Bao tang Quang Trung la mot bao tang nam o Khoi 1, thi tran Phu Phong, huyen Tay Son, tinh Binh Đinh, Viet Nam, đoi dien song Con, bao quanh boi đuong tinh lo 636, Quoc lo 19B, đuong Ngoc Han Cong chua, đuong Nguyen Nhac, đuong Đong Đa. Bao tang đuoc xay dung tren nen nha cu cua anh em Nha Tay Son, vung đat que huong cua Tay Son tam kiet, vi tri bao quanh Đen tho Tay Son tam kiet hay Đien Tay Son. Ngay nay, ten cua bao tang đuoc đat theo Tay Son Thai To, Hoang đe Quang Trung.
Bao tang Quang Trung tap trung tho va tuong niem anh hung ao vai Nguyen Hue, luu giu nhung hien vat lich su lien quan đen Cuoc khoi nghia Tay Son, dau tich ba anh em Nha Tay Son: Nguyen Hue, Nguyen Nhac, Nguyen Lu. Bao tang Quang Trung la đia chi hap dan cac nha nghien cuu, du khach trong va ngoai nuoc khi đen voi vung đat Nam Trung Bo, mot trong nhung bao tang thu hut đuoc đong đao khach tham quan du lich va tim hieu ve lich su nhieu nhat o Viet Nam.


Lich su hinh thanh = Thoi ky đau lich su =
Theo sach Kham đinh Viet su Thong giam cuong muc, Đai Nam thuc luc, Viet Nam su luoc: ba anh em Nguyen Nhac, Nguyen Lu, Nguyen Hue co nguyen quan o thon Tay Son, huyen Phu Ly, phu Quy Nhon, gia đinh Ho Phi Phuc Ho Phi Phuc toi song tai Kien My, ap Kien Thanh, huyen Tuy Vien, phu Quy Nhon, tao dung lang nghe thu cong, nong nghiep ket hop buon ban, gop phan giup ngoi lang nay tro nen tru phu. Ba anh em ho Nguyen Tay Son đuoc sinh ra va lon len o đay, nay la Khoi 1, thi tran Phu Phong, huyen Tay Son, tinh Binh Đinh. Đay la que huong thu hai cua Tay Son tam kiet. Thoi ky đau, anh ca Nguyen Nhac lay hoat đong thuong mai trau cau lam hinh thuc đe trao đoi, đi lai hai vung Tay Son thuong đao, Tay Son ha đao đe van đong nguoi Thuong, lay ben Truong Trau, ben buon ban trau lon ben bo song Con xua, thuoc lang Kien My, cach nha khoang 200 m, lam điem trung tam, dan dan hoi tu hao kiet. Xuat phat tu que huong, Phong trao Tay Son mo rong, lan luot lat đo Chua Nguyen (1777), Chua Trinh (1787), đanh bai quan Xiem (1785) va quan Thanh (1789), gop phan thong nhat đat nuoc. Trieu Tay Son thanh lap nam 1778, đuoc Nguyen Nhac đong đo o thanh Đo Ban, cach que nha Phu Phong 25 km ve phia Tay. Luc nay, khu Phu Phong đuoc giu la nha cua Tay Son tam kiet, dung tu đuong tho to tien va than phu, than mau Ho Phi Phuc tren nen nha ba anh em lon len.

Thoi ky xoay chuyen tiep theo, Nguyen Hue va Nguyen Nhac qua đoi nam 1792, 1793, Trieu Tay Son sup đo nam 1802, Trieu Nguyen thanh lap. Hoang đe Gia Long bat đau truy tim, tra thu, giet nhung nguoi Tay Son, quat cac lang mo, pha huy Tu đuong Tay Son, nghiem cam viec tho cung. Thoi ky nay, nguoi dan vung que đa len lut đe tuong nho anh hung. Nam 1823 (Minh Mang thu ba), Đinh lang Kien My đuoc xay dung tren nen ngoi tu đuong đa bi pha, be ngoai đinh tho Thanh hoang, ben trong tho ba anh em Nguyen Hue, Nguyen Nhac, Nguyen Lu, đem sac than, sac phong Thanh hoang cua Trieu Nguyen tho o mieu Vinh An thuoc xom Hung Trung. Đinh lang Kien My co ten goi la Đien Tay Son (殿西山) hay Đen tho Tay Son tam kiet.
Trai qua hon 100 nam gin giu, đen nam 1946, Đinh lang Kien My bi nguoi Phap đot chay, dan dan tan lui đi trong chien tranh Đong Duong. Sau đo, nhan dan trong lang đa lap mieu nho duoi goc cay me đe tho ba anh em Nha Tay Son. Nam 1958, đinh đuoc xay lai va lay ten la Đen tho Tay Son tam kiet.


= Thoi ky xay dung bao tang =
Nam 1975, sau khi thong nhat đat nuoc Viet Nam, Đang va Nha nuoc quyet đinh phe chuan xay dung Bao tang Quang Trung o que nha anh em Tay Son. Giai đoan 1976, Quang Ngai va Binh Đinh đuoc sap nhap thanh tinh Nghia Binh, viec quan ly ke hoach đuoc giao cho Đang uy, Uy ban Nhan dan tinh Nghia Binh. Du an xay dung bat đau tu ngay 11 thang 12 nam 1977, hoan thien ngay 25 thang 11 nam 1979. Trong thoi gian đo, ngay 24 thang 3 nam 1979, Hoi đong Chinh phu ban hanh quyet đinh thanh lap thi tran Phu Phong tren co so thon Phu Phong thuoc xa Binh Phu. Thi tran Phu Phong bao gom khu Bao tang Quang Trung. Ngay 30 thang 6 nam 1989, tinh Binh Đinh tach ra tu Nghia Binh, bao tang nam o Binh Đinh, vi tri đia ly tu đo đen nay la thi tran Phu Phong, huyen Tay Son, tinh Binh Đinh. Ngay 25 thang 6 nam 2015, Bo Xay dung ban hanh quyet đinh cong nhan thi tran Phu Phong la đo thi loai IV.

Luc xay dung, khu Bao tang Quang Trung bao gom kien truc bao tang moi xay voi Nha bieu dien nhac – vo Tay Son, Nha rong Tay Nguyen va phan Đen tho Tay Son tam kiet trong quan the khu vuc. Phia truoc bao tang la buc tuong Vua Quang Trung đuoc xay dung nam 1979, tro thanh điem đai dien va trung tam cua toan the khu vuc. Nam 2007, tinh Binh Đinh co quyet đinh mo rong tiep khu đat di tich Đien Tay Son ra huong Nam, sat bo Bac song Con, bao quanh ca khu di tich lich su ben Truong Trau. Tu đay, bao tang bao gom them ben Truong Trau. Nam 1996, truoc su xuong cap cua cong trinh, Uy ban nhan dan tinh Binh Đinh đa cho trung tu, nang cap nha bao tang, tap trung vao Đien Tay Son. Cong trinh đuoc khoi cong vao thang 4 nam 1998 va hoan thanh vao cuoi nam, trong đo Đien Tay Son moi voi quy mo to lon hon đuoc xay dung tren nen cu, kip phuc vu Le ky niem 210 nam nam chien thang Ngoc Hoi – Đong Đa ngay mung Nam thang Gieng, nam Ky Mao tuc 20 thang 2 nam 1999. Nam 2015, Uy ban Nhan dan tinh Binh Đinh quyet đinh tien hanh nang cap bao tang, du toan kinh phi la 211 ty đong. Ngay 22 thang 11 nam 2019, So Van hoa, The thao va Du lich tinh Binh Đinh to chuc le ky niem 40 nam xay dung Bao tang Quang Trung.
Ve mat di tich, ngay 24 thang 9 nam 1979, truoc khi hoan thanh du an xay dung bao tang, Bo Van hoa va Thong tin đa ky quyet đinh cong nhan Khu đen tho Tay Son tam kiet la Di tich Lich su van hoa cap quoc gia. Ngay 31 thang 12 nam 2014, Thu tuong Chinh phu đa ky quyet đinh cong nhan Khu đen tho Tay Son tam kiet la Di tich quoc gia đac biet, mot trong 112 di tich đac biet tinh đen nam 2020.


Kien truc thiet ke bao tang Bao tang Quang Trung cach Thanh pho Quy Nhon 35 km huong Tay Bac, hoan thanh nam 1979, đuoc mo rong len 13,8 ha nam 1999, them 2,1 ha nam 2007, đen nay co dien tich 150.000 m². Bao tang bao gom tuong đai Quang Trung o khu trung tam phia truoc; Đen tho Tay Son tam kiet – di tich đac biet; khu Nha bieu dien nhac – vo Tay Son, Nha rong Tay Nguyen; khu nha trung bay vat pham bao ton; khu thien nhien canh quan voi cay me đac biet hon 300 nam tuoi, gieng nuoc co cua ho Nguyen Tay Son; ben Truong Trau trong qua trinh tai thiet va quang truong Tay Son o khu vuc truoc cua, noi bao tang va song Con.


= Đen tho Tay Son tam kiet =
Tuong vua Quang Trung đuoc đuc bang đong. Đen tho Tay Son tam kiet hay Đien Tay Son thoi đau the ky XIX mang ten danh nghia la Đinh lang Kien My, nam trong khu vuon voi dien tich 2.323 m², ben canh co gieng nuoc co va cay me nha trong. Ban đau, đinh đuoc xay dung voi kien truc theo kieu nha mai la mien Trung, co dien tich tren 100 m², gom tien đuong, hau tam, chat lieu bang go, mai lop tranh, vach đat, co trinh cau, cot long đo cac vi keo đau cham long, phung, cua ban pha. Đinh đa tung noi tieng khap vung voi nhung cot đinh lon, đuoc cho la lon hon vong tay nguoi binh thuong, dan gian van con luu truyen cau tuc ngu: Hac cho Đinh, cot đinh Kien My. Noi that đinh đuoc bai tri theo nghi thuc đinh lang o mien Trung. Nha tien đuong tho Thanh hoang, nha hau tam tho Tay Son tam kiet.
Đien Tay Son xay dung lai nam 1958 đuoc kien truc theo kieu chu đinh (丁), mong xay đa che, vach xay gach đac, mai lop ngoi đuc bang xi mang, dien tich tren 100 m². Đien tho chinh co ba gian, chinh giua tho Nguyen Hue. Ben phai tho Nguyen Nhac, ben trai tho Nguyen Lu. Ta, huu đien tho cac quan van vo va tien to dong ho Nha Tay Son. Tat ca đeu co an tho va trang tri theo kieu cung đinh o mien Trung, hai đau hoi co gia chieng, trong đe phuc vu te le. Tu đien chinh co nha dan dai 6 m, rong 3 m, truoc nha tu giac, hai ben co hai hang cot tron trang tri hoa van rong may quan quanh cot, đuoc đinh bang me chai, chen vo đu mau sac rat uy nghi. Nha tu giac mai cong, goc mai trang tri nhung hoa la mai rong, tren chop co ho lo the hien bau thanh cuu an dan lanh, trong nha tu giac co tuong ban than Quang Trung bang gom, cao 0,6 m, son đen đat tren buc cao 1,0 m, truoc nha dan co nha bia hinh tu giac, ben trong đat mot tam bia xi mang trang đa mai xanh, noi dung van bia ca ngoi than the su nghiep cua ba anh em Tay Son.
Nam 1999, Đien Tay Son tai kien thiet tren hinh the cu, voi dien tich lop hon gap ba lan. Chin buc tuong tho Tay Son tam kiet va van vu song than đuoc tao va đat vao đien nam 2004, gom tuong Quang Trung Hoang đe cao 2,55 m ke ca phan đe bang đa hoa cuong; tuong Đong Đinh vuong Nguyen Lu cao 2,50 m; tuong Trung uong Hoang đe Nguyen Nhac cao 2,50 m; tuong Binh bo thuong thu Ngo Thi Nham cao 2,50 m; tuong Trung thu lenh Tran Van Ky cao 2,50 m; tuong Đai tu ma Ngo Van So cao 2,50 m; tuong Thieu pho Tran Quang Dieu cao 2,50 m; tuong Đo đoc Bui Thi Xuan cao 2,50 m; tuong Đai tu đo Vu Van Dung cao 2,50 m.
Tren noc đien đuoc trang tri Luong long chau nguyet. Tren đau cua chinh co dong chu Đien Tay Son (殿西山), hai ben cua chinh co cau đoi viet bang chu Han:

Tay khe thao thu luu huan nghiep
Nam quoc son ha chan chien cong.
Dich nghia:
Cay co o suoi Tay con luu lai su nghiep cao ca

Song nui nuoc Nam chan đong nhung chien cong.
Cong chinh đien rong 6 m, hai cong phu hai ben rong 1,2 m, cao 7 m, hai ben tru cong chinh co cau đoi viet bang chu Han:Phi thuong su nghiep bi thien coKhoang the anh hung huu nhat mon.An tho Quang Trung nam o trung tam chinh giua, đat cap hac đung tren lung rua bang đong, cao 1,6 m. Hang cot truoc an tho hau đien co hai cau lien kham xa cu chu Han:Thien thu cong tich huynh hoa đe
Van co anh hung dan kha vuong.
Than vo duy duong kinh quoc tac
Uy danh bach thang đoc minh cong.
Nghia la:
Cong tich ngan đoi, co cong anh lan cong em
Anh hung muon thuo, tu nguoi dan co the thanh vua.
Moi lan ra quan, bon giac nuoc đeu khiep so

Lung danh tram tran tram thang, chi mot minh Ngai.


= Nha bao tang va khu trung bay =

Trong khu bao tang co Nha bieu dien nhac – vo Tay Son voi dien tich 268 m², la noi đoi nhac vo bieu dien cac chuong trinh nhu: trong tran, vo co truyen Tay Son va nghe thuat van hoa dan gian Tay Nguyen o mot so dan toc thieu so tung tham gia Phong trao Tay Son; Nha rong van hoa Tay Nguyen: dien tich 118 m², trung bay cac tu lieu, hien vat ve van hoa cua đong bao cac dan toc Tay Nguyen, luc luong đa tham gia Phong trao Tay Son trong giai đoan tu nghia.
Khu trung bay đuoc khanh thanh ngay 26 thang 1 nam 2019, dien tich 1.800 m², co 11.605 tu lieu hien vat goc va hang tram hien vat phuc che ve Nha Tay Son. Bao tang Quang Trung đuoc coi đang so huu mot kho tu lieu, hien vat phong phu nhat ve mot thoi đai lung lay trong lich su dan toc. Ban quan ly, tap the nha nghien cuu, bao ton đa no luc đi khap đat nuoc, ra nuoc ngoai đe tap hop tat ca nhung tu lieu hien vat lien quan đen Phong trao Tay Son va Vua Quang Trung. Khu trung bay co cac hien vat đa dang nhu chiec trong da voi cua đong bao Tay Nguyen tham gia Phong trao Tay Son, an tin, cac sac phong, gia pha cua nhieu van than, vo tuong; chuong đong, sung than cong, vu khi, an tin, tien đong Thai Đuc, Quang Trung, Canh Thinh, tam bia mo to dong ho Tay Son.

Trong khu trung bay, khoi đau va trung tam la Phong Khanh tiet, cum tuong Tay Son tam kiet cung dong hieu du kien quyet chien thang cuu nuoc cua Quang Trung:Đanh cho đe dai toc,
Đanh cho đe đen rang,
Đanh cho no chich luan bat phan,
Đanh cho no phien giap bat hoan,

Đanh cho su tri Nam quoc anh hung chi huu chu.

Tiep đo la muoi phong trung bay khep kin voi tat ca cac hien vat đa suu tam đuoc trong thoi gian tu 1975 – 1979 theo noi dung cua tien trinh phat trien lich su Phong trao khoi nghia nong dan Tay Son tu khi to chuc xay dung luc luong cho đen khi Trieu đai Tay Son suy vong (1771 – 1802). Phong 1, Boi canh lich su Viet Nam cuoi the ky XVIII trung bay 45 hien vat cac loai voi chu đe tinh hinh đat nuoc truoc thoi Tay Son, Vua Le – Chua Trinh thong tri Đang Ngoai, Chua Nguyen cat cu Đang Trong; Phong 2, Que huong va Gia toc, trung bay 26 tai lieu, hien vat voi noi dung anh em ho Nguyen co nguon goc ho Ho o Nghe An. Ong to bon đoi cua ho bi quan Nguyen đua vao khai hoang o vung nui phia Tay phu Quy Nhon. Ho Phi Phuc lay vo o thon Phu Lac, ap Kien Thanh sau ve lang Kien My ven song Con, song bang nghe buon ban trau. Ba anh em Tay Son sinh ra, lon len o đay va cung theo nghe cua gia đinh; Phong 3, Tay Son tu nghia, trung bay 78 tu lieu, hien vat voi noi dung ba anh em Tay Son keu goi nong dan phat co khoi nghia; Phong 4, Pha the bi bao vay, trung bay 45 hien vat va tu lieu voi noi dung quan Tay Son thoat kho khan Trinh Nguyen vay đanh, tai nang chien tran ban đau cua Nguyen Hue; Phong 5, Lat đo chua Nguyen, trung bay 19 tu lieu, hien vat voi noi dung Tay Son lat đo Chua Nguyen nam 1777; Phong 6, Tran thuy chien Rach Gam – Xoai Mut, trung bay vat pham tran phan cong thang Xiem; Phong 7, Lat đo Chua Trinh, trung bay vat pham Tay Son ra Bac nam 1786, lat đo Chua Trinh; Phong 8, Đai pha quan Thanh, trung bay 64 hien vat va tu lieu chong ngoai xam bao ve nen đoc lap; Phong 9, Trieu đai Quang Trung, trung bay 139 hien vat voi chu đe xay dung đat nuoc theo chinh sach Quang Trung; Phong 10, Nguyen Hue – Quang Trung mai mai trong long dan toc, trung bay 60 hien vat, tu lieu, đay con goi la phong luu niem, phan anh tinh cam cua nhan dan Viet Nam đoi voi nguoi anh hung ao vai Quang Trung.


= Di tich khac =

Bao tang Quang Trung co nhung điem di tich đac biet. Tai thi tran Phu Phong, đi qua cau Kien My, toi khu vuc bao tang. Khu vuc nay la nga ba song Phu Phong (hay song Kut) va song Con. O nga ba nay co ben Truong Trau, di tich lich su thuoc bao tang. Thoi ky đau, Nguyen Nhac tham gia thuong mai trau cau, chon ben Truong Trau – khu mua ban o nga ba song lam can cu, hoi tu nhan tai. Sau khi nha Tay Son mat, nguoi dan Kien My co dung ngoi mieu tho ba anh em Tay Son, goi la mieu Vinh Tho (con goi la mieu Cay Gon vi noi đay co cay gon to). Ve sau, thuc dan Phap dung lam kho chua luong thuc, roi pha huy. Đen nam 1963, co ba vi khat si nguoi Nam Bo cung nhan dan đia phuong xay dung mot ngoi chua nho lop tranh tren nen mieu cu, nam 1967, moi xay bang gach goi la Tinh xa Ngoc Binh. Ben Truong Trau nay đa bi boi lap, chi con la mot bai cat ven song, đang trong thoi gian tai kien thiet.
Trong khuon vien khu vuc co di tich Gieng nuoc đuoc ghep bang đa ong, đuong kinh 0,9 m, thanh gieng cao 0,8 m, đay la gieng nuoc cua gia đinh ho Nguyen Tay Son. Nam 1998, tren gieng đuoc xay nha mai che co lau, hinh luc giac, chieu dai moi canh 3,45 m, mai đo be tong dan ngoi vay, thanh gieng đuoc bao ve bang khung go hinh luc giac cach đieu nhu nhung mat truc.

Khu vuc nay con co cay me tren duoi 300 nam tuoi, mang ten: cay me co thu trong vuon nha Tay Son tam kiet, goc co chu vi 3,9 m, tan rong đen 30 m, canh la ram rap, che mat ca goc vuon, đay la cay đuoc gia đinh ho Nguyen Tay Son trong thoi ky truoc. Ngoai gia tri lau nam, tao canh quan, cay me con co y nghia đac biet ve mat van hoa, lich su, la bieu tuong cho su truong ton cua Phong trao Tay Son. Ngay 28 thang 11 nam 2011, cay me đuoc cong nhan la cay Di san Viet Nam, bao ton đac biet. Co nhung đoan tho dan gian ve cac di tich nay qua nhieu thoi gian:Cay me cu, ben Trau xua
Dau khong tinh nghia cung đon đua tron niem.
Va:
Cay me, gieng nuoc, san đinh

On sau, nghia nang dan minh con ghi.


Su kien tham quan Voi tu the la vi tri tuong niem anh hung Nguyen Hue cung Phong trao Tay Son, Bao tang Quang Trung mang y nghia đac biet o Binh Đinh cung nhu Viet Nam. Cac nghi le tri an ba anh em Nha Tay Son đuoc to chuc hang nam tai di tich, co the ke đen nhu: ngay hiep ky Tay Son tam kiet (15 thang Muoi Mot am lich), ngay gio tran Ngoc Hoi – Đong Đa (mung Nam thang Gieng am lich), ngay gio Hoang đe Quang Trung (29 thang Bay). Trong nhung ngay nay, Bao tang Quang Trung cung ban Nghi le Đien long trong to chuc le cung ky theo nghi thuc truyen thong cua dan toc, tuong nho to tien.
Bao tang Quang Trung khong chi la mot Di tich lich su ma con la mot điem du lich hap dan cua Binh Đinh.
Ngay 08 thang 2 nam 2019, to chuc Le ky niem 230 nam Chien thang Ngoc Hoi – Đong Đa tai Bao tang Quang Trung, lanh đao co Uy vien Bo Chinh tri, Pho Thu tuong thuong truc Truong Hoa Binh, Uy vien Bo Chinh tri, Truong Ban Tuyen giao Trung uong Vo Van Thuong dang hoa, dang huong tai Đien tho Tay Son tam kiet.


Ghi chu Tham khao = Truc tuyen =


= Thu muc =


Đoc them Ngo gia van phai (2001). Hoang Le nhat thong chi. Ha Noi: Nha Xuat ban Van hoc. OCLC 1179199779.


Lien ket ngoai Bao tang Lich su Quoc gia Viet Nam: Bao tang Quang Trung.
Cuc Di san Van hoa, Bo Van hoa, The thao va Du lich: Di tich lich su Đen tho Tay Son tam kiet. Luu tru ngay 7 thang 8 nam 2020 tai Wayback Machine
Uy ban Nhan dan huyen Tay Son: Đien Tay Son.