Le Thai To (chu Han: 黎太祖 10 thang 9 nam 1385 – 5 thang 10 nam 1433), ten that la Le Loi (黎利) la mot nha chinh tri, nha lanh đao quan su, nguoi đa thanh lap mot đoi quan nguoi Viet va lanh đao đoi quan nay chien đau chong lai su chiem đong cua quan đoi nha Minh tu nam 1418 đen luc đanh đuoi hoan toan quan Minh ra khoi Đai Viet vao nam 1428 sau đo xay dung va tai thiet lap đat nuoc. Ong cung thanh cong voi cac chien dich quan su đanh dep cac tu truong o bien gioi phia Bac Đai Viet va quan đoi Ai Lao bi xui giuc. Ong đuoc coi la anh hung, vi Hoang đe huyen thoai cua Đai Viet voi tai nang quan su, kha nang cai tri va long nhan ai đoi voi nhan dan.
Le Loi sinh ra trong mot gia đinh hao truong tai Thanh Hoa, truong thanh trong thoi ky Nha Minh đo ho nuoc Viet. Thoi bay gio co nhieu cuoc khoi nghia cua nguoi Viet no ra chong lai quan Minh nhung đeu that bai. Nam 1418, Le Loi to chuc cuoc khoi nghia Lam Son voi luc luong ban đau chi khoang vai nghin nguoi. Thoi gian đau ong hoat đong o vung thuong du Thanh Hoa, quan Minh đa huy đong luc luong toi hang van quan đe đan ap, nhung bang chien thuat tron tranh hoac su dung chien thuat phuc kich va hoa hoan, nghia quan Lam Son đa dan lon manh. Nam nam sau (1424), Le Loi quyet đinh đanh vao Nghe An, Thuan Hoa, lien tuc thang tran roi tro ra giai phong Thanh Hoa. Toi nam 1426, quan Lam Son đa lam chu tu Thanh Hoa toi Thuan Hoa, quan Minh chi con co cum trong cac thanh Nghe An, Thuan Hoa va Ha Noi.
Nam 1426, ong cu 3 đao quan tien ra Bac, trong khi nha Minh cu mot luc luong lon do Vuong Thong chi huy sang tiep vien. Hai canh quan cua Le Loi ket hop voi nhau, đanh bai quan Minh o tran Tot Đong – Chuc Đong, ep Vuong Thong lui ve Đong Quan co thu. Nghe tin, Le Loi lap tuc mang đai quan ra Bac, to chuc lai quan đoi, phan chia hanh chinh, ban hanh cac đao du ran quan linh va nhan dan,... lap the tran bao vay quan Minh. Nha Minh lai tiep tuc sai cac tuong Lieu Thang, Moc Thanh mang quan sang tiep vien, Le Loi sai quan ngan chan va đanh bai hoan toan hai đao quan tiep vien nay. Vuong Thong cung đuong phai xin hoa voi quan Lam Son khi chua đuoc su cho phep cua trieu đinh Minh. Bat chap su phan đoi cua tuong linh va dan chung, Le Loi khong nhung cho phep quan Minh đuoc rut lui an toan ma con chu cap vat tu nhu thuyen be, tu sua đuong sa,... cho ho. Đen ngay 17 thang 12 nam 1427 (am lich) quan Minh chinh thuc ve nuoc, Le Loi sai Nguyen Trai thay minh lam bai Binh Ngo đai cao bao cao cho thien ha biet ve viec quan Minh đa giang hoa, rut quan ve nuoc, Nam Bac thoi viec binh đao, thien ha đai đinh.
Nam 1428, len ngoi vua, Le Loi tu đien Tranh o Bo Đe vao thanh Đong Quan, đai xa thien ha, đoi nien hieu la Thuan Thien, đat quoc hieu la Đai Viet, lay Đong Kinh lam thu đo, xung la Thuan Thien Thua Van Due Van Anh Vu Đai Vuong, hieu la Lam son đong chu, su goi la Thai To Cao Hoang đe, dung len hoang trieu Le (su Viet Nam hien đai goi la nha Hau Le). Le Loi đa xay dung lai khoa cu, luat le, kinh te, che tac le nhac, đong thoi thu thap lai sach vo, mo mang truong hoc... lam cho nuoc Đai Viet đuoc thinh tri. Ong con dep yen cac tho tu chong đoi o vung bien vien phia Tay nhu Be Khac Thieu, Nong Đac Thai (chau Thach Lam) va Đeo Cat Han (chau Muong Le), đanh bai mot canh quan Ai Lao sang giup Han.
Ong đuoc cac su gia đanh gia cao o tai nang chinh tri, quan su, kinh te, la mot trong hai vi thanh trung hung cua dan toc (nguoi đau tien la Ngo Quyen) nhung mot so su gia hien đai lai chi trich vi cho rang ong đa lam hai hai trong so gan mot tram cong than đuoc ong phong la Tran Nguyen Han va Pham Van Xao. Tuy nhien, cac su gia Le Quy Đon, Tran Quoc Vuong va Ta Chi Đai Truong cho rang Tran Nguyen Han va Pham Van Xao thuc su đa pham toi, va Le Loi xu toi ho la đung theo phap luat. Khi Viet Nam bi nguoi Phap đo ho, nhung nguoi chu truong khoi phuc quoc gia đa coi Le Loi va khoi nghia Lam Son nhu la hinh mau, niem cam hung va bieu tuong cua su đoan ket quoc gia. Phan Boi Chau coi ong la hinh anh choi loi cua vi vua Trung hung thu hai sau Ngo Quyen. Trong Chien tranh Viet Nam (1945-1975) đe đe ra chien luoc đanh Phap va My, lanh tu cua Viet Nam Dan chu Cong hoa la Truong Chinh viet cuon sach Khang chien nhat đinh thang loi đa lay cuoc khang chien 10 nam cua Le Loi lam vi du cho viec khang chien truong ky.


Nguon goc va giao duc Le Loi sinh ngay 6 thang 8 nam 1385, nguoi lang Lam Giang hay Lam Son, huyen Luong Giang, phu Thanh Hoa (nay la thi tran Lam Son huyen Tho Xuan, tinh Thanh Hoa). Cu noi cua Le Loi la Le Hoi, co lan đen Lam Son, sach Đai Viet thong su đa chep rang: Đa trong thay đan chim bay luon quanh chan nui, giong nhu canh đong nguoi tu hoi. Le Hoi cho la đat tot va chuyen nha đen o đay. Sau 3 nam thi thanh san nghiep. Tu đo, cac the he ho Le thay nhau lam quan truong o Thanh Hoa, đe nghiep cua ho Le bat đau tu đo.
Can cu vao thanh phan cu dan o vung Lam Son hien nay phan lon la nguoi Muong va dong ho Le Loi đa may đoi lam quan truong o đo, co nhung gia thuyet cho rang Le Loi la mot tu truong nguoi Muong. Tuy nhien, cac khao cuu ve gia pha ho Le gan đay đa tim ra ki noi cua Le Loi la ong Le Moi, nguoi trang Bai Đo (nay thuoc xa Xuan Bai, huyen Tho Xuan). Le Moi sinh đuoc 5 nguoi con, trong đo Le Hoi la con trai thu hai. Bai Đo la mot vung đat chua bao gio co nguoi Muong o. Ve dong ho me cua Le Loi cung co nguon goc la nguoi Kinh tu noi khac đen khai khan vung đat Thuy Chu. Nhu vay co the khang đinh Le Loi la nguoi Kinh, khong phai nguoi Muong
Le Hoi lay ba Nguyen Thi Ngoc Duyen, nguoi sach Quan Doi (nay thuoc huyen Tho Xuan). Hai nguoi sinh ra Le Đinh, noi đuoc nghiep nha, long yeu nguoi, nguoi gan xa đen quy phu, trong nha đong toi hang ngan nguoi. Le Đinh lay vo la Nguyen Thi Quach, sinh đuoc 37 nguoi con trai, con truong la Le Tong, con thu la Le Khoang. Le Khoang lay ba Trinh Ngoc Thuong (nguoi lang Chu Son nay la Thuy Chu) Ba Trinh Ngoc Thuong co ong noi ten la Trinh Tam, khi đi đanh Chiem Thanh co cong bat đuoc con voi trang, đuoc trao chuc Đai toat huu. Cha ba la Trinh Sai đuoc ke tap chuc vi Đai toat huu
Hai ong ba Le Khoang o lang Lam Son thi cac tu truong nguoi Ai Lao la Cam Lo, Cam Lan keo đen cuop pha. Hai cu chuyen toi Thuy Chu, sinh ra Le Hoc, Le Tru va Le Loi, lai sinh 3 nguoi con gai la Quoc thai Truong Cong chua Ngoc Ta, Quoc truong Cong chua Ngoc Vinh va Quoc truong Cong chua Ngoc Tien.
Le Loi sinh vao gio Ty ngay 6 thang 8 nam At Suu, tuc ngay 10 thang 9 nam 1385, nien hieu Xuong Phu nam thu 9 đoi Nha Tran tai lang Chu Son tuc lang Thuy Chu, huyen Loi Duong, que cua me ong. Đai Viet su ky toan thu mo ta ong la nguoi "thien tu tuan tu khac thuong, khi lon len, than sac tinh anh ky vi, mat sang, mieng rong, mui cao, tren vai co mot not ruoi, tieng noi nhu chuong, dang đi tua rong, nhip buoc nhu ho". Le Loi luc nho đuoc nguoi anh ruot Le Hoc nuoi nang.
Le Loi con co mot nguoi anh trai ten la Le Tru - to 5 đoi cua vua Le Anh Tong sau nay. Cac vua nha Le trung hung đeu la con chau cua Le Anh Tong, tuc la thuoc dong Le Tru chu khong phai dong Le Loi.


Thoi tre va boi canh lich su Le Loi noi đoi lam phu đao Lam Son, lon len giua luc nuoc Đai Viet co nhieu bien đong. Nam ong 16 tuoi (1400), ngoai thich nha Tran la Ho Quy Ly sau nhieu nam nam quyen đa truat ngoi cua Tran Thieu Đe, len lam hoang đe, lay quoc hieu la Đai Ngu, lap nen Nha Ho.Nha Minh (Trung Quoc) von rat muon xam lang Đai Ngu, đa nhan co hoi Ho Quy Ly cuop ngoi Nha Tran đe đua quan tran vao đat Viet nam 1406. Ho Quy Ly lien tuc that bai va đen thang 6 nam 1407 thi bi bat cung cac con trai la Ho Nguyen Trung, Ho Han Thuong va chau noi la Ho Nhue. Nha Ho sup đo, nguoi Viet roi vao 20 nam duoi su cai tri cua nha Minh.
Hoang đe nha Minh (Trung Quoc) luc đo thuc hien chinh sach xoa bo nen van minh Đai Viet thoi Nha Ly va Nha Tran bang cac cach nhu đot, pha va cho ve Yen Kinh tat ca cac loai sach, van bia co noi ve dan Viet, cua dan Viet tao lap, thien hoan đan ong nguoi Viet; dung chinh lenh ngat ngheo, thi hanh hinh phat tan ac, cam muoi mam, nang suu thue, bat nop san vat. Ngoai ra ho con doi dan chung đi xa, đap 10 toa thanh khap nuoc, chia quan đong giu, nham de be cai tri va tran ap nhung cuoc noi day cua nguoi Viet. Nhung hanh đong đo lam nguoi Viet cam gian. Ngay sau khi Nha Minh chiem đong, tong that Nha Tran la Tran Ngoi va Tran Quy Khoang đa khoi binh dung len Nha Hau Tran. Su sach ghi chep khac nhau ve thai đo cua Le Loi đoi voi Nha Hau Tran. Đai Viet su ky toan thu cho biet Le Loi thay ho khong co thuc luc nen khong theo ma an nau trong vung Lam Son, chieu nap ke si. Sach Viet su tieu an lai cho rang Le Loi tung theo Trung Quang Đe va lam chuc Kim ngo Tuong quan. Theo sach Đai Viet thong su, trong thoi ki Ho Quy Ly cuop ngoi nha Tran, Le Loi o nha đoc sach, nghien ngam binh phap, giu minh cho thoi. Đen khi nha Minh đanh bai nha Ho, Le Loi ngam co chi khoi phuc quoc gia, nen ha minh ton nguoi hien, bo tien cua ra nuoi binh si, thu dung nhung nguoi mac loi va chong đoi nha Minh, đuoc nhieu nguoi qui phuc.
Tuong Hoang Phuc Nha Minh biet tieng ong, đa trao cho chuc quan đe du theo, nhung ong khong chiu khuat phuc. Le Loi "an dau o nui rung lam nghe cay cay; đoc sach kinh, su, nhat la cang chuyen tam ve cac sach Thao Luoc; hau đai cac tan khach; chieu nap ke tron, ke lam phan; ngam nuoi ac ke muu tri; bo cua, phat thoc đe giup cho ke coi cut, ngheo nan; hau le, nhun loi, đe thu bon anh hung hao kiet; đeu đuoc long vui ve cua ho" (theo Lam Son thuc luc). Nhung hao kiet nhu Le Van An, Le Van Linh, Bui Quoc Hung, Luu Nhan Chu, Trinh Vo, Vu Uy, Le Lieu va Le Xa Loi noi tiep đen quy phuc. Đen nam 1414 thi Nha Hau Tran hoan toan bi quan Minh đanh bai.


Khoi nghia Lam Son Nam 1418, Le Loi đa cung 18 nguoi khac tham gia hoi the Lung Nhai nguyen đanh quan Minh cuu nuoc. Khi nha Minh đanh bai hoan toan nha Ho đa keu goi Le Loi ra lam quan cho ho nhung Le Loi tu choi. Le Loi nhan thay the quan Minh con manh, nen đem nhieu tien cua hoi lo cho cac chi huy nha Minh la Truong Phu, Tran Tri, Son Tho,... đe khoi bi nan, cho thoi co. Tho quan nguoi Viet phuc vu cho nha Minh la Luong Nhu Hot que o huyen Co Đang (nay la Hoang Hoa, Thanh Hoa) biet Le Loi co chi lon, ngam ghen ghet, ben bao cho quan Minh. Bi quan Minh buc bach, Le Loi quyet đinh day binh khoi nghia. Le Loi tung noi rang:

Mua xuan, ngay mong 2, thang Gieng, nam Mau Tuat 1418, Le Loi đa cung nhung hao kiet đong chi huong nhu Pham Van, Le Van An, Le Sat, Luu Nhan Chu, Le Ngan, Nguyen Ly... tat ca 50 tuong van va tuong vo (trong đo co 19 nguoi đa tung ket nghia anh em nguyen cung chi huong voi nhau o hoi the Lung Nhai, nam 1416), chinh thuc phat co khoi nghia (khoi nghia Lam Son). Sach Lam Son thuc luc chep rang:

Ong tu xung la Binh Đinh vuong, đat quan chuc va lieu thuoc, phat hich cac noi xa gan cung tham gia khoi nghia, gianh lay chinh quyen Đai Viet. Thoi ki hoat đong o vung thuong du Thanh Hoa, Le Loi to chuc quan đoi bang cach lap cac đao binh phu tu gom ba binh chung: Quan thiet đot, quan dung si, quan nghia si, moi binh chung co hai tram nguoi.


= Thoi ky đau o vung nui Thanh Hoa =
Trong thoi gian đau, luc luong cua quan Lam Son chi co vai ngan nguoi, luong thuc thieu thon, thuong chi thang đuoc vai tran nho va hay bi quan Minh đanh bai. Hoat đong trong thoi nay chu yeu o vung nui Thanh Hoa. Co nhung luc Le Loi va quan Lam Son phai tron chay. Thoi gian tu nam 1418 toi nam 1423, trong 5 nam nghia quan Lam Son đa co 18 tran đanh voi quan Minh.
Ngay 9 thang 1 am lich nam 1418, tuong Nha Minh la Ma Ky dan đai quan đanh vao Lam Son. Le Loi rut quan toi Lac Thuy, tai đay ong bo tri quan mai phuc cho đich. Khi quan Ma Ky toi vao ngay 13 thang 1, Le Loi sai quan mai phuc đo ra đanh; theo Toan thu: "Le Thach cung cac tuong Đinh Bo, Le Ngan, Le Ly... dan đau xong vao tran giac, chem đuoc hon 3.000 thu cap, thu đuoc hang ngan quan tu, khi gioi", sau đo nghia quan doi ve nui Chi Linh.
Ba ngay sau, cong su nguoi Viet ten la Ai dan quan Minh theo loi tat đanh up nghia quan. Nguoi Minh bat đuoc vo con cua Le Loi va than quyen cua nhieu tuong si. Mot bo phan nghia quan nhut chi đanh bo cuoc, chi co Le Le, Le Van, Le Bi, Le Xi va Le Đap theo Le Loi vao an nau o nui Chi Linh. Nghia quan tuyet luong đen 2-3 thang; đen khi quan Minh rut lui, Le Loi moi tro ve thu lai đuoc tan quan hon 100 nguoi, xay chien luy o Lam Son co thu, phu du quan linh, uoc thuc co đoi va sua sang khi gioi; nho đo nghia quan Lam Son lai manh len.
Cuoi thang 1 am lich nam 1418, nghia quan Lam Son bi thua tran o Muong Mot, chay thoat ve Trinh Cao, quan Minh đuoi theo vay chat cac loi hiem yeu. Trong tinh the nguy cap Le Loi hoi moi nguoi: "Co ai dam bat chuoc Ky Tin ngay xua khong?"  Luc ay chi co Le Lai nhan loi, đem quan ra khieu chien va tu xung la chua Lam Son. Quan Minh vay đanh va bat đuoc Le Lai va mot so tuong linh khac. Vi tuong la Le Loi, nguoi Minh đa xu tu Le Lai mot cach tan ac va lui quan. Nho hanh đong cua Le Lai, Le Loi cung cac tuong linh khac đuoc thoat. Nam 1419, tan dung thoi co quan Minh lui quan, Le Loi tien hanh xay dung thanh luy, sua sang chien cu va đong vien si khi quan đoi.
Thang 10 am lich nam 1420, quan Minh tien đanh nghia quan Lam Son, Le Loi cho quan mai phuc o ben Bong, đanh thang va thu hon 100 con ngua. Le Loi cho quan nghi o Muong Nanh, sau doi quan đong o Muong Thoi. Ly Ban va Phuong Chinh đuoc Đong tri chau Quy Chau la Cam Lan dan đuong, keo 10 van đai quan toi, theo đuong tu Quy Chau toi Muong Thoi. Le Loi sai Le Trieu, Le Ly va Le Van đem quan phuc o xu Bo Mong đe phuc đanh tien quan Nha Minh. Quan Minh đen, nghia quan Lam Son đo ra đanh, quan Minh tan vo, nghia quan giet 300 quan Minh. Đai quan Minh tien gan toi dinh Le Loi đong, Le Loi sai quan mai phuc o cho hiem yeu. Ngay hom sau, Le Loi tung quan ra đanh, quan Minh đai bai o xu Bo Thi Lang va bi mat hon 1000 quan; Ly Ban va Phuong Chinh chi chay thoat đuoc than minh. Nghia quan truy sat đen 6 ngay đem moi dan quan tro ve.
Tan dung thoi co, Le Loi tien quan đong o trai Ba Lam thuoc Loi Giang, quan Minh khong dam khieu chien. Tuong Nha Minh la Ta Phuong, Hoang Thanh lui binh ve Nga Lac, roi lai ve giu trai Quan Du đe phong ve thanh Tay Đo, giu chat luy khong ra. Le Loi sai tuong Lam Son la Le Hao, Le Sat đanh trai Quan Du, chem hon nghin nguoi. Chien thang Thi Lang la tran đanh mang tinh buoc ngoat voi nghia quan Lam Son, truoc nay nghia quan du thang cung phai rut chay, nay đanh bai 10 van quan đich, thua the đuoi theo, lap chien tuyen o Loi Giang, dom ngo Tay Đo. Sach Đai Viet su ky toan thu chep rang "tu đo the giac ngay mot suy". Le Loi nhan co hoi đo mo binh, chieu tap nhan dan cac xu, cac huyen ben canh đeu huong ung.
Ngay 20 thang 11 nam 1421, tuong Nha Minh la Tran Tri thu quan cac ve Giao Chau cung nguy binh, hon 10 van quan tien toi chien tuyen Loi Giang. Le Loi cho rang:

Le Loi chia quan tap kich doanh trai quan Minh vao ban đem, pha 4 trai, chem hon 1000 nguoi. Tran Tri khong nan, đem quan pha nui, mo đuong tien đanh nghia quan, Le Loi sai quan phuc o đeo Ong, đanh tan quan Tran Tri, khien Tri thao chay.
Vua luc ay quan Ai Lao đem 3 van quan, 100 thot voi đot xuat đen doanh trai nghia quan Lam Son, phao tin la hop suc voi nghia quan đanh quan Minh. Le Loi chap thuan, quan Ai Lao nua đem đanh up nghia quan. Le Loi đich than đoc chien, đanh tan quan Ai Lao, chem 1 van nguoi, bat 14 con voi, truy kich 4 ngay đem đen tan sao huyet quan Ai Lao roi dan quan tro ve đong o Sach Thuy. Mot thoi gian sau, tu truong Ai Lao la Man Sat xin giang hoa, Le Loi cho đo la ke gian, cac tuong co xin hoa, Binh chuong Le Thach tien đanh nhung trung phai chong ngam ma chet.


 Tran Sach Khoi  Thang 2 am lich nam 1422, vien tuong Nha Minh la Ly Ban benh ma chet. Thang 12 am lich nam 1422, quan Minh va quan Ai Lao tien đanh nghia quan o Trai Quan Du, do bi đanh ca hai mat, nghia quan nhieu nguoi chet va bi thuong. Le Loi rut quan ve Sach Khoi, 7 ngay sau quan Minh tien toi. Le Loi noi voi cac quan si:

Noi xong chay nuoc mat, quan si xuc đong, tranh nhau xin chet. Le Linh, Pham Van, Le Hao, Le Trien xong len truoc, chem tuong Nha Minh la Phung Quy va hon 1000 nguoi, bat đuoc 100 con ngua. Quan Minh đai bai, Ma Ky, Tran Tri thoat than chay ve Đong Quan; quan Ai Lao tan vo.


 Giang hoa  Sau tran Sach Khoi, Le Loi thu quan ve nui Chi Linh, nghia quan thieu luong 2 thang, phai đan mang rung, rau va cu đe an, nhieu nguoi bo tron. Le Loi bat chem vien tuong tron đi ten Khanh, tu đo viec quan moi tam an on. Do chinh chien nhieu ngay, tuong si met moi nen Le Loi chap thuan hoa hoan voi quan Minh, sai Le Van, Le Tran đi giang hoa, va đuoc quan Minh chap thuan.
Ngay 14 thang 4 am lich nam 1423, Le Loi lui quan ve Lam Son. Cac chi huy quan Minh nhu Tham tuong Tran Tri va Noi quan Son Tho đem nhieu ca, muoi, thoc giong va nong cu tang nghia quan, Le Loi tang vang, bac đap le, nhung van bi mat canh giac. Quan Minh cho rang khong khuat phuc đuoc Le Loi, ben bat giam nhom su gia Le Tran khong cho ve. Le Loi đinh chi viec giang hoa, tuong si Lam Son đeu cam gian nguoi Minh va the chien đau toi cung. Bai Binh Ngo đai cao do Le Loi sai Nguyen Trai soan sau nay đa thuat lai mot cach sau sac nhung nam đau gian kho cua Le Loi va nghia quan Lam Son:


= Tien vao Nghe An =

Ngay 20 thang 9 am lich nam 1424, khi Le Loi hoi moi nguoi rang: "Nay chung ta nen toi xu nao đe muu đo viec nuoc?", Thieu uy Nguyen Chich đa đap:

Le Loi nghe theo, tien quan vao Nghe An. 
Ngay 20 thang 9 am lich nam 1424, Le Loi chia quan đanh up thanh Đa Cang, pha đuoc thanh nay, quan Minh bi giet va chet đuoi hon 1000 nguoi. Tham chinh Luong Nhu Hot chay thoat, nghia quan thu nhieu luong thuc, khi gioi. Sau đo tuong Nha Minh la Hoa Anh đen cuu, Le Loi xua quan đanh tran, quan Minh thua to, chay vao Tay Đo. Le Loi sai tha ve tat ca vo, con, gia quyen cua quan Minh bi bat, roi tien quan vao chau Tra Long.
Le Loi dan quan qua nui Bo Lap thuoc Chau Qui, thi bi Chi huy đong tri nha Minh Su Huu, Tri phu chau Tra Lan la Cam Banh đem 5000 quan đon o mat truoc, mat sau bi Tran Tri, Ly An, Phuong Chinh, Thai Phuc uy hiep. Nhan troi sap toi, Le Loi sai phuc binh trong rung đon đanh Tran Tri, Ly An, Phuong Chinh, quan Minh tan vo, Đo ty Tran Trung bi chem, mat 2000 nguoi, 100 con ngua. Ngay sau, nghia quan đen Trang Trinh Son, chau Tra Lan, đanh bai Su Huu, chem thien ho Truong Ban va hon 1000 nguoi. Le Loi dan quan đen sach Moc, Tran Tri đuoi theo nhung khong dam tien sau, lui ve giu thanh Nghe An, đua tra Le Tran cau hoa.
Thang 11 am lich nam 1424, Le Loi sai nguoi chieu du Cam Banh. Banh cu tuyet khong theo, Cam Banh cung voi hon ngan quan len dung rao luy tren đinh nui đe đon quan cuu vien. Nghia quan bao vay, Phuong Chinh, Son Tho muon đem quan cuu nhung khong dam tien quan, sai nguoi mang thu cau hoa nghia quan, nham giai vay Cam Banh. Le Loi noi rang: "Cam Banh đang nguy khon, bon Chinh đang le phai cap toc cuu vien, nay lai dung dang, han la co y lo so. Chi bang ta gia cach cho hoa đe xem tinh the ra sao, tin đi tin lai mat hang tuan hang thang, thi Cam Banh luc ay chac đa bi bat roi". Roi ong viet thu đe tren be tha theo dong song, Le Loi viet thu rang van muon giang hoa, nhung bi Cam Banh chan đuong, xin cho su gia đen hoa giai đe thong đuong ve. Phuong Chinh nhan đuoc thu, sai Tran Đuc Nhi đen bao Cam Banh hoa giai, Banh biet vien binh khong đen, lien đau hang. Le Loi tiep quan chau Tra Lan va ra lenh rang:

Le Loi uy lao, đong vien cac bo toc, khao thuong tu truong va mo quan them 5000 nguoi. Quan Minh nghe tin Cam Banh ra hang, quay lai đanh trai Tra Lan, nhung bi Le Loi đanh lui.


= Vay đanh thanh Nghe An =
Le Loi tien quan toi đanh Thanh Nghe An, quan sap đi, nhan đuoc tin bao quan Minh đem quan thuy bo toi. Le Loi ban voi cac tuong:

Tren tinh hinh đo, ong chia hon nghin quan, sai tuong Le Liet theo đuong tat giu huyen Đo Gia, cuop the tranh tien cua đich. Con Le Loi thi chinh minh cam đai quan, đong giu vao noi hiem tro đe đoi. Chung ba, bon ngay, nguoi Minh đem het ca quan, mat thuy, mat bo đeu toi ai Kha Luu, đap luy va đong trai o miet duoi. Nghia quan o miet tren, duong co, đanh trong, đem thi đot lua. Lai ngam sai quan tinh nhue va bon thot voi, qua song phuc noi hiem yeu. Troi sap sang, quan Minh ben dan quan, tren can, duoi song đeu tien, đe đanh dinh trai cua nghia quan. Le Loi gia vo lui, nhu giac vao cho co quan phuc. Giac khong ngo, đem het quan vao sau. Quan phuc bon mat noi len, xong đanh, ca pha đuoc tran giac. Quan Minh thiet hai vo so, roi tua nui, đap luy co thu va khong tan cong nua.
Khi ay, luong cua nghia quan khong toi 10 ngay, quan Minh con nhieu luong, Le Loi nhan đinh rang:

Ong ben sai đot het trai, dinh, roi gia vo chay len miet tren; nhung that ra quan Lam Son đi ngam đuong tat, đoi quan Minh đen thi đanh. Quan Minh cho rang nghia quan bo chay, đem quan tu duoi len đong vao dinh trai cu. Ngay sau, Le Loi đem quan khieu chien, quan Minh tung het quan ra đanh. Le Sat, Le Van, Le Bi, Le Le, Le Nhan Chu, Le Ngan, Le Chien, Le Tong Kieu, Le Khoi, Le Boi, Le van An đeu thi nhau ham tran. Quan Minh vo tran, nguoi chet vo so, thuyen troi nghien, quan linh chet đuoi tac ca dong song. Tuong tien phong Hoang Thanh bi chem chet, tuong Chu Kiet cung hon 1000 quan Minh bi bat, nghia quan thua thang đuoi 3 ngay, quan Minh chay vao thanh Nghe An co thu.
Thang 5 nam 1425, Le Loi lai sai Đinh Le đem quan ra đanh Thanh Trai Dien Chau, Tuong minh Tiet Tu tap hop quan minh đanh tra nghia quan lam son Đinh Le chi huy đanh quan minh Tiet Tu thua rut vao thanh trai dien chau co thu , Binh Đinh vuong Le Loi đieu quan Lam Son bao vay Thanh Trai (Dien Chau), ha Thanh Nghe An phia nam... Tuong nha Minh la Tiet Tu boi roi truoc the luc cua quan Lam Son ap đao, phai keu cuu... Bon giac Minh o Tay Đo Thanh hoa cap toc đieu Đo ti Truong Hung  đem 300 chien thuyen quan, luong vuot bien đen Cua Van qua Hoa Luy vao song Trai đe cuu vien. Tuong quan Đinh Le đem quan Lam Son đanh tieu diet vien binh ngay tu Cua Van đen cac nga song Bung, song Trai, diet gon 300 chien thuyen, Đinh Le chi huy nghia quan Lam Son đanh ha Thon trang ,thanh Trai (Dien Chau),
Tuong truyen, tuong nha Minh (Tiet Tu) om đau mau keo tan quan thao chay ra phia cung Đat Đo, Hoang Mai  . 

.
, Quan Minh Tiet Tu Chi huy thua chay ve Tay Đo (Thanh Hoa). Sau đo ong lai đieu Le Sat, Luu Nhan Chu va Ly Trien tiep ung cho Đinh Le đanh ra Tay Đo, quan Minh ra đanh lai bi thua phai rut vao co thu trong thanh. Le Loi mot mat siet vong vay quanh thanh Nghe An va Tay Đo, mat khac sai Tran Nguyen Han, Doan No, Le Đa Bo đem quan vao nam đanh Tan Binh, Thuan Hoa. Tuong Minh la Nham Nang ra đanh bi pha tan. Sau đo Le Loi lai sai Le Ngan, Le Van An mang thuy quan tiep ung cho Tran Nguyen Han chiem đat Tan Binh, Thuan Hoa. Quan Minh phai rut vao co thu not. Nhu vay đen cuoi nam 1425, Le Loi lam chu toan bo đat đai tu Thanh Hoa tro vao, cac thanh cua đoi phuong đeu bi bao vay.


= Chien dich Tot Đong - Chuc Đong =

Thang 8 nam 1426, Le Loi chia quan cho cac tuong lam 3 canh Bac tien. Pham Van Xao, Đo Bi, Trinh Kha, Ly Trien ra phia Tay Bac, Luu Nhan Chu, Bui Bi ra phia Đong Bac; Đinh Le, Nguyen Xi ra đanh Đong Quan. Ly Trien tien đen gan Đong Quan gap Tran Tri keo ra, lien đanh bai Tran Tri. Nghe tin vien binh nha Minh o Van Nam sap sang, Trien chia quan cho Pham Van Xao, Trinh Kha ra chan quan Van Nam, con Ly Trien va Đo Bi hop voi quan Đinh Le, Nguyen Xi đanh Đong Quan.
Pham Van Xao pha tan vien binh Van Nam. Quan Van Nam chay ve co thu o thanh Xuong Giang. Tran Tri thay mat vien binh ben cau vien Ly An o Nghe An. Ly An va Phuong Chinh đe Thai Phuc o lai giu thanh Nghe An, mang quan vuot bien ra cuu Đong Quan. Le Loi lien giao cho Le Van An, Le Van Linh vay thanh, con minh keo đai quan ra Bac.
Vua Minh sai Vuong Thong, Ma Anh mang quan sang tiep vien. Thong hop voi quan o Đong Quan đuoc 10 van, chia cho Phuong Chinh, Ma Ky. Le Trien, Đo Bi đanh bai Ma Ky o Tu Liem, lai đanh luon canh quan cua Chinh. Ca hai tuong thua chay, ve nhap voi quan Vuong Thong o Co So. Ly Trien lai tien đanh Vuong Thong, nhung Thong đa phong bi, Trien bi thua phai rut ve Cao Bo, sai nguoi cau cuu Nguyen Xi. Đinh Le, Nguyen Xi đem quan đen đat phuc binh o Tot Đong, Chuc Đong. Nhan biet Vuong Thong đinh chia duong đanh up Ly Trien, hai tuong ben tuong ke tuu ke du Thong vao o mai phuc Tot Đong. Quan Vuong Thong thua to, Tran Hiep, Ly Luong va 5 van quan bi giet, 1 van quan bi bat song. Thong cung cac tuong chay ve co thu o Đong Quan.
Ket cuc cua tran Tot Đong-Chuc Đong đa lam pha san ke hoach phan cong cua Vuong Thong đong thoi tao ra loi the cho nghia quan Lam Son buoc quan Minh phai rut ve co thu va chap nhan đam phan. Do mat rat nhieu vu khi trong tran nay, quan Minh buoc phai tim cach che tao vu khi, Vuong Thong đa sai quan pha chuong Quy Đien, vac Pho Minh đe lam hoa khi. Trong khi đo, quan Lam Son co them rat nhieu vu khi va co the đa tiep thu them cong nghe che tao sung cua quan Minh.
Sach Đai Viet thong su viet rang:

Le Loi đuoc tin thang tran lien sai Tran Nguyen Han, Bui Bi chia hai đuong thuy bo tien ra gan Đong Quan.


= Le Loi tien quan ra Bac, lap Tran Cao, bao vay thanh Đong Quan =

Canh quan cua Đinh Le, Ly Trien sau tran Tot Đong - Chuc Đong lien bao vay thanh Đong Quan, bao tin ve hanh dinh Le Loi đong o Loi Giang Thanh Hoa. Đuoc tin, Le Loi lien đem đai quan va 20 con voi, theo đuong thuy tien gap ra Bac, đong dinh o song Lung Giang (song Đay). Sau đo Le Loi tien đanh mot tran lon pha tien đon quan Minh bao ve thanh Đong Quan, khien cho quan Minh phai chay hoan toan vao Đong Quan đap luy co thu. Le Loi nhan co hoi quan Minh bi vay o Đong Quan, lien chia cac lo tran o Đong Đo thanh bon đao, xep đat lai to chuc, ken chon nguoi tai, tri toi cac nguy quan nguoi Viet phuc vu cho nha Minh.
Vuong Thong khong dam ra đanh, vien co tim lai to chieu cua vua Minh nam 1407 khi đanh nha Ho, co noi dung muon lap lai con chau nha Tran ra đieu kien voi Le Loi rang Thong se rut ve neu Le Loi lap con chau nha Tran lam vua.
Lay đai cuoc lam trong, muon quan Minh nhanh chong rut ve nen Le Loi đong y. Ong sai nguoi tim đuoc Tran Cao ben lap lam vua, con ong tu xung la Ve quoc cong. Vuong Thong ngoai mat giang hoa nhung lai sai quan đao hao cam chong phong thu va mat sai nguoi ve xin cuu vien. Le Loi biet chuyen lien cat đut giang hoa.
Sau khi cat đut giang hoa, Le Loi sai cac tuong đi đanh chiem cac thanh o Bac Bo nhu Đieu Dieu (Thi Cau, Bac Ninh), Tam Giang (Tam Đai, Phu Tho), Xuong Giang (phu Lang Thuong), Ky On, khong lau sau đeu ha đuoc. Đau nam 1427 ong chia quan tien qua song Nhi, đong dinh o Bo Đe, sai cac tuong đanh thanh Đong Quan. Ong đat ky luat quan đoi rat nghiem đe yen long nhan dan. Do đo quan Lam Son đi đen cac noi rat đuoc long dan.
Tuong Minh la Thai Phuc nop thanh Nghe An xin hang. Le Loi sai Thuong thu bo Lai la Nguyen Trai viet thu du đoi phuong o cac thanh khac ra hang. Nhan luc quan Lam Son vay thanh co ve loi long, quan Minh o Đong Quan ra đanh up. Le Trien tu tran o Tu Liem, Đinh Le va Nguyen Xi bi bat o Thanh Tri. Sau Đinh Le bi giet, Nguyen Xi tron thoat đuoc.


= Chien dich Chi Lang - Xuong Giang =

Cuoi nam 1426, vua Minh Tuyen Tong đieu vien binh cuu Vuong Thong, sai Lieu Thang mang 10 van quan tien sang tu Quang Tay; Moc Thanh mang 5 van quan tu Van Nam keo sang.
Truoc khi vien binh Nha Minh keo sang Le Loi đa sai Thai uy Tran Nguyen Han, Tu ma Le Sat, Thieu uy Nguyen Ly cong thanh gap ha thanh Xuong Giang. Thanh Xuong Giang bi nghia quan vay trong hon 6 thang, khong ha đuoc, đen đay Le Loi đich than ra lenh cho cac tuong đap đat, mo đuong, dung cau liem, giao dai, no cung, ten lua va sung lua cong pha thanh tu bon mat. Quan Lam Son cuoi cung đa ha đuoc Xuong Giang. Cac tuong Minh chi huy thanh nay la Luu Tu Phu va Ly Nhiem chet tran.
Lai ra lenh doi nguoi o nhung vung đoi phuong đi qua nhu Lang Giang Bac Giang, Quy Hoa Tuyen Quang, đe đong khong đe co lap đoi phuong. Cac tuong khuyen Le Loi đanh thanh Đong Đo nhung Le Loi phan đoi:

Le Loi hop ban voi cac tuong, noi rang:

Biet canh Lieu Thang la quan chu luc, ong sai Le Sat, Le Nhan Chu, Le Lanh, Đinh Liet, Le Thu mang quan phuc o Chi Lang, lai sai Le Van An, Le Ly mang quan tiep ung. Đoi voi canh quan Moc Thanh, ong biet Thanh la vien tuong lao luyen, se ngoi cho thang bai cua Lieu Thang moi hanh đong nen ha lenh cho Pham Van Xao va Trinh Kha co thu khong đanh.
Tuong tran giu bien gioi la Tran Luu lien tuc gia cach thua chay tu Ai Nam Quan ve Ai Luu roi lai lui ve Chi Lang. Ngay 18 thang 9 am lich, Thang đuoi đen Chi Lang. Tran Luu lai thua, Thang đac thang mang 100 quan ki đi truoc. Ngay 20, Thang bi phuc binh cua Luu Nhan Chu, Le Sat, Tran Luu đo ra chem chet.
Cac tuong thua dip xong len đanh quan Minh, giet hon 1 van quan, chem đuoc Luong Minh, Ly Khanh tu van. Tuong Minh con lai Hoang Phuc, Thoi Tu co keo ve thanh Xuong Giang the thu nhung đen noi moi biet thanh đa bi quan Lam Son ha, phai đong quan ngoai đong khong. Le Loi sai Tran Nguyen Han chan đuong van luong, sai Pham Van, Le Khoi đem 3000 quan Thiet đot, 4 thot voi, cung voi Le Sat, Nguyen Ly, Luu Nhan Chu, Le Van An tan cong, giet 5 van quan Minh o Xuong Giang. Hoang Phuc va hon 3 van quan bi bat, Thoi Tu khong hang bi giet. Moc Thanh nghe tin Lieu Thang thua ben rut chay. Pham Van Xao, Trinh Kha đuoi theo chem hon 1 van quan, bat song 1000 nguoi ngua.


= Hoi the Đong Quan =

Ngay 22 thang 11 nam Đinh Mui, tuc 10 thang 12 nam 1427, Le Loi cung cac tuong Nha Minh: Tong binh Thanh Son hau Vuong Thong, Tham tuong Ma Anh, Thai giam Son Tho, Ma Ky, Vinh Xuong hau Tran Tri, An Binh hau Ly An, Đo ty Phuong Chinh, Chuong đo ty su Tran Tuyen, Tran Huu, Giam sat Ngu su Chu Ky Hau, Cap su trung Quach Vinh Thanh, Huu bo chinh su Dac Khiem, Ta huu tham chinh la Hong Binh Luong, Luc Trinh va Luc Quang Binh, An sat su Duong Thoi Tap va Thiem su Quach Đoan lam hoi the o cua Nam thanh Đong Đo.
Vuong Thong hen rang đen ngay 12 thang 12 am lich thi đem quan ve nuoc va sai nguoi đem to trinh xin tra lai đat đai cho nghia quan. Le Loi sai giai vay thanh Đong Quan, keo quan lui ve, lai sai giai vay cho 3 thanh: Tay Đo, Co Long va Chi Linh; truyen cho nghia quan ho tong cac tuong trong 3 thanh tren dan quan ve thanh Đong Quan, đe cung ve Trung Quoc.
Ngay 29 thang 11 am lich nam 1427, Le Loi sai Le Thieu Dinh, Le Canh Quang đem to bieu cau phong cua Tran Cao, cung cac vat pham theo vien chi huy do Vuong Thong sai, sang trieu Minh.
Cac tuong si va nguoi dan cam tuc su tan nguoc cua quan Minh, nen khuyen ong giet cac bai tuong. Le Loi đap rang:

Thang 12 am lich nam 1427, Le Loi ra lenh Canh đuong thuy, cap 500 chiec thuyen, cho Phuong Chinh, Ma Ky lanh nhan. Canh đuong bo, cap luong thao, cho Son Tho, Hoang Phuc lanh nhan. Con hon 2 van nguoi bi bat hoac đau hang va 2 van con ngua thi do Ma Anh lanh nhan. Chinh man tuong quan Tran Tuan đem quan tran thu đi theo. Tat ca đeu toi dinh Bo Đe lay ta ma ve.
Ngay 12 thang 12 am lich nam 1427, Phuong Chinh, Ma Ky toi dinh Bo Đe cao biet Le Loi, o lai suot mot buoi chieu, Le Loi sai sam trau ngua, truong ve va le pham hau tang. Đen ngay 17, tuong Minh la Vuong Thong dan quan bo đi sau. Le Loi đa noi chuyen voi Vuong Thong suot đem truoc khi tu biet nhau. Ong con sai đua trau ruou, co theu, truong ve cung cac le vat tien Vuong Thong rat hau. Quan thuy, bo cua ba thanh Tay Đo, Co Long, Chi Linh cung luc tuc rut tiep. Tu đay, chien tranh cham dut voi thang loi hoan toan cua nghia quan Lam Son. Le Loi sai Nguyen Trai thao bai Binh Ngo đai cao đe bao cao cho thien ha biet ve viec quan Minh đa giang hoa, rut quan ve nuoc, Nam Bac thoi viec binh đao, thien ha đai đinh. Đay la ang van chuong rat co gia tri, đuoc coi la ban tuyen ngon đoc lap thu hai cua Viet Nam, sau bai tho Nam quoc son ha.


Sang lap trieu Hau Le = Le Loi len ngoi vua nuoc Đai Viet =
Sau khi quan Minh rut ve vao thang 12 nam 1427, Tran Cao la nguoi đuoc trieu đinh nha Minh phong lam Quoc vuong cua Đai Viet. Đen thang Gieng, nam 1428, Tran Cao tu biet minh khong co cong, long nguoi khong theo nen bo tron vao chau Ngoc Ma (phu Tran Ninh), bi quan quan bat mang ve va bi ep uong thuoc đoc chet. Truoc khi len ngoi vao ba thang sau đo, Le Loi đa thi hanh nhieu chinh sach khac nhau đe khoi phuc đat nuoc. Vao thang 8 nam 1427, luc chien su đang dien ra, Le Loi sai su sang nha Minh xin lap Tran Cao lam An Nam quoc vuong, vua Minh đong y. Lien sai su gia sang sac phong, đen thang 3 nam 1428 đoan su gia nha Minh moi đen đuoc thanh Đong Quan, Đai Viet. Le Loi lai sai su gia sang nha Minh bao tang ve cai chet cua Tran Cao.
Ngay 15 thang 4 am lich nam 1428, Le Loi tu đien Tranh o Bo Đe vao thanh Đong Quan, đai xa thien ha, đoi nien hieu la Thuan Thien, đat quoc hieu la Đai Viet, lay Đong Kinh lam thu đo, xung la Thuan Thien Thua Van Due Van Anh Vu Đai Vuong, hieu la Lam Son đong chu, su goi la Thai To Cao Hoang đe, dung len Hoang trieu Le (su Viet Nam hien đai thuong goi la nha Hau Le).


= Quan he ngoai giao voi Đai Minh =
Theo su gia Phan Huy Chu, do Viet Nam o phia Nam Trung Quoc, tuy la mot nuoc tu chu, co quy mo rieng, o trong xung đe, ma ben ngoai thi phong vuong, van chiu phong hieu cua trieu đinh Trung Quoc. Vao thoi nha Ho, nha Minh xam luoc nuoc Viet tren danh nghia phu Tran diet Ho. Khi Le Loi khoi nghia đanh nha Minh, cho toi nam 1427, khi ay nghia quan Lam Son đang vay thanh Đong Quan, Le Loi lap Tran Cao lam vua, sai su sang nha Minh cau phong cho Tran Cao lam An Nam quoc vuong. Nha Minh đong y, sai su sang nuoc Viet đe thu phong cho Tran Cao. Nhung khi su gia nha Minh sang Đai Viet nam 1428, Tran Cao đa chet, Le Loi sai su sang bao tang, va ong to chuc le len ngoi lam vua nuoc Đai Viet ma khong can thong qua trieu đinh nha Minh.
Sau đo Le Loi lien tiep cu cac đoan su gia sang trieu đinh nha Minh xin lai nguoi con gai ong bi bat luc 9 tuoi khi loan lac va xin phong vuong, voi ly do con chau nha Tran đa tuyet diet. Nguoc lai, nha Minh sai su gia sang Đai Viet noi rang con gai Le Loi đa chet vi benh đau mua va du Le Loi tra lai nguoi bi bat va vu khi Đai Viet con giu lai. Le Loi đa khong tra vu khi thu đuoc trong chien tranh cho nha Minh, đen nam 1430, trieu đinh nha Minh moi tu bo yeu sach đoi tra vu khi, chieu chi vua Minh gui cho Le Loi (ngay 7/5/1430) co đoan viet: Binh khi nham muc đich bao ve dan, dan chung An Nam đeu la con đo, nay đe lai đo hay mang ve đay Tram đeu khong hoi them. Duy quan lai, quan nhan cua trieu đinh cung gia thuoc đeu chua tro ve, ho đeu co cha me vo con trong ngong, khien an ai cach tuyet long sao no...
Đen ngay 15/7/1431 trieu đinh nha Minh van khong chiu phong Vuong cho Le Loi, ma chi phong lam quyen cai quan nuoc An Nam, goi la quyen thu An Nam quoc su. Theo Đai Viet su ky toan thu, Le Loi sai su sang nha Minh ta on va nop 5 van lang vang tue cong, nhung theo sach nay chep ngay 19/12/1433, nha Minh sai su đoi trieu đinh Đai Viet so vang cong hang nam: Ngay 19, nha Minh sai Chanh su la Binh bo Thi lang Tu Ky, Pho su la Hanh nhan ty Hanh nhan Quach Te sang đoi so vang cong hang nam. Truoc đo, nha Minh may lan sai su sang đoi nhieu so vang cong hang nam. Cao Hoang đe xin theo nhu le cong nam Hong Vu thu 3. Vua Minh van cu khong nghe, đen đay lai sai bon Ky, Te sang đoi. Khong ro Le Loi co cong so vang cong theo le cho trieu đinh nha Minh hay khong.


= Nha nuoc va chinh tri =

Luc nghia quan Lam Son tien ra Đong Đo nam 1427, Le Loi chia cac lo, tran lam 4 đao, đat lieu thuoc van vo o trong o ngoai; đat chuc tuong quan, cac thi ve va chuc tuan kiem o cua bien, con ve quan cac lo, cac phu thi bo quan đai than lam kiem tri, tong tri va đong tri đe chi huy va thi hanh menh lenh, quan o 4 đao thuoc ve cac quan nay; o noi tran thu thi co chuc quan sat va phong ngu. Theo Le Quy Đon, Le Loi phong theo che đo nha Tran, nham cho cac đon vi to nho giu gin lan nhau va cac cap rang buoc voi nhau.
Vua Le Thai To sau khi len ngoi nam 1428, chia trong nuoc lam nam đao: Đong, Tay, Nam, Bac va Hai Tay. Moi đao đat mot ve quan, moi ve đat chuc Tong quan(co cac chuc tong quan, đo tong quan, đong tong quan, tren duoi lien he nhau, lon nho giu gin nhau). Ong con đat chuc Hanh khien o nam đao, chia giu viec so sach va tu tung cua quan dan, đung đau la Hanh khien, thu đen la cac chuc Tham tri, Đong tri, Chu ba, Đao thuoc. Cac đao đeu đat cac ban ta huu, giua cua cai chua trong kho tang (co chuc Đo tri).
Theo sach Lich trieu hien chuong loai chi, Le Thai To con co nhung chinh sach hanh chinh nhu sau: Đinh quan cac lo, cac huyen (lo đat Tri phu, Chuong an, thu đen cac chuc Tran phu su, An phu su, Tuyen phu su, Chieu thao su...) va đat quan tran thu noi hiem yeu. Đat cac quan co cac ten goi: Binh chuong, Tu đo (sau them chu đai), đai Tu khong, đai Tu ma, Khu mat đai su, Thieu uy, Thuong tuong, Đai tuong, A hau, Thong hau, Quan phuc hau, Truoc phuc hau. Chia cac lo o Đong Đo lam bon đao, đat cac chuc van vo lieu thuoc trong ngoai, co chuc Boc xa, Thi trung, Thieu bao, Hanh khien, Thuong thu, Han lam, cac chuc quan bon đao (chuc chanh mang ham tong tri, coi viec quan dan; chuc pho mang ham kien tri quan dan ba tich), quan Mat vien, quan cac bo (chang han nhu Thuong thu bo Lai Nguyen Trai), quan cac sanh (nhu Thuong thu sanh), quan Han lam vien (nhu cac chuc Thua chi, Hoc si), quan Hinh vien, quan quan ve, quan đien binh. Cac chuc quan ngoai thi co cac chuc su, Quan sat su, Phong ngu su, Tuyen uy su, An phu su. Cac quan van vo đai than đuoc vua coi than tin, đeu đuoc them chu nhap noi. Quan vo tu Tong quan, Tong linh, Đong tri xuong đen Đai đoi truong, Đoi truong, quan van tu Hanh khien, Thuong thu xuong đen that pham đeu la nhung chuc sang, lai co ngu tien van đoi, ngua tien vo đoi va khach đoi, thuc đoi. Lai đat cac quan o cac xa.


 Luat phap va thuc thi luat phap  Ve luat phap, Thai To cho đat ra bo luat moi theo nhu hinh luat cua nha Đuong; đat ngu hinh la: xuy, truong, đo, luu va tu. Đat le bat nghi: nghi than, nghi co, nghi hien, nghi nang, nghi cong, nghi qui, nghi can, nghi tan.
Thang 1 am lich nam 1428, thien ha thai binh, vua Le Thai To sai cac quan Tu khong, Tu đo, Tu ma, Thieu uy, Hanh khien ban viec soan cac đieu luat dan su va quan su, nham muc đich "đe cho nguoi lam tuong biet phep tri quan, nguoi lam quan cac Lo biet phep tri dan, va su ran day quan dan, cung nen cho biet co phep, đe nhung nguoi giu viec gi, biet phep cua viec ay ma lam". Cac co quan trieu đinh đa thuc thi lenh nay, va đe trinh nhung đe xuat cua minh len nha vua.
Nam Thuan Thien thu 2 (1429), Le Thai To đinh luat cam co bac, đanh bac thi chat ban tay 5 phan, đanh co thi chat ban tay 2 phan. Nhung ke vo co khong phai viec cong ma hop nhau uong ruou thi bi 100 truong, ke dung tung thi toi giam 1 bac. Ve toi an hoi lo, Le Thai To quy đinh neu ghi nhan an hoi lo 1 quan tien tro len thi bi xu chem.


 Tien te  Tu đoi vua Tran Thuan Tong, Ho Quy Ly chap chinh, bat đau dung tien giay goi la hoi sao, nha nuoc thu tien đong đoi tien giay. Đen khi Le Loi len ngoi, tien đong trong nuoc khong con, nen đuc thu tien đong moi. Đen thang 4, nam 1428, trieu đinh cho đuc đong tien moi cua Đai Viet, goi la tien Thuan Thien, đuoc su mo ta la may xanh hien, co canh co chan, ben duoi nhu mam ngoc, hai ben ta huu hinh nhu hai con ca chep von nhau. Đen thang 12, nam Thuan Thien thu 1 (1428), Le Thai To lai đuc tien Thuan Thien thong bao, tinh 50 đong la 1 tien. Nam Thuan Thien thu 2 (1429), ong truyen cho cac quan trong ngoai ban phep dung tien. Ong xuong chieu rang:


 Giao duc  Nha Minh hoan thanh viec xam luoc Đai Ngu bang viec đanh bai Nha Hau Tran nam 1414; Nha Minh co mo khoa thi nhung ke si đeu tron tranh khong chiu ra thi. Phep thi cu bo mac cho đen khi vua Le Thai To đanh thang quan Minh.
Nam 1426, Le Thai To tien quan ra Bac, đong quan o dinh Bo Đe. Ong lien ha lenh thi hoc tro van hoc, đau đe bai thi: Bang van du thanh Đong Quan, lay đo 50 nguoi, sung bo chuc An phu cac lo ben ngoai va chuc Vien ngoai lang o 6 bo trong Kinh. Khoa nay Đao Cong Soan, nguoi Tien Lu, Hung Yen đo đau.
Sau khi gianh đoc lap nam 1428, Le Thai To cho mo lai truong Quoc Tu giam đe cho con chau cac quan va nguoi thuong dan tuan tu vao hoc va đat cac nha hoc o cac phu va cac lo. Luc moi đen Đong Đo, Thai To mo khoa thi lay đo 32 nguoi.
Nam 1429, Le Thai To ha chieu cho quan nhan cac lo va nhung nguoi an dat o rung nui, cung cac quan tu tu pham tro xuong, ai thong kinh su, thi đen ca sanh đuong đe thi, nam ay thi khoa Minh kinh.
Nam 1431, Thai To mo thi Hoanh tu. Nam 1433, ong đich than ra thi van sach. Thi hai khoa nay, hoac dung minh kinh, hoac luan phu hoac dung sach van, đeu tuy tai nang ma cat nhac bo dung vuot bac, van chua lay đo Tien si.
Theo Đao Duy Anh, nuoc Đai Viet ve van hoa, nua trieu Tran tu đoi Chu Van An Nho hoc đa bat đau thang Phat hoc. Sang đoi Le, Nguyen, Nho hoc moi chiem đia vi đoc ton. Hai trieu ay đeu co phep luat nghiem khac đoi voi cac nha tu hanh Phat giao va Đao giao. Nuoc Viet trai qua su chiem đong cua Nha Minh thi rat nhieu sach vo ve Nho hoc, Phat hoc cua nuoc Viet bi nguoi Minh thu mat, roi nguoi Minh phat lai nhung sach Ngu kinh, Tu thu the chu đe dung o cac truong cong. Đen khi Nha Le phuc quoc, nhung che đo va thu tich o đoi Ly, Tran đa bi nguoi Minh tieu huy hoac mat tich nen đanh phong theo che đo cua Minh trieu, lay khoa cu lam con đuong dung than duy nhat, dung van chuong bac co đe lam thuoc đo nhan tai, lay sach Tong nho lam chinh thu.


 Ton giao  Nha Minh sau khi xam chiem Đai Viet đa co chinh sach thu hoac đot pha cac sach vo ve Nho hoc, Phat hoc cua nguoi Viet, roi phat cac sach Tu thu, Ngu kinh the chu đe dung o cac truong cong. Khi nha Le phuc quoc Đai Viet, che đo va thu tich đoi Ly, Tran đeu bi nguoi Minh tieu huy hoac mat tich nen đanh phong theo che đo cua Nha Minh, lay khoa cu lam con đuong dung nhan duy nhat, dung van chuong đe đanh gia tai nang. Theo Đao Duy Anh, thoi ky Ly Tran la thoi ky Tam giao (Phat giao, Nho giao, Lao giao) cung song hanh ton tai; đen nay Nho hoc hoan toan đoc ton. Nha nuoc co mo cac cuoc thi cho nguoi theo ton giao nhung đo chi la cach han che giai tang nay. Đoi voi ton giao, Le Thai To quy đinh nhung nguoi muon xuat gia trong Phat giao va Lao giao phai thi kinh đien cac đao nay. Nguoi thi đo đuoc phep lam su hoac lam đao si, con nguoi thi truot thi phai ve que lam an.


 Quan đoi  Voi luc luong ban đau nam 1418 ke ca khoang vai nghin nguoi, bao gom quan Thiet đot, quan Nghia si, quan Dung si moi binh chung co 200 nguoi. Đen nam 1427 khi tien ra thanh Đong Quan, Nghia quan Lam Son đa co tong so 35 van quan, trong đo co 7 van quan tinh nhue, chia lam trung, tien, hau, ta, huu đeu co chuc nang hanh quan tong linh. Lai đat 14 ve, Thiet đot, Kim ngo, Ngoc kiem, Phung than, Xa ky, Cau kiem, Thien nguu, Phung thanh, Trang si, Than vu, Du no, Than ty, Vu lam, Thien uy, Nhu uy. Moi ve co cac chuc thuong tuong quan, đai tuong quan, tuong quan, đo chi huy su va hoa đau, hoa thu.
Sau khi đanh đuoc quan Minh, Le Loi cho 25 van quan ve lam ruong, con 10 van o lai. Mot nha co ba nguoi thi 1 nguoi lam linh, viec phu dich nhung gia đinh nay se mien trong ba nam. Le Loi sau khi len ngoi lai to chuc lai quan đoi, chia ra lam ve quan 5 đao: Đong, Tay, Nam, Bac va Hai Tay. Moi ve đat chuc Tong quan. Lai đat sau chan ngu tien va Ngu tien vu đoi. Le Loi đa ap dung che đo luan phien voi quan đoi, bang cach chia quan đoi thanh 5 phien, 1 phien luu lai quan ngu va 4 phien cho ve lam ruong. Vao nam 1429, Le Loi to chuc thao dien quan đoi, cac su quan trieu Nguyen goi lan thao dien nay la thao dien quan đoi mot cach vi đai, đieu đong tat ca cac ve quan đe tap tran thuy bo.
Theo su gia Sun Lai Chen, nha Minh Trung Quoc đa co su phat trien cao ve hoa khi, khien cho ho bat bai khi đi đanh nhau khap bon phuong. Cuoc xam lang cua nha Minh voi nha Ho la cuoc xam lang cua Trung Quoc voi Đai Viet chua bao gio de dang va nhanh chong nhu the, đo la nho su uu viet cua hoa khi nha Minh co đuoc. Nghia quan Lam Son đa hoc đuoc cach che tao sung, va thu đuoc nhieu sung cua quan Minh nen la mot phan nguyen nhan cua chien thang. So sung Nghia quan Lam Son thu đuoc sau chien tranh đa lam trieu đinh nha Minh lo ngai, ho lien tuc hoi thuc Le Loi tra lai, nhung Le Loi đa khong tra cai nao, rot cuoc nha Minh buoc phai chap nhan.


= Chinh sach ruong đat =
Mua xuan thang 1 nam 1428, quan Minh đa ve nuoc, Đai Viet hoan toan đoc lap. Le Loi đa thuc hien nhung chinh sach cua minh nham phuc hoi lai đat nuoc von đa bi suy tan sau nhung nam boc lot cua quan Minh va chien tranh. Thang 7 am lich nam 1426 Le Loi cho lam so ho tich (so đinh). Thang Gieng nam 1428, nha vua ha lenh cho con em cac nha đau muc va cac tuong hieu đeu nen tro ve nhan ruong đat o que cha đat to, đe cham dut nan tranh chiem ruong đat. Thang 4 am lich nam 1428, nha vua ra lenh tra lai ruong đat, nha cua cho nhung quan dan bi bat vao 4 thanh Tay Đo, Đong Kinh, Co Long, Chi Linh đa đuoc bo vao cac quan phu vao quan Thiet đot. Ngay 25 thang 11 am lich nam 1428, trieu đinh cho lam so ruong đat, so ho tich. Trieu đinh ra chi thi cho cac phu, huyen, lo kham xet cac cham bai, ruong đat, mo vang bac, nhung san vat nui rung trong hat, cac loai thue cu, cung ruong đat đa sung cong cac nha the gia va nhung nguoi tuyet tu, ruong đat cua bon đao ngu, nguy quan.
Ngay 22 thang 12 am lich nam 1428, Le Thai To ra lenh chi cho cac quan phu, huyen, lo, tran, xa, sach đoi chieu, kham xet ruong đat, đam bai cong tu trong cac huyen, xa cua lo minh. Ngay 22 thang 1 nam 1429, nha vua ra lenh cho cac đai than tau len ve viec cap đat cho dan chung, tu quan lai, quan nhan, đan ong, đan ba, nguoi gia yeu, mo coi, goa chong.
Thang 2 am lich nam 1429, Le Thai To lenh cho tap tran trong 5 đao, ca thuy binh va bo binh. Sau cuoc tap tran, ong chia so quan si lam 5 phien, luu lai 1 phien con 4 phien ve lam ruong. Ngay 29 thang 3 am lich nam 1429, nha vua ra lenh rang phan đat cua cac quan va phu đe cong hau tram quan nen trong cay, hoa, rau đau, khong đuoc đe hoang, ai khong theo thi mat phan đat đo. Cac cong hau đa đuoc ban cho đat o, neu trong phan đat cua quan Thiet đot thi khong cho qua nhieu, chi tu 5 sao tro xuong, neu khong phai trong phan đat cua quan Thiet đot thi cho 2 mau tro xuong đen 1 mau. Neu đa đuoc chia ruong đat vuon nha nhat đinh roi, lai con chiem đat trong thanh Đai La lam nha cua khac nua thi khong đuoc.
Ngay 30 thang 5 am lich nam 1429, ong sai đinh hang ruong đat cua cac cong su nguoi Viet cua quan Minh truoc đay. Ngay 19 thang 12 am lich nam 1429, ong ra lenh xa nao co nhieu ruong đat nhung it nguoi, đe bo hoang thi cho phep cac quan noi đo cho nhung nguoi khong co ruong o cac xa khac đen cay cay, nguoi chu ruong xa đo khong đuoc chiem giu roi bo hoang. Ai vi pham se bi xu theo toi cuong buc chiem đoat. Vao cac nam Thuan Thien thu 3 (1430) va 6 (1433), ong lai cho lam so ho tich.
Theo sach Lich trieu hien chuong loai chi, chinh sach ruong đat cua Le Thai To goi la phep quan đien. Trieu đinh ra lenh cho cac phu huyen kham đo nhung ruong đat đam bai cong tu lam thanh so sach. Lai sac cho cac quan đai than ban đinh so ruong cap cho cac quan, quan đoi va nhan dan, tu quan đai than tro xuong, cho đen nhung nguoi gia yeu, con mo coi, ba goa va đan ong, đan ba tro len, theo thu bac khac nhau. Lai truyen cho cac phu, huyen, xa, rang noi nao co ruong đat nhieu ma dan it phai bo hoang, thi cho phep cac quan ban hat đuoc cho nguoi khong co ruong o xa khac đen cay cay. Đien chu xa ay khong đuoc chiem đoat ma bo hoang, lam trai thi phat.
Chinh sach đat đai cua vua Thai To đa lam cho Đai Viet nhu loi nhan xet cua su than trong sach Đai Viet su ky toan thu: "Vua mac ao som, an com trua, trai 10 nam ma thien ha đai tri". Dan gian co cau ca dao ve viec no đu, thinh tri thoi cua vua Le Thai To, Le Thai Tong:

Đoi vua Thai To, Thai Tong,
Thoc lua đay đong, trau chang buon an.


= Dep phan khang trong nuoc, thu chau Phuc Le =


 Đanh Be Khac Thieu, Nong Đac Thai  Ngoai xay dung kinh te, Thai To con phai đoi pho voi bao loan trong nuoc. Thang 11 am lich nam 1430, Tho tu o chau Thach Lam, tran Thai Nguyen la Be Khac Thieu, Nong Đac Thai noi day; đe đoi pho, Le Loi tuyen binh o bai Bo Đe.
Thang Gieng nam 1431, sau khi giet Pham Van Xao, Le Loi than chinh đem quan đanh tran Thai Nguyen. Khi đen chau Thach Lam, thanh Na Lu, ong cho đong quan o đay, vi thay thang canh nui song, nen sai lap sinh tu tho phung. Tren nui đa phia tay bac thanh Na Lu, co bai tho cua vua Le Thai To ngu che khac vao đa, ben duoi ghi rang: Thuan Thien tu nien Tan Hoi chinh nguyet thi thap nhat đa.
Noi dung bai tho nhu sau, đuoc viet trong sach Đai Nam nhat thong chi:

Bat tu van ly chinh su đo,
Duy luc bien manh xich tu to.
Thien đia bat dung gian đang tai,
Co kim thuy xa ban than chu.
Trung luong tu kha luong đa phuc.
Bao boi chung nan bao nhat khu.
Đai le bat di than tu tiet;
Danh thuy van co du son cau.
Dich nghia:
Đuong xa chang quan ngai ra quan
Chi muon bien phuong cuu lay dan.
Troi đat chang dung phuong phan tac,
Xua nay ai xa toi gian than
Trung luong at tu gianh nhieu phuc.
Ban nghich đanh khon giu chiec than.
Song can đa mon khong đoi tiet
Danh cung nui ay van nam xuan.
Thang 2 am lich cung nam, ong đanh chiem đuoc Lam Chau, giet Be Khac Thieu va bat song Nong Đac Thai.


 Đanh Đeo Cat Han, thu chau Muong Le  Nam 1407, khi quan Minh sang đanh Nha Ho, Đeo Cat Han dan 4.000 quan ra xin hop tac voi quan Minh. Theo Minh su, nam 1405, Đeo Cat Han dang so len trieu đinh Nha Minh to cao Nha Ho đanh chiem 7 trai Manh Man thuoc chau Ninh Vien duoi quyen Đeo Cat Han, von thuoc phu Van Nam, giet con re cua ong, bat con gai cua ong đe khong che.
Nam 1427, Le Loi sai Chu thu thi su Tran Ho đi chieu du chau Ninh Vien (tuc chau Muong Le, sau đoi la chau Phuc Le, nay la phu An Tay). Phu đao chau ay la Đeo Cat Han đem binh tuong theo ve.
Thang gieng nam 1432, Le Loi sai con trai ca la Le Tu Te va Tu đo Le Sat đem quan đanh chau Muong Le, do Đeo Cat Han thong đong Pham Van Xao lam loan, lien ket voi nghich than Ai Lao la Kha Đon xam lan đat Mang Moi. Sau đo đich than Le Loi than chinh, đanh đuoc Mang Le, Kha Đon bi giet, Đeo Cat Han bo chay, Le Loi thu Mang Le, đoi ten thanh chau Phuc Le.
Tren đuong đi thao phat Đeo Cat Han, vua Le Thai To đa co 2 bai tho; bai thu nhat đuoc khac tren vach đa Pu Huoi Cho, co ten la Than chinh Phuc Le chau Đeo Cat Han (Tu minh đi đanh Đeo Cat Han o chau Phuc Le), viet bang chu Han theo the ngu ngon bat cu; bai tho thu hai, bang chu Han, theo the that ngon bat cu, đuoc khac tren vach nui Hao Trang (Hoa Binh), co ten la Chinh Đeo Cat Han, qua Long Thuy đe (Đi đanh Đeo Cat Han tro ve, qua đuong đe Long Thuy). Bai tho nay đa đuoc chep trong Hoang Viet thi tuyen cua Bui Huy Bich (1744-1818), va đuoc nhac toi trong sach Hung Hoa ky luoc cua Pham Than Duat (1825-1885), duoi trieu vua Tu Đuc.


= Chinh sach voi cac cong than tham gia khoi nghia Lam Son =
Le Loi đa danh cho nguoi chet thay minh la Le Lai nhieu an sung đac biet. Khi Le Lai vua chet, Le Loi ngam sai nguoi tim di hai đem ve Lam Son mai tang. Nam Thuan Thien thu nhat (1428), phong Le Lai la Cong than hang nhat, tang la Suy trung Đong đuc Hiep muu Bao chinh Lung Nhai cong than, ham Thieu uy, thuy la Toan Nghia. Thang 12 nam 1429, vua Le Thai To sai Nguyen Trai viet hai ban loi the uoc truoc va loi the nho cong cua Le Lai, đe trong hom vang. Lai gia phong lam Thai uy. Nam Thai Hoa thu nhat 1443 ban tang tuoc Binh chuong quoc quan trong su, ban cho tui kim ngu, an vang, tuoc Huyen Thuong hau.
Nam 1428 truy tang Le Thach lam Trung vu Đai vuong, đuoc tho o tam mieu hoang gia. Đoi voi Ly Trien, Le Loi trao cho cha cua ong la Le Ba Lao lam Quan sat su, tuoc Thuong pham, cap 400 mau ruong, con ong la Ly Lang lam Phong ngu su, tuoc Phuc hau, đeu đuoc đoi sang ho Le. Nam 1428, Ly Trien đuoc truy tang chuc Nhap noi Tu ma. Khi Đinh Le hi sinh trong Khoi nghia Lam Son, Le Loi cho em ong la Đinh Liet lam Nhap noi Thieu uy, tuoc A hau, cac vo le cua ong la bon Ha Ngoc Dung gom 5 nguoi đuoc lam tong co.
Thang 2, nam 1428, Le Loi đinh cac hang cong cho cac hoa thu va quan nhan Thiet đot co cong o Lung Nhai, chia ra thu bac gom 221 nguoi: Cong hang nhat, cho mang ho vua la Pham Van, Le Quy, Le Dich, Le E,... 52 nguoi, lam Vinh loc đai phu ta Kim ngo ve đai tuong quan tuoc Thuong tri tu; cong thu 2, cho quoc tinh la Le Bo, Đinh Liet, Le Khao gom 72 nguoi, lam Trung luong đai phu ta Bong than ve tuong quan tuoc Đai tri tu; cong thu 3, cho mang ho vua, la Đinh Le gom 94 nguoi, lam Trung vu đai phu Cau kiem ve tuong quan tuoc Tri tu. Khoang thang 3, nam 1428, sach Đai Viet su ky toan thu lai chep ve viec ban thuong cho 3 nguoi: Lay Thua chi Nguyen Trai lam Quan Phuc hau, Tu đo Tran [Nguyen] Han lam Ta Tuong quoc, Khu mat đai su Pham Van Xao lam Thai bao, đeu ban quoc tinh.
Thang 5 nam 1429, Le Loi lai ban bien ngach cong than cho 93 nguoi (nhung nguoi ten chu nghieng đeu đuoc cai sang ho Le cua vua, o đay ghi nguyen ho nhung nguoi đo):

Huyen Thuong hau, 3 nguoi: Pham Van, Le Sat, Pham Van Xao.
A Thuong hau, 1 nguoi: Le Ngan.
Huong Thuong hau, 3 nguoi: Nguyen Ly, Le Van Linh, Bui Quoc Hung.
Đinh Thuong hau, 14 nguoi: Nguyen Chich, Le Van An, Đinh Liet, Le Mien, Đinh Le, Le Chien, Le Khoi, Le Đinh, Le Chuyet, Trinh Loi, Nguyen Nhu Lam, Le Sao, Le Kiem, Le Bat.
Huyen hau, 14 nguoi: Bui Bi, Le Bi, Le Phu, Le Nao, Le Thu, Truong Loi, Trinh Kha, Le Boi, Le Lang, Nguyen Xi, Đo Khuyen, Đo Bi, Le Quoc Trinh, Le Bat.
A hau, 26 nguoi: Le Lan, Nguyen Trai, v.v...
Quan noi hau, 16 nguoi: Le Thiet, Le Chuong,...
Quan phuc hau, 12 nguoi: Pham Cuong, Le Dao,...
Thuong tri tu truoc phuc hau, 4 nguoi: Trinh Khac Phuc, Le Hai, v.v...


= Chinh sach đoi voi nhung nguoi Viet lam quan cho Nha Minh =
Truoc nam 1428, Le Loi đa cho tien hanh bat nhung quan lai nguoi Viet phuc vu cho Nha Minh, bat vo con, no ty, tai vat, trau bo đem giai nop cho het, đieu tra nhung ke co long khac, thu nhap van bang an tin cua nguy quan, theo đung han nop len. Sau đo cho nguy quan chuoc menh, đinh le tien chuoc cac vo ca, vo le va no ty cua nguy quan. Vo Bo chinh ty thi 70 quan, duoi đen cac hang sinh vien, tho quan, thua sai, ban đuong, thi vo la 10 quan, con trai, con gai va no ty tu 10 tuoi tro xuong thi 5 quan.
Nam 1428, sau khi len ngoi, vua Le Thai To ra lenh tri toi nhung vien quan cong tac voi Nha Minh. Nam 1429 ong ra lenh chi rang nhung nguoi nay truoc đa co lenh cho tha toi chuoc menh, thi cho mien ca ruong đat (khong phai sung cong). Thang 5 am lich nam 1429, Le Thai To ra lenh: cho nhung van vo hao kiet nao con bi bo sot co the đen cho Thieu pho Le Van Linh ma tu tien, khong phan biet nguy quan hay si thu, cot lay tai đuc.
Cac quan nguoi Viet cua Nha Minh nhu Luong Nhu Hot, Tran Phong, Đo Duy Trung, con cai cua Mac Thuy nhu Mac Tung đeu đuoc Le Thai To tha mang. Cac nguy quan nhu Tran Phong, Luong Nhu Hot,... lai muu lam loan, ket be đang, ngam đua thu sang nha Minh thi ho se lam noi ung. Nguoi đua thu bi Thuong tuong tran Thai Nguyen la Hoang Nguyen Y bat đuoc. Le Loi sai giet đi, giau viec ay. Sau co nguoi to giac, Le Loi moi ha chieu giet đi, con con cai, đo đang đeu đuoc tha mang.


Lap nguoi ke vi va bang ha Ngay 7 thang 1 am lich nam 1429, Le Thai To lap con truong Le Tu Te lam Quan vuong, giup trong coi viec nuoc, con thu Nguyen Long lam Hoang thai tu. Le Tu Te mac chung đien cuong, giet bua cac ti thiep, viec đo khong hop y vua Thai To. Nam 1433, Le Thai To voi nguoi con cua anh ruot cua minh la Nhap noi Thieu uy Le Khoi luc ay đang tran thu Hoa chau ve đe ban đinh viec lap Thai tu, thang 8 am lich nam đo, con truong Le Tu Te bi phe giang lam Quan vuong, con thu Nguyen Long ke thua tong thong. Đo đoc Pham Van, Đai Tu đo Le Sat va Tu khau Le Ngan đuoc vua trao trong trach phu chinh giup vua Le Thai Tong con it tuoi.
Le Thai To o ngoi đuoc 5 nam thi qua đoi vao ngay 22 thang 8 am lich (ngay 7 thang 9 duong lich) nam Quy Suu (1433), huong duong 49 tuoi. Vi nho cong Le Lai chet thay cho minh o nui Chi Linh truoc kia, ong dan lai đoi sau phai gio Le Lai truoc khi gio ong mot ngay. Boi the đoi sau truyen lai cau: Ham mot Le Lai, ham hai Le Loi.
Le Loi đuoc an tang tai Vinh Lang, Lam Son va đuoc ton mieu hieu la Thai To (太祖), thuy hieu la Thong Thien Khai Van Thanh Đuc Than Cong Due Van Anh Vu Khoan Minh Dung Tri Hoang Nghia Chi Minh Đai Hieu Cao Hoang Đe (chu Han: 統天啟運聖德神功睿文英武寬明勇智弘義至明大孝高皇帝). Đoi sau đeu goi la Thai To Cao Hoang đe (chu Han: 太祖高皇帝) hay Cao Hoang (高皇), Cao Đe (皇帝). Thai tu Le Nguyen Long 11 tuoi len noi ngoi, tuc hoang đe Le Thai Tong.


Nhan đinh Sach Đai Viet su ky toan thu ghi lai nhung loi nhan xet ve Le Thai To nhu sau:

Su than ban:

Sach Đai Viet thong su cua Le Quy Đon chep rang:

Loi binh cua cac quan đoi Vinh Tri, sach Lam Son thuc luc:

Nguyen Trai trong bai Phu nui Chi Linh cho rang Le Thai To sanh ngang voi cac vi vua hien nhu Nghieu Thuan:

.
Nguyen Mong Tuan trong bai Nghia ky phu viet ve su nghiep cua Le Thai To:

Thieu bao Le bo Thuong thu Đong cac Đai hoc si Le Tung viet trong Viet giam thong khao tong luan:

Hon 20 nam loan lac, mot som dep yen. Non song nho đay cai quan, đat nuoc nho đay yen tinh, la boi Thai To Cao Hoang đe ta, tri dung khoan nhan, vua toi hop long cung da ma nen vay. Hay xem Thai To than vu khong thich giet nguoi, tuc la long cua troi đat đo; thu nuoi dan xieu cac lo, the la long nhan cua troi đat đo; tha ve 10 van hang binh, the la đuc cua troi đat đo. Co lenh tien cu nguoi hien, tuc nhu Thanh Thang chon nguoi hien khong han phuong nao; co chieu du bao ke hang, tuc nhu Thanh Thang lay khoan nhan thay cho bao nguoc. Binh nong co che đo, tuc nhu Vu Vuong dung tam chinh, cham dan co đieu le, tuc la Vu vuong vo yen bon phuong. Bao 10 đieu quan chinh, đe giang đai nghia vua toi; ban sau đieu giao hoa, đe to ro luan thuong phu tu; than trong hinh phat, la kinh su tin cua hieu lenh, ket hieu nuoc Minh, la lo san soc le bang giao. Bang nhu dung thai mieu tho tien to, lap hoc hieu đe to nhan luan; bai Binh Ngo đai cao khong cau nao khong phai la loi nhan nghia trung tin, bo Lam Son thuc luc khong viec nao khong phai la đao tu te tri binh.
Theo Giao su Van Tan:

Nguyen Trai goi phep đanh giac cua Le Loi la thanh vo hoac than vo (Oi vua ta tai thanh vo-Đen nhu than vo khong giet-Bai Phu nui Chi Linh). Nghe thuat quan su tro thanh thanh vo hay than vo co nghia la đa phat trien đen tot đinh roi. Nghe thuat đo bieu hien cu the o lay it thang nhieu, lay yeu chong manh, khong đanh thanh ma cung ha đuoc thanh.
Theo su gia Viet Nam Cong hoa Pham Van Son viet trong sach Viet su tan bien:

Đau the ki 15, vua Thai To nha Hau Le, voi su hau thuan manh me va kien quyet cua toan dan, đa lap nen mot su nghiep bat hu trong su xanh la đanh đuoi quan xam luoc cua trieu Minh ra khoi bo coi, sau 10 nam chien đau đay hi sinh gian kho. Tu Thai To đen Thanh Tong hung khi cua dan toc Viet manh nhu song con, neu đem so sanh Viet Nam voi cac lan quoc chau A thi ta co the tu hao rang minh la quoc gia cuong thinh bac nhat Đong Nam A ve moi phuong dien.


Di san va hinh anh trong van hoa Le Loi la vi vua co cong đanh đuoi quan Minh, cham dut 20 nam Bac thuoc lan 4 va sang lap hoang trieu Le, trieu đai ton tai lau nhat trong lich su Viet Nam. Sau thoi ky đoc lap hon 400 nam ke tu the ky X, Đai Viet co nguy co tro lai thanh quan huyen cua Trung Hoa. Cuoc khoi nghia Lam Son cua Le Loi đa cham dut 20 nam cai tri cua Nha Minh tai Đai Viet. Boi cong lao đo cua ong nen đoi sau con nho Nha Le khi bi Nha Mac cuop ngoi va đo la mot nguyen nhan khien Nha Le co the trung hung (1533). Tham chi ngay ca khi con chau trieu Le khong con nam đuoc thuc quyen thi tren danh nghia van la nguoi đung đau thien ha. Chua Trinh lam phu chinh nhieu đoi nhung van khong dam cuop ngoi Nha Le cung boi so du luan con nho cong lao gianh lai đoc lap cho đat nuoc cua Nha Le. Ve cai tri, ong cung la nguoi thiet lap lai trat tu, quy cu cua che đo quan chu cac trieu đai Ly, Tran truoc đay ma cac the he vua sau tiep tuc cung co, phat trien cao hon nua.
Theo Tien si Trinh Vinh Tuong nguoi Đai Loan, khi quan Minh xam luoc Đai Ngu, đa co 64 cuoc khoi nghia cua nguoi Viet nham chong lai su cai tri trong thoi gian (1407-1424). Quan đoi nha Minh đa dung cac bien phap khung khiep nham đan ap su phan khang đo. Quan Minh đa tan sat dan Viet toi muc pham toi diet chung - toi ac o tam nhan loai. Nho co Le Loi ma nuoc Viet đa khong bi bien mat tren ban đo the gioi, huong nen đoc lap tu chu 360 nam cho toi nam Ki Dau (1789) khi nha Thanh sang xam pham. Ve sau khi tim cach chong lai su đo ho cua nguoi Phap, nhung nguoi chu truong phuc quoc nhu Phan Boi Chau coi Le Loi nhu la hinh mau anh hung khoi phuc quoc gia, ong cho rang đo la hinh anh choi loi cua vi to Trung hung thu hai sau Ngo Quyen.
Truong Chinh, nhan vat vach ra chien luoc cho Viet Nam Dan chu Cong hoa đa viet tac pham Khang chien nhat đinh thang loi, trong đo ong coi Khoi nghia Lam Son la hinh mau cua cuoc khang chien truong ki cua nhan dan Viet Nam truoc Phap va Hoa Ky: 

Ho Chi Minh trong Viet Nam quoc su dien ca viet:

Le Loi sau khi bang ha đuoc lap đen tho rong rai o nhieu noi, nhu đen tho lang My Xa, xa Minh Tan, Nam Sach, Hai Duong; đen tho Le Loi o lang Nang Cat, xa Tri Nang, huyen Lang Chanh, tinh Thanh Hoa; đen tho Le Loi o phuong Đoan Ket, Thi xa Lai Chau, tinh Lai Chau. Ten ong cung đuoc đat cho cac ten đuong, pho, truong hoc o Viet Nam.
Khi ngu phe sach Kham đinh Viet su thong giam cuong muc, vua Tu Đuc Nha Nguyen đanh gia Le Loi "mo đuoc nen chinh thong nghin nam, that đang la bac noi got Han Cao To".


Cau noi "Bac truong phu sinh o đoi phai cuu nan lon, lap cong to, luu lai tieng thom ngan nam sau, sao lai chiu hen nhat đe cho nguoi sai khien?" - Đai Viet su ky toan thu


Huyen thoai = Guom than Thuan Thien =

Theo sach Đai Viet thong su, Lam Son thuc luc chep ve nhan vat Le Than, Le Than o lang Muc Son va Le Loi la ban than. Le Than lam nghe đanh ca, co hom quang chai bat đuoc thanh sat, ve đe o goc toi. Mot hom Le Loi toi choi nhan ngay gio cha me cua ban, thay anh sang trong goc nha, đen noi chi thay thanh sat. Le Than moi ke lai cho vua nghe, vua lay mang ve nha, khong mai ma sang, thay chu trien, ghi ro Thuan Thien va chu Loi, biet la guom than troi cho. Hom sau vua bat đuoc chuoi guom o goc cay đa, tra vua guom vua khop. Ve sau Le Than tham gia khoi nghia Lam Son truoc nhat, sau đam nhiem nhung chuc quan quan trong trong trieu đinh Đai Viet. Sau khi đuoi giac Minh ve đuoc mot nam, ngay hom ay Le Loi - bay gio đa la mot vi thien tu - cuoi thuyen rong dao quanh ho Ta-vong truoc kinh thanh. Nhan dip đo, Long quan sai rua vang len đoi lai thanh guom than. Khi chiec thuyen cheo ra giua ho thi tu nhien co mot con rua lon nho đau va mai len khoi lan nuoc xanh. Theo lenh vua, thuyen đi cham lai. Vua đung tren va nhan thay luoi guom đeo ben minh cung đang cu đong. Con rua vang khong so nguoi, nho them nua, tien sat ve phia thuyen vua. No đung noi len tren mat nuoc va noi:

"Be ha hoan guom cho Long quan!"
Nghe noi the nha vua bong hieu ra ben tho tay rut guom ra khoi bao. Chi mot lat thanh guom than roi khoi tay vua bay đen phia rua vang. Nhanh nhu cat, rua ha mieng đop lay ngang luoi. Cho đen khi guom va rua lan xuong, nguoi ta van thay co vet sang le loi duoi mat nuoc ho xanh.
Khi nhung chiec thuyen cua ba quan tien len kip thuyen rong thi vua lien bao ngay cho ho biet:

Đuc Long quan cho chung ta muon thanh guom than đe tru giac Minh. Nay đat nuoc đa thanh binh, Nguoi sai rua lay lai.
Va tu đo, ho bat đau đuoc mang ten la ho Guom hay ho Hoan-kiem.


= Phu nhan ho ly =
Truyen thuyet ke rang thoi quan Lam Son chua manh, Le Loi bi đanh bai, tuong si chay tan tac moi nguoi mot noi. Bi quan Minh đuoi, Le Loi tron vao rung, trong thay xac mot co gai chet tren bai co. Ong rut guom đao tam mot cai huyet chon co gai va cau khan nguoi chet phu ho đe thoat nan.
Quan Minh đuoi toi gan, Le Loi voi tron vao mot goc cay to rong ruot, xung quanh la co moc cao. Quan Minh cho cho suc sao, đanh hoi đen goc cay. Thay cho sua o goc cay, quan Minh đam bua ngon giao vao trong, trung đui Le Loi. Ong voi lay vat ao chui vet mau o mui giao. Quan Minh rut giao ra khong thay gi nhung cho van sua. Quan Minh đinh dung lua đot cay thi trong goc cay co con cao trang chay ra, cho san ua theo đuoi bat. Quan Minh tuong la cho sua vi con cao nen bo đi.
Le Loi thoat nan, cho rang linh hon nguoi con gai đa chet hoa thanh cao cuu minh. Ong đen nam mo co gai vai ta. Sau nay len ngoi vua, ong truy tang co gai la Ho ly phu nhan.
Cu the cho truyen thuyet tren, than tich đen Mau Thuong cho biet trong mot tran đanh Le Loi bi giac đuoi toi khu vuc Đong Giao - Tam Điep thi gap xac mot nguoi phu nu đa bi moi xong, vua voi lay đat lap ma khong đe y quan giac đa đuoi toi gan. Tinh the cap bach vua voi nap vao goc cay đa rat to o gan đo. Giac co con cho san rat gioi tim nguoi, tran đanh nao chung cung cho cho đi theo va chua khi nao no tim sai. Đen gan goc cay đa noi vua Le Loi đang nap, bat ngo tu trong goc đa co mot con cao chay ra, đanh lac huong quan đich; nho vay vua Le Loi đuoc cuu. Vua cho rang chinh vong hon cua nguoi phu nu vua đuoc nha Vua lap đa hoa thanh con cao đe cuu minh nen cho quan lap đen tho đat hieu cho co gai la "Bach Dien Son Tinh cong chua" đe ghi nho on cuu mang. Tu đo nhan dan trong vung Tam Điep truyen tung nhau va đen đay le rat đong, đen thuoc đia phan thon Tan Thuong xa Quang Son nen thuong goi la đen Mau thuong, hien nay van con o thanh pho Tam Điep.
Cuoi the ky 18, Pham Đinh Ho xac minh viec nha Le trung hung đa lam tuong tho an nhan cua Le Thai To trong san trieu đinh Le - Trinh:

Nhung buoi chau trong đien khong bi ngan cam nguoi ngoai vao xem. Ta khi nho thuong hay vao san rong, thay ben vo ban co đat pho tuong "Ho quoc phu nhan". Tuong ay đau nguoi than ho ly, dang rat đep, hinh dung mot thieu nu bui toc, cai tram.


Gia đinh = To tien =
Tang to phu: Le Hoi đuoc truy ton lam Thuong To Cao Minh Hoang đe. Theo Đai Viet thong su, Le Hoi la nguoi tinh tinh chat phac, ngay thang, mot lan đi du ngoan thay đat Lam Son co khi đat tot ben doi nha ve đo, tu cay cay ruong vuon, ba nam thanh san nghiep. Cac đoi sau noi nghiep lam quan truong mot phuong, đe nghiep cua ho Le bat đau tu đay.
Tang to mau: Nguyen Thi Ngoc Duyen, đuoc truy ton Pho Tu Cao Minh Hoang hau.
Ong noi: Le Đinh, đuoc truy ton la Hien To Chieu Đuc Chi Nhan Trach Hoang đe, noi co nghiep cua cha, trong nha co hang nghin toi to, co long yeu nguoi, xa gan đeu quy phu.
Ba noi: Nguyen Quach, đuoc truy ton la Hien Tu Gia Thuc Kham Thuan Trach Hoang hau. Hai ong ba sinh đuoc hai con trai: con truong Le Tong va Le Khoang (cha cua Le Loi)
Ca 4 nguoi tren đeu co mo tang tai Loi Vien, thon Hao Luong.


= Cha me, anh em =
Than phu: Le Khoang đuoc truy ton la Tuyen To Hien Van Due Triet Phuc Hoang đe. Gio ngay 17/10 am lich, tang tai lang Phat Hoang, đong Chieu Nghi.
Than mau: Trinh Ngoc Thuong, nguoi sach Chu Son, đuoc truy ton la Trinh Tu Y Van Trang Hien Phuc Hoang hau. Gio ngay 17/10 am lich, tang tai lang Bach Thach, thon Chieu Thi. Ong ba sinh đuoc ba con trai la Le Hoc, Le Tru, Le Loi va ba con gai la Ngoc Ta, Ngoc Vinh, Ngoc Tien.
Le Hoc, đuoc truy tang la Chieu Hieu Đai vuong. Ong co con trai la Tuong quoc Le Thach tham gia khoi nghia Lam Son, do ham đuoi theo quan đich trung phai ten ma chet, đuoc truy tang lam Nhap noi kiem hieu Thai uy Binh chuong quan quoc trong su, phong lam Trung Vu Đai vuong.
Le Tru, đuoc ton la Lam quoc cong, ve sau đuoc ton la Hoang Du vuong. Con trai ong la Khai quoc cong than Ki Lan Ho ve tuong quan Le Khoi. Ve sau chau 6 đoi la Le Duy Bang đuoc lap noi ngoi nha Le Trung hung, tuc la Le Anh Tong.


= Vo =
Vua Le Thai To khong lap chinh that (vo ca hay vuong hau, hoang hau), su sach ghi chep lai co cac ba:

Than phi Trinh Thi Ngoc Lu, nguoi trang Bai Đo, huyen Loi Duong, phu Thien Thien, tran Thanh Hoa, la nguoi vo đau tien cua Thai To, than mau cua Quan Ai Vuong Le Tu Te, mat nam Thai Hoa (1443-1453) thoi vua Le Nhan Tong.
Cung Tu Cao Hoang hau Pham Thi Ngoc Tran. Ba sinh ra Le Nguyen Long vao nam 1423, sau tro thanh Le Thai Tong. Ba mat khi Nguyen Long đuoc 3 tuoi.
Hue phi Pham Thi Nghieu (? - 1441), ba khong co con. Ba đuoc vua Thai Tong ton lam Hue phi, sau bi đang gian lua doi, muu phe lap vua. Nha vua Thai Tong ben cho ba ve Lam Kinh coi giu Vinh Lang, do van oan than nen nha vua cho đinh than luan toi, cho đuoc chet.
Trinh Thuc phi Tran Thi Ngoc Hien, la Huy Chan cong chua nha Tran, con gai vua Tran Due Tong.
Cung tan Ngo Thi Ngoc Xuan,chi gai cua Quang Thuc Thai hau Ngo Thi Ngoc Dao-me sinh vua Le Thanh Tong.


= Con cai =
Vua Le Thai To co bon nguoi con la:

Quan Ai vuong Le Tu Te, con cua Trinh Than phi.
Le Thai Tong Le Nguyen Long, con cua Cung Tu Cao Hoang hau.
Cong chua Le Thi Đao Nu, con gai cua Trinh Than phi. Bi giac Minh bat nam 9 tuoi roi đuoc vien noi quan Nha Minh la Ma Ky đem ve nuoi, roi đua ve Yen Kinh tien lam cung ty. Nam 1428, vua sai su sang xin ve. Vua Minh tra loi la cong chua đa mat vi benh đau mua.
Trang Tu Cong chua Le Thi Ngoc Chau, con cua Tran Trinh Thuc phi, đuoc Thai To ga cho Bui Ban, con trai cua tuong Bui Bi. Bui Ban hy sinh trong chien tran voi Chiem Thanh, ba tai gia voi Khoi Quan cong Tran Hong roi xin đi tu.


= Con re =
Nguyen Ba Suong La mot Pho ma Nha Le con trai thu 2 cua Huyen Hau Quy Quan Cong Nguyen Xi.


= Ho hang =
Hai anh em Hien Khanh vuong Đinh Le, Nhap noi Thai pho A Quan hau Đinh Liet la chau ruot cua Le Loi, goi Le Loi bang cau.


Tu lieu dung đe viet bai Đai Viet su ky toan thu Tac gia: Ngo Si Lien va cac su quan thoi quan chu Viet Nam...; Nha Xuat ban Thoi đai, 2013.
Đai Viet thong su, Tac gia Le Quy Đon, Nha Xuat ban Van hoa Thong tin, 2007.
Lich trieu hien chuong loai chi, Tac gia Phan Huy Chu, tap 1, 2, Nha Xuat ban Giao duc, 2006.
Lam Son thuc luc ban Nha Le Sat, Nha Xuat ban KHXH, 2006.
Lam Son thuc luc, Tac gia khong ro, Nha Xuat ban Tan Viet, 1944, Dich gia Mac Bao Than.
Viet su tieu an, Tac gia Ngo Thi Si.
Kham đinh Viet su thong giam cuong muc tac gia Quoc su quan trieu Nguyen, Nha Xuat ban Giao duc, 2008.
Kien van tieu luc, Le Quy Đon, Nha Xuat ban Khoa hoc Xa hoi, 1977.
Hoang Viet van tuyen, tap 3, Tac gia Ton Am Bui Huy Bich, Phu Quoc vu khanh đac trach van hoa xuat ban, 1972.
Minh Thuc luc, Quan he Viet Nam - Trung Quoc the ki XIV-XVII, tap 1, 2, 3 Nha Xuat ban Ha Noi, 2010. Nguoi dich Ho Bach Thao.
Suy ngam ve 20 nam - Mot chop mat cua lich su đau the ky XV (1407 - 1427), Tac gia Nguyen Dien Nien, Nha Xuat ban Tri thuc, 2016.
Đai Nam nhat thong chi Nha Xuat ban Thuan Hoa, 2006.
Vien Su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 3, Nha Xuat ban Khoa hoc Xa hoi
Le Thai Dung (2008), Gio trang su Viet, Nha Xuat ban Đai hoc Quoc gia Ha Noi.
Tran Trong Kim (2010), Viet Nam su luoc Nha Xuat ban Thoi đai.
Cach mang dan toc dan chu nhan dan Viet Nam, Tac gia Truong Chinh, Nha Xuat ban Su that, 1975.
Nam hai di nhan, tac gia Phan Ke Binh, 1930.
Viet Nam van hoa su cuong; soan gia Đao Duy Anh, 1938; in tai Quan Hai tung thu.
Đat nuoc Viet Nam qua cac đoi, Đao Duy Anh, Nha Xuat ban Nha Nam, 2016.
Viet Su tan bien, quyen II, III, Tac gia Pham Van Son, Tu sach su hoc Viet Nam, 1959.


Đoc them Khoi nghia Lam Son, Tac gia Phan Huy Le, Phan Đai Doan, Nha Xuat ban Quan đoi Nhan dan, 2005.
Trung san Lam Son thuc luc, Nha Xuat ban khoa hoc Xa hoi, 1992.
Vu Trung tuy but, Tac gia Pham Đinh Ho, Nha Xuat ban Tre, 1989.
Sun Laichen, Military Technology Transfers From Ming China and The Emergence Of Northern Mainland Southeast Asia (c. 1390-1527), Journal of Southeast Asian Studies, 34.3 (Oct. 2003). Ban dich tieng Viet cua Ngo Bac.
Lich su cua nguoi Viet Nam (A History of the Vietnamese - Cambridge University Press an hanh, New York, 2013).
Chu nghia yeu nuoc thoi Khoi nghia Lam Son, Nha Xuat ban ĐH&THCN, 1984.


Xem them Nha Hau Le
Khoi nghia Lam Son
Hai bai tho khac tren vach nui cua Le Loi
Bia Vinh Lang
Hoi the Lung Nhai
Le Thach
Le Khoi
Đinh Liet
Đinh Le
Nguyen Xi


Chu thich Lien ket ngoai Le Loi (emperor of Vietnam) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Le Thai To tai Tu đien bach khoa Viet Nam
"Nam Huong pagoda and Statue of Le Loi". 1000 Years Thang Long (VietNamPlus). ngay 29 thang 9 nam 2009. Ban goc luu tru ngay 15 thang 2 nam 2019.