mua thu nam đo, Le Than Tong đua Trinh Trang len chuc Tiet che, phai du quan than hay doc long voi nha Le. Le Than Tong ve Thanh Hoa, kinh thanh luc nay bo trong. Mac Kinh Khoan đoc xuat binh ma tien ve Gia Lam đong đon o Tho Kho, Chau Cau. Nhan dan va cac quan than van vo cua trieu Le o vung nay lai ve voi Mac Kinh Khoan, nhung nguoi co long voi trieu Mac cung đi theo rat đong.
Ve Thanh Hoa sau khi on đinh lai trieu chinh, Le Than Tong lai sai Trinh Trang xuat binh ra đanh nha Mac. Nam 1625, Trinh Trang đoc binh đanh nha Mac. Quan Le Trinh dung ke hoa cong đanh thang quan Mac, cuoi cung bat đuoc Mac Kinh Cung tai Cao Bang, đem ve giet tai kinh đo, hom ay la ngay 16/6/1625.
Mac Kinh Cung xung vua đuoc ba muoi tu nam, suot thoi gian đo ong chien đau lien mien voi hai đoi chua Trinh: Trinh Tung, Trinh Trang. Cac su lieu chinh thong cua nha Le Trung hung va nha Nguyen đeu cho rang Mac Kinh Cung khong co mieu hieu va thuy hieu, tuy nhien trong cuon Viet Nam Mac thi gia toc du Trung Quoc quan he nghien cuu cua hoc gia Nguu Quan Khai nguoi Trung Quoc thi ong co mieu hieu la Đai Tong con thuy hieu la Khoi Thien Đinh Đia Khac Van Đinh Vu Linh Hoang Đe.


Xem them Nha Mac
Chien tranh Le-Mac
Chua Trinh
Mac Kinh Chi
Mac Mau Hop
Mac Đang Luong
Mac Kinh Khoan


Tham khao Đai Viet su ky toan thu.
Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc
Cac trieu đai Viet Nam - Quynh Cu, Đo Đuc Hung, Nha Xuat ban Thanh nien, 2001.
Vuong that hau due du phan loan gia (Viet Nam Mac thi gia toc du Trung Quoc quan he nghien cuu). Tac gia: Nguu Quan Khai. The gioi đo thu xuat ban cong ty, 11/2012 - Đong Nam A nghien cuu chung thu ISBN 9787510054129.
Nha Mac voi 3 thoi ky lich su va 12 đoi vua Luu tru ngay 3 thang 5 nam 2019 tai Wayback Machine Van hien Viet Nam: Dan toc - Hoi nhap - Nhan van, GS TSKH Phan Đang Nhat, Thu Sau, 10/10/2014 07:25 GMT+7.


Chu thich