Phosphorus hay phot pho theo phien am tieng Viet (tu tieng Hy Lap: phos co nghia la "anh sang" va phoros nghia la "nguoi/vat mang"), la mot nguyen to hoa hoc trong bang tuan hoan co ky hieu P va so nguyen tu 15. La mot phi kim đa hoa tri trong nhom nito,phosphorus chu yeu đuoc tim thay trong cac loai đa phosphat vo co va trong cac co the song. Do đo hoat đong hoa hoc cao, khong bao gio nguoi ta tim thay no o dang đon chat trong tu nhien. No phat xa ra anh sang nhat khi bi phoi ra truoc oxy (vi the co ten goi cua no trong tieng Latinh đe chi "ngoi sao buoi sang", tu tieng Hy Lap co nghia la "anh sang" va "mang"), va xuat hien duoi mot so dang thu hinh. No cung la nguyen to thiet yeu cho cac co the song. Su dung quan trong nhat trong thuong mai cua no la đe san xuat phan bon. No cung đuoc su dung rong rai trong cac loai vat lieu no, diem, phao hoa, thuoc tru sau, kem đanh rang va chat tay rua.


Cac đac trung noi bat Dang pho bien cua phosphorus la chat ran dang sap co mau trang co mui đac trung kho ngui tuong tu nhu toi. Dang tinh khiet cua no la khong mau va trong suot. Phi kim nay khong hoa tan trong nuoc nhung hoa tan trong carbon disulfide. Phosphorus tinh khiet bat chay ngay trong khong khi va tao ra khoi trang chua phosphorus pentoxide P2O5.


Thu hinh Phosphorus ton tai duoi ba dang thu hinh co ban co mau: trang, đo va đen. Cac dang thu hinh khac cung co the ton tai. Pho bien nhat la phosphorus trang va phosphorus đo, ca hai đeu chua cac mang gom cac nhom phan bo kieu tu dien gom 4 nguyen tu phosphorus. Cac tu dien cua phosphorus trang tao thanh cac nhom rieng; cac tu dien cua phosphorus đo lien ket voi nhau thanh chuoi. Phosphorus trang chay khi tiep xuc voi khong khi hay khi bi tiep xuc voi nguon nhiet va anh sang.
Phosphorus cung ton tai trong cac dang ua thich ve mat đong hoc va nhiet đong luc hoc. Chung đuoc tach ra o nhiet đo chuyen tiep -3,8 °C. Mot dang goi la dang "alpha", dang kia goi la "beta". Phosphorus đo la tuong đoi on đinh va thang hoa o ap suat 1 atm va 170 °C nhung chay do va cham hay nhiet do ma sat. Thu hinh phosphorus đen ton tai va co cau truc tuong tu nhu graphit – cac nguyen tu đuoc sap xep trong cac lop theo tam luc giac va co tinh dan đien.


Ung dung Phosphoric acid đam đac, co the chua toi 70% - 75% P2O5 la rat quan trong đoi voi nganh nong nghiep do no đuoc dung đe san xuat phan bon. Nhu cau toan cau ve phan bon đa dan toi su tang truong đang ke trong san xuat phosphat (PO43-) trong nua sau cua the ky XX. Cac su dung khac con co:

Cac phosphat đuoc dung trong san xuat cac loai thuy tinh đac biet đuoc su dung trong cac loai đen hoi natri.
Tro xuong, calci phosphat, đuoc su dung trong san xuat đo su.
Natri triphosphat đuoc san xuat tu acid phosphoric đuoc su dung trong bot giat o mot so quoc gia, nhung lai bi cam o mot so quoc gia khac.
Phosphorus đuoc su dung rong rai đe san xuat cac hop chat huu co chua phosphor, thongqua cac chat trung gian nhu phosphorus pentachloride va phosphorus sulfide. Cac chat nay co nhieu ung dung, bao gom cac chat lam deo, cac chat lam cham chay, thuoc tru sau, cac chat chiet va cac chat xu ly nuoc.
Nguyen to nay cung la thanh phan quan trong trong san xuat thep, trong san xuat đong thau chua phosphor va trong nhieu san pham lien quan khac.
Phosphorus trang đuoc su dung trong cac ung dung quan su nhu bom lua, tao ra cac man khoi nhu trong cac binh khoi va bom khoi, va trong đan lua.
Phosphorus đo đuoc su dung đe san xuat cac vo bao diem an toan, phao hoa va nhat la methamphetamin (C10H15N).
Voi mot luong nho, phosphorus đuoc dung nhu la chat them vao cho cac loai ban dan loai n.
Phosphorus P32 va phosphorus P33 đuoc dung nhu la cac chat phat hien dau vet phong xa trong cac phong thi nghiem hoa sinh hoc (xem Đong vi duoi đay)


Vai tro sinh hoc Phosphorus la nguyen to quan trong trong moi dang hinh su song đa biet. Phosphorus vo co trong dang phosphat PO43- đong mot vai tro quan trong trong cac phan tu sinh hoc nhu DNA va RNA trong đo no tao thanh mot phan cua phan cau truc cot tuy cua cac phan tu nay. Cac te bao song cung su dung phosphat đe van chuyen nang luong te bao thong qua adenosin triphosphat (ATP). Gan nhu moi tien trinh trong te bao co su dung nang luong đeu co no trong dang ATP. ATP cung la quan trong trong phosphat hoa, mot dang đieu chinh quan trong trong cac te bao. Cac phospholipid la thanh phan cau truc chu yeu cua moi mang te bao. Cac muoi calci phosphat đuoc cac đong vat dung đe lam cung xuong cua chung. Trung binh trong co the nguoi chua khoang gan 1 kg phosphorus, va khoang ba phan tu so đo nam trong xuong va rang duoi dang apatit. Mot nguoi lon an uong đay đu tieu thu va bai tiet ra khoang 1-3 g phosphorus trong ngay trong dang phosphat.
Theo thuat ngu sinh thai hoc, phosphorus thuong đuoc coi la chat dinh duong gioi han trong nhieu moi truong, tuc la kha nang co san cua phosphorus đieu chinh toc đo tang truong cua nhieu sinh vat. Trong cac he sinh thai su du thua phosphorus co the la mot van đe, đac biet la trong cac he thuy sinh thai, xem them su dinh duong tot va bung no tao.


Lich su Phosphor (tu tieng Hy Lap phosphoros, co nghia la "vat mang anh sang" va no cung la ten goi co đai cua Sao Kim) đa đuoc nha gia kim thuat nguoi Đuc la Hennig Brand tinh co phat hien ra nam 1669 thong qua viec đieu che (ong đa chung cat 60 xo nuoc tieu) nuoc tieu đe bien chung thanh vang. Lam viec o Hamburg, Brand đa co gang chung cat cac muoi bang cach cho bay hoi nuoc tieu, va trong qua trinh đo ong đa thu đuoc mot khoang chat mau trang phat sang trong bong đem va chay sang ruc ro. Ke tu đo, tu lan quang, lien quan đen cac anh sang lan tinh cua phosphor, đa đuoc su dung đe mieu ta cac chat phat sang trong bong toi ma khong can chay. Tuy nhien ban chat vat ly cua hien tuong lan quang khong trung voi co che phat sang cua phosphor: Brand đa khong nhan ra rang thuc te phosphor chay am i khi phat sang.
Cac loai diem đau tien su dung phosphor trang trong thanh phan cua chung, no la nguy hiem do đoc tinh cua phosphor trang. Cac truong hop giet nguoi, tu sat va cac vu ngo đoc ngau nhien la hau qua cua viec su dung chat nay. Ngoai ra, su phoi nhiem truoc hoi phosphor đa lam cho nhieu cong nhan bi mac chung benh hoai tu xuong ham. Khi phosphor đo đuoc phat hien, kha nang chay kem hon cung nhu đoc tinh thap hon cua no đa lam cho dang phosphor nay đuoc nhanh chong chap nhan nhu la mot chat thay the cho phosphor trang trong san xuat diem.


Su pho bien Do đo hoat đong hoa hoc cao đoi voi oxy trong khong khi va cac hop chat chua oxy khac nen phosphor trong tu nhien khong ton tai o dang đon chat, ma no phan bo rong rai trong cac loai khoang chat khac nhau. Cac loai đa phosphat, trong đo mot phan cau tao la apatit (khoang chat chua calci phosphat dang khong tinh khiet) la mot nguon quan trong ve mat thuong mai cua nguyen to nay. Cac mo apatit lon co o Nga, Maroc, Florida, Idaho, Tennessee, Utah v.v. Tai Viet Nam co mo apatit tai Lao Cai. Tuy nhien, đang co cac e ngai la cac mo apatit se nhanh chong can kiet. Hoa Ky se khong con cac mo apatit vao khoang nam 2035. Trung Quoc va Maroc so huu cac mo apatit lon nhat đa biet hien nay, nhung roi chung cung se can kiet. Cung voi su can kiet cac mo nay thi se nay sinh cac van đe nghiem trong đoi voi viec san xuat luong thuc, thuc pham cua the gioi do phosphor la mot thanh phan co ban trong cac loai phan bon.
Thu hinh mau trang cua phosphor co the đuoc san xuat theo nhieu cach khac nhau. Trong mot quy trinh, phosphat tricalci thu đuoc tu cac loai đa phosphat, đuoc nung nong trong cac lo nung voi su co mat cua carbon va silica. Phosphor dang nguyen to sau đo đuoc giai phong duoi dang hoi va đuoc thu thap lai duoi dang acid phosphoric.


Phong ngua Đay la nguyen to co đoc tinh voi 50 mg la lieu trung binh gay chet nguoi (phosphor trang noi chung đuoc coi la dang đoc hai cua phosphor trong khi phosphat va orthophosphat lai la cac chat dinh duong thiet yeu). Thu hinh phosphor trang can đuoc bao quan duoi dang ngam nuoc do no co đo hoat đong hoa hoc rat cao voi oxy trong khi quyen va gay ra nguy hiem chay va thao tac voi no can đuoc thuc hien bang kep chuyen dung do viec tiep xuc truc tiep voi da co the sinh ra cac vet bong nghiem trong. Ngo đoc man tinh phosphor trang đoi voi cac cong nhan khong đuoc trang bi bao ho lao đong tot dan đen chung chet hoai xuong ham. Nuot phai phosphor trang co the sinh ra tinh trang ma trong y te goi la "hoi chung phan boc khoi". Cac hop chat huu co cua phosphor tao ra mot lop lon cac chat, mot so trong đo la cuc ky đoc. Cac ester florophosphat thuoc ve so cac chat đoc than kinh co hieu luc manh nhat ma nguoi ta đa biet. Mot loat cac hop chat huu co chua phosphor đuoc su dung bang đoc tinh cua chung đe lam cac thuoc tru sau, thuoc diet co, thuoc diet nam v.v. Phan lon cac phosphat vo co la tuong đoi khong đoc va la cac chat dinh duong thiet yeu.
Khi phosphor trang bi đua ra anh sang Mat Troi hay bi đot nong thanh dang hoi o 250 °C thi no chuyen thanh dang phosphor đo, va no khong tu chay trong khong khi, do vay no khong nguy hiem nhu phosphor trang. Tuy nhien, viec tiep xuc voi no van can su than trong do no cung co the chuyen thanh dang phosphor trang trong mot khoang nhiet đo nhat đinh va no cung toa ra khoi co đoc tinh cao chua cac phosphor oxide khi bi đot nong.
Khi bi phoi nhiem phosphor, trong qua khu nguoi ta đe nghi rua bang dung dich chua 2% sulfat đong CuSO4 đe tao ra mot hop chat khong đoc co the rua sach. Tuy nhien, theo bao cao cua Hai quan My Luu tru ngay 22 thang 11 nam 2005 tai Wayback Machine gan đay thi "...đong(II) sulfat co đoc tinh va viec su dung no se đuoc dung lai. Sulfat đong co the gay đoc cho than va nao cung nhu pha huy hong cau trong mach mau."
Huong dan nay cung đe xuat thay the la "dung dich bicarbonat đe trung hoa acid phosphoric...".
Co the tim them tai lieu ve xu ly ngo đoc phosphor tai Emergency War Surgery NATO Handbook: Phan I: Types of Wounds and Injuries: Chuong III: Burn Injury: Chemical Burns And White Phosphorus injury.


Đong vi Cac đong vi phong xa cua phosphor bao gom:

P32: chat tao buc xa beta (1,71 MeV) voi chu ky ban ra 14,3 ngay. No đuoc dung trong cac phong thi nghiem khoa hoc nghien cuu ve su song, chu yeu đe tao ra cac mau DNA va RNA đanh dau phong xa, vi du đe su dung trong cac phuong phap đanh dau Northern hay đanh dau Southern. Do cac hat beta cao nang luong đuoc tao ra tham nhap qua da va giac mac, va do bat ky luong P32 nao đuoc đi vao co the theo cac đuong tieu hoa, ho hap hay hap thu qua cac đuong khac đeu ket hop lai trong xuong va cac acid nucleic, OSHA yeu cau la moi nguoi lam viec voi P32 bat buoc phai dung quan ao bao ho, gang tay va kinh bao ho, va phai tranh su tien hanh cong viec tren cac thung chua ho đe bao ve mat. OSHA cung yeu cau phai co su giam sat ca nhan, quan ao va be mat bi phoi nhiem. Ngoai ra, do nang luong cao cua cac hat beta, thong thuong nguoi ta hay su dung cac vat lieu nang đe che chan (chang han chi), nhung đieu nay lai tao ra buc xa thu cap cac tia X, thong qua mot tien trinh đuoc biet đen nhu la Bremsstrahlung, co nghia la buc xa phanh. Vi the, cac tam che phai kem theo voi cac vat lieu nhe nhu plexiglas, acrylic, lucit, chat deo, go hay nuoc [1] Luu tru ngay 20 thang 2 nam 2006 tai Wayback Machine.
P33; chat tao buc xa beta (0,25 MeV) voi chu ky ban ra 25,4 ngay. No đuoc dung trong cac phong thi nghiem khoa hoc ve su song trong cac ung dung ma buc xa beta thap nang luong la uu the hon, vi du trong sap xep chuoi DNA.


Hop chat Amoni phosphat ((NH4)3PO4)
Phosphin (PH3)
Diphosphan (P2H4)
Calci phosphat (Ca3(PO4)2)
Supephosphat (Ca(H2PO4)2)
Calci phosphide (Ca3P2)
Sat(III) phosphat (FePO4)
Sat(II) phosphat (Fe3(PO4)2)
Acid hypophosphoro (H3PO2)
Thuoc thu Lawesson (C14H14O2P2S4)
Parathion (C10H14NO5PS)
Acid phosphoric (H3PO4)
Acid phosphoro (H3PO3)
Phosphor pentabromide (PBr5)
Phosphor pentoxide (P2O5)
Phosphor tribromide (PBr3)
Phosphor trichloride (PCl3)
Phosphor triiodide (PI3)
Sarin (C4H10FO2P)
Somon
Kali biphosphat (KH2PO4)
Natri phosphat (Na3PO4)
VX (C11H26NO2PS)


Tham khao Phong thi nghiem quoc gia Los Alamos National, Hoa Ky – Phosphor Luu tru ngay 11 thang 6 nam 2004 tai Wayback Machine


Lien ket ngoai WebElements.com – Phosphor
Entrez PubMed - Ngo đoc cap tinh phosphor vang