Thuat ngu "Triet hoc phuong Tay" muon đe cap đen cac tu tuong va nhung tac pham triet hoc cua the gioi phuong Tay. Ve mat lich su, thuat ngu nay đe cap đen tu duy triet hoc trong van hoa phuong Tay, bat đau voi triet hoc Hy Lap trong thoi ki tien-Socrates voi nhung đai bieu nhu Thales va Pythagoras, va cuoi cung phat trien voi pham vi tren toan cau. Tu "philosophy" bat nguon tu chu Hy Lap co đai philosophia (φιλοσοφια) voi nghia đen la "tinh yeu tri tue" (φιλειν philein, "yeu" va σοφια sophia, "tri tue"). Mot cach tuong minh hon, triet hoc co the đuoc đinh nghia la: "nhung no luc cua con nguoi nham nghien cuu mot cach he thong cac cau truc can ban nhat cua toan bo trai nghiem ma ta co, nham đat đuoc nhung niem tin ro rang ve mat khai niem, đuoc xac nhan ve mat kinh nghiem va nhat quan ve mat tu duy nhat co the."
Trong lich su, pham vi cua triet hoc bao gom tat ca nhung no luc nham đat toi tri tue, tuc ben canh nhung van đe triet hoc nhu cach ma ta hieu hien tai, no cung chua đung kien thuc cua nhung bo mon ma nay đuoc coi la khoa hoc nhu vat ly, toan hoc va thien van hoc. Chang han, cuon sach Cac nguyen ly toan hoc cua triet hoc tu nhien cua Newton nay đuoc coi la mot tac pham ve vat ly chu khong phai triet hoc. Triet hoc, theo cach hieu hien đai hon, thuong đe cap đen cac van đe thuoc vao ba linh vuc chinh la nhan thuc luan (vi du, "Con nguoi co the nhan thuc đuoc nhung gi?"), sieu hinh hoc ("Ban chat toi hau cua hien thuc la gi?") va luan ly hoc ("Tieu chi gi đanh gia mot hanh đong la tot hay xau?"). Ben canh đo, mot so chu đe khac nhu logic, chinh tri-xa hoi va ton giao cung co the coi la thuoc ve triet hoc.
Cac van đe va cach tiep can chung cua triet hoc phuong Tay thay đoi khong ngung trong suot hanh trinh dai hon 25 the ky cua no. Nhung nha triet hoc Hy Lap đau tien đa chiem nguong vu tru va đi tim nhung yeu to va cac nguyen li chi phoi no. Khi cac thanh bang Hy Lap đuoc hinh thanh, cac cau hoi ve phap luat va đoi song cua cong dan tro thanh nhung van đe quan trong nhat can đuoc giai quyet. Su troi day cua Kito giao vao khoang the ky thu 5 sau Cong nguyen mang đen cho triet hoc nhung cau hoi moi nhu Sang the, đuc tin va ly tri hay cac van đe ve Chan ly. Thoi ky thinh tri cua Kito giao nay đuoc goi la thoi ky Trung co va keo dai khoang 10 the ky. Đen thoi ky Phuc Hung, moi quan tam lai huong ve the gioi tu nhien bi an va cac quy luat chi phoi no, voi đinh cao la cac kham pha cua Newton. Cac chu đe triet hoc giai đoan nay thien ve huong nhan thuc luan va tap trung vao tam tri con nguoi, thu đa giup tao nen nhung tien bo khoa hoc vuot bac vao thoi điem đo. Sau cuoc cach mang cua Kant, triet hoc vao the XIX rat đa dang va mo ra nhieu huong đi khac nhau. Đay chinh la tien đe tao nen ba truong phai triet hoc khac han nhau vao the ky XX la: chu nghia thuc dung, triet hoc phan tich va triet hoc hien sinh. Đo cung la nhung truong phai triet hoc co anh huong sau rong cho tan ngay nay.


Triet hoc thoi ky co đai Triet hoc ra đoi tai Hy Lap vao khoang the ky VI truoc cong nguyen. Nhung nha triet hoc đau tien khong song tai vung luc đia cua đat nuoc nay ma sinh song tai nhung đao hay nhung vung đat ben ria, tren bo phia Nam cua nuoc Y va o bo phia Tay cua đat nuoc Tho Nhi Ky ngay nay. Khong chi la nhung nha triet hoc, ho cung đong thoi la nhung nha khoa hoc va mot so nguoi con la nhung lanh tu ton giao, vi ranh gioi giua ba linh vuc nay chi tro nen ro rang sau nhieu the ky nua. Coi nguon cua nhieu, neu khong phai la tat ca, nganh hoc han lam sau nay co the đuoc truy nguyen ve vung đat Tieu A va Hy Lap-Y nay. Ten tuoi cua nhung triet gia thoi ki so khai nay van đuoc nhac đen nhieu ngay ca o thoi điem hien tai, rat nhieu nha tu tuong khi nhin lai đeu coi nhung nha triet hoc phuong Tay đau tien nay la bac thay hay "to phu" cua ho.


= Thoi ky Tien-Socrates =


 Nhung nha triet hoc Ionia  Pythagoras (k. 580-572 – k. 500-490 TCN) đuoc ton vinh trong nhung tac pham kinh đien la mot trong nhung nguoi nha triet hoc đau tien cua Hy Lap co đai. Ngay nay, ten tuoi cua ong gan lien voi nhung cong trinh toan hoc, đac biet la đinh ly mang ten ong noi ve moi quan he giua chieu dai canh huyen va hai canh goc vuong trong mot tam giac vuong. Du danh tieng cua ong gan voi toan hoc, ong cung co nhung đong gop khong nho cho triet hoc. Phai cua Pythagoras tin rang, tat ca su vat đeu đuoc cau tao tu nhung con so, trong đo so "1" bieu hien cho coi nguon cua van su. Nho viec tim ra moi lien he giua toan hoc, am nhac va quy đao chuyen đong cua hanh tinh, Pythagoras cung nhung mon đe cua minh tin rang: quy luat cua Toan hoc cung chinh la quy luat cua Vu tru (en. Cosmos) nay. Ben canh đo, Pythagoras cung tin rang linh hon cua con nguoi sau khi chet đi se đuoc chuyen đen mot loai đong vat khac nao đo; chinh vi vay ma ong an chay va cung khuyen nhung mon đe cua minh thuc hien nhu vay.
Mot nha hinh hoc loi lac khac la Thales (k. 624 – k. 546 TCN). Giong nhu Pythagoras, đinh ly mang ten ong đuoc nhac đen va ung dung rat nhieu trong bo mon hinh hoc. Nho nhung kien thuc cua minh, Thales co the đo đuoc chieu cao cua kim tu thap nho bong đo xuong cua chung. Khi Thales du đoan thanh cong ve thoi điem xay ra nhat thuc vao nam 585 truoc Cong nguyen, ong chi ra rang the gioi đuoc van hanh boi nhung quy luat bat bien ma con nguoi co the hieu đuoc. Ve mat triet hoc, Thales co le la nguoi đau tien đat cau hoi ve cau truc va ban chat cua toan the vu tru. Va cau tra loi cua ong la nuoc, theo Thales thi tat ca moi vat đeu đuoc cau tao tu nuoc, con chinh mat đat nay cung noi tren mot khoi nuoc (sau nay, Aristotle đat cau hoi them: the khoi nuoc đo lai đat tren thu gi?) Thales khong tin rang linh hon co the chuyen giao nhu Pythagoras, nhung ong tin rang linh hon la bat diet.
Nguoi cuoi cung va co le noi tieng nhat ve mat triet hoc trong so nhung triet gia đau tien tren đao Ionia la Heraclitus (k. 535 – k. 475 TCN). Trai nguoc hoan toan voi Thales, Heraclitus tin rang ca the gioi đuoc cau tao tu lua va ong đat ra vong chuyen bien giua bon nguyen to co đien (khi, nuoc, đat, lua) voi lua lam trung tam. Nhung y tuong rang the gioi đuoc "lam" tu lua khong gay an tuong bang quan điem cua ong cho rang: moi thu đeu thay đoi va bien đong va qua trinh nay khong bao gio dung lai. Đieu nay đuoc the hien qua mot cau noi noi tieng cua ong:

Cuoi cung, Heraclitus tin rang, ban chat cua hien thuc đang bi che giau hoan toan boi ve be ngoai ma no the hien. Chia khoa đe khai mo đuoc nhung bi mat nay chinh la Logos (gr. λογος). Logos la mot thuat ngu đac biet va co nhieu nghia khac nhau, đo co the la "loi noi", "y kien", "du tinh", "ly tri" hay "bien luan chat che, hop ly" (net nghia nay đa phai sinh nen tu logic hay hau to -logy trong tieng Anh ma ta biet ngay nay). Cung giong nhu Pythagoras, Heraclitus tim kiem ban chat cua the gioi khong o nhung su vat trong no ma la o nhung quy luat, trat tu đang chi phoi no. Quan điem nhin nhan vu tru nhu mot chinh the hai hoa, trat tu, hoan hao va than dieu la mot net rat noi bat trong triet hoc Hy Lap co đai.


 Phai Nguyen tu luan  Mot trong so nhung tu tuong quan trong co nguon goc tu thoi co đai đo la: moi vat đeu đuoc cau tao tu cac nguyen tu, va nhung nguoi theo phai nay đuoc goi la nhung nha Nguyen tu luan. Democritus (k. 460 – k. 370 TCN) la đai bieu noi tieng nhat cua truong phai nay va ong la hoc tro cua Leucippus, nguoi ma ta khong co nhieu thong tin. Khong con tac pham nguyen van nao cua Leucippus con ton tai, nen ta chi co the dua vao nhung hoc thuyet cua hoc tro ong.
Democritus cho rang, moi vat khong the phan chia vo gioi han. Theo ong, neu ta lay mot mau vat chat va phan nho lien tuc no, se đen mot điem ma ta khong the chia nho tiep đuoc nua, ong goi cac phan tu thu đuoc la "atom", nghia la "khong the chia nho" hay "nguyen tu". Nhung lap luan cua Democritus la dua tren tu duy triet hoc thuan tuy chu khong qua thuc nghiem. Democritus giai thich toan bo the gioi theo y tuong "atom" o tren, theo đo: "tat ca moi vat đeu đuoc cau tao tu nguyen tu va khoang khong giua chung". Tham chi, mui vi cua thuc an cung đuoc giai thich bang khai niem nguyen tu, chang han: vi ngot co nguon goc tu nhung nguyen tu to va tron hon, con vi man la do cac nguyen tu lon, xu xi va sac canh.


= Thoi ky Co đien =


 Socrates  Socrates (k. 470 – k. 399 TCN) la mot trong nhung nha triet hoc lon nhat va noi tieng nhat cua thoi co đai, đieu nay đuoc the hien khi tat ca cac triet gia truoc ong đeu đuoc cho la thuoc vao "thoi ky Tien-Socrates". Socrates khong viet bat cu mot ban van nao, ong cho rang viet lach lam tri nho te đi va cam thay kho chiu neu phai lam vay. Do vay, chung ta phai dua vao tac pham cua cac hoc tro cua ong, nhu Plato va Aristotle, cung nhu cua cac tac gia đuong thoi khi nghien cuu ve ong.
Socrates đuoc cho la nguoi đau tien thiet lap nen thu ma ngay nay chung ta goi la "tu duy phan bien", phuong phap đat ra nhung cau hoi ban chat va yeu cau suy nghi do vay cung đuoc mang ten ong: phuong phap Socrates. Cach thuc đuoc Socrates su dung đe dan dat đoi phuong đen voi tri thuc đuoc goi la "bien chung" (en. dialectic). Phuong phap nay co hinh thuc la mot chuoi cac cau hoi va tra loi đuoc trao đoi qua lai giua nguoi thay va hoc tro, trong đo: nhung cau hoi sau se boc lo nhung điem chua hop ly cua cau tra loi truoc đo. Đac điem manh me nhat cua phuong phap nay la, thay vi cung cap ngay đap an cho van đe, nguoi hoc co the tu nhan biet nhung khiem khuyet cua minh va tu duy đe tim ra cau tra loi thoa đang hon. Đa co nhieu tac pham co mo ta cuoc tranh bien hay đoi thoai giua Socrates va nhung chinh tri gia, nha tho va cac chuyen gia, nhung nguoi đuoc cho la so huu mot luong tri tue đang ke; song rut cuc thi khong ai co the bao ve danh tieng cua minh truoc nhung cau hoi phan bien va sac ben cua Socrates, nguoi tu nhan: "Đieu duy nhat toi biet la toi khong biet gi ca."
Socrates cung quan tam đen đao đuc hanh xu trong cuoc song. Voi Socrates, tri tue va đuc hanh la hai khai niem đong nghia voi nhau. Neu mot nguoi biet rang hanh đong nao la tot, anh ta se thuc hien no. Mot cach dien đat khac cho tu tuong cua Socrates la: "khong ai lam đieu toi loi ma thuc su chu tam đieu đo", do vay, đe co the đat đuoc nhung đuc hanh thuc su, viec truy tim tri thuc va tang von hieu biet phai đuoc thuc hien. Trong mot chung muc nao đo, moi lien he mat thiet giua đuc hanh va tri tue chinh la mot đac trung cua triet hoc Hy Lap co đai noi chung.
Socrates bi ket an tu hinh vao nam 399  TCN voi toi danh đau đoc tam tri nhung nguoi tre va bang bo thanh than. Socrates noi rang, phan bac ban an đo la đieu khong kho, nhung chien thuat đuoc su dung se ha thap pham gia cua chinh ong. Ong noi: "Đieu kho khan, nhung nguoi ban cua toi, khong phai la tranh xa cai chet ma la tranh xa su khong ngay thang, thu tim đen voi ta con nhanh hon cai chet."


 Plato  Plato (k. 428 hoac 424 – k. 348 TCN) la mot trong so nhung hoc tro cua Socrates. Vi Socrates khong đe lai mot ang van nao, Plato đa viet sach đe giu gin nhung đieu ma ong hoc đuoc tu thay cua minh, du ngay nay chung ta kho long tach bach đau la tu tuong cua Socrates va đau la cua chinh Plato. Plato noi tieng nhat voi quan điem ve mot the gioi Y niem (en. Idea) hay the gioi Mo thuc (en. Form) tach biet hoan toan voi the gioi vat chat ma chung ta đang song. Ong noi, moi đieu chung ta đang trai nghiem chang qua chi la nhung ban sao khong hoan hao cua nhung Mo thuc hay nhung Y niem; chang han, nuoc trong ao ho, nuoc o bien va nuoc o trong chai đeu la nhung "hinh anh" cua mot Y niem "Nuoc" duy nhat. Plato đua ra mot trong nhung an du noi tieng nhat cua triet hoc phuong Tay, an du ve chiec hang. O ben trong mot chiec hang no co nhung tu nhan, đang sau ho la mot ngon lua va truoc mat ho la mot buc tuong. Nhung tu nhan nay khong the thay thu gi ngoai cai bong cua ho va nhung đo vat đang sau hat len tuong, lau ngay, ho coi nhung chiec bong la hien thuc ma khong he hay biet ve nguon goc cua chung. Viec khong nhan ra chiec bong đuoc tao nen boi ngon lua cung giong nhu viec khong tri nhan đuoc rang: cac vat the chi la nhung ban sao bat toan cua cac Y niem vay.
Khong chi đua ra nhung y tuong ve Sieu hinh hoc, Plato cung viet ve va đat nen nhung nen tang ve cong ly va đao đuc, o ca cap đo ca nhan va thanh bang. Voi ong, ca nhan va xa hoi gan bo chat che va khong the tach roi, giong nhu nhung co quan cung tao nen mot co the duy nhat (đieu nay kha tuong phan voi giai đoan sau nay, khi chu nghia ca nhan đuoc nhan manh hon). Trong tac pham noi tieng nhat cua minh:Cong hoa, Plato lap luan rang: chi nhung triet gia hoac nhung nguoi tin tuong vao cong viec cua mot triet gia moi nen đam nhiem vai tro cua mot nguoi cai tri vi ho co the hieu chinh xac ban chat cua the gioi (giong nhu nhung nguoi đa buoc ra khoi chiec hang) va chan ly cua nhung gia tri đao đuc. Qua thoi gian, Cong hoa tro thanh mot trong nhung tac pham co anh huong nhat trong lich su triet hoc va triet hoc chinh tri. Nhung van đe lien quan đen xa hoi ma Plato đat ra trong Cong hoa se con tiep tuc đuoc cac triet gia suy nghi trong nhieu the ky ke tiep.


 Aristotle  Aristotle (384–322 TCN) theo hoc Plato tu nam 17 tuoi. Voi đuc tinh can cu cua minh, Aristotle han đa hoc đuoc rat nhieu đieu tu nguoi thay cua minh, tuy nhien, ong cung đua ra nhung y tuong rat khac biet va đoi nghich hoan toan so voi Plato. Aristotle viet rat nhieu va cho ra đoi nhieu tac pham đo so trong cuoc đoi cua minh, đang buon thay, mot phan rat lon cua chung đa bi that lac hoac bien mat vinh vien. May man la, nhieu tu tuong cua ong đa đuoc nhung mon đe cua minh gin giu va truyen lai đen tan ngay nay.
Mot trong nhung đong gop lon nhat cua Aristotle la đa lap nen nen tang cho bo mon logic hoc. Aristotle đuoc cho la nguoi đa nghien cuu va phat trien thu ma ngay nay ta goi la phep "tam đoan luan." Tam đoan luan cua Aristotle la hinh thuc rut ra ket luan đon gian tu hai tien đe cho truoc, mot trong nhung tam đoan luan noi tieng nhat trong lich su la:

La con nguoi thi ai cung se chet.
Socrates la con nguoi.
Vay, Socrates cung se chet.
Tam đoan luan la hinh thuc logic đau tien đuoc sang tao nen va chung van la hinh mau co ban cho bo mon logic hoc cho đen tan the ky 19.

Danh tieng cua Aristotle cung gan voi nhung ghi chep đo so cua ong ve the gioi xung quanh (du đa bi that lac rat nhieu, Aristotle van đe lai mot di san voi khoang mot trieu tu, gap đoi so voi Plato). Ong ghi lai va đua ra giai thich ve nhieu hien tuong trong the gioi tu nhien, trai dai tren rat nhieu linh vuc nhu vat ly, thien van hoc, hoa hoc, đia chat hoc, vu tru hoc va đac biet la sinh hoc. Ong đa thu thap du lieu va phan loai sinh vat vao mot he thong đuoc goi la Bac thang Su song hay Chuoi xich Vi đai cua Su song, trong đo, moi sinh vat chiem mot mat xich hoac mot bac thang đi len, voi vi tri cao nhat la con nguoi. Ngoai ra, Aristotle cung đua ra nhung giai thich ve chuyen hoa va ong con mo mot lo tren qua trung ga đe nghien cuu ve qua trinh phat trien cua phoi.
Vi Aristotle quan sat va gan bo chat che voi the gioi tu nhien nen khong kho đe thay tai sao ong lai đua ra nhung y tuong trai nguoc voi Plato ve nhan thuc. Aristotle cho rang, ban chat hay tinh chat rieng biet cua cac su vat co the đuoc rut ra tu viec quan sat va nghien cuu chung. Chang han, chung ta co the quan sat va đe y đen nhung đac điem giong va khac nhau cua "nuoc" trong nhung boi canh khac nhau va ta co the rut ra khai niem "nuoc" tu nhung kinh nghiem đo. Va do vay, theo ong, ban chat pho quat cua su vat co the đuoc tri nhan thong qua kinh nghiem tu cac giac quan chu khong can đen mot the gioi Y niem tach biet khoi hien thuc.
Mot dau an quan trong khac cho triet hoc cua Aristotle la su nhan manh vao nguyen nhan cuu canh khi noi đen mot su kien hay mot bien co nao đo. Ong tin rang, ta chi co the hieu tuong tan mot su viec khi ta xet đen muc  đich cuoi cung cua no, chang han: muc đich cuoi cung cua mot buc tuong la tro thanh mot tac pham nghe thuat. Đieu tuong tu cung đuoc ap dung khi ta xem xet the gioi tu nhien: ta co the giai phau va quan sat ky cang cac co quan cua mot loai đong vat, nhung ta chi co the hieu đay đu ve chung khi xet xem muc đich cua tung co quan la gi. Aristotle cho rang tat ca moi thu đeu co muc đich cua no.


= Nhung truong phai triet hoc thoi ky co đai khac =
Sau khi Alexander Đai đe qua đoi vao nam 323 truoc Cong nguyen, đe che Hy Lap rong lon cua ong tan thanh nhieu thanh bang va tieu quoc nho tranh đau voi nhau. Vuong quoc ton tai lau dai nhat trong so nay la vuong quoc cua Ptolemy va gia đinh ong o Ai Cap va Libya. Vuong quoc nay nam tren mat đat cho đen tan khi Antony va Cleopatra bi hoang đe Augustus đanh bai vao nam 31 Cong nguyen va tro thanh mot phan cua đe quoc La Ma vi đai. Trong nhung the ki nam giua hai moc thoi gian nay (323 truoc CN va 31 CN), nen van minh Hy Lap hung thinh tren nhung mien đat xung quanh vung Đong Đia Trung Hai; va giai đoan nay đuoc cac su gia goi la thoi ky Hy Lap hoa.
Nhung triet gia noi tieng nhat cua Athens sau khi Alexander Đai đe qua đoi khong phai la thanh vien cua Academy (truong hoc do Plato sang lap) hay Lyceum (do Aristotle sang lap) ma la nhung đoi thu canh tranh cung đang lap nen nhung truong hoc cua rieng minh. Đo la Epicurus, nguoi thanh lap nen ngoi truong voi ten goi la "Hoa vien" (en. The Garden) va Zeno, giang day tai hang hien Stoa (chinh vi vay ma chu nghia khac ky trong tieng Anh la "Stoicism").


 Chu nghia khoai lac Epicurus  Epicurus (341–270 TCN) sinh song vao khoang cuoi the ki 3 va đau the ki 2 truoc Cong nguyen. Tieu điem trong triet hoc cua ong la trang thai ataraxia hay "su yen binh cua tinh than", va theo ong, mot trong nhung tro ngai lon nhat ngan khong cho con nguoi đen voi trang thai đo chinh la noi so cai chet. Theo Epicurus, chinh vi so cai chet ma con nguoi theo đuoi su giau co va quyen luc voi hy vong rang co the tri hoan đuoc cai ket đen voi minh; hoac quang ban than vao nhung hoat đong đien cuong nham quen đi su thuc rang ai roi cung phai gia tu cuoc đoi nay. Epicurus gat đi nhung cau chuyen cua ton giao ve su trung phat hay nhung giay vo sau khi chet va dung nhung lap luan cua minh chi ra rang, cai chet khong the gay nen nhung đau đon ve the xac hoac cam xuc va do vay, no thuc su khong he đang so.
Theo Epicurus, muc đich cua cuoc song chinh la hanh phuc. Chu nghia cua Epicurus thuong bi hieu nham voi su thoa man nhung nhu cau xac thit đon thuan, nhung tren thuc te thi voi ong, nhung khoai lac lon nhat chi co the đat đuoc thong qua kien thuc, mot cuoc song đieu đo, tinh bang huu va su giai thoat khoi nhung moi so hai, va tat nhien, bao gom ca cai chet. Epicurus mat nam 270 truoc Cong nguyen sau 72 nam song tren đoi, va đung voi niem tin cua ban than, ong mo ta ngay cuoi cung cua đoi minh la mot ngay hanh phuc that su.


 Chu nghia khac ki, khoi nguon tu Zeno  Zeno (k. 334 – k. 262 TCN) la hoc tro cua Diogenes, mot nha triet hoc noi tieng voi truong phai Khuyen nho (tieng Anh: Cynism, "giong nhu cho") - truong phai tin rang con nguoi can phai tu bo moi hinh thuc phong tuc va le loi xa hoi đe co the song mot cach tu nhien nhat va tu đo co the đat toi hanh phuc chan thuc. Co mot luu y nho la Zeno thanh lap nen truong phai khac ki la Zeno xu Citium, khac voi Zeno xu Elea đuoc biet đen trong toan-logic hoc qua nhung nghich ly oai am noi tieng cua minh.
Nhu đa nhac đen, Zeno đuoc coi la nguoi đa sang lap nen chu nghia khac ki. Ong lap luan rang, con nguoi hoan toan bat luc va khong the thay đoi đuoc hoan canh khach quan, thu đuoc chi phoi boi nhung quy luat nam ngoai tam tay cua nhung sinh vat tran the; nhung ta van co the đat đuoc hanh phuc thong qua chap nhan va song hoa hop voi no. Su tu nguyen chap thuan nhung quy luat bat kha khang nay tao nen đuc hanh va đuc hanh la đieu kien can va đu cua mot cuoc song hanh phuc. Ngheo tung, tu nguc va đau kho khong the lay đi đuc hanh va do vay, chung khong the lay đi hanh phuc trong moi con nguoi. Viec nhan manh vao đuc hanh cua chu nghia khac ky, cung voi nhung tu tuong truoc đo cua Socrates, Plato va Aristotle, tao nen luan ly hoc đuc hanh noi bat o thoi Hy Lap co đai. Hoc thuyet luan ly hoc nay lay nhung đuc tinh cua con nguoi lam tieu chi trung tam cho đao đuc (vi du, "Hanh đong nay se anh huong the nao đen toi trong qua trinh tro thanh mot con nguoi đang kinh va co pham gia?". Qua thoi gian, nen luan ly nay dan đuoc thay the boi hai truong phai đao đuc rat anh huong khac la nghia vu luan va he qua luan.
Mot trong nhung cau chuyen the hien ly tuong cua chu nghia khac ki noi tieng nhat la mau chuyen ve nguoi linh Scaevola. Scaevola bi quan đich phat giac khi đang thi hanh nhiem vu am sat hoang đe Porsena, khi ke đich đe doa se su dung lua đe tra tan, nguoi linh tre than nhien buoc toi va đat tay vao đong lua ma khong the hien bat cu dau hieu nao cua su đau đon. Quan đich đa đau hang truoc su dung cam cua Scaevola va sau đo tra tu do cho anh.
Chu nghia khac ky cua Zeno ton tai lau dai va co anh huong lon hon nhieu so voi chu nghia khoai lac cua Epicurus. Mot trong nhung nguoi noi tieng nhat ap dung nhung ly tuong cua chu nghia nay la vi minh quan La Ma tru danh, Marcus Aurelius. Nhieu ly tuong cua chu nghia khac ky van đuoc suy ngam va thuc hanh cho đen tan ngay nay, đac biet la khi noi đen thai đo con nguoi neu phai đoi mat voi nghich canh.


Triet hoc thoi Trung co Triet hoc khong đong vai tro quan trong trong van hoa La Ma, ngoai tru chu nghia khac ky vi truong phai nay nhan manh ve đao đuc cung nhu viec thuc hien nghia vu cua moi nguoi. Trong khi Đe che La Ma buoc vao thoai trao, nhung hat giong Kito giao lai nay mam va phat trien ngay chinh tren manh đat nay. Buoc ngoat thuc su đen vao nam 312, ngay vao đem truoc khi tran chien quyet đinh ai la hoang đe dien ra, Constantine mo thay bieu tuong cay thap gia cua Kito giao va giong noi: "Voi bieu tuong nay, con se chien  thang!". Buoi sang hom sau, ong cho trang tri bieu tuong đo tren cac co hieu, dan quan ra tran va gianh chien thang. Khong lau sau khi tro thanh hoang đe, Constantine xac lap  Kito giao thanh ton giao chinh thuc cua Đe che. Van co đa đuoc lat mot cach ngoan muc, tu vi tri bi đan ap (hang đe Nero đuoc cho la đa phet dau len cac Kito huu va đot trong vuon thuong uyen), Kito giao đa tro thanh ton giao đuoc an sung cua hoang đe. Vao khoang the ky thu 5 Cong nguyen, sau khi đe che Tay La Ma sup đo, Giao hoi tro thanh the luc thong tri o Tay Au trong suot 1000 nam sau đo. Thoi ky nay con đuoc goi la "Thoi ky Đen toi" hoac "Đem truong Trung co" khi Giao hoi giu vi tri đoc ton. Cung giong nhu thanh Rome, cac gia tri van hoa Hy Lap - La Ma co đai sup đo va chim vao cat bui lich su.
Triet hoc đong mot vai tro mo nhat vao thoi Trung Co, khi Co Đoc giao hay Kito giao moi đang la nhung tu tuong ap đao. Su tim kiem minh triet hay su cuu roi gio đay se đuoc thuc hien nho Chua chu khong phai dua vao chinh ban than va ly tinh cua moi con nguoi, đieu nay la "phi triet hoc", hay tham chi la "phan triet hoc", theo chu cua tac gia Luc Ferry. Cau tra loi cho nhung cau hoi ve ban chat cua vu tru hay the nao la mot cuoc song đuc hanh gio se đuoc tim kiem trong Kinh Thanh; chung khong con la chu đe cho nhung tranh bien triet hoc nua. Mot so van đe lon đuoc ban luan cua thoi ky nay la: "ly tri va đuc tin", tu do y chi cua con nguoi, ban chat cua Thien Chua... Nhieu hoc gia giai đoan nay cung truy tim nhung giai thich duy ly đe chung minh cho su ton tai cua Chua cung nhu su bat tu cua linh hon.
Can phai lam ro them rang, co nhieu điem khac biet giua cac vi than (so nhieu) trong van hoa Hy Lap – La Ma va Chua (duy nhat) cua cac tin đo Kito giao. Cac vi than Hy Lap co đai khong toan nang, đa phan, ho van phai tuan theo vong quay Đinh menh. Trong cac he thong triet hoc, su ton tai cua ho gan chat voi the gioi va ho khong đuoc coi la đang cai tri cua mat đat. Nguoc lai, Chua trong Kinh Thanh la mot đang toan nang va su ton tai cua Ngai la sieu viet (vuot ra khoi the gioi). Chinh Ngai đa tao ra the gioi va Ngai se cai tri bang y chi cua Ngai. Logos, von dung đe chi trat tu hai hoa cua Vu tru, đuoc hoa than thanh mot nhan the phi thuong la Chua Troi, "Ban đau co Ngoi Loi (Logos), Ngoi Loi o cung Đuc Chua Troi, va Ngoi Loi la Đuc Chua Troi". Khac voi nhung quy luat Vu tru phi nhan vi va lanh lung cua triet hoc Hy Lap, Chua Troi giong nhu mot con nguoi đac biet va Ngai quan tam đen nhung tao vat cua minh.


= Thanh Augustine thanh Hippo =

Thanh Augustine (354–430)la mot trong nhung triet gia Co Đoc giao đau tien cua thoi ky nay. Đieu thu vi la ong khong đuoc sinh ra trong mot gia đinh co đao va so huu mot loi song khong may mau muc va lanh manh truoc khi ong đoc đuoc mot đoan Kinh Thanh khi ngoai ba muoi tuoi. Ke tu đo, ong cai theo đao va lui ve tu vien, dang tron đoi minh đe viet nhung tac pham ve Co Đoc giao. Nhung tac pham cua Augustine đe lai nhung anh huong sau rong hiem ai sanh bang đen nen toan triet hoc Co Đoc giao.
Mot trong nhung am anh lon nhat cua ong la lam the nao co the dung hoa đuoc giua tinh toan thien cua Chua voi su ton tai cua cai ac. Augustine bi vuong vao lap luan:

Chua đa tao ra tat ca moi thu
Cai ac that su hien hien va ton tai trong the gioi nay
Vay, Chua han cung đa tao ra cai ac.
Đe giai quyet cho van đe hoc bua nay, Augustine đua ra lap luan: cai xau thuc chat khong phai la mot thu tu no hien huu, ma đo chi la su vang mat cua cai tot (Augustine đa muon cach nghi nay tu Plato va nhung mon đe cua ong). Voi lap luan nay thi mot ke trom khong phai la mot nguoi xau; đo chi la mot nguoi thieu luong thien. Va neu cai ac khong tu than ton tai thi Chua đa khong tao ra cai ac. Augustine cung noi them rang: du moi su vat trong the gioi đeu co nhung bat toan cua no (hay đeu co nhung "cai xau", "cai ac"), tong the vu tru ma Chua đa tao ra la hoan hao.
Nhung van con mot cau hoi nua cho ong, đo la tai sao Chua, ngay ca khi Ngai khong truc tiep tao ra cai ac, lai tao nen mot the gioi ma cai ac co the cu ngu va sinh soi. Thanh Augustine lay ly tri con nguoi lam trong tam đe tra loi cho cau hoi nay. Ong lap luan rang, đe Chua co the tao ra nhung sinh vat co ly tinh nhu con nguoi, Ngai phai ban cho chung su tu do y chi. Va su tu do đo co nghia la con nguoi co the tu duy va lua chon nhung hanh đong cho minh, bao gom ca lua chon giua cai tot va cai xau. Va vi ly do nay, Chua phai đe ngo kha nang rang con nguoi co the lua chon cai xau thay cho cai tot.
Sau Augustine, hau het nhung triet gia Co Đoc giao khac cung giai quyet van đe ve cai ac theo huong tiep can cua ong. Van co nhung y kien hay nhung tu tuong đoi nghich voi cach giai quyet cua ong (chang han, khong phai ai cung cho rang the gioi do Chua tao ra la hoan hao), va tat nhien, nhung nguoi khong tin tuong van co the noi rang: su ton tai cua cai ac la bang chung cho thay khong co mot Chua nhan tu nao ca. Nhung voi nhung nguoi co đuc tin, cau tra loi ma Augustine đua ra giu nguyen gia tri va giup ho tin rang: co the van ton tai mot Chua toan giac, toan nang va toan thien, du cho tran gian con khong it đieu xau, đieu ac.


= Cac triet gia Hoi giao: Avicenna va Averroes =
Vao khoang the ky thu IV, mot hoi nhom nhung Kito huu nguoi Syria đa nghien cuu rat ky ve triet hoc va y hoc cua Hy Lap. Đen cuoi the ky thu V, ho phai chuyen đen Ba Tu do bi hoang đe Zeno cho la di giao. Sau khi Syria va Ba Tu that thu trong cuoc chinh phuc cua nguoi Hoi giao, nhung nguoi nay đuoc thu nap duoi su bao tro cua cac Khalip thanh Baghdad, thoi ky nay chinh la boi canh trong nhung cau chuyen Nghin le mot đem. Trong vong ba the ky, tu the ky thu VIII đen the ky thu X, nhom nhung nguoi nay đa dich cac  tac pham cua Aristotle sang tieng A Rap va cong hien cho vuong quoc Hoi giao nhung kien thuc hinh hoc, khoa hoc, y hoc quy gia tu Euclid, Archimendes va Galen; nhung chu so A Rap ma ta đang dung ngay nay (1,2,3...) cung ra đoi trong giai đoan nay. Cac triet gia Hoi giao đa tan dung nhung hieu biet quy gia cua nguoi Hy Lap nay đe lam giau cho kho kien thuc cua ho. Cac tac pham cua ho cung la phuong tien mang cac kien thuc cua Aristotle va Plato đen voi the gioi phuong Tay Trung Co. Cac triet gia phuong Tay tiep theo chiu anh huong tu ho theo hai cach: tiep thu nhung dien giai cua ho hoac phan bac nhung điem đuoc cho la di giao trong cac tac pham đo.


 Avicenna  Mot trong nhung triet gia Hoi giao co anh huong lon nhat trong thoi ky nay la Ibn Sina hay Avicenna (k. 980–1037). Ong sinh tai vung đat gan Bokhara va hoc tinh thong logic hoc, toan hoc, vat ly hoc, y hoc va sieu hinh hoc đen muc ong xuat ban bach khoa thu ve nhung nganh hoc nay khi chi moi hai muoi tuoi. Kien thuc ve nganh y cua ong sau rong đen muc ong đuoc bo nhiem lam ngu y cho nhung nha cam quyen vung Isfahan con tac pham Y đien cua ong thi tro thanh khuon mau trong nganh nay trong suot bay the ky sau đo.
Avicenna tiep thu nhung y tuong triet hoc cua Aristotle nhung cung đua ra nhung phat trien va kien giai cua rieng minh. Mot trong nhung khac biet lon nhat cua ho đo la khi noi ve moi quan he giua the xac va tinh than. Trong khi Aristotle tin rang co the va tinh than cua loai nguoi (va mot so loai đong vat khac) khong tac roi nhau ma la mot khoi thong nhat thi Avicenna lai cho rang the xac va tinh than la hai ban the tach biet nhau, viec tach biet nay đat ong vao hang ngu nhung nha triet hoc theo phai "nhi nguyen luan."
Avicenna chung minh quan điem cua minh bang thi nghiem tuong tuong "Nguoi Bay". Ong yeu cau moi nguoi hay tuong tuong minh nhu mot đua tre vua moi sinh ra nhung đa co san tri tue va tu duy cua mot nguoi truong thanh; sau đo, neu chung ta đuoc tha lo lung trong khong trung, khong co trong luc va tu chi cua ta cach xa nhau thi ta se khong the cham đuoc vao vat gi, nhu vay thi ta se hoan toan khong co bat cu cam giac co the nao ca. Nhung chac chan ta van biet mot đieu, đo la "ta" van đang ton tai. Va Avicenna lap luan rang: "cai ta" hay "cai toi" đo hien huu nhung no khong thuoc vao bat cu phan nao tren co the va cung khong the chua đung trong bat cu phan tu vat chat nao. Va tu đo ma ong đua ra ket luan cua minh rang: the xac va tinh than han phai hoan toan tach biet va khac nhau ve ban chat.
Moi quan he giua tinh than va the xac van se con đuoc lap lai nhieu lan trong triet hoc va ta se som thay Descartes cung co nhung lap luan cua minh đe chung minh su tach biet cua ly tri va co the (kha thu vi la chung cung co phan tuong đong voi cach chung minh cua Avicenna). Tuy vay, voi su phat trien cua khoa hoc, đac biet la khi nhung hieu biet ve bo nao va su hinh thanh y thuc ngay cang gia tang, quan điem rang "y thuc" tach biet hoan toan khoi "co the" cung kho đung vung hon truoc.


 Averroes  Averroes sinh nam 1126 trong mot gia đinh voi truyen thong lam luat su va tham phan; khong co nhieu thong tin ve hoc van cua ong. Tam quan trong cua Averroes trong triet hoc đuoc gan voi nhung binh chu cua ong cho cac tac pham cua Aristotle. Nhung binh chu cua ong sau nay đuoc dich sang tieng Latinh va luu truyen trong the gioi Trung co phuong Tay. Chung đa tao đuoc tieng vang va co anh huong lon len nhieu nha tu tuong lon o the ky 13, chang han nhu Thomas Aquinas. Trong nhieu the ky, nhung hoc gia Aristotle ton vinh va goi ong la Nha chu giai duy nhat cho Aristotle.
Averroes cung noi ve moi quan he giua triet hoc va ton giao. Trong the gioi đao Hoi, tat ca moi nguoi đeu can đuoc đoc va tiep thu nhung loi giang tu nha tien tri Muhammad. Theo Averroes, nhung nguoi tin tuong đon thuan va khong đuoc đao tao thi chi co the hieu đuoc nghia ngon tu cua cau chu cua Thanh đien nhu đuoc giang giai boi thay giao ho. Nhung nhung triet gia chan chinh thi co the su dung triet hoc đe lap luan va mo ra chan li ben duoi lop man cua nhung ngon tu đon thuan. Do vay, mot so đoan trong kinh Koran co ve sai ve mat cau chu nhung Averroes tin rang: chung co the đuoc dien giai neu su dung triet hoc, va nho vay ma chan ly thuc su moi co the hien lo. Đang tiec rang, hoc thuyet cua ong sau nay lai bi hieu lam thanh: co nhung đieu đung trong Thanh kinh nhung khong đung trong triet hoc va nguoc lai; su hieu lam nay đa gay khong it tai tieng đen ten tuoi Averroes trong cac triet gia Trung Co sau nay.


= Thomas Aquinas =

Thomas Aquinas (1225–1274) đuoc coi la mot trong nhung triet gia Co Đoc noi tieng va co anh huong nhat trong suot thoi Trung Co. Aquinas đe lai cho nhan loai mot di san đo so: cac tac pham cua ong co tong cong 8,686,577 chu. Mot trong so nhung tac pham noi tieng nhat cua ong la Summa Theologiae ("Tong luan Than hoc") voi hon 1,500,000 chu, co chu đe xoay quanh triet hoc va than hoc. Thang 12 nam 1273, nhieu tin đo Cong giao tin rang, ong đa co mot trai nghiem sieu nhien voi Chua; sau khoanh khac đo, ong khong bao gio viet them mot thu gi nua. Khi nguoi đong tu Reginald xu Piperno thuyet phuc Aquinas quay tro lai lam viec, ong tra loi: "Nhung gi toi viet gio chi giong nhu mot soi rom neu so voi nhung gi toi thay ma thoi" (la. mihi videtur ut palea). Aquinas vinh vien tro ve voi Chua ba thang sau đo.
Mot trong nhung y tuong noi tieng nhat gan voi Thomas Aquinas la cach ong chung minh Chua thuc su ton tai. Trong quyen Summa Theologiae, ong đa đua ra nam lap luan cua minh, đuoc goi la Nam con đuong đe khang đinh cho su ton tai cua Chua, đo la:

Lap luan bang chuyen đong: Trong the gioi nay luon ton tai nhung chuyen đong. Su chuyen đong hay bien đoi cua mot su vat nay phai đuoc gay ra boi su tac đong cua mot su vat khac. Nhung chuoi nay khong the keo dai vinh vien va do vay, vao giai đoan tien khoi phai co mot tac nhan chuyen đong ma khong bi tac đong boi su vat khac. Đo chinh la Chua. 
Lap luan bang nguyen nhan: Nhung thu đa xay ra đeu co nguyen nhan. Mot vat khong the la nguyen nhan cua tu no vi nhu vay thi chinh no phai ton tai truoc đo, va đieu nay dan đen mau thuan; chinh vi vay, moi su kien đeu co nguyen nhan nam truoc đo. Tuy nhien chuoi nay khong the keo dai vinh vien, do vay phai co mot nguyen nhan đau tien ma khong đuoc gay ra boi bat cu thu gi khac. Đo chinh la Chua.
Lap luan bang tinh tat yeu: Moi thu đang ton tai han đeu co mot giai đoan khong ton tai vao mot thoi điem nao đo trong qua khu. Vay co the se ton tai mot giai đoan ma khong co mot thu gi ton tai, tuy nhien đieu nay rat phi ly. Chinh vi vay, han phai co mot thu đa ton tai ma tat ca moi thu khac đeu phu thuoc vao. Đo chinh la Chua.
Lap luan bang su so sanh: Chung ta co the so sanh pham chat cua nhieu su vat khac nhau trong the gioi nay, chang han nhu vat đo tron hay meo, nong hay lanh, sinh vat nay khoe manh hay om yeu,...Đe co the so sanh nhu vay, han phai ton tai mot thuoc đo chuan muc va hoan hao hon tat ca. Đo chinh la Chua.
Lap luan bang muc đich hoac su kien tao: Chung ta co the quan sat thay nhung vat khong co ly tri hanh xu theo nhung cach giong nhau va co the du đoan đuoc. Đieu nay khong the do tu chung quyet đinh vi chung khong co ly tri. Do vay, hanh vi cua chung phai đuoc "thiet lap" boi mot thuc the khac, va thuc the nay co tri tue. Đo chinh la Chua.
Ba lap luan đau tien cua Aquinas nay đuoc goi la cac lap luan vu tru hoc (en. cosmological argument), chung co điem tuong tu la đeu dua tren nguyen tac: mot chuoi quy thoai (en. regression) dai vo tan cac nguyen nhan la khong the co đuoc. Lap luan cuoi cung cua ong the hien ro cuu canh luan. Tu quan sat rang phan lon su vat trong tu nhien đeu khong co ly tri, song chung van the hien su hai hoa va huong đen mot muc đich toi hau nao đo, ong tin rang: at phai co mot Kien truc su vi đai thiet ke va van hanh vu tru nay. Thomas Aquinas đuoc tuyen thanh vao nam 1323. Ngay nay, nhung tac pham phi thuong cua ong đang dan đuoc kham pha tro lai, ke ca boi nhung triet gia the tuc.


Triet hoc thoi ky Phuc Hung Thoi ky Phuc Hung - "khoi phuc lai su hung thinh" - la mot giai đoan đinh cao ve mat van hoa voi suc sang tao vuot bac tren nhieu linh vuc. Thoi ky nay bat nguon tu Florence vao the ky 14 roi sau đo lan toa đen khap chau Au va co anh huong cho đen the ky 17, đay đuoc coi la cau noi giua thoi ky Trung Co va thoi ky hien đai. Cac tac pham kinh đien Hy Lap va Latin đuoc hoi sinh tro lai va no ro trong cong đong, o ca khia canh toan hoc va triet hoc, lam lung lay anh huong cua Co Đoc giao. Va cung trong qua trinh chuyen bien nay, Chua Troi khong con la trung tam cua the gioi nua, vi tri nay gio danh cho chinh con nguoi; cau hoi "chung ta se la gi khi sang the gioi ben kia" tro thanh "ta đang trai nghiem gi o thoi điem hien tai". Phong trao lay con nguoi lam trung tam nay đuoc goi la chu nghia nhan van.
Khi quyen luc trung tam cua Giao hoi sut giam, khoi thong nhat ton giao cua chau Au sup đo va tat yeu keo theo nhung cuoc chien chinh tri-ton giao lon. Đen cuoi the ky 15, tu trong nhung hon loan va xung đot, nhung nen quan chu manh me va đoc lap đuoc thiet lap nen tai Anh, Tay Ban Nha va Phap. Mien Bac nuoc Y luc nay gom cac thanh bang hung manh voi the che chinh tri la tap trung quyen luc hoac che đo tai phiet. Cac Giao hoang luc nay tai thiet tai Rome va cai quan mot dai đat o trung tam nuoc Y. O trong mot boi canh nhu vay, nhieu tu tuong triet hoc cua thoi ky nay ban ve luan li, chinh tri va đua ra nhieu hoc thuyet phi thuong ve mo hinh xa hoi
Mot trong nhung đon chi tu giang vao uy quyen hoc thuat cua giao hoi đen tu khoa hoc. Su phat trien cua nhung quan sat khoa hoc, đac biet đen tu nhung đai bieu nhu Bruno, Kepler hay Galilei, đa lam đao lon he thong giao ly đa đuoc Giao hoi đua ra trong nhieu the ky truoc đo. Triet hoc va khoa hoc cung chong lan len nhau rat nhieu trong giai đoan nay; nhieu triet gia noi tieng o chau Au giai đoan nay cung đong thoi la nhung nha khoa hoc loi lac. Su chien thang cua cac quan sat khoa hoc truoc nhung giao đieu Co Đoc mo ra mot chuong moi cho nhan loai va mang lai cho thoi ky nay mot cai ten đang nho, Thoi đai Ly tinh hay Thoi ky Khai sang.
Thoi điem nay cung chung kien su troi day cua hai truong phai lap luan đoi lap nhau khi noi ve van đe nhan thuc luan. Tai luc đia chau Au, nhieu nha triet hoc va toan hoc vi đai nhu Descartes, Pascal va Leibniz tin rang: li luan la cach thuc tot nhat đe co the đat đuoc tri thuc. Chu nghia cho rang kien thuc chi co the đen tu viec li luan nay đuoc goi la chu nghia duy li. O bo ben kia, cac mot so nhung nha triet hoc noi tieng o Anh quoc nhu John Locke hay Berkeley lai cho rang, kinh nghiem moi la chia khoa đe đat đuoc tri thuc; chu nghia nhan manh đen vai tro cua kinh nghiem (chu khong phai li tinh) nay đuoc goi la chu nghia duy nghiem. Mac du khac biet nhau ve mat tu tuong, chu nghia duy li va duy nghiem đeu đat con nguoi vao trung tam va cho rang con nguoi co the đat đuoc tri thuc, du la qua lap luan hay trai nghiem.


= Mot so hoc thuyet ve chinh tri =


 Machiavelli  Machiavelli đuoc sinh tai Florence vao nam 1469 va ta khong co nhieu thong tin ve 28 nam đau cua cuoc đoi ong. Ong tung tham gia vao chinh su va hoat đong ngoai giao cua thanh Florence. Machiavelli cung đa gap Cesare Borgia, đua con ngoai gia thu cua Giao hoang Alexander VI. Mac du Cesare la ke thu cua thanh bang Florence, Machiavelli an tuong va nguong mo truoc nhiet huyet va tri thong minh cua ong. Nam 1512, nguoi Tay Ban Nha giai the chinh quyen thanh bang va gia toc Medici tro lai cai tri va thiet lap nen chuyen che. Su tro lai cua gia toc Medici đang nhe ra co the la mot co hoi lon cho Machiavelli nhung ong lai bi hieu nham la co lien quan đen mot am muu tao phan va bi tra tan cung nhu cam tu. Chinh trong thoi gian nay, ong đa viet tac pham đe đoi cua minh: Quan Vuong, đe dang cho nha Medici.
Mac du tuong đoi ngan, Quan Vuong la tac pham chinh tri noi tieng nhat vao thoi Phuc Hung va đa ghi ten Machiavelli đi vao lich su. Rat khac so voi nhung luan van ban ve chinh tri khac, tac pham nay khong ban ve mot mo hinh xa hoi ly tuong hay nhung pham chat cua mot nguoi lanh đao tot; thay vao đo, no đua ra hinh mau ma cac nha cai tri nen tro thanh. Mot trong nhung chu đe lon cua tac pham đo la, nha cai tri nen co gang đe trong co ve đuc hanh, hon la thuc su so huu nhung gia tri đao đuc nhu vay. Đe tro thanh mot quan vuong, mot nguoi phai the hien rang minh ung ho su tu do; nhung tai van phong va ban lam viec, tu do la mot trong nhung thu can phai tranh. Mot quan vuong nen the hien minh la mot nguoi vi tha hon la mot nguoi đoc ac; nhung thuc su, đuoc nguoi dan kinh so thi an toan hon nhieu so voi đuoc nguoi dan yeu quy. Du vay, mot nha cai tri khon ngoan van nen tranh gieo nhung tai uong va oan han khong can thiet vi đo co the la nguon goc cho su bao loan. Muc đich se bien minh cho phuong tien, nguoi quan vuong khong nen đe nhung gia tri luan ly va đao đuc can tro minh đe đat đuoc thanh cong cho chinh minh va cho nha nuoc.
Du nhung y tuong cua Machiavelli đuoc the hien rat ro rang qua cuon sach, nhung khong ai dam chac đieu ma Machiavelli thuc su muon truyen tai. Mot trong nhung ly do đo la ong đa viet Quan Vuong bang tieng Y, thu ngon ngu binh dan, chu khong phai la tieng Latinh danh cho tang lop cai tri. Thu tuong Y khet tieng Mussolini mo ta Quan Vuong la "chi dan toi cao cho chinh tri gia. Ngay nay, co mot tu tieng Anh mang ten Machiavelli: "Machiavellian", đuoc su dung đe mo ta nhung hanh đong gian tra, muu mo xao quyet, nhu vay cung đu thay rang anh huong cua ong la rat sau rong.


 Utopia cua More  Thomas More (1478–1535) la mot nguoi nhiet thanh theo chu nghia nhan van va Utopia la tac pham noi tieng nhat ma ong đe lai. Cuon sach nay, đuoc viet bang tieng Latinh, mo ta sinh đong mot vung đat thinh vuong khong co that va rat phu hop o thoi điem bay gio khi cong chung đeu đang mong ngong tin tuc tu nhung mien đat moi đuoc khai pha.
Utopia ("Mien đat khong tuong" hoac "Đia đang mat đat" trong tieng Viet) la mot hon đao co 54 thanh pho voi 6000 ngoi nha. Moi ngoi nha đeu co mot manh ruong rieng va viec lam đong se đuoc phan chia luan phien giua cac thanh vien. Tai moi thanh pho, nha o se đuoc chuyen luan phien moi 10 nam va khong co tai san rieng tu, moi thu tham chi con khong can phai khoa hay bao ve. Moi cong dan, ben canh viec đong ang, se phai hoc mot mon thu cong; tat ca moi nguoi đeu phai lao đong nhung thoi gian lao đong chi la 6 tieng mot ngay. Vi khong co nhung ke an bam nen cong viec đuoc chia se giua moi nguoi va tro nen nhe nhang hon, moi nguoi do vay se co nhieu thoi gian ranh roi hon đe nghi ngoi va sinh hoat van hoa. Chi co mot so rat it nguoi khong nam trong he thong nay, nhu la cac hoc gia, tang lu hoac nha quan ly, nhung nguoi se giup đieu phoi cong đong. Ve tong the, Utopia la mot vung đat than thien va chao đon moi nguoi; va co mot su that la noi đay chua bao gio ngung nhung bai ca ve su hoa hop va hanh phuc.
Giong nhu tac pham chinh tri noi tieng thoi co đai la Cong hoa cua Plato, Utopia ve nen mot xa hoi song đong va đay cuon hut; va qua đo cham biem mot so hien trang cua xa hoi. Nhung cung giong nhu Plato, More đe cho nguoi đoc suy nghi xem bao nhieu y tuong trong cuon sach la nhung đe xuat chinh tri nghiem tuc, va bao nhieu trong so đo chi đon thuan che gieu su meo mo cua the gioi hien tai. Nhieu hoc gia cho rang, y tuong ve mot the gioi khong tuong nhu Utopia la mot trong nhung nguon cam hung cho chu nghia cong san sau nay.


 Triet hoc chinh tri cua Thomas Hobbes  Thomas Hobbes (1588–1679) la mot nha triet hoc duy nghiem tai Anh. Trong khoang thoi gian o Paris đe tranh chien tranh, ong đa viet nen tac pham noi tieng nhat cua minh, Leviathan. Khong chi la mot trong nhung kiet tac viet ve chinh tri, Leviathan cung đong thoi la mot trong nhung ang van xuoi vi đai nhat đuoc viet bang tieng Anh.

Leviathan noi ve nhung tuong tac dan đen viec hinh thanh nen mot Nha nuoc. Hobbes bat đau bang cach mo ta cuoc song cua con nguoi neu nhu đat ngoai su kiem soat cua nha nuoc; noi theo mot cach khac, moi vat đeu o trong mot trang thai nguyen thuy, tu nhien. Vi tat ca moi nguoi co kha nang va suc manh tuong tu nhau, va đong thoi cung co nhung ham muon tuong tu nhau, nhung cuoc canh tranh khong khoan nhuong đe gianh lay tai san, quyen luc va danh vong se khong bao gio cham dut. Hobbes viet mot cach song đong ve trang thai tu nhien nay:....khong co mot hieu biet nao ve mat đat; khong co y niem ve thoi gian; khong co nghe thuat; khong co chu viet; khong co xa hoi; va, te nhat trong tat ca, [luon co] am anh va nguy hiem dai dang ve mot cai chet tan khoc; va cuoc đoi cua con nguoi, [do đo se] co đoc, ngheo đoi, kho so, tan bao va ngan ngui.Ve mat lich su, chung ta khong biet mot trang thai nguyen thuy nhu vay co ton tai o đau tren the gioi nay khong, nhung Hobbes cho rang, ta co the thoang thay nhung đac điem cua no tai nhung bo toc o vung đat Tan The gioi moi đuoc kham pha hoac ngay ca tai nhung noi van minh, moi nguoi cung luon đe phong va can trong voi nhung nguoi xung quanh. Trong trang thai nguyen thuy nhu vay, khong he co luat phap thuc su, nhung co ton tai cai goi la "luat tu nhien" duoi dang nhung nguyen tac ve ham muon hoac nhung cong thuc giup tang co hoi song sot. Nhung luat nay thuc giuc con nguoi trong trang thai tu nhien tim đen hoa binh va su on đinh, va do vay, ho se tu bo mot so su tu do cua minh voi đieu kien nhung nguoi khac cung lam nhu vay. Tu đo, dan dan, con nguoi se dang tat ca nhung quyen cua minh, tru quyen đuoc tu ve, đen mot quyen luc trung tam co the ap dung luat tu nhien duoi dang su trung phat.
Nen chuyen che đuoc hinh thanh bang su thoa thuan giua moi nguoi voi moi nguoi khac; moi ca nhan đeu se tu bo quyen cua minh voi đieu kien nhung nguoi khac cung lam đieu tuong tu. Hobbes viet: "Đieu nay đuoc hoan thanh, so đong nhu vay se quy ve mot nguoi duy nhat, đo la Nha nuoc. Đay chinh la thu se tao nen [con thuy quai] Leviathan, hay neu noi mot cach cung kinh hon, đo la tao nen mot vi than tren tran the, chung ta no (...) con nguoi nay hoa binh va su bao ve [ma chung ta đang co]."


= Triet hoc vat ly va su phat trien cua khoa hoc =

Mot trong nhung buoc tien lon cua triet hoc vao the ky 16 đo chinh la su phan tach giua triet hoc tu nhien va triet hoc vat ly. Ca hai mon hoc nay co chung muc tieu la tim hieu nhung vat chat xung quanh; nhung bo mon vat ly khoa hoc thi phat trien bang cach quan sat va đua ra cac mo hinh gia thiet chu khong dua vao nhung kien thuc tien nghiem hoac nhung lap luan ve mat khai niem. Khi khoa hoc ngay cang phat trien, vai tro cua triet hoc trong linh vuc nay cung ngay cang mo nhat, cung giong nhu chinh bo mon triet hoc tu nhien vay.
Ta co the hieu ro hon su tach biet nay qua hai đai bieu lon ve thien van hoc cua thoi ky nay la Bruno va Galileo. Ca hai nhan vat ma ta nhac đen đeu quan tam đen nhung bai viet cua Copernicus voi y tuong mang tinh cach mang: Trai Đat quay xung quanh mat troi chu khong phai nguoc lai. Nhung co mot su khac biet rat lon giua Bruno va Galileo khi moi nguoi phat trien ly thuyet nhat tam nay.


 Bruno  Giordano Bruno (1548–1600) la mot hoc gia phieu bat o nuoc Y va ong cung tung la mot tu si theo dong Đa Minh. Bruno lap luan rang, the gioi tu nhien la vo han, khong co bo hay mot gioi han nao ca. Trong khoang khong gian vo tan nay la rat nhieu nhung he mat troi va mat troi ma chung ta biet cung chi la mot trong so chung. Khong co mot ngoi sao nao co the đuoc coi la trung tam cua vu tru vi moi vi tri chi la tuong đoi. Trai Đat ma ta đang sinh song cung khong co đac quyen gi ca, su song co the ton tai o đau đo trong vu tru ngoai kia. Theo Bruno, vu tru đuoc tao nen tu cac nguyen tu, ca ve mat vat ly va tam linh; moi con nguoi cung la mot nguyen tu co y thuc, bat tu, phan anh chinh minh trong vu tru rong lon nay.
Khong may ngac nhien khi ly thuyet cua Bruno bi Giao hoi kich liet phan đoi. Ong bi Toa an di giao ket toi va nhan an hoa thieu sau khi ong tu choi thay đoi quan điem cua minh. Thu vi thay, nhieu gia thiet va phong đoan cua Bruno van con anh huong đen thien van hoc nhieu the ky sau đo. Nhung ta van phai nho rang, chung chi la nhung phong đoan; voi nhung thong tin ma ta đa biet cho đen nay, Bruno khong thuc hien mot thi nghiem hay quan sat nao ca.


 Galileo  Mot cau chuyen đoi nghich hoan toan voi Bruno la Galilei Galileo (1564–1642). Ong la giao su co tham nien tai đai hoc Padua va cung la nha toan hoc hoang gia cho Đai cong tuoc Medici xu Tuscany. Su dung kinh vien vong moi đuoc cai tien cua minh, Galileo co the quan sat đuoc nhung ngon nui tren mat trang cung nhu nhung đom đen cua mat troi; va ong rut ra ket luan rang nhung thien the nay cung đuoc cau tao tu nhung dang vat chat tren Trai Đat chu khong phai la mot dang tinh chat khac biet nao đo nhu Aristotle đa noi. Tu nhung quan sat ve cac pha cua sao Kim, Galileo thu đuoc nhung bang chung moi ung ho cho thuyet nhat tam cua Copernicus. Mot trong nhung thi nghiem noi tieng nhat cua Galileo la ong đa tha hai qua cau cung chat lieu nhung co khoi luong khac nhau tu thap nghieng Pisa xuong, va chung đa cham đat cung mot luc. Thi nghiem nay đa phu đinh ket luan truoc đo cua Aristotle rang vat cang nang thi roi se cang nhanh. Bang nhung thuc nghiem cua minh, Galileo co the bac bo rat nhieu khia canh trong vat ly cua Aristotle - von đang rat thinh hanh vao thoi điem đo.
Khong may ngac nhien khi nhung hoc gia trung thanh voi khoa hoc Aristotle co đien khong ua gi Galileo, nhung thu khien ong gap rac roi voi toa an di giao la nhung binh luan cua ong ve moi quan he giua thuyet nhat tam va nhung mo ta trong kinh Thanh, viet rang mat troi di chuyen qua bau troi. (Thi-thien 19:6 "Mat troi ra tu phuong troi nay, Chay vong giap đen phuong troi kia; Chang chi tranh khoi hoi nong mat troi đuoc.") Galileo noi rang, cac tac gia cua kinh Thanh chi đon gian la đa mieu ta mot hien tuong theo cach pho bien đe moi nguoi co the hieu, nhung nhung can cu thuc su thi se can phai đuoc tim ra bang khoa hoc. Hong y Bellarmine, cung la nguoi đa ket toi Bruno, phan bac lai rang, thuyet nhat tam, du co đuoc mot so cac bang chung ung ho, van chi la mot gia thuyet va van chua đuoc thiet lap mot cach chan chan. Co mot đieu kha mia mai o đay khi nha vat ly cho thay rang minh co the phan tich kinh Thanh tot hon, trong khi vi Hong y thi the hien kha nang phan bien cua mot triet gia khoa hoc. Khong co ben nao chien thang trong cuoc tranh luan nay, Galileo kien quyet giu lai nhung gia thuyet cua minh con Toa an di giao quyet đinh giam giu ong vo thoi han. Cau chuyen ve cuoc đoi đau giua Galileo va Giao hoi cung nhu cau noi noi tieng cua ong (du nguoi ta khong chac chan rang Galileo đa noi đieu nay): "Du sao Trai Đat van quay" đuoc luu truyen tu đo cho đen mai ve sau.


 Francis Bacon  Mot trong so nhung nha triet hoc noi bat nhat trong thoi ky Phuc hung la Francis Bacon (1561–1626). Ong đuoc cho la mot trong nha duy nghiem đau tien, voi quan điem chu đao rang tri thuc can phai đuoc xuat phat tu nhung kinh nghiem khach quan. Nhung di san lon hon cua Bacon la ong đa đe ra mot phuong phap khoa hoc đe nghien cuu the gioi, đat trong tam vao viec thu thap du lieu va quy nap đe đua đen tri thuc.
Vao thoi cua minh, Bacon đa nhan ra rang nhung phuong phap logic hien co la khong đu vi no thieu mot ly thuyet ve phat hien khoa hoc. Trong cuon Novum Organum ("Phuong tien tu duy moi"), ong thay the logic truyen thong Aristotle bang mot phuong phap moi khac biet va huu dung hon. Voi Bacon, muc đich cua viec nghien cuu la nham mo rong suc manh cua con nguoi đoi voi the gioi thien nhien. Tam đoan luan cua Aristotle se khong cung cap cho chung ta nhung kien thuc moi, thu ta can bay gio la phuong phap quy nap. Quy nap ma Bacon noi toi khong phai la nhung khai quat nong voi tu mot so luong it oi cac mau trong tu nhien, ma la mot quy trinh voi cac buoc ro rang, xuat phat tu nhung hien tuong đon le va đi theo chieu tang dan ve đo khai quat. Trong quy trinh nay, nguoi nghien cuu cung can phai tranh đe cac thien kien cua minh lam sai lech ket qua va ket luan thu đuoc.
Quy nap co the se giup ta tim ra ban chat đang đuoc che giau cua su vat, vi vay, no can phai đuoc bat đau bang nhung quan sat lien tuc va chinh xac. Chang han, neu nhu ta muon nghien cuu ve ban chat cua "nhiet", ta se phai xem nhiet xuat hien khi nao (duoi anh nang mat troi hoac khi ta quet diem,...) va khong xuat hien khi nao (duoi anh sang cua mat trang va nhung vi sao), khi nao thi no xuat hien nhung voi nhung trang thai khac nhau (nhu nhiet đo cua mot con vat tai nhung thoi điem va moi truong khac nhau). Khi ta thiet lap mot bang cac du lieu, ta co the tim ra đieu gi luon luon hien huu khi noi ve nhiet hoac đieu gi luon vang mat khi khong co nhiet va đieu gi khien ket qua thay đoi... Quy trinh nay co the đuoc lap lai va ap dung pho quat. Phuong phap cua Bacon khong phai la khong co nhung khuyet điem, tuy nhien, khong the phu nhan rang: ong đa đat nen mong cho mot phuong phap khoa hoc pho bien va co anh huong lau dai. Bacon đuoc ton vinh la "cha đe" cua phuong phap khoa hoc, "cha đe cua triet hoc thuc nghiem".
Vao thoi điem ma su thien tai cua ca nhan đuoc nhan rat manh, Bacon la nguoi đa nhan ra rang: khoa hoc tu nhien chi co the tien bo boi nhung no luc hop tac khong lo. Hien thuc hoa tam nhin cua ong, Hoi Hoang gia Luan Đon đa đuoc thanh lap 35 nam sau đo. La noi quy tu nhieu cai ten lon trong khoa hoc nhu Thomas Hobbes, Hooke, Robert Boyle, Leeuwenhoek va đac biet, Isaac Newton, Hoi Hoang gia đa đi tien phong va mo đuong cho khoa hoc phat trien nhieu the ky sau đo.


= Chu nghia duy ly =


 Descartes  Rene Descartes la mot trong nhung nha triet hoc vi đai va noi tieng nhat vao the ky 17. Ong sinh nam 1596 tai mot ngoi lang ma nay đa đuoc đoi ten thanh La-Haye-Descartes đe ton vinh nha triet hoc. Descartes chua bao gio giang day trong mot truong đai hoc nao va ong viet cac tac pham cua minh khong phai bang tieng Latinh han lam ma bang tieng Phap thong thuong đe huong đen so đong cong chung. Ngay nay, trong nhung di san ma Descartes đe lai, cac tac pham triet hoc cua ong la đuoc đoc nhieu nhat; nhung vao thoi cua minh, Descartes noi tieng nhat voi nhung cong trinh khoa hoc. Descartes la nguoi đa đat ra he truc toa đo trong toan hoc ma nay mang ten ong, ben canh đo, ong con co nhung nghien cuu vat ly va khi tuong hoc. Nam 1637, ong xuat ban ba tieu luan khoa hoc kem theo phan loi tua Ban ve phuong phap (en. Discourse on the Method); vao thoi điem hien tai, trong khi nhung tieu luan chi đuoc đoc boi nhung chuyen gia ve lich su khoa hoc, phan loi tua đa đuoc dich ra hang tram thu tieng va đen tay hang trieu đoc gia tren the gioi. Ong qua đoi vi viem phoi vao nam 1650.
Trong he thong triet hoc cua Descartes, moi đieu đeu co the đuoc giai thich bang hai pham tru, hay bang tinh nhi nguyen, cua vat chat (en. matter) va y thuc (en. mind). Va qua thuc, chung ta no ong cach suy nghi rang: vat chat va y thuc la hai bo phan tuong ho, duy nhat va tron ven nhat, cau thanh nen vu tru ma ta đang sinh song nay.  Voi Descartes, con nguoi la mot loai vat chat biet suy nghi va thanh phan trong yeu nhat cua con nguoi la y thuc hay tam tri. Trong cuoc song thuong ngay, ong cong nhan rang, y thuc va co the cua chung ta hoa hop chat che voi nhau, nhung se that sai lam neu coi co the la yeu to chinh lam nen con nguoi ta. Ngoai ra, Descartes cung noi ve tam tri con nguoi theo mot cach khac, trong tam cua tam tri con nguoi khong phai la tri tue ma la kha nang y thuc (en. conscious) hay chinh la kha nang ma ta nhan biet nhung suy nghi cua chinh minh va nhan biet ve the gioi xung quanh.

Descartes cho rang nhiem vu truoc nhat cua triet hoc la phai khien cho mot nguoi co the loai bo tat ca nhung niem tin cua anh ta va nghi ngo tat ca moi thu co the. Descartes bat đau đua cac vi du voi muc đo khac nghiet tang dan đe cho thay su chac chan trong the gioi nay de lung lay đen the nao. Chang han, chung ta tri giac va cam nhan the gioi nho nhung giac quan, nhung nhung giac quan nay han cung tung lua chung ta khong it lan (nhu tao ra cac ao giac), nen chung khong the la nhung điem tua cho tri thuc. Va Descartes đua ra vi du cuc đoan nhat, ong tuong tuong co mot con quy đay quyen nang va xau xa đang đanh lua ong ve tat ca moi thu, chinh vi vay ma ong se nghi ngo ve tat thay moi su xung quanh. Nhung tai chinh điem nay, Descartes nhan ra co mot niem tin chac chan, mot niem tin ma ong se khong bao gio phai hoai nghi: đo la niem tin rang chinh ong đang ton tai. Moi khi ta nghi hay noi: "Toi ton tai", ta khong the sai, vi neu ta khong hien huu, lam sao ta co the nghi ngo rang ta co đang ton tai hay khong. Ong the hien y tuong nay qua cau noi noi tieng: "Toi tu duy, nen toi ton tai." Voi Descartes, viec chac chan ve su ton tai cua ban than minh cho ong mot điem tua vung chac; no giup ong khong bi roi vao vong xoay hoai nghi va cho phep ong roi khoi chu nghia hoai nghi va đi đen voi tri thuc.
Descartes co anh huong rat lon đen nen triet hoc noi chung. Ong thuong đuoc coi la cha đe cua triet hoc hien đai khi ong trao cho bo mon nay su chac chan cua toan hoc ma khong can vien đen bat ky giao ly hay tham quyen nao. Descartes cung noi tieng voi viec đa tach biet vat chat va y thuc voi vai tro la hai ban the tach biet, thu ma ta se goi la thuyet nhi nguyen Descartes. Triet hoc nhung the ky sau ngay Descartes mat đuoc ngu tri boi nhung triet gia hoac phat trien tu tuong ong hoac xem nhiem vu chinh cua minh bac bo nhung y tuong nay, nhu Spinoza hay Leibniz.


 Spinoza  Baruch hoac Benedictus Spinoza la mot trong so nhung nguoi ke tuc quan trong cua Descartes va mot trong nhung đieu ong quan tam la moi quan he giua triet hoc Descartes va Chua trong cac kinh sach Do Thai. Spinoza bi rut giay phep thong cong vao nam 1656 vi khong chap nhan mot so cac giao đieu Do Thai. Spinoza sinh hoat va lam viec nhu mot nha tu tuong đoc lap: ong khong nhan cac loi moi đen tu nhung đai hoc hay nhung ca nhan ten tuoi vao thoi điem đo. Ong kiem song bang mot nghe kha thu vi vao thoi điem đo la mai kinh thuy tinh, khong may, đay cung la mot trong nhung ly do dan đen cai chet cua ong. Spinoza mat nam 1677 do benh phoi, mot phan la do ong đa hit phai bui thuy tinh trong qua trinh lam viec.
Mot trong nhung khai niem trung tam cua triet hoc Spinoza la quan điem nhat nguyen luan cua ong: Spinoza cho rang chi co mot ban the vo han va duy nhat la "Chua hay Thien nhien" (la. Deus sive Natura). Su xac đinh "Chua" va "Thien nhien" trong cau nay co the đuoc hieu theo hai cach khac nhau. Neu nhu ta coi Spinoza đa dung tu "Chua" chi đe noi ve he thong to chuc dieu ky tu nhien thi ong co ve la mot nguoi vo than (hoac phiem than). Nhung neu theo cach nguoc: coi Thien nhien la Chua, hay noi theo cach khac la moi khi cac nha khoa hoc noi đieu gi ve tu nhien thi thuc ra ho đeu đang noi ve Chua thi ta lai thay rang: Spinoza co ve nhu la, theo chu cua Kierkegaard, mot nguoi bi "ngo đoc boi Thien Chua".
Truoc đo, Descartes đa đinh nghia "ban the" (en. Substance) la: "thu ma khong can gi ngoai chinh no đe ton tai" va nhu ta đa thay, Descartes cho rang co hai pham tru ban the chung nhat la Vat chat va Y thuc. Spinoza khong co cung quan điem nhu vay, theo ong, co va chi co Chua la co the thoa man đinh nghia nay mot cach chat che nhat, vi Chua đa tao ra tat ca va moi đieu cung co the bi tieu diet boi Chua. Vat chat va Y thuc khong phai la cac ban the; tinh chat noi bat nhat cua hai khai niem nay la quang tinh (en. Extension) va Y tinh (en. Thought) thi cung chi la nhung thuoc tinh khac nhau cua mot ban the Chua duy nhat ma thoi. Spinoza tiep tuc: vi Chua la vo han, nen Ngai cung se co vo han nhung thuoc tinh, nhung quang tinh va y tinh la hai thuoc tinh ma con nguoi co the cam nhan đuoc.
Neu coi Chua la mot ban the duy nhat thi o cap đo vi mo hon ta co the thay rang, nhung su vat hoac ca the quanh ta chi la nhung phien ban đuoc nhan thuc theo mot trong cac thuoc tinh ma thoi. Chang han nhu tam tri cua con nguoi la mot phien ban đuoc tri nhan bang y tinh, con bo nao thi cung la phien ban đo nhung đuoc tri nhan theo quang tinh. Va nhu ta đa chi ra truoc đo, hai thuoc tinh nay cung chi la nhung thuoc tinh cua mot Chua duy nhat, nen moi su vat trong the gioi đeu mang trong minh yeu tinh cua Ngai; the gioi tu nhien la mot he thong duy nhat, thong nhat va tu chua trong minh tat ca nhung ly giai ve chinh no. 


 Leibniz  Gottfried Wilhelm Leibniz sinh nam 1646, la con cua mot giao su triet hoc tai truong đai hoc Leipzig. Ngay tu khi con rat tre thi Leibniz đa đoc cac tac pham sieu hinh hoc va đen khi 13 tuoi thi ong đa quen thuoc voi tac pham cac hoc gia đi truoc. Leibniz sau nay đa thanh lap va la chu tich đau tien cua Hoc vien Hoang gia Pho. Ong thong thao rat nhieu cac linh vuc khac nhau, đac biet la cac linh vuc lien quan đen toan hoc va logic hoc. Leibniz đa chinh sua va nang cap may tinh toan truoc đo cua Pascal, ngoai ra ong cung hieu đinh va tinh chinh he so nhi phan, đay đeu la nhung cai tien quan trong va la tien đe cho khoa hoc may tinh trong tuong lai. Trong toan hoc, Leibniz noi tieng vi cuoc tranh chap du doi giua ong va Newton ve ban quyen cua cong trinh vi tich phan (hai ong tim ra phep tinh nay đoc lap va su dung nhung phuong phap khac han nhau). Ngay nay, đinh ly ve vi tich phan mang ten ca hai nha khoa hoc loi lac, nhung he thong ki hieu cua Leibniz thuan tien hon nen đa tro thanh chuan muc trong thoi điem hien tai.

Leibniz chua bao gio xuat ban nhung tu tuong triet hoc cua ong mot cach he thong va hoan chinh, do vay, nghien cuu tong the ve triet hoc cua ong khong phai la nhiem vu đon gian. Leibniz lap luan rang, nhung thu gi phuc tap at phai đuoc cau tao tu nhung thu đon gian hon, va nhung thu đon gian nay phai khong mang cho minh nhung đac điem ve quang tinh (vi du nhu chieu dai, chieu rong va chieu cao), vi neu vay thi chung se co the đuoc chia nho hon nua. Ta biet rang, nhung thu gi thuoc ve vat chat đeu co trong minh đac điem ve quang tinh, vi vay, thanh phan đon gian ma ta đang tim kiem la phi vat chat, co phan giong voi nhung "y niem" hay "linh hon" hon; va Leibniz goi đo la cac đon tu (en. Monad). Nhung đon tu nay ton tai đoc lap, khong phat trien cung nhu khong bi tan hoai va chung khong phu thuoc vao thu gi ngoai Chua. Tuy nhien, nhung đon tu nay co the bien đoi, nhu ta se thay ngay sau đay.
Hay lay vi du, neu nhu ta nhin thay mot bong hoa hong, nhu vay thi trong đau cua ta co xuat hien hinh anh cua bong hoa nay, vay thi co phai la đon tu (lien quan đen y niem) cua ta thay đoi va bi tac đong hay chiu anh huong tu bong hoa hay khong. Leibniz noi rang: Khong, đon tu co the bien đoi đe phan anh the gioi, nhung khong phai do no chiu tac đong tu the gioi ma do no đa đuoc lap trinh đe bien đoi đong bo voi the gioi; su bien đoi cua đon tu la tu ben trong, chu khong phai ben ngoai. Đieu nay giong nhu la neu tat ca cac chiec đong ho đuoc chuan hoa va chinh xac tuyet đoi, chung se đanh chuong vao nhung thoi điem giong het nhau du giua chung khong co moi lien he nao. Do vay, Chua, nguoi tho đong ho vi đai cua vu tru, đa tien thiet lap trang thai hoa hop cua vu tru thong qua cac đon tu. Do đo, co the noi, moi đon tu chua đung trong minh su tai hien hoan chinh cua vu tru o ca qua khu, hien tai va tuong lai.
Leibniz phat bieu rang tam tri cua con nguoi cung la mot đon tu, chua đung trong đo su tai hien cua ca vu tru. Do vay, ve nguyen tac thi chung ta co the hoc hoi va biet đuoc moi thu tren the gioi hoac vuot ra ngoai the gioi chi bang cach suy luan va tham do tam tri cua chinh minh. Chang han, neu nhu suy luan va phan tich đu lau thi chac chan ta co the biet đuoc nhiet đo hien tai tren Mat troi la bao nhieu, tuy nhien nhung phan tich the nay co the se cuc ky dai hoac tham chi la vo han (theo Leibniz thi chi co Chua moi co the thuc hien đuoc nhung phan tich nhu vay), boi vay nen neu ta muon biet nhung thong tin nay thi se can phai su dung nhung dung cu đo đac va thuc hien nhung thi nghiem. Quan điem cho rang kien thuc co the đuoc thu nhan nho suy luan va tu duy ma khong can thong nhung giac quan la đac điem rat noi bat cua chu nghia duy ly.


= Chu nghia duy nghiem =


 John Locke  Khi nghien cuu ve lich su triet hoc, John Locke thuong đuoc coi la cha đe cua chu nghia duy nghiem. Ong sinh nam 1632 trong mot gia đinh kha gia. Locke đuoc huong mot nen giao duc rat tot, ong đuoc theo hoc tai truong Westminster o Luan Đon va sau đo la tai truong đai hoc Oxford. Du nhung y tuong triet hoc cua Locke ve chu nghia duy nghiem co tao ra đuoc nhung anh huong nhat đinh, thu đem lai cho ong nhieu tieng tam nhat lai la nhung tac pham viet ve chinh tri. Ong đa đua ra cac hoc thuyet đe cap đen nhieu linh vuc xa hoi khac nhau nhu tinh hop phap cua chinh quyen, viec tu huu va mot so cac van đe lien quan đen ton giao. Locke tung giu nhieu chuc vu quan trong trong chinh phu nuoc Anh. Vao cuoi đoi, ong lui ve song o nong thon cach kha xa Luan Đon va yen vui đoc sach cung nhu viet lach. Ong ra đi trong nhe nhang vao nam 1704.
Mot trong so nhung mau thuan lon nhat giua chu nghia duy nghiem va chu nghia duy ly la khi noi ve nhung "y niem bam sinh". Nhung nha triet hoc theo chieu huong duy ly, tu Plato cho đen Leibniz, cho rang: con nguoi sinh ra đa mang trong minh nhung y niem bam sinh, tuc la nhung y niem co đuoc ma khong can phai trai qua kinh nghiem. Plato cho rang, moi tri thuc đich thuc von di đeu đa nam ben trong moi con nguoi, tuy nhien khi ta chet đi va linh hon đau thai sang mot than xac moi thi ta đa quen đi tat ca; vi vay, neu theo Plato: qua trinh hoc hoi khong cho ta them nhung y tuong moi ma giong nhu giup ta "hoi tuong" lai nhung y niem von đa san co hon. Mot đai dien khac la Leibniz, nhu đa phan tich o tren, cung cho rang ta co the đat đuoc tat ca tri thuc nho vao mot chuoi cac qua trinh phan tich va suy luan.

Hoc thuyet ve "y niem bam sinh" la mot trong nhung thu "rac ruoi" ma Locke muon quet đi nhat tren "con đuong đi đen tri thuc". Ong kich liet phan đoi y tuong cho rang con nguoi so huu bat cu loai tri thuc bam sinh nao. Mot so nguoi cho rang: nhung nguyen tac vo cung pho quat nhu "1 + 1 = 2" hay "Mot vat khong the vua ton tai vua khong ton tai" la nhung vi du cho y niem bam sinh - nhung tri thuc co san trong moi con nguoi, Locke khong đong tinh voi y kien nay. Ngay ca khi nhung nguyen ly nay tuong đoi hien nhien va pho bien, khong co gi chung minh rang chung la bam sinh, co nhieu ly do đe khien nguoi ta co cung mot y tuong. Chang han, moi nguoi o moi dan toc đeu biet rang "lua thi nong", nhung đo la do trai nghiem cua con nguoi la đong nhat (cam nhan đuoc nhiet cua lua) chu khong phai do mot tri thuc bam sinh ("lua thi nong") đuoc cai san nao đo. Locke tiep tuc noi rang, ngay ca nhung nguyen tac logic (chang han nhu "mot cong mot bang hai") cung khong pho quat hoan toan: nhieu tre em, nhung nguoi co van đe ve tri tue hay nhung nguoi khong nghien cuu ve khoa hoc se khong co hieu biet ve nhung y tuong nay. That vo ly khi noi rang con nguoi so huu san nhung y niem nhung lai khong the tiep can đuoc chung.
Quan điem cua Locke la, tam tri cua moi đua tre đuoc sinh ra la mot tabula rasa ("tam bang trong"), hoan toan khong chua bat ky mot y niem san co nao ca. Sau đo, ta trai nghiem the gioi va nhung kinh nghiem nay đuoc han lai tren tam bang trang đo. Nho qua trinh tiep xuc voi the gioi ma ta thu đuoc nhung y tuong, bo nao cua con nguoi khong the tao ra y tuong moi hoan toan, no chi co the ghi lai nhung y tuong thong qua trai nghiem ma thoi. Locke cho rang co hai loai y tuong đon gian, mot loai la nhung y tuong đen tu cam giac, vi du nhu mau sac, mui vi, nhiet đo,... va mot loai la nhung y tuong co đuoc khi ta suy tu hay con đuoc goi la "tri thuc khi xem xet noi tam", chang han nhu hieu biet, y chi, cam xuc... Voi ong, khong co mot tri thuc nao co the co nguon goc vuot ngoai hai loai y tuong nay hay noi cach khac, mot nguoi bi mu bam sinh thi khong the co y niem ve mau đo.


 Berkeley  George Berkeley (1685–1753) la mot trong nhung triet gia noi bat nhat cua đat nuoc Ireland, ong sinh ra va lon len tai mot vung đat gan lau đai Dysart. Vao nam 1714, khi đa viet xong cac tac pham triet hoc chinh cua minh, ong roi khoi Ireland va du hanh quanh chau Au. Qua chuyen đi nay, ong cho rang nen van hoa o chau Au đang muc ruong dan nhung o phia ben kia đai duong, chau My đang đon nhung luong tu tuong het suc moi me. Anh huong cua Berkeley đen voi nen giao duc My la khong he nho, ong đa danh tang mot thu vien vao hang tot nhat luc bay gio cho truong Đai hoc Yale (luc đo von con la mot truong đai hoc nho va kho khan) cung nhu quyen rat nhieu sach cho Đai hoc Harvard. Nhieu truong đai hoc tai My va mot thanh pho o California đa đuoc đat ten Berkeley đe tuong nho đen cong lao cua ong.
Giong nhu Locke, Berkeley coi kinh nghiem la nguon goc chinh yeu cua tri thuc. Nhung Berkeley cho rang chu nghia duy nghiem cua Locke van con "mem mong" vi he thong nay van cho phep ton tai mot the gioi đoc lap voi giac quan (the gioi vat chat) va van con bam lay cach nhin cua Descartes khi cho rang con nguoi đuoc cau tao tu hai ban the chung nhat la vat chat va tinh than. Chu nghia duy nghiem Berkeley cuc đoan hon cua Locke nhieu, theo ong, chi co mot loai ban the trong vu tru, chinh la tinh than hay y nghi chu khong phai vat chat. He thong cua Berkeley chi chap nhan su ton tai cua hai thu la y thuc va nhung y tuong đuoc cam nhan; ta co the tom gon quan điem cua Berkeley bang cau cham ngon cua chinh ong: "Ton tai tuc la đuoc tri nhan." (la. esse est percipi)
Nhu đa chi ra tu truoc đo, Locke cho rang the gioi vat chat co the tac đong đen cac giac quan cua ta va giup hinh thanh nen nhung y tuong, vay la the gioi vat chat se đong vai tro la nguyen nhan con nhung y tuong ma ta co đuoc la ket qua cua qua trinh tuong tac. Berkeley hoan toan bac bo quan điem cho rang co nhung vat chat ton tai đoc lap voi tinh than cua ta, ong lap luan nhu sau:

Nhung vat ta cam nhan đuoc (vi du nhu ngoi nha, qua tao,...) đuoc đem lai cho ta trong trai nghiem cam giac.
Nhung gi ta trai nghiem va cam giac đuoc cau thanh hoan toan tu nhung y tuong cua ta.
Y tuong thi chi ton tai trong tam tri.
Do vay, nhung vat ma ta cam nhan đuoc chi ton tai trong tam tri.
Ta se xem xet vi du ve "qua tao" đe lam ro cach tiep can cua Berkeley. Ta muon đe cap đen đieu gi khi noi ve "qua tao"? Khi mieu ta hoac nghi ve qua tao, thuong ta se noi no co mau đo, gion va co vi ngot, nhung tat ca nhung đac tinh ma ta vua neu đeu la nhung trai nghiem hoac cam giac cua ta ve qua tao (buoc 1). Ta nhan thay rang khai niem cua ta ve qua tao thuc ra la mot tap hop cua nhung y tuong khac nhau (mau đo, gion va ngot), va do vay: chung chi ton tai trong tam tri cua chinh ta (buoc 2 va 3). Co mot điem đang luu y khi ta noi ve qua tao, đo la ta khong đe cap đen đac tinh vat chat cua đoi tuong nay. Neu noi đac tinh vat chat cua qua tao la su gion hay đo cung cua no thi ta chang qua cung đang mieu ta mot trai nghiem hay cam giac; con neu noi khia canh vat chat cua qua tao ton tai nhung khong the tri nhan thi ta đa vi pham xuat phat điem cua chu nghia duy nghiem. Vay thi, qua tao ma ta biet chi ton tai duoi dang mot loat nhung y tuong trong tam tri cua ta (buoc 4).
Nhu vay, neu gat đi tat ca nhung đac điem ma ta tri nhan đuoc o qua tao - hinh dang, mau sac, mui vi,... - ta se thu đuoc mot thu vat chat "trong khong" gi đo. Hon nua, vi ta khong the mo ta đuoc ban chat cua no (ta chi co the mo ta nhung y tuong ma ta cam nhan đuoc), lieu ta co chac rang thu vat chat "trong khong" ma ta đang co thuc su ton tai? Vi vay, voi Berkeley, nhung y tuong cua ta khong phai đuoc gay nen boi qua tao, nhung y tuong cua ta thuc su la qua tao. Nhu vay, mot vat se chi ton tai chung nao chung đuoc tri nhan, giong nhu cau noi: "Ton tai tuc la đuoc tri nhan" cua ong. Goc nhin phu đinh hoan toan su ton tai vat chat khach quan cua Berkeley co ve la lung, ky quac hoac te nhat, đien khung. Du vay, cau hoi cung nhu lap luan cua Berkeley ve nhung thu ma ta co the tri giac đuoc van am anh triet hoc qua nhieu the ky cho đen tan ngay nay.


 David Hume  Ke thua di san triet hoc tu Locke va Berkeley, David Hume đa đua chu nghia duy nghiem đen voi ket luan hop ly cua no. Ong sinh nam 1711 va đo vao truong Đai hoc Edinburgh khi chi moi 12 tuoi va hoan thanh cong trinh đe đoi Khao luan ve ban chat con nguoi khi chua đay 30 tuoi. Du đuoc coi la kinh đien trong triet hoc vao thoi điem hien tai nhung vao thoi cua Hume, cong trinh đuoc đon nhan voi su dung dung đang kinh ngac. Mot buoc lui nua trong su nghiep cua Hume khong đuoc lam giao su giang day cua truong Đai hoc Edinburgh, vi tri ma ong rat co gang đe đat đuoc. Trong quang đoi cua minh, Hume thuong biet đen voi vai tro la mot nha su hoc hon la mot nha triet hoc, ong đa xuat ban bo sach lich su đo so Lich su nuoc Anh - cong trinh đem lai tieng tam ma ong hang mong uoc. Vao nam 1763, Hume đuoc đe bat lam trong Đai su quan o Paris, noi ong ket giao voi triet gia Jean-Jacques Rousseau va dan đuoc cong chung biet đen nhieu hon voi vai tro la mot nha triet hoc. Hume qua đoi nam 1776, co the la do ung thu hoac viem đai trang.
Van đe noi tieng va gay gat nhat ma Hume đe lai trong triet hoc thoi can đai la quan he nhan qua. Hay xem xet mot vi du cu the, ta đua tay vao ngon lua va cam thay đau, ta se nghi ngay rang ngon lua chinh la nguyen nhan lam chung ta đau đon. Nhung Hume cho rang, thu ta đa trai nghiem la hai cam tuong rieng biet, đo la: "ngon lua" va cam giac "đau đon", vay thi moi quan he nhan qua nam o đau? Hume phan tich ra ba đac điem co the khien ta rut ra moi quan he nhan qua tu nhung kinh nghiem nhu vay, đo la:

Moi quan he ve su tiep noi. Trong vi du cua ta, tay ta tiep xuc voi ngon lua va ta cam thay đau đon; neu co ai đo quet lua cach ta 100 met ma ngon tay ta cam thay đau thi ta se hiem khi cho rang ngon lua la nguyen nhan cho đau đon cua ta. Mot vi du khac la khi ta bat cong tac thi đen (du cach cong tac mot khoang cach đang ke) sang thi đo la do co đuong day ket noi bong đien voi cong tac.
Moi quan he ve uu tien thoi gian. Khi ta đua tay vao lua thi ta ngay lap tuc cam thay đau đon, nhung neu nhu tay ta đau truoc khi ta đua tay cham vao lua thi ta cung se khong đua ra ket luan la ngon lua la nguyen nhan gay ra đau đon cho ta.
Nhung hai yeu to tren la khong đu đe đua ra moi quan he nhan qua, can co them khai niem ve su ket noi thuong truc. Neu nhu ta gai đau va thay troi đo mua thi ta cung se khong coi đo la hai su kien co moi quan he nhan qua voi nhau: vi ta cung tung thay troi đo mua khi ta khong gai đau va neu ta gai đau thi khong phai luc nao troi cung mua. Ta se chi coi moi quan he cua hai su kien nay la mot su trung hop. Nhung vi du voi lua va đau thi lai khac, hai su kien nay thuong xuyen đi đoi voi nhau, hay noi cach khac, ta thuong xuyen quan sat đuoc "su đau" thuong xuat hien sau "ngon lua".

Nhung Hume cho rang: thuyet nhan qua khong the đung vung neu đuoc xem xet ky luong. Thuyet nhan qua chi đung voi nhung su kien đa xay ra trong qua khu, con tuong lai thi ta khong the chac chan, ta khong the chac lan toi tay ta cham vao lua thi cam giac đau co xuat hien hay khong. Ro rang, viec tay ta cham vao lua ma khong thay đau la co the hinh dung ra đuoc va no khong vi pham nguyen tac logic nao (nguoc lai, neu ta phu đinh nhung menh đe toan hoc nhu "1 + 1 = 2" thi se gay ra nhung mau thuan ve mat logic). Mat khac, đieu nay cung khong the đuoc giai thich bang kinh nghiem, vi ta khong the trai nghiem tat ca cac lan "cham vao lua" đe xem chung co dan đen "đau đon" hay khong. Nhu vay, đon thuan viec quan sat rang su kien B (o đay la "đau") luon theo sau su kien A (o đay la "lua") khong phai la co so huu ly đe ta tin rang su kien B đuoc gay ra boi su kien A. Trong thi nghiem noi tieng cua Pavlov ve phan xa co đieu kien, nha sinh ly hoc nguoi Nga rung chuong ngay truoc khi cho nhung con cho cua minh an. Hai su kien nay gan bo mat thiet voi nhau đen muc dan dan lu cho se tiet nuoc bot moi khi nghe thay tieng chuong keu. Hien nhien, tieng chuong keu khong nhat thiet phai lien quan đen viec đua thuc an, nhung hai su kien nay đa đuoc gan chat voi nhau trong tam thuc cua nhung chu cho tham gia thi nghiem. Lieu nhung su kien ma ta hay cho gan bo voi nhau (nhu "lua" va "đau" chang han) co khac nhieu so voi vi du tren?
Neu nhu ca kinh nghiem lan suy luan đeu khong phai la co so đe ta thiet lap moi quan he nhan qua, đau la nen mong khi ta tao ra moi quan he nay? Cau tra loi cua Hume la thoi quen hay tap quan, noi cach khac, đo la mot đac điem tam ly cua con nguoi cho phep chung ta tin vao mot thu gi đo ke ca khi khong co bang chung. Nhu vay, Hume đa giang mot đon manh me vao chu nghia duy ly, đac biet la phuong phap quy nap, khi ong noi rang: niem tin, do tap quan dan loi, moi la trung tam trong nhung tuyen bo nhan thuc cua chung ta chu khong phai ly tinh. Triet hoc ra đoi khi nhung nha tu tuong bat đau đat cau hoi ve nhung tap quan, niem tin cung nhu no luc đe tim ra nen tang huu ly cho hieu biet cua minh ve the gioi, nhung Hume noi rang nhung nen tang huu ly la khong the tim thay va ta se lai quay ve voi nhung tap quan hay nhung niem tin truoc triet hoc.


Triet hoc cua Kant Nen triet hoc cua the ky 19 đuoc thong tri boi cac triet gia nguoi Đuc, va nguoi mo man trong so ho la Immanuel Kant. Ong sinh nam 1724 tai thanh pho Konigsberg (nay la thanh pho Kaliningrad cua Nga) va trong suot ca cuoc đoi minh, Kant chua bao gio đi xa khoi noi nay qua 100 km. Kant theo hoc tai truong Đai hoc Konigsberg va sau nay tro thanh giao su giang day chinh tai đay. Hau nhu khong co mang kien thuc nao la Kant khong đung đen, vi ong khong chi day sieu hinh hoc, logic hoc, đao đuc hoc, my hoc va triet hoc than hoc ma con giang ca toan hoc, vat ly, đia ly va nhan hoc. Ben canh nhung di san khong lo ma Kant đe lai trong triet hoc, ong cung co nhung đong gop nhat đinh cho nhung bo mon khoa hoc khac. Kant khong bao gio lay vo cung nhu giu nhung chuc vu noi bat trong cong đong, va ong cung noi tieng la mot nguoi song vo cung quy cu va đieu đo. Ta co the thay ro đieu nay qua buc chan dung sinh đong khi nha tho Heinrich Heine viet ve ong:Toi khong tin chiec đong ho gan tren mat nha tho lon noi đay co the chay đeu đan va binh than hon nguoi cong dan Immanuel Kant. Ngu day, uong ca-phe, ngoi viet sach, đen lop giang bai, an, đi dao...tat ca đeu theo đung gio giac, va nhung nguoi hang xom đeu biet la đung ba gio ruoi la luc Immanuel Kant buoc ra khoi nha, minh khoac chiec ao mau xam, tay cam gay truc, đi ve con pho Hang Cay Chanh ma gio đay mang ten Pho Triet Gia đe tuong nho ong. That la mot su đoi lap giua cuoc song ben ngoai va nhung tu tuong ben trong con nguoi đa lam đao lon the gioi triet hoc! Noi đung su that thi neu cac cong dan biet đen y nghia thuc su cua tu tuong Kant thi ho con kinh hoang khi gap ong hon khi nhin thay đao phu chuyen hanh hinh tu toi. Nhung nhung nguoi chat phac chi thay ong la mot vi giao su triet, va moi ngay ong đi ngang qua vao đung gio nhu thuong le, ho đeu chao ong nhu mot nguoi quen va chinh lai đong ho mang theo.Cuoc đoi cua Kant co ve binh lang, nhung tu nay la khong đung neu noi ve nhung tu tuong cua ong. Thay vao đo, tu "cach mang" thuong đuoc su dung khi noi ve nhung y tuong lon va manh me cua ong. Anh huong tu cuoc cach mang Kant đen nen triet hoc la rat lon vi sau khi ong qua đoi vao nam 1804, triet hoc hien đai thuong đuoc chia lam hai thoi ky la "triet hoc truoc Kant" va "triet hoc sau Kant".


= Nhan thuc luan cua Kant =


 Cac loai phan đoan  Kien thuc luon xuat hien duoi dang nhung phan đoan (de. Urteil, en. judgment), trong đo mot hien tuong đuoc khang đinh hoac phu đinh. Do vay, muon lam sang to ve tri thuc cua con nguoi, ta phai khao sat cac loai phan đoan ma ta thuc hien. Kant cho rang co hai loai phan đoan va mot trong so đo la "phan đoan phan tich" (de. analytisches Urteil), đuoc xay dung dua tren nguyen ly mau thuan. Chang han, "tat ca nguoi đoc than đeu khong co vo/chong" la mot phan đoan phan tich vi khang đinh đieu nguoc lai chac chan se dan đen mau thuan. Trong vi du nay, vi tu "khong co vo/chong" đa đuoc chua trong chu the "nhung nguoi đoc than" nen ta co the đua ra phan đoan chi bang cach phan tich cac thuat ngu đa đuoc su dung. Nhung phan đoan phan tich khong cho ta them kien thuc ve the gioi. Loai phan đoan con lai: "phan đoan tong hop" (de. synthetisches Urteil), tuy nhien, lai co the lam đuoc nhiem vu nay. Chang han, "nhung nguoi đoc than trong phong nay đeu cao hon 1,7 met" la mot phan đoan tong hop vi no tong hop chu the ('nhung nguoi đoc than trong phong") voi vi tu ("cao hon 1,7 met") hay noi cach khac la đac điem "cao hon 1,7 met" khong đuoc chua san trong chu the ("nhung nguoi đoc than trong phong nay"). Phu đinh nhung phan đoan tong hop cung khong gay ra nhung mau thuan ve mat logic.
Ben canh hai loai phan đoan ma ta thuc hien, Kant con phan biet hai loai tri thuc ma ta co, tri thuc tien nghiem va tri thuc hau nghiem. Tri thuc tien nghiem la loai tri thuc co the co đuoc đoc lap voi kinh nghiem, hien nhien la nhung phan đoan phan tich se thuoc vao nhom nay. Ta khong can phai co so lieu thuc nghiem đe biet rang phan đoan "tat ca nhung nguoi đoc than đeu khong co vo/chong" la đung. Đoi lap voi tri thuc tien nghiem la tri thuc hau nghiem, loai tri thuc chi co đuoc khi thu thap tu kinh nghiem, giong nhu phan đoan "nhung nguoi đoc than trong phong nay đeu cao hon 1,7 met" vay, ket luan cho phan đoan nay chi co the tim nho vao thuc nghiem.
Viec phan loai nhu vay đua đen cho ta bon loai phan đoan. Cac loai phan đoan nay se đuoc liet ke o đay kem voi vi du đe lam ro hon:

Phan tich tien nghiem: Thuong la nhung phan đoan xay dung tren nguyen ly mau thuan. Vi du, "moi vat the đeu co quang tinh" hoac "moi cha me đeu đa co con".
Phan tich hau nghiem: Khong ton tai loai phan đoan nay, mot khi phan đoan la phan tich, chung se khong đuoc dua tren kinh nghiem.
Tong hop hau nghiem: Phan lon nhung phan đoan cua ta khi quan sat hoac trai nghiem the gioi đuoc xep vao nhom nay, vi du nhu: "Qua bong nay đang roi" hoac "Qua tao nay co mau đo".
Van đe nay sinh o loai phan đoan cuoi cung: Tong hop tien nghiem. Lam sao co the co loai phan đoan cho ta hieu biet ve the gioi (tong hop) ma đong thoi lai khong phu thuoc vao kinh nghiem (tien nghiem) đuoc? Nhung Kant cho rang co ton tai nhung phan đoan nhu vay. Vi du nhu phan đoan "7 + 5 = 12" la mot phan đoan tong hop tien nghiem vi ta khong the phan tich khai niem "5" va "7" đe tim ra "12", hoac mot phan đoan tuong tu la "Đoan thang la khoang cach ngan nhat giua hai điem" khi khai niem "ngan" khong đuoc chua san trong "thang" nhung ta van biet đieu nay la chinh xac. Phan đoan tong hop tien nghiem la mot trong nhung chu đe quan trong cua triet hoc Kant.


 Khong gian va thoi gian: Nhung mo thuc cua giac quan  Khong gian va thoi gian la hai đac tinh quan trong va co ban nhat cua cac vat the trong the gioi, do vay, đe tim hieu ve cach con nguoi hieu ve the gioi la xem xet cach ma con nguoi trai nghiem khong va thoi gian. Truoc khi đi đen nhung lap luan cua Kant, ta co the lam mot thi nghiem tuong tuong nho: Ta hay loai bo tung đo vat hoac tung vat the mot tren the gioi nay cho đen khi khong con lai gi ca ngoai khong gian, trang thai "khong co gi ca" nay xem ra van co the hinh dung đuoc. Nhung hay tuong tuong vat the ma khong co khong gian, giong nhu la tuong tuong mot cai hop ma khong co ba chieu khong gian vay. Đieu nay la khong the thuc hien đuoc vi đac tinh khong gian la khac voi đac tinh va vat the cua cam giac. "Khong gian" la mot cach đe tam tri trat tu hoa "cam giac" nhung tu no thi khong phai la mot cam giac: con nguoi khong the trai nghiem đuoc "khong gian" ma trai nghiem cac vat the đuoc cau truc ve mat khong gian. Kant goi khong gian la hinh thai cua cac giac quan ben ngoai va thoi gian, voi nhung lap luan tuong tu, la hinh thai cua cac giac quan ben trong.
Hoc thuyet cua Kant ve khong gian va thoi gian đuoc đe ra đe giai thich tai sao toan hoc co the đua đen cho ta nhung phan đoan tong hop tien nghiem. Hinh hoc, chang han, la mon khoa hoc đe nghien cuu ve khong gian con so hoc, it hop ly hon, la cach đe xu ly nhung con so nen co lien quan đen thoi gian. Bang viec gan bo mon toan vao voi khong-thoi gian va đong thoi chi ra rang: khong-thoi gian la phuong thuc (hay hinh thai, cau truc) pho bien va thiet yeu trong cach ta kinh nghiem ve the gioi, Kant giu lai đuoc ban chat tien nghiem ("co truoc kinh nghiem") cua toan hoc ma van cho thay bo mon nay co the cung cap them thong tin ve the gioi.


 Cac pham tru cua Kant  Kant cho rang: Giac tinh (en. Understanding) va cam nang (en. Sense) la ngang hang va khong phu thuoc voi nhau trong viec thu nhan tri thuc ve the gioi, nhu Kant viet trong tac pham Phe phan ly tinh thuan tuy cua ong:Y niem khong co noi dung thi rong tuech, truc quan ma khong co khai niem thi mu loa...Giac tinh khong co kha nang tri nhan thu gi, cam nang khong co kha nang nghi ra thu gi. Chi tu su hiep nhat cua chung ma tri thuc moi co the nay sinh.

Nhu ta đa thay ve cach cam giac cua ta đuoc cau truc trong khong gian va thoi gian o tren, nhung chi cam nang va nhung hinh thai cua nhan thuc la khong đu đe đua đen cho ta nhung trai nghiem thuong ngay nhu ban, ghe hoac qua tao. Neu chi dua vao kha nang cam nhan đe trai nghiem the gioi, ta se thu đuoc nhung cam giac đinh khu va roi rac trong khong gian va thoi gian (mot chut mau, am thanh, mui vi, ket cau) nhung khong phai tri thuc toan the. Muon co đuoc tri thuc (nhu ban ghe hoac qua tao) thi can phai co them nhung nguyen tac đe to chuc va sap xep nhung cam giac thu đuoc. Nhung nguyen tac nay thuoc vao kha nang cua giac tinh. Giac tinh chu đong to chuc cac trai nghiem thu đuoc nho vao nhung khai niem tien nghiem đuoc goi la cac pham tru; hay noi cach khac, cac pham tru the hien cach thuc tam tri to chuc nhung trai nghiem. Theo Kant, co tong cong 12 pham tru đuoc chia lam bon nhom đo la: So luong (đon nhat, đa so, toan the), tinh chat (thuc tai, phu đinh, gioi han), quan he (thuc the va ngau nhien, nhan qua, tuong ho) va dang thai (kha nang, hien tuong ton tai, tat nhien).
Va đen đay ta co the nam bat đuoc phan nao "Cuoc cach mang Copernic" ma Kant đa tao ra trong triet hoc. Neu nhu cac nha duy nghiem cho rang tam tri la thu đong khi đoi dien voi the gioi va chi đon gian la thu nhan nhung trai nghiem ma no co đuoc; tu goc nhin nay thi tri thuc cua ta phu hop voi cac khach the. Nhung Kant (giong nhu Copernic khi đat Mat Troi lam tam thay the cho vi tri cua Trai Đat) đa đao nguoc buc tranh thong thuong, ong đa chi ra rang, co the, cac khach the phu hop voi tri thuc cua ta. Cac giac quan co the thu nhan nhung trai nghiem, nhung đe tao ra buc tranh the gioi ma ta biet thi nhung trai nghiem nay can phai đuoc cau truc nho tam tri. Co the lam ro luan điem nay khi ta quan sat ben tranh ben tren: giac quan se thu nhan nhung cham mau nho li ti cua tac pham, sau đo tam tri se xu ly nhung trai nghiem thu đuoc thanh nhung mang mau, nhung hinh dang nhat đinh va cho ta cam nhan ve khong gian hay phong canh đang đuoc khac hoa. Nhu vay, ca giac quan va ly tri đeu gop phan trong cach ta tri nhan the gioi. Bang viec nhan manh vai tro cua ca giac tinh va cam nang, co the coi Kant la nguoi đa bac đuoc nhip cau noi giua hai chu nghia đa lau ngay đoi đau trong nhan thuc luan: chu nghia duy ly va chu nghia duy nghiem.


= Sieu hinh hoc cua Kant =

Kha nang đe con nguoi co the thu thap nhung thong tin cua hien thuc vuot ra ngoai kinh nghiem la vo cung han che, neu khong muon noi la bat kha thi. Tat ca nhung hieu biet cua ta ve the gioi đeu đuoc cau truc trong khong-thoi gian va đuoc to chuc nho nhung pham tru cua giac tinh. Voi kha nang trai nghiem huu han nhu vay, tim kiem nhung hien thuc sieu nghiem, vuot ngoai kinh nghiem cua con nguoi thi cung giong nhu la co gang nhay ra khoi bo da cua chinh minh vay.
Kant phan biet hai loai the gioi. Con nguoi chi co kha nang nhan thuc đuoc cac khach the trong the gioi kha giac (en. Phenomena). Hay noi cach khac, the gioi kha giac chinh la the gioi ma ta van đang song va trai nghiem, tuyen bo ve mot thu gi vuot ngoai the gioi nay la khong ro rang. Du vay, Kant van noi ve the gioi vuot tren nhung trai nghiem cua chung ta, đo la the gioi kha niem (con đuoc goi la "the gioi thuc tuong", en. Noumena), the gioi cua cac "vat tu the". Đung nhu ten goi, ta khong the trai nghiem cung nhu đua ra nhung khai niem thuc chung nao ve the gioi nay, no ton tai nhung vuot ngoai pham vi nhan thuc cua con nguoi va tat nhien la vuot ngoai cac pham tru cua giac tinh. Con nguoi co the y thuc ve su trinh dien cua cac vat tu the trong the gioi kha giac, nhung khong bao gio co the nhan thuc ve the gioi kha niem.


= Luan ly hoc cua Kant =
Trong linh vuc luan ly, Kant khoi đau bang cach cho rang, thu duy nhat tot đep khong can qua nhan đinh hoac đanh gia la thien chi (en. good will). Nhung đieu đuoc coi la "tot" khac nhu tai nang, the luc, tri tue, tinh cach,... đeu co the đuoc su dung voi nhung muc đich xau. Thien chi khong đuoc coi la tot vi nhung gi no đat đuoc (giong nhu tai nang...), tu no đa la cai tot.

Vay khi nao thi mot y chi đuoc coi la thien chi? Đen đay ta se can đao sau ve khai niem nghia vu (de. Pflicht, en.duty). Thuc hien nghia vu co nghia la the hien thien chi ngay ca trong nhung nghich canh. Kant phan biet giua "hanh đong phu hop voi nghia vu" va "hanh đong co đong luc tu nghia vu". Mot chu tiem khong bao gio lua doi khach hang đe giu gin uy tin trong lam an la vi du ve hanh đong phu hop voi nghia vu. Tuy nhien, theo Kant, nhung hanh đong nay khong co gia tri ve mat đao đuc. Gia tri đao đuc đuoc the hien khi mot nguoi lam viec tot voi đong co khong phai tu nhung muc đich (nhu la "giu gin uy tin trong lam an") ma tu chinh nghia vu: chang han nhu mot nguoi du đa khong con hung thu gi voi cuoc song va rat muon chet nhung van giu gin mang song đe phu hop voi nhung quy luat đao đuc. Viec đat trong tam vao nhung nghia vu khien luan ly hoc cua Kant đuoc xep vao nhom luan ly nghia vu (nghia vu luan, deontology), tuong phan voi luan ly muc đich luan (teleology) hoac he qua luan (consequentialism).
Nhung quy luat đao đuc la nhung quy luat chi dan cho hanh vi cua chung ta. Nhung luat nay co the đuoc trinh dien cho ta duoi dang nhung menh lenh thuc. Kant chia menh lenh thuc lam hai loai. Loai đau tien đuoc goi la lenh thuc gia đinh, o dang tong quat thi chung se co dang: "Neu ban muon X thi hay lam Y", chang han nhu "Neu muon moi nguoi đoi xu tot voi minh thi hay than thien voi moi nguoi". Tuy nhien, giong nhu đa chi ra o tren, nhung lenh thuc kieu nhu the nay se khong the la nhung luat đao đuc vi chung van con huong đen mot so muc đich nhat đinh, du muc đich ay xung đang. Theo Kant, nhung quy luat đao đuc đuoc trinh dien cho ta duoi dang nhung lenh thuc tuyet đoi (en. categorical imperative) va vi khong huong đen muc đich nhat đinh nao, chung se co dang "Lam X!" Nhung quy luat đao đuc nay giong nhu nhung quy luat trong toan hoc, chang han nhu "2 + 2 x 2 = 6", chung la đung voi moi nguoi, moi thoi điem, trong moi truong hop va du co thich ket qua hay khong thi ta phai tuan theo neu con co ly tri.

Du co the đuoc dien ta theo cac cach khac nhau đe nhan manh vao nhung khia canh khac nhau, chi co mot lenh thuc tuyet đoi la:Chi nen hanh xu theo phuong cham ma qua đo, ban co the muon phuong cham đo tro thanh mot quy luat pho quat.Ta co the lam ro lenh thuc qua mot vi du. Tuong tuong rang ta đang can von va ta se đi vay tien du biet rang se khong co kha nang hoan lai so tien đa muon. Phuong cham ma ta đa hanh đong o đay la: "Khi nao can tui, ta se đi muon tien va hua tra lai du biet rang đieu nay (hoan lai tien) la khong the thuc hien đuoc". Mot cach co ly tri, ta khong the thanh thuc mong muon phuong cham nay đuoc su dung boi tat ca moi nguoi ("tro thanh quy luat pho quat") vi nhu vay thi toan bo he thong hua hoac cam ket se hoan toan sup đo. Do vay, viec vay tien trong truong hop nay đa vi pham vao lenh thuc va khong phai la hanh vi đao đuc. Ta co the tung bat gap lenh thuc nay cua Kant thap thoang trong nhung cau noi thuong ngay: "Neu ai ma cung lam nhu vay thi sao?" hoac trong Phuc Am co viet: "...he đieu chi ma cac nguoi muon nguoi ta lam cho minh, thi cung hay lam đieu đo cho ho..." Loi cua Kant ve đao đuc se con vang vong lau dai trong linh vuc luan ly hoc va la mot cach tiep can co anh huong đoi voi cac van đe đao đuc, ngay ca trong hien tai.


Triet hoc the ky 19 Rat kho đe tom luoc nhung tu tuong cua triet hoc trong the ky 19 thanh mot chu đe chu đao xuyen suot, cu the. Triet hoc thoi ky nay giong nhu nhieu nhanh suoi toa ra tu mot con song chinh va con song đo chinh la he thong triet hoc đo so va phuc tap ma Kant đe lai. Nhieu nha triet hoc vao thoi ky sau-Kant tiep tuc nghien cuu va phat trien mot so nhung tu tuong chon loc trong cac cong trinh cua ong, trong khi loai bo hoac giai quyet cac mau thuan trong he thong nay.
Nhung nguoi truc tiep ke thua di san cua Kant la cac nha triet hoc duy tam Đuc. Nhin tong the, chu nghia duy tam muon đe cap ly thuyet rang moi vat phai đuoc hieu trong su phu thuoc vao mot thuc the tam tri hoac y thuc nao đo. Du tiep thu anh huong cua Kant, nhieu nha duy tam nguoi Đuc khong đong tinh voi nhung gioi han nghiem ngat ma Kant đat ra cho tam tri con nguoi cung nhu quan điem cho rang con nguoi khong the trai nghiem đuoc the gioi đich thuc. Mot so nha triet hoc thuoc vao truong phai nay co the ke đen nhu Fichte, Schelling nhung noi bat hon ca la Hegel. Schopenhauer lai choi bo he thong triet hoc cua Hegel va đua ra cach giai thich he thong triet hoc Kant co ket hop voi cac yeu to tu cac ton giao phuong Đong. Vai chuc nam sau khi Hegel qua đoi, phai Hegel tre xuat hien, ho nghien cuu va phat trien nhung di san theo nhung huong khac nhau. Nguoi noi bat nhat trong so ho la Karl Marx, mot nha triet hoc theo đuong loi duy vat chu khong phai duy tam.
The ky 19 cung ghi dau su ra đoi cua chu nghia hien sinh. Chu nghia nay xuat hien voi hai nhanh hoan toan khac nhau, mot ben la Kierkegaard voi chu nghia hien sinh ton giao va ben kia la Nietzsche, ong to cua hien sinh vo than. Ca hai triet gia nay đeu su dung va trien khai mot khia canh trong he thong triet hoc cua Kant đe phat trien nhung tu tuong cua minh. Du rat khac biet trong cach tiep can, triet hoc cua ho đeu co điem chung la tap trung vao chinh con nguoi va cuoc song cua con nguoi chu khong phai la "hien thuc toi hau" hay nhung thu xa xoi, truu tuong. Voi goc re tu the ky 19, chu nghia hien sinh dan sinh truong va thuc su no ro vao the ky 20, tro thanh mot trao luu triet hoc co anh huong sau rong đen nhieu mat cua xa hoi.
O phia ben kia eo bien Manche, noi bat trong nen triet hoc Anh Quoc vao thoi ky nay la chu nghia cong loi, tiep noi nhung gia tri tu chu nghia duy nghiem. Hai đai dien noi tieng nhat cho chu nghia triet hoc nay la Jeremy Bentham va John Stuart Mill. Du co the khong chiu anh huong truc tiep, ho it nhieu cung đa tiep nhan nhung gia tri triet hoc tu Kant. Trong thoi ky ma Cach mang Phap va Cach mang cong nghiep van đang đe lai nhung du chan manh me, Bentham va Mill mong muon cai to xa hoi bang he thong triet hoc cua minh.


= Cac nha duy tam Đuc =


 Fichte  Johann Gottlieb Fichte sinh nam 1762 tai Đuc. Mac du vo cung nguong mo Kant, Fichte cho rang triet hoc Kant co mot điem khong chat che mau chot. Kant luon noi rang nhung trai nghiem cua ta đuoc gay ra (hoac la "su trinh dien") boi nhung vat tu the, thu ma ta khong bao gio co the nam bat đuoc. Nhung cung chinh Kant đa noi rang y niem nhan qua chi co the ap dung trong the gioi kha giac. Noi cach khac, cho rang nhung vat tu the gay ra nhung trai nghiem cua ta la khong thong nhat ve mat lap luan.
Mau thuan nay co the đuoc giai quyet nhu the nao? Mot cach giai quyet la cho phep moi quan he ve nhan qua co the vuot qua the gioi kha giac va cho phep cac vat tu the gay nen trai nghiem cua chung ta. Đay la con đuong cua chu nghia giao đieu (en. Dogmatism), cho rang nen mong cho nhung kinh nghiem cua ta la mot hien thuc ngoai tai, đoc lap (giong nhu nhung vat tu the cua Kant). Cach giai quyet thu hai la gat bo cac vat tu the va cho rang kinh nghiem đuoc tao ra boi chinh tam thuc. Luc nay, nen mong cho nhung trai nghiem cua ta se đuoc tim thay o trong ban the cua chinh minh chu khong o mot hien thuc ngoai tai nao khac. Đay la con đuong cua chu nghia duy tam. Fichte đa chon cach giai quyet thu hai va đua ong tro thanh cha đe cua chu nghia duy tam Đuc.
Fichte giai thich ro hon tai sao ong đua ban the (hay ban nga) tro thanh nen tang cho kinh nghiem. Đang sau tat ca trai nghiem ma ta co đeu la ban nga. Khi tiep xuc voi  the gioi, ta khong chi đon thuan chup lai nhung chi tiet, thong tin vo hon mot cach thu đong; nguoc lai, ta phan tich va nhao nan the gioi theo mot cach đe no co y nghia voi ta (đieu nay cung tuong tu nhu ta gan cac Pham tru cua Kant khi tri nhan ve the gioi). Fichte cho rang toan the the gioi nay la san pham cua mot Tinh than vu tru hoac Ban nga tuyet đoi duy nhat, con y chi hay tam thuc cua moi nguoi chinh la bieu hien cua Tinh than tuyet đoi nay. The gioi do vay khong phai la tap hop cua nhung thu cung đo đuoc to chuc trong khong-thoi gian ma la mot qua trinh nang đong, co tinh tinh than voi su tham gia cua ca con nguoi.


 Hegel  Georg Wilhelm Friedrich Hegel sinh ra tai Stuttgart vao nam 1770, cung la nam ma Beethoven ra đoi va Kant đuoc bo nhiem lam giao su o đai hoc Konigsberg. Hegel theo hoc than hoc tai truong Đai hoc Tubingen. Nhung giao su tung day Hegel nhan xet rang ong chi la mot hoc sinh trung binh va kha nang nam bat triet hoc thi cung kha tam thuong. Thu vi thay, cac hoc gia ngay nay đeu cong nhan rang Hegel la mot trong nhung nha triet hoc xuat sac nhat trong thoi ky hien đai. Nam 1807, Hegel xuat ban cong trinh đe đoi, Hien tuong hoc tinh than, tac pham đa nang tam ong len vi tri thong tri trong nen triet hoc Đuc. Nam 1816, Hegel đuoc bo nhiem lam giao su tai truong Đai hoc Heidelberg; trong thoi gian nay, ong cung xuat ban mot cong trinh lon khac la Khoa hoc Logic. Nam 1818, Hegel nhan giang day triet hoc tai truong Đai hoc Berlin, vi tri von đa trong ke tu khi Fichte qua đoi nam 1814. Nam 1829, Hegel đuoc bo nhiem lam hieu truong cua truong va giu chuc vu nay cho đen khi qua đoi mot nam sau đo vi dich benh. Tuong truyen, loi noi cuoi cung cua ong truoc khi ra đi la: "Chi co mot nguoi hieu toi, va nguoi ay cung khong hieu toi not."
Hegel chiu anh huong manh me tu sieu hinh hoc cua Kant song ong bac bo quan điem cho rang cac trai nghiem cua con nguoi đuoc gay ra boi mot the gioi kha niem (en. noumena) khong the cam nhan đuoc. Thay vi chap nhan su ton tai cua mot the gioi tach biet khoi moi tri giac nhu vay, Hegel cho rang: y thuc đang cau truc hien thuc chinh la hien thuc, khong co gi vuot ngoai no ca. Nhung Hegel khong cho rang y thuc đung im va dua tren nhung nen tang bat bien, nhu nhung Pham tru cua Kant, ma chinh no cung bien đoi khong ngung cung voi su bien đoi cua the gioi. Y thuc khong chi đon thuan la nhung gi ta nhan thuc đuoc ma tu no cung la mot phan trong tien trinh phat trien. Qua trinh phat trien nay co tinh bien chung (en. dialectic), mot khai niem triet hoc co y nghia rat đac thu trong triet hoc cua Hegel.

Khai niem bien chung la cach ma Hegel bien giai ve su phat trien cua moi vat, trong đo co y thuc. Ngay nay, phep bien chung cua Hegel thuong đuoc mo ta bang mo hinh co ba phan: đau tien, mot y tuong khoi điem se đuoc đua ra, goi la chinh đe (en. thesis); y tuong nay se gap phai su đoi nghich tu phan đe (en. antithesis), su giai quyet mau thuan tu hai y tuong nay se dan đen mot y niem toan dien hon goi la hop đe (en. synthesis). Chinh hop đe nay se tro thanh mot chinh đe tiep theo va qua trinh cu lap lai lien tuc nhu vay. Ta co the neu mot vi du đe lam ro hon qua trinh nay. Nha triet hoc Hy Lap co đai Parmenides cho rang tat ca moi thu đeu co tinh chat vinh hang va bat bien. Y tuong đoi nghich voi y tuong nay đen tu Heraclitus, ong cho rang: van vat đeu van đong va bien chuyen khong bao gio ngung. Ca hai ly thuyet nay đeu khong hoan thien cung nhu đeu chua đung trong minh nhung điem bat hop ly. Su tong hop cua hai y tuong nay đuoc tim thay o Plato khi ong cho rang: co mot khia canh cua the gioi la bat bien (the gioi cua nhung Y niem hoac Mo thuc) va mot khia canh cua the gioi luon luon bien đoi (the gioi vat ly thong thuong). Nhu vay, tu hai y tuong ban đau đa dan đen mot y tuong hoan thien hon va nhu lich su đa chi ra, y tuong moi se lap lai qua trinh va tiep tuc phat trien.

Du mo hinh ba phan nay la mot cach ly giai de nam bat cho phep bien chung cua Hegel, ta can phai luu y hai đieu. Mot la, ban than Hegel rat it khi su dung nhung khai niem nhu chinh đe, phan đe va hop đe; tren thuc te đay la nhung thuat ngu ma nha triet hoc đi truoc ong, Fichte, thuong su dung. Hai la, qua trinh bien chung khong nhat thiet phai đi theo con đuong mau thuan giua hai y tuong nhu đa neu, co the y tuong đau tien đa chua trong long no nhung phi ly nhat đinh, hoac hai y tuong co the bo tro cho nhau đe hinh thanh mot y tuong hoan thien hon.Mot đieu quan trong khac ma Hegel đat đuoc trong he thong triet hoc cua ong la xem xet ve tam quan trong cua lich su. Khac voi cac quan điem truoc đo cho rang y thuc ton tai rieng biet va khong thay đoi theo thoi gian, triet hoc cua Hegel nhan manh chu nghia lich su (en. Historicism) va cho rang tu tuong hay y niem phai la san pham cua thoi đai va khong the tach chung ra khoi boi canh cung nhu hoan canh lich su. Neu nhin thoang qua lich su triet hoc, ta co the se thay đo khong la gi ngoai mot tap hop cua nhung tu tuong khac nhau va chua đay nhung lo hong. Song Hegel cho rang, qua trinh nay cung chua đung logic va muc đich, khong co giai đoan nao co the tach roi voi tong the vi moi y tuong la tien đe can thiet cho y tuong tiep theo. Cung giong nhu qua tao khong the tu nhien xuat hien tu đat, no phai trai qua vo so giai đoan ke tu luc bat đau đuoc gieo hat cho đen khi đom hoa ket trai, nhung tu tuong hoan thien hon cung trai qua mot qua trinh lich su lau dai voi nguyen lieu la nhung tu tuong so khai truoc đo. Nhu vay, su phat trien trong lich su triet hoc la mot su phat trien co tinh bien chung. Giong nhu mot manh giay gap đang tu tu đuoc mo ra, ta khong the biet manh giay thuc su viet gi cho đen khi no đuoc lat mo, cung nhu khong the biet ket thuc cua manh giay la gi, nhung ta biet ve cach thuc (hay cau truc) ma no se đuoc mo ra. Lich su cung vay, đo khong phai chi la nhung su kien ngau nhien lien tuc het cai nay đen cai khac nhu ta thoat nhin qua, ben duoi no, nhu Hegel noi, an chua nhung cau truc va muc đich nhat đinh.


 Schopenhauer  Schopenhauer sinh nam 1788 trong mot gia đinh kha gia o Danzig, nay la Gdansk thuoc đat nuoc Ba Lan, va đuoc ky vong la se tro thanh mot thuong nhan giong nhu cha minh. Nam 1805, cha cua ong qua đoi, Schopenhauer dung lam viec va theo hoc đai hoc nganh triet hoc va tam ly hoc. Trong khoang giua nam 1814 va 1818, ong xay dung tac pham triet hoc đe đoi cua minh, The gioi nhu la Y chi va Bieu hien (en. "The World as Will and Representation", de. "Die Welt als Wille und Vorstellung"). Nam 1820, ong co đuoc vi tri giang day tai Berlin; tin tuong vao su thien tai cua minh, Schopenhauer nhat quyet sap xep thoi gian bai giang cua ong trung voi Hegel. Đay khong phai la mot y tuong hay, Hegel von đa noi tieng đoi voi cac hoc sinh va trong khi giang đuong cua Hegel chat kin nguoi thi khong ai toi du cac buoi giang bai cua Schopenhauer. Ong sau đo roi khoi truong đai hoc va song phan đoi con lai bang so tien thua ke. Schopenhauer qua đoi nam 1860.
Su dung sieu hinh hoc cua Kant lam xuat phat điem, Schopenhauer xay dung nen he thong triet hoc cua ong ve the gioi. Ong bam theo quan điem cua Kant khi chia the gioi thanh hai phan: phan ma ta co the nhan thuc đuoc qua cac giac quan va phan cua cac "vat tu than" hay "thuc tuong". Song tai đay co mot điem khac biet quan trong, Schopenhauer khong cho rang hai phan nay thuoc ve hai the gioi tach biet nhau giong nhu Kant ("the gioi kha giac" va "the gioi kha niem" nhu đa noi o tren) ma coi chung chi la hai phuong dien cua hien thuc the gioi duy nhat. Hai phuong dien nay chinh la cai ma ong goi la "Y chi" va "Bieu hien".
The gioi cua "Bieu hien" la the gioi ma ta đang trai nghiem moi ngay. Tat ca nhung vat ma ta nhin thay hay cam nhan đuoc, chang han nhu ban ghe, cay coi hay am thanh ben ngoai, đeu la nhung bieu hien cua the gioi đuoc đem lai qua cac giac quan cua ta. Nhung giong nhu Kant, Schopenhauer tin rang the gioi nay an chua mot hien thuc bi an hon đang sau. Ong goi đo la "Y chi", mot loai "nang luong" co chua trong tat ca cac thuc the tren the gian nay. Nho Y chi nay ma thuc vat va đong vat co the sinh truong, nam cham luon luon chi ve huong Bac, cac tinh the moc thanh nhung ket cau cua minh va con nhieu hon nua; Y chi đon gian la ton tai o moi noi trong the gioi nay. Du the gioi ma ta trai nghiem la the gioi cua Bieu hien, ta cung co the thoang cam nhan đuoc the gioi cua Y chi nay. Mot vi du đon gian la ta hay thu dung đoc va đat tay len tran; chuyen đong cua canh tay la hien tuong co the quan sat đuoc (giong nhu the gioi Bieu hien) nhung ben trong, chinh y chi (hay y muon) cua ta gay moi nen chuyen đong nhu vay (giong nhu the gioi Y chi).

Nhung ta can nho rang, Y chi (viet hoa) ma Schopenhauer noi đen khac voi "y chi" theo nghia ta thuong hieu, no khong he co phuong huong hay muc đich gi ca. Va tai điem nay, chu nghia bi quan cua ong đuoc the hien: Schopenhauer cho rang con nguoi hoan toan vo vong truoc mot luc vo huong va vo muc đich nhu vay. Ong cho rang chinh Y chi nay đung sau nhung ham muon cua con nguoi va thoi thuc ta phuc vu no. Chung ta ra suc tim kiem hanh phuc, neu may man thi ta co the cam thay thoa man nhung neu khong, ta se chim vao trong đau kho va tuyet vong; hanh trinh nay khong tot cung khong xau, no vo nghia.
Loi thoat cho vong xoay luan quan nay, theo Schopenhauer, la ta hay buong bo cai y chi mong muon thoa man va kiem tim. Them vao đo, ta co the tim kiem niem vui trong cai đep, đac biet la am nhac vi đay la dang nghe thuat khong truc tiep khac hoa the gioi. Cung tu sieu hinh hoc cua minh, ong cung xay dung mot he thong đao đuc rat đang ngac nhien neu xet đen tinh cach chan ghet con nguoi cua ong: chinh vi tat ca con nguoi va van vat đeu la mot phan cua mot Y chi pho quat rong lon, chung ta can đong cam va co long trac an khi đoi xu voi nhau va voi muon vat: su thien hao se nay sinh khi ta nhan ra minh la mot phan cua khoi đai đong nay. Đen đay, ta thay rang triet hoc cua Schopenhauer co nhung điem tuong đong voi cac tu tuong va ton giao phuong Đong (đac biet la Phat giao va long tu bi); đay khong phai la mot su trung hop vi khac voi cac triet gia khac, Schopenhauer đoc rat ky ve triet hoc phuong Đong. Tren ban lam viec cua Schopenhauer, ben duoi buc chan dung ve Kant, chinh la mot buc tuong Phat.


= Nha duy vat bien chung =

Karl Marx sinh vao nam 1818 trong mot gia đinh tai Trier, nay thuoc nuoc Đuc. Nam 18 tuoi, Marx đen hoc luat tai Đai hoc Bonn, noi ong gap nguoi vo tuong lai la Jenny von Westphalen; sau đo, ong tiep tuc theo hoc tai Đai hoc Berlin. Marx song phan lon cuoc đoi trong ngheo kho, phai di chuyen cho o đen Paris, Brussel va cuoi cung la Luan Đon. Nguoi ban than cua ong la Friedrich Engels luon ho tro kinh te cho gia đinh Marx song ho hiem khi co đu tien đe song. Gia đinh Marx luon o trong tinh trang thieu thon, lanh va khong đu an; bi kich hon ca la ba đua con cua ong đa mat truoc khi đen tuoi truong thanh. Trong hoan canh cung cuc nhu vay, Karl Marx van cho ra đoi mot luong đo so cac bai viet, sach, bao (tuong đuong voi khoang 50 quyen sach day) voi tac pham noi tieng nhat la bo Tu ban. Marx qua đoi trong canh khong que huong o tuoi 64, đam tang cua ong chi co 11 nguoi đen du. Hiem nguoi vao thoi điem đo co the tuong tuong đuoc rang, tu tuong cua Marx roi se lam chan đong the gioi mot the ky sau.
Phan noi bat va co le đuoc nhieu nguoi biet đen nhat trong triet hoc cua Marx la phan ong noi ve chinh tri va cac đong luc bien đoi cua lich su. Triet hoc chinh tri cua Marx ra đoi khi ong xem xet đen nhung hau qua ma cuoc Cach mang Cong nghiep lan thu nhat đang gay ra cho nguoi lao đong. Lan khoi đen kit tu nha may che đi bau troi va phu len khap noi mot lop bo hong; trong cac toa nha nay, đan ong, phu nu va tre em phai lam viec trong khoang 14 gio đong ho voi đieu kien lao đong het suc nguy hiem. Đieu kien y te tai nhung noi nay chi o muc toi thieu va nguoi lam viec cung chi nhan đuoc muc luong beo bot, co le chi đu đe giu cho ban than khong chet đoi. Trong khi đo, chu cua cac nha may nay ngay cang giau len; ho thu đuoc them tien von (hay tu ban, capital) va tiep tuc su dung no đe lam tang loi nhuan. Nhung ong chu so huu đat đai, may moc va mot mat nao đo la ca con nguoi lao đong, con cac cong nhan thi khong co trong tay bat cu thu gi.
Tu quan sat hien thuc nay, Marx đa đua ra mot khai niem quan trong, giai cap, đe noi ve nhung nhom nguoi khac nhau ve loi ich kinh te-xa hoi, đuoc đinh hinh boi moi quan he voi tai san va phuong thuc san xuat cua ho. Ke thua nhung tu tuong kinh te cua Adam Smith, Marx cho rang, trao đoi hang hoa đa đinh hinh con nguoi trong xa hoi: chuyen mon (hay vi tri) cua mot nguoi trong chuoi buon ban nay (ong chu, cong nhan,...) se quyet đinh đen noi o, đo an, cai mac cua mot nguoi; no cung quyet đinh luon la ho se co chung loi ich voi ai va xung đot voi ai trong xa hoi. Sau cung, đieu nay se dan đen su hinh thanh cua cac giai cap khac biet, gan chat trong nhung mau thuan voi nhau. Marx cho rang co hai giai cap la giai cap tu san va giai cap vo san: trong khi giai cap tu san nam giu cua cai, cong cu, nha may va cac cong viec lam an (nhu đa nhac toi o tren) thi giai cap vo san hau nhu khong nam giu đuoc gi.

"Lich su cua moi xa hoi tung co cho đen nay", Marx noi: "la lich su đau tranh giai cap." Toi đay, ta se can nhac đen Hegel, vi Marx ke thua mot luong khong nho nhung ly luan cua Hegel khi ong xay dung ly thuyet ve su phat trien cua the gioi. Song co mot điem khac biet quan trong giua hai nguoi, neu nhu Hegel cho rang tien trinh cua lich su qua vo so chu ky bien chung la hien than cho su phat trien cua Tinh than the gioi (Geist) thi Marx phu đinh hoan toan mat tinh than nay va cho rang: tien trinh lich su la su phat trien thuc su cua the gioi, gan lien voi hien thuc vat chat. Chinh vi vay ma Marx đuoc goi la mot nha duy vat bien chung. Va giong nhu mau thuan chinh đe-phan đe se tao nen mot hop đe hoan thien hon nhu ta đa noi trong bien chung Hegel, mau thuan giua hai giai cap se dan đen mot su kien lon, mot cuoc cach mang. Tu cuoc cach mang nay, che đo tu ban va nhung ach ap buc len nguoi dan se cham dut, mot xa hoi moi se đuoc sinh ra.
Xa hoi moi ma Marx hinh dung ra la mot xa hoi ly tuong va co phan tuong đong voi Utopia cua More. Xa hoi moi nay se khong con cac giai cap đoi đau voi nhau va se khong can mot "nha nuoc" đe kiem soat nhung cu dan tai đay. Moi nguoi dan se la nguoi chu đich thuc va đuoc so huu cong tai san cung nhu cong cu san xuat, ho se cong hien het minh cho xa hoi va xa hoi se chu cap cac nhu cau cua ho; "lam theo nang luc, huong theo nhu cau" la tam nhin cua Marx. "Cac nha triet hoc moi chi nghien cuu ve the gioi, van đe la phai thay đoi no", Marx viet. Va qua thuc, triet hoc cua Marx đa lam thay đoi the gioi. Tu tuong cua ong la nguon cam hung cho cach mang vo san tren toan cau, voi phat sung mo man la Cach mang thang Muoi tai Nga, va la mot luc quan trong trong viec đinh hinh the gioi vao the ky 20 sap đen.


= Su ra đoi cua chu nghia hien sinh =


 Kierkegaard  Nha triet hoc nguoi Đan Mach Søren Kierkegaard (1813–1855) thuong đuoc coi la cha đe cua chu nghia hien sinh. Giong nhu Schopenhauer, ong khong thich he thong triet hoc cua Hegel. Kierkegaard cho rang, viec gan toan bo nhan loai trong mot tien trinh bat kha khang cua lich su khien la coi nhe vai tro cua tung ca nhan. Kierkegaard phac thao ra mot hanh trinh tam linh cho moi nguoi, nhung khac voi Schopenhauer: hanh trinh nay khong phai đe ta buong bo ca tinh, hoa nhap vao Y chi chung ma hoan toan đoi nghich, đay la con đuong đe ta khang đinh tinh ca nhan cua minh.
O muc đo thap nhat, moi ca nhan chi ton tai vo danh trong đam đong, bi cuon theo cam xuc, y kien va muc đich cua khoi nguoi nay. Buoc đau tien trong hanh trinh thau to ban than la buoc vao thoi ky hieu my (en. aesthetic stage). Trong giai đoan nay, con nguoi co xu huong theo đuoi nhung thu vui đe thoa man ban than. Niem vui co the co o nhieu dang khac nhau, nhung điem chung cua nhung nguoi thuoc thoi ky nay la su thieu rang buoc, du la voi ca nhan hay xa hoi, va luon bi cuon theo thu gi hap dan. Kierkegaard cho rang: nhung nguoi hieu my nghi rang cuoc song cua ho la tu do, nhung tren thuc te, the gioi cua ho la vo cung chat hep. Nhung nguoi nay giong nhu đang lang thang trong can ham khoai cam ma khong chiu đi len đe kham pha phong khach tuyet đep cua mot can nha. Song, khong som thi muon, nhung nguoi trong thoi ky hieu my nay se cam thay khong thoa man voi su vo bo cua nhung thu vui giai tri nay. Ho co the đoi mat voi tuyet vong hoac đua ban than đen thoi ky đao đuc (en. ethical stage).
Thoi ky đao đuc đua mot ca nhan vao trong xa hoi va chap nhan nhung khuon kho cua no. Vi du nhu, nhung nguoi thuoc thoi ky nay se tu bo nhung thang ngay vui choi đe đi lam viec, tu bo cac moi quan he thoang qua đe đen voi mot cuoc hon nhan lau dai va ben vung. Nhung ca nhan thuoc ve giai đoan đao đuc khac voi nhung nguoi khac trong đam đong, ho khong o trong xa hoi mot cach vo thuc ma nguoc lai, ho đa chu đong đua ra nhung lua chon va cam ket voi ban than va xa hoi. Nhung mot cuoc đoi đao hanh van chua phai la ket thuc cho hanh trinh lam hien lo ban than, nhung nguoi thuoc thoi ky nay van con mot nac thang nua. Ho se can phai thuc hien "buoc nhay niem tin" đe len đen thoi ky ton giao (en. religious stage).
Thoi ky ton giao la giai đoan kho hieu nhat trong triet hoc cua Kierkegaard. Neu nhu trong thoi ky đao đuc, con nguoi van con song trong nhung đao ly thong thuong cua xa hoi, thoi ky ton giao đoi khi yeu cau con nguoi phai vuot len tren nhung luan ly nay (đien hinh nhu cau chuyen Abraham hien te con trai Issac) va tin tuong tron ven vao Thien Chua. Them vao đo Kierkegaard cho rang, con nguoi can phai tien len thoi ky ton giao thi moi khoi phuc đuoc gia tri nhan vi cua minh. Boi vi, khi con o trong đoi song đao đuc, ta van phan nao roi xa chinh ban than minh, song nhu moi nguoi khac trong xa hoi; nhung đen giai đoan ton giao thi ta co the tim đuoc đoi song đoc đao cua chinh minh, đen gan hon voi coi nguon Thien Chua. Khong con bi troi buoc boi luan thuong, con nguoi ton giao đa thau to ban than va khoi phuc đuoc gia tri nhan vi cua minh.
Nhu vay, co the noi Kierkegaard đa khai mo ra mot loai triet thuyet moi, no khong ban ve nhung đieu truu tuong hay nhung thu cao voi ma tap trung vao chinh con nguoi. Triet hoc cua ong la triet hoc ve đoi song va cach song, song sao đe ra mot con nguoi thuc su. Chinh su tap trung vao su hien huu cua con nguoi nay ma triet cua Kierkegaard đuoc goi la triet hoc hien sinh (en. Existentialism) va ong đuoc coi la ong to cua chu nghia nay.


 Nietzsche  He thong cua Kierkegaard co the gay an tuong voi mot so nguoi nhung chac chan la khong phai voi triet gia nguoi Đuc ma ta sap nhac toi đay. Friedrich Nietzsche (1844–1900) đa phu đinh triet hoc cua Kierkegaard theo nhung cach quyet liet nhat. Khac voi cac nha triet hoc thong thuong, cac tac pham cua Nietzsche se khong lam nguoi ta phai buon chan (vi kinh vien hay kho hieu), nguoc lai, chung chua đay noi luc va suc manh lam lay chuyen nguoi đoc. Đoc gia co the thay say me hoac cam phan truoc he thong triet hoc cua Nietzsche nhung hiem ai cam thay te nhat khi đoc ong. Cac tu tuong ma Nietzsche đe lai cung chua đay nhung giay vo va giong to nhu chinh cuoc song cua ong vay.
Mot trong nhung khia canh đuoc biet đen nhieu nhat cua triet hoc Nietzsche la cach ong đa "đao nguoc tat ca cac gia tri", đac biet la trong linh vuc luan ly, đao đuc. Nietzsche tin rang, ton tai hai kieu luan ly trong lich su: luan ly chu ong va luan ly no le. Luan ly chu ong la luan ly cua tang lop thong tri, quy toc: nhung gia tri gan lien voi ho đuoc coi la nhung gia tri "tot đep" (nhu dong doi cao quy, giau sang, hao hoa) con nhung gi lien quan đen bon pham dan hoac sinh hoat cua nhom nay đuoc coi la "xau xa" (nhu thien can, hen đon va doi tra). Luan ly no le thi nguoc lai, vi ho la nhung nguoi bi chen ep, bi uc hiep va song trong đau kho nen ho cung lap ra nhung gia tri rieng cho minh. Ke no le so cai oai phong cua nhung chu ong, cho nen ho chi yeu thich nhung gi co kha nang xoa diu noi kho cua ho, vi the nen nhung đieu "tot đep" trong he luan ly nay la cac đuc tinh nhu nhan nai, khiem ton va tu bi, nguoc lai, cac thu co tinh chat hung manh gan lien voi chu ong đeu bi coi la "xau xa".

Viec phan chia hai loai luan ly nay co le cung khien nguoi đoc biet Nietzsche chuan bi lam gi. Ong viet: "Dan La Ma va mot nua loai nguoi tren the gioi đa phu phuc truoc nhung gia tri Do Thai". Đe quoc La Ma hung manh đa chap nhan mot thu luan ly cua nhom dan hen kem va bi tri, tuc dan Do Thai; tai Roma, noi tung la vien ngoc cua nhung gia tri quy toc, nguoi ta gio đay cui phuc truoc mot nguoi Do Thai: chua Jesus. Nietzsche coi viec nguoi phuong Tay theo đao Ki-to la buoc chuyen cua lich su, la dau cham het cho thoi ky cua nhung gia tri vi đai. Neu muon phuc dung lai tinh than anh dung va hung cuong cua nguoi Hy Lap xua, nhan loai phai got rua cho bang sach thu đao ly no le kia. Khong may ngac nhien khi Nietzsche cam thu ton giao, nhat la Do Thai giao, Ki-to giao va Phat giao. Ong cho rang, ton giao la san pham cua nhung ke benh tat, hen yeu; chi nhung ke khong the tan huong đuoc hanh phuc đich thuc cua kiep nay nen moi nghi ra cac hanh phuc cua "kiep sau", "đoi sau". Nha triet hoc viet:Chinh nhung nguoi benh cung nhung ke hap hoi đa khinh bi than xac va mat đat, đa tao ra nhung su vat thien đinh cung nhung giot mau cuu the...

Nietzsche chi trich ton giao vi no lam con nguoi ta xa roi voi cuoc song hien tai, xa roi voi cuoc hien sinh. Ong chi trich nhung nguoi song nhu ngoi cho chet, song đe đoi đen mot "thien đuong" hay mot "kiep sau" nao đo; ong chi trich ton giao va nen luan ly co đien vi khong nhung khong phat trien đuoc nhung pham chat cua con nguoi ma con lam ho quay lung voi cuoc song đich thuc. Song ma khong chan nhan đuoc nhung gia tri thuc su cua đoi song tai the thi tha đung song nua, song nhu vay la song thua.
Nhung triet hoc Nietzsche khong chi co nhung "đap bo" ma con co nhung phan "xay dung", đo la ong xay dung triet hoc ve mot con nguoi moi: "Ta se rao giang nguoi ve Sieu nhan (en. Overman, de. Ubermensch), con nguoi la cai gi can phai đuoc vuot qua". "...Con nguoi la cai gi can phai đuoc vuot qua.." la mot cau đuoc nhac đi nhac lai nhieu lan duoi ngoi but cua Nietzsche. Lam nguoi la mot nhip buoc, la mot qua trinh đi len. Mot nguoi song đich thuc, mot nguoi hien sinh phai thay xau ho khi trong lai ban than, đe ma cu the nhac minh phai vuon len, vuon len mai. Lam cach nao đe co the vuon len đuoc nhu the? Đo la hay lay mat đat nay lam noi phat trien nhung nghi luc va nhung hoai bao cao ca nhat cua mot con nguoi. Nguoi hien sinh phai dam đi con đuong cua minh, phai dam nghi, dam lam, dam sang tao. Dau moi nguoi co khuyen song an phan, "cho chet", nguoi Sieu nhan đa y thuc mot cach đau đon rang: con nguoi la thu phai bi vuot qua, ho đo don nghi luc vao "cuoc hien sinh", đe lam cho cuoc song that su "co y nghia", đo la "y nghia cua mat đat" ma Nietzsche luon luon nhac đen.

Con nguoi Sieu nhan đa tu buoc len tu quan chung, ho đa vuot qua nhung gioi han thong thuong. Ho khong con nham mat tin theo nhung đao ly ma nguoi đoi truyen day, ho đa đuoc giai phong, ho đa tu giac, trach nghiem va tinh tao. Ho đa tu chu va giac ngo. Nietzsche danh khong it loi tho đe ca ngoi con nguoi Sieu nhan, mot con nguoi hien ngang, tu do va la mot nguoi hien sinh thuc su:[Hoi nhung nguoi thuong đang] Hay nhu ngon gio khi phong đi tu nhung hang sau tren nui; gio muon khieu vu tren tieng keu rit cua chinh minh. Cac đai duong ren ri nao đong khi gio thoi qua.


= Chu nghia Cong loi tai Anh quoc =


 Jeremy Bentham  Jeremy Bentham (1748–1832) song trong mot thoi ky tuong đoi khung hoang ve mat chinh tri: ong đa chung kien cuoc Cach mang My, Cach mang Phap, Chien tranh Napoleon va nhung cai to quyen luc tai nuoc Anh. Ong cho rang, can nguyen cua nhung bat on chinh tri nay la su hon loan trong he thong luat phap va cau truc xa hoi. Mong muon giai quyet van đe nay, Bentham tao ra mot he thong triet hoc đao đuc va chinh tri moi, nay đuoc biet đen voi ten goi: chu nghia Cong loi (en. Utilitarianism).
Bentham viet: "Tu nhien đa đat con nguoi ta vao su quan ly cua hai chua te vi đai nhat: đau kho va hanh phuc." Đau kho va hanh phuc, theo ong, chinh la hai đong luc chi phoi hanh vi cua con nguoi. Neu ta đao đu sau vao đong co trong moi hanh đong, ta co the thay rang: con nguoi luon tim cach đat đen hanh phuc va ne tranh đau kho. Tu đay, Bentham xay dung hoc thuyet đao đuc cua ong: tinh đung đan (ve mat đao đuc) cua mot hanh đong đuoc đanh gia dua tren luong hanh phuc hoac đau kho ma no tao ra.
Khi lay hanh phuc va đau kho lam chuan muc nhu vay, mot hanh đong se đuoc đanh gia dua tren ket qua (hoac hau qua, he qua) ma no mang lai. Đieu nay lam cho luan ly kieu Cong loi thuoc vao nhom luan ly he qua luan (en. Consequentialism) hay muc đich luan, trai voi luan ly nghia vu luan giong nhu cua Kant. Neu nhu nhung nguoi theo kieu luan ly nghia vu cho rang: co nhung hanh vi ve ban chat la sai trai va khong đuoc thuc hien du bat cu hoan canh nao thi luan ly he qua đanh gia moi hanh đong dua tren tac đong cua chung va khong co gi nam ngoai quy tac nay. Mot vi du đe lam ro hon su khac nhau giua hai he đao đuc nay, truoc mot thong tin: "hoang đe Nero co the đa giet hang nghin cong dan vo toi", nhung nguoi theo he đao đuc tuyet đoi (nghia vu) co the ngay lap tuc khang đinh: đo la mot "hanh đong xau xa va đoc ac", con nhung nguoi o đao đuc he qua se tiep tuc hoi them cac thong tin nhu la: "He qua cua cuoc tham sat nay la gi? Neu nhung nguoi đo tiep tuc song thi se co chuyen gi xay ra?..." truoc khi đanh gia hanh đong nay.

Đe ho tro cho viec đinh luong hanh phuc nham đanh gia hanh đong, Bentham đa đe ra mot thuat toan hanh phuc (en. Felicific Calculus). Theo đo hanh phuc se đuoc đanh gia theo bay tieu chi la: cuong đo, thoi luong, su xac đinh hoac bat đinh, khoang cach, đo phong phu, đo thuan khiet va pham vi lan toa. Du chu nghia vi loi cua ong thoat nghe co ve giong voi chu nghia khoai lac nhung thuc te thi khong han la vay, chang han: neu mot cau sinh vien quyet đinh đi choi va tiec tung trong vong mot tuan truoc ngay thi, anh ta co the đat đuoc su vui ve tuc thoi, nhung anh ay (rat nhieu kha nang) se bi truot bai kiem tra va do vay se gap nhieu đau kho hon trong thoi gian dai hon. Neu tuan thu theo phep tinh cua Bentham, ta cung phai xet ca nhung yeu to bo sung, khong tuc thi (nhu "truot kiem tra" trong vi du o tren, thu se gay ra rat nhieu đau kho) truoc khi đua ra quyet đinh. Sau khi hoan thanh phep tinh, gia tri hanh phuc ma ta thu đuoc se la thuoc đo duy nhat đe đanh gia mot hanh đong, Bentham noi:Gat đi tat ca cac đinh kien, tro choi đinh ghim cua tre con cung co gia tri ngang bang voi nghe thuat va khoa hoc cua am nhac va thi ca. Neu tro đinh ghim tao ra nhieu hanh phuc hon, no con mang nhieu gia tri hon hai thu kia.Bentham đa no luc xay dung mot he thong luan ly đon gian hon, thuc te hon va co tinh đinh luong. Su dung thuat toan cua ong, neu co đay đu du kien thi ta co the đua ra quyet đinh mot cach chinh xac va hop ly nhat. Mac du nguyen ly can ban la đung nhu Bentham đa chi ra, moi chuyen trong cuoc song xem ra khong đon gian nhu ong nghi.


 John Stuart Mill  Mot trong nhung nguoi quan trong tiep noi tu tuong cua Bentham la John Stuart Mill (1806–1873). Mill đuoc giao duc mot cach can than tu khi con rat nho va ong cung to ra la mot than đong thuc su. Ong hoc tieng Hy Lap co luc 3 tuoi, viet lich su thanh Rome luc 6 tuoi, hoc tieng La-tinh luc 8 tuoi va đen luc 12 tuoi thi ong đa thong hieu lich su, kinh te, chinh tri cung nhu co the giai cac bai tap toan hoc va khoa hoc phuc tap. Chinh Bentham cung rat gan gui va gop cong khong nho trong viec day do ong. Khong may ngac nhien sau nay khi Mill tro thanh mot nha bao, chinh tri gia va la mot nha triet hoc lon cua the ky 19.
Duoi anh huong cua nguoi thay minh, Mill cung đi theo con đuong cua chu nghia Cong loi. Tuy nhien, ong cam thay rang cach tinh toan hanh phuc cua Bentham la kha tho nen ong đa tu phat trien mot ly thuyet moi. Khac voi Bentham, ly thuyet cua Mill co phan biet hanh phuc o cac cap đo khac nhau. Ong viet, la mot con nguoi buon ba thi tot hon lam mot con lon hanh phuc. Nhung vui thu ma con lon co the tan huong (chang han nhu vay minh trong bun), du nhieu nhung cung khong the so sanh voi nhung niem vui co tinh tri tue ma con nguoi tan huong (chang han nhu đoc sach va nghe giao huong). Mill cung noi, la mot Socrates bat man thi tot hon lam mot ten ngoc đac chi. Viec phan biet hanh phuc o cac cap đo khac nhau nay tuy hop ly song lai khien cho viec tinh toan hanh phuc tro nen kho khan hon nhieu neu so voi he thong đon gian va tien loi cua Bentham. Mill cung khong đua ra mot cach quy đoi đinh luong nao cho hanh phuc giua cac cap bac khac nhau.
Mill ap dung nguyen ly vi loi cua ong vao hau het cac khia canh cua su song. Mill cho rang, moi ca nhan nen đuoc cung cap đu khong gian đe ho co the phat trien theo cach ma ho muon. Moi nguoi, neu đuoc đat vao đung vi tri va moi truong, se phat trien nhung tiem nang cua minh va đat đuoc nhung thanh qua nhat đinh; đieu nay khong nhung lam tung ca nhan hanh phuc ma con mang lai gia tri cho xa hoi - hanh phuc se đuoc nhan len va lan toa đung nhu ton chi cua nguyen ly Cong loi. Ban ve tu do la cuon sach ma Mill viet ve chu đe nay, du tuong đoi ngan nhung no chua đay cam hung va van đuoc đoc rong rai cho đen ngay nay.
Thong điep cua Mill kha đon gian: nhung nguoi truong thanh đuoc tu do lam nhung đieu ma ho muon, mien la khong lam thuong ton đen nhung nguoi khac. Su kiem sat cac ca nhan khong chi đen tu cac co quan chinh phu ma con đen tu "quyen luc quan chung", tuc nhung ap luc xa hoi khien cho mot nguoi khong the lam nhung đieu ma ho mong muon. Mill cho rang, hanh phuc la lon hon neu nhu moi nguoi đuoc tu do song cuoc đoi cua ho va đe mot nguoi tu mac sai lam con tot hon la song theo nhung khuon mau ma nguoi khac ap đat. Mot cach noi tieng, Mill noi, moi ca nhan co toan quyen voi the xac va tinh than cua minh.
Mot đieu tao bao khac ma Mill thuc hien đuoc trong cuoc đoi cua minh la thuc đay cho chu nghia nu quyen. Ong cho rang, ca hai gioi tinh phai đuoc đoi xu binh đang truoc phap luat va trong xa hoi. Truoc đo, Mary Wollstonecraft (1759–1797) đa cong bo tac pham Bao chua cho cac quyen loi cua phu nu voi thong điep rang, phu nu khong he kem canh so voi nam gioi ma ho chi khong nhan đuoc giao duc đay đu. Mill la mot trong nhung nguoi đau tien đau tranh cho quyen bau cu cua phu nu. Đen nam 1906, Phan Lan la nuoc đau tien cho phep tat ca nhung nguoi truong thanh co quyen bau cu.


Triet hoc the ky 20 Buoc sang the ky 20, nhan loai chung kien nhung su thay đoi khong lo tren tat ca cac phuong dien. Đen soi đot, mot trong nhung phat minh lon nhat cua the ky 19, đa đuoc hoan thien va su dung rong rai, mo đuong cho cac thiet bi su dung đien sau nay. Ngay đau the ky, hai anh em nha Wright đa thanh cong trong viec su dung may bay đe di chuyen tren bau troi; chi hon nua the ki sau đo, con nguoi đa bay đuoc vao vu tru. Qua thuc, se khong sai neu goi the ky 20 la "Ky nguyen cua Cong nghe". Nhung cung trong chinh the ky nay, bong ma cua hai cuoc chien tranh the gioi đa phu đen tren tat ca cac chau luc. Tham khoc hon ca la cuoc the chien lan thu hai voi uoc tinh so nguoi chet vao khoang 70-85 trieu nguoi, tuong đuong voi 3% dan so the gioi vao thoi điem đo. Cac xao tron va hon loan cung lien tuc xay ra trong suot the ky nay nhu đe doa ve chien tranh hat nhan, khung hoang kinh te, bat tuan dan su, cac van đe moi truong cung rat nhieu thach thuc khac nua. Vi vay, the ky 20 cung con mot cai ten pho bien khac: "Ky nguyen Lo so" (en. Age of Anxiety). Voi mot boi canh phuc tap nhu vay, nen triet hoc the ky 20 mang trong minh rat nhieu nhung điem noi bat va but pha.
Tai luc đia tre nhat (hay Tan The gioi), cac nha triet hoc tai Hoa Ky đa ghi dau an bang chu nghia thuc dung (hoac chu nghia hanh đong). Chu nghia thuc dung ra đoi tu su ke thua nhieu quan điem triet hoc cua Cuu The gioi nhu chu nghia hoai nghi (nghi ngo ve mot chan ly mang tinh khach quan), triet hoc Bacon (đe cao suc manh cua tri thuc va su hieu qua), khia canh thuc tien trong triet hoc Kant, chu nghia cong loi... Ket qua cua su ke thua nay la mot hoc thuyet triet hoc mang đay "chat My", đe cao kinh nghiem, hanh đong va hieu qua thuc tien. Cac nha triet hoc thuc dung co đien ma ta se xem xet la C. S. Peirce, William James va John Dewey. Chu nghia thuc dung van tiep tuc đuoc phat trien cho đen ngay hom nay va mang đen nhieu anh huong đen xa hoi hien đai.
Mot trong nhung phat trien quan trong bac nhat cua triet hoc the ky 20 la su ra đoi cua logic toan. Truy tim nen tang va ban chat logic cua toan hoc la mot trong nhung moi quan tam cua cac nha triet hoc vao the ky nay. Hai nha toan hoc va triet hoc co đong gop lon trong linh vuc nay la Gottlob Frege va Betrand Russel. Mot dien bien triet hoc rat quan trong khac trong giai đoan nay la buoc ngoat ngon ngu (en. Linguistic turn). Dua tren su that rang: tat ca nhung gi chung ta co the mieu ta hoac nghi ve the gioi đeu phai su dung đen ngon ngu, lam sang to cau truc cua ngon ngu tro thanh mot van đe triet hoc can giai quyet hang đau. Truong phai triet hoc nay đuoc goi la triet hoc ngon ngu voi đai bieu noi bat hang đau la Ludwig Wittgenstein. Viec su dung cac phuong phap toan hoc, logic hinh thuc đe phan tich khai niem va ngon ngu nay tao nen huong tiep can triet hoc phan tich đac trung cua the ky 20.
Neu roi khoi truong phai triet hoc phan tich đang thinh hanh tai nuoc Anh va My đe đen voi luc đia chau Au, ta se thay mot bo mat rat khac cua triet hoc tai đay. Manh đat nay đang la noi phat trien cua hien tuong luan va chu nghia hien sinh. Cac nha triet hoc thuoc cac truong phai khong phan tich khai niem đe tra loi nhung cau hoi nhu: "Nhan thuc la gi?" hay "Lam nguoi thi co y nghia gi?" ma ho nhin sau vao trai nghiem cua moi ca nhan voi tu cach la mot con nguoi. Du goc re cua chu nghia hien sinh bat nguon tu Kierkegaard va Nietzsche, nen mong cho trao luu triet hoc the ky 20 nay đuoc đat boi Husserl voi cac tac pham ve hien tuong hoc. Cac y tuong nay sau đo đuoc phat trien boi triet gia Đuc Martin Heidegger. Tai Phap, chu nghia hien sinh phat trien thanh mot phong trao sau rong va thoi thuong nho cong cua cac cay but nhu Simone de Beauvoir, Albert Camus va, noi bat hon ca, Jean-Paul Sartre.


= Chu nghia thuc dung =
Nha van Phap Alexis de Tocqueville (1805–1859) tung phan nan trong cuon sach "Dan chu tai Hoa Ky" cua ong rang khong co noi nao tren the gioi ma triet hoc bi coi nhe hon tai Hoa Ky. Khang đinh nay cua ong co ve hoi bat cong vi ngay tu thoi thuoc đia, manh đat nay van co mot so cac triet gia va triet hoc cung đong mot vai tro quan trong trong đoi song tri thuc tai đay; du đung la nen triet hoc My chu yeu la hinh anh phan chieu cua triet hoc chau Au. Nhung đen cuoi the ky 19 thi cac nha triet hoc My đa đong gop vao dong chay tri tue the gioi mot he thong triet hoc đac thu va đoc đao, chu nghia thuc dung.


 Charles Sanders Pierce  Du khong đuoc biet đen nhieu vao thoi cua minh, Charles Sanders Pierce (1839–1914) ngay nay đuoc coi la mot nha triet hoc kiet xuat va la cha đe cua chu nghia thuc dung tai Hoa Ky. Pierce hoai nghi sau sac ve nhung tu tuong sieu hinh mong đat đen mot "hien thuc" nao đo tach biet khoi thuc tai ma ta đang song, chang han nhu khai niem vat-tu-the cua Kant. Ong cho rang, tu tuong la đe tao nen niem tin. Va đen luot minh, niem tin se "đinh hinh nhung mong muon va cach hanh xu" cua chung ta. Chang han, neu ta tin mot vat nao đo co nhieu gia tri, ta se đoi xu voi vat đo theo mot cach khac voi khi ta cho rang no la vo gia tri. Nhu vay, nam duoi nhung hanh đong cua ta la nhung niem tin, va nhung niem tin nay đuoc tao thanh tu tu tuong hay suy nghi.

"Lam the nao đe tu tuong cua ta tro nen ro rang" la mot cau hoi ma triet gia nguoi My quan tam. Pierce tu choi cach giai thich theo kieu duy ly khi cho rang ta co the hieu ro đuoc y nghia cua mot khai niem chi bang cach suy luan trong tam tuong. Thay vao đo, ong huong đen mot phuong phap cu the va co tinh thuc tien hon. Ong noi rang:Hay xem xet [hoac hinh dung] nhung he qua nao, von co the hinh dung la co nhung phuong dien quan he thuc te, ma chung ta quan niem đoi tuong cua quan niem cua chung ta se co. The thi, quan niem cua chung ta ve nhung he qua nay la toan bo quan niem cua ta ve đoi tuong.Ta hay thu ap dung phuong phap ma Pierce đat ra vao mot truong hop cu the. Khi ta noi rang: "thuy tinh thi de vo", đieu ta muon ngu y la: "neu lay bua đap vao mot tam thuy tinh thi chac chan no se vo", khong co gi goi la đac tinh "de vo" vo hinh ton tai trong thuy tinh ma tach roi khoi nhung ket qua thuc tien ca. Tuong tu nhu vay, ta noi: "thuy tinh thi trong suot" vi ta co the nhin xuyen qua đuoc no chu khong nho mot ly do bi an nao khac. Pierce rat ghet nhung ly thuyet ma khong tao ra đuoc khac biet nao trong thuc te (chang han nhu: "thuy tinh la mem truoc khi cham vao" hay "ton tai mot the gioi khac ma ta khong the trai nghiem đuoc"), voi ong, tat ca nhung ly thuyet nhu vay đeu la vo nghia.
Pierce mong muon chi ra đuoc rang, nhieu cuoc tranh luan trong khoa hoc, triet hoc va than hoc la vo nghia, theo ong, chung đa phan la nhung tranh luan ve mat ngon tu chu khong co y nghia thuc tien, hay noi cach khac, chung khong đem lai đuoc he qua thuc te nao. Y tuong cho rang "chan ly" la cach ly giai hien thuc co hieu qua nhat đoi voi ta tro thanh nguyen ly khai sang cho chu nghia thuc dung.


 William James  Theo sau Pierce, đai bieu thu hai cua triet hoc thuc dung la William James (1842–1910). Ong sinh ra trong mot gia đinh tri thuc tai New York va đa theo hoc nhieu nganh khac nhau nhu sinh ly hoc, phan tam hoc truoc khi chuyen han sang triet hoc. Du James va Pierce co cung mot huong tiep can voi triet hoc, giua ho co nhung điem khac biet quan trong khi noi ve chu nghia thuc dung. Khi Peirce noi ve "he qua thuc tien" va "đo huu dung" cua nhung niem tin cua con nguoi, ong su dung cac tu nay theo huong thuc nghiem, pho quat va hy vong co the phan tich chung bang khoa hoc. Trai lai, James cho rang, he qua cua nhung niem tin phai đuoc hieu trong goc nhin cua moi ca nhan va muc đo huu dung o đay cung la đoi voi cuoc song cua tung nguoi.
Mot trong nhung khia canh quan trong trong triet hoc la viec ong ap dung chu nghia thuc dung vao khai niem "chan ly". Mot trong nhung an du noi tieng ma James neu ra la: ly thuyet la nhung "cong cu" đe ta nam bat "hien thuc". Ong đinh nghia "chan ly" duoi nhung goc đo nhu "hieu qua", "đem lai su thoa man" hay "nhung he qua thuc tien" tu niem tin cua chung ta. Voi ong, thu gi đem lai hieu qua va loi ich cho con nguoi thi đeu co the đuoc xem la chan ly. Noi cach khac, James đa hop nhat chan ly va tinh huu dung, hai menh đe sau voi James la co nghia giong het nhau: "no co tac dung vi no la chan ly" va "no la chan ly vi no co tac dung."
Mot trong nhung tuyen bo noi tieng nhat cua James la: "Chan ly xay đen voi mot y tuong. Mot y tuong tro nen đung, tro thanh hien thuc thong qua cac su kien". Quan điem nay đoi lap hoan toan voi cac tu tuong truoc đo ve chan ly khi cho rang: y tuong moi la thu cham đen chan ly. James neu ra mot so vi du đe lam ro cho tu tuong cua minh. Gia su nhu ta đang bi lac o trong rung, neu nhu ta tin rang minh co the tim đuoc loi ra ngoai, ta se bat đau hanh đong va cuoi cung ta co the se ra khoi khu rung that; đieu nguoc lai se xay ra neu ta nghi minh se bi ket mai o trong đo. Nhu vay, du trong truong hop nao, niem tin cua ta đa tro thanh hien thuc. James đuc ket: "Hay hanh đong nhu the hanh đong cua ta tao nen su khac biet." voi su hom hinh đac trung, ong viet tiep: "Ma đung la nhu vay."


 John Dewey  Neu nhu coi Charles Sander Pierce la nguoi sang lap chu nghia thuc dung, thi William James la nguoi đa nang tam he thong triet hoc nay sang ngang voi cac phong trao đuong thoi, con John Dewey (1859–1952) la nguoi đa tong ket va he thong hoa no. Khong chi la mot nha triet hoc, Dewey con la mot nha xa hoi hoc, nha su pham hoc hang đau cua nuoc My va the gioi. Nam 1988, UNESCO xep ong la mot trong bon nha tu tuong lon đa đinh hinh tu duy giao duc the ky 20, ben canh Kerschensteiner, Montesorri va Makarenko.
Cung giong nhu hai nha triet hoc thuc dung ma ta đa nhac đen, triet hoc cua Dewey lay đoi song kinh nghiem va hoat đong cua con nguoi lam trung tam. Dewey goi triet hoc cua ong la "chu nghia cong cu" (en. instrumentalism). Giong nhu cai ten đa goi y, Dewey cho rang: cac tu tuong cua ta phai tro thanh cac "cong cu" đe giai quyet van đe va cai tao moi truong. Chang han, "khoa hoc" co the đuoc coi la mot loai hop chua nhung "cong cu" (cac khai niem, hoc thuyet...) ma tu đo ta co the lua chon cai gi tien loi, co hieu qua trong moi hoan canh nhat đinh. Ong gat bo quan điem cho rang tam tri con nguoi la mot can phong khep kin, tach biet va co gang mo ta lai the gioi. Theo Dewey, nhung suy nghi cua ta can bam sat thuc te, khac phuc nhung nghi ngo va xu ly nhung van đe cu the.
Cot loi trong "phuong phap cong cu" cua Dewey đuoc tim thay trong ly thuyet cua ong trong giai quyet nhung nghi van. Theo ong, nhung nghi van (hay "hoai nghi") xuat hien khi he thong ma ta von hay su dung đe tuong tac voi moi truong gap truc trac. Viec giai quyet nhung nghi van đi qua hai giai đoan, "mot tinh huong phuc tap, rac roi va kho hieu luc đau va mot tinh huong tuong minh, thong nhat, đuoc giai quyet o cuoi". Dewey neu ra mot vi du sinh đong đe lam ro cho y tuong cua ong. Tuong tuong rang ta đang đi đen mot đia điem moi tren mot con đuong xa la: tren đuong đi, ta se khong can suy nghi nhieu vi nhung thoi quen cua ta van đang hoat đong tot. Đot nhien, truoc mat ta xuat hien mot con muong. Đe giai quyet van đe nay sinh nay, ta du đinh nhay qua con muong (len phuong an giai quyet) nhung lai nhan thay bo ben kia qua xa va qua tron (quan sat, thu thap thong tin) nen ta phai tim cach khac. Trong luc đang suy nghi, ta tim thay mot khuc go (quan sat, thu thap) va ta nghi co the dung no đe bac mot cay cau (lai len y tuong). Ta thay phuong an đo kha thi, ta thuc hien va vuot qua đuoc van đe đat ra. Dewey cho rang, tat ca cac nghi van cua con nguoi đeu đuoc giai quyet theo mot mo hinh giong nhu vay. Moi suy nghi cua con nguoi đeu bat đau tu mot van đe cu the, đi qua cac buoc nhu quan sat, len ke hoach va ket thuc o viec thu nghiem va kiem chung gia thiet ma ta đat ra.


= Triet hoc phan tich =
Đung nhu ten goi cua minh, triet hoc phan tich, du rat đa dang, lay viec phan tich đoi tuong lam cach tiep can triet hoc cho minh va mot trong nhung đoi tuong can phan tich nhat chinh la ngon ngu. Su dung cac phuong phap logic moi phat trien, cac nha triet hoc tham tra va xet lai nhung van đe triet hoc đa ton tai tu lau. Du co the khac nhau trong cach tiep can, cac nha triet hoc phan tich đeu đong thuan voi ba nguyen ly: 1) cac van đe triet hoc khong nam o the gioi, ma nam trong cach ta noi ve the gioi; 2) cac van đe nay co the đuoc lam ro va giai ma bang cach phan tich va tai cau truc ngon ngu va 3) bat cu van đe nao khong giai quyet đuoc theo cach nay đeu la van đe nguy tao va khong can quan tam.


 Gottlob Frege  Su phat trien quan trong bac nhat trong triet hoc thoi ky nay chinh la su ra đoi cua logic toan hay logic hinh thuc. Buoc tien nay khong chi cung cap nen tang moi cho khoa hoc logic, ma con anh huong đen su phat trien cua triet hoc toan hoc, triet hoc ngon ngu va đat ra nhung cau hoi ve ban chat cua chinh triet hoc. Mot trong so nhung nguoi co cong lon trong viec đat nen mong cho logic toan chinh la Gottlob Frege.
Tac pham noi bat nhat cua Frege la Begriffschrift (tam dich: He ghi y). Trong tac pham nay, ong đua ra cac bieu tuong đe lam ro cac moi quan he logic an duoi nhung loi noi hang ngay. Cach ky hieu cua Frege, du kha đep va trang nha, nay đa đuoc thay bang he thong ky hieu moi tien loi hon. Đong gop lon nhat cho logic cua ong chinh la phat minh ra thuyet đinh luong, tuc phuong phap đe bieu dien nhung suy luan ma gia tri chan ly (gia tri đung/sai) phu thuoc vao cac luong tu nhu "tat ca" va "mot so", "moi",  "bat cu", "khong co gi"...Đieu nay cho phep ong co the tai cau truc phuong phap tam đoan luan co đien.
Ta se xem xet mot tam đoan luan kinh đien duoi đay đe minh hoa:

Moi nguoi đeu se chet
Socrates la nguoi
Socrates se chet. (ket luan)
Frege viet lai cach suy luan tren nhu sau: "Neu x la nguoi, thi x se chet". Lap luan nay se đung neu ta thay ten cua bat cu ai vao vi tri cua x; neu ta thay x bang mot thu khong phai la nguoi (vi du, "than Mat troi") thi menh đe "neu x la nguoi" se sai nhung toan bo lap luan van se đung. Vay theo cach cua Frege, ta co the the hien menh đe "Moi nguoi đeu se chet" nhu sau:

Voi moi x, neu x la nguoi, thi x se chet
Frege đa mang nhung thuat ngu tu đai so vao bo mon logic hoc. Trong toan hoc, cach viet "x/2+1" đuoc goi la mot ham so phu thuoc bien so x hay noi cach khac, gia tri cua ham nay phu thuoc vao x. Neu x = 2 thi ham co gia tri la 2, con neu x = 4 thi ham co gia tri la 3. Tuong tu nhu vay, menh đe "neu x la nguoi" nhan gia tri đung voi x = "Socrates" va nhan gia tri sai voi x = "than Mat troi". Cum tu "voi moi x" đi truoc the hien rang: toan bo nhung gi phia sau ("neu x la nguoi, x se chet") se đung voi moi gia tri (en. argument) thay vao vi tri cua x. Đay đuoc goi la mot ham chan ly (en. truth-function) va la cach Frege luong hoa logic. Phuong phap moi cua Frege đa thay the tam đoan luan truyen thong, von đa đuoc su dung trong hang the ky voi vai tro la cong cu logic duy nhat.
Frege ap dung phuong phap logic cua ong vao chinh toan hoc. Khac voi Kant, Frege khong đong y voi quan điem rang cac kien thuc đai so co tinh tong hop tien nghiem; ong cho rang chung phai co tinh phan tich vi co the rut ra tu cac phuong phap logic thong thuong. Ong bat đau xay dung tu so "0" voi phuong phap logic cua minh. Theo logic, so "0" đuoc đinh nghia la: "tap hop (class) cua tat ca cac tap hop tuong đuong voi tap hop cua cac đoi tuong khong giong chinh no". Khong co đoi tuong nao ma lai khong giong chinh minh, nen mot tap hop nhu tren se khong co phan tu nao; chi co mot tap hop duy nhat khong co phan tu nao, đo la "tap hop rong". Đieu nay se tiep tuc đuoc dung đe xay dung nen so "1": "la tap hop cua cac tap hop tuong đuong voi tap hop rong". Tiep tuc, so "2" đuoc đinh nghia la tap hop voi "0" va "1" la phan tu, so "3" la tap hop voi "0", "1" va "2" la phan tu, cu nhu vay đen vo cung. Đang tiec thay, khi Frege đang xay dung cong trinh vi đai cua minh thi mot loi sai chi tu đa đuoc tim thay ngay trong nen mong cua no.


 Bertrand Russell  Hay tuong tuong rang: trong mot ngoi lang no, co mot nguoi tho cao rau se cao (va chi cao) cho tat ca nhung nguoi khong tu cao rau trong ngoi lang nay. Cau hoi đuoc đat ra la: anh ta co cao rau cho chinh minh hay khong? Neu anh tu cao rau cho minh, anh ta đa vi pham quy tac ("chi cao rau cho nhung nguoi khong tu cao"); nhung neu khong lam the, anh ta lai tro thanh khach hang cho chinh minh (vi "khong tu cao rau"). Du co lam gi thi tinh huong kho khan nay cung khong the giai quyet mot cach hop logic đuoc, nghich ly noi tieng nay đuoc goi la nghich ly Russell. Russell đa neu ra nghich ly nay đe chi ra lo hong trong he thong logic cua Frege.
Bertrand Russell sinh ra trong mot dong ho quy toc noi tieng tai Anh Quoc. La mot trong nhung guong mat tri thuc noi bat nhat the ky 20, tieng noi cua ong chua đung uy quyen đao đuc to lon. Russell chua bao gio ngan ngai noi ra nhung tu tuong cua minh, du nhung quan điem cua ong ve chinh tri va đao đuc hon nhan thuong gay nen nhung tranh cai lon. Ngay ca đen khi 88 tuoi, ong van cung ran va bi bat giam vi dan đau mot cuoc bieu tinh ung ho giai tru hat nhan. Russell đuoc trao giai thuong Nobel Van hoc nam 1950 vi "cac tac pham đay y nghia ma trong đo ong đa đe cao cac tu tuong nhan đao va tu do ve tu tuong". Ong qua đoi nam 1970, chi hai nam truoc khi song tron ven mot the ky.
Nghich ly Russell giup ong tro thanh mot nha logic hoc voi tam co lon. Nghich ly nay co the đuoc trinh bay lai mot cach toan hoc nhu sau:

Neu 
  
    
      
        R
        =
        {
        x
        ∣
        x
        ∈
        x
        }
        
          , suy ra 
        
        R
        ∈
        R
        
        ⟺
        
        R
        ∈
        R
      
    
    {\displaystyle R=\{x\mid x\not \in x\}{\text{, suy ra }}R\in R\iff R\not \in R}
  

Russell đa đua ra cac ly thuyet bo sung đe giai quyet nghich ly nay. Frege, đang rat chan nan sau khi nhin thay lo hong, cung đa no luc va thu nhieu cach khac nhau nham cuu van he thong logic cua minh. Tuy nhien, đen nam 1931, Kurt Godel xuat ban nhung đinh ly bat toan noi tieng cua ong va chi ro rang: nhung no luc xay dung bo mon đai so hoan chinh tren co so cac tien đe nhu Russell va Frege đang lam la hoan toan bat kha thi. Du khong the hoan thanh muc tieu cua minh, cac khai niem va phat trien cua Frege va Russell đa cach mang bo mon logic hoc va thuc su đang tran trong. 
Russell mang ca logic vao trong ngon ngu hang ngay. Theo quan điem cua ong, ngon ngu kem chinh xac hon nhieu so voi logic; chinh vi vay, chung can đuoc phan tich đe boc lo ban chat logic thuc su an duoi cac cau chu. Ta hay xem xet menh đe sau đay – mot vi du ua thich cua Russell – đe hieu ro hon van đe đoi voi ngon ngu:

Hoang đe hien tai cua nuoc Phap bi hoi đau
Menh đe nay hien nhien la sai: ngay tu thoi cua Russell, nuoc Phap đa khong con che đo quan chu. Tuy nhien neu ta noi menh đe tren sai, vay menh đe đung ve mat logic phai la: "Hoang đe hien tai cua nuoc Phap khong bi hoi đau", nhung menh đe nay cung sai va khong phai la đieu ma ta am chi. Đe giai quyet nhung khuc mac trong dien đat nay, Russell phan tich nhu sau: Khi ta noi "Hoang đe hien tai cua nuoc Phap bi hoi đau", cau truc logic thuc su an duoi cau noi nay la:

Ton tai mot thu gi đo goi la "hoang đe hien tai cua nuoc Phap"
Chi co duy nhat mot thu đuoc goi la "hoang đe hien tai cua nuoc Phap"
Tat ca nhung gi la "hoang đe hien tai cua nuoc Phap" bi hoi đau.
Trinh bay mot cach hinh thuc hon, ta co:

Voi mot so x, x la hoang đe hien tai cua nuoc Phap. 
Voi tat ca y, neu y la hoang đe hien tai cua nuoc Phap, y = x 
x bi hoi đau.
Cach dien giai nay cho phep lam ro hon cau truc cua menh đe "Hoang đe hien tai cua nuoc Phap bi hoi đau." Menh đe nay sai vi (1) sai hay khong ton tai thu gi goi la "hoang đe hien tai cua nuoc Phap". Menh đe đoi nghich "Hoang đe hien tai cua nuoc Phap khong bi hoi đau" cung sai vi ly do tuong tu. Viec tap trung vao phan tich ngon ngu cua Russell co the coi la đanh dau cho su kien goi la "buoc ngoat ngon ngu", trong đo ngon ngu tro thanh van đe đe cac nha triet hoc phan tich va tim ra cau truc logic cua no.


 Ludwig Wittgenstein  Nguoi hoc tro noi tieng nhat cua Russell chinh la Ludwig Wittgenstein. Ong la con ut trong mot gia đinh danh gia tai Vienna, tu dinh Wittgenstein tung đon tiep nhieu guong mat kiet xuat trong nghe thuat nhu Johannes Brahms va Gustav Mahler. Nhung cung that bi kich, khuynh huong tu phe binh khac nghiet đen đo tram nhuoc va tu tu hien dien ro ret trong gia đinh ong. Ba trong so bon nguoi anh trai cua Wittgenstein đa tu tu; nguoi con lai trong so ho – Paul Wittgenstein – la mot nghe si duong cam noi tieng trong the ky 20 du đa mat đi canh tay phai trong chien tranh.
Trong toan bo thoi gian song cua minh, Wittgenstein chi xuat ban duy nhat tac pham Tractatus Logico-Philosophicus (Chuyen luan logic-triet hoc) voi đo day chi khoang 70 trang. Voi cong trinh nay, Wittgenstein tuyen bo đa giai quyet tat ca cac van đe triet hoc. Ly thuyet trung tam cua cuon sach nay la thuyet buc tranh ve y nghia. Cung giong nhu Russell, Wittgenstein cho rang: vai tro ngon ngu la đe bieu hien cac moi quan he trong the gioi. "Mot menh đe la mot buc tranh cua hien thuc. Mot menh đe la mo hinh ve the gioi nhu ta tuong tuong no." Tu than menh đe co the khong ta ro quan he giua cac su kien trong the gioi, nhung quan he logic giua cac yeu to trong menh đe se the hien quan he logic giua cac vat the trong the gioi.
Trong ngon ngu thuong ngay, moi quan he logic nay thuong đuoc an giau va co the chi đuoc lam ro  bang cach phan tich cac đoi tuong trong menh đe thanh nhung đoi tuong đon gian va tuong minh hon. Chang han, menh đe: "Đe quoc Ao-Hung đang chien tranh voi Nga" co the đuoc phan tich thanh:

Voi mot so x va mot so y, x = Đe quoc Ao 
va y = Vuong quoc Hungary 
x hop nhat voi y 
x đang chien tranh voi Nga 
y đang chien tranh voi Nga 

Nhu vay, đoi tuong Ao-Hung đa đuoc phan tich thanh hai đoi tuong la Đe quoc Ao va Vuong quoc Hung; tuy nhien, đay moi chi la buoc đau tien vi hai chu the nay van con la nhung chu the phuc tap đuoc cau thanh tu vo so cac yeu to khac. Wittgenstein tin rang, neu ta tiep tuc qua trinh phan tich nhu tren, cuoi cung ta se co đuoc mot day gom toan cac đoi tuong đon gian, moi quan he giua cac đoi tuong nay se phan anh, co the chinh xac hoac khong chinh xac, moi quan he cua nhung đoi tuong nay trong the gioi. Nhung menh đe khong the phan tich đuoc thanh nhung yeu to đon gian giong nhu vay se la nhung menh đe gia va do vay vo nghia (Wittgenstein cho rang hau het cac tuyen bo ve ton giao, đao đuc va triet hoc thuoc ve loai menh đe gia nay). Voi cuon sach cua minh, Wittgenstein tuyen bo đa giai quyet xong tat ca cac van đe triet hoc va ong tu bo  mon hoc nay.
Wittgenstein danh mot so nam lam nghe cham soc vuon va giang day tai nhung ngoi truong xa xoi truoc khi quay lai voi triet hoc vao nhung thap nien 30. Ong tro thanh giao su triet tai đai hoc Trinity, Oxford. Thu triet hoc ong day luc bay gio rat khac voi loai triet hoc trong Chuyen luan va khong đuoc in thanh van ban. Sau khi ong qua đoi, nhung bai viet cua ong đuoc tong hop thanh cuon Nhung tim sau triet hoc.
Vao giai đoan nay, Wittgenstein gat bo tu tuong khi cho rang yeu to toi hau cua ngon ngu la cac đoi tuong đon gian; he thong logic ong xay dung cung đuoc thao do. Cung giong nhu o thoi ky truoc, Wittgenstein tin rang cac ngu phap be mat an giau ban chat thuc su cua ngon ngu; nhung o thoi ky nay, thu đuoc an giau khong phai la cac cau truc logic phuc tap ma lai la su đa dang trong cach ma ngon ngu đuoc su dung trong cac hoat đong hang ngay. Ngon ngu gan lien voi the gioi theo vo so cach khac nhau, va ong đat ra khai niem "tro choi cau chu" (en. language-game) đe mo ta đieu nay. Wittgenstein đua ra vai vi du ve "tro choi cau chu" nhu: đua ra menh lenh, mo ta hinh dang cua vat the, boc lo cam xuc, đua ra cac so đo, xay dung vat the tu nhung mo ta, bao cao lai mot su kien, phong đoan ve mot su kien, bia chuyen, dien kich, giai cau đo, noi đua, đat cau hoi, nguyen rua, chuc mung va cau nguyen. Se la bat kha thi đe chi ra mot đac điem cot yeu trong tat ca nhung tro choi nay, thay vao đo, nhung "tro choi" nay giong nhau theo cach ma cac thanh vien trong mot gia đinh giong nhau: ho co the co nhieu net tuong đong voi nhau nhung trong van cuc ky đa dang. Ngon ngu cung giong nhu vay, co le chung khong chi la nhung menh đe logic ma chua đung vo so đieu ky thu va hon ca, bi an.


= Hien tuong hoc va triet hoc hien sinh =
Roi khoi manh đat cua triet hoc phan tich tai nuoc Anh va mot so vung cua Hoa Ky đe đen voi chau Au luc đia, ta se thay mot bo mat hoan toan khac cua triet hoc tai đay. Nhu đa noi, cung nhu cac nha triet hoc phan tich, cac triet gia chau Au luc đia truy tim cau tra loi cho nhung cau hoi nhu: "Y thuc la gi" hay "Lam nguoi thi co y nghia gi?" song ho khong phan tich tu ngu "y thuc" va "lam nguoi" đe tim ra đap an cho nhung van đe nay. Trai lai, ho tin rang: ta phai nhin that sau vao trai nghiem ma ta đang co đe tim ra cau tra loi cho nhung cau hoi nay. Du bat nguon tu Nietzsche va Kierkegaard tu the ky 19, chu nghia hien sinh cua the ky 20 khong the đuoc hieu neu khong quy chieu đen cac tac pham cua Husserl. Rat nhieu nhung nha triet hoc luc đia lon đeu đa hoc hoac đa đoc Husserl. Điem thu vi la, trong khi Husserl la mot nha toan hoc va mong muon bien triet hoc thanh mot bo mon khoa hoc tuyet đoi, nhieu mon đe cua ong lai la nhung nha tho, nhung tieu thuyet gia cuc ky xuat sac.


 Edmund Husserl  Edmund Husserl sinh vao nam 1859, cung la nam sinh cua John Dewey. Đong luc lon trong cac cong trinh cua Husserl la "su chac chan". Ong kich liet chi trich thai đo duy nhien (en. Naturalism), chinh la thai đo cho rang cac khach the co tinh tuyet đoi va tat thay moi su tren the gioi nay đeu co the hoan toan giai thich bang cac mon khoa hoc tu nhien. Khoa hoc, du co khach quan đen đau, cung đeu co nen tang la tu y thuc cua chinh con nguoi; xa roi khoi nen tang nay chi dan ta đi đen nhung ngo cut. Vay, neu nhu y thuc chinh la suoi nguon cho moi hieu biet cua ta, Husserl cho rang: ta se phai tiep can no theo mot cach hoan toan khac.
Husserl đa phat trien mot phuong phap, đuoc goi la hien tuong hoc (en. Phenomenology). Cung giong nhu cach Hegel dung chu nay, "hien tuong hoc" la mon hoc nghien cuu ve nhung đoi tuong xuat hien trong kinh nghiem cua chung ta. Husserl đa đi nguoc lai cac triet gia truoc đo khi khong cho rang the gioi la tuyet đoi va bat bien (thai đo duy nhien), trai lai, the gioi nay chi la the gioi ma ta đa nhin thay. Noi cach khac, hien tuong hoc khong coi mot đieu gi la tat nhien ma quyet tham tra ve cach ma ta nhin the gioi, quyet tim ra tai sao ta lai nhin the gioi nhu the nay ma khong phai the khac.
Mot trong nhung kham pha quan trong cua Husserl la tinh y huong (la. Intentio), đo la, y thuc bao gio cung la y thuc ve mot cai gi. Triet hoc duy ly cho rang y thuc co the ton tai đoc lap voi the gioi, đung ngoai the gioi. Nhung Husserl đa chi ra rang, y thuc cua ta luon luon co đoi tuong; đoi tuong đo co the la nhung dong chu ma ta đang đoc, la đo vat xung quanh, la nhung ky niem ma ta đang hoi tuong... Y thuc bao gio cung la mot y huong: no luon huong đen mot đoi tuong nao đo; ben trong no khong chua đung gi ca.
Quan trong khong kem đieu đa trinh bay o tren, đoi tuong bao gio cung la đoi tuong cho mot y thuc. Mot đoi tuong khong the la đoi tuong cho mot su vat khac, vi su vat khong co kha nang tri giac va nhan thuc đoi tuong; no phai la đoi tuong cho mot y thuc. Hon the, cung mot đoi tuong nhung nhung y thuc khac nhau se đoi dien va nhin nhan no theo nhung cach khac nhau. Đung truoc mot Phat đien, co nguoi se thay đo la mot noi tho tu linh thieng, co nguoi lai thay nhung pho tuong tho la nhung tac pham đieu khac tinh xao va han co nguoi se thay ban tho đo mang dau tich cua mot thoi đai lich su nhat đinh. Dau la cung mot đoi tuong, nhung nhieu y thuc se nhin nhan no theo nhung cach that khac nhau. Triet hoc co đien han đa muon co cai nhin cua Thuong đe: "biet thau to su vat", nen moi the hien the gioi nhu la mot thu gi đo tuyet đoi va cung nhac.
Nhu vay, y thuc va đoi tuong co mot moi lien he chat che voi nhau, ngang hang voi nhau; khong the co cai nay ton tai ma cai kia khong ton tai. Tu truoc đen nay, cac nha khoa hoc, hay tham chi la cac nha van, đeu mo ta the gioi nhu the đo la mot cai gi đo lanh lung, duy nhien va tach biet voi y thuc con nguoi. Nhung nha hien tuong hoc coi the gioi la "cai toi đa nhin va đa song", mot the gioi phong phu va chua đung vo van đieu mau nhiem. Đe co the buoc vao đia hat hien tuong hoc, Husserl đe ra mot phuong phap.
Phuong phap hien tuong hoc nay đuoc ong goi la nhung "giam tru" (en. Reduction). Co ba buoc giam tru la giam tru triet hoc, giam tru yeu tinh va giam tru hien tuong hoc. "Giam tru triet hoc" la lam đieu ma Descartes đa lam: nghi ngo het thay moi su, khong coi cai gi la hien nhien het, ta gat moi cac tu tuong truoc đo ra ngoai đe co the tu minh buoc đi. "Giam tru yeu tinh", nhu Husserl noi, la "đat the gioi vao trong ngoac đon", la tam thoi khong đe tam, khong chu y đen su hien huu cua the gioi thien nhien ma chi chuyen chu đen đoi tuong đang đuoc y thuc ma ta huong đen. Đen buoc giam tru hien tuong hoc, y thuc va thuc tai gan chat voi nhau thanh mot thuc tai duy nhat. The gioi ta đat đuoc luc nay khong phai la the gioi tuyet đoi hay la the gioi nhu đuoc nhac đen trong sach vo, ma chinh la the gioi ta đa thuc su nhin thay, thuc su song voi no.


 Martin Heidegger  Martin Heidegger la hoc tro cua Husserl va la mot trong so nhung guong mat triet gia Đuc noi bat nhat cua the ky 20. Nam 1927, ong cho ra đoi tac pham tieu bieu va co anh huong nhat cua minh, Huu the va Thoi gian (de. Sein und Zeit, en. Being and Time). Heidegger biet rang ong mang no Husserl rat nhieu nen đa đe tang tac pham nay cho nguoi thay cua minh; tuy nhien, ve mat triet hoc, Heidegger va Husserl co nhieu điem khac biet lon. Neu nhu Husserl tin rang: bang phuong phap hien tuong hoc, cac lop trai nghiem se đuoc boc tach va ket qua cua qua trinh la mot y thuc thuan tuy thi Heidegger khong cho rang ton tai cai goi la "y thuc thuan tuy" nhu vay. Heidegger đat trong tam triet hoc cua minh vao su hien huu ("ton tai", en. Being), thu đi truoc va đat nen tang cho tat ca nhung trai nghiem ma ta co.
Toan bo triet hoc cua Heidegger co the noi la xoay quanh chu Dasein. Ong giai thich chu Dasein cua minh nhu sau: "Da" mang nghia nguyen thuy cua no la "đoi dien" con "Sein" đuoc hieu nhu mot đong tu nen co nghia la "hien huu". Truoc Heidegger, Hegel cung nhac toi "Dasein" nhung cung giong nhu cac triet gia khac, chu nay đuoc dung đe chi nhung huu the đa hinh thanh, đa cung đong thanh nhung su vat. Trai lai, Heidegger muon đi sau hon, ong muon ven man cho hien huu, tuc: su hinh thanh cua nhung huu the đo. Đe co the tham nhap vao triet hoc cua Heidegger, ta can gac lai cai nhin thuong ngay khi cho rang cac huu the đa hinh thanh, co đinh va đi sau vao hien huu hay chinh la su hinh thanh cac huu the, su hinh thanh cua chinh the gioi ma ta biet.
Trong triet hoc cua Heidegger, con nguoi la Dasein va la mot huu-tai-the (zh. 有在世, de. In-der-welt-sein, "hien huu trong the gioi"). Chu "the [gioi]" o đay khong co nghia la the gioi voi tu cach la khong-thoi gian đe chua đung con nguoi nhu ta thuong hieu; nguoc lai, triet gia nguoi Đuc cho rang chinh sinh hoat cua Dasein moi lam phat sinh ra khong gian va thoi gian. Mot vi du nho đe lam ro đieu nay la, nhung khai niem can ban ma ta dung đe chi khong gian nhu: "đay", "đo", "ngoai kia", "ben duoi"... đeu bat nguon tu noi con nguoi; neu khong co con nguoi lam can cu, cac khai niem tren tro nen that mo ho.
Cung nhu vay, thoi gian phat sinh tu chinh con nguoi. Nhieu triet gia truoc đo nhu Aristotle, Kant va Bergson cung đa chi ra tinh chat le thuoc cua thoi gian vao sinh hoat cua con nguoi nhung khong triet đe nhu Heidegger. Bergson đa co mot quan sat rat chinh xac rang: "Chiec kim đong ho chi o mot vi tri vao mot khoanh khac, nen neu khong co tri nho cua ta đe nho rang truoc khi o so 6 thi kim đa o so 3, thi se khong co su chuyen đong cua chiec kim, va tat nhien la khong co thoi gio." Hai khai niem nay ("cai đa qua" va "cai đang la") khong the ton tai cung luc mot cach khach quan, ma chi ton tai trong trai nghiem cua con nguoi ma thoi. Heidegger cho rang, ban chat cua con nguoi la "nem minh ra phia truoc", no đang o hien tai ma đa nem minh ve tuong lai, đang o hien tai ma con nem minh ve phia qua khu nua. Đay đuoc goi la thoi gian tinh cua Dasein, "qua khu", "hien tai" va "tuong lai" chi la ba the xuat hien cua mot thoi gian tinh duy nhat: khong the co co hien tai neu khong co tuong quan voi qua khu va tuong lai, tuong tu, khong the co tuong lai va qua khu neu khong quy chieu đen hien tai.
Khep lai phan cua Heidegger, ta hay xem xet phuong dien "hien sinh" trong triet hoc cua ong. Nha triet hoc cho rang, vi coi the gioi co đinh la qua hien nhien ma ta bi nhiem cai ve duy su cua no. Ta quen đi su hien huu cua minh ma bi nhan chim trong the gioi. Mot moi nguy khac nua la tinh cach "dung cu". "Dung cu" la thu noi dai cho kha nang tac đong cua ta: cai bua đe ta đap, cai may tinh đe ta lam viec... Nhung viec dung dung cu đat ta trong moi tuong quan voi chung, chi sinh hoat voi tinh than dung cu thi som muon gi chinh ta cung bi keo xuong thanh mot su vat. Đe vuot len tren nhung đieu nay, ta can luon tinh thuc ve su hien huu cua chinh minh, luon tiep thong voi the gioi đe đua nhung đieu chua thanh hinh ra anh sang. Va luon lam moi ban than, khai thac nhung tiem nang cua ban than va "tu vuot qua chinh minh đe đen voi cai kha huu cua minh", đen voi cai chi thien.


 Jean-Paul Sartre  Nha triet hoc noi tieng nhat cua chu nghia hien sinh co le la Jean-Paul Sartre. Ong la mot nha van sac ben, mot nha tam ly co tai va la mot nha triet hoc đac biet. Cac tac pham cua ong đa lot ta đuoc trai nghiem va tam ly cua nhung con nguoi đang song trong the ky 20 đay bien đong. Ong tu choi giai thuong Nobel Van hoc vao nam 1964 vi khong muon co moi rang buoc voi cac thiet che. Sartre la nguoi đa mang triet hoc hien sinh "xuong đuong", tham nhap va anh huong sau rong đen vo so cuoc đoi trong xa hoi, đac biet la trong gioi tre. Khi ong mat nam 1980, khoang nam muoi nghin nguoi (chu yeu la cac hoc sinh, sinh vien) đa xuong long đuong Paris đua tien ong.
"Thua thai" va "Phi ly" la nhung tu co the đuoc dung đe co đong the gioi quan cua Sartre. Cac su vat trong the gioi cua ong đeu "đac set, nhay nhua va bat di dich". Moi thu đeu cu nam li va tro tro ra đay, chang co cai gi ca; su bat đong vo nghia nay khien con nguoi cam thay chan ngan, "buon non". Cam giac nay đuoc Sartre mieu ta chi tiet trong cuon tieu thuyet noi tieng Buon non (en. The Nausea, fr. La Nausee) cua ong: anh chang Adolphe met moi, chan nan đang ngoi trong cong vien, anh mat cua anh ta dung lai tai mot cai re cay. Cai re cay ay trong nhu đang bo ra, đay la "trong nhu" thoi, con thuc su thi no li li, vo nghia. Tai sao no lai mau đen the nay, tai sao no lai xu xi nhu the, sao no khong la cai gi khac... nhung cau hoi nay chang co nghia ly gi ca, moi thu cua cai re nay trong that thua thai so voi chinh no; tu than no cung chang co y nghia gi ca. Sartre thay su vat nao cung cung đong, lam li va phi ly nhu vay.
Neu moi su đeu phi ly va vo nghia nhu vay, han cuoc đoi con nguoi phai mang mot y nghia nao đo? Sartre khong cho rang nhu vay, cuoc đoi con nguoi tu no cung vo nghia, chi co y nghia do con nguoi gan cho no ma thoi. Sartre đua ra mot vi du noi bat, ong bao ta hay tuong tuong ra mot con dao roc giay; con dao nay đa đuoc che tao đe phu hop voi cong dung cua no: no co mot cai luoi sac ben nhung khong gay nguy hiem, no can đuoc lam bang mot chat lieu phu hop nhu kim loai, go chu khong phai la bo hay long chim...Nhung đac điem nay đuoc goi la "yeu tinh" (en. Essense) cua "dao roc giay", chung phai xuat hien truoc va đinh hinh nen con dao roc giay. Nhung con nguoi thi sao? Ong cho rang, khong co ke hoach nao cho con nguoi ca, con nguoi chang phai la tao tac cua Thuong đe va cung chang đuoc thiet ke đe thuc hien mot su menh gi ca. Mot cach co đong, Sartre viet: "Hien huu co truoc yeu tinh" (hoac "hien sinh co truoc ban tinh"); con nguoi khong co san yeu tinh, no phai tu tao ra y nghia cho minh.

Con nguoi đuoc toan quyen quyet đinh cho cuoc đoi cua minh nhung chinh su tu do nay lai la mot noi đau kho. Sartre viet: "Con nguoi bi ket an phai tu do", du co lam gi va lam the nao, con nguoi khong the thoat khoi su tu do nay. Vi khong co mot the luc nao tac đong đen ta va chinh ta cung khong co san yeu tinh nao ca, ta phai chiu trach nghiem voi moi đieu ta lam vi đo la lua chon cua chinh ta. Ngay tai luc nay, ta co the đang buon chan, nhung theo Sartre, su buon chan đo la do chinh ta chon lay, khong ai ep ta phai nhu vay ca. Niem tin toi te (en. Bad faith) ma con nguoi co the co la phu nhan su tu do cua chinh minh, coi con nguoi la san pham cua hoan canh hoac nhung quyet đinh trong qua khu. "Toi von đa nhu the nay roi" hoac "Toi khong con lua chon nao khac" la mot vai vi du cho đieu nay, Sartre cho rang: con nguoi luon co the tu quyet cach ma ho song, con nguoi ho tro thanh va y nghia cho cuoc đoi ho. Con nguoi chinh la tu do va ta chiu tat ca trach nghiem (cung nhung trai nghiem nhu lo lang, đau kho va tuyet vong) cho y nghia cuoc đoi ma ta tao ra.
Nho cong lon nhat cua Sartre, triet hoc hien sinh xam nhap vao moi khia canh trong xa hoi cua the ky XX, đac biet la tai nuoc Phap, bien đay tro thanh trao luu triet hoc co anh huong nhat tai chau Au luc đia vao thoi điem đo. Chu nghia hien sinh cung buoc vao trong ca tho, tieu thuyet va phim anh; no loi cuon đuoc rat đong nguoi theo đuoi (chu yeu la thanh thieu nien) va khien nguoi ta phai suy tuong ve y nghia cho su ton tai cua chinh ban than minh. Du vay, cung can nho rang, đay chi la be noi cua triet hien sinh, mot truong phai triet hoc thuc su đa dang va chua đung vo cung nhieu nhung suy tuong va phan tinh (chu khong chi la nhung suy nghi ve su "vo nghia cua cuoc song"). Triet hoc hien sinh tiep tuc song va ton tai trong the ky 21 nay, du anh huong cua no khong con vang doi va manh me nhu nhung nam giua the ky truoc.


Triet hoc hien đai Triet hoc đang o đau trong hien tai, va, no se đi đen đau? Sau khi theo doi tien trinh triet hoc tu nhung buoi đau tien cho đen the ky XX, co le ta khong nen đua ra mot cau tra loi qua chac chan. Co nhung van đe moi se xuat hien, co nhung van đe se khong xuat hien nua va co the co nhung van đe cu lai đuoc lat lai đe tiep tuc suy ngam. Ta se chi điem qua mot so phong trao triet hoc noi bat o giai đoan nay.
Ke tu khi đuoc thiet lap vao thoi cua Francis Bacon, cac phuong phap thuc nghiem (duy nghiem) nham thu thap du lieu đa tro thanh tieu chuan cho khoa hoc. Tuy nhien, nen tang cua ly thuyet thuc nghiem cung nhu la ban chat cua khoa hoc đeu co the đuoc đat lai truoc su suy xet cua triet hoc. W. V. O. Quine đa co nhung tu tuong moi ve chu nghia duy nghiem co đien. Ve khoa hoc va nhung đac tinh cua no, Karl Popper va Thomas S. Kuhn la hai nha triet hoc noi tieng nhat trong linh vuc nay. He thong tu tuong cua hai ong gan nhu đi nguoc hoan toan voi nhung quan điem thuong thay ve khoa hoc. Su phat trien ve khoa hoc cong nghe cung đat ra nhung van đe ve may moc va tri tue nhan tao, voi vi du noi tieng nhat la phep thu Turing.
Chu nghia hau hien đai la mot net khac cua triet hoc đuong đai. Phong trao nay xet lai (hay thang than hon, tu choi) nhung quan điem truyen thong ve the gioi nhu: "chi co mot buc tranh hien thuc duy nhat", "cac tri thuc pho quat la co the thu thap đuoc" hay "khoa hoc la dang hieu biet tien tien hon". Cac nha triet hoc noi bat nhat cua chu nghia hau hien đai la Michel Foucalt, Jacques Derrida va Richard Porty.
Nu quyen cung la mot chu đe lon khac cua triet hoc vao thoi gian gan đay. Ben canh cac phong trao noi bat va đa dang yeu cau xet lai vai tro cua phu nu, binh đang gioi va cau truc xa hoi, cac nha triet hoc nu quyen cung xem xet sau hon ve vai tro ket cau quyen luc, chinh tri va đieu kien xa hoi anh huong đen cac khuon mau nhan thuc va đao đuc cua phu nu. Hai trong so nhieu nha triet hoc nu quyen co anh huong lon la Simone Beauvoir va Martha Nussbaum.
Trong linh vuc đao đuc, Peter Singer la mot guong mat triet hoc voi anh huong khong nho. Ong đat ra cac cau hoi trong van đe đoi xu voi đong vat ("Neu so huu tri khon vuot troi khong cho phep mot nguoi loi dung ke khac cho muc đich cua rieng minh, tai sao no cho phep loai nguoi boc lot cac sinh vat khac?") va moi lien he giua tung ca nhan voi tinh trang đoi ngheo đang ton tai tren the gioi (chu nghia vi tha huu hieu). Triet hoc ra đoi va phat trien khi con nguoi đat cau hoi ve nhung tap quan va ve the gioi xung quanh. Voi nhung phong trao triet hoc nhu hien tai, co the, tinh than Socrates se đuoc duy tri va tiep tuc đinh hinh nen tuong lai cua chinh chung ta.


Xem them Triet hoc phuong Đong


Phu chu Tham khao = Chu thich =


= Tham khao =


Lien ket ngoai Philosophy Forums Luu tru ngay 29 thang 3 nam 2016 tai Wayback Machine
Philosophy Sites on the Internet - Tel Aviv University list
The Stanford Encyclopedia of Philosophy
The Internet Encyclopedia of Philosophy Luu tru ngay 27 thang 10 nam 2009 tai Wayback Machine
The Routledge Encyclopedia of Philosophy Luu tru ngay 23 thang 11 nam 2008 tai Wayback Machine
Glyn Hughes' Squashed Philosophers - condensed and abridged versions of the books which defined the way The West thinks now.
triethoc.edu.vn
Philosophy Wiki Luu tru ngay 14 thang 5 nam 2007 tai Wayback Machine