Cac loai xam lan, con đuoc goi la loai ngoai lai xam hai hoac chi đon gian la giong nhap ngoai, loai ngoai lai la nhung loai đong vat, thuc vat he đuoc du nhap tu mot noi khac vao vung ban đia va nhanh chong sinh soi, nay no mot cach kho kiem soat, tu đo tro thanh mot he đong thuc vat thay the đe doa nghiem trong đen he đong thuc vat ban đia va đe doa su đa dang sinh hoc. Su banh truong cua nhung sinh vat nay la moi nguy hai cho su ton tai cua moi truong he sinh thai ban đia. Mat mat đa dang sinh hoc đa va đang la moi lo chung cua nhan loai. Trong nhieu nguyen nhan gay ton that đa dang sinh hoc, cac loai sinh vat ngoai lai xam hai đuoc coi la mot trong nhung moi đe doa nguy hiem nhat.
Sinh vat ngoai lai xam hai truoc het la nhung loai khong co nguon goc ban đia. Khi đuoc đua đen mot moi truong moi, mot loai ngoai lai co the khong thich nghi đuoc voi đieu kien song va do đo khong ton tai đuoc. Tuy nhien, trong nhieu truong hop khac, do thieu vang cac đoi thu canh tranh va thien đich nhu o que nha cung voi đieu kien song thuan loi, cac loai nay co đieu kien sinh soi nay no rat nhanh va đen mot luc nao đo pha vo can bang sinh thai ban đia va vuot khoi tam kiem soat cua con nguoi. Luc nay no tro thanh loai ngoai lai xam hai. Nguon goc sau xa cua loai xam lan chinh la cac hoat đong mot cach co chu y hoac vo y cua con nguoi.


Tong quan Nhung loai đong vat xam lan đang lay lan o nhieu noi tren the gioi voi toc đo chong mat do giao thuong giua cac nuoc ngay cang mo rong, đieu kien đe cac loai ngoai lai nhap canh cang de dang hon bang con đuong chinh ngach hoac buon lau. Ban đau, cac loai sinh vat la tren thuong đuoc nhap voi muc đich phat trien kinh te (tang thu nhap, xoa đoi, giam ngheo), thu vui, lam canh nhung cung co the la hanh đong co chu y. Thich nghi nhanh voi moi truong cac quoc gia ma chung xam nhap, cac loai ngoai lai se phat trien manh. Đieu nguy hiem la chung thuong khong co ke thu thong thuong so voi cac loai ban đia, vi the de dang tro thanh ke xam lan. Tac hai cua chung khong the kiem soat đuoc va gay ra thiet hai khi chung thoat vao moi truong. Khong chi tac đong xau đen moi truong, sinh vat ngoai lai con la sat thu cua nhieu loai đong thuc vat quy hiem. Cac sinh vat ngoai lai la mot trong nhung moi đe doa lon nhat đoi voi đong thuc vat ban đia.
Cac loai ngoai lai xam hai lan chiem noi sinh song hoac gay hai đoi voi cac loai sinh vat ban đia, lam mat can bang sinh thai tai noi chung xuat hien va phat trien. Chung co the gay hai đen cac loai ban đia thong qua canh tranh nguon thuc an chang han nhu đoi voi đong vat hay ngan can kha nang gieo giong, tai sinh tu nhien cua cac loai ban đia đoi voi thuc vat do kha nang phat trien nhanh, mat đo day đac. Chung co kha nang canh tranh tieu diet dan loai ban đia, lam suy thoai hoac thay đoi, tien toi tieu diet luon ca loai ban đia. Tac đong ma cac loai sinh vat xam hai gay ra đoi voi moi truong song rat đa dang nhung co the gop chung thanh 4 nhom la:

Chung canh tranh voi cac loai ban đia ve thuc an, noi sinh song, đay cac loai ban đia vao con đuong diet vong.
An thit cac loai khac đac biet la cac loai ban đia chua bao gio đuoc tiep xuc voi chung nen khong he biet chien luoc san moi cua chung.
Pha huy hoac lam thoai hoa moi truong song ban đia, pha hoai mua mang.
Truyen benh va ky sinh trung cho cac loai ban đia cung nhu cu dan đia phuong.
Nhung loai ngoai lai xam lan hien la moi đe doa thu hai đoi voi đa dang sinh hoc Trai đat, sau nguyen nhan noi sinh song bi huy hoai. Chung tac đong tieu cuc đen he đong thuc vat ban đia, gay hai moi truong va lam thiet hai kinh te đia phuong. So lieu nam 2009 cua Co quan Moi truong chau Au cho biet chi phi cho nhung thiet hai va kiem soat nhung loai ngoai lai o My du đoan len đen 80 ti euro/ nam, o chau Au la hon 10 ti euro/nam. Mot so loai ban đia tro nen khan hiem do kha nang canh tranh thuc an va noi o kem hon cac loai nhap noi, mot so loai ban đia, chang han ca tre đa co bieu hien bi lai tap. Mot vai loai sinh vat la xam hai đa sinh soi tren dien rong, đen muc khong the tieu diet chung triet đe, ma chi co the kiem soat va han che phan nao. Su xam nhap cua cac sinh vat la, nhat la nhung loai moi xam nhap con o muc đo chua lon, nhung đang tiem an nguy co phat trien gay anh huong truc tiep cho san xuat nong nghiep.
Cac tac đong ma loai sinh vat nay gay ra rat phuc tap. Vi du nhu truong hop cua ca ro song Nile (Lates niloticus). Sau khi đuoc du nhap vao ho Victoria (Chau Phi) nam 1954 nham phuc hoi san luong ca đang suy giam trong ho do đanh bat qua muc, loai ca nay đa gay ra su tuyet chung cho hon 200 loai ca ban đia khac trong ho do canh tranh va an thit cac loai ca đo. Do thit cua ca vuoc song Nile co nhieu mo hon cac loai ca ban đia, cu dan o ho đa phai chat nhieu cui hon đe say ca dan đen hien tuong pha rung nghiem trong. Đen luot minh, viec nay gay ra su xoi mon va rua troi đat trong vung luu vuc lam tang ham luong chat dinh duong trong ho tao đieu kien cho su phat trien cua tao va beo Nhat Ban (Eichhornia crassipes). Su bung no cua cac loai thuc vat nay lam giam luong oxy trong ho va lam chet nhieu ca hon. Ngoai ra viec khai thac mang tinh thuong mai loai ca nay đa lam lam cu dan o đay mat đi nghe đanh bat va che bien ca truyen thong cua minh. Loi nhuan thu đuoc tu ca vuoc song Nile chi roi vao tui mot so nguoi trong khi đo cu dan va moi truong o đay hau nhu khong nhung khong co loi ma con ngheo đoi hon.
Cac loai ngoai lai xam hai gop phan lam xuat hien cac benh dich moi hoac tai xuat hien cac benh dich cu anh huong đen suc khoe cua con nguoi. Sot ret la mot benh dich nguy hiem đuoc truyen qua vec to truyen benh la muoi Anophele. Nam 1930, loai muoi Anopheles gambiae đuoc du nhap mot cach vo tinh vao vung tay bac Brasil theo cac đoan tau bien đen tu Chau Phi. Chua đen mot nam sau, trong mot dien tich khoang 6 dam vuong voi so dan khoang 12.000 nguoi đa xuat hien 10.000 ca nhiem benh sot ret. Vao cuoi nhung thap nien 30, nguoi ta đa phai ton hang trieu USD va hang nghin nhan cong đe tieu diet muoi Anopheles gambiae tai vung nay.
Hien nay, the gioi đa cong bo danh sach 100 loai xam hai manh nhat the gioi trong Global Invasive Species Database do nhom chuyen gia ve cac loai xam thuc cua IUCN đua ra.


Tinh hinh chung Uc la luc đia bi anh huong nang nhat boi nhung loai xam lan. 90 loai thuc vat xam lan co kha nang đang đuoc ban tai nhieu noi o Uc, trong khi 210 loai ca canh ngoai lai co the đuoc nhap lau. Kinh doanh ca canh o Uc co doanh so 350 trieu USD/nam. Nhieu loai ca moi đa thoat ra va xam nhap he thong song ngoi, lam suy giam nghiem trong luong ca ban đia va quan the cac loai luong cu, cung nhu canh tranh nguon thuc an va tan sat nhung loai ca ban đia đe sinh ton. Uc đang gap trong cuoc chien chong cac loai xam lan mac du nuoc nay đua ra nhieu luat le gat gao han che nhap khau cac loai ca canh, nhung Chinh phu Uc van khong the kiem soat đuoc nganh kinh doanh nay. Trong so 34 loai ca ngoai lai đang hoanh hanh o nhung vung bien Uc co 22 loai đuoc cho la đa xam nhap thong qua kinh doanh ca canh. Chung đang đe doa nghiem trong he sinh thai bien cua chau luc nay, trong đo co cac ran san ho.

Tai Anh, cac loai xam lan lam tieu ton 2 ti bang/nam, he sinh thai ban đia khong the tai sinh mot khi đa bi cac loai nay xam luoc. Chi rieng voi viec diet chuot o đao Gough, co mot đe xuat thue truc thang tha xuong hang nghin tan ba chuot. Du kien chuyen nay it nhat 2,6 trieu bang. Ireland la nuoc duy nhat tren the gioi tiep tuc đua giong chon nho vao thien nhien, 2/3 cua nghe nuoi chon tren the gioi va 70% nuoi cao tap trung o cac nuoc khac thuoc Lien minh chau Au (EU). Nguy co tham hoa tu nhien la 6.000 trang trai nuoi chon o EU đang la muc tieu cua nhung nha hoat đong bao ve đong vat.
Viet Nam co 94 loai sinh vat ngoai lai xam hai, du nhap qua ba con đuong tu nhien, khong chu đich va co chu đich. Trong 50 nam qua Viet Nam đa nhap 41 loai đong vat thuy sinh la. Viet Nam đa cam nuoi ba loai la chuot hai ly, oc buou vang, ca ho. Co toi bay loai can phai đuoc theo doi nghiem ngat do tac hai đoi voi can bang sinh thai. Quoc gia nay hien co sau trong so 14 loai đong vat co moi đe doa lon nhu lon rung, chuot rung, chuot nhat, cao, khi đuoi dai, cay moc cua. Hau het thuy sinh la la ca, ngoai ra, co bon loai thuoc đong vat khong xuong song, mot loai luong cu, mot loai bo sat va mot loai thu. Mot so loai thuy sinh la sau khi vao Viet Nam co gia tri kinh te cao, đien hinh la ca ro phi, ca chep, ca ty ba, ca chim trang.
Cac loai đong vat thuy sinh la nhap noi vao Viet Nam đang quan tam nhat la tom Chan trang, oc Buou vang, ca Mrigan, ca tram co, ca me trang Trung Quoc, ca rohu, ca tre phi, ca chim trang nuoc ngot bung đo, ca ro phi đen, ca ro phi van, tom hum đat... 13 loai nhap noi đe nuoi con lai ve cac tac đong (pha hoai noi cu tru, pha huy chuoi thuc an, canh tranh noi cu tru, suy thoai di truyen do tap giao va mang theo ky sinh trung, mam benh moi) 7 loai đong vat thuy sinh la can kiem soat gat gao la oc buou vang, ca ty ba, ca nheo Au, ca ho, rua tai đo, ca sau Cuba, chuot hai ly. Viet Nam đa cam nuoi 3 loai la chuot hai ly, oc buou vang, ca ho (Pygocentrus nattereri).
Khu vuc Khu Bao ton thien nhien van hoa Đong Nai (đuoc UNESCO cong nhan la Khu du tru sinh quyen the gioi) hien co nhieu loai sinh vat ngoai lai du nhap va co dau hieu xam lan, gay anh huong đen nhieu loai đong, thuc vat ban đia va moi truong co nguy co bi pha vo. Co 12 loai ngoai lai xam hai gay anh huong đen đa dang sinh hoc cua Khu bao ton trong đo co nam loai thuc vat gom cay mai duong (Mimosa pigra), cay trinh nu moc (Mimosa diplotricha), co lao (Chromolaena odorata), beo tay (Eichhornia crassipes) va cay bong oi (Lantana camara). Co nam loai ca đuoc xac đinh la nhung loai ngoai lai du nhap vao cac ho, đap cua Khu bao ton gom ca lau kieng (Hypostomus punctatus), ca hoang đe (Cichea ocllaris), ca chim trang (Colosoma brachypomum), ca tre phi (Clarias gariepinus) va ca ro phi đen (Oreochromis mossambicus). Ngoai ra, cac nha khoa hoc cung phat hien mot loai bo sat la rua tai đo (Trachemys scripta elegans) va mot loai đong vat khong xuong la oc buou vang (Pomacea canaliculata).
Sau đay la mot so loai xam lam va gay hai du doi o nhieu noi tren the gioi. Danh sach gioi thieu gom ten thuong goi bang tieng Viet cua loai, danh phap khoa hoc (trong ngoac), gioi thieu ve qua trinh xam lan, tac hai cua chung.


Thuc vat = Cay mai duong =

Cay mai duong hay cay trinh nu đam lay (Mimosa pigra) la loai cay bui, than go, moc cao tao thanh nhung bui cay ram rap, lon, đay gai, khong xuyen qua đuoc o nhung vung đat ngap nuoc theo mua thuoc vung nhiet đoi va can nhiet đoi. Cay trinh nu đam lay co nguon goc tu vung nhiet đoi chau My. La loai cay co nguon goc tu Trung My, loai cay nay sinh san rat manh, bang ca gieo hat nho gio, lan sinh san vo tinh tu than cay. Bang nhieu cach, cay trinh nu đa du nhap vao chau Phi, chau A, chau Uc va đac biet thich hop phat trien o vung đat ngap nuoc thuoc vung nhiet đoi.
Hat cay rat nhe va co moc, nho vay no co the phat tan đi xa nho gio, hay troi theo dong nuoc. Khi đa tim đuoc noi cu tru, no bam chac vao đo, cam re xuong va moc thanh cay. Loai cay nay nam trong danh sach 100 loai co kha nang xam nhap tren quy mo toan the gioi. Tai Uc, no đa phat trien toi 18.000 ha va hang nam Chinh phu nuoc nay phai chi toi 12 trieu ER đe ngan ngua va tieu diet, nhung chua co ket qua. Tai rung tram U Minh, cay trinh nu đa banh truong mot dien tich rong lon va trong tuong lai no se xoa so toan bo rung tram o U Minh.


= Beo Nhat Ban =
Beo Nhat Ban hay con goi la beo Luc Binh, beo tay (Eichhornia crassipes) la ten o Viet Nam, chung du nhap vao va phat trien nhanh trong cac thuy vuc la lam tac nghen đuong thuy, can tro giao thong thuy, lam anh huong đen viec boi loi va cau ca. Beo Nhat Ban phat trien lap kin mat nuoc, che het anh sang cua cac loai tao, canh tranh voi cac loai thuc vat thuy sinh ban đia va lam giam đang ke tinh đa dang sinh hoc trong cac he sinh thai thuy vuc.


= Co bien Caulerpa =
Co bien Caulerpa (Caulerpa taxifolia) la loai thuc vat thuy sinh đuoc du nhap đen vung Đia Trung Hai vao khoang nam 1984, co the duoi dang can lang trong nuoc be nuoi sinh vat bien cua bao tang sinh vat bien Monaco. Co bien Caulerpa thich nghi tot voi cac vung nuoc lanh va đa phat trien phu kin nen đay cua cac loai co bien ban đia, anh huong co hai đoi voi nhieu loai sinh vat thuy sinh.


= Co bien Spartina =
Loai co bien Spartina (Spartina anglica) la thuc vat thuy sinh co kha nang thich nghi cao, phat trien tot o cac vung ven bien va lan tran rat nhanh. Chung xam lan cac vung đam lay noi co nhieu đong vat khong xuong song la thuc an cua chim can va chim nuoc, xam lan quan xa thuc vat ban đia đa dang va tao đieu kien xam lan san xuat nong nghiep gay ra pha huy cac sinh canh đam lay nuoc man ven bien.


= Tao be Undaria =
Tao be Undaria (Undaria pinnatifida) co nguon goc tu Nhat Ban, noi ma chung đuoc trong lam thuc an cho con nguoi. Tao be Undaria phat tan chu yeu bang cach bam vao vo tau. Tao be Undaria phat trien nhan tao thanh tung đam ram rap nhu rung, canh tranh anh sang va cho o dan đen viec pha huy hoac thay the cac loai đong thuc vat ban đia.


= Truc Tay Ban Nha =
Truc Tay Ban Nha Arundo (Arundo donax) la loai cay than thao luu nien đa va đang đuoc du nhap rong rai vao vung on đoi va can nhiet đoi. Khi đa thich nghi va phat trien, no tao thanh cac rung cay ram rap đon loai đong thoi canh tranh lam suy giam quan xa thuc vat ban đia va bien đoi noi song cua chung. Rung truc Tay Ban Nha Arundo con la hiem hoa chay rung va lut loi.


= San day =
San day đuoc đua tu Nhat Ban vao My nam 1876 đe trong lam thuc an gia suc va đe chong xoi mon cho đat. Tuy nhien, sau đo loai cay nay lai tro thanh moi nguy hai ve mat sinh thai hoc o cac vung nay do suc phat trien qua nhanh vuot ngoai tam kiem soat cua no.
Loai cay leo nay nhanh chong lan tran khap noi, bao phu phan lon dien tich canh tac, giet chet nhieu loai cay ban đia khac. San day đa moc len rong rai o khap mien Đong Nam Hoa Ky, cam chat re tren dien tich đat khoang 20.000 – 30.000 km² va lam thiet hai khoang 500 trieu USD moi nam do dien tich đat trong trot bi loai cay nay bao phu va cac chi phi đe kiem soat no.


= Cac loai khac =

Keo đen mearnsii (Acacia mearnsii) la loai thuc vat thuong xanh, co đoc to, thuong đat đen đo cao 20m. Ben canh viec san sinh ra mot so luong hat rat lon, moc khoe, loai cay nay con sinh ra rat nhieu re hut canh tranh loai bo cac loai ban đia va hinh thanh rung cay đon loai.
Cay Ardisia elliptica (Ardisia elliptica) la loai thuc vat thuong xanh, chiu bong, phat trien rat nhanh tao thanh rung cay ram rap đon loai va can tro su phat trien cua tat ca cac loai cay khac.
Cay go Cecropia (Cecropia peltata) co nguon goc o vung nhiet đoi chau My, đuoc du nhap đen Cameroon, Bo bien Nga, Malaysia, va tro nen mot loai xam hai nguy hiem. Cay go Cecropia lan tran vao nhung vung đa bi xao tron, cac dong dung nham va cac khoang rung trong. O Cameroon, Cay go Cecropia canh tranh voi mot loai cung ho hang la loai Musanga Cecropioides
Co lao Odorata (Chromolaena odorata) la mot loai cay bui luu nien phat trien nhanh va co hat phat tan nho gio gap o nhung vung đat trong va de thoat nuoc. Đay la mot loai co thuong gap o cac đong co va canh đong trong trot o vung nhiet đoi chau Phi va chau A. Co lao Odorata rat de chay.
Cay kanh kina Cinchona (Cinchona pubescens) xam lan vao ca trong rung lan nhung noi đat trong, hat phat tan nho gio, va canh tranh the cho phu va bong len tham thuc vat ban đia.
Co saphony (Clidemia hirta) la loai cay bui co chat đoc, co the moc cao đen 2m o đong co va trong rung. Đay la mot loai xam lan phat trien nhanh va loai tru tat ca cac loai thuc vat khac moc duoi tan.
Đai kich Esula (Euphorbia esula) la loai ban đia cua chau Au va chau A, hien nay đuoc tim thay o khap noi tren the gioi tru Uc. Loai xam hai hung han nay tieu diet cac loai thuc vat ban đia bang cach che toi, hut het nuoc va dinh duong va sinh ra đoc to thuc vat ngan can su phat trien cua cac loai khac moc duoi tan cua no.
Gung dai (Hedychium gardnerianum) la loai cay than cu co hat phat tan nho chim. Phat trien nhanh lam tac ngen vung ven bo cac dong chay. Phat tan ra tu nhien tu vuon nha.
Cay to manh hay cay mang nhen (Hiptage benghalensis) la cay to manh co than leo, hoa mau trang hay vang co mui thom. Thich hop voi khi hau tu on đoi am đen nhiet đoi. Đay la mot loai xam hai o La Reunion va Mauritius. O Mauritius no xam lan cac vung rung tren đat thap. Tai Viet Nam moc hoang trong rung, cay lam thuoc chua vet thuong, gay xuong.

Co tranh (Imperata cylindrica) la mot loai co thuong gap (thuc vat C4, co nguon goc o Cuu The gioi) song trong đieu kien nong o nhieu nuoc chau Phi, Nam Sahara, Nam va Đong nam A. Xuat hien nhu mot loai co dai o nhieu đao vung Thai Binh Duong. Tai Viet Nam co o nhieu noi, moc noi sang, cay lam thuoc giai nhiet.
Cay ngu sac hay Bong oi (Lantana camara): Cay ngu sac đuoc trong rong rai o vung nhiet đoi, can nhiet đoi va on đoi lam cay canh. Cay ngu sac thich nghi va phat trien rat nhanh nhu mot loai co dai tren cac đong co va trong moi truong o khoang 50 nuoc. o Viet Nam đuoc trong o nhieu noi, dung lam thuoc cam mau, sat trung
Cay Keo dau (Leucaena leucocephala) la loai cay khong gai moc thanh cac bui cay ram, canh tranh loai tru tat ca cac loai khac. Hat đuoc phat tan nho bon gam nham va chim an thuc vat. o Viet Nam moc hoang va đuoc trong o nhieu noi.
Cay ram voi (Ligustrum robustum) la mot loai xam hai va la moi đe doa nguy hiem đoi voi đa dang sinh hoc cua cac khu rung o La Reunion va Mauritius. Kha nang moc mam, sinh truong nhanh, chiu bong va ty le chet thap cung voi mot luong qua rat lon phat tan nho chim đa gop phan tang kha nang xam lan cac khu rung nguyen so.
Cay Chan chau tia (Lythrum salicaria) la mot loai co luu niem, moc thang, co the cao đen 3m. Loai thuc vat nay la loai co dai đich hai o vung Bac My va Canađa. Cay Chan Chau Tia xam lan cac vung đat ngap nuoc tu nhien cung nhu đa bi khai pha va khi đa thich nghi va phat trien thi tro thanh đoi thu canh tranh manh va loai tru cac loai thuc vat ban đia, lam thay đoi moi truong song.
Tram gio (Melaleuca quinquenervia) la loai cay go cao co nguon goc Đong Uc, New Guinea va New Caledonia, xam lan vao cac vung đam lay thoang.
Cay Miconia (Miconia calvescens) la mot loai cay xam hai chiem uu the o cac đao đai đuong nhiet đoi thuoc quan đao Jame Cook (Po li ne đi) va Hawaii (My) noi chung đuoc du nhap vao lam cay canh.
Cay Mikania (Mikania micrantha) la mot loai cay leo ram rap, moc tot o noi đat co ham luong dinh duong, chat huu co, đo am cua đat va khong khi cao.
Cay Mong rong Hawaii (Myrica faya) la loai cay bui thuong xanh đuoc du nhap vao Hawaii tu cuoi nhung nam 1800 đe lam canh. Hien nay chung xuat hien tren hau het cac đao lon cua Hawaii. Khi đa thich nghi va phat trien, chung tao thanh cac bui cay ram rap, đon loai va ngan can su tai sinh cua cac loai ban đia.
Xuong rong đat (Opuntia stricta) la loai cay luu nien co nguon goc o Đong Bac Hoa Ky, co tinh thich nghi cao, co the song va phat trien đuoc trong đieu kien kho han. Cay xuong rong đat phat trien nhanh tao thanh cac bui ram đay gai lam bi thuong gia suc va ngan can su chan tha gia suc. Chung canh tranh rat manh liet voi cac loai co ich o đong co.
Thong bien sao (Pinus pinaster) la loai cay co nguon goc tu Vinh Đia Trung Hai đuoc đem trong o vung on đoi nam trong va ngoai pham vi phan bo tu nhien cua chung vi nhieu ly do. Chung phat trien rat nhanh o bat ky cho nao đuoc trong. Tai nhieu noi, chung xam lan cac tham cay bui, rung va tham co tu nhien.
Cay Chut chit Nhat (Polygonum cuspidatum) la loai cay than thao luu nien moc nhanh tao nen cac bui to va co the cao tu 1 - 3m. Khi đa thich nghi va phat trien, chung tao thanh cac bui cay ram rap lam che toi va đay lui cac loai thuc vat khac, lam giam tinh đa dang loai va thay đoi moi truong song tu nhien.
Cay đuong Prosopis (Prosopis glandulosa) la loai cay bui, luu nien, than go, rung la hang nam moc nhanh tao thanh cac bui cay day đac canh tranh manh liet voi cac loai cay ban đia ve nuoc va co the lam giam tinh đa dang loai duoi tan cua no. Hat cua loai cay nay co the ton tai 10 nam trong đat.
Cay Phan thach luu (Psidium cattleianum) moc nhanh tao thanh cac bui cay ram rap va che bong cac loai cay ban đia o vung rung nhiet đoi. Loai cay nay gay ra cac tac đong nghiem trong đen sinh canh ban đia o Maurituis va đuoc coi la loai thuc vat xam hai nguy hiem nhat o Hawaii, noi ma loai nay đa xam lan rat nhieu vung tu nhien khac nhau.
Cay san leo montana (Pueraria montana) la loai cay day leo nua go, chi san day, co đac điem bo leo bao phu mat đat va cay coi khac. Cay san leo montana đa đuoc bao cao la xam lan 2 đen 3 trieu hecta o mien Đong nuoc My va gay ton that nang suat cay trong uoc tinh toi 500 trieu đo la moi nam.
Cay Mam xoi vang Himalaya (Rubus ellipticus) la mot loai cay bui co gai, xam lan cac khu rung ban đia. Mam Xoi vang Himalaya xam thuc bang choi ngam va hat đuoc phat tan nho chim va thu an hat. Mam Xoi vang Himalaya gay ra nhieu tac hai o Hawaii, noi ma no đa va đang canh tranh loai tru mot loai ban đia la Mam xoi Hawaii (Rubus hawaiiensis)
Cay Nhua ruoi Brasil (Schinus terebinthifolius) co nguon goc tu Argentina, Paraguay va Brazil. Cay nhua ruoi Brasil la mot loai tien phong o cac vung đat đa đuoc cay cay va cung phat trien tot o cac moi truong đat con nguyen sinh. Cay nhua ruoi Brasil la loai co xam thuc manh, chiem cho cua nhieu loai thuc vat ban đia.
Cay Tupip chau Phi hay Uat kim huong chau Phi (Spathodea campanulata) la mot loai cay chiu bong, mau sac sac so lan chiem cac vung đat nong nghiep bi bo hoang va cac khu rung ram. Chung thich hop o nhung vung am va uot tu muc nuoc bien đen đo cao 1000m. Đay la loai xam thuc gay hai o Hawaii, Fiji, Po Li Ne Si va Samoa. Hat đuoc phat tan nho gio va nay mam rat nhanh.
Thanh lieu (Tamarix ramosissima) la loai cay bui co nguon goc o chau A va Đong Nam chau Au. Hien nay Cay Thanh Lieu đa tro nen thich nghi tot o My va Mexico. Thanh Lieu co kha nang moc tren đat nhiem man cao va de dang sinh soi doc kenh muong gay tac ngen khi muc nuoc len cao dan đen lut loi.
Kim tuoc (Ulex europaeus) la mot loai cay bui thuong xanh, luu nien va co gai, moc thanh bui ram rap. Cay Kim tuoc moc pho bien o nhung khu vuc đat đa đuoc khai khan, tham co, tham cay bui, bia rung, ven bien va nhung vung đat hoang. Đay la mot loai phat trien rat tot va kho tieu diet mot khi chung đa thich nghi va phat trien.
Cuc bo (Wedelia trilobata) la loai cay leo than thao co nguon goc tu Trung My moc rat nhanh tao thanh cac mang day đac, lam can tro va ngan can su tai sinh cua cac loai cay khac.
Ngo tay khong lo: Mot so nguoi lam vuon chau Au va Bac My nhap giong cay nay ve vi to mo nhung no sinh soi va khong chi lan at het thuc vat ban đia, nhua cua loai cay nay con het suc nguy hiem voi con nguoi. Neu dinh nhua ngo tay va tiep xuc voi tia cuc tim, da se bi bong nang, phong rong va đe lai nhung vet seo đen.


Bo sat = Tran Mien Đien =
Tran Mien Đien (Python molurus bivittatus) la phan loai lon nhat cua tran An Đo trong chi Python va mot trong 6 loai ran lon nhat the gioi, đay la loai xam lan du doi o Hoa Ky. Nhieu con đat chieu dai toi hon 6 m va khoi luong toi 90 kg. Mot so tai lieu ghi nhan cac truong hop tran co nguon goc tu Myanmar giet chet nguoi. No thuoc nhom đong vat xam lan hoac co kha nang xam lan rat manh. Đieu nay co nghia la chung co the song sot va sinh san o nhieu khu vuc khac nhau. Chung đat toi đo tuoi truong thanh rat nhanh va đe nhieu con. Do kha nang nguy trang cua chung tot nen con nguoi rat kho nhan ra chung.
Su nguy hiem no con the hien o cho, luc luong canh sat o Nam Florida (My) đa bat đuoc mot con tran Mien Đien dai 12 feet (khoang 3,65m), nang 120 pound (khoang hon 54 kg) đuoc cho la đa an thit nhung con meo cua nguoi dan trong vung. Nhung con tran đang lam giam so luong cac loai đong vat co vu ban đia o vung đam lay. So luong ran va tran tang len la do loai nay tung đuoc nuoi lam thu cung roi bi bo roi do lon qua nhanh, con so khac thi bi xong khoi cac cua hang ban thu nuoi trong con bao Andrew va đa nhanh chong sinh san.
Tu nam 1999 đen 2004, hon 144.000 con tran Mien Đien đa đuoc nhap khau vao My nhu mot loai thu cung đang yeu. Nguoi dan My, đac biet la bang Florida, het suc thich thu voi loai nay truoc khi nhan ra chung la mot quai vat an thit khong lo co the phat trien toi hon 6m. Nhieu nguoi đa tha chung ra tu nhien, gay nen hau qua la co khoang 150.000 con tran Mien Đien đang lang thang khap bang, chung co gang nuot chung moi thu, tu gau truc, tho, thu co tui opot cho đen huou nai va tham chi ca ca sau. Mac du tran Mien Đien lan đau tien đuoc nhin thay o vuon quoc gia Everglades vao thap nien 1990, nhung chung khong đuoc chinh thuc cong nhan la mot quan the sinh san cho đen nam 2000. Ke tu đo, so luong nhin thay loai tran Mien Đien đa tang len theo cap so nhan voi hon 300 lan nhin thay tu nam 2008 đen nam 2010.


= Ran cay nau =
Ran nau leo cay (Boiga irregularis): Co nguon goc tu uc va Papua New Guinea, loai ran nay noi tieng vi kha nang tra tron vao hang hoa, len cac chuyen bay va đen nhieu nuoc tren the gioi. Sau Chien tranh the gioi thu hai Uc va mot so nuoc Đong Nam A vo tinh mang ran cay nau sang lanh tho Guam, My noi khong ton tai loai đong vat nao co the khuat phuc chung, chung bao phu toan bo hon đao von truoc kia hoan toan khong co loai ran. Loai ran nau leo cay nay đa va đang lam thay đoi he sinh thai tren can va pha hoai he thong cung cap đien cua Guam. Ke tu khi co mat o đay, ran cay nau đa an het hon mot nua cac loai chim, than lan ban đia cua Guam va khien 2/3 so loai doi o đay gan nhu tuyet chung.
Voi hon 13.000 ca the o khap noi tren đao, chung tan cong vao nha o cua nguoi dan, gay nguy hiem đen tre nho va gay kinh hoang cho nguoi lon. Chung cung la thu pham gay ra cac vu mat đien lam anh huong đen cac hoat đong sinh hoat, thuong mai va quan đoi tai khu vuc. Chung san gan nhu can kiet hoac tham chi lam tuyet chung cac loai đong vat trong cac khu rung ban đia. So luong đong vat hoang da tren hon đao o phia nam Thai Binh Duong giam rat nhanh. Nhieu loai đong vat co vu, chim, than lan la nhung con vat ma ran bat đe an thit thi lai đong vai tro to lon đoi voi hoat đong thu phan va phat tan hat. Su bien mat cua chung lam giam so luong thuc vat tren đao Guam. Tinh trang tuong tu cung co the xay ra o nhieu khu vuc khac cua My noi nhieu đong vat nho chua biet cach đoi pho voi kieu san moi cua chung. Nhung đong vat ban đia chua co kinh nghiem phat hien ran khong lo va chien thuat rinh moi cua chung.


= Rua tai đo =

Rua tai đo (Trachemys scripta elegans) la loai đong vat nguy hiem tren the gioi, rua tai đo xuat xu tu Bac My, co the song tu 50 đen 70 nam. Khuyen cao cua mot so co quan nghien cuu khoa hoc trong nuoc va To chuc bao ton thien nhien the gioi, rua tai đo la loai sinh vat ngoai lai xam hai nguy hiem neu bi phat tan ra ngoai moi truong. La mot loai vat nuoi thong dung va do đo đa phat trien o nhieu vung tren the gioi va tro thanh đoi thu canh tranh voi cac loai rua nuoc ban đia.
Đay la loai an tap va co thuc an gom con trung, tom, giun, oc sen, luong cu va ca con cung nhu ca thuc vat thuy sinh. Khi thoat ra tu nhien, chung se canh tranh thuc an, giao phoi voi rua ban đia, dan đen lan ap, uc che hoac tieu diet cac loai sinh vat ban đia, pha vo can bang sinh thai. Ngoai ra, rua tai đo con co the mang vi khuan salmonella(chi khi moi truong song co vi khuan salmonella thi rua tai đo moi nhiem benh va lay truyen), loai gay benh thuong han cho nguoi. Loai thuy sinh vat ngoai lai đa đuoc phat hien o Viet Nam tu nam 1997, chu yeu nuoi voi muc đich lam canh.


Luong cu = Coc mia =
Coc mia hay coc khong lo, coc bien (Bufo marinus) đuoc du nhap rong rai vao nhieu nuoc tren the gioi, su dung lam tac nhan phong tru sinh hoc đoi voi sau gay hai mia. Hien nay Coc mia đa tro thanh mot đich hai o nhung noi đuoc du nhap đen. Coc mia rat pham an va an thit tat ca cac loai sinh vat ma no tim đuoc. Coc tia con san bat an thit va canh tranh thuc an, noi sinh san voi cac loai luong cu ban đia. Ngoai ra, do da co chua nhieu đoc to nen coc mia co the giet chet nhung con vat lon hon, nhu ga, cho, meo, ran, than lan va ca mot so loai ech, khi tiep xuc voi chat đoc tren da chung, lam giam đang ke so luong cac loai nay. Coc mia la mot loai gay hai cho moi truong, song nhieu o vung nhiet đoi.
Nam 1935, loai coc mia đuoc nhap khau tu Hawaii vao Australia va đuoc đua đen Bac Queensland đe tieu diet bo canh cung hai mia. Tuy nhien, chung nhanh chong tro thanh loai vat gay hai cua nuoc Australia. Moi truong song thich hop đa khien coc mia phat trien voi mot toc đo cao. Loai đong vat nay đat so luong 200 trieu con vao nam 2007 va chiem linh 75 % lanh tho Australia vao nam 2008. Coc mia bi coi la mot trong nhung loai sinh vat gay hai nhat o Australia. Chinh phu nuoc nay đang thuc hien ke hoach keo dai đen 15 nam va tieu ton 7 trieu đo đe kiem che su phat trien cua chung.


= Ech uong beo =
Ech uong beo hay Ech uong My (Rana catesbeiana) phat tan đen nhieu nuoc do hoat đong thuong mai buon ban thuy san va ca canh. Ech uong beo la đoi tuong buon ban va thuong đuoc nuoi lay thit o nhieu nuoc tren the gioi. Van đe chinh la trong tu nhien chung co kha nang thich nghi cao, canh tranh manh va an ca cac loai bo sat ban đia.


= Ech Carribe =
Ech Carribe (Eleutherodactylus coqui) la mot loai ech nho, on ao, an thit sau bo, co nguon goc tu Puerto Rico, noi ma chung sinh san va co the song voi mat đo đen 20000 ca the tren mot hecta. Chung thich nghi va phat trien o Hawaii va Đao Virgin. o Hawaii, chung đuoc coi vua la loai gay hai o thanh thi vua co kha nang đe doa đen cac loai chim rung ban đia.


Nhuyen the = Oc sen đat chau Phi =
Oc sen đat khong lo chau Phi hay con goi la oc sen (Achatina fulica) đa gay hoa tai chau My, uoc xep vao danh sach nhung loai xam lan đe doa moi truong nghiem trong. Loai oc sen nay đuoc phat hien lan đau tien tai bang Florida nam 2011 va khong ngung phat trien ke tu sau đo. Chung co nguon goc tu Nigeria, thuong co chieu dai 20 cm va moi con đe hang tram trung moi thang. Oc sen đat khong lo chau Phi la mot trong nhung loai oc sen nguy hiem nhat the gioi. Chung co the tieu thu it nhat 500 loai cay khac nhau, trong đo co nhieu loai cay luong thuc.
Oc sen con la moi đe doa voi đong vat va con nguoi, vi chung mang ky sinh gay viem mang nao. Loai oc sen nay con co the tieu thu thach cao va voi vua đe hap thu calcium can thiet cho lop vo lon. Do đo, chung con lam hong va pha huy nhieu can nha, chung xam nhap cac bai, cong vien, tham chi an qua vach thach cao. Loai oc sen chau Phi đa va đang đuoc du nhap rat nhieu vao cac nuoc chau A, cac hon đao thuoc Thai Binh Duong va An Đo Duong, va gan đay đuoc du nhap vao vung Tay An. Đay la mot loai đich hai nguy hiem đoi voi nong nghiep va la vec to cua mot so mam benh va giun tron. Nguoi ta đa phai huan luyen cho nghiep vu đe tieu diet chung


= Oc buou vang =

Đien hinh trong so sinh vat la xam hai o Viet Nam la nan dich oc buou vang. Oc buou vang (Pila sinensis hay Pomacea canaliculata) la loai đuoc nhap khau vao Viet Nam tu Trung Quoc trong khoang hon 10 nam, la mot loai oc nuoc ngot pham an va an cac loai thuc vat thuy sinh nhu sen, khoai so, cu au va lua, voi kha nang sinh san rat nhanh va thuc an chu yeu la la lua nen đa gay nen đai dich pha hoai lua o nhieu tinh đong bang song Cuu Long va đang phat trien dan ra cac tinh mien Trung, mien Bac.
Đen nay, oc buou vang đa gay nguy hai lon trong he sinh thai đong ruong, ao ho cua mot so tinh phia nam, va tieu diet chung triet đe la khong de dang, du đa phai tieu ton hang ty đong nhung chua đem lai ket qua mong muon, Oc buou vang đuoc tan diet bang nhieu phuong phap nhung van sinh soi va pha hoai mua mang. Đay la mot loai đich hai nguy hiem đoi voi mua mang o Đong Nam A va Hawaii đa gay ra mot moi đe doa nguy hiem đoi voi nhieu vung đat ngap nuoc tren toan the gioi do co the lam thay đoi sinh canh va canh tranh voi cac loai ban đia.


= Sen Arion vulgaris =
Đay la mot loai co nguon goc tu Tay Ban Nha, xuat hien pho bien o Bac Au va vao Anh qua cac loai rau nhap khau nhu rau diep va xa lach. Nhung con sen ngoai co co chieu dai toi đa khoang 12 cm, gap 4 lan so voi loai sen thong thuong. Chung đe khoang 400 qua trung moi nam. Nhung ke xam luoc nay khong chi an rau, phan, thit đong vat đa thoi rua ma con an thit chinh đong loai. Đay la mot loai oc sen co tinh xam lan cao. No thuong đuoc coi la mot dich hai, khong chi trong khu vuc ma no đa đuoc vo tinh du nhap, ma ngay ca o nhung noi ma no la loai ban đia.


= Sen soi tia (Euglandina rosea) =
Loai sen soi tia an thit nay đuoc du nhap vao cac đao thuoc Thai Binh Duong va An Đo Duong lam tac nhan kiem soat sinh hoc đoi voi mot loai xam hai khac la oc sen chau Phi (Achatina fulica). Đay la nguyen nhan gay ra su tuyet chung cua loai sen Partulid o vung Polynesia thuoc Phap.


Giun dep = San dep =
Loai Giun dep hay san dep hay con goi la san oc sen (Platydemus manokwari) đa tro thanh sinh vat ngoai lai khien cho cac chuyen gia tai Anh tim cach kiem soat loai giun dep nay. Loai giun nay đa xam lan manh me he sinh tai tai Anh khien oc sen vuon co the bi xoa so, đe doa he sinh thai. Loai giun dep nay tuong đoi lon, co chieu dai tu 40–65 mm va rong khoang 4–7 mm. Co the loai nay co dang dep, day duoi 2 mm.
Tai quan đao Thai Binh Duong, mot so loai oc ban đia đa tuyet chung vi su pham an cua loai giun nay. Loai giun nay xam nhap vao Anh, an trong chau cay trong nhap khau moi thang. San oc sen đuoc du nhap vao nhieu đao thuoc Thai Binh Duong va An Đo Duong đe kiem soat loai oc sen chau Phi. San oc sen đa tro thanh moi đe doa nghiem trong đoi voi cac loai nhuyen the chan bung ban đia. O Guam, cung đang đe doa cac loai trong ho Partulidae o đao Mariana cung nhu cac loai song trong đat đac huu o đay.


Ca = Ca vuoc song Nin =
Ca vuoc song Nile hay ca ro song Nile (Lates niloticus) đuoc du nhap vao ho Victoria nam 1954. Victoria la ho nuoc ngot lon nhat chau Phi, thu nhi the gioi nam trong vung thuoc bien gioi cac quoc gia Uganda, Kenya va Tanzania.
Ho co dien tich 69.000 km², chu vi 3.440 km. 200 loai ca ban đia vung ho Victoria đa bi tuyet chung boi loai ca vuoc song Nile. Ca vuoc song Nile canh tranh nguon thuc an voi cac loai ca khac trong ho Victoria, han che su phat trien cua chung. Ngoai ra, loai ca nay cung an thit cac loai ca khac.


= Ca ro phi =
Ca Ro Phi Mozambique hay ca ro phi đen (Oreochromis mossambicus) đuoc pho bien, du nhap vao nhieu nuoc tren the gioi đe nuoi lam thuc pham. Cac quan the đa thich nghi cua loai nay trong tu nhien la ket qua cua viec co tinh tha ra hoac đe xong tu cac trang trai nuoi chung. Đay la mot loai an tap va chung an gan nhu moi thu tu tao đen con trung. Chung tao thanh cac quan the đong đac va thieu thuc an trong cac thuy vuc sinh song.


= Ca chep =
Ca chep (Cyprinus carpio) đuoc du nhap vao cac vuc nuoc ngot tren toan the gioi đe lam thuc pham va lam canh. Loai ca chep nay bi coi la mot loai gay hai vi chung thuong nhanh chong đat mat đo cao va khuay đong lam giam đo trong cua nuoc, pha huy, lam bat re cac loai thuc vat thuy sinh la noi tru ngu cua nhieu loai sinh vat thuy sinh. Ca chep chau A đuoc đua vao My tu nhung nam 1970 đe kiem soat co dai va ky sinh trung, nhung khi đuoc tha ra song Mississippi, chung lai lam giam chat luong nuoc.
Mot so luong lon ca chep chau A đa tran ngap cac luu vuc thoat nuoc va cac nhanh song dan đen Ngu Đai Ho (nhom ho nuoc ngot lon nhat tren the gioi) tu nhung nam 1960 va 1970. Loai sinh vat nay la nguyen nhan gay nhieu xao tron moi truong song, đac biet khi chung sinh san voi toc đo nhanh đen muc đang kinh ngac, chiem đen 50% sinh khoi ca trong mot moi truong nhat đinh. Khong nhung the, cu nghe thay tieng đong tau thuyen la chung lai phong vot len, đam vao nguoi ngoi tren thuyen khien nguoi ta giat minh, tham chi bi thuong.


= Ca tre trang =
Ca tre trang Clarias batrachus la loai ca tre an thit pham an nay co nguon goc o Đong A trong đo co Viet Nam va đa đuoc du nhap vao Florida tu nam 1960 đe gay nuoi. Tu đo loai ca tre nay đa thich nghi va phat trien rong rai trong tu nhien tren toan bang Florida, chung du nhap vao Florida va nhanh chong thich nghi, phat trien mot cach manh me. Ca tre trang chinh la ke thu cua rat nhieu loai ca ban đia vung Florida. Vao mua kho, mot so luong lon loai ca tre nay co the bi don tap trung lai trong mot so ao ho va an thit cac loai ca ban đia o đay, Ca tre trang la ke thu cua nhieu loai ca ban đia vung Floria, khi chung bi don tap trung lai trong mot so cac ao ho thi chung co kha nang an thit cac loai ca ban đia.


= Ca hoi cau vong =
Ca hoi cau vong (Oncorhynchus mykiss) la mot loai ca canh pho bien va đuoc du nhap vao nhieu song va ho. Chung đa phat trien nhanh va đe doa loai tru cac loai ca ban đia bang cach an thit au trung đong thoi con giao phoi cheo voi nhung loai ca hoi khac lam anh huong đen bo gen cua chung. Ngoai ra chung con canh tranh loai tru mot so loai ca khac bang cach chiem cho o cua chung.


= Ca hoi nau =
Ca hoi nau hay con goi la (Salmo trutta) đuoc du nhap vao nhieu thuy vuc nuoc lanh tren toan the gioi đe phuc vu viec cau ca, hien nay đa thich nghi va phat trien tot o nhieu noi. Ca hoi nau đa canh tranh lan at lam giam quan the cac loai ca ban đia (đac biet la cac loai khac thuoc ho ca Hoi), luong cu va đong vat khong xuong song do chung an thit, chiem cho va canh tranh thuc an.


= Ca vuoc mieng rong =
Ca vuoc mieng rong (Micropterus salmoides) Do thit ngon va hap dan ve mat the thao, ca vuoc mieng rong đuoc du nhap rong rai khap the gioi. Đay la mot loai an thit, pham an, san moi mot minh va an ca ngay lan đem, voi cai mieng rong nhu ten goi cua chung. Thuc an cua chung gom ca, tom, luong cu va con trung.


= Ca diet bo gay =
Ca diet bo gay hay ca gambu (Gambusia affinis) đuoc du nhap vao nhieu noi tren the gioi voi mot quan điem sai lam cho rang chung co kha nang diet muoi hieu qua hon so voi cac loai ca ban đia an bo gay, loai ca gambu nay đa va đang gay hai cho cac he sinh thai thuy vuc vi đac tinh pham an cua chung. Viec tha loai ca gambu đe diet bo gay muoi van đang đuoc mot so co quan phong chong muoi sot ret va muoi gay benh khac tien hanh.


= Ca mao tien =
Ca mao tien (Pterois volitans) Co nguon goc tu vung An Đo Duong va Thai Binh Duong, ca mao tien đa vo tinh xam nhap vao vung bien Caribbean va vung bien ngoai khoi mien nam Hoa Ky vao nam 1992 sau con bao Andrew. Chung đa tro thanh mot van đe rat lon xam lan o vung bien Caribbean va doc theo bo bien phia Đong cua Hoa Ky. Chung xinh đep, to lon hon cac loai ca ran san ho ban đia va luon tim cach chiem đoat cac ran san ho cua nhung cu dan ban đia. Chung co gai đoc lon, nho ra tu co the nhu bom su tu. Cac gai đoc lam cho ca khong an đuoc hoac ngan chan hau het cac ke thu tiem nang, oi kha nang tu ve bam sinh, ca su tu khong so hau het cac loai sinh vat bien khac. Ca mao tien sinh san hang thang va co the nhanh chong phan tan trong giai đoan au trung cua chung khien cho viec mo rong cua khu vuc xam lan cua chung nhanh chong. Chi trong vong 30 phut, mot con ca su tu lon co the an đen 20 con ca nho, va chi trong 5 tuan, loai nay tieu diet đen 79% quan the ca con.


= Ca hoang đe =
Truoc đo, vao nam 2006, đa xuat hien tinh trang mot so loai ca ngoai lai trong đo co loai ca hoang đe xuat hien tai ho Tri An o Viet Nam. Đay la loai ngoai lai du nhap tu Nam My, do mot so ho dan nuoi ca trong long ho tha xuong đe nuoi lam ca canh. Loai ca hoang đe xuat hien voi mat đo ngay cang nhieu trong khu vuc long ho. Đay la loai ca ngoai lai du nhap vao trong nuoc bang hinh thuc nhap ve đe lam ca canh. Loai ca hoang đe an tap va sinh truong rat nhanh, chung an bat cu thu gi o nhung vung nuoc co loai nay sinh song, do đo nguy co mat can bang he sinh thai nguon nuoc rat cao.


= Ca ho piranha =
Ca ho piranha, hay con goi la ca kim cuong, ca rang đao (ten khoa hoc la Serralmus nattereri). Đay la loai ca co nguon goc tu luu vuc song Amazon (Nam My), thuoc loai an thit, hung du. Neu loai nay lot ra song trong moi truong tu nhien chung se tieu diet het cac đong vat thuy sinh, khi đo kho luong het nhung thiet hai ve kinh te thuy san, đong thoi cung gay nguy hiem cho con nguoi. Nhieu nuoc đa co quy đinh nghiem ngat đoi voi viec nhap loai ca nay.


= Ca vang =
Canada xem ca vang thong thuong la loai xam lan. Va lo ngai nhung đan ca co kich thuoc di thuong se đe doa nhieu sinh vat ban đia khac. Khi so luong bay ca tang nhanh va kich thuoc cua moi ca the cung lon hon, chung co the lam thay đoi trat tu tu nhien o khu vuc. Tham chi, ca vang co kha nang song sot qua mua đong lanh gia va di chuyen len mien bac Canada. Co ghi nhan o Canada ve hien tuong tang truong kich thuoc qua muc cua loai nay. Nguoi ta đa phat hien mot so luong lon ca vang co kich thuoc di thuong o mien tay nuoc nay. Chung sinh soi nay no rat nhanh va ngay cang lon hon so voi ca nuoi trong be. Chinh quyen đa keu goi nguoi dan khong vut ca vang xuong bon cau va thao nuoc, boi bang con đuong nay, ca đa thoat ra tu nhien va tu do sinh truong.


Đong vat thuy sinh Cua xanh chau Au hay Cua ven bo chau Au (Carcinus maenas) Loai cua xanh co nguon goc tu chau Au va Bac Phi. Cua xanh đa đuoc du nhap vao My, Uc va Nam Phi, khi xam nhap vao My, Australia va Nam Phi, la loai an thit pham an, lam suy giam so luong cua cac loai cua va cac loai than mem. Cua xanh la mot loai an thit pham an co thanh phan thuc an bao gom cac loai than mem hai manh vo đac biet la trai. Tai nhung noi du nhap cua xanh gay ra hien tuong suy giam so luong cua cac loai cua khac va cac loai than mem hai manh vo.
Cua Trung Quoc hay con goi la Cua khe di cu (Eriocheir sinensis) lam tuyet chung cac loai đong vat khong xuong song ban đia o nhieu noi, chung lam bien đoi moi truong song bang cac hoat đong đao hang va gay ton that 100000 đo la moi nam cho mot so nganh cong nghiep (nghe ca va ca canh). Hien nay chung cung xuat hien nhieu o Viet Nam do nhieu đoi tuong co y phat tan va canh tranh voi cac loai cua đong ban đia.
Trai van (Dreissena polymorpha) co nguon goc tu Bien Caspy va Bien Đen, xam nhap va thich nghi phat trien o Anh, Tay Au, Canada va My, gay đe doa toi luoi thuc an tu nhien, cac loai than mem. Hien nay chung đa xam nhap va thich nghi phat trien o Anh, Tay Au, Canađa va My. Trai van canh tranh voi đong vat noi ve thuc an va do đo anh huong toi luoi thuc an tu nhien. Chung con gay anh huong đen cac chuc nang sinh thai cua cac loai than mem ban đia va gay ra ton that lon ve kinh te. My phai len ke hoach keo dai đen 10 nam va ton kem toi 5 ti USD đe tieu diet chung.
Trai Đia Trung Hai (Mytilus galloprovincialis) đuoc du nhap vao Hawaii va nhieu noi khac thuoc My. Trai đia trung hai xam nhap vao Nam chau Phi va đang canh tranh the cho cac loai trai đen va nau ban đia dan đen đe doa su song con cua cac loai trai đen va nau ban đia. Đoi luc Trai Đia Trung Hai con đuoc goi la trai xanh va de bi nham lan voi loai Mytillus edilus.
Trai Trung Hoa (Potamocorbula amurensis) co nguon goc o Nhat Ban, Trung Quoc va Trieu Tien, đuoc du nhap vao My va gay tac hai nghiem trong đen moi truong nuoc o đay do chung đa canh tranh the the đuoc vi tri cua cac quan xa sinh vat đay ban đia cung nhu tieu diet quan xa thuc vat noi.
Sua luoc Leidyi (Mnemiopsis leidyi) la loai ban đia thuoc vung tay Atlantic, tuy nhien su bung no so luong quan the cua chung o vung Bien Đen đa dan đen su thay đoi rat lon đoi voi cau truc he sinh thai o đay do chung an thit ca con. Ngoai ra chung cung an thit ca cac loai than mem song noi va au trung cac loai đong vat giap xac.
Sao bien Bac Thai Binh Duong (Asterias amurensis) la mot loai đong vat khong xuong song o bien co nguon goc tu Trung Quoc, Trieu Tien, Nga va Nhat Ban. Loai sao bien nay đa va đang lan tran sang vung Bac My va Uc gay ra tac đong nghiem trong đen quan the cac loai đong vat nhuyen the ban đia. Tai nhung noi co mat đo loai sao bien nay cao hau het cac loai hai manh vo va cac loai đong vat khong xuong song song bam hoac co đinh đeu bi loai tru.
Giap xac Cercopagis pengoi (Cercopagis pengoi) la loai giap xac nho co nguon goc tu cac vung bien Caspian, Azov va A rap. Loai giap xac nay đa xam nhap vao bien Baltic, Vinh Riga, Phan Lan va Ngu Đai ho. O đay chung đa sinh soi rat manh va canh tranh ve thuc an voi ca, vi la loai giap xac an thit nhieu đong vat thuy sinh no lam tang hien tuong phi duong.


= Tom hum nuoc ngot =
O Bac Au, so luong cua tom hum nuoc ngot đuoc tu duy tri nhung khong mo rong, trong khi o mien nam chau Au, P. clarkii đang sinh san va tich cuc xam lan cac vung lanh tho moi, lan sang cac loai tom ban đia nhu Astacus astacus va Austropotamobius spp. Cac ca the đuoc bao cao la co the vuot qua nhieu dam đat tuong đoi kho, đac biet la trong mua mua, mac du thi truong ca canh va cau ca co the thuc đay nhanh su lay lan cua no. Nguoi cau ca hay su dung P. clarkii lam moi. Tom đong Louisiana, con đuoc goi la tom đam lay đo, đang tieu diet ca nuoc ngot, trung ca, đong vat than mem, đong vat giap xac va cay thuy sinh tai chau Phi. Voi chieu dai trung binh khoang 15 cm va co kha nang di chuyen theo tu the "đung thang", chung đang hoanh hanh trong cac ao, ho va song tai Kenya, Nam Phi, Rwanda, Uganda, Zambia, Ai Cap va nhieu nuoc khac. ang cach tieu diet cac loai đong vat va thuc vat trong cac song, ho va đam lay, tom đam lay đo co the pha vo su can bang cua he sinh thai va lam giam nhung chuc nang sinh thai quy gia.
Kenya va Nam Phi la hai nuoc đau tien o chau Phi nhap khau tom đam lay đo vao thap nien 70. Chung đuoc nuoi trong cac be ca, cong vien hai duong truoc nguoi ta tha chung vao ho Naivasha tai Kenya đe nuoi. Chung đuoc ban sang khu vuc Scandinavia, noi chung đuoc coi la đac san. Truoc đo Kenya cung co tom đong, song chung đa chet het boi mot can benh. Nguoi ta tiep tuc tha tom đam lay đo vao cac vung nuoc ngot xung quanh cac thanh pho Nairobi, Kiambu, Limuru cua Kenya đe tieu diet oc sen mang ky sinh trung.
Đay la loai tom an tap, loai tom nay song trong đam lay nuoc ngot va nuoc lo, la loai co suc manh nen co the an tat ca đong vat va cay co. Chung an đuoc mun ba huu co tu tu nhien, song đuoc trong moi truong nuoc lo. Chung co the an cac loai con trung, nhieu loai cay co, nen sinh soi nay no rat nhanh. Neu khong đu thuc an, loai nay se an sang hoa mau, tham chi chung con an đuoc ca go, lam bien dang moi truong song. Chinh vi kha nang thich ung voi nhieu loai moi truong, nen loai tom nay đa di cu tu ao ho, ruong vuon ra song suoi.
Loai tom hum nay co hai cang to, rat hung hang, chi can đua tay gan la chung lao toi chop cang tan cong nhu cua bien, chung rat hung du, khi bi bat thi bo doc, roi bo ngang nhu cua, va giuong hai cai cang to va cung len troi, khi bi kep trung du chem đut cang, nhung cai cang van khong mo ra. Chinh vi tom rat hung hang nen khi thoat ra ngoai moi truong tu nhien, chung co the tan cong cac loai tom ban đia. Tom hum nuoc ngot khong chi song tot trong nuoc ngot ma con song tot trong cac đam lay. Neu nuoi đai tra loai thuy san nay se la moi hoa cho cac cong trinh thuy loi, cong trinh cong cong va co kha nang chung se tieu diet loai tom ban đia tu viec tranh gianh thuc an đe đau tranh sinh ton. Mat khac, đay la loai ngoai lai thi kha nang mang mam benh.
Nhung hoat đong đao hang cua P. clarkii co the dan đen thiet hai cho nguon nuoc va cac loai cay trong, đac biet la gao, co the pha vo he sinh thai ban đia. No co the ra canh tranh voi cac loai tom cang ban đia, va la mot vec to truyen benh cho tom cang benh dich hach nam Aphanomyces astaci, virus tom cang Vibriosis, va mot so giun ky sinh tren vat co xuong song. Nhung do tom đao hang trong đap, bo song va bo ho nen co so ha tang va dien mao cua mot so khu vuc đa thay đoi đang ke theo huong tieu cuc. Chang han, hoat đong đao hang cua tom khien nuoc trong cac kenh ro ri, đap sup xuong va bo song, ho xoi mon. Khong co ke thu tu nhien, lai co kha nang thich nghi voi moi truong nen tom đam lay đo thuc su la mot loai xam lan thanh cong. Chung co the di chuyen o tu the đung vua boi nguoc dong. Boi xuoi dong trong song va suoi la viec de dang đoi voi chung.


Chim = Sao đa xanh =
Sao Đa xanh (Sturnus vulgaris) co nguon goc o vung A-Au va Bac Phi, tung xuat hien trong cac tac pham cua Shakespeare, hien nay đa xuat hien o nhieu nuoc tren the gioi. Sao Đa xanh la mot loai rat pham an va an gan nhu tat ca moi thu lam giam so luong con trung ban đia va pha huy mua mang. Đay la mot loai chim hung hang va đa loai tru nhieu loai chim ban đia do canh tranh noi lam to.
Sao đa đuoc mang tu chau Au vao My nhu mot phan cua tham vong đua tat ca cac loai chim đen My nhung chung đa som bien thanh moi đe doa cho nen nong nghiep nuoc nay. Tu mot so it ca the đuoc nuoi o New York trong nhung nam 1800, đen nay, dan so cua loai chim nay đa bung no va gieo rac benh tat cho cac loai đong vat khac, gay ton that khoang 800 trieu USD cho nen nong nghiep moi nam. O Viet Nam, Sao Đa xanh bat gap o Hai Duong va Hung Yen vao mua đong nam 1975-1976 sau đo chung đa tru khu nhieu loai chim ban đia, chiem cu noi lam to va gay nguy co bien đoi đa dang sinh hoc.


= Sao nau =
Sao nau (Acridotheres tristis) la loai chim ban đia cua An Đo, nhung đa va đang đuoc du nhap đen moi noi tren the gioi, chu yeu la đe tieu diet sau hai nong nghiep. Tuy nhien, loai chim nay cung lam suy giam tinh đa dang sinh hoc do viec canh tranh ve noi lam to, tieu diet cac loai chim nho va trung cua chung va đanh đuoi cac loai đong vat nho. Tai Viet Nam, sao nau phan bo o khap moi vung cua đat nuoc.


= Chao mao đit đo =
Chao mao đit đo (Pycnonotus cafer), co nguon goc o mot so vung thuoc chau A) đuoc du nhap vao mot so đao o Thai Binh Duong. Tai đay chung gay ra nhieu van đe nghiem trong nhu an qua va cay trong cung nhu mat hoa, hat va choi cay. Chao mao đit đo la mot loai hung han, canh tranh noi o va đanh đuoi cac loai chim khac.


= Khac =
Vet co khoang An Đo o Anh, so luong lon loai vet co khoang An Đo la moi đe doa nghiem trong voi cac loai chim ban đia, cung nhu la moi phien toai gay thiet hai lon cho cay trong, thuc vat ban đia. Co khoang 30.000 con vet co khoang o Anh tinh đen thoi điem hien tai.
Ngong tuyet co ngoai hinh đep, trang muot vo cung đang yeu. Dan so loai nay tai Bac cuc đa phat trien tang gap ba lan thoi điem nhung nam 1970. Cung voi su tang truong dan so, cac tac đong đen moi truong cua loai nay cung day len canh bao la se gay anh huong đen chuoi thuc an cua nhieu loai đong vat hoang da, nhu đong vat gam nham, cac loai chim, cao.
Ngong Canada song trong cac ao nuoi cong vien va ho cua thanh pho khong con đuoc yeu quy. Loai vat nay đuoc cho la nguyen nhan gay o nhiem nuoc va co nghiem trong. Mot con ngong co the thai ra hon 0,5 kg chat thai moi ngay, la tac nhan gay benh lay lan cho nhieu sinh vat.
Nhung con Cu long soc o Bac My thuc chat la nhung ke xam luoc ngoai lai, no co nguon goc o Đong Nam My, mat đen, long xam. Loai nay song trong moi truong cac đam lay, san ech, chuot va đong vat nho khac, gay ap luc đoi voi cac loai ban đia đac biet la loai cu long đom.


Thu = Chuot =
Chuot la loai co kha nang sinh soi, toi tai va thich nghi vao loai tot nhat tren the gioi, chung co the song sot va phat trien trong rat nhieu moi truong khac nhau, chung rat nhanh nhen, tinh khon, man đe, pham an. Ngoai ra loai chuot co mot kha nang đang so la chung co the di chuyen tu noi nay sang noi khac thong qua phuong tien giao thong cua con nguoi va he chung đat chan đen đau la he sinh thai noi đo bi bien đoi theo chieu huong xau.
Ngoai ra con co nhung con chuot đot bien va co kich thuoc lon, tuong đuong voi mot con meo, loai thien đich cua chung. Chuot khong lo tai đao Gough (Anh), nam Đai Tay Duong, loai chuot sieu lon, lon gap ba lan kich co chuot binh thuong. Đo bo vao đao Gough khoang 150 nam truoc qua nhung tau san ca voi, chung nhanh chong tien hoa thanh loai chuot khong lo lon nhat the gioi hien nay va chuyen tu loai gam nham thanh đong vat an thit hung du, tan cong cac loai chim bien co dan so len đen 700.000 con đang tan cong va đe doa lam tuyet chung cac loai chim quy hiem nhat the gioi.
Mot vi du đien hinh la Khi chung lan đau tien xuat hien tren đao Macquarie, moi co gang đe đay lui su tran lan cua chung đeu khong mang lai ket qua ma tham chi con lam tinh hinh toi te them, chang han nhu bien phap nhap nhung con meo ve đe diet chuot. Nhung con meo nay, cung voi loai tho đuoc đua ve đay đe lam thuc pham, đa lam tuyet chung 2 giong chim va lam can kiet he thuc vat ban đia noi đay. Nguoi ta đa uoc tinh tong chi phi đe khac phuc tinh trang suy thoai cua he sinh thai noi đay len toi 16 trieu USD.


= Meo =
Meo nha va meo hoang (Felis catus) o nhieu dang va nhieu kich thuoc khac nhau xuat hien o khap noi tren the gioi tru Uc va cac đao vung thai binh duong. Meo nha đuoc thuan hoa o vung đong Đia Trung Hai 3000 nam truoc đay va tu đo đi theo con nguoi đen hau het moi noi tren the gioi va tro thanh meo hoang khi bi bo roi. Meo hoang gay ton that lon đoi voi nhieu loai chim ban đia, chang han nhu o Tan Tay Lan.


= Cay nho =
Cay nho An Đo hay cay mangut An Đo (Herpestes javanicus) đuoc du nhap đen cac hon đao trong mia vung nhiet đoi. Do co kha nang canh tranh lon, Cay nho An Đo đa lam nhieu loai đong vat co xuong song ban đia bi tuyet chung, lam hai cac loai vat nuoi va co nguy co la vat truyen benh. Voi muc đich ngan chan cac loai chuot an trung chim bien Jamaica, cu dan cua cac đao Puerto Rico, Fiji va Hawaii đa nhap cay mangut tu An Đo ve nhung cay lai an con non cua loai chim bien nay khien chung roi vao tinh trang bi đe doa nghiem trong. Khong chi the, cay mangut con mang đen mam mong benh dai va benh do leptospira (co the dan đen ton thuong than, viem mang nao, suy gan, suy ho hap, va tham chi tu vong).


= Hai ly Nam My =
Hai ly Nam My (Myocastor coypus) la mot loai gam nham lon, song nua tren can nua duoi nuoc co nguon goc tu Nam My. Tuy nhien sau khi đuoc xong ra tu cac trang trai nuoi lay long, chung đa hinh thanh nen nhung quan the hoang lon o Bac My, chau Au va chau A. Chung đao hang va pha huy bo song, đe đieu va he thong thuy loi. La loai gam nham lon, sinh san rat nhanh, co the đao hang va pha huy bo song, đe đieu va he thong thuy loi. Viet Nam đa ra quyet đinh tieu huy toan bo so chuot hai ly nuoi thu nghiem trong ca nuoc.


= Chon New Zealand =
Chon New Zealand hay thu co tui đuoi ram (Trichosurus vulpecula) co ngoai hinh kha de thuong, nhung no la moi đe doa lon đoi voi moi truong quoc gia nay. Loai thu co tui đuoc chung minh la mot tham hoa đoi voi moi truong tu nhien, giet chet hang trieu loai chim rung va pha huy vo so to chim moi nam. Ngoai ra, loai vat nay con la nhan to truyen benh lao bo, can benh giet chet nhieu vat nuoi o New Zealand. Chung song đon đoc, an đem, song tren cay, chung đuoc du nhap tu Uc va pha hoai cac khu rung ban đia o Tan Tay Lan bang cach an mot so cac loai la va qua. Chung con an ca to chim va la vecto truyen benh lao o bo.


= Gau meo =
Gau meo (Procyon lotor) lam anh huong rat nhieu đen đoi song nguoi dan Đuc. Gau meo tu Bac My đuoc du nhap vao Đuc nam 1934 voi muc đich nuoi lay long. Trong thoi ky chien tranh the gioi thu hai, loai đong vat nay đa thoat ra moi truong tu nhien va phat trien nhat nhanh. Gau meo Bac My co the song đuoc o moi noi nhu trong rung, nong trai, ngoai o, noi o. La loai đong vat an tap nen tu ech nhai, ca, chuot, chim, hay cac loai qua, hat cay tham chi la mot so loai ran đeu la nguon thuc an cua chung. Gau meo song ca o cac thanh pho, thi tran. Chung an đo an trong thung rac, ngu trong ong khoi, cong ranh hay chiem garage o to, gac mai nha.


= Nai =

Nai anxet, nai đo, nai sung tam (Cervus elaphus) la loai nai co kich thuoc lon nhat, chieu cao tinh tu vai co the len đen 1,2m. Nai sung tam la mot loai đong vat nhai lai voi thuc an gom rat nhieu loai thuc vat khac nhau ke ca than cua cac cay non. Tai nhung vung co mat đo loai nai nay cao, chung gay ra tac đong nghiem trong đen tham thuc vat va can tro viec tai sinh tu nhien cua tham rung ban đia.


= De =
De capra (Capra hircus) la cac loai an thuc vat va co thanh phan thuc an rat đa dang. De an ca cac loai cay ma cuu va cac gia suc khac khong an đuoc do đo tac đong manh đen tham thuc vat ban đia va cac loai đong vat ban đia song nuong tua vao tham thuc vat đo. De capra cung de dang bien thanh de hoang va truyen benh cho cac loai đong vat ban đia. Nhung nam cuoi thap nien 1950, mot so ngu dan đa tha vai con de vao he sinh thai mong manh cua quan đao Galapagos. Do khong co ke thu o noi đay nen đan de phat trien chong mat toi muc so de gap 5 lan so nguoi. Khong chi tan pha he thuc vat noi đay, so luong xac chet de qua nhieu con anh huong nghiem trong toi ve sinh moi truong cua quan đao.


= Khi Moc cua =
Khi đuoi dai hay con goi la Khi Macaca hay Khi Moc cua (Macaca fascicularis) la loai ban đia thuoc vung Nam A. Chung đuoc du nhap vao Mauritius vao đau nhung nam 1600 va voi su vang mat cua cac loai thu canh tranh va an thit, chung phat trien manh tren đao nay. Loai khi Macaca nay gay ra nhung ton that đang ke cho nong nghiep va đuoc coi la nguyen nhan gop phan lam tuyet chung nhieu loai chim rung. Trong mot du an xay đao nho danh rieng cho khi nau tai Vuon quoc gia Florida, chu du an đa nhap ve sau con khi nau mat đo nhung lai đe chung tron thoat. Suot nhieu nam truoc khi bi bat, chung lang thang khap noi gay hoa cho con nguoi boi ban tinh hung hang, san sang tan cong nguoi. Khi nau lai la vat trung gian, mang virus herpes B gay benh phinh nao.


= Cac loai khac =
Lon hoang (Sus scrofa) la lon nuoi bi xong hoac tha ra. Đuoc du nhap vao nhieu noi tren the gioi, chung pha hoai mua mang, tai san va truyen nhieu loai benh. Lon hoang xoi tung tham thuc vat ban đia, lam lan truyen hat, pha huy cac qua trinh sinh thai nhu dien the sinh thai va thanh phan loai. Lon hoang la mot van nan tai Hoa Ky.
Tho đac biet la loai Tho chau Au (Oryctolagus cuniculus) đuoc du nhap vao hau het cac luc đia tru Nam Cuc va chau A. Chung thuong đuoc du nhap boi Hoi Thuan hoa Đong vat vao hau het cac quoc gia. Chung đa phat trien rat nhanh ve so luong, an hai pha huy tham thuc vat, đao hang, lam tang xoi mon đat. Chung la mot noi am anh o Uc.
Cao đo (Vulpes vulpes) đuoc nhap vao nhieu nuoc cho muc đich san ban giai tri nhung đa nhanh chong tro thanh mot loai đich hai do chung co kha nang thich nghi voi nhieu loai sinh canh, chung la loai tinh ranh, ma manh, thich nghi tot. Cao đo la loai an thit va chung an tho, chuot, cuu va de non, chung cung an ca cac loai đong vat ban đia nho.
Chon ecmin (Mustela erminea) ngay nay đuoc phan bo tren toan the gioi do xong ra tu cac trang trai nuoi chung. Chung an chim, an trung chim, va cac loai thu nho ban đia. Chung đa bi san bat tu nhieu thap ky nay nhung so luong van rat nhieu.
Soc xam mien Đong hay con goi la Soc nau (Sciurus carolinensis) đuoc nhap tu Nam My vao Anh, Y, va Nam Phi lam vat canh. O Anh va Y chung gay ra su tuyet chung tai cho cua loai soc đo ban đia. Du bao chung se lan rong tu vung nui Anpes đen mot vung A Au. Nhung con soc xam mien Đong, co nguon goc o phia đong cua Bac My, tro thanh tham hoa khi chuyen đi pha huy to chim, huy hoai tham thuc vat va gay ra mot loat cac van đe moi truong.


Kien Kien vang hay con goi la kien đien (Anoplolepis gracilipes) đuoc goi la kien đien đe chi thi cho su hoat đong mot cach hung du cua chung, loai kien nay đa va đang xam lan cac he sinh thai ban đia va gay ton that ve moi truong o cac khu vuc nhu Hawaii, Đao Christmas, Seychelles va Zanzibar, o đao Giang Sinh thi an tat ca ca đong vat song tren đuong đi cua minh. Chung cung pha cac khu rung nhiet đoi bang cach lam to quy mo lon tren cay.
Kien lua nho (Wasmannia auropunctata) lam giam tinh đa dang loai, giam so luong con trung co canh, mot go va cac quan the nhen. Chung bi coi la thu pham lam suy giam tinh đa dang loai, lam giam so luong con trung co canh, mot go va tieu diet cac quan the nhen. o Galapagos, chung con an thit ca rua con moi no va đot mat va huyet cua rua truong thanh.
Kien lua đo (Solenopsis invicta) la mot loai con trung an thit hung du, sinh san nhanh, co so luong lon va luon chiem uu the ve hau het cac nguon thuc an. Do co noc, chung co the đanh bai con moi va đuoi nhung ke canh tranh la đong vat co xuong song lon hon ra khoi nguon tai nguyen cua no. Thuc an cua chung gom đong vat khong xuong song, đong vat co xuong song va thuc vat.
Kien Argentina (Linepithema humile) đuoc xem nhu Thanh Cat Tu Han cua the gioi loai kien. Loai kien Argentina nay co thanh phan thuc an đa dang va sinh ra rat nhieu kien tho can cu va hung han. Khi đa thich nghi va phat trien trong mot noi song cuc thuan, chung thuong loai tru tat ca cac loai kien khac, ca kien ban đia lan du nhap.
Kien đau to (Pheidole megacephala) co nguon goc tu chau Phi, la mot loai song lang thang, lan tran tren toan cau qua con đuong thuong mai cua con nguoi. Đay la mot loai kien an thit hung du đa tieu diet nhieu loai sinh vat ban đia ban đia nhu kien, bo canh cung, buom đem va nhen.


Tham khao Thong tu 22/2011/TT-BTNMT cua Bo Tai nguyen va Moi truong ve tieu chi xac đinh loai ngoai lai xam hai
Derickx, Lisa; Pedro M. Antunes (2013). A guide to the identification and control of exotic invasive species in Ontario's hardwood forests. Invasive Species Research Institute - Algoma University. tr. 294. ISBN 978-0-9291-0021-0.
Baskin, Yvonne (2003). A Plague of Rats and Rubbervines: The Growing Threat Of Species Invasions. Island Press. tr. 377. ISBN 978-1-55963-051-1.
Burdick, Alan (2006) [2005]. Out of Eden: An Odyssey of Ecological Invasion. Farrar Straus and Giroux. tr. 336. ISBN 0-374-53043-2.
Davis, Mark A. (2009). Invasion Biology. Oxford University Press. tr. 243. ISBN 0-19-921876-5.
Elton, Charles S. (2000) [First published 1958]. The Ecology of Invasions by Animals and Plants. University of Chicago Press. tr. 196. ISBN 978-0-226-20638-7.
Lockwood, Julie; Martha Hoopes; Michael Marchetti (2007) [2006]. Invasion Ecology. Blackwell Publishing. tr. 304. ISBN 978-1-4051-1418-9.
McNeeley, Jeffrey A. (2001). The Great Reshuffling: Human Dimensions Of Invasive Alien Species. World Conservation Union (IUCN). tr. 109. ISBN 978-2-8317-0602-3.
Terrill, Ceiridwen (2007). Unnatural Landscapes: Tracking Invasive Species. University of Arizona Press. tr. 240. ISBN 0-8165-2523-4.
Van Driesche, Jason; Roy Van Driesche (2004). Nature Out of Place: Biological Invasions In The Global Age. Island Press. tr. 377. ISBN 978-1-55963-758-9.
Viet Nam: Sinh vat la xam lan song nuoc
Sinh vat ngoai lai xam hai va mot so bien phap quan ly Luu tru ngay 13 thang 9 nam 2014 tai Wayback Machine
Ngan chan tinh trang phat trien sinh vat ngoai lai
Can tang cuong quan ly sinh vat ngoai lai xam hai Luu tru ngay 13 thang 9 nam 2014 tai Wayback Machine
Moi đe doa moi truong nghiem trong tu đong vat Luu tru ngay 18 thang 5 nam 2015 tai Wayback Machine
7 loai vat co kha nang huy hoai đia cau Luu tru ngay 6 thang 8 nam 2015 tai Wayback Machine
Oc sen to bang giay đe doa cuoc song dan My Luu tru ngay 6 thang 8 nam 2015 tai Wayback Machine
Nhung vu ran 'xam lang' khien nguoi dan kinh hoang Luu tru ngay 20 thang 7 nam 2015 tai Wayback Machine


Chu thich