Hanh chinh Viet Nam thoi Tran hoan thien hon so voi thoi Ly. Sau khi gianh đuoc chinh quyen, nha Tran đa phan chia lai Đai Viet thanh 12 lo thay vi 24 lo nhu o thoi Ly. Bo may hanh chinh đuoc cung co theo huong tang tinh tap quyen quan lieu. Cac quan đuoc cap luong bong theo ngach, bac; cu 10 nam thang tuoc mot cap, 15 thang tuoc mot bac.


Trung uong = Trung khu =
Nen hanh chinh cua Đai Viet thoi Tran o cap trung uong co bo phan trung khu đung đau. Chuc cao nhat o trung khu la cac chuc quan hang tuong quoc va tam thai: thai su, thai pho, thai bao. Phan lon suot thoi gian nha Tran cam quyen, cac chuc quan cao hang tam thai do cac than vuong nam giu.
Tiep đen la cac chuc quan hang tam thieu: thieu su, thieu pho, thieu bao. Sau đo đen tam tu: tu đo, tu ma, tu khong. Tran Thu Đo, Tran Quang Khai la nhung nguoi đuoc cac vua Tran bo nhiem la thai su. Tran Nguyen Trac đuoc bo nhiem lam ta tuong quoc. Tran Van Bich đuoc bo nhiem lam thai bao (phu quoc thai bao).
Giup viec cho cac quan đung đau trung khu la cac ban hanh khien va khu mat vien. Hanh khien lai chia lam ta hanh khien đong o Thang Long va huu hanh khien đong o hanh cung Tuc Mac (que cua ho Tran, thuoc thanh pho Nam Đinh ngay nay). Ban hanh khien sau đuoc đoi ten thanh mon ha sanh. Đung đau ban hanh khien la chuc Nhap noi hanh khien đong trung thu mon ha sanh binh chuong su. Ban đau, nguoi cua hanh khien chi gom hoan quan. Sang the ky 14, nha Tran bat đau tuyen dung cac nha nho nhu Nguyen Trung Ngan, Le Cu Nhan.
Viec chia trung khu gom Te tuong, quan chuc o Khu mat vien, Hanh khien mon ha sanh tach khoi va đung tren co quan chuc nang. Đay la buoc phat trien trong ket cau va co che bo may nha nuoc thoi Tran.


= Cac bo, nganh =
Thoi Tran, co 6 thuong thu sanh tuong đuong voi luc bo, quan ly cac cong viec hanh chinh, to chuc, ngoai giao, tin nguong, tai chinh ngan sach, quan su, ty phap. Đung đau thuong thu sanh la chuc thuong thu hanh khien va thuong thu huu bat. Duoi cac chuc nay la chuc thi lang, lang trung. Cac thuong thu sanh luon đuoc cung co, cang ve sau cang dung nhieu nhan sy nho giao.
Ben canh 6 thuong thu sanh la han lam vien phu trach cac cong viec van phong cua trieu đinh. Nguoi cua han lam vien goi la hoc si voi nhieu cap (chuc) khac nhau.
Cac ban, nganh khac la Ngu su đai, Đang van kiem sat vien la cac co quan thanh tra, giam sat. Co Quoc su vien phu trach cong viec bien soan quoc su ma nguoi đau tien phu trach Quoc su vien la Le Van Huu. Co Quoc tu vien la noi giao duc cac vuong tu nha Tran. Co Thai y vien cham soc suc khoe cho hoang toc.


Đia phuong = Cac đon vi hanh chinh =
Lo va phu la cap hanh chinh đia phuong cao nhat cua nuoc Đai Viet. Đau thoi nha Tran đoi 24 lo thoi Ly thanh 12 lo:

Thien Truong (Nam Đinh ngay nay)
Long Hung (mot phan Thai Binh)
Quoc Oai (Ha Tay cu)
Bac Giang (Bac Giang; Bac Ninh)
Hai Đong (Quang Ninh va mot phan Hai Duong)
Truong Yen (Ninh Binh)
Kien Xuong (Đong Thai Binh)
Hong (mot phan Hai Phong)
Khoai (mot phan Hung Yen)
Thanh Hoa (Thanh Hoa)
Hoang giang (mot phan Ha Nam)
Dien Chau (Bac Nghe An).
Sang the ky 14, co su mo rong đat đai ve phia nam (Chiem Thanh), đa hinh thanh va co su đieu chinh cac đon vi hanh chinh. Kinh đo ban đau ke tuc nha Ly, đong tai Thang Long. Tu nam 1397, quyen than Ho Quy Ly ep vua Tran Thuan Tong doi đo vao tran Thanh Đo. Di tich hai kinh thanh thoi Tran la Hoang thanh Thang Long (Ha Noi) va Thanh nha Ho (Thanh Hoa) đeu đuoc UNESCO cong nhan la di san van hoa the gioi.
Cuoi thoi Tran, ca nuoc co 24 đon vi hanh chinh nhu sau:


 Lo Đong Đo  Tuc vung Ha Noi, Ha Nam va mot phan Vinh Phuc, Bac Ninh hien nay, gom co:

Phu Đong Đo: truc tiep quan ly huyen Tu Liem va mot huyen khong ro ten, sang thoi thuoc Minh goi la huyen Đong Quan.
Chau Quoc Oai: gom 4 huyen Son Minh (Ung Hoa hien nay), Thanh Oai (Thanh Oai hien nay), Ung Thien (Chuong My va mot phan Ung Hoa hien nay), Đai Đuong (My Đuc hien nay)
Chau Thuong Phuc: gom 3 huyen Thuong Phuc (Thuong Tin hien nay), Phu Luu (Phu Xuyen hien nay), Long Đam (Thanh Tri hien nay)
Chau Tam Đai gom 6 huyen Phu Long (gan huyen Vinh Tuong hien nay), Yen Lang (Me Linh hien nay), Phu Ninh (Phu Ninh hien nay), Yen Lac (Yen Lac hien nay), Lap Thach (Lap Thach hien nay), Nguyen Lang (mot phan Phu Ninh hien nay)
Chau Tu Liem (phia tay Ha Noi, phan huu ngan song Hong) gom 2 huyen Đan Phuong (Đan Phuong hien nay), Thach That (Thach That hien nay)
Chau Ly Nhan gom 6 huyen: Thanh Liem (Thanh Liem hien nay), Binh Luc (Binh Luc hien nay), Co Bang (Kim Bang hien nay), Co Le (mot phan Ly Nhan), Ly Nhan (Ly Nhan hien nay), Co Gia (mot phan Ly Nhan hien nay)


 Lo Bac Giang  Tuong đuong Bac Ninh va mot phan Ha Noi, Bac Giang ngay nay, gom co 3 chau, lo truc tiep quan ly 2 huyen Sieu Loai va Gia Lam. 3 chau gom:

Chau Gia Lam gom 3 huyen: An Đinh (Gia Binh hien nay), Te Giang (Van Giang hien nay), Thien Tai (Luong Tai hien nay).
Chau Vu Ninh gom 5 huyen: Tien Du (Tien Du hien nay), Vu Ninh (Vo Giang hien nay), Đong Ngan (Tu Son va mot phan Soc Son thuoc Ha Noi hien nay), Tu Son (Que Vo hien nay), Yen Phong (Yen Phong hien nay)
Chau Bac Giang gom 3 huyen Tan Phuc (Đa Phuc cu, mot phan Soc Son hien nay), Phat The (Hiep Hoa thuoc Bac Giang hien nay), Yen Viet (Viet Yen hien nay)


 Lo Lang Giang  Tuong đuong mot phan tinh Bac Giang, Hung Yen, Hai Duong, Hai Phong va Lang Son ngay nay, gom 3 chau. Lo truc tiep quan ly 5 huyen: Long Nhan (mot phan Lang Giang hien nay), Co Dong (Yen Dung hien nay), Phuong Son (mot phan Lang Giang hien nay), Na Ngan (Luc Ngan hien nay), Luc Na (mot phan Luc Ngan hien nay). Ba chau gom:

Chau Lang Giang gom 4 huyen: Yen The (Yen The hien nay), Yen Ninh (mot phan Lang Giang hien nay), Co Lung (Huu Lung thuoc Lang Son hien nay), Bao Loc (Lang Giang hien nay)
Chau Nam Sach gom 3 huyen: Thanh Lam (Nam Sach hien nay), Chi Linh (Chi Linh hien nay), Binh Ha (Kien Thuy va Tien Lang thuoc Hai Phong hien nay)
Chau Thuong Hong gom 3 huyen: Đuong Hao (My Hao hien nay), Đuong An (Binh Giang hien nay), Đa Cam (Cam Giang hien nay)


 Phu Tam Giang  Tuong đuong tinh Phu Tho, mot phan Tuyen Quang, Vinh Phuc, Ha Noi ngay nay, gom 3 chau la:

Chau Thao Giang gom 4 huyen: Son Vi (Lam Thao hien nay), Ma Khe (Cam Khe), Thanh Ba (Thanh Ba hien nay), Ha Hoa (Ha Hoa hien nay)
Chau Tuyen Giang gom 3 huyen: Đong Lan (Đoan Hung hien nay), Tay Lan (mot phan Đoan Hung hien nay), Ho Nham (Yen Son thuoc Tuyen Quang hien nay)
Chau Đa Giang gom 2 huyen: Lung Ban (Ba Vi thuoc Ha Noi hien nay), Co Nong (Tam Nong hien nay)


 Phu Thien Truong  Tuong đuong tinh Nam Đinh va mot phan Thai Binh hien nay, gom co 4 huyen: My Loc (My Loc hien nay), Giao Thuy (Giao Thuy hien nay), Tay Chan (Nam Truc hien nay), Thuan Vi (Vu Thu thuoc Thai Binh hien nay)


 Phu Long Hung  Tuong đuong mot phan Thai Binh ngay nay, gom 3 huyen: Ngu Thien (Hung Ha hien nay), Đong Quan (mot phan Đong Hung hien nay), Than Khe (mot phan Đong Hung hien nay).


 Lo Khoai Chau  Tuong đuong mot phan Hung Yen hien nay, gom 5 huyen Tien Lu (Tien Lu hien nay), Thien Thi (An Thi hien nay), Đong Ket (Khoai Chau hien nay), Phu Dung (Phu Cu hien nay), Vinh Đong (Kim Đong hien nay)


 Phu Kien Xuong  Tuong đuong mot phan Thai Binh hien nay, gom 4 huyen: Bong Đien (Vu Thu hien nay), Kien Xuong (mot phan Vu Thu hien nay), Bo (mot phan Vu Thu hien nay), Chan Loi (Kien Xuong hien nay).


 Lo Hoang Giang  Tuong đuong mot phan Ha Nam va Nam Đinh hien nay, gom 5 huyen: Y Yen (Y Yen hien nay), Thien Ban (Vu Ban hien nay), Đoc Lap (mot phan Vu Ban hien nay), Đai Loan (Nghia Hung hien nay), Vong Doanh (mot phan Y Yen hien nay).


 Lo Truong Yen  Tuong đuong mot phan Ninh Binh hien nay, gom 4 huyen: Uy Vien (Gia Vien hien nay), Yen Mo (Yen Mo hien nay), Yen Ninh (Yen Khanh hien nay), Le Gia (Gia Vien hien nay)


 Tran Thien Quan  Tuong đuong mot phan Ninh Binh va Hoa Binh hien nay, gom 3 huyen: Xich Tho (luu vuc song Boi, giua Lac Thuy va Gia Vien hien nay), Đong Lai (Lac Son thuoc Hoa Binh hien nay), Khoi (Nho Quan hien nay)


 Phu lo Tan Hung  Tuong đuong mot phan Quang Ninh, Thai Binh, Hai Phong va Hai Duong hien nay, gom co 2 chau, ban phu truc tiep quan ly 5 huyen: Giap Son (Kinh Mon hien nay), Thai Binh (Thai Thuy hien nay), Đa Duc (Quynh Phu hien nay), A Coi (mot phan Quynh Coi hien nay), Tay Quan (Thai Thuy hien nay). Ba chau gom:

Chau Đong Trieu gom 4 huyen: Đong Trieu (Đong Trieu hien nay), An Lao (An Lao va Kien Thuy hien nay), Co Phi (Kim Thanh va An Duong hien nay), Thuy Đuong (Thuy Nguyen)
Chau Ha Hong gom 4 huyen: Truong Tan (Gia Loc hien nay), Tu Ky (Tu Ky hien nay), Đong Loi (Ninh Giang va mot phan Vinh Bao hien nay), Thanh Mien (Thanh Mien hien nay)


 Lo Hai Đong  Tuong đuong mot phan Quang Ninh hien nay, gom chau Yen Bang co 8 huyen: An Bang (Hoanh Bo hien nay), An Lap (mot phan Yen Hung hien nay), An Hung (mot phan Yen Hung hien nay), Tan An (nua tay tinh Hai Ninh cu, tuc khu vuc Mong Cai, Tien Yen hien nay), Chi Phong, Đai Đoc (đao Cai Bau hien nay), Van Ninh (phan đong tinh Hai Ninh cu, tuc phia đong Mong Cai va Tien Yen voi mot phan Quang Đong, Trung Quoc hien nay), Van Đon (Van Đon hien nay)


 Tran Quang Oai  Tuong đuong voi mot phan tinh Ha Tay cu, gom hai huyen My Lung (thi xa Son Tay hien nay), va My Luong (My Đuc va Luong Son hien nay)


 Tran Thien Hung  Tuong đuong mot phan tinh Son La, Lao Cai va Phu Tho hien nay, gom co 2 chau:

Chau Gia Hung gom 3 huyen: Lung (Thanh Son thuoc Phu Tho hien nay), Mong (mot phan Moc Chau hien nay) va Tu Mang (mot phan Moc Chau hien nay)
Chau Quy Hoa gom 4 huyen Yen Lap (Yen Lap hien nay), Van Ban (Van Ban thuoc Lao Cai hien nay), Van Chan (Van Chan hien nay), Thuy Vi (thanh pho Lao Cai hien nay)


 Tran Thai Nguyen  Tuong đuong Bac Kan, Thai Nguyen hien nay, gom 11 huyen Phu Luong (Phu Luong hien nay), Tu Nong (Phu Binh hien nay), Vu Le (Vo Nhai hien nay), Đong Hy (Đong Hy hien nay), Vinh Thong (Bach Thong, Cho Đon va Cho Moi hien nay), Tuyen Hoa (Đinh Hoa hien nay), Long Thach (chua xac đinh đuoc o đau), Đai Tu (Đai Tu hien nay), Yen Đinh (Đinh Hoa hien nay), Cam Hoa (Ngan Son va Na Ri hien nay) va chau Thai Nguyen (huyen Thach Lam hien nay)


 Tran Lang Son  Tuong đuong tinh Lang Son, mot phan Quang Ninh hien nay. Tran co 7 chau, truc tiep quan ly 7 huyen: Tan An (Loc Binh hien nay), Nhu Ngao (mot phan Loc Binh hien nay), Đan Ba (khoang khu vuc giua Loc Binh thuoc Lang Son va Tien Yen thuoc Quang Ninh hien nay), Khau On (Chi Lang hien nay), Ke Lang (Huu Lung hien nay), Uyen (Van Lang hien nay), Đong (nam Huu Lung hien nay). Bay chau gom:

That Nguyen (Trang Đinh hien nay), gom 6 huyen: Thuy Lang, Cam, Thoat, Dung, Pha, Binh
Thuong Van (Van Quang hien nay) gom 3 huyen: Boi Lan, Khanh Vien, Kho
Ha Van (Van Lang hien nay)
Van Nhai (Van Quan va mot phan Vo Nhai hien nay)
Quang Nguyen (Quang Uyen, Quang Hoa, Thach An thuoc Cao Bang hien nay)
Thuong Tu Lang (mot phan Cao Bang hien nay)


 Tran Tuyen Quang  Tuong đuong tinh Tuyen Quang, mot phan Yen Bai va Vinh Phuc hien nay. Gom co 9 huyen: Khoang, Đuong Đao, Van Uyen, Binh Nguyen (4 huyen nay tuong đuong khu vuc Ham Yen va Vi Xuyen hien nay), Đay Giang (Son Duong hien nay), Thu Vat (Yen Binh thuoc Yen Bai hien nay), Đai Man (Chiem Hoa hien nay), Duong (Tam Duong thuoc Vinh Phuc hien nay), At (Son Duong hien nay).


 Tran Thanh Đo  Tuong đuong tinh Thanh Hoa hien nay. Gom 3 chau, tran truc tiep quan ly 7 huyen: Co Đang (huyen Hoang Hoa), Co Hoang (mot phan huyen Hoang Hoa), Đong Son, Co Loi (huyen Tho Xuan va mot phan huyen Thuong Xuan), Vinh Ninh (huyen Vinh Loc), Yen Đinh, Luong Giang (huyen Thieu Hoa). Ba chau gom co:

Chau Thanh Hoa gom 4 huyen: Nga Lac (huyen Ngoc Lac va mot phan huyen Tho Xuan), Te Giang (huyen Thach Thanh), An Lac (mot phan huyen Thach Thanh), Loi Giang (huyen Cam Thuy).
Chau Ai gom 4 huyen: Ha Trung, Thong Binh (huyen Hau Loc), Tong Giang (huyen Ha Trung), Chi Nga (huyen Nga Son).
Chau Cuu Chan gom 4 huyen: Co Binh (thi xa Nghi Son), Ket Duyet (hay Ket Thue, tuong đuong thi xa Nghi Son), Duyen Giac (mot phan huyen Quang Xuong), Nong Cong (cac huyen Nong Cong va Nhu Xuan).


 Tran Vong Giang  Tuong đuong vung Bac Nghe An hien nay, cuoi thoi Tran goi la Dien Chau, gom co 4 huyen: Thien Đong (Yen Thanh hien nay), Phu Dung (Quynh Luu hien nay), Phu Luu (mot phan Quynh Luu hien nay), Quynh Lam (mot phan Quynh Luu hien nay)


 Phu lo Nghe An  Tuong đuong mot phan tinh Nghe An, Ha Tinh hien nay, gom 4 chau, phu lo truc tiep quan ly 8 huyen: Nha Nghi (Nghi Xuan hien nay), Phi Loc (Can Loc hien nay), Đo Gia (Huong Son hien nay), Chi La (Đuc Tho hien nay), Tan Phuc (giua Dien Chau va Nghi Xuan hien nay), Tho Du (Thanh Chuong hien nay), Ke Giang (mot phan Thanh Chuong hien nay), Tho Hoang (Huong Khe hien nay). Bon chau gom:

Chau Nhat Nam gom 4 huyen: Ha Hoang (mot phan Thach Ha hien nay), Ban Thach (mot phan Thach Ha hien nay), Ha Hoa (Ky Anh hien nay), Ky La (mot phan Ky Anh hien nay)
Chau Hoan gom 4 huyen: Thach Đuong (mot phan Nam Đan hien nay), Đong Ngan (Đong Thanh hien nay), Lo Binh (Hung Nguyen hien nay), Sa Nam (mot phan Nam Đan hien nay)
Chau Tra Lan (phia tay Nghe An hien nay)
Chau Ngoc Ma (thuoc Lao hien nay)


 Tran Tay Binh  Tuong đuong tinh Quang Binh va mot phan Quang Tri hien nay. Gom co 2 chau, tran truc tiep quan ly 3 huyen: Phuc Khang (Quang Ninh thuoc Quang Binh hien nay), Nha Nghi (Le Thuy hien nay), Tri Kien (vung tay Quang Ninh va Le Thuy hien nay). Hai chau gom:

Chau Bo Chinh gom 3 huyen: Chinh Hoa (Quang Trach hien nay), Đang Gia (Bo Trach hien nay), Tong Chat (mot phan Quang Trach hien nay)
Chau Minh Linh gom 3 huyen: Đan Due (Vinh Linh hien nay), Ta Binh (mot phan Gio Linh hien nay), Da Đo (mot phan Gio Linh hien nay).


 Tran Thuan Hoa  Tuong đuong vung Quang Tri ngay ngay. Gom co 2 chau:

Chau Thuan gom 4 huyen: Ba Lang (mot phan Cam Lo hien nay), Loi Đieu (mot phan Cam Lo hien nay), An Nhan (Hai Lang hien nay), Thach Lan (tay Hai Lang hien nay).
Chau Hoa gom 7 huyen: Loi Bong (Huong Thuy hien nay), The Vang (Phu Vang hien nay), Sa Lenh (Huong Tra hien nay), Tra Ke (Quang Đien hien nay), Tu Dung (Phu Loc hien nay), Bo Đai (Phong Đien hien nay), Bo Lang (thuong luu song Huong phia tay Thua Thien Hue hien nay).


= Bo may chinh quyen đia phuong =
Đung đau chinh quyen lo, phu la cac chuc an phu chanh su va pho su, thong phan, tran phu, tri phu. Bo may chinh quyen cua lo, phu lai chia ra lam cac bo phan ha đe (nhu trong coi đe đieu), thuy lo đe hinh (trong coi giao thong đuong thuy), liem phong (thanh tra, giam sat), khuyen nong.
Cac phu, lo luon đuoc nha Tran chu y. Nhung phu, lo quan trong đeu do than vuong nam giu.
Duoi phu lo la cap huyen (neu o đong bang), chau (neu o mien nui). Đung đau cac chau la cac chuc chuyen van su, thong phan. Đung đau huyen la cac chuc tri huyen, lenh uy, chu ba.
Duoi chau, huyen la cap giap, tu thoi Tran Nhan Tong thi đoi goi la huong. Quan lai quan ly cap huong la đai toat hoac tieu toat co ham ngu pham tro len. Tai kinh đo Thang Long thi chia lam 61 phuong. Cac su gia cho rang huong thoi Tran kha lon, tuong đuong voi tong thoi Nguyen sau nay.
Duoi huong con co cap xa, do cac xa chinh, xa su, xa giam goi chung la xa quan đung đau. Tu ngu pham tro len la đai tu xa, tu luc pham tro xuong la tieu tu xa. Quan cap xa tro len la ngach chuc danh do trieu đinh bo nhiem, co nguoi lam xa quan kiem ca hai, 3, 4 xa. Cac xa quan lam nhiem vu quan ly đia phuong, đieu tra, kiem soat nhan đinh ho tich...
Duoi xa con co cac thon, lang nhung khong phai đon vi hanh chinh co so do trieu đinh truc tiep quan ly ma đuoc giao cho cac xa quan.


Xem them Hanh chinh Đai Viet thoi Ly
Nha Tran
Hanh chinh Đai Viet thoi Le so


Tham khao Đai Viet su ky toan thu
Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc
Truong Huu Quynh, Đinh Xuan Lam, Le Mau Han chu bien (2008), Đai cuong lich su Viet Nam, Nha xuat ban Giao duc
Đao Duy Anh (2005), Đat nuoc Viet Nam qua cac đoi, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Nguyen Danh Phiet (1990), Nha Đinh dep loan va dung nuoc, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi
Le Van Sieu (2006), Viet Nam van minh su, Nha xuat ban Van hoc


Chu thich