Tieng Latinh hay Latin (tieng Latinh: lingua latina, IPA: [ˈlɪŋɡʷa laˈtiːna]) la ngon ngu thuoc nhom ngon ngu goc Y cua ngu he An-Au, ban đau đuoc dung o khu vuc quanh thanh pho Roma (con goi la thanh La Ma) thuoc vung Latium lich su (ngay nay la vung Lazio cua Y). Thong qua suc manh cua nen Cong hoa La Ma, tieng Latinh tro thanh ngon ngu thong tri tai ban đao Y, tiep đo la lanh tho Đe quoc La Ma trai dai quanh khu vuc Đia Trung Hai, va ve sau tro thanh mot ngon ngu chet. Tieng Latinh đa đong gop rat nhieu tu vung cho ngon ngu tieng Anh. Đac biet, cac goc tu tieng Latinh (va tieng Hy Lap co đai) đuoc su dung trong cac thuat ngu ve than hoc, triet hoc, khoa hoc, y hoc va luat phap.
Đen cuoi thoi Cong hoa La Ma (75 TCN), tieng Latinh co đa đuoc chuan hoa thanh tieng Latinh co đien - đuoc xem la ngon ngu tieu chuan cua tieng Latinh. Tieng Latinh thong tuc la cac dang khau ngu đuoc su dung o the noi tai khap cac vung cua đe quoc. Tieng Latinh hau ky la dang ngon ngu van viet tu the ky thu 3; tu đo tieng Latinh thong tuc đuoc phat trien vao the ky 6 đen the ky 9 va tien hoa thanh cac ngon ngu Roman, chang han nhu tieng Y, tieng Sardegna, tieng Venezia, tieng Napoli, tieng Sicilia, tieng Piemonte, tieng Lombard, tieng Phap, tieng Franco-Provencal, tieng Occitan, tieng Corse, tieng Ladin, tieng Friuli, tieng Romansh, tieng Catalan/ tieng Valencia, tieng Aragon, tieng Tay Ban Nha, tieng Asturias, tieng Galicia va tieng Bo Đao Nha. Tieng Latinh Trung Co đuoc su dung lam ngon ngu van hoc tu the ky thu 9 đen thoi ky Phuc Hung, va đuoc thay the bang tieng Latinh Phuc Hung. Sau đo, tieng Latinh hien đai som va tieng Latinh moi phat trien nen. Tieng Latinh la ngon ngu giao tiep quoc te, hoc thuat va khoa hoc cho đen tan the ky 18, khi cac tieng tho ngu cua tung vung đia phuong hoac quoc gia (bao gom ca cac ngon ngu Roman) thay the no. Tieng Latinh Giao hoi van la ngon ngu chinh thuc cua Toa Thanh va ngon ngu phung vu trong nghi thuc Roma cua Giao hoi Cong giao, cung nhu ngon ngu chinh thuc cua Thanh quoc Vatican.
Tieng Latinh la mot ngon ngu co tinh đa dang cao, voi ba gioi tinh rieng biet, sau hoac bay the danh tu, nam bien cach, bon cach chia đong tu, sau thi, ba ngoi, ba the thuc ngu phap, hai giong, hai hoac ba the đong tu va hai so ngu phap. Bang chu cai Latinh co nguon goc tu bang chu cai Etruscan va Hy Lap, cuoi cung la tu bang chu cai Phoenicia.


Di san Tieng Latinh đuoc truyen qua mot vai hinh thuc khac biet voi nhau, nhu sau đay.


= Van khac =
Nha nghien cuu van khac biet ve khoang chung 270 000 bai van khac. Nhieu cai trong so van khac đo đuoc xuat ban trong loat nhieu tap ten la Corpus Inscriptionum Latinarum (CIL, "Tap van Van khac tieng Latinh").


= Van =

Co nhung tac pham cua mot vai tram tac gia viet bang tieng Latinh đa song sot toan bo hay mot phan, toan tac pham hay tung đoan, đe cac nha van hien hoc co the phan tich. Tac pham đo von đuoc xuat ban qua dang thu ban, roi khi ky thuat in an đuoc phat minh thi cac tac pham đo đuoc nhieu nha xuat ban in.


= Ngon ngu hoc =
Vi anh huong cua che đo va cong nghe La Ma len cac dan toc thuoc Đe quoc La Ma nen cac dan toc đo muon nhieu tu va cum tu tieng Latinh trong cac linh vuc nhu khoa hoc, cong nghe, y đuoc, luat... Tac pham ve y hoc La Ma, nhu tac pham cua Claudius Galenus, la nguyen nhan nguoi ta luon su dung tu tieng Latinh hoac Hy Lap co đai (Latinh hoa) khi sang tao thuat ngu y hoc moi trong cac ngon ngu chau Au hien đai. Hai linh vuc ky su va luat phap La Ma cung co anh huong tuong tu len thuat ngu khoa hoc va luat cua cac ngon ngu Tay noi chung.
Trong suot the ky XVI đen the ky XVIII cac nha van Anh đa tao ra rat nhieu cac tu moi tu goc Latinh va Hy Lap. Nhung tu nay, đuoc goi đua la nhung tu "sung đung muc" (inkhorn) hay "binh muc" (inkpot) — am chi gioi van si va hoc gia. Nhung nhieu trong so nhung tu nay chi đuoc tac gia dung mot lan va sau đo thi quen han, tuy nhien cung con sot lai mot so tu. Imbibe, extrapolate, va inebriation đeu la nhung ngon tu kieu "binh muc" tao ra tu cac tu Latinh hay Hy Lap.
Sau khi Đe quoc La Ma sup đo, tieng Latinh đa phat trien thanh nhieu ngon ngu Roman. Nhung thu tieng nay chi dung đe noi trong hang the ky, trong khi đo tieng Latinh van đuoc dung đe viet. (Chang han nhu tieng Latinh la ngon ngu chinh thuc cua Bo Đao Nha đen tan nam 1296 moi bi thay the boi tieng Bo Đao Nha.)
Cac ngon ngu Roman xuat phat tu tieng Latinh binh dan, đay la tieng noi pho bien lai co xuat xu tu mot thu tieng co hon đa sinh ra chuan cua tieng Latinh co đien chinh thuc. Latinh va cac tieng Roman khac nhau o cho (chang han nhu) Roman co phan biet trong am, trong khi đo tieng Latinh co phan biet đo dai cac nguyen am. Trong tieng Y va tieng Sardegna, co su phan biet đo dai cac phu am va trong am, tieng Tay Ban Nha chi phan biet trong am, va tieng Phap ngay ca trong am cung khong phan biet.
Mot khac biet lon giua cac ngon ngu Roman va tieng Latinh o cho cac tieng Roman, ngoai tru tieng Romania, khong con dung cach o cuoi tu ngoai tru mot vai đai tu. Tieng Romania van con nam cach (trong đo cach cong cu khong con dung nua).


= Giao duc =

Suot lich su chau Au, su hieu biet ve cac nen van hoa co đien đuoc coi la can thiet khi muon tham gia vao gioi hoc gia, con viec biet tieng Latinh la mot phan thiet yeu cua su hieu biet đo. Hien nay su quan trong cua tieng Latinh đa giam xuong nhieu, nhung van con co nhieu truong trung hoc va đai hoc day tieng Latinh.
Ngay nay, cac lop hoc tieng Latinh trong cac truong trung hoc va đai hoc chu yeu nham đen viec day dich cac van ban bang tieng Latinh sang cac ngon ngu hien đai, chu khong phai day lam cong cu giao tiep. Vi the, ky nang đoc đuoc đac biet nhan manh, trong khi đo ky nang noi va nghe chi đuoc trinh bay so qua. Tuy vay, nhung nguoi ung ho phong trao tieng Latinh song tin rang tieng Latinh co the hoac nen đuoc giang day giong nhu cac ngon ngu hien đai khac; tuc la nen day ca noi lan viet. Cac to chuc day tieng Latinh song bao gom Vatican va Đai hoc Kentucky. Ngoai ra, o My co mot to chuc phat trien kha manh, chuyen day tieng Latinh cho hoc sinh pho thong la National Junior Classical League.


Lich su Lich su cua tieng Latinh đuoc chia thanh mot vai giai đoan lich su rieng biet. Tung giai đoan the hien mot vai su khac biet tinh vi ve tu vung, cach su dung, chinh ta, hinh thai, cu phap... Tuy nhien, vi cac nha khoa hoc khac nhau se nhan manh cac đac điem khac nhau nen co the chia thanh cac giai đoan khac nhau hay đat ten khac cho cac giai đoan. Hon nua, tieng Latinh Giao hoi la tieng Latinh đuoc cac tac gia thuoc Giao hoi Cong giao Roma su dung qua tat ca cac giai đoan lich su.


= Tieng Latinh co =

Dang som nhat cua tieng Latinh nguoi ta biet đen la tieng Latinh co, đuoc su dung vao thoi đai Vuong quoc La Ma đen phan giua thoi đai Cong hoa La Ma. Hinh thuc ngon ngu nay đuoc biet đen qua van khac va tac pham van hoc som nhat bang tieng Latinh, nhu cac tac pham hai kich cua Plautus va Terentius. Trong thoi đai nay bang chu cai Latinh đuoc phat trien dua vao bang chu cai Etrusca. Luc đau chu Latinh đuoc viet tu phai qua trai, roi tro nen theo loi đuong cay, roi rot cuoc đi tu trai qua phai.


= Tieng Latinh co đien =

Vao cuoi thoi đai cong hoa va đau thoi đe quoc, mot dang tieng Latinh moi la tieng Latinh co đien nay sinh, đuoc nhung nha hung bien, nha tho, lich su va nguoi hay chu khac sang tao. Đay la dang cua thu tieng đuoc su dung trong cac tac pham co đien noi tieng nhat, đuoc day trong truong ngu phap va hung bien.


= Tieng Latinh thong tuc =

Phan tich ngu van cua tac pham Latinh co đai —nhu cac tac pham cua Plautus co chua mot vai cau bang thu tieng thong thuong— chi ra rang thu tieng noi la "tieng Latinh thong tuc" (ma Cicero goi la sermo vulgi hay "cach noi cua quan chung binh dan") ton tai đong thoi cung voi tieng Latinh co đien. Thu tieng thong tuc nay rat it khi đuoc viet, nen cac nha ngu van hoc chi co the nghien cuu mot vai tu va cum tu le đuoc tac gia co đien neu len hay cau đe len tuong.
Khi Đe quoc La Ma sup đo thi tieu chuan đao tao giam xuong. Nguoi ta bat đau viet bang mot dang cua thu tieng giong cach noi thong thuong hon, đuoc goi la tieng Latinh hau ky. Luc đo nhung dan toc đuoc La Ma hoa o chau Au cung phat trien ngon ngu đia phuong. Du cac ngon ngu đia phuong nay co khac voi nhau (nhu thu tieng nao khi đuoc lan truyen rong cung se vay), nhung cach noi cua nhung vung bay gio la Tay Ban Nha, Phap, Bo Đao Nha, Y van giong nhau mot cach đang ngac nhien ve he thong va cach phat trien am vi, nho anh huong on đinh cua nen van hoa chung la Cong giao Roma. Ngon ngu đia phuong cua vung bay gio la Romania toa ra nhieu hon vi bi tach biet tu anh huong thong nhat cua phan Tay cua đe quoc. Khi nha Umayyad Hoi giao xam chiem ban đao Iberia vao nam 711 thi nhung ngon ngu đia phuong khac moi bat đau toa ra that.
Muon nghien cuu tieng Latinh binh dan thi nha ngon ngu hoc co the nghien cuu cac tu cua cac ngon ngu Roman khong đuoc su dung trong tieng Latinh co đien. Mot vi du la tu "con ngua": tieng Y la cavallo, Phap la cheval, Tay Ban Nha la caballo, Bo Đao Nha la cavalo, Catalunya la cavall... ma tieng Latinh co đien la equus. Trong tieng Latinh thi tu caballus la tu tieng long đuoc su dung mot cach thong thuong.
Vao cuoi the ky IX, tieng Latinh binh dan tan ra tao ra nhieu thu tieng rieng biet la nhom ngon ngu Roman. Luc đo tai lieu som nhat viet bang ngon ngu Roman xuat hien. Tuy nhien, luc đo nguoi ta binh thuong viet bang tieng Latinh trung co va it khi viet bang ngon ngu me đe la ngon ngu Roman nao đo.


= Tieng Latinh Trung Co =

Tieng Latinh Trung Co la tieng Latinh đuoc su dung trong khoang lich su hau co đien ma khong co dan toc nao noi tieng Latinh mot cach thong thuong nua. Tieng Latinh noi đa phat trien thanh nhom ngon ngu Roman. Tuy nhien trong gioi hoc thuc va gioi chinh thuc thi tieng Latinh van đuoc su dung. Them hon nua, tieng Latinh nay khuech truong đen vung truoc đo khong luc nao nguoi ta noi tieng Latinh, nhu vung co dan toc German hoac Slav. Tieng Latinh tro thanh ngon ngu đe cac dan toc thuoc Đe quoc La Ma Than thanh va cac quoc gia đong minh co the noi voi nhau.


= Tieng Latinh Phuc Hung va Neo-Latin =

Trong thoi đai Phuc Hung tieng Latinh tro lai la ngon ngu noi nho cac nha chu nghia nhan van su dung thu tieng nay. Ho muon tieng Latinh tro nen nhu xua, nen ho san xuat ban đieu chinh cua cac tac pham co đien, tua vao thu ban con song sot. Qua no luc cua ho nen tieng Latinh trung co đuoc "sua" va tro nen gan tieng Latinh co đien hon.


= Tieng Latinh thoi ky can đai =
Trong thoi ky can đai, tieng Latinh van la ngon ngu quan trong nhat cua nen van hoa chau Au. Vi vay nen cho đen tan cuoi the ky XVII đa so nhung cuon sach va gan nhu tat ca cac van kien ngoai giao đuoc viet bang tieng Latinh. Sau thoi ky can đai thi đa so cac van kien ngoai giao đuoc viet bang tieng Phap hoac ngon ngu ban xu nao đo khac theo thoa thuan chung.


= Tieng Latinh hien đai =

To chuc lon nhat bay gio van su dung tieng Latinh mot cach chinh thuc va chuan chinh thuc la Giao hoi Cong giao Roma. Tieng Latinh co the đuoc su dung trong nghi thuc thanh le, du bay gio nhung ngon ngu ban xu đuoc su dung nhieu hon. Tieng Latinh la ngon ngu chinh thuc cua Toa Thanh, cua to Acta Apostolicae Sedis, cong bao cua Toa Thanh. Thanh Vatican cung la noi so huu chiec may rut tien tu đong duy nhat tren the gioi co giao dien tieng Latinh. Cac khoa hoc sau đai hoc ve luat giao hoi tai cac truong đai hoc giao hoang đuoc day bang tieng Latinh, va sinh vien khi viet bai luan thi phai viet bang tieng Latinh.

Tieng Latinh cung đuoc mot vai to chuc đa ngon ngu, nhu Lien minh chau Au su dung khi khong the su dung tat ca cac ngon ngu cua to chuc đo. Vi du, tren cac đong xu va tem thu cua Thuy Si vi khong co cho viet ten quoc gia bang ca bon ngon ngu chinh thuc nen ten đuoc viet bang tieng Latinh la "Helvetia".
Co mot vai phim xay ra vao thoi ky xua, nhu Sebastiane va Noi kho hinh cua Chua, co nhung dien vien noi bang tieng Latinh đe phim hien thuc hon. Cung co bai hat co loi bang tieng Latinh, nhu trong opera Vua Oedipus cua Igor Stravinsky.
Nhieu to chuc va đon vi hanh chinh o the gioi phuong Tay co khau hieu bang tieng Latinh. Vi du khau hieu cua Canada la "A mari usque ad mare" ("Tu bien toi bien"), con đai hoc Harvard co khau hieu la "Veritas" ("Su that").
Thinh thoang co kenh truyen thong su dung tieng Latinh cho nguoi hang hai ve tieng Latinh. Mot vai vi du la Radio Bremen tai Đuc va Yle tai Phan Lan. Cung co nhieu trang mang va dien đan do nguoi hang hai ve tieng Latinh viet, nhu Wikipedia tieng Latinh co hon mot tram nghin bai bang tieng Latinh.
Nhieu truong trung hoc o chau Au va chau My co lop hoc tieng Latinh.


He thong am vi Vi tieng Latinh co đien đuoc noi truoc khi co thiet bi thu am, nen khong the biet chac cach phat am luc đo la nhu the nao. Du vay nhung co nhieu cach đe phuc dung no. Co tu lieu gom loi giai thich ro rang ve cach phat am do tac gia co đien viet. Nhung loi chinh ta, tu lieu gom choi chu, tu nguyen va chinh ta cua tu muon do ngon ngu khac muon tu tieng Latinh cung cung cap nhieu thong tin.


= Phu am =
Nhung am vi phu am cua tieng Latinh đuoc liet ke trong bang duoi đay.

Cac phu am đoi đuoc phat am dai hon. Trong tieng Viet hien tuong nay chi xay ra giua hai chu, nhu trong "hon nua"' ma trong đo co /nn/ đoi, giong nn trong tu tieng Latinh annus ("nam, mua").


= Nguyen am =


 Nguyen am đon  Tieng Latinh co đien co tuong phan nguyen am ngan va dai. Vao thoi đai co đien, nhung nguyen am dai co pham chat khac voi nhung nguyen am ngan, nhu co the xem trong bang tren đay. Vao thoi đai co đien đo thi tieng Latinh cung co hai nguyen am /ʏ yː/, đuoc su dung trong tu muon tu tieng Hy Lap, nhung nhieu nguoi phat am hai am đo nhu /ɪ iː/ hoac nhu /ʊ uː/.


 Nguyen am đoi  Tieng Latinh co đien co mot vai nguyen am đoi. Nguyen am đoi pho bien nhat la ⟨ae au⟩. Cung co am ⟨oe⟩ hiem co, va nhung am ⟨ui eu ei ou⟩ rat it khi co trong tu thuan Latinh.

Tieng Latinh co đai von co nhieu nguyen am đoi hon, nhung phan lon tro thanh nguyen am đon dai o đau thoi đai tieng Latinh co đien. Ca hai am đoi ⟨ai⟩ lan su noi tiep hai am đon ⟨ai⟩ cua tieng Latinh co đai tro thanh ⟨ae⟩, con ⟨ei⟩ binh thuong tro thanh ⟨i⟩. Hai am đoi ⟨oi⟩ lan ⟨ou⟩ tro thanh ⟨u⟩, ngoai tru trong mot vai tu, ma trong đo ⟨oi⟩ tro thanh ⟨oe⟩. Hai cach thay đoi nay thinh thoang xay ra trong hai tu co cung mot goc — đo la ly do tieng Latinh co đien co đoi nhu poena "su trung phat" va punire "trung phat".
Trong tieng Latinh binh dan va trong nhung ngon ngu Roman thi nhung am đoi ⟨ae au oe⟩ hoa vao ⟨e o e⟩. Đay cung la cach phat am cua nhung nguoi it hoc trong thoi đai tieng Latinh co đien roi.


Cach viet Tieng Latinh đuoc viet bang chu cai Latinh, sinh tu bang chu cai Y co đai, von co nguon goc la bang chu cai Hy Lap ma co nguon goc la bang chu cai Phoenicia. Bang chu cai nay sau đo đuoc su dung đe viet nhung ngon ngu goc Roman, Celt, Gecman, Balt, Finn, va nhieu ngon ngu Slav. Them hon nua, bang chu cai nay đuoc nhieu ngon ngu khac tren the gioi su dung, nhu tieng Viet, nhung ngon ngu Nam Đao, nhieu ngon ngu nhom Turk, va đa so cac ngon ngu o chau Phi ha Sahara, chau My va chau Đai Duong, đe no la bang chu cai đuoc su dung rong nhat tren the gioi.


= Cac chu cai =
So chu cai đa thay đoi mot vai lan. Luc đau khi moi sinh tu bang chu cai Etrusca thi chi co 21 chu cai. Sau đo, chu G đuoc them vao đe viet am /ɡ/, ma truoc đo am nay đuoc viet bang chu C; con chu Z khong đuoc su dung trong tieng Latinh nen bi bo. Sau đo, hai chu cai Y va Z đuoc them vao đe co the chuyen chu hai chu cai upsilon va zeta trong nhung tu muon tu tieng Hy Lap.
Chu W đuoc sang tao vao the ky XI tua vao chu ghep VV. Chu nay đuoc su dung đe viet /w/ trong nhung ngon ngu Gecman — tieng Latinh khong su dung chu nay vi su dung V. Vao thoi Hau ky Trung Co chu J moi đuoc phan biet voi chu I, con chu U voi V cung vay.


= Cac chu cai va cach phat am =
Bang nay liet ke nhung chu cai phu am cua tieng Latinh cung cach phat am.

Trong bang duoi nay co cac nguyen am cua tieng Latinh.

Nhung nguyen am đoi đuoc viet bang hai chu cai nguyen am, vi du nhu /ae/ đuoc viet ⟨ae⟩ hoac ⟨æ⟩... Tuy nhien, thinh thoang nhung chu ghep vay khong phai la nguyen am đoi ma la hai nguyen am rieng, nhu trong aenus [aˈeː.nʊs] "bang đong".


= Dau =

Tieng Latinh co đien khong su dung dau cau, khong phan biet chu hoa voi chu thuong, va khong co khoang cach giua cac tu.
Nhieu khi dau song (tieng Latinh: apex, giong dau sac) đuoc su dung tren nhung nguyen am dai ⟨A E O V Y⟩. Nguyen am /iː/ dai binh thuong đuoc viet bang chu I cao hon ⟨ꟾ⟩ (tieng Latinh: i longa, tam dich: "i dai"). Trong sach san xuat vao thoi hien đai thi nhung nguyen am dai binh thuong đuoc viet bang dau gach ngang o tren: ⟨a e i o u⟩, con nguyen am ngan du binh thuong khong co dau nhung đe phan biet mot vai đoi tu nen se co dau trang: ⟨a e i o u⟩.
Thinh thoang dau cham giua (tieng Latinh: interpunctus) đuoc su dung đe cach tu.
Vi du, cau đau tien trong bai tho thu ba cua Catullus von đuoc viet nhu vay:

LVGETEOVENERESCVPꟾDINESQVE (tam dich: "Hay than khoc, nhung nguoi Venus va Cupido oi")
hoac voi dau cham giua:

LVGETE•O•VENERES•CVPꟾDINESQVE.
Trong an ban hien đai thi nguoi ta binh thuong viet nhu vay:

Lugete, O Veneres Cupidinesque
hoac:

Lugete, O Veneres Cupidinesque.


= Cach viet khac =

Chu thao La Ma co đai (tieng Latinh: antiqua cursiva romana) co mat tren nhieu tam bang sap đuoc đao ra o nhieu cho, nhu gan thanh tri. Nhieu tam nhu vay đuoc tim thay tai Vindolanda gan Truong thanh Hadrianus tren Đao Anh. Đang ngac nhien la phan lon cua cac tam bang tai Vindolanda co khoang cach giua cac tu, ma lam nhu vay rat hiem co trong nhung cau khac tu thoi đai đo.
Thinh thoang nguoi ta đa viet tieng Latinh bang chu khac:

Ghim cai Praeneste la mot cai ghim cai ao tu the ky VII TCN co cau viet bang tieng Latinh co đai su dung bang chu cai Etrusca.
Van sau cua Hop trap cua Franks tu đau the ky VIII co cau khac luan phien tu tieng Anh co bang chu rune sang tieng Latinh bang chu Latinh roi sang tieng Latinh bang chu rune.


Đac điem ve ngu phap Tieng Latinh la mot thu tieng tong hop hay bien to: cac phu to đuoc gan vao cac goc co đinh đe dien ta giong, so, va cach cua cac tinh tu, danh tu va đai tu (qua trinh nay đuoc goi la bien cach hoac declinatio bang tieng Latinh), cung nhu ngoi, so, thi, the, trang, va thuc đoi voi đong tu (đuoc goi la chia đong tu hoac coniugatio). Cung co tu khong bien cach hay chia — nhu pho tu, gioi tu, than tu.
Vi tieng Latinh su dung cach va chia đong tu, nen nhieu khi mot cum tu ma tieng Viet su dung nhieu tu thi trong tieng Latinh lai chi la mot tu. Mot vi du la:

Trong vi du nay, tu tieng Viet "se" trong tieng Latinh la hau to -bi- đuoc đat sau goc tu ama-, con chu ngu cua đong tu ("nguoi đo") la hau to -t. Tuy nhien, nhieu khi khong the chia tu thanh hau to khong mot cach ro nhu the, vi du nhu trong amo, co nghia la "toi yeu". Trong dang nay, goc tu van la ama-, con hau to cua ngoi thu nhat so đon thi hien tai la -o.


= Danh tu =
Nhung danh tu tieng Latinh đuoc chia thanh ba giong: đuc, cai, trung. Khi co tinh tu đi kem voi mot danh tu nao đo thi tinh tu đo phai bien the đe phu hop voi giong cua danh tu nay.
Tung danh tu co nhieu dang, tuy so va cach. Co hai so: so it va so nhieu. Co bay cach chi vai tro cua tu trong cau, đe thu tu tu khong quan trong nhu trong tieng Viet.

Cach chu ngu: dung lam chu ngu cua cau hoac lam vi ngu cua he tu. Vi du: "Nguoi con gai đa chay." — Puella cucurrit.
Cach so huu: dung khi danh tu la nguoi so huu cua mot đo nao đo, nhu vi du "chu cua no le" — dominus servi, hoac khi danh tu chi bo phan, đinh luong... nhu trong vi du "Ly đay ruou vang." — Poculum plenum vini est.
Cach nhan (hay con goi la cach cho, cach gian bo...): dung lam bo ngu gian tiep cua đong tu va voi mot vai gioi tu. Vi du: "Nha buon trao ao stola cho nguoi phu nu." — Mercator feminae stolam tradit.
Cach đoi (hay con goi la cach truc bo): dung lam bo ngu truc tiep cua đong tu va sau nhung gioi tu chi huong đi. Vi du: "Nguoi đan ong giet chang trai." — Homo necavit puerum.
Cach tach (hay con goi la cach cong cu): the hien tach biet, nguon goc, nguyen nhan... Vi du: "Ban đa đi dao cung chang trai." — Cum puero ambulavisti.
Cach xung ho: dung đe goi nguoi hay vat. Phan lon cac danh tu khong phan biet cach xung ho voi cach chu ngu; chi co nhung tu thuoc cach bien the thu hai co đuoi la -us se co -e trong cach xung ho so it, con neu đuoi la -ius thi cach xung ho so it se co -i. Vi du: ""Chu oi!" no le goi." — "Domine!" clamavit servus.
Cach vi tri: dung đe dien ta vi tri. Cach nay khong đuoc su dung nhieu nhu cac cach khac va binh thuong chi đuoc dung voi ten ho, tinh, hanh, tu chi ve nha, đat, que... Vi du: "o nha" — domi.
Nhung hau to co dang nao thi tuy vao danh tu. Co the chia cac danh tu tieng Latinh thanh nam lop theo cach bien the, roi trong tung lop cach biet the thi nhung danh tu trong đo co hau to giong nhau. Cung co mot vai tu khong the chia vao lop nao, nen đo la tu bat quy tac. Bang nay chi cach chia danh tu rosa ("hoa hong"):


= Tinh tu =
Trong tieng Latinh, nhung tinh tu phai hop ve cach, so va giong voi danh tu. Co hai lop bien the: mot lop giong lop bien the thu nhat va thu hai cua cac danh tu, con lop khac giong lop bien the thu ba cua cac danh tu. Vi du, tu mortuus, mortua, mortuum ("đa chet", giong đuc/cai/trung) đuoc bien the nhu danh tu thuoc cach bien the thu nhat khi giong cai, nhu danh tu thuoc cach bien the thu hai giong đuc khi giong đuc, con nhu danh tu thuoc cach bien the thu hai giong trung khi giong trung.
Nhung tinh tu cung co dang cap so sanh va dang cao cap. Vi du nhu tu formosus, formosa, formosum ("đep", giong đuc/cai/trung) co dang formosior, formosius ("đep hon", giong đuc va giong cai đeu la bang nhau) va formosissimus, formosissima, formosissimum ("đep nhat").
Nhung đong tu co nhieu dang phan tu đuoc bien the va su dung giong nhu tinh tu.


= Gioi tu =
Vi ngu cua nhung gioi tu co the su dung hai cach: cach đoi va cach tach. Vi du:

"truoc mat cua chang trai" — apud puerum (tu puerum la cach đoi cua tu puer)
"khong voi con trai" — sine puero (tu puero la cach tach cua tu puer)


= Đong tu =
Cac đong tu trong tieng Latinh co sau thi (hien tai hoan thanh, hien tai chua hoan thanh, qua khu hoan thanh, qua khu chua hoan thanh, tuong lai hoan thanh, tuong lai chua hoan thanh), ba trang (trinh bay, menh lenh, cau khan, cung voi dang vo đinh, phan tu, danh đong tu, đong danh tu), ba ngoi (nhat, hai, ba), hai so (đon, nhieu), hai the (chu đong, bi đong) va ba thuc (hoan thanh, chua hoan thanh, trang thai).
Bang nay chua mot vai dang cua đong tu amo ("yeu") lam vi du:


Tu vung Vi tieng Latinh la mot ngon ngu goc Y, nen phan lon tu vung cua no co goc Y, va von co goc trong ngon ngu An-Au nguyen thuy. Tuy nhien, vi nguoi La Ma tiep xuc mot cach sau sat voi dan toc Etrusca nen khong chi lay bang chu cai Etrusca đe thich nghi lam bang chu cai cua minh nhung cung muon nhieu tu tu tieng Etrusca sang tieng Latinh. Hai vi du la persona ("mat na") va histrio ("dien vien"). Tieng Latinh cung muon tu vung tu tieng Osca, mot ngon ngu goc Y khac.
Sau khi xam chiem đuoc Taranto (nam 272 truoc Cong nguyen) dan toc La Ma bat đau "Hy Lap hoa": ho lay đac trung cua nen van hoa Hy Lap đe sap nhap vao nen van hoa cua minh. Khi lam vay thi nguoi La Ma cung muon nhieu tu tu tieng Hy Lap nhu: camera ("phong co tran vom"), symbolum ("ky hieu"), balineum ("nha tam")... Vi qua trinh "Hy Lap hoa" nay nen chu Y va Z đuoc them vao bang chu cai đe co the viet nhung am vi cua tieng Hy Lap. Nhung nguoi La Ma cung lay nghe thuat, y hoc, khoa hoc, triet hoc... cua Hy Lap mang ve ban đao Y. Ket qua la nhieu thuat ngu khoa hoc va triet hoc trong tieng Latinh la tu muon tu tieng Hy Lap, hoac la tu thuan Latinh voi nghia mo rong ra theo guong cua tieng Hy Lap.
Vi đe quoc La Ma banh truong roi lap lien he kinh doanh voi nhung bo lac chau Au ngoai đe quoc, nen tieng Latinh muon mot vai tu tu nhung ngon ngu Trung Au nhu: tu beber ("hai ly") co goc German va tu bracae ("quan") co goc Celt.
Nhung ngon ngu đia phuong cua tieng Latinh chiu anh huong cua nhung ngon ngu khac co trong vung. Cac ngon ngu đia phuong nay sau đo tro thanh nhung ngon ngu Roman.
Khi Kito giao đa đuoc đua vao xa hoi La Ma thi tieng Latinh nhan tu vung lien quan đen Kito giao. Tu vung đo đoi khi la tu muon tu tieng Hy Lap hoac tieng Do Thai, đoi khi la tu moi sang tao tu tu vung tieng Latinh.
Vao thoi Trung co tieng Latinh khong ngung muon tu cua nhung ngon ngu xung quanh, luc đo gom tieng Anh co va nhung ngon ngu German khac.
Qua cac thoi đai, nhung nguoi noi tieng Latinh khong ngung sang tao tu moi qua hai qua trinh them phu to va tao tu phuc. Vi du, tinh tu omnipotens ("co quyen vo han") đuoc sang tao tu tinh tu omnis ("ca, moi") va tinh tu potens ("hung manh"). Su dung qua trinh nay cung co the thay đoi tu loai, vi du nhu lay đong tu tao danh tu van van.


Xem them = Ve tieng Latinh =
Ngu phap Latinh
Cach đoc va phat am Latinh
Bien cach Latinh
Chia đong tu Latinh
Danh sach cac tu Latinh va cac tu tieng Anh phai sinh
nhom danh tu theo cach cong cu
Trat tu tu trong Latinh
Đat dau nhan trong Latinh


= Ve di san van hoc Latinh =
Van hoc Latinh
Ngon ngu Roman
Thu vien co đien Loeb
Danh sach cac nhom tu Latinh
Danh sach cac thanh ngu Latinh
Brocard
Danh sach cac nhom tu Latinh va Hy Lap thuong dung trong đinh danh khoa hoc
Ten Latinh cua cac thanh pho chau Au
Ten Latinh cua cac thanh pho chau Au
Carmen Possum


Chu thich Nguon tham khao Allen, William Sidney (2004). Vox Latina – a Guide to the Pronunciation of Classical Latin (bang tieng Anh) (an ban thu 2). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-22049-1.
Diringer, David (1996) [1947]. The Alphabet – A Key to the History of Mankind (bang tieng Anh). New Delhi: Munshiram Manoharlal Publishers Private Ltd. ISBN 81-215-0748-0.
Herman, Jozsef; Wright, Roger (Translator) (2000). Vulgar Latin (bang tieng Anh). University Park, PA: Pennsylvania State University Press. ISBN 0-271-02000-8. {{Chu thich sach}}: |first2= co ten chung (tro giup)
Holmes, Urban Tigner; Schultz, Alexander Herman (1938). A History of the French Language (bang tieng Anh). New York: Biblo-Moser. ISBN 0-8196-0191-8.
Jenks, Paul Rockwell (1911). A Manual of Latin Word Formation for Secondary Schools (bang tieng Anh). New York: D.C. Heath & Co.
Pei, Mario; Gaeng, Paul A. (1976). The story of Latin and the Romance languages (bang tieng Anh) (an ban thu 1). New York: Harper & Row. tr. 76–81. ISBN 0-06-013312-0.
Sacks, David (2003). Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z (bang tieng Anh). London: Broadway Books. tr. 80. ISBN 0-7679-1172-5.
Sihler, Andrew L. (1995). New Comparative Grammar of Greek and Latin (bang tieng Anh). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-508345-3. Truy cap ngay 12 thang 3 nam 2013.{{Chu thich sach}}:  Quan ly CS1: ref trung mac đinh (lien ket)


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Latin language tai Wikimedia Commons
Ethnologue cho tieng Latinh
Corpus Scriptorum Latinorum, danh muc web tuong đoi hoan chinh cac tu ngu Latinh va y nghia cua chung
Du an Perseus co nhieu trang rat hay đe tim hieu ve van hoc cua cac ngon ngu co đien, co ca tu đien Latinh tuong tac.
cua William Whitaker Luu tru ngay 18 thang 6 nam 2006 tai Wayback Machine - chuong trinh tu đien truc tuyen co kha nang truy tim nhieu dang cua tu.
Retiarius.Org co cong cu tim kiem van ban Latinh.
Tu đien Latinh-Anh va ngu phap Latinh cua truong đai hoc Notre Dame
Tai lieu Latinh Luu tru ngay 4 thang 12 nam 2004 tai Wayback Machine Cac bai va tu đien bang tieng Latinh.
Thu vien Latinh co nhieu van ban đien tu Latinh
Textkit co sach hoc va van ban đien tu Latinh.
Tu đien Latinh–Anh: phien ban Rosetta cua Webster.
Tham khao ngon ngu Luu tru ngay 4 thang 4 nam 2005 tai Wayback Machine Tu đien xuyen ngu co cong cu tim kiem rieng. Chuyen dich giua Latinh va tieng Phap, Đuc, Y, Tay Ban Nha.
Rhetor cua Gabriel Harvey Luu tru ngay 4 thang 12 nam 2004 tai Wayback Machine - xuat ban lan đau nam 1577 va tu đo chua đuoc tai ban.