Vu xa sung le Phat Đan o Hue la mot vu xa sung xay ra vao ngay 8 thang 5 nam 1963 khien 8–9 Phat tu khong vu trang tu vong tai Hue, Viet Nam Cong hoa (Viet Nam ngay nay). Luc luong quan đoi va an ninh cua chinh phu Ngo Đinh Diem đa no sung va nem luu đan vao đam đong Phat tu đang bieu tinh phan đoi lenh cam treo co Phat giao cua chinh quyen trong ngay le Phat Đan. Ngay sau đo, Diem phu nhan trach nhiem cua chinh phu trong vu viec va đo loi cho Mat tran Dan toc Giai phong mien Nam Viet Nam, đieu nay cang lam gia tang su bat man cua đa so tang lop Phat tu.
Su viec nay đa cham ngoi cho mot loat cac phong trao phan khang cua Phat tu nham chong lai su phan biet ton giao do chinh quyen Diem theo Cong giao thuc hien; đuoc goi la Bien co Phat giao, dan đen lan song bat tuan dan su lan rong khap mien Nam Viet Nam. Sau sau thang cang thang va su phan đoi che đo ngay cang gia tang, cac tuong linh quan đoi – đuoc su hau thuan cua CIA – đa tien hanh mot cuoc đao chinh vao ngay 1 thang 11 nam 1963, Ngo Đinh Diem đa bi bat giu va sat hai ngay ngay hom sau.


Boi canh O mot quoc gia uoc tinh co tu 70 đen 90% la tin đo Phat giao, cac chinh sach cua Tong thong Ngo Đinh Diem đa lam day len nhieu chi trich lien quan đen viec thien vi ton giao. La mot tin đo Cong giao Viet Nam nhiet thanh, ong bi nhieu nha su hoc cho la đa theo đuoi cac chinh sach thien vi Cong giao, gay nen nhung thu đich voi gioi Phat tu. Cu the, chinh phu bi coi la thien vi nguoi Cong giao trong cac hoat đong cong, thang chuc trong quan đoi, cung nhu viec phan bo đat đai, uu đai kinh doanh va mien giam thue. Đai hoc Hue, truong Đai hoc duy nhat o mien Trung luc bay gio, do linh muc Cao Van Luan lam Vien truong, bi xem la noi truyen ba triet ly ton giao cua che đo.
Diem tung noi voi mot si quan cap cao, ma quen mat nguoi nay la nguoi theo Phat giao, "Hay đua cac si quan Cong giao vao nhung noi nhay cam. Ho co the tin cay đuoc". Nhieu si quan trong Quan đoi Viet Nam Cong hoa đa cai đao sang Cong giao vi tin rang đieu nay se giup ho co co hoi thang tien trong quan ngu. Ngoai ra, viec cho phep luc luong dan ve su dung sung nham đay lui quan du kich cua Mat tran Dan toc Giai phong mien Nam Viet Nam, cung chi đuoc ap dung đoi voi nhung nguoi Cong giao. Cac si quan quan đoi la tin đo Phat giao, se bi tu choi thang ham neu khong chiu cai đao sang Cong giao. Mot so linh muc Cong giao con co the xay dung va đieu hanh nhung đoi dan quan vu trang rieng, hay tham chi, o mot so đia phuong con xay ra cac tinh trang bi buoc phai cai đao, cuop boc, phao kich va pha huy cac chua chien. Mot so ngoi lang theo đao Phat đa phai cai đao hang loat đe nhan vien tro hoac tranh bi chinh quyen Diem cuong buc tai đinh cu. Giao hoi Cong giao đa tro thanh chu đat lon nhat Viet Nam Cong hoa, va tinh trang "tu nhan" ma thuc dan Phap ap đat đoi voi Phat giao, yeu cau phai co su cho phep chinh thuc đe tien hanh cac hoat đong Phat giao cong cong, van đuoc tiep tuc thuc hien duoi thoi Diem. Đat thuoc so huu cua Giao hoi Cong giao đuoc mien cac bien phap cai cach ruong đat. Nguoi Cong giao tren thuc te cung đuoc mien lao đong cuong che ma chinh phu bat buoc moi cong dan phai thuc hien; vien tro cua Hoa Ky cung đuoc phan phoi khong can xung cho cac lang đa so theo Cong giao. Duoi thoi Ngo Đinh Diem, Giao hoi Cong giao đuoc mien tru đac biet trong viec mua lai tai san. Tham chi, vao nam 1959, Tong thong Diem con gay nen tranh cai khi to chuc nghi le dang hien đat nuoc cho Đuc Trinh nu Maria. La co trang va vang cua Thanh Vatican thuong xuyen đuoc tung bay tai cac su kien cong cong lon tai Viet Nam Cong hoa. Trong chuyen tham đen Đai Loan vao nam 1960, Ngo Đinh Diem đuoc cho la đa tam su voi Tuong Gioi Thach rang, "Ton giao la mot vu khi hieu nghiem". Viet Nam Cong hoa cung đa to chuc nhieu cuoc di cu cho cac tin đo Cong giao tu mien Bac vao lap nghiep tai cac khu đinh cu voi nhieu uu đai. Uoc tinh tu nam 1954 đen nam 1956 đa co khoang 800 nghin nguoi Cong giao, chiem 2/3 tin đo Cong giao tu mien Bac di cu vao mien Nam.

Mot luat hiem khi đuoc thuc thi do Quoc truong Bao Đai ky tu ngay 6 thang 8 nam 1950 đuoc goi la Du so 10 đa đuoc vien dan vao ngay 7 thang 5 nam 1963 đe cam treo co ton giao. Viec nay đa khien cho co Phat giao khong đuoc treo len vao ngay le Phat Đan, ngay sinh cua Thich-ca Mau-ni. Pho Tinh truong phu trach an ninh, Thieu ta Đang Sy – mot nguoi Cong giao đa đuoc trieu tap chiu trach nhiem duy tri an ninh cong cong va đong thoi la chi huy truong tai Hue, la nguoi ap dung nghi đinh nay. Viec ap dung nghi đinh trong boi canh bay gio đa gay phan no trong gioi Phat tu vao đem truoc le hoi ton giao quan trong nhat trong nam; đac biet, trong boi canh mot tuan truoc đo, cac tin đo Cong giao vua đuoc phep treo co Thanh Vatican đe ky niem 25 nam ngay bo nhiem Phero Mactino Ngo Đinh Thuc, anh trai cua Ngo Đinh Diem lam Tong giam muc Tong Giao phan Hue. Cac le ky niem đa đuoc che đo nay tai tro thong qua Uy ban quoc gia yeu cau nguoi dan quyen gop tien. Cac Phat tu cang boc lo su tuc gian khi buoc phai đua mot thang luong đe chi tra cho le ky niem. Tuy nhien, Diem van vien dan sac lenh treo co vi kho chiu voi viec ky niem Thuc. Khong chi vay, chinh quyen o Hue đa ra lenh thao do hang ngan la co Phat giao đuoc treo tren cac ngoi nha va chua đe chuan bi cho le Phat Đan. Nguon goc cua lenh thi hanh nghi đinh đoi voi Phat tu Hue la do Thuc. Bat chap su phan đoi cua nghi si tu Sai Gon đen cac tinh mien Trung, lenh đa đuoc ban hanh sau khi tham khao y kien tu chinh quyen Sai Gon. Cac lang mac o khu vuc mien Trung đa bi cai đao hang loat sang Cong giao, cac linh muc đuoc phep tiep can đac biet voi cac co so va quy cua chinh phu. Viec chi đinh Phat giao la mot "hiep hoi" đa ngan can ton giao nay su dung đat đe xay dung chua chien.


Bieu tinh va xa sung Vao ngay le Phat Đan, hang ngan Phat tu đa bat chap lenh cam treo. Hon 500 nguoi đa dieu hanh qua song Huong voi cac bieu ngu va ap phich. Tat ca đa tap trung tai chua Tu Đam truoc khi mot cuoc bieu tinh voi su tham gia cua 3.000 nguoi keu goi binh đang ton giao dien ra tai trung tam thanh pho trong khi cac quan chuc an ninh chinh phu bao vay khu vuc bang xe boc thep va dan phong. Ngoai tieng Viet, cac bieu ngu bang tieng Anh cung đa xuat hien nham truyen tai thong điep đen cac nha quan sat phuong Tay. Mac du lenh cam treo co ton giao đuoc ban hanh nhung nhung la co cua Thanh Vatican van đuoc treo tren cau tu le ky niem Cong giao van chua bi thao xuong. Nha hoat đong Phat giao Thich Tri Quang đa đung phat bieu truoc đam đong va keu goi đung len chong lai su ky thi cua Cong giao đoi voi Phat giao. Ong keu goi cac Phat tu tap trung ben ngoai đai phat thanh cua chinh phu vao buoi toi đe bieu tinh. Cang thang cang gia tang khi nhung nguoi bieu tinh ho vang va đua ra cac bieu ngu chong chinh phu cung su gia tang ngay mot đong cua nguoi bieu tinh. Nhieu nguoi đa mong đoi nghe mot bai phat bieu khac cua Thich Tri Quang nhung sau đo đa bi co quan kiem duyet cua chinh phu rut khoi chuong trinh phat song. Luc luong vu trang cung đuoc keu goi tap trung đe giai tan đam đong bieu tinh. Sau hai tieng no rung chuyen mat đat, nhieu đam đong đa cho rang quan đoi đa su dung đen bom. Thieu ta Sy đuoc cho la đa ban chi thien; trong khi đo, cap duoi cua anh đa đap tra, tung luu đan cung voi rong vao nhung nguoi bieu tinh. Quan đoi cua Sy đa xa sung vao đam đong khien 9 nguoi thiet mang va 4 nguoi bi thuong nang. Hai trong so nhung nguoi đa chet la tre em va đeu đa bi nghien nat ben duoi xe boc thep cho quan. Mot so trong so 9 nguoi thiet mang đa bi cat xeo va chat đau. Tuy nhien, cac nha bao ngoai quoc co mat tai su kien lai chi cung cap hinh anh ve viec 8 nguoi thiet mang trong su co. Trong so 8 nguoi chet đuoc cong bo sau đo bao gom 6 thanh thieu nhi voi hai nguoi bi can nua đau, xuong so bi vun nat va mot nguoi bi nat han đau.


Phan ung = Chinh phu Viet Nam Cong hoa =

Ngo Đinh Diem va chinh phu cua ong đa cao buoc quan du kich cua Mat tran Dan toc Giai phong mien Nam Viet Nam gay ra nhung vu no va vu giam đap. Ban đau, ong tu choi thuc hien moi hinh thuc ky luat nao lien quan đoi voi chinh quyen đia phuong va khang đinh hanh đong cua ho la đung đan. Chinh phu tuyen bo chi su dung luu đan gay choang chu khong phai luu đan phan manh gay chet nguoi. Suc manh cua vu no đa khien nhieu nguoi nghi ngo lieu Mat tran Dan toc Giai phong mien Nam Viet Nam co tiep can đuoc voi chat no đu manh nhu vay hay khong. Mot gia thuyet khac cung đa đuoc đua ra khi cho rang mot điep vien cua Co quan Tinh bao Trung uong Hoa Ky gay ra vu no voi muc đich kich đong cang thang va gay bat on cho chinh quyen Diem. Loi khai cua nhan chung ve viec quan đoi chinh phu no sung vao đam đong đa phan bac tuyen bo. Mot bac si đia phuong cung đa ket luan khong co bang chung nhung vet thuong chi mang trong vu viec la do chat no deo gay ra; sau đo anh đa bi bo tu. Diem van khuoc tu moi đieu lien quan đen vu viec va ra lenh chon cat thi the cac nan nhan ma khong can kham nghiem tu thi. Trong đem, Hoa thuong Thich Tri Quang đa đi khap cac đuong pho tai Hue cung chiec loa phong thanh, cao buoc chinh phu no sung vao nguoi bieu tinh. Đai su Hoa Ky Frederick Nolting, đuoc biet la mot nguoi co chinh sach xoa diu Diem, tuyen bo tat ca cac ben đeu phai chiu trach nhiem: nhung nguoi bieu tinh (theo loi cao buoc cua Đai su) co gang chiem đai phat thanh, chinh phu trien khai quan đoi, sau đo no sung va "nhung phan tu kich đong" nem chat no. Sau đo, chinh phu đa phot lo cac bao cao cua ong va tu choi moi trach nhiem, Nolting đa goi nhung hanh đong cua minh la "khach quan, chinh xac va cong bang".


= Tin đo Phat giao =


 Cac cuoc bieu tinh sau đo  Vao luc 11 gio sang ngay 9 thang 5, Thieu ta Sy tuyen bo voi gan 800 nguoi bieu tinh tre tuoi ung ho Phat giao rang "nhung ke kich đong chong đoi" đa buoc quan đoi phai dung nhung bien phap nghiem khac nham duy tri trat tu truoc su kich đong cua Mat tran Dan toc Giai phong mien Nam Viet Nam. Nhung nguoi bieu tinh sau đo đa tiep tuc phan no truoc loi giai thich đuoc xem la kho hieu tu Thieu ta, sau đo nhieu cuoc tuan hanh quanh khu pho co Hue đa ho vang cac khau hieu chong Cong giao va chong Diem. Ngo Đinh Nhu, em ruot cua ong đa to chuc mot cuoc phan bieu tinh nham len an "khung bo Viet Cong" nhung chang thu hut đuoc quan chung nhan dan. Hoa thuong Thich Tri Quang, nguoi đa đi khap đat nuoc luc bay gio đe phan đoi su bat binh đang ton giao va lenh cam treo co đa bat đau tap hop cac Phat tu tai mien Trung Viet Nam. Ong đa keu goi ho tham du le tang tap the cong khai danh cho cac nan nhan trong vu xa sung cua chinh quyen Diem vao ngay 10 thang 5. Truoc tinh hinh đo, chinh phu đa ban bo lenh gioi nghiem va đua tat ca cac luc luong vu trang tuc truc suot đem đe "ngan chan su xam nhap cua Viet Cong". Mot cuoc đung đo đa đuoc ngan chan khi Thich Tri Quang thuyet phuc nguoi bieu tinh ha co va khau hieu, tuan theo lenh gioi nghiem vao luc 21 gio. Ngay hom sau đo, cang thang lai tiep tuc leo thang khi mot đam đong khoang 6.000 Phat tu đen chua Tu Đam đe du tang le va hang loat cac bieu tinh đuoc dien ra. Thieu ta Sy cung luc luong thiet giap voi dong chu Ngo Đinh Khoi đuoc ke tren nen luc cua xe thiet giap đa xuat hien đe đap tra cuoc bieu tinh. Cac khau hieu va bai phat bieu keu goi binh đang ton giao va chong chinh phu ngay cang đong. Thich Tri Quang đa keu goi cac Phat tu đau tranh khong vu trang va tuan theo nguyen tac cua Gandhi, rang "Khong mang vu khi; san sang chet... tuan theo cac hanh đong cua Gandhi". Sau khi Sy lap lai loi keu goi cua cac Phat tu đoi boi thuong va bay to chia buon đen cac nan nhan thi cac cuoc bieu tinh đa đuoc giai tan ma khong co bao luc xay ra.


 Đoi quyen binh đang ton giao  Vao ngay 10 thang 5, Thich Tri Quang đa cong bo "tuyen ngon cua cac nha su" bao gom 5 điem: yeu cau chinh phu Viet Nam Cong hoa thu hoi vinh vien cong đien triet ha giao ky Phat giao; yeu cau Phat giao đuoc huong mot che đo đac biet nhu cac hoi truyen giao Thien Chua giao đa đuoc ghi trong đao du so 10; yeu cau chinh phu cham dut tinh trang bat bo va khung bo tin đo Phat giao; yeu cau cho Tang ni, Phat tu đuoc tu do truyen đao va hanh đao; yeu cau chinh phu đen boi mot cach xung đang cho nhung ke chet oan vo toi va ke chu muu giet hai phai bi trung tri thich đang. Tham chi 5 đieu tren con đuoc it nhat mot to chuc chinh tri luc bay gio la Đoan Sinh vien Phat tu Hue vi nhu mot ban tuyen ngon cua Phat giao.
Đen ngay 13 thang 5, mot uy ban gom cac nha su Phat giao đa chinh thuc yeu cau Ngo Đinh Diem ve 5 yeu cau. Mac du cac ben ky ket đa coi tuyen ngon la "loi đe nghi", nhung cac tin đo đeu ky vong nhung yeu cau nay đuoc đap ung. Vao ngay 15 thang 5, mot phai đoan gom sau nha su va hai cu si đa gap Tong thong Diem đe trinh bay. Sau buoi gap go cac nha su đa to chuc mot cuoc hop bao o chua Xa Loi. Đay la lan đau tien trong so nhieu lan ma cac tin đo Phat giao co gang trinh bay cac yeu sach cua minh voi gioi bao chi nuoc ngoai. Diem đa đong y gap phai đoan Phat giao, nhung lai lam gia tang cang thang khi coi thuong ho. Ban đau, Diem tu choi boi thuong vi coi rang đo la bieu hien cua su nhu nhuoc. Ong khang đinh khong he co su phan biet đoi xu nao o Viet Nam Cong hoa va tat ca cac ton giao đuoc đoi xu binh đang ve van đe co. Lien quan đen viec phan loai Phat giao la mot "hiep hoi" theo Nghi đinh 10, Diem tuyen bo đo la "thieu sot hanh chinh" va se đuoc sua chua (mac du khong co hanh đong nao đuoc thuc hien ve van đe nay trong sau thang cuoi cung nhiem ky cua ong); Diem đa gan nhung nguoi theo đao Phat la "bon khung" vi theo ong ho đa đuoc huong nhung gi ho đang yeu cau. Thong cao bao chi cua chinh phu neu chi tiet cuoc gap go cung su dung cum tu "bon khung".
Khi cac cuoc bieu tinh tiep tuc dien ra, Đai su Hoa Ky Nolting luc bay gio đa thuc hien nhieu yeu cau đe chinh quyen Diem nhuong bo vao ngay 18 thang 5. Cu the, Diem đa đong y tung ra mot goi boi thuong khiem ton tri gia 7.000 đo la My danh cho gia đinh cac nan nhan, nhu mot bieu hien cua su hoa giai. Sau đo, ong cung đong y cach chuc nhung nguoi chiu trach nhiem ve vu xa sung. Tuy nhien, ly do cong khai cho cac hanh đong nay la do cac quan chuc đa khong duy tri tinh hinh trat tu, thay vi ho phai chiu trach nhiem ve nhung cai chet cua nguoi bieu tinh. Bat chap nhung nhuong bo đo, Ngo Đinh Diem van khang đinh chinh phu ong khong chiu trach nhiem ve nhung cai chet va kien quyet đo loi cho Viet Cong. Nhung hanh đong nhuong bo đa lam Nolting hai long va ngay sau đo ong thuc hien mot ky nghi. Tuy nhien, trong luc ong vang mat, chinh sach xoa diu Ngo Đinh Diem cua Nolting cung cham dut.


Xet xu Sau khi chinh quyen Ngo Đinh Diem sup đo trong cuoc đao chinh vao ngay 1 thang 11 nam 1963, Đang Sy đa bi đem ra xet xu duoi thoi chinh quyen Nguyen Khanh. Mot so cao buoc cho rang linh cua Sy đa xa sung vao đam đong va dung xe boc thep can chet cac nan nhan, hay lenh phong luu đan vao nguoi bieu tinh cua ong đa đuoc đua ra. Sy đuoc cho la đa xac nhan đich than Tong giam muc Thuc đa ra lenh ban cac Phat tu nhung tu choi lam chung chong lai Thuc, luc đo đang luu vong tai Roma, Y. Sy bi ket an tu chung than va phai boi thuong cho gia đinh nan nhan. Luat su cua Sy cho rang toa an đa khong hieu đuoc ban chat va nguon goc vu xa sung. Tong truong Quoc phong Tran Thien Khiem – mot nguoi Cong giao, đa giup đo Khanh trong cuoc chinh ly vao thang 1 nam 1964 đa đua ra tuyen bo Khanh gian lan phien toa đe đuoc Thich Tri Quang ung ho, va Sy đa đuoc tha tu do; sau đo thi di cu sang Hoa Ky. Nam 1970, to bao Cong giao Hoa Binh co tru so tai Sai Gon đa đang bai cho rang cac đac vu CIA đa su dung chat no moi bi mat đe gay bat on cho che đo Ngo Đinh Diem, khi quan he giua chinh quyen nay voi Hoa Ky đang ngay cang xau đi.


Tuong niem Vao ngay 17 thang 11 am lich nam 1965, mot đai tuong niem đa đuoc xay dung nham tuong niem cac nan nhan đa tu vong trong qua trinh dien ra cuoc bieu tinh vao nam 1963. Đai tuong niem đuoc xay dung ben truoc Đai phat thanh Hue, hien nay nam o điem giao giua tuyen đuong Le Loi – Hung Vuong theo huong phia nam cua cau Truong Tien. Cong trinh co ten la Đai Ky niem Thanh Tu Đao cao 6 m đuoc chia lam 3 phan la đe, than va đinh boi ky su Ngo Nam. Phan đe đuoc thiet ke nhu phan mo voi đai hoa cach đieu co 8 canh tuong trung cho 8 nguoi đa tu vong trong su kien. Đoi voi phan than đuoc thiet ke lang tru 5 mat va thu hep ve tren. Đinh cua đai la mot đai hoa voi la sen nguoc va 3 qua cau bieu trung cho Tam bao. Phia truoc cua đai co ghi ro phap danh va the danh cho cac nan nhan:
Phia sau đai tuong niem la mot bai minh bang chu Han. Vao ngay 28 thang 11 nam 2010, Đai Ky niem đa đuoc to chuc bat đau trung tu va di doi đai khoang 1 – 2 m.


Xem them Bien co Phat giao 1963
Vu đot kich chua Xa Loi
Thich Quang Đuc
Đao chinh Viet Nam Cong hoa 1963
Vu bat giu va sat hai Ngo Đinh Diem


Chu thich = Ghi chu =


= Tham khao =


= Tu lieu =