May bay tiem kich (Han Viet: tiem kich co /chien đau co, tieng Anh: Fighter aircraft, tieng Phap: Avion de chasse), truoc kia con goi la may bay khu truc, la mot loai may bay chien đau trong quan chung khong quan, đuoc thiet ke voi muc đich chinh la tac chien chong lai cac luc luong khong quan cua đoi phuong. 


Lich su phat trien Tu "tiem kich" khong tro thanh thuat ngu tieng Anh chinh thuc cho mot may bay chien đau mot cho cho đen khi Chien tranh The gioi I no ra. O Anh, nhung may bay mot cho nhu vay van tiep tuc đuoc goi la "do tham" vao đau nhung nam 1920. Con trong cac thu tieng Phap, Y, Đuc va Bo Đao Nha thuat ngu "tiem kich" đuoc su dung co nghia đen la "nguoi đi san" (hien nay cac thuat ngu đo van đuoc su dung), trong khi o Nga may bay tiem kich đuoc goi la "истребитель" ma nghia đen la "nguoi huy diet". O My co le do truoc đay vi dich sai tu tieng Phap "chasseur" ma may bay tiem kich cua nguoi My đuoc goi la may bay tiem kich "theo đuoi" ("pursuit") cho đen tan cuoi nhung nam 1940.
Cho du duoi bat cu ten goi nao đuoc su dung thi may bay tiem kich đa đuoc phat trien đe đoi pho voi viec cac quoc gia buoc đau su dung may bay va khi cau đieu khien tham chien trong Chien tranh the gioi I voi vai tro trinh sat va tan cong mat đat. Vao luc đau no chi la loai may bay chien đau con chua đuoc chuyen mon hoa đuoc phat minh đe tang cuong cho cac phuong tien bay khac, nhat la cac loai khinh khi cau quan su nang ne thuong dung luc bay gio. Nhung may bay tiem kich thoi nay thuong lam bang go, đong co canh quat, co hai canh đoi va trang bi sung may tren buong lai.
Cac cuoc chien tranh tren khong ngay cang tro nen quan trong, viec chiem quyen kiem soat khong phan cung vi the ma đuoc uu tien hang đau. Trong Chien tranh the gioi thu hai, may bay tiem kich chu yeu la may bay mot tang canh hoan toan lam bang kim loai voi nhung khau phao hoac sung may hang nang đat o canh. Vao cuoi cuoc chien, nhung may bay phan luc mot luong khi (turbojet) đa bat đau thay the nhung may bay đong co pit-tong nhu mot thuc đay moi trong ky thuat hang khong, ten lua đa đuoc su dung tang cuong hoac thay the nhung khau sung.
Dua tren nhung muc đich nghien cuu lich su, nhung may bay tiem kich phan luc đuoc phan loai theo the he. Thuat ngu the he đuoc nguoi Nga đe xuong su dung nhu mot cach noi bien ho trong viec noi đen F-35 Lightning II nhu mot may bay "the he thu 5".
Nhung may bay tiem kich phan luc hien đai phan lon đuoc trang bi mot hoac hai đong co phan luc canh quat đay (turbofan), vu khi chinh la ten lua (voi may bay tiem kich ban ngay hang nhe thuong co it nhat 2 ten lua, cho đen 8 đen 10 ten lua đoi voi may bay tiem kich uu the tren khong nhu Su-27 Flanker hoac F-15 Eagle), voi mot khau phao nhu mot vu khi du phong (đien hinh la loai phao co tu 20 đen 30 mm), va trang bi voi mot radar nhu mot phuong phap chinh đe phat hien, theo doi va khoa muc tieu.


May bay tiem kich đong co canh quat = Chien tranh The gioi I =

Tu "tiem kich" đuoc su dung lan đau tien đe mo ta mot may bay 2 cho ngoi, voi kha nang chi đu đe mang mot sung may va xa thu đieu khien sung đong thoi cung la hoa tieu. Nhung may bay "tiem kich" nhu vay thuoc ve loat may bay "gunbus" đuoc thu nghiem mang sung cua cong ty Vickers ma đinh cao cua loat may bay nay la Vickers F.B.5 Gunbus vao nam 1914. Han che chinh cua loai may bay nay la thieu toc đo. Nguoi ta nhanh chong nhan thay mot may bay khac dung đe pha huy loai may bay nay chi can co toc đo đu nhanh la co the tieu diet đuoc no.
May man la cac kieu may bay quan su khac đa đuoc che tao, cac loai may bay nay đa gop phan hinh thanh nen co so cho mot "may bay tiem kich" co hieu qua trong y nghia hien đai cua tu. May bay tiem kich đuoc dua vao may bay nhanh co kich thuoc nho đuoc phat trien truoc chien tranh the gioi I, chung đuoc dung cho cac cuoc đua tren khong nhu Gordon Bennett va cup Schneider. May bay quan su do tham vao luc đau khong đuoc cho rang co the mang cac loai vu khi đang gom, nhung voi toc đo đang tin cay, no co kha nang xac đinh đuoc vi tri đe "theo doi" hay tham do va quay tro lai nhanh chong đe bao cao - no rat kho đe bi phao phong khong hay may bay mang sung may cua quan đich ban trung. May bay "do tham" cua Anh trong nghia nay bao gom ca Sopwith Tabloid va Bristol Scout - đoi voi Phap thi no tuong đuong voi loai do tham Morane-Saulnier N.
Trong thuc te, sau khi bat đau chien tranh cua nhung phi cong lai may bay do tham loai nho, cac phi cong chi chien đau bang chinh vu khi cua minh mang theo nhu sung luc, sung cac bin va mot su phan loai nhung vu khi ngau nhien đuoc dung đe tan cong may bay quan đich - nhung viec nay to ra thanh cong trong nhung no luc cua ho đe thiet ke may bay "tiem kich" đac biet.
Đo la đieu tat yeu ma nhung nguoi tien phong hay nhung phuong tien "do tham" moi đuoc vu trang hieu qua đa tro thanh phat minh. Mot phuong phap đe che tao may bay do tham la su dung "canh quat đay" nhu Airco DH.2, voi canh quat o sau phi cong. Han che cua kieu may bay la su keo cao cua canh quat đay do cau truc đuoi, đieu nay co nghia se lam may bay bay len cham hon so voi cac may bay co canh quat keo. Cac may bay khac đa trang bi sung may ben ngoai vong cung cua canh quat. Đieu nay dan đen xu huong nhung sung may som bi ket (va tu đo can thiet phai co phi cong đe tac đong toi khoa nong cua sung) cung nhu kho xac đinh ngam ban vao muc tieu, đay la mot giai phap thay the tam thoi tot nhat. Du viec đat mot sung may đe ban qua vong cung canh quat đa đuoc ap dung tu nam 1915 tren chiec Nieuport 11 cho đen nam 1918 tren chiec Royal Aircraft Factory S.E.5 voi muc đich la che tao khung đo sung Foster.
Nhu cau can thiet đe vu trang cho may bay trinh sat canh quat keo voi mot sung ban phia truoc ma nhung vien đan đuoc ban ra đi xuyen qua cung canh quat đa co tinh thuyet phuc đen noi nhung nha phat minh ban ron thu nhung phuong phap khac nhau o ca Phap va Đuc. Hanz Schneider đa đuoc cap bang sang che mot thiet bi truoc chien tranh, thiet bi nay lam gian đoan chuyen đong lien tuc cua nhung vien đan trong sung may (bang viec ngan can no ban ra khi luoi canh quat đang o tren đuong ban) va Anthony Fokker đa phat trien phat minh nay vao co cau ngat, thiet bi nay đuoc su dung tren loai may bay Fokker Eindecker, loai may bay nay đa tao nen mot danh tieng cua noi so hai tren khap Mat tran phia Tay, du đo la mot thiet ke phong theo thiet bi loi thoi truoc chien tranh cua loai may bay the thao mot lop canh Morane-Saulnier cua Phap. Đong thoi, Roland Garros (phi cong 'At' đau tien cua Phap) cung sua chua cai tien tren mot co cau ngat, Roland đa co gang thu chon thoi điem đe sung ban ra khong trung phai canh quat. Khong may su lua chon cua Roland ve sung may đa hoat đong khong tot - khi van hanh Hotchkiss khong đu đe co kha nang đinh gio ban ra cua vien đan va Roland đanh phai lap nhung tam kim loai đe bao ve cac canh quat. Cung thoi gian đo RNAS đa bao ve nhung canh quat tren nhung chiec do tham đe bat ky hu hai nao đoi voi canh quat khong tro thanh nguyen nhan that bai truoc khi may bay co the ha canh, voi co cau gian khung nguoi ta hy vong cac canh quat an y voi nhau.
Su thanh cong cua Eindecker đa bat đau mot chu trinh cai tien trong so nhung may bay tham chien, viec che tao nhung may bay tiem kich ghe đon hieu qua hon. Chiec Albatros D.I đuoc che tao vao cuoi nam 1914 đa tro thanh mo hinh kinh đien cho hau het cac may bay phat trien sau trong khoang 20 nam. Giong nhu D.I, chung la nhung may bay hai tang canh (chi thinh thoang moi co may bay mot tang canh hoac may bay ba tang canh). Cau truc tu sat cua canh may bay hai tang canh cho phep may bay co đoi canh cung ran co the đieu khien chinh xac o ben, đay la tinh thiet yeu đoi voi kieu tiem kich co đong. Loai may bay nay chi co mot phi cong, vua đieu khien may bay vua van hanh vu khi. Loai may bay nay đuoc vu trang voi hai khau sung may đong bo hoa kieu Maxim, loai sung nay de dang đe đong bo hon cac kieu sung khac. Nhung khoa nong sung đac trung o ngay phia truoc mat cua phi cong. Đieu nay hien nhien lien quan đen nhung truong hop tai nan, nhung hien tuong ket sung đa đuoc giai quyet (voi kieu sung Maxim thi luon luon co the xay ra hien tuong ket sung) va viec ngam ban muc tieu cung de dang hon.

Trong giai đoan nay co cac loai may bay đang chu y nhu:
(voi nam san xuat)

 Anh Quoc - Vickers F.B.5 (1915)
 Đuc - Fokker Eindecker (1915)
 Phap - Nieuport 11 (1915)
 Anh Quoc - Airco DH.2 (1915)
 Đuc - Albatros D.III (1916)
 Phap - Nieuport 17 (1916)
 Đuc - Fokker Dr.I (1917)
 Phap - SPAD S.XIII (1917)
 Phap - Nieuport 28 (1917)
 Anh Quoc - Sopwith Camel (1917)
 Anh Quoc - Royal Aircraft Factory S.E.5 (1917)
 Đuc - Fokker D.VII (1918)


= 1919-1938 =

Viec phat trien may bay tiem kich đa cham lai trong thoi ky giua hai cuoc đai chien the gioi, thay đoi quan trong nhat xuat hien vao cuoi thoi ky nay, khi loai may bay co đien hai tang canh trong Chien tranh the gioi I đuoc thay the bang may bay mot tang canh dang than khung thep lien khoi hoac ban lien khoi thay the cho vai va go, voi cau truc canh mut chia đo. Sung đong bo cang ngay cang it đi va dan kem quan trong, cac nha thiet ke may bay co khuynh huong tang them trang bi vu khi hang nang đat o canh.
Mot so luc luong khong quan đa đua "may bay tiem kich hang nang" vao su dung (o Đuc goi la "ke huy diet"). Đay la loai may bay lon, đoi khi đuoc phong theo loai may bay nem bom hang trung hoac hang nhe, va thuong thuong co hai đong co. Khai niem nay khong giu anh huong ngoai tru mot so thiet ke chuyen dung đoi hoi kha nang mang trong tai lon va phao hang nang. Tuy nhien, nhung may bay tiem kich hang nang khong phai la đoi thu cua nhung may bay tiem kich binh thuong trong chien đau do than hinh đo so, co đong kem.
Vao cuoi nhung nam 1930, may bay tiem kich nhanh chong đuoc đoi moi trang bi vu khi, đay la mot trong nhung su đoi moi chinh cua may bay tiem kich. Nhung nhung cai tien nghien cuu phat trien may bay manh me khong phai do ngan sach cua quan đoi chi tra, ma lai dien ra đoi voi nhung may bay the thao dan su. May bay đuoc thiet ke cho muc đich the thao đa mo đuong cho nhung sang kien nhu hinh dang khi đong hoc cua may bay tot hon va đong co manh hon, nhung đieu nay đeu đuoc tim thay o nhung may bay tiem kich trong Chien tranh the gioi thu hai.
Trong giai đoan nay co cac loai may bay đang chu y nhu:

May bay hai tang canh
 Tiep Khac - Avia B-534
 Y - Fiat CR.42
 Thuy Đien - Svenska Aero Jaktfalken
 Anh Quoc - Bristol Bulldog
 Anh Quoc - Gloster Gladiator
 Anh Quoc - Hawker Fury
 Hoa Ky - Boeing F4B-4
May bay mot tang canh
 Nhat Ban - Mitsubishi A5M 'Claude'
 Ha Lan - Fokker D.XXI
 Ba Lan - PZL P.11
 Lien Xo - Polikarpov I-16
 Anh Quoc - Hawker Hurricane
 Anh Quoc - Boeing P-26 Peashooter
 Hoa Ky - F2A Brewster Buffalo


= Chien tranh the gioi thu hai =

Cac cuoc chien tren khong va kiem soat khong phan đa tro thanh mot phan quan trong cua hoc thuyet quan su trong Chien tranh the gioi thu hai. Kha nang dung may bay đe xac đinh vi tri, tan cong quay roi, va ngan chan cac luc luong mat đat la mot phan cong cu trong hoc thuyet canh tay lien hop (khong quan - luc quan) cua Đuc Quoc xa, cuoc xam chiem Anh Quoc so di that bai la do khong quan cua Đuc khong chiem đuoc quyen khong che bau troi khi giao chien voi Khong quan Hoang gia Anh. Theo loi cua Erwin Rommel nhan thuc đuoc tam quan trong cua khong quan: "Bat cu ai, du voi vu khi tan ky nhat, phai đanh nhau khi quan đich đa hoan toan lam chu tinh the tren khong, se chien đau giong nhu quan moi ro chong lai quan đoi hien đai chau Au, voi nhung thiet thoi tuong tu va co hoi thanh cong tuong tu."
May bay tiem kich trong Chien tranh the gioi thu hai đuoc trang bi roc ket cung nhu thiet ke đong co phan luc đau tien va co tat ca nhung phat minh trong thap nien 30. May bay voi đong co xang dung piston tiep tuc đuoc cai tien va phat trien, cang luc cang tien bo ve moi mat cho đen khi nhung may bay phan luc nhu Messerschmitt Me 262 va Gloster Meteor đuoc che tao. Nhung chiec tiem kich nay nay co toc đo len tren 400 dam/gio (600 km/gio) va khi bo nhao xuong nhanh co the vuot buc tuong am thanh, nhieu khi tao cong huong lam vo may bay. Cac loai thang can toc đo lao xuong đuoc che tao vao cuoi cuoc chien đe giam toi hien tuong nay va giup phi cong lay lai đuoc su đieu khien.
Radar, phat minh truoc khi cuoc chien bung no, đuoc gan tren mot vai loai may bay tiem kich, nhu chiec Messerschmitt Bf 110 va Northrop P-61 Black Widow, giup phi cong phat hien may bay đich trong đem toi. Mot sang kien trong thoi ky la may bay tiem kich tan cong. Sang kien nay do Thuy quan luc chien Hoa Ky vung Thai Binh Duong thuc hien, vi thieu may bay nem bom, ho gan them bom vao may bay chien đau F4U Corsair. Sau khi bo bom, nhung may bay nay co the chien đau chong lai may bay đich nhu mot may bay tiem kich binh thuong. F6F Hellcat cung đuoc su dung voi muc đich tuong tu vao giai đoan 1944-1945.
Trong giai đoan nay co cac loai may bay đang chu y nhu:


= Cac nuoc co may bay tiem kich =
 Uc
CAC Boomerang
 Phap
Bloch MB.150
Dewoitine D.520
Morane-Saulnier M.S.406
Potez 630
 Phan Lan
VL Myrsky
 Đuc
Messerschmitt Bf 109
Messerschmitt Bf 110
Focke-Wulf Fw 190
Messerschmitt Me 163
Messerschmitt Me 210
Messerschmitt Me 262
Heinkel He 100
Heinkel He 111
Heinkel He 112
Heinkel He 162
 Y
Macchi C.200
Macchi C.202
Macchi C.205
Fiat G.55
Fiat G.50
Reggiane Re.2000
Reggiane Re.2001
Reggiane Re.2005
 Nhat Ban
Kawanishi N1K-J
Nakajima Ki-43
Nakajima Ki-44
Nakajima Ki-84
Kawasaki Ki-61
Kawasaki Ki-100
Mitsubishi Zero
Mitsubishi J2M
 Romania
IAR-80
 Thuy Đien
FFVS J 22
 Lien Xo
Yakovlev Yak-1
Yakovlev Yak-3
Yakovlev Yak-9
Lavochkin LaGG-3
Lavochkin La-5
Lavochkin La-7 'Fin'
Mikoyan-Gurevich MiG-3
 Anh Quoc
Supermarine Spitfire
Hawker Hurricane
Hawker Typhoon
Hawker Tempest
De Havilland Mosquito
Gloster Meteor
Boulton Paul Defiant
Hawker Sea Fury
 Hoa Ky
Grumman F4F Wildcat
Vought F4U Corsair
Grumman F6F Hellcat
Curtiss P-36 Hawk
Lockheed P-38 Lightning
Bell P-39 Airacobra
Curtiss P-40 Warhawk
Republic P-47 Thunderbolt
North American P-51 Mustang
Bell P-63 Kingcobra
 Nam Tu
Rogozarski IK-3


May bay tiem kich đong co phan luc = The he thu nhat (1944 - 1953) =

The he thu nhat đai dien cho nhung no luc đau tien trong viec su dung đong co phan luc mot dong khi, loai đong co nay cung cap mot toc đo rat lon (hieu suat cua đong co canh quat chi gan đat đen toc đo am thanh). Nhieu may bay tiem kich đong co phan luc đau tien co mot vai đac điem giong voi may bay đong co piston truoc đo nhu canh va than van con theo hinh dang cua loai may bay thoi truoc. Co kha nhieu may bay canh thang đuoc trang bi vu khi chu yeu voi cac khau phao; radar con chua đuoc su dung pho bien tru nhung chiec tiem kich bay đem chuyen dung.
May bay phan luc đau tien đuoc phat trien trong thoi gian Chien tranh the gioi thu hai va đuoc đua vao tham chien vao khoang thoi gian tu nam 1944 đen khi ket thuc chien tranh. Messerschmitt đa phat trien may bay tiem kich phan luc hoat đong đau tien la loai Me 262. Loai Me 262 co toc đo nhanh hon han so voi may bay đong co piston, va khi co phi cong thanh thao lai thi hau nhu khong may bay cung thoi nao khac co the chong lai đuoc Me 262. Nhung may bay nay it đuoc su dung vi hao xang va luc đo Đuc đang phai han che nhien lieu. Tuy nhien voi su xuat hien cua Me 262 đa bao hieu su loi thoi cua may bay đong co piston. Theo sau loai tiem kich phan luc cua Đuc, nguoi Anh đa cho ra đoi loai phan luc Gloster Meteor, no đuoc san xuat ngay sau loai Me 262 va đa co 2 chiec bat đau đua vao hoat đong cung thoi gian voi Me 262 trong khoang thang 4 nam 1944. Vao cuoi cuoc chien gan nhu moi cong viec đoi voi đong co piston đa ket thuc. Nhung thiet ke hon hop giua đong co phan luc - canh quat nhu Ryan FR Fireball đa đuoc đua vao su dung, nhung vao cuoi thap ky 1940 hau nhu moi may bay chien đau moi đeu chi trang bi đong co phan luc. 
Du co nhung loi the, nhung nhung may bay tiem kich phan luc the he đau tien con nhieu khuyet điem va con can nhieu thoi gian đe hoan thien, đac biet la trong nhung nam đau hoat đong. Đo tin cay con kem nhieu chiec bi hu chi sau vai gio bay, đong co yeu de hu hong va kenh cang, cong suat con nho. Nhung sang kien nhu canh xuoi, ghe phong, va phan đuoi đieu khien đa đuoc đua vao ap dung tren may bay trong thoi ky nay.
Nhu cau ve su dung may bay tiem kich phan luc tro nen ro rang vao đau Chien tranh Trieu Tien khi may bay phan luc Lien Xo (Mikoyan-Gurevich MiG-15) the hien su vuot troi ap đao so voi may bay canh quat thoi ky Chien tranh the gioi thu hai. F-86 Sabre la cau tra loi cua My đoi voi cac may bay phan luc cua Lien Xo.
Trong giai đoan nay co cac loai may bay đang chu y nhu:

CAC NUOC
 Argentina
FMA IAe 27 Pulqui I
FMA IAe 33 Pulqui II
 Canada
Avro CF-100 Canuck
 Đuc
Heinkel He 280
Messerschmitt Me 262
Heinkel He 162
Arado Ar 234
Horten Ho 229
 Phap
Dassault Ouragan
Dassault Mystere IV
 Thuy Đien
Saab Tunnan
 Lien Xo
Mikoyan-Gurevich MiG-9 'Fargo'
Mikoyan-Gurevich MiG-15 'Fagot'
Mikoyan-Gurevich MiG-17 'Fresco'
Lavochkin La-15 'Fantail'
Yakovlev Yak-15/17 'Feather'
Yak-23 'Flora'
Yakovlev Yak-25 'Flashlight'
 Anh Quoc
de Havilland Vampire
Hawker Hunter
Gloster Javelin
Gloster Meteor
 Hoa Ky
Lockheed P-80 Shooting Star
Republic F-84 Thunderjet
North American F-86 Sabre
Northrop F-89 Scorpion
 Nam Tu
Soko J-21 Jastreb


= The he thu hai (1953 - 1960) =

The he thu hai mo ta su hop nhat cua nhieu cong nghe moi đe cai tien toi đa kha nang chien đau cua may bay tiem kich phan luc. Viec đua vao su dung ten lua đieu khien nhu AIM-9 Sidewinder, AIM-7 Sparrow, Kaliningrad K-5, Vympel K-13... đa chuyen khong chien tu tam gan sang thanh khong chien ngoai tam nhin cua phi cong (tuy nhien viec phat trien cac chien thuat hon chien trong tam nhin phi cong van la can thiet), can phai co su tieu chuan hoa radar đe phat hien theo doi muc tieu. Nhung cong trinh su thiet ke đa thu nghiem rat nhieu nhung sang kien trong hang khong, nhu canh xuoi, canh tam giac, canh cup canh xoe, va than may bay ap dung luat dien tich, kha nang chua xang cung tang len nho nhung sang tao cau truc binh chua. Nhung chiec may bay su dung canh xuoi đa tro thanh may bay lan đau tien pha vo đuoc buc tuong am thanh.
Thoi ky nay voi su phat trien manh cua vu khi ten lua rat hieu qua va gon nhe, hieu qua khong chien khong con phu thuoc qua nhieu vao cac đac tinh co đong cua may bay. Nhung may bay tiem kich đa đuoc chuyen mon hoa rieng biet tuy nhiem vu nhu may bay tiem kich nem bom (F-105 va Sukhoi Su-7), no vua co the tan cong mat đat nhu may bay tan cong, vua co the khong chien va xu huong nay đen nay van la chu đao trong khong quan tiem kich cua cac cuong quoc quan su the gioi.
Đong thoi voi su ra đoi cua ten lua mang đau đan hat nhan phong tu may bay va bom hat nhan xuat hien yeu cau phai co loai tiem kich chuyen biet đanh chan tu xa khong cho phep xuat hien vu khi hat nhan tai khu vuc đuoc bao ve. Đo la xu huong phat trien may bay tiem kich đanh chan tu xa ma đi đau trong huong nay la khong quan Xo Viet: may bay tiem kich đanh chan (tieng Anh: Fighter-interceptor, tieng Nga: Истребитель – перехватчик) la loai may bay tiem kich tam xa mang ten lua khong đoi khong tam xa đe tieu diet cac may bay va ten lua cua đoi phuong tu rat xa ngoai khu vuc bao ve. Cac may bay nay trang bi cac he thong radar va ten lua rat hien đai co tam bay rat xa va toc đo rat cao nhung vi tieu diet muc tieu bang phong ten lua tam xa nen khong đoi hoi tinh co đong tot. O thoi ky nay cac may bay đien hinh loai nay la Mikoyan-Gurevich MiG-21 cua Lien Xo, English Electric Lightning cua Anh va F-104 Starfighter cua Hoa Ky.
Trong giai đoan nay co cac loai may bay đang chu y nhu:

 Ai Cap
Helwan HA-300
 Canada
Avro Arrow
 Phap
Dassault Etendard IV
 An Đo
HAL HF-24 Marut
 Thuy Đien
Saab Draken
 Lien Xo
Mikoyan-Gurevich MiG-19 'Farmer'
Mikoyan-Gurevich MiG-21 'Fishbed'
Sukhoi Su-7 'Fitter-A'
Sukhoi Su-9/11 'Fishpot'
 Anh Quoc
English Electric Lightning
De Havilland Sea Vixen
Gloster Javelin
 Hoa Ky
Vought F-8 Crusader
Grumman F-11 Tiger
North American F-100 Super Sabre
Convair F-102 Delta Dagger
Lockheed F-104 Starfighter
Republic F-105 Thunderchief
Convair F-106 Delta Dart
 Nam Tu
Soko J-22 Orao


= The he thu ba (1960 - 1970) =

Trong cac nam 1960-1970 co su đinh huong lai trong xay dung luc luong may bay tiem kich. Đieu đo the hien su nhan thuc lai vai tro cua chien tranh tren khong: truoc đay cac cuong quoc ve khong quan uu tien so mot cho cac nhiem vu cua chien tranh huy diet tong luc co su dung vu khi huy diet hang loat đe tieu diet lan nhau. Con đen giai đoan nay cac cuong quoc hieu rang gan nhu se khong co chien tranh huy diet tong luc nhu vay ma chien tranh tren khong se la cac cuoc chien tranh phi hat nhan voi chien truong la cua loai may bay tiem kich mat tran khu vuc, loai may bay tiem kich mat tran se chiem uu the tren khong. Va cac cuoc chien tranh khu vuc trong thoi ky nay đa chung kien nhung cuoc khong chien giua cac loai tiem kich mat tran khac nhau cua cac ben tham chien nhu chien tranh Viet Nam (1963-1973), chien tranh Trung Đong (1967, 1973) va chien tranh An Đo - Pakistan nam 1971.
The he tiem kich thu ba đuoc đanh dau boi su hoan thien trong nhung sang kien cai tien đuoc ap dung trong the he tiem kich thu nhat. Khi su phat trien hang khong tiep can đen muc đo hoan thien, kha nang chien đau cung đuoc gia tang thong qua su dung ten lua, radar, va nhung thiet bi đien tu hang khong hien đai khac. Mot mat cac may bay tiem kich đanh chan van đuoc mot so nuoc nhu Lien Xo uu tien phat trien nhu loai MiG-23, MiG-25 voi tinh đanh chan chuyen biet rat cao. Mot cach đang ke, sau khi nghien cuu nhung kinh nghiem thu đuoc tu chien đau voi ten lua đieu khien, nhung nha thiet ke thua nhan rang tran đanh co the va se ket thuc trong khong chien tam gan (dogfights). Nhung khau sung mot lan nua lai tro thanh mot tieu chuan, va tinh co đong mot lan nua lai đuoc uu tien.
Nhung su đoi moi nay, trong khi cai thien rat lon nhung kha nang cua may bay tiem kich (nhu F-4 co kha nang mang mot trong tai lon hon ca B-24 Liberator, mot loai may bay nem bom hang nang trong Chien tranh the gioi thu hai), cung đi đen mot su gia tang chi phi nghien cuu che tao rat lon. Trong quan đoi cac nuoc truoc đay co nhung may bay tiem kich chuyen dung cho nhung vai tro đac biet, nhu may bay tiem kich ban đem, may bay tiem kich hang nang va may bay tiem kich tan cong, nhung đoi voi nhung đon đat hang ngay may bay tiem kich ngay cang lon len ve chi phi, quan đoi cac nuoc bat đau hop nhat cac loai nhiem vu, dan đen hinh thanh nhung loai may bay tiem kich đa chuc nang. McDonnell F-4 Phantom II đuoc thiet ke nhu mot may bay tiem kich đanh chan thuan tuy cho Hai quan Hoa Ky, nhung no đa đuoc cai tien tro thanh may bay đa chuc nang rat thanh cong trong khong quan, hai quan va thuy quan luc chien cua Hoa Ky cung nhu tai nhieu quoc gia khac. Đo la may bay chien đau duy nhat đong thoi thuc hien ca ba nhanh đon vi trong quan đoi Hoa Ky.
Trong giai đoan nay co cac loai may bay đang chu y nhu:

 Phap
Dassault Mirage F.1
Dassault Super Etendard
Dassault Mirage III
 Iran
IAMI Azarakhsh
IAMI Saeqeh
 Trung Quoc
Shenyang J-8
 Lien Xo
Mikoyan-Gurevich MiG-21MF/bis 'Fishbed'
Mikoyan-Gurevich MiG-23 'Flogger'
Mikoyan-Gurevich MiG-25 'Foxbat'
Sukhoi Su-15 'Flagon'
Sukhoi Su-17 'Fitter'
Tupolev Tu-28 'Fiddler'
 Anh Quoc
Hawker Siddeley Harrier
 Hoa Ky
McDonnell Douglas F-4 Phantom II
Northrop F-5


= The he thu tu (1970 - 1990) =


Gioi thieu them Đe đoi pho voi chi phi lien tuc tang cua may bay tiem kich va hoan thien su thanh cong cua F-4 Phantom II, may bay tiem kich đa chuc nang đa tro thanh pho bien trong thoi ky nay, va tham chi thiet ke may bay cho mot vai tro đac biet (nhu F-4 đa co) co the co kha nang đa vai tro. Nhung may bay tiem kich moi nhu MiG-23 va Panavia Tornado co nhung phien ban thich hop đac biet cho nhung vai tro khac nhau, trong khi may bay tiem kich đa chuc nang that su bao gom F/A-18 Hornet, Sukhoi Su-27 va Dassault Mirage 2000. Đieu nay đuoc lam thuan tien nho he thong đien tu hang khong co the luan chuyen lien tuc giua phuong thuc hoat đong mat đat va khong trung. Khi chi phi cho viec phat trien ngay cang tang, thi nen kinh te se đong vai tro nhan to thuc đay hon nua su phat trien may bay đa chuc nang.
Khong giong nhu nhung may bay tiem kich đanh chan o thoi ky truoc, đa so nhung may bay tiem kich chiem uu the tren khong hien đai đa đuoc thiet ke đe co the khong chien tam gan nhanh nhen. He thong đieu khien trong buong lai phan lon dung he thong đien – đien tu va may tinh fly-by-wire se loai bo he thong đieu khien co – thuy luc đa loi thoi, voi cac tinh toan tham so bay tu đong, do đo phi cong co the chu tam vao viec tac chien hon la lo đieu khien may bay, va su tien nghi thoai mai se pho bien trong cac may bay tiem kich hien đai.
Trong giai đoan nay co cac loai may bay đang chu y nhu:

 Phap
Dassault Mirage 2000
 Israel
IAI Kfir
 Nhat Ban
Mitsubishi F-2
 Trung Quoc
JH-7 Flying Leopard
Shenyang J-8II
 Đai Loan
AIDC F-CK-1 Ching-kuo
 Thuy Đien
Saab Viggen
 Lien Xo
Mikoyan MiG-29 'Fulcrum'
Mikoyan MiG-31 'Foxhound'
Sukhoi Su-27/33 'Flanker'
Yakovlev Yak-38 'Forger'
 Anh Quoc /  Đuc /  Y
Panavia Tornado
 Anh Quoc /  Hoa Ky
BAE / McDonnell Douglas Harrier II
 Hoa Ky
Grumman F-14 Tomcat
McDonnell Douglas F-15 Eagle
General Dynamics / Lockheed Martin F-16 Fighting Falcon
McDonnell Douglas F/A-18 Hornet
Northrop F-20 Tigershark


= The he 4.5 (1990 - 2000) =

The he "nua chung" nay la the he chien đau co hien nay - đe bieu hien su tri tre cua cac cai tien khi đong hoc (von bung no o the he ba); nhung lai tien trien vuot bac cac he thong dan đuong va cac he thong đien tu khac - do viec ap dung chip vi xu ly va ky thuat ban dan trong cac thap nien 1980 va 1990, cung nhu hinh dang tang hinh mot phan dua tren thiet ke cac may sieu tinh. Đien hinh cua the he nay la chiec F/A-18E/F Super Hornet dua tren thiet ke cu cua chiec F/A-18 Hornet thap nien 1970, hoac Su-30MKI dua tren thiet ke cu cua chiec Su-27. Trong khi cac đac điem khi đong hoc can ban khong thay đoi, the he may bay nay đuoc cai tien tinh nang lai nho trang bi buong lai toan kinh, radar quet ban dan co đinh AESA, đong co moi, cau truc bang vat lieu composite nhe hon, va hinh dang thay đoi chut it đe giam phan xa tin hieu radar.
Trong giai đoan nay co cac loai may bay đang chu y nhu:

 Phap
Dassault Rafale
 An Đo
HAL Tejas
 Trung Quoc /  Pakistan
JF-17 Thunder / FC-1 Fierce Dragon
 Trung Quoc
Chengdu J-10
Shenyang J-11B
 Nga
Mikoyan MiG-35 'Fulcrum'
Sukhoi Su-30/35/37 'Flanker'
Sukhoi Su-32/34 'Fullback'
 Nga /  An Đo
Su-30MKI 'Flanker'
 Thuy Đien
Saab JAS 39 Gripen
 Anh Quoc /  Đuc /  Y /  Tay Ban Nha
Eurofighter Typhoon
 Hoa Ky
Boeing F-15E Strike Eagle and all later derivatives
General Dynamics / Lockheed Martin F-16C/D Block 50/52 and all later derivatives
Boeing F/A-18E/F Super Hornet


= The he thu nam (2000 - hien nay) =

La the he cac may bay hien đai nhat đang đuoc thu nghiem hien nay va tuong lai gan va phai tong hop đuoc cac tinh nang rat uu viet sau đay:

He thong pheu phut phan luc đa huong cho phep may bay co luc nang phan luc voi đo co đong cuc cao. Hien nay đang co cac mau may bay F-22 Raptor cua Hoa Ky, Sukhoi Su-27 va cac đoi Sukhoi moi nhat cua Nga, Eurofighter Typhoon cua chau Au đap ung đuoc yeu cau nay trong đo dong may bay Sukhoi đap ung uu viet nhat.
Toc đo hanh trinh co ban la sieu am khong can đot nhien lieu phu.
Cong nghe tang hinh chong ra đa va giam thieu đen muc toi đa cac truong vat ly cua may bay cho phep may bay la vo hinh đoi voi đoi phuong.
He thong đieu khien hoan toan tu đong voi tuong tac thong tin tuong tac đau ra đau vao truc tiep tren kinh phi cong tu đong tong hop cac thong tin chien đau, co kha nang bo qua cac hanh đong sai sot cua phi cong khi thao tac bay.
Tinh đa nang cua may bay cho phep thuc hien đuoc nhieu chuc nang chien đau.
He thong radar hoa luc vong tron manh o moi phia co the canh gioi, nhin va ban ve phia sau cung hieu qua nhu ve phia truoc va tien đen co the tac chien vong tron.
O the he nay, duy nhat chi co F-22 Raptor cua Hoa Ky, đa đuoc đua vao san xuat vao nam 2004 hien đang phuc vu trong khong quan Hoa Ky, va thuong đuoc xem nhu la may bay tiem kich đau tien cua the he tiem kich moi, goi la "the he thu nam". Đoi voi loai F-35 Lightning II đang phat trien (truoc đay la Joint Strike Fighter) va F-22 đeu co anh huong toi su phat trien khong ngung cua thiet ke the he thu tu, va hau het cac thiet ke the he thu nam hien nay cua cac quoc gia tren the gioi đeu co mot so hinh dang đuong net khi đong hoc giong nhau nhu Sukhoi PAK FA cua Nga, du an Shenyang J-XX cua Trung Quoc, May bay Chien đau Tam trung cua An Đo va KFX cua Han Quoc. Nhung mau thao dien cong nghe cua the he tiem kich thu nam hien đa bi huy bo bao gom YF-23 Black Widow II, Boeing X-32, McDonnell Douglas X-36 cua Hoa Ky cong voi Du an MiG 1.42 ma sau nay nang cap thanh phien ban 1.44 cua Nga.


 Đang hoat đong  Hoa Ky
Lockheed Martin / Boeing F-22 Raptor


 Lich trinh đua vao hoat đong  Bay thu nghiem vao nam 2009 va bat đau hoat đong vao nam 2012 Nga
Sukhoi T-50
Sukhoi Su-75
 Hoa Ky /  Anh Quoc
Lockheed Martin / Northrop Grumman /  F-35 Lightning II


 Mau thu nghiem cong nghe  Đa đuoc che tao, bay va thu nghiem (chi co mau thu nghiem) - nhung thiet ke khong đuoc lua chon

 Nga
Sukhoi Su-47 'Berkut'
Mikoyan Project 1.44 'Flatpack'
 Hoa Ky
Northrop YF-23 Black Widow II
Boeing X-32 JSF


 Đang phat trien  Đang phat trien trong giai đoan đau hoac trong giai đoan du an In very early development or rumored projects

 Trung Quoc
J-20
 Nga /  An Đo (Test Flights expected near 2012)
Du an May bay tiem kich The he thu nam (dua tren PAK-FA)
 An Đo
Medium Combat Aircraft (đang phat trien)
 Nhat Ban
Mitsubishi ATD-X (đang phat trien)
 Han Quoc
KAI KF-X (đang phat trien)
 Nga
Du an MiG LFI (đang phat trien)
Sukhoi Su-75 (Checkmate)  (đang phat trien)


Xem them May bay quan su
May bay nem bom
May bay cuong kich
May bay tham thinh
Danh sach may bay tiem kich


Tham khao Lien ket ngoai WW2DB: Aircraft of World War II
AirToAirCombat.com: Fighter and Military Aircraft Reference Luu tru ngay 20 thang 9 nam 2017 tai Wayback Machine
World War II Allied/Axis airplane links Luu tru ngay 15 thang 12 nam 2020 tai Wayback Machine
Measures of Fighter Capability
CombatAircraft.com - Fighters
Defencetalk.com Luu tru ngay 25 thang 5 nam 2006 tai Wayback Machine
Fighter-planes.com: data and images
Fighter-planes.com: Hinh anh va tai lieu
FighterPlanePhotos.com: Fighter Plane & Military Aircraft Photos Luu tru ngay 16 thang 12 nam 2008 tai Wayback Machine
Fighter Planes Info & Pictures Luu tru ngay 12 thang 9 nam 2017 tai Wayback Machine
PAF Falcons website
Fighter Combat Quotations Luu tru ngay 13 thang 10 nam 2008 tai Wayback Machine
Tu ngu va danh ngon Luu tru ngay 13 thang 10 nam 2008 tai Wayback Machine
Military fighter aircraft in detail
Chi tiet may bay quan su
WW 2 aviation forum