Tan Cuong (tieng Duy Ngo Nhi: شىنجاڭ, đa Latinh hoa: Shinjang; tieng Trung: 新疆; binh am: Xinjiang; Wade–Giles: Hsin1-chiang1; binh am buu chinh: Sinkiang), ten chinh thuc la Khu tu tri Duy Ngo Nhi Tan Cuong, la mot khu vuc tu tri tai Cong hoa Nhan dan Trung Hoa. Nam 2018, Tan Cuong la đon vi hanh chinh đong thu hai muoi tu ve so dan voi 24 trieu dan, tuong đuong voi Cameroon, đung thu hai muoi sau ve kinh te Trung Quoc va GDP danh nghia đat 1.220 ti NDT (184,3 ti USD) tuong ung voi Kazakhstan. Tan Cuong co chi so GDP đau nguoi đung thu muoi chin, đat 49.275 NDT (tuong ung 7.475 USD).
Tan Cuong la đon vi hanh chinh cap tinh lon nhat cua Trung Quoc voi dien tich len toi 1,6 trieu km². Tan Cuong co bien gioi voi Nga (giap vung Altai), Mong Co (giap cac tinh Bayan-Olgii, Khovd, Govi-Altai), Kazakhstan (giap cac tinh Đong Kazakhstan va Almaty), Kyrgyzstan (giap cac tinh Osh, Naryn va Issyk-Kul), Tajikistan (giap tinh tu tri Gorno-Badakhshan), Afghanistan (giap tinh Badakhshan), Pakistan (giap cac lanh tho Azad Jammu va Kashmir va Gilgit-Baltistan) va An Đo (giap lanh tho lien bang Ladakh). Tan Cuong co tru luong dau mo va la khu vuc san xuat khi thien nhien lon nhat Trung Quoc. Tan Cuong cung quan ly ve hanh chinh đoi voi khu vuc Aksai Chin, la noi An Đo cung tuyen bo chu quyen.
Tan Cuong nghia la 'bien cuong moi', ten goi nay đuoc đat tu thoi nha Thanh. Khu tu tri la noi sinh song cua nhieu dan toc khac nhau, cac dan toc chinh co the ke toi la Uyghur (Duy Ngo Nhi), Han, Kazakh, Hoi, Kyrgyz va Mong Co. Tan Cuong cung la noi dien ra nhieu vu bao luc sac toc đo mau, nhu Bao đong tai Urumqi, thang 7 nam 2009. Tan Cuong đuoc chia thanh Bon đia Dzungarian o phia bac va Bon đia Tarim o phia nam. Chi co khoang 4,3% dien tich đat đai cua Tan Cuong thich hop cho con nguoi cu tru.


Ten goi Khu vuc Tan Cuong ngay nay tung đuoc goi voi nhieu ten khac nhau trong thoi ky đau, bao gom: 西域 (Xiyu, Tay Vuc), Tartary thuoc Trung Hoa, Thuong Tartary, Đong Chagatay, Mugholistan, Kashgaria, Altishahr ('sau thanh pho' cua Tarim), Tieu Bokhara va Serindia.
Ten goi Tan Cuong xuat hien trong thoi Nha Thanh. Trong giai đoan đau, trieu đinh nha Thanh coi Tan Cuong bao gom tat ca cac khu vuc tung thuoc đe quoc Trung Hoa tung bi mat nhung nay đuoc nha Thanh thu hoi lai. Sau nam 1821, nha Thanh đat lai ten cho cac khu vuc thu hoi va Tan Cuong tro thanh ten cua khu tu tri cho đen nay.


Đia ly Tan Cuong chiem khoang mot phan sau dien tich toan Trung Quoc va mot phan tu chieu dai đuong bien gioi quoc gia. day nui Thien Son (Uyghur: غات ىرڭەت, Tengri Tagh) chia tach khu tu tri thanh hai bon đia lon: Bon đia Dzungarian o phia bac va Bon đia Tarim o phia nam. Hau het bon đia Tarim la sa mac Taklamakan- điem thap nhat cua Tan Cuong, cung nhu toan Trung Quoc la Vet lom Turpan voi cao đo 155 met duoi muc nuoc bien, điem cao nhat la K2, tren 8611 met so voi muc nuoc bien tren bien gioi voi Pakistan. Cac day nui khac la Pamir o phia đong nam, Karakoram o phia nam va Day nui Altai o phia bac.
Hau het Tan Cuong co kien tao đia chat tre, đuoc tao thanh tu su va đap cua mang An Đo vao mang Au A, đinh hinh Thien Son, Con Lon Son va day nui Pamir. Do vay, Tan Cuong la mot khu vuc đong đat chinh. Cac hinh thanh đia chat cu hon xuat hien chu yeu o khu vuc cuc bac noi Khoi Junggar la mot phan ve mat đia chat cua Kazakhstan, va o phia đong la mot phan cua Binh nguyen Hoa Bac.
Tan Cuong voi vi tri biet lap va rat xa bien. Điem kho tiep can nhat tren đai luc Au A co toa đo (46°16.8′B 86°40.2′Đ) nam o Sa mac Dzoosotoyn Elisen, cach vung bien gan nhat la 2648 km (1.645 mi) theo đuong thang.
Day nui Thien Son nam tren bien gioi Tan Cuong-Kyrgyzstan co đeo Torugrat cao 3752 met. Quoc lo Karakorum (KKH) ket noi Islamabad, Pakistan voi Kashgar tren Hanh lang Khunjerab.
Vi la điem cuc tay cua Trung Quoc, nguoi dan đia phuong su dung thoi gian khong chinh thuc la UTC+6, mac du mui gio chinh thuc la UTC+8.


Kinh te Tan Cuong đuoc biet đen voi cac loai hoa qua va san pham khac nhu nho, dua, le, bong, lua mi, to lua, qua oc cho va cuu. Tan Cuong cung co tru luong lon ve khoang san va dau mo.


Nhan khau Nhung nguoi di cu Đong A đa toi điem phia đong cua bon đia Tarim khoang 3000 nam truoc, trong khi nguoi Duy Ngo Nhi đa toi đay sau su sup đo cua Han quoc Hoi Hot tai Mong Co ngay nay vao khoang nam 842.
Tan Cuong la noi cu tru cua nhieu nhom dan toc va ton giao khac nhau, tuy nhien phan lon cu dan tai đay theo Hoi giao. Trong so cac dan toc co đuc tin Hoi giao, đang chu y nhat la cac dan toc Turk nhu Uyghur, Uzbek, Kyrgyz, Tatar va Kazakh, cung co mot so nguoi Hoi giao thuoc nhom dan toc Iran va nguoi Hoi. Cac dan toc khac la Han, Mong Co, Nga, Tich Ba va Man. Nam 1945, co khoang 70.000 nguoi goc Nga sinh song tai Tan Cuong.
Dan so Tan Cuong uoc tinh vao khoang 1.180.000 nguoi nam 1880 va tang len ro ret sau đo do nhung nguoi di cu va bi luu đay tu Trung Nguyen.
Ty le nguoi Han tai Tan Cuong đa tang tu duoi 7% vao nam 1949 len toi 40% theo con so chinh thuc hien nay. So lieu nay khong bao gom cac quan nhan hay gia đinh cua ho va nhung nguoi lao đong di cu khong đang ky. Nhung bien đoi nay đuoc cho la do Binh đoan san xuat va xay dung Tan Cuong, mot to chuc ban quan su cua nhung nguoi khai hoang đa xay dung cac nong truong, thi tran va thanh pho rai rac khap Tan Cuong. Su bien đoi ve mat dan toc đuoc nhung nguoi Uyghur ly khai coi la moi đe doa đoi voi van hoa ban đia cua cac dan toc tai Tan Cuong. Nam 1953, khoang ba phan tu dan cu sinh song o phia nam cac day nui, thuoc bon đia Tarim va dong nguoi Han di cu thang toi Dzungaria (phia bac cac day nui cua bon đia Tarim) boi noi nay co cac tai nguyen thien nhien. Cac dan toc thieu so tai Tan Cuong khong phai thi hanh chinh sach mot con.


Lich su = Thoi so khai =
Theo J.P. Mallory va Victor H. Mair, cac nguon Trung Hoa mo ta su hien dien cua nhung "nguoi da trang voi toc mau phot" hoac nguoi Bach trong Son Hai Kinh, ho sinh song ben ngoai bien gioi tay bac cua Trung Hoa.
Cac xac uop Tan Cuong co nien đai tu the ky III TCN co toc mau hung đo hoac vang hoe, nay đuoc trung bay tai Bao tang Urumqi; cac xac uop nay đuoc phat hien trong cung khu vuc long chao Tarim. Cac bo lac du muc nhu Nguyet Chi thuoc nhom nguoi nhap cu noi tieng An-Au, nhom nguoi nay đinh cu o phia đong Trung A (co the xa đen tinh Cam Tuc). Van hoa Ordos o mien bac Trung Quoc, nam o phia đong lanh đia cua nguoi Nguyet Chi, la mot vi du khac.
Cac nen van hoa du muc nhu Nguyet Chi đuoc ghi chep tai khu vuc Tan Cuong som nhat la vao nam 645 TCN, đo la trong cac quyen 73: 78: 80: 81 cua Quan Tu do Quan Trong viet. Ong mo ta Ngu Thi 禺氏, hay Nguu Thi 牛氏 la mot dan toc đen tu tay-bac, ho cung cap ngoc thach đen Trung Hoa tu day nui Ngu Thi o khong xa thuoc Cam Tuc. Viec cung cap ngoc thach tu long chao Tarim tu thoi co cung đuoc chung minh thong qua khao co hoc: "Nguoi ta biet rang cac quan chu Trung Hoa co đai gan bo mat thiet voi ngoc thach. Toan bo cac đo ngoc thach đuoc khai quat tu Phu Hao mo tu thoi nha Thuong, bao gom tren 750 mieng, đen tu Hoa Đien thuoc Tan Cuong ngay nay. Ngay tu giua thien nien ky thu nhat TCN, nguoi Nguyet Chi đa tham gia vao viec giao thuong ngoc thach, trong đo nhung nguoi tieu thu chinh la cac vi quan chu tai Trung Hoa nong nghiep."
Cac bo lac du muc Nguyet Chi đuoc ghi chep chi tiet trong thu tich lich su Trung Hoa, đac biet la trong "Su ky" cua Tu Ma Thien, trong đo noi rang ho "thinh vuong" song thuong xuyen co xung đot voi bo lac Hung No lang gieng o phia đong bac. Theo cac ghi chep nay:

Nguoi Nguyet Chi ban đau song tai khu vuc giua Ky Lien va Đon Hoang, sau khi bi Hung No đanh bai thi ho di chuyen ra xa [ve phia tay], đi qua Uyen, tay kich nguoi Đai Ha, toai đo o phia bac Quy Thuy (媯水, tuc Amu Darya). Lap vuong đinh. Mot bo phan nho nguoi dan khong the tien hanh cuoc hanh trinh ve phia tay đa tim cach ti nan o cho nguoi Khuong tai Nam Son, hieu "Tieu Nguyet Chi".


= Thoi ky tranh chap Hung No va nha Han =

Tu the ky thu II TCN, sau khi Han Vu Đe phai Truong Khien đi su Tay Vuc, nha Han va Hung No đa tien hanh nhieu cuoc chien tranh keo dai hon bay muoi nam tai Tay Vuc.
Theo Han thu ghi chep thi đon đien bat đau vao nam 101 TCN, nam đo Nhi Su tuong quan Ly Quang Loi lan thu hai vien chinh nuoc Đai Uyen thang loi. Tiep thu loi ran day ve su kho khan trong viec cap duong luong thuc trong cac cuoc vien chinh, nha Han bat đau lap đon đien o Tay Vuc, đat quan chuyen mon quan ly cong viec đon đien.
Đanh chiem nuoc Đai Uyen xa xoi la mot cuoc chien co y nghia quyet đinh nham cung co đia vi cua nha Han tai Tay Vuc. Nuoc Đai Uyen nam ngoai Cao nguyen Pamir, truong ky bi nguoi Hung No khong che, đoi voi viec ngoai giao thoi nha Han nhu vay la mao pham. Nam 104 TCN, Han Vu Đe phai đac su đi Đai Uyen đe mua đoi ngua quy, nhung bi cu tuyet va su gia bi lam nhuc. Tin tuc truyen đen Truong An, Han Vu Đe gian du ben lenh cho Đai tuong Ly Quang Loi xuat chinh. Nuoc Đai Uyen co thanh ten la Nhi Su, san sinh ngua quy. Han Vu Đe lay ten la Nhi Su tuong quan ban cho Ly Quang Loi bieu thi quyet tam chinh phuc Đai Uyen.
Nhi Su tuong quan suat linh 6 ngan ky binh va hang van quan si ra Ngoc Mon quan huong tay chinh phat. Khi đen vung đat phen o La Bo thi moi nguoi đeu met moi, yeu suc. Sau đo tren đuong tien ve cao nguyen Pamir lai gap quan Hung No sach đong cac nuoc nho đanh len, cat đut xe luong, đai quan tren đuong tien đen Đai Oan đa mat het loi the. Nam 102 TCN, Nhi Su tuong quan bi that bai phai rut lui ve Đon Hoang, đam tan quan chi con lai mot, hai phan muoi.
Ong sai su trinh thu ve trieu đinh yeu cau bai binh, trong thu viet: "Đuong sa xa xoi, van luong, kho khan, binh linh khong so chien đau ma chi lo đoi khat, nguoi it khong đu đanh thang Đai Uyen". Han Vu Đe nghe Ly Quang Loi thua tran rut lui rat lay lam gian du, ha lenh: "Ke bai tran buoc vao Ngoc Mon quan, chem". Đong thoi tai trieu, quan van nao chu truong đinh chien, hoa hoan cung bi tri toi. Nha vua ha quyet tam doc toan luc tang cuong tinh binh vien chinh mot lan nua.
Nam 101 TCN, Nhi Su tuong quan chinh phat mien tay lan thu hai. Ong suat linh 6 van binh si, ba ngan chien ma va hon mot van trau/bo, lua, ngua, lac đa chuyen van luong thao va khi gioi. Mot đoi quan hung manh hon bao gio het ao ao tien ve phia tay, cac tieu quoc doc đuong đeu chan kinh, tranh nhau dang cap ruou thit. Đai quan thu thang sau hon 40 ngay vay chat thanh Đai Uyen. Nuoc Đai Uyen bai tran phai dang tang ngua quy hang chuc con, ngua tot hang ngan con. Han Vu Đe khong tiec suc nguoi, suc cua ca nuoc đi vien chinh Đai Uyen, neu noi la đe lay ve ngua quy thi tai sao khong noi la đe đay lui the luc cua nguoi Hung No o Tay Vuc, tang cuong uy the cua nha Han tai đay. Tu truoc đen nay, o Tay Vuc bat ke la Đai Uyen hoac cac tieu quoc khac đeu bi su khong che va anh huong cua Hung No duoi nhieu muc đo khac nhau.
Sau lan vien chinh nay, vi tri cua nha Han o Tay Vuc đuoc cung co hon len, quan vien quan su, hanh chinh bat đau đat tru so lau dai o Tay Vuc, đong thoi cung cho lap đon đien bao đam viec cap duong luong thuc cho quan vien, quan si tai đay. Han thu co ghi: "Tu sau khi Nhi Su tuong quan chinh phat Đai Uyen thanh cong, toan xu Tay Vuc khiep so, nhieu nuoc sai su trieu cong, nguoi Tay Vuc nao co cong se đuoc ban chuc... Luan Đai, Cu Le đeu co hang tram linh canh đien, đat hieu uy trong coi..."
Luan Đai va Cu Le đoi Han nay la vung trung đuoc luu vuc song Tarim thuoc Nam Tan Cuong, nam tren tuyen giua cua Con đuong to lua, đat cat phi nhieu, nuoc noi sung tuc, khi hau on hoa, theo bao cao cua cac quan đai than nha Han va Tang Hoang Duong thi cac đon đien Luan Đai va Cu Le sau 10 nam khai khan, đat canh tac co đen nam ngan khoanh, trong ngu coc boi thu va chin cung voi lua o Trung Nguyen.
Voi tam nhin rong lon cua Tang Hoang Duong, ong đua ra ke hoach tung buoc mo rong đon đien tai Tay Vuc len vua Han Vu Đe. Ong đe nghi khao sat, xem xet đia hinh, khai thac nguon thuy loi, sua muong đao ranh, pho bien kinh nghiem canh tac o noi đia. Ong con đe xuat binh si sau khi khai khan tao đuoc thanh tich co the cho di dan tu noi đia đen đe thay the va lam tiep.
Cac đe nghi cua Tang Hoang Duong khong đuoc trieu đinh bay gio chap nhan, phai đoi đen 10 nam sau moi đuoc Han Chieu Đe tiep thu. Han Chieu Đe bo nhiem Thai tu nuoc Vu Di lam Hieu uy tuong quan chu quan cong viec đon đien o khu vuc Luan Đai. Ve sau, viec lap đon đien mo ra khap cac noi o Tay Vuc, noi tieng nhat la cac đon đien o Tho Lo Phon, Cap Mat, Cat Moc Tat Nhi, Kho Nhi Lac, A Khac To... tham chi con lan qua vung phu can ho Issyk Kul thuoc đia phan Kyrgyzstan ngay nay.
Tuy vao su phat trien đon đien, cac nong cu bang sat va nghe ren đuoc truyen vao Tay Vuc, ngoai ra, cong tac thuy loi tuoi tieu va ky thuat đao gieng cung đuoc pho bien. Cong cu va ky thuat san xuat tien tien o noi đia lan luot đuoc du nhap vao Tay Vuc, cuoc song kinh te cua nhan dan o đay va nhung anh huong canh tac nong nghiep mang lai đa co nhung buoc tien ro ret va sau sac.
Đen đoi Han Tuyen Đe, vao nam Than Tuoc nam thu hai (nam 60 TCN), vua Hung No la Nhat Truc Vuong dan đai binh đau hang nha Han, bay gio nha Han moi chinh thuc thiet đat viec đo ho Tay Vuc, cu truong quan toi cao thong linh đia hat Tan Cuong. Nam 60 TCN, trieu đinh phong kien nha Han bat đau thay the su thong tri cua che đo chu no Hung No o Tay Vuc, chon O Luy (nay la huyen Luan Đai, Tan Cuong) lam trung tam thiet lap Tay Vuc đo ho phu đai dien cho vuong trieu hanh xu chu quyen quoc gia tu ho Balkash đen phia đong Cao nguyen Pamia. Tu đo, su thong thuong cua Con đuong to lua đuoc bao đam an toan. Luc đo Bac lo Thien Son van con mot phan đat thuoc Hung No. Đen nam 58 TCN, toan bo vung đat nay moi truc thuoc chinh quyen trung uong nha Han. Nhung nam đau đoi Đong Han, khu Tan Cuong xay ra tinh hinh cat cu, bac Tan Cuong bi nguoi Hung No chiem lai. Chinh quyen Đong Han mot lan nua phai tien đanh moi thu phuc lai toan bo Tan Cuong. Canh Cung la vien quan chap chuong quan su cua trieu đinh Đong Han đuoc phai đen đong quan o Bac Thien Son. Quan Hung No quay nhieu vung Xa Su Hau quoc, ong co thu thanh Kim Man (nay la Jimsar) va đay lui quan đich.


= Sau thoi Han =
Trieu Tay Tan bi cac sac dan du muc phuong Bac tieu diet vao đau the ky thu IV. Mot so vuong quoc thoi Ngu Ho thap luc quoc đa noi tiep nhau cai tri phan Tay Bac: Tien Luong, Tien Tan, Hau Luong va Tay Luong. Sau khi nuoc Bac Luong bi diet, Thu Cu Vo Huy va Thu Cu An Chu đa tien ve phia tay đe mong phuc quoc, chiem giu mot phan Tan Cuong trong mot thoi gian ngan. Cac nuoc nay đeu co gang duy tri che đo bao ho voi khu vuc Tan Cuong voi cac muc đo thanh cong khac nhau. Sau khi Bac Nguy thong nhat mien Bac Trung Hoa, trieu đai nay kiem soat khu vuc đong nam Tan Cuong ngay nay. Cac quoc gia ban đia co the ke đen nhu So Lac, Vu Đien, Quy Tu, Tha Mat, Cao Xuong, Yen Ky, Quy Tu, Thien Thien.


= Đe che Đot Quyet =
Vao the ky thu V, Tho Duc Hon va Nhu Nhien bat đau mo rong kiem soat vao phia nam va bac Tan Cuong. Đen the ky thu VI thi nguoi Đot Quyet xam chiem vung Altay, đanh bai nguoi Nhu Nhien va thanh lap Đe che Đot Quyet, kiem soat hau het vung Trung A tu bien Aral phia Tay toi ho Baikal phia đong. Voi Tuy - Đuong o Trung Nguyen, Tay Đot Quyet thuong hay uy hiep Tay Vuc giong nhu nguoi Hung No đoi voi thoi Luong Han.
Đot Quyet la mot dan toc du muc co lao o tren cac sa mac phia bac Trung Quoc, tung lien minh Voi bo lac Hung No, sau khi Hung No suy sup thi bo lac nay moi bat đau dung ten goi "Đot Quyet" va xuat hien tren vu đai lich su. Vao khoang nam 552, nuoc Đot Quyet thanh lap, nhung khong lau sau đo lai bi phan liet thanh Đong Đot Quyet va Tay Đot Quyet.
Tay Đot Quyet khong che mot khu vuc rong lon tu Bac Thien Son, Tay A Nhi Thai Son đen đong Hac Hai. Vao thoi cuc thinh cua Tay Đot Quyet thi mot so nuoc nho o Nam Thien Son đeu bi ho khong che hoac uy hiep.
Tay Đot Quyet va chinh quyen trung uong nha Đuong co moi quan he than thuoc. Nhieu đoi vua Tay Đot Quyet chiu nhan sac phong cua hoang đe Đuong va hang nam ve trieu tien cong. Su gia ngoai quoc goi nguoi Tay Đot Quyet la nguoi Trung Quoc va cho rang lanh tho phia tay cua Tay Đot Quyet la cuong vuc Tay bo cua Trung Quoc. The nhung Tay Đot Quyet lai dung quan cat cu, đoi khi chong lai, tham chi con đem quan đanh lai nha Đuong.
La mot bo lac du muc, nen su thong tri cua Tay Đot Quyet o Tay Vuc cuc ky khac nghiet. Ho cuop boc luong thuc, suc vat cua cac nuoc nho, đot pha lang mac, thanh quach, bat bo tu binh, no le. Thuong khach lai vang tren Con đuong to lua đoi khi cung bi uy hiep, cuop đoat. Tay Đot Quyet con muu đo lung đoan viec buon ban to lua cua Trung Quoc voi phuong Tay đen noi pha vo moi quan he hoa muc cua nguoi Ba Tu. Hang loat nhung hanh đong bao nguoc cua Tay Đot Quyet đa lam tro ngai su tien bo cua Tay Vuc va su phon vinh cua nen giao thuong cua phuong Tay.


= Thoi nha Đuong =
Sau khi nha Đuong thong nhat Trung Nguyen, cac tieu quoc o Tay Vuc va cac quoc gia Tay A tap nap cu su than ve trieu yeu cau nghiem tri bon Tay Đot Quyet đe khoi phuc con đuong to lua. Thoat đau, nha Đuong đem quan tieu tru luc luong tay Đot Quyet o nam Thien Son, vao nam 658, nha Đuong đat An Tay Đo ho phu tai Quy Tu, xac lap vi tri vung chac cua chinh quyen trung uong tai đay.
Su kien nay khien Tay Đot Quyet cat cu o bac Thien Son phai chan đong. Sa Bat La kha han A Su Na Ha Lo khong đanh ma hang, đich than đen Truong An trieu kien Đuong Thai Tong va xin than phuc. Đuong Thai Tong ben lap Dao Tri Đo đoc phu tai bac lo Thien Son, giao A Su Na Ha Lo lam đo đoc, đong tru so tai Đinh Chau (nay la Jimusar).
A Su Na Ha Lo la nguoi đa muu, ong su dung ngon co cua nha Đuong tu gay dung the luc, đen khi đu hung manh thi noi day xung vuong, doi đo đen luu vuc song Y Le, đong thoi lan nua đem binh tien đanh nha Đuong.
Sau khi ao tuong ve mot nen hoa binh thong nhat Tay Vuc cua nha Đuong bi pha vo, bat đau tu nam 652, nha Đuong nhieu lan đem binh đanh giap cong A Su Na Ha Lo tu hai canh nam bac, roi tong cong kich tai luu vuc song Y Le; A Su Na Ha Lo đai bai đao thoat ve phia tay, chay thang đen Thach Quoc va bi nguoi Thach Quoc bat đem giao cho quan đoi nha Đuong. Tu đo, Tay Đot Quyet xung hung xung ba o Tay Vuc bi diet vong, nha Đuong hoan thanh cong cuoc thong nhat Tay Vuc vao nam 657.
Nha Đuong thiet lap hai Đo ho phu o Con Lang va Mong Tri tai bac lo Thien Son, phan chia viec cai tri lanh tho vung tay song Toai Diep. Nam 702, đe tang cuong su thong tri tai Bac Lo Thien Son, nu hoang đe Vo Tac Thien lap Bac Đinh đo ho phu o Đinh Chau, quan hat luon hai Đo ho phu Con Lang va Mong Tri voi so binh si hon hai van.
Nho su thiet lap Bac Đinh đo ho phu ma con đuong thong vang đong-tay o bac Thien Son lai đuoc khai thong. Sau khi thuong khach tren con đuong to lua ra khoi Đon Hoang, khong nhung co the theo tuyen nam va tuyet bac tu sa mac Taklamakan đi ve phia tay ma con co the qua Ba Ly Khon, Bac Đinh đi thang đen luu vuc song Y Le tien len phia tay đe đen Ba Tu.
Thoi Thinh Đuong, bien gioi phia tay xa đen tan Ham Hai. Đe cai quan khu tay bac rong lon ay, trieu đinh nha Đuong đa thiet lap o đay hai trung tam chinh tri quan su: mot la An Tay đo ho phu, đat tai nuoc Quy Tu (nay la huyen Kho Xa, Tan Cuong), cai quan tu vung Thien Son đen đia phan phia nam song Toai Diep; va mot la Bac Đinh đo ho phu, đat tai Đinh Chau (nay la huyen Jimsar, Tan Cuong), cai quan tu bac Thien Son đen khu đong bo Ham Hai. Nam Truong An thu 2 (702 CN), nu hoang Vo Tac Thien moi thiet đat Bac Đinh đo ho phu tai Đinh Chau đe cai quan vung lanh tho bac Thien Son.
Viec thiet lap An Tay Đo ho phu va Bac Đinh Đo ho phu đanh dau su nghiep to lon cua nha Đuong. đoi voi su thong nhat Tay Vuc. Co mot thoi viec giao thuong đong - tay tren con đuong to lua bi gian đoan nay moi đuoc khoi phuc va con đat đen trinh đo phon thinh ma truoc đo chua tung co.


= Đe che Duy Ngo Nhi =
Vao the ky thu III truoc CN, to tien nguoi Duy Ngo Nhi goi la bo lac Đinh Linh (hoac nguoi Thiet Lac) song bang nghe du muc o luu vuc song Ngac Nhi Hon va song Sac Lang Cach thuoc noi đia Mong Co. Hai song nay phat nguyen tu day nui Hang Ai va chay vao ho Boi Gia Nhi (tuc ho Bunnur). Tuy thu va Đuong thu đeu noi nguoi Hoi Hot "khong co tu truong, an o khong on đinh, tuy thuoc vao nguon nuoc va co ma thien di". Goi la khong co tu truong tuc la khong co che đo the tap (truyen noi) nhu cac bo lac khac.
Nam 647 CN, thu linh Hoi Hot Tho Mat Đo tu xung la Kha han va nhan sach phong cua nha Đuong voi danh hieu: "Hoai Nhan Đai tuong quan kiem Han Hai Đo đoc". Va trong lich su co lan mot vuong quoc Hoi Hot cuong thinh đuoc hinh thanh. (Co thuyet cho rang nuoc Hoi Hot đuoc kien lap vao nam 744 dua tren sach phong thu linh Cot Luc Bui La nuoc Hoi Hot lam "Hoai Nhan kha han" truc tiep thua nhan ong ta la quoc vuong chu khong phong tuoc hieu nua).
Nguoi Hoi Hot von lay du muc lam chinh, nhung voi su giup đo cua tho thuyen nguoi Han, ho đa bat chuoc nguoi Han xay dung nhieu thanh thi. Nguoi Hoi Hot con hoc chu Han. Nam 788, mot thuong thu nha Đuong nguoi Hoi Hot xin đoi danh xung thanh "Hoi Cot" co y nghia la nguoi Hoi nhanh nhen nhu chim ung, đieu nay cho thay tang lop tri thuc nguoi thieu so tinh thong Han hoc.
Khi co loan An Su, nha Đuong đa tung yeu cau nuoc Hoi Hot đem đoi ky binh tien vao Trung Nguyen giup quan binh nha Đuong binh đinh bon An Loc Son va Su Tu Minh. Đe cam ta cong lao tro chien ay, hang nam nha Đuong đem tang cho Hoi Hot hai van tam lua, đong thoi mua nhieu ngua cua nguoi Hoi Hot voi gia cao, moi con đoi đuoc 40 tam lua. Do đo nen kinh te Hoi Hot tro nen thuan loi. Hoi Hot con giup nha Đuong duy tri bao ve đuong giao thong giua Trung Quoc va phuong Tay.
Khi nuoc Tho Phon chiem Hanh lang Ha Tay va cat đut đuong giao thong giua nha Đuong va Tay Vuc, vien chuc nha Đuong va thuong nhan đeu phai muon đuong qua nuoc Hoi Hot đe đi lai.
Voi su giup đo cua nguoi Chieu Vu cuu tinh, gioi buon ban kinh doanh, Hoi Hot đa tung la cau noi mau dich quan trong giua Trung Quoc va Tay Vuc.
Ho nhan nhung qua bieu tu nha Đuong đong thoi thong qua viec trao đoi lua - ngua ho cung thu ve nhieu to lua, tru chi phi ra, ho cung co mot so loi tuc tuong đuong voi nhung khach thuong buon ban qua lai tren cac thi truong vung Tay Vuc.
Đen cuoi the ky thu VIII, nuoc Hoi Hot bat đau suy thoai, the ky thu IX xay ra luc đuc noi bo, nam 840 thi bi nguoi Điem Giap tieu diet.
Sau khi nuoc Hoi Hot bi diet vong, nguoi Hoi Hot bat đau mot cuoc đai di tan ve mien tay noi tieng trong lich su.
Mot bo phan đinh cu o hanh lang Ha Tay (Cam Tuc), goi la "Cam Chau Hoi Cot", mot bo phan khac thi đinh cu o Tan Cuong, phan lon tai khu vuc Nam Thien Son. Mot chi khac lay đat Tho Lo Phon lam trung tam kien lap ra nuoc Cao Xuong cua nguoi Hoi Cot, co cuong vuc đong giap Tuu Tuyen, tay giap Kho Xa, nam gap đai sa mac Taklamakan.
Con mot chi nua thien di ve Day nui Pamir va lap ra nuoc Ca La, lanh vuc bao gom phan lon vung Nam Cuong va mot phan đat thuoc Trung A.
Nguoi Hoi Cot tai vung long chao Tho Lo Phon, long chao Tarim va tren day Thong Linh chung song lau dai voi dan cu ban đia, ket hon lan nhau, dan dan hinh thanh toc nguoi Duy Ngo Nhi hien nay.
Vuong trieu Kalahan la chinh quyen đuoc thanh lap boi nguoi Đot Quyet va nguoi Hoi Hot vao khoang the ky X, cuong vuc bao gom vung đong va nam ho Balkhash va vung tay bo Tan Cuong ngay nay.
Cac thu linh cua Vuong trieu Kalahan thuong chung to minh la nguoi Trung Quoc. Đau ho đoi mu co dong chu đe: "Đao hoa Thach Han" tuc co nghia la "vua Trung Quoc". Vuong trieu nay co hai trung tam chinh tri, mot la Bat La Sa Con ma su sach Trung Quoc goi la Bui La Tuong quan, va mot la Ca Thap Hat Nhi.
Vuong trieu Kalahan la vuong trieu đau tien theo tin nguong đao Hoi. Bat đau tu the ky X, cac thu linh cua vuong trieu nhieu lan dung bao luc cuong ep truyen ba đao
Hoi va đoi khi con tien hanh nhung cuoc "thanh chien". Ca Thap Hat Nhi vua la trung tam chinh tri cua Vuong trieu Kalahan, vua la mot trong nhung trung tam Hoi giao lon nhat o Tay Vuc.


= Thoi ky Tay Lieu =
Khi nha Lieu cua nguoi Khiet Đan bi nha Kim cua nguoi Nu Chan tieu diet, mot thanh vien cua hoang toc Lieu la Da Luat Đai Thach đa dan mot bo phan nguoi Khiet Đan tien ve phia tay, thu linh nguoi Duy Ngo Nhi cua Cao Xuong Hoi Cot cung cam ket long trung thanh cua minh voi ong. Da Luat Đai Thach tang cuong luc luong cua minh, dan dan mo rong quyen the đen khu vuc Qayaliq va Almaliq. No luc ban đau nham chiem Kashgar cua luc luong Da Luat Đai Thach đa that bai khi nguoi cai tri cua Khach Lat han quoc (Kara-Khanid) tai đo đay lui cuoc tan cong. Tuy nhien, nguoi cai tri tai Balasaghun, gap kho khan voi cac đoi quan du muc cua nguoi Cat La Loc (Karluk) va Khuong Ly (Qanqli), đa nho Đai Thach giup đo va moi đoi quan cua ong đen. Đai Thach thay vao đo đa chiem thanh pho, theo su gia Ba Tu Ata-Malik Juvayni, "len ngai vang ma khong mat gi.". Đai Thach sau đo đa thiet lap quyen luc cua minh tai Kashgar, Khotan, Kirghiz, va trung tam cua nguoi Duy Ngo Nhi tai Beshbalik. Tuy nhien, mot no luc nham tai lap trieu Lieu tai Trung Quoc đa that bai. Da Luat Đai Thach mat nam 1143 khi đang la chu nhan cua phan lon vung Trung A. Khi ong mat, đe quoc Tay Lieu bao trum cac khu vuc Transoxiana, Ferghana, Semirechye, Long chao Tarim va Dzungaria. Nam 1211, pho ma nguoi Nai Man Khuat Xuat Luat đa buoc Da Luat Truc Lo Co phai nhuong ngoi. Khuat Xuat Luat len nam quyen, ong đuoc ghi chep la đa thuc hien mot chinh sach chong Hoi giao. Theo su gia Ba Tu Ata-Malik Juvayni, ong yeu cau dan cu theo Hoi giao cua mot thi tran lua chon cai sang Canh giao hoac Phat giao, hoac mac trang phuc Khiet Đan, dan cu đa lua chon mac trang phuc Khiet Đan. Khuat Xuat Luat đa tan cong thanh Almaliq (A Luc Ma Ly), va nguoi Cat La Loc (Karluk) tai đay đa yeu cau Thanh Cat Tu Han giup đo. Nam 1216, Thanh Cat Tu Han cu tuong Triet Biet (Jebe) đen truy kich Khuat Xuat Luat. Nguoi Mong Co đau tien toi Almaliq, sau đo tien vao kinh đo Balasaghun gan noi ho đa đanh bai 30.000 quan Tay Lieu. Khuat Xuat Luat chay ve phia nam đen Kashgar, tuy nhien hanh vi cuop boc va đot pha truoc đay khi ong chiem đuoc thanh, chinh sach chong Hoi giao cua ong, cung nhu viec quan đoi cua ong tru chan tai cac ho dan ban đia, đa khien nguoi dan Kashgar tro nen đoi khang voi ong. Khi quan Mong Co tiep can Kashgar, Khuat Xuat Luat đa khong the tim đuoc su tro giup tai đay va lai phai chay tron mot lan nua. Theo Ata-Malik Juvayni, nguoi dan Kashgar sau đo đa giet chet binh si cua ong. Ong tiep tuc đi ve phia nam đe đen day nui Pamir, cuoi cung đen ranh gioi giua Badakhshan va Wakhan vao nam 1218.


= Thoi ky nguoi Mong Co cai tri =
Sau khi Thanh Cat Tu Han thong nhat Mong Co va khuech truong lanh tho, nha nuoc Duy Ngo Nhi o vung Turfan-Urumqi đa quy phuc Mong Co vao nam 1209, đong gop thue va quan linh cho quan Mong Co, đoi lai cac vi quan chu Duy Ngo Nhi duy tri quyen luc cai quan vuong quoc cua ho. Duoi thoi Đe quoc Mong Co, Tan Cuong bi phan chia giua trieu Nguyen va Sat Hop Đai han quoc, sau đo Sat Hop Đai han quoc kiem soat hau het khu vuc. Đen giua the ky XIV, Sat Hop Đai han quoc bi chia cat thanh cac han quoc nho hon, Tan Cuong do nhieu han Mong Co bi Ba Tu hoa đong thoi cai quan, bao gom Mogholistan (voi su tro giup cua cac Emir Dughlat ban đia), Uigurstan (sau la Turpan), va Kashgaria. Cac thu linh nay giao chien voi nhau va voi trieu Timur tai Transoxania o phia tay va nguoi Ngoa Lat (Mong Co Tay) o phia đong. Mac du khu vuc đa phat trien nen van hoa Ba Tu o muc đo cao trong giai đoan nay, song cac cuoc tranh gianh quyen ke vi va phan liet noi bo (Kashgaria bi tach lam hai trong hang the ky) đong nghia voi viec co it tac pham viet ve khu vuc vao the ky XVI va XVII.
Vao the ky XVII, mot nhanh cua nguoi Mong Co la nguoi Chuan Cat Nhi đa lap ra mot đe quoc bao trum phan lon Tan Cuong. Nguoi Chuan Cat Nhi nguyen la mot vai bo lac Ngoa Lat, ho đa thanh lap va duy tri mot trong cac đe quoc du muc cuoi cung trong lich su. Han quoc Chuan Cat Nhi chiem cu khu vuc cung ten va trai dai tu cuc tay cua Van Ly Truong Thanh đen phia đong Kazakhstan ngay nay, va tu phia bac Kyrgyzstan ngay nay đen phia nam Siberia. Han quoc Chuan Cat Nhi ton tai tu giua the ky XVII đen giua the ky XVIII, khi no bi trieu Thanh chinh phuc.


= Thoi Thanh =
Nha Thanh đa gianh quyen kiem soat đong bo Tan Cuong sau cac cuoc chien keo dai voi nguoi Chuan Cat Nhi, bat đau the tu the ky XVII. Nam 1755, voi su giup đo cua thai cat Ngoa Lat A Muc Nhi Tat Nap, quan Thanh đa tien cong Y Ninh, bat đuoc kha han cua Chuan Cat Nhi. Sau khi thinh cau đuoc sach phong la kha han Chuan Cat Nhi song chua đuoc chuan thuan, A Muc Nhi Tat Nap đa noi day chong nha Thanh. Hai nam sau đo, quan Thanh đa tieu diet du bo cua Han quoc Chuan Cat Nhi va nhieu nguoi Hoi đa chuyen đen khu vuc.
Nguoi Chuan Cat Nhi chiu ton hai nang ne tu chien tranh va dich benh đau mua. Mot nha van la Nguy Nguyen đa mo ta canh tuong tan hoang tai khu vuc nay la bac bo Tan Cuong: "mot vung bang phang trong khong hang nghin ly, khong co yurt cua dan Ngoa Lat ngoai tru nhung noi đa đau hang." Nguoi ta uoc tinh rang co đen 80% trong tong so 600.000 (hoac hon) nguoi Chuan Cat Nhi đa bi chet vi dich benh va chien tranh, va phai mat hang the he đe phuc hoi.
Sau khi đanh bai Chuan Cat Nhi, trieu Thanh đa lap cac thanh vien cua mot gia toc sufi shaykhs đuoc goi la cac "hoa trac" (Khoja) lam nhung nguoi cai tri o phia tay long chao Tarim, phia nam Thien Son. Tuy nhien, vao cac nam 1758–59, cac cuoc noi loan chong lai su sap đat nay đa no ra o ca phia bac va phia nam Thien Son. Trieu đinh Thanh sau đo đa bat buoc phai thiet lap mot hinh thuc cai tri quan su truc tiep đoi voi ca Dzungaria (Bac Cuong) va long chao Tarim (Nam Cuong). Nguoi Man đat toan bo khu vuc duoi quyen quan ly cua Y Le tuong quan, nguoi nay thiet lap tri so tai Hue Vien, 30 km ve phia tay cua Y Ninh (Yining).
Sau nam 1759, khi hinh thanh nen cac đon đien, "đac biet la o lan can Urumqi, noi đat đai mau mo va co nguon nuoc tuoi phong phu trong khi chi co it cu dan." Tu nam 1760 đen 1830, ngay cang co nhieu đon đien đuoc mo ra va nguoi Han tai Tan Cuong tang nhanh chong, len đen khoang 155.000 nguoi.


 Banh truong Tan Cuong  Trong khoang thoi gian 1850 tro đi, Đe quoc Nga khong ngung quan tam đen Tan Cuong. Vung Turkestan va Đong Siberi thi bi nuoc Nga đe doa xam chiem. Nam 1868, Ta Tong Đuong đuoc trieu đinh phai đen Cam Tuc on đinh tinh hinh o đay, đen nam 1873 Ta Tong Đuong đa nho Ngan hang Hoi Phong Hong Kong Thuong Hai (Anh Quoc) tro giup so tien 5 trieu lang bac lam quan phi, dan quan bang qua sa mac tien vao vung Tarim đan ap cuoc khoi nghia do thu linh A Co Bach (Yaqub Beg, 1820 – 1877) lanh đao o Tan Cuong, va chiem mien Y Le tu tay nguoi Nga.
Trong thoi gian nay nha Thanh chi tieu quan phi rat ton kem. Tu nam 1875 đen 1878, mat tran phia Tay (Turkestan, thuoc Tan Cuong) ton mat 51 trieu lang bac trong đo 14 trieu lang bac đuoc cac ngan hang cua Anh cho vay, trieu đinh cung cap 26,7 trieu lang bac trong vong 3 nam.
Nam 1865 Hao Han Co quoc A Co Ba xam nhap vung Tan Cuong chiem giu cac vung bien gioi phia nam Tan Cuong, thanh lap nen Triet Đuc Sa Nhi han quoc. Nam 1870, A Co Ba đem quan tien len phia bac đanh chiem O Lo Moc Te.
Thang 5 nam 1872 A Co Bach ky ket voi Đe quoc Nga đieu uoc cat nhuong đat đai cho Nga. Hai nuoc Anh va Nga ganh đua trong viec ung ho A Co Bach, trong đo Anh đua đen hang van khau sung tu An Đo đen. Chi trong mot chuyen hang đua sang tu An Đo, so luong vu khi đa len toi 22.000 khau sung, 8 đai bac, 2.000 đan phao. Đe quoc Ottoman cung cong nhan A Co Bach la lanh tu chinh tri Hoi giao va gui đen 12.000 sung truong, 8 khau đai bac. Quan so cua A Co Bach len toi 45.360 nguoi đuoc nguoi Tho Nhi Ky huan luyen.
Nam 1875 Ta Tong Đuong đuoc thang Kham sai đai than Đoc bien Tan Cuong quan vu, Van Hoa đien Đai hoc si, truoc đo Ta Ton Đuong đa chu đong chuan bi binh luong.
Nam 1866, Ta Tong Đuong bat đau thiet lap mot he thong tiep van. Truoc het, ong xay 5 trung tam hau tram tai Trung Hoa chia đeu tu đong nam đen tay bac (gom o Thuong Hai tai tinh Giang To, Thien Tan thuoc tinh Ha Bac, Phan Chau o Son Tay, Bao Ninh va Thuan Tan o Tu Xuyen) va tu đo luong thuc, vu khi va cac loai khi cu khac đuoc mua đe cho toi mat tran. Cac tram cung ung dich vu quan đoi o gan hay tai mat tran nhu o Tay An vung Thiem Tay, Thien Thuy vung Cam Tuc đuoc thanh lap đe nhan vat lieu cho tu hau tram toi va cung cap cho luc luong o tran tien bang cang, xe hay lac đa xuyen qua hang ngan cay so sa mac. Giua cac tram dich vu chinh va hau tram co mot hay nhieu tram trung gian đe nhan va giao vat dung. Han Khau chang han dung lam hau tram phan phoi thoc gao cho mat tran Thiem Cam, tu đo tiep lieu đuoc cho toi Tay An theo nhieu đuong khac nhau. Voi he thong cung cap nhu the, Ta Tong Đuong co the giu cho tiep van khong bi gian đoan. Ong cho nguoi đen Luong Chau, Tuc Chau, Ninh Ha, Bao Đau va ca nuoc Nga thu mua luong thuc, chia đuong cho đen Cap Mat va nhieu vung khac xa đen hang ngan dam. Hang đoan nguoi va xe van chuyen luong thao co quan binh bao ve vuot qua sa mac tap trung ve Cap Mat. Sau 2 nam, so luong thuc tai Cap Mat đa len toi hon 1.000 tan, cac noi khac cung co đen hang tram tan, tich tru đu quan luong. 
Cho quan đon tru khai pha đat hoang: Ngoai viec thiet lap đuong tiep lieu tu cac khu vuc duyen hai, Ta Tong Đuong con theo đuoi mot chien luoc co đien đe giai quyet cac van đe luong thuc. Ong ra lenh cho quan si khai pha cac đat hoang trong khu vuc doanh trai đe san xuat thoc gao cho rieng ho. Chien luoc nay von di dung tu thoi nha Han trong the ky thu nhat va thu hai cho đen cuoi the ky XVIII khi nha Thanh đong quan o Tan Cuong.
Khai pha đat hoang tai cac vung bien gioi chu yeu la mot chien luoc giai quyet cac van đe tiep lieu nhung cung co nhung anh huong xa hoi - kinh te đang ke. Thay vi đong quan đe khai hoang, co khi trieu đinh cho hat giong, nong cu, gia suc va chia đat cho nong dan roi đe ho cay cay. Sau mua gat, nha nuoc mua hoa mau thang du đe nuoi quan. Chinh sach đo goi la Dan Đon nghia la đe cho dan lam ruong. Viec đo giup cho chinh quyen so tai binh đinh đuoc nong dan va tai lap trat tu.
Ngoai ra, Ta Tong Đuong cung ra lenh cho quan si cua ong tu sua cac he thong thuy loi, đap đuong va trong cay. Trong suot chien dich nay, quan cua ong đa khai pha đuoc hon 19.000 mau, trong 568.000 cay, lam đuoc 96 cai cau, đap 800 dam đuong va sua 13 he thong dan nuoc va song rach. Nhung cong trinh đo khong nhung khien cho cuoc chinh phat thanh cong ma con giup cho phuc hoi đuoc trat tu chinh tri va xa hoi - kinh te thoi hau chien. Chien luoc đo đa co anh huong đang ke tren he thong quan su hien đai.
Đe co quan phi, Ta Ton Đuong vay tien Ngan hang Hoi Phong Hong Kong Thuong Hai, giao cho Ho Tuyet Nham lo lieu vat tu va quan trang can thiet cho đoi quan Tay chinh, cap cho ong khoan tien tiep van; co hoi thu tu la lenh cho ong nhap vu khi hien đai can thiet tu ben ngoai đe thu phuc Tan Cuong.
Ta Ton Đuong chinh đon quan vu, nhung ai khong muon tham gia quan Tay chinh đeu đuoc tro ve que, con nhung ai o lai phai chap hanh nghiem minh ky luat khong đuoc tu y doi doanh trai. Ta Ton Đuong lenh cho Luu Cam Đuong chieu mo them tinh binh tu Ho Nam nang tong so nguoi goc Ho Nam trong quan Tay chinh len toi 17.000 nguoi, cong them 16 đao quan cua Truong Dieu tao thanh luc luong chu luc cua quan Tay chinh, tiep theo quan Thuc, quan Hoai cung gia nhap đoi quan Tay chinh, nang tong so quan len toi 8 van nguoi.
Nam 1873 Ta Ton Đuong thanh lap Lan Chau co khi cuc, cai tao quan khi theo kieu cua Đuc, mua hang ngan sung truong va đai bac cua hang Krupp.


 Ta Tong Đuong Tay chinh  Ta Tong Đuong thanh lap quan Tay chinh gom nhieu sac toc Han, Man, Hoi. Quan Han va Hoi do Đong Phuc Tuong chi huy, quan Man do Ngac Nhi va Khanh Nhac chi huy. Ta Tong Đuong giao duc tinh than chien đau cho binh si ong noi "Tan Cuong tu thoi Han đa thuoc ve Trung Quoc, con nguoi A Co Ba chi la di toc. Cuoc chien tranh nay la đe thu hoi bien cuong cho To quoc vi the cac tuong si phai co y thuc quan dan mot nha".
Tien cham nhung hanh đong nhanh: Đe cho phu hop voi su kho khan cua tiep lieu, Ta Tong Đuong phai chon mot chien luoc đac biet. Chien luoc đo goi la Hoan Tien Toc Chien nghia la "di chuyen cham nhung quyet đinh nhanh trong chien đau". Noi mot cach khac, chien luoc cua ong la dung nhieu thoi gian đe chuan bi cho cac hanh đong quan su. Ong chi dung luc luong sau khi tiep lieu đa đay đu. Khi moi su san sang, ong tan cong nhanh vao nhung vi tri đa chon va tieu diet đich cang nhanh cang tot. Cho nen, ve phuong dien chien luoc la mot cuoc chien keo dai nhung tren phuong dien chien thuat la mot chuoi cac cuoc tan cong nhanh va chac chan vao ke thu.
Truoc khi đai bac đuoc dung rong rai trong chien tranh, chien thuat cot yeu cua Trung Hoa muon chiem mot vi tri hiem yeu la bao vay roi cat đuong luong thuc nhieu thang hay nam cho đich chet đoi va lam cho ho phai ra ngoai đanh. Chien luoc bao vay keo dai nay đuoc dung nhieu trong cac chien dich đanh giac Thai Binh cua Tang Quoc Phien. Chang han nhu khi đanh Nam Kinh, thu phu cua giac Thai Binh, Tang Quoc Thuyen đa dung khoang 50,000 quan bao vay thanh tri kien co nay hon 2 nam truoc khi ha đuoc thanh nam 1864 khi quan Thai Binh phai pha vong vay.
Neu Ta Tong Đuong dung chien thuat tuong tu nhu the trong chien dich chinh phat ong se gap kho khan rat nhieu ve viec tiep van. Vi the ong phai chon chien thuat đanh nhanh. Chien thuat phoi hop hanh đong cua nhieu đon vi trong chien đau la mot phuong phap xuat sac đe thuc hien viec đanh nhanh trong ca chien dich. Ta Tong Đuong thuong tap trung đai phao va ky binh vao nhung mat tran chinh phoi hop voi bo binh. Đanh ban đem va đanh bat ngo la nhung chien thuat tieu bieu dung trong nhung tran quyet đinh.
Phao binh cung đa đuoc nhom Van Thang quan dung nhieu trong chien tranh o Trung Hoa thoi đo đe chong Thai Binh Thien Quoc. Tuong quan cung theo cach đo. Tuy nhien khong mot luc luong nao cua Trung Hoa đa dung nhieu trong chien đau đe sau nay thanh mot chien thuat moi đang ke nhu ve sau nay. Chien thuat tieu bieu cua quan đoi Ta Tong Đuong đe chiem cac vi tri kien co la đem đai phao ra truoc luc troi toi cho that gan roi ban pha truoc khi troi sang.
Sau khi oanh kich se tan cong bat thinh linh bang bo binh. Thuong thi ho chiem đuoc chiec đon đo nat ay ma khong may thiet hai.
Viec phoi hop hanh đong trong hanh quan va viec dung nhieu đai phao đe tan cong đa giam đuoc nhieu thoi gian chien đau va ca chien dich chinh phat.
Theo Lu Phung Cac, Ta Tong Đuong dung khoang 6 nam đe chuan bi cho viec tay chinh nhung ong chi mat mot nam ruoi la hoan thanh viec thu hoi ca Tan Cuong ngoai tru Y Le van do Nga chiem đong va chi tra lai cho Trung Hoa sau khi thuong thuyet mot thoi gian dai.
Sau mot thoi gian chuan bi ky cang, thang 3 nam 1876 Ta Ton Đuong đat bo tu lenh quan Tay chinh o Tuc Chau. Thang 8 nam 1876, quan Thanh bat đau xuat phat voi phuong cham tien cham đanh thang. Binh si hanh quan hon 2 thang vuot 2.000 dam gap đich la đanh, khau phan an chi co 8 ngay nen trong hanh trang ai cung phai mang theo khoai lang. Moi binh si đeo muoi may can khoai chay tren sa mac nong bong, tinh than chien đau hy sinh quen minh. Quan Thanh do Luu Cam Đuong Đao đai Tay Ninh chi huy tiep can thanh O Lo Moc Te đen thang 11 thi cong ham thanh Ma Nap Tu Nam (Manasi), tieu diet quan A Co Ba o dai bien gioi phia bac, sau đo quan Thanh tu O Lo Moc Te tien xuong phia nam cong ham thanh Đat Ban, noi A Co Ba tap trung nhieu quan tinh nhue, tieu diet quan chu luc cua A Co Ba tai đay. Sau đo quan Thanh do Truong Dieu chi huy tien đen Khac Thac Khac Ton, Tho Lo Phan. A Co Ba tai Kho Nhi Lac (Korla) the cung phai tu sat. Thang 1 nam 1878, Đong Phuc Tuong chiem lai Vu Đien. Quan Thanh lien tiep thu hoi cac thanh Kho Xa, A Khac To (Aksu), Hoa Van... đen nam 1878 bien gioi phia nam hoan toan thuoc ve Trung Quoc.


 Chiem đuoc Y Le  Y Le (Ili) la ten goi mot vung đat xung quanh luu vuc song Y Le (Ili river). Song nay bat nguon trong day nui Thien Son, chay ve phia đong mot đoan ngan roi đot ngot quay ve phia tay, sau đo vuot hon mot nghin cay so truoc khi đo vao ho Balkhash. Mien Y Le nam ve phia bac day Thien Son, cu dan chu yeu la nguoi Uyghur (Duy Ngo Nhi) va nguoi Kazazh (Cap Tat Khac). Duoi thoi nha Thanh, mien Y Le hoan toan thuoc ve Trung Quoc; nguoi Nga chiem Y Le nam 1871, sau đo vai nam Ta Tong Đuong chiem lai mot nua phia đong Y Le. Bien gioi hai nuoc đuoc đinh lai nhu ngay nay vao nam 1881, va ngay nay mien Y Le xua kia nam tren lanh tho nuoc Kazakhstan va mien tu tri Tan Cuong thuoc Trung Quoc. Do nam ve phia bac day Thien Son, nen mien Y Le đoi Thanh con thuong đuoc goi la Thien Son Bac Lo. Thuc ra vung đat Y Le đa nam duoi anh huong Trung Quoc tu thoi nha Han, nha Đuong, khi ay thuong goi la Luan Đai (la ten cu cua Urumqi). Trong cac bai tho Đuong ta canh bien tai thuong nhac đen mien nay voi nhung canh hoang vu gio tuyet. Sam Tham co cau: "Luan Đai đong mon tong quan khu, khu thi tuyet man Thien Son lo", hung trang tuyet voi! Vao thoi Tong, Nguyen, Minh, Trung Quoc khong kiem soat đuoc mien nay. Vao thoi nha Thanh, Y Le la mien đat xa nhat ve phia tay thuoc ve Trung Quoc, thu phu la O Lo Moc Te (Urumqi). Thoi nha Thanh hay nghe cum tu "đay đi Y Le", đo la mot hinh phat nang, vi đi tu Bac Kinh đen Y Le phai mat vai thang moi toi noi.
Nam 1871 Nga vien co thu hoi nhung vung đat truoc đay đa bi nha Thanh chiem, tien quan vao Y Le (I-Li), tuyen bo "tam chiem Y Le, đoi khi nao Thanh đinh co đu kha nang thong tri mien đo thi se tra lai". Nhung 7 nam sau khi Ta Ton Đuong đa binh đinh đuoc Tan Cuong roi, nha Thanh xin Nga tra lai Y Le, Nga than nhien nuot loi, bat Cong su Sung Hau cua nha Thanh phai ky Đieu uoc Livadia nam 1879 gom 18 khoan ma cac khoan chinh la Thanh phai boi thuong quan phi 280 van lang bac cho Nga, va cat nhuong Nga mien phu nguyen duy nhat cua Y Le chiem toi 70% dien tich cua Y Le, cho Nga mo 3 tuyen đuong thuong mai lam cho du luan trieu đinh va dan chung bat binh. Truong Chi Đong dang so phan đoi kich liet. Tu Hi Thai Hau luc đo cam quyen, khong chiu, bai nhiem chuc vu cua Sung Hau, chuan bi chien tranh voi Nga, cung cap them 25,6 trieu lang bac chien phi cho Ta Ton Đuong.
Mua he nam 1880 Ta Ton Đuong luc đo đa 68 tuoi đieu quan tu Tuc Chau tan cong Cap Mat, si khi quan Thanh rat cao. The tan cong cua quan Thanh đa ho tro rat nhieu cho ngoai giao nha Thanh đam phan voi Nga.
Nho vao tai nang cua nha ngoai giao Tang Ky Trach (Cong su Trung Hoa tai Anh va Phap) vao ngay 24 thang 2 nam 1881, hai nuoc ky ket ban Hiep uoc tai St. Petersburg, theo đo Nga bi bat buoc hoan tra cho Trung Hoa mot so phan đat chien luoc nam trong vung Ili, sau khi đa bi nhuong boi chu ky khong đuoc co van tot cua Cong su Sung Hau trong Đieu uoc Livadia nam 1879. Su thanh cong vao dip nay cua Tang Ky Trach mot phan nho o su chien thang quan su cua Ta Ton Đuong tai Tan Cuong va o su hau thuan manh liet cua Ta Ton Đuong va cac nhan vat khac trong cac cuoc thuong thao tai Nga.
Sau khi dep yen cac cuoc khoi nghia Ta Ton Đuong đe xuat len trieu đinh nhieu chu truong chinh sach thuc đay kinh te van hoa vung Tan Cuong co tac dung tich cuc đoi voi viec khai pha vung bien gioi, thanh lap cac co so san xuat kieu moi o vung Tay Bac nhu: Lan Chau co khi chuc ni cuc (la xuong det len co khi đau tien cua Trung Quoc dung may moc cua Đuc, thanh lap nam 1878), Tong cuc to tam A Khac To, Lan Chau che tao cuc thanh lap nam 1871, Tay An co khi cuc thanh lap nam 1869. Nho cong lao nay, Ta Ton Đuong đuoc thang tuoc hau, bo nhiem Quan co đai than.


= Thoi ky Dan Quoc =

  
Nam 1912, trieu Thanh bi Trung Hoa Dan Quoc thay the, tuan phu Vien Đai Hoa (袁大化) chay tron. Mot thuoc ha cua Vien Đai Hoa la Duong Tang Tan (楊增新), đa nam quyen kiem soat Tan Cuong va nham chuc truong quan nhan danh Trung Hoa Dan Quoc vao thang 3 cung nam. Thong qua cac thu đoan chinh tri va khon ngoan can bang giua cac cu tri đa sac toc, Duong Tang Tan duy tri quyen kiem soat Tan Cuong cho đen khi ong bi am sat vao nam 1928.
Khoi nghia Cap Mat va cac cuoc khoi nghia khac chong lai nguoi ke nhiem la Kim Thu Nhan (金樹仁) đa dien ra vao đau thap nien 1930 tren khap Tan Cuong, voi su tham gia cua nguoi Duy Ngo Nhi cung cac sac dan Đot Quyet khac, cung nhu nguoi Hoi. Kim Thu Nhan đa dung Bach ve đe dap tat cuoc khoi nghia. Tai vung Kashgar vao ngay 12 thang 11 nam 1933, Cong hoa Đong Turkestan đa tuyen bo thanh lap, sau khi co nhung tranh luan ve viec quoc hieu nen la "Đong Turkestan" hay "Uyghuristan." Khu vuc Cong hoa Đong Turkistan ve mat ly thuyet bao gom Kashgar, Khotan va Aksu o tay nam Tan Cuong. Su đoan 36 cua quan đoi Quoc Dan đang gom hau het la nguoi Hoi đa tieu diet quan đoi cua Đe Nhat Cong hoa Đong Turkestan trong tran Kashgar (1934), nuoc Cong hoa cham dut ton tai sau khi quan Hoi hanh quyet hai Emir cua Cong hoa la Abdullah Bughra va Nur Ahmad Jan Bughra. Lien Xo đa xam luoc Tan Cuong vao nam 1934. Trong Chien tranh Tan Cuong (1937), toan bo tinh nam duoi quyen kiem soat cua quan phiet Tay Bac Thinh The Tai(盛世才), ong cai quan Tan Cuong trong thap nien sau đo voi su ung ho mat thiet tu Lien Xo. Lien Xo duy tri mot can cu quan su tai Tan Cuong va trien khai mot so co van quan su va kinh te tai khu vuc. Thinh The Tai đa moi mot nhom nguoi Cong san Trung Quoc đen Tan Cuong, bao gom em cua Mao Trach Đong la Mao Trach Dan, song vao nam 1943 do lo so se xay ra mot am muu, Thinh The Tai đa cho hanh quyet nhung nguoi cong san nay, bao gom ca Mao Trach Dan.


= 1949–nay =


 Thoi Lien Xo (1949-1991)  Đe Nhi Cong hoa Turkestan ton tai tu nam 1944 đen 1949 voi su giup đo cua Lien Xo tai khu vuc nay la chau Ili o bac bo Tan Cuong. Nuoc cong hoa nay cham dut ton tai khi Quan Giai phong Nhan dan Trung Quoc tien vao Tan Cuong nam 1949. Nam nha lanh đao cua nuoc cong hoa đa thiet mang trong mot tai nan may bay trong khong phan nuoc Cong hoa Xa hoi chu nghia Xo viet Kazakhstan vao nam 1949, truoc khi ho co the đam phan tinh trang cuoi cung cua Đong Turkestan voi chinh quyen Bac Kinh. Tuong nguoi Hoi Bach Sung Hy cua Quoc Dan đang đa ngan ngua viec Lien Xo tran ngap Tan Cuong bang cach giai tan binh linh.
Khu tu tri Duy Ngo Nhi Tan Cuong đuoc thanh lap vao ngay 1 thang 10 nam 1955, thay the tinh Tan Cuong.
Vu thu thu nghiem vu khi hat nhan đau tien cua Trung Quoc đuoc tien hanh tai Lop Nur, Tan Cuong, vao ngay 16 thang 10 nam 1964. Mot nha nghien cuu Nhat Ban suy đoan rang co the đa co tu 100.000 đen 200.000 nguoi thiet mang do buc xa tu vu thu nghiem hat nhan, mac du khu vuc Lop Nur đa khong co nguoi đinh cu lau dai tu thap nien 1920,. Phuong tien truyen thong Trung Quoc phan bac ket luan nay song khong cung cap con so thay the.
Trong chia re Trung-Xo, tinh trang cang thang giua hai ben đa dan đen cac vu xung đot bien gioi co đo mau va ung ho ke thu cua đoi phuong. Khi nhung nguoi cong san Afghanistan than Lien Xo đoat lay quyen luc vao nam 1978, moi quan he giua Trung Quoc va nhung nguoi cong san Afghanistan nhanh chong chuyen sang thu đich. Nhung nguoi cong san than Lien Xo Afghanistan ung ho Viet Nam trong cuoc xung đot voi Trung Quoc va cao buoc Trung Quoc ho tro cac chien si chong cong Afghanistan. Trung Quoc phan ung voi viec Lien Xo xam chiem Afghanistan bang viec ung ho cac chien binh Mujahideen Afghanistan va thiet lap su hien dien quan su gan Afghanistan tai Tan Cuong. Trung Quoc mua thiet bi quan su tu Hoa Ky đe phong ve truoc Lien Xo.


 Tu nam 1992-nay  Vao nhung nam sau khi Nga ra đoi, Tong thong Nga Boris Yeltsin khi đo đa thuc hien cuoc cai to quan he Nga-Trung ma Gorbachyov tung lam. Tuy vay, duoi thoi Boris Yeltsin, quan he Nga-Trung van nay sinh bat đong ve nguoi Duy Ngo Nhi, khi chinh phu than phuong Tay cua Yeltsin cao buoc Trung Quoc "đan ap sac dan thieu so". Trung Quoc khong đong y va nhieu lan gay tranh cai voi chinh phu Yeltsin, bat chap Nga van co đuoc su ung ho cua Trung Quoc va phuong Tay ve van đe Chechnya, mot xu quoc ly khai o phia nam nuoc Nga vung Kavkaz. Song, khi Vladimir Putin len cam quyen tu nam 2000, chinh phu Nga ung ho Trung Quoc ve van đe Tan Cuong, va phan đoi nguoi Duy Ngo Nhi "gay bao loan" vao nam 2009. Tuy vay, Nga van cho phep nguoi Duy Ngo Nhi luu vong lan tron o Nga.


Chinh tri He thong chinh tri Tan Cuong đuoc to chuc theo mo hinh thoi Xo viet voi mot chut thay đoi mang chat Trung Quoc. Tu nam 1979 đen nay, chinh tri Tan Cuong hoan toan to chuc theo mo hinh Trung Quoc. Thu truong hanh chinh Tan Cuong la Chu tich Chinh phu Nhan dan Khu tu tri Duy Ngo Nhi Tan Cuong, tuong đuong voi vi tri Tinh truong Chinh phu Nhan dan thuong la nguoi ban đia, đung đau toi cao Tan Cuong la Bi thu Khu uy Khu tu tri Duy Ngo Nhi Tan Cuong, tuong đuong voi cach goi chung la Bi thu Tinh uy, la nguoi Han.


Hanh chinh a. ^  Khong bao gom dan so cua đia khu Altay va đia khu Thap Thanh.


Ton giao Hien nay, Tan Cuong van la mot khu vuc gom nhieu ton giao, nhung Đao Hoi van co anh huong lon trong đoi song xa hoi cua Tan Cuong. Hien nay, toan khu vuc Tan Cuong tong cong co hon 23 nghin Thanh đuong Hoi giao va noi to chuc hoat đong ton giao khac nhu: chua Lat-ma, nha tho Thien chua giao v.v, đap ung đay đu nhu cau cua cu dan cac dan toc theo đao. To chuc ton giao cua Tan Cuong chu yeu co Hiep hoi Hoi giao, Hoc vien kinh Islam, Hiep hoi Phat giao v.v.
Hien nay tai Tan Cuong, khoang 10 dan toc tro len trong đo co nguoi Uyghur (chu yeu), nguoi Kazakh, nguoi Hoi, nguoi Iran, nguoi Tang Hoi giao, nguoi Mong Co, nguoi Tatar, nguoi Kyrgyz, nguoi Pakistan, nguoi Tajik, nguoi Uzbek v.v đeu theo đao Hoi, quan chung theo đao hon 10 trieu nguoi, chiem 56,3% dan so Tan Cuong.
Nguoi Mong Co o Tan Cuong đa so theo Phat giao Tay Tang va mot so theo Hoi giao (do chiu anh huong tu dan Trung A), tong cong co khoang 80 nghin nguoi, Tan Cuong co 40 chua Phat giao Tay Tang, gan 30 nghin nguoi theo Co Đoc giao voi 24 nha tho. Hien nay Tan Cuong co hon 4000 nguoi theo Thien Chua giao, 25 nha tho va noi hoat đong Thien Chua giao. Ngoai ra, Tan Cuong con co hon 100 nguoi Nga theo Chinh Thong giao, co hai nha tho.


Giao thong van tai Noi chung giao thong van tai o Tan Cuong gap nhieu tro ngai do thoi tiet khac nghiet, đieu kien hoang mac o vung nay. Hien nay, cac tuyen đuong cao toc xuyen Tan Cuong đang đuoc xay dung đe tro thanh nhung tuyen đuong huyet mach phuc vu dau mo va an toan giao thong trong vung. Song tinh hinh khac nghiet van can tro hoat đong phat trien giao thong o đay.


Du lich Van hoa Tan Cuong Cac cong trinh kien truc tai Tan Cuong Tham khao Lien ket ngoai Website chinh thuc