Truong Đinh (chu Han: 張定; 1820 – 1864) hay Truong Cong Đinh hoac Truong Truong Đinh, la vo quan trieu Nguyen, va la thu linh chong Phap giai đoan 1859 – 1864, trong lich su Viet Nam.


Tom luoc tieu su Truong Đinh sinh tai lang Tu Cung, phu Binh Son, Quang Ngai (nay la xa Tinh Khe, thanh pho Quang Ngai, tinh Quang Ngai). Cha ong la Lanh binh Truong Cam, tung la Huu thuy Ve uy o Gia Đinh duoi thoi vua Thieu Tri.
Nam 1844, Truong Đinh theo cha vao Nam. Sau khi cha mat, ong tru ngu ngay noi cha đong quan. Sau đo, ong ket hon voi ba Le Thi Thuong, von la con gai cua mot hao phu o huyen Tan Hoa, tinh Gia Đinh (Go Cong Đong, Tien Giang ngay nay).
Nam 1850, huong ung chinh sach khan hoang cua tuong Nguyen Tri Phuong, Truong Đinh xuat tien ra chieu mo dan ngheo lap đon đien o Gia Thuan (Go Cong), vi the, ong đuoc nha Nguyen bo lam Quan co, ham chanh luc pham.


= Tro thanh thu linh chong Phap =

Nam 1859, Phap tan cong Gia Đinh lan thu nhat, Truong Đinh đem quan phoi hop voi binh cua tuong Nguyen Tri Phuong phong giu chien tuyen Chi Hoa. Khi Đai đon Chi Hoa that thu, ong lui ve Go Cong, cung Luu Tien Thien, Le Quang Quyen chieu binh ung nghia, tran giu vung Gia Đinh-Đinh Tuong.
O đay, Truong Đinh to chuc lai luc luong, trien khai tac chien trong cac vung Go Cong, Tan An, My Tho, Cho Lon, Sai Gon, Đong Thap Muoi va keo dai đen tan bien gioi Campuchia.
Ke ve ong o giai đoan nay, su nha Nguyen chep: 

Truong Đinh am hieu vo nghe, dung cam, muu luoc. Tu Đuc nam thu 14 (1861), thanh Gia Đinh huu su,  Đinh huong ung viec nghia, chieu mo thu dong đuoc hon 6.000 nguoi, lai kiem quan nhung đau muc than hao mo viec nghia, don lap 18 co quan, luon chong đanh nguoi Phap, thu đuoc sung ong khi gioi va đuc che them đe dung, đuoc bat bo lam Quan co linh Pho Lanh binh Gia Đinh.
Ngay 5 thang 6 nam 1862, trieu đinh Hue ky ket hoa uoc voi Phap. Cung theo su nha Nguyen thi: 

Thang 7 nam 1862...tu khi đa đinh hoa uoc roi, Ngai [Tu Đuc] truyen du Nam Ky nghi binh va đoi Truong Đinh ra Phu Yen. Khi ay trong cac tinh Gia Đinh, Đinh Tuong, Bien Hoa nhung nguoi ung nghia ru nhau đoan ket, ton Truong Đinh lam Đai đau muc, xin cho ra đanh, Đinh than nghi rang: "bay gio viec Bac Ky đuong khan, ma Nam Ky chua co co hoi gi, xin giao Phan Thanh Gian hieu du". Nhung Truong Đinh đa lau ma khong chiu ve cung chuc, bi cach chuc ham.
Tren thuc te, ong đa tu choi thu du hang cua tuong Phap la Bonard, bat chap chieu vua ra lenh bai binh do Phan Thanh Gian truyen vao va rut quan ve Go Cong, xung la Trung thien tuong quan, va đuoc nhan dan ton la Binh Tay Đai Nguyen soai, lay noi nay lam ban doanh, xay dung cac can cu đia khang chien.
Ngay 16 thang 12 nam 1862, Truong Đinh đa ra lenh tan cong cac vi tri cua quan Phap o ca ba tinh mien Đong Nam Bo, đay Phap vao tinh the lung tung, bi đong. Thang 2 nam 1863, nho co vien binh, Phap phan cong tai Bien Hoa, Cho Lon, bao vay Go Cong. Ngay 26 thang 2 nam 1863, Phap đanh chiem thanh tri, ong thoat khoi vong vay va keo quan ve Bien Hoa.
Thang 9 nam 1863, tuong Lagrandiere sang thay Bonard, mo cuoc can quet thu hai, bat đuoc vo con va mot so tuy tung cua Truong Đinh.


= Qua đoi =
Ngay 19 thang 8 nam 1864, Huynh Cong Tan phan boi dan đuong cho quan Phap bat ngo bao vay đanh up. Ban doanh Đam la toi troi  that thu, Truong Đinh bi trong thuong (gay xuong song).
Ve cai chet cua ong, cac nguon khong thong nhat ve viec ong co tuan tiet hay khong. Hau het cac nguon cho rang ong đa tuan tiet đe khoi roi vao tay giac. Mat khac, theo Viet su Tan Bien cua Pham Van Son, "ong va 28 nguoi tuy thuoc bi ban chet". Khi ay, ong 44 tuoi.
Hay tin Truong Đinh tuan tiet, vua Tu Đuc sai truy tang ong pham ham, va nam 1871 lai cho lap đen tho ong tai Tu Cung (Quang Nghia). Con ong la Truong Quyen đa rut len vung Chau Đoc tiep tuc chong Phap them 6 nam nua.
Nha tho Nguyen Đinh Chieu đa lam 12 bai tho va mot bai van te đieu ong. Trich gioi thieu mot bai: 

Trong Nam, ten ho noi nhu con
May tran Go Cong nuc tieng đon
Đau đan hoi rem tau bach quy
Hoi guom them rang ve Hoang Mon
Ngon co ung nghia troi chua be
Qua an Binh Tay đat voi chon
No khien anh hung roi giot luy
Lam dam ba chu đieu linh hon.


Tuyen bo noi tieng Tuyen bo cua Truong Đinh trong thu tra loi thu du hang cua tuong Phap Bonard vao cuoi nam 1862: 

Ong tra loi Phan Thanh Gian ve viec bai binh chong Phap: "Trieu đinh nghi hoa thi cu nghi hoa con viec cua Đinh thi Đinh cu lam. Đinh tha đac toi voi Trieu đinh chu khong no ngoi nhin giang san nay chim đam..."
Tuyen bo cua Truong Đinh gui cac quan o Vinh Long, đe to y ly khai voi Nam trieu (vi sau hoa uoc Nham Tuat, vua Tu Đuc ra lenh ong phai bai binh) vao thang 2 nam 1863: 

Hich cua Truong Đinh (thang 8 nam 1864): 

May đoan trich tren, đuoc ghi trang trong tai đen tho Truong Đinh, o ngay trung tam thi xa Go Cong.


Nhan xet Trung uy Leopold Pallu (1828 – 1891), si quan tuy vien Tong hanh dinh cua Pho đe đoc Charner, va la nguoi chi huy đoi thuy quan luc chien đanh vao Đai đon Chi Hoa, thanh Đinh Tuong (My Tho), viet:
Luc bay gio (thang 6 nam 1861) co mot nguoi An Nam rat cuong quyet va hao hung ten la Truong Đinh cho biet se day loan khoi nghia trong toan xu...La mot trong so nhung nguoi nhieu nghi luc nhat, anh ta đanh lua la đa chet trong tran Go Cong, nhung sau đo lai xuat hien va chien đau trong het mua mua...Mai ve sau nay, khi ta đa chiem Bien Hoa, ten Truong Đinh tung hoanh tan pha het hai vung tu giac cua ta...
Trong sach Sai Gon xua – An tuong 300 nam cua nha van Son Nam co đoan:
Yeu nuoc đam đa, khang khai truoc nghia lon, đung hang đau trong phong trao khang Phap o Nam Ky van la Truong Đinh. Mang on vua, giu đat cho vua (Go Cong la noi phat tich cua Pham Đang Hung va con gai la ba Tu Du), nhung chong lenh khi cat đat cho Phap. Truong Đinh va dan đon đien loi dung đia hinh rung ngap man Go Cong đe khoi nghia, đap đap, xay luy. Giac phai vat va, to chuc noi ung moi giet đuoc ong, qua nhieu cuoc hanh quan cap tuong, bo tri sung lon tren thuyen nho, đe di chuyen noi nuoc can. Đich phai đem xac ong phoi truoc cho đe lam chung co...va chon ong giua cho, neu chon noi heo lanh, e nghia quan lap đan te co, phuc thu cho chu tuong. Cu Đo Chieu đa đem tat ca tam huyet viet bai van te ong va 10 bai lien hoan.
Ong đuoc lam nen ten tuoi cua minh bang nhieu truong hoc va đuong pho tai Viet Nam.


Gia quyen = Nguoi vo chinh =
Le Thi Thuong (? – ?) la con gai mot hao phu o huyen Tan Hoa (Go Cong). Ba va Truong Đinh ket hon nam nao khong ro, nhung theo su sach thi ...vao nam 1854, nho su tro giup cua gia đinh ben vo, Truong Đinh xuat tien cua, chieu mo dan ngheo lap đon đien Gia Thuan (Go Cong).
Sau khi chong va con mat vi viec nuoc, chep chuyen cua ba nhu sau:

(Truong Đinh) sau vi that loi ma mat, con ong la (Truong) Tue cung chet vi viec quan, vo (Truong) Đinh la Le Thi Thuong vi khong noi nuong tua nen ve que quan (Quang Ngai, que chong) lam an. Nam (Tu Đuc) thu 27 (1874), quan tinh Quang Ngai tau rang, (Truong) Đinh la nguoi co nghia khi rat đang khen ma nay vo cua (Truong) Đinh lai la nguoi ngheo kho, rat đang thuong. Vay, xin cap duong suot đoi cho (vo Truong Đinh) moi thang 20 quan va 2 phuong gao...
Nam (Tu Đuc) thu 34 (tuc nam 1881), lai cap them cho nguoi vo (cua Truong Đinh) moi thang 10 quan, đong thoi, sai xa ay phai thinh thoang đen tham. Khi ba mat, (vua ban) cho 100 quan tien (đe mai tang).


= Nguoi vo thu =
Tran Thi Sanh (1820 – 1882) la em ho (con co) thai hau Tu Du, me vua Tu Đuc. Ba Tran Thi Sanh la con thu sau cua ong Tran Van Đo va ba Pham Thi Phung. Ba Phung la em gai ong Pham Đang Hung, cha cua ba Pham Thi Hang, tuc thai hau Tu Du. Truoc khi ve lam vo thu Truong Đinh, ba tung co mot đoi chong la ong Duong Tan Bon va mot co con gai ten Duong Thi Huong. Ba Huong sau nay ga cho ong Huynh Đinh Nguon, cha cua chi si Huynh Đinh Đien. Ong Bon mat som, tinh nghia vo chong đut đoan, ba Sanh quyet chi lo chuyen lam an va tro thanh mot trong nhung nguoi giau co o xu Go Cong.
Giau co, ba Sanh dung tien mua lua gao, nho Truong Đinh đem cuu te dan, va con đua tien cho ong Đinh quy tu dan đi khai khan đat đai. Sau khi chong chet đuoc 2 nam, ba ve lam hau thiep cho Truong Đinh, nen dan gian moi goi la ba Hau.

Go Cong co bon tong giau,
Ma rieng co mot ba Hau giau to.
Khi Truong Đinh phat co đanh Phap, ba Sanh (khi nay đa tro thanh vo thu Truong Đinh) lo viec ren vu khi, tich tru luong thuc cho nghia quan. Khi chong mat, ba đem xac ong ve chon tai Go Cong.
Nam 1864, sau khi Truong Đinh tuan tiet, ba Sanh vao chua quy y, giao quyen trong nom gia san cho con rieng Duong Thi Huong va con re la Tri huyen Truong Binh.


Vi tri lang mo Mo Truong Đinh ban đau (1864) đuoc lam bang ho o duoc va tren bia đa co khac may chu: Đai Nam - An Ha lanh binh kiem Binh Tay Đai tuong quan Truong cong huy Đinh chi mo. Nha cam quyen Phap bat đuc bo hang chu Binh Tay Đai tuong quan va phat ba Sanh 10.000 quan tien vi toi lap bia trai phep.
Nam 1874, ba Sanh lam đon xin tu sua mo cho chong. Lan nay mo Truong Đinh đuoc xay bang đa hoa cuong, co 3 buc hoanh phi va 6 tru đa ghi lai than the va su nghiep cua ong. Mot lan nua, cac hoanh phi va tru đa bi Phap ra lenh đuc bo...
Nha nghien cuu Huynh Minh cho biet: "Trai nhieu nam Phap thuoc, mo Truong Đinh tro thanh hoang phe. Sau co ba Huynh Thi Đieu, con goi la ba Phu Hai cho sua chua lai. Nam 1956, đuoc sua sang lan nua"...
Tu nam 1972 đen nam 1973 xay them đen tho. Lang mo va đen tho Truong Đinh đa đuoc Bo Van hoa - Thong tin Viet Nam cong nhan la Di tich lich su-van hoa quoc gia ngay 6 thang 12 nam 1989.
Le hoi tuong niem ong dien ra tai đay cac ngay 19 va 20 thang 8 duong lich hang nam.
Truong Đinh cung đuoc hau the ton vinh tai di tich nha tho ho Truong Viet Nam thuoc phuong Ninh My, thanh pho Hoa Lu, Ninh Binh. Đen Truong la noi tho nhung nguoi ho Truong đa khuat tai ban tho cong đong, trong hau cung co tuong tho Truong Huu Nhan va 14 danh nhan ho Truong tieu bieu nhat thoi phong kien o 3 mien Viet Nam gom: Ban van tho Thai pho Truong Han Sieu, Trang nguyen Truong Hanh, Trang nguyen Truong Xan, Thuong thu Truong Cong Giai, Thai su Truong Đang Que, Đong cac hoc si Truong Quoc Dung, Thuong thu Truong Cong Hy. Ban vo tho Tuong Truong Hong, Tuong Truong Hat, Tuong Truong Nuu, Tang luc vo su Truong Ma Ni, Tuong Truong Chien, Đai tuong quan Truong Minh Giang va Anh hung Truong Cong Đinh.


Ghi chu Chu thich Tham khao Đai Nam chinh bien liet truyen, truyen "Truong Đinh", Nha xuat ban Van hoc, 2004.
Nguyen Q. Thang va Nguyen Ba The bien soan, Tu đien nhan vat lich su Viet Nam, NXB Khoa hoc xa hoi, 1992.


Lien ket ngoai