Chien tranh đao Crete (tieng Hy Lap: Κρητικος Πολεμος, đa Latinh hoa: Kritikos Polemos, tieng Tho Nhi Ky: Girit'in Fethi), con đuoc goi la Chien tranh Candia (tieng Y: Guerra di Candia) hay Chien tranh Ottoman–Venezia lan thu nam, la mot cuoc xung đot keo dai tu nam 1645 đen nam 1669 giua Cong hoa Venezia va cac đong minh (đung đau trong so đo la Hiep si Malta, Lanh đia Giao hoang va Phap) chong lai Đe quoc Ottoman va Nha nuoc Barbary, muc đich nham tranh gianh đao Crete, khi ay đang la lanh tho hai ngoai lon nhat va giau co nhat cua Venezia.
Chien su dien ra o Crete, bien Aegea va Dalmatia. Phan lon lanh tho đao Crete đa bi Ottoman đanh chiem trong vai nam đau nhung thu phu Candia van tiep tuc khang cu trong thoi gian dai. Noi bo đe che bat on va cuoc chien o chau Au khien Ottoman khong co co hoi gianh the thuong phong. The tran vay ham Candia buoc ca đoi ben phai tap trung vao nguon cung ung. Hy vong thang loi duy nhat cua Venezia la viec Ottoman bi can kiet nguon tiep tro quan luong, do đo mat bien tro thanh chien truong quan trong. Trong suot cuoc chien, Venezia voi đong minh la Hiep si Malta, cac Lanh đia Giao hoang va Phap duy tri đuoc uu the tren bien, nhung khong cat đut đuoc đuong van quan luong tiep vien cua Ottoman đen Crete. Chien tranh keo dai giang đon kinh te len Venezia von dua tren giao thuong voi phuong Đong thong qua cac cang thuoc Ottoman.
Đen thap nien 1660, Venezia đa mon moi vi cuoc chien. Ottoman lien thuc hien đot chinh phat lon cuoi cung do Đai Vezir truc tiep chi huy vao nam 1666. Cuoc bao vay keo dai hon hai nam, cuoi cung Candia phai đau hang. Hoa uoc sau đo tra lai cho Venezia mot so phao đai đao biet lap gan đao Crete va phan lanh tho o Dalmatia. Muoi lam nam sau, Venezia lai phat đong chien tranh đe bao thu nhung khong bao gio lay lai đuoc Crete. Đen nam 1897, đao van nam duoi su kiem soat cua Ottoman.


Su lieu Nguon su lieu chinh tu chau Au lien quan đen cac su kien trong cuoc chien do nhieu đoi tuong khac nhau viet ra. Trong so đo co hoi ky cua nhung nguoi tham gia (Georg Rimpler, Ghiron Francesco Villa, Francois d'Aubusson de La Feuillade), bao cao chien truong (Da Villa, bao cao khai chien cua Morosini, bao cao hai chien so bo, thu tu Candia va nhung vung khac), thu tu ngoai giao (nhu cua đai su Morosini tai Phap nam 1669).
Ve phia Ottoman, đau tien la cac bien nien su co mo ta ve cuoc chien nay nhu Lich su Naima, Lich su Silahdar Findiklili Mehmed Agha, Lich su Rashid, Seyahatname cua Evliya Celebi. Thu hai la nhung nguon ve chinh Chien tranh đao Cretee nhu "Lich su đao Crete" (tieng Tho Nhi Ky: Tevarih-i Cezire-i Girid) cua Hasan-efendi, "Chuyen chien dich Candia" (tieng Tho Nhi Ky: Hikayet-i Azimet-i Sefer-i Kandiye), "Lich su chinh phat Candia" (tieng Tho Nhi Ky: Girid Fethi Tarihi), Ravzatul Ebrar (tieng Tho Nhi Ky: Ravzatu'l Ebrar), Jevahirut-Tevarih (tieng Tho Nhi Ky: Cevahiru't-tevarih), "Lich su Fazıl Ahmed Pasha" (tieng Tho Nhi Ky: Tarih-i Fazıl Ahmed Pasa).


Nguon goc Nam 1211, sau Thap tu chinh thu tu, Crete bi tuoc khoi Đe quoc Đong La Ma. Đao tro thanh lanh tho hai ngoai đau tien cua Venezia. Sau khi đao Cyprus bi mat trong Chien tranh Cyprus, Crete la đao duy nhat con lai cua Venezia. Vi tri chien luoc khien đao Crete tro thanh muc tieu ro rang cho quan Ottoman. Dien tich rong lon, đat đai mau mo, phao đai phong thu xuong cap khien muc tieu nay kha thi hon Malta, noi quan Ottoman that bai nam 1565.
Đau the ky 17, nen kinh te Venezia von dua tren buon ban mat hang gia vi, đa bi anh huong do cac tuyen thuong mai moi đen An Đo cung nhu đanh mat thi truong Đuc trong Chien tranh Ba Muoi Nam. Ngoai ra, Venezia con bi loi keo vao mot loat cuoc chien mien bac Y va dich benh nam 1629-1631 lam cho suy yeu. Nguoi Venezia hieu ro yeu điem cua minh trong quan he phu thuoc thuong mai vao Istanbul nen co gang khong gay han voi Ottoman. Trong hon 60 nam, Venezia luon tuan thu thoa thuan voi Ottoman. Tat nhien, đoi luc cung phat sinh mot vai xung đot, nhu nam 1638, ham đoi Venezia tan cong ham đoi hai tac Barbary đang tru tai cang Vlore cua Ottoman, na phao ca vao thanh pho. Trong con thinh no, sultan Murad IV đe doa xu tu tat ca nguoi Venezia đang hien dien tren Đe quoc Ottoman, cung nhu cam nuoc Cong hoa nay đuoc su dung cac thuong cang cua minh. Tuy nhien, khi đo sultan thoi điem đo đang tham gia chien tranh tai Ba Tu va khong muon phan tan luc luong. Su co tam lang khi Venezia đong y boi thuong 250.000 ducat.


Nguyen nhan truc tiep Nam 1644 vao thoi Ibrahim I lai xay ra mot bien co khac. Ngay 28 thang 9 nam 1644, hai đoi Hiep si Malta bat giu tau Ottoman cua thuyen truong Ibrahim-celebi. Tren tau cho truong hoan quan (kyzlyar-aga) va nhieu no le, me con nhu mau vua Mehmed IV, cung mot so cung nu cua sultan đang tren đuong hanh huong. Ngoai ra con co tong đoc Bursi Mehmed Efendi đen Mecca nham chuc. Ca thay co 600 đan ong va 30 phu nu tren tau. Du thuyen can đi nhanh ma phao thi nang nen chi trang bi co bon khau. Khi giao đoan Malta nhan đuoc tin rang con tau gia tri huong ve Ai Cap ma chi đuoc phong ve so sai, lien sap san sau thuyen mai phuc neo đau trong vinh khuat tren đao Karpathos. Du tai Rhodes, truong hoan quan đa canh bao co the gap nguy hiem, tau van tiep tuc hanh trinh. Ngay khi đen đao Karpathos, tau bi tan cong. Thuyen truong va truong hoan quan bi giet, con me con nhu mau do trang phuc sang trong hon nhung nguoi khac nen bi cac hiep si Malta nham lan thanh vo con cua sultan nen đuoc đoi xu theo nghi thuc hoang gia. 350 nguoi bi bat đe ban lam no le. Nhom hiep si mang nguoi đen Crete va đo bo len bo bien phia nam khong co đon gac đe lay them nuoc ngot. Provveditore (tong đoc) Venezia tai Crete nghe tin, đoan truoc đuoc nhung phuc tap co the xay ra nen đich than yeu cau ho roi đao. Đoan tau cung co gang cap vao cac cang khac nhau tren đao nhung bi tu choi thang. Cuoi cung, ho bo tau Ottoman va tro ve Malta. Nhu vi provveditore tien đoan, Istanbul đa thong tri ngay cho Venezia. Hai nuoc đa co thoa thuan chung ve chong hai tac va viec tau cho đoan tuy tung quoc vuong bi cuop hien nhien nam trong đieu khoan nay. Mot nguoi tham gia chien tranh giai đoan đau la Evliya Celebi neu ro quan điem cua Ottoman: "Lu Malta đa chiem giu tau va lai đen tha neo tai Canea cua Candia, viec nay đa phan lai thoa thuan đa ky ket voi Hayruddin Pasha, theo đo nhung ke phi Hoi giao phai cam tau do ke thu cua Đe quoc Ottoman bat giu đuoc neo vao trong cang. Tuy vay, bon Venezia đa nghieng ve phia Malta, tham chi con cho phep ban tat ca ngua va tai san cua vien truong hoan quan xau so tai Canea."


Chuan bi = Istanbul =
Ibrahim I noi gian khi nghe tin so phan con tau va ngay lap tuc ra lenh xu tu tat ca Kito huu tren toan bo đe quoc Ottoman. Đuoc can gian, vua huy bo lenh nay. Tuy nhien, tinh hinh lai nong len khi mot so thuy thu Ottoman tu Crete thoat ve Istanbul ke rang cac Hiep si Malta o lai Crete tan hai muoi ngay đe ban chien loi pham va bo sung luong thuc thuc pham. Đam phan ngoai giao keo dai đen nam 1645, va bat chap Đai Vezir Mehmed Pasha ra suc khuyen ngan, sultan quyet đinh khai chien. Su gia đuong thoi Mustafa Naima chep rang đau tien Ibrahim muon đanh Malta, nhung vua cho rang ngay ca Suleiman vi đai cung khong the ha noi; do đo hieu qua hon la tra thu Venezia bang cach chiem Crete, mot vi tri hang hai thuan loi cho đe che.

Ottoman bat đau phan bo ngan quy chien tranh va chuan bi luong go lon chuyen ve, đong thoi trung dung hang loat tho moc đe đong tau. Cac xuong đong tau ben ngoai Istanbul đuoc lenh đong nhieu chien thuyen. Thong điep đuoc truyen đen cac beylerbeyi va sanjakbey tai Rumelia, Anatolia, Karaman va Sivas, Tunis, Algers va Tripoli đe chuan bi khai chien mua xuan, phai san sang mang tau gia nhap ham đoi. Thessaloniki va Cesme đuoc chon lam noi hoi quan, va Yusuf Maskovic đuoc bo nhiem lam Kapudan-i Derya (đai đo đoc) thuy binh cung nhu tong tu lenh bo binh. Ibrahim I ban hon uoc cho Yusuf voi cong chua moi hai tuoi con minh đe nang cao vi the tuong cam quan. Sultan hang ngay đen Tersane-i Amire đe giam sat cong tac chuan bi cho chuyen vien chinh.
Ngay 30 thang 4 nam 1645, Istanbul đuoc nghi le đe xuat hanh "Vien chinh Malta" (đat ten khac đe tranh lo muc tieu thuc su), Yusuf Pasha chinh thuc nhan nam ham đoi. Đoan thuyen dong đen Khios.
Ngay 27 thang 5 nam 1645, tai cang Terme (Termesis) tren ban đao Peloponnesos, beylerbeyi Hasan Pasha cua Rumelia gia nhap đoan quan. Ngay 7 thang 6, ham đoi Ottoman cap cang Navarino, 8 thuyen gale cua beylerbeyi Abdurrahman Pasha tai Tunis va Tripoli gia nhap ham đoi. Sau 13 ngay kiem tra lai tau thuyen san sang chien đau, ham đoi tiep tuc hanh trinh vao ngay 20 hoac 21 thang 6. Yusuf Pasha co trong tay hon 50.000 quan va 416/460 tau: 82 thuyen gale, 20 tau cao va 300 thuyen cheo, 7.000 cam ve quan janissary, 14.000 ky binh Timariots va 3.000 linh cong binh mo đuong. Tac gia Evliya Celebi đi tren thuyen cua thuyen truong Durak Bey.


= Đao Crete =
Mac du co đuoc chi huy moi la Andrea Corner nhung he thong phong thu cua Venezia van trong tinh trang kem. Cac hang cong su tren đao đa bi lang quen mot thoi gian dai va Cornaro phai rat no luc cho tien hanh tu sua lai. Lo ngai ve viec Ottoman chuan bi chien tranh, cuoi nam 1644, nuoc Cong hoa cung co lai Crete, gui them 2.500 quan cung voi quan nhu, cung nhu trang bi cho ham đoi. Giao hoang Urbano VIII va Đai cong tuoc Toscana Ferdinando II de' Medici cung hua tro giup neu chien tranh no ra.


Dien bien = Khoi đau =
Muc tieu chinh cua Ottoman la Candia nhung noi nay đuoc phong ve chat che, cach khong xa la đao Diya co 6 vinh, noi ham đoi Venezia co the neo đau. Do đo, luc đau Ottoman quyet đinh chi bao vay Candia tren đat lien va đanh chiem nhung phao đai khac tai Crete. Ngay 23 thang 6 nam 1645, ham đoi đen noi, dung lai giua Aii Theodori va Crete. Binh linh đo bo tan cong Canea. Quan Ottoman truoc tien xong vao cac lang va cuop đuoc nhieu chien loi pham. Đe thu phuc dan đia phuong, đo đoc sai tha het tu nhan va cam binh linh đot lang.


= Đanh chiem Agioi Theodoroi va bao vay Canea =

Trong khi ay, chau Au van quan sat va tranh đoan ve huong đi cua ham đoi Ottoman toi Malta. Tham chi cac quan tuong Ottoman cung tin rang muc tieu vien chinh la đanh Malta. Chi sau khi roi Navarino, Yusuf Pasha moi moi cac thuyen truong đen đe thong bao rang chien dich nham vao đao Crete. Đong thoi, lenh cua hoi đong divan (quan su) đuoc truyen đen đe bat giu đai su (bailo) va cam giao thuong voi Venezia. .


 Agioi Theodoroi  Đe khong che Canea, can phai kiem soat đao Agioi Theodoroi cach đo khoang ba dam. Tren đao co hai phao đai cach nhau mot dam. Phao đai Turlulu xay tren đoi đoi dien voi đao Crete, dung đe kiem soat mat bien. Tuy nhien, tu vi tri phao đai khong quan sat đuoc bo bien Crete, nen can phao đai thu nhi đuoc goi la Ayia Theodori, Ayia Todori hoac San Todero. Tuong phao đai rong 50 thuoc Anh va cao 12 thuoc. Ben trong đuoc trang bi sung, đan duoc va luong thuc doi dao.
Venezia bi bat ngo khi chien ham Ottoman xuat hien tai Crete vi van đinh ninh rang Malta moi la muc tieu cua nguoi Tho. Linh gac Agioi Theodoroi nhan thay ham đoi Ottoman tien lai va hieu rang se bi tan cong. Ho đe trong phao đai phia tren va tap trung tat ca trong phao đai ben duoi vung chac kien co hon.

Yusuf Pasha cho quan đo bo len bo bien Crete, quan chu luc tien ve Canea, con beylerbeyi Amasya Ahmed Pasha va Bey Terkhale Ahmed mang quan cam ve va linh Tunis, Tripoli qua Agioi Theodoroi. Đem 27 thang 6, quan Ottoman tiep can phao đai tren cao, thay khong mot bong nguoi lien đong binh lai. Sang hom sau, ho vay ham đon phia duoi va ban pha tu hai phia. Hai khau phao đuoc thao ra khoi tau va lap vao tuong phao đai. Theo su gia Ottoman Naima, đich than Yusuf Pasha ra tran tham chien. Quan bao ve phao đai nam duoi tinh the vo vong, mot so đa giuong co trang đau hang. Nhung chi huy đon Biagio Giuliani đa quyet tu cho no tung phao đai va toan bo quan đon tru đe ngan khong roi vao tay quan Ottoman.
Naima tin rang co trang la am muu du đe giet đuoc nhieu linh Ottoman:


 Vay ham Canea  Mot ngay sau khi đo bo len Crete, quan Ottoman đa đung tren nhung ngon đoi đoi dien voi thanh Canea.
Thanh Canea đuoc xay dung kien co va co bay phao luy cao. Moi phao luy trang bi 21 khau phao va 1.000 linh. Tuong lau đai rong đen noi nam đen bay ky si co the đi canh nhau. Thanh ngoai co chin chot phong thu, moi chot đat 15 khau đai bac. Hao sau tuong thanh sau 15 thuoc va rong 75 thuoc. Cang Canea chua 27 thuyen gale. Sang 27 thang 6, cung voi hoa luc phao, 80.000 quan Ottoman bat đau tan cong. Tau chien Venezia bi Ottoman khoa chat trong cang va bi bat giu sau hai ngay. Su gia Naima theo quan điem Ottoman đa đanh gia "lu vo tin đang kinh tom đa chien đau dung cam tuyet voi". Trong ngay thu muoi hai vay ham, Yusuf Pasha suyt chet vi đan phao Venezia khi đen gan khau đoi đe nang cao si khi. Do đo, ngay thu muoi ba đuoc tang cuong an ninh, đao them chien hao moi va bo sung them phao.

Nhan tin Canea bi vay, tinh Crete cu 500 binh si đen giup. Cung voi 400 binh si tu Souda, đot tiep vien nay tong la 900 quan. Quan tiep vien tan cong nham mo rong vong vay cho Canea nhung bi đanh bai. Ngay thu 13, hon 100 chien binh đot kich ra ngoai đanh vao nhom Ottoman đang đap luy nhung khong thanh cong may. Ngay thu 25, qua tang tu Ibrahim I đuoc gui đen, giup nang cao si khi quan bao vay. Yusuf Pasha lenh cho quan đo đat truoc bo tuong đe dung bo ke lam giam chieu cao tiep can cua tuong thanh. Quan Ottoman lap phao tren bo ke va phao kich vao thanh. Ngay 6 thang 8, tuc ngay thu 41 vay ham, quan Ottoman đao ham vao man trai phao luy, sau đo chuyen 150 thung chat đay thuoc sung (moi thung 56,5 kg) vao đuong ham. Mot vu no lon đa pha huy tuong thanh va phao luy nhung khong dut điem đuoc va the tran bao vay van tiep tuc. Cuoi cung, ngay 19 thang 8, Canea bat đau tien hanh đam phan va đau hang. Tran vay ham keo dai 54 ngay. Theo thoa thuan đau hang, dan thanh đuoc đam bao mot loi thoat an toan ma khong bi can tro. Ngay 22 thang 8, ba thuyen gale Ottoman chuyen dan chung toi Candia. Ket qua tran chien, quan phong ve đa chong tra đuoc 7 đot xung phong, khien Ottoman mat 40.000 quan. Đoi lai, theo su gia Ottoman Kyatib Celebi, quan Ottoman thu đuoc 395 khau phao. Nha tho Thanh Nicholas cua Thien Chua giao bien thanh nha tho Hoi giao Hyunkar, hai nha tho nua cung trong tinh trang tuong tu. Tin Canea đau hang bay ve thu đo, Istanbul to chuc le hoi ba ngay ba đem. Cang Canea co tam quan trong lon đoi voi nguoi Tho vi đay la can cu ly tuong đe cung ung tiep vien cho cac chien dich đanh Crete.


= Nam 1645–1647 =
Tin Canea ve tay Ottoman gay ra lan song lon o chau Au. Cac nuoc nhu Lanh đia Giao hoang, Toscana, Malta va Napoli ngay lap tuc thuc hien loi hua. Thang 9, chau trai Giao hoang Innocente X la Niccolo I Ludovisi bo lo co hoi đanh tan ham đoi Ottoman. Ngay 1 thang 10, ham đoi Thien Chua giao 90 tau co gang tai chiem Canea, nhung do phoi hop khong tot cung nhu cac chi huy Ottoman đa hanh đong quyet đoan nen no luc that bai. Đen thang 10 (hoac 11), đai đo đoc Yusuf Pasha roi đao ve Istanbul, trao lai quyen chi huy cho beylerbeyi Morea Kuchuk Hassan Pasha. Ve đen noi, khong nhung khong đuoc nghenh đon, Yusuf lai bi cac đoi thu am muu ham hai va bi xu tu ngay 21 thang 1 nam 1646. Ve sau, Ibrahim I đuoc cho la đa hoi han ve quyet đinh nay. Sau khi Yusuf Pasha bi hanh quyet, Koca Musa Pasha đuoc phong lam Kapudan-i Derya (đo đoc) thay the.

Venezia lai gap van đe voi viec bo nhiem chi huy. Thuong vien chon Francesco Erizzo 80 tuoi lam chi huy đau tien. Sau khi Erizzo qua đoi, Giovanni Cappello 73 tuoi nham chuc tong chi huy ham đoi. Cappello the hien su than trong co tieng cua minh: tranh đung đo voi ham đoi Tho, thuong coi kho khan la ly do chinh đang đe tranh hanh đong. Thang 6, Cappello khoi đau that bai khi khong ngan can noi quan Ottoman tiep vien duoi tai cam quan cua nhung chi huy moi la serdar Koji Musa Pasha va Đai Vezir Sultanzade Mehmed Pasha. Mehmed Pasha ra lenh huy diet phao đai Suda, vi đay la điem trung chuyen Venezia dung đe ket noi voi đao Crete. Phao đai Suda nam tren đao o cua vinh nen khong de dang chiem đuoc. Mehmed Pasha bi sot ret va qua đoi, Delhi Hussein Pasha đuoc chi đinh thay the. Ngay 10 thang 3 nam 1646, Hussein Pasha chiem đuoc phao đai Kissamos o phia tay đao. Dan đia phuong nhanh chong đau hang. Thang 8, Cappello to chuc tan cong ham đoi Ottoman tren vinh Canea nhung bi đay lui.
Khi Musa Pasha đen bo Rumelia đe lay luong thuc, Hussein Pasha la chi huy Ottoman duy nhat o Crete. Ong nhan thay se mat nhieu thoi gian đanh chiem phao đai Suda nen quyet đinh chua bao vay voi. Thay vao đo, ong don luc luong phong toa Rethymno. Cappello tiep tuc that bai trong no luc pha vo bao vay, va ket qua la Rethymno that thu ngay 20 thang 10, du tuong thanh van duy tri đuoc đen giua thang 11 (ngay 13/15/21). Quan Ottoman đao đuong ham lon duoi cong phao đai, va vao ngay bao vay thu 39, cho thuoc sung no tung trong ham. Cu dan bi bao vay đen kiet que nen đe nghi hoa binh ngay hom sau, Ottoman cho phep ho di tan đen Candia. Thong tin điep bao cho Hussein Pasha biet tau thuyen Venezia đang tap hop tai cang Candia va Suda, cung nhu tuyen mo 15.000 binh si Hy Lap đe phoi hop tan cong Canea tu đuong bo va đuong bien. Hussein Pasha lien quyet đinh tan cong phu đau. Giua thang 6 nam 1646, ong chiem đuoc phao đai Esterni la đon luy cuoi cung tien toi cang Suda.
Bat chap khung hoang chinh tri tai Istanbul, thay đoi ca Sultan lan Đai Vezir, Ottoman van kien tri muc tieu đanh chiem đao Crete. O phia ben kia, Venezia lai huy đong tai luc, nhan luc va tim kiem đong minh trong tuyet vong quyet chong lai ke thu. Tuy nhien, phan lon chau Au đa sa lay trong Chien tranh Ba Muoi Nam nen khong the tro giup. Chien phi la van đe lon cho Venezia: ngoai viec tang thue con phai ban tuoc vi quy toc đe lap đay ngan kho.
Mua đong nam 1646-1647, hai ben đeu phai ganh chiu tham canh dich hach. Suot mua xuan nam 1647 coi nhu đinh chien. Nhung đen giua thang 6 nam 1647, mot tieu đoi quan Ottoman đanh bai đoi linh đanh thue cua Venezia, sau đo Hussein Pasha đa chiem nua phia đong cua đao, ngoai tru phao đai Sitia. Phia Venezia chiu thiet hai nang ne: đen nam 1648, gan 40% dan so đao Crete chet vi benh tat hoac chien tranh. Nam 1677, dan so tren đao la 80.000 nguoi (truoc chien tranh la 260.000 nguoi). Đen đau nam 1648, ngoai tru Candia va mot vai phao đai, hau het Crete đeu đa nam trong tay đe quoc Ottoman.


= Bat đau bao vay Candia =
Sau khi chiem đuoc gan nhu toan bo đao Crete, quan Ottoman bat đau bao vay Candia. Đot bao vay keo dai co nhung giai đoan đut quang 1648-1669. Tinh ra, chi co chien cuoc nguoi Moor vay ham Ceuta (1694-1727) la keo dai lau hon tran Candia. Trong nhung nam 1649, 1656 va tu 1666 đen 1669 la thuc hien bao vay toan dien, thoi gian con lai quan Ottoman chi tien hanh phong toa ma khong tien hanh cong pha tich cuc.
Khoang cuoi thang 4 cho đen đau thang 5 nam 1648, quan Ottoman bat đau phao kich cac chot luy Giesu va San Marie. Suot mua he, quan Ottoman đao cac he thong đuong ham, xuyen đen chan vong tuong bao ve ngoai hao. Hussein Pasha cat đuong cap nuoc cho thanh pho tu cac suoi trong hem nui Agia Irini. Nhung cac tau van tai va tiep vien Ottoman cung bi ham đoi Thien Chua giao chan lai trong bien Aegea dan đen thieu luong thuc va quan vien tro. Ngoai ra, Ibrahim I thien lech va lien tiep xu tram cac vi quan to dan đen khung hoang chinh tri nghiem trong. Đinh điem la he 1648, Ibrahim I bi phe truat, ngoi vi chuyen cho con trai moi sinh cua ong la Mehmed IV. Đau nam 1649, Ottoman phai tam dung bao vay do khong cung ung đuoc quan luong. Cho đen thang 6 nam 1649, ham đoi Ottoman cap đuoc cang thi moi mo lai cac đot tan cong. Nhung ngay sau đo, mot so trung đoan janissary tu y bo ve Istanbul. Hussein Pasha khong con lua chon nao khac ngoai viec dung đoi quan con lai tiep tuc duy tri phong toa het muc co the.


= Đam phan bat thanh =
Cac hoat đong thuong mai cua Venezia bi tac đong nang ne, chien tranh lam cho đat nuoc met moi. Venezia gui phai vien đi gap sultan đe hoa đam, nhung lai kho chap nhan yeu cau nhuong toan bo Crete. Trong du thao hoa uoc trinh truoc cho Đai Vezir nam 1649, Venezia khong đua vao đieu khoan chuyen giao đao Crete cho Ottoman. Đai Vezir Sofu Mehmed Pasha noi gian tong giam su than Soranzo vao Yedikule va hanh quyet vien thong ngon Grillo. Toan su bo bi bat giu va chien tranh tiep dien.


= Tiep tuc bao vay Candia (1650–1665) =
Đen nam 1650, Ottoman bat đau xay dung cac cong su đe kiem soat viec tiep can Candia. Thang 11 nam 1650, Melek Ahmed Pasha tro thanh Đai Vezir, va tuyen chon 3.000 quan janissary tro giup cho Delhi Hussain. Nam 1652, Ottoman co đuoc doanh trai kien co voi 5 chot luy o mat nam thanh pho. Venezia hoan toan bat luc tren đat lien nen mat hau het cac phan tren đao vao nam 1656. Bat chap ham đoi Venezia khoa chat eo bien Dardanellia va nhung khung hoang chinh tri o Istanbul, quan Ottoman o Crete van đu manh đe chong tra cac đot tan cong, chi la khong đu luc dut điem Candia. Nam 1653, Hussein Pasha chiem phao đai đao Selino o vinh Suda va gia co phao đai San Todero đa chiem đuoc truoc đo o vinh Canea. Nhung nam sau, quan Ottoman mo nhieu cuoc tan cong vao Candia nham chiem phao đai San Dimitar, đac biet la cac nam 1653, 1654, 1655.
Thang 8 nam 1660, tan dung thoi điem bao vay gian đoan, ham đoi chung gom cac tau cua Lanh đia Giao hoang, Malta va Phap đanh chiem phao đai Santa Veneranda va co gang thu hoi Canea. Nhung quan Ottoman đa kip thoi chuyen tu Candia đen Canea đe ngan chan. Cung luc, quan đon tru Candia tan dung thoi gian chu luc đoi phuong tam thoi vang mat đe xuat kich nhung cung that bai, ton that 1.500 linh.
Tuy ham đoi Venezia thang loi tren mat bien, Candia van bi bao vay. Ottoman duy tri nhung đot truy quet tren đao cho đen khi bo sung luc luong moi vao nam 1666.
Cac van đe trong đe quoc Ottoman khien cho xung đot keo dai ma khong đat ket qua. Truoc tien la giai đoan phu nu lung đoan Vuong quoc Hoi giao, tinh hinh chi on đinh tro lai khi co Đai Vezir tu gia toc Koprulu len nam quyen ngay 14 thang 9 nam 1656. Van đe nua la chien tranh Ao-Tho no ra nam 1663, ket thuc thang 8 nam 1664 khi Vezir thu hai tu gia toc Koprulu la Ahmed ky Hoa uoc Vasvar o the duoi. Nho đo, ong ranh tay huong toan luc vao Crete.


= Hai chien =


 Nhung đung đo thoi ky đau (1645–1654)  Venezia khong the truc tiep đoi mat voi quan vien chinh chu luc cua Ottoman tai Crete, nhung lai co trong tay luc luong hai quan xuat sac co the ngan tro tau Ottoman doc theo cac tuyen tiep van. Nam 1645, Venezia va đong minh so huu ham đoi gom 60-70 thuyen gale, 4 tau ba buom galleass va khoang 36 chien thuyen galleon. Ky thuat phia Venezia vuot troi hon đoi phuong khi su dung ham đoi hon hop thuyen buom gale va thuyen cheo. Trong khi vao đau cuoc chien, Ottoman chi co cac thuyen gale.
Ngay 30 thang 3 nam 1645, theo lenh Girolamo Morosini, ham đoi Venezia co gang đanh chan ham đoi Ottoman đi qua eo bien. Đe cat đut nguon tiep te cua Ottoman cho Crete, Tommaso Morosini chi huy 23 tau co gang đanh chiem đao Tenedos giu vi tri chien luoc quan trong o loi vao eo bien. Ngay 26 thang 5, ham đoi 80 tau chien cua Kapudan Pasha Koca Musa co vuot eo bien vao bien Aegea nhung bi đanh bat lai Dardanellia. Ngay 4 thang 6, do thieu gio, cac tau Venezia đa khong chan noi tau Ottoman co ne tranh đe thoat đi, đua quan luong moi đen đuoc Crete. No luc cua hai quan Venezia chong lai cac hoat đong tren bo Ottoman o Crete cung that bai do chi huy thieu quyet đoan, thieu kinh phi tra luong cho thuy thu đoan va anh huong cua dich benh.

Ngay 27 thang 1 nam 1647, tai Navarino, tau chien Tommaso Morosini cham tran ham đoi Ottoman 45 thuyen gale. Chi huy hai ben la Morosini cua Venezia va Koca Musa Pasha cua Ottoman đeu tu tran. Ham đoi Venezia do Giovanni Battista xuat hien kip thoi cuu nguy cho tau Morosini. Mac du đat đuoc mot so thanh cong nhu đot kich Cesme nhung no luc cua Venezia đa khong ngan đuoc dong chay tiep vien cua Ottoman.
Nam 1648, quan Venezia quay lai Dardanellia. Giua thang 3 (hoac ngay 7 thang 3), con bao gan Psara đa cuop đi mot luong lon tau thuyen. Nhung suot nam ay, ham đoi Venezia van thanh cong ngan chan ke thu vuot eo bien. Ottoman xay dung ham đoi khac o Cesme lam phan tan luc luong Venezia. Nam 1649, ham đoi Ottoman đuoc cung voi su chi huy cua Kapudan Pasha Voinok Ahmed đa xuyen qua đuoc hang rao tren bien. Ngay 12 thang 5 nam 1649, Da Riva đanh thang tai Phocaea, bat giu va pha huy mot so tau, nhung khong the ngan đuoc ham đoi Ottoman cap cang Crete. Tran nay phoi bay điem yeu phia Venezia: rat kho đe chan thuyen buom gale va khong đu tau kiem soat ca Dardanellia lan eo Chios cung luc. Mat khac, Ottoman cung cung co lai hai quan, nam 1648 đa đong va đua thuyen galeon vao su dung, khong con chi dua vao thuyen gale nua.
Gan nhu suot nam 1650, ham đoi 41 tau Venezia đa khoa đuoc Dardanellia, ngan khong cho Hyderagazade Mehmed Pasha đen Crete. Cuoi nam 1650, sanjakbey Rhodes la Khozamzade Ali Pasha len thay the Mehmed Pasha. Đong thoi, do chi phi qua cao, Venezia buoc phai tu bo viec thue tau nuoc ngoai đong nghia giam suc manh ham đoi. Ngay 10 thang 7 nam 1651, tran hai chien quan trong đau tien dien ra o phia nam Naxos, keo dai ba ngay. Ket qua la 58 tau Venezia duoi su chi huy cua Alvise Mocenigo đa đanh bai ham đoi Ottoman. Ali Pasha đua tan quan ve Rhodes. Đen mua đong, thi Ali Pasha moi co the toi Candia. Ngay sau đo, Leonardo Foscolo len thay cho Mocenigo. Trong hai nam tiep theo, ca hai ben đeu tranh giao chien đung đo.


 Eo bien Dardanellia (1654–1657)  Nam 1654, Ottoman tap hop luc luong, bo sung cac tau moi đong tai Sung Vang, đieu them cac lien đoi tu Tripolitania va Tunis đe cung co ham đoi. Đau thang 5, ham đoi roi Dardanellia gom 79 tau (40 thuyen buom, 33 thuyen gale va 6 tau ba buom), đuoc tang cuong them 22 tau tu Aegea va 14 tau tu Barbary bo sung gan eo bien. Luc luong nay đong hon rat nhieu so voi ham đoi 26 tau Venezia duoi quyen cua Giuseppe Dolphin co nhiem vu ngan chan. Ngay 16 thang 5 nam 1654 dien ra hai chien Dardanellia keo dai 8 tieng voi thang loi cho Ottoman. Nhung Venezia tin rang cung đa thang loi ve mat tinh than khi thoat khoi ham đoi đoi phuong khong lo vuot troi ma chi mat co hai tau (Aquila d 'Oro va Orsola Bonaventura). Ottoman cung mat 2 tau.

Đuoc cac lien đoi tau Aegea va Barbary tiep tro, ham đoi Ottoman đanh đao Tinos, nhung phai rut lui ngay 21 thang 6 sau tran giao tranh voi ham đoi Venezia do Alvise Mocenigo chi huy. Ke tu đo cho đen het nam, Kara Murad Pasha luon tim cach tranh đung đo ham đoi Venezia tren bien Aegea. Thang 9, Murad Pasha quay lai Dardanellia do tinh hinh cac janissary lam loan. Nhung thang cuoi nam 1654 dien ra thay đoi lon ve chi huy Venezia, Mocenigo qua đoi o Candia, Francesco thay the. Fancesco the hien xuat sac trong cac tran chien truoc đo, va đuoc nam binh quyen hai quan. Ong phat đong chien dich hoat đong manh me hon. Mua xuan nam 1655, ong dan quan đot kich kho luong Ottoman tai Aegina va tan cong pha huy thanh pho cang Volos trong đem 23 thang 3. Đau thang 6, Morosini giuong buom đen Dardanellia, cho đoi giap chien nhung nhung bien đong trong chinh truong Ottoman khong cho phep ham đoi xuat kich.
Đe lai nua ham đoi (36 tau) cho Lazzaro Mocenigo canh gac eo bien, Morosini quay lai Cyclades. Mot tuan sau tuc ngay 21 thang 6, Mustafa Pasha chi huy ham đoi Ottoman 143 tau xuat hien. Ngay 21 thang 6 nam 1655 dien ra Hai chien Dardanellia thu nhi. Lazaro Mocenigo đieu đong 25 tau giap chien 36 tau cua Murad Pasha. Quan Venezia gianh thang loi, chi bi đam 1 tau (David e Golia), 126 nguoi chet va 180 nguoi bi thuong. Phia Ottoman mat 11 tau. Thoi gian con lai trong nam 1655, ham đoi Ottoman tranh hanh đong roi rut lui trong mua đong. Sau đo, Morosini tien hanh bao vay phao đai đao Monemvassia quan trong ve mat chien luoc nhung khong thanh. Thang 9, Morosini tro thanh provveditor moi cua Crete, con Lorenzo Marcello nam ham đoi.

Du thuong xuyen chiem uu the trong nhung nam đau chien tranh, kiem soat va bo sung luc luong tren bien Aegea, Venezia lai khong đat đuoc muc tieu cu the nao. Tuy thua tran tren bien, Ottoman van đi lai qua bien Aegea đe tiep ung cho luc luong tai Crete bang cac đuong bien tu Alexandria, Rhodes, Chios va Monemvassia.
Ngay 26 thang 6 nam 1656 dien ra tran hai chien Dardanellia thu ba. Ham đoi 29 tau Venezia do Marcello chi huy, sat canh ben canh cac tau Malta do Don Gregorio Carafa chi huy. Phia Ottoman co 28 tau, 61 thuyen gale. Ham đoi lien hop cua Marcello đa giang đon sam set vao Ottoman khien ho phai chiu "that bai hai quan toi te nhat tu thoi Lepanto": 60 tau thuyen Ottoman bi đam hoac bi bat giu, 5.000 no le Thien Chua giao đuoc giai phong. Tuy vay, Venezia phai tra cai gia khong nho vi ton that lon nhat la đo đoc Marcello tu tran. Sau tran chien, du cac tau Malta roi đi, nhung đai thang nay giup cho Barbado Doer cua Venezia chiem Tenedos ngay 8 thang 7 va Lemnos ngay 20 thang 8. Hai hon đao nay nam ngay tren loi vao eo bien, lien đuoc Venezia dung lam can cu giup cho viec khoa eo bien tro nen hieu qua hon. Ket qua la nguon cung cap cua Ottoman cho đao Crete hau nhu bi cat, quan vien chinh bi thieu luong vao mua đong toi.
Tinh hinh Ottoman hon loan khi Mehmed IV buoc vao cai tri. Nam 1656, ong lam theo loi khuyen cua me đe phong Mehmed Koprul lam Đai Vezir, nguoi khoi phuc trat tu va ky luat quan đoi. Kapudan Pasha Topal Mehmed moi len đa tang cuong suc manh ham đoi. Thang 3 nam 1656, quan Ottoman vuot qua đuoc eo bien va đen Tenedos. Tuy nhien, luc luong Venezia đon tru tren đao qua manh nen Ottoman quyet đinh khong tan cong. Thang 5, Lazzaro Mocenigo chi huy quan Venezia gianh đuoc mot so chien thang nho vao ngay 3 va 18. Đuoc cac tau cua Lanh đia Giao hoang va Malta tang cuong, Mocenigo dan ham đoi đen Dardanellia đon đanh Ottoman. Cac chi huy phe Thien Chua giao bat đong nen đa đe Ottoman thoat qua eo bien ma tham chi khong can tham chien. Tran chien Dardanellia thu tu dien ra ngay 17-19 thang 7. Trong ba ngay, ham đoi hai ben theo dong chay troi ve phia nam va phia tay Dardanellia vao bien Aegea. Cac thuyen Venezia xuyen thung hang phong ve ham đoi tau Ottoman. Tuy nhien, toi 19 thang 7, mot vu no pha huy ky ham Venezia, Mocenigo tu tran, buoc ham đoi đong minh phai rut lui. Trong tran chien nay, quan Ottoman chiu ton that nang ne hon nhung lai đat đuoc muc tieu la pha vo đuoc hang chot tren bien. Duoi su chi huy tai tinh cua ca nhan Đai Vezir, cung nhu tiep tro tu cac lien đoi tau Barbary, ham đoi Ottoman tai chiem Lemnos ngay 31 thang 8, roi đen Tenedos ngay 12 thang 11. Thang 5 nam 1659, ham đoi Venezia chiem đao Garabousa gan đao Crete, đen thang 6 nam 1660 chiem đao Skiathos phia bac bien Aegea. Ngay 27 thang 8 nam 1661, ham đoi chung Venezia va Malta đanh bai mot đoi thuyen gale Ottoman ngoai khoi Milos.


= Y đinh Nga tham chien =
Đoi thu cua Ottoman co gang loi keo Sa quoc Nga tham chien, đac biet la Chinh thong giao Hy Lap. Nam 1653, Thuong phu Constantinople Athanasius Patelar trong Ngoi Loi bi khong che đa keu goi Sa hoang Aleksey mang quan đen Constantinopolis. Đap lai, Sa hoang tuyen bo y đinh giai cuu Hy Lap va toan the Chinh thong giao khoi ach thong tri cua ke thu đuc tin. Nam 1655, Tong giam muc Jerusalem Macarius viet thu cho Sa hoang rang Constantinopolis lo ngai bi thuyen Cossack tan cong. Nga lien xuat quan đay lui Cossak va vao thanh. Thuong phu Constantinopolis va nhung nguoi trong thanh tung ho Aleksey la "Hoang đe Constantinus moi" - Sa hoang Giai phong. Tuy nhien, chien tranh keo dai voi Thinh vuong chung Ba Lan-Litva khong cho phep Nga can thiep manh vao cuoc chien. Dau vay, chinh quyen Nga van theo doi va lien tuc đua tin dien bien chien cuoc tren bao Kuranty (danh rieng cho Sa hoang va boyar o Posolsky Prikaz). Tin chien su luon co mat trong cac so Kuranty thu hai cho thay cac dien bien lon đeu đuoc chinh quyen Nga nam chac.


= Be tac (1658–1666) =
Nam 1658, đe quoc Ottoman huong muc tieu tan cong chinh đen Transylvania cua Rakoczi II Gyorgy la chu hau cua Habsburgs dan đen xung đot keo dai. Nhung nam sau đo, ham đoi Venezia duoi quyen Morosini đa co gang khoa chan eo Dardanellia nhung khong thanh cong. Morosini cung tien hanh tan cong cac thanh tri Ottoman: thang 8 nam 1658 that bai khi đanh đao Lefkada, nhung nam 1659 đuoc nguoi Maniot tro giup, ho chiem Kalamata, Toron, Karystos va Cesme. Tuy nhien, thang loi nay khong co ket qua nhieu vi Venezia khong đu suc tran giu nhung noi chiem đuoc. Ve phia Ottoman, Koprulu Mehmed Pasha ra lenh xay dung hai phao đai moi ve phia chau Au tren loi vao Dardanellia đe ngan Venezia xam nhap eo bien. Khi Chien tranh Phap-Tay Ban Nha ket thuc, Venezia nhu đuoc tiep suc, hy vong nhan đuoc vien tro tai luc va nhan luc, đac biet tu Phap la nuoc von co truyen thong tot đep voi Ottoman nhung quan he đa xau đi.

Su tiep tro bat đau ngay lap tuc, cac nhom quan tinh nguyen hoac đon le tu khap Tay Au đa đen Candia. Cac vua chua Thien Chua giao cung thay co nghia vu phai cung cap nhan luc, luong thuc va tau thuyen. Thang 4 nam 1660, Cong tuoc Almerigo d'Este chi huy 4.200 quan Phap, cung linh đanh thue Đuc, ben canh cac đoi quan khac tu Savoy, Malta, Toscana va Phap. Tuy vay, cac hoat đong cua Morosini lai khong thanh cong trong nam 1660. Thang 8, Venezia that bai khi co gang tai chiem Canea. Đen thang 9, tan cong bat thanh vao phong tuyen Ottoman bao vay Candia. Ngay sau khi Cong tuoc d'Este tu tran tai Naxos, quan Phap tro ve nuoc. Tiep theo la Morosini qua đoi, mot nguoi ba con cua ong la Giorgio đuoc cu thay the. Nam 1661, Giorgio Morosini co đuoc mot so thang loi nho: pha vo tran vay ham Tinos, truy kich va đanh bai ham đoi Ottoman tai Milos. Nhung nam sau đo, quan Venezia lai khong co hoat đong lon nao. Du Ottoman đang sa lay trong cuoc chien voi Ao o Hungary va hai quan bat hoat, nhung Venezia khong tan dung co hoi đe đot pha, ngoai tru viec đanh chan đoan tau van tai tu Alexandria ngoai khoi Kos nam 1662.


= Tiep tuc bao vay Candia (1666–1668) =

Quan đong minh tiep vien Venezia giup tang cuong luc luong đon tru phong ve cho Candia, ngoai binh linh con co nhung ky su xay dung va chuyen gia cong su. Đai dien cho Thuong vien Venezia, Marquis Da Villa đen Crete voi 8.295 bo binh va 1.008 ky binh. Ngay 26 thang 2 nam 1666, Da Villa đo bo len Crete, that bai khi đinh bao vay Canea. Thang 4 nam 1666, ong keo quan đen Candia. Thang 9 nam 1666 bat đau gia co cong su phong thu theo cong trinh cua ky su Ha Lan Verned tai Candia. Cong su noi đuoc sua lai, he thong chong đoi phuong đao ham vao đuoc gia co. 40 ngay sau, cong tac cung co hoan thien. Trong khi ay, Ottoman cung tang cuong cac vi tri: xay dung cac đon nho đoi dien phao đai San Dimitar, đao chien hao toi phao đai San Marie, mui Thanh Than va mom San Nicola. Ngoai ra, quan Ottoman đo đat thanh luy phia truoc cong su. Da Villa nhieu lan xuat kich đay lui quan Ottoman nhung uu the tong the van khong thay đoi.


 Phao luy Panigra  Thang 11 nam 1666, Đai Vezir Koprulu Pasha dan đoan quan tiep vien đong đao toi Canea. Cuoc bao vay tiep theo keo dai 8 thang, voi dien bien chinh quanh phao luy Panigra. Ngay 22 thang 5 la bat đau giai đoan cuoi cua cuoc vay ham keo dai đen 28 thang. 108.000 quan Tho va 29.088 quan Thien Chua giao tu tran. 25 nam chien tranh, 280 quy toc Venezia đa chet, tuong ung voi khoang mot phan tu Đai Hoi đong. Ngay 28 thang 5, quan Ottoman bat đau đao chien hao. Truoc moi phao luy, quan Ottoman đao nhung hao rong hinh dang ngoan ngoeo đe di chuyen cac khau phao hang nang. Tiep theo, cu 15-20 nhip, ho lai đao hao ngang song song voi mat tan cong. Tai chien hao, cong su noi se cao hon đau nguoi. 30 đuong hao song song đa đuoc đao phia truoc phao luy Panigra. Cac đon nho đuoc lap o cuoi nhung chien hao ngang đe cung co. Ho con đap u đat đat phao đe phat huy muc cong pha toi đa.
Cuoc chien đao ham hao dien ra suot mua he nhung khong ben nao gianh đuoc loi the. Nua đau thang 9, Da Villa xuat kich, buoc quan Ottoman phai rut lui. Đap tra, Ottoman tang so luong phao nham vao phao luy Mocenigo. Mua thu, quan Venezia gay no trong he thong chong đao hao lam Ottoman tam thoi bi tri hoan. Ottoman cho no tung phan hao con lai va chiem đuoc luy ban nguyet đau thang 11. Tu đo, quan Ottoman co the an nau trong chien hao vay xung quanh. Mua lon ngap tat ca ham hao khien Ottoman phai hoan đen mua xuan. Khoang cuoi nam, quan Ottoman cung thu đoi đau truc dien, nhung khong the an than trong chien hao đay nuoc, cung nhu hoa luc quan phong thu khien đoi phuong phai tu bo y đinh. Ottoman co them tiep vien vao mua đong. Đai Vezir than chinh dan quan toi cac đao. Ong tan dung ca khoang thoi gian mua đong ra lenh dung ben tau dai đe chan cang Candia. Ottoman y đinh cat đuong cung ung quan luong cua Candia. Koprulu Pasha chi đao tan cong vao cac vi tri ven bien. Ke tu thang 5 nam 1666 đen luc nay, Ottoman đa ton that toi 20.000 quan voi 32 lan đanh cong su Candia. Phia đoi lai, Candia mat 7.000 binh si, 2.111 phu nu va tre em, tien hanh 16 đot xuat kich phan cong. 18 lan hai ben va cham duoi he thong ham hao đao vao nhau.
Cuoi thang 1 nam 1668, Ottoman don sach chien hao ngap nuoc, roi đat linh canh trong đo.


 Phao luy San Andrea va Sabionera  Cuoi nam 1667, qua mot hang binh, quan Ottoman biet đuoc cac điem yeu trong he thong cong su cua cac phao luy ven bien San Andrea va Sabionera, va tap trung khai thac. Đai Vezir cho dung hai phao luy tam thoi cung nhu thap ban đe na phao nham muc tieu tau vao cang. Cuoi thang 1 nam 1668, quan Ottoman bat đau đao chien hao đoi dien phao luy San Andrea. Thuong vien Venezia keu goi đong minh voi hy vong it oi đuoc tro giup. Cuoi thang 7 nam 1668, bat đau phao kich San Andrea đong thoi đao hao đoi dien phao luy Sabionera. Ngay 22 thang 8, Ottoman cho no 9 phat trong đuong hao xam lan, tao ra lo hong 90 buoc chan tren vach phao luy. Ngay 26 thang 8, Ottoman tan cong bat thanh, nhung quan phong thu ton that rat lon va tinh the nguy ngap.


= No luc thuong luong thu nhi =
Ottoman tiep tuc tan cong trong luc kinh te Venezia suy giam manh khien cac signoria phai tim kiem giai phap hoa binh. Nam 1668, du du kien chau Au se tiep vien đang ke, Venezia van bat đau tien hanh đam phan. Venezia hy vong dung ke hoach tiep vien đo lam đieu kien buoc Ottoman phai nhuong bo. Đau tien, đo đoc Andrea Vallier đuoc bo nhiem lam phai vien nhung do bi om nen Alviso da Molin thay the. Molin cung su đoan đen Larissa, noi đat trieu đinh Ottoman trong mua san ban cua sultan. Ottoman đe nghi Venezia giu mot nua đao Crete, nhung phe signoria tu choi voi hy vong giu đuoc nhieu hon. Molina đuoc quan Ottoman đua đen Canea, va nhan lenh tiep tuc thuong thao, theo doi tinh hinh.


= Mat tran Dalmatia =

Dalmatia la mat tran rieng trong giai đoan đau chien tranh. Đoi voi Ottoman, cac lanh tho Dalmatia tuong đoi xa va it quan trong, Venezia lai o gan nhung can cu tiep te va khong che toan bo vung bien mot cach chac chan. Nam 1646, Ottoman tien hanh tan cong quy mo lon va gat hai thanh cong đang ke nhu chiem đuoc cac đao Krk, Pag va Cres. Thang loi lon nhat cua ho la cong ha phao đai Novigrad von đuoc coi la bat kha xam pham. Novigrad đau hang ngay 4 thang 7 sau hai ngay bi Ottoman ban pha. Ottoman truc tiep đe doa hai thanh tri chinh cua Venezia o Dalmatia la Zadar va Split. Nam sau tinh the đoi chieu, provveditor Dalmatia la Leonardo Foscolo chiem đuoc mot so phao đai, tai chiem Novigrad, tam chiem Knin va Klis. Tu ngay 26 thang 8 đen ngay 16 thang 9, Ottoman bao vay bat thanh Sibenik. Trong nhung nam sau, chien su tam lang do nan đoi va benh dich bung phat o Zadar cua Venezia. Ngoai ra, ca hai ben đeu chuyen hoat đong quan su sang bien Aegea. Ngay 30 thang 7 nam 1657, quan Ottoman bao vay Castelnuovo nhung rut lui sau hai tuan. Ngay 1 thang 9 nam 1660, Venezia chiem phao đai Butrint o Albania, nhung bi mat lai vao thang 4 nam 1663. Mua he nam 1663, Ottoman bat đau chien tranh voi Hungary va uu tien cac mat tran khac. Sau khi ky Hoa uoc Vasvar, Ottoman moi noi lai tan cong Dalmatia.


= Candia that thu =
Mua thu nam 1668, quan Phap đen Candia lan đau tien do Cong tuoc Lorraine chi huy. Giua thang 11, 300 hiep si Phap va Malta khac cap ben. Mua đong nam 1668/1669, do mua nhieu nen Ottoman khong the đao hao xam lan gan hon. Tan dung thoi gian chien su tam lang, quan trong thanh ra suc sua chua gia co he thong phong thu va hang luy thu hai cho phao luy San Andrea. Xuan 1669, Ottoman noi lai bao vay, cho đen giua thang 4, đa xam lan sau vao phao luy Sabionera, con thoc mui Thanh Than sau toi 15 sai ruoi. Ottoman khong voi o at tan cong ma tiep tuc ban pha cac cong su. Thanh bi bao vay khan hiem luong thuc, đan duoc va thieu binh linh chien đau.

Trong thang 5 hoac thang 6, Ba tuoc Waldeck, Cong tuoc Philippe de Navailles va Cong tuoc Francois de Beaufort đen Candia cung 2.000 thuy thu. Ngay 25 thang 6, Navailles va Beaufort tu phao luy Sabionera đanh ra. Cong tuoc Beaufort tu tran mat xac. Đon đot kich khong lam gian đoan hoat đong Ottoman, cac đot na phao tiep tuc gay ap luc len phao luy San Andrea.
Ngay 25 thang 7, quan Phap lai tan cong, rieng ham đoi ban toi 15.000 qua đai bac. Quan Ottoman bao ve he thong ham hao tot va thiet hai khong đang ke. Ham đoi Thien Chua giao lai gap tai nan, chien ham Therese cua Phap bi no, quan Phap thuong vong đang ke. Cac tau Venezia o gan đo cung dinh thiet hai. Ngay 20 thang 8, Cong tuoc Navailles roi Candia. Nhan tin quan Phap rut lui, quan Ottoman tong tan cong ngay 25 thang 8. Candia đay lui hai đot, nhung Morosini hieu rang khong the cam cu noi nua. Ngay 27 thang 8, Candia to chuc hoi đong quan su ra quyet đinh đau hang va bat đau thuong luong đam phan. Ngay 5 thang 9 nam 1669, Candia đau hang. Morosini đa co mot thoa uoc tuong đoi on hoa voi Ottoman:

Quan phong ve co 12 ngay gop nhat khi tai va di tan đen đao Diya;
Quan phong ve phai đe lai 30 khau đai bac va mot phan thuoc sung;
Cac đao Tinos, Kitera tren bien Aegea va cac phao đai đao biet lap Spinalonga, Gramvousa va Suda ngoai khoi đao Crete, cung nhu nhung vung lanh tho Dalmatia, van thuoc Venezia
Huy bo vinh vien cho Venezia khoan cong nap 500 nghin ducat.


Chien tranh bi mat Ben canh chien su truc dien, Venezia luon chu đong thuc hien hoat đong tinh bao, len ke hoach am muu am sat. Nam 1868-1869, su gia Nga Lamansky tiep can kho luu tru Venezia, nghien cuu thu tin Hoi đong Ten va tim thay nhung buc thu trao đoi ve cac am muu nhu vay trong Chien tranh đao Crete.
Trong thu Foscolo trao đoi voi cac nghi vien hoi đong (đe ngay 20-27 thang 6 va 16 thang 8 nam 1646) co đe cap ke hoach đau đoc ba gieng gan noi quan Ottoman se đong trai. Giua nam 1649 va 1651, Venezia thao luan ke hoach lay nhiem benh dich cho quan Ottoman. Thu Foscolo cung nhac đen bac si Do Thai nguoi Croat Michel Angelo Salomon hai lan. Salomon đe xuat tao ra chat long hoac bot ("tinh cot cua benh dich") tu "la lach, mun thit va bap thit cua nguoi benh". Foscolo đe nghi "gieo mam benh nay trong cac trai ke thu o Rethymnon, Canea va San Todero". Cach thuc hien la đo vao qua mu fez hoac y phuc. Chu tich Hoi đong Ten phuc đap đa gui lai loai thuoc đoc nay đuoc bao boc đung cach cho Salomon đe thuc hien. Nhung roi bac si nhat quyet tu choi.
Ngay 15 thang 4 nam 1652, Hoi đong ban thao đua ra quyet đinh can phai am sat chi huy quan đoi Ottoman o bien gioi Albania. Ho cung xem xet cac sat thu vi co hai nhom đua ra đe nghi cung voi chi phi đi kem. Ngay 8 thang 6 nam 1654, giam quan Dalmatia Lorenzo Dolphina thong bao ke hoach đau đoc hai con Pasha cua Bosna va yeu cau gui chat đoc toi đe thuc thi. Ngay 8 thang 8, Dolphina bao đa nhan đuoc thuoc đoc. Ngay 15 thang 4 nam 1663, provveditore Dalmatia Cornet yeu cau gui thuoc đoc đe đau đoc "Beiko-beya nguoi Tho", ke cam quan bao bao vay Scutari. Ngay 8 thang 6, chat đoc đuoc gui đi.


Đanh gia Bat chap nhung van đe ve bo binh janissary va ky binh sipahis, quan đoi Ottoman đa chuan bi tot cho chien tranh. Nam 1650, huynh truong Robert Solaro viet rang rang quan Ottoman o Crete la nhung "bong hoa Tho Nhi Ky", "đung tin rang 200 linh chau Au se đanh bai 1.000 linh Tho, ma thuc te 1.000 linh Tho se ha 2.000 linh chau Au".
Si quan Brunswick-Luneburg Johann Bernard Scheiter phan nan rang cac phao thu hau het đeu ngu dot va thieu kinh nghiem. Si quan goc Ireland Jacob Richards viet rang tau Venezia "giong nhu nha chua noi hon la tau chien".
Mot trong nhung van đe lon nhat cua chi huy quan đoi Venezia la thieu đoan ket. Anh trai Jacob la John Richards cho rang Candia that thu la do co cau hanh chinh cua nuoc cong hoa hoan toan khong phu hop voi thoi chien, "moi menh lenh hoi đong thuong phai qua tay rat nhieu nguoi, đen khi thuc thi đuoc thi no đa cu qua roi". "Khong nghi ngo gi nua, nguyen nhan chinh dan đen Candia that thu la do... khong co mot bo chi huy thong nhat manh me tren bien va tren bo".
Venezia that bai trong viec thiet lap chuoi tiep van cho Candia. Tu si Robert Solaro viet nhung nguoi linh Candia kiet suc vi đoi đen noi "quen ban sung hoa mai". Ho ngu tren nen đat trong, nhieu nguoi bi mat thi luc (do đo am cao). Mat khac, du manh gap đoi hai quan Ottoman, hai quan Venezia lai khong chan đuoc nguon tiep te cua đoi phuong.
Moi quan he giua Venezia voi cu dan Hy Lap o Crete cung đong mot vai tro quan trong, chinh quyen tham nhung va ap buc ton giao. Nong dan Hy Lap khong muon chien đau cho Venezia, quy toc Hy Lap cung to ra khong muon hop tac. Ngay 1 thang 8 nam 1664, Thu hien Antonio Priuli đe nghi nha nuoc bo Candia khoi cong đong Hy Lap co anh huong nhat vi nguoi Hy Lap o đay ung ho Ottoman. Ngay 28 thang 11, Priuli con yeu cau gui chat đoc toi đe trung tri "ke thu cua nen cong hoa".


Anh huong Su kien Candia đau hang đa cham dut bon the ky ruoi Venezia cai tri Crete va tro thanh lanh tho tam thoi trong Đe quoc Ottoman. Đong thoi, chi phi va ton that trong chien tranh keo dai nay đa gop phan rat lon vao su suy tan cua Ottoman cuoi the ky 17. Crete van nam duoi su kiem soat cua Ottoman cho đen nam 1897 thi đuoc tu tri trong đe quoc Tho. Ngay 1 thang 12 nam 1913, đao Crete chinh thuc thong nhat voi Hy Lap.
Venezia mat đi thuoc đia lon nhat va thinh vuong nhat, keo theo vi the giao thuong suy giam o Đia Trung Hai. Ngan kho can kiet sau khi chi toi 4.253.000 ducat chi đe bao ve rieng Candia. Lanh tho Dalmatia thu đuoc khong đu bu đap cho viec đanh mat đao Crete va phi ton chien tranh. Khi tro ve Venezia nam 1670, Morosini bi xet xu vi toi khang lenh va phan quoc nhung đuoc tuyen trang an. Muoi lam nam sau, ong chi huy quan Venezia trong Chien tranh Morea la co gang cuoi cung cua nuoc cong hoa muon khang đinh vi the cuong quoc tai Đong Đia Trung Hai. Trong cuoc chien nay, nam 1692, ham đoi Venezia that bai khi co gang tai chiem Candia. Spinalonga va Souda van thuoc Venezia sau chien tranh đao Crete nhung cuoi cung đa mat vao tay Ottoman nam 1715 trong chien dich Peloponnes. Gramvousa bi Ottoman chiem nam 1692.


Xem them Chien tranh Crete (205-200 TCN)


Ghi chu Chu thich Tu lieu Alderson, A. D. (1956), The Structure of the Ottoman Dynasty [Cau truc vuong trieu Ottoman] (bang tieng Anh), Oxford: Clarendon Press
Anderson, Roger Charles (1952), Naval Wars in the Levant, 1559-1853 [Hai chien tai Levant, 1559-1853] (bang tieng Anh), Princeton: Princeton University Press
Agoston, Gabor; Masters, Bruce Alan, bien tap (2009), Encyclopedia of the Ottoman Empire [Bach khoa toan thu Đe quoc Ottoman] (bang tieng Anh), New York: Facts On File, ISBN 978-0-81606-2-591
Bardakcı, Ozkan; Pugniere, Francois (2008), La derniere croisade: Les Francais et la guerre de Candie, 1669 [Cuoc thap tu chinh cuoi cung: Nguoi Phap va Chien tranh Candia, 1669] (bang tieng Phap), Presses universitaires de Rennes, ISBN 978-2-7535-0642-8
Bertele, Tommaso (1932), Il Palazzo degli Ambasciatori di Venezia a Costantinopoli e le sue antiche memorie [Toa đai su Venezia o Constantinople va nhung ky uc xa xua] (bang tieng Y), Bologna: Casa Editrice Apollo
Brown, Horatio Forbes (1907), Studies in the history of Venice [Nghien cuu lich su Venezia] (bang tieng Anh), New York: E. P. Dutton and company
Cezar, Mustafa (1959), Mufassal Osmanlı tarihi: resimli-haritalı [Lich su Ottoman chi tiet: ban đo minh hoa] (bang tieng Tho Nhi Ky), quyen 3, Ankara: Turk Tarih Kurumu Basımevi
Cooper, J. P. (1979), The New Cambridge Modern History [Lich su hien đai cua Cambridge ban moi] (bang tieng Anh), quyen IV, Cambridge: University Press, ISBN 978-0-521-29713-4
Cosmescu, Dragos (2015), Venetian Renaissance Fortifications in the Mediterranean [Cong su Venezia thoi Phuc hung o Đia Trung Hai] (bang tieng Anh), McFarland, ISBN 978-1-4766-2018-3
Celebi, Evliya (1834), Narrative of Travels in Europe, Asia, and Africa in the Seventeenth Century [Tuong thuat du hanh chau Au, chau A va chau Phi trong the ky 17] (bang tieng Anh), quyen 1, Ritter Joseph von Hammer bien dich, London: Oriental Translation Fund
Detorakis, ΘεοΧαρης Ευστρατιου Δετορακης (1986), Ιστορια της Κρητης [Lich su Crete] (bang tieng Hy Lap), Αθηνα: Θ. Δετορακη
—— (1988), Παναγιωτακης, Νικολαος Μ. (bien tap), Κρητη Ιστορια και Πολιτισμος [Lich su van hoa Crete] (bang tieng Hy Lap), quyen Β, Ηρακλειο Κρητης: Βικελαια Δημοτικη Βιβλιοθηκη
Duffy, Christopher (1979), Siege Warfare: The Fortress in the Early Modern World, 1494-1660 [Chien tran bao vay: Phao đai trong the gioi hien đai so khoi, 1494-1660] (bang tieng Anh), quyen 1, Routledge & Kegan Paul, ISBN 978-0-7100-8871-0
—— (2015), The Fortress in the Age of Vauban and Frederick the Great 1660-1789 [Phao đai thoi Vauban va Frederick Đai đe 1660-1789] (bang tieng Anh), Routledge, ISBN 978-1-317-40858-1
Emecen, F. (2000), Islam ansiklopedisi [Bach khoa Hoi giao] (bang tieng Tho Nhi Ky), quyen 21
Faroqhi, Suraiya (2005), The Ottoman Empire and the World Around It [Đe quoc Ottoman va the gioi xung quanh] (bang tieng Anh), Bloomsbury Publishing, ISBN 978-0-85773-0-237
Finkel, Caroline (2006), Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire 1300-1923 [Giac mong Osman: Chuyen ve đe quoc Ottoman 1300-1923] (bang tieng Anh), London: John Murray, ISBN 978-0-71956-1-122
Finlay, George (1856), The History of Greece Under Othoman and Venetian Domination [Lich su Hy Lap duoi thoi Ottoman va Venezia] (bang tieng Anh), W. Blackwood and sons
Freydzon, В. И. Фрэйдзон (2001), История Хорватии [Lich su Croatia] (bang tieng Nga), СПб.: Алетейя, ISBN 978-5-89329-3-845
Greene, Molly (2000), A Shared World: Christians and Muslims in the Early Modern Mediterranean [The gioi chia se: Co Đoc nhan va Hoi giao o Đia Trung Hai thoi hien đai so khai] (bang tieng Anh), Princeton, N.J.: Princeton University Press, ISBN 978-0-691-00898-1
Hanlon, Gregory (2008), The Twilight Of A Military Tradition: Italian Aristocrats And European Conflicts, 1560-1800 [Luc chang vang cua truyen thong quan su: Quy toc Y va xung đot chau Au, 1560-1800] (bang tieng Anh), Routledge, ISBN 978-1-13536-1-433
Holt, P. M.; Lambton, Anne K. S.; Lewis, Bernard, bien tap (1970), The Cambridge History Of Islam [Lich su Hoi giao cua Cambridge] (bang tieng Anh), quyen 1А, Cambridge University Press
Lane, Frederic Chapin (1973), Venice, a Maritime Republic [Venezia, cong hoa hang hai] (bang tieng Anh), Baltimore: Johns Hopkins University Press, ISBN 0801814456
Mason, Norman David (1972), The War of Candia, 1645-1669 [Chien tranh Candia, 1645-1669] (bang tieng Anh), Louisiana State University and Agricultural & Mechanical College
Mignot, Vincent (1787), The History of the Turkish, Or Ottoman Empire,: From Its Foundation in 1300, to the Peace of Belgrade in 1740. To which is Prefixed An Historical Discourse on Mahomet and His Sucessors [Lich su Đe quoc Tho Nhi Ky hay Ottoman: Tu luc hinh thanh nam 1300, đen Hoa uoc Beograd nam 1740] (bang tieng Anh), quyen 3, Scatcherd and Whitaker
Miller, William (1921), Essays On The Latin Orient [Nhung tieu luan ve Phuong Đong Latinh] (bang tieng Anh), Cambridge: At the University Press
Mugnai, Bruno; Secco, Alberto (2017), La guerra di Candia [Chien tranh Candia] (bang tieng Y), quyen 1, Soldiershop Publishing, ISBN 978-8-89327-1-899
Nicolle, David (1989), The Venetian Empire, 1200–1670 [Đe quoc Venezia, 1200–1670] (bang tieng Anh), Bloomsbury USA, ISBN 978-0-85045-899-2
Novitsky, В. Ф. Новицкого и др. (1913), Военная энциклопедия [Bach khoa thu quan su] (bang tieng Nga), СПб.: Т-во И. Сытина
Paoletti, Ciro (2008), A Military History of Italy [Lich su quan su Y] (bang tieng Anh), Westport Conn.: Praeger Security International, ISBN 978-0-27598-5-059
Parry, V. J. (1976), M. A. Cook (bien tap), A history of the Ottoman empire to 1730: chapters from the Cambridge history of Islam and the New Cambridge modern history [Lich su đe quoc Ottoman đen nam 1730: nhung chuong lich su Hoi giao cua Cambridge va lich su hien đai cua New Cambridge] (bang tieng Anh), Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 978-0-52109-9-912
Setton, Kenneth M. (1991), Venice, Austria and the Turks in the 17th Century [Venezia, Ao va Tho trong the ky 17] (bang tieng Anh), Philadelphia: American Philosophical Society, ISBN 978-0-87169-192-7
Shamin, Шамин С. М. (2008), Кандийская война в курантах 1660—1670 гг [Chien tranh Candia tren bao Kuranty 1660—1670] (bang tieng Nga), quyen 6, М.: Каптеревские чтения
Shaw, Stanford (1976), History of the Ottoman Empire and Modern Turkey [Lich su đe quoc Ottoman va Tho Nhi Ky hien đai] (bang tieng Anh), quyen 1, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-29163-7
Simsirgil, Ahmet (2021), Kayi VI - Imparatorlugun Zirvesi ve Donus 6. Kitap: Osmanli Tarihi [Kayi VI - Đinh cao va su tro lai cua Đe che, Quyen 6: Lich su Ottoman] (bang tieng Tho Nhi Ky), quyen 6, Istanbul, ISBN 978-605-08-1778-2{{Chu thich}}:  Quan ly CS1: đia điem thieu nha xuat ban (lien ket)
Turnbull, Stephen (2003), The Ottoman Empire 1326–1699 [Đe quoc Ottoman 1326–1699], Essential Histories Series, № 62 (bang tieng Anh), Oxford: Osprey Publishing, ISBN 978-0-415-96913-0
Valiero, Andrea (1859), Storia della guerra di Candia [Lich su chien tranh Candia] (bang tieng Y), quyen 1, C. Coen
—— (1859), Storia della guerra di Candia [Lich su chien tranh Candia] (bang tieng Y), quyen 2, C. Coen
Weber, Georg (1887), Allgemeine Weltgeschichte [Lich su the gioi tong quan] (bang tieng Đuc), quyen 12, W. Engelmann
Wells, Charles (1891), The Literature of the Turks [Van hoc Tho] (bang tieng Anh), London: Bernard Quaritch
A Description of Candia, in its Antient and Modern State: with an account of the siege thereof, begun by the Ottoman Emperour, in the year 1666 ... and surrendred the latter end of 1669. The most part collected from private letters, during the siege, sent by one in the service of the republique [Mo ta ve Candia] (bang tieng Anh), J. C. for William Crook, 1670
Tap chi
Cengiz, Hasan Ali (2019). "Girit'in Fethi'ne Isık Tutan Bir Eser: Tevarih-I Cezire-I Girid" [Tac pham soi sang cuoc vien chinh đao Crete: Lich su đao Crete]. Trakya Universitesi Sosyal Bilimler Dergisi (bang tieng Tho Nhi Ky). Quyen 1 so 1. doi:10.26468/trakyasobed.473020.
Lamansky, Vladimir (1882). "L'Assassinat politique a Venise du XV au XVIII siecle" [Am sat chinh tri o Venezia tu the ky 15 đen 18]. Revue Historique (bang tieng Phap). Quyen 20 so 1. ISSN 0035-3264.
Piccolomini, Paolo (1908). "CORRISPONDENZA TRA LA CORTE DI ROMA E L'INQUISITORE DI MALTA durante la guerra di Candia (1645-'69)" [PHAN UNG GIUA GIAO TRIEU ROMA VA THAM TOA MALTA trong chien tranh Candia (1645-'69)]. Archivio Storico Italiano (bang tieng Y). Quyen 41 so 249. tr. 45–127. ISSN 0391-7770.
Poumarede, Geraud (2002). "Les Infortunes de Sebastiano Molin, patricien venitien et prisonnier de guerre a Constantinople au milieu du xviie siecle" [Van rui cua Sebastiano Molin, nha yeu nuoc Venezia va tu nhan chien tranh o Constantinople giua the ky 17]. Cahiers de la Mediterranee (bang tieng Phap). doi:10.4000/cdlm.49.


Lien ket ngoai "Girid Cezire Tarihi". tr.wikisource.org. (Tieng Tho Nhi Ky)
Ngay Nay - 10 cuoc vay ham quan su khung khiep nhat the gioi (tieng Viet)