Gom Bat Trang la ten goi chung cua cac loai đo gom Viet Nam đuoc san xuat tai lang Bat Trang, thuoc xa Bat Trang, thanh pho Ha Noi va xa Phung Cong, tinh Hung Yen. Ten goi Bat Trang co the hieu la "cai đinh lon chuyen san xuat bat". Tuy nhien, theo mot so tai lieu khac, ten goi Bat Trang co the bat nguon tu ten goi Bach Tho Phuong, nghia la "phuong đat set trang”.


Vi tri Xa Bat Trang (社鉢場) gom hai thon la Bat Trang va Giang Cao, thuoc huyen Gia Lam, thanh pho Ha Noi. Lang Bat Trang đuoc hinh thanh tu khi nha Ly doi đo tu Hoa Lu ve Thang Long,huyen Yen Mo, phu Truong Yen, tran Thanh Hoa ngoai, nay la hai thon cua xa Yen Thanh, huyen Yen Mo, tinh Ninh Binh), theo vua Ly Cong Uan doi đo tu Hoa Lu ra khu vuc gan Thang Long lap nen ngoi lang nay.
Khi nhung nguoi dan Bach Bat đen vung đat boi tren bo song Hong, Ho đa lap phuong lam nghe gom; luc đau thon Bat Trang đuoc goi la Bach Tho Phuong, sinh song chu yeu bang nghe lam gom su va buon ban.
Nam 1958, nha nuoc thuc hien đao song Bac Hung Hai - Đai thuy nong Bac Hung Hai lam thuy loi tuoi tieu cho mot vung đong ruong rong lon cua 3 tinh: Bac Ninh, Hung Yen, Hai Duong, tao ra them mot con đuong moi đi vao xa Bat Trang, vi vay tu Ha Noi, co the theo đuong thuy tu ben Chuong Duong hoac ben Pha Đen, xuoi song Hong đen ben Bat Trang, cung co the theo đuong bo qua song Hong roi theo đe song Hong đen doc Giang Cao re xuong Bat Trang (khoang 15 km) hoac theo quoc lo so 5 đen Trau Quy re ve phia tay phai theo đuong lien huyen qua xa Đa Ton đen Bat Trang (khoang hon 20 km).
Ngay nay viec đen Bat Trang rat thuan loi vi tu nam 2006, cong ty van tai Ha Noi đa mo tuyen xe buyt 47 ve đen Cho Gom Lang co Bat Trang la điem cuoi ben.


Lich su Theo Đai Viet su ky toan thu va Du đia chi cua Nguyen Trai, lang gom Bat Trang đuoc hinh thanh tu thoi Ly. Khi Vua Ly Thai To doi đo tu Hoa Lu ra Thang Long, 5 dong ho lam nghe gom noi tieng cua lang Bo Bat, huyen Yen Mo, phu Truong Yen (nay thuoc huyen Yen Mo, tinh Ninh Binh) la Tran, Vuong, Nguyen, Le, Pham đa quyet đinh đua cac nghe nhan lam gom va gia đinh doi lang di cu ve kinh thanh Thang Long tim đat lap nghiep. Đen Bach Tho phuong thuoc huyen Gia Lam, phu Thuan An (nay la xa Bat Trang, huyen Gia Lam, Ha Noi) - noi co nguon nguyen lieu tot đe lam đo gom la đat set trang, 5 dong ho đa ket hop voi dong ho Nguyen o đay mo lo san xuat gom, lap nen lang gom Bat Trang.
Theo ky uc va tuc le dan gian thi trong so cac dong ho o Bat Trang, co dong ho Nguyen Ninh Trang. Co y kien cho rang Nguyen Ninh Trang la ho Nguyen o truong Vinh Ninh, mot lo gom o Ninh Binh, nhung chua co tu lieu xac nhan. Gia pha mot so dong ho o Bat Trang nhu ho Le, Vuong, Pham, Nguyen... ghi nhan rang to tien xua tu Bo Bat di cu ra đay (Bo Bat la Bo Xuyen va Bach Bat). Vao thoi Hau Le khoang cuoi the ki thu 14 - đau the ki 15 va đau thoi Nguyen, xa Bo Xuyen va trang Bach Bat thuoc tong Bach Bat, huyen Yen Mo, phu Truong Yen, tran Thanh Hoa Ngoai. Ngay nay, Bo Xuyen va Bach Bat la hai thon cua xa Yen Thanh, huyen Yen Mo, tinh Ninh Binh, vung nay co loai đat set trang rat thich hop voi nghe lam gom. Theo truyen thuyet va gia pha mot so ho nhu ho Vu o Bo Xuyen, ngay xua cu dan Bo Bat chuyen lam nghe gom tu lau đoi. Đieu nay đuoc xac nhan qua dau tich cua nhung lop đat nung va manh gom ken day đac tim thay nhieu noi o vung nay.
Nam 1010, vua Ly Thai To doi đo ve Thang Long, Thang Long tro thanh trung tam chinh tri cua nuoc Đai Viet. Do nhu cau phat trien cua kinh thanh, nhieu thuong nhan, tho thu cong tu cac noi tim ve Thang Long hanh nghe va lap nghiep. Su ra đoi va phat trien cua Thang Long đa tac đong manh đen hoat đong kinh te cua cac lang xung quanh, trong đo co lang Bat Trang. Đac biet vung nay lai co nhieu đat set trang, mot nguon nguyen lieu tot đe san xuat đo gom. Mot so tho gom Bo Bat đa di cu ra đay cung ho Nguyen Ninh Trang lap lo gom, goi la Bach Tho phuong (phuong Đat Trang). Nhung đot di cu tiep theo đa bien Bat Trang tu mot lang gom binh thuong đa tro thanh mot trung tam gom noi tieng đuoc trieu đinh chon cung cap đo cong pham cho nha Minh.
Cung o thoi nha Ly, co ba vi Thai hoc sinh la Hua Vinh Kieu (hay Cao), Đao Tri Tien va Luu Phuong Tu (hay Luu Vinh Phong) đuoc cu đi su Bac Tong. Sau khi hoan tat su menh, tren đuong tro ve nuoc qua Thieu Chau (Quang Đong) (hien nay tai Trieu Chau, tinh Quang Đong, Trung Quoc) gap bao, phai nghi lai. O đay co lo gom noi tieng, ba ong đen tham va hoc đuoc mot so ky thuat đem ve truyen ba cho cac lang nghe gom Viet Nam. Hua Vinh Kieu truyen cho Bat Trang nuoc men ran trang. Đao Tri Tien truyen cho Tho Ha (thi xa Viet Yen, tinh Bac Giang) nuoc men sac mau vang đo. Luu Phuong Tu truyen cho Phu Lang (thi xa Que Vo, tinh Bac Ninh) nuoc men mau đo mau vang tham.


= The ki 15–16 =
Chinh sach cua nha Mac đoi voi cong thuong nghiep trong thoi gian nay la coi mo, khong chu truong "uc thuong" nhu truoc nen kinh te hang hoa co đieu kien phat trien thuan loi hon; nho đo, san pham gom Bat Trang đuoc luu thong rong rai. Gom Bat Trang thoi Mac co nhieu san pham co minh van ghi ro nam che tao, ten nguoi đat hang va nguoi san xuat. Qua nhung minh van nay cho thay nguoi đat hang bao gom ca mot so quan chuc cao cap va quy toc nha Mac nhu cong chua Phuc Trang, pho ma Ngan quan cong, Đa quoc cong Mac Ngoc Lien, Mi quoc cong phu nhan... Nguoi đat hang trai ra tren mot khong gian rong lon bao gom nhieu phu huyen vung đong bang Bac Bo va bac Trung Bo.


= The ki 16–17 =
Sau nhung phat kien đia ly vao cuoi the ki 15, nhieu nuoc phat trien cua Tay Au tran sang phuong Đong. Cac nuoc Bo Đao Nha, Ha Lan, Anh, Phap... bat đau thanh lap cong ty, xay dung can cu o phuong Đong đe buon ban. Hoat đong mau dich hang hai khu vuc Đong Nam A von co lich su lau đoi cang tro nen soi đong, loi cuon cac nuoc trong khu vuc vao he thong buon ban chau A va voi thi truong the gioi đang hinh thanh.
Sau khi thanh lap, nha Minh (Trung Quoc) chu truong cam tu nhan buon ban voi nuoc ngoai lam cho viec xuat khau gom su noi tieng cua Trung Quoc bi han che đa tao đieu kien cho đo gom Bat Trang mo rong thi truong o vung Đong Nam A. Khi nha Minh (Trung Quoc) bai bo chinh sach be quan toa cang (1567) nhung van cam xuat khau mot so nguyen lieu va mat hang quan trong sang Nhat Ban, đa tao cho quan he buon ban giua Viet Nam va Nhat Ban đac biet phat trien, qua đo nhieu đo gom Bat Trang đuoc nhap cang vao Nhat Ban.
Nam 1644 nha Thanh (Trung Quoc) tai lap lai chinh sach cam vuot bien buon ban voi nuoc ngoai, cho đen nam 1684 sau khi giai phong Đai Loan. Trong thoi gian đo, mot so mat hang xuat khau cua Viet Nam, trong đo co đo gom Bat Trang khong bi hang Trung Quoc canh tranh nen lai co đieu kien phat trien manh.
The ki 15–17 la giai đoan phat trien manh me cua nganh san xuat gom xuat khau Viet Nam, trong đo o phia bac co hai trung tam quan trong va noi tieng la Bat Trang va Chu Đau-My Xa (cac xa Minh Tan, Thai Tan, huyen Nam Sach, tinh Hai Duong). Luc bay gio, Thang Long (Ha Noi) va Pho Hien (nay thuoc tinh Hung Yen) la hai đo thi lon nhat va cung la hai trung tam mau dich đoi ngoai thinh đat nhat cua Đang Ngoai. Bat Trang co may man va thuan loi lon la nam ben bo song Nhi (song Hong) o khoang giua Thang Long va Pho Hien, tren đuong thuy noi lien hai đo thi nay va la cua ngo thong thuong voi the gioi ben ngoai. Qua thuyen buon Trung Quoc, Nhat Ban, cac nuoc Đong Nam A va cac nuoc phuong Tay, đo gom Viet Nam đuoc ban sang Nhat Ban va nhieu nuoc Đong Nam A, Nam A.
Cac cong ty phuong Tay, nhat la Cong ty Đong An cua Ha Lan, trong phuong thuc buon ban "tu An Đo (phuong Đong) sang An Đo", đa mua nhieu đo gom Viet Nam ban sang thi truong Đong Nam A va Nhat Ban.


= Cuoi the ki 17 va đau the ki 18 =
Viec xuat khau va buon ban đo gom Viet Nam o Đong Nam A bi giam sut nhanh chong vi sau khi Đai Loan đuoc giai phong (1684) va trieu Thanh bai bo chinh sach cam vuot bien buon ban voi nuoc ngoai. Tu đo, gom su chat luong cao cua Trung Quoc tran xuong thi truong Đong Nam A va đo gom Viet Nam khong đu suc canh tranh. Nhat Ban, sau mot thoi gian đong cua đe bao ve cac nguyen lieu quy nhu bac, đong, đa đay manh đuoc su phat trien cac nganh kinh te trong nuoc nhu to lua, đuong, gom su... ma truoc đay phai mua san pham cua nuoc ngoai.


= The ki 18–19 =
Mot so nuoc phuong Tay đi vao cuoc cach mang cong nghiep voi nhung hang hoa moi can thi truong tieu thu rong lon. Tinh hinh kinh te đo cung voi chinh sach han che ngoai thuong cua cac chinh quyen Trinh, Nguyen trong the ki 18 va cua nha Nguyen trong the ki 19 đa lam cho quan he mau dich đoi ngoai cua Viet Nam sa sut va viec xuat khau đo gom cung bi suy giam. Đo la ly do khien mot so lang nghe gom bi gian đoan san xuat (nhu lang gom Chu Đau-My Xa). Gom Bat Trang tuy co bi anh huong, nhung van giu đuoc suc song ben bi nho co mot thi truong tieu thu rong rai trong nuoc voi nhung đo gia dung, đo tho, đo trang tri va gach xay rat can thiet cho moi tang lop xa hoi tu quy toc đen dan thuong. Trong giai đoan nay, gom Bat Trang xuat khau giam sut, nhung lang gom Bat Trang van la mot trung tam san xuat gom truyen thong co tieng trong nuoc.


= The ki 19 đen nay =

Trong thoi Phap thuoc, cac lo gom Bat Trang tuy bi mot so xi nghiep gom su va hang ngoai nhap canh tranh nhung van duy tri đuoc hoat đong binh thuong.
Sau Chien tranh Đong Duong (1945–1954), nam 1957, 10 ca nhan la đia chu, con đia chu cua thon Giang Cao (sau cai cach ruong đat nam 1955) gop von thanh lap cong ty gom Truong Thinh, đe san xuat gom su dan dung phuc vu xa hoi, đay la nen tang khoi đau cho Xi nghiep su Bat Trang. Nam 1958 nha nuoc lam cong tu hop doanh, chuyen đoi cong ty gom Truong Thinh thanh Xi nghiep su Bat Trang, thue cong nhan thon Bat Trang vao lam viec. Voi co so vat chat đay đu, nhan cong Bat Trang đuoc thu nghiem, thuc hanh, sang tao tren co so su chiu kho, can cu đa tao nen đuoc mot the he co tay nghe gom vung chai. Cung luc đo mot so hop tac xa nhu Hop Thanh (1962), đong o phan đat gan voi xa Đa Ton, Hung Ha (1977), Hop Luc (1978), Thong Nhat (1982), Anh Hong (1984) va Lien hiep nganh gom su (1984)Xi nghiep X51, X54 (1988)... Cac co so san xuat tren cung cap hang tieu dung trong nuoc, mot so hang mi nghe va mot so hang xuat khau. Nhung nghe nhan noi tieng nhu cua Bat Trang nhu Đao Van Can, Nguyen Van Khieu, Le Van Van, Le Van Cam,Tran Hop... đao tao đuoc nhieu tho gom tre cung cap cho cac lo gom moi mo o cac tinh.

Sau nam 1986 lang gom Bat Trang co su chuyen bien lon theo huong kinh te thi truong. Cac hop tac xa lan luot giai the hoac chuyen thanh cong ty co phan, nhung cong ty lon đuoc thanh lap nhung van con ton tai nhieu to san xuat va pho bien la nhung đon vi san xuat nho theo ho gia đinh. Xa Bat Trang nay đa tro thanh mot trung tam gom lon.
Hien nay, san pham gom Bat Trang cang ngay cang phong phu va đa dang. Ngoai cac mat hang truyen thong, cac lo gom Bat Trang con san xuat nhieu san pham moi đap ung yeu cau tieu dung trong Viet Nam nhu cac loai am chen, bat đia, lo hoa... kieu moi, cac vat lieu xay dung, cac loai su cach đien... va cac san pham xuat khau theo đon đat hang cua nuoc ngoai. San pham Bat Trang co mat tren thi truong ca nuoc va đuoc xuat khau sang nhieu nuoc chau A, chau Au. Bat Trang cuon hut nhieu nhan luc tu khap noi ve sang tac mau ma moi va cai tien cong nghe san xuat. Mot so nghe nhan đa buoc đau thanh cong trong viec khoi phuc mot so đo gom co truyen voi nhung kieu dang va nuoc men đac sac thoi Ly, Tran, Le, Mac...


Quy trinh san xuat gom su Bat Trang Đe lam ra đo gom nguoi tho gom phai qua cac khau chon, xu ly va pha che đat, tao dang, tao hoa van, phu men, va cuoi cung la nung san pham. Kinh nghiem truyen đoi cua dan lang gom Bat Trang la "Nhat xuong, nhi da, thu ba dac lo".
Nguoi tho gom quan niem hien vat gom khong khac nao mot co the song, mot vu tru thu nho trong đo co su ket hop hai hoa cua Ngu hanh (五行) la kim (金), moc (木), thuy (水), hoa (火) va tho (土). Su phat trien cua nghe nghiep đuoc xem nhu la su hanh thong cua Ngu hanh ma su hanh thong cua Ngu hanh lai nam trong qua trinh lao đong sang tao voi nhung quy trinh ki thuat chat che, chuan xac.


= Qua trinh tao cot gom =


 Chon đat  Đieu quan trong đau tien đe hinh thanh nen cac lo gom la nguon đat set lam gom. Nhung trung tam san xuat gom thoi co thuong la san xuat tren co so khai thac nguon đat tai cho. Lang gom Bat Trang cung vay, so di dan lang Bo Bat chon khu vuc lang Bat Trang hien nay lam đat đinh cu phat trien nghe gom vi truoc het ho đa phat hien ra mo đat set trang o đay. Đen the ki 18, nguon đat set trang tai cho đa can kiet nen nguoi dan Bat Trang buoc phai đi tim nguon đat moi. Khong giong nhu to tien, dan Bat Trang van đinh cu lai o cac vi tri giao thong thuan loi va thong qua dong song ben cang, dung thuyen toa ra cac noi khai thac cac nguon đat moi. Tu Bat Trang nguoc song Hong len vung Son Tay, Phuc Yen, re qua song Đuong, xuoi dong Kinh Thay đen Đong Trieu, khai thac đat set trang o Ho Lao, Truc Thon.
Đat set Truc Thon co đo deo cao, kho tan trong nuoc, hat min, mau trang xam, đo chiu lua o khoang 1650°C. Thanh phan hoa hoc (tinh trung binh theo % trong luong) cua đat set Truc Thon nhu sau: Al203: 27,07; Si02: 55,87; Fe203 1,2; Na2O 0,7; CaO 2,57; MgO 0,78; K2O: 2,01; Ti02: 0,81. Tuy la loai đat tot đuoc nguoi tho gom Bat Trang ua dung nhung set Truc Thon cung co mot so han che nhu chua ham luong oxide sat kha cao, đo ngot khi say kho lon va ban than no khong đuoc trang.


 Xu ly, pha che đat  Trong đat nguyen lieu thuong co lan tap chat, ngoai ra tuy theo yeu cau cua tung loai gom khac nhau ma co the co nhung cach pha che đat khac nhau đe tao ra san pham phu hop. O Bat Trang, phuong phap xu ly đat truyen thong la xu ly thong qua ngam nuoc trong he thong be chua, gom 4 be o đo cao khac nhau.
Be thu nhat o vi tri cao hon ca la "be đanh" dung đe ngam đat set tho va nuoc (thoi gian ngam khoang 3-4 thang). Đat set duoi tac đong cua nuoc se bi pha vo ket cau hat nguyen thuy cua no va bat đau qua trinh phan ra (dan gian goi la ngam lau đe cho đat nat ra). Khi đat đa "chin" (cach goi dan gian), đanh đat that đeu, that toi đe cac hat đat thuc su hoa tan trong nuoc tao thanh mot hon hop long. Sau đo thao hon hop long nay xuong be thu hai goi la "be lang" hay "be loc". Tai đay đat set bat đau lang xuong, mot so tap chat (nhat la cac chat huu co) noi len, tien hanh loai bo chung.
Sau đo, muc ho loang tu be lang sang be thu ba goi la "be phoi", nguoi Bat Trang thuong phoi đat o đay khoang 3 ngay, sau đo chuyen đat sang be thu tu la "be u". Tai be u, oxyt sat (Fe2O3) va cac tap chat khac bi khu bang phuong phap len men (tuc la qua trinh vi sinh vat hoa khu cac chat co hai trong đat). Thoi gian u cang lau cang tot.
Nhin chung, khau xu ly đat cua nguoi tho gom Bat Trang thuong khong qua nhieu cong đoan phuc tap. Trong qua trinh xu ly, tuy theo tung loai đo gom ma nguoi ta co the pha them cao lanh o muc đo nhieu it khac nhau.


 Tao dang  Phuong phap tao dang co truyen cua nguoi lang Bat Trang la lam bang tay tren ban xoay. Trong khau tao dang, nguoi tho gom Bat Trang su dung pho bien loi "vuot tay, be chach" tren ban xoay, truoc đay cong viec nay thuong van do phu nu đam nhiem. Tho ngoi tren mot cai ghe cao hon mat ban roi dung chan quay ban xoay va tay vuot đat tao dang san pham. Đat truoc khi đua vao ban xoay đuoc vo cho that nhuyen, cuon thanh thoi roi nem ("bat nay") đe thu ngan lai. Sau đo nguoi ta đat vao ma giua ban xoay, vo cho đat dinh chat roi lai nen va keo cho đat nhuyen deo moi "đanh cu" đat va "ra huong" chu yeu bang hai ngon tay ben phai. Sau khi qua trinh keo đat bang tay va bang sanh toi muc can thiet nguoi tho se dung sanh dan đe đinh hinh san pham. San pham "xen loi" va "bat loi" xong thi đuoc cat chan đua ra đat vao "bung". Viec phu nu su dung ban xoay vuot tao dang ban đau cua san pham la cong viec kha pho bien o moi lo gom co Viet Nam (khong chi rieng Bat Trang) nhung lai rat xa la đoi voi mot so nguoi tho gom ben phuong Tay. Tuy the, ki thuat nay đa mat dan va hien nay khong con may nguoi tho gom Bat Trang con co the lam đuoc cong viec nay nua. "Be chach" cung la mot hinh thuc vuot san pham tren ban xoay nhe đa va chu yeu do tho đan ong đam nhiem.
Nguoi tho "đap nan" gom la nguoi tho co trinh đo ki thuat va mi thuat cao. Co khi ho đap nan mot san pham gom hoan chinh, nhung cung co khi ho đap nan tung bo phan rieng re cua mot san pham va sau đo tien hanh chap ghep lai. Hien nay theo yeu cau san xuat gom cong nghiep hay mi nghe, nghe nhan gom co the đap nan mot san pham mau đe đo khuon thach cao phuc vu cho viec san xuat hang loat.
Viec tao hinh san pham gom theo khuon in (khuon thach cao hay khuon go) đuoc tien hanh nhu sau: đat khuon giua ban xoay, ghim chat lai, lang long khuon roi nem manh đat in san pham giua long khuon cho bam chac chan, vet đat len loi vanh, quay ban xoay va keo can toi muc can thiet đe tao san pham. Ngay nay nguoi lang gom Bat Trang su dung pho bien ki thuat "đuc" hien vat. Muon co hien vat gom theo ki thuat đuc truoc het phai che tao khuon bang thach cao. Khuon co cau tao tu đon gian đen phuc tap. Loai đon gian la khuon hai mang, loai phuc tap thi thuong co nhieu mang, tuy theo hinh dang cua san pham đinh tao. Cach tao dang nay trong cung mot luc co the tao ra hang loat san pham giong nhau, rat nhanh va gian tien. Ngoai ra nguoi ta con dung phuong phap đo rot: đo "ho thua" hay "ho đay" đe tao dang san pham.


 Phoi say va sua hang moc  Tien hanh phoi san pham moc sao cho kho, khong bi nut ne, khong lam thay đoi hinh dang cua san pham. Bien phap toi uu ma xua nay nguoi Bat Trang van thuong su dung la hong kho hien vat tren gia va đe noi thoang mat. Ngay nay phan nhieu cac gia đinh su dung bien phap say hien vat trong lo say, tang nhiet đo tu tu đe cho nuoc boc hoi dan dan.
San pham moc đa đinh hinh can đem "u voc" va sua lai cho hoan chinh. Nguoi tho gom đat san pham vao ma tren ban xoay nhe đa roi vua xoay ban xoay vua đay nhe vao chan voc cho can, dung dui vo nhe vao chan "voc" cho đat o chan "voc" chat lai va san pham tron tro lai (goi la "lua"). Nguoi tho gom tien hanh cac đong tac cat, got cho thua, boi đap cho khuyet, chap cac bo phan cua san pham (nhu voi am, quai tach...), khoan lo tren cac san pham, tia lai đuong net hoa van va thuat nuoc cho min mat san pham. Nhung san pham sua lai ma khong dung ban xoay thi goi la "lam hang bo", phai dung ban xoay thi goi la "lam hang ban".
Theo yeu cau trang tri, co the đap them đat vao mot vai vung nao đo tren san pham roi cat tia đe tao hinh (đap phu đieu), co khi phai khac sau cac hoa tiet trang tri tren mat san pham...


= Qua trinh trang tri hoa van va phu men =


 Ky thuat ve  Tho gom Bat Trang dung but long ve truc tiep tren nen moc cac hoa van hoa tiet. Tho ve gom phai co tay nghe cao, hoa van hoa tiet phai hai hoa voi dang gom, cac trang tri hoa tiet nay đa nang nghe gom len muc nghe thuat, moi cai la mot tac pham. Tho gom Bat Trang cung đa dung rat nhieu hinh thuc trang tri khac, co hieu qua nghe thuat nhu đanh chi, boi men chay mau, ve men mau...
Gan đay, Bat Trang xuat hien ki thuat ve tren nen xuong gom đa nung so lan 1 hoac ki thuat hap hoa, mot loi trang tri hinh in san tren giay decal, nhap tu nuoc ngoai. Hai kieu nay tuy đep nhung khong phai la truyen thong cua Bat Trang. Nhung loai nay khong đuoc coi la nghe thuat va sang tao trong di san gom Bat Trang, cung nhu gom Viet Nam noi chung.


 = Che tao men  =
Men tro la men đac sac cua gom Bat Trang, ngoai ra con co men mau nau, thanh phan loai men nay bao gom men tro cong them 5% đa thoi (hon hop oxide sat va oxide mangan lay o Phu Lang, Ha Bac). Tu the ki 15 tho gom Bat Trang đa tung che tao ra loai men lam noi tieng. Loai men nay đuoc che tu đa đo (co chua oxide coban) đa thoi (chua oxide mangan) nghien nho roi tron voi men ao. Men lam phat mau o nhiet đo 1250 °C. Đau the ki 17 nguoi Bat Trang dung voi song, tro trau va cao lanh chua Hoi (thuoc Bich Nhoi, Kinh Mon, Hai Duong) co mau hong nhat đieu che thanh mot loai men moi la men ran.
Tho gom Bat Trang thuong quen su dung cach che tao men theo phuong phap uot bang cach cho nguyen lieu đa nghien loc ki tron đeu voi nhau roi khuay tan trong nuoc đoi đen khi lang xuong thi bo phan nuoc trong o tren va ba đong o duoi đay ma chi lay cac "di" lo lung o giua, đo chinh la lop men bong đe phu ben ngoai đo vat. Trong qua trinh che tao men nguoi tho gom Bat Trang nhan thay đe cho men de chay hon thi phai che bien bot tro nho hon nhieu so voi bot đat, vi the ma co cau "nho tro to đan".


= Trang men =
Khi san pham moc đa hoan chinh, nguoi tho gom co the nung so bo san pham o nhiet đo thap roi sau đo moi đem trang men hoac dung ngay san pham moc hoan chinh đo truc tiep trang men len tren roi moi nung. Nguoi tho gom Bat Trang thuong chon phuong phap trang men truc tiep len tren san pham moc hoan chinh. San pham moc truoc khi đem trang men phai đuoc lam sach bui bang choi long. Nhung san pham ma xuong gom co mau truoc khi trang men phai co mot lop men lot đe che bot mau cua xuong gom, đong thoi cung phai tinh toan tinh nang cua moi loai men đinh trang len tung loai xuong gom, nong đo men, thoi tiet va muc đo kho cua xuong gom... Ki thuat trang men co nhieu hinh thuc nhu phun men, doi men len be mat cot gom co lon, nhung men đoi voi loai gom nho nhung thong dung nhat la hinh thuc lang men ngoai san pham, goi la "kim men", va kho hon ca la hinh thuc "quay men" va "đuc men". Quay men la hinh thuc trang men ben trong va ben ngoai san pham cung mot luc, con đuc men thi chi trang men trong long san pham. Đay la nhung thu phap trang men cua tho gom Bat Trang, vua la ki thuat vua la nghe thuat, đuoc bao ton qua nhieu the he, tham chi đa tung la bi quyet trong nghe nghiep o đay.


= Sua hang men =
Nguoi tho gom tien hanh tu chinh lai san pham lan cuoi truoc khi đua vao lo nung. Truoc het phai xem ki tung san pham mot xem co cho nao khuyet men thi phai boi quet men vao cac vi tri ay. Sau đo ho tien hanh "cat do" tuc cao bo nhung cho du thua men, cong viec nay goi la "sua hang men".


= Qua trinh nung =
Khi cong viec chuan bi hoan tat thi đot lo tro thanh khau quyet đinh su thanh cong hay that bai cua mot me gom. Vi the gio phut nhom lo tro nen thieng lieng trong đai voi nguoi tho gom. Nguoi tho ca cao tuoi nhat thap ba nen huong va thanh kinh cau mong troi đat va than lua phu ho. Viec lam chu ngon lua theo nguyen tac nang dan nhiet đo đe lo đat toi nhiet đo cao nhat va khi gom chin thi lai ha nhiet đo tu tu chinh la bi quyet thanh cong cua khau đot lo.
Truoc đay nguoi tho gom Bat Trang chuyen su dung cac loai lo nhu lo ech (hay lo coc), lo đan va lo bau đe nung gom, sau nay, xuat hien them nhieu loai lo nung khac, cang ngay cang hien đai va đon gian trong viec thao tac hon.


 Lo nung  Lo ech la kieu lo gom co nhat đuoc su dung mot cach pho bien o khap moi noi, hien nay mat het dau tich nhung qua cac nguon tu lieu gian tiep van co the hinh dung đuoc lo co hinh dang giong nhu mot con ech dai khoang 7 met, be ngang cho rong nhat khoang 3-4 met, cua lo rong khoang 1,2 met, cao 1 met. Đay lo phang nam ngang, vom lo cao khoang tu 2 met đen 2,7 met. Ben hong lo co mot cua ngach rong 1 met, cao 1,2 met phuc vu cho viec chong lo va do san pham. Lo co 3 ong khoi thang đung cao 3-3,5 met. Trong moi bau lo nguoi ta chia thanh 5 khu vuc xep san pham la: hang dan, hang gay, hang giua, hang chuot chay va hang mat.
Trong qua trinh lau dai su dung lo ech, đe khac phuc nhuoc điem cua lop đat gia co ben trong va san lo, nguoi ta thay vao đo lop gach moc va vua ghep lai.
Lo đan xuat hien vao giua the ki 19. Lo đan co bau lo dai 9 met, rong 2,5 met, cao 2,6 met đuoc chia thanh 10 bich bang nhau. Vi tri phan cach giua cac bich la hai nong (cot). Cua lo rong 0,9 met, cao l met. Bich thu 10 goi la bich đau thong voi buong thu khoi qua 3 cua hep. Đe giu nhiet, bich lo keo dai va om lay buong thu khoi. Lop vach trong ghep gach Bat Trang, lop vach ngoai xay bang gach dan dung. Mat duoi cua cat lo gan nhu bang phang con mat tren hinh vong khum. Hai ben cat lo tu bich thu 2 đen bich thu 9 nguoi ta dau mo hai cua nho hinh tron, đuong kinh 0,2 met goi la cac lo gioi đe nem nhien lieu vao trong bich. Rieng bich đau nguoi ta mo lo đau (lo gioi rong hon nua met). Nhiet đo lo đan co the đat đuoc 1250–1300 °C.
Lo bau, hay lo rong, xuat hien vao đau the ki 20. Lo bau chia ra lam nhieu ngan, thuong co tu 5 đen 7 bau (cung co khi đen 10 bau). Bau lo co vom cuon lien tiep vuong goc voi truc tieu cua lo tua nhu nhung manh vo so up noi voi nhau. Nguoi ta dung gach chiu lua đe xay dung vom cuon cua lo. Lo dai khoang 13 met cong voi đoan đe xay ong khoi o phia đuoi dai 2 met thi toan bo đo dai cua lo toi 15 met. Đo nghieng cua truc lo khoang 12-15⁰. Nhiet đo cua lo bau co the đat toi 1300 °C.
Lo hop hay lo đung: Khoang nam 1975 tro lai đay nguoi Bat Trang chuyen sang xay dung lo hop đe nung gom. Lo thuong cao 5 met rong 0,9 met, ben trong xay bang gach chiu lua giong nhu xay tuong nha. Lo mo hai cua, ket cau đon gian, chiem it dien tich, chi phi xay lo khong nhieu, tien loi cho quy mo gia đinh. Vi the hau nhu gia đinh nao cung co lo gom, tham chi moi nha co đen 2, 3 lo. Nhiet đo lo co the đat 1250 °C.
Lo con thoi (hay lo gas), lo tuynen (lo ham, lo lien tuc): Trong nhung nam gan đay, Bat Trang xuat hien them nhung kieu lo hien đai la lo con thoi, hoac lo tuynen, voi nhien lieu la khi đot hoac dau. Trong qua trinh đot, nhiet đo đuoc theo doi qua hoa ke, viec đieu chinh nhiet đo ma thuc chat la qua trinh tang giam nhien lieu đuoc thuc hien ban tu đong hoac tu đong, cong viec đot lo tro nen đon gian hon nhieu. Tuy nhien, đay khong phai la nhung lo truyen thong cua Bat Trang.


 Bao nung  Truoc đay, cac lo gom Bat Trang dung mot loai gach vuong ghep lai lam bao nung. Loai gach nay sau hai ba lan su dung trong lo đat đen đo lua cao va cung gan nhu sanh (đo chinh la gach Bat Trang noi tieng).
Gan đay bao nung thuong đuoc lam bang đat set chiu lua co mau xam sam tron đeu voi bot gach hoac bao nung hong nghien nho (goi la sa mot) voi ti le 25–35% đat set va 65–75% sa mot. Nguoi ta dung mot luong nuoc vua đu đe tron đeu va đanh nhuyen chat hon hop nay roi đem in (dap) thanh bao nung hay đong thanh gach ghep ruot lo. Bao nung thuong hinh tru đe cho lua co đieu kien tiep xuc đeu voi san pham. Tuy theo san pham ma bao nung co kich thuoc khong giong nhau nhung pho bien hon ca la loai co đuong kinh tu 15 đen 30 cm, day 2–5 cm va cao tu 5 đen 40 cm. Mot bao nung co the dung tu 15 đen 20 lan.
Neu san pham đuoc đot trong lo con thoi hoac lo tuynen, thuong khong can dung bao nung.


 Nhien lieu  Đoi voi loai lo ech co the dung cac loai rom, ra, tre, nua đe đot lo, sau đo Bat Trang dung ket hop rom ra voi cac loai "cui phac" va "cui bua" va sau nua thi cui phac va cui bua dan tro thanh nguon nhien lieu chinh cho cac loai lo gom o Bat Trang. Cui bua va cui phac sau khi đa bo đuoc xep thanh đong ngoai troi, phoi suong nang cho ai ra roi moi đem su dung. Đoi voi loai lo đan, tai bau, nguoi ta đot cui phac con cui bua đuoc dung đe đua qua cac lo gioi, lo đau vao trong lo.
Khi chuyen sang su dung lo đung, nguon nhien lieu chinh la than cam con cui chi đe gay lo. Than cam đem nhao tron ki voi đat bun theo ty le nhat đinh co the đong thanh khuon hay nan thanh banh nho phoi kho. Nhieu khi nguoi ta nan than uot roi đap len tuong kho đe tuong hut nuoc nhanh va than chong ket cung lai va co the dung đuoc ngay.

Chong lo
San pham moc sau qua trinh gia cong hoan chinh đuoc đem vao lo nung. Viec xep san pham trong lo nung nhu the nao la tuy theo san pham va hinh dang kich, co cua bao nung tren nguyen tac vua su dung triet đe khong gian trong lo vua tiet kiem đuoc nhien lieu ma lai đat hieu nhiet cao. Boi cau tao cua moi loai lo khac nhau nen viec chong lo theo tung loai lo cung co nhung đac điem rieng. Đoi voi loai lo ech, nguoi ta xep san pham tu gay lo ra toi cua lo, con đoi voi loai lo đan thi nguoi ta xep san pham tu bich thu 2 đen bich thu 10 (rieng bich thu 10 vi lua kem nen san pham thuong đe tran khong can co bao nung o ngoai). O bau cui lon (bau đau tien) noi danh đe đot nhien lieu, co nhiet đo cao nen đoi khi nguoi ta xep cac loai san pham trong cac bao ngoai co. San pham đuoc xep trong lo bau giong nhu lo đan. Rieng đoi voi lo hop, tat ca cac san pham đeu đuoc đat trong cac bao nung hinh tru khong đay nap va xep chong cao dan tu đay len noc, xung quanh tuong lo va cho khoang trong giua cac bao nung đeu đuoc chen cac vien than.
Lang Bat Trang xua co cac phuong Chong Lo, moi phuong thuong gom 7 nguoi (3 tho ca, 3 tho đem va 1 tho hoc viec). Ho chia thanh 3 nhom trong đo moi nhom co 1 tho ca va 1 tho đem, con tho hoc viec co nhiem vu bung bao nung va san pham moc phuc vu cho ca ba nhom tren. Nhom thu nhat co nhiem vu chong đay (xep bao nung va san pham ba lop tu đay len), nhom thu hai co nhiem vu chong giua (xep ba lop giua), con nhom thu ba la nhom goi mat (xep ba lop cuoi cung o vi tri cao nhat trong lo). Phuong Chong Lo o Bat Trang chu yeu tap hop nhung nguoi tho gom o Sai Son (Quoc Oai, Ha Tay) va Van Đinh (My Đuc, Ha Tay) chuyen phuc vu cho cac lo gom Bat Trang.


 Đot lo  Nhin chung đoi voi cac loai lo ech, lo đan, lo bau thi quy trinh đot lo đeu tuong tu nhau va voi kinh nghiem cua minh, nguoi "tho ca" co the lam chu đuoc ngon lua trong toan bo qua trinh đot lo. O lo đan khoang mot nua ngay ke tu khi nhom lua nguoi ta đot nho lua tai bau cui lon đe say lo va san pham trong lo. Sau đo nguoi ta tang dan lua o bau cui lon cho đen khi lua đo lan toi bich thu tu thi viec tiep cui o cac bau cui lon đuoc dung lai. Tiep tuc nem cui bua qua cac lo gioi. Nguoi xuat ca bang kinh nghiem cua minh kiem tra ky cac bich va ra lenh ngung nem cui bua vao bich nao khi biet san pham o bich đo đa chin. Cang ve cuoi san pham chin cang nhanh. Khi san pham trong bich đau đa sap chin thi nguoi tho ca quyet đinh nem don dap trong vong nua tieng khoang 9-10 bo cui bua qua lo đau roi ket thuc viec tiep cui. Trong phuong đot lo, nguoi phuong truong (xuat ca) phu trach chung ve ky thuat, hai nguoi tho đot o cua lo (đot duoi), bon nguoi chuyen nem cui bua qua cac lo gioi (đot tren).
Sau khi nung xong nguoi ta bit het cac cua lo, lo gioi, lo xem lua đe lam nguoi tu tu. Qua trinh lam nguoi trong lo keo dai 2 ngay 2 đem, sau đo moi mo cua lo va đe tiep 1 ngay 1 đem nua roi moi tien hanh ra lo.
Đoi voi lo đung, viec đot lo tro nen đon gian hon nhieu vi khi hoan tat khau chong lo cung co nghia la đa ket thuc viec nap nhien lieu. The nhung do đac điem cua lo, nguoi tho đot lo du co day dan kinh nghiem cung rat kho co the lam chu đuoc ngon lua, đay thuc su la van ra kho khan nhat trong khau ki thuat o lang Bat Trang. Nguoi ta dung gach chiu lua bit cua lo lai roi nhom lo bang cui. Lua chay ben vao than va boc tu duoi len. Than trong lo chay het cung la luc ket thuc cong viec đot lo. Thoi gian đot lo ke tu luc nhom lua đen khi hoan toan tat lua keo dai khoang 3 ngay 3 đem. Sau khi lo nguoi, san pham ra lo đuoc đanh gia phan loai va sua chua lai cac khuyet tat (neu co the đuoc) truoc khi đem ra phan phoi su dung.


Nhung đac điem cua gom Bat Trang Can cu vao nhung đac điem chung ve xuong gom, mau men, đe tai trang tri va đac biet nho cac dong minh van, co the rut ra nhung đac điem co ban cua gom co Bat Trang.


= Loai hinh =
Hau het, đo gom Bat Trang đuoc san xuat theo loi thu cong, the hien ro ret tai nang sang tao cua nguoi tho luu truyen qua nhieu the he. Do tinh chat cua cac nguon nguyen lieu tao cot gom va viec tao dang đeu lam bang tay tren ban xoay, cung voi viec su dung cac loai men khai thac trong nuoc theo kinh nghiem nen đo gom Bat Trang co net rieng la cot đay, chac va kha nang, lop men trang thuong nga mau nga, đuc. Bat Trang cung la lang gom co cac dong men rieng tu loai men ngoc cung voi nau va trang cho đen men ran voi cot gom xop co mau xam nau. Dua vao y nghia su dung, co the phan chia loai hinh cua đo gom Bat Trang nhu sau:

Đo gom gia dung: Bao gom cac loai đia, chau hoa, au, thap, ang, bat, chen, khay tra, am, đieu, nam ruou, binh voi, binh, lo, choe va hu.
Đo gom dung lam đo tho cung: Bao gom cac loai chan đen, chan nen, lu huong, đinh, đai tho, mam gom va kiem. Trong đo, chan đen, lu huong va đinh la nhung san pham co gia tri đoi voi cac nha suu tam đuong đai vi le tren nhieu chiec co minh van cho biet ro ho ten tac gia, que quan va nam thang che tao, nhieu chiec con ghi khac ca ho va ten cua nhung nguoi đat hang. Đo la mot net đac biet trong đo gom Bat Trang.
Đo trang tri: Bao gom mo hinh nha, long đinh, cac loai tuong nhu tuong nghe, tuong ngua, tuong Di Lac, tuong Kim Cuong, tuong ho, tuong voi, tuong nguoi ba đau, tuong đau khi minh ran va tuong rong.


= Trang tri =
The ki 14–15: Hinh thuc trang tri tren gom Bat Trang bao gom cac kieu nhu khac chim, to men nau theo ki thuat gom hoa nau thoi Ly–Tran, ket hop voi cham noi va ve men lam. Khoang thoi gian nay đanh dau su ra đoi cua dong gom hoa lam đong thoi xuat hien nhung đo gom hoa nau ve theo gom hoa lam. Đe tai trang tri con gioi han trong cac đo an hoa la, tiep noi gom hoa nau thoi Tran.

The ki 16, cung voi viec xuat hien nhung chan đen, lu huong co kich thuoc lon hon, ki thuat trang tri cham noi ket hop ve men lam đat đen trinh đo tinh xao. Đe tai trang tri pho bien co cac loai: rong, phuong, xen ke cum may, ngua co canh, hoat canh nguoi, canh sen đung, hoa day, la đe, phong canh son thuy... Trang tri ve men lam con giu đuoc nhip đo phat trien, nhieu loai van hinh hoc va hoa la con thay gan gui voi đo gom hoa lam xuat hien cung thoi o Chu Đau, (Hai Duong).
The ki 17, ki thuat cham khac, đap noi tren gom Bat Trang cang tinh te, cau ki, gan gui voi cham đa va go. Đe tai trang tri tiep noi the ki 16, đong thoi xuat hien cac đe tai trang tri moi: bo tu linh, ho phu, nghe, hac... Nhung đe tai cham noi, đe moc đien hinh khac nhu bong cuc hinh ovan, bong hoa 8 canh, bong cuc tron, canh hoa hinh la đe, canh sen vuong, cac chu Van-Tho (chu Han)... Viec su dung men lam kem dan, tuy đe tai trang tri ve tuong đong voi cham noi. The ki 17 xuat hien dong gom men ran voi su ket hop trang tri đe tai noi bat nhu rong, tu linh, hoa la, cuc-truc-mai. Trong khoang thoi gian nay con xuat hien loai gom nhieu mau, noi troi nhat la mau ngoc voi cac đe tai trang tri đoc đao: hoa sen, chim, nghe, hinh nguoi...
The ki 18, trang tri cham noi gan nhu chiem chu đao thay the han trang tri ve men lam tren gom Bat Trang. Cac ky thuat đuc noi, dan ghep, cham khac noi đa thich ung voi viec su dung men đon sac (men trang xam va men ran). Đe tai trang tri ngoai bo tu linh, rong, nghe con the hien cac loai cay tuong trung cho bon mua. Ngoai đe tai sen, truc, chim va hoa la con thay xuat hien cac loai van bat quai, la lat... Hoa van đuong diem phat trien manh cac nen gam, chu van, canh sen nhon, hoi van, song nuoc...
The ki 19, gom hoa lam Bat Trang phuc hoi va phat trien phong cach ket hop su dung nhieu loai men vao trang tri. Ben canh cac đe tai đa co, Bat Trang con xuat hien them cac đe tai du nhap tu nuoc ngoai theo cac đien tich Trung Quoc nhu Ngu ong đac loi, To Vu chan de, Bat tien qua Hai, Ngu ong keo luoi...
Đoi voi cac nha khao co, cac nha suu tam đo co va cac nha nghien cuu my thuat, chu đe rong the hien qua cac thoi ki đuoc nhieu nguoi quan tam nhat vi no co nhung su thay đoi đang ke. Rong la đe tai thuong đuoc trang tri tren nhieu loai hinh, đac biet tren chan đen va lu huong.

The ki 16, rong đuoc đap noi hoac đe moc nhu tren đo gom thoi Nguyen (Trung Quoc) hay ve men lam, rong co đoi canh moc ra tu chan truoc, cong nhu canh buom. Rong cung voi phuong mo ra cau truc trang tri rong bay phuong mua.

Đau the ki 17, rong van giu nhieu net tuong đong rong the ki 16, nhung sau đo đuoc cach đieu voi 4 khuc khong đeu nhau, mo ra mot kieu rong moi, khac la. Rong bo cuc theo chieu ngang, dang rong ngan, than uon hinh canh cung, tay truoc nam rau. Rong cham noi trong hinh khanh hay thau kinh co than nho va đeu co nhung dai may lua kieu đao mac. Nua sau the ki 17 lai xuat hien dang rong gan gui voi rong đieu khac tren go. Đuoi rong tu ben trai truon qua ben phai, đau quay vao giua. Mat rong ta chinh dien, tay truoc nam rau. Xung quanh rong co nhieu dai may noi ve men lam. Mot kieu rong nua đuoc the hien tren lu huong, đe nghe, mo hinh nha la rong noi, đuoi vut len tren, hai chan truoc chong, đau uon len, bo cuc trong hinh chu nhat.
The ki 18, rong than dai, đap noi theo dang phu đieu, đau nghieng, hai mat loi, sung va rau cong, bom gay day, vay ca nhon, vay ran, xung quanh rong co nhung dai may noi hinh 3 ngon lua. Sau đo, rong o xuat hien bao gom mot rong me va 6 rong con, xen ke cac dai may hinh khanh. Rong đuoc the hien tren binh con voi, lu huong hoac tren bao kiem tho...Voi rong đap noi, chi the hien đau rong chinh dien, hai chan truoc dang rong, lo mui hep, mat loi, mieng ngam vong tron hay chu Tho kieu trien con đuoc the hien tren nhung chiec đinh.
The ki 19, rong lai đuoc the hien theo phong cach tuong tron voi than ngan, minh tron, đau rong co mieng rong, mui cao, vay ca, vay tron va đuoc trang tri theo kieu đap noi hoac ve men lam tren đinh gom hoac tren binh men ran ve nhieu mau. Ngoai ra, con co đau rong voi mat nhin chinh dien, hai chan xoe ngang nam hai dai may, mieng ngam vong...


= Cac dong men =
Gom Bat Trang co 5 dong men đac trung đuoc the hien qua moi thoi ki khac nhau đe tao nen nhung san pham đac trung khac nhau: men lam xuat hien khoi đau o Bat Trang voi nhung đo gom co sac xanh chi đen đen sam; men nau the hien theo phong cach truyen thong va đuoc ve theo ki thuat men lam; men trang nga su dung tren nhieu loai hinh đo gom tu the ki 17 đen the ki 19, men nay mong, mau vang nga, bong thich hop voi cac trang tri noi ti mi; men ngoc đuoc dung ket hop voi men trang nga va nau tao ra mot đong Tam thai rat rieng cua Bat Trang o the ki 16–17 va men ran la dong men chi xuat hien tai Bat Trang tu cuoi the ki 16 va phat trien lien tuc qua cac the ki 17–19.


 Men lam  Đay la loai men som nhat đuoc su dung tai Bat Trang tu the ki 14. Men lam la men gom đuoc cong them voi goc mau la oxide coban. Tho Bat Trang su dung men lam đong thoi voi ki thuat dung but long lam cong cu ve tren đo gom. Men lam khong đe đe tran nhu men nau ma bao gio cung đuoc phu lop men mau trang bong, co đo thuy tinh hoa cao sau khi nung. Men lam co sac đo tu xanh chi đen xanh sam. Ben canh điem tuong đong voi cac loai binh gom hoa lam san xuat o lo Chu Đau (Hai Duong), gom hoa lam Bat Trang ngay o thoi ki đau đa co nhung net rieng ve dang va ve hoa tiet trang tri. Nhung bat, au, lo, chan đen gom hoa lam cua Bat Trang the ki 14–15 co net chung de nhan la loi ve phong but, du la ve phong canh, hoa day la hay ve rong.
Gom hoa lam Bat Trang the ki 16, co sac xanh đen. Men lam dung đe ve may ket hop voi trang tri hinh rong noi đe moc, ve canh sen, cac bang đuong diem cac cap chan đen ngoai ra men lam dung ve vao cac hinh trang tri noi rong, hoa day va canh sen cua chan đen va lu huong.
The ki 17 la mot thoi ki men lam kem phat trien tai Bat Trang. Tren mot so cac chan đen, lu huong, hu, tuong gom Bat Trang (the ki 17) hien con, lop men ve trang tri mau nau o nhung cho men phu mau trang nga ran bi bong troc, cho con men phu, mau nau co sac xanh chi, đac biet la chan đen va lu huong, cac hinh ve men lam kem chau chuot va tinh trang kha pho bien men lam chay nhoe, khong nhan ra cac hoa tiet. Trong khi đo khac cham noi, đe moc rat ti mi, đat toi đinh cao.
Cuoi the ki 18, trong đinh cao ve men ran, Bat Trang xuat hien loi ket hop trang tri noi voi ve lam nhu tren chan đen, men lam đuoc khoi phuc tro lai tren đo gom Bat Trang.
The ki 19, men lam đuoc ve trang tri tren lu, choe, binh, lo, bat huong, nam ruon phu men ran trang nga hoac đinh gom, binh gom men nhieu mau. Net bieu hien đac trung cua men lam gom Bat Trang la sac mau va loi ve, nhin chung co sac tram. Dung men lam ve phong canh son thuy, nha cua, lau đai, nhan vat kha thanh cong tren binh. Men lam co sac tuoi dung to ve trang tri noi tren đinh co the la mot trong so nhung tieu ban gom hoa lam đep nhat cua gom Bat Trang o cuoi the ki 19.
Trong xu huong anh huong kieu dang, đe tai va canh tranh thi truong voi gom su Trung Quoc, đo gom Bat Trang o the ki 19 con co nhieu truong hop dung nhieu mau men. Chang han, đe the hien đe tai Bat Tien qua hai nguoi tho Bat Trang dung men nau va men lam to len cac hinh trang tri noi sau đo phu men trang ran. Men lam cung voi men trang ve cac đe tai ma lieu, tieu tuong, tung loc tren lu gom men nau, men lam ve canh lieu, khom lan, bui co trong buc tranh noi To Vu chan de, men lam cung voi men nau sac sam va nhat tao nen chiec đinh gom men nhieu mau đo so. Đo cung la bang chung sinh đong ve ban tay tai kheo cua nhieu đoi tho gom Bat Trang đuoc ke thua va khong ngung tien trien.


 Men nau  Mot trong so cac loai men su dung đau tien o Bat Trang la men nau, sac đo mau cua men phu thuoc nhieu vao xuong gom (xuong gom Bat trang day va thuong co mau nau xam). Tren cac đo gom co nien đai the ki 14 đau the ki 15, men nau đuoc dung to len cac đo an trang tri ket hop voi men nen mau trang nga bao gom chan đen, thap, chau, au, đia...Men nau co sac đo đo nau hay goi la mau ba trau (chocolate), men nay khong bong, tren be mat men thuong co vet san. Men nau con đuoc dung phu toan bo roi cao bo phan men tao thanh đo an hoa van moc. The ki 14, tho gom Bat Trang đa biet han che su anh huong mau men nau do moc bang cach ve men nau tren lop men trang nga đe chuyen men nau đo sang vang nau.
Trong cac loai hinh cua nhom đo gom men nhieu mau the ki 16–17, men nau đuoc dung xen lan voi men ngoc, men nga, tao ra cac sac đo khac nhau. Men nau giu vi tri cac đuong chi chia bang, to len hoa sen hoac cac hinh rong, đoi voi lu huong chu nhat men nau to len phan chan đe...
Cac đo gom the ki 18 tiep tuc su dung men nau nhieu theo cach thuc co truyen, mot so nghe nhan tim toi phat huy them đe lam phong phu mau men nay, đac biet tren cap tuong ho che tao khoang nam 1740, men nau duoi lop men ran tao nen bo da ho co mau sac đa dang hon.
The ki 19, men nau dung lam nen cho cac trang tri men trang va xanh. Nhung binh, lo men ran nga, the hien đe tai trang tri: Ngu ong đac loi, tung hac, To Vu chan de, Bat tien qua hai... men nau dung đe to tren nhung than cay tung, cay lieu hoac điem them vao cac dai may, ta ao cua Bat tien. The ki 19 la thoi điem đanh dau men nau đa chuyen sac thanh mot loai men bong (thuong goi la men da luon), su dung rong rai o Bat Trang cho toi tan ngay nay.


 Men trang (nga)  Đay la loai men trang, nhieu truong hop nga mau vang nga, bong khi nhiet đo nung đat đo cao nhung cung nhieu truong hop co mau trang xam, trang sua, đuc. Cung voi kieu dang va trang tri, men trang nga cung tao nen mot net rieng biet cua đo gom Bat Trang. Men trang nga đa thay su dung phu len trang tri men lam hay men nau, nhung trong rat nhieu đo gom Bat Trang chi thay dung men trang nga.
Gom Bat Trang the ki 17 đat đinh cao trong ki thuat trang tri noi voi hau het cac thu phap ki thuat cham tro, dan ghep. Men trang nga đuoc su dung tren cac lu huong đe phu tren cac ria, uoc va đuong vien ngoai phan trang tri noi, rat it khi phu len hinh trang tri. Vi men trang mong, xuong gom đuoc loc luyen ki va đo nung cao nen co chat luong tot, mot so san pham men trang nga phu len trang tri noi day van co vet ran men.
The ki 18, men trang nga con thay su dung tren mot so loai hinh khac nhau cung trang tri noi đe moc. Nhung lu huong tron đuoc đap noi hinh rong va mat nguyet, phan con lai phu men trang nga.
Vao the ki 19, gom Bat Trang chua mat han kieu trang tri noi đe moc, men nga con thay su dung tren cac loai binh, lo, lu huong, tuong tron. Binh gom co nap co cac hinh rong may va luc bao trang tri noi đe moc, phan con lai phu men trang nga. Tren cac loai binh, lu huong quai tung, lu huong chu Tho; cap tuong đau khi than ran, tuong rong trang tri kien truc, tuong ba đau, tuong Phat Ba Quan Am ngoi tren toa sen đeu thay su dung men nga, xam.


 Men ngoc  The ki 14–19 men ngoc đuoc dung kha noi troi cung voi men trang nga va nau. Men ngoc, men nga va nau tao ra loai Tam thai rieng cua gom Bat Trang the ki 16–17. Tren chan đen men ngoc to len nhung bong sen noi, bang hoa tron cua dai canh sen cac bong hoa tron hinh banh xe, cac hinh rong, cac bong hoa noi đuong diem quanh vai.
Men ngoc con dung ve may, to len nhieu goc mang diem, đe va cac cot doc cua long đinh; men reu sac sam o cac cot vuong mo hinh nha 2 tang hay mot so mang đuong diem lu huong chu nhat. Men ngoc, sac nhat, tren chan đen, đe nghe. Tren lu huong tron men ngoc thay điem vao 4 hinh chu S noi giua than va chan cung mot đoi cho tren bung. Men ngoc sac sam con thay to tren mot so mang trang tri noi, hinh nghe cua lu tron va tren diem trang tri noi chan truoc tuong nghe.
Men ngoc, du o cac sac đo khac nhau nhung su xuat hien cua no mang y nghia rat lon vi chi thay tren đo gom Bat Trang the ki 16–17 va co the xem đay la mot du kien đoan đinh nien đai kha chac chan cho cac đo gom Bat Trang tren nhieu loai hinh khac nhau.


 Men ran  Đay la mot loai men đoc đao tao ra do su chenh lech ve đo co giua xuong gom va men. Cho đen nay cac tai lieu gom men co o Viet Nam xac nhan mang men ran chi đuoc san xuat tai lo gom Bat Trang tu khoang cuoi the ki 16 va keo dai toi đau the ki 20.
Lu huong khac minh van, do gia đinh Đo Phu san xuat vao cuoi the ki 16 the hien lop men ran tren 2 phan duoi cua lu huong tron co the xem la tieu ban gom men ran som nhat. Men ran co sac nga xam cac vet ran chay doc va ngang chia ra nhieu hinh tam giac, tu giac.
Cap chan đen do "Đo phu xa Bat Trang" tao tao khoang nam 1600–1618, trong đo men ran phu toan bo tu mieng toi chan, co mau vang nga, ran trong men, đuong chi ran mau đen. Nhung cap hien vat men ran nay reu co trang tri noi, ngoai men ran ra khong con loai men nao khac, đo la nhung tieu ban men ran chuan muc cua Bat Trang vao the ki 17.
The ki 18 Bat Trang con đuoc san xuat nhieu loai đo gom men ran co ghi nien đai. Đinh gom men ran đuoc che tao vao nam 1736, men ran co mau trang xam. Mot đinh gom men ran khac, co nap, than va đe, che tao vao khoang nam 1740–1768 lai dung men ran co mau vang nga... Men ran con đuoc su dung tren cac loai hinh nhu: chan nen truc hoa long; am co nap, đai tho cac nap, cap tuong nghe.
The ki 19, cac đo gom dong men ran con tiep tuc phat trien, ben canh viec su dung ket hop men ran voi trang tri ve lam. Tren cac đo gom, tho Bat Trang con đap noi, khac chim hoac khong trang tri, men ran co mau trang xam.


= Minh van =

Gom Bat Trang nhieu truong hop co minh van, the hien bang khac chim hay viet bang men lam duoi men trang. Mot so minh van cho biet ro nam san xuat, ho ten que quan tac gia che tao cung ho ten, co khi la ca chuc tuoc cua nguoi đat hang.
The ki 15, mot minh van khac tren phan duoi chan đen co ghi: Thuan An phu, Gia Lam huyen, Bat Trang xa tin thi Hoang Li tinh the Nguyen Thi Bao. Tren đai to nau giua phan duoi chan đen co viet bang men 6 chu Han: Thoi Trung xa, Hoang Phuc tao. Hoac cap phan duoi chan đen minh van cho biet: Tac gia: Vu Ngo Tren, Bui Thi Đo, Hoang Thi Ve, Bui Hue, va Tran Thi Ngo; Thoi gian che tao: nien hieu Dien Thanh. Co minh van ghi ro nguoi đat hang nhu cap chan đen hai phan: Nguoi đat hang: Le Thi Loc, o Van Hoach, Xuan Canh huyen Đong Ngan. Thoi gian che tao: Nam Dien Thanh thu 2. Mot cap chan đen khac co khac minh van dai, mot ben khac 3 dong va mot ben 14 dong, cho biet: Tac gia: Bui Hue va Bui Thi Đo; thoi gian che tao: ngay 25 thang 11 nam Dien Thanh thu 3; nhung nguoi đat hang: gia đinh ho Luu cung ho Nguyen, Le, Đinh... Trong đo, ho Luu, tuoc Ninh Duong Ba, lam viec o Thanh Tay ve, Ti Đo chi huy su, Đo chi huy kiem su. Que quan nha ho Luu: xa Lai Xa, huyen Đan Phuong, Phu Quoc Oai...
Va con rat nhieu san pham co ghi minh van, nhung san pham nay mot so đang đuoc trung bay tai Bao tang Lich su Viet Nam, mot so tai cac bao tang nuoc ngoai, mot so hien đuoc so huu boi cac nha suu tam đo co, mot so luu lac trong dan gian va mot so con chim sau trong long đat.


Hinh anh san pham Chu thich Tham khao Gom Bat Trang the ki 14–19. Phan Huy Le, Nguyen Đinh Chien, Nguyen Quang Ngoc.


Xem them Gom Viet Nam
Gom Chu Đau
Gom Phu Lang
Đinh Bat Trang
Đen Bat Trang
Kim Truc Tu - Chua Bat Trang
Xa Bat Trang


Lien ket ngoai Gom su Bat Trang tren đat Nhat
Nghe nhan Bat Trang "bien đat thanh hoa"
Tham cho gom Bat Trang
Mot ngay voi Bat Trang
Gom Bat Trang ra thi truong the gioi