Chu Quoc ngu la chu viet tieng Viet thong dung đuoc ghi bang tap hop cac chu cai Latinh cung cac dau phu đi cung. Chu Quoc ngu đuoc tao ra boi cac tu si Dong Ten Bo Đao Nha va Y, bang viec cai tien bang chu cai Latinh va ghep am dua theo quy tac chinh ta cua van tu tieng Bo Đao Nha va mot chut tieng Y. Sau cuoc chinh ly cuoi the ky 18, chinh ta chu Quoc ngu đuoc đinh hinh nhu ngay nay voi viec xuat ban cuon Tu đien Taberd nam 1838.


Ten goi Muon nhat la tu nam 1867 đa co nguoi goi chu Latinh cho tieng Viet la chu quoc ngu. Trong nam nay, Truong Vinh Ky xuat ban hai quyen sach ve ngu phap. Quyen đau la sach tieng An Nam viet bang chu quoc ngu ve ngu phap tieng Pha Lang Sa (tieng Phap) co ten goi la Meo luat day hoc tieng pha-lang-sa. Trong sach co ten goi chu quoc ngu (ngu chu khong phai la ngu) đuoc dung đe chi van tu Latinh tieng Viet. Quyen sach thu hai la sach ngu phap tieng An Nam viet bang tieng Pha Lang Sa, co ten goi la Abrege de grammaire annamite (Khai yeu ngu phap tieng An Nam). Trong quyen sach tieng Pha Lang Sa, chu Latinh tieng Viet đuoc goi bang tieng Pha Lang Sa la l’alphabet europeen (bang chu cai chau Au), les caracteres latins (chu Latinh). Tren Gia Đinh bao so phat hanh ngay 15 thang 4 cung nam, khi đe cap toi quyen sach ngu phap tieng An Nam viet bang tieng Pha Lang Sa cua Truong Vinh Ky, ten goi chu quoc ngu đa đuoc su dung đe chi chu Latinh cho tieng Viet.


Lich su = Hinh thanh va phat trien =
Chu Quoc ngu đuoc hinh thanh boi cac tu si Dong Ten trong qua trinh truyen đao Cong giao tai Viet Nam đau the ky 17 duoi quy che bao tro cua Bo Đao Nha. Francisco de Pina la nha truyen giao đau tien thong thao tieng Viet, ong đa bat đau xay dung phuong phap ghi am tieng Viet bang chu cai Latinh. Giao si Alexandre de Rhodes la nguoi co cong he thong hoa va đinh che hoa chu quoc ngu qua cuon tu đien Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum in nam 1651 tai Roma. Ong cho biet minh đa bien soan cuon tu đien nay dua tren hai tu đien (nay đa that truyen) cua Gaspar do Amaral va Antonio Barbosa. Cac nha truyen giao khac đong gop trong lich su so khoi cua chu Quoc ngu co the ke đen Francesco Buzomi, Christoforo Borri, Girolamo Maiorica, va Antonio de Fontes.
Theo soan gia Alexandre de Rhodes, ong muon dau sac, huyen, nga tu tieng Co Hy Lap ma van khong đu nen phai them iota subscriptum (dau nang) va dau hoi đe bieu lo thanh giong cua tieng Viet. So sanh ky tu thi am nh, ch theo tieng Bo Đao Nha; gi theo tieng Y; con ph theo tieng Co Hy Lap. Dau luoi cau ◌ đuoc dung đe the hien phu am cuoi mui hoa.
Cac van ban thoi ky nay la tai lieu ghi chep quan trong ve cach phat am cua tieng Viet trung đai. Ben canh muc đich thuc tien la đe cac nha truyen giao hoc tieng Viet thuan loi hon, chu Quoc ngu con giup mot vai giao huu Viet Nam thong qua mau tu Latinh lam quen voi tieng Latinh, ngon ngu hoan vu cua Giao hoi Cong giao.
Linh muc Giovanni Filippo de Marini chep lai bien ban hoi nghi nam 1645 ve mo thuc rua toi co ghi: "Tau rua mai nhan danh Cha, ua Con, ua Spirito Santo. Tau lay ten Chua, tot ten, tot danh, tot tieng..."


= Chinh ly =
 
Cuoi the ky 18 tai Đang Trong dien ra cuoc chinh ly khien chu Quoc ngu hau nhu giong voi ngay nay. Cac giao huu Đang Trong đa bien soan tu đien chu Quoc ngu, duoi su đieu phoi cua Giam muc Ba Đa Loc Bi Nhu (Pierre Pigneau de Behaine). Can cu vao ban thao nay, giao si Jean-Louis Taberd đa bien tap va cho xuat ban nam 1838.
Cuon tu đien cua Ba Đa Loc đuoc soan quang nam 1772–1773 co ten Dictionarium Anamatico-Latinum moi chi la ban viet tay (nay con giu o Van kho Hoi Truyen giao Paris) chu chua đuoc in ra. Trong khi đo tu đien cua Taberd mang ten Nam Viet–Duong Hiep Tu vi (tua Latinh giong voi tua cuon cua Ba Đa Loc) đuoc in o Serampore, An Đo. No phan anh mot bien chuyen quan trong cua tieng Viet trong khoang the ky XVIII va XIX. So sanh tu đien cua Taberd va De Rhodes thi am "ꞗ" () bien mat, thay the bang am "v" hoac "b". Nhung am "bl", "ml", "pl", "sl", va "tl" cung bien mat, thay the bang "tr", "nh", "l", "s". Luu y mot so cach viet chinh ta cu van con gap o cac van ban cua Joao de Loureiro đuong thoi tai Đang Trong va cua Philipphe Binh tai Lisboa vao đau the ky 19.
Cuon tu đien co phan phu luc tua la "Loi Chua Tau va Nguoi Annam van đap cung nhau" (Dialogus Inter Unum Navis Praevectum et Unum Cocincinensem), trong đo co đoan nhu sau:
    - Ong đi vieng Quan lon thi đuoc song thoi nuoc nay chang cho phep tham đon ba.
    - Toi cam long chiu theo quoc phap, toi chang co y lam đeu gi nghich cung thoi phep đat nay, co tuc ngu rang: nhap giang tuy khuc nhap gia tuy tuc.
Nhu vay, dang chinh ta cua chu Quoc ngu o lan chinh ly nay voi cach viet khong khac may thoi nay la buoc chuan hoa chinh cuoi cung, cac phuong an sua đoi chinh ta sau nay đeu khong pho bien đuoc. Trong hon 200 nam, Cong giao tai Viet Nam tuy luu hanh chu Quoc ngu nhung van su dung chu Nom la chu yeu.


= Đia vi chinh thuc =

Do su thong tri cua Han hoc o Viet Nam, chu Quoc ngu tren chang đuong hon 300 nam hinh thanh va phat trien nhung chua đu pho bien đe coi la van tu chinh thuc. Chu Nom va chu Han van la dang van tu chinh cua tieng Viet trong may tram nam qua, đang đuoc moi nguoi trong xa hoi su dung pho bien nen khong co ly do gi phai bi thay the. Phai cho toi khi nguoi Phap xam lang, chiem Nam Ky vao cuoi the ky 19, thi ten goi va vi tri "chu Quoc ngu" cua chu Latinh cho tieng Viet moi đuoc xac lap, luc đo chu Quoc ngu moi đuoc bao ho đe pho bien, nham khien tieng Viet đong van tu Chu Latinh voi tieng Phap, giup pho bien tieng Phap va Van hoa Phap o Viet Nam. Ngay 22 thang 2 nam 1869 Pho Đe đoc Marie Gustave Hector Ohier ky nghi đinh "bat buoc dung chu Quoc ngu thay the chu Han" trong cac cong van o Nam Ky.
Nghi đinh 82 ky ngay 6 thang 4 nam 1878 do Thong đoc Nam Ky Lafont ky cung đe ra moc hen trong 4 nam (tuc nam 1882) thi phai chuyen han sang chu Quoc ngu:

Ke tu mong mot Thang Gieng nam 1882 tat ca van kien chanh thuc, nghi đinh, quyet đinh, linh, an toa, chi thi... se viet, ky ten va cong bo bang chu quoc ngu; nhan vien nao khong the viet tho tu bang chu quoc ngu se khong đuoc bo nham va thang thuong trong ngach phu, huyen va tong...
Ngay 1 thang 1 nam 1879 thi lai co lenh khang đinh cac van kien chinh thuc phai dung chu Quoc ngu. Cung nam đo chinh quyen Phap đua chu Quoc ngu vao nganh giao duc, bat đau o cac thon xa Nam Ky phai day loi chu nay. Đe khuyen khich viec truyen ba chu Quoc ngu, nha chuc trach thuoc đia Nam Ky con ra nghi đinh ngay 14 Thang 6 nam 1880 giam hoac mien thue than va mien suu dich cho than hao huong ly neu ho biet viet chu Quoc ngu.
Gia Đinh bao, mot to bao do Truong Vinh Ky lam chu bien phat hanh, la to bao đau tien viet bang chu Quoc ngu ra mat nam 1865; so voi ngay nay thi cau van đa them phan mach lac, chinh ta khong may khac biet. Vi du nhu ban thong bao ngay 22 thang 12 nam 1888 sau đay:

So Thue Chanh Ngach. Cac nguoi thieu thue... đang hay: cac so phu trong thang Octobre 1888 thue đat, thue sanh y, thue ghe bien, thue ghe song, cung thue than đa lap theo phep đe trong tay quan Kho Bac Sai Gon va Cho Lon hay ve viec thau thue. Boi đo suc cho cac nguoi ay phai y theo han trong luat day ma đong cac mon thue bien trong so ay, bang khong thi phai cu phep ma bat buoc...


= Nua đau the ky XX =

Sang the ky XX thi chinh phu Đong Phap mo rong chinh sach dung chu Quoc ngu, giao cho Nha Hoc chinh giang day o Bac Ky tu nam 1910. Thuong thu bo Hoc la Cao Xuan Duc co cong van tra loi Toan quyen Đong Duong voi y tan đong:

... ca nuoc cung hoc chu Quoc ngu Latinh, tuyen chon cac vi cu nhan, tu tai, ton sinh, am sinh nguoi ban quoc sung lam giao su va thanh lap vien dich chu Quoc ngu... Nay vang menh Hoang đe ban quoc lap ra truong chuyen day thu chu nay chinh la muon thong nhat mot loi dung lam thu chu day hoc pho thong.
Nam 1915 thi ky thi Huong cuoi cung dien ra o Bac Ky mac cho su chong đoi cua gioi si phu. O Trung Ky thi đao du cua vua Khai Đinh ngay 26 thang 11 am lich nam Mau Ngo (tuc ngay 28 thang 12 nam 1918) chinh thuc bai bo khoa cu va nam 1919 la nam cuoi mo khoa thi o Hue. Chu Quoc ngu tu đo tro thanh van tu dien đat pho bien o Viet Nam, trong khi đo nguoi Viet đang dan "mu chu" voi Chu Han va chu Nom, hai dang van tu nay tro nen it đuoc su dung.
Trong khi đo cung co thanh phan theo Nho hoc nhung hieu đuoc uu điem de viet de đoc cua chu Quoc ngu va co đong viec thau nhan chu Quoc ngu nhu la mot cach nang cao trinh đo kien thuc đai chung, canh tan xa hoi, thuc tinh tinh than yeu nuoc va huy đong đong luc phan khang cua nguoi Viet truoc quyen luc cua thuc dan Phap. Trong đo co nhom Đong Kinh Nghia Thuc. Viec theo hoc chu Quoc ngu theo đo thi khong chi la phuong tien đoc va viet ma con ham y van đong chinh tri va van menh dan toc.
Chu Quoc ngu qua nhung tac pham bien khao, phong su, binh luan, du ky cua nhung Nam Phong Tap chi, Đong Duong Tap chi, cung mot loat tieu thuyet va tho moi cua nhom Tu luc Van đoan voi tu tuong moi, phong cach moi cung va nhieu tac gia khac giup uu điem de viet de đoc cua chu Quoc ngu đuoc the hien.


= Tu giua the ky 20 =
Nua cuoi the ky 20 dien ra cac chinh sua chu Quoc ngu, trong đo co sua đoi chu viet lien quan đen cac cuoc Cai cach giao duc o Viet Nam thuc hien. Do luc nay co hon 4 trieu Viet kieu, cung voi nhung hay do cua cai cach giao duc trong nuoc, dan đen quan niem va su dung chu Quoc ngu co su khac nhau nhat đinh, tuy theo tung nguoi đuoc thu huong nen giao duc nao.

Tu nhung nam 1950 tai mien Bac, chu Quoc ngu đuoc gian luoc bang cach bo dau gach noi giua tu ghep va ten rieng, vi du: tu-do thanh tu do, Ho-Van-Ten thanh Ho Van Ten. Tuy nhien đieu đac biet la nam 1973 khi xay dung lang Chu tich Ho Chi Minh tai Ha Noi, thi lai co yeu cau co dung gach noi trong dong ten o mat chinh la Ho-Chi-Minh.
Nhung nguoi khong thu huong cai cach giao duc, gom Viet kieu hoac đa hoc pho thong truoc cai cach giao duc.
The he thu huong cai cach giao duc voi ten chu "a bo co" (đoc them am).
The he thu huong cai cach giao duc thu 2 voi ten chu "a be xe" (đoc theo ten tieng Phap).
The he thu huong cai cach giao duc thu 3 voi ten chu "ay bi xi" (đoc theo phat am tieng Anh).


Bang chu cai = Bang chu cai hien tai =
Bang chu cai Latinh cho tieng Viet hien tai co 29 chu cai:

So voi bang chu cai tieng Anh, bang chu cai tieng Viet giong 22 chu cai. Co 7 chu cai bien the bang cach them dau la A-A-Đ-E-O-O-U. 4 chu cai trong bang chu cai tieng Anh khong co trong bang chu cai tieng Viet la F-J-W-Z.
Moi chu cai đeu co hai hinh thuc viet lon va nho. Kieu chu lon goi la "chu hoa" (chu in hoa, chu viet hoa). Kieu chu nho goi la "chu thuong" (chu in thuong, chu viet thuong).
Chu quoc ngu co 11 chu ghep bieu thi phu am gom:

10 chu ghep đoi: ch, gh, gi, kh, ng, nh, ph, qu, th, tr
1 chu ghep ba: ngh
Chu ghep la to hop gom tu hai chu cai tro len đuoc dung đe ghi lai mot am vi hoac mot chuoi cac am vi co cach phat am khong giong voi am vi ma cac chu cai trong to hop chu cai đo bieu thi. Chu ghep đoi la chu ghep co hai chu cai, chu ghep ba la chu ghep co ba chu cai.


= Bang chu cai tieng Viet trong Tu đien An Nam – Bo Đao Nha – La-tinh =
Bang chu cai La-tinh tieng Viet trong Tu đien An Nam – Bo Đao Nha – La-tinh in nam 1651 cua Đac Lo (duoi đay goi tat la Tu đien) co 23 chu cai la:

Bang chu cai tieng Viet trong Tu đien co it chu cai hon bang chu cai tieng Viet đuong đai. Cac ky hieu a, a, e, o, o, u, đuoc xem la chu cai trong bang chu cai tieng Viet đuong đai, đeu đa co trong Tu đien nhung tac gia cua Tu đien khong xem chung la chu cai đoc lap. Trong Tu đien, moi ky hieu đuoc cau thanh tu mot tu mau nguyen am va mot hoac hai dau phu, thi du nhu a, a, a, a, a, đeu khong đuoc xem la mot tu mau rieng biet khac voi tu mau nguyen am xuat hien trong ky hieu đo,a, a, a, a, a đeu chi đuoc xem la tu mau a mang dau phu chu khong đuoc xem la nhung tu mau khac voi tu mau a.
Trong bang chu cai tieng Viet trong Tu đien co mot chu cai nay khong con đuoc su dung đe ghi chep tieng Viet va khong co trong bang chu cai tieng Viet hien hanh la chu b đuoi quap ꞗ. Chu nay đuoc dung đe ghi am sat đoi moi huu thanh /β/.
Hai tu mau ꞗ va đ trong Tu đien khong co hinh thuc chu hoa va chu thuong. ꞗ va đ khong phai la chu thuong ma cung chang phai la chu hoa cua hai chu. Neu chi viet hoa đia danh bang chu hoa co trong Tu đien thi ten goi cua hai tinh Đong Nai va Lam Đong o Viet Nam se phai viet la đong Nai va Lam đong. Hien nay, tu mau đ đa co hinh thuc chu hoa va chu thuong, đ đuoc xem la hinh thuc chu thuong cua tu mau đ, con hinh thuc chu hoa cua tu mau nay la Đ.
Chu s thuong trong Tu đien co hai kieu la chu s dai ſ va chu s ngan s. Trong chu quoc ngu đuong đai, chu s dai ſ khong con đuoc dung nua, chu s ngan s la hinh thuc chu thuong duy nhat cua chu s.
Chu v thuong trong Tu đien co hai kieu la chu v đay nhon v va chu v đay cong u. Vao the ky 17, v va u chua đuoc xem la hai chu cai rieng biet, u chi đuoc xem la bien the cua chu v.


= Them hay khong them bon tu mau f, j, w, z vao bang chu cai tieng Viet? =
Bon chu cai F, J, W, Z von co trong bang chu cai tieng Phap, tieng Anh hien khong đuoc coi la chinh thuc trong tieng Viet cung nhu trong quy uoc chung ve tieng pho thong.
Tuy nhien trong van ban hanh chinh chinh thuc thi cac chu cai nay van đuoc su dung đe viet cac ten rieng theo tieng cua cac dan toc khac nhau. Vi du nhu ten cac xa Zuoih, Jo Ngay, Za Hung,... o huyen Nam Giang, Quang Nam, xa Ea Wy huyen Ea H'leo, xa Cu E Wi huyen Cu Kuin,... o tinh Đak Lak, huyen Cu Jut o tinh Đak Nong. Ngoai ra la cach ghep van "phi Viet ngu" nhu uoih, uop, h'l, k't, kr,... cung tuy nghi đuoc su dung.
Hay nhu chinh Chu tich Ho Chi Minh khi tu tay viet di chuc đa su dung chu F thay chu PH.
Đieu nay the hien su thieu chat che ve phap ly, nhung tai Viet Nam van đuoc mac nhien thua nhan. Đa co y kien cho rang "F, J, W, Z khong the nam ngoai bang chu cai" . No can thiet trong viec xay dung tieng pho thong bao quat đuoc cac thanh to co ban trong ngon ngu cua đat nuoc, đam bao chat che trong cac van ban phap ly, cung nhu can đua vao giang day đe hoc sinh đoc đung ten que minh. Tuy nhien su viec khong thuoc nhom cap thiet va khong gay chet nguoi nen chua co cap nao quan tam chi đao va giai quyet. Ca biet co hoc gia han lam thi cho rang tieng Viet co chu viet la đay đu roi.


= Ten goi cac chu cai =
Tat ca ten goi cac chu cai trong tieng Viet đeu đuoc bat nguon tu tieng Phap. Chung thuong đuoc dung đe đanh van hoac goi ten viet tat nhu VTV (ve-te-ve), HTV (hat-te-ve),...

Ten goi cua hai cap chu cai nguyen am "a", "a" va "o", "a" chi khac ve thanh đieu. Chung bieu thi cac bien the dai ngan cua cung mot nguyen am, voi "a", "a' la nguyen am /a/, voi "o" va "a" la nguyen am /ə/. Vi trong tieng Viet khi /a/ va /ə/ la am tiet thi khong co su phan biet ve đo dai cua nguyen am nen ten goi cua hai cap chu cai "a", "a" va "o", "a" phai mang thanh đieu khac nhau đe tranh cho chung tro thanh đong am.
Bon chu cai F, J, W va Z hien tai đuoc coi la khong co trong bang chu cai quoc ngu, nhung trong đoi song co the bat gap chung trong cac tu ngu co nguon goc tu cac ngon ngu khac. Trong tieng Viet bon chu cai nay co ten goi nhu sau:

F-f: ep/ep-pho. Bat nguon tu ten goi cua chu cai nay trong tieng Phap la "effe" /ɛf/. Chu nay thuong mang am tuong ung voi cap chu PH trong tieng Viet.
J-j: gi. Bat nguon tu ten goi cua chu cai nay trong tieng Phap la "ji" /ʒi/. Chu nay thuong mang am tuong ung voi cap chu GI trong tieng Viet.
W-w: ve kep, ve đup (cu), đap-luu. Bat nguon tu ten goi cua chu cai nay trong tieng Phap la "double ve" /dubləve/. Chu nay thuong mang am tuong ung voi chu O va U neu sau 2 chu nay la nguyen am trong tieng Viet.
Z-z: det. Bat nguon tu ten goi cua chu cai nay trong tieng Phap la "zede" /zɛd/. Chu nay thuong mang am tuong ung voi chu D trong tieng Viet.
Hien đang co y kien cho rang, can bo sung them bon chu cai F, J, W va Z vao bang chu cai quoc ngu đe hop thuc hoa cach su dung đe đap ung su phat trien cua tieng Viet hien đai (nhu F thay PH, J thay GI đe giam ky tu, tranh nham sang am "ghi", Z thay D đe tranh nham sang am "đo" cua Đ). Mac du khong co cac chu cai F, J, W va Z trong bang chu cai, nguoi Viet khi gap cac chu cai nay trong cac tu ho thuong phien am tu ra đe đoc chinh xac hoac ho đoc theo kieu tieng Anh.


Chu viet tay The chu viet tay cua chu cai Latinh gom hai loai loai lon la the chu in va the chu thao, moi the chu nay lai bao gom nhieu the chu khac nhau. Trong the chu in tu hinh cua cac chu cai gan giong nhu cac chu đuoc in tren sach bao, cac chu cai đuoc viet tach roi, khong noi voi nhau. Trong the chu thao cac chu cai đuoc noi lien voi nhau. The chu in de đoc nhung viet cham, the chu thao viet nhanh hon nhung kho đoc hon. Cac truong hoc o Viet Nam khong day the chu in, chi day the chu thao. Trong thuc te, khong nhu nhung gi đuoc day o nha truong, hau het nguoi Viet Nam viet mot thu chu pha tron gom ca chu thao lan chu in. Cac chu hoa thuong đuoc viet theo the chu in vi chung de viet hon.
The chu thao đuoc day trong cac truong hoc o Viet Nam la the chu tron Anh quoc. The chu tron Anh quoc ra đoi o Anh cuoi the ky XVII, tren co so cai bien the chu tron Phap quoc (con goi la the "chu rong" ["rong" la phien am tu Phap "ronde" co nghia la tron, hinh tron]). Nhu ten goi cua no the chu tron Phap quoc do nguoi Phap tao ra. Đen the ky thu XVIII the chu tron Anh quoc đuoc truyen ba va su dung rong rai khap chau Au, trong đo co nuoc Phap, noi cung cap chat lieu đe tao nen the chu tron Anh quoc.


Chinh ta Chinh ta chu Quoc ngu la mot quy đinh xa hoi thong nhat can tuan theo. Y thuc viet đung chinh ta la y thuc van hoa. Nhung quy tac chinh ta duoi đay đa đuoc tham khao rat nhieu qua nhung thao luan ve chinh ta tieng Viet, tham chi đa quay nguoc lai lich su tu nam 1902 khi Hoi nghi Khao cuu Vien Đong đuoc to chuc tai đay, van đe ve chu Quoc ngu đa đuoc Uy ban Cai cach chu Quoc ngu đe nghi len chinh phu Toan quyen luc bay gio. Tu đo toi nay, đa co rat nhieu thao luan đuoc to chuc nen đa giup quy tac chinh ta tieng Viet dan đuoc đien che hoa toi mot muc đo kha quan hon. Song song đo, su phat trien cua khoa hoc cong nghe, đac biet la su chuan hoa cua ma chu Unicode đa mang tinh quyet đinh trong viec he thong hoa nhung quy tac ve chinh ta tieng Viet.
Hien nay phan lon cac van ban trong nuoc đuoc viet chu yeu la theo nhung "Quy đinh ve chinh ta tieng Viet va ve thuat ngu tieng Viet" ap dung cho cac sach giao khoa, bao va van ban cua nganh giao duc neu tai Quyet đinh cua Bo Giao duc so 240/QĐ ngay 5 thang 3 nam 1984  do nhung nguoi thu huong giao duc đo sau nay ra lam viec trong moi linh vuc xa hoi.


= Quan he đoi ung giua chinh ta chu quoc ngu va ngu am tieng Viet =


 Chu cai phu am đung đau tu chinh ta va am đoi ung  Phu am đau trong chu quoc ngu la cac chu cai phu am va chu ghep đung đau tu. Vi du: xem co phu am đau la x, phim co phu am đau la ph. Chu quoc ngu co 17 chu cai phu am (b, c, d, đ, g, h, k, l, m, n, p, q, r, s, t, v, x) va 11 chu ghep (ch, gh, gi, kh, ng, ngh, nh, ph, qu, th, tr). Tat ca cac chu cai phu am va chu ghep trong chu quoc ngu đeu co the lam phu am đau.


 Van chinh ta chu quoc ngu  Tieng Viet hien đai co khoang 200 van, tieng la mot am thanh đuoc ghi lai goi la chu gom nam yeu to: Phu am đau, Am đem, Am chinh, Am cuoi, va thanh đieu. Van hay con goi am van nen khong co phu am đau va co the vang mat nhieu yeu to tren, nhung am chinh va thanh đieu luon luon phai co. Van đuoc chia ra nhu sau:

Van đon: Chi co mot nguyen am va thanh đieu (a,e,o,u,..)
Van ghep: Do nhieu nguyen am hop lai va thanh đieu ma thanh (ai, ay, oai,...).Van ghep co the la nguyen am đoi hoac nguyen am ba.
Van tron: Co nguyen am o cuoi va thanh đieu (ai, eu, oai, uoi,...).
Van can: Co phu am theo sau va thanh đieu (ac, ach, am, an, ang, anh, ap, at,...).
+ A
- a, ac, ach, ai, am, an, ang, anh, ao, ap, at, au, ay.
Phu am đau: /ʔ/, b, c, ch, d, đ, g, gi, h, kh, l, m, n, ng, nh, ph, qu, r, s, t, th, tr, v, x.
Luu y: am đau /ʔ/ khong đuoc the hien tren chinh ta.
+ A
- ac, am, an, ang, ap, at.
Phu am đau: /ʔ/, b, c, ch, d, đ, g, gi, h, kh, l, m, n, ng, nh, ph, qu, r, s, t, th, tr, v, x.
+ A
- ac, am, an, ang, ap, at, au, ay.
Phu am đau: /ʔ/, b, c, ch, d, đ, g, gi, h, kh, l, m, n, ng, nh, ph, qu, r, s, t, th, tr, v, x.
+ E
- e, ec, em, en, eng, eo, ep, et.
Phu am đau: /ʔ/, b, ch, d, đ, gh, gi, h, k, kh, l, m, n, ngh, nh, ph, qu, r, s, t, th, tr, v, x.
+ E
- e, ech, enh, em, en, ep, et, eu.
Phu am đau: /ʔ/, b, ch, d, đ, gh, gi, h, k, kh, l, m, n, ngh, nh, ph, qu, r, s, t, th, tr, v, x.
Luu y: gi chi thuc su đung truoc 3 van: e, enh, ech. Khi ghep voi cac van con lai no gay ra tranh cai ve cach đoc (chang han gien co the hieu la gi+ien hoac gi+en nhung cung co the luu y la chu gen đoc la (gi+en) luoc mat đi chu i nen gen co the đoc la (gi+en))
+ I
Gom cac van:
1. i, ich, im, in, inh, ip, it, iu.
2. ia, iec, iem, ien, ieng, iep, iet, ieu.
Phu am đau: /ʔ/, b, ch, d, đ, gh, gi, h, k, kh, l, m, n, ngh, nh, ph, qu, r, s, t, th, tr, v, x.
Luu y:

Khi gi ghep voi cac van bat đau voi i thi mot chu i bi gian luoc, tru truong hop gi+ia=gia.
Khi qu ghep voi i thi chuyen i thanh y, vi du: qu+i=quy, qu+ien=quyen. qu khong ghep voi van ia
+ O
- Gom cac van:
1. o, oc, oi, om, on, ong, op, ot, oong, ooc.
Phu am đau: /ʔ/, b, c, ch, d, đ, g, gi, h, kh, l, m, n, ng, nh, ph, qu, r, s, t, th, tr, v, x.
Luu y: Am đem khong đung truoc nguyen am o, tru ngoai le: "quo".
2. oa, oac, oach, oai, oam, oan, oang, oanh, oao, oap, oat, oay,
- oac, oam, oan, oang, oat,
- oe, oen, oeo, oet; oem, oeng (hiem gap).
Phu am đau: /ʔ/, b, ch, d, đ, g, gi, h, kh, l, m, n, ng, nh, ph, r, s, t, th, tr, v, x.
+ O
- o, oc, oi, om, on, ong, op, ot.
Phu am đau: /ʔ/, b, c, ch, d, đ, g, gi, h, kh, l, m, n, ng, nh, ph, r, s, t, th, tr, v, x.
+ O
- o, oi, om, on, op, ot.
Phu am đau: /ʔ/, b, c, ch, d, đ, g, gi, h, kh, l, m, n, ng, nh, ph, qu, r, s, t, th, tr, v, x.
+ U
- Gom cac van:
1. u, uc, ui, um, un, ung, up, ut.
Phu am đau: /ʔ/, b, c, ch, d, đ, g, gi, h, kh, l, m, n, ng, nh, ph, r, s, t, th, tr, v, x.
2. ua, uoc, uoi, uom, uon, uong, uot.
Phu am đau: /ʔ/, b, c, ch, d, đ, g, gi, h, kh, l, m, n, ng, nh, ph, q, r, s, t, th, tr, v, x.
Luu y: Am /k/ khi đung truoc nguyen am đoi ua/uo đuoc ghi lai bang c, ngoai le duy nhat la "quoc" đuoc ghi lai bang q đe khu biet y nghia: q+uoc = quoc
3. uay, uan, uang, uat
- uo.
- ue, uenh, uech.
- uy, uych, uynh, uyt, uyu; uyn, uyp. (chi gap trong tu muon).
- uya, uyen, uyet.
Phu am đau: /ʔ/, b, c, ch, d, đ, g, gi, h, kh, l, m, n, ng, nh, ph, r, s, t, th, tr, v, x.
+ U
- Gom cac van:
1. u, uc, ui, uu, ung, ut, um (hiem gap; co um (u; bieu thi y kien tan thanh), hum (tieng phat ra khi nguoi ta suy nghi, tram ngam)).
2. ua, uoc, uoi, uom, uon, uong, uop, uot, uou.
Phu am đau: /ʔ/, b, c, ch, d, đ, g, gi, h, kh, l, m, n, ng, nh, ph, r, s, t, th, tr, v, x.
+ Y
- Gom cac van:
1. y.
Phu am đau: /ʔ/, h, k, l, m, qu, t, n, s, th, v (hiem gap - chi xuat hien trong ten rieng nhu: Ny, Sy, Thy, Vy, Vy).
2. yem, yen, yeng, yet, yeu. 
Phu am đau: /ʔ/.
Danh sach tren chi gom cac van co mat trong tieng Viet toan dan, mot so van co nhu: ong (cong cong), uyec (tuyec-bin), ou (nou),... hay chi xuat hien tai mot vung phuong ngu nao đo nhu: oong, ooc, un, eng,... khong đuoc liet ke.


 = Chu cai nguyen am trong van chinh ta va am đoi ung  =

Co 11 ky tu nguyen am đon A, A, A, E, E, I/Y, O, O, O, U, U.
Ngoai cac nguyen am đon, trong tieng Viet con co: 26 nguyen am đoi, con goi la trung nhi am (AI, AO, AU, AU, AY, AY, EO, EU, IA/IE (con viet la: YA/YE), IU, OA, OA, OE, OI, OI, OI, OO, OO, UA/UO, UA, UA/UO, UE, UI, UI, UO, UU, UY) va 12 nguyen am ba hay trung tam am (IEU/YEU, OAI, OAO, OAY, OEO, UAO, UAY, UOI, UOI, UOU, UYA/UYE, UYU).
Co cac nguyen am: A, A, IE/YE, OA, OO, OO, UA, UO, UO, UYE bat buoc phai them phan am cuoi đuoc chia theo quy tac đoi lap bo sung nhu sau:

Bat buoc them nguyen am cuoi, hoac phu am cuoi: A, IE/YE, UA, UO, UO.
Bat buoc them phu am cuoi: A, OA, OO, OO, UA, UYE.
Co 4 nguyen am ghep co the đung tu do mot minh hoac them am đau, cuoi, hoac ca đau lan cuoi: OA, OE, UE, UY.
Nhu vay ta chi co 29 nguyen am ghep khong them đuoc phan am cuoi la: AI, AO, AU, AU, AY, AY, EO, EU, IA (Dang bien the cua IE), IEU/YEU, IU, OI, OI, OI, OAI, OAO, OAY, OEO, UA (Dang bien the cua UO), UI, UA (Dang bien the cua UO), UI, UU, UAY, UOI, UOI, UOU, UYA (Dang bien the cua UYE) va UYU. Trong phat am va viet thanh chu Quoc ngu thi viec len xuong, keo dai am tu đe bieu hien tu tuong thanh, tuong hinh va lon, nho... luon la viec can thiet.
Co moi lien he phuc tap giua nguyen am va cach phat am cua chung. Mot nguyen am co the bieu thi cho vai cach phat am khac nhau, tuy theo no nam trong nguyen am đon, đoi hay ba, va nhieu khi cac cach viet nguyen am khac nhau tuong trung cho cung mot cach phat am.
Bang sau cho biet cac cach phat am co the tuong ung voi tung cach viet nguyen am:

Hien nay cac nha ngon ngu hoc chua co su thong nhat hoan toan ve so luong nguyen am trong tieng Viet. Tuy nhien, quan điem pho bien cho rang tieng Viet co 13 nguyen am đon, 3 nguyen am đoi va khong co nguyen am ba, gom: /i, e, ε, ɤ, ɤˇ, a, ɯ, a, u, o, ɔ, ɔˇ, εˇ, ie, ɯɤ, uo/.
Bang sau cho biet cac cach viet co the tuong ung voi tung cach phat am nguyen am đon:

Bang sau cho biet cac cach viet co the tuong ung voi tung cach phat am nguyen am đoi va ba:

* Nhieu khi khong đuoc cong nhan la nguyen am ma la van, gom nguyen am chinh va am cuoi (ban nguyen am) i.
** Nhieu khi khong đuoc cong nhan la nguyen am ma la van, gom nguyen am chinh va am cuoi (ban nguyen am) u.
*** Nhieu khi khong đuoc cong nhan la nguyen am ma la van, gom nguyen am chinh va am cuoi (ban nguyen am) o.


 = Chu cai phu am đung cuoi van chinh ta va am đoi ung  =


 Thanh đieu chinh ta va thanh đieu ngu am đoi ung  Tieng Viet la ngon ngu thanh đieu, moi am tiet cua tieng Viet đeu luon mang mot thanh đieu nao đo. Phuong ngon tieng Viet mien Bac co sau thanh đieu, phuong ngon tieng Viet mien Trung va mien Nam co nam thanh đieu.

Tru thanh ngang khong co ky hieu rieng đe bieu thi (vi vay ma mot so nguoi goi no la "thanh khong dau"), chu quoc ngu dung nam ky hieu goi la "dau thanh" hoac "dau", đe bieu thi thanh đieu cua tieng Viet.


= Quy tac su dung i va y =

Hai chu "i" va "y" đeu đuoc goi la "i", khi can phan biet thi dua theo hinh dang cua chung chu "i" đuoc goi la "i ngan" (vi chieu cao in thuong cua no ngan hon chu "y"), chu "y" đuoc goi la "y dai". Cai ten "i grec" cua chu "y" la do no đuoc vay muon tu chu Upxilon cua bang chu cai Hy Lap, nen ten goi cua no trong tieng Latinh, tieng Bo Đao Nha va tieng Phap đeu co nghia la "chu i Hy Lap". Trong tieng Hy Lap hien đai (thuong đuoc tinh moc la bat đau tu nam 1453 khi Đe quoc Đong La Ma sup đo) chu "y" bieu thi nguyen am /i/. Trong tieng Latinh chu "i" (con đuoc viet la "j") bieu thi hai nguyen am /ɪ/, /iː/ va phu am /j/. Trong chu quoc ngu, chu "i" cung đuoc dung đe ghi lai am vi /i/ va /j/ giong nhu tieng Latinh nhung khong phai luc nao hai am vi /i/ va /j/ cung đuoc ghi lai bang chu cai "i", trong mot so truong hop chung đuoc ghi lai bang chu "y".
Cac giao si phuong Tay khi đat ra chu quoc ngu vi so rang neu ghi nguyen am /i/ o đau tu bang chu cai "i" thi nhung nguoi biet tieng Latinh co the hieu lam chu "i" o đay bieu thi phu am /j/ dan toi đoc sai tu nen đa ghi nguyen am /i/ o đau tu bang chu cai Hy Lap "y" (vi trong tieng Hy Lap hien đai, chu cai "y" cung bieu thi phu am /i/ giong nhu chu cai "i" trong chu quoc ngu).
Hai van "ay" /aj/ va "ai" /aːj/ đeu mang nguyen am /a/ va ban nguyen am /j/, cai tao nen su khac biet trong cach phat am cua hai van nay la truong đo cua nguyen am /a/. Van "ay" chua nguyen am a ngan /a/, van "ai" /aːj/ chua nguyen am a dai /aː/. Su khac biet trong cach phat am cua hai van "ay" /əj/ va "oi" /əːj/ cung nam o truong đo cua nguyen am, van "ay" /əj/ chua nguyen am o ngan /ə/, van "oi" /əːj/ chua nguyen am o dai /əː/. Chu quoc ngu đa co chu "a" đe bieu thi nguyen am a ngan nhung cac giao si phuong Tay đa khong dung chu nay đe ghi lai nguyen am a ngan trong van "ay". Vi muon han che dung cac chu cai co dau nen ho đa dung chu "a" đe ghi lai ca nguyen am a dai lan nguyen am a ngan trong van "ai" va "ay". Đe phan biet hai van nay ho dung hai chu cai "i" va "y" đe ghi lai ban nguyen am /j/ trong hai van "ay" va "ai". Voi van "ai" ho dung chu "i", voi van "ay" ho dung chu "y". Hai chu "i" va "y" o đay ngoai viec bieu thi ban nguyen am /j/ trong hai van ra con bao cho nguoi đoc biet nguyen am đung truoc no la nguyen am dai hay nguyen am ngan, "i" bieu thi nguyen am dai, "y" bieu thi nguyen am ngan. Đe cho nhat quan ban nguyen am /j/ trong van "ay" (chua nguyen am o ngan) đuoc ghi bang chu "y", con trong van "oi" (chua nguyen am o dai) no đuoc ghi lai bang chu "i". Van "uy" /wi/ viet la "uy", van "ui" /uj/ viet la "ui" (uy va ui đeu mang ban nguyen am /j/, /w/ va /u/ đuoc ghi lai bang cung mot chu "u" giong nhu cac van khac). Van "uy" đung sau "q" viet la "u" nhu chau Au (quy).
Ngoai cac truong hop ke tren ra, trong cac truong hop con lai nguyen am /i/ va ban nguyen am /j/ phai đuoc viet bang chu cai "i".
Nguyen nhan dan đen viec dung hai chu y (dai) i (ngan) trong chu quoc ngu la nhu tren nhung tu thuo ban đau cua chu quoc ngu đen nay vi nhieu nguyen nhan nhu do khong biet nguon goc cua hai chu i (ngan) y (dai) trong chu quoc ngu, do thoi quen co huu, theo tham my quan ca nhan (thay o truong hop nay truong hop kia viet voi chu i hay chu y thi de nhin hon), bat chuoc theo cach viet cua nguoi khac van van, nguyen tac su dung i va y đat ra luc ban đau lien tuc bi vi pham. Ngay ca cac giao si phuong Tay cung khong tuan thu triet đe. Nguoi ta chi co gang viet đung y dai i ngan đe phan biet hai van "ay" va "ai", trong cac truong hop khac nguoi ta tuy tien viet y dai i ngan theo y minh.
Trong phuong ngu tieng Viet mien Nam, nguyen am /a/ luon la mot nguyen am dai khi đung truoc ban nguyen am /j/, khong con su đoi lap ve truong đo cua nguyen am /a/ nua, do đo "ay" va "ai" trong phuong ngu mien Nam la đong am, đeu đuoc phat am la /aj/. Vi "ay" va "ai" trong phuong ngu mien Nam chi la hai cach viet khac nhau theo quy uoc chinh ta cua cung mot van nen nguoi mien Nam hay viet sai chinh ta cac tu co "ay" va "ai", cho theo chinh ta phai viet la "ay" thi lai viet "ai" va nguoc lai, cho phai viet la "ai" thi lai viet la "ay".
Nham cham dut tinh trang viet i ngan i dai lung tung, đa co mot so nguoi, co quan, to chuc đat ra quy tac su dung i va y cua rieng minh, quy đinh khi nao viet chu i, khi nao viet chu y. Cac quy tac nay thuong khong xet đen nguyen nhan cac giao si phuong Tay đua hai chu i (ngan) y (dai) vao chu quoc ngu.


 Quy tac su dung i va y trong sach giao khoa  Nguyen am trong cac am tiet mo, viet i ngan: ki (thuat), li (thuyet), mi (thuat), hi (vong), (nghe) si,...
Nguyen am đung mot minh (am tiet đoc lap) thi se viet i ngan neu la tu thuan Viet: i (eo), i (a) i (ach), (beo) i, (am) i,... va y dai, neu la tu Han Viet: y (kien), (luu) y, y (si), (chuan) y...
Nguyen am đung đau am tiet, co to hop nguyen am hoac nguyen am đoi, viet y dai: yeu (quy), yeu (đieu), yen (tiec), yeng (hung), huynh huych...
Trong cac am tiet nua mo, neu la to hop nguyen am [wi], nhu trong cac tu quy (tac), (tham) thuy, (ma) tuy, (xuong) tuy, quy luy... thi viet y dai. Neu la to hop nguyen am [uj], nhu trong cac tu cui (đau), tui (quan), tui (ho), xui (bay), (tan) lui... thi viet i ngan.


 Kieu moi  Tru ten rieng, đe xuat tuong đoi hop ly cach dung hai chu i ngan va y dai hien nay nhu sau:

Đoi voi cac am tiet co phu am đau /ʔ/, am đem /Ø/, am chinh /i/ va am cuoi /Ø/, thi co hai cach viet:
Dung "i" trong cac truong hop tu thuan Viet, cu the la: i - i to; i - i, i ach, i a i ach, i am, i oap; i - lon i, i eo, i oi; i - i a i oi, i oang, i oi; i - i, beo i
Dung "y" trong cac truong hop con lai (thuong la tu Han-Viet), vi du: y - y te, y nguyen, y phuc; y - y lai; y - y nghia, y kien...
Đoi voi cac am tiet co am đem /Ø/ va am chinh /iə/ thi dung "i". Vi du: chia, đia, tia... kien, mien, thien... Tru truong hop co am đau /ʔ/ va am cuoi khong /Ø/ thi dung "y": yem, yen, yeng, yeu...
Đoi voi cac am tiet co am đem /w/, am chinh la /i/ hoac /iə/ thi dung "y". Vi du: huy, quy, quyt... khuya, tuya, xuya... quyen, chuyen, tuyet, thuyet...
Viec bieu dien nguyen am /i/ trong cac truong hop con lai (am đem /Ø/) thi dung "i". Vi du: inh, ich, it... bi, chi, hi, ki, khi, li, mi, phi, ti, si, vi... binh, chinh, hit, kim, lim, mim, nin, phinh, tinh, sinh, vinh...
Viec bieu dien am cuoi /-j/ khong co gi thay đoi, van dung "y" trong cac truong hop co nguyen am chinh ngan: (ban) tay, (tho) may, tay, say... va dung "i" trong cac truong hop con lai: (lo) tai, (ngay) mai, coi, coi, coi...
Dung "i" trong truong hop cac tieng co phu am đau + van "i" (vi du: li, mi, ki, thi, si...) đeu thong nhat viet bang "i" (i ngan). Vi du: li luan, li tuong, thi si, nuoc Mi, banh mi, ki niem, v.v... ma khong viet "y" (y dai) nhu truoc đay. Đay la quy đinh cua Bo Giao duc Viet Nam tu nam 1983 . Hien nay Nha xuat ban Giao duc van thuc hien nghiem chinh quy đinh nay trong viec in Sach giao khoa cac loai.
Theo quy đinh cua Bo giao duc (1984) co quy đinh cach viet "I" nhu sau:
- Neu khong co su thay đoi ve am va nghia, tru truong hop "Y" đung sau "QU", hau het cac tu co am "I" o cuoi đeu đuoc viet thong nhat bang "I". Thi du: Hi sinh, ki niem, li luan, tham mi,...
- Neu "I" hoac "Y" đung mot minh, đung đau tu hoac o giua tu, ta viet theo thoi quen cu. Thi du: y nghia, y te, yeu thuong, Nguyen Khuyen,...


 Kieu cu  Cach dung "i" hoac "y" kieu cu thi thuong can cu vao Han Viet Tu đien cua Đao Duy Anh (1931). Theo đo thi "y" đuoc dung thay "i" voi nhung tu goc Han Viet neu đung sau cac phu am h, k, l, m, t, va q (qu). Vi vay nen co "ngua hi", "ti tay" (goc Nom) nhung "song hy", "ty nan" (goc Han Viet). Nhung phu am khac thi van dung "i" nhu "tang ni" chu khong co ny (tuy nhien co ca si mang ten la "To Ny" tung tham gia chuong trinh Giong Hat Viet). Nguoi Viet o hai ngoai day tieng Viet cho tre em dung meo đe nho sau phu am tren bang cau "hoc mau len keo ta quen".


= Quy tac đanh dau thanh =

Trong cac nguyen am đoi va ba co it nhat hai cach đat dau phu len chung, trong đo mot cach ("cach moi") dua tren ly thuyet ngon ngu hoc.
Trong xep thu tu chu cai, cac chu cai đuoc uu tien, tiep sau la dau am, dau thanh đieu, va sau cung la chu hoa/chu thuong. Qua trinh uu tien nay đuoc thuc hien lan luot tren cac am tiet. Vi du mot tu đien se xep "tuan thu" truoc "tuan chay".
Co nhieu quan điem khac nhau ve viec vi tri đat dau thanh, mot trong cac quan điem đo nhu sau:

Voi cac am tiet [-tron moi] (am đem /Ø/) co am chinh la nguyen am đon: Đat dau thanh đieu vao vi tri cua chu cai bieu dien cho am chinh đo. Vi du: a, ta, nha, nhan, ganh, ngang...
Voi cac am tiet [+tron moi] (am đem /w/, đuoc bieu dien bang "o, u") co am chinh la nguyen am đon thi cung bo dau thanh đieu vao vi tri chu cai bieu dien cho am chinh. Vi du: hoa, hoe, quy, qua, quo, thuy, nguy, hoan, quet, quat, quyt, suyt, loa, tue,...
Voi cac am tiet co am chinh la nguyen am đoi:
Neu la am tiet [-khep] (nguyen am đuoc viet la: "ie, ye, uo, uo"; am cuoi đuoc viet bang: "p, t, c, ch, m, n, ng, nh, o, u, i") thi bo dau len chu cai thu hai trong to hop hai chu cai bieu dien cho am chinh. Vi du: yeu, uon, uon, tien, chuyen, muon, muon, thien, thuom, nguoi, vieng, muong, cuong...
Neu la am tiet [+khep] (nguyen am đuoc viet la: "ia, ya, ua, ua") thi nhat loat bo dau vao vi tri chu cai thu nhat trong to hop hai chu cai bieu dien cho am chinh. Vi du: tia, tua, cua, thua, khua, ua,...
Phan biet vi tri đat dau thanh đieu o to hop "ua" va "ia":
Voi "ia" thi phan biet bang su xuat hien hay vang mat cua chu cai "g" o đau am tiet. Co "g" thi đat vao "a" (gia, gia, gia...), khong co "g" thi đat vao "i" (bia, chia, tia...). Truong hop đac biet: "gia" (trong tu "giat gia", co nghia la "giat giu") - cach đoc: ghep phu am "gi" voi nguyen am kep "ia"; "gin" (trong tu "giu gin") - cach đoc: ghep phu am "gi" voi van "in"; "gi" - cach đoc: ghep phu am "gi" voi nguyen am đon "i"; tuong tu: gieng; gieng; gieng; giet; gin.
Voi "ua" thi phan biet bang su xuat hien hay vang mat cua chu cai "q". Co "q" thi đat vao "a" (quan, qua, qua...), khong co "q" thi đat vao "u" (tua, mua, chua...). Hoac đe gian tien cho viec lam bo go, co the coi "qu" nhu la mot to hop phu am đau tuong tu nhu "gi, nh, ng, ph, th"... Khi đo, se coi "quan, qua, qua"... nhu la nhung am tiet co am đem /Ø/.
Trong đoi song, hien van ton tai hai cach đat dau thanh trong tieng Viet, van xuat hien tren cung mot van ban, lam cho van ban đep hon, van khong sai. Vi du "hoa" la mot cach đat dau thanh khac cho "hoa", trong đo "hoa" con goi la cach đat dau thanh "cu". Bang sau liet ke cac truong hop ma hai cach đat dau thanh khac nhau:

 


= Dau cau dung kem chu quoc ngu =
Mot so loai dau thuong dung trong chu Quoc ngu


Nguon goc mot so chu cai chu quoc ngu a: Vay muon tu tieng Latinh. Trong tieng Latinh dau am ngan (˘) đuoc them vao phia tren cac chu cai nguyen am đe bieu thi nguyen am ngan, "a" bieu thi nguyen am ngan /a/. Nguyen am ngan va nguyen am dai co cach phat am giong nhau nhung thoi gian phat am cua nguyen am dai dai hon nguyen am ngan. "A" khong đuoc coi la mot chu cai trong bang chu cai tieng Latinh. Chu quoc ngu dung chu "a" đe bieu thi nguyen am ngan /a/ khi co su phan biet ve đo dai cua nguyen am /a/. Vi du: [kan] va [kaːn]) đuoc lan luot ghi lai bang chu quoc ngu la "can" va "can".
a: Vay muon tu tieng Bo Đao Nha. Trong tieng Bo Đao Nha "a" bieu thi nguyen am /ɐ/ va /ɐ/. Hai nguyen am /ɐ/ va /ɐ/ trong tieng Bo Đao Nha la nguyen am đoc manh, dau mu (ˆ) phia tren chu a bieu thi đo cao cua chung. "A" khong đuoc coi la mot chu cai trong bang chu cai tieng Bo Đao Nha. Chu quoc ngu dung chu "a" đe bieu thi nguyen am ngan /ə/ khi co su phan biet ve đo dai cua nguyen am /ə/, dau mu (ˆ) phia tren chu a bieu thi đay la nguyen am dai. Nguyen am ngan va nguyen am dai co cach phat am giong nhau nhung thoi gian phat am cua nguyen am dai dai hon nguyen am ngan. Vi du: [kən] va [kəːn]) lan luot đuoc ghi bang chu quoc ngu la "can" va "con".
c: Vay muon tu tieng Bo Đao Nha. Trong tieng Bo Đao Nha chu "c" khi đung truoc "a", "o", "u" se bieu thi phu am /k/, khi đung truoc "e", "i" se bieu thi phu am /s/. Chu quoc ngu dung chu "c" đe bieu thi phu am /k/. Vi trong tieng Bo Đao Nha chu "c" khi đung truoc "e", "i" se bieu thi phu am /s/ nen đe tranh cho nhung nguoi biet tieng biet Bo Đao Nha khoi đoc sai, trong chu quoc ngu phu am đau /k/ đuoc ghi lai bang chu "c" khi sau no la nguyen am "a", "a", "a", "o", "o", "o", "u", "u", ghi bang chu "k" neu sau no la nguyen am "e", "e", "i". Vi du: /kɛɔ/ đuoc ghi lai bang chu quoc ngu la "keo", khong đuoc viet la "ceo".
ch: Vay muon tu tieng Bac Bo Đao Nha. Dua theo thong ke hien đai, trong tieng Bac Bo Đao Nha thuoc huyen Guarda, mien Beira Alta, noi Francisco de Pina đa truong thanh, rat co kha nang chu cai ghep đoi "ch" bieu thi bang am vi /ʧ/. Chu quoc ngu đa muon chu cai ghep đoi "ch" voi am vi /ʧ/ cua tieng Bac Bo Đao Nha đe ghi mot am vi trong tieng Viet [c]. Phuong ngu mien Nam co su lan lon "CH" thanh "T" cho phu am cuoi.
d: Trong hau het cac he thong chu viet dua tren chu Latinh chu "d" thuong dung đe ghi lai phu am /d/ hoac /d/ nhung vi trong tieng Viet trung đai (va ca tieng Viet hien đai) khong co hai phu am nay nen chu "d" đuoc dung đe ghi lai mot phu am trong tieng Viet trung đai co cach phat am gan giong la /ð/. Phu am /ð/ khong con ton tai trong tieng Viet hien đai, no đa bien đoi thanh phu am /z/ trong phuong ngu Bac va phu am /j/ trong phuong ngu Nam.
đ: Chu nay đuoc tao thanh bang cach them mot net gach ngang ngan vao chu "d" đe ghi lai phu am /ɗ/, y la cach phat am cua phu am /ɗ/ co phan giong voi phu am /d/ va /t/.
e: Vay muon tu tieng Bo Đao Nha. Trong tieng Bo Đao Nha "e" bieu thi nguyen am /e/ va nguyen am đoi /əj/. Nguyen am /e/ trong tieng Bo Đao Nha la nguyen am đoc nang, dau mu (ˆ) phia tren chu e bieu thi đo cao cua no. "E" khong đuoc coi la mot chu cai trong bang chu cai tieng Bo Đao Nha. Chu quoc ngu dung chu "e" đe bieu thi nguyen am /e/ va /ə/ (trong nguyen am đoi "ie" /iə/).
g: Vay muon tu tieng Bo Đao Nha. Trong tieng Bo Đao Nha chu cai "g" khi đung truoc "a", "o", "u" se bieu thi phu am /ɡ/, khi đung truoc "e", "i" se bieu thi phu am /ʒ/. Chu quoc ngu muon chu cai "g" cua tieng Bo Đao Nha đe ghi lai mot phu am trong tieng Viet co cach phat am gan giong voi /ɡ/ la /ɣ/. Vi trong tieng Bo Đao Nha chu cai "g" khi đung truoc "e", "i" se bieu thi phu am /ʒ/ nen đe tranh cho nguoi biet tieng Bo Đao Nha khoi đoc sai chu quoc ngu chu ghep đoi "gh" muon tu tieng Y đe ghi lai /ɣ/ khi sau no la nguyen am "e", "e", "i". Vi du: /ɣo/, /ɣe/ lan luot đuoc ghi bang chu quoc ngu ghi la "go", "ghe", khong viet la "gho", "ge".
gh: Vay muon tu tieng Y. Trong tieng Y chu cai "g" bieu thi phu am /ɡ/ khi đung truoc "a", "o", "u", bieu thi phu am /dʒ/ khi đung truoc "e", "i". Phu am /ɡ/ khi đi voi nguyen am "e", "i" se đuoc ghi lai bang "gh". Chu quoc ngu muon chu "g" cua tieng Bo Đao Nha đe ghi lai phu am /ɣ/ cua tieng Viet. Trong tieng Bo Đao Nha cung co hien tuong "g" khi đung truoc "e", "i" đoc khac voi "g" đung truoc "a", "o", "u". Đe tranh cho nhung nguoi biet tieng Bo Đao Nha va tieng Y khoi đoc sai, trong chu quoc ngu phu am /ɣ/ se đuoc ghi lai bang chu ghep đoi "gh" muon tu tieng Y khi sau no la nguyen am "e", "e", "i". Vi du: /ɣe/, /ɣo/ lan luot đuoc ghi bang chu quoc ngu ghi la "ghe" "go", khong viet la "ge", "gho".
gi: Vay muon tu tieng Y. Trong tieng Y chu cai "g" bieu thi phu am /ɡ/ khi đung truoc "a", "o", "u", bieu thi phu am /dʒ/ khi đung truoc "e", "i". Khi sau "g" la "i", sau "i" la "a", "o", "u" thi "i" khong ghi lai am vi nao, no chi đong vai tro la mot chi bao ve cach phat am cua chu "g" đung truoc no, cho biet rang chu "g" o đay bieu thi phu am /dʒ/ chu khong phai la /ɡ/. Vi phu am /ʝ/ cua tieng Viet trung đai co cach phat am gan giong voi phu am /dʒ/ cua tieng Y nen chu quoc ngu đa muon "gi" cua tieng Y đe ghi lai phu am /ʝ/ va am tiet /ʝi/ cua tieng Viet trung đai. Trong phuong ngu Bac va phuong ngu Nam cua tieng Viet hien đai phu am /ʝ/ khong con ton tai, no đa bien đoi thanh phu am /z/ trong phuong ngu Bac va phu am /j/ trong phuong ngu Nam. Ngay nay, "dan" va "gian", "di" va "gi" trong hai phuong ngu Bac va Nam la đong am.
i: Khong ro tu đau trong phuong ngu mien Nam, neu ghep voi mot phu am cuoi thi đa so đoc thanh "U" ngoai tru "M". Thi du: Inh/un,it/ut,ich/ut
k: Vay muon tu tieng Hy Lap. Trong tieng Hy Lap chu cai "k" bieu thi phu am /k/. Trong chu quoc ngu phu am đau /k/ đuoc ghi lai bang chu "k" khi sau no la nguyen am "e" /ɛ/, "e" /e/, "i/y" /ɛ/, ghi bang chu "c" khi sau no la nguyen am "a", "a", "a", "o", "o", "o", "u", "u". Muc đich la đe tranh cho nhung nguoi biet tieng Bo Đao Nha khoi đoc sai vi trong tieng Bo Đao Nha chu "c" khi đung truoc ba chu "e", "i", "y" se bieu thi phu am /s/, chu khong phai la phu am /k/.
kh: Bat nguon tu cach chuyen tu cac phu am bat hoi cua tieng Hy Lap co đai sang chu Latinh. Cac phu am bat hoi trong tieng Hy Lap co đai đuoc chuyen tu sang chu Latinh bang cach lay mot chu cai bieu thi mot phu am co cach phat am tuong tu voi phu am can chuyen tu nhung khong bat hoi roi them chu "h" vao phia sau. Phu am bat hoi /kʰ/ cua tieng Hy Lap co đai (trong tieng Hy Lap đuoc ghi bang chu "χ") đuoc chuyen tu sang tieng Latinh thanh "ch". Tieng Viet trung đai cung co phu am /kʰ/. Chu quoc ngu đa phong theo cach thuc chuyen tu tren đe ghi lai phu am /kʰ/ cua tieng Viet trung đai bang chu cai ghep đoi "kh" (chu cai ghep đoi "ch" đa dung đe ghi lai mot phu am khac cua tieng Viet). Trong tieng Viet hien đai phu am /kʰ/ khong con ton tai trong phuong ngu Bac, no đa bien đoi thanh phu am /x/, phuong ngu Nam thi van con phu am nay.
nh: Vay muon tu tieng Bo Đao Nha. Trong tieng Bo Đao Nha va quoc ngu chu cai ghep đoi "nh" đeu bieu thi phu am /ɲ/.
o: Vay muon tu tieng Bo Đao Nha. Trong tieng Bo Đao Nha chu o voi dau mu dau mu (ˆ) "o" bieu thi nguyen am /o/. Nguyen am /o/ trong tieng Bo Đao Nha la nguyen am đoc nang, dau mu (ˆ) phia tren chu o bieu thi đo cao cua no. "O" khong đuoc coi la mot chu cai trong bang chu cai tieng Bo Đao Nha. Chu quoc ngu cung dung chu "o" đe bieu thi nguyen am /o/ giong nhu trong tieng Bo Đao Nha.
ph: Bat nguon tu cach chuyen tu cac phu am bat hoi cua tieng Hy Lap co đai sang chu Latinh. Cac phu am bat hoi trong tieng Hy Lap co đai đuoc chuyen tu sang chu Latinh bang cach lay mot chu cai bieu thi mot phu am co cach phat am tuong tu voi phu am can chuyen tu nhung khong bat hoi roi them chu "h" vao phia sau. Phu am bat hoi /pʰ/ cua tieng Hy Lap co đai (trong tieng Hy Lap đuoc ghi bang chu "φ") đuoc chuyen tu sang tieng Latinh thanh "ph". Tieng Viet trung đai cung co phu am /pʰ/ nen chu quoc ngu đa muon chu cai ghep đoi "ph" đe ghi lai /pʰ/ cua tieng Viet trung đai. Phu am /pʰ/ khong con ton tai trong tieng Viet hien đai, no đa bien đoi thanh phu am /f/.
s: Vay muon tu tieng Bo Đao Nha. Đa so phat am "S" thanh "X".
th: Bat nguon tu cach chuyen tu cac phu am bat hoi cua tieng Hy Lap co đai sang chu Latinh. Cac phu am bat hoi trong tieng Hy Lap co đai đuoc chuyen tu sang chu Latinh bang cach lay mot chu cai bieu thi mot phu am co cach phat am tuong tu voi phu am can chuyen tu nhung khong bat hoi roi them chu "h" vao phia sau. Phu am bat hoi /tʰ/ cua tieng Hy Lap co đai (trong tieng Hy Lap đuoc ghi bang chu "τ") đuoc chuyen tu sang tieng Latinh thanh "th". Tieng Viet cung co phu am /tʰ/ nen chu quoc ngu đa muon chu cai ghep đoi "th" đe ghi lai phu am /tʰ/ cua tieng Viet.Nguoi Thu Dau Mot xua kia đa so phat am sai "TH" thanh "KH".
x: Vay muon tu tieng Bo Đao Nha. Trong tieng Bo Đao Nha chu cai "x" khi đung đau tu luon bieu thi phu am /ʃ/. Chu quoc ngu dung chu "x" đe ghi lai mot phu am cua tieng Viet trung đai co cach phat am gan giong voi phu am /ʃ/ la /ɕ/. Phu am /ɕ/ khong con ton tai trong tieng Viet hien đai, no đa bien đoi thanh phu am /s/.


Vi the phap ly cua chu Quoc ngu Tuy bo chu Latinh cho tieng Viet thuong đuoc goi la "chu Quoc ngu", no chi đuoc xem nhu la mot bo chu viet pho thong thuong dung tren thuc te cho tieng Viet hien nay. Khong co bat ky van ban phap ly nao o cap nha nuoc quy đinh hay cong nhan chu Latinh la "Quoc tu" (chu viet quoc gia) hay "van tu chinh thuc". Hien phap nuoc Cong hoa Xa hoi chu nghia Viet Nam 2013, chuong I đieu 5 muc 3 ghi la "Ngon ngu quoc gia la tieng Viet", khang đinh tieng Viet la Quoc ngu nhung khong đe cap toi "Quoc tu".
O cac van ban thuoc linh vuc hanh chinh, tieng Viet thuong đuoc viet bang chu Quoc ngu theo "Quy đinh ve chinh ta tieng Viet va ve thuat ngu tieng Viet" ap dung cho cac sach giao khoa, bao va van ban cua nganh giao duc, neu tai Quyet đinh cua Bo Giao duc so 240/QĐ ngay 5 thang 3 nam 1984. Ngoai linh vuc nay, khong co quy đinh nao yeu cau nguoi Viet trong đoi song hien nay chi đuoc viet tieng Viet bang chu Quoc ngu va cam viet tieng Viet bang chu Han va chu Nom. Hien phap chuong I đieu 5 muc 3 cung ghi "Cac dan toc co quyen dung tieng noi, chu viet, giu gin ban sac dan toc, phat huy phong tuc, tap quan, truyen thong va van hoa tot đep cua minh", nen neu co bo luat hay quy đinh nao đo đuoc đat ra đe cam nguoi Viet hien tai viet tieng Viet bang chu Han va chu Nom nhu nguoi Viet xua thi se la mot bo luat vi hien.
Du chu Latinh cho tieng Viet đa đuoc tao ra boi cac tu si Dong Ten cua Bo Đao Nha va Y vao the ky XVII, nhung sau 200 nam thi tieng Viet van đuoc viet pho bien bang chu Han va chu Nom. Chinh quyen phong kien cung khong co luat cong nhan van tu chinh thuc, nen luc đo vi the cua chu Han va chu Nom cung chua phai la Quoc tu. Tuy vay chu Nom khi đo cung hay đuoc goi la "Quoc am", "Quoc ngu". Nguoi Viet cung khong co ly do gi đe thay đoi chu viet pho bien, nen chu Latinh cho tieng Viet khi đo thuong đuoc dung trong pham vi xung quanh nhung nha truyen giao.
Phai đen thoi ky Phap thuoc o cuoi the ky XIX, sau su xam luoc cua Thuc dan Phap, chinh quyen Đong Duong o Nam Ky đua ra nhung quy đinh phap ly bao ho chu Latinh cho tieng Viet thay the chu Han va chu Nom, đe khien tieng Viet đong van tu voi tieng Phap cung su dung chu Latinh. Đong thoi chu Latinh cho tieng Viet cung bat đau đuoc goi la chu Quoc ngu. Sang the ky XX, mo rong chinh sach dung chu Quoc ngu ra Bac Ky. Tu đo tieng Viet đuoc viet pho bien bang chu Latinh. Nguoi Viet cung dan bi "mu chu" đoi voi chu Han va chu Nom.
Theo tu lieu trong "Le ky niem 70 nam Ngay thanh lap Hoi Truyen ba Quoc ngu (25/5/1938)" do Bo Giao duc va Đao tao to chuc ngay 25/5/2008, thi Hoi ra đoi ngay 25/5/1938. Ngay 29/7/1938, Thong su Bac Ky la nguoi Phap cong nhan su hop phap cua Hoi, va Hoi cho rang đo la dau moc chac chan cho vi the "chu Quoc ngu" cua chu Latinh cho tieng Viet. Viec co đong cho hoc "chu Quoc ngu" o Viet Nam gan voi cac phong trao cai cach trong giai đoan 1890 - 1910 nhu Hoi Tri Tri, phong trao Duy Tan, Đong Kinh Nghia Thuc va nganh bao chi moi hinh thanh, đa thua nhan va co vu hoc "chu Quoc ngu", coi la phuong tien thuan loi cho hoc hanh nang cao dan tri .
Theo Tien si Tran Trong Duong, sac lenh so 20 do Vo Nguyen Giap ky nam 1945 "co quy đinh ve viec su dung chu Quoc ngu va coi đo la chu viet cua nuoc minh."


Van đe cai tien chu Quoc ngu Tu giua the ky 20, mot so nguoi tim cach cai tien chu Quoc ngu, va cho rang can lam gian tien va hop li hon. Tuy nhien, sua đoi chu viet la cong viec kho khan, phai đuoc hang trieu nguoi chap nhan, nen thuc ra chua co cai tien nao đuoc ung dung. Duoi đay la hai phuong an noi bat đuoc đua ra:


= Du thao cua Giao su Hoang Phe =
Du thao Phuong an cai tien chu Quoc ngu buoc đau đuoc Giao su Hoang Phe xay dung vao nam 1960-1961. Ong đa dua vao co so phan tich he thong ngu am tieng Viet đa đuoc cac nha Viet ngu hoc (nhung nguoi chuyen ve am vi hoc tieng Viet) co ban chap nhan.


= Đe xuat cua Pho giao su Bui Hien =
Pho giao su Bui Hien tung cong bo mot đe xuat "Phuong an cai tien chu quoc ngu" o Bao Giao duc va Thoi đai so 72 ngay 8/9/1995. Đay chi la mot nghien cuu ca nhan ma ong Hien theo đuoi tu lau. Cuoi nam 2017, sau mot cuoc hoi thao thi đe xuat cua ong đuoc đua ra truyen thong va đa co ban cai soi noi do nhung khac la trong loi viet "cai tien" ma ong đua ra. Ban cai lang xuong khi cac chuyen gia xac đinh neu co cai tien loai chu viet ma hang trieu nguoi o trong va ngoai nuoc đang su dung, thi se khong the đon gian nhu mot ca nhan đe xuat.


Ho tro tren may tinh Cac phong chu Unicode chua cac chu cai tieng Viet; nam rai rac trong phan "Latin Co ban", "Latin-1 Them", "Latin Mo rong-A", "Latin Mo rong-B", va Latin Mo rong Them.
Chu quoc ngu co the đuoc bieu thi trong ASCII dua tren quy uoc nhu VIQR. Truoc khi Unicode đuoc dung rong rai, cac phong chu TCVN3, VNI, va VISCII cung đa đuoc dung đe bieu thi tieng Viet. Ngay nay UTF-8 la ma hoa đuoc dung rong rai tren may tinh cho tieng Viet.
Nhieu ban phim may tinh khong ho tro viec nhap truc tiep cac ky tu tieng Viet. Đieu nay dan đen su ra đoi cua cac phan mem cho phep thuc hien cac phuong phap nhap ky tu tieng Viet theo quy uoc nhu Telex, VIQR hay VNI.


Xem them Am vi hoc tieng Viet
Tu vung tieng Viet
Van hoc Viet Nam


Ghi chu Chu thich Thu muc tham khao Tran, Anh Q. (2022). "Catholicism and the Development of the Vietnamese Alphabet, 1620–1898". Journal of Vietnamese Studies. 17 (2–3): 9–37. doi:10.1525/vs.2022.17.2-3.9.
Pham Thi Kieu Ly (2024). Lich su chu quoc ngu, 1615–1919. Thanh Thu bien dich. Nha xuat ban Van hoc & Omega Plus. ISBN 9786044779621.
Pham Thi Kieu Ly (2024b). 100 cau hoi ve lich su chu quoc ngu. Nha xuat ban Khoa hoc Xa hoi & Omega Plus. ISBN 9786043642896.


= Xem them =
Pham Thi Kieu Ly; Ta Huy Long (2023). Hanh trinh sang tao chu Quoc ngu. Nha xuat ban Kim Đong.


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Chu Quoc ngu tai Wikimedia Commons