Chu hau nha Chu la nhung thuoc quoc, lanh chua phong kien thoi ky nha Chu trong lich su Trung Quoc.


Hinh thanh Nha Chu von la mot chu hau cua nha Thuong, nhan Đe Tan nha Thuong tan ac mat long nguoi, Tay ba Co Phat đa tap hop cac chu hau lat đo nha Thuong đe lap nha Chu.
Đe mo rong va cung co nen thong tri, quan ly hieu qua nhung vung đat rong lon đa chinh phuc, nha Chu thuc hien che đo phan phong cho cac anh em, cong than, con chau cac vua đoi truoc. Tai moi vung đat nhat đinh, nha Chu giao đat va dan cho ho thanh lap nhung quoc gia co quy mo lon nho khac nhau.
Đau thoi Chu, co 2 đot phan phong cua Chu Vu Vuong va Chu Cong Đan. Sau khi diet nha Thuong, Chu Vu vuong nho cong lao cac vua đoi truoc, ong phong cho con chau ho lam chu hau:

Con chau Than Nong o đat Tieu
Con chau Hoang Đe o đat Chuc
Con chau vua Nghieu o đat Ke
Con chau vua Thuan o đat Tran
Con chau vua Vu nha Ha o đat Ky
Con chau Ngo Thai Ba (bac cua Chu Van Vuong) o đat Ngo
Con chau vua Thieu Khang nha Ha o đat Viet
Anh cua vua Tru la Vi Tu Khai tai đat Trieu Tien
Con cua Tru Vuong la Vu Canh tiep tuc cai tri đat An đe giu huong hoa cho nha An
Đe thuong cong cho cac tuong si co cong pho tro diet Thuong, ong phong chu hau cho cac cong than, trong đo cac nuoc lon la:

Phong cho Khuong Tu Nha (La Vong) o đat Doanh Khau, goi la nuoc Te
Phong cho em thu 3 la Quan Thuc Tien phia đong Trieu Ca, goi la nuoc Quan
Phong em trai thu 4 la Co Đan o Khuc Phu, goi la nuoc Lo
Phong cho nguoi cung ho la Trieu cong Thich o nuoc Yen
Phong cho em thu 5 la Co Chan Đac lam vua nuoc Tao
Phong cho em thu 6 la Sai Thuc Đo o phia tay Trieu Ca la đat Dung, goi la nuoc Sai
Phong cho em thu 7 la Hoac Thuc Xu (霍叔處) phia bac Trieu Ca đen đat Boi goi la nuoc Hoac
Tren danh nghia, ba nguoi em Quan Thuc Tien, Sai Thuc Đo va Hoac Thuc Xu co trach nhiem giup đo Vu Canh Loc Phu nhung tren thuc te la đe giam sat, vi vay su goi la "Tam giam". Sau khi Chu Vu Vuong mat, Quan Thuc Tien, Sai Thuc Đo va Hoac Thuc Xu theo Vu Canh phan lai nha Chu; Chu Cong Đan dep loan roi giet Vu Canh va Quan Thuc Tien, luu đay Hoac Thuc va Sai Thuc. Đat cua Vu Canh va Quan Thuc bi chia lam đoi, phong cho 2 nguoi:

Cai phong cho Vi Tu Khai tu đat Trieu Tien xa xoi ve đat An cu, goi la nuoc Tong, đe giu huong hoa nha An
Phong nguoi em thu 9 cua Chu Vu Vuong la Co Phong lam vua nuoc Ve, tuc la Ve Khang Thuc.
Nuoc Đuong lam loan, Chu Thanh Vuong diet nuoc Đuong, phong cho nguoi em nho la Co Ngu lam vua, sau đoi la nuoc Tan. Chu Thanh Vuong con phong cho Hung Dich la con chau Duc Hung (dong doi Hoang Đe) lam vua nuoc So.
Theo Tuan Tu, đau thoi Chu đa phan phong cho tat ca 71 nuoc, trong đo ho hang vua Chu chiem 53 nuoc. Theo Ta Truyen, con chau đoi sau cua Tay ba Co Xuong (cha Chu Vu Vuong) đuoc phong 16 nuoc la:

Quan (Trinh chau, Ha Nam)
Sai (Thuong Sai, Ha Nam)
Thanh (Van Thuong, Bac Son Đong)
Hoac (Huyen Hoac, Son Tay)
Lo
Ve
Mao (3 nuoc nay o Nghi Duong, Ha Nam)
Đam (thanh pho Khai Phong tinh Ha Nam)
Coc (đong nam huyen Vu Thanh, Son Đong)
Ung (đong bac Tham Duong, Ha Nam)
Tao (Đinh Đao, Son Đong)
Đang (huyen Đang, Son Đong)
Tot
Nguyen
Phong
Hoan (4 nuoc nay o tay huyen Ky Thi, Son Tay)
Bon nuoc la cac con cua Chu Vu Vuong:

Tan
Han
Ung (3 nuoc nay o tay huyen Bao Phong, Ha Nam)
Han (tay huyen Nhue Thanh, Son Tay)
Nam nuoc con chau cua Chu Cong Đan la:

Pham (tay nam huyen Huy, Ha Nam)
Mau (2 nuoc nay o Kim Huong Canh, Son Đong)
Tac (Dien Tan, Ha Nam)
Te (bac Trinh Chau)
Hinh (Hinh Đai, Ha Bac)
Ngoai ra, con mot so nuoc khac nhu Tu, Trieu, Canh, Ba, Giang, Hoang, Tuy, La… Sang thoi Chu Tuyen Vuong, mot chu hau quan trong khac xuat hien la nuoc Trinh, đuoc phong cho Co Huu la em nho cua Chu Tuyen Vuong (806 TCN). Đen thoi Chu Binh Vuong, co them mot chu hau quan trong o phia tay la nuoc Tan, nguoi đuoc phong la con chau cua Doanh Phi Tu, con Đai Lac – mot vi quan phuc vu nha Tay Chu.


Quan he voi thien tu nha Chu Đuong thoi, khi lam phu chinh nha Chu, Chu Cong Đan đa sap đat lai che đo phan phong, đai khai che đo đo nhu sau:

đat cua thien tu vuong vuc 10000 dam
đat cua cong vuong vuc 1000 dam
đat cua hau vuong vuc 500 dam
đat cua ba vuong vuc 100 dam
đat cua tu vuong vuc 50 dam
Khac voi chu hau thoi nha Ha va thoi nha Thuong co moi quan he kha long leo va kha đoc lap voi cac trieu đai nay, đai đa so cac chu hau đeu la nguoi than thich hoac cong than nha Chu, chiu su rang buoc kha chat che, co quan he vua toi voi thien tu nha Chu.
Chu hau khi đuoc phong phai to chuc nghi le thu phong, tuyen bo pham vi bien gioi, so đat đai. Cac chu hau khi đuoc phong thuong đuoc thuong luon quan lai, no le va đo te va nghi truong… Chu hau co nghia vu voi thien tu nha Chu nhu: trieu kien đinh ky, cong nap, đieu quan theo su huy đong cua vua Chu khi co chien tranh hoac lam le lon đe tro te….
Che đo phong đat cho cac chu hau la bien phap tot nhat luc đo nham thong tri co hieu qua khu vuc rong lon mot cach on đinh. Viec phan phong co tac đong toi nhieu nuoc chu hau cu cua nha An va cac bo toc o xa xoi, đat muc đich truyen ba nen van minh Chu toi nhung noi nay, co y nghia quan trong trong viec hinh thanh khoi thong nhat dan toc trong lich su Trung Quoc.


Vai tro Cac chu hau đau thoi Chu co vai tro lam binh phong cho thien tu o trung tam, vi vay viec phan phong đuoc goi la "phong kien than thich, di binh phien Chu" (phong đat cho ba con than thich lam rao giau cho nha Chu).
Trong cac chu hau thoi ky đau, nha Chu giao cho cac nuoc Te, Lo, Tan, Yen, Ve co vai tro quan trong hon ca.
Nuoc Lo co pham vi bien gioi phia bac đen duoi Thai Son, phia đong toi Quy Mong, phia nam đen nui Phu, nui Phong. Noi đay co cac bo lac Yem, Thuong. Chu Cong dep loan va o trong trieu, giao cho con la Ba Cam ve tri quoc, chia cho 6 ho bo lac cua nha An la Đieu, Tu, Thuong, To, Truong Thuoc, Vi Thuoc. Lo co vai tro đung đau cac chu hau nho va bo lac luu vuc song Hoai than phuc nha Chu.
Nuoc Te o đat Doanh Khau, von la đat cua nguoi Bo Co. Bien gioi nuoc Te phia đong đen bien, phia tay đen song Hoang Ha, phia nam đen Muc Lang, phia bac đen Vo Đe. Nuoc Te co vai tro khong che cac bo toc phia đong than phuc nha Chu.
Nuoc Ve nam o vi tri von la đat cu cua nha An. Ve Khang Thuc đuoc cap cho 7 bo toc cua nha An la Đao, Thi, Phon, Ky, Phan, Pham, Chung. Ve co vai tro on đinh đia gioi cu cua nha An, lai nam gan đat thien tu nha Chu, co vai tro bao ve cho nha Chu.
Nuoc Tan đuoc phong o vung đat cu cua nha Ha, nha Chu cap cho 9 bo lac ho Hoai cu cua nha Ha, co vai tro che ngu su banh truong cua cac bo toc Nhung Đich phia bac.
Nuoc Yen đuoc xem la phen giau cho nha Chu o phia đong bac, khong che cac bo lac Nhung Đich o khu vuc nui Yen va Lieu Tay, co anh huong đen khu vuc giua Bach Son va Hac Thuy.


Tuoc hieu Cac su gia khang đinh rang, nhieu nuoc chu hau lon cua nha Chu đuoc Tu Ma Thien chep ton xung tuoc hieu trong Su ky ma đoi sau moi nguoi quen goi ho theo cap bac tuoc hieu đo, con tuoc hieu thuc cua ho thap hon.
Theo cac su gia, Tu Ma Thien đa dua vao 2 tai lieu co truoc ong la Tan ky va Kinh Xuan Thu; sach Tan ky viet theo quan điem nuoc Tan, con Kinh Xuan Thu viet theo quan điem nuoc Lo. Cac vua nuoc Tan, Trinh von chi co tuoc ba, đuoc Tu Ma Thien chep thanh tuoc cong. Cac vua nuoc Te, Tan, Lo von đeu chi co tuoc hau, đuoc Tu Ma Thien chep thanh tuoc cong (Te Hoan cong, Te Hieu cong, Tan Van cong, Tan Tuong cong, Lo Trang cong...).


To chuc Trong moi nuoc chu hau, vua chu hau co quyen luc lon nhat, co quyen cai tri vung đat đuoc phong theo cach cua minh, co tinh chat đoc lap rong rai voi thien tu. Trong pham vi thong tri cua minh, vua chu hau co quyen lap bo may chinh quyen thong tri, to chuc quan đoi va lap nha tu. Ho co quyen phong đat cho cac quan lai cap duoi nhu khanh, đai phu trong nuoc, goi la "lap gia".
Đat phong cho cac khanh đai phu goi la "thai ap". Thu nhap kinh te tu cac thai ap la bong loc cua cac khanh đai phu. Duoi khanh đai phu la "si", cung đuoc phong cho "thuc đia".
Che đo phong đat cua nha Chu đuoc thi hanh dua vao co so huyet thong, co moi lien he chat che voi che đo tong phap, theo đo nguoi con trai truong (phai la nguoi con lon nhat do vo chinh sinh ra) đuoc ke thua ngoi vi cua cha, goi la "đai tong", co nhiem vu tho phung thuy to nha minh. Nhung nguoi con thu cung đuoc phan phong goi la "Tieu tong".
Nhung nguoi em cung me voi vua chu hau hoac anh em khac me đeu đuoc phong lam "khanh đai phu". Nhung nguoi anh em cung me hoac khac me cua khanh đai phu đeu đuoc phong la "si". Chu hau trong quan he voi thien tu la "tieu tong", nhung trong nuoc la "đai tong". Khanh đai phu trong quan he voi chu hau la "tieu tong", nhung voi "si" ben duoi ho van la "đai tong". Nguoi con truong cua vo chinh do "si" sinh ra van co danh hieu "si", con nhung nguoi con khac đeu la binh dan.
Vua chu hau nam quyen chi phoi tai nhung vung đat do ho truc tiep quan ly, nhu thien tu nha Chu đoi voi nhung vung đat quanh kinh đo. Voi nhung vung đat đa phong cho cac Khanh đai phu, khanh đai phu đen luot minh lai co quyen chi phoi.


Bien đoi = Thay đoi quan he voi thien tu =
Che đo tong phap cua nha Chu duy tri đuoc hon 300 nam thi sup đo, do khong con thich hop voi thoi đai. Trai qua nhieu the he ke thua, moi quan he huyet thong giua nha Chu voi cac chu hau va giua cac chu hau cang xa; voi nhung nuoc khong co quan he huyet thong voi nha Chu (con chau cong than, nhu nuoc Te) thi cang xa hon, do đo su khong che cua che đo tong phap ngay cang yeu.
Trai qua nhieu the he, so luong quy toc ngay cang đong đuc, trong khi đat đai chi co gioi han. Nhieu hau due cua cac quy toc tro thanh binh dan, khong đuoc phong đat, mat đia vi. Nhieu hau due cua Khanh đai phu tro thanh si, nhieu nguoi hau due hang si xuong tro thanh binh dan. Do đo toi thoi Đong Chu, hang ngu "si" rat đong, nhieu nguoi trong so ho tich cuc yeu cau thay đoi che đo cu.
Nha Chu tu khi doi sang phia đong (Đong Chu) đe tranh su uy hiep cua toc Khuyen, Nhung thi ngay cang suy yeu, chi con danh hieu thien tu tren danh nghia. Cac nuoc chu hau bat đau pha vo trat tu cu, khong chiu hoac giam thieu su cong nap, khien vuong trieu Chu roi vao kho khan ve kinh te, co nhung lan phai xin nuoc Lo tro giup.


= Phat trien, thon tinh va ket thuc =
Thoi Xuan Thu, cac chu hau noi len đanh chiem đat đai cua nhau, thon tinh lan nhau, gianh lay quyen lanh đao cac chu hau khac bang thuc luc. Trong thoi Xuan Thu noi len cac vua chu hau Te Hoan cong, Tan Van cong, So Trang vuong, sau co them Ngo Hap Lu va Viet Cau Tien. Nuoc Tan muon phat trien ve phia đong đe tranh ba nhung bi nuoc Tan chan lai, Tan Muc cong phat trien ve phia tay, tro thanh ba chu phia tay.
Trong qua trinh phat trien gianh quyen ba chu va đau tranh đe ton tai, cac chu hau tieu diet lan nhau, nhieu nuoc nho bi xoa so. Cac nuoc lien minh va chia re theo nhung moi quan he rat phuc tap. Ban than thien tu nha Chu cung giam dien tich thong tri tu 1000 dam xuong con 200 dam, chi tuong đuong mot nuoc chu hau. Nguoc lai, cac chu hau nhu Te, Tan, So, Tan… khi moi phong chi co khoang 100 dam, nhung sau nay đa phat trien len gap nhieu lan, đien hinh la nuoc So co 5000 dam.
Trong qua trinh phat trien cua cac chu hau, đen luot cac Khanh đai phu phat trien the luc va tro nen hung manh trong long cac nuoc chu hau. Đen cuoi thoi Xuan Thu, cac khanh đai phu noi len tro thanh nhung quyen than, nam quyen chi phoi chinh truong tai mot so nuoc chu hau, đien hinh la cac nuoc lon Tan, Te, Lo. Cuoi cung, cac vua chu hau Khuong Te va Tan đa mat nuoc ve tay cac quyen than. Nuoc Tan bi chia ba thanh Han, Trieu, Nguy, con nuoc Te chuyen sang ho Đien. Mot trong nhung dau an cuoi cung ma nha Chu con the hien mot chut quyen luc tren danh nghia la viec 3 nha Han, Trieu, Nguy nuoc Tan thinh cau đe đuoc phong lam chu hau.
Sang thoi Chien Quoc, chien tranh giua cac chu hau ngay cang khoc liet, ngay cang nhieu nuoc bi tieu diet hoac thu hep. Con lai 7 nuoc lon la Đien Te, Han, Trieu, Nguy, So, Yen va Tan gay chien tranh thon tinh lan nhau. Đen the ky 3 TCN, the luc cua nuoc Tan ngay cang ap đao truoc 6 chu hau lon con lai. Nam 249 TCN, vua nuoc Tan tieu diet nha Chu. Cac chu hau trai qua 28 nam khong co thien tu, du la tren danh nghia.
Đen nam 221 TCN, Tan vuong Chinh tieu diet cac chu hau con lai, thong nhat Trung Quoc, nhung con sot lai nuoc Ve o đat Da Vuong khong bi diet han. Nam 209 TCN, Tan Nhi The len ngoi moi diet nuoc Ve. Ve la chu hau cuoi cung do nha Chu phan phong, thuoc tong that nha Chu, bi tieu diet boi mot chu hau cung von do nha Chu phan phong, nhung khong thuoc tong that nha Chu.


Su ke thua cua hau the Khac voi nhung chu hau thoi nha Ha va Thuong, cac chu hau nha Chu sau khi bi tieu diet van đuoc luu lai ten goi tai vung lanh tho cu cua ho. Cac trieu đai ve sau, tu nha Han tro đi, khi phong chu hau cho than thich hoac cong than, van ban cho cac danh hieu nhu chu hau nha Chu: Te vuong/Te cong, Luong vuong/Luong cong, Tan vuong/Tan cong, Nguy vuong/Nguy cong, So vuong/So cong, Tan vuong/Tan cong,...


Bang tom tat nien đai cac chu hau nha Chu Cac chu hau lon nha Chu co nien đai nhu sau:


Xem them Nha Chu
Chu hau
Ngu Ba
Xuan Thu
Chien Quoc
Danh sach nuoc chu hau thoi Xuan Thu Chien Quoc
Danh sach vua chu hau thoi Chu


Tham khao Su ky Tu Ma Thien, cac thien:
Chu ban ky
Tan ban ky
Luc quoc nien bieu
Ve Khang Thuc the gia
Truong Tu Binh, Vuong Hieu Minh (1998), Mot tram su kien cua Trung Quoc, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Cat Kiem Hung chu bien (2006), Buoc thinh suy cua cac trieu đai phong kien Trung Quoc, tap 1, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Trinh Phuc Đien, Kha Vinh Quyet, Duong Hieu Xuan (2002), Tuong soai co đai Trung Hoa, tap 1, Nha xuat ban Lao đong
Le Đong Phuong, Vuong Tu Kim (2007), Ke chuyen Tan Han, Nha xuat ban Đa Nang
Trinh Doan Thang, Ngo Trau Cuong, Thai Thanh (1998), Co su Quynh Lam, Nha xuat ban Thanh Hoa
Phuong Thi Danh (2001), Nien bieu lich su Trung Quoc, Nha xuat ban The gioi


Chu thich