Francois I (tieng Phap: Francois Ier; tieng Phap Trung co: Francoys; 12 thang 9 nam 1494 – 31 thang 3 nam 1547) la Quoc vuong Phap tu nam 1515 cho đen khi qua đoi vao nam 1547. Ong la con trai cua Charles, Ba tuoc Angouleme va Luisa cua Savoia. Ong ke vi nguoi anh ho đau tien cua minh sau khi bi phe truat va bo vo Louis XII, nguoi đa chet ma khong co con trai.
La mot nguoi bao tro phi thuong cho nghe thuat, ong đa thuc đay thoi ky Phuc hung Phap moi noi bang cach thu hut nhieu nghe si Y lam viec cho minh, bao gom ca Leonardo da Vinci, nguoi đa mang theo buc tranh Mona Lisa ma Francois đa mua đuoc. Trieu đai cua Francois đa chung kien nhung thay đoi quan trong ve van hoa voi su phat trien cua quyen luc trung tam o Phap, su truyen ba chu nghia nhan van va đao Tin lanh, va su khoi đau cua viec kham pha The gioi moi cua Phap. Jacques Cartier va nhung nguoi khac đa tuyen bo cac vung đat o Chau My cho Phap va mo đuong cho su banh truong cua đe che thuc dan Phap đau tien.
Vi vai tro cua minh trong viec phat trien va quang ba tieng Phap, ong đuoc biet đen voi cai ten le Pere et Restaurateur des Lettres ('Cha đe va Nguoi khoi phuc Thu tu'). Ong con đuoc goi la Francois au Grand Nez ('Phanxico Mui To'), Grand Colas, va Roi-Chevalier ('Vua Hiep si').
Đe phu hop voi nhung nguoi tien nhiem cua minh, Francis tiep tuc Chien tranh Y. Viec đoi thu lon cua ong la Hoang đe Karl V ke vi Habsburg Ha Lan va len ngoi Tay Ban Nha, tiep theo la viec ong đuoc bau lam Hoang đe La Ma Than thanh, dan đen viec Phap bi che đo quan chu Habsburg bao vay ve mat đia ly. Trong cuoc đau tranh chong lai quyen ba chu cua Đe quoc, Francois đa tim kiem su ho tro cua Henry VIII cua Anh tai Canh đong Vai vang. Khi đieu nay khong thanh cong, ong đa thanh lap mot lien minh Phap-Ottoman voi sultan Hoi giao Suleiman Đai đe, mot đong thai gay tranh cai đoi voi mot vi vua Co đoc giao vao thoi điem đo.


Cuoc song som va Gia nhap Francois xu Orleans sinh ngay 12 thang 9 nam 1494 tai Chateau de Cognac o thi tran Cognac, luc đo thuoc tinh Saintonge, mot phan cua Cong quoc Aquitaine. Ngay nay thi tran nam trong bo phan cua Charente.
Francois la con trai duy nhat cua Charles xu Orleans, Ba tuoc xu Angouleme va Louise xu Savoy, đong thoi la chat cua Vua Charles V cua Phap. Gia đinh ong khong đuoc cho la se thua ke ngai vang, vi nguoi em ho thu ba cua ong la Vua Charles VIII van con tre vao thoi điem ong sinh ra, cung nhu em ho cua cha ong la Cong tuoc Orleans, sau nay la Vua Louis XII. Tuy nhien, Charles VIII qua đoi ma khong co con vao nam 1498 va đuoc ke vi boi Louis XII, nguoi khong co nguoi thua ke la nam gioi. Luat Salic ngan phu nu thua ke ngai vang. Do đo, cau be Francois bon tuoi (nguoi đa la Ba tuoc Angouleme sau cai chet cua chinh cha minh hai nam truoc đo) đa tro thanh nguoi thua ke ngai vang cua Phap vao nam 1498 va đuoc phong tuoc hieu Cong tuoc xu Valois.
Nam 1505, Louis XII lam benh, ra lenh cho con gai cua ong la Claude va Francois phai ket hon ngay lap tuc, nhung chi thong qua mot cuoc hop cua cac quy toc, hai nguoi moi đinh hon. Claude la nguoi thua ke đuoc cho la cua Cong quoc Brittany thong qua me co, Anne xu Brittagne. Sau cai chet cua Anne, hon le dien ra vao ngay 18 thang 5 nam 1514. Vao ngay 1 thang 1 nam 1515, Louis qua đoi va Francois thua ke ngai vang. Ong len ngoi Vua nuoc Phap tai Nha tho chinh toa Đuc Ba Reims vao ngay 25 thang 1 nam 1515, voi Claude la hoang hau cua ong.


Tri vi Khi Francois đang đuoc giao duc, nhung y tuong xuat hien tu thoi Phuc hung Y đa co anh huong o Phap. Mot so gia su cua ong, chang han nhu Francois de Moulins de Rochefort (nguoi huong dan tieng Latinh cua ong, nguoi sau nay duoi trieu đai cua Francis đuoc menh danh la Đai phat chan vien Phap) va Christophe de Longueil (mot nha nhan van nguoi Brabantian), đa bi thu hut boi nhung cach thuc moi nay. suy nghi va co gang gay anh huong đen Francois. Trinh đo hoc van cua ong ay la ve so hoc, đia ly, ngu phap, lich su, đoc, đanh van va viet va ong ay đa tro nen thong thao tieng Do Thai, tieng Y, tieng Latinh va tieng Tay Ban Nha. Francois đen đe hoc vo hiep si, khieu vu va am nhac, va anh ay yeu thich ban cung, nuoi chim ung, cuoi ngua, san ban, đau thuong, quan vot thuc su va đau vat. Cuoi cung, ong ay đoc triet hoc va than hoc va anh ay say me nghe thuat, van hoc, tho ca va khoa hoc. Me cua ong, nguoi rat nguong mo nghe thuat thoi Phuc hung cua Y, đa truyen niem yeu thich nay cho con trai ba. Mac du Francois khong đuoc giao duc theo chu nghia nhan van, nhung ong chiu anh huong cua chu nghia nhan van hon bat ky vi vua Phap nao truoc đay.


= Nguoi bao tro cua nghe thuat =
Vao thoi điem ong len ngoi nam 1515, thoi ky Phuc hung đa đen Phap va Francois tro thanh nguoi bao tro nhiet tinh cho nghe thuat. Vao thoi điem ong len ngoi, cac cung đien hoang gia cua Phap chi đuoc trang tri rai rac bang nhung buc tranh tuyet voi chu khong phai mot tac pham đieu khac nao, khong co cung khong hien đai.
Francois đa bao tro cho nhieu nghe si vi đai cung thoi voi ong, bao gom Andrea del Sarto va Leonardo da Vinci; nguoi sau nay đa bi thuyet phuc bien Phap thanh que huong cua minh trong nhung nam cuoi đoi. Mac du da Vinci ve rat it trong nhung nam o Phap, nhung ong đa mang theo nhieu tac pham vi đai nhat cua minh, bao gom ca buc Mona Lisa (o Phap goi la La Joconde), va nhung tac pham nay van con o Phap sau khi ong qua đoi. Cac nghe si lon khac nhan đuoc su bao tro cua Francois bao gom tho kim hoan Benvenuto Cellini va cac hoa si Rosso Fiorentino, Giulio Romano va Primaticcio, tat ca đeu đuoc thue đe trang tri cac cung đien khac nhau cua Francois. Ong cung moi kien truc su Sebastiano Serlio, nguoi đa co mot su nghiep kha thanh cong o Phap. Francois cung uy quyen cho mot so đai ly o Y mua cac tac pham nghe thuat đang chu y va chuyen chung đen Phap.


= Nguoi đan ong cua nhung thu tu =
Francois cung noi tieng la mot nguoi viet thu. Khi ong ay bat đau cuoc tro chuyen giua cac nhan vat trong Sach ve can than cua Baldassare Castiglione, đo la niem hy vong lon lao đe mang van hoa đen quoc gia Phap bi am anh boi chien tranh. Francois khong chi ung ho mot so nha van lon trong thoi ky đo, ma ban than ong con la mot nha tho, neu khong muon noi la mot trong nhung kha nang đac biet. Francois đa lam viec sieng nang đe cai thien thu vien hoang gia. Ong bo nhiem nha nhan van vi đai nguoi Phap Guillaume Bude lam thu thu truong va bat đau mo rong bo suu tap. Francois đa thue cac đai ly o Y đe tim kiem nhung cuon sach va ban thao quy hiem, giong nhu ong đa thue cac đai ly tim kiem cac tac pham nghe thuat. Trong trieu đai cua ong, quy mo cua thu vien đa tang len rat nhieu. Ong ta khong chi mo rong thu vien ma con co bang chung rang ong ta đa đoc nhung cuon sach ma ong ta mua cho no, mot su kien hiem hon nhieu trong bien nien su hoang gia. Francois đa thiet lap mot tien le quan trong bang cach mo thu vien cua minh cho cac hoc gia tu khap noi tren the gioi đe tao đieu kien pho bien kien thuc.
Nam 1537, Francois đa ky Sac lenh Montpellier, ra lenh rang thu vien cua ong đuoc cap mot ban sao cua moi cuon sach đuoc ban o Phap. Chi gai cua Francis, Marguerite, Vuong hau Navarra, cung la mot nha van tai ba, nguoi đa cho ra đoi tuyen tap truyen ngan kinh đien co ten la Heptameron. Francois đa trao đoi thu tu voi vien truong va triet gia Claude de Bectoz, nhung la thu ma ong yeu thich đen noi ong se mang chung đi khap noi va đua chung cho cac cung nu trong trieu cua minh. Cung voi em gai, ong đen tham co o Tarascon.


= Cong trinh =
Francois đo rat nhieu tien vao cac cau truc moi. Ong tiep tuc cong viec cua nhung nguoi tien nhiem tai Lau đai Amboise va cung bat đau cai tao Lau đai Blois. Vao đau trieu đai cua minh, ong đa bat đau xay dung lau đai trang le Chambord, lay cam hung tu phong cach kien truc thoi phuc hung cua Y, va tham chi co the đuoc thiet ke boi Leonardo da Vinci. Francois đa xay dung lai Cung đien Louvre, bien no tu mot phao đai thoi trung co thanh mot toa nha trang le thoi Phuc hung. Ong đa tai tro cho viec xay dung Toa thi chinh moi (Hotel de Ville) cho Paris đe kiem soat thiet ke cua toa nha. Ong đa xay dung Lau đai Madrid o Bois de Boulogne va xay dung lai Lau đai Saint-Germain-en-Laye. Du an xay dung lon nhat cua Francois la tai thiet va mo rong Lau đai Fontainebleau, noi nhanh chong tro thanh noi o yeu thich cua ong, cung nhu noi o cua tinh nhan chinh thuc cua ong, Anne, Nu cong tuoc xu Etampes. Moi du an cua Francois đeu đuoc trang tri sang trong ca trong lan ngoai. Vi du, Fontainebleau co mot đai phun nuoc phun trao trong san, noi mot luong ruou đuoc tron voi nuoc.


= Hanh đong quan su =

Mac du Chien tranh Y (1494–1559) đa thong tri trieu đai cua Francois I, cac cuoc chien khong phai la trong tam duy nhat trong cac chinh sach cua ong. Francois chi tiep tuc cac cuoc chien khong ngung ma nhung nguoi tien nhiem cua ong đa bat đau va nhung nguoi ke vi ong tren ngai vang nuoc Phap se keo dai sau cai chet cua Francois. That vay, Chien tranh Y đa bat đau khi Milano gui loi cau xin toi Vua Charles VIII cua Phap đe đuoc bao ve khoi cac hanh đong hung hang cua Quoc vuong Napoli. Ve mat quan su va ngoai giao, trieu đai cua Francois la mot su pha tron giua thanh cong va that bai. Francois đa co gang va that bai trong viec tro thanh Hoang đe La Ma Than thanh trong cuoc bau cu Hoang gia nam 1519. Tuy nhien, cung co nhung chien thang tam thoi, chang han nhu trong mot phan cua Chien tranh Y đuoc goi la Chien tranh cua Lien minh Cambrai (1508–1516) va cu the hon la , đen giai đoan cuoi cung cua cuoc chien đo, ma lich su goi đon gian la "Chien tranh Y lan thu nhat cua Francois" (1515–1516), khi Francois đanh đuoi cac luc luong ket hop cua cac Quoc gia Giao hoang va Cuu Lien bang Thuy Si tai Marignano vao ngay 13–15 thang 9 1515. Chien thang nay tai Marignano cho phep Francois chiem đuoc thanh pho-bang Milano cua Y. Sau đo, vao thang 11 nam 1521, trong Chien tranh Bon nam (1521–1526) va đoi mat voi cac luc luong Đe quoc đang tien len cua Đe che La Ma Than thanh va mo cuoc noi day o Milan, Francois buoc phai tu bo Milan, do đo, huy bo chien thang tai Marignano.
Phan lon hoat đong quan su duoi trieu đai cua Francois tap trung vao ke thu khong đoi troi chung cua ong, Hoang đe La Ma Than thanh Karl V. Francois va Karl duy tri mot su canh tranh ca nhan gay gat. Tren thuc te, Karl đa nhieu lan thach thuc Francois đanh đon le mot cach tho bao. Ngoai Đe che La Ma Than thanh, Karl con đich than cai tri Tay Ban Nha, Ao va mot so thuoc đia nho hon lan can Phap. Do đo, ong ta la moi đe doa thuong xuyen đoi voi vuong quoc cua Francois.

Francois đa co gang dan xep mot lien minh voi Henry VIII tai cuoc gap noi tieng tai Canh đong vai vang vao ngay 7 thang 6 nam 1520, nhung bat chap hai tuan ngoai giao xa hoa, ho đa khong đat đuoc thoa thuan. Francois va Henry đeu bi am anh boi giac mo ve quyen luc va vinh quang hao hiep; moi quan he cua ho co su canh tranh gay gat giua ca nhan va trieu đai. Francois bi thuc đay boi su hao huc manh liet trong viec chiem lai Milan, bat chap su phan đoi manh me cua cac Cuong quoc khac. Henry cung quyet tam chiem lai mien bac nuoc Phap, đieu ma Francis khong bao gio cho phep.
Francois chiu that bai nang ne nhat trong Tran Pavia vao ngay 24 thang 2 nam 1525, trong mot phan cua Chien tranh Y đang tiep dien đuoc goi la Chien tranh Bon nam. Francois thuc su bi bat lam tu binh: Cesare Hercolani lam bi thuong con ngua cua minh, va Francois bi bat boi Diego Davila, mot nha quy toc va si quan quan đoi Tay Ban Nha, va Juan de Urbieta, tu Guipuzcoa. Vi ly do nay, Hercolani đuoc menh danh la "Nguoi chien thang trong tran Pavia". Zuppa alla Pavese đuoc cho la đa đuoc phat minh ngay tai cho đe lam thuc an cho vi vua bi giam cam ngay sau tran chien.
Francois I bi giam cam o Madrid. Trong mot buc thu gui cho me, ong ay viet, "Trong tat ca moi thu, khong co gi con lai đoi voi con ngoai danh du va cuoc song, thu đuoc binh an." Dong nay đa đi vao lich su mot cach noi tieng voi ten goi "Tat ca đa mat đe danh danh du." Toi hau thu cua Quoc vuong Ottoman Suleiman gui cho Karl V cung đong mot vai tro quan trong trong viec tra tu do cho ong. Francois I tu bo moi yeu sach đoi voi Napoli va Milan o Y. Francois cong nhan nen đoc lap cua Cong quoc Bourgogne, von la mot phan cua Phap ke tu cai chet cua Charles I xu Bourgogne nam 1477. Va cuoi cung, Francois đa đuoc hua hon voi Leonor, chi gai cua Karl. Francois đuoc phep tro lai Phap đe đoi lay hai con trai cua minh, Francois va Henri, nhung khi đuoc tu do, ong lap luan rang thoa thuan cua ong voi Karl đa đuoc thuc hien duoi su ep buoc. Ong ta cung tuyen bo rang thoa thuan vo hieu vi cac con trai cua ong ta đa bi bat lam con tin voi ngu y rang chi loi noi cua ong ta la khong the tin cay đuoc. Vi vay, ong kien quyet tu choi no. Mot lien minh moi voi Anh đa giup Francois tu choi hiep uoc Madrid.
Francois kien tri cam ghet Karl V va mong muon kiem soat nuoc Y. Vao giua nhung nam 1520, Giao hoang Clement VII mong muon giai phong nuoc Y khoi ach thong tri cua nuoc ngoai, đac biet la cua Karl V, vi vay ong đa lien minh voi Venezia đe thanh lap Lien minh Cognac. Francis gia nhap Lien minh vao thang 5 nam 1526, trong Chien tranh cua Lien minh Cognac nam 1526–30. Cac đong minh cua Francis to ra yeu kem, va cuoc chien ket thuc boi Hiep uoc Cambrai (1529; "Hoa binh cua cac quy ba", đuoc thuong luong boi me cua Francois va co cua Karl V). Hai cau be đuoc tra tu do, va Francis ket hon voi Eleanor.
Sau khi Lien minh Cognac that bai, Francois đa ky ket mot lien minh bi mat voi Philipp I xu Hessen vao ngay 27 thang 1 nam 1534. Đieu nay nham chong lai Karl V voi ly do ho tro Cong tuoc xu Wurttemberg gianh lai ghe truyen thong cua minh, tu đo Karl V đa loai bo ong trong 1519. Francois cung nhan đuoc su giup đo cua Đe che Ottoman va sau cai chet cua Francesco II Sforza, nguoi cai tri Milan, đa noi lai cuoc tranh gianh o Y trong Chien tranh Y 1536–1538. Vong giao tranh khong co nhieu ket qua nay đa ket thuc bang Hiep đinh đinh chien Nice. Tuy nhien, thoa thuan đa sup đo, dan đen no luc cuoi cung cua Francis đoi voi Y trong Chien tranh Y 1542–1546. Lan nay, Francois đa ngan chan đuoc luc luong cua Karl V va Henry VIII. Karl V buoc phai ky Hiep uoc Crepy vi kho khan tai chinh va mau thuan voi Lien minh Schmalkaldic.


= Quan he voi Tan the gioi va chau A =
Francois đa rat bat binh truoc sac lenh cua giao hoang Aeterni regis: vao thang 6 nam 1481, quyen cai tri cua Bo Đao Nha đoi voi Chau Phi va An Đo đa đuoc xac nhan boi Giao hoang Sixtus IV. Muoi ba nam sau, vao ngay 7 thang 6 nam 1494, Bo Đao Nha va Vuong quoc Castille đa ky Hiep uoc Tordesillas, theo đo cac vung đat moi đuoc phat hien se đuoc chia cho hai ben ky ket. Tat ca nhung đieu nay đa khien Vua Francis tuyen bo, "Mat troi chieu sang cho toi cung nhu cho nhung nguoi khac. Toi rat muon thay đieu khoan trong di chuc cua Adam theo đo toi se bi tu choi chia se the gioi cua minh."
Đe đoi trong voi quyen luc cua Đe che Habsburg duoi thoi Karl V, đac biet la quyen kiem soat cac phan lon cua Tan The gioi thong qua Vuong quoc Tay Ban Nha, Francois I đa no luc phat trien cac moi lien he voi Tan The gioi va Chau A. Cac ham đoi đuoc gui đen chau My va Vien Đong, đong thoi phat trien cac moi lien he chat che voi Đe che Ottoman cho phep phat trien thuong mai Đia Trung Hai cua Phap cung nhu thiet lap mot lien minh quan su chien luoc.
Thanh pho cang hien đuoc goi la Le Havre đuoc thanh lap vao nam 1517 trong nhung nam đau tri vi cua Francois. Viec xay dung mot cang moi la can thiet khan cap đe thay the cac ben cang co Honfleur va Harfleur, nhung ben cang đa giam cong dung do boi lang. Le Havre ban đau đuoc đat ten la Franciscopolis theo ten cua vi vua đa thanh lap no, nhung cai ten nay khong ton tai cho đen cac trieu đai sau nay.


 Chau My  Xem them thong tin: Quan he Phap-Chau My
Nam 1524, Francois ho tro nguoi dan Lyon tai tro cho chuyen tham hiem cua Giovanni da Verrazzano toi Bac My. Trong chuyen tham hiem nay, Verrazzano đa đen tham đia điem hien tai cua Thanh pho New York, đat ten cho no la Angouleme Moi, va tuyen bo Newfoundland la vuong mien cua Phap. Buc thu cua Verrazzano gui cho Francois ngay 8 thang 7 nam 1524 đuoc goi la Cellere Codex.
Nam 1531, Bertrand d'Ornesan co gang thiet lap mot thuong điem cua Phap tai Pernambuco, Brazil.
Nam 1534, Francoiscu Jacques Cartier đi tham hiem song St. Lawrence o Quebec đe tim "mot so hon đao va vung đat ma nguoi ta noi rang phai co mot luong lon vang va cua cai khac". Nam 1541, Francois cu Jean-Francois de Roberval đen đinh cu o Canada va ho tro cho viec truyen ba "đuc tin Cong giao Than thanh."


 Vien Đong Chau A  Xem them thong tin: Quan he Phap–Chau A
Thuong mai cua Phap voi Đong A đuoc bat đau duoi trieu đai cua Francois I voi su giup đo cua chu tau Jean Ango. Vao thang 7 nam 1527, mot tau buon Normandy cua Phap tu thanh pho Rouen đuoc Joao de Barros nguoi Bo Đao Nha ghi lai la đa đen thanh pho Diu cua An Đo. Nam 1529, Jean Parmentier, tren tau Sacre va Pensee, đen Sumatra. Khi tro ve, đoan tham hiem đa kich hoat su phat trien cua cac ban đo Dieppe, anh huong đen cong viec cua nhung nguoi ve ban đo Dieppe nhu Jean Rotz.


 Đe che Ottoman  Xem them thong tin: Lien minh Phap-Ottoman va Chu nghia phuong Đong o nuoc Phap thoi ky đau hien đai
Duoi trieu đai cua Francois I, Phap tro thanh quoc gia đau tien o chau Au thiet lap quan he chinh thuc voi Đe che Ottoman va thiet lap viec giang day bang tieng A Rap duoi su huong dan cua Guillaume Postel tai College de France.

Trong mot thoi điem buoc ngoat trong nen ngoai giao chau Au, Francois đa hieu đuoc Đe che Ottoman đa phat trien thanh mot lien minh Phap-Ottoman. Muc tieu cua Francois la tim mot đong minh chong lai Nha Habsburg. Cai co ma Francois su dung la su bao ve cua nhung nguoi theo đao Thien chua o vung đat Ottoman. Lien minh đuoc goi la "lien minh ngoai giao phi y thuc he đau tien thuoc loai nay giua mot đe che Co đoc giao va khong theo Co đoc giao". Tuy nhien, no đa gay ra mot vu be boi kha lon trong the gioi Co đoc giao va đuoc chi đinh la "lien minh vo đao đuc", hay "su ket hop bang bo cua Hoa bach hop [Phap] va Luoi liem [Ottoman]." Tuy nhien, no đa ton tai trong nhieu nam, vi no phuc vu loi ich khach quan cua ca hai ben. Hai cuong quoc đa thong đong chong lai Karl V, va vao nam 1543, ho tham chi con ket hop voi nhau trong mot cuoc tan cong hai quan chung trong Cuoc vay ham Nice.
Nam 1533, Francois I cu đai ta Pierre de Piton lam đai su tai Maroc, bat đau quan he chinh thuc giua Phap va Maroc. Trong mot buc thu gui cho Francis I ngay 13 thang 8 nam 1533, nha cai tri Wattassid cua Fez, Ahmed ben Mohammed, đa hoan nghenh cac cuoc đam phan cua Phap va trao quyen tu do van chuyen va bao ve cac thuong nhan Phap.


= Cai cach quan lieu va chinh sach ngon ngu =
Francois đa thuc hien mot so buoc đe xoa bo su đoc quyen cua tieng Latinh voi tu cach la ngon ngu cua tri thuc. Nam 1530, ong tuyen bo tieng Phap la ngon ngu quoc gia cua vuong quoc, va cung nam đo đa mo College des trois langues, hay College Royal, theo đe xuat cua nha nhan van Guillaume Bude. Sinh vien tai College co the hoc tieng Hy Lap, tieng Do Thai va tieng Aramaic, sau đo la tieng A Rap duoi thoi Guillaume Postel bat đau tu nam 1539.
Nam 1539, trong lau đai cua ong o Villers-Cotterets, Francois đa ky sac lenh quan trong đuoc goi la Sac lenh Villers-Cotterets, cung voi nhung cai cach khac, bien tieng Phap tro thanh ngon ngu hanh chinh cua vuong quoc đe thay the cho tieng Latinh. Cung chinh sac lenh nay yeu cau cac linh muc phai đang ky khai sinh, ket hon va khai tu, đong thoi thanh lap van phong đang ky o moi giao xu. Đieu nay đa bat đau nhung ghi chep đau tien ve so lieu thong ke quan trong voi cac moi quan he co san o chau Au.


= Chinh sach ton giao =
Su chia re trong Co đoc giao o Tay Au duoi trieu đai cua Francois đa tao ra nhung ran nut quoc te keo dai. Viec rao giang va viet lach cua Martin Luther đa cham ngoi cho Phong trao Cai cach Tin lanh, lan rong khap chau Au, bao gom ca Phap.

Ban đau, Francois tuong đoi khoan dung voi phong trao moi, mac du đa thieu song mot so ke di giao tai Place Maubert vao nam 1523. Ong chiu anh huong cua nguoi em gai yeu quy Marguerite de Navarre, nguoi thuc su bi than hoc cua Luther thu hut. Francois tham chi con coi no la huu ich ve mat chinh tri, vi no khien nhieu hoang tu Đuc quay lung lai voi ke thu cua minh la Karl V.
Thai đo cua Francois đoi voi đao Tin lanh thay đoi theo chieu huong xau hon sau "Vu viec cua nhung tam bang", vao đem ngay 17 thang 10 nam 1534, trong đo cac thong bao xuat hien tren đuong pho Paris va cac thanh pho lon khac to cao quan chung Cong giao. Nhung nguoi Cong giao nhiet thanh nhat đa phan no truoc nhung cao buoc cua thong bao. Ban than Francois coi phong trao nay la mot am muu chong lai minh va bat đau đan ap nhung nguoi theo phong trao nay. Nhung nguoi theo đao Tin lanh bi bo tu va hanh quyet. O mot so khu vuc, toan bo ngoi lang đa bi pha huy. Tai Paris, sau nam 1540, Francis đa tra tan va thieu song nhung ke di giao nhu Etienne Dolet. Viec in an bi kiem duyet va cac nha cai cach Tin lanh hang đau nhu John Calvin bi buoc phai song luu vong. Cac cuoc buc hai nhanh chong khien hang nghin nguoi chet va hang chuc nghin nguoi mat nha cua.
Cac cuoc đan ap nhung nguoi theo đao Tin lanh đa đuoc quy đinh trong Sac lenh Fontainebleau (1540) do Francois ban hanh. Cac hanh đong bao luc lon van tiep tuc, nhu khi Francois ra lenh tieu diet mot trong nhung nhom lich su tien Lutheran, nguoi Waldensian, tai Cuoc tham sat Merindol nam 1545.


= Qua đoi =
Francois qua đoi tai Lau đai Rambouillet vao ngay 31 thang 3 nam 1547, vao ngay sinh nhat thu 28 cua con trai ong va nguoi ke vi. Nguoi ta noi rang "ong ay đa chet khi phan nan ve suc nang cua chiec vuong mien ma lan đau tien ong ay coi nhu mot mon qua tu Chua". Ong đuoc an tang voi nguoi vo đau tien cua minh, Claude, Nu cong tuoc xu Brittany, tai Vuong cung thanh đuong Thanh Denis. Ong đuoc ke vi boi con trai minh, Henri II.
Lang mo cua Francois va cua vo va me ong, cung voi lang mo cua cac vi vua Phap khac va cac thanh vien hoang gia, đa bi mao pham vao ngay 20 thang 10 nam 1793 trong Trieu đai Khung bo o đinh cao cua Cach mang Phap.


= Hinh anh va danh tieng =
Francois I it co tieng tam o Phap - le ky niem 500 nam cua ong it đuoc chu y vao nam 1994. Tri nho lich su pho bien va hoc thuat đa bo qua viec xay dung rat nhieu lau đai đep, bo suu tap nghe thuat tuyet đep va su bao tro xa hoa cua ong đoi voi cac hoc gia va nghe si. Ong đuoc coi la mot tay choi đa lam o nhuc nuoc Phap khi đe minh bi đanh bai va bi bat lam tu binh tai Pavia. Nha su hoc Jules Michelet đa thiet lap hinh anh tieu cuc.
Bieu tuong ca nhan cua Francois la con ky nhong va phuong cham tieng Latinh cua ong la Nutrisco et extinguo ("Toi nuoi duong [đieu tot] va dap tat [đieu xau]"). Chiec mui dai cua ong khien ong co biet danh la Francois du Grand Nez ('Francois Mui To'), ong con đuoc goi mot cach thong tuc la Grand Colas hoac Bonhomme Colas. Vi ca nhan tham gia vao cac tran chien, ong đuoc biet đen voi cai ten le Roi-Chevalier ('Vua hiep si') hoac le Roi-Guerrier ('Vua chien binh').

Nha su hoc nguoi Anh Glenn Richardson coi Francois la mot thanh cong:Ong la mot vi vua cai tri cung nhu tri vi. Ong biet tam quan trong cua chien tranh va co uy tin quoc te cao trong viec khang đinh minh la mot vi vua-chien binh vi đai cua nuoc Phap. Trong tran chien, anh ta dung cam, neu boc đong, dan đen chien thang va tham hoa nhu nhau. Trong nuoc, Francois thuc hien tinh than va thu tu cua đac quyen hoang gia đen muc toi đa. Ong đa mac ca rat nhieu ve thue va cac van đe khac voi cac nhom loi ich, thuong bang cach to ra khong mac ca chut nao. Ong tang cuong quyen luc hoang gia va tap trung quyen ra quyet đinh vao mot nguoi đieu hanh ca nhan chat che nhung lai su dung nhieu chuc vu, qua tang va suc hut ca nhan cua minh đe xay dung moi quan he ca nhan tu chon trong hang ngu quy toc ma trieu đai cua ong phu thuoc vao .... Duoi thoi Francois, trieu đinh Phap o đinh cao uy tin va anh huong quoc te trong the ky 16. Mac du y kien ​​đa thay đoi đang ke trong nhieu the ky ke tu khi ong qua đoi, nhung di san van hoa cua ong đoi voi nuoc Phap, thoi ky Phuc hung cua no, la vo cung to lon va phai đam bao danh tieng cua ong la mot trong nhung vi vua vi đai nhat cua nuoc nay.


Hon nhan va hau due Vao ngay 18 thang 5 nam 1514, Francois ket hon voi nguoi em ho đoi thu hai cua minh la Claude, con gai cua Vua Louis XII va Nu cong tuoc Anne xu Bretagne. Hai vo chong co bay nguoi con:
Louise (19 thang 8 nam 1515 – 21 thang 9 nam 1518): chet tre; đinh hon voi Carlos I cua Tay Ban Nha gan nhu tu khi sinh ra cho đen khi qua đoi.
Charlotte (23 thang 10 nam 1516 – 8 thang 9 nam 1524): chet tre; đinh hon voi Carlos I cua Tay Ban Nha tu nam 1518 cho đen khi qua đoi.
Francois (28 thang 2 nam 1518 – 10 thang 8 nam 1536): ke vi me ong la Claude lam Cong tuoc xu Brittany, nhung qua đoi o tuoi 18, khong lap gia đinh vi co con ngoai gia thu.
Henri II (31 thang 3 nam 1519 – 10 thang 7 nam 1559): ke vi cha minh la Francis I lam Vua nuoc Phap va anh trai la Francis lam Cong tuoc xu Brittany. Ket hon voi Catherine de' Medici va co con.
Madeleine (10 thang 8 nam 1520 – 2 thang 7 nam 1537): ket hon voi James V cua Scotland va khong co con cai.
Charles (22 thang 1 nam 1522 – 9 thang 9 nam 1545): chet khi chua lap gia đinh va khong co con.
Marguerite (5 thang 6 nam 1523 – 14 thang 9 nam 1574): ket hon voi Emmanuel Philibert, Cong tuoc xu Savoy va co con.
Vao ngay 7 thang 7 nam 1530, Francois I ket hon voi nguoi vo thu hai la Leonor cua Castilla, Vuong hau (goa phu) cua Bo Đao Nha va la chi gai cua Hoang đe Karl V. Hai nguoi khong co con.
Trong thoi gian tri vi cua minh, Francois đa bo nhiem hai tinh nhan vao cac vi tri chinh thuc trong trieu đinh. Nguoi đau tien la Francoise de Foix, Nu ba tuoc Chateaubriant. Nam 1526, ba đuoc thay the boi Anne de Pisseleu d'Heilly, Nu cong tuoc xu Etampes. La mot nguoi co van hoa, toc vang, sau cai chet cua Vuong hau Claude hai nam truoc đo, ba đa nam giu nhieu quyen luc chinh tri hon nhieu so voi nguoi tien nhiem cua ba. Mot trong nhung tinh nhan truoc đo cua ong đuoc cho la Mary Boleyn, tinh nhan cua vua Anh Henry VIII va la em gai cua vo tuong lai cua Henry, Anne Boleyn.


Chu thich Clough, C.H. "Francis I and the Courtiers of Castiglione's Courtier." European Studies Review. vol. 8, 1978.
Denieul-Cormier, Anne. The Renaissance in France. trans. Anne Fremantle and Christopher Fremantle. London: George Allen and Unwin Ltd., 1969.
Frieda, Leonie. Francis I: The Maker of Modern France. New York: HarperCollins, 2018.
Grant, Arthur James. The French Monarchy, Volume I. New York: Howard Fertig, 1970.
Guy, John. Tudor England. Oxford: Oxford University Press, 1988.
Isom-Verhaaren, Christine. "'Barbarossa and His Army Who Came to Succor All of Us': Ottoman and French Views of Their Joint Campaign of 1543–1544." French Historical Studies 30:3 (2007): 395–425 online[dead link].
Jensen, De Lamar. "The Ottoman Turks in Sixteenth Century French Diplomacy," Sixteenth Century Journal 16:4 (1985): 451–470 JSTOR 2541220
Jensen, De Lamar, ed. Renaissance Europe: Age of Recovery and Reconciliation. Lexington, Massachusetts: D.C. Heath and Company (2nd ed. 1991).
Battle of Marignano, Italy in 1515.
Major, J. Russell. From Renaissance Monarchy to Absolute Monarchy. (Johns Hopkins University Press, 1994).
Mansfield, Lisa. Representations of Renaissance Monarchy: Francis I and the Image-Makers (2016).
Norwich, John Julius. Four Princes: Henry VIII, Francis I, Charles V, Suleiman the Magnificent and the Obsessions that Forged Modern Europe. (Grove Press, 2016).
Parker, Geoffrey. Emperor: A New Life of Charles V (Yale University Press, 2019).
Potter, D. L. Renaissance France at War: Armies, Culture and Society, c. 1480–1560 (Woodbridge, UK: Boydell Press, 2008).
Reston Jr., James. Defenders of the Faith: Christianity and Islam Battle for the Soul of Europe, 1520–1536 (Penguin, 2009), popular history.
Seward, Desmond. Prince of the Renaissance: The Life of Francois I (New York: Macmillan, 1973) ISBN 978-0-3511-8234-1 OL 10687109M