Lien minh phuong Bac Afghanistan, chinh thuc đuoc goi la Mat tran Đoan ket Hoi giao Cuu quoc Afghanistan (tieng Ba Tu: ‏جبهه متحد اسلامی ملی برای نجات افغانستان Jabha-yi Muttahid-i Islami-yi Milli bara-yi Nijat-i Afghanistan), la mot mat tran quan su đuoc hinh thanh vao cuoi nam 1996 sau khi Tieu vuong quoc Hoi giao Afghanistan (Taliban) đanh chiem Kabul. Mat tran Đoan ket đuoc cac nha lanh đao chu chot cua Nha nuoc Hoi giao Afghanistan tap hop, đac biet la vi Tong thong luu vong Burhanuddin Rabbani va cuu Bo truong Quoc phong Ahmad Shah Massoud. Ban đau Lien minh chi gom chu yeu la nguoi Tajikistan nhung đen nam 2000, cac nha lanh đao cua cac nhom dan toc khac đa gia nhap Lien minh phuong Bac nhu Abdul Rashid Dostum, Mohammad Mohaqiq, Abdul Qadir, Sayed Hussein Anwari va so khac.
Lien minh phuong Bac đa chien đau mot cuoc chien tranh phong thu chong lai chinh phu Taliban. Ho đa nhan đuoc su ho tro cua Iran, Nga, An Đo, Tajikistan va nhung nuoc khac, trong khi Taliban thi chi đuoc su ho tro cua al-Qaeda va Quan đoi Pakistan. Lien minh phuong Bac chu yeu gom sac toc Tajikistan, nhung ve sau con them ca Uzbekistan, Hazaras va Pashtun. Chinh quyen Taliban chu yeu gom nhung thanh vien nguoi Pashtun voi cac nhom thieu so khac. Sau cuoc tan cong do My dan đau va thanh lap chinh quyen Karzai vao cuoi nam 2001, Lien minh phuong Bac đa tan ra tung phan dan toi su thanh lap cua cac đang phai chinh tri khac nhau.


Chi huy va cac phe phai Lien minh phuong Bac đuoc cac phe phai đoi lap thanh lap vao cuoi nam 1996 đong vai tro nhu mot luc luong khang chien chong Taliban. Ke tu đau nam 1999, Ahmad Shah Massoud la nha lanh đao chinh duy nhat co the bao ve lanh tho cua minh chong lai Taliban va nhu vay van la nguoi lanh đao chinh yeu tren thuc te ve chinh tri va quan su cua Lien minh đuoc cong nhan boi cac thanh vien cua tat ca cac nhom sac toc khac nhau. Massoud quyet đinh đuong loi chinh tri chinh va chien luoc quan su chung cua lien minh. Mot phan trong cac phe phai quan su Lien minh nhu Junbish-i Milli hoac Hezb-e Wahdat thi lai khong nam duoi su kiem soat truc tiep cua Massoud ma van nam duoi quyen lanh đao khu vuc hoac dan toc cua ho.
Chi huy quan su cua Lien minh hoac la đoc lap hoac thuoc mot trong cac phe phai chinh tri sau đay: 

Nhom Jamiat-I-Islami, voi thanh vien chu yeu la nhung nguoi Tajikistan thieu so phai Sunni do Ahmad Shah Massoud va Burhanuddin Rabbani lanh đao.
Nhom Junbish-i Milli voi thanh vien chu yeu la nhung nguoi Uzbekistan thieu so phai Sunni do tuong Abdul Rashid Dostum lanh đao.
Nhom Đong Shura voi thanh vien chu yeu la nhung nguoi Pashtun phai Sunni do Abdul Qadir lanh đao
Nhom Harakat-e Islami gom nhung nguoi Tajikistan va Hazara phai Shia do Sayed Hussain Anwari lanh đao
Nhom Hezb-e Wahdat gom nhung nguoi Hazara thieu so phai Shia do Mohammad Mohaqiq va Karim Khalili lanh đao.
Tu mien bac Afghanistan: Bismillah Khan Mohammadi, Atta Mohammad Noor, Mohammad Daud Daud, Mohammad Fahim, Gul Haider, Mohammad Mohaqiq, Rashid Dostum, Qazi Kabir Marzban; 

Tu mien đong Afghanistan: Abdul Qadir, Hazrat Ali, Jaan DAAD Khan, Abdullah Wahedi, Qatrah va Najmuddin;
Tu mien nam Afghanistan: Qari Baba, Aref Noorzai va Hotak;
Tu phia tay Afghanistan: Ismail Khan, Tien si Ibrahim, va Fazlkarim Aimaq;
Tu trung uong Afghanistan: Sayed Mustafa Kazemi, Said Hussein Aalemi Balkhi, Akbari, Mohammad Ali Jawed Karim Khaili va Sher Alam.
Chi huy va pho chi huy quan su cua Lien minh bao gom: 
Hai ung cu vien chinh tri chinh trong cuoc bau cu tong thong Afghanistan nam 2009 đeu lam viec cho Mat tran Đoan ket: 

Abdullah Abdullah (la mot nguoi ban than cua Ahmad Shah Massoud va bo truong ngoai giao cua lien minh)
Hamid Karzai (co cha bi Taliban giet chet, sau đo ong đa tien hanh su menh ngoai giao đe tim kiem su ho tro cho Massoud o chau Au va My vao nam 2000/2001)


Lich su = Boi canh =
 
Sau su sup đo cua chinh phu cong san Najibullah do Lien Xo hau thuan vao nam 1992, cac đang phai chinh tri Afghanistan đa nhat tri ve mot nen hoa binh va thoa thuan chia se quyen luc (Hoa uoc Peshawar). Hiep đinh đa tao nen Nha nuoc Hoi giao Afghanistan va bo nhiem mot chinh phu lam thoi trong thoi ky chuyen tiep đuoc tiep noi boi cuoc tong tuyen cu. Theo loi To chuc Theo doi Nhan quyen: 

Chu quyen cua Afghanistan đa đuoc chinh thuc trao lai cho Nha nuoc Hoi giao Afghanistan, mot thuc the đuoc tao ra vao thang 4 nam 1992, sau su sup đo cua chinh quyen Najibullah do Lien Xo hau thuan. [...] Ngoai tru Hezb-e Islami cua Gulbuddin Hekmatyar, tat ca cac phe [...] be ngoai thi đuoc thong nhat duoi chinh quyen nay vao thang 4 nam 1992. [...] Hezb-e Islami cua Hekmatyar, ve phan minh đa tu choi cong nhan chinh phu cho hau het giai đoan thao luan trong bao cao nay va cac cuoc tan cong chong lai luc luong chinh phu va Kabul noi chung. [...] Đan phao va ten lua roi o khap moi noi.

Gulbuddin Hekmatyar con nhan đuoc su ho tro hoat đong, tai chinh va quan su cua Pakistan. Chuyen gia ve Afghanistan Amin Saikal đa ket luan trong cuon Modern Afghanistan: A History of Struggle and Survival (Afghanistan đuong đai - Mot thien lich su đau tranh va sinh ton): 

Pakistan mong muon thiet lap mot buoc đot pha o Trung A. [...] Islamabad co the khong mong đoi nhung nha lanh đao chinh phu Hoi giao moi [...] phu thuoc vao cac muc tieu quoc gia cua rieng ho đe giup Pakistan thuc hien tham vong khu vuc cua minh. [...] Neu khong co su ho tro hau can va cung cap mot so luong lon ten lua cua ISI, luc luong cua Hekmatyar se khong the nham muc tieu va pha huy mot nua Kabul.

Ngoai ra, A Rap Xe Ut va Iran – nhung đoi thu tranh gianh quyen ba chu trong khu vuc – đa ho tro luc luong dan quan Afghanistan tro mat đoi đich voi nhau. Theo To chuc Theo doi Nhan quyen thi Iran đa hau thuan cho phe Hezb-i Wahdat thuoc sac toc Hazara phai Shia cua Abdul Ali Mazari nham "toi đa hoa suc manh quan su va anh huong cua Wahdat". A Rap Xe Ut thi ung ho Wahhabite Abdul Rasul Sayyaf va phe Ittihad-i Islami cua ong. Mot an pham cua truong Đai hoc George Washington mo ta: Luc luong ben ngoai nhin thay su bat on o Afghanistan nhu mot co hoi đe nhan manh đen cac chuong trinh nghi su chinh tri va an ninh cua rieng ho.

Xung đot giua hai luc luong dan quan đa som leo thang thanh mot cuoc chien tranh toan dien. Do su khoi đau đot ngot cua chien tranh, hoat đong cua co quan chinh phu, cac đon vi canh sat hoac mot he thong tu phap va trach nhiem đoi voi Nha nuoc Hoi giao Afghanistan moi đuoc tao ra khong co thoi gian đe hinh thanh. Toi ac đeu co su nhung tay tu cac ca nhan cua cac phe phai vu trang khac nhau trong khi Kabul roi vao tinh trang vo luat phap va hon loan nhu mo ta trong bao cao cua To chuc Theo doi Nhan quyen va Du an Tu phap Afghanistan. Cung boi su hon loan, mot so nha lanh đao dan dan chi kiem soat cac cap pho chi huy cua ho tren danh nghia. To chuc Theo doi Nhan quyen đa viet: 

Hiem khi ngung ban, thuong đam phan qua cac đai dien cua Ahmad Shah Massoud, Sibghatullah Mojaddedi hoac Burhanuddin Rabbani [chinh phu lam thoi], hoac cac quan chuc tu Uy ban Chu thap đo quoc te (ICRC), thuong sup đo trong vong vai ngay.

Trong khi đo, mien nam Afghanistan nam duoi su kiem soat cua cac nha lanh đao đia phuong khong lien ket voi chinh quyen trung uong o Kabul. Vao nam 1994, Taliban von la mot phong trao bat nguon tu cac truong ton giao Jamiat Ulema-e-Islam danh cho nguoi ti nan Afghanistan o Pakistan, cung đa phat trien o Afghanistan nhu mot luc luong chinh tri-ton giao. Thang 11 nam 1994, ho nam quyen kiem soat thanh pho mien nam Kandahar va sau đo mo rong quyen kiem soat cua ho sang mot so tinh o mien nam va mien trung Afghanistan khong thuoc quyen kiem soat cua chinh phu trung uong.
Đen cuoi nam 1994, hau het cac phe phai cua luc luong dan quan đa chien đau trong cuoc chien gianh quyen kiem soat thu đo Kabul đeu bi cac luc luong cua Bo truong Quoc phong cua Nha nuoc Hoi giao Ahmad Shah Massoud đanh bai ve mat quan su. Su ban pha thu đo tam dung lai. Chinh phu Nha nuoc Hoi giao đa co nhung buoc phuc hoi luat phap va trat tu tri an. Toa an bat đau lam viec tro lai. Massoud đa co gang đe bat đau mot tien trinh chinh tri toan quoc voi muc tieu cung co quoc gia va cac cuoc bau cu dan chu, ong cung moi Taliban tham gia tien trinh nay nhung ho tu choi vi ho khong tin vao mot he thong dan chu.
Taliban bat đau ban pha thu đo Kabul vao đau nam 1995 nhung đa bi đanh bai boi cac luc luong cua chinh phu Nha nuoc Hoi giao duoi su chi huy cua Ahmad Shah Massoud. To chuc An xa Quoc te khi đe cap đen cuoc tan cong cua Taliban đa viet trong mot bao cao nam 1995: 

"Đay la lan đau tien trong nhieu thang ma thuong dan Kabul đa tro thanh muc tieu cua cac cuoc tan cong ten lua va phao kich nham vao cac khu dan cu trong thanh pho".

Chien thang ban đau cua Taliban vao nam 1994 ma theo sau la mot loat cac that bai dan đen thiet hai nang ne khien cac nha phan tich tin rang phong trao Taliban đa đi vao đuong cung. Vao thoi điem đo Pakistan va A Rap Xe Ut gia tang đang ke su ho tro cua ho cho Taliban. Nhieu nha phan tich nhu Amin Saikal mo ta Taliban nhu đang phat trien thanh mot luc luong đai dien cho loi ich khu vuc cua Pakistan. Ngay 26 thang 9 nam 1996, khi quan Taliban đuoc su ho tro quan su cua Pakistan va ho tro tai chinh cua A Rap Xe Ut đa chuan bi mot cuoc tan cong lon nham tai chiem thu đo Kabul, Massoud ra lenh rut lui toan dien khoi thanh pho. Cuoi cung Taliban chiem đuoc Kabul vao ngay 27 thang 9 nam 1996 va thanh lap Tieu vuong quoc Hoi giao Afghanistan.


= Mat tran Đoan ket hinh thanh =
Ahmad Shah Massoud va Abdul Rashid Dostum la nhung ke thu cu đa thanh lap Mat tran Đoan ket (Lien minh phuong Bac) chong lai Taliban luc nay đang chuan bi cuoc tan cong chong lai cac khu vuc con lai duoi su kiem soat cua Massoud va nhung vung duoi su kiem soat cua Dostum. Mat tran Đoan ket gom cac luc luong chu yeu la nguoi Tajikistan cua Massoud va luc luong nguoi Uzbekistan cua Dostum, quan đoi sac toc Hazara do Haji Mohammad Mohaqiq lanh đao va quan đoi sac toc Pashtun duoi su lanh đao cua cac tuong linh nhu Abdul Haq va Haji Abdul Qadir. Cac chinh tri gia va cac nha ngoai giao noi tieng cua Mat tran bao gom Abdul Rahim Ghafoorzai, Abdullah Abdullah va Masood Khalili. Tu khi quan Taliban đanh chiem thu đo Kabul vao thang 9 nam 1996 đen thang 11 nam 2001 thi Mat tran đa kiem soat khoang 30% dan so Afghanistan tai cac tinh nhu Badakhshan, Kapisa, Takhar va cac vung cua Parwan, Kunar, Nuristan, Laghman, Samangan, Kunduz, Ghor va Bamyan.


= Can thiep quan su cua Pakistan =
 
Theo chuyen gia ve Afghanistan cua Pakistan Ahmed Rashid, "tu nam 1994 đen nam 1999, uoc tinh co khoang 80.000 đen 100.000 nguoi Pakistan đuoc huan luyen va chien đau tai Afghanistan" o ben phe Taliban chong lai Lien minh phuong Bac.
Tinh rieng nam 2001, theo mot so nguon tin quoc te đa co khoang 28.000-30.000 cong dan Pakistan, 14.000-15.000 nguoi Afghanistan theo Taliban va 2.000-3.000 chien binh Al Qaeda đa chien đau chong lai luc luong chong Taliban o Afghanistan nhu mot luc luong quan su kha manh len toi 45.000 nguoi. Tong thong Pakistan Pervez Musharraf – sau la Tong tham muu truong quan đoi – chiu trach nhiem cho viec gui hang ngan nguoi Pakistan chien đau ben canh quan Taliban va Bin Laden chong lai cac luc luong cua Ahmad Shah Massoud. Trong so khoang 28.000 cong dan Pakistan chien đau o Afghanistan thi co 8.000 chien binh đuoc tuyen mo tu cac madrassa đa lap đay hang ngu linh chinh quy cua Taliban. Mot tai lieu nam 1998 cua Bo Ngoai giao My xac nhan rang "20-40 % [chinh quy] linh Taliban la nguoi Pakistan". Tai lieu nay noi them rang cac bac cha me cua nhung nguoi dan Pakistan "khong biet gi ve su dinh liu quan su cua con em minh voi Taliban cho đen khi thi the cua ho đuoc mang ve Pakistan". Theo bao cao cua Bo Ngoai giao My va cac bao cao cua To chuc Theo doi Nhan quyen thi nhung cong dan Pakistan khac chien đau o Afghanistan la nhung binh si chinh quy nhat la tu Quan đoan Bien gioi ma con tu quan đoi cung cap su ho tro chien đau truc tiep.
Ngay 1 thang 8 nam 1997, Taliban đa phat đong mot cuoc tan cong vao can cu quan su chinh Sheberghan cua Abdul Rashid Dostum. Dostum đa cho biet ly do cuoc tan cong thanh cong la do su tham gia cua 1500 linh biet kich Pakistan va su yem tro cua khong quan Pakistan. Đen nam 1998, Iran cao buoc Pakistan gui luc luong khong quan nem bom Mazar-i-Sharif nham ho tro quan Taliban va truc tiep cao buoc quan đoi Pakistan vi "nhung toi ac chien tranh o Bamiyan". Cung trong nam đo phia Nga cho biet, Pakistan chiu trach nhiem ve "su banh truong quan su" cua Taliban o mien bac Afghanistan bang cach gui mot so luong lon quan đoi Pakistan ma ve sau bi Mat tran Đoan ket chong Taliban bat lam tu binh.
Nam 2000, Hoi đong Bao an Lien Hop Quoc đa ap đat mot lenh cam van vu khi đe chong lai su ho tro quan su cho Taliban, roi cac quan chuc Lien Hop Quoc ro rang đa chon Pakistan. Tong thu ky Lien Hop Quoc ngam chi trich Pakistan vi su ho tro quan su cua ho va Hoi đong Bao an tuyen bo đo la "noi đau kho tot cung qua cac bao cao tham gia chien đau ve phia Taliban cua hang ngan cong dan khong phai Afghanistan". Vao thang 7 nam 2001, mot so nuoc trong đo co Hoa Ky đa cao buoc Pakistan la "vi pham lenh trung phat cua Lien Hop Quoc vi vien tro quan su cho Taliban". Cung nam đo, Tinh bao Anh bao cao rang ISI đa đong mot vai tro tich cuc o mot so trai huan luyen cua Al Qaeda. ISI con giup đo viec xay dung cac trai huan luyen cho ca Taliban va Al Qaeda. Tu nam 1996 đen nam 2001, Al Qaeda cua Osama Bin Laden va Ayman al-Zawahiri đa tro thanh mot nha nuoc trong nha nuoc Taliban. Bin Laden đa gui cac chien binh Al-Qaeda goc A Rap va Trung A tham gia cuoc chien chong lai Lien minh phuong Bac trong so đo co Lu đoan 055 cua ong ta.
Ngay khi phe chong Taliban tien quan đanh chiem Kabul vao thang 11 nam 2001, luc luong ISI đa to chuc hoat đong va tham giup luc luong dan quan Taliban rut lui toan dien. Trong thang 11 nam 2001, Taliban, cac chien binh Al-Qaeda va đac vu ISI đa đuoc so tan mot cach an toan tu Kunduz tren may bay cho hang cua quan đoi Pakistan toi cac can cu Khong quan Pakistan tai Chitral va Gilgit o khu vuc phia Bac cua Pakistan trong nhung cai đuoc menh danh la "Cau hang khong cua Quy". Vai tro cua quan đoi Pakistan đa đuoc cac quan sat vien quoc te cung nhu cua lanh đao chong Taliban Ahmad Shah Massoud mo ta nhu mot vu "xam luoc len lut". Cuoc "xam luoc len lut" đa chung minh khong the đanh bai cac luc luong chong Taliban ap đao nghiem trong.


= Cac vu tham sat cua Taliban =
Theo mot bao cao dai 55 trang cua Lien Hop Quoc, thi trong khi Taliban co gang cung co quyen kiem soat phia bac va tay Afghanistan đa thuc hien cac vu tham sat co he thong nham vao dan thuong. Cac quan chuc Lien Hop Quoc noi rang đa co "15 vu tham sat" tu nam 1996 đen 2001. Ho cung noi rang "chinh la he thong o muc đo cao va tat ca đeu huong ve [Taliban] Bo Quoc phong hoac la chinh Mullah Omar". Cai goi la Lu đoan 055 cua al-Qaeda cung chiu trach nhiem cho hang loat vu sat hai dan thuong Afghanistan. Bao cao cua Lien Hop Quoc trich dan cac nhan chung o nhieu lang mo ta cac chien binh A Rap "mang dao dai dung đe rach co hong va lot da nguoi".


= Nhan to Ahmad Shah Massoud =

Sau nhung tran chien lau đoi nhat la đoi voi thanh pho phia bac Mazar-i-Sharif, Abdul Rashid Dostum va cac luc luong Junbish cua ong cung voi quan đong minh Hezb-e Wahdat đa bi Taliban va cac đong minh cua ho đanh bai vao nam 1998. Dostum sau đo phai song luu vong. Ahmad Shah Massoud van la lanh đao chong Taliban chu yeu duy nhat ben trong Afghanistan đu kha nang bao ve cac vung rong lon tai lanh tho cua minh chong lai quan đoi Pakistan, Taliban va Al-Qaeda.
Taliban lien tuc cung cap tien bac cho Massoud va hua hen mot vi tri quyen luc đe buoc ong phai dung cuoc khang cu cua minh. Nhung Massoud đa tu choi. Ong giai thich trong mot cuoc phong van: "Taliban co lan cu đai dien đen noi: "Hay đen va chap nhan chuc vu Thu tuong va ve voi chung toi", va ho se giu chuc vu cao nhat trong ca nuoc la chuc Tong thong. Nhung con cai gia phai tra?! Su khac biet ma chung toi quan tam đen chinh la cach chung ta suy nghi ve nguyen tac thuc su cua xa hoi va nha nuoc. Chung toi khong the chap nhan đieu kien thoa hiep cua ho neu khong chung toi se phai tu bo cac nguyen tac cua nen dan chu hien đai. Chung toi chu yeu chong đoi he thong goi la "Tieu vuong quoc Afghanistan"". "Đo phai la mot noi ma moi nguoi dan Afghanistan đeu tim thay hanh phuc cua rieng minh. Va toi nghi rang đeu nay chi co the đuoc đam bao boi nen dan chu dua tren su đong thuan".
Massoud muon thuyet phuc Taliban tham gia vao mot tien trinh chinh tri hang đau đoi voi cac cuoc bau cu dan chu trong mot tuong lai gan. Ong cung noi: "Taliban khong phai la mot luc luong đuoc coi la bat kha chien bai. Ho đuoc tach tu nhung nguoi bay gio. Ho yeu hon so voi trong qua khu. Chi co su ho tro cua Pakistan, Osama bin Laden va cac nhom cuc đoan khac moi giu cho Taliban tru đuoc. Khi su ho tro bi ngung lai thi ho rat kho ma ton tai noi".

Vao đau nam 2001 Lien minh phuong Bac đa trien khai mot chien luoc moi la ap luc quan su đia phuong va khang cao chinh tri toan cau. Su bat binh ngay cang tang dan đe chong lai su cai tri cua Taliban tu duoi đay xa hoi Afghanistan bao gom ca cac khu vuc cua nguoi Pashtun. Tong cong uoc tinh co khoang mot trieu nguoi đa tron khoi Taliban. Nhieu thuong dan đa bo chay đen khu vuc cua Ahmad Shah Massoud. National Geographic đa ket luan trong tai lieu cua minh "Ben trong Taliban": "Đieu duy nhat can tro cac cuoc tan sat cua Taliban trong tuong lai chinh la Ahmad Shah Massoud". Trong khu vuc duoi su kiem soat cua Massoud đa thiet lap the che dan chu va ky Tuyen bo Quyen cua Phu nu. Đong thoi ong rat than trong đe khong lap lai su that bai cua chinh phu Kabul vao thap nien 1990. Ngay trong nam 1999, lanh đao Lien minh đa ra lenh huan luyen luc luong canh sat đac biet đe giu gin an ninh trat tu va bao ve dan thuong trong truong hop Mat tran thanh cong. Vao đau nam 2001, Ahmad Shah Massoud đa dien thuyet truoc Nghi vien chau Au o Brussels yeu cau cong đong quoc te cung cap tro giup nhan đao cho nguoi dan Afghanistan. Ong noi rang Taliban va Al Qaeda đa gioi thieu "mot su dien giai sai lech ve Hoi giao" va neu khong co su ho tro cua Pakistan va Bin Laden thi Taliban se khong co kha nang duy tri chien dich quan su cua ho đen mot nam. Trong chuyen vieng tham sang chau Au, Massoud cung canh bao rang co quan tinh bao cua ong đa thu thap đuoc thong tin ve mot cuoc tan cong quy mo lon sap xay ra tren đat My.
Ngay 9 thang 9 nam 2001, hai ke tan cong tu sat A Rap bi cao buoc thuoc Al Qaeda, đa gia lam nha bao va cho kich no mot qua bom giau trong mot may quay phim khi đang phong van Ahmed Shah Massoud tai tinh Takhar cua Afghanistan. Tuong Massoud chet tren may bay truc thang khi đuoc cho đen benh vien cap cuu. Ong đuoc chon cat tai que nha cua minh o lang Bazarak trong thung lung Panjshir. Đam tang mac du dien ra trong mot khu vuc kha thon que nhung co toi hang tram ngan nguoi tham du va khong ngung than khoc.
Vu am sat Massoud đuoc coi la co mot su lien ket manh me đen su kien ngay 11 thang 9 nam 2001 tren đat My đa giet chet gan 3.000 nguoi va đo duong nhu la cuoc tan cong khung bo ma Massoud đa canh bao trong bai phat bieu truoc Nghi vien chau Au vai thang truoc đo. John P. O'Neill tung la mot chuyen gia chong khung bo va tro ly giam đoc FBI cho đen cuoi nam 2001 thi ve huu, sau đuoc đe nghi nhan vi tri giam đoc an ninh tai Trung tam Thuong mai The gioi (WTC). Ong đa lam viec tai WTC hai tuan truoc ngay 11 thang 9. Vao ngay 10 thang 9 nam 2001, John O'Neill co noi voi hai nguoi ban cua minh rang: "Đeu do chung ta. Va chung ta se phai ganh chiu mot đieu gi đo lon lao.... Mot so chuyen đa xay ra o Afghanistan [đe cap đen vu am sat Massoud]. Toi khong thich cach moi thu đang đuoc sap đat tai Afghanistan.... toi cam nhan đuoc mot su thay đoi va toi nghi rang moi thu se som.... xay ra". John O'Neill đa thiet mang vao ngay 11 thang 9 nam 2001 khi toa thap phia nam sup đo.
Sau vu tan cong khung bo ngay 11 thang 9 nam 2001, quan Lien minh phuong Bac đa lat đo che đo Taliban o Kabul voi su ho tro cua khong quan My trong Chien dich Tu do Ben vung, su dung cac bao cao tinh bao đuoc cung cap boi Iran trong cuoc hop cua Nhom Sau cong Hai tai Tru so Lien Hop Quoc. Vao thang 11 va thang 12 nam 2001, Lien minh đa gianh quyen kiem soat phan lon đat nuoc va đong mot vai tro quan trong trong viec thiet lap chinh phu lam thoi hau Taliban cua Hamid Karzai vao cuoi nam 2001.


= Sau su kien 11 thang 9 =
 
Sau vu tan cong khung bo ngay 11 thang 9 tai Hoa Ky vao nam 2001, Mat tran đa thanh cong trong viec chiem lai Kabul tu tay Taliban voi su yem tro cua lien quan do My dan đau trong chien dich Tu do Ben vung. Mac du lo ngai ve su tro lai cua su hon loan tuong tu nhu trong cuoc noi chien 1992-1996, tat ca cac nha lanh đao Afghanistan đa gap nhau tai Đuc đe tao ra mot chinh phu moi. Hamid Karzai đuoc lua chon đe lanh đao đat nuoc va hau het cac vi tri chu chot đa đuoc trao cho cac thanh vien nguoi Tajikistan cua Lien minh phuong Bac. Đieu nay tao ra mot van đe quoc te lon. Trong khi Pakistan đa luon luon ung ho nhom dan toc lon cua Afghanistan la nguoi Pashtun, An Đo đa nhin thay mot co hoi đe gia tang suc manh trong khu vuc bang cach nhay vao cuoc choi voi su ung ho cua Lien minh phuong Bac trong nhung ngay đau cua cuoc chien. Voi ca hai quoc gia đang tim cach tang cuong hoac duy tri quyen luc trong khu vuc cua ho thong qua su đoi lap giua cac phe phai o tren đia ban, cuoc xung đot o Afghanistan ngay cang đuoc cac nha quan sat nhin nhan nhu mot mieng moi beo bo giua cac cuong quoc.
Tu nam 2002 đen nam 2004 đa chung kien ​​su yen tinh tuong đoi o Afghanistan. Đen nam 2006 thi do su ho tro cua Pakistan, su noi day cua Taliban ngay cang đat đuoc suc manh. Vao nam 2010, Tong thong Afghanistan Karzai quyet đinh rang cach duy nhat đe cham dut cuoc noi day cua Taliban la keu goi hoa binh. Tien trinh nay vua đuoc chap nhan va su ho tro tu tat ca cac đoi tac quoc te cua Afghanistan, ngoai tru mot vai nhan vat quan trong cua Lien minh phuong Bac nhu Abdullah Abdullah Ahmad Zia Massoud, Mohammad Mohaqiq va nhung nguoi khac. Phe đoi lap ve sau bi phan tan thanh nhieu đang phai đa canh bao rang chinh sach nhan nhuong cua Karzai co the gay ton hai đen su phat trien chinh tri va kinh te cua Afghanistan, cung cac tien bo đat đuoc trong cac linh vuc nhu giao duc va nu quyen. Khi cac nha lanh đao đoi lap bi NATO va chinh quyen Karzai loai khoi cac cuoc đam phan bi mat voi Taliban va thuat hung bien chinh tri cua Karzai đa phai đieu chinh cac yeu cau ngay cang tang cua Taliban, cac nha lanh đao cua Lien minh cung tap hop lai đe phan đoi su tro lai cua Taliban o Afghanistan vao cuoi nam 2011.


Cai cach Mat tran Dan toc Afghanistan đuoc Ahmad Zia Massoud, Abdul Rashid Dostum va Mohammad Mohaqiq thanh lap vao cuoi nam 2011 đe phan đoi cac cuoc đam phan hoa binh voi Taliban, thuong đuoc coi la mot cai cach cua canh quan su cua Mat tran. Trong khi đo, nhieu canh chinh tri đa hop nhat duoi Lien minh Quoc gia Afghanistan do Abdullah Abdullah thanh lap.
Cuu lanh đao cua Cuc An ninh Quoc gia (NDS), Amrullah Saleh đa lap ra mot phong trao moi la Basej-i Milli voi su ung ho tu gioi thanh nien. No huy đong đuoc khoang 10.000 nguoi trong mot cuoc bieu tinh chong Taliban tai thu đo Kabul vao thang 5 nam 2011. Nguoi hung Lien minh phuong Bac cu la Mohammed Fahim, Pho Tong thong Afghanistan van con trong mot lien minh voi Hamid Karzai.


Van đe nhan quyen (1997-2001) = Khu vuc cua Ahmad Shah Massoud =
Massoud kiem soat khu vuc Panjshir, mot so vung cua tinh Parwan va Thakar. Mot so vung cua Badakshan van nam duoi anh huong cua ong trong khi so khac thi bi kiem soat boi Burhanuddin Rabbani von co mot so tranh chap voi Massoud. Mat khac, Badakshan con la que nha cua Rabbani. Massoud con lap nen cac to chuc đa đuoc cau truc thanh mot so uy ban: chinh tri, y te, giao duc va kinh te. Phu nu va tre em trong khu vuc cua Massoud đeu đuoc phep lam viec va đi đen truong hoc, co it nhat hai truong hop đich than Massoud đa can thiep chong lai cac truong hop hon nhan cuong ep. Phu nu cung khong phai mac đo burqa cua Afghanistan. Ben canh đo thi Massoud con tuyen bo chac chan rang ca nam va nu đeu binh đang va nen tan huong nhung quyen nhu nhau, ong cung phai đoi pho voi nhung truyen thong cua Afghanistan ma ong noi se can mot hoac nhieu the he nua moi vuot qua đuoc. Theo y kien ​​cua Massoud thi đieu nay chi co the đat đuoc thong qua giao duc.
Hang tram ngan nguoi Afghanistan đa bo chay khoi Taliban đen cac khu vuc do Massoud kiem soat. Con mot van đe nhan đao lon nua la khong co đu luong thuc cho ca dan cu hien co va nhung nguoi di tan o Afghanistan. Nam 2001, Massoud va mot nha bao Phap đa mo ta tinh hinh cay đang cua nguoi dan di tan va yeu cau tro giup nhan đao.


= Khu vuc cua Abdul Rashid Dostum =
 
Cho đen khi Balkh bi Taliban chiem đuoc vao nam 1998, Abdul Rashid Dostum đa kiem soat cac tinh sau đay: Samangan, Balkh, Jowzjan, Faryab va Baghlan. Theo To chuc Theo doi Nhan quyen đa co nhieu vi pham ve luat phap nhan đao quoc te đuoc Lien minh phuong Bac cam ket co tu giai đoan 1996-1998 khi Dostum kiem soat hau het mien Bac.
Theo To chuc Theo doi Nhan quyen vao nam 1997, khoang 3.000 binh si Taliban đa bi luc luong Junbish cua Dostum duoi su chi huy cua Abdul Malik Pahlawan bat song va hanh quyet so sai o quanh Mazar-i Sharif. Cac vu giet nguoi sau khi Malik rut khoi mot lien minh ngan voi Taliban va viec bat giu luc luong Taliban đang bi mac ket trong thanh pho. Đen khi My phat đong cuoc chien tranh chong khung bo thi quan đoi trung thanh voi Dostum cung quay tro lai chien đau. Vao thang 12 nam 2001, trong cuoc chien Afghanistan, khoang 250 đen 3.000 (tuy thuoc vao tung nguon tai lieu) tu nhan Taliban bi ban hoac chet ngat trong thung xe tai bang kim loai. Cac tu nhan đa thiet mang trong khi đuoc chuyen tu Kunduz toi Sheberghan. Su co nay đuoc goi la cuoc tham sat Dasht-i-Leili va đa bi Dostum bac bo cao buoc nay vao nam 2009.
Dostum thuoc ve nhung nguoi chi huy tu lam theo y minh ve mat luat phap thuong ha khac. To chuc Quan sat Nhan quyen đa phat hanh cac tai lieu cao buoc toi pham pho bien rong rai nham muc tieu chong lai dan thuong. To chuc Theo doi Nhan quyen đa yeu cau can ngan tich cuc va tu choi ung ho bat ky cach nao cho bat ky nhom hoac lien minh bao gom cac vien chi huy voi mot ho so vi pham nghiem trong cac tieu chuan phap luat nhan đao quoc te, nhat la cai ten Abdul Rashid Dostum; Haji Muhammad Muhaqqiq, mot chi huy cap cao cua Hezb-i Wahdat; Abdul Rasul Sayyaf, lanh đao cua nhom Ittihad-i Islami xua kia va Abdul Malik Pahlawan, mot cuu chi huy cap cao cua Junbish.


Xem them Chien tranh Afghanistan (1996-2001)
Chien tranh Afghanistan (2001–nay)


Tham khao Lien ket ngoai