Thoi ky Trung Co (tieng Anh: Middle Ages; hay con goi la Trung Đai) la giai đoan trong lich su chau Au bat đau tu su sup đo cua Đe quoc Tay La Ma vao the ky 5, keo dai toi cuoi the ky 15 va chuyen sang thoi ky Phuc hung va Thoi đai Kham pha. Trung Co la thoi đai thu hai trong ba thoi đai lich su theo cach phan ky truyen thong cua lich su phuong Tay, cung voi Co đai co đien va Hien đai. Ban than thoi ky Trung Co đuoc chia lam ba giai đoan: So ky Trung Co, Trung ky Trung Co va Hau ky Trung Co.
Suy giam dan so, su đao nguoc đo thi hoa, che đo tap quyen tan ra, su di cu hang loat va xam luoc cua cac bo toc, bat đau tu hau ky co đai, tiep tuc dien ra trong So ky Trung Co. Cac lan song di cu voi muc đo lon cua cac man toc trong Giai đoan Di cu, bao gom nhieu sac toc German, hinh thanh nen nhung vuong quoc moi tren tan tich cua Đe quoc Tay La Ma. Trung Đong, Bac Phi, va ban đao Iberia bi xam lang va roi vao tay Đe quoc Hoi giao Umayyad. Mac du co nhieu thay đoi quan trong trong xa hoi va cau truc chinh tri nhung su đut quang voi co đai co đien khong dien ra hoan toan. Đe quoc Đong La Ma (Byzantine) van duy tri vai tro mot cuong quoc o Đong Đia Trung Hai. Bo luat cua Đe quoc, Phap đien Dan su duoi trieu Hoang đe Justinianus, đuoc tai phat hien o Bac Y vao khoang nam 1070. Hau het cac vuong quoc tai Tay phuong đeu tich hop mot so đinh che La Ma con ton tai. Cac tu vien đuoc thanh lap rong khap đe tiep tuc truyen ba Kito giao cho chau Au. Nguoi Frank, duoi trieu đai Nha Carolus, đa thiet lap nen Đe che Carolus ngan ngui trong the ki 9. No bao phu phan lon Tay Au truoc khi thoai trao do noi chien cung ngoai xam: nguoi Viking tu phuong Bac, nguoi Magyar tu phia Đong, va nguoi Saracen tu phia Nam.
Buoc sang Trung ky Trung Co, bat đau tu nhung nam 1000, dan so chau Au tang nhanh khi cac cai tien ky thuat va nong nghiep cung nhu khi hau am Trung co giup san luong cay trong tang cao va theo đo la thuong mai phat đat. Che đo trang vien, to chuc lang mac cua cac nong dan tra đia to va lao dich cho quy toc, che đo phong kien, cau truc chinh tri ma trong đo cac Hiep si va quy toc bac thap tra quan dich cho cac lanh chua đe đoi lay quyen thue đat va trang vien, la hai cach van hanh xa hoi thoi Trung ky Trung Co. Thap tu chinh, đuoc keu goi lan đau nam 1095, la cac no luc cua nguoi Cong giao Tay Au nham tai kiem soat Đat Thanh tu tay nguoi Hoi giao. Cac nha quan chu cung co nha nuoc tap quyen, giam bot toi pham va bao luc, nhung khien cho y tuong mot the gioi Kito giao hop nhat tro nen xa voi. Đoi song tri thuc no ro voi Triet hoc kinh vien, nhan manh su ket hop Đuc tin va Ly tri, cung voi su thanh lap cac vien đai hoc. Than hoc cua Toma Aquino, nhung buc hoa cua Giotto, tho ca cua Dante va Chaucer, cac cuoc lu hanh cua Marco Polo, va kien truc Gothic troi day trong cac đai giao đuong nhu Nha tho chinh toa Đuc Ba Chartres la nhung thanh tuu cua giai đoan nay, lan đen thoi Hau ky ke tiep.
Hau ky Trung Co gan voi nhung kho khan va tai uong bao gom nan đoi, benh dich, va chien tranh, gay suy giam nghiem trong dan so Tay Au; tu 1347 toi 1350, Cai Chet Đen giet chet mot phan ba dan so chau Au. Tranh cai, di giao va ly giao ben trong Giao hoi Cong giao song hanh voi su xung đot giua cac nha nuoc, noi chien, va khoi nghia nong dan. Nhung phat trien van hoa va ky thuat bien đoi xa hoi chau Au, khep lai thoi Trung Co va bat đau thoi ky can đai.


Tu nguyen va phan ky Trung Co (hay Trung Đai) la mot trong ba thoi đai chinh trong so đo phan ky lau đoi ve lich su chau Au: van minh co đien hay Co Đai, Trung Đai, va Hien Đai.
Cac nha van thoi trung đai chia lich su lam cac thoi ki khac nhau nhu "Sau thoi đai" hay "Bon đe che" va xem thoi ho song la giai đoan cuoi cung truoc buoi diet vong cua the gioi. Khi nhac đen thoi đai cua chinh minh, ho thuong tu goi la "hien đai". Trong nhung nam 1330, nha nhan van, thi hao Petrarca goi thoi ki tien Ki-to giao la antiqua ("co đai:) va thoi ki Ki-to giao la nova ("moi"). Leonardo Bruni la nha su hoc đau tien đe xuat cach phan loai ba thoi ky trong cuon Lich su dan toc Florentine (1442). Bruni va cac su gia sau ong lap luan rang Y đa khoi phuc ke tu thoi Petrarca, va do đo them mot thoi ky thu ba vao sau hai thoi ky cua Petrarca. Thuat ngu "Trung Đai" xuat hien lan đau trong Tieng Latinh la media tempetas (dich nghia đen la "mua trung gian"). Ban đau, co nhieu cach dung khac nhau, bao gom medium aevum, tuc "thoi đai trung gian" (trung đai) xuat hien nam 1625., la nguon goc cua tu medievale trong tieng Y hay medieval trong tieng Anh ngay nay. Cach phan ky ba giai đoan tro thanh tieu chuan sau khi nha su hoc nguoi Đuc Christoph Cellarius (1638-1707) chia lich su lam ba giai đoan: Co Đai, Trung Đai va Hien đai. Cac tai lieu tieng Viet cung su dung cach phan ky tren, va su dung cac thuat ngu "Trung Co", "Trung Đai" hoac "Trung the ky" đe chi giai đoan thu hai.
Moc lich su đuoc cho la đanh dau khoi đau thoi Trung Đai pho bien nhat la nam 476, do Bruni su dung đau tien. Xet ca chau Au nhu mot toan the, nam 1500 thuong đuoc xem la ket thuc thoi Trung Đai, nhung khong co su thong nhat rong rai nao ve thoi điem ket thuc nay. Tuy thuoc vao hoan canh, cac su kien nhu chuyen hanh trinh đau tien cua Christopher Columbus toi chau My nam 1492, thanh Constantinopolis that thu vao tay nguoi Tho nam 1453, hoac Cai cach Khang nghi nam 1517 đoi khi cung đuoc su dung. Cac nha su hoc Anh thuong dung tran Bosworth trong Chien tranh Hoa Hong nam 1485. Đoi voi Tay Ban Nha, cac thoi điem thuong dung la cai chet cua Ferrando II nam 1516, cai chet cua Nu vuong Isabel I cua Castilla nam 1504, hoac Chien tranh Granada ket thuc Reconquista nam 1492. Cac nha su hoc tu cac quoc gia noi tieng Roman co khuynh huong chia Trung Đai lam hai phan: "Thuong phan" va "Ha phan" (chang han tieng Phap: haut Moyen Age va bas Moyen Age). Cac nuoc noi tieng Anh hoac noi tieng Đuc, thuong chia Trung Đai lam ba giai đoan: "So ky", "Trung ky" va "Hau ky" (tieng Anh: Early, High va Late Middle Ages). Trong the ki 19, toan bo thoi Trung Đai thuong đuoc goi bang ten "Thoi ky Tam toi" (tieng Anh: Dark Ages), nhung voi su tiep nhan cach phan ky ba giai đoan, viec dung thuat ngu Thoi ky Tam toi han che lai chi đe nhac đen thoi So ky Trung Đai, it nhat la trong so cac su gia.


Ðe quoc Roma suy tan Đe quoc Roma đat đen cuc điem ve quy mo lanh tho trong the ki thu 2; hai the ki sau đo chung kien su suy giam tu tu nang luc kiem soat cua Roma đoi voi cac vung thuoc đia xa xoi. Cac van đe kinh te, nhat la lam phat, va cac ap luc ben ngoai tu cac mien bien gioi ket hop lai khien cho the ki thu 3 đay bat on chinh tri, voi cac hoang đe đoat đuoc ngai vang chi đe bi thay the nhanh chong boi nhung ke thoan ngoi moi. Phi ton quan su tang khong ngung trong the ki thu 3, chu yeu danh cho cuoc chien voi đe quoc Sassanid moi phuc hung o Ba Tu. Quan đoi tang gap đoi quan so, va ky binh cung cac đon vi nho hon thay the Legion lam cac đon vi chien thuat chinh. Nhu cau thu ngan sach dan đen viec tang thue va suy yeu tang lop đia chu, nhung nguoi kem bang long đam trach cac co quan hanh chinh đia phuong hon. Can them nhieu vien chuc o chinh quyen trung uong đe giai quyet nhu cau cua quan đoi, dan đen su phan nan tu cong dan rang trong đe quoc co nhieu ke thu thue hon la nguoi đong thue.
Hoang đe Diocletianus (cai tri 284-305) quyet đinh chia đe che thanh hai the che hanh chinh mien đong va mien tay nam 286; tuy nhien Roma khong đuoc xem la bi chia cat boi dan cu hay nhung nha cai tri cua no, boi nhung luat phap va sac lenh ban hanh o mot mien nay cung co hieu luc o mien kia. Nam 330, sau mot giai đoan noi chien, Constantinus Đai đe (cai tri 306-337) tai lap thanh pho Byzantium thanh kinh đo phuong đong, đoi ten thanh Constantinopolis (hay Constantinople). Nhung cuoc cai cach cua Diolectian đa cung co bo may quan lieu chinh phu, đoi moi chinh sach thue, va tang cuong quan đoi, cho đe che them thoi gian cam cu nhung khong tan goc giai quyet nhung van đe no đang đoi mat: thue khoa qua muc, ti le sinh trong dan so giam dan, suc ep tu cac bien gioi, va nhung van đe khac. Noi chien giua cac hoang đe đoi đich tro nen pho bien tu giua the ki 4, khien cho quan linh xao lang bien gioi va cho phep cac man toc xam lan. Trong phan lon the ki 3, xa hoi Roma on đinh trong mot hinh thuc moi khac voi thoi ki co đien (Roma truoc thoi quan chu), voi mot khoang cach giau ngheo rong them, va mot su suy yeu trong suc song cua cac thi tran tinh le. Mot su thay đoi khac la "Kito hoa", hay su cai đao dien ra tren toan đe che sang Kito giao, mot qua trinh tu tu xay ra tu the ki 2 toi the ki 5.

Nam 376, nguoi Ostrogoth, tron chay khoi nguoi Hung, đuoc hoang đe Valens (cai tri 364-378) cho phep đinh cu tai tinh Thracia o Balkan. Su đinh cu nay khong dien ra khong em a, va khi nhung vien chuc khong giai quyet tot tinh huong, nguoi Ostrogoth bat đau cuop boc va tan pha Valens, nguoi tim cach dep tat su hon loan, đa bi giet trong khi đanh nhau voi nguoi Ostrogoth tai tran Hadrianopolis ngay 9 thang 8 nam 378. Khong kem gi nhung lien minh bo toc nhu vay tu phuong bac, cac chia re noi bo trong long đe che, đac biet la ben trong giao hoi Kito, cung gay nen nhieu van đe. Nam 400, nguoi Visigoth xam luoc đe quoc Tay Roma, va tuy bi đay lui khoi Y trong mot thoi gian ngan, nam 410 duoi su lanh đao cua Alaric I ho đa cuop thanh Roma. Nam 406 nguoi Halani, nguoi Vandal va nguoi Suevi bang qua xu Gallia; trong ba nam sau đo ho đa lan khap xu nay va tu 409 tran qua Pyrenees vao mien Iberia. Cai goi la "Thoi đai Di cu" bat đau, khi nhieu dan toc khac nhau, ban đau chu yeu la cac dan toc German di chuyen khap chau Au. Nguoi Frank, nguoi Alemanni, nguoi Burgundy đeu dung chan o bac Gallia trong khi nguoi Angles, nguoi Sachsen, nguoi Juti đinh cu tai quan đao Anh. Vao nhung nam 430 nguoi Hung bat đau xam luoc đe che; vua cua ho la Attila (cai tri 434-453) lanh đao cac cuoc xam luoc Balkan nam 442 va 447, Gallia nam 451, va Y nam 452. Chi đen khi Attila chet vao nam 453, lien minh Hung tan ra thi nguoi Hung moi thoi la moi đe doa cho đe che. Nhung cuoc xam luoc tu cac bo lac nay đa thay đoi hoan toan ban chat chinh tri va dan cu cua thu tung la Đe quoc Tay Roma.
Đen nua cuoi the ky thu 5 mien tay cua đe che bi chia ra thanh cac đon vi chinh tri khac nhau, cai tri boi cac bo lac đa xam luoc chung trong nua đau the ky. Viec hoang đe cuoi cung cua phuong tay, Romulus Augustus, bi phe truat nam 476 thuong đuoc xem la đanh dau su cham dut cua đe quoc Tay Roma. Đe quoc Đong Roma, ke tu sau đo thuong đuoc goi la Đe quoc Byzantine, khong co may kha nang đe khang đinh quyen cai tri tren nhung phan lanh tho phia tay bi mat. Cac hoang đe Byzantine van giu tuyen bo chung thuoc ve chu quyen cua minh, tuy nhien du khong mot vi vua nao o phuong Tay dam tuyen bo nang minh len lam hoang đe o phuong Tay, Byzantine cung khong co cach nao xac lap lai su thong tri; cuoc tai chinh phuc ban đao Y va mien phu can Đia Trung Hai cua Justinianus I (cai tri 527-565) la mot ngoai le ngan ngui duy nhat.


So ky Trung Co = Cac xa hoi moi =

Cau truc chinh tri cua Tay Au thay đoi voi su ket thuc đe quoc Roma thong nhat mot thoi. Mac du su di cu cac dan toc thuong đuoc mo ta la nhung cuoc "xam luoc", chung khong chi la nhung cuoc vien chinh quan su thuan tuy ma con la nhung đot di cu toan bo cac bo toc vao đe quoc. Nhung đot di dan nhu vay xay ra thuan loi nho gioi thuong luu Tay Roma khong chiu ho tro quan đoi hoac đong cac loai thue đe quan đoi co the kim giu man dan di cu. Nhung hoang đe o the ki 5 thuong chiu su đieu khien cua nhung vi tuong quyen luc nam quan đoi nhu Stilicho (mat nam 408), Aspar (chet nam 471), Ricimer (chet nam 472) hay Gundobad (chet nam 516), nhung nguoi chi mot phan hoac hoan toan khong co goc gac Roma. Khi dong toc hoang đe đut đoan, nhieu vi vua thay the ho cung mang dong doi ngoai dan. Hon nhan giua nhung vi vua nay voi gioi thuong luu Roma xay ra pho bien đuong thoi. Đieu nay dan toi mot su dung hop van hoa Roma voi cac tap quan cua nhung bo toc xam luoc, bao gom nhung nghi hoi cho phep nhung đan ong tu do cua bo toc nhieu tieng noi trong cac van đe chinh tri hon trong nha nuoc Roma. Nhung vat tao tac con luu lai đen nay cua nguoi Roma va man dan thuong tuong tu nhau, va thuong la man dan bat chuoc Roma. Phan nhieu van hoa van tu va hoc thuat cua nhung vuong quoc moi cung dua tren cac truyen thong tri thuc Roma. Mot khac biet quan trong la su giam hut trong ngan sach thue do nhung chinh the moi. Nhieu thuc the chinh tri moi khong con chu cap cho quan đoi thong qua thue, ma dua vao viec ban cho tuong linh đat đai hoac cho thue. Đieu nay giam bot nhu cau ngan sach thue lon va he thong đanh thue Roma tan ra. Chien tranh thuong xuyen xay ra giua cac vuong quoc va ca trong noi bo vuong quoc. Che đo no le suy giam khi nguon cung suy yeu, cac đo thi suy sut va nhin chung xa hoi tro nen nong thon hoa.

Giua the ki 5 va the ki 6, nhung dan toc moi va nhung ca nhan hung manh lap vao cho trong chinh tri đe lai boi chinh phu trung uong tap quyen Roma. Nguoi Ostrogoth đinh cu o Italia vao cuoi the ki 5 duoi thoi Theodoric Đai đe (mat nam 526) va thanh lap mot vuong quoc đanh dau su hop tac giua nguoi Y va nguoi Ostrogoth, it nhat la cho đen nhung cuoi trieu đai cua Theodoric. Nguoi Burgundy đinh cu tai Gallia, va sau khi mot trieu đai truoc đo bi nguoi Hung huy diet, ho thanh lap mot vuong quoc vao nhung nam 440. Giua mien Geneve va Lyon ngay nay, no tro thanh mot trieu đai hung manh cua Burgundy trong cuoi the ki 5 va đau the ki 6. O mien bac Gallia, nguoi Frank va nguoi Briton xay dung nhung the che nho. Vuong quoc cua nguoi Frank co trung tam nam o mien đong nam Gallia, va vi vua ma ta co đuoc nhieu thong tin la Childeric (mat nam 481). Duoi trieu đai con trai cua Childeric la Clovis (cai tri 509-511), vuong quoc Frank mo rong va cai sang Ki-to giao. Nguoi Briton, gan bo voi dan ban đia cua Britannia-tuc Đai Anh (Great Britain) ngay nay-đinh cu o noi nay goi la Bretagne. Nhung nen quan chu khac đuoc thiet lap boi nguoi Visigoth o Tay Ban Nha, nguoi Suevi o tay bac Tay Ban Nha, va nguoi Vandal o Bac Phi. Trong the ki 6, Nguoi Lombard đinh cu o bac Italia, thay the vuong quoc Ostrogoth bang mot nhom nhung cong quoc thinh thoang moi bau ra mot vi vua cai quan chung. Đen cuoi the ki 6 su sap đat nay moi chuyen thanh mot nen quan chu truyen ngoi.
Nhung cuoc xam lang mang nhung nhom sac toc moi toi chau Au, mac du khong đong đeu vi mot so khu vuc nhan nhung dong di cu nhieu hon vung khac. Chang han o Gallia, nhung nguoi xam luoc đinh cu chu yeu o mien đong bac so voi tay nam. Nguoi Slav đinh cu o Trung va Đong Au va ban đao Balkan. Su đinh cu cua cac dan toc keo theo su thay đoi trong ngon ngu. Tieng Latin cua Đe quoc Tay Roma dan dan bi thay the boi nhung ngon ngu dua tren Latin, nhung co nhung đac trung rieng, đuoc goi la cac ngon ngu Roman. Nhung thay đoi tu Latin sang ngon ngu moi mat nhieu the ki. Tieng Hy Lap van duy tri la ngon ngu cua Đe quoc Byzantine, nhung su di cu cua nguoi Slav dan đen su lan truyen cac ngon ngu Slav o Đong Au.


= Byzantine truong ton =

Trong khi Tay Au chung kien su hinh thanh nhung vuong quoc moi, Đe quoc Đong Roma van con nguyen ven va trai qua mot su phuc hoi kinh te cho toi đau the ki 7. It co cuoc xam luoc đong đen mien đong đe che; hau het xay ra o vung Balkan. Hoa binh voi Ba Tu, ke thu truyen kiep cua Roma, keo dai trong phan lon the ki 5. Đe quoc phuong đong đac trung boi nhung moi quan he gan gui hon giua nha nuoc chinh tri va Giao hoi Ki-to, va nhung van đe giao ly co mot vai tro quan trong hon trong chinh tri phuong đong so voi Tay Au. Su phat trien cua nen phap ly bao gom su hoan chinh Luat Roma; no luc đau tien-Bo luat Theodosianus-hoan tat nam 438. Duoi trieu đai hoang đe Justinian (cai tri 527-565), mot đot bien soan moi dien ra Bo luat Justinianus hay Corpus Juris Civilis (Bo Luat Dan su). Justinian cung giam sat viec xay dung Đai giao đuong Hagia Sophia o Contantinopolis va su tai chinh phuc Bac Phi tu tay nguoi Vandal va Y tu nguoi Ostrogoth cua đoi quan Roma do vien tuong tai Belisarius (chet nam 565) thong linh. Cuoc chinh phuc Y khong hoan thanh, boi mot su bung phat dich hach nam 542 đay chet choc, buoc Justinian danh phan cuoi cuoc đoi tap trung vao cac bien phap phong thu thay vi mo rong tai chiem. Khi vi hoang đe bang ha, Byzantine đa lay lai quyen kiem soat phan lon Y, Bac Phi, va co mot cho đung chan o nam Tay Ban Nha. Nhieu nha su hoc chi trich tham vong khoi phuc Đe quoc Roma thong nhat cua Justinianus la ton kem, tao ra mot đe quoc qua lon vuot tam kiem soat va tao đieu kien cho nguoi Hoi giao xam luoc; tuy nhien nhung van đe ma nhung nguoi ke tuc Justinian đoi dien khong chi boi viec tang thue qua muc đe bu đap chien phi ma con la ban chat dan su cua đe che, khien cho viec tang quan so het suc kho khan.
Ben trong đe quoc su xam nhap tu tu vao vung Balkan cua nguoi Slav tao them mot kho khan nua cho nhung nguoi ke thua Justinianus. No bat đau mot cach cham chap, nhung toi cuoi nhung nam 540 cac bo lac Slav đa tran khap Thrace va Illyrium, va đanh bai mot đao quan đe che gan Hadrianopolis nam 551. Trong nhung nam 560 nguoi Avar bat đau mo rong can cu cua ho o bo bac song Danube, toi cuoi the ki 6 ho đa tro thanh the luc thong tri o Trung Au va thuong xuyen co the buoc cac hoang đe phuong Đong nop cong pham; the luc cua ho con ton tai toi nam 796. Mot van đe khac nay sinh tu can du cua Hoang đe Mauricius (cai tri 582-602) vao chinh tri Ba Tu khi ong can thiep đe đua Khosrau II len ngoi o Ctesiphon. Đieu nay giup tao nen mot thoi ky hoa binh giua hai cuong quoc, nhung khi Mauricius bi lat đo, nguoi Ba Tu đa lay co xam luoc Byzantine, chiem đong phan lon đe che, bao gom Ai Cap, Syria va Tieu A, truoc khi Hoang đe Heraclius phan cong thang loi, khoi phuc toan bo lanh tho bi mat va ky hoa uoc nam 628.


= Xa hoi phuong Tay =
O Tay Au, mot so gia toc thuong luu Roma diet vong trong khi so con lai tham gia vao Giao hoi nhieu hon cac su vu the tuc. Cac gia tri gan voi nen hoc thuc va giao duc Roma hau nhu bien mat, va trong khi nang luc biet đoc biet viet van la quan trong, no lui xuong thanh mot ki nang thuc dung hon la mot dau hieu ve vi the tinh hoa. Trong the ki 4, Thanh Hieronymus (mat nam 420) thuat lai giac mo thay Thuong đe khien trach ong vi đa danh nhieu thoi gian đoc Cicero hon la Kinh Thanh. Đen the ki 6, Thanh Gregorius cua Tours (mat nam 594) cung co mot giac mo tuong tu, nhung o đay la bi trung tri vi hoc toc ky. Vao cuoi the ki 6, nhung phuong tien chinh cho giang truyen cua Giao hoi đa chuyen sang am nhac va my thuat thay vi sach. Hau het cac no luc tri thuc huong vao viec bat chuoc nen hoc van co đien, nhung mot vai tac pham đoc đao cung đuoc sang tac, ben canh nhung bai hat truyen khau ma nay đa that truyen. Cac tac pham cua Sidonius Apollinaris (mat 489), Cassiodorus (mat khoang 585), va Boethius (mat khoang 525) la tieu bieu cho thoi ky nay.
Nhung thay đoi cung dien ra trong dan thuong, khi ma van hoa quy toc tap trung vao nhung bua yen tiec lon to chuc o cac sanh đuong thay vi nhung moi quan tam toi nghe thuat. Trang phuc gioi thuong luu thuong đinh rat nhieu trang suc vang. Cac vi vua va lanh chua xay dung mot gioi than can quanh minh gom nhung chien binh tao nen xuong song cua quan đoi. Trong gioi tinh hoa cac moi rang buoc than toc đong vai tro quan trong, ben canh cac pham hanh nhu trung thanh, dung cam, va danh du. Nhung moi rang buoc nay dan đen su thinh hanh cua cac moi han thu truyen kiep (boi nghia vu tra thu cho nguoi than) trong xa hoi quy toc, chang han nhu o xu Gallia thoi Merovingien theo loi thuat cua Gregorius xu Tours. Hau het cac moi han thu nay ket thuc voi nhung khoan boi thuong mang nguoi (tieng Đuc la wergeld). Phu nu tham gia vao xa hoi quy toc chu yeu trong vai tro la vo va me, nhat la vi tri me cua mot nha cam quyen đac biet noi bat o Gallia, Trong xa hoi Anglo-Saxon it khi co nhung au vuong khien cho vai tro thai hau yeu ot hon, nhung bu lai o đay cac nu tu vien truong nam quyen rong rai o cac tu vien. Chi o Y duong nhu phu nu luon đuoc xem la o duoi su bao ve va kiem soat cua đan ong.

Xa hoi nong thon it đuoc ghi chep lai hon nhieu so voi gioi quy toc. Hau het thong tin co đuoc đen tu Khao co hoc; chi mot vai ghi chep chi tiet ve đoi song nong dan truoc the ki 9 con sot lai. Hau het nhung mo ta nay gian tiep xuat hien trong cac đao luat hoac tu con mat cua nhung tac gia thuoc gioi thuong luu. Nhung hinh mau chiem huu đat o phuong Tay khong đong nhat; mot vai khu vuc co đat đai rat phan tan, nhung o nhung noi khac nhung đien trang lon lai pho bien. Nhung su khac biet nay cho phep mot su đa dang nhung nep song khac nhau, mot so do nhung quy toc đia chu thong tri trong khi mot so cong đong co rat nhieu quyen tu tri. Quy mo đinh cu cung rat khac nhau: mot so nong dan song trong nhung lang lon co toi 700 cu dan; so khac song trong nhung trang trai cach biet nhau; va ca nhung vung hai hinh thuc tren tron lan voi nhau. Khong giong nhu thoi Mat ky Roma, khong co su chia cach sac net nao giua vi tri phap ly cua nong dan tu do va quy toc, va mot gia đinh nong dan tu do co the nang minh len qua vai the he nho phuc vu trong quan đoi đe tro thanh mot lanh chua quyen luc.
Đoi song va van hoa thanh thi thay đoi manh me trong So ky Trung Đai. Mac du cac thanh pho Y van co nguoi cu tru, chung co lai đang ke ve quy mo. Chang han Roma, giam tu dan so hang tram nghin nguoi xuong con khoang 30 nghin vao cuoi the ki 6. Cac đen tho Roma cai thanh nha tho Cong giao va cac tuong thanh van đuoc duy tri. O Bac Au, cac thanh pho cung thu hep, trong khi cac cong trinh dan su va cac toa nha cong cong bi huy hoai lam vat lieu xay dung. Su thanh lap cua nhung vuong quoc moi cung tao ra su phat trien o nhung thi tran đuoc chon lam thu đo. Mac du tung co nhung cong đong Nguoi Do Thai trong nhieu thanh pho Roma, ho chiu đung nhung thoi ki nguoc đai sau khi đe quoc cai sang đao Ki-to. Chinh thuc ma noi ho đuoc khoan dung, nhung luon chiu nhung ap luc cai đao va co nhung thoi ki bi xua đuoi toi nhung vung khac.


= Su troi day cua Hoi giao =

Nhung tin nguong ton giao trong đe quoc Byzantine va Ba Tu chuyen đoi manh me cuoi the ky 6 va đau the ky 7. Đao Do Thai la mot đuc tin cai đao tich cuc, va it nhat mot lanh tu chinh tri Nguoi A Rap cai sang đao nay.☃☃ Kito giao cung cu nhung đoan truyen giao tich cuc canh tranh voi đao Zoroastre (Hoa giao), đac biet nham vao nguoi dan o Ban đao A Rap. Nhung moi quan he phuc tap nay hoi tu voi su troi day cua đao Islam (Hoi giao) o Arabia duoi thoi Mohammed (mat nam 632). Sau cai chet cua ong, cac đoi quan Islam đa chinh phuc phan lon Byzantine va Ba Tu, bat đau voi Syria nam 634-635, vuon toi Ai Cap nam 640-641, Ba Tu nhung nam 637-642, Bac Phi cuoi the ki 7. Nam 711, nguoi Hoi giao vuon toi ban đao Iberia va toi 714 chiem phan lon noi nay, mot vung ma ho goi la Al-Andalus.
Cac cuoc chinh phuc cua Hoi giao đat đen đinh điem vao giua the ki 8. Su that bai cua quan Hoi giao trong Tran Tours nam 732 dan đen su tai chiem mien nam Phap boi nguoi Frank, nhung thuc ra ly do chinh cua viec Hoi giao ngung tan cong chau Au la cuoc đao chinh lat đo Khalifah Omeyyad. Trieu đai ke tuc la Nha Abbas doi đo toi Bagdad va tu đo ban tam đen Trung Đong nhieu hon chau Au, đe mat kiem soat nhieu vung đat Hoi giao. Nhung con chau dong doi Omeyyad chiem đong ban đao Iberia, Nha Aghlab kiem soat Bac Phi va Nha Tulun cai tri o Ai Cap. Đen giua the ki 8, cac tuyen đuong giao thuong moi noi len o Đia Trung Hai; thuong mai giua nguoi Frank va nguoi A Rap thay the cho cac tuyen đuong hang hai cua Roma truoc kia. Nguoi Frank cung cap go, long thu, guom va ca no le đe đoi lai lua va cac loai soi khac, gia vi...va cac kim loai quy tu A Rap.
Thuong mai va tien te
Cac cuoc di cu va xam luoc o the ki 4 va 5 đa lam đut đoan mang luoi giao thuong giua cac mien Đia Trung Hai. Cac san pham chau Phi ngung xuat khau sang chau Au, đau tien khong con thay trong noi đia va toi the ki 7 chi con thay o vai thanh pho nhu Roma hay Naples va toi cuoi the ki 7 hoan toan khong hien dien duoi anh huong cua cuoc chinh phuc cua Hoi giao. Su thay the hang hoa tu vien duong bang cac san pham đia phuong la mot xu huong xay ra o cac mien Roma cu trong suot thoi So ky Trung Đai. Đieu nay đac biet ro rang o nhung mien khong nam tren bo Đia Trung Hai nhu bac Gallia hay đao Anh. Cac hang hoa hiem hoi khong phai tu đia phuong ma khao co hoc ghi nhan thuong la nhung mat hang xa xi. O mien bac chau Au, mang luoi buon ban khong chi co tinh đia phuong, ma cac hang hoa cung thuong đon so, chi co mot rat it đo gom va cac san pham tinh xao khac. Xung quanh bo Đia Trung Hai, đo gom van con pho bien va đuoc van chuyen tu noi tuong đoi xa chu khong chi gom hang đia phuong.
Cac nha nuoc German khac nhau o phuong tay đeu đuc nhung đong tien bat chuoc nhung dang Roma va Byzantine san co. Vang tiep tuc đuoc khai thac đe đuc tien cho đen cuoi the ki 7, cho đen khi no đuoc thay the boi Bac. Đong tien bac Frank nho nhat la Denarius hay Denier, trong khi o mien Anglo-Saxon la Penny. Tu nhung mien nay, đong denier va penny lan ra khap chau Au trong thoi ki 700-1000. Tien đong hoac đong thau khong đuoc đuc, vang cung vay, tru mien Nam Au. Cac đong tien nay chi co đon vi nho nhat ma khong co đon vi boi.


= Giao hoi va đoi song tu vien =

Ki-to giao tung la mot nhan to thong nhat chinh yeu giua mien Đong va Tay chau Au, nhung cuoc chinh phuc Bac Phi cua nguoi A Rap đa cat lia moi lien lac đuong bien giua hai khu vuc nay. Giao hoi Byzantine ngay cang khac biet trong ngon ngu, nghi le, luat le voi Giao hoi phuong Tay. Giao hoi phuong Đong dung tieng Hy Lap thay vi tieng Latin o phuong Tay. Su khac biet ve than hoc va chinh tri xuat hien, va toi đau va giua the ki 8 nhung van đe nhu su Bai tru thanh tuong, hon nhan tang lu, va che đo nha nuoc kiem soat nha tho đa toi muc đo ma su khac biet ve van hoa va ton giao giua hai mien lon hon la nhung tuong đong. Su đo vo chinh thuc xay ra vao nam 1054, khi Giao hoang o Roma va Thuong phu Đai ket o Constantinopolis xung đot voi nhau ve quyen toi cao trong giao hoi va rut phep thong cong lan nhau, dan toi su phan chia Ki-to giao thanh hai Giao hoi-nhanh phuong Tay tro thanh Cong giao Roma va nhanh phuong Đong thanh Chinh thong giao Hy Lap.
Cau truc giao hoi thoi Đe quoc Roma ton tai qua nhung đot di dan va xam luoc hau nhu nguyen ven o phuong Tay, nhung ngoi vi giao hoang it đuoc coi trong, va chi mot vai giam muc o phuong Tay xem giam muc cua Roma (tuc Giao hoang) nhu la lanh tu ve ton giao hay chinh tri. Voi viec Byzantine tai chinh phuc Italia tu nguoi Goth, truoc nam 750 cac Giao hoang muon đang quang can su chuan thuan tu Hoang đe Đong Roma va do đo nhieu Giao hoang quan tam nhieu hon toi cac su vu o Byzantine va cac tranh cai than hoc o phuong Đong. Cac ban luu tru thu tu cua Gregorius Ca (Giao hoang nhung nam 590-604) cho thay trong so hon 850 buc thu, hau het la lien quan toi su vu o Y hay o Constantinopolis. Phan duy nhat o Tay Au ma Giao hoang co anh huong la đao Anh, noi Gregorius gui đoan truyen giao nam 597 đe cai nguoi Anglo-Saxon sang Ki-to gao. Nhung linh muc Ireland la nhung nha truyen giao tich cuc nhat o Tay Au giua the ki 5 va 7, đau tien toi xu Anh va Scotland sau đo tien vao luc đia. Dan dat boi nhung tu si nhu Columba (mat nam 597) va Columbanus (mat nam 615), ho đa lap nen nhung tu vien, day tieng Latin va Hy Lap, va soan nhieu cong trinh ton giao lan the tuc.
So ky Trung Đai cung chung kien su thinh hanh che đo tu vien o phuong Tay. Hinh hai đoi song tu vien đuoc xac đinh boi nhung truyen thong va tu tuong von bat nguon tu nhung Giao phu sa mac o Ai Cap va Syria. Hau het cac tu vien chau Au thuoc vao loai tap trung vao trai nghiem cong đong ve đoi song tinh than, khoi đau vao the ki 4 boi thanh Pachomius (mat nam 348). Nhung ly tuong ve đoi song tu vien lan truyen tu Ai Cap toi Tay Au trong cac the ki 5 va 6 thong qua cac sach ke truyen thanh nhu "Cuoc đoi thanh Anton Ca". Thanh Benedictus cua Nurcia (mat nam 547) viet Luat Benedict cho tu vien vao the ki 6, mo ta chi tiet nhung trach nhiem đieu hanh va ton giao cua mot cong đong cac tu si lanh đao boi mot Tu vien truong. Tu si va cac tu vien co mot tac đong sau sac len đoi song ton giao va chinh tri thoi So ky Trung Đai, trong nhieu truong hop đa đong vai tro nhu nhung noi uy thac đat đai cho nhung gia đinh quyen quy, trung tam tuyen truyen va ung ho cho hoang gia o nhung vung moi chiem đong, va can cu cho cac đoan truyen giao va nhap đao. Chung la nhung tru so day chu va kien thuc chinh va đoi khi la duy nhat trong mot vung. Nhieu trong so nhung ban thao cua van hoc Latin co đien đuoc chep lai trong cac tu vien vao thoi So ky Trung Đai. Cac tu si cung la tac gia cua nhung tac pham moi, bao gom lich su, than hoc, va cac đe tai khac, voi nhung đai dien nhu Beđa (mat nam 735) o mien bac xu Anh.


= Chau Au thoi Carolingien =

Mien đat cua nguoi Frank o bac Gallia chia ra thanh ba vuong quoc la Austrasia, Neustria, va Burgundy trong the ki 6 va 7, co quan he long leo voi nhau vi vuong vi o ba vuong quoc đeu thuoc vuong toc Merovingian co To tien chung la Clovis. The ki 7 chung kien mot thoi ki chien tranh hon loan giua Austrasia va Neustria. Su hon loan nay bi Pepin Gia, Truong quan hoang gia Austrasia (mat nam 640) đung đang sau ngai vang, khai thac. Con chau Pepin thua huong ngoi vi nay, đong vai tro co van va nhiep chinh. Mot trong nhung nguoi chat cua ong, Charles Martel (mat nam 741), thang tran Poitiers nam 732, ngan chan su xam lang cua quan đoi Hoi giao qua day Pyrenees.
Con trai cua Charles Martel, Pepin Lun (mat nam 768) tien hanh cuoc đao chinh nam 753 va thong nhat hai vuong quoc Austrasia va Neustria, lap nen trieu đai Carolingien. Mot cuon bien nien su đuong thoi cho rang Pepin đa đuoc Giao hoang Stephanus II (giu ngoi 752-757) ung ho đao chinh. Pepin su dung bo may tuyen truyen đe hop thuc hoa trieu đai cua minh, bang cach mo ta nha Merovingien la bat tai hoac tan bao, tan tung cong lao cua Charles Martel, va lan truyen nhung giai thoai ve long mo đao cao ca cua dong ho ong. Đen luc sap qua đoi nam 768, theo tuc le nguoi Frank Pepin chia vuong quoc cho hai con trai, Charles va Carloman. Khi Carloman chet benh, Charles khong cho con nho cua em trai noi ngoi va tu đua minh nen thanh nha vua duy nhat cua Austrasia va Neustria. Charles, ngay nay thuong đuoc goi duoi ten Charles Đai Đe hay Charlemagne, tien hanh mot chuong trinh xam luoc quy mo ke tu nam 774, dan dan thong nhat mot phan lon chau Au, lap len mot đe che bao phu phan lon nuoc Phap hien nay, bac Y va mien Sachsen. Trong cac cuoc chien tranh keo dai toi khoang nam 800, ong tang thuong chien loi pham va đat đai chiem đuoc cho cac đong minh. Voi viec chinh phuc vuong quoc Lombard (774), ong giai phong Giao hoi Roma khoi noi so mot cuoc xam luoc tu phia Bac, xac lap Lanh tho Giao hoang. Vao ngay Giang sinh nam 800, tai Vuong cung thanh đuong Thanh Phero, Giao hoang Leo III tuyen phong Charlemagne lam Hoang đe cua nguoi Roma.

Le đang quang cua Charlemagne đuoc xem nhu mot điem buoc ngoat trong lich su trung đai, đanh dau su tro lai Đe quoc Tay Roma trong hinh hai moi, boi tan hoang đe cai tri tren phan lon lanh tho truoc kia thuoc cac hoang đe phuong Tay. No cung đat Charlemagne len tu the ngang hang voi Đe quoc Byzantine. Tuy nhien, co nhung khac biet giua đe quoc Carolingien moi thanh lap va ca đe quoc Tay Roma truoc kia va đe quoc Byzantine đuong thoi. Lanh tho Frank chu yeu la nong thon, chi co mot vai thanh thi nho. Hau het dan cu la nong dan sinh song o nhung trang trai nho. Thuong mai rat yeu ot va hau het dien ra voi nguoi Anh va Scandinavia, tuong phan voi Đe quoc Roma xua kia voi mang luoi giao thuong tap trung o mien Đia Trung Hai. Đe che Frank đuoc cai tri bang mot trieu đinh luu đong, chu du cung nha vua tu mien nay sang mien khac ma khong co kinh đo thuc su, cung voi khoang 300 quan lai đuoc goi la nhung ba tuoc (tieng Phap co:comte) cai quan nhung quan (tieng Phap co: conte, nguon goc cua tu 'county' trong tieng Anh hay tuong tu). Tang lu va giam muc giao phan cung đong vai tro quan lai, cung nhu cac su than cua hoang đe (tieng Latin: missus dominicus) đong vai tro thanh tra biet phai va nguoi giang hoa.


 Phuc Hung Carolingien  Trieu đinh Charlemagne o Aachen tung la trung tam cua mot su nay no van hoa đoi khi đuoc goi la "Phuc Hung Carolingien". Thoi ki nay chung kien mot su gia tang ti le biet chu, su phat trien cua my thuat, kien truc va luat hoc. Tu si nguoi Anh Alcuin (mat nam 804) đuoc moi toi Aachen va truyen ba giao duc tai cac tu vien o mien Northumbria. Co quan van thu cua Charlemagne tao nen mot kieu chu viet moi, ngay nay goi la chu Carolingien,  cho phep kieu ghi chep thong thuong giup phat trien su lien lac tren khap chau Au. Charlemagne bao tro nhung thay đoi trong nghi le nha tho, ap đat cac dang nghi le Roma len cac vung ong cai quan, cung nhu nhung cac Binh ca Gregoriano vao thanh ca nha tho. Mot hoat đong quan trong cua cac hoc gia thoi ki nay la sao chep, hieu đinh va truyen ba cac tac pham đai cuong ve cac chu đe ton giao va the tuc, voi muc đich khuyen khich viec hoc tap. Cac cong trinh moi ve cac chu đe tam linh va sach giao khoa cung đuoc luu hanh. Cac nha ngu phap hoc cua thoi ki nay đa chinh sua ngon ngu Latin, bien no tu dang Tieng Latin Co đien cua Đe quoc Roma thanh mot dang linh hoat hon đe phu hop nhu cau cua giao hoi va chinh quyen. Duoi thoi Charlemagne, ngon ngu nay đa phan ky qua nhieu khoi ngon ngu co đien đen muc ve sau no đuoc goi la tieng Latin Trung Co.


= Đe quoc tan vo =

Charlemagne du đinh tiep tuc truyen thong Frank la chia lanh tho đe quoc cho nhung nguoi con cua minh, nhung bat thanh vi đen nam 813 chi con mot nguoi con cua ong con song la Louis Mo Đao (cai tri 814-840). Ngay truoc khi qua đoi, Charlemagne đua Louis len lam thai tu.
Trieu đai cua Louis đanh dau boi mot loat nhung su chia cat đe che giua cac con trai cua ong va tu nam 829 la cac cuoc noi chien giua nhieu lien minh cua phu vuong va cac hoang tu gianh quyen kiem soat cac mien đe quoc. Cuoi cung, Louis chap nhan cho con ca la Lothaire I (mat nam 855) la hoang đe va thua huong Italia. Phan con lai cua đe che chu yeu đuoc chia giua Lothaire va Charles Hoi (mat nam 877), con ut cua ong. Lothaire giu Đong Frank, bao gom hai bo song Rhine ve phia đong, đe lai cho Charles Tay Frank toi cac mien tay cua Rhineland va Alps. Louis German (mat 876), nguoi con thu ba tung noi day chong em trai, đuoc phep cai tri mien Bavaria duoi quyen anh ca Lothaire. Tuy nhien viec phan chia nay van chua lam hai long cac thanh vien hoang toc: chau noi hoang đe la Pepin II cua Aquitaine (con trai cua hoang tu Pepin I cua Aquitaine đa chet) noi loan đoi lam chu Aquitaine, trong khi Louis German tim cach sap nhap toan bo mien Đong Frank. Louis Mo Đao mat nam 840 trong luc đe quoc van trong canh roi ren.
Mot cuoc noi chien dai ba nam theo sau hoang đe bang ha cham dut boi Hiep uoc Verdun (843), mot vuong quoc đuoc thanh lap giua song Rhine va song Rhone duoi quyen cai tri cua Lothaire cung voi cac lanh tho o Y; Đong thoi đe vi cua ong đuoc xac nhan. Louis German kiem soat Bavaria va mien đat phia đong o Đuc ngay nay. Charles Hoi nhan mien phia tay Frank, bao gom phan lon nuoc Phap hien nay. Nhung nguoi chau va chat cua Charlemagne lai chia cat vuong quoc cua ho cho cac con chau, cuoi cung khien cho su thong nhat noi bo mot thoi hoan toan bien mat. Nam 987 Carolingiens bi thay the o lanh tho phia tay, voi su đang quang cua Hugh Capet (cai tri 987-996) mo đau vuong trieu Capetien o Phap. Dong doi nay o mien Đong con diet vong som hon, vao nam 911, voi cai chet cua Louis Thieu Đe, va viec Konrad I (cai tri 911-918), mot nguoi ngoai hoang toc, đuoc bau lam vua.
Su đo vo cua Đe quoc Carolingien song hanh voi nhung cuoc xam luoc, di cu va cuop boc boi cac ke thu ben ngoai. Cac mien bo bien Đai Tay Duong va phia bac bi quay nhieu boi nguoi Viking, nhung nguoi cung tan cong quan đao Anh va đinh cu o đo cung nhu o Iceland. Nam 911, thu linh Viking Rollo (mat khoang 931) nhan đuoc su cho phep tu Charles Gian Di (cai tri 898-922) đinh cu cong đong Viking o noi ve sau tro thanh Normandie. Mien đong cua đe quoc Frank cu, đac biet la o Đuc va Y, chiu đung nhung đot cong kich lien tuc cua nguoi Magyar cho đen khi đoi quan xam luoc that bai tai Tran Lechfeld nam 955. Trong khi đo, su sup đo cua trieu đai Abbas dan toi the gioi Hoi giao bi phan manh thanh cac tieu quoc nho hon, mot vai trong so đo bat đau banh truong toi Italia va Sicilia, cung nhu vuot Pyrenees vao mien Nam cua mot so vuong quoc Frank.


= Cac vuong quoc moi va Byzantine hoi sinh =

Cac no luc cua cac vi vua o đia phuong nham chong lai nhung ke xam luoc dan đen su hinh thanh nhung thuc the chinh tri moi. O nuoc Anh Anglo-Saxon, Vua Alfred Đai đe (cai tri 871-899) đat đuoc mot thoa thuan voi thu linh Viking cuoi the ki 9, dan đen viec nhung di dan Đan Mach đinh cu o Northumbria, Mercia va, nhieu phan thuoc Đong Anglia. Toi giua the ki 10, con chau cua Alfred đa hoan thanh chinh phuc Northumbria, va khoi phuc quyen cai quan cua nguoi Anh tren phan lon đao Anh. O mien bac Anh, Kenneth MacAlpin (mat khoang 860) thong nhat nguoi Pict va Nguoi Scotland, lap nen Vuong quoc Alba.
Trong khi đo, đau the ki 10, Nha Ottonen thiet lap vi tri thong tri o Đuc sau khi lanh đao đay lui nguoi Hungary. Nhung no luc cua gia toc nay đat đen đinh cao voi su đang quang ngoi Hoang đe Roma Than thanh cua Otto I nam 962 (cai tri 936-973). Ong tim kiem su cong nhan cua Đe quoc Byzantine voi đe hieu cua minh, bang cach cho con trai Otto II (cai tri 967-983) ket hon voi Theophanu (mat 991), con gai cua hoang đe Byzantine qua co Romanos II (cai tri 959-963) nam 972. Đen cuoi the ki 10 vuong quoc Italia đa roi vao vung anh huong cua nha Ottonen sau mot thoi gian on đinh; Otto III (cai tri 996-1002) danh phan lon trieu đai cua ong cai tri o vuong quoc nay Vuong quoc Tay Frank bi chia nho hon nua, va du cac vi vua van đung đau tren danh nghia, phan lon quyen luc chinh tri đa roi vao tay cac lanh chua đia phuong.
Cac no luc truyen đao Ki-to toi Scandinavia trong the ki 9 va 10 đa giup tang cuong su phat trien cua cac nen quan chu o Thuy Đien, Đan Mach va Na Uy, thu nhan nhieu quyen luc va lanh tho. Mot vai vi vua cai sang Ki-to giao, nhung toi nam 1000 khong phai tat ca. Nguoi Scandinavi cung banh truong va lap thuoc đia khap chau Au. Ben canh đinh cu o Ireland, xu Anh, va Normandie, cac đot di dan con dien ra o noi la nuoc Nga nay nay va Iceland. Cac thuong nhan va cuop bien nguoi Thuy Đien tran xuong nhung con song o thao nguyen Nga, tham chi con thu tan cong bat thanh Constantinople vao nhung nam 860 va 907. Nuoc Tay Ban Nha Ki-to giao, ban đau bi đay lui vao mot vung nho phia bac ban đao, đa mo rong cham chap ve phia nam suot cac the ki 9 va 10, lap nen cac Vuong quoc Asturias va Vuong quoc Leon.
O Đong Au, Byzantine hoi phuc lai su thinh vuong cua minh duoi thoi cac Hoang đe Basil I (cai tri 867-886), Leo VI (886-912) va Constantinus VII (913-959) thuoc Nha Macedonian. Thuong mai hoi sinh va cac vi hoang đe trong nom viec mo rong mot nen hanh chinh thong nhat cho cac tinh. Quan đoi đuoc to chuc lai, cho phep cac Hoang đe John I (cai tri 969-976) va Basil II (cai tri 976-1025) mo rong cuong vuc đe che o moi huong. Trieu đinh đe quoc o Constantinople la trung tam cua mot su hoi sinh trong nghien cuu co đien, mot thoi ki ma gio đoi khi goi la "Phuc Hung Macedonia". Cac tac gia nhu John Geometres (song khoang the ki 10) sang tac nhung khuc ca, bai tho, va cac tac pham moi. Cac no luc truyen giao cua ca gioi tang lu Tay va Đong dan toi su cai đao cua nguoi Moravia, nguoi Bulgary, nguoi Bohemia, nguoi Ba Lan, nguoi Hungary, va cac cu dan Slav o Rus Kiev. Bulgaria, thanh lap khoang nam 680, đat đen đinh cao sau đo, vuon tu Budapest toi Hac Hai va tu song Dnieper o Ukraina ngay nay toi Bien Adriatic. Suy yeu dan boi cac cuoc chien tranh voi cac the luc khac, toi nam 1018, nhung quy toc nguoi Bulgary cuoi cung đa đau hang đe quoc Byzantine.


= Nghe thuat va kien truc =

Rat it cong trinh đo so bang đa nao đuoc xay dung trong thoi ki giua cac giao đuong kieu Constantine the ki 4 toi the ki 8, mac du o the ki 6-7 kha nhieu giao đuong co nho xuat hien. Toi đau the ki 8, Đe quoc Carolingien hoi sinh dang kien truc nha tho lon. Mot đac điem cua nha tho thoi ki nay la su dung canh ngang, tuc nhung "canh tay" cua mot cong trinh co hinh chu thap vuong goc voi truc chinh hay gian giua cua no. Cac đac điem khac cua kien truc nha tho bao gom thap trung tam, va mat tien đo so thuong nam o phia tay cua toa nha.
Nghe thuat Carolingien chi nham phuc vu cho mot nhom nho nhung nhan vat o trieu đinh, cac tu vien va giao đuong. No bi thong ngu boi no luc lay lai chan gia tri va chu nghia co đien trong nghe thuat cung đinh Roma va Byzantine. Trong khi o quan đao Anh hinh thanh nghe thuat đao quoc, hay su ket hop cua truyen thong Celt voi nghe thuat Anglo-Saxon trong trang tri voi cac hinh thuc Đia Trung Hai, cac tac pham chinh con luu lai ngay nay la cac thanh kinh minh hoa va cac phu đieu cham nga (mau cua nhung tac pham tren kim loai đa bi nung chay). Cac vat tao tac tu kim loai quy la dang nghe thuat đinh cao cua thoi đai nay, nhung hau het đa that truyen chi tru mot vai cay thap tu nhu Thanh gia Lothaire, mot vai hom thanh tich, va cac vat khai quat đuoc ham mo Sutton Hoo (Anglo-Saxon), cac kho bau o Gourdon (Merovingien), Guarrazar (Vigigoth) va Nagyszentmiklos (Byzantine). Tram cai đau la mot phan quan trong cua trang suc ca nhan gioi thuong luu, mot so chiec tinh xao con luu lai toi nay nhu Tram Tara (Ireland). Cac sach Phuc Am đuoc trang tri day đac cung con đuoc bao ton voi so luong lon, trong đo co nhung tac pham noi bat ve ham luong nghe thuat nhu Phuc Am Kells, Phuc Am Lindisfarne, va cuon sach kinh cua Charles Hoi, Codex Aureus cua St. Emmeram noi tieng va lam tu vang va kham đa quy. Trieu đinh Charlemagne duong nhu đa đong vai tro tiep nhan đieu khac tuong hinh quy mo lon vao Nghe thuat Ki-to giao, va toi cuoi thoi ki nay cac tuong co kich thuoc giong nguoi that nhu Thanh gia Gero tro thanh pho bien trong cac nha tho lon.


= Thanh tuu quan su =
Trong thoi mat ki Đe quoc Roma, nhung phat trien chinh ve quan su la no luc tao ra mot luc luong ky binh hieu qua cung nhu tiep tuc phat trien hai loai quan co tinh đac chung cao. Su thanh lap cua ky binh trang bi nang Cataphract (quan thiet ky) la mot đac điem quan trong cua quan đoi La ma the ki 5. Cac đoi quan man dan co trong tam khac nhau trong đoi hinh-nguoi Anglo-Saxon chu yeu bao gom bo binh trong khi quan Vandal va Visigoth co mot ti le ky binh đang ke. Thoi ky đau xam luoc, yen cuong con chua đuoc biet đen, gay han che cho tinh huu dung cua ky binh trong vai tro quan xung kich. Su thay đoi lon nhat trong thoi ki nay la su tiep nhan loai cung cua nguoi Hung thay cho cung Scythia yeu hon truoc đo. Mot su phat trien khac la viec su dung ngay cang nhieu truong kiem va  va su thay the dan Ao giap vay bang Ao giap luoi va Ao giao tam.
Tam quan trong cua bo binh va khinh ky bat đau suy giam vao đau thoi Carolingien, trong khi thiet ki tinh nhue tro thanh nong cot. Viec đanh thue dan quan len dan tu do suy giam trong thoi ki nay. Mac du phan lon quan đoi Carolingien cuoi ngua, mot ti le lon trong đo la bo binh cuoi ngua (chi đe tang tinh co đong, con dan tran tan cong kieu bo binh), thay vi ky binh thuc su. Mot ngoai le la nuoc Anh Anglo-Saxon noi quan đoi van hop thanh tu cac đoi quan tuyen mo o đia phuong, goi la fyrd (dan quan) do quy toc đia phuong đo chi huy. Ve mat ki thuat, mot trong nhung thay đoi chinh la su tro lai cua No von tung xuat hien va mai mot trong thoi Roma. Mot thay đoi khac la su xuat hien cua yen cuong cho phep tang hieu qua đot kich cua ky binh. Mong ngua cung xuat hien va to ra huu ich ngoai ca y nghia quan su, no cho phep ngua co the su dung o nhung đia hinh nhieu đa.


Trung ky Trung Co = Xa hoi va đoi song kinh te =

Trung ky Trung Đai chung kien mot su gia tang dan so. Dan cu chau Au tang tu khoang 35 trieu nam 1000 len khoang 80 trieu nam 1347, mac du nguyen nhan chinh xac van con chua ro rang: co the la nhung ki thuat canh tac cai tien, su suy giam cua chiem huu no le, mot khi hau am hon hoac nho khong chiu nhung cuoc xam luoc. Toi khoang 90 phan tram dan so chau Au la nong dan song o nong thon. Nhieu nguoi khong con song trong nhung nong trang biet lap ma gia nhap vao nhung cong đong nho, tuc cac Trang vien hoac lang. Nhung nong dan nay thuong chiu le thuoc vao mot lanh chua quy toc ve đat canh tac va cac dich vu khac, trong mot he thong goi la Che đo trang vien. Tuy the van co mot luong nho nong dan tu do trong suot thoi ky nay va ca sau đo, phan bo o Nam Au nhieu hon la mien bac. Viec pha rung lay đat canh tac, hoac khuyen khich nong dan khan hoang cung đong gop vao su gia tang dan so.
Cac giai tang khac cua xa hoi bao gom quy toc, tang lu va thi dan. Quy toc, bao gom gioi quyen quy co tuoc hieu va cac Hiep si đon thuan, khai thac loi ich tu cac trang vien va nong dan, mac du thang thung thi ho khong so huu đat đai ma la đuoc ban quyen thu loi tuc cua đat đai tu trang vien hay cac mien đat khac tu mot chua te đung tren ho, trong mot he thong goi la Che đo phong kien. Trong the ki 11 va 12, nhung mien đat nay, tuc nhung Đat phong (hay thai ap), tro thanh co tinh thua ke, va o nhieu vung khong con co the bi phan chia giua nhung nguoi thua ke khac nhau cua mot gia truong nhu thoi ki đau Trung Co. Thay đo, hau het thai ap va đat đai khac đuoc truyen cho con trai ca cua gia truong.
Su thong tri cua quy toc đuoc xay dung tren quyen kiem soat đat đai, tham gia vao quan đoi nhu ky binh nang, kiem soat cac Lau đai, va đuoc mien suu thue lao dich. Cac lau đai, ban đau bang go va ve sau bang đa, bat đau đuoc xay dung tu the ki 9 va 10 đe phong bi voi nhung roi loan xa hoi đuong thoi, cung cap su bao ve khoi quan xam luoc cuop boc cung nhu cho phep cac lanh chua phong ngu đich thu. Quyen kiem soat lau đai it nhieu cho phep quy toc thach thuc vua hoac cac vi chua te khac. Gioi quy toc co tinh phan tang; vua va cac quy toc bac cao nhat kiem soat luong lon binh dan va đat đai, cung nhu cac quy toc phu thuoc. Ben duoi đo, cac quy toc thap hon co it đat đai va nong dan hon. Thap nhat la nhung hiep si; ho thu loi tuc nhung khong so huu đat đai va phai phuc vu quy toc (phong quan) cua ho.
Gioi giao si (tang lu) chia thanh hai loai:
- Giao si trieu: tuc nhung nguoi song o the gioi ben ngoai
- Giao si dong: tuc nhung nguoi song theo luat le tu tri va thuong la tu si.
Trong suot thoi ki nay giao si van chiem mot ti le rat nho trong dan chung, thuong duoi mot phan tram. Hau het giao si dong tu la tu thanh vien gioi quy toc chon đoi song ton giao, đay cung la nguon goc xuat than cua giao si trieu bac tren; trong khi cac thay tu o xu đao đia phuong thuong xuat than tu nong dan.
Thi dan co mot vi tri it nhieu khac biet, vi ho khong phu hop vao su phan chia ba giai cap xa hoi truyen thong gom quy toc, tang lu va nong dan. Trong the ki 12 va 13, vai tro cua thi dan tang cuong nhanh chong nho cac thi tran đa co lon len cung nhung trung tam dan cu đuoc thanh lap. Tuy vay trong suot thoi Trung Co dan cu thanh thi chac chan khong bao gio vuot qua đuoc 10 phan tram tong dan so.

Nguoi Do Thai cung di cu khap chau Au trong thoi ky nay. Cac cong đong đuoc thanh lap o Đuc va Anh trong cac the ki 11 va 12, nhung nguoi Do Thai Tay Ban Nha, đinh cu tu lau duoi chinh quyen Hoi giao, nay chiu su thong tri cua nguoi Ki-to va chiu ap luc cai đao. Hau het nguoi Do Thai bi giam cam trong nhung thi tran, boi vi ho khong đuoc phep so huu đat đai hay đuoc lam nong dan. Ben canh nguoi Do Thai, cung co nhung nguoi khong theo Ki-to giao khac o nhieu noi cua chau Au-nguoi Slav đa than o Đong Au va nguoi Hoi giao o Nam Au.
Phu nu o thoi Trung Đai chinh thuc thi phu thuoc vao mot nguoi đan ong, co the la cha, chong hoac mot nguoi ho hang nam gioi nao đo. Cac goa phu, nhung nguoi thuong co nhieu quyen han tren đoi song cua chinh minh hon, van bi gioi han boi luat le. Cong viec cua phu nu thuong chi bao gom cai quan gia đinh va nhung nhiem vu lien quan toi viec trong nha. Phu nu nong dan chiu trach nhiem cham soc gia đinh, nuoi duong tre nho, cung nhu lam vuon va trong nom gia suc gan nha. Ho co the bo sung cho thu nhap gia đinh bang viec quay soi hoac u ruou tai gia. Vao mua thu hoach, ho cung tham gia phu giup đong ang. Phu nu trong gioi thi dan ben canh viec gia đinh cung tham gia va buon ban, nhung loai buon ban nao cho phep phu nu tham gia thi thay đoi theo tung quoc gia va tung thoi ki. Phu nu quy toc đoi khi co the đam nhiem viec cai quan co ngoi thai ap trong khi nam gioi vang mat, nhung ho thuong bi cam tham gia vao su vu quan đoi hoac chinh quyen. Vai tro duy nhat danh cho phu nu trong Giao hoi la so, vi ho khong the tro thanh linh muc.
O Trung Y, Bac Y, va o mien Vlaanderen, su troi day cua nhung thanh thi đa toi mot muc đo ma su tu quan kich thich phat trien kinh te va tao nen mot moi truong cho cac loai hiep hoi thuong mai moi. Cac thanh pho thuong mai tren bo bien Baltic đat toi nhung thoa thuan đuoc biet toi nhu Lien minh Hanse, trong khi nhung cong hoa hang hai nhu Venezia, Genova va Pisa mo rong viec buon ban cua ho trong khap Đia Trung Hai. Nhung hoi cho thuong mai lon thanh lap va no ro o mien bac Phap trong thoi ki nay, cho phep cac thuong nhan nguoi Y va Đuc toi trao đoi voi nhau va voi thuong nhan đia phuong. Trong cuoi the ki 13 cac tuyen đuong thuy va bo toi Vien Đong đa đuoc khai pha, nhat la đuoc mo ta trong cuon Marco Polo phieu luu ky cua nha buon Marco Polo (mat nam 1324). Ben canh cac co hoi thuong mai, cac tien bo nong nghiep va ki thuat khien cho san luong thu hoach gia tang, đen luot minh no cho phep mang luoi giao thuong mo rong. Thuong mai gia tang đem lai nhung phuong thuc giao dich tien te moi, va tien vang mot lan nua đuoc khai thac o chau Au, đau tien o Y va sau đo o Phap va cac quoc gia khac. Cac dang hop đong thuong mai moi xuat hien, cho phep chia se rui ro giua gioi thuong gia. Cac phuong phap ke toan đuoc cai tien, mot phan qua viec su dung vao so hai lan; cac loai ngan phieu cung xuat hien, cho phep tien đuoc chuyen phat de dang hon.


= Cac cuong quoc noi len =

Thoi Trung Ky Trung Đai la chinh la giai đoan hinh thanh nhieu nha nuoc phuong Tay hien đai. Cac vi quan vuong o Phap, Anh, va Tay Ban Nha cung co quyen luc cua ho, va lap nen nhung the che cai tri vung ben. Cac quoc gia moi nhu Hungary va Ba Lan, sau khi cai sang đao Ki-to, tro thanh nhung cuong quoc o Trung Au. Che đo giao hoang, gan bo lau dai voi y thuc he ve nen đoc lap khoi cac vi vua the tuc, lan đau tien khang đinh tuyen bo tham quyen tran the tren toan bo the gioi Ki-to; nen Quan chu Giao hoang đat toi đinh điem cua no vao đau the ki 13 duoi trieu đai Giao hoang Innocent III (tai vi 1198-1216). Cac cuoc Thap tu chinh phuong Bac va su xam nhap cua cac vuong quoc va quan đoi Ki-to vao cac vung truoc đay theo đa than o mien Baltic va đong bac Phan Lan đa dan toi su cuong buc đong hoa nhieu sac dan ban đia vao van hoa chau Au.
Trong thoi ki đau Trung Ky Trung Đai, trieu đai Ottonen cai tri Đuc no luc tim cach kiem soat cac vi cong tuoc hung manh nam quyen o cac cong quoc co nguon goc tu thoi ky Di cu. Nam 1024, ho bi thay the boi trieu đai Salien, noi tieng ve xung đot voi giao hoang duoi thoi Hoang đe Heinrich (cai tri 1084-1105) tren quyen bo nhiem giao chuc, trong mot cuoc tranh chap keo dai thuong goi la Tranh cai Tan phong. Nhung hau due cua Heinrich IV tiep tuc xung đot voi giao hoang cung nhu gioi quy toc trong nuoc. Mot giai đoan bat on dien ra sau cai chet cua Hoang đe Heinrich V nguoi khong đe lai nguoi thua ke nao, cho đen khi Friedrich Barbarossa (cai tri 1155-1190) nam đuoc ngai vang. Mac du ong cai tri đat nuoc mot cach hieu qua, cac van đe co ban van con đo, va nhung vi vua sau ong vat lon đe giu quyen luc cho toi the ki 13. Chau noi cua Barbarossa la Friedrich II (cai tri 1220-1250), nguoi cung đuoc thua ke ngai vang Sicilia thong qua me minh, lien tuc đung đo voi giao hoang. Trieu đinh cua ong noi tieng nho nhung hoc gia ma ong voi toi va ban than ong thuong bi cao buoc la di giao. Cung luc ong va nhung nguoi ke vi chiu rat nhieu kho khan, bao gom su xam luoc cua nguoi Mong Co vao chau Au tu giua the ki 13. Nguoi Mong Co đau tien tieu diet cac cong quoc Kievan Rus' va sau đo xam luoc Đong Au vao nhung nam 1241, 1259, 1287.
Duoi trieu đai cai tri cua Nha Capetien nuoc Phap cham chap mo rong quyen luc trung uong toi gioi quy toc, vuon ra khoi Ile-de-France đe kiem soat ngay cang nhieu phan vuong quoc vao the ki 11 va 12. Ho đoi mat voi mot đoi thu hung manh tu ngoi Cong tuoc Normandie, ma duoi thoi William Nguoi chinh phuc đa len cam quyen o Anh nam 1066 va tao ra mot đe che hai ben eo bien ton tai duoi nhieu dang khac nhau, trong suot phan con lai cua thoi Trung Co. Nhung nguoi Norman cung đinh cu o Sicilia va bac Y, khi Robert Guiscard (mat nam 1085) đo bo vao nam 1059 va lap nen mot cong quoc ma ve sau tro thanh Vuong quoc Sicilia. Duoi trieu Angevin cua Henry II (cai tri 1154-1189) va con trai ong la Richard Tim su tu (cai tri 1189-1199), vuong trieu Anh cai tri phan lon xu Anh va nhieu vung rong lon thuoc Phap, ma gia toc thu đuoc thong qua đam cuoi cua Henry II voi Eleanor cua Aquitaine, nguoi thua ke phan lon mien nam Phap. Em trai cua Richard la John Mat đat (cai tri 1199-1216) đe mat Normandie va phan con lai cua tai san gia toc o bac Phap nam 1204 vao tay vua Phap Philippe II Augustus (cai tri 1180-1223). Đieu nay dan toi su bat man cua quy toc, cong them viec tang thue qua muc nham bu đap cho nhung no luc bat thanh đe tai chiem Normandie cuoi cung khien nha vua phai chap thuan Magna Carta (Đai Hien chuong), mot thoa uoc xac nhan quyen va đac quyen cua nam cong dan tu do trong toan xu Anh. Duoi trieu Henry III (cai tri 1216-1272), con trai John, co them nhung su nhuong bo cho gioi quy toc, va quyen luc hoang gia ngay cang suy giam, trong khi mot hinh thuc nghi vien cua gioi quy toc manh nha hinh thanh. Trai lai, cac vi quan vuong Phap tiep tuc thu đuoc loi ich trong cuoc đau tranh voi quy toc cat cu trong cuoi the ki 12 va the ki 13, thau tom nhieu mien lanh tho vao tam kiem soat cua vuong quyen va cung co bo may hanh chinh trung uong. Duoi thoi Louis IX (cai tri 1226-1270), thanh the hoang gia Phap đat đinh cao moi khi Louis đong vai tro nhu mot nguoi dan xep cac su vu chinh tri cho phan lon chau Au.
O mien Iberia, cac nha nuoc Ki-to, truoc đo bi giam ham o mien tay bac ban đao, bat đau đay lui cac nha nuoc Hoi giao o phia nam, trong mot thoi ky đuoc goi la Reconquista. Cho đen khoang nam 1150, mien Bac theo Ki-to đa hop lai thanh 5 vuong quoc chinh la Leon, Castilla, Aragon, Navarra, va Bo Đao Nha Mien nam Iberia van nam duoi quyen cac tieu vuong Hoi giao, ban đau thuoc Khalifah Cordoba (khalifah la mot đe quoc Hoi giao), ve sau tan ra (nam 1301) thanh mot loat cac tieu quoc goi la cac taifa, nhung nguoi chien đau voi nguoi Ki-to cho toi khi Khalifah Almohad tai lap nha nuoc tap quyen tren toan mien Nam Iberia va mot phan Bac Phi nhung nam 1170. Cac luc luong Ki-to lai thang the mot lan nua vao đau nhung nam 1200, đat đen đinh cao trong lan đanh chiem thanh Sevilla nam 1248.


= Cac cuoc Thap tu chinh =

Trong the ki 11, nguoi Tho Seljuk thau tom phan lon Đia Trung Hai, chiem Ba Tu nhung nam 1040, Armenia nhung nam 1060, va Jerusalem vao nam 1070. Nam 1071, quan Tho đanh bai quan Byzantine tai Tran Manzikert va cam tu Hoang đe Byzantine Romanos IV Diogenes (cai tri 1068-1071). Nguoi Tho sau đo tu do xam luoc Tieu A, tung mot đon nguy hiem vao Đe quoc Byzantine voi viec chiem phan lon dan so va trung tam kinh te cua no. Mac du nguoi Byzantine đoan ket lai va khoi phuc it nhieu, ho khong con co the tai chiem Tieu A va thuong xuyen trong the phong thu. Nguoi Tho cung co nhung kho khan cua minh, đanh mat Jerusalem vao tay nha Fatima o Ai Cap va trai qua mot loat cac cuoc noi chien. Trong khi đo Byzantine lai phai đoi đau voi mot Bulgary đang hoi sinh va lan rong khap mien Balkan cuoi the ki 12 va the ki 13.
Cac cuoc Thap tu chinh ban đau nham đe chiem lai thanh đia Jerusalem tu tay Hoi giao. Cuoc thap tu chinh thu nhat do Giao hoang Urbanus II (tai vi 1088-1099) tuyen cao khoi xuong tai Cong đong Clermont nam 1095 đe đap lai loi thinh cau tu Hoang đe Byzantine Alexios I Komnenos (cai tri 1081-1118) xin cuu vien chong lai quan Hoi giao xam luoc. Urbanus hua hen Xa toi cho bat ky ai tham gia. Hang chuc ngan nguoi thuoc moi tang lop xa hoi đuoc huy đong tren khap chau Au va đa đanh chiem Jerusalem thanh cong nam 1099. Mot đac điem cua cac cuoc thap tu chinh la cac cuoc tan sat nham vao nguoi Do Thai đia phuong thuong dien ra khi nhung nguoi linh thap tu roi bo đat nuoc ho hanh trinh ve phuong Đong. Cac cuoc tan sat nay đac biet đam mau trong cuoc thap tu chinh thu nhat, khi cac cong đong Do Thai o Cologne, Mainz va Worms bi huy diet, va nhung cong đong khac o nhung thanh pho doc song Seine va song Rhine cung gan nhu diet vong. Mot san pham tu nhien khac cua thap tu chinh la viec thanh lap nhung dong tu moi mang tinh cach vu trang, nhu Hiep si dong Đen hay Hiep si Cuu te, tron lan đoi song tu đao voi nghia vu quan ngu.
Quan thap tu cung co nhung mien đat chiem đuoc bang cach lap nen cac nha nuoc moi. Trong the ki 12 va 13, mot loat cac cuoc tranh chap xay ra giua nhung nha nuoc nay va cac nuoc Hoi giao xung quanh. Su thinh cau tu cac quoc gia toi giao hoang dan toi nhung cuoc thap tu chinh ve sau, chang han nhu Cuoc thap tu chinh thu ba, đuoc trieu tap đe no luc gianh lai Jerusalem von bi Saladin (mat nam 1193) chiem nam 1187. Nam 1203, duoi tac đong cua Cong hoa Venezia, cuoc Thap tu chinh thu tu bi phan tan khoi muc tieu ban đau la Đat Thanh sang Constantinople (tu lau la đoi thu thuong mai cua Venezia), chiem đong thanh pho nay nam 1204, lap nen Đe quoc Latin va lam suy sup Byzantine. Nguoi Byzantine khoi phuc đuoc thanh đo nam 1261, nhung khong bao gio khoi phuc lai đuoc suc manh truoc kia. Toi nam 1291 tat ca cac nha nuoc cua quan thap tu đeu bi chiem đong hoac bi đay lui khoi noi đia, mac du mot vuong quoc tren danh nghia la Vuong quoc Jerusalem van ton tai tren đao Sip them đuoc it nam sau đo.
Cac đoi giao hoang cung keu goi thap tu chinh huong toi cac mien di giao khac: o Tay Ban Nha, o bac Phap, va doc theo bo Baltic. Thap tu chinh o Tay Ban Nha hoa tron voi cuoc Reconquista dien ra tu truoc đo. Mac du nhung hiep si dong Đen va dong Cuu te cung tham gia vao thap tu chinh o đay, nguoi Tay Ban Nha cung lap ra nhung Dong tu quan su tuong tu, ma phan lon ve sau nhap vao Dong tu Calatrava va Dong tu Santiago đau the ki 12. Bac Au cung tung nam ngoai anh huong cua Ki-to giao cho toi the ki 11, va tro thanh điem đen thap tu chinh trong giai đoan the ki 12-the ki 14, dan toi su thanh lap Hoi Huynh đe cua thanh kiem Livonia. Mot dong khac, Hiep si Teuton, ban đau thanh lap o cac nha nuoc thap tu quan, tu 1225 tap trung phan lon hoat đong cua no ve Baltic va nam 1309 chuyen tong hanh dinh toi Marienburg o Pho.


= Đoi song tri thuc =

Trong the ki 11, nhung su phat trien trong triet hoc va than hoc dan toi nhung hoat đong tri thuc gia tang. Noi bat khi đo la cuoc tranh luan giua nhung nguoi duy thuc va nhung nguoi duy danh ve quan niem "Pho quat". Cac luan van triet hoc đuoc kich thich nho su tai kham pha tu tuong Aristoteles voi su nhan manh cua triet gia co đien nay ve Chu nghia kinh nghiem va Chu nghia duy ly. Cac hoc gia nhu Pierre Abelard (mat nam 1142) va Pierre Lombard (mat nam 1164) gioi thieu Logic Aristoteles vao than hoc. Cuoi the ki 11 va đau the ki 12 cung chung kien nhieu truong hoc o nha tho lon moc len tren khap chau Au, bao hieu su dich chuyen trung tam giao duc tu nhung truong dong tu vien sang cac nha tho lon va thi tran. Cac truong hoc nay đen luot no dan thay the boi cac truong Đai hoc thanh lap tai cac thanh pho chinh o chau Au. Triet hoc va than hoc tron lan nhau trong chu nghia kinh vien, mot no luc cua cac hoc gia the ki 12-13 nham hoa giai cac van ban co tham quyen, nhat la giua Aristoteles va Kinh Thanh. Phong trao nay thu ap dung mot cach tiep can he thong voi chan ly va ly tri va ket tinh trong tu tuong cua Thomas Aquinas (mat nam 1274), nguoi viet cuon Summa Theologica (Tong luan Than hoc).

Đoi song cung đinh o hoang gia va gioi quy toc chung kien su phat trien cua Tinh than hiep si va phong thai Tinh yeu cung đinh. Van hoa nay đuoc bieu hien trong cac ngon ngu the tuc hon la Latin, va bao gom nhung bai tho, truyen ke, huyen thoai, va nhung bai hat dan da đuoc lan truyen boi nhung nghe si hat rong (troubadour). Thong thuong nhung cau truyen đuoc viet thanh nhung anh hung ca (tieng Phap:chansons de geste) nhu Bai ca Roland hay Bai ca Hildebrand. Lich su the tuc va ton giao cung đuoc bien soan. Geoffrey cua Monmouth (mat khoang 1155) bien soan cuon "Lich su cac vi vua nuoc Anh", mot tap hop cac truyen ke va huyen thoai ve Vua Arthur. Cac cong trinh khac co tinh lich su hon, nhu "Nhung đai chien cong cua Hoang đe Friedrich" cua Otto cua Freising (mat nam 1158) chep ve Friedrich Barbarossa, hay sach cua William cua Malmesbury (mat khoang 1143) ve cac vi vua Anh.
Nghien cuu luat hoc tien bo trong the ki 12. Ca luat the tuc va luat giao hoi đuoc nghien cuu trong thoi Trung Ky Trung Đai. Luat the tuc, tuc luat Roma, co nhung tien bo lon lao nho su kham pha ra Bo Luat Dan su cua Byzantine o the ki 11, va toi nam 1100 luat Roma đa đuoc giang o Đai hoc Bologna. Đieu nay dan toi viec ghi chep va tieu chuan hoa cac bo luat tren khap chau Au. Luat giao hoi cung đuoc nghien cuu, va khoang nam 1140 mot linh muc ten la Gratian day o Bologna viet nen tac pham ma ve sau tro thanh kinh đien cua luat giao hoi Decretum Gratiani.
Trong so nhung ket qua cua anh huong Hy Lap va Hoi giao trong thoi ky nay cua lich su chau Au la su thay the so La Ma bang he đem co co so thap phan va su phat minh ra đai so, cho phep toan hoc phat trien hon. Hieu biet ve thien van hoc cung đuoc cai thien voi viec dich Almagest cua Ptolemaeus tu tieng Hy Lap sang tieng Latin vao cuoi the ki 12. Y hoc cung đuoc nghien cuu, đac biet la o Nam Y, noi y hoc Hoi giao anh huong toi truong y o Salerno.


= Ky thuat va quan su =

Trong cac the ki 12 va 13, chau Au chung kien su phat trien kinh te va cai tien trong phuong thuc san xuat. Cac tien bo cong nghe quan trong bao gom su phat minh ra coi xay gio, nhung chiec Đong ho co hoc đau tien, chung cat ruou bia, va pho bien viec su dung thuoc trac tinh. Kinh mat cau lom đuoc phat minh khoang nam 1286 boi mot tho thu cong nguoi Y khuyet danh, co le lam viec tai hoac gan Pisa.
Su phat trien cua che đo quay vong ba vu trong trong trot gia tang tan dung đat đai tu nua nam trong che đo hai vu truoc kia len hai phan ba thoi gian trong nam, keo theo đo la nang suat tang len. Su phat trien cua cay kich thuoc lon cho phep cay xoi cac loai đat đac nang hieu qua hon, ben canh su pho bien cua vong co ngua, dan toi viec su dung ngua keo thay the cho bo. Ngua nhanh hon bo va can it co hon, nhung yeu to nay tao đieu kien thuan loi cho che đo ba vu hinh thanh.
Viec xay dung nhung đai giao đuong va lau đai giup ky thuat xay dung tien bo, dan toi su phat trien cua kien truc đa co lon. Cac cau truc phu thuoc bao gom nhung toa thi sanh, can ho, cau cong, kho thue moi. Nghe đong tau cung đuoc cai tien voi viec su dung suon va van thay vi he thong đuc mong tu thoi Roma co. Cac cai tien khac bao gom viec su dung buom tam giac va banh lai đuoi, ca hai giup tang toc đo toi đa cua tau.
Quan su chung kien mot su gia tang bo binh voi nhung vai tro chuyen biet. Cung voi ky binh nang van co vai tro chu chot, cac đoi quan thuong co linh ban no bo binh hoac cuoi ngua, cung nhu cong binh va ky su. No đa xuat hien tu hau ky Co đai, ngay cang đuoc ua chuong vi chien tranh cong thanh tro thanh tran the pho bien tu the ki 10-11. Viec su dung No ngay cang nhieu trong the ki 12 va 13 dan toi viec su dung mu giap che mat, ao giap nang, cung nhu giap sat che cho ngua chien. Thuoc sung đa xuat hien o chau Au giua the ki 13, va ghi nhan lan đau tien đuoc su dung trong chien tranh la boi nguoi Anh trong cuoc chien chong nguoi Scotland nam 1304, mac du thuan tuy la thuoc no chu khong phai vu khi. Đai bac đuoc su dung đe cong thanh tu nhung nam 1320, va sung cam tay đuoc su dung it nhat tu nhung nam 1360.


= Kien truc, nghe thuat va am nhac =

Vao the ki 10 su thanh lap cac nha tho, tu vien dan toi su phat trien cua kien truc đa trau chuot cac dang thuc Roma the tuc, đuoc biet toi ten kien truc Roman (tieng Phap: Romanesque). O nhieu noi, cac cong trinh thoi Roma bi thao do đi lay gach, đa lam vat lieu xay dung. Tu su khoi đau de dat thuong đuoc goi la kien truc "Roman thu nhat" o mien Iberia, phong cach mo phong Roma nay no ro va lan tran khap chau Au trong mot dang đong nhat đang ngac nhien. Ngay truoc nam 1000 co mot lan song o at xay dung nhung nha tho đa tren khap chau Au. Cac cong trinh Roman đac trung boi tuong đa đo so, cac loi vao đo lay cac cung ban nguyet, cua so nho, va, đac biet la o Phap, cac mai vom đa. Cua chinh lon voi phu đieu to mau la đac điem trung tam cua mat tien, đac biet la o Phap, va ca đau cot thuong cham nhung canh minh hoa đong vat hoac quai thu. Theo su gia nghe thuat C. R. Dodwell, "hau nhu moi nha tho o phuong Tay đeu đuoc trang tri bang tranh tuong", nhung chi con mot it luu lai toi nay. Đong thoi voi su phat trien kien truc nha tho, cac dang lau đai đac trung chau Au cung phat trien, va đong vai tro quan trong trong chien tran va chinh tri.
Trong thoi ky viec che ban cac sach kinh trang tri dan dan chuyen tu cac tu vien sang tay cac xuong cua dan chung, vi the theo Janetta "toi khoang 1300 hau het cac linh muc mua sach cua ho o cua hang", va cac cuon kinh nhat tung phat trien nhu mot dang sach cau nguyen danh cho thuong dan. Cac đo kim khi tiep tuc la dang nghe thuat đuoc tran trong nhat, voi đo đong trang men Limoges la mot lua chon pho bien va gia tuong đoi phai chang cho cac đo vat nhu hom thanh tich hay thanh gia. O Y cac cach tan cua Cimabue va Duccio, tiep đo la bac thay thoi ky Trecento la Giotto (mat nam 1337), phat trien vuot bac đo tinh xao va vi the cua tranh ve tren van va tranh tuong. Su thinh vuong kinh te trong the ki 12 dan đen nhieu san pham nghe thuat the tuc hon, nhieu đo cham Nga nhu con suc sac, luoc va mot so tranh ton giao co nho con ton tai toi ngay nay.


= Đoi song giao hoi =

Cai cach tu vien tro thanh mot van đe quan trong trong the ki 11, khi gioi thuong luu bat đau lo ngai rang gioi tu si khong trung thanh voi luat le gan ho vao mot đoi song ton giao nghiem khac. Tu vien Cluny, thanh lap o vung Macon thuoc Phap nam 909, đa khoi đau Cai cach Cluny, mot phong trao cai cach rong lon đe đap lai noi so tren. Cluny nhanh chong thiet lap danh tieng ve su kho hanh va tinh khat khe. No tim cach duy tri chat luong đoi song tu hanh bang cach đat chinh minh duoi su bao tro cua giao hoang va bang cach tu bau tu vien truong ma khong co can thiep tu thuong dan, do đo duy tri su đoc lap ve kinh te va chinh tri đoi voi cac lanh chua đia phuong.
Cai cach tu vien goi hung cho nhung thay đoi trong giao hoi trieu. Cac ly tuong ma no dua tren đuoc đua toi che đo giao hoang boi Giao hoang Leo IX (tai vi 1049-1054), va cung cap he tu tuong ve su đoc lap cua gioi tang lu dan toi Tranh cai Tan phong trong cuoi the ki 11. Tranh cai nay lien quan toi Giao hoang Gregorius VII (tai vi 1073-1085) va Hoang đe Heinrich IV, bat đau tranh chap ve viec bo nhiem giam muc, sau chuyen thanh mot cuoc chien ve quan niem tan phong, hon nhan tang lu, va mai thanh. Hoang đe xem viec bao tro nha tho nhu mot trong cac chuc trach cua minh cung nhu muon duy tri quyen bo nhiem nguoi ong ta muon vao cac vi tri giam muc trong lanh đia cua minh, con giao hoang nhan manh su đoc lap cua nha tho khoi cac vi lanh chua the tuc. Nhung van đe nay con tiep tuc ton tai ngay ca sau khi co su nhuong bo giua hai ben nam 1122 voi Giao uoc Worms. Tranh cai nay đai đien cho mot giai đoan đang chu y trong su hinh thanh nen quan chu giao hoang tach biet va ngang hang voi chinh quyen the tuc. No cung co nhung hau qua lau dai toi viec ban quyen cho cac hoang than Đuc lam ton thuong uy the cua Hoang đe Roma Than thanh.

Trung Ky Trung Co la mot thoi đai cua nhung phong trao ton giao vi đai. Ben canh nhung cuoc thap tu chinh va cai cach tu vien, con nguoi tim cach tham gia vao nhung dang thuc moi cua đoi song ton giao. Nhieu dong tu đuoc thanh lap, trong đo co cac dong Citeaux va Chartreux. Dong Citeaux mo rong đac biet nhanh chong tu mien Bourgogne trong nhung nam đau tien duoi su dan dat cua thanh Bernard (mat nam 1153). Nhung dong tu moi nay đuoc thanh lap đe đap lai tinh cam cua dan chung rang tu vien dong Benedict khong con đap ung đuoc nhu cau cua giao dan, nhung nguoi cung voi nhung uoc mong buoc vao đoi song ton giao đeu muon mot su tro lai cua đoi song an tu đon gian hon cua thoi Ki-to so khai, hoac song mot cuoc đoi su đo. Cac cuoc hanh huong ton giao cung đuoc khuyen khich. Nhung vi tri hanh huong cu nhu Roma, Jerusalem, va Compostela thu hut mot luong khach lon, va cac đia điem moi nhu Monte Gargano va Bari cung tro nen noi bat.
Trong the ki 13 cac dong tu hanh khat-dong Francis va dong Dominic- nhung nguoi tuyen khan song đoi ngheo kho va kiem song bang cach hanh khat, đuoc giao hoang chuan thuan. Cac nhom ton giao nhu phai Vaudes (Waldo) hay Humiliati cung co gang tro lai đoi song Ki-to so khai trong the ki 12 va đau the ki 13, nhung ho bi giao hoang ket toi di giao. Nhung nguoi khac gia nhap giao phai Cathar, mot phong trao ton giao khac bi quy ket la "Giao hoi cua Satan". Nam 1209, mot cuoc thap tu chinh đuoc keu goi chong nhung nguoi theo phai nay, tuc Thap tu chinh Cathar, ket hop voi toa an di giao đe dap tat phong trao.


Hau ky Trung Co = Chien tranh, nan đoi va dich benh =
Nhung đau tien cua the ki 14 đuoc đanh dau boi nan đoi, đinh điem la Đai nan đoi nam 1315-1317. Nguyen nhan cua nan đoi nay bao gom su chuyen dich tu thoi ky am Trung co sang thoi Tieu Bang ha, khien cho dan chung lao đao khi thoi tiet xau gay mat mua. Nhung nam 1313-1314 va 1317-1321 tren toan chau Au đac biet nhieu mua, khien cho khap noi that thu gat hai. Thay đoi khi hau-dan đen sut giam nhiet đo trung binh hang nam trong the ki 14 đi kem voi mot đot suy thoai kinh te.

Nhung kho khan nay đuoc tiep noi nam 1347 boi Cai chet Đen, mot benh dich lan tran khap chau luc trong ba nam sau đo. Con so tu vong vao co 35 trieu nguoi tren toan chau Au, tuc mot phan ba dan so. Cac thi tran đac biet bi tan pha boi cac đieu kien sinh hoat chat choi o đo. Nhieu vung rong lon tro nen hoan toan hoang vang, va o mot so vung cac canh đong khong co nguoi canh tac. Tien cong tang len vi đia chu tim cach thu hut luong nhan cong khan hiem toi canh đong cua minh. Cac tham hoa cang keo dai tien thue đat cang giam va nhu cau luong thuc cung giam theo, ca hai đieu lam giam thu nhap tu nong nghiep cua đia chu. Nhung tho thu cong o thanh thi cung bat đau cam thay rang ho co quyen đuoc tra luong kha hon, va mau thuan xa hoi bung len thanh nhung cuoc noi day quy mo lon o nhieu noi. Trong so đo co phong trao Jacquerie o Phap, khoi nghia nong dan o Anh, va cac cuoc noi loan o Firenze (Y) va Gent, Brugge (Vlaanderen). Su tan pha khung khiep cua benh dich dan đen mot su mo đao sam hoi tren khap chau Au, the hien thanh nhung quy tu thien moi đuoc thanh lap, phong trao tu hanh xac tap the cua "nhung nguoi tu đanh đon" (flagellant), va quy nguoi Do Thai gay nen benh dich va tang cuong nguoc đai ho. Tinh hinh ngay cang tro nen mat on đinh khi benh dich con tai phat nhieu lan trong suot phan con lai cua the ki 14; no tham chi con tiep tuc tan cong chau Au mot cach đinh ki trong phan con lai cua thoi Trung Co.


= Xa hoi va kinh te =
Xa hoi toan chau Au bi xao tron boi Cai chet Đen. Cac manh đat tung cho nang suat thap bi bo hoang, vi nhung nguoi song sot nay de kiem đuoc nhung manh đat mau mo hon. Mac du che đo nong no suy giam o Tay Au no lai tro nen pho bien hon o Đong Au, vi đia chu ap đat no len nhung ta đien truoc đo con tu do. Hau het nong dan o Tay Au tim cach thay đoi chuyen cong lao đong no đia chu truoc kia thanh tien thue đat. Phan tram nong no trong gioi nong dan giam tu đinh cao 90% toi khoang 50% cuoi thoi ki nay. Đia chu cung tro nen nhan thuc nhieu hon ve loi ich chung voi cac đia chu khac, hop luc voi nhau đe đoi hoi đac loi tu chinh quyen. Mot phan duoi ap luc cua đia chu, cac chinh quyen tim cach luat hoa mot su quay ve cac đieu kien kinh te thoi truoc Cai chet Đen, nhung it thanh cong. Ti le biet đoc biet viet trong dan chung ngay cang tang, va dan cu thanh thi bat đau bat chuoc phong cach hiep si cua gioi quy toc.


= Cac quoc gia hoi sinh =

Thoi Hau ky Trung Co chung kien su troi day cua cac Quoc gia dan toc quan chu hung manh đac biet la o Anh, Phap va cac vuong quoc Ki-to giao o ban đao Iberia: Aragon va Castilla, va Bo Đao Nha. Nhung tranh chap keo dai cuoi thoi Trung Co tang cuong quyen kiem soat cua cac hoang gia len vuong quoc cua ho, nhung gioi nong dan ganh chiu hau qua. Cac vi vua huong loi tu chien tranh tang cuong quyen luc hoang gia va mo rong mien đat trung uong kiem soat truc tiep. Viec chi tra cho chien tranh đoi hoi nhung bien phap đanh thue hieu qua va huu hieu hon, va muc thue thuong tang o khap noi. Mat khac tam quan trong cua thue khoa keo theo đo su can thiet đat đuoc đong thuan cua nhung nguoi chiu đong thue dan toi cac the che đai dien nhu Nghi vien Anh hay Hoi nghi Đang cap Phap tich luy quyen luc.

Trong suot the ki 14, cac vi vua Phap tim cach mo rong anh huong ho tren cac lanh đia cua quy toc. Ho gap thach thuc lon khi tim cach tich thu cac tai san cua vua Anh o mien nam Phap, dan đen Chien tranh Tram Nam keo dai đen tan nam 1453. Buoi đau cuoc chien nguoi Anh duoi thoi Edward III (cai tri 1327-1377) va con trai ong la Edward, Hoang tu Đen (mat nam 1376) đa thang cac tran quan trong o Crecy va Poitiers, chiem đong thanh pho trong yeu Calais va kiem soat phan lon nuoc Phap. Nhung ap luc keo theo đo gan nhu đa khien vuong quoc Phap tan ra trong nhung nam đau cuoc chien, tuy nhien nhung kho khan tai chinh va noi bo o Anh khien hai ben ky ket hoa uoc. Vao đau the ki 15, nuoc Phap mot lan nua tien gan đen cho giai the, khi Charles VI cua Phap phat benh đien va cac lanh chua lao vao noi chien, quan Anh duoi quyen Henry V đa đai thang tai tran Agincourt (1415). Tuy nhien, vao cuoi nhung nam 1420 cac thang loi quan su cua Jeanne d'Arc (mat nam 1431) dan toi chien thang chung cuoc cua nguoi Phap va Anh đanh mat nhung lanh đia cuoi cung o mien nam Phap vao nam 1453. Cai gia phai tra la rat đat, voi dan so Phap chi con khoang mot nua so voi truoc cuoc chien. Nguoc lai, chien tranh co tac đong tich cuc len su hinh thanh ban sac dan toc Anh, hoa tron nhung tinh cach đia phuong vao mot ly tuong dan toc Anh. Tranh chap cung giup tao nen mot van hoa dan toc o Anh tach biet khoi van hoa Phap ma truoc đo tung co anh huong thong tri len van hoa Anh truoc chien tranh. Thoi ki đau cua cuoc chien cung đanh dau su thong tri cua cung dai (longbow), va su xuat hien cua đai bac tren chien truong tai Crecy nam 1346.
Đe quoc Roma Than thanh tiep tuc ton tai, nhung do ngoi hoang đe la do bau cu, khong co mot trieu đai nao keo dai đu lau đe xay dung len mot nha nuoc manh. Xa hon ve phia đong, cac vuong quoc Ba Lan, vuong quoc Hungary va vuong quoc Bohemia tro nen hung manh. Cac vuong quoc o ban đao Iberia tiep tuc mo rong lanh tho bang cach đay lui nguoi Hoi giao ra khoi ban đao; Bo Đao Nha tap trung vao viec banh truong hai ngoai trong the ki 14, trong khi cac vuong quoc khac bi chia cat boi nhung kho khan do viec ke tuc vuong vi va cac van đe khac. Nuoc Anh, sau khi that bai trong Chien tranh Tram Nam, tiep tuc roi vao mot cuoc noi chien keo dai biet đen duoi ten Chien tranh Hoa Hong, keo dai toi tan nam 1490, va chi ket thuc khi Henry Tudor (cai tri nam 1485-1509) len ngoi vua (tuc Henry VII) va cung co quyen kiem soat đat nuoc sau chien thang truoc Richard III (cai tri 1483-1485) tai tran Bosworth nam 1485. Mien Scandinavia trai qua mot thoi ki thong nhat duoi Lien minh Kalmar trong the ki 14 va đau the ki 15, nhung giai the mot lan nua sau cai chet cua Margrete I cua Đan Mach (mat nam 1412) nguoi tung thong nhat Đan Mach, Na Uy va Thuy Đien. Mot the luc quan trong quanh bien Baltic la Lien hiep Hanseatic, mot lien minh thuong mai cua cac thanh bang co hoat đong buon ban tu Tay Au toi Nga. Scotland thoat ra khoi su thong tri cua Anh duoi thoi Robert Bruce (cai tri 1306-1329), nguoi đuoc giao hoang cong nhan vuong vi vao nam 1328.


= Su sup đo cua Byzantine =
Mac du cac đoi hoang đe dong Palaiologos tai chiem Constantinopolis tu tay nguoi Tay Au nam 1261, ho khong the tai chiem phan lon cac mien đat đe quoc truoc kia. Lanh tho ho kiem soat đuoc thuong chi bao gom ban than thanh pho cong them mot phan nho ban đao Balkan gan Constantinople vai vung ven bien Aegea va Bien Đen. Cac mien đat thuoc Byzantine truoc kia o Balkan nay thuoc ve Vuong quoc Serbia, Đe che Bulgaria thu hai va Cong hoa Venezia. Quyen luc cua cac hoang đe Byzantine bi đe doa boi mot bo toc nguoi Tho moi la Ottoman, nhung nguoi xay dung luc luong o mien Anatolia đau the ki 13 va đeu đan banh truong trong khap the ki 14. Nguoi Ottoman banh truong vao chau Au, bien Bulgaria thanh mot nuoc chu hau nam 1366 va chiem Serbia sau khi đanh bai vuong quoc nay tai tran Kosovo nam 1389. Nguoi Tay Au tap hop lai truoc canh ngo nguoi Ki-to giao o Balkan va tuyen bo mot cuoc thap tu chinh moi vao nam 1396, mot đoi quan lon đuoc gui toi đay nhung bi đanh bai tai tran Nicopolis. Bi bao vay tu phia va kiet que suc luc, thanh Constantinople-thanh đo lon nhat chau Au trong 1000 nam-that thu sau gan hai thang cam cu vao nam 1453.


= Tranh cai ben trong Giao hoi =

The ki 14 đay kho khan chung kien thoi ky vua Phap buoc cac đoi Giao hoang doi toi Avignon nhung nam 1305-1378, cung goi la cuoc luu đay Babylon cua Giao hoang (lien he toi cuoc luu đay Babylon cua nguoi Do Thai), va sau đo la Ly giao Tay phuong tu nam 1378 toi 1418, khi co hai, sau đo la ba, vi giao hoang đoi đich, moi vi đuoc mot so quoc gia kinh đich nhau ung ho. Nhung nam đau the ki 15, sau mot thoi ki bien đong, cac chuc sac giao hoi hop tai Cong đong Constance (1414) va quyet đinh lan luot bai mien cac vi giao hoang va đen thang 11 nam 1417 bau len Giao hoang Martinus V.
Ben canh ly giao, giao hoi phuong tay cung chia re trong cac tranh cai than hoc, va mot so bi quy thanh di giao. John Wycliffe (mat nam 1384), mot nha than hoc Anh bi buoc toi di giao nam 1415 do truyen giang rang giao dan can phai đuoc tiep can Kinh Thanh (von truoc gio chi danh cho giao si) cung nhu giu quan điem ve Tiec thanh khac voi giao ly giao hoi. Nhung bai giang cua Wycliffe anh huong toi hai trong so nhung phong trao di giao lon thoi hau ky Trung Co: Lollardy o Anh va Hussite o Bohemia. Nguoi Bohemia cung chiu anh huong tu nhung bai giang cua Jan Hus, nguoi bi lua trieu tap toi Cong đong Constance roi đem hoa thieu nam 1415. Giao hoi Hussite đa chien thang mot cuoc thap tu chinh va ton tai qua thoi Trung Co, bao truoc Cai cach Tin Lanh sau nay. Cac tranh chap khac cung xay ra, nhu viec buoc toi chong lai hiep si dong Đen dan toi lenh cam dong tu nay hoat đong nam 1312, va su chia re giua vua Phap Philippe IV (cai tri 1285-1314) va dong Hiep si Cuu te.
Trong thoi Hau ky Trung Đai, Giao hoang thay đoi thuc hanh trong thanh le, quy đinh rang chi co linh muc moi đuoc huong phan ruou thanh trong Tiec thanh. Đieu nay tang khoang cach giua giao dan va giao si. Giao dan tiep tuc tien hanh nhung cuoc hanh huong, ton kinh thanh tich, va tin co quyen luc cua quy du. Nhung nha than bi nhu Meister Eckhart (mat nam 1327) hay Thomas a Kempis (mat nam 1471) viet nhung tac pham day giao dan tap trung vao đoi song tinh than ben trong, đat nen tang cho Khang Cach. Ben canh chu nghia than bi, niem tin vao phu thuy pho bien rong khap, vao cuoi the ki 15 Giao hoi bat đau cung cap them can cu cho noi so phu thuy trong dan chung bang su len an phu thuy vao nam 1484 va cong bo cuon Malleus Maleficarum (Luoi bua phu thuy), đuoc xem nhu so tay trong nhung cuoc san phu thuy o thoi can đai.


= Hoc gia, tri thuc va phat kien đia ly =
Cuoi thoi Trung Đai chung kien mot su phan ung lai chu nghia kinh vien, dan đau boi John Duns Scotus (mat nam 1308) va William xu Ockham (mat khoang nam 1348), ca hai đeu chong lai su ap dung ly tri vao đuc tin. No luc cua ho, cung voi nhung nguoi khac, dan toi mot su xoi mon y tuong kieu Platon ve "cai pho quat" thinh hanh đuong thoi. Su nhan manh cu Ockham rang ly tri van hanh đoc lap voi đuc tin cho phep khoa hoc tach khoi than hoc va triet hoc. Cac nghien cuu luat hoc cung ghi nhan su thang the tu tu cua luat Roma vao cac linh vuc tu phap truoc đay cai quan boi luat phong tuc. Mot ngoai le cua khuynh huong nay la o Anh, noi luat tuc van con pho bien. Cac quoc gia cung san đinh cac đieu luat rieng le thanh cac bo luat, khong chi o trung tam chau Au ma ca nhung mien xa xoi nhu Castilla hay Lithuania.

Giao duc van chu yeu tap trung vao viec đao tao tang lop giao si ke can. Viec hoc chu viet va so co ban dien ra trong pham vi gia đinh va tu cac linh muc cua lang, nhung cac mon trung hoc–ngu phap, tu tu, luan ly–đuoc goi la trivium, thi đuoc day o cac truong thuoc nha tho chinh toa hoac truong thanh pho. Cac truong tu xuat hien, nhat la o cac thanh thi Y. Cac truong đai hoc cung lan rong khap chau Au trong cac the ki 14 va 15. Su noi len cua van hoc the tuc tang cuong, voi Dante (mat nam 1321) va Petrarca (mat nam 1374) va Giovanni Boccaccio (mat nam 1375) o Y the ki 14, Geoffrey Chaucer (mat nam 1400) va William Langland (mat nam 1386) o Anh, va Francois Villon (mat nam 1464) va Christine de Pizan (mat khoang nam 1430) o Phap. Phan lon van hoc mang tinh cach ton giao, va mac du mot phan lon cua no đuoc viet bang tieng Latin, mot nhu cau moi phat trien ve đoi song cac vi thanh va cac tieu luan ton giao khac trong ngon ngu the tuc. Đieu nay đuoc nuoi duong cua su lon manh cua phong trao Devotio Moderna va ca trong cac tac pham cua nhung nha than bi Đuc nhu Meister Eckhart va Johannes Tauler (mat nam 1361). San khau cung phat trien duoi cai vo cua kich phep mau bieu dien boi nha tho. Vao cuoi thoi ki nay, su phat trien cua cong nghe in vao khoang nam 1450 dan toi su thanh lap cua cac nha xuat ban khap chau Au vao khoang nam 1500. Ti le biet chu trong gioi binh dan tang len, nhung van con thap: mot uoc tinh cho rang ti le nay co 10 phan tram o đan ong va mot phan tram o phu nu vao nam 1500.
Tu the ki 15, cac quoc gia tren ban đao Iberia bat đau tai tro cac cuoc kham pha ngoai lanh tho chau Au. Hoang tu Henry Nha hang hai cua Bo Đao Nha (mat nam 1460) đa gui cac đoan tham hiem kham pha ra quan đao Canaria, Acores va Cabo Verde. Sau khi ong mat, cac cuoc tham hiem tiep tuc; Bartolomeu Dias (mat nam 1500) đi vong quanh Mui Hao Vong nam 1486 va Vasco da Gama (mat nam 1524) dong thuyen vong qua chau Phi đe toi An Đo nam 1498. Cac nha quan chu Tay Ban Nha o Castilla va Aragon cung nhau tai tro chuyen tham hiem cua Cristoforo Colombo (mat nam 1506) nam 1492 dan toi viec tim thay chau My. Nuoc Anh duoi thoi Henry VII tai tro chuyen đi cua John Cabot (mat nam 1498) nam 1497 đat chan toi đao Cape Breton (gan Canada luc đia).


= Tien bo ky thuat va quan su =
Mot trong nhung phat trien quan trong trong linh vuc quan su thoi Hau ky Trung Co la viec su dung ngay cang nhieu bo binh va khinh ky. Nguoi Anh con su dung linh cung dai nhu mot luc luong then chot, nhung cac quoc gia khac bat chuoc thanh lap cac luc luong tuong tu khong thanh cong. Ao giap tiep tuc phat trien, va Ao giap tam ra đoi duoi ap luc cua suc manh ngay cang tang cua No cung nhu sung cam tay moi xuat hien. Cac vu khi can dai nhu thuong, giao tro nen noi bat voi su phat trien cua bo binh Bi va Thuy Si trang bi bang cac loai giao dai.
Trong nong nghiep, mot tien bo đang ke la viec su dung ngay cang nhieu cuu cho len soi dai cho phep con nhung ong soi chac hon. Quan trong khong kem la viec thay the con quay truyen thong bang banh xe soi, lam tang gap ba nang suat xe soi bang tay. Mot cai tien it co tinh cong nghe hon nhung co tac đong đang ke toi đoi song thuong nhat la viec su dung cuc đe đong quan ao, giup cho quan ao vua nguoi hon ma khong phai nit chat vao nguoi mac. Cac coi xay gio đuoc tinh chinh voi su xuat hien cua cac coi xay dang thap, cho phep phan tren cua coi xay quay xung quanh đe huong vao bat ki huong gio nao đang thoi. Cac be lo xuat hien khoang nam 1350 o Thuy Đien, tang cuong so luong sat che tao va cai tien chat luong. Luat cap bang sang che đau tien nam 1447 o Venezia bao ve quyen cua nha phat minh đoi voi tai san tri tue cua ho.


= Nghe thuat va kien truc =

Hau ky Trung Đai o chau Au xet toan the tuong ung voi cac thoi ki van hoa Trecento va So ky Phuc Hung o Y, mac du Bac Au va Tay Ban Nha tiep tuc theo phong cach Gothic, ngay cang tinh xao trong the ki 15, cho đen gan het thoi Trung Đai. Gothic quoc te la mot phong cach cung đinh pho bien khap chau Au nhung the ki gan 1400, tao nen nhung kiet tac nhu Tres Riches Heures du Duc de Berry. Nghe thuat the tuc tiep tuc gia tang ve so luong va chat luong va trong the ki 15 tang lop buon ban o Y va Vlaanderen tro thanh nhung nha bao tro quan trong, đat hang nhung buc chan dung son dau cung nhu mot luong lon nhung đo trang suc, trap nga, ruong cassone va đo gom maiolica. Mac du cac vuong toc thuong so huu nhung bo suu tap đo luu niem khong lo, chi con mot it luu lai toi nay nhu Cup Thanh Ane. Nganh san xuat lua cua Y phat trien đen muc cac nha tho va gioi thuong luu phuong Tay khong con can phu thuoc vao nguon nhap khau tu Byzantine hay the gioi Hoi giao. O Phap va Vlaanderen nghe det tham tro thanh mot nganh cong nghiep xa xi quan trong.
Cac kieu thuc đieu khac ben ngoai kho lon o cac nha tho giai đoan đau Gothic nhuong cho cho nhung đieu khac ben trong toa nha, va cac ham mo tro nen tinh xao trong khi nhieu chi tiet khac nhu buc giang kinh đoi khi đuoc cham khac long lay nhu o nha tho Sant'Andrea (Y). Cac ban tho bang go đuoc cham hoac so tro nen pho bien, đac biet vi cac nha tho tao nen cac giao đuong nho. Hoi hoa Ha Lan so ky boi nhung nghe si nhu Jan van Eyck (mat nam 1441) va Rogier van der Weyden (mat nam 1464) canh tranh voi hoi hoa Y, cung nhu cac Thu ban minh hoa phuong bac, ma trong the ki 15 đuoc suu tam o quy mo lon boi gioi thuong luu, nhung nguoi cung đat hang cac cuon sach the tuc, đac biet la lich su. Tu khoang nam 1450 sach in nhanh chong tro nen pho bien, mac du van con rat đat. Co khoang 30 nghin đau sach hoac tac pham khac nhau đuoc in truoc nam 1500, o thoi ma cac thu ban minh hoa chi do hoang gia va mot vai nguoi khac đat hang. Cac tranh khac go nho, phan lon co tinh cach ton giao, thuong gia phai chang hon ngay ca voi nong dan o mot so mien thuoc phia bac chau Au tu giua the ki 15. Cac tranh khac kim loai đat tien hon va danh cho mot thi truong nhung nguoi giau co hon.


Cach nhin nhan hien đai Thoi Trung Co thuong bi bop meo thanh mot "thoi ki cua su ngu dot va me tin" đat "loi noi cua nhung the luc ton giao len tren kinh nghiem ca nhan va hoat đong ly tinh." Đay la đieu đe lai tu ca thoi Phuc Hung va thoi Khai sang, khi cac hoc gia tim cach đoi lap van hoa tinh than cua ho voi van hoa Trung Co, le di nhien thien vi thoi đai cua ho. Cac hoc gia Phuc Hung xem thoi Trung Co nhu mot thoi ky suy thoai tu van hoa tinh hoa va van minh cua the gioi Co đien; cac hoc gia Khai sang xem ly tri la uu viet hon đuc tin, va do đo xem thoi Trung Đai nhu mot thoi ky cua mong muoi.
Nhung nguoi khac lap luan rang ly tri nhin chung đuoc xem trong trong thoi Trung Co. Su gia khoa hoc Edward Grant viet, "Neu cac tu tuong ly tinh cach mang đuoc bieu hien [trong the ky 18], chung chi đuoc kha thi boi vi truyen thong lau dai tu Trung Co đa thiet lap viec su dung ly tri nhu mot trong nhung hoat đong quan trong nhat cua con nguoi". Đong thoi, trai voi niem tin thong thuong, David Lindberg viet, "cac hoc gia hau ky Trung Co hiem khi nem trai suc manh cuong buc cua giao hoi va se tu xem minh la tu do (đac biet trong cac nganh khoa hoc tu nhien) đi theo ly tri va quan sat bat cu noi nao chung dan toi".
Su khac hoa sai lech ve thoi ky nay cung đuoc phan anh trong mot so y niem cu the hon. Mot quan niem sai lam, bat đau lan truyen trong the ki 19 va van con rat pho bien, đo la tat ca moi nguoi trong thoi Trung Co tin rang Trai Đat phang. Đieu nay khong chinh xac, vi cac giang vien trong cac đai hoc Trung Co thong thuong lap luan rang bang chung cho thay Trai Đat la mot qua cau. Lindberg va Ronald Numbers, mot hoc gia khac ve thoi ky nay, khang đinh rang "hiem co mot hoc gia Ki-to giao nao thoi Trung Co lai khong nhan thuc đuoc tinh chat cau cua Trai Đat va ho tham chi biet chu vi xap xi cua no". Mot so lam tuong khac nhu "Giao hoi cam đoan phau thuat va giai phau tu thi trong thoi Trung Co", "su troi day cua Ki-to giao giet chet khoa hoc co đai", hay "Giao hoi Ki-to Trung Co dap tat su phat trien cua triet hoc tu nhien", tat ca đuoc Numbers trich dan la nhung vi du ve nhung huyen thoai pho bien van lan truyen nhu nhung su that lich su, trong khi chung khong đuoc cac nghien cuu lich su hien nay ung ho.


Ghi chu Tham khao = Chu thich =


= Danh muc =


Lien ket ngoai ORB The Online Reference Book of Medieval Studies Cac bai viet tham đinh va bach khoa toan thu ve chu đe
NetSERF Lien ket Internet ve cac tu lieu Trung Co.
De Re Militari: The Society for Medieval Military History
Medievalmap.org Luu tru ngay 4 thang 10 nam 2009 tai Wayback Machine Ban đo tuong tac cua thoi Trung Co (yeu cau trinh cam Flash)
Medieval Realms Luu tru ngay 12 thang 3 nam 2010 tai Wayback Machine Tu lieu hoc tap tu Thu vien Anh bao gom cac nghien cuu ve cac ban thao Trung Đai
Medievalists.net Tin tuc va bai bao ve thoi ky nay.
Medieval.name Luu tru ngay 10 thang 3 nam 2014 tai Wayback Machine Tu đien ve cac thuat ngu va ten goi Trung Co.
Medieval Worlds Nghien cuu so sanh va lien nganh ve Trung Co.