Nha Le trung hung (chu Nom: 茹黎中興, chu Han: 黎中興朝, Han Viet: Le trung hung trieu, 1533–1789) la giai đoan sau cua trieu đai quan chu nha Hau Le (giai đoan đau la nha Le so) trong lich su Viet Nam. Nha Le trung hung đuoc thanh lap khi Le Trang Tong voi su pho ta cua cuu than nha Le so la Nguyen Kim đuoc đua len ngoi bau. Đay la trieu đai dai nhat so voi cac trieu đai Viet Nam voi 256 nam.


Boi canh Tu thoi Le Uy Muc va Le Tuong Duc, chinh su nha Hau Le bat đau suy. Cac cuoc khoi nghia nong dan va su tranh chap quyen luc trong noi bo khien nha Le nghieng nga. Nam 1516, giua luc đang đoi pho voi luc luong khoi nghia cua Tran Cao sap đanh vao kinh thanh thi trong cung đinh nha Le xay ra phe lap. Đai than Trinh Duy San giet chet vua Le Tuong Duc va lap vua moi Le Chieu Tong, mang xa gia vao Thanh Hoa.
Sau khi Tran Cao bi đanh bat khoi kinh thanh Thang Long, cac quyen than Trinh Tuy, Nguyen Hoang Du, Tran Chan chia be phai đanh lan nhau. Tinh hinh tam yen, Tran Chan tro thanh nguoi nam binh quyen. Chieu Tong bat binh voi quyen hanh cua Tran Chan ben giet chet Tran Chan. Cac thu ha cua Tran Chan la Nguyen Kinh, Nguyen Anh khoi binh bao thu cho chu.
Thang 9 nam 1518, Trinh Tuy va van than Nguyen Su lap mot tong that co ho xa voi Chieu Tong la Le Do lam vua tranh thu đuoc su ung ho cua Nguyen Kinh.
Le Chieu Tong phai dua vao vo tuong Mac Đang Dung đang tran thu Hai Duong ve cuu. Đang Dung mot minh cam quan dep loan va dan dan tro thanh quyen than moi.
Thang 7 nam 1519, Đang Dung dep đuoc Le Do, bat giet Do va Nguyen Su. Trinh Tuy bo chay vao Thanh Hoa, Nguyen Kinh đau hang. Nam 1521, Mac Đang Dung dep đuoc Tran Cung (con Tran Cao), quyen the at ca Chieu Tong. Nam 1522, Chieu Tong chay ra ngoai goi quan Can vuong. Đang Dung ben lap em Chieu Tong la Xuan len ngoi, tuc la Le Cung Hoang, tuyen bo phe truat Chieu Tong.
Chieu Tong đuoc mot so đai than ung ho, dan quan đanh nhau voi Đang Dung. Nhung sau đo cac tuong can vuong bat hoa, chia re va lan luot bi Mac Đang Dung đanh bai. Nam 1524, Trinh Tuy thua tran bo chay roi chet. Nam 1525, Mac Đang Dung bat đuoc Chieu Tong mang ve Thang Long va giet chet nam 1526.
Nam 1527, Mac Đang Dung phe truat Cung Hoang va len lam vua, lap ra nha Mac. Nha Le so truyen đung 100 nam va mat chi 30 nam sau cai chet cua vua Le Thanh Tong.


Trong cuoc chien voi nha Mac Sau khi nha Mac thanh lap, mot so đai than nha Le khong than phuc, muon khoi phuc lai nha Le. Anh em Trinh Ngung, Trinh Ngang sang Trung Quoc cau vien nha Minh nhung nha Minh khong đap ung. Hai anh em chet gia o Trung Quoc. Nam 1529, tong that nha Le la Le Y khoi binh chong Mac nhung khong lau sau bi dep tan.


= Con vua Chieu Tong =
Tu nam 1529, mot tuong cua nha Le so la Nguyen Kim chay vao vung nui Thanh Hoa roi sang Ai Lao chong nha Mac. Đen nam 1533, Kim tim đuoc con vua Chieu Tong la Le Ninh đua len ngoi tai Ai Lao, tuc Le Trang Tong. Cac su gia nghi ngo tinh xac thuc cua viec Ninh la con cua Le Chieu Tong vi hai cha con chenh nhau qua it tuoi. Nha Mac, trong bieu tau nha Minh con noi Kim dung con minh len ngoi, xung bua la con cua Le Chieu Tong.
Du sao, viec vua Le đuoc lap lai khien mot bo phan nhan dan, si phu theo ve vi thien ha con nho nha Le. Nguyen Kim mang quan ve nuoc đanh chiem Thanh Hoa. Tu đo su goi nha Mac la Bac trieu va nha Le trung hung la Nam trieu.


= Dong doi Le Tru =
Nam 1545, Nguyen Kim bi sat hai, con trai ca Nguyen Uong len thay, Nguyen Uong bi em re la Trinh Kiem hai roi tiem chuc.
Nam 1548, Le Trang Tong mat, con la Le Trung Tong len thay. Đuoc 8 nam Le Trung Tong mat khong con noi. Dong doi Le Thai To van con mot so hau due song o Thanh Hoa, nhu cac con chau cua Le Kien (con ut vua Le Thanh Tong). Nhung Trinh Kiem quyet đinh chon dong doi cua Le Khoi (con trai cua Le Tru - anh trai thu hai cua vua Le Thai To) đua len ngoi, tuc Le Anh Tong. Tu đo ve sau, cac vua nha Le đeu la con chau cua Le Anh Tong.
Nam 1570, Trinh Kiem chet, hai con Trinh Coi, Trinh Tung tranh ngoi. Con lon la Trinh Coi yeu the sang hang nha Mac. Le Anh Tong muon gianh lai quyen luc tu tay Trinh Tung nen mau thuan voi Trinh Tung, chay đi noi khac. Tung lap con ut cua vua len ngoi, tuc Le The Tong va lung bat cha con vua mang ve giet chet. Viec trieu chinh tu đo hoan toan do ho Trinh quyet đinh khong can hoi vua Le (xem chi tiet bai Chua Trinh). Chien tranh Le-Mac la tren danh nghia "pho Le diet Mac", thuc ra la Chien tranh Le–Mac.
Nho tai nang cua Trinh Kiem, Trinh Tung, quan nha Le dan dan thang the. Nam 1592, quan Nam Bac trieu chiem đuoc Thang Long, ho Mac bo chay len cat cu o Cao Bang.


Giai đoan thong nhat khong toan ven va ngan ngui Sau khi Trinh Tung chiem đuoc Thang Long (1592) va giet cha con Mac Mau Hop, nam 1593, Le The Tong đuoc ruoc ve Thang Long. Nhung luc đo the luc ho Mac van rat manh o ben kia song Hong, thuong tap hop tan cong tro lai. Vi vay Trinh Tung vai lan phai ruoc vua The Tong tro ve can cu Thanh Hoa.
Vai nam sau, the luc ho Mac suy yeu han, chi co anh huong quanh khu vuc Cao Bang, Thai Nguyen, vua Le lai đuoc đua tro ve Thang Long.
Do ho Mac tung đuoc nha Minh nhan hang (nam 1540 khi Mac Đang Dung len bien gioi xin quy phuc) va khi that the chay sang Trung Quoc bao voi nha Minh, vua Minh chua cong nhan nha Le trung hung ngay. Thang 3 nam 1597, nha Minh sai uy quan la Vuong Kien Lap đen tran Nam Giao đoi le cong va hoi kham (dieu binh). Ngay 28 thang 3, The Tong than đoc huu tuong Hoang Đinh Ai, thai uy Nguyen Hoang, Nguyen Huu Lieu cung ta huu đo đoc 7, 8 vien, voi va 5 van quan đen tran Nam Giao đe phong khi mo cua quan, hoi kham quan Minh tran sang giup phia Mac luu vong bat vua, hiep tuong. Hoang Đinh Ai đe nghi voi Trinh Tung đuoc tuy nghi đoi pho, Trinh Tung đong y.
Tai cua ai Nam Quan, uy quan Vuong Kien Lap cung tan quan Mac trong thay quan Le đong đuc, binh hung tuong manh, phai lang lang tu bo nhung y đo đanh chiem. Cuoc hoi kham cu hanh đung nghi le, tu đo nha Minh phai cong nhan nha Le, nhung van can thiep đe ho Mac đuoc giu đat Cao Bang toi gan 80 nam nua.

Cac chua Bau ho Vu o Tuyen Quang, von ung ho nha Le trung hung khi nha Mac con o Thang Long, tu khi nha Le tro lai Thang Long lai ly khai, tiep tuc cat cu va lien ket voi ho Mac chong nha Le. Ho Vu con chiem giu Tuyen Quang them 100 nam sau moi bi dep han.
Vi vay tu khi nha Le tro lai Thang Long, tuy tren danh nghia đa thong nhat Đai Viet, nhung rieng tai Bac Bo bi cat hai vung Tuyen Quang, Cao Bang do ho Vu va Mac chiem đong. Ngoai ra, mot nguy co chia cat moi tiem an o phia nam, do cong than ho Nguyen mau thuan voi cong than ho Trinh va ngam ngam y đinh ly khai.


Thoi ky vua Le chua Trinh = Xung đot 2 ho nhan danh "phu Le" =
 
Ngoi vua nha Le trung hung von do tuong Nguyen Kim dung lai. Nguyen Kim chet (1545), con re la Trinh Kiem nam quyen, tu đo ho Trinh đong vai tro phu chinh. Con thu Nguyen Kim la Nguyen Hoang, sau khi thay anh ca la Nguyen Uong bi Trinh Kiem hai, ben xin vao nam tran thu Thuan Hoa (1558) roi Quang Nam (1570). Vi ho Trinh phai tap trung vao cuoc chien voi nha Mac phia bac nen Nguyen Hoang đuoc kiem quan hai vung đat rong lon.

Nha Mac bi diet (1592), Trinh Tung ben tinh toi viec thanh trung Nguyen Hoang, nen trieu tap ra bac nhan danh cung dep du đang ho Mac. Sau mot so tran đanh chong ho Mac, Nguyen Hoang bo tron ve Nam (1600). Nam 1613, con Nguyen Hoang la Nguyen Phuc Nguyen len thay tran thu Thuan – Quang, bat đau thuc hien y đinh ly khai.
Nam 1627, voi ly do Nguyen Phuc Nguyen co hanh đong chong đoi, bo cong nap nhieu nam, Trinh Trang nhan danh vua Le Than Tong mang quan Nam tien. Cuoc chien giua ho Trinh va ho Nguyen bung no. Ho Nguyen cung nhan danh "phu Le" chong ho Trinh long quyen lan at quyen vua, chieu binh dung luy, đuc sung ong chong lai. Tu nam 1627 đen 1672, hai ho đanh nhau 7 lan, trong đo 6 lan ho Trinh đanh vao nam, 1 lan ho Nguyen đanh ra bac. Đe co chinh danh, cac chua Trinh tung ruoc vua Le đi than chinh. Sau 7 lan xung đot bat phan thang bai, hai ho ngung chien, lay song Gianh lam ranh gioi. Phia bac song Gianh thuoc chinh quyen vua Le-chua Trinh goi la Đang Ngoai, phia nam song Gianh thuoc chua Nguyen goi la Đang Trong. Be ngoai, ho Nguyen cung ton phu nha Le, nhung tren thuc te đa bien lanh tho Đang Trong thanh mot vung cai tri đoc lap, co the che rieng ve moi mat.


= Khoanh tay ru ao =

Nam quyen chi phoi trieu chinh va chi huy quan đoi, ho Trinh nam thuc quyen thoi Le trung hung. Moi chinh sach tu ngoai giao, kinh te, xa hoi, giao duc, van hoa đeu do ho Trinh quyet đinh. Tu nam 1600, voi cong lao đanh bai nha Mac – phuc hung nha Le, Trinh Tung chinh thuc xac lap đia vi la "chua", lap phu rieng. Ho Trinh đuoc huong the tap ngoi chua. Tu đay ho Trinh lap ra he thong to chuc chinh quyen o phu chua tuong ung voi chinh quyen co san ben cung vua, ngoai cung vua phia đong con co phu chua o phia tay. Chinh the Đang Ngoai do đo đuoc goi la chinh quyen "vua Le chua Trinh", đay la thoi ky duy nhat trong lich su phong kien Viet Nam co su đieu hanh cua quyen than đuoc the tap, truyen noi nhieu đoi.
Trinh Tung bai bo chuc Ta, Huu thua tuong va Binh chuong cua thoi truoc, đat ra chuc Tham tung lam viec Te tuong. Quyen luc cua Tham tung rat lon, đeu do chua Trinh tien cu tu cac vien Thuong thu (tuong đuong voi Bo truong) hoac Thi lang len. Nam 1601, Trinh Tung đat them chuc Boi tung đam đuong trong trach trong phu Chua. Duoi Tham tung va Boi tung, chua Trinh đat them cac Phien, tuong đuong voi cac Bo ben cung vua.

Đen cac đoi chua Trinh sau hoan chinh bo may voi viec lap ra Ngu phu (ban vo) va Phu lieu (ban van) cung cac co quan giup viec (Luc phien). Đo la qua trinh thau tom quyen hanh tu cung vua ve phu chua. Trieu đinh vua Le cuoi cung chi con vai chuc quan hu ham lam nhiem vu nghi thuc. Ve danh nghia, chua Trinh chi xung vuong va đung đau Ngu phu, Phu lieu nhung tren thuc te lai nam het quyen đieu hanh viec nuoc.
Sau cai chet cua vua Anh Tong, chau vua la Le Kinh Tong (Duy Tan - con vua The Tong) cung co y đinh chong Trinh Tung va cung bi that co nam 1619. Ke tu đo cac vua Le hoan toan "khoanh tay ru ao", nhu cach noi cua cac su gia đuong thoi, đoi voi chinh su. Moi cong viec tu tri su đen quan su đeu do chua Trinh đam đuong.
Vi vay, moi thanh tuu, su kien, tu quan su đen xa hoi, thinh tri hay roi ren, đeu do tay ho Trinh. Cac chua Trinh đeu la nhung nguoi gioi cai tri va ngoai giao nen tinh hinh Bac Ha - khi ho Nguyen đa cat cu trong Nam - nhin chung on đinh. Chang nhung viec chinh su ma ngay ca chuyen vo con cua cac vua Le cung do cac chua Trinh sap đat. Phan nhieu vo cac vua Le la con gai ho Trinh đe rang buoc.
Sau Kinh Tong, trong mot thoi ky dai khong co vua Le nao chong đoi ho Trinh. Tuy nhien, cac tong that khong phai hoan toan chiu mat quyen, đien hinh la Le Duy Mat va thai tu Duy Vi. Le Duy Mat đinh lam binh bien o Thang Long lat đo ho Trinh nhung khong thanh nen tron ra ngoai khoi nghia, cat cu o Tran Ninh 30 nam troi. Thai tu Duy Vi (con vua Hien Tong) cung muon khoi phuc quyen cho nha Le nhung bi chua Trinh Sam giet nam 1771.
Cac vua Chan Tong, Huyen Tong, Gia Tong đeu la vua thieu nien va mat som. Cac vua The Tong, Than Tong, Du Tong, Hy Tong, Thuan Tong va nhat la Hien Tong (Canh Hung) sau nay la nhung ong vua "khoanh tay ru ao" nhu vay. Khi Nguyen Hue ra bac dep ho Trinh (1786), vua Hien Tong than tho: "Troi sai nha chua pho ta. Chua ganh cai lo, ta huong cai vui. Mat chua, tuc la cai lo lai ve ta, ta con vui gi". Cau noi đo phan anh tu tuong an phan giu minh cua cac vua Le.


Nha Le trung hung ket thuc Sau khi Hien Tong mat, đung luc Tay Son rut ve nam, chau vua la Duy Ky (con Duy Vi) len thay, tuc la vua Chieu Thong. Đuoc tac đong cua anh em Tay Son, vua Le muon khoi phuc lai đia vi cu, bao thu cho cha, nen khi ho Trinh ngoc đau tro lai, lap tuc Chieu Thong goi tuong gioi nhat Bac Ha luc đo la Nguyen Huu Chinh o Nghe An ra cuu. Chinh đanh tan quan Trinh, đuoi Trinh Bong đi mat tich. Nhung sau đo vua Le lai bi Chinh long quyen. Tay Son keo ra giet Chinh, roi tuong Tay Son la Vu Van Nham cung muu đo cat cu. Chieu Thong phai bo đi luu vong.
Ban y cua Nguyen Hue van muon ton pho nha Le, nhung Chieu Thong lai khong muon song chung voi Tay Son nen sang cau vien nha Thanh (1788). Nha Thanh phat binh đanh Đai Viet. Truoc tinh the đo, Nguyen Hue len ngoi hoang đe, tuc la vua Quang Trung mang quan đanh tan quan Thanh (1789), Chieu Thong bo chay theo ve Trung Quoc.
Du sau đo Le Duy Ky co xin vien binh lan nua nhung bang chinh sach ngoai giao kheo leo, nha Tay Son đa tranh đuoc cuoc đung đau khac voi nha Thanh. Vua Thanh khong phat binh nua, phan tan cac bay toi nha Le, tach khoi Duy Ky đe co lap dan. Duy Ky uat han chet o Bac Kinh nam 1793 luc moi 28 tuoi.
Nha Hau Le chinh thuc mat nam 1789, truoc sau ton tai 256 nam, chi co 6 nam gian đoan, la trieu đai quan chu dai nhat trong lich su Viet Nam.


Nhan đinh Sau khi nha Le so bi nha Mac soan ngoi, van đe chinh thong va nguy trieu no ra trong cuoc đau tranh giua cac tap đoan va khi the Nam ‒ Bac nay chua cham dut han thi the Nam ‒ Bac khac lai hinh thanh. Cung nhu thoi Tam Quoc trong lich su Trung Quoc, khi nha Han suy, cac chu hau noi day đeu lay danh nghia giup nha Han; tai nuoc Đai Viet khi đo, ca Trinh va Nguyen đeu danh nghia chong Mac đe giup nha Le. Cac vua Le van co ngoi, co hieu, co ten trong su sach, nhung chi ngoi lam vi. Trinh va Nguyen cung giuong co "Phu Le diet Mac", Tay Son giuong co "Phu Le diet Trinh". Giao su su hoc Van Tao trong tap chi "Nghien cuu lich su" co bai viet "Nha Mac va van đe nguy trieu", trong đo neu ro: Mac la nguy cong khai, Trinh va Nguyen la nguy giau mat. Viec vua Le Chieu Thong đa len ngoi thay vua Canh Hung nam 1786, nhung Nguyen Anh, voi danh nghia "pho Le", song van nhat đinh dung nien hieu Canh Hung đen tan nam 1801 đu cho thay trong long Nguyen Anh co nha Le hay khong. Viec Nguyen Anh gui gao ra Bac giup quan Thanh thuc ra la muon them nguoi đanh Tay Son chu khong thuc bung giup nha Le. Noi tom lai, nha Le la chinh thong trong thoi điem đo nhung bi cac the luc phong kien khac chi phoi.
Ve nguyen nhan sup đo cua nha Le la do Le Chieu Thong cau vien quan Thanh khien long nguoi dan bay gio chan ghet hon truoc va sup đo la le tat yeu cua lich su, du cho sau nay nhieu the luc khac noi day đoi khoi phuc nha Le cung đeu that bai.


Cac vua nha Le trung hung = Cac vua đuoc truy ton =


Nien bieu Xem them Nha Le so
Nha Mac
Chua Bau
Chien tranh Le–Mac
Chua Trinh & Đang Ngoai
Chua Nguyen & Đang Trong
Trinh – Nguyen phan tranh
Nha Tay Son


Chu thich Tham khao Đai Viet su ky toan thu
Đai Viet thong su
Đai Viet su ky tuc bien,Trung tam khoa hoc xa hoi va nhan van Quoc gia, Vien nghien cuu Han Nom, Nha xuat ban Van hoa - Thong tin.
Kham đinh Viet su Thong giam cuong muc
Vien su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 3, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi
Đao Duy Anh (2002), Lich su Viet Nam tu nguon goc đen the ky XIX, Nha xuat ban Van hoa Thong tin
Minh su: Quyen 321 Liet truyen đe 209 Ngoai quoc 2: An Nam
Thanh su cao: Quyen 527 liet truyen tam bach thap tu Thuoc quoc nhi: An Nam


Đoc them Dror, Olga; Taylor, K. W., bien tap (2006). Views of Seventeenth-Century Vietnam: Christoforo Borri on Cochinchina and Samuel Baron on Tonkin. Studies on Southeast Asia Series. Ithaca, NY: Cornell University Press. ISBN 978-0877277415.


Lien ket ngoai (tieng Anh) Annam Luu tru ngay 3 thang 12 nam 2006 tai Wayback Machine, thu thap cac đoan tai lieu Minh Thuc Luc (明實錄) cua nha Minh ve Đai Viet, trong đo co nhieu phan lien quan đen thoi ky tri vi cua nha Hau Le.