Tieng Anh hay Anh ngu (English  ) la mot ngon ngu Giecmanh Tay thuoc ngu he An-Au. Dang thuc co nhat cua ngon ngu nay đuoc noi boi nhung cu dan tren manh đat Anh thoi so ky trung co. Ten ban ngu cua thu tieng nay bat nguon tu toc danh cua mot trong nhung bo lac Giecmanh di cu sang đao Anh truoc kia, goi la toc Angle. Xet ve pha he ngon ngu hoc, tieng Anh co moi quan he gan gui voi tieng Frisia va tieng Saxon Ha; tuy vay qua hang ngan nam lich su, von tu tieng Anh đa chiu anh huong rat lon tu cac phuong ngu co cua tieng Phap (khoang 29% tu vung tieng Anh hien đai) va tieng Latinh (cung khoang 29%), them nua la cac anh huong sau sac cua tieng Bac Au co (mot ngon ngu Giecmanh Bac) len ngu phap va tu vung cot loi cua no.
Cac dang tieng Anh thuo som, goi chung la tieng Anh co, phat sinh tu cac phuong ngu co xua thuoc nhom ngon ngu Giecmanh Bien Bac. Nhung phuong ngu ay von la tieng me đe cua nguoi Anglo-Saxon di cu sang Đao Anh vao the ky thu 5, roi tiep tuc bien đoi suot the ky thu 8 va thu 9 do tiep xuc dai dang voi tieng Bac Au co cua di dan Viking. Giai đoan tieng Anh trung đai bat đau vao cuoi the ky 11, ngay sau cuoc xam luoc Anh cua nguoi Norman, voi nhung anh huong đang ke đen tu cac phuong ngu Phap co (đac biet la tieng Norman co) va tieng Latinh suot khoang 300 nam rong. Đen cuoi the ky 15, tieng Anh buoc vao giai đoan can đai sau khi trai qua qua trinh bien đoi nguyen am quy mo lon va xu the vay muon tu ngu tieng Hy-La thoi Phuc hung, đong thoi voi su ra đoi cua may in ep tai Luan Đon. Thong qua đo ma van hoc Anh ngu bay gio đa đat đen đinh cao, noi bat voi cac chung tich nhu ban dich tieng Anh cua Kinh Thanh đoi vua James I va cac vo kich kinh đien cua đai van hao William Shakespeare.
Ngu phap tieng Anh hien đai la ket qua cua qua trinh bien đoi dan dan tu kieu dependant-marking đien hinh cua he An-Au, đac trung voi su bien đoi hinh thai phong phu va trat tu tu tuong đoi tu do, sang kieu phan tich, đac trung voi hinh thai it bien đoi cung trat tu chu-đong-tan thieu linh đong. Tieng Anh hien đai dua phan lon vao tro đong tu va trat tu tu đe bieu đat cac thi (tense), thuc (mood) va the (aspect) phuc tap, cung nhu cac cau truc bi đong, nghi van va mot so dang phu đinh.
Tieng Anh hien đai lan rong khap the gioi ke tu the ky 17 nho tam anh huong toan cau cua Đe quoc Anh va Hoa Ky. Thong qua cac loai hinh in an va phuong tien truyen thong đai chung cua nhung quoc gia nay, vi the tieng Anh đa đuoc nang len hang đau trong dien ngon quoc te, giup no tro thanh lingua franca tai nhieu khu vuc tren the gioi va trong nhieu boi canh chuyen mon nhu khoa hoc, hang hai va luat phap. Tieng Anh la ngon ngu co so luong nguoi noi đong đao nhat tren the gioi, va co so luong nguoi noi ban ngu nhieu thu ba tren the gioi, chi sau tieng Trung Quoc chuan va tieng Tay Ban Nha. Tieng Anh la ngoai ngu đuoc nhieu nguoi hoc nhat va la ngon ngu chinh thuc hoac đong chinh thuc cua 59 quoc gia tren the gioi. Hien nay so nguoi biet noi tieng Anh nhu mot ngoai ngu đa ap đao hon so nguoi noi tieng Anh ban ngu. Tinh đen nam 2005, luong nguoi noi tieng Anh đa can moc xap xi 2 ty. Tieng Anh la ban ngu đa so tai Vuong quoc Anh, Hoa Ky, Canada, Uc, New Zealand (xem vung van hoa tieng Anh) va Cong hoa Ireland. No đuoc su dung pho bien o mot so vung thuoc vung Caribe, Chau Phi, Nam A, Đong Nam A, va Chau Đai Duong. Tieng Anh la ngon ngu đong chinh thuc cua Lien Hop Quoc, Lien minh chau Au, cung nhieu to chuc quoc te va khu vuc. Ngoai ra no cung la ngon ngu Giecmanh đuoc su dung rong rai nhat, voi luong nguoi noi chiem it nhat 70% tong so nguoi noi cac ngon ngu thuoc nhanh An-Au nay.


Phan loai Tieng Anh la mot ngon ngu An–Au, cu the hon la ngon ngu thuoc nhanh Tay cua ngu toc Giecmanh. Dang co cua tieng Anh –Tieng Anh co – bat nguon tu day phuong ngu đuoc noi boi cac dan toc Giecmanh sinh song doc bo Bien Bac xu Frisia (nay thuoc Ha Lan). Cac phuong ngu Giecmanh ay đa phat sinh nhom ngon ngu Anglic tren Đao Anh, cung nhu tieng Frisia va tieng Đuc Ha/Saxon Ha tren luc đia chau Au. Tieng Frisia do vay co quan he rat gan voi tieng Anh, va cung chinh vi vay nen gioi ngon ngu hoc moi gop chung vao nhom Anh-Frisia. Ngoai ra, tieng Đuc Ha/Saxon Ha cung co quan he gan gui voi tieng Anh, song phan loai gop ba thu tieng tren thanh mot nhom duy nhat (goi la nhom Giecmanh Bien Bac) hien con bi nhieu nguoi phan bac. Tieng Anh co đa dan dien tien thanh tieng Anh trung đai, roi tiep tuc phat trien thanh tieng Anh đuong đai. Đong thoi, cac phuong ngu tieng Anh co va tieng Anh trung đai cung đa bien đoi thanh cac ngon ngu moi; chang han tieng Scotland, cung nhu cac ngon ngu đa that truyen nhu tieng Fingal va tieng Yola o Ireland.
Tieng Anh – giong nhu tieng Iceland va tieng Faroe, von đeu la cac ngon ngu đuoc su dung tren cac đao co lap va do vay chung đuoc cach ly khoi cac anh huong ngon ngu tren đat lien – đa phan ky đang ke khoi cac nhanh chi em. Khong ton tai su thong hieu lan nhau giua tieng Anh voi bat ky thu tieng Giecmanh luc đia nao, so di boi su khac biet tu vung, cu phap va am vi. Du vay khi xem xet ky hon, tieng Ha Lan va tieng Frisia van luu giu nhieu net tuong đong voi tieng Anh, đac biet la neu ta đem so sanh voi cac giai đoan co hon cua tieng Anh.
Tuy nhien, khong giong tieng Iceland va tieng Faroe von bi co lap o muc đo cao hon, tieng Anh van chiu anh huong tu mot so ngon ngu đai luc đuoc du nhap vao đao Anh kem theo cac cuoc xam luoc va di dan trong qua khu (đac biet la tieng Phap Norman va tieng Bac Au co). Nhung su bien ay đa han in vao von tu va ngu phap tieng Anh nhung dau an rat sau sac, cung la ngon nguon cua cac net tuong đong giua tieng Anh hien đai voi mot so ngon ngu ngoai nganh – song chung hoan toan khong co tinh thong hieu lan nhau. Dua vao đo, mot so hoc gia đa đe xuat gia thuyet tieng Anh trung đai lai cang (Middle English creole hypothesis), theo đo thi ho cho rang tieng Anh thuc chat la mot ngon ngu pha tron (mixed language) hoac mot ngon ngu lai cang (creole language) chu khong thuan Giecmanh. Tuy đung la cac đinh đe cua gia thuyet nay đuoc thua nhan rong rai, song phan lon gioi chuyen gia ngay nay khong he coi tieng Anh la ngon ngu pha tron.
Tieng Anh đuoc phan loai la mot ngon ngu Giecmanh vi no co nhieu điem đoi moi giong cac ngon ngu nhu tieng Ha Lan, tieng Đuc va tieng Thuy Đien. Đieu nay chung to cac ngon ngu ay chac han đa phat sinh tu cung mot ngon ngu to tien ma gioi ngon ngu hoc goi la tieng Giecmanh nguyen thuy. Mot so điem chung đo bao gom: su phan biet giua lop đong tu manh va yeu, su van dung đong tu khuyet, cung nhu tuan theo cac luat bien đoi phu am tu tieng An-Au nguyen thuy la luat Grimm va luat Verner. Tieng Anh đuoc nhom voi tieng Frisia boi le chung chia se nhieu điem đoc đao, khong ton tai o nhanh nao khac, chang han su ngac cung hoa cac am ngac mem cua tieng Giecmanh nguyen thuy.


Lich su = Tu tien ngu Giecmanh đen tieng Anh co =

Dang co nhat cua tieng Anh đuoc goi la tieng Anh co hay tieng Anglo-Saxon (k. nam 550–1066). Tieng Anh co phat trien tu mot tap hop cac phuong ngu Giecmanh bien Bac, von đuoc noi doc vung duyen hai Frisia, Niedersachsen, Jylland, va Nam Thuy Đien boi nhieu bo lac Giecmanh khac nhau nhu Angle, Saxon, va Jute. Bat đau tu the ky thu 4, nguoi Anglo-Saxon di cu sang đao Anh đong thoi voi su suy vong cua chinh quyen La Ma tai đay. Đen the ky thu 7, ngon ngu cua nguoi Anglo-Saxon đa chiem uu the hoan toan tren đao, thay the cac ngon ngu cua Anh thuoc La Ma (43–409): tieng Britton chung, mot ngon ngu Celt; va tieng Latinh, ngon ngu do nguoi La Ma du nhap vao. Hai cai ten England va English (ban đau la Ænglaland va Ænglisc) đeu bat nguon tu toc danh "Angle".
Tieng Anh co đuoc phan thanh bon phuong ngu chinh: hai phuong ngu Angle (tieng Mercia va tieng Northumbria) va hai phuong ngu Saxon (tieng Kent va tieng Tay Saxon). Nho cai cach giao duc cua Vua Alfred vao the ky thu 9 cung cac anh huong cua vuong quoc Wessex, phuong ngu Tay Saxon đa tro thanh dang ngon ngu viet tieu chuan. Su thi Beowulf đuoc viet bang phuong ngu Tay Saxon; con bai tho tieng Anh lau đoi nhat, Cædmon's Hymn, đuoc viet bang phuong ngu Northumbria. Tieng Anh hien đai phat trien chu yeu tu phuong ngu Mercia, con tieng Scotland phat trien tu phuong ngu Northumbria. Mot vai ban khac ngan vao thoi tieng Anh co so ky đuoc viet bang chu rune. Đen the ky thu 6, nguoi đao Anh tiep nhan bang chu cai Latinh va viet bang phong chu nua ong-xi-an. Bang chu thoi ki đau nay luu giu lai cac ki tu rune la wynn ⟨ƿ⟩ va thorn ⟨þ⟩, va co them cac ky tu Latinh cai bien la eth ⟨ð⟩ va ash ⟨æ⟩.
Tieng Anh co ve co ban la mot ngon ngu khac han tieng Anh hien đai. Nguoi noi tieng Anh the ky 21, neu khong đuoc hoc, se khong tai nao hieu đuoc tieng Anh co. Ngu phap cua no co net giong tieng Đuc hien đai: Danh tu, tinh tu, đai tu, va đong tu co nhieu dang thu bien hinh hon, va thu tu cau cung tu do hon đang ke tieng Anh hien đai. Tieng Anh hien đia co cac dang bien cach cua đai tu (vi du he, him, his) va mot so bien dang o đong tu (vi du speak, speaks, speaking, spoke, spoken); song tieng Anh co co su bien cach o danh tu, va đong tu thi co nhieu đuoi bieu thi ngoi va so hon. Ngay ca vao the ky thu 9 va 10, khi đao Anh nam duoi su chi phoi cua Danelagh va hung chiu cac cuoc xam luoc trien mien cua nguoi Viking, van co bang chung cho thay tieng Bac Au co va tieng Anh co thong hieu nhau o muc đo tuong đoi cao. Tren ly thuyet, toi tan nhung nam 900, thuong dan o Anh quoc van co the đoi thoai voi thuong dan o Scandinavia. Hien nay, cac nghien cuu van đang đuoc tien hanh nham tim hieu ve hang tram bo lac tung sinh song tren đao Anh va Scandinavia, cung nhu cac tiep xuc tuong giao giua ho.
Đoan dich tieng Anh sau đay cua Phuc Am Mattheu 8:20 vao nam 1000 cho thay cac đuoi bien cach (danh cach so phuc, đoi cach so phuc, thuoc cach so đon) va mot đuoi vi ngu (thi hien tai so phuc):

Foxas habbað holu and heofonan fuglas nest


= Tieng Anh trung đai =

Trong thoi ky the ky VIII-XII, tieng Anh co qua su tiep xuc ngon ngu đa chuyen thanh tieng Anh trung đai. Thoi tieng Anh trung đai thuong đuoc xem la bat đau tu cuoc xam luoc nuoc Anh cua William Ke chinh phuc nam 1066.
Ban đau, nhung lan song thuc dan hoa cua nguoi Norse o mien bac quan đao Anh vao the ky VIII-IX đua tieng Anh co đen su tiep xuc voi tieng Bac Au co, mot ngon ngu German phia Bac. Anh huong cua tieng Bac Au co manh nhat la o nhung phuong ngu đong bac quanh York (khu vuc ma Danelaw đuoc ap dung), noi tung la trung tam cua su thuoc đia hoa; ngay nay nhung anh huong nay van hien hien trong tieng Scotland va tieng Anh bac Anh.
Voi cuoc xam luoc cua nguoi Norman nam 1066, thu tieng Anh co đuoc "Bac Au hoa" gio lai tiep xuc voi tieng Norman co, mot ngon ngu Roman rat gan voi tieng Phap. Tieng Norman tai Anh cuoi cung phat trien thanh tieng Anglo-Norman. Vi tieng Norman đuoc noi chu yeu boi quy toc va tang lop cao cua xa hoi, trong khi thuong dan tiep tuc noi tieng Anglo-Saxon, anh huong tieng Norman mang đen mot luong lon tu ngu lien quan đen chinh tri, luat phap va su thong tri. Tieng Anh trung đai luot bo bot he thong bien to. Su khac biet giua danh cach va đoi cach mat đi (tru o đai tu), cong cu cach bi loai bo, va chuc nang cua so huu cach bi gioi han. He thong bien to "quy tac hoa" nhieu dang bien to bat quy tac, va dan dan đon gian hoa he thong hop, khien cau truc cau kem mem deo đi. Trong Kinh Thanh Wycliffe thap nien 1380, đoan Phuc Am Mattheu 8:20 đuoc viet

Foxis han dennes, and briddis of heuene han nestis
O đay, hau to thi hien tai so nhieu -n o đong tu han (nguyen mau "haven", goc tu ha-) hien dien, nhung khong co cach ngu phap nao đuoc the hien.
Đen the ky XII, tieng Anh trung đai phat trien hoan toan, dung hop vao minh ca anh huong cua tieng Bac Au co va tieng Norman; va tiep tuc đuoc noi cho toi khoang nam 1500 thi tro thanh tieng Anh hien đai. Nen van hoc tieng Anh trung đai co nhung tac pham nhu Truyen co Caunterbury cua Geoffrey Chaucer, va Le Morte d'Arthur cua Malory.


= Tieng Anh can đai =

Thoi ky tiep theo la tieng Anh can đai (Early Modern English, 1500–1700). Thoi ky tieng Anh can đai noi bat voi cuoc Great Vowel Shift (1350–1700), tiep tuc đon gian hoa bien to, va su chuan hoa ngon ngu.
Great Vowel Shift anh huong len nhung nguyen am dai đuoc nhan. Đay la mot su "bien đoi day chuyen", tuc la mot am đuoc bien đoi lam tac đong len cac am khac nua. Nhung nguyen am vua va nguyen am mo đuoc nang len, va nguyen am đong bien thanh nguyen am đoi. Vi du, tu bite ban đau đuoc phat am giong tu beet ngay nay, nguyen am thu hai trong tu about đuoc phat am giong trong tu boot ngay nay. Great Vowel Shift gay nen nhieu su bat tuong đong trong cach viet, vi tieng Anh hien đai duy tri phan nhieu cach viet cua tieng Anh trung đai, va cung giai thich tai sao, cac ky tu nguyen am trong tieng Anh lai đuoc phat am rat khac khi so voi nhung ngon ngu khac.
Tieng Anh tro thanh ngon ngu uy tinh duoi thoi Henry V. Khoang nam 1430, Toa an Chancery tai Westminster bat đau su dung tieng Anh đe viet cac tai lieu chinh thuc, va mot dang chuan moi, goi la Chancery Standard, đuoc hinh thanh dua tren phuong ngu thanh Luan Đon va East Midlands. Nam 1476, William Caxton gioi thieu may in ep toi nuoc Anh va bat đau xuat ban nhung quyen sach đau tien, lam lan rong su anh huong cua dang chuan moi. Nhung tac pham cua William Shakespeare va ban dich Kinh Thanh đuoc uy quyen boi Vua James I đai dien cho nen van hoc thoi ky nay. Sau cuoc Vowel Shift, tieng Anh can đai van co net khac biet voi tieng Anh ngay nay: vi du, cac cum phu am /kn ɡn sw/ trong knight, gnat, va sword van đuoc phat am đay đu. Nhung đac điem ma đoc gia cua Shakespeare ngay nay co the thay ky quac hay loi thoi thuong đai dien cho nhung net đac trung cua tieng Anh can đai.
Trong Kinh Thanh Vua James 1611, viet bang tieng Anh can đai, Mattheu 8:20:

The Foxes haue holes and the birds of the ayre haue nests


= Su lan rong cua tieng Anh hien đai =
Toi cuoi the ky 18, Đe quoc Anh đa truyen ba tieng Anh toi moi ngoc ngach cua cac thuoc đia, cung nhu cac vung chiu anh huong đia chinh tri cua ho. Thuong mai, khoa hoc, ky thuat, ngoai giao, nghe thuat va giao duc đeu đa gop phan đua tieng Anh tro thanh ngon ngu toan cau đich thuc đau tien, đong vai tro cot yeu trong giao thiep quoc te. Do qua trinh banh truong va thuoc đia hoa cac vung đat cua Anh quoc, nhieu quy chuan tieng Anh moi đa phat sinh trong dien ngon va van viet. Ngay nay, tieng Anh đuoc tiep nhan va su dung o mot phan Bac My, mot phan chau Phi, Uc, va nhieu noi khac. Thoi hau thuoc đia, mot so quoc gia đa sac toc sau khi gianh đuoc đoc lap van giu tieng Anh la ngon ngu chinh thuc, đe tranh cac phien toai chinh tri xoay quanh viec qua uu tien mot ngon ngu ban đia nhat đinh nao đo. Vao the ky 20, tam anh huong kinh te va van hoa ngay cang lon cua Hoa Ky, cung nhu vi the sieu cuong cua no sau khi Chien tranh the gioi thu hai khep lai, đa đay nhanh toc đo lan truyen cua tieng Anh tren khap toan cau. Đen the ky 21, tieng Anh đuoc noi va viet nhieu hon bat ky mot thu tieng nao trong lich su.
Trong qua trinh phat trien cua tieng Anh hien đai, nhieu quy chuan su dung ngon ngu tuong minh đa đuoc đe xuat va phat hanh, lan truyen thong qua cac phuong tien nhu giao duc pho cap va cac an ban tai tro boi nha nuoc. Nam 1755, Samuel Johnson xuat ban cuon A Dictionary of the English Language, trong đo gioi thieu cac quy tac đanh van va phuong thuc su dung chuan chi tieng Anh. Nam 1828, Noah Webster cho ra mat tu đien American Dictionary of the English language nham huong đen mot su quy chuan đoi voi khau ngu va van ngu cua tieng Anh My, đoc lap khoi tieng Anh Anh. O Anh quoc, cac đac điem phuong ngu phi chuan hoac ha luu đa lien tuc bi de biu va xem thuong, đieu ma đa dan đen su lan rong cua cac bien the uy tin trong tang lop trung luu.
O tieng Anh hien đai, su tieu bien cach ngu phap đa gan nhu hoan thien (gio đay đac điem nay chi xuat hien o cac đai tu, v.d. cac cap nhu he va him, she va her, who va whom), va SVO la thu tu tu on đinh. Mot so bien đoi, chang han đac điem do-ho tro, đa pho bien o moi phuong ngu. (Tieng Anh ngay xua khong dung đong tu "do" trong vai tro tro đong tu chung nhu tieng Anh hien đai; đac điem nay von chi xuat hien o cau hoi, song cung khong hoan toan bat buoc. Ngay nay, "do-ho tro" cung đong tu have đang ngay cang tro thanh chuan.) Cac dang tiep dien đuoi -ing co ve đang lan sang cac cau truc khac, va cac dang nhu had been being built đang ngay cang pho bien. Su chinh quy hoa cac dang bat quy tac cung đang tiep dien cham chap (v.d. dreamed thay vi dreamt), va cac loi thay the mang tinh phan tich đoi voi cac dang bien hinh đang cang tro nen thong thuong (v.d. more polite thay vi politer). Tieng Anh Anh cung đang trong qua trinh bien đoi do bi anh huong cua tieng Anh My, thuc đay boi su hien dien tran lan cua tieng Anh My tren cac phuong tien truyen thong va su uy tin gan lien voi vi the sieu cuong cua Hoa Ky.


Phan bo đia ly Tinh đen nam 2016, 400 trieu nguoi co ngon ngu me đe la tieng Anh, va 1,1 ti nguoi dung no lam ngon ngu thu hai hoac ngoai ngu. Tieng Anh la ngon ngu đung thu ba ve so nguoi ban ngu, sau tieng Quan Thoai va tieng Tay Ban Nha. Tuy nhien, khi ket hop so nguoi ban ngu va phi ban ngu, no co the, tuy theo uoc tinh, la ngon ngu pho bien nhat the gioi. Tieng Anh đuoc noi boi cac cong đong o moi noi va o hau khap cac hon đao tren cac đai duong. 


= Ba vong tron quoc gia noi tieng Anh =
Braj Kachru phan biet cac quoc gia noi tieng Anh đuoc noi bang mo hinh ba vong tron. Trong mo hinh nay, "vong trong" la quoc gia voi cac cong đong ban ngu tieng Anh lon, "vong ngoai" la cac quoc gia noi tieng Anh chi la ban ngu cua so it nhung đuoc su dung rong rai trong giao duc, truyen thong va cac muc đich khac, va "vong mo rong" la cac quoc gia noi nhieu nguoi hoc tieng Anh. Ba vong tron nay thay đoi theo thoi gian.

Nhung quoc gia voi cac cong đong ban ngu lon gom Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland, Hoa Ky, Uc, Canada, Cong hoa Ireland, va New Zealand, nhung noi đa phan dan so noi tieng Anh, va Cong hoa Nam Phi, noi mot thieu so đang ke noi tieng Anh. Cac quoc gia đong nguoi ban ngu tieng Anh nhat la Hoa Ky (it nhat 231 trieu), Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland (60 trieu), Canada (19 trieu), Uc (it nhat 17 trieu), Cong hoa Nam Phi (4,8 trieu), Cong hoa Ireland (4,2 trieu), va New Zealand (3,7 trieu). O nhung quoc gia nay, con cua nhung nguoi ban ngu hoc tieng Anh tu cha me, con nguoi ban đia noi ngon ngu khac hay nguoi nhap cu thuong hoc tieng Anh đe giao tiep voi moi nguoi xung quanh.


Am vi hoc Ngu am va am vi cua tieng Anh khac nhau giua tung phuong ngu, nhung chung hau nhu khong anh huong may đen qua trinh giao tiep. Su bien thien am vi anh huong đen von am vi (tuc am to phan biet ve y nghia), va su bien thien ngu am bao ham su khac biet trong cach phat am cua cac am vi. Bai viet nay chi noi tong quan ve hai dang phat am chuan đuoc dung o Vuong quoc Anh va Hoa Ky, lan luot la: Received Pronunciation (RP) va General American (GA).
Bang ben duoi su dung mau tu chuan cua Bang mau tu ngu am quoc te (IPA).


= Phu am =

Đa so phuong ngu tieng Anh so huu cung mot bo 24 phu am. Bang ben duoi the hien cac phu am trong phuong ngu California cua tieng Anh My va cua chuan RP.

* Thuong đuoc phien am la /r/
O bang tren, đoi voi cac am on (am tac, tac-xat, va xat) đi theo cap (nhu /p b/, /tʃ dʒ/, va /s z/), thi am đung truoc trong cap la am cang (hay am manh) con am sau la am loi (hay am yeu). Đe phat cac am on cang nhu /p tʃ s/, ta can cang co va ha hoi manh hon so voi khi phat cac am on loi nhu /b dʒ z/. Theo đo am on cang luon vo thanh, con am on loi huu thanh mot phan khi đung đau hoac cuoi ngu luu va huu thanh hoan toan khi bi kep giua hai nguyen am. Cac am tac cang, nhu /p/ chang han, co them mot so đac điem cau am khac biet o đa so cac phuong ngu: no tro thanh am bat hoi [pʰ] khi mot minh đung o đau mot am tiet đuoc nhan, tro thanh am khong bat hoi o hau het cac truong hop khac, va thuong tro thanh am buong khong nghe thay [p ] hoac am tien-thanh hau hoa [ˀp] khi đung o cuoi am tiet. Đoi voi cac tu đon am tiet, nguyen am đung truoc am tac cang đuoc rut ngan đi: vay nen nguyen am trong tu nip ngan hon (ve mat ngu am, khong phai am vi) khi so voi nguyen am trong tu nib.

am tac loi: bin [bɪˑn], about [əˈbaʊt], nib [nɪˑb]
am tac cang: pin [ˈpʰɪn], spin [spɪn], happy [ˈhæpi], nip [ˈnɪp ] hay [ˈnɪˀp]
Trong RP, am tiep can ben /l/ co hai tha am chinh, đo la: am [l] thuong hoac sang, nhu trong tu light 'nhe, anh sang'; va am [ɫ] ngac mem hoa hoac toi, nhu trong tu full 'no, đay'. Am ɫ toi thuong xuat hien trong chuan GA.

l sang: light theo RP [laɪt]
l toi: full theo RP va GA [fʊɫ], light theo GA [ɫaɪt]
Tat ca am vang (/l, r/) va am mui (/m, n, ŋ/) đeu bi phi thanh hoa khi đung sau mot am on vo thanh, va so huu am tiet tinh khi đung sau mot phu am o cuoi tu.

am vang vo thanh: clay [kleɪ]; snow RP [snəʊ], GA [snoʊ]
am vang am tiet tinh: paddle [ˈpad.l], button [ˈbʌt.n]


= Nguyen am =
Nguyen am bien thien tuy theo tung vung mien va la mot trong cac đac điem de nhan thay nhat cua giong nguoi noi. Bang duoi bieu dien cac am vi nguyen am trong Received Pronunciation (RP) va General American (GA), kem theo cac tu vi du. Am vi đuoc the hien bang ky hieu IPA va cac tu trong cot RP đuoc lay lam chuan trong cac tu đien Anh ngu.

RP phan biet đo ngan dai nguyen am. Theo đo, nguyen am dai se co them ky hieu ⟨ː⟩ o sau; vi du, nguyen am trong tu need [niːd] khac voi trong tu bid [bɪd]. Trai lai, GA khong phan biet đo ngan dai nguyen am.
Nguyen am theo RP va GA đeu rut ngan ve mat ngu am truoc cac phu am cang trong cung mot am tiet, nhu đoi voi /t tʃ f/, song giu nguyen đo dai neu đung truoc cac phu am loi nhu /d dʒ v/ hoac trong cac am tiet mo: vi vay, cac nguyen am trong tu rich [rɪtʃ], neat [nit], va safe [seɪf] ngan hon ro rang khi so voi cac nguyen am trong tu ridge [rɪˑdʒ], need [niˑd], va save [seˑɪv], va nguyen am trong tu light [laɪt] ngan hon trong tu lie [laˑɪ]. Vi cac phu am loi thuong vo thanh o cuoi mot am tiet, đo dai nguyen am la mot dau hieu quan trong cho thay phu am theo sau la loi hay cang.


Ngu phap Khac voi nhieu ngon ngu An-Au khac, tieng Anh đa gan nhu loai bo he thong bien to dua tren cach đe thay bang cau truc phan tich. Đai tu nhan xung duy tri he thong cach hoan chinh hon nhung lop tu khac. Tieng Anh co bay lop tu chinh: đong tu, danh tu, tinh tu, trang tu, han đinh tu (tuc mao tu), gioi tu, va lien tu. Co the tach đai tu khoi danh tu, va them vao than tu. Tieng Anh co mot tap hop tro đong tu phong phu, nhu have (nghia đen 'co') va do ('lam'). Cau nghi van co do-support, va wh-movement (tu hoi wh- đung đau).
Mot vai đac điem tieu bieu cua ngu toc German van con o tieng Anh, nhu nhung than tu đuoc bien to "manh" thong qua ablaut (tuc đoi nguyen am cua than tu, tieu bieu trong speak/spoke va foot/feet) va than tu "yeu" bien to nho hau to (nhu love/loved, hand/hands). Vet tich cua he thong cach va giong hien dien trong đai tu (he/him, who/whom) va su bien to đong tu to be.
Trong vi du sau, ca bay lop tu co mat:

(Chu tich uy ban va vi chinh khach lam loi va vao nhau du doi khi cuoc hop bat đau)


= Danh tu =
Danh tu dung bien to đe chi so va su so huu. Danh tu moi co the đuoc tao ra bang cach ghep tu (goi la compound noun). Danh tu đuoc chia ra thanh danh tu rieng va danh tu chung. Danh tu cung đuoc chia thanh danh tu cu the (nhu "table" - cai ban) va danh tu truu tuong (nhu "sadness" - noi buon), va ve mat ngu phap gom danh tu đem đuoc va khong đem đuoc.
Đa so danh tu đem đuoc co the bien to đe the hien so nhieu nho hau to -s/es, nhung mot so co dang so nhieu bat quy tac. Danh tu khong đem đuoc chi co the "so nhieu hoa" nho mot danh tu co chuc nang nhu phan loai tu (vi du one loaf of bread, two loaves of bread).
Vi du:
Cach lap so nhieu thong thuong:

So it: cat, dog
So nhieu: cats, dogs
Cach lap so nhieu bat quy tac:

So it: man, woman, foot, fish, ox, knife, mouse
So nhieu: men, women, feet, fish, oxen, knives, mice
Su so huu đuoc the hien bang  (')s  (thuong goi la hau to so huu), hay gioi tu of. Ve lich su (')s đuoc dung cho danh tu chi vat song, con of dung cho danh tu chi vat khong song. Ngay nay su khac biet nay it ro rang hon. Ve mat chinh ta, hau to -s đuoc tach khoi goc danh tu boi dau apostrophe.
Cau truc so huu:

Voi -s: The woman's husband's child
Voi of: The child of the husband of the woman
(Con cua chong cua nguoi phu nu)


= Đong tu =
Đong tu tieng Anh đuoc chia theo thi va the, va hop (agreement) voi đai tu ngoi so ba so it. Chi đong tu to be van phai hop voi đai tu ngoi thu nhat va thu hai so nhieu. Tro đong tu nhu have va be đi kem voi đong tu o dang hoan thanh va tiep dien. Tro đong tu khac voi đong tu thuong o cho tu not (chi su phu đinh) co the đi ngay sau chung (vi du, have not va do not), va chung co the đung đau trong cau nghi van.


Tham khao Thu muc Lien ket ngoai Giong tieng Anh tren khap the gioi (Đai hoc Edinburgh) Cac tep am thanh so sanh cach phat am cua 110 tu theo 50 chat giong tieng Anh tren toan cau
Kho luu tru Quoc te Phuong ngu Tieng Anh – tap hop cac ban ghi am cua nhieu phuong ngu tieng Anh va giong tieng Anh L2 quoc te