Truong Quoc Dung (張國用, 1797–1864), khi truoc ten la Khanh, tu: Di Hanh; la danh than, la nha van, va la nguoi co cong chan hung lich phap Viet Nam thoi Nguyen.


Than the va su nghiep Truong Quoc Dung sinh ngay 5 thang Chap nam Đinh Ty (1797) tai lang Phong Phu; nay la xa Thach Khe, huyen Thach Ha, tinh Ha Tinh.
To tien ong tu Thang Long (Ha Noi) vao đinh cu o đat Phong Phu tu nam 1549, co nhieu nguoi lam quan lai. Co noi ong la Truong Quoc Nghin lam Chanh bao ve kinh thanh Thang Long thoi Hau Le. Ong noi ong la Truong Quoc Ky, đo đau Huong cong (khoa thi 1753), la thay day Thai tu Le Duy Vi. Cha ong la Tu tai Truong Quoc Bao, mot thay giao noi tieng hay chu, đuoc phong ham Trung thuan đai phu). Me ong la ba Tran Thi Cuong.
Thuo nho, Truong Quoc Dung noi tieng thong minh, cham chi, ham me sach vo va co tai van chuong. Duoi trieu Minh Mang, nam 1821, ong thi đo Tu tai. Nam 1825, ong thi đo cu nhan, va đo Tien si khoa Ky Suu (1829).
Ban đau (1830), ong đuoc bo lam Tri phu phu Tan Binh (Gia Đinh), sau đoi ve kinh (Hue) lam Bien tu o vien Han lam, dan thang đen Hinh bo lang trung. Vi pham loi, bi bai quan, sau cho theo bo Lai đe lay cong chuoc toi .
Nam 1833, ong đuoc khoi phuc chuc Tu vu đe vao quan thu o Phien An (Gia Đinh). O đay, ong theo Tham tan đai than Truong Minh Giang tham gia viec đanh dep cuoc noi day cua Le Van Khoi, va đanh đuoi quan Xiem La vao nam 1833-1834. Khi viec yen, ong đuoc cat len lam Chu su, roi lan luot trai cac chuc: Vien ngoai lang bo Ho, An sat su Quang Ngai va Hung Yen.
Nam đau Thieu Tri (1841), ong ve lam quyen bien cong viec bo Le, sau thang chuc Ta thi lang, lan luot trai them ba bo la bo Lai, bo Hinh va bo Cong. Nam 1846, thang ong lam Thu Ta Tham tri bo Cong.
Tu Đuc nam đau (1848), Truong Quoc Dung dang so trinh bay 4 viec, đuoc vua khen va cho thi hanh. Đo la: "de dat tai dung, thuong xot viec hinh nguc, tinh giam su tieu phi vo ich, va sua đoi thoi tat cua si phu" .
Biet tai, nha vua sung ong lam Kinh duyen giang quan, kiem coi Kham thien giam va giu an trien Đo sat. Sau ong thang lam Thuong thu bo Hinh, sung Quoc su quan Tong tai . Theo su lieu thi ong cung tung đuoc cu đi cham thi o cac truong thi Huong, thi Hoi noi đat Bac.
Thang 5 (am lich) nam 1862, quan Ta Van Phung vay ham thanh tinh Hai Duong. Nghe theo loi đinh than đe cu, nha vua sung Truong Quoc Dung (khi ay đang chuc Thuong thu bo Hinh) lam Hai Yen Thong đoc quan thu.
Tu Hung Yen, Truong Quoc Dung cung voi Đao Tri va Phan Tam Tinh dan quan đi đanh, lay lai đuoc phu Binh Giang, roi thanh tinh Hai Duong. Nhung sau khi ong theo cua tay vao thanh, thi bi quan đoi phuong vay lai. Tu trong thanh, ong bay ke cho quan ra đanh, pha vo đuoc. Sau tran, ong đuoc thang lam Hiep ta, Đao Tri đuoc thang lam Thong che .
Nam 1863, thang ong lam Hiep bien đai hoc si, nhung van lam Thong đoc quan vu nhu cu.
Thang 6 (am lich) nam 1864, đao quan thu Hai Yen đanh nhau voi quan Ta Van Phung tai La Khe (nay thuoc xa Tien An, huyen Yen Hung, tinh Quang Ninh). Quan quan nha Nguyen that the, bi quan thuy bo cua đoi phuong vay kin. Truong Quoc Dung (khi ay đang chuc Hiep thong), Tan ly Van Đuc Khue, Tan tuong Tran Huy San đeu chet tran. Chuong ve Ho Thien bi bat song khong chiu khuat ma chet, con bien binh thi bi thuong va chet rat nhieu .
Thuong tiec, vua Tu Đuc sai nguoi đua quan tai ve tang o que (lang Phong Phu), đong thoi sai quan đen te.
Nam 1865, ban đinh cong toi, nha vua phan rang: "Tran đanh tai La Khe...Truong Quoc Dung suy tinh that cach, toi ay co nhien kho choi tu đuoc, nhung tram nghi Quoc Dung la nguoi giup viec cu…bi dao ngan đan lac đen noi bo mang noi chien truong, rat đang tiec. Chuan cho truy tang (ong) ham Đong cac Đai hoc si". Đen nam 1880, Truong Quoc Dung đuoc tho o đen Trung Nghia (Hue) .
Con ong la Truong Quoc Quan, đo cu nhan, sau mo quan nghia dung đi theo quan thu cua cha (khi cha ong đuoc cu lam Hai Yen Thong đoc quan thu), đuoc đac cach lam Chu su .


Tac pham Tac pham cua Truong Quoc Dung co:

Truong Nhu Trung thi tap (Tap tho Truong Nhu Trung) bang chu Han.
Thoai thuc ky van (Ghi chep nhung đieu nghe đuoc luc lui ve dung com) viet bang chu Han, gom 8 quyen. Đay la mot cong trinh tong hop nua khao cuu, nua but ky, ghi so sai nhieu viec, đuoc xep theo cac the loai sau:
- 1/ Phong vuc: noi ve su thay đoi cua song nui, đuong sa tu thoi Hung Vuong đen thoi Minh Mang. Co phu chep ve Cao Mien, Tiem La va Mien Đien...
- 2 va 3/ Che đo: noi ve tuoc cap, bong loc, khoa cu (van vo), quan che, thue le, tien van, quan cap cong đien...tu thoi Ly đen thoi Minh Mang.
- 4/ Nhan pham: noi ve hoc hanh va cac nhan vat lich su tu thoi Tran đen thoi Minh Mang.
- 5/ Co tich (co phu phan son xuyen): Phan nhieu noi ve cac đinh chua, mieu mao, thanh tri,...o mien Trung va mien Bac Viet Nam. Ve Lam Thanh son (thuoc Nghe An) co noi đen chuyen đong tru (cot đong Ma Vien). Ve song co noi them ve cac đe đieu.
- 6/ Trung ky (nhung đieu la): ghi cac chuyen than thoai co lien quan đen cac nhan vat lich su Viet Nam.
- 7/ Tap su (chuyen vat): ghi cac chuyen vat ve tho van, thi cu, thanh thanh, xu an,...
- 8/ Vat loai: noi ve cay coi, thoc lua, ngo khoai chim muong,...va cac loai khac nhu hoa, go, tre, che,...
Ngoai ra, ong con bien tap sach Chieu bieu luan thuc (Ban ve cach thuc cua chieu, bieu) va tham gia duyet sach Kham đinh Viet su Thong giam cuong muc (Kinh vang san đinh su Viet đai cuong va chi tiet lam tam guong soi suot co kim). Nhan viec nay, ong co lam bai "Kham đinh vinh su phu" (Phu vang menh vua vinh su).


Ghi nhan cong lao Su nha Nguyen la Đai Nam chinh bien liet truyen, co đoan chep ve Truong Quoc Dung nhu sau: 

"Quoc Dung la nguoi tram tinh, dau lam quan (song) chua tung roi quyen sach, moi nguoi đeu suy ton la hoc rong…Tuong truyen la nha lam lich bi that truyen, (khi) Quoc Dung lam quan linh Kham thien giam, hang ngay truyen day cho, đen nay moi noi đuoc nghe hoc ay. Quoc Dung ngay thuong co kien van đuoc đieu gi đeu ghi chep ca, co tap "Thoai thuc ky van luc" truyen lai o đoi" .
Nha nghien cuu Nguyen Đac Xuan trong sach Đai hoc si Truong Quoc Dung cung đa viet rang:

"Truong Quoc Dung la mot nha thien van hoc, mot nguoi thay đao tao ra nhung nha thien van hoc cho xu so nua đau the ky XIX. Voi tu cach la mot nha thien van hoc co cong truyen day, chan hung khoa lam lich Viet Nam thoi Nguyen. Ten ong Truong Quoc Dung con đang đuoc ghi vao danh sach cac nha thien van hoc Viet Nam. Va cung co the ton vinh ong la mot trong cac vi hau to cua khoa lam lich Viet Nam.
Ngoai ra, ong con đuoc nguoi đoi đanh gia la "vi quan co tai cao, đuc trong, hoc rong, biet nhieu, cong chinh thanh liem, tinh tinh ngay thang, khong ua ninh bo, chay chot".
Tuong nho cong lao va su hy sinh cua Truong Quoc Dung va Van Đuc Khue, nam 1877, dan lang La Khe (noi hai ong hy sinh) đa lap đen tho hai ong (co ten la đen Quan Đai). Trong đen co buc hoanh phi "Cong nhuoc Thai Son" (cong lao nhu nui Thai Son) va nhieu đoi cau đoi, trong đo co cau:

Hong Linh giang than, nho tuong khoa danh song tuyet linh;
Tien Thanh hop mieu, trung than tam su cac thien thu.
Nghia la:
Hong Linh giang than, nho tuong khoa danh hai đinh vut;
Tien Thanh hop mieu, trung than long sang mai nghin thu.
Ngay 31 thang 7 nam 2009, khu lang mo va đen tho Truong Quoc Dung o xa Thach Khe (Thach Ha, Ha Tinh) đa đuoc cong nhan di tich lich su van hoa cap quoc gia.
Theo tai lieu, Truong Quoc Dung đuoc tho o Mieu Trung Liet o Ha Noi va Đen Trung Nghia o Hue
Truong Quoc Dung cung đuoc hau the ton vinh tai di tich nha tho ho Truong Viet Nam thuoc phuong Ninh My, thanh pho Hoa Lu, Ninh Binh. Đen Truong la noi tho nhung nguoi ho Truong đa khuat tai ban tho cong đong, trong hau cung co tuong tho Ngoc Hoang Thuong đe (Truong Huu Nhan) va 14 danh nhan ho Truong tieu bieu nhat thoi phong kien o 3 mien Viet Nam gom: Ban van tho Thai pho Truong Han Sieu, Trang nguyen Truong Hanh, Trang nguyen Truong Xan, Thuong thu Truong Cong Giai, Thai su Truong Đang Que, Đong cac hoc si Truong Quoc Dung, Thuong thu Truong Cong Hy. Ban vo tho Tuong Truong Hong, Tuong Truong Hat, Tuong Truong Nuu, Tang luc vo su Truong Ma Ni, Tuong Truong Chien, Đai tuong quan Truong Minh Giang va Anh hung Truong Cong Đinh.
Ten ong cung đuoc đat cho mot con đuong o Quan Phu Nhuan Thanh pho Ho Chi Minh, tuy nhien bi ghi sai thanh "Truong Quoc Dung". Thang 9 nam 2020, chinh quyen Thanh pho Ho Chi Minh quyet đinh sua lai thanh ten đung. Ten ong cung đuoc dung đe đat ten mot so con đuong tai Đa Nang (quan Son Tra), thi tran Thach Ha (huyen Thach Ha) va thanh pho Ha Tinh cua tinh Ha Tinh.


Sach tham khao Quoc su quan trieu Nguyen (Cao Xuan Duc lam Tong tai), Đai Nam chinh bien liet truyen (ban dich, trong bai goi tat la Chinh bien). Nha xuat ban Van hoc, 2004.
Quoc su quan trieu Nguyen (Cao Xuan Duc lam Tong tai), Quoc trieu chinh bien toat yeu (ban dich, trong bai goi tat la Toat yeu). Nha xuat ban Van hoc, 2002.
Tran Van Giap, Tim hieu kho sach Han Nom, muc: " Thoai thuc ky van ". Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi, 2003.
Nguyen Loc, muc tu "Truong Quoc Dung" trong Tu đien van hoc (bo moi). Nha xuat ban The gioi, 2004.
Nguyen Đac Xuan, Đai hoc si Truong Quoc Dung Qua su sach tu lieu xua va nay. Nha xuat ban Van hoa Thong tin, 2006.


Chu thich