Wilhelm I (ten đay đu: Wilhelm Friedrich Ludwig; 22 thang 3 nam 1797 – 9 thang 3 nam 1888), la quoc vuong Pho tu ngay 2 thang 1 nam 1861, chu tich Lien bang Bac Đuc tu ngay 1 thang 7 nam 1867, va tro thanh hoang đe đau tien cua đe quoc Đuc vao ngay 18 thang 1 nam 1871. Trieu đai ong đanh dau mot buoc ngoat quan trong trong lich su Đuc, khi đat nuoc đuoc thong nhat va tro thanh mot cuong quoc lon manh nhat chau Au. Mac du thanh tuu nay co đuoc nho nhung thanh tuu chinh tri cua Thu tuong Otto von Bismarck cung nhu nhung thang loi quan su cua Helmuth von Moltke trong chien tranh thong nhat nuoc Đuc hon la ong, vai tro cua vi hoang đe đuoc the hien qua su tin tuong va trong dung cua ong đoi voi hai nguoi nay.
Thoi tre, tren cuong vi la mot si quan quan đoi Pho, Wilhelm đa the hien long dung cam trong cac cuoc chien tranh chong Napoleon. Ong đuoc phong cap tuong luc moi 21 tuoi. Sau khi vua cha Friedrich Wilhelm III mat (1840), ong đuoc anh la Friedrich Wilhelm IV phong lam Thai đe ke vi. Tuy la mot nguoi bao thu, ong nhan thay trieu đinh can phai tien hanh mot so nhuong bo voi phong trao tu do chu nghia đuong thoi. Song, khi cach mang bung no o cac bang Đuc trong cac nam 1848 – 1849, ong chu truong dap tat noi day bang bao luc va đieu nay tung khien ong bi dan chung cam ghet. Quan điem chinh tri cua ong tro nen trung hoa hon trong thap nien 1850. Sau khi đuoc phong cap Chuan Thong che nam 1854, ong tho chuc Nhiep chinh vuong nam 1859 khi Friedrich Wilhelm IV lam bao benh va khong guong day noi. Đen nam 1861, Wilhelm I len ngoi o tuoi ngoai 60. Ngoi o ngoi Nhiep chinh vuong va sau đo la Quoc vuong, Wilhelm sa thai chinh quyen bao thu cuc đoan cu va to ra tuong đoi on hoa đoi voi nhung nguoi tu do. Ben canh đo, ong het muc tan tam voi viec canh tan va mo rong quan đoi Pho; đieu nay đa đuoc the hien qua viec bo nhiem nhung nguoi co tai nhu Albrecht von Roon lam Bo truong Chien tranh va Moltke lam Tong tham truong.
Cac bien phap cai cach quan su cua Roon, đuoc su ung ho cua Wilhelm, đa dan đen mau thuan gay gat giua Vuong trieu va Quoc hoi Pho. Xung đot len đen đinh điem nam 1862, khien Wilhelm I đinh tu bo ngai vang, nhung roi theo loi khuyen cua Roon, nha vua đa bo nhiem mot nguoi bao hoang la Bismarck lam Thu tuong đe giai quyet chinh su. Khong the thoa hiep, Bismarck quyet đinh bo mac Quoc hoi ma thang tien voi cuoc canh tan quan đoi. Sau đo, vi Thu tuong đa dan dat nha vua va vuong quoc đen thang loi toan dien trong cac cuoc Chien tranh Đuc-Đan Mach (1864), Chien tranh Ao-Pho (1866) va Chien tranh Phap-Pho (1870 – 1871). Trong ba cuoc chien, Quoc vuong giu vai tro Tong tu lenh quan đoi Pho-Đuc, truc tiep chi huy cac tran thang quyet đinh o Koniggratz va Sedan. Voi su that tran cua Phap, Wilhelm I đang ngoi Hoang đe vao ngay 18 thang 1 nam 1871, thong nhat cac bang Đuc thanh mot đe che do Pho cam đau. Trong suot trieu đai cua minh, vi Hoang đe giao pho gan nhu la toan bo cong viec trieu chinh cho Bismarck, nguoi đa giu vung nen hoa binh nuoc Đuc va chau Au cho đen khi Wilhelm mat. Song, Hoang đe van la nguoi đong vai tro quyet đinh cuoi cung, va ong rat đuoc than dan yeu men. Ong đuoc nguoi đoi ca tung nhu mot hien than cua "nuoc Pho xua" voi loi song ne nep cua minh.


Đau đoi Wilhelm Friedrich Ludwig von Preußen ra đoi tai Berlin vao thang 3 nam 1797. La con trai thu hai cua Friedrich Wilhelm III va Luise xu Mecklenburg-Strelitz, Wilhelm khong co co may đe len ke ngoi. Tu nam 1801 cho đen nam 1809, ong cung voi anh trai la Thai tu Friedrich Wilhelm đuoc nha than luan Johann Gottlieb Delbruck (1768 – 1830). Sau tham bai cua Pho trong tran Jena-Auerstedt vao ngay 14 thang 10 nam 1806, ong danh ba nam song o Konigsberg va Memel. Trai nguoc voi niem đam me nghe thuat cua anh minh, ong đa boc lo tinh chan that va ky luat nghiem tuc cua minh trong suot thoi gian nay, đong thoi đam me tat ca moi van đe lien quan đen chien tranh. Khi ong 10 tuoi, Wilhelm đuoc vua cha cap bang si quan vao ngay 1 thang 7 nam 1807, tro thanh mot Thieu uy trong quan đoi Pho. Nam Wilhelm 13 tuoi (1810), mau hau cua ong la Luise qua đoi.

Vao thang 3 nam 1813, vua Friedrich Wilhelm III cu Đai ta Johann Georg Emil von Brause lam gia su moi cua Wilhelm. Giua Brause va Wilhelm đa hinh thanh moi quan he gan bo sau sac trong suot cuoc đoi ho, ngay ca sau khi Brause tu nhiem vao thang 9 nam 1817. Đen ngay 30 thang 10 nam đo, ong đuoc phong quan ham Đai uy. Wilhelm đa thap tung phu vuong tham gia Chien dich Phap cua cuoc Chien tranh Lien minh thu sau chong lai Đe che Phap cua Napoleon I vao nam 1814. Trong cuoc thu lua tai Bar-sur-Aube vao ngay 26 thang 2, Wilhelm đa the hien long dung cam cua minh va đuoc trao tang Huan chuong Thap tu Sat. Ngay 31 thang 3 nam 1814, ong tien vao Paris. Sau đo, ong cung theo vua cha sang tham Anh Quoc. Thang 6 nam 1815, trong cuoc Chien tranh Lien minh thu bay, ong đuoc len quan ham Thieu ta va đuoc giao chi huy mot tieu đoan cua Trung đoan Ve binh so 1 keo sang đanh Phap mot lan nua, song cuoc chien o đay đa cham dut truoc khi ong co the tien hanh mot hoat đong quan su nao. Cuoc chien đau tai Phap đa đe lai cho mot an tuong suot đoi va hinh thanh moi ac cam sau sac cua ong đoi voi nguoi Phap.
Buoc sang thoi binh, Wilhelm đuoc uy nhiem lam Tieu đoan truong Tieu đoan Dan binh Can ve Stettin nam 1816. Nam 20 tuoi, ong đuoc thang cap Đai ta. Đen nam 21 tuoi (1818), voi cap ham Thieu tuong, ong đuoc len chuc Lu đoan truong mot Lu đoan Bo binh Can ve voi cap ham Thieu tuong. Nam sau (1819), voi chuc vu thanh tra Quan đoan VII va VIII, ong tro thanh nguoi đai dien cho tieng noi cua quan đoi Pho trong Vuong toc Hohenzollern. Ong neu chu truong xay dung mot quan đoi hung manh, đuoc huan luyen va trang bi bai ban. Ngay 1 thang 5 nam 1820, ong lanh chuc Su đoan truong Su đoan Ve binh so 1 va đuoc thang cap ham Trung tuong. Trong suot 9 nam toi, khong chi nam bat thanh thao bo may quan su cua nuoc nha, vi than vuong con chu tam nghien cuu quan đoi cua cac quoc gia khac o chau Au. Sau khi lanh tam quyen chi huy (Fuhrung) Quan đoan III vao ngay 22 thang 3 nam 1824, ong tro thanh chi huy Quan đoan Ve binh va đam nhiem chuc vu nay ke tu ngay 30 thang 3 nam 1838 cho toi ngay 22 thang 5 nam 1848.
Trong moi van đe trieu chinh, ong đeu đuoc vua cha Friedrich Wilhelm IV cho phep tham van. Them vao đo, ong thuong đuoc phai đen trieu đinh Sankt-Peterburg trong cac cong viec cua quoc gia va vuong toc.


= Hon nhan =
Wilhelm tung yeu nguoi em ho cua minh la Elisa Radziwill, con gai cua mot nha quy toc Ba Lan Antoni Radziwiłł va Vuong ton nu Luise Philippe cua Pho. Ban đau, Friedrich Wilhelm III đep long voi moi quan he giua Wilhelm va Elisa, song mot so nguoi trong trieu đinh Pho đa phat hien nhung cao buoc lich su rang cha ong cua ba đa mua tuoc hieu quy toc tu Hoang đe La Ma Than thanh Maximilian I. Va trong mat mot so luong nguoi nhat đinh, đang cap xa hoi cua Elisa khong phu hop đe ket hon voi vuong tu do ba khong phai la nguoi thuoc dong doi vua chua. Truoc tinh hinh đo, vao nam 1824, vua Pho thinh cau Sa hoang Aleksandr I cua Nga, von khong co con, nhan nuoi Elisa, nhung Nga hoang tu choi. Nhung nguoi ba con Mecklenburg cua vuong hau Luise qua co, voi anh huong khong nho trong cac trieu đinh Đuc va Nga, khong co thien cam voi cha cua Elisa va đeu phan đoi cuoc hon nhan giua ba nay voi vuong tu. Truoc tinh hinh đo, vao thang 6 nam 1826, vua Pho buoc con minh phai tu bo moi quan he voi Elisa. Ba nam sau, vao ngay 11 thang 6 nam 1829, Wilhelm thanh hon voi Augusta cua Sachsen-Weimar-Eisenach, con gai cua Karl Friedrich, Đai Cong tuoc xu Sachsen-Weimar-Eisenach, voi Đai Cong nuong Maria Pavlovna cua Nga. Ke tu nam 1835, vuong tu va cong nuong cu ngu tai đien Babelsberg.

Trong be ngoai em am nhung cuoc hon nhan cua Wilhelm voi Augusta khong phai la hanh phuc cho lam. Khac voi chong minh, Augusta truong thanh trong moi truong tri thuc va nghe thuat cao cua xu Weimar, noi ma nguoi dan đuoc quyen tham gia nhieu hon vao chinh tri va quyen luc cua lanh chua bi han che qua hien phap; Augusta đuoc biet đen tren khap chau Au vi tu tuong tu do cua ba, va tin rang mot cuoc cach mang co the bi ngan chan bang cac cai cach tien bo cua chinh quyen. Do vay, Augusta khong the thich ung đay đu voi cuoc song trang nghiem va khat khe cua cung đinh Berlin. Ve phia minh, Wilhelm la nguoi mang quan điem chinh tri thien ve bao thu, đong thoi cho rang vo minh khong đuoc quyen ru. Ben canh đo, khong lau sau sinh nhat lan thu 20 cua minh, Augusta sinh ha đua con đau long cua hai nguoi vao thang 10 nam 1831. Ba nam sau (1834), Elisa qua đoi do can benh lao phoi, va Augusta phai chap nhan mot su that rang Wilhelm luon đung ben tam anh cua Elisa tren ban ong cho toi khi ong mat nam 1888.
Wilhelm va Augusta co voi nhau hai nguoi con:

Friedrich Wilhelm (1831 – 1888) ∞ Truong nu Victoria cua Anh va Ireland (con gai Nu vuong Victoria) nam 1858
Luise (1838 – 1923) ∞ Đai Cong tuoc Friedrich I xu Baden nam 1838
Sau đo, Augusta co thai hai lan nua va đeu bi say thai.
Augusta cung la mot nguoi quan tam đen chinh tri va trong suot cuoc đoi minh, ba luon ra suc huong chong minh đen gan hon voi tu tuong tu do, va đat đuoc thanh cong o mot chung muc nao đo (Wilhelm thuc su đa tro thanh ky vong đoi voi phe tu do chu nghia vao thap nien 1850) nhung chua bao gio thanh cong toan dien. Trong thoi ky tri vi cua Wilhelm I ve sau nay, vi Thu tuong goc quy toc đia chu Otto von Bismarck rat cam ghet Augusta vi ba thuong hay can thiep vao moi quan he giua ong voi chong ba.


= Thai đe cua Pho =
Sau khi Friedrich Wilhelm III mat nam 1840, con truong la Friedrich Wilhelm IV len noi nghiep. Do khong co con noi doi, vi tan vuong phong em minh la Wilhelm tuoc hieu Prinz von Preußen, noi cach khac la Thai đe cua vua Pho. Ong cung đuoc bo nhiem lam Pho Thong đoc Pommern va thang cap ham Thuong tuong Bo binh. Bat chap quan điem chinh tri bao thu cua minh, Wilhelm nhan thay can phai tien hanh mot so nhuong bo truoc nguy co cach mang bung no. Trai nguoc voi long trung thanh danh cho anh minh, vao nam 1847, Thai đe Wilhelm đa ky ket đao luat thanh lap Quoc hoi Pho (Vereinigter Landtag) va gianh mot ghe trong thuong vien, noi cach khac la Vien Quy toc Pho (Herrenhaus).
Tuy nhien, khi Cach mang Thang Ba bung no tai Berlin vao nam 1848, Wilhelm khang đinh trat tu phai đuoc lap lai truoc khi trieu đinh co the ban hanh hien phap. Khi dan chung Berlin dung chien ngai va giao chien no ra tren đuong pho vao ngay 18 thang 3 nam 1848 (9 ngay sau khi Wilhelm tu nhiem chuc Tu lenh Quan đoan Ve binh), vi Thai đe keu goi tran ap noi day bang luc luong vu truong. Ong đe nghi rut quan khoi thanh pho roi tu ben ngoai đieu đai bac ban đan ghem vao quan noi day. Do đo, ong bi gan cho biet danh Kartatschenprinz (Than vuong đan ghem). Ong tro nen bi cam ghet tren khap Đuc; quan chung nhan dan Pho tin ong la nguoi ung ho cuong nhiet che đo quan chu chuyen che phan đong. Truoc su mat long dan cua em minh đoi voi cong chung, vua anh Friedrich Wilhelm IV buoc long phai ra lenh cho ong lanh nan o Anh ngay lap tuc. Đuoc su ho tro cua vien si quan phu ta goc Bremen cua minh la August Friedrich Oelrichs (1801 – 1868), Wilhelm roi Berlin va cai trang thanh mot thuong gia voi nac danh Wilhelm Oelrichs đe tron chay sang Luan Đon vao cuoi thang 3 nam 1848. Tai đay, ong đa hinh thanh moi quan he than mat voi nhieu nha chinh khach Anh Quoc, trong so đo co Vuong te Albrecht, Ngai Robert Peel, Huan tuoc John Russell va Huan tuoc Palmerston, đong thoi bay to cac y kien chinh tri cua minh. Trong khi đo, tu dinh cua ong bi nhung nguoi dan Berlin phan no tuyen bo la "tai san quoc gia".
Trai voi anh minh, Wilhelm la mot nha dan toc chu nghia theo xu huong ma nguoi ta goi la "Tieu Đuc", đat niem tin manh liet vao su thong nhat cua nuoc Đuc duoi quyen lanh đao cua Pho trong tuong lai. Đieu nay đuoc the hien qua la thu cua ong gui von Natzmer vao ngay 20 thang 5 nam 1848: "Ai muon cai tri Đuc phai chinh phuc no... Toan bo lich su cua chung ta cho thay Pho co đinh menh lanh đao Đuc nhu van đe la bang cach nao va khi nao". Trong thoi gian Wilhelm vang mat, Vuong phi Augusta song o Potsdam cung voi cac con cua minh. Cuoi thang 5, nha vua hieu trieu em trai ve nuoc. Trong mot buc thu cong khai viet cho anh minh tai Bruxelles vao ngay 30 thang 5, ong hy vong hien phap se đuoc ban bo dua tren su đong thuan giua vua voi dan, va qua đo ong cung hoi đap cuoc bieu tinh cua 1 van nguoi Berlin nham phan đoi su tro ve cua ong. Đen ngay 8 thang 6 nam 1848, Wilhelm tro ve Berlin. Đong thoi, ong tiep tuc xoa diu su phan no cua dan chung đoi voi minh bang viec chap nhan mot ghe trong Hoi đong Quoc gia Pho (moi đuoc thanh lap ngay 22 thang 5) voi cuong vi la đai bieu cua quan Wirsitz. Tuy nhien, sau khi đoc mot bai dien van ngan bay to niem tin cua minh vao cac nguyen tac lap hien, nguoi ke vi cua trieu Hohenzollern roi bo chuc vi cua minh trong Hoi đong Quoc gia va tro lai Potsdam. Vao thang 9, theo loi khuyen cua ong, nha vua bo nhiem mot so bo truong vao chinh quyen phan cach mang moi cua tuong von Pfuel.
Vao ngay 8 thang 6 nam 1849, Nhiep chinh Đuc la Johann bo nhiem Wilhelm lam Tong chi huy "Đao quan tac chien tai Baden va Pfalz", bao gom cac quan đoan Hirschfeld va Groeben cua Pho cung voi Quan đoan Neckar cua Lien minh cac quoc gia Đuc. Nhiem vu cua ong la tran ap cac phong trao cach mang tai Pfalz va Baden. Voi cac ke hoach đuoc to chuc đung đan va thuc hien hieu qua cua ong, Đao quan tac chien do Wilhelm chi huy đa dap tat đuoc cac cuoc khoi nghia chi trong vong vai tuan. Khi chien dich moi khoi đau, Wilhelm đa thoat khoi mot am muu am sat tai Ingelheim. Cuoc chien đau tai Baden va Pfalz cung khoi đau moi quan he gan bo chat che giua Wilhelm voi Albrecht von Roon, khi ay la Tham muu truong cua tuong Hirschfeld va sau nay la nha cai cach quan su quan trong cua Pho. Su that thu cua phao đai Rastatt, thanh luy cuoi cung cua nhung nguoi cach mang, đa đanh dau su that bai cua cao trao cach mang tai Đuc trong cac nam 1848 – 1849. Vao ngay 19 thang 8 nam 1849, Wilhelm cung voi Đai Cong tuoc Leopold, Đai cong tuoc xu Baden to chuc le khai hoan tai Karlsruhe.
Đen ngay 12 thang 10, Wilhelm dan đoan quan chien thang roi Baden tro ve kinh đo Berlin, va đuoc bo nhiem chuc Tong đoc tinh Rhein va tinh Westfalen. Ong lap dinh thu o Koblenz, thu phu cua tinh Rhein. Vao nam 1854, Thai đe Wilhelm đuoc thang cap Chuan Thong che, đong thoi lanh quyen tran thu phao đai Mainz.


 Nhung nam thang o Koblenz  Thai đe Wilhelm cung voi Vuong phi Augusta cu ngu tai Đien Tuyen hau o Koblenz ke tu nam 1850 cho toi nam 1858. Ban than Augusta rat ua chuong cuoc song o Koblenz va đay la noi ma ba cuoi cung đa thoat ly đuoc đoi song noi cung đinh, nhu the nhung nam thang nien thieu cua ba o xu Weimar. Trong thoi gian nay, con trai ho la Friedrich Wilhelm hoc ve luat, lich su, chinh quyen va chinh sach cong cong o Đai hoc Bonn cach đo khong xa. Friedrich Wilhelm von đuoc nuoi duong theo truyen thong chu trong đau tu ve quan su cho cac vuong tu cua Vuong trieu Hohenzollern, song duoi su anh huong cua nguoi me la Augusta, Friedrich cung tro thanh vi than vuong đau tien cua Pho đuoc hap thu mot nen giao duc han lam.
Trong thoi gian nay, Wilhelm va Augusta đa tiep đon cac tri thuc theo khuynh huong tu do chu nghia nhu nha su hoc Maximilian Duncker, Giao su Luat August von Bethmann-Hollweg, Clemens Theodor Perthes va Alexander von Schleinitz. Tham chi, duoi tac đong cua cac cuoc khoi nghia nam 1848-1849, quan điem chinh tri cua Wilhelm tro nen on hoa hon voi chu nghia tu do. Trong khi đo, ong bat đong manh me voi chinh quyen bao thu cuc đoan cua Otto Theodor von Manteuffel. Đac biet, trong boi canh phan biet ton giao con ton tai, tinh than khoan dung cua Augusta đoi voi Cong giao đuoc the hien ro net trong thoi gian cu tru o Koblenz, va thai đo nay bi xem la khong thich hop đoi voi mot vuong phi cua vuong trieu Khang Cach Pho.
Wilhelm cung bat đong voi cac đuong loi đoi ngoai cua trieu đinh Pho đuong thoi. La nguoi ung ho ke hoach Radowitz – mot hoach đinh thong nhat nuoc Đuc duoi su lanh đao cua Pho thong qua thoa thuan voi cac vua chua Đuc đuong thoi, Wilhelm coi thoa hiep cua Pho voi Ao tai Olmutz, trong đo ke hoach Radowitz bi pha san va Pho tro lai Lien minh cac quoc gia Đuc duoi su lanh đao cua Ao, la mot that bai nhuc nha. Ong cam thay khong the tha thu cho Nga hoang Nikolai II vi đa đung ve phia Ao khi nguy co chien tranh no ra giua Ao va Pho. Trong Chien tranh Krym, Cong su Pho tai Nghi vien Lien minh cac quoc gia Đuc o Frankfurt-am-Main la Otto von Bismarck khuyen Manteuffel đoi Ao – nuoc chu truong phan đoi su gay han cua Nga voi Tho Nhi Ky – trien khai toan bo binh luc o vung Balkan, sau đo bat ngo đua ra cho trieu đinh hai su lua chon: hoac la Pho se lien minh voi Ao, hoac la Pho se tham chien chong Ao, đe khai thac loi ich cho Pho. Wilhelm chi trich loi khuyen cua Bismarck nhu y kien cua mot "cau hoc sinh" va chu truong phoi hop than trong voi Ao nham tranh bi co lap.


Nhiep chinh vuong Vao nam 1857, vua Friedrick Wilhelm IV đa bi mot con đot quy khong guong day noi. Ngay 23 thang 10, Wilhelm 60 tuoi đuoc cu lam Phu chinh cua vua anh. Đen ngay 7 thang 10 nam 1858, ong tro thanh Nhiep chinh vuong thay mat anh minh đieu hanh đat nuoc. La nguoi bao thu nhung hinh anh cua ong, đao phu cua Rastatt va ke thu khong đoi troi chung cua cach mang va đoi thu khong khoan nhuong trong con mat dan chung, đa thay đoi đang ke tu thap nien 1850. Theo su gia Erich Dorn Brose, nguoi trong cuoc khong lay gi lam la voi thai đo tan tien cua Wilhelm tu thap nien nay: ngay tu truoc nam 1848 va nhung nam thang o Koblenz, nguoi ta đa nhin thay ong bau ban voi cac trieu than mang khuynh huong tu do chu nghia va doanh nhan thuc thu, đong thoi ung ho cac phat minh nhu đuong sat, sung truong nap hau, đai bac ranh xoan va cac chien thuat quan su moi me. Vi tan Nhiep chinh vuong cung la nguoi chu truong đoi khanh quyen luc cua nhom co van khong chinh thuc camarilla cua trieu đinh – nhung nguoi gay roi ren cho bo may chinh phu bang cach lien tiep can thiep vao cong viec cua cac bo truong, phan đoi viec ap dung ton giao vao cac muc đich chinh tri (đac biet la viec su dung bo may canh sat va mat tham đe ap đat quan điem ton giao cua nha nuoc) du ong la mot tin đo Khang Cach sung đao, đong thoi khong ua chuong phe bao thu cuc đoan. Su tan tien trong tu tuong cua minh đa khien ong tro thanh niem hy vong lon đoi voi phe dan toc va tu do chu nghia trong chinh tri Đuc, giong nhu anh ong vao nam 1840.

Trong ngay đau tien tho chuc Nhiep chinh vuong, Wilhelm đa trieu tap Nghi vien (Landtag) đe xac lap nen cai tri cua ong va vai tuan sau, trai nguoc voi loi khuyen cua vua anh, ong đoc loi ngu the trung thanh voi hien phap, hua hen se giu gin hien phap "vung chac va bat kha xam pham". Vao ngay 5 thang 11 nam 1858, vi tan Nhiep chinh vuong sa thai chinh quyen quan lieu cua Manteuffel, đong thoi thanh lap chinh phu cua "nhung nguoi bao thu tu do" duoi su lanh đao cua Karl Anton, Vuong tuoc Hohenzollern-Sigmaringen – mot nha quy toc Nam Đuc mang hoi huom tu do. Mac du đa so cac bo truong trong chinh phu đeu la nhung nguoi bao thu, su co mat cua nhung nhan vat mang khuynh huong tu do nhu Bethmann Hollweg, Rudolf von Auerswald va Ba tuoc von Schleinitz, nguoi đa ung ho tich cuc ke hoach Radowitz đa cung co niem tin cua nhung nguoi theo chu nghia tu do đoi voi vi Nhiep vuong. Phe tu do tran ngap trong khong khi han hoan đon mung cai đuoc tin la "Thoi đai Moi" (Neue Ara) o Pho. Tru mot so nguoi hoa nghi nhu Karl Marx, đa so du luan tin rang su kien Wilhelm thanh lap chinh phu moi la mot thay đoi quan trong. Vao ngay 8 thang 11, ong đoc mot bai dien van truoc chinh phu. Trich đoan noi tieng trong bai dien van ung ho mot chinh sach ngoai giao manh me nham xac nhan đia vi hang đau cua Pho o Đuc: "Pho phai tien hanh cac cuoc chinh phuc ve tinh nhan tam tai Đuc, thong qua mot he thong lap phap sang suot, bang viec đe cao cac nhan to đao đuc va tan dung cac nhan to cua nen thong nhat nhu Lien minh Thue quan". Su phan khoi truoc cac hoat đong ban đau cua Wilhelm đa tro thanh đong luc tinh than dan đen thang loi cua nhung nguoi tu do on hoa trong cac cuoc bau cu Nghi vien Pho vao cuoi nam 1858. Cac cuoc bau cu dien ra voi so luong nguoi đi bo phieu cao hon rat nhieu so voi cac cuoc bau cu truoc đo nam 1855; tham chi nhieu nguoi dan chu, von chu truong khong tham gia bo phieu ke tu sau that bai cua cach mang Đuc, cung tham gia bau cu. Phe tu do gianh đa so ghe tuyet đoi o Vien Dan bieu, voi 210 ghe. Trong khi đo, nhung nguoi bao thu chi giu đuoc 59 trong 236 ghe truoc đay cua ho.

Thuc chat, Wilhelm khong hoan toan co chu y tu do hoa vuong quoc. Trong cac phat ngon cua minh, ong đa khang đinh bao ton quyen the cua vuong trieu, "khong co su cat đut nao voi qua khu". Theo nha su hoc Hajo Holborn, bang viec thanh lap chinh phu voi cac bo truong đen tu mot so phe canh chinh tri khac nhau, Wilhelm đa nhan manh su đoc lap cua trieu đinh đoi voi cac đang phai chinh tri. Tinh than lac quan cua phe tu do vao mua thu nam 1858 khong keo dai lau. Chinh phu ban bo cai cach noi tri mot cach cham chap va viec tien hanh cai cach vap phai su đoi khang cung nhu cac hoat đong tri hoan cua nhung nguoi bao thu cung voi cac quan tong đoc. Vien Quy toc đa ngan chan cac đao luat tu do trong bo luat dan su va cac bien phap cai cach thue nham đanh vao đac quyen cua tang lop quy toc đia chu Junker. Trong khi đo, nhung nguoi tu do cao tuoi chu truong thoa hiep va đieu đo gay bat man cho nhung nguoi dan chu va tu do tre tuoi.
Ngay tu truoc nam 1858, Otto von Bismarck đa co gang thuyet phuc Wilhelm chap thuan quan điem cua minh ve van đe thong nhat nuoc Đuc. Thang 3 nam 1858, trong mot ban tau dai 92 trang, Bismarck thuc đay chinh quyen Wilhelm thuc hien mot chinh sach chong Ao. Nhung trai lai, Wilhelm chu truong giu mot moi quan he ngoai giao tot voi Ao va đieu đo đoi hoi ong phai bo nhiem mot cong su moi tai Frankfurt. Do vay, thang 3 nam 1859, ong đieu Bismark lam Đai su Pho o Sankt-Peterburg.


= Cac van đe quan su =
Co mot phan trong bai dien van ngay 8 thang 11 cua Wilhelm it đuoc du luan chu y. Trong đo, ong khuyen khich nhung thay đoi can thiet ve luc luong vu trang cua đat nuoc tao cho Pho the đung vung manh trong hang ngu cuong quoc chau Au. Su tan tam cua ong đoi voi viec xay dung phat trien luc luong quan su Pho đa đuoc the hien ngay tu ngay 23 thang 10 nam 1857, khi ong bo nhiem tuong Helmuth von Moltke lam Tong tham muu truong. Lich su nhin nhan đay la mot trong hai cuoc bo nhiem quan trong nhat ma ong đa tung thuc hien, cung voi su kien Bismarck nham chuc Thu tuong ngay 22 thang 9 nam 1862. Nam 1858, theo loi khuyen cua tuong Edwin von Manteuffel, ong thanh lap Noi cac Quan su nham thau tap trung kiem soat quan đoi vao tay hoang gia. Manteuffel đuoc cu lam Bo truong Noi cac Quan su. Khi chien tranh bung no giua Ao va lien minh Phap-Sardegna nam 1859, Nhiep chinh vuong đa phat lenh cho Moltke tong đong vien ba quan đoan Pho va toan bo luc luong ky binh đe chuan bi kha nang tham chien chong Phap vao ngay 20 thang 4. Nhung cuoc tong đong vien dien ra hon loan va ket thuc voi that bai: trong thoi điem hiep đinh hoa binh đuoc ky ket giua Phap va Ao vao mua he nam 1859, cac luc luong cua Pho van chua he san sang chien đau.
Su that bai cua cuoc tong đong vien đa khien cho Wilhelm huyen chuc vi Bo truong Chien tranh mang khuynh huong tu do la Eduard von Bonin va thay ong nay bang mot nguoi bao hoang – Albrecht von Roon. Cung voi Moltke, Roon đa tien hanh cai cach quan đoi truoc boi canh cang thang gia tang trong quan he giua cac liet cuong Au chau. Voi mong muon gay dung luc luong quan su bai ban, Wilhelm tich cuc ung ho đe xuat cua Roon nham ap đat luat nghia vu quan su ba nam đoi voi moi cong dan, thuc đay su gia tang quan so quan đoi nha nghe cua Pho tu 5 van len 11 van binh si, đong thoi giam kich co va vai tro cua luc luong Dan quan, đat luc luong nay duoi quyen chi huy cua cac si quan quan đoi Pho. Su thay đoi nay phu hop voi y muon cua Wilhelm nham bien Dan quan thanh luc luong tru bi cua quan đoi. Cung nhu nhung nguoi bao thu khac, ong nhin nhan Dan quan la mot he thong mang tinh chat dan chu, đe doa đen quyen loi cua ho.
Khi Roon đe trinh ke hoach cua minh len Nghi vien vao đau nam 1860, cac nghi vien theo chu nghia tu do hoang hot. Ho khong muon đe cho quan Nhiep chinh don phan lon nhat cua ngan sach vao chi tieu quan su, lam tieu ton nhung khoan ngan quy co the đuoc su dung đe xay dung đuong sa va cau cong. Them vao đo, su cam ghet cua ho đoi voi đoi ngu si quan va su xem nhe cua Roon đoi voi Dan quan – luc luong gan lien voi huyen thoai cua phe tu do ve cuoc "chien tranh giai phong" nam 1813 đa lan rong mau thuan ve van đe cai cach quan đoi thanh mot cuoc xung đot giua quan đoi va cong chung, hay giua vuong trieu va quoc hoi. Tuy nhien, do hai ben van hy vong tranh đuoc mot cuoc đoi đau truc tiep, Nghi vien đa phe duyet mot khoan ngan sach tam thoi cho quan đoi Pho vao thang 5, dua tren loi hua rang chinh phu se khong tien xa voi cong cuoc cai to quan đoi cho đen khi mot đao luat chinh quy đuoc ban hanh. Tren thuc te, Wilhelm khong bao gio cho đoi; ong chu truong thang tien voi viec gay dung cac trung đoan moi. Ca ong va cac si quan cua minh đeu khong tin rang quan đoi thuoc ve su kiem soat cua Nghi vien. Đoi voi ho, quan đoi gan voi trach nhiem thieng lieng cua quan vuong. Wilhelm cung khong he du đinh thoa hiep ve van đe nghia vu quan su ba nam va vai tro cua Dan quan.


Quoc vuong Pho Ngay 2 thang 1 nam 1861, Friedrich Wilhelm IV mat. Wilhelm len ngoi quoc vuong, hieu la Wilhelm I. Ngay 14 thang 7 nam 1861, khi tan vuong đi đieu duong tai Baden-Baden, mot sinh vien mang ten Oskar Becker đa muu sat ong vi coi ong la mot can tro đoi voi su thong nhat nuoc Đuc. Nhung nha vua chi bi thuong nhe va Becker bi bat giu. Theo guong vua khai quoc Friedrich I, Wilhelm I đen Konigsberg va tai đay ong lam le gia mien o Nha tho Lau đai (Schlosskirche). Wilhelm chon ngay 18 thang 10 – ngay ky niem chien thang Leipzig đe to chuc su kien nay, le gia mien đau tien cua quoc vuong Pho ke tu nam 1701 va cung la le gia mien duy nhat cua mot ong vua Đuc vao the ky 19. Cuoc đang quang đa khang đinh ban chat "nua chuyen che, nua lap hien" cua nha nuoc quan chu Pho thoi bay gio. Mot mat, cuoc đang quang khang đinh niem tin vung chac cua Wilhelm I vao than quyen cua nen quan chu. Mat khac, buoi le cung gay cho nhieu nguoi bao thu that vong vi cho thay quyet đinh cua tan vuong nham bai bo cac nghi le tuyen the trung thanh truyen thong cua Pho. Quyet đinh nay phan anh ro ret y muon cua nhung nguoi tu do, vi theo ho, cac nghi le tuyen the trung thanh – von gan lien voi che đo quan chu chuyen che cu – đa khong con thich hop trong thoi đai moi cua hien phap va nghi vien nay. Wilhelm cung tu choi tuan theo uoc nguyen cuoi cung cua tien vuong nham xoa bo hien phap.
Trong thoi gian nay, cac trung đoan moi, đuoc thanh lap trong mot cuoc tai cau truc ma chua đuoc chap thuan ve luat phap, đa nhan đuoc tu Wilhelm cac la hieu ky cua minh duoi hinh thuc pho truong. Ong đuoc xem la nguoi quan nhan tan tuy nhat trong cac vua Pho ke tu sau Friedrich Đai đe. Thang 6 nam 1861, cang thang giua Vuong trieu voi Vien Dan bieu đa len cao khi Wilhelm tu choi nhin nhan mot khoan ngan sach tai chinh moi ma Quoc hoi duyet cho quan đoi la "tam thoi". Thai đo bat chap cua chinh phu đa lam suy nhuoc y chi cua nhung nguoi tu do cao nien va ho tim kiem su hoa giai o bat ky mot cai gia nao. Trai lai, trong tam trang bat man, mot so nguoi tu do tien bo hon đa tach ly khoi đang Tu do cu đa thanh lap Đang Tien bo Đuc vao thang 6 nam 1861 đe tang cuong su chong đoi cua minh voi chinh sach "quan phiet hoa" cua nha vua. Đang nay kien quyet đau tranh nham bao ve su kiem soat cua dan chung đoi voi luc luong dan quan va ngan chan viec mo rong thoi han nghia vu quan su. Trong cac cuoc bau cu thang 12 nam 1861, Đang Tien bo gan nhu đanh bai hoan toan nhung nguoi bao thu va gianh đuoc nhieu ghe tu đang Tu do cu. Khi Vien Dan bieu moi nay to ra cung đau hon tien nhiem cua minh, Wilhelm I đa giai tan vien va keu goi bau cu lai. Ket qua cua cac cuoc bau cu dien ra vao thang 5 nam 1862 con gay cho nha vua that vong hon ca nam truoc. Đen thang 9 nam đo, mau thuan giua Quoc vuong va Vien Dan bieu len toi đinh điem khi vien tranh luan ve van đe ngan sach nam toi. Chinh quyen moi cua Wilhelm, gio đay chi bao gom nhung nhan vat bao thu duoi su lanh đao cua Vuong tuoc Adolf zu Hohenlohe Ingelfingen, hieu rang Vien Dan bieu tuyet đoi khong chap nhan cai cach mo rong quan đoi cua nha vua va cam thay nhung hanh đong cua minh la khong hop phap, hop hien. Mot bo phan trong so ho đa len tieng yeu cau nghi hoa, va tham chi Roon cung nam trong so nay o mot thoi gian ngan. Tinh hinh cho thay rang Đang Tien bo se nghi hoa va chap nhan ke hoach ve dan quan cua trieu đinh neu nhu trieu đinh tu bo ke hoach tang thoi han nghia vu quan su cua minh.


= Đuong loi cua Bismarck =

Nhung Wilhelm dut khoat khong chiu thuong luong. Voi niem tin sat đa cua minh vao quyen kiem soat quan đoi nhu mot đac quyen cua nha vua, ong chi co mot su lua chon đon gian: ong du đinh thoai vi đe truyen ngoi cho Thai tu Friedrich Wilhelm, mot nguoi theo chu nghia tu do. Tham chi Wilhelm đa soan thao chieu thoai vi, nhung y đinh nay bi phan đoi manh me boi Friedrich Wilhelm, nguoi đa khuyen phu vuong giai quyet khung hoang. Ben canh đo, Quoc vuong khong muon đay đat nuoc vao mot con binh lua, do đo ong phan bac yeu cau đao chinh quan su cua nhung nguoi nhu tuong Manteuffel. Bi hoang mang, Roon phai tim đen mot co hoi cuoi cung đe van hoi tinh hinh. Đo la viec thay đoi chinh quyen va hieu trieu mot nguoi co the thay đoi cuc dien voi phan thang thuoc ve nha vua đen Berlin: nguoi đay la Otto von Bismarck, mot quy toc đia chu bao thu. Vao ngay 18 thang 9 nam 1862, mot ngay sau khi Roon đung ve phia cac đai than "chu hoa" va Wilhelm đe doa thoai vi trong mot hoi đong hoang gia, Roon gui đen Bismarck mot thong điep ngan gon bang tieng Phap va Latinh voi chu ky nac danh: "Periculum in mora. Depechez-vous" (đai y thuc giuc Bismarck ve Berlin gap chu khong the tri hoan). Chan ghet "ten đien Bismarck" va so ong nay se kich đong bao luc, nha vua đa chap thuan đe xuat cua Roon mot cach bat đac di. Chieu ngay 22 thang 9 nam 1862, Bismarck vao cung yet kien nha vua. Buoi yet kien đa thuc đay Wilhelm quyet đinh khong tu bo ngai vang va bo nhiem Bismarck lam Thu tuong.
Theo Hien phap Pho, chuc danh Thu tuong chi chiu trach nhiem truc tiep voi Quoc vuong, khong tuan theo Nghi vien. Hieu đuoc tam ly cua quan vuong, Bismarck luon giu phan be toi nhu thoi phong kien. Tuy nhien, chinh Bismarck moi la nguoi chi đao su vu quoc gia, tu đoi noi đen đoi ngoai. Nhieu lan, ong đa buoc vua phai đong thuan bang cach doa tu chuc.
Sau khi chi đinh mot nhom nguoi bao thu ra lap chinh phu, Bismarck giai quyet mau thuan giua vua va nghi vien bang mot phuong phap đon gian: chinh phu se đieu khien tinh hinh bat chap phan ung cua quoc hoi. Bismarck cu nguoi đi thu thue đe đong gop chi phi quan đoi, va bien minh rang trong hien phap co nhung "lo hong" tao đieu kien cho ong hanh đong. Bismarck cung hon mot lan giai tan nghi vien va keu goi bau cu lai. Moi khi su ung ho cua cong chung voi cac đoi thu tu do cua ong gia tang, Bismarck lai co đuoc cho dua o nha vua, nguoi gio đay đang thuc hien cac cai cach quan su cua minh. Nam 1863, trong mot chien dich bau cu, Bismarck lai ban bo sac lenh tang cuong kiem duyet bao chi. Su phan khang cua Thai tu đoi voi chinh sach nay đa khien cho Quoc vuong noi gian. Do vay, Quoc vuong khong cho phep con minh co mot đia vi chinh tri nao trong suot trieu đai cua minh. Ben canh đo, trai voi y muon cua vua, Bismarck cung theo đuoi mot chinh sach ngoai giao mao hiem nham thong nhat nuoc Đuc bang hang loat cuoc chien tranh.


= Chien tranh Schleswig lan thu hai =
Vao nam 1863, mau thuan ve van đe kiem soat Schleswig-Holstein, hai vung lanh tho co phan đong dan so la nguoi Đuc, len cao khi nghi vien Đan Mach quyet đinh sap nhap hai vung nay vao lanh tho cua minh. Cac cuong quoc khong the giai quyet van đe, va Bismarck, đuoc su lien minh cua Ao, đa phat đong cuoc Chien tranh Schleswig lan thu hai chong Đan Mach. Vua Wilhelm I buoc vao cuoc chien tren cuong vi la Tong tu lenh quan đoi Pho. Cuoi thang 4, lien quan Ao-Pho chiem đuoc Schleswig. Sau khi quan Pho duoi su thong linh cua nguoi chau goi vua bang bac la Than vuong Friedrich Karl, thuc hien mot ke hoach tao bao cua Moltke, đo bo len chiem đao Alsen vao ngay 29 thang 6 nam 1864, y chi cua nguoi Đan Mach bi tan vo. Đan Mach buoc phai yeu cau ngung ban va tien hanh đam phan hoa binh. Vao ngay 30 thang 10 nam 1864, hoa uoc đuoc ky ket tai Vien theo đo Schleswig, Holstein va Lauenburg thuoc ve Ao - Pho.
Cuoc chien la co hoi đau tien đe khang đinh thanh qua cua cac cai cach quan su cua nha vua, va đem lai mot so y nghia quan trong cho Pho. Quan đoi Pho đa co đuoc mot so kinh nghiem thuc chien can thiet, va kien truc su truong cua chien thang – Moltke – đa khang đinh thuc luc cua minh voi quan vuong. Them vao đo, cuoc tan cong thang loi cua cac đao quan Pho vao thanh luy kien co cua Đan Mach o Duppel ngay 18 thang 4 nam 1864 đa khoi day tinh than yeu nuoc cua nguoi Pho va lam suy nhuoc su chong đoi cua phe tu do.


= Chien tranh Bay tuan =
Moi quan he đuoc cai thien giua Pho va Ao, thanh qua cua cuoc chien chong Đan Mach, đa mau chong đo vo do mau thuan ve viec kiem soat Schleswig va Holstein. Đong thoi, chinh quyen Bismarck muon buoc Ao khang đinh ba quyen cua Pho o mien Bac Đuc. Đe chuan bi chien tranh, Thu tuong co lap Ao ve ngoai giao va thiet lap lien minh voi Y vao thang 4 nam 1866. Đe đap tra, vao ngay 1 thang 6 nam 1866, Ao kien nghi Nghi vien Lien minh cac quoc gia Đuc ban hanh giai phap cuoi cung đoi voi tinh hinh Schleswig-Holstein. Pho tuyen bo yeu cau nay vi pham Thoa uoc Gastein. Ngay 14 thang 6, khi phan lon cac quoc gia Lien minh Đuc đong y đung ve phia Vien khai chien chong Berlin, đai bieu Pho tuyen bo giai the Lien minh. Vao ngay 16 thang 6, trong bai tuyen cao "Hoi nguoi dan Đuc cua ta", Wilhelm I len an Lien minh chia re Đuc va tuyen bo Pho "quyet đinh ganh vac cuoc đau tranh vi nen thong nhat dan toc Đuc gio đang bi ngan can boi quyen loi rieng cua cac bang đon le".

Cung ngay mot tap đoan quan Pho duoi su chi huy cua tuong Eduard Vogel von Falckenstein đa tran vao cac bang o phia Bac. Cac luc luong Pho đanh chiem nhanh chong cac bang nay va vao ngay 28 thang 6, Hannover bi buoc phai đau hang. Nhung cac hoat đong o phia Đong moi quyet đinh đen cuc dien cua cuoc chien: ngay 18 thang 6, trieu đinh Berlin tuyen chien voi cac quoc gia con lai cua Lien minh, trong đo co Ao. Trai voi truyen thong tu thoi Friedrich Đai đe rang nha vua la nguoi tong chi huy toi cao duy nhat cua na quan, Wilhelm đa trao cho Moltke thuc quyen chi đao chien dich vao ngay 2 thang 6 nam 1866 khi ong cho phep vi tuong đuoc ban bo menh lenh tren danh nghia nha vua. Tu đay, Moltke đung ngang hang voi Bismarck va cung nha vua đieu khien cac hoat đong tac chien. Moltke to chuc ba mui tan cong vao lanh tho Bohmen cua vuong trieu Ao. Ngay 30 thang 6, nha vua va Moltke đen Bohmen đe truc tiep chi huy chien dich. Trong tran đanh quyet đinh o Koniggratz-Sadowa ngay 3 thang 7, nha vua đa dong ngua qua cac trung đoan đe đong vien si khi ba quan. Su dan than cua ong vao lua đan đa gay cho cac vo tuong hoang hot. Tap đoan quan so 1 cua Friedrich Karl đa can ke that bai khi ma su tiep vien kip thoi cua Tap đoan quan so 2 do Thai tu thong linh xoay chuyen tinh hinh va đem lai thang loi quyet đinh cho Pho.
Sau chien thang, mau thuan nay sinh giua Quoc vuong va Thu tuong. Trong niem vui chien thang, Wilhelm chu truong sap nhap lanh tho tu Ao va Bayern, đong thoi to chuc dieu binh khai hoan o Vien. Nhung, voi tam nhin chinh tri-ngoai giao lau dai cua minh, Bismarck khong muon lang nhuc Ao qua muc va phan khang gay gat. Nhung canh tuong bao tap đa dien ra giua hai vi nguyen thu. Cuoi cung, voi su giup đo cua Thai tu – mot nguoi co tu tuong phan chien, Bismarck đa buoc Wilhelm phai tu bo tham vong cua ong. Theo Hoa uoc so bo Nikolsburg va Hoa uoc Praha sau đo, Ao khong bi mat mot lanh tho nao ve tay Pho, nhung bi loai khoi Đuc. Lien minh cac quoc gia Đuc bi giai tan, va phan lon cac bang Bac Đuc (trong đo co Schleswig va Holstein) bi sap nhap vao lanh tho Pho. Thang 9 nam 1866, Wilhelm I, Bismarck, Moltke va Roon ca khuc khai hoan tro ve kinh đo Berlin trong su chao đon nong nhiet cua dan chung.
Thang 8 nam 1866, mot lien minh quan su cua cac bang con lai o Bac Đuc duoi su ba quyen cua Pho đuoc hinh thanh, đat nen mong cho su ra đoi cua Lien bang Bac Đuc vao nam 1867. Wilhelm I gio đay la Chu tich, Bismarck la Thu tuong Lien bang Bac Đuc. Ngoai ra, thang loi toan dien cua Pho trong chien tranh 1866 cuoi cung đa đat dau cham het cho cuoc xung đot giua Quoc vuong va phe tu do chu nghia voi phan thang thuoc ve Quoc vuong.


= Chien tranh Phap-Đuc =

Sau that bai cua Ao nam 1866, su troi day cua nuoc Pho duoi trieu Wilhelm I đa tro thanh moi ban tam cho nuoc Phap thoi hoang đe Napoleon III. Ve phia Pho-Đuc, Bismarck hieu ro mot cuoc chien voi Phap la khong the tranh khoi đe hoan tat qua trinh thong nhat nuoc Đuc bang vu luc. Thu tuong cung tin chac rang cac cuong quoc chau Au se giu trung lap va cac bang Nam Đuc se ung ho Pho khi co chien tranh. That vay, khi Chien tranh Phap-Pho bung no vao cuoi thang 7 nam 1870, cac nuoc o mien Nam Đuc đa quy tu duoi ngon co cua quoc vuong Pho. Vao ngay 31 thang 7 nam 1870, Wilhelm roi Berlin đe than chinh soai linh cac đao quan cua nguoi Đuc chong nhau voi Phap. Cung nhu trong cuoc chien chong Ao, Moltke la nguoi đe xuong ke hoach chien tranh, theo đo quan đong minh Pho-Đuc đuoc chia lam ba tap đoan quan tran vao nuoc Phap. Cac luc luong đuoc to chuc va huan luyen bai ban cua Pho lien tiep thang tran trong suot sau tuan giao chien.
Bay ngay sau khi Wilhelm vuot bien gioi Phap (11 thang 8), ong cung Moltke truc tiep chi huy tran Gravelotte-St. Privat, tran đanh lon nhat cua cuoc chien, vao ngay 18 thang 8. Tai đay, cac đot tan cong cua Tap đoan quan so 1 duoi quyen tuong Steinmetz va Tap đoan quan so 2 duoi quyen Than vuong Friedrich Karl đa bi Tap đoan quan Rhine chu luc cua Phap duoi quyen Thong che Bazaine đay lui voi thiet hai het suc nang ne. Du vay, su nhay ben cua luc luong phao binh Pho va thai đo thu đong cua Bazaine đa gop phan van hoi tinh hinh cho cac đon vi bo binh Pho. Đuoc tang vien, quan đoi Pho-Đuc cuoi cung đa đuoi đuoc quan Phap ve Metz. Ngoai tru Moltke, moi thanh vien Bo Tong Chi huy Pho đeu hai hung truoc cuoc tan sat o Gravelotte-St. Privat. Ban than Wilhelm I hot hoang khi ong đuoc tin 8.000 si quan va binh linh cua Quan đoan Ve binh tinh nhue bi loai khoi vong chien. Nhung tran đanh la mot thang loi chien luoc lon cua quan đoi Đuc: Tap đoan quan Rhine bi bao vay co lap tai Metz cho đen khi đau hang vao ngay 27 thang 10.
Cung voi Napoleon III, Thong che MacMahon mang Tap đoan quan Chalons đi cuu Bazaine, nhung vao cuoi thang 8, Moltke đa nam bat đuoc cuoc hanh quan cua MacMahon. Ong lien ra lenh cho Tap đoan quan so 3 cua Thai tu Pho va Tap đoan quan Maas moi đuoc thanh lap duoi quyen Thai tu Albert cua Sachsen quay ngoat theo huong tay-bac đe truy bat Tap đoan quan Chalons. Quan Đuc đanh bai mot bo phan cua tap đoan quan nay trong tran Beaumont, buoc MacMahon phai rut ve Sedan.
Ngay 1 thang 9 nam 1870, duoi su thong linh cua Wilhelm I va Moltke, cac Tap đoan quan so 3 va Maas đa bao vay tieu diet Tap đoan quan Chalons o Sedan. Tai đay, cac cuoc phao kich o at cua Đuc đa gay cho quan Phap thiet hai het suc nang ne. Quan Pho tung buoc siet chat vong vay va vao buoi chieu, ho đap tan hang loat đot phan cong cua ky binh đich. Tinh than tan cong dung cam cua ky binh Phap đa khien cho Wilhelm bat thot: "Oi! Nhung con nguoi can truong".. Ngay hom sau (2 thang 9), Napoleon III va gan 10 van duoi quyen đau hang va bi bat lam tu binh. Tran Sedan đuoc nhin nhan la "thang loi lon nhat cua nguoi Đuc truoc Phap ke tu sau tran Pavia" (Eulenberg). Hoang đe Phap bi giai đen giam trong lau đai Wilhelmsthal o Kassel va ve sau sang song luu vong o Anh. Cung giong nhu Karl V trong chien dich Pavia, Wilhelm đa bay to su hao hiep va te nhi cua minh đoi voi cac ke thu bai tran. Vao ngay 5 thang 9, Phap đuoc tuyen bo la mot nuoc Phap. Bismarck khuyen vua ngung tan cong va dan tran tuyen phong thu o cac vi tri hien tai cua minh o mien Đong Phap, nhung nha vua va Moltke tu choi. Ong đieu quan đen vay ham Paris va thiet lap tong hanh dinh tai đien Versailles.

 
Mau thuan lai nay sinh giua Bismarck va cac tuong linh. Muc tieu cua Bismarck trong cuoc chien la chinh tri chu khong phai la quan su: su thong nhat nuoc Đuc va thay đoi cac lien minh quan su, trong đo cac bang Nam Đuc nam duoi tam anh huong cua Pho, thanh mot the che chinh tri thong nhat. Nhung voi tam nhin quan su cua minh, Moltke đe xuat sap nhap thanh pho Strasbourg, phao đai Metz, cac tinh Alsace va Lorraine đe lam vung đem cho nuoc Đuc truoc moi cuoc tan cong tu phia tay trong tuong lai. Bismarck đong y lay Strasbourg va Alsace, von đa thuoc ve Đuc hai the ky truoc khi bi Louis XIV cuop đoat, nhung khong muon lay Metz va Lorraine vi dan so o đay đa phan la nguoi Phap. Nha vua ung ho y kien cua Moltke va ong quyet đinh sap nhap ca Alsace lan Lorraine vao nuoc Đuc thang tran.
Tai Versailles, ve mat danh nghia, nha vua chi đao cac chien dich quan su va cac cuoc đam phan chinh tri dan toi su kien lap Đe quoc Đuc. Tren thuc te, Bismarck la nguoi to chuc cac cuoc đam phan nay, nham thuyet phuc cac quoc gia Nam Đuc gia nhap đe quoc Đuc moi. Bat chap nhieu su phan đoi, đac biet la tu Thai tu Friedrich, Bismarck chap thuan xay dung mot nha nuoc lien bang trong đo cac quoc gia ben ngoai Pho giu đuoc nhieu quyen loi đang ke. Va, Đe quoc Đuc đa đuoc thanh lap duoi su tri vi cua Hoang đe Wilhelm I vao ngay 18 thang 1 nam 1871, khi ma nuoc Phap đa cam chac that bai.


Hoang đe Đuc Mot ngay truoc khi đuoc lap lam Hoang đe, Wilhelm I noi voi Bismarck:

Theo mot phuong dien, cau noi cua Wilhelm la khong co co so. Trong the che lien bang cua Đe quoc Đuc, Pho, quoc gia lon nhat o Đuc, van nam đoc quyen ve quan su va uu the khong lo ve chinh tri. Cung đinh cua ong van la mot cung đinh Pho, voi nhung le nghi va tap tuc Pho. Nhung o mot khia canh sau xa, vi vua gia đa noi đung. Buoi le hao nhoang va pho truong tai Versailles vao ngay 18 thang 1 nam 1871 thuc su đa phan nao lam mat tinh hoa cu cua nuoc Pho xua. Trong nhung nam sau đo, nhung gia tri đac trung cua vuong quoc Pho thoi Friedrich Wilhelm I va Friedrich Đai đe đa nhuong buoc trong thoi đai moi cua chu nghia vat chat va quyen luc.


= Le tan phong Hoang đe Đuc =

Le tuyen bo thanh lap Đe quoc Đuc, đuoc to chuc vao ngay 18 thang 1 nam 1871 trong dip ky niem le đang quang cua Friedrich I vao nam 1701, đa dien ra tai Phong Guong o đien Versailles voi su tham du cua cac vuong hau nguoi Đuc. Them vao ngoi vi Quoc vuong Pho cua minh, Wilhelm I đuoc tan phong danh hieu Hoang đe Đuc. Ong tuyen bo:

Le tan phong dien ra sau mot mau thuan giua nha vua va Bismarck. Wilhelm I muon lay danh hieu "Wilhelm, đuoc su quan phong cua Chua, Vua nuoc Pho, Hoang đe đuoc chon cua nuoc Đuc". Trai lai, Bismarck yeu cau danh hieu cua vi tan hoang đe phai la "đuoc su quan phong cua Chua, Hoang đe Đuc, Vua nuoc Pho" vi mau nay đa đuoc su dung trong cac hiep uoc voi cac quoc gia Nam Đuc cung nhu trong nhung ban duyet lai cua hien phap Lien bang Bac Đuc. Bismarck khong muon tai lap cac cuoc đam phan vi đieu đo tao nen mot tinh huong phuc tap. Wilhelm I đanh phai chap nhuan đat đe hieu truoc vuong hieu cua minh, du ban đau ong đau buon vi phai "tu gia nuoc Pho xua" (đieu nay đuoc the hien qua cau noi ngay 17 thang 1 đa đe cap o phan tren). Nhung Wilhelm lai khang khang đoi tuoc hieu "Hoang đe nuoc Đuc" (Kaiser Deutschlands) hay thay vi "Hoang đe Đuc" (Deutscher Kaiser), vi ong muon khang đinh quyen luc tuyet đoi cua minh đoi voi nuoc Đuc va khong muon cho vai tro cua quan đoi Pho trong viec thu phuc cac quoc gia Nam Đuc bi lu mo. Bismarck phan đoi vi ong hieu rang danh hieu nay se gay cho cac quoc gia Nam Đuc bat man. Đe dap tat su phan đoi cua Bismarck tai buoi le, Nha vua ben yeu cau con re minh la Đai Cong tuoc Friedrich I xu Baden to chuc tung ho cho "Hoang đe nuoc Đuc". Khi Đai Cong tuoc xu Baden xuong cau thang gac, Bismarck chan ong lai va thuyet phuc ong tung ho "Hoang đe Đuc". 

Mau thuan giua Quoc vuong voi Bismarck đa đuoc quyet đinh ngay trong le tan phong buoi sang ngay 18 thang 1: sau khi Bismarck đoc tuyen ngon thanh lap Đe quoc Đuc cua nha vua, Đai Cong tuoc xu Baden – vi vuong hau cap cao nhat hien dien trong buoi le – tung ho: "Hoang thuong va Vuong thuong Be ha, Hoang đe Wilhelm I van tue". Theo loi ke cua Thai tu Pho, tieng ho vang cua Friedrich đuoc tiep noi bang viec cac vuong hau khanh tuong nguoi Đuc reo to "lam chan đong can phong it nhat sau lan, trong khi nhung ngon quoc ky va hieu ky tung bay tren đau vi Hoang đe moi cua Đuc" va hat hoang ca Heil dir im Siegerkranz. Truoc nhung loi chuc tung nong nhiet, vi tan Hoang đe buoc xuong đe đap tra, nhung khong he noi mot cau hay bat tay voi Bismarck.
Luon uu tien ngoi vua Pho, Wilhelm I con than phien voi Thai tu vi minh phai đoi chac "vuong mien sang ngoi cua Pho đe lay cac vuong mien rac ruoi nay". Vao ngay 3 thang 3 nam 1871, ong ky ket nhung đieu khoan hoa binh so bo đa đuoc chap thuan boi quoc hoi cua nuoc Phap bai tran. Vao ngay 21 thang 3 nam 1871, ong cho khai mac quoc hoi đau tien cua Đe quoc Đuc moi. Bat chap mau thuan ve van đe đe hieu, Hoang đe đa phong tuoc Vuong cho Bismarck. Chien tranh ket thuc voi Hoa uoc Frankfurt vao ngay 10 thang 5 nam 1871, theo đo Phap bi buoc phai nop mot khoan chien phi khong lo (5 ty quan Phap) va cat cho Đuc hai vung Grand Est va Lorraine. Đen ngay 16 thang 6 nam đo, Wilhelm I ca khuc khai hoan keo quan ve kinh thanh Berlin.


= "Bismarck rat la quan trong" =

Mac du nam giu hoang quyen toi cao, Wilhelm I đa giao phan lon viec đieu hanh chinh su cho Bismarck. Đieu đo đa đuoc the hien qua nhung cau noi đuoc gan cho ong nhu „Bismarck rat la quan trong" (Bismarck ist wichtiger) va „Duoi mot vi Thu tuong nhu vay, that khong de lam hoang đe" (Es ist nicht leicht, unter einem solchen Kanzler Kaiser zu sein). Ban than hoang đe thu minh vao vai tro tuong trung, hien than cho su uy nghiem cua nha nuoc va chap thuan cac chinh sach cua Bismarck. Theo su gia My Sam A. Mustafa, trong mot thoi gian dai sau khi ca hoang đe va thu tuong mat, nguoi ta tin rang Wilhelm I chi la mot con bai cua Bismarck. Tren thuc te, ong rat tich cuc va nhay ben trong cong viec cua minh. Theo Mustafa, hoang đe lao thanh, nguoi sang suot chu truong đung tren chinh tri va luon the hien thanh cong hinh anh cua minh voi dan chung, khong can du cac van đe chinh su vi ong khong muon ban tay cua minh bi vay ban trong nen chinh tri đang phai. Tuy vay, ong van luon giu quyen phan xet cuoi cung đoi voi moi chinh sach quan trong. Mustafa ket luan: "Bismarck nam quyen luc, nhung Wilhelm van la vua".
Trong hoi ky cua minh, Bismarck mo ta Wilhelm la mot quy ong co hu, lich thiep va rat muc tu te, đong thoi la mot si quan Pho chinh hieu. Theo Bismarck, thinh thoang ban chat tot đep cua vi hoang đe bi huy hoai boi "anh huong đan ba" – am chi Augusta, vi hoang hau theo chu nghia tu do bi Bismarck cam ghet nhu đa đe cap.
Voi su đong thuan cua Hoang đe, Bismarck đa cung co nen hoa binh cua nuoc Đuc non tre thong qua viec thanh lap lien minh voi cac cuong quoc lan bang ngoai tru Phap, nuoc đang lam le bao thu cuoc bai tran nam 1870-1871. Chinh sach nay đa dan đen su ra đoi cua Lien minh Tam hoang giua ba hoang đe Đuc, Ao-Hung va Nga tai Berlin vao thang 9 nam 1872, lam xich Ao-Hung va Nga lai gan voi Đuc va co lap Phap ve mat chinh tri. Nhung chuyen cong du cua Hoang đe đen Sankt-Peterburg va Vien vao nam 1873 roi Milano vao nam 1875 cung thuc đay tien trinh thuc hien chinh sach ngoai giao huu hao cua Bismarck.
Vao nam 1871, Wilhelm I đuoc keu goi lam trung gian cho mot cuoc tranh chap bien gioi giua Đe quoc Anh va Hoa Ky. Vao ngay 21 thang 10 nam 1872, ong ra quyet đinh co loi cho Hoa Ky va đat quan đao San Juan vao lanh tho tieu bang Washington cua Hoa Ky, qua đo cham dut cai goi la cuoc "Chien tranh Con lon" keo dai 12 nam giua cac luc luong Anh va Hoa Ky tren quan đao San Juan.


= Hai vu am sat hut nam 1878 =
Vao ngay 11 thang 5 nam 1878, mot tho sua ong nuoc mang ten Emil Max Hodel đa that bai trong am muu am sat Wilhelm I o Berlin. Hodel su dung sung luc o quay đe ha sat vi hoang đe 81 tuoi khi ong đang đi xe ngua tren đai lo Unter den Linden cung voi con gai minh la Hoang nu Luise. Hodel chen vao đam đong đang chiem nguong hoang đe roi len đan khau sung luc o quay cua minh va ban ba phat nhung đeu bi hut mat. Hodel bi bat giu, va ba thang sau vu am sat hut, hung thu đa bi tram quyet.

Hai tuan sau vu muu sat, vao ngay 2 thang 6, Wilhelm I, nguoi đa dut khoat tu choi nhung yeu cau thay đoi đuong đi thuong nhat cua ong hoac đi trong mot chiec xe ngua kin, mot lan nua đi xuong xuong đai lo Unter den Linden trong chiec xe ngua mui tran cua minh, mot Giao su Nong nghiep – Tien si Karl Nobiling đa dung sung san na hai phat đan tu mot cua so ben đuong. Wilhelm bi thuong trong lan nay; may man la hom đo ong đoi mu sat theo nhu mot noi quy ma ong khong bao gio quen cua quan đoi Pho rang nguoi linh phai mang mu sat khi xuat hien truoc cong chung vao Chu Nhat. Ong đuoc đua gap ve cung. Ve phia hung thu, khi mot đam đong phan no lao vao can nha ma ong ta an nap, Nobiling ban vao mat nguoi đau tien, mot chu quan tro, roi nha đan vao thai duong cua chinh minh đe tu sat. Hung thu chet ba thang sau do vet thuong ma thai duong do chinh ong ta gay ra. Wilhelm bi thuong nang đen muc ma vao ngay 4 thang 6 nam 1878, ong phai chi đinh Thai tu Friedrich lam Phu chinh thay mat phu hoang đieu hanh đat nuoc. Vi Hoang đe dan dan hoi phuc va vao ngay 5 thang 12 nam 1878, sau mot thoi gian nghi duong lau dai o Baden va Wiesbaden, ong cung Hoang hau Augusta tro ve kinh đo Berlin trong mot le ruoc lon voi đuoc su chao đon nhiet liet cua dan chung. Tu đay ong tiep tuc tri quoc.
Bismarck đa quy toi cho Đang Dan chu Xa hoi ve hai vu am sat hut Hoang đe nam 1878. Ong dung hai am muu nay lam nguyen co đe ban hanh cac đao luat chong xa hoi chu nghia cua minh vao thang 10. Tren thuc te, Hodel la mot cuu đang vien Đang Dan chu Xa hoi đa bi truc xuat truoc đo, trong khi Nobiling la mot nguoi co van đe ve tam ly va khong he co lien he voi Đang Dan chu Xa hoi. Trong thoi gian bi bat giu, Hodel tuyen bo minh la nguoi vo chinh phu, Nobiling khang đinh minh khong phai la mot đang vien va ca hai nguoi đeu đuoc bao chi vo chinh phu ca tung. Theo đanh gia cua nha su hoc Otto Pflanze, hanh đong cua Hodel va Nobiling khong phai xuat phat tu y thuc he vo chinh phu hay la xa hoi chu nghia, ma thuc ra ho la "nhung ke tam than ham đuoc chu y va noi danh". Mot dan chung la vai ngay truoc khi muu sat Hoang đe, Hodel đi chup hinh vi ong ta tin rang ong ta sap lam nen tieng vang va do đo mot buc anh chup ong ta se đuoc du luan đoi hoi rat nhieu.


= Nhung nam cuoi đoi va di san =

Vao thang 8 nam 1878, Nga hoang Aleksandr II, nguoi chau goi Wilhelm bang cau, đa gui ong mot buc thu (đuoc biet đen voi ten goi la Ohrfeigenbrief) đe phan nan ve su thieu thien y cua Pho-Đuc đoi voi quyen loi cua Nga trong Hoi nghi Berlin – noi ma "nguoi trung gian" Bismarck đa giai quyet co loi cho Ao-Hung, nuoc quan ngai ve su banh truong anh huong cua Nga sau khi đanh bai Ottoman. Đe đap tra, Wilhelm, thai tu con ong va hoang hau Augusta đen Nga (trai voi loi khuyen cua Bismarck) đe thuc hien cac cuoc đoi thoai truc tiep nham cai thien quan he voi nha nuoc va vuong trieu Nga. Nhung vao thang 10, Wilhelm I buoc phai chap nhan that chat lien minh voi Ao-Hung khi Bismarck mot lan nua đe doa tu chuc. Đieu đo đa dan đen viec thay the Lien minh Tam hoang bang Lien minh tay đoi (Zweibund) giua Đuc voi Ao-Hung nam 1879. Đay la mot lien minh phong thu, theo đo hai quoc gia se ho tro lan nhau neu mot trong hai nuoc bi Nga tan cong.
Mot am muu am sat khac đa that bai vao ngay 18 thang 9 nam 1883 khi Wilhelm du le khai truong đai ky niem Niederwalddenkmal tai Rudesheim. Mot nhom nguoi vo chinh phu đa chuan bi tan cong bang thuoc no nhung bat kha thi do thoi tiet am uot.
Ben canh nhung vu muu sat va su cam ghet cua quan chung đoi voi Wilhelm thoi cach mang 1848-1849, ong va vo ong rat đuoc long dan, đac biet la trong nhung nam cuoi đoi cua ho. Cong chung ua chuong hinh anh cua vi hoang đe lao thanh nhu mot nguoi ong nong hau ket hop voi tinh ky luat tu giac cua mot si quan quan đoi Pho. Ong đuoc ca tung la hien than cua "nuoc Pho xua", voi nhung đuc tinh truyen thong cua trieu đai Hohenzollern thuo truoc: gian di, dung cam va ngay thang. Tham chi tai Baden, noi ong đa dap tat cuoc cach mang nam 1849, hoang đe rat đuoc ton sung va men phuc. Va, Carl Schurz, mot nguoi cach mang nam 1848 đa di cu sang My, thua nhan Wilhelm I la nha quan chu đuoc dan chung yeu men nhat trong suot the ky 19.
Tren nhung đinh cao moi cua nen quan chu Pho-Đuc, Wilhelm I qua đoi ngay 9 thang 3 nam 1888 sau mot tran om ngan, huong tho 91 tuoi. Ong đuoc mai tang vao ngay 16 thang 3 nam 1888 tai lang tam o cong vien Charlottenburg. Hon 20 van than dan cua ong đa xep hang đua tien vi hoang đe ma ho men mo. Thai tu Friedrich Wilhelm len ke ngoi, lay đe hieu la Friedrich III. Friedrich mat khong lau sau đo do can benh ung thu, va con truong cua ong la Wilhelm II len noi nghiep. Wilhelm II, nguoi luon bat đong voi nhung quan niem cua Friedrich III ve chinh quyen, đa tuyen bo rang ong se tiep buoc Wilhelm I, vi tien đe ma ong ta kham phuc manh liet, nhung khong he đe cap đen vua cha. Ben canh đo, theo su gia Hagen Schulze, Wilhelm II tham nhuan tinh than cua mot thoi đai moi ve nhieu mat; trai nguoc voi hinh anh thanh bach cua ong noi minh, vi tan hoang đe ua cuong đieu, lang man va thich pho truong truoc cong chung. Khac voi Wilhelm I, nguoi luon coi minh la Quoc vuong Pho va xem re ngoi Hoang de Đuc, Wilhelm II nhin nhan minh la nguoi ke thua cua cac Hoang đe thoi Trung Co cua Đe quoc La Ma Than thanh.
Wilhelm II mong muon hau the se goi ong noi minh la "Wilhelm Đai đe". Bat chap moi no luc cua ong vua tre, danh hieu nay chua he đuoc dan chung su dung, co le vi nhieu nguoi Đuc tin rang chinh Bismarck, chu khong phai vi vua gia, la nguoi đa thong nhat đat nuoc va gay dung đe quoc. Trong nhung nam sau khi ong mat, mot so luong lon cac đai tuong niem va tuong Wilhelm I đa đuoc tao dung tren khap nuoc Đuc. Tieu bieu trong so đo la Đai tuong niem Kyffhauser o Thuringen – mot cong trinh khong lo đa xay o nui Kyffhauser, tuong truyen la noi ma vi hoang đe chien binh cua nuoc Đuc thoi Trung Co la Friedrich Barbarossa "đang ngu" (tu đo ca ngoi Wilhelm nhu la hien than cua Barbarossa), đai tuong niem o Porta Westfalica (1896) va mot tuong đai Wilhelm I tren lung ngua tai Deutsches Eck (Goc Đuc) tai Koblenz (1897). Buc tuong gan Hoang thanh Berlin, đuoc dung nam 1898, đa bi chinh quyen cong san Đong Đuc nau chay vao nam 1950.

Nhin chung, tu nam 1867 đen nam 1918, co đen hon 1000 đai tuong niem Wilhelm I đuoc xay dung tai Đuc. Them vao đo, mot kenh đao dai 98 km tai Schleswig-Holstein noi bien Bac đen bien Baltic đa đuoc đat ten la Kenh Hoang đe Wilhelm đe vinh danh vi hoang đe khai quoc cua Đe che Đuc.


Trong van hoa Trong bo phim tuyen truyen do Đuc Quoc xa san xuat nam 1940 duoi su chi đao cua Wolfgang Liebeneiner, Bismarck, dien vien Friedrich Kayßler vao vai Wilhelm I. Hai nam sau đo, hinh anh Wilhelm I đa đuoc the hien qua vai dien cua Theodor Loos trong mot bo phim khac cua Liebeneiner la Die Entlassung (Cuoc Sa thai, con goi la Wilhelm II va Bismarck hay Bismarck Phan Hai).
Trong loat phim Fall of Eagles cua BBC nam 1974, vi hoang đe lao thanh đuoc thu vai boi dien vien nguoi Anh Maurice Denham.


Tuoc hieu va danh hieu 22 thang 3 nam 1797–2 thang 1 nam 1861: Thai đe Đien ha Wilhelm nuoc Pho
2 thang 1 nam 1861–18 thang 1 nam 1871: Quoc vuong Be ha nuoc Pho
18 thang 1 nam 1871–9 thang 3 nam 1888: Hoang thuong va Vuong thuong Be ha Hoang đe Đuc, Vua nuoc Pho


= Đe hieu đay đu cua Hoang đe Đuc =
Hoang thuong va Vuong thuong Be ha Wilhelm Đe Nhat, trong an đien cua Thien Chua, Hoang đe nguoi Đuc va Vua cua nuoc Pho, Ngai Ba tuoc cua Brandenburg, Tu tuoc cua Nuremberg, Ba tuoc cua Hohenzollern, Quan cong cua Schlesien va Glatz, Đai Quan cong cua Ha Rhein va Posen, Quan cong cua Sachsen, cua Westfalen, cua Engern, cua Pommern, Pommern, Luneburg, Holstein va Schleswig, cua Magdeburg, cua Bremen, cua Geldern, Kleve, Julich va Berg, Cong tuoc cua nguoi Wenden va Kaschuben, cua Crossen, Lauenburg va Mecklenburg; Quan ba cua Hessne va Thuringen; Bien canh hau tuoc cua Thuong va Ha Lausitz; Than vuong cua Orange, Than vuong cua Rugen, cua Đong Friesland, cua Paderborn va Pyrmont, cua Halberstadt, Munster, Minden, Osnabruck, Hildesheim, cua Verden, Cammin, Fulda, Nassau va Moers; Quan ba cua Henneberg; Ba tuoc cua Mark, cua Ravensberg, cua Hohenstein, Tecklenburg va Lingen, cua Mansfeld, Sigmaringen va Veringen; Huan tuoc Frankfurt.


To tien Xem them Pha he cac vua Đuc, ong co moi quan he voi tat ca cac vua chua khac cua Đuc


Tham khao Đoc them Wilhelm Jordan: Kaiser Wilhelm I. Frankfurt/Main 1896.
Erich Marcks: Wilhelm I. In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 42, Duncker & Humblot, Leipzig 1897, S. 517–692.
Rohl John C. G. Young Wilhelm: The Kaiser's Early Life, 1859-1888 (1998) online
Steinberg, Jonathan. Bismarck: A Life (2011)
Erich Marcks, Kaiser Wilhelm I., Leipzig 1910.
Franz Herre: Kaiser Wilhelm I. Der letzte Preuße. Koln 1980.
Karl Heinz Borner: Wilhelm I. Deutscher Kaiser und Konig von Preußen. Eine Biographie. Akademie Verlag, Berlin 1984.
Dieter Leuthold (Hrsg.): Ein Bremer „rettet" den Kaiser. Die Flucht des Prinzen Wilhelm im Jahre 1848 aus Berlin, nach den Erinnerungen von August Oelrichs. Hauschild Verlag, Bremen 1998.
Fleming, Patrica H. (thang 6 nam 1973). "The Politics of Marriage Among Non-Catholic European Royalty". Current Anthropology. Quyen 14. tr. 231–249. Truy cap ngay 28 thang 1 nam 2010.


Lien ket ngoai Zeitgenossische Literatur zur Hundertjahrfeier Kaiser Wilhelm I.
Preußen-Chronik – ARD Sendereihe im Preußenjahr 2001 uber Wilhelm I.
Webpage of the House of Hohenzollern (tieng Đuc)
Literatur von und uber Wilhelm I trong catalog cua Thu vien Quoc gia Đuc
Cac cong trinh lien quan hoac cua Wilhelm I, Hoang đe Đuc tren cac thu vien cua thu muc (WorldCat)
 Van ban tai Wikisource:
“William I. of Germany (Wilhelm I cua Đuc),” Tu đien Bach khoa Anh Quoc, phien ban thu 11., 1911
Carl Schurz, Hoang đe Wilhelm I, 1888