Cong lang la mot loai cong trinh kien truc co tinh cach phong thu nhung sang thoi hien đai thi phan lon nang phan tuong trung voi gia tri lich su hoac my thuat. 


Khai niem Cong lang la san pham kien truc co cua nguoi Viet. Cong lang phan chia phan đat tho cu (đat lam nha o, vuon) va phan đat canh tac (đat trong lua, trong khoai, hoa mau). Nguoi song thi song sau cai cong lang, nguoi chet thi chon ben ngoai cong lang. Cong lang co vi tri rat quan trong trong đoi song thuc va đoi song tam linh cua con nguoi.


Chuc nang Ngoi lang truyen thong Viet Nam vao đau the ky 20 o trung chau song Hong thuong tap trung gon vao mot pham vi khong gian bao boc boi luy tre. Lang thuong co mot loi vao chinh, goi la cong truoc hay cong tien; va mot loi nho hon goi la cong sau. Viec xuat nhap bi han che qua hai loi nay. Loi đi tu cong truoc đen cong sau la con đuong chinh trong lang.
Cong la ranh gioi uoc le, bieu hien quyen uy cua lang xa. Co lang con dung ca bia voi hai chu Nho 下馬 ha ma o ben cong đe nhac nho ai qua cong, ngay ca nhung nguoi quyen quy cung phai xuong ngua đe to y ton trong le lang.
Thoi loan lac cong lang đuoc đong kin, nhat la ban đem lai co them tuan phu canh gac.


= Cong truoc, cong sau =
Trong khi cong truoc mang nhiem vu nghenh tiep, cong sau ham y tien đua. Vi du nhu nguoi chet thi se đuoc đua ra tha ma bang cong sau. Nguoi bi lang phat va cung phai đi cong sau.

Cong tien: tuc cong truoc thuong tro ve huong Đong Nam, huong cua gio lanh, huong cua mat troi moc. Cong tien la Cong chinh, cong truoc cua lang, thuong danh cho nguoi song; Cong tien la noi đon nguoi đi lam đong ve, đon khach la, đon quan kinh ly, đon nguoi đang khoa đo đat, đon ke tha huong cau thuc tro ve ban quan va quan trong nhat la đon dau moi nhap lang. Nghia la đon nhan nhung gi tot đep nhat - Đon su song, đon phuc loc vao ngoi lang.
Cong hau: tuc cong sau thuong tro ra huong Tay, huong mat troi lan. Cong hau la cong phu, cong sau cua lang, thuong danh cho nguoi chet; Cong hau danh đe tien nguoi chet ra nghia trang, tong khu ke xau ra khoi lang. Ke nao bi lang phat va đuoi khoi lang bao gio cung phai đi ra bang cong hau. Nghia la cai cong hau co chuc nang tong tien nhung gi khong xung đang đuoc ton tai trong lang - Ma quy, trom cap, bat luong... ra khoi coi song, xua đuoi chung vao coi chet.


Dang cong Cong lang co the mang dang cong tam quan hay con goi la tam mon, tuc ba loi đi: mot loi chinh va hai loi ngach. Loi ngach dung hang ngay; chi khi co nghi le moi mo loi giua. Thong thuong thi cong chi lam mot loi xay vom (cuon to vo) hoac vuong goc. Cong truoc xay to lon hon, tren tran cua thi ghi ten lang hoac mot cau lien quan đen đia phuong đo, lam nhu buc hoanh phi. Truong hop lang Nhi Khe, huyen Thuong Tin, thuoc Ha Noi noi co đen tho đai cong than Nguyen Trai thi cong lang viet bon chu 如見大寶 Nhu kien đai bao, nghia la "nhu thay đieu quy bau lon" noi len niem tu hao cua lang. Du cho loai xay chi co mot loi đi, cong lang co the xay them hai "cong ma" hai ben, tuc hinh dang nhu mot loi đi nhung xay bit đac. Đe can đoi, co khi đap them tru bieu cao o hai ben nhu cong lang Tho Ha. Lang van ve hoac tru phu con lam them cau đoi vinh danh hoac ca tung lich su lang. Cong lang Van, tinh Bac Giang co truyen thong nau ruou ngon nen cong lang viet đoi cau đoi:

Van huong my tuu lung bien Bac
Chien cong Nhu Nguyet rang troi Nam.
Cung nhu nhung cong trinh xay cat truyen thong khac, phep chon phuong huong đe xay cong lang bi chi phoi boi hoc thuat phong thuy. Ly tuong nhat thi cong truoc nhin ra huong đong, cong sau ra huong tay.
Vat lieu xay la gach hoac đa đap them vua, tren lam mai. Cau ky thi lam hai tang mai (chong diem) hoac xay gac giong vong lau voi mai cong. Noc mai thi đap rong, phuong, ca hoa long, qua bau v.v. Lang ngheo thi cong chi bang go tre.
Bo cuc thuong gan bo voi cong lang la cay đa nen bieu tuong chung cua lang que Viet Nam mien Bac la: cay đa, gieng nuoc, san đinh vi đo la ba noi tu hop cua moi tang lop xa hoi nong thon.


Hien trang Cong lang sang the ky 20 dan mat đia vi nguyen thuy vi đa phat trien khong gian cua thon lang va huong mo rong hoi nhap. Xu huong nay đa pha huy mot so cong trinh, nhat la o nhung khu vuc đo thi hoa neu khong đuoc bao ton. Nhu cau giao thong đa khien nhieu lang pha bo cong vi loi đi khong rong đu đe xe co qua lai. Nguoc lai co lang đa co duy tri nhung cong trinh kien truc co, trong đo co cong lang nhu lang Đuong Lam đe thu hut du khach.
Noi chung thi lang xom Viet Nam nay khong con co hai cai cong nhu xua. Ngoi lang hien đai thoi nay đa pha tung cai cong đe cho xe cong nong, o to đi lai de dang. Thay vao cai cong lang đep đe giau y nghia thi ngay nay đoi khi cong chi la cai barie bang ong nuoc mon gi, hoac đon gian hon la mot cay tre chan ngang đe thu tien lo phi. Tu y nghia van hoa, giao duc va quan niem ve su song, cai chet cua cong lang đa đuoc thay the bang quan niem thuc dung đon thuan va thuan tien.


Cong lang trong van hoc Cong lang co mat la đe tai trong mot so thi ca Viet Nam. Thi si Bang Ba Lan co bai "Cong lang" nhu sau:

Chieu hom đon mat cong lang,
Gio hiu hiu đay may vang em troi.
Đong que von luon chan troi,
Đuong que quanh quat bao nguoi ve thon.
Sang hong lo lung may son,
Mat troi thuc giac, veo von chim chao.
Cong lang rong mo on ao,
Nong phu lung thung đi vao nang mai.
Trua he bong lang nang oi,
Mai ga cuc cuc tim moi dat con.
Cong lang vai chi gai non
Dung chan ue oai cho con gio nom.
Nhung khi gio lanh mua buon,
Cong lang im im ben đuong loi tron.
Nhung khi trang sang chap chon,
Kia bao nhieu bong tren đuong thuot tha.
Ngay xuan lua chin thom đua...
Roi Đong gay chet, Xuan chua voi vang.
Mung xuan ngay hoi cong lang
La noi chen chuc bao nang ngay tho.
Ngay nay du o noi xa,
Nhung khi ve đen cay đa đau lang,
Thi bao nhieu canh mo mang
Hien ra khi thoang cong lang trong tre.
Nhac si Van Phung trong bai "Trang sang vuon che" thi nhac toi cai cong lang la noi nguoi vo ra đon chong buoi vinh quy sau khi đau tien si tro ve. Bai hat cung nhac lai tuc le du la đia vi cao ca nhu quan nghe khi đen cong lang cung phai xuong ngua:

Mot quan la sau tram đong
Chat chiu thang thang cho chong đi thi
Chong toi cuoi ngua vinh quy
Hai ben co linh hau đi dep đuong
Toi ra đon tan cong lang,
Chong toi xuong ngua ca lang ra xem...


Xem them Lang
Đuong Lam
Lang Mai Xa
Lang co Long Tuyen


Tham khao Cong lang đo... Luu tru ngay 25 thang 10 nam 2008 tai Wayback Machine


Chu thich