Tao Phi (chu Han: 曹丕; 187 - 29 thang 6, nam 226), bieu tu Tu Hoan (子桓), la vi Hoang đe khai quoc cua Tao Nguy, mot trong 3 nuoc thoi ki Tam Quoc trong lich su Trung Quoc. Ong tri vi tu nam 220 đen nam 226
Sau khi cha ong Tao Thao qua đoi, ong ke vi tuoc hieu Nguy vuong (魏王) cua cha minh trong vong 7 thang; tu thang 5 đen khi xung Đe vao thang 12 nam 220, sau khi ep Han Hien Đe Luu Hiep thien nhuong, su kien đuoc su Trung Hoa goi la [Tao Phi soan Han; 曹丕篡漢]. Ben canh la vi Hoang đe Tao Nguy đau tien, ong con noi tieng la nha tho loi lac, cung cha Tao Thao va em trai Tao Thuc, đuoc goi la Tam Tao (三曹), rat noi tieng trong van hoc Kien An. Hien con lai Nguy Van Đe tap (魏文帝集) gom 2 quyen. Ngoai ra, ong con la nha ly luan va nha phe binh van hoc đau tien cua Trung Quoc, so huu tap Đien luan (典論). Sau khi qua đoi, ong đuoc con la Nguy Minh Đe Tao Due truy ton thuy hieu la Van Hoang đe (文皇帝), mieu hieu The To (世祖), thong thuong goi Nguy Van Đe (魏文帝).


Cuoc đoi Tao Phi, tu la Tu Hoan, sinh o huyen Tieu, nuoc Bai, thuoc Du chau (hien nay la huyen Hao, Bac Chau, tinh An Huy), la con đau long cua Tao Thao va Bien phu nhan. Ong la nguoi co tu chat thong minh, hoc rong hieu nhieu. Thuo thieu thoi, Tao Phi co thuoc lau cac tac pham kinh đien co xua cua hang tram nha tu tuong truyen thong.
Vi đuoc sinh ra trong thoi đai chien tranh loan lac, ngay tu khi con nho, Tao Phi đa đuoc Tao Thao đua ra tien tuyen đanh tran, Ong đa biet ban ten tu nam sau tuoi va biet cuoi ngua tu nam tam tuoi. Đen nam muoi tuoi, Tao Phi đa co the tong quan đi nam chinh bac chien.
Tao Thao tong cong co 25 nguoi con trai. trong đo Tao Ngang vua la con truong, vua noi tieng nhan hieu. Tao Ngang la ung cu vien hoan hao đe tro thanh nguoi ke vi Tao Thao. Nhung so phan van luon an chua nhung bat trac khong ai ngo đen. Vao nhung nam đau Kien An, Tao Thao đi chinh phat Truong Tu o phia Nam. Tao Ngang đa khong may tu nan trong tran chien nay.
Sau cai chet cua Tao Ngang, me nuoi cua ong Đinh Thi đa đau buon qua đo ma đoan tuyet quan he voi Tao Thao. Bien phu nhan vi the ma tro thanh chinh that cua Tao Thao, con Tao Phi thi nghiem nhien tro thanh con truong. Đay đa tro thanh buoc ngoat đau tien trong cuoc cua ong.
Nhung su thay đoi than phan nay khong giup Tao Phi co đuoc su sung ai cua cha minh. Sau khi Tao Ngang qua đoi, Tao Thao lai het muc yeu thuong mot nguoi con trai khac ten la Tao Xung. Tam quoc chi ghi lai rang, khi moi len nam len sau, Tao Xung đa co tri tue cua mot nguoi truong thanh. Nhieu lan Tao Thao cung khen ngoi tai nang va tri tue no som cua Tao Xung truoc mat cac quan than. Vao nam 208 sau Cong Nguyen, Tao Xung đa mac phai mot can benh la khi moi co muoi ba tuoi. Tao Thao đa thu rat nhieu phuong thuoc nhung cung khong sao cuu đuoc mang song cua cau con trai yeu quy.
Tao Phi đen an ui cha nhung lai chi nhan lai mot cau noi lanh lung – "Đay la noi bat hanh cua ta, nhung lai la niem vui cua cac nguoi."
Sau Tao Ngang va Tao Xung, thi Tao Thao lai tiep tuc gianh su sung ai đac biet cho nguoi em trai Tao Thuc cua ong. Tao Thuc so huu tai nang xuat chung nen đuoc Tao Thao đac biet yeu quy. Do đo, Tao Thuc lai tro thanh ung cu vien tiem nang nhat cho ngoi vi the tu.
Khi Tao Thuc đuoc đi theo Tao Thao chinh chien khap bon phuong, Tao Phi phai o lai Nghiep Thanh đe giai quyet cong chuyen hang ngay. Bat cu noi nao co noi loan, Tao Phi đeu nhanh chong dan quan đi tran ap. Nhung lan trai nghiem nhu nay đa ren giua nen nang luc ung pho voi nhung tinh huong khan cap cua Tao Phi.
Ngoai ra, Tao Phi cung đoi xu cung kinh ton trong voi cac lao than va hoc sy trong trieu đinh đe tich cuc mo rong cac moi quan he đong minh. Chang may choc, Tao Phi đa xay dung đuoc mot đoi ngu muu sy co van hau thuan sau lung.
Du khong đuoc cha quan tam va yeu thuong, nhung Tao Phi lai biet am tham xoay chuyen tinh the va tich luy suc manh, đe nhan nhin cho thoi.
Mot ngay no vao nam 217 sau Cong nguyen, Tao Thuc đa bat chap luat le, vi say ruou ma đa tu y su dung xe ngua cua vuong that, mo cua Tu Ma, cho ngua phi nuoc đai tren cam đao.
Trong con thinh no, Tao Thao đa ha lenh xu tu nguoi trong giu xe ngua cua vuong that. Luc nay, can can trong long Tao Thao bat đau lung lay. Tao Thao tu hoi lieu mot nguoi co tinh cach boc truc phong khoang nhu Tao Thuc co thich hop voi ngoi vi đe vuong hay khong.
Vao nam Kien An thu 22, giua Tao Phi va Tao Thuc, Tao Thao cuoi cung đa đua ra lua chon cua minh: lap Tao Phi lam Nguy the tu.


Soan Han tu lap Nam Kien An thu 25 (220), Nguy vuong Tao Thao chet, Vuong the tu Tao Phi ke nghiep chuc Thua tuong nha Han, nhan danh hieu Nguy vuong (魏王). Len lam Nguy vuong, Tao Phi khong e ngai du luan nhu Tao Thao va mang chi huong muon soan Han tu lap.
Mua thu nam đo, Tao Phi sai than tin dang thu len Han Hien Đe, khuyen Hien Đe nhuong ngoi cho Nguy vuong. Đe to ra khiem nhuong, Tao Phi đa tu choi 3 lan, đen lan thu 4 moi nhan. Đay đuoc goi la su kien Tao Phi soan Han (曹丕篡漢) noi tieng luc bay gio. Han Hien Đe đa ngoi tren ngai vang lam bu nhin suot hon 30 nam, nay nhan đuoc bieu cua cac đai than đanh tuyen bo nhuong vi, đoi xung la Son Duong cong (山陽公).
Tao Phi sai nguoi toi hoi hoang hau Tao Tiet (ba cung la em gai cua Tao Phi) đe lay ngoc ty truyen quoc. Tao hoang hau nhat đinh khong chiu đua. Sau vi bi ep qua, Tao hoang hau vut ngoc ty xuong lau, khoc mang Tao Phi:"Troi khong phu ho cho nha nguoi đau!". Hanh đong trung liet va loi mang cua Tao hoang hau lap lai giong het nhu thai hau Vuong Chinh Quan mang Vuong Mang khi ong ta soan ngoi nha Han gan 200 nam truoc.
Thang 10 nam 220, Tao Phi tu xung la Nguy Hoang Đe (魏帝), tro thanh vi Hoang đe đau tien cua Tao Nguy. Cai nguyen Hoang So (黄初), đinh đo tai Lac Duong, truy xung cha minh la Tao Thao lam Vu hoang đe (武皇帝). Sau khi len ngoi, ong đa tiep tuc cuoc chien cua cha minh chong lai Thuc Han cua Luu Bi va Đong Ngo cua Ton Quyen.


Cai tri Ngay sau khi len ngoi, Van Đe đa ban hanh mot loat cac chieu thu vi loi ich cua nhan dan nhu nghi binh, giam suu thue, giam nhe hinh phat, ... Duoi thoi tri vi cua ong, su on đinh va thinh vuong đa xuat hien tro lai o khu vuc phia Bac đe cung co hon nua suc manh cua Nguy quoc.


= Đieu tieng =
Ngoai ra trong thoi gian o ngoi, Van Đe co đieu tieng la khien tuong Vu Cam phai xau ho ma chet. Chuyen la, Vu Cam đuoc Tao Thao sai đi đanh nhau voi Quan Vu, bi Quan Vu đanh bai va cung pho tuong Bang Đuc bi bat song. Trong khi Bang Đuc khong chiu khuat phuc thi Vu Cam lai so hai xin đoi phuong tha mang. Ket qua Đuc bi chem con Cam bi giam. Sau đo Ton Quyen sai La Mong đanh up Kinh chau, bat giet Quan Vu. La Mong bat đuoc Vu Cam, ben tra ve cho Tao Thao. Đen khi lam Hoang đe, Tao Phi sai nguoi ve tranh che gieu Vu Cam đat o noi cong cong. Trong tranh, Quan Vu ngoi chem che, Bang Đuc vuon co chiu chem, con Vu Cam thi khum num lay luc Quan Vu. Boi the Vu Cam khong chiu noi noi nhuc, lo rau mai sinh benh ma chet.


= Đong chinh =
Thoi điem nam 224 đen nam 225, Van Đe xuat chinh đanh Ngo nhung bi tuong Ngo Tu Thinh, Ton Thieu đanh bai, tu đo lam benh nang.


Qua Đoi Nam 226 Nguy Van Đe Tao phi bang ha, thuy hieu la Van hoang đe (文皇帝), mieu hieu la The To (世祖), đuoc an tang o Thu Duong Lang (首阳陵). Thai tu Tao Due len noi ngoi, tuc la Nguy Minh đe.


Nhan đinh Tao Phi cung giong nhu mot nguoi binh thuong đang chat vat trong vung lay cua cuoc đoi, thuong xuyen bi nguoi khac đe bep, van may cung khong tot lam. Nhung Tao Phi lai co mot uu điem lon nhat, đo la khong bao gio chiu khuat phuc truoc so phan.
Chinh su cung coi khi dam thach thuc so phan đa giup ong kiem soat đuoc ban than khi roi vao tam toi. Tu đo, ong khong ngung tich luy them suc manh tu nhung noi đau va nuoi duong su kien cuong bang tinh nhan nai.


= Su nghiep van chuong =
Tao Phi rat gioi tho phu, ong cung voi cha (Tao Thao) va em (Tao Thuc), đeu la nhung cay but noi bat tren Van đan Kien An. Tho cua ong hien con khoang 40 bai va bo Đien luan.
Tuy vay, qua đo nguoi đoc cung hieu đuoc mot phan nao quan niem sang tac cua ong:

Tran Đinh Su trong Tu đien Van hoc (bo moi) viet đai y nhu sau:
Van (Tao Phi) co nhieu the, hiem co ai gioi het, do đo van nhan khong nen dua vao so truong cua minh ma khinh nguoi, ma nen tham xet đe hieu nguoi (tham ky đo nhan). Ong phan đoi thoi "van nhan tuong khinh" (van nhan thuong khinh nhau), hay khep kin kien giai cua minh. Ngoai ra, ong con phe phan khuynh huong "quy xa, khinh gan", lam van cot cau danh, ma quay lung voi su thuc.
Cac the loai co nhung điem khac nhau: Tau, nghi nen trang nha, thu luan nen co ly le, thi phu can phai đep.
Van chuong đeu la su bieu hien tu tuong, tinh cam cua nguoi viet. Cho nen goc van chuong giong nhau ma ngon (hinh thuc bieu hien) khac nhau. Cai khac đo do "khi". Tao Phi viet: "Van lay khi lam chu, ma khi trong hay đuc la bam phu, khong the dung suc gang guong ma co đuoc".
Nho gia xem "lap ngon" đung sau "lap đuc", "lap cong"; Tao Phi đua "lap ngon" len vi tri cao nhat, xem đo la "viec lon lao bat hu trong su nghiep tri nuoc" (kinh quoc chi đai nghiep, bat hu chi thinh su). Đay chinh la quan điem lam cho van hoc Kien An phon thinh.
Nguyen Hien Le nhan xet:
Giong tho Tao Phi khong hung nhu cha (Tao Thao), ma co ve phong luu, nhan nha. Ngoai tai tho, Tao Phi con la nha phe binh đau tien cua Trung Quoc, Trong thien Luan van, ong co nhieu y xac đang, nhu:
Van lay khi lam chu, ma khi co hai the "thanh" va "troc". Ca hai đeu do troi sinh, khong the gang suc ma luyen, dau cha anh cung khong the truyen đuoc cho con, em.
Ban ve cac the van, ong cho rang luan thuyet phai đung ly, ma thi phu thi can phai đep. Đo la khoi nguyen phong trao duy mi o thoi Luc Trieu, trai han voi loi "Van di tai đao" (van đe cho đao) cua Tien Han tro ve truoc. Duy mi tuc la "nghe thuat vi nghe thuat", ma tai đao tuc la "nghe thuat vi nhan sinh".
O mot thoi cuc ki loan lac nhu thoi Luc Trieu, chu truong đo rat đuoc hoan nghenh. Cho nen thoi bay gio la thoi van tho lang man nhat cua Trung Quoc, va nhom Truc lam that hien noi tieng vi thoi khinh đoi ngao vat, phong đang, bat chap le nghi...
So sanh voi Tao Phi, hoc gia nay viet:

"Tao Phi va Tao Thuc, la hai anh em ruot ma tinh tinh va đoi song trai nhau han. Tao Phi lam vua chi cho van chuong moi la su nghiep lon, đang luu truyen lai thien thu; con phu quy, cong danh he chet la het. Tao Thuc, nguoc lai, cho van chuong la nghe mon ma su lap cong moi đang trong. Ket lai, ba cha con la Tao Thao, Tao Phi, Tao Thuc, lam linh tu tren thi đan Kien An. Thao co giong tram hung. Phi thi sau, nha. Thuc, đa tai hon ca; tho vua diem le, vua lam ly va cao ky. Đen nam 232, Tao Phi va Tao Thuc đeu đa chet het, van đan ruc ro thoi Kien An cung ra tan theo"..


Gia quyen Than phu: Tao Thao, truy phong Thai To Vu hoang đe (太祖武皇帝).
Than mau: Bien phu nhan, truy phong Vu Tuyen hoang hau (武宣皇后).
The thiep:
Chan phu nhan, nguyen phoi the tu, sinh Nguy Minh Đe Tao Due va Đong Huong cong chua. Đuoc truy ton Van Chieu hoang hau (文昭皇后) boi con trai.
Quach Nu Vuong, ke that, tuy la thi thiep nhung đuoc phong thang lam Hoang hau khi Tao Phi len ngoi. Thuy hieu Van Đuc hoang hau (文德皇后).
Tu co (徐姬) phong Phi (妃)
Ly quy nhan (李貴人).
Am quy nhan (陰貴人).
Sai quy nhan (柴貴人).
Phan thuc vien (潘淑媛).
Chu thuc vien (朱淑媛).
Cuu chieu nghi (仇昭儀).
To co (蘇姬).
Truong co (張姬).
Tong co (宋姬).
Hai chi em Luu thi, con gai Han Hien Đe.
Nham thi, xuat than danh mon, nhung khong hop tinh Tao Phi, bi đuoi đi.
Tiet Linh Van (薛灵芸), sau khi nhap cung đoi ten Da Lai (夜來).
Con trai:
Nguy Minh Đe Tao Due, me la Chan phu nhan. Tu Te cong (齐公), phong Binh Nguyen vuong (平原王). Khi Tao Phi lam chung moi quyet đinh lam Thai tu.
Tao Hiep (曹協), me Ly quy nhan, mat som, co con trai Tao Tam.
Tao Nhuy (曹蕤; ? - 233), me Phan thuc vien, tuoc Bac Hai vuong (北海王).
Tao Giam (曹鑒; ? - 225), me Chu thuc vien, tuoc Đong Vu Duong vuong (东武阳王).
Tao Lam (曹霖; ? - 250), me Cuu chieu nghi, tuoc Đong Hai vuong (东海王). Khi Tao Phuong bi phe, con trai Tao Lam la Cao Quy Huong cong Tao Mao đuoc lap, sau bi Tu Ma Chieu giet hai.
Tao Le (曹禮; 208 - 229), me Tu co, tuoc Nguyen Thanh vuong (元城王), tung đuoc Tao Phi lua chon lap lam Thai tu.
Tao Ung (曹邕; ? - 229), me To co, tuoc Ham Đan vuong (邯郸王).
Tao Cong (曹貢; ? - 223), me Truong co, tuoc Thanh Ha vuong (清河王).
Tao Nghiem (曹儼; ? - 223), me Tong co, tuoc Quang Binh vuong (广平王).
Tao Giai (曹喈), khong ro me, xuat hien trong bai Trong Ung ai tu (仲雍哀辞) cua Tao Thuc.
Con gai:
Đong Huong cong chua (東鄉公主), me Chan phu nhan.


Tham khao Nguyen Hien Le, Đai cuong Van hoc su Trung Quoc. Nha xuat ban Tre, 1997.
Nguyen Hien Le, Su Trung Quoc tap I. Nha xuat ban Van hoa, 1997.
Nhieu nguoi soan, Tu đien Van hoc (bo moi). Nha xuat ban The gioi, 2004.
Dich Quan Ta, Van hoc su Trung Quoc (quyen 1). Nha xuat ban Tre, 1992.
La Quan Trung, Tam Quoc chi (cac chuong: 33, 79, 80). Nha xuat ban Van hoc & Nha xuat ban Mui Ca Mau, 1995.


Lien ket ngoai Cao Pi (emperor of Wei dynasty) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)