Tai bien mach mau nao, tai bien, nhoi mau nao hay đot quy (Tieng Anh goi la stroke)  la mot dang benh ly trong đo luu luong mau đen nao giam đi dan đen viec chet te bao. Co hai loai đot quy chinh: thieu mau cuc bo, do thieu luu luong mau va xuat huyet, do chay mau. Ca hai ket qua la cac phan cua nao khong hoat đong đuoc. Cac dau hieu va trieu chung cua đot quy co the bao gom khong co kha nang di chuyen hoac cam giac o mot ben cua co the, co van đe hieu hoac noi, chong mat hoac mat thi luc sang mot ben. Cac dau hieu va trieu chung thuong xuat hien ngay sau khi đot quy xay ra. Neu cac trieu chung keo dai duoi mot hoac hai gio, no đuoc goi la con thieu mau nao thoang qua (TIA) hoac đot quy nho. Đot quy xuat huyet cung co the lien quan đen đau đau du doi. Cac trieu chung cua đot quy co the la vinh vien. Cac bien chung lau dai co the bao gom viem phoi hoac mat kiem soat bang quang.
Yeu to nguy co chinh cua đot quy la huyet ap cao. Cac yeu to nguy co khac bao gom hut thuoc la, beo phi, cholesterol trong mau cao, đai thao đuong, TIA truoc đo va rung tam nhi. Đot quy do thieu mau cuc bo thuong gay ra do tac nghen mach mau, mac du cung co nhung nguyen nhan it pho bien hon. Đot quy xuat huyet la do chay mau truc tiep vao nao hoac vao khoang trong giua mang nao. Chay mau co the xay ra do phinh đong mach nao bi vo. Chan đoan thuong dua tren kham thuc the va đuoc ho tro bang hinh anh y te nhu chup CT hoac quet MRI. Chup CT co the loai tru chay mau, nhung co the khong nhat thiet loai tru thieu mau cuc bo, ma som khong thuong xuat hien tren CT scan. Cac xet nghiem khac nhu mot đien tam đo (ECG) va xet nghiem mau đuoc thuc hien đe xac đinh cac yeu to nguy co va loai tru nguyen nhan co the khac. Luong đuong trong mau thap co the gay ra cac trieu chung tuong tu.
Phong ngua benh nay bao gom viec giam cac yeu to nguy co, cung nhu co the la aspirin, statin, phau thuat đe mo cac đong mach len nao o nhung nguoi bi hep co van đe va warfarin o nhung nguoi bi rung tam nhi. Đot quy hoac TIA thuong yeu cau cham soc khan cap. Đot quy do thieu mau cuc bo, neu đuoc phat hien trong vong ba đen bon gio ruoi, co the đuoc đieu tri bang thuoc co the pha vo cuc mau đong. Bac si khuyen cao nen su dung Aspirin. Mot so đot quy xuat huyet đuoc huong loi tu phau thuat. Đieu tri đe co gang phuc hoi chuc nang bi mat đuoc goi la phuc hoi đot quy va ly tuong nhat la dien ra trong mot đon vi chua đot quy; tuy nhien, nhung thu nay khong co san o nhieu noi tren the gioi.
Trong nam 2013, khoang 6,9 trieu nguoi bi đot quy do thieu mau cuc bo va 3,4 trieu nguoi bi đot quy do xuat huyet. Nam 2015 co khoang 42,4 hang trieu nguoi truoc đay bi đot quy va van con song. Tu nam 1990 đen 2010, so luong đot quy xay ra moi nam giam khoang 10% o cac nuoc phat trien va tang 10% o cac nuoc đang phat trien. Nam 2015, đot quy la nguyen nhan gay tu vong thuong gap thu hai sau benh đong mach vanh, chiem 6,3 trieu nguoi chet (11% tong so). Khoang 3,0 trieu ca tu vong do đot quy do thieu mau cuc bo trong khi 3,3 trieu ca tu vong do đot quy do xuat huyet. Khoang mot nua so nguoi bi đot quy song đuoc duoi mot nam. Nhin chung, hai phan ba đot quy xay ra o nhung nguoi tren 65 tuoi.
O Viet Nam, theo so lieu 2018, hang nam co khoang 230.000 ca moi.


Phan loai Tai bien mach mau nao co the đuoc phan thanh hai loai chinh: thieu mau cuc bo (ischemic stroke) va xuat huyet (hemorrhagic stroke). Đot quy do thieu mau cuc bo la do nguon cung cap mau len nao bi gian đoan, trong khi đot quy do xuat huyet la do vo mach mau hoac cau truc mach mau bat thuong. Khoang 87% truong hop đot quy la do thieu mau cuc bo, phan con lai la xuat huyet. Chay mau co the phat trien ben trong cac khu vuc thieu mau cuc bo, mot tinh trang đuoc goi la "bien đoi xuat huyet". Khong biet co bao nhieu đot quy xuat huyet thuc su bat đau nhu đot quy do thieu mau cuc bo.


= Đinh nghia =
Vao nhung nam 1970, To chuc Y te The gioi đa đinh nghia đot quy la "tinh trang thieu hut than kinh do mach mau nao gay ra keo dai hon 24 gio hoac bi gian đoan do tu vong trong vong 24 gio", mac du tu "đot quy" đa co tu nhieu the ky truoc. Đinh nghia nay đuoc cho la đe phan anh kha nang hoi phuc cua ton thuong mo va đuoc đua ra nham muc đich, voi khung thoi gian 24 gio đuoc chon tuy y. Gioi han 24 gio phan chia đot quy voi con thieu mau cuc bo thoang qua, la mot hoi chung lien quan đen cac trieu chung đot quy se giai quyet hoan toan trong vong 24 gio. Voi su san co cua cac phuong phap đieu tri co the lam giam muc đo nghiem trong cua đot quy khi đuoc đua ra som, nhieu nguoi hien nay ua thich cac thuat ngu thay the, chang han nhu đau nao va hoi chung mach mau nao thieu mau cuc bo cap tinh (mo phong theo con đau tim va hoi chung mach vanh cap, tuong ung), đe phan anh muc đo khan cap cua cac trieu chung đot quy va nhu cau hanh đong nhanh chong.


= Thieu mau cuc bo =
Trong đot quy do thieu mau cuc bo, luong mau cung cap cho mot phan nao bi giam, dan đen roi loan chuc nang cua mo nao o khu vuc đo. Co bon ly do tai sao đieu nay co the xay ra:

Huyet khoi (tac nghen mach mau do cuc mau đong hinh thanh cuc bo)
Thuyen tac mach (tac nghen do tac mach tu noi khac trong co the),
Giam tuoi mau toan than (giam cung cap mau noi chung, vi du nhu soc) 
Huyet khoi xoang tinh mach nao.
Đot quy ma khong co loi giai thich ro rang đuoc goi la cryptogenic (khong ro nguon goc); cac ca nay chiem 30-40% tong so đot quy do thieu mau cuc bo.
Co nhieu he thong phan loai khac nhau cho đot quy do thieu mau cuc bo cap tinh. Phan loai cua Du an Đot quy Cong đong Oxford (OCSP, con đuoc goi la phan loai Bamford hoac Oxford) chu yeu dua vao cac trieu chung ban đau; Dua tren muc đo cua cac trieu chung, con đot quy đuoc phan loai la nhoi mau toan bo tuan hoan truoc (TACI), nhoi mau mot phan tuan hoan truoc (PACI), nhoi mau tuyen le (LACI) hoac nhoi mau tuan hoan sau (POCI). Bon thuc the nay du đoan muc đo đot quy, vung nao bi anh huong, nguyen nhan co ban va tien luong. Phan loai TOAST (Thu nghiem To chuc 10172 trong Đieu tri Đot quy Cap tinh) dua tren cac trieu chung lam sang cung nhu ket qua cua cac cuoc đieu tra them; tren co so nay, đot quy đuoc phan loai la do (1) huyet khoi hoac tac mach do xo vua đong mach lon, (2) tac mach bat nguon tu tim, (3) tac nghen hoan toan mach mau nho, (4) nguyen nhan xac đinh khac, (5) nguyen nhan chua xac đinh (hai nguyen nhan co the, khong xac đinh đuoc nguyen nhan hoac đieu tra chua đay đu). Nguoi su dung cac chat kich thich nhu cocaine va methamphetamine co nguy co cao bi đot quy do thieu mau cuc bo.


= Xuat huyet =

Co hai loai đot quy xuat huyet chinh:

Xuat huyet trong nao, ve co ban la chay mau trong chinh nao (khi mot đong mach nao bi vo, tran mau vao cac mo xung quanh), do xuat huyet trong nhu mo (chay mau trong mo nao) hoac xuat huyet nao that (chay mau trong he thong nao that cua nao).
Xuat huyet duoi nhen, ve co ban la chay mau xay ra ben ngoai mo nao nhung van trong hop so, va chinh xac la giua mang nhen va mang mem (lop trong cung mong manh cua ba lop mang nao bao quanh nao).
Hai dang đot quy xuat huyet chinh tren đay cung la hai dang khac nhau cua xuat huyet noi so, đo la su tich tu cua mau o bat cu vi tri nao trong vom so; nhung cac hinh thuc khac cua xuat huyet noi so, nhu tu mau ngoai mang cung (chay mau giua hop so va mang cung, đo la lop ngoai cung day cua mang nao bao quanh nao) va tu mau duoi mang cung (chay mau trong khong gian duoi mang cung), khong đuoc coi "đot quy xuat huyet".
Đot quy xuat huyet co the xay ra tren nen cua nhung thay đoi đoi voi mach mau trong nao, chang han nhu benh mach mau nao, di dang đong mach nao va chung phinh đong mach noi so, co the gay xuat huyet trong nhu mo hoac duoi nhen.
Ngoai suy giam chuc nang than kinh, đot quy xuat huyet thuong gay ra cac trieu chung cu the (vi du, xuat huyet duoi nhen co đien gay ra đau đau du doi đuoc goi la đau đau sam set) hoac tiet lo bang chung cua chan thuong đau truoc đo.


Dau hieu va trieu chung Cac trieu chung đot quy thuong bat đau đot ngot, trong vai giay đen vai phut va trong hau het cac truong hop khong tien trien them. Cac trieu chung phu thuoc vao vung nao bi anh huong. Vung nao bi anh huong cang rong thi cang co nhieu chuc nang de bi mat. Mot so dang đot quy co the gay ra cac trieu chung bo sung. Vi du, trong xuat huyet noi so, vung bi anh huong co the chen ep cac cau truc khac. Hau het cac dang đot quy khong lien quan đen đau đau, ngoai tru xuat huyet duoi nhen va huyet khoi tinh mach nao va đoi khi xuat huyet nao.


= Nhan biet som =
Nhieu he thong khac nhau đa đuoc đe xuat đe tang kha nang nhan biet đot quy. Cac phat hien khac nhau co the du đoan su hien dien hoac vang mat cua đot quy o cac muc đo khac nhau. Yeu mat đot ngot, canh tay bi lech (tuc la neu mot nguoi, khi đuoc yeu cau nang ca hai canh tay len, vo tinh đe mot canh tay troi xuong phia duoi) va giong noi bat thuong la nhung phat hien co nhieu kha nang dan đen viec xac đinh chinh xac mot truong hop đot quy, ngay cang tang kha nang xay ra bang 5,5 khi co it nhat mot trong so nay. Tuong tu, khi ca ba đieu nay vang mat, kha nang đot quy se giam (- ty le kha nang xay ra la 0,39). Mac du nhung phat hien nay khong hoan hao đe chan đoan đot quy, nhung thuc te la chung co the đuoc đanh gia tuong đoi nhanh chong va de dang khien chung rat co gia tri trong benh canh cap tinh.
Mot phuong phap ghi nho đe ghi nho cac dau hieu canh bao đot quy la FAST (facial-arm-speech-time: xe mat, yeu canh tay, kho noi va thoi gian goi dich vu cap cuu), theo chu truong cua Bo Y te (Vuong quoc Anh) va Hiep hoi Đot quy, My Hiep hoi Đot quy, Hiep hoi Đot quy Quoc gia (Hoa Ky), Man hinh Đot quy Truoc Benh vien Los Angeles (LAPSS)  va Thang đo Đot quy Truoc Benh vien Cincinnati (CPSS). Viec su dung cac thang đo nay đuoc khuyen nghi boi cac huong dan chuyen mon. FAST it đang tin cay hon trong viec nhan biet cac đot quy tuan hoan sau.
Đoi voi nhung nguoi đuoc chuyen đen phong cap cuu, viec nhan biet som đot quy đuoc coi la quan trong vi đieu nay co the đay nhanh cac xet nghiem chan đoan va đieu tri. Mot he thong tinh điem đuoc goi la ROSIER (ghi nhan đot quy trong phong cap cuu) đuoc khuyen nghi cho muc đich nay; no dua tren cac đac điem tu benh su va kham suc khoe.


= Cac phan loai con =
Neu khu vuc cua nao bo bi anh huong bao gom mot trong ba đuong he thong than kinh trung uong noi bat - bo gai đoi, ong vo nao, va bo cot sau, cac trieu chung co the bao gom:

liet nua nguoi va yeu co mat
te
giam cam giac rung hoac cam giac
run ban đau (giam truong luc co), sau đo thay the bang co cung (tang truong luc co), phan xa qua muc va hiep đong bat buoc.
Trong hau het cac truong hop, cac trieu chung chi anh huong đen mot ben cua co the. Tuy thuoc vao phan nao bi anh huong, phan nao bi khiem khuyet thuong nam o phia đoi dien cua co the. Tuy nhien, vi nhung con đuong nay cung đi trong tuy song va bat ky ton thuong nao o đo cung co the tao ra nhung trieu chung nay, su hien dien cua bat ky mot trong nhung trieu chung nay khong nhat thiet la dau hieu cua đot quy. Ngoai cac con đuong than kinh trung uong tren, than nao phat sinh hau het muoi hai day than kinh so. Do đo, đot quy than nao anh huong đen than nao va nao co the tao ra cac trieu chung lien quan đen su thieu hut cac day than kinh so sau:

thay đoi mui, vi, thinh giac hoac thi luc (toan bo hoac mot phan)
sup mi mat (ptosis) va yeu co mat
giam phan xa: bit mieng, nuot, phan ung cua đong tu voi anh sang
giam cam giac va yeu co mat
van đe thang bang va rung giat nhan cau
thay đoi nhip tho va nhip tim
yeu co sternocleidomastoid khong co kha nang quay đau sang mot ben
yeu luoi (khong the the luoi hoac di chuyen tu ben nay sang ben kia)
Neu co lien quan đen vo nao, cac con đuong than kinh trung uong co the bi anh huong mot lan nua, nhung cung co the tao ra cac trieu chung sau:

mat dien đat ngon ngu (kho dien đat bang loi noi, nghe hieu, đoc va viet; thuong lien quan đen linh vuc cua Broca hoac Wernicke)
roi loan ngon ngu (roi loan van đong loi noi do chan thuong than kinh)
apraxia (thay đoi chuyen đong tu nguyen)
khiem khuyet truong thi giac
suy giam tri nho (lien quan đen thuy thai duong)
hemineglect (su tham gia cua thuy đinh)
suy nghi lon xon, nham lan, cu chi cuong dam (voi su tham gia cua thuy tran)
thieu hieu biet ve kha nang cua ho, thuong lien quan đen đot quy, khuyet tat
Neu tieu nao co lien quan, tinh trang mat đieu hoa co the xuat hien va bao gom:

thay đoi dang đi
thay đoi su phoi hop chuyen đong
chong mat va hoac mat can bang


= Cac trieu chung lien quan =
Mat y thuc, nhuc đau va non mua thuong xay ra trong đot quy xuat huyet hon la huyet khoi do ap luc noi so tang len do mau bi ro ri chen ep nao.
Neu cac trieu chung toi đa khi khoi phat, nguyen nhan co nhieu kha nang la xuat huyet khoang duoi nhen hoac đot quy do tac mach.


Nguyen nhan = Đot quy huyet khoi =

Trong đot quy do huyet khoi, huyet khoi  (cuc mau đong) thuong hinh thanh xung quanh cac mang xo vua đong mach. Vi su tac nghen cua đong mach dien ra tu tu, su khoi phat cua đot quy huyet khoi co trieu chung cham hon so voi đot quy do xuat huyet. Ban than mot cuc huyet khoi (ngay ca khi no khong lam tac hoan toan mach mau) co the dan đen đot quy do tac mach (xem ben duoi) neu cuc huyet khoi vo ra va di chuyen trong mau, luc nay no đuoc goi la tac mach. Hai loai huyet khoi co the gay đot quy:

Benh mach mau lon lien quan đen đong mach canh chung va đong mach canh trong, đong mach đot song va Vong tron Willis . Cac benh co the hinh thanh huyet khoi trong cac mach lon bao gom (theo ty le giam dan): xo vua đong mach, co mach (that chat đong mach), tach đong mach chu, đong mach canh hoac đong mach đot song, cac benh viem khac nhau cua thanh mach mau (viem đong mach Takayasu, viem đong mach te bao khong lo, viem mach), benh mach mau khong viem, benh Moyamoya va loan san co soi.
Benh mach mau nho lien quan đen cac đong mach nho hon ben trong nao: cac nhanh cua vong tron Willis, đong mach nao giua, than va cac đong mach phat sinh tu đot song xa va đong mach đay. [38] Cac benh co the hinh thanh huyet khoi trong cac mach nho bao gom (ty le mac benh giam dan): benh mo mau (su tich tu chat beo hyalin trong mach mau do huyet ap cao va lao hoa) va thoai hoa fibrinoid (đot quy lien quan đen cac mach nay đuoc biet đen nhu mot đot quy đuong thuy) va microatheroma (mang xo vua đong mach nho). [39]
Thieu mau hong cau hinh liem, co the khien cac te bao mau tu lai va gay tac nghen mach mau, cung co the dan đen đot quy. Đot quy la nguyen nhan thu hai gay tu vong o nhung nguoi duoi 20 tuoi mac benh thieu mau hong cau hinh liem. O nhiem khong khi cung co the lam tang nguy co đot quy.


= Đot quy tac mach =
Tai bien mach mau nao đe cap đen tinh trang thuyen tac đong mach (tac nghen đong mach) boi mot khoi thuyen tac, mot hat di chuyen hoac cac manh vun trong dong mau đong mach co nguon goc tu noi khac. Tac mach thuong la huyet khoi, nhung no cung co the la mot so chat khac bao gom chat beo (vi du: tu tuy xuong trong xuong bi gay), khong khi, te bao ung thu hoac cac đam vi khuan (thuong la do viem noi tam mac nhiem trung).
Boi vi tac mach phat sinh tu noi khac, lieu phap cuc bo chi giai quyet van đe tam thoi. Vi vay, nguon cua thuyen tac phai đuoc xac đinh. Boi vi su tac nghen mach mau khoi phat đot ngot, cac trieu chung thuong toi đa khi bat đau. Ngoai ra, cac trieu chung co the thoang qua vi tac mach đuoc tai hap thu mot phan va di chuyen đen vi tri khac hoac bien mat hoan toan.
Tac mach thuong phat sinh nhat tu tim (đac biet la trong rung nhi) nhung co the bat nguon tu noi khac trong cay đong mach. Trong thuyen tac nghich ly, huyet khoi tinh mach sau gay tac nghen qua lo thong lien nhi hoac thong lien that o tim vao nao.
Nguyen nhan đot quy lien quan đen tim co the đuoc phan biet giua nguy co cao va nguy co thap:

Nguy co cao: rung nhi va rung nhi kich phat, benh thap khop cua benh van hai la hoac đong mach chu, van tim nhan tao, huyet khoi tim đa biet cua tam nhi hoac tam that, hoi chung xoang bi benh, cuong nhi keo dai, nhoi mau co tim gan đay, nhoi mau co tim man tinh cung voi phan suat tong mau <28%, suy tim sung huyet co trieu chung voi phan suat tong mau <30%, benh co tim gian, viem noi tam mac Libman-Sacks, viem noi tam mac Marantic, viem noi tam mac nhiem trung, u nguyen bao soi nhu, u tuy nhi trai va phau thuat ghep noi đong mach vanh (CABG).
Nguy co / tiem an thap: voi hoa vong (vong) van hai la, patent foramen ovale (PFO), phinh lien nhi, phinh lien nhi co patent foramen ovale, phinh that trai khong co huyet khoi, "khoi" nhi trai co lap tren sieu am tim (khong hep van hai la hoac rung nhi), mang xo vua phuc tap o đong mach chu đi len hoac cung gan.
Trong so nhung nguoi bi tac nghen hoan toan mot trong nhung đong mach canh, nguy co đot quy o ben đo la khoang mot phan tram moi nam.
Mot dang đac biet cua đot quy tac mach la đot quy tac mach do nguon khong xac đinh (ESUS). Tap hop con cua đot quy chua ro nguyen nhan nay đuoc đinh nghia la mot nhoi mau nao khong phai tuyen le ma khong co hep đong mach gan hoac cac nguon tim mach. Khoang mot trong so sau đot quy do thieu mau cuc bo co the đuoc phan loai la ESUS.


= Giam tuoi mau nao =
Giam tuoi mau nao la giam luong mau đen tat ca cac bo phan cua nao. Su giam co the la mot phan cu the cua nao tuy thuoc vao nguyen nhan. Thong thuong nhat la do suy tim do ngung tim hoac loan nhip tim, hoac do giam cung luong tim do nhoi mau co tim, thuyen tac phoi, tran dich mang ngoai tim hoac chay mau. Giam oxy mau (ham luong oxy trong mau thap) co the dan đen tinh trang giam tuoi mau. Boi vi su giam luu luong mau la toan cau, tat ca cac bo phan cua nao co the bi anh huong, đac biet la cac vung "đau nguon" de bi ton thuong — cac vung bien gioi đuoc cung cap boi cac đong mach nao chinh. Đot quy tuoi mau đe cap đen tinh trang khi nguon cung cap mau đen cac khu vuc nay bi ton hai. Luu luong mau đen nhung khu vuc nay khong nhat thiet phai dung lai ma thay vao đo no co the giam đen muc co the xay ra ton thuong nao.


= Huyet khoi tinh mach =
Huyet khoi xoang tinh mach nao dan đen đot quy do ap luc tinh mach tang cuc bo, vuot qua ap luc tao ra tu đong mach. Nhung nguoi bi nhoi mau co nhieu kha nang bi bien đoi xuat huyet (ro ri mau vao vung bi ton thuong) hon cac dang đot quy do thieu mau cuc bo khac.


= Xuat huyet noi so =
Loai hinh đot quy nay thuong xay ra o cac đong mach hoac tieu đong mach nho va thuong la do tang huyet ap, di dang mach mau noi so (bao gom u mach hoac di dang đong mach), benh mach mau nao dang amyloid, hoac nhoi mau trong đo xuat huyet thu phat. Cac nguyen nhan tiem an khac la chan thuong, roi loan chay mau, benh mach amyloid, su dung ma tuy bat hop phap (vi du: amphetamine hoac cocaine). Khoi mau tu mo rong cho đen khi ap luc tu mo xung quanh han che su phat trien cua no, hoac cho đen khi no giai nen bang cach đo vao he thong nao that, CSF hoac be mat nao. Mot phan ba chay mau trong nao la vao nao that. ICH co ty le tu vong la 44 phan tram sau 30 ngay, cao hon đot quy do thieu mau cuc bo hoac xuat huyet duoi nhen (ve mat ky thuat cung co the đuoc xep vao loai đot quy ).


= Khac =
Cac nguyen nhan khac co the bao gom co that đong mach. Đieu nay co the xay ra do cocaine.


= Đot quy tham lang =

Đot quy tham lang la mot con đot quy khong co bat ky trieu chung ben ngoai nao va nguoi benh thuong khong biet minh đa bi đot quy. Mac du khong gay ra cac trieu chung de nhan biet, mot con đot quy tham lang van lam ton thuong nao va khien nguoi benh co nguy co bi thieu mau nao cuc bo thoang qua va đot quy lon trong tuong lai. Nguoc lai, nhung nguoi đa tung bi đot quy lon cung co nguy co bi đot quy tham lang. Trong mot nghien cuu rong rai vao nam 1998, uoc tinh hon 11 trieu nguoi đa trai qua mot con đot quy o Hoa Ky. Khoang 770.000 ca đot quy trong so nay co trieu chung va 11 trieu ca la xuat huyet hoac nhoi mau MRI im lang lan đau tien. Đot quy am tham thuong gay ra cac ton thuong đuoc phat hien thong qua viec su dung hinh anh than kinh nhu MRI. Cac con đot quy im lang đuoc uoc tinh xay ra gap 5 lan ty le đot quy co trieu chung. Nguy co đot quy tham lang tang len theo tuoi tac, nhung cung co the anh huong đen nguoi tre va tre em, đac biet la nhung nguoi bi thieu mau cap tinh.


Dich te hoc = Thong ke =
Theo thong ke tai Đuc 2006, 65.133 nguoi chet vi tai bien mach mau nao, 7,9 % tong so nguoi chet. Ngoai ra benh nay la nguyen nhan đua đen tan tat trung va nang. 51 % tat ca cac đot quy nao xay ra o tuoi tren 75. Cang gia thi nguy co bi tai bien cang tang cao.


Yeu to nguy co Tang huyet ap, hut thuoc la, đai thao đuong, mot so benh tim (benh van tim, thieu mau co tim, rung nhi), benh mach mau ngoai bien, tien can thieu mau cuc bo thoang qua, tang the tich hong cau, phu nu vua hut thuoc la vua dung thuoc tranh thai noi tiet to, tang chat beo trong mau, lam dung thuc uong co con (ruou, bia), roi loan chuc nang đong mau.


Trieu chung lam sang Bieu hien lam sang do nghen / tac mach hoac do vo mach kho co the phan biet, đe chan đoan nguyen nhan phai dua vao cac yeu to tien can, benh co san va xet nghiem can lam sang (MRI, CT scan: la phuong phap dung cac đau phat tia X chay xung quanh co the benh nhan ket hop voi mot may tinh se thu đuoc hinh anh cac lop cat co the khi xu ly qua may tinh).
Trong truong hop đien hinh, cac trieu chung xuat hien đot ngot, tien trien chi trong vai gio (hoac vai ngay). Tren ly thuyet, cac trieu chung than kinh khu tru tuong ung voi khu vuc tuoi mau cua đong mach bi ton thuong, tuy nhien do cac đong mach thong noi voi nhau nen co su cap mau bu boi cac đong mach con nguyen, lam nhoe cac trieu chung.
Ton thuong trong ban cau đai nao (50 % cac truong hop) co the gay ra: liet đoi ben, khoi đau la liet mem, dan dan dien tien đen liet cung; giam cam giac đoi ben; giam thi luc cung ben; noi kho.
Ton thuong than nao (25 %): trieu chung đa dang, co the gay liet tu chi, roi loan thi giac, hoi chung khoa trong (tinh, hieu nhung do liet, khong lam gi đuoc).
Ton thuong khiem khuyet (25 %): nhieu điem nhoi mau nho quanh hach nen, bao trong, đoi thi va cau nao. Nguoi benh van y thuc, cac trieu chung co the chi lien quan toi van đong hoac cam giac hoac ca hai, co khi co trieu chung that đieu.


Dien tien Khoang 20 % tu vong trong vong 1 thang, 5 % – 10 % trong vong 1 nam. Khoang 10 % hoi phuc khong di chung, 25-30% tu đi lai phuc vu ban than đuoc, 20-25% đi lai kho khan, can su ho tro cua nguoi khac trong sinh hoat, 15-25% phai phu thuoc hoan toan vao nguoi khac. Tien luong xau neu co cac trieu chung: giam y thuc, tang tiet đom dai, sot cao ngay tu ngay đau.


Chan đoan phan biet U nao, chay mau duoi mang cung, liet Todd (hoi chung than kinh khu tru sau đong kinh, hoi phuc trong vong 24 gio). Ngo đoc do dung thuoc qua lieu, nhat la khi co trieu chung mat tri giac.


Bien chung, di chung Viem phoi, tram cam, co cung, tao bon, loet do nam lau, liet nua nguoi, tieu tien khong tu chu, co cung co.


Xu tri Can phai đua nguoi benh vao vien đe đuoc chan đoan va đieu tri thich hop. Đoi voi nguoi bi tai bien, thoi gian la vang, mach mau đong hoac vo phai đuoc xu ly that nhanh đe đe phong cac bien chung nhu liet toan than, bai nao, v.v. Khi nguoi co cac trieu chung sau can phai chu y va đua đen benh vien ngay lap tuc:
Cac trieu chung xay ra đot ngot

Đot ngot thay te cung o mat, tay hoac chan – đac biet la te cung nua nguoi
Đot ngot nhin khong ro (Thi luc giam sut)
Đot ngot khong cu đong đuoc chan tay (Mat phoi hop đieu khien chan tay)
Đot ngot khong noi đuoc hoac khong hieu đuoc nguoi khac noi
Đau đau du doi
Phu nu co the co cac bieu hien đac trung sau:

Đot ngot đau o mat hoac chan
Đot ngot bi nac
Đot ngot cam thay buon non
Đot ngot cam thay met
Đot ngot tuc nguc
Đot ngot kho tho
Tim đap nhanh bat thuong
Ghi chu: Chung toi nhan manh chu đot ngot đe chi cac trieu chung xay ra bat thuong, khong do cac yeu to ben ngoai.
Nhung viec co the lam truoc khi xe cap cuu toi

Quan sat va hoi benh nhan đe biet benh nhan con tinh tao (y thuc binh thuong) hay lan lon, lo mo hoac hon me (roi loan y thuc). Kem theo dau hieu đai tieu tien khong tu chu chung to benh nhan đa mat y thuc.
Neu benh nhan con tinh: can đe benh nhan nam yen tinh va goi cap cuu đen đe đua benh nhan vao benh vien lon co uy tin ve cap cuu tai bien mach mau nao.
Neu benh nhan hon me: can xem benh nhan đang con tho binh thuong, tho nhanh, tho cham, hay đa ngung tho..., vi cap cuu ho hap la viec đau tien phai lam đe đam bao đu oxy cho tim va cho nao. Neu toan bo nao thieu oxy qua 3 phut thi du cho cap cuu tim đap lai cung khong cuu đuoc nao, y hoc goi la mat nao, hoac chet nao.
Kiem tra nhip tim va huyet ap ngay neu co the.
Đac biet luu y voi nguoi nha hoac nguoi chung kien benh nhan đot quy nao:

Benh nhan đot quy nao co the bi mot trong hai dang: chay mau nao do vo mach hoac nhoi mau nao do nghen / tac mach. Hai benh nay đoi nghich nhau hoan toan ve nguyen nhan, co che va cach đieu tri. Cac bac si chuyen khoa cung khong the chi dua vao bieu hien ben ngoai đe xac đinh chan đoan. Vi vay, khong đuoc mao hiem tu đieu tri cho benh nhan du chi la cac đong tac nhu bam huyet nhan trung, cham cuu, đanh gio... Nhung tac đong đo co the lam tram trong hon tinh trang benh cua benh nhan ma chung ta vo tinh khong biet.
Thuc hien ho hap nhan tao (CPR), neu can phai dung mieng thoi hoi vao mieng benh nhan (ho hap mieng-mieng) neu thay benh nhan ngung tho.
KHONG ĐUOC co di chuyen đau, co benh nhan, trong truong hop tai nan, đau hoac co co the bi gay hoac bi thuong. Đe benh nhan trong tu the thoai mai. Noi long quan ao.
KHONG ĐUOC cho benh nhan an hoac uong. Tai bien khien cho nguoi benh khong the nuot va se gay nghen.
KHONG ĐUOC dung ax-pi-rin (aspirin). Mac du ax-pi-rin co the lam giam cuc mau đong trong truong hop tai bien nghen / tac đong mach nhung cung co the gay chay mau trong neu la tai bien vo mach mau. Neu nguoi benh đa uong ax-pi-rin trong ngay, can phai bao voi bac si cap cuu.
Tho sau. Tho cham va sau giup benh nhan binh tinh va đua mau len nao nhieu hon. Đe nguoi benh nam xuong va noi chuyen voi nguoi benh đe ho binh tinh.
Giu đau mat va than am. Neu co đa lanh, co the cham nhe qua đau nguoi benh đe giu mat. Boc đa trong khan đe khong qua lanh. Giu mat đau đe giam phan ung phu ne khi tai bien va co the giup nguoi benh đo cam thay đau đau. Giu than am bang ao khoac hoac chan se giam đuoc nguy co co giat (soc).
Co the lien he voi mot trung tam y te hoac voi bac si than kinh đe đuoc tu van som truoc khi đua benh nhan đen benh vien.


Phong ngua Tai bien mach mau nao hoan toan co the du đoan truoc, voi cac bien phap can thiep kip thoi se tranh bi xay ra đot quy. Moi nguoi tren 50 tuoi, va co yeu to nguy co đot quy can kiem tra đinh ky chuyen khoa đe biet truoc nguy co gan xay ra đot quy nhu sau:
- Lam đien tim, sieu am tim đe xac đinh xem co bi hep van hai la, rung nhi, loan nhip tim, cuc mau quan trong tim hay khong. 
- Sieu am đong mach chu, đong mach canh; sieu am xuyen so đe tim mang vua xo đong mach, phinh đong mach, hep đong mach.
- Chup cong huong tu mach mau nao(MRA), chup CT scanner đa lop cat dung mach mau nao hoac chup mach so hoa xoa nen (DSA) đe xac đinh xem co hep mach mau, phinh mach, di dang mach mau nao hay khong.

Phong ngua cap 1: kiem soat cac yeu to nguy co; đieu tri huyet ap, kiem soat đuong huyet, lipid mau; bo thuoc la; dung thuoc khang đong tron đoi o nhung nguoi bi thap tim hoac mang van tim nhan tao o ben tim trai. Can nhac kha nang dung thuoc khang đong o nguoi bi rung nhi man tinh. Tien hanh đat stent đong mach canh khi hep tren 75%, hoac mo boc noi mac đong mach canh, nut coils phinh mach, nut o di dang đong tinh mach (AVM) đe tranh nguy co nhoi mau nao hoac chay mau nao.
Phong ngua cap 2: Tiep tuc kiem soat cac yeu to nguy co. Neu la tac mach mau hoac rung nhi man tinh, co the dung aspirin hoac warfarin. Tien hanh can thiep mach than kinh khi co hep đong tren 50%, hoac phinh đong mach nao.
Cong nghe du bao chuoi thoi gian bang mang no-ron nhan tao con cho phep du bao huyet ap cua benh nhan trong mot so ngay tiep theo can cu va so lieu huyet ap cua benh nhan đo trong qua khu.
Cach phong ngua tot nhat la thuong xuyen tap the duc, bo thuoc la va ruou, bia, an nhieu rau qua, thit ga va ca, bot an thit đo (heo hoac bo) co nhieu mo đong vat. Beo phi la mot trong nhung ly do đua đen mau cao vi mach mau thuong hay bi nghen bat ngo gay đen tai bien mach mau nao


Tham khao = Sach tham khao =
Coffey C. Edward, Cummings Jeffrey L, Starkstein Sergio, Robinson Robert. "Stroke". The American Psychiatric Press Textbook of Geriatric Neuropsychiatry, Second Edition. Washington DC: American Psychiatric Press, Inc, 2000. pp. 601–617.
Jauch, Edward C. 2005. "Acute Stroke Management." eMedicine.com, Inc.
Kopito, Jeff. 1996. "A Stroke in Time". Luu tru ngay 8 thang 12 nam 2012 tai archive.today MERGINET.com, September 2001, Volume 6 Number 9. Available.
National Institute of Neurological Disorders and Stroke (NINDS). 1999. National Institutes of Health., Stroke: Hope Through Research. Luu tru ngay 4 thang 10 nam 2015 tai Wayback Machine
Perry, Thomas and Miller Frank. Pathology: A Dynamic Introduction to Medicine and Surgery. Boston: Little, Brown and Company, 1961.
Senelick Richard C., Rossi, Peter W., Dougherty, Karla. Living with Stroke: A Guide For Families. Contemporary Books, Inc., Chicago IL, 1994.
Stanford Hospital & Clinics. 2005. Cardiovascular Diseases: Effects of Stroke. Luu tru ngay 10 thang 2 nam 2009 tai Wayback Machine
Stroke Center Luu tru ngay 16 thang 4 nam 2019 tai Wayback Machine of the Washington University School of Medicine.
Thompson, Jesse E. " The Evolution of Surgery for the Treatment and Prevention of Stroke: The Willis Lecture". Stroke. 27:1427-1434.
Villarosa, Linda, Ed., Singleton, LaFayette, MD, Johnson, Kirk A., Black Health Library Guide to Stroke. Henry Holt and Company, New York, 1993.
Finetech Medical Luu tru ngay 25 thang 5 nam 2009 tai Wayback Machine...aiding your independence.


Lien ket ngoai Tieng Anh:

Tham khao nguyen thuy cua National Institute of Neurological Disorders and Stroke đuoc lay tai đay Luu tru ngay 16 thang 8 nam 2000 tai archive.today
Cerebrovascular disease and risk of stroke Luu tru ngay 14 thang 12 nam 2005 tai Wayback Machine
Stroke Center Luu tru ngay 16 thang 4 nam 2019 tai Wayback Machine – Washington University School of Medicine
Scurvy - the causes of most strokes
StrokEngine - your source for stroke rehabilitation and interventions - Topics Luu tru ngay 13 thang 2 nam 2006 tai Wayback Machine – Heart and Stroke Foundation of Canada. Edited by a consorsium of researchers of McGill University, Canada. Information on stroke rehabilitation.
Stroke << Frequently Asked Questions << womenshealth.gov Luu tru ngay 7 thang 5 nam 2007 tai Wayback Machine – Suc khoe phu nu – Tai bien
Wat to Do in a Stroke Emergency, from StrokeFamily.org Luu tru ngay 5 thang 5 nam 2007 tai Wayback Machine – Lam gi khi gap tai bien mach mau nao