Đau mua la mot benh truyen nhiem gay ra boi hai bien the virus, Variola major va Variola minor. Đau mua co ten goi tieng Latinh la variola hay variola vera, trong đo tu varius co nguon goc nghia la "co not", hoac varus, nghia la "mun nhot". Trong tieng Anh, danh tu "smallpox" đuoc su dung đau tien vao the ky 15 đe phan biet voi bien dang "great pox" (benh giang mai).
Đau mua gay benh trong cac mach mau nho o da, mieng va co hong. O vung da, benh gay ra nhung vet ban noi san đo đac trung, sau đo da bi phong rop nhung vet san chua nuoc. Virus V major đoc hai hon, gay tu vong trong so 30-35% benh nhan. V minor gay dang benh nhe hon, giet khoang 1% benh nhan. Bien chung lau dai cua viec nhiem V major la cac seo ro đac trung tren da, thuong la o mat, o 65-85% so nan nhan. Nan nhan cung co the bi mu vi giac mac bi seo. Phai nam con co the bi hiem muon. Bien dang o cac chi do chung viem khop va viem khop xuong man tinh la bien chung it gap hon, xuat hien o khoang 2-5% cac truong hop nhiem benh.


Lich su Đau mua xuat hien vao khoang 10.000 nam truoc Cong nguyen. Chung tich xua nhat cua benh đau mua la nhung vet mun mu tren xac uop cua Pharaon Ramses V thoi Ai Cap co đai. Can benh nay đa giet chet khoang 400.000 nguoi dan chau Au moi nam trong nhung nam cuoi the ky 18, trong đo co 5 quoc vuong đuong tai vi. Benh nay cung va la nguyen nhan cua 1/3 truong hop bi mu. Khoang 20-60% so nhung nguoi nhiem benh, trong đo co khoang hon 80% la tre em, bi tu vong. Hau qua la 300-500 trieu nguoi đa chet vi benh đau mua vao the ky 20. To chuc Y te The gioi (WHO) uoc luong rieng nam 1967 co khoang 15 trieu nguoi nhiem benh va 2 trieu nguoi tu vong.
Sau chien dich chung đau vac-xin keo dai tu the ky 19 đen the ky 20, WHO chung nhan đa tieu diet đuoc benh đau mua vao nam 1979. Đau mua la mot trong hai benh truyen nhiem đa đuoc diet dut điem; can benh kia la benh dich ta trau bo (rinderpest) đuoc cong nhan đa bi tieu diet vao nam 2011.


= Dich benh xuat hien =

Bang chung lam sang đang tin cay som nhat ve benh đau mua đuoc tim thay trong cac mo ta ve can benh giong đau mua trong cac tac pham y hoc tu An Đo co đai (som nhat la nam 1500 truoc Cong nguyen), va Trung Quoc (nam 1122 truoc Cong nguyen), cung nhu mot nghien cuu ve xac uop cua vua Ai Cap la Ramses V, nguoi đa chet cach đay hon 3100 nam (1145 TCN). Nguoi ta suy đoan rang cac thuong nhan Ai Cap đa mang benh đau mua đen An Đo trong thien nien ky thu nhat truoc Cong nguyen, noi no van la mot benh đac huu cua con nguoi trong it nhat 2000 nam. Benh đau mua co le đa xam nhap vao Trung Quoc trong the ky 1 CN tu phia tay nam, va vao the ky 6 đa tu Trung Quoc lan sang Nhat Ban. Tai Nhat Ban, dich benh nam 735–737 đuoc cho la đa giet chet mot phan ba dan so. It nhat bay vi than ton giao đa đuoc gan voi rieng cho benh đau mua, chang han nhu than Sopona trong ton giao Yoruba o Tay Phi. O An Đo, nu than đau mua cua đao Hindu, Shitala, đuoc tho trong cac ngoi đen tren khap đat nuoc.
Mot quan điem khac cho rang benh đau mua chi xuat hien vao nam 1588 sau cong nguyen, va cac truong hop đuoc bao cao truoc đo đa đuoc xac đinh khong chinh xac la benh đau mua.
Thoi gian xuat hien cua benh đau mua o chau Au va tay nam chau A cung khong ro rang. Benh đau mua khong đuoc mo ta ro rang trong Cuu uoc hay Tan uoc cua Kinh thanh, hoac trong van hoc cua nguoi Hy Lap hoac La Ma. Trong khi mot so nguoi đa xac đinh benh dich o Athens - đuoc cho la bat nguon tu "Ethiopia" va Ai Cap - hoac benh dich đa pha huy cuoc bao vay Syracuse nam 396 truoc Cong nguyen cua Carthage - voi benh đau mua, nhieu hoc gia đong y rang mot con benh nghiem trong nhu đau mua, neu ton tai tai vung Đia Trung Hai trong luc Hippocrates sinh thoi, thi kho ma lot ra khoi cac ghi chep cua ong.


= Thoi Trung co va can đai =
Benh dich Antonine đa quet qua Đe che La Ma vao giai đoan 165–180 SCN, đo co the la do benh đau mua gay ra Thanh Nicasius cua Rheims đa tro thanh vi thanh bao tro cho cac nan nhan đau mua vi đuoc cho la đa song sot sau mot con benh vao nam 450, va thanh Gregory cua Tours đa ghi nhan mot đot bung phat tuong tu o Phap va Y vao nam 580, đay la lan đau tien su dung thuat ngu "variola" (đau mua). Cac nha su hoc khac suy đoan rang quan đoi A Rap lan đau tien mang benh đau mua tu chau Phi vao Tay Nam chau Au trong the ky thu 7 va 8. Vao the ky thu 9, bac si nguoi Ba Tu, Rhazes, cung cap mot trong nhung mo ta chinh xac nhat ve benh đau mua va la nguoi đau tien phan biet benh đau mua voi benh soi va benh thuy đau trong "Kitab fi al-jadari wa-al-hasbah" (Sach ve benh đau mua va benh soi) cua ong.
Trong thoi Trung co, mot so vu bung phat benh đau mua đa xay ra o chau Au. Tuy nhien, benh đau mua đa khong lan nhanh o đo cho đen khi su gia tang dan so va tinh di đong nhan khau đuoc đanh dau boi cac cuoc Thap tu chinh cho phep no lam nhu vay. Vao the ky 16, benh đau mua đa co mat tai hau het cac nuoc chau Au, noi no co ty le tu vong cao toi 30%. Su xuat hien đac huu cua benh đau mua o chau Au co tam quan trong đac biet trong lich su, vi nhung cuoc khai pha va chinh phuc thuoc đia lien tiep cua nguoi chau Au co xu huong lay lan dich benh sang cac quoc gia khac. Vao the ky 16, benh đau mua đa tro thanh nguyen nhan chinh gay ra dich benh va tu vong tren khap the gioi.

Khong co mo ta đang tin cay nao ve benh giong nhu đau mua o chau My truoc khi nguoi chau Au tham hiem ve phia tay vao the ky 15 Benh đau mua lay nhiem vao đao Hispaniola thuoc vung Caribe vao nam 1507, va vao luc đia chau My nam 1520, khi nhung nguoi đinh cu Tay Ban Nha tu Hispaniola đen Mexico, vo tinh mang theo benh đau mua voi ho. Boi vi cu dan chau My ban đia khong co kha nang mien dich đoi voi can benh moi nay, cac dan toc cua ho đa bi tieu diet hang loat boi dich benh. Su mat mat dan so lon nhu vay la mot yeu to quan trong trong viec nguoi Tay Ban Nha thanh cong trong viec chinh phuc cua nguoi Aztec va nguoi Inca. Tuong tu nhu vay, cuoc đinh cu cua nguoi Anh o bo bien phia đong Bac My vao nam 1633 tai Plymouth, Massachusetts đa keo theo su bung phat benh đau mua tan pha cong đong nguoi chau My ban đia va sau đo la nhung nguoi đuoc sinh ra tai thuoc đia. Ty le tu vong trong cac đot bung phat o cac cong đong nguoi My ban đia cao toi 90%.
Benh đau mua đa đuoc đua toi chau Uc vao nam 1789 va mot lan nua vao nam 1829, mac du cac bac si thuoc đia, nhung nguoi vao nam 1829 đa co gang phan biet giua benh đau mua va benh thuy đau (co the gay tu vong gan nhu bang nhau đoi voi tho dan chau Uc), đa tranh cai rang dich benh nam 1829–1830 la benh thuy đau hay benh đau mua. Mac du benh đau mua chua bao gio la benh đac huu tren luc đia Uc, no đa đuoc mo ta la nguyen nhan chinh gay tu vong o cac cong đong tho dan tu nam 1780 đen nam 1870.

Vao giua the ky 18, đau mua la mot can benh luu hanh pho bien o khap moi noi tren the gioi ngoai tru o Uc va cac hon đao nho chua bi đong đen boi cac hoat đong tham do tu ben ngoai. O chau Au the ky 18, benh đau mua la nguyen nhan gay tu vong hang đau, giet chet khoang 400.000 nguoi chau Au moi nam. Co toi 10 phan tram tre so sinh Thuy Đien chet vi benh đau mua moi nam, va ty le tu vong cua tre so sinh o Nga co the con cao hon.
Viec su dung rong rai cac phuong phap chung ngua đau mua o mot so quoc gia, đac biet la Vuong quoc Anh, cac thuoc đia Bac My cua no va Trung Quoc, phan nao lam giam tac đong cua benh đau mua đoi voi cac tang lop giau co vao cuoi the ky 18, nhung viec thuc su giam ty le mac benh đa khong xay ra cho đen khi tiem chung tro thanh mot thong le pho bien vao cuoi the ky 19. Cac loai vac xin đuoc cai tien va viec tiem chung đa dan đen viec giam đang ke cac truong hop mac benh o chau Au va Bac My, nhung benh đau mua hau nhu khong đuoc kiem soat o moi noi khac tren the gioi. Vao giua the ky 20, benh đau mua the nhe xuat hien, voi ty le khac nhau, o nhieu vung cua Chau Phi. Benh nhan bi đau mua the nhe chi bi benh nhe, thuong phai đi cap cuu trong suot qua trinh cua benh, va do đo co kha nang lay lan benh de dang hon. Nhiem virut đau mua the nhe cung tao ra kha nang mien dich chong lai dang đau mua the nang. Do đo, khi đau mua the nhe lay lan khap Hoa Ky, sang Canada, cac nuoc Nam My va Anh, no đa tro thanh hinh thuc pho bien cua benh đau mua, lam giam ty le tu vong hon nua.


= Diet tru =


 Thoi can đai  Tai lieu tham khao ro rang đau tien ve viec cay mam benh đau mua đe phong benh nay đa đuoc viet boi tac gia nguoi Trung Quoc Wan Quan (1499–1582) trong cuon Douzhen xinfa (痘疹 心法) xuat ban nam 1549 voi nhung goi y som nhat ve phuong phap nay đa co o Trung Quoc trong the ky thu 10. O Trung Quoc thoi đo, vay cua nguoi bi đau mua đuoc phoi kho, nghien thanh dang bot đa đuoc thoi bay len mui cua nhung nguoi khoe manh. Moi nguoi sau đo se bi mac the nhe cua benh va tu đo mien dich voi no. Ky thuat nay co ty le tu vong khoang 0,5–2,0%, nhung ty le đo thap hon đang ke so voi ty le tu vong 20–30% cua chinh can benh nay. Hai bao cao ve thuc hanh cay mam benh cua nguoi Trung Quoc đa đuoc Hiep hoi Hoang gia Anh o London nhan đuoc vao nam 1700; mot cua Tien si Martin Lister, nguoi đa nhan đuoc bao cao cua mot nhan vien cua Cong ty Đong An đong tai Trung Quoc va mot nguoi khac boi Clopton Havers. Voltaire (1742) bao cao rang nguoi Trung Quoc đa thuc hanh cay mam benh đau mua tu "hang tram nam nay". Bien phap nay cung đa đuoc chung kien ​​o Tho Nhi Ky boi quy co Mary Wortley Montagu, nguoi sau đo đa gioi thieu no o Anh.
Đe cap ban đau ve kha nang diet tru benh đau mua đa đuoc đe cap đen trong cong trinh cua Johnnie Notions, mot nguoi cay mam benh đau mua tu hoc đen tu Shetland, Scotland. Bien phap nay đa thanh cong trong viec đieu tri cho moi nguoi tu it nhat la cuoi nhung nam 1780 thong qua mot phuong phap do chinh ong nghi ra mac du khong co nen tang y te chinh thuc. Phuong phap cua ong la cho mu đau mua tiep xuc voi khoi than bun, chon no xuong đat voi long nao trong toi đa 8 nam, sau đo dung dao rach mot vet nho tren tay roi tret chat nay vao, va dung la bap cai đap len vet rach. Ong noi tieng la khong đe mat mot benh nhan nao. Arthur Edmondston, trong cac bai viet ve ky thuat cua Notions đuoc xuat ban vao nam 1809, đa noi rang, "Neu moi hoc vien đeu thanh cong ve can benh nhu anh ta, thi đau mua co the đa bi truc xuat khoi the gioi, ma khong lam ton thuong he thong, hoac đe lai bat ky nghi ngo nao trong thuc te."

Bac si nguoi Anh Edward Jenner đa chung minh hieu qua cua viec tiem chung đau mua trong viec bao ve con nguoi khoi benh đau mua vao nam 1796, sau đo nhieu no luc đa đuoc thuc hien đe loai bo benh đau mua tren quy mo khu vuc. O Nga vao nam 1796, đua tre đau tien đuoc tiem chung đau mua đa đuoc Ekaterina II cua Nga ban cho cai ten "Vaccinov", va đuoc giao duc bang ngan kho cua quoc gia.
Viec gioi thieu vac-xin đen chau My dien ra tai Trinity, Newfoundland vao nam 1800 boi Tien si John Clinch, nguoi ban thoi tho au va đong nghiep y te cua Jenne. Ngay tu nam 1803, Hoang gia Tay Ban Nha đa to chuc cac cuoc tham hiem Balmis đe van chuyen vac xin đen cac thuoc đia cua Tay Ban Nha o chau My va Philippines, đong thoi thiet lap cac chuong trinh tiem chung hang loat o đo. Quoc hoi Hoa Ky đa thong qua Đao luat vac-xin nam 1813 đe đam bao rang vac-xin đau mua an toan se đuoc cung cap cho cong chung Hoa Ky. Vao khoang nam 1817, mot chuong trinh tiem chung cua nha nuoc rat vung chac đa ton tai o Đong An Ha Lan (nay la Indonesia).
Vao ngay 26 thang 8 nam 1807, Bavaria tro thanh quoc gia đau tien tren the gioi ap dung tiem chung bat buoc. Baden tiep theo vao nam 1809, Pho vao nam 1815, Wurttemberg nam 1818, Thuy Đien nam 1816 va Đe che Đuc nam 1874 thong qua Đao luat Tiem chung cua Reichs (Đe che) Tai Lutheran Thuy Đien, cac giao si Tin lanh đa đong vai tro tien phong trong viec tu nguyen tiem phong benh đau mua ngay tu nam 1800. Lan tiem chung đau tien đuoc thuc hien o Liechtenstein vao nam 1801, va tu nam 1812, viec tiem chung la bat buoc.
Tai An Đo thuoc Anh, mot chuong trinh đa đuoc trien khai đe tuyen truyen viec tiem phong benh đau mua, thong qua cac bac si tiem chung An Đo, duoi su giam sat cua cac quan chuc chau Au. Tuy nhien, cac no luc tiem chung cua Anh o An Đo va đac biet la o Mien Đien, đa bi can tro boi su khong tin tuong vao tiem chung cua nguoi ban đia, bat chap luat phap cung ran, nhung cai thien ve hieu qua cua vac-xin va chat bao quan vac-xin, va cac no luc giao duc tai đia phuong. Đen nam 1832, chinh phu Hoa Ky thiet lap chuong trinh tiem phong benh đau mua cho nguoi chau My ban đia. Nam 1842, Vuong quoc Anh cam viec cay mu đau mua theo phuong phap truyen thong, sau đo tien toi viec tiem chung bat buoc. Chinh phu Anh đa ap dung viec tiem phong benh đau mua bat buoc theo Đao luat cua Nghi vien vao nam 1853.
Tai Hoa Ky, tu nam 1843 đen nam 1855, Massachusetts la bang đau tien va sau đo la cac tieu bang khac bat buoc tiem chung benh đau mua. Mac du mot so nguoi khong thich nhung bien phap nay, cac no luc phoi hop chong lai benh đau mua van tiep dien, va can benh nay tiep tuc giam bot o cac nuoc giau. O Bac Au, mot so quoc gia đa loai bo benh đau mua vao nam 1900, va đen nam 1914, ty le mac benh o hau het cac nuoc cong nghiep phat trien đa giam xuong muc tuong đoi thap.


 The ky 20  Tiem chung van tiep tuc o cac nuoc cong nghiep nhu mot bien phap bao ve chong benh đau mua tai xuat hien cho đen giua nhung nam 1970. Uc va New Zealand la hai truong hop ngoai le đang chu y; hai nuoc nay khong trai qua benh đau mua đac huu va chua bao gio tiem chung rong rai, thay vao đo cac nuoc nay dua vao su bao ve bang vi tri đia ly co lap giua đai duong va su cach ly nghiem ngat.

No luc đau tien tren toan ban cau nham loai tru benh đau mua đuoc thuc hien vao nam 1950 boi To chuc Y te Lien chau My. Chien dich đa thanh cong trong viec loai bo benh đau mua o tat ca cac nuoc chau My ngoai tru Argentina, Brazil, Colombia va Ecuador.
Nam 1958, Giao su Viktor Zhdanov, Thu truong Bo Y te Lien Xo, đa keu goi Đai hoi đong Y te The gioi thuc hien mot sang kien ​​toan cau đe diet tru benh đau mua. Đe xuat (Nghi quyet WHA11.54) đuoc chap nhan vao nam 1959. Vao thoi điem nay, 2 trieu nguoi chet vi benh đau mua moi nam. Nhin chung, tien trinh xoa so đau mua la kha cham, đac biet la o chau Phi va o tieu luc đia An Đo. Nam 1966, mot đoi quoc te, Đon vi Diet tru Benh đau mua, đuoc thanh lap duoi su lanh đao cua Donald Henderson. Nam 1967, To chuc Y te The gioi tang cuong cong tac thanh toan benh đau mua tren toan cau bang cach đong gop 2,4 trieu đola hang nam cho no luc nay, va ap dung phuong phap giam sat dich benh moi do nha dich te hoc nguoi Sec Karel Raska đe xuong.

Vao đau nhung nam 1950, uoc tinh co khoang 50 trieu truong hop mac benh đau mua xay ra tren the gioi moi nam. Đe diet tru benh đau mua, moi đot bung phat phai ngan khong cho lay lan rong, bang cach cach ly cac ca benh va tiem chung cho tat ca nhung nguoi song gan đo. Qua trinh nay đuoc goi la "tiem chung vong vay". Chia khoa cua chien luoc nay la giam sat cac truong hop trong mot cong đong (đuoc goi la giam sat) va ngan chan.
Van đe ban đau ma WHO gap phai la viec bao cao khong đay đu ve cac truong hop đau mua, vi nhieu truong hop khong đuoc cac co quan chuc nang quan tam. Thuc te la con nguoi la o chua duy nhat cho benh đau mua, va viec khong con nguoi mang mam benh đa đong mot vai tro quan trong trong viec loai tru benh đau mua. WHO đa thiet lap mot mang luoi cac chuyen gia tu van ho tro cac quoc gia thiet lap cac hoat đong giam sat va ngan chan. Ban đau, viec tai tro vac xin chu yeu do Lien Xo va Hoa Ky cung cap, nhung đen nam 1973, hon 80% tong so vac xin đa đuoc san xuat o cac nuoc đang phat trien. Lien Xo đa cung cap mot ty ruoi lieu vac xin tu nam 1958 đen nam 1979, cung nhu cac nhan vien y te.
Lan bung phat benh đau mua the nang cuoi cung o chau Au la vao nam 1972 o Nam Tu, sau khi mot nguoi hanh huong tu Kosovo tro ve tu Trung Đong, noi anh ta đa bi nhiem virus. Dich đa lay nhiem cho 175 nguoi, lam 35 nguoi chet. Cac nha chuc trach tuyen bo thiet quan luat, thuc hien kiem dich va tien hanh tiem chung rong rai trong dan chung, nho su giup đo cua WHO. Trong hai thang, đot bung phat đa ket thuc. Truoc đo, đa co mot đot bung phat benh đau mua vao thang 5 - thang 7 nam 1963 tai Stockholm, Thuy Đien, do mot thuy thu Thuy Đien lay benh tu Vien Đong; đot dich nay đa đuoc xu ly bang cac bien phap kiem dich va tiem chung cho nguoi dan đia phuong.
Đen cuoi nam 1975, benh đau mua chi ton tai o vung Sung Chau Phi. Đieu kien rat kho khan o Ethiopia va Somalia, nhung noi co rat it đuong xa. Noi chien, nan đoi va nguoi ti nan khien nhiem vu cang tro nen kho khan hon. Mot chuong trinh giam sat, ngan chan va tiem chung chuyen sau đa đuoc thuc hien o cac nuoc nay vao đau va giua nam 1977, duoi su chi đao cua nha vi sinh vat nguoi Uc Frank Fenner. Khi chien dich gan đat đuoc muc tieu, Fenner va nhom cua ong đa đong mot vai tro quan trong trong viec xac minh. Truong hop benh đau mua ban đia xay ra tu nhien cuoi cung (Đau mua the nho) đuoc chan đoan o Ali Maow Maalin, mot đau bep benh vien o Merca, Somalia, vao ngay 26 thang 10 nam 1977. Truong hop xay ra tu nhien cuoi cung cua chung đau mua nang gay chet nguoi hon đa đuoc phat hien vao thang 10 nam 1975 o mot be gai 3 tuoi nguoi Bangladesh, Rahima Banu. Janet Parker la Nguoi cuoi cung chet vi benh đau mua, xay ra sau khi co nhiem phai virus tu mot nguon phong thi nghiem o Birmingham, Vuong quoc Anh.
Viec xoa so benh đau mua tren toan cau đa đuoc chung nhan dua tren cac hoat đong xac minh rao riet, boi mot uy ban gom cac nha khoa hoc lon vao ngay 9 thang 12 nam 1979, va sau đo đuoc Đai hoi đong Y te The gioi thong qua vao ngay 8 thang 5 nam 1980. Hai cau đau tien cua nghi quyet:

Xem xet su phat trien va ket qua cua chuong trinh toan cau ve xoa so benh đau mua do WHO khoi xuong nam 1958 va đuoc tang cuong tu nam 1967... Xin trang trong tuyen bo rang: the gioi va cac dan toc đa gianh đuoc tu do khoi benh đau mua, mot can benh tan khoc nhat đa quet qua nhieu quoc gia ke tu thoi ky xa xua nhat, đe lai cai chet, su mu loa va bien dang khi no bung phat, va chi cach đay mot thap ky đa lan tran o Chau Phi, Chau A va Nam My.


= Nhung truong hop đang chu y =

Nhieu nhan vat lich su noi tieng tung mac benh đau mua, vi du nhu toc truong bo lac Lakota la Sitting Bull, vua Ai Cap Ramses V, cac hoang đe Thuan Tri (chet nam 1661), Khang Hi (khoi benh) va Đong Tri (chet nam 1875) cua nha Thanh, Thien hoang Komei cua Nhat (chet do đau mua vao nam 1867), lanh chua Date Masamune cua Nhat (bi mu mot mat do đau mua). Cuitlahuac, tlatoani (nguoi cai tri) thu 10 cua thanh pho Tenochtitlan thuoc đe che Aztec, chet vi đau mua nam 1520, it lau sau khi benh nay đuoc nguoi chau Au mang toi chau My, va hoang đe Huayna Capac cua đe che Inca chet nam 1527 (la nguyen nhan gay ra mot cuoc noi chien gianh quyen ke vi trong đe che Inca va cuoi cung la su xam chiem cua nguoi Tay Ban Nha). Cac nhan vat đuoc cong khai gan đay bao gom Guru Har Krishan, Guru thu 8 cua đao Sikh, chet nam 1664, Luis I cua Tay Ban Nha chet nam 1724, Peter II cua Nga chet nam 1730, George Washington (khoi benh), Louis XV cua Phap chet nam 1774 va Maximilian III Joseph cua Bavaria chet nam 1777.
Cac gia toc noi tieng tren khap the gioi thuong co mot so nguoi bi nhiem benh va/hoac thiet mang vi can benh nay. Vi du, mot so nguoi than cua vua Henry VIII cua Anh đa song sot sau can benh nay nhung bi seo do no gay ra. Nhung nguoi nay bao gom chi gai Margaret Tudor cua ong, nguoi vo Anne of Cleves, va hai con gai cua ong: Mary I cua Anh mac benh nam 1527 va Elizabeth I mac benh nam 1562. Elizabeth đa co gang nguy trang nhung vet ro bang lop trang điem đam. Nu hoang Mary I cua Scotland mac benh khi con nho nhung khong đe lai seo.
O chau Au, nhung ca tu vong do benh đau mua đoi khi lam thay đoi han mot trieu đai. Louis XV cua Phap đa ke vi cu noi cua minh la Louis XIV do hang loat cai chet vi benh đau mua hoac benh soi trong so nhung nguoi le ra đuoc ke vi truoc ong (gom ong noi, cha, anh trai cua ong). Chinh ong đa chet vi can benh nay vao nam 1774. Peter II cua Nga chet vi can benh nay khi moi 14 tuoi. Ngoai ra, truoc khi tro thanh hoang đe, Peter III cua Nga đa mac phai benh nay va rat đau đon vi no. Anh ta bi đe lai seo va bien dang mat. Vo ong, Catherine Đai đe, đa thoat khoi nhung noi so hai ve loai benh nay ro rang đa anh huong đen ba. Ba lo so cho su an toan cua con trai minh, Paul, đen noi ba ay ngan chan nhung đam đong lon khong đuoc tiep xuc voi Paul. Cuoi cung, co đa quyet đinh cay mam đau mua vao co the minh boi mot bac si nguoi Anh, Thomas Dimsdale. Đay la mot phuong phap gay tranh cai vao thoi điem đo, nhung ba đa thanh cong. Paul sau đo cung đuoc cay. Catherine sau đo đa tim cach tiem chung tren khap đe che Nga va tuyen bo: "Muc tieu cua ta, qua vi du cua ta, la đe cuu vo so than dan cua ta, nhung nguoi khong biet gia tri cua ky thuat nay va so hai no, nen đa bi roi vao tinh trang nguy hiem." Đen nam 1800, khoang 2 trieu luot tiem chung đa đuoc thuc hien tai Đe quoc Nga
O Trung Quoc, trieu đai nha Thanh đa co cac chinh sach rong rai đe bao ve vung Man Chau khoi benh đau mua von kha pho bien o Bac Kinh.
Cac Tong thong Hoa Ky George Washington, Andrew Jackson, va Abraham Lincoln đeu tung mac benh nay va qua khoi. Washington bi nhiem benh đau mua trong mot chuyen tham Barbados nam 1751. Jackson phat benh sau khi bi nguoi Anh bat lam tu binh trong Cach mang Hoa Ky, va mac du ong đa binh phuc nhung anh trai Robert cua ong thi khong. Lincoln mac benh trong thoi gian lam tong thong, co the do lay tu con trai ong la Tad, va bi cach ly ngay sau khi toi tham Gettysburg nam 1863.
Nha than hoc noi tieng Jonathan Edwards qua đoi vi benh đau mua vao nam 1758 sau mot lan cay mam benh đau mua.
Nha lanh đao Lien Xo Joseph Stalin bi benh đau mua khi moi 7 tuoi. Khuon mat ong co nhieu vet seo do can benh quai ac gay ra. Sau đo, ong ay đa chinh sua cac buc anh đe lam cho vet seo cua minh bot ro rang hon.
Nha tho Hungary Ferenc Kolcsey, nguoi viet bai quoc ca Hungary, bi mat mat phai vi benh đau mua.


Phan loai Co hai chung đau mua lam sang. Loai Variola major la dang tram trong va thuong gap nhat, gay ra su phat ban rong hon va sot cao hon, ty le tu vong cao toi 30%. Loai Variola minor it gap va it tram trong hon, voi ty le tu vong vao khoang 1% hoac it hon. Giai đoan nhiem virus variola can lam sang đa đuoc chu y đen, nhung khong thuong gap. Them vao đo, con co mot dang goi lai variola sine eruptione (đau mua gay phat ban) thuong đuoc bat gap o nhung nguoi đa đuoc tiem chung. Dang nay gay ra sot sau thoi ky u benh va chi co the đuoc xac nhan bang nghien cuu khang the, hay it gap hon, bang cach cach ly virus.


Dau hieu va trieu chung Thoi ky u benh tu luc nhiem benh đen luc trieu chung ro rang đau tien xuat hien la khoang 12 ngay. Mot khi bi hit vao, virus Variola major xam chiem vung hong mieng hoac vung niem mac ho hap, di chuyen đen hach bach huyet va bat đau sinh soi. Trong giai đoan tang truong ban đau, virus co the di chuyen tu te bao đen te bao, nhung vao khoang ngay thu 12, cac te bao nhiem virus giam dan, virus đuoc tim thay trong mau voi so luong lon. Tiep đo la su sinh soi virus dien ra o la lach, tuy xuong va hach bach huyet. Cac trieu chung ban đau tuong tu voi cac benh nhiem virus khac, chang han nhu cum va cam thong thuong, sot it nhat 38.5 °C, đau nhuc co, cam giac kho chiu, đau đau va tinh trang met moi. Khi cac ong tieu hoa bi lien luy, chung buon non va oi mua, cung voi chung đau lung xuat hien. Cac trieu chung bao truoc, hay giai đoan tien benh, thuong keo dai 2-4 ngay. Tu ngay 12-15, nhung thuong ton thay đuoc đau tien xuat hien – đo la cac vet cham nho mau đo goi la enanthem – tren mang nhay cua mieng, luoi, vom mieng va co hong. Nhiet đo co the van bat binh thuong. Cac thuong ton nay nhanh chong lan ra va bi vo, giai phong luong lon virus vao tuyen nuoc bot.
Virus đau mua co khuynh huong tan cong te bao da, gay nen nhung mun nhot đien hinh (goi la phat ban) cua chung benh nay. Cac not nho phat trien tren da tu 24-48 tieng sau khi cac thuong ton o cac mang nhay xuat hien. Thong thuong, cac vet ban xuat hien đau tien o tran, sau đo nhanh chong lan ra ca khuon mat, phan lon cac bo phan gan đau, than nguoi va cuoi cung la o cac bo phan xa hon. Qua trinh xay ra khong qua 24 đen 36 tieng, sau thoi gian nay khong con thuong ton moi nao xuat hien. Luc nay, su nhiem virus variola co the dien ra theo nhieu huong, dan đen bon loai benh đau mua nhu trong phan loai Rao: thong thuong, giam nhe, ac tinh va gay xuat huyet. Trong lich su, benh đau mua gay ra ty le tu vong vao khoang 30%, trong đo hai dang ac tinh va gay xuat huyet thuong gay chet nguoi.


= Đau mua the thong thuong =
90% hoac hon so cac ca benh đau mua gap o nhung nguoi chua tiem chung thuoc loai đau mua thong thuong. O dang nay, vao ngay thu hai phat ban, vet ban se bien thanh not san. Vao ngay thu ba hay thu tu, cac not san se chua ben trong mot chat dich mau trang đuc va tro thanh mun nuoc. Chat dich nay tro nen đac va co mau đuc trong vong 24-48 gio.
Khoang ngay thu sau hay thu bay, moi vet thuong o da se bien thanh not san. Trong vong 7 đen 10 ngay, cac not san se phat trien va đat kich thuoc toi đa. Cac not san noi len ro, thuong co hinh tron, cham vao thay cang va cung. Cac not san an sau vao lop bieu bi, cho cam giac đo la cac hat nho nam trong da. Chat dich dan dan ri qua not san, va vao tuan thu hai, cac not san xep xuong va bat đau kho đi, tao thanh lop vay cung. Vao ngay thu 16 toi ngay thu 20, lop vay se bao phu toan bo cac vet thuong đa bat đau bong ra, gay nen seo.
Đau mua the thong thuong hay tao ra cac vet ban rieng biet, ma cac not san sau đo tach ra khoi lop da. Su phan bo cac vet ban day đac nhat o tren mat, xuat hien nhieu o cac chi hon la tren than minh; va o cac chi, lai day hon o cac điem mut. Long ban tay va long ban chan thuong noi ban nhieu. Đoi khi, cac cho phong da ket lai voi nhau, tao nen vet ban giao nhau. Vet ban giao nhau lam bong lop da ra khoi lop thit nam ben duoi. Benh nhan gap phai cac vet ban giao nhau thuong van trong tinh trang benh tham chi sau khi lop vay đa hinh thanh. Ty le tu vong o nhung nguoi gap phai vet ban la 62%.


= Đau mua the nhe =
Voi đac điem gay phat ban va phat trien mau le, đau mua the giam nhe hau het dien ra o nhung nguoi đa tiem chung vac-xin. O dang nay, cac trieu chung benh van xay ra nhung o muc đo nhe hon so voi đau mua thong thuong. Benh nhan thuong khong sot trong qua trinh vet ban phat trien. Cac ton thuong o da it hon va tien trien nhanh hon, o be mat nhieu hon va co the khong the hien ro đac tinh cua benh đau mua đien hinh. Đau mua giam nhe rat hiem khi gay chet nguoi. Dang đau mua nay thuong bi nham lan voi benh thuy đau.


= Đau mua ac tinh =
O dang nay, cac thuong ton van tiep tuc ton tai tren da vao thoi điem cac mun nuoc hinh thanh. Ly do mot so nguoi mac dang benh nay van chua đuoc biet đen. Trong lich su, đau mua ac tinh chiem khoang 5-10% cac ca mac benh, trong đo phan lon la tre em – 72%. Đau mua ac tinh thuong đi kem voi giai đoan tien trieu keo dai 3-4 ngay, sot keo dai va cac trieu chung nhiem đoc huyet tram trong. Vet ban phat trien o luoi va vom mieng. Cac thuong ton o da phat trien cham. Vao ngay thu bay hay thu tam, cac thuong ton nay xep đi va trong giong bi han vao da. Khong giong đau mua thong thuong, mun nuoc chua rat it dich, cham vao thay mem va mong, va co the chua mau. Đau mua ac tinh gan nhu luon luon gay tu vong.


= Đau mua xuat huyet =
Đau mua xuat huyet la dang benh nghiem trong đi kem voi hien tuong xuat huyet nang o da, mang nhay va ong da day. Dang benh nay chiem khoang 2% so ca va hau het bat gap o nguoi lon. Voi đau mua xuat huyet, da khong noi vay. Thay vao đo, nguoi benh bi xuat huyet duoi da, da trong giong bi phong va nam đen. Vi vay, dang nay con đuoc biet đen voi ten benh mun đen.
Vao giai đoan đau hay giai đoan phat benh, xuat huyet dien ra vao ngay thu hai hay thu ba khi xuat huyet duoi mang ket lam long trang mat tro nen đo. Đau mua xuat huyet cung gay ra phat ban đo, cac đom xuat huyet, xuat huyet o la lach, than, mang thanh dich, co va it gap hon la o la tang ngoai tam mac, gan, tinh hoan, buong trung va bang quang. Nguoi benh co the tu vong bat ngo tu ngay thu nam đen ngay thu bay mac benh, khi ma o ngoai da, cac thuong ton đang ngai xuat hien rat it. Cac bieu hien ve sau dien ra o benh nhan con song trong vong 8-10 ngay. Benh nhan o giai đoan đau co nhung bieu hien:cac nhan to đong mau (nhu tieu cau, huyet tuong va huyet thanh) suy giam va luong antithrombin tuan hoan gia tang. Benh nhan o giai đoan sau co luong tieu cau bi giam manh; tuy nhien su thieu hut cac nhan to đong mau it tram trong hon. Mot so benh nhan o giai đoan sau cung cho thay co su gia tang ve luong antithrombin. Dang nay co the bat gap o moi noi, chiem tu 3 đen 25% cac ca tu vong, tuy thuoc vao đoc tinh cua cac vet san. Đau mua xuat huyet co kha nang gay tu vong rat cao.


Nguyen nhan Benh đau mua xuat phat tu viec nhiem virus Variola, thuoc chi Orthopoxvirus, ho Poxviridae. Variola la mot virus hinh gach, co lon vao khoang 302-350 nanomet x 244-270 nm, co bo gen DNA dang hai soi, va co mot vong that lai o moi đau. Hai dang đau mua co ban la variola major va variola minor.
Bon loai virus thuoc chi Orthopoxvirus gay benh o nguoi la: Variola, vaccinia, cowpox (gay đau mua o đong vat) va monkeypox. Trong tu nhien, virus variola chi gay benh o nguoi, du đong vat linh truong va cac loai đong vat khac cung bi nhiem benh o moi truong thi nghiem. Vaccinia, cowpox va monkeypox co the gay benh o ca nguoi lan đong vat.
Chu ky song cua cac virus thuoc ho Poxviridae kha phuc tap vi co nhieu dang gay truyen nhiem, voi co che xam nhap te bao đa dang. Virus ho nay la duy nhat trong so cac virus co DNA vi chung khong tai tao trong nhan te bao, ma la o te bao chat. Đe tai tao, cac virus san sinh ra nhieu loai protein đac trung ma cac virus DNA khac khong tao ra đuoc, trong đo protein quan trong nhat la RNA polymer hoa dua tren DNA cua virus.
Ca hai loai virion (Hat virus hoan chinh hay dang virus nghi o ben ngoai te bao chu) co vo va khong co vo đeu lay nhiem. Vo virus đuoc lam bang cac mang Golgi chua mot loai polypeptit virus đac biet, bao gom hemagglutinin. Su lay nhiem variola major hoac variola minor đeu tao ra mien dich chong lai loai con lai.


= Su truyen benh =
Benh lan truyen qua viec hit phai cac virus variola trong khong khi, thuong tu cac dich tu vung hong, mui, niem mac hong cua nguoi nhiem benh. Benh đuoc truyen tu nguoi sang nguoi chu yeu qua viec tiep xuc mat đoi mat keo dai voi nguoi nhiem benh, thuong trong khoang cach duoi 1,8m, nhung cung co the bi truyen benh qua viec tiep xuc truc tiep voi cac dich co the bi nhiem virus hoac cac đo vat bi nhiem ban nhu tam trai giuong hay quan ao. Đau mua hiem khi gay lay nhiem qua khong khi trong khong gian kin nhu toa nha, xe buyt, xe lua. Virus co the lay truyen qua đuong nhau thai, nhung benh đau mua bam sinh co ty le tuong đoi thap. Đau mua khong đuoc ghi nhan la co the lay truyen trong thoi ky tien trieu va virus thuong phat tan tu luc xuat hien cac vet ban, hay đi kem voi cac thuong ton o mieng va hong. Virus co the lay truyen qua trong giai đoan phat benh, thuong nhat la khoang tuan đau tien xuat hien vet ban, khi cac thuong ton o da con nguyen ven.
Benh bat đau it lay nhiem trong khoang 7 đen 10 ngay tu luc vay xuat hien, nhung nguoi benh van co kha nang lay nhiem cho đen khi mieng vay cuoi cung rung đi.
Đau mua co tinh lay nhiem cao, nhung thuong voi toc đo cham va it rong khap hon so voi cac benh truyen nhiem do virus khac; co the boi vi benh chi lay nhiem qua viec tiep xuc gan va chi xay ra sau khi vet ban đa xuat hien. Ty le lay nhiem cung bi anh huong boi thoi gian ngan trong giai đoan lay nhiem. O vung on đoi, so ca lay nhiem đau mua đat cao nhat vao mua đong va mua xuan. O khu vuc nhiet đoi, benh xuat hien khap ca nam. Tuoi mac benh đau mua phu thuoc vao kha nang mien dich co đuoc cua co the. Mien dich tu vac-xin giam theo thoi gian va co the khong con nua, nhung dan so gan đay thuc hien viec tiem chung thuong xuyen. Đau mua khong đuoc ghi nhan co the lay truyen qua con trung hay đong vat va khong co truong hop vat chu mang mam benh khong the hien trieu chung (asymptomatic carrier).


Chan đoan benh Theo đinh nghia y hoc, đau mua la loai benh đi kem voi sot cap tinh tren 38,3 °C, cung voi cac vet ban co đac điem cung, mun nuoc hoac mun mu an sau xuat hien vao cung thoi ky phat trien ma khong co nguyen nhan ro rang. Neu co truong hop benh đuoc nhan thay, benh se đuoc xac nhan thong qua cac kiem tra phong thi nghiem.
Xet tu quan sat kinh hien vi, virus đau mua san sinh cac the vui mang te bao chat đien hinh, trong đo quan trong nhat la the Guarnieri, va la vi tri đe virus sinh san. The Guarnieri trong giong đom mau hong, co the de dang nhan dien qua lam sinh thiet da cung hermatoxylin va eosin. The nay đuoc tim thay o tat ca cac benh nhiem virus đau mua nhung su vang mat the Guarnieri khong the đuoc xem la loai tru benh đau mua. Chan đoan nhiem virus orthopoxvirus cung co the đuoc thuc hien nhanh chong bang xet nghiem qua kinh hien vi đien tu đoi voi dich mu hoac vay. Tat ca orthopoxvirus đeu co hinh vien gach đac trung qua kinh hien vi đien tu.
Xac đinh benh bang thi nghiem đoi voi virus variola bao gom viec nuoi cay virus trong mang chorioallantoic (mot phan cua phoi ga) va kiem tra cac mun boc thuong ton duoi nhung đieu kien nhiet đo xac đinh. Chung virus co the đuoc đac trung boi phan tich phan ung chuoi polymerase (PCR) va han che manh chieu dai đa hinh (RFLP). Kiem tra huyet thanh va xet nghiem mien dich lien ket enzym (ELISA), đe đo mien dich glubulin virus đau mua cu the va khang nguyen cung đa đuoc phat trien đe ho tro trong viec chan đoan nhiem benh.
Benh thuy đau (chickenpox) thuong bi nham lan voi benh đau mua vao thoi ky đau. Hai benh nay co the đuoc phan biet bang nhieu phuong phap. Khong giong benh đau mua, benh thuy đau thuong khong anh huong len long ban tay va long ban chan. Them vao đo, mun mu cua thuy đau co nhieu kich co khac nhau tuy thuoc vao thoi gian phat ban, con mun mu benh đau mua đeu gan nhu cung kich co vi anh huong cua virus phat trien đong đeu hon. Co nhieu phuong phap thi nghiem đe phat hien thuy đau trong cac truong hop benh đau mua con nghi van.


Phong chong Phuong phap đau tien đuoc su dung đe ngan chan đau mua la cay mam benh đau mua. No co the đa đuoc thuc hien o An Đo vao khoang nam 1000 TCN, va tiem mot mui đau mua bot, hoac rac đau mua len da noi co vet xuoc. Tuy nhien, y tuong rang tiem co nguon goc tu An Đo đa la mot thach thuc đoi vi đuoc mieu ta trong cac van ban y hoc tieng Phan ve qua trinh tiem. Viec cay mam benh đau mua o Trung Quoc co the đuoc tim thay vao cuoi the ky 10, va quy trinh đuoc thuc hien rong rai vao the ky 16 trong thoi ky nha Minh. Neu thanh cong, tiem se tao ra kha nang mien dich voi đau mua. Tuy nhien, phuong phap nay yeu cau cay truc tiep mu cua nguoi benh đau mua (chua virus đau mua đa suy yeu) vao nguoi khac, nen nguoi đuoc cay mam benh co the bi đau mua boi chinh viec cay mu nay. Cay mam benh đau mua co ty le tu vong khoang 0,5-2%, thap hon đang ke so voi ty le tu vong tu 20-30% cua chinh benh nay.
Nguoi đau tien đat nen mong cho tiem chung vac-xin la Edward Jenner, mot bac si kiem thanh vien danh du cua Hiep hoi Hoang gia London, Anh. Theo Tech Insider, vac-xin la mot trong nhung thanh tuu khoa hoc lon nhat cua nhan loai, giup con nguoi mien dich voi nhieu can benh nguy hiem khac nhau. Tu vac-xin (vaccine) co nguon goc tu tieng Latin "vaccinus", nghia la "lien quan đen bo".
Edward Jenner, mot bac si nguoi Anh, chinh thuc hop thuc hoa va đua thuat ngu "tiem ngua" vao tai lieu khoa hoc cuoi nam 1700. Jenner khong phai la nguoi đau tien kham pha ra cach thuc vac-xin hoat đong, nhung ong đat nen mong cho linh vuc mien dich hoc va dap tat dich benh đau mua, mot trong nhung can benh nguy hiem nhat tung xay ra trong lich su.
Nam 1796, đai dich đau mua hoanh hanh khap chau Au. Can benh nay gay ra cac trieu chung nhu cum, sot va nhieu not mun đoc xuat hien tren mat cung nhu co the. Dang virus pho bien gay benh đau mua giet chet khoang 30% benh nhan trong khi mot dang virus hiem gap hon gan nhu luon khien nguoi benh tu vong. Benh đau mua lay qua đuong ho hap va tiep xuc nen so nguoi mac benh tang len rat nhanh.
Qua quan sat thuc te, Jenner phat hien mot can benh gay noi mun nuoc o loai bo cung co the lay sang nguoi va gay benh nhe. Ong quan sat thay nhung nguoi chan nuoi, vat sua bo sau khi mac benh nay thi khong bao gio bi mac benh đau mua. Do cac trieu chung tuong tu nhau, ong goi no la benh "đau bo". Ong cung bat đau suy nghi ve kha nang truyen can benh đau bo sang nguoi đe phong benh đau mua.

Jenner tim gap co gai tre Sarah Nelms chuyen lam nghe vat sua bo đang bi benh đau bo, thu thap vai giot dich long tu cac vet loet moi phat trien tren ban tay va canh tay co. Sau đo, ong tiem chat long nay vao tay cau be 8 tuoi khoe manh cung lang ten James Phipps.
Phipps sot nhe va bi đau nach sau khi tiem. Chin ngay sau đo, cau be cam thay on lanh va an khong ngon mieng. Nhung tat ca trieu chung tren bien mat vao ngay ke tiep. Hai thang sau, Jenner tien hanh thu nghiem kiem tra. Ong tiem chat long chua mam benh đau mua vao nguoi Phipps, nhung cau be khong mac benh đau mua va mien dich voi can benh nay suot phan đoi con lai. Sau đo Phipps con đuoc cay mam benh đau mua hon 20 lan ma khong bi nhiem benh. 
Ket qua thu nghiem cung cap bang chung thuyet phuc cho thay, hanh đong đua mot luong nho mam benh khong gay hai cua benh truyen nhiem vao co the la cach đe phong tranh can benh tuong tu trong tuong lai. Đay la nguyen tac co ban cua tiem chung vac-xin.
Phuong phap "tiem ngua" cua Jenner đa giup chau Au đay lui đai dich đau mua. Nam 1800, viec tiem chung tro nen pho bien o hau het cac nuoc chau Au va sau đo lan rong ra toan the gioi.


Đau mua trong lich su Viet Nam Lich su Viet Nam co ghi lai mot so nhung nhan vat chet vi benh đau mua. Trong đo co Hoang tu Canh, nguoi con ca cua vua Nguyen The To (nien hieu Gia Long). Hoang tu Canh mat nam 22 tuoi, đe lai mot vo va hai con. Vua Tu Đuc cung bi benh đau mua va bi vo sinh nen nhan mot nguoi con nuoi len lam vua va chi tai vi đuoc 3 ngay, đo la vua Duc Đuc
Su nha Nguyen cung ghi hai nan dich lon truoc thoi Phap thuoc:

"Nam Canh Thin (1820) thang 11 (am lich) benh dich lan tran, khoi đau tu Ha Tien đen Bac Thanh. Nhieu nguoi chet. Nha nuoc chan cap cho dan tong cong 73 van quan tien."
"Nam Canh Ty (1840) thang 9 (am lich) o Son Tay tu mua xuan đen mua thu co hon 4.900 nguoi chet dich."
Vet seo ram tren da mat thuong la chung tich cua benh đau mua, tieng Viet co chu rieng đe goi: "ro".


Chu thich Tai lieu Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Smallpox tai Wikimedia Commons
Benh đau mua Luu tru ngay 31 thang 10 nam 2013 tai Wayback Machine, Vien Ve sinh - Y te cong cong Tp. Ho Chi Minh.