Uong-quat-ma-la (tieng Trung: 央掘魔羅, tieng Pali: Angulimala, nghia đen: “day chuyen ngon tay”, hay con đuoc biet la Vo Nao hay Truong lao Chi Man) la mot nhan vat quan trong trong Phat giao, đac biet la trong truyen thong Phat giao Nguyen thuy (Theravada). Ban đau ong đuoc mieu ta la mot ten cuop tan nhan nhung đa hoan toan cai hoa sau khi quy y Phat, ong đuoc xem nhu vi du đien hinh nhat ve nang luc cuu đo cua giao phap Phat Thich-ca Mau-ni va tai thuyet phap cua ong. Uong-quat-ma-la con đuoc cac Phat tu coi la “vi thanh” bao tro cho phu nu sinh no, va đuoc gan lien voi tin nguong ve su sinh san o Nam A va Đong Nam A.
Cau chuyen ve Uong-quat-ma-la đuoc ghi lai trong nhieu nguon kinh đien bang tieng Pali, tieng Phan, tieng Tay Tang va tieng Trung Quoc. Uong-quat-ma-la sinh ra co ten la Vo Hai (tieng Pali: Ahimsaka). Ong lon len la mot thanh nien co tieng thong minh o thanh Xa-ve (tieng Pali: Savatthi), ong sau đo tu hoc va ong tro thanh hoc tro đuoc su phu yeu men nhat. Tuy nhien, vi ghen ghet, cac ban đong mon đa lap muu ham hai đe su phu nghi ngo ong.
Nham loai tru Uong-quat-ma-la, nguoi su phu ben giao cho ong mot nhiem vu: phai dang len thay mon qua tot nghiep truyen thong la mot nghin ngon tay cua mot nghin nguoi khac nhau đe hoan tat viec hoc. Quyet tam hoan thanh nhiem vu, Uong-quat-ma-la tro thanh mot ten cuop tan bao, giet hai nhieu nguoi va dan chung so hai va tron tranh. Cuoi cung, su tan ac cua ong buoc vua Ba-tu-nac (tieng Pali: Pasenadi) phai phai quan linh đi truy bat ke sat nhan. Trong khi đo, me cua Uong-quat-ma-la tim cach can thiep, suyt nua bi chinh con trai giet hai.
Tuy nhien, Phat Thich-ca đa kip thoi ngan chan viec nay va dung than thong cung giao phap đe đua Uong-quat-ma-la tro lai chinh đao. Uong-quat-ma-la sau đo quy y lam đe tu Đuc Phat, va truoc su ngac nhien cua nha vua cung moi nguoi, ong xuat gia tro thanh ty-kheo duoi su dan dat cua Phat Thich-ca. Dan lang van con cam phan Uong-quat-ma-la, nhung thai đo ay phan nao diu bot khi ong dung “hanh đong chan that” (tieng Pali: Sacca-kiriya) đe giup mot san phu sinh con an toan. Sau khi Uong-quat-ma-la qua đoi, Phat Thich-ca noi rang ong đa thanh tuu qua vi A-la-han va đat đuoc Niet Ban.
Mot so hoc gia đa đua ra gia thuyet rang Uong-quat-ma-la co the tung thuoc mot giao phai bao luc truoc khi quy y. Nha An Đo hoc Richard Gombrich goi y rang ong co the đa la tin đo cua mot the Thanh tuu Phap (tantra) giai đoan so khai, nhung nhan đinh nay đa bi nhieu hoc gia khac phan bac. Nhieu Phat tu xem Uong-quat-ma-la nhu mot bieu tuong cua su chuyen hoa tam linh, va cau chuyen cua ong la bai hoc rang ai cung co the thay đoi cuoc đoi theo huong tot đep hon, ngay ca nhung truong hop tuong nhu khong the cuu van. Đieu nay đa truyen cam hung đe to chuc Tuyen uy Phat giao trong trai giam chinh thuc tai Vuong quoc Anh lay ten “Angulimala” cho to chuc cua minh. Hon nua, cau chuyen Uong-quat-ma-la thuong đuoc nhac đen trong cac thao luan hoc thuat ve cong ly va cai tao, va đuoc nha than hoc John Thompson xem la mot vi du đien hinh ve cach đoi dien voi chan thuong đao đuc va đao ly cua su quan tam cham soc. Uong-quat-ma-la đa tro thanh đe tai cho phim anh va van hoc; mot bo phim Thai Lan cung ten đa chon cach the hien ong dua theo nhung nguon tai lieu som nhat, va cuon sach The Buddha and the Terrorist (Đuc Phat va Ten Khung bo) cua Satish Kumar đa phong tac cau chuyen cua ong nhu mot thong điep phi bao luc đap lai “Cuoc chien Chong Khung bo Toan cau”.


Nguon van ban va cac phat hien bia ky Cau chuyen ve Uong-quat-ma-la đuoc biet đen nhieu nhat trong truyen thong Phat giao Nguyen thuy (Theravada). Hai van ban trong cac bai kinh ban đau bang tieng Pali đe cap đen cuoc gap đau tien cua Uong-quat-ma-la voi Phat va viec cai đao cua ong, đuoc xem la phien ban co xua nhat cua cau chuyen. Van ban thu nhat la  Truong Lao Ke (Theragatha), co le la van ban co hon trong hai van ban, va van ban thu hai la Kinh Uong-quat-ma-la (Angulimala Sutta) thuoc Trung Bo Kinh (Majjhima Nikaya). Ca hai đeu mo ta ngan gon cuoc gap giua Uong-quat-ma-la va Phat Thich-ca, khong đe cap nhieu thong tin nen tang ma sau nay moi đuoc them vao cau chuyen (vi du nhu viec Uong-quat-ma-la bi mot vi thay bat phai lap loi the).
Ngoai cac van ban Pali, cuoc đoi cua Uong-quat-ma-la cung đuoc mo ta trong cac van ban Tay Tang va Trung Quoc co nguon goc tu tieng Sanskrit. Bo kinh Sanskrit ten la Tap A-ham kinh (Samyuktagama) thuoc truong phai Can ban thuyet nhat thiet huu bo (Mulasarvastivada) so ky đa đuoc dich sang hai van ban tieng Trung  vao the ky thu 4–5 CN boi cac truong phai Nhat thiet huu bo (Sarvastivada) va Am Quang bo (Kasyapiya) thoi so ky, cung chua cac phien ban cua cau chuyen Uong-quat-ma-la. Mot van ban khac dich sang tieng Trung Quoc tu kinh Tang Nhat A-ham (Ekottara Agama) tieng Sanskrit cua truong phai Can ban thuyet nhat thiet huu bo cung đuoc ghi nhan. Them vao đo, con co ba van ban tieng Trung khac đe cap đen Uong-quat-ma-la cung đa đuoc tim thay, khong ro nguon goc nhung khac voi ba van ban tieng Trung Quoc đau tien.
Ngoai nhung van ban ban đau nay, con co nhung phien ban muon hon xuat hien trong phan chu giai Trung Bo Kinh đuoc cho la cua nha su Phat Am (Buddhaghosa, the ky thu 5 CN) va chu giai cua Truong Lao Ke đuoc cho la cua truong lao Phap Ho (Dhammapala, the ky thu 6 CN). Hai phan chu giai nay duong nhu khong đoc lap voi nhau: co ve nhu truong lao Phap Ho đa sao chep hoac dien giai sat nghia tu nha su Phat Am, mac du co them vao nhung loi giai thich cho mot so điem khong nhat quan. Nhung mo ta som nhat ve cuoc đoi Uong-quat-ma-la nhan manh su hung bao khong chut so hai cua ong, tuong phan voi su an tinh cua Phat Thich-ca. Cac phien ban sau nay co gang them vao nhieu chi tiet hon va lam ro nhung điem co the khong phu hop voi giao ly Phat giao. Vi du, mot van đe co the gay ra nghi van la su chuyen đoi đot ngot tu mot ke sat nhan thanh mot bac đe tu giac ngo cua Phat—cac phien ban sau nay co gang giai thich đieu đo. Cac phien ban muon hon cung bao gom nhieu phep mau nhiem hon; tuy nhien, cung voi nhieu chi tiet ke chuyen bo sung, đieu nay co xu huong lam lu mo nhung điem chinh yeu cua cau chuyen. Cac bai kinh Pali ban đau khong đua ra bat ky đong co nao cho hanh đong cua Uong-quat-ma-la ngoai chuyen ong khi đo đon gian la tan ac. Nhung van ban sau nay co the phan anh no luc cua cac nha chu giai đoi sau nham "giai thich bien bach" cho nhan vat Uong-quat-ma-la, mieu ta ong nhu mot nguoi can ban la nguoi tot nhung bi hoan canh đua đay thay vi la mot ke sat nhan hung ac. Ngoai cac bai kinh va ke tung, con co cac truyen Bon Sinh (Jataka), (Mi-lan-đa van đao (Milindapanha) va mot so phan trong Luat tang đe cap đen Uong-quat-ma-la, cung trong nhu Đai bien nien su Mahavamsa xuat hien muon hon.
Cac van ban muon hon bang nhung ngon ngu khac lien quan đen cuoc đoi Uong-quat-ma-la bao gom van ban van hoc Avadana ten la Sataka, cung nhu mot tuyen tap truyen chep lai bang tieng Tay Tang va Trung Quoc sau nay goi la Kinh Hien Ngu. Cung co nhung ghi chep hanh trinh cua cac Phat tu hanh huong nguoi Trung Quoc đe cap ngan gon ve Uong-quat-ma-la.  Ngoai nhung mo ta ve cuoc đoi ong, con co mot kinh đien Đai thua ten la Kinh Uong-quat-ma-la (Angulimaliya Sutra), trong đo Phat Thich-ca thuyet giang cho Uong-quat-ma-la. Đay la mot trong cac kinh thuoc nhom Nhu Lai Tang (Tathagatagarbha Sutras), ban ve Phat tinh. Con co mot kinh khac cung ten đuoc nhac đen trong cac van ban Trung Quoc, tung đuoc dung đe bao ve quan điem Phat giao chong lai viec uong ruou; tuy nhien kinh nay hien chua tim thay.
Ngoai chung cu tu van ban, con co nhung chung cu bia ky ban đau đa đuoc phat hien. Mot trong nhung phu đieu som nhat mo ta Uong-quat-ma-la co nien đai khoang the ky thu 3 truoc Cong nguyen.


Cau chuyen = Tien kiep =

Cac van ban mo ta mot tien kiep cua Uong-quat-ma-la truoc khi gap Phat Thich-ca Mau-ni. Trong kiep song nay, ong sinh ra la mot vi vua an thit nguoi sau đo bien thanh da-xoa (tieng Pali: yakkha, mot loai quy than; tieng Phan: Sanskrit: yaksa), trong mot so van ban goi la Saudasa. Saudasa bat đau thich an thit nguoi khi đuoc dang đai thit mot em be đa chet. Khi ong đoi them, dan chung bat đau lo cho su an toan cua con cai ho va ong bi đuoi khoi vuong quoc cua minh. Khi tro thanh mot quai vat, Saudasa gap mot vi than hua rang Saudasa co the lay lai đia vi vua neu hien te mot tram vi vua khac. Sau khi đa giet 99 vi vua, mot vi vua ten Sutasoma đa thay đoi tam y cua Saudasa va khien ong tro thanh nguoi co đuc tin va tu bo moi bao luc. Cac van ban xac đinh Sutasoma la tien kiep cua Phat Thich-ca, va Saudasa la tien kiep cua Uong-quat-ma-la.
Tuy nhien, theo kinh Tang nhat A-ham, trong mot tien kiep khac, Uong-quat-ma-la la mot thai tu, co long tot va đuc hanh khien ke thu cua ong kho chiu. Khi ke thu giet ong, ong đa the ngay truoc khi chet rang ong se tra thu va đat đuoc Niet-ban trong mot kiep tuong lai duoi su huong dan cua mot bac thay. Trong phien ban nay, viec giet choc cua Uong-quat-ma-la đuoc xem la phan ung cong bang đoi voi đieu ac đa gay ra cho ong trong kiep truoc, va nan nhan cua ong nhan đuoc su đoi xu giong nhu nghiep bao đa tung gay ra cho Uong-quat-ma-la.


= Thoi tre =
Trong hau het cac van ban, Uong-quat-ma-la đuoc cho la sinh ra tai Xa Ve, thuoc gia đinh giai cap Ba-la-mon (tu si) dong ho Garga. Cha cua ong, Bhaggava, la tuyen uy cho vua Kieu-tat-la (Kosala), con me ong ten la Mantani.  Theo cac van ban chu giai, điem bao xuat hien vao luc đua tre chao đoi (cac loai vu khi loe sang va su xuat hien cua "chom sao trom cuop" tren bau troi) cho thay đua tre se tro thanh ke cuop. Khi Bhaggava giai thich điem bao nay cho vua, nha vua hoi lieu đua tre se la mot ke cuop đon đoc hay la thu linh bang đang. Khi Bhaggava tra loi rang no se la ke cuop đon đoc, nha vua quyet đinh đe đua tre song.
Phat Am ke lai rang cha cua đua tre đat ten cho no la Vo Hai, co nghia la "nguoi vo hai". Ten nay bat nguon tu tu "ahimsa" (khong bao luc), boi vi khong ai bi thuong ton khi đua tre chao đoi, mac du co điem bao xau. Ban chu giai cua truong lao Phap Ho noi rang ban đau, nha vua lo lang đat ten cho đua tre la Ke Gay Hai (Himsaka), nhung sau đo ten nay đa đuoc thay đoi.
Khi lon len, Vo Hai tro nen đep trai, thong minh va ngoan ngoan. Cha me ong gui ong đen thanh Taxila đe hoc voi mot đai su noi tieng. Tai đo, ong hoc rat gioi va tro thanh hoc tro yeu thich cua su, đuoc huong nhung đac quyen trong nha . Tuy nhien, cac hoc tro khac tro nen ghen ti voi su tien bo nhanh chong cua Vo Hai va tim cach lam cho thay chong lai ong. Đe đat đuoc muc đich nay, ho phao tin Vo Hai đa quyen ru vo cua su phu. Khong muon hoac khong the tan cong truc tiep Vo Hai, nguoi thay noi rang viec đao tao Vo Hai thanh mot Ba-la-mon chan chinh gan nhu đa hoan tat, nhung ong phai dang len mon le vat cuoi cung cho thay va sau đo thay se ban su chuan thuan. Phan le ma thay giao yeu cau  mot nghin ngon tay, moi ngon tu mot nguoi khac nhau, voi muc đich rang Uong-quat-ma-la se bi giet trong qua trinh tim kiem le vat ghe ron nay. Theo su Phat Am, Vo Hai phan đoi yeu cau nay, noi rang ong đen tu mot gia đinh yeu chuong hoa binh, nhung cuoi cung su phu đa thuyet phuc ong. Tuy nhien, cac phien ban khac lai cho rang Vo Hai khong phan đoi menh lenh cua thay.
Trong mot phien ban khac cua cau chuyen, vo cua su phu co gang quyen ru Vo Hai. Khi ong tu choi nhung loi tan tinh cua ba, ba tro nen tuc gian va noi voi thay rang Vo Hai đa co gang quyen ru ba. Cau chuyen tiep tuc theo cach tuong tu nhu trong cac van ban khac.


= Song đoi ke cuop =

Theo lenh cua su phu, Vo Hai tro thanh mot ke cuop đuong ten la Uong-quat-ma-la, song tren mot vach đa trong khu rung ten Jalini, noi ong co the nhin thay cac khach bo hanh đe giet hoac lam ton thuong nhung nguoi đo. Ong tro nen noi tieng vi ky nang bat giu nan nhan cua minh. Khi moi nguoi bat đau tranh cac con đuong, ong đi vao cac lang mac va loi nguoi ra khoi nha đe giet ho. Vi viec nay, nhieu lang mac bi bo hoang. Ong khong bao gio lay quan ao hoac đo trang suc tu nan nhan, chi lay ngon tay. Đe đem so ngon tay ma ong đa lay, ong xau chung thanh chuoi va treo tren mot cai cay. Tuy nhien, vi chim bat đau an thit tu nhung ngon tay, ong bat đau đeo chung nhu mot soi day hien te Yagnopaveetham. Vi vay, ong đuoc biet đen voi ten Uong-quat-ma-la, co nghia la "day chuyen ngon tay". Trong mot so phu đieu, ong đuoc mieu ta nhu đeo mot chiec mu đoi đau lam tu ngon tay hon la mot vong co.


= Gap go Phat Thich-ca =

Nhung nguoi dan lang song sot đa chay tron khoi khu vuc va sau đo ben khieu nai voi Ba-tu-nac, vua xu Kieu-tat-la. Ba-tu-nac phan ung bang cach cu mot đoi quan gom 500 binh linh đe truy tim Uong-quat-ma-la. Trong khi đo, cha me cua Uong-quat-ma-la nghe đuoc tin rang Ba-tu-nac đang san lung mot ke ngoai vong phap luat. Vi Uong-quat-ma-la sinh ra voi điem xau, ho ket luan rang chac han đo la con trai cua minh. Mac du nguoi cha khong muon can thiep, nguoi me khong đong y. Lo lang cho mang song cua con trai, ba quyet đinh len đuong tim con, canh bao ong ve y đinh cua vua va cham soc ong.
Phat Thich-ca Mau-ni nhan thay qua thien quan (tieng Pali: abhinna) rang Uong-quat-ma-la đa giet 999 nan nhan va đang tuyet vong tim kiem nan nhan thu mot nghin. Neu Phat gap Uong-quat-ma-la ngay hom đo, ong se tro thanh mot tu si va đat đuoc thang tri. Tuy nhien, neu Uong-quat-ma-la giet me minh, ba se la nan nhan thu mot nghin cua ong va ong se khong the cuu van, vi trong Phat giao, viec giet me đuoc coi la mot trong nam hanh đong toi te nhat ma mot nguoi co the pham phai (sa. pancanantaryani karmani).
Phat len đuong đe chan Uong-quat-ma-la, mac du bi dan lang đia phuong canh bao khong nen đi. Tren con đuong qua khu rung Kieu-tat-la, Uong-quat-ma-la gap me minh đau tien. Theo mot so phien ban cua cau chuyen, ong co mot khoanh khac hoa giai voi nguoi me; va sau đo ba đa cho Uong-quat-ma-la thuc an. Tuy nhien, sau mot luc suy nghi, ong quyet đinh se bien ba thanh nan nhan thu mot nghin cua minh. Nhung khi Phat đen, ong lai chon giet Phat thay vao đo. Uong-quat-ma-la rut kiem va bat đau chay ve phia Phat. Tuy nhien, mac du Uong-quat-ma-la đang chay het toc luc, ong khong the đuoi kip Phat, nguoi đang đi bo trong chanh niem. Phat đa su dung mot so than thong (tieng Pali: iddhi; tieng Phan: rddhi) đe tac đong đen Uong-quat-ma-la: mot van ban ghi lai rang Phat đa co gian mat đat noi ho đung, tao ra khoang cach giua ho. Đieu nay khien Uong-quat-ma-la boi roi, đen muc ong goi Phat dung lai. Phat sau đo tra loi rang ban than đa dung lai roi, va chinh Uong-quat-ma-la moi la nguoi can phai dung lai:

Uong-quat-ma-la yeu cau giai thich them, va Phat noi rang mot tu si tot nen kiem soat ham muon cua minh. Uong-quat-ma-la an tuong voi long dung cam cua Phat va cam thay am anh voi toi loi ve nhung hanh đong cua minh. Sau khi lang nghe Phat, Uong-quat-ma-la kinh can tuyen bo minh đa chuyen hoa, the tu bo cuoc song lam ke cuop va gia nhap tang đoan Phat giao. Ong đuoc Phat chap nhan xuat gia va chuyen vao tru trong tu vien Ky Vien.


= Song đoi tu si va qua đoi =

Trong khi đo, vua Ba-tu-nac len đuong đe đich than chi huy viec giet Uong-quat-ma-la. Truoc tien, ong dung lai tham Phat va cac đe tu tai tu vien Ky Vien. Vua giai thich muc đich cua minh, va Phat hoi vua se phan ung the nao neu ong biet rang Uong-quat-ma-la đa tu bo cuoc song cua mot ten cuop đuong va tro thanh mot tu si. Vua tra loi rang ong se chao hoi va cung duong cho Uong-quat-ma-la giong nhu cac nguoi tu khac. Phat sau đo tiet lo rang Uong-quat-ma-la đang ngoi cach đo khong xa, đa cao toc va rau sach, tro thanh mot thanh vien cua tang đoan Phat giao. Vua kinh ngac nhung cung vui mung, goi ten Uong-quat-ma-la theo ho va ten me (tieng Pali: Gagga Mantaniputta) va cung duong vai lam y cho ong. Tuy nhien, Uong-quat-ma-la tu choi nhan cung duong, vi ong đang thuc hanh kho hanh trong tu tap.
Cuoi cung, vua quyet đinh khong truy đuoi Uong-quat-ma-la. Đieu nay phu hop voi nhan xet cua nha Phat hoc Andre Bareau, rang co mot su thoa thuan ngam giua Phat va cac vua chua, nha cai tri thoi đo la khong can thiep vao cong viec cua nhau.
Sau đo, Uong-quat-ma-la gap mot phu nu tre đang gap kho khan trong khi sinh con. Canh tuong lam bon nay lam ong đa vo cung xuc đong, cam nhan đuoc noi đau va khoi len long tu bi sau sac ma truoc đay khi con la ke cuop sat nhan ong chua tung cam nhan đuoc. Ong đen gap Phat va hoi lam the nao đe giam bot con đau cua nguoi phu nu. Phat bao Uong-quat-ma-la đen gap nguoi phu nu va noi:

Uong-quat-ma-la chi ra rang se khong đung su that neu ong noi vay, Phat lien sua lai cau noi voi bai ke nhu sau:

Phat đang chi ra su thay đoi trong đoi song cua Uong-quat-ma-la tu khi ong xuat gia tu hanh, coi đo la mot su tai sinh thu hai, trai nguoc voi cuoc song truoc kia cua ong la mot ten cuop. Tu "jati" khong chi co nghia la sinh ra ma con đuoc giai thich trong cac chu giai tieng Pali la dong doi hoac bo toc (tieng Pali: gotta), am chi cong đong tu si, tuc la dong doi cua cac vi Phat.
Sau khi Uong-quat-ma-la thuc hien viec đoc loi phat nguyen chan that (tieng Punjabi: sacca-kiriya, nghia la "hanh đong chan that") nay, nguoi phu nu sinh con an toan. Bai ke nay sau đo tro thanh mot trong nhung bai ke ho tri, thuong đuoc goi la kinh ho tri Uong-quat-ma-la. Cac tu si tiep tuc đoc van ban nay trong cac buoi le chuc phuc cho phu nu mang thai tai cac quoc gia theo Phat giao Theravada, va thuong hoc thuoc long no nhu mot phan trong qua trinh đao tao tu si. Vi vay, Uong-quat-ma-la đuoc tin đo xem la "vi thanh bao tro" cua viec sinh no. Viec chuyen hoa tu mot ke giet nguoi thanh mot nguoi đuoc xem la mang lai su an lanh trong viec sinh no la mot su thay đoi vi đai.
Su kien nay giup Uong-quat-ma-la tim thay su an lac. Sau khi thuc viec đoc phat nguyen chan that sacca-kiriya, ong đuoc xem la "mang lai su song thay vi cai chet cho nguoi dan trong thi tran" va moi nguoi bat đau tiep can ong, cung duong thuc an cho ong.

Tuy nhien, mot so it nguoi đay oan han khong the quen rang ong đa chiu trach nhiem ve cai chet cua nhung nguoi than yeu cua ho. Ho tan cong ong khi ong đi khat thuc bang gay goc va đa. Voi đau chay mau, ca sa ngoai rach va bat khat thuc bi đanh vo, Uong-quat-ma-la tro ve tu vien Ky Vien. Phat khuyen khich Uong-quat-ma-la chiu đung nghiep bao nay cua minh voi su binh than; Phat chi ra rang Uong-quat-ma-la đang trai nghiem qua bao cua nghiep, đieu ma neu khong xay ra thi co the đa đua ong xuong đia nguc.
Đa tro thanh mot đe tu giac ngo, Uong-quat-ma-la van vung chi va khong bi ton thuong trong tam. Theo giao ly Phat giao, cac đe tu đa giac ngo khong the tao ra nghiep moi, nhung ho van co the chiu anh huong cua nghiep cu ma ho đa tao ra. Va cac hau qua tu nghiep cu la khong the tranh khoi, va ngay ca Phat cung khong the ngan can chung xay ra.
Sau khi cho phep Uong-quat-ma-la gia nhap tang đoan, Phat ban hanh mot quy đinh rang tu nay tro đi, khong co toi pham nao đuoc chap nhan lam tu si trong tang đoan. Su Phat Am noi rang Uong-quat-ma-la qua đoi khong lau sau khi tro thanh tu si. Sau khi ong chet, mot cuoc thao luan noi len giua cac ty-kheo ve viec Uong-quat-ma-la tai sinh o đau. Khi Phat giai thich rang Uong-quat-ma-la đa chung đat A-la-han va Niet-ban, đieu nay khien mot so tu si ngac nhien. Ho tu hoi lam sao mot nguoi đa giet nhieu nguoi nhu vay lai co the đat đuoc giac ngo. Phat tra loi rang du đa lam nhieu đieu ac, mot nguoi van co the thay đoi va đat đuoc giac ngo. Ve sau, khi nhac đen cau chuyen Uong-quat-ma-la, đoi khi nguoi ta goi ong la Truong lao Chi Man va cau chuyen cua ong gan lien voi cau ke so 173 trong Kinh Phap cu:


Phan tich = Lich su =
Viec trao le vat chia tay cho thay giao la mot tuc le trong An Đo co đai. Mot vi du đuoc ghi lai trong "Sach Pausya" trong su thi Ve-đa Mahabharata. Trong đo, thay giao tien đe tu Uttanka sau khi Uttanka đa chung minh rang minh la nguoi đang tin cay va nam vung tat ca cac giao ly Ve-đa va luan giai ve phap Dharmasastra. Uttanka noi voi thay:

Nha An Đo hoc Friedrich Wilhelm cho rang nhung cum tu tuong tu đa xuat hien trong Sach cua Manu (II,111) va trong kinh Vishnu Smriti. Theo giao ly Ve-đa, viec tu biet thay va hua thuc hien bat cu đieu gi thay yeu cau se mang lai giac ngo hoac mot thanh tuu tuong tu. Do đo, khong co gi la khi Uong-quat-ma-la đuoc mo ta la san long thuc hien nhung lenh khung khiep cua su phu—mac du trong tham tam ong la mot nguoi tot va tu te— vi ong đuoc day rang neu lam theo thi cuoi cung Uong-quat-ma-la se đat đuoc thanh tuu cao nhat.

Nha An Đo hoc Richard Gombrich đa gia thuyet rang cau chuyen ve Uong-quat-ma-la co the la mot cuoc gap go lich su giua Phat va mot mon đo cua hinh thuc tu hanh Shaivite hoac Shakti kieu Thanh tuu Phap (tantra) giai đoan so khai, trong đo Gombrich dich tu "maheso" trong bai tho chuyen hoa cua Uong-quat-ma-la nhu mot danh hieu cua than Siva, va cho rang viec Uong-quat-ma-la thu thap ngon tay co the lien quan đen nghi le tho cung. Gombrich đi đen ket luan nay dua tren mot so điem khong nhat quan trong cac van ban, cho thay co the co su sai lech trong cau chuyen, cung voi nhung loi giai thich yeu ve hanh vi cua Uong-quat-ma-la ma cac nha binh luan đua ra. Ong luu y rang co mot so tham chieu khac trong cac kinh đien Pali som, duong nhu chi ra su hien dien cua nhung nguoi theo Giao phai Shaiva, hay than Kali va cac than linh khac lien quan đen cac thuc hanh Thanh tuu Phap mang tinh bao luc. Nhung điem khong nhat quan trong van ban co the đuoc giai thich qua ly thuyet nay.
Y kien rang Uong-quat-ma-la la thanh vien cua mot giao phai bao luc đa đuoc nha hanh huong Trung Quoc Huyen Trang (602-64 CN) neu ra. Trong ghi chep chuyen đi cua minh, Huyen Trang cho biet thay cua Uong-quat-ma-la đa day ong rang ong se đuoc sinh vao coi troi Pham thien neu giet Phat. Mot van ban Trung Quoc som đua ra mo ta tuong tu, noi rang thay cua Uong-quat-ma-la đa tuan theo nhung chi dan khung khiep cua đao su đe đat đuoc bat tu.
Y kien cua Huyen Trang đuoc cung co them boi cac dich gia chau Au vao đau the ky XX, nhung mot phan la do loi dich. Du vay, Gombrich la hoc gia hien đai đau tien đua ra y tuong nay. Tuy nhien, tuyen bo cua Gombrich rang cac thuc hanh đat-đac-la đa ton tai truoc khi bo kinh đien Phat giao hoan thanh (khoang hai đen ba the ky truoc Cong nguyen) đi nguoc lai voi quan điem chu đao cua gioi hoc thuat. Đong thuan hoc thuat cho rang cac giao phai Thanh tuu Phap xuat hien khoang mot nghin nam sau đo, va khong tim thay bang chung cung co nao, du la van ban hay khac, ve cac thuc hanh Thanh tuu Phap bao luc tu thoi điem som nhu vay.
Mac du Gombrich lap luan rang co cac thuc hanh trai nguoc voi cac chuan muc đao đuc chi đuoc nhac đen mot lan trong kinh đien Phat giao va khong tim thay bang chung ngoai cac kinh đien , cac hoc gia Phat hoc Mudagamuwa va Von Rospatt bac bo đieu nay la vi du khong chinh xac. Ho cung phan đoi gia thuyet ve van đieu cua Gombrich, tu đo khong đong y voi cac gia thuyet cua ong ve Uong-quat-ma-la. Tuy nhien, ho cho rang co the cac thuc hanh bao luc cua Uong-quat-ma-la la mot phan cua mot loai tin nguong nao đo đa mat  lich su nao đo. Hoc gia Phat hoc L. S. Cousins cung bay to nghi ngo ve ly thuyet cua Gombrich.
Trong ban dich Damamukhavadana ra tieng Trung cua dich gia Hui-chiao, cung nhu trong cac phat hien khao co hoc, Uong-quat-ma-la đuoc gia thuyet la vi vua than thoai Hindu Kalmashapada hoac Saudasa, đuoc biet đen tu thoi Ve-đa. Cac van ban co thuong mo ta cuoc đoi cua Saudasa la tien kiep cua Uong-quat-ma-la, va ca hai nhan vat đeu đoi mat voi van đe tro thanh mot Ba-la-mon tot.
Nghien cuu di san nghe thuat o vung Gandhara, nha khao co hoc Maurizio Taddei đua ra gia thuyet rang cau chuyen ve Uong-quat-ma-la co the chi ra mot than thoai An Đo lien quan đen mot yaksa (da-xoa) song trong hoang da. Trong nhieu mieu ta, Uong-quat-ma-la đoi mu, ma Taddei mo ta la mot vi du ve hinh tuong giong Dionysus trong nghe thuat va than thoai Hy Lap. Tuy nhien, nha su hoc nghe thuat Pia Brancaccio lap luan rang chiec mu la mot bieu tuong An Đo đuoc su dung cho cac nhan vat lien quan đen hoang da hoac san ban. Ba đong y voi Taddei rang mieu ta ve Uong-quat-ma-la, đac biet o Gandhara, theo nhieu cach goi nho đen cac chu đe than Dionysus trong nghe thuat va than thoai Hy Lap, va anh huong nay rat co the la đa co. Tuy nhien, Brancaccio lap luan rang chiec mu ve co ban la mot bieu tuong An Đo, đuoc cac nghe si su dung đe chi ra Uong-quat-ma-la thuoc ve mot bo toc sinh song trong cac khu vuc rung nui, bi nhung Phat tu đau tien von hay o cac khu vuc đo thi so hai.


= Giao ly =

Trong cong đong nhung nguoi theo Phat giao, cau chuyen ve Uong-quat-ma-la la mot trong nhung cau chuyen đuoc biet đen nhieu nhat. Khong chi trong thoi hien đai, ma ngay ca trong thoi co đai, hai nha hanh huong Trung Quoc la Phap Hien va Huyen Trang khi đen đa đen An Đo đa ghi nhan  ke lai cau chuyen nay, đong thoi nhac đen nhung noi ho đa tham lien quan đen cuoc đoi cua Uong-quat-ma-la.
Tu goc nhin Phat giao, cau chuyen cua Uong-quat-ma-la la mot vi du cho thay rang ngay ca nhung nguoi toi te nhat cung co the vuot qua loi lam cua ho va quay lai con đuong đung đan. Cac ban chu giai coi cau chuyen nay la mot minh chung cho viec nghiep tot co the huy diet nghiep xau. Cong đong nhung nguoi theo Phat giao đa  coi Uong-quat-ma-la la bieu tuong cua su chuyen hoa hoan toan va la minh chung cho thay con đuong Phat giao co the chuyen hoa ngay ca nhung nguoi voi can co  nhat. Cau chuyen cua Uong-quat-ma-la đuoc Phat tu đua ra nhu mot vi du ve long tu bi (tieng Pali: karuna) va thanh tuu sieu nhien (tieng Pali: iddhi) cua Phat. Su chuyen hoa cua Uong-quat-ma-la đuoc trich dan nhu mot minh chung cho kha nang cua Phat voi tu cach la mot vi đao su, va nhu mot vi du ve pham chat chua lanh cua giao ly nha Phat.
Thong qua cau tra loi cua minh, Phat ket noi khai niem 'kiem che khong gay hai' (tieng Pali: avihimsa) voi su tinh lang, la nguyen nhan va ket qua cua viec khong gay hai. Hon nua, cau chuyen minh hoa rang co suc manh tam linh trong su tinh lang nhu vay, khi Phat đuoc mo ta la chay nhanh hon Uong-quat-ma-la bao luc. Mac du đieu nay đuoc giai thich la ket qua cua thanh tuu sieu nhien cua Phat, nhung y nghia sau xa hon la: "nguoi tinh lang ve mat tam linh co the di chuyen nhanh hon nguoi hoat đong theo cach thong thuong". Noi cach khac, thanh tuu tam linh chi co the đat đuoc thong qua phi bao luc.
Hon nua, su tinh lang nay đe cap đen khai niem Phat giao ve giai thoat khoi nghiep: mien la nguoi ta khong the thoat khoi quy luat vo tan cua qua bao nghiep, nguoi ta it nhat co the giam bot nghiep cua minh bang cach thuc hanh phi bao luc. Cac van ban mo ta đay la mot hinh thuc tinh lang, trai nguoc voi su chuyen đong lien tuc cua nghiep qua.
Cau chuyen Uong-quat-ma-la cung đuoc đe cap trong cac van ban Phat giao Đai thua, đac biet la trong boi canh thao luan ve an chay. Theo mot nguon tai lieu, Kinh  Uong-quat-ma-la la mot trong nhung kinh van cam an thit mot cach nghiem ngat. Moi lien he nay cho thay tam anh huong rong rai cua cau chuyen trong cac truyen thong Phat giao khac nhau.


= Khac =

Cau chuyen cua Uong-quat-ma-la minh hoa cach toi pham bi anh huong boi moi truong tam ly xa hoi va moi truong hoan canh song cua ho. Nha tam ly hoc phan tich Dale Mathers đua ra gia thuyet rang Ahimsaka bat đau giet nguoi vi he thong y nghia trong tam ly cua ong đa bi sup đo. Ong khong con đuoc đanh gia cao voi tai nang hoc thuat, va thai đo cua ong co the đuoc tom tat la: "Toi khong co gia tri, do đo toi co the giet nguoi. Neu toi giet nguoi, đieu đo chung to toi khong co gia tri."  Tom tat cuoc đoi cua Uong-quat-ma-la, Mathers viet: "Ong la... mot nhan vat lam cau noi giua viec cho va lay đi su song."
Tuong tu, khi noi ve khai niem tam ly cua ton thuong đao đuc, nha than hoc John Thompson mo ta Uong-quat-ma-la la mot nguoi bi phan boi boi mot nhan vat quyen luc (la su phu cua ong) nhung van co the khoi phuc lai quan điem đao đuc bi lech lac cua minh va sua chua cong đong ma ong đa gay hai.  Nhung nguoi vuot qua đuoc ton thuong đao đuc can mot "nha đieu tri" va mot cong đong nhung nguoi ho tro đe cung đoi mat voi nhung kho khan nhung giai quyet chung mot cach an toan; va tu cong thuc nay, Uong-quat-ma-la co the hoi phuc la nho đich than Phat Thich-ca la nguoi huong dan tam linh cua ong, va mot con co mot cong đong tu si pham hanh ho tro đe song mot cuoc song co ky luat, chiu đung gian kho. Thompson con cho rang cau chuyen cua Uong-quat-ma-la co the đuoc su dung nhu mot loai lieu phap tuong thuat va mo ta đao đuc đuoc trinh bay trong cau chuyen la nguon cam hung cho trach nhiem. Cau chuyen khong phai ve viec đuoc cuu, ma la ve viec tu cuu lay minh voi su giup đo tu nguoi khac.
Hoc gia nghien cuu ve đao đuc David Loy đa viet nhieu ve cau chuyen cua Uong-quat-ma-la va nhung an y ma no co đoi voi he thong tu phap. Ong tin rang trong đao đuc Phat giao, ly do duy nhat đe trung phat nguoi pham toi la nham cai tao tinh cach cua ho. Neu mot nguoi pham toi, nhu Uong-quat-ma-la, đa tu cai tao ban than, thi khong co ly do gi đe trung phat ong, ngay ca nhu mot bien phap ran đe. Hon nua, Loy lap luan rang cau chuyen cua Uong-quat-ma-la khong bao gom bat ky hinh thuc cong ly trung phat nham mang cong bang hoac cai tao bien đoi thich hop nao, va do đo Loy coi cau chuyen la "co khiem khuyet" neu đem ra dung nhu mot vi du ve cong ly. Mat khac, cuu chinh tri gia va hoc gia suc khoe cong đong Mathura Shrestha mo ta cau chuyen cua Uong-quat-ma-la la "Co le la khai niem đau tien ve cong ly cai tao bien đoi" trich dan su an nan va tu bo cuoc song pham toi cua ke cuop [ truoc đay cua Uong-quat-ma-la, roi sau đo su tha thu ma ong cuoi cung nhan đuoc tu nguoi than cua cac nan nhan. Viet ve hinh phat tu hinh, hoc gia Damien Horigan luu y rang su tu cai hoa la chu đe chinh trong cau chuyen cua Uong-quat-ma-la, va viec chung kien su cai hoa nhu vay la ly do tai sao vua Ba-tu-nac khong truy to Uong-quat-ma-la.
Trong cac nghi le truoc khi sinh o Sri Lanka, khi Kinh Uong-quat-ma-la (Angulimala Sutta) đuoc tung ho niem cho phu nu mang thai. Theo phong tuc o nuoc nay, nhung nguoi xung quanh co ay thuong dung nhung đo vat tuong trung cho su sinh san va tai sinh, nhu cac bo phan cua cay dua va loai noi đat. Cac hoc gia đa chi ra rang trong than thoai Đong Nam A, co moi lien he giua cac nhan vat khat mau va cac phong tuc lien  sinh san. Viec đo mau co the đuoc tim thay trong ca bao luc va sinh no, đieu nay giai thich tai sao Uong-quat-ma-la vua đuoc mo ta la mot ke giet nguoi va mot nguoi chua lanh co lien quan đen sinh no.
Ve đoan khi Phat gap Uong-quat-ma-la, hoc gia nu quyen Liz Wilson ket luan rang cau chuyen la mot vi du ve su hop tac va phu thuoc lan nhau giua nam nhan va nu nhan: ca Phat va me cua Uong-quat-ma-la đeu gop phan giup ngan chan ac nghiep  ong. Tuong tu, Thompson lap luan rang nhung nguoi me đong vai tro quan trong trong cau chuyen, cung trich dan đoan me cua Uong-quat-ma-la co gang ngan ong lai, cung nhu viec Uong-quat-ma-la chua lanh cho mot nguoi me đang sinh con. Hon nua, ca Phat va Uong-quat-ma-la đeu đam nhan vai tro lam me trong cau chuyen. Mac du nhieu cau chuyen An Đo co đai lien ket phu nu voi nhung pham chat nhu ngu dot va bat luc, cau chuyen cua Uong-quat-ma-la lai chap nhan pham chat nu tinh, va Phat hanh đong nhu mot nguoi dan đuong khon ngoan đe su dung nhung pham chat đo mot cach mang tinh xay dung.  Tuy nhien, Thompson khong coi cau chuyen la nu quyen theo bat ky cach nao, nhung lap luan rang no chua đung mot loai đao đuc cham soc mang tinh nu, xuat phat tu Phat giao.


Trong van hoa hien đai Trong suot lich su Phat giao, cau chuyen ve Uong-quat-ma-la đa đuoc the hien qua nhieu hinh thuc nghe thuat khac nhau, va hien nay mot so tac pham nay van đuoc bao ton tai cac bao tang va van con o cac di tich Phat giao. Trong van hoa đuong đai, hinh anh cua Uong-quat-ma-la van giu vai tro quan trong. Nam 1985, nha su Phat giao Theravada nguoi Anh, Ajahn Khemadhammo, thanh lap to chuc Angulimala, mot to chuc tuyen uy Phat giao danh cho tu nhan tai Vuong quoc Anh. To chuc nay đa đuoc chinh phu Anh cong nhan la đai dien chinh thuc cua Phat giao trong tat ca cac van đe lien quan đen he thong nha tu tai Anh, cung cap cac tuyen uy vien, dich vu tu van va huong dan ve Phat phap va thien đinh cho cac tu nhan tai Anh quoc, xu Wales va Scotland. Ten goi cua to chuc nay phan anh suc manh chuyen hoa ma cau chuyen cua Uong-quat-ma-la đa minh hoa. Theo trang web cua to chuc, "Cau chuyen cua Uong-quat-ma-la day chung ta rang kha nang giac ngo co the đuoc đanh thuc ngay ca trong nhung hoan canh khac nghiet nhat, rang con nguoi co the va thuc su thay đoi, va rang su thay đoi nay tot nhat đen tu su thuyet phuc va, tren het, la viec lam guong đe nguoi khac noi theo."
Cau chuyen ve Uong-quat-ma-la cung đa nhan đuoc su chu y đang ke trong van hoa đai chung. No đa tro thanh chu đe lam phim cua it nhat ba bo phim đien anh. Nam 2003, đao dien nguoi Thai Suthep Tannirat đa co gang ra mat bo phim "Angulimala". Tuy nhien, hon 20 to chuc Phat giao tai Thai Lan đa phan đoi bo phim nay, cho rang no bop meo giao ly va lich su Phat giao, đong thoi đua vao nhung yeu to An Đo giao va cac yeu to huu than khong co trong kinh đien Phat giao. Hoi đong kiem duyet phim Thai Lan sau đo đa tu choi yeu cau cam bo phim, cho rang no khong bop meo giao ly Phat giao. Tuy nhien, ho yeu cau đao dien cat bo hai canh bao luc. Cac nhom Phat giao nay cam thay bi xuc pham boi viec mieu ta Uong-quat-ma-la nhu mot ke sat nhan tan bao ma khong co ngu canh lich su dan đen hanh đong cua ong. Du vay, Tannirat đa tu bao ve minh, lap luan rang mac du ong đa bo qua cac dien giai tu cac ban chu giai, ong đa theo sat cac bai kinh Phat giao nguyen thuy. Chinh viec Tannirat chi su dung cac nguon kinh đien ban đau thay vi cac cau chuyen pho bien tu cac ban dien nghia sau nay chinh la ly do tai sao bo phim lai bi phan đoi nhu vay.
Cau chuyen cua Uong-quat-ma-la cung la nguon cam hung cho nhieu tac pham van hoc khac. Nam 2006, nha hoat đong hoa binh Satish Kumar đa ke lai cau chuyen cua Uong-quat-ma-la trong cuon sach ngan "The Buddha and the Terrorist" (Đuc Phat va ke khung bo). Cuon sach nay đe cap đen cuoc Chien tranh chong khung bo, tai cau truc va ket hop nhieu phien ban khac nhau ve cuoc đoi Uong-quat-ma-la, nguoi đuoc mo ta nhu mot ke khung bo.  Cuon sach nhan manh đoan khi Phat chap nhan Uong-quat-ma-la gia nhap tang đoan, qua đo ngan vua Ba-tu-nac trung phat ong. Trong sach cua Kumar, hanh đong nay gay ra phan ung du doi tu cong chung gian du, ho to cao len nha vua yeu cau bo tu ca Uong-quat-ma-la va Phat. The la Ba-tu-nac lien to chuc phien xet xu cong khai truoc dan lang va trieu đinh, đe moi nguoi quyet đinh phai lam gi voi Phat va Uong-quat-ma-la. Tuy nhien, cuoi cung hoi đong xu an quyet đinh tha cho ca hai khi Uong-quat-ma-la thua nhan toi ac cua minh va Ba-tu-nac đoc bai dien van nhan manh su tha thu thay vi trung phat. Buoc ngoat nay trong cau chuyen mang lai cai nhin moi me ve nhan vat Uong-quat-ma-la—nhung hanh đong bao luc cua ong cuoi cung dan đen phien xu cong khai va gop phan tao nen mot xa hoi cong bang va it bao luc hon. Viet ve kinh đien Phat giao va sach cua Kumar, Thompson nhan xet rang khai niem bat hai (ahimsa) trong đao Phat co the mang nhieu sac thai y nghia khac nhau tuy vao boi canh cu the; no khong han co nghia la thu đong hay bat bao đong nhu thuong hieu.
Cuoi cung, Uong-quat-ma-la la mot trong nhung nhan vat chinh trong tieu thuyet "Der Pilger Kamanita" (Nguoi hanh huong Kamanita) cua Karl Gjellerup, xuat ban nam 1906. Trong đo, ong ke lai cau chuyen chuyen hoa cua minh cho Vasitthi—nguoi sau đo gia nhap tang đoan sau khi cung duong rong rai va nghe giang phap tai rung Simsapa o thanh pho Kosambi (Cau-diem-di).


Chu thich Chu giai Thu muc