Chien tranh giua hai nuoc Tong–Kim dien ra vao cuoi nam 1161, đuoc phat đong boi Kim đe Hoan Nhan Luong. Cuoc chien nay thuong đuoc goi la tran Thai Thach (tieng Trung: 采石之戰, Thai Thach chi chien), boi gan nhu đay la tran giao tranh duy nhat đang ke, lai co tinh quyet đinh đen toan cuc. Tran đanh dien ra vao cac ngay 26 đen ngay 27 thang 11 nam 1161. Đai quan nha Kim duoi su chi huy cua Kim đe Hoan Nhan Luong co gang vuot Truong Giang voi y đinh thon tinh Nam Tong, thong nhat Trung Quoc. Trong khi đo, quan Tong lai đuoc dan dat boi mot quan van la Ngu Doan Van. Cac tau guong cua quan Tong đuoc trang bi may phong đoi trong ban bom chay đuoc lam tu thuoc no va voi khong gap phai nhieu kho khan đe đanh chim tau hang nhe cua quan Kim.


Tong quan Ke tu nam 1125, nha Kim đa chinh phuc cac lanh tho cu cua nha Tong o phia bac song Hoai. Nam 1142, mot hiep uoc hoa binh đuoc ky ket đe phan đinh bien gioi giua hai quoc gia, đua nha Kim kiem soat Trung Quoc o phan phia bac va nha Tong kiem soat o phia nam. Nam 1150, Hoan Nhan Luong len ngoi hoang đe va nuoi tham vong thong nhat Trung Hoa. Nam 1158, ong khang đinh rang nha Tong đa vi pham hiep uoc nam 1142 va vin co nay đe tuyen chien voi nha Tong. Đe chuan bi cho cuoc chien vao nam sau, ong đa ra quan dich yeu cau tat ca thanh nien trai trang phai nhap ngu. Lenh trung binh nay khong đuoc long dan nen nhieu cuoc khoi nghia no ra nhung sau đo bi dap tat. Quan Kim roi kinh đo Khai Phong vao ngay 15 thang 10 nam 1161 va choc thung tu song Hoai đen Truong Giang.
Quan Tong đuoc tang cuong doc theo chien tuyen Truong Giang. Hoan Nhan Luong len ke hoach vuot song o Thai Thach, phia nam Nam Kinh ngay nay. Ong khoi hanh tu bo song Truong Giang vao ngay 26 thang 11 va co mot tran thuy chien voi quan Tong do Ngu Doan Van va Tran Khang Ba chi huy. Hoan Nhan Luong thua tran va rut ve Duong Chau.
Hoan Nhan Luong bi chinh quan linh cua ong am sat trong mot trai quan su ngay sau khi tran Thai Thach ket thuc. Trong luc Hoan Nhan Luong vang mat, mot cuoc đao chinh quan su xay ra tai trieu đinh nha Kim, ket qua la Kim The Tong len ngoi hoang đe. Nam 1165, mot hiep uoc hoa binh đuoc ky ket cham dut cuoc xung đot giua Tong va Kim.
Tai tran Thai Thach, nha Tong dan đau đoi quan 1,8 van nguoi, trong khi Hoan Nhan Luong đuoc cho la dan đau đoi quan 60 van quan Kim. Trong suot tran chien, nhieu binh si Kim đa đao ngu lam hao ton binh luc khi ho nhan ra ky binh thao nguyen phia bac cua ho khong phu hop cho cac tran thuy chien song ho. Nha Tong gianh chien thang chu yeu nho hai quan, thuoc sung va sung ong vuot troi. Chien thang đa lam gia tang si khi cua bo binh nha Tong va gop phan đay lui cuoc nam tien cua quan Kim.


Boi canh = Kim-Lieu-Tong =

Nha Tong (960–1276) la trieu đai do nguoi Han thong linh, cai tri vung Đong Nam Trung Quoc. O phia bac cua ho la nha Kim, mot trieu đai co su pha tron giua nguoi Nu Chan va nguoi Han, cai tri vung Đong Bac Trung Quoc. Lanh đao cua nha Kim la nguoi Nu Chan, mot lien minh cac bo lac ban nong tu vung Man Chau o phia đong bac Trung Quoc. Tuy nhien, nhieu quy toc nguoi Han o phia Bac cung nam trong phan lanh tho cua nha Kim. Nha Lieu la trieu đai do nguoi Khiet Đan ba chu, cai tri cac vung cua Mong Co, Tay Trung Quoc va Trung A.
Nha Tong va nha Kim tung la đong minh quan su. Vao nam 1114, Hoan Nhan A Cot Đa đa lanh đao nguoi Nu Chan noi day chong lai cac cuu lanh chua cua ho la nha Lieu do nguoi Khiet Đan cai tri. Nam 1115, A Cot Đa len ngoi hoang đe va lap ra nha Kim. Nha Kim đam phan voi nha Tong ve viec lien minh voi nhau đe chong lai nha Lieu. Ho len ke hoach cho cuoc tan cong vao nam 1121 nhung sau đo doi lai đen nam 1122.
Nam 1122, quan Kim chiem đuoc Thuong Kinh va Tay Kinh trong khi quan Tong co gang chiem giu Yen Kinh o Lieu Nam (ngay nay la Bac Kinh) nhung cuoi nam đo, Yen Kinh lai roi vao tay nha Kim. Nha Kim va Nha Tong trai qua nhieu lan đam phan roi ky ket hiep uoc vao nam 1123 nhung moi quan he song phuong cua ho dan xau đi vi nhung tranh chap lanh tho lien quan toi Yen Van thap luc chau. Nam 1125, nha Kim xam luoc nha Tong.


= Chien tranh Kim-Tong bat đau =
Đen nam 1127, nha Kim đa thong nhat phan lon mien bac Trung Quoc va bao vay kinh đo Khai Phong cua nha Tong hai lan. Trong cuoc vay ham Khai Phong lan thu hai, Tong Kham Tong bi bat. Quan Kim đa bat ong va cac thanh vien cua hoang toc nha Tong đen Đong Bac Trung Quoc lam con tin. Cac thanh vien thoat khoi cuoc truy bat đa tau thoat ve phia nam, lap kinh đo tam thoi, đau tien o Nam Kinh Thuong Khau sau doi đen la Hang Chau vao nam 1129.
Viec doi đo cua nha Tong ve phia nam đen Hang Chau bao hieu su chuyen giao thoi ky tu Bac Tong sang Nam Tong. Hoang đe cua Kham Tong, hoang tu Trieu Cau xung đe o Nam Kinh vao nam 1127, ke thua ngai vi bo trong cua Kham Tong. Ong đuoc biet đen voi mien hieu la Tong Cao Tong. Nam 1130, danh tuong Ngot Truat cua nha Kim vuot song Truong Giang đe truy bat Cao Tong nhung hoang đe đa chay thoat. Ngot Truat rut lui ve phia bac đen Truong Giang thi cham tran voi ham đoi manh hon cua quan Tong do Han The Trung chi huy.
Nha Kim tiep tuc tien vao cac lanh tho con lai cua nha Tong o Giang Nam. Ho phai đoi mat voi nhieu van đe nhu cuoc noi day cua nhung nguoi trung thanh voi nha Tong o phia bac, cai chet cua nhieu chi huy quan trong va su tien cong cua cac tuong linh quan Tong nhu Nhac Phi. Nha Kim dung nen nha nuoc bu nhin Đai Te (大齊) đe lam nuoc đem giua Tong va Kim nhung Đai Te đa khong the đanh bai đuoc nha Tong. Nha Kim bai bo Đai Te vao nam 1137. Khi quan Kim tu bo viec xuoi nam, cac cuoc đam phan hoa binh đuoc tiep tuc.
Hiep uoc Thieu Hung ky ket vao nam 1142 thiet lap bien gioi giua hai quoc gia doc theo song Hoai nam o phia bac Truong Giang. Hiep uoc cam nha Tong mua ngua tu nha Kim nhung viec buon lau van tiep tuc o cac cho bien gioi. Quan he giua hai quoc gia hau nhu yen binh cho toi khi Hoan Nhan Luong phat đong chien tranh vao nam 1161.


= Nha Kim chuan bi cho tran Thai Thach =

Hoan Nhan Luong len ngoi hoang đe vao nam 1150 sau khi phat đong chinh bien am sat Kim Hi Tong. Ong tu coi minh la hoang đe chuyen quyen kieu Han hon la mot thu linh nguoi Nu Chan phai cai tri thong qua mot hoi đong bo lac. Kim su co ghi chep lai viec Hoan Nhan Luong noi voi cac quan lai cua ong ve ba ham muon voi cuoc đoi: "Đoi ta co ba viec lon. Mot la quoc gia đai su, tat thay đeu do ta tu quyet. Hai la cam quan chinh chien noi xa. Ba la ket thanh phu the voi nhung my nu tuyet sac trong thien ha." Tham vong cuoi cung cua ong la thong tri toan bo Trung Quoc chu khong rieng gi lanh tho phia bac. Trong suot thoi tho au, Hoan Nhan Luong đa bat chuoc nhung tap quan cua nha Tong, chang nhu uong tra ma ong hoc đuoc tu cac su gia. Sau khi len ngoi hoang đe, ong theo đuoi chinh sach Han hoa (汉化) nha nuoc. Su ham thich cua ong voi van hoa nha Tong đa khien ong bi nguoi Nu Chan goi la "bat chuoc nguoi Han". Ong doi đo tu Thuong Kinh tu phu Hue Ninh o phia đong bac đen Yen Kinh (Bac Kinh ngay nay) va đoi Khai Phong thanh Nam Kinh vao nam 1157. Ong cung di chuyen cac to chuc chinh phu ve phia nam, pha bo cac cung đien cua thu linh Nu Chan o Man Chau va xay dung thanh quach, cung that o Yen Kinh va Khai Phong. Ong len ke hoach doi đo nha Kim xa hon ve phia nam đen Hoa Trung. Cac du an xay dung cua Hoan Nhan Luong đa rut can ngan kho cua nha Kim.
Ke hoach cho cuoc chien chong Nam Tong bat đau vao nam 1158. Nam đo, Hoan Nhan Luong cho rang nha Tong đa pha vo Hiep uoc nam 1142. Nam 1159, ong bat đau xay dung quan đoi đe chuan bi cho cuoc chien. Ong co đuoc vu khi ma ong tich tru o Yen Kinh cung nhu so luong ngua len toi 56 van con. Hoan Nhan Luong hieu rang cuoc xam luoc nha Tong se can rat nhieu nhan luc. Ong đam bao rang nhung nguoi linh Han se đuoc đua vao chien tranh cung voi nhung nguoi linh Nu Chan. Đot tuyen quan keo dai đen nam 1161.
Nhung cuoc giao tranh hai quan co the xay ra vi nha Kim đa len ke hoach di chuyen bang đuong song. Tau bi tich thu đe phuc vu cho chien tranh va 3 van tan binh đuoc chi đinh vao ham đoi. Hoan Nhan Luong cho phep đong tau chien vao thang 3 nam 1159 duoi su bao tro cua Binh Bo. Viec đong tau bat đau o Thong Chau (通) gan thanh Yen Kinh. Hoan Nhan Luong tu bo nhiem minh la nguoi đung đau quan đoi va nam quyen chi huy luc luong Kim. Lenh trung binh khong thuan long dan nen nhieu cuoc noi day no ra o cac phu lan can voi nha Tong. Hoan Nhan Luong khong chap nhan su bat tuan đen muc xu tu ca me ke sau khi nghe tin ba phan đoi kich liet chien tranh.
Đe loai bo bat cu moi đe doa đoi voi tinh chinh danh khi tro thanh Hoang đe toan coi Trung Hoa, Hoan Nhan Luong ra lenh xu tu tat ca thanh vien nam cua hoang toc Tong va Lieu cu tru tren lanh tho nuoc Kim. Viec hanh quyet 130 thanh vien cua hai hoang toc trong vong vai thang đa gay mat long dan khien nguoi Khiet Đan noi day khong lau sau đo o Đong Bac Trung Quoc. Ho tu choi gia nhap quan đoi vi tuan theo quan dich se khien que huong cua ho khong đuoc bao ve khoi cac bo toc đoi thu tren thao nguyen. Hoan Nhan Luong tu choi yeu cau cua ho. Quan khoi nghia Khiet Đan sau đo đa giet chet mot so quan lai nguoi Nu Chan. Nghia quan Khiet Đan du bi phan manh nhung van co nhung ke hoach rieng biet đe mo rong quy mo cuoc noi day bang cach tap trung luc luong o vung Ba Lam Ta, co đo nuoc Lieu, hoac đua nguoi Khiet Đan tu vung Đong Bac Trung Quoc ve khu vuc Trung A, noi nuoc Tay Lieu đa hinh thanh sau su sup đo cua nha Lieu. Du ke hoach co the nao đi chang nua thi Hoan Nhan Luong cung đanh tieu ton tai nguyen va suc nguoi đe dap tat cuoc khoi nghia bat chap no luc chuan bi cho chien tranh.


= Nha Tong chuan bi cho tran Thai Thach =
Hai nuoc Kim Tong van khong ngung trao đoi su gia trong khoang thoi gian truoc khi chien tranh no ra. Tong su cho rang nha Tong nhan ra nha Kim đang len ke hoach cho cuoc xam luoc khi ho cam thay su gia nuoc Kim co thai đo vo le. Mot vai quan lai nha Tong nhin thau đuoc nguy co chien tranh đang đen gan nhung Tong Cao Tong van hi vong duy tri quan he hoa binh voi nha Kim. Su mien cuong khi chong lai nha Kim cua Cao Tong khien viec cung co phong tuyen o bien gioi nuoc Tong bi tri hoan. Nha Tong chi kip xay nhanh ba đon tru quan su vao nam 1161. Hoan Nhan Luong khoi hanh tu Khai Phong vao ngay 15 thang 10 nam 1161. Cuoc tien cong đuoc chia thanh 4 đao va Hoan Nhan Luong đich than dan đau đoi quan tien vao An Huy. Quan Kim vuot qua ranh gioi song Hoai vao ngay 28 thang 10, tien vao lanh tho nuoc Tong. Kha nang phong thu cua quan Tong la rat yeu vi ho tap trung cung co o bo nam cua song Duong Tu chu khong phai o song Hoai.
Tran Ba Khang la te tuong cua nha Tong đuoc giao nhiem vu chi huy hai quan Tong kiem hoach đinh tien cong chien luoc chong lai quan Kim. Ngu Doan Van la quan van, đong vai tro chi huy quan Tong phong thu. Nhung tau chien co guong cua ham đoi Tong đuoc trang bi may phong đoi trong co the phong bom chay boc thuoc sung va voi đe đanh sap tau hang nhe cua ham đoi quan Kim.


Tran thuy chien o Thai Thach Đoi quan cua Hoan Nhan Luong xay dung đon luy gan Duong Chau o phia bac song Duong Tu. Cuoc tien cong cua quan Kim bi cham lai do quan Tong gianh thang loi o phia tay va chiem đuoc nhieu chau cua nuoc Kim. Hoan Nhan Luong sau đo chi huy luc luong vuot qua Duong Tu tai Thai Thach, phia nam cua Nam Kinh ngay nay. Tran thuy chien giua Tong va Kim dien ra vao ngay 26 va 27 thang 11 nam 1161.
Te tuong va lanh đao hai quan Tong, Tran Khang Ba (陈康伯) la nguoi đe ra chien luoc cho tran chien. Ba đich than dan dau mot trung đoan hai quan, cu tuong Ngu Doan Van (quan van) cung voi cac trung uy cua Van chi huy phan con lai cua đoi quan. Doan Van la trung thu xa nhan (tieng Trung: 中書舍人; binh am: zhongshu sheren), ong co mat tai Thai Thach đe trong thuong cho binh linh vi ho đa hoan thanh xuat sac nhiem vu. That tinh co la chuyen tham cua ong lai cung thoi điem voi chien dich cua Hoan Nhan Luong. Khi Doan Van lan đau đen đay, luc luong Tong con phan tan kha nhieu nen ong nam quyen chi huy va lap nen mot đon vi gan ket.
Mot ngay truoc tran chien, quan Kim giet ngua te cao troi đat (hien te đong vat). Vao ngay 26 thang 11, quan Kim khoi hanh tu bo song Duong Tu va giao chien voi ham đoi Tong. Mot so tau chien cua quan Kim đong rat so sai. Tren đuong đen Đai Van Ha, mot so thuyen cua quan Kim bi sa lay o ho Luong Son do ho qua nong. Hoan Nhan Luong yeu cau đong them tau khan cap vao nam 1161 đe bu đap cho nhung con tau bi mac ket o Luong Son. Mot tai lieu ve cuoc chien cho rang tau Kim đuoc đong trong vong mot tuan bang vat lieu tai che tu nhung toa nha bi pha huy. Su thieu hut tau chien va nhung con tau san co lai kem chat luong nen quan Kim khong the cho them binh linh can thiet đe chien đau trong tran thuy chien voi quan Tong.
Quan Tong phan cong manh me hon nhung gi ma Hoan Nhan Luong du đoan. Tau guong cua hai quan Tong co the di chuyen nhanh hon va vuot troi hon so voi nhung tau chien cham chap cua quan Kim. Quan Tong giau ham đoi cua ho sau đao That Bao Son. Cac con tau se roi đao sau khi trinh sat tren lung ngua ra hieu bang la co tren đinh đao thong bao ve su tiep can cua quan Kim. Khi ham đoi Tong thay co thi ho se bat đau tan cong tu ca hai phia cua hon đao. Linh Tong van hanh nhung chiec may phong đoi trong co luc keo đe phong bom chay "phich lich phao" cung voi vat lieu no mem khac chua voi va luu huynh co the tao ra vu no đoc hai sau khi vo boc. Quan Kim co vuot song va đen đuoc bo thi bi quan Tong phuc kich o phia ben kia. Quan Tong gianh thang loi quyet đinh, con Hoan Nhan Luong thi đai bai trong tran giao tranh thu hai vao ngay hom sau. Sau khi đot chay nhung con tau con lai, ong rut ve Duong Chau va bi am sat truoc khi co the hoan tat viec chuan bi cho mot cuoc vuot song khac.


Thuong vong Mot nguon cua nha Tong bao cao rang co khoang 18.000 binh si Tong đong quan o Thai Thach. Mot tai lieu cho rang khoang 40 đen 60 van binh si Kim đa co mat trong tran chien. Herbert Franke ly luan rang quan Tong chi co 12 van binh si chien đau tren toan mat tran va con so nua trieu co the đe cap đen so luong quan Kim truoc khi vuot song Hoai tien đen song Truong Giang. So luong quan linh đao ngu va thuong vong do đan đap cac cuoc khoi nghia đa lam quan Kim suy giam quan so khi đen Truong Giang.
Tai lieu Kim su bao cao con so thuong vong cua quan Kim dao đong tu mot manh an (猛按 1000 binh si theo đon vi cua nguoi Nu Chan) va 100 nguoi (1100) va hai manh an va 200 nguoi (2200). Tong su lai cho rang con so thuong vong cua quan Kim la 4000 binh si va hai tuong quan cap van ho (万户 1 van quan). Theo mot chien bao khac cua quan Tong thi 24.000 binh si Kim tu tran cung voi 500 chien si va 5 manh an (5500) bi bat lam tu binh. Mot nguon tin de dat hon cua nha Tong uoc tinh rang quan Kim chi co 500 binh si va 20 tau chien tai Thai Thach.


Ky thuat quan su va hai quan Co toi 340 tau cua ham đoi Tong đuoc su dung trong tran Thai Thach nam 1161. Ham đoi quan Tong đa su dung may phong đoi trong đe ban pha tau quan Kim bang bom chay (phich lich hoa cau 霹雳火球 hoac phich lich hoa phao 霹雳火砲) co chua hon hop thuoc sung, voi, sat vun va asen. Bao cao cho biet qua bom tao ra am thanh lon chung to ham luong nitrat trong hon hop thuoc sung đu lon đe tao ra vu no. Bot voi trong bom o Thai Thach tao ra đam khoi mu mit tuong tu nhu hoi cay. Hoa cau phat tan ra khoi khi vo bom bi vo. Kip no se kich no bom sau khi phong.
Nha Kim đa bat hang nghin tho ren đe che tao ao giap va vu khi cho ham đoi va cong nhan đe đao kenh can thiet cho viec van chuyen cac con tau tu Thong Chau đen Đai Van Ha qua cang Bac Truc Co (直沽) (Thien Tan ngay nay). Quan Kim bao boc cac con tau hang nhe cua ho bang nhung lop da day cua te giac. Moi con tau co hai tang voi linh o boong duoi chiu trach nhiem cho viec cheo tau, con linh o boong tren co the su dung vu khi phong. Ba bien the khac nhau cua tau chien đa đuoc che tao. Mot so tau đa bi sa lay o Luong Son va tau đuoc đong đe thay the co chat luong kem hon. Ham đoi cua quan Kim khong the đanh bai tau chien to hon va nhanh hon cua quan Tong.
Tran chien co y nghia quan trong trong lich su cong nghe cua hai quan Tong. Tien bo cong nghe cua hai quan Tong chung to rang ho co the tiep can bien Hoa Đong, noi ho co tranh chap voi luc luong quan su cua Kim va Mong Co đoi đich. Mac du hoa phao ban tu may phong đoi trong đa đuoc phat minh tu nhieu thap ky truoc nhung van chua tro nen bat buoc tren cac tau chien quan Tong cho đen nam 1129. Nhung con tau guong đuoc che tao lien tuc voi nhieu kich co khac nhau trong khoang thoi gian tu nam 1132 đen 1183. Mot ky su ho Cao đa nghi ra con tau đuoc trang bi toi 11 guong moi ben va ky su ho Tan đa thiet ke lop ma sat đe boc tau vao nam 1203. Tat ca nhung tien bo ky thuat nay đa ho tro su gia tang nhanh chong ve quy mo luc luong. Theo Joseph Needham, hai quan Tong đa "tu 11 hai đoan va 3000 quan tang len thanh 20 hai đoan va 52.000 quan trong vong mot the ky".


Xem them Tong su
Kim su
Lich su Trung Quoc
Hai chien
Lich su quan su Trung Quoc (truoc-1911)
Lich su nha Tong


Chu thich Tham khao Chan, Hok-Lam (1992). "The Organization and Utilization of Labor Service Under The Jurchen Chin Dynasty". Harvard Journal of Asiatic Studies. Quyen 52 so 2. tr. 613–664. doi:10.2307/2719174. JSTOR 2719174.
Ebrey, Patricia Buckley (2010) [1996]. The Cambridge Illustrated History of China (an ban thu 2). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-12433-1.
Franke, Herbert (1994). Denis C. Twitchett; Herbert Franke; John King Fairbank (bien tap). The Cambridge History of China: Volume 6, Alien Regimes and Border States, 710–1368. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-24331-5.
Holcombe, Charles (2011). A History of East Asia: From the Origins of Civilization to the Twenty-First Century. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-51595-5.
Mote, Frederick W. (1999). Imperial China: 900–1800. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-01212-7.
Needham, Joseph (1971). Science and Civilisation in China: Civil Engineering and Nautics, Volume 4 Part 3. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-07060-7.
Needham, Joseph (1987). Science and Civilisation in China: Military technology: The Gunpowder Epic, Volume 5, Part 7. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-30358-3.
Tao, Jing-shen (2002). "A Tyrant on the Yangtze: The Battle of Ts'ai-shih in 1161". Trong Marie Chan; Chia-lin Pao Tao; Jing-shen Tao (bien tap). Excursions in Chinese Culture: Festschrift in Honor of William R. Schultz. Chinese University Press. tr. 149–158. ISBN 978-962-201-915-7.
Tao, Jing-shen (2009). "The Move to the South and the Reign of Kao-tsung". Trong Paul Jakov Smith; Denis C. Twitchett (bien tap). The Cambridge History of China: Volume 5, The Sung Dynasty and Its Precursors, 907–1279. Cambridge University Press. tr. 556–643. ISBN 978-0-521-81248-1. (hardcover)
Turnbull, Stephen (2002). Fighting Ships of the Far East: China and Southeast Asia 202 BC – AD 1419. Osprey Publishing. ISBN 978-1-78200-017-4.


Đoc them Partington, J. R. (1960). A History of Greek Fire and Gunpowder. Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-5954-0.