Ga (danh phap hai phan: Gallus domesticus) la mot phan loai chim đa đuoc con nguoi thuan hoa cach đay hang nghin nam. Mot so y kien cho rang loai nay co thuy to tu loai ga rung o An Đo va loai ga rung long đo nhiet đoi o vung Đong Nam A. Trong the gioi loai chim, ga la loai vat co so luong lon nhat voi 24 ti ca the (thong ke vao nam 2023, chu yeu la ga nuoi). Con nguoi thuong su dung thit ga, trung ga va long ga đe lam thuc pham va tao ra nhung san pham mang gia tri hang hoa thi truong, phuc vu cho kinh te quoc gia. Ngoai ra, ngay nay, nguoi ta con dung ga đe lam cac thi nghiem nghien cuu khoa hoc trong cac nganh sinh hoc, vat ly, hoa hoc.


Đac điem Ga la loai an tap. Trong tu nhien, chung thuong boi đat tim hat cay, con trung, than lan hoac chuot nhat con. Tuoi tho cua ga co the tu nam đen muoi nam tuy theo giong. Con ga mai gia nhat the gioi song đuoc 16 nam va đuoc ghi vao Sach Ky luc Guinness. Ga trong thuong trong khac biet voi ga mai boi bo long sac so, chiec đuoi dai va bong, long nhon tren co va lung thuong sang va đam mau hon. Tuy vay, o mot so giong ga nhu giong Sebright thi ga trong co mau giong ga mai, chi khac chut it o phan long co hoi nhon. Co the phan biet trong - mai dua tren mao ga hoac su phat trien cua cua o chan ga trong. Ga truong thanh con co nhung yem thit tren co phia duoi mo. Ca ga trong va mai đeu co mao va yem thit, tuy nhien o đa so giong ga thi nhung đac điem nay chi noi bat o ga trong. O mot so giong, xay ra đot bien khien duoi đau ga co mot phan long trong tua nhu rau o nguoi.
Mac du nhin chung nhung ca the ga nhe can co the bay quang ngan o tam thap nhu qua hang rao hoac bui cay, nhung hau het cac giong ga nha thuoc nhom chim đao boi nen khong co kha nang bay xa nhu nhom chim bay voi cau tao co the đay đu bo phan thich nghi tap tinh tren khong. Ga thinh thoang bay tung chap khi kham pha khu vuc xung quanh hoac tron khoi nguy hiem.


Tap tinh Ga la loai sinh song thanh đan khi cac thoi quen sinh hoat, ap trung va nuoi con mang tinh cong đong. Luc gap nguy hiem, ga con se nup duoi canh cua ga me.
Cac ca the ga trong đan se thiet lap he thong ton ti trat tu (dua tren nguyen tac "manh đuoc, yeu thua") bang cach gianh giat nhau đac quyen tiep can thuc an, giao phoi va đia điem lam to. Khi co ca the manh mat khoi đan, he thong trat tu nay bi pha vo mot thoi gian ngan đen khi mot trat tu moi đuoc thiet lap. Viec bo sung ga mai - đac biet la ga tre vao đan co san co the dan đen xung đot va thuong tich. Khi ga trong tim ra moi, no se keu "cuc tac", nhat thuc an va tha xuong, goi cac ga khac đen an truoc. Tuong tu, co the quan sat thay hanh vi nay o ga me khi chung goi ga con đen an.
Ga trong thuong gay to vao buoi sang. Tieng gay cua ga trong (thuong co am luong lon, thinh thoang gay choi tai) con la tin hieu thong bao cho cac ga trong khac ve lanh tho. Tuy nhien, ga co the gay khi bat ngo bi pha roi. Ga mai cuc tac am i sau khi đe trung va khi goi ga con. Ga cung co "tieng keu canh bao" am luong thap khi chung cho rang co su xuat hien cua loai an thit.


= Ga mai =
Đe bat đau man to tinh, mot so ga trong nhay vong tron xung quanh hoac gan ga mai, ha thap chiec canh gan nhat voi ga mai (goi la gu mai). Sau khi đuoc ga mai đap lai, cuoc giao phoi co the bat đau (goi la đap mai).


= Nhay o =
Ga mai thuong đe trung trong nhung chiec to đa co san trung tu truoc; ngoai ra, nguoi ta con quan sat thay chung chuyen trung tu to cua nhung con khac sang to cua minh. Do tap tinh nay ma mot đan ga chi co mot so đia điem đe trung yeu thich thay vi moi con co mot to khac nhau. Ga mai thuong to ra thich đe trung o mot noi nhat đinh. Hai hoac nhieu ga co the co gang chia se o voi nhau cung mot luc. Trong truong hop o qua nho hoac mot con ga qua cuong quyet khong chiu roi đi thi cac ga mai se co nam đe len nhau. Co bang chung cho thay cac ca the ga mai hoac thich lam to mot minh hoac lam to tap the. Co nhung nguoi nuoi ga dung trung gia lam bang nhua hoac đa đe khuyen khich ga đe trung o noi ma ho muon.


= Đoi ap va um ga =

Trong tu nhien, đa so ga chi đe đay mot o trung roi ngung va bat đau ap. Hanh vi nay đuoc goi la đoi ap. Ga đoi ap se ngung đe đe chi tap trung vao viec ap trung (mot o khoang 12 qua). Trong thoi gian nay, ga it ra khoi to đe an hay tam, đong thoi se mo neu bi lam phien hoac bi đay khoi o. Ga mai duy tri nhiet đo va đo am trong to, đong thoi lat trung trong giai đoan đau.
Het thoi gian ap (khoang 21 ngay), trung ga se no. Do trung chi phat trien khi đuoc ga ap nen tat ca so trung se no chi trong mot hoac hai ngay, du cho thoi gian ga đe trung co the trai dai trong hai tuan. Ga mai co kha nang nghe thay ga con keu trong vo truoc khi trung no; no se nhe nhang cuc tac đe kich thich ga con mo vo chui ra. Ga con mo mot lo tho tren vo trung, thuong la o phan tren cua qua trung. Ga con sau đo se nghi ngoi trong vai gio va hap thu phan long đo trung con lai truoc khi tiep tuc mo cho đen khi lop vo vo ra thanh mot cai nap. Chung chui ra khoi vo va bo long đuoc lam kho duoi suc am cua to.

Ga mai nam trong to khoang hai ngay sau khi qua trung đau tien no. Trong thoi gian nay, ga moi no song nho vao dinh duong thu đuoc tu phan long đo trung chung hap thu khi sap no. Ga mai roi o, bo lai nhung qua trung khong no đuoc. Ga con moi no đuoc ga me ra suc bao ve va đuoc ap đe giu am khi can thiet. Ga me dan cac con tim thuc an va nuoc uong; no se goi con khi tim thay thu gi an đuoc nhung hiem khi mom truc tiep cho ga con. Ga me tiep tuc cham soc ga con cho đen khi chung đuoc vai tuan tuoi, sau đo no se mat dan hung thu va lai bat đau đe trung moi. Cac giong ga lay trung hien đai hiem khi đoi ap trung. Nhung con nao con đoi ap thi thuong bo ngang giua chung. Tuy vay, mot so giong nhu ga Tam hoang, ga Cornwall va ga ac thuong xuyen đoi ap va la nhung ba me tuyet voi, khong chi ap trung ga gioi ma con ap ca cac loai trung nho hon nhu trung chim cut, ga loi, ga tay hoac ngong. Co khi vit cung ap trung ga.


Phoi hoc Nam 2006, cac nha khoa hoc nghien cuu to tien cua chim đa "bat" mot gien lan talpid2 tren ga va kham pha ra su hinh thanh ham rang o giai đoan phoi ga, tuong tu nhung gi đa tim thay tren cac hoa thach chim co. John Fallon - giam sat du an - cho hay ga co "...giu lai kha nang tao rang, duoi cac đieu kien nhat đinh...."


Giong ga = Nguon goc =

Ga nha co nguon goc la ga rung long đo (Gallus gallus) va đuoc phan loai khoa hoc vao cung loai nay. Phan tich gien gan đay he lo rang it nhat gen da vang o ga la do lai giong voi ga rung long xam (G. sonneratii). Quan niem chan nuoi gia cam truyen thong đuoc tu đien bach khoa Encyclopædia Britannica (2007) viet nhu sau: "Con nguoi lan đau tien thuan hoa ga tai tieu luc đia An Đo voi muc đich đe lam ga choi o chau A, chau Phi va chau Au. Co rat it su chu y chinh thuc danh cho viec nuoi lay trung hay lay thit..." Vao thap nien truoc, đa co nhieu nghien cuu ve gien. Dua theo nghien cuu cua mot nhom nha khoa hoc nguoi Nhat, mot vu thuan hoa đon le o noi ma ngay nay thuoc Thai Lan đa tao nen loai ga co khac biet rat it so voi cac giong ga hien đai. Tuy nhien, nghien cuu đo ve sau bi phat hien la dua tren cac so lieu khong đay đu. Cac nghien cuu ve sau chi ra nhieu nguon goc cua ga voi nhanh o chau My, chau Au, Trung Đong va chau Phi, đeu bat nguon tu tieu luc đia An Đo - noi co nhieu haplotype đoc đao. Nguoi ta cong nhan rang ga rung, tuc "ga tre" trong nhieu ngon ngu Đong Nam A, la mot loai ga loi đac biet đa thich nghi nham tan dung luong trai cay doi dao sinh ra trong giai đoan cuoi cua vong sinh truong dai 50 nam cua cay tre nham tang sinh san. Theo Daniel H. Janzen tu Đai hoc Pennsylvania, trong qua trinh thuan hoa ga, con nguoi đa loi dung su man đe ma ga co đuoc khi chung co nhieu thuc an.
Dua theo cac gia đinh co khi hau hoc, co nghien cuu vao nam 1988 cho rang ga đuoc thuan hoa o vung Hoa Nam vao nam 6000 truoc Cong nguyen. Tuy vay, mot nghien cuu vao nam 2007 cho rang "chua biet lieu nhung con chim nay co đong gop nhieu cho su hinh thanh ga nha hien đai hay la khong. Ga xuat xu tu Van minh luu vuc song An (2500-2100 truoc Cong nguyen), noi ma ngay nay thuoc Pakistan, co the la nguon chinh cho su lan truyen cua ga tren toan the gioi." Mot con đuong dan ve phuong bac đa đua ga đen long chao Tarim o Trung A. Ga đen chau Au (Romania, Tho Nhi Ky, Hy Lap, Ukcraina) vao khoang nam 3000 truoc Cong nguyen. Tay Au tiep xuc voi ga muon hon, khoang vao thien nien ky 1 truoc Cong nguyen. Nguoi Phoenicia đa mang ga doc theo bo bien Đia Trung Hai đen ban đao Iberia. Viec nuoi ga phat trien duoi thoi Đe quoc La Ma nhung suy giam trong thoi Trung Co. Dau tich cua ga o Trung Đong co tu tren 2000 nam truoc Cong nguyen tai Syria. Thien nien ky 1 truoc Cong nguyen chi ghi nhan qua trinh nam tien cua ga. Chung đen Ai Cap đe phuc vu tro đa ga cua con nguoi vao khoang nam 1400 TCN va sau đo đuoc nuoi rong rai duoi thoi Ai Cap Ptolemy (khoang nam 300 TCN). Co it thong tin ve viec ga đen chau Phi. Co ba kha nang ve viec ga đen chau Phi vao thien nien ky 1 TCN: (1) qua thung lung song Nin cua Ai Cap, (2) qua giao thuong giua Đong Phi voi Hy Lap-La Ma hoac voi An Đo va (3) tu Carthage va nguoi Berber qua sa mac Sahara. Dau vet som nhat la tu Mali, Nubia, Bo bien Đong va Nam Phi voi nien đai la giua thien nien ky 1 TCN. Cau hoi rang lieu ga nha đa co tai chau My tu truoc khi nguoi chau Au xam chiem chau luc nay hay khong van đang trong vong tranh luan, tuy nhien loai ga đe ra trung mau xanh chi co tai chau My va chau A; đieu nay goi y rang chau A la nguon goc cua nhung con ga đau tien o chau My.
Su thieu thon so lieu tu Thai Lan, Nga, tieu luc đia An Đo, Đong Nam A va Ha Sahara thuoc chau Phi đa gay kho khan cho viec vach ra mot tam ban đo the hien su lan rong cua ga o nhung vung nay; cac mo ta va nghien cuu tot hon ve gien đoi voi cac giong ga bi đe doa tuyet chung co the se giup nghien cuu ve cac khu vuc nay.


= Nam My =
Mot bien the ga khac thuong co nguon goc Nam My đuoc goi la ga Araucana, đuoc nguoi Mapuche o mien nam Chile nuoi. Araucana đe ra nhung qua trung co mau xanh duong pha xanh la cay. Tu lau nguoi ta đa cho rang ga araucana co mat o Nam My tu truoc khi nguoi Tay Ban Nha mang theo ga chau Au đen chau luc nay, đong thoi cho rang araucana la bang chung ve moi lien he tien Colombo xuyen Thai Binh Duong giua nguoi chau A va cac dan toc song o Thai Binh Duong, đac biet la nguoi Polynesia va Nam My. Nam 2007, mot nhom cac nha nghien cuu quoc te ra bao cao ve cac ket qua phan tich xuong ga tim thay o ban đao Arauco (Nam Trung Bo Chile). Xac đinh cacbon phong xa cho thay đay la xuong cua nhung con ga co tu thoi tien Colombo, va phan tich DNA chi ra rang chung co lien he voi ga tien su o Polynesia. Cac ket qua nay co ve đa xac nhan rang ga đen tu Polynesia va ton tai moi lien he xuyen đai duong giua Polynesia va Nam My tu truoc khi Cristoforo Colombo đen chau My. Tuy nhien, mot bao cao ve sau cung dung mau vat đo đe phan tich va đi đen ket luan phu nhan tuyen bo cua nghien cuu truoc.


Cac benh tren ga Ga de mac cac loai ky sinh, gom phthiraptera, bet, ve, bo chet va giun đua cung nhu de mac cac benh tat khac.
Mot so benh thuong gap tren ga la:


Trong van hoa Tu thoi co đai, ga đa la mot loai vat linh thieng trong mot so nen van hoa va gan chat voi nhieu he thong tin nguong va tho cung ton giao. Nguoi Hy Lap sau khi tiep xuc voi van hoa Ba Tu đa dung thuat ngu "chim Ba Tu" đe chi ga trong "do tam quan trong to lon va cong nang ton giao cua ga trong trong xa hoi Ba Tu".
Tai Indonesia, ga mang y nghia het suc quan trong trong nghi le hoa tang cua đao Hindu. Ga o đay đuoc xem la đuong noi cho linh hon xau xa. Trong buoi le, ga bi that chan đe bao đam rang moi linh hon xau xuat hien trong buoi le se nhap vao ga thay vi nhap vao cac thanh vien trong gia đinh tai đo. Sau le, nguoi ta mang ga ve nha va no lai tiep tuc cuoc song binh thuong.
Nguoi Hy Lap co đai thuong khong dung ga đe hien te, co le la do no van đuoc xem la loai vat ngoai lai. Nho so huu tinh dung cam ma ga trong đuoc cho la tuong trung cua than Ares, Heracles va Athena. Plato thuat lai nhung loi đuoc cho la cuoi cung tu mieng Socrates truoc khi ong chet, đo la "Crito, toi no Asclepius mot con ga trong; ong se tra mon no nay ho toi chu?"
Nguoi Hy Lap tin rang ngay đen su tu cung con so ga trong. Mot so truyen ngu ngon Aesop co đe cap đen tin nguong nay.

Trong kinh Tan Uoc, Gie-su đa tien đoan su phan boi cua Thanh Phero: "Thay bao that anh, noi đem nay, ga chua kip gay, thi anh đa choi Thay ba lan." (Lc 22:34) Loi tien tri đo đa that su tro thanh su that (Lc 22:61). Đieu nay khien ga trong tro thanh bieu tuong cua su canh giac va su phan boi. Trong Phuc Am Mat-theu, Phuc am Macco va Phuc am Luca cua Tan Uoc đeu đe cap chuyen ga trong đong vai tro la hien than cua Gie-su. Vao the ky VI, Giao hoang Gregorio I tuyen bo ga trong la bieu tuong cua Kito giao. Vao the ky IX, Giao hoang Nicola I ra lenh đat hinh ga trong len tat ca cac gac chuong nha tho.
Chua Gie-su so sanh ong voi ga mai me khi noi ve Jerusalem: "Hoi Jerusalem, Jerusalem, nguoi giet cac đang tien tri va nem đa nhung ke chiu sai đen cung nguoi, bao nhieu lan ta muon nhom hop cac con nguoi nhu ga mai tuc con minh lai ap trong canh, ma cac nguoi chang hung." (Mt 23:37; Lc 13:34).
Trong nhieu truyen co tich Trung Au, nguoi ta tin quy du se chay tron khi nghe tieng gay đau tien cua ga trong.
Theo le thuong, nguoi Do Thai giao chinh thong se đu đua mot đong vat an kieng (kosher) quanh đau minh va xa thit no vao buoi chieu truoc ngay Yom Kippur - ngay sam hoi linh thieng cua nguoi Do Thai - trong mot nghi thuc goi la kapparos. Đong vat thuong dung la ga hoac ca do chung co san (va co kich co vua tay cam). Nghi le hien te nay mang y nghia rang đong vat đo se mang đi moi toi loi cua nguoi lam le. Thit cua con vat sau đo se đuoc bo thi cho nguoi ngheo. Phu nu mang ga mai đen du le trong khi đan ong mang ga trong. Mac du nghi le nay khong thuc su mang y nghia hien te nhu trong kinh thanh nhung cai chet cua vat hien te nhac nho nhung ke sam hoi rang sinh mang cua ho nam ca trong tay Thuong đe.
Sach Talmud co noi đen viec hoc hoi "tinh lich thiep đoi voi ban đoi" tu ga trong (Eruvin 100b). Nhu đa noi o tren, khi ga trong tim thay thu gi an đuoc, no se goi cac ga mai đen an truoc. Sach Talmud viet "Gia su neu chung ta khong co kinh Torah thi chung ta se hoc su nhu mi tu meo, su can cu lao đong luong thien tu kien, su trinh bach tu bo cau va su lich thiep tu ga trong" - (Jonathan ben Nappaha. Talmud: Erubin 100b)
Ga cung la mot trong 12 con giap. Theo ton giao dan gian cua Trung Quoc thi ga la mon danh rieng đe kinh dang len to tien va tho cung thanh hoang. Theo mot so quan sat thi viec cung ga thuong đi kem voi man cau khan "nghiem tuc", trong khi tai cac le hoi vui ve thi nguoi ta dung thit lon nuong thay vi thit ga. Trong cac đam cuoi Khong giao, ga đuoc dung lam vat the than cho nguoi nao bi benh hay vang mat (chang han bi chet bat ngo) khong du đuoc hon le. Nguoi ta đat khan quang bang lua đo len đau ga, va mot nguoi ho hang gan cua co dau/chu re vang mat se om con ga đe tien hanh le cuoi. Tuy nhien, ngay nay hiem co ai con theo tuc nay.
Ran than đuoc xem la no ra tu trung ga trong va se chet khi nghe tieng keu cua ga trong.


Trong lich su Ga chac han đa som đuoc thuan hoa o Đong Nam A do tu ngu đe chi ga nha (*manuk) la mot phan cua ngu he Nam Đao nguyen thuy. Ga, cho va lon la nhung vat nuoi trong nen van hoa Lapita - nen van hoa thoi đo đa moi đau tien cua chau Đai Duong. Tranh ve đau tien ve ga o chau Au đuoc tim thay tren mon đo gom Korinthos nien đai the ky VII truoc Cong nguyen. Nha tho Cratinus goi ga la "cai chuong canh bao cua Ba Tu". Vo hai kich Nhung Con Chim cua Aristophanes (414 truoc Cong nguyen) goi ga la "chim Media", y chi nguon goc cua ga la tu phuong Đong. Hinh anh ve ga co tren đo gom đo va đen cua Hy Lap. O Hy Lap co đai, ga con hiem va la loai thuc pham kha danh gia trong cac tiec ruou đem Hy Lap. Đao Delos duong nhu tung co mot trung tam gay giong ga.
Nguoi La Ma co đai dung ga trong thuat boi chim đe nhan loi tien tri. Mot nguoi (goi la pullarius) se cham soc ga, khi nao can boi thi ong ta se mo long va cho no hat đau hoac mot loai banh ngot mem đac biet. Neu con ga o nguyen trong long va gay ra tieng đong ("occinerent"), đap canh hoac bay đi thi đo la điem xau; neu con ga an ngau nghien thi la điem tot. Nam 249 truoc Cong nguyen, truoc tran chien Drepana, vi tuong La Ma la Publius Claudius Pulcher đa sai nguoi vut "nhung con ga thieng" xuong bien do chung tu choi an. Ong con noi "Neu chung no khong an thi co le chung muon uong nuoc". Ngay lap tuc ong bai tran duoi tay nguoi Carthago va 93 thuyen cua La Ma bi đam. Khi tro ve Roma, ong nay bi xu toi bat kinh va chiu hinh phat nang ne.
Nam 162 truoc Cong nguyen, La Ma ra luat Lex Faunia cam vo beo ga mai nham đe đam bao luong ngu coc tich tru. Do vay dan La Ma chuyen sang thien ga trong, ket qua la kich co ga tang gap đoi, mac cho luat cua La Ma quy đinh khong đuoc phep an ga đa vo beo. Luat nay đuoc sua đoi nhieu lan, tuy nhien duong nhu khong thu đuoc thanh cong. Sach Apicius viet ve am thuc cua La Ma đa liet ke 17 mon an lam tu ga, phan nhieu la cac mon luoc an kem nuoc sot. Nguoi che bien tan dung moi phan cua con vat: da day, gan, tinh hoan va tham chi ca phan xuong banh lai beo ngay cua con ga (noi long đuoi moc).
Tac gia nguoi La Ma la Columella co neu loi khuyen ve lai giong ga trong quyen thu tam cua bo chuyen luan ve nong nghiep cua ong. Ong xac đinh co cac giong ga gom Tanagra, Rhodes, Chalcidice va Media (thuong bi nham thanh Melia) - nhung giong co bo dang an tuong, ban tinh hung hang va đuoc dung trong tro choi đa ga cua nguoi Hy Lap. Tuy nhien, trong chan nuoi thi ga ban đia La Ma hoac ga lai giua ga mai ban đia va ga trong Hy Lap lai đuoc ua chuong hon. Cung theo Columella, mot đan ga ly tuong nen co khoang 200 con, co the do mot nguoi trong coi. Nen tranh nuoi ga trang do chung khong man đe va de bi đai bang hay chim o bat mat. Ty le ga trong:ga mai nen la 1:5. Rieng ga trong giong Rhodes va Media do co co the to lon nen khong ham muon giao phoi nhieu, vi the ty le trong:mai chi la 1:3. Ga mai cang to lon thi cang it ap trung, do vay tot hon het la đe ga mai binh thuong ap so trung đo. Mot ga mai co the ap khong qua 15-23 qua trung - phu thuoc vao thoi điem trong nam - va cham lo khong qua 30 ga con moi no. Trung dai va nhon thi thuong no ra ga trong trong khi đa so trung tron thi no ra ga mai. Columella cung cho rang chuong ga nen quay mat ve huong đong nam va đat gan nha bep do khoi bep co loi cho chung; ong viet "gia cam song khoe nhat trong hoi am va khoi". Chuong ga nen co ba gian va co lo suoi. Nen cho ga tam trong bui kho hoac tro. Columella khuyen cho ga an lua mach, đau xanh, hat ke va cam lam tu lua mi neu chung re tien. Khong nen cho ga an thang lua mi do loai luong thuc nay co hai cho chung. Ngoai ra co the cho an rom ra đa nau (Lolium sp.), la va hat cua co linh lang Medicago sativa L.. Co the cho ga an ba nho, tuy nhien chi nen lam đieu nay khi ga mai đa ngung đe (tuc vao thoi điem giua thang 11), bang khong ga se đe it trung va trung nho. Khi cho ga an ba nho, can chu y bo sung cam. Ga mai bat đau đe trung sau Đong chi, khoang đau thang 1 o nhung vung am ap va khoang giua thang 2 o nhung vung lanh hon. Lua mach nau so co tac dung lam tang kha nang sinh san o ga; nen tron thu nay voi la va hat co linh lang hoac tron kem voi đau tam hay hat ke neu khong co co linh lang. Đoi voi ga tha vuon, moi ngay nen cho chung an hai tach lua mach. Columella khuyen nha nong nen giet thit ga mai tren 3 tuoi do chung khong con kha nang đe nhieu trung.
Cac nha đi bien nguoi Polynesia đa mang ga phat tan ra nhieu noi. Ga đen đao Phuc Sinh vao the ky XII. O đay gan nhu chung đuoc xem la loai vat nuoi duy nhat. Dan ban đia nuoi ga trong nhung cai chuong xay vung chac bang đa.


Chan nuoi ga Nganh cong nghiep gia cam toan cau hien đang tieu thu khoang 50 ty con ga hang nam đe lam thuc pham - trung va thit.

Đa so gia cam đuoc nuoi bang ky thuat tham canh. Theo Vien Worldwatch thi 74% so thit gia cam va 68% so trung đuoc san xuat theo loi nay. Ngoai ra con co cach nuoi ga tha vuon.
Su đoi lap giua hai phuong phap nuoi ga neu tren đa dan đen cac van đe lau dai cua chu nghia tieu dung đao đuc. Phe ung ho tham canh cho rang phuong phap nay giup tiet kiem đat đai va thuc an nho tang nang suat; đong vat đuoc cham soc voi he thong thiet bi hien đai đuoc kiem soat. Phe phan đoi cho rang nuoi tham canh gay hai cho moi truong, gay nen cac nguy co đoi voi suc khoe con nguoi va la viec lam vo nhan tinh.


= Nuoi lay thit =

Ga song khoang sau nam hay hon, tuy nhien ga nuoi lay thit thong thuong chi mat sau tuan la đat đuoc kich co giet thit. Ga nuoi tha vuon hay ga nuoi bang thuc pham huu co thuong bi giet mo khi đat 14 tuan tuoi.


= Nuoi lay trung =
Mot so giong ga co the đe 300 trung/nam; sach Ky luc Guinness 2011 dan ra ky luc ga đe 371 trung trong 364 ngay. Kha nang đe trung cua ga lay trung bat đau giam sau 12 thang. Ga mai - đac biet la nhung con đuoc nuoi trong he thong long noi tiep nhau - rung đang ke long va tuoi tho sut giam tu bay nam xuong duoi hai nam. Tai Anh va chau Au, ga lay trung khi đo se bi giet thit va dung trong thuc pham che bien san hoac ban duoi dang "ga đe nau sup". O mot so quoc gia khac, thay vi bi giet thit thi ga thinh thoang bi ep rung long đe bat chung đe trung tiep. Nguoi ta thuc hien viec nay bang cach khong cho ga an (co khi khong cho uong) trong khoang 7 đen 14 ngay hoac mot thoi gian đu dai đe lam ga sut mat 25-35% can nang, hoac toi đa la 28 ngay trong đieu kien thi nghiem. Viec lam nay kich thich ga rung long va cung la kich thich ga đe trung tiep. Nam 2003, co tren 75% so đan ga o My bi ep phai rung long.

Viec ap trung co the dien ra thanh cong duoi ban tay con nguoi thong qua may moc cung cap moi truong ap chuan xac va co kiem soat. Thoi gian ap trung binh la 21 ngay nhung co the phu thuoc nhiet đo va đo am trong lo ap. Viec đieu hoa nhiet đo la yeu to toi quan trong đe đam bao ap trung thanh cong. Chenh lech qua 1 °C so voi nhiet đo toi uu 37,5 °C se lam giam ty le trung no. Đo am cung co vai tro quan trong boi toc đo bay hoi nuoc cua trung phu thuoc đo am tuong đoi cua moi truong xung quanh. Đo am tuong đoi nen đuoc tang len muc khoang 70% trong vong ba ngay cuoi cua ky ap đe giu cho mang trung khong bi kho sau khi ga con mo nut vo. Đo am thap can đuoc duy tri trong 18 ngay đau tien nham đam bao muc bay hoi nuoc vua đu. Vi tri đat trung trong lo cung co the anh huong len ty le trung no. Nham đat ket qua tot nhat, nen đat trung nam nguoc (đau huong xuong) va thuong xuyen đao trung (it nhat ba lan/ngay) cho đen truoc khi trung no tu mot đen ba ngay. Neu khong lat trung thi phoi ben trong co the se bi dinh vao vo, khien ga no ra bi khuyet tat. Ngoai ra, cung can thong gio đay đu cho trung đe cung cap đu khi oxy cho phoi. Trung cang nhieu tuoi thi cang can thong gio nhieu hon.
Cac lo ap thuong mai la nhung ke ap kich co cong nghiep co kha nang chua đen 10.000 qua trung cung mot luc va đao trung mot cach hoan toan tu đong. Lo ap trong gia đinh la nhung cai hop chua đuoc tu 6 đen 75 qua. Lo thuong chay bang đien. Trong qua khu lo ap tung dung dau hoac đen dau đe giu am.


Ga lam thuc pham = Thit ga =

Tu lau, thit ga la mot loai thuc pham rat đuoc ua chuong tren the gioi. Neu so sanh voi thit heo va thit bo thi luong đam cua thit ga cao hon rat nhieu lan, trong khi đo luong mo lai thap hon. Ngoai ra, thit ga đuoc che bien thanh nhieu mon an ngon khac nhau nhu com ga, ga ran, ga nuong, ga hap, canh ga, ga luoc xe phay,... Thit ga la mot loai thuc an nhanh chu yeu o cac cua hieu nhu McDonald's va KFC.


= Trung ga =

Nam 2009, uoc co khoang 62,1 trieu tan trung đuoc san xuat tren toan cau voi tong đan ga đe đat xap xi 6,4 trieu con. Trung ga đuoc dung rong rai cho nhieu mon an khac nhau, trong đo co nhieu loai banh. Long trang trung chua đam nhung it hoac khong co chat beo va co the dung đe che bien rieng biet voi long đo. Vo trung co khi đuoc dung lam phu gia thuc pham đe bo sung calci. Ga mai co the đe trung ma khong can ga trong (ga trong chi đe thu tinh cho trung neu muon trung no ra ga con).


Mot so giong Co nhieu loai ga trong nuoc lan ngoai nuoc:

Ga Ri (giong noi)
Ga Noi (giong noi)
Ga Tau vang (giong noi)
Ga To (giong noi)
Ga Đong Cao (giong noi)
Ga chin cua (giong noi)
Ga Ho (giong noi)
Ga đoi (giong noi)
Ga Tam hoang (giong ngoai)
Ga Lien Minh
Ga Luong Phuong (giong ngoai)
Ga Trung Quoc hay con goi la ga thai loai, ga troc đau
Ga Han Quoc hay con goi la ga thai Han Quoc, ga thai loai, ga dai, ga dai bong, ga Sla
Ga Hyline (giong ngoai)
Ga Hubbard (Hu-bat) (giong ngoai)
Ga Lo-go (giong ngoai)
Ga Ai Cap (giong ngoai)


Tro choi O mot so nen van hoa co tro choi choi ga (đa ga).


Tham khao = Sach =
P. Smith (2000), The Chicken Book, Nha in Đai hoc Georgia.


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Chickens tai Wikimedia Commons
Chickens tren DMOZ
Ga tai trang Trung tam Thong tin Cong nghe sinh hoc quoc gia Hoa Ky (NCBI).
Ga tai Encyclopedia of Life