Đe quoc Achaemenes (; tieng Old Persian: 𐎧𐏁𐏂, đa Latinh hoa: Xsaca, n.đ. 'The Empire') la mot đe quoc co đai cua nguoi Iran đuoc Cyrus Đai đe thanh lap nen o khu vuc Tay A, đe quoc nay con đuoc goi la Đe quoc Ba Tu thu nhat.. Vao giai đoan đinh cao, đe quoc nay trai dai tu khu vuc Balkan o phia Tay cho toi khu vuc thung lung song An o phia đong va co dien tich len toi 5,5 trieu kilomet vuong (2,1 trieu dam vuong Anh), lon hon bat cu đe quoc nao khac đa tung ton tai truoc đo. Nhung thanh tuu noi bat khac cua đe quoc nay bao gom mot mo hinh chinh quyen mang tinh tap trung va quan lieu thanh cong (thong qua cac satrap duoi quyen Vua cua cac vi vua) cung voi chinh sach đa van hoa va xay dung nen cac co so ha tang nhu he thong đuong xa cung mot he thong thu tin, mot ngon ngu chinh thuc đa đuoc su dung o moi vung đat nam trong đe quoc va tao dung nen cac co quan dan su cung mot đao quan chinh quy đong đao. Nhung thanh tuu cua đe quoc nay đa tao cam hung cho cac đe quoc sau nay thiet lap nen nhung he thong khac tuong tu.
Vao the ky thu 7 TCN, nguoi Ba Tu đa toi đinh cu o vung đat Persis nam o phia tay nam cua cao nguyen Iran, vung đat nay sau đo đa tro thanh trung tam cho đe quoc cua ho. Tu vung đat nay, Cyrus Đai đe đa đem quan đanh bai nguoi Medes, Lydia va đe quoc Tan-Babylon đe thiet lap nen đe quoc Achaemenes. Alexandros Đai đe sau đo đa chinh phuc phan lon đe quoc nay vao nam 330 TCN, ban than ong ta con la mot nguoi nguong mo nhiet thanh đoi voi Cyrus Đai đe. Sau khi Alexandros qua đoi, Nha Ptolemaios va đe quoc Seleukos đa chia nhau cai tri phan lon cac vung lanh tho nam trong đe quoc cua Alexandros, ngoai ra mot so vung lanh tho nho khac đa gianh đuoc đoc lap vao khoang thoi gian nay. Tang lop quy toc nguoi Iran o khu vuc trung tam cao nguyen sau nay đa khoi phuc lai đuoc quyen luc cua ho duoi thoi đe quoc Parthia vao giai đoan the ky thu 2 TCN.
Trong mat cac su gia phuong Tay, đe quoc Achaemenes luon đuoc nho đen voi vai tro la đich thu cua nhung thanh bang Hy Lap trong cac cuoc Chien tranh Hy Lap-Ba Tu va su kien giai phong nguoi Do Thai thoat khoi canh luu đay o Babylon. Ngoai anh huong ve mat lanh tho va quan su, đe quoc nay con đe lai nhung dau an lich su ve van hoa, xa hoi, cong nghe va ton giao. Vi du nhu nhieu nguoi Athens đa tuan theo cac phong tuc cua nha Achaemenes trong cuoc song hang ngay cua ho thong qua mot su trao đoi ve van hoa mot so nguoi thi lai đuoc cac vi vua Ba Tu tuyen mo hoac la đa lien minh voi ho. Anh huong tu sac lenh cua Cyrus con đuoc nhac toi trong cac van ban Do Thai-Co đoc giao va đe quoc nay con giup cho Bai Hoa giao đuoc truyen ba ve phia đong toi tan Trung Quoc. Đe quoc Achaemenes con truyen cam hung cho chinh tri, di san va lich su cua Iran (con đuoc goi la Persia).


Ten goi Danh xung Achaemenid co nghia la "thuoc ve dong doi cua Achaemenis/Achaemenes" (tieng Old Persian: 𐏃𐎧𐎠𐎶𐎴𐎡𐏁 Haxamanis; Achaemenes la mot tieu vuong cua Anshan o khu vuc tay nam Iran va la mot chu hau cua nguoi Assyria vao giai đoan the ky thu 7 TCN.


Lich su = Moc thoi gian nha Achaemenes =
Nam theo lich thien van

Nien đai mang tinh xap xi


= Nguon goc =

Dan toc Ba Tu bao gom cac bo lac đuoc liet ke o đay. ...: nguoi Pasargadae, Maraphii, va Maspii, nhung bo lac con lai đeu la nhung bo lac phu thuoc. Trong so nay, nguoi Pasargadae la bo lac uu tu nhat; cac vi vua Ba Tu xuat than tu gia toc Achaemenes đeu đen tu bo lac nay. Nhung bo lac khac chang han nhu nguoi Panthialaei, Derusiaei, Germanii thi lai song đinh cu, con nhung bo lac khac nhu nguoi Dai, Mardi, Dropici, Sagarti, thi lai la nhung nguoi du muc.

Đe quoc Achaemenes do nguoi Ba Tu du muc dung nen. Nguoi Ba Tu la mot bo toc Iran, ho đat chan toi Iran vao khoang nam 1000 TCN va đinh cu o khu vuc tay bac Iran, khu vuc day nui Zagros va vung đat Persis nam sat canh nhung nguoi Elam ban đia. Trong nhieu the ky, ho đa nam duoi su cai tri cua đe quoc Tan-Assyria (911–609 TCN) o khu vuc mien bac Luong Ha. Nguoi Ba Tu ban đau la nhung nguoi chan tha gia suc du muc o khu vuc phia Tay cao nguyen Iran. Đe quoc Achaemenes khong phai la đe quoc đau tien cua nguoi Iran, mot bo toc Iran khac la nguoi Medes đa thiet lap nen mot đe quoc ton tai ngan ngui va đong vai tro quan trong trong viec lat đo su thong tri cua nguoi Assyria.
Cac vi vua nha Achaemenes ban đau cai tri thanh pho Anshan cua nguoi Elam nam gan thanh pho Marvdasht ngay nay; tuoc hieu "Vua cua Anshan" ban đau cua cac vi vua nha Achaemenes la phong theo tuoc hieu "Vua cua Susa va Anshan" cua nguoi Elam.Nhung ghi chep co đai lai co su khac biet ve danh tinh cua cac vi vua Anshan đau tien. Theo tru lan Cyrus (đay la ban pha he cac vi vua nha Achaemenes lau đoi nhat) thi cac vi vua cua Anshan la Teispes, Cyrus I, Cambyses I va Cyrus II, vi vua đa sang lap nen đe quoc (Con theo ban khac Behistun cua Darius Đai đe thi Teispes la con trai cua Achaemenes va Darius la mot hau due theo nganh thu cua Teispes, tuy nhien lai khong co van ban nao lau đoi hon đe cap toi Achaemenes). Trong tac pham Histories, Herodotos co noi rang Cyrus Đai đe la con trai cua Cambyses I voi Mandane cua Media, ba la con gai cua Astyages, vi vua cua đe quoc Medes.


= Thanh lap va banh truong =

Cyrus đa noi day chong lai đe quoc Medes vao nam 553 TCN va toi nam 550 TCN thi ong đa chiem đuoc kinh đo Ecbatana cua nguoi Medes va bat song đuoc vua Astyages. Sau khi đa chiem đuoc Ecbatana, Cyrus đa tu xung la nguoi ke vi ngai vang cua Astyages va tuyen bo nam quyen cai tri toan bo đe quoc. Thong qua viec tuyen bo ke tuc đe quoc cua Astyages, ong cung đa thua huong luon cac cuoc chien tranh giua nguoi Medes voi ca Lydia va đe quoc Tan-Babylon.
Vua Kroisos cua Lydia cung đa nhan co hoi nay đe đem quan tien đanh khu vuc lanh tho cu o Tieu A cua nguoi Medes. Cyrus đa đich than dan quan đanh tan quan cua Kroisos roi sau đo đem quan chiem luon kinh đo Sardis cua vuong quoc Lydia vao nam 546 TCN. Cyrus đa giao cho Pactyes nhiem vu thu thap cong nap o Lydia truoc khi rut quan tro ve, tuy nhien Pactyes đa kich đong mot cuoc noi day chong lai Cyrus sau khi ong khoi hanh. Cyrus sau đo phai vi tuong nguoi Medes ten la Mazares toi dap tat cuoc noi day va Pactyes đa bi bat song. Mazares va vi tuong ke tuc ong ta la Harpagus đa phai mat toi bon nam đe chinh phuc toan bo cac thanh pho Lydia tham gia vao cuoc noi day.
Sau khi nguoi Ba Tu lat đo su cai tri cua nguoi Medes va thay the ho, nhieu chu hau cua đe quoc Medes tin rang hoan canh đa thay đoi va tiep đo noi day chong lai Cyrus. Đieu nay đa buoc Cyrus phai đem quan tien đanh Bactria va nguoi Saka du muc o khu vuc Trung A. Trong cac chien dich tren, Cyrus đa cho xay dung cac thanh pho o khu vuc Trung A va bo tri cac đon vi đon tru tai nhung noi nay, thanh pho Cyropolis cung đa đuoc ong thanh lap trong qua trinh nay.

Chung ta van chua biet đuoc gi ve moi quan he giua nguoi Ba Tu voi nguoi Babylon trong giai đoan tu nam 547 TCN toi nam 539 TCN nhung duong nhu la su thu đich keo dai nhieu nam lien giua hai đe quoc đa dan đen cuoc chien tranh dien ra tu nam 540–539 TCN va tiep đo la su kien thanh Babylon that thu.Vao thang 10 nam 539 TCN, Cyrus đa đanh bai nguoi Babylon tai Opis roi tiep đo la chiem đuoc thanh pho Sippar ma khong ton mot binh tot nao truoc khi ha đuoc thanh Babylon vao ngay 12 thang 10 cung nam, vua Nabonidus cua đe quoc Tan Babylon cung đa bi bat song sau khi thanh pho that thu.Sau khi chiem đuoc thanh pho, Cyrus thuc hien viec tuyen truyen nhan manh rang ban than ong la nguoi khoi phuc lai trat tu thieng lieng von đa bi vua Nabonidus pha vo do vi vua nay đe xuong viec ton tho than Sin thay vi than Marduk,, ben canh đo ong con tu coi minh la nguoi thua ke di san cua đe quoc Tan-Assyria bang viec so sanh ban than minh voi vua Ashurbanipal cua nguoi Assyria. Kinh Thanh cua nguoi Do Thai cung khong ngan ngai ca ngoi cuoc chinh phuc Babylon cua Cyrus va ton vinh ong la mot Messiah cua Yahweh. Ong con đuoc ca ngoi vi đa giai phong nguoi dan cua Judah thoat khoi canh luu đay va cho phep ho đuoc xay dung lai phan lon thanh Jerusalem bao gom ca Ngoi đen thu Hai.

Nam 530 TCN, Cyrus qua đoi trong chien dich chong lai nguoi Massagetae o Trung A. Nguoi con trai ca cua ong la Cambyses II đa len ke vi con nguoi con trai ut cua ong la Bardiya đuoc ban cho mot vung lanh tho lon o Trung A. Vao nam 525 TCN, sau khi chinh phuc thanh cong Phoenicia cung Cyprus, Cambyses đa bat tay vao viec chuan bi cho chien dich xam luoc Ai Cap bang luc luong hai quan Ba Tu moi đuoc thanh lap cua minh. Truoc đo vao nam 526 TCN, sau khi vua Psamtik III len ngoi đe ke vi vua Amasis II đa bang ha, cac đong minh quan trong cua nguoi Ai Cap đa phan boi va đung ve phia nguoi Ba Tu.Đe đoi pho voi cuoc xam luoc cua nguoi Ba Tu, Psamtik đa bo tri quan đoi cua minh tai Pelusium o khu vuc chau tho song Nile. Tuy nhien, ong ta đa bi nguoi Ba Tu đanh cho đai bai trong tran Pelusium va phai thao chay ve thanh Memphis, nguoi Ba Tu sau đo đa đanh bai ong ta mot lan nua va bat vi vua nay lam tu binh.
Herodotos thuat lai rang Cambyses đa cong khai the hien su thu ghet đoi voi nguoi dan Ai Cap cung voi cac vi than, van hoa, đen tho va cac vi tu te cua ho, va đac biet la nhan manh vao hanh đong giet chet con bo than Apis. Ong ta ghi lai rang nhung hanh đong nay đa khien cho Cambyses tro nen loan tri va dan toi viec ong ra lenh giet chet nguoi em trai cua minh la Bardiya (theo Herodotos thi ong ta bi giet hai mot cach bi mat), nguoi vo cung la em gai cua ong cung voi Kroisos cua Lydia. Ong ta tiep đo ket luan rang Cambyses đa hoan toan đien loan, va tat ca cac su gia co đai sau nay đeu thuat lai cau chuyen ve su đai nghich bat đao va đien loan cua Cambyses. Tuy nhien, đieu nay von di la dua theo cac thong tin gia mao boi vi theo ghi chep tren tam van bia Apis co nien đai vao nam 524 TCN thi Cambyses đa tham du le tang cua con bo than Apis voi tu cach la mot vi pharaon.
Sau khi Ai Cap bi chinh phuc, nguoi Libya cung voi nguoi Hy Lap tai Cyrene va Barca o Libya đa quy thuan Cambyses va trieu cong thay vi khang cu. Cambyses tiep đo len ke hoach chinh phat Carthage, oc đao Siwa cua than Ammon va Ethiopia. Herodotos ghi lai rang cuoc vien chinh Carthage bang đuong bien đa bi huy bo boi vi nguoi Phoenici tu choi viec cam vu khi chong lai nhung nguoi ho hang cua ho, tuy nhien cac su gia ngay nay tin rang cuoc vien chinh Carthage chua bao gio đuoc len ke hoach. Dau vay, Cambyses đa thuc su don het tam tri cua minh vao hai chien dich đo la tien hanh chinh phuc vuong quoc Meroe va chiem giu cac oc đao phia Tay von co vi tri ve mat chien luoc. Vi le đo, ong đa cho bo tri mot đoi quan đon tru tai Elephantine, phan lon binh si trong đoi quan đon tru nay lai la nguoi Do Thai va ho tiep tuc đong quan tai Elephantine trong suot trieu đai cua Cambyses. Tuy nhien, hai cuoc vien chinh toi oc đao cua than Ammon va Ethiopia đeu that bai. Herodotos ghi lai rang cuoc vien chinh Ethiopia that bai la do su đien loan cua Cambyses cung voi đo la viec khong co đu quan luong cho quan đoi cua ong, the nhung cac bang chung khao co hoc lai cho thay rang cuoc vien chinh nay khong hoan toan la mot that bai va mot phao đai nam tai khu vuc thac nuoc thu hai cua song Nile o bien gioi giua Ai Cap va Kush đa đuoc su dung trong suot thoi ky cai tri cua nha Achaemenes.
Nhung su kien say ra xoay quanh cai chet cua Cambyses va su ke vi cua Bardiya đa gay ra rat nhieu tranh cai do su mau thuan trong cac ghi chep co đai. Theo nhu Herodotos ghi lai thi do cai chet cua Bardiya đuoc giu bi mat cho nen phan lon nguoi Ba Tu tin rang ong ta van con song. Đieu nay cho phep hai vi đao si noi day chong lai Cambyses, tham chi mot trong hai nguoi bon ho con ngoi len ngai vang đe đong gia la Bardiya 
do co ngoai hinh gan nhu y het va co cung ten voi vi hoang tu nay (Theo ghi chep cua Herodotos thi ten cua ong ta la Smerdis). Ctesias thi lai ghi lai rang ngay sau khi Bardiya bi giet chet, Cambyses đa ngay lap tuc sap đat vi magus ten la Sphendadates len thay ong ta lam satrap cua Bactria do hai nguoi bon ho co ngoai hinh gan nhu y het. Sau đo, co hai can than cua Cambyses đa am uu lat đo Cambyses va đua Sphendadates len ngoi duoi danh nghia la Bardiya. Theo ban khac Behistun đuoc tac duoi trieu đai cua Darius Đai đe thi mot vi magus ten la Gaumata đa mao nhan la Bardiya va kich đong mot cuoc noi loan o Persia. Bat ke nguyen nhan chinh xac cua cuoc noi loan co la gi đi chang nua, Cambyses cung đa nghe tin ve cuoc noi loan nay vao mua he nam 522 TCN va bat đau roi Ai Cap đe quay tro ve, tuy nhien ong đa bi thuong o đui khi moi chi tro ve toi Syria va qua đoi do benh hoai tu, đieu nay cho phep Bardiya gia mao tro thanh vua. Ban khac Behistun cua Darius la nguon su lieu đau tien ghi chep ve su kien tren va dau cho hau het cac su gia sau nay đeu đong thuan voi cac chi tiet chu chot cua cau chuyen ve mot vi magus đong gia la Bardiya va cuop ngoi, co the Darius đa sang tao ra cau chuyen nay đe bien minh cho hanh đong cuop ngoi cua ong ta. Nha Iran hoc Pierre Briant neu gia thuyet cho rang Bardiya khong he bi Cambyses sat hai ma cho cho toi sau khi nha vua qua đoi vao mua he nam 522 TCN thi moi tuyen bo minh la nguoi thua ke hop phap ngai vang cua đe quoc boi vi luc đo ong ta la vi hoang tu duy nhat cua hoang gia con song. Mac du cac hoc gia ngay nay thuong đong thuan voi gia thuyet ve su muu meo cua Darius, Briant noi rang "hien tai chua co đieu gi la chac chan dua theo bang chung san co".

Theo ban khac Behistun, Gaumata đa cai tri trong vong bay thang truoc khi bi Darius Đai đe (Darius I) (tieng Ba Tu co: Daryavus, "nguoi luon kien đinh theo đuoi đieu thien", ong con đuoc goi la Darayarahush, Darius Đai đe) lat đo vao nam 522 TCN. Mot nam sau khi Smerdis gia mao (Gaumata) bi lat đo, mot Smerdis gia mao khac co ten la Vahyazdata đa co gang tien hanh mot cuoc chinh bien. Mac du buoc đau đat đuoc thanh cong, cuoc chinh bien nay cung đa that bai..
Ke tu luc vua Amyntas I cua Macedonia quy thuan nguoi Ba Tu vao giai đoan khoang nam 512–511 TCN, nguoi Macedonia va Ba Tu đa giu moi quan he mat thiet voi nhau. Sau mot thoi gian dai chuan bi, Darius Đai đe (521–486 TCN) đa phat đong mot chien dich lon vao nam 513 nham vao khu vuc Balkans voi muc tieu la nham chinh phuc nguoi Scythia o khu vuc phia bac cua song Danube va Macedonia cung la mot muc tieu cua chien dich nay. Quan đoi cua Darius đa chinh phuc nhieu bo lac nguoi Thraci va hau het cac vung đat nam tiep giap voi bien Đen truoc khi rut quan ve Tieu A. Darius đa giao nhiem vu hoan tat cuoc chinh phuc khu vuc Balkan lai cho mot vi tuong cua ong ten la Megabazus. Quan đoi Ba Tu đa chinh phuc khu vuc Thracia doi dao vang, cac thanh bang Hy Lap ven bien cung voi đo la đa đanh bai va chinh phuc đuoc toc nguoi Paeonia hung manh. Sau cung, Megabazus đa phai su than toi gap Amyntas va yeu cau ong ta quy thuan nguoi Ba Tu,  nguoi Macedonia sau đo đa chap thuan đieu nay. Khu vuc Balkan đa cung cap nhieu binh si cho đoi quan đa sac toc cua nha Achaemenes. Nhieu gia đinh quy toc Macedonia va Ba Tu đa thong gia voi nhau chang han nhu vi quy toc nguoi Ba Tu ten la Bubares đa cuoi nguoi con gai cua Amyntas ten la Gygaea. Quan he thong gia giua cac vi vua cua Macedonia nhu Amyntas va Alexandros voi Bubares đa bao đam cho moi quan he tot đep giua ho voi cac vi vua cua Ba Tu la Darius va Xerxes I. Su xam luoc cua nguoi Ba Tu đa gian tiep tao đieu kien cho su troi day cua Macedonia va Ba Tu cung co chung mot so loi ich voi nguoi Macedonia o khu vuc Balkans; nguoi Macedonia đa gianh đuoc rat nhieu loi ich tu cac bo lac Balkan chang han nhu tu nguoi Paeonia va nguoi Hy Lap nho vao su giup đo cua nguoi Ba Tu. Noi chung, nguoi Macedonia la "cac đong minh tu nguyen va huu ich đoi voi nguoi Ba Tu". Nhung nguoi linh Macedonia đa đung trong hang ngu quan đoi cua Xerxes chien đau chong lai Athens va Sparta. Nguoi Ba Tu goi chung nguoi Hy Lap va Macedonia la Yauna ("nguoi Ionia" la thuat ngu đuoc ho dung đe chi "nguoi Hy Lap") va khi ho chi nhac đen duy nhat nguoi Macedonia thi se la Yauna Takabara hay "nguoi Hy Lap đoi mu hinh khien", đieu nay co the am chi toi chiec mu kausia cua nguoi Macedonia.
Vao the ky thu 5 TCN, nhung vung đat nam duoi su cai tri hoac la chu hau cua cac vi vua Ba Tu bao gom toan bo khu vuc Cao nguyen Iran va toan bo cac vung lanh tho cu cua đe quoc Assyria (Luong Ha, Can Đong, Cyprus va Ai Cap), ngoai ra con co Anatolia va Armenia cung nhu la ca khu vuc mien nam Caucasus va cac khu vuc o bac Caucasus, Azerbaijan, Uzbekistan, Tajikistan, toan bo Bulgaria, Paeonia, Thracia va Macedonia, hau het cac vung đat nam ven bo bien Đen, cac vung đat thuoc Trung A trai dai toi tan bien Aral, song Oxus va Jaxartes o phia bac va tay bac, khu vuc Hindu Kush va phan phia Tay cua khu vuc long chao song An (tuong ung voi Afghanistan va Pakistan ngay nay), khu vuc phia bac Arabia va khu vuc phia bac cua Libya cung voi mot vai vung đat thuoc Oman, Trung Quoc va UAE ngay nay.


= Chien tranh Hy Lap-Ba Tu =

Cuoc noi day cua nguoi Ionia dien ra vao nam 499 TCN cung voi cac cuoc noi day huong ung khac o Aeolis, Doris, Cyprus va Caria chong lai ach cai tri cua nguoi Ba Tu đa keo dai tu nam 499 toi nam 493 TCN. Nguyen nhan mau chot dan toi cuoc noi day đo la su bat man cua cac thanh bang Hy Lap o Tieu A đoi voi cac bao chua do nguoi Ba Tu bo nhiem đe cai tri ho cung voi cac hoat đong rieng le cua hai bao chua o Miletus la Histiaios va Aristagoras. Nam 499 TCN, vi bao chua cua Miletus vao thoi điem đo la Aristagoras đa tien hanh mot cuoc vien chinh cung voi vien satrap nguoi Ba Tu ten la Artaphernes đe chinh phuc Naxos, muc đich cua chien dich nay la nham cung co đia vi cua ong ta o Miletus (ca ve phuong dien tai chinh va thanh the). Tuy nhien chien dich nay la mot that bai va Aristagoras đa chon cach kich đong toan bo khu vuc Ionia noi day chong lai Darius Đai đe vi lo so rang ban than se bi trung phat.
Cuoc noi day cua nguoi Ionia la cuoc xung đot lon đau tien giua Hy Lap va đe quoc Achaemenes va cung la giai đoan đau tien cua cuoc chien tranh Hy Lap-Ba Tu. Sau khi nguoi Ba Tu dep tan cuoc noi day khu vuc Tieu A, Darius đa the la se trung phat Athens va Eretria vi đa tiep tay cho cuoc noi day. Hon the nua, Darius con nhan thay rang tinh hinh chinh tri o Hy Lap luc nay tao ra mot moi đe doa lau dai cho su on đinh cua đe quoc Achaemenes cho nen ong ta đa quyet đinh bat tay vao viec chinh phuc toan bo Hy Lap. Muc tieu cua chien dich đau tien nam trong cuoc xam luoc nay đo la khoi phuc lai su cai tri cua nguoi Ba Tu o nhung vung lanh tho thuoc ban đao Balkan. Nam 492 TCN, tuong Mardonius cua nguoi Ba Tu đa tai chinh phuc lai khu vuc Thracia va sap nhap hoan toan Macedonia vao đe quoc; vuong quoc nay tro thanh chu hau cua đe quoc vao giai đoan cuoi the ky thu 6 TCN va van giu đuoc quyen tu tri đang ke. Tuy vay, nguoi Athen sau đo đa đanh bai nguoi Ba Tu tai tran Marathon vao nam 490 TCN va Darius se qua đoi truoc khi ong co the tien hanh cuoc xam luoc Hy Lap cua minh.
Nguoi con trai cua Darius I la vua Xerxes I (cai tri tu nam 485–465 TCN, ten cua ong trong tieng Ba Tu co la Xsayarsa, "Nguoi anh hung trong so cac vi vua") đa the la se hoan tat đieu nay. Ong ta đa xay dung mot đoi quan khong lo đe phuc vu cho chien dich chinh phuc Hy Lap. Quan đoi cua ong tran vao Hy Lap tu phia bac va khong vap phai nhieu su khang cu khi tien quan qua khu vuc Macedonia va Thessaly cho toi khi bi mot luc luong nho cua nguoi Hy Lap kim chan trong ba ngay lien o Thermopylae.


= Sup đo =

Hoang đe Artaxerxes III (Ochus) la vi vua kiet xuat cuoi cung cua Đe quoc Ba Tu. Ong tien hanh cung co Đe quoc Ba Tu hung manh, đong thoi thau tom them nhieu quyen uy ve tay nha vua. Trong cac nam 343 TCN - 341 TCN, ong tai chinh phat toan bo xu Ai Cap, va đay ai Pharaon Nectanebo II cua Vuong trieu thu 30 moi đuoc nguoi Ai Cap thanh lap. Sau mot trieu đai lau dai (358 TCN - 338 TCN), ong bi ten hoan quan Bagoas am sat. Hoang đe Arses len noi ngoi, cung bi ten hoan quan Bagoas am sat vao nam 336 TCN, duong nhu ten hoan quan nay co su ho tro cua tan Hoang đe Darius III.
Nguoi Ba Tu thiet lap Vuong trieu thu 31 tren đat Ai Cap, va tri vi khat khe. Nhan dan Ai Cap phat co khoi nghia, va nguoi ta biet rang mot cuoc khoi nghia đa bung no do Pharaon Khababsh lanh đao. Trong luc nuoc Ba Tu suy yeu, mot vi chi huy quan su xuat sac đa tien hanh chinh phat Đe quoc nay vao nam 334 TCN - vua xu Macedonia la Alexandros Đai đe thong linh lien quan Macedonia va cac thanh bang Hy Lap vuot bien Hellespont tien đanh Ba Tu. Ong von rat nguong mo nguoi chien binh Xenophon va Cyrus - vi vua thong nhat hai dan toc Media va Ba Tu. Voi mot luc luong Quan đoi tinh nhue, ong quyet đinh theo chan Cyrus trong viec xay dung mot Đe quoc thong tri the gioi. Vua Alexandros Đai đe đanh tran đau voi Quan đoi Ba Tu tai Granicus, va gianh thang loi. Vao nam 333 TCN, ong tiep tuc đanh tan tac Quan đoi Ba Tu do Hoang đe Darius III than chinh thong linh tai tran Issus nam 333 TCN, sau đo ong chiem đuoc thanh pho Tyros. Vua Alexandros Đai đe cung keo quan vao Ai Cap vao nam 332 TCN. Sau đo, Hoang đe Darius III mot lan nua bi đanh bai trong tran Gaugamela (Arbela) vao nam 331 TCN. Trong con ly loan, Darius III bi em ho la Bessus giet nam 330 TCN, cung nam đo vua Alexandros Đai đe đot chay kinh thanh Persepolis. Bessus, tuc vua Artaxerxes V cam cu đen nam 328 TCN thi toan bo Đe quoc Ba Tu bi mat ve tay vua Alexandros Đai đe. Bessus bi bat song. Tuy đa đanh bai Hoang đe Darius III, vua Alexandros Đai đe mong muon xay cho ong mot lang tam trang le tai kinh thanh Persepolis.
Nhieu su gia cho rang nam 330 TCN đa la thoi điem cao chung cua nha Achaemenes sau khi vua Alexandros Đai đe chiem đuoc 4 kinh đo cua Ba Tu luc ay la Pasargadae, Persepolis, Susa va Ecbatane. Tu nay, thoi ky xung hung xung ba cua Đe quoc Ba Tu cham dut. Song, vao nam 324 TCN, ong va mot van quan Macedonia cuoi cac co gai Ba Tu lam vo. Vao nam 323 TCN, ong qua đoi tai thanh Babylon.
Mac du co đuoc thanh cong khi chinh phuc toan bo đe quoc Ba Tu, Alexandros Đai đe, du sao cung khong the mang đen mot su thay the on đinh  Sau khi ong qua đoi, đe che cua Alexander bi tan ra va đuoc ke tuc boi mot vai đe che vai nho hon, quan trong nhat la đe quoc Seleukos, đuoc cai tri boi cac vi tuong cua Alexandros va con chau cua ho. Ho lan luot se đuoc ke tuc boi đe che Parthia.
Istakhr, mot trong cac vuong quoc chu hau cua Đe che Parthia, se bi lat đo boi Papak, mot giao si cua mot ngoi đen o đo. Con trai cua Papak, Ardasir I, nguoi đa đat ten minh đe tuong nho đen Artaxerxes II, se noi loan chong lai nguoi Parthia, cuoi cung đanh bai ho va thiet lap đe che Sassan đuoc biet đen voi ten Đe quoc Ba Tu thu hai.


Chinh quyen Cyrus Đai đe đa sang lap đe quoc nhu la mot nha nuoc đa tieu quoc, đuoc quan ly boi bon kinh đo: Pasargadae, Babylon, Susa va Ekbatana. Nha Achaemenid đa cho phep mot so khu vuc nhat đinh co đuoc quyen tu chu duoi hinh thuc cua he thong satrapy (tinh). Mot satrap (pho vuong) la vi vua chu hau, nguoi quan ly khu vuc, mot đoc quan giam sat viec tuyen quan va đam bao trat tu va mot thu lai đe giup viec cong van giay to. Vien thu lai va đoc quan nay bam bao truc tiep cho pho vuong cung nhu chinh phu trung uong. Vao nhung luc khac nhau, co tu 20 đen 30 tinh.
Cyrus Đai đe đa tao ra mot đoi quan co to chuc bao gom đoi quan Bat Tu, bao gom 10.000 chien binh Cyrus cung hinh thanh nen mot he thong buu chinh sang tao tren khap đe quoc, dua tren mot so tram chuyen tiep goi la Chapar Khaneh.


= He thong tien te Achaemenes =

Daric Ba Tu la đong tien vang đau tien cung voi đong tien bac tuong tu mang ten siglos, xac lap che đo tien te luong kim cua Đe quoc Ba Tu Achaemenes, đuoc luu hanh cho đen tan ngay hom nay. Đay chinh la thanh qua cua Darius Đai đe, nguoi cung co đe quoc, doi đo doi đo tu Pasargadae ve Persepolis va mo rong no; ong cung đa cach mang hoa nen kinh te bang cach dua no tren mot he thong tien te bang bac va vang.


= Cac quan thu thue =

Darius cung đua vao mot he thong thue ben vung va co kiem soat, đuoc thiet ke đac biet chinh xac cho moi tinh satrap, dua tren nang suat san xuat va tiem nang kinh te đuoc uoc tinh. Vi du, Babylon đuoc đinh muc voi gia tri cao nhat va tinh cho mot hon hop nhieu hang hoa - 1000 talent bac, bon thang luong thuc cho quan đoi. Hindush noi tieng ve vang; Ai Cap đuoc biet đen ve su doi dao cay luong thuc; vung nay đuoc xem nhu la vua lua thoc cua Đe quoc Ba Tu (sau nay la Rome) va đuoc yeu cau phai cung cap 120000 đon vi lua thoc cung voi 700 talent bac. Đay la mot loai thue đanh thang vao nhung dan toc bi cai tri. Co bang chung cho thay cac đoi phuong bi xam chiem va/hoac co y đinh noi day bi đem đi buon no le. Cung voi cac sang kien khac trong hanh chinh va thue, Achaemenid co the chinh la chinh quyen đau tien o vung Can Đong ghi nhan cac thuong vu buon ban no le tu huu va đanh thue chung bang mot hinh thuc so khai cua thue thuong vu.

Nhung thanh tuu khac duoi nen cai tri cua Darius bao gom viec lap đieu le ve data (mot he thong phap li chung ve sau tro thanh nen tang cho luat phap Iran), va viec xay dung mot thu đo moi tai Persepolis.


= Giao thong va lien lac =
Duoi su cai tri cua nguoi Achaemenes, thuong mai dien ra manh va co mot co so ha tang toi uu cho viec trao đoi hang hoa o cac vung xa xoi cua đe quoc. Thue mau dich cung voi nong nghiep va cong nap chinh la cac nguon thu lon cua đe quoc.

Cac tinh satrap đuoc lien ket voi nhau boi mot đai lo 2500 ki-lo-met, cho dai nhat ngay tai Con đuong Hoang gia tu Susa cho đen Sardis, đuoc xay dung theo lenh cua Darius I. No gom nhieu tram va caravanserai cach nhau nhung đoan nhat đinh. Nhung su đoan cho hang (angarium) co the đi toi đuoc nhung vung heo lanh nhat chi trong muoi lam ngay. Herodotos đua ra nhan xet rang "khong co thu gi tren the gioi đi nhanh hon nhung su đoan Ba Tu nay. Tuyet, mua, cai nong hay la man đem toi cung khong the ngan can nhung su đoan qua cam hoan thanh chuyen đi đuoc giao pho" Mac du cac vung co su đoc lap tuong đoi nho he thong satrap, cac giam sat hoang gia - "tai va mat cua nha vua" thuong đi khao sat nhung vung nay va bao cao ve tinh hinh khu vuc.
Mot đai lo thuong mai khac la con đuong Khorasan, mot tuyen đuong buon ban khong chinh thuc xuat phat tu nhung đong bang mau mo cua Mesopotamia va đi xuyen qua nhung cao nguyen Zagros, đi qua cao nguyen Iran va Afghanistan vao khu vuc Trung A gom Samarkand, Merv va thung lung Fergana, tao đieu kien cho viec xay dung nhung thanh pho bien gioi nhu Cyropolis. Đi theo cac cuoc chinh phat cua Alexander, đai lo nay cho phep su lan truyen cac hon hop ho lon van hoa nhu Phat giao Hi Lap vao Trung A va Trung Quoc, cung voi viec cac đe quoc nhu Kushan, An-Hy Lap va Parthia thu đuoc loi nhuan tu giao thuong giua phuong Đong va phuong Tay. Tuyen đuong nay đuoc phuc hoi va hop thuc hoa duoi thoi nha Abbas, ngay luc ma no phat trien thanh thanh phan chinh cua con đuong to lua noi tieng.


Quan su Mac du nguon goc xuat phat tu Persis nho be, đe quoc đat toi mot kich co khong lo duoi su lanh đao cua Cyrus Đai đe. Cyrus tao nen mot đe che đa quoc gia thong qua viec ong cho phep nhung nha cai tri đia phuong, goi la "satrap", cai tri uy nhiem cho ong moi mot vung nhat đinh cua đe quoc, đuoc goi la mot tinh satrap. Quy đinh co ban nhat trong viec cai tri dua tren long trung thanh cua moi tinh satrap voi trung uong, hay chinh la nha vua, va chap hanh luat thue. Vi su đa dang van hoa sac toc cua cac đat nuoc bi thong tri boi Ba Tu, kich thuoc đia li khong lo cua no, va cuoc tranh gianh quyen luc lien tuc giua cac đoi thu trong khu vuc, viec thanh lap mot đoi quan chuyen nghiep la can thiet cho viec gin giu hoa binh va đe the hien uy quyen cua nha vua trong cac truong hop noi day va đe doa ngoai xam. Cyrus đa thuc hien đuoc viec xay dung mot đoi bo binh manh me, ong đem dung đoi quan nay đe tien hanh chinh phat Babylon, Lydia va Tieu A, sau khi ong chet thi đuoc dung boi con trai ong Cambyses II tai Ai Cap đe đanh Psamtik III. Cyrus ve sau chet trong khi đang đoi đau voi mot cuoc noi day đia phuong cua nguoi Iran ben trong đe quoc, truoc khi ong co the xay dung đuoc mot luc luong hai quan. Trong trach nay đuoc ke nhiem boi Darius Đai đe, nguoi đa chinh thuc cho Ba Tu mot hai đoi hoang gia rieng đe ho co the giao tranh voi ke thu o nhieu bien khac nhau cua đe quoc rong lon nay, tu bien Đen va bien Aegea cho đen vinh Ba Tu, bien Ionia va Đia Trung Hai.


Cac vi vua Ghi chu Chu thich Tham khao Vivienne J. Gray, Xenophon, Oxford University Press, 2010. ISBN 0-19-921618-5.
Josef Wiesehofer, Ancient Persia, I.B.Tauris, 2001. ISBN 1-86064-675-1.
Pierre Briant, From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire, bien dich: Peter T. Daniels, Eisenbrauns, 2006. ISBN 1-57506-120-1.
M. A. Dandamaev, A political history of the Achaemenid empire, BRILL, 1989. ISBN 90-04-09172-6.
Samuel Willard Crompton, Cyrus the Great, Infobase Publishing, 2008. ISBN 0-7910-9636-X.
J. Poolos, Darius the Great, Infobase Publishing, 2008. ISBN 0-7910-9633-5.
Dennis Abrams, Arthur Meier Schlesinger, Jr., Xerxes, Infobase Publishing, 2008. ISBN 0-7910-9602-5.
Grun, Bernard. The Timetables of History: A Horizontal Linkage of People and Events. 3rd rev. ed. New York: Simon and Schuster, 1991.
Stokvis A.M.H.J., Manuel d'Histoire, de Genealogie et de Chronologie de tous les Etats du Globe depuis les temps les plus recules jusqu'a nos jours, Leiden, 1888-1893 (re-edition en 1966 par B.M.Israel)
Philippe Sellier, L'Orient barbare vu par un voyageur grec: Herodote. Collection Temps - Continents. Edition Calmann - Levy 1966.
Lich su the gioi: Tu 570 trieu nam truoc đen 1990 sau Cong Nguyen. Trinh bay bang nhung hinh anh cu the, tai lieu nuoc ngoai do Bui Đuc Tinh bien dich, Nha xuat ban Van hoa, 1997.


Lien ket ngoai Persian History
Livius.org on Achaemenids Luu tru ngay 17 thang 10 nam 2013 tai Wayback Machine
Swedish Contributions to the Archaeology of Iran Luu tru ngay 22 thang 7 nam 2021 tai Wayback Machine Artikel i Fornvannen (2007) by Carl Nylander
Cispis
The Behistun Inscription Luu tru ngay 3 thang 3 nam 2016 tai Wayback Machine
Livius.org on Achaemenid Royal Inscriptions Luu tru ngay 18 thang 12 nam 2016 tai Wayback Machine
Achaemenid art on Iran Chamber Society (www.iranchamber.com)
Persepolis Fortification Archive Project
Photos of the tribute bearers from the 23 satrapies of the Achaemenid empire, from Persepolis Luu tru ngay 31 thang 8 nam 2021 tai Wayback Machine
Coins, medals and orders of the Persian empire Luu tru ngay 26 thang 1 nam 2021 tai Wayback Machine
Dynasty Achaemenid
Iran, The Forgotten Glory – Documentary Film About Ancient Iran (achaemenids & Sassanids) Luu tru ngay 28 thang 4 nam 2010 tai Wayback Machine
Achemenet an electronic resource for the study of the history, literature and archaeology of the Persian Empire
Persepolis Before Incursion (Virtual tour project)
Musee achemenide virtuel et interactif (Mavi) a "Virtual Interactive Achemenide Museum" of more than 8000 items of the Persian Empire
Persian history in detail Luu tru ngay 26 thang 1 nam 2022 tai Wayback Machine