Eugene Paul Wigner (thuong viet la E. P. Wigner giua cac nha vat ly) (tieng Hungary Wigner Pal Jeno) (17 thang 11 nam 1902 – 1 thang 1 nam 1995) la mot nha vat ly va nha toan hoc nguoi Hungary.
Ong nhan giai Nobel ve vat ly vao nam 1963 "cho nhung đong gop cua ong vao ly thuyet hat nhan va cac hat co ban, đac biet la thong qua su kham pha va ap dung cac nguyen ly đoi xung co so". Mot so nguoi đuong thoi cho Wigner la mot thien tai im lang va mot so nguoi khac con cho rang ong co the sanh ngang cung voi Albert Einstein, mac du la khong noi tieng bang. Wigner đa đat nhung nen tang quan trong cho ly thuyet ve su đoi xung trong co hoc luong tu cung nhu cac nghien cuu cua ong ve hat nhan nguyen tu, va mot vai đinh ly khac mang ten ong.


Đau đoi Wigner sinh ra o Budapest, Ao-Hungary (bay gio la Hungary) trong mot gia đinh trung luu nguoi Do Thai. Vao nam 11 tuoi, Wigner bi benh ma cha me cau tin rang đo la lao phoi. Ho gui cau đi 6 tuan vao mot benh xa trong vung nui cua Ao. Trong thoi gian nay, Wigner bat đau thich cac bai toan. Tu nam 1915 đen 1919, cung voi John von Neumann, Wigner hoc tai truong trung hoc cua Giao hoi Luthera Fasori Evangelikus Gimnazium noi ho cung hoc voi thay day toan ten la Laszlo Ratz. Vao nam 1919, đe tranh che đo 
Bela Kun, gia đinh tam lanh sang Ao, chi quay ve sau su sup đo cua nha nuoc Kun. Mot phan nhu la su phan ung ve su hien dien kha đong cua cong đong Do Thai trong che đo Kun, toan bo gia đinh chuyen đao sang Giao hoi Luther. Vao nam 1921, Wigner hoc nganh hoa ky thuat (chemical engineering) tai truong Technische Hochschule o Berlin (ngay nay la Technische Universitat Berlin). Ong cung thuong xuyen tham du cac buoi hoi thao thu 4 hang tuan cua Hiep hoi Vat ly Đuc. Nhung buoi hoi thao nay quy tu nhung ten tuoi lon đuong thoi nhu la Max Planck, Max von Laue, Rudolf Ladenburg, Werner Heisenberg, Walther Nernst, Wolfgang Pauli va — đang ke nhat la — Albert Einstein. Wigner cung gap nha vat ly Leo Szilard, nguoi co thoi la ban than nhat voi Wigner. Wigner đa tung lam viec tai Kaiser Wilhelm Institute, va noi đay ong đa gap Michael Polanyi, nguoi sau nay tro thanh, sau Laszlo Ratz, nguoi thay lon nhat cua Wigner.


Giua đoi Vao nhung nam cuoi cua thap ki 1920, Wigner nghien cuu kha sau vao nganh co hoc luong tu. Mot giai đoan tai đai hoc Goettingen nhu la tro ly cho nha toan hoc lon David Hilbert đa đem lai nhieu that vong, vi Hilbert khong con nghien cuu nganh nay nua. Tuy vay Wigner đa tu nghien cuu đoc lap. Ong đa đat ra cac nen tang cho ly thuyet ve cac đoi xung trong co hoc luong tu va vao nam 1927 đa gioi thieu khai niem ma bay gio đuoc biet đen nhu la ma tran D-Wigner (Wigner D-matrix).
Chung ta co the noi rang chinh ong va Hermann Weyl đa chiu trach nhiem chinh trong viec gioi thieu ly thuyet nhom vao nganh co hoc luong tu (ho đa truyen ba "Gruppenpest"). Xem cuon sach xuat ban nam 1931 cua Wigner tom tat ve cac cong trinh cua ong trong ly thuyet nhom. Vao cuoi nhung nam cua thap ki 1930, ong mo rong huong nghien cuu sang hat nhan nguyen tu. Ong đa phat trien mot ly thuyet tong quat quan trong cho cac phan ung hat nhan (chang han nhu đinh ly Wigner-Eckart). Vao nam 1929, cac bai bao cua ong đa thu hut su chu y trong the gioi cac nha vat ly. Vao nam 1930, Đai hoc Princeton đa moi Wigner va Von Neumann, rat kip thoi khi chinh quyen Đuc Quoc xa bat đau manh len. Tai Princeton vao nam 1934 Wigner đa gioi thieu em gai cua minh la Manci cho nha vat ly Paul Dirac. Ho ket hon, va moi quan he giua Wigner va Dirac sau đam dan.
Vao nam 1936, Princeton đa khong ky lai hop đong voi Wigner, do vay ong di chuyen ve Đai hoc Wisconsin-Madison. Noi đay ong gap nguoi vo đau tien cua minh, mot hoc sinh nganh vat ly ten la Amelia Frank. Tuy nhien co ta qua đoi vao nam 1937, lam Wigner het suc đau buon. Vao ngay 8 thang 1 nam 1937, Wigner tro thanh cong dan cua Hoa Ky. Đai hoc Princeton khong lau sau moi Wigner tro lai, va ong tai gia nhap voi tu cach giao su vao mua thu nam 1938. Tuy khong phai la mot chinh tri gia, vao nam 1939 va 1940 Dr. Wigner đa đong vai tro quan trong trong viec đe ra Du an Manhattan, du an đa phat trien qua bom nguyen tu đau tien. Tuy nhien ca nhan ong la mot nguoi yeu chuong hoa binh. Sau nay ong đa đong gop vao nen quoc phong cong chinh cua My. Vao nam 1946, Wigner nhan mot vi tri nhu la giam đoc nghien cuu va phat trien cua Phong thi nghiem Clinton (bay gio la Phong thi nghiem quoc gia Oak Ridge) o Oak Ridge, Tennessee. Khi moi viec khong dien ra nhu du tinh, Wigner quay tro lai Princeton.
Đe đanh gia cong lao cua Giao su Wigner, vao nam 1987, Alvin M. Weinberg đa viet rang: "...xu huong nay cua Wigner [thua nhan su đong gop cua cac cong su tre tuoi] đa giai thich tai sao kha nhieu, khong chi la trong ly thuyet phan ung hat nhan ma con cua nganh vat ly ly thuyet tu nam 1930 đen 1965 – mac du khong truc tiep mang ten Wigner – that su la bat đau tu mot loi đe nghi hay mot cau hoi cua Giao su Wigner."


Nhung nam cuoi đoi Vao nam 1960, Wigner đa đua ra mot truc giac lam nhieu nguoi suy nghia ve suc manh cua toan hoc trong bai luan van noi tieng ben ngoai nganh vat ly cua ong, bay gio tro thanh kinh đien, Hieu qua khong the giai thich đuoc cua toan hoc trong cac nganh khoa hoc tu nhien. Ong cho rang sinh hoc va nhan dang co the la nguon goc cua cac khai niem vat ly, va nhu la khi con nguoi cam nhan cac khai niem đo, va that la mot su trung hop ngau nhien khi toan va vat ly la lien he chat che lan nhau, trong co ve nhu la khong the giai thich đuoc. Tuy nhien van nhieu nguoi khong đong y ly thuyet nay, trong đo phai ke đen nha toan hoc Andrew M. Gleason. Vao nam 1963, Wigner nhan giai Nobel ve Vat ly. Ong khong bao gio nghi la đieu đo se xay ra, va them vao: "Toi khong bao gio nghi rang se thay ten minh tren bao chi ngoai tru lam nhung viec gi xau xa." Ong sau đo đa đuoc trao tang giai thuong Enrico Fermi, va Huy chuong Khoa hoc Quoc gia (National Medal of Science). Vao nam 1992,khi đa o tuoi 90, ong xuat ban cuon hoi ky, Nhung đieu nho lai cua Eugene P. Wigner voi Andrew Szanton. Wigner qua đoi 3 nam sau đo o Princeton. Mot trong nhung hoc sinh noi tieng cua ong la Abner Shimony.
Vao cuoi nhung nam 1970 co nguoi hoi Eugene Wigner 'Ong co con nho đen Ratz?', mot trong nhung giao vien trung hoc cua ong, ong tra loi: 'Ong ta kia kia!' va chi đen tam anh cua Ratz treo tren tuong trong phong lam viec cua ong.
Vo thu hai cua ong la Patricia Hamilton Wigner, goa phu cua mot nha vat ly khac, Donald Ross Hamilton, mot truong khoa o Đai hoc Princeton đa qua đoi vao nam 1971.
Gan đen cuoi đoi nhung suy nghi cua ong tro nen mang đay tinh triet ly. Trong hoi ky cua minh, Wigner noi rang: "Toan bo y nghia cua cuoc đoi, toan bo y nghia cua nhung uoc vong cua con nguoi, ve co ban la mot đieu bi an vuot khoi tam hieu biet cua chung ta. Khi con tre tuoi, toi đa cuoi cot ve nhung đieu đo. Nhung bay gio thi toi đa an long ve đieu đo. Toi con cam thay mot vinh du nao đo khi la mot phan cua đieu bi an đo". Ong bat đau thich nghien cuu ve triet ly Vedanta  Luu tru ngay 16 thang 9 nam 2016 tai Wayback Machine cua An Đo giao, đac biet la nhung y tuong rang toan bo vu tru nay la mot nhan thuc bao trum tat ca. Trong tap cac bai luan cua minh (Cac phep đoi xung va phan xa- cac luan van khoa hoc), ong đa nhan xet rang "Khong the nao ma cong thuc hoa đuoc tat ca cac đinh luat (cua co hoc luong tu) trong mot cach thong nhat hoan toan ma khong vien dan đen nhan thuc (consciousness)".
Cung lien quan đen cac van đe nay la thi nghiem ve y nghi, nghich ly ban cua Wigner. No thuong đuoc xem nhu la phien ban mo rong cua thi nghiem con meo cua Schrodinger. Thi nghiem ban cua Wigner hoi cau hoi sau đay: tai giai đoan nao thi mot "phep đo" dien ra? Wigner đa đua ra thi nghiem nay đe nhan manh rang ong tin rang nhan thuc la can thiet trong qua trinh đo đac co hoc luong tu.


Tham khao Alvin M. Weinberg, Eugene P. Wigner Physical Theory of Neutron Chain Reactors (University of Chicago Press, 1958) ISBN 0-226-88517-8
E. P. Wigner, Gruppentheorie und ihre Anwendungen auf die Quantenmechanik der Atomspektren, Vieweg Verlag, Braunschweig (1931). Translated into English: J. J. Griffin, Group Theory and its Application to the Quantum Mechanics of Atomic Spectra Academic Press, New York (1959).
Eugene P. Wigner, Symmetries and Reflections: Scientific Essays (MIT Press, 1970) ISBN 0-262-73021-9
Eugene Paul Wigner as told to Andrew Szanton The Recollecions of Eugene P. Wigner (Plenum, 1992) ISBN 0-306-44326-0
Eugene Paul Wigner, G. G. Emch, Jagdish Mehra (editor), Arthur S. Wightman (editor) Philosophical Reflections and Syntheses (Springer, 1997) ISBN 3-540-63372-3


Chu thich Xem them Phan bo nua hinh tron Wigner
Phan bo ban xac suat Wigner
Particle physics and representation theory
Hieu ung Wigner


Lien ket ngoai Eugene Wigner Biography
Nobel Prize Biography
National Academy of Sciences biography
O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F., "Eugene Wigner", Bo luu tru lich su toan hoc MacTutor, Đai hoc St. Andrews
his contributions to the theory of the atomic nucleus and the elementary particles, particularly through the discovery and application of fundamental symmetry principles  Luu tru ngay 9 thang 7 nam 2011 tai Wayback Machine
Annotated bibliography for Eugene Wigner from the Alsos Digital Library Luu tru ngay 22 thang 11 nam 2018 tai Wayback Machine
An interview with Wigner about his experience at Princeton Luu tru ngay 22 thang 6 nam 2007 tai Wayback Machine