Thai Nguyen la mot tinh thuoc vung Đong Bac Bo, Viet Nam. Trung tam hanh chinh cua tinh la phuong Phan Đinh Phung, cach trung tam Ha Noi khoang 70 km. Nam 2025, hai tinh Thai Nguyen va Bac Kan đuoc hop nhat thanh tinh Thai Nguyen. Trong lich su, tinh Bac Kan đuoc thanh lap tu mot phan cua tinh Thai Nguyen vao nam 1900, hai tinh đuoc hop nhat thanh tinh Bac Thai vao nam 1965, va đuoc tach rieng vao nam 1997. 
Phan phia Bac cua tinh co đia hinh nui cao, hai canh cung Ngan Son va Song Gam đong vai tro quan trong, va la noi co ty le che phu rung đung hang đau tai Viet Nam. Phan phia Nam cua tinh co đia hinh đac trung la đoi nui thap xen ke voi ruong đong, co day nui Tam Đao nam o phan Tay Nam. Song Cau la song dai nhat va quan trong nhat chay tren đia ban Thai Nguyen. Ho Ba Be la ho nuoc ngot tu nhien lon nhat Viet Nam, ho Nui Coc la ho nhan tao va cung cap nuoc cho phan phia Nam cua tinh. Thai Nguyen co tai nguyen khoang san phong phu ve chung loai, co tru luong lon ve vonfram, than, quang sat. 
Khoi nghia Thai Nguyen nam 1917 la cuoc khoi nghia lon nhat no ra tai Viet Nam trong thoi ky Chien tranh the gioi lan thu nhat. Nam 1947, Chu tich Ho Chi Minh đen Thai Nguyen va lap can cu chinh tai ATK Đinh Hoa đe lanh đao luc luong Viet Minh trong Chien tranh Đong Duong cho đen nam 1954. Thanh pho Thai Nguyen truoc đay tung la thu phu cua khu tu tri Viet Bac. Ba đon vi hanh chinh đong dan nhat cua tinh la phuong Phan Đinh Phung, phuong Van Xuan va phuong Tich Luong. Thai Nguyen la noi đong tru so Bo tu lenh cua Quan khu 1.
Nguoi Kinh chiem hon mot nua trong dan cu tinh Thai Nguyen, cac dan toc thieu so nhu nguoi Tay chiem ty le cao va co the đa so tai phan phia Bac cua tinh. Phan phia Nam cua tinh Thai Nguyen la khu vuc phat trien som hon va o muc đo cao hon trong vung Trung du va mien nui phia Bac. Thai Nguyen la mot trong cac trung tam lon ve giao duc bac đai hoc cua Viet Nam. Cac khu cong nghiep cua Thai Nguyen tap trung tai phan cuc Nam cua tinh, gan voi Ha Noi. Tra Thai Nguyen la mot san pham noi tieng.


Ten goi Ten goi Thai Nguyen co tu lau đoi, thoi nha Ly goi la chau Thai Nguyen, thoi nha Tran la mot tran, thoi nha Minh cai tri la mot phu, thoi vua Le Thanh Tong la mot thua tuyen va đen thoi vua Minh Mang cua nha Nguyen nam 1831 la tinh Thai Nguyen. Thai (太) la to, la rong lon, menh mong, khoang đat va yen lanh. Nguyen (原) la nguon, đau nguon; cung con nhieu nghia nua. Thai Nguyen nghia la mot vung đat lanh, rong lon, đau nguon. Thoi Ly, khu vuc Thai Nguyen thuoc phu Phu Luong. Đau thoi Tran, phu Thai Nguyen thuoc lo Nhu Nguyet Giang. Nam 1469, thua tuyen Thai Nguyen đuoc đoi ten thanh thua tuyen Ninh Soc, nhung đen nam 1490 thi đoi lai thanh xu thua tuyen Thai Nguyen. Nam 1965, hai tinh Thai Nguyen va Bac Kan hop nhat thanh mot tinh, lay ten la Bac Thai.


Lich su Di chi khao co hoc Mai Đa Nguom tai xa Than Sa la noi cu tru cua cu dan co, co ba tang van hoa phat trien lien tuc. Tang thu nhat co nien đai 40.000 đen 23.000 nam TCN. Cac cong cu đuoc tim thay tai Mai Đa Nguom va hang Phieng Tung cung xa đuoc xac đinh la co nien đai tu trung-hau ky đo đa cu. Luu vuc song Nang va vung ho Ba Be tu thoi đo đa cu khoang 20.000 đen 10.000 nam TCN đa co nguoi tien su sinh song.

Thai Nguyen vao thoi phong kien la vung đat nhieu rung nui hoang vu, dan cu thua thot. Mot cuoc hoi thao vao nam 2012 nhan đinh rang Ly Bi tuc Ly Nam Đe co que goc la thon Co Phap thuoc phuong Van Xuan hien nay, ong roi que vao nam 13 tuoi. Ong lanh đao mot cuoc khoi nghia chong lai nha Luong, len ngoi vua va lap nen nuoc Van Xuan. Trong Chien tranh Tong - Viet nam 981, tan quan Tong rut lui theo huong Thai Nguyen, bi quan nha Ly vuot song Cau đuoi đanh đen Vo Nhai. Nam 1076, quan dan nha Ly tai Thai Nguyen chan quan Tong tai nui mo Ga va ta ngan song Cau, tham gia xay dung phong tuyen song Nhu Nguyet. 
Duong Tu Minh lam thu linh phu Phu Luong, bao gom tinh Thai Nguyen va Cao Bang hien nay, vao thoi nha Ly the ky XII, tung dan quan trieu đinh nha Ly đi binh đinh khu vuc bien gioi phia Bac, lan luot ket hon voi hai vi cong chua nha Ly. Nam 1150, ong tham gia mot cuoc chinh bien trong trieu đinh nha Ly, khi su viec that bai thi ong bi luu đay tai nui Đuom thuoc xa Phu Luong. Do đia hinh hiem tro nen phat trien giao thong trong vung gap kho khan, nha Ly cho khai thong song Cau, lam mot so đuong ngua va đat cac tram dich tai cac chau huyen phia bac, giup thong hanh xuyen suot Thai Nguyen. Luu Nhan Chu la nguoi o xa Van Phu, ong tham gia khoi nghia Lam Son, va sau nay đuoc nham chuc te tuong cua nha Le. Tu thoi nha Le so, nha Mac đen nha Le trung hung, xu Thai Nguyen co chin nguoi đo đai khoa tien si. 
Nam 1499, nha Le quyet đinh tach phu Cao Bang ra khoi thua tuyen Thai Nguyen, đat thanh tran Cao Bang. Thai Nguyen la noi dien ra cac cuoc hon chien gay gat trong nhieu thap nien do sau khi nha Mac mat kinh thanh Thang Long vao tay quan Le-Trinh nam 1592, cac tuong cua nha Mac chia nhau chiem đong Thai Nguyen. Quan Mac tap trung rat đong o tinh nhung cuoi cung van bi quan Trinh đanh bai, bi đay lui ve phia bac. Nam 1596, hai ben giao tranh đam mau o khu vuc ho Ba Be, sau đo quan nha Mac cai quan đat Cao Bang va mot phan Thai Nguyen hien nay. Sau khi nha Mac bi tieu diet hoan toan vao nam 1677, phu Cao Bang lai đuoc tach khoi tran Thai Nguyen đe tro thanh mot tran rieng biet.


= Thoi Nguyen =

Nam 1813, thu phu cua tran Thai Nguyen đuoc chuyen tu xa Binh Ky, huyen Thien Phuc (nay thuoc phan cuc bac cua Ha Noi) len xa Đong Mo, huyen Đong Hy (nay la phuong Phan Đinh Phung). Ngay 4 thang 11 nam 1831, tran Thai Nguyen đoi thanh tinh, ngay nay đuoc coi la moc thanh lap tinh Thai Nguyen. Nhieu cuoc noi day chong nha Nguyen no ra tai Thai Nguyen, khien trieu đinh đoi pho mot cach chat vat, cuoc noi day do Duong Đinh Cuc lanh đao co quy mo lon. Đen nam 1823, Duong Đinh Cuc sau khi thua quan Nguyen thi đua quan vao rung Than Sa cung co luc luong, nhung cuoi cung van that bai. Đen thoi Minh Mang, nha Nguyen cho đat chuc luu quan do nguoi Kinh nam giu o cac tinh mien nui, bao gom Thai Nguyen, gay mau thuan voi cac tho quan va nguoi dan ban đia. Trong cuoc noi day Nong Van Van tu nam 1833-1835, tinh Thai Nguyen la mot chien truong soi đong. Quan noi day tung chiem thu phu tinh Thai Nguyen, bat quan lai nha Nguyen, thich vao dong chu "quan tinh hay an hoi lo" roi đuoi đi.
Tu giua the ky 18, ghi nhan co nhieu nguoi tu  Trung Quoc sang khu vuc chau Bach Thong va huyen Cam Hoa đe khai thac mo. Viec khai thac mo tai Thai Nguyen phat trien manh duoi thoi nha Nguyen. Trieu đinh cho mo mo diem tieu va mo chi vao nam 1831, sau đo cho mo cac mo khai thac vang va mo sat. Ve giao duc, Thai Nguyen đuoc quy la mien bien vien, đuoc trieu đinh uu ai ve hoc tap, nhung khong co ket qua đang ke. Trong cac khoa thi thoi Nguyen, khong co ai o Thai Nguyen đo cu nhan hay huong cong. Nam 1870, tan quan Thai Binh Thien Quoc tu Trung Quoc do Ngo Con cam đau tran vao Thai Nguyen. 
Ngay 19 thang 3 nam 1884, quan đoi Phap chiem đuoc thanh Thai Nguyen lan thu nhat. Đen ngay 10 thang 5, thanh that thu khi bi quan Phap đanh chiem lan thu ba. Tu thang 9 nam 1891, tinh Thai Nguyen bi xoa bo, đia ban bi phan tan vao cac noi khac, nhung tinh đuoc tai lap vao thang 10 nam 1892. Nguoi Phap gap phai khang cu tu quan Luong Tam Ky o Cho Chu, Phung Ba Chi (Ba Ky) va Ma Sinh Long o Cho Moi nen chuc nam sau ho moi chiem linh đuoc hoan toan vung đat phia bac cua tinh Thai Nguyen. Ngay 11 thang 4 nam 1900, toan quyen Đong Duong ra nghi đinh tach mot phan đat thuoc tinh Thai Nguyen đe thanh lap tinh Bac Kan.

Quan khoi nghia Yen The chong Phap tung tran sang Thai Nguyen, đuoc nhieu nguoi dan huong ung. Nam 1914, cac tu nhan yeu nuoc va linh kho xanh tung noi day tai thi xa Bac Kan. Khoi nghia Thai Nguyen cua binh linh kho xanh do Trinh Van Can va Luong Ngoc Quyen lanh đao no ra vao thang 8 nam 1917, keo dai sau thang. Đay la cuoc khoi nghia lon nhat no ra o Viet Nam trong thoi ky Chien tranh the gioi lan thu nhat. Thuc dan Phap cung thuc hien tuyen truyen chia re giua cac dan toc, giua nguoi vung cao va vung thap.
Qua trinh nguoi Phap cuop đat lap đon đien dien ra gay gat vao thap nien 1890 va tiep tuc sau đo. Ho chu yeu kinh doanh gao va ca phe vi khi đo đang khan hiem tren thi truong the gioi. Tinh đen nam 1918, thuc dan Phap đa tich thu cua nong dan Thai Nguyen tren 80,7 nghin ha đat đe lap 24 đon đien. Thuc dan Phap khuyen khich nguoi Kinh o mien xuoi nhap cu vao Thai Nguyen, nhieu nguoi đen lam viec trong cac khu mo va đon đien cua nguoi Phap. Tu ban Phap đen tinh tham do va khai thac khoang san, nhu cac mo sat, than, vang, bac, kem. Hoat đong khai thac mo soi đong nhat la trong thoi ky 1913-1923, tinh Bac Kan đuoc cho la tinh đung đau ve ham mo tai Bac Ky giai đoan 1920-1925. Than Phan Me la loai than quy hiem dung cho cong nghiep luyen kim va đuong sat. Mo chi kem Cho Đien o Cho Đon la mot mo khoang san quan trong o Bac Ky. 
Sau khoi nghia Bac Son 1940, can cu Bac Son-Vo Nhai cua luc luong cach mang dan dan hinh thanh. Trong Chien tranh the gioi thu hai, ngay 15 thang 9 nam 1941, Trung đoi Cuu quoc quan II đuoc thanh lap tai rung Khuon Manh, la đoi quan cach mang đau tien cua tinh. Ngay 10 thang 3 nam 1945, quan Nhat tien vao Thai Nguyen, cong su cua Phap tai Thai Nguyen đau hang Nhat. Quan Nhat chiem đong thi xa Bac Kan vao ngay 17 thang 3. Ngay 20 thang 8 nam 1945, Vo Nguyen Giap tuyen bo giai phong tinh Thai Nguyen trong mot buoi mit tinh lon. Tinh Bac Kan to chuc mit tinh tuyen bo giai phong vao ngay 25 thang 8. Cuoi thang 8 va đau thang 9, quan Trung Hoa Dan quoc vao tinh Thai Nguyen voi danh nghia giai giap quan Nhat, va rut khoi tinh vao giua thang 12.


= Thoi ky 1945-1975 =

Trong Chien tranh Đong Duong, vao thang 3 nam 1947, cac co quan cua Đang, chinh phu, quan đoi cua Viet Nam Dan chu Cong hoa đuoc chuyen len Viet Bac. Đen thang 5 nam 1947, Chu tich Ho Chi Minh đen o va lam viec tai xa Phu Đinh, tinh Thai Nguyen tro thanh trung tam can cu đia Viet Bac. Tinh Thai Nguyen đa tiep nhan 12.000 nguoi tu cac tinh khac tan cu đen tinh đen thang 2 nam 1947. Tinh Bac Kan cung tiep nhan nhieu nguoi tan cu tu mien xuoi, thi xa Bac Kan tro nen tap nap, sam uat hon han truoc đo.
Theo loi keu goi cua Ho Chi Minh, nhan dan Thai Nguyen thuc hien tieu tho khang chien, tu do bo hoac pha hoai tat ca cong trinh va nha cua. Cong tac tu pha hoai tai tinh Bac Kan đuoc tien hanh cham va it ket qua hon. Quan Phap bat đau Chien dich Viet Bac bang viec tien hanh nhay du xuong tinh Bac Kan vao ngay 7 thang 10 nam 1947, do lam tuong Bac Kan la thu đo chinh tri moi cua Viet Nam Dan chu Cong hoa. Ngay 24 thang 8 nam 1949, Bac Kan tro thanh tinh đau tien đuoc giai phong. Nam 1948, tinh uy Thai Nguyen bi canh cao vi hang Viet Thai (co quan cua tinh bo) lam an thua lo gay that thoat lon ve cong quy, mo am ve so sach. Cung nam, quan cach mang bat đau tien hanh "tieu phi" tai khu vuc Pac Nam. Quan đoi Phap nhieu lan tan cong Thai Nguyen bang ca bo binh va khong quan. Nam 1953-1954, tai xa Phu Đinh, Bo Chinh tri quyet đinh ve viec tien hanh chien dich Đien Bien Phu. 
Thai Nguyen đuoc Trung uong Đang va chinh phu chon lam noi thi điem chinh sach ruong đat. 
Thang 11 nam 1952, Trung uong Đang chon hai xa tren đia ban đe thi điem thuc hien chinh sach giam to. Đen thang 12 nam 1953, Trung uong Đang chon sau xa thuoc huyen Đai Tu lam thi điem cai cach ruong đat, nguoi Kinh chiem hon 95% tong dan so cac xa nay, nham rut kinh nghiem đe thuc hien cach mang ruong đat tren ca nuoc. Cac đoi giam to va cai cach ruong đat pham phai sai lam nghiem trong nhu đau to tran lan, nen tinh hinh nong thon tinh Thai Nguyen het suc phuc tap, mat đoan ket nghiem trong. Cuoi nam 1956, tinh Thai Nguyen bat đau thuc hien chinh sach sua sai. Cac xa mien nui trong tinh Thai Nguyen va Bac Kan khong tien hanh cai cach ruong đat nhu vung trung du va đong bang ma thuc hien giam to va cai cach dan chu, do đai đa so la nong dan lao đong, con thanh phan ban co nong chu yeu la nguoi Kinh đen lam thue. Đau nam 1955, nan đoi lan rong o tinh Thai Nguyen.
Thang 8 nam 1956, Khu tu tri Viet Bac chinh thuc đuoc thanh lap, thu phu la thi xa Thai Nguyen. Khu tu tri ban đau gom co cac tinh Thai Nguyen, Cao Bang, Bac Kan, Lang Son, Tuyen Quang. Đen ngay 3 thang 11 nam 1961, chuc nang va quyen han cua khu tu tri Viet Bac bi Trung uong Đang thu hep, tu cap chi đao xuong chi con la cap đon đoc, kiem tra. Tinh Thai Nguyen cung hinh thanh cac hop tac xa nong nghiep, hop tac xa tieu thu cong nghiep, va thanh lap cong ty hop doanh voi cac ho tu san va tieu chu. Trong giai đoan nay, nan pha rung ngay cang nhieu, moi nam tinh Bac Thai mat khoang 100 km² rung.

Cong truong khu Gang thep Thai Nguyen đuoc bat đau vao nam 1959, co hon 22 nghin nguoi tu nhieu noi đen đay lam viec, xay dung khu cong nghiep luyen kim đau tien cua Viet Nam. Nam 1960, hang loat xi nghiep quoc doanh ve cac nganh nghe co khi, vat lieu xay dung, lam san, thuc pham, det may đuoc hinh thanh va đi vao hoat đong tai tinh Thai Nguyen. Thanh pho Thai Nguyen đuoc thanh lap ngay 19 ngay 10 nam 1962. Ngay 21 thang 4 nam 1965, Uy ban Thuong vu Quoc hoi phe chuan viec hop nhat hai tinh Bac Kan va Thai Nguyen thanh tinh Bac Thai. Ngay 14 thang 4 nam 1967, thi xa Bac Kan tro thanh thi tran Bac Kan truc thuoc huyen Bach Thong. 
Tinh Bac Thai co cac co so kinh te quan trong va he thong cac nha may phuc vu cho quan su nen la mot muc tieu nem bom pha hoai cua quan đoi Hoa Ky trong Chien tranh Viet Nam. Đau thang 8 nam 1965, 80% cu dan trung tam thanh pho Thai Nguyen phai đi so tan. Thang 9 nam 1965, thi xa Bac Kan la noi đau tien trong khu tu tri Viet Bac ban roi may bay My. Tu giua nam 1966, quan đoi Hoa Ky tap trung oanh tac nham huy diet khu Gang thep Thai Nguyen. Đen thang 4 nam 1972, quan đoi Hoa Ky lai tien hanh oanh tac mien Bac, va co muc đo ac liet hon nhieu so voi lan thu nhat. Trong Chien tranh Viet Nam, tinh Thai Nguyen cu co 43.800 chien si tham chien tai mat tran, voi 7.790 nguoi mat va 7.800 nguoi bi thuong.  Tinh Bac Kan cu co 9.021 chien si ra mat tran, voi hon 2.000 nguoi mat. 
Tu nam 1962-1967, tinh Thai Nguyen va Bac Kan tiep nhan khoang 50.000 nguoi di cu chu yeu tu Thai Binh, Hai Hung theo chinh sach cua Trung uong. Do ruong đat cua đia phuong von đa thieu, nguoi ban đia cam thay kho khan do phai san se ruong đat, va bi anh huong đen phong tuc. Nguoi dan phai pha rung đe khai hoang lam ray, lam tram trong them nan pha rung, nhung mot so noi đa huong dan nguoi di cu chuyen sang trong cay cong nghiep, trong che, tinh hinh cua ho dan on đinh. Giai đoan nay tinh cung co chinh sach đua nguoi Dao tu vung cao xuong vung thap đe trong lua va lam cong nhan. Tu nam 1965 đen nam 1971, cac truong đai hoc ky thuat - cong nghiep, su pham, y, nong lam lan luot đuoc thanh lap tai Thai Nguyen.


= Nam 1975-1997 =

Sau khi chien tranh ket thuc, khu tu tri Viet Bac bi giai the vao ngay 27 thang 12 nam 1975. Tinh hinh cung ung luong thuc sau chien tranh het suc kho khan, Thai Nguyen cang kho khan hon do tren 60% luong thuc đuoc nha nuoc cung cap cho cac đoi tuong theo so gao. Nong nghiep Thai Nguyen phat trien cham, to chuc hop tac xa nong nghiep co nhung han che va yeu kem, trong khi kinh te ca the tung buoc lan an kinh te tap the, pha vo quan he san xuat xa hoi chu nghia o nong thon. Do quan ly yeu kem, rung bi tan pha nang ne, dien tich rung nhanh chong bi thu hep. Cac nganh cong nghiep va thu cong nghiep phat trien cham, chua đap ung đuoc yeu cau phuc vu đoi song va san xuat. Nam 1976, tinh trang đoi giap hat đa xay ra o mot so noi trong tinh. 
Cong trinh thuy loi ho Nui Coc đuoc khoi cong vao nam 1973, phuc vu cho khu cong nghiep Gang Thep va san xuat nong nghiep, la mot cong trinh trong điem cua Nha nuoc khi đo. Cac vung cay trong tap trung va chuyen canh, chu yeu la che, đuoc hinh thanh đe phuc vu cho xuat khau. Khi Chien tranh bien gioi Viet-Trung bung phat, hon 25.000 nguoi tu Cao Bang va Lang Son so tan đen tinh. Ngay 29 thang 12 nam 1978, hai huyen Ngan Son, Cho Ra cua tinh Bac Thai đuoc nhap vao tinh Cao Bang. 

Sau Đoi moi, đen đau nam 1988, chinh quyen tinh chu truong hoan chinh mot buoc khoan san pham, bo bot tinh trang bao cap trong cac hop tac xa nong nghiep. Cung trong nam nay, tinh trang thieu đoi xay ra o pham vi rong va nghiem trong hon nhung nam truoc, đac biet la tai cac huyen vung thap phia nam va khu vuc trong cay cong nghiep. Theo chu truong cua tinh, cac đon vi san xuat cong nghiep tren đia ban tinh chuyen huong san xuat, thay đoi mat hang phu hop yeu cau cua thi truong. Nam 1989, lan đau tien tinh giai quyet đuoc van đe luong thuc cho nguoi dan thuoc ca khu vuc nong nghiep va phi nong nghiep. Trong giai đoan nay, mot so mat van hoa - xa hoi bi xuong cap nghiem trong, nhu chat luong giao duc giam sut, hoat đong cua cac đoan nghe thuat chua phuc vu tot, chat luong kham chua benh giam sut nhieu. Ngay 16 thang 7 nam 1990, co quyet đinh tai thanh lap thi xa Bac Kan.
Su kien che đo cong san tai Lien Xo va Đong Au sup đo co tac đong đen kinh te trong tinh, do hau het cac co so cong nghiep đeu do cac nuoc nay giup đo, nen phu thuoc vao thiet bi, ky thuat va vat tu. Đay cung la thi truong xuat khau truyen thong cho hang thu cong my nghe cua tinh. Chinh quyen tinh chu truong chi đau tu vao cac xi nghiep quoc doanh co hieu qua, cac xi nghiep quoc doanh con lai bi giai the hoac chuyen đoi hinh thuc so huu. Nguon von va nang luc kinh doanh cua nhieu thanh phan kinh te trong va ngoai tinh đuoc huy đong, thuc đay nen kinh te cua tinh sang san xuat hang hoa. Chinh quyen tinh cung cho sap xep lai y te va giao duc tren đia ban, chong xuong cap cac co so y te va giao duc. Do tinh co nhieu điem khai thac vang sa khoang, nen giai đoan nay nay sinh nhieu te nan xa hoi nhu thuoc phien, ma tuy, mai dam, co bac. Co cau kinh te nhieu thanh phan đuoc hinh thanh, kinh te tu nhan phat trien o tat ca cac linh vuc. Toc đo tang truong kinh te cua tinh nam 1995 đat 9,6%, cao nhat tu truoc đen luc bay gio.


= Tu 1997 =

Ngay 1 thang 1 nam 1997, tinh Bac Thai chinh thuc đuoc chia tach thanh tinh Bac Kan va tinh Thai Nguyen, hai huyen Ngan Son va Ba Be cua tinh Cao Bang đuoc chuyen ve tinh Bac Kan. Tinh Bac Kan moi tai lap co tinh hinh kinh te - xa hoi kem phat trien, co nen kinh te thuan nong cung co so vat chat va ha tang yeu kem. Tinh Thai Nguyen co nhieu co so cong nghiep cua Trung uong nhung đen luc nay đa tro nen lac hau, cong them cham đoi moi đau tu nen co hieu qua kinh te thap, suc canh tranh tren thi truong yeu.. Khung hoang tai chinh chau A tu nam 1997 anh huong xau đen kinh te Thai Nguyen, gia tri san xuat cac doanh nghiep quoc doanh trung uong giam vao nam 1998-1999. Tuy nhien, đen nam 2000, cac doanh nghiep dan on đinh va phat trien.
Trong thap nien 2000, tinh Thai Nguyen co cac du an cong nghiep trong điem nhu cai tao khu Gang thep Thai Nguyen, hinh thanh khu cong nghiep Song Cong, nha may nhiet đien Cao Ngan. Đen nam 2005, san xuat cong nghiep cua tinh Thai Nguyen đa thoat khoi trang thai tri tre, kinh te cua tinh tang truong voi binh quan 9,5% moi nam. Tuy nhien, du an mo rong giai đoan II cua Cong ty Gang thep Thai Nguyen gay thiet hai lon ve tien va tai san cua Nha nuoc. Cac vung san xuat che tap trung đuoc hinh thanh o mot so đia phuong, ap dung khoa hoc ky thuat giup tang nang suat, nang cao chat luong che. Ve lam nghiep, tinh Thai Nguyen chuyen huong tang trong cay co gia tri lam nguyen lieu che bien go van dam nhu cay keo lai. Nam du lich quoc gia Thai Nguyen 2007 đuoc to chuc voi chu đe "Ve thu đo gio ngan - chien khu Viet Bac".  Tu nam 2008, hoat đong buon ban va nghien hut ma tuy tai Thai Nguyen co chieu huong giam. Tai tinh Bac Kan, nhieu doanh nghiep that bai khi đau tu cac du an cong nghiep tren đia ban, nguyen nhan đuoc cho la do thieu von, cong nghe lac hau, hay nang luc han che. Bac Kan thuc hien tot viec quan ly bao ve va phat trien rung, la tinh co đo che phu rung cao nhat ca nuoc voi 73,4% theo so lieu nam 2020.

Trong thap nien 2010, Quoc lo 3 moi (đuong cao toc Ha Noi - Thai Nguyen) đuoc hoan thanh vao nam 2014, quoc lo 3 cu qua đia ban tinh cung đuoc nang cap, đuong Thai Nguyen - Cho Moi đuoc xay dung. Đau nam 2013, Tap đoan Samsung cua Han Quoc bat đau trien khai to hop cong nghe cao tai khu cong nghiep Yen Binh cua tinh Thai Nguyen. Su ra đoi cua to hop nay va cac du an phu tro khien cong nghiep Thai Nguyen co buoc phat trien vuot bac, gia tri xuat khau cua tinh tang vot, va tuyen dung mot luong lon nguoi lao đong.. Festival Tra quoc te Thai Nguyen đuoc to chuc lan đau tien vao nam 2011. Nam 2013, viec xay dung mo đa kim Nui Phao co ban hoan thanh, la du an mo đa kim lon nhat Viet Nam cho đen khi đo. Ngay 11 thang 3 nam 2015, thi xa Bac Kan co nghi quyet chuyen thanh thanh pho Bac Kan, đo thi nay phat trien thanh mot đo thi hien đai. Sau khi tai lap tinh, Bac Kan co su phat trien vuot bac so voi truoc, ha tang giao thong đuoc đau tu đen tan cac xom, truong hoc đuoc xay dung khang trang, co đieu kien đau tu phat trien kinh te đoi rung. Trong tran lut sau bao Yagi vao thang 9 nam 2024, muc nuoc song Cau tai cau Gia Bay đa vuot tran lut lich su nam 1959.
Ngay 12 thang 6 nam 2025, Quoc hoi ban hanh nghi quyet ve viec sap xep mot so đon vi hanh chinh cap tinh, theo đo tinh Bac Kan va tinh Thai Nguyen đuoc hop nhat thanh tinh Thai Nguyen.


Đia ly Thai Nguyen thuoc vung Trung du va mien nui phia Bac. Tinh co dien tich la 8.375,21 km², truoc khi sap nhap vao nam 2025 thi tinh Bac Kan co dien tich 4.853,25 km² va tinh Thai Nguyen co dien tich la 3.521,96 km². Thai Nguyen giap voi tinh Cao Bang o phia bac, giap voi tinh Lang Son o phia đong, giap voi tinh Bac Ninh, thanh pho Ha Noi va tinh Phu Tho o phia nam, giap voi tinh Tuyen Quang o phia tay. Trong đo, ranh gioi tu nhien giua Thai Nguyen va Phu Tho la day nui Tam Đao Khu vuc thu phu cua tinh Thai Nguyen cach trung tam Ha Noi 75 km, cach san bay quoc te Noi Bai 50 km, cach cum cang Hai Phong khoang 200 km. 
Nam 1677, Cao Bang đuoc tach khoi Thai Nguyen đe tro thanh tran Cao Bang. Nam 1807, mot phan đat phia Nam cua Thai Nguyen đuoc chuyen ve Bac Ninh, bao gom thu phu cua Thai Nguyen (nay thuoc khu vuc Soc Son) khi đo, thu phu Thai Nguyen chuyen đen khu vuc hien nay. Nam 1890, huyen Binh Xuyen tach khoi Thai Nguyen đe nhap vao tinh Son Tay. Nam 1894, khu vuc Bac Son đuoc tach khoi Thai Nguyen. Nam 1901, 4 tong cua tinh Bac Giang, trong đo co khu vuc phia Bac song Cong cua huyen Đa Phuc, đuoc chuyen sang Thai Nguyen. Nam 1913, 2 xa cua chau Đinh Hoa đuoc chuyen sang tinh Tuyen Quang.


= Đia hinh =

Thai Nguyen la tinh mien nui va trung du, đia hinh co tinh đa dang. Khu vuc tinh Bac Kan cu co đia hinh nui cao, cao hon cac tinh xung quanh, cac mach nui canh cung chi phoi đia hinh. Canh cung Ngan Son chay lien tuc tu nam Cao Bang doc theo phia Đong cua Bac Kan đen bac tinh Thai Nguyen cu, tao thanh hinh canh cung ro ret. Day nui nay co nhieu đinh nui cao nhu đinh Coc Xo cao 1.131 m o xa Con Minh. Canh cung song Gam keo dai doc theo phia Tay cua Bac Kan. Khu vuc nay co đinh Phja Bjooc cao 1.575 m la đinh nui cao nhat tinh Bac Kan, cung nhieu đinh cao tren 1.000 m. Xen giua hai canh cung la nep lom thuoc he thong thung lung cac con song. Đia hinh Bac Kan co the chia lam 3 khu vuc: Phia Đong la canh cung Ngan Son mang tinh đien hinh nhat o vung Đong Bac, co cau tao tuong đoi thuan nhat, chu yeu thuan loi phat trien lam nghiep; phia Tay cung la nhung khoi nui cao; khu vuc trung tam doc thung lung song Cau co đia hinh thap hon nhieu, thich hop phat trien nong nghiep.
Đia hinh tinh Thai Nguyen truoc khi sap nhap chu yeu la đoi nui thap chay theo huong Bac - Nam. Phia Tay Nam co day nui Tam Đao voi đinh cao nhat đat 1.591 m. O phia bac co day Ngan Son tu Bac Kan keo xuong Vo Nhai, cung voi day nui Bac Son co huong Tay Bac - Đong Nam. Muc đia hinh chu yeu cua Thai Nguyen cu la 200 - 600 m. Thai Nguyen cu co 3 vung đia hinh: Vung nui phia Tay va Tay Bac, vung nui phia Đong, vung co đia hinh thap duoi 100 m tu Nam Phu Luong ve phia Nam. Phia Đong co day nui đa voi đo so keo dai tu La Hien đen Bac Son, cung nhung khoi nui đa voi lon gom Than Sa va Phuong Giao.

Mot dai tu Ha Chau đen cau Đa Phuc thuoc vung ria đong bang Bac Bo, cao 10 - 15 m so voi muc nuoc bien. Vung Phu Binh va Pho Yen cu phan lon co đia hinh đong bang thung lung song va đoi thap. Kieu đong bang đay thung lung va canh đong karst phan bo o Vo Nhai va cac vung phia Bac khac cua Thai Nguyen cu. Đong bang giua nui co the tim thay o Van Phu hay Trai Cau. Vung co đo doc 4 - 8° chiem phan lon dien tich vung Phu Binh va Pho Yen, đo doc pho bien cua tinh Thai Nguyen cu la 16 - 25°, vung nui đa voi co đo doc rat lon va co khi doc đung gan 90°. Phan lon đia hinh tinh Bac Kan cu co đo doc lon tren 15°, chiem 83,76% dien tich tu nhien. Tai Bac Kan, xen giua cac day đoi nui la nhung dai đat thap, tuong đoi bang phang, nhu canh đong Nam Cuong hay My Thanh..
Phan lon lanh tho Thai Nguyen co lich su hinh thanh suot Trung sinh, ket thuc cach nay 67 trieu nam. Sau khi đuoc hinh thanh xong, lanh tho ton tai duoi che đo luc đia lien tuc trong 50 trieu nam, đia hinh đuoc san bang thanh binh nguyen. Đen tao son Himalaya cach đay 25 trieu nam, Thai Nguyen đuoc nang cao, co the tu 200-500 m tuy noi, lam cho đia hinh tre lai. Cac nui co lai lo ra, tao lap đia hinh nhu luc hinh thanh vao cuoi Trung sinh. Trong đia phan Thai Nguyen cu, phuc nep loi Bac Thai chiem phan lon dien tich tu thu phu tinh tro len phia bac, nhin chung la mot vung nang tuong đoi gom cac đa Paleozoi. Tu thu phu tinh tro xuong thuoc vong chong An Chau, đuoc hinh thanh manh me vao thoi ky Trias đen Ky Creta. 


= Khi hau =

Khi hau tinh Bac Kan cu co su phan hoa theo đo cao va huong nui. Mua he co nhiet đo cao va mua nhieu, mua đong nhiet đo thap va mua it, chiu anh huong cua gio mua Đong Bac. Nhiet đo trung binh hang nam cua khu vuc tinh Bac Kan cu la tu 20 - 22°C, nhiet đo thap tuyet đoi tung ghi nhan đuoc la -0,1°C o thanh pho Bac Kan va -0,6°C o khu vuc Ba Be, -2°C o khu vuc Ngan Son. Nhiet đo trung binh nam co the cao hon 22°C o thung lung song Cau va vung cao duoi 200 m. Nhiet đo trung binh o hau het Bac Kan co the cao đen 25,7 - 27,5°C vao thang 7, va ha xuong 12,1 - 14,4°C vao thang 1. Nhung noi cao hon 1.000 m  co the con xuong toi 10°C va thap hon. Bac Kan co bang gia, ret đam va ret hai keo dai, anh huong lon đen cay trong, vat nuoi. So gio nang trung binh cua khu vuc la 1.555 gio, thap hon khoang 100 - 150 gio/nam so voi khu vuc Đong bang Bac Bo, cac thang mua đong chi co khoang 55 - 60 gio nang. Khi hau cua khu vuc co nhieu thuan loi cho viec phat trien mot so cay trong can nhiet đoi va on đoi. 
Bac Kan cu co luong mua thap so voi cac tinh Đong Bac do bi 2 canh cung Ngan Son va Song Gam che chan. Luong mua trung binh nam o muc 1.400 - 1.600 mm, va tap trung nhieu vao mua ha. Mua mua nong am tu thang 5 đen thang 10, chiem 70 - 80% luong mua ca nam; mua kho tu thang 11 đen thang 4 nam sau, chi chiem khoang 20 - 25% luong mua, thang mua it nhat la thang 12. Đo am trung binh tren toan tinh la 84%. Khu vuc Na Ri va Ba Be la nhung noi co luong mua it hon. Do đia hinh đoi nui chiem uu the tai Bac Kan cu, nen khong khi co kha nang luu thong khong lon, cong them đo am khong khi cao khien cho kha nang boc thoat hoi nuoc cua thuc vat khong nhieu, chi khoang 900 mm/nam. 

Khi hau khu vuc tinh Thai Nguyen cu co tinh chuyen tiep giua đong bang va mien nui. Bien đo dao đong nhiet đo ngay va đem lon hon đong bang song Hong khoang 0,5 - 1°C. Mua tai khu vuc thuong lon hon vung đong bang, con gio thi yeu hon. Nhiet đo trung binh nam khoang 22 - 23°C, giam con 20°C o vung đoi nui cao khoang 600 m. Nhiet đo trung binh duoi 17°C tu thang 12 đen thang 2, vung đoi nui cao hon 400 m co the co 5 thang lanh. Thang 1 la thang lanh nhat, nhiet đo trung binh la 15 - 16°C o vung thap, duoi 12°C o vung nui. Vung thap co 5 thang co nhiet đo trung binh vuot qua 25°C va thang nong nhat la thang 7. O cac vung nui thi mua nong chi keo dai 3 thang, nhung vung nui cao nhu Tam Đao khong co thang nao co nhiet đo trung binh vuot qua 25°C. So gio nang trung binh tai khu vuc thanh pho Thai Nguyen cu la 1.690 gio, trong tinh troi am u vao mua đong va chi đat 30% so gio nang cua mua he. Moi nam co 20 - 30 ngay co thoi tiet nom trong khu vuc, rieng thang 3 co tren duoi 12 ngay. Gio tay kho nong co nguon goc tu vinh Bengal anh huong đen Thai Nguyen trong mot so ngay vao thang 5 - 7.
Luong mua trung binh nam tai khu vuc tinh Thai Nguyen cu la 1.600 - 1.900 mm, vung Phu Binh o phia Đong Nam co the duoi 1.450 mm. Phia Đong co it mua hon hon phia Tay mot cach ro ret. Vung chan nui Tam Đao cua Thai Nguyen co luong mua trung binh nam tren 2.000 m, cao hon suon phia Tay cua day nui nay do đia hinh doc hon va đon gio. Luong mua vao thang 7 - 8 thuong vuot qua 300 mm, va đat tren 400 mm tai vung nui đon gio. Luong mua tu thang 5 đen thang 10 chiem 85 - 90% luong mua ca nam, luong mua vao mua con lai chi đat 200 - 400 mm. Phan lon tinh Thai Nguyen cu co 3 - 4 thang mua kho, rieng vung Phu Binh co 5 thang. Đo am trung binh nam tai khu vuc la 82 - 84%. Trong vung mien nui phia Bac, chi co tinh Thai Nguyen cu la co the phan biet mot mua kho kha ro trong thang 11 - 12. Khu vuc Vo Nhai va Phu Binh hay xuat hien thoi tiet suong muoi vao cuoi thang 12. O phia Tay Thai Nguyen cu, gio thoi manh vao thang 4 - 5, o phia Đong thi gio thoi manh vao thang 1-2.


= Thuy van =

Tinh Thai Nguyen co mang luoi song suoi kha day. Song suoi khu vuc phia Bac tinh thuoc Bac Kan cu co đac điem chung la long nho va doc, nen toc đo dong chay lon. Luu vuc song Cau chiem 90% dien tich cua tinh Thai Nguyen cu, con lai thuoc luu vuc song Rong tai Nam Vo Nhai chay vao he thong song Thuong. Luu vuc song Cau tren đia ban tinh Bac Kan cu co dien tich la 1.372,78 km², la noi sinh song cua khoang mot nua dan so Bac Kan.  Dien tich luu vuc song Nang tinh đen thac Đau Đang la 1.890 km²,  thuoc phan tay bac cua Thai Nguyen. Dien tich luu vuc song Na Ri - song Bac Giang tren đia ban la khoang 1.200 km², thuoc phan đong bac tinh. Dien tich luu vuc song Pho Đay tren đia ban khoang 250 km², thuoc nam huyen Cho Đon cu. Song Nang dai 70 km tren đia ban tinh va chay vao song Gam, song Bac Giang thuoc luu vuc song Bang Giang - Ky Cung, song Pho Đay chay vao song Lo.
Song Cau bat nguon tu vung nui Tam Tao cua xa Cho Đon, o đo cao tren 1.200 m, thuoc he thong song Thai Binh. Đoan song Cau chay tren đia ban tinh Bac Kan cu dai khoang 105 km va qua Thai Nguyen cu dai khoang 100 km. Vung thuong luu keo dai đen Cho Moi nam giua vung nui cao nen long song hep, nhieu thac ghenh va đo doc la 10%; trung luu tu Cho Moi đen đap Thac Huong co đo doc đay song khoang 1%; ha luu tu Thac Huong co đo doc long song rat nho. Cac phu luu ta va huu cua song Cau tai tinh Thai Nguyen tao thanh hinh long chim ro ret, khien lu song Cau khong qua đot ngot. Cac phu luu chinh cua song Cau tren đia ban Thai Nguyen la song Cho Chu, song Nghinh Tuong, song Đu, song Mo Linh, song Cong. Trong so nay, song Cong dai 96 km la phu luu lon nhat va chiem khoang 40% luong nuoc cua song Cau, đong vai tro quan trong trong viec cung cap nuoc tuoi cho ta ngan song Cau. Thang 2 la thang co dong chay thap nhat tren phan lon cac song tai Thai Nguyen cu, chi chiem 1-2% tong luong dong chay hang nam, rieng song Cong la vao thang 1, va song Mo Linh la vao thang 3.

Ho Ba Be thuoc xa Ba Be la ho nuoc ngot tu nhien lon nhat Viet Nam, nam o đo cao khoang 145 m so voi muc nuoc bien. Ho nhan đuoc nuoc cua song Cho Leng va song Nam Cuong, roi chay ra song Nang. Ho co chieu dai hon 8 km, noi rong nhat 2 km, dien tich mat nuoc khoang 6,50 km², đo sau trung binh 20 m. Ho Nui Coc đuoc xay dung tu nam 1973, đap chinh dai 480 m va cao 26 m ngan dong song Cong tai xa Đai Phuc. Ho co dien tich mat nuoc 25 km², cho dai nhat la 12 km va cho rong nhat la 3 km, dung tich 175 trieu m³ nuoc. Ho co vai tro rat quan trong trong đieu tiet lu song Cong, cung cap nuoc tuoi cho cay trong, cong nghiep, va nuoc sinh hoat. Ho Nam Cat tai xa Phong Quang đuoc xay xong vao nam 2020, dien tich long ho la 87 ha, giup cung cap nuoc cho thanh pho Bac Kan cu. Mot so ho thuy loi lon khac tren đia ban tinh la ho Bao Linh (83 ha), Ghenh Che (80 ha), Suoi Lanh (48,8 ha), Trai Gao (47 ha), Quan Che (43 ha), Ban Chang (40 ha), Vai Mieu (39,4 ha), Khuoi Khe (32 ha), Van Han (31 ha)), Phuong Hoang (20,5 ha), Phu Xuyen/Vai Banh (18,25 ha), Cap Ke (12 ha). Tinh co cac ho chua thuy đien lon la Pac Cap tren song Na Ri va Thac Gieng 1 tren song Cau, va mot phan nho cua ho thuy đien Tuyen Quang.
Đap Thac Huong tai phuong Gia Sang đuoc khanh thanh tu nam 1929, đe lay nuoc song Cau cho cong trinh thuy nong Thac Huong (song Mang). Toan bo tuyen kenh nay dai hon 52 km, đam bao nuoc tuoi cho khu vuc Phu Binh va mot phan cua tinh Bac Ninh. Kenh chinh ho Nui Coc co chieu dai khoang 18 km, rong 13-15 m, dan nuoc đen khu vuc Phu Binh. Thai Nguyen cu co tai nguyen nuoc mat kha phong phu, khoang tren 2 ty m³. Ve nuoc ngam, khu vuc nay co kha nang cung cap nuoc mang tinh cuc bo, nhung co đo khoang hoa kha lon tren 10g/l, co điem nuoc khoang La Hien. Nuoc duoi đat trong khu vuc thuong nam o đo sau tuong đoi lon, do đo viec khai thac nuoc ngam khong de dang.


= Tho nhuong =

Xu huong chung cua toan bo lop phu đat mien đoi nui khu vuc tinh Thai Nguyen cu la bi feralit manh me. Phan lon đat đoi nui khu vuc nay co dung tich hap thu thap, ngheo cation kiem trao đoi, ti le cac khoang trong đat rat thap. Nhin chung, do thanh phan đa me thong tri o khu vuc la đa phien va sa diep thach cung cac san pham pha huy tu chung, nen đat co chat luong yeu hoac trung binh ve mat nong hoc. Theo đac điem, đat khu vuc Thai Nguyen cu gom co: Đat feralit mau vang nhat tren nui thap chiem 48,1% dien tich, thuong phan bo o đo cao tren 200 m, hinh thanh do phong hoa tu đa macma, đa bien chat va đa tram tich. Đat feralit đien hinh vung đoi va nui thap chiem 31,1% dien tich, chu yeu hinh thanh tren cat ket, bot ket, phien set va mot phan phu sa co kien tao. Đat feralit tren đa voi co mau nau đo, chu yeu o Vo Nhai. Đat doc tu phu sa chiem 12,4% dien tich, nam o ven song suoi, trong cac thung lung hep hoac cac bai đa chan nui. Đat ngap nuoc phan bo chu yeu doc theo song Cong va phia nam Pho Yen.

Tren đia ban tinh Bac Kan cu, nhom đat đo vang la nhom co dien tich lon nhat, chiem 85,51%. Trong đo, đat đo vang tren đa set va bien chat chiem 53,32% dien tich, đat vang đo tren đa macma axit chiem 14,26% dien tich, đat đo nau tren đa voi chiem 11,61% dien tich va co nhieu o Na Ri. Cac loai đat nay co đo day tang đat thuong lon hon 100 cm, voi đo day tang canh tac trung binh khoang 15 cm va 16 cm. Nhom đat thung lung co dien tich 9,93 km². Nhom đat mun vang đo tren nui co dien tich 215,12 km², phan bo tren đia hinh đoi nui cao. Nhom đat phu sa co dien tich 88,31 km², phan bo thanh dai hep ven cac song. Nhom đat đen co dien tich 51 ha, phan bo tai vung Ba Be va Bach Thong. Đa voi tap trung o cac vung nhu Na Ri va Cho Moi, voi dien tich khoang 564,11 km².
Theo đieu tra nam 2018 tai tinh Bac Kan, dien tich đat san xuat nong nghiep la 44.116 ha, tang so voi nam 2010 do khai thac đat chua su dung chuyen tu đat lam nghiep. Trong đo, dien tich đat trong lua la 19.671 ha, binh quan toan tinh đat 609 m²/nguoi. Đat trong cay hang nam khac co dien tich 16.266 ha. Đat trong cay lau nam co tong dien tich 8.180 ha. Dien tich đat lam nghiep la 413.366 ha, chiem 85,06% dien tich tu nhien toan tinh. Trong đo, đat rung san xuat la 295.484 ha, đat rung phong ho la 90.742 ha, dien tich rung đac dung co 27.140 ha. Theo đieu tra nam 2017 tai tinh Thai Nguyen cu, dien tich đat san xuat nong nghiep la 112.190 ha. Trong đo, dien tich đat trong lua la 44.895 ha, đat trong cay hang nam khac la 16.284 ha, đat trong cay lau nam la 51.011 ha. Dien tich đat lam nghiep co rung cua Thai Nguyen cu trong nam nay la 185.844 ha. Trong đo, dien tich đat rung san xuat la 109.642 ha, đat rung phong ho la 36.844 ha, đat rung đac dung la 39.358 ha. Dien tich đat phi nong nghiep la 45.005 ha.


= He sinh thai =

Khu vuc tinh Bac Kan cu co hon 1.790 loai thuc vat, 84 loai thu, 314 loai chim, 69 loai luong cu - bo sat, 1.091 loai con trung, 109 loai ca. Trong đo, co 213 loai đong, thuc vat quy hiem, co gia tri bao ton cao.  Rung ram thuong xanh nhiet đoi tung bao phu toan bo dien tich tinh Thai Nguyen cu truoc khi con nguoi tac đong. He thuc vat it nhat la co 2.000 loai; he đong vat co 422 loai chim, thu, bo sat, ech nhai; van con mot so loai quy hiem.
Vuon quoc gia Ba Be co dien tich la 100,48 km², phan khu bao ve nghiem ngat la 38,46 km², la mot phuc he song, ho, rung tren nui đa voi. Vuon co cac loai cay go quy hiem nhu: nghien, đinh, lim, truc day, lat hoa; trong đo, truc day la mot loai tre đac huu cua Ba Be. Đay la trung tam đa dang va đac huu cao nhat ve loai lan khong chi cua Viet Nam ma con cua toan Đong Nam A. Cac loai đong vat đac huu quy hiem trong vuon la vooc đen ma trang, gau ngua, vac hoa, ca coc bung hoa,, cay van bac, ran ho mang chua. Vuon co cac thao duoc quy nhu bay la mot hoa, lan hanh, ba kich, hoang đang, ma tien rung.  
Khu Bao ton loai va sinh canh Nam Xuan Lac nam tai vung Bac Cho Đon co cac loai thuc vat quy hiem nhu nghien, trai, đinh, cac loai Lan (Lan hai) va mot so loai duoc lieu quy nhu đang sam, ba kich, ke huyet đang; cac loai đong vat quy hiem nhu khi đen, khi moc, cu li lon, cu li nho, gau cho, vac hoa.

Khu Du tru thien nhien Kim Hy co tong dien tich hon 150,53 km², thuoc vung Bach Thong-Na Ri, co he sinh thai rung tren nui đa voi. Khu co nhieu loai thuc vat quy hiem nhu: Du sam đa voi, thiet sam gia (Pseudotsuga sinensis), cac loai đong vat đac huu, quy hiem gom: Vooc đen ma trang (Trachypithecus francoisi), huou xa (Moschus berezovski), rua hop ba vach (Cuora cyclornata) co nguy co tuyet chung, mot so loai doi hiem gap tren the gioi nhu Doi mui ong canh long (Harpiocephalus harpia); Doi tai đom vang (Myotis formosus).  Khu vuc đuoc cho la noi co nhieu chung loai doi nhat tai Viet Nam.  
Khu du tru thien nhien Than Sa-Phuong Hoang co tong dien tich 187 km², trai rong tren cac day nui đa voi cua vung bac Vo Nhai, co he sinh thai rung nui đa voi rat đac trung, co gia tri bao ton cao.  Khu du tru co mot so loai cay quy hiem nhu: Cu binh voi, rau sang, giao co lam, ba kich, lan kim tuyen; co cac loai go quy hiem: Nghien, trai, ly, sen; co khi mat đo co trong Sach đo Viet Nam. Lan hai Viet Nam (Paphiopedilum vietnamense) la loai lan đac huu cua Viet Nam, chi đuoc tim thay tai vung Đong Hi cua Thai Nguyen.

Vuon quoc gia Tam Đao trai rong tren ba tinh Thai Nguyen, Vinh Phuc, Tuyen Quang, la khu rung sinh thai lon nhat mien Bac, rong hon 300 km², trong đo co 261,63 km² rung, chu yeu la dang rung tu nhien mua am thuong xanh.  Vuon quoc gia Tam Đao co 11 loai đac huu: Ran sai angen, ran dao thai duong; ca cooc Tam Đao va 8 loai con trung. Rung kin thuong xanh mua am nhiet đoi bao phu phan lon day nui, phan bo o đo cao duoi 800 m, co cac loai nhu cho chi, gioi, re, truong mat. Rung kin thuong xanh mua am a nhiet đoi phan bo tu đo cao 800 m tro len. Tu đo cao 1.000 m tro len xuat hien mot so loai thuoc nganh hat tran nhu: Thong nang, po mu, thong tre. Duoi tan rung co cac loai nhu: Vau đang, sat gai, cac loai cay bui thuoc ho ca phe. Rung lun tren đinh nui xuat hien o cac đinh nui cao khoang 1.000 m tro len, chu yeu la cac loai thuoc ho đo quyen, ho re, ho de, ho hoi, ho thich..
Khu bao ve canh quan Thac Gieng co tong dien tich hon 5,9 km², co quan the khoang hon 500 cay go nghien.


= Moi truong =

Thai Nguyen con nhieu dien tich đat bac mau, đat chua, đat lay thut can đuoc cai tao. Đen thap nien 2000, khoang 60% dien tich đat canh tac cua tinh Thai Nguyen cu thuoc loai ngheo dinh duong. Nhieu dien tich đat rung bi bien thanh đat trong, đoi troc, can co nhieu cong suc va tien bac đe phuc hoi. Nhieu vung đat lon tro thanh cac khai truong, cac khu bai thai, hoac bi nhiem kim loai nang do khai thac mo. Cac khu mo tu do cung tan pha đat trong trot o cac suon đoi, ven suoi. Đong ruong duoi cac suon doc co nguy co bi boi lap do cat va đat đa tu tren xuong. Khu vuc tinh Bac Kan cu co hang tram vi tri co nguy co ve sat lo, lu quet.
Do chenh lech ve luong mua, va đo che phu rung, tinh co nguy co ve lu lut va han han. Muc đo o nhiem tren song Cau va song Cong co chieu huong giam. Nuoc mat va nuoc ngam o khu vuc đo thi bi nhiem ban vuot quy đinh. Chat luong nuoc tai cac khu khai khoang va khu cong nghiep co chieu huong tot hon do cac doanh nghiep đau tu cong nghe giam thieu o nhiem. Trong vung nui đa voi xuat hien suoi ngam nen thuong gay mat nuoc trong mua kho. Ho Ba Be đang bi boi lap nghiem trong do phu sa tu song suoi chay vao, bai boi lan vao long ho khoang 700-800 m so voi thap nien 1960. Vung canh đong Nam Cuong thuong bi ngap ung nhieu ngay do hang thoat nuoc sang ho Ba Be bi phu sa boi lang. Cac cong trinh thuy đien tung gay can kiet nuoc song, ngap nuoc đat san xuat.

Do co nhieu co so cong nghiep va khai khoang, khong khi Thai Nguyen co nhieu loai chat thai đoc hai nhu khoi, bui, cac loai khi đoc. Tai cac đo thi lon hay vung mo than, co ham luong khi CO2, SO2, asen vuot quy đinh, bui co noi gap nhieu lan tieu chuan cho phep. Chat luong khong khi cac đo thi khu vuc tinh Bac Kan cu nhin chung kha tot, nhung khong khi tai cac khu vuc khai thac khoang san cung bi o nhiem tram trong.
Rung tai Thai Nguyen tung bi khai thac qua muc, rung tu nhien hien con lai rat it, kha nang phong ho bao ve moi truong thap. Phan lon dien tich rung hien nay la rung thu sinh, co chat luong thap. Viec mat rung lam suy giam tinh đa dang sinh hoc, mat nguon gen quy. Tai nguyen rung cua tinh suy giam do khai thac lam nghiep bua bai mot thoi gian dai trong thoi bao cap, khai thac khoang san, nguoi dan toc thieu so lay go cui va đot rung lam nuong ray. Can thiet phai bao ve rung, đong thoi khoi phuc tai nguyen rung.
Đen nam 2023, khoang hon 90% so ho dan o cac đo thi o Thai Nguyen cu su dung nuoc sach. Mot so noi phai cam khai thac nuoc ngam do xay ra su co sut, lun đat. Mot so khu vuc cua thanh pho Thai Nguyen xay ra tinh trang ngap ung khi co mua lon. Bai rac Đa Mai la noi xu ly rac lon nhat Thai Nguyen, tiep nhan 220 tan rac thai sinh hoat moi ngay, nhung co hien tuong phat tan bui, khoi, mui hoi, nuoc ri rac ra moi truong.


Chinh quyen Nam 2024, tinh Thai Nguyen cu co tong so 1.887 bien che hanh chinh; 25.435 bien che su nghiep cong lap. Cung nam, tinh Bac Kan cu co tong so bien che hanh chinh la 1.459; bien che su nghiep cong lap la 9.619 nguoi. So lieu cua hai tinh thuoc cap tinh va co so, phan lon nguoi thuoc ve linh vuc giao duc. Sau khi sap nhap, tinh Thai Nguyen moi du kien co 60 can bo, 2.095 cong chuc, 9.446 vien chuc va 526 nguoi lao đong o cap tinh. Trong nam 2024, tinh Thai Nguyen cu thu ngan sach đat 20.403 ty đong, xep thu 9-10 tai mien Bac, tu can đoi ngan sach va co ty le đieu tiet ve ngan sach Trung uong. Trong đo, thu noi đia la 17.590 ty đong. Tong chi ngan sach đia phuong la 16.187 ty đong, trong đo chi đau tu phat trien la 4.847 ty đong, chi thuong xuyen la 9.938 ty. Tinh Thai Nguyen cu bat đau tu can đoi thu chi ngan sach vao nam 2023. Tai tinh Bac Kan cu, tong thu ngan sach nha nuoc tren đia ban nam 2024 uoc đat 1.010 ty đong; tong chi ngan sach đia phuong đat 9.126 ty đong, trong đo chi đau tu phat trien la 3.593 ty đong, chi thuong xuyen la 5.530 ty. Ngan sach Trung uong chi bo sung đe can đoi ngan sach cho Bac Kan cung cac tinh khac. Tinh Thai Nguyen sau sap nhap co 2.888 tru so, trong đo du kien co 2.507 tru so tiep tuc đuoc su dung lam tru so cho cac co quan, đon vi, 258 tru so co phuong an su dung khac va 123 tru so khong tiep tuc su dung. Nam 2019, tren 90% can bo, cong chuc he thong chinh tri cap xa o vung dan toc thieu so cua tinh Bac Kan la nguoi dan toc thieu so. Nam 2024, ty le can bo, cong chuc, vien chuc nguoi dan toc thieu so trong toan tinh Thai Nguyen cu tham gia vao cac co quan, to chuc, đon vi la hon 18%; cap huyen la 24%; cap xa la gan 32%.
Tai Quoc hoi Viet Nam khoa XV, tinh Bac Kan co sau đai bieu thuoc hai khu vuc, trong đo co hai đai bieu do Trung uong gioi thieu; tinh Thai Nguyen co bay đai bieu thuoc ba khu vuc, trong đo co ba đai bieu do Trung uong gioi thieu. Hoi đong Nhan dan tinh Bac Kan khoa X co 50 đai bieu trung cu, thuoc 14 đon vi, trong đo 50% la nu gioi. HĐND Thai Nguyen khoa XIV co 66 đai bieu trung cu, thuoc 27 khu vuc, co 19 đai bieu la nu gioi. Tru so lam viec Khoi cac co quan tinh Thai Nguyen đuoc khoi cong tu thang 6 nam 2023 tai phuong Phan Đinh Phung, voi chi phi 405 ti đong. Mot tru so lam viec lien co quan cap đia phuong cung đuoc xay dung tai phuong Van Xuan tu thang 8 nam 2023, voi muc đau tu khoang 400 ti đong. Sau khi thi tran Chua Hang sap nhap vao thanh pho Thai Nguyen nam 2017, khu hanh chinh moi cua huyen Đong Hy đuoc xay dung tai Hoa Thuong voi nhieu hang muc. Trung tam Phuc vu hanh chinh cong tinh Thai Nguyen đuoc khai truong vao nam 2020, la noi thuc hien nhieu thu tuc hanh chinh thuoc pham vi quan ly cua cac so, ban, nganh, doanh nghiep nha nuoc, cac co quan Trung uong tren đia ban tinh. Tinh Bac Kan cu cung co trung tam phuc vu hanh chinh cong. Chi so nang luc canh tranh cap tinh (PCI) nam 2024 cua tinh Thai Nguyen xep thu 26, con tinh Bac Kan khong đuoc xep hang. Chi so hieu qua quan tri va hanh chinh cong cap tinh (PAPI) nam 2024 cua tinh Thai Nguyen xep thu 4, cua tinh Bac Kan xep thu 22.

Thai Nguyen la tinh co truyen thong cach mang, Đang bo tinh Bac Kan cu vao nam 2024 co 12 đang bo truc thuoc, voi 37.782 đang vien, chiem hon 11% dan so. Tinh Bac Kan cu co ty le đang vien Đang Cong san Viet Nam tren tong dan so thuoc dien cao nhat Viet Nam. Nam 2023, Đang bo tinh Thai Nguyen cu co 16 đang bo truc thuoc, co 98.378 đang vien, chiem khoang 7,3% dan so. Trong khi đo, so luong đang vien Đang Cong san Viet Nam chiem ty le 5,4% dan so ca nuoc vao nam 2025. Đai hoi Đang bo tinh Thai Nguyen lan thu XX, nhiem ky 2020 - 2025 bau ra 51 uy vien ban chap hanh, 15 uy vien ban thuong vu; va 21 đai bieu chinh thuc va ba đai bieu du khuyet du Đai hoi Toan quoc lan thu XIII cua Đang Cong san Viet Nam. Đai hoi Đang bo tinh Bac Kan lan thu XII, nhiem ky 2020 - 2025 bau ra 47 uy vien ban chap hanh, 13 uy vien ban thuong vu; va 16 đai bieu chinh thuc cung mot đai bieu du khuyet du Đai hoi Toan quoc.
Trong phong trao ket nghia Bac – Nam thoi Chien tranh Viet Nam, tinh Bac Kan ket nghia voi tinh Kon Tum, tinh Thai Nguyen ket nghia voi tinh Khanh Hoa. Tinh Thai Nguyen tung ky ket hop tac voi mot so đia phuong nuoc ngoai nhu tinh Gyeongsangbuk cua Han Quoc, tinh Luang Prabang cua Lao, thanh pho Linkoping cua Thuy Đien. Nhung nam gan đay, tinh Thai Nguyen đa cu cac đoan cong tac đen nhieu quoc gia, nhu Hoa Ky, Uc, Han Quoc, Cuba, Brazil, Trung Quoc, Đuc, Hungary, Slovakia đe xuc tien đau tu. Mot vai trong so cac du an co su dung von vay nuoc ngoai tren đia ban la: Quoc lo 3 moi Ha Noi - Thai Nguyen đuoc xay dung tu von vay cua Co quan Hop tac quoc te Nhat Ban (JICA), chuong trinh đo thi mien nui phia Bac tai thanh pho Thai Nguyen va thanh pho Bac Kan su dung von vay cua Ngan hang The gioi (WB), ke chong sat lo tai thanh pho Bac Kan su dung von vay tu Co quan Phat trien Phap (AFD).

Thai Nguyen la noi đat tru so cua Bo Tu lenh Quan khu 1, Ngan hang Nha nuoc khu vuc V, Kiem toan Nha nuoc khu vuc X, Kho bac Nha nuoc khu vuc VII, Chi cuc Thue khu vuc VII. Chi cuc Du tru nha nuoc khu vuc VI. Trong nam 2024, toa an nhan dan hai cap cua tinh Thai Nguyen cu thu ly va giai quyet 6.365/6.653 vu viec, đat ty le chung 95,7%, cong bo 4.565 ban an, quyet đinh co hieu luc phap luat len trang thong tin đien tu. Cung nam, toa an nhan dan hai cap cua tinh Bac Kan thu ly va giai quyet 1.663/1.734 vu viec; đat ty le 96%. Quan khu 1 co toa an quan su quan khu, vien kiem sat quan su quan khu. Nam 2024, luc luong cong an tinh Thai Nguyen phat hien, xu ly 748 vu pham toi va vi pham phap luat trong linh vuc kinh te, tham nhung, chuc vu, moi truong; phat hien, bat giu 495 vu pham toi ve ma tuy; ty le đieu tra kham pha an ve trat tu xa hoi đat 85,3%. Cung nam, luc luong cong an tinh Bac Kan co ty le đieu tra kham pha an ve trat tu xa hoi đat 94,6%; khoi to va chuyen vien kiem sat 163 vu, 248 bi can. Trai giam Phu Son 4 cua Bo Cong an tai xa Vo Tranh co khoang 6.000 pham nhan.
Thang 12 nam 2022, Uy ban Kiem tra Trung uong cua Đang Cong san Viet Nam canh cao Ban can su đang UBND tinh Thai Nguyen cac nhiem ky 2011 - 2016, 2016 - 2021, va canh cao mot so cuu lanh đao cap tinh (Duong Ngoc Long, Vu Hong Bac, Nhu Van Tam, Đoan Van Tuan), do co nhung vi pham trong quan ly, thuc hien cac du an đau tu cong, quan ly khu cong nghiep, cac du an đau tu ngoai ngan sach nha nuoc; quan ly, su dung đat đai, tai nguyen khoang san, gay hau qua nghiem trong; nguy co that thoat, lang phi lon tien, tai san cua Nha nuoc. Trong nhung nam gan đay, mot so can bo cap cao cua tinh Thai Nguyen bi ket an tu la cuu Chu tich UBND TP Song Cong Le Van Khoi. cuu Bi thu Thanh uy Thai Nguyen, cuu Truong Ban Quan ly cac khu cong nghiep tinh Phan Manh Cuong. cuu Giam đoc So Cong thuong Nguyen Ngo Quyet, cuu Giam đoc Nguyen Thanh Tuan va cuu Pho giam đoc Nguyen The Giang cua So Tai nguyen va Moi truong. cuu Pho Giam đoc So Ngoai vu Tran Tung. Tai tinh Bac Kan, cuu Giam đoc So Giao duc va đao tao Ma The Quyen tung bi khoi to, Pho Giam đoc So Tai nguyen va Moi truong Nong Đuc Di bi bat khan cap.


= Hanh chinh =

Theo đe an thi khi sap xep đon vi hanh chinh tinh Thai Nguyen va Bac Kan vao nam 2025, tinh Thai Nguyen co 92 đon vi hanh chinh, gom 15 phuong, 77 xa truc thuoc. Tinh Bac Kan cu truoc khi sap nhap gom thanh pho Bac Kan va bay huyen la Pac Nam, Ba Be, Ngan Son, Cho Đon, Bach Thong, Na Ri, Cho Moi; voi 108 đon vi hanh chinh cap xa, gom: 95 xa, sau phuong, bay thi tran. Sau sap nhap, khu vuc tinh Bac Kan cu co 37 đon vi hanh chinh cap xa; gom 35 xa va 02 phuong, giam 65,74%. Tinh Thai Nguyen cu truoc khi sap nhap gom chin đon vi hanh chinh cap huyen, bao gom: ba thanh pho la Thai Nguyen, Pho Yen, Song Cong va sau huyen la Đai Tu, Đinh Hoa, Đong Hy, Phu Binh, Phu Luong, Vo Nhai; voi 172 đon vi hanh chinh cap xa, bao gom: 121 xa, 41 phuong va 10 thi tran. Sau sap nhap khu vuc tinh Thai Nguyen cu co 55 đon vi hanh chinh cap xa, gom 13 phuong va 42 xa, giam 68,02%. Thoi điem tai lap tinh Bac Kan nam 1997, tinh co 112 đon vi hanh chinh cap xa, so luong nay sau đo tung tang len 122. Tinh Thai Nguyen cu tung co 181 đon vi hanh chinh cap xa. Nam 2011, tinh Thai Nguyen giai the cac thi tran nong truong Song Cau, Quan Chu, Bac Son, va thanh lap cac thi tran tuong ung.
Truoc nam 2025, tinh Bac Kan cu co mot so xa co tren duoi 1.000 dan nhu xa Cao Son cua huyen Bach Thong, ngan sach nha nuoc cap khoang 5–6 ty đong cho chi tieu thuong xuyen cua xa nay moi nam, ngoai ra con ngan sach cap cho giao duc va y te. Phuong Phan Đinh Phung la phuong đong dan nhat thanh pho Thai Nguyen voi tren 26 nghin nguoi. Mot so xa vung thap phia nam tinh Thai Nguyen co mat đo dan so hon 1.000 nguoi/km² nhu Nha Long, Thanh Ninh va Ha Chau cua huyen Phu Binh. Cac đon vi hanh chinh đong dan nhat tinh Thai Nguyen sau sap nhap nam 2025 la phuong Phan Đinh Phung, phuong Van Xuan va phuong Tich Luong; cac đon vi hanh chinh it dan nhat la xa Sang Moc, xa Thuong Quan va xa Quang Bach, đeu chi hon 3.000 nguoi; trong đo phuong Phan Đinh Phung đuoc sap nhap tu bay phuong cu, con hai xa Sang Moc va Thuong Quan la hai xa duy nhat khong thuc hien sap nhap vi cac ly do nhu vi tri biet lap. Cac đon vi hanh chinh co dien tich rong nhat tinh Thai Nguyen la xa Bang Thanh (208,22 km²), xa Đong Phuc va xa Van Lang; cac đon vi hanh chinh co dien tich nho nhat la phuong Song Cong, phuong Phan Đinh Phung va phuong Ba Xuyen. 

Nam 1956, khu tu tri Viet Bac đuoc thanh lap, thi xa Thai Nguyen tro thanh thu phu cua khu tu tri, đong thoi huyen Phu Binh sap nhap vao tinh Bac Giang, huyen Pho Yen sap nhap vao tinh Vinh Phuc. Sang nam 1957, hai huyen nay tro lai tinh Thai Nguyen, khu vuc Hop Tien cua tinh Bac Giang đuoc chuyen sang tinh. Nam 1962, thi xa Thai Nguyen tro thanh thanh pho Thai Nguyen. Nam 1965, hai tinh Thai Nguyen va Bac Kan đuoc hop nhat thanh tinh Bac Thai. Nam 1978, hai huyen Ngan Son va Cho Ra (nam 1984 đoi ten thanh Ba Be) đuoc chuyen tu tinh Bac Thai sang Cao Bang. Nam 1985, thi xa Song Cong đuoc thanh lap tu mot phan huyen Đong Hy va huyen Pho Yen, toan bo phan đat con lai cua huyen Đong Hy o phia tay song Cau đuoc sap nhap vao thanh pho Thai Nguyen, mot so xa cua huyen Vo Nhai đuoc chuyen giao cho huyen Đong Hy, thu phu huyen Đong Hy chuyen tu Thinh Đan sang Chua Hang. Tu ngay 1 thang 1 nam 1997, tinh Bac Thai đuoc chia tach thanh hai tinh Bac Kan va Thai Nguyen. Nam 2017, thanh pho Thai Nguyen mo rong đia gioi hanh chinh, thu phu huyen Đong Hy chuyen tu Chua Hang đen Hoa Thuong. 
Nam 1967, thi xa Bac Kan tro thanh thi tran, la thu phu huyen Bach Thong. Nam 1990, thi xa Bac Kan đuoc tai lap tu huyen Bach Thong, thu phu huyen Bach Thong chuyen đen Nguyen Thi Minh Khai. Khi tai lap tinh, Bac Kan cung tiep nhan lai hai huyen Ngan Son va Ba Be; huyen Bach Thong tiep nhan mot so xa cua huyen Phu Luong, va chuyen mot so đon vi sang thi xa Bac Kan, thu phu huyen nay chuyen đen thi tran Phu Thong. Nam 1998, thanh lap huyen Cho Moi tu mot phan huyen Bach Thong.  Nam 2003, huyen Pac Nam đuoc thanh lap tu mot phan cua huyen Ba Be. 

Nam 2021, tat ca 108 đon vi hanh chinh cap xa cua tinh Bac Kan va 110/178 đon vi hanh chinh cap xa cua tinh Thai Nguyen thuoc vung đong bao dan toc thieu so va mien nui giai đoan 2021-2025; tong cong co 117 đon vi cap xa thuoc khu vuc I, 19 đon vi cap xa thuoc khu vuc II, 82 đon vi cap xa thuoc khu vuc III. Sau ba lan sap xep, sap nhap vao nam 2019, 2021 va 2024, toan tinh Bac Kan giam tu 1.421 xuong con 939 thon, to dan pho. Tu nam 2018 đen 2024, tinh Thai Nguyen cu tien hanh sap xep, sap nhap đe giam tu 3.032 xuong con 2.206 xom, to dan pho (gom 1.548 xom, 658 to dan pho).
Truoc khi sap xep đon vi hanh chinh nam 2025, thanh pho Thai Nguyen la đo thi loai I tu nam 2010, thanh pho Song Cong la đo thi loai II tu nam 2024, thi xa Bac Kan la đo thi loai III tu nam 2012 va tro thanh mot thanh pho vao nam 2015, Pho Yen tro thanh đo thi loai III tu nam 2019 va tro thanh mot thanh pho vao nam 2022. Tinh Thai Nguyen cu tung co đinh huong thanh lap thi xa Đai Tu va thi xa Phu Binh.


Kinh te Thai Nguyen thuoc vung Trung du va Mien nui phia bac Viet Nam, phan phia nam nam sat voi vung Đong bang song Hong, giap voi Ha Noi. Do vay, tinh de dang tiep nhan cac tien bo ve kinh te, khoa hoc-ky thuat, von đau tu tu Ha Noi va vung đong bang. Thai Nguyen co loi the ve tai nguyen, co nhieu loai khoang san, giup xay dung nganh cong nghiep cua tinh. Thai Nguyen cung co loi the ve giao duc khi co mot so truong đai hoc, cac truong ky thuat va day nghe, cung cap nguon lao đong co trinh đo. Khi hau trong tinh thuan loi đe ket hop phat trien nong-lam nghiep. Thu hut von đau tu truc tiep nuoc ngoai giup Thai Nguyen nang cao gia tri san xuat cong nghiep va kim ngach xuat - nhap khau trong nhung nam gan đay.
Nam 2024, GRDP cua tinh Thai Nguyen cu la hon 162 nghin ty đong, xep thu 15 tai Viet Nam, GRDP binh quan đau nguoi cua tinh la hon 119 trieu đong (4.732 USD). GRDP tren đia ban tinh Bac Kan cu nam 2024 uoc đat hon 9,5 nghin ty đong, GRDP binh quan đau nguoi đat hon 57 trieu đong. Co cau kinh te cua Thai Nguyen trong nam 2024: Cong nghiep va xay dung 55,08%, dich vu va thue 34,43%, nong-lam nghiep va thuy san 10,19%. Co cau kinh te cua Bac Kan trong nam nay: Dich vu va thue 55,9%, nong-lam nghiep va thuy san 25,9%, cong nghiep 18,2%. Nam 2024, kim ngach xuat khau hang hoa cua tinh Thai Nguyen cu đat gan 27,6 ty USD, trong đo cua khu vuc co von đau tu nuoc ngoai la 26,8 ty USD. Kim ngach nhap khau cua tinh Thai Nguyen trong nam nay la 16,7 ty USD, thang du 10,8 ti USD. Thai Nguyen cu co gia tri xuat khau đat gan 27,8 ty USD vao nam 2019, va chiem 10,5% cua toan quoc khi đo. Tong kim ngach xuat nhap khau tren đia ban tinh Bac Kan cu vao nam 2024 la khoang 42 trieu USD.

Theo chi so gia sinh hoat theo khong gian (SCOLI) nam 2024, tinh Bac Kan cu bang 96,16% va tinh Thai Nguyen cu bang 97,51% muc gia cua Ha Noi, lan luot đung thu 29 va 12 ve muc đo đat đo. Theo bang gia đat do UBND tinh Thai Nguyen ban hanh vao thang 11 nam 2024, muc gia đat o cao nhat tai thanh pho Thai Nguyen la 46,8 trieu đong/m².
Nam 2023, trong nhom tuoi tu 15 tro len, tinh Bac Kan cu co 61,3% la nguoi lam viec; tinh Thai Nguyen cu co 61,9% la nguoi lam viec. Trong sau thang đau nam 2023, so nguoi lao đong tai tinh Thai Nguyen cu lam ho so huong tro cap that nghiep tang 38% so voi cung ky nam truoc. Tuy nhien, đen quy 1 nam 2024, so nguoi đuoc cho huong tro cap that nghiep tai tinh Thai Nguyen cu giam khoang 30% so voi cung ky nam 2023. Ve muc luong toi thieu, tu thang 7 nam 2024, cac thanh pho Thai Nguyen, Song Cong va Pho Yen thuoc vung II; thanh pho Bac Kan va cac huyen Phu Binh, Phu Luong, Đong Hy, Đai Tu thuoc vung III; cac huyen con lai thuoc vung IV.

Nam 2024, tinh Bac Kan cu co 16.123 ho ngheo va 7.678 ho can ngheo, lan luot chiem 19,46% va 9,27% tong so ho. Cung nam, tinh Thai Nguyen cu co 6.938 ho ngheo va 7.804 ho can ngheo, lan luot chiem ty le 2,04% va 2,3% tong so ho. Thu nhap binh quan cua ho nguoi dan toc thieu so tinh Thai Nguyen cu vao nam 2024 đat 51,07 trieu đong/nguoi. Hai huyen Pac Nam va Ngan Son nam trong so 74 huyen ngheo cua Viet Nam trong giai đoan 2021-2025.
Tong von đau tu phat trien toan xa hoi tren đia ban tinh Thai Nguyen cu vao nam 2024 uoc đat 65 nghin ti, von nha nuoc khoang 10,4 nghin ti, von ngoai nha nuoc khoang 27,3 nghin ti, von đau tu truc tiep nuoc ngoai khoang 27,3 nghin ti. Trong nam tinh Thai Nguyen cu co 27 du an FDI đuoc cap moi, tong von đang ky khoang 521,3 trieu USD. Luy ke đen nam 2024, tinh Thai Nguyen cu co 219 du an FDI con hieu luc, voi tong muc đau tu đat gan 10,94 ti USD. Tong von đau tu phat trien toan xa hoi nam 2024 tai tinh Bac Kan cu đat gan 7,6 nghin ti đong, trong đo von tu nguon ngan sach nha nuoc la 2,4 nghin ti đong, von tu dan cu va tu nhan la khoang 4 nghin ti đong.


= Cong nghiep =

Truoc Đoi moi, Thai Nguyen la trung tam san xuat gang, thep quan trong nhat tai Viet Nam. Trong thap nien 2000, vung cong nghiep thanh pho Thai Nguyen tung chiem khoang 2/3 tong san luong cong nghiep cua tinh, trong đo nganh luyen kim đen chiem 62%. Nam 2013, Tap đoan Samsung đau tu hai ty USD đe xay dung khu cong nghe cao tai Pho Yen. Đen nam 2025, tong so von Samsung đa đau tu cho cac du an tai tinh la khoang 7,5 ty USD. Nho thu hut cac nha đau tu lon nhu Samsung hay Masan, quy mo kinh te cua Thai Nguyen gia tang nhanh chong, đung thu hang cao ve GRDP va xuat khau hang hoa tai Viet Nam. Tu cuoi thap nien 2010, do cang thang thuong mai quoc te, co nhieu doanh nghiep dich chuyen san xuat tu Trung Quoc sang Thai Nguyen va đia phuong khac cua Viet Nam.. Nam 2024, gia tri san xuat cong nghiep cua tinh Thai Nguyen cu vuot moc mot trieu ty đong theo gia so sanh nam 2010, tang 8% so voi cung ky, gia  tri san xuat cong nghiep cua tinh Bac Kan cu trong nam nay uoc đat hai nghin ty đong.
Khu cong nghiep gang thep Thai Nguyen đuoc bat đau xay dung tu nam 1959, tro thanh mot trung tam luyen kim lon tai Viet Nam. Cong ty nay cung khai thac quang sat, than tren đia ban tinh đe phuc vu cho hoat đong san xuat cua minh. Sau mot so nam sa sut, tu nam 2000 do khu gang thep đuoc phuc hoi nen san xuat cong nghiep cua tinh đat đuoc muc tang truong kha cao. Cac co so luyen kim cua tinh luc nay co quy mo lon, thuoc loai hinh doanh nghiep trung uong, san xuat theo ke hoach do tong cong ty giao cho. Tu nam 2009, Cong ty Gang thep Thai Nguyen chuyen đoi sang mo hinh cong ty co phan. Du an mo rong san xuat giai đoan 2 cua Cong ty Gang thep Thai Nguyen đuoc trien khai tu nam 2007, nhung tinh đen nam 2024 van chua hoan thanh, khien cong ty gap kho khan voi khoan no lon. Cong ty Luyen can thep Gia Sang ngung san xuat kinh doanh tu nam 2013. Cong ty Co phan thuong mai Thai Hung nam giu von chi phoi tai Cong ty TNHH Natsteelvina chuyen san xuat thep. Nha may luyen gang Bac Kan bat đau van hanh tu nam 2016, nhung đa ngung san xuat tu nam 2019.

Thai Nguyen co hang chuc loai hinh khoang san. Mo đa kim Nui Phao thuoc Tap đoan Masan đuoc uoc tinh co co tru luong vonfram chiem gan mot phan ba tru luong cua toan the gioi ben ngoai Trung Quoc, nguon von tai Khoang san Nui Phao đuoc ghi nhan la hon 36.411 ty đong vao giua nam 2024. Tinh co tru luong than đung thu hai tai Viet Nam, than mo co o cac mo nhu Phan Me, Lang Cam; than đa co o cac mo nhu Khanh Hoa, Nui Hong. Mo sat tap trung tai huyen Đong Hy cu, co cum mo Trai Cau va cum mo Tien Bo. Chi, kem la loai khoang san co nhieu o tinh Bac Kan cu, tap trung chu yeu o khu Cho Đon va Ngan Son cu, mo chi kem lon nhat Viet Nam nam tai Ban Thi. Cac mo vang nam doc theo song Bac Giang tu Ngan Son đen Na Ri cu, cung co o khu vuc Than Sa. Thiec va vonfram co o cac mo Phuc Linh, Nui Phao, Đa Lien thuoc Đai Tu cu, Na Đeng (Ngan Son), Lung Chay (Cho Đon). Ngoai ra, tinh con co đa voi xay dung, đa voi trang, ti tan, set xi mang, đa quy, photphorit, set lam gach ngoi, cat soi dung cho xay dung.

Tu thap nien 1980, Thai Nguyen co mot so nha may co khi co quy mo tuong đoi lon nhu Diezel Song Cong, phu tung may so 1, co khi gang thep Thai Nguyen co khi Pho Yen. Tinh co nha may san xuat trang thiet bi y te cua cong ty MEINFA (cong ty y cu so II cu). Thai Nguyen hien co cac nha may xi mang Quang Son, La Hien, Quan Trieu đang su dung cong nghe lo quay. Nha may gach op lat Viet Y Song Cong san xuat cac dong san pham gach Ceramic. Nganh may mac đong gop vao giai quyet viec lam voi khoang 30.000 cong nhan., voi cac doanh nghiep lon nhu Cong ty Co phan Đau tu va Thuong mai TNG, Cong ty CP Đau tu va Phat trien TDT. Nha may giay Hoang Van Thu la mot trong nhung co so ban đau cua nganh cong nghiep giay Viet Nam.  Cong ty Morinaga Nutritional Foods tai phuong Trung Thanh hien co mot trong nhung nha may san xuat sua lon nhat Viet Nam. Toan tinh Thai Nguyen cu co 62 cong ty, doanh nghiep cung nhieu hop tac xa, lang nghe san xuat, che bien, kinh doanh tra tinh đen đau nam 2025; tra xanh chiem gan 80% tong san luong. Cac cum san xuat mien dong tap trung đuoc phat trien tai mot so noi nhu xa Con Minh. Tinh Thai Nguyen co hang tram co so san xuat, kinh doanh lam san, cac san pham chu yeu la go van boc, go ghep thanh, đo moc gia dung, đo go trang tri, van dam; đa phan cac co so co quy mo nho le, cong nghe con lac hau.
Phan lon cac du an đau tu nuoc ngoai vao Thai Nguyen hien nay thuoc ve cac nganh san xuat cong nghe cao, tap trung chu yeu vao san xuat va lap rap cac thiet bi đien tu, bao gom may tinh bang, đien thoai thong minh va linh kien đien tu. Cong ty TNHH Samsung Electronics Viet Nam Thai Nguyen (SEVT) đuoc thanh lap vao nam 2013, đay la co so san xuat đien thoai lon nhat cua Tap đoan Samsung tren the gioi. Co so nay phat trien thanh cu điem chu luc, san xuat cac linh kien chinh va cung cap cho cac nha may san xuat tren toan cau. Cong ty TNHH Samsung Electro-Mechanics Viet Nam san xuat va lap rap ban mach, linh kien, phu tung cho cac loai thiet bi vien thong, thiet bi di đong. Tong muc đau tu cua Tap đoan Samsung tai Thai Nguyen đen nay len hon 7,5 ty USD. Hang chuc nha cung ung, nha đau tu phu tro theo chuoi gia tri cua tap đoan nay đen tu Han Quoc cung đau tu vao Thai Nguyen. Cong ty TNHH Trina Solar Cell (Viet Nam) đa trien khai san xuat tam te bao quang đien (pin nang luong mat troi), tam module nang luong mat troi va du an san xuat thanh Silic va tam Silic đon tinh the tai Thai Nguyen. Tuy nhien, Reuters ghi nhan vao cuoi nam 2024 rang Trina Solar đa ngung hoat đong mot nha may tai Thai Nguyen.  Mot so doanh nghiep FDI khac tren đia ban la Cong ty TNHH KD Heat Technology Thai Nguyen chuyen ve cong nghe xu ly nhiet kim loai, Cong ty TNHH Sunny Opotech Viet Nam san xuat linh kien quang hoc, nha may KET VINA Thai Nguyen san xuat linh kien đien tu. 


= Dich vu =

Tong muc ban le hang hoa va doanh thu dich vu tieu dung tren đia ban tinh Thai Nguyen cu vao nam 2024 uoc đat 79,4 nghin ti đong, tang 18,2% so voi nam truoc, so lieu cua Bac Kan cu cung nam la 14,4 nghin ti. Trong đo, doanh so ban le hang hoa lan luot uoc đat 56,7 nghin ti đong va 7,8 nghin ti đong, doanh thu dich vu luu tru va an uong, du lich, lu hanh lan luot uoc đat 13,7 nghin ti đong va 3,3 nghin ti.
Đen nam 2023, tinh Thai Nguyen cu co 140 cho, gom bon cho hang 1 la cho Thai, cho Tuc Duyen, cho Đong Quang, cho Ba Hang; 10 cho hang 2; thu hut gan 12.000 ho kinh doanh hoat đong thuong xuyen. Trong đo, 24 cho đuoc chuyen đoi sang mo hinh doanh nghiep, hop tac xa. Đen nam 2024, tinh Bac Kan cu co 64 cho đang hoat đong, trong đo co mot cho hang 1 (cho Bac Kan) va bon cho hang 2; ve đac điem thi co nam cho hoat đong hang ngay, co hai cho trau bo tai Nghien Loan va Cong Bang. O vung cao, do đieu kien đi lai kho khan, nen thuong 5 ngay moi hop cho phien mot lan. Trung tam Thuong mai va Đai sieu thi GO! tai phuong Tich Luong hien la trung tam thuong mai lon nhat tai tinh Thai Nguyen. Vincom Plaza Thai Nguyen va Vincom Plaza Bac Kan nam tai cac khu vuc trung tam sam uat. Danko Plaza la mot trung tam thuong mai hien đai. Tren đia ban tinh co mat cac he thong sieu thi nhu Lan Chi, Minh Cau, Aloha, Winmart, Thanh Đo, BK Mart,  đien may HC. Nam 2024, thuong mai đien tu tinh Thai Nguyen cu đat toc đo tang truong 20%, doanh so thuong mai đien tu cua tinh chiem khoang 10% tong muc ban le hang hoa va doanh thu dich vu tieu dung.

Nam 2025, tinh Thai Nguyen cu co 535 co so luu tru du lich, gom bay khach san 3 sao, sau khach san 2 sao, mot khach san 1 sao, 45 khach san đat tieu chuan, so luong phong nghi khoang 7.000 phong. Mot so khach san lon tai Thai Nguyen la Đong A Plaza, Sunny House Resort, Đong Duong, Kim Thai, Da Huong II, Habana, Galaxy Hotel, Harmony Hotel, Korinn Pho Yen Hotel, khach san Du lich Cong đoan Ho Nui Coc, Tinh Bac Kan cu vao nam 2022 co 228 co so luu tru voi tong so 2.206 phong, trong đo co hai khach san 3 sao; hai khach san 2 sao; rieng khu vuc ho Ba Be co 80 khach san, nha nghi, homestay, co the ke đen khu nghi duong Sai Gon - Ba Be khach san Bac Kan, Nui Hoa, Anh Thu. Nam 2025, rieng thanh pho Thai Nguyen cu co khoang 1.640 co so kinh doanh dich vu an uong va 629 co so kinh doanh thuc an đuong pho, cac ung dung giao đo an phat trien manh me. Thanh pho co cac “con đuong am thuc” nhu Phan Boi Chau, Bac Son, Luong The Vinh, nhung viec kinh doanh ngay cang kho khan trong nhung nam gan đay. Thanh pho Bac Kan cu co "pho am thuc" tai tuyen đuong Thanh Nien. Thai Nguyen co cac trung tam lon ve to chuc su kien nhu Trong Đong Palace. Viet Phuong - Royal Palace.

Tinh Thai Nguyen cu co 3,4 trieu luot khach đen vao nam 2024, tong thu tu hoat đong du lich đat gan 3.100 ty đong. Luong khach đen du lich tinh Bac Kan cu vao cung nam đat gan 950 nghin nguoi; thu tu du lich uoc đat tren 600 ty đong. An toan khu (ATK) Đinh Hoa va ho Ba Be đuoc đua vao danh muc di tich quoc gia đac biet vao nam 2012. Ho Ba Be va ho Nui Coc la mot trong nhung noi đuoc quy hoach phat trien tro thanh khu du lich quoc gia trong giai đoan 2021-2030. Nam 2017, Khu di san thien nhien Ba Be - Na Hang tiep tuc đuoc xay dung ho so di san the gioi UNESCO. Mot so điem du lich pho bien khac cua Thai Nguyen la Bao tang Van hoa cac Dan toc Viet Nam, Lang nha san Thai Hai la noi giu gin van hoa nguoi Tay, Đoi che Tan Cuong, hang Phuong Hoang - suoi Mo Ga, ho Ghenh Che, khu sinh thai Dung Tan. Tinh co cac hang đong ky vi, gan ho Ba Be co Đong Puong, đong Hua Ma, hang Tham Phay; co đong Nang Tien o Na Ri; hang Phuong Hoang va hang suoi Mo Ga o Vo Nhai, hang Huyen o Trang Xa. Doc suon Đong day Tam Đao, co cac điem du lich sinh thai nhu suoi Kem, suoi Cua Tu, thac Đat Ngao. Mot so đia điem du lich lich su, tam linh tren đia ban la chua Hang, đinh-đen-chua Cau Muoi, di tich Ly Nam Đe, khu di tich Đai đoi 915, Đoi 91 Bac Thai, đen Đuom, thien vien truc lam Tay Truc, di tich nui Van, nui Vo, di tich lich su 27/7.

Đen het quy I nam 2025, tong du no cho vay tren đia ban tinh Thai Nguyen cu đat 123.089 ty đong. Đen het nam 2023, tong nguon von huy đong cua cac to chuc tin dung tren đia ban tinh Thai Nguyen cu đat 106.888 ti đong; du no cho vay đoi voi nen kinh te đat 95.751 ti đong, trong đo linh vuc san xuat-kinh doanh chiem 83,76%. Du no cho vay phat trien nong nghiep, nong thon đat 22.829 ti đong, voi 170.627 khach hang con du no. Du no cho vay nong thon moi đat 17.851 ti đong, voi 120.494 khach hang con du no. Doanh so cap tin dung cho doanh nghiep nho va vua đat 40.091 ti đong, du no cho vay đat 19.259 ti đong. Đen het nam 2023, tren đia ban Thai Nguyen cu co khoang 2,2 trieu tai khoan thanh toan. 100% giao dich nop thue tai tinh đuoc thuc hien qua ngan hang. Ty le thanh toan khong dung tien mat nam 2023 chiem 90,41% khach hang cua Đien luc Thai Nguyen thanh toan tien đien, 27,03% khach hang thanh toan tien nuoc, 33% so lan va 81% so tien thanh toan dich vu y te. Nam 2023, tinh Thai Nguyen cu co khoang 435.000 khach hang tham gia dich vu Mobile-Money, voi tren 9.300 điem chap nhan thanh toan. Đen het nam 2024, tong huy đong von cua cac ngan hang tai tinh Bac Kan cu đat 16.600 ty đong, tong du no cap tin dung đat 15.605 ty đong. Tinh đen het nam 2024, ty le bao phu bao hiem xa hoi tren đia ban tinh Thai Nguyen cu đat tren 42% luc luong lao đong, ty le bao phu bao hiem y te đat hon 95% dan so. Uoc tinh so thu bao hiem xa hoi, bao hiem y te va bao hiem that nghiep cua tinh Thai Nguyen cu nam 2024 la 6,8 nghin ty đong, voi 218.842 nguoi tham gia bao hiem xa hoi bat buoc. Ty le nguoi huong luong huu, tro cap BHXH hang thang cua tinh Thai Nguyen cu nhan che đo qua tai khoan ngan hang nam 2024 uoc đat 67%. Đen het nam 2024, tinh Bac Kan cu co so nguoi tham gia BHXH bat buoc la 23.930 nguoi, ty le bao phu BHYT đat 97%.
Cac mat hang xuat khau chu yeu cua tinh Thai Nguyen cu vao nam 2014 la đien thoai thong minh, may tinh bang va san pham đien tu khac, chiem 93,3% tong gia tri xuat khau; tam te bao quang đien, tam module nang luong mat troi, kim loai mau va tinh quang kim loai mau, san pham mau đeu co gia tri tu 200 trieu USD tro len; cac mat hang nhu san pham tu sat thep, phu tung van tai, giay va cac san pham tu giay co gia tri duoi 30 trieu USD. Cac mat hang nhap khau chu yeu cua Thai Nguyen cu hau het la nguyen lieu va linh kien đien tu, tiep đen la nguyen lieu che tao pin nang luong mat troi, vai cac loai, may moc thiet bi - dung cu phu tung. 

Doanh thu hoat đong van tai, kho bai cua tinh Thai Nguyen cu vao nam 2024 uoc đat 8,1 nghin ti. Tong doanh thu hoat đong van tai cua tinh Bac Kan cu nam 2024 uoc đat 588 ti đong. Thai Nguyen co hai doanh nghiep chuyen ve dich vu logistics, Logistics Thai Hung phuc vu cho Cong ty CP Thuong mai Thai Hung, con Logistics ASG co nhieu khach hang la doanh nghiep FDI va doanh nghiep lon trong tinh. Tuy nhien, nganh dich vu logistics cua Thai Nguyen chua xung voi tiem nang. tinh chua co he thong kho bai hien đai; doanh nghiep chua tham gia sau vao chuoi dich vu logistics. Tinh Thai Nguyen cu tinh đen nam 2024 co 17 đon vi van tai hanh khach theo tuyen co đinh, voi 261 phuong tien; van tai khach lien tinh co 193 tuyen, đen 37 tinh thanh. Ngoai ra, tren đia ban con co 11 tuyen xe buyt hoat đong do 5 đon vi khai thac voi tong cong 144 xe, tinh cung co cac xe hop đong cho cong nhan, hoc sinh. Cong ty co phan Thuong mai va Du lich Ha Lan chiem 80% thi phan van tai hanh khach bang xe bus tren đia ban Thai Nguyen cu, moi ngay ho van chuyen khoang 15 nghin hanh khach.


= Nong, lam nghiep =

Thai Nguyen nhin chung thuoc khu vuc đia hinh cao, doc, co nhieu loai tho nhuong voi đac điem rieng, phu hop voi cac loai cay trong khac nhau, can muc đo đau tu va cai tao khac nhau. Lua la cay luong thuc chinh cua tinh Thai Nguyen, cac khu vuc Phu Binh, Đai Tu va Pho Yen cu la nhung vung trong điem lua. San, ngo, khoai lang la nhung loai cay thich hop voi đia hinh Thai Nguyen, tung co thoi ky Thai Nguyen đuoc cho la "xu so cua san". Dien tich gieo trong cay luong thuc co hat cua tinh Thai Nguyen cu nam 2024 uoc đat 82,1 nghin ha, cua tinh Bac Kan cu nam 2023 uoc đat 36,6 nghin ha. Nam 2024, san luong luong thuc co hat cua tinh Thai Nguyen cu uoc đat gan 415,7 nghin tan, cua Bac Kan cu la gan 169,8 nghin tan; trong đo san luong lua lan luot la 343,3 nghin tan va gan 112 nghin tan, san luong ngo lan luot la gan 72,4 nghin tan va gan 57,6 nghin tan. Tinh co mot so vung lua đac san nhu lua Bao thai o Đinh Hoa va Cho Đon cu, lua Khau Nua Lech o Ngan Son cu, lua nep Thau dau o Phu Binh cu, lua nep Vai o Phu Luong cu, lua nep Tai o Ba Be cu.  
Tren đat vuon đoi cua Thai Nguyen, che la cay cong nghiep quan trong nhat, la mot trong cac nong san xuat khau chu yeu cua tinh. Che Thai Nguyen, đac biet la che Tan Cuong, la san pham noi tieng tu lau. Nam 2021, tinh Thai Nguyen cu la tinh co dien tich trong che lon nhat Viet Nam. Tinh tung co cac nong truong che quoc doanh tai Song Cau, Quan Chu, Bac Son. Nam 2024, tong dien tich che cua tinh Thai Nguyen cu uoc đat 22,1 nghin ha, san luong che bup tuoi uoc đat 273,7 nghin tan. Phu Binh cu la noi trong lac lon trong tinh, voi 1,35 nghin ha lac vao nam 2022, cung cac co so ep dau lac. Dien tich đau tuong cua tinh Thai Nguyen cu tung đat 3.389 ha vao nam 2005, nhung loai cay nay đa mat dan vi the. Thuoc la đuoc trong tu lau trong tinh, tong dien tich tai tinh Bac Kan cu nam 2024 la 1,1 nghin ha; san luong uoc đat 2,77 nghin tan. Cay dong rieng đuoc trong tap trung tai Na Ri va Ba Be cu, tong dien tich gieo trong tai tinh Bac Kan cu nam 2024 la 444 ha, san luong uoc đat 32.583 tan. Trung binh moi nam, tinh Thai Nguyen cu trong 15 nghin ha rau, san luong tren 288 nghin tan., so lieu tuong ung cua tinh Bac Kan cu vao nam 2024 la 3,2 nghin ha va 43,9 nghin tan. Bi xanh thom la mot loai đac san đuoc trong chu yeu o Ba Be cu, voi dien tich khoang 175 ha. Tinh Thai Nguyen cu co 14 nghin ha cay an qua cac loai, hinh thanh vung na, buoi tai Vo Nhai cu, vung nhan tai Pho Yen va Đai Tu cu, vung buoi tai Đai Tu cu. Tinh Bac Kan cu tap trung phat trien cac loai cay an qua đac trung nhu hong khong hat nhu tai Ba Be cu, cam, quyt nhu tai Bach Thong cu, mo tai Cho Moi cu, chuoi tai Ba Be cu. Ngoai ra, tinh Bac Kan cu con co cac cay an qua đac trung vung nui cao nhu le, de, đao, man.

Thai Nguyen cu la tinh đung thu hai cua khu vuc trung du mien nui phia Bac ve phat trien chan nuoi, chan nuoi quy mo trang trai phat trien nhanh, thay the dan chan nuoi nho le, quy mo nong ho. Thai Nguyen cu xac đinh thit lon, thit ga va trung ga la san pham chu luc, co loi the đe đau tu phat trien, đac biet la khu vuc phia bac. Tinh co khoang 600 nghin con lon, 16,5 trieu con gia cam, tren 95 nghin con trau, bo vao nam 2024. Trong nam nay, san luong thit lon hoi uoc đat 102,3 nghin tan, thit gia cam la 118,1 nghin tan: san xuat 460 trieu qua trung ga. Mot so trang trai va ho chan nuoi gay o nhiem moi truong. Tinh Thai Nguyen cu đa hinh thanh vung nuoi ga tha vuon tai Phu Binh, Đong Hy, Đinh Hoa cu; vung nuoi lon tai Pho Yen, Phu Binh cu; vung nuoi bo tai Đinh Hoa, Phu Binh, Đong Hy va Pho Yen cu. Đen nam 2024, tinh co 1.255 trang trai, chiem 50% tong đan gia suc, gia cam. Nganh chan nuoi lon, ga trong tinh đuoc phat trien theo chuoi, gan voi giet mo va tieu thu san pham. Đen nay, tren đia ban tinh co 10 doanh nghiep san xuat thuc an chan nuoi. 
Nganh chan nuoi o tinh Bac Kan cu co xuat phat điem thap, chu yeu tap trung o cac nong ho, quy mo nho (chiem khoang 70%). Cho trau, bo Nghien Loan la mot trong nhung cho buon ban gia suc lon nhat mien Bac. Đen thang 10 nam 2024, tren đia ban tinh co 35 nghin con trau, 17 nghin con bo, gan 156 nghin con lon, hon hai trieu con ga va 86 nghin con vit. Đan trau, bo giam so voi cung ky do dien tich chan tha ngay cang bi thu hep. Trong nam 2024, san luong thit lon hoi la hon 17 nghin tan; san luong gia
cam đat gan nam nghin tan.
Thai Nguyen la tinh mien nui nhung co the nuoi ca tai ho Nui Coc, cac đam thuy loi, hay ao ho nho. Truyen thong nuoi ca ruong, nuoi ca tha ao đa co tu lau trong tinh, tuy nhien thuy san khong co y nghia lon trong nen kinh te cua tinh. Nam 2024, dien tich nuoi trong tren đia ban Thai Nguyen cu la 6,1 nghin ha, va co 4 co so ca giong cung cap hang chuc trieu ca giong moi nam. Cung nam, dien tich nuoi trong tren đia ban Bac Kan cu la 1,3 nghin ha. San luong thuy san cua hai tinh trong nam nay lan luot la gan 18,1 nghin tan va hon 3,1 nghin tan.

Dien tich đat rung san xuat cua tinh Thai Nguyen cu la 1.086,29 km². Dien tich rung trong cua tinh Bac Kan cu nam 2024 la 1.034,2 km². Tinh Thai Nguyen cu tung lap ke hoach trong moi rung go lon, chuyen hoa rung go nho sang go lon cho đen nam 2030. Loai giong su dung chu yeu la keo la tram, keo tai tuong, keo lai; va cac loai cay sinh truong cham nhu tram trang, tram đen, lat hoa, lim xanh, gioi xanh, sau. Đen nam 2022, tinh co gan 100 co so san xuat giong cay lam nghiep, co the cung cap hon 27,9 trieu cay giong Tinh Bac Kan cu xac đinh phat trien kinh te rung tro thanh nganh kinh te mui nhon, tao sinh ke va giam ngheo cho nguoi dan nong thon; khuyen cao trong rung go lon theo huong tham canh, chuyen hoa rung go nho sang go lon. Ngoai san pham go, rung con cung cap cac nguyen lieu cho nganh thuc pham, duoc pham, tinh dau, hay thu cong my nghe. Hien nay, dien tich trong cay duoc lieu duoi tan rung ngay cang đuoc nhan rong. Trong co cau trong rung 5 thang đau nam 2025 tai tinh Bac Kan cu, cay mo chiem ty le cao nhat voi hon 5 trieu cay giong, tiep đen la cay que voi tren 1,7 trieu cay va cay keo gan 1 trieu cay. San luong go khai thac nam 2024 cua cua tinh Bac Kan cu uoc đat 370,1 nghin m³, cua tinh Thai Nguyen cu uoc đat 292,9 nghin m³ go rung trong, san luong cui khai thac lan luot uoc đat 576 nghin ster va 267 nghin ster.


= Ha tang =

Tinh đen het nam 2024, Thai Nguyen co sau khu cong nghiep đang hoat đong: Song Cong 1, Song Cong 2, Điem Thuy, Yen Binh, Nam Pho Yen, Thanh Binh, phan lon cac khu cong nghiep nam o xa ve phia nam cua tinh. KCN Song Cong I la khu cong nghiep đau tien cua tinh Thai Nguyen, đuoc hinh thanh tu nam 1999. Cac khu cong nghiep Điem Thuy, Song Cong 2 giai đoan 1 va Yen Binh co ty le lap đay 100%, đang xay dung giai đoan 2 cua KCN Song Cong 2. Cac khu cong nghiep tai tinh Thai Nguyen cu đen het nam 2024 đa thu hut đuoc 318 du an đau tu, trong đo co 178 du an FDI voi so von đang ky đau tu tren 10,6 ty USD, 140 du an đau tu trong nuoc voi so von đang ky đau tu tren 22,5 nghin ty đong. Tong so lao đong trong cac khu cong nghiep cua tinh Thai Nguyen cu la 88.382 nguoi vao đau nam 2024. Khu cong nghiep Thanh Binh la khu cong nghiep duy nhat cua tinh Bac Kan cu. nhung mot so nha may bi cham tien đo, ngung san xuat. Đen het nam 2024, tinh Thai Nguyen cu co 27 cum cong nghiep đuoc thanh lap, co tong dien tich 10,73 km²; tong von đang ky tren 10.989 ty đong. Tinh Bac Kan cu co sau cum cong nghiep đuoc thanh lap, voi tong dien tich 1,864 km². 
Thai Nguyen hien co hai nha may nhiet đien la Cao Ngan tai phuong Quan Trieu va An Khanh tai xa An Khanh; co cac nha may thuy đien nho va vua: Ho Nui Coc, Pac Cap, Thac Gieng 1, Ta Lang, Nam Cat va Thuong An. Nam 2022, gan 25% san luong đien tieu thu tai tinh Bac Kan cu đen tu cac nha may thuy đien tren đia ban.  Nam 2024, san luong đien thuong pham cua Cong ty Đien luc Thai Nguyen đat 6,4 ti kWh va doanh thu đat gan 12 nghin ti, san luong đien thuong pham cua Cong ty Đien luc Bac Kan đat 304 trieu kWh. Tinh Thai Nguyen co cac tram bien ap 220kV Phu Binh, Phu Binh 2, Thai Nguyen, Luu Xa, Bac Kan; đang trien khai đau tu cac cong trinh nhu tram bien ap 500kV Thai Nguyen; đuong day 500kV Hiep Hoa - Thai Nguyen. Nhu cau phu tai đien du kien cua khu vuc tinh Thai Nguyen cu đen nam 2025 cua tinh la 1.380MW va nam 2030 la 2.030MW.  Tinh Thai Nguyen thuong xuyen van hanh ca hai nguon đien cua Viet Nam va mua tu Trung Quoc. Khi moi tai lap tinh Bac Kan vao nam 1997, chi 4% dan so tai 12/122 đon vi cap xa cua tinh đuoc dung đien, nhung đen nam 2004 thi toan bo cac đon vi cap xa đa co đien luoi quoc gia.
He thong thuy loi Thac Huong đuoc hoan thanh nam 1936, tong chieu dai cac kenh la 226,9 km, hien nay he thong nay cung cap nuoc tuoi cho 52.520 ha đat canh tac tai khu vuc Phu Binh cu cua Thai Nguyen va tai tinh Bac Ninh. Cong ty CP Nuoc sach Thai Nguyen hien co 10 nha may san xuat nuoc voi cong suat thiet ke 120 nghin m³/ngay đem, phuc vu cho 85.000 khach hang. Cong ty CP Nuoc sach Yen Binh hien co cong suat 120 nghin m³/ngay-đem, cung cap nuoc sach cho Khu cong nghiep Yen Binh va cac khu vuc khac. Cong Ty TNHH Cap Nuoc Phu Binh khoi cong nha may nuoc Phu Binh vao thang 5 nam 2024. Nha may cap nuoc thanh pho Bac Kan co cong suat xu ly la 10 nghin m³/ngay đem. Du an xay dung cap bach he thong chong lu, lut song Cau tai khu vuc phuong Phan Đinh Phung đuoc khoi cong nam 2016, tri gia khoang 10 nghin ti đong, nhung đen hien nay van chua hoan thanh. Ke chong sat lo bo song Cau cung đuoc xay dung tai thanh pho Bac Kan cu xa Cho Moi, xa Phu Binh, xa Tan Khanh; ke chong sat lo song Cong đuoc xay dung tai xa Đai Phuc va xa Thanh Cong; ke song Nang tai xa Cho Ra; ke song Bac Giang tai xa Na Ri.

Nha may xu ly nuoc thai Gia Sang hoat đong tu nam 2018 voi cong suat thiet ke 8.000 m³/ngay đem, giup xu ly nuoc thai sinh hoat khu vuc trung tam cua tinh. Du an xu ly nuoc thai o phia nam thanh pho Thai Nguyen cu co cong suat 8.000 m³/ngay đem, nhung chua hoan thanh sau nhieu nam. Tram xu ly nuoc thai tap trung Khu cong nghiep Yen Binh vao nam 2023 xu ly 60.000m³ nuoc thai/ngay đem cho Nha may Samsung Thai Nguyen va cac nha may phu tro khac trong khu cong nghiep. Thai Nguyen co cac nha may co lo đot chat thai ran sinh hoat: Khu lien hop xu ly chat thai ran Đa Mai thuoc xa Tan Cuong; khu lien hop xu ly chat thai cua Chi nhanh Cong ty TNHH Moi truong Song Cong tai phuong Bach Quang; Cong ty CP Moi truong Thai Nguyen tai phuong Phuc Thuan; nha may xu ly chat thai ran tai phuong Đuc Xuan. Bai rac Đa Mai đen nam 2024 tiep nhan 220 tan rac thai sinh hoat moi ngay, trong đo 70 tan rac đuoc đot lo, 150 tan đuoc chon lap. Thai Nguyen co cac du an xu ly chat thai cong nghiep o cac đia phuong co toc đo phat trien cong nghiep nhanh, nhu nha may xu ly rac thai cua Cong ty CP Moi truong Viet Xuan Moi tai phuong Phuc Thuan, nha may xu ly chat thai Anh Đang tai xa Phu Binh; khu lien hop cua Cong ty TNHH Moi truong Song Cong.
Tren đia ban tinh Thai Nguyen cu đen nam 2025 co bay doanh nghiep cung cap dich vu vien thong; 1.830 điem thu phat song đien thoai di đong (tram BTS). Tong so thue bao truy nhap Internet co đinh bang rong cap quang đat 76 thue bao/100 ho gia đinh. Thai Nguyen cu co muc tieu đen het nam 2025 co 100% khu dan cu đuoc phu song 5G. Tinh Bac Kan cu đen nam 2024 co 882 tram BTS, ty le dan so đuoc phu song 4G đat 96%, ti le ho gia đinh co bang rong cap quang đat 71%, co 15 tram phat song 5G. Theo bao cao ve chuyen đoi so cap tinh nam 2023, Thai Nguyen xep thu 16 va Bac Kan xep thu 58.

Khu vuc thanh pho Thai Nguyen cu co mot so khu đo thi co quy mo lon va hien đai nhu Danko City, Thai Hung Crown Villas, Ho Xuong Rong, đuong Bac Son, Picenza, lam thay đoi dien mao đo thi. Khu vuc thanh pho Pho Yen cu co cac khu đo thi nhu Viet Han, dich vu Yen Binh, Nam Thai, Đai Phong. Khu vuc thanh pho Song Cong cu co cac khu đo thi nhu Kosy; Hong Vu, Van Phuc.  Tuy nhien, mot so khu đo thi van con dang do, vang bong cu dan.  Thai Nguyen co nhieu toa nha cao tang đa va đang đuoc xay dung, thap đoi Prime la toa thap đoi đau tien tai tinh. Toa nha FCC co 28 tang va noi bat vi đuoc lap kinh co mau vang.  Toa nha Thai Nguyen Tower đuoc khoi cong vao nam 2018 va hien la toa nha cao nhat tinh voi 35 tang. Du an toa thap đoi BV Diamond Hill cao 38 tang đuoc khoi cong vao nam 2024, du kien se la toa nha cao nhat khu vuc trung du mien nui phia Bac. Tecco Elite City co quy mo 2,1 ha, gom sau toa thap can ho cao 32 tang nam tai phuong Quyet Thang. Cong trinh quang truong Vo Nguyen Giap đuoc xay dung tren tong dien tich gan 4,7 ha tai phuong Phan Đinh Phung. Quang truong Van Xuan nam tai phuong Van Xuan đuoc khanh thanh vao nam 2022, co muc đau tu gan 550 ti đong. Nhung nam gan đay, tinh Thai Nguyen cung co cac cong trinh cong cong moi tai co so nhu cong trinh ho sinh thai - cong vien cay xanh rong 6,3 ha tai xa Vo Nhai, quang truong ATK Đinh Hoa tai xa Đinh Hoa, mo rong quang truong 1-7 rong 2 ha tai phuong Song Cong, quang truong 1,7 ha tai xa Đong Hy. Pho đi bo Song Cau tai thanh pho Bac Kan cu đuoc khai truong vao nam 2024 voi chieu dai gan 1 km. Du an Khu đo thi, pho đi bo trung tam tai phuong Phan Đinh Phung du kien khoi cong vao nam 2025, gom co pho đi bo dai tren 330 m.


Nhan khau Sau khi sap nhap vao nam 2025, dan so tinh Thai Nguyen la 1.799.489 nguoi, trong đo tinh Bac Kan cu co 365.318 nguoi va tinh Thai Nguyen cu co 1.434.171 nguoi.  
Theo ket qua đieu tra dan so nam 2024, tinh Bac Kan co 328.609 nguoi, 87.022 ho gia đinh, la tinh co dan so thap nhat Viet Nam. Dan so tinh Thai Nguyen la 1.361.474 nguoi, 377.201 ho gia đinh, la tinh đong dan thu 23 Viet Nam. Tong ty suat sinh cua tinh Bac Kan va Thai Nguyen lan luot la 2,18 va 2,19 con/phu nu, trong khi con so cua toan quoc la 1,91. Dan so thanh thi cua Bac Kan la 78.768 nguoi va dan so nong thon la 249.841 nguoi, con so tuong ung cua Thai Nguyen la 549.882 nguoi va 811.593 nguoi. Trong giai đoan tu 2023 đen 2024, ty suat di cu thuan cua tinh Bac Kan la -5,9‰, muc am cao nhat vung Trung du va mien nui phia Bac. Ty suat di cu thuan trong giai đoan 2019-2024 cua Bac Kan la -21,0‰, nam gioi la -18,4‰ va nu gioi la -23,6‰; cua Thai Nguyen la gan nhu 0‰ nhung nam gioi la -2,1‰ va nu gioi la 2,0‰. Tuoi tho trung binh tinh tu luc sinh cua Bac Kan la 72,9 nam (nam 70,3; nu 75,6), cua Thai Nguyen la 74,5 nam (nam 72,0; nu 77,1). Tai nan lao đong chiem 4,9% nguyen nhan tu vong tai Bac Kan, trong khi cua toan quoc la 1,3%.
Ty so gioi tinh nam/nu cua Bac Kan la 100,2, con cua Thai Nguyen la 96,9, cua toan quoc la 99,2. Tuoi ket hon trung binh lan đau cua Bac Kan la 24 tuoi (nam 26,4; nu 21,3), cua Thai Nguyen la 25,1 tuoi (nam 27,5; nu 22,8), cua toan quoc la 27,3 tuoi (nam 29,4; nu 25,2). Trong so nhung nguoi chua ket hon tu 15 tuoi tro len, ty le nam/nu cua Bac Kan la 1,84 lan va cua Thai Nguyen la 1,33 lan, va cua toan quoc la 1,32 lan. Ty trong dan so 0-14 tuoi cua Bac Kan va Thai Nguyen lan luot la 26,8% va 25,6%, đo tuoi 15-64 la 65,3% va 64,4%, đo tuoi tu 65 tro len la 7,9% va 10,0%. Ty le biet đoc, biet viet cua Bac Kan la 92,4%, con cua Thai Nguyen la 98,6%.

Nam 1886-1888, tinh Thai Nguyen co 8.021 nhan đinh, trong đo phu Thong Hoa (sau la tinh Bac Kan) co 3.045 nhan đinh. Khoang nam 1916, dan so tinh Bac Kan khoang 36.000 nguoi. Nam 1928, dan so tinh Thai Nguyen khoang 70.000 nguoi. Nam 1933, dan so tinh Thai Nguyen (tru huyen Đong Hy) la 71.597 nguoi. Nam 1941, tinh Thai Nguyen co 125.000 nguoi. Dan so tinh Thai Nguyen tang len 174.000 nguoi vao nam 1948, voi 40.137 ho gia đinh. Vao thoi điem thanh lap tinh Bac Thai nam 1965, tinh Thai Nguyen co khoang 420.000 nguoi va tinh Bac Kan co khoang 110.000 nguoi, cong lai khoang 530.000 nguoi. Theo nghi quyet tai lap hai tinh nam 1996, tinh Bac Kan co 268.047 nguoi va tinh Thai Nguyen co 1.019.299 nguoi, cong lai la 1.287.346 nguoi. Theo đieu tra dan so nam 2009, tinh Bac Kan co 293.826 nguoi, tinh Thai Nguyen co 1.123.116 nguoi, cong lai la 1.416.942 nguoi. Theo đieu tra dan so nam 2019, tinh Bac Kan co 313.905 nguoi, tinh Thai Nguyen co 1.286.751 nguoi, cong lai la 1.600.656 nguoi.
Theo đieu tra dan so nam 2024, ty le nha kien co va ban kien co cua Bac Kan la 84,4%, cua Thai Nguyen la 98,7%. Dien tich nha o binh quan đau nguoi cua Bac Kan la 26 m²/nguoi va co 98,6% so ho so huu nha rieng, so lieu cua Thai Nguyen la 31,1 m²/nguoi va 92,1%. Ve nguon nhien lieu chinh đe nau an, tai Bac Kan co 50,8% so ho dung cui va 43,2% so ho dung gas/biogas đe nau an, trong khi 87,6% so ho tai Thai Nguyen dung gas/biogas đe nau an. Ve nguon nuoc an chinh, 14,4% so ho tai Bac Kan va 33,6% so ho tai Thai Nguyen su dung nuoc may, so ho su dung nuoc gieng khoan tai hai tinh lan luot la 24,1% va 49,4%, 54,1% so ho tai Bac Kan su dung nuoc khe/mo, 13,7% so ho tai Thai Nguyen su dung nuoc gieng đao. 70,7% so ho tai Bac Kan va 92,7% so ho tai Thai Nguyen su dung ho xi tu hoai hoac ban tu hoai, 3,9% so ho tai Bac Kan va 0,1% so ho tai Thai Nguyen khong co ho xi. 71,2% so ho tai Bac Kan va 88,4% so ho tai Thai Nguyen co TV, ty le ho co đien thoai di đong la 96,0% va 98,1%, ty le ho co tu lanh la 83,2% va 94,4%.  Nam 2020, chi so phat trien con nguoi HDI cua tinh Bac Kan la 0,664 va xep thu 46, cua tinh Thai Nguyen la 0,743 va xep thu 11.


= Di cu =

Trong lich su, Thai Nguyen thu hut di dan tu vung đong bang va cac vung lan can đen khai khan va kiem song. Tu giua the ky 18, co khoang 2-3 van nguoi Trieu Chau ben Trung Quoc đi lai lam mo tai chau Bach Thong va huyen Cam Hoa (tinh Bac Kan cu).  Đen nua cuoi the ky 19, do cac mo đong cua, cac phu mo ve que hoac tan mat vao ban lang đinh cu voi dan đia phuong. 
Sau khi Chien tranh the gioi thu nhat ket thuc, thuc dan Phap cap đat o Thai Nguyen cho cac linh tho sang chau Au phuc vu chien tranh ve nuoc. Thuc dan Phap nhan đinh Thai Nguyen la tinh co it dan va song le thuoc vao tu nhien, đe phat trien kinh te can phai thay đoi ve dan so va "tinh cach", giai phap la di dan tu mien xuoi len. Thuc dan Phap khuyen khich nguoi Kinh o mien xuoi len Thai Nguyen theo chinh sach "tieu đon đien", lam bien đoi nhan khau hoc trong tinh, nhieu nguoi đen lam viec trong cac khu mo va đon đien. Trong 5 nam la nam 1930 va 1935-1938, co 24.028 nguoi di cu đen Thai Nguyen. Đen nam 1938, nguoi nhap cu chiem 1/5 dan so Thai Nguyen. Trong Chien tranh Đong Duong, do Thai Nguyen la thu đo khang chien, nen cung tiep nhan nhieu can bo, bo đoi va dan thuong tu khap ca nuoc đen lam viec.
Nam 1960, tinh Thai Nguyen tiep nhan 1.343 Viet kieu hoi huong tu Thai Lan, Vanuatu, Nouvelle-Caledonie. Theo chinh sach cua chinh phu trung uong Viet Nam, tu nam 1962-1967, tinh Bac Thai tiep nhan khoang 50.000 nguoi di cu chu yeu tu Thai Binh va Hai Hung. Nguoi nhap cu đuoc bo tri o xen ke trong cac chom xom, gap kho khan nhu thieu ruong nen co nguoi khi het luong thuc tro cap đa tro ve que cu. Tu nam 1959, co hon 22 nghin nguoi tu nhieu noi trong nuoc đen Cong truong khu Gang thep Thai Nguyen lam viec. Nhieu nguoi cung đen Thai Nguyen lam viec va hoc tap trong cac nha may khac, cac vung mo, nganh cong nghiep quoc phong, cac truong đai hoc va truong chuyen nghiep.
Trong thap nien 1960, tinh cung van đong nguoi vung cao xuong vung thap, đua nguoi Dao xuong o xen ke voi nguoi Tay đe trong lua nuoc, hoac ho đua đi lam cong nhan, nhung ho sau đo ho quay lai vung nui đe du canh du cu. . Trong giai đoan 1986-1995, co 11.635 nguoi di cu tu do đen tinh Bac Thai, trong đo co nguoi H'Mong. Trong giai đoan nay, cung co nhieu nguoi Bac Thai di cu đen Tay Nguyen, bao gom cac dan toc thieu so trong tinh. Cac khu cong nghiep tai Thai Nguyen cung thu hut nguoi lao đong tu cac noi khac, nhu vao nam 2018 chi co co gan 30% nguoi lao đong tai Cong ty Samsung Electronics Viet Nam Thai Nguyen la nguoi trong tinh. Nam 2024, co 2.428 nguoi tinh Thai Nguyen cu đi xuat khau lao đong o nuoc ngoai, chu yeu la tai Đai Loan va Nhat Ban.


= Dan toc =

Thai Nguyen la tinh co nhieu dan toc, mot bo phan nguoi Kinh co nguon goc tai đia phuong, va mot bo phan nguoi Kinh co nguon goc nhap cu. Nguoi Tay la dan toc ban đia trong tinh; nguoi Nung, nguoi Dao, nguoi San Diu va nguoi San Chay nhap cu đen trong vai the ky gan đay; con nguoi H'mong, nguoi Muong va nguoi Thai đen tinh trong cac thap nien gan đay. Nguoi Kinh chiem tren 90% dan so tai cac khu vuc thanh pho Thai Nguyen, Song Cong, Pho Yen va huyen Phu Binh cu. Nguoi Tay chiem tren duoi mot nua dan so huyen Đinh Hoa cu,  va tinh Bac Kan cu. Trong giai đoan 2009-2019 tai tinh Bac Kan cu, dan so dan toc Kinh giam 0,4% moi nam, dan so cac dan toc thieu so tang 0,8% moi nam. Nam 2018, 35,42% so ho dan toc thieu so tai tinh Bac Kan cu la ho ngheo.
Nam 2019, hai tinh Thai Nguyen va Bac Kan khi đo co tong cong 939.987 nguoi Kinh, chiem 58,73% tong dan so, ho chiem 76,73% tong cu dan thanh thi. Nguoi Kinh tai Thai Nguyen cu co 902.372 nguoi, chiem 70,13% dan so, ho chiem 83,46% cu dan thanh thi. Nguoi Kinh tai Bac Kan cu co 37.615 nguoi, chiem 11,98% dan so, ho chiem 34,37% cu dan thanh thi. Hai tinh co tong cong 860.363 nguoi Kinh vao nam 2009, chiem ty le 60,72%. Ty le nguoi Kinh tai tinh Thai Nguyen cu la 74,56% vao nam 1960, tang len 76,63% vao nam 1979, giam xuong 75,38% vao nam 1989, 75,23% vao nam 2009. Nguoi Kinh ban đia tai Thai Nguyen vao thoi xua chu yeu cu tru tai vung đat trung du, phia nam tinh thuoc luu vuc song Cau. Thoi phong kien, co them nhieu lang xom cua nguoi Kinh đuoc cac di dan tu mien xuoi thanh lap o vung phia nam tinh, luu quan nham chuc tai Thai Nguyen cung mang theo nguoi than đen đinh cu. Thoi Phap thuoc, hang van nguoi tu mien xuoi len Thai Nguyen lam viec trong cac ham mo va đon đien. Sau nam 1954, nhieu nguoi Kinh đen tinh đe lam viec trong cac co so cong nghiep va theo cac chuong trinh kinh te moi. Ket qua la nguoi Kinh tung chiem 3/4 dan so tinh Thai Nguyen cu. Nam 1960, co 14/162 xa cua tinh Thai Nguyen cu co 100% dan so la nguoi Kinh. Nam 1999, 68/180 xa cua tinh Thai Nguyen cu co ty le nguoi Kinh tren 90%, 6 xa phia bac cua huyen Vo Nhai co ty le nguoi Kinh duoi 10%. Nhin chung, nguoi Kinh sinh song tap trung chu yeu o khu vuc đo thi, va vung thap phia nam. Tai vung trung du va mien nui cua Thai Nguyen, mot bo phan lon nguoi Kinh song xen ke voi nguoi Tay va cac dan toc khac, nhung ho khong o cac noi qua sau, qua xa. Hien tuong nguoi Kinh ket hon voi nguoi dan toc thieu so ngay cang tang, truoc đay con sinh ra đeu theo dan toc cua cha, nhung hien nhieu gia đinh đeu cho con theo dan toc thieu so đe huong chinh sach uu tien. Thanh nien nguoi Kinh o mien nui Thai Nguyen thuong ket hon som hon va sinh con som hon o vung đong bang 

Nam 2019, hai tinh Thai Nguyen va Bac Kan khi đo co tong cong 315.459 nguoi Tay, chiem 19,71% tong dan so. Nguoi Tay tai Thai Nguyen cu co 150.404 nguoi, chiem 11,69% dan so. Nguoi Tay tai Bac Kan cu co 165.055 nguoi, chiem 52,58% dan so, ho chiem 50,92% cu dan thanh thi. Hai tinh co tong cong 278.707 nguoi Tay vao nam 2009, chiem ty le 19,67%. Nguoi Tay la dan toc đong thu hai tai Thai Nguyen, tap trung đong o vung trung va bac cua tinh. Nam 1960, nguoi Tay chiem 61-100% dan so tai 25/162 xa, chiem hon 90% dan so cua 9 xa cua tinh Thai Nguyen cu. Nam 1999, tinh chi co 2 xa co ty le nguoi Tay tren 80% la Yen Trach (Phu Luong) va Phuc Luong (Đai Tu). Nguoi Tay o Thai Nguyen thuong cu tru tap trung o nhung vung giap ranh giua rung va ruong. Cac ban cua nguoi Tay thuong tua lung vao nui rung, huong xuong thung lung. Ban cua nguoi Tay co quy mo vua va nho, thuong co khoang 30-60 nha. Truoc nam 1954, hien tuong phu nong nam giu nhieu ruong đat tai cac vung nguoi Tay tai Thai Nguyen co ton tai, nhung khong gay gat nhu vung đong bang. Cac gia đinh hat nhan đa pho bien o nguoi Tay tu truoc Cach mang thang tam, che đo phu quyen va gia truong chi phoi trong gia đinh nguoi Tay. Co nhung ten ho nguoi Tay la goc Tay co, co nhung ten ho la goc Kinh bi Tay hoa. Sau thap nien 1960, nhieu thon ban gan trung tam xa hoac gan truc giao thong co tinh trang nguoi Tay va nguoi Kinh song xen ke. Nam 2019, ty le tao hon cua nguoi Tay tai tinh Bac Kan cu la 7,2%.
Nam 2019, hai tinh Thai Nguyen va Bac Kan khi đo co tong cong 110.449 nguoi Nung, chiem 6,9% tong dan so. Nguoi Nung tai Thai Nguyen cu co 81.740, chiem 6,4% dan so. Nguoi Nung tai Bac Kan cu co 28.709 nguoi, chiem 9,1% dan so. Hai tinh co tong cong 91.321 nguoi Nung vao nam 2009, chiem ty le 6,4%. Nguoi Nung hien nay đen Viet Nam vai tram nam nay, cac nhom đen tu truoc đa Tay hoa. Thai Nguyen co nhieu nhom Nung đen tu cac tinh lan can, nhu Nung Phan Slinh, Nung Chao, Nung Inh, Nung An, Nung Giang. Do cac nguyen nhan, ho di cu sang cac tinh bien gioi phia bac Viet Nam, roi dan chuyen đen Thai Nguyen. Mot so nguoi Nung đen tinh sau chien tranh bien gioi nam 1979. Do nguoi Nung va nguoi Tay song gan gui, lich su tuong đong nen ngay cang xich lai gan nhau. Nguoi Nung cu tru thanh tung dai ven đuong o cac thung lung. Nam 1999, co ba xa tai tinh Thai Nguyen cu co ty le nguoi Nung tren 50% la Tan Long cua Đong Hy, Lau Thuong cua Vo Nhai, Tan Thanh cua Phu Binh. Nam 2019, ty le tao hon cua nguoi Nung tai tinh Bac Kan cu la 9,4%.

Nam 2019, hai tinh Thai Nguyen va Bac Kan khi đo co tong cong 88.437 nguoi Dao, chiem 5,5% tong dan so. Nguoi Dao tai Bac Kan cu co 56.067 nguoi, chiem 17,86% dan so. Nguoi Dao tai Thai Nguyen cu co 32.370 nguoi, chiem 2,5% dan so. Hai tinh co tong cong 77.161 nguoi Dao vao nam 2009, chiem ty le 5,4%. Nguoi Dao tai Thai Nguyen thuoc cac nhom nhu Dao Đo, Dao Quan Chet, Dao Lo Gang, cung noi phuong ngu Kiem Mien, co thong nhat cao ve van hoa co truyen. Nguoi Dao co truyen thong du canh du cu, sinh song bang canh tac nuong ray, tu khi co phong trao đinh canh đinh cu thi nguoi Dao tai Thai Nguyen moi phat trien ruong nuoc. Nguoi Dao tai Thai Nguyen đa so cu tru tai vung xa, đi lai kho khan. Ho thuong lap ban o gan rung hoac chan đoi nui, moi ban thuong co 15-30 nha. Ban cua nguoi Dao tai Thai Nguyen thuong tach biet voi ban cua dan toc khac, neu chung ban thi ho o xom rieng. Nam 1960, nguoi Dao tai tinh Thai Nguyen cu chiem tren 60% dan so xa Tan Thanh cua Đai Tu va xa Hop Tien cua Đong Hy. Nam 1999, nguoi Dao chiem tren 40% dan so cua xa Vu Chan cua Vo Nhai. Nam 2019, ty le tao hon cua nguoi Dao tai tinh Bac Kan cu la 31%.
Nam 2019, hai tinh Thai Nguyen va Bac Kan khi đo co tong cong 56.812 nguoi San Diu, chiem 3,5% tong dan so, trong đo Thai Nguyen cu co 56.477 nguoi, Bac Kan cu co 335 nguoi. Hai tinh co tong cong 44.366 nguoi San Diu vao nam 2009, chiem ty le 3,1%. Nguoi San Diu di cu sang Viet Nam cach nay mot vai tram nam. Thai Nguyen la tinh co nguoi San Diu đong nhat Viet Nam. Dan toc nay chu yeu cu tru o vung trung du hoac bon đia nho truoc nui. Khac voi cac dan toc thieu so khac o mien bac, nguoi San Diu xen cu voi cac dan toc khac trong ca pham vi xom ban, chi co it thon lang cua nguoi San Diu con thuan nhat ve dan toc, hien tuong nay đa co tu lau. Do hinh thuc cu tru nay, van hoa San Diu co nhieu bien đoi, tro nen gan voi nguoi Kinh. Nam 1999, tinh Thai Nguyen cu co ba xa co ty le nguoi San Diu hon 40% la Nam Hoa va Tan Loi cua huyen Đong Hy, Ban Đat cua huyen Phu Binh. 

Nam 2019, hai tinh Thai Nguyen va Bac Kan khi đo co tong cong 41.152 nguoi San Chay, chiem 2,6% dan so, trong đo Thai Nguyen cu co 39.472 nguoi va Bac Kan cu co 1.680 nguoi. Hai tinh co tong cong 33.085 nguoi San Chay vao nam 2009, chiem ty le 2,3%. Nguoi San Chay gom co hai nhom Cao Lan va San Chi, di cu sang Viet Nam cach nay mot vai tram nam. Hai nhom đuoc gop lai vao nam 1979, tieng Cao Lan gan voi tieng Tay con tieng San Chi gan voi tieng Quang Đong. Nam 1960, nguoi San Chay chiem tren 61% dan so ba xa tai tinh Thai Nguyen cu. Đen nam 1999, ho chiem 41% tai ba xa la Tan Thinh (Đinh Hoa), Phu Đo (Phu Luong) va Na Mao (Đai Tu). Nam 1960, nguoi San Chi co 5.540 nguoi va nguoi Cao Lan co 1.680 nguoi tai tinh Thai Nguyen. Nguoi San Chay thuong song xen ke voi nguoi Tay, Nung, San Diu, Dao, nhung thuong tap trung thanh ban rieng. Nam 2019, ty le tao hon cua nguoi San Chay tai tinh Bac Kan cu la 33%.
Nam 2019, hai tinh Thai Nguyen va Bac Kan khi đo co tong cong 33.430 nguoi H'mong, chiem 2,1% tong dan so. Nguoi H'mong tai Bac Kan cu co 22.608 nguoi, chiem 7,2% dan so. Nguoi H'mong tai Thai Nguyen cu co 10.822 nguoi.  Hai tinh co tong cong 24.700 nguoi H'mong vao nam 2009, chiem ty le 1,7%. Nguoi H'mong tai Thai Nguyen moi di cu tu Cao Bang va Ha Giang đen trong cac thap nien gan đay, do thieu luong thuc va chien tranh bien gioi. Đen nam 1979 thi tinh Bac Thai moi co so lieu ve nguoi H'mong, voi 650 nguoi. Đen nam 1999, tinh Thai Nguyen co 4.831 nguoi H'mong. Khi ho chuyen đen khu vuc Thai Nguyen cu, do rung con it va đat đai bang phang hon nen he cay trong tren nuong thay đoi. Do cong tac đinh canh đinh cu cua Thai Nguyen cu, nhieu nguoi H'mong canh tac ruong nuoc ben canh đat nuong. Tai Thai Nguyen cu, cac xom ban cua nguoi H'mong o noi bang phang thuong cu tru tap trung, cac xom ban theo loi truyen thong thi cu tru phan tan, rai rac tren suon nui. Mot so nguoi H'mong tai Bac Kan cu di cu đen khu vuc Tay Nguyen trong cac thap nien truoc. Nam 2019, ty le tao hon cua nguoi H'mong tai tinh Bac Kan cu la 56%.

Nam 2019, hai tinh Thai Nguyen va Bac Kan khi đo co tong cong 2.955 nguoi Hoa, trong đo Thai Nguyen cu co 2.133 nguoi, Bac Kan cu co 822 nguoi. Nam 2009, hai tinh co tong cong 3.126 nguoi Hoa. Nguoi Hoa tai Thai Nguyen co nguon goc tu cac nong dan ngheo phai di cu đe muu sinh, hay tan quan Thai Binh Thien Quoc bi đan ap. Thap nien 1969-1970, mot so nguoi Hoa tu Ha Coi (Quang Ninh) đen Thai Nguyen. Nam 1960, tinh Thai Nguyen co 2.471 nguoi Hoa, đong nhat la tai Đinh Hoa. Dan so nguoi Hoa đat 3.964 vao nam 1979, 2.845 vao nam 1989, 2.573 vao nam 1999. Truoc đay, phan lon nguoi Hoa tai Thai Nguyen song nho nong nghiep trong trot. Truoc nam 1979, mot nua cu dan thi tran Cho Chu (Đinh Hoa) la nguoi Hoa, trong nam nay ho đi so tan đen cac xa khac. Cung trong thoi gian nay, co hon 1.500 nguoi dan toc Hoa trong tinh roi sang Trung Quoc.
Nam 2019, hai tinh Thai Nguyen va Bac Kan khi đo co tong cong 868 nguoi Ngai, trong đo Thai Nguyen cu co 800 nguoi, Bac Kan cu co 68 nguoi. Nguoi Ngai moi đuoc đua vao danh muc dan toc Viet Nam nam 1979, nguoi Ngai khong co thon ban rieng, song xen ke voi cac dan toc khac. Hai tinh Thai Nguyen va Bac Kan co tong cong 5.825 nguoi Muong, 3.698 nguoi Thai vao nam 2019, hau het o tinh Thai Nguyen cu. Hai tinh co 1.906 nguoi Muong va 981 nguoi Thai vao nam 2009.


= Ngon ngu =
Thai Nguyen co nhieu dan toc song xen ke nhau, co anh huong lan nhau ve tieng noi va chu viet. Tieng Kinh giu vai tro chu the va ngay cang mo rong, đac biet la thong qua he thong giao duc. Tieng Kinh cung thuong xuyen tac đong đen noi bo cua cac ngon ngu dan toc khac. Tinh trang nay co tinh on đinh, thuong xuyen qua cac the he, theo muc đo ngay cang tang. Do song xen ke nen viec mot dan toc tai Thai Nguyen su dung hai ngon ngu hoac hon la tuong đoi pho bien.

Nam 2019, co 89,9% nguoi dan toc thieu so tai tinh Bac Kan cu biet đoc, biet viet tieng Kinh; trong đo, nguoi Tay la 96,7%, nguoi Dao la 77,1%, nguoi H'mong la 61,9%. Tai tinh Thai Nguyen cu, vao nam nay co 96,7% nguoi dan toc thieu so biet đoc, biet viet tieng Kinh; trong đo nguoi Tay la 98,3%, nguoi Dao la 91,2%, nguoi H'mong la 81,8%. Pham vi cac ngon ngu dan toc thieu so trong tinh đang bi thu hep, cac ngon ngu nay it khi đuoc su dung đe giao tiep, the he tre tuoi co it nguoi biet noi, ke ca o nhung noi dan toc cua ho chiem đa so. Đai Phat thanh & Truyen hinh Bac Kan va Thai Nguyen co cac chuong trinh tieng Tay-Nung, tieng H'mong va tieng Dao.  Đai PT-TH Thai Nguyen va Bao Thai Nguyen cung co noi dung bang tieng Anh, tieng Hoa, tieng Han. 


= Ton giao =

Theo đieu tra dan so Viet Nam nam 2009, tinh Bac Kan co 153 nguoi theo Phat giao, 332 theo Cong giao Roma, 13.077 nguoi theo đao Tin Lanh. Cung theo cuoc đieu tra nay, tinh Thai Nguyen co 3.015 nguoi theo Phat giao, 25.430 nguoi theo Cong giao Roma, 4.453 nguoi theo đao Tin Lanh. Trong vai thap nien tro lai đay, cac ton giao co mat tren đia ban Thai Nguyen gia tang hoat đong cua minh mot cach manh me. Cac to chuc va chuc sac ton giao đuoc cong nhan tu cach phap nhan hoat đong truyen đao ngay cang tang. Ben canh đo co mot so hien tuong ton giao moi nhu Tam linh Ho Chi Minh, Phap Luan Cong đang hoat đong tren đia ban tinh.
Phat giao tai Thai Nguyen khong lon manh va phat trien nhu o cac tinh thuoc khu vuc đong bang song Hong, nhung đang co dau hieu phat trien thuan loi. Thoi ky nha Mac chay len mien nui Đong Bac, Phat giao co đieu kien phat trien o Thai Nguyen, mot so ngoi chua đuoc xay dung moi. Ton giao nay đuoc hon dung voi tin nguong ban đia tho than cua cac dan toc thieu so trong tinh, hinh anh Quan The Am cung đuoc tho cung nhieu trong cac gia đinh dan toc Tay-Nung. Tuy nhien, nguoi dan cac dan toc thieu so trong tinh quen thuoc voi cac thay cung trong sinh hoat tin nguong, nen ho la lam voi hoat đong cua cac tang ni. Theo Giao hoi Phat giao Viet Nam tinh Thai Nguyen, vao đau nam 2023 tinh nay co 147 nghin tin đo Phat giao, 195 co so tu vien, 68 chuc sac tru tri, 15 điem nhom sinh hoat Phat giao tap trung. Theo Giao hoi Phat giao Viet Nam tinh Bac Kan, trong giai đoan 2017-2022 tinh nay co 5.000 tin đo Phat giao, trong đo 2.000 nguoi quy y Tam bao, sinh hoat tai 2 chua va 5 đen. Mot so chua tai Thai Nguyen la: Chua Hang tai phuong Linh Son co tu the ky 11, chua Phu Lien tai phuong Phan Đinh Phung gan voi nhieu su kien lich su, đinh-đen-chua Cau Muoi tai xa Tan Thanh thu hut nhieu khach du lich, chua Thuan Luong tai phuong Bach Quang co tuong Phat nam lon nhat tinh, chua Thach Long tai xa Tan Ky nam hoan toan trong hang đa.

Cong giao Roma du nhap va phat trien o Thai Nguyen tu khoang cuoi the ky 17, theo chan cac giao dan tu Thai Binh, Nam Đinh di cu len, nha tho xu Nha Long la co so
tho tu đau tien tai tinh. Cac giao dan đinh cu lau đoi o phia nam tinh co to chuc va co so vat chat kha hoan chinh, nhung giao dan nhap cu tu thap nien 1960 co to chuc va co so vat chat chua on đinh. Sau nam 1991, Thai Nguyen khong co linh muc, moi viec đao đeu do Toa Giam muc Bac Ninh truc tiep chi đao. Đen nam 1997, Cong giao o Thai Nguyen đuoc nhap vao Giao phan Bac Ninh. Tren đia ban tinh Thai Nguyen nam 2023 co 9 giao xu, 65 giao ho, 21 chuc sac, 458 chuc viec, 30.700 tin đo Cong giao, 49 nha tho. Nam 2021, tinh Bac Kan co hon 1.200 giao dan Cong giao, trong đo đong nhat la nguoi H'mong. Viec xay dung lai Nha tho giao xu Thai Nguyen tai phuong Phan Đinh Phung đuoc hoan thanh vao nam 2020, voi net kien truc đoc đao.
Tin Lanh đuoc truyen toi tinh Thai Nguyen vao giai đoan nua cuoi the ky XX trong vung dan toc thieu so. Tu nam 1989 đen nay, Tin Lanh phat trien trong vung dan toc Mong va Dao, chu yeu theo he phai Tin Lanh Viet Nam (Mien Bac). Đen nam 1990, co
khoang 90% nguoi H'mong Trang o tinh Thai Nguyen cu theo “Vang Chu”, nhung hien ho theo he phai Tin Lanh Viet Nam (Mien Bac). Tin đo Tin Lanh nguoi Dao o Thai Nguyen chiu anh huong chu yeu cua Hoi Thanh Tin Lanh Bac Son o Lang Son. Nam 2019, 15.548/22.608 nguoi H'mong tai Bac Kan cu theo đao Tin Lanh. Chinh quyen co chinh sach ngan chan to chuc ton giao Duong Van Minh trong cong đong nguoi H'mong tren đia ban, cho rang đay la ta đao.

Nguoi dan tinh Thai Nguyen co truyen thong tho to tien, tho đa than. Moi dan toc co quan niem, muc đo tin nguong va hinh thuc the hien tin nguong khac nhau. Nguoi Kinh va nguoi Tay cung gio to tien vao ngay mat, to chuc đi tao mo vao dip Tet Nguyen đan. Trong can nha cua nguoi Tay, noi tho cung to tien chiem vi tri trung tam ton nghiem nhat. Truoc đay, nguoi Tay khong thap huong, đat hoa qua len ban tho vao ngay ram, mong mot, va nu gioi thuong khong đuoc lai gan ban tho. Ngoai tho cung to tien, nguoi Tay con tho ma bep, ma chuong, ma thuong. Moi ban nguoi Tay đeu co mieu tho tho cong o đau loi dan vao ban, va con co đinh lang. Khac voi nguoi Tay, mot so nhom nguoi Nung o Thai Nguyen cung to tien vao dip sinh nhat. Nguoi Nung Phan Slinh pho bien tuc tho "ma o ngoai san", tuc la than tho đia. Trong tin nguong nguoi Tay-Nung, thay Tao co kha nang giao tiep voi the gioi than linh, giup dan tru ma ta, cau binh an, nhung nguoi hanh nghe tin nguong la thay Mo, thay Put, thay Then. Đen Đuom tai xa Phu Luong va đen Cau Muoi tai xa Tan Thanh la noi tho pho ma Duong Tu Minh thoi Ly.
Nguoi Dao o Thai Nguyen co quan điem Ban Co la nguoi tao ra the gioi va su song o ba tang the gioi, tao ra than linh đe cai quan moi su song o cac tang. Nguoi Dao trong tinh chiu anh huong tu Đao giao (nhu tranh tho), Phat giao, tho cung to tien, thuyet vat linh, Nho giao, trong đo Đao giao giu vai tro quan trong. Nguoi San Diu o Thai Nguyen tho cung to tien la chinh, đong thoi cung tho Phat giao, Đao giao, Nho giao, cung cac than linh va loai ma khac. Ho con thuc hien cac nghi le nong nghiep nhu thuong đien, ha đien, tet com moi. Nguoi San Chay tho cung to tien trong nha, mot so ho cung tho Ngoc Hoang, Tao Quan, nha nao cung tho ma ham, xua kia cac ban cua nguoi San Chay co đinh. Tin nguong truyen thong cua nguoi H'mong ve co ban la tin nguong van vat huu linh, ben canh tho cung to tien thi ho con cung ma nha. Tu cuoi thap nien 1980 đen nay, mot bo phan nguoi H'mong va Dao trong tinh tu bo tin nguong truyen thong đe theo Tin Lanh.


Giao thong Tinh Thai Nguyen đa som hinh thanh nhung tuyen giao thong trong yeu phuc vu dan sinh va quoc phong. He thong giao thong cua tinh Thai Nguyen phat trien đa dang, co ca đuong bo, đuong sat va đuong song. Thai Nguyen chu trong đau tu hoan thien ha tang giao thong theo huong đong bo, tang ket noi trong tinh cung nhu hinh thanh lien ket vung, tao đong luc thu hut đau tu. Nhung nam gan đay, tinh Thai Nguyen cu uu tien nguon luc, tap trung phat trien co so ha tang tai khu vuc phia Nam gan voi Ha Noi. Đen nam 2024, tinh Thai Nguyen cu co 11.506 km đuong bo; trong đo co 8 tuyen quoc lo voi tong chieu dai 328 km; 21 tuyen đuong tinh dai 384 km; 159 km đuong đo thi; 742 km đuong huyen; 3.232 km đuong xa; tren 6.600 km đuong dan sinh cap thap khac. Tinh Bac Kan cu co nam tuyen đuong quoc lo, 14 tuyen đuong tinh va khoang 50 tuyen đuong huyen, đuong xa, đuong chuyen dung, đuong đo thi. So voi ca nuoc, mat đo mang luoi đuong chinh cua tinh Bac Kan cu kha cao nhung chat luong khong cao. Trong đo, mat đo đuong quoc lo so voi dien tich tu nhien đat 9,45km/100km² cao hon trung binh ca nuoc, mat đo quoc lo so voi dan so đat 1,45km/1.000 dan cao hon rat nhieu so voi mat đo chung ca nuoc.
Quoc lo 3 co tu lau đoi, lien ket Ha Noi voi tinh Thai Nguyen va tinh Cao Bang, đoan TP. Pho Yen - TP. Thai Nguyen đuoc mo rong vao nam 2009. Quoc lo 3 moi Ha Noi - Thai Nguyen đuoc trien khai va hoan thanh nam 2012, gop phan giam ap luc cho Quoc lo 3 cu. Quoc lo 3 moi con đuoc goi la Đuong cao toc Ha Noi - Thai Nguyen, đoan tu nut giao Soc Son đen nut giao Tan Lap co bon lan xe chay, khong co lan dung khan cap song hanh, toc đo toi đa 90km/h. Tuyen đuong Thai Nguyen - Cho Moi dai gan 40 km đuoc khanh thanh vao nam 2017 theo hinh thuc BOT, nhung viec thu phi gap kho khan. Quoc lo 37 la tuyen giao thong chu yeu giua tinh Thai Nguyen va tinh Bac Ninh, voi nhieu đoan đuong nho hep va bi qua tai. Cac tuyen quoc lo khac cua tinh la quoc lo 1B va quoc lo 3B đi tinh Lang Son; quoc lo 37 cung đi sang tinh Tuyen Quang; đuong Ho Chi Minh qua vung Đinh Hoa; quoc lo 3C, quoc lo 279. Cac du an giao thong gan đay cua tinh Thai Nguyen la tuyen đuong Cho Moi - Bac Kan đuoc khoi cong vao thang 3 nam 2025, co chieu dai 28,8km voi quy mo đuong cao toc 4 lan xe. Đuong lien ket vung Thai Nguyen - Bac Giang - Vinh Phuc co chieu dai hon 42 km, đuoc khoi cong giua nam 2022. Du an đuong Vanh đai V, đoan ket noi nut giao Yen Binh (Thai Nguyen) đen đia gioi tinh Bac Giang cu. Đuong Ho Chi Minh đoan Cho Chu - Nga ba Trung Son dai 29km đuoc khoi cong vao nam 2024. Tuyen đuong TP Bac Kan - ho Ba Be dai 37 km đuoc hoan thanh xay dung vao cuoi nam 2024. Đuong Vanh đai I Bo Đau - Hoa Thuong, va tuyen tranh đo thi Hoa Thuong.

Theo đieu tra dan so nam 2024, 9,9% ho gia đinh tai tinh Bac Kan cu va 17,4% ho gia đinh tai tinh Thai Nguyen cu co o to, con ty le cua ca nuoc la 9,0%; đoi voi mo to/xe gan may thi ti le lan luot la 89,7% va 91,2%; đoi voi xe đap/xe đap đien/xe may đien thi le lan luot la 32,3% va 63,9%. Tren đia ban tinh Thai Nguyen cu co hon 120 nghin o to cac loai đa đang ky, tap trung phan lon o TP. Thai Nguyen, tuy nhien thanh pho thieu cac khu, bai đo xe. Đen nam 2024, tinh Thai Nguyen cu co 527 phuong tien van tai khach theo tuyen co đinh ky hop đong đon tra khach voi sau ben xe khach tren đia ban, voi hon 195 tuyen lien tinh đen 34 tinh thanh va ba tuyen noi tinh. Trong đo, tinh co 17 đon vi van tai khach voi 287 phuong tien. 21 đon vi trong tinh Thai Nguyen cu hoat đong kinh doanh van tai taxi voi 1942 đau xe, 35% trong đo su dung xe đien.  Ngoai ra, tren đia ban tinh Thai Nguyen cu con co 11 tuyen xe buyt hoat đong do nam đon vi khai thac, voi tong cong 144 xe, tinh cung co cac xe hop đong cho cong nhan, hoc sinh. Cong ty co phan Thuong mai va Du lich Ha Lan chiem 80% thi phan van tai hanh khach bang xe bus tren đia ban Thai Nguyen cu tinh đen nam 2025, moi ngay ho van chuyen khoang 15 nghin hanh khach. Nam 2024, tinh Thai Nguyen cu co khoi luong van chuyen hanh khach uoc đat 35,4 trieu luot hanh khach, khoi luong luan chuyen hanh khach uoc đat 1.623,5 trieu luot hanh khach.km; khoi luong van chuyen hang hoa uoc đat 60,4 trieu tan, khoi luong luan chuyen hang hoa uoc đat 2.497,2 trieu tan.km. Tinh Bac Kan cu vao nam nay uoc tinh van chuyen hanh khach đat 852,45 nghin hanh khach, va luan chuyen hanh khach uoc đat 71,00 trieu hanh khach.km; uoc tinh khoi luong van chuyen hang hoa đat hon 6 trieu tan, va luan chuyen hang hoa uoc đat 86,62 trieu tan.km. 

Nganh đuong sat Thai Nguyen hien hau nhu khong hoat đong, tuyen đuong sat Ha Noi - Thai Nguyen đuoc khoi cong vao nam 1959, chinh thuc thong xe sau mot nam voi chieu dai 57 km, đoan tren đia ban tinh Thai Nguyen thoi điem đo co bon ga la: Quan Trieu, Luu Xa, Luong Son va Pho Yen. He thong đuong sat noi bo cua Nha may Gang thep Thai Nguyen cung tung rat phat trien, rieng đuong ray xe lua noi bo dai toi 54km, gom 5 ga. Thoi ky My tang cuong đanh pha mien Bac Viet Nam, ga Luu Xa la noi tiep nhan hang hoa vien tro cua nuoc ngoai qua phia Trung Quoc. Đuong sat Kep - Luu Xa đuoc xay dung nam 1959–1961, co chieu dai 57 km, kho rong 1.435 mm, tai Kep co the đi tiep cang bien Cai Lan (Quang Ninh). Tuyen đuong sat Quan Trieu - Nui Hong đuoc xay dung vao nam 1992, dai 39 km, chu yeu dung đe cho than. 
Cang Đa Phuc la ben thuy noi đia tren song Cong thuoc phuong Trung Thanh, gom co 12 ben; la noi trung chuyen, luu thong hang hoa bang đuong thuy duy nhat cua tinh Thai Nguyen, ket noi voi cac cang o Hai Phong va Quang Ninh. Thoi xua, tren song Cau co cac be, mang, cac loai thuyen bang go hoac tre đua nong, lam san cua tinh Thai Nguyen ve mien xuoi; he thong thuy loi thac Huong (song Mang) cung tung giup cac xa lan toi 300 tan cho nguyen, nhien lieu tu Thai Nguyen. Tuyen đuong thuy noi đia song Nang - ho Ba Be co chieu dai hon 29 km, ngoai cho khach tham quan tren ho, nguoi dan con dung thuyen đe di chuyen, đanh bat ca. Tai ho Nui Coc va cac ho, đap lon khac trong tinh, cung co dich vu van tai đuong thuy phuc vu khach du lich.


Giao duc Tinh Thai Nguyen la mot trung tam đao tao lon tai Viet Nam, co nhieu truong đai hoc, cao đang va trung hoc chuyen nghiep. Đai hoc Thai Nguyen truc thuoc Bo Giao duc va Đao tao Viet Nam, đuoc thanh lap vao nam 1994 tren co so cac truong đai hoc tren đia ban thanh pho Thai Nguyen khi đo. Đai hoc Thai Nguyen co muc đich la hinh thanh trung tam đao tao, nghien cuu khoa hoc va chuyen giao cong nghe đa nganh, đa linh vuc cua vung Trung du va mien nui phia Bac va ca nuoc. Cac đon vi đao tao cua Đai hoc Thai Nguyen gom: Truong Đai hoc Su pham (thanh lap nam 1966), Truong Đai hoc Y Duoc (1968), Truong Đai hoc Ky thuat Cong nghiep (1965), Truong Đai hoc Nong Lam (1970), Truong Đai hoc Kinh te va Quan tri kinh doanh, Truong Đai hoc Khoa hoc, Truong Đai hoc Cong nghe thong tin va Truyen thong, Phan hieu Đai hoc Thai Nguyen tai Lao Cai, Phan hieu Đai hoc Thai Nguyen tai Ha Giang, Truong Ngoai ngu, Khoa Quoc te, Truong Cao đang Kinh te - Ky thuat. Ngoai ra, Đai hoc Thai Nguyen con co cac đon vi phuc vu đao tao nhu nha xuat ban, trung tam đao tao tu xa, trung tam uom tao - khoi nghiep va cung ung nhan luc. Phan hieu Đai hoc Thai Nguyen tai Đien Bien đang đuoc xuc tien thanh lap. Nam 2024, quy mo đao tao cua Đai hoc Thai Nguyen la 85.624 nguoi, trong đo đao tao chinh quy la 65.000 nguoi, đao tao sau đai hoc la 4.542 nguoi, va co 856 luu hoc sinh nuoc ngoai. Nam 2025, Đai hoc Thai Nguyen co 985 giang vien co trinh đo tien si (đat ty le 40,99% so voi tong so giang vien); trong đo co 183 giao su, pho giao su. Trong giai đoan 2018-2023, so luong thi sinh tinh Thai Nguyen chiem 40-49% thi sinh trung tuyen đai hoc chinh quy vao Đai hoc Thai Nguyen; khoang 25% hoc sinh tot nghiep trung hoc pho thong cua tinh Thai Nguyen vao hoc tai Đai hoc Thai Nguyen. Nhung nam gan đay, mot vai truong nhu Đai hoc Nong Lam va Đai hoc Khoa hoc tuyen sinh khong đu chi tieu. Truong Đai hoc Kinh te - Cong nghe Thai Nguyen, tien than la Truong Đai hoc Viet Bac, đuoc thanh lap vao nam 2011 nhung hien hau nhu khong co sinh vien chinh quy. Truong Đai hoc Cong nghe Giao thong van tai co co so 3 đat tai Thai Nguyen. Tinh Thai Nguyen co 12 truong cao đang, chin truong trung cap, đen nam 2024 co 3.511 sinh vien đao tao trinh đo cao đang; 11.531 hoc sinh đao tao trinh đo trung cap. Tinh Bac Kan cu co Truong Cao đang Bac Kan.
Theo đieu tra dan so nam 2024, ty le tre đi hoc cap tieu hoc tai tinh Bac Kan la 98,5%, cua tinh Thai Nguyen la 99,6%; o cap trung hoc co so thi ty le lan luot la 96,2% va 98,7%; đen cap trung hoc pho thong thi ty le lan luot la 74,2% va 94,3%, ty le cua toan quoc la 79,9%. Trong so nguoi tu 15 tuoi tro len, 92,4% dan so Bac Kan va 98,6% dan so Thai Nguyen biet đoc, biet viet. Cung trong nhom tuoi nay, 31,2% dan so Bac Kan va 42,4% dan so Thai Nguyen đa đat đuoc trinh đo giao duc trung hoc pho thong. Ve trinh đo chuyen mon cao nhat cua dan so tren 15 tuoi, 81,0% dan so tinh Bac Kan va 68,9% dan so tinh Thai Nguyen khong co chuyen mon ky thuat; o nhom co trinh đo đai hoc tro len thi ty le nay lan luot la 7,9% va 11,1%, trong khi ty le cua toan quoc la 11,6%. Theo đieu tra dan so nam 2019, ty le nguoi co trinh đo đai hoc tai Bac Kan la 7,4% va cua Thai Nguyen la 8,5%; nhom tuoi 30-34 la nhom tuoi co ty le trinh đo đai hoc cao nhat tinh Bac Kan voi 13,5%; nhom tuoi 25-29 la nhom tuoi co ty le trinh đo đai hoc cao nhat tinh Thai Nguyen voi 17,3%. Trong nam nay, trong đo tuoi đi hoc pho thong, 6,9% so nguoi tai Bac Kan va 3,0% so nguoi tai Thai Nguyen khong đi hoc, ty le cua toan quoc la 8,3%. Nam 2020, so nam đi hoc binh quan cua nguoi dan tren 25 tuoi tai tinh Bac Kan la 8,5 nam va xep thu 32, cua tinh Thai Nguyen la 9,8 nam va xep thu 13; chi so giao duc cua hai tinh lan luot xep thu 36 va thu 10.

Lich trieu hien chuong loai chi hoan thanh nam 1819 co ghi rang "Ve van hoc, phu Phu Binh tuy kem bon xu thua tuyen [đong bang song Hong] va tran Thanh Hoa, Nghe An, nhung bay huyen đeu co nguoi đo đat". Nhung nguoi Thai Nguyen đo đai khoa thoi phong kien la Trinh Hien thi đo nam 1429, Nguyen Cau (1463), Đo Can (1478), Pham Nhi (1493), Đam Sam (1514), Đam Chi (1535), Duong Uc (1541), Đong Doan Giai (1736). Tuy nhien, vao thoi nha Nguyen, tinh Thai Nguyen khong co nguoi đo đai khoa, so nguoi đo cu nhan (huong cong) va tu tai cung rat it. Van Mieu cua tinh Thai Nguyen tung nam tai khu vuc phuong Pho Yen hien nay, đen nam 1844 thi doi ve phia bac thu phu tinh. Đen nam 1932 duoi thoi Phap thuoc, tinh Thai Nguyen co hai truong tieu hoc kiem bi danh rieng cho nam sinh va nu sinh tai tinh li, mot lop noi tru tai Cho Chu, 16 truong so hoc o cac đia phuong, tong so hoc sinh la 1.435 nguoi, hoc sinh chu yeu la con em quan lai, cong chuc, đia chu, gia đinh giau co. Nam 1931, tinh Bac Kan co 1.251 hoc sinh, trong đo co 924 hoc sinh la nguoi Tay, 232 hoc sinh la nguoi Kinh; tinh Thai Nguyen co 1.293 hoc sinh, trong đo 1.047 hoc sinh la nguoi Kinh. Sau Cach mang Thang Tam, Truong Trung hoc Luong Ngoc Quyen đuoc thanh lap vao nam 1946, la truong trung hoc đau tien o thi xa Thai Nguyen. Nam 1950, Truong Trung hoc khang chien Huyen Tung đuoc thanh lap, la truong trung hoc đau tien cua tinh Bac Kan. Đen nam hoc 1946-1947, tinh Thai Nguyen khi đo co 97 truong lop tu he trung hoc tro xuong, voi 3.812 hoc sinh. Trong Chien tranh Đong Duong, mot so truong hoc cua trung uong va quan đoi di chuyen đen Thai Nguyen. Nam hoc 1964-1965, tinh Thai Nguyen khi đo co 158 truong cap I, 40 truong cap II, 6 truong cap III, tong so 53.741 hoc sinh pho thong cac cap. Tinh Thai Nguyen đuoc cong nhan thanh toan nan mu chu vao nam 1961, tinh Bac Kan đuoc cong nhan thanh toan nan mu chu o ca vung thap va vung cao vao nam 1963.
Đen nam hoc 2024-2025, tinh Thai Nguyen cu co 686 co so giao duc pho thong, voi 350.925 hoc sinh, nhan su nganh giao duc co 25.645 nguoi. O cap mam non, tinh co 245 truong, trong đo co 25 truong ngoai cong lap, cung 177 điem truong, voi 25.645 tre. O cap tieu hoc, tinh co 203 truong voi 117.895 hoc sinh. O cap trung hoc co so (THCS), tinh co 191 truong voi 95.297 hoc sinh. O cap trung hoc pho thong (THPT), tinh co 36 truong voi 41.105 hoc sinh, 16.790 hoc sinh theo hoc tai cac trung tam giao duc thuong xuyen cap tinh va cap huyen. Tinh Thai Nguyen co it truong hoc ngoai cong lap, va so hoc sinh theo hoc cac truong nay chi chiem khoang 2% tong so hoc sinh toan tinh vao nam 2024. Truong Pho thong Vung cao Viet Bac; Truong Van hoa, Cuc Đao tao (Bo Cong an); Truong Thieu sinh quan Viet Bac - Quan khu I khong thuoc So Giao duc - Đao tao Thai Nguyen. Tinh Thai Nguyen co sau truong pho thong dan toc noi tru (mot truong THPT va nam truong THCS) va 11 truong pho thong dan toc ban tru (ba truong TH, tam truong THCS), tinh co muc tieu la it nhat 8% hoc sinh dan toc thieu so đuoc hoc tai cac truong Pho thong dan toc noi tru trong giai đoan 2021–2025. Nam 2024, ty le phong hoc kien co cac cap hoc tu mam non đen THPT cua tinh đat 90,3%. Nhung nam vua qua, tinh ban hanh chinh sach thue, khoan hang nghin giao vien nham khac phuc tinh trang thieu bien che.

Nam hoc 2024 - 2025, tinh Bac Kan cu co 281 co so giao duc pho thong, trong đo co 107 truong mam non, 64 truong tieu hoc, 48 truong tieu hoc va trung hoc co so, 48 truong THCS, bon truong THCS&THPT, 10 truong THPT. Tong so điem truong le con 399 điem, trong đo cap mam non 236 điem; cap tieu hoc 163 điem. Nam hoc nay, tinh Bac Kan cu co khoang 63.097 hoc sinh, trong đo tieu hoc co 29.144 hoc sinh; trung hoc co so co 23.676 hoc sinh, va 10.277 hoc sinh trung hoc pho thong. Tinh Bac Kan co bay truong pho thong dan toc noi tru (1 truong THPT, sau truong THCS). Cac truong PTDT ban tru tiep tuc đuoc duy tri va mo rong, nam hoc 2024-2025 co 37 truong (tang 14 truong so voi nam hoc 2020-2021). Co so vat chat truong lop hoc tai tinh Bac Kan đuoc quan tam đau tu, đen nam 2024 ty le phong hoc kien co cap mam non đat 74,81%, cap tieu hoc đat 62,46%, cap trung hoc đat 85,68%. Nam 2019, ty le truong hoc kien co tai tinh Bac Kan la 69,9%, trong khi ca nuoc la 91,3%; ty le phong hoc kien co la 74%, trong khi ca nuoc la 88,6%. Cung vao nam nay, tinh Bac Kan co khoang sau nghin giao vien, trong đo so giao vien nguoi dan toc thieu so la hon 5,2 nghin nguoi, chiem 86,95%. Nganh giao duc tinh Bac Kan gan đay thieu giao vien day cac mon Tin hoc va Cong nghe, Tieng Anh, Nghe thuat.
Truong THPT Chuyen Thai Nguyen đuoc thanh lap vao nam 1988 duoi ten truong Nang khieu Bac Thai, tuyen sinh 390 hoc sinh lop 10 voi 13 lop vao nam hoc 2024-2025. Truong THPT Chuyen Bac Kan đuoc thanh lap vao nam 2003, co tong cong 536 hoc sinh voi 18 lop vao đau nam hoc 2023-2024. Truong THCS Chu Van An tai phuong Phan Đinh Phung va Truong THCS Chua Hang II tai phuong Linh Son co to chuc thi viet đe tuyen sinh. Tai Ky thi chon hoc sinh gioi Quoc gia THPT nam hoc 2024-2025, Thai Nguyen nam trong so 10 tinh, thanh pho dan đau ca nuoc ve so giai, trong đo Truong THPT Chuyen Thai Nguyen đat 90 giai va Truong Pho thong Vung cao Viet Bac đoat 18 giai; tinh Bac Kan co 25 thi sinh đat giai, đeu đen tu Truong THPT Chuyen Bac Kan. Trong ky thi tot nghiep THPT 2024, điem trung binh cua hoc sinh tinh Bac Kan la 6,455 va xep thu 48 ca nuoc, điem trung binh cua hoc sinh tinh Thai Nguyen la 6,543 va xep thu 37 ca nuoc.


Van hoa-Xa hoi = Tong quan =

Đac trung cua van hoa Thai Nguyen la tinh chat hoi tu va giao luu, hinh thanh truyen thong van hoa phong phu. Thai Nguyen la thu đo khang chien trong Chien tranh Đong Duong, cac co quan tuyen truyen cua Trung uong hoat đong tren đia ban tinh, mang lai nhung loai hinh van hoa thong tin moi, tac đong sau sac đen nguoi dan đia phuong. Phong trao hat cac ca khuc cach mang, cac đieu dan ca đat loi moi theo khang chien cung soi noi cac xom lang. Nguoi dan Thai Nguyen huong ung thuc hien "nep song moi - nep song khang chien"; tai cac vung dan toc thieu so, cac hu tuc ve viec chua benh, đam tang, hon nhan cung giam nhieu; nhieu nha chuyen chuong trau, chuong lon khoi gam nha san. Sau nam 1954, cac co quan van hoa thong tin cua Khu tu tri Viet Bac đong vai tro quan trong trong cac hoat đong van hoa, nghe thuat, thong tin tuyen truyen tren đia ban tinh. Trong thoi ky Chien tranh Viet Nam, tinh co cac phong trao Tieng hat at tieng bom, phong trao đoc sach co huong dan. Cuoc van đong xay dung nep song moi vao thap nien 1970 va 1980 co noi dung xoa bo cac tap tuc lac hau va cac te nan xa hoi, xay dung nep song van minh. Trong giai đoan nay, tinh Thai Nguyen tien hanh khai quat khao co hoc tai Than Sa, to chuc nhieu đot suu tam van hoc dan gian, suu tam đuoc nhieu sach co chu Han-Nom va Nom Tay. Tu nam 1992, co cuoc van đong xay dung lang van hoa, gia đinh van hoa; nhan dan đong gop xay dung đuong giao thong, kenh muong, nha van hoa khang trang. Nhieu le hoi cua tinh đuoc khoi phuc tu thap nien 1990 tro đi nhu le hoi chua Hang, le hoi đen Đuom, le hoi Long tong ATK Đinh Hoa, le hoi Long tong Ba Be sau hang chuc nam gian đoan do chien tranh va do quan điem cua nha nuoc ve van hoa va tin nguong dan gian.
Bao tang Van hoa cac Dan toc Viet Nam đuoc khanh thanh vao nam 1962 voi ten goi ban đau la Bao tang Viet Bac, bao tang co kien truc đep va đuoc nhac đen trong kien truc Viet Nam hien đai. Bao tang Luc luong Vu trang Viet Bac - Quan khu 1 đuoc thanh lap vao nam 1984 va khanh thanh vao nam 1998. Bao tang tinh Thai Nguyen đuoc khanh thanh vao nam 1991, co bo suu tap đo đa Than Sa, trong đong, tien co. Nha trung bay ATK (an toan khu) Đinh Hoa hoat đong tu nam 1997. Nha Van hoa Cong nhan gang thep đuoc hoan thanh vao nam 1992, co phong bieu dien 700 ghe ngoi. Trung tam Van hoa - Thong tin tinh Thai Nguyen đuoc thanh lap vao nam 1992, tru so đat tai Trung tam Hoi nghi va Van hoa Thai Nguyen co suc chua 800 cho ngoi đuoc khanh thanh nam 2008. Nha Van hoa lao đong tinh Thai Nguyen tai phuong Song Cong đuoc khanh thanh vao nam 2024. Nha hat Ca, mua, nhac dan gian Viet Bac đuoc thanh lap nam 1953, tien than la Đoan Van cong nhan dan khu tu tri Viet Bac, rap bieu dien cua Nha hat đuoc đua vao su dung tu nam 2022 voi khan phong bieu dien chinh co 1.200 ghe Thang 6 nam 2025, Nha hat Ca, mua, nhac dan gian Viet Bac đuoc sap nhap vao Nha hat Ca, mua, nhac quoc gia Viet Nam. Đoan Van cong Quan khu 1 đuoc thanh lap vao nam 1947, tap hop mot so nghe si tai nang, nhung hien đoan đa di doi đen Ha Noi. Nha hat tinh Bac Thai đuoc thanh lap vao nam 1981 đe quan ly ba đoan nghe thuat cua tinh la đoan kich noi, đoan cheo va đoan ca mua nhac; Đoan Nghe thuat tinh Thai Nguyen đuoc thanh lap vao nam 2002 tu viec hop nhat ba đoan nay. Thu vien tinh Thai Nguyen đuoc thanh lap tu cuoi thap nien 1950, đuoc tiep nhan nhieu tai nguyen cua Thu vien khu tu tri Viet Bac. Trung tam So cua Đai hoc Thai Nguyen co he thong phong đoc, kho sach, phong hoc nhom, phong nghien cuu voi hon 500 cho ngoi. Cac truong thanh vien cua Đai hoc Thai Nguyen cung co cac thu vien. Trung tam van hoa cac dan toc huyen Đai Tu cu tai xa Đai Phuc đuoc khanh thanh vao nam 2021. Nha van hoa tinh Bac Kan nam ben quang truong cung ten, tai san co cum tuong đai chien thang Bac Kan. Đoan nghe thuat dan toc tinh Bac Kan đuoc thanh lap vao nam 2000, chinh thuc ra mat vao nam 2002. Thu vien tinh Bac Kan thanh lap nam 2003, di chuyen nhieu lan, đen nam 2021 thi chuyen ve Nha Van hoa tinh. Bao tang tinh Bac Kan đuoc thanh lap vao nam 2006, ban đau đat tai Nha Van hoa tinh, đen nam 2020 thi tiep nhan tru so cu cua Thu vien tinh la di tich Nha Hoi đong Phap. Nha Van hoa huyen Pac Nam mo phong theo nha san truyen thong, khanh thanh vao nam 2023. 

Nguoi Kinh tai Thai Nguyen nhin chung van gin giu đuoc cac gia tri van hoa cua dan toc minh, ban sac cua ho cung bo sung cac yeu to cua dan toc khac thong qua giao luu, va do thich ung voi moi truong trung du va nien nui. Lang cua nguoi Kinh tai Thai Nguyen co mot so net rieng biet, nhung yeu to co truyen cua lang vung đong bang song Hong nhu thiet che, to chuc, huong uoc, hoi he khong đam net tai tinh, đac biet ro rang tai cac thon xom cua nguoi Kinh nhap cu tu thap nien 1960 tro lai. Bo phan goc nhap cu nay hiem khi co cac hoi đong nien hay to chuc xom ngo, con co cau dan cu va dong ho cung khac so voi mien xuoi, nhung mot so nguoi van co cac lien he voi que goc. Tinh chat va vai tro cua dong ho, cua truong ho trong đoi song cua nguoi Kinh Thai Nguyen yeu hon ro ret so voi cac tinh vung đong bang. Tinh chat cong đong cua nguoi Kinh tai cac đo thi Thai Nguyen tuong đoi thap. Do cac phong trao ve van hoa tu sau nam 1954, nguoi Kinh trong tinh đa loai bo nhieu thu tuc, le tiet, nghi thuc theo quy chuan trong le cuoi, ho cung it kieng cu khi trong nha co nguoi sinh đe. Ve trang phuc, nguoi Kinh nong thon trong tinh chiu anh huong rat it tu trang phuc cua nguoi dan toc thieu so, nhung tu lau cung khong mac theo truyen thong ma chu yeu mac đo kieu Tay. 

Trang phuc co truyen cua nguoi Tay tai Thai Nguyen đang mai mot dan, cua phu nu gom co khan, ao, day lung va vay; ao đuoc may tu vai bong nhuom cham hoac tu vai lang, phin đen, khong trang tri hoa van, dai đen bap chan; xua kia mac vay nhung nay chi mac quan. Đan ong nguoi Tay tu lau đa mac trang phuc nhu nguoi Kinh, đoi khi đoi mu noi. Trang suc cua nguoi Tay khong phong phu, viec dung trang suc bang bac hoac lam rang vang khong con pho bien. Nam gioi co thoi quen lau đoi la hut thuoc lao hoac thuoc la tu gieo trong. Nguoi Tay o cac ban ven song hay suoi lon xua kia dung be, mang đe van chuyen. Ban la đon vi xa hoi co so cua nguoi Tay, ho đac biet coi trong tinh nghia lang xom, chuc truong ban đuoc phuc hoi tu thap nien 1990. Ten goi cac ban thuong co co cac tu na/na (ruong), pac (cua), loong/khuoi (suoi), nam/nam (nuoc). Truoc nam 1954, co hien tuong tich tu ruong đat nhung khong gay gat nhu o vung đong bang, nong dan Tay van co ruong nuong. Che đo phu quyen truoc đay chi phoi gia đinh nguoi Tay, hon nhan cua nguoi Tay trong qua khu mang tinh chat mua ban va mon đang ho đoi. Đam tang cua nguoi Tay thuong trai qua nhieu buoc kha phuc tap. Vao thang gieng, nguoi Tay tai Thai Nguyen thuong to chuc le hoi long tong (xuong đong).  Nguoi Nung gan gui voi nguoi Tay, hai dan toc ngay cang xich lai gan nhau, nen kho phan biet. Ao nam than cua phu nu Nung la loai ao ngan, chi dai qua mong mot chut, rieng nguoi Nung Phan Slinh mac qua đau goi. Viec cuoi xin cua nguoi Nung co nhieu buoc voi chi phi kha ton kem. Nguoi Nung co tuc cap sac, nhung khong bat buoc. Xua kia đam tang cua nguoi Nung thuong keo dai tu bay đen tam ngay. Nguoi Nung tho cung to tien khong phan biet chi truong, chi thu. Trong quan he ho hang cung the he cua nguoi Nung va cac dan toc Dao, San Diu, San Chay trong tinh thi nguoi nao sinh ra truoc se la anh, chi. 
Xua kia, nguoi Dao tai Thai Nguyen rat phat trien ve san ban va hai luom. Nguoi Dao đi cho phien con la đe đi choi, tham gia sinh hoat van hoa. Tap quan cu tru du canh du cu cua nguoi Dao tai Thai Nguyen đa thay đoi. Trang phuc nu nguoi Dao co su khac nhau giua cac nhom, su dung nhieu loai trang suc bang bac; nhom Dao Quan Chet mac quan dai toi nua bap chan, ong rat hep. Xua kia nhieu nguoi Dao nuoi ngua đe van chuyen thoc, ngo. Nguoi Dao Thai Nguyen đac biet coi trong day hoc, cung bai va chua benh, đeu lien quan mat thiet voi le cap sac. Nguoi San Diu o Thai Nguyen co truyen thong đan lat cac đo dung. Cac yeu to van hoa cua nguoi San Diu tro nen gan gui voi nguoi Kinh. Nguoi San Diu co quan he than toc ben chat, anh em cung ho thuong o gan nhau. Nguoi San Diu khi xua su dung xe quet do trau bo keo. Tuyet đai đa so nguoi San Diu hien nay mac đo nhu nguoi Kinh, bo trang phuc đuoc cho la truyen thong đa co nhung bien đoi nhat đinh duoi anh huong nguoi Kinh. Phan lon nguoi San Chay hien an mac nhu nguoi Kinh, nhung co nhieu loai trang phuc truyen thong. Quan ao thuong ngay cua nam va nu co phan giong nhau, nhuom mau cham va khong co hoa van. Ranh gioi cac ban cua nguoi San Chay thuong mang tinh uoc le, dua tren co so y thuc tu giac. Dong ho cua nguoi San Chay khong co truong toc, khong phan biet nganh truong va nganh thu. Vay cua nguoi H'mong tren đia ban la vay vai lanh mau trang khong co hoa van, đay la điem noi bat nhat đe phan biet nhom H'mong Trang voi cac nhom H'mong khac. Ngay nay, trang phuc truyen thong chi con thay o nu gioi. Truoc đay tinh trang tao hon pho bien va xuat phat tu tam ly ho toc. Tu do yeu đuong khi xua đa đuoc ton trong, du nhieu cha me quyet đinh hon nhan cua con. 


= Van hoc =

Tinh Thai Nguyen la noi sinh song cua nhieu dan toc, nhung tac pham đuoc luu truyen trong dan gian nhieu khi tro thanh tai san chung cua cac dan toc. Nguoi Kinh tai Thai Nguyen than thanh hoa Duong Tu Minh qua cac truyen thuyet nhu Chiec ao tang hinh, Thanh Đuom tri ta than, truyen thuyet ve ong con gan voi truyen ke ve đinh Phuong Đo tai xa Phu Binh. Nhom truyen thuyet ve nang Cong, chang Coc xoay quanh moi tinh cua mot đoi trai gai, gan voi đia danh ho Nui Coc. Truyen co tich tai Thai Nguyen đuoc suu tam va gioi thieu tu som trong cac sach nhu Truyen co tich mien nui (1957). Truyen co tich cua nguoi Kinh o Thai Nguyen gan gui voi cac dan toc khac, truyen tieu bieu la Su tich chim bat co troi cot, o vung Phu Luong luu truyen Su tich chiec non. Truyen co tich dan toc Tay Thai Nguyen co so luong phong phu, cac vung cua nguoi Tay luu truyen rat nhieu co tich voi khoang 185 mau ke, thuong la ve con nguoi trong đau tranh voi thien nhien va trong đau tranh xa hoi. Su tich Ho Ba Be ke ve viec hinh thanh ho va đuoc đua vao noi dung sach giao khoa cua Viet Nam. Than thoai cua cac dan toc trong tinh xoay quanh chu đe ke ve nhung con nguoi co cong khai pha, mo mang troi đat, tao lap đia ban cu tru, noi bat la than thoai cua dan toc Tay–Nung voi cac nhan vat khong lo nhu Put Luong, Tai Ngao, Bao Luong, Slao Cai. Truyen tho Tay van đuoc truyen mieng tai cac vung nui, đinh cao la truyen tho Nom Tay, mot so truyen co nguon goc ban toc la Luong Quan - Bjooc La, Vuot bien, Chim sao. Nguoi Dao tai Thai Nguyen co nhung truyen nhu Nguon goc cua cac dong ho dan toc Dao ke ve su tich cac dong ho nguoi Dao vung Bac Kan, hay truyen Ca La Thong ke ve nhan vat mo coi. Truyen co tich cua nguoi San Chay co mot so truyen tho hay, nhu truyen Lau Slam, Sam Su (truyen chang Coc). Truyen cuoi Thai Nguyen co noi dung phong phu, vua khai thac tieng cuoi vua phe phan thoi hu tat xau, ve tinh huong co Hai anh chang nghien ruou va Anh mu va anh que, ve phong đai co Con cay hon ot hay Chang re ngo nghe. Truyen ngu ngon Thai Nguyen co cot truyen đuoc phat trien kha hoan chinh, co truyen ke ve loai cay go nghien va cay cho nuoc, truyen Con ho va anh ban cui.
Van hoc thanh van Thai Nguyen xuat hien cung cac tac gia nguoi Kinh vao the ki XV, nhung trong lich su chua thuc su co mot be day. Ve tac gia nguoi Thai Nguyen, co Trinh Hien thi đo nam 1429 va co cac bai nhu Da bac Hoa Lu huu cam, Ngu cu tu thuat hoai. Đo Can tung tham gia Tao Đan cua Le Thanh Tong, tac pham cua ong co tap Kim Lang ki, tho Xuan yen, Thai Thach van bac. Ve tac gia nguoi noi khac, Vu Quynh (1453-1516) va Đang Nghiem la nhung tac gia đau tien co sang tac van hoc ca ngoi non nuoc Thai Nguyen, bai tho Du Tien Lu đong tac cua Vu Quynh va Tien Lu đong luu đe cua Đang Nghiem đuoc khac trong đong chua Hang nam 1497. Đang Minh Khiem (1546-) co cac tac pham ca ngoi Duong Tu Minh la Thoat Hien vinh su thi tap, Thien Nam minh giam,  Viet su dien am. Nguyen Quy Đuc (1648-1720) co bai tho Ha thu phu Trinh Lam pho tran Thai Nguyen. Ngo Thi Si lam quan tai Thai Nguyen nam 1764, bai tho Thai Nguyen tuc canh cua ong la tac pham mieu ta canh vat, con nguoi, phong tuc Thai Nguyen vao loai toan dien nhat. Ngo Thi Nham (1746-1803) co tac pham Thai Nguyen đia hinh binh tac ky viet ve canh quan Thai Nguyen. Vu Tong Phan (1800-1851) tung lam quan tai Thai Nguyen, ong sang tac ba bai tho ve cam xuc cua ong voi Thai Nguyen, bai tho thu ba  Nhan su vang Thai Nguyen Binh Tuyen huyen tuong chi tuc su noi ve canh vat Thai Nguyen va tam su cua ong. Phan Thanh Gian (1796-1867) tung co gan mot nam o Thai Nguyen, sang tac bai tho Thai Nguyen tinh thanh tao phat. Nha tho Cao Ba Quat (1809-1854) tung đen du ngoan Thai Nguyen va sang tac bai tho Du Tien Lu đong van nhan đam Thai Nguyen son thuy chi thang canh tuy hau thanh ngam (Đen choi đong Tien Lu nghe nguoi ta noi ve thang canh non nuoc Thai Nguyen, say roi lam tho). Chi si Ngo Đuc Ke (1879-1929) viet Thai Nguyen that nhat quang phuc ky tai nha tu Con Đao, noi ve khoi nghia Thai Nguyen.
Thoi hien đai, van hoc Thai Nguyen đuoc ke thua tu phong trao van hoa nghe thuat Viet Bac nen san co mot đoi ngu kha hung hau. Trong so cac tac gia tung sinh song tai Thai Nguyen va viet ve Thai Nguyen, co To Huu  voi bai tho Pha đuong gom cau tho noi tieng ''Ret Thai Nguyen, ret ve Yen The, Gio qua rung đeo Khe gio sang"; va nha tho Nguyen Binh sang tac bai tho Đuong rung chieu tai Thai Nguyen vao nam 1938. Thai Nguyen co mot đoi ngu nha van, nha tho thuoc nhieu dan toc Kinh, Tay, Nung, Dao, co mot nen van hoc đa sac mau voi nhieu tieng noi, nhieu phong cach. Nha tho nguoi Dao Ban Tai Đoan co hang nghin bai tho, bai nao cung đuoc ong viet bang tieng Dao roi tu dich sang tieng Kinh. Nha tho nguoi Tay Nong Quoc Chan co cac bai tho ve nhung nam khang chien, hai bai tho Bo đoi ong Cu, Don ve lang cua ong mo đau mot phong trao cach tan tho Tay. Nha van Nong Minh Chau la mot trong nhung nguoi đat nen mong cho van xuoi Tay-Nung. Nha van Nong Viet Toai la nguoi chuyen dich va pho loi Tay cho cac bai hat nhu Tien quan ca, Nho chien khu. Vi Hong la mot trong so cac nha van nguoi Tay gan bo sau sac va nhieu thoi gian nhat voi Thai Nguyen, co cac tac pham nhu Đat bang, Nui co yeu thuong, Thung lung đa roi. Mot so nha van khac trong tinh la Le Minh, Xuan Cang, Hoang Minh Tuong, Trinh Thanh Son, Ha Đuc Toan, Nguyen Thuy Quynh, Lam Tien. Mot so nha van que o Thai Nguyen nhung song o ngoai tinh la Nguyen Khac Truong, Hoang Đinh Quang, Nguyen Đuc Thien, Nguyen Binh Phuong. Vao the ki XXI, Thai Nguyen co su phat trien kha manh cua truyen ngan va tho, cac nha tho nhu Ma Truong Nguyen đat cac giai thuong o trung uong, tieu thuyet “Bao rung” cua Pham Đuc la mot tac pham chong tieu cuc va gay đuoc tieng vang trong gioi van chuong, Ho Thuy Giang co nhieu tac pham ve đe tai lich su Thai Nguyen nhu Te tuong Luu Nhan Chu. Tinh Bac Kan nhung nam qua co cac nha van khai thac tot đe tai dan toc thieu so nhu Duong Khau Luong, Đinh Huu Hoan, Trieu Kim Van. Duong Khau Luong co cac tac pham nhu Hoi xuan Ba Be, Su tich đao ba goa, đat loi moi cho cac bai then song ngu, gop phan quang ba du lich Bac Kan.


= Am nhac =

Lan đieu dan ca cua cac dan toc pho bien tu lau đoi tai tinh Thai Nguyen. Tai vung thap phia nam tinh, đac biet la khu vuc giap ranh voi tinh Bac Ninh va thanh pho Ha Noi, co cac bai hat theo cac lan đieu dan ca quan ho Bac Ninh, cac đieu hat vi, hat trong quan, ho goi ban; cac lang tai đay tung co cac đoi hat cheo hoac đoi tuong. Nguoi Kinh co nguon goc nhap cu trong the ky 20 tai vung trung du va mien nui cua tinh tung co cac đoi, cac nhom hat cheo dien đuoc cac lan đieu cheo co. Nguoi Tay trong tinh co co cac loai hat then, hat luon sluong, luon coi, luon nang Oi, phong slu. Nguoi Nung co hat sli, nguoi Dao co hat pao dung, nguoi San Chay co hat sinh ca, nguoi San Diu co hat soong co. Cac dan toc thieu so trong tinh su dung nhieu loai nhac cu tu che nhu đan tinh, trong, tu va, sao, ken, thanh la, nao bat đe dung trong xuong nhac.
 Hat then la su tong hoa cua nhieu hoat đong nghe thuat nhu: mua, đan, hat; then vung Bac Kan giong nhu ke tham thi nhung cau chuyen cuoc song; hien nay hat Then - đan Tinh đuoc bao ton va đuoc gan voi phat trien du lich.
Am nhac phuong Tay đen Thai Nguyen cung thuc dan Phap va cac nha truyen giao; hoc sinh truong kiem bi phai hat cac bai hat tieng Phap, cac nha tho co ban thanh ca; nguyen tac cua bai Tien quan ca co đoan "Bac Son cung Đo Luong, Thai Nguyen", noi ve khoi nghia Thai Nguyen, nhung đuoc đoi thanh "nuoc non Viet Nam ta vung ben" tu nam 1955. Trong Chien tranh Đong Duong, nhieu nhac si cua cac co quan van hoa song o Thai Nguyen; nhieu bai hat ra đoi tai Thai Nguyen nhu Lang toi va Đan chim Viet cua Van Cao, Tinh Viet Bac va Đoan lu nhac cua Đo Nhuan, Que em mien trung du cua Nguyen Đuc Toan, Chao mung Đang Lao đong Viet Nam cua Đo Minh (sau đoi thanh Chao mung Đang Cong san Viet Nam). Giai đoan 1954-1975 la thoi ky phat trien trong linh vuc am nhac tai Thai Nguyen, tinh la noi đat tru so cua Đoan Van cong Khu tu tri Viet Bac (nay la Nha hat ca mua dan gian Viet Bac), Đoan Van cong Quan khu Viet Bac (nay la Đoan Van cong Quan khu 1), Đoan Van cong Bac Thai, Đoan Van cong Khu gang thep Thai Nguyen. Am nhac Thai Nguyen luc nay co nhieu nhac si co ten tuoi, đat nhieu thanh tuu; nhieu bai hat ra đoi tai tinh nhu Truoc ngay hoi ban cua Trinh Quy, Loi Bac Ho rung chuyen bon phuong cua Nguyen Lay-Tuan Long, Canh chim bao tin vui cua Đam Thanh. Nhieu bai hat noi tieng mot thoi co đe tai Thai Nguyen, Khu gang thep Thai Nguyen nhu Ngay ay thang nam cua Tan Huyen, Hat ben dong lua thep gang cua Vu Thanh, Đoi bo song Cong cua Nguyen Cuong.
Sau nam 1975, nhung bai hat ca ngoi đat va nguoi Thai Nguyen ngay cang nhieu, co nhung tac pham thanh cong nhu: Muon van tinh thuong yeu cua Pham Tuyen; Huyen thoai Ho Nui Coc cua Pho Đuc Phuong; Hat ve thanh pho Thai Nguyen cua Nguyen Đuc Toan; Đem Thai Nguyen cua Vuong Khanh Truong; Chieu que huong cua Đang An Nguyen; Nguoi đep Thai Nguyen cua Cao Khac Thuy va Hien Mac Chat; ATK nho mai on Nguoi cua Le Tu Anh. Mot so nhac si Thai Nguyen co ten tuoi lan toa trong ca nuoc, Hay hat len bai ca Cong đoan cua Le Tu Anh đuoc lua chon lam bai hat truyen thong cua Cong đoan Viet Nam, Hanh khuc Đac cong cua Quan Đuc Thang đuoc chon la bai hat truyen thong cua Đac cong Viet Nam, Thai Nguyen thanh pho hom nay cua Vuong Khanh Truong đuoc lay lam nhac hieu cua thanh pho Thai Nguyen. Thai Nguyen co nhung nghe si bieu dien co ten tuoi nhu Nong Van Khang, Nong Trung Bo, Van Hoc, Nong Xuan Ai. Mot so ca khuc ve đat va nguoi tinh Bac Kan cu la Nguoi đep Nui Hoa nhac Nong Van Nhung; Moi anh tham Bac Kan nhac Vi Quoc Hiep; Đen Bac Kan nhac Vuong Vinh, ba bai nay đeu pho tho cua Duong Khau Luong; Ho Ba Be ngay xuan cua Thai Ha, Som vung cao que em cua Quan Anh Tuan, Ba Be tinh em cua Be Cao Ket. Mot so ca si nhac tre nguoi Thai Nguyen đuoc biet đen tren ca nuoc nhung thap nien gan đay la Le Thien Hieu voi bai Ong ba anh, Hoang Dung voi Yeu đuoi. Hoang Quyen la a quan cuoc thi Viet Nam Idol 2012, hay Luong Gia Huy.


= Nghe thuat =

Thai Nguyen co cac đieu mua dan gian mang sac thai cua cac dan toc. Nguoi Tay co nhieu đieu mua trong khi hat then, la mua Sluong, mua Chau (chau quat, chau mac, chau đan, chau lan), mua tan hoa. Mua bat cua nguoi Tay vung Bac Kan la đieu mua co, mo phong nghe det vai truyen thong, đuoc trinh dien trong dip le tet. Nguoi Tay vung Đinh Hoa co mua roi can voi lich su hai tram nam. Trong le hoi Long tong cua nguoi Tay vao đau xuan co mua su tu khai hoi. Nguoi Nung cung co cac đieu mua khi hat then nhu nguoi Tay, mua ky lan cua nguoi Nung tuong tu mua su tu cua nguoi Tay. Cac ong thay va phu le the hien 14 đieu mua co trong tet nhay cua nguoi Dao, nhu mua moi to tien, mua kiem, mua dang ga. Trong le cap sac cua nguoi San Diu co nhieu đieu mua nhu mua dang đen, mua Vuong Mau rua mat, mua co dang so. Nguoi San Chay co mua tac xinh trong le hoi cau mua, mua đam ca, mua rua. Nguoi H'Mong thuong mua khen (tang quay) khi co đam tang, đam gio hoac trinh dien trong le hoi.
Thoi Phap thuoc, tinh li Thai Nguyen co rap tuong cua chu nguoi Viet. Nam 1952, đoan tuong Quyet Thang chuyen đen Thai Nguyen, gom nhieu nghe si đi theo khang chien nhu Bach Tra, Quang Ton, Đoan Đinh Tho. Đoan sau đo đoi ten thanh đoan tuong Quyet Tien roi đoan cai luong Quyet Tien, co rap hat rieng. Đoan cheo Thai Nguyen thanh lap nam 1960, co cac vo dien lon nhu Tam Cam, Hoang Hau Ba Tu, Nang Si Ta. Đoan kich noi Thai Nguyen thanh lap nam 1978, cung đoi kich cua Đoan Nghe thuat Quan khu Viet Bac, khoa Kich thuoc Truong Trung hoc Van hoa nghe thuat Viet Bac co nhung đong gop phat trien nghe thuat Thai Nguyen. Nam 2002, Đoan Kich noi, Đoan Cheo, Đoan Ca mua nhac Thai Nguyen sap nhap thanh Đoan Nghe thuat Thai Nguyen, noi bieu dien la Trung tam Van hoa nghe thuat tinh Thai Nguyen, trong đo ca mua nhac va cheo duy tri hoat đong chuyen nghiep. Lien hoan Kich noi toan quoc nam 2024 dien ra tai Nha hat Ca mua nhac dan gian Viet Bac. Nam 2025, tinh Bac Kan cu dung san khau noi tren song Cau, đe khai mac tuan van hoa, du lich tinh.

Trong cac tac pham dan gian co tu thoi phong kien tai Thai Nguyen, noi bat la cac buc tuong trong chua Ha, chua Uc Ky, chua Tay Phuc, chua Đoi Cao; phu đieu Thanh Duong Tu Minh bang go tai đinh Phuong Đo, đeu o khu vuc Pho Yen-Phu Binh cu. Khu vuc nay con co cac buc đieu khac tinh xao tai đen Luc Giap, đinh Phuong Đo, Xuan La, Ho Lenh. Cac dan toc thieu so co cac bo tranh tho đuoc ve hoac in tren giay mau. Nhieu hoa si ten tuoi nhu To Ngoc Van, Tran Van Can tung so tan đen Thai Nguyen thoi Chien tranh Đong Duong. Trong thoi ky Khu tu tri Viet Bac ton tai, nhieu hoa si tap hop tai tinh nhu Vi Kien Minh, Đo Đuc. Hua Tu Hoai la đinh cao cua đieu khac Thai Nguyen, nhung khong co nguoi ke tuc ong. Cac hoa si Thai Nguyen khai thac đe tai thien nhien, con nguoi trong tinh cung nhu khu vuc mien nui phia Bac, tap trung o chat lieu son dau, acrylic, lua va khac go. Mot so hoa si Thai Nguyen trong cac thap nien gan đay la Duong Thi Noi, Tran Tuan Vinh, Nguyen The Hoa, Nguyen Gia Bay.  Phu đieu Đai tuong Vo Nguyen Giap voi đong bao cac dan toc tinh Thai Nguyen tai quang truong Vo Nguyen Giap la cong trinh phu đieu quy mo lon đau tien cua tinh. 
Thai Nguyen co rap chieu bong cua chu đon đien nguoi Phap tu truoc nam 1945. Nam 1950, buoi chieu phim đau tien cua đien anh cach mang Viet Nam tai can cu khang chien dien ra tai xa Phu Xuyen. Nam 1953, Doanh nghiep quoc gia Chieu bong va Chup anh Viet Nam đuoc thanh lap tai xa Phu Đinh, đien anh cach mang Viet Nam ra đoi. Cuoi nam 1953 va đau nam 1954, đao dien Lien Xo Roman Karmen đen ATK Thai Nguyen quay hinh cho phim mau Viet Nam. Rap chieu bong Thai Nguyen tai đuong Hung Vuong đuoc xay dung tu nam 1962. Nhung nghe si noi tieng nguoi Thai Nguyen la Tran Phuong voi vai chinh trong phim Vo chong A Phu, Minh Chau thanh cong voi cac phim nhu Lam loi, Co gai tren song (1987), Ma Cuong la quay phim va đao dien cua nhieu phim tai lieu nhu Luy thep Vinh Linh (1970). Cac dien vien noi tieng nguoi Thai Nguyen hoac sinh ra tai tinh trong cac thap nien gan đay la Van Dung. Kieu Anh, Doan Quoc Đam, Tien Loc,,Anh Dung. Phim truyen 915 noi ve su hy sinh cua cac thanh nien xung phong Đai đoi 915 đuoc cong chieu vao nam 2024. Bo phim De Men: Cuoc phieu luu toi xom Lay Loi đuoc phat hanh vao nam 2025, san xuat tai phim truong so cua Truong Đai hoc Cong nghe thong tin va Truyen thong Thai Nguyen. Đai PT-TH Thai Nguyen phat hanh phim Duoi co phuc quoc vao nam 2010, noi ve Khoi nghia Thai Nguyen. Nam 2009, Bao Thai Nguyen đien tu hoan thanh tam tap phim tai lieu Hanh trinh theo Nhat ky Vu Xuan, đuoc cong chieu tren cac đai truyen hinh trung uong va đia phuong, hoan thanh mot so bo phim tu lieu nhu Bac Ho voi chien khu, Tu ATK Thai Nguyen đen chien thang Đien Bien Phu. Đai PTTH Thai Nguyen thuc hien phim tai lieu nhu Đai tuong Vo Nguyen Giap voi Thai Nguyen vao nam 2009, Thai Nguyen trong long to quoc Viet Nam nam 2010 voi 20 tap, Nhung neo đuong Viet Bac nam 2011 dai 100 tap.


= Nha o =

Truoc đay, nguoi Kinh tai Thai Nguyen thuong sinh song trong cac ngoi nha nen đat nhu o mien xuoi, nhom nguoi len khai hoang cung thich xay dung nha tret kieu nay du rung con nhieu. Hien nay, nguoi Kinh song ven cac truc đuong chinh o vung nong thon thuong xay nha theo kieu pho. Tai Thai Nguyen, quan niem co truyen ve "kin cong cao tuong" cua nguoi Kinh hau nhu khong con. Tren đia hinh mien nui, nguoi Kinh ket hop kinh nghiem cua dan toc minh va cua cac dan toc đia phuong đe chon mat bang dung nha. Thanh pho Thai Nguyen cu đuoc đanh gia xay dung khang trang, tuy nhien cac cong trinh tu nha dan đen cong so co kieu dang con chap va, thieu tinh đac thu.
Nha san la loai hinh nha o lau đoi cua nguoi Tay, khi xua nha san cot chon la kieu pho bien do con nhieu rung, sau nam 1960 moi co đieu kien lam nha cot ke tren đa tang. Phan san dung cho nguoi o, san gac đe cat giu luong thuc, gam san khi xua la noi đe nhot gia suc va gia cam, đe cui va nong cu. Nguoi Tay khong tinh quy mo nha bang gian ma tinh bang so cot chinh, mat bang nha co dang hinh chu nhat va nhat la hinh gan vuong. Dang nha san vi keo ba cot co mai lop bang la co la dang nha co nhat, pho bien hien nay la loai nha san co 4-6 cot cao cung cac cot tron. Cua chinh ra vao thuong mo o phia đau hoi truoc, co cau thang len xuong. Sau Đoi Moi, nhieu nguoi Tay trong tinh chuyen tu nha san thanh nha nen đat, mot phan la do thieu go vi rung khong con nhieu, nhung hau het cac nha nay đuoc xay dung kha cao. Nguoi Tay chon huong nha theo đia hinh va canh quan, tranh huong nhin vao tang đa, hang nui hoac ngon nui co huong đam vao nha.  Nguoi Nung Thai Nguyen khi xua chu yeu o nha san, la loai nha cot ke, giong nha san cua nguoi Tay va khac nha nguoi Nung o Lang Son hay Cao Bang. Ho chuyen sang o nha đat trong vai the he gan đay, loai nha đat nay co tinh phong thu ro ret, ben ngoai co vach đat va ben trong co tuong đat day va chac. 
Nguoi Dao thich dung nha gan rung, cac nhom Dao trong tinh đeu o nha tret, thoi du canh du cu thi nha cua ho đeu thuoc dang ket cau ngoam-buoc, cot chon duoi đat. Gan đay ho chuyen sang nha cot ke tren đa tang va co ket cau, lap rap bang mong, nhieu nha lop ngoi hoac xay nha gach kien co.  Kieu nha truyen thong cua nguoi San Diu la kieu nha nen đat, khong co tinh đac biet, va thuong thay khap vung đong va đong bac Bac bo. Nguoi San Chay xua kia o nha san, vai thap nien truoc nhieu ho chuyen sang o nha đat, co noi tung xay nha kieu nua san nua đat. Nha san cua nguoi San Chay co huong nha kieng ky theo dong ho. Nguoi H'mong co truyen thong o nha đat thay vi nha san, nha chi co hai mai nen đau hoi thang len noc ma khong co chai o hai ben. Giuong cua nguoi H'mong xua kha tam bo, la nhung tam tre đat tren bon coc go.


= Truyen thong =

Tu ngay 1 thang 7 nam 2025, cac co quan: Đai Phat thanh - Truyen hinh tinh Thai Nguyen, Đai Phat thanh - Truyen hinh tinh Bac Kan, Bao Thai Nguyen, Bao Bac Kan, Tap chi Van nghe Thai Nguyen, Tap chi Van nghe Ba Be đuoc hop nhat thanh Bao va Đai Phat thanh - Truyen hinh Thai Nguyen. Theo đo, to Thai Nguyen thoi su phat hanh bay ky/tuan, to Thai Nguyen mien nui - vung cao phat hanh hai so/thang, Van nghe Thai Nguyen phat hanh hai so/thang; phat thanh FM tan so 106,5 MHz tai khu vuc tinh Thai Nguyen cu; 102,1 MHz tai khu vuc tinh Bac Kan cu; phat song truyen hinh 24 gio moi ngay.
Truoc Chien tranh the gioi thu hai, cac bao nhu Tin tuc, Đoi nay kha pho bien tai Thai Nguyen. Trong the chien, chi bo Đang cho ra đoi bao Dong song Cong tai cang Ba Van, bao Thong reo tai nha tu Cho Chu. Nam 1942, bao Co giai phong cua Đang Cong san Đong Duong đat co so in an tai phuong Van Xuan. Trong Chien tranh Đong Duong, nhieu co quan bao chi so tan đen Thai Nguyen, nhieu co quan bao chi cua trung uong va nganh ra đoi tai Thai Nguyen. Nam 1950, bao Quan du kich, Cuu Quoc quan, Tap chi Van nghe quan đoi đuoc hop nhat thanh bao Quan đoi nhan dan va ra so đau tien tai xa Binh Yen. Bao Nhan dan ra so đau tien vao nam 1951 tai xa Kim Phuong. Đai hoi thanh lap Hoi nhung nguoi viet bao Viet Nam (nay la Hoi Nha bao Viet Nam) dien ra tai xa Phu Đinh vao nam 1950. Truong day lam bao đau tien mang ten Huynh Thuc Khang khai giang nam 1949 tai xa Đai Phuc. 
Nam 1951, Thong tin Thai Nguyen đuoc phat hanh. Tu thang 5 nam 1958, Tin Thai Nguyen ra đoi.  Nam 1962, Tin Thai Nguyen đuoc chuyen thanh bao Thai Nguyen. Nam 1965, bao Thai Nguyen sap nhap voi bao Bac Kan thanh bao Bac Thai, ban đau moi tuan ra hai ky. Nam 1968, to Tin Gang thep đuoc sap nhap vao bao Bac Thai. Do Khu tu tri Viet Bac giai the, to Viet Nam đoc lap ngung xuat ban nam 1976, phan lon can bo, phong vien chuyen ve toa soan bao Bac Thai. Bao Bac Thai đuoc chia tach thanh bao Thai Nguyen va bao Bac Kan vao nam 1997 khi hai tinh tai lap. Nam 2000, nha in Bao Thai Nguyen đuoc thanh lap. Nam 2001, bao Thai Nguyen đien tu ra đoi. Nam 2013, bao Thai Nguyen xuat ban nhat bao (7 ki moi tuan). Tong luong truy cap bao Thai Nguyen đien tu vao nam 2019 la hon 60 trieu luot. Nam 2021, bao Thai Nguyen ra mat ung dung bao Thai Nguyen đien tu. Nam 2022, Bao Thai Nguyen co so luong phat hanh tren 6.000 to/ky, co an pham Thai Nguyen hang thang.

Nam 1963, to tin Bac Kan đuoc chuyen thanh bao Bac Kan. Sau khi tai lap nam 1997, bao Bac Kan tu cho chi ra mot ky/tuan đa tang len bon ky/tuan; mot thang phat hanh hai so tin anh vung cao. Tong luong phat hanh gan 1 trieu ban/nam. Trang thong tin đien tu cua bao Bac Kan đuoc thanh lap vao nam 2005. Tap chi Van nghe Thai Nguyen co tien than la Bao Van nghe Bac Thai, đuoc thanh lap nam 1991, đen nam 2022 xuat ban hai ky/thang, 80% noi dung đen tu cac cong tac vien. Tap chi Van nghe Ba Be cua tinh Bac Kan xuat ban tu nam 1998, tinh đen thang 5 nam 2023 đa phat hanh 132 ky. Bao Quan khu 1 xuat ban so bao đau tien vao nam 1946 voi ten goi “Chien khu”. Nam 2024, 26 co quan bao chi đat van phong đai dien, co quan thuong tru va cu phong vien thuong tru tai tinh Thai Nguyen cu; đong thoi hang chuc co quan bao chi khac cu phong vien chuyen trach hoac thuong xuyen hoat đong tai tinh; Hoi nha bao tinh co 226 nguoi hoi vien. Cung nam, tinh Bac Kan co nam co quan bao chi co phong vien thuong tru tai tinh, bay co quan bao chi co phong vien theo doi đia ban, Hoi nha bao tinh nay co 83 hoi vien. Ngoai phat noi dung tren kenh truyen thong, cac co quan truyen thong tinh Thai Nguyen con sang tao noi dung tren nen tang mang xa hoi, tren website. 
Đai Tieng noi Viet Nam tung so tan đen thi xa Bac Kan va khu vuc ho Ba Be trong giai đoan khang chien. Đai Truyen thanh Thai Nguyen đuoc thanh lap vao nam 1956 voi tro giup cua cac chuyen gia Lien Xo. Nam 1962, Đai Phat thanh Khu tu tri Viet Bac đuoc thanh lap, co cac chuong trinh bang tieng Kinh va tieng Tay. Trong thap nien 1960, cac xi nghiep, cong, nong truong trong tinh co he thong truyen thanh, trong đo Đai Truyen thanh Khu Gang thep Thai Nguyen co co so vat chat kha đay đu. Đai đoi ten thanh Đai Truyen thanh Bac Thai vao nam 1965. Sau nam 1975, Đai Phat thanh Khu tu tri Viet Bac tro thanh Đai Phat Thanh Viet Bac. Đen nam 1977, Đai Phat thanh Thai Nguyen đuoc thanh lap tu mot phan cua Đai Phat thanh Viet Bac bi giai the, Đai Truyen thanh Bac Thai đuoc chuyen giao cho thanh pho Thai Nguyen. Đai Phat thanh Bac Thai ban đau phat song 4-5 gio moi ngay bang tieng Kinh, Tay-Nung, Dao. Nam 1985, hau het cac đai truyen thanh cap huyen trong tinh đa tach thanh cac đon vi đoc lap. Nam 1990, Đai Phat thanh Bac Thai tro thanh Đai Phat thanh va Truyen hinh Bac Thai, lan đau phat song truyen hinh vao nam 1992. Nam 1997, Đai mang ten la Đai Phat thanh - Truyen hinh Thai Nguyen. Đai tung co hai kenh song truyen hinh TN1 va TN2, co bao đien tu tu nam 2008, co tap chi phat thanh truyen hinh, co chuong trinh truyen hinh tieng Dao va tieng H'Mong, va tieng nuoc ngoai. Nam 1998, tinh Thai Nguyen tach bo phan truyen thanh–truyen hinh cua cac huyen đe thanh lap cac đai truyen thanh–truyen hinh truc thuoc UBND cac huyen. Kenh TN2 dung phat song tu nam 2023. Ve phat thanh, Đai phat song FM o tan so 106,5MHz, co chuong trinh “Gio cao điem giao thong” đuoc phat song truc tiep, va co chuong trinh tieng Tay, Dao, H'mong. Đai Truyen thanh - Truyen hinh T.P Thai Nguyen đuoc thanh lap tren co so Đai Truyen thanh Bac Thai, co hai chuong trinh 60 phut/ngay đen nam 2017, co trang thong tin đien tu. Đai Phat thanh va Truyen hinh Bac Kan đuoc thanh lap khi tinh Bac Kan đuoc tai lap, Đai co cac chuong trinh phat thanh va truyen hinh bang tieng Tay- Nung; tieng Mong va tieng Dao, cong tac voi kenh VTV5. Nam 2024, Đai nay đang tai 2.556 chuong trinh truyen hinh, video clip; 1.248 chuong trinh phat thanh.
Đen nam 2025, toan tinh Thai Nguyen cu co 169/172 đon vi cap xa co đai truyen thanh, trong đo co 90 đon vi co đai truyen thanh co day/khong day FM, 79 đon vi co đai truyen thanh ung dung cong nghe thong tin - vien thong.  Đen nam 2023, 93 đai truyen thanh co so tai 93/108 đon vi cap xa cua tinh Bac Kan đa đuoc lap đat, trien khai sang đai truyen thanh ung dung cong nghe thong tin – vien thong. 
Tap chi Khoa hoc va Cong nghe Đai hoc Thai Nguyen la mot tap chi hoc thuat đa nganh co binh duyet cua Đai hoc Thai Nguyen. Nha xuat ban Đai hoc Thai Nguyen đuoc thanh lap nam 2008, la nha xuat ban duy nhat cua khu vuc mien nui phia Bac. Trung tam So cua Đai hoc Thai Nguyen la mot trong nhung trung tam thong tin thu vien lon va hien đai bac nhat ca nuoc, co 120.000 tai lieu tinh đen nam 2021. Truong Đai hoc Cong nghe thong tin va Truyen thong co đao tao nganh truyen thong đa phuong tien. Đen nam 2023, Thu vien tinh Thai Nguyen co tren 150.000 ban sach. Ngoai thu vien tinh, cac huyen, xa, cac truong hoc va nhieu co quan đon vi cung co tu sach phap luat Nam 2017, Thu vien tinh Bac Kan nang tong so sach len gan 78.000 ban sach; thu vien tuyen huyen, thanh pho co tong so 69.100 ban sach. Khu vuc vung cao cua tinh đuoc trang bi cac tu sach; tuy nhien khong đuoc nguoi dan quan tam su dung. Theo đieu tra dan so nam 2024, 71,2% so ho tai Bac Kan va 88,4% so ho tai Thai Nguyen co ti vi, so ho co đai radio lan luot la 1,6% va 7,6%, so ho co may vi tinh hoac may tinh bang lan luot la 15,5% va 26,1%, so ho co đien thoai di đong lan luot la 96,0% va 98,1%, ti le ho gia đinh co bang rong cap quang lan luot đat khoang 71% va 76% vao nam 2025.


Y te Tinh Thai Nguyen cu co he thong phat trien kha đong bo voi mot benh vien tuyen Trung uong hang đac biet la Benh vien Trung uong Thai Nguyen, hai benh vien tuyen tinh hang I la Benh vien A Thai Nguyen va Benh vien C Thai Nguyen, chin benh vien hang II va nhieu benh vien hang III tinh đen nam 2024. Moi nam, so luot nguoi dan tinh Thai nguyen đuoc kham, chua benh trung binh đat 1,8-2,0 luot/nguoi. Tren đia ban tinh co tren 5.500 can bo y te (bao gom Benh vien Trung uong Thai Nguyen), trong đo co hon 50% nguoi co trinh đo bac si, tren 1.000 nguoi tai cac tram y te tuyen xa. Gan 160 trong tong so 177 tram y te trong tinh đa đuoc đau tu xay dung nha lam viec hai tang khang trang. Đen nam 2025, tinh Thai Nguyen cu đat 51,3 giuong benh/10.000 dan, trong đo giuong benh tu nhan chiem 10,3% tong so giuong benh;17,0 bac si/10.000 dan, cao hon binh quan chung ca nuoc. Toan tinh co 626 co so y te ngoai cong lap, trong đo co bay benh vien tu, 1.529 co so kinh doanh duoc. Nam 2024, chi so hai long cua nguoi dan đoi voi dich vu y te cong đat 92,88% Tai tinh Bac Kan cu, Benh vien Đa khoa tinh Bac Kan va Trung tam Kiem soat Benh tat tinh đuoc xep hang I, con 8/8 trung tam y te tuyen huyen đuoc xep hang II. Binh quan hang nam, y te tuyen xa cua tinh Bac Kan kham va đieu tri cho khoang 200 nghin luot benh nhan. Đen nam 2024, toan tinh co 1.030 giuong benh, ty le hai long cua nguoi dan voi dich vu y te cong nam 2024 đat 85%. Nam 2024, nganh y te tinh Bac Kan thuc hien hon 600 nghin lan kham chua benh; so benh nhan đieu tri noi tru la 64.332 nguoi, bang 78,58% so cung ky, nhung đieu tri ngoai tru tang 29,01%. Benh vien Trung uong Thai Nguyen đa thuc hien đuoc nhung ky thuat kho nhu: mo tim kin, tim ho; phau thuat khau noi mach mau; phau thuat u nao, phau thuat thay khop goi, khop hang. Benh vien A đa thuc hien đuoc ky thuat ho tro sinh san (IUI, IVF). Nam 2020, chi so suc khoe cua tinh Bac Kan la 0,809 va xep thu 45, cua tinh Thai Nguyen la 0,826 va xep thu 32.
Theo đieu tra dan so nam 2024, ty suat chet tho cua tinh Bac Kan la 8,7‰ va cua tinh Thai Nguyen la 7,0‰, ty suat chet tre em duoi 1 tuoi lan luot la 15,9‰ va 11,8‰, ty suat chet tre em duoi 5 tuoi lan luot la 23,9‰ va 17,7‰, tat ca đeu cao hon ty suat cua ca nuoc. Cung trong cuoc đieu tra nay, tuoi tho trung binh tinh tu luc sinh cua tinh Bac Kan la 72,9 tuoi, trong đo nam gioi la 70,3 tuoi va nu gioi la 75,6 tuoi; cua tinh Thai Nguyen la 74,5 tuoi, trong đo nam gioi la 72,0 tuoi va nu gioi la 77,1 tuoi; đeu thap hon muc cua toan quoc. Trong so nguoi chet tai tinh Bac Kan giai đoan 1/4/2018—1/4/2019, 2,0% chet vi tai nan lao đong, 2,7% chet vi tai nan giao thong, 2,5% chet vi tu sat; đoi voi tinh Thai Nguyen, 0,4% chet vi tai nan lao đong, 4,4% chet vi tai nan giao thong, 0,3% chet vi tu sat; ty le chet vi tu sat cua ca nuoc la 1,0%. Nam 2024, tinh Thai Nguyen cu co ty le tre duoi 5 tuoi suy dinh duong the can nang la 8,5%, suy dinh duong the chieu cao la 11,9%. Cung nam, ty le tre duoi 5 tuoi suy dinh duong cua tinh Bac Kan cu la 15,1%. Ty le beo phi trong tinh co su chenh lenh theo đia phuong va dan toc, khao sat nam 2022 tai truong THCS Chu Van An tai phuong Phan Đinh Phung cho thay ty le thua can beo phi la 37,2%; khao sat nam 2023 tai truong THCS Chu Huong tai xa Thuong Minh cho thay ty le thua can beo phi la 7,9%; ty le thua can beo phi o nguoi truong thanh đat 16,1% tai phuong Trung Vuong cu; đat 7,3% trong nhom phu nu 15-49 tuoi tai hai xa cua huyen Đinh Hoa cu. 

Nam 2024, ty le tiem chung vac xin cua tinh Thai Nguyen cao hon muc trung binh toan quoc, tiem chung mo rong cho tre em đat ty le cao voi 88% - 92% cho cac mui tiem soi, viem gan B va viem nao Nhat Ban; tiem phong dai cho 8.733 nguoi. Hang nam, tai tinh Bac Kan cu, ty le tre em duoi mot tuoi đuoc tiem chung đay đu cac loai vac xin trong chuong trinh tiem chung mo rong đat tren 95%; ty le tre so sinh đuoc tiem vac xin viem gan B truoc 24 gio đau đat tren 90%. Nam 2023, trong nhom phu nu 15-49 tuoi, 66,0% nguoi tai tinh Bac Kan va 59,8% nguoi tai tinh Thai Nguyen su dung bien phap tranh thai; rieng nhung nguoi đang co chong trong nhom tuoi nay, ty le lan luot la 79,8% va 79,0%. Cung trong nam nay, voi nhung phu nu đa sinh con trong 24 thang truoc, tinh Bac Kan co 5,9% phu nu khong kham thai va 86,3% kham thai tren ba lan, ty le cua tinh Thai Nguyen lan luot la 2,8% va 96,1%. Trong đai dich COVID-19, tinh Thai Nguyen cu la đia phuong đung đau ca nuoc ve ty le tiem chung tinh đen thang 3 nam 2022, voi 99,8% nguoi tu 18 tuoi tro len đuoc tiem it nhat mot mui vac xin. Benh vien Trung uong Thai Nguyen tung lap trung tam hoi suc tich cuc đieu tri benh nhan Covid-19 tai tinh Long An theo quyet đinh cua Bo Y te. 
Duoi thoi Phap thuoc, ca tinh li Thai Nguyen chi co mot nha thuong, gom khu nam voi 30 giuong va khu nu voi 30 giuong, chu yeu chua tri cho cac quan chuc va binh linh trong tinh. Đen nam 1968, toan đia ban tinh Thai Nguyen cu co 18 benh vien, 236 tram y te voi 1.628 giuong benh, 320 bac si, y si. Benh vien Trung uong Thai Nguyen la benh vien hang đac biet quoc gia, truc thuoc Bo Y te Viet Nam, đuoc thanh lap vao nam 1951, hien co tren hai nghin giuong benh thuc ke va hon 1,5 nghin can bo vien chuc va nguoi lao đong. Benh vien A Thai Nguyen thanh lap nam 1965, co hon 700 can bo vien chuc, trung binh moi ngay đieu tri noi tru cho 800-900 nguoi, la benh vien ve tinh cua Benh vien Nhi Trung uong va Benh vien Phu san Trung uong. Benh vien C Thai Nguyen đuoc thanh lap nam 1988, co 700 giuong benh, la benh vien đau tien cua tinh trien khai thanh cong benh an đien tu. Benh vien đa khoa tinh Bac Kan đuoc thanh lap nam 1997 tren co so Benh vien B tinh Bac Thai, hien co 500 giuong benh voi co so vat chat, trang thiet bi kha hoan chinh. Benh vien Quan y 91 thuoc Cuc Hau can cua Quan khu 1, nam tai phuong Pho Yen. Truong Đai hoc Y Duoc Thai Nguyen đuoc thanh lap vao nam 1968, hang nam tuyen tu 1.500–1.800 thi sinh thuoc cac bac hoc cao đang, đai hoc, sau đai hoc. Truong Trung cap Y te Bac Kan đuoc đau tu hon 300 ti đong, nhung tuyen đuoc rat it hoc vien, va bi giai the vao nam 2019.

Thai Nguyen trong lich su la noi co nhieu san vat co the dung lam thuoc chua benh. Theo Đai Nam nhat thong chi thi tren đia ban co cam vang, quyt đo; hau phac, sa nhan; nhung huou, mat gau, sap ong o nhieu noi. Cac phuong thuoc gia truyen chua đuoc nhieu loai benh tat nhu: sot ret, tieu chay, ran can. Nhieu bai thuoc gia truyen cua cac dan toc tren đia ban đuoc su dung rong rai voi phuong thuc Đong - Tay y ket hop. Binh quan hang nam, cac phong kham chan tri va nha thuoc gia truyen tai tinh Thai Nguyen cu tien hanh kham chua benh cho hon 181.000 luot benh nhan. Toan tinh co 161/177 xa/phuong co vuon cay thuoc nam tai tram y te tinh đen nam 2023. Hoi Đong y tinh Thai Nguyen co gan 2.600 hoi vien tinh đen nam 2023. Trung binh moi nam, co tren 360 nghin tan duoc lieu đuoc khai thac, che bien thanh cac bai thuoc cho nguoi dan tinh Thai Nguyen cu. Hoi Đong y tinh Bac Kan co 1.200 hoi vien tinh đen nam 2018, kham chua benh cho 172.743 luot benh nhan trong giai đoan 2015–2020. Benh vien Y hoc co truyen tinh Thai Nguyen co 430 giuong benh thuc ke, giam đoc cua benh vien nay bi cong an bat giu vao nam 2024 vi van đe cung cap duoc lieu va vi thuoc.


Am thuc Nguoi Kinh tai Thai Nguyen duy tri thoi quen lam vuon trong nhieu loai rau, hoa qua, tuy đieu kien ma san ban chim thu, đanh bat ca, thu hai rau dai va mang. Viec chuan bi đo an cua nguoi Kinh đia phuong phu thuoc vao hoan canh va đieu kien nhan luc trong gia đinh, co nha an đung gio nhung co nha an muon gio. Khi nau co, nguoi Kinh tai đia phuong phan nao giam bot hoac thay đoi ve mon an so voi tap quan mien xuoi do thieu gia vi, nguyen lieu va nhan luc, cung nhu can co mon an cua dan toc khac. Nhieu nguoi Kinh đia phuong lam banh troi, banh chay, banh chung, banh giay giong nhu cach lam cua nguoi Tay, nhung co mot so điem khac biet. Nguoi Kinh o Thai Nguyen hien cung co tap quan vua an vua uong ruou nhu cac dan toc thieu so, thay vi uong ruou xong moi an nhu o mien xuoi. Phan lon trong so ho biet uong ruou, cho rang ruou la đo uong trong bua an va la thu dung đe moi khach, nhieu nguoi ngam ruou voi mot so loai re cay thuong co trong cac khu rung đia phuong. 
Xua kia nguoi Tay chu yeu an xoi nep con com te đuoc an it hon, hien nay ho che bien tu gao thanh com, chao, banh. Cac loai banh lam tu gao nep can phai co trong cac nghi le nhu cung to tien hay cuoi xin. Nguoi Tay trong tinh biet che bien kha nhieu mon an, gom mon an truyen thong va mon an tiep thu tu cac dan toc khac, ho cung co kinh nghiem phong phu trong viec bao quan thuc pham. Nguoi Tay theo truyen thong co hai bua chinh la trua va toi, hai bua phu la sang va giua chieu. Nguoi Tay cung co thoi quen uong nuoc đun voi la cay rung. Nguoi Nung tai Thai Nguyen thuong ngay an com te, thich an cac mon xao, ran co nhieu mo, va rat thich an chao nau đac. Nguoi Nung thich an bun va banh cuon, ho lam nhieu loai xoi va banh nhu xoi nhuom mau, banh khao trong cac dip le tet.

Cac mon an cua nguoi Dao kha phong phu, nguoi Dao su dung nhieu gung, khi xao thit ga va thit lon ho thuong cho them gung va hay cho mot chut ruou. Đen nay nguoi Dao van duy tri nhieu hinh thuc nuong thit, nhu goi thit vao la roi vui vao tro nong, hoac cho thit vao ong tre roi đem nuong. Nguoi Dao co tap quan uong ruou tu lau đoi, hau nhu ai cung biet uong, ho hay ngam ruou voi re cay va bo phan quy cua chim thu. Cach thuc che bien thuc pham va to chuc bua an cua nguoi San Diu tai Thai Nguyen co nhieu net tuong đong voi nguoi Kinh, khi xua dua tren thuc vat con thit khong co thuong xuyen. Xua kia nguoi San Chay dung ngo lam luong thuc chinh, nau voi gao hoac nau chao. Bot ngo dung đe nau banh đuc hoac lam banh nuong. Nhom San Chi khi xua thuong an chao, co thoi tung lam ruou tu mia đuong. Nguoi San Chay an thit ga nhieu nhat, thuong chi luoc hoac xao. Nguoi H'mong Thai Nguyen hien chiu anh huong tu cac dan toc khac ve an uong, mon men men va mon thang co hau nhu it thay, nguoi dan chuyen sang an com. Ruou can H'mong đuoc nau tu ngo, tam giac mach va lua mach, nhung hien hau nhu vang bong. 
Am thuc Thai Nguyen co nhieu đac san mang ban sac cua nui rung. Cac mon an đang chu y lam tu gao te va gao nep la com lam, banh chung Bo Đau, Banh gio, xoi đam đeng (ngu sac), banh troi (peng pha), banh ngo Na Ri, banh cooc mo; lam tu đau tuong co tuong nep Uc Ky, đau phu Binh Long. Nguoi Tay co mon banh chung dai đac trung, vung Na Ri va Ba Be co banh chung nhan ca chep Banh chung gu cua nguoi San Diu thon dai, vat hai đau. Ngoai ra, nguoi Tay con co banh trung kien, banh day la ngai hay banh ngai. Nguoi H'Mong trong tinh co mon men men, lam tu hat ngo xay roi đem hap. Cac mon an lam tu thit đang chu y la nem chua Đai Tu. tom cuon Thua Lam, lap suon hun khoi, ca ho nuong tai ho Ba Be, tom chua Ba Be. khau nhuc, thit treo gac bep, chan gio Cho Đon. Tram đen co the dung lam cac mon nhu kho thit. Nguoi dan lay mang ve đem ban, hoac lam mang kho, mang đuoc che bien thanh canh mang, mang nhoi, chan gio ham mang, mang ot đeo Gio co thuong hieu. O vung nui phia bac tinh co mon mut man, an cac loai rau ngot rung (rau sang), rau bo khai, rau don. Tinh co cac san pham mien dong Bac Kan. my gao Hung Son. Tinh Thai Nguyen co muc tieu nang tam thuong hieu tra Thai Nguyen len thanh van hoa tra, tra cung đuoc đua vao cac mon an. Tai xa Đong Phuc, co che Shan tuyet co thu, co ruou ngo men la. Thai Nguyen co xi nghiep bia hoi nhan hieu Vicoba.


The thao Tren đia ban tinh Thai Nguyen co cac truong đai hoc, truong chuyen nghiep, cac khu cong nghiep va đon vi quan đoi nen co nhieu loi the ve phat trien the duc the thao. The thao tinh Thai Nguyen đung hang đau trong so cac tinh mien nui tai Viet Nam. Nam 2024, tinh Thai Nguyen cu co 33,2% nguoi dan tap luyen the duc the thao thuong xuyen đat; ty le gia đinh luyen tap the duc the thao đat 25,8%. Trong nam nay, tren đia ban tinh co hon mot nghin cau lac bo the thao, voi 1.769 cong tac vien the thao, va khoang hon 50.000 thanh vien thuong xuyen tap luyen. Nam 2023, tinh Bac Kan cu co 33% nguoi dan tap luyen the duc the thao thuong xuyen, ty le gia đinh the thao đat 17%. Nhieu nguoi dan Thai Nguyen tap luyen cac mon the thao nhu đi bo, vo duong sinh, bong đa, bong chuyen hoi, khieu vu the thao, pickleball. Tu the thao phong trao, nhieu nguoi đuoc lua chon, cu tham gia thi đau tai cac giai phong trao trong va ngoai tinh cac mon keo co, đay gay, bong chuyen hoi, bong ban, cau long, the thao nguoi khuyet tat. Vao nhung ngay le hoi, nguoi dan cac dan toc trong tinh thuong to chuc cac mon the thao truyen thong nhu keo co, đay gay, tung con, gieo đum (thot con, tuc con), ban no, ban cung, cuop phao, đanh khang, đanh cau.
Giai vo đich Muay chau A 2025 du kien đuoc to chuc vao thang 6 nam 2025 tai Thai Nguyen. Trong Tuan Van hoa, The thao va Du lich Thai Nguyen vao thang 4 nam 2025, tinh Thai Nguyen to chuc giai Vo đich Cau lac bo Yoga Quoc gia lan thu IV, giai Vo đich cac Cau lac bo Vo co truyen Quoc gia lan thu XIV tai Nha thi đau The duc the thao tinh Thai Nguyen; giai đua thuyen truyen thong, dien ra tai ho Nui Coc. Giai Viet da Tien phong - Chay tap the tinh Thai Nguyen đuoc to chuc thuong nien, nam 2025 co gan 5.000 nguoi tham du. Trong nam 2024, Trung tam Huan luyen va Thi đau The duc the thao tinh Thai Nguyen đang cai to chuc thanh cong tam giai quoc gia, 19 giai tinh va nhieu giai phong trao, gan 1.800 nguoi tham gia giai chay ban Marathon tinh Thai Nguyen mo rong nam 2024. Trong tuan Van hoa - Du lich Bac Kan nam 2025, tinh to chuc giai đua xe đap đia hinh tinh Bac Kan mo rong va giai Pickleball tinh Bac Kan mo rong. Nam 2024, tinh Bac Kan to chuc ba giai quoc gia la giai vo đich tre va thieu nien đay gay quoc gia; giai vo đich tre va thieu nien keo co quoc gia lan; giai vo đich Bong chuyen U23 quoc gia. Giai chay ho Ba Be - Bac Kan mo rong nam 2024 thu hut gan 1.000 van đong vien tham gia.

Ve the thao thanh tich cao, tinh Thai Nguyen đau tu co chieu sau, bai ban, co the manh o cac bo mon nhu đua thuyen, vo thuat, vat. Tai Asiad 19 nam 2023, Thai Nguyen co hai van đong vien đua thuyen va ba van đong vien Jujitsu tham gia, Phung Thi Hue gianh đuoc mot huy chuong đong Jujitsu. Tai SEA Games 32 nam 2023, van đong vien nu  Nguyen Hong Thai cua bo mon đua thuyen Thai Nguyen gianh đuoc ba huy chuong vang, tinh Thai Nguyen con co hai van đong vien nu, gom Ta Thi Kim Yen, gianh hai huy chuong vang mon Kun Khmer (Muay Thai), hai cau thu nu gianh huy chuong vang cung đoi tuyen bong đa nu Viet Nam, ba huy chuong đong mon Jujitsu. Tai SEA Games 31 nam 2022, Nguyen Thi Ngan gianh hai huy chuong vang mon đua thuyen; Phung Thi Hue gianh huy chuong vang mon Jujitsu đau tien cua Viet Nam tai cac ky SEA Games, tinh cung co mot huy chuong vang mon Muay Thai. Tai Đai hoi The thao toan quoc 2022, đoan Thai Nguyen tham gia 19/43 mon thi đau, đat 59 huy chuong, trong đo co 18 huy chuong vang, xep hang 14/65 va đung đau cac tinh mien nui, trong đo co nam huy chuong vang mon đua thuyen Rowing va Canoeing, bon huy chuong vang cac mon vo thuat nhu Muay Thai, Kickboxing, Wushu. Đoan Bac Kan tham gia cac mon đien kinh, ban cung, Teakwondo, Kickboxing va Muay Thai; gianh đuoc mot huy chuong vang mon Kickboxing va mot huy chuong bac mon Muay Thai, xep hang 56/65. Nam 2024, van đong vien tinh Thai Nguyen tham gia thi đau 62 giai trong nuoc va the gioi, gianh 554 huy chuong cac loai, cac bo mon noi bat trong nam la Jujitsu, đua thuyen va vo co truyen. Trong nam nay, Đoi tuyen Bong chuyen nu tinh Thai Nguyen xep thu ba giai bong chuyen hang A quoc gia; xep thu hai giai bong chuyen U23 quoc gia. Tinh Bac Kan cu đinh huong đau tu cac mon Taekwondo, Kickboxing, Muay đe gianh huy chuong, cac van đong vien Bac Kan co thanh tich thi đau khong cao, chu yeu đat đuoc o cac giai quy mo thap nhu giai tre, cup cac cau lac bo. Nam 2024, van đong vien tinh Bac Kan tham gia 18 giai trong nuoc, gianh đuoc 64 huy chuong cac loai. Cau lac bo bong đa nu Thai Nguyen T&T đuoc T&T Group đau tu manh trong nhung nam gan đay, gianh đuoc vi tri thu hai tai Giai bong đa nu Cup Quoc gia 2025, va gianh đuoc vi tri thu ba tai Giai bong đa nu vo đich quoc gia 2024.
Nam 2024, Trung tam Huan luyen va Thi đau the duc - the thao tinh Thai Nguyen to chuc đao tao, huan luyen 300 van đong vien; cac mon the thao mui nhon la đua thuyen, Muay, Jujitsu, vat nam, vat nu, Kickboxing, Boxing, bong đa nu, vo co truyen. Truong Pho thong Nang khieu the duc the thao tinh Thai Nguyen to chuc đao tao 280 hoc sinh he tap trung, 180 hoc sinh he ban tap trung trong nam hoc 2024-2025. Trong nam 2024, nganh the thao tinh Bac Kan đao tao, huan luyen 60 van đong vien o nam mon la đien kinh, Muay, Kickboxing,Taekwondo, đay gay. Nguyen Thien Ngan la nu kien tuong co vua quoc te, gianh huy chuong vang co nhanh va co chop tai Giai Vo đich Co vua Tre The gioi (U14) nam 2019. cuu van đong vien đien kinh Vu Thi Huong cua Thai Nguyen tung co biet danh "nu hoang toc đo" cua the thao Viet Nam, tung gianh bay huy chuong vang SEA Games, mot huy chuong bac va mot huy chuong đong tai Asiad 2010. Van đong vien ban cung Nguyen Thi Huong tung la "mo vang" cua the thao tinh Bac Kan, gianh đuoc 27 huy chuong vang trong 11 nam thi đau tinh đen nam 2015. Nam 2024, mot so van đong vien nu Thai Nguyen gianh đuoc thanh tich quoc te nhu Tran Thi Anh Tuyet gianh huy chuong vang giai vo đich Muay Thai the gioi; Nguyen Hong Thai gianh huy chuong bac giai đua thuyen vo đich chau A, huy chuong vang U23 chau A; Hoang Thi Nhat Que gianh mot huy chuong vang, mot huy chuong bac tai Giai vo đich Jujitsu chau A. 
San van đong cu cua tinh Thai Nguyen đuoc xay hon nua the ky truoc tai khu trung tam tinh, co suc chua 30.000 cho ngoi, tung đuoc xem la san van đong co quy mo lon nhat khu vuc mien nui phia Bac. San van đong moi cua tinh Thai Nguyen đuoc trien khai tu thang 12 nam 2022 tai xa Đai Phuc, tong muc đau tu tren 500 ty đong voi quy mo 22.000 cho ngoi, du kien se la san van đong co suc chua lon nhat mien nui phia Bac. Tinh Bac Kan khi tai lap khong co san van đong, cong trinh san van đong tinh Bac Kan đuoc khoi cong vao thang 1 nam 2024 tai phuong Đuc Xuan hien nay, co suc chua 8.000 cho ngoi voi tong muc đau tu hon 200 ti đong. Ngoai ra, tinh Thai Nguyen con co san van đong Gang thep bi bo hoang trong nhieu nam. san van đong Quan khu 1, san van đong thanh pho Song Cong. Nha thi đau the thao Thai Nguyen nam o trung tam tinh, hoan thanh cai tao nam 2024 va co suc chua 2.200 cho ngoi. Nha thi đau the duc the thao tinh Bac Kan (Nha thi đau Tong Đich) tai phuong Bac Kan co suc chua khoang 2.000 khan gia. Nha Van hoa lao đong tinh Thai Nguyen tai phuong Song Cong đuoc khanh thanh vao nam 2024, co nha thi đau đa nang va cac hang muc phu tro. Trung tam Van hoa - The thao huyen Đinh Hoa co quy mo lon, gom nha thi đau đa nang voi suc chua 1.200 nguoi. Cac truong cua Đai hoc Thai Nguyen nhu Truong Đai hoc Su pham, Truong Đai hoc Nong Lam co cac cong trinh san van đong, be boi, nha thi đau đa nang. Tinh Thai Nguyen hien co du an san golf Glory tai xa Thanh Cong co dien tich gan 54 ha, quy mo 18 ho; va san golf Tan Thai tai xa Đai Phuc co dien tich 84,2 ha, quy mo 18 ho; đeu du kien hoan thanh vao nam 2025. Toan tinh Thai Nguyen đen nam 2024 co 15 san van đong, hon 1.600 san tap luyen bong đa pho thong; hon 2.600 san bong chuyen, cau long; gan 70 san tennis; hang chuc be boi đat chuan va khoang hon 1.000 ho co san choi cau long, san bong chuyen hoi va ban bong. Đen nam 2022, tinh Bac Kan cu co hai san tennis, 78 xa, thi tran co san tap đon gian, 543 san tap mon bong chuyen hoi tai cac thon, ban. Nhung nam gan đay, mon Pickleball tro nen pho bien trong tinh, rieng thanh pho Bac Kan cu đa co hon 100 san Pickleball hoat đong tinh đen thang 2 nam 2025.


Xem them Bao Thai Nguyen
Đai phat thanh - truyen hinh Thai Nguyen
Benh vien Trung uong Thai Nguyen
Khoi nghia Thai Nguyen


Tham khao Thu muc Đia chi (2009). Đia chi Thai Nguyen. Thai Nguyen: Nha xuat ban Chinh tri quoc gia.
Đang bo TN1 (2021). Lich su Đang bo tinh Thai Nguyen tap I (1936 - 1965). Thai Nguyen: Ban Chap hanh Đang bo tinh Thai Nguyen.{{Chu thich sach}}:  Quan ly CS1: ten so: danh sach tac gia (lien ket)
Đang bo TN2 (2021). Lich su Đang bo tinh Thai Nguyen tap II (1965 - 2000). Thai Nguyen: Ban Chap hanh Đang bo tinh Thai Nguyen.{{Chu thich sach}}:  Quan ly CS1: ten so: danh sach tac gia (lien ket)
Đang bo TN3 (2021). Lich su Đang bo tinh Thai Nguyen tap III (2001 - 2020). Thai Nguyen: Ban Chap hanh Đang bo tinh Thai Nguyen.{{Chu thich sach}}:  Quan ly CS1: ten so: danh sach tac gia (lien ket)
Đang bo BT1 (1980). Lich su Đang bo tinh Bac Thai tap I. Thai Nguyen: Ban Thuong vu Tinh uy Bac Thai.{{Chu thich sach}}:  Quan ly CS1: ten so: danh sach tac gia (lien ket)
Đang bo BT2 (1980). Lich su Đang bo tinh Bac Thai tap II (1955 - 1975). Thai Nguyen: Ban Thuong vu Tinh uy Bac Thai.{{Chu thich sach}}:  Quan ly CS1: ten so: danh sach tac gia (lien ket)
Đat va Nguoi (2003). Thai Nguyen Đat va Nguoi. Thai Nguyen: So Van hoa - Thong tin tinh Thai Nguyen.
Bao TN (2022). Lich su Bao Thai Nguyen (1962 - 2022). Thai Nguyen: Bao Thai Nguyen.
Đai TN (2013). Lich su Đai Phat thanh - Truyen hinh Thai Nguyen giai đoan (1956 - 2012). Thai Nguyen: Đai Phat thanh - Truyen hinh Thai Nguye.


Lien ket ngoai Cong thong tin đien tu Thai Nguyen Luu tru ngay 10 thang 6 nam 2005 tai Wayback Machine
So Tai nguyen va Moi truong tinh Thai Nguyen
Bao Thai Nguyen
Đai Phat thanh - Truyen hinh Thai Nguyen
Ban tuyen giao tinh uy Thai Nguyen
Ban quan ly cac khu cong nghiep Thai Nguyen Luu tru ngay 8 thang 4 nam 2009 tai Wayback Machine
Quyet đinh 48/2014/QĐ-UBND quan ly bao ve phat huy gia tri di tich lich su - van hoa va danh lam thang canh tai Thai Nguyen