Chim lan mo đen hay chim lan lon phuong bac (danh phap hai phan: Gavia immer), la mot loai chim lan lon.


Tu nguyen Gavia la tu trong tieng Latinh đe chi "vit mao bien" (mac du chim lan khong phai la vit mao). Phan thu hai trong ten khoa hoc, immer, co the co lien quan toi cac tu trong tieng Thuy Đien immer va emmer, nghia la tro xam hay đen con lai sau khi chay, am chi toi bo long cua no; hoac lien quan toi tu trong tieng Latinh immergo nghia la nhan chim, hoac immersus nghia la chim xuong.


Đac trung Chim truong thanh co the dai toi 61–100 cm (24-40 inch) ve chieu dai voi sai canh 122–152 cm (4–5 ft), hoi nho hon mot chut so voi chim lan mo trang ("chim lan mo vang"). Trong luong dao đong trong khoang tu 1,6 toi 8 kg (3,6 toi 17,6 pao). Trung binh mot con chim lan mo đen dai 81 cm (32 inch), sai canh 136 cm (54 inch) va can nang khoang 4,1 kg (9 pao).
Chim lan mo đen sinh san tai Canada, cac khu vuc tai mien bac Hoa Ky, Greenland va Alaska. Co mot quan the nho (khoang 3.000 đoi) tai Iceland. Trong mot so truong hop chung co the sinh san toi tan mien vien bac cua Scotland. Thuan thuc sinh duc khi đat 2 nam tuoi, song toi 20+ nam. Chim mai đe 1-3 trung trong cac u bun đat va cay co rong, gan voi mat nuoc. Ca chim bo lan chim me đeu xay to, ap trung va cham soc chim non. Mua sinh san tu thang 5 tro đi, khi ket thuc lu mua xuan do bang tuyet tan.
Loai nay tru đong tai cac vung duyen hai hay tren cac ho lon tai mot khu vuc rong lon hon, bao gom vung duyen hai phia tay chau Au va đao Anh cung nhu tai tay va tay nam Bac My.
Chim truong thanh khi vao mua sinh san co bo long voi đau đen, bung trang, lop long phu lung va hong mau đen-trang hinh ban co. Bo long khi khong phai mua sinh san co mau hoi nau, voi cam va truoc co mau trang. Mo mau lam-đen, nam ngang. Mau va tu the cua mo la đac điem phan biet voi chim lan mo trang.
Loai nay, giong nhu moi loai chim lan khac, la chuyen gia an ca, chung co the lan sau toi 60 m (200 feet) khi san moi. Cac loai thuc an nuoc ngot bao gom ca cho, ca pecca, ca thai duong, ca hoi va ca lu; cac loai thuc an nuoc man bao gom ca ro bien, ca bon, ca hoi nau va ca trich.
Loai chim nay can mot khoang cach lon đe lay đong luong khi cat canh va tro nen vung ve khi đau tren mat đat. Su vung ve nay la do hai chan cua no nam o phia sau cua than: đay la ly tuong cho viec lan nhung lai khong phu hop cho viec đi lai. Khi đau xuong mat nuoc, chung la doc theo phan bung đe cham lai, chu khong phai tren cac chan, do chung o qua xa ve phia sau than. Chung boi loi tot tren mat nuoc, lan khoe va co the bay xa hang tram kilomet đe di tru. Khi bay, co cua chung keo dai ra, hai chan xuoi ve phia sau, thuong kem theo tieng keu co ve co giai đieu đac biet, co the dung tieng keu nay đe nhan ra mot con chim lan đang bay.
Chim lan thuong lam to tren cac hon đao, noi nhung loai san moi thong thuong kho co the tiep can chung. Tuy nhien, trung va chim non cung hay bi mong bien, qua, gau truc My, chon hoi, chon vizon, cao, rua ca sau va cac loai ca lon an thit. Chim truong thanh it khi bi san bat, nhung đoi khi bi rai ca bien (khi tru đong) va o bien đau trang an thit. Ung bien cung quay nhieu chim lan, nhung co le la đe cuop thuc an chu khong phai san chung lam moi. Khi cac loai san moi đen gan chim lan hay to cua chung, chim lan đoi khi tan cong nhung con vat nay bang cach lao toi va co gang mo vao bung, lung, co hay gay chung.


Bao ton Loai chim nay đa bien mat khoi mot so ho tai mien đong Bac My do cac tac đong cua mua axit va o nhiem, cung nhu ngo đoc chi tu chi buoc luoi đanh ca va o nhiem thuy ngan tu nuoc thai cong nghiep. Cac nen tang noi nhan tao giup chim lan lam to cung đuoc tao ra tai mot so ho đe giam anh huong cua su thay đoi muc nuoc tu cac hoat đong cua con nguoi nhu tao đap ngan nuoc.
Chim lan mo đen la mot trong so cac loai ma Hiep đinh bao ton chim nuoc Phi-A Au (AEWA) đuoc ap dung.


Truyen thuyet va bieu tuong Loai chim lan nay rat noi tieng tai Canada, hinh anh cua no xuat hien tren đong tien xu menh gia 1 CAD (loonie) cung nhu trong cac xe ri truoc đay cua đong tien giay 20 CAD. No cung la chim bieu tuong cua tinh Ontario (Canada) va tieu bang Minnesota (Hoa Ky).
Tieng keu va be ngoai cua chim lan mo đen lam cho no tro thanh noi bat trong mot so truyen co tich cua tho dan Bac My. Chung bao gom cau chuyen ve con chim lan tao ra the gioi trong truyenn ke cua nguoi Chippewa; truyen xaga cua nguoi Micmac mieu ta Kwee-moo, con chim lan la su gia đac biet cua Glooscap, vi anh hung cua bo lac; cac bo lac ban xu tai British Columbia tin rang khi loai nay chim nay keu nhieu thi troi se mua hay tham chi la mang lai mua; va truyen ke ve vong co cua chim lan xuat hien trong nhieu phien ban co tich cua cac bo lac vung duyen hai Thai Binh Duong o Bac My. Cac ten goi trong truyen thuyet bao gom chim lan lon, chim lan mo đen, chim goi dong, chim lan, chim đau xanh, vit guinea, chim lan vong co v.v.
Chim lan mo đen cung đuoc nhac toi trong tieu thuyet danh cho thieu nhi "Great Northern?" cua Arthur Ransome.


Chu thich Tham khao Appleby, R. H. (1986). "Identification of divers in immature and winter plumages". British Birds. Quyen 79 so 8. S. C. Madge, Killian Mullarney. tr. 365–391.


Lien ket ngoai BTO BirdFacts — Chim lan mo đen
Chim lan mo đen Luu tru ngay 23 thang 2 nam 2010 tai Wayback Machine
Cac con tem co hinh anh chim lan mo đen
Video ve chim lan mo đen tren Internet Bird Collection
DigiMorph.org — Hinh chup cat lop hop so chim lan mo đen
Chim lan mo đen tren Animal Diversity Web
Chim lan mo đen tren USGS
Thong tin ve chim lan mo đen tai Phong thi nghiem đieu hoc Cornell
South Dakota Birds — Thong tin va anh chim lan mo đen
Hinh anh tai Flicker