Tran Nghe Tong (chu Han: 陳藝宗) (20 thang 12 nam 1321 – 6 thang 1 nam 1395), ten huy la Cung Đinh Vuong Tran Phu (陳暊) hoac Tran Thuc Minh (陳叔明), xung hieu Nghe Hoang (藝皇), ton hieu The khien kien cuc thuan hieu hoang đe (體天建極純孝皇帝), la vi hoang đe thu 9 cua nha Tran nuoc Đai Viet. Ong giu ngoi gan 2 nam (1370–1372), o ngoi Thai thuong hoang hon 20 nam (1372–1394). Do trong dung ngoai thich Ho Quy Ly, ong đa tao cho Quy Ly co hoi phat trien the luc tien đen gianh ngoi nha Tran sau khi ong qua đoi.


Than the Tran Nghe Tong co ten that la Tran Phu (陳暊) hoac Tran Thuc Minh (陳叔明), sinh thang 12, mua đong nam Tan Dau (1321), la con trai thu ba cua Tran Minh Tong, me la Minh Tu Hoang thai phi Le thi, la em gai cung me voi Hien Tu Tuyen Thanh Hoang hau Tran thi va la co ruot cua Le Quy Ly. Ong la em cua Tran Hien Tong va la anh cua Tran Du Tong, Tran Due Tong.
Nam 1329, vua Tran Minh Tong nhuong ngoi cho Thai tu Tran Vuong, tuc vua Tran Hien Tong. Hien Tong ton vua cha lam Thai thuong hoang. Su chep nam 1332, Hoang tu Phu 11 tuoi theo hau Thuong hoang tai cung Trung Quang, phu Thien Truong. Hom ay troi mua rat to, Tran Phu che tac mot bai tho:

"An đac trang si luc cai the,
Kha ngu đai oc chi đoi phong."
Dich nghia la:

"Sao đuoc trang si suc hon đoi,
"Chong đo nha to khi gio manh."
Nghe xong, Thuong hoang ban thuong Phu 10 lang vang.
Nam 1338, vua Hien Tong phong Tran Phu chuc Phieu ky Thuong tuong quan (驃騎上將軍), tran thu tran Tuyen Quang.
Nam 1341, Tran Hien Tong mat. Thuong hoang lap con thu 10 la Tran Hao len thay tuc vua Tran Du Tong. Nam 1353, Du Tong phong anh la Tran Phu lam Huu Tuong quoc (右相國).
Nam 1367, vua Tran Du Tong phong Tran Phu chuc Ta Tuong quoc (左相國), gia phong lam Cung Đinh Đai vuong (恭定大王). Trong sach Nam Ong mong luc ra đoi nam 1442, quan nha Minh goc Viet la Ho Nguyen Trung co khen ngoi đuc đo cua Cung Đinh vuong trong thoi gian pho ta vua cha Tran Minh Tong cung cac anh, em la Tran Hien Tong, Tran Du Tong. Trong sach nay Ho Nguyen Trung đung tu goc nhin cua Trung Quoc nen goi Minh Tong la "Minh Vuong", Du Tong la "Du Vuong":

"Cung Đinh Vuong trung tin thanh thuc, tho vua tho cha, chu đao đen tung chan to soi toc, khong ai che trach. Giao tiep khong than khong so; chinh su khong che khong khen. Minh Vuong qua đoi, đe tang ba nam, mat khong rao le, tru phuc, quan ao khong mau me, an uong khong cau ngon; qua muom ca heo la tran vi phuong Nam, tu đay tuyet nhien khong toi mieng. Tho Du Vuong hon muoi nam."


Khoi phuc nha Tran Nam 1369, vua em Tran Du Tong mat o tuoi 33. Khi ay vua nha Minh (Trung Quoc) la Chu Nguyen Chuong sai Nguu Luong (牛諒 – Niu Liang) va Truong Di Ninh (張以寧 – Zhang Yi-ning) đen Đai Viet đe trao an bac ma vang co khac hinh lac đa. Đoan su nha Minh toi Đai Viet khoang thang 11 nam 1369 thi hay tin Du Tong đa chet nen hoan viec phong vuong. Truong Di Ninh sau đo bi benh mat, con Nguu Luong thi khi tro ve Trung Quoc, Huu Tuong quoc Cung Đinh Đai vuong Tran Phu co ngam bai tho tien khach nhu sau:

An Nam Te tuong bat nang thi,
 Khong ba tra au tong khach quy.
Vien tan son thanh, Lo thuy bich,
Tuy phong truc nhap ngu van phi.
Dich nghia:

An Nam Te tuong chang tho hay,
Chi co binh tra tien khach đay.
Vien tan non xanh, Lo nuoc biec,
Xin bay theo gio toi nam may.
Nghe vay, su Minh xet đoan Cung Đinh Đai vuong co so lam vua, sau qua nhien nhu vay.
Du Tong chet, khong co con noi, cac quan ban nhau rang: "Cung Đinh vuong Phu la nguoi rat hien, nhung anh khong le lai ke tu em". Cuoi cung me ruot Du Tong la Hien Tu Hoang thai hau đung ra chon nguoi ke vi; ba chon con trai nguoi con lon cua ba la Cung Tuc vuong Tran Nguyen Duc, ten la Tran Nhat Le. Theo su sach, Nhat Le von khong phai la tong that nha Tran ma me Le la đao hat, vo cua kep hat Duong Khuong. Thi đa mang thai Le truoc khi lam thiep cua Cung Tuc vuong.
Ngay 15 thang 6 nam ay, Tran Nhat Le len ngoi, đat nien hieu la Đai Đinh (大定), phong Cung Đinh Đai vuong Tran Phu lam Thai su.
Thang 11 nam ay, sau 5 thang len ngoi, Tran Nhat Le giet Hien Tu Thai hoang thai hau trong cung vi lo ra viec Nhat Le la con cua kep hat, khien Thai hoang thai hau that vong; Nhat Le so Thai hoang thai hau ra chi phe truat minh nen quyet đinh giet Thai hau trong cung. Sau đay, Nhat Le chi rong choi huong thu, muon đoi lai ho la ho Duong. Nguoi tong that va cac quan đeu that vong, bat binh, tim moi cach đe lat đo ngoi vua.
Đem ngay 20 thang 9 nam 1370, cac tong that la cha con Thai te Tran Nguyen Trac, Tran Nguyen Tiet va hai nguoi con cua Thien Ninh Cong chua đem nguoi tong that vao thanh đinh giet Nhat Le. Nhat Le treo qua tuong, nap duoi cau moi. Moi nguoi lung khong thay, giai tan ra ve. Khi troi sap sang, Nhat Le vao cung, chia nguoi đi bat Nguyen Trac cung 17 nguoi chu muu va đeu bi hai.
Thang 10 am lich nam 1370, Thai su Tran Phu vi co con gai lam Hoang hau cua Nhat Le, so va lay đen minh nen tranh ra tran Đa Giang (tuc Gia Hung), ngam hen voi cac em la Cung Tuyen vuong Kinh, Chuong Tuc quoc thuong hau Tran Nguyen Đan, Thien Ninh Truong cong chua hoi o song Đai Lai, phu Thanh Hoa đe day quan. Cung Tuyen vuong giup ong đam nhan viec sam sua moi vu khi, trang bi quan đoi.
Khi ay, Nhat Le chuyen dung Thieu uy Tran Ngo Lang ma khong biet Ngo Lang đong muu voi Cung Đinh Đai vuong. Moi khi sai quan tuong đi đanh bat, Ngo Lang đeu bi mat bao ho theo Cung Đinh Đai vuong đung ve nua. Rat nhieu lan sai cac quan Nam, Bac đi đanh, đeu khong mot ai tro ve. Do đo quan cua Tran Phu, Tran Kinh manh them.
Truoc kia, Cung Đinh Đai vuong Phu von khong muon tranh gianh, nen chang he suy nghi đen chuyen len ngoi đai thong, khien Thien Ninh Cong chua phai khuyen ong: "Thien ha la thien ha cua to tong minh, sao lai vut bo nuoc cho ke khac ? Anh phai đi đi, em se đem bon gia no dep no cho!" Ong ben ngam mot bai tho ban cho Cung Tuyen vuong Kinh truoc khi ong phai len đuong. Bai tho co noi dung nhu sau:

Vi cuc sam tham tien khu quan,
Trac than đo linh nhap son man.
That lang hoi thu thien hang le,
Van ly mon tam luong man ban.
Khu Vo đo ton Đuong xa tac,
An Luu phuc đo Han y quan.
Minh Tong su nghiep quan tu ky,
Khoi phuc Than Kinh chi nhat hoan.
Đai Viet Su ky Toan thu dich la:

Ngoi ca giem nhieu moi bo quan,
Ne than, vuot nui, toi son man.
Bay lang ngoanh lai chau tuon chay,
Muon dam đau long, toc bac lan.
Diet Vu, giu gin Đuong xa tac,
Pho Luu lai thay Han y quan.
Minh Tong su nghiep em nen nho,
Thu phuc than kinh sap khai hoan.
Nguoi đuong thoi đanh gia bai tho nay nhu mot cau sam.
Vao thang 11 cung nam, tat ca anh em Cung Đinh Đai vuong Phu, Cung Tuyen vuong Kinh cung voi Thien Ninh Cong chua dan quan ve Kinh thanh. Vao ngay 13 thang 11, Cung Đinh Đai vuong toi phu Kien Hung, truoc con goi la phu Hien Khanh, va đanh vao Hoang cung. Duong Nhat Le bi phe bo, giang xuong lam Hon Đuc cong (昏德公).


Quoc chu Đai Viet Vao ngay 15 thang 12 nam 1370, Cung Đinh vuong len ngoi đai thong khi đa 50 tuoi, su goi la Tran Nghe Tong. Ong đat nien hieu moi la Thieu Khanh (紹慶), đai xa thien ha. Nghe Tong con xung lam Nghia Hoang (義皇).


= Trong dung ngoai thich =
Duong Nhat Le bi phe, lai lua giet Tran Ngo Lang, vi vay Tran Nghe Tong xuong lenh cho quan quan đanh chet Nhat Le cung voi nguoi con cua y ten la Lieu. Sau đo, xac ho đuoc đem đi chon o nui Đai Mong.
Sau khi len ngoi, thay chinh su thoi Du Tong suy sup, Nghe Tong muon khoi phuc ne nep cong viec đeu theo le cu đoi Minh Tong. Ong noi:

"Trieu truoc dung nuoc, co luat phap, che đo rieng, khong theo qui che cua nha Tong, la vi Nam Bac, nuoc nao lam chu nuoc đo, khong phai bat chuoc nhau. Khoang nam Đai Tri, bon hoc tro mat trang đuoc dung, khong hieu y nghia sau xa cua viec lap phap, đem phep cu cua to tong đoi theo tuc phuong Bac ca, nhu ve y phuc, am nhac... that khong ke xiet."
Nghe Tong đa cu Nguyen Nhien lam Hanh khien, roi lai con thang cho lam Ta tham ty chinh su vi Nguyen Nhien co cong can gian ong trong luc lam chinh bien. Nguyen Nhien von la nguoi thieu hieu biet ve chu nghia, do đo khi khai phe giay to thi Nghe Tong thuong ra lenh cho nguoi ve lai cac net chu đe Nguyen Nhien xem. Theo loi nhan đinh cua su than Ngo Si Lien trong Đai Viet Su Ky Toan thu:

Nam 1371, Nghe Tong lay nguoi ho ngoai la Le Quy Ly (tuc Ho Quy Ly) lam Khu mat vien đai su. Quy Ly von co hai ba co đeu la phi tan cua Minh Tong Hoang đe, la Minh Tu Quy phi me cua Nghe Tong va Đon Tu Quy phi sinh ra Due Tong, vi vay Nghe Tong tu khi moi len ngoi rat tin nhiem Quy Ly. Sau đo Nghe Tong lai đem em gai moi goa chong la Huy Ninh cong chua ga cho Quy Ly.
Noi guong đoi truoc cua nha Tran, thuong giu che đo Hoang đe va Thai thuong hoang cung tri nuoc, Nghe Tong Hoang đe cung quyet đinh chuan bi nhuong ngoi, va nguoi đuoc chon la em trai ong, Cung Tuyen vuong Tran Kinh. Thang 4 nam Tan Hoi (1371), Nghe Tong lap Cung Tuyen vuong lam Hoang thai đe, chinh thuc giu ngoi vi Tru quan.
Nam Thieu Khanh thu 3 (1372), ngay 9 thang 11 am lich (tuc ngay 4 thang 12 duong lich), Nghe Tong Hoang đe nhuong ngoi cho Hoang thai đe va len lam Thai thuong hoang. Hoang thai đe len ngoi tuc la Tran Due Tong, theo thong le thi Nghe Tong Thai thuong hoang van nam giu đai quyen. Nghe Tong tai vi Thai thuong hoang voi ton hieu Quang Hoa Anh Triet Thai thuong hoang đe (光華英哲太上皇帝).
Đay la truong hop đoc nhat vo nhi trong lich su Viet Nam, khi quan he giua Hoang đe va Thai thuong hoang chi la quan he anh em, trong khi theo le thuong Thai thuong hoang la cha cua Hoang đe.


= Hoa Chiem Thanh =

Tu thoi Nghe Tong con tai vi, Chiem Thanh đa mang quan cuop pha theo loi cau cuu cua me Duong Nhat Le. Nghe Tong khong chong noi, phai bo chay ve Đong Ngan. Quan Chiem chiem đuoc kinh thanh Thang Long, đot pha Hoang cung, đa the con bat bo phu nu, sau đo moi thu quan ve nuoc.
Sau khi nhuong ngoi cho Due Tong, Thuong hoang Nghe Tong pho thac viec đanh Chiem cho tan đe. Nam 1376, Due Tong hang hai đi đanh Chiem, nhung vi chu quan, bi mac muu chua Chiem la Che Bong Nga nen bi tu tran o thanh Đo Ban. Ngu Cau vuong Tran Huc, con ruot Nghe Tong, đa ra đau hang Chiem Thanh.
Nghe Tong lap con cua Due Tong la Tran Hien len ngoi, tuc la Tran Phe đe, con goi la Xuong Phu đe (昌符帝). Phe đe it tuoi nen moi viec van do Thuong hoang Nghe Tong quyet đinh.
Ngay 5 thang 5 nam 1378, nguoi Chiem đua Ngu Cau vuong Tran Huc (đa đau hang Chiem) đen cuop phu Nghe An. Thang 6 am lich, quan Chiem đanh vao song Đai Hoang. Hanh khien Đo Tu Binh đuoc sai đi chong giu, bi thua tran, quan Chiem lien đanh vao kinh su, bat nguoi cuop cua roi rut ve. Kho tang bi quan Chiem cuop sach.
Thuong hoang Nghe Tong theo ke cua Đo Tu Binh, bat chuoc phep đanh thue dung cua nha Đuong, thue ma lai nang them. Hoi đau đoi nha Tran, dau co thue đinh nhung chi nguoi co ruong moi phai đong. Đen đay, khong cu co ruong hay khong, đeu phai đong ca, chi binh linh moi đuoc mien.
Thang 2 nam 1380, nguoi Chiem xui giuc nguoi Tan Binh, Thuan Hoa ra cuop Nghe An, Dien Chau, cuop cua bat nguoi. Thang 3 am lich, Chiem Thanh lai cuop Thanh Hoa. Thuong hoang Nghe Tong sai Le Quy Ly chi huy quan thuy, Đo Tu Binh chi huy quan bo đi chong giu. Toi thang 5 am lich, quan Chiem khong đanh đuoc phai rut lui. Nam 1381, Ngu Cau vuong Tran Huc bi vua Tran Phe Đe du hang roi giet. Đay la mot trong nhung nguyen nhan ma sau nay Nghe Tong phe vua Tran Phe Đe.
Thang 6 nam 1383, chua Chiem Thanh la Che Bong Nga dan quan đanh Đai Viet. Kinh su kinh đong. Thuong hoang sai Le Mat On đem quan đi chong giu. Mat On bi giac bat song. Thuong hoang Nghe Tong chay qua song Đong Ngan đe lanh giac. Khi ay co nguoi hoc tro la Nguyen Mong Hoa đe ca ao mu loi xuong nuoc keo thuyen ngu lai, xin Nghe Tong o lai đanh giac, nhung ong khong nghe. Quan Chiem lai cuop pha mot tran nua.
Thang 10 nam 1389, Che Bong Nga lai đanh len Thanh Hoa. Nghe Tong lai sai Quy Ly đi chong cu, bi quan Chiem đanh thua to. Quy Ly đe ty tuong Pham Kha Vinh va Nguyen Đa Phuong o lai cam cu voi giac, con minh thi tron ve. Ngoai mat tran nguy cap, Nghe Tong sai Thuong tuong quan Tran Khat Chan ra cuu.
Nam 1390, Tran Khat Chan nho hang tuong Chiem la Ba Lau Ke chi cho cho thuyen cua Che Bong Nga, tap trung hoa phao ma ban. Che Bong Nga trung đan chet. Hoa Chiem Thanh xam lan moi tam cham dut. Quan Đai Viet thua thang lien cat lay đau Che Bong Nga. Khi nhan đuoc thu cap cua chua Chiem, Thuong hoang Nghe Tong vi von minh nhu Luu Bang luc nhan đuoc thu cap cua Hang Vu.


= Đoi ngoai voi nha Minh =
Khi Chu Nguyen Chuong moi len ngoi, lap ra nha Minh, Tran Du Tong la vi vua đau tien sai su sang cau phong. Nhat Le sau đo cung đuoc nha Minh thua nhan. Thang 3 nam 1372, su nha Tran la Nguyen Nhu Lam (阮汝霖) toi trieu đinh nha Minh xin cau phong. Tuy nhien, nha Minh cho rang Thuc Minh (tuc Nghe Tong) cuop ngoi Nhat Le nen khong đong y nhan phong. Sang nam 1373 nha Minh moi đong y nhan phong voi đieu kien Nghe Tong tiep tuc dung an trien cua Nhat Le. Toi khi Nghe Tong qua đoi, nha Minh van co thai đo khong hai long voi viec ong đoat ngoi Nhat Le.


= Dung tung quyen than =


 Đo Tu Binh  Đo Tu Binh la gian than gay ra cai chet cua Due Tong hoang đe. Khi truoc Che Bong Nga đa dang vang xin ta toi nha Tran, Binh giau đi lam cua rieng, lai tau bay rang chua Chiem kieu ngao khien Due Tong phai than chinh. Khi Due Tong bi ham o thanh Đo Ban, Binh đi hau quan khong đen cuu ung, Le Quy Ly cung bo chay luon.
Due Tong tu tran, Thuong hoang Nghe Tong khong he trach cu Quy Ly, chi sai mang xe tu nhot Tu Binh mang ve, đo lam linh. Tuy nhien chi 1 nam sau lai phuc chuc cho Binh lam Hanh khien, sai cung Quy Ly đi chong Chiem.
Roi sau đo Binh con đuoc cat nhac lam Nhap noi Hanh khien Ta Tham tri chinh su, linh chuc Kinh luoc su Lang Giang. Nam 1382, Binh chet, lai đuoc truy tang la Thieu bao va đuoc tong tu o Van Mieu.


 Le Quy Ly  Le Quy Ly nhieu lan chong Chiem bai tran van đuoc trong dung. Xuong Phu đe thay quyen binh cua Quy Ly ngay mot lon, muu tru bo Quy Ly. Quy Ly ben giem voi Nghe Tong rang khong nen bo con ma lap chau. Vi vay, nam 1388, Thuong hoang Nghe Tong phe truat va giet Xuong Phu đe, lap con nho cua minh la Tran Ngung len ngoi, tuc la Tran Thuan Tong.
Mot nguoi con lon cua Nghe Tong la Trang Đinh vuong Tran Ngac lam chuc Thai uy cung cung cac tuong duoi quyen muu tru Quy Ly nhung bi lo va bi Thuong hoang Nghe Tong sai Nguyen Nhan Liet đen hoi toi. Quy Ly đut lot noi Nhan Liet đanh chet Trang Đinh vuong va ve tau voi Thuong hoang Trang Đinh vuong lam phan. Thuong hoang gian ma truat lam Man vuong. Ve sau, Thuong hoang tinh ngo, truy hoi ai đa đanh chet Man vuong, Nhan Liet so qua that co chet.
Thang 10, nam 1389, Chiem Thanh vao cuop Thanh Hoa. Le Quy Ly đi đanh chong giu. Giac đap ngan thuong luu song, quan quan đong coc day đac đe chong cu. Ngay 20, giac phuc san quan va voi, roi gia vo bo doanh trai rut ve. Quy Ly lua lay quan tinh nhue, dung cam, lam quan cam tu, truy kich giac. Thuy quan mo hang coc xong ra đanh, giac lien pha đap chan nuoc, tung voi tran xong ra. Luc ay, quan tinh nhue dung cam đa đi xa roi, quan thuy kho tien nguoc dong, tien len rat kho khan, vi the bi thua. Tuong chi huy quan Huu Thanh Duc la Nguyen Chi bi giac bat song, 70 tuong con lai đeu bi chet tran.
Le Quy Ly thay vay, giao quan cho ty tuong la Pham Kha Vinh, Nguyen Đa Phuong o lai cam cu voi giac, con minh thi tron ve. Quy Ly ve đen trieu đinh, xin phai them thuyen chien Chau Kieu nhung Thuong hoang khong cho, Quy Ly do vay xin thoi nam quyen cam quan, khong đi đanh nua. Sau tran đo Nguyen Đa Phuong tro ve, cong khai che Le Quy Ly la bat tai. Quy Ly cam tuc, noi voi Thuong hoang rang tran thua nay la do nghe loi Đa Phuong. Nghe Tong ben cach chuc Phuong. Quy Ly lai bao Thuong hoang nen giet Phuong vi so Phuong đi hang giac. Thuong hoang ben ep Phuong tu van.
Thang 2, nam 1392, ton that Tran Nhat Chuong muu giet Quy Ly, nhung Thuong hoang cho la Nhat Chuong co long khac, ben giet Nhat Chuong. Quyen hanh cua Quy Ly qua lon, nhieu nguoi lo lang cho co nghiep nha Tran. Thang 4 cung nam, Bui Mong Hoa dang thu len Thuong hoang Nghe Tong, đai y noi: 

Than nghe tre con co cau hat rang: "Tham hiem thay Thai su ho Le". Xem the, Le Quy Ly nhat đinh co y dom ngo ngoi bau.
Thuong hoang xem to tau roi, lai đua cho Quy Ly xem. Sau nay Quy Ly chuyen chinh, Mong Hoa phai an lanh khong ra nua.
Nam 1394, mua xuan, Thuong hoang tuoi cao suc yeu, biet Le Quy Ly co y lay ngoi nha Tran, nen sai tho ve tranh nhung đai than neu tam guong pho quan vuong luc con nho ma khong mang long da cuop ngoi cua đoi truoc, nhu Chu Cong giup Chu Thanh Vuong, Hoac Quang giup Han Chieu Đe, Gia Cat Luong giup Thuc Han Hau chua, To Hien Thanh giup Ly Cao Tong, goi la tranh Tu phu, ban cho Le Quy Ly, đe giup Thuan Tong Hoang đe cung nen nhu the. Quy Ly dap đau nhan lay.
Toi khi Thuong hoang benh nang, lai theo loi Luu Bi thu long Gia Cat Luong, noi voi Quy Ly rang:

"Binh chuong la ho than thich nha vua, moi viec nuoc nha đeu trao cho khanh ca. Nay the nuoc suy yeu, tram thi gia nua. Sau khi tram chet, quan gia neu giup đuoc thi giup, neu hen kem ngu muoi thi khanh cu tu nhan lay ngoi vua".
Quy Ly cung lam het nhu Gia Cat Luong, rap đau khoc loc tu ta, chi troi vach đat the rang:

"Neu than khong biet doc long trung, het suc giup Quan gia đe truyen đen con chau ve sau thi troi se ghet bo than".


Mong thay Due Tong Theo Đai Viet su ky toan thu, thang 3 nam 1394, Thuong hoang chiem bao thay Tran Due Tong đem quan đen va đoc bai tho nhu sau:

Trung gian duy huu xich chuy hau,
An can tiem thuong bach ke lau.
Khau vuong di đinh hung vong su,
Bat tai tien đau tai hau đau.
Dich la:

O giua chi co loai mo đo,
Lam le lan len lau ga trang.
Khau vuong đa đinh viec hung vong,
Khong o truoc ma o ve sau.
Thuong hoang tu minh chiet tu đoan la: "xich chuy" (mieng đo) am chi Quy Ly; "bach ke" (ga trang) la Nghe Tong vi ong tuoi Tan Dau (1321); "khau vuong" thi chu khau (口) va chu vuong (王) ghep lai la chu "quoc" (囯); viec nuoc con hay mat sau se thay. Nghe Tong tu đoan biet ngay sau minh qua đoi nha Tran se mat nuoc.


Qua đoi Ngay 15 thang 12 am lich (tuc ngay 6 thang 1 duong lich) nam At Hoi (1394 am lich/1395 duong lich), vua - Thai thuong hoang Tran Nghe Tong qua Đoi tai tam đien, tho 73 tuoi, đuoc tang vao Nguyen lang o Yen Sinh. Ong đuoc dang mieu hieu la Nghe Tong (藝宗), thuy hieu la Quang Nhien Anh Triet Hoang Đe (光堯英哲皇帝). Nghe Tong Hoang đe tai vi trong gan 2 nam, lam Thai thuong hoang trong gan 25 nam.
Sau nam sau, Le Quy Ly giet Tran Thuan Tong va phe Tran Thieu Đe, cuop ngoi nha Tran, lap ra nha Ho.


Tac pham Tran Nghe Tong hay tho tu nho. Sang tac cua ong co:

Hoang huan (Giao huan cua hoang gia): gom 14 chuong đe day Cung Tuyen vuong Tran Kinh (Due Tong Hoang đe) khi đuoc lap lam Hoang thai đe.
Đe cham (Bai cham cua nguoi lam Hoang đe): gom 150 cau ban cho Due Tong Hoang đe khi moi len ngoi.
Bao Hoa đien du but (Viet luc ranh roi o đien Bao Hoa): viet nam Quy Hoi (1388), sai Trang nguyen Đao Su Tich đe tua, đe day Tran Phe Đe.
Tran Nghe Tong thi tap.
Tuy nhien ca bon tac pham tren đeu đa mat, hien chi con 5 bai tho chep trong Viet am thi tap. Nhin chung, tho ong trong sang, goi cam; tu tho tha thiet nhung đuom buon, phan anh tinh cam đoi voi anh em be ban, voi co nghiep to tien đe lai, đong thoi cung phan anh tam trang bat luc truoc thoi cuoc.


Nhan đinh Trong sach Đai Viet Su ky Toan thu, Ngo Si Lien nhan đinh ve Tran Nghe Tong nhu sau:

Sach "Đai Viet Su ky Toan thu" cung co loi ban ve vua Tran Nghe Tong:

Tran Trong Kim phe phan Nghe Tong trong Viet Nam su luoc:

Nghe Tong von tin tuong va gui gam co nghiep vao Due Tong manh me, vay ma khi Due Tong chet, nhung ke co trach nhiem truc tiep, trong đo co Quy Ly, lai khong he han gi. Đang ngac nhien hon, chinh Quy Ly bat tai chong giac lai đuoc thay the vai tro ruong cot cua Due Tong trong trieu. Nghe Tong tung thuong Due Tong đen muc khi em chet ben lap chau len thay; nhung sau chi vi loi xui bay cua Quy Ly ma giet ca chau; han khi đo trong long Nghe Tong khong con tuong nho em trai cua minh nua.
Nhung Hoang đe vi ham sac đep, yeu thuong phi tan ma phe bo hoac giet con lon trong lich su khong hiem va hanh đong đo khong co gi kho hieu. Le Quy Ly co the giem pha đe giet tuong Nguyen Đa Phuong vi đo ky ganh ghet cung khong co gi la kho hieu. Nhung khi Nghe Tong tin theo loi mot đai than ho ngoai ma giet tong that, giet chau ruot roi giet ca con ruot thi long tin đa đen muc u me.
Nhieu viec lam cua Nghe Tong khong khac gi don đuong cho Quy Ly cuop ngoi con chau minh. Tran Nghe Tong, vi quan chu vua co cong khoi phuc nha Tran tu tay Duong Nhat Le tren danh nghia, lai vua co toi lam mat nha Tran tren thuc te.


Gia đinh Hau phi:
Hue Y Phu nhan (惠懿夫人 ?-1370), truy phong la Thuc Đuc Hoang hau (淑德皇后).
Hau due:
Ngu Cau vuong Tran Huc (? - 1381), con goi la Quan phuc hau Đai vuong Huc. Đuoc cuoi cong chua Tuyen Huy, sau cung Due Tong đi đanh Chiem Thanh, bi thua roi hang. Bi Tran Phe Đe du hang roi giet.
Trang Đinh vuong Tran Ngac (莊定王陳𩖃 ? - 1392, bi giang lam Man vuong va bi Ho Quy Ly sai Nguyen Nhan Liet giet. Sau khi Ho Quy Ly len ngoi, giang Ngac lam Liet hieu phan hau. Con la Trung Quang Đe nha Hau Tran.
Tran Ngoi (陳頠), tuc Gian Đinh đe (簡定帝).
Tran Ngung (陳顒), tuc Thuan Tong Nguyen Quan Hoang đe (順宗元君皇帝).
Thien Huy Cong chua Tran Thuc My, hoang hau cua Tran Phe Đe. Thang 10 nam 1393, do thong dam voi phu quan ty Tran Nguyen Uyen, Tran Nghe Tong tuc gian lai ga cho Thai bao Tran Nguyen Hang (con Cung Tin vuong Tran Thien Trach, em trai (hoac anh trai) cua Tran Nguyen Uyen).
Mot con gai nua la hoang hau cua Tran Nhat Le.
Quan phuc hau Đai vuong Tran Huc, đi theo Due Tong nam chinh nam 1377 nhung đau hang Chiem Thanh, thang 9 am lich nam 1381 bi Phe Đe giet


Xem them Nha Tran
Tran Due Tong
Duong Nhat Le
Tran Khat Chan
Tran Phe Đe
Tran Thuan Tong
Ho Quy Ly


Chu thich Tham khao Tran Nghe Tong tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Đai Viet Su ky Toan thu
Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc
Tran Xuan Sinh (2006), Thuyet Tran, Nha xuat ban Hai Phong
Tran Trong Kim, Viet Nam su luoc, ban đien tu