Tenochtitlan (tieng Nahuatl co đien: Tenochtitlan [tenoː tʃtitɬaː n]) hay con đuoc biet trong tieng Tay Ban Nha la Mexico-Tenochtitlan la mot altepetl (thanh bang) cua nguoi Nahua nam tren mot hon đao giua ho Texcoco, trong thung lung Mexico. Đuoc thanh lap vao nam 1325, Tenochtitlan tro thanh kinh đo cua đe che Aztec đang phat trien trong the ky 15, cho đen khi bi nguoi Tay Ban Nha chinh phuc nam 1521. Luc cao điem, đay la thanh pho lon nhat chau My thoi Tien Colombo. Sau khi bi chinh phuc, gan nhu toan bo thanh pho bi nguoi Tay Ban Nha pha huy va no tro thanh mot cabecera cua Pho vuong quoc Tan Tay Ban Nha, va ngay nay cac di tich cua Tenochtitlan van con thay đuoc o trong trung tam thanh pho Mexico.


Ten goi Đia danh nay bat nguon tu tieng Nahuatl tetl [tetɬ] (co nghia la "đa") va nochtli ['noːtʃtɬi] ("le gai") hop lai co the hieu la "Le gai [moc giua] nhung tang đa". Tenochtitlan la mot trong hai altepetl (thanh bang) nam tren đia phan thanh pho Mexico ngay nay; thanh bang kia la Tlatelolco.


Đia ly Dien tich cua Tenochtitlan uoc tinh vao khoang 8 đen 13,5 km2 (3,1 đen 5,2 dam vuong Anh), nam o phia tay cua Ho Texcoco.
Tai thoi điem chinh phuc cua Tay Ban Nha, thanh pho Mexico bao gom hai thanh pho Tenochtitlan va Tlatelolco cung mot luc. Ke tu đo, thanh pho keo dai tu bac xuong nam tu bien gioi phia bac cua Tlatelolco vao đam lay ma theo thoi gian đa đuoc dan dan bien mat ve phia Tay.
Thanh pho đa đuoc noi voi đat lien bang nhung con đuong đap cao dan đau o phia bac, phia nam va phia tay cua thanh pho. Nhung đuong đap cao bi cat ngang boi nhung cay cau cho phep ca no va phuong tien giao thong khac đe vuot qua mot cach tu do. Cac cay cau co the đuoc keo đi neu can thiet đe bao ve thanh pho. Cac thanh pho chinh no đa đuoc xen ke voi mot loat cac kenh rach, do đo tat ca dan cu o moi noi trong thanh pho co the di chuyen hoac la đi bo hoac thong qua xuong.
Ho Texcoco la ho lon nhat trong nam ho noi lien voi nhau. Ke tu khi no đuoc hinh thanh trong mot luu vuc, ho Texcoco la mot ho nuoc lo. Trong suot trieu đai cua Hoang đe Moctezuma, "đe Nezahualcoyotl " đa đuoc xay dung. Uoc tinh co chieu dai la 12 đen 16 km (7,5 đen 9,9 mi), con đe đa đuoc hoan thanh vao khoang nam 1453, cac đe giu nuoc ngot tu cac đot mua xuan o cac vung nuoc xung quanh Tenochtitlan va luu giu cac vung nuoc lo ngoai đe, ve phia đong.
Hai đoi cong dan nuoc, voi chieu dai hon 4 km (2,5 mi) đuoc lam bang đat nung, cung cap nuoc ngot cho thanh pho tu mot con suoi tai Chapultepec. Nuoc ngot đuoc su dung chu yeu đe lam sach va tam rua. Đoi voi nuoc uong, nuoc tu nui đuoc ua chuong. Hau het nguoi dan o đay đeu thich tam hai lan mot ngay; rieng Moctezuma đa đuoc cho la tam bon lan moi ngay. Xa phong cua ho lam tu nhung re cay đuoc goi la copalxocotl (Saponaria americana);. Con đe lam sach quan ao, ho su dung re cay metl (Agave americana). Tuong tu nhu mot phong tam xong hoi, no van đuoc su dung o mien Nam Mexico. Đieu nay cung pho bien o cac nen van hoa Trung My khac.


Quy hoach thanh pho Thanh pho đuoc phan chia thanh bon khu vuc hoac campan, tung campan đuoc chia ve 20 huyen ( calpulli s, Nahuatlcalpolli), va moi calpulli đa đi qua đuong pho hoac tlaxilcalli. Co ba con đuong chinh đi qua thanh pho, tung dan đen mot trong ba causeways vao đat lien; Bernal Diaz del Castillo bao cao rang chung đu rong cho muoi con ngua. Cac "calpullis' đa đuoc phan chia boi cac kenh dung cho giao thong van tai, va co nhung cay cau go đuoc lay đi vao ban đem.


= Cho =

Moi calpulli đeu co rieng tiyanquiztli (cho), nhung cung co mot cho chinh o Tlatelolco - thanh pho anh em cua thanh pho Tenochtitlan. Cortes uoc tinh no đa gap đoi kich thuoc cua thanh pho Sevilla voi khoang 60.000 nguoi kinh doanh hang ngay, Bernardino de Sahagun đua mot uoc tinh bao thu nhieu hon tu 20.000 vao ngay thuong va 40.000 vao ngay le. Ngoai ra con co cac cho đac biet o trung tam cac thanh pho khac o Mexico.


= Cong trinh trong thanh pho =

O trung tam cua thanh pho la nhung toa nha cong cong, đen tho va truong hoc. Ben trong mot hinh vuong co tuong bao quanh. Cach buc tuong khoang ba tram met la trung tam nghi le. Co khoang 45 toa nha cong cong bao gom: Đen Templo Mayor, đen tho than Quetzalcoatl, cac tlachtli (san choi đa bong), cac tzompantli (cac buc tuong co gan đau lau), Đen Mat troi, cac buc dung đe te than, va mot so đen tho nho. Ben ngoai la cung đien cua Moctezuma voi 100 phong, moi phong đeu co phong tam rieng, danh cho lanh chua va su gia cua cac nuoc đong minh va nhung nguoi chinh phuc. Nam gan đo la cuicalli hoac nha hat, va cac calmecac (truong hoc).
Thanh pho đa co mot su đoi xung tuyet voi. Tat ca cac cong trinh xay dung phai đuoc su chap thuan cua calmimilocatl - mot vien chuc phu trach viec quy hoach thanh pho.


= Cung đien cua Moctezuma II =
Cung đien cua Moctezuma II co hai vuon thu, mot cho chim san moi va mot cho cac loai chim khac, bo sat va đong vat co vu. Khoang 300 nguoi đa đuoc danh rieng cho viec cham soc cac loai đong vat. Ngoai ra con co mot vuon thuc vat va mot ho ca. Ho ca co muoi ao nuoc muoi va muoi ao nuoc ngot, co chua ca, thuy cam. Nhung noi nhu the nay cung ton tai trong Texcoco, Chapultepec, Huaxtepec (bay gio goi la Oaxtepec) va Texcotzingo.


Lich su Tenochtitlan la thanh pho thu đo cua nen van minh Mexica, bao gom nhung nguoi Mexica, đuoc thanh lap vao nam 1325. Quoc giao cua nen van minh Mexica đang cho đoi viec mot loi tien tri co xua đuoc thuc hien: cac bo lac lang thang se tim thay đuoc mien đat hua danh cho mot thanh pho lon, o noi đuoc bao hieu boi mot con Đai bang an mot con ran trong khi đang đau tren đinh mot cay xuong rong. Nguoi Aztec nhin thay đieu nay sau đo tai mot hon đao đam lay nho tren ho Texcoco va ho đa cho thanh lap thanh pho tai đay, đieu ma bay gio đa tro thanh bat tu tren Quoc huy cua Mexico va tren la co Mexico. Khong bi ngan can boi đia hinh khong thuan loi, ho len ke hoach cho viec xay dung thanh pho bang cach su dung he thong chinampa (đat ten sai la "khu vuon noi") danh cho nong nghiep va đe kho va mo rong đao.
Mot nen van hoa phat trien manh me phat trien, va cac nen van minh Mexica đa thong tri bo toc khac tren khap Mexico. Hon đao tu nhien nho đuoc mo rong dan dan va khien Tenochtitlan tro thanh thanh pho lon nhat va manh nhat o Trung My. Cac tuyen đuong thuong mai đuoc phat trien đe mang hang hoa tu nhung noi xa nhu Vinh Mexico, Thai Binh Duong va co le ngay ca đe che Inca.
Sau khi mot con lu quet qua ho Texcoco, thanh pho đuoc xay dung lai duoi su cai tri cua Hoang đe Ahuitzotl bang mot phong cach ma lam cho no mot tro thanh mot trong nhung noi đep nhat va vi đai nhat chua tung co o Trung My.
Khi Conquistador Hernan Cortes nguoi Tay Ban Nha đen Tenochtitlan vao 08 thang 11 nam 1519. Tai thoi điem nay nguoi ta tin rang thanh pho la mot trong nhung thanh thi lon nhat tren the gioi, khi so voi chau Au, chi co Paris, Venezia va Constantinopolis lon hon. Trong mot buc thu gui Quoc vuong Tay Ban Nha, Cortes đa vi Tenochtitlan nhu Sevilla hay Cordoba. Binh linh cua Cortes đa kinh ngac khi nhin thay thanh pho long lay va nhieu nguoi tu hoi minh la ho đang mo hay đang tinh.
Uoc tinh pho bien nhat ve dan so cua thanh pho la hon 200.000 nguoi. Mot trong so it cac cuoc đieu tra toan dien giao duc cua thanh pho Trung My va quy mo thi tran đua ra con so 212.500 tren dien tich 13,5 km2 (5,2 dam vuong Anh), mac du mot so nguon tin pho bien đua ra con so cao nhu 350.000.  Cac con so nay đa đu đua Tenochtitlan va danh sach cac thanh pho lon nhat the gioi vao thoi đo.


= Sau khi bi chinh phuc =
Cortes sau đo đa tu tay chi đao viec pha huy he thong va san bang thanh pho va cho xay dung lai no, đuoc chia thanh hai khu đoi lap, khu vuc trung tam đuoc su dung boi nguoi Tay Ban Nha (goi la traza). Phan nguoi Ban đia ben ngoai, bay gio goi la San Juan Tenochtitlan, tiep tuc bi chi phoi boi gioi tinh hoa ban đia truoc đo va đuoc chia thanh cac phan khu nhu truoc.


Xem them Aztec


Chu thich Tham khao Lien ket ngoai Tenochtitlan Entry in The Visual History Project Luu tru ngay 17 thang 7 nam 2011 tai Wayback Machine