Hiep si Cuu te hay Y vien Hiep si Đoan hay Hiep si Y vien (con đuoc goi la Giao binh đoan Toi cao cua Thanh John cua Jerusalem cua Rhodes va cua Malta, Hiep si Malta, Hiep si cua Rhodes, va Hiep si Malta; tieng Phap: Ordre des Hospitaliers, tieng Anh: Knight Hospitaller) khoi đau la benh vien Amalfi đuoc thanh lap o Jerusalem vao nam 1080 nham cham soc nhung nguoi hanh huong ngheo va benh tat đen Đat Thanh. Sau cuoc chinh phuc Jerusalem vao nam 1099 trong cuoc Thap tu chinh thu nhat, no đa đuoc cho phep tro thanh mot giao đoan (quan đoan), va đuoc giao nhiem vu cham soc va bao ve Đat Thanh. Sau khi lanh tho cua nhung nguoi theo Kito giao bi mat o Đat Thanh, Giao đoan tiep tuc hoat đong tu đao Rhodes, la lanh tho ma ho co chu quyen, roi ve sau tu Malta noi ho cai tri nhu mot thanh bang chu hau duoi quyen tong tran Sicilia cua Tay Ban Nha.
Khi Napoleon Bonaparte chiem Malta nam 1798, dong tu Hiep si ngung moi lien he voi tat ca cac to chuc ton giao hay chinh tri ben ngoai, va co gang duy tri su ton tai đoc lap cho đen ngay nay duoi cai ten Dong Chien si Toan quyen Malta (Sovereign Military Order of Malta).


Lich su = Su thanh lap va buoi ban đau =
Nam 600, Vien phu Probus đuoc Giao hoang Gregorio I (con goi la Gregorio Ca) uy nhiem xay dung mot benh vien o Jerusalem đe cham soc nhung nguoi hanh huong theo Kito giao toi Vung Đat Thanh. Nam 800, Hoang đe Charlemagne mo rong benh vien cua Probus va xay them mot thu vien. Khoang 200 nam sau, nam 1005, Khalip Al Hakim cho pha huy benh vien va 3000 toa nha khac o Jerusalem. Nam 1023, cac thuong gia tu Amalfi va Salerno đuoc vua Ai Cap la Ali az-Zahir cho phep xay dung lai benh vien. Benh vien đuoc xay dung lai tren nen tu vien Thanh Gioan the Baptist, cham soc nhung nguoi hanh huong toi tham cac noi linh thieng cua voi nguoi Kito huu. Benh vien đuoc quan ly boi cac tu si Dong Bien Đuc.
Dong tu Cuu te đuoc Gerard Thom thanh lap sau cuoc Thap tu chinh lan thu nhat, ong giu vai tro lanh đao va đuoc Giao hoang Pascale II ra sac lenh cong nhan nam 1113. Gerard gianh đuoc cac lanh tho va loi tuc cho to chuc cua minh tren khap trong va ngoai vuong quoc Jerusalem. Nguoi ke vi ong, Raymond du Puy de Provence lap benh xa Hospitaller quan trong đau tien o gan nha tho Mo Thanh tai Jerusalem. Ban đau ho cham soc nhung nguoi hanh huong, nhung nhanh chong tro thanh cac đoi ho tong, roi phat trien thanh luc luong quan su đich thuc.
Dong tu Hiep si Cuu te va Hiep si dong Đen, thanh lap nam 1119, tro thanh nhung the luc Kito giao hung manh nhat trong khu vuc. Dong tu gianh đuoc nhieu danh tieng trong cac tran giao tranh voi quan Hoi giao, chien si cua dong tu mac ao choang mau đen voi thap tu trang.
Giua the ky 12, ho phan chia ro ret thanh nhung luc luong quan su va nhung nguoi chua benh. Ho van la mot to chuc ton giao đuoc giao hoang ban nhieu đac quyen, vi du nhu ho chi chiu duoi quyen duy nhat giao hoang, đuoc mien thue va đuoc phep xay dung cac cong trinh ton giao. Rat nhieu cong su cua nguoi Kito huu o Vung Đat Thanh la do ho va cac Hiep si dong Đen xay. Vao thoi đinh cao cua vuong quoc Jerusalem, nguoi cua dong tu nay nam giu 7 thanh tri lon va 140 khu đat. Hai thanh lon nhat, nen tang cho suc manh cua ho o vuong quoc Jerusalem va cong quoc Antioch la cac thanh Krak des Chevaliers va Margat. Đat đai cua dong tu đuoc chia thanh cac giao khu (tu vien), đuoc chia nho thanh cac đia hat, roi thanh cac trang ap (commandery). Hoang đe La Ma Than thanh la Friedrich I Barbarossa ban ban hien chuong nam 1185, cam ket bao ve Dong tu va cac đac quyen cua ho.


= Hiep si xu Cyprus va Rhodes =

Cac Hiep si cuoi cung cung bi đanh bat khoi Jerusalem do su banh truong the luc cua nguoi Hoi giao. Sau khi Vuong quoc Jerusalem mat (thanh pho Jerusalem that thu nam 1187), cac Hiep si phai don ve Hat Tripoli, roi sau khi thanh pho Acre bi chiem nam 1291, dong tu phai chay ve Vuong quoc Sip đe tranh nan. Nhan thay ho cang ngay cang bi cuon vao cuoc tranh đau chinh tri tai Sip, Đai thong linh cua dong tu la Guillaume de Villaret vach ke hoach bo đi, chon đao Rhodes lam que huong moi cho ho. Nguoi ke nhiem ong la Fulkes de Villaret thuc thi ke hoach nay, đe roi toi ngay 15 thang 8 nam 1309, sau hon hai nam chinh phat, đao Rhodes chiu khuat phuc truoc cac hiep si cua dong tu. Ho cung gianh đuoc quyen cai quan mot so hon đao nho lan can, va cac cang Bodrum va Kastelorizo.

Nam 1312, dong tu Hiep si dong Đen bi giai tan, phan lon tai san cua dong tu nay đuoc chuyen cho cac Hiep si Cuu te. Đat đai cua ho đuoc chia thanh 8 tong (nguyen: tounge) (mot o Aragon, tinh Auvergne, lanh đia hoang gia xu Castile, Anh, Phap, Đuc, Y, va xu Provence). Moi tong đuoc cai quan boi mot tu vien truong, hoac, neu co nhieu hon mot tu vien truong, thi boi mot Đai tu vien truong. Tai Rhodes va sau nay tai Malta, cac Hiep si cua moi tong chiu duoi quyen truong thai ap. Đai tu vien truong cua Anh tai thoi điem đo la Philip Thame, nguoi đa mang lai cho ho cac lanh đia thuoc tong Anh quoc tu nam 1330 cho toi nam 1358.
Tren đao Rhodes, cac hiep si Cuu te, khi đo cung đuoc goi la cac Hiep si đao Rhodes, buoc phai chuyen thanh mot luc luong quan su, chien đau chong lai luc luong cuop bien nguoi Berber. Ho chong tra thanh cong hai cuoc xam lang vao the ky 15, lan thu nhat boi vua Ai Cap nam 1444, lan thu hai boi vua Tho la Mehmed II nam 1480, nguoi sau khi ha thanh Constantinopolis, đat viec triet ha Dong tu len muc tieu hang đau cua ong.
Nam 1494, ho xay dung mot thanh tri manh tren ban đao Halicarnassus (nay la Bodrum), su dung nhung tan tich cua Lang mo Maussollos, mot trong bay ky quan cua the gioi co đai, đe cung co cu điem nay.
Nam 1522, mot đao quan moi xuat hien: 400 chien thuyen Ottoman duoi su chi huy cua vua Suleiman I tung tu 100.000 đen 200.000 quan len đao. Đe chong tra, cac Hiep si, duoi quyen Đai thong linh Philippe Villiers de L'Isle-Adam, co chung 7.000 chien binh phong ngu trong cac phao luy. Cuoc bao vay Rhodes (1522) keo dai sau thang, ket cuc la dong tu bi đanh bai, cac Hiep si song sot đuoc phep di tan đen Sicilia.


= Hiep si xu Malta =

Sau bay nam lang thang nay đay mai đo o chau Au, cuoi cung cac Hiep si cung tim đuoc cho tru ngu nam 1530, khi Hoang đe Karl V cua Thanh che La Ma, voi tu cach la Vua Sicilia, ban cho ho đao Malta, Gozo va cang bien bac Phi Tripoli, vinh vien lam đat phong, đe đoi lai vat tien cong hang nam la mot con chim ung Malta, ma ho se phai dang len cho đai dien cua vua, pho vuong Sicilia, vao ngay Le Cac Thanh. (Chi tiet lich su nay đuoc su dung trong cuon sach noi tieng The Maltese Falcon - Chim ung xu Malta) cua nha van Dashiell Hammett.
Cac Hiep si Cuu te tiep tuc cac hoat đong quan su chong lai nguoi Hoi giao va bon cuop bien nguoi Berber. Mac dau chi co trong tay vai thuyen chien, ho đa nhanh chong lam cho Đe quoc Ottoman phai tuc gian, va khong hai long thay ho on đinh tro lai. Nam 1565, vua Tho la Suleiman I đua mot đao quan gom 40.000 nguoi đen đe vay ham 700 hiep si va 8.000 binh linh cua Dong tu nham truc xuat ho khoi Malta.
Luc đau, cuoc chien dien ra khong thuan loi cho cac Hiep si Cuu te, giong nhu nhung gi đa dien ra o Rhodes: phan lon cac thi tran bi pha huy, phan nua so hiep si tu tran. Toi ngay 18 thang 8, tinh hinh cua phe bi bao vay đa tro nen tuyet vong: quan so sut giam hang ngay, luc luong con lai qua mong đe co the cam giu toan bo tuyen phong thu keo dai. Tuy nhien, khi bo chi huy đe xuat bo cac phao đai Il Borgo va Senglea đe rut lui ve phao đai St. Angelo thi bi Đai thong linh cua Dong tu la Hiep si Jean Parisot de la Valette bac bo.
Pho vuong Sicilia cung khong gui quan cuu vien toi, co le vi Pho vuong nhan đuoc chi thi rat map mo tu vua Felipe II cua Tay Ban Nha, nen ong phai ganh chiu lay trach nhiem quyet đinh lieu co nen gui quan tiep vien cho cac Hiep si, tuc la lam yeu đi luc luong phong thu cua ban than minh. Neu ong lua chon sai lam, thi ong se phai tra gia đat, đat Sicilia va Naples vao the nguy hiem truoc moi đe doa tu quan Ottoman. Tuy nhien, con trai cua ong cung đang phuc vu duoi truong La Valette, nen ong cung kho long ma to ra dung dung truoc so phan cua phao đai nay. Du ly do gi đi chang nua dan đen su cham tre gui quan tiep vien, khi Pho vuong do suc ep tu phia cac si quan duoi quyen gui vien binh đen Malta, thi ket cuc tran đanh đa nga ngu, tu chinh nhung no luc đay qua cam va tuyet vong cua cac Hiep si Dong đen.

 
Ngay 23 thang 8, quan Tho lai mo mot cuoc xung phong lon, va cung la no luc cuoi cung tu phia luc luong bao vay. Phai het suc vat va, quan tru phong moi đay lui đuoc cuoc tan cong nay, tham chi nhung nguoi đa bi thuong cung phai tham du tran đanh. Tinh the quan Tho tuy nhien cung đa tro nen het suc bi đat. Ngoai tru phao đai St. Elmo, cac thanh luy khac van con nguyen ven.. Quan tru phong lam viec suot ngay đem đe sua chua cac cho thanh bi đanh vo, va kha nang chiem Malta voi quan Tho ngay cang tro nen xa voi. Nhieu binh linh Ottoman trong cac khu trai chat hep đo benh vi thoi tiet nong nuc mua he. Đan duoc va luong thuc khan hiem, binh si Ottoman ngay cang mat tinh than boi cac cuoc tan cong that bai va thuong vong. Mot đon nghiem trong nua giang xuong ho la viec mot thu linh tai nang cua ho, tuong cuop bien kiem đo đoc Turgut Reis cua ham đoi Ottoman, chet ngay 23 thang 6 do bi thuong trong khi chi huy phao kich cac phao đai cua Dong tu. Cac chi huy quan Tho, Piyale Pasha va Mustafa Pasha hanh đong rat vo trach nhiem. Du ho nam trong tay mot ham đoi lon, ho chi su dung huu ich no trong co đung mot lan. Ho sao nhang lien lac voi Bac Phi, va khong thuc hien bat cu bien phap nao đe đe phong, chan đanh vien binh tu Sicilia cho quan phong thu.
Ngay 1 thang 9, quan Tho tien hanh no luc cuoi cung nham chiem Malta, nhung nhue khi binh si cua ho đa suy sup nghiem trong, cuoc tan cong dien ra het suc hoi hot, trong khi tinh than quan tru phong ngay cang len cao, vi ho co the thay thang loi đa đen gan. Khi quan Tho nghe tin quan tiep vien tu Sicilia đa cap cang Mellieħa, ma khong biet rang đo chi la mot toan quan nho, ho nho trai va thao lui ngay 8 thang 9. Cuoc vay ham Malta (1565) co le la cuoc giao tranh lon cuoi cung ma phia cac Hiep si dong tu gianh đuoc chien thang quyet đinh.
Khi quan Ottoman rut lui, phia luc luong Hiep si Cuu te chi con 600 nguoi con kha nang chien đau. Nguoi ta uoc tinh luc đinh điem, quan Tho len toi chung 40 ngan nguoi, trong đo chung 15 ngan song sot tro ve Constantinopolis. Cuoc vay ham đuoc mo ta het suc sinh đong trong cac tranh tuong cua Matteo Perez d'Aleccio trong đai sanh St. Michael va St. George, cung con đuoc biet đen voi ten goi Phong Vuong mien, trong lau đai Đai thong linh o Valletta. Bon trong cac buc mau, đuoc Perez d'Aleccio ve bang dau khoang tu 1576 đen 1581, co the tim thay o Cube Room tai Queen's House, Greenwich, London. Sau đo mot thanh pho moi đuoc xay lai, mang ten Valletta đe ghi nho toi vi đai thong linh đa đuong đau voi cuoc vay ham.
Nam 1607, thong linh cua Cuu te đuoc phong tuoc vi Reichsfurst (hoang than cua Đe quoc La Ma Than thanh, mac du lanh tho cua Hoi luon nam o phai nam cua Đe quoc). Nam 1630, thong linh đuoc ban quyen ngang voi Hong y Giao chu, cung voi tuoc hieu His Most Eminent Highness.
Sau chien thang cua Kito giao truoc ham đoi Tho o tran Lepanto nam 1571, cac hiep si tiep tuc tan cong cuop bien va cac thuyen cua nguoi Hoi giao, can cu cua ho tro thanh trung tam buon ban no le vao the ky 18, ban nhung nguoi chau Phi va nguoi Tho bi bat lam tu binh, đong thoi tra tu do cho no le theo Kito giao.


= Roi loan o chau Au =
Hoi đa mat nhieu tai san o chau Au sau su lon manh cua đao Tin Lanh va chu nghia quan binh cua nguoi Phap, nhung van tru lai đuoc o Malta. Tai san cua chi nhanh o Anh bi sung cong nam 1540. Nam 1577, vung Brandenburg o Đuc theo đao Tin Lanh, nhung van đong gop chi phi cho Hoi cho đen khi vua Pho chiem nam 1812. Johanniter Orden đuoc khoi phuc nhu la to chuc cua Knights Hospitaller o Pho nam 1852.
Cac Hiep si xu Malta co anh huong manh me trong Hai quan Đe quoc Nga va Hai quan Phap thoi ky tien cach mang. Khi De Poincy đuoc bo nhiem lam thong đoc thuoc đia cua Phap o St. Kitts nam 1639 thi ong ay đa la mot thanh vien xuat chung cua cac Hiep si, va ong ay bo tri đoan tuy tung voi cac huy hieu cua hoi. Anh huong cua Hoi o vung Caribbe bi lu mo sau cai chet cua ong nam 1660. Ong ay cung đa mua hon đao Saint Croix nhu la tai san ca nhan va nhuong lai cho cac Hiep si. Nam 1665, đao St. Croix đuoc cong ty Đong An o Phap mua lai, cham dut su hien dien cua cac Hiep si o vung Caribbe.
Nam 1789, nuoc Phap no ra mot cuoc cach mang va phong trao chong tang lu, quy toc khien cho nhieu hiep si va quy toc Phap phai bo tron. Rat nhieu nguon loi truyen thong cua Hoi o Phap đa bi mat vinh vien.
Sac lenh bai bo he thong phong kien cua Hoi đong lap phap quoc gia Phap (1789) đa thu tieu Hoi o Phap. Chinh quyen cach mang Phap đa chiem đoat cac tai san cua Hoi o Phap nam 1792.


= Mat Malta =

Cac thanh luy cua Malta bi Napoleon chiem nam 1798, trong cuoc chinh phat Ai Cap. Rat muu meo, Napoleon đoi mot cang an toan đe tiep te cho cac con tau cua minh, sau đo quay ra đanh up Valletta. Thong linh Ferdinand von Hompesch zu Bolheim đa khong luong truoc hay chuan bi đoi pho voi moi đe doa nay, khong đua ra nhung chi đao can thiet va de dang đau hang Napoleon, bien minh rang hien chuong cua hoi khong cho phep đanh nhau voi nguoi Kito huu. Nam 1799, do bi chi trich va chiu suc ep tu trieu đinh Ao, ong đa tu chuc va bo đi o an.
Cac Hiep si nay phai phan tan đi cac noi, mac du Dong tu van tiep tuc ton tai nhung voi quy mo nho hon, va thuong thuyet voi cac trieu đinh chau Au đe khoi phuc Dong tu. Hoang đe Nga Pavel I, thu nhan nhieu nhat cac Hiep si cua Dong tu, cap cho ho noi cu tru tai St. Petersburg, dan đen viec banh truong anh huong, uy tin va truyen thong cua Dong tu Cuu te tai Nga trong gioi Hiep si Nga. Cac thanh vien cua Dong tu tai St Petersburg bau Sa hoang Pavel lam Đai thong linh cua Hoi, du quyet đinh nay khong đuoc Giao hoi Cong giao Roma thong qua (nguoi Nga theo đao Chinh thong giao) – đoi đich voi Đai thong linh von Hompesch, cho toi khi ong nay tu nhiem, khien cho Pavel I tro thanh nguoi lanh đao duy nhat tren thuc te. Voi vai tro la Đai thong linh cua Dong tu, Pavel I thanh lap them (ngoai Dong Cong giao Roma), mot "Dong tu Nga", so huu khong duoi 118 lanh đia, lam lu mo tat ca cac chi nhanh con lai Dong tu, va chap nhan tat ca nhung nguoi Kito huu, khong phan biet nguon goc giao hoi nao.
Toi đau nhung nam 1800, Dong tu bi suy yeu nghiem trong do đe mat cac tu vien tren khap chau Au. Cho đen nam 1810 chi con 10% thu nhap cua ho đen tu cac nguon truyen thong o chau Au, con 90% la do chi hoi o Nga đong gop. Đieu nay phan anh mot phan trong cach to chuc cua Hoi, nay đuoc đat duoi quyen cac Pho chi huy hon la cac Đai thong linh trong thoi ky 1805 đen 1879 khi Giao hoang Leo XIII phuc chuc mot Đai thong linh cho Dong tu. Đieu nay bao hieu su thay đoi van menh cua hoi nhu mot to chuc nhan đao va ton giao. Benh vien lai tro thanh cong viec chinh cua hoi. Benh vien va cac hoat đong phuc loi cua Hoi đuoc to chuc tren quy mo lon trong Chien tranh the gioi thu nhat, đuoc mo rong manh me va tang cuong trong Chien tranh the gioi thu hai duoi thoi Đai thong linh Fra' Ludovico Chigi della Rovere Albani (1931-1951).
Gan đay hoi thuc hien mot su menh o Malta, sau khi ky mot thoa thuan voi chinh phu Malta ve viec cho phep ho đoc quyen su dung phao đai St. Angelo trong 99 nam. Ngay nay, sau khi đuoc sua chua, phao đai la noi to chuc cac hoat đong van hoa va lich su lien quan đen Dong.


Dong Chien si Toan quyen Malta Nam 1834, cac Hiep si thiet lap mot đai ban doanh moi tai Roma. Dong Hiep si nay đuoc biet đen voi ten goi Dong Chien si Toan quyen Malta (SMOM), la mot Dong Hiep si Cong giao. Tinh đoc lap, co chu quyen cua Dong Hiep si nay đuoc nhieu to chuc quoc te cong nhan, đuoc chap nhan lam quan sat vien tai Lien Hop Quoc va mot so to chuc khac. Dong Chien si Toan quyen Malta co quan he ngoai giao voi chung 100 quoc gia, voi nhieu đai su, ho co ho chieu, he thong tien te, tem thu va bien đang ky xe co rieng. Thai tu va Đai thong linh cua Dong phuc vu voi chuc trach Pho vuong cua Giao hoang, giup đo cac nha ngoai giao cua Vatican trong viec di chuyen, đi lai, đe xuat bo sung luat phap, va bo phieu trong cac van đe ngoai giao quoc te. Tuy nhien, mot so hoc gia đat van đe nghi van tinh hop phap cua tuyen bo chu quyen cua Dong tu.


Chu thich Xem them Hiep si dong Đen
Hiep si Giec-man
Hiep si dong Thanh Lazarus


Thao khao Cohen, R. (ngay 15 thang 4 nam 2004) [1920]. Julie Barkley, Bill Hershey and PG Distributed Proofreaders (bien tap). Knights of Malta, 1523-1798. Project Gutenberg. Truy cap ngay 29 thang 5 nam 2006. {{Chu thich sach}}: Đa đinh ro hon mot tham so trong |author= va |last= (tro giup)
Nicholson, Helen J. (2001). The Knights Hospitaller. ISBN 1-84383-038-8.
Noonan, Jr., James-Charles (1996). The Church Visible: The Ceremonial Life and Protocol of the Roman Catholic Church. Viking. tr. 196. ISBN 0-670-86745-4.
Read, Piers Paul (1999). The Templars. Imago. tr. 118. ISBN 85-312-0735-5.
Some Notes About the Sovereign Military Order of Malta in the U.S.A. "Nobilta" (Rivista di Araldica, Genealogia, Ordini Cavallereschi September/thang 10 nam 1999). Istituto Araldico Genealogico Italiano., Vol VII, No. 32. Reference by Carl Edwin Lindgren relating only to the Order in the United States.
Tyerman, Christopher (2006). God's War: A New History of the Crusades. Allen Lane. tr. 253. ISBN 0-7139-9220-4.
Peyrefitte, Roger. Knights of Malta. Translated from the French by Edward Hyams. Secker & Warburg, London, 1960, page 96.


Lien ket ngoai A Research Website on the Order of St John Luu tru ngay 7 thang 10 nam 2007 tai Wayback Machine
The Acquisition of Sovereignty by Quasi-States: The case of the Order of Malta by Dr Noel Cox
WorldStatesmen
Sovereign Military Order of Malta - official site
Venerable Order of St John - official site
Alliance of Orders of St John of Jerusalem - official site
Castle Consuegra, ceded to the Knights Hospitaller in 1183 by King Alfonso VIII Luu tru ngay 31 thang 1 nam 2014 tai Wayback Machine
Hospitallers of St. John of Jerusalem
http://www.orderofsaintjohn.info Luu tru ngay 23 thang 5 nam 2011 tai Wayback Machine
http://www.fanaticus.org/DBA/armies/IV56.html Luu tru ngay 27 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine
The Knights of Malta Luu tru ngay 27 thang 5 nam 2007 tai Wayback Machine - article
Dr H.J. Hoegen Dijkhof (attorney) The legitimacy of Orders of St. John: a historical and legal analysis and case study of a para-religious phenomenon - PhD study of the Leiden University discussing how to determine if an Order of St. John has a legitimate character