Praha (tieng Sec: Praha, tieng Đuc: Prag, tieng Anh: Prague) la thanh pho lon nhat va đong thoi la thu đo cua Tiep Khac tu nam 1918 đen 1993 va cua Cong hoa Sec tu nam 1993. Voi dan so khoang 1,2 trieu nguoi, Praha đung thu 15 trong Lien minh chau Au. Ngoai ra con co khoang 300.000 nguoi vao lao đong tai thanh pho, lam tang tong dan so vung đo thi Praha co khoang gan 2 trieu nguoi. Thanh pho nam ben song Vltava o mien trung Bohemia. Praha la mot trong 14 khu vuc cua Cong hoa Sec va đuoc biet đen la mot trong nhung khu vuc giau co nhat o chau Au.
Praha mang theo minh mot di san lich su cua Bohemia, tung la tru so quan trong cua cac trieu đinh nhu Luxemburg va Habsburg. Thanh pho nay xuat hien lan đau trong van ban viet vao the ky 10, cac khu vuc xung quanh thanh pho đa co dan cu tu thoi tien su. Nguoi Slav bat đau cu tru tai đay vao the ky thu 6 trong mot khu vuc ma truoc đay nguoi Marcomanni goc Đuc sinh song trong hon 500 nam qua, va truoc đo nua la nguoi Celtic Boii. Sau khi nha Premyslid thanh lap hai lau đai trong the ky thu 9 va thu 10, cac thuong gia Do Thai va Đuc cung đa đen đay đe giao thuong. Khoang nam 1230 khu vuc nay đa đuoc phat trien thanh thi tran hoang gia va the ky 14 va la thanh pho tru ngu cua hoang đe La Ma Than thanh, Praha tro thanh trung tam chinh tri va van hoa cua Trung Au. Tai Praha, truong đai hoc đau tien o phia bac cua day nui Alps va phia đong Paris đuoc thanh lap nam 1348. Ngoai ra, mot trong nhung truong đai hoc ky thuat lau đoi nhat o chau Au cung đuoc thanh lap o đay, cung nhu mot trong nhung nhac vien lau đoi nhat. Trong nhieu the ky, Praha la noi gap go cua nhieu van hoa khac nhau, noi van hoa Sec, Đuc va Do Thai hoa quyen va tao nen nhung tac đong sang tao.
Trung tam lich su cua Praha đuoc UNESCO cong nhan la mot trong 12 di san the gioi tai Cong hoa Sec. "Thanh pho vang" ngay nay cho thay mot canh quan đo thi Gothic va Baroque thong nhat. Cac đia điem tham quan nhu Lau đai Praha, Cau Karl, đong ho toa thi sanh thoi trung co, nghia trang co cua nguoi Do Thai va hoi đuong Do Thai giao van hoat đong lau đoi nhat tren the gioi lam cho thanh pho mot đia điem đuoc khach du lich ua chuong. Voi hon nam trieu du khach nuoc ngoai moi nam, Praha la mot trong muoi thanh pho đuoc tham vieng nhieu nhat tai chau Au.


Đia ly = Vi tri đia ly =
Praha nam o trung tam phia Tay Cong hoa Sec ben song Vltava, cach khoang 40 km truoc khi nhap vao song Elbe o Melnik. Khoang cach đen cac điem ranh gioi ngoai cung cua quoc gia ve phia bac khoang 110 km, phia tay va phia nam khoang 170 km, ve phia đong khoang 320 km đuong chim bay.
Phan lon cua thanh pho nam trong mot thung lung rong cua song Vltava, chay qua khu vuc thanh pho voi chieu dai la 30 km, tao thanh mot vong lon o phia bac. Tai vong cung phia nam cua vong nay la trung tam lich su, bi chi phoi boi hai đoi o phia Bac  (Hradcany)  va Nam  (Vysehrad) . Phan con lai nam trong thung lung đuoc bao quanh boi nhung ngon đoi khac nhu:  Letna, Vitkov, Vetrov, Skalka, Emauzy, Karlov  va cao nhat trong so đo,  Petrin . Trong the ky thu 20, cac lang chung quanh đuoc nhap vao, lanh tho đo thi mo rong ra sau vao vung cao nguyen Praha  (Prazska plosina) .
song Vltava chay vao thanh pho o phia nam voi đo cao khoang 190 m va roi thanh pho o phia bac voi đo cao khoang 176 m. No co o đay đo sau trung binh 2,75 m va đo sau toi đa la 10,5 m. Song chay xung quanh mot so đao, bao gom o phia nam cua cau Karl Slovansky ostrov, Detsky ostrov va Strelecky va mot phan phia tay cua cau Karl  Kampa .
Cac vung cao nam o phia Tay va phia Nam thanh pho. Ve phia tay, Bila hora ( Nui Trang ) cao toi 381 m, tai ranh gioi cua thanh pho phia tay nam đat toi 397 m. O phia nam đoi Cihadlo cao đen 385 m.
Ve chinh tri, Prag đuoc hoan toan bao quanh boi mien Trung Bohemia (Stredocesky kraj).


= Khi hau =

Khi hau on hoa o Praha chiu anh huong cua ca Đai Tay Duong lan khi hau luc đia. Thang lanh nhat la thang Gieng co nhiet đo trung binh hang ngay la 1 °C, -3 °C vao ban đem. Thang nong nhat la thang bay co nhiet đo trung binh hang ngay la 24 °C, ban đem 13 °C. Nhiet đo trung binh hang nam la khoang 8 °C, nhiet đo lanh nhat trong mua đong (2006) len đen -17 °C, nong nhat trong mua he len đen 35 °C. Hau het luong mua roi trong nhung thang mua he (Mai: 77 mm), mua đong tuong đoi kho (Thang Muoi-Thang Ba: 23–32 mm). (Tat ca cac du lieu lien quan lay tu tram khi tuong tai Ruzyne Airport)
So voi muc trung binh dai han cua nhung nam 1961-1990 (giai đoan tham khao quoc te) trong nhung nam gan đay nhiet đo gia tang khoang 1 đo va luong mua giam khoang 20 mm.


Lich su = Thoi tien su cho đen the ky 21 =
Khu vuc Praha đa đuoc cu tru tu thoi ky đo đa. Luu vuc Praha trong suot thoi Tien su la nhung vung luon đuoc cu tru va đong đuc nhat o Bohemia. Cho đen khoang 50 truoc Cong Nguyen nguoi Celt Boii đen đinh cu o đay, sau đo hon 500 nam nguoi Marcomanni Đuc. Cac nhom nguoi Slav đau tien đen khu vuc nay tu khoang nua cuoi the ky thu 6. Trong the ky thu 9 lau đai Praha đa đuoc tao ra o khu vuc Suburbium bay gio thuoc Pho Nho va trong the ky 10 la mot lau đai thu hai tren Vysehrad nhu la cho tru ngu cua nha Premyslid. Đuoc bao ve boi hai lau đai cac khu đinh cu o 2 ben song Vltava phat trien thanh noi cu tru cua cac nghe nhan đia phuong va cac thuong gia Đuc va Do Thai. Khoang nam 1230/1234 Wenceslas I, cho cung co khu cu tru doc theo song Vltava va ban cho no quyen thi tran. Praha tu đo đa tro thanh noi cu tru hoang gia cua cac nha cai tri Bohemia. Con trai ong Premysl Otakar II. đuoi cac cu dan Sec o bo ben kia cua Vltava va thanh lap trong nam 1257 Pho moi Praha, Pho Nho (Mala Strana). Khu vuc thu ba cua Praha đa đuoc cac cong tuoc thanh lap truoc nam 1320 goi la Hradcany nam phia tay lau đai.
Duoi thoi Hoang đe Karl IV va con trai cua ong Wenzel IV, Praha la thanh pho cua hoang đe La Ma Than thanh phat trien thinh vuong o nua phan sau cua the ky 14 ve kinh te, van hoa, chinh tri va trong nhieu linh vuc khac. O đay, Đai hoc Karl đuoc thanh lap nam 1348 la truong đai hoc đau tien o Trung Au. Voi su xay dung khu đo thi moi trong cung nam, thanh pho voi hon 40.000 cu dan la thanh pho lon thu 4 o phia bac cua day nui Alps va lon thu 3 tinh ve dien tich thanh pho o chau Au. Tu nam 1419 thanh pho bi roi loan trong cac cuoc chien tranh Hussite va bi pha huy mot phan.
Cuoi the ky 16, Hoang đe Rudolf II lai chon Praha lam kinh đo. Tu thoi điem đo sinh ra nhung cung đien Baroque va nha tho xa hoa. Chien tranh Ba muoi nam đuoc kich đong boi viec Nem ra ngoai cua so lan thu hai o Praha. Chien tranh Bay nam đa đe lai nhieu vet tich trong thanh pho. 1784 bon thi tran truoc đay đoc lap Hradcany, Pho Nho (Mala Strana), Pho co (Stare Mesto) va Pho moi (Nove mesto) nhap lai thanh thanh pho Praha.
Trong tien trinh the ky 19 Praha lai chung kien mot su phat trien manh ve van hoa đang ke. Ngoai nhung viec khac, Bao tang Quoc gia va Nha hat Quoc gia đuoc thanh lap. Khoang nam 1860 nguoi goc Đuc o Praha ma chiem đa so tu thoi Trung Co lan đau tien tro thanh thieu so. Trong cuoc đieu tra dan so o Tiep Khac vao nam 1930 42.000 cong dan cua Praha cho la tieng Đuc la tieng me đe cua ho, ho song chu yeu o trung tam (Pho Co va Pho Nho).
Vao khoang nam 1900, Praha coi mo la mot trung tam cho cac nghe si va cac nha van tre nguoi Sec va Đuc. Rieng ve tho van, co 3 nhom nha tho ganh đua voi nhau: Nhom Praha thu hep gom co Max Brod, ban be cua ong Franz Kafka, Felix Weltsch va Oskar Baum. Hoi " Wefa " bao gom nhieu tac gia khac nhau hau nhu khong đuoc biet đen ngay hom nay, nhu Friedrich Adler. Mot hoi khac, thuoc nhom Tan Lang man cua cac nguoi tre o Praha, bao gom, vi du, Rainer Maria Rilke, Gustav Meyrink, lam viec o Praha, va Franz Werfel. Trong thoi gian nay Praha đa biet toi la mot thanh pho trong Đe quoc Habsburg co su trao đoi van hoa tich cuc giua cac dan toc, tuy nhien, cung co nhieu mau thuan giua cac dan toc, thuong la ban chat xa hoi tu nhien.
Sau khi Chien tranh the gioi thu nhat phong trao quoc gia Sec thuoc nhom ong Tomas Garrigue Masaryk đat đuoc muc tieu cua minh va Tiep Khac, quoc gia cua nguoi Sec va nguoi Slovak, đuoc thanh lap, Praha tro thanh thu đo cua nuoc nay. Quoc gia nay đa bi anh huong nang ne boi cac cuoc xung đot giua cac nhom dan toc, nhung la mot trong so it cac nuoc o chau Au ma van dan chu đen cuoi nhung nam 1930. So phan cua no cuoi cung đa đuoc đong dau boi Hiep đinh Munchen vao nam 1938 va su xam luoc cua quan đoi Đuc theo lenh cua Hitler trong nam sau. Praha tro thanh thu đo cua mot nuoc bao ho moi Bohemia va Moravia. Trong nam đo, khoang 120.000 nguoi Do Thai song o cac vung đat Bohemia, nhieu nguoi trong so đo o Praha. Đuc Quoc xa cho giet chet khoang 78.000 nguoi. Khi ket thuc The chien thu hai vao ngay 1 thang 5 nam 1945, tin tuc tu tu cua Hitler đuoc biet tai Praha, bo tri tu Berlin treo co ru ba ngay đuoc tien hanh khong co su phan khang. Chi khi quan đoi Lien Xo tiep can thanh pho, trong thanh pho moi co cac cuoc noi day cua dan Praha va chien đau giang chuong ngai vat vao buoi chieu ngay 4 thang 5. Ngay 9 Thang 5, quan đoi cua tuong Vlasov, nguoi tham chi truoc đo đa chien đau ben phia quan đoi Đuc, vao toi thanh pho va đa ho tro nhung nguoi noi day. Hong quan cuoi cung lay đuoc Praha sau nhung chong cu manh me. Theo lenh cua nha đoc tai Lien Xo Stalin nhieu thanh vien cua cac đon vi Praha cua quan đoi Vlasov cung nhu chinh Vlasov bi cam tu.
Ngay sau khi chien tranh ket thuc vao thang 5 nam 1945, hau het cac nguoi Đuc o Praha bi truc xuat. Nhieu nguoi trong so nay ban đau bi giam giu, khoang 5.000 nguoi bi giet chet hay chet trong cac trai giam. 1945 trong khuon kho sac lenh Benes ca nguoi Hungary o Praha cung bi tich thu tai san va cho đen nam 1947 mot phan bi truc xuat sang Hungary hoac buoc tai đinh cu. Vao thang 2 nam 1948, Praha roi vao che đo cong san cua Klement Gottwald.
Trong mua xuan Praha nam 1968 chinh quyen co gang mot cach hoa binh, thay the chu nghia xa hoi đoc tai hien hanh (nhieu nguoi Sec cho la " chu nghia phat xit đo ") bang mot "chu nghia xa hoi voi mot khuon mat con nguoi". Nhung viec nay đa bi quan đoi Khoi Warsaw dung bao luc vu khi đap tan.
1989 Praha la san khau cai goi la cach mang Nhung, đanh dau su ket thuc cua che đo xa hoi chu nghia o Tiep Khac, ma con đay nhanh su tan ra cua nha nuoc chung cua nguoi Sec va nguoi Slovak. Hon nua, cac su kien trong đai su quan Tay Đuc tai Praha, noi an nau cho nhung nguoi ti nan tu Đong Đuc, viet len lich su toan Đuc.


= Phat trien dan so =
Khoang 1,2 trieu nguoi song tai thu đo Praha, chiem hon mot phan muoi cua tong dan so ca nuoc. Phan lon, tuy nhien, đuoc phan bo trong cac quan xa trung tam khac nhau va cac khu dan cu moi o vung ngoai o. Trung tam thanh pho lich su chi co khoang 40.000 cu dan.
Ty le that nghiep trong nhieu nam qua vao khoang 3,43 % dan so cua Praha, hoac khoang 41.000 nguoi that nghiep.

Chu thich

Cac con so ben canh cac nam khac nhau chi so dan o Praha trong cac vung cua thanh pho trong thoi gian đo.


Van hoa La mot trong nhung thanh pho lau đoi nhat va lon nhat o Trung Au, trong đo phan lon khong bi tan pha boi chien tranh the gioi II, Praha bay gio la mot điem đen du lich co tam quan trong rat lon. Ke tu nam 1992 trung tam lich su cua Praha đuoc xem la mot di san the gioi cua UNESCO.


= Kien truc =

Lau đai Praha voi Nha tho chinh toa Thanh Vitus, Cau Karl va Quang truong Pho Co voi nha tho Teyn, Ungelt, Toa thi chinh va đong ho thien van Toa thi chinh la nhung điem thu hut noi tieng nhat. Lau đai thoi trung co thu hai, Vysehrad voi Thanh Phero va Giao hoi cua Thanh Phaolo, mot trong nhung cau truc đuoc noi toi nhieu. Pho co đac biet đac trung boi nhung ngoi nha co, thuong co ca tu thoi Romanesque va Gothic, tieu bieu voi nhieu nha tho va nhung con đuong hep. Tai Pho nho va Pho Hradcany chu yeu la nhung cung đien tu thoi ky Phuc hung va Baroque. O đo tren đao Kampa co buc tuong John Lennon. Khong xa hai khu pho nay la Tu vien Strahov. Trong Pho Do Thai Co Josefov nhieu hoi đuong va nghia trang cua nguoi Do Thai Cu van ton tai.
Giua the ky 14, Pho moi đuoc thanh lap voi toa thi sanh moi o Karlsplatz, nhieu nha tho va tu vien Gothic va Baroque, cung nhu quang truong lon nhat va đong đuc nhat o Praha, Quang truong Wenceslas, ma co nhung con đuong mua sam co mai vom hao nhoang lam quen đi nguon goc thoi trung co cua no. Gan đo co nha tho Maria Schnee.
Praha cung noi tieng la co nhieu toa nha xay kieu nghe thuat Nouveau. Tai Praha ca nghe thuat Lap the (Kubismus) cung anh huong đen kien truc. Kien truc lap the đuoc xem la mot điem đac biet cua Praha. Mot vi du quen thuoc la Nha Đuc me đen cua kien truc su Josef Gocar. Cac kien truc hien đai đuoc đai dien boi nhung toa nha noi bat nhu Villa Muller phat hoa boi Adolf Loos, Nha nhay mua cua Frank Gehry.


Kinh te GDP đau nguoi cua Praha hon gap đoi muc binh quan cua Cong hoa Sec, khoang 32.357 EUR nam 2002, đat 153% muc trung binh cua Lien minh chau Au. Praha la tru so tai chau Au cua nhieu cong ty quoc te.


Tham khao Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Prague tai Wikimedia Commons