Louis XV (15 thang 2 nam 1710 – 10 thang 5 nam 1774), biet danh Louis Đang yeu, la quan vuong cua Vuong toc Bourbon, giu tuoc hieu Vua cua Phap tu 1 thang 9 nam 1715 cho đen khi qua đoi nam 1774. Ong ke vi tang to phu la Louis XIV vao luc 5 tuoi. Truoc khi ong truong thanh (1723), Philippe II, Cong tuoc xu Orleans, nam quyen nhiep chinh cai quan vuong quoc. Hong y Fleury lam Thua tuong tu 1726 đen khi qua đoi nam 1743, đen luc nay vi vua tre moi co the đich than chap chinh.
Thoi gian cai tri cua ong keo dai 58 nam, đung thu hai trong lich su cua Phap chi sau nguoi tien nhiem la tang to phu, Louis XIV. Nam 1745, ong than chinh va gianh chien thang tai Tran Fontenoy chiem đuoc Nam Ha Lan tu tay Quan chu Habsburg nhung sau đo tra lai cho nguoi Ao nam 1748. Nam 1763, ong cat đat Tan Phap o Bac My cho Tay Ban Nha va Anh sau that bai trong Chien tranh Bay nam. Ngoai ra ong con sap nhap lanh đia cua Cong quoc Lorraine va Cong hoa Corse vao Vuong quoc Phap. Louis XV qua đoi nam 1774 va nguoi ke nhiem la đich ton cua ong, Louis XVI, nguoi bi lat đo trong Cach mang Phap. Hai nguoi chau khac cua ong, Louis XVIII va Charles X, lan luot giu ngoi vua sau that bai cua Napoleon Bonapate. Cac su gia đanh gia trieu đai cua ong la giai đoan toi te, voi lien tiep cac cuoc chien tranh no ra lam hao mon tien bac trong phu kho roi dan đen su suy vong cua trieu đinh va cuoc Cach mang Phap vao nhung nam 1780.


Thoi nien thieu va Thoi ki Nhiep chinh (1710-1723) Louis XV la tang ton cua Louis XIV va la con trai thu hai cua Cong tuoc xu Bourgogne (1682-1712), cung vo la Marie Adelaide cua Savoia, truong nu cua Vittorio Amedeo II, Cong tuoc xu Savoia. Ong chao đoi tai Cung đien Versailles ngay 15 thang 2 nam 1710. Sau khi chao đoi, ong đuoc tan phong lam Cong tuoc xu Anjou. Kha nang ke vi cua ong khi đo khong cao; ong đung sau to phu la truong tu cua nha vua, Louis Đai Thai tu (Grand Dauphin), con co cha va truong huynh trong danh sach thua ke. Tuy nhien, Đai Thai tu qua đoi vi benh đau mua ngay 14 thang 4 nam 1711. Ngay 12 thang 2 nam 1712, mau than cua Louis, Marie Adelaide, sau đo ngay 18 thang 2 la cha cua Louis, Cong tuoc xu Bourgogne, nguoi thua ke so mot, lan luot mac benh soi va qua đoi. Ngay 7 thang 3, ca Louis va truong huynh, Cong tuoc xu Bretagne, đeu bi chan đoan mac benh soi. Cong tuoc Bretagne đuoc đieu tri theo cach truyen thong la chich mau. Khoang toi ngay 8 rang sang ngay 9 thang 3, Cong tuoc xu Bretagne qua đoi ma nguyen nhan la do ca can benh va cach đieu tri sai lam. Bao mau cua Louis, Madame de Ventadour, khong cho phep cac bac si lay mau, do đo mac du rat đau nhung ong van song sot. Khi Louis XIV qua đoi ngay 1 thang 9 nam 1715, Louis, moi 5 tuoi, ke thua hoang vi.
Theo phap lenh Vincennes nam 1374, vuong quoc đuoc đieu hanh boi Nhiep chinh vuong cho đen khi Louis len 13 tuoi. Danh hieu Nhiep chinh đuoc trao cho nguoi ba con gan nhat cua vua la Philippe, chau cua nha vua, va la Cong tuoc xu Orleans. Tuy nhien, Louis XIV khong tin nhiem Philippe, mot nguoi linh kiet xuat, nhung bi vua coi la ke khong sung đao. Nha vua goi Philippe la Fanfaron des crimes ("đau so cua toi ac)" Louis XIV muon quyen đieu hanh Hoi đong Nhiep chinh phai giao cho nguoi con ngoai hon đuoc ong rat thuong yeu, Cong tuoc xu Maine (con trieng cua Louis XIV voi Madame de Montespan). Thang 8 nam 1714, khong lau truoc khi qua đoi, nha vua viet di chieu lenh han che quyen han cua nguoi chap chinh; theo đo quoc gia se đuoc đieu hanh boi Hoi đong Nhiep chinh gom 14 thanh vien cho đen nam tan vuong 13 tuoi. Philippe la chau goi Louis XIV la bac, lam Chu tich Hoi đong, nhung con co cac thanh vien khac bao gom Cong tuoc xu Maine cung cac đong minh. Quyet đinh cua trieu đinh đuoc ban xuong theo che đo đa so phieu, nghia la quyen luc Nhiep chinh vuong co the bi bac bo boi nhom Maine. Orleans nhin ra đieu đo, va ngay sau khi nha vua qua đoi, ong đen Nghi vien Paris, mot Hoi đong quy toc gom nhieu đong minh cua ong, va Nghi vien đa huy bo to di chieu. Đe đoi lay su ung ho cua ho, Orleans cho khoi phuc droit de remontrance (quyen phan đoi) cua Nghi vien - von bi Louis XIV triet bo tu truoc, theo đo Nghi vien co quyen phan đoi nhung quyet đinh cua nha vua ma ho cho la trai voi loi ich dan toc. Quyen phan đoi lam suy yeu quyen hanh cua quan chu va đanh dau khoi đau xung đot giua Nha vua va Nghi vien ma đinh điem la Cach mang Phap nam 1789.

Ngay 9 thang 9 nam 1715, Nhiep chinh dan nha vua roi khoi cung đien Versailles ve Paris, o đay Nhiep chinh o tai tu gia thuoc Cung đien hoang gia. Ngay 12 thang 9, ong ra sac lenh đau tien, khai mac Toa an cong ly lan đau tien duoi trieu cua minh tai Cung đien hoang gia. Tu thang 9 nam 1715 đen thang 1 nam 1716 ong song tai Chateau de Vincennes, truoc khi doi đen Cung đien Tuileries. Thang 2 nam 1717, ong vua tron 7 tuoi, va bi tach khoi nguoi bao mau la Madame Ventadour va đat duoi su cham soc cua Francois de Villeroy, vi Cong tuoc 73 tuoi va Marechal de France, goi theo chuc vi ma Louis XIV đa tan phong cho ong trong to di menh thang 8 nam 1714. Villeroy huong dan cho nha vua tre nhung le nghi cung đinh, day ong cach duyet binh, va nghi thuc tiep khach trong hoang toc. Nhung vi khach ma ong tiep bao gom Sa hoang Pyotr Đai đe nam 1717; trai voi nghi thuc thong thuong, vi Sa hoang cao 2 met đa be ong len tay va hon ong. Louis cung hoc cuoi ngua va ban cung, va nha vua tre nhanh chong say me nhung tro nay. Nam 1720, theo guong Louis XIV, Villeroy bao nha vua Louis mua truoc cong chung hai đieu ba le tai Cung đien Tuileries ngay 24 thang 2 nam 1720, va mot lan nua trong su kien The Ballet des Elements ngay 31 thang 12 nam 1721. Louis nhut nhat khong thich tro nay va ong khong bao gio mua ba le lan nao nua.
Gia su cua nha vua la Tu vien truong Andre-Hercule de Fleury, Giam muc xu Frejus, (ve sau tro thanh Hong y de Fleury), day cho ong cac ngon ngu Latin, Y, cac mon lich su, đia ly, thien van, toan hoc, mi thuat va ban đo. Khi Sa hoang Nga co chuyen tham nuoc Phap, nha vua khien Sa hoang thich thu khi ong xac đinh nhung con song, thanh pho va cac đia điem đia ly cua Nga. Trong nhung nam cuoi đoi nha vua van đam me voi khoa hoc va đia ly; ong lap ra Khoa Vat ly (1769) va Co khi (1773) tai College de France., va tai tro cho tam ban đo hoan chinh va chinh xac đau tien cua nuoc Phap, Cartes de Cassini. Ngoai cac mon khoa hoc ly thuyet, ong con nhan đuoc nen giao duc thuc tien trong chinh phu. Bat đau tu nam 1720 ong tham du cac cuoc hop thuong ky cua Hoi đong Nhiep chinh.

Mot cuoc khung hoang kinh te lam đut đoan thoi ki Nhiep chinh; nha tu san nguoi Scotland, John Law đuoc tan phong lam Tong truong tai chinh. Thang 5 nam 1716, ong khai truong Banque Generale Privee ("Ngan hang Tu nhan Tong hop"), noi nay som tro thanh Ngan hang Hoang gia. Phan lon do chinh phu tai tro, va đay la mot trong nhung ngan hang đau tien phat hanh tien giay, co the đuoc đoi bang vang. Ong cung thuyet phuc nhung nha tu san va quy toc giau co o Paris đau tu vao Cong ty Mississippi, đe phuc vu cho viec chiem đong thuoc đia Louisiana. Co phieu cua cong ty ban đau tang nhanh va sau đo đong cua vao nam 1720, sap nhap vao ngan hang. Phap luat long leo, va nhung nha giau o Paris mien cuong đong cac khoan đau tu tiep theo va tin tuong va nhung thu tien giay thay cho vang.
Nam 1719, Phap, lien minh voi Anh va Cong hoa Ha Lan, tuyen chien voi Tay Ban Nha. Nguoi Tay Ban Nha bi đanh bai tren ca hai mat tran thuy va bo, khong lau sau phai xin giang hoa. Hiep uoc Phap - Tay Ban Nha đuoc ki ket ngay 27 thang 3 nam 1721. Hai chinh phu quyet đinh lien hon voi nhau bang hon nhan giua Louis voi Mariana Victoria cua Tay Ban Nha, co con gai bay tuoi cua nha vua Felipe V cua Tay Ban Nha - mot nguoi chau noi khac cua Louis XIV, chu ruot cua Louis XV. Thoa thuan hon nhan đuoc ki ngay 25 thang 11, va co dau tuong lai đen Phap va tru tai Louvre. Tuy nhien, Nhiep chinh cho rang Mariana qua nho đe sinh con, va gui co be tro ve Tay Ban Nha. Suot khoang thoi gian con lai thoi Nhiep chinh, đat nuoc tuong đoi on đinh, va nam 1720, Nhiep chinh vuong đa ra sac lenh cho chinh phu đung ngoai cac cuoc xung đot ton giao. Montesquieu va Voltaire xuat ban nhung tac pham đau tien cua ho, va Thoi ki Khai sang o Phap bat đau mot cach yen binh.


Chinh phu duoi thoi chap chinh cua Cong tuoc Bourbon (1723–1726) Ngay 15 thang 6 nam 1722, Louis sap len 13 (tuoi truong thanh), va roi Paris tro ve Versailles, ket thuc cuoc song vui ve thoi nien thieu, nhung tach biet voi cong chung. Ngay 25 thang 10, Louis đuoc gia mien tai Nha tho chinh toa Đuc Ba Reims. Ngay 15 thang 2 nam 1723, Nghi vien Paris tuyen bo nha vua đa đen tuoi truong thanh, cham dut thoi ki Nhiep chinh. Vao nhung nam đau chap chinh cua Louis, Cong tuoc Orleans tiep tuc quan ly chinh phu, va đuoc tan phong lam Thu tuong vao thang 8 nam 1723, nhung lai thuong xuyen vui đua voi cac nhan tinh, tranh xa trieu đinh va cac ngu y. Orleans qua đoi vao thang 12 nam đo. Theo loi khuyen cua an su la Fleury, Louis XV bo nhiem chu ho la Louis Henri, Cong tuoc xu Bourbon, len thay Cong tuoc xu Orleans vua ta the.


= Hon nhan va con cai =
Mot trong nhung uu tien hang đau cua Cong tuoc Bourbon la tim mot co dau cho nha vua, đe đam bao su lien tuc cua nen quan chu, va đac biet la đe ngan can nha Orleans, đoi thu cua gia đinh ong, chiem đuoc ngai vang. Vi Vuong nu 21 tuoi Maria Leszczynska, con gai cua Stanisław I, vi vua bi truat phe cua Ba Lan đuoc chon. Hon le đuoc to chuc vao thang 9 nam 1725 khi nha vua len 15. Tu 1727 đen 1737, ba sinh cho vua 10 nguoi con, voi 8 gai va 2 trai, trong 2 con trai thi co mot nguoi song đen tuoi truong thanh, đo la Thai tu Louis (1729-1765). Su ra đoi cua nguoi thua ke đuoc choi đoi tu lau, đam bao cho su ton tai cua vuong trieu lan đau tien tu 1712, đuoc chao đon bang mot le hoi rinh rang khap ca nuoc. Nam 1747, Thai tu cuoi Maria Josepha xu Sachsen, ba sinh ra ba vi vua Phap cuoi cung: Louis XVI, Louis XVIII, va Charles X.
Vuong hau la nguoi sung đao va nhut nhat, ba danh phan nhieu thoi gian voi đam can than va phu nhan trong trieu. Ba la mot nhac si, đoc nhieu sach, va choi cac tro choi cong cong voi cac can than. Tu 1737 ba khong con ngu chung giuong voi nha vua. Ba đau buon sau sac sau Cai chet cua Thai tu nam 1765, va qua đoi ngay 24 thang 6 nam 1768,


= Unigenitus, Jansen va xung đot ton giao =
Mot trong nhung xung đot nghiem trong lam xao tron nhung nam đau trieu Louis XV la tranh chap giua trieu đinh voi Giao hoi va mot giao sac goi la Unigenitus. Nha vua Louis XV đoi Giao hoang Clemente XI ban mot Giao sac vao ngay 8 thang 9 nam 1713. Noi dung to giao sac len an Jansen, mot hoc thuyet ton giao dua tren loi giao huan cua Saint Augustine. O Phap nhieu tin đo ton sung chu nghia Jansenism, bao gom Blaise Pascal, nha tho Racine, cac quy toc nhu Madame de Sevigne va Madame de Lafayette. Cac giang vien Sorbonne, ban đau chu yeu o cac truong cao đang than hoc va mot trung tam Jansen, yeu cau su vinh danh tu chinh phu. Phe Jansen lien minh voi phe Gallica, nhung nha than hoc mong muon Giao hoi Cong giao o Phap phai minh bach ro rang. Ho đoi đau voi phe Unigenitus đang nam giu the đa so trong Nghi vien Paris va gioi quy toc. Mac du co su phan đoi, ngay 20 thang 3 nam 1730, Hong y Fleury đa thuyet phuc nha vua xuong chieu tuyen bo Unigenitus la chinh thong cua Giao hoi Phap.
Chinh phu va Giao hoi ra suc đan ap dong Jansen. Ngay 27 thang 4 nam 1732, Tong Giam muc Paris đe doa rut phep thong cong nhung thanh vien cua giao hoi đoc bao cua phe Jansen, Nouvelles Ecclesiastiques. Nghi vien cam đoan nghiem ngat bat ki hanh vi thao luan ve ton giao, ngan chan nguoi ta chong đoi voi Giao sac Unigenitus. Cac linh muc khong đong tinh voi Unigenitus bi cam lam le pho đo cho nguoi sap qua đoi. Mot thu thue moi, cinquantieme, đuoc ap dung cho cac giao si đoi lap truoc kia tung đuoc mien thue. Phai Jansen va Khang Cach bi đe doa bo tu va truc xuat. Hau qua cua cac cuoc đan ap nay la, xung đot ton giao tro thanh mot van đe tranh chap noi bo suot trieu Louis.
Cang thang gia tang giua Cong tuoc Bourbon va Hong y de Fleury von đuoc nha vua sung ai. Cong tuoc co tinh tinh cung nhac va thieu hoat bat, nen khong đuoc long nha vua tre. Ong quay sang hoi y kien cua vi gia su cu ve viec đieu hanh đat nuoc. Khi nha vua nhan manh rang Fleury phai co mat trong tat ca cac cuoc gap giua ong va Cong tuoc Bourbon, Cong tuoc đa tuc gian va bat đau tim cach vui dap Fleury truoc trieu đinh. Khi nha vua nhan ra am muu cua Cong tuoc, ong lien cach chuc ong ta va đua Fleury len thay.


Hong y de Fleury chap chinh (1726–1743) = Tai chinh va xung đot ton giao =

Tu 1726 đen khi qua đoi nam 1743, Fleury nam quyen đieu hanh Phap quoc mot cach co hieu qua va nhan đuoc su ung ho tu nha vua. Fleury lua chon nhung quyet sach cho quoc gia. Ong ta cung cam nha vua thao luan cac van đe chinh tri voi Vuong hau. Đe tiet kiem ngan sach cho trieu đinh, ong ta đua bon co con gai nho cua nha vua đen nuoi day o Tu vien Fontevrault. Thoi ki nay co ve nhu la thoi ki yen binh nhat va thinh vuong nhat trong suot trieu Louis XV, nhung ngon lua chong đoi van am i va cho dip bung phat, đac biet la tu cac nha quy toc trong Nghi vien, ho cam thay quyen luc cua minh đang bi suy giam. Fleury bo sung sac chi Unigenitus cua Giao hoang nhu mot phan cua luat phap va ngan cam moi cuoc tranh luan trong vien Nghi, dan đen ho bang mat nhung khong bang long. Ong ta đanh gia thap tam quan trong cua Hai quan, đieu nay ve sau dan đen tai hoa lon khi cac cuoc xung đot no ra.
Chinh phu Phap duoi thoi Fleury hoat đong on đinh; nhu Bo truong Chien tranh, Bauyn d'Angervilliers, va Bo truong Kho bac, Philibert Orry, giu chuc trong muoi hai nam, va Bo truong ngoai giao, Germain Louis Chauvelin, giu chuc muoi nam. Bo truong Hai quan va Quan gia cua nha vua, Ba tuoc de Maurepas, giu chuc thoi gian nay. Trong 19 nam đau tien trieu đinh chi dung co 13 Bo truong, trong khi qua 31 nam than chinh cua minh, nha vua đa dung toi 43 nguoi.
Bo truong Tai chinh Michel Robert Le Peletier des Forts (tai nhiem 1726–1730), co cong on đinh tien te Phap, mac du ong bi truc xuat vao nam 1730 do toi tu tui. Nguoi ke nhiem, Philibert Orry, giup giam nhieu khoan no mac phai sau Chien tranh Ke vi Tay Ban Nha, đon gian va cong bang hoa he thong thu thue, du ong van theo chinh sach thu muoi mat long dan, tuc la đanh thue moi thu nhap cong dan la 1/10. Trong hai nam cuoi thoi chap chinh cua Fleury, Orry co nhung chinh sach đe can bang ngan sach cua hoang gia, thanh tuu nay khong bao gio co the lap lai trong nhung nam tiep đo.
Chinh phu cua Fleury mo rong thong thuong, ca trong Phap quoc va giao dich voi nuoc ngoai. Đuong van chuyen đuoc mo rong voi viec mo kenh đai Saint-Quentin canal (noi lien cac song Oise va Somme) nam 1738, ve sau mo rong ra đen Song Escaut va Vung đat thap, va xay dung he thong đuong bo noi đia. Giua the ki XVIII, Phap la nuoc co mang luoi đuong sa hien đai va rong nhat the gioi. Hoi đong thuong mai đa thuc đay giao thuong, va quy mo thuong mai hang hai voi nuoc ngoai cua Phap tang tu 80 đen 308 trieu livres trong 32 nam (1716 - 1748).
Chinh phu van dung chinh sach đan ap ton giao nham vao chu nghia Jansen va nhung nguoi ma bon quy toc trong Nghi vien goi la "Gallicans". Sau vu 139 thanh vien Nghi vien cap tinh bi sa thai vi chong đoi chinh sach ton giao cua chinh phu, Nghi vien Paris buoc phai chap nhan giao sac Unigenitus va bi cam ban tan cac van đe ton giao trong tuong lai.


= Ngoai giao - Lien minh moi; Chien tranh Ba Lan ke vi =

Trong nhung nam đau chap chinh, Fleury cung Bo truong Ngoai giao Germain Louis Chauvelin van duy tri lien minh voi Anh, mac du hai nuoc nay la cuu thu nhieu nam va đang tranh gianh cac thuoc đia beo bo o Bac My va Tay An. Ho cung giang hoa voi Tay Ban Nha, sau su kien vua Tay Ban Nha noi tran loi đinh vi trieu đinh Phap huy hon voi vuong nu. Su ra đoi cua nguoi thua ke nam nam 1729 đa cham dut khung hoang ke vi o Phap. Tuy nhien, cac the luc khac lai noi len o chau Au, nhu la Nga quoc duoi su tri vi cua Pyotr Đai đe va Yekaterina I cua Nga, Pho quoc va Thanh che La Ma voi lanh đia rong lon tu Serbia o Đong Au va thuoc đia cuop đuoc tu tay Đe che Ottoman, cung voi nhung vung đat đoat lay qua hon nhan voi Ha Lan (bao gom Bi) Milan va Vuong quoc Napoli.
Mot lien minh chong Phap đuoc hinh thanh vao ngay 6 thang 8 nam 1726 voi su tham gia cua Pho, Nga va Ao. Xuung đot giua hai phe bung phat sau van đe tranh chap quyen ke thua ngai vang Ba Lan. Ngay 2 thang 1 nam 1733, Vua Ba Lan va Tuyen đe hau xu Saxon, August II, qua đoi, va nguoi len ngoi la Stanisław Leszczynski, nhac phu cua vua Phap. Truoc đo mot nam Nga, Ao va Pho bi mat ki thoa thuan voi muc tieu loai Stanisław khoi ngai vang va thay vao đo la mot ung vien khac, August III, con trai cua nha vua qua co. Tranh chap nay đa dan đen Chien tranh Ke vi Ba Lan. Stanisław đuoc ho tong đen Warsaw, len ngoi vua Ba Lan va Đai Cong tuoc Litva vao ngay 12 thang 9. Nu hoang Nga quoc lap tuc đieu quan đen Ba Lan đe ung ho con bai cua minh. Stanisław buoc phai bo tron toi cang Danzig (nay la Gdansk), trong khi đo ngay 5 thang 10, August III len ngai bau o Warsaw.

Hong y Fleury đa can than thu xep tinh hinh. Đau tien ong thoa thuan voi Anh va Ha Lan, yeu cau ho khong can thiep, cung luc lien minh voi Vua Tay Ban Nha va Vua Sardegna voi mon hang trao đoi la cac lanh đia cua Đe che Habsburg. Ngay 10 thang 10 nam 1733, Louis ha chieu tuyen chien voi Ao. Quan Phap chiem lay Cong quoc Lorraine va tiep đo Alsace, trong khi canh quan khac bang qua day Alps va chiem Milan vao ngay 3 thang 11, trao no cho Vuong quoc Sardegna. Fleury khong may tha thiet voi viec phuc ngoi cho Stanisław, quan cua ong nay đang bi Hai quan Nga phong toa tai Danzig. Thay vi gui đai quan đen đong tai Copenhagen đen chi vien cho Danzig, ong ta lai cho quan tro ve Brest va chi gui 2000 thuy binh đen, cuoi cung tau Phap bi quan Nga đanh chim. Ngay 3 thang 7 Stanisław lai phai bon đao qua Pho quoc, tro thanh thuong khach cua Nha vua Pho Friedrich Wilhelm I cua Pho tai toa lau đai Koenigsburg.
Đe ket thuc chien tranh, Fleury va hoang đe Karl VI ban ve hiep uoc. Franz III, Cong tuoc xu Lorraine, bo Lorraine đen Vienna, ket hon voi Maria Theresia, nguoi thua ke ngai vang nha Habsburg. Ngoi chua bo trong o Lorraine đuoc giao cho Stanisław, sau khi ong nay tu bo quyen len ngoi o Ba Lan. Sau Cai chet cua Stanislaw, Cong quoc Lorraine va Ba Lan le thuoc vao Phap. Franz, ve sau nho vo ma tro thanh hoang đe, se đuoc boi thuong đat bi mat o Lorraine bang viec nhan phong o Cong quoc Toscana. Nha vua cua Sardegna nhan mot so lanh đia o Lombardy; nhunng phai triet quan ve Napoli, đoi lay Parma va Plaisance. Đam cuoi giua Franz xu Lorraine voi Maria Theresia dien ra vao nam 1736, va cac cuoc trao đoi lan luot dien ra. Sau Cai chet cua Stanisław nam 1766, Lorraine va vung lan can la Cong quoc Bar sap nhap vao Vuong quoc Phap.
Thang 9 nam 1739, Fleury lai tim đuoc mot thanh cong ngoai giao khac. Su trung gian hoa giai cua Phap trong cuoc chien giua Thanh che La Ma va Đe che Ottoman dan đen Hiep uoc Belgrade (thang 9, 1739), theo đo Ottoman la nuoc gianh loi the. Tu đau the ki XVI, Phap thuong lien minh voi Ottoman chong lai nha Habsburg. Đe tra on, nam 1740, Ottoman gia han su thoa hiep, đanh dau uy quyen thuong mai cua Phap tai o Trung Đong. Voi nhung thanh cong nay, uy tin cua Louis XV đat toi đinh điem. Nam 1740, Vua cua Pho tuyen bo "Ke tu Hiep uoc Vienna, Phap la trong tai cua chau Au."


= Chien tranh Ke vi Ao =

Ngay 29 thang 10 nam 1740, khi nha vua đang đi san o Fontainebleau, mot tham ma đen bao tin Hoang đe Karl VI bang ha, con gai la Maria Theresia cua Ao len ke ngoi. Sau hai ngay suy nghi, Louis tuyen bo, "Trong vu nay, tram khong muon dinh liu đen. Tram van se đe tay trong tui, neu ho khong bau len mot ong vua Khang Cach." Thai đo nay khien cac đong minh cua Phap đang muon thua co xau xe đe che Habsburg, cung cac tuong cua Louis đang rat hang mau sau nhung chien thang lien tuc trong tram nam tro lai đay truoc nguoi Ao. Nha vua Pho bang ha ngay 31 thang 5 va ke vi la con trai Friedrich Đai đe, mot thien tai quan su co tham vong lanh tho to lon. Tuyen đe hau Bayern, đuoc Friedrich ung ho, thach thuc quyen ke ngoi cua Maria Theresia, va ngay 17 thang 12 nam 1740, Friedrich xam chien tinh Silesia cua Ao. Vi Hong y gia ca Fleury khong co tham vong gi trong cuoc chien nay.
Fleury cu Đai tuong quan, Charles Louis Auguste Fouquet, Cong tuoc de Belle-Isle, Nguyen soai Belle-Isle, chau cua Fouquet, cuu Quan ly tai chinh thoi Louis XIV, lam su gia đen Hoi nghi Frankfurt, mang theo thong điep cua nguoi Ao va cham dut chien tranh bang viec bau Tuyen đe hau Bayern len ngai vang Ao. Nhung, Nguyen soai do cam ghet nguoi Ao, nen đa ket minh voi Pho chong Ao, chien tranh do đo bung no. Quan Phap va Bayern nhanh chong lay Linz va lap vong vay o Prague. Ngay 10 thang 4 nam 1741, Friedrich cua Pho đai thang quan Ao tai Tran Molwitz. Ngay 18 thang 5, Fleury lap lien minh moi giua Phap, Tay Ban Nha va Bayern, sau đo co them Ba Lan va Sardegna. Tuy nhien nam 1742, tinh the đao nguoc. Vi vua goc Đuc o ben kia eo bien, George II, kiem Tuyen đe hau xu Hannover, đung ve phia Ao va đem quan giao tranh voi Phap tren lanh tho Đuc. Quan Hungary cua Maria Theresa tai chiem Linz va tien quan vao cac xu Bayern cung Munich. Thang 6, Friedrich cua Pho rut lien minh voi Phap ngay sau khi chiem xong Silesia tu tay nguoi Ao. Belleville phai rut khoi Prague, ton that 8000 nguoi. Trong bay nam, Phap đa tham gia vao mot cuoc chien tranh ton kem voi lien minh chuyen đoi lien tuc. Orry, nguoi quan ly tai chinh Phap, buoc phai phuc hoi thue 1/10 mat long dan đe gay quy chien tranh. Hong y de Fleury đa khong song đu lau đe thay su ket cuc cuoc chien; ong qua đoi vao ngay 29 thang 1 nam 1743, va sau đo Louis tri vi mot minh.

Cuoc chien o Đuc gap bat loi; quan Phap va Bayern phai đoi mat voi lien quan Ao, Saxon, Ha Lan, Sardegna va Hannover. Quan cua Cong tuoc xu Noailles bi thua truoc quan Anh, quan Hessian va Hannover duoi su chi huy cua George II tai Tran Dettingen, va thang 9 quan Phap phai rut het khoi lanh tho Đuc.
Nam 1744, Ha Lan tro thanh chien truong chinh, va tinh hinh chien tranh co chut chuyen bien tot cho phia Phap. Friedrich Đai đe quyet đinh tai ung ho Phap. Louis XV roi Versailles va than chinh dan quan đen Ha Lan, tuong chi huy quan Phap la Nguyen soai Maurice de Saxe, nguoi goc Đuc. Tai Tran Fontenoy ngay 11 thang 5 nam 1745, Louis, dan theo Thai tu, gianh chien thang truoc lien quan Anh, Ha Lan va Ao. Khi Thai tu xuc đong vi nhin thay mau nhung nguoi linh qua đoi, nha vua bao, "May nen biet rang chien thang nao cung co gia cua no. Mau cua ke thu van la mau con nguoi. Chien thang chan chinh can phai giam thieu đieu đo." Saxe thang tran tiep theo tai Rocoux (1746) va Lauffeld (1747). Nam 1746, quan Phap bao vay va chiem lay Brussels, va Louis ca khai hoan vao thanh. Nha vua ban cho de Saxe Lau đai de Chambord o thung lung Loire đe tuong thuong.


Truc tiep đieu hanh chinh phu (1743–1756) Sau khi Fleury qua đoi vao thang 1 nam 1743, Bo truong Chien tranh, Cong tuoc xu Noailles, dang bieu len nha vua ke ve co su Louis XIV tung can dan chau noi ong, cung tuc la Felipe V cua Tay Ban Nha; rang: "Đung đe chinh minh bi chi phoi; hay lam chu. Khong nen co sung than hay thu tuong. Lang nghe, tham khao y kien cua Hoi đong, nhung hay giu quyen quyet đinh. Nho Chua, may tro thanh Vua; va hay tu minh quyet đinh, mien la may co y đinh tot." Louis theo loi khuyen đo va quyet đinh cai tri ma khong lap te tuong. Hai vi Thuong thu nam nhieu quyen luc nhat trong chinh phu la; Thuong thu bo Tai chinh, Jean Baptiste de Machault D'Arnouville, va Thuong thu bo Binh, Ba tuoc d'Argenson
Khi chien tranh cham dut, Louis nam lay co hoi đe tim cach giam no va hien đai hoa he thong thue cua Vuong quoc. Cai cach đuoc Thuong thu Bo Tai chinh D'Arnouville đua ra roi đuoc nha vua chap thuan qua hai sac lenh ban hanh vao thang 5, 1749. Bien phap đau tien la phat hanh trai phieu, lay lai 5%, đe tra no 36 trieu livres dung cho chien tranh. Phuong phap moi nay ngay lap tuc gianh đuoc ket qua. Bien phap thu hai lam huy bo dixieme, loai thue 10% thu nhap, von lap ra đe phuc vu nhu cau chien tranh, thay the bang vingtieme, lay thue 5% thu nhap, nhung khong nhu dixieme, no đanh thue tren tat ca cong dan, lan đau tien giai cap tang lu va quy toc cung phai nop thue.
Trong khi loai thue moi đuoc nguoi dan ung ho, nhu Voltaire, no gap phai su chong đoi quyet liet tu gioi tang lu, quy toc. Ngay 5 thang 5 nam 1749 khi no đuoc cong bo tai Nghi vien Paris, noi ma gioi tang lu va nha giau mua đuoc gan het so ghe, du luat bi bac bo voi ti le 106/49; đa so nguoi cho can them thoi gian đe xem xet. Nha vua đap lai bang cach ra lenh phai thong qua ngay lap tuc, va Nghi vien mien cuong thong qua vao ngay 19 thang 5. Nhung su chong đoi voi chinh sach moi van tiep tuc trong gioi nha tho va o cac tinh, von đeu co Nghi vien rieng cua minh. Trong khi Nghi vien Bourgogne, Provence va Artois tuan theo lenh vua, Bretagne va Languedoc khang menh. Chinh phu hoang gia giai tan Nghi vien Bretagne, buoc cac thanh vien Nghi vien Languedoc tro ve xu cua ho, va truc tiep kiem soat Provence.
O Paris, tranh chap giua Nha vua cung Nghi vien no ra ve van đe Hopital General, mot to chuc ban ton giao co 6 benh vien va nha tam tru o Paris, gom khoang 5000 thanh vien. Cac nhan vien va quan chuc o đay thuoc phe Jansen, trong khi ban Giam đoc đieu hanh benh vien co nhieu nguoi trong Nghi vien Paris. Nam 1749, nha vua quyet đinh thanh trung nhung nguoi Jansen va nhung ke tham nhung khoi đo, bo nhiem "Bo may đau nao" moi khong theo y cua cac quan tri vien, nhung nguoi nay lien tu chuc; va vua bo nhiem 4 thanh vien moi; va đoi chu tich thu nhat cua Nghi vien, Rene Nicolas Charles Augustin de Maupeou, lam theo y đinh tai to chuc benh vien cua minh. De Maupeou tu choi tuan lenh neu khong co su tan thanh cua Nghi vien, va Nghi vien đang o vao ki nghi. Ngay 20 thang 11 khi Nghi vien hop lai, Nha vua lai trieu Maupeou đen va bat tuan theo chieu chi khong tri hoan. Luc nay cac thanh vien Nghi vien tu choi thao luan ve benh vien. Ngay 28 thang 1 nam 1752, Nha vua chi thi Hoi đong thay đoi co cau Benh vien ma khong co su đong y cua Nghi vien. Voltaire, mieu ta ve su co nay, rang, "Truoc đo chua bao gio mot van đe nho lai gay ra anh huong lon đen vay." Đay la lan đau tien co quan lap phap đoi đau voi nha vua, va mot trong nhung dau hieu đau tien cho thay Nghi vien bat đau tin, rang Nha vua khong phai la luat phap cua quoc gia.
Ke hoach đanh thue len nha tho cua vua cung gap kho khan. Mot sac lenh đuoc đua ra, theo đo tat ca cac giao si phai đe trinh ke khai thu nhap vao ngay 17 thang 2 nam 1751, nhung khong ai khai gi het. Thay vao đo, nha vua đa lang le ban hanh mot sac lenh moi vao thang 12 nam 1750, huy bo thue va dua hoan toan vao đong gop tu nguyen cua cac nha tho la 1,500,000 livres. Theo nghi đinh moi, thay vi nop thue, nha tho moi nam se thu đuoc mot so tien va tu nguyen dang no cho chinh phu. Su ung ho cua vua cho nha tho la do gia su cua ong, Hong y Fleury, day va long biet on cua ong voi Tong Giam muc de Beaumont, nguoi bao ve ong chong lai cac cuoc tan cong cua Jansen va nhung loi chi trich cua Nghi vien, va Tong Giam muc con to ra khoan dung voi cuoc song phong tung cua nha vua ben cac co tinh nhan.
Du chien thang cua Phap, chien tranh van con lan rong o Ha Lan va Y, noi Tuong quan Belle-Isle bao vay quan Ao o Genoa. Truoc he 1757, Phap chiem toan bo Ha Lan thuoc Ao (nuoc Bi hien nay). Thang 3 nam 1748, Louis đe xuat hoi hop tai Aix-en-Chapelle đe thuong nghi ket thuc chien tranh. Qua trinh bat đau khi Maastricht bi Tuong de Saxe chiem vao ngay 10 thang 4 nam 1748. Anh, đang bi ap luc boi đe doa xam luoc tu Phap va phan con lai cua Ha Lan, keu goi đam phan lien du cho phan đoi tu Ao va Sardegna. Hiep uoc đuoc cac ben thuong luong trong thang 9 va thang 10 nam 1748. Louis thi cung muon giai quyet nhanh boi chien tranh voi Anh đe doa đen nguon loi hang hai cua Phap. Đe xuat cua Louis rat la hao phong; trong Hiep uoc Aix-la-Chapelle, Louis đa lai tat ca lanh tho đa chiem o Ha Lan cho Ao, Maastricht cho Cong hoa Ha Lan, Nice va Savoia cho Sardegna, va Madras cho An Đo thuoc Anh. Nguoi Ao tra lai Cong quoc Parma va cac lanh tho khac cho vua Tay Ban Nha, trong khi Anh trao cho Phap Louisburg va đao Cape Breton, đeu thuoc Nova Scotia. Phap cung đong y truc xuat nguoi đoi ngoi nha Stuart cua Anh.
Chien tranh ket thuc, Paris to chuc an mung, nhung khi Hiep uoc đuoc cong bo vao ngay 14 thang 1 nam 1749, gay ra su bat binh va phan no. Nguoi đoi ngoi nha Stuart cua Anh khong chiu doi đi, va hanh đong nay đuoc nguoi Paris hoan nghenh. Cuoi cung anh ta bi bat ngay 10 thang 12 nam 1748 va bi đay ra Switzerland. Cac tuong Phap, nhu De Saxe, cung tuc gian ve viec bo Ha Lan thuoc Tay Ban Nha. Quyet đinh cua nha vua cung co cai ly cua ong: ong khong muon Ha Lan thanh noi tranh chap giua Phap voi cac cuong quoc, va cho rang lanh tho nuoc Phap đa đat đen cuc han, nen lam quoc gia thinh vuong thay vi mo rong lanh tho. Ly le cua ong con dua tren ton giao; ong đuoc day boi Fleury ve Đieu ran thu 7, cam lay tai san cua nguoi khac bang gian lan hay bao luc. Louis thuong trich dan mot cau cham ngon "Neu ai hoi bang cach nao anh ta co the bao ve tot nhat mot vuong quoc, thi cau tra loi la, khong mo rong no ra them nua." Ong cung nhan đuoc su ung ho cua Voltaire, "Co ve nhu tot hon, va tham chi con huu ich hon khi trieu đinh Phap suy nghi ve su thoa man cua cac đong minh, chu khong phai la đe co hai hoac ba thi tran Flemish ma khien nguoi ta thu dan lau dai." Vua khong co đu ky nang giao tiep đe giai thich quyet đinh cua minh cho cong chung, va thay khong can lam nhu vay. Tin tuc ve viec nha vua tra đat cho Ao gap phai nhieu hoai nghi. Nguoi Phap thu đuoc rat it so voi nhung gi ho đa chien đau, ho goi đo la Bete comme la paix ("Ngu nhu hoa binh") va Travailler pour le roi de Prusse ("Lam viec cho vua Pho", i.e. lam khong vi cai vi ca).


= Vuong hau, con cai va nhung nhan tinh đau tien =

Tu 1727 đen 1737, Vuong hau ha sinh 2 trai 8 gai. Vuong tu, chao đoi ngay 4 thang 9 nam 1729, đuoc tan phong lam Thai tu (dauphin) ke vi ngoi vua, du anh qua đoi truoc phu vuong va khong len ngoi đuoc. Con trai thu hai, Cong tuoc xu Anjou, sinh 1730, mat 1733. Chi co hai nguoi con lon đuoc nuoi o Versailles; nhung nguoi con lai đuoc nuoi o Tu vien Fontevrault. Vuong truong nu, goi la Madame Premiere, ket hon voi vuong tu Felipe cua Tay Ban Nha, con trai thu hai cua vua Tay Ban Nha va Elisabetta Farnese.
Louis đa tung rat yeu thuong Vuong hau, trong nhung nam đau ho duong nhu khong the tach roi, nhung vi so nguoi trong nha tang len va Vuong hau kiet suc vi lien tuc mang thai, nha vua bat đau nhin ra ben ngoai. Đau tien ong lam quen voi mot thi nu cua Vuong hau, Louise Julie de Mailly, nguoi cung tuoi voi ong va đen tu gia đinh quy toc xua. Khong can tan tinh hay nghi thuc, ong bien Mailly lam nhan tinh va tan phong ba ta len đia vi Nu Cong tuoc. Cong tuoc xu Luynes binh luan: "Nha vua yeu phu nu, nhung khong đu can đam đe kiem che cam xuc cua minh." Nam 1738, sau khi vuong hau say thai, cac bac si cam ba giao hop voi nha vua mot thoi gian. Nha vua cam thay bi xuc pham khi vuong hau tu choi minh va sau đo khong con ngu chung voi ba nua. Biet rang minh pham toi ngoai tinh, Louis tu choi xung toi va nhan bi tich. Hong y de Fleury co gang thuyet phuc ong tu bo may co nhan tinh, song khong đuoc.
Nam 1740, nha vua huong su chu y qua em gai cua Louise-Joulie, Pauline-Felicite, Hau tuoc de Vintimille, đa ket hon. Pauline-Felicite mang thai voi vua vao cuoi nam đo, nhung cuoi cung ca me lan con đeu qua đoi. Nha vua rat đau thuong va gianh mot thoi gian cau nguyen đe tim su an ui. Sau khi ong hoi phuc, Nu Ba tuoc Mailly lai gioi thieu cho Vua co em gai ut, Marie Anne de Mailly, vo goa cua Hau tuoc de Tournelle. Nha vua ngay lap tuc say me Marie-Anne; tuy nhien, ba đoi chi gai ba phai bi truc xuat khoi trieu truoc khi ba tro thanh nguoi tinh cua nha vua. Vua nghe theo, ngay 4 thang 10 nam 1742, Marie-Anne đuoc phong lam Phu nhan hau phong cua Vuong hau, va mot thang sau vua lenh cho chi ba phai roi khoi trieu va song tai Paris. Ong tan phong nhan tinh moi lam Nu Cong tuoc xu Chateauroux. Quan he voi nha vua voi ba chi em tro thanh đe tai cham biem trong khap trieu va ca Paris, mot bai tho cham biem ra đoi, cau ket la: "Hot het ca mot gia đinh – la khong chung thuy, hay la kien đinh?"
Thang 6 nam 1744, vua roi Versailles đe chuan bi than chinh trong cuoc chien ke vi Ao. Viec di chuyen pho bien nay đa bi huy hoai boi quyet đinh thieu than trong cua nha vua đe mang theo Marie-Anne de Mailly. Danh tieng cua ong truoc cong chung tro nen xau đi khi ong quyet đinh mang theo Marie-Anne de Mailly. Thang 8, vua benh nang o Metz. Cai chet can ke, va nguoi ta to chuc cac le cau Chua phu ho cho nha vua qua khoi. Cac giao si tu choi lam le xa toi cho vua neu ong khong tu bo nhan tinh, ong lam theo y ho; Marie-Anne roi khoi hau cung nhung lai đoan tu voi vua mot thang sau. Loi thu nhan cua nha vua đuoc cong bo cong khai khien ong xau ho va lam te liet uy tin cua che đo quan chu. Mac du viec Louis hoi phuc sau can benh khien ong co biet danh "Đang yeu", su kien tai Metz lam giam uy tin cua ong. Thanh cong quan su trong Chien tranh Ke vi Ao lam diu đi ac cam cua cong chung voi nhung nguoi tinh cua Louis, nhung sau nam 1748, tu su phan no voi Hiep uoc Aix-la-Chapelle, nhung loi ban tan khong hay ve nhung nguoi phu nu đo đuoc lan truyen rong rai.


= Madame de Pompadour =
Jeanne-Antoinette Poisson, noi tieng voi biet danh Madame de Pompadour, la nhan tinh noi tieng nhat va co anh huong nhat cua Louis XV. Ba la con ngoai hon cua mot tuong quan o Paris, đa ket hon voi mot chu ngan hang, Charles Guillaume Lenormant d'Etoiles. Jeanne-Antoinette đuoc nha vua đe mat toi trong cuoc đi san, va chinh thuc gap ong o buoi da hoi thoi trang Carnaval nam 1745. Truoc thang 7, ba đa la nguoi tinh cua nha vua va đuoc tan phong tuoc Hau xu de Pompadour. Trong 20 nam tiep theo, ba la nguoi tri ki va co van cua nha vua, giup vua chon hoac bai nhiem cac quan Thuong thu. Y kien cua ba khien cac Bo truong co the luc bi lat đo, bao gom Machault d'Aurnouville va Hau tuoc d'Argenson, va nang đo mot so tuong khong đu nang luc. Lua chon đung đan nhat cua ba la Cong tuoc de Choiseul, nguoi tro thanh mot trong nhung quan đai than co nang luc nhat thoi Louis XV. Tu nam 1750 ba khong con la tinh nhan cua nha vua nua nhung van la co van than can nhat cua ong. Ba đuoc tan phong lam Nu Cong tuoc vao nam 1752, va Phu nhan cua cung Vuong hau vao nam 1756, va la nguoi bao tro cho am nhac va nghe thuat cung nhu ton giao. Ba van o gan nha vua cho đen khi qua đoi vao nam 1764. Ong bi suy sup tinh than va nhot minh trong phong nhieu tuan sau khi ba mat.


= Khoi đau Chien tranh Bay nam =

Sau Hiep uoc Aix-la-Chapelle, nuoc Phap yen on đuoc bay nam. Đen cuoi thang 8, 1755, Maria Theresia, Hoang hau Ao, bi mat viet thu cho Louis XV, đuoc đai su Ao tai Paris đua cho Madame de Pomapadour đe chuyen len nha vua. Ba ta bi mat đe nghi ket minh Ao voi Phap, đe chong lai su đe doa cua cuong quoc đang noi len la Pho, khi đo van con la đong minh cua Phap va Anh.
Tai Tan the gioi, xung đot van tiep tuc giua Anh va Phap. Cac thuoc đia Phap gap phai bat loi lon ve nhan khau; co it hon 70.000 nguoi Phap đong trai dai tren mot lanh tho tu Song Saint Lawrence đen Ngu Đai Ho mo rong xuong cac thung lung song Mississippi va Ohio xuong Louisiana (đat ten cho ong co nha vua, Louis XIV); so voi 300.000 o cac thuoc đia Anh. Đe bao ve lanh tho cua minh, Phap đa xay dung Fort Duquesne đe bao ve bien gioi; Anh cung cu George Washington đem mot luc luong nho xay phao đai o Fort Necessity, gan đo. Nam 1752, sau khi tuong Joseph Coulon de Jumonville bi giet, nguoi Phap đa gui quan tiep vien va buoc Washington va quan cua ong ta phai rut lui.
Tiep đo la Chien tranh Phap - An Đo (khong tuyen chien), nguoi Anh coi cac thuoc đia Phap la ke thu. Nam 1755, Anh bat giu 300 tau buon Phap. Thang 1 nam 1756, Louis gui toi hau thu cho Luan Đon ve viec đo, chinh phu Anh bac bo. Vai thang sau, ngay 16 thang 1 nam 1756, Friedrich Đai đe cua Pho ki Hiep uoc Westminster, ket minh voi Anh. Louis đap lai ngay lap tuc vao ngay 1 thang 5 nam 1756 khi ki hiep uoc phong thu chung voi Ao, đo la Hiep uoc Versailles. Đieu nay khien ca Vuong đinh Phap bat ngo, vi Phap voi Ao von la ke thu khong đoi chung troi trong suot 200 nam.
Louis tuyen chien voi Anh vao ngay 9 thang 6 nam 1756, va gan nhu đa thanh cong. Ham đoi Phap tai Đia Trung Hai đanh bai quan Anh o Minorca nam 1756, va chiem đuoc đao. Quan Phap lai vuot troi hon so voi Anh va Pho o luc đia. Ho gianh thang loi truoc quan Anh duoi su chi huy cua Hoang tu Cong tuoc xu Cumberland o Closterseven. Đoi quan khac xam chiem Saxon va Hannover, que huong cua Vua George II. Tuy nhien, tuong gioi nhat ben Phap, Maurice de Saxe, đa qua đoi hai nam sau Chien tranh Ke vi Ao, va cac tuong quan moi, Charles, Than vuong xu Soubise, Cong tuoc D'Estrees va Cong tuoc de Broglie ghet nhau va khong muon hop tac voi nhau. Thang 8, Friedrich cua Pho mo cuoc đanh chop nhoang vao Saxon va ngay 5 thang 11 nam 1757, quan Phap du đong gap đoi đoi phuong, nhung đa bi đanh bai tai Tran Rossbach. Tan Thu tuong Anh, William Pitt, chon mot vi tuong moi la Cong tuoc Ferdinand xu Braunschweig-Wolfenbuttel, va quan đoi Phap bi đay tro lai Rhein, bi đanh bai lan nua tai tran Crefield ngay 23 thang 6. Sau đo, Anh va Pho nam đuoc thuong phong, đay quan Phap ve cac lanh tho Đuc doc theo song Rhein.
Suc manh cua Hai quan Anh ngan can Phap mo rong cac thuoc đia o nuoc ngoai, va phi đoi hai quan Anh đot kich vao bo bien Phap quoc tai Cancale va Le Havre sau đo bo len Ile d'Aix va Le Havre. Nam 1759 nguoi Anh chiem Martinique va Guadeloupe mien Tay An, cung Cang Louis va Quebec. Mot loat that bai tren bien buoc Louis phai tu bo ke hoach xam luoc Anh quoc. O An Đo, thuoc đia Pondicherry cua Phap bi quan Anh phu vay. Tien đon quan trong cua Phap o Pondicherry thuoc An Đo cung lam nguy, va đau hang vao nam sau. Ngay 8 thang 9 nam 1860, Montreal đau hang, ket thuc nen đo ho cua Phap tai Canada. Martinique roi vao tay nguoi Anh nam 1762.


= Vu am sat =

Ngay 5 thang 1 nam 1757, khi nha vua ngoi xe ngua đen san Grand Trianon Versailles, mot nguoi đan ong bi đien, Robert-Francois Damiens, đay lui đam thi ve va tan cong nha vua, dung con dao nho đam vao ben hong vua. Cac thi ve bat giu Damien, va nha vua lenh cho ho cam giu nhung khong đuoc lam hai han ta. Ong đi bo len cau thang toi phong minh tai Trianon, o đo vet thuong tro nang. Ong cho đoi bac si va linh muc toi, roi ngat đi. Louis đuoc cuu khoi vet thuong lon nay vi khi đo mua đong, quan ao ong mac day hon binh thuong. Tin tuc truyen toi Paris, đam đong tu hop tren đuong pho. Giao hoang, Hoang hau Ao va vua Anh đeu gui thu cau chuc cho ong hoi phuc. Damien bi tra tan nang ne đe coi co ai đung đang sau khong, roi bi xet xu truoc Nghi vien Paris, the luc đoi khang voi vua trong may nam nay. Đe chung minh su trung thanh cua minh voi nha vua, Nghi vien ket an Damiens đen muc an nang nhat; ngay 28 thang 9 nam 1757, Damien bi xu qua đoi tai Cung đien de Greve tai Paris bang hinh thuc quai lap phan (treo co, chat đau va phanh thay), thi the bi đot đi. Ngoi nha cua han bi đot đi, nguoi cha, vo va cac con gai bi truc xuat khoi Phap quoc, cac anh chi em bi bat phai đoi ten đoi ho.
Nha vua hoi phuc nhanh, nhung cuoc tan cong anh huong nhieu đen tinh than cua ong. Mot trong nhung cuu than cua ong, Duford de Chervrny, sau đo viet: "ai cung thay khi cac trieu than đen chuc mung ngai hoi phuc, Be ha đap, "vang, tram khoe," nhung om đau va noi, "nhung đieu đo rat te, va kho co the chua lanh." Sau vu am sat, nha vua đa moi thai tu đen đe tham du tat ca cac cuoc hop cua Hoi đong Hoang gia va lang le đong cua lau đai tai Versailles, noi ong đa gap voi nhung nguoi tinh ngan ngui cua minh.


= Nghi vien noi day =
Nghi vien la to chuc cua tang lop quy toc va tang lu Phap, nhung thanh vien o đay la tham phan tai toa an, bao gom ca quy toc cha truyen con noi va bon tu san giau mua ghe. Mot so Nghi vien đia phuong, chang han nhu Rouen va Provence, đa ton tai hang the ky, va coi minh la chinh phu hop phap o cac tinh cua ho. Louis to chuc lai chinh phu va bo nhiem nguoi cua minh khien uy quyen cua Nghi vien cung gia mua chuc đeu giam theo. O Franche-Comte, Bordelaise va Rouen, Nghi vien tu choi nghe lenh hoang gia. Khi cac đai than khuyen nha vua khang đinh quyen luc va thu thue tat ca đang cap, Nghi vien đinh cong, tu choi tien hanh xet xu cac vu an dan su. He thong toa an bi đinh tre. Nam 1761, Nghi vien Normandy va Rouen đa viet bieu trinh len, giai thich rang nha vua co quyen đanh thue, nhung Nghi vien co đoc quyen đe thu thue. Vua bac bo, truc xuat mot so thanh vien Nghi vien chong đoi va tich thu đat phong cua ho. Trong suot nhung nam sau, Nghi vien theo menh nha vua, nhung tim moi co hoi đe chong lai cac khoan thue moi va quyen han cua nha vua. Đay la mot trong nhung nguyen nhan cua su phan đoi quyen luc nha vua ma cuoi cung phat trien thanh Cach mang Phap ba chuc nam sau.


= Mien nhiem chinh phu =
Ba tuoc d'Argenson lam Bo truong Chien tranh tu 1743 đen 1747. Ong chu truong duy tri che đo quan chu chuyen che nhu kieu thoi Louis XIV cua Phap. Ong lap ra truong ki su đau tien cho Phap tai Mezieres (1749–50); nho co cac ky su đuoc đao tao, Phap co he thong cau đuong tot nhat o chau Au. Ong cung thanh lap hoc vien quan su, Ecole Militaire, va theo mo hinh cua nguoi Pho, thanh lap cac trai đao tao quan sup, giup khoi phuc suc manh quan su cua Phap.
Machaud D'Arnouville đuoc D'Argenson tien cu, nhung hai nguoi dan đoi đau nhau. D'Arnouville la Thuong thu bo Tai chinh tu 1745 đen 1754, roi Bo truong Hai quan tu 1754 đen 1757. Ong đat ra thue "Vingtieme" (1749) khong đuoc ung ho, theo đo đanh thue tat ca cong dan, ke ca tang lop quy toc, cung ty le, đong thoi giam gia ngu coc (1754), lam tang đang ke san luong nong nghiep. Su dao đong gia ngu coc cuoi cung se tro thanh mot nguyen nhan Cach mang Phap.
Ngay 1 thang 2 nam 1757, nha vua đot ngot bai chuc ca d'Arnouville va d'Argenson, đay ho ve que; vi cho rang ho lo la khong biet ngan can vu am sat, va chinh phu cua ho khong lam hai long Madame de Pompadour.


Chinh phu cua Cong tuoc de Choiseul (1758–1770) Louis tan phong Cong tuoc de Choiseul lam Thuong thu Bo Ngoai giao ngay 3 thang 12 nam 1758, theo tien cu cua Madame de Pompadour. Nam 1763, Choiseul đuoc thang lam Thuong thu bo Chien tranh, con chuc o Bo Ngoai giao chuyen cho nguoi anh em ho cua ong ta, Cong tuoc de Praslin. Vai thang sau, ong ta đuoc kiem nhiem Thuong thu Hai quan, tro thanh nhan vat quyen luc va co anh huong nhat trong chinh phu. O trong hoi đong va chinh phu, ong la nguoi đung đau phe philisophe, bao gom Madame de Pompadour, co gang xoa diu Nghi vien va phe Jansen. Tren mat tran ngoai giao, ong đam phan mot "Hiep uoc gia đinh" voi quan vuong nha Bourbon cua Tay Ban Nha (1761); tuc Hiep uoc Paris nam 1761, va hoan thanh viec sap nhap Lorraine vao Phap (1766) sau Cai chet cua Stanisław Leszczynski, Cong tuoc xu Lorraine cung la nhac phu cua nha vua. Ong sap nhap Corsica vao Phap (1768), va đam phan hon nhan cho chau noi nha vua, vi vua tuong lai Louis XVI voi Maria Antonia cua Ao cua Ao (1770).
Thanh tuu đang chu y nhat cua ong la cai cach hien đai hoa quan đoi Phap, dua tren nhung bai hoc kinh nghiem tu Chien tranh Bay nam. Thoi Choiseul, chinh phu, thay vi cac si quan, truc tiep chiu trach nhiem huan luyen, thiet ke đong phuc, va đao tao quan si. Phao binh đuoc cai tien, va cac chien thuat moi, dua tren mo hinh Pho, đuoc thong qua va giang day. Nam 1763, Hai quan chi con 47 tau va 20 chiem ham hang nhi, nho hon ba lan so voi Hai quan Hoang gia Anh. Vi the ong cho đong tau lon đe co đuoc 80 tau va 45 chiem ham hang nhi moi.


= Truc xuat linh muc dong Ten (1764) =

Nam 1764, boi su xui giuc cua Nghi vien, Madame Pompadour va Thuong thu Ngoai giao, Cong tuoc de Chosieul, Louis quyet đinh truc xuat cac linh muc dong Ten ra khoi Phap. Dong ten o Phap gom 3.500 nguoi; ho co 150 tru so o Phap, bao gom 85 truong đai hoc, đuoc xep vao hang tot nhat o Phap; nhung sinh vien tot nghiep tu nhung truong nay bao gom Voltaire va Diderot. Nguoi Giai toi cua nha vua, chuc danh co tu thoi Henri IV, thuoc dong Ten. Su chong đoi voi dong ten bat đau nam 1760 tai cac Nghi vien đia phuong, noi phe Gallican, mot chu nghia chong lai mot so nguyen tac cua Giao hoi đuong thoi, chiem the luc lon. Đe chong lai dong Ten, ho đua ra ly le la dong nay khong phu thuoc vao quyen vua va he thong giao đuong va nha tho o Phap. Dong Ten đa bi truc xuat khoi Bo Đao Nha va thuoc đia Brasil nam 1759 vi xung đot voi chinh phu va he thong giao hoi o đo..
O Phap, Nghi vien phat đong đan ap dong Ten. Ngay 12 thang 2 nam 1762, Nghi vien Rouen tuyen bo đat dong Ten ra ngoai vong phap luat, cam ho vao trieu lam quan hoac đi day hoc, va yeu cau ho the bo đi đuc tin cua minh. Giua thang 4 va thang 9 nam 1762, cac Nghi vien cua Rennes, Bordeaux, Paris va Metz cung tham gia vao, tiep theo vao nam 1763 tai Aix, Toulouse, Pau, Dijon va Grenoble. Đen cuoi nam chi con Nghi vien xu Besancon, Douai, va chinh phu o Colmar, Flanders, Alsace va Franche-Compte, them Cong quoc Lorraine, do phu than cua Vuong hau la Stanisław tri vi, van ung ho dong Ten.
Chien dich chong lai dong Ten khien hoang gia bi chia re; thai tu, cac vuong nu cung Vuong hau ung ho dong Ten, con Madame de Pompadaour, nguoi co anh huong lon trong trieu va bi dong Ten chi trich nang ne, muon đuoi ho. Nha vua do su va tuyen bo rang hai nam sau ong se quyet đinh theo y cua rieng minh. Dong Ten roi đi, va đuoc chao đon o Pho va Nga. Su ra đi cua cac linh muc dong Ten lam suy yeu he thong nha tho, va đac biet la lam suy yeu quyen luc cua nha vua, giong nhu o mot vuong quoc lap hien, đa ra lenh tren danh nghia cua Quoc hoi thay vi cua rieng minh.


= Su chong đoi tu Nghi vien =
Duoi thoi Choiseul, nhieu Nghi vien tinh van tuyen the trung thanh voi vuong quyen, song tu choi tuan theo y cua nguoi quan ly vua hay cac thu thue moi. Nghi vien Franche-Comte o Besancon tu choi thu thue vingtieme do nha vua ban đe tai tro cho chien tranh, tuyen bo rang chi co Nghi vien moi co the ap thue. Trieu đinh ngay lap tuc sa thai Chu tich Nghi vien va tien hanh quan thuc tai gia đoi voi ho. Nghi vien Normandy lien ung ho Nghi vien Besancon; bang viec viet ra nhung noi dung co loi le cham biem nha vua vao ngay 5 thang 7 nam 1760, tuyen bo Nghi vien la đai dien cua tat ca cac giai cap: "Mot quoc vuong, mot luat phap, mot Nghi vien; luat phap cua vuong quoc la mot hiep uoc thieng lieng cua lien minh cac giai cap voi quoc gia Phap; hop đong menh lenh nha vua phai cai tri va dan chung phai vang theo Cong Ly, khong ai ngoai Đuc Chua Troi co the buoc Be ha phai tuan theo ban hiep đinh thieng lieng nay... nhung chung toi co the yeu cau Ngai, voi long tu trong, hay giu loi hua." Nha vua cam thay rat qua đang. Ong đap lai vao ngay 31 thang 1 nam 1761 rang khieu nai cua Nghi vien đa "chua đung cac nguyen tac sai lam va đi nguoc voi tham quyen cua Tram va voi nhung tu ngu khong đung đan, đac biet lien quan đen Bo truong cua tram nguoi se giai thich cho cac nguoi nhung mong muon cua ta... va Tram tra lai thu nay cho cac nguoi." Cac thanh vien Nghi vien Besancon van bi quan thuc.
Nghi vien Bordeaux tham chi con đi xa hon trong cuoc chien chong lai trieu đinh; nam 1757 ho đa đua ra cao buoc tham nhung chong lai cac thanh vien chinh phu o Bergerac, đuoc bo nhiem boi Hoi đong hoang gia cua nha vua. Khi Hoi đong hoang gia tien hanh ngan can, Nghi vien viet thu phan hoi voi nha vua, tuyen bo, "Thanh thuong, Nghi vien cua nguoi khong the cong nhan bat ki the luc nao trung gian giua no va nguoi; khong, Hoi đong cua nguoi khong the co tham quyen tren đuoc Nghi vien."


= Tai chinh va chinh phu yeu menh Silhouette =
Cuoc chien tranh keo dai lam can kiet Ngan kho; khi Phap khong nhung phai cham lo cho quan đoi cua minh ma con phai tai tro cho cac đong minh; nam 1759 Phap chi 19 trieu livres cho cac đong minh, khi Choiseul len nam quyen thi giam 1/3 (1761). Thuong thu bo Tai chinh moi, Etienne de Silhouette đa ap cac thu thue moi nham vao bon nha giau; thue ngua, xa, lua, tranh ve, ca phe va nhung mon xa xi khac. Cac thue moi lam mat long bon nha giau; Silhouette bi sa thai sau 8 thang. Vua tuyen bo rang rang ong đa đem tai san cua minh vao ngan kho, lam no tan chay ra va bien thanh tien.
Thuong thu Tai chinh moi, Henri Bertin, do Madame Pompadour tien cu, đuoc tan phong ngay 23 thang 11 nam 1759, giam nhung thu thue xa xi cua nguoi tien nhiem, thay vao đo thay vao đo đe xuat mo rong đoi tuong đong thue badyo gom nhung tang lop đa bi loai khoi danh sach nop thue, kiem ke tai san tang lop quy toc. Mot lan nua, Nghi vien noi day o Norman va cac tinh khac. Mot lan nua, nha vua nghe theo Madame de Pomapdour va cac đong minh; thu hoi Nghi đinh, Bertin bi cach chuc, cac khoan thue khong đuoc mo rong va khong thu thue moi; con no van ngay cang chat chong.


= Ngoai giao – ket thuc bay nam chien tranh =
Chien tranh voi Anh van tiep dien sau Cai chet cua vua George II ngay 25 thang 10 nam 1760; Thu tuong Anh, William Pitt tu choi đe xuat đam phan cua Phap. Ngay 15 thang 8 nam 1761, Phap, Tay Ban Nha, Napoli va Parma, lien minh cac vuong quoc cua gia toc Bourbon, ki vao "Hiep đinh gia đinh" thu nhat cam ket ho tro lan nhau neu bat ki ben nao bi tanc ong. Cung luc đo, ho ki mot hiep uoc bi mat voi Carlos III cua Tay Ban Nha cho phep Tay Ban Nha tuyen chien voi Anh neu chien tranh chua ket thuc truoc thang 5 1762. Nghe đuoc tin nay, William Pitt muon lap tuc tuyen chien voi Tay Ban Nha, nhung tan vuong cua Anh, George III, khong nghe. Quan cua Friedrich Đai Đe cua Pho đa qua met moi sau cuoc chien truong ki voi Ao va Nga, nhung Friedrich đuoc cuu boi Cai chet bat ngo cua Nu hoang Elizaveta cua Nga nam 1762, va nguoi ke ngoi la Pyotr III, la mot ong vua than Pho.
Choiseul tiep quan quyen chi huy quan đoi vao thang 10 nam 1761, va ong ta muon tien hanh tan cong đe ket thuc chien tranh o the thang. Ong thuyet phuc Nghi vien va cac So thuong mai o cac thanh pho cho phep lam tau chien, tai co cau Hai quan. Quan Phap tien đanh Pho va Tay Ban Nha, theo minh uoc, tien cong vao Bo Đao Nha, đong minh cua Anh. Tuy nhien, mot lan nua, cuoc tan cong vao Hess-Kassel cua Phap gap that bai truoc quan Pho, va quan Tay Ban Nha đanh Bo Đao Nha vo cong ma ve; va nguoi Anh nam lay co hoi đo bo len Martinique va xam chien thuoc đia Cuba cua Tay Ban Nha. Choiseul quyet đinh ket thuc chien tranh. Đam phan so bo dien ra tai Cung đien Fontainebleau ngay 3 thang 11 nam 1762, ket thuc xung đot giua Anh - Phap - Tay Ban Nha. Hiep uoc chinh thuc đuoc ki o Paris ngay 10 thang 2 nam 1763. Ket qua cuoc chien; Phap mat cac thuoc đia o Tay An; Marie Galante, Tobago va La Desiderade, nhung nhan lai tu Anh cac đat Guadaloupe, Martinique, va Santa Lucia, vi cac đon đien cua nguoi Phap o đay đuoc coi la đat gia nhat trong so đon đien o cac thuoc đia. Tai thuoc đia Canada, France chi giu lai Đao Cape Breton va vung song Saint-Laurence; thung lung Ohio, va cac lanh tho bo tay song Mississippi. Louis chinh thuc phe chuan Hiep uoc ngay 23 thang 2; cung ngay hom đo tuong cua ong đuoc trung bay tai Cung đien Louis XV (nay la Cung đien de la Concorde)


= Cai chet cua nhan tinh, con va vo =

Mua đong 1763 - 1764 that khac nghiet; Madame de Pompadour bi viem phoi va qua đoi ngay 15 thang 4. Nha vua bi anh huong sau sac, nhung theo quy đinh cua trieu đinh, ong khong the đen du tang le, boi vi đang cap cua hai nguoi chenh lech, va moi chuyen trong trieu van phai tien hanh nhu thuong. Co nhung nguoi tro thanh ung vien thay the cho Madame de Pompadour; đac biet la Nu cong tuoc xu Gramont, chi cua Choiseul, nhung nha vua khong quan tam đen nguoi tinh moi, va thang 2 nam 1765, ong đong cua Parc-aux-Cerfs, noi ma truoc đay ong đa gap tinh nhan nho cua minh.
Su chong đoi cua Nghi vien van tiep tuc. Cac Nghi vien tinh lai xung đot voi Nghi vien Paris, noi đai dien chan chinh cho đat nuoc. Thang 3 nam 1764, Nghi vien Navarra đong tai Pau, tinh nho nhat, tu choi cong nhan tham quyen thu thue cua Hoi đong cua nha vua. Nha vua hanh đong, bat giu va thay chuc Chu tich va cac thanh vien hang đau cua Nghi vien, thay vao đo la nhung nguoi trung thanh voi hoang gia. Nghi vien Toulouse, Besancon va Rouen phan đoi, vua khong nghe. Nam 1765, Nghi vien Bretagne o Renis bac bo tham quyen ap thue tu trieu đinh ma khong co su đong y cua Nghi vien. Vua trieu tap Nghi vien đen Versailles, va thuyet phuc ho. Song khong co hieu qua; khi nha vua cho dan sac lenh len tuong nha o cac đuong pho Rennes, Nghi vien lien cho nguoi go xuong. Nha vua xuong chieu cam cac thanh vien Nghi vien roi Rennes, va cac tham phan o Nghi vien lien đinh cong.
Nam 1765 ket thuc voi mot bi kich cho hoang gia; thai tu mac benh lao. Anh ta đen gap nha vua tai Cung đien Containebleau. Thai tu thang ha ngay 20 thang 10 nam 1765. Nguoi thua ke sau đo la con trai Thai tu, vi vua tuong lai Louis XVI, đa gan đen tuoi truong thanh, nhung Cai chet cua thai tu anh huong sau sac đen nha vua. Ong viet trong di chieu, rang: "Neu tram co loi, khong phai loi đo la do co y, ma la do thieu tai nang, va khong nhan đuoc su pho ta nhu tram mong muon, đac biet la trong van đe ton giao."
Vuong hau đau buon sau sac voi cai chet cua Thai tu nam 1765, va cai chet cua cha ba nam 1766, sau đo la con re. Ba nhuom benh va mat ngay 24 thang 6 nam 1768.


= "Cai đanh bang roi" cua Nghi vien =
Thang 1 nam 1766, trong khi nha vua con khoc tang thai tu, Nghi vien Bretagne lai phan đoi thu thue. Khi ong to ra phot lo, Nghi vien Rennes va Nghi vien Rouen lai dang thu, phan nan rang vua bo phot lo "loi ong đa the truoc quoc gia trong ngay gia mien." Khi nha vua nghe toi đoan nay, ong ngat loi nguoi đoc va tuyen bo cao buoc nay la sai; ong chi the truoc moi chua, khong phai truoc quoc gia. Đo la uy quyen cua hoang gia. Thang 3 nam 1766, chi vai gio sau khi thong bao, ong đich than đi tu Versailles đen gap Nghi vien Paris o Cung đien de la Cite va xuat hien truoc mat cac thanh vien. Trong thong điep cua minh, ong tuyen bo: "Tram la quan vuong co đay đu thuc quyen, khong phu thuoc hay chia se voi ai het. Trat tu xa hoi la tu ta ma ra... " Bai phat bieu, lien bi bao chi cho la "cai đanh bang roi," va luu hanh khap trong cac cap chinh quyen. Xung đot giua Nghi vien va Nha vua keo dai rat lau, song khong đuoc giai quyet.


= Madame du Barry =

Sau Cai chet cua Madame de Pompadour, nhieu phu nu trong trieu tim co hoi thay the vi tri ba ta, bao gom Cong tuoc phu nhan xu Gramont, chi cua Cong tuoc Choiseul, nam quyen luc nhu thua tuong trong trieu khi đo. Tuy nhien, nha vua lai quay qua sung ai Jeanne Becu, Nu Ba tuoc du Barry. Ba nho hon vua toi 33 tuoi. La con ngoai hon thu cua Anne Becu, mot tho may. Ba đuoc nuoi day noi Dames de Sacre-Coeur, va tung lam rat nhieu nghe nhu tro ly cua hang va nha thiet ke thoi trang truoc khi tro thanh nguoi tinh cua Ba tuoc tu xung, Jean du Barry. Ba mo mot salon, thu hut rat nhieu hoc gia va quy toc. Vi Jean du Barry đa ket hon, nen đe bao ve danh du, ba đuoc ga cho em trai ong ta, Guillaume, mot nguoi linh đa giai ngu. Ho ket hon ngay 1 thang 9 nam 1768 va sau đo, Guillaume don ve nha minh o Languedoc ma khong qua đem voi vo. Qua moi gioi la mot la quy toc, ba đuoc moi đen Versailles, noi Nha vua gap va bi ba hop hon. Ong moi ba toi Fontaineblau, sau đo đe nghi ba chuyen đen Cung đien Versailles. Su xuat hien cua ba o trieu khien Cong tuoc de Choiseul bi nhuc nha e che, con phe chong đoi voi ong thi vui mung.
Đoi voi viec du Barry co mat trong trieu, ba đuoc gioi thieu nhu mot nha quy toc. Ba tuoc gia de Bearn thuyet phuc gioi thieu ba truoc moi nguoi, đo la vao ngay 22 thang 4 nam 1769. Khong co phu nu nao trong trieu đen tham du, va chinh de Choiseul bay to su khong hai long cua minh bang cach mo mot buoi le ngay hom sau, tai đo ca trieu, ngoai tru du Barry, đen du.
Nha vua som cho ba o Cung Verssailles, va nam 1771 trao cho ba Pavillon de Louveciennes moi xay. Choiseul to ra ac cam voi DuBarry, ngoai ra Maria Antonia, nguoi vua đen in Versailles va ket hon voi Thai ton vao ngay 16 thang 5 nam 1770, cung chang ua ba. Maria mo ta ve Nu Ba tuoc nhu sau "Mot sinh vat ngu xuat va ngo ngan kho tuong tuong đuoc". Tuy nhien, nha vua van giu du Barry ben minh cho đen nhung ngay cuoi cung moi đuoi đi truoc luc xung toi. Su co mat cua du Barry tai trieu khien cac tang lop quy toc bat man. Ngoai trieu đinh, phe chong đoi vuong quyen trong Nghi vien loi dung su co mat cua ba đe cong kich nha vua. Ba la muc tieu cua hang chuc nhung to roi chi trich, cao buoc ba ve cac hanh vi vo đao đuc. May muoi nam sau, duoi Thoi ki Khung bo trong Cach mang Phap, Nu Ba tuoc bi phai Jacobin coi nhu mot bieu tuong đang ghet cua che đo cu; ba bi chem đau vao ngay 8 thang 12 nam 1793.


= Mo rong lanh tho: Lorraine va Corse =
Lanh tho Phap đuoc mo rong lan cuoi truoc cuoc Cach mang qua hai su kien; Cong quoc Lorraine, do nhac phu nha vua, Stanisław tri vi, sap nhap vao Phap sau Cai chet cua ong ta, va chinh phu Phap tiep nhan đat nay vao ngay 27-28 thang 3 nam 1766. Viec thu phuc Corse phuc tap hon. Hon đao nay truoc thuoc Cong hoa Genoa, nhung su đoc lap cua Cong hoa Corse đuoc tuyen bo nam 1755 boi Pasquale Paoli, va cac cuoc noi day dien ra o khap đao. Cong hoa Genoa khong co đu quan đe chinh phuc hon đao, cho phep Louis gui quan Phap đe chiem cac cang va cac thanh pho lon, đe hon đao khong roi vao tay nguoi Anh. Khi chien tranh ket thuc, hon đao nay đa chinh thuc đuoc trao cho nuoc Phap theo Hiep uoc Versailles ngay 19 thang 5 nam 1768. Louis gui 27.000 quan đan ap phien quan Corse. Thang 5 nam 1769, cuoc noi day o Corse bi đanh bai tai Tran Ponte Novu, va Paoli luu vong sang Anh. Nam 1770 đao nay chinh thuc tro thanh mot tinh cua Phap.


= Thuong mai, Nong nghiep va tin đon "Hiep đinh chet đoi" =

Hai nguoi co anh huong lon đen chinh sach kinh te cua Nha vua. Francois Quesnay la nha kinh te hoc noi tieng cua Phap. Ong la bac si rieng cua vua, tung chua tri cho Madame de Pompadour, nhung cung la nha ly luan kinh te, co bai viet, "Tableau Economique" (1758), đuoc Nha vua va trieu đinh chu y: Louis goi ong ta la "nha tu tuong cua ta." Hoc tro cua ong gom Hau tuoc de Mirabeau va Adam Smith. Ong cung la mot nha phe binh cac hoat đong cua chinh phu, va đua ra thuat ngu "quan lieu" (nghia đen "Chinh phu cua nhung cai ban"). Nguoi kia la hoc tro cua ong, Thuong thu bo Thuong mai, Jacques Claude Marie Vincent de Gournay. Hai nguoi chu truong loai bo nhung han che trong nen kinh te, khuyen khich mo rong san xuat va thuong mai. Cau khau ngu noi tieng cua De Gournay, laissez faire, laissez passer ("no đuoc lam, đe no thong qua") ve sau tro thanh khau hieu cua mot truong hoc kinh te thi truong tu do.
De Gournay va Quesnay đe xuat mot ke hoach cu the đe tu do hoa thi truong nong nghiep von đuoc kiem soat chat che nham khuyen khich san xuat, canh tranh va ha gia. Theo cac nguyen tac cua Quesnay va de Gournay, Thuong thu bo Tai chinh cua Louis, Henri Bertin, lap ra Hiep hoi Nong nghiep moi va Uy ban Nong nghiep trong chinh phu, tuong đuong voi cac hiep hoi ho tro thuong mai. Thang 5 nam 1763 Bertin ban hanh mot chi thi cho phep luu thong ngu coc ma khong thu thue. Thang 8 nam 1764, Bertin lai cho phep xuat khau ngu coc tu 27 cang cua Phap, sau đo mo rong len 36. Đong thoi ong lap mot khu vuc rong lon quanh Paris, o đo ngu coc chi đuoc danh cho nguoi Paris, va thiet lap muc toi đa cho gia ngu coc, neu ma no đuoc thong qua se đinh tre qua trinh xuat khau.
Chinh sach giai phong gia ngu goc co hieu qua trong nhung nam đau, dan đen thuong mai phat trien va giam gia thanh, nhung sau nhung nam san xuat kem nhu 1766, 1767 va 1768 thi gia lai tang. Phan lon Nghi vien, o cac khu vuc san xuat ngu coc, ung ho chinh sach, nhung nhung vung khac, bao gom ca Paris va Rouen, chi trich manh me. Tai nhung thanh pho nay ro len tin đon hoang đuong ve "Hiep đinh qua đoi đoi", đuoc cho la am muu cua chinh phu nham co y ha guc va tieu diet nhung nguoi ngheo. Đay la mot trong nhung yeu to xach đong cho cuoc Cach mang Phap.


= Chuan bi tai chien voi Anh =
Cong tuoc de Choiseul đa danh tat ca no luc va tam huyet đe chuan bi cho cuoc chien tranh moi voi Anh. Nam 1764, tai mot ngoi truong cu cua dong Ten đa đong cua, ong mo mot truong huan luyen quan su, đao tao sinh vien cho Hoc vien quan su vua thanh lap. Nam 1769, ong nang cap truong Naval len chuan Hoc vien hoang gia, đao tao si quan cho ham đoi hai quan moi. Cung nam đo ong lap mot truong ki thuat quan su. Ong cap cho Hai quan hang tram khau phao moi, đuoc dung trong nhung tran đai thang may thap ki sau thoi Cach mang Phap va Chien tranh Napoleon. Dua theo mo hinh o Pho, ong cai cach hoc thuyet quan su, theo đo nha nuoc chu khong phai cac si quan phai co trach nhiem huan luyen va trang bi vu khi cho quan linh. Phan lon tau cua Hai quan Phap bi chim hoac bi nguoi Anh bat trong Chien tranh Bay nam. Ngoai cac xuong cong binh cua hai quan hien co o Toulon, Brest va Rochefort, ong mo them hai xuong nua o Marseille (1762) va Lorient (1764). Cac xuong bat đau đong them tau; nam 1772, Hai quan co 66 tau cho hang, 35 chiem ham hang hai va 21 tau ho tong moi. Ong va cac đong minh trong chinh phu lap ke xam luoc Anh quoc, va chinh phu bat cau tim cach đe gay chien voi Anh. Khi Cong tuoc de Broglie biet rang nguoi Anh đang đinh thuc hien thu thue đoi voi dan thuoc đia o chau My, ong viet cho nha vua: "Than rat to mo đe biet ket qua se ra sao, va lieu hanh đong cua ho co dan đen mot cuoc cach mang o cac thuoc đia khong."
Choiseul ket hop chuan bi luc luong va tim kiem đong minh. Pacte de Famille tuc Hiep uoc gia đinh, giua Phap voi cac nuoc do vua nha Bourbon tri vi; Tay Ban Nha, Napoli va Toscana. Choiseul danh toan bo su chu y vao nuoc Anh nhu ke thu trong tuong lai ma khong đe y gi đen phan con lai cua chau Au. Ong khong cu đai su o Ba Lan, Pho hay Nga trong suot thoi ki nay, va đung ngoai khi Nga đat ung vien cua minh cho ngoi Vua Ba Lan, va khi Nga - Tho giao chien (1768 - 1770).


= Sa thai Choiseul =
Xung đot moi giua Anh va Tay Ban Nha ve tranh chap đao Falkland nam 1770 dan đen that bai cua Choiseul. Nguoi Anh lap mot khu đinh cu tai đao, noi Tay Ban Nha cung tuyen bo chu quyen. Vao đau nam 1770, Toan quyen Tay Ban Nha o Buenos Aires gui nam tau chien cung quan linh đen đao, ra lenh cho nguoi Anh roi đi. Nguoi Anh chuan bi khoi hanh. Khi tin tuc đen London, chinh phu Anh cung yeu cau phia Tay Ban Nha rut quan. Ca hai ben bat đau chuan bi cho chien tranh.
Kha nang xay ra mot cuoc chien moi khi Phap đang trai qua xung đot noi bo giua nha vua va Nghi vien Bretagne, Nghi vien mot lan nua lai tu choi lenh ap thue cua nha vua. Vua lien gui thu đap loi nguoi em ho, Carlos III cua Tay Ban Nha, nguoi khong mong muon chien tranh, rang, "Su em diu va kien nhan đa dan Qua nhan đen ngay nay, nhung Nghi vien cua Qua nhan, lai tim cach han che, quen rang chung đang co tranh bien ve quyen luc cua quan vuong ma chung ta co đuoc theo y cua Chua. Qua nhan quyet đinh lam theo y cua rieng minh bang tat ca nhung phuong ke san co..." Ngay 24 thang 12, nha vua gui mot la thu ngan cho Choiseul, cach chuc cua ong ta va buoc ong ta ve nghi huu tai nha o Chateloup. Mot la thu tuong tu đuoc gui cho nguoi anh em ho cua ong. Choiseul xin them hai ngay đe giai quyet nhung cong viec con lai, Nha vua khong theo. Giai thich ve quyet đinh nay trong la thu gui cho Cong tuoc de Broglie, nha vua cho rang, "Chinh sach cua Choiseuls qua trai voi ton giao, va do đo trai voi quyen luc hoang gia."


Chinh quyen cua Maupeou va Chap chinh Tam đau che (1770–1774) Nha vua giao quyen lanh đao chinh phu cho ba Bo truong chu truong bao thu, đung đau la Thua tuong Rene de Maupeou, nguoi tung la Chu tich Nghi vien tu 1763 đen 1768. Maupeou va hai Thuong thu khac, Truong Tu vien Terray lam Thuong thu bo Tai chinh va Cong tuoc d'Aiguillon lo viec ngoai giao va chien tranh, cung phu trach chinh phu. Đo goi la "Chap chanh Tam đau che".


= Đan ap Nghi vien =
Uu tien hang đau cua Maupeou la đua Nghi vien vao tam kiem soat, va tiep tuc chuong trinh hien đai hoa đat nuoc. Nhieu thanh vien Nghi vien Paris tham gia vao cuoc đinh cong, va phan đoi cac nghi quyet cua nha vua. Ngay 21 thang 1 nam 1771, đai dien hoang gia va ngu lam quan xong vao nha cua tung thanh vien Nghi vien, thong bao rang ho đa bi cach buc va buoc ho phai roi Paris tro ve que, cam khong đuoc tro lai. Sau đo thang 2 voi mot bien phap triet đe hon; Nghi vien cac vung bi thay the boi toa an cua 6 Hoi đong cao cap moi, đe xet xu nhung vu an nghiem trong. Mot nghi đinh khac bac bo quyen xet xu cac vu an dan su cua Nghi vien, von la nguon thu nhap chu yeu cua cac thanh vien. Quyen luc cua Nghi vien Paris thi khong đoi. Neu khong con Nghi vien tinh, chinh phu co quyen đat luat va ap thue ma khong ai phan đoi. Tuy nhien, sau khi vua bang, tang lop quy toc lai vung day va ket qua laNghi vien đia phuong đuoc khoi phuc.


= Tai chinh =
Truong tu vien Terray la mot muc su, mac du su nghiep chinh tri cua ong hoan toan mang tinh the tuc, va đoi song cua ong đay ray nhung tai tieng. Ong lien tuc thu thue; mo truong đao tao thanh tra thue, va lam viec đe thay rang thue đa đuoc ap đat va thu thap voi cung tinh ro rang va suc manh trong tat ca cac vung, khong co su can thiep tu cac tang lop quy toc đia phuong. Khi ong ta nhan chuc, nha nuoc co tham hut ngan sach 60 trieu livres, va no dai han la 100 trieu livres. Đen nam 1774, thu nhap tang len 60 trieu livres va khoan no giam xuong con 20 trieu livres. Ong cung đua ra quy đinh ve gia ngu coc, đa đuoc giai phong vao nam 1763 va 1764; nhung kiem soat nay la mot tro thanh mot van đe lon trong chinh phu va la mot nguyen nhan dan đen Cach mang Phap.


= Ngoai giao =
Sau khi Thuong thu Choiseul bi đuoi, chuc vu lanh đao Bo Ngoai giao bo trong. Nha vua khuyen đong minh va cung la cau em ho Carlos III cua Tay Ban Nha dung bien phap hoa binh đe giai quyet tranh chap o Quan đao Falkland, tranh chien tranh no ra. Choiseul, qua tap trung vao cuoc chien voi Anh Quoc, đa hoan toan lo đi phan con lai cua chau Au, khong đat đai su o Vienna. Trong khi Nga va Pho, khong gap phan đoi cua Phap, va đang xau xe nuoc đong minh cu cua Phap, Ba Lan. Mot đong minh khac cua Phap, Thuy Đien, cung bi Nga va Pho đe doa xau xe sau Cai chet cua nha vua Adolf Fredrik nam 1771. Hoang tu hoang gia (thai tu Thuy Đien), Gustav luc nay đang o Paris. Ong gap mat Louis XV va nhan đuoc loi hua giup đo tu nha vua. Voi su ho tro cua Phap, cung chien dich tinh bao bi mat cua Louis, Secret de Roi, Gustave III tro lai Stockholm. Ngay 19 thang 8 nam 1772, voi tu cach nguoi đung đau hoang gia, Gustav dung quan lam chinh bien, bat giam cac thanh vien Thuong vien Thuy Đien, va hai ngay sau đuoc Ha vien lam le Gia mien. Nga va Pho, đa cung nhau phan chia Ba Lan, phan đoi hanh đong nay nhung khong can thiep vao.


= Nhung nam cuoi đoi o Versailles =

Trong nhung nam cuoi đoi Louis, trieu đinh Versailles gap mot mo lum xum. Maria Antonia, tro thanh cong dan Phap sau hon le, khong giau đuoc su cam ghet đoi voi nhan tinh cua nha vua, Madame du Barry. Nha vua trao cho Madame du Barry mot can phong cuc ki xa hoa o tang tren van phong cua ong; Madame du Barry cung so huu Petit Trianon va Pavillon de Louveciennes, nhung noi ma nha vua xay cho Madame de Pompadour. Trieu đinh bi chia re giua nhung nguoi chao đon Madame du Barry, va nhung quy toc cao tuoi, nhu Cong tuoc de Choiseul cung Maria Antonia cua Ao, khinh miet ba ta. Nha vua tiep tuc cac xay dung cac cong trinh tho moc, bao gom nha hat Opera o Cung đien Versailles, hoan thanh vao dip hon le cua Hoang thai ton voi Marie-Antoinete, va cung đien Lous XV (nay la Cung đien de la Concorde) tai Paris, chinh giua cung đien co mot buc tuong nha vua, theo kieu Louis XIV o Cung đien Vendome.


= Bang ha =
Ngay 26 thang 3 nam 1774, Nha vua roi Petit Trianon voi Madame du Barry va nhieu quy toc theo tuy tung, co bao cao rang nha vua bi om. Ong tham du chuyen đi san ngay hom sau, nhung đa ngoi xe ngua thay vi truc tiep cuoi ngua. Chieu hom đo ong van om, va trieu kien quan ngu y, Le Mariniere. Voi su ho tro cua bac si, nha vua tro ve Cung đien Versailles đe đieu tri, đi theo ong la Madame du Barry cung nhung nguoi khac. Sau bac si phau thuat đuoc trieu đen, đo nhip tim cua ong va đua ra chan đoan. Ong bi cac bac si chich mau ba lan, nhung khong co hieu qua. Khi mot vai not san đo noi tren da ong, cac bac si ban đau chan đoan la petite variole, hay benh đau mua, khien ai nay tho phao, vi ca benh nhan va cac bac si đeu tin rang ong đa bi benh nay roi. Cac thanh vien trong gia đinh, đac biet la Thai ton va Maria Antonia, đuoc yeu cau roi khoi, vi ho chua tung mac benh, va khong đuoc chung ngua. Madame du Barry van o ben ong. May gio sau, may not san đo noi len, cac bac si bat đau lo ngai cho tinh mang cua ong. Sang ngay 1 thang 5, Tong Giam muc Paris đen, nhung đuoc giu o trong phong nha vua đe tranh lam ong so hai. Nha vua van tinh tao va vui ve. Tuy nhien, ngay 3 thang 5, ong nhin thay nhung not đau tren tay, ben trieu Tong Giam muc đen, bao, "Tram co may not san nho." Tong Giam muc giang cho ong chuan bi cho nhung nghi le cuoi cung. Toi đo, ong trieu Madame du Barry đen, noi cho ba biet ve can benh, va noi, "Chung ta khong the bat đau lai vu be boi Metz. Neu tram biet truoc ngay hom nay, thi nang se khong đuoc thu nhan đau. Tram no Chua va no nhung nguoi dan. Vi the, nang phai roi đi vao ngay mai." Ngay 7 thang 5, ong goi nguoi giai toi đen đe chuan bi cho nghi thuc cuoi cung. Can benh tiep tuc phat tac; mot đai than đen tham vua ngay 9 thang 5, Cong tuoc de Croy, so sanh ve khuon mat nha vua, voi nhung not san đen do can benh đau mua, "mot mat na bang đong". Louis gia bang luc 3:15 sang ngay 10 thang 5 nam 1774.


Nhan cach Rat nhieu nhan vat đuong thoi đa day cong nghien cuu ve nhan cach cua Louis XV. Cong tuoc de Croy viet: "Ong co tri nho, dang đieu, va long can đam đoc nhat. Ong la mot nguoi cha diu dang va tuyet voi, va la nguoi thanh that nhat tren the gioi. Thoi cua ong co nhieu thanh tuu khoa hoc...nhung voi long khiem ton, ma đoi voi ong, gan nhu la mot tat xau. Ong luon noi đung hon nhung nguoi khac, nhung lai luon tin rang minh sai... Ong co long dung cam tuyet voi, nhung mot long dung cam đo qua khiem nhuong. Ong khong bao gio dam tu y quyet đinh, nhung luon luon, mot cach khiem ton, theo loi khuyen cua nguoi khac, ngay ca khi quan điem cua ong đung hon so voi viec lam cua ho... Louis XIV luon rat tu tin, nhung Louis XV thi lai khong co đuoc niem kieu hanh đo. Ngoai su khien ton qua muc, tat xau lon nhat va duy nhat la phu nu; ong luon tin rang chi nhung nguoi tinh minh moi đu long yeu thuong đoi voi ong va noi cho ong su that. Đo la ly do ong đe ho chi phoi ong; gop phan vao that bai ve tai chinh; cung la mat toi te nhat duoi thoi cua ong."
Nhung nguoi khac, nhu d'Argenson, Thuong thu bo chien tranh, noi ve su nhut nhat va rut re cua ong; ong thieu kha nang đam thoat voi nguoi khac. Cong tuoc Luynes nhan xet rang nhieu khi ong muon mo loi, nhung "su nhut nhat ngan Ngai lai va su bieu lo khong đen; nguoi ta cam thay rang Ngai muon noi mot đieu gi đo co y nghia, nhung ong thuong ngung lai va hoi nhung cau phu phiem."
Mot tinh cach đac biet khac đuoc nguoi đuong thoi noi toi la tanh kin đao cua ong. "Khong mot ai la chuyen gia giau giem gioi hon Đuc Vua," d'Argenson viet. "Ngai tu sang đen toi đe giau giem; Ngai khong noi mot tu, cu chi hay dang đi, ngoai tru khi muon an giau đieu Ngai muon."
"Ngai la nguoi đan ong tuyet voi nhat," mot nguoi đuong thoi, Duffort de Cheverny, đa viet, "nhung, khi tu trach chinh minh, ngay noi ve nhung van đe cua quoc gia nhu la mot nguoi nao khac đang tri vi."


Huyen thoai- "Apres nous, le deluge" Loi chi trich noi tieng nhat ve Louis XV (hay đoi khi la Madame de Pompadour) la "Apres nous, le deluge" ("Sau chung ta, tran lu lon"). Loi giai thich cho cau noi nay la su tho o cua ong truoc van đe tai chinh, va nhung điem bao ve cuoc đai Cach mang sap toi. Cau noi nay bat đau lan truyen tu nam 1757, khi quan Phap bi thua truoc quan Pho tai Tran Rossbach va vu am sat nham vao nha vua. "Tran lu lon" danh cho nha vua khong phai la cuoc cach mang, ma la su kien Sao choi Halley, đuoc cho la se quet qua Trai Đat nam 1757, sao choi bi cho la nguyen nhan gay ra tran lu lut theo mo ta trong Kinh Thanh, va nguoi ta tien đoan ve mot tran lu lon khi no đi qua. Nha vua la mot nha thien van nghiep du lanh nghe, đuoc su cong tac cua nhung nha thien van bac nhat thoi đo. Su gia Michel Antoine viet ve loi chi trich nha vua "Đo la mot cach goi nho, van hoa khoa hoc thoi ong va su hai huoc đen toi, mot nam xau bat đau bang no luc am sat cua Damiens va ket thuc bang chien thang cua nguoi Pho." Sao choi Haley cuoi cung quet qua Trai Đat vao thang 4 nam 1759, khien moi nguoi chu y va lo lang, nhung khong co tran lu nao het.


Bao tro kien truc va nghe thuat Louis la mot nha bao tro kien truc; ong trich nhieu tien ra xay cac cong trinh tho moc nhieu hon ca Louis XIV. Cac du an kien truc cua ong la cong trinh cua kien truc su noi tieng phu ta cho ong, Ange-Jacques Gabriel. Chung bao gom Ecole Militaire (1751-1770); Cung đien Louis XV (nay la Cung đien de la Concorde (1763–83); Petit Trianon tai Versailles (1762–64), va nha hat Opera tai Cung đien Versailles. Louis cho khoi cong xay Nha tho Saint-Genevieve, nay la Đien Pantheon (1758–90). Ong cung cho xay cac quang truong lon va cac toa cao oc o trung tam Nancy, Bordeaux, va Rennes. Cac xuong san xuat cua ong san xuat ra đo gia dung, đo su, tham det va cac mat hang khac theo phong cach Louis XV đuoc xuat khau toi cac thanh pho thu đo o khap chau Au.
Nha vua, Vuong hau va cac cong chua cung la nhung nha bao tro am nhac. Vuong hau va cac con gai hoc choi clavecin, duoi su chi day cua Francois Couperin. Nhac si tre Mozart đen Paris va viet 2 sonata clavecin va violin tang cho Madame Victoire, con gai nha vua. Ban than vua, cung nhu tang to phu Louis XIV, đuoc hoc nhay ballet nhung ong chi nhay mot lan truoc cong chung, nam 1725. Nha soan nhac lon nhat thoi nay la Jean Philippe Rameau, la soan gia cua trieu đinh tu nhung nam 1740 đen nhung nam 1750, đa viet hon 30 vo opera cho Louis va trieu đinh cua ong.
Louis XV, phan nhieu theo y cua Madame de Pompadour, la nha bao tro lon cho nghe thuat cua thoi đai. Ong uy nhiem cho Francois Boucher ve nhung buc tranh sinh hoat muc vu cho nhung gia trang cua ong tai Versailles, va trao cho ong ta chuc Hoa si thu nhat cua Nha vua nam 1765. Nhung nghe si khac đuoc đo đau boi nha vua bao gom Jean-Baptiste Oudry, Maurice Quentin de la Tour, Jean Marc Nattier, va nha đieu khac Edme Bouchardon. Bouchardon đa tao ra mot buc tuong hoanh trang khac hinh Louis XV cuoi ngua, đuoc dung o trung tam Cung đien Louis XV cho đen khi bi ha xuong duoi thoi Cach mang Phap.


Nha vua voi Thoi đai Khai sang Phong trao Triet hoc Phap, ve sau goi la Phong trao Khai sang manh nha va phat trien manh duoi thoi Louis XV; nam 1746 Diderot xuat ban cuon Pensees philisophiques, sau đo đen 1749 voi Lettres sur les Aveugles va tap đau cua Encyclopedie, nam 1751. Montesquieu xuat ban De l'esprit des Lois nam 1748. Voltaire cho ra roi le Siecle de Louis XIV va l'Essai sur les moeurs et l'esprit des nations nam 1756. Rousseau tro nen noi tieng trong cong chung tu 1750 sau khi Discours sur les sciences et les arts đuoc xuat ban, đen 1755 tiep tuc voi Discours sur les origins et les fundaments de l'inegalite. Cung voi nhung cong trinh moi ve kinh te, tai chinh va thuong mai cua Mirabeau gia, Francois Quesnay va nhung nha tu tuong noi tieng khac lam suy yeu ac gia đinh tieu chuan cua chinh phu hoang gia, kinh te va chinh sach tai khoa.
Cac nha kiem duyet cua Louis XV ban đau cho phep xuat ban cac an ban nay; quyen đau Encylopedie đuoc cho phep luu hanh boi vi cac nha kiem soat cho no hoan toan chi la tap hop cac bai bao khoa hoc. Cong trinh ban đau bao gom rat nhieu tac gia, bao gom Rousseau, va co 4000 nguoi ky ten. Cho đen khi chinh phu va ban than nha vua đe y đen, sau vu nha tho cong kich Encylopedie voi ly do no nhac đen nhung giao đieu cong cong cua nha tho. Nha vua đich than loai Diderot khoi danh sach đe cu vao Vien Han lam, va nam 1759 Encyclopedie chinh thuc bi cam.
Rousseau gat hai thanh cong vang doi nam 1756 voi vo opera Devin du Village, va đuoc Nha vua moi toi Versailles, nhung ong tu choi. Thay vao đo, ong viet Hop đong xa hoi keu goi ve mot he thong moi o đo co su binh đang ve chinh tri va kinh te, xuat ban nam 1762. Ngay cang co đoc va khong on đinh, ong đi lang thang khap cac tinh, truoc kh tro Paris, va qua đoi trong co đoc nam 1778. Y kien cua ong, đuoc cong bo thoi Louis XV, đuoc nhung nguoi Cach mang ap dung sau khi ho lat đo Louis XVI nam 1789.
Nhung nam 1740 Voltaire đuoc trieu đinh chao đon voi tu cach nha viet kich va nha tho, nhung do xuat than thap kem (ong la con cua mot cong chung vien va cha ong cung la nguoi Jansen) khien Vua va Vuong hau thay khong vua mat, cuoi cung ong buoc phai roi khoi Versailles. Ong đen Berlin, tro thanh mot co van cho Friedrich Đai đe, truoc khi đen song o Geneve va Savoia cach xa Paris. Mot trong nhung đe xuat noi tieng cua Voltaire đuoc Louis XV chu y; khi Nha vua đan ap Nghi vien cua gioi quy toc, yeu cau tat ca tang lop đeu phai nop thue nhu nhau, va loai bo nhung cao buoc cua nhung ho. Ong noi: "Nghi vien cua vua! Cac nguoi co trach nhiem tra lai cong ly cho nguoi dan! Tra lai cong ly cho chinh cac nguoi!...Tren the gioi khong co toa an nao dam tranh gianh quyen luc voi quan vuong." Tuy nhien, nhung nam cuoi thoi nha vua khong co cai cach nao, gay nao long cho Voltaire. Khi nha vua bang ha, Voltaire viet ve thoi ki nay, "56 nam, qua đi voi nhung met moi va nhung bat đinh."


Di san va lich su nhin nhan Duoi thoi cua minh, Louis XV đuoc ton vinh nhu mot anh hung dan toc. Buc tuong Louis cua đieu khac gia Edme Bouchardon đuoc dung len đe tuong nho chien thang trong Chien tranh Ke vi Ao. Ong đuoc coi la nguoi tao ra hoa binh. No khong đuoc tiet lo cho đen nam 1763, sau that bai cua Phap trong Chien tranh Bay nam. Đuoc thiet ke nhu mot bieu tuong ve long trung thanh voi vua, cong trinh cua Bouchardon đuoc Hoang toc chung ra truoc cong chung nham khoi phuc danh tieng cho nen quan chu chuyen quyen đang tren đuong suy vong. Nghe thuat đuoc su dung voi muc đich tuyen truyen tren quy mo lon. Buc tuong đuoc đat tai on the Cung đien Louis XV va bi ha xuong duoi thoi cach mang.
Nen van hoa va the luc cua nuoc Phap đat toi đinh cao trong nua đau the ki XVIII, nhung nhieu hoc gia thua nhan rang nhung quyet đinh cua Louis XV đa lam huy hoai uy quyen cua Phap quoc, hao mon ngan kho, lam mat niem tin cua quan chung vao che đo quan chu, khien no dan bi nghi ngo roi sup đo. Cac hoc gia chi ra rang Cach mang Phap, no ra chi 15 nam sau Cai chet cua ong. Norman Davies mo ta thoi Louis XV nhu "mot thoi ki suy nhuoc tri tre," đac trung voi nhung cuoc chien tranh tham bai, xung đot khong hoi ket giua Trieu đinh voi Nghi vien, va van đe ton giao. Jerome Blum goi ong la "mot ke mai chi la vi thanh nien lam cong viec cua mot nguoi lon."
Duoi cai nhin cua nhieu su gia, Louis khong lam đuoc nhung gi ong can lam tren cuong vi mot vi vua. Robert Harris viet vao nam 1987, "Cac si gia mo ta nha cai tri nay la mot trong nhung vi vua hen yeu nhat nha Bourbon, mot vi vua bo het moi cong viec quoc gia cho cac trieu than trong khi minh suot ngay san ban va quay quan voi bon đan ba." Harris noi them rang viec bo nhiem va bai nhiem chinh phu theo duoi su chi phoi cua nhung nhan tinh, đa pha hoai nghiem trong uy tin cua nen quan chu.
Cai nhin cua cac su gia Phap the ki XX, đac biet la Truong Annales, it nhac đen tieu su va ngo lo nha vua. Su gia Anh William Doyle viet:

Cau chuyen chinh tri....duoi thoi Louis XV va Louis XVI, trai lai, bi qua nhieu su khinh miet, va do đo bi bo qua, nhu mot ngoi thua ke vo nghia truoc nhung am muu nho chon phong the, khong xung voi su tinh hinh nghiem trong cua su suy thoai kinh te chu ki, bien đong nhan khau hoc, cac tang lop tranh chap, cung nhung thay đoi sau xa ve gia tri van hoa.

Mot so hoc gia lo đi nhung hinh anh cua nha vua va thay vao đo chuyen su chu y sang cai nhin cua ong trong mat cong chung. Emmanuel Le Roy Ladurie, nguoi đung đau Truong Annales, cho rang nha vua đep tra, khoe manh, thong minh va la mot tay thien xa, nhung moi nguoi chan ghet ong. Le Roy Ladurie cho rang nguoi ta cam thay ong lam giam su linh thieng cua nen quan chu, va do đo giam đi uy tin cua ong.
Theo Kenneth N. Jassie va Jeffrey Merrick, nhung bai hat, bai tho va tuyen ngon đuong thoi mo ta ong la "bac thay," "Giao dan," khong tuy vet va nha cung cap nhan tu. Nhung that bai cua Louis la do su thieu kinh nghiem va su thao tung tu nhung nguoi khac. Jassie va Merrick lap luan nam 1994 rang nhung rac roi cua nha vua lien quan nhau mot cach chat che, va nguoi dan đo loi va che cuoi loi song phong đang cua ong. Vua khong may quan tam truoc nan đoi va cuoc khung hoang trong nuoc. Dan chung cam thu va phan đoi nha vua, cuoi cung ho an mung khi vua qua đoi. Nen quan chu van ton tai — mot thoi gian nua — nhung Louis XV đa đe lai cho nguoi ke vi di san la su bat man tu chinh than dan.
Vai bai thuyet giao vao luc ong qua đoi nam 1774 ca ngoi vuong quyen va bay to su tha thu cho loi lam cua ong. Jeffrey Merrick viet nam 1986, "Nhung nhung nha truyen giao đo khong chi nhuom may tren toi loi cua Beloved ma con bay to su nghi ngo ve cac chinh sach cua ong." Ho cau nguyen cho vi vua moi khoi phuc đao đuc tai trieu đinh va phuc vu y Chua tot hon.
Nen tai chinh bi lam dung cho cac cuoc chien tranh va chi tieu thai qua cua trieu đinh, va su bat man cua nguoi dan voi che đo quan chu, ma cuc điem la Cach mang Phap 1789. Nha su hoc Colin Jones lap luan vao nam 2011 rang Louis XV đe lai cho Phap quoc nhung kho khan tai chinh nghiem trong: "Nhung tham hoa quan su trong Chien tranh Bay nam dan đen khung hoang tai chinh cua đat nuoc.".. Mot vai hoc gia bao ve Louis, lap luan rang danh tieng tieu cuc cua ong la do nguoi ta tuyen truyen nham bien minh cho Cach mang Phap. Olivier Bernier trong quyen tieu su nam 1984 lap luan rang Louis vua đuoc long dan vua la nha lanh đao cai cach o Phap. Trong 59 nam tri vi, khong co quan đoi nuoc ngoai nao buoc vao lanh tho Phap, va đat nuoc cua ong khong bi đe doa xam luoc. Ong co biet danh la Le Bien-aime (đang yeu). Nhieu than dan đa cau nguyen cho ong khi ong bi benh nang o Metz nam 1744. Viec ong sa thai Nghi vien Paris va cach chuc quan đau trieu, Choisieul, nam 1771, la no luc đe kiem soat chanh phu tu nhung nguoi ma ong coi la nhung ke tham nhung. Ong thay đoi che đo thue đe can bang ngan sach quoc gia. Bernier lap luan rang nhung chinh sach nay se tranh đuoc cuoc Cach mang, nhung nguoi ke nhiem ong, Louis XVI, đa đao nguoc chanh sach cua ong. Guy Chaussinand-Nogaret viet rang danh tieng cua Louis XV bi boi nho 15 nam sau Cai chet cua ong, đe bien minh cho Cach mang Phap, va rang gioi quy toc duoi thoi cua ong nam nhieu quyen luc.
E. H. Gombrich viet vao nam 2005, "Louis XV va Louis XVI, nhung nguoi ke nhiem Vua Mat Troi [Louis XIV], khong đu nang luc, va chi đon gian la nhay theo cach the hien quyen luc cua nguoi to tien vi đai. Ho tro thanh nhung tren trum lua đao, tong tien nguoi dan o quy mo lon....Nguoi nong dan phai lam viec đen khi nga quy va thi dan bi bat phai đong suu cao thue nang."
Jeffrey Merrick viet vao nam 1986 rang chinh sach cai tri yeu ot va kem hieu qua cua Louis XV đa đay nhanh su suy thoai chung, ma đinh điem la Cach mang Phap nam 1789. Nha vua noi tieng voi tinh đan ba; su manh me cua hoang gia đuoc cho la mot cach khac ma quyen luc cua ong đuoc the hien. Tuy nhien, Merrick viet, niem tin cua cong chung vao che đo quan chu bi lung lay boi nhung tai tieng ve đoi song rieng tu cua Louis va đen cuoi đoi ong bi khinh miet.
Nhieu su gia đong y rang van hoa nghe thuat nuoc Phap đa phat trien đen đinh cao duoi thoi Louis XV. Tuy nhien, ong bi đo loi cho su that bai ve quan su, ngoai giao va kinh te. Thoi cua ong đanh dau boi nhung su bat on lien mien, trong khi uy tin cua ong bi huy hoai boi nhung that bai quan su va mat mat thuoc đia," concluded Jean-Denis Lepage.


= Trong van hoa đai chung =
Hinh tuong Louis XV đuoc khac hoa trong nhieu bo phim lich su ve thoi che đo cu, đac biet la nhung bo phim ve Maria Antonia cua Ao va Madame du Barry.


= Trong phim anh =


Thong tin ca nhan = To tien =


= Con cai =
Louise Elisabeth (14 thang 8 nam 1727 – 6 thang 12 nam 1759), Cong tuoc phu nhan xu Parma, co con
Anne Henriette (14 thang 8 nam 1727 – 10 thang 2 nam 1752)
Marie Louise (28 thang 7 nam 1728 – 19 thang 2 nam 1733)
Louis Ferdinand, Thai tu Phap (4 thang 9 nam 1729 – 20 thang 12 nam 1765), ket hon voi Maria Teresa Rafaela cua Tay Ban Nha va co con, ket hon voi Marie-Josephe xu Sachsen va co con
Philippe cua Phap, Cong tuoc xu Anjou (30 thang 8 nam 1730 – 17 thang 4 nam 1733)
Marie Adelaide (23 thang 3 nam 1732 – 27 thang 2 nam 1800)
Victoire Louise Marie Therese (11 thang 5 nam 1733 – 7 thang 6 nam 1799)
Sophie Philippine Elisabeth Justine (27 thang 7 nam 1734 – 3 thang 3 nam 1782)
Marie Therese Felicite (16 thang 5 nam 1736 – 28 thang 9 nam 1744)
Louise Marie (15 thang 7 nam 1737 – 23 thang 12 nam 1787)


= Con ngoai hon =
Louis XV co rat nhieu con ngoai hon, con so chinh xac van khong xac đinh đuoc. Cac su gia đua ra nhung nguoi sau đay co the la con cua nha vua:

Voi Pauline Felicite de Mailly (1712 – 9 thang 9 nam 1741), đuoc goi la Hau tuoc phu nhan de Vintimille qua hon nhan. Ba qua đoi sau khi sinh con trai:
Charles Emmanuel Marie Magdelon de Vintimille (Versailles, 2 thang 9 nam 1741 – Saint-Germain-en-Laye, 24 thang 2 nam 1814), Hau tuoc du Luc. Đuoc chong cua mau than cong nhan, mac du rat co the cha ruot cua ong la Louis XV, đac biet khi lon, when ong co biet danh Demi-Louis ("Tieu Louis") vi ngoai hinh rat giong nha vua. Đuoc bo nhiem lam Marechal de camp va Thong đoc Porquerolles. Ket hon voi Adelaide de Castellane ngay 26 thang 11 nam 1764, co ba con.
Voi Jeanne Perray:
Amelie Florimond de Norville (Saint-Eustache, Paris, 11 thang 1 nam 1753 – 27 thang 9 nam 1790). Trong giay chung sinh lap ra mot ngay sau khi chao đoi (12 thang 1 nam 1753) ghi la con gai cua mot nha tu san o Paris Louis Florimond de Norville, mot nguoi khong ton tai; nhieu bang chung ve sau cho thay nguoi cha thuc su la Nha vua. Ket hon voi Ange de Faure (1739-1824) ngay 1 thang 6 nam 1780, co hai con.
With Marie-Louise O'Murphy (21 thang 10 nam 1737 – 11 thang 12 nam 1814), ki nu nguoi Ireland:
Agathe Louise de Saint-Antoine de Saint-Andre (Paris, 20 thang 5 nam 1754 – Paris, 6 thang 9 nam 1774). La đua con ngoai hon đau tien cua nha vua đuoc khang đinh chinh xac, tuy nhien chua bao gio đuoc cong nhan; thuc te, trong giay chung sinh ghi cha cua ba la Louis de Saint-Andre, Cuu than Bo binh vao Louise-Marie de Berhini, cu dan pho Saint-Antoine, nhung nguoi khong ton tai. Thang 11 nam 1773 đuoc nha vua ban cho Chung thu cong nhan danh hieu Quy toc (tuc la cho phep ba lay mot nha quy toc), va khoan tien 223,000 livres. Mot thang sau, ngay 27 thang 12 nam 1773, ba lay Rene Jean de La Tour du Pin, Hau tuoc de la Charce, va qua đoi chi chin thang sau vi bien chung hau san.
Marguerite Victoire Le Normant de Flaghac (Riom, Puy-de-Dome, 5 thang 1 nam 1768 – sau 1814). Đuoc nguoi chong thu hai cua mau than cong nhan, nhung cung bi nghi ngo la con rieng cua Nha vua. Ket hon lan đau ngay 24 thang 2 nam 1786 voi Jean-Didier Mesnard, Ba tuoc de Chousy, co hai con; sau đo li hon sau khi chong ba bi giam nam 1793, roi lay Constant Lenormant d'Etiolles (con rieng cua chong cua Madame de Pompadour) thang 11 nam 1794, co con.
Voi Francoise de Chalus (24 thang 2 nam 1734 – ngay 7 thang 7 nam 1821), theo ho chong goi la Cong tuoc phu nhan de Narbonne-Lara:
Philippe Louis Marie Innocent Christophe Juste de Narbonne-Lara (Parma, 28 thang 12 nam 1750 – Paris, 10 thang 5 nam 1834), Cong tuoc de Narbonne-Lara. Đai uy trung đoan Queen, Đai ta trung đoan Forez va thong che nam 1790. Ket hon ngay 3 thang 2 nam 1771 voi Antoinette-Francoise-Claudine de La Roche-Aymon. Khong co con.
Louis Marie Jacques Amalric de Narbonne-Lara (Colorno, 23 thang 8 nam 1755 – Torgau, 17 thang 11 nam 1813), goi la Ba tuoc de Narbonne-Lara. Đai ta Quan đoi va Thi ve danh du cua Vuong nu Madame Marie Adelaide cua Phap. Nam 1786 đuoc bo nhiem lam Chi huy trung đoan bo Binh va giu chuc vu đo cho đen truoc cuoc Cach mang Phap va sau đo phuc vu duoi thoi Napoleon. Ket hon ngay 16 thang 4 nam 1782 voi Marie Adelaide de Montholon, co hai con gai. Ngoai ra con co hai nguoi con ngoai hon.
Ghi chu: Tat ca nhung đua con nay đeu đuoc phu quan cua mau than ho cong nhan, mac du nguoi ta cho rang chinh nha vua moi la nguoi cha thuc su. Nhung nguoi ung ho gia thuyet nhung nguoi nay la con cua Louis XV lay dan chung tu trong cac tai lieu ma bo Binh luu giu lai, rang phu quan cua Francoise de Chalus bi thuong trong Chien tranh Ke vi Ao (1747) va khong con kha nang co con. Su kien rua toi cua Louis, Comte de Narbonne-Lara la minh chung khac cho quan he cha con. Me cua ong ta tro thanh tinh nhan cua nha vua. Khong chi chu y rang ong đuoc đat ten la Louis ma cung co nhung nguoi đuong thoi cua ong đa nhan xet ve nhung net giong giua ong voi nha vua.

Voi Marguerite Catherine Haynault (11 thang 9 nam 1736 – 17 thang 3 nam 1823):
Agnes Louise de Montreuil (Saint-Sulpice, Paris, 20 thang 5 nam 1760 – Montmelas, 2 thang 9 nam 1837). Trong giay to ghi la con cua Louis de Montreuil, Cuu binh, mot nguoi khong ton tai, nhieu bang chung khac cho thay nguoi cha thuc su la nha vua. Ket hon ngay 9 thang 12 nam 1778 voi Gaspard d'Arod de Montmelas (em re cua mau than), co bon con.
Anne Louise de La Reale (Saint-Paul, Paris, 17 thang 11 nam 1762 – Saint-Germain-en-Laye, 30 thang 4 nam 1831). Trong giay to ghi la con cua Antoine Louis de la Reale, Cuu đoi truong ki binh, mot nguoi khong ton tai, nhieu bang chung khac cho thay nguoi cha thuc su la nha vua. Ket hon ngay 28 thang 8 nam 1780 voi Rene Guillaume Paul Gabriel Etienne de Geslin, Ba tuoc de Geslin, co sau con.
Voi Lucie Madeleine d'Estaing (10 thang 5 nam 1743 – 7 thang 4 nam 1826), chi cung cha khac me voi Đo đoc d'Estaing:
Agnes Lucie Auguste (Paris, 14 thang 4 nam 1761 – Boysseulh, 4 thang 7 nam 1822). Ket hon ngay 5 thang 12 nam 1777 voi Charles de Boysseulh, Tu tuoc de Boysseuilh, co ba con.
Aphrodite Lucie Auguste (Versailles, 8 thang 3 nam 1763 – Artonne (Puy-de-Dome), 22 thang 2 nam 1819). Ket hon ngay 21 thang 12 nam 1784 voi Jules de Boysseulh (anh ghe; con cua chong cua me ba voi ba vo truoc), co mot con gai.
Chu thich: Tat ca nhung đua tre nay trong giay to đeu ghi la con gai cua Louis Auguste, Cuu than, va cong dan Lucie, hai nguoi nay đeu khong ton tai. Thang 8, 1774 Agnes va Aphrodite nhan đuoc chung thu cong nhan than phan quy toc tu Louis XVI va theo di menh cua Louis XV, ho nhan đuoc khoan tien 223,000 livres va phu cap hang nam 24,300 livres.

Voi Anne Couppier de Romans (19 thang 6 nam 1737 – 27 thang 12 nam 1808), Nu Nam tuoc de Meilly-Coulonge:
Louis Aime xu Bourbon (Passy, Paris, 13 thang 1 nam 1762 – Rome, 28 thang 2 nam 1787), danh hieu Cha xu Bourbon; la đua con ngoai hon duy nhat đuoc Louis XV chinh thuc thua nhan. Cha xu Saint Vincent de Metz, Su than Phap tai Rome tu 1785, qua đoi vi benh đau mua.
Voi Louise-Jeanne Tiercelin de La Colleterie (26 thang 11 nam 1746 – 5 thang 7 nam 1779), danh xung Phu nhan de Bonneval:
Benoit Louis Le Duc (7 thang 2 nam 1764 – 1837). Trong giay to ghi nhan la con cua Louis Le Duc, cuu chien binh va phu nhan Julie de la Colleterie, ca hai nguoi nay đeu khong ton tai; nhung bang chung ve sau đeu minh chung la than phan hoang gia cua ong.


Danh hieu, huy hieu = Danh hieu va tuoc hieu =
15 thang 2 nam 1710 – 8 thang 3 nam 1712 Đien ha Cong tuoc xu Anjou
8 thang 3 nam 1712 – 1 thang 9 nam 1715 Đien ha Thai tu cua Phap
1 thang 9 nam 1715 – 10 thang 5 nam 1774 Kim thuong Đuc vua
Ton hieu chinh thuc cua Louis la "Tres haut, tres puissant et tres excellent Prince Louis XV, par la grace de Dieu, roi de France et de Navarre", nghia la "Cao nhat, manh me va vi đai nhat, Ong hoang Louis XV, boi Đac an cua Chua, Vua cua Phap va cua Navarra".


Xem them Danh sach vua Phap
Vuong quoc Navarra
Etienne Francois, Cong tuoc xu Choiseul
Su đan ap linh muc dong Ten
Mesdames de France


Ghi chu va trich dan Tai lieu bo sung Duke of Saint-Simon, Memoires, Book 12, Chapter 15. [1]
Marquis Philippe de Dangeau, Journal; 1856–60, Paris; XVI, 136; in Olivier Bernier, Louis the Beloved, The Life of Louis XV: 1984, Garden City, New York: Doubleday and Company. p. 3.
The scene is described in Olivier Bernier, Louis the Beloved, The Life of Louis XV: 1984, Garden City, New York: Doubleday and Company. p. 17.


Tham khao Antoine, Michel, Louis XV (1989), ˙Hachette Pluriel, Paris (bang tieng Phap); ISBN 2-01-017818-1
Bluche, Francois, Louis XV (2003), Editions Perrin, Paris (bang tieng Phap); ISBN 978-2-262-02021-7
Ducher, Robert, Caracteristique des Styles, (1988), Flammarion, Paris (In French); ISBN 2-08-011539-1
Gueganic, Anne-Laure, Louis XV: Le Regne fastueux, (2008), Editions Atlas, Paris (bang tieng Phap); ISBN 978-2-7312-3798-6


= Đoc them =
Bernier, Olivier. Louis the Beloved: The Life of Louis XV (1984) 261 pp.
Engels, Jens Ivo. "Denigrer, Esperer, Assumer La Realite. Le Roi de France percu par ses Sujets, 1680–1750" ["Disparaging, Hoping, Taking on Reality: the French King as Perceived by His Subjects, 1680–1750"]. Revue D'histoire Moderne et Contemporaine 2003 50(3): 96–126.
Jones, Colin. The Great Nation: France from Louis XV to Napoleon, 1715–99 (2002). excerpt and text search
Justus, Kevin Lane. "A Fractured Mirror: The Royal Portraiture of Louis XV and the Search for a Successful Image through Architecture, or, Versailles Is the Thing in Which We Will Catch the Character of the King." PhD dissertation U. of North Carolina, Chapel Hill 2002. 417 pp. DAI 2003 63(11): 3766-A. DA3070864 Fulltext: ProQuest Dissertations & Theses
Le Roy Ladurie, Emmanuel. The Ancien Regime: A History of France 1610–1774 (1999), survey by leader of the Truong Annales ISBN 0631211969
Perkins, James Breck. France under Louis XV (2 vol 1897) online vol 1 Luu tru ngay 29 thang 6 nam 2011 tai Wayback Machine; online vol 2 Luu tru ngay 29 thang 6 nam 2011 tai Wayback Machine
Treasure, Geoffrey. The Making of Modern Europe, 1648–1780 (3rd ed. 2003). pp 297–331.
Woodbridge, John D. Revolt in Prerevolutionary France: The Prince de Conti's Conspiracy against Louis XV (1995). 242 pp.
Scholarly bibliography by Colin Jones (2002)


= Nhan tinh =
Haslip, Joan. Madame du Barry: The Wages of Beauty. (1992). 224 pp.
Jones, Colin. Madame de Pompadour: Images of a Mistress. London: National Gallery Publ., 2002. 176 pp.
Lever, Evelyne. Madame de Pompadour. (2002). 320 pp.
Mitford, Nancy. Madame de Pompadour (1954) 312pp.


= Nguon chinh =
Du Barry, Jeanne Vaubernier, Jeanne Baecu. Memoirs of the Comtesse Du Barry: With Minute Details of Her Entire Career as Favorite of Louis XV (1903) online edition Luu tru ngay 13 thang 4 nam 2010 tai Wayback Machine; also ISBN 1406923133