Đao Wake (con goi la Ran san ho vong Wake) la mot ran san ho vong nam o Tay Thai Binh Duong, thuoc phan đong bac tieu vung Micronesia, cach Guam 2.416 km (1.501 dam) ve phia đong, Honolulu 3.698 km (2.298 dam) ve phia tay va Tokyo 3.204 km (1.991 dam) ve phia đong nam. Wake la mot lanh tho chua hop nhat va phi to chuc cua Hoa Ky. Đay la mot trong nhung hon đao co lap nhat tren the gioi, noi gan nhat co nguoi o la ran san ho vong Utirik thuoc quan đao Marshall cach đo 953 km (592 dam) ve phia đong nam.
Đao Wake do Khong quan Hoa Ky quan ly duoi thoa thuan voi Bo Noi vu Hoa Ky. San bay Wake Island đuoc su dung chu yeu lam điem tiep nhien lieu dung va ha canh khan cap cho may bay quan su o giua Thai Binh Duong la trung tam dien ra cac hoat đong. 3.000 m (9.800 ft) la đo dai đuong bang lon nhat o quan đao Thai Binh Duong. Toa lac phia nam đuong bang la Wake Island Launch Center, mot co so phong ten lua Reagan Test Site (cho thu ten lua Reagan) do Co quan phong thu ten lua (MDA) va Bo tu lenh phong thu ten lua va khong gian luc quan Hoa Ky (SMDC) đieu hanh. Co khoang 94 nguoi song tren đao va viec tiep can đao bi han che.
Vao ngay 11 thang 12 nam 1941, đao Wake đa tro thanh noi ghi dau buoc lui đau tien ve quan su cua Đe quoc Nhat Ban trong cuoc chien voi quan đoi Hoa Ky trong Chien tranh the gioi thu hai. Hai quan, Thuy quan luc chien va mot so nhan vien dan su đa đay lui cuoc xam lang cua nguoi Nhat, đanh đam hai tau khu truc va mot tau cho linh. Tuy nhien sau đo 12 ngay, vao ngay 23 thang 12, quan Nhat đa chiem đuoc đao nho su ho tro lon lao cua nhung chiec may bay xuat phat tu tau san bay tro ve tu tran Tran Chau Cang. Hon đao chiu su chiem đong cua quan đoi Nhat cho đen cuoi cuoc chien.
Vao ngay 5 thang 1 nam 2009, tong thong George W. Bush tuyen bo cac vung đat noi va ngap nuoc tai ran san ho la mot phan cua Pacific Remote Islands Marine National Monument (tam dich: di tich quoc gia hai đao xa Thai Binh Duong). Vi muc đich thong ke, đao Wake đa đuoc To chuc tieu chuan hoa quoc te xep vao nhom cac tieu đao xa cua Hoa Ky (UM-79).


Đia ly Đao Wake nam trong phia tay cua Đuong phan đinh ngay quoc te va đi truoc 50 tieu bang Hoa Ky mot ngay.
Mac du Đao Wake chinh thuc đuoc goi la mot đao nhung no thuc su la mot ran san ho vong bao gom ba đao (Đao Wake, Đao Wilkes va Đao Peale) nam tren vanh san ho vay quanh mot vung bien trung tam. Viec am chi mot ran vong nhu mot hon đao la y cua Hai quan Hoa Ky truoc Chien tranh the gioi thu hai đe phan biet Đao Wake voi cac ran san ho vong khac, đa so nam trong lanh tho Nhat Ban.

Vi tri đia ly: 19°18′B 166°38′Đ
Dien tich (đat): 2,5 dam vuong Anh (6,5 km²)
Bo bien: Quan the san ho Wake - 21,0 dam Anh (33,8 km) Đao Wake - 12,0 dam Anh (19,3 km)
Tuyen bo chu quyen hai phan
Khu vuc kinh te đac biet: 200 hai ly (370 km)
Lanh hai: 12 hai ly (22 km)
Cac cao đo:
thap nhat: Thai Binh Duong, 0 bo (0 m)
điem cao nhat: Điem Vit (Ducks), 20 bo (6 m)


Moi truong = Khi hau =
Đao Wake nam trong vung khi hau nhiet đoi nhung bi anh huong cua bao that thuong trong mua đong. Nhiet đo mat bien am ap quanh nam, len đen tren 80 °F (26,7 °C) trong mua he va mua thu. Bao nhiet đoi đoi khi đi qua đao.


= Bao Ioke =
Ngay 28 thang 8 nam 2006, Khong quan Hoa Ky di tan tat ca 188 nguoi song tren đao va đinh hoan moi hoat đong khi bao Ioke, manh cap 5, đi ve huong Đao Wake. Vao 31 thang 8, tam phia tay nam cua bao đi qua đao voi suc gio tren 185 dam mot gio (300 km/h) lam bien dang len va song to cao đen 20 ft (6m) truc tiep vao trong pha nuoc gay thiet hai lon. Mot đoi kiem đinh va sua chua cua Khong quan Hoa Ky quay tro lai đao thang 9 nam 2006 va tu sua lai phan nao khu vuc san bay va cac co so tien nghi đe sau đo đua moi thu tro lai binh thuong.


Lich su = Truoc khi nguoi chau Au tim ra =
Mot vai cau chuyen truyen khau hiem hoi cua nguoi Marshall ban xu đa am chi rang truoc khi nguoi chau Au toi tham hiem vung nay thi cac cu dan Marshall gan đo đa đen noi ngay nay la Đao Wake ma ho goi la Enen-kio sau khi mot loai hoa bui mau cam nho đuoc tim thay tren đao. Theo ton giao Marshall co, nhung bua phep xam quanh tren nguoi cac tu truong goi la Iroijlaplap đuoc xam bang xuong nguoi con tuoi vi the đoi hoi phai co nguoi chiu hy sinh. Mot nguoi co the cuu lay minh ma khong phai hy sinh neu nguoi ay lay đuoc xuong canh cua mot con chim bien that to ma nghe noi la chi song o đao Enen-kio. The la cac nhom nho se đi đen đao voi hy vong lay đuoc va mang ve cai xuong nhu the đe cuu lay mot mang nguoi.
Dua vao cau chuyen truyen khau nay cung voi khai niem ve quyen su dung đat truoc tien đe tuyen bo chu quyen, nhu thuong thay trong van hoa nguoi Marshall lam ly le trong dan xep cac vu tranh chap đat đai, mot nhom nho nguoi co nguon goc Marshall ly khai, tu goi ho la Vuong quoc EnenKio va tuyen bo chu quyen đoi voi Đao Wake. Chinh quyen Quan đao Marshall va Hoa Ky, ca hai cung đang tranh chap chu quyen tren đao, manh me bac bo loi tuyen bo chu quyen nay. Khong co bang chung cho rang co khu đinh cu thuong truc cua cu dan đao Marshall tren Đao Wake.


= Cac cuoc tham hiem va kham pha tu chau Au =
Ngay 20 thang 10 nam 1568, Alvaro de Mendana de Neyra, mot nha tham hiem Tay Ban Nha, cung voi hai con tau Los Reyes va Todos Santos, kham pha ra "mot hon đao thap can coi co chu vi khoang chung 8 dam bien", (league, đon vi xua, khoang 3 hai ly ngay nay). Ong đat ten la "San Francisco". Dan dan đao đuoc đat ten theo Thuyen truong William Wake cua tau Prince William Henry khi vieng tham đao vao nam 1796. Ngay 20 thang 12 nam 1840, đoan tham hiem cua Charles Wilkes thuoc Hai quan Hoa Ky đo bo len đao va thi sat. Đem 4 thang 3 nam 1866, chiec xa lan 650 tan Libelle cua Đuc đung phai đa ngam cua Đao Wake trong luc bao. Tau đang tren đuong đi tu San Francisco đen Hong Kong.


= Hoa Ky so huu đao =
Hoa Ky thon tinh Đao Wake khong nguoi vao ngay 17 thang 1 nam 1899. Nam 1935, Pan American Airways xay mot lang nho co danh xung la "Lang Pan American Airways" đe phuc vu cac chuyen bay tren đuong bay Hoa Ky-Trung Hoa. Lang nay la khu đinh cu cua con nguoi đau tien tren đao va phu thuoc vao luc đia Hoa Ky ve nguon cung ung thuc pham va nuoc uong. No van hoat đong cho đen khi bi Nhat tan cong vao ngay đau tien.


= Xay dung luc luong quan su =
Vao thang 1 nam 1941, Hai quan Hoa Ky xay dung mot can cu quan su tren đao. Ngay 19 thang 8, trai quan thuong truc đau tien thuoc Tieu đoan phong ve Thuy quan Luc chien so mot voi quan so 449 si quan va quan nhan đong tren đao va đuoc chi huy boi Tu lenh Hai quan Winfield Scott Cunningham. Tren đao cung co 68 nhan su hai quan va khoang 1.221 nhan vien dan su.
Ho đuoc trang bi voi sau khau đai bac 127 mm, lay tu mot tuan duyen ham hu; 12 sung phong khong 76 mm M3 (chi duy nhut mot he thong ngam con su dung đuoc); 18 sung may hang nang Browning M2; va 30 sung may đu hang va trong đu thu đieu kien nhung tat ca đeu hoat đong.


= Chien tranh the gioi thu hai =


 Tran đanh Đao Wake   Nhat chiem đong va đau hang  Đao, bi Nhat Ban chiem đong, bi luc luong Khong quan Hoa Ky doi bom nhieu lan; mot trong cac cuoc oanh kich đao co su tham gia lan đau tien cua tong thong tuong lai cua Hoa Ky la George H.W. Bush.
Ngay 4 thang 9 nam 1945, luc luong quan su Nhat cuoi cung đau hang mot biet đoi thuoc luc luong Thuy quan Luc chien Hoa Ky. Trong mot buoi le ngan, quan đoi Hoa Ky nhan su ban giao đao chinh thuc tu quan đoi Nhat.


= Sau chien tranh =
Ngay 14 thang 10 nam 1950, đao la noi hop mot ngay giua Tuong Douglas MacArthur va Tong thong Harry S. Truman thao luan chien luoc ve cang thang Chien tranh Trieu Tien ma đa bung phat cach đo bon thang.
Tu nam 1974, phi đao cua đao đuoc dung cho cac may bay cho hang thuong mai va quan su cua Hoa Ky va cung đuoc dung cho may bay đap khan cap. Co đen tren 700 lan ha canh mot nam tren đao. Đao cung co hai cho neo tau ngoai khoi cho loai tau lon. Ngay 16 thang 9 nam 1985, cac khu di tich co lien quan đen Chien tranh the gioi thu hai tren Peale, Wilkes va Quan đao Wake đuoc chi đinh thanh cac khu Di tich Lich su Quoc gia.
Nhan su quan su cua Hoa Ky đa roi đao va khong co cu dan ban xu tren đao. Đao Wake cung voi hai gioi khong xac đinh ro rang bi tuyen bo chu quyen boi Cong hoa Quan đao Marshall, va con mot so nhan vien dan su song tren đao. Tinh đen thang 8 nam 2006, co chung 200 nhan su hop đong đang hien dien tren đao. Đao van la mot vi tri chien luoc trong Bac Thai Binh Duong va phuc vu nhu mot noi đap khan cap cho cac chuyen bay lien Thai Binh Duong. Mot vai co so phuong tien thoi Chien tranh the gioi thu hai va xac may bay, tau chien con tren đao.
Trong Chien tranh Lanh, đao đuoc su dung trong cac hoat đong va quoc phong chien luoc. Luc luong chi huy phong thu chong hoa tien va khong gian cua Luc quan Hoa Ky quan ly đao.

Tu nam 1974, hoa tien quan su cua Đao Wake đuoc phong o vi tri 19°17′24″N, 166°37′05″E. Cac cuoc phong hoa tien nay la đe thu nghiem he thong chong hoa tien va su tro ve cua cac hoa tien tu khi quyen.
Viec tuyen bo chu quyen tren Đao Wake cua Cong hoa Quan đao Marshall  đe lai mot chut mo ho nao đo lien quan đen vai tro gia thiet va thuc te cua quan đoi Hoa Ky, theo thoa thuan phong thu lanh tho Marshall, trong truong hop co xay ra bat cu cuoc khung hoang chien luoc hay thu đich nao co Đao Wake trong đo. Tuy nhien, đao chinh thuc bi Hoa Ky thon tinh vao the ky 19 va van đang đuoc quan ly boi Bo Noi vu Hoa Ky.


Trai tam cu cho nguoi di tan Viet Nam Cuoi thang 3 cho đen giua thang 8 nam 1975, Đao Wake đuoc dung nhu mot trai ti nan cho hon 9.000 nguoi ti nan Viet Nam roi bo nuoc cua ho ra đi sau khi Sai Gon that thu ket thuc Chien tranh Viet Nam.


Ghi chu Tham khao Sloan, Bill. Given up for Dead: America's Heroic Stand at Wake Island. Bantam Books, 2003. ISBN 0-553-80302-6
Heine, Dwight and Jon A. Anderson, "Enen-kio: Island of the Kio Flower," Micronesia Reporter, 1971.
Urwin, Gregory J.W. "Facing Fearful Odds: The Siege of Wake Island" University of Nebraska Press, 2002. ISBN 0-8032-9562-6


Lien ket ngoai Thoi tiet hien thoi tai Đao Wake
AirNav - Phi truong Đao Wake  - Chi tiet phi truong, co so vat chat.
CIA World Factbook Luu tru ngay 31 thang 1 nam 2019 tai Wayback Machine - Sach Du lieu The gioi cua Cuc Tinh bao Trung uong.
Chuong trinh Di tich Lich su Quoc gia: Đao Wake Luu tru ngay 1 thang 11 nam 2007 tai Wayback Machine
Vuong quoc EnenKio Luu tru ngay 30 thang 10 nam 2005 tai Wayback Machine - Nhom tuyen bo rang Đao Wake bi Hoa Ky chiem đong bat hop phap.
Cac vu phong hoa tien tai Đao Wake
Phong ve Đao Wake - Chuyen khao lich su ve Thuy quan Luc chien Hoa Ky.
Nhat Ban đau hang tai Đao Wake - Thuy quan Luc chien Hoa Ky trongChien tranh the gioi thu hai
Bo tu lenh Hoa tien va Chien luoc Luc quan Hoa Ky Luu tru ngay 8 thang 12 nam 2016 tai Wayback Machine - Tiep van, lich trinh bay, co so vat chat.
Đao Wake - Tu lieu tan tich chien tranh Thai Binh Duong
"Đao Wake" (1942) - Tu lieu ve phim tren mang.
"Đao Wake: Alamo cua Thai Binh Duong" (2003) - Tu lieu ve phim tren mang.