Methamphetamin (ten đay đu n-methylamphetamin, thuong goi la ma tuy đa) la mot chat kich thich he than kinh trung uong nhom amphetamin tung đuoc su dung khong pho bien nhu mot phuong phap đieu tri bo sung cho roi loan tang đong giam chu y (ADHD), va beo phi, nhung lai pho bien đuoc su dung nhu mot loai thuoc giai tri tieu khien. Methamphetamin đuoc phat hien vao nam 1893 va ton tai duoi dang hai chat đoi quang (enantiomer): levo-methamphetamin va dextro-methamphetamin. Danh phap methamphetamin đe cap cho mot chat hoa hoc cu the, đo la dang base lien hop cua amin (free-base) o dang amin tinh khiet cua voi ty le ngang nhau giua levo-methamphetamin va dextro-methamphetamin. Methamphetamin hiem khi đuoc chi đinh vi nguy co gay đoc than kinh đoi voi con nguoi va hanh vi lam dung giai tri tieu khien nhu mot loai thuoc kich duc va thuoc hung than (euphoria). Dextroamphetamin kich thich he than kinh trung uong manh hon levomethamphetamin.
Buon ban va van chuyen hon hop racemic methamphetamin va dextromethamphetamin đeu bi coi la bat hop phap. Ty le su dung methamphetamin cao nhat xay ra o cac khu vuc Chau A va Chau Đai Duong, va o Hoa Ky, methamphetamin đuoc phan loai la chat kiem soat theo danh muc II. O Hoa Ky, levomethamphetamin la thuoc khong ke đon, su dung lam thuoc thong mui dang hit. Hau het tat ca moi quoc gia tren the gioi, viec san xuat, phan phoi, mua ban va so huu methamphetamin đeu phai đuoc kiem soat hoac bi cam, do no nam trong danh muc II cua hiep uoc Lien hop quoc ve cac chat ma tuy. Mac du dextromethamphetamin co tac dung manh hon nhung racemic cua methamphetamin thuong đuoc san xuat bat hop phap hon do tong hop kha de dang va tien chat tong hop thuong san co.
O lieu thap, methamphetamin giup nang cao tam trang (hung than), tang tap trung, chu y va tao cam giac tran đay suc song cho nhung nguoi met moi, chan an va thuc đay giam can. Đoi voi lieu cao keo dai, chat co the gay ra roi loan tam than, co giat va xuat huyet nao. Su dung lieu cao keo dai co the gay roi loan cam xuc (roi loan tam trang), roi loan tam than (vi du: ao giac, sang, hoang tuong, paranoia) va bao luc. Đoi voi giai tri tieu khien, methamphetamin co kha nang tang nang luong, hung than va tang ham muon va kha nang tinh duc đen mot muc đo ma nguoi dung co the tham gia vao cac hoat đong tinh duc lien tuc trong vai ngay. Methamphetamin đuoc biet la gay nghien cao. Khi ngung su dung methamphetamin co the dan đen hoi chung cai nghien cap tinh (PAWS). Methamphetamin lieu cao co kha nang gay ngo đoc cac neuron dopaminergic trung nao cua nguoi. Methamphetamin đuoc chung minh la co ai luc cao voi neuron serotonergic hon amphetamin. Đoc tinh methamphetamin gay ra nhung thay đoi bat loi trong cau truc va chuc nang cua nao bo, chang han nhu giam khoi luong chat xam o mot so vung trong nao, cung nhu nhung thay đoi bat loi trong cac dau hieu cua su toan ven trao đoi chat.
Methamphetamin thuoc nhom hoa chat dan xuat phenethylamin va dan xuat amphetamin. Methamphetamin la đong phan cau tao ve vi tri nhom chuc cua dimethylphenethylamin, co chung cong thuc hoa hoc la C10H15N.


Ung dung = Y hoc =
Tai Hoa Ky, methamphetamin hydrochloride, duoi ten thuong mai Desoxyn, đa đuoc FDA chap thuan đe ke đon đieu tri benh ADHD va beo phi o nguoi lon va tre nho. Tuy nhien, FDA cung chi ra rang cong dung đieu tri cua methamphetamin con han che, can đuoc can nhac voi nhung nguy co co huu lien quan đen viec su dung chat. Đe tranh đoc tinh va nguy co bi tac dung phu, huong dan chan đoan va đieu tri cua FDA khuyen nghi lieu methamphetamin ban đau la 5–10 mg/ngay đoi voi ADHD o nguoi lon va tre em tren 6 tuoi va co the moi tuan tang lieu them 5 mg, toi đa la 25 mg/ngay cho đen khi đat đuoc đap ung lam sang toi uu; lieu hieu qua thong thuong la khoang 20–25 mg/ngay.

Methamphetamin đoi khi đuoc ke đon off-label (ke đon khong theo huong dan tren nhan) đieu tri chung ngu ru va mat ngu vo can. Tai Hoa Ky, levomethamphetamin co trong mot so san pham thuoc thong mui khong ke đon.Boi vi methamphetamin hay bi lam dung, nen loai thuoc nay đuoc quy đinh theo Đao luat ve cac chat kiem soat va đuoc liet ke theo Danh muc II o Hoa Ky. Methamphetamin hydrochloride đuoc phan phoi tai Hoa Ky bat buoc phai bao gom nhan canh bao nguy hiem ve kha nang gay nghien va lam dung sai muc đich đe giai tri.
Methamphetamin co hai duoc pham la Desoxyn va Desoxyn Gradumet. Desoxyn Gradumet khong con đuoc san xuat nua vi la dang thuoc giai phong tac dung dai, lam phang đuong cong tac dung va keo dai thoi gian tac dung cua thuoc.


= Su dung đe giai tri =

Methamphetamin thuong pho bien đuoc su dung đe giai tri tieu khien vi tac dung gay hung phan va kich thich manh, cung nhu la chat kich duc.

Theo mot bo phim tai lieu cua National Geographic TV ve methamphetamin, co mot kieu van hoa đuoc goi la Su dung chat khi quan he tinh duc (chemsex hay party and play) dua tren hoat đong tinh duc va su dung methamphetamin. Nhung nguoi tham gia tich cuc vao kieu hoat đong tinh duc nay gan nhu hoan toan la nhung nguoi đong tinh, ho thuong se gap go nhau qua cac trang web hen ho tren internet va sau đo quan he tinh duc. Do co tac dung kich thich tam tinh than va kich duc manh va tac dung uc che xuat tinh kem theo viec su dung nhieu lan, qua trinh quan he tinh duc o nhung lan nay đoi khi co the dien ra lien tuc trong nhieu ngay lien. Su "tut doc" trong tinh than sau khi su dung methamphetamin đe quan he thuong rat nghiem trong, nguoi su dung meth se bi mac chung ngu qua nhieu. Te nan nay thuong o cac thanh pho lon o Hoa Ky nhu San Francisco va New York City.


Chong chi đinh Chong chi đinh methamphetamin o nhung nguoi co tien su roi loan su dung chat gay nghien, benh tim mach, de bi kich đong, de lo au, hoac o nhung benh nhan bi xo cung đong mach, glocom, cuong giap hoac tang huyet ap muc đo nang. FDA khuyen cao nhung ca nhan đa tung co phan ung qua man voi cac chat kich thich khac trong qua khu hoac hien đang dung thuoc uc che monoamin oxidase (MAOIs) khong nen dung methamphetamin. FDA cung khuyen cao nhung nguoi mac roi loan luong cuc, tram cam, tang huyet ap, cac van đe ve chuc nang gan hoac than, hung cam, loan than, hoi chung Raynaud, con đong kinh, cac van đe ve tuyen giap, tic hoac hoi chung Tourette nen theo doi cac trieu chung cua ho khi dung methamphetamin. Do nguy co anh huong đen cham phat trien the chat, FDA khuyen nen theo doi chieu cao va can nang cua tre em va thanh thieu nien trong qua trinh đieu tri.


Tac dung phu = Tac dung len the chat =
Tac đong len suc khoe the chat cua methamphetamin bao gom chan an, tang đong, gian đong tu, da ung đo, đo mo hoi nhieu, kho mieng va nghien rang (gay nen hien tuong mieng meth), nhuc đau, roi loan nhip tim (thuong la nhip nhanh hoac nhip cham), tho nhanh, tang huyet ap, tut huyet ap, tang than nhiet, tieu chay, tao bon, mo mat, chong mat, co giat, te, run, da kho, mun trung ca va nguoi xanh xao. Nguoi dung meth lau dai co the bi loet da; nhung vet nay co the la do ho "gai ngua" vi ho tin rang co con trung nao đo đang bo duoi da. Co nhieu bao cac ve truong hop tu vong lien quan đen soc methamphetamin.


 Mieng meth  Nguoi su dung va nguoi nghien methamphetamin co the bi hong rang voi toc đo nhanh chong, tinh trang nay nghiem trong nhat o nhung nguoi su dung thuoc qua đuong tiem chich. Theo Hiep hoi Nha khoa Hoa Ky, benh mieng meth "co the la do su ket hop cua nhung thay đoi tam ly va sinh ly do thuoc gay ra, dan đen chung kho mieng, khong ve sinh rang mieng trong thoi gian dai, va chung nghien rang". Tuy nhien mot so nha nghien cuu cho rang tac dung hong rang cua meth bi phong đai va cach đieu hoa đe tao ra đinh kien, đinh huong nguoi su dung nhu mot su ran đe, canh bao nguoi bat đau su dung methamphetamin.


 Benh lay truyen qua đuong tinh duc  Viec su dung meth đuoc phat hien la co kha nang lam tram trong them tinh trang quan he tinh duc khong an toan o ca ban tinh nhiem HIV va ban tinh khong quen biet. Nhung phat hien nay cho thay rang viec su dung methamphetamin va quan he tinh duc qua đuong hau mon khong co phuong tien bao ve la nhung hanh vi nguy hiem, co kha nang tang nguy co lay truyen HIV o nam gioi đong tinh va di tinh luyen ai. Su dung methamphetamin cho phep ca hai gioi hoat đong tinh duc keo dai lien tuc, co the gay lo loet va tray xuoc bo phan sinh duc cung nhu chung cuong đau o nam gioi. Methamphetamin cung co the gay lo loet va tray xuoc trong mieng do nghien rang, lam tang nguy co lay nhiem benh qua đuong tinh duc.
Ben canh viec lay truyen HIV qua đuong tinh duc, HIV cung co the lay giua nhung nguoi su dung chung kim tiem. Muc đo dung chung kim tiem giua nhung nguoi su dung methamphetamin cung tuong tu nhu o nhung đoi tuong su dung ma tuy khac.


= Tac dung tam ly =
Cac tac đong len tam ly cua methamphetamin bao gom khi sac thang (euphoria), khi sac tram (dysphoria), thay đoi ham muon tinh duc, canh giac, e ngai va tap trung, giam cam giac met moi, lam mat ngu hoac gay tinh tao, tu tin, hoa đong, de noi cau, bon chon, hoang tuong va cac hanh vi lap đi lap lai va am anh. Điem đac biet cua methamphetamin va cac chat kich thich co lien quan la hanh vi/nghi thuc "khuon mau". Su dung methamphetamin cung co moi tuong quan cao voi lo au, tram cam, roi loan tam than do amphetamin, tu sat va cac hanh vi bao luc.


= Đoc than kinh va mien dich than kinh =

Methamphetamin gay đoc truc tiep cho neuron (te bao than kinh) dopaminergic o ca đong vat thi nghiem va nguoi. Kich thich đoc te bao (excitotoxicity), stress oxy hoa, roi loan chuc nang he ubiquitin-proteasome (UPS), nitrat hoa protein, stress mang luoi noi chat trong te bao beta (endoplasmic reticulum stress in beta cells), bieu hien gen p53 va cac qua trinh khac gop phan gay ra ngo đoc than kinh. Cung voi đoc tinh than kinh dopaminergic, viec su dung methamphetamin tang nguy co mac benh Parkinson. Ngoai đoc tinh than kinh dopaminergic, mot tong quan he thong thu thap cac bang chung o nguoi chi ra rang su dung methamphetamin lieu cao cung co the gay đoc đoi voi neuron serotonergic. Than nhiet cao (nhiet đo co the cao) đuoc chung minh la co lien quan đen gia tang tac dung gay đoc than kinh cua methamphetamin. Viec ngung su dung methamphetamin o nhung nguoi phu thuoc co the dan đen tinh trang hoi chung cai đeo đang nhieu thang.
Cac nghien cuu phim chup cong huong tu tren nguoi su dung methamphetamin cung đa cho thay bang chung ve su thoai hoa than kinh hoac nhung thay đoi bat loi ve te bao than kinh trong cau truc va chuc nang cua nao. Đac biet, methamphetamin duong nhu gay nen tinh trang tang tin hieu tren T2 va phi đai chat trang, lam teo hai ma va giam chat xam o vo nao đai, vo nao vien (limbic cortex) va vo nao can vien (paralimbic cortex) o nhung nguoi su dung methamphetamin đe tieu khien. Hon nua, cac bang chung cho thay nong đo dau an sinh hoc ve tinh toan ven va tong hop trao đoi chat o nhung nguoi su dung giai tri dien bien theo chieu huong bat loi, chang han nhu nong đo N-acetylaspartat va creatine thi giam, con nong đo choline va myoinositol tang cao.
Methamphetamin đuoc chung minh la kich hoat TAAR1 trong te bao tk đem hinh sao o nguoi va tao ra AMP vong (cAMP). Kich hoat TAAR1 trong te bao hinh sao co the la mot co che giup methamphetamin lam suy giam nong đo EAAT2 (SLC1A2) gan mang va hoat đong trong cac te bao nay.
Methamphetamin lien ket va kich hoat ca hai duoi lop (subtype) cua receptor sigma, σ1 va σ2, voi ai luc đuoc tinh bang micromol. Kich hoat receptor sigma co the tang cuong đoc tinh than kinh do methamphetamin gay ra, bang cach tao đieu kien dien bien tinh trang tang than nhiet, tang tong hop va giai phong dopamin, anh huong đen cac buoc hoat hoa duoi goc đo vi mo va đieu chinh "dong thac tinh hieu" cua qua trinh chet te bao theo chuong trinh, hinh thanh cac loai oxy phan ung (reactive oxygen species, ROS).


= Nghien =

Cac mo hinh nghien cuu ve nghien khi su dung ma tuy lau ngay gay ra nhung thay đoi trong bieu hien gen o mot so vung cua nao, đac biet la nhan cap (nucleus accumbens), phat sinh thong qua co che phien ma va di truyen hoc bieu sinh. Cac yeu to phien ma quan trong nhat tao ra nhung thay đoi nay la Delta FBJ murine osteosarcoma viral oncogene homolog B (ΔFosB), cAMP response element binding protein (CREB, tam dich: protein gan yeu to đap ung cAMP) va nuclear factor-kappa B (NF-κB, tam dich: Yeu to hat nhan tang cuong chuoi nhe kappa cua cac te bao B hoat đong). ΔFosB la co che phan tu sinh hoc quan trong nhat trong chung nghien vi gen ΔFosB bieu hien qua muc (tuc la muc đo bieu hien gen cao bat thuong khi tao ra kieu hinh) trong cac neuron gai trung gian (medium spiny neurons) loai D1 trong nhan cap la đieu kien can va đu đe co nhung thich ung lien quan đen than kinh va nhung su đieu chinh lien quan đen hanh vi nghien (vi du: tu tiem chat gay nghien theo chieu huong tang dan ve lieu). Mot khi ΔFosB đuoc bieu hien qua muc, ΔFosB gay ra trang thai nghien ngay cang nghiem trong hon do chinh nhung thich ung lien quan đen than kinh đo lai tiep tuc lam gia tang hon nua su bieu hien qua muc cua ΔFosB. Co che nay co lien quan đen nghien ruou, cannabinoid, cocain, methylphenidat, nicotin, opioid, phencyclidine, propofol va amphetamin thay the, v..v.
ΔJunD, mot yeu to phien ma va G9a, mot enzym histone methyltransferase, đeu co tac dung chong lai chuc nang cua ΔFosB va uc che su gia tang bieu hien gen cua ΔFosB. ΔJunD bieu hien qua muc trong nhan cap, phoi hop voi vector virus (viral vector) co the ngan chan hoan toan nhung bien đoi lien quan đen than kinh va hanh vi đuoc thay trong lam dung chat lau ngay (tuc la nhung thay đoi qua trung gian la gen ΔFosB). Tuong tu, hien tuong bieu hien qua muc gen G9a tai nhan cap lam tang ro ret qua trinh dimethyl hoa nhom lysin du thua tai vi tri so 9 tren protein histon H3 (tieng Anh: histone 3 lysine residue 9 dimethylation - H3K9me2, histon H3 la mot protein đong goi DNA) va uc che su cam ung cua tinh deo hanh vi (behavioral plasticity) va kha bien than kinh (neuroplasticity) qua trung gian ΔFosB do su dung thuoc dai ngay. Su uc che tren xay ra thong qua:

Uc che qua trung gian H3K9me2 (H3K9me2-mediated repression) đoi voi cac yeu to phien ma gen ΔFosB
Uc che qua trung gian H3K9me2 đoi voi cac muc tieu thuc đay su phien ma cua gen ΔFosB (vi du: enzyme cyclin-dependent kinase 5, CDK5).
ΔFosB đong vai tro quan trong trong viec đieu chinh cac đap ung hanh vi đoi voi hanh vi nghien, chang han nhu thuong thuc bua an ngon, tinh duc va tap the duc. Vi nhung "phan thuong" (tuong thuong) neu tren va thuoc gay nghien đeu gay ra bieu hien gen cua gen ΔFosB (tuc la khien nao san xuat ra nhieu hon), viec lau dai tiep nhan cac "phan thuong" neu tren cung co the dan đen tinh trang nghien benh ly. Do đo, ΔFosB la yeu to quan trong nhat lien quan đen ca nghien amphetamin (bao ham ca methamphetamin) va nghien tinh duc do amphetamin, la nhung hanh vi tinh duc cuong buc do hoat đong tinh duc qua muc va su dung amphetamin. Nhung chung nghien tinh duc nay co lien quan đen hoi chung roi loan đieu hoa dopamin xay ra o mot so benh nhan dung thuoc dopaminergic nhu la amphetamin hoac methamphetamin.


 Yeu to bieu sinh  Nghien methamphetamin co the ton tai dai dang. 61% so nguoi đuoc đieu tri nghien meth bi tai phat (tuc la nghien tro lai) trong vong mot nam. Khoang mot nua so nguoi đuoc đieu tri nghien tiep tuc tai nghien methamphetamin trong thoi gian 10 nam, trong khi nua so nguoi con lai co giam su dung meth tinh tu khoang 1 đen 4 nam sau lan su dung meth đau tien.
Tinh trang nghien keo dai cho thay nhung thay đoi lau dai trong đieu hoa bieu hien gen co the xay ra o cac vung cu the cua nao va co the gop phan quan trong vao kieu hinh nghien. Nam 2014, co che di truyen bieu sinh đuoc chung minh đong vai tro quan trong trong viec thuc đay nhung thay đoi lau dai trong bieu hien gen trong nao.
Mot tong quan vao nam 2015 đa tom tat mot so nghien cuu lien quan đen viec su dung methamphetamin lau dai o loai gam nham. Nhung thay đoi di truyen hoc bieu sinh đuoc quan sat thay trong con đuong trung nao-hoi vien. Con đuong trung nao-hoi vien (mesolimbic pathway, hay con đuong phan thuong/ con đuong tuong thuong) la con đuong dopamin ket noi vung mai nao giua (ventral tegmental area, VTA) voi nhan cap (nucleus accumbens, NAc). Nhung thay đoi con xuat hien o the van lung (dorsal striatum), hai ma va vo nao truoc tran. Viec su dung methamphetamin lau dai gay ra hien tuong acetyl hoa, deacetyl hoa histone va methyl hoa histone đac hieu gen. Co the quan sat thay su methyl hoa DNA đac hieu gen o cac vung nao cu the. Nhung thay đoi bieu sinh khac nhau đa gay ra su tang/giam đieu hoa gen cu the quan trong trong co che gay nghien. Vi du, viec su dung methamphetamin lau dai gay ra qua trinh methyl hoa lysine o vi tri 4 cua histone 3 nam o vung khoi đong (promoter) cua gen c-fos va gen C-C chemokine receptor 2 (ccr2), kich hoat cac gen đo trong nhan cap (NAc). Gen c-fos đuoc biet nhieu la co tac dung quan trong trong qua trinh gay nghien. Con gen ccr2 cung rat quan trong trong gay nghien, vi đot bien gay bat hoat gen nay co the lam nhe đi tinh trang nghien.
O nhung con chuot bi nghien methamphetamin, su đieu hoa bieu sinh thong qua viec giam qua trinh acetyl hoa histone trong neuron, gay ra giam phien ma receptor glutamat. Cac receptor glutamat đong vai tro quan trong trong viec đieu chinh su lam dung thuoc bat hop phap.
Cho loai gam nham su dung methamphetamin lam ton thuong DNA trong nao, đac biet la o vung nhan nao. Trong qua trinh sua chua cac ton thuong DNA co the xay ra su thay đoi chat nhiem sac, chang han nhu qua trinh methyl hoa DNA hoac acetyl hoa/methyl hoa histone tai vi tri sua chua. Nhung thay đoi nay co the la nhung "vet seo" bieu sinh trong chat nhiem sac, gop phan tao ra nhung thay đoi bieu sinh lau dai trong tinh trang nghien methamphetamin.


 = Duoc tri lieu (Lieu phap hoa duoc)  =
Mot tong quan he thong nam 2018 va phan tich gop mang luoi 50 thu nghiem lien quan đen 12 bien phap can thiep tam ly xa hoi khac nhau đoi voi chung nghien amphetamin, methamphetamin, cocaine cho thay rang đieu tri đa mo thuc voi ca phuong phap quan ly du phong (ontingency management) va phuong phap tiep can cung co cong đong va đao tao gia đinh (CRAFT) co hieu qua cao nhat (tuc la ty le dung su dung chat) va kha nang chap nhan cao nhat (tuc la ty le tai nghien thap nhat). Cac phuong thuc đieu tri khac bao gom đon tri lieu voi quan ly du phong hoac phuong phap tiep can cung co cong đong (community reinforcement approach), lieu phap hanh vi nhan thuc, chuong trinh 12 buoc, lieu phap nhom (non-contingent reward-based therapies), lieu phap tam đong hoc (psychodynamic therapy) va cac lieu phap ket hop khac.
Tinh đen  thang 12 nam 2019, chua thay hieu qua cua duoc tri lieu (tuc la đieu tri dung thuoc) cho benh nhan nghien methamphetamin. Cac tong quan he thong tu nam 2015 va 2016 chi ra rang chat đong van chon loc TAAR1 rat tiem nang trong đieu tri chung nghien chat kich than. Tuy nhien, tinh đen  thang 2 nam 2016, cac hop chat co chuc nang la chat chu van chon loc TAAR1 van chi la thuoc thu nghiem.
Mot tong quan he thong va phan tich tong hop tu nam 2019 đa đanh gia hieu qua cua 17 lieu phap hoa duoc khac nhau đuoc su dung trong cac thu nghiem ngau nhien co đoi chung đoi voi benh nhan nghien amphetamin va methamphetamin. Ket qua: chi tim thay bang chung muc đo thap cho thay methylphenidat co the lam giam viec nguoi nghien tu tiem amphetamin hoac methamphetamin. Co bang chung muc thap đen trung binh ve viec hau het cac thuoc khac đuoc su dung trong cac thu nghiem neu tren la khong mang lai loi ich, bao gom thuoc chong tram cam (bupropion, mirtazapine, sertraline), thuoc chong loan than (aripiprazole), thuoc chong co giat (topiramate, baclofen, gabapentin), naltrexone, varenicline, citicoline, ondansetron, prometa, riluzole, atomoxetine, dextroamphetamin va modafinil.


 Su le thuoc vao chat gay nghien va hoi chung cai  Kha nang dung nap thuoc tang len nhanh chong khi lam dung methamphetamin (tuc la su dung methamphetamin đe giai tri). He qua, thoi gian lam dung thuoc keo dai khien nguoi nghien phai tang lieu thuoc ngay cang cao đe đat đuoc tac dung tuong tu.
Theo mot tong quan he thong cua to chuc Cochrane ve viec cai nghien o nhung nguoi su dung amphetamin va methamphetamin, "khi nguoi dung lieu cao, lau dai chat gay nghien bong dung đot ngot ngung su dung methamphetamin, hoi chung cai xay ra trong vong 24 gio ke tu lieu dung thuoc cuoi cung." Tong quan nay luu y rang hoi chung cai o nhung nguoi dung lieu cao, dung lau dai xay ra thuong xuyen, khoang 88% truong hop va keo dai trong 3–4 tuan. Hoi chung cai methamphetamin gom cac trieu chung: lo lang, them ma tuy, khi sac tram, met moi, tang them an, tang hoac giam van đong, thieu đong luc, kho ngu hoac buon ngu, va giac mo sang suot. Tong quan he thong chi ra rang muc đo nghiem trong cua cac trieu chung trong hoi chung cai co tuong quan thuan voi tuoi va muc đo phu thuoc cua tung nguoi.
Methamphetamin trong mau nguoi me co the đi qua nhau thai vao thai nhi va đuoc tiet vao sua me. Tre so sinh co ba me lam dung methamphetamin co the gap hoi chung cai o tre so sinh, voi cac trieu chung lien quan đen roi loan giac ngu, bu kem, run va tang truong luc. Hoi chung cai nay tuong đoi nhe va chi can can thiep y khoa trong khoang 4% truong hop.


= Tre so sinh =
Khong giong nhu cac loai ma tuy khac, tre so sinh tiep xuc voi methamphetamin truoc khi sinh khong co trieu chung cai ngay lap tuc. Thay vao đo, cac roi loan ve nhan thuc va hanh vi bat đau xuat hien khi tre đen tuoi hoc đuong.
Mot nghien cuu đoan he tuong lai tren 330 tre em cho thay o 3 tuoi, tre tiep xuc voi methamphetamin co bieu hien phan ung cam xuc tang len, cung nhu co nhieu dau hieu lo lang va tram cam hon; va đen 5 tuoi, tre co ty le roi loan huong ngoai (externalizing disorders) va tang đong giam chu y (AHDH) cao hon.


Qua lieu Qua lieu methamphetamin co the dan đen mot loat cac trieu chung. Qua lieu methamphetamin nhe co the gay ra cac trieu chung nhu: loai nhip tim, lu lan, đi tieu kho co the buot hoac khong, tang/tut huyet ap, tang than nhiet, đau co, kich đong tam ly, tho gap, run, đa nieu va bi tieu. Qua lieu nang co the tao ra cac trieu chung nhu con bao adrenergic, roi loan tam than methamphetamin, thieu nieu hoac vo nieu, soc tim, xuat huyet nao, truy tuan hoan, tang than nhiet ac tinh, tang ap luc đong mach phoi, suy than, tieu co van, hoi chung serotonin va co loi noi/hanh vi/nghi thuc "khuon mau" (thuat ngu cua tam than hoc). Qua lieu methamphetamin cung co the dan đen ton thuong nao nhe do nhiem đoc he dopaminergic va serotonergic. Truoc khi tu vong do ngo đoc methamphetamin thi thuong co the co bieu hien co giat va hon me.


= Đieu tri cap cuu =
Ngo đoc methamphetamin cap tinh phan lon đuoc so cuu bang cach dung than hoat tinh va thuoc an than. Bai tieu cuong buc bang acid (vi du, voi vitamin C) se lam tang bai tiet methamphetamin nhung khong đuoc khuyen khich vi co the lam tang nguy co lam tram trong them tinh trang, hoac gay co giat hoac tieu co van. Tang huyet ap co nguy co gay xuat huyet noi so (tuc la chay mau trong nao) va neu nghiem trong, thuong đuoc đieu tri bang phentolamin tiem tinh mach hoac nitroprusside. Thuoc chong loan than nhu haloperidol rat huu ich trong đieu tri kich đong va roi loan tam than do dung qua lieu methamphetamin.
Thuoc chong loan than nhu haloperidol rat huu ich trong đieu tri kich đong va roi loan tam than do dung qua lieu methamphetamin. Labetalol la thuoc chen alpha va beta đac biet huu ich trong đieu tri đong thoi nhip tim nhanh va tang huyet ap do methamphetamin gay ra. Chua co bao cao ve hien tuong "kich thich alpha khong bi can tro" (unopposed alpha stimulation) khi su dung thuoc chen beta đe đieu tri ngo đoc methamphetamin.


Tuong tac thuoc Methamphetamin đuoc chuyen hoa boi enzyme gan CYP2D6 nen chat uc che CYP2D6 se keo dai thoi gian ban thai cua methamphetamin. Methamphetamin cung tuong tac voi cac chat uc che monoamin oxidase (MAOIs), vi ca MAOIs va methamphetamin đeu lam tang catecholamin trong huyet tuong. Do đo khong đuoc viec su dung đong thoi ca hai duoc chat vi rat nguy hiem. Methamphetamin lam giam tac dung cua thuoc an than va thuoc tram cam, đong thoi lam tang tac dung cua thuoc chong tram cam va cac chat kich thich khac. Methamphetamin co the chong lai tac dung cua thuoc ha huyet ap va thuoc chong loan than do tac dung cua chat đoi voi he tim mach va kha nang nhan thuc. Đo pH cua chat chua trong đuong tieu hoa va nuoc tieu anh huong đen su hap thu va bai tiet methamphetamin. Cu the, chat chua co tinh acid se lam giam kha nang hap thu methamphetamin va tang bai tiet qua nuoc tieu, con chat chua co tinh kiem thi nguoc lai. Do anh huong cua pH đen su hap thu, thuoc uc che bom proton (PPIs) lam giam acid da day co tuong tac voi methamphetamin.


Duoc hoc = Duoc luc hoc =
Nam 2001, tuong tu nhu amphetamin, methamphetamin đuoc chung minh la mot chat chu van manh cua trace amin-associated receptor 1 (TAAR1), mot thu the bat cap voi protein G (GPCR) o đay la protein Gs va Gq. Phat hien nay rat quan trong trong viec đieu hoa cac monoamin trong nao. Kich hoat TAAR1 lam tang san xuat cAMP thong qua hoat hoa adenylyl cyclase va uc che chuc nang van chuyen monoamin. Cac autoreceptor monoamin (vi du, receptor dopamin D2, receptor α2-adrenergic, va receptor 5-HT1) co tac dung nguoc lai voi TAAR1, va khi cac receptor (thu the) nay phoi hop phoi hop voi nhau se đieu hoa cho qua trinh van chuyen cac monoamin. Đac biet, methamphetamin va cac trace amin co ai luc lien ket cao đoi voi TAAR1, nhung khong co ai luc lien ket đoi voi cac autoreceptor monoamin. Cac nghien cuu hinh anh hoc chi ra rang methamphetamin va trace amin uc che qua trinh tai hap thu monoamin tuy vi tri đac trung va phu thuoc vao co hay khong su co mat cua TAAR1 trong cac te bao than kinh monoamin.
Ngoai viec uc che cac protein van chuyen monoamin, methamphetamin con uc che ca chat van chuyen monoamin trong tui synap gom VMAT2, SLC22A3 va SLC22A5. SLC22A3 la chat van chuyen monoamin ngoai than kinh co trong te bao than kinh đem hinh hinh sao. SLC22A5 la chat van chuyen carnitine co ai luc cao.
Methamphetamin cung la chat chu van cua receptor alpha-2 adrenergic va receptor sigma. Meth co ai luc voi σ1 lon hon σ2, uc che monoamin oxidase A (MAO-A) va monoamin oxidase B (MAO-B). Kich hoat receptor sigma bang methamphetamin co the tao đieu kien thuan loi cho tac dung kich thich he than kinh trung uong va thuc đay qua trinh gay đoc than kinh trong nao. Dextromethamphetamin la chat kich thich tam than manh hon. Levomethamphetamin co tac dung o than kinh ngoai bien manh hon, thoi gian ban huy dai hon. O lieu cao, ca hai enantiomer (đong phan đoi quang) cua methamphetamin đeu co the gay ra chung loan than gom cac loi noi/hanh vi/nghi thuc mang tinh "khuon mau" va roi loan tam than do methamphetamin, nhung levomethamphetamin co tac dung tam đong hoc (psychodynamic) ngan hon.


 Dopamin  O mot so vung nao nhat đinh, tuong tu amphetamin, methamphetamin lam tang nong đo dopamin trong khe synap. Methamphetamin co the xam nhap vao te bao than kinh truoc synap thong qua chat van chuyen dopamin (DAT) hoac bang cach khuech tan truc tiep qua mang te bao than kinh. Methamphetamin uc che tai hap thu canh tranh o chat van chuyen dopamin. Khi đi vao te bao than kinh truoc synap, methamphetamin se kich hoat TAAR1 thong qua tin hieu protein kinase A (PKA) va protein kinase C (PKC), gay ra qua trinh phosphoryl hoa DAT. Qua trinh phosphoryl hoa nho PKC va PKA nay dan đen nhap bao DAT (uc che tai hap thu khong canh tranh), nhung rieng su phosphoryl hoa nho PKC gay ra su van chuyen nguoc dopamin (tuc la dopamin chui ra ngoai te bao). Methamphetamin lam tang nong đo calci noi bao. Tac dung nay co lien quan đen qua trinh phosphoryl hoa DAT thong qua con đuong Ca2+/calmodulin-dependent protein kinase (CAMK), lam that thoat dopamin ra ngoai. TAAR1 đa đuoc chung minh la lam giam toc đo phat xung đong cua neuron thong qua kich hoat truc tiep kenh kali đieu chinh ben trong bat cap voi protein G, goi tat la kenh GIRK (G protein-coupled inwardly-rectifying potassium channels). Kich hoat TAAR1 bang methamphetamin trong te bao than kinh đem hinh sao co the lam lam giam su bieu hien va chuc nang mang cua EAAT2, mot loai chat van chuyen glutamat.
Amphetamin cung la chat nen cho chat van chuyen monoamin dang tui synap, VMAT2. Sau khi hap thu methamphetamin tai VMAT2, methamphetamin lam vo cac tui synap o khe synap, giai phong cac phan tu dopamin tu cac tui synap vao te bao nho dong chay dopamin qua VMAT2. Sau đo, cac phan tu dopamin trong te bao đuoc giai phong tu te bao than kinh truoc synap vao khe synap thong qua su van chuyen thong qua chat van chuyen dopamin (DAT) theo chieu nguoc lai.


 Noradrenalin (norepinephrin)  Dua tren bieu hien mRNA cua TAAR1 trong neuron, methamphetamin hay amphetamin đeu đuoc cho la co tac đong đen noradrenalin tuong tu nhu dopamin. Noi cach khac, giong nhu amphetamin, methamphetamin gay ra that thoat noradrenalin nho TAAR1 va uc che tai hap thu khong canh tranh tai chat van chuyen noradrenalin đuoc đuoc phosphoryl hoa (phosphorylated norepinephrine transporter, phosphorylated NET), uc che tai hap thu canh tranh tai chat van chuyen noradrenalin (norepinephrine transporter, NET) va giai phong noradrenalin tu chat van chuyen monoamin dang tui synap VMAT2.


 Serotonin  Tuong tu amphetamin, methamphetamin co tac dung tuong tu tren serotonin nhu tren dopamin va noradrenalin (nhung it ro ret hon). Methamphetamin anh huong đen serotonin thong qua chat van chuyen monoamin dang tui synap VMAT2. Giong co che cua noradrenalin, amphetamin hay methaphetamin lam that thoat serotonin nho TAAR1 va uc che tai hap thu khong canh tranh tai chat van chuyen serotonin đuoc đuoc phosphoryl hoa (phosphorylated serotonin transporter, phosphorylated SERT). Giong nhu dopamin, amphetamin hay methaphetamin co ai luc thap voi thu the 5-HT1A cua nguoi.


= Duoc đong hoc =
Sinh kha dung cua methamphetamin la 67% qua đuong uong, 79% qua đuong xit mui, 67 đen 90% qua đuong ho hap (hut thuoc) va 100% qua đuong tiem tinh mach. Sau khi uong, methamphetamin đuoc hap thu tot vao mau, voi nong đo methamphetamin đinh trong huyet tuong đat đuoc trong khoang 3,13–6,3 gio sau khi uong. Methamphetamin cung đuoc hap thu tot sau khi hit phai va sau khi tiem qua đuong mui. Do methamphetamin co tinh ua mo cao nen no co the de dang di chuyen qua hang rao mau nao nhanh hon cac chat kich thich khac, noi no co kha nang chong phan huy boi monoamin oxidase cao hon. Chat chuyen hoa amphetamin đat cuc đai o 10–24 gio. Methamphetamin đuoc đao thai qua than, toc đo bai tiet vao nuoc tieu bi anh huong nhieu boi pH nuoc tieu. Khi dung đuong uong, 30–54% lieu dung đuoc bai tiet qua nuoc tieu duoi dang methamphetamin va 10–23% duoi dang amphetamin. Sau lieu IV, khoang 45% đuoc bai tiet duoi dang methamphetamin va 7% duoi dang amphetamin. Thoi gian ban huy thai tru cua methamphetamin thay đoi trong khoang 5–30 gio, nhung trung binh la 9 đen 12 gio trong hau het cac nghien cuu. Thoi gian ban thai cua methamphetamin khong thay đoi tuy theo đuong dung nhung co su khac biet đang ke giua cac ca nhan.
Cho đen hien tai, CYP2D6, dopamin β-hydroxylase (DBH), monooxygenase chua flavin 3 (flavin-containing monooxygenase 3, FMO3), butyrate-CoA ligase (XM-ligase), va glycine N-acyltransferase (GLYAT) la cac enzym đuoc biet đen co tham gia chuyen hoa methamphetamin hoac cac chat trung gian o nguoi. Cac chat chuyen hoa chinh la amphetamin va 4-hydroxymethamphetamin; cac chat chuyen hoa nho khac bao gom: 4-hydroxyamphetamin,4-hydroxynorephedrine, 4-hydroxyphenylacetone, acid benzoic, acid hippuric, noradrenalin va phenylacetone, von la cac chat chuyen hoa cua amphetamin. Trong so cac chat chuyen hoa nay, cac chat co hoat tinh kich thich giao cam la amphetamin, 4‑hydroxyamphetamin, 4‑hydroxynorephedrine, 4-hydroxymethamphetamin, va norephedrine. Methamphetamin la chat uc che CYP2D6.

Cac con đuong chuyen hoa chinh lien quan đen qua trinh para-hydroxyl hoa nhan thom, alpha- va betahydroxyl hoa hop chat khong vong, N-oxy hoa, N-dealkyl hoa, va khu amin. Cac con đuong trao đoi chat, cac chat trung gian chuyen hoa đa đuoc phat hien va cac enzym chuyen hoa o nguoi đuoc trinh bay trong so đo duoi đay:


 Phat hien trong dich co the  Methamphetamin va amphetamin thuong đuoc đo trong nuoc tieu hoac mau, la mot phan cua quy trinh xet nghiem ma tuy trong the thao, viec lam, chan đoan ngo đoc va phap y. Ky thuat chiral (đe xac đinh cac enatiomer cua methamphetamin) co the đuoc su dung đe giup phan biet nguon goc cua thuoc, nham xac đinh lieu no đuoc mua bat hop phap hay hop phap thong qua đon thuoc hoac tien thuoc. Phan tach chiral giup đanh gia xem nguoi đuoc thuc hien xet nghiem co su dung levomethamphetamin hay khong, vi đay la mot thanh phan hoat chat trong mot so thuoc thong mui khong ke đon co lam ket qua xet nghiem duong tinh. Bo sung kem trong che đo an uong co the "che giau" su co mat cua methamphetamin va cac loai thuoc khac trong nuoc tieu.


Hoa hoc Methamphetamin la mot hop chat chiral co hai chat đoi quang (enantiomer) la dextromethamphetamin va levomethamphetamin. O nhiet đo phong, methamphetamin o dang base tu do, la chat long trong suot, khong mau, co mui đac trung cua la phong lu. Chat tan trong diethyl ether va ethanol cung nhu co the tron lan voi chloroform.
Nguoc lai, muoi methamphetamin hydrochloride khong mui, co vi đang. Điem nong chay tu 170 va 175 °C (338 va 347 °F) va o nhiet đo phong, xuat hien duoi dang tinh the mau trang hoac bot tinh the mau trang. Muoi hydrochloride cung hoa tan tu do trong ethanol va nuoc. Cau truc tinh the cua mot trong hai đong phan đoi quang la đon ta voi nhom khong gian (space group) la P21; tai 90 K (−183,2 °C; −297,7 °F), methamphetamin co tham so mang (lattice constant) a = 7,10 A, b = 7,29 A, c = 10,81 A va β = 97,29°.


= Giang hoa =
Mot nghien cuu nam 2011 ve viec tieu huy methamphetamin bang thuoc tay cho thay hieu qua cua qua trinh tieu huy co moi tuong quan voi thoi gian va nong đo tiep xuc. Mot nghien cuu keo dai mot nam (cung tu nam 2011) cho thay methamphetamin trong đat la chat gay o nhiem dai dang. Trong mot nghien cuu nam 2013 ve cac lo phan ung sinh hoc trong nuoc thai, nguoi ta phat hien ra rang methamphetamin bi phan huy phan lon trong vong 30 ngay tiep xuc voi anh sang.


= Tong hop =
Hon hop racemic cua methamphetamin co the đuoc đieu che bat đau tu phenylacetone bang phan ung Leuckart hoac phuong phap khu amin hoa. Trong phan ung Leuckart, mot chat tuong đuong cua phenylacetone đuoc phan ung voi hai chat tuong đuong cua N-methylformamide đe tao ra formyl amide cua methamphetamin va san pham phu la carbon dioxide va methylamin. Trong phan ung nay, mot cation iminium đuoc hinh thanh nhu mot chat trung gian, chat nay tiep tuc đuoc khu bang N-methylformamide. Sau đo, formyl amide trung gian đuoc thuy phan trong moi truong dung dich co tinh acid đe tao ra methamphetamin la san pham cuoi cung. Ngoai ra, phenylacetone co the phan ung voi methylamin trong đieu kien khu đe tao ra methamphetamin.


Lich su, xa hoi va van hoa Amphetamin, đuoc phat hien truoc methamphetamin, đuoc nha hoa hoc nguoi Romania Lazar Edeleanu tong hop lan đau tien vao nam 1887 tai Đuc. Ong đat ten cho no la phenylisopropylamin. Ngay sau đo, nam 1893, nha hoa hoc nguoi Nhat Nagai Nagayoshi tong hop methamphetamin tu ephedrine. Ba thap ky sau, vao nam 1919, methamphetamin hydrochloride đuoc duoc si Akira Ogata tong hop thong qua phan ung khu ephedrine bang phosphor đo va iod.

Ke tu nam 1938, methamphetamin đuoc tiep thi tren quy mo lon o Đuc duoi dang thuoc khong ke đon duoi ten thuong hieu Pervitin, đuoc san xuat boi cong ty duoc pham Temmler co tru so tai Berlin. Hop chat nay đuoc su dung boi cac luc luong vu trang Đuc Quoc Xa, vi tac dung kich thich va gay ra su canh giac cao đo keo dai. Pervitin đuoc quan đoi Đuc goi mot cach thong tuc la "Vien nen Stuka" (Stuka-Tabletten) va "Vien Herman-Goring" (Hermann-Goring-Pillen), nhu mot su am chi đay ac y đen chung nghien ma tuy đuoc biet đen rong rai cua Goring. Tuy nhien, cac tac dung phu (đac biet la cac trieu chung cai) nghiem trong đen muc quan đoi phai cat giam manh viec su dung chat vao nam 1940. Đen nam 1941, viec su dung bi han che theo đon thuoc cua bac si va quan đoi, kiem soat chat che khau phan phoi chat. Cac binh si se chi nhan đuoc mot vai vien moi lan va khong đuoc khuyen khich su dung chung trong chien đau. Nha su hoc Łukasz Kamienski noi:A soldier going to battle on Pervitin usually found himself unable to perform effectively for the next day or two. Suffering from a drug hangover and looking more like a zombie than a great warrior, he had to recover from the side effects.Tam dich: Mot nguoi linh ra tran co su dung Pervitin thuong cam thay khong the hoat đong linh hoat trong mot hoac hai ngay toi. [Trong anh ta nhu] bi say ruou va tua nhu thay ma hon la mot chien binh vi đai, anh phai hoi phuc do tac dung phu [cua thuoc].
Nhieu binh si tro nen bao luc, gay ra toi ac chien tranh voi dan thuong; nhung nguoi khac tan cong cac si quan cua chinh ho.
Vao thap nien 1950, Obetrol đuoc cap bang sang che boi Obetrol Pharmaceuticals, chi đinh đe đieu tri beo phi. Đay la mot trong nhung thuong hieu đau tien ve san pham duoc pham chua methamphetamin. Do tac dung tam ly va kich thich cua methamphetamin, Obetrol đa tro thanh loai thuoc giam can pho bien o My trong nhung nam 1950 va 1960. Cuoi cung, khi đac tinh gay nghien cua loai ma tuy nay đuoc biet đen, cac chinh phu bat đau quan ly chat che viec san xuat va phan phoi methamphetamin. That vay, vao đau thap nien 1970 o Hoa Ky, methamphetamin đa tro thanh chat đuoc kiem soat theo Danh muc II theo Đao luat Kiem soat Chat. Hien nay, methamphetamin đuoc ban duoi ten thuong mai Desoxyn, do cong ty duoc pham Đan Mach Lundbeck đang ky thuong hieu. Tinh đen thang 1 nam 2013, nhan hieu Desoxyn đa đuoc ban cho cong ty duoc pham Recordati cua Y.


Buon lau Tam giac vang (Đong Nam A), cu the la Bang Shan, Myanmar, la noi san xuat methamphetamin hang đau the gioi. Hoat đong san xuat methamphetamin tao ra cac vien Ya ba (thuoc đien) va methamphetamin dang tinh the, xuat khau sang Hoa Ky va khap Đong A, Đong Nam A va Thai Binh Duong.
Lien quan đen viec tang toc san xuat ma tuy tong hop trong khu vuc, to chuc Sam Gor cua Trung Quoc o Quang Đong, con đuoc goi la The Company, đuoc hieu la to chuc toi pham quoc te chinh chiu trach nhiem ve su thay đoi nay. To chuc đuoc tao thanh tu cac thanh vien cua nam bo ba khac nhau. Sam Gor chu yeu tham gia buon ban ma tuy, kiem đuoc it nhat 8 ty USD moi nam. Sam Gor bi cao buoc kiem soat 40% thi truong methamphetamin chau A - Thai Binh Duong, chua bao gom buon ban heroin va ketamin. To chuc đang hoat đong o nhieu quoc gia, bao gom Myanmar, Thai Lan, New Zealand, Uc, Nhat Ban, Trung Quoc va Đai Loan. Sam Gor truoc đay san xuat meth o mien Nam Trung Quoc va hien đuoc cho la san xuat chu yeu o Tam giac vang, cu the la bang Shan, Myanmar, nguyen nhan gay ra phan lon su gia tang lon cua meth tinh the vao khoang nam 2019.. Nhom nay đuoc hieu la do Tse Chi Lop, mot trum xa hoi đen sinh ra o Quang Chau, Trung Quoc, cam đau.
Sam Gor bi cao buoc kiem soat 40% thi truong methamphetamin o chau A-Thai Binh Duong, đong thoi buon ban heroin va ketamin. To chuc nay hoat đong o nhieu quoc gia, bao gom Myanmar, Thai Lan, New Zealand, Uc, Nhat Ban, Trung Quoc va Đai Loan. Sam Gor truoc đay san xuat meth o mien Nam Trung Quoc va hien đuoc cho la san xuat chu yeu o Tam giac vang, cu the la Bang Shan, Myanmar, nguyen nhan gay ra phan lon su gia tang lon cua meth tinh the vao khoang nam 2019. Nguoi đung đau bang nhom nay la Tse Chi Lop, mot tay xa hoi đen sinh ra o Quang Chau, Trung Quoc va cung mang ho chieu Canada, bi bat vao ngay 22 thang 11 nam 2021.


Tinh trang phap ly Viec san xuat, phan phoi, ban va so huu methamphetamin bi han che hoac bat hop phap o hau nhu moi khu vuc phap ly. Methamphetamin đuoc xep vao lich trinh II cua hiep uoc Cong uoc Lien hop quoc ve cac chat ma tuy.


Nghien cuu Dua tren nghien cuu tren đong vat, calcitriol, chat chuyen hoa co hoat tinh cua vitamin D, co the co chuc nang bao ve đang ke, chong tac dung lam suy giam DA- va 5-HT cua lieu methamphetamin gay đoc than kinh.


Xem them 18-MC
Breaking Bad, mot bo phim truyen hinh dai tap tap trung vao viec tong hop trai phep methamphetamin
Giam tac hai
Su dung thuoc giai tri
Ya ba, vien nen san xuat tai Đong Nam A chua hon hop methamphetamin va cafein


Ghi chu = Ghi chu mau =


Tham khao = Cum nguon =


= Nguon =


Lien ket ngoai Thong tin ve ngo đoc methamphetamin