Formosa thuoc Ha Lan đe cap đen thoi ky chinh quyen thuoc đia Ha Lan ton tai o Formosa (nay goi la Đai Loan) tu nam 1624 đen 1662. Trong boi canh thoi đai kham pha, Cong ty Đong An Ha Lan đa thiet lap su hien dien cua minh tai Đai Loan đe giao thuong voi Trung Hoa va Nhat Ban, va cung đe ngan can cac hoat đong thuong mai va thuoc đia hoa cua Tay Ban Nha va Bo Đao Nha tai Đong A.
Thoi ky Ha Lan cai tri đa chung kien su phat trien kinh te tai Đai Loan, bao gom ca viec san ban tren quy mo lon loai huou va canh tac cay lua va mia bang cach su dung cac lao đong nhap khau tu Phuc Kien. Chinh quyen cung co gang đe cai đao Ki-to cho cac bo lac nguyen tru va đan ap mot so hoat đong van hoa cua ho, đieu nay đa khien cac bo lac cam thay kho chiu (chang han nhu ngan cam pha thai va thoi quen tran truong), hay noi cach khac thi thuc dan Ha Lan đa "khai hoa van minh" cho cu dan tren đao.
Tuy nhien, nhung nguoi thuc dan khong đuoc tat ca chao đon va cac cuoc noi day cua ca di dan nguoi Han va nguoi nguyen tru đa bi quan đoi Ha Lan đe bep. Thoi ky thuc dan ket thuc khi quan cua Trinh Thanh Cong đen xam luoc vao 37 nam sau đo.


Lich su = Boi canh =

Vao đau the ky thu 17, cac luc luong Cong giao Tay Ban Nha va Bo Đao Nha đoi lap voi cac luc luong Anh va Ha Lan (ca hai nuoc đeu chu yeu theo đao Tin Lanh), va đieu nay thuong dan đen cac cuoc chien tranh tren pham vi rong tai chau Au va nhung noi chiem huu cua ho o chau A. Nguoi Ha Lan đa lan đau tien co gang giao thuong voi Trung Quoc vao nam 1601 song đa bi gioi cam quyen Trung Quoc khuoc tu, trong khi đo, Trung Quoc lai giao thuong voi nguoi Bo Đao Nha tai Macau tu nam 1535. Trong mot cuoc vien chinh vao nam 1604 tu Batavia (can cu trung tam cua Ha Lan tai chau A), Đo đoc van Warwijk ban đau đinh tien đanh Macau, song quan cua ong đa phai hung chiu anh huong tu mot con bao nhiet đoi, va con bao đua ho đen Pescadores (nay goi la Banh Ho). Khi đo, đo đoc đa co gang thuong luong cac đieu khoan thuong mai voi nguoi Trung Quoc tai đai luc, song lai bi đoi mot khoan phi qua cao đe co đac an gap đuoc nha chuc trach Trung Quoc. Vay quanh đoi tau Ha Lan la mot ham đoi Trung Quoc manh hon han, Đo doc vi the đa doi đi ma khong đat đuoc muc đich cua minh.
Nam 1622, sau mot cuoc tan cong that bai vao Macau, ham đoi Ha Lan lai khoi hanh đi Banh Ho, lan nay la đa đinh truoc, va nguoi Ha Lan đa lap mot can cu tai Ma Cong. Ho xay dung mot phao đai tai Ma Cong bang cac lao cong cuong buc tu so cu dan nguoi Hoa đia phuong; hoat đong giam sat cua nguoi Ha Lan đuoc ghi lai la rat khat khe va khau phan an it oi đa khien 1.300 trong so 1.500 no le nguoi Han đa chet trong qua trinh xay dung. Tuy nhien, chinh quyen nha Minh đa canh bao nguoi Ha Lan rang Banh Ho la lanh tho Trung Quoc, va khang đinh nguoi Ha Lan hay di chuyen đen đao Đao Loan va lap can cu cua minh tai đo. Cung nam đo, mot tau mang ten Su tu Vang (tieng Ha Lan: Gouden Leeuw) đa bi đam tai đao Tieu Luu Cau o ngoai khoi bo bien tay nam cua đao chinh Đai Loan; nhung nguoi con song sot đa bi cu dan ban đia tham sat. Nam sau đo, tuc 1623, cac thuong nhan Ha Lan đi tim kiem mot can cu nua tai chau A đa lan đau tien đat chan len đao Đai Loan, ho co y đinh bien hon đao thanh mot trung tam trong hoat đong giao thuong cua Ha Lan voi Nhat Ban va cac khu vuc ven bien Trung Quoc.


= Nhung nam đau (1624–1625) =
Quyet đinh lap can cu tai Đai Loan va theo thong le vao thoi điem đo, nha Ha Lan cho xay dung mot phao đai phong thu đe lam can cu cho cac hoat đong cua minh. Phao đai đuoc xay dung tren mot ban đao cat tai Tayouan (tieng Han la 大員, Đai Vien) (nay la quan An Binh, Đai Nam). Đia điem đuoc chon co the tiep can tu bien va co va mot noi thuan loi trong phong thu, song lai thieu nuoc sach, vi the nguoi ta phai van chuyen nuoc tu sau trong đat lien ra.


= Phat trien quyen kiem soat, binh đinh dan nguyen tru (1626–1636) =

Viec đau tien ma nguoi Ha Lan lam la trung phat cac lang đa phan đoi ho va thong nhat cac sac toc nguyen tru duoi su trung thanh voi Cong ty Đong An Ha Lan. Cuoc vien chinh trung phat đau tien la nham chong lai cac lang cua nguoi Bakloan va Mattau, nam o phia bac cua Saccam gan Tayowan. Chien dich chong nguoi Mattau đa dien ra de dang hon du kien va bo lac nay đa chiu khuat phuc sau khi ngoi lang cua ho bi lua thieu trui. Chien dich cung nham đe doa cac lang khac tu Tirosen (Gia Nghia) đen Longkiau (Hang Xuan). Trong khi chien dich binh đinh tiep tuc tai Đai Loan, thi tren bien, quan he voi Trung Quoc đa tro nen cang thang khi Ha Lan co gang đanh thue cac tau tai eo bien Đai Loan, chien tranh cuoi cung cung đa no ra giu nha Minh va Ha Lan, đo đoc Trinh Chi Long đa đanh bai quan Ha Lan trong Hai chien vinh Lieu La vao nam 1633.
Mot so nha truyen giao nguoi Ha Lan đa bi nhung nguoi nguyen tru giet chet khi đang co cai đao: "Giao ly vien, Daniel Hendrickx, nguoi ma ten đa thuong xuyen đuoc noi đen, đa đi cung voi đoi vien chinh nay ve phia nam, do hieu biet rat lon cua ong ve ngon ngu Nam Đao Đai Loan va cung vi ong co quan he huu hao voi dan ban xu, su phuc vu cua ong co gia tri rat lon. Khi tien đen đao Pangsuy, ong đa mao hiem, co le la do tu tin thai qua, va đi qua xa so voi nhung nguoi khac, va đot nhien ong bi mot so luong lon cac tho dan co vu trang vay quanh, nhung nguoi nay sau đo giet chet ong, mang đi chien loi pham la đau, tu chi cua ong va cac thanh vien khac, tham chi la ca ruot cua ong, đe lai cai thay bi cat xe."Campbell, William (1889). An account of missionary success in the island of Formosa: translated from the original Dutch version by Caspar Sibelius, published in London in 1650 and now reprinted with copious appendices. Quyen 1. London: Trubner & Co. tr. 197–198. OCLC 607710307. OL 25396942M. Truy cap ngay 20 thang 12 nam 2011. 20 November. – The catechist, Daniel Hendrickx, whose name has been often mentioned, accompanied this expedition to the south, as his great knowledge of the Formosa language and his familiar intercourse with the natives, rendered his services very valuable. On reaching the island of Pangsuy, he ventured—perhaps with overweening confidence in himself— too far away from the others, and was suddenly surrounded by a great number of armed natives, who, after killing him, carried away in triumph his head, arms, legs, and other members, even his entrails, leaving the mutilated trunk behind.</ref>


= Pax Hollandica va hat cang nguoi Tay Ban Nha (1636–1642) =
Sau cac chien dich binh đinh vao nam 1635–6, them nhieu hon nua cac ngoi lang the trung thanh voi nguoi Ha Lan, đoi khi la vi so hai truoc cac hanh đong quan su va đoi khi la vi cac loi ich ma nguoi Ha Lan mang lai (luong thuc, an ninh). Cac lang nay trai dai tu Longkiau o phia nam (125 km tu can cu phao đai Zeelandia đen Favorlang o mien trung Đai Loan, 90 km ve phia bac tu phao đai Zeelandia. Thoi ky nay tuong đoi yen tinh va đuoc mot so nha binh luan goi voi cai ten Pax Hollandica (Thai binh Ha Lan) (tham khao tu Thai binh La Ma).
Mot khu vuc o phia bac cua đao Đai Loan khong nam duoi quyen kiem soat cua nguoi Ha Lan, khu vuc nay tu nam 1626 đa bi nguoi Tay Ban Nha thong tri, voi hai khu đinh cu tai Đam Thuy va Co Long. Cong su tai Co Long đa bi bo roi vi nguoi Tay Ban Nha thieu cac nguon luc đe duy tri no, song phao đai Santo Domingo tai Đam Thuy đuoc xem la mot tro ngai lon đoi voi tham vong cua nguoi Ha Lan tren đao va trong khu vuc noi chung.
Nam 1642, nguoi Ha Lan cu mot đoi vien chinh gom cac binh linh va cac chien binh dan nguyen tru đi tau đen Đam Thuy, đanh bat so quan nho nguoi Tay Ban Nha khoi phao đai cua ho va đay nguoi Tay Ban Nha ra khoi Đai Loan. Sau chien thang nay, nguoi Ha Lan đua cac lang o phia bac đao vao duoi quyen kiem soat cua minh bang cach tuong tu nhu đa lam trong cac chien dich binh đinh truoc đo tai mien nam.


= Su hien dien gia tang cua nguoi Han va khoi nghia Quach Hoai Nhat (1643–1659) =

Nguoi Ha Lan bat đau khuyen khich nguoi Han nhap cu đen đao voi quy mo lon, chu yeu la tu Phuc Kien. Hau het cac di dan la nhung nguoi đan ong đon than tre tuoi, ho chan nan voi viec o tren hon đao. Sau mot cuoc noi day cua nguoi Han vao nam 1640, cuoc noi loan cua Quach Hoai Nhat vao nam 1652 đa chong lai nguoi Ha Lan mot cach co to chuc, cuoc noi day co nguyen nhan tu su tuc gian voi viec đanh thue khac nghiet va su tham nhung cua cac quan chuc. Nguoi Ha Lan đa dap tat cuoc noi day, 25% so nguoi tham gia cuoc noi day bi giet chet chi trong khoang thoi gian mot vai tuan.


= Bao vay Zeelandia va cham dut chinh quyen Ha Lan tai Đai Loan (1660–1662) =

Nam 1661, mot ham đoi gom 200 tau do mot nguoi trung thanh voi nha Minh ten la Trinh Thanh Cong lanh đao đa đo bo len Loc Nhi mon (鹿耳門) đe tan cong Đai Loan nham tieu diet va truc xuat nguoi Ha Lan ra khoi Zeelandia. Sau chin thang bao vay, nguoi Ha Lan đau hang. Trinh Thanh Cong sau đo buoc cac đai dien đia phuong cua Cong ty Đong An Ha Lan ky ket mot hiep uoc hoa binh tai Zeelandia vao ngay 1 thang 2 nam 1662, va nguoi Ha Lan phai roi khoi Đai Loan. Tu đo tro đi, Đai Loan tro thanh nen tang cho Vuong quoc Đong Ninh cua Trinh Thanh Cong.


= Đoan cuoi: nguoi Ha Lan chiem lai Co Long (1664–1668) =
Sau khi bi đay ra khoi Đai Loan, nguoi Ha Lan lien minh voi nha Thanh đe chong lai che đo cua ho Trinh tai Đai Loan. Sau mot so vu đong đo, nguoi Ha Lan đa tai chiem phao đai tai Co Long o phia bac đao vao nam 1664. Trinh Kinh đa cu mot đoi quan đen đanh bat nguoi Ha Lan, song đa khong thanh cong. Nguoi Ha Lan chiem giu Co Long cho đen nam 1668, khi gap phai su khang cu tu dan nguyen tru (co kha nang bi Trinh Kinh kich đong) va khong chiem đuoc bat ky lanh tho nao khac cua hon đao, nguoi Ha Lan đa tu bo thanh tri cuoi cung cua ho va rut lui khoi Đai Loan.


Chinh quyen Nguoi Ha Lan tuyen bo chu quyen voi toan bo hon đao, song do khong the tiep can cac day nui trung tam nen su kiem soat cua ho tren thuc te chi gioi han o vung đong bang tai bo bien phia tay, cong voi cac khu vuc co lap o vung bo bien phia đong. Lanh tho nay đa thu đuoc tu nam 1624 đen 1642, hau het cac lang phai the trung thanh voi nguoi Ha Lan va sau đo phan lon đuoc tu quan. Cach xac nhan chu quyen cua nguoi Ha Lan la đem mot so loai cay đac huu (thuong la cau hay dua) tu đo thi cua Thong su trong xuong cac vung đat, tu đo bieu thi vung đat nay thuoc ve Ha Lan. Thong su sau đo se trao cho thu linh cua lang mot quyen truong bieu tuong cho quyen luc va mot Prinsenvlag ("Co cua ong hoang", co cua Willem Nguoi im lang) đe trung tai cac ngoi lang.
Thong su Formosa (tieng Ha Lan: Gouverneur van Formosa; tieng Trung: 台灣長官, Han Viet: Đai Loan truong quan) la nguoi đung đau chinh quyen. Đuoc bo nhiem boi Toan quyen Đong An Ha Lan tai Batavia (nay la Jakarta, Indonesia), Thong su Formosa đuoc trao quyen lap phap, thu thue, tien hanh chien tranh va tuyen bo hoa binh thay mat cho Cong ty Đong An Ha Lan (VOC) va do đo la canh tay noi dai cua nha nuoc Ha Lan.
Hoi đong Tayouan se ho tro Thong su hoan thanh nhiem vu. Hoi đong nay bao gom cac ca nhan noi bat cu tru tai Tayouan. Chu tich cua hoi đong nay la cap pho cua Thong su, va se tiep nhan vi tri lanh đao neu Thong su chet hoac mat nang luc. Dinh cua Thong su nam tai phao đai Zeelandia tai Tayouan (khi ay la mot hon đao, nay la khu An Binh cua thanh pho Đai Nam). Co tong cong 12 thong su trong thoi ky đo ho cua Ha Lan.


Kinh te "Đai ly" Tayouan (giong nhu ten goi cua cac tram giao thuong cua VOC) đa tro thanh đai ly sinh loi đung thu hai cua toan the Đong An Ha Lan (sau đai ly tai Hirado/Dejima), mac du no mat toi 22 nam thuoc đia đe co the hoan von va đem lai loi nhuan. Loi nhuan đen tu thuong mai ba ben giua ho, Trung Quoc va Nhat Ban, cong voi khai thac cac nguon tai nguyen thien nhien cua Đai Loan, nguoi Đai Loan đa co the bien vinh bien can nhiet đoi bi am anh voi can benh sot ret thanh mot tai san sinh loi. Mot nen kinh te tien mat đa đuoc đua đen (su dung real Tay Ban Nha, giong nhu VOC) va thoi ky nay cung chung kien cac no luc nghiem tuc đau ten nham phat trien kinh te trong lich su hon đao.


= Thuong mai =

Muc đich ban đau cua viec xay dung phao đai Zeelandia tai Tayowan tai mien Nam Đai Loan la đe cung cap mot can cu cho cac hoat đong giao thuong voi Trung Quoc va Nhat Ban, cung nhu quay nhieu viec giao thuong cua Bo Đao Nha va Tay Ban Nha trong khu vuc. Cac loai hang hoa đuoc trao đoi bao gom to lua tu Trung Quoc va bac tu Nhat Ban, va nhieu thu khac.
Sau khi thiet lap nen phao đai, nguoi Ha Lan đa nhan ra tiem nang cua cac đan huou sao (Cervus nippon taioanus) lon đi lai lang thang tai vung đong bang phia tay hon đao. Da huou ben dai đuoc nguoi Nhat đanh gia cao, ho su dung chung đe lam ao giap cho samurai. Cac bo phan khac cua huou đuoc ban cho cac thuong nhan Trung Quoc đe lam thuc pham hay duoc pham. Nguoi Ha Lan tra cong cho nhung nguoi nguyen tru khi ho đem huou đen va co gang quan ly so huou đe theo kip voi nhu cau. Nhung con huou von la ke sinh nhai cua dan nguyen tru lai bat đau bien mat, buoc ho phai thay đoi cach thuc kiem song. Tuy nhien, van co cac phan loai huou sao con ton tai trong đieu kien nuoi nhot va sau đo viec đua chung quay tro ve voi moi truong tu nhien đa đat đuoc thanh cong.
Sau đo, nguoi Ha Lan cung tien hanh trao đoi cac mat hang nong nghiep cua đao (nhu đuong vao gao) sau khi su dung cac lao đong nhap khau tu Phuc Kien đen đe tien hanh canh tac tren quy mo lon.


= Nong nghiep =
Nguoi Ha Lan cung su dung nguoi Han lam lao đong đe trong mia va lua gao phuc vu cho viec xuat khau; mot so luong đuong va gao đuoc xuat khau đen tan cac thi truong xa xoi nhu Ba Tu. Cac no luc nham thuyet phuc thanh vien cac bo lac nguyen tru tu bo san ban va chap nhan loi song đinh canh đinh cu đa khong thanh cong vi "đoi voi ho, trong trot co hai nhuoc điem chinh: đau tien, theo truyen thong phan cong lao đong, đo la viec cua nu gioi; thu hai, no la cong viec cuc nhoc." Nguoi Ha Lan do đo phai nhap khau lao đong tu Trung Quoc, va đay la thoi ky đau tien chung kien mot so luong lon di dan Han toi hon đao, mot nha binh luan đa uoc tinh rang co đen 50–60.000 nguoi Han đa đinh cu tai Đai Loan trong suot 37 nam duoi thoi cai tri cua Đai Loan. Nhung nguoi đinh cu nay đuoc khuyen khich bang viec đuoc đi lai tu do đen đao, thuong la bang cac tau cua Ha Lan, va cac cong cu san xuat, bo va hat giong đe bat đau trong trot. Đoi lai, nguoi Ha Lan se lay mot phan muoi hoa loi, coi nhu thue.


= Thue than =
Mot khoan thue than đuoc ap dung cho tat ca cac cu dan nguoi Han tren sau tuoi. Loai thue bi nguoi Han coi la đac biet nang ne boi truoc khi nguoi Ha Lan xam chiem thi hon đao Đai Loan khong he co thue. Cung voi chinh sach han đinh viec thue đat la viec cac binh si Ha Lan tong tien, thue đa gay ra cac cuoc khoi nghia lon vao cac nam 1640 va 1652.


Nhan khau Truoc khi thuc dan Ha Lan đen, Đai Loan hau nhu chi co tho dan Đai Loan sinh song; nhung nguoi Nam Đao nay song trong mot xa hoi san ban va hai luom song cung co hoat đong nong nghiep du canh du cu. Se kho khan trong viec uoc tinh son nguoi Nam Đao ban đia truoc khi nguoi Ha Lan đen, cung nhu khong co the luc nao cai tri toan bo hon đao đe co the thong ke dan so, trong khi cac tho dan thi lai khong giu cac ghi chep. Ngay ca khi Ha Lan co quyen kiem soat cuc đai tai Đai Loan vao thap nien 1650 thi van con nhieu khu vuc rong lon tren đao nam ngoai ranh gioi cua ho.
Dan cu Formosa thuoc Đai Loan bao gom ba nhom chinh; nguoi nguyen tru (tho dan), luc luong Ha Lan, va nguoi Han. Cung co mot so nguoi Tay Ban Nha cu tru o phia bac cua hon đao tu nam 1626 đen 1642 tai vung quanh Co Long va Đam Thuy. Đoi khi cung co mot so it cac thuong nhan-cuop bien Nhat Ban đuoc goi la Uy khau hoat đong tai cac vung ven bien nam ngoai tam kiem soat cua nguoi Ha Lan.
Nhung nguoi Nam Đao ban đia đa co mat tai Đai Loan tu hang nghin nam truoc khi nguoi Ha Lan đen. Kho co the uoc tinh tong so nguoi nguyen tru tai Đai Loan vao thoi điem đo, song co mot nha binh luan cho la đua ra con so 150.000 tren khap Đai Loan trong thoi ky cai tri cua nguoi Ha Lan. Ho sinh song trong cac lang voi so luong cu dan khac nhau, dao đong tu vai tram đen khoang 2.000 nguoi, cac nhom nguoi nguyen tru khac nhau noi cac thu tieng Nam Đao khac nhau thuoc Ngu he Nam Đao Đai Loan va khong the hieu lan nhau.
Nguoi Ha Lan ban đau chu yeu la cac binh linh, voi mot so no le va cac lao đong đen tu cac thuoc đia khac cua Ha Lan, chu yeu la khu vuc xung quanh Batavia (nay la Jakarta). So binh linh đon tru tren đao tang truong va suy giam theo nhu cau quan su cua thuoc đia, tu muc thap la 180 linh trong nhung ngay đau đen 1.800 mot thoi gian ngan truoc cuoc xam luoc cua Trinh Thanh Cong. Cung co mot so ca nhan khac, bat nguon tu cac thuong nhan đen đao đe truyen giao va giang day.
Khi nguoi Ha Lan đen Đai Loan, o đay đa co san mot mang luoi cua cac nha buon nguoi Han sinh song tren đao, thu mua hang hoa (đac biet la cac san pham tu huou) cua nguoi Nam Đao. Mang luoi nay đuoc uoc tinh co khoang 1.000–1.500 nguoi, hau nhu toan bo la nam gioi, hau het trong so ho la nhung cu dan theo mua tai Đai Loan, va se tro ve Phuc Kien vao thoi gian con lai. Bat đau vao thap nien 1640, nguoi Ha Lan bat đau khuyen khich nhap cu quy mo lon đen Đai Loan đoi voi nguoi Han, khong chi cap phuong tien van chuyen tu Phuc Kien, ma con cap bo va hat giong cho nhung nguoi nhap cu moi đen đe bat đau trong trot. Uoc tinh so nguoi Han tai Đai Loan vao luc ket thuc thoi ky cai tri cua Ha Lan kha chenh lech, tu 10–15.000 cho đen 50–60.000.


Ton giao Mot trong nhung chinh sach tru cot cua thuc dan Ha Lan la chuyen đoi nhung nguoi dan nguyen tru thanh cac Ki-to huu. Tu su mo ta cua cac nha truyen giao đau tien, ton giao ban đia la thuyet vat linh trong tu nhien, trong mot truong hop no đuoc goi la Inibs.
Nguoi Nam Đao cung tien hanh nhieu hoat đong khac nhau ma nguoi Ha Lan cho la toi loi hoac it nhat la thieu van minh, bao gom ca viec pha thai bat buoc bang viec xoa bop, viec khong chung thuy trong hon nhan la đieu thuong thay, khong chuan bi cho ngay Sabbath cua Ki-to giao va thuong tran truong.


Giao duc Cac nha truyen giao cung chiu trach nhiem cho viec thanh lap cac truong hoc tai cac lang duoi quyen kiem soat cua nguoi Ha Lan, khong chi giang day ve ton giao ma con day cac ky nang đoc va viet. Truoc khi thuc dan Ha Lan đen, cac cu dan ban đia khong su dung chu viet, va cac nha truyen giao đa lap ra mot so đe an la tinh hoa cac ngon ngu Nam Đao khac nhau. Cac thu nghiem đuoc tien hanh voi viec day cho cac tre em ban đia tieng Ha Lan, tuy nhien đieu nay đa bi bai bo kha nhanh chong sau khi ho khong đat đuoc ket qua nhu y muon. It nhat thi mot nguoi Nam Đao Đai Loan đa tiep thu giao duc tai Ha Lan; ong cuoi cung đa ket hon voi mot phu nu Ha Lan va duong nhu cung đuoc tich hop vao xa hoi Ha Lan.


Di san Ngay nay, di san cua thoi ky thuc dan Ha Lan van hien huu tai khu An Binh o thanh pho Đai Nam, tai đay phao đai Zeelandia van con va đuoc bao ton. Cung trong đia phan Đai Nam con co phao đai Provintia, cong trinh nay van giu lai đuoc cau truc chinh va nay co ten la Xich Kham lau (赤崁樓), va tai Đam Thuy thi phao đai Anthonio (mot phan cua to hop bao tang phao đai San Domingo) van ton tai voi vi the la đon phong thu đuoc bao ton tot nhat cua Cong ty Đong An Ha Lan tren toan the gioi. Cong trinh sau đo đuoc lanh su quan Anh su dung  cho đen khi Anh Quoc cat đut quan he voi Quoc Dan đang va quan he chinh thuc voi Trung Hoa Dan Quoc.
Tuy nhien, tac đong lau dai nhat trong thoi gian cai tri cua Ha Lan la su nhap cu cua nguoi Han đen đao. Vao luc bat đau thoi ky nguoi Ha Lan cai tri, theo uoc tinh thi chi co 1.000–1.500 nguoi Han tai Đai Loan, hau het la nha buon song trong cac ngoi lang cua dan nguyen tru. Đen cuoi thoi ky thuc dan, Đai Loan đa co nhieu lang nguoi Han voi tong so dan len đen hang chuc nghin nguoi, va can bang sac toc tai hon đao đa đi theo huong nghieng ve nhung di dan nguoi Han thay vi dan nguyen tru.


Chu thich Tham khao Đoc them Andrade, Tonio (2006). "The Rise and Fall of Dutch Taiwan, 1624–1662: Cooperative Colonization and the Statist Model of European Expansion". Journal of World History. Quyen 17 so 4. tr. 429–450. doi:10.1353/jwh.2006.0052.
Valentijn, Francois (1724–26). Oud en nieuw Oost-Indien (bang tieng Ha Lan). Dordrecht: J. van Braam.
Wills, John E. Jr. (2005). Pepper, Guns, and Parleys: The Dutch East India Company and China, 1622–1681. Figueroa Press. ISBN 978-1-932800-08-1.


Lien ket ngoai Formosa trong the ky 17 (tieng Anh)
Thong su Ha Lan tai Đai Loan (tieng Trung)
Van ban Hiep uoc Hoa binh nam 1662
Trien lam ve thoi ky Ha Lan tai Đai Loan o Đam Thuy Luu tru ngay 12 thang 2 nam 2007 tai Wayback Machine