Tieng Ha Lan hay tieng Hoa Lan () la mot ngon ngu thuoc nhanh phia Tay cua Nhom ngon ngu German, đuoc noi hang ngay nhu tieng me đe boi khoang 23 trieu nguoi tai Lien minh chau Au — chu yeu song o Ha Lan va Bi — va la ngon ngu thu hai cua 5 trieu nguoi.
Ngoai hai quoc gia thuoc Vung đat Thap, đay la ban ngu cua đa phan nguoi dan Suriname, cung nhu vi the chinh thuc tai cac nuoc vung Caribe la Aruba, Curacao va Sint Maarten. Cac nhom thieu so co nguy co bi bien mat van con co mat tai Phap, Đuc, va o Indonesia, trong khi khoang nua trieu nguoi ban ngu đinh cu tai Hoa Ky, Canada va Uc. Cac phuong ngu Ha Lan o Cape Town thuoc mien nam chau Phi đa bien đoi thanh tieng Afrikaans, mot ngon ngu ke tuc đuoc hieu chung đuoc khoang 16 trieu nguoi dung, chu yeu o Nam Phi va Namibia.
Tieng Ha Lan la mot trong nhung ngon ngu gan gui voi tieng Đuc va tieng Anh va đuoc coi la hoa tron giua hai ngon ngu nay. Tieng Ha Lan, nhu tieng Anh, khong chiu anh huong cua su chuyen đoi phu am tieng Đuc cao, khong su dung dau umlaut voi chuc nang ngu phap, bo đi phan lon viec dung thuc gia đinh, va đa can bang nhieu phan hinh thai ngon ngu, trong đo co he thong cach. Nhung đac trung giong nhu tieng Đuc gom co su ton tai ba giong ngu phap — mac du it quan trong ve ngu phap — cung nhu viec su dung phan tu hinh thuc (modal particle), su vo thanh hoa am tiet cuoi, va thu tu tu tuong tu nhau. Tu vung tieng Ha Lan thuoc he German la chinh va tiep nhan nhieu tu muon Roman hon tieng Đuc nhung it hon tieng Anh.


Ten goi Ten goi "Ha Lan" (荷蘭) hay "Hoa Lan" (和蘭) trong tieng Viet bat nguon tu viec dich phien am tieng Han cua tu "Holland". Tu nay thuong đuoc nhieu ngon ngu khac dung đe chi phan đat Ha Lan tai chau Au nhung thuc chat đay la ten cua mot vung cua quoc gia nay.
Trong tieng Anh tu Dutch thuong đe chi toan bo ngon ngu, tuc la tinh ca cac phuong ngu. Cac bien the o Bi đoi khi con đuoc goi la Flemish. O ca Bi va Ha Lan, ten chinh thuc cho ngon ngu nay la Nederlands, con cac phuong ngu co ten rieng nhu: Hollands "tieng Holland", West-Vlaams "tieng Flemish Tay", Brabants "tieng Brabant". Tuy vay viec dung tu Vlaams ("tieng Flemish") đe mieu ta tieng Ha Lan chuan đoi voi cac bien the tai Flanders lai het suc pho bien tai hai quoc gia nay.
Nguoi ta biet toi ngon ngu Ha Lan thong qua nhieu cai ten khac nhau. O thoi ky Trung Co, dietsc đuoc su o khu vuc Flanders va Brabant, trong khi diets hoac duutsc đuoc su dung o mien bac Ha Lan. Nhung tu nay hinh thanh tu tu theudisk cua tieng Giecman Co, mot trong nhung cai ten đau tien đuoc su dung cho cac ngon ngu khong phai Roman o Tay Au. Nghia đen cua no la "ngon ngu cua dan thuong", tuc la ngon ngu German đia phuong. Thuat ngu nay đoi lap voi tieng Latinh, thu ngon ngu phi đia phuong đuoc dung trong van viet va Nha tho Kito giao. Trong van ban đau tien co su hien dien cua tu nay, co nien đai tu nam 784, no chi cac tho ngu German cua đao Anh. No xuat hien trong Loi the Strasbourg (842) voi ten teudisca đe chi phan tieng German cua loi tuyen the.
Cho toi khoang the ky 16, nhung nguoi noi cac bien the cua nhom ngon ngu German Tay tu cua song Rhine toi day Alps dan quen voi viec dung tu Dietsch, (Neder)duyts hay mot vai tu cung goc cua tu theudisk đe am chi ngon ngu đia phuong ho. Đieu nay dan toi su lung tung khong tranh khoi mot khi cac thuat ngu tuong tu nhau lai dung đe chi cac ngon ngu khac nhau. Do vay mot cach phan biet đa ra đoi. Nho canh thuong mai va thuoc đia cua nguoi Ha Lan vao the ky 16 va 17, thuat ngu dutch cua tieng Anh bat đau dung đe chi rieng tieng Ha Lan. Ngoai le đang chu y la tieng Đuc Pennsylvania hay con co ten goi trong tieng Anh la Pennsylvania Dutch, mot bien the tieng Đuc mien Trung Tay đuoc nguoi su dung no goi la Deitsch. Nguoc lai tieng Ha Lan Jersey đuoc dung cho toi tan nhung nam 1950 o New Jersey lai la mot ngon ngu creole co nguon goc Ha Lan.
Ngay trong tieng Ha Lan, tu Diets đa khong con hay đuoc dung nua - mac du tu Platdiets van đuoc danh cho cac phuong ngu chuyen tiep Limburg-Ripuaria o dong bac Bi. Nederlands, tu chinh thuc trong tieng Ha Lan danh cho ngon ngu nay, phai mai toi the ky 19 moi đuoc cong nhan hoan toan. Cach đat ten nay đa đuoc dung tu truoc vao cuoi the ky 15, nhung vi nhieu ly do phai canh tranh voi thuat ngu thong dung hon la Nederduits "tieng Ha Lan đe đia". Mot trong so cac ly do la đe phan biet voi Hoogduits, "tieng Ha Lan cao đia", tuc la ngon ngu đuoc noi o Đuc. Tu Hoog sau nay bi luoc bo chi con Duits, ngay nay đe chi tieng Đuc. Tuy nhien tu Nederduits lai gay boi roi boi cac ngon ngu đia phuong mien bac nuoc Đuc cung đuoc goi la Niederdeutsch, va the la tu Duits trong ten goi bi luoc bo, mo đuong đe Nederlands tro thanh cai ten chinh thuc đe chi tieng Ha Lan. Nguoi ta dung tu Neder (nghia la "thap") đe chi tieng Ha Lan la boi vi đia the xuoi dong cua Ha Lan trong vung đong bang Rhine–Meuse–Scheldt gan Bien Bac, goi cho nguoi ta lien tuong ve vung đat La Ma truoc đay mang ten Ha Germania.


Lich su Ban đau ba phuong ngu German đuoc noi tai Vung đat thap: Frisia o mien bac va doc bo bien phia tay; Saxon o mien đong (lan can khu vuc Ha Đuc); va Franken o mien trung va nam. Phuong ngu Franken đuoc coi la tieng Ha Lan co, sau đo phat trien thanh tieng Ha Lan Trung Co va sau la tieng Ha Lan hien đai. Su phan chia cac giai đoan nay chi mang tinh uoc le boi su chuyen giao giua chung la rat cham. Cac nha ngon ngu hoc chi co the phat hien ra phan nao cua mot cuoc cach mang khi ngon ngu Ha Lan chuan xuat hien va đuoc cong nhan.


= Nguon goc =

Trong cay ngon ngu An-Au, tieng Ha Lan thuoc nhom cac ngon ngu German, nghia la cung nguon goc voi cac ngon ngu nhu tieng Anh, Đuc, va cac ngon ngu Scandinavia. Tat ca cac ngon ngu German tuan theo quy tac chuyen đoi am cua đinh luat Grimm va đinh luat Verner co nguon goc tu ngon ngu German nguyen thuy, đieu giup phan biet nhom ngon ngu nay voi cac nhom ngon ngu An-Au khac. Đieu nay đuoc cho la bat đau vao thoi đai đo sat Tien La Ma o Bac Au, khoang giua thien nien ky thu nhat truoc cong nguyen.
Cac ngon ngu German thuong đuoc phan thanh ba nhom: Đong (ngay nay khong con ton tai), Tay, va Bac German. Du phai trai qua nhung đot bien cua Giai đoan Di cu, nhung nguoi thuoc nhom ngon ngu nay van co the hieu nguoi thoc nhom ngon ngu kia. Tieng Ha Lan thuoc nhanh phia Tay cung tieng Anh, Scots, cac ngon ngu Frisia, tieng Ha Đuc va cac ngon ngu cac ngon ngu Đuc cao đia (bao gom tieng Đuc chuan, Yiddish, Luxembourg va nhieu tho ngu khac). No mang đac điem cua cac cai tien ve mat am vi hoc va hinh vi hoc ma khong co trong nhanh Bac va Đong. Cac bien the Tay German vao thoi nay đuoc phan ra lam ba nhom phuong ngu: Ingvaeon (German bien Bac), Istvaeon (German Weser-Rhine) va Irminon (German Elbe). Nguoi ta cho rang cac bo lac Frank thuoc nhom phuong ngu Istvaeon voi anh huong nhat đinh tu Ingvaeon o phia tay bac, đieu van con hien huu trong tieng Ha Lan hien đai.


= Tieng Frank =

Ngon ngu Frank la mot ngon ngu khong co qua nhieu chung cu chung thuc. Ngoai le đang chu y la cac chu viet Bergakker đuoc tim thay o thanh pho Tiel cua Ha Lan. Cac chu viet nay nay co the nam trong mot ban ghi tieng Frank the ky thu 5. Mac du mot so ten đia danh đuoc ghi trong cac van ban tieng Latinh nhu vadam (tieng Ha Lan hien đai: wad, tieng Viet: "bai bun do trieu xuong"), co the đuoc xem la nhung tu đon tieng "Ha Lan", cac chu viet Bergakker moi la chung cu ve hinh thai tieng Ha Lan. Tuy nhien nguoi ta van chua thong nhat cach dich phan con lai cua ban chu viet nay.
Nguoi Frank xuat hien o mien nam Ha Lan (nguoi Frank Salia) va mien trung nuoc Đuc (nguoi Frank Ripuaria), roi sau đo di cu xuong Gaul. Ten cua vuong quoc cua ho (Francia) nam trong ten cua Phap (France), quoc gia co nguon goc tu phan phia tay cua vuong quoc. Mac du cai tri nhung nguoi Gallo-Roman trong gan 300 nam, ngon ngu cua ho van bien mat tai Phap va Đuc vao khoang the ky thu 7. Tai Phap no bi thay the boi tieng Phap Co (mot ngon ngu Roman voi anh huong đang ke cua tieng Frank co), va tai Đuc la tieng Alemanni.
Tuy nhien, tieng Franconia hay Franken Co khong bien mat hoan toan, boi no van tiep tuc đuoc dung tai Vung đat thap, va sau đo bien đoi thanh ngon ngu ngay nay ma nguoi ta goi la tieng Ha Franconia Co hay tieng Ha Lan Co.


= Tieng Ha Lan Co =

Tieng Ha Franconia Co hay tieng Ha Lan Co đuoc coi la giai đoan chinh trong su hinh thanh cung nhu phat trien cua mot thu ngon ngu Ha Lan rieng biet. Tu "Ha" hay "Thap" trong tu Tieng Ha Franconia la đe chi cac quoc gia tai Vung đat thap, noi tieng Frank khong bi anh huong boi su chuyen đoi phu am tieng Đuc Cao đia, đe phan biet voi tieng Franconia Trung va Cao o Đuc.
Tieng Franconia Cao sau đo cung voi tieng Alemanni va Bayern bien đoi thanh tieng Đuc Cao Co. Cung trong khoang thoi gian nay quy luat phu am xat hep mui Ingvaeon dan toi su phat trien cua tieng Saxon Co, tieng Frisia Co va tieng Anh co (Anglo-Saxon). Vi hau nhu khong bi anh huong boi cac su phat trien kia, tieng Ha Lan Co giu quan he mat thiet voi ngon ngu nguyen thuy cua nguoi Frank, dan toc ve sau lam chu chau Au trong nhieu the ky. Tuy nhien ngon ngu nay van phai trai qua nhung tien trien cua rieng no nhu su vo thanh hoa am tiet cuoi. Thuc te vat tim thay tai Bergakker chi ra ngon ngu nay co the đa trai qua su chuyen đoi nay trong thoi ky tieng Frank Co.

Bang chung ve cac cau viet bang tieng Ha Lan Co la cuc ky hiem. Ban ghi co nhat đuoc tim thay trong bo luat Lex Salia, van ban cua nguoi Frank đuoc viet khoang nam 510 nay, voi cau van sau đuoc ghi nhan la cau tieng Ha Lan co xua nhat: Maltho thi afrio lito (Ta noi voi nguoi, ta trao tu do cho nguoi, ke đay to) đuoc dung đe tha tu do cho no le.
Mot trong nhung cau co xua khac la Visc flot aftar themo uuatare (Mot con ca đang boi duoi nuoc). Mot van ban tieng Ha Lan co xua con đuoc bao ton la Loi the rua toi Utrecht (776-800) bat đau voi cau Forsachistu diobolae [...] ec forsacho diabolae (Con co chiu tu bo quy du khong? [...] Con xin tu bo quy du). Co le cau van noi tieng nhat la Hebban olla vogala nestas hagunnan, hinase hic enda tu, wat unbidan we nu (Moi loai chim đeu đa bat đau lam to, tru toi va ban, chung ta con cho gi nua), đuoc cho la ra đoi vao nam 1100, va viet boi mot tu si nguoi Flemish tai tu vien o Rochester, Anh.


= Tieng Ha Lan Trung co =
Tieng Ha Lan Co bien đoi mot cach tu nhien thanh tieng Ha Lan Trung co. Nam 1150 thuong đuoc nhac toi nhu la khoang thoi gian gian đoan, nhung no thuc chat đanh dau thoi ki van viet tieng Ha Lan no ro va hinh thanh nen nen van hoc Ha Lan Trung đai. Thoi ki nay chua he co mot thu ngon ngu chuan muc thuc su quan trong; tieng Ha Lan Trung co thuc ra van la cai ten đai dien cho nhieu phuong ngu gan gui nhau co nguon goc tu tieng Ha Lan co. Trong thuc te, do tieng Ha Lan la mot thu tieng kha bao thu (tuc la khong thay đoi nhieu theo thoi gian), cac tac pham van hoc thoi ki nay van de hieu đoi voi nguoi ngay nay.
Điem khac biet đang luu y cua tieng Co va Trung Co la su tieu giam nguyen am. Cac nguyen am tron o cac am tiet cuoi cua tu kha pho bien trong tieng Ha Lan co; trong khi đo o tieng Ha Lan Trung Co, cac nguyen am đo tro thanh am schwa (am giong nhu am o trong tieng Viet).
Cac khu vuc phuong ngu tieng Ha Lan Trung Co anh huong nhieu boi ranh gioi chinh tri. Tam anh huong chinh tri cua mot so nguoi cai tri thuong tao ra tam anh huong ve mat ngon ngu hoc khi ngon ngu trong moi vung tro nen thuan nhat hon. Co the phan chia nhu sau theo đo quan trong:

Tieng Flemish trong Ba quoc Flanders. No co anh huong manh me trong thoi Trung Co (đuoc goi la cuoc "xam lang Flemish") nhung mat uu the vao tay tieng Brabant vao the ky 13.
Tieng Brabant, đuoc dung chu yeu tai Cong quoc Brabant va cac khu vuc lan can. Đay la ngon ngu chiem uu the trong gan nhu suot thoi Trung Co, đuoc goi la "cuoc xam lang Brabant".
Tieng Holland, voi Ba quoc Holland la trung tam, la noi tieng Frisia Co đuoc su dung. No it co anh huong trong thoi Trung co nhung co tam anh huong manh hon vao the ky 16 trong cuoc "xam lang Holland"; Chien tranh Tam muoi Nam dien ra o mien Nam Ha Lan trong thoi ky nay.
Tieng Limburg, ngay nay đuoc dung tai cac tinh Limburg cua Ha Lan va Bi, va cac vung đat lan can tai Đuc. Qua thoi gian no dan lien ket voi cac khu vuc chinh tri khac nhau va do đo tro thanh phuong ngu phan ky nhat trong so nay. No con bi anh huong mot phan tu su chuyen đoi phu am Đuc cao đia va la ngon ngu it than thiet nhat voi ngon ngu chuan sau nay. Tuy nhien đay la phuong ngu Ha Lan Trung Co đau tien phat trien đuoc truyen thong van chuong.


Ghi chu Sach tham khao Tham khao Lien ket ngoai Tieng Ha Lan tren DMOZ
Nederlandse Taalunie, Lien đoan tieng Ha Lan
Zeer Goed Hoc tieng Ha Lan