Gioi Nam (ten khoa hoc: Fungi) bao gom nhung sinh vat nhan chuan di duong co thanh te bao bang kitin (chitin). Phan lon nam phat trien duoi dang cac soi đa bao đuoc goi la soi nam (hyphae) tao nen the soi (mycelium), mot so nam khac lai phat trien duoi dang đon bao. Qua trinh sinh san (huu tinh hoac vo tinh) cua nam thuong la qua bao tu, đuoc tao ra tren nhung cau truc đac biet hay the qua. Mot so loai mat kha nang tao nen nhung cau truc sinh san đac biet va nhan len qua hinh thuc sinh san sinh duong.
Nhung đai dien tieu bieu cua nam la nam moc, nam men va nam lon (nam the qua). Gioi Nam la nhom sinh vat đon nganh (monophyletic) ma co nguon goc hoan toan khac biet voi nhung sinh vat co hinh thai tuong tu nhu nam nhay (myxomycetes) hay moc nuoc (oomycetes). Nam co moi quan he gan voi đong vat hon la thuc vat, cho du the thi mon hoc ve nam, hay nam hoc, lai thuong đuoc xep vao thanh mot nhanh cua mon thuc vat hoc.
Tren Trai Đat, đa phan cac nam đeu khong the nhin thay đuoc bang mat thuong, chung song phan lon o trong đat, chat mun, xac sinh vat chet, cong sinh hoac ky sinh tren co the đong, thuc vat va nam khac. Vi nam đong 1 vai tro quan trong trong he sinh thai, chung phan huy cac vat chat huu co va khong the thieu đuoc trong chu trinh chuyen hoa va trao đoi vat chat. Mot so loai nam co the nhan thay đuoc khi o dang qua the, nhu nam lon va nam moc. Nam đuoc ung dung rat rong rai trong đoi song lan san xuat. Nhieu loai đuoc su dung trong cong nghe thuc pham, su dung lam thuc an hoac trong qua trinh len men. Nam con đuoc dung đe san xuat chat khang sinh, hooc mon trong y hoc va nhieu loai enzym, ngay nay nhieu loai nam đuoc biet đen va su dung trong phong chong nhieu loai benh hiem ngheo nhu viem gan, mo mau, đot quy, ung thu... Tuy vay, nhieu loai nam lai co chua cac chat hoat đong sinh hoc đuoc goi la mycotoxin, nhu ancaloit va polyketit-la nhung chat đoc đoi voi đong vat lan con nguoi (gay buon non, kho chiu, ngo đoc). Mot so loai nam đuoc su dung đe kich thich hoac dung trong cac nghi le truyen thong voi vai tro tac đong len tri tue va hanh vi cua con nguoi. Vai loai nam co the gay ra cac chung benh cho con nguoi va đong vat, cung nhu benh dich cho cay trong, mua mang va co the gay tac đong lon len an ninh luong thuc va kinh te.


Su đa dang Nam phan bo tren toan the gioi va phat trien o nhieu dang moi truong song khac nhau, ke ca sa mac, noi tap trung nong đo muoi cao hay co buc xa ion hoa, cung nhu tram tich bien sau. Đa phan nam song o tren can, nhung mot so loai song o moi truong nuoc (nhu Batrachochytrium dendrobatidis - ky sinh va lam suy giam so luong đong vat luong cu toan cau). Nam thuy sinh con song o vung nhiet dich đai duong. Nam va vi khuan la nhung sinh vat phan giai chinh co vai tro quan trong đoi voi cac he sinh thai tren can tren toan the gioi. Dua theo su theo ti le giua so loai nam voi so loai thuc vat o trong cung mot moi truong, nguoi ta uoc tinh gioi Nam co khoang 1,5 trieu loai. Khoang 100.000 loai nam đa đuoc cac nha phan loai hoc phat hien va mieu ta, tuy nhien kich co thuc su cua tinh đa dang cua gioi Nam van con la đieu bi an. Đa phan nam phat trien duoi dang cac soi đa bao goi la soi nam, cau tao nen the soi (hay khuan ty), trong khi nhung loai khac thi lai phat trien duoi dang đon bao. Cho đen gan đay, nhieu loai nam đa đuoc mieu ta dua tren nhung đac điem hinh thai, nhu kich co va hinh dang cac bao tu hay qua the, hay dua tren khai niem loai sinh vat voi su tro giup cua cac cong cu phan tu, nhu phuong phap Dideoxy, đa gia tang manh cach thuc va kha nang uoc tinh su đa dang cua nam trong pham vi cac nhom phan loai khac nhau.


Sinh thai Du khong de thay, nhung nam lai co mat o tat ca cac moi truong tren Trai Đat va đong mot vai tro rat quan trong trong he sinh thai. Cung voi vi khuan, nam la sinh vat phan huy chinh o hau het cac he sinh thai tren can (va mot so la o duoi nuoc), boi vay nen chung cung co vai tro quan trong cac chu trinh sinh đia hoa va o nhieu luoi thuc an. Khi song hoai sinh hay cong sinh, chung phan huy nhung vat chat huu co thanh nhung phan tu vo co, roi sau đo nhung chat nay se đuoc đong hoa o thuc vat hay nhung sinh vat khac.


= Cong sinh =
Nam co moi quan he cong sinh voi hau het tat ca cac gioi . Quan he cua chung co the ho tro hoac đoi nghich nhau, hay voi nhung nam hoi sinh thi khong đem lai bat cu loi ich hay tac hai ro rang nao đoi voi vat chu.


 Voi thuc vat  Nam re la mot hinh thuc cong sinh giua thuc vat va nam, chia lam hai loai: nam re trong (endomycorrhiza, tuc nam ky sinh đon bao song ben trong te bao re cay) va nam re ngoai (ectomycorrhiza, tuc re cua nam bam day đac xung quanh đau re cay va xam nhap vao giua cac te bao re cay). Đay la quan hop nam-thuc vat đuoc biet nhieu nhat va đong vai tro quan trong trong qua trinh phat trien cua thuc vat cung nhu nhieu he sinh thai, hon 90% cac loai thuc vat co quan he voi nam theo hinh thuc nam re va phu thuoc vao moi quan he nay đe ton tai. Su cong sinh nam re đa co lich su xa xua, it nhat la tu hon 400 trieu nam ve truoc . Chung thuong lam tang kha nang hap thu cac hop chat vo co cua thuc vat, nhu nitrat va phosphat, tu nhung đat co nong đo nhung nguyen to thiet yeu thap. O mot so nam re, thanh phan nam co the đong vai tro trung gian giua thuc vat voi thuc vat, van chuyen carbohydrate va cac chat dinh duong khac. Nhung cong đong nam re đo đuoc goi la "mang luoi nam re chung". Mot so nam co kha nang kich thich su sinh truong cua cay bang cach tiet ra cac hooc mon thuc vat nhu axit idolaxetic (IAA) .
Đia y la dang cong sinh giua nam (hau het cac loai nam nang va mot so nam đam) voi tao hay vi khuan lam (goi chung la đoi tac quang hop), trong đo nhung te bao quang hop đuoc gan vao nhung mo nam . Giong voi nam re, nhung đoi tac quang hop se cung cap cacbohyđrat đuoc tao ra trong qua trinh quang hop, đoi lai nam cung cap cho chung cac chat khoang va nuoc. Nhung chuc nang cua toan bo co the đia y gan nhu giong het voi mot co the đon đoc. Đia y la nhung sinh vat tien phong va xuat hien o nhung noi nguyen thuy nhu đa tang hay nham thach nui lua đa nguoi. Chung co the thich nghi cuc tot voi nhung đieu kien khac nghiet nhu gia lanh hay kho han va la nhung vi du tieu bieu nhat cua su cong sinh.
Mot so loai nam song trong cay co the tiet ra nhung đoc to nam đe ngan can nhung đong vat an co an vat chu cua chung.


 Voi con trung  Nhieu con trung co moi quan he ho tro voi nhieu loai nam. Vai loai kien trong nhung loai nam thuoc bo Nam mo (Agaricales) đe lam nguon thuc an chinh, trong khi đo nhung loai bo canh cung Ambrosia trong nhieu loai nam trong lop vo cay ma chung cu tru . Loai moi o xavan chau Phi cung đuoc biet co kha nang trong nam .


 Mam benh va ky sinh  Tuy vay, nhieu loai nam lai ky sinh tren con nguoi, thuc vat, đong vat va nam khac. Nhung loai nam gay benh tren cay trong co the gay thiet hai rong lon cho nganh nong nghiep va lam nghiep, vi du nhu nam đao on (Magnaporthe oryzae) gay benh cho lua, Ophiostoma ulmi va Ophiostoma novo-ulmi gay ra benh du Ha Lan, con Cryphonectria parasitica la nguyen nhan cua benh thoi cay de. Nhung loai gay benh cho cay thuoc cac chi Fusarium, Ustilago, Alternaria va Cochliobolus, con nhung loai co kha nang gay benh cho nguoi lai thuoc cac chi nhu Aspergillus, Candida, Cryptoccocus, Histoplasma va Pneumocystis . Chung co the gay ra nhung benh ngoai da o nguoi nhu nam chan hay hac lao cho đen nhung benh nguy hiem co the gay chet nguoi nhu viem mang nao (nam Cryptococcus neoformans) hay viem phoi. Nam gay ra nhieu benh co hoi, tuc nhung benh tan cong nhung nguoi bi suy giam mien dich , trong đo co nhung nguoi bi HIV/AIDS , vi du nhu benh candidiasis (nam Candida, gay ra chung lo mieng o tre em va am đao phu nu), histoplasmosis (Histoplasma capsulatum), cryptococcosis (Cryptococcus neoformans), aspergillosis (Aspergillus), coccidioidomycosis (Coccidioides immitis hay C. posadasii), viem phoi pneumocystis (Pneumocystis jirovecii)... va rat nhieu benh khac.
Co khoang 70 loai nam sinh bao tu la nhung tac nhan gay di ung. Chung co the la nam moc trong nha hay ngoai troi, đa phan la nam soi nhu cac chi Alternaria, Asperillus, Cladosporium, Helminthosporium, Epicoccum, Penicillium, Fusarium..., chi co vai loai la nam đon bao nhu Candida, Rhodotorula, co mot so loai la nam lon nhu Agaricus, Coprinus, Fomes, Ganoderma... Bao tu nam co the gay ra nhung chung nhu hen suyen, viem mui di ung, cac benh nam di ung phe quan phoi va viem phoi qua man.


= San moi =

Mot so loai nam la nhung ke san giun tron. Chung co the bien đoi soi nam đe tao thanh nhung cau truc đac biet co chuc nang bay giun tron, nen đuoc goi voi ten chung la nam bay moi. Nhung loai bay thuong thay la: mang dinh (hay luoi dinh), bong dinh, vong khong that, cot dinh, vong that va bao tu dinh. Cac loai nam bat moi theo kieu nay thuong thuoc cac chi Arthrobotrys, Dactylaria, Dactylella va Trichothecium. Co vai loai nhu Zoopage phanera thi lai tiet chat dinh ra toan bo mat ngoai soi nam va cung co kha nang bay moi tuong tu.


= Dinh duong va kha nang tu duong =
Su phat trien cua nam duoi dang soi nam o nhung moi truong ran cung nhu duoi dang đon bao o moi truong nuoc, đeu đuoc đieu chinh đe hut cac chat dinh duong hieu qua nhat tu moi truong, boi chung đeu co ti le dien tich be mat tren the tich cao. Su thich nghi hinh thai đa đuoc bo sung boi nhung enzym thuy phan trong nhung moi truong tieu hoa co phan tu huu co lon, nhu polysaccarit, protein, lipid va nhung chat nen dinh duong khac. Nhung phan tu nay bi thuy phan thanh nhung phan tu nho hon, sau đo tro thanh nhung chat dinh duong đuoc hap thu vao te bao nam.
Thong thuong nam đuoc coi la nhung sinh vat di duong, tuc nhung co the chi co the lay cacbon tu nhung sinh vat khac cho qua trinh trao đoi chat. Tuy nhien, nam đa tien hoa kha nang chuyen hoa ma cho phep chung su dung đa dang nhung loai chat nen huu co đe phat trien, bao gom cac hop chat đon gian nhu nitrat, amonia, acetat hay ethanol. Nhung nghien cuu gan đay cho thay kha nang rang nam đa su dung sac to melanin đe lay nang luong tu nhung phong xa ion hoa, nhu tia gamma, goi nom na la "vo tuyen duong". Nguoi ta cho rang qua trinh nay co điem tuong đong voi qua trinh quang hop o thuc vat Tuy nhien, hien nay đang thieu nhung bang chung sinh hoa co gia tri ung ho cho gia thuyet nay.


Vai tro đoi voi con nguoi = Che bien thuc pham =

Nam men banh mi voi loai chinh la Saccharomyces cerevisiae, mot nam đon bao, đuoc su dung rong rai trong viec lam banh mi va nhung san pham tu bot mi khac, nhu pizza hay banh bao . Trong qua trinh len men ruou duoi đieu kien yem khi, nam men se san sinh ra ruou etanol va khi cacbonic (CO2) co vai tro lam no bot mi. Mot so loai nam men cua chi Saccharomyces cung đuoc su dung đe san xuat đo uong co con, nhu bia hay ruou vang thong qua qua trinh len men ruou. Nam men va vi khuan acetic đuoc su dung trong qua trinh chuan bi Kombucha, mot loai tra ngot len men. Nhung loai men tim thay trong tra rat đa dang, nhu Brettanomyces bruxellensis, Candida stellata, Schizosaccharomyces pombe, Torulaspora delbrueckii va Zygosaccharomyces bailii. Ngoai ra, Vegemite va Marmite, nhung chiet xuat nam men, đa đuoc su dung rong rai lam gia vi đe che bien thuc an trong đoi song.

Mot so loai nam soi thuong đuoc su dung đe san xuat sinh khoi protein. Moc Aspergillus oryzae đuoc su dung rong rai o nhieu nuoc, nhu san xuat nuoc tuong (xi dau), sup miso va ruou sake o Nhat Ban hay lam tempeh o Java. Moc hoa cau đuoc dung đe san xuat tuong, loai thuc pham pho bien o Viet Nam, cung chinh la A. oryzae, tuy nhien tuong san xuat thu cong lai co đo an toan khong cao, boi nhung loai moc tot va khong đoc nhu A. oryzae va Aspergillus sojae lai rat de lan lon voi nhung loai moc nguy hiem co đoc to gay ung thu khac la A. flavus va A. parasiticus. Quorn la loai thuc pham giau protein đuoc san xuat tu moc Fusarium venenatum, va đuoc dung trong viec che bien đo an chay. Nhieu loai thuc pham khac cung đuoc che bien boi moc nhu chao (u nho moc Actinomucor elegans, Mucor racemosus hay Rhizopus), ang-kak (gao len men voi moc đo Monascus purpureus), salami (mot loai xuc xich, len men nho P. nalgiovense, P. chrysogenum). Trong san xuat pho mat, mot kinh nghiem thong thuong la cay bao tu nam vao sua đong đe tao moc, viec nay se cho ra huong vi va ket cau đac biet đoc nhat cua pho mat. O nhung loai pho mat xanh, nhu Stilton hay Roquefort, thi nhung van xanh đuoc tao ra boi loai nam Penicillium roqueforti.


= Nam an va nam đoc =

Nhung loai nam qua the đuoc biet đen voi hai dang: nam an đuoc va nam đoc. Nam an đuoc su dung rong rai lam thuc pham, chung co the su dung trong rat nhieu mon an, o nhieu nen am thuc khac nhau. Nam la thuc pham co gia tri dinh duong cao, co đo đam cao va it chat beo, chua nhieu vitamin nhom B va C. Du nam khong phai la nguon vitamin D đang ke, nhung ham luong vitamin D co the tang len khi đuoc phoi voi anh sang (nhat la tia cuc tim) du đieu nay lam tham lop vo cua chung. Nam cung chua nhieu nguyen to vi luong, nhu sat, seleni, natri, kali, magnesi va phosphor.
Nhung loai nam an đuoc thuong xuyen bay ban o cac cho va sieu thi đeu đuoc trong o cac trang trai nam. Loai nam pho bien nhat la nam mo (Agaricus bisporus), đuoc trong o it nhat 70 quoc gia tren the gioi. Nhung dang khac cua A.bisporus la portabella va nam mu (crimini) cung đuoc trong thuong mai. Nhieu loai nam chau A cung đuoc trong va tieu thu rong rai la nam rom (Volvariella volvacea), nam huong (Lentinula edodes), nam so (Pleurotus ostreatus), moc nhi (Auricularia auricula-judae), enokitake (nam kim cham, Flammulina) va nam mua (Grifola frondosa).

Co nhieu loai nam đuoc thu hoach tu tu nhien đe cho ca nhan hay đe ban nhu nam sua (Lactarius deliciosus), nam nhan (nam bung de, Morchella), nam mong ga (Cantharellus), nam cuc (Tuber), nam ken đong (Cantharellus) va nam thong (Boletus edulis), chung thuong đat tien va danh cho nhung nguoi sanh an. Hai nam la hoat đong pho bien o nhieu vung cua Chau Au va tay bac Hoa Ky. Tuy nhien nhung nguoi đi hai nam phai rat chu trong ve viec phan biet nam an va nam đoc. Co nhieu loai nam đac biet đoc đoi voi con nguoi, đoc tinh cua nam co the nhe va gay ra benh tieu hoa hay di ung cung nhu ao giac, nhung cung co the đu manh đe gay liet cac co quan va chet nguoi. Co khoang 10.000 loai nam thit, trong đo co mot nua la an đuoc va 100 loai co đoc to cao. Nhung loai nam gay chet nguoi thuoc ve cac chi Inocybe, Entoloma, Hebetoma, Cortinarius va noi tieng nhat la Amanita. Nhung loai thuoc chi cuoi nhu "thien than huy diet" A. virosa hay nam tu than A. phalloides la nhung loai nam đoc chet nguoi thong dung nhat. Loai nam moscela gia (Gyromitra esculenta) khi nau chin la mot thuc an ngon, nhung lai đoc khi an song. Nam Tricholoma equestre đa tung đuoc cho la an đuoc cho đen khi no bi phat hien la gay ra benh Rhabdomyolysis (huy hoai co bap).

Nam mau đo Amanita muscaria gay đoc khong thuong xuyen, khi an vao no co the tro thanh loai thuoc kich thich va sinh ao giac. Trong lich su, nhung tu si co đai nguoi Celt o Bac Au va nguoi Koryak o Siberi đa su dung loai nam nay voi muc đich ton giao va lam phep. Cung co nhieu loai nam gay ao giac khac, chung đuoc goi la "nam ma thuat", "mush" hoac "shroom", thuoc nhieu chi khac nhau nhu Psilocybe, Panaeolus, Gymnopilus, Copelandia, Conocybe... Chung co the tac đong len tri tue va hanh vi cua con nguoi, tao cam giac hu ao hung phan, va cung co vai tro trong viec chua tri truyen thong o mot so đia phuong.
Đe phan biet đuoc nam an đuoc va nam đoc thi co nhieu kinh nghiem cung voi cac co so nghien cuu: khong an nam sac so, co mui hac, khong an nam qua non hay qua gia, khong an nam co chay sua... Tuy nhien co rat nhieu truong hop ngoai le, nhu co nam đoc co mau sac va hinh dang giong nam thuong. Vi the rat kho đe co the nhan biet đuoc nam an toan va nam đoc neu khong co đu kinh nghiem va kien thuc, va loi khuyen tot nhat la hay coi tat ca nam o trong rung la nam đoc va bo qua no.


= Duoc lieu va chiet xuat =
Nhieu loai nam an đa đuoc su dung trong y hoc truyen thong hang ngan nam nay. Nhung loai nam nhu nam mua, nam huong (đong co), nam chaga, nam linh chi... đa đuoc tap trung nghien cuu boi kha nang chong ung thu, chong virus va tang cuong he mien dich cua chung. Loai nam Đong trung ha thao (Cordyceps sinensis) đuoc coi la mot duoc lieu quy hiem va đa đuoc su dung o Trung Quoc tu lau . Loai nam co linh chi (Ganoderma applanatum) cung tung đuoc coi la mot "than duoc" o Viet Nam, mac du khong co bang chung cu the nao ve kha nang tri benh cua no . Psilocybin va LSD, nhung chat gay ao giac đuoc chiet xuat tu nam, co the dung đe chua cac benh ve tam than, nhu chung roi loan am anh cuong che (OCD), va cung đuoc dung (voi luong nho) đe chap dut nhung con nhuc đau hang loat (cluster headache) hay đau nua đau. LSD manh gap 100 lan psilocybin , đuoc tong hop vao nam 1938, va la mot loai ma tuy quen thuoc.

Trong so 12.000 loai khang sinh đuoc biet nam 1995 co khoang 22% đuoc san xuat tu nam soi. Trong so đo, khang sinh Penicillin, đuoc Alexander Fleming tong hop tu nam Penicillium chrysogenum vao nam 1928, đuoc su dung rat rong rai trong chua tri y hoc the ky XX. Chung co the chua đuoc cac benh vi khuan nhu bach hau, viem phoi, viem mang nao, hoi mieng, giang mai, lau va ke ca vi khuan Staphylococcus gay ra nhiem trung huyet . Mot loai khang sinh β-lactam pho bien khac, Cephalosporin, cung đuoc tong hop nam 1948 tu nam Cephalosporium acremonium.
Ap dung cong nghe DNA tai to hop, nhieu gen đa đuoc chuyen vao nhung loai nam nhu nam men S. cerevisiae, Pichia pastoris, Schizosaccharomyces pombe, Kluyveromyces lactis, Candida albicans, Hansenula polymorpha, Yarrowia lipolytica.. va nam soi Aspergillus niger, A. nidulans, A. oryzae, Neurospora crassa, Trichoderma reesei... voi muc đich san xuat cong nghiep. Nho kha nang phat trien nhanh, chung đuoc nuoi trong va cho ra nhieu loai san pham protein đa dang gia tri rat lon trong y hoc nhu insulin, vac-xin viem gan B, interferon, nhan to tang truong bieu bi, hemoglobin nguoi, superoxide dismutase, interleukin... Ngoai ra cac nam chuyen gen cung voi cac vi khuan con nhung nguon chinh cho cac enzym su dung trong cong nghe thuc pham.
Viec nuoi cay nam men trong san xuat cong nghiep ngoai nhung san pham co đuoc do chuyen gen, con co rat nhieu san pham khac su dung trong thuc pham, dinh duong va y te nhu con, cac acid huu co (acid citric, acetic, lactic, malic, gluconic, fumaric, itaconic..), vitamin (β-carotene, riboflavin, acid beo thiet yeu), enzym (protease, amylase, glucoamylase, men dich vi..), pullulan, cac este, polysaccharide, lipid, glycolipid, cac hoat chat thu cap nhu khang sinh, chat uc che mien dich (Ciclosporin A tu Tolypocladium inflatum), chat lam giam cholestrol (lovastatin, pravastatin), chat chong ung thu (Taxol), chat mau... va nhieu chat hoa hoc khac. Tham chi nhung cellulase va xylanase ma nam tiet ra con đuoc su dung trong san xuat quan jeans stone-washed cung nhu trong cong nghiep san xuat giay va bot giay. Nganh cong nghiep nuoi cay nam đa tro thanh mot bo phan quan trong trong nen cong nghiep toan cau.


= Phuc hoi sinh hoc =
Thuat ngu phuc hoi sinh hoc bang nam (mycorestoration) đa đuoc nha nam hoc Paul Stamets su dung trong cuon sach Mycelium Running: How Mushrooms Can Help Save the World (Ten Speed Press, 2005) , trong đo ong neu 4 dang: loc sinh hoc bang nam (mycofiltration), lam nghiep bang nam (mycoforestry), cai tao sinh hoc bang nam (mycoremediation) va thuoc tru sau bang nam (mycopesticide). Ve nam đuoc dung lam thuoc tru sau sinh hoc, co the xem o đieu khien sinh hoc bang nam.
Cai tao sinh hoc đuoc hieu la su dung cac vi sinh vat, nam hay cay xanh đe đua moi truong tu nhien bi o nhiem tro ve trang thai ban đau. Nam tiet ra ben ngoai cac enzym va axit co kha nang phan giai lignin va cellulose, hai thanh phan chinh cua go, va co cau truc tuong tu voi nhieu chat o nhiem huu co. Mot so loai nam, đac biet la nam muc trang (Phanerochaete chrysosporium), co the phan giai cac chat đoc hai cho moi truong nhu thuoc tru sau, thuoc diet co, pentachlorophenol, creosote, nhua than đa va nhung nhien lieu nang thanh CO2, nuoc va nhung nguyen to co ban . Chung co the phan giai hay loai tru cac nguyen to đoc hai nhu chi, arsenic, caesi, cadmi, thuy ngan, nhung vu khi va chat đoc hoa hoc nhu thuoc no TNT, chat đoc than kinh VX va sarin. Nhung nghien cuu gan đay cho thay nam co kha nang bao boc urani vao trong nhung dang khoang.


 Đieu khien sinh hoc  Nam rat tich cuc trong canh tranh ve dinh duong va khong gian voi nhung sinh vat khac, thong qua đinh luat Gause (nguyen tac uc che canh tranh), va đieu nay đoi khi co loi cho con nguoi. Vi du, nam co the ngan chan su tang truong hay loai tru ke thu nguy hiem cua thuc vat va con nguoi, nhu kien đuc go, moi, chau chau, muoi, ve bet , co dai, giun tron hay nam khac ma co the gay hai cho mua mang va nha cua . Kha nang đieu khien sinh hoc cac loai gay hai cho nong nghiep cua nam đa đuoc quan tam va ung dung thuc te. Loai nam ky sinh con trung đa đuoc su dung lam thuoc tru sau sinh hoc vi kha nang ky sinh va tieu diet con trung cua chung . Mot so vi du ve nhung nam loai nay la Beauveria bassiana, Metarhizium anisopliae, chi Hirsutella, chi Paecilomyces va Verticillium lecanii. Co it nhat 14 loai nam co kha nang chong rep . Loai nam thuoc chi Trichoderma cung co kha nang ngan chan nhung loai nam gay benh cho cay .
Nhung loai nam song trong cay thuoc chi Neotyphodium nhu N. coenophialum tiet ra cac ancaloit co đoc tinh voi cac loai đong vat an thuc vat co xuong song hay khong xuong song, mac du mot so chat co the đoc voi nhung loai gia suc nhu cuu . Đac tinh cua cac loai nam nay đa đuoc su dung trong cac chuong trinh gay giong cay, nham tang kha nang chong chiu va phong ngu cua cay trong voi cac loai an thuc vat.


= Ke pha hoai =

Mac du co rat nhieu loi ich, nhung nam cung co khong it tac hai. Ngoai mam benh va chat đoc, nam con co the la nhung ke pha hoai ghe gom. Duoi đieu kien đo am thich hop, nam moc se phat trien va sinh soi trong cac can nha. Chung tiet ra cac enzym va acid đe phan huy cac chat huu co, do đo nen chung co the pha hoai ao quan, tranh ve, phim anh, đo da, sap, chat cach đien tren day đien hoac day cap, cac chat phu may anh, may quay phim va ca chat khoi đong may bay. Chung la nguyen nhan pho bien gay thoi rua thuc an du tru, tao ra nhung san pham đoc hai cho con nguoi va lam suy giam chat luong khong khi trong nha. Nguoi ta uoc tinh co khoang 40% gia đinh o My co van đe voi nam moc.
Boi tinh nang phan giai cellulose va lignin, nen nhieu loai nam co the pha huy hay lam muc go o nha cua va cong trinh xay dung, gay thiet hai lon ve kinh te hang nam. Co ba dang nam lam muc go chinh: muc kho (dry rot), muc am (wet rot) va muc mem (soft rot) dua theo đac điem cua go bi muc. Ngoai ra con co muc nau (brown rot) - chuyen tan cong va pha huy cac loai qua hach, nhu đao, le, tao, man - va muc trang (white rot), dua theo mau sac go muc. Nhung loai nam pha huy go pho bien nhat la Serpula lacrymans, Coniophora putana, chi Antrodia, Phellinus Contiguous, chi Asterostroma... Đe nham ngan chan qua trinh nay, mot trong so cac phuong phap la su dung đieu khien sinh hoc nhu dung thong Pinus radiata hay ke ca loai nam nhu Phlebiopsis gigantea.


Nguon goc va phan loai Trong mot thoi gian dai, cac nha phan loai hoc đa xep nam la thanh vien cua gioi Thuc vat. Su phan loai nay chu yeu đuoc dua tren su tuong đong trong cach song giua nam va thuc vat: ca nam va thuc vat chu yeu đeu khong di đong, hinh thai va moi truong song co nhieu điem giong nhau (nhieu loai phat trien tren đat, mot so loai nam qua the giong thuc vat nhu reu). Them nua, ca hai đeu co thanh te bao, đieu ma gioi Đong vat khong co. Tuy nhien, hien nay nam lai đuoc cong nhan la mot gioi rieng biet, khac biet han voi thuc vat hay đong vat, chung đa tach ra va xuat hien xap xi hon mot ty nam truoc. Nhieu nghien cuu đa chi ra nhung su giong va khac ve đac điem hinh thai, sinh hoa va di truyen giua Nam va cac gioi khac. Vi nhung ly do đo, nam đa đuoc đat vao gioi rieng cua minh.


= Lich su tien hoa =

Nhung co the đau tien mang nhung đac trung cua nam xuat hien vao khoang 1200 trieu nam (Ma) truoc đay, o Lien đai Nguyen Sinh. Tuy nhien, nhung hoa thach nam thi khong pho bien cho đen đau ky Devon, khi chung xuat hien o đa Rhynie.
Cho du đuoc xep cung voi thuc vat truoc kia, nhung hien nay nam đuoc cho la co quan he gan gui voi đong vat hon thuc vat, va chung cung đong vat đuoc xep vao thanh cac nhanh cua Opisthokonta. O Đai Co Sinh, nam xuat hien trong moi truong nuoc nuoc, bao gom nhung sinh vat tuong tu co mang tien mao (flagella) tuong tu nhu nam Chytrid. Nhung ghi nhan ve hoa thach đau tien cua nam rat roi rac va it oi. Nhung loai nam bat đau xam lan mat đat trong ky Cambri, mot thoi gian dai truoc thuc vat. Nhung lop nam hien đai xuat hien o cuoi ky Than Đa (phan ky Pennsylvania). "Fungal spike", mot cum tu đuoc đat ra boi cac nha co sinh vat hoc, đe noi len su phong phu cua bao tu nam trong nhung tram tich đuoc tao ra ngay sau su kien tuyet chung ky Permi-Trias; nguoi ta cho rang nam la nhung dang song chu yeu trong thoi ky nay - khi chung chiem đen gan 100% cac du lieu hoa thach đuoc tim thay . Tuy nhien thuat ngu nay đa gay ra nhieu tranh cai: hinh dang cua nhung bao tu nam (nhu Reduviasporonites) đoi khi lai tuong đong voi bao tu tao va rat kho đe xac đinh, "spike" khong xuat hien tren toan cau va o nhieu noi no lai khong roi vao giai đoan Permi-Trias.
Nhung nghien cuu su dung phat sinh loai phan tu cung co nguon goc đon nganh (monophyletic) cua gioi Nam. He thong phan loai nam thuong xuyen thay đoi, đac biet boi nhung nghien cuu gan đay dua tren su đoi chieu DNA. Nhung phan tich phat sinh chung loai hien hanh thuong xuyen đanh đo nhung he thong phan loai ma dua tren nhung cach thuc cu va đoi khi kem ro rang, vi du nhu dua tren đac điem hinh thai va khai niem loai sinh vat thu đuoc tu nhung giao phoi thuc nghiem.
Khong co bat cu mot he thong phan loai nam o bac cao duy nhat nao đuoc cong nhan, va nhung ten goi thuong thay đoi o moi cap đo, ke tu loai tro đi. Du vay, nhung no luc cua nhung nha nghien cuu nam đang đuoc thuc hien đe co the thiet lap va khuyen khich viec su dung mot danh phap on đinh va duy nhat. Nhung loai nam co the co nhieu ten khoa hoc dua tren vong đoi va phuong thuc sinh san. Nhung trang web nhu Index Fungorum va ITIS thuong xuyen cap nhat nhung ten goi moi nhat lan tham khao nhung ten goi cu, nhung lai khong phai luc nao cung thong nhat voi nhau.


 Cay phat sinh  = Cac nhom phan loai =
Cac nganh chinh cua nam đuoc phan loai chu yeu dua tren cau truc co quan sinh san huu tinh cua chung. Hien tai nam đuoc chia lam 7 nganh:

Nganh Chytridiomycota hay Chytrid (Nam roi - nam trung): chung ton tai rai rac khap noi tren the gioi. Chytrid se san sinh ra nhung bao tu đong ma co kha nang di chuyen linh đong trong moi truong nuoc voi mot tien mao duy nhat. Vi the mot so nha phan loai hoc đa phan loai chung la nhung đong vat nguyen sinh. Su phat sinh loai phan tu, dua tren chuoi operon rRNA tuong ung o nhung tieu đon vi ribosome 18S, 28S va 5.8S, cho thay rang Chytrid la nhom nam can ban tach ra tu nhung nganh nam khac, bao gom ca bon nganh chinh voi nhung dau hieu cho thay tinh can nganh (paraphyly) hoac co the can nganh cua nam Chytrid.
Nganh Blastocladiomycota truoc đay tung đuoc cho la mot nhanh phan loai cua Chytridiomycota. Nhung du lieu phan tu va đac điem sieu cau truc gan đay đa đua Blastocladiomycota vao mot nhanh rieng giong nhu voi cac nganh Zygomycota, Glomeromycota va Dikarya. Lop nam Blastocladiomycetes la nhung sinh vat hoai sinh hoac ky sinh cua tat ca cac nhom sinh vat nhan chuan va chung giam phan tao bao tu, khong giong voi chytrid, ho hang gan cua chung, la nhung loai chu yeu giam phan tao hop tu.
Nganh Neocallimastigomycota đau tien cung đat vao nganh Chytridiomycota. Nhung thanh vien cua nganh nho nay la nhung sinh vat ky khi, song trong he thong tieu hoa cua nhung đong vat an co lon va cung co the song o moi truong nuoc va mat đat. Chung khong co ty the nhung lai chua nhung hydrogenosome la nguon goc cua ty the. Giong nhu chytrid, neocallimastigomycetes co the tao ra nhung bao tu đong ma co mot hay nhieu tien mao o phia sau.
Nganh Zygomycota (nam tiep hop) co hai lop: Zygomycetes va Trichomycetes. Chung sinh san huu tinh voi nhung bao tu giam phan đuoc goi la bao tu tiep hop va vo tinh voi tui bao tu. Loai moc banh my đen (Rhizopus stolonifer) la loai pho bien thuoc nganh nay, mot chi khac la Pilobolus, co kha nang ban ra bao tu xa đen vai met trong khong khi. Nhung chi lien quan đen y hoc bao gom Mucor, Rhizomucor va Rhizopus. Nhung nghien cuu phat sinh loai phan tu đa chi ra rang Nam tiep hop la nhom đa nganh va co the co can nganh trong nhom phan loai nay.
Nhung thanh vien cua nganh Glomeromycota la nhung nam tao ra nam re mut phan nhanh (arbuscular mycorrhizae) o thuc vat bac cao. Su cong sinh nay đa co tu co đai, voi nhung bang chung cho thay đa co tu 400 trieu nam ve truoc.
Phan gioi Dikarya bao gom hai nganh Ascomycota va Basidiomycota khi ca hai nganh đeu co nhan kep, chung co the dang soi hoac đon bao, nhung khong bao gio co long roi. Dikarya đuoc goi la "Nam bac cao", cho du co nhieu loai sinh san vo tinh đuoc phan loai vao nam moc trong cac tai lieu truoc đay. Deuteromycota (Nam bat toan), truoc đay tung đuoc coi la mot nganh cua Nam, nhung hien nay chi đuoc su dung đe chi nhung loai nam sinh san vo tinh trong Dikarya.
Nganh Ascomycota (nam tui hay nam nang), la nhom phan loai đong nhat trong Eumycota (Nam that). Chung tao ra nhung bao tu giam phan goi la bao tu nang, ma đuoc chua trong mot cau truc đac biet co dang giong tui goi la nang (ascus). Nganh nay bao gom nam nhan (moscela), vai loai nam lon va nam cuc, nhung nam men đon bao (nhu cac chi Saccharomyces, Kluyveromyces, Pichia va Candida) va nhieu nam soi song hoai sinh, ky sinh va cong sinh. Nhieu loai nam nang chi trai qua qua trinh sinh san vo tinh (o nam goi la anamorph), tuy nhien, nhung du lieu phan tu đa giup nhan dang đuoc nhung giai đoan huu tinh (teleomorph) gan nhat cua chung o nam nang. Boi nhung san pham cua qua trinh giam phan đuoc chua trong nang nam, nen vai loai nam nang (nhu Neurospora crassa) đuoc su dung đe giai thich nhung nguyen ly cua di truyen hoc.
Nganh Basidiomycota (Nam đam), san xuat ra nhung bao tu đam chua trong nhung than hinh dui goi la đam. Đa phan nhung loai nam lon đeu thuoc nganh nay, cung nhu nam than hay nam gi sat la nhung mam benh chinh o ngu coc. Nhung loai nam đam quan trong khac bao gom nam Ustilago maydis gay benh cho ngo, chi nam cong sinh Malassezia gay nen gau o nguoi, va nam co hoi gay benh viem mang nao, Cryptococcus neoformans.


= Moi quan he voi nhung sinh vat giong nam khac =
Boi vi co nhung su tuong đong giua hinh thai va vong đoi, nen nam nhay (myxomycetes) va moc nuoc (oomycetes) truoc đay đa đuoc đat vao gioi Nam. Tuy nhien, khong giong nam that (Eumycota), thanh te bao cua nhung sinh vat nay co chua cellulose va thieu kitin. Nam nhay cung la Unikont giong nhu nam, nhung lai thuoc gioi Amoebozoa. Moc nuoc la nhung Bikont luong boi thuoc gioi Chromalveolate. Ca moc nuoc va nam nhay đeu khong co quan he gan gui voi nam that va vi the nhung nha phan loai hoc hien nay đa khong xep chung vao gioi Nam. Du vay, nganh hoc nghien cuu ve myxomycete va oomycete van thuong đuoc xep nao nam hoc trong nhung sach giao khoa va tai lieu nghien cuu so cap.
Truoc đay đa co gia thuyet cho rang Nucleariid co the la nhanh chi em voi moc nuoc, va vi the cho rang co the thuoc gioi Nam. Tuy nhien, hien tai thi Nucleariid van đang nam trong gioi Choanozoa.


Xem them Chu thich Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Fungi tai Wikimedia Commons
Comparative Analysis of Fungal Genomes Luu tru ngay 5 thang 10 nam 2008 tai Wayback Machine (at DOE's IMG system)
Tree of Life web project: Fungi Luu tru ngay 25 thang 1 nam 2021 tai Wayback Machine
Nam tai Encyclopedia of Life
Mushroom Observer (mushroomobserver.org), a collaborative fungus recording and identification project