Hoang Cao Khai (chu Han: 黃高啟; 1850–1933), la nha van, nha su hoc va la đai than than Phap duoi trieu vua Thanh Thai trong lich su Viet Nam. Ong đuoc xem la cong su đac luc cua thuc dan Phap vao nhung nam đau the ky 20 tai Viet Nam, bi nguoi Viet coi la Viet gian tieu bieu trong giai đoan lich su nay.


Tieu su Nguyen danh cua ong la Hoang Van Khai, tu Đong Minh, hieu Thai Xuyen que o lang Đong Thai, xa Yen Đong, tong Viet Yen, huyen La Son, phu Đuc Tho, tinh Nghe An (nay la xa Tung Anh, huyen Đuc Tho), tinh Ha Tinh. Đo cu nhan an khoa 1868 luc 19 tuoi (cung khoa thi voi anh ong Phan Đinh Phung ten la Phan Đinh Thuat, Phan Đinh Phung nam 1876 moi đau o truong thi Nghe An) nam Tu Đuc thu 21 (1868), cung đuoc bo lam huan đao huyen Tho Xuong, sau lam giao thu o phu Hoai Đuc (Ha Tay). Truoc khi Phap chiem Bac Ky, ong lan luot giu cac chuc vu Tri huyen Tho Xuong roi thang quyen An sat Lang Son, quyen Tuan phu Hung Yen.
Nam 1884, Phap chiem Bac Ky, trong khi cac phong trao chong Phap noi day thi ong lai hop tac voi Phap đe đan ap cac phong trao nghia quan chong Phap. Thang 1 nam 1887, quyen Tuan phu Hung Yen, Hoang Cao Khai đuoc vua Đong Khanh cho thuc thu Tuan phu, gia ham Thu ly Tong đoc, nhung van lanh Tuan phu kiem Tieu phu su ba tinh Hai Duong, Bac Ninh, Hung Yen, đac biet tham gia đan ap khoc liet cuoc khoi nghia Bai Say.
Nam 1888, ong đuoc thang lam Tong đoc Hai Duong, roi lam Kham sai Kinh luoc Bac Ky, tuoc Duyen Mau quan cong (1890), đay la biet le vi quan lai trieu Nguyen chi đuoc phong quan cong khi đa mat, ban cho thuc ap Thai Ha. Nam 1894, theo lenh cua toan quyen De Lanessan, ong viet thu du hang Phan Đinh Phung, nhung bi cu tuyet.
Sach Viet Nam su luoc ghi rang:

Luc ay quan quyen kinh luoc su la ong Nguyen Trong Hop cu quan quyen Tong đoc Hai Duong la Hoang Cao Khai lam chuc Tieu phu su đi đanh dep o vung Bai Say.
Hoang Cao Khai đem quan đi đanh riet may mat. Bon Phong trao Van Than nguoi thi tu tran, nguoi thi bi bat. Nguyen Thien Thuat chay sang Tau, sau mat o Nam Ninh, thuoc Quang Tay. Đoc Tit ra hang, phai đay sang o thanh Alger, ben Algerie. Đe Kieu va Luong Tam Ky ra thu đuoc o yen. Cai Kinh bi bat, Đoc Ngu ra thu, Hoang Hoa Tham o Yen The đen nam 1912 moi bi giet.
Nam 1897, Nha Kinh luoc Bac Ky bi bai bo, Hoang Cao Khai đuoc đieu ve Hue lanh chuc Thuong thu Bo Binh va lam phu chinh đai than cho vua Thanh Thai, ham Thai tu Thai pho, Van minh đien Đai hoc si. Nhu vay, Hoang Cao Khai la vien Kinh luoc su Bac Ky cuoi cung cua trieu Nguyen.
Nam 1904 khi tinh Cau Đo đuoc đoi ten la Ha Đong, ong lam Tong đoc tinh Ha Đong, giup Thong su Bac Ky soan Nghi đinh ve to chuc bo may quan ly cap xa o Bac Ky. Ve sau con trai ong la Hoang Trong Phu ke nhiem ong lam Tong đoc Ha Đong đen nam 1937.
Ong ve huu tai Ap Thai Ha, huyen Hoan Long, tinh Ha Đong nay thuoc phuong Trung Liet, quan Đong Đa, Thanh pho Ha Noi va mat tai đay.
Ngay 6 thang 5 nam 1922, Hoi Thanh nien An Nam (Foyers de la Jeunesse Annamite) đuoc thanh lap, Hoang Cao Khai cung Thong su Bac Ky Monguillot lam đong Chu tich Hoi, Chanh mat tham Phap Marty lam Chu tich danh du.


Khu di tich Lang mo Mo cua Hoang Cao Khai nam o khu vuc ap Thai Ha cu, nay nam o ngo 252, pho Tay Son (phuong Trung Liet, quan Đong Đa, Ha Noi). Di tich nay it đuoc cham soc, đen nay kha la hoang phe. Khu di tich co tinh đac thu cao ve kien truc, đuoc xay dung nam 1893. Nam rai rac o khu vuc phia Tay go Đong Đa, gom nhieu cong trinh kien truc tinh xao đuoc đanh gia la đat đen trinh đo ky thuat cao tay trong nghe thuat đieu khac đa cua nguoi Viet. Khu lang mo Hoang Cao Khai đuoc xep hang di tich quoc gia nam 1962. Bo Van hoa luc đo đanh gia: "Đay la chung tich duy nhat cua nuoc ta ve mot quan the cac cong trinh lang tam, dinh thu cua mot pho vuong"...


Tac pham Hoang Cao Khai sang tac ca bang chu Han lan chu Nom tren nhieu linh vuc. Ve lich su noi bat co Viet su yeu, Viet Nam nhan than giam, Viet su kinh bang chu Han, sau đuoc chinh ong dien nom; Nam su dien am bang chu Nom. Ong đuoc xem la co phat kien moi ve phuong phap luan su hoc va nhung đanh gia khac la so voi thoi đo.
Cac sang tac cua Hoang Cao Khai thuong lay đe tai lich su nhu: 

Tay nam đac bang (Đi ve huong tay nam gap đuoc ban) ke viec Gia Long gap Ba Đa Loc nho cau vien nuoc Phap,
Trung hieu than tien noi ve Hung Đao Vuong va thoi Tran.
Ong cung soan cac truyen lich su mang tinh giao duc luan ly phong kien nhu Guong su Nam, Lam con phai hieu, Đan ba Viet Nam...
Ong cung la soan gia vo tuong Gia Long phuc quoc.


Đanh gia Hau het cac si phu đuong thoi đeu coi khinh Hoang Cao Khai du Hoang co tai van hoc. Thai đo đo bat nguon tu tac phong ke si Nho hoc, von bat hop tac voi nguoi Phap. Hoang thi nguoc lai, cong tac rat đac luc voi nguoi Phap. Cac con la Hoang Manh Tri va Hoang Trong Phu đeu lam tong đoc, chau noi la Hoang Gia Mo lam Tri huyen, phuc vu cho nguoi Phap.
Si phu Hung Yen co đoi cau đoi, chui kheo Hoang Cao Khai:

"Ong ra Bac la may, Quan Kinh luoc, tuoc Quan Cong, bon be khong nha ma nhat nhi".
"Cu ve Tay cung tiec, trong trieu đinh, ngoai bao ho mot long voi nuoc co hai đau ?"
"Bon be khong nha" la y noi mat goc; "ong ve Tay cung tiec": chinh nghia noi la đi ve coi Tay Truc, Tay Thien, au cung thiet thoi nhung thuc ra la noi nguoi Tay tiec vi mat đi tay sai đac luc. Con nhu "mot long voi nuoc co hai đau" chinh la mot minh ong trung voi nuoc, khong co nguoi thu hai nhung thuc la mia co hai nuoc (nuoc Nam, nuoc Tay), ong trung voi nuoc nao ? (Dan theo Vu Ngoc Khanh, "Nguoi co van đe trong su nuoc ta", Nha xuat ban Van hoa - Thong tin, 2008)
Phan Chau Trinh khi song o Phap (1920) đuoc tin cuu Toan quyen Albert Sarraut qua tham Đong Duong, Phan Chau Trinh đa viet thu rieng bao cho "Tan ap tuong cong Hoang Đai nhan" (luc nay đa ve huu song o ap Thai Ha), trong thu co nhung đoan bieu thi tinh cam đoi voi Hoang Cao Khai nhu sau:

"Nam 1910, khi Trinh o Nam Ky tung đuoc ngai Tham bien tinh My Tho đem cho xem cuon Viet su kinh (tuc cuon Guong su Nam) cua ngai soan. Đoc xong day len nhieu đieu cam xuc. Tuy viec lap y dung tu gay gon nhe nhang, khong the khien cho nguoi tuoi tre tan tien hoan nghenh het đuoc, nhung trong đo voi su nhin nay nho xua, xet viec đa qua biet đieu sap toi ve tien đo thanh bai mat con cua To quoc cua chung ta, mot loi ca than ba lan tho dai, truoc su chi dan ra con đuong me lo cua nguoi nuoc ta, chua tung khong luu y đen nhieu lan vay. Qua đo, Trinh biet la Tuong cong tuy cap luu dung thoai (chay gap lui mau), vui thu đien vien, mat tho o nhung long nong hoi chua tung co mot ngay quen To quoc."


Tham khao Lien ket ngoai Ai chon chan tuong đa?