Kito giao hay Co Đoc giao, o Viet Nam đoi khi goi la đao Thien Chua hay Thien Chua giao, la mot ton giao truyen thong Abraham đoc than, đat nen tang vao cuoc đoi, con nguoi va nhung loi giao huan cua Jesus thanh Nazareth (nhu trong Tan Uoc). Đay la ton giao lon nhat the gioi voi khoang 2,4 ty tin đo (chiem đa so o 157 quoc gia va vung lanh tho). Kito huu (Co Đoc nhan) tin rang Giesu la Con cua Thien Chua va la Đang Messiah cua nguoi Do Thai nhu đa đuoc tien bao trong Cuu Uoc (con goi la Kinh Thanh Hebrew), rang ngai đa giang day, chiu đau kho, bi đong đinh va chet tren thap gia, va đen ngay thu ba song lai tu coi chet, cuu roi nhan loai. Kito giao đong mot vai tro quan trong trong nen van hoa phuong Tay.
Kito giao ban đau la mot he phai Do Thai giao Đen tho thu hai voi anh huong Hy Lap, hinh thanh tai tinh Judea cua La Ma vao the ky thu nhat. Cac su đo cua Jesus va nhung nguoi theo ho lan rong khap Levant, Chau Au, Tieu A, Luong Ha, Nam Kavkaz, Carthage co đai, Ai Cap va Ethiopia, bat chap su nguoc đai đang ke ban đau. No nhanh chong thu hut nhung sac dan ngoai Do Thai, va sau su sup đo cua Jerusalem, Kito giao dan dan tach khoi Do Thai giao.
Chinh thong giao la đao Kito nguyen goc, van giu đuoc truyen thong tu thoi Chua Gie-Su va đi len tu Kito giao so khoi. Trai qua hai thien nien ky, cac bat đong ve than hoc va giao hoi hoc đa khien hinh thanh them cac he phai Kito giao khac nhau. Canh giao va Chinh thong giao Co Đong phuong tach khoi Đai Giao hoi sau Cong đong Ephesus (431) va Cong đong Chalcedon (451). Cong giao Tay phuong tu phan nhanh trong cuoc Ly giao Đong–Tay nam 1054. Khang Cach (thuong goi la Tin Lanh), khong phai la mot he phai đon nhat nhung la thuat tu nhom hop, phat sinh tu cuoc Cai cach Khang nghi the ky 16.


Tu nguyen Tu nguyen cua "Kito" la Χριστος (Khristos) trong tieng Hy Lap, nghia la "Đang đuoc xuc dau", dich theo danh hieu Messiah trong tieng Hebrew. Trong tieng Viet, nguoi Cong giao dung tu "Kito" đe goi danh hieu nay cua Giesu, trong khi nguoi Tin Lanh thuong dung tu "Christ". Ben canh tu "Kito" phien am qua tieng Bo Đao Nha đuoc su dung boi tin huu Cong giao, con co tu "Co Đoc" xuat phat tu chu Nho (基督) va thuong đuoc tin huu Tin Lanh su dung. Ngoai ra, mot so nguoi cung dung cach goi Thien Chua giao đe chi Cong giao noi rieng va Kito giao noi chung.


Lich su = Nguon goc đuc tin =
Theo Kinh thanh, Thien Chua la đang đa sang tao ra vu tru, muon loai trong 6 ngay va ngay thu 7 Ngai nghi ngoi. Ong Adam va ba Eva khong nghe loi Thien Chua đa an trai cua "cay biet đieu thien đieu ac" (trai cam) nen bi Thien Chua đuoi khoi Vuon đia đang. Hai nguoi nay truyen toi loi (goi la toi to tong, nguyen toi) cho con chau la loai nguoi. Boi loai nguoi mang toi, Thien Chua đa giang sinh lam nguoi va chiu kho hinh đe loai nguoi đuoc hoa giai voi Thien Chua.

Vay tam điem viec cuu roi cua Kito giao la Giesu, do đo trong tam cua cuoc song Kito huu la niem xac tin rang Giesu la Con Thien Chua giang tran, la Đang Messiah. Danh hieu "Messiah" co nguon goc tu tieng Do Thai משיח, masiaħ, nghia la "đang đuoc xuc dau", chuyen ngu sang tieng Hy Lap la Χριστος, Khristos.
Kito huu tin rang, la Đang Messiah, Giesu đuoc Thien Chua xuc dau đe te tri va cuu roi nhan loai, Giesu đen đe lam ung nghiem loi tien tri ve Đang Messiah trong Cuu Uoc. Trong tam cua đuc tin Kito giao la qua su chet va phuc sinh cua Giesu, con nguoi toi loi đuoc phuc hoa voi Thien Chua, nho đo ma nhan lanh su cuu roi va loi hua đuoc huong su song đoi đoi.
Trong khi nhung tranh luan than hoc ve ban the cua Giesu van đang tiep dien, thi phan lon Kito huu tin rang Giesu la Thien Chua nhap the, Giesu "la Thien Chua va la con nguoi" trong y nghia tron ven cua ca hai ban tinh. Vi Giesu la nguoi nen phai trai qua nhung đau kho va bi cam do nhu con nguoi binh thuong, nhung khong he pham toi. Vi la Thien Chua, Giesu đanh bai quyen luc su chet va song lai tu ke chet. Theo Kinh Thanh, Thien Chua đa cho Giesu song lai tu coi chet, đat Giesu ngoi ben huu cua Chua Cha va Ngai se tro lai đe lam ung nghiem loi tien tri ve Đang Messiah nhu su phuc sinh, su phan xet sau cung va su thiet lap Vuong quoc cua Thien Chua.
Kito giao đuoc biet đen tu the ky thu nhat khi cac mon đo cua Giesu đuoc goi la Kito huu tai thanh Antiochia xu Syria (nay thuoc Tho Nhi Ky), noi ho đen đe lanh nan va đinh cu sau nhung cuoc buc hai đau tien tai xu Judea. Nen than hoc cua Kito giao so khai đuoc thanh lap va truyen ba boi su đo Phaolo va cac su đo khac.
Theo Tan Uoc, Giesu tu xung minh la Đang Messiah ma dan Do Thai van hang mong đoi, nhung đa bi nhom lanh đao Ton giao va Dan su cung nhu dan chung choi tu va bi xem nhu la chong lai Đen tho va luat le thoi đo. Giesu noi voi tong tran Pontius Pilatus rang "Ta la đuong đi, chan ly va su song. Chang boi Ta thi khong ai đuoc đen voi Cha". Ngai bi buoc toi pham thuong do dam goi Thien Chua la Cha va bi ket an tu hinh boi chinh quyen La Ma vao nam 30. Tuy nhien Giesu đuoc Pontius Pilatus, tong tran nguoi La Ma, goi la "Vua cua dan Do Thai".
Theo cac sach Phuc am, nguoi La Ma buoc toi Giesu vi muon xoa diu su bat binh cua gioi cam quyen Do Thai, nhung mot so hoc gia cho rang đo la cach ma Đe che La Ma trung phat nhung nguoi chong đoi ho. Kito huu tin rang Cuu Uoc đa tien bao cai chet va su si nhuc ma Giesu phai chiu nhu đa chep trong Tan Uoc. Sach Isaiah ngu y rang Giesu bi va, nho, đam vao mat, bi đanh bang roi cung nhu bi si nhuc.
Kito huu xem su phuc sinh cua Giesu la nen tang cua đuc tin va la bien co quan trong nhat trong lich su nhan loai. Theo Tan Uoc, Giesu la tam điem cua Kito giao, bi đong đinh tren thap tu gia, chet va mai tang trong mo, đen ngay thu ba thi song lai. Theo ky thuat cua Tan Uoc, sau khi song lai, Giesu, trong nhung lan khac nhau tai nhung đia điem khac nhau, đa đen gap muoi mot su đo va cac mon đo, trong đo co lan xuat hien truoc su chung kien cua "hon nam tram nguoi", sau đo thi ve troi.
Cac su đo cua Giesu la nhan chung ve cuoc đoi, loi giang va su song lai cua Giesu. Ngoai ra con co nhieu mon đo (đen 70 nguoi) trong đo co James, Mark, Luca, Maria Madalena,... nhung nguoi nay theo Giesu trong cac cuoc hanh trinh va ho chung kien khi Giesu giang day va lam nhieu phep la. Sau khi Giesu bi đong đinh, cac su đo va cac mon đe khac cong bo rang Giesu đa song lai tu coi chet va ho khoi su rao giang thong điep moi. Cac su đo va mon đe nay đa viet cac sach Phuc am va cac Thu tin.

Trong so 27 sach cua Tan Uoc, nhieu quyen đuoc cho la viet boi Phaolo. Ong cung la tac gia cua hau het muoi bon thu tin va mot so truyen thuyet cho rang ong cung la tac gia cua Thu gui tin huu Do Thai. Phuc am Luca va sach Sach Cong vu Tong đo đuoc cho la viet boi Luca, nguoi chiu anh huong truc tiep cua Phaolo. Phaolo la mon đo cua Gamaliel, mot nhan vat co thanh the trong toa cong luan. Phaolo đuoc xem nhu la nha truyen giao quan trong nhat rao giang thong điep Kito cho the gioi ben ngoai.


= Hoi thanh so khai =


 Kito giao Do Thai  Kito giao đa phat trien trong the ky thu nhat von la Do Thai giao Đen tho thu hai đa bi Hy Lap hoa. Kito giao Do Thai nhanh chong thu hut nhung nguoi ngoai bang kinh so Đuc Chua Troi, đat ra van đe cho quan điem ton giao Do Thai cua no, von nhan manh vao viec tuan thu chat che cac đieu ran cua nguoi Do Thai. Su đo Phao-lo đa giai quyet van đe nay bang cach nhan manh rang su cuu roi boi đuc tin noi Giesu, va cai chet va su phuc sinh cua Ngai. Viec ong roi bo phong tuc Do Thai đa dan đen viec thanh lap Kito giao nhu mot ton giao đoc lap.
Cac thu tin, Phuc Am trong Tan Uoc chua đung cac tin đieu va thanh ca so khai, cung nhu cac tuong thuat ve Cuoc Kho nan, ngoi mo trong va Phuc sinh. Kito giao ban đau lan rong đen cac nhom tin đo trong so cac dan toc noi tieng Aramaic doc theo bo bien Đia Trung Hai cua Đe che La Ma va xa hon nua, vao ca Đe che Parthia va Đe che Sasanian sau nay.


 Kito giao tien Nicaea  Kito giao tien Nicaea la thoi ky sau Kito giao Do Thai cho đen Cong đong Nicaea I vao nam 325. Vao đau thoi ky tien Nicaea, đuc tin Kito giao đa lan rong khap Tay Au va Luu vuc Đia Trung Hai, đen Bac Phi. Mot cau truc Giao hoi chinh thuc hon đa phat trien tu cac cong đong so khai, va nhieu hoc thuyet đa phat trien.
Nhung buc thu cua Su đo Phao-lo gui cho cac cong đong so khai o Rome, Hy Lap va Tieu A đa đuoc luu hanh vao cuoi the ky thu nhat. Đen đau the ky thu 3, đa ton tai mot tap hop cac tac pham Kito giao ban đau tuong tu nhu Tan Uoc hien tai, mac du van con nhung tranh cai ve tinh chinh tac. Đen the ky thu 4, đa ton tai su nhat tri trong Giao hoi Latin lien quan đen cac van ban kinh đien đuoc đua vao quy đien Tan Uoc, va đen the ky thu 5, cac Giao hoi Đong phuong, voi mot so ngoai le, đa chap nhan Khai Huyen va do đo đa hoa hop voi nhau ve van đe kinh đien.


 Chap nhan o Đe Che La Ma  Vua Tiridates III đa bien Kito giao tro thanh quoc giao o Armenia tu nam 301 đen nam 314. Constantine I đa tiep xuc voi Kito giao khi con tre, va trong suot cuoc đoi, su ung ho cua ong đoi voi ton giao ngay cang lon, đinh điem la le rua toi tren giuong benh cua ong. Trong trieu đai cua ong, cuoc đan ap Kito huu do nha nuoc hau thuan đa cham dut voi Sac lenh khoan dung nam 311 va Sac lenh Milan nam 313. Chiu anh huong cua co van Mardonius, chau trai cua Constantine la Julian co gang đan ap Kito giao nhung khong thanh.
Vao ngay 27 thang 2 nam 380, Theodosius I, Gratian va Valentinian II đa thanh lap Cong đong Nicaea I voi tu cach la Giao hoi cua Đe che La Ma. Constantine cung co cong trong viec trieu tap Cong đong Nicaea I vao nam 325, nham tim cach giai quyet thuyet Arian va xay dung Tin đieu Nicene, van đuoc su dung trong Cong giao, Chinh thong giao Đong phuong, Lutheran, Anh giao va nhieu giao hoi Tin lanh khac.


= Kito giao thoi trung co =
Voi su suy tan va sup đo cua Đe che La Ma o phuong Tay, đanh dau su bat đau cua thoi ky trung co, giao hoang tro thanh mot tay choi chinh tri, lan đau tien co the thay đuoc trong hoat đong ngoai giao cua Giao hoang Leo voi nguoi Hung va nguoi Vandal. Giao hoi cung buoc vao mot thoi gian dai hoat đong truyen giao va mo rong giua cac bo lac khac nhau. Trong khi nhung nguoi theo thuyet Arian thiet lap an tu hinh đoi voi nhung nguoi ngoai đao cung nhu nguoi Hungary, nguoi Đuc, nguoi Celtic, nguoi Baltic va mot so dan toc Slavo.
Khoang nam 500, Thanh Benedict đa đe ra Quy luat Đan vien, thiet lap mot he thong cac quy đinh cho viec thanh lap va đieu hanh cac đan vien. Chu nghia tu vien đa tro thanh mot the luc manh me tren khap chau Au, va đa tao ra nhieu trung tam hoc tap ban đau, noi tieng nhat la o Ireland, Scotland va Gaul, gop phan vao thoi Phuc hung Carolingian vao the ky thu 9.
Thoi Trung co đa mang lai nhung thay đoi lon trong giao hoi. Giao hoang Gregorio I đa cai cach manh me co cau va cach đieu hanh giao hoi. Vao đau the ky thu 8, iconoclasm đa tro thanh mot van đe gay chia re, khi no đuoc cac hoang đe Byzantine bao tro. Cong đong Nicaea II cuoi cung đa tuyen bo ung ho cac bieu tuong. Vao đau the ky thu 10, tu vien Kito giao phuong Tay tiep tuc đuoc lam moi nho su lanh đao cua tu vien vi đai Benedictine o Cluny.
O phuong Tay, tu the ky 11 tro đi, mot so truong nha tho cu đa tro thanh truong đai hoc. Truoc đo, giao duc đai hoc la linh vuc cua cac truong thanh đuong Kito giao hoac cac truong tu vien, do cac tu si nam nu lanh đao. Nhung truong đai hoc moi nay đa mo rong chuong trinh giang day đe bao gom cac chuong trinh hoc thuat danh cho giao si, luat su, cong chuc va bac si. Truong đai hoc thuong đuoc coi la mot to chuc co nguon goc tu Kito giao thoi Trung co.

Chu nghia dan toc Kito giao noi len trong thoi đai nay, trong đo cac Kito huu cam thay thoi thuc phai phuc hoi nhung vung đat ma Kito giao đa tung phat trien trong lich su. Tu nam 1095 duoi trieu đai giao hoang Urban II, cuoc Thap tu chinh thu nhat đa đuoc phat đong. Đay la mot loat cac chien dich quan su o Thanh đia va cac noi khac, đuoc khoi xuong đe đap lai loi cau xin tu Hoang đe Byzantine Alexios I ve su tro giup chong lai su banh truong cua nguoi Tho Nhi Ky (Ottoman). Cac cuoc Thap tu chinh cuoi cung đa that bai trong viec ngan chan su xam luoc cua nguoi Hoi giao va tham chi con gop phan gay ra su thu đich cua Kito giao voi viec cuop pha Constantinopolis trong cuoc Thap tu chinh thu tu.
Kito giao đa trai qua xung đot noi bo giua the ky thu 7 va the ky 13 dan đen su ly giao Đong–Tay giua nhanh Giao hoi Cong giao va nhanh Chinh thong giao Đong phuong. Hai ben bat đong ve mot so van đe hanh chinh, phung vu va giao ly, noi bat nhat la su phan đoi cua Chinh thong giao Đong phuong đoi voi uy quyen toi cao cua Giao hoang. Cong đong Lyon II va Cong đong Florence đa co gang hop nhat hai giao hoi, nhung trong ca hai truong hop, Chinh thong giao Đong phuong đeu tu choi thuc hien cac quyet đinh, va hai giao hoi chinh van con ly giao cho đen ngay nay.


= Cac cuoc cai cach Kito giao =

Thoi ky Phuc hung đa mang lai moi quan tam moi đoi voi viec hoc co đien. Martin Luther đa cong bo 95 luan đe chong lai viec buon ban an xa. Cac ban in nhanh chong lan rong khap chau Au. Vao nam 1521, Sac lenh Worms (Edict of Worms) đa len an va rut phep thong cong cua Luther va nhung nguoi theo ong, dan đen su chia re Kito giao phuong Tay thanh nhieu nhanh. Cac nha cai cach khac nhu Zwingli, Oecolampadius, Calvin, Knox va Arminius con chi trich viec giang day va tho phuong cua Cong giao. Nhung thach thuc nay đa phat trien thanh phong trao goi la Tin Lanh, phu nhan quyen toi cao cua giao hoang, vai tro cua truyen thong, bay bi tich, va cac hoc thuyet va thuc hanh khac.
Phong trao Cai cach o Anh bat đau vao nam 1534, khi Vua Henry VIII tu tuyen bo la nguoi đung đau Giao hoi Anh. Bat đau tu nam 1536, cac tu vien tren khap nuoc Anh, xu Wales va Ireland đa bi giai the.
Thomas Muntzer, Andreas Karlstadt va cac nha than hoc khac cho rang ca Giao hoi Cong giao va nhung loi thu nhan cua cai cach Magisterial đeu la tham nhung. Hoat đong cua ho đa mang lai cuoc Cai cach Cap tien, su ra đoi cua nhieu Trung tay phai khac nhau.
Mot phan đe đap lai Cai cach Tin lanh, Giao hoi Cong giao đa tham gia vao mot qua trinh cai cach va đoi moi đang ke, đuoc goi la Cai cach Cong giao. Cong đong Trent đa lam sang to va tai khang đinh giao ly Cong giao. Trong nhung the ky tiep theo, su canh tranh giua Cong giao va Tin lanh tro nen phuc tap sau sac voi cac cuoc đau tranh chinh tri giua cac quoc gia chau Au. Khap chau Au, su chia re do cuoc cai cach gay ra đa dan đen su bung no bao luc ton giao va viec thanh lap cac giao hoi nha nuoc rieng biet o chau Au. Giao hoi Luther lan rong vao cac vung phia bac, trung tam va phia đong cua Đuc, Livonia va Scandinavia ngay nay. Anh giao đuoc thanh lap o Anh vao nam 1534. Chu nghia Calvin va cac bien the cua no, chang han nhu Chu nghia Truong lao, đa đuoc đem đen o Scotland, Ha Lan, Hungary, Thuy Si va Phap. Chu nghia Arminian đa thu hut đuoc nhieu nguoi theo doi o Ha Lan va Frisia. Cuoi cung, nhung khac biet nay đa dan đen su bung no cua cac cuoc xung đot trong đo ton giao đong vai tro then chot. Chien tranh Ba muoi nam, Noi chien Anh va Chien tranh Ton giao Phap la nhung vi du noi bat. Nhung su kien nay đa lam gia tang cuoc tranh luan cua cac Kito huu ve bach hai va khoan dung.


= Kito giao hien đai =


 Kito giao the ky XX  Voi Ky tich chau Au, Thoi ky Phuc Hung va cuoc cach mang khoa hoc mang lai nhung thay đoi xa hoi to lon, Kito giao phai đoi mat voi nhieu hinh thuc hoai nghi va voi mot so he tu tuong chinh tri hien đai, chang han nhu cac phien ban cua chu nghia xa hoi va chu nghia tu do. Cac su kien trai dai tu chu nghia chong giao si đon thuan cho đen cac vu bao luc chong lai Kito giao, chang han trong Cach mang Phap, Noi chien Tay Ban Nha, va mot so phong trao Mac-xit, đac biet la Cach mang Thang Muoi Nga va cuoc đan ap Kito huu o Lien Xo. duoi chu nghia vo than nha nuoc.
Nhung thay đoi trong Kito giao tren toan the gioi trong the ky XX la rat lon, ke tu nam 1900, Kito giao đa lan rong nhanh chong o nam ban cau va cac nuoc thuoc the gioi thu ba. Cuoi the ky XX, phuong Tay khong con la nguoi mang tieu chuan chinh cua Kito giao.


 Kito giao ngay nay  Ngay nay, Kito giao la ton giao co đong tin huu nhat the gioi, uoc tinh khoang 2,6 ty nguoi xung Kito huu, chia lam nhieu nhanh, bao gom hon 1,1 ti nguoi Cong giao, khoang 800 trieu nguoi theo cac he phai Khang Cach (trong đo co 85 trieu tin huu Anh giao), 300 trieu nguoi Chinh thong giao, va nhung giao hoi "ngoai vi" (Nhan chung Jehovah, Giao hoi Co Đoc Phuc lam An that nhat, Giao hoi Mormon...) co hon 40 trieu tin huu. Cac giao phai nay tu nhan minh thuoc Kito giao nhung ho khong đuoc cong nhan boi cong đong Kito giao boi cac hoc thuyet khong chinh thong cua ho.
Tuy la ton giao lon nhat the gioi va đang duy tri nhieu nguon luc cho viec truyen giao, muc đo tang truong cua Kito giao chi xap xi muc chung cua the gioi. Theo du đoan, vao nua sau the ky 21, so luong dan so Hoi giao se vuot qua Kito giao đe tro thanh ton giao lon nhat the gioi. Tuy nhien nghien cuu đuoc thuc hien boi Đai hoc St. Mary uoc tinh khoang 10,2 trieu nguoi Hoi giao cai đao sang Kito giao vao nam 2015.

Tai Hoa Ky va chau Au, trao luu than hoc tu do gop phan phat trien tinh trang the tuc hoa trong toan xa hoi. Nhieu Kito huu ngung thuc hanh cac bon phan ton giao, moi nam chi đen nha tho vai lan vao nhung dip le lon, hon le hoac tang le. Nhieu nguoi trong so ho lon len trong nhung gia đinh ma cac gia tri Kito giao khong con đuoc xem trong. Mot mat ho tiep tuc buoc minh vao cac gia tri co truyen vi ly do ban sac, mat khac anh huong cua chu nghia the tuc phuong Tay va su sao lang do nhip song hien đai but giat ho ra khoi anh huong con sot lai cua Kito giao truyen thong. Tai cac quoc gia Kito giao, nhieu nguoi tro nen bat kha tri hoac co thai đo dung dung ton giao. Dan so Kito giao khong giam o Brazil, mien nam Hoa Ky, va tinh Alberta, Canada, nhung ty le phan tram đang giam. Ke tu nhung nam 90, ty le nguoi theo Kito giao đa on đinh hoac tham chi tang len o cac nuoc Trung va Đong Au. Tai Đong Au va Nga, đa va đang dien ra qua trinh phan hung. Sau nhieu thap ky hung thinh cua thuyet vo than, nhieu nguoi bat đau quan tam đen Kito giao cung nhu cac ton giao khac.
Tai Trung va Nam My, Chau Phi, cac giao phai Phuc am (Evangelical) đang tang truong manh. Tinh trang tuong tu cung đang xay ra tai mot so nuoc chau A va cac nuoc đang phat trien, tham chi la ca the gioi.
Ngay nay, mot so quoc gia chinh thuc xac đinh minh la quoc gia Kito giao (hoac co giao hoi quoc gia). Cac quoc gia nay bao gom Argentina, Armenia, Costa Rica, El Salvador, Đan Mach (bao gom Greenland va Faroes), Anh, Georgia, Hy Lap, Hungary, Iceland, Liechtenstein, Malta, Monaco, Na Uy, Samoa, Serbia, Tonga, Tuvalu, Thanh Vatican va Zambia.


Giao ly Kito huu xem Kito giao la su ke thua va hoan chinh cua Do Thai giao. Kito giao mang theo minh nhieu đieu tu than hoc va le nghi cua Do Thai giao nhu thuyet đoc than, niem tin vao Đang Messiah cung voi mot vai hinh thuc tho phuong nhu cau nguyen, xuong đoc Kinh Thanh, chuc vi tu te (du hau het nguoi Khang Cach tin rang chuc vi tu te đuoc ban cho tat ca tin huu), va y tuong cho rang su tho phuong tren đat la "hinh bong" cho su tho phuong tren thien đang.
Nhung xac tin can cot cua Kito giao tap chu vao su nhap the lam nguoi, su đen toi cho nhan loai, su chet tren thap tu gia va su song lai cua Giesu đe cuu chuoc nhan loai khoi toi loi va su chet. Nhieu Kito huu tin rang su tuyen chon ma Thien Chua danh cho dan Do Thai đuoc ung nghiem tron ven qua Giesu: nguoi Do Thai nao khong chap nhan Giesu khong con la nguoi đuoc chon vi ho đa khuoc tu Ngai nhu la Đang Messiah va Con Thien Chua. Quan điem nay đang đuoc lam giam nhe hay ngay ca loai tru tai mot so giao hoi noi nguoi Do Thai đuoc thua nhan la co mot đia vi đac biet vi co giao uoc cua Thien Chua danh cho dan toc nay.

Trong tam cua Kito giao đat vao yeu to Thien Chua sai Con Mot cua minh đen the gian đe cuu nhan loai, tao ra su khac biet lon lao giua Kito giao va cac ton giao khac, vi cac ton giao ay thuong nhan manh đen vai tro cua con nguoi tu no luc cho su cuu đo cua ban than minh.
Nen than hoc đuoc xac lap vung chac tu ban đau va đuoc chap nhan rong rai giua ba nhanh chinh cua Kito giao – Cong giao, Chinh thong giao va Khang Cach – khang đinh nhung xac tin can ban cua Kito giao bao gom:

Thien Chua la Ba Ngoi hang co đoi đoi, la thuc the vinh cuu duy nhat, hien huu trong ba ngoi vi: Chua Cha, Chua Con (Ngoi Loi tro thanh xac thit la Giesu Kito) va Chua Thanh Linh.
Giesu vua la Thien Chua vua la nguoi, ca hai ban tinh đeu tron ven trong Ngai.
Maria (Ma-ri-a hay Ma-ri), me cua Giesu, nguoi cuu mang va sinh ha Con Thien Chua, Đang vo han va vinh cuu đa đuoc hinh thanh trong than the cua ba boi quyen nang sieu nhien cua Chua Thanh Linh. Ngai nhan lanh tu Maria tri tue va y chi con nguoi va moi đieu khac nhu mot đua tre binh thuong nhan lanh tu me minh.
Giesu la Đang Messiah ma nguoi Do Thai van hang mong đoi, la Đang ke thua ngai Vua David. Ngai ngu ben huu Chua Cha đe tri vi voi tat ca quyen binh vinh cuu. Ngai la niem hy vong, la Đang bien ho va la Đang phan xet toan the nhan loai. Hoi thanh co tham quyen va bon phan rao giang Phuc am tren khap the gioi.
Giesu khong bao gio pham toi. Qua cai chet va su song lai cua Ngai, tin huu đuoc tha thu toi loi va đuoc hoa giai voi Thien Chua. Tin huu chiu le rua toi nhu la bieu tuong cho su cung chet va cung song lai voi Chua Kito đe nhan lanh su song moi. Qua đuc tin, ho nhan lanh loi hua se song lai tu ke chet đe đuoc song đoi đoi. Trong danh cua Chua Kito, Chua Thanh Linh ngu vao long tin huu, ban cho ho hi vong, dan ho vao su hieu biet chan xac ve Thien Chua va y chi cua Ngai cung nhu giup ho tang truong trong đoi song thanh khiet.
Giesu se tro lai đe phan xet toan the nhan loai, đe tiep ruoc nhung nguoi tin Ngai vao cuoc song vinh cuu ke can Thien Chua.
Nhieu Kito huu xem Kinh Thanh la "loi cua Thien Chua". Thuat tu nay cung co the đe cap đen Giesu la "Ngoi Loi cua Thien Chua". Nhieu tin huu cung nhin nhan Kinh Thanh la quyen sach co tham quyen, đuoc soi dan boi Chua Thanh Linh nhung đuoc viet boi con nguoi. Vi cac quan điem khac biet ve su linh hung cua Kinh Thanh ma nhieu Kito huu bat đong voi nhau ve muc đo chan xac cung nhu ve phuong cach giai thich Kinh Thanh.
Đuc tin Kito giao đuoc đuc ket trong cac tin đieu, quan trong nhat la Tin đieu Cac Su đo va Tin đieu Nicaea. Cac ban tin đieu nay đuoc hinh thanh trong vong vai the ky sau cong nguyen nham phan bac cac hoc thuyet di giao. Du van con tranh luan ve vai điem khac nhau cua cac ban tin đieu, chung đuoc dung rong rai đe bay to cac xac tin can ban cua nhieu Kito huu.


Van hoa Van hoa phuong Tay trai qua lich su đa hau nhu tuong đuong voi van hoa Kito giao. Cac y niem ve "chau Au" va "The gioi phuong Tay" đuoc lien he het suc mat thiet voi "Kito giao va The gioi Kito giao", nhieu nguoi tham chi con coi Kito giao la moi lien ket tao nen mot can tinh Au chau thong nhat. Mac du van hoa phuong Tay trong thoi ky đau bao gom mot so ton giao đa than duoi cac đe quoc Hy Lap va La Ma nhung khi chinh quyen trung uong La Ma suy yeu, vi the cua Giao hoi Cong giao la đinh che kien vung duy nhat tai chau Au. Trong tinh trang bat on khi đe quoc dan suy tan, cac tu vien xuat hien kip thoi đa bao ton ngon ngu viet va mot phan truyen thong co đien. Cho toi Thoi ky Khai sang, van hoa Kito giao đa dan dat triet hoc, van hoc, nghe thuat, am nhac va khoa hoc. Cach rieng, Kito giao sau nay đa phat trien cac chuyen nganh tuong ung cua minh.
Kito giao co mot anh huong quan trong len giao duc, khoa hoc va y hoc khi ma giao hoi đa tao dung nen cac nen tang cua he thong giao duc phuong Tay, cung voi đo Kito giao la nha bao tro cho viec hinh thanh cac đai hoc trong the gioi phuong Tay, voi viec vien đai hoc đuoc xem la mot the che co nguon goc Kito giao thoi Trung Co. Xuyen suot dong lich su, nhieu giao si Cong giao, đac biet cac tu si Dong Ten, hoat đong trong linh vuc khoa hoc va co nhieu đong gop quan trong cho su phat trien cua khoa hoc. Cac he phai Tin Lanh cung co tac đong len khoa hoc. Theo Luan thuyet Merton, co moi quan he tich cuc giua Thanh giao Anh va phong trao Sung tin Đuc voi khoa hoc thuc nghiem. Anh huong cua Kito giao len nen van minh co the ke đen phuc loi xa hoi, thanh lap cac benh vien, kinh te (nhu đao đuc lao đong Tin Lanh), chinh tri, kien truc, van hoc va đoi song gia đinh.
Cac Kito huu Đong phuong, nhat la tin huu Canh giao, đa đong gop cho nen van minh Hoi giao A Rap duoi cac trieu đai Nha Ummayad va Nha Abbas voi viec dich tac pham cua cac triet gia Hy Lap co đai sang tieng Syriac va sau đo la tieng A Rap. Ho cung la nhung nhan vat uu tu trong triet hoc, khoa hoc, than hoc va y hoc.
Cac Kito huu co rat nhieu đong gop trong pham vi rong lon va đa dang cac linh vuc, gom khoa hoc, nghe thuat, chinh tri, van hoc va kinh doanh. Theo 100 Years of Nobel Prizes, xem xet cac giai Nobel đuoc trao trong giai đoan tu 1901 toi 2000 cho thay rang co 65,4% Khoi nguyen Nobel xac đinh ton giao cua minh la Kito giao thuoc cac he phai.
Hau Kito giao la thuat ngu dung đe chi su suy giam cua Kito giao trong the ky 20 va 21, đac biet la tai chau Au, Canada, Uc va o muc đo it hon tai cac nuoc Vien Nam cua chau My, co lien quan toi thuat ngu chu nghia hau hien đai. No đe cap đen viec Kito giao mat vi tri đoc ton trong cac gia tri va the gioi quan so voi cac xa hoi Kito giao truoc đay.
Cac Kito huu van hoa la nhung nguoi the tuc co di san Kito giao, co the khong tin theo cac giao ly nhung con duy tri thien cam voi van hoa đai chung, nghe thuat va am nhac Kito giao nen van con moi lien he. Thuat ngu nay con dung trong viec phan biet cac nhom chinh tri trong khu vuc đa ton giao.


Xem them Cuoc đoi Giesu theo Tan Uoc


Ghi chu Chu thich Đoc them Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Christianity tai Wikimedia Commons
Đao Kito tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Christianity tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Christianity tren DMOZ
Religion & Ethics—Christianity cac bai viet gioi thieu tai BBC