Thanh nha Ho (hay con goi la thanh Tay Đo, thanh An Ton, thanh Tay Kinh hay thanh Tay Giai) la kinh đo nuoc Đai Ngu (quoc hieu cua Viet Nam duoi thoi nha Ho), nam tren đia phan tinh Thanh Hoa. Đay la toa thanh kien co voi kien truc đoc đao bang đa co quy mo lon hiem hoi o Viet Nam, co gia tri va đoc đao nhat, duy nhat con lai o tai Đong Nam A va la mot trong rat it nhung thanh luy bang đa con lai tren the gioi. Thanh đuoc xay dung trong thoi gian ngan, chi khoang 3 thang (tu thang Gieng đen thang 3 nam 1397) va cho đen nay, du đa ton tai hon 6 the ky nhung mot so đoan cua toa thanh nay con lai tuong đoi nguyen ven.
Ngay 27 thang 6 nam 2011, sau 6 nam đe trinh ho so, Thanh nha Ho đa đuoc UNESCO cong nhan la di san van hoa the gioi, thanh cung đuoc CNN đanh gia la mot trong 21 di san noi bat va vi đai nhat the gioi. Hien nay, noi đay đa đuoc thu tuong chinh phu Viet Nam đua vao danh sach xep hang 62 di tich quoc gia đac biet. Tu thang 12 nam 2018 đen thang 6 nam 2020, Quy Bao ton Van hoa cua Đai su Hoa Ky (AFCP) đa tai tro 92,500 USD vao du an bao ton Cong Nam, Thanh nha Ho.


Vi tri Thanh xay tren đia phan hai thon Tay Giai, Xuan Giai nay thuoc xa Vinh Tien va thon Đong Mon nay thuoc xa Vinh Long, huyen Vinh Loc, tinh Thanh Hoa. Vi tri Thanh nha Ho so voi cac trung tam thanh pho lan can nhu sau:

Cach thu đo Ha Noi: 140 km (theo Quoc lo 1, quoc lo 38B, quoc lo 12B va quoc lo 45)
Cach thanh pho Thanh Hoa: 45 km (theo quoc lo 45)
Cach thanh pho Tam Điep: 42 km (theo Đai lo Đong Giao va quoc lo 45)


Đac điem Thanh Tay Đo đuoc xay vao nam 1397 duoi trieu Tran do quyen than Ho Quy Ly chi huy, nguoi khong lau sau (1400) lap ra nha Ho. Theo su sach, thanh bat đau xay dung vao mua xuan thang mot nam Đinh Suu nien hieu Quang Thai thu 10 đoi vua Thuan Tong cua vuong trieu Tran. Nguoi quyet đinh chu truong xay dung la Ho Quy Ly, luc bay gio giu chuc Nhap noi Phu chinh Thai su Binh chuong quan quoc trong su, tuoc Tuyen Trung Ve quoc Đai vuong, cuong vi Te tuong, nam giu moi quyen luc cua trieu đinh. Nguoi truc tiep to chuc va đieu hanh cong viec kien tao la Thuong thu bo Lai Thai su lenh Đo Tinh (co sach chep Man). Ho Quy Ly xay thanh moi o đong An Ton (nay thuoc đia phan cac xa Vinh Long, Vinh Tien, huyen Vinh Loc, tinh Thanh Hoa), lam kinh đo moi voi ten Tay Đo, nham buoc trieu Tran doi đo vao đay trong muc tieu chuan bi phe bo vuong trieu Tran. Thang 3 nam Canh Than (26-3 đen 24-4-1400), vuong trieu Ho thanh lap (1400- 1407) va Tay Đo la kinh thanh cua vuong trieu moi, thanh Thang Long đoi ten la Đong Đo van giu vai tro quan trong cua đat nuoc. Vi vay thanh Tay Đo đuoc dan gian quen goi la Thanh nha Ho. Thanh đa đuoc xay dung trong mot thoi gian ky luc, chi chung 3 thang. Cac cau truc khac nhu cac cung đien, roi La Thanh phong ve ben ngoai, đan Nam Giao... con đuoc tiep tuc xay dung va hoan thien cho đen nam 1402.
Ho Quy Ly tu khi nam quyen luc cua trieu Tran cho đen khi sang lap vuong trieu moi đa ban hanh va thuc thi mot loat chinh sach cai cach ve cac mat chinh tri, kinh te, tai chinh, van hoa, giao duc nham khac phuc cuoc khung hoang cua che đo quan chu cuoi trieu Tran, cung co chinh quyen trung uong va chuan bi cho cuoc khang chien chong Minh. Trong lich su che đo quan chu Viet Nam, Ho Quy Ly la mot nha cai cach lon voi mot he thong chinh sach va bien phap kha toan dien, tao bao. Thanh nha Ho đuoc xay dung va ton tai trong nhung bien đong cuoi the ky XIV đau the ky XV, gan lien voi su nghiep cua nha cai cach lon Ho Quy Ly va vuong trieu Ho.
Theo chinh su, thanh đuoc xay dung rat khan truong, chi trong 3 thang. 

Thanh Tay Đo o vao đia the kha hiem tro, co loi the ve phong ngu quan su hon la trung tam chinh tri, kinh te va van hoa. Vi tri xay thanh đac biet hiem yeu, co song nuoc bao quanh, co nui non hiem tro, vua co y nghia chien luoc phong thu, vua phat huy đuoc uu the giao thong thuy bo. Nhu moi thanh quach bay gio, thanh bao gom thanh noi va thanh ngoai. Thanh ngoai đuoc đap bang đat voi khoi luong gan 100.000 met khoi, tren trong tre gai day đac cung voi mot vung hao sau co be mat rong gan toi 50m bao quanh.Ben trong thanh ngoai la thanh noi co mat bang hinh chu nhat chieu Bac - Nam dai 870,5m, chieu Đong - Tay dai 883,5m. Mat ngoai cua thanh noi ghep thang đung bang đa khoi kich thuoc trung binh 2 m x mot m x 0,70 m, mat trong đap đat. Bon cong thanh theo chinh huong Nam - Bac - Tay - Đong goi la cac cong tien - hau - ta - huu (Cua Tien hay con goi la Cua Nam, Cua Hau con goi la Cua Bac, cua Đong Mon va cua Tay Giai). Cac cong đeu xay kieu vom cuon, đa xep mui buoi, trong đo to nhat la cua chinh Nam, gom 3 cua cuon dai 33,8 m, cao 9,5 m, rong 15,17 m. Cac phien đa xay đac biet lon (dai toi 7 m, cao 1,5 m, nang chung 15 tan).
Cac cung đien, dinh thu trong khu vuc thanh đa bi pha huy, di tich con lai hien nay la 4 cong thanh bang đa cuon vom, tuong thanh va đac biet la Di tich Đan te Nam Giao con kha nguyen ven. Trong cac phe tich đang chu y co nen chinh đien cham mot đoi tuong rong đa rat đep dai 3,62 m.
Thanh Tay Đo the hien mot trinh đo rat cao ve ki thuat xay vom đa thoi bay gio. Nhung phien đa nang tu 10 đen 20 tan đuoc nang len cao, ghep voi nhau mot cach tu nhien, hoan toan khong co bat cu mot chat ket dinh nao. Trai qua hon 600 nam, nhung buc tuong thanh van đung vung.
Đuoc xay dung va gan chat voi mot giai đoan đay bien đong cua xa hoi Viet Nam, voi nhung cai cach cua vuong trieu Ho va tu tuong chu đong bao ve nen đoc lap dan toc, Thanh Nha Ho con la dau an van hoa noi bat cua mot nen van minh ton tai tuy khong dai, nhung luon đuoc su sach đanh gia cao.


Kich thuoc Mac du thanh Tay Đo, voi bon buc tuong va cong thanh con lai tuong đoi nguyen ven, se la rat đon gian trong viec xac đinh ve cau truc toa thanh, nhung cac cong trinh nghien cuu truoc nay đeu đua ra cac so lieu khac nhau ve kich thuoc tuong thanh, cong thanh va do đo, viec nhan đinh ve cau truc toa thanh van chua thong nhat.


= Theo cac tai lieu =
Theo Đai Nam nhat thong chi cho biet: Thanh Tay Đo moi mat dai 120 truong (1 truong tuong đuong 4m), cao mot truong 2 thuoc va trong thanh nay la ruong uoc chung hon 300 mau. (Theo so lieu nay thi thanh Tay Đo co cau truc hinh vuong, moi canh khoang 480 m).
Trong Thanh Hoa Vinh Loc huyen chi cua Luu Cong Đao lai đua ra so lieu: Thanh Tay Đo vuong, moi mat thanh dai 424 tam (mot tam khoang 2m).
Trong Lich trieu hien chuong loai chi ghi: Thanh rong uoc hon 300 mau, đuong đi loi ngang loi doc đeu lat đa hoa, mong thanh bon mat đeu xay đa xanh, tu mat đat tro len xay gach, vuong van day dan rat ben...
Theo hoc gia L. Bezacier thi thanh xay dung tren mot đo an hinh vuong moi chieu dai 500m.
Trong cac sach: Thanh co Viet Nam; Ho Quy Ly; Lich su Thanh Hoa; Khao co hoc Viet Nam đeu khang đinh: Thanh nha Ho co mat bang hinh chu nhat, chieu dai 900m, chieu rong 700m.
Trong Đai cuong Lich su Viet Nam (tap 1, xuat ban nam 2000), lai ghi thanh Tay Đo la mot hinh vuong, moi canh dai 500m.


= Theo so lieu đo đac =
Nam 2005, đoan khao sat Nhat Ban đa dung may moc hien đai đo đac roi cong bo so lieu nhu sau: Canh Nam: 877,1m; Canh Bac:877,0m; Canh Đong: 879,3m; Canh Tay: 880m. Nhu vay chung co đo lon vao khoang 877m canh Đong Tay va 880m canh Nam Bac. Chung gan nhu mot hinh vuong chi co đieu chieu Nam Bac dai hon chieu Đong Tay khoang 3m. Tuy nhien du đa đua ra con so chinh xac nhung cac chuyen gia Nhat Ban lai khong cho biet quy tac đo.
Theo so lieu cua to Lich su Truong Đai Hoc Hong Đuc truc tiep đo bang phuong phap thu cong thi: Chieu Nam Bac dai 860m (tinh tu mep trong theo truc Nam Bac). Chieu Đong Tay dai 863m (tinh tu mep trong theo truc Đong Tay). Neu tinh theo mep ngoai cong thanh thi: Chieu Đong Tay la 883,5m; chieu Nam Bac la 870,5m (đo chenh lech lon hon 13m)


Ket cau Thanh hinh gan vuong, moi canh tren duoi 800m va chu vi tren 3,5 km. Thanh phia ngoai xay bang đa, ben trong xay bang đat đam nen chac, mo bon cua theo bon huong Nam, Bac, Đong, Tay. Tuong thanh đa ben ngoai xay bang nhung khoi đa nang trung binh 10-16 tan, co khoi nang đen tren 26 tan, đuoc đeo got kha vuong van va lap ghep theo hinh chu cong (I) tao nen su lien ket kien co. Đat đap ben trong thoai thoai dan. Thanh qua thoi gian tren 6 the ky đa bi bao mon va co cho bi sat lo, nhung di tich tuong thanh cho con lai van day khoang 4-6m, chan thanh rong khoang tren 20m. Bon cua thanh xay theo kieu vom cuon, bang đa, rieng cua Nam la cua chinh co ba cong ra vao, dai tren 34m, cao hon 10m. Hao bao quanh thanh cho đen nay van con co đoan rong khoang 10-20m va La thanh bao ve vong ngoai. Theo su lieu, tren thanh con xay tuong bang gach ma khao co hoc đa phat hien kha nhieu, tren nhieu vien gach con khac ten đon vi cac lang xa đuoc đieu đong ve xay thanh. Ngoai ra con nhieu kien truc khac, trong đo đan Nam Giao xay tren suon phia Tay Nam nui Đon Son bang đa quy mo kha lon. Hien cac kien truc cung đien, tuong gach ben tren thanh cung cac bo phan bang gach, go bi sup đo, huy hoai va toa thanh cung khong tranh khoi co phan bi sat lo, nhung gan nhu tong the kien truc bang đa van ton tai.


Khu di tich thanh nha Ho Khu di tich thanh nha Ho voi trung tam la thanh nha Ho, nam o phia tay huyen Vinh Loc, Thanh Hoa, gan quoc lo 45. Khu di tich nay nam giua song Ma va song Buoi, thuoc đia gioi hanh chinh cac xa Vinh Tien, Vinh Thanh, Vinh Long, Vinh Yen, Vinh Quang, Ninh Khang, thi tran Vinh Loc, mot phan xa Vinh Phuc (huyen Vinh Loc) va mot phan xa Thach Long (huyen Thach Thanh). Ngoai thanh nha Ho, đuoc goi la thanh trong, khu di tich nay co:


= Tuong thanh va Hao thanh =
Tu ben ngoai, co the thay toan bo cac buc tuong cua toa thanh đuoc xay bang cac khoi đa khong lo co hinh khoi chu nhat hoac gan vuong, xep khong trung mach theo hinh chu Cong "I". Tren thuc te, tuong thanh đuoc cau tao boi ba lop gan ket chat che voi nhau bang mot ky thuat xay dung đac biet:
Lop ngoai: tuong thanh đuoc xay dung bang "nhung khoi đa voi to lon, đuoc đeo got va ghep mot cach tai tinh"(13). Tat ca cac khoi đa xay đuoc đeo got cong phu thanh cac khoi vuong thanh sac canh, voi kich thuoc trung binh 2,2 x 1,5 x 1,2m, đac biet co khoi co kich thuoc toi 4,2 x 1,7 x 1,5m va 5,1 x mot x 1,2m. Nhung khoi đa lon nhat nang toi khoang 26,7 tan.
Đai Viet su ky toan thu cung cho biet, nam Tan Ty (1401) "Han Thuong ha lenh cho cac lo nung gach đe dung vao viec xay thanh. Truoc đay xay thanh Tay Đo, tai nhieu đa toi xay, it lau sau lai bi sup đo, đen đay moi xay tren bang gach, duoi bang đa"(14). Đen nay, qua nghien cuu suu tam, Trung tam Bao ton Di san Thanh Nha Ho đa phat hien co 294 đia danh hanh chinh trong ca nuoc đong gop xay dung Thanh Nha Ho.
Đe hoan chinh cong trinh nay, con so uoc tinh hon 100,000m3 đat đa đuoc đao đap, hon 20,000m3 đa, trong đo co nhieu khoi đa nang tren 20 tan đa đuoc khai thac, van chuyen va lap đat.
Bao quanh cac buc tuong thanh đo so la he thong hao thanh, nhu thuong thay o cac toa thanh Đong A. Ngay nay, nhieu phan cua hao thanh đa bi lap can. Tuy nhien, van co the nhan thay rat ro dau tich cua hao thanh o bon phia voi chieu rong trung binh 50m.


= La Thanh =

Bao quanh toan bo toa thanh đa va hao thanh la La Thanh.
Đai Viet su ky toan thu cho biet Ho Quy Ly "sai Tran Ninh đoc suat nguoi phu Thanh Hoa trong tre gai o phia Tay thanh, phia Nam tu Đon Son, phia Bac tu An Ton đen tan cua Bao Đam, phia Tay tu cho Kha Lang o Vuc Son đen song Loi Giang (song Ma), vay quanh lam toa thanh lon boc phia ngoai. Dan chung ai lay trom mang thi bi xu tu".
Đai Nam nhat thong chi chep: "phia ngoai thanh lai đap đat lam La Thanh, phia ta tu tong Co Bien, phia Đong qua cac xa But Son va Co Điep ven theo song Bao (nay la song Buoi) chay ve nui Đon Son, phia huu tu tong Quan Hoang, huyen Cam Thuy theo ven song Ma chay ve Đong thang đen nui Yen Ton may van truong" (Đai Nam nhat thong chi 2006: 313 - 314).
La Thanh hien con la mot toa thanh đat cao khoang 6m, mat cat dang hinh thang voi be mat rong 9,20m, chan thanh rong khoang 37m. Mat ngoai doc đung, phia trong thoai thoai kieu bac thang, moi bac cao 1,50m, mot so vi tri co tron them san soi gia co.
Ket qua tham sat nam 2010 o khu vuc thon Xuan Ang, xa Vinh Long cho thay, đat đap La Thanh bang cac loai đat set mau vang, mau xam hoac xam xanh co lan cac đa san laterit.

Toan bo La Thanh đuoc đao đap dua theo đia hinh tu nhien, co đoan thi noi lien voi nui đa, lay nui đa lam buc tuong thanh thien nhien hung vi, co đoan thi nuong theo cac dong song.
Ngay nay, tren thuc đia, La Thanh van con dau vet tu nui Đon Son (xa Vinh Thanh) đen nui Hac Khuyen (xa Vinh Long), cac nui Xuan Đai, Trac Phong, Tien Sy (xa Vinh Ninh), nui Kim Ngo (xa Vinh Tien), nui Nguu Ngoa, nui Voi (Xa Vinh Quang). Trong đo co nhung đoan la đe cua song Buoi va song Ma (hinh 50-52).
Su kien co, cau truc luy thanh voi mat ngoai thang đung trong thoai thoai cho thay ro tinh chat phong ve quan su cua La Thanh. Mat khac La Thanh cung triet đe noi cac qua nui tu nhien nhu nui Voi, nui Đon, nhieu đoan chay theo the uon cua song Buoi va song Ma mang them chuc nang la đe phong lu lut cho toan bo kinh thanh. Đay cung la truyen thong đap thanh cua nguoi Viet đa tung hien dien o cac di tich nhu thanh Co Loa (Ha Noi) the ky 3 truoc CN, thanh Hoa Lu (Ninh Binh) the ky 10, thanh Thang Long the ky 11 – 18.
Nhieu đoan La Thanh trai qua 6 the ky van con kha nguyen ven voi cac luy tre trai dai bat ngat, tuong truyen cung la dau tich lau đoi goi nho đen viec nha Ho cho trong tre gai bao ve kinh thanh cuoi the ky 14.


= Đan Nam Giao =
O phia Nam kinh thanh, trong cac nam 2006 – 2010, khao co hoc đa tap trung nghien cuu khu di tich đan te Nam Giao.
 Đai Viet su ky toan thu chep nam Nham Ngo (1402):"Thang 8, Han Thuong sai đap đan Giao o nui Đon Son đe lam le te Giao. Đai xa" (Đai Viet su ky toan thu 1998a: 203). 
Đai Viet su ky toan thu ghi chep viec xay dung đan te Nam Giao nam 1402. Kham đinh Viet su thong giam cuong muc thoi Nguyen cung chep: "Đen nay Han Thuong moi đap đan Giao o Đon Son, chon ngay lanh, đi xe Van Long ra cua Nam thanh, tram quan va cung tan, menh phu theo thu tu đi sau v.v..." (Viet su thong giam cuong muc 1960:40).
Trong cac nghi le cua cac kinh đo phuong Đong co truyen, đan Nam Giao va nghi thuc te le Nam Giao hang nam cua cac vuong trieu la mot bo phan van hoa tinh than quan trong vao bac nhat nham cau mong cho đat nuoc thinh tri, vuong trieu truong ton.
 Boi vay, trong viec kien thiet kinh đo, [[nha Ho]] đac biet chu trong toi viec xay dung đan te Nam Giao. Đan te đuoc xay dung o phia Nam Thanh Nha Ho, phia trong La Thanh, dua theo suon Tay Nam nui Đon Son.
Dau tich kien truc đan te đa xuat lo chay theo huong Bac – Nam la 250m, huong Đong – Tay la 150m voi tong dien tich 35.000m2.
 Đan đuoc chia lam nhieu tang giat cap cao dan len, trong đo tang đan trung tam cao 21,70m so voi muc nuoc bien, chan đan co đo cao khoang 10,50m so voi muc nuoc bien. Hien nay, buoc đau đa khai quat đuoc khoang 15.000m2 va phat lo đuoc cau truc tong the cua phan đan trung tam bao gom 3 vong tuong đan bao boc lan nhau.
+ Vong đan ngoai cung đa xuat lo mot phan dai 145m, rong 113m co hai đau luon tron.
+ Vong đan giua gan hinh vuong 65m x 65m.
 + Vong đan trong cung hinh đa giac (60,60m x 52m) co hai canh tren vat cheo.
Toan bo 3 vong đan tren đay om tron toan bo nen đan te hinh chu nhat 23,60m x 17m. Trong long nen đan co dau tich đan te hinh tron (Vien đan), đuong kinh 4,75m.
Nen đan đuoc đam nen bang cac loai đa dam nui, mong tuong đan va tuong đan đuoc xay dung bang cac loai đa xanh va gach o hai ben, o giua nhoi đat. Tuong đan co mai lop cac loai ngoi mui sen, ngoi mui la va ngoi am duong. Mat nen đan đuoc lat bang loai gach vuong co lon. Cac đuong đi trong đan đuoc lat đa.

Trong khu vuc đan te con tim thay dau tich cua hang chuc nen mong cua cac kien truc phu, 5 cua, dau tich đuong đi va dau tich cua 10 cong nuoc đuoc xay dung va bo tri het suc khoa hoc nham đam bao cho viec tieu thoat nuoc cho mot cong trinh kien truc co dien tich rong hang chuc nghin met vuong.
Goc Đong Nam đa tim thay mot gieng nuoc lon co cau truc 2 phan: phan thanh gieng đuoc xay bang cac khoi đa co mat bang hinh vuong (13m x 13m) co bac đi xuong nho giat vao trong long theo loi "thuong thach ha thu", phan long gieng hinh tron, mat cat hinh pheu, phan mieng tron co đuong kinh khoang 6,50m, đo sau tinh tu mieng gieng vuong 4,90m (hinh 138-151).
Voi tong dien tich tren 35.000m2, co the noi Nam Giao la mot kien truc đan te kha hoanh trang trong tong the khu di tich Thanh Nha Ho. Khong nhung the, qua nhung di vat con lai, chung ta con thay Nam Giao cung đuoc trang tri kha đoc đao o tren cac kien truc co mai. Đo la thanh bac đa cham sau than, tuong đau chim phuong, uyen uong, he thong la đe, he thong gach trang tri cham rong, hoa cuc. nhieu mo tip cho thay co su anh huong manh me cua nghe thuat Phat giao trong trang tri Nam Giao. Trong thoi đai han che Phat giao thi đay cung la đieu het suc đang luu y cua di tich đan te Nam Giao noi rieng va nghe thuat thoi Ho noi chung (hinh 161-171).
Them vao đo, cac phan nui non phia sau đan đeu đuoc luu giu kha nguyen ven ket hop hai hoa voi cac thanh phan kien truc đan te, lam tang them ve đep, tinh hap dan rieng co cua đan te Nam Giao Thanh Nha Ho.


= Đen tho nang Binh Khuong =

Thuoc đia phan thon Đong Mon, xa Vinh Long, nam sat tuong phia Đong cua thanh trong Thanh Nha Ho. Đen la noi tho nang Binh Khuong phu nhan cua Cong sinh Tran Cong Sy, mot trong nhung nguoi chi huy xay dung tuong thanh phia đong cua thanh Tay Đo.
Đen co dien tich 600m2, kien truc gom tien đuong va hau cung. Hien nay trong đen con luu giu nhieu hien vat co gia tri nhu: Phien đa – kiem than vi tho nang Binh Khuong, bia đa dung nam Thanh Thai thu 15 (1903) do Vuong Duy Trinh soan ghi su tich Binh Khuong va Cong Sinh; bia đa dung nam Thanh Thai thu 15 (1903) do Phan Huu Nguyen soan ghi noi dung ca tung Binh Khuong va bia trung tu mieu Binh Khuong dung nam Bao Đai thu 5 (1930).
Đen đuoc xep hang la di tich lich su van hoa cap tinh nam 1995.


= Đinh Đong Mon =

Nam cach cong Đong Thanh Nha Ho khoang 150m ve phia Đong, thuoc lang Đong Mon, xa Vinh Long. Đay la ngoi đinh lon, nien đai thoi Nguyen (the ky 19), va co gia tri nghe thuat cao. Tai ngoi đinh con luu giu mot so hien vat lien quan đen di tich Thanh Nha Ho va nhieu sinh hoat truyen thong gan voi ngoi lang co cua kinh đo xua. Tu nam 2007 đen nam 2009 đinh đuoc trung tu, ton tao.
 Đinh đuoc xep hang di tich lich su kien truc cap tinh nam 1992. 

Nha co:
Nha co gia đinh ong Pham Ngoc Tung: Thuoc lang Tay Giai, xa Vinh Tien, cach cong Tay Thanh Nha Ho 200m ve phia Tay. Ngoi nha nay đuoc xay dung nam 1810, ve mat kien truc nha co đa đuoc UNESCO cong nhan la mot trong 10 nha co dan gian tieu bieu nhat cua Viet Nam. Nam 2002 to chuc JICA cua Nhat Ban đau tu kinh phi nghien cuu, bao ton, trung tu di tich nay.
Ngoai nha co ong Pham Ngoc Tung, trong cac lang co o khu vuc đem con bao ton rat nhieu cac nha co truyen thong (hien la nha o cua nhan dan), co nien đai the ky 19 - đau the ky 20.

Đen Tam Tong:
Thuoc đia phan lang Xuan Giai, xa Vinh Tien, cach Thanh Nha Ho khoang 400m ve phia Nam. Sau Hoi the Đon Son (1399), Tran Khat Chan mat, nhan dan nhieu noi thuong tiec lap đen tho ong. Ba tong: Binh But, Cao Mat, Ho Nam thuoc huyen Vinh Loc xua ton ong lam Thanh hoang chung. Hang nam le loi đen Tam Tong dien ra vao ngay 24/4 Am lich, co nhieu tro dien mo ta van hoa truyen thong cua vung đat kinh đo xua.

 Khu vuc đen co dien tich 1500m2, lan trung tu, ton tao gan đay nhat la nam 2005.

 Đen đuoc xep hang la di tich lich su van hoa cap tinh nam 1992. 

Ho My Đam:
Mau An Ton con co ten khac la Ho My Đam, Ho My Xuyen hay Mau Re hien thuoc canh đong lang My Xuyen va lang Phu Yen, xa Vinh Yen, cach Thanh Nha Ho khoang 1,5km ve huong Tay Bac. Theo truyen thuyet ho chinh la đoan song đao cua nha Ho voi muc đich mo đuong thuy noi lien giua thanh Tay Đo voi song Ma. Ngay nay mau con bao ton chieu dai khoang 2km, rong 100m voi nhieu loai sinh vat đoc đao noi tieng cua vung đat co đo. 

Hang Nang va nui An Ton:
Hang Nang nam tren nui An Ton thuoc lang Yen Ton Thuong, xa Vinh Yen, cach Thanh Nha Ho khoang 2,5 km ve huong Tay Bac. Hang con co ten goi la đong Ngoc Thanh, nam o đo cao khoang 20m so voi đong bang. Theo truyen thuyet hang la noi Ho Quy Ly giam giu vua Tran Thieu đe va hai nang hau. 
Nui An Ton thuoc đia phan xa Vinh Yen (vao thoi Tran co ten la đong An Ton), cach Thanh Nha Ho khoang 2km ve phia Tay. Nui co hai đinh cao nhat la 122m va 114m so voi muc nuoc bien. Nhieu gia thuyet va tu lieu cho biet đa xay dung Thanh Nha Ho đuoc khai thac tai day nui nay. 

Chua Giang:
Co ten chu la Tuong Van tu, thuoc xa Vinh Thanh, cach Thanh Nha Ho khoang 2,5 km ve phia Đong Nam. Chua đuoc xay dung duoi chan nui Đon Son vao thoi vua Tran Due Tong (1372 - 1377). Tong the kien truc chua hien khoang 2ha, bao gom cac day nha rieng biet nam tren 2 tang the đat khac nhau, đo la: Nha Tu An, nha Phat đien, nha Mau, nha Đieu tuc.
Chua đuoc xep hang la di tich lich su van hoa Quoc gia nam 2009. 

Đen tho Tran Khat Chan:
Thuoc đia phan thon Cao Mat, xa Vinh Thanh, cach Thanh Nha Ho khoang 2,5km ve phia Đong Nam.

 Đen đuoc xay dung o suon Đong Bac nui Đon Son vao the ky 16, tho Đuc Thanh Luong - Thuong tuong Tran Khat Chan, vi tuong co nhieu cong lao đanh giac duoi thoi nha Tran va co cong xay dung kinh thanh Tay Đo (thoi Ho). Ngay nay, di tich van con giu đuoc nhieu van ban Han Nom co (hon 20 ban sac phong, cac hoanh phi, cau đoi) va cac đo tho bang go đac biet co gia tri.

 Đen đuoc xep hang la di tich lich su van hoa va kien truc nghe thuat cap Quoc gia nam 2001. 

Chua Du Anh:
Co ten goi khac la chua Thong, đuoc xay dung duoi chan len đa phia Tay nui Xuan Đai, cach Thanh Nha Ho khoang 4,5km ve phia Tay Nam thuoc đia phan xa Vinh Ninh.

 Tuong truyen cong chua Du Anh (thoi Tran) đi du ngoan, thay canh nui song noi đay huu tinh đa cho xay dung chua vao nam 1270 va lay ten minh đe đat ten chua. Hien nay, trong chua con luu giu nhieu hien vat co gia tri thoi Tran (the ky 14) nhu: Su tu đa, nghe đa, voi đa. Đac biet la bia đa 4 mat đuoc tac tu đa goc nguyen khoi do trang Bung Phung Khac Khoan soan van bia ghi viec trung tu chua nam 1606 đoi vua Le Kinh Tong.

 Chua đuoc xep hang la di tich lich su van hoa Quoc gia nam 2009. 

Đong Ho Cong:
Nam tren nui Xuan Đai, xa Vinh Ninh, cach Thanh Nha Ho khoang 4,5km ve huong Tay Nam. Tuong truyen đong Ho Cong chinh la noi luyen thuoc tu tien cua thay tro Ho Cong va Đong Tu. Canh sac nui song hoa quyen, hang đong ky ao nen tu xua đong đuoc menh danh la "Nam thien tam thap luc đong, Ho Cong đe nhat" (Ba muoi sau đong cua nuoc Nam, đong Ho Cong la nhat). Đong nam o đo cao khoang 50m - 60m so voi đong bang. Nhieu bac tao nhan trong lich su đa đen tham quan va đe tho ca ngoi canh đep noi đay, trong đo tieu bieu nhu vua Le Thanh Tong, Le Hien Tong va Tinh Vuong Trinh Sam…Hien con khoang hai muoi di van Han khac tren vach đong. Đay la mot di san van hoa vo cung quy gia gop phan tao nen mot "Ho Cong đe nhat".


Van đe cong nhan va bao ton Thanh nha Ho đa đuoc xep hang di tich quoc gia tu nam 1962. Mac du co nhieu du an ton tao nhung van chua đuoc trien khai va thieu cong tac nghien cuu co ban, cac co vat đang bi phan tan va toa thanh bi ton tao "khong đung cach".
Thang 6 nam 2011, thanh Tay Đo đa đuoc To chuc Van hoa, Khoa hoc va Giao duc Lien Hop Quoc (UNESCO) cong nhan la Di san van hoa the gioi. Đay la Di san van hoa the gioi thu nam cua Viet Nam sau pho co Hoi An, co đo Hue, thanh đia My Son, va Hoang thanh Thang Long.
Thang 10 nam 2018, Quy Bao ton Van hoa cua Đai su Hoa Ky (AFCP) đa thong qua khoan tai tro tri gia 92,500 USD đe bao ton Cong Nam, cong trinh quan trong nhat con lai cua Thanh Nha Ho nhung cung la phan bi hu hai nghiem trong nhat. Du an nham bao ton phien đa phia Tay cua Cong Nam, đong thoi duy tu Cong Nam, chong lai tac đong cua khi hau va gin giu ve đep cua Thanh nha Ho. Du an bat đau tu thang 12 nam 2018, duoi su giam sat cua chuyen gia bao ton di san nguoi Thuy Si goc Viet Vu Nam Son va Trung tam quan ly di san Thanh Nha Ho, đen cuoi thang 6 nam 2020 thi hoan thanh.


Hinh anh Chu thich Lien ket ngoai Gioi thieu tren cong thong tin đien tu cua UBND Thanh Hoa Luu tru ngay 18 thang 4 nam 2009 tai Wayback Machine
Trang thong tin đien tu khu di tich Thanh Nha Ho Luu tru ngay 16 thang 7 nam 2010 tai Wayback Machine
Ban đo khu di tich Thanh nha Ho Luu tru ngay 2 thang 9 nam 2011 tai Wayback Machine
Gioi thieu va đanh gia tren website cua UNESCO
Kham pha Thanh nha Ho - di san van hoa the gioi