Machu Picchu (phat am tieng Quechua: [ˈmɐtʃʊ ˈpɪktʃʊ], nghia đen: "Nui Co" hay "Nui Gia") la mot thi tran llacta đuoc nguoi Inca xay dung vao khoang the ky thu 15. Di tich toa lac ben suon Cordillera Đong cua day Andes mien nam Peru, phia tren Thung lung Thieng o đo cao 2.430 met so voi muc nuoc bien. Machu Picchu nam trong vung hanh chinh Cuzco, cu the tai đia phan quan Machupicchu, tinh Urubamba, cach thanh pho Cuzco 80 km ve phia tay bac. Song Urubamba cat ngang qua đia điem nay, tao nen mot hem nui voi khi hau nhiet đoi.
Nhieu nha nghien cuu cho rang Machu Picchu von tung la tai san rieng tu cua hoang đe Inca dua tren van tich the ky 16. Mot so cong trinh va con đuong chinh dan vao llaqta mang muc đich le nghi nhat đinh, vi vay noi đay chac han cung tung đong vai tro la mot thanh đia ton giao. Ngoai ra con co thuyet cho rang Machu Picchu đuoc xay cat voi muc đich phong thu quan su, song đieu nay bi hau het chuyen gia bac bo. Theo mot nghien cuu đinh tuoi AMS carbon phong xa nam 2021, khu vuc nay tung co nguoi o vao khoang giua nhung nam 1420 va 1532. Ngoai ra mot khao cuu lich su cong bo vao nam 2022 ket luan rang nguoi Inca xua kia goi thi tran bang cai ten Picchu, hoac cu the hon la Huayna Picchu, chu khong phai Machu Picchu nhu nhieu nguoi lam tuong.
Machu Picchu đuoc tuyen bo la Khu bao ton Lich su cua Peru vao nam 1981, va đuoc UNESCO cong nhan nhu mot phan cua quan the van hoa-sinh thai Di san The gioi mang ten Khu bao ton Lich su Machu Picchu (Santuario Historico de Machu Picchu) vao nam 1983. Vao ngay 7 thang 7 nam 2007, Machu Picchu đuoc binh chon la mot trong bay ky quan moi cua the gioi hien đai thong qua mot cuoc bo phieu tren mang voi su tham gia cua cu tri toan cau.


Lich su Bang chung khao co chi ra rang tho dan tai khe nui Picchu bat đau biet lam nong nghiep tu khoang nam 760 TCN. Nhan khau cua mot nhom sac dan chua xac đinh tai đay tang nhanh trong thoi ky Horizonte Medio (khoang nam 900 CN), dan toc nay nhieu kha nang co quan he voi dan toc Tampu cua Urubamba. Co thuyet cho rang nhung thi tran trong khu vuc tung nam duoi su kiem soat cua lien bang Ayarmaca, ke thu cua vuong quoc Cuzco. Cung trong thoi ky nay, đat đai đoi nui quanh vung Picchu đuoc khai khan đe xay dung ruong bac thang kieu Andes (anden). Tai rang nui noi lien đinh Machu Picchu va Huayna Picchu, noi di tich Inca nay ngu tri, cac nha khao co chua tim thay bang chung ve cac khu nha o truoc the ky 15.


= Thoi ky Inca (1475-1534) =

Khoang nam 1430, Pachacutec (Sapa Inca đau tien cua Tahuantinsuyo) phat đong chien dich banh truong toi Vilcabamba, tren đuong tien đanh chiem khe nui Picchu. Đia the linh thieng cua Machu Picchu so voi trung tam Cusco chac han đa khien vi quoc vuong Inca rat an tuong. Vi le ay vao khoang nam 1450, ong ha lenh cho dung mot thi tran tai đo voi cac day nha dan va cong trinh ton giao nguy nga.
Theo nhieu hoc gia, Machu Picchu la mot llacta cua nguoi Inca voi khoang 300-1000 nhan khau thuoc ve tang lop tinh hoa, co le la cac panaca (than toc cua Sapa Inca) cua Pachacutec, va tang lop aclla (trinh nu Mat Troi). Luc luong lam nong tai Machu Picchu cau thanh chu yeu boi cac dan phu mitma (mitmaqkuna), xuat than tu khap moi mien đe quoc. Thanh phan sac toc chiem đa so trong co cau mitma la nguoi Chanka; ho tung la chu nhan cua vung Apurimac va Ayacucho ngay nay cho toi khi bi hoang đe Pachacutec khuat phuc va bat lam no le boi tai xay dung thanh luy cua ho.
Machu Picchu khong qua biet lap nen huyen thoai ve mot "thanh pho bi mat" va "noi an nau bi mat" cua giai cap thong tri Inca đeu khong co co so. Cac thung lung hoi tu tai khe nui hinh thanh mot khu vuc co the chua đong dan cu, va nang suat nong nghiep tai đay tang đang ke sau khi nguoi Inca toi chiem đong vao nam 1440. Nguoi Inca cho xay dung nhieu trung tam hanh chinh o đo, quan trong nhat la Patallacta va Quente Marca, va cac phuc hop nong nghiep cung ruong bac thang. Nguon luong thuc cua Machu Picchu phu thuoc rat lon vao nhung phuc hop nong nghiep xung quanh, do cac thua ruong ben trong đo thi khong the nao cung cap đu an cho dan cu thoi tien Tay Ban Nha tai đo. Tong cong 8 con đuong Inca dan thang toi Machu Picchu va lien ket no voi phan con lai cua đe quoc. Macchu Picchu khac biet rat lon voi cac thi tran lan can o thiet ke cua cac toa nha chinh.
Sau khi Pachacutec bang ha, theo phong tuc cua hoang gia Inca, so tai san ca nhan cua ong (bao gom ca Machu Picchu) đuoc truyen cho than toc panaca chu khong phai con trai noi doi nhu o cac che đo quan chu khac. Cac panaca tho cung xac uop va thay mat cho vi vua đa khuat tham gia hop ban trieu chinh. Nguoi Inca co le van giu tuc thua ke kieu nay duoi đoi vua Tupac Yupanqui (1470-1493) va Huayna Capac (1493-1529).
Machu Picchu han đa mat đi tam quan trong mot thuo boi uy tin lan at cua tai san cua cac vi hoang đe ke vi. Hon nua, viec khai thong mot con đuong rong va an toan hon giua Ollantaytambo va Vilcabamba (cua thung lung Amaybamba) đa khien cho tuyen vuot khe nui Picchu it đuoc su dung.


= Thoi ky bien loan (1534-1572) =

Cuoc noi chien Inca (1531-32) va cuoc chinh phat cua nguoi Tay Ban Nha (1534) chac chan đa co anh huong rat đang ke đen Machu Picchu. Dan phu bi boc lot duoi che đo mitma tro ve đat cu cua ho sau khi he thong kinh te đieu hanh tu Cusco sup đo. Trong cuoc khang chien chong Tay Ban Nha vao nam 1536, Manco Inca đa tu hop quy toc Inca tu cac vung lan can tham gia vao trieu đinh luu vong cua ong o Vilcabamba. Đap lai loi hieu trieu đo, cac quy toc tai Picchu co le đa roi bo thi tran va lan tron cung voi vi hoang đe tre cua ho. Cac thu tich thoi đo than phien rang phan lon khu vuc nay "khong co dan cu". Thoi thuoc đia, Picchu la mot bo phan cua encomienda vung Ollantaytambo, tuc la phan đat (cung tat ca lao đong ben trong vung đat đo) đuoc ban thuong cho mot conquistador Tay Ban Nha tung lap đuoc cong trang. Đieu nay khong nhat thiet nghia la nguoi Tay Ban Nha biet ve Machu Picchu; tren thuc te, cong pham tu Picchu đuoc trung chuyen toi Ollantaytambo moi nam mot lan, roi tu đo moi nop len chinh quyen thuc dan Tay Ban Nha chu khong đuoc "thu thap" tai đia phuong. Theo đo thi ro rang nguoi Tay Ban Nha biet ve khu vuc quanh Machu Picchu, song chua co bang chung xac đang cho thay nguoi Tay Ban Nha thuong xuyen ghe tham noi đo. Thu tich thoi thuoc đia co đe cap đen vi curaca (quan chuc nguoi ban xu) cuoi cung cua Machu Picchu vao nam 1568; ten la Juan Macora. Juan Macora tuy la nguoi ban đia song lai mang ten "Juan", chung to rang ong ta đa đuoc rua toi va chap nhan theo đao Co đoc tren danh nghia .
Van lieu thoi thuoc đia co ke ve viec quoc vuong Vilcabamba la Titu Cusi Yupanqui cho phep cac đao si Dong Augustino toi "Piocho" truyen giao vao khoang nam 1570. Bay gio khong mot đia danh nao khac ngoai "Piccho" hoac "Picchu" co phat am tuong tu nhu "Piocho". Nha su hoc Lumbreras suy đoan rang nhung "ke xoa bo ngau tuong" co le đa toi đuoc Machu Picchu va đot trui Đen tho mat troi.
Cuoi the ky 16, khi cuoc khang chien Inca đang đi đen hoi ket, mot nguoi linh Tay Ban Nha ten la Baltasar de Ocampo co chep ve mot thi tran "tren đinh nui" voi nhung toa nha "trang le", va rang noi đo co mot acllahuasi rat lon (nghia la 'ngoi nha cua trinh nu Mat Troi'). Mo ta ngan gon đo khien ta lien tuong ngay đen cac tan tich cua Picchu. Thu vi hon, Ocampo cho hay noi đo co ten la "Pitcos". Đia điem nay khong the la Vitcos, mot di tich Inca hoan toan khac so voi noi đuoc Ocampo mo ta, nen rat co the đia điem đang đuoc nhac đen la Picchu. Cho đen nay, ta van chua ro phong đoan nay co đung hay khong. Ocampo ngoai ra con ke them rang Tupac Amaru, vi vua cuoi cung cua Vilcabamba, sinh ra va lon len tai "Pitcos".


= Thoi ky thuoc đia (TK. XVI-XIX) =

Sau su sup đo cua nha nuoc Vilcabamba vao nam 1572, thuc dan Tay Ban Nha cung co quyen luc va lam chu hoan toan Trung tam Andes. Khu vuc Machu Picchu tro thanh mot hacienda duoi thoi thuoc đia, sang tay đoi chu khong biet bao nhieu lan cho đen tan thoi ky Cong hoa (ke tu nam 1821). Tuy vay Machu Picchu la mot noi kha heo lanh vi no cach xa nhung con đuong va truc kinh te moi duoi su quan ly cua Pho vuong quoc Peru. Thu tich tu nam 1657 đen nam 1782 ngu y rang Machu Picchu la vung đat nong nghiep; tuy nhien nhung thi tran chinh tai đo duong nhu khong co nguoi o, va rot cuoc bi xam lan boi tham thuc vat cua rung may hoang so.


= Trong thu tich the ky XIX =
Nam 1865, nha tu nhien hoc nguoi Y Antonio Raimondi tung đi ngang qua chan tan tich va ke lai rang khu vuc nay luc đo rat thua thot. Tuy vay, chuyen tham hiem cua ong khong nham muc đich khoa hoc.
Mot cuoc khao cuu tai lieu gan đay đa he lo rang mot doanh nhan nguoi Đuc vo danh ten la Augusto Berns đa phat hien tan tich Machu Picchu vao nam 1867, tuc la truoc Bingham tan 40 nam. Berns cho thanh lap mot cong ty "khai thac" duoi cai ten Compania Anonima Explotadora de las Huacas del Inca đe thu trom "kho bau". Theo đo, tu nam 1867 đen nam 1870, duoi su bao che cua chinh phu Peru thoi Jose Balta, cong ty nay đuoc phep hoat đong trong khu vuc va co the ban "tat ca nhung gi ho tim thay" cho cac nha suu tap đo co o chau Au va Bac My.
Tinh xac thuc cua phat hien tren van con đang đuoc cac hoc gia kiem cheo va xac minh, song su thuc la cai ten Machu Picchu đa xuat hien ro rang tren nhung tam ban đo tham do khai thac tu thoi đo. Vao nam 1870, đong nghiep cua Berns la Harry Singer đa phac vi tri cua Machu Picchu tren ban đo, trong đo con goi đinh Huayna Picchu đoi dien la "Punta Huaca del Inca". Mot ban đo nam 1874 đuoc phac boi Herman Gohring đa đinh vi chinh xac ca hai ngon nui đo. Vao nam 1880, nha tham hiem nguoi Phap Charles Wiener cung co nhac toi tan tich Machu Picchu. Ong co ke rang "Toi đa nghe ke ve nhung thanh pho khac, Huayna Picchu va Machu Picchu", nhung chua tan mat chung kien chung. The nen di tich đuoc menh danh la "thanh pho đa mat cua nguoi Inca" thuc ra chua bao gio bi lang quen nhu ta tung nghi.


= Tai kham pha (1894-1911) =
Ngay 24 thang 7 nam 1911, Machu Picchu bat đau đuoc the gioi phuong Tay chu y nho cong cua Hiram Bingham III, mot nha su hoc Hoa Ky khi ay đang la giang vien tai Đai hoc Yale. Ong đa đuoc nhung nguoi đia phuong thuong toi noi nay dan đuong. Nha tham hiem/khao co nay đa bat đau cac cong viec nghien cuu khao co tai đo va hoan thanh mot cuoc khao sat toan bo vung. Bingham đa đat ten "Thanh pho đa mat cua nguoi Inca", cho noi nay trong cuon sach đau tien cua ong.
Bingham đa tim kiem thanh pho Vitcos, noi tru an va khang cu cuoi cung cua nguoi Inca trong cuoc Chinh phuc Peru cua nguoi Tay Ban Nha. Nam 1911, sau nhieu nam tim kiem voi nhung chuyen đi va nhung cuoc khao sat quanh vung, ong đa đuoc nhung nguoi Quechua đang song tai Machu Picchu trong nhung cong trinh nguyen thuy Inca dan đuong toi thanh luy đo. Bingham đa thuc hien nhieu chuyen đi khac va tien hanh nhieu cuoc khai quat tai đia điem trong suot nam 1915. Ong đa viet mot so cuon sach va bai bao ve viec kham pha Machu Picchu.
Nhung nam đau tien song tai Peru, Bingham đa xay dung đuoc moi quan he than mat voi cac quan chuc cao cap Peru. Vi the, ong it gap tro ngai trong viec xin cac giay phep, cac thu tuc giay to, va quyen đuoc đi khap đat nuoc cung nhu muon cac đo vat khao co. Ngay khi quay ve Đai hoc Yale, Bingham đa suu tap khoang 5.000 đo vat nhu vay va chung đa đuoc truong Yale giu cho toi khi chinh phu Peru đoi đuoc tra lai. Gan đay, chinh phu Peru đa yeu cau đuoc tra lai toan bo cac vat pham van hoa, va truoc loi tu choi cua Đai hoc Yale, ho đang can nhac tien hanh cac thu tuc phap ly can thiet. Voi su thay đoi co quan chinh phu trong thoi gian toi cua Peru, hanh đong nay co the se bi tri hoan mot thoi gian .
Simone Waisbard, mot nha nghien cuu trong thoi gian dai ve Cusco, đa tuyen bo Enrique Palma, Gabino Sanchez va Agustin Lizarraga khac ten minh vao mot trong nhung tang đa tai đo ngay 14 thang 7 nam 1901, va la nhung nguoi đa tai kham pha noi nay truoc Bingham. Tuy nhien, neu đieu nay la su thuc, khong mot tu nao đuoc tim thay tai đo tung đuoc the gioi ben ngoai biet toi; cong viec cua Bingham đa đua Machu Picchu ra voi su chu y cua the gioi.Theo loi ke lai cua Bingham trong cuon sach xuat ban nam 1948 trong thoi khac phat hien ra Machu Pichu: "Chung toi đang mo loi xuyen rung nguyen sinh. (...) Bat thinh linh, truoc mat toi la mot buc tuong reu phong co kinh, dung len tu nhung tang đa gia cong ti mi cua nguoi Inca. Sau khi uoc luong moi khoi đa khong lo ay nang khoang 10-15 tan, toi khong the tin vao mat minh". Mot the ky sau, Peru tung bung mo hoi vinh danh kham pha the ky cua Hiram Bingham va goi nam 2011 la "Nam thu 100 cua Machu Picchu voi the gioi", theo to Le Monde. Le ky niem bat đau tu ngay 7.7, nhan 4 nam sau khi di tich Inca nay đuoc To chuc New7Wonders chon la mot trong 7 ky quan the gioi moi.


Mieu ta = Ba khu vuc =

Theo cac nha khao co hoc, Machu Picchu đuoc chia thanh ba khu vuc lon: Khu vuc linh thieng, Khu vuc dan chung, o phia nam, va Khu cua cac Thay tu va Tang lop quy toc (khu hoang gia).
Nam o khu vuc đau tien la cac đia điem khao co hoc quy gia: Intihuatana, Đen cua cac Mau sac va Phong Ba Cua so. Chung đuoc danh cho Inti, vi than Mat troi va cung la vi than vi đai nhat.
Trong khu hoang gia, mot khu vuc rieng đuoc danh cho gioi quy toc: mot nhom nha nam thanh hang tren mot khu vuc đat doc; noi o cua Amautas (nhung nguoi khon ngoan) co đac điem rieng o nhung buc tuong mau đo, va khu Nustas (cac cong chua) nhung can phong hinh thang.
Lang Nghi le đuoc tac vao đa voi khu vuc phia trong hinh vom va cac buc tranh khac. No đuoc su dung trong cac dip le va hien te.


= Kien truc =

Tat ca cac cong trinh tai Machu Picchu đeu tuan theo phong cach kien truc Inca voi nhung buc tuong đa khong dung vua va nhung vien đa kich thuoc bang nhau. Nguoi Inca la bac thay ve ky thuat nay, đuoc goi la đa khoi, theo đo nhung khoi đa đuoc cat đe co the đuoc ghep vao nhau that chat ma khong can toi vua. Nhieu moi noi con hoan hao toi muc tham chi khong the lach mot luoi dao vao giua cac phien đa.
Nguoi Inca khong bao gio su dung banh xe. Bang cach nao ho đat nhung phien đa lon len nhau van con la đieu bi an, du noi chung moi nguoi tin rang ho đa dung hang tram nguoi đe đay cac tang đa len tren. Ta van chua biet tai sao nguoi Inca khong đe lai bat ky tai lieu nao ve viec xay dung boi he thong chu viet ho su dung, đuoc goi la Khipu(Quipu), van chua đuoc giai ma.
Khu vuc nay bao gom 140 cong trinh kien truc, gom cac đen, đai, cong vien, nha o mai ra.
Co hon mot tram bac đa dan len – thuong đuoc tac hoan toan vao trong mot tang đa granite duy nhat – va mot luong lon cac đai phun nuoc, noi voi nhau boi cac kenh va cac ong dan nuoc đuc trong đa, đuoc thiet ke cho he thong tuoi tieu ban đau. Đa tim thay cac bang chung cho thay he thong tuoi tieu đa đuoc su dung đe dan nuoc tu mot con suoi thieng, toi moi ngoi nha, thu tu đuoc phan chia theo muc đo giai cap cua nguoi o trong đo.


He thong đuong Inca Trong so hang ngan con đuong đuoc cac nen van hoa thoi tien Columbo xay dung o Nam My, nhung con đuong cua nguoi Inca ve mot so điem la đang chu y nhat. Mang luoi nhung con đuong nay hoi tu ve Cusco, thu đo cua Đe che Inca. Mot con đuong dan toi thanh pho Machu Picchu. Nguoi Inca co su phan biet giua cac con đuong ven bien va cac con đuong mien nui, đuong ven bien đuoc goi la Camino de los llanos (đuong bang) va nhung con đuong nui đuoc goi la Capac Nam.
Ngay nay, hang ngan khach du lich đang đi tren nhung con đuong Inca – đac biet Đuong mon Inca – hang nam, khach du lich toi Cusco lam quen truoc khi bat đau mot chuyen đi bo keo dai bon ngay tu thung lung Urubamba dan len tan dai nui Andes.


Tham vieng Machu Picchu Tat ca cac chuyen đi toi Machu Picchu đeu xuat phat tu Cusco, co mot đuong bay noi đia tu Lima dan toi Cusco, hay đuong bay quoc te tu La Paz, tai Bolivia. Bat tau hoa du lich tai Cusco (mat 3.5 tieng đe toi Machu Picchu).
Cach thong thuong nhat đe toi đay la bat tau toi Machu Picchu vao buoi sang, kham pha khu di tich trong vai gio va quay tro lai Cusco vao buoi chieu. Tau hoa dung tai ga cuoi o Puente Ruinas, noi cac xe buyt se đua du khach len day nui Machu Picchu. Kha ngac nhien, ga Machu Picchu nam tai Aguas Calientes (2 km truoc ga Puente Ruinas) nhung đay khong phai la ga nen dung đoi voi chuyen đi mot ngay.
Mot cach khac la đi theo đuong mon Inca, hoac mot chuyen đi keo dai hai hay bon ngay, ca hai kieu tren đeu bi chinh phu quan ly. Ho đoi hoi du khach phai đuoc trang bi thich hop. Chuyen đi keo dai vai ngay va can dung toi tui ngu cung nhu leu bat.
Mot cach nua la nghi đem ngay gan khu di tich, chu khong quay ve ngay trong ngay. Co nhieu khach san gan Aguas Calientes, nhung chi co mot tai chinh Machu Picchu. Xe buyt chay tu Aguas Calientes toi khu di tich suot ngay, va co mot đoan đuong dai 8 km dan len nui (khoang mot tieng ruoi đi bo).
Cung co dich vu may bay truc thang tu Cusco toi Aguas Calientes, bang truc thang 24 cho Mi-8 cua Nga. Cac chuyen bay truc tiep toi Machu Picchu đa bi dung trong thap nien 1970 vi nhung lo ngai ve anh huong cua chung toi khu di tich.


= Quan ngai ve du lich =
So luong du khach vieng tham Machu Picchu ngay cang gia tang (400.000 nam 2003 ), vi the mot so nguoi lo ngai di tich nay đang bi hu hai. Vi ly do đo, mot so loi phan đoi chong lai ke hoach xay dung them mot cay cau nua dan len đay đa đuoc đua ra  va mot khu vuc cam bay đa đuoc thanh lap . UNESCO hien đang xem xet đua Machu Picchu vao Danh sach cac Đia điem Di san The gioi đang bi Đe doa cua ho.


Thong tin ben le Machu Picchu gan đay đa xuat hien trong cac quang cao cua Royal Nepal Airlines nham thuc đay du lich tai Nepal. Mot nha leo nui nguoi Peru ro rang đa nhin thay bien quang cao nay khi tham An Đo va thong bao cho chinh quyen Peru. Royal Nepal Airlines đa xin loi Peru va gan đay đa sua chua sai lam nay.
Thang 9 nam 2000 mot đong ho mat troi voi tuoi tho nhieu the ky tai Machu Picchu đa bi Co quan quang cao J. Walter Thompson khi quay phim mot đoan quang cao loai bia Cusquena.
Machu Picchu xuat hien trong nhieu tro choi may tinh, gom ca Tony Hawk's Downhill Jam, Illusion of Gaia, Skies of Arcadia Legends va Amazing Adventures Around the World.


Thu vien anh = Tam nhin bao quat =


Xem them Khao co thien van hoc
Sacsayhuaman
Ollantaytambo


Chu thich Thu muc = Tham khao =


= Đoc them =


Lien ket ngoai Machu Picchu - Trang web chinh thuc cua Bo Van hoa Peru
Machu Picchu - National Geographic
UNESCO – Machu Picchu (Di san The gioi)
Vien co thuy van hoc Wright Luu tru ngay 31 thang 8 nam 2010 tai Wayback Machine: bao gom cac bao cao thuy van lien quan đen Machu Picchu
Cac cau chuyen ve Machu Picchu boi Fernando Astete, Truong Cong vien Khao co Quoc gia Machupicchu
Đong thuc vat tai Machu Picchu Luu tru ngay 4 thang 11 nam 2023 tai Wayback Machine
Hinh anh

Time Photos – Machu Picchu: 100 Years Since Its Rediscovery
Kho luu ve Fernando Astete, cuu truong Cong vien Khao co Quoc gia Machupicchu
Thong tin va hinh anh ve Machu Picchu
Thu vien Machu Picchu
Huong dan Machu Picchu bang hinh anh Luu tru ngay 17 thang 3 nam 2008 tai Wayback Machine