Cuoc Thap tu chinh lan thu tu (1202–1204) ban đau đuoc du đinh la đe chinh phuc nguoi Hoi giao va kiem soat Jerusalem bang cach tien hanh mot cuoc xam luoc vao Ai Cap. Nhung thay vao đo, trong thang 4 nam 1204, quan Thap tu chinh Tay Au đa xam luoc va chinh phuc thanh pho Constantinopolis cua Kito huu (Chinh Thong giao Đong phuong), thu đo cua Đe quoc Đong La Ma (Đe quoc Byzantine). Đay đuoc xem la mot trong cac hanh vi cuoi cung trong su ly khai lon giua Chinh Thong giao Đong phuong va Giao hoi Cong giao La Ma. Quan vien chinh đa thanh lap Đe quoc La Tinh (1204-1261) va thanh bang Latin khac o cac vung đat cua Byzantine ma ho chinh phuc.


Boi canh Sau thanh cong han che cua cuoc Thap tu chinh lan thu ba (1189–1192), chau Au co rat it quan tam đen mot cuoc thanh chien nua chong lai nguoi Hoi giao. Quan vien chinh đa đe mat Jerusalem truoc trieu đai Ayyubid, trieu đai von đang cai tri toan bo Syria va Ai Cap, va chi con co mot vai thanh pho doc theo bo bien van con nam trong tay cua quan thap tu chinh, Vuong quoc Jerusalem hien chi tap trung o Acre. Cuoc Thap tu chinh lan thu ba cung đa thanh lap mot vuong quoc La tinh o Cong hoa Sip.


Cuoc thap tu chinh bat đau Giao hoang Innocente III đa len ngoi Giao hoang trong nam 1198 va cac loi rao giang ve mot cuoc thanh chien moi tro thanh muc tieu cua ong. Nhung phan lon loi goi cua ong đa bi bo ngoai tai boi cac quoc vuong chau Au: nuoc Đuc đang chien đau đe chong lai quyen luc cua Giao hoang trong khi nuoc Anh va nuoc Phap van tham chien voi nhau. Tuy nhien, do loi rao giang cua Giao hoang đa đen đuoc Fulk cua Neuilly, mot đoi quan thap tu chinh cuoi cung đa đuoc thanh lap tai mot giai đau đang đuoc to chuc o Ecry boi Ba tuoc Thibaut cua Champagne trong nam 1199. Thibaut đuoc bau lam lanh đao, nhung ong đa qua đoi vao nam 1200 va đuoc thay the boi mot vi Ba tuoc khac, Boniface cua Montferrat.
Boniface va cac nha thu linh khac đa gui phai vien toi Venice, Genova va cac thanh pho khac đe đam phan mot hop đong van chuyen đen Ai Cap, đich đen cua cuoc thap tu chinh cua ho, mot trong nhung phai vien la Geoffrey Villehardouin, nha su gia tuong lai. Genova đa khong quan tam toi cuoc thap tu chinh, nhung trong thang 3 nam 1201 cac cuoc đam phan đa đuoc bat đau voi Venezia, va thanh pho nay đong y van chuyen 33.500 quan vien chinh, mot so luong đay tham vong. Thoa thuan nay yeu cau Venezia co mot nam chuan bi đe che tao them nhieu tau va đao tao them thuy thu đe đieu khien nhung con tau nay, tat ca đa đuoc tien hanh bat chap su giam sut ve hoat đong thuong mai cua thanh pho. Cac đoi quan thap tu chinh đuoc du kien se bao gom 4.500 hiep si (cung nhu 4.500 ngua), 9.000 ho sy va 20.000 binh linh.
Phan lon quan đoi thap tu chinh đa khoi hanh tu Venice vao thang 10 nam 1202 va đa so ho co xuat xu o cac vung thuoc nuoc Phap. Ho bao gom nguoi đen tu Blois, Champagne, Amiens, Saint-Pol, Ile-de-France va Bourgogne. Mot so khu vuc khac cua chau Au đa gui mot luc luong đang ke cung nhu Flanders va Montferrat. Đang chu y la cac nhom khac đen tu đe quoc La Ma Than thanh, bao gom ca nhung nguoi đi theo Giam muc Martin cua Pairis va Đuc Giam muc Conrad cua Halberstadt, cung trong lien minh voi nhung nguoi linh va thuy thu cua Venezia do Tong tran Enrico Dandolo chi huy. Quan thap tu chinh đa san sang đe len tau vao ngay 24 thang 6 nam 1202 va thuc hien mot chuyen vien chinh thang toi Cairo, thu đo cua vuong trieu Ayyubid,. Thoa thuan nay đuoc phe chuan boi Giao hoang Innocente, voi mot lenh nghiem cam cac cuoc tan cong vao cac quoc gia Thien chua giao.


Tan cong Zara Bai chi tiet: Cuoc vay ham Zara (Zadar)
Vi khong co thoa thuan rang buoc giua cac quan vien chinh rang tat ca đeu phai đi thuyen tu Venice nen nhieu nguoi đa chon đe đi thuyen tu cang khac, đac biet la tu cac cang Flanders, Marseilles va Genova. Vao nam 1201 phan lon quan đoi thap tu chinh đa đuoc tap hop tai Venice, mac du quan so luc nay it hon du kien: 12.000 nguoi thay vi 33.500 nguoi. Nguoi Venezia đa thuc hien mot phan cua thoa thuan: ho co tau chien Galley, tau van chuyen lon, va tau van chuyen ngua – voi trong tai gap ba lan so luong nguoi ngua ma quan Thap tu chinh co the tap hop. Nguoi Venice, duoi su chi huy cua Vien Thong đoc Dandolo, nguoi vua mu vua cao tuoi, đa khong đe cho quan vien chinh len đuong ma khong tra toan bo so tien đa ky hop đong ban đau bao gom 85.000 đong Mark bac. Quan vien chinh chi co the tra mot so tien la 51.000 đong Mark bac va chung đo đa đu lam cho ho cho nen đoi ngheo đen cung cuc. Đay la tai hoa voi Venezia vi thanh pho đa phai dung cac hoat đong thuong mai cua ho lai trong mot thoi gian rat dai đe chuan bi cho chuyen chinh phat nay. Ngoai ra khoang 20-30,000 nguoi đan ong (trong tong so dan cu khoang 60.000 nguoi cua Venezia) đa đuoc tuyen mo đe đieu hanh toan bo ham đoi, đa tao them su cang thang cho kinh te cua Venezia.
Dandolo va nguoi Venezia đa thanh cong trong viec loi dung quan thap tu chinh vao muc đich rieng cua ho nhu la mot hinh thuc tra no. Sau vu tham sat cua nguoi Latinh, cac thuong gia Venezia đa bi truc xuat o thoi cam quyen cua trieu đai Angelos voi su ung ho cua nguoi dan Byzantine. Nhung su kien nay đa cho nguoi Venezia co mot thai đo thu đich đoi voi Byzantine. Dandolo, nguoi đa tham gia cuoc thap tu chinh trong mot buoi le cong cong tai nha tho San Marco di Venezia, đe xuat rang quan vien chinh nen tra no ho bang cach tan cong ben cang Zara o Dalmatia. Thanh pho đa nam trong su thong tri ve kinh te cua Venezia trong suot the ky 12, nhung đa troi day trong nam 1181 va lien minh voi vua Emeric cua Hungary va Croatia. Cuoc tan cong sau đo cua nguoi Venezia đa bi đay lui vao nam 1202 thanh pho đa tro nen đoc lap ve kinh te, duoi su bao ve cua nha vua Hungary.
Nha vua Hungary la nguoi Cong giao va đa tu minh đong y tham gia cuoc Thap Tu Chinh (mac du chu yeu vi ly do chinh tri va thuc te ong đa khong chuan bi đe khoi hanh). Nhieu Thap tu quan đa phan đoi ke hoach tan cong Zara va mot so nguoi, bao gom ca mot luc luong đuoc chi huy boi Simon de Montfort đa hoan toan tu choi tham gia va tro ve nha. Trong khi đai dien cua Giao hoang đi cung quan Thap tu chinh, Đuc Hong y Peter cua Capua, nguoi thua ke Giao hoang, đa tien hanh mot so buoc can thiet đe ngan chan su hoan toan that bai cua cuoc thap tu chinh nay, Giao hoang Innocente III đa đuoc canh bao vi nguy co nay, thay bang đi đanh quan Hoi giao lai quay ra an cuop cua nguoi Thien chua giao. Ong đa viet mot la thu cho cac thu linh quan thap tu chinh va "đe doa rut phep thong cong".
Trong cuon The Crusades su gia Geoffrey Hindley đa đe cap rang trong nam 1202 Giao hoang Innocente III cam quan Thap tu chinh cua Thien Chua giao phuong Tay co cac hanh vi tan bao nhung nguoi hang xom Kito giao cua ho, mac du ong nay van muon phat huy uy quyen cua Giao hoang toi Byzantine. Buc thu nay đa bi em nhem đi va đa phan binh linh Thap tu chinh đa khong đuoc biet đen cho đen sau khi cuoc tan cong đuoc tien hanh. Cac cong dan cua Zara đa co gang nhac nho mot thuc te rang ho cung la nhung đong bao Cong giao bang cach treo cac la co co đanh dau thanh gia tu cua so cua minh va o cac buc tuong cua thanh pho, tuy nhien thanh pho đa bi that thu sau mot cuoc bao vay ngan.
Khi Innocente III nghe noi ve cuoc bao vay ong đa gui mot la thu cho quan vien chinh va tuyen bo rut phep thong cong ho va ra lenh bat ho phai thuc hien loi the thieng cua minh va đi đen Jerusalem. Do lo so rang su kien nay se lam tan ra quan đoi, cac thu linh quan thap tu chinh đa quyet đinh khong thong bao ve đieu nay cho binh linh.


Chuyen huong đen Constantinopolis Trong khi đo Boniface cua Montferrat đa roi ham đoi truoc khi no khoi hanh tu Venice, va đen tham Philip cua Schwaben, nguoi anh em ho cua ong. Ly do cho chuyen vieng tham cua ong la mot van đe van con đang đuoc tranh cai, co the ong đa nhan ra ke hoach cua Venezia va bo đi đe tranh va thong cong, hoac co the ong muon gap Alexios Angelos, hoang tu Byzantine, anh re cua Philip va con trai gan đay đa lat đo hoang đe Byzantine Isaac II Angelos. Alexios đa bo chay toi lanh đia cua Philip vao nam 1201 nhung nguoi ta khong chac chan rang Boniface co gap ong ta tai trieu đinh cua Philip hay khong. Alexios se cung cap 200.000 đong Mark bac, 10.000 nguoi đe giup đo quan Thap tu chinh, duy tri 500 hiep si tai Đat Thanh, hai quan Byzantine se tham gia van chuyen quan Thap tu chinh toi Ai Cap va vi tri cua Giao hoi Chinh Thong Phuong đong se duoi quyen cua Giao hoang neu ho đi thuyen đen Byzantine va lat đo Alexios III Angelos, nha vua tri vi, va cung la anh trai cua Isaac II. Đo la mot loi đe nghi hap dan đoi voi đao quan luc đo đang thieu tien. Quan he giua quan Thap tu chinh va Byzantine đa tro nen cang thang ke tu khi bat đau phong trao thap tu chinh, nhung loi đe nghi cua Alexios la mot trong, it nhat la tren ly thuyet, ly do đe han gan cac ran nut giua phuong Đong va phuong Tay va đo la nhung no luc đang ke đe tro giup nguoi Latinh. do đo Ba tuoc Boniface đa đong y va Alexios IV đa tro lai cung voi Hau tuoc va tham gia voi ham đoi o tai Corfu sau khi no đa khoi hanh tu Zara. Cac nha lanh đao con lai cua quan Thap tu chinh cuoi cung đa chap nhan ke hoach nay. Tuy nhien co nhieu nha lanh đao cao cap khong ua thich đe xuat nay va nhieu nguoi bo ngu. Ham đoi gom 60 tau chien Galley, 100 tau cho ngua va 50 tau van tai lon (toan bo ham đoi co 10.000 tay cheo va linh thuy nguoi Venezia) đen Constantinopolis vao cuoi thang 6 nam 1203. Ngoai ra, 300 thiet bi cong thanh đuoc mang theo trong ham đoi.
Khi binh linh cua cuoc Thap tu chinh lan thu tu đen đuoc Constantinopolis, thanh pho co khoang 400.000 dan va mot đon vi đon tru khoang 15.000 nguoi (trong đo co linh ve binh 5.000 Varangian) va mot ham đoi 20 tau Galley. Đong co ban đau cua quan Thap tu chinh la khoi phuc lai ngoi Hoang đe Byzantine cho Isaac II đe ho co the nhan đuoc su ho tro ma Alexios đa hua. Conon cua Bethune gui thong điep nay đen phai đoan nguoi Lombard von đuoc gui đen boi đuong kim hoang đe Alexios Angelos III, nguoi đa bi lat đo Isaac, anh trai cua ong. Cac cong dan cua Constantinople thi khong quan tam đen nguyen nhan tai sao hoang đe bi lat đo va con trai cua ong đang phai song luu vong; tiem quyen la viec thuong xuyen xay ra o Byzantine va lan nay thi viec thay đoi ngoi vi tham chi van chi trong noi bo mot gia đinh. Cac Thap tu quan đa khoi hanh đen Constantinopolis trong 10 chiec Galley va cho ho nhin thay Alexios IV, nhung tu nhung buc tuong cua thanh pho nguoi Byzantine đa che gieu va nhao bang quan vien chinh, mac du co nguoi đa noi rang Hoang tu Alexios se đuoc chao đon. Truoc tien la quan vien chinh đa bao vay va chiem cac thanh pho Chalcedon va Chrysopolis sau đo ho đanh bai 500 linh ky binh cua Byzantine trong mot tran chien chi bang 80 hiep si nguoi Frank. Luc nay Thap tu quan quay sang tan cong vao thanh pho Constantinopolis.


= Cuoc vay ham vao thang 7 nam 1203 =

Đe chiem thanh pho bang vu luc, đau tien la quan vien chinh can phai vuot qua vinh Bosphorus. Khoang 200 tau cho ngua va tau Galley đa cho cac đoi quan thap tu chinh qua eo bien hep, đen noi Hoang đe Alexios III đa cho tap hop quan đoi Byzantine thanh mot đoi hinh chien doc theo bo vinh o phia bac vung ngoai o Galata. Cac hiep si Thap tu chinh tan cong thang tu tau cho ngua va quan đoi Byzantine thao chay ve phia nam.
Quan Thap tu chinh đuoi theo ve phia nam va tan cong vao thap Galata, nguoi Byzantine phong thu phan cuoi o phia bac bang nhung chuoi xich lon đe chan loi vao vinh Sung Vang. Khi ho bao vay toa thap, nguoi Byzantine phan cong va thu đuoc mot so thanh cong ban đau. Tuy nhien, khi quan Thap tu chinh tap hop lai thi nguoi Byzantine phai rut ve phia ngon thap, quan Thap tu chinh đa bam theo nhung binh linh đang rut lui đe chiem chiec cong va toa thap phai đau hang. Luc nay Sung Vang đa đuoc mo cua cho quan Thap tu chinh va cac ham đoi Venetian đa tien vao.
Ngay 11 thang 7, quan Thap tu chinh đa vao vi tri đoi dien voi Cung đien cua Blachernae o goc tay bac cua thanh pho. Ho bat đau cuoc bao vay mot cach nghiem tuc vao ngay 17, va chia ra thanh bon lo binh đe tan cong vao buc tuong tren bo, trong khi ham đoi Venetian tan cong cac buc tuong tren bien tu vung vinh Sung Vang. Nguoi Venezia đa chiem đuoc mot phan cua buc tuong tren bien voi khoang 25 toa thap, trong khi quan ve binh Varangian đa đay đuoc quan Thap tu chinh ra khoi buc tuong tren bo. Linh ve binh Varangians di chuyen đe chan đung moi đe doa moi va nguoi Venice rut lui duoi cac đam lua chay. Ngon lua đa pha huy khoang 120 mau Anh 120 mau Anh (0,49 km2) dien tich thanh pho.
Cuoi cung Alexios III đa chuyen sang tan cong va đich than chi huy 17 đoi binh tu cong St Romanus, quan đoi cua Alexios III co khoang 8.500 nguoi va đoi mat voi bay đoi binh cua Thap tu quan (co khoang 3.500 nguoi), mac du chiem uu the đang ke ve quan so so voi quan vien chinh, nhung long can đam cua ong đa that bai va quan đoi Byzantine tro lai thanh pho ma khong chien đau. Viec ong rut lui va nhung anh huong cua cac đam chay đa lam cho tinh than cua cac cong dan cua Constantinople bi suy xup va ho quay ra chong lai Alexios III va sau đo ong nay đa bo chay. Ngon lua đa pha huy rat nhieu ngoi nha va lam 20.000 nguoi cho thanh vo gia cu. Hoang tu Alexios đuoc đat len ngoi vua nhu la Alexios IV cung voi Isaac, nguoi cha mu cua minh đong cai tri Đe quoc.


= Cac cuoc tan cong khac vao thanh pho Constantinopolis =

Alexios IV nhan ra rang loi hua cua ong la rat kho giu. Alexios III đa thanh cong khi chay tron voi 1.000 kg vang va mot so đo trang suc vo gia va đe lai mot kho bac hoang gia gan nhu trong rong. Luc đo vi hoang đe tre tuoi đa ra lenh tieu huy va nau chay cac bieu tuong co gia tri cua La Ma va Byzantine đe chiet xuat ra vang va bac, nhung tham chi sau đo ong nay cung chi co the thu thap đuoc 100.000 đong Mark bac. Nhung trong con mat cua tat ca nhung nguoi Byzantine thi đay la mot dau hieu gay soc cua su tuyet vong va lanh đao yeu kem va đang bi trung phat boi Chua Troi. Su gia Byzantine Nicetas Choniates coi đo la "buoc ngoat va lam suy sup nha nuoc Đong La Ma."
Bat nguoi dan phai pha huy cac bieu tuong cua ho theo lenh cua mot đoi quan ly giao nguoi nuoc ngoai đa lam cho Alexios IV bi cac cong dan cua Constantinopolis thu ghet. Trong noi so hai suot cuoc đoi cua minh, vi đong hoang đe nay đa yeu cau quan Thap tu chinh o lai them sau thang theo mot hop đong moi đen cuoi thang 4 1204. Tuy nhien, van con xung đot xay ra trong thanh pho. Trong thang 8 nam 1203 Thap tu quan đa tan cong mot nha tho Hoi giao (o Constantinopolis vao thoi gian nay co kha nhieu dan Hoi giao) von đuoc bao ve boi mot luc luong ket hop cua nguoi Hoi giao va nguoi Byzantine đoi lap. Trong khi đo, Alexios IV đa yeu cau 6.000 quan Thap tu chinh hanh quan đe chong lai Alexios III, đoi thu cua minh tai Hadrianopolis.
Lan no luc thu hai cua nguoi Venezia trong viec tao ra mot buc tuong lua đe ho tro cho viec thao chay cua ho, ho gay ra mot đam chay cuc to va đam chay nay đa đot chay va pha huy mot phan lon thanh pho Constantinople. Su phan đoi Alexios IV đa ngay cang tang len va Alexios Doukas (biet danh ‘Mourtzouphlos’ vi ong nay co đoi long may dam) mot trong nhung can than cua ong, đa ngay lap tuc lat đo ong nay va cho nguoi bop co ong ta đen chet. Alexios Doukas tu len ngoi voi ten hieu la Alexios V; Isaac qua đoi ngay sau đo, co the la do nguyen nhan tu nhien.
Quan vien chinh va nguoi Venezia đa cuc ky tuc gian voi cai chet cua nhung nguoi ma ho bao tro va yeu cau Mourtzouphlos ton trong hop đong ma Alexios IV đa hua. Khi hoang đe Byzantine tu choi, Thap tu quan lai tan cong thanh pho mot lan nua. Ngay 08 Thang Tu, quan đoi cua Alexios V đa khang cu mot cach manh me va lam nhieu quan vien chinh nan long.
Nguoi Byzantine đa ban nhung vien đan rat lon vao cac may cong thanh cua quan đich va pha vo rat nhieu chiec trong so chung. Mot tro ngai nghiem trong cho quan vien chinh la đieu kien thoi tiet xau. Gio thoi tu bien va ngan chan hau het cac tau chien khong cho chung vao đu gan đen cac buc tuong đe phat đong cac cuoc tan cong. Chi co nam trong so cac thap canh cua buc tuong đa đuoc thuc su bi tan cong va khong chiec nao trong so nhung chiec nay đa bi chiem, vao giua buoi chieu nguoi ta đa thay mot đieu hien nhien rang cac cuoc tan cong đa that bai.
Cac giao si Latin thao luan tinh hinh voi nhau va ho muon quan đoi Thap tu chinh khong bi mat tinh than. Ho đa phai thuyet phuc nhung nguoi cua ho rang cac su kien cua ngay 09 thang 4 khong phai la su phan xet cua Thien Chua vao mot đoi quan chua đay toi loi: Ho lap luan rang cac chien dich la chinh đang va phu hop voi niem tin rang no se thanh cong. Cau noi loe bip rang Thien Chua thu thach quyet tam cua quan Thap tu chinh qua nhung that bai tam thoi la mot phuong tien quen thuoc cho cac giao si đe giai thich nhung that bai trong qua trinh cua chien dich.
Thong điep cua cac giao si đuoc viet ra đe tran an va đong vien quan Thap tu chinh. Lap luan cua ho rang la cac cuoc tan cong vao Constantinopolis xoay quanh hai chu đe ve tinh than. Đau tien, ho noi nguoi Byzantine la nhung ke phan boi va giet nguoi vi ho đa giet chet Alexios IV, chua te hop phap cua ho. Cac giao hoi su dung ngon ngu co tinh chat kich đong va tuyen bo rang "nguoi Byzantine con toi te hon nguoi Do Thai" va ho cau khan cho su uy quyen cua Thien Chua va Đuc Giao hoang đe hanh đong.
Mac du Innocente III đa mot lan nua yeu cau rang ho khong đuoc tan cong nguoi Byzantine, la thu cua Giao hoang đa bi dau nhem boi cac giao si va cac Thap tu quan lai chuan bi cho cuoc tan cong cua ho, trong khi nguoi Venezia thi tan cong tu huong bien; quan đoi cua Alexios V o lai trong thanh pho đe chien đau, cung voi cac ve si cua Hoang đe, đoi ve binh Varangian, nhung ban than Alexios V thi lai chay tron trong man đem.


= Cong chiem Thanh pho Constantinopolis =

Ngay 12 thang 4, nam 1204, cuoi cung thi đieu kien thoi tiet đa ung ho quan Thap tu chinh. Mot luong gio manh tu phia bac đa giup cho cac tau cua Venetian xap đen gan cac buc tuong. Sau mot cuoc chien ngan, khoang bay muoi linh Thap tu quan đa co gang đot nhap vao thanh pho. Mot so quan Thap tu chinh cuoi cung đa co the tien vao qua cac lo hong cua cac buc tuong đu rong đe mot vai hiep si co the chui qua tai mot thoi điem đe tien vao; nguoi Venezia cung đa chiem đuoc mot phan cac buc tuong tu phia bien, mac du đa no ra nhung tran chien rat đam mau voi cac ve binh Varangian. Quan vien chinh đa chiem đuoc Blachernae, mot phan o phia tay bac cua thanh pho va su dung no nhu mot can cu đe tan cong cac phan con lai cua thanh pho, va đong thoi ho cung co gang tu bao ve minh bang mot buc tuong lua, ho đa tao nhieu đam chay hon nua trong thanh pho. Cac đam chay thu hai nay đa lam 15.000 nguoi tro thanh vo gia cu. Thap tu quan hoan toan chiem thanh pho vao ngay 13.
Quan Thap tu chinh đa gay ra mot toi ac khung khiep va man ro tai Constantinople trong ba ngay, vao luc đo rat nhieu cong trinh co đai va trung co cua La Ma va Hy Lap đa đuoc bi lay cap hoac bi pha huy. Thu vien cua thanh pho Constantinopolis cung đa bi pha huy, bat chap loi the cua ho va moi đe doa rut phep thong cong, quan Thap tu chinh đa pha huy mot cach tan nhan va co he thong cac nha tho tu vien cua thanh pho, ho pha huy, lam o ue hoac an cap tat ca nhung thu ho co the lay đuoc. Co nguoi noi rang tong so tien bi cuop tu Constantinople co gia tri khoang 900.000 đong mark bac. Nguoi Venezia nhan đuoc 150.000 đong mark bac ma la nguoi ta no ho, trong khi quan Thap tu chinh cung nhan đuoc 50.000 đong mark bac. Khoang 100.000 đong mark bac đuoc chia đeu ra giua quan Thap tu chinh va nguoi Venezia. Phan con lai khoang 500.000 đong mark bac đa đuoc bi mat giu lai boi cac hiep si Thap tu chinh.
Theo mot hiep uoc sau đo Byzantine đa đuoc phan chia giua Venice va cac thu linh cua quan thap tu chinh va thanh lap mot đe quoc Latinh o Constantinople. Boniface khong đuoc bau lam hoang đe moi mac du duong nhu nguoi dan thuong coi ong la, nguoi Venice nghi rang ong đa co qua nhieu moi quan he voi đe quoc Byzantine truoc đay vi anh trai cua ong-Renier cua Montferrat đa ket hon voi Maria Komnene, nguoi von la mot hoang hau trong cac nam 1170. Thay vao đo ho đa đua Baldwin cua Flanders tren ngai vang. Boniface đa ra đi va nhan lay Vuong quoc Thessalonica-mot nuoc chu hau cua Đe quoc Latinh moi. Nguoi Venice cung thanh lap Cong quoc cua quan đao o bien Aegean. Trong khi đo, nguoi ti nan Byzantine cung đa thanh lap cac vuong quoc cua rieng minh, đang chu y nhat trong so nay la đe quoc Nicaea cua Theodore Laskaris va cac vuong quoc Trebizond va Tran Epirus.


Tham khao = Chu thich =


= Tham khao =


 Tai lieu so cap  Nicetas Choniates, The Sack of Constantinople Luu tru ngay 30 thang 10 nam 2014 tai Wayback Machine
Robert of Clari, The Conquest of Constantinople Luu tru ngay 23 thang 6 nam 2006 tai Wayback Machine (see also excerpts from another translation)
The Sack of Constantinople by the Crusaders Luu tru ngay 27 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine (excerpts from several contemporary accounts)
The Fourth Crusade 1204: Collected Sources (excerpts from several contemporary accounts)
Geoffrey de Villehardouin, Chronicle of The Fourth Crusade and The Conquest of Constantinople Luu tru ngay 11 thang 10 nam 2013 tai Wayback Machine
Pope Innocent III, Reprimand of Papal Legate Luu tru ngay 14 thang 8 nam 2014 tai Wayback Machine
Chronicle of Morea


 Tai lieu thu cap  "Crusades". Encyclopædia Britannica, 2006.
Angold, Michael, The Fourth Crusade, Harlow: Pearson, 2003
Charles Brand. Byzantium Confronts the West, 1180–1204, Cambridge MA: Harvard University Press, 1968
Godfrey, John. 1204: The Unholy Crusade. Oxford: Oxford University Press, 1980
Harris, Jonathan, Byzantium and the Crusades, London: Hambledonm and London, 2003
Harris, Jonathan, 'Collusion with the infidel as a pretext for military action against Byzantium', in Clash of Cultures: the Languages of Love and Hate, ed. S. Lambert and H. Nicholson, Turnhout: Brepols, 2012, pp. 99–117
Hindley, Geoffrey. The Crusades: A History of Armed Pilgrimage and Holy War. New York, NY: Carroll and Graf Publishers, 2003. New edition: The Crusades: Islam and Christianity in the Struggle for World Supremacy. New York, NY: Carroll and Graf Publishers, 2004.
Lilie, Ralph-Johannes. Byzantium and the Crusader States, 1096–1204. Translated by J. C. Morris and Jean E. Ridings. Oxford: Clarendon Press, 1993; originally published in 1988.
Madden, Thomas F. (2003). Enrico Dandolo and the Rise of Venice. Baltimore: Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-7317-1.
Madden, Thomas F., and Donald E. Queller. The Fourth Crusade: The Conquest of Constantinople. Philadelphia, PA: University of Pennsylvania Press, 1997
Marin, Serban. A Humanist Vision regarding the Fourth Crusade and the State of the Assenides. The Chronicle of Paul Ramusio (Paulus Rhamnusius), Annuario del Istituto Romano di Cultura e Ricerca Umanistica vol. 2 (2000), pp. 51–57.
McNeal, Edgar, and Robert Lee Wolff. The Fourth Crusade, in A History of the Crusades (edited by Kenneth M. Setton and others), vol. 2, Philadelphia, PA: University of Pennsylvania Press, 1962
Nicol, Donald M. Byzantium and Venice: A Study in Diplomatic and Cultural Relations, Cambridge University Press, 1992.
Noble, Peter S. Eyewitnesses of the Fourth Crusade – the War against Alexius III, Reading Medieval Studies v.25, 1999.
Phillips, Jonathan. The Fourth Crusade and the sack of Constantinople. New York: Viking, 2004. ISBN 978-0-14-303590-9.
Queller, Donald E. The Latin Conquest of Constantinople. New York, NY; London, U.K.; Sydney, NSW; Toronto, ON: John Wiley and Sons, Inc., 1971.
Queller, Donald E., and Susan J. Stratton. "A Century of Controversy on the Fourth Crusade", in Studies in Medieval and Renaissance History v. 6 (1969): 237–277; reprinted in Donald E. Queller, Medieval Diplomacy and the Fourth Crusade. London: Variorum Reprints, 1980.
Thomas F. Madden. Crusades: The Illustrated History


Đoc them Angold, Michael. The Fourth Crusade: Event and Context. Harlow, NY: Longman, 2003.
Bartlett, W. B. An Ungodly War: The Sack of Constantinople and the Fourth Crusade. Stroud: Sutton Publishing, 2000.
Harris, Jonathan Byzantium and the Crusades. London and New York: Hambledon and London, 2003. ISBN 978-1-85285-298-6.
Harris, Jonathan, "The problem of supply and the sack of Constantinople", in The Fourth Crusade Revisited, ed. Pierantonio Piatti, Vatican City: Libreria Editrice Vaticana, 2008, pp. 145–54. ISBN 978-88-209-8063-4.
Kazdhan, Alexander "Latins and Franks in Byzantium", in Angeliki E. Laiou and Roy Parviz Mottahedeh (eds.), The Crusades from the Perspective of Byzantium and the Muslim World. Washington, D.C.: Dumbarton Oaks, 2001: 83–100.
Kolbaba, Tia M. "Byzantine Perceptions of Latin Religious ‘Errors’: Themes and Changes from 850 to 1350", in Angeliki E. Laiou and Roy Parviz Mottahedeh (eds.), The Crusades from the Perspective of Byzantium and the Muslim World Washington, D.C.: Dumbarton Oaks, 2001: 117–143.
Nicolle, David. The Fourth Crusade 1202–04: The betrayal of Byzantium, Osprey Campaign Series #237. Osprey Publishing. 2011. ISBN 978-1-84908-319-5.


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Fourth Crusade tai Wikimedia Commons