Gio hay phong (Chu Han: 風, Tieng Anh: wind) la nhung luong khong khi chuyen đong tren quy mo lon. Tren be mat cua Trai Đat, gio bao gom mot khoi khong khi lon chuyen đong. Trong khong gian vu tru, gio Mat Troi la su chuyen đong cua cac chat khi hoac cac hat tich đien tu Mat Troi vao khong gian, trong khi gio luu vuc la su thoat khi cua nguyen to hoa hoc nhe chuyen tu bau khi quyen cua mot hanh tinh vao khong gian. Gio thuong đuoc phan loai theo quy mo ve khong gian, toc đo, luc tao ra gio, cac khu vuc gio xay ra, va tac đong cua chung. Nhung con gio manh nhat đuoc quan sat tren mot hanh tinh trong he mat troi cua chung ta xay ra tren Sao Hai Vuong va Sao Tho. Gio co nhung khia canh khac nhau, mot la van toc cua gio; hai la ap suat dong khi; ba la tong nang luong cua gio.
Trong khi tuong hoc, con gio thuong đuoc goi theo suc manh cua no, va huong gio thoi. Su tang toc đot ngot cua gio đuoc goi la con gio manh. Su tang toc keo dai (khoang mot phut) cua cac con gio manh đuoc goi la gio giat. Gio voi khoang thoi gian keo dai hon co nhung cai ten khac nhau ket hop voi toc đo trung binh cua gio, chang han nhu gio nhe, gio manh, bao, xoay thuan nhiet đoi va bao cuong phong. Gio xay ra tren cac pham vi khac nhau, tu con bao keo dai hang chuc phut, cho đen gio đia phuong đuoc hinh thanh do su nung nong cua be mat đat lien keo dai khoang vai gio, cho đen gio toan cau do su khac biet trong su hap thu nang luong mat troi giua cac vung khi hau tren Trai Đat. Hai nguyen nhan chinh cua gio hoan luu khi quyen quy mo lon la su khac biet nhiet đo giua xich đao va cac cuc, va vong quay cua Trai Đat (hieu ung Coriolis). Trong vung nhiet đoi, hoan luu nhiet thap tren đia hinh binh nguyen va cao nguyen co the tao ra luu thong gio mua. Tai cac khu vuc ven bien cac chu ky gio thoi tu bien vao đat lien va nguoc lai co the đuoc coi la gio đia phuong; o cac khu vuc co đia hinh bien đong, gio nui va gio thung lung la nhung gio đia phuong.
Trong nen van minh cua con nguoi, gio đa tao cam hung cho than thoai, anh huong đen cac su kien lich su, mo rong pham vi cua cac phuong tien giao thong va chien tranh, va cung cap nguon nang luong cho co khi, đien va giai tri. Gio đa tao nang luong cho cac chuyen đong cua tau thuyen tren cac đai duong cua Trai Đat. Khi cau khi nong su dung gio đe co cac chuyen đi ngan, va cac chuyen bay co nang luong rieng su dung gio đe tang luc nang va giam tieu thu nhien lieu. Cac vung gio giat gay ra boi hien tuong thoi tiet khac nhau co the dan đen tinh huong nguy hiem cho may bay. Khi nhung con gio tro nen manh me, cay xanh va cong trinh nhan tao bi hu hong hoac bi pha huy.
Gio co the tao hinh dang cho đia hinh, thong qua mot loat cac qua trinh tram tich gio nhu su hinh thanh cua cac loai đat mau mo, nhu đat phu sa, va ca su xoi mon cua đat. Nho gio, bui tu sa mac lon co the đuoc di chuyen mot khoang cach rat lon tu khu vuc goc cua no; gio đuoc tang toc boi đia hinh go ghe va ket hop voi cac đam bui đa đuoc đat ten theo khu vuc o cac bo phan khac nhau cua the gioi vi tac dung đang ke cua chung tren cac vung đat đo. Gio anh huong đen su lay lan cua chay rung. Gio phan tan hat giong tu cac loai thuc vat khac nhau, tao đieu kien cho su ton tai va phat tan cua cac loai cay, cung nhu so luong con trung biet bay. Khi ket hop voi khong khi lanh, gio co tac đong tieu cuc đoi voi vat nuoi. Gio anh huong đen thuc pham du tru cua cac loai đong vat, cung nhu cach thuc san ban va chien luoc phong thu cua chung.


Nguyen nhan hinh thanh Gio đuoc tao ra boi su khac biet trong ap suat khi quyen. Khi mot su khac biet trong ap suat khi quyen ton tai, khong khi di chuyen tu vung co ap suat cao hon đen cac vung ap suat thap hon, dan đen nhung con gio co toc đo khac nhau. Tren mot hanh tinh quay, khong khi cung se bi chech huong boi hieu ung Coriolis, ngoai tru tren đuong xich đao. Tren toan cau, hai yeu to thuc đay chinh cua mo hinh gio quy mo lon (hoan luu khi quyen) la nhiet đo khac biet giua xich đao va cac cuc (su khac biet trong su hap thu nang luong mat troi tao ra đieu nay) va su quay cua hanh tinh. Ben ngoai cac vung nhiet đoi va o tren cao tu cac hieu ung ma sat cua be mat, gio quy mo lon co xu huong đat đen can bang. Gan be mat Trai Đat, ma sat lam cho gio tro nen cham hon. Ma sat be mat cung gay ra nhung con gio thoi vao ben trong vao cac khu vuc ap suat thap nhieu hon. Mot ly thuyet gay tranh cai moi, cho thay gradient khi quyen đuoc gay ra boi su ngung tu nuoc do rung tich luy gay ra mot chu ky phan hoi tich cuc cua rung hut khong khi am tu bo bien.
Gio đuoc xac đinh do mot điem can bang luc luong vat ly đuoc su dung trong phan tich ket cau gio. Chung rat co ich cho viec đon gian hoa cac phuong trinh chuyen đong cua khi quyen va đe lam đoi so đinh luong ve su phan bo theo chieu ngang va chieu doc cua gio. Cac thanh phan gio geostrophic la ket qua cua su can bang giua luc Coriolis va luc luong chenh ap. No chay song song voi đuong đang ap va xap xi voi dong chay o tren lop bien khi quyen o vi đo trung binh. Gio nhiet la su khac biet trong gio geostrophic giua hai muc ap suat trong khi quyen. No chi ton tai trong mot bau khong khi voi gradient nhiet đo nam ngang. Cac thanh phan gio khong phai geostrophic la su khac biet giua thuc te va gio geostrophic, chung chiu trach nhiem cho viec "lam đay" khong khi bang cac loc xoay theo thoi gian. Gio gradient tuong tu nhu cac gio geostrophic nhung bao gom cac luc ly tam (hoac gia toc huong tam).


Đo luong Huong gio thuong đuoc bieu dien theo huong ma no bat đau, vi du, mot con gio bac thoi tu bac đen nam. Du bao thoi tiet dung mui ten đe chi huong gio. Tai san bay, co gio dung đe chi huong gio, va cung co the đuoc su dung đe uoc tinh toc đo gio bang goc nang cua co. Toc đo gio đuoc đo bang phong toc ke, pho bien nhat la su dung coc xoay hoac canh quat. Khi phai đo voi tan so cao (chang han nhu trong nghien cuu), gio co the đuoc đo bang toc đo lan truyen cua tin hieu sieu am hoac bang tac đong cua gio tren đien tro cua mot day kim loai nung nong. Mot loai may đo gio su dung ong pitot tan dung loi the cua su khac biet ap suat giua ong ben trong va ong ngoai đuoc tiep xuc voi gio đe xac đinh ap luc đong, so lieu nay đuoc su dung đe tinh toan toc đo gio.
Toc đo gio duy tri tren toan cau đuoc bao cao o đo cao 10 met (33 ft) va đuoc tinh trung binh trong 10 phut. Hoa Ky bao cao gio trong khoang 1 phut voi cac xoay thuan nhiet đoi, va trung binh 2 phut trong khi quan sat thoi tiet. Tai An Đo bao cao gio trong khoang thoi gian trung binh 3 phut. Khoang thoi gian trung binh lay mau gio quan trong vi van toc cua mot con gio duy tri mot phut thuong lon hon 14% so voi con gio duy tri trong muoi phut. Mot su bung phat ngan cua gio toc đo cao đuoc goi la mot gust, mot đinh nghia ky thuat cua mot gust la: toc đo gio cao nhat vuot qua toc đo gio thap nhat đo đuoc trong mot thoi gian muoi phut khoang 10 nut (19 km/h). Mot squall la con gio co toc đo gio tang gap đoi tren mot nguong nhat đinh, keo dai trong mot phut hoac hon.
Đe tim thay gio tren cao, may do tham xac đinh toc đo gio bang GPS, đieu huong radio hoac đinh vi radar bang đau do. Ngoai ra con co the theo doi chuyen đong vi tri cua bong tham khong tu mat đat bang may kinh vi. Cac ky thuat vien tham gio bao gom SODAR, Doppler Lidar va radar, co the đo su dich chuyen Doppler cua buc xa đien tu bi phan tan hoac phan xa cua cac sol khi hay phan tu lo lung. May đo buc xa cung voi radar co the su dung đe đo đo nham be mat cua đai duong tu khong gian hoac may bay. Hinh anh ve tinh đia tinh co the su dung đe uoc tinh gio trong suot bau khi quyen dua tren khoang cach cac đam may di chuyen tu hinh anh nay sang hinh anh tiep theo. Ky thuat gio la nganh nghien cuu tac đong cua gio đen moi truong xay dung nhu toa nha, cau va cac vat the nhan tao khac.


Thang đo cuong đo gio = Thang Beaufort =
Trong lich su, thang suc gio Beaufort (tao ra boi Francis Beaufort) cung cap mo ta thuc nghiem ve van toc gio dua tren cac đieu kien bien đuoc quan sat. Ban đau no la thang 13 muc, nhung trong nhung nam 1940, no đa đuoc mo rong thanh 17 muc. Co cac thuat ngu thong thuong ma chia gio theo cac van toc gio trung binh khac nhau nhu gio nhe, gio manh, gio bao hay gio bao cuc manh. Trong thang Beaufort, gio manh khoang giua 28 hai ly tren gio (52 km/h) va 55 hai ly tren gio (102 km/h) cung voi cac tinh tu theo sau nhu gio manh trung binh, gio manh hon, gio rat manh đe chia cac muc đo gio thuoc phan loai gio manh. Mot con bao co gio tu 56 hai ly tren gio (104 km/h) đen 63 hai ly tren gio (117 km/h). Thuat ngu khi xoay thuan nhiet đoi co nghia khac nhau theo tung vung tren the gioi. Hau het cac bon trung đai duong su dung van toc gio trung binh đe xac đinh phan loai khi xoay thuan nhiet đoi. Duoi đay la bang phan loai đuoc su dung boi cac Trung tam Khi hau hoc Chuyen mon hoa Theo vung tren khap the gioi:


= Thang đo Fujita cai tien =
Thang đo Fujita cai tien (Thang EF) đanh gia suc manh cua loc xoay tai Hoa Ky theo đo huy diet ma loc xoay gay nen, gom 6 cap:


= Mo hinh tram đo =

Mo hinh tram đo phac hoa tren be mat ban đo thoi tiet thanh gio đe dien ta ca huong gio va toc đo. Thanh gio the hien toc đo bang "co" o cuoi.

Mot nua co the hien gio 5 hai ly tren gio (9,3 km/h).
Mot cai co the hien gio 10 hai ly tren gio (19 km/h).
Moi hinh tam giac the hien gio 50 hai ly tren gio (93 km/h).
Gio đuoc the hien la thoi tu huong thanh gio huong vao. Do đo, mot con gio đong bac se đuoc bieu dien voi mot đuong thang bat đau tu đau co co chi toc đo huong ve phia đong bac. Khi đa đuoc phac hoa tren ban đo, mot phan tich đuong đang luu toc (đuong voi van toc gio bang nhau) co the đuoc thuc hien. Đuong đang luu toc đac biet huu ich trong viec chan đoan vi tri cua dong phan luc tren đo thi hang so ap suat cap đo cao, va thuong lon hon hoac bang 300 hPa.


Nang luong gio Nang luong gio la đong nang cua gio chuyen đong. Đong nang cua mot khoi khi co khoi luong m voi van toc v la ½ m v2. Đe tim khoi luong cua khoi khi đi qua mot dien tich A vuong goc voi van toc cua no, ta nhan the tich cua no sau thoi gian t troi qua voi khoi luong rieng cua khi ρ, ta co m = A v t ρ. Vay nen, ta co the tim đuoc tong nang luong gio:

  
    
      
        E
        =
        
          
            1
            2
          
        
        ρ
        A
        
          v
          
            3
          
        
        t
      
    
    {\displaystyle E={\frac {1}{2}}\rho Av^{3}t}
  

Đao ham theo thoi gian đe tim toc đo tang cua nang luong, ta co tong cong suat gio la:

  
    
      
        P
        =
        d
        E
        
          /
        
        d
        t
        =
        
          
            1
            2
          
        
        ρ
        A
        
          v
          
            3
          
        
      
    
    {\displaystyle P=dE/dt={\frac {1}{2}}\rho Av^{3}}
  

Nang luong gio vi the ty le voi luy thua bac ba cua van toc gio.


= Cong suat turbine gio ly thuyet =
Tong cong suat gio chi co the đat đuoc khi van toc gio giam xuong khong. Trong turbine gio thuc te đieu nay khong the xay ra, vi luong khong khi đi vao cung phai đi ra khoi turbine. Can phai tinh đen moi quan he giua van toc gio đi vao va đi ra. Su dung khai niem ong dong chay, cong suat gio thu đuoc toi đa boi mot turbine gio la 59% tong cong suat gio ly thuyet (xem đinh luat Betz).


= Cong suat turbine gio thuc te =
Nhung ton that nhu la ma sat va luc keo ro to turbine, ton that hop so, ton that may phat va bien ap, giam cong suat tao ra boi mot turbine gio. Moi quan he co ban ma cong suat tuabin xap xi ty le voi lyu thua bac ba cua van toc van đung.


Khi hau đia cau Gio đong thong tri dong chay qua cac cuc, con gio tay thoi qua cac vi đo trung binh cua Trai Đat, huong ve phia cuc cua ranh can nhiet đoi, trong khi gio đong lai thong tri vung nhiet đoi.
Ngay duoi ranh can xich đao la đoi lang gio can xich đao, hay vi đo ngua, noi gio nhe hon. Nhieu sa mac cua Trai Đat nam gan cac vi tuyen cua ranh can nhiet đoi, noi su ha nhiet đo giam đo am tuong đoi cua khoi khi. Gio lon nhat la o nhung vi đo trung binh noi khi lanh tu cuc gap khi am tu vung nhiet đoi.


= Gio nhiet đoi =

Gio mau dich la loai pho bien cua gio đong o vung nhiet đoi ve phia xich đao Trai Đat. Gio mau dich thoi chu yeu tu phia đong bac ban cau bac va tu phia đong nam ban cau nam. Gio mau dich co vai tro lam dong lai cho xoay thuan nhiet đoi hinh thanh phia tren cac đai duong tren the gioi. Gio mau dich cung lai bui chau Phi ve phia tay qua Đai Tay Duong đen vung Caribe, cung nhu cac phan cua đong nam Bac My.
Gio mua la gio theo mua keo dai vai thang o vung nhiet đoi. Trong tieng Anh, gio mua la monsoon, tu nay đuoc su dung lan đau trong tieng Anh tai An Đo, Bangladesh, Pakistan, va cac quoc gia lan can đe đe cap đen loai gio theo mua lon thoi tu An Đo Duong va bien A Rap o vung tay nam mang luong mua lon đen khu vuc nay. Su phat trien ve phia cuc đuoc tang toc boi su phat trien nhiet thap qua luc đia chau A, chau Phi va Bac My trong thang 5 đen thang 7 va qua Uc trong thang 12.


= Gio tay va anh huong =

Gio tay hay gio tay chu đao la gio chu đao o vi đo trung binh giua 35 va 65 đo vi. Gio chu đao nay thoi tu phia tay sang phia đong, va lai khi xoay ngoai nhiet đoi theo cach nay. Gio nay chu yeu bat đau tu phia tay nam ban cau bac va tay bac ban cai nam. Chung manh nhat vao mua đong khi ap suat thap hon o cac cuc, va yeu nhat vao mua he khi ap suat lon hon o cac cuc.
Cung voi gio mau dich, gio tay tao thuan loi cho chuyen đi hai chieu cho thuyen buom thuong mai đi qua Đai Tay Duong va Thai Binh Duong, vi gio tay dan đen su phat trien cua dong đai duong manh tai phia tay cua cac đai duong tren ca hai ban cau qua qua trinh tang cuong phia tay. Cac dong hai luu phia tay nay van chuyen nuoc am can nhiet đoi ve cac vung cuc. Cac đot gio tay co the đac biet manh, đac biet la o Nam ban cau, noi co it đat hon o vi đo trung binh đe lam cho mo hinh dong chay khuech đai khien gio cham lai. Nhung con gio tay manh nhat o vi đo trung binh nam trong dai đuoc goi la Roaring Forties, tu 40 đen 50 đo vi nam cua đuong xich đao. Gio tay đong mot vai tro quan trong trong viec mang theo cac vung bien am ap, xich đao va gio đen cac bo bien phia tay cua cac luc đia, đac biet la o Nam ban cau do co đai duong rong lon.


= Gio đong cuc =

Gio đong cuc la gio chu đao kho, lanh va thoi tu vung ap suat cao o cuc bac va cuc nam ve phia vung ap suat thap trong vung gio tay o đo cao lon. Khong giong nhu gio tay, loai gio chu đao nay thoi tu phia đong sang phia tay, thuong yeu va khong đeu. Vi goc Mat Troi thap, khi lanh tich tu va lang xuong tai cuc tao ra vung be mat ap suat cao, tao ra dong chay khi ve phia xich đao; dong chay ra nay bi lech ve huong tay boi hieu ung Coriolis.


Đanh gia đia phuong = Gio bien va gio đat =

Tai vung bo bien, gio bien va gio đat co the la cac yeu to quan trong trong vi tri gio chu đao. Bien đuoc lam nong boi Mat Troi cham hon boi vi nuoc co nhiet rieng lon hon so voi đat. Khi nhiet đo be mat đat tang lien, đat lam nong khong khi o phia tren bang su truyen dan. Khi am loang hon moi truong xung quanh va noi len. Đieu nay tao ra građien nhiet khoang 2 milibar tu đai duong đen đat lien. Khong khi lanh hon o tren bien, bay gio voi ap suat muc nuoc bien cao hon (khong gian tren bien la khong gian mo, nen khi nhiet đo giam thi ap suat cao hon do cac phan tu khi dich chuyen sat lai gan nhau, the tich khoi khong khi co vao - con neu trong truong hop la khong gian kin thi xay ra nguoc lai), chay ve đat lien noi co ap suap thap hon, tao ra gio lanh hon gan bo bien. Khi gio quy mo lon lang lai, đo ben cua gio bien ty le thuan voi chenh lech nhiet đo giua đat va bien. Neu gio ngoai khoi 8 hai ly tren gio (15 km/h) ton tai, gio bien khong co nhieu kha nang hinh thanh.
Vao buoi toi, đat lanh đi nhanh hon đai duong do su chenh lech gia tri nhiet rieng cua chung. Su thay đoi nhiet đo nay khien gio bien ban ngay giai phong nhiet. Khi nhiet đo phia bo bien giam xuong duoi nhiet đo ngoai khoi, ap suat tren nuoc se nhieu hon ap suat tren đat, tao ra gio đat, mien la gio bo bien khong đu manh đe phan lai no.


Ung dung cua gio = Lich su =

Vi la the luc tu nhien, gio thuong đuoc nhan hoa thanh than gio hoac vi nhu nang luc sieu nhien trong nhieu van hoa. Vayu la than gio Hindu. Than gio Hy Lap bao gom Boreas, Notus, Eurus, va Zephyrus. Aeolus la nguoi cai quan hoac bao ho bon loai gio, ong con đuoc mo ta la Astraeus, vi than bong toi co con la bon loai gio voi Nu than binh minh. Nguoi Hy Lap co đai cung quan sat su thay đoi theo mua cua gio, bang chung la Thap Gio o Athens. Venti la than gio La Ma. Fujin la than gio Nhat Ban va la mot trong nhung vi than đao lon tuoi nhat. Theo truyen thuyet, ong co mat luc the gioi hinh thanh va cho gio ra khoi tui cua ong đe lam sach the gioi suong mu. Trong than thoai Bac Au, Njord la than gio. Cung co bon dvargar (nguoi lun Bac Au), lan luot la Norðri, Suðri, Austri va Vestri, va bon con huou đuc cua Yggdrasil, nhan hoa cho bon loai gio, song song voi bon than gio Hy Lap. Stribog la ten cua than gio, bau troi va khong khi trong than thoai Slav. Nguoi ta cho rang ong ay la to tien (ong) cua gio theo tam huong.


= Giao thong van tai =

Co nhieu loai thuyen buom khac nhau, nhung chung đeu co chung nhung đac điem co ban. Ngoai tru đoi voi thuyen ro to so dung hieu ung Magnus, moi thuyen buom đeu co mot than tau, day buom va it nhat mot cot buom đe giu buom cung cap nang luong tu gio cho thuyen. Cac chuyen đi bien bang thuyen buom co the keo dai hang thang, va mot hiem hoa pho bien la thuyen chung lai vi thieu gio, hoac bi thoi lech huong boi bao lon hoac gio ma khong thoi ve huong mong muon. Mot tran bao lon co the dan đen đam tau va mat lai. Thuyen buom cung co the mang theo đo đac chua trong khoang, nen ho co the len ke hoach cho chuyen đi bien dai mot cach ky luong đe co luong thuc thich hop, bao gom ca nuoc ngot.
Đoi voi may bay khi đong luc hoc, gio anh huong đen toc đo may bay tren đuong bang, va trong truong hop cac phuong tien nhe-hon-khong-khi, gio co the đong mot vai tro đang ke hoac đoc nhat trong viec di chuyen va theo doi mat đat. Van toc cua gio be mat thuong la yeu to co ban quyet đinh huong van hanh chuyen bay tai san bay, va đuong bang truong bay đuoc xep thanh hang theo huong gio pho bien cua khu vuc. Trong khi cat canh voi gio xuoi co the co the can thiet trong mot so truong hop nhat đinh, gio nguoc thuong la ly tuong. Gio xuoi lam tang khoang cach cat canh can thiet va giam građien tang đo cao.


= Nang luong =

Trong lich su, nguoi Sinhala co cua Anuradhapura va cac thanh pho khac xung quanh Sri Lanka su dung gio mua đe cung cap nang luong cho lo luyen kim tu nam 300 TCN. Lo luyen kim đuoc xay dung theo đuong gio mua đe khai thac nang luong gio, đe tang nang luong ben trong len đen 1.200 °C (2.190 °F). Mot tham chieu lich su ve mot chiec coi xay gio tho so đuoc su dung đe cung cap nang luong cho đan organ trong the ky I. Coi xay gio thuc te đau tien sau nay đuoc xay dung o Sistan, Afghanistan, tu the ky VII. Coi xay gio nay co truc thang đung, co truc đieu khien thang dai voi canh quat hinh chu nhat. Đuoc lam tu sau đen muoi hai tam buom phu tren chieu say hoac vat lieu vai, loai coi xay gio nay đuoc su dung đe xay ngo va dan nuoc, va đuoc su dung trong coi xay bot va cong nghiep mia đuong. Coi xay gio truc nang sau nay đuoc su dung rong rai o Bac Au đe xay bot bat đau tu nhung nam 1180, va nhieu coi xay gio Ha Lan van con ton tai. Nang luong gio tren cao la trong tam cua hon 30 cong ty toan cau bang cach su dung cong nghe buoc thay vi nhung thap gan vao mat đat. Dau đuoc tiet kiem bang cach su dung gio đe cung cap nang luong cho thuyen cho hang bang cach su dung nang luong co hoc chuyen đoi tu đong nang gio cua dieu rat lon.


= Giai tri =

Gio xuat hien noi bat trong mot so mon the thao pho bien, bao gom dieu luon, bay khinh khi cau, tha dieu, bay dieu tuyet, luot van dieu, luot song dieu, du luon, đua thuyen buom, va luot gio.


Gio đut Gio đut (tieng Anh: Wind shear) la mot su khac biet ve toc đo va huong gio trong mot khoang cach tuong đoi ngan trong bau khi quyen qua đat. Gio đut khi quyen thuong đuoc phan tich thanh 2 thanh phan la gio đut theo phuong ngang va phuong thang đung. Gio đut chieu doc la su thay đoi toc đo gio hoac huong voi su thay đoi ve đo cao. Gio đut chieu ngang la su thay đoi toc đo gio voi su thay đoi vi tri chieu cho mot đo cao nhat đinh.
Gio đut la mot hien tuong khi tuong nho xay ra trong mot khoang cach rat nho, nhung no co the đuoc ket hop voi cac yeu to đac tinh thoi tiet quy mo trung binh hoac lon nhu đuong con gio manh hoac frong lanh. No thuong đuoc quan sat gan cac he thong gio manh gan mat đat (downburst) hoac nho hon (microburst) gay ra boi cac con dong, frong, cac con bao, cac khu vuc co gio thap cap đia phuong goi la low level jet, gan nui, su xam nhap cua buc xa xay ra do bau troi trong lanh va lang gio, cac toa nha, tuabin gio va thuyen buom. Gio đut co anh huong đang ke đen viec đieu khien may bay trong qua trinh cat canh va ha canh va la nguyen nhan chu yeu gay ra cac vu tai nan may bay cuop đi sinh mang cua nhieu nguoi o Hoa Ky.
Su chuyen đong cua am thanh qua bau khi quyen bi anh huong boi gio đut, co the uon cong mat truoc cua song, lam cho am thanh đuoc nghe o noi ma chung thuong khong the, hoac nguoc lai. Gio đut manh chieu doc trong tang đoi luu cung uc che su phat trien cua xoay thuan nhiet đoi, nhung giup cau tao cac con dong rieng le vao cac chu ky song dai hon ma sau đo co the tao ra thoi tiet khac nghiet. Khai niem gio nhiet giai thich su khac nhau ve toc đo gio o cac đo cao khac nhau phu thuoc vao su khac nhau ve nhiet đo theo chieu ngang va giai thich su ton tai cua dong tia (jet stream).


Vai tro trong the gioi tu nhien Tai khi hau kho, nguon xoi mon chinh la do gio.


= Xoi mon =

Xoi mon co the la ket qua cua dich chuyen vat lieu boi gio. Co hai hieu ung chinh. Thu nhat, gio khien cac hat nho đuoc nang len va di chuyen đen vung khac. No đuoc goi la su thoi mon. Thu hai, nhung hat lo lung co the tac đong vao cac vat cung tao nen xoi mon boi bao mon (dien the sinh thai). Xoi mon gio thuong xay ra trong nhung khu vuc co it hoac khong co thuc vat. Mot vi du la su hinh thanh cua đun cat, tren bien hoac trong sa mac. Hoang tho la mot loai tram tich đong nhat, thuong khong phan tang, rong, de vun, hoi dinh, thoi co voi, hat min, co bun, vang nhat, phong thanh. No thuong xay ra theo kieu lang đong dang tam trai ra ma bao phu dien tich hang tram kilomet vuong va day hang chuc met. Hoang tho thuong doc hoac thang. Hoang tho co xu huong phat trien thanh đat rat mau mo. Duoi đieu kien khi hau thich hop, khu vuc co hoang tho la mot trong nhung noi co hieu qua nong nghiep nhat the gioi. Hoang tho lang đong tu nhien khong on đinh theo mat đia chat, va se de dang xoi mon. Do đo, vat chan gio (nhu la nhung bui cay va cay lon) va nong dan thuong trong cay len đe ngan chan hoang tho bi xoi mon gio.


= Dich chuyen bui sa mac =
Khoang giua he (thang 7 o ban cau bac), gio mau dich di chuyen ve phia tay o phia nam ranh can nhiet đoi di chuyen ve phia bac mo rong ve phia tay bac tu vung Caribbe đen đong nam Bac My. Khi bui tu Sahara dich chuyen quanh ngoai ben phia nam cua ranh trong vanh đai gio mau dich di chuyen tren mat đat, luong mua bi kim lai va bau troi thay đoi tu mau xanh da troi sang trang, dan đen hoang hon đo hon. Su hien dien cua no tac đong xau đen chat luong khong khi bang viec them cac hat troi noi tren khong. Hon 50% luong bui chau Phi toi Hoa Ky anh huong đen Florida. Ke tu nam 1970, bung no bui đa tro nen tram trong hon do cac thoi ky han han o chau Phi. Co mot luong lon bui chuyen đen Caribbe va Florida tu nam nay qua nam khac. Hien tuong bui nay co lien quan su giam so luong ran san ho doc Caribbe va Florida, chu yeu ke tu nhung nam 1970. Nhung chum bui tuong tu bat nguon tu sa mac Gobi, chung ket hop voi cac chat gay o nhiem, lan toa khoang cach lon theo gio, ve huong đong, đen Bac My.
Co nhieu ten đia phuong cho cac loai gio gan lien voi bao cat va bui. Gio Calima mang bui tren gio đong nam đen quan đao Canary. Gio Harmattan mang bui trong mua đong ve vinh Guinea. Gio Sirocco mang bui tu chau Phi đen nam Au do dich chuyen cua xoay thuan ngoai vung nhiet đoi qua Đia Trung Hai. He thong bao mua xuan di chuyen qua đong bien Đia Trung Hai mang bui qua Ai Cap va ban đao A Rap, no đuoc biet đen tai đia phuong la Khamsin. Gio Shamal tao ra boi frong lanh nang bui vao khi quyen mot lan keo dai vai ngay qua cac quoc gia Vinh Ba Tu.


= Tac dung vao thuc vat =

Gio phan tan hat, hoac thuc vat phat tan nho gio, co the co mot trong hai hinh thuc co bao: hat co the noi tren gio hoac hat bi ban xuong đat. Vi du co đien cua co che phan tan bao gom bo cong anh (chi Đia đinh, ho Cuc), loai co mot mao long gan voi hat va co the phan tan qua khoang cach dai, va cay phong (chi Phong, ho Bo hon), loai va hat bi ban xuong mat đat. Mot gioi han quan trong đoi voi phan tan gio la can co luong hat doi dao đe toi đa hoa kha nang hat roi vao vi tri thich hop đe nay mam. Cung co gioi han phat trien lon ve co che phan tan. Vi du, cac loai thuoc ho Cuc tren đao co xu huong giam kha nang phan tan (hat lon hon va mao long nho hon) so voi cac loai tuong tu tren đat lien. Su phu thuoc vao phan tan gio pho bien voi nhieu loai thuc vat co dai hoac cay moc noi đo nat. Cac co che phan tan gio khong binh thuong bao gom cay co lan. Mot qua trinh lien quan đen thuc vat phan tan nho gio la thu phan nho gio, no la qua trinh ma phan hoa đuoc phan tan boi gio. Nhieu ho cay thu phan theo cach nay, no co hieu qua khi nhieu ca the mot loai cay moc gan nhau.
Gio cung gioi han su phat trien cua cay. Tren bo bien va nui bi co lap, hang cay thuong thap hon nhieu so voi nhung cay o đo cao tuong ung tai đat lien va o he thong nui lon, phuc tap hon, boi vi gio manh giam su phat trien cua cay. Gio manh xoi đi lop đat mong qua qua trinh xoi mon, cung nhu pha hoai canh va nhanh cay. Viec gio manh lam đo hoac bat re cay co kha nang cao nhat tren doc hung gio cua nui, voi cac truong hop nghiem trong thuong xay ra voi cay lon hon hoac bang 75 nam tuoi. Cac giong cay gan bo bien, nhu la picea sitchensis va nho bien, đuoc xen boi gio va muoi bien.
Gio cung co the gay hu hai đen thuc vat qua qua trinh bao mon cat. Gio manh se nang cat toi va lop đat cay va cuon no qua khong khi voi van toc khoang tu 25 dam Anh tren gio (40 km/h) đen 40 dam Anh tren gio (64 km/h). Cat thoi boi gio nhu vay gay ra ton hai lon đen cay trong tu hat boi vi no lam nut te bao thuc vat, lam chung de bi ton hai do boc hoi va han han. Bang cach su dung thiet bi phun cat co hoc trong boi canh phong thi nghiem, cac nha khoa hoc lien ket voi Cuc Nghien cuu Nong nghiep Hoa Ky nghien cuu hieu ung cua bao mon cat do gio len cay bong giong. Nghien cuu chi ra rang cay giong phan ung voi ton hai tao ra boi bao mon cat bang cach dich chuyen nang luong tu su phat trien than va re sang su phat trien va tu sua than bi hu hai. Sau mot qua trinh bon tuan su phat trien cua cay giong mot lan nua đong nhat tren toan cay, nhu luc truoc khi bao mon cat xay ra.


= Tac dung vao đong vat =
Gia suc va cuu de bi lanh do su ket hop giua gio va nhiet đo lanh, khi gio vuot qua 40 kilomet tren gio (25 mph), khien long va lop len phu cua chung tro nen khong hieu qua. Mac du chim canh cut su dung ca lop mo va long vu đe giup bao ve ban than khoi cai lanh do ca nuoc va khong khi, chan cheo va chan cua chung it mien dich voi cai lanh hon. O nhung noi khi hau lanh nhat nhu chau Nam Cuc, canh cut hoang đe co bieu hien ruc vao nhau đe ton tai voi gio va cai lanh, lien tuc thay đoi thanh vien o ben ngoai cua nhom, giup giam 50% su mat nhiet. Con trung bay, mot tieu nhanh cua đong vat Chan khop, bi cuon đi boi gio, trong khi chim đuoc huong loi tu gio, ke ca bay hoac luon. Nhu vay, cac hoa tiet đuong net trong hinh anh tu radar thoi tiet, gan lien voi gio hoi tu, cho ket qua chu yeu la con trung. Chim di tru, thuong xay ra qua đem o đo cao thap nhat 7.000 foot (2.100 m) cua khi quyen Trai Đat, lam hong du lieu thu đuoc tu radar thoi tiet, đac biet la WSR-88D, bang cach tang ket qua gio tu 15 hai ly tren gio (28 km/h) đen 30 hai ly tren gio (56 km/h).


= Tao ra am thanh =
Gio tao ra am thanh. Su dich chuyen cua khong khi khien dich chuyen cac vat tu nhien, nhu la hay co. Nhung vat nay se tao ra am thanh neu chung cham vao nhau. Ke ca gio nhe se tao ra tieng on moi truong muc đo nhe. Neu gio thoi manh hon, no co the tao ra am thanh voi tan so khac nhau. Đieu nay co the tao ra boi gio thoi tren lo hong, hoac boi cac xoay khi đuoc tao ra phia duoi mot vat the. Đac biet tren nha cao tang, nhieu phan cau truc co the gay ra tieng on kho chiu tai mot so đieu kien gio. Vi du la ban cong, lo thong gio, lo mai nha hoac day cap.


Tac hai Tac hai cua gio la mot đot gio tu cap 7 va nhieu hon nua se khien cho nhung nguoi đi bo ngoai đuong phai rat kho khan vi phai can lai suc gio, o nhung con gio tu cap 9 tro len co the khien cho toc cac mai nha. Con o voi rong thi tac hai cua no gap nhieu lan cac tac hai vua roi, mot con voi rong co the se khien mot ngoi nha tung ra khoi mong, pha huy giao thong tham chi la chet nguoi, gay thiet hai rat nhieu.


Gio trong vu tru Gio Mat Troi hoi khac voi gio mat đat, no co nguon goc tu Mat Troi, va no đuoc tao thanh tu cac hat mang đien thoat ra khoi khi quyen Mat Troi. Tuong tu voi gio Mat Troi, gio hanh tinh tao thanh tu khi nhe thoat ra khoi khi quyen cac hanh tinh. Qua khoang thoi gian dai, gio hanh tinh co the thay đoi mot cach triet đe thanh phan cua khi quyen cac hanh tinh.
Con gio lon nhat tung đuoc ghi nhan đen tu đia boi tu cua ho đen IGR J17091-3624. Van toc cua no la 20.000.000 dam Anh mot gio (32.000.000 km/h), bang 3% van toc anh sang.


= Gio hanh tinh =

Gio thuy đong luc hoc trong phan tren cua khi quyen hanh tinh cho phep cac nguyen to hoa hoc nhe nhu hiđro di chuyen len đay tang ngoai, gioi han duoi cua tang ngoai, noi khi co the đat toi van toc thoat ly, đi vao vu tru ma khong tac đong đen cac hat khi khac. Viec mat khi tu mot hanh tinh vao vu tru nay đuoc goi la gio hanh tinh. Qua trinh nay trai qua thoi gian đia chat khien cac hanh tinh nhieu nuoc nhu Trai Đat phat trien thanh cac hanh tinh nhu sao Kim. Ngoai ra, hanh tinh voi khi quyen duoi nong hon co the gia toc toc đo mat hiđro.


= Gio Mat Troi =

Thay vi khi, gio Mat Troi la mot dong hat mang đien—plasma—phat ra tu tang khi quyen tren cua Mat Troi voi toc đo 400 kilomet tren giay (890.000 mph). No chu yeu bao gom electron va proton voi nang luong khoang 1 keV. Dong hat thay đoi theo nhiet đo va van toc qua thoi gian. Nhung hat nay co the thoat khoi trong luc cua Mat Troi, mot phan boi vi nhiet đo cao cua vanh nhat hoa, nhung cung boi vi đong nang cao ma cac hat đat đuoc qua mot qua trinh ma chua đuoc hieu ro. Gio Mat Troi tao ra nhat quyen, mot bong bong lon o moi truong lien sao xung quanh He Mat Troi. Cac hanh tinh can co tu truong lon đe giam su đien ly cua khi quyen tren boi gio Mat Troi. Cac hien tuong khac tao ra boi gio Mat Troi bao gom bao tu ma co the ha luoi đien cua Trai Đat, hien tuong cuc quang nhu la Northern Lights, va đuoi plasma cua sao choi luon huong ve phia Mat Troi.


Tren cac hanh tinh khac Gio manh 300 kilomet tren gio (190 mph) tai nhung đam may cao tren sao Kim xoay quanh hanh tinh nay moi bon đen nam ngay Trai Đat. Khi cac cuc cua sao Hoa đuoc anh nang Mat Troi chieu vao sau mua đong, CO2 đong lanh thang hoa, tao ra luong gio đang ke quet qua cac cuc nhanh toi 400 kilomet tren gio (250 mph), sau đo chung van chuyen mot luong lon bui va nuoc boc hoi qua phong canh cua no. Cac loai gio sao Hoa khac tao ra cac su kien don sach va loc cat.


Xem them Tham khao Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Wind tai Wikimedia Commons
Gio tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Anemometer wind speed measurement
Wind (meteorology) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)