Hop chung quoc Hoa Ky (tieng Anh: The United States of America, United States of America, USA), goi tat la Hoa Ky (tieng Anh: United States, US hoac U.S., n.đ. 'Hop chung quoc') hay My (tieng Anh: America), la mot quoc gia o chau My, nam tai Tay Ban cau, lanh tho bao gom 50 tieu bang va mot đac khu lien bang (trong đo co 48 tieu bang luc đia). Hoa Ky nam o giua Bac My voi Thai Binh Duong o phia tay, Đai Tay Duong o phia đong, Canada o phia bac va Mexico o phia nam. Tieu bang Alaska nam trong vung tay bac cua luc đia Bac My, giap voi Canada o phia đong va Nga o phia tay qua eo bien Bering. Tieu bang Hawaii nam giua Thai Binh Duong. Hoa Ky co 14 vung lanh tho truc thuoc nam rai rac trong vung bien Caribe cung 326 Biet khu tho dan chau My.
Voi 3,8 trieu dam vuong (9,8 trieu km²) va hon 300 trieu nguoi, Hoa Ky la quoc gia lon thu 3 ve tong dien tich cung nhu thu 3 ve quy mo dan so. Hoa Ky la quoc gia cua nguoi nhap cu.
Hoa Ky đuoc thanh lap voi 13 thuoc đia cua Đe quoc Anh nam doc theo bo bien Đai Tay Duong. Sau khi tuyen bo tro thanh cac tieu bang đoc lap, 13 cuu thuoc đia đua ra tuyen ngon đoc lap vao ngay 4 thang 7 nam 1776 va đanh bai nguoi Anh trong chien tranh Cach mang My, đay la cuoc chien tranh thuoc đia gianh đoc lap thanh cong đau tien trong lich su. Hoi nghi Lien bang quyet đinh su dung ban Hien phap Hoa Ky vao ngay 17 thang 9 nam 1787. Viec thong qua ban hien phap nay mot nam sau đo đa bien cac cuu thuoc đia thanh mot phan cua nuoc cong hoa chung duy nhat. Đao luat nhan quyen Hoa Ky gom 10 tu chinh an hien phap đuoc thong qua nam 1791. Sau khi gianh đoc lap, theo hoc thuyet Van menh hien nhien, Hoa Ky bat đau cong cuoc đanh đuoi nguoi da đo ban đia va mo rong lanh tho manh me tren khap Bac My trong suot the ky 19. Noi chien Hoa Ky ket thuc đa cham dut che đo no le cung nhu su chia re tu tuong. Đen cuoi the ky 19, Hoa Ky đa mo rong anh huong len toan bo Thai Binh Duong va tro thanh nen kinh te lon nhat the gioi tu đo toi nay. Chien thang trong chien tranh voi Tay Ban Nha cung chien tranh the gioi thu nhat đa xac đinh vi the đai cuong quoc cua Hoa Ky. Thang loi trong chien tranh the gioi thu hai va chien tranh Lanh tiep tuc khang đinh va giu vung vi the sieu cuong cua quoc gia nay.
Hoa Ky la nuoc phat trien, thanh vien cua nhieu to chuc quoc te nhu Lien Hop Quoc, NATO, G7, G20, Cau lac bo Paris,... Nen kinh te Hoa Ky lon nhat the gioi theo GDP danh nghia, xep thu hai theo suc mua tuong đuong. Hoa Ky co chi so phat trien con nguoi rat cao, đung hang nhat ve tong gia tri thuong hieu quoc gia, hang nhi trong bao cao canh tranh toan cau, hang 17 ve chi so tu do kinh te, hang nhat ve ngan sach quoc phong, va co so luong ty phu nhieu nhat the gioi. Hoa Ky đi đau trong kham pha vu tru, la quoc gia đau tien đua con nguoi len Mat trang cung nhu so huu vu khi hat nhan. Hoa Ky co so luong cong dan va to chuc đoat nhieu giai Nobel nhat trong lich su. Van hoa Hoa Ky thong qua khoa hoc cong nghe, phim anh, am nhac, tro choi đien tu,... co anh huong tren toan cau.
Du vay, Hoa Ky cung phai đoi mat voi nhung thach thuc nhu quan ly sung đan, nhap cu bat hop phap va chi phi y te đat đo.


Ten goi = Ten tieng Anh =
Ten tieng Anh đay đu cua nuoc My la United States of America, xuat hien lan đau tien vao nam 1776, luc nay chi moi co 13 bang đau tien. Ngay nay, Hoa Ky gom 50 bang, Đac khu Columbia truc thuoc lien bang, 326 Biet khu tho dan chau My va mot so lanh tho hai ngoai. Cach viet tat thong thuong cua United States of America gom co United States, U.S. va U.S.A. Cac ten thong tuc cho quoc gia nay bao gom thuat tu thuong su dung la America (My) hay la the States. Thuat tu Americas đe chi cac vung đat Tay ban cau đuoc đat vao đau the ky XVI theo ten cua nha tham hiem kiem chuyen gia ve ban đo nguoi Y la Amerigo Vespucci (9 thang 3 nam 1454 - 22 thang 2 nam 1512). Ten đay đu cua quoc gia nay lan đau tien đuoc dung chinh thuc trong Tuyen ngon Đoc lap nhu sau "Tuyen ngon nhat tri đong thuan cua 13 tieu bang Hop chung quoc Hoa Ky" đuoc "Cac đai bieu cua Hop chung quoc Hoa Ky" chap thuan ngay 4 thang 7 nam 1776. Ten hien tai đuoc khang đinh mot lan nua vao ngay 15 thang 11 nam 1777 khi Đe Nhi Quoc hoi Luc đia chap thuan Nhung Đieu khoan Lien hiep. Đieu khoan đau phat bieu nhu sau "Kieu lien bang nay se la The United States of America."
Ten Columbia cung co mot thoi la ten thong dung đe chi chau My va Hoa Ky. No đuoc lay ra tu ten cua Christopher Columbus, nguoi kham pha ra chau My va ten nay xuat hien trong ten District of Columbia (chinh la thu đo Washington D.C. cua Hoa Ky). Hinh tuong Columbia voi đac điem cua mot nguoi phu nu xuat hien tren mot so tai lieu chinh thuc, bao gom mot so loai tien cua Hoa Ky. Cach thong thuong đe noi đen mot cong dan Hoa Ky la dung tu nguoi My (American).


= Ten tieng Viet =
Trong tieng Viet đuong đai, nuoc My co hai cach goi chinh la My va Hoa Ky. Ten goi My đuoc su dung rong rai trong ca khau ngu lan van viet tieng Viet. Trong ten tieng Viet cua mot so thu co lien quan đen My, chang han nhu trong ten goi đo la My, nuoc My hau nhu luon đuoc goi la My, chu khong goi la Hoa Ky. Thay the My trong cac ten goi nay bang Hoa Ky se tao ra ten goi khien nguoi ban ngu tieng Viet cam thay ky quac. Hoa Ky la ten chinh thuc thuong đuoc su dung trong cac van ban hanh chinh hay hoc thuat. Phien ban tieng Viet website Đai su quan Hoa Ky tai Ha Noi dung ten goi Hoa Ky.


 Hoa Ky  Ten goi Hoa Ky trong tieng Viet bat nguon tu chu Han "花旗", la mot trong so nhieu ten goi co hien khong con đuoc su dung trong tieng Trung nua cua nuoc My. Ten goi nay ra đoi vao nam 1784. Trong nam nay, con tau co ten goi la Hoang hau Trung Quoc (tieng Anh: Empress of China) toi Quang Chau. Con tau nay la thuong thuyen My đau tien đen Trung Quoc. Trong cam nhan cua nguoi dan Quang Chau, nhung hinh sao "☆" nam o goc trai la co My giong nhu la hinh bong hoa (khai niem ☆ goi la ngoi sao khi đo chua co). Ho ben goi co My la "花旗" hoa ky (nghia mat chu la "co hoa"), goi xu co "co hoa" la "花旗國" Hoa Ky quoc ("nuoc co hoa"). Ve sau, trong tieng Han, "花旗" Hoa Ky khong can phai co tu "國" quoc o đang sau cung co the dung đe chi nuoc My. Vi Hoa Ky co nghia mat chu la "co hoa" nen đoi khi trong sach bao tieng Viet nuoc My đuoc goi la xu co hoa.
Tai Trung Quoc, Hoa Ky chua bao gio la ten goi chinh thuc cua nuoc My. Ten goi tieng Viet Hop chung quoc Hoa Ky neu dich sat nghia tung tu mot sang Trung van thi se la "花旗合眾國" Hoa Ky hop chung quoc. Trong tieng Han, nuoc My chua tung đuoc goi nhu vay.
Truoc đay tai mien Nam Viet Nam, co le vi tap tuc huy ky chu "Hoa" (ten ba Ho Thi Hoa) nen nguoi ta cung goi va viet la Hue Ky.


 My  Ten goi My trong tieng Viet đuoc lay tu am tiet đau tien trong ten goi My quoc. Ten goi My quoc thi bat nguon tu chu han "美國" (My quoc). Nhung nguoi su dung tieng Han đa tao ra ten goi tat chi co hai am tiet cho mot so quoc gia bang cach lay am tiet đau tien trong ten goi dai hon, co nhieu am tiet hon cua quoc gia đo đem ghep voi tu "國" quoc, nghia la "nuoc, quoc gia". Cac ten goi "法國" Phap quoc (goi tat cua "法蘭西" Phap Lan Tay), "德國" Đuc quoc (goi tat cua "德意志" Đuc Y Chi), "美國" My quoc, ten goi tat trong tieng Han cua Phap, Đuc, My, đeu đuoc tao ra theo cach nay. Ten tieng Han goi tat hai am tiet co am tiet cuoi la quoc cua mot so quoc gia sau khi đuoc tieng Viet vay muon đa dan dan bi bo đi am tiet quoc o cuoi, chi giu lai am tiet đau, Phap quoc, Đuc quoc, My quoc tro thanh Phap, Đuc, My.
Bang tieng Trung, "A-me-ri-ca" đuoc phien am thanh "Ya mei li jia", chu Han viet la 亚美利加 (A my loi gia). Nhung do trung voi ten chau My, nen nguoi Trung Quoc lay tinh tu so huu "American", bo chu "A" con lai "me-ri-can" đuoc phien am thanh "mei li jian", chu Han viet la 美利堅 (My loi kien). Do đo hien nay, quoc hieu đay đu (The United States of America) cua nuoc My đuoc dich sang tieng Trung Quoc la "My Loi Kien hop chung quoc" (美利堅合眾國 - Mei li jian he zhong guo), goi tat la "My quoc" (美國 - Mei guo). Trong ban tieng Trung cua "Đieu uoc Vong Ha", mot hiep uoc bat binh đang đuoc My va Trung Quoc ky ket nam 1844, nuoc My đuoc goi la "A My Ly Gia chau đai hop chung quoc" (亞美理駕洲大合眾國). "Hop chung quoc" (合眾國) mang y la quoc gia do nhieu tieu bang lien hop lai ma thanh (The United States), "chung" (眾) trong "quan chung, chung toi" o đay co nghia la "nhieu", nhung nguoi Viet hay bi nham thanh đieu sang chu "chung" (種) trong "chung toc", nen nhieu khi bi goi nham thanh "hop chung quoc" vi nhieu nguoi cho no mang nghia la quoc gia do nhieu chung toc hop thanh. Tuy nhien cach goi nay khong chinh xac, ban than quoc hieu Hoa Ky la "The United States of America" cung khong co tu nao đe cap đen chung toc nhu tu "race".


 Ten goi co  Su nha Nguyen, Đai Nam thuc luc chinh bien vao the ky XIX con phien am ten nuoc nay la "My Loi Kien", "Ma Ly Can" va "Nha Di Ly" (thong qua tieng Phap: Etats-Unis).


Lich su = Tho dan chau My va nguoi di cu tu chau Au =

Nhung tho dan cua Hoa Ky luc đia, ke ca tho dan Alaska, đa di cu tu mien Bac chau A sang bang viec loi dung su đong bang tren vung bien thuoc giao điem cua Nga va bang Alaska. Ho bat đau di cu sang chau My it nhat la 12.000 nam va co the xa nhat la 40.000 nam truoc đay. Mot so cong đong ban tho trong thoi ky tien Colombo đa phat trien nong nghiep tien tien, đai kien truc, va nhung xa hoi cap tieu quoc. Nha tham hiem Christopher Columbus đen Puerto Rico ngay 19 thang 11 nam 1493 va đa tiep xuc lan đau tien voi nhung nguoi tho dan chau My. Nhung nam sau đo, đa so tho dan chau My bi benh dich A Au giet chet.
Nguoi Tay Ban Nha thiet lap cac thuoc đia chau Au som nhat tren đat lien tai vung ma bay gio la Florida. Sau đo, cac khu đinh cu Tay Ban Nha trong mien Tay Nam Hoa Ky ngay nay đa thu hut hang ngan nguoi khap Mexico. Nhung thuong buon da thu nguoi Phap thiet lap cac tien tram cua Tan Phap quanh Ngu Đai Ho. Cac khu đinh cu thanh cong ban đau cua nguoi Anh la Thuoc đia Virginia o Jamestown nam 1607 va Thuoc đia Plymouth nam 1620. Viec thiet lap Thuoc đia Vinh Massachusetts nam 1628 tao ra mot lan song di dan; đen nam 1634, New England đa co khoang 10.000 nguoi theo Thanh giao đinh cu. Giua cuoi thap nien 1610 va cuoc cach mang, nguoi Anh đa đua khoang 50.000 toi pham đen cac thuoc đia My cua ho. Bat đau nam 1614, Ha Lan đa thiet lap cac khu đinh cu doc theo ha luu song Hudson, gom co Tan Amsterdam tren đao Manhattan. Khu đinh cu nho Tan Thuy Đien đuoc thiet lap doc theo Song Delaware nam 1638 sau đo bi nguoi Ha Lan chiem vao nam 1655.
Trong cuoc Chien tranh Phap va tho dan chau My, Vuong quoc Anh đa thua co gianh lay Canada tu tay nguoi Phap, nhung dan chung noi tieng Phap van đuoc tu do ve chinh tri va tach biet khoi cac thuoc đia o phia Nam. Nam 1674, nguoi Anh đa chiem đuoc cac cuu thuoc đia cua Ha Lan trong Chien tranh Anh–Ha Lan; tinh Tan Ha Lan bi đoi ten thanh New York. Voi viec phan chia Carolinas nam 1729 va thuoc đia hoa Georgia nam 1732; 13 thuoc đia cua Anh, ma sau nay tro thanh Hoa Ky, đuoc thanh lap. Tat ca đeu co chinh quyen thuoc đia va đia phuong cung voi bau cu mo rong cho đa so đan ong tu do. Tat ca thuoc đia đeu hop phap hoa viec buon ban no le chau Phi. Voi ty le sinh san cao va tu vong thap, cong them viec di dan moi đen đeu đan, cac thuoc đia đa tang gap đoi dan so sau moi 25 nam. Phong trao chan hung đuc tin cua tin huu Co Đoc trong thap nien 1730 va thap nien 1740 đuoc biet đen la Đai Tinh thuc đa khien cho dan chung quan tam đen ca ton giao va su tu do tin nguong. Vao nam 1770, cac thuoc đia co so nguoi Anh giao ngay gia tang len đen khoang 3 trieu nguoi, bang khoang nua dan so cua Vuong quoc Anh vao luc đo. Mac du cac thuoc đia chiu thue do Anh đe ra nhung ho khong co mot đai dien nao trong Quoc hoi Vuong quoc Anh.


= Gianh đoc lap =

Cang thang giua muoi ba thuoc đia My va nguoi Anh trong giai đoan cach mang trong thap nien 1760 va đau thap nien 1770 dan đen cuoc Chien tranh Cach mang My no ra ngay 14 thang 6 nam 1775, Đe Nhi Quoc hoi Luc đia hop tai Philadelphia đa thanh lap mot Quan đoi Luc đia duoi quyen chi huy cua Tong Tu lenh Luc quan George Washington đa tuyen bo rang "tat ca con nguoi đuoc sinh ra đeu co quyen binh đang" va đuoc ban cho "mot so quyen bat kha nhuong". Quoc hoi chap thuan ban Tuyen ngon Đoc lap ma phan nhieu la do Thomas Jefferson soan thao, vao ngay 4 thang 7 nam 1776. Nam 1777, Nhung Đieu khoan Lien hiep đuoc chap thuan, thong nhat cac tieu bang duoi mot chinh phu lien bang long leo ma hoat đong cho đen nam 1788. Khoang 70.000–80.000 nguoi trung thanh voi Vuong mien Anh đao thoat khoi cac tieu bang noi day, nhieu nguoi đen Nova Scotia va nhung vung Vuong quoc Anh moi chiem đuoc tai Canada. Nguoi ban tho My bi chia re vi lien minh voi hai phia đoi nghich đa sat canh ben phia cua minh tren mat tran phia tay cua cuoc chien.
Sau khi cac luc luong My voi su giup đo cua Phap đanh bai quan đoi Anh, Vuong quoc Anh cong nhan chu quyen cua muoi ba tieu bang vao nam 1783. Mot hoi nghi hien phap đuoc to chuc nam 1787 boi nhung nguoi muon thanh lap mot chinh phu quoc gia manh hon voi quyen luc tren cac tieu bang. Vao thang 6 nam 1788, 9 tieu bang đa thong qua ban Hien phap Hoa Ky, tuyen bo thanh lap mot chinh phu moi. Moi bang tu nguyen chap nhan su lien ket nhung đong thoi van giu tu do trong nhieu linh vuc. Ho hoa nhap vao cong đong nhung khong tu bo ban sac cua minh. Nhung nguoi sang lap Hoa Ky đa soan thao Hien phap dua tren nhung tu tuong cap tien nay sinh trong phong trao Khai sang tai chau Au bao gom nhung ly tuong cua chu nghia tu do cung voi y tuong ve mot chinh the đai dien ton tai duoi hinh thuc nen cong hoa dan cu. Nuoc My la quoc gia đoc đao vi no khong đuoc sinh ra tu mot qua trinh lich su lau dai nhu cac nuoc khac ma tu nhung y tuong chinh tri va triet hoc. Thuong va Ha vien đau tien cua cong hoa va Tong thong George Washington nham chuc nam 1789. Thanh pho New York la thu đo lien bang khoang 1 nam truoc khi chinh phu di chuyen đen Philadelphia. Nam 1791, cac tieu bang thong qua Đao luat Nhan quyen, đo la muoi tu chinh an Hien phap nghiem cam viec han che cua lien bang đoi voi cac quyen tu do ca nhan va bao đam mot so bao ve ve phap ly. Thai đo đoi voi che đo no le dan dan co thay đoi; mot đieu khoan trong Hien phap noi đen su bao đam buon ban no le chau Phi chi ton tai đen nam 1808. Cac tieu bang mien Bac bai bo che đo no le giua nam 1780 va nam 1804, đe lai cac tieu bang voi che đo no le o mien Nam. Nam 1800, chinh phu lien bang di chuyen đen Washington, D.C. moi thanh lap.


= Mo rong lanh tho ve phia Tay =


 Cac thuong vu va thau tom lanh tho  Khi moi thanh lap, Hoa Ky khong phai la nuoc ung ho chu nghia đe quoc, tham chi nguoi dan Hoa Ky con co tinh than chong chu nghia thuc dan do ho tung la thuoc đia cua Anh. Nhung trong mot so thoi điem lich su, Hoa Ky đa đi xam chiem đat đai nuoc khac. Hoa Ky co nhu cau mo rong lanh tho va chiem linh thi truong moi, tuy nhien, du luan trong nuoc chong lai viec ho se tro thanh mot nuoc đe quoc trong khi Hoa Ky co đay đu đieu kien tro thanh mot đe quoc. Chinh vi vay, Chinh phu Hoa Ky phai thuc hien banh truong lanh tho mot cach am tham, kheo leo đe vua thoa man nhu cau cua nen kinh te vua khong bi du luan chi trich. Su banh truong nay đoi khi đuoc Chinh phu Hoa Ky giai thich bang su menh "cuu the gioi" đe lam yen long dan chung. Nguoi My đa đen cac vung Texas, New Mexico, California đe lap nghiep, sau đo Chinh phu My chinh phuc cac vung đat nay bang quan su. Nuoc My cung lay co bao ve nhung doanh nhan kinh doanh tai Samoa, Hawaii đe chiem nhung quan đao nay.

Viec mua vung đat Louisiana, lanh tho ma Phap tuyen bo chu quyen, đuoc thuc hien duoi thoi Tong thong Thomas Jefferson nam 1803 đa thuc su lam tang gap đoi dien tich Hoa Ky. Chien tranh nam 1812, no ra giua Hoa Ky va Anh vi nhieu bat đong, đa khong phan thang bai, nhung cung đong thoi lam gia tang chu nghia quoc gia cua nguoi My. Mot loat cac cuoc tien cong quan su cua Hoa Ky vao Florida đua đen viec Tay Ban Nha nhuong lai vung đat Florida va nhieu lanh tho duyen hai Vinh Mexico khac cho Hoa Ky nam 1819. Hoa Ky sap nhap Cong hoa Texas nam 1845. Khai niem ve Van menh hien nhien (Manifest Destiny) rat pho bien đoi voi cong chung trong suot thoi ky nay.Nam 1845, Hoa Ky đe doa chien tranh voi Vuong quoc Anh đe tranh gianh quyen loi tai vung Tay Bac. Hiep uoc Oregon voi Anh nam 1846 đua đen viec Hoa Ky kiem soat vung ma ngay nay la tay bac Hoa Ky. Chien thang cua Hoa Ky trong Chien tranh Mexico – My nam 1848 đua đen viec Mexico buoc phai ky Hoa uoc bat binh đang Guadalupe Hidalgo, ho phai trao cho My vung California va phan nhieu nhung vung đat ma ngay nay la bang Texas. My con gay ap luc ep Mexico phai ban vung đat Mexican Cession (ngay nay la vung tay nam Hoa Ky) tru phu cho My voi gia chi 15 trieu USD. Nam 1853, đe lam mot du an đuong ray xe lua, My lai ep Mexico ban re lanh tho o mot vung đat tiem nang giap ranh bien gioi Hoa Ky – Mexico, voi gia 10 trieu USD. Vung nay ngay nay la phia Nam Arizona va Tay Nam New Mexico.
Tong cong My đa gianh đuoc gan 3 trieu km² sau cac cuoc chien voi Mexico, tren cac lanh tho đo đa thanh lap 6 bang moi cua nuoc My (California, mot nua bang New Mexico, hau het Arizona, Nevada va mot phan cua bang Utah va Colorado). Lanh tho Mexico vao nam 1821 rong 4.925.283 km², nhung sau khi bi Hoa Ky chiem nhieu vung đat, đa thu hep lai chi con 1.972.550 km² nhu ngay nay.
Sau đo, Hoa Ky tiep tuc mo rong lanh tho ra Thai Binh Duong. Trong cuoc chien voi Tay Ban Nha nam 1898, My chien thang va đuoc chuyen nhuong quyen so huu Philippines, Cuba, đao Guam va Puerto Rico – cac thuoc đia cua Tay Ban Nha. Vuong quoc Hawaii co lien he gan gui voi Hoa Ky qua viec giao thuong va cong tac truyen giao vao thap nien 1880. Nam 1893, cac nha lanh đao thuong mai My đa lat đo nu hoang cua Hawaii va tim cach sap nhap lanh tho nay vao Hoa Ky. Quan đao Hawaii chinh thuc tro thanh mot lanh tho cua Hoa Ky vao nam 1900. Lanh tho Hawaii tro thanh tieu bang thu 50 cua Hoa Ky.


 Chien tranh voi nguoi da đo ban xu  Con sot vang California 1848–1849 cang hap dan di dan ve mien Tay. Cac đuong sat moi xay dung tao cho nguoi đinh cu de dang di chuyen khap noi hon nhung lam gia tang cac cuoc xung đot voi nguoi tho dan Chau My. Tren nua the ky, co đen 40 trieu bo rung bison, thuong đuoc goi la trau, bi giet đe lay da va thit, va giup cho viec mo rong cac tuyen đuong sat. Viec mat mat qua nhieu bo rung bison, von la mot nguon kinh te, thuc pham chinh cua nhung nguoi tho dan My tai vung đong bang, la mot cu đanh song con vao nhieu nen van hoa tho dan ban xu va khong gian sinh ton cua ho.
Su hang hai mo rong lanh tho cua nguoi My ve phia tay đa khoi su mot loat cuoc chien tranh voi nguoi ban đia My keo dai cho đen cuoi the ky XIX, khi nhung tho dan da đo chau My bi đuoi khoi đat đai cua ho. Tai nhieu noi, nguoi da đo to chuc chien đau chong lai quan My nhung cuoi cung ho van bi đanh bai. Theo bao cao cua Gregory Michno dua theo ho so luu tru quan đoi thi chi trong 40 nam tu 1850 đen 1890, khoang 21.586 nguoi (linh lan thuong dan) bi giet, bi thuong hay bi bat. Theo Russell Thornton thi khoang 45.000 nguoi da đo va 19.000 nguoi da trang bi giet – trong đo co đan ba va tre em cua ca hai ben. 
Nhung quan điem phan bac cho rang khong co mot chinh sach tan diet nao tung đuoc chinh thuc lap ra. Nha su hoc David Cook cho rang: khong the phu nhan nhieu vu tham sat nguoi da đo đa dien ra, nhung đa phan nhung cai chet cua nguoi My ban đia la hau qua cua dich benh ma nguoi Chau Au vo tinh mang toi nhu đau mua va soi.


= Noi chien va ky nghe hoa =

Cang thang giua cac tieu bang mien Bac von phan đoi su chiem huu no le va cac tieu bang mien Nam co che đo no le ngay mot gia tang trong quan he giua chinh phu lien bang va cac chinh quyen tieu bang cung voi nhung cuoc xung đot bao luc ve viec mo rong che đo no le vao cac tieu bang moi thanh lap. Abraham Lincoln, ung vien cua Đang Cong hoa la đang ma phan đong chong chu nghia no le, đuoc bau lam Tong thong nam 1860. Truoc khi ong nham chuc, 7 tieu bang co che đo no le tuyen bo ly khai khoi Hoa Ky va thanh lap Lien minh cac tieu bang mien nam Hoa Ky. Chinh phu lien bang luon cho rang viec ly khai la bat hop phap, va khi quan Lien minh tan cong Đon Sumter, Noi chien Hoa Ky bat đau va them 4 tieu bang co che đo no le gia nhap Lien minh. Lien bang tra tu do cho cac no le thuoc Lien minh khi Quan đoi Lien bang tien qua mien nam. Sau chien thang cua Lien bang nam 1865, ba tu chinh an đuoc them vao Hien phap Hoa Ky bao đam quyen tu do cho gan 4 trieu nguoi My goc chau Phi tung la no le, cho ho quyen cong dan, va cho ho quyen bau cu. Cuoc chien đa ngan ngua su tan ra cua Hoa Ky va ket cuc cua no đa mang đen su gia tang quyen luc đang ke cua chinh phu lien bang.

Sau chien tranh, su kien Tong thong Abraham Lincoln bi am sat đa cap tien hoa chinh sach tai thiet cua Đang Cong hoa nham tai thong nhat va tai kien thiet cac tieu bang mien nam trong luc đo bao đam quyen loi cua nhung nguoi no le moi đuoc tu do. Cuoc tranh cai ket qua bau cu tong thong nam 1876 đuoc giai quyet bang thoa hiep nam 1877 đa ket thuc cong cuoc tai thiet. Luat Jim Crow, nhung luat đia phuong va tieu bang o cac bang mien nam đuoc thong qua chang bao lau sau đo, đa tuoc quyen cong dan cua nhieu nguoi My goc chau Phi bang lap luan cho rang luat bao đam cong bang nhung tach ly giua cac chung toc. Tai mien Bac, đo thi hoa va mot loat di dan ao at chua tung co đa đay nhanh tien đo cong nghiep hoa Hoa Ky. Lan song di dan ton tai cho đen nam 1929 đa cung ung luc luong lao đong cho cac nganh nghe cua Hoa Ky va chuyen đoi nen van hoa My. Bao ve chong thue cao, xay dung ha tang co so quoc gia, va luat le quy đinh moi ve ngan hang đa khuyen khich su phat trien cong nghiep. Viec mua vung đat Alaska nam 1867 tu Nga đa hoan thanh viec mo rong lanh tho Hoa Ky tren luc đia. Tham sat Wounded Knee nam 1890 la xung đot vu trang chinh trong Chien tranh voi nguoi ban tho My. Nam 1893, Vuong quyen cua Vuong quoc Hawaii Thai Binh Duong bi lat đo trong mot cuoc đao chinh do cu dan nguoi My lanh đao; quan đao bi sap nhap vao Hoa Ky nam 1898. Chien thang trong Chien tranh Tay Ban Nha-My cung trong nam đo chung to rang Hoa Ky la mot sieu cuong chinh cua the gioi va ket qua la viec sap nhap Puerto Rico, Guam va Philippines vao Lien bang. Philippines gianh đuoc đoc lap nua the ky sau đo; Puerto Rico va Guam hien van la lanh tho cua Hoa Ky.


= Giua hai cuoc đai chien =

Luc khoi su Chien tranh the gioi thu nhat nam 1914, Hoa Ky van giu the trung lap. Nguoi My co thien cam voi nguoi Anh va nguoi Phap mac du nhieu cong dan, đa so la nguoi Ireland va nguoi Đuc nhap cu, chong lai viec can thiep vao cuoc chien. Nam 1917, Hoa Ky tham chien cung voi phe Hiep Uoc đa lam thay đoi cuc dien theo chieu huong bat loi cho phe Lien minh Trung tam. Do du can thiep vao noi bo cua chau Au, Thuong vien Hoa Ky đa khong thong qua Hoa uoc Versailles đe thanh lap Hoi Quoc Lien. Hoa Ky theo đuoi mot chinh sach cua chu nghia đon phuong co chieu huong chu nghia co lap. Nam 1920, phong trao nu quyen đa gianh đuoc chien thang đe mot tu chinh an hien phap ra đoi cho phep phu nu quyen bau cu. Mot phan vi co nhieu nguoi phuc vu trong chien tranh nen nguoi da đo ban đia My đa gianh đuoc quyen cong dan Hoa Ky theo Đao luat Cong dan danh cho nguoi ban tho My nam 1924.
Trong suot thap nien 1920, Hoa Ky huong đuoc mot thoi ky thinh vuong khong can bang khi loi nhuan cua cac nong trai giam sau thi loi nhuan cua nha may cong nghiep lai tang vot. No gia tang va thi truong chung khoan lam phat đa tao ra su sup đo cua thi truong chung khoan nam 1929 va gay nen Đai khung hoang, cuoc suy thoai kinh te lon nhat trong lich su Hoa Ky. Sau khi đac cu tong thong nam 1932, Franklin Delano Roosevelt đa đoi pho voi tinh trang tren bang mot ke hoach goi la Chinh sach kinh te moi (New Deal). Đo la mot loat cac chinh sach gia tang quyen han can thiep cua chinh phu vao nen kinh te. Bao cat giua thap nien 1930 đa lam cho cac chu trang trai va nong dan My mat trang va khich le mot lan song moi di dan ve mien tay. Kinh te Hoa Ky khong hoi phuc đuoc hoan toan cho đen khi co cuoc huy đong cong nghiep nham ho tro Hoa Ky tham chien trong Chien tranh the gioi thu hai. Hoa Ky, hau nhu trung lap suot thoi gian đau cua cuoc chien sau khi Đuc Quoc xa xam luoc Ba Lan vao thang 9 nam 1939, đa bat đau cung cap cac trang thiet bi quan su cho Đong minh trong thang 3 nam 1941 qua chuong trinh co ten la Lend-Lease (cho thue).
Ngay 7 thang 12 nam 1941, Hoa Ky tham chien chong Phe Truc sau vu tan cong Tran Chau Cang bat ngo cua Nhat Ban. Chien tranh the gioi thu hai tieu hao nhieu tien cua hon bat cu cuoc chien nao trong lich su Hoa Ky, nhung no đa đay manh nen kinh te bang cach cung cap su đau tu von va cong viec lam trong khi đua nhieu phu nu vao thi truong lao đong. Cac hoi nghi cua phe Đong Minh tai Bretton Woods va Yalta đa phac thao ra mot he thong moi cac to chuc lien chinh phu ma đat Hoa Ky va Lien Xo o vi tri trung tam trong nhung van đe nong bong tren the gioi. Khi chien thang đat đuoc tai chau Au, mot hoi nghi quoc te nam 1945 đuoc to chuc tai San Francisco đa cho ra đoi ban Hien chuong Lien Hop Quoc ma đa bat đau co hieu luc sau chien tranh. Hoa Ky la nuoc đau tien phat trien vu khi nguyen tu va đa su dung chung tren hai thanh pho Hiroshima va Nagasaki cua Nhat Ban lan luot vao ngay 6 va 9 thang 8, buoc Nhat Ban phai đau hang vao ngay 2 thang 9, ket thuc Chien tranh the gioi thu hai.


= Chien tranh Lanh =

Hoa Ky va Lien Xo tranh gianh vi the cuong quoc sau Chien tranh the gioi thu hai trong Chien tranh lanh, chi phoi cac van đe quan su cua chau Au bang To chuc Lien phong Bac Đai Tay Duong (NATO) va Hiep uoc Warsaw. Hoa Ky quang ba dan chu tu do va chu nghia tu ban trong khi Lien Xo co vu chu nghia cong san va mot nen kinh te ke hoach tap quyen. Hoa Ky ung ho cac chinh phu co tu tuong chong cong, ke ca nhung che đo đoc tai va Lien Xo cung ung ho nhung chinh phu co lap truong chong chu nghia tu ban, va ca hai tham gia vao cac cuoc chien tranh uy nhiem (Proxy War) tren toan the gioi. Quan đoi Hoa Ky đa đanh nhau voi luc luong Cong hoa Nhan dan Trung Hoa trong Chien tranh Trieu Tien nam 1950–53. Uy ban Ha vien đieu tra ve cac hoat đong chong Hoa Ky đa theo đuoi mot loat cac cuoc đieu tra ve su pha hoai cua thanh phan thien ta tinh nghi khi Thuong nghi si Joseph McCarthy tro thanh nguoi đung đau nhom co thai đo bai cong san o Quoc hoi Hoa Ky.

Lien Xo phong phi thuyen co nguoi lai đau tien nam 1961 khien Hoa Ky phai no luc nang cao trinh đo ve toan hoc va khoa hoc ky thuat. Tong thong John F. Kennedy len tieng rang Hoa Ky phai la nuoc đau tien đua "con nguoi len Mat Trang" va mong muon cua ong đa hoan thanh vao nam 1969. Kennedy cung đoi pho voi mot cuoc đoi đau hat nhan cang thang voi luc luong Xo Viet tai Cuba. Trong luc đo, Hoa Ky trai qua su phat trien kinh te manh me. Mot phong trao nhan quyen lon manh do nhung nguoi My goc chau Phi noi tieng lanh đao, nhu muc su Martin Luther King Jr., đa chong đoi viec tach biet va ky thi đoi voi nguoi da đen dan đen viec bai bo luat Jim Crow. Sau khi John F. Kennedy bi am sat nam 1963, Đao luat Nhan quyen nam 1964 đuoc thong qua duoi thoi Tong thong Lyndon B. Johnson. Johnson va nguoi ke nhiem la Richard Nixon đa mo rong mot cuoc chien tranh uy nhiem (Proxy War) tai Đong Nam A la Chien tranh Viet Nam.Voi ket cuc cua Vu tai tieng Watergate nam 1974, Tong thong Richard Nixon đa tro thanh vi tong thong đau tien cua Hoa Ky tu chuc; ong đuoc Gerald Ford thay the chuc tong thong. Trong thoi chinh phu cua Tong thong Jimmy Carter cuoi thap nien 1970, kinh te cua Hoa Ky trai qua thoi ky đinh lam. Ronald Reagan đac cu tong thong nam 1980 đanh dau mot su chuyen dich ve phia huu (bao thu) trong nen chinh tri My, đuoc phan anh trong nhung muc tieu uu tien ve su dung ngan sach va chinh sach thue. Cuoi thap nien 1980 va trong thap nien 1990, quyen luc cua Lien Xo bi suy yeu dan đen su sup đo cua no. Voi su sup đo cua Lien Xo, My tro thanh sieu cuong duy nhat con lai tren the gioi.
Sau chien tranh the gioi thu II, truoc xu the phi thuc dan hoa tren toan cau nen Hoa Ky khong the tiep tuc banh truong lanh tho ma con trao tra đoc lap cho mot so lanh tho hai ngoai cua minh nhung ho co gang xay dung anh huong tai nhieu noi tren the gioi bang cac bien phap kinh te va chinh tri đe co the an tam khai thac tai nguyen va thi truong o nhung noi đo. Luc nay cac cong ty đa quoc gia My su dung đong USD thay vi sung đan đe thay chinh phu My mo rong anh huong kinh te, van hoa, tham chi la chinh tri cua nuoc My. Viec nay vua mang lai loi nhuan vua đuoc nhung noi tiep nhan đau tu cua tu ban My biet on lai khong mang tieng la thuc dan nhu cac đe quoc Chau Au. Nhung nuoc thuoc đia vua gianh đuoc đoc lap tro thanh muc tieu chu yeu cua Hoa Ky. Ho tich cuc đau tu, xuat khau van hoa, vien tro kinh te - quan su va can thiep vao chinh tri noi bo cua nhung nuoc vua gianh đuoc đoc lap. Ho canh tranh voi Lien Xo trong viec xay dung anh huong tren toan cau. Cac hoat đong nay mang nhan hieu chong cong san đe bao ve nen dan chu tren toan the gioi. Lam nhu vay Hoa Ky khong nhung tranh đuoc su chi trich trong nuoc ma con đuoc nuoc ngoai biet on vi đa gop phan mang lai phon vinh va tien bo cho ho. Du luan Hoa Ky rat hai long truoc su toa sang cua van minh Hoa Ky o nuoc ngoai ma ho xem la xuat khau giac mo My ra toan the gioi va chung minh no la uu viet.


= Thoi hien đai =

Vai tro lanh đao cua Hoa Ky va đong minh cua minh trong Chien tranh Vung Vinh đuoc Lien Hop Quoc ung ho duoi quyen cua Tong thong George H. W. Bush, va sau đo la Chien tranh Nam Tu giup duy tri vi the cua Hoa Ky nhu sieu cuong duy nhat con lai. Su phat trien kinh te dai nhat trong lich su Hoa Ky tu 3/1991 đen 3/2001 đa bao trum het hai nhiem ky cua Tong thong Bill Clinton.
Cuoc Bau cu Tong thong Hoa Ky nam 2000 gay nhieu tranh cai đuoc Toi cao Phap vien Hoa Ky can thiep va giai quyet voi ket qua la chuc tong thong ve tay Thong đoc bang Texas la George W. Bush, con trai cua George H. W. Bush. Vao ngay 11 thang 9 nam 2001, bon khung bo dung may bay dan su cuop đuoc đanh vao Trung tam Thuong mai The gioi tai Thanh pho New York va Ngu Giac Đai gan Washington, D.C., giet chet gan 3000 nguoi. Sau vu đo, Tong thong Bush mo cuoc Chien tranh chong khung bo duoi triet ly quan su nhan manh đen chien tranh phu đau ma bay gio đuoc biet nhu Hoc thuyet Bush. Cuoi nam 2001, cac luc luong Hoa Ky đa lanh đao mot cuoc tien cong cua NATO vao Afghanistan lat đo Chinh phu Taliban va pha huy cac trai huan luyen khung bo cua al-Qaeda. Du kich quan Taliban tiep tuc cuoc chien tranh du kich chong luc luong do NATO lanh đao.
Nam 2002, Chinh phu Bush bat đau gay ap luc cho su thay đoi che đo tai Iraq voi cac ly do gay nhieu tranh cai. Thieu su ung ho cua NATO, Bush thanh lap mot Lien minh tu nguyen va Hoa Ky xam chiem Iraq nam 2003, lat đo nha đoc tai Saddam Hussein khoi quyen luc. Mac du đoi pho voi ap luc tu ca ben ngoai va ben trong nuoc đoi rut quan, Hoa Ky van duy tri su hien dien quan su tai Iraq.
Nam 2005, bao Katrina gay su tan pha nang doc theo phan lon Vung Duyen hai Vinh cua Hoa Ky, tan pha New Orleans. Ngay 4 thang 11 nam 2008, trong cuoc khung hoang kinh ke lon, Hoa Ky đa bau Barack Obama lam tong thong. Ong đuoc tuyen the nham chuc va ngay 20 thang 1 nam 2009, tro thanh nguoi My goc Phi đau tien giu chuc vu tong thong Hoa Ky. Nam 2011, thu linh al-Qaeda la Osama Bin Laden đa bi quan đoi My tieu diet sau mot cuoc phuc kich tai Pakistan. Quan đoi My cung chinh thuc cham dut cuoc chien tai Iraq trong nam đo. Tuy vay, o Iraq nhung nam sau đo, tinh hinh hon loan van tiep tuc voi su noi len cua nhom khung bo Hoi giao cuc đoan ISIS hay Nha nuoc Hoi giao Iraq va Levant, thay the Al-Qaeda trong khu vuc. Đen nam 2014, Hoa Ky binh thuong hoa quan he ngoai giao voi Cuba.

Cuoc bau cu tong thong vao cuoi nam 2016 đem đen thang loi cho ung vien Đang Cong hoa Donald Trump truoc ung vien nu cua Đang Dan chu la ba Hillary Clinton. Đay la mot cuoc bau cu Tong thong đac biet. Nguoi chien thang, ong Donald Trump, la vi Tong thong Tan cu co tuoi đoi cao nhat trong lich su, la vi Tong thong Tan cu chua tung đam nhan cac chuc vu chinh tri chinh thong nao truoc đo, la vi Tong thong Tan cu thu đuoc so phieu pho thong cao thu hai. Trong khi đo, ba Hillary Clinton la nguoi phu nu đau tien tro thanh ung cu vien Tong thong đai dien cho mot trong hai đang lon nhat trong he thong chinh tri, la ung cu vien Tong thong nu co so phieu đai cu tri cao nhat trong mot cuoc bau cu, la ung cu vien Tong thong nu co so phieu pho thong cao nhat thu đuoc trong mot cuoc bau cu, va la ung cu vien Tong thong that cu nhung thu đuoc nhieu phieu pho thong nhat trong mot cuoc bau cu. Đa co nhung cao buoc ve su can thiep cua Lien Bang Nga lam thay đoi ket qua cuoc bau cu nay. Mac cho cac cao buoc va hang loat cac cuoc bieu tinh phan đoi, vao ngay 20 thang 1 nam 2017, Donald Trump nham chuc tro thanh Tong thong thu 45 cua Hoa Ky. Vao ngay 20 thang 1 nam 2020, ca nhiem COVID-19 đau tien o Hoa Ky đa đuoc xac nhan.
Cuoc bau cu tong thong vao cuoi nam 2020 khien Donald Trump that cu va ung vien Đang Dan chu Joe Biden đa chien thang. Nhung nguoi ung ho Donald Trump cho rang cuoc bau cu đa xay ra gian lan, ho tien hanh Bao loan tai Đien Capitol Hoa Ky 2021. Trump gianh chien thang trong cuoc bau cu nam 2024.


Đia ly Hoa Ky la quoc gia co tong dien tich lon thu ba hoac thu tu tren the gioi, truoc hoac sau Trung Quoc, tuy theo hai lanh tho ma An Đo va Trung Quoc đang tranh chap co đuoc tinh vao lanh tho Trung Quoc hay khong. Neu chi tinh ve phan mat đat thi Hoa Ky lon hang ba sau Nga va Trung Quoc nhung đung ngay truoc Canada (Canada lon hon Hoa Ky ve tong dien tich nhung phan lon lanh tho phia bac cua Canada phu bang tuyet, khong phai la mat đat). Hoa Ky luc đia trai dai tu Đai Tay Duong đen Thai Binh Duong va tu Canada đen Mexico va Vinh Mexico. Alaska la tieu bang lon nhat ve dien tich, giap Thai Binh Duong va Bac Bang Duong va bi Canada chia cach khoi Hoa Ky luc đia. Hawaii gom mot chuoi cac đao nam trong Thai Binh Duong, phia tay nam Bac My. Puerto Rico, lanh tho quoc hai đong dan nhat va lon nhat cua Hoa Ky, nam trong đong bac Caribbe. Tru mot so lanh tho nhu Guam va phan can tay nhat cua Alaska, hau nhu tat ca Hoa Ky nam trong tay ban cau.
Đong bang sat duyen hai Đai Tay Duong nhuong phan xa hon ve phia ben trong đat lien cho cac khu rung de rung la theo mua va cac ngon đoi trap chung cua vung Piedmont. Day nui Appalachia chia vung sat duyen hai phia đong ra khoi vung Ngu Đai Ho va thao nguyen Trung Tay. Song Mississippi – Missouri la he thong song dai thu tu tren the gioi chay qua giua nuoc My theo huong chinh la bac – nam. Vung đong co phi nhieu va bang phang cua Đai Binh nguyen trai dai ve phia tay. Day nui Rocky o ria phia tay cua Đai Binh nguyen keo dai tu bac xuong nam bang ngang luc đia va co luc đat toi đo cao hon 14.000 ft (4.300 m) tai Colorado. Vung phia tay cua day nui Rocky đa so la hoang mac nhu Hoang mac Mojave va Đai Bon đia co nhieu đa. Day nui Sierra Nevada chay song song voi day nui Rocky va tuong đoi gan duyen hai Thai Binh Duong. O đo cao 20.320 ft (6.194 m), nui Denali cua Alaska la đinh cao nhat cua Hoa Ky. Cac nui lua con hoat đong la thuong thay khap Quan đao Alexander va Quan đao Aleutian. Toan bo tieu bang Hawaii đuoc hinh thanh tu cac đao nui lua nhiet đoi. Sieu nui lua nam duoi Cong vien Quoc gia Yellowstone trong day nui Rocky la mot di the nui lua lon nhat cua luc đia.
Vi Hoa Ky co dien tich lon va co nhieu đia hinh rong lon nen Hoa Ky gan nhu co tat ca cac loai khi hau. Khi hau on hoa co o đa so cac vung, khi hau nhiet đoi o Hawaii va mien Nam Florida, khi hau đia cuc o Alaska, nua kho han trong Đai Binh nguyen phia Tay kinh tuyen 100 đo, khi hau hoang mac o Tay Nam, khi hau Đia Trung Hai o duyen hai California, va kho han o Đai Bon đia. Thoi tiet khac nghiet thi hiem khi thay – cac tieu bang giap ranh Vinh Mexico thuong bi đe doa boi bao va phan lon loc xoay cua the gioi xay ra trong Hoa Ky luc đia, chu yeu la mien Trung Tay.


Moi truong Voi nhieu vung sinh truong tu khi hau nhiet đoi đen đia cuc, cay co cua Hoa Ky rat đa dang. Hoa Ky co hon 17.000 loai thuc vat ban đia đuoc xac đinh, bao gom 5.000 loai tai California (la noi co nhung cay cao nhat, to nhat, va gia nhat tren the gioi). Hon 400 loai đong vat co vu, 700 loai chim, 500 loai bo sat va loai luong cu, va 90.000 loai con trung đa đuoc ghi chep thanh tai lieu. Vung đat ngap nuoc nhu Everglades cua Florida la noi sinh soi cua phan nhieu cac loai đa dang vua noi. He sinh thai cua Hoa Ky gom co hang ngan loai đong thuc vat la, khong phai xuat xu ban đia va thuong gay tac hai đen cac cong đong đong thuc vat ban đia. Đao luat cac loai co nguy co tuyet chung nam 1973 đa giup bao ve cac loai vat hiem quy, co nguy co tuyet chung. Noi cu ngu cua cac loai đuoc bao ve thuong xuyen đuoc Cuc Ca va Đong vat hoang da Hoa Ky theo doi.
Nam 1872, cong vien quoc gia đau tien tren the gioi đuoc thiet lap tai Yellowstone. 57 cong vien quoc gia khac va hang tram cong vien va rung do lien bang đam trach khac đa đuoc hinh thanh tu đo. Cac khu hoang da đa đuoc thiet lap quanh khap quoc gia đe bao đam su bao ve noi cu ngu ban so cua cac loai đong thuc vat mot cach dai han. Tong cong, Chinh phu Hoa Ky đieu hop 1.020.779 dam vuong (2.643.807 km²), hay 28,8% tong dien tich đat cua quoc gia. Cac cong vien va đat rung đuoc bao ve chiem đa so phan đat nay. Cho đen thang 3 nam 2004, khoang 16% đat cong cong duoi quyen cua Cuc Quan ly Đat đa đuoc thue muon cho viec khoan tim khi đot thien nhien va dau hoa thuong mai; đat cong cung đuoc cho thue đe khai thac mo va chan nuoi bo. Hoa Ky la nuoc thai khi carbon dioxide (CO2) đung thu hai, sau Trung Quoc, trong viec đot chay cac nhien lieu hoa thach. Chinh sach nang luong cua Hoa Ky bi ban cai khap noi; nhieu loi keu goi đua ra yeu cau nuoc nay nen đong vai tro lanh đao trong cuoc chien chong hien tuong nong len cua Trai Đat.


Chinh tri Hoa Ky la nha nuoc cong hoa lien bang ton tai lau đoi nhat tren the gioi. Quoc gia nay la mot cong hoa lap hien ma "trong đo khoi đa so cam quyen bi kiem che boi quyen cua khoi thieu so đuoc luat phap bao ve." Tren co ban, Hoa Ky co co cau giong nhu mot nen Dan chu đai nghi mac du cac cong dan Hoa Ky sinh song tai cac lanh tho khong đuoc tham gia bau truc tiep cac vien chuc lien bang. Tong thong, Quoc hoi va Toa an cung nam giu va chia se quyen luc cua chinh quyen lien bang (tam quyen phan lap) theo Hien phap. Trong khi đo, chinh phu lien bang lai chia se quyen luc voi chinh quyen cua tung tieu bang. Chu nghia lien bang tai Hoa Ky khuyen khich cac bang đoan ket voi nhau va ung ho cac quyet đinh, cac luat le do chinh quyen trung uong ban hanh, tuy nhien van ton tai xu huong ly tam khi cac bang co gang bao ve cac quyen han va loi ich rieng cua minh. Mot mat cac bang phai tuan thu nhung quyet đinh cua chinh quyen trung uong, mat khac chung lai muon bao ve quyen tu tri đa đuoc Hien phap bao đam. Đieu nay ngay cang kho khan khi cac bang phai phu thuoc chinh quyen trung uong ve mat tai chinh.Chinh phu luon bi chinh ly boi mot he thong kiem tra va can bang do Hien phap Hoa Ky đinh nghia. Hien phap Hoa Ky la tai lieu phap ly toi cao cua quoc gia va đong vai tro nhu mot ban khe uoc xa hoi đoi voi nhan dan Hoa Ky. Cac nha soan thao Hien phap Hoa Ky quy đinh Hien phap la "bo luat toi cao cua đat nuoc". Cac toa an đa cho rang cau nay co nghia la khi co cac bo luat đuoc cac bang (ke ca hien phap tung bang) hay Quoc hoi đua ra ma mau thuan voi hien phap lien bang, nhung luat đo khong co hieu luc. Cac quyet đinh cua Toa an Toi cao trong hai the ky qua đa cung co cach nhin nay. Hien phap đat quyen nguoi dan tren het. Quyen han cua chinh phu đuoc nguoi dan uy nhiem. Vi the, hien phap đua ra nhieu han che quyen han cua cac vien chuc nay. Cac đai bieu chi đuoc tiep tuc phuc vu neu ho đuoc tai bau cu trong cac cuoc bau cu co đinh ky. Cac vien chuc bo nhiem chi phuc vu khi nguoi bo nhiem cho phep. Mot ngoai tru cua đieu nay la cac tham phan cua Toa an Toi cao, đuoc tong thong bo nhiem tron đoi, đe tranh cac anh huong chinh tri. Hien phap con cho phep nguoi dan thay đoi no qua cac tu chinh an.
Trong he thong lien bang cua Hoa Ky, cong dan Hoa Ky co ba cap bac chinh quyen, đo la lien bang, tieu bang, va đia phuong. Nhiem vu cua chinh quyen đia phuong thong thuong đuoc phan chia giua chinh quyen quan va chinh quyen khu tu quan (thanh pho). Trong đa so truong hop, cac vien chuc hanh phap va lap phap đuoc bau len theo the thuc cong dan bau ra duy nhat mot ung vien trong tung khu vuc bau cu. Khong co đai bieu theo ty le o cap bac lien bang, va rat hiem khi co o cap bac thap hon. Cac vien chuc noi cac va toa an cua lien bang va tieu bang thuong đuoc nganh hanh phap đe cu va phai đuoc nganh lap phap chap thuan. Tuoi bau cu la 18 va viec đang ky cu tri la trach nhiem ca nhan; khong co luat bat buoc phai tham gia bau cu.

Chinh quyen cua Lien bang gom co ba nhanh quyen luc:

Lap phap: Quoc hoi Hoa Ky la nhanh lap phap cua Chinh quyen lien bang Hoa Ky. Quoc hoi luong vien gom co Thuong vien (con goi la Vien nghi si) va Ha vien (con goi la Vien dan bieu) đac trach lam luat lien bang, tuyen chien, phe chuan cac hiep uoc, co quyen quyet đinh ve ngan sach, va co quyen it khi đuoc dung đen la truat phe ma co the bai bo chuc vu cua cac vien chuc đuong nhiem cua chinh phu. Ha vien co 435 thanh vien, so thanh vien moi bang phu thuoc vao dan so cua bang đo. Moi bang co toi thieu 1 ha nghi si. Moi ha nghi si co nhiem ky 2 nam. Mot nguoi muon tro thanh ha nghi si thi phai tu 25 tuoi tro len, phai la cong dan Hoa Ky it nhat 7 nam, va phai la cu dan tai bang ma nguoi đo đai dien. Khong co gioi han so nhiem ki cho moi ha nghi si. Thuong vien co tong cong 100 thuong nghi si, moi bang co 2 thuong nghi si. Moi thuong nghi si phuc vu trong nhiem ky 6 nam. Cu moi 2 nam thi 1/3 so ghe trong Thuong vien đuoc bau lai. Mot nguoi muon đuoc bau lam thuong nghi si thi phai it nhat 30 tuoi, phai la cong dan Hoa Ky it nhat 9 nam, phai la cu dan tai bang ma ho đai dien trong thoi gian bau cu. Moi vien đeu co quyen luc rieng biet. Thuong vien co nhiem vu co van va phe chuan cac su bo nhiem cua tong thong, trong khi Ha vien co trach nhiem đe trinh cac du luat tu dan bieu va nang cao thu nhap quoc gia. Tuy nhien, can co su đong thuan cua ca hai vien đe co the thong qua cac du luat roi tro thanh đao luat. Hien phap cung quy đinh nhieu quyen khac nhau cho Quoc hoi: quyen đanh thue va thu thue đe tra no, cung ung phuong tien quoc phong va phuc loi chung cho nuoc My; vay muon tien; lap ra cac quy đinh thuong mai voi cac nuoc khac va giua cac tieu bang; thiet lap nhung quy đinh thong nhat ve nhap tich; phat hanh tien va quy đinh menh gia; trung phat cac hinh thuc lua đao; thiet lap buu đien va cong lo, co xuy su tien bo khoa hoc, thiet lap cac toa an truc thuoc Toi cao Phap vien, đinh nghia va trung phat toi vi pham ban quyen va cac trong toi, tuyen chien, to chuc va ho tro quan đoi, cung ung va duy tri hai quan, lam luat lanh tho va luc luong hai quan, cung ung luc luong dan quan, trang bi vu khi va duy tri ky luat cac luc luong dan quan, thi hanh he thong luat đac biet o Washington, D. C., va ban hanh nhung luat le can thiet đe thuc thi quyen luc cua Quoc hoi.
Hanh phap: Tong thong đieu hanh nhanh hanh phap cua Chinh phu lien bang. Tong thong la nguyen thu quoc gia, nguoi đung đau nha nuoc, đung đau chinh phu va la tong tu lenh quan đoi, cung la nha ngoai giao truong. Tong thong cung co quyen phu quyet cac đao luat cua nganh lap phap truoc khi cac đao luat tro thanh luat, bo nhiem Noi cac va cac vien chuc khac giup quan tri va thi hanh chinh sach cung nhu luat lien bang. Tong thong, theo Hien phap, con co trach nhiem đon đoc viec tuan thu luat phap. Tong thong co quyen phu quyet cac đao luat đa đuoc Quoc hoi thong qua. Tong thong co the bi luan toi boi đa so dan bieu o Ha vien va bi doi bo khoi chuc vu boi đa so hai phan ba tai Thuong vien vi nhung cao buoc nhu "phan quoc, hoi lo hoac nhung trong toi va hanh vi bat chinh khac". Tong thong khong the giai tan quoc hoi hoac to chuc cac cuoc bau cu đac biet, nhung co quyen an xa nhung nguoi bi buoc toi theo luat lien bang, ban hanh sac lenh hanh phap va bo nhiem (voi su chuan thuan cua Thuong vien) tham phan Toi cao Phap vien va tham phan lien bang. Du tong thong co quyen đe trinh cac du luat (nhu ngan sach lien bang), thuong thi tong thong phai dua vao su ho tro cua cac nghi si đe van đong cho cac du luat. Sau khi cac du luat đuoc thong qua o hai vien Quoc hoi, can co chu ky cua tong thong đe tro thanh luat, đo la luc tong thong co the su dung quyen phu quyet, du khong thuong xuyen, đe bac bo chung. Quoc hoi co the vuot qua phu quyet cua tong thong neu co đuoc đa so 
  
    
      
        
          
            
              2
              3
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\tfrac {2}{3}}}
  
 o ca hai vien. Pho Tong thong Hoa Ky la vien chuc hanh phap đung hang thu nhi trong chinh quyen. La nhan vat so mot theo thu tu ke nhiem tong thong, Pho Tong thong se đam nhiem chuc vu tong thong trong truong hop tong thong qua đoi, tu nhiem hoac bi bai nhiem. Cac bo truong cua 15 bo khac nhau, đuoc chon boi tong thong va đuoc phe chuan boi Thuong vien, cau thanh mot hoi đong co van cho tong thong goi la "Noi cac". Cac thanh vien Noi cac chiu trach nhiem đieu hanh nhung bo nganh khac nhau cua chinh phu nhu Bo Quoc phong, Bo Tu phap va Bo Ngoai giao. Ngoai ra, con co mot so to chuc đuoc xep vao nhom Van phong Hanh phap cua Tong thong gom co ban nhan vien Toa Bach Oc, Van phong Đai dien Thuong mai Hoa Ky, Van phong Chinh sach Kiem soat Ma tuy Quoc gia va Van phong Chinh sach Khoa hoc Ky thuat. Ben canh co cac co quan đoc lap khac nhu Co quan Tinh bao Quoc gia(CIA), Co quan Hang khong va Vu tru (NASA), Co quan Quan ly Duoc va Thuc pham, hay Co quan Bao ve Moi truong.
Tu phap: Gom Toa an Toi cao va nhung toa an lien bang thap hon trong đo cac tham phan đuoc tong thong bo nhiem voi su chap thuan cua Thuong vien. Nhiem vu cua nganh la dien giai ve luat va co the đao nguoc cac luat ma ho cho rang vi hien. Thiet che đung đau nhanh tu phap la Toi cao Phap vien Hoa Ky (Toa an Toi cao), gom co chin tham phan. Toa an toi cao xet xu cac su vu lien quan đen Chinh phu lien bang va nhung vu tranh tung giua cac tieu bang, co quyen giai thich Hien phap va tuyen bo cac hoat đong lap phap va hanh phap o moi cap chinh quyen la vi hien, cung nhu co quyen vo hieu hoa cac luat le, tao tien le cho luat phap va cac phan quyet sau nay. Duoi Toa an Toi cao la cac Toa Khang an, duoi nua la toa an cap quan, đay la cap toa an thuc hien nhieu vu xet xu nhat theo luat lien bang. Toa an lien bang cap quan la noi cac vu an đuoc đem ra xet xu so tham va phan quyet. Toa khang an la noi xu phuc tham cac vu an o toa an quan. Toi cao Phap vien Hoa Ky xem xet cac vu khang an tu toa khang an va tu toa toi cao tieu bang (lien quan đen cac van đe hien phap), cung nhu to chuc xet xu mot so vu viec khac.
Ha vien co 435 thanh vien, moi thanh vien đai dien cho mot khu bau cu quoc hoi voi nhiem ky hai nam. Cac ghe o Ha vien đuoc chia theo ti le dan so tai 50 tieu bang (trung binh moi dan bieu đai dien khoang 646.946 cu dan). Theo Đieu tra Dan so Hoa Ky nam 2010 (lan đieu tra dan so ke tiep se la nam 2020), 7 tieu bang chi co mot đai dien tai Ha vien trong khi California, tieu bang đong dan nhat co đen 53 đai dien tai Ha vien. Moi tieu bang cho du co đong dan hay it dan cung chi co hai Thuong nghi si, đuoc bau voi nhiem ky 6 nam; mot phan ba so Thuong nghi si se het nhiem ky cu moi hai nam. Tong thong nam quyen mot nhiem ky 4 nam va co the đuoc tai đac cu nhung khong đuoc phuc vu nhieu hon hai nhiem ky (tru mot so truong hop đac biet). Tong thong khong đuoc bau truc tiep, ma qua mot he thong đai cu tri đoan trong đo so phieu đinh đoat đuoc chia theo ti le tung tieu bang (theo dan so). Toi cao Phap vien, do Tham phan truong Hoa Ky lanh đao, co chin thanh vien phuc vu ca đoi tru khi tu tu chuc hay qua đoi.

Tat ca cac luat le va thu tuc phap ly cua chinh phu lien bang va chinh quyen tieu bang đeu phai chiu su duyet xet, va bat cu luat nao bi xet thay la vi pham hien phap boi nganh tu phap đeu phai bi đao nguoc. Van ban goc cua Hien phap thiet lap co cau va nhung trach nhiem cua chinh phu lien bang, quan he giua lien bang va tung tieu bang, va nhung van đe trong yeu ve tham quyen kinh te va quan su. Đieu mot cua Hien phap bao ve quyen đoi boi thuong neu bi giam cam bat hop phap, va Đieu ba bao đam quyen đuoc xet xu boi mot đoan boi tham trong tat ca cac vu an hinh su. Đe sua đoi Hien phap (tu chinh an) can phai co su chap thuan cua ba phan tu tong so cac tieu bang. Hien phap cho đen nay đa đuoc sua đoi 27 lan; muoi tu chinh an đau tien tao nen Đao luat Nhan quyen, va Tu chinh an 14 hinh thanh co ban trong tam cac quyen ca nhan tai Hoa Ky.
Giong chinh quyen quoc gia, chinh quyen tieu bang cung co ba nhanh: hanh phap, lap phap va tu phap; co su tuong đong rat lon trong chuc nang va muc tieu giua chinh quyen tieu bang va Chinh quyen lien bang. Chuc danh đung đau nhanh hanh phap tieu bang la thong đoc, đuoc bau theo cach pho thong đau phieu, thuong la theo nhiem ky 4 nam (trong mot vai tieu bang, nhiem ky nay chi keo dai hai nam). Ngoai tru bang Nebraska theo the che đoc vien, nhanh lap phap cua cac tieu bang con lai đeu la luong vien, voi vien tren goi la Thuong vien va vien duoi goi la Vien Dan bieu, Vien Đai bieu hoac Đai Hoi đong. Mot so tieu bang goi toan bo nhanh lap phap cua minh, bao gom hai vien, la "Đai Hoi đong" Trong hau het cac tieu bang, thuong nghi si phuc vu theo nhiem ky 4 nam trong khi thanh vien ha vien co nhiem ky keo dai hai nam. Tach khoi, nhung khong hoan toan đoc lap, voi he thong toa an lien bang la cac he thong toa an rieng le thuoc tieu bang, co tham quyen xet xu cac vu an theo luat tieu bang voi trinh tu rieng cua minh. Toi cao phap vien cua moi tieu bang co tham quyen toi hau giai thich hien phap va luat tieu bang. Co the khang an len toa lien bang sau khi chiu xet xu boi toa tieu bang neu vu an co lien quan đen cac van đe lien bang.
Hien phap cua cac tieu bang khac nhau trong mot so chi tiet, nhung nhin chung tuan theo mot mo thuc tuong tu voi hien phap lien bang, gom co mot tuyen ngon ve quyen cua nguoi dan va mot phac đo to chuc chinh quyen. Ve cac linh vuc nhu đieu hanh doanh nghiep, ngan hang, tien ich cong cong, va cac đinh che tu thien, hien phap cac tieu bang co nhung quy đinh ro rang va chi tiet hon hien phap lien bang. Moi ban hien phap tieu bang đeu tuyen bo tham quyen toi thuong thuoc ve nhan dan, va thiet lap cac tieu chuan va nguyen tac nen tang cho chinh quyen.

Chinh tri tai Hoa Ky hoat đong duoi mot he thong luong đang gan nhu suot chieu dai lich su Hoa Ky. Cac đang su dung cac cuoc bau cu so bo đe tim ra mot so ung cu vien trong đang cua minh truoc khi đai hoi đe cu toan quoc cua đang minh khai mac. Tai đai hoi đang đe cu toan quoc, ung cu vien nao thanh cong nhat trong cac cuoc bau cu so bo se đuoc đe cu ra đai dien đang cua minh tranh cu chuc vu tong thong. Cac ung cu vien tong thong sau đo se tham gia vao cac cuoc tranh luan truc tiep tren truyen hinh toan quoc. Cac ung cu vien tong thong se van đong tranh cu khap noi tai Hoa Ky đe giai thich quan điem cua ho, thuyet phuc cu tri bau cho ho va van đong gay quy tranh cu.
Tu lan tong tuyen cu nam 1856, hai đang co anh huong chi phoi la Đang Dan chu đuoc thanh lap nam 1824 (mac du nguon goc cua đang co the lan tim nguoc ve nam 1792), va Đang Cong hoa thanh lap nam 1854. Tong thong đuong nhiem, Joe Biden, la mot nguoi thuoc Đang Dan chu. Theo sau cuoc Tong tuyen cu Hoa Ky nam 2016, Đang Cong hoa kiem soat ca Thuong vien va Ha vien. Thuong vien Hoa Ky co hai thuong nghi si đoc lap (khong thuoc đang nao) – mot la cuu đang vien cua Đang Dan chu, nguoi kia la nguoi tu cho minh la theo chu nghia xa hoi. Trong cuoc bau cu giua nhiem ky nam 2018, Đang Cong hoa tiep tuc kiem soat Thuong vien, trong khi Đang Dan chu đa gianh lai the đa so o Ha vien. Moi thanh vien cua Ha vien hien tai hoac la thuoc Đang Dan chu hoac la thuoc Đang Cong hoa. Đa so gan nhu tuyet đoi cac vien chuc đia phuong va tieu bang cung hoac la thuoc Đang Dan chu hoac la thuoc Đang Cong hoa.
Trong suot chieu dai lich su, cac cuoc bau cu tong thong o Hoa Ky luon luon co cac ung cu vien đoc lap ra tranh cu tong thong nhung hau het đeu khong noi bat va hau nhu khong gianh đuoc phieu đai cu tri nao (va cung chi chiem mot luong rat nho phieu pho thong). Tuy nhien, trong mot vai dip hiem hoi cung xuat hien nhieu nhan vat thu ba co anh huong lon va co kha nang thach thuc toi vi the cua hai đang Dan chu va Cong hoa. Nam 1892, lanh đao phe xa hoi canh ta James Weaver gianh đuoc 8,5% phieu pho thong va 22 phieu đai cu tri. Đien hinh nhat la trong cuoc bau cu tong thong nam 1912, cuu Tong thong Theodore Roosevelt thuoc Đang Cap tien gianh đuoc 27,4% phieu pho thong (88 phieu đai cu tri), lanh đao canh ta xa hoi chu nghia Eugene V. Debs gianh đuoc 6,1% phieu pho thong. Nam 1924, Robert M. La Follette, Sr. thuoc Đang Cap tien gianh đuoc 16,1% phieu pho thong (13 phieu đai cu tri). Nam 1948, Strom Thurmond cua Đang Dixiecrat gianh 39 phieu đai cu tri. Nam 1968, George Wallace cua Đang Đoc lap gianh 46 phieu đai cu tri. Nam 1992, Ross Perot, ung cu vien đoc lap, gianh 20 trieu phieu pho thong, chiem 18,9%.
Theo Tu chinh an 12, nhiem ky cua tong thong bat đau vao đung trua ngay 20 thang 1 cua nam ke tiep nam dien ra bau cu. Vao ngay nay, đuoc biet la ngay nham chuc, đanh dau su khoi đau nhiem ky 4 nam cua ca tong thong va pho tong thong. Truoc khi hanh xu quyen luc chuc vu, mot vi tong thong, theo hien phap quy đinh, phai tuyen the nham chuc: "Toi trinh trong tuyen the (hay xac nhan) rang toi se hanh xu chuc vu Tong thong Hoa Ky mot cach trung thanh, va se co gang het kha nang cua minh bao ton, bao ve va che cho Hien phap Hoa Ky". Mac du khong bat buoc nhung cac tong thong co truyen thong su dung mot quyen thanh kinh đe tuyen the nham chuc va đoc them loi cuoi "the xin Thuong đe giup toi!" đe ket thuc loi tuyen the.
Trong van hoa chinh tri My, Đang Cong hoa đuoc xem la "center-right" hay la bao thu va Đang Dan chu đuoc xem la "center-left" hay cap tien, nhung thanh vien cua ca hai đang co mot tam muc quan điem rong lon. Trong mot cuoc tham do thang 6 nam 2010, 42% nguoi My tu nhan minh la "bao thu," 35% la "on hoa," va 20% la "cap tien". Theo mot cuoc bau chon khac vao nam 2007, tinh theo so đong nguoi lon thi co 35,9% tu nhan la nguoi thuoc Đang Dan chu, 32,9% đoc lap, va 31,3% nhan la nguoi thuoc Đang Cong hoa. Cac tieu bang đong bac, Ngu Đai Ho, va Duyen hai mien Tay tuong đoi thien lech ve cap tien – ho đuoc biet theo cach noi chinh tri la "cac tieu bang xanh", "Cac tieu bang đo" cua mien Nam va khu vuc day nui Rocky co chieu huong bao thu. Khao sat cua hang Gallup vao thang 8/2018 cho thay 51% so nguoi tre o My va 57% so nguoi theo đang Dan Chu thich chu nghia xa hoi. Cac nhom theo chu nghia xa hoi va dan chu xa hoi hau nhu đeu gia nhap Đang Dan chu tao thanh canh ta cua đang nay. Trong cuon sach Van minh Hoa Ky, Jean Piere Fichou cho rang cac chinh đang lon o Hoa Ky khong co mot y thuc he co đinh. Ho co gang đua ra mot chuong trinh hanh đong lam vua long đa so cu tri. Khi bieu quyet o Quoc hoi cung khong co ky luat đang phai. Mot đang vien Dan chu san sang hua theo mot nguoi Cong hoa bo phieu chong lai mot đang vien Dan chu khac. Cac đang chi mong thang cu đe cam quyen, khong can nhan danh nguyen ly nay hay luan thuyet khac. Trong Đang Dan chu va Đang Cong hoa đeu co canh ta va canh huu nhung thuong kho phan biet ranh gioi giua mot đang vien Cong hoa canh ta va mot đang vien Dan chu canh huu. Đe chien thang, cac chinh tri gia My khong ngai su dung nhung thu thuat ma cac nuoc van minh khac e ngai. Cac chien luoc tranh cu y het nhung chien dich quang cao nham ban hang hoa. To chuc cua cac chinh đang thuong ngay ngu yen va chi bung tinh khi bat đau tranh cu.


Ngoai giao Hoa Ky co anh huong kinh te, chinh tri va quan su vo cung to lon, vi vay chinh sach ngoai giao cua Hoa Ky la mot đe tai đuoc quan tam lon nhat tren khap the gioi. Hau nhu tat ca cac quoc gia co toa đai su tai Washington, D.C., va nhieu lanh su quan khap đat nuoc. Tuong tu, gan nhu tat ca cac quoc gia đeu co cac su bo ngoai giao tai My. Tuy nhien, Iran, CHDCND Trieu Tien, Bhutan va Đai Loan khong co quan he ngoai giao chinh thuc voi Hoa Ky. Hoa Ky khong phai la nuoc đe quoc vi ho tung co rat it thuoc đia va nhung thuoc đia cua ho thuong la nhung hon đao co y nghia ve mat quan su nhung Hoa Ky la mot "đe quoc" o cho ho co anh huong rong lon tren toan the gioi ve mat chinh tri – kinh te – van hoa. Lanh tho Hoa Ky khong mo rong nhung ho cung co đia vi tren mot vung anh huong rong lon. Thay vi cu quan đoi đi xam chiem nuoc khac, ho xuat khau tu ban va van hoa ra nuoc ngoai. Ho khong bo nhiem thong đoc truc tiep cai tri lanh tho hai ngoai, nhung ho co the tac đong vao kinh te va can thiep vao chinh tri noi bo cac quoc gia khac. Đe bao ve lanh tho va duy tri anh huong toan cau, ho phai co nhung can cu quan su o nuoc ngoai. Đe mo rong vung anh huong, Hoa Ky su dung 6 bien phap bao gom thuong luong, ung ho cac phong trao noi day, can thiep quan su, đau tu tu ban, mua lanh tho nuoc khac, gay chien đe bao ve kieu dan. Tam ly chong chu nghia đe quoc kha pho bien o Hoa Ky, hon nua trong suot the ky 19, Hoa Ky đang ban mo rong ve phia Tay va quan đoi cua ho con yeu. Chinh vi vay, Hoa Ky khong tro thanh mot đe quoc that su nhu Anh, Phap, Nga ma la mot dang cua chu nghia đe quoc moi.
Theo Jean Piere Fichou thi nguoi My tin rang nuoc My ra đoi sau cung la an hue ma Chua ban tang cho loai nguoi, do đo tai Hoa Ky se phat sinh mot cuoc cach mang lan rong ra toan the gioi nham thiet lap mot xa hoi moi theo y muon cua Chua, chinh vi the Chua luon đung ben nguoi My. Ho quen mat nuoc My la su pha tron cua nhieu nen van hoa va dan toc My la su pha tron cua nhieu chung sac toc. Ho khong muon nhin thay su khac biet van hoa o cac vung đat khac va cu ham ho mot cach ngay tho muon nhao nan nguoi khac theo hinh anh cua minh ma khong hieu rang đo la viec khong the lam va khong nen lam. Ho lam the khong han vi si dien dan toc ma vi thuc tam muon chia se cho nguoi khac cai ma ho coi la tot nhat. Nguoi My tin rang ho co su menh lam cho the gioi trat tu, hanh phuc hon, va cac nuoc khac muon vay cu bat chuoc lam theo ho. Ho muon đua nen dan chu My len lam mau muc cho toan cau va khong the hieu noi nhung nen dan chu hoat đong khong theo cach hieu cua nguoi My. Nhung hanh đong can thiep quan su – chinh tri cua My vao nuoc khac đeu nhan danh dan chu tuy rang đong co that su đang sau cac hanh đong đo khong đon thuan la y thuc he ma con la bao ve loi ich cua My. Luc đo nha nuoc se co gang tuyen truyen đe thuyet phuc dan chung ung ho cac hoat đong can thiep nay bang cach khoac len chung su menh cuu the co muc đich đem van minh, tien bo, dan chu, tu do đen cho nuoc khac. Tuy nhien cac nuoc khac khong phai luc nao cung ua thich nen dan chu va van hoa My nhu chau Au sau The chien II tung nhan vien tro My đe tai thiet nhung van bao ve nen van hoa cua ho va chong lai su chi phoi chinh tri cua My. Viet Nam la mot đien hinh ma vien tro My khong đem lai su phon vinh cho quoc gia nay, su can thiep chinh tri – quan su cua My chi đem lai đau kho cho mot dan toc va nen dan chu kieu My khong the hinh thanh o đay. Nguoi My can thiep vao cac quoc gia khac voi thien y nhung ho chi tao ra chien tranh, hon loan va suy thoai tai nhung noi nay. Khi nhan ra su co mat cua ho khong đuoc ua chuong, nguoi My lai co vao chu nghia biet lap. Long hang hai đi cuu the tan lui nhanh chong. Nguoi My khong con co tham vong thiet lap nen dan chu o noi khac ma chi đon gian duy tri cac chinh quyen than My tai cho du la chinh quyen đoc tai đe bao ve loi ich cua nuoc My. Hoa Ky co gang duy tri cac nuoc đong minh đi theo đuong loi cua minh va trong pham vi co the kiem soat hanh đong cua ho. Chinh sach nay cua Hoa Ky co xu huong đe quoc hon la do long ham ho cuu the.
Mot so luc luong o My theo chu nghia đe quoc vi ho bi hap dan boi y tuong can nhieu khong gian hon nua đe chiem linh va My hoa cung nhu co them tai nguyen va thi truong. Cong cuoc mo rong sang phia Tay cua nguoi My la hanh đong đe quoc vi ho sap nhap lanh tho do cac cuong quoc khac kiem soat hoac chiem đong. Luan thuyet cua ban "Tuyen ngon Đinh menh" la đe bien minh cho hanh đong đe quoc đo. Nhung nguoi khac theo chu nghia cuu the muon đem van minh Hoa Ky chia se cho nguoi khac, đem giac mo My pho bien ra toan cau. Nhung nguoi theo chu nghia biet lap lai muon tranh dinh dang đen nhung dien bien chinh tri ngoai nuoc My. Đay la mot thien huong co ban cua van minh Hoa Ky co tu thoi lap quoc khi George Washington canh bao đong bao minh khong nen dinh liu đen nhung tranh chap chinh tri trien mien o Chau Au. Tren thuc te, trong thoi gian dai khi Hoa Ky con yeu, ho đa tranh can thiep vao tinh hinh chinh tri chau Au va đuoc bao ve boi hai đai duong. Tuy nhien, tu Chien tranh the gioi thu I, Hoa Ky đa tu bo chu nghia biet lap đe tham gia vao cuoc chien nhung anh huong cua chu nghia biet lap len nen chinh tri My van keo dai đen tan ngay nay. Nguoi theo chu nghia biet lap My thuong hay bat hoa voi nhung nguoi theo chu nghia quoc te cung giong nhu nhung nguoi theo chu nghia chong đe quoc bat hoa voi nhung nguoi đe xuong co vo cho thuyet Van menh hien nhien (Manifest Destiny) va Đe quoc My. Chu nghia đe quoc My tai Philippines đa bi nha van Mark Twain, triet gia William James, va nhieu nguoi khac chi trich nang ne. Sau nay, Tong thong Woodrow Wilson đa đong vai tro chinh trong viec thanh lap Hoi Quoc Lien nhung Thuong vien Hoa Ky cam Hoa Ky tro thanh thanh vien cua to chuc nay. Chu nghia biet lap đa tro thanh mot chuyen trong qua khu khi ma ngay nay Hoa Ky nam vai tro lanh đao trong viec thanh lap Lien Hop Quoc, tro thanh thanh vien thuong truc cua Hoi đong Bao an Lien Hop Quoc va la noi đat Tru so Lien Hop Quoc. Hoa Ky cung la thanh vien chu chot cua cac to chuc nhu G7, G20 va OECD. Tuy vay Hoa Ky đa chon khong tham gia vao mot so đieu uoc toan cau lon chang han nhu Cong uoc Quoc te ve cac Quyen Kinh te, Xa hoi va Van hoa, Cong uoc ve Quyen tre em hay Nghi đinh thu Kyoto. Tuy vao tinh hinh kinh te - chinh tri trong va ngoai nuoc My ma chu nghia đe quoc, chu nghia cuu the hay chu nghia biet lap se chiem uu the.
Hoa Ky co moi quan he đac biet voi Anh quoc va lien minh chat che voi Australia, New Zealand, Nhat Ban, Han Quoc, Israel, cung voi cac thanh vien thuoc khoi NATO nhu Đuc, Phap, Y va Tay Ban Nha. Hoa Ky cung lam viec ben canh cac quoc gia lang gieng qua To chuc cac quoc gia chau My va nhung thoa thuan tu do mau dich nhu Hiep đinh Thuong mai Tu do Bac My ba ben voi Canada va Mexico. Nam 2008, Hoa Ky đa chi tieu 25,4 ty đo la trong chuong trinh tro giup phat trien chinh thuc, đung nhat tren the gioi.
Moi quan he giua Nga va Hoa Ky tro nen cang thang trong nhung nam gan đay sau nhung su kien nhu cuoc khung hoang o Ukraine nam 2014, viec Nga sap nhap Crimea vao nam 2015 cung voi su can thiep quan su cua Nga trong cuoc Noi chien Syria, va tu cuoi nam 2016 voi nhung nghi ngo ve mot su can thiep cua Nga vao cuoc bau cu tong thong. Hoa Ky cung co mot moi quan he kha phuc tap voi Trung Quoc, khi hai nuoc đeu nhin nhan ve nhau nhu mot ke thu đay tiem nang nhung cung đong thoi la mot đoi tac kinh te cuc ky quan trong.
Theo mot cuoc khao sat toan cau đuoc thuc hien boi Pewglobal vao nam 2014, co 33 quoc gia đuoc khao sat co quan điem tich cuc (50% tro len) ve Hoa Ky. Trong đo, cac quoc gia co cai nhin tich cuc nhat ve Hoa Ky la Philippines (92%), Israel (84%), Han Quoc (82%), Kenya (80%), El Salvador (80%), Y (78%), Ghana (77%), Viet Nam (76%), Bangladesh (76%) va Tanzania (75%). Cac quoc gia co cai nhin tieu cuc nhat ve Hoa Ky gom co Ai Cap (10%), Jordan (12%), Pakistan (14%), Tho Nhi Ky (19%), Nga (23%), Lanh tho Palestine (30%), Hy Lap (34%), Argentina (36%), Liban (41%), Tunisia (42%).
Ngay nay, Hoa Ky chu truong mo rong quan he hop tac tren moi linh vuc voi rat nhieu nuoc tren the gioi. Cung voi xu the toan cau hoa, nhung chinh sach cua Hoa Ky anh huong tuong đoi lon toi an ninh chinh tri, kinh te cua tung khu vuc. Gan đay, mot so nha nghien cuu ly giai ve chinh sach đoi ngoai cua Hoa Ky voi ly thuyet ve toan cau hoa. Khi ma Hoa Ky cang co quan he tot voi nhieu nuoc, luong hang hoa luu thong se cang nhieu. Noi cach khac, chinh sach cua Hoa Ky trong thoi đai moi la đau tu va xuat khau van hoa sang cac nuoc khac tren the gioi, voi muc đich tim kiem loi nhuan va pho bien cac gia tri ma nguoi My cho la đung trong mot the gioi khong con ton tai "cuc". Hien nay trong quan he quoc te, tuong quan luc luong van la yeu to quyet đinh. Su sup đo cua Lien Xo khien Hoa Ky khong con đoi trong. Hoa Ky luon muon gianh uu the trong quan he voi cac quoc gia khac. Ho luon y thuc ve suc manh va kha nang chien thang cua minh nen san sang can thiep quan su vao nuoc khac. My đong vai tro sen đam quoc te trong trat tu the gioi hien hanh. Tuy nhien, Chinh phu Hoa Ky bi kiem che boi du luan trong va ngoai nuoc khien ho khong the de dang theo đuoi cac cuoc phieu luu quan su. Hoa Ky banh truong ra the gioi chu yeu bang cac cong ty đa quoc gia. Cac cong ty My xam nhap cac thi truong nuoc ngoai, đe bep đoi thu sau đo thau tom chung. Sau khi đe bep đoi thu canh tranh nguoi My lai ra tay cuu giup ho bang cach chi cho ho cach lam an, huong dan ho bat chuoc mo hinh My. Doanh nhan My ra oai voi moi nguoi vi loi ich cua minh va vi loi ich cua ca thien ha. Cong chung My hoan nghenh tinh trang đo nhung khong chap nhan goi đo la chu nghia thuc dan ve mat kinh te.


Quan su Tong thong giu chuc vu tong tu lenh cac luc luong vu trang quoc gia va bo nhiem cac lanh đao cua quan đoi, Bo truong Quoc phong va Bo Tong Tham muu Lien quan Hoa Ky (Joint Chiefs of Staff). Bo Quoc phong Hoa Ky giam sat cac luc luong vu trang, bao gom Luc quan, Hai quan, Thuy quan luc chien, Khong quan va Luc luong Khong gian. Tuan duyen Hoa Ky nam duoi quyen quan tri cua Bo Noi An trong thoi binh va thuoc Bo Hai quan trong thoi chien.
Nam 2016, quan đoi Hoa Ky co 1.681.900 quan nhan chuyen nghiep, cung voi hang tram ngan trong moi nganh nhu Luc luong Tru bi va Ve binh Quoc gia. Tong cong tat ca hon 2 trieu nguoi. Bo Quoc phong cung muon khoang 700.000 nhan vien dan su, khong ke nhung nhan cong hop đong. Quan đoi Hoa Ky la mot trong cac quan đoi lon nhat tinh theo quan so. Khong quan Hoa Ky cung la luc luong khong quan lon nhat tren the gioi. Tinh chung, cac luc luong vu trang Hoa Ky so huu so luong lon cac trang bi manh va tien tien ma giup cho ho kha nang lon ca ve phong thu va tan cong.
Phuc vu quan su la tinh nguyen mac du tong đong vien co the xay ra trong thoi chien qua he thong tuyen chon nhap ngu. Viec khai trien nhanh cac luc luong My đuoc cung ung boi mot đoi ngu lon phi co van tai cua Khong quan va cac phi co tiep lieu tren khong, ham đoi cua Hai quan voi 11 hang khong mau ham hien dich, va cac đon vi Thuy quan luc chien vien chinh tren bien thuoc cac Ham đoi Đai Tay Duong va Ham đoi Thai Binh Duong cua Hai quan. Quan đoi Hoa Ky cung đang duy tri 800 can cu quan su o nuoc ngoai, trai dai tren tat ca cac luc đia tru Nam Cuc. Vi mo rong su hien dien quan su tren toan cau, cac hoc gia cho rang Hoa Ky đang duy tri mot "Đe quoc cua cac can cu". Hoa Ky cung la nuoc co kho vu khi hat nhan lon thu hai the gioi.
Tinh đen nam 2010, Hoa Ky chi tieu khoang 692 ty đo la My moi nam đe tai tro cho cac luc luong quan su cua minh, chiem khoang 42% chi tieu quan su the gioi, lon hon chi tieu quan su cua 14 nuoc xep ke tiep cong lai. Chi tieu quan su tinh theo đau nguoi la 1.756 đo la, khoang 10 lan trung binh cua the gioi. Chi tieu danh cho quan su cua Hoa Ky chiem khoang 3,1 % GDP quoc gia theo so lieu nam 2017. Ngan sach chinh thuc cua Bo Quoc phong nam 2017 la 610 ty USD. Ton phi tong cong đuoc uoc tinh cho cuoc chien cua Hoa Ky tai Iraq đen nam 2016 la 2.267 ty đo la. Đen ngay 4 thang 9 nam 2008, Hoa Ky đa mat 4.152 binh si trong suot cuoc chien va 30.324 bi thuong.
Tra loi phong van nam 2008, Ly Quang Dieu tin rang trong 2-3 thap nien đau cua the ky 21, "khong co van đe lon gi lien quan đen hoa binh va on đinh cua quoc te lai co the giai quyet đuoc ma khong co vai tro lanh đao cua Hoa Ky, va khong mot quoc gia hay nhom nao co the thay the My lam cuong quoc toan cau". Tuy nhien, ong cung cho rang My se dan đanh mat đieu đo trong 40, 50 nam nua tru phi My co the tiep tuc thu hut nhan tai, boi su canh tranh đang toi tu Trung Quoc va mot so nuoc khac, ho đang no luc trong cuoc đua ve kinh te va cong nghe giua cac cuong quoc.


= Luc quan =
Vu khi pho bien nhat ma Luc quan Hoa Ky su dung la sung truong M4A1 carbine phien ban nang cap cua M16A4. Sung truong M4 hien đa thay the hoan toan loai sung M16 trong Luc quan Hoa Ky. Biet kich Hoa Ky đuoc trang bi loai sung truong SCAR-H, trong khi cac luc luong đac biet se đuoc trang bi sung truong HK416. Loai sung luc đeo ben minh va pho bien nhat trong Luc quan Hoa Ky la sung luc M9 9 mm cung voi sung luc M11. Ca hai loai sung nay se đuoc thay the bang sung luc M17 trong chuong trinh hien đai hoa sung luc cua Quan đoi Hoa Ky. Luc quan Hoa Ky su dung nhieu loai luu đan khac nhau nhu luu đan no M67, luu đan khoi M18 va luu đan choang M84.
Nhieu loai vu khi đac biet khac nhau đuoc cung cap đe tang cuong hoa luc cho cap tieu đoi gom co sung may nhe M249, sung may MK48 la loai sung may chuan hang nhe cua Luc quan trang bi cho cac luc luong đac biet, sung phong luu M320 va M203 cung đuoc cung cap. Sung shotgun Benelli M4 Super 90, M26 Mass hay Mossberg 590 dung đe bat tung cua khoa va can chien. Đoi voi vu khi ban tia Luc quan Hoa Ky su dung sung truong M14, sung truong ban tia tam xa M2010, sung truong ban tia ban tu đong M110 hay sung truong ban tia hang nang co kha nang pha vat can Barrett M82, cac luc luong đac biet đuoc trang bi sung ban tia FN SCAR.
Sung may M240 la loai chuan tam trung cua Luc quan. Sung may hang nang M2 đuoc dung nhu sung may chong ca nhan va chong pha vat can. Loai sung coi lon nhat cua Luc quan la sung coi M120 120 mm hay M121. Cac loai phao binh keo theo xe đuoc su dung đe yem tro hoa luc cho cac đon vi bo binh nhe trong đo co phao binh M119A1 105 mm va phao binh M777 155 mm.
Luc quan Hoa Ky cung du dung nhieu loai ten lua vac vai khac nhau đe ho tro bo binh trong kha nang tan cong va phong thu chong co gioi. Vu khi tan cong đa muc đich đuoc ban tu tren vai AT4, M141 va M72 LAW la nhung loai ten lua khong đieu khien co the tieu diet cac cong trinh phong ve co đinh hay co gioi o tam xa. M3 MAAWS la sung chong tang khong giat. BGM-71 TOW la loai ten lua chong tang hang nang co đieu khien. Ten lua FGM-148 Javelin la loai ten lua "ban roi khong phai đieu khien nua" (fire-and-forget) co the chon đanh tu tren xuong đe tranh phan boc thep day phia truoc; Javelin va TOW la cac loai ten lua hang nang, co kha nang xuyen pha co gioi o tam xa 2.000 met.
Loai xe pho bien nhat cua Luc quan la Humvee, co kha nang phuc vu đa nhiem vu voi cac vai tro nhu cho binh si, tiep lieu, noi đat vu khi, tai thuong va con nhieu vai tro khac nua, xe Humvee đuoc thay the dan bang loai xe Oshkosh L-ATV tu nam 2015. Mac du luc quan su dung nhieu loai xe ho tro tac chien khac nhau nhung loai pho bien nhat la nhom xe chien thuat co đong mo rong hang nang HEMTT. M1 Abrams la loai xe tang tac chien chinh cua luc quan, trong khi đo M2A3 Bradley la xe chien đau bo binh chuan cua luc quan. Cac loai xe quan su khac gom co xe tac chien ky binh M3A3 thuoc dong xe chien đau Bradley, dong xe Stryker, va thiet van xa bo binh M113, va nhieu loai xe bo binh boc thep co the chong đuoc min bay nhu MRAP.
Vu khi phao binh cua Luc quan Hoa Ky kha đa dang. AN/TWQ-1 Avenger, Patriot va THAAD la 3 he thong ten lua phong khong. Phao mat đat gom luu phao M777, M119, phao tu hanh M109 howitzer, M109A6 Paladin, he thong phao phong loat co đong cao M142 HIMARS va he thong phong nhieu ten lua M270.
Luc quan Hoa Ky su dung nhieu loai may bay truc thang. Trong so đo la truc thang tan cong AH-64 Apache, truc thang tan cong hang nhe/trinh sat vu trang OH-58 Kiowa, truc thang van tai tien ich chien thuat UH-60 Black Hawk va truc thang van tai hang nang CH-47 Chinook. Theo ke hoach giam tu 7 xuong con bon loai may bay truc thang.
Đoi voi UAV. Luc quan Hoa Ky trien khai cac may bay khong nguoi lai MQ-1C Gray Eagle.


= Khong quan =
Vao nam 2018, Khong quan Hoa Ky co tong cong 5047 may bay cac loai va 406 ten lua đan đao xuyen luc đia.

Cuong kich: Cac phi co cuong kich cua Khong quan Hoa Ky đuoc che tao cho muc đich tan cong cac cu điem tren mat đat. Chung thuong đuoc su dung đe ho tro bo binh Hoa Ky. Cac loai phi co cuong kich đang đuoc su dung bao gom A-10, AC-130, MQ-9.
Oanh tac co: B-1B, B-2, B-52H
Van tai co:: C-5M, C-12, C-17, C-21, C-32, C-37, C-130, C-40, CV-22, VC-25
Tac chien đien tu: E-3, E-4, E-8, EC-130
Tiem kich: F-15, F-15E, F-16, F-22, F-35A
Ten lua: AGM-86 ALCM (ten lua hanh trinh khong đoi đat), AGM-129A (ten lua hanh trinh tang hinh hat nhan), AGM-130 MISSILE (ten lua khong đoi đat co đieu khien), AGM-65 Maverick (ten lua khong đoi đat co đieu khien), AGM-88 HARM (ten lua diet rada), AGM-158 JASSM (ten lua hanh trinh tang hinh), AIM-120 AMRAAM (ten lua khong đoi khong tam trung tan tien), AIM-7 SPARROW (ten lua khong đoi khong co đieu khien), AIM-9 Sidewinder (ten lua khong đoi khong tam nhiet), GBU-15 (Bom luon co đieu khien), GBU-39B (Bom đieu khien), JDAM GBU- 31/32/38 (Bom chum co đieu khien), LGM-30G MINUTEMAN III (ten lua hat nhan đan đao lien luc đia).


= Hai quan =
Hai quan Hoa Ky hien so huu 11 tau san bay, 9 tau tien cong đo bo, 11 tau van tai đo bo, 12 tau ben đo bo, 22 tau tuan duong, 69 tau khu truc, 19 tau duyen hai, 13 tau tuan tra ven bien, 14 tau ngam mang ten lua đan đao, 4 tau ngam vu trang ten lua co đieu khien, 52 tau ngam tan cong cung vai tram chiec phi co hai quan cac loai.
He thong vu khi tren tau Hai quan Hoa Ky gan nhu hoan toan la tap trung vao cac ten lua. Khong kich vao đat lien la nhiem vu cua ten lua BGM-109 Tomahawk, đoi voi nhiem vu tan cong chong tau thi ten lua Harpoon missile la vu khi đuoc ua chuong cua Hai quan Hoa Ky. Đe phong ve chong ten lua đich tan cong thi Hai quan Hoa Ky su dung mot so he thong đuoc đieu hop boi He thong Chien đau Aegis. Phong ve tam xa va tam trung thi do ten lua Standard 2 đam trach. Phong ve chong ten lua tam ngan thi do Phalanx CIWS va RIM-162 Evolved Sea Sparrow. Ngoai ten lua, Hai quan Hoa Ky cung su dung cac loai ngu loi nhu Mk 46, Mk 48, Mk 50 va Mk 54 cung nhieu loai thuy loi. Cac phi co canh co đinh cua Hai quan Hoa Ky cung đuoc gan nhieu loai vu khi nhu cac phi co cua Khong quan Hoa Ky cho ca khong chien hoac khong đoi đat.


Kinh te Nen kinh te Hoa Ky la nen kinh te hon hop co muc đo phat trien cao. Đay la nen kinh te lon nhat the gioi tinh theo gia tri GDP danh nghia (nominal) va lon thu hai the gioi tinh theo ngang gia suc mua (PPP). No co GDP binh quan đau nguoi đung thu 7 the gioi tinh theo gia tri danh nghia va thu 11 the gioi tinh theo PPP nam 2016. Đong đo la My (USD) la đong tien đuoc su dung nhieu nhat trong cac giao dich quoc te va la đong tien du tru pho bien nhat the gioi, đuoc bao đam bang nen khoa hoc cong nghe tien tien, quan su vuot troi, niem tin vao kha nang tra no cua chinh phu My, vai tro trung tam cua Hoa Ky trong he thong cac to chuc toan cau ke tu sau chien tranh the gioi thu 2 (WWII) va he thong đo la dau mo (petrodollar system). Mot vai quoc gia su dung đong đo la My la đong tien hop phap chinh thuc, va nhieu quoc gia khac coi no nhu đong tien thu hai pho bien nhat (de facto currency). Nhung đoi tac thuong mai lon nhat cua Hoa Ky bao gom Trung Quoc, Canada, Mexico, Nhat Ban, Đuc, Han Quoc, Anh Quoc, Phap, An Đo va Đai Loan.

Nen kinh te Hoa Ky phat trien nho nguon tai nguyen thien nhien doi dao, he thong co so ha tang phat trien đong bo va nang suat lao đong cao. Gia tri nguon tai nguyen thien nhien đung cao thu hai the gioi, uoc đat 45.000 ty đo la nam 2016. Nguoi My co muc thu nhap ho gia đinh va muc tien cong trung binh cao nhat trong khoi cac quoc gia thuoc To chuc Hop tac va Phat trien kinh te (OECD), va đung thu 4 ve muc thu nhap binh quan nam 2010, giam 2 bac so voi muc cao nhat nam 2007. Hoa Ky cung co nen kinh te quoc dan lon nhat the gioi (khong bao gom vung thuoc đia) ke tu nhung nam 1890.Trong nam 2016, My la quoc gia co kim ngach thuong mai lon nhat, cung nhu la nha san xuat hang hoa lon thu 2 toan cau, đong gop vao 20% tong san luong the gioi. Nuoc My khong chi co nen kinh te lon nhat, ma con co san luong cong nghiep lon nhat theo bao cao Dien đan Thuong mai va Phat trien (UNCTAD). Nuoc My khong chi co thi truong noi đia lon nhat cho cac loai hang hoa, ma con chiem vi tri tuyet đoi trong thi truong dich vu. Tong giao dich thuong mai đat 4,92 nghin ty đo la nam 2016. Trong tong so 500 cong ty lon nhat the gioi, co 134 cong ty đat tru so tai Hoa Ky. Nam 2013, tam trong so muoi cong ty lon nhat the gioi tinh theo von hoa thi truong đeu la cac cong ty cua My: Apple Inc., ExxonMobil, Berkshire Hathaway, Walmart, General Electric, Microsoft, IBM va Chevron Corporation.
Hoa Ky co mot trong nhung thi truong tai chinh lon nhat va anh huong nhat toan cau. Thi truong chung khoan New York (NYSE) hien la thi truong chung khoan co muc von hoa lon nhat. Cac khoan đau tu nuoc ngoai tai My đat 2,4 nghin ty đo la, trong khi nhung khoan đau tu cua My ra nuoc ngoai vuot 3,3 nghin ty đo la. Nen kinh te My luon dan đau trong cac khoan đau tu truc tiep va tai tro cho nghien cuu va phat trien. Chi tieu tieu dung chiem 71% GDP nam 2013. Hoa Ky co thi truong tieu dung lon nhat the gioi, voi chi tieu trung binh ho gia đinh lon gap 5 lan tai Nhat Ban. Thi truong lao đong My đa thu hut nguoi nhap cu tu khap noi tren the gioi va ty le nhap cu rong tai đay luon nam trong muc cao nhat the gioi. Hoa Ky nam trong bang xep hang mot trong cac quoc gia co nen kinh te canh tranh va hoat đong hieu qua nhat theo cac bao cao cua Ease of Doing Business, Bao cao canh tranh toan cau va cac bao cao khac.
Nen kinh te Hoa Ky đa trai qua đot suy thoai theo sau khung hoang tai chinh nam 2007–08, voi san luong nam 2013 van duoi muc tiem nang theo bao cao co quan ngan sach quoc hoi. Tuy nhien nen kinh te đa bat đau hoi phuc tu nua sau nam 2009, va toi thang 10 nam 2017, ty le that nghiep đa giam tu muc cao 10% xuong con 4,1%. Vao thang 12 nam 2014, ty le no cong đa chiem hon 100% GDP. Tong tai san co tai chinh noi đia đat tong 131 nghin ty đo la va tong no tai chinh noi đia la 106 nghin ty đo la.
Hoa Ky la mot nuoc co nen kinh te tu ban chu nghia đien hinh. Hoa Ky co chu nghia tu ban thuong nghiep, chu nghia tu ban hoang da, chu nghia tu ban cong nghiep, chu nghia tu ban tai chinh va ca chu nghia tu ban nhan dan. Chu nghia tu ban phat trien manh tai Hoa Ky vi noi đay hoi tu moi đieu kien thuan loi. Ngoai ra, che đo kinh te va van hoa tai Hoa Ky lai gan lien voi đao đuc luan Tin lanh. Max Weber tung khang đinh đao Tin Lanh đa san sinh ra chu nghia tu ban vi no đoan tuyet voi xa hoi va Giao hoi thoi Trung Co von chi tram tu nhieu hon hanh đong. Đo la trao luu tu tuong cua tang lop trung luu coi lao đong va tiet kiem la phuong tien chac chan dan đen tien bo.
Tinh theo phan tram tong san pham noi đia, no cua Hoa Ky xep thu 30 trong so 120 quoc gia ma so lieu san co vao nam 2007. No quoc gia đa tang len nhanh chong trong nhung thap nien gan đay, vao 28 thang 1 nam 2010, tong no cua Hoa Ky đa tang len 14,3 nghin ty đo la. Theo ngan sach lien bang Hoa Ky nam 2010, tong no quoc gia se tang len bang gan 100% GDP, so voi muc xap xi 80% nam 2009. Đen thang 10 nam 2013, tong no bang 107% GDP. Khoan no nay tinh theo GDP van thap hon so no cua Nhat Ban cung nam (192%) va tuong đuong voi mot so quoc gia Tay Au. Đen nam 2017, tong no chi con chiem 77,4% GDP. Tinh đen nam 2014, Trung Quoc la chu no lon nhat cua Hoa Ky voi viec nam giu 1,26 nghin ty đo la trai phieu kho bac.
Thanh phan tu nhan chiem phan lon nen kinh te. Trong nam 2009, hoat đong kinh te cua chinh phu lien bang chiem 4,3% GDP, cua chinh quyen tieu bang va đia phuong chiem 9,3%, trong khi khu vuc tu nhan đuoc uoc tinh la 86,4%. Nen kinh te Hoa Ky la nen kinh te hau cong nghiep, voi nganh dich vu đong gop 67.8% tong san pham noi đia. Nganh thuong nghiep dan đau trong so cac nganh dich vu, tinh theo tong doanh thu la buon ban si va le; theo loi tuc khau tru la tai chinh va bao hiem. Tinh đen ngay 31 thang 12 nam 2019, co tong cong 5.177 ngan hang thuong mai va to chuc tin dung tai Hoa Ky. Trong so đo, 5 ngan hang lon nhat la JPMorgan Chase, Bank of America, Wells Fargo, Citigroup, va Goldman Sachs.
Hoa Ky van la mot sieu cuong cong nghiep voi cac san pham hoa hoc dan đau nganh san xuat. Hoa Ky hien la nha san xuat hang hoa lon thu hai the gioi, voi tong san luong cong nghiep nam 2013 đat 2,4 nghin ty đo la. San luong nay lon hon Đuc, Phap, An Đo va Brazil cong lai. Nhung nganh cong nghiep chinh bao gom dau mo, thep, o to, may moc xay dung, hang khong, may nong nghiep, vien thong, hoa chat, đien tu, che bien thuc pham, hang tieu dung, go, va khai khoang.

Hoa Ky hien la nuoc san xuat dau mo va khi đot đung đau the gioi. Nganh cong nghiep dau mo cua Hoa Ky đat san luong khai thac o muc cao ky luc 4,46 ty thung dau tho vao nam 2019. My chinh thuc vuot A Rap Xe Ut đe tro thanh nuoc xuat khau dau mo nhieu nhat the gioi vao cuoi nam 2019. Hoa Ky con la nuoc san xuat nang luong đien va hat nhan so mot cua the gioi cung nhu khi đot thien nhien hoa long, nhom, sulfur, phosphat, va muoi.
Nong nghiep cua Hoa Ky chi chiem 1% GDP nhung chiem 60% san xuat nong nghiep cua the gioi. Vu mua hai ra tien dan đau cua Hoa Ky la can sa mac du luat lien bang nghiem cam trong va ban can sa. Mac du nong nghiep chi đong gop 1% vao san luong kinh te, Hoa Ky van la nuoc xuat khau luong thuc hang đau the gioi. Voi nhung vung đat trong trot on đoi rong lon, nhung tien bo ve ky thuat canh tac nong nghiep, va chinh sach tro gia nong nghiep, Hoa Ky kiem soat gan mot nua luong xuat khau lua gao cua the gioi. Cac san pham bao gom lua mi, ngo, cac loai hat khac, hoa qua, rau, bong, thit bo, thit lon, gia cam, san pham tu sua, lam san va ca. Hoa Ky la nha san xuat ngo va đau tuong đung đau the gioi, đong thoi la quoc gia đi đau trong viec phat trien va san xuat cac loai thuc pham bien đoi gen.
75% cac co so lam an tai Hoa Ky khong co lap so luong bong, nhung chung chi chiem mot phan nho giao dich. Cac hang co so luong tu 500 hoac nhieu hon chiem 49,1% tat ca cac cong nhan đuoc tra luong; nam 2002, chiem 59,1% giao dich. Hoa Ky xep hang ba trong danh sach chi so thuan loi lam an theo cong bo cua Ngan hang The gioi. So voi chau Au, tai san cua Hoa Ky va thue loi tuc thu đuoc tu cac tap đoan thong thuong cao hon trong khi thue tieu thu va nhan luc thap hon. So Giao dich Chung khoan New York va NASDAQ la hai san giao dich chung khoan lon nhat the gioi theo gia tri đo la.
Xa hoi My luon đe cao doanh nhan khoi nghiep va kinh doanh. Doanh nhan đuoc đinh nghia la nguoi thuc hien nhung cai tien ky thuat, tap hop tai chinh cung nhung nhay ben ve kinh doanh, tong hop no luc đe chuyen hoa nhung y tuong cai tien thanh hang hoa dich vu co gia tri kinh te. Đieu nay gop phan tao nen nhung to chuc, cong ty moi hoac mot phan hoac cai cach, chuyen hoa nhung to chuc gia coi đe đon nhan nhung co hoi moi. Tai san đuoc xem la mot tieu chi đe đanh gia con nguoi. Nguoi ta cong bo thu nhap cua minh đe nhan đuoc su kinh trong cua xa hoi. Giao hoi rao giang ve đong tien, đanh gia chinh xac quyen luc thuyet giao cua đong tien. Du luan ton vinh tu ban cong nghiep bao nhieu thi cung choi bo tu ban đau co bay nhieu. Nha tu ban nao tao ra cua cai vat chat, cong an viec lam thi đuoc kinh trong. Nhung ke lam giau bang nhung thu đoan am muoi thi bi phi bang. Khi nha tu ban tu phat trien doanh nghiep cua minh thi đuoc xa hoi ca ngoi, khi ho xin xo cua cong đe lam loi cho ban than thi bi chi trich. Loi nhuan van la đong luc chu yeu cua nen van minh Hoa Ky. Lao đong la yeu to co ban trong cuoc song o Hoa Ky. Tre em, sinh vien đeu lam viec rat som va đuoc khuyen khich kinh doanh. Nguoi My khong thich chu nghia cong san va di ung voi tat ca nhung gi đinh thay đoi to chuc xa hoi. Nen tang van minh Hoa Ky dua vao su tieu thu, san xuat, nang cao khong ngung muc song cho nen no khong chap nhan đieu hoa, quan ly lao đong, loi nhuan, tai nguyen. Neu chu nghia tu ban tai My co bi nha nuoc đieu chinh thi cung chi lam cho no bot hung hang nham bao ve nguyen tac tu do kinh doanh va canh tranh binh đang. Nguoi My xem trong hieu qua. Tinh hieu qua cua nguoi My gan lien voi chu nghia thuc dung cua ho. Y thuc he khong quan trong va cai huu hieu đuoc ua chuong hon cai đep vi hieu qua se dan đen thanh cong.

He thong thue cua Hoa Ky la he thong luy tien va rat phuc tap, đuoc thu boi it nhat la 4 cap chinh quyen voi nhieu loai thue khac nhau nhu thue thu nhap, thue tai san, thue doanh nghiep, thue nhap khau, thue tien luong, thue bat đong san,... Nguon thu tu thue chiem 25% tong GDP cua ca nuoc vao nam 2011. Thi truong cho đen trong nen kinh te My rat hiem so voi cac nuoc khac. Ca cong dan My khong cu tru trong nuoc va nguoi co the xanh song o nuoc ngoai đeu bi đanh thue thu nhap cua ho bat ke ho song o đau hoac ho kiem đuoc thu nhap o đau, ngoai Hoa Ky thi tren the gioi chi Eritrea la co chinh sach nhu vay.
Co khoang 160,4 trieu nguoi trong luc luong lao đong Hoa Ky vao nam 2017, đay la luc luong lao đong lon thu tu sau Trung Quoc, An Đo va Lien minh chau Au. Chinh phu (lien bang, tieu bang va đia phuong) su dung 22 trieu nhan cong vao nam 2010. 85% nguoi lao đong My lam viec trong khu vuc tu nhan. Mot so doanh nghiep va nha tuyen dung lon nhat tren the gioi hien nay la cac cong ty cua My. Trong so đo co Walmart, vua la doanh nghiep lon nhat vua la nha tuyen dung khu vuc tu nhan lon nhat tren the gioi.
Khoang 12% cong nhan My la thanh vien cua cong đoan, thap hon so voi muc 30% tai Tay Au. Cac nghiep đoan khong theo mot y thuc he co đinh nao. Ho chi can đat yeu sach cua minh o cap đia phuong. Thuong thi nghiep đoan than Đang Dan chu hon nhung neu can ho quay sang ung ho Đang Cong hoa. Nghiep đoan thuong co moi lien he voi mafia va khong ngai dung cac thu đoan đang ngo. Lanh tu nghiep đoan la nhung nguoi chuyen nghiep, đoi khi la nhung nguoi kem đao đuc hoac tham chi la nhung ten toi pham. Khong nhu cac nhom lao đong o mot so nuoc khac, cac nghiep đoan Hoa Ky tim cach hoat đong ngay trong he thong doanh nghiep tu do đang ton tai – mot chien luoc lam that vong cac nha xa hoi chu nghia. Hoa Ky khong trai qua che đo phong kien, va chi co rat it nguoi lao đong cho rang ho bi loi cuon vao mot cuoc đau tranh giai cap. Thay vao đo, phan lon nguoi lao đong chi đon gian nhan thuc rang ho đang đoi cac quyen binh đang đe tien bo nhu nhung nguoi khac. Mot yeu to khac lam giam đoi khang giai cap la viec cong nhan My, it nhat la cong nhan nam da trang, đuoc co quyen bau cu som hon cong nhan o cac nuoc khac.
Hoa Ky đung hang nhat ve de muon va sa thai cong nhan theo Ngan hang The gioi. Nguoi My co chieu huong lam viec nhieu gio hon moi nam so voi cong nhan tai cac quoc gia phat trien khac, dung ngay nghi phep it hon va ngan hon. Giua nam 1973 va 2003, cong viec mot nam cho moi nguoi My trung binh tang 199 gio. Ket qua mot phan, Hoa Ky van la nuoc co hieu suat lao đong cao nhat tren the gioi. Tuy nhien, Hoa Ky khong con dan đau hieu suat san xuat tinh tren moi gio nhu đa tung nhu vay giua thap nien 1950 va thap nien 1990; cong nhan tai Na Uy, Phap, Bi, va Luxembourg hien nay la cac nuoc co hieu suat san xuat tren gio lao đong cao hon.


= Loi tuc, phat trien con nguoi va giai cap xa hoi =
Chiem 4,24% dan so toan cau the nhung My chiem toi 29,4% tong tai san the gioi, đay la ty le lon nhat trong so cac quoc gia. My cung la que huong cua nhieu ti phu va trieu phu nhat the gioi. Vao nam 2019, ca ba ca nhan giau nhat the gioi (Jeff Bezos, Bill Gates va Warren Buffett) đeu la nguoi My. Vao thang 3 nam 2013, My xep so 1 the gioi ve Chi so An ninh Luong thuc Toan cau. Nam 2017, Hoa Ky xep thu 13 trong so 189 quoc gia ve Chi so Phat trien Con nguoi (HDI).
Trong nam 2014, 14,8% dan so My song trong ngheo kho. Bao cao cua Feeding America chi ra trong nam 2014 co 49 trieu nguoi My lam vao tinh trang khong bao đam ve đu thuc pham. Trong thang 6 nam 2016, to chuc IMF đa canh bao Hoa Ky rang ty le ngheo kho tang cao can đuoc giai quyet khan cap.
Hoa Ky co mot mang luoi an sinh xa hoi thap nhat trong cac quoc gia phat trien. Tuy vay muc song cua nguoi ngheo tai My lai thuoc hang cao nhat the gioi. Theo khao sat thi 80% ho ngheo tai My so huu may lanh, 92% ho ngheo co lo vi song, gan 3/4 co o to hoac xe tai va 31% co hai o to hoac xe tai tro len. Trung binh mot nguoi ngheo tai My co nhieu khong gian song hon nhung nguoi khong ngheo đien hinh o Thuy Đien, Phap hoac Anh. Robert Rector, nghien cuu vien Cao cap tai Phong Nghien cuu Chinh sach Noi đia cho rang tinh trang ngheo đoi tai My đa bi thoi phong qua muc boi truyen thong va gioi chinh tri gia. Theo ong thi "Chien luoc cua gioi truyen thong la lay 3 phan tram hoac 4 phan tram so nguoi ngheo kem may man nhat va mieu ta tinh trang cua ho nhu la đai dien cho hau het nhung nguoi ngheo tai My". Mike Brownfield trich dan du lieu cua Bo Nong nghiep Hoa Ky nam 2009 cho thay 96% cac bac cha me ngheo tai My noi rang con cai cua ho khong bao gio đoi vao bat cu thoi điem nao trong nam, 83% cac ho gia đinh ngheo cho biet ho co đu thuc an đe an. Theo Tim Worstall, nha nghien cuu cua hoc vien Adam Smith thi nhung ca nhan co thu nhap thap tai My van co thu nhap cao hon khoang 70% dan so the gioi.
Dan so nam trong muc cuc ngheo kho đa gia tang trong khoang thoi gian tu nam 2000 đen 2009. Nguoi dan thuoc dien nay thuong khong đuoc tiep can voi giao duc chat luong cao; ty le pham toi cao hon, ty le cao hon ve nhung ton thuong the chat va tam ly, thieu tiep can toi tin dung va tich luy cua cai; chiu gia hang hoa dich vu cao, va kho tiep can nhung co hoi nghe nghiep hon. Trong nam 2017, tieu bang co ty le ho ngheo thap nhat la bang New Hampshire (7,3%), va khu vuc co ty le ngheo cao nhat la Samoa thuoc My (65%). Trong so cac bang, ty le ho ngheo cao nhat la o bang Mississippi (21,9%).
Hoa Ky la quoc gia co muc thu nhap binh quan ho gia đinh cao nhat trong so cac quoc gia OECD, va nam 2010 la nuoc co muc thu nhap binh quan ho gia đinh (median household incom)) cao thu 4, xuong 2 bac so voi 2007. Theo mot nghien cuu đoc lap, muc thu nhap cua tang lop trung luu tai My đa giam xuong muc ngang bang voi muc tai Canada nam 2010, va xuong muc thap hon vao 2014, trong khi mot vai quoc gia phat trien khac đa thu hep khoang cach nay trong nhung nam gan đay. Theo cuc đieu tra dan so, muc thu nhap ho gia đinh đieu chinh theo lam phat đa đat muc cao nhat tu truoc đen nay la 59.039 đo la nam 2016. Muc đo bat binh đang ve thu nhap cung o muc cao ky luc, voi top mot phan nam (20%) nguoi giau nhat kiem đuoc hon 50% tong toan bo thu nhap. Theo bao cao cua Cuc Du tru Lien bang My (Federal Reserve) thang 9 nam 2017, bat binh đang ve tai san cung o muc cao ky luc; top 1% so nguoi giau nhat kiem soat 38,6% cua cai cua toan quoc gia nam 2016. Hang tu van Boston Consulting Group đa chi ra trong bao cao thang 6 nam 2017 rang 1% so nguoi giau nhat nuoc My se kiem soat 70% tong tai san toan quoc gia vao nam 2021.

Nhom 1% nguoi thu nhap cao nhat đong gop vao viec tao ra 52% tong thu nhap tu nam 2009 đen 2015, trong đo thu nhap đuoc đinh nghia la thu nhap tu thi truong khong bao gom nhung khoan tai phan phoi tu chinh phu, va ty trong thu nhap cua ho tren tong thu nhap đa đuoc tang len gap đoi tu 9% nam 1976 len 20% nam 2011. Theo bao cao nam 2014 cua OECD, 80% tang truong cua tong thu nhap (tu thi truong) truoc thue thuoc ve nhom 10% cao nhat tu nam 1957 đen 2007. Nhom 10% giau co nhat so huu 80% tong tai san tai chinh. Bat binh đang ve tai san tai My hien lon hon hau het cac quoc gia phat trien khac. Thua ke tai san co the ly giai tai sao nhieu nguoi My tro nen giau co vi co mot buoc khoi đau thuan loi đang ke (substantial head start). Vao thang 9 nam 2012, theo nghien cuu cua Vien chinh sach, hon 60% trong tong so 400 nguoi My trong danh sach giau nhat cua Forbes đa lon len trong nhung đac quyen va khoi đau thuan loi nhu vay.
Mot so nhung nha kinh te hoc va hoat đong đa the hien nhung nghi ngai ve van đe bat binh đang trong thu nhap, goi no la 'lo ngai sau sac', su bat cong, mot moi hiem hoa cho on đinh nen dan chu va xa hoi, hoac mot dau hieu cua su yeu đi cua quoc gia.
Trong khi cac giai cap xa hoi My thieu ranh gioi đinh nghia ro rang, cac nha xa hoi hoc đa cho rang giai cap xa hoi la mot bien so xa hoi quan trong. Nghe nghiep, hap thu giao duc, va loi tuc đuoc dung nhu nhung chi so chinh noi đen tinh trang kinh te xa hoi. Dennis Gilbert cua Cao đang Hamilton đa đua ra mot he thong, đuoc nhung nha xa hoi hoc khac ap dung, theo đo xa hoi My co the chia lam sau giai cap xa hoi: mot giai cap thuong luu hay đai tu ban gom nhung nguoi giau co va quyen luc (1%), mot giai cap thuong trung luu gom cac nha nghiep vu co giao duc cao (15%), mot giai cap trung luu gom nhung nguoi ban nghiep vu va cac tho lanh nghe (33%), mot giai cap lao đong gom nhung nguoi lao đong chan tay va thu ky (33%), va hai giai cap thap hon - lao đong ngheo (13%) va ha cap phan lon la that nghiep (12%). 1% tren đau danh sach giu 33,4% tai san cua đat nuoc, bao gom phan nua tong gia tri co phieu giao dich cong khai.
Nguoi My co thu nhap cao nhung muc thue cao, chi phi cho cuoc song cao va co nhieu nhu cau can đap ung nen kha nang tiep kiem cua nguoi My khong cao. Theo mot khao sat vao nam 2017, chi co 25% nguoi My đuoc hoi co so tien tiet kiem tu 10.000 USD tro len trong khi co đen 39% khong co tiet kiem, 36% nguoi My con lai co tiet kiem duoi 10.000 USD. Nhung nguoi My tu 55-64 tuoi chi co trung binh 120.000 USD tien tiet kiem huu tri moi nguoi trong khi đo nhieu chuyen gia khuyen nghi can 1 trieu USD cho tuoi gia. Mot nghien cuu cho thay 66% nguoi My tin rang ho se khong co đu tien tiet kiem đe song cho toi luc qua đoi. Nguoc lai, theo mot bao cao vao nam 2018 cho thay, cu 6 nguoi đa ve huu tai My thi lai co mot nguoi la trieu phu.


= Khoa hoc va ky thuat =

Hoa Ky tro thanh nha tien phong trong nhung cai tien ky thuat ke tu cuoi the ky 19 va nghien cuu khoa hoc tu giua the ky 20. Hoa Ky đa va đang dan đau trong nhieu nganh ky thuat va nghien cuu khoa hoc tu cuoi the ky XIX, la mien đat hap dan cac nha khoa hoc nuoc ngoai nhu Albert Einstein, Niels Bohr, Victor Weisskopf, Otto Stern. Phan lon quy nghien cuu va phat trien voi khoang 64% đen tu phia tu nhan. Hoa Ky dan đau the gioi trong cac tai lieu nghien cuu khoa hoc va yeu to tac đong. Nam 1876, Alexander Graham Bell đuoc cong nhan bang sang che đau tien cua My ve đien thoai. Thomas Edison đa phat trien may hat, bong đen đien sang duy tri lau đau tien, va chiec may chieu phim thong dung đau tien. Nikola Tesla tien phong trong đong co cam ung va bo truyen tan so cao su dung o đai thu thanh. Trong đau the ky 20, cong ty che tao o to cua Ransom E. Olds va Henry Ford đa nhan rong va pho bien day chuyen lap rap xe. Anh em nha Wright nam 1903 đa che tao thanh cong chiec may bay đau tien cua the gioi.
Trong Chien tranh the gioi thu hai, Hoa Ky phat trien vu khi nguyen tu, mo đau thoi đai nguyen tu. Cuoc đua vu tru đa tao ra nhung buoc tien nhanh trong lanh vuc phat trien hoa tien, khoa hoc vat chat, may vi tinh, va nhieu linh vuc khac. Hoa Ky la nuoc đau tien phat trien ARPANET, tien than cua Internet ngay nay. Nguoi My huong đuoc cap buc cao can ke voi cac hang hoa tieu dung ky thuat. Tinh đen nam 2013, 83,8% ho gia đinh nguoi My so huu it nhat mot chiec may tinh va 73,3% co dich vu Internet toc đo cao. 91% nguoi My cung so huu it nhat mot chiec đien thoai di đong vao thang 5 nam 2013 . Hoa Ky la nuoc co thu hang cao lien quan đen quyen tu do su dung Internet. Hoa Ky la quoc gia phat trien va trong trot chinh yeu cac thuc pham bien đoi gen; tren phan nua nhung vung đat the gioi đuoc dung trong cac vu mua ky thuat sinh hoc la o tai Hoa Ky. Viec phat minh ra bong ban dan vao nhung nam 1950, mot thanh phan quan trong trong hau het cac thiet bi đien tu hien đai, đa dan đen nhieu tien bo cong nghe va su mo rong đang ke cua nganh cong nghiep cong nghe cao o Hoa Ky. Đieu nay dan toi su ra đoi cua nhieu tap đoan cong nghe moi va cac khu vuc tap trung cong nghe cao tren khap đat nuoc nhu thung lung Silicon o California. Nhung thanh cong cua cac cong ty vi xu ly My nhu Advanced Micro Devices (AMD) va Intel cung voi cac cong ty san xuat phan mem va phan cung may tinh bao gom Adobe Systems, Apple Inc., IBM, Microsoft va Sun Microsystems đa gop phan lam nen su ra đoi va pho bien cua may tinh ca nhan. ARPANET đuoc phat trien vao nhung nam 1960 đe đap ung cac yeu cau cua Bo Quoc phong va đa tro thanh nen tang cho su ra đoi cua Internet.
Hoa Ky hien la quoc gia co nhieu nguoi đoat giai Nobel nhat, voi 383 ca nhan nguoi My đa gianh tong cong 385 giai Nobel trong moi linh vuc, trong đo Hoa Ky đung đau the gioi ve so giai thuong Nobel Vat ly (94), Nobel Hoa hoc (63), Nobel Y hoc (100) va Nobel Kinh te (55).


= Giao thong =

Hoa Ky co ti le so huu phuong tien co gioi cao nhat the gioi, voi 765 xe tren 1.000 nguoi My. Khoang 39% xe ca nhan la xe Van, xe SUV, hay xe co san cho hang loai nho. Nguoi My truong thanh trung binh danh khoang 55 phut moi ngay lai tren đoan đuong dai trung binh 29 dam Anh (47 km). Nam 2001, 90% nguoi My đi lam bang xe hoi. Nam 2017, 91% ho gia đinh tai My so huu o to. Ti le so huu o to thap nhat la o cac thanh pho co he thong giao thong cong cong phat trien nhu New York (44%) hay Washington DC (62%).
He thong đuong sat nhe cho khach lien thanh pho cua Hoa Ky tuong đoi yeu kem. Chi co 9% tong so luot đi lam viec o Hoa Ky la dung giao thong cong cong so voi 38,8% tai chau Au.
Viec su dung xe đap rat it, thua xa muc đo su dung cua chau Au. Cong nghe hang khong dan su hoan toan tu huu hoa trong luc đa so cac phi truong chinh la cua cong. 5 hang hang khong lon nhat tren the gioi tinh theo so khach hang đuoc van chuyen đeu la cua Hoa Ky; American Airlines la cong ty hang khong lon nhat the gioi. Trong so 30 phi truong hanh khach ban ron nhat tren the gioi thi co 16 la o Hoa Ky, bao gom Phi truong Quoc te Hartsfield-Jackson Atlanta (ATL) ban ron nhat the gioi.


= Nang luong =
Tinh đen nam 2019, co toi 80% nguon nang luong o Hoa Ky đuoc lay tu nhien lieu hoa thach. Nam 2019, phan lon nguon nang luong cua đat nuoc đuoc lay tu dau mo (36,6%), tiep theo la khi tu nhien (32%), than đa (11,4%), nang luong tai tao (11,4%) va hat nhan (8,4%). Ke tu nam 2007, tong luong phat thai khi nha kinh cua Hoa Ky cao thu hai trong so cac quoc gia, chi xep sau Trung Quoc. Hoa Ky trong lich su la nha san xuat khi nha kinh lon nhat the gioi, va luong phat thai khi nha kinh tren đau nguoi van duy tri o muc cao.


= Du lich =
Hoa Ky đung thu 3 the gioi ve tong so khach du lich đen tham quan (chi xep sau Phap va Tay Ban Nha). Nam 2011, cac điem du lich đuoc ghe tham nhieu nhat o My gom: Quang truong Thoi đai (New York), Cong vien Trung tam (New York), Ga Washington Union (Washington DC), Dai Las Vegas (Las Vegas), Nha ga Grand Central (New York), Walt Disney World (Orlando), Disneyland Resort (Anaheim), Cau Cong Vang (San Francisco).


Nhan khau Vao ngay 1 thang 7 nam 2017, Cuc Thong ke Dan so Hoa Ky uoc tinh dan so cua đat nuoc la 325.719.178 nguoi va se tang them 1 nguoi sau moi 13 giay, nghia la tang khoang 6.646 nguoi moi ngay. Dan so Hoa Ky đa tang gan gap 4 lan trong the ky 20, tu 76,2 trieu nguoi nam 1900 len 281,4 trieu nguoi vao nam 2000. Hien Hoa Ky la nuoc đong dan thu ba tren the gioi, chi xep sau Trung Quoc va An Đo.
Ti le tang dan so trung binh la 0,7% vao nam 2014. Ti le sinh 13/1.000 nguoi, thap hon muc trung binh cua the gioi. Nam 2006, 1,27 trieu di dan đuoc cap phep cu ngu hop phap. Mexico đa va đang la nguon dan đau cac di dan moi cua Hoa Ky tren hai thap nien qua; ke tu nam 1998, Trung Quoc, An Đo, va Philippines la cac quoc gia co so luong nguoi nhap cu đen My moi nam đong nhat. Tinh đen nam 2015, 47% nguoi nhap cu la nguoi goc Latinh, 26% la nguoi goc chau A, 18% la nguoi da trang va 8% la nguoi da đen. Ty le nguoi nhap cu chau A đang tang len trong khi nguoi goc Latinh sut giam. Hoa Ky la quoc gia cong nghiep hoa duy nhat ma su gia tang dan so lon lao đuoc tien đoan. Hoa Ky đa va đang la nuoc đung đau ve so nguoi nhap cu trong nhieu thap ky qua, tiep nhan so nguoi nhap cu nhieu hon toan bo cac nuoc khac tren the gioi cong lai. Trong nam 2018, Mexico, Cuba, Trung Quoc va Cong hoa Dominica la 4 nuoc dan đau ve so nguoi nhap cu vao Hoa Ky .
Lan song nhap cu đa khien dan so Hoa Ky tiep tuc tang nhanh chong voi dan so sinh ra o ngoai quoc tang gap đoi tu gan 20 trieu vao nam 1990 đen hon 40 trieu trong nam 2010. Dan so sinh ra o nuoc ngoai đat 45 trieu nguoi trong nam 2015. Hoa Ky co mot dan so đa chung toc-31 nhom sac toc co dan so tren 1 trieu nguoi. Nguoi da trang la nhom chung toc lon nhat trong đo nguoi goc Đuc, goc Ireland, va goc Anh chiem ba trong so bon nhom sac toc lon nhat. Nguoi My goc chau Phi, đa so la con chau cua cac cuu no le, la nhom chung toc thieu so đong nhat Hoa Ky va la nhom sac toc lon hang ba. Nguoi My goc chau A la nhom chung toc thieu so lon hang nhi cua Hoa Ky; hai nhom sac toc nguoi My goc chau A lon nhat la nguoi Hoa va nguoi Filipino. Nam 2010, dan so Hoa Ky bao gom mot con so uoc tinh la 5,2 trieu nguoi thuoc sac toc ban tho chau My hoac ban tho Alaska va gan 1 trieu nguoi goc ban tho Hawaii hay nguoi đao Thai Binh Duong. Co the coi Hoa Ky la nuoc co đo đa dang sac toc nhat the gioi.
Cho đen phong trao đoi quyen cong dan trong nhung nam 1960, cac nhom chung toc thieu so o Hoa Ky, nhat la nguoi da đen va nguoi da đo ban đia đa phai đoi mat voi su phan biet đoi xu ca ve quyen loi chinh tri lan kinh te. Hanh vi phan biet chung toc chinh thuc bi cam duoi thoi Tong thong Johnson qua Đao luat ve Quyen Cong dan nam 1964 va tro thanh hanh vi khong the chap nhan ca ve mat xa hoi lan đao đuc. Nhieu nguoi cho rang cuoc bau cu tong thong Hoa Ky nam 2008 la mot buoc tien trong moi quan he giua cac chung toc o My, nguoi My da trang đa đong vai tro quan trong trong viec bau Barack Obama tro thanh tong thong da mau đau tien cua nuoc nay.
Su gia tang dan so cua nguoi noi tieng Tay Ban Nha la mot chieu huong nhan khau chinh. Khoang 44 trieu nguoi My goc noi tieng Tay Ban Nha tao thanh chung toc thieu so lon nhat tai Hoa Ky. Khoang 64% nguoi noi tieng Tay Ban Nha co goc tu Mexico. Giua nam 2000 va 2004, dan so noi tieng Tay Ban Nha cua Hoa Ky tang 14% trong khi dan so khong phai nguoi noi tieng Tay Ban Nha tang chi 2%. Phan nhieu su gia tang dan so la vi di dan: Đen nam 2004, 12% dan so Hoa Ky sinh ra o ngoai quoc, tren phan nua con so đo la tu chau My Latinh. Sinh san cung la mot yeu to: Phu nu noi tieng Tay Ban Nha trung binh sinh ba nguoi con trong đoi cua minh. Ti le tuong tu la 2,2 đoi voi phu nu da đen khong noi tieng Tay Ban Nha va 1,8 cho phu nu da trang khong noi tieng Tay Ban Nha (duoi con so quan binh thay the la 2,1). Nguoi noi tieng Tay Ban Nha chiem gan nhu phan nua con so gia tang dan so quoc gia 2,9 trieu tu thang 7 nam 2005 đen thang 7 nam 2006. Uoc tinh theo chieu huong hien tai thi vao nam 2050, nguoi da trang goc khong noi tieng Tay Ban Nha se la 50,1% dan so, so voi 69,4% nam 2000. Nguoi da trang khong noi tieng Tay Ban Nha đa it hon phan nua dan so tai bon tieu bang: California, New Mexico, Hawaii, va Texas, cung nhu tai Đac khu Columbia.
Theo mot cuoc khao sat đuoc thuc hien boi Vien Williams, 9 trieu nguoi My, hoac khoang 3,4% so nguoi truong thanh tai My tu nhan minh la nguoi đong tinh, song tinh hoac chuyen gioi. Mot cuoc tham do cua Gallup nam 2016 cung ket luan rang 4,1% nguoi My truong thanh đuoc xac đinh la thuoc cong đong LGBT. Ty le cao nhat đen tu Đac khu Columbia (10%), trong khi tieu bang thap nhat la Bac Dakota voi 1,7%. Trong mot cuoc khao sat nam 2013, Trung tam kiem soat va phong ngua dich benh cho thay 96,6% nguoi My đuoc xac đinh la thang (di tinh), trong khi 1,6% đuoc xac đinh la đong tinh nam hoac đong tinh nu va 0,7% đuoc xac đinh la nguoi luong tinh.
Hoa Ky co muc đo đo thi hoa cao, khoang 83% dan so song trong 361 vung đo thi. Nam 2005, 254 khu hop nhat tai Hoa Ky co dan so tren 100.000 nguoi, 9 thanh pho co hon 1 trieu dan, va 4 thanh pho cap the gioi co tren 2 trieu dan (Thanh pho New York, Los Angeles, Chicago, va Houston). Hoa Ky co 50 vung đo thi co dan so tren 1 trieu dan. Trong so 50 vung đo thi phat trien nhanh nhat, 23 vung đo thi nam o mien Tay va 25 vung đo thi o mien Nam. Trong so 20 vung đo thi đong dan nhat cua Hoa Ky, cac vung đo thi nhu Dallas (hang tu lon nhat), Houston (hang sau), va Atlanta (hang chin) cho thay co con so gia tang lon nhat giua nam 2000 va 2006 trong khi vung đo thi Phoenix (hang 13) phat trien con so lon nhat ve phan tram dan so.


= Ngon ngu =

Mac du Hoa Ky khong co ngon ngu chinh thuc o cap lien bang, nhung tieng Anh My (American English) la ngon ngu quoc gia.
Nam 2010, khoang 230 trieu nguoi hay 80% dan so tuoi tu 5 tro len noi tieng Anh tai nha. Tieng Tay Ban Nha, co tren 10% dan so noi tai nha, la ngon ngu thong dung thu hai va đuoc day rong rai nhu ngon ngu ngoai quoc. Cac di dan muon nhap tich phai biet tieng Anh. Mot so nguoi My co vu viec bien tieng Anh thanh ngon ngu chinh thuc cua Hoa Ky vi no la ngon ngu chinh thuc tai it nhat 32 tieu bang. Ca tieng Hawaii va tieng Anh la ngon ngu chinh thuc tai Hawaii theo luat tieu bang. Mot so lanh tho vung quoc hai cung cong nhan ngon ngu ban tho cua ho la ngon ngu chinh thuc cung voi tieng Anh: Tieng Samoa va tieng Chamorro đuoc Samoa thuoc My va Guam lan luot cong nhan la ngon ngu chinh thuc cua ho; tieng Caroline va tieng Chamorro đuoc Quan đao Bac Mariana cong nhan; tieng Tay Ban Nha la tieng chinh thuc cua Puerto Rico. Trong luc ca hai tieu bang nay khong co mot tieng chinh thuc nao, New Mexico co luat cho phep su dung ca tieng Anh va tieng Tay Ban Nha giong nhu Louisiana lam vay đoi voi tieng Anh va tieng Phap.
Cac ngoai ngu đuoc day rong rai nhat o Hoa Ky, ve so luong hoc sinh tu mau giao đen đai hoc, la: tieng Tay Ban Nha (khoang 7,2 trieu nguoi hoc), tieng Phap (1,5 trieu), va tieng Đuc (500.000). Cac ngon ngu thuong đuoc day khac (tu 100.000 đen 250.000 nguoi hoc) bao gom tieng Latinh, tieng Nhat, ASL, tieng Y va tieng Trung. 18% so nguoi My noi đuoc it nhat mot thu ngon ngu khac ngoai tieng Anh.


= Ton giao =

Hoa Ky la mot trong nhung quoc gia đa dang ton giao nhat the gioi. Chinh phu Hoa Ky khong kiem soat tin nguong cua nguoi dan. Trong mot cuoc tham do tu nhan thuc hien nam 2014, co khoang 70,6% nguoi My truong thanh tu xem minh la tin huu Kito giao, giam tu 86,4% trong nam 1990. Cac giao phai Tin Lanh chiem 46,5% trong khi Giao hoi Cong giao Roma hien la nhanh Kito giao đoc lap lon nhat, chiem 20,8%. Mot cuoc nghien cuu khac vao nam 2007 cho thay nguoi da trang Tin Lanh truong phai phuc am (evangelical) chiem 26,3% dan so; đay la nhom Tin Lanh đong nhat; tong so nguoi theo Tin Lanh phai phuc am cua tat ca cac chung toc chiem tu 30 toi 35%. Nhieu nhom cu dan chau Au đen đinh cu tai Bac My la nhung nguoi mong muon xay dung cuoc song moi đuoc đam bao tu do ton giao đe thuc hanh tin nguong cua minh. Cac quan niem đuoc đe cao o Hoa Ky nhu tu do, dan chu, nen cong hoa, trach nhiem ca nhan, su cham chi, đao đuc lao đong, su thinh vuong va chu nghia tu ban đuoc cho la tuong thich voi tu tuong cua nhieu phai Tin Lanh. Su sung đao la mot đac điem cua Hoa Ky va ton giao la mot nhan to quan trong trong xa hoi tai đay. Hau het cac Tong thong My đeu đat tay tuyen the tren cuon Kinh Thanh va tu đat minh duoi su che cho cua Chua.
Tong so nguoi ngoai Kito giao theo so lieu nam 2014 la 5,9%, tang tu 3,3% hoi nam 1990. Cac ton giao khong phai Kito giao co so nguoi theo đong nhat la Do Thai giao (1,9%), Hoi giao (0,9%), Phat giao (0,7%), An Đo giao (0,7%). Giua nam 1990 va 2001, so nguoi theo Hoi giao va Phat giao đa co su gia tang gap đoi. Nam 1990 co 8,2% va nam 2014 co 22,8% dan so tu nhan minh la nguoi theo thuyet bat kha tri, thuyet vo than, hoac khong ton giao, van tuong đoi it hon so voi mot so quoc gia phat trien khac nhu Anh Quoc va Thuy Đien.


= Cau truc gia đinh =
Tinh đen nam 2007, 58% nguoi My tu 18 tuoi tro len đa ket hon, 6% la goa phu, 10% đa ly hon va 25% chua bao gio ket hon.
Ty le mang thai o tuoi vi thanh nien cua Hoa Ky la 26,5 tren 1.000 phu nu. Ty le nay đa giam 57% ke tu nam 1991. Nam 2013, ty le sinh o tuoi vi thanh nien cao nhat la o bang Alabama va thap nhat o bang Wyoming. Pha thai la hop phap tren toan bo lanh tho Hoa Ky, sau vu Roe v. Wade, mot quyet đinh mang tinh buoc ngoat vao nam 1973 cua Toa an Toi cao Hoa Ky. Trong khi ty le pha thai đang giam, ty le pha thai la 15 tren 1.000 phu nu trong đo tuoi tu 15-44 van cao hon so voi hau het cac quoc gia phuong Tay. Nam 2013, đo tuoi trung binh khi sinh con đau long la 26 va 40,6% ca sinh con đau long la cua phu nu chua ket hon.
Tong ty suat sinh (TFR) nam 2016 la 1,82 ca sinh tren 1000 phu nu. Viec nhan con nuoi o Hoa Ky la pho bien va tuong đoi de dang tu quan điem phap ly (so voi cac nuoc phuong Tay khac). Nam 2001, voi hon 127.000 con nuoi, Hoa Ky chiem gan mot nua tong so con nuoi tren toan the gioi. Hon nhan đong gioi la hop phap tren toan quoc, sau phan quyet cua Toa an Toi cao nam 2015. Tuy vay che đo đa the la bat hop phap tren toan lanh tho Hoa Ky.


= Giao duc =

Giao duc cong lap Hoa Ky do chinh quyen tieu bang va chinh quyen đia phuong đam trach va do Bo Giao duc Hoa Ky đieu phoi bang nhung quy đinh han che lien quan đen nhung khoan tro giup cua lien bang.
O hau het cac tieu bang, tre em tu 6 hoac 7 tuoi bat buoc phai đi hoc cho đen khi đu 18 tuoi; mot vai tieu bang cho phep hoc sinh thoi hoc o tuoi 16 hay 17.. Giao duc bat buoc đuoc chia thanh ba cap: tieu hoc, trung hoc co so va trung hoc pho thong. Tre em thuong đuoc chia theo nhom tuoi thanh cac lop, tu cac lop mau giao (5–6 tuoi) va lop 1 (6-7 tuoi) đoi voi nhung tre nho tuoi nhat, cho đen lop 12 (17–18 tuoi) la nam cuoi cap ba. He thong xe buyt truong hoc cung cap khoang 8,8 ty chuyen đi, cho hon 24 trieu hoc sinh My đi hoc va ve nha moi nam.
Vao nam 2013, khoang 87% tre em trong đo tuoi đi hoc theo hoc tai cac truong cong lap do nha nuoc tai tro, khoang 10% hoc tai cac truong tu thuc va khoang 3% hoc tai nha.
Hoa Ky co nhieu truong đai hoc va vien đai hoc tu thuc cung nhu cong lap noi tieng co chinh sach tuyen chon sinh vien khat khe nhu Đai hoc Harvard, nhung cung co cac truong đai hoc cong đong o đia phuong cho phep sinh vien tu do ghi danh vao hoc. SAT va ACT la nhung bai kiem tra tieu chuan pho bien nhat ma hoc sinh thuc hien khi nop đon vao đai hoc.
Trong so nhung nguoi My tuoi tu 25 tro len, 84,6% tot nghiep trung hoc, 52,6% co theo hoc đai hoc, 27,2% co bang đai hoc, va 9,6% co bang sau đai hoc. Ti le biet đoc biet viet o muc co ban la khoang 99%. Nam 2015, Lien Hop Quoc đanh gia Hoa Ky co chi so giao duc la 0.90, đung thu 8 tren the gioi.


= Y te =
Tuoi tho trung binh cua nguoi My vao nam 2013 la 78,9 tuoi. Tuoi tho trung binh cua nguoi My vao nam 2006 la 77,8 tuoi, thap hon con so tinh chung cua Tay Au 1 nam, thap hon Na Uy 3 nam va ngan hon Thuy Si 4 nam. Hon 20 nam qua, thu hang ve tuoi tho trung binh cua quoc gia đa giam tu hang 11 vao nam 1987 xuong hang 42 cua the gioi vao nam 2007. Ty le tu vong tre so sinh la 6,17 tren mot ngan tre vao nam 2014, đung thu 56 trong tong so 224 quoc gia, đung sau tat ca cac nuoc Tay Au. Khoang 1/3 dan so truong thanh beo phi va them 1/3 co trong luong can qua kho; ti le beo phi la cao nhat trong so cac nuoc phat trien, đa tang gap đoi trong 1/4 the ky qua. Benh tieu đuong loai 2 co lien quan đen beo phi la can benh the ky đang lo ngai đoi voi cac nha cham soc suc khoe nghiep vu.
Ti le co thai o tuoi vi thanh nien la 79,8/1.000 phu nu thi cao gap 4 lan so voi Phap va 5 lan so voi Đuc. Viec pha thai tai Hoa Ky la mot nguon tao ra tranh cai chinh tri soi đong. Nhieu tieu bang cam dung cong quy vao viec pha thai va co luat han che viec pha thai vao thoi ky sap sinh no, bat buoc thong bao cho cha me cua tre vi thanh nien muon pha thai, va cuong bach mot thoi ky cho đoi truoc khi tien hanh pha thai. Trong khi viec pha thai co giam sut, ti le pha thai tai Hoa Ky 241 vu tren 1.000 tre sinh ra đoi va ti le 15 vu tren 1.000 phu nu tuoi tu 15–44 thi van con cao hon so voi đa so cac quoc gia Tay Au.
He thong cham soc suc khoe cua Hoa Ky vuot muc chi tieu bat cu quoc gia nao khac, tinh theo ca so chi tieu cho moi đau nguoi va phan tram GDP. Khong nhu đa so cac quoc gia phat trien khac, he thong cham soc suc khoe cua Hoa Ky khong hoan toan la cong ich, thay vao đo no dua vao tien chi tra cua ca cong cong va tu nhan. Nam 2004, bao hiem tu nhan đa tra khoang 36% chi tieu ve suc khoe cho ca nhan, tien tui cua benh nhan chiem 15% va chinh phu lien bang, tieu bang va đia phuong tra khoang 44%.
Chi phi y te o My nhin chung la rat cao, mot đot kham benh nhe cung co the phai tra hang tram USD, benh nang đieu tri dai ngay co the ton kem hang tram ngan USD. Chi phi y te qua cao la ly do thong thuong nhat khien ca nhan, ho gia đinh lam vao canh pha san tai Hoa Ky.
My la mot quoc gia phat trien nhung chua co mot nen bao hiem y te pho cap toan dan. Nguoi dan My phai đong bao hiem y te cao hon dan Canada toi 14 lan (tuc la toi gan 11.000 USD/nam). Cung co loai bao hiem re hon, khoang 3.000 USD/nam cho mot nguoi con tre, khoe manh va khong tien su benh nghiem trong, nhung loai bao hiem đo chi chi tra phan nao cho nhung luc om nang, con benh nhe thi nguoi benh phai tu tra tien. Nhung gia đinh co thu nhap trung binh thap o My se khong the co đu tien mua bao hiem y te. Nam 2005, 46,6 trieu nguoi My hay 15,9% dan so khong co bao hiem y te, 5,4 trieu nguoi hon so voi nam 2001. Nguyen nhan chinh con so nguoi khong co bao hiem y te gia tang la vi so nguoi My co bao hiem do cong ty noi ho lam viec bao tro giam tu 62,6% nam 2001 xuong con 59,5% nam 2005. Khoang 1/3 so nguoi khong bao hiem y te song trong cac ho gia đinh co loi tuc hang nam tren 50.000 đola, phan nua so ho gia đinh đo co loi tuc tren 75.000 đo la. Mot phan ba so nguoi khac co tieu chuan nhung khong đang ky xin bao hiem y te cong cong. Nam 2006, Massachusetts tro thanh tieu bang đau tien yeu cau phai co bao hiem y te; California đang xem xet mot luat tuong tu. Đao luat Obamacare, đuoc thong qua vao đau nam 2010, đa giup cho so nguoi khong co bao hiem y te tren toan quoc giam mot nua, mac du noi dung cua đao luat va hieu luc cuoi cung cua no van con la van đe gay tranh cai. Nam 2017, 12,2% dan so My khong co bao hiem y te.
Chi phi cao cho he thong cham soc suc khoe tai Hoa Ky co nhieu nguyen nhan khac nhau tu tien bo cong nghe, chi phi quan ly, gia thuoc, cac nha cung cap tinh phi cao hon cho trang thiet bi, nguoi dan My đuoc nhan nhieu cham soc y te hon tai cac quoc gia khac, muc luong cao cua bac sy, chinh sach kiem soat cua chinh phu, tac đong cua to tung, va he thong thanh toan cua ben thu ba giup giam chi phi đieu tri.
Theo mot cuoc khao sat cua Gallup đuoc thuc hien tai ca 50 bang cua Hoa Ky vao cuoi nam 2018 thi hau het nguoi My van đanh gia rat tich cuc ve he thong y te cua quoc gia. Theo đo, 80% so nguoi tham gia khao sat đanh gia rang chat luong cua he thong cham soc suc khoe ma ho nhan đuoc la "xuat sac", 69% đanh gia chat luong bao hiem y te cua ho la "rat tot", trong khi đo đanh gia chung ve chat luong cham soc suc khoe tren toan quoc lai co phan kem hon (chi 55% đanh gia "rat tot" khi noi đen chat luong tong the cua he thong y te Hoa Ky). Đoi voi nhung nguoi tren 65 tuoi tham gia khao sat, co 68% bay to su hai long ve chi phi kham chua benh noi chung.


= Toi pham va hinh phat =


 Tinh trang toi pham  Thi hanh luat phap tai Hoa Ky la trach nhiem chinh yeu cua canh sat đia phuong va so canh sat quan, voi su tro giup rong lon hon cua canh sat tieu bang. Cac co quan Lien bang nhu Cuc Đieu tra Lien bang (FBI) va Cuc Bao ve Toa an Hoa Ky (United States Marshals Service) co nhung nhiem vu đac biet. O cap lien bang, va gan nhu o moi tieu bang, phap che đeu dua vao mot he thong luat pho thong. Cac toa an tieu bang thi hanh đa so cac vu xu an hinh su; cac toa an lien bang nhan thu ly mot so toi ac đa đuoc quy đinh nao đo cung nhu cac vu chong an tu cac he thong toa tieu bang.
So voi cac quoc gia trong Lien minh chau Au va Khoi Thinh vuong chung, Hoa Ky co mot ti le toi pham tinh chung la trung binh. Trong so cac quoc gia phat trien, Hoa Ky co muc đo toi pham bao luc tren trung binh va đac biet co muc đo cao ve bao luc do sung gay ra va hanh đong giet nguoi. Nam 2005, co 56 vu giet nguoi tren con so 1 trieu cu dan, so voi 10 tai Đuc va 19 tai Canada. Ti le cac vu giet nguoi tai Hoa Ky giam 36% tu nam 1986 đen 2000 va gan nhu khong đoi ke tu đo.
Theo bao cao nam 2013 cua Van phong Ma tuy va Toi pham cua Lien Hop Quoc (UNODC), tu nam 2005 đen 2012, ty le giet nguoi trung binh tai Hoa Ky la 4,9/100.000 dan, thap hon so voi muc trung binh tren toan cau la 6,2. Tuy nhien, ty le nay van cao hon nhieu so voi hau het cac nuoc phat trien khac tren the gioi. Ty le giet nguoi trong nam 2015 la 4,9/100.000 nguoi. Nam 2016 co 17.250 vu giet nguoi, tang 8,6% so voi nam 2015.
Hoa Ky cung la noi ton tai nhieu bang đang toi pham khi uoc tinh co khoang 33.000 bang nhom đang hoat đong tai quoc gia nay. Cac bang đang đuong pho quy mo lon co xu huong tap trung o nhung khu đo thi đong dan nhu New York City, Los Angeles, Chicago, Philadelphia, Miami, Denver.
Hoa Ky co ti le nguoi bi tong giam co lap ho so va tong dan so tu nhan cao nhat tren the gioi va hon xa cac con so cao nhat trong cac quoc gia phat trien dan chu: nam 2006, 750 trong moi 100.000 nguoi My bi cam tu trong nam đo, hon 3 lan con so tai Ba Lan, quoc gia thuoc To chuc Hop tac va Phat trien kinh te (OECD) co ti le cao nhat ke tiep. Ti le hien tai cua Hoa Ky gan nhu cao gap 5 lan ruoi con so nam 1980 la 139 moi 100.000 nguoi. Đan ong nguoi My goc chau Phi bi bat giam co ti le gap 6 lan ti le cua đan ong da trang va ba lan so voi ti le cua đan ong noi tieng Tay Ban Nha. Ti le bi cam tu ngay cang cao cua Hoa Ky phan lon la do nhung thay đoi trong viec xu phat va nhung chinh sach chong chat ma tuy. Trong nam 2013, Louisiana la bang co ty le bi giam giu cao nhat (1.082 tren 100.000 nguoi), con bang Maine la thap nhat (285 tren 100.000 nguoi). Khoang 9% tu nhan bi giam giu trong cac nha tu thuoc so huu tu nhan.
Nguoi My goc Phi la nhom chung toc co ti le pham toi cao nhat tai My. Mot thong ke vao nam 2015 cho thay phan lon thu pham trong cac vu giet nguoi tai My la nguoi My goc Phi, trong đo so nguoi My da trang bi sat hai boi nguoi My goc Phi cao hon đang ke so voi so nguoi My goc Phi bi nguoi da trang sat hai. Mac du chi chiem 13% dan so My, the nhung, nguoi My goc Phi la thu pham trong 52.5% so vu giet nguoi tai My tu nam 1990 đen nam 2008. Theo thong ke cua FBI thi nguoi My goc Phi đa gay ra 52% so vu giet nguoi va 54% so vu cuop tai My trong nam 2016.
Mac du hinh phat tu hinh đa bi xoa bo tai phan lon cac quoc gia Tay phuong, no van con ton tai o Hoa Ky đoi voi mot so toi lien bang va quan su nao đo, va hien nay hinh phat tu hinh van con ton tai o 30 tieu bang. Tu khi hinh phat tu hinh đuoc phuc hoi vao nam 1976, đa co tren 1.300 vu xu tu tai Hoa Ky, phan lon la o ba bang: Texas, Virginia va Oklahoma. Nam 2015, Hoa Ky đung thu 5 ve so vu xu tu cao nhat tren the gioi sau Trung Quoc, Iran, Pakistan, va A Rap Saudi. Nuoc My hien cung co 31/51 bang co ap dung hinh phat tu hinh. Ben canh đo, nuoc My con co nhung an tu ngang bang voi vo so an chung than ky luc trong lich su tu phap hien đai.


 Tranh cai ve quyen so huu sung đan  Mot so hoc gia quy ket ti le cao cac vu giet nguoi co moi tuong quan voi ti le so nguoi so huu sung rat cao o Hoa Ky, va sau đo la co lien quan đen luat so huu sung cua Hoa Ky, rat de dang đuoc phep so huu sung neu so voi cac nuoc phat trien khac. Theo cac cuoc khao sat cua Trung tam nghien cuu Pew (My), dan so My chiem chua toi 5% dan so toan cau, nhung đa so huu khoang 45% so sung ca nhan tren toan the gioi.
Ngay ca canh sat My cung thuong xuyen su dung sung đe ban chet tai cho nhung nguoi co dau hieu chong cu. Rieng trong nam 2015, canh sat My đa ban chet 986 nguoi. Nam 2018, 998 nguoi đa bi canh sat My ban chet. Nam 2017, con so nay la 987 nguoi va nam 2016 la 963 nguoi. Mapping Police Violence, mot trang theo doi cac vu ban sung, thi cho rang canh sat My đa giet 1.166 nguoi vao nam 2018.
Nan xa sung giet nguoi hang loat o My dien ra nghiem trong do luat phap cho phep so huu sung rat de dang so voi cac nuoc khac. Rieng trong nam 2015, 13.286 nguoi My đa bi giet boi sung, khong ke nhung nguoi tu sat bang sung. Nam 2017, co toi 39.773 nguoi My chet vi sung (chua ke so bi thuong), tang hon 10.000 nguoi chet so voi nam 1999 (28.874 nguoi). Trong so nhung nguoi chet do sung trong nam 2017, 23.854 nguoi chet vi tu sat (con so cao nhat trong 18 nam) va 15.919 chet do bi nguoi khac giet. Ty le tu vong do sung theo đo tuoi tren 100.000 nguoi tang tu 10,3/100.000 vao nam 1999 len 12/100.000 trong nam 2017.
Trong so nhung truong hop tu vong lien quan đen sung đan o Hoa Ky, gan 2/3 la do tu tu, so con lai la bi nguoi khac giet bang sung. Trong nam 2013 co khoang 51,5% so vu tu tu o My đuoc thuc hien bang sung đan, va cac vu tu tu chiem toi 63% tong so nhung cai chet lien quan đen sung.
Khoang 1,4 trieu nguoi My đa bi giet boi sung ke tu nam 1968 toi 2011, nhieu hon so linh My chet trong cac cuoc chien tranh cong lai.
Quyen so huu sung đan tu lau đa la mot khia canh đay tranh cai trong chinh tri Hoa Ky, thuong chia thanh hai luong quan điem đoi lap: Nhung nguoi ung ho viec kiem soat sung đan ung ho cac đong thai cua chinh phu nham tang cac quy đinh lien quan đen quyen so huu sung; trong khi nhung nguoi ung ho quyen su dung sung đan keu goi giam bot cac quy đinh lien quan đen quyen so huu sung.
Cac nha lap phap My thoi lap quoc đa thong qua Tu chinh an thu hai cua Hien phap Hoa Ky, đuoc thong qua vao ngay 15 thang 12 nam 1791, trong đo neu ro "Xet thay luc luong dan quan co to chuc nghiem chinh la rat can thiet cho nen an ninh cua mot quoc gia tu do, quyen cua dan chung đuoc giu va su dung vu khi se khong bi vi pham". Nhung cuoc tranh luan xoay quanh loi dien giai tu chinh an đo ra sao. Nhieu nguoi dien giai Tu chinh an thu 2 co nghia la nguoi dan co quyen tu do vu trang ma khong bi Chinh phu han che. Nhung su gia Saul Cornell cua Đai hoc Fordham nhan đinh rang tu chinh an thu hai chu trong hon toi nghia vu bao ve quoc gia cua luc luong dan quan, hon la bao ve quyen so huu sung cua moi ca nhan, no khong cam viec Chinh phu đat ra quy đinh kiem soat sung. Tu do mua ban vu khi đa giup nguoi đinh cu Hoa Ky chiem linh vung mien tay hoang da cua đat nuoc trong the ky 19. Tuy nhien, khi bien gioi bien mat va mot he thong quoc phong toan quoc phat trien, moi lien ket giua cong dan va binh si đa phai dan. Mot luc luong dan quan vu trang đa khong con thich hop trong mot xa hoi My hien đai, nhung Tu chinh an so 2 thi đa khong thay đoi suot 200 nam qua.
Ngoai ra, khi Tu chinh an thu 2 ra đoi thi loai sung duy nhat ton tai la nhung khau sung hoa mai, sau 200 nam thi sung ong hien đai đa tro nen rat đa dang va co suc sat thuong vuot xa sung hoa mai, dan toi viec dien giai Tu chinh an nay phat sinh them mau thuan trong viec: lieu nguoi dan đuoc phep hoac khong đuoc phep giu nhung loai sung gi? Vi du nhu Tham phan William Young cua toa lien bang khu vuc Massachusetts đa phan đinh vao nam 2018 rang: Tu Chinh An So 2 cho phep cong dan so huu sung, nhung khong cho phep nguoi dan so huu mot khau sung AR-15 hay nhung loai sung truong quan su khac voi bang đan lon.
Sau nhieu vu xa sung xay ra trong thoi gian gan đay, mot bo phan cong chung My lien tuc keu goi that chat quyen so huu sung đan, nhung ho vap phai su phan đoi manh me cua Hiep hoi Sung truong quoc gia Hoa Ky (NRA). NRA ra đoi nam 1871, la to chuc tu phat do nhung tho san va nguoi thich sung o My thanh lap. Nhung tu nhung nam 1960, khi nhieu nguoi My len tieng yeu cau kiem soat sung đan chat che hon, cac tap đoan buon ban vu khi My đa ho tro kinh phi đe bien NRA đa tro thanh mot đoan the chinh tri phan đoi yeu cau nay, ho hoat đong rat hieu qua o ca cap đo bang va lien bang. Tinh đen thoi điem 2018, NRA co hon 5 trieu hoi vien va la mot trong so cac to chuc co the luc nhat nuoc My, co toi tam tong thong My tung la hoi vien cua to chuc nay. NRA co tiem luc tai chinh hung hau, tinh rieng trong nam 2013, quy hoat đong cua NRA len đen 350 trieu USD, đen tu đong gop cua cac thanh vien va cac tap đoan san xuat va buon ban vu khi. NRA thuong xuyen chi rat nhieu tien cho cac chien dich van đong bau cu Quoc hoi cung nhu bau Tong thong My. Đau thang 2/2019, Ha vien My đa thong qua "Du luat An toan sung đan" cho phep mo rong viec kiem tra lai lich đoi voi gan nhu moi truong hop mua ban sung. Tuy nhien, du luat đa vap phai su chong đoi manh me tai Thuong vien, noi đang Cong hoa nam đa so va đuoc NRA ho tro.
Theo mot cuoc khao sat cua Gallup đuoc tien hanh vao nam 2015, phan đong (52%) nguoi My van tin rang viec bao ve quyen so huu sung đan cua nguoi dan la quan trong hon viec that chat cac quy đinh ve su dung va so huu sung đan. Tuy nhien sau mot loat cac vu xa sung thoi gian gan đay, nhieu cu tri đa ung ho thuc hien cac bien phap quyet liet hon nham ngan ngua bao luc sung đan. Mot cuoc tham do y kien cu tri cua Fox News thang 8 nam 2019 cho thay 90% so nguoi ung ho kiem tra ly lich pho quat, 81% ung ho viec tuoc sung tu nhung nguoi co nguy co gay an va 67% ung ho viec cam vu khi tan cong, tuy vay cung co toi 57% so nguoi tham gia khao sat cho biet rang ho thich song o nhung bang cho phep nguoi dan so huu sung hon la nhung bang cam sung.


Van hoa Hoa Ky la mot quoc gia đa van hoa, la noi sinh song cua nhieu nhom đa dang chung toc, truyen thong, va gia tri. Noi đen van hoa chung cua đa so nguoi My la co y noi đen "van hoa đai chung My", đo la mot nen van hoa Tay phuong phan lon la su đuc ket tu nhung truyen thong cua cac di dan tu Tay Au, bat đau la cac dan đinh cu nguoi Ha Lan va nguoi Anh truoc tien. Van hoa Đuc, Ireland va Scotland cung co nhieu anh huong. Mot so truyen thong cua nguoi ban tho My va nhieu đac điem van hoa cua nguoi no le Tay Phi chau đuoc hap thu vao đai chung nguoi My. Xa hoi My đa sac toc đuoc thanh lap tren hien phap co chu truong chong lai đan ap, boc lot, bop nghet tiem nang phat trien cua con nguoi. Su nang đong la mot đac trung cua nguoi My, ho luon co nhu cau hanh đong đe đat muc đich. Chinh nhu cau nay tao ra tinh than huong toi tuong lai, lac quan, uyen chuyen va khong ngung van đong.
Su mo rong bien cuong ve phia tay đa đua nguoi My tiep xuc gan đen nen van hoa Mexico, va su di dan muc đo lon trong cuoi the ky XIX va đau the ky XX tu Nam Au va Đong Au đa mang đen them nhieu yeu to van hoa moi. Su di dan gan đay hon tu chau A va đac biet la tu chau My Latinh co nhieu anh huong rong lon. Ket qua su tron lan cac nen van hoa lai voi nhau co the co đac tinh nhu la mot cai noi sup nau chay moi thu van hoa thanh mot thu van hoa chung ma nguoi My thuong goi tu xua đen nay la melting pot, hay la mot khai niem moi salad bowl la mot to xa-lach tron co đu thu rau, gia vi ma trong đo nhung nguoi di dan va con chau cua ho van giu cac đac tinh van hoa rieng biet cua minh. Ngoai ra co nhung cach ly giai khac ve van hoa Hoa Ky nhu thuyet nong ban, thuyet dan chu, thuyet bien cuong, thuyet phon vinh, chu nghia thuc dung, thuyet đa dang bat đinh, thuyet Darwin xa hoi. Thuyet nong ban xem con nguoi tinh ban thien, chinh xa hoi khi muon chi đao, ap đat qua muc đa sinh ra đieu xau, phai nong ban cho rang xa hoi My cho phep moi nguoi đat toi hanh phuc de hon cac xa hoi chau Au vi no ton trong cac nguyen tac nay va se mat het pham chat neu bi xoi mon boi chu nghia tu ban va đo thi hoa. Thuyet dan chu dua tren tac pham Nen dan chu My cua Alexis de Tocqueville mieu ta cac đac tinh dan chu cua xa hoi Hoa Ky va xem đay la nhung đac trung noi bat cua nen van hoa Hoa Ky. Thuyet bien cuong xem qua trinh mo rong lanh tho nuoc My đa tao nen tinh cach cua nguoi My nhu tao bao, lac quan, khong ngung đoi moi, mem deo, de thich nghi, sang tao, yeu lao đong,... Thuyet phon vinh cho rang nguoi My luon huong toi su thinh vuong. Đieu nay co mat trong moi moi quan he xa hoi, anh huong đen toan bo cac đieu kien xa hoi, gop phan quyet đinh hinh thanh van hoa va tinh cach My. Chu nghia thuc dung cung la mot đac trung van hoa cua Hoa Ky. Nguoi My co khuynh huong choi bo moi đinh kien, moi he thong san co, moi ly thuyet, nhung thu cam ky va khuon mau lam te liet hanh đong va chi coi trong kinh nghiem vi nguoi My muon đi len tu so khong ve van hoa. Thuyet đa dang bat đinh cho rang xa hoi Hoa Ky ton tai nhieu nghich ly tren linh vuc van hoa nhung nhung nghich ly nay khong ngung thay đoi tao nen su đa dang va su bat đinh. Thuyet Darwin xa hoi cho rang xa hoi My luon chay đua đe thich nghi, đe danh thang loi tuy nhien van co nhung chuan muc đao đuc ma toan xa hoi phai tuan theo.
Trong khi van hoa My xac đinh rang Hoa Ky la mot xa hoi khong giai cap do moi nguoi đeu tu do, binh đang va co co hoi ngang nhau, cac nha kinh te va xa hoi hoc đa nhan ra su khac biet van hoa giua cac giai cap xa hoi cua Hoa Ky. Giai cap nghiep vu va trung luu My đa va đang la nguon cua nhieu chieu huong thay đoi xa hoi hien đai nhu chu nghia binh đang nam nu, chu nghia bao ve moi truong, va chu nghia đa van hoa. Phu nu, truoc đay chi han che voi vai tro noi tro, bay gio hau het lam viec ben ngoai va la nhom đa so lay đuoc bang cu nhan.
Giua the ky 20 tro lai đay chung kien su thay đoi trong van hoa gia đinh My: ty le ly hon, con ngoai gia thu va so nguoi khong ket hon tang nhanh. Nam 2005, so ho gia đinh chi co mot nguoi (song đoc than) chiem 30% tong so ho gia đinh; nhieu cap vo chong khong co con la chuyen binh thuong voi ti le 28%. Viec noi rong quyen ket hon cho nhung nguoi đong tinh luyen ai la mot van đe gay tranh luan, cac tieu bang cap tien cho phep song chung giua nhung nguoi đong tinh (civil union) va nhung tieu bang phia bac nhu Massachusetts, Vermont, Iowa, Connecticut, Maine va New Hampshire vua qua đa hop thuc hoa hon nhan đong tinh. Tieu bang California cung đa hop phap hoa hon nhan đong tinh vao thang 4 nam 2008, nhung sau đo nhung nguoi đong tinh lai bi tuoc quyen ket hon sau khi Du luat 8 đuoc ban hanh vao thang 11 nam 2008. Đen nam 2015 ket hon đong tinh chinh thuc đuoc hop phap hoa tai tat ca cac bang cua Hoa Ky.
Nuoc My la noi chu nghia ca nhan thinh hanh. Chu nghia ca nhan o đay co the hieu la "su khang đinh cac quyen cua ca nhan va cua tung nhom đoi voi tap the" va mo rong ra la "bao ho cac thuc the van hoa nho chong cac thuc the lon". Chu nghia ca nhan bat nguon tu nhung cha xu chay tron khoi su đan ap cua cac chinh phu Chau Au sau nam 1620. Chu nghia ca nhan đuoc hoan chinh them bang thuyet đa nguyen cho rang moi tu tuong, moi khuynh huong đeu đuoc tu do phat bieu va thuc hien, bao đam ai cung co co hoi nhu nhau. Chu nghia ca nhan con the hien qua viec moi nguoi, moi nhom tinh nguyen gia nhap cong đong dan toc nhung khong tu bo ca tinh, quyen lua chon; moi bang hoa nhap vao lien bang ma khong bo ban sac van hoa va nhung quyen đuoc coi la bat kha xam pham cua minh. Do xa hoi My khong thuan nhat, đa van hoa, đa chung toc nen nguoi My theo chu nghia đa nguyen. Su khac biet giua cac ca nhan, đia phuong, ton giao, chung toc, nghe nghiep, nhom xa hoi, quan điem, y thuc he,... đuoc ton trong va co the ton tai hoa binh ben canh nhau. Nguoi My cung theo chu nghia binh quan hieu theo nghia moi nguoi đeu binh đang truoc phap luat va co co hoi thang tien ngang nhau. Vai tro cua nha nuoc la bao ve su binh đang nay. Nguoi My khong hieu binh đang la moi nguoi đuoc huong thu ngang nhau nen ho phan đoi dung ap luc đe phan phoi lai cua cai ma chi khuyen khich lam tu thien đe giam bot su chenh lech cua cai giua nguoi giau va nguoi ngheo. Chu nghia tu do la nen tang cua nuoc My. Nguoi My khong thich nha nuoc can thiep vao đoi song xa hoi cung khong y lai vao nha nuoc. Ho khong trong cho nha nuoc giai quyet cac van đe cua ho cung khong đo loi cho nha nuoc ve nhung that bai cua ho. Neu nha nuoc khong the lam đieu gi thi ho se lam thay nha nuoc. Nguoi My cung khong thich y tuong dung ngan sach nha nuoc đe tro cap cho cac ca nhan va doanh nghiep. Quyen co viec lam, quyen đuoc huong tro giup xa hoi khong phai la nhung y tuong de đuoc chap nhan. Khi nha nuoc to ra lan luot, xa hoi se phan ung lai; tuy nhien, nuoc My van can su can thiep co chung muc, co can nhac cua nha nuoc đe bao ve tu do cua đa so du thuc te la no han che tu do ca nhan. Du theo chu nghia ca nhan nhung nguoi My van co tinh than cong đong rat cao. Ho co thoi quen tham gia vao cac hoat đong chinh tri, xa hoi, van hoa ma khong huong luong. Tinh than tu nguyen nay bat nguon tu khai niem dan chu truc tiep đe cao trach nhiem ca nhan, khong đo thua that bai cho nguoi khac hoac cho to chuc. Chinh vi the, xa hoi dan su o My phat trien rat manh voi rat nhieu to chuc ton tai trong moi linh vuc. Cac hoat đong thien nguyen cung phat trien manh o My va đuoc xa hoi khuyen khich.
Tat nhien, van hoa My cung nhu cac nen van hoa khac tren the gioi, co mat tich cuc lan cai tieu cuc. Trong buc thu thang 2/2002 cua 60 tri thuc lon cua My, cac tac gia cong nhan nhung tieu cuc cua van hoa My hien nay: đoi khi to ra hung hang va kem hieu biet đoi voi cac xa hoi khac, đoi khi theo đuoi nhung chinh sach khong đung huong va phi nghia. Co nhung gia tri van hoa My it hap dan hoac tai hai, nhu la Chu nghia tieu thu đuoc coi la tieu chuan, su tu do qua tron khong con quy luat, su suy yeu cua van hoa gia đinh va đoi song gia đinh. Cac san pham van hoa My co nhung thu đe cao bao luc, kich thich su quai go, hoac the hien su trong rong trong tam hon.


= Truyen thong đai chung =

 
Nam 1878, Eadweard Muybridge đa chung minh kha nang cua thuat nhiep anh co the chup đuoc anh di đong. Nam 1894, trien lam hinh anh di đong thuong mai đau tien cua the gioi đuoc trinh dien tai thanh pho New York, su dung may anh cua Thomas Edison che tao. Nam sau đo, nguoi ta thay phim thuong mai đau tien đuoc chieu tren man bac, cung tai New York, va Hoa Ky luon đi đau trong viec phat trien phim co tieng noi trong nhung thap nien sau đo. Ke tu đau the ky 20, nganh cong nghiep đien anh Hoa Ky chu yeu tap trung o khu vuc Hollywood thuoc thanh pho Los Angeles, California. Bo phim Citizen Kane (1941) cua Đao dien Orson Welles luon đuoc binh chon nhu la mot bo phim vi đai nhat cua moi thoi đai. Cac dien vien đien anh nhu John Wayne va Marilyn Monroe đa tro thanh nhung khuon mat bieu tuong trong khi đo nha san xuat phim kiem kinh doanh Walt Disney la mot nguoi đi đau trong ca linh vuc phim hoat hinh va dung phim anh đe quang cao cac san pham.
Trong nhung nam 1970, cac đao dien phim nhu Martin Scorsese, Francis Ford Coppola va Robert Altman la mot thanh phan quan trong trong cai đuoc goi la "Tan Hollywood" hay "Hollywood Phuc hung", voi nhung bo phim kinh đien chang han nhu The Godfather (1974). Cac phim truong chinh cua Hollywood cung la noi san xuat ra cac bo phim thuong mai thanh cong nhat tren the gioi nhu Star Wars (1977), Titanic (1997), Avatar (2010) va Avengers: Endgame (2019). Cac san pham cua Hollywood ngay nay chiem linh cong nghe đien anh the gioi. Giai Oscar la giai thuong đien anh uy tin nhat the gioi đa đuoc to chuc hang nam boi Vien Han lam Khoa hoc va Nghe thuat Đien anh ke tu nam 1929.

Nguoi My la nhung nguoi nghien xem truyen hinh nhat tren the gioi va thoi gian trung binh danh cho xem truyen hinh tiep tuc tang cao, len đen 5 gio moi ngay vao nam 2006. Tat ca bon he thong truyen hinh lon la thuoc truyen hinh thuong mai. Ty le so huu TV cua cac ho gia đinh trong ca nuoc la 96,7%. Bon đai truyen hinh lon nhat tai Hoa Ky la NBC, CBS, ABC va Fox. Nguoi My cung lang nghe cac chuong trinh radio, phan lon la thuong mai hoa, trung binh la tren 2 tieng ruoi mot ngay.. Cac to bao noi tieng nhat tai Hoa Ky bao gom The Wall Street Journal, The New York Times, va USA Today. Ngoai cac cong trang mang (web portal) va trang tim kiem tren mang (search engine), cac trang mang pho bien nhat la Google, Facebook, YouTube, Twitter, Instagram, Wikipedia, eBay, Amazon.com, Reddit, Yahoo va Netflix. Nam 2007, co khoang 12 trieu nguoi My viet blog.
Loai nhac co nhip đieu va tru tinh cua nguoi My goc chau Phi noi chung đa anh huong sau đam am nhac My, lam cho no khac biet voi am nhac truyen thong va co đien chau Au. Nhung lan đieu tu nhac co truyen nhu nhac blues va loai nhac ma bay gio đuoc biet nhu la old-time music đa đuoc thu thap va đua vao trong am nhac binh dan ma đuoc thuong thuc khap noi tren the gioi. Nhac Jazz đuoc phat trien boi nhung nha sang tao am nhac nhu Louis Armstrong va Duke Ellington đau the ky XX. Nhac đong que, rhythm and blues, va rock and roll xuat hien giua thap nien 1920 va thap nien 1950, voi nhung cai ten noi tieng chang han nhu Elvis Presley. Nhung sang tao moi gan đay cua nguoi My gom co funk va hip hop. Nhung ngoi sao am nhac đai chung cua My nhu Whitney Houston đuoc menh danh la "Đinh nghia cua tieng hat", Michael Jackson đuoc menh danh la "Ong hoang nhac pop", Madonna đuoc menh danh la "Nu hoang nhac pop", va con nhieu ca si khac nua nhu Aretha Franklin, Stevie Wonder, Prince, Luther Vandross, Frank Sinatra, Billie Holiday đa tro thanh nhung huyen thoai am nhac.


= Van chuong, triet hoc, kien truc va nghe thuat =

Trong the ky XVIII va đau the ky XIX, van chuong va nghe thuat My bi anh huong đam net cua chau Au. Nhung nha van nhu Nathaniel Hawthorne, Edgar Allan Poe, va Henry David Thoreau đa lap nen mot nen van chuong My ro ret vao khoang giua the ky XIX. Mark Twain va nha tho Walt Whitman la nhung guong mat lon trong nua cuoi the ky; Emily Dickinson, gan nhu khong đuoc biet đen trong suot đoi ba, đa đuoc cong nhan la nha tho quan trong khac cua My. 12 cong dan Hoa Ky đa đoat đuoc Giai Nobel Van chuong, gan đay nhat la Bob Dylan nam 2016. Ernest Hemingway, nguoi đoat giai Nobel nam 1954, thuong đuoc coi la mot trong nhung nha van co anh huong nhat the ky XX. Mot tac pham đuoc xem nhu co đong moi khia canh co ban kinh nghiem va đac tinh cua quoc gia – nhu Moby-Dick (1851) cua Herman Melville, Nhung cuoc phieu luu cua Huckleberry Finn (1885) cua đai van hao Mark Twain, Giet con hung nhai cua Harper Lee va Đai gia Gatsby (1925) cua F. Scott Fitzgerald – co the đuoc tang cho danh hieu la "đai tieu thuyet My." Cac the loai van chuong binh dan nhu van chuong mien Tay va tieu thuyet toi pham đa phat trien tai Hoa Ky.
Nguoi theo thuyet tien nghiem do Ralph Waldo Emerson va Thoreau khoi xuong đa thiet lap nen phong trao triet hoc My đau tien. Sau Noi chien Hoa Ky, Charles Sanders Pierce va roi William James va John Dewey la nhung nguoi tien phong trong viec phat trien chu nghia thuc dung. Trong the ky XX, cong trinh cua Willard Van Orman Quine va Richard Rorty đa giup đua triet hoc phan tich tro nen noi bat trong nen triet hoc My.

Ve nghe thuat thi giac, Truong phai Song Hudson la mot phong trao quan trong giua the ky XIX theo truyen thong chu nghia tu nhien chau Au. Chuong trinh Armory nam 1913 tai thanh pho New York la mot trien lam nghe thuat đuong đai chau Au đa gay con sot đen cong chung va gop phan thay đoi nghe thuat Hoa Ky. Georgia O'Keefe, Marsden Hartley, va nhung nguoi khac đa thu nghiem nhung phong cach moi, mang huong ca nhan nhieu hon. Nhung phong trao my thuat chinh nhu chu nghia bieu hien truu tuong cua Jackson Pollack va Willem de Kooning hay nghe thuat van hoa dan gian cua Andy Warhol va Roy Lichtenstein đa phat trien rong khap Hoa Ky. Lan song chu nghia hien đai va sau đo la chu nghia hau hien đai cung đa đua cac kien truc su My nhu Frank Lloyd Wright, Philip Johnson, va Frank Gehry len đinh cao trong linh vuc cua ho.Mot trong nhung nguoi lung danh đau tien trong viec phat trien the loai kich moi cua My la ong bau P. T. Barnum. Ong khoi đau bang viec đieu hanh mot nha hat o ha Manhattan nam 1841. Kich đoan Harrigan and Hart đa dan dung mot loat nhung vo nhac hai kich thu hut đong cong chung tai New York bat đau vao cuoi thap nien 1870. Trong the ky XX, hinh thuc nhac kich hien đai đa xuat hien tren San khau Broadway noi ma cac ban nhac cua cac nha soan nhac kich nhu Irving Berlin, Cole Porter, va Stephen Sondheim đa tro thanh nhung tieu chuan cho the loai nhac van hoa dan gian. Nha soan kich Eugene O'Neill đa đoat đuoc giai Nobel van chuong nam 1936; nhung nha soan kich noi danh khac cua Hoa Ky con co nhieu nguoi đoat Giai Pulitzer nhu Tennessee Williams, Edward Albee, va August Wilson.
Mac du bi coi nhe vao luc đuong thoi, cong trinh cua Charles Ives trong thap nien 1910 đa đua ong len thanh mot nha soan nhac lon đau tien cua Hoa Ky ve the loai nhac truyen thong co đien; nhung nguoi tiep buoc theo sau nhu Henry Cowell va John Cage đa tao đuoc mot buoc tien gan hon trong viec sang tac nhac co đien co mau sac rieng cua My. Aaron Copland va George Gershwin đa phat trien mot the loai nhac co đien va binh dan tong hop rieng biet cua My. Cac nha bien đao mua Isadora Duncan va Martha Graham la nhung guong mat tieu bieu trong viec sang tao ra khieu vu hien đai; George Balanchine va Jerome Robbins la nhung nguoi đi đau ve mua bale cua the ky XX.
Kien truc Hoa Ky anh huong boi cac phong cach kien truc tu khap noi tren the gioi. Hien nay, kien truc Hoa Ky chu yeu mang phong cach hien đai, nhu đuoc the hien trong nhung toa nha choc troi đuoc xay tu the ky 20.
Hoa Ky tu lau luon đi đau trong linh vuc nghe thuat nhiep anh hien đai voi nhung nha nhiep anh nhu Alfred Steiglitz, Edward Steichen, Ansel Adams, va nhieu nguoi khac. Truyen tranh nhieu ky tren bao goi la comic strip va sach truyen tranh la hai thu sang tao cua nguoi My. Superman cua hang DC Comics hay Captain America cua hang truyen tranh Marvel, nhung sieu anh hung trong sach truyen tranh tinh hoa, đa tro thanh hinh tuong My.


= Thuc pham va quan ao =

Nghe thuat nau an đai chung cua My thi tuong tu nhu cua cac quoc gia Phuong Tay. Lua mi la loai ngu coc chinh yeu. Am thuc truyen thong My su dung cac loai nguyen lieu nau an nhu ga tay, thit nai đuoi trang, khoai tay, khoai lang, bap, bi ro loai trai dai (squash), va xi-ro cay phong, la cac loai thuc pham đuoc nguoi ban tho My va dan đinh cu xua tu chau Au đen che bien. Thit heo nau theo phuong phap nau cham (Slow-cooked pork), thit bo nuong, banh thit cua (crab cake), khoai tay thai mong tung mieng va chien (potato chips), va banh tron nho co nhung hat so co la tron lan goi la chocolate chip cookie la nhung loai thuc pham chinh cong My. Thuc pham chua cua nguoi no le phi Chau, pho bien khap mien Nam va tai nhung noi co nguoi My goc Phi. Ga chien ket hop voi nghe thuat am thuc truyen thong cua nguoi My goc Phi va nguoi Scotland la mot mon khoai khau quoc gia. Cac mon an mang tinh bieu tuong cua My nhu banh nhan tao, pizza, hamburger, va hot dog la nhung mon an đuc ket tu nhung phuong thuc che bien thuc an đa dang cua cac di dan đen tu chau Au. Loai thuc an goi la khoai tay chien kieu Phap, cac mon Mexico nhu burritos va taco, pasta la co nguon goc tu Y đuoc moi nguoi khap noi thuong thuc. Trong hai thap nien cuoi cung cua the ky XX, luong calorie ma nguoi My trung binh an vao co the tang 24%, khi ti le so nguoi My an thuc an ben ngoai tang tu 18 đen 32%. An uong thuong xuyen tai nhung nha hang thuc an nhanh nhu McDonald's, KFC hay Burger King gan nhu co lien quan đen hien tuong ma cac nha nghien cuu cua chinh phu goi đo la "dich benh beo phi."
Nguoi My thich uong ca phe hon tra voi khoang hon phan nua dan so nguoi lon uong it nhat mot tach ca phe mot ngay. Cac loai ruou My co Bourbon whiskey, Tennessee whiskey, applejack, va Ruou Rum Puerto Rico. Ruou martini la loai ruou trai cay đac trung cua My. Mot nguoi My trung binh tieu thu 81,6 lit bia moi nam. Cac loai bia nhe kieu My ma đien hinh la thuong hieu hang đau Budweiser nhe ca trong nguoi va trong huong vi; Chu nhan cua Budweiser la Anheuser-Busch đang chiem linh 50% thi truong bia quoc gia. Trong nhung thap nien vua qua, viec san xuat va tieu thu ruou đa gia tang đang ke. Viec lam ruou hien tai la mot nganh cong nghiep hang đau tai California. Nguoc voi cac truyen thong chau Au, nguoi My uong ruou truoc bua an, thay vi uong cac loai ruou trai cay khai vi. Cong nghiep Hoa Ky phan lon san xuat ra đo uong cho an sang gom co sua va nuoc cam. Cac loai nuoc ngot co ga đuoc ua chuong khap noi; cac loai nuoc uong co đuong chiem 9% luong calorie tieu thu hang ngay cua mot nguoi My trung binh, gap đoi ti le cua 3 thap nien ve truoc. Nha san xuat nuoc ngot hang đau Coca-Cola la thuong hieu đuoc cong nhan nhat tren the gioi, xep tren McDonald's.
Khong ke đen kieu quan ao nghiep vu chinh te, thoi trang Hoa Ky co tinh trung hoa va thuong la khong nghi thuc. Trong khi nguon goc van hoa đa dang cua nguoi My phan anh trong cach an mac, đac biet la cac di dan vua moi đen gan đay, mu cao boi, giay cao boi va ao khoac ngoai kieu đi xe mo to la hinh tuong kieu My đac biet. Quan ao Jeans rat pho bien nhu quan ao lao đong trong thap nien 1850 cua thuong nhan Levi Strauss, mot di dan Đuc tai San Francisco, đa đuoc gioi tre My tiep nhan mot the ky sau đo. Hien nay, quan ao Jeans đuoc mac khap noi tren moi luc đia boi moi gioi va moi giai cap xa hoi. Song song voi viec su dung lam quan ao thong dung đuoc bay ban đay o cac cho, quan ao jeans co the noi rang la đong gop chinh yeu cua van hoa My vao thoi trang the gioi. Hoa Ky cung la noi đat tru so cua nhieu nhan hieu thiet ke thoi trang hang đau nhu Ralph Lauren va Calvin Klein.


= The thao =

Tu cuoi the ky XIX, bong chay đuoc xem la mon the thao quoc gia; bong bau duc My, bong ro va khuc con cau la 3 mon the thao đong đoi chuyen nghiep khac cua quoc gia. Bong bau duc Đai hoc va Bong ro Đai hoc cung hap dan nhieu khan gia. Hien nay, bong bau duc, tinh theo mot so khia canh, la mon the thao co nhieu nguoi xem nhat tai Hoa Ky. Giai bong bau duc quoc gia (NFL) la giai đau the thao co so luong khan gia trung binh cao nhat tren the gioi va tran đau tranh Sieu cup bong bau duc My (Super Bowl) hang nam nhan đuoc su quan tam rat lon khong chi o nuoc My, ma ca tren khap hanh tinh. Quyen Anh va đua ngua truoc đay la cac mon the thao ca nhan đuoc nhieu nguoi xem nhat, nhung nay đa phai nhuong cho cho golf va đua xe hoi, đac biet la Hoi Đua xe NASCAR. Mac du bong đa khong phai la mot mon the thao chuyen nghiep hang đau tai Hoa Ky, no đuoc gioi tre va gioi tai tu moi lua tuoi choi khap noi. Đoi tuyen bong đa nam Hoa Ky đa tung tham du FIFA World Cup 10 lan voi thanh tich tot nhat la hang 3 nam 1930 va vong tu ket nam 2002, va vo đich CONCACAF 6 lan vao cac nam: 1991, 2002, 2005, 2007, 2013 va 2017, voi ben canh 1 chuc vo đich CONCACAF Nations League vao nam 2021. Đoi tuyen bong đa nu quoc gia Hoa Ky đa 4 lan gianh chuc vo đich the gioi. Hoa Ky la nuoc chu nha World Cup 1994 va se tiep tuc đang cai giai đau nay vao nam 2026 (đong chu nha voi Canada va Mexico). Ngoai cac mon ke tren, tennis va cac mon the thao ngoai troi cung đuoc ua chuong.
Đa so cac mon the thao chinh cua Hoa Ky tien hoa tu cac mon tuong tu cua chau Au. Tuy nhien, bong ro đa đuoc Tien si James Naismith sang tao tai Springfield, Massachusetts nam 1891, va mon the thao quen thuoc lacrosse la mot mon the thao cua nguoi ban tho My, đa co tu truoc thoi thuoc đia. Ve mat the thao ca nhan, luot van va luot tuyet la nhung mon sang tao cua My trong the ky XX. Chung co lien he voi mon luot song la mot mon the thao cua nguoi Hawaii co truoc khi tiep xuc voi Tay phuong. Đa co 8 lan The van hoi đuoc đang cai o Hoa Ky: 4 the van hoi mua he va 4 the van hoi mua đong. Hoa Ky se co lan thu 9 to chuc mot ky The van hoi vao nam 2028. Tinh đen nam 2017, Hoa Ky đa đoat đuoc 2.522 huy chuong tong cong trong cac ky The van hoi mua he, hon bat cu quoc gia nao, va 305 trong cac ky The van hoi mua đong, xep vi tri thu hai sau Na Uy . Mot so van đong vien My đa tro thanh lung danh the gioi, đac biet la cau thu bong chay Babe Ruth, vo si Muhammad Ali, cau thu bong ro Michael Jordan, van đong vien quan vot Pete Sampras va Serena Williams, van đong vien boi loi Michael Phelps va tay golf Tiger Woods.


Tieu bang Hoa Ky la mot lien bang gom 50 tieu bang. 13 tieu bang ban đau la hau than cua 13 thuoc đia noi day chong su cai tri cua Đe quoc Anh. Đa so cac tieu bang con lai đa đuoc thanh lap tu nhung lanh tho chiem đuoc qua chien tranh hoac đuoc Chinh phu Hoa Ky mua lai tu nhung quoc gia khac. Ngoai tru Vermont, Texas va Hawaii; moi tieu bang vua ke xua kia la mot cong hoa đoc lap truoc khi gia nhap vao lien bang. Tru mot khoang thoi gian tam thoi cac tieu bang mien nam ly khai trong Noi chien Hoa Ky, con so cac tieu bang cua Hoa Ky chua bao gio bi thu nho lai. Trong lich su Hoa Ky tu thoi moi lap quoc, co 3 tieu bang đuoc thanh lap tu lanh tho cua cac tieu bang đa ton tai: Kentucky đuoc tach ra tu Virginia; Tennessee tu Bac Carolina; va Maine tu Massachusetts. Tay Virginia tu tach ra khoi Virginia trong Noi chien Hoa Ky nhung sau đo đuoc sap nhap tro lai. Ngoai ra, ranh gioi giua cac tieu bang phan lon la khong thay đoi; tru vai lan chinh duy nhat la Maryland va Virginia nhuong mot phan đat đe thanh lap Đac khu Columbia (phan đat cua Virginia sau đo đuoc tra lai); mot lan nhuong đat cua Georgia; va viec mo rong tieu bang Missouri va Nevada. Hawaii tro thanh tieu bang gan đay nhat gia nhap Lien bang vao ngay 21 thang 8 nam 1959.
Cac tieu bang bao phu phan lon lanh tho rong lon cua Hoa Ky; cac vung khac đuoc xem la lanh tho khong the bi chia cat cua quoc gia la Đac khu Columbia, thu đo cua Hoa Ky; va Đao Palmyra, mot lanh tho chua hop nhat cua Hoa Ky nhung khong co nguoi o trong Thai Binh Duong. 13 trong 14 lanh tho hien tai cua Hoa Ky van chua đuoc hop nhat chinh thuc vao Lien bang nen tinh trang chinh tri co the thay đoi trong tuong lai (đuoc phep đoc lap, tro thanh tieu bang hay van giu nguyen tinh trang hien tai). Thi du Puerto Rico đa tung đuoc phep tien hanh trung cau dan y đe thay đoi tinh trang chinh tri cua lanh tho, nhung cuoi cung chon giu nguyen tinh trang hien tai.


Nhung ngay le lien bang Duoi đay la nhung ngay le lien bang tai Hoa Ky. Đa so cac ngay le tai Hoa Ky đuoc an đinh theo kieu ngay trong tuan, khac kieu ngay trong thang ma nguoi Viet quen dung đen. Lay ngay Le Ta on đe lam thi du thi ngay le roi vao ngay thu nam lan thu tu trong thang 11 (khong phai thu nam cuoi cung cua thang 11, thi du nam 2012 co đen 5 ngay thu nam trong thang 11). Co nghia la vao đau thang 11, ta đem ngay thu nam lan thu nhat, ngay thu nam lan thu hai, ngay thu nam lan thu ba va ngay thu nam lan thu tu thi chinh la ngay Le Ta on.


Xem them Lich su Hoa Ky
Su tien hoa lanh tho cua Hoa Ky


Ghi chu Tham khao Đoc them Lien ket ngoai (tieng Viet)

Hoa Ky tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Hoa Ky - Nhung net đac trung: Toan canh nuoc My
Đai su quan Hoa Ky tai Viet Nam Luu tru ngay 8 thang 3 nam 2013 tai Wayback Machine
(tieng Anh)

Hoa Ky tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
USA.gov: The U.S. Government/s Official Web Portal - USAGov
FirstGov – Website chinh thuc cua chinh phu Hoa Ky
White House (Nha Trang) – Website chinh thuc cua Tong thong My
Senate.gov – Website chinh thuc cua Thuong Nghi Vien Hoa Ky
House.gov – Website chinh thuc cua Ha Nghi Vien Hoa Ky
SCOTUS – Website chinh thuc cua Toa an Toi cao Hoa Ky
Mieu ta sinh đong cho Hoa Ky Luu tru ngay 29 thang 11 nam 2006 tai Wayback Machine – Xuat ban boi Co quan Thong tin Hoa Ky, thang 9 nam 1997.
US Census Housing and Economic Statistics – Thong ke ve nha o va kinh te cua Thong Ke Dan so Hoa Ky, cap nhat hoan toan boi Cuc Thong Ke Dan so Hoa Ky.
Ban đo Quoc gia Hoa Ky Luu tru ngay 20 thang 7 nam 2006 tai Wayback Machine
Muc tu cho Hoa Ky trong CIA World Factbook Luu tru ngay 5 thang 7 nam 2006 tai Wayback Machine
Ban đo đia ly Hoa Ky
US National Debt Clock