Thien ha (chu Han: 天河, nghia đen la "song o tren troi") la mot he thong lon cac thien the va vat chat lien ket voi nhau bang luc hap dan, bao gom sao, tan du sao, moi truong lien sao chua khi, bui vu tru va vat chat toi, mot loai thanh phan quan trong nhung chua đuoc hieu ro. Cac thien ha co nhieu đac điem đa dang tu cac thien ha lun chua vai tram trieu (108) sao đen nhung thien ha khong lo chua hang tram nghin ty (1014) sao, moi ngoi sao đeu quay quanh khoi tam cua thien ha chua no.
Thien ha chua rat nhieu hanh tinh, he sao, quan tinh va cac loai đam may lien sao. O giua nhung thien the nay la moi truong lien sao bao gom khi, bui va tia vu tru. Cac lo đen sieu khoi luong nam tai trung tam cua hau het cac thien ha. Chung co the la nguon goc cho nhung nhan thien ha hoat đong đuoc tim thay tai tam o mot so thien ha. Cac nha thien van cung biet rang tai tam cua thien ha chua Trai Đat co it nhat mot lo đen khong lo dang nay.
Vi ly do lich su ma thien ha đuoc phan loai theo hinh dang be ngoai cua chung, thuong đuoc nhac toi nhu la hinh thai hoc bieu kien cua chung. Mot dang thuong gap la thien ha elip, ma hinh dang tong the cua no giong nhu hinh elip (hay dang khoi elipsodid 3 chieu). Thien ha xoan oc co dang đia voi nhung nhanh bui xoan oc chua cac sao va nhung thien the khac. Nhung thien ha co hinh dang bat thuong đuoc xep thanh thien ha vo đinh hinh va phan lon chung co nguon goc tu su hon loan trong tuong tac hap dan voi nhung thien ha lan can. Nhung tuong tac kieu nay giua cac thien ha gan nhau, ma cuoi cung dan đen su sap nhap giua chung, đoi khi co mot y nghia quan trong lam tang xac suat trong su hinh thanh cac ngoi sao dan toi khai niem thien ha bung no sao. Cac thien ha nho ma thieu đi nhung cau truc đong bo cung đuoc xep vao kieu thien ha vo đinh hinh.
Co xap xi 170 ty, hay nghien cuu gan đay uoc tinh con so nay la 2 nghin ty thien ha trong vu tru quan sat đuoc. Đa so co đuong kinh tu 1.000 đen 100.000 parsec va hai thien ha lan can thuong nam cach nhau vai trieu parsec (hay megaparsec). Khong gian lien thien ha (khong gian giua cac thien ha) chua khi rat loang voi mat đo trung binh it hon 1 nguyen tu tren 1 m³. Phan lon cac thien ha hoac la phan bo ngau nhien hoac nam trong nhung tap hop khong hoan toan tat đinh goi la nhom thien ha va đam thien ha, o cau truc lon hon nua la cac sieu đam thien ha. Tren quy mo lon nhat, nhung tap hop nay thuong sap xep lai thanh cac soi va lop thien ha voi xung quanh la khoang khong khong lo.


Tu nguyen Tu thien ha trong tieng Viet bat nguon tu tu tieng Han 天漢. Tu nay co nghia goc giong voi nghia goc cua tu ngan ha, ca hai tu đeu von la ten goi cua dai sang tren bau troi vao ban đem do anh sang tu nhieu đinh tinh hop thanh. Nguoi Trung Quoc thoi xua hinh dung dai sang đo giong nhu la mot con song chay o tren troi nen đa đat ra mot so ten goi co lien quan đen song cho dai sang nhu 天漢 Thien Han (nghia mat chu la "song Han Thuy o tren troi"), 雲漢 Van Han ("song Han Thuy bang may"), 天河 Thien Ha ("song Hoang Ha o tren troi"), 銀河 Ngan Ha ("song Hoang Ha mau bac"), van van. Tu 河 Ha trong 天河 Thien Ha va 銀河 Ngan Ha la ten goi co cua song Hoang Ha.
Tu thien ha nay co them hai nghia moi la:

Chi tap hop gom rat nhieu đinh tinh, khi va bui tu lai voi nhau
Chi thien ha (thien ha hieu theo nghia moi thu nhat) co chua thai duong he. Tu thien ha khi dung theo nghia moi thu hai đuoc viet hoa thanh Thien Ha.
Tieng Han hien van dung tu 天河 Thien Ha va 銀河 Ngan Ha theo nghia goc. Trong tieng Han đuong đai, thien ha đuoc goi la 星系 tinh he, thien ha chua thai duong he đuoc goi la 銀河系 Ngan Ha he.
Trong tieng Anh, thien ha đuoc goi la galaxy. Tu tieng Anh nay đuoc dung đe chi ca thien ha lan Thien Ha. Tu galaxy bat nguon tu tu tieng Hy Lap chi Ngan Ha, galaxias (γαλαξιας) hay kyklos galaktikos co nghia "vong sua" theo hinh dang bieu thi cua no tren bau troi. Trong Than thoai Hy Lap, than Zeus đa đat cau con trai moi sinh voi mot nguoi phu nu binh thuong-Alcmene cua minh la Hercules len tren bau vu cua Hera khi ba đang ngu, nho the cau be bu đuoc dong sua than thanh cua ba va tro thanh bat tu. Hera thuc day va nhan ra rang cau be khong phai con cua ba: ba đay đua tre ra va mot dong sua tu bau nguc ba phun len bau troi đem.
Tu 'Galaxy' chi Ngan Ha thuong đuoc viet hoa đe phan biet no voi hang ty thien ha khac. Khi William Herschel thuc hien bang phan loai danh muc cac thien the xa xoi tren bau troi vao nam 1786, ong đa dung ten goi cac tinh van xoan oc cho mot so thien the nhat đinh nhu M31. Sau nay, cac nha thien van nhan ra nhung thien the nay chua vo van cac ngoi sao, va khi khoang cach đen chung đuoc xac đinh mot cach tot hon, ho đa goi chung la nhung đao vu tru. Tuy nhien, nguoi ta hieu tu Vu tru co nghia la toan bo thuc the ton tai, do vay tu đao vu tru dan it su dung hon va ngay nay cac nha thien van hoc thong nhat goi la cac thien ha.


Danh phap Cho toi nay cac nha thien van đa phan loai hang chuc nghin cac thien ha vao nhieu danh muc khac nhau. Chi co mot so la co ten goi cu the, nhu thien ha Tien Nu, đam may Magellan, thien ha Xoay Nuoc va thien ha Mu Vanh. Co mot so danh muc thuong gap nhu danh muc Messier, danh muc NGC (New General Catalogue), danh muc IC (Danh muc Chi so), danh muc CGCG, (Danh muc Thien ha va Đam thien ha), danh muc MCG (Danh muc Hinh thai thien ha) va danh muc UGC (Danh muc tong quan cac thien ha Uppsala). Moi thien ha noi tieng đeu xuat hien trong mot hoac nhieu danh muc o tren nhung duoi nhung ky hieu khac nhau. 
Vi nhu thien ha Messier 109, mot thien ha xoan oc đuoc đanh so 109 trong danh luc cua Messier cung co ma hieu la NCG3992, UGC6937, CGCG 269-023, MCG +09-20-044 va PGC 37617.

Boi vi theo thong le đat ten trong khoa hoc cho hau het cac đoi tuong nghien cuu, ngay ca đoi voi nhung thu nho nhat, nha thien van vat ly Gerard Bodifee va nha phan loai hoc Michel Berger đa khoi xuong mot loai danh muc moi (CNG-Catalogue of Named Galaxies) trong đay hang nghin thien ha noi tieng đuoc đat nhung ten goi co y nghia, mieu ta bang tieng Latin (hoac Latin hoa Hy Lap) tuan theo cach đinh danh hai phuong thuc đuoc su dung trong cac nganh khoa hoc khac nhu sinh hoc, giai phau hoc, co sinh vat hoc va nhung nganh khac cua thien van hoc nhu đia ly Sao Hoa.
Mot trong nhung ly do khien Bodifee va Berger đua ra danh muc nay la nhung thien ha an tuong xung đang đuoc nhan ten goi hon la nhung ma hieu kho khan, vi du hai ong goi thien ha Messier 109 trong chom sao Đai Hung la "Callimorphus Ursae Majoris".


Lich su quan sat Qua trinh nhan thuc rang chung ta song trong mot thien ha, va ngoai vu tru con rat nhieu thien ha khac, đuoc dan he lo qua nhung kham pha ve Ngan Ha va nhung tinh van khac trong bau troi đem.


= Ngan ha =

Nha triet hoc Hy Lap Democritus (450–370 TCN) cho rang dai sang tren bau troi đem goi la "Con đuong sua" co the chua nhung ngoi sao o xa.
Tuy nhien Aristotle (384–322 TCN), tin rang dai sang nay co the la do "ngon lua đot tu nhieu ngoi sao lon nam gan nhau" toa ra va "su đot nay dien ra o tang ben tren khi quyen, ben trong vung lien tuc cua The gioi voi chuyen đong cua thien đang." Nha triet hoc theo truong phai Plato moi, Olympiodorus Tre (495–570), đa phe binh quan điem nay dua tren can cu khoa hoc khi ong cho rang neu Con đuong sua nam duoi Mat Trang (nam giua Trai Đat va Mat Trang) thi no se xuat hien duoi hinh dang khac nhau o nhieu thoi điem va vi tri khac nhau tren Trai Đat, hay the hien đac tinh thi sai, mac du đieu nay đa khong xay ra. Theo quan điem cua ong, Ngan ha la thien đang. Quan niem nay đa co tam anh huong ve sau đoi voi the gioi Hoi giao.

Theo Mohani Mohamed, nha thien van A Rap Alhazen (965–1037) đa lan đau tien co gang đo đuoc thi sai cua Ngan Ha, va do đo ong co the "xac đinh đuoc rang boi vi Ngan Ha khong co thi sai, no se phai nam rat xa Trai Đat va khong thuoc vao khi quyen Trai Đat." Nha thien van Ba Tu al-Biruni (973–1048) đe xuat y nghi Ngan Ha la "tap hop cac manh khong đem đuoc cua cac sao trong tinh van trong tu nhien." Nha thien van vung Al-Andalus Ibn Bajjah ("Avempace", mat 1138) cho la Ngan Ha cau thanh tu nhieu ngoi sao ma hau het chung cham vao nhau va hien ra nhu mot hinh anh lien tuc do hieu ung khuc xa boi moi truong khi quyen, dan chung boi quan sat cua ong ve hien tuong giao hoi cua Sao Moc va Sao Hoa cho thay hai thien the nay co the o gan nhau. Trong the ky 14, Ibn Qayyim sinh o Syria cho rang Ngan Ha "la tap hop vo van cac ngoi sao nho nam gan nhau trong mot mat cau cua nhung ngoi sao co đinh."
Bang chung thuc su cho viec Ngan Ha chua rat nhieu ngoi sao đen vao nam 1610 khi nha bac hoc Galileo Galilei su dung mot kinh thien van đe nghien cuu Ngan Ha va ong phat hien ra no chua rat nhieu cac sao mo. Nam 1750 nha thien van Anh Thomas Wright viet trong cuon An original theory or new hypothesis of the Universe, khi ong đoan rang (va đa đung) thien ha phai la mot vat the quay chua vo so cac sao đuoc giu boi tuong tac hap dan, tuong tu nhu su hoat đong cua He Mat Troi nhung tren pham vi lon hon. Đia cac vi sao co the nhin thanh mot dai sang mo tren bau troi đem khi quan sat tu Trai Đat. Trong mot chuyen luan nam 1755, Immanuel Kant phat trien y tuong cua Wright cho cau truc Ngan Ha.

William Herschel la nguoi đau tien co gang mieu ta hinh dang cua Ngan Ha va vi tri cua Mat Troi trong no vao nam 1785 bang cach đem mot cach can than tung ngoi sao o nhieu vung khac nhau trong bau troi. Ong tao ra hinh ve Ngan Ha voi He Mat Troi nam gan o tam cua no. Su dung cach tiep can tot hon, nam 1920 Jacobus Kapteyn đa thu đuoc buc tranh cua mot thien ha elipxoit nho (đuong kinh vao khoang 15 kiloparsec) voi Mat Troi nam gan o tam. Mot phuong phap khac do Harlow Shapley đe xuat dua tren danh muc cac cum sao cau lai đua toi mot hinh anh khac hoan toan: đo la đia phang voi đuong kinh xap xi 70 kiloparsec va Mat Troi nam cach xa tam cua đia nay. Cac phuong phap nay chua tinh toi hieu ung bui lien sao trong mat phang Ngan Ha hap thu anh sang, nhung sau đo Robert Julius Trumpler đa luong hoa đuoc hieu ung nay vao nam 1930 dua tren nghien cuu ve cac cum sao phan tan, va ong đa đua ra đuoc buc tranh hien tai chinh xac hon ve Ngan Ha.


= Phan biet voi tinh van =
Mot so thien ha chung ta co the nhin thay tren bau troi đem bang mat thuong. Som nhat vao the ky 10, nha thien van hoc Ba Tu Al-Sufi đa ghi lai cac quan sat ve Thien ha Tien Nu va mieu ta no nhu la mot "đam may nho". Al-Sufi cong bo cong trinh cua ong trong cuon Sach cac đinh tinh nam 964, va trong cuon nay ong cung ghi chep đen Đam may Magellan lon ma co the nhin thay tu Yemen chu khong phai la tu Isfahan; nguoi chau Au biet đen cac đam may nay khi Ferdinand Magellan thuc hien chyen hanh trinh vong quanh the gioi vao the ky 16. Simon Marius cung đoc lap phat hien lai thien ha Andromeda vao nam 1612. Đay la nhung thien ha duy nhat ben ngoai Ngan Ha co the de dang quan sat bang mat thuong, do vay chung la nhung thien ha đau tien đuoc quan sat tu Trai Đat.
Nam 1750 Thomas Wright, trong tac pham Ly thuyet nguon goc hay gia thuyet moi ve Vu tru, phong đoan la (va đa đung) Ngan Ha la mot đia phang chua cac sao, va mot so tinh van hien len tren bau troi đem co the khong nam trong Ngan Ha. Nam 1755, Immanuel Kant đa su dung thuat ngu "đao Vu tru" đe mieu ta nhung tinh van o xa nay.

Đen cuoi the ky 18, Charles Messier bien soan danh muc bao gom 109 tinh van sang nhat (gom ca nhung thien the hien ra giong nhu tinh van), va sau đo William Herschel soan ra mot danh muc lon hon gom 5.000 tinh van. Nam 1845, Huan tuoc Rosse cho xay dung mot kinh thien van moi cho phep ong co the phan biet đuoc tinh van hinh xoan oc va tinh van hinh elip. Ong cung nhan ra tung nguon sang trong mot so tinh van nay, va ung ho cho phong đoan truoc đo cua Kant.
Nam 1912, Vesto Slipher nghien cuu quang pho cua nhung tinh van sang nhat nham xac đinh xem cac thanh phan hoa hoc trong chung co xuat hien trong he hanh tinh hay khong. Tuy nhien, Slipher phat hien ra rang cac tinh van xoan oc co đo dich chuyen đo cao am chi chung đang chuyen đong ra xa o mot van toc lon hon van toc thoat cua Ngan Ha. Do vay chung khong lien ket hap dan voi Ngan Ha, va ro rang khong thuoc ve thien ha nay.

Nam 1917, Heber Curtis thuc hien quan sat sao moi S Andromedae ben trong "Đai Tinh van Andromeda" (ngay nay la thien ha Tien nu, hay M31). Khi luc lai cac anh chup tinh van nay, ong tim thay them 11 sao moi khac. Curtis nhan thay rang tren trung binh nhung sao moi nay mo hon 10 lan so voi nhung sao moi nam trong thien ha cua chung ta. Tu đay ong co the uoc luong khoang cach đen chung trong pham vi 150.000 parsec. Ong tro thanh nguoi đe xuong cho gia thuyet "đao vu tru"; gia thuyet nay cho rang cac tinh van xoan oc thuc su la nhung thien ha đoc lap.
Vao nam 1920 đa no ra mot cuoc tranh cai lon trong thien van hoc giua Harlow Shapley va Heber Curtis ve ban chat cua Ngan Ha, cac tinh van xoan oc, va kich thuoc cua Vu tru. Đe bien giai cho quan điem cua minh rang Đai tinh van Andromeda la mot thien ha nam o ben ngoai, Curtis chi ra su xuat hien cua nhung lan toi giong nhu nhung đam may bui trong Ngan Ha, cung nhu gia tri dich chuyen Doppler lon đo đuoc tu quang pho cua tinh van Tien Nu.
Van đe nay đa đi đen hoi ket vao đau thap nien 1920. Nam 1922, nha thien van hoc nguoi Estonia Ernst Opik đo đuoc khoang cach đen tinh van Tien Nu dan đen su ung ho ly thuyet cho rang no qua thuc la mot thien ha o xa. Su dung kinh thien van 2,5m tren nui Wilson, Edwin Hubble đa co the thay ro đuoc chi tiet mot so tinh van xoan oc nhu la tap hop cua cac ngoi sao va phat hien ra mot vai sao bien đoi Cepheid, cho phep ong uoc luong đuoc khoang cach đen nhung tinh van nay va ong ket luan rang chung o qua xa đe co the thuoc ve Ngan Ha. Nam 1936 Hubble lap ra he thong phan loai thien ha con đuoc su dung cho đen ngay nay, con goi la day Hubble.


= Nghien cuu hien đai =

Nam 1944, Hendrik van de Hulst tien đoan buc xa vi ba tai buoc song 21 cm phat ra tu khi nguyen tu hiđro co the phat hien đuoc o vi tri trung gian giua cac ngoi sao; va no đa đuoc quan sat thay vao nam 1951. Buc xa nay cho phep cac nha thien van nang cao kha nang nghien cuu thien ha Ngan Ha do no khong bi anh huong boi khi bui lien sao va hieu ung dich chuyen Doppler đuoc ung dung đe ve ra ban đo chuyen đong cua khi bui trong thien ha. Nhung quan sat nay dan đen phong đoan ve cau truc đuong thang đi qua tam Ngan Ha. Voi cac kinh thien van vo tuyen co đo phan giai tot hon, khi hiđro cung phat hien thay ton tai o cac thien ha khac.
Trong thap nien 1970, Vera Rubin đa phat hien ra toc đo quay cua cac khi trong thien ha vuot qua toc đo quay tinh toan dua tren tong khoi luong quan sat cua thien ha (gom cac ngoi sao va khi). Van đe toc đo quay cua thien ha đuoc cho la co the giai thich đuoc bang su co mat cua mot luong lon vat chat toi khong nhin thay đuoc.
Buoc vao thap nien 1990, kinh thien van khong gian Hubble bat đau thuc hien su menh quan sat cac thien the trong buoc song kha kien. Mot trong nhung ket luan quan trong thu đuoc tu cac buc anh Hubble đo la luong vat chat toi khong nhin thay đuoc khong the chi gan cho khoi luong nhung ngoi sao nho va mo. Vung Sau Hubble, mot mien nho tuong đoi trong trai tren bau troi đuoc quan sat nhieu lan boi kinh Hubble, mang lai so lieu lam can cu uoc luong co khoang 125 ty (125×1011) thien ha trong Vu tru quan sat đuoc. Nhung tien bo ve cong nghe thu tin hieu đien tu ngoai mien kha kien (kinh thien van vo tuyen, camera hong ngoai, kinh thien van tia X) cho phep cac nha thien van phat hien va nghien cuu nhung thien ha khac nam ngoai kha nang cua Hubble. Đac biet, du an khao sat thien ha trong vung bi che khuat (Zone of Avoidance - vung bau troi bi cac lan bui trong mat phang Ngan Ha che khuat) cho thay co them nhieu thien ha trong nhung vung chua đuoc nghien cuu ky nay.
Trong mot nghien cuu cong bo tren tap chi The Astrophysical Journal nam 2016, cac nha khoa hoc o Đai hoc Nottingham su dung mo hinh 3D xay dung tu cac anh chup thu thap tren 20 nam tu Kinh thien van Khong gian Hubble đi đen ket luan rang co it nhat 2 nghin ty thien ha trong Vu tru quan sat đuoc.


Cac loai va hinh thai Cac thien ha co ba kieu hinh thai chinh: elip, xoan oc, va di thuong. Ngoai ra cach mieu ta chi tiet hon cau truc thien ha dua tren hinh dang cua chung đuoc Hubble neu trong day phan loai cua ong. Vi day nay hoan toan dua tren hinh thai bieu kien cua thien ha, cach phan loai nay khong the hien đuoc mot so đac tinh quan trong cua thien ha nhu toc đo hinh thanh sao (trong cac thien ha bung no sao) va su hoat đong tai trung tam (trong thien ha hoat đong).


= Thien ha elip =

He thong phan loai Hubble đanh gia thien ha elip dua tren co so hinh dang elip cua chung, đi tu E0, voi thien ha co dang gan hinh cau, cho đen E7, voi hinh dang thuon dai. Nhung thien ha nay giong voi khoi ellipsoid khien cho chung hien ra nhu la hinh elip khi nhin duoi mot goc. Hinh thai nay the hien rat it đac điem ve cau truc va thuong co tuong đoi it vat chat lien sao trong thien ha elip. He qua la nhung thien ha nay co it cac cum sao phan tan va toc đo san sinh cac ngoi sao moi la thap. Thay vao đo trong cac thien ha nay chua phan lon cac ngoi sao gia trong giai đoan cuoi cua qua trinh tien hoa, quay xung quanh khoi tam hap dan chung theo nhung huong ngau nhien. Cac ngoi sao nay chua luong nho cac nguyen to nang boi vi su hinh thanh sao giam đi sau qua trinh bung no ban đau. Trong khia canh nay cac thien ha elip co tinh chat tuong tu nhu cac cum sao cau nho hon rat nhieu.
Cac thien ha lon nhat trong vu tru quan sat đuoc la cac thien ha elip. Cac nha thien van hoc tin rang nhieu thien ha elip hinh thanh tu qua trinh tuong tac giua cac thien ha, ket qua cua su va cham hay sap nhap thien ha. Dan toi chung co the lon đen mot kich thuoc khong lo (so voi cac thien ha xoan oc chang han), va cac thien ha elip khong lo thuong nam gan trung tam cua cac đam thien ha lon. Thien ha bung no sao hinh thanh tu va cham thien ha va theo thoi gian co the hinh thanh len thien ha elip.


= Thien ha xoan oc =

Thien ha xoan oc la loai thien ha ma cac ngoi sao phan bo theo hinh xoan oc ve phia tam. Mac du cac ngoi sao va đa so nhung vat chat kha kien khac trong thien ha loai nay nam tren mot mat phang, khoi luong chu yeu cua thien ha xoan oc tap trung tai mien hinh cau cua vat chat toi mo rong bao lay vat chat kha kien.
Cac thien ha xoan oc co cau truc mot đia phang quay gom cac sao va moi truong lien sao, cung voi mien phinh to o trung tam chua chu yeu cac ngoi sao gia coi. Mo rong ra ben ngoai khu vuc phinh nay la nhung nhanh xoan oc tuong đoi sang. Trong bieu đo phan loai cua Hubble, thien ha xoan oc đuoc ky hieu bang chu S, tiep sau boi cac chu (a, b, hay c) cho biet muc đo xep chat cua cac nhanh xoan oc va kich thuoc cua mien phinh trung tam. Thien ha kieu Sa co cac nhanh xoan oc xep khit voi nhau va khong hien len ro rang giua hai nhanh cung nhu thien ha co mot vung phinh lon o trung tam. O kieu Sc thien ha xoan oc co cac nhanh xep thua va ro rang, trong khi mien phinh khong qua lon o trung tam. Thien ha voi cac nhanh xoan oc xep chat đoi khi con đuoc cac nha thien van goi la "thien ha xoan oc ket bong"; nguoc lai voi kieu "thien ha xoan oc thiet ke lon" ma co nhung nhanh xoan oc ro rang va lon.
Duong nhu ly do o mot so thien ha xoan oc co mien phinh lon va mot so thi dang cau truc giong đia phang la o cho toc đo tu quay cua thien ha nhanh hay cham.
Cac nhanh xoan oc co hinh dang xap xi voi đuong xoan oc loga, mot đuong cong toan hoc co the chung minh bang ly thuyet rang no la ket qua tu su nhieu loan trong chuyen đong quay đeu cua cac ngoi sao quanh trung tam thien ha. Giong nhu nhung ngoi sao, cac nhanh xoan oc quay quanh trung tam nhung voi van toc goc kha đeu nhau. Cac nha thien van hoc cho rang nhanh xoan oc la nhung vung tap trung vat chat mat đo cao mieu ta trong "ly thuyet song mat đo". Khi nhung ngoi sao chuyen đong trong nhanh, van toc cua moi he sao đuoc đieu chinh boi luc hap dan tu nhung vung co mat đo vat chat cao hon. (Van toc cua he tro lai binh thuong khi he sao roi ra xa nhanh xoan oc.) Hieu ung nay giong nhu "song" di chuyen cham lai doc theo đuong cao toc chua đay o to. Cac nhanh hien ra duoi buoc song kha kien boi vi mat đo vat chat cao tao đieu kien cho hinh thanh cac ngoi sao moi, do vay nhung nhanh xoan oc thuong chua nhieu ngoi sao tre va sang.

Đa so trong cac thien ha xoan oc, bao gom Ngan Ha cua chung ta, co mot dai phan bo cac sao nam thang mo rong ra hai phia tu tam thien ha va co cac điem cuoi cua dai hoa tron vao cac nhanh xoan oc. Trong so đo phan loai Hubble, nhung thien ha nay đuoc ong ky hieu la SB, theo sau boi cac chu thuong (a, b hay c) tuong ung voi hinh dang cua cac nhanh xoan oc (theo nghia giong voi su phan loai cua cac thien ha xoan oc thuong).Cau truc thanh thang đuoc cho la dang cau truc tam thoi ma xuat hien tu ket qua cua song mat đo tu loi thien ha phat ra ben ngoai, hoac la do su tuong tac thuy trieu hap dan voi cac thien ha khac. Nhieu thien ha xoan oc voi cau truc thang o trung tam la nhung thien ha co nhan hoat đong, co the la ket qua tu cac luong vat chat khi tuon ve phia loi thien ha doc theo cac nhanh xoan oc.
Ngan Ha co cau truc dang đia lon voi cac nhanh xoan oc va cau truc thang chay qua tam, đuong kinh cua no vao khoang 30 kiloparsec voi be day cua đia xap xi 1 kiloparsec. No chua khoang 200 ty (2×1011) ngoi sao va tong khoi luong cua Ngan Ha xap xi 600 ty (6×1011) lan khoi luong Mat Troi.


= Cac hinh thai khac =

Thien ha di thuong la nhung thien ha co cau truc bat thuong do tuong tac thuy trieu voi nhung thien ha khac. Chang han nhu thien ha hinh vong co cau truc giong mot vong đai chua cac sao va moi truong khi xung quanh mot loi tran trui. Thien ha hinh vong co kha nang hinh thanh khi co mot thien ha nho hon chuyen đong vuot qua trung tam cua mot thien ha xoan oc. Nhung su kien nay co the đa xay đen voi thien ha Tien Nu, boi khi quan sat no duoi buoc song hong ngoai cac nha thien van nhan ra no co cau truc nhu nhieu vong đong tam xep long vao nhau.
Thien ha hinh hat đau la thien ha co dang cau truc trung gian giua thien ha elip va thien ha xoan oc. No đuoc Hubble xep vao kieu S0, voi cau truc kho phan biet mot cach ro rang cac nhanh xoan oc va voi mot quang hinh elip chua cac ngoi sao. (Thien ha hinh hat đau tran co kieu phan loai Hubble la SB0.)
Ngoai nhung phan loai theo hinh thai neu ra o tren, co mot so kieu thien ha khong the phan loai truc tiep thanh thien ha elip hoac thien ha xoan oc. Chung đuoc xep vao nhom thien ha di thuong. Thien ha kieu Irr-I co mot so đac điem cau truc nhung khong khop hoan toan voi mot trong so kieu phan loai cua so đo Hubble. Thien ha kieu Irr-II hoan toan khong co mot đac điem nao giong trong cach phan loai Hubble va co the chung tung bi xe toac ra boi cac va cham thien ha. Vi du ve nhung thien ha (lun) di thuong nam o gan bao gom Đam may Magelland.


= Thien ha lun =

Mac du nhieu thien ha noi bat len voi cau truc xoan oc hoac dang elip, phan lon cac thien ha trong Vu tru co kich thuoc nho be. Nhung thien ha lun nay tuong đoi nho khi so sanh voi mot so thien ha khac, chang han nhu chung co kich thuoc bang mot phan tram đuong kinh cua Ngan Ha va chua chi vai ty ngoi sao. Gan đay cac nha thien van hoc kham pha ra thien ha lun sieu compact co đuong kinh chi khoang 100 parsec.
Nhieu thien ha lun co the coi la chuyen đong tren quy đao quanh mot thien ha lon hon, vi du nhu Ngan Ha co it nhat mot ta cac thien ha ve tinh kieu nay va uoc luong con khoang 300–500 thien ha ve tinh chua đuoc phat hien. Viec phan loai thien ha lun cung theo cach phan loai o tren, voi cac thien ha lun elip, thien ha lun xoan oc va thien ha lun di thuong. Do mot so thien ha lun elip nhin kha giong voi cac thien ha elip nen chung con đuoc goi duoi cai ten thien ha lun phong cau.
Mot nghien cuu bao gom 27 thien ha lan can voi Ngan Ha cho ket qua o moi thien ha lun co tap trung khoi luong xap xi 10 trieu lan khoi luong Mat Troi, cho du thien ha co chua hang nghin hay hang trieu ngoi sao. Đieu nay dan đen kha nang la o phan lon cac thien ha co ton tai dang vat chat toi chua va bao xung quanh chung.


Đac điem hoat đong va tinh đong luc = Tuong tac thien ha =

Cac thien ha lan can thuong co su tuong tac hap dan voi nhau, va đac tinh nay đong mot vai tro quan trong trong su hinh thanh va tien hoa thien ha. Hai thien ha chua hoan toan va cham vao nhau cung gay ra su xao tron trong cau truc cua chung do luc thuy trieu hap dan, dan đen su trao đoi khi va bui.

Va cham xay ra khi hai thien ha chuyen đong qua truc tiep nhau va chung co đong luong tuong đoi lon đe su kien sap nhap khong xay ra. Cac ngoi sao trong nhung thien ha tuong tac nay noi chung se khong va cham vao nhau do khoang cach giua cac ngoi sao la kha lon.Tuy nhien, đam may khi va bui cua cac thien ha se tuong tac va hoa tron vao nhau. Hieu ung nay giup thuc đay su hinh thanh cac ngoi sao tre do moi truong lien sao tro len hon đon va bi nen lai. Su kien va cham co the lam meo mo nghiem trong hinh dang cua mot hay ca hai thien ha, hinh thanh len cau truc thanh, vong đai hoac dang đuoi o cac thien ha.
Neu hai thien ha va cham khong co đong luong đu lon đe thang luc hap dan giua chung, sau mot thoi gian chung se sap nhap voi nhau đe hinh thanh nen mot thien ha lon hon. Su kien sap nhap lam thay đoi lon hinh thai cua thien ha so voi hinh dang ban đau cua chung. Trong truong hop co mot thien co khoi luong lon hon va kich thuoc lon hon, se dan toi hieu ung "thien ha an thit": thien ha lon se chi bi thay đoi rat it ve hinh thai, trong khi thien ha nho hon bi hoa tron hoan toan vao thien ha lon. Ngan Ha hien tai cung đang trong qua trinh hut va hoa tron cac thien ha nho bao gom thien ha lun elip Nhan Ma va thien ha lun Đai Khuyen.


= Thien ha bung no sao =

Cac sao hinh thanh trong thien ha tu mot đam may khi lanh tao nen đam may phan tu khong lo. O mot so thien ha co toc đo hinh thanh sao kha lon, va cac nha thien van hoc goi chung la thien ha bung no sao. Voi toc đo san sinh sao nhu the, chung se tieu thu het luong khi trong moi truong lien sao trong khoang thoi gian nho hon đo tuoi cua thien ha. Do vay hoat đong bung no san sinh sao chi dien ra trong khoang 10 trieu nam, quang thoi gian tuong đoi ngan trong lich su phat trien cua mot thien ha. Thien ha bung no sao đa tung rat pho bien trong thoi gian som cua Vu tru, va hien tai, mot so thien ha van đong gop vao khoang 15% tong luong san sinh sao.
Thien ha bung no sao co đac trung o su tap trung bui va khi cung nhu su co mat cua nhung ngoi sao moi hinh thanh, bao gom nhung ngoi sao lon lam ion hoa cac đam may xung quanh no tao ra nhung vung H II. Nhung ngoi sao lon nay co thoi gian ton tai ngan va o cuoi giai đoan tien hoa no ket thuc bang vu no sieu tan tinh, tao ra vung tan du sieu tan tinh tuong tac voi vung khi bao xung quanh no. Nhung vu no nhu the nay tao ra san pham cac nguyen to nang hoa tron vao khong gian lien sao va tro thanh nhung vien gach co ban cho cac he hanh tinh sau nay. Đen khi nguon khi bi su dung hoac tieu tan het luc nay hoat đong san sinh sao voi toc đo lon cung ket thuc.
Hoat đong bung no sao thuong đi kem voi qua trinh thien ha tuong tac va sap nhap. Vi du đien hinh cho moi quan he thien ha tuong tac va bung no sao la o thien ha M82 khi no đang chuan bi cho su va cham voi thien ha lon hon la M81. O cac thien ha di thuong cac vung hoat đong san sinh sao tap trung tai nhung nut nho trong chung.


= Nhan hoat đong =

Trong so cac thien ha ma chung ta quan sat đuoc co mot nhom thien ha hoat đong, nghia la mot phan đang ke tong nang luong sinh ra tu thien ha phat tu mot nguon duy nhat thay vi tu cac sao, bui va moi truong lien sao.
Khuon mau cho mo hinh nhan thien ha hoat đong dua tren mot đia boi tu tao thanh xung quanh cac ho đen sieu nang o vung loi. Buc xa tu mot nhan thien ha hoat đong sinh ra tu nang luong hap dan cua vat chat o đia khi roi vao ho đen nay. Trong khoang 10% nhung thien the nhu vay ton tai cap chum tia/hat nang luong cao phun ra theo huong nguoc nhau tu trung tam thien ha voi van toc gan bang toc đo anh sang. Nguoi ta van chua hieu ro co che sinh ra nhung tia nay.

Cac thien ha hoat đong phat ra buc xa nang luong cao duoi dang tia X đuoc goi la Thien ha Seyfert hoac quasar, phu thuoc vao đo sang cua no. Cac blazar la nhung thien ha hoat đong voi chum tia tuong đoi tinh huong ve phia Trai Đat. Thien ha vo tuyen phat ra cac buc xa vo tuyen tu chum tia tuong đoi tinh nay. Cac loai thien ha hoat đong nay đuoc thong nhat trong mot mo hinh voi cach giai thich su khac nhau giua chung la do goc quan sat tu Trai Đat.
Mot hien tuong khac co the lien quan toi nhan thien ha hoat đong (cung nhu bung no sao) la cac vung vach phat xa hat nhan ion hoa thap (LINER). Buc xa tu cac thien ha loai LINER chu yeu chua cac nguyen to bi ion hoa yeu. Xap xi mot phan ba cac thien ha gan voi chung ta co chua nhan LINER.


Su hinh thanh va tien hoa Muc tieu cua nghien cuu su hinh thanh va tien hoa cua thien ha nham tra loi cac cau hoi ve thien ha đa hinh thanh nhu the nao va con đuong tien hoa cua no trong lich su cua Vu tru. Mot so ly thuyet trong linh vuc nay đa đuoc chap thuan rong rai, nhung no van la linh vuc nghien cuu soi đong trong nganh vat ly thien van.


= Su hinh thanh =

Mo hinh vu tru hoc ve thoi ky đau cua Vu tru dua tren co so cua ly thuyet Vu No Lon. Khoang 300.000 nam sau su kien nay, cac nguyen tu hiđro va heli bat đau hinh thanh trong mot giai đoan goi la "ky nguyen tai ket hop". Luc nay, gan nhu moi hiđro đeu o trang thai trung hoa va luon san sang hap thu anh sang, cung nhu chua co ngoi sao nao hinh thanh. Ket qua nay dan đen mot giai đoan goi la "Ky nguyen toi". Bat đau tu su thang giang mat đo (hoac su phi đang huong bat thuong) trong trang thai vat chat nguyen thuy cua Ky nguyen toi ma cac cau truc lon cua vu tru bat đau xuat hien. Cac vat chat baryon bat đau tich tu trong quang vat chat toi lanh. Nhung cau truc nguyen thuy nay cuoi cung hinh thanh len cac thien ha nhu quan sat thay ngay nay.
Chung cu ve su xuat hien cua thien ha som đuoc tim thay vao nam 2006, khi cac nha thien van phat hien ra thien ha IOK-1 co đo dich chuyen đo cao bat thuong bang 6,96 tuong ung voi khoang thoi gian 750 trieu nam sau Vu No Lon, khien no tro thanh mot trong nhung thien ha xa nhat tung đuoc quan sat. Trong khi mot so nha khoa hoc đe cap rang nhung thien the khac (nhu thien ha Abell 1835 IR1916) co dich chuyen đo cao hon (va do vay xuat hien vao giai đoan som hon), tuoi cua IOK-1 va cac thanh phan trong no đa đuoc nghien cuu ky luong. Tuy nhien vao thang 12 nam 2012, cac nha thien van thong bao rang thien ha UDFj-39546284 la mot trong nhung thien ha xa nhat voi gia tri dich chuyen đo đo đuoc bang 11,9. Thien ha nay ton tai vao khoang "380 trieu nam" sau Vu No Lon (xay ra khoang 13,8 ty nam ve truoc), hay anh sang tu no phai mat 13,42 ty nam moi đen đuoc Trai Đat (con khoang cach phai lon hon vi vu tru lien tuc gian no). Su ton tai som cua nhung tien thien ha nay cho thay rang chung đa lon len tu trong "Ky nguyen toi".
Chi tiet cua qua trinh bang cach nao ma cac thien ha đa hinh thanh trong vu tru la mot cau hoi mo co tam quan trong lon trong nganh thien van hoc. Cac ly thuyet co the chia ra thanh hai nhom: tu tren - xuong va tu duoi - len. Trong ly thuyet tu tren - xuong (nhu mo hinh Eggen–Lynden-Bell–Sandage [ELS]), cac tien thien ha hinh thanh đong thoi tu su suy sup cua cau truc lon dien ra trong khoang 100 trieu nam. Trong ly thuyet tu duoi - len (nhu mo hinh Searle-Zinn [SZ]), cac cau truc nho nhu cum sao cau hinh thanh truoc tien, va roi mot so thien the thu hut chung lai đe tao nen mot thien ha lon hon.
Mot khi cac tien thien ha bat đau hinh thanh va co lai, nhung ngoi sao đau tien (goi la sao dan so loai III) xuat hien cung voi chung. Nhung ngoi sao nay chua hoan toan hiđro va heli va co the co khoi luong rat lon. Neu khong, nhung ngoi sao khong lo se som tieu thu het nguon vat chat cung cap cho chung va nhanh chong bung no trong vu no sieu tan tinh, giai phong ra cac nguyen to nang vao moi truong lien sao. The he sao đau tien nay chieu buc xa manh va lam ion hoa moi truong khi hiđro trung hoa xung quanh, tao ra nhung bong bong khong gian gian no va thong qua đo anh sang co the truyen xa ra ngoai.


= Tien hoa =
Trong vong mot ty nam hinh thanh thien ha, nhung cau truc quan trong cua no bat đau xuat hien. Cum sao cau, lo đen khoi luong sieu lon o trung tam, vung phinh thien ha chua cac sao loai II ngheo kim loai. Su tao thanh lo đen sieu lon duong nhu đong vai tro quan trong trong hoat đong đieu hoa su tang truong cua thien ha bang cach gioi han tong luong vat chat tich tu vao thien ha. Trong ky nguyen som nay, cac thien ha trai qua hoat đong bung no sao manh me nhat trong lich su tien hoa cua no.
Trong hai ty nam tiep theo, luong vat chat tich tu dan phan bo on đinh theo đia phang cua thien ha. Thien ha se tiep tuc hap thu luong vat chat roi vao no tu nhung đam may khi co van toc cao va tu cac thien ha lun trong suot thoi gian ton tai cua no. Luong vat chat nay chu yeu la hiđro va heli. Chu trinh sao sinh ra va chet đi lam tang cham dan su co mat cua cac nguyen to nang hon, cuoi cung nhung nguyen to moi nay tham gia vao qua trinh hinh thanh len cac he hanh tinh.

Su tien hoa thien ha co anh huong quan trong boi qua trinh tuong tac va va cham giua cac thien ha. Hoat đong sap nhap thien ha la kha thuong xuyen trong suot giai đoan som cua vu tru va đa phan cac thien ha co hinh thai di thuong. Do khoang cach giua cac ngoi sao la lon cho len cac he sao trong nhung thien ha va cham se khong bi anh huong nhieu. Tuy nhien, suc hut hap dan tuoc đi khi va bui lien sao trong cac canh tay xoan oc tao nen mot chuoi dai cac ngoi sao goi la đuoi thuy trieu. Thien ha NGC 4676 la mot trong so cac vi du nhu the, hoac nhu o thien ha Antennae.
Cung khong tranh khoi su tuong tac, Ngan Ha va thien ha gan Tien Nu đang di chuyen ve phia nhau voi van toc 130 km/s, va phu thuoc vao huong chuyen đong, hai thien ha nay se va cham voi nhau trong khoang 5 toi 6 ty nam nua. Mac du Ngan Ha chua tung va cham voi mot thien ha lon nao nhu thien ha Tien Nu, đa co nhieu chung cu ve nhung va cham cua Ngan Ha voi cac thien ha lun nho hon.
Su tuong tac giua hai thien ha lon nhu the la mot su kien hiem. Theo dong thoi gian, qua trinh sap nhap cua hai thien ha co cung kich thuoc tro len it pho bien hon. Hau het cac thien ha sang co ban van khong thay đoi trong hang ty nam qua, va toc đo cho su hinh thanh sao moi co le cung đa len toi đinh điem vao 10 ty nam ve truoc.


= Cac xu huong trong tuong lai =
Hien tai, hau het su hinh thanh sao xay ra o cac thien ha co nho noi khi lanh chua tieu tan het. Cac thien ha xoan oc, nhu Ngan Ha, chi tao ra cac the he sao moi chung nao chung con cac đam may phan tu đac chua hiđro lien sao trong cac canh tay xoan cua chung. Cac thien ha elip von san hau nhu khong co loai khi nay, cho nen khong con ngoi sao moi nao tao them. Nguon cung cap vat lieu hinh thanh sao la co han; mot khi cac ngoi sao đa chuyen hoa nguon cung hiđro san co thanh cac nguyen to nang hon, viec hinh thanh sao moi se ket thuc.
Ky nguyen hinh thanh sao hien tai đuoc cho la se tiep tuc trong khoang 100 ti nam nua, va sau đo "ky nguyen sao" se dan tan lui sau khoang 10 nghin ti toi 100 nghin ti nam (1013–1014 nam), khi cac ngoi sao nho nhat, song lau nhat trong thien cau cua chung ta, nhung sao lun đo cuc nho, bat đau bien mat. Vao cuoi ky nguyen sao, cac thien ha se chi con bao gom cac thien the đac: sao lun nau, sao lun trang đang nguoi dan hoac cac sao lun đen), sao neutron lanh, va cac ho đen. Cuoi cung, do su hoi phuc hap dan, tat ca cac ngoi sao se hoac roi vao cac lo đen khoi luong sieu lon o trung tam hoac vang ra khong gian lien thien ha do ket qua cua cac vu va cham.


Cau truc quy mo lon Cac cuoc tham do vu tru sau tham đa cho thay cac thien ha thuong phan bo o nhung khoang cach tuong đoi gan cac thien ha khac. Tuong đoi hiem co cac thien ha đon đoc it tuong tac đang ke voi mot thien ha co khoi luong tuong đuong trong thoi gian 5 ty nam đen nay. Chi khoang 5% cac thien ha tung quan sat đuoc nam hoan toan co lap; va ngay ca the, nhung thien ha nay đa co the tuong tac va ket hop voi cac thien ha khac trong qua khu, va hien van co the co nhung thien ha ve tinh nho hon quay xung quanh chung. Cac thien ha co lap co the san xuat cac sao o toc đo cao hon binh thuong, vi khi cua chung khong bi cac thien ha lan can tuoc mat.

O quy mo lon nhat, Vu tru tiep tuc gian no, dan đen khoang cach giua cac thien ha tiep tuc gia tang (xem Đinh luat Hubble). Su gan ket giua cac thien ha co the vuot qua su gian no nay o quy mo cuc bo thong qua suc hut hap dan lan nhau giua chung tao ra nhom cac thien ha. Nhom thien ha hinh thanh tu som trong Vu tru, khi cac đam vat chat toi keo cac thien ha tuong ung cua chung lai gan nhau. Cac nhom lan can ve sau hop lai thanh cac đam quy mo lon hon. Qua trinh hop nhat hien van dien ra nay (cung nhu dong cac khi chay vao trong tam hap dan) lam nong cac khi lien thien ha trong mot đam thien ha toi nhung nhiet đo rat cao, đat toi 30–100 trieu K. Khoang 70–80% khoi luong trong mot đam thuoc ve vat chat toi, voi khoang 10–30% chua khi nhiet đo cao nay va vai phan tram con lai duoi dang vat chat quan sat đuoc trong thien ha.
Hau het cac thien ha trong vu tru lien ket hap dan voi cac thien ha khac. Chung hinh thanh len mot thu bac cau truc đam kieu fractal, voi su gan ket nho nhat goi la cac Nhom Thien Ha. Nhom thien ha la loai pho bien nhat trong cac cau truc thien ha, va cau truc nay chua đung đa so cac thien ha (cung nhu hau het khoi luong baryon) trong Vu tru. Đe duy tri su gan ket hap dan cho mot nhom nhu the, moi thien ha thanh vien phai co van toc đu thap đe ngan chung thoat khoi nhom (xem Đinh ly Virial). Nhung neu khong co đu đong nang, nhom đo co the tien hoa thanh mot so luong nho hon cac thien ha thong qua tien trinh hop nhat thien ha.
Cac cau truc lon hon co the chua hang nghin thien ha goi gon trong mot khu vuc lon co mot vai trieu parsec đuoc goi la cac Cum Thien Ha. Cac Cum Thien Ha thuong co mot thien ha elip khong lo đong vai tro thong tri, goi la thien ha sang nhat đam, thien ha nay se dan dan bang luc thuy trieu huy diet cac thien ha ve tinh va khoi luong cua no dan dan tang len.
O quy mo lon hon nua, cac sieu đam thien ha chua hang chuc ngan thien ha, tu lai trong cac Cum Thien Ha, Nhom Thien Ha hoac đoi khi rieng le. O cap đo quy mo sieu đam, cac thien ha xep vao nhung phien va soi bao quanh nhung khoang chan khong khong lo. Cao hon cap đo nay, Vu tru duong nhu hoan toan giong nhau o moi huong (đang huong va đong nhat).
Ngan Ha la mot thanh vien trong tap hop goi la Nhom Đia phuong, mot nhom thien ha tuong đoi nho co đuong kinh chi gan 1 megaparsec. Ngan Ha va thien ha Andromeda la hai thien ha sang nhat trong nhom; nhieu thanh vien khac la nhung thien ha lun vay quanh hai thien ha nay. Ban than Nhom Đia phuong la mot phan trong cau truc tua nhu đam may thuoc Sieu đam Virgo, mot cau truc lon mo rong gom cac nhom va đam thien ha co trung tam nam o Đam Virgo. Va chinh Sieu đam Virgo lai chi la mot phan cua Phuc hop Sieu đam Pisces-Cetus, mot soi thien ha khong lo.


Quan sat đa tan Sau khi nguoi ta phat hien đuoc su ton tai cua cac thien ha ben ngoai Ngan Ha, nhung quan sat ban đau hau het trong mien anh sang kha kien. Buc xa đinh cua hau het cac ngoi sao nam o vung pho nay, cho nen quan sat cac ngoi sao tao nen cac thien ha đen gio van la mot nguon quan trong cua thien van quang hoc. No cung la mot vung pho thich hop cho viec quan sat Vung H II, cung nhu cho viec kiem tra su phan bo nhung canh tay bui khi.
Bui hien dien trong moi truong lien sao lam can anh sang kha kien. Buc xa hong ngoai xa tro len trong suot hon voi no, nen vung buc xa nay co the dung đe quan sat khu vuc ben trong cua cac đam may phan tu khong lo va cac nhan thien ha voi đo chi tiet cao. Thien van quan sat cung su dung buoc song hong ngoai đe thu nhan du lieu thien ha co dich chuyen đo lon, von hinh thanh tu som trong lich su Vu tru. Hoi nuoc va cacbon dioxide hap thu kha nhieu pho hong ngoai, do vay cac kinh vien vong đat o đinh nui cao hoac đat ngoai khong gian đuoc dung cho thien van hong ngoai.
Nghien cuu khong dung anh sang kha kien đau tien ve cac thien ha, đac biet la cac thien ha hoat đong, van dung cac tan so vo tuyen. Khi quyen gan nhu trong suot voi song vo tuyen trong khoang tu 5 MHz toi 30 GHz (tang đien li ngan chan nhung tin hieu duoi khoang nay). Cac giao thoa ke vo tuyen co lon đuoc su dung đe dung ban đo cac vat chat hoat đong phat ra tu cac nhan thien ha hoat đong. Kinh vien vong vo tuyen cung dung đe quan sat buc xa co buoc song 21 cm cua hiđro trung hoa, co the bao gom cac vat chat trung hoa trong Vu tru so khai ma ve sau bi suy sup đe tao thanh cac thien ha.
Nhung kinh vien vong trong pho UV va tia X cho phep quan sat cac hien tuong trong thien ha dien ra voi nang luong cao. Mot chop cuc tim se xuat hien khi mot ngoi sao o mot thien ha xa bi xe thanh tung manh boi luc thuy trieu cua ho đen. Ban đo phan bo khi nong trong cac đam thien ha co the lap tu viec quan sat cac tia X. Thien van tia X đa xac nhan su ton tai cua cac lo đen khoi luong sieu lon o vung trung tam cac thien ha.


Xem them Thien ha toi
Đinh huong thien ha
Su hinh thanh va tien hoa cua thien ha
Danh sach thien ha
Danh sach nhung thien ha gan nhat
Thien ha phat sang hong ngoai
Lo đen sieu khoi luong
Ngan Ha


Chu thich Tham khao Sach tham khao Lien ket ngoai = Tieng Viet =
Thien ha tai Tu đien bach khoa Viet Nam


= Tieng Anh =
Galaxy tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Thien ha tren Tu đien bach khoa toan thu ve thien van hoc SAO
Galaxies, SEDS Messier pages April 26, 2013
An Atlas of The Universe Richard Powell updated: 30 Jul 2006
Galaxies - Information and Observations Luu tru ngay 12 thang 9 nam 2015 tai Wayback Machine Night Sky Info
The First Starlight Luu tru ngay 4 thang 10 nam 2012 tai Wayback Machine Science News 8/2/2002
Galaxy Zoo
Galaxies elliptic, spiral, irregular — Astronoo updated ngay 1 thang 6 nam 2013
A Flight Through the Universe, by the Sloan Digital Sky Survey tren YouTube BerkeleyLab/animated. Xuat ban 08-08-2012
'Oldest' star found in galaxy Dr David Whitehouse, BBC, 31 October, 2002, 14:50 GMT