Thuong cang Van Đon tung la mot thuong cang cua nuoc Đai Viet, ton tai tu giua the ky 12 đen cuoi the ky 18 o vung bien nay thuoc tinh Quang Ninh, Viet Nam. Đay la trung tam giao thuong lon va quan trong cua Viet Nam luc bay gio voi nhieu thuyen buon tu khap chau A va chau Au đen buon ban, trao đoi hang hoa.


Vi tri Hien nay van con nhieu y kien khac nhau ve pham vi cua thuong cang, tuy nhien cac nha su hoc đeu co chung nhan đinh rang thuong cang Van Đon khong bao gom mot ben cang ma la he thong cac ben thuyen co phan bo tren cac đao, ven bo vinh Ha Long, Bai Tu Long, keo dai tu Quang Yen đen Mong Cai.


Lich su Theo Đai Viet su ky toan thu, vao nam 1149, thoi vua Ly Anh Tong, thuyen buon ba nuoc Trao Oa, Xiem La, Lo Lac (nay la Indonesia, Thai Lan) vao Hai Đong (Quang Ninh ngay nay) xin o lai buon ban. Vua đa cho lap trang o noi hai đao, goi la Van Đon, đe mua ban hang hoa quy, dang tien san vat đia phuong.
Nha Ly ban hanh nhieu chinh sach khuyen khich ngoai thuong nen giao thuong tai Van Đon phat trien. Hang hoa trao đoi o Van Đon la cac san vat tu nhien phong phu nhu tram huong, ngoc trai, nuoc mam, nga voi, vo que, sung te giac, vang, bac, đong, diem tieu. Hang hoa nuoc ngoai nhap vao la gam voc. Hoat đong ngoai thuong chi do nha nuoc đam trach, tu nhan khong đuoc tham gia buon ban voi nuoc ngoai. Đe bao ve an ninh quoc gia, trieu đinh quy đinh, tau thuyen nuoc ngoai, du xa hay gan, đa vao cang đeu phai neo o Van Đon, khong đuoc tien sau vao noi đia. Nguoi nuoc ngoai chi đuoc phep buon ban o mot so đia điem nhat đinh va chiu su kiem soat cua nha nuoc.
Đen thoi nha Tran (1225–1400), thi truong huong lieu the gioi soi đong, su phat minh ra con đuong hang hai xuyen bien tu Trung Quoc đen Ai Cap đa đay nhip đo buon ban quoc te phat trien manh hon. Buon ban o thuong cang Van Đon tap nap, mo rong voi nhieu nuoc nhu Nhat Ban, Mong Co, Philippines va chau Au. Van Đon tro thanh thuong cang lon va co vi tri quan trong nhat cua Đai Viet. Cung theo Đai Viet su ky toan thu: "Truoc đay, thoi nha Ly, thuyen buon toi thi vao cac cua bien Tha, Vien o chau Dien. Đen nay, đuong bien đoi doi, cua bien nong can, thuyen buon phan nhieu tu tap o Van Đon..."
Viec quan ly ngoai thuong, tran giu Van Đon đuoc vua Tran giao cho cac than vuong, đai than trong trieu đam nhiem, noi bat trong so đo co Nhan Hue vuong Tran Khanh Du. Luc nay Van Đon đuoc bao ve chat che, rao go đuoc dung len quanh nhung noi buon ban va bai bien xung yeu cua đao. Phan lon nguoi Van Đon lam nghe buon nen cach an mac đeu giong nguoi phuong Bac. Tran Khanh Du đa lenh cho quan linh tai Van Đon đoi non Ma Loi, loai non đuoc san xuat tu huong Ma Loi, Hong Lo (nay la Hai Duong) đe de dang nhan ra quan Đai Viet, ngan chan quan Trung Quoc tra tron vao. Trieu Tran đat quan cai quan Van Đon gom co quan Tran (vo tuong nam giu), quan Lo (van quan nam giu) va quan Sat hai su (quan kiem soat mat bien), đat o đay mot đoi quan rieng goi la quan Binh Hai, co nhiem vu tuan tra bao ve vung bien Đong Bac, kiem soat an ninh hoat đong ngoai thuong.
Đen thoi Le so (1428–1527), do anh huong cua the che quan chu mo hinh Nho giao, trieu đinh ban hanh bo Quoc trieu hinh luat trong đo thi hanh nhieu chinh sach khat khe voi ngoai thuong nen hoat đong giao thuong tai Van Đon co phan sut kem hon thoi Ly, Tran.
Đen thoi nha Mac (1527–1677), voi chinh sach mo cua ve thuong mai, hoat đong ngoai thuong tai thuong cang Van Đon lai hung thinh. Nha Mac con cho xay dung chua o Vung huyen, xa Thang Loi, xay thanh luy o Cam Pha, Hoanh Bo đe phong thu đat nuoc. Thoi Le Trung hung (1533–1789), hoat đong giao thuong o Van Đon van đuoc phat trien. Ngoai viec buon ban, nha Le con quan tam xay dung đinh lang đe lam noi sinh hoat van hoa tam linh cho cu dan bien đao nhu đinh Cai Lang, đinh Cong Cai, xa Quan Lan.
Đen cuoi the ky 17, thuyen buon Trung Quoc, Nhat Ban, Ha Lan, Anh... đuoc vao sau trong noi đia buon ban, Ke Cho (Thang Long), Pho Hien (Hung Yen), Hoi An (Quang Nam) tro thanh cac trung tam giao thuong moi, thuong cang Van Đon khong con giu vai tro trung tam thuong mai. Đau the ky 19 thoi nha Nguyen, thuong cang đa đi vao giai đoan suy tan khong con hoat đong.


Di tich Di tich Thuong cang Van Đon bao gom he thong cac ben thuyen co tren pham vi khoang 200 km² trong vinh Bai Tu Long, co cac ben: Cong Đong, Cong Tay, Cai Lang, Cong Cai, Con Quy, Cai Cong, Cong Yen, Cong Hep thuoc bon xa: Thang Loi, Ngoc Vung, Quan Lan, Minh Chau cua huyen Van Đon.
Do thoi gian va su boi đap cua bien nen dau tich cua thuong cang Van Đon xua chi con lai hang trieu manh sanh su, cac nen nha, cong trinh, tien co trong long đat, tren bo vung tai cac ben thuyen co. Ngay 29 thang 10 nam 2003, cac ben Cong Đong, Cong Tay (xa Thang Loi) va ben Cai Lang (xa Quan Lan) đuoc Bo Van hoa Thong tin xep hang la di tich lich su cap quoc gia tai Quyet đinh so 59/2003/QĐ-BVHTT.


Xem them Thang Long
Chien tranh Nguyen Mong – Đai Viet lan 3
Thuong mai Đai Viet thoi Ly
Thuong mai Đai Viet thoi Tran
Thuong mai Đai Viet thoi Le so


Chu thich Lien ket ngoai Nguyen, Van Kim (2009). "Tinh he thong va quy mo cua Van Đon: Nhan thuc ve vai tro va vi the cua mot thuong cang" (PDF). Nghien cuu lich su, so 9.
"Thuong cang Van Đon: Trung tam giao thuong quoc te noi tieng mot thoi". Bao Quang Ninh đien tu. ngay 20 thang 3 nam 2014.