Bac thuoc lan thu ba trong lich su Viet Nam keo dai tu nam 602 đen nam 905 hoac nam 939. Thoi ky nay bat đau khi Tuy Van Đe sai Luu Phuong đanh chiem nuoc Van Xuan, buc hang Hau Ly Nam Đe, keo dai cho đen khi Khuc Thua Du tien vao Đai La, gianh quyen cai quan toan bo Tinh Hai quan nam 905 - thoi Đuong Ai Đe, ong vua bu nhin trong tay quyen than Chu On.


Cac trieu đai Trung Hoa cai tri Viet Nam Nam 602, nha Tuy sai Luu Phuong đem quan 27 dinh sang đanh nuoc Van Xuan. Vua đoi thu ba cua Van Xuan la Ly Phat Tu so giac va đau hang, bi bat sang Trung Hoa. Viet Nam vao thoi ky Bac thuoc lan thu 3 ma truoc het la thuoc Tuy. Thoi đo, Viet Nam bi xep lam mot chau cua Tuy, goi la chau Giao (交州). Tren đuong đanh Lam Ap quay ve, Luu Phuong mac benh chet.
Sau Luu Phuong, đen Khau Hoa đuoc cu lam đai tong quan. Nam 618, nha Đuong lat đo nha Tuy, lap ra nuoc Đai Đuong. Khau Hoa xin than phuc nha Đuong nam 622. Viet Nam thanh thuoc đia cua Đai Đuong.
Thoi gian Bac thuoc lan 3 cua Viet Nam keo dai hon 300 nam.


Hanh chinh, dan so = Hanh chinh =
Nam 605, nha Tuy đoi chau Giao thanh quan Giao Chi, quan ly đat tai huyen Giao Chi. Đong thoi, nha Tuy đat ra Phu Đo ho Giao Chi đe cai tri Viet Nam. Chu truong cua nha Tuy la thiet lap che đo trung uong tap quyen, khong phong cho tong that va cong than, chi chuyen dung quan lai cai tri.
Nha Đuong bai bo cac quan do nha Tuy lap ra, khoi phuc lai che đo cac chau nho thoi Nam Bac trieu. Nam 622, nha Đuong lap Giao chau đo ho phu. Nguoi đung đau co quan nay goi la tong quan.
Nam 679, nha Đuong đoi quan Giao Chi tro lai thanh chau Giao, đat ra Phu Đo ho Giao Chau. Bay gio, vung Linh Nam co 5 đo ho phu, cai quan chau Giao, chau Quang, chau Que, chau Dung, chau Ung, goi chung la Linh Nam ngu quan.
Sau đo, nha Đuong đoi Phu Đo ho Giao Chau thanh An Nam đo ho phu. Ten goi An Nam trong lich su Viet Nam bat đau tu thoi điem nay. Chuc quan đung đau Phu Đo ho An Nam luc đau goi la Kinh luoc su, sau đoi thanh Tiet đo su. Nha Đuong lai chia Giao Chau lam 12 chau, đung đau moi chau la vien quan thu su. 12 chau nay lai đuoc chia thanh 59 huyen. Ten goi 12 chau la:

Nam 624, Đuong Cao To lai đoi cac Phu Đo ho thanh Phu Đo đoc. Phu Đo ho An Nam thanh Phu Đo đoc An Nam. Nam 679, Đuong Cao Tong lai đoi ve ten cu.
Nam 757, Đuong Tuc Tong đoi An Nam đo ho phu thanh Tran Nam đo ho phu. Chin nam sau (766) lai đoi ve ten cu.
Nam 863, nha Đuong bai bo Phu Đo ho An Nam va lap Hanh Giao Chau thay the đong tai noi la Quang Tay ngay nay. Nhung chua đay 1 thang thi cho tai lap Phu Đo ho An Nam nam trong Hanh Giao Chau.

Nam 866, nha Đuong đoi Phu Đo ho An Nam thanh Tinh Hai quan.


= Dan so =
Theo so lieu thong ke cua nha Đuong, o quan Giao Chi co 9 huyen 30.056 ho; quan Cuu Chan co 7 huyen 16.135 ho; quan Nhat Nam co 8 huyen 9.915 ho, quan Ninh Viet o phia đong bac, gom Kham chau khong ro so dan; 3 quan moi chiem cua Lam Ap la quan Ty Anh co 4 huyen 1.815 ho, quan Hai Am co 4 huyen 1.100 ho, quan Tuong Lam co 4 huyen 1.220 ho.


Su cai tri cua Trung Hoa = Thoi Tuy =
Ve danh nghia, Giao Chau cung nhu cac quan khac cua nha Tuy, truc tiep phu thuoc chinh quyen trung uong. Nhung tren thuc te, nhu loi thu nhan cua vua Tuy Van Đe, chau Giao chi la đat "rang buoc long leo".
Cuoi thoi nha Tuy, do loan lac, cac quan cai tri o Giao Chau cung cat cu ly khai voi chinh quyen trung uong. Khi Tuy Dang Đe chet, Thai thu Khau Hoa khong biet. Khau Hoa boc lot nhan dan đia phuong rat nang, nha cua giau co ngang voi vuong gia.
Thai thu Cuu Chan la Le Ngoc (vo la nguoi Viet) cung cac con xay thanh luy khang cu nha Đuong moi thay nha Tuy. Sau Khau Hoa, toi nam 622, Le Ngoc cung Thai thu Nhat Nam la Ly Giao cung quy phuc nha Đuong.


= Thoi Đuong =
Nha Đuong coi An Nam la mot trong tran va tang cuong boc lot rat nang duoi nhieu hinh thuc. Hang nam cac chau quan o đay phai cong nap nhieu san vat quy (nga voi, đoi moi, long tra, da ca, tram huong, vang, bac...) va san pham thu cong nghiep (lua, to, sa, the, đo may, bach lap...).
Ngoai viec cong nap, nguoi Viet Nam phai nop nhieu loai thue moi. Co nhieu loai thue ma chinh su nha Đuong phai thua nhan rang cac quan lai o An Nam đa đanh thue rat nang. Rieng thue muoi o Linh Nam hang nam bang 40 van quan tien. Ngoai thue muoi va gao, con phai nop thue đay, gai, bong va nhieu thue "ngoai suat" (thue đanh 2 lan). Nha Đuong dua vao tai san chia lam ba loai thue:

Thuong ho nop 1 thach 2 đau
Thu ho nop 8 đau
Ha ho nop 6 đau
Cac ho vung thieu so nop 1/2 so quy đinh tren. Song co nhung quan lai nha Đuong van bat nguoi thieu so nop toan bo so thue nhu cac dan cu o đong bang. Đay chinh la nguyen nhan dan đen su phan khang cua nguoi Viet, ma vu chong thue đien hinh la Ly Tu Tien va Đinh Kien chong lai Luu Dien Huu nam 687.
Su nha Đuong ghi nhan khong it cac quan lai đo ho vo vet cua cai cua nguoi Viet đe lam giau va chay chuc, thang tien. Cao Chinh Binh "phu liem nang", Ly Trac "tham lam an hoi lo, phu thue bao nguoc", bat nguoi dan mien nui phai đoi mot con trau bo chi đe lay đuoc 1 đau muoi; Ly Tuong Co "tham tung, bat ke luat phap"...
Đe cung co su cai tri, nha Đuong tang cuong xay cat thanh tri va quan phong thu o Tong Binh, chau Hoan, chau Ai. Trong phu thanh đo ho Tong Binh, thuong xuyen co 4.200 quan đon tru. O vung bien gioi phia tay bac nhu mien Lam Tay, Lan, Đang hang nam co 6.000 quan tran giu goi la quan "phong đong" (phong giu vao mua kho) đe chong su xam lan cua nuoc Nam Chieu. Thoi gian đau, nha Đuong chi dung quan trung tap tu phuong bac sang lam quan "phong đong", nhung tu thoi Đuong Trung Tong buoc phai dung ca quan nguoi Viet xen lan.


Nhung cuoc tan cong cua the luc ben ngoai Ngoai cac loai thue, tu cuoi the ky 8, nguoi Viet con bi thien tai (han, lut) trong nhieu nam va nhung cuoc xam lan, cuop pha cua cac nuoc lan bang nhu Nam Chieu, Lam Ap, Cha Va (vuong quoc Sailendra hoac Srivijaya hinh thanh tren đao Java)... Quan tuong nha Đuong nhieu lan bat luc khong chong lai đuoc nhung cuoc tan cong đo khien nguoi ban đia bi sat hai đen hang chuc van.


= Cac the luc Java =
Mot tam bia o thap Po Nagar ghi lai su kien Champa bi mot the luc tu Java tan cong bang đuong bien.
Giao Chau khi đo nam duoi su đo ho cua nha Đuong cung bi the luc nay tan cong. Sach su cu goi the luc nay la giac bien Cha Va, Con Lon; dua vao đo ma đoi sau suy ra la Java. Kinh luoc su Truong Ba Nghi phai cau cuu Đo uy Vu Đinh la Cao Chinh Binh. Tai đia điem Chu Dien (ngay nay gan Ha Noi), quan Đuong đa đanh bai quan Java dan toi ho phai rut lui theo đuong bien. Sau đo Truong Ba Nghi đap lai thanh Đai La.
The luc tu Java nay co the la Srivijaya hoac Sailendra. Vao cuoi the ky 8, Srivijaya von đat trung tam o Đong Nam Sumatra đa doi đo đen Trung Java, dua vao su đong minh-hon nhan-thuong mai chat che voi Sailendra. Su noi len cua Champa voi tu cach la mot quoc gia thuong mai hang hai đa lam ton thuong Srivijaya va dan đen su tan cong cua Srivijaya vao Champa va ca Giao Chau.


= Nam Chieu =
Nam 737, Nam Chieu - mot quoc gia cua nguoi Bach va nguoi Di o vung Van Nam ngay nay - thanh lap. Đen khoang thoi Đuong Huyen Tong, Nam Chieu manh len chong lai nha Đuong, tan cong Tho Phon, Tay Tang va Giao Chau.
Nam 832, Nam Chieu tien đanh chiem đuoc chau Kim Long, it lau bi quan Đuong đanh bai phai rut lui. Nam 846, quan Nam Chieu lai vao đanh, bi tuong Bui Nguyen Du đanh đuoi.
Mien Lam Tay thuoc An Nam đo ho phu, nha Đuong đat quan "phong đong" đe chong Nam Chieu, co 7000 nguoi quanh 7 đong thuoc vung do tu truong đia phuong la Ly Đo Đoc quan ly đe tuong tro nhau. Tuong nha Đuong o Tong Binh la Ly Trac bot quan phong đong, giao het viec phong Nam Chieu cho Ly Đo Đoc. Đo Đoc co the khong quan ly đuoc. Tiet đo su cua Nam Chieu o Gia Đong (Con Minh, Van Nam) tim cach mua chuoc va ga chau gai cho Ly Đo Đoc. Tu đo Đo Đoc than phuc Nam Chieu.
Nam 859, ca Đuong Tuyen Tong va vua Nam Chieu la Phong Huu cung chet, quan he Đuong - Nam Chieu von tam hoa hoan đa đo vo. Nam 860, vua Nam Chieu moi la Đoan The Long sai Đoan Tu Thien mang 3 van quan tien vao cuop pha An Nam. Nam 862, Vuong Khoan sang thay Ly Ho lam Kinh luoc su, quan Nam Chieu lai vao đanh. Vuong Khoan khong chong noi. Nha Đuong phai cu Sai Tap sang thay. Sai Tap huy đong 3 van quan đay lui đuoc Nam Chieu.
Nam 863, Đoan Tu Thien lai tien vao An Nam, đanh bai quan Đuong. Sai Tap bi giet. Quan Nam Chieu chiem đong va cuop pha, giet hai toi 15 van nguoi Viet. Sau đo vua Nam Chieu sai Đoan Tu Thien o lai Giao Chau lam Tiet đo su. Nha Đuong phai di chuyen Phu Đo ho An Nam đen Hai Mon.
Nam 864, nha Đuong sai Cao Bien lam An Nam đo ho Kinh luoc Chieu thao su sang đanh Nam Chieu. Nam 865, Cao Bien tien đen Nam Đinh, nhan luc quan Nam Chieu đang gat lua, bat ngo đanh up, pha tan quan Nam Chieu. Toi nam 867, Cao Bien đanh bai hoan toan nguoi Nam Chieu tai An Nam, chiem lai thanh Tong Binh, giet chet Đoan Tu Thien, chem hon 3 van quan Nam Chieu. Tu đo su xam lan cua Nam Chieu moi cham dut.


= Hoan Vuong =
Hoan Vuong von la ten moi cua nuoc Lam Ap truoc đay (đoi tu đau thoi Đuong). Sau nhieu nam than phuc nha Đuong, tu nam 803, Hoan Vuong thay nha Đuong suy yeu ben mang quan ra bac. Quan Hoan Vuong vay ham hai chau Hoan, Ai, tan pha vung nay. Quan sat su nha Đuong la Bui Thai khong chong noi, bi thua nang. Vua Hoan Vuong chiem đuoc Hoan chau va Ai chau, đat chuc Thong su cai quan.
Nam 808, Truong Chu đuoc đieu sang lam Kinh luoc su. Sau khi cung co luc luong va thanh Tong Binh, nam 809, Truong Chu tien vao nam đanh quan Hoan Vuong. Quan Đuong thang lon, giet chet 2 Thong su cua Hoan Vuong, giet 3 van quan đich, chiem lai 2 chau Ai, Hoan. Co 59 vuong tu Hoan Vuong bi bat lam tu binh. Tu đo Hoan Vuong phai tu bo viec đanh An Nam.


Cac cuoc noi day Mua thu nam 687, do khong chiu noi ach suu thue nang ne, nguoi chau Giao la Ly Tu Tien lien lanh đao dan noi day. Quan nha Đuong cai tri la Luu Dien Huu đa giet Ly Tu Tien. Nguoi cung chi huong cua Ly Tu Tien la Đinh Kien đem quan vay đanh Luu Dien Huu, chiem đuoc thanh Tong Binh va giet đuoc vien quan nay. Nha Đuong phai phai Tao Huyen Tinh (Tao Truc Tinh) tu chau Que sang dep va giet Đinh Kien.
Thang 4 nam 713, Mai Thuc Loan, nguoi chau Hoan xung vuong, cho xay thanh luy, lap kinh đo Van An, tich cuc ren tap tuong si va sai su gia sang cac nuoc Lam Ap, Chan Lap phu du ho đem quan ho tro. Ong tu xung la Mai Hac Đe. Nam 714, Mai Hac Đe tien binh đanh thanh Tong Binh. Thai thu nha Đuong la Quach So Khach cung đam thuoc ha khong chong cu lai đuoc, phai bo thanh chay ve nuoc. Luc luong Mai Hac Đe luc đo len toi chuc van quan. Nha Đuong ben huy đong 10 van quan do tuong Duong Thua Huc va Quach So Khach sang đan ap đuoc.
Nam 791, anh em Phung Hung va Phung Hai noi day keo quan vay Phu Đo ho An Nam. Tiet đo su la Cao Chinh Binh đoi pho khong đuoc nen sinh benh ma chet. Phung Hung chiem thanh, lam chu chau Giao. Sau khi ong mat, con ong la Phung An đa đau hang Trieu Xuong nha Đuong.
Nam 819, nguoi Tay - Nung o Ta, Huu Giang (phia Tay Bac cua chau Giao) noi day chong nha Đuong. Quan cai tri Ly Tuong Co (tong that nha Đuong) sai thu su chau Hoan la Duong Thanh mang 3.000 quan đi dep. Duong Thanh thua co noi day chiem đuoc Phu Đo ho, giet đuoc Ly Tuong Co. Sau tuong nha Đuong la Que Trong Vu dung ke chia re Duong Thanh voi cac tuong thuoc ha. Ong khong giu đuoc thanh, cuoi cung bi bat va bi giet. Cac thu ha lui ve giu Truong chau đen thang 7 nam 820 thi bi dep han.
Ngoai 4 cuoc khoi nghia lon tren, con nhieu cuoc noi day nho khac cua nguoi Viet, nhu cac nam 803, 823, 841, 858, 860, 880... Nhieu lan quan đo ho nha Đuong đa bo phu thanh chay.


Nguoi Viet gianh lai quyen tu chu Trong thoi ky đau, nha Đuong con manh, cac cuoc noi day cua nguoi Viet it xay ra va hay bi đan ap nhanh chong. Tu sau loan An Su (755-763), nha Đuong phai đoi pho voi nan phien tran cat cu. Tu 10 Tiet đo su thoi Đuong Huyen Tong tang len thanh 40-50 tran, su kiem soat cua chinh quyen trung uong ngay cang yeu đi.
Đo chinh la đieu kien cho cac cuoc noi day cua nguoi Viet trong the ky 9 thuong xay ra hon.
Mat khac, nguoi Viet thuoc tang lop tren ngay cang co vai tro quan trong hon truoc trong bo may cai tri, du nhin chung ho van bi nguoi phuong Bac ap che. Mot so hao truong nguoi Viet đuoc nha Đuong su dung vao viec cai tri o đia phuong đe quan ly nguoi ban đia. Đien hinh trong nhung nguoi Viet thang tien nhat la Khuong Cong Phu đa sang phuong Bac thi đo tien si va lam quan o trung nguyen.
Nam 866, nha Đuong đoi Phu Đo ho An Nam thanh Tinh Hai quan.

Cuoi the ky 9, tai Trung Hoa no ra cuoc khoi nghia Hoang Sao. Khoi nghia nay bi tieu diet nhung cac quan phiet cung nhan đo gay noi chien va cat cu cong khai. Nha Đuong bi quyen than Chu On khong che.
Chu On tung cho anh ruot la Chu Toan Duc sang lam Tiet đo su o An Nam, nhung Toan Duc qua kem coi khong đuong noi cong viec nen Chu On phai goi ve.
Nam 905, Chu On ghet Tiet đo su Tinh Hai quan la Đoc Co Ton la nguoi khong cung canh, đay ra đao Hai Nam va giet chet. Trong luc nha Đuong chua kip cu quan cai tri moi sang tran nham, mot hao truong nguoi Viet la Khuc Thua Du đa chiem lay thu phu Đai La, tu xung la Tiet đo su. Chu On đang muu cuop ngoi nha Đuong, đa nhan danh vua Đuong thua nhan Khuc Thua Du.
Nguoi Viet khoi phuc quyen tu chu tu đo. Giai đoan Bac thuoc lan thu 3 keo dai hon 300 nam cham dut.


Cac quan đo ho Su sach ghi lai cac quan đo ho đa sang Viet Nam trong thoi ky nay, gom mot danh sach khong đay đu, nhu sau (nhung nguoi ghi bang chu nghieng co lien quan toi nhung cuoc noi day cua nguoi Viet):


Xem them Nha Tuy
Nha Đuong
Nha Tien Ly
Ly Phat Tu
Ly Tu Tien
Đinh Kien
Mai Hac Đe
Phung Hung
Duong Thanh
Cao Bien
Nam Chieu
Tiet đo su
Tinh Hai quan
Ho Khuc
Tu chu
Phap thuoc
Bac thuoc lan 1
Bac thuoc lan 2


Chu thich Tham khao Tran Trong Kim, Viet Nam su luoc.
Quoc su quan trieu Nguyen, Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc, Tien bien, quyen IV va V.
Ngo Si Lien chu bien, Đai Viet su ky toan thu, Ngoai ky, Quyen V, ky thuoc Tuy Đuong.
Phan Huy Le, Tran Quoc Vuong, Ha Van Tan, Luong Ninh (1991), Lich su Viet Nam, tap 1, Nha xuat ban Đai hoc va giao duc chuyen nghiep
Vien Su hoc (2001), Lich su Viet Nam, tap 1, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi