Giao duc khoa cu thoi Tay Son trong lich su Viet Nam phan anh he thong truong hoc va che đo khoa cu nuoc Đai Viet tu nam 1778 đen nam 1802 trong vung đat do nha Tay Son quan ly.
Trong thoi gian ton tai ngan ngui, hai dau an lon nhat do nha Tay Son đe lai la viec đua chu Nom vao khoa cu va mo rong he thong truong hoc đen đia phuong cap xa.


Giao duc Chu Nom la chu đuoc xay dung tren co so chu Han tu nhieu the ky truoc va tro thanh thu van tu rieng ghi lai chan thuc tieng noi cua nguoi Viet. Tu cuoi thoi Tran, Ho Quy Ly đa đua chu Nom len vi tri quan trong, nhung chi dung lai o viec dich cac tac pham chu Han ra chu Nom. Đen thoi Tay Son, chu Nom đuoc đua vao van ban chinh thuc cua nha nuoc, tai cac bai hich, thu tu, menh lenh....
Sau chien thang Ngoc Hoi – Đong Đa (1789), Quang Trung đa gat bo tu tuong đoc ton chu Han trong giao duc va khoa cu cua cac trieu đai phong kien khac.
Đe tang cuong pho bien chu Nom, Quang Trung cho lap ra Vien Sung chinh vao cuoi nam 1791, do Nguyen Thiep lam vien truong. Vien đuoc đat o Vinh Dinh, tren nui Nam Hoa (Nghe An), noi Nguyen Thiep tung o an. Quang Trung đa giao cho Nguyen Thiep viec tuyen cac nha nho lam thay va khuyen dan hoc chu. Ngoai ra, Quang Trung con giao cho Nguyen Thiep viec dich sach chu Han ra chu Nom đe pho bien rong rai.
Tham gia cong viec dich sach ngoai Nguyen Thiep co cac danh nho nhu Nguyen Cong, Nguyen Thien, Phan To Đinh, Bui Duong Lich. Đen thang 5 nam 1792, cac sach Tieu hoc nhu Duong tiet, Minh tam, Thuyet uoc... va Tu Thu gom Đai Hoc, Trung dung, Luan ngu, Manh Tu đuoc dich xong, đong thanh 32 quyen va gui vao Phu Xuan cho Quang Trung. Quang Trung khen ngoi va lenh cho quan ban tran (Nghe An) cap them cho Nguyen Thiep hon 20 vien van thuoc, tu lai giup cho viec bien luc cua Vien Sung chinh đe dich tiep Kinh Thu, Kinh Dich.
Cung viec lap Vien Sung chinh, Quang Trung cho tu sua Van Mieu va Hoc Cung cu cua chua Nguyen o xa Long Ho, đac biet la mo rong he thong truong hoc toi cap xa ma cac trieu đai truoc chua lam đuoc. Trong to Chieu lap hoc quy đinh, cac xa đeu phai lap nha xa hoc; nhung con nha nho co hoc va co hanh kiem tot đuoc lua chon lam nguoi day chu trong xa, goi la "Xa giang du". Cac "Xa giang du" do xa lua chon va đuoc trieu đinh cap bang cong nhan.
Do chua kip xay dung đu co so vat chat nhu chu truong, Quang Trung lenh cho cac đia phuong đuoc su dung mot so đen chua vao lam truong hoc phu. Cac thay day trong cac truong hoc phu phai la chuc huan đao do trieu đinh bo nhiem, đuoc cu đen đam trach.
Noi dung hoc tap đuoc chan chinh lai cho phu hop voi tinh hinh moi, vi qua mot thoi gian dai, viec hoc tap thoi Le mat to ra bat cap vi cach hoc sao rong, tu chuong, cau loi cua ke si khong hop voi đoi hoi cua xa hoi moi. Đieu đo đuoc Nguyen Thiep chi ra trong thu gui Quang Trung cuoi nam 1791. Theo đe nghi cua Nguyen Thiep, Quang Trung thong nhat quan điem day va hoc la:

"Phep day, nhat đinh theo Chu Tu"
Phep hoc thi truoc hoc Tieu hoc đe boi bo lay goc; tuan tu tien len, roi đen Tu thu, Ngu Kinh, Chu su. Hoc cho rong roi uoc luoc gon, theo đieu hoc biet ma lam.
Ban than Quang Trung, xuat than la mot vo tuong, khi tro thanh hoang đe cung co gang hoc Tu Thu, Ngu Kinh, Binh Thu... Moi thang 6 lan, mot vien quan Bi thu, co nhiem vu vao chau đe giang giai cho hoang đe Quang Trung ve kinh sach.


Khoa cu Cung nhu viec giao duc, trong khoa cu, Quang Trung chan chinh lai nhung tieu cuc thi cu cuoi thoi Le – Trinh (muon du thi Huong chi can nop 3 quan tien la đuoc du thi khong can qua sat hach; viec trong thi tha long cho quay cop bai va thi ho...).
Đong thoi, Quang Trung chinh thuc đua chu Nom vao khoa cu. Đo la lan đau tien trong lich su Viet Nam, chu Nom đuoc chinh thuc đua vao khoa cu. Quang Trung ra quy đinh trong cac ky thi, đe thi phai đuoc ra bang chu Nom va đen ky tam truong, thi sinh phai lam tho phu bang chu Nom<.
Nam 1789, Quang Trung cho mo khoa thi Huong đau tien tai Nghe An. Nguyen Thiep đuoc cu lam Đe đieu truong thi kiem Chanh chu khao. Nhung nguoi thi Huong đo đuoc goi la Tu tai; hang uu đuoc sung vao truong Quoc hoc, hang thu bo vao Truong Phu hoc. Đe han che va xoa bo hau qua cua che đo thi cu khong thuc chat cua thoi Le Mat, Quang Trung ra quy đinh "cac nho sinh va sinh đo cu phai đoi đen ky thi, neu thi đuoc hang uu moi đuoc tuyen, hang kem bi bai ve truong hoc xa". Đac biet voi nhung "sinh đo 3 quan" cua trieu Le – Trinh, ong ha lenh bai mien khong su dung va bat lam dan thuong.


Ket qua va y nghia Quang Trung o ngoi trong thoi gian ngan ngui. Nhung cong viec ong cho thi hanh trong 4 nam sau chien thang Ngoc Hoi – Đong Đa moi thu đuoc ket qua buoc đau. Nhung viec ong lam the hien hoai bao lon muon thoat ly khoi su le thuoc ve van hoa đoi voi ben ngoai, cu the la thay the chu Han bang tieng me đe, đua chu Nom tro thanh van tu chinh cua quoc gia. Cac nha su hoc cho rang: đay la chinh sach tien bo ve mat van hoa; du chua co đieu kien đe thuc hien triet đe, song no đa đanh dau mot buoc thang loi cua tieng noi dan toc Viet trong boi canh xa hoi đuong thoi khi co nhieu the luc phong kien đoi lap co y đinh pha hoai, giem pha nhung ket qua tien bo đo.
Du con mot so phan ung trai nguoc cua mot so nhan si ung ho nha Le va chong đoi Tay Son, trao luu van hoa moi van phat trien, voi su xuat hien cua nhieu nha van chu Nom xuat sac nhu Phan Huy Ich, Nguyen Huy Luong, Le Ngoc Han...
Sau khi Quang Trung đot ngot qua đoi (thang 9 nam 1792), viec dich sach khong đuoc vua con Nguyen Quang Toan tiep tuc cho thuc hien. Trong thoi gian tri vi, Quang Trung chi moi to chuc đuoc 1 khoa thi Huong, con khoa Tien si thi chua to chuc đuoc khoa nao. Nhung chu truong ma ong vach ra khong đuoc thuc thi triet đe.


Tham khao Truong Huu Quynh (2008), Đai cuong lich su Viet Nam, Nha xuat ban Giao duc
Vien su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 4, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi


Xem them Chu Nom
Chu Han
Giao duc khoa cu Đang Ngoai thoi Le trung hung
Giao duc khoa cu Đang Trong thoi Le trung hung
Giao duc khoa cu thoi Nguyen


Chu thich