Rung mua nhiet đoi la mot kieu  he sinh thai xuat hien nhieu tai vi đo 28 đo Bac hay Nam cua đuong xich đao (trong khu vuc xich đao giua chi tuyen Bac va chi tuyen Nam). He sinh thai nay ton tai o nhiet đo trung binh kha cao va luong mua đang ke. Rung mua co the đuoc tim thay o Chau A, Chau Uc, Chau Phi, Nam My, Trung My va tren nhieu hon đao o Thai Binh Duong, vung Caribe, An Đo Duong. Theo nhu bang phan loai quan xa sinh vat cua Quy Quoc te Bao ve Thien nhien, rung mua nhiet đoi đuoc cho la mot dang rung am uot nhiet đoi (hay rung la rong am uot nhiet đoi) va cung co the đuoc xem la rung thuong xanh đong bang tai xich đao.


Tong quan Rung mua nhiet đoi co the đuoc mo ta bang hai chu: nong va am. Co nghia la nhiet đo hang thang đeu vuot qua 18 °C (64 °F) trong ca nam. Luong mua trung binh hang nam khong thap hon 168 cm (66 inch) va co the vuot hon 1000 cm (390 inch) du rang no thuong nam giua khoang 175 cm (69 inch) va 200 cm (79 inch). Luong mua cao nhu the nay thuong lam cho đat ngheo chat dinh duong do cac chat dinh duong de tan thuong bi rua troi đi.
Rung mua nhiet đoi the hien cac muc đo đa dang sinh hoc rat cao. Khoang 40% đen 75% trong tat ca cac loai sinh vat đeu la ban đia. Rung mua con la nha cua mot nua cac sinh vat song va cac loai thuc vat cua ca hanh tinh. Hai phan ba trong tat ca cac loai thuc vat co hoa co the đuoc tim thay trong cac rung mua. Mot hecta rung mua co the co 42000 loai con trung khac nhau, khoang 807 cay trong 313 loai va 1500 loai thuc vat moc cao hon. Rung mua nhiet đoi con đuoc goi la "kho thuoc lon nhat the gioi", boi vi hon mot phan tu cac loai thuoc tu nhien đa đuoc tim thay tai đo. Co ve nhu la con hang trieu loai thuc vat, con trung va vi sinh vat van chua đuoc phat hien trong cac rung mua nhiet đoi.
Rung mua nhiet đoi nam trong nhung he sinh thai bi đe doa nhat tren toan the gioi do su chia cat quy mo lon boi hoat đong cua con nguoi. Su chia cat moi truong song gay ra boi cac qua trinh đia ly chang han nhu hoat đong nui lua va su bien đoi khi hau xay ra trong qua khu, va đa đuoc nhan biet la nhung nguyen nhan quan trong cua su hinh thanh loai. Tuy nhien, su huy diet moi truong song gay ra nhanh chong boi con nguoi bi nghi ngo la mot trong nhung nguyen nhan chinh cua su tuyet chung cac loai. Rung mua nhiet đoi đa la muc tieu cho viec khai thac go va pha rung lam đat nong nghiep quy mo lon trong suot the ky 20, va nhung khu vuc đuoc bao phu boi rung mua tren toan the gioi đang bi thu nho nhanh chong.


= Lich su =
Rung mua nhiet đoi đa ton tai tren Trai Đat hang tram trieu nam. Hau het rung mua nhiet đoi ngay nay nam tren cac mang cua sieu luc đia Gondwana, Đai Trung sinh. Su chia cat đai luc đa gay ra mat mat rat lon o cac loai luong cu, cung luc đo khi hau kho hon đa thuc đay su đa dang hoa cua cac loai bo sat. Su phan chia đa đe lai rung mua nhiet đoi tai nam vung đat chinh cua the gioi: Chau My, Chau Phi, Đong Nam A, Madagascar, va New Guinea, voi mot phan nho hon nam o ria ngoai cua Chau Uc. Tuy nhien, nhung chi tiet ve nguon goc cua rung mua van con chua chac chan boi vi cac di chi hoa thach khong đay đu.


= Cac kieu rung mua nhiet đoi =
Vai kieu rung co quan xa sinh vat cua rung mua nhiet đoi:

'Rung mua thuong xanh đong bang tai xich đao la cac khu rung nhan luong mua cao (hon 2000 mm, hay 80 inch hang nam) trong ca nam. Nhung khu rung nay xuat hien trong mot vanh đai xung quanh đuong xich đao, voi nhung khu vuc lon nhat tai luu vuc Amazon o Nam My, luu vuc Congo o Trung Phi, Indonesia, va New Guinea.
Rung theo mua am uot ban thuong xanh va rung la, nhan luong mua cao voi mot mua ha co mua am ap va mot mua đong kho rao va mat hon. Mot so cay trong nhung khu rung nay rung mot phan hoac toan bo la trong mua đong. Nhung khu rung nay đuoc tim thay o cac vung thuoc Nam My, Trung My va xung quanh Caribe, vung duyen hai Tay Phi, cac vung cua tieu luc đia An Đo, va bang ngang hau het ban đao Đong Duong.
Rung mua vung nui, mot so đuoc biet đen voi ten goi "rung may" (rung suong mu), đuoc tim thay o cac khu vuc tren nui voi khi hau mat hon. Tuy thuoc vao vi đo, phan gioi han ben duoi cua rung mua vung nui tren cac day nui lon thuong la giua 1500m va 2500m, con phan gioi han ben tren thi thuong la tu 2400m đen 3300m.
Rung nuoc ngot, gom bay loai đuoc biet đen tai khu bao ton Tambopata, Peru, Amazon.
Rung đam lay ung nuoc lau dai – Truoc đay la ho mong ngua, van con ngap nuoc nhung đuoc bao phu boi rung.
Rung đam lay ung nuoc theo mua – Cac ho mong ngua đang trong qua trinh them nuoc.
Rung bai boi đong bang – Cac vi tri bai boi thap nhat voi khu rung de nhan thay.
Rung bai boi đat trung – Rung cao, thinh thoang ngap nuoc.
Rung bai boi đat cao – Rung cao, hiem khi ngap nuoc.
Rung bai boi cu – La noi đuoc đe ngap trong khoang 200 nam truoc.
Khu bai boi cu – Hien gio la bai đat kho (terra firme), nhung theo lich su thi đa tung la bai boi cua song Tambopata.


Cau truc rung Rung mua nhiet đoi đuoc chia lam cac tang khac nhau, hay con goi la lop, voi tham thuc vat đuoc cau tao thanh mot mo hinh chieu doc tu mat đat đen tan rung. Moi tang la mot quan the sinh vat duy nhat bao gom cac loai đong thuc vat khac nhau, thich nghi voi đieu kien song o rieng tang đo. Chi co tang troi (tang vuot tan) la đoc nhat o rung mua nhiet đoi, trong khi cac tang khac cung đuoc tim thay o rung mua on đoi.


= Tang tham tuoi =
La tang thap nhat, chi nhan đuoc 2% luong anh sang mat troi. Chi co nhung thuc vat nao thich nghi đuoc voi anh nang it moi co the phat trien đuoc duoi nay. Cach xa khoi cac bo song, đam lay va cac khoang rung thua, noi ma cac cay tang thap ram rap đuoc tim thay, thi tang tham tuoi lai tuong đoi it cac loai thuc vat boi vi it anh sang mat troi đen đuoc. Đieu nay cho phep cac loai đong vat lon co the di chuyen de dang hon, chang han nhu: cac loai co mong guoc nhu huou đui van (Okapia johnstoni), heo voi (tapirus sp.), te giac Sumatra (Dicerorhinus sumatrensis), va cac loai khi khong đuoi giong nhu khi đot đong bang phia Tay (Gorilla), cung nhu nhieu loai bo sat, luong cu, va con trung. Tang tham tuoi cung co cac phan thuc vat va đong vat đang trong trang thai phan huy, ma se bien mat nhanh chong, boi vi đieu kien am, am uot se đay nhanh qua trinh phan huy. Nhieu loai nam phat trien o đay cung giup phan huy xac đong vat va thuc vat.


= Tang duoi tan =
Tang duoi tan nam giua tang tan chinh va tang tham tuoi. Tang duoi tan la nha cua nhieu loai chim, đong vat co vu nho, con trung, bo sat, va thu san moi. Bao gom bao (Panthera pardus), ech phi tieu đoc (Dendrobates sp.), Nasua nasua (ho Gau meo Bac My), tran My nhiet đoi (Boa constrictor), va nhieu loai bo canh cung. Tham thuc vat tai tang nay thuong bao gom cac cay bui chiu bong, thao moc, cay go nho, va cac loai day leo than go lon ma hay bo len cac cay go đe đon anh sang mat troi. Chi co khoang 5% anh sang mat troi xuyen qua đuoc tang tan chinh đe đen đuoc tang duoi tan, lam cho thuc vat tan duoi tan it khi phat trien len đen 3 m (10 feet). Đe thich nghi voi muc đo anh sang thap nhu the nay, cac thuc vat o đay thuong tien hoa voi la to hon. Nhieu cay con ma se phat trien đen tang tan chinh đeu nam o tang duoi tan.


= Tang tan chinh =
Tang tan chinh la tang quan trong nhat cua mot khu rung, tao thanh phan mai che cho hai tang con lai. No bao gom phan lon cac cay go to nhat, thuong la cao tu 30–45 m. Cac cay thuong xanh cao, la rong la cac cay chiem uu the. Nhung khu vuc co quan the sinh vat ram rap nhat thuong đuoc tim thay tai tang tan chinh cua rung, vi no thuong ho tro nhieu quan the thuc vat bieu sinh bao gom lan, cay ho dua, reu va đia y. Nhung thuc vat bieu sinh nay bam vao cac than va canh, nhanh cua cay đe lay nuoc va khoang chat tu mua va cac mang vat chat thu đuoc tu cac cay ho tro. Quan the đong vat o đay cung tuong tu nhu tren tang troi, nhung đa dang hon. Nguoi ta cho la tong tat ca cac loai chan khop cua tang tan chinh nhiet đoi co the len đen 20 trieu loai. Nhung loai khac song o tang nay bao gom nhieu loai chim, chang han nhu Ceratogymna elata, Hedydipna collaris, vet xam chau Phi, Ramphastos sulfuratus, vet hong cung nhu cac loai đong vat khac nhu Ateles, Papilio antimachus, Bradypus, Potos flavus, Tamandua.


= Tang troi (Tang vuot tan) =
Tang troi co it cac cay go lon, moc cao hon tang tan chinh, vuon đen đo cao 45 – 55 m, du rang thinh thoang mot vai loai se moc cao đen 70 – 80 m. Vi du nhu cay Lecythis ampla. Nhung cay nay can phai co kha nang chiu đuoc nhiet đo cao va gio manh ma hay xuat hien o tren tang tan chinh tai mot so vung. Vai loai đong vat đac biet song tai tang nay chang han nhu đai bang rung chau Phi, Colobus polykomos, doi qua lon.
Tuy nhien, su phan tang khong phai luon luon ro rang. Cac khu rung mua luon thay đoi khong ngung va nhieu thay đoi anh huong đen cau truc cua rung. Vi du, khi cac cay tang troi va tang tan chinh bi đo, chung se tao ra cac khoang ho. Nhung khoang ho tren tang tan chinh cua rung đuoc biet đen la rat quan trong đoi voi viec trong va phat trien cua cay o rung mua. Nguoi ta đanh gia rang khoang 75% cac loai cay tai La Selva Biological Station, Costa Rica đeu phu thuoc vao cac khoang ho tai tang tan chinh đe nay mam hat giong hay đe phat trien qua khoi giai đoan cay con.


Sinh thai hoc = Khi hau =
Hau het rung mua nhiet đoi đeu nam xung quanh hoac gan đuong xich đao, do đo ton tai cai goi la khi hau xich đao, đac trung boi ba thong so khi hau chinh: nhiet đo, luong mua, va cuong đo mua kho. Cac thong so khac anh huong đen rung mua nhiet đoi la nong đo cacbon dioxide, buc xa mat troi, va su hien huu cua nito. Noi chung, cac kieu khi hau đeu bao gom nhiet đo am va luong mua hang nam cao. Tuy nhien, luong mua phong phu thay đoi xuyen suot ca nam tao nen cac mua kho va mua rieng biet. Rung mua đuoc phan loai boi luong mua nhan đuoc hang nam, ma cho phep cac nha sinh thai hoc xac đinh đuoc su khac biet trong cac khu rung ma co cau truc tuong tu nhau nay. Theo nhu su phan loai cua Holdridge ve he sinh thai nhiet đoi, rung mua nhiet đoi that su co luong mua hang nam cao hon 800 cm va nhiet đo hang nam cao hon 24 đo C. Tuy nhien, hau het rung mua nhiet đoi đong bang co the đuoc phan loai la rung mua nhiet đoi am uot, ma khac nhau ve luong mua. Sinh thai hoc rung mua nhiet đoi – đong hoc, ket cau va chuc nang – rat nhay cam voi cac thay đoi ve khi hau, đac biet la luong mua. Khi hau cua nhung khu rung nay bi anh huong boi mot dai may goi la Đoi hoi tu lien chi tuyen (Intertropical Convergence Zone) nam gan đuoc xich đao va đuoc tao nen boi nhung con gio mau dich tu Bac va Nam ban cau. Vi tri cua dai may nay thay đoi theo mua, di chuyen ve phia Bac vao mua ha o huong Bac va ve phia Nam vao đong cua huong Bac, ket qua la no se anh huong đen cac mua mua va kho tai cac vung nhiet đoi. Nhung vung nay đa trai qua su am len manh voi mot toc đo khoang 0.26 đo C moi thap ky, trung khop voi hien tuong am len toan cau do khi thai nha kinh tu cac hoat đong cua con nguoi vao bau khi quyen. Cac nghien cuu cung tim thay rang luong mua hang nam đa giam bot va vung nhiet đoi chau A đa trai qua su tang cuong đo mua kho trong khi vung Amazon lai khong co thay đoi đang ke nao ve luong mua hay mua kho. Ngoai ra, hien tuong dao đong thoi tiet phuong Nam – El Nino (El Nino – Southern Oscillation, ENSO) lam tang su bien đoi khi hau, thay đoi luong mua va nhiet đo, hau qua la han han va cuong đo mua kho tang len. Vi su tang nhiet đo do cac hoat đong cua con nguoi lam tang cuong đo va tan suat cua ENSO, lam cho cac khu rung mua nhiet đoi de bi anh huong boi ap luc va tang so luong thuc vat bi chet.


= Đat rung =


 Cac loai đat  Cac loai đat trong vung nhiet đoi co tinh đa dang cao va la ket qua cua su ket hop nhung thay đoi, chang han nhu khi hau, tham thuc vat, vi tri đia hinh, vat chat goc, va tuoi cua đat. Hau het cac loai đat rung nhiet đoi đeu đac trung boi tinh rua troi va ngheo chat dinh duong; tuy nhien van co mot so vung co đat mau mo. Cac loai đat o khap noi trong rung mua nhiet đoi đuoc phan loai lam hai dang, la: đat set đo (ultisol) va đat đo vang (oxisol). Đat set đo la loai đat bi anh huong manh boi thoi tiet, co tinh axit, thieu hut cac chat dinh duong chinh chang han nhu calci va kali. Tuong tu, đat đo vang cung co tinh axit, lau đoi, thuong co mau hoi đo, bi anh huong manh boi thoi tiet va co tinh loc bo cao, tuy nhien de rut nuoc hon so voi đat set đo. Do ham luong set trong đat set đo kha cao, nen nuoc kho tham vao va chay ra đuoc. Mau đo hung cua hai loai đat la ket qua cua nhiet đo va đo am cao tao thanh oxit sat va nhom, khong tan đuoc trong nuoc va cung kho đuoc cac loai thuc vat chap nhan.
Hoa tinh va ly tinh cua đat co lien quan chat che voi nang suat tren mat đat va cau truc, đong luc hoc cua rung. Cac tinh chat vat ly cua đat anh huong đen toc đo thay the cay trong khi tinh chat hoa hoc chang han nhu luong nito va phosphor anh huong đen toc đo phat trien cua rung. Cac loai đat o Đong va trung tam Amazon cung nhu tai rung mua Đong Nam A la loai lau đoi, ngheo khoang chat trong khi loai đat o Tay Amazon (Ecuador va Peru) va vung nui lua cua Costa Rica la loai đat moi va giau khoang chat. Nang suat chinh hay viec san xuat go la cao nhat o Tay Amazon va thap nhat o Đong Amazon, noi ma co loai đat bi anh huong manh boi thoi tiet va đuoc phan loai la đat đo vang. Ngoai ra, đat o Amazon do bi anh huong manh boi thoi tiet, lam chung bi thieu cac khoang chat nhu Phosphor, Kali, Calci, va Magie, ma thuong la tu cac nguon đa tang. Tuy nhien, khong phai tat ca rung mua nhiet đoi đeu đuoc tim thay tren đat ngheo dinh duong, ma con tren ca cac bai boi va vung nui lua giau chat dinh duong nam tai vung đoi Andean, va vung nui lua o Đong Nam A, chau Phi, va Trung My.
Đat đo vang, can coi, bi anh huong manh boi thoi tiet va co tinh loc bo manh, đa phat trien tren cac nen Gondwanan co đai. Su phan huy nhanh chong boi vi khuan ngan can su tich luy chat mun. Nong đo oxit sat va nhom boi qua trinh đa ong hoa đa tao cho đat đo vang mot mau đo choi va đoi khi sinh ra lop chat khoang đong (vi du nhu Bo-xit). Tren cac nen đat moi, đac biet la cac nen co nguon goc tu nui lua, cac loai đat nhiet đoi co the kha mau mo.


 Tuan hoan chat dinh duong  Toc đo phan huy cao nay la ket qua cua luong nito trong đat, luong mua, nhiet đo cao va quan the vi sinh vat rong lon. Ngoai vi khuan va cac vi sinh vat khac ra, co rat nhieu cac yeu to phan huy khac chang han nhu nam va moi ma cung ho tro qua trinh nay. Su tuan hoan chat dinh duong rat quan trong boi vi nguon tai nguyen ben duoi long đat anh huong đen sinh khoi o lop đat tren va cau truc quan the cua rung mua nhiet đoi. Nhung loai đat nay đac trung boi luong phosphor gioi han, ma se kiem che nang suat chung hay su hap thu cacbon. Đat co chua cac vi sinh vat huu co chang han nhu vi khuan, ma se phan giai xac thuc vat va cac vat chat huu co khac thanh cac dang cacbon vo co đuoc su dung boi thuc vat, đuoc goi la su phan huy. Trong suot qua trinh phan huy, quan the vi sinh vat ho hap, hap thu khi oxy va thai ra khi cacbon. Toc đo phan huy co the đuoc đanh gia bang cach đo luong oxy hap thu. Nhiet đo va luong mua cao lam tang toc đo phan huy, cho phep xac thuc vat phan ra nhanh chong o cac vung nhiet đoi, tao ra chat dinh duong ma se đuoc thuc vat hap thu ngay lap tuc thong qua nuoc o be mat hay duoi long đat. Cac kieu ho hap theo mua bi anh huong boi xac thuc vat va luong mua, luc đay cacbon phan huy tu cac chat tren vao đat. Toc đo ho hap la cao nhat vao đau mua mua boi vi mua kho truoc đo lam tang luong xac thuc vat va do đo tang ti le chat huu co bi rua troi vao đat.


 Re can  Mot điem noi bat thuong thay o nhieu rung mua nhiet đoi la bo re can khac biet cua cay. Thay vi đam xuyen vao lop đat sau hon, re can tao thanh mot mang luoi re lan rong tren mat đat đe hap thu chat dinh duong hieu qua hon trong mot moi truong ngheo chat dinh duong va rat canh tranh. Hau het cac chat dinh duong trong đat o rung mua nhiet đoi thi tap trung o gan be mat vi thoi gian thay the va su phan huy cac chat huu co, la kha nhanh. Vi vay, re can xuat hien tai mat đat đe cay co the toi đa hoa viec hap thu chat dinh duong va canh tranh mot cach chu đong voi cac cay khac. Chung cung ho tro su hut nuoc va tru nuoc, tang dien tich be mat đe trao đoi khi, tich gop xac thuc vat đe bo sung duong chat. Ngoai ra, nhung re nay con giam su xoi mon đat va toi đa hoa su hap thu duong chat trong suot nhung con mua lon bang cach chuyen huong dong nuoc giau duong chat xuong than cay thanh cac dong nho hon, cung luc đo hoat đong nhu mot la chan bao ve cay khoi cac dong chay tren mat đat. Dien tich be mat lon do nhung re nay tao ra cung giup tao su chong đo va đo on đinh cho cay trong rung mua, ma thuong phat trien len đen đo cao đang ke. Đo on đinh bo sung nay cho phep cay chiu đung đuoc nhung tac đong cua cac con bao khac nghiet, do đo lam giam su gay đo cay.


= Su noi tiep trong rung =
Su noi tiep la mot qua trinh sinh thai thay đoi cau truc quan the sinh vat theo thoi gian đe huong toi mot cau truc quan the on đinh, đa dang hon sau mot su xao tron ban đau. Su xao tron ban đau thi thuong la mot hien tuong tu nhien hoac su kien do con nguoi gay ra. Nhung su xao tron tu nhien bao gom: bao, nui lua phun trao, su di chuyen cua song ngoi hoac chi đon gian nhu cay gay tao nen khoang ho trong rung. Trong rung mua nhiet đoi, nhung su xao tron tu nhien giong nhau nay đa đuoc luu ro trong cac di chi hoa thach, va đuoc tin la co anh huong tich cuc đen su hinh thanh loai va su đac huu.


Đia ly = Nam va Trung My =
Rung mua Amazon
Cac rung nhiet đoi bo bien Đai Tay Duong


= Chau Phi =
Rung mua Congo
Rung mua Ituri
Rung Kilum – Ijim
Rung đong bang Madagascar


= Chau A =
Rung mua Harapan


= Chau Uc va chau Đai Duong =
Rung mua Daintree
Rung mua nhiet đoi Hawai


Đa dang sinh hoc va su hinh thanh loai Rung mua nhiet đoi cho thay su đa dang lon ve cac chung loai đong thuc vat. Nguon goc cua su hinh thanh loai đang nho nay van con la mot thac mac trong gioi khoa hoc va sinh thai hoc nhieu nam lien. Nhieu thuyet đa đuoc phat trien nham giai thich tai sao va nhu the nao ma cac khu rung nhiet đoi lai co the đa dang đen the.


= Su canh tranh giua cac loai =
Su canh tranh giua cac loai la ket qua tu mat đo cao cua cac chung loai voi moi truong song giong nhau trong vung nhiet đoi va nguon song bi gioi han. Loai nao "thua" khi canh tranh co the tro nen tuyet chung hoac phai tim moi truong song khac. Canh tranh truc tiep thuong se dan đen viec mot loai chiem uu the mot loai khac nho vai thuan loi, cuoi cung đay loai kia vao cho tuyet chung. Su ngan cach moi truong song la mot lua chon khac. Đay la ngan cach va han che nguon song can thiet bang cach tan dung cac noi o, nguon thuc pham, bui ram khac nhau hay su khac nhau ve hanh vi noi chung. Mot loai voi cung mot loai thuc pham nhung so lan an khac han cung la mot vi du cua su ngan cach moi truong song.


= Vung tru an ky Pleistocene =
Thuyet ve vung tru an ky Pleistocene đuoc phat trien boi Jurgen Haffer vao nam 1969 voi bai bao Su hinh thanh loai chim rung Amazon. Haffer đe xuat giai thich cho su hinh thanh loai la san pham cua cac mang rung mua bi chia cat boi su co gian cua cac tham thuc vat khong phai rung trong suot ky bang ha cuoi cung. Ong goi khu vuc nhung mang rung mua nay la noi tru an va ben trong nhung mang nay, su hinh thanh loai tach biet xay ra. Voi su cham dut cua ky bang ha va đo am khi quyen tang len, rung mua bat đau mo rong va nhung noi tru an lien ket lai voi nhau. Thuyet nay la muc tieu cua nhung cuoc tranh cai. Cac nha khoa hoc van con hoai nghi rang thuyet nay co xac thuc hay khong. Ca bang chung di truyen đe xuat rang su hinh thanh loai đa xay ra trong su sap xep nhom nhat đinh tu 1 – 2 trieu nam truoc, som hon ky Pleistocene.


Khong gian cua con nguoi = Noi sinh song =
Rung mua nhiet đoi đa che cho cho con nguoi trong nhieu thien nien ky, nhu cac bo toc da đo o Nam My va Trung My, nhung nguoi ma thuoc ve Tho dan chau My, nguoi Pygmy Congo o Trung Phi, va vai bo toc o Đong Nam A nhu nguoi Dayak va Penan o Borneo.[30] Nguon thuc pham trong rung phan tan nhieu do su đa dang sinh hoc cao va nhung cho ma co thuc pham lai thuong nam o tang tan chinh, đoi hoi nang luong đang ke đe co the lay đuoc. Vai nhom nguoi san bat – hai luom khai thac rung mua theo mua nhung song chu yeu o vung xa-van ke can va moi truong rung thoang o ngoai, noi ma nguon thuc pham phong phu hon. Nhung bo toc khac đuoc mo ta la nhung nguoi song trong rung mua, san ban hai luom va van tiep tuc song theo nhom lon, trao đoi cac vat pham co gia tri cao tu rung chang han nhu da thu, long vu, va mat ong voi nhung nong dan song ben ngoai rung.


= Tho dan =

Rat nhieu tho dan song ben trong rung mua va san ban hai luom, hoac tiep tuc song kieu lam nong quy mo nho ban thoi gian, phu them vao cac nhom lon bang cach trao đoi đoi cac vat pham co gia tri cao tu rung chang han nhu da thu, long vu, va mat ong voi nhung nong dan song ben ngoai rung. Ho đa song trong rung mua hon muoi nghin nam va van hay lan tranh nen gan đay moi co vai bo toc đuoc phat hien. Nhung tho dan nay đang bi đe doa nghiem trong boi nhung nguoi đon go đe tim cac loai go cung nhiet đoi lau nam nhu Ipe, Cumaru va Wenge, hay boi nhung nong dan ma muon mo rong đat đai đe nuoi gia suc lay thit va trong đau nanh xuat khau lam thuc an gia suc sang Chau Au va Trung Quoc. Ngay 18 thang 1 nam 2007, quy FUNAI bao cao rang ho đa xac nhan su hien dien cua 67 bo toc song tach biet o Brazil, tang len tu 40 vao nam 2005. Voi viec bo sung nay, Brazil đa bat kip đao New Guinea, tro thanh quoc gia co so bo toc song cach biet lon nhat. Tinh Irian Jaya hay Tay Papua tai đao New Guinea la nha cua khoang 44 nhom bo toc song cach biet.
Nguoi Pygmy la nhung nhom nguoi san ban – hai luom song o cac rung mua tai xich đao, noi bat boi chieu cao co the thap (trung binh la duoi 1m50, hay 59 inch). Trong cac nhom nguoi nay co nguoi Efe, Aka, Twa, Baka va nguoi Mbuti o Trung Phi. Tuy nhien, tu pygmy đuoc xem la co ham y xau khi noi chung het cac bo toc ma khong co ten rieng.
Mot vai nhom tho dan chau My đang chu y, hay con goi la Amerindian, bao gom nguoi Huaorani, Yanomamo, va Kayapo o luu vuc Amazon. He thong nong nghiep truyen thong cua cac bo toc o Amazon thuong la du canh du cu (cung đuoc biet la chat-va-đot hay luan phien) va đuoc xem la tac đong vo hai. That su, khi nhin vao muc đo cua cac manh đat trong luan phien ca nhan thi vai kieu canh tac lai đuoc xem la co loi. Vi du, viec su dung cac cay chiu bong va đat bo hoang đeu giup bao ton cac chat huu co trong đat, la mot nhan to then chot trong viec duy tri su mau mo cua đat trong o nhung noi ma đat bi anh huong manh boi thoi tiet va co tinh rua troi cao tai Amazon.
Co su đa dang ve nguoi song trong rung tai chau A, bao gom nguoi Lumad o Philippnes va nguoi Penan, Dayak o Borneo. Nhung nguoi Dayak la nhom nguoi đac biet đang chu y vi ho noi tieng boi truyen thong san đau nguoi. Đau nguoi song đuoc yeu cau đe thuc hien cac nghi le nhat đinh chang han nhu Iban "kenyalang" va Kenyah "mamat". Nhung nguoi Pygmy song o Đong Nam A, nam trong so nhung bo toc khac, cung đuoc goi la "Negrito".


= Cac nguon tai nguyen =


 Nong san va gia vi trong trot  Khoai, ca phe, cacao, chuoi, xoai, đu đu, mac-ca, bo, va mia đeu bat nguon tu rung mua nhiet đoi va van đuoc trong chu yeu tai cac đon đien tren nhung vung ma truoc đo la rung mua nhiet đoi. Vao giua nhung nam 1980 va 1990, 40 trieu tan chuoi đa đuoc tieu thu tren toan the gioi moi nam, cung voi 13 trieu tan xoai. Ca phe xuat khau tu Trung My đang gia 3 trieu USD vao nam 1970. Rat nhieu cay bien đoi di truyen đa đuoc su dung đe tranh thiet hai boi cac loai gay hai van đuoc chuyen hoa tu cac nguon co san tinh đe khang trong tu nhien. Rung mua nhiet đoi đa cung cap 250 loai qua trong đuoc, so voi chi 20 giong tu rung on đoi. Chi rieng cac khu rung o New Guinea đa co 251 loai cay voi qua an đuoc, ma chi moi co 43 loai đuoc trong rong rai truoc nam 1985.


= Dich vu sinh thai =
Ngoai cac hinh thuc su dung khai thac rung mua ra, cung co cac hinh thuc su dung khong khai thac ma thuong đuoc tom tat la dich vu sinh thai. Rung mua đong vai tro quan trong trong viec duy tri su đa dang sinh hoc, co lap la tru cac bon, đieu hoa khi hau toan cau, kiem soat dich benh, va su thu phan.


= Du lich =
Du rang co nhung tac đong tieu cuc cua du lich trong rung mua nhiet đoi, van co mot vai tac đong tich cuc quan trong
Trong nhung nam gan đay du lich sinh thai o cac vung nhiet đoi đa tang len. Trong khi rung mua đang tro nen hiem dan, moi nguoi tim đen cac quoc gia ma van con moi truong song đa dang nay. Nguoi dan đia phuong đuoc huong loi tu nhung nguon thu nhap them boi cac du khach, cung nhu nhung khu vuc ma cho thay đuoc su thu vi đen khach du lich cung thuong đuoc bao ton. Du lich sinh thi co the la mot su khuyen khich cho viec bao ton, đac biet la no se kich hoat thay đoi kinh te mot cach tich cuc. Du lich sinh thai co the bao gom rat nhieu hoat đong nhu cac tour ngam đong vat, quang canh rung va ke ca cac hoat đong van hoa va lang mac cua nguoi ban xu. Neu nhung hoat đong nay đuoc thuc hien hop ly thi co the lam loi cho ca nguoi dan đia phuong va quan xa đong thuc vat hien tai.
Phat trien du lich giup phat trien kinh te, loi nhuan se tap trung vao viec bao ve moi truong song. Du lich co the đong gop truc tiep vao viec bao ton cac khu vuc va moi truong song nhay cam. Loi nhuan tu tien thu phi vao cong vien va cac nguon tuong tu co the đuoc su dung đac biet nham chi tra cho viec bao ve va quan ly cac khu vuc nhay cam ve moi truong. Loi nhuan tu tien thue va du lich co the la su đong vien chinh quyen đong gop cho viec bao ve rung.
Du lich cung co tiem nang tang them su quan tam cua cong đong ve moi truong va nhan thuc ve cac van đe moi truong khi ma no đua moi nguoi đen gan voi moi truong hon. Nhung su quan tam đac biet nay co the đem lai cac hanh vi co y thuc ve moi truong. Du lich cung co anh huong tich cuc voi cac no luc bao ton va bao ve đong vat hoang da, đang chu y la o chau Phi va cung o Nam My, chau A, chau Uc, va Nam Thai Binh Duong.


Cac moi đe doa  Khai thac mo quang  Cac mo quang kim loai quy hiem (vang, bac, coltan) va nhien lieu hoa thach (dau va khi thien nhien) xuat hien ben duoi rung mua tren toan cau. Nhung nguon tai nguyen nay rat quan trong đoi voi su phat trien cua quoc gia va viec khai thac chung thuong uu tien đe khuyen khich tang truong kinh te. Khai thac mo quang co the can mo rong đat rat lon, truc tiep gay ra su pha rung. Tai Ghana, mot quoc gia o Tay Phi, su pha rung vi hoat đong khai thac mo quang trong hang thap ky đa pha huy va chi con đe lai khoang 12% dien tich rung mua nguyen sinh.


 Chuyen đat nong nghiep  Voi su phat trien cua nong nghiep, con nguoi đa co the don quang cac mang rung mua đe san xuat mua mang, chuyen thanh đat nong trai mo. Tuy nhien, nhung nguoi nay van tim thuc pham tu cac manh đat trong trong rung la chinh, san ban va nuoi gia suc trong rung đe bo sung them. Van đe phat sinh la nhu cau cua nhung nguoi nong dan đoc lap can nuoi song gia đinh va nhung nhu cau cua ca the gioi. Chuyen nay van chua tien trien may vi khong co ke hoach nao đuoc đe ra nham ho tro cac ben.
Lam nong tren đat đa tung la rung truoc đo cung khong phai la khong co kho khan. Cac loai đat rung mua thuong mong va de bi rua troi đi nhieu loai khoang chat, va nhung con mua lon co the nhanh chong lam troi đi tu nhung vung ma đuoc don quang đe trong trot. Nhung bo toc chang han Yanomamo o Amazon tan dung phuong phap chat-va-đot nham vuot qua gioi han nay va giup ho tien sau hon vao nhung cho ma truoc đo la moi truong rung mua. Tuy nhien, ho khong phai la nhung nguoi song trong rung mua, ma thuong song tren đat trong lan vao rung mua. Khoang 90% khau phan an tieu bieu cua nguoi Yanomamo la tu cac cay trong đuoc.
Mot so hoat đong đa đuoc thuc hien bang cach đe đat trong cho rung thu cap phat trien va phuc hoi đat. Nhung hoat đong co loi nhu phuc hoi đat va bao ton co the co ich cho nhung nong dan va cho phep san xuat tot hon tren cac manh đat trong nho.


= Bien đoi khi hau =
Cac vung nhiet đoi đong vai tro quan trong trong viec giam cacbon dioxide khi quyen. Cac vung nhiet đoi (noi bat nhat la rung mua Amazon) đuoc goi la cac "bon chua cacbon". Vi la tac nhan lam giam cacbon va la noi tru cacbon, khi metan tu đat, nen khi rung bi pha huy se lam tang su giu buc xa nang luong tren Trai Đat va cac loai khi o khi quyen. Su thay đoi khi hau tang len đang ke la do su huy diet cac khu rung mua. Mot su mo phong đa đuoc thuc hien khi ma toan bo rung mua o chau Phi bi xoa sach. Ket qua la nhiet đo khi quyen tang len tu 2.5 đen 5 đo C.


= Bao ve =
Cac no luc nham bao ve va bao ton moi truong song trong rung mua nhiet đoi rat đa dang va lan rong nhanh. Viec bao ton rung mua nhiet đoi bao gom tu viec bao ton moi truong song chat che đen viec tim kiem nhung phuong phap quan ly hieu qua cho nhung nguoi song trong cac rung mua nhiet đoi. Chinh sach the gioi cung đua vao mot chuong trinh ho tro thi truong goi la "Reducing Emissions from Deforestation va Forest Degradation" (REDD) cho cac cong ty va chinh quyen đe giam luong cacbon thai ra thong qua su đau tu tai chinh va viec bao ton rung mua.


Tham khao Xem them Rung ram
Rung mua
Rung Amazon
Pha rung


Lien ket ngoai Rainforest Action Network
Info on Amazon Rainforest, the largest rainforest in the world
Rain Forest Info from Blue Planet Biomes
Passport to Knowledge Rainforests