Đam Lap An (hay con đuoc goi la Đam An Cu, Vung An Cu hoac Đam Lang Co) la mot đam nuoc lo nam canh đeo Phu Gia, ben bo vinh Lang Co, thuoc đia phan thi tran Lang Co, huyen Phu Loc, thanh pho Hue. Đay la mot trong 12 đam pha tieu bieu cua Mien Trung Viet Nam.
Nam o khoi nui Hai Van – Bach Ma, Đam Lap An nam trong ranh gioi giua hai mien khi hau Bac va Nam, trong vung co tam mua lon. Đam co dien tich luu vuc la 71 kilomet vuong (7.100 ha), dien tich mat nuoc la 16,47 kilomet vuong (1.647 ha), voi hai nguon nuoc chinh la song suoi va vinh bien. Ngoai ra, đam con nam trong vung chuyen tiep giua ban nhat trieu khong đeu va nhat trieu khong đeu. Nhiet đo moi truong nuoc cua Đam Lap An dao đong trong khoang tu 18–31 °C.
Toa lac tai vung ria đong bac cua đoi kien truc hesinit Truong Son, lich su cua Đam Lap An gan lien voi qua trinh mai mon vung, vinh. Qua trinh hinh thanh đam gom 4 giai đoan: thung lung chan nui, đam lay ven bien, vinh bien va đam pha. Co 8 loai tram tich ung voi 8 kieu moi truong khac nhau xuat hien trong đam. He đong thuc vat cua khu vuc đa dang, phong phu voi rung ngap man la tieu bieu.
Hoat đong kinh te cua Đam Lap An đa dang, nhung chu yeu la khai thac thuy san, tieu bieu la khai thac hau. Đay la vua hau lon nhat cua Vinh Lang Co. Voi tiem nang du lich lon, đam con đuoc đua vao đia gioi quy hoach tong the phat trien cua khu du lich Lang Co – Canh Duong đen nam 2025, tam nhin đen nam 2030 cua thanh pho Hue. Mac du vay, Đam Lap An van phai đoi mat voi nhieu van đe ve xa hoi, sinh hoc va moi truong.


Ten goi Theo loi ke cua nguoi dan, Đam Lap An ban đau co ten goi la Đam Lang Co, vi luc bay gio, he sinh thai bao phu quanh đam con rat phong phu nen thu hut nhieu đan co ve tru ngu. Đen thoi Phap thuoc, đam đuoc nguoi Phap đoc thanh "Lang Co". Sau Chien tranh Viet Nam, đam đuoc đoi ten thanh Lap An.
Theo sach Đai Nam nhat thong chi, vao trieu nha Nguyen, Đam Lap An co ten goi la Đam Sam, vi trong đam co nhieu con sam. Ngoai ten Đam Sam thi đam con co ten khac la Đam Hau, Đam An Cu, Vinh So.


Đia ly Đam Lap An nam o phia tay bo Vinh Lang Co, trai dai tu chan Đeo Phu Gia đen cua bien Hai Van, đuoc bao quanh boi day nui Bach Ma. Đam thuoc đia phan thi tran Lang Co, huyen Phu Loc, tinh Thua Thien Hue va cach thanh pho Hue 60 kilomet (37 mi) ve phia Đong Nam theo Quoc lo 1 tuyen Đa Nang – Hue.
La mot trong 12 đam pha tieu bieu cua Mien Trung Viet Nam tu vi đo 11° đen 16° bac, Đam Lap An thuoc loai đam pha kin tung phan, quy mo nho va co dang hinh hoc đang thuoc.


= Khi hau =
Đam Lap An nam giua hai khoi nui Hai Van va Bach Ma, noi phan chia ranh gioi giua hai mien khi hau nhiet đoi gio mua can chi tuyen bac va mien khi hau nhiet đoi gio mua can xich đao. Ben canh đo, đam con mang hinh thai khi hau nhiet đoi gio mua co mua đong lanh vua (hinh thai khi hau đac trung cua phan phia nam khu vuc Bac Trung Bo) va trong vung co tam mua lon.


= Thuy van =

Đam Lap An co dien tich luu vuc rong khoang 71 kilomet vuong (7.100 ha). Rieng dien tich mat nuoc la 16,47 kilomet vuong (1.647 ha), phu thuoc vao che đo thuy trieu va luong mua. Đam co chieu dai 6 kilomet (3,7 mi), rong 3,5 kilomet (2,2 mi), đo sau trung binh la 1,2–1,8 met (3,9–5,9 ft). Cua đam hep va sau, co chieu dai 1.000 met (0,62 mi) va rong 150 met (0,093 mi), voi đo sau dao đong tu 1 đen 8 met (3,3 đen 26,2 ft), nam o phia nam canh khoi nui Hai Van. Nguon nuoc cua Đam Lap An hoa lan tu nguon nuoc cua Vinh Lang Co voi hai con song nho (Hoi Mit va Hoi Dua) va cac khe suoi chay ra tu cac day nui cao xung quanh. Nho loi the nay nen mua mua nguon nuoc ngot đo vao đam kha nhieu. Vao mua he tuy luong nuoc co giam đi nhung nguon nuoc cua mot so khe suoi chay vao van đuoc duy tri.
Dao đong nuoc cua Đam Lap An nam trong vung chuyen tiep giua ban nhat trieu khong đeu va nhat trieu khong đeu. Tai Cua Lang Co, muc nuoc trieu trung binh la −8 xentimet (−0,080 m) trong đo muc nuoc cao nhat đat 106 xentimet (1,06 m) va thap nhat xuong đen −77 xentimet (−0,77 m) cm. Đo lon thuy trieu cuc đai la 87 xentimet (0,87 m), đo lon cuc tieu la 48 xentimet (0,48 m), trung binh la 42 xentimet (0,42 m). Bien đo dao đong thuy trieu co the len đen 90 xentimet (0,90 m).


Đac điem nguon nuoc Theo so lieu quan trac cua Vien Tai nguyen, Moi truong va Cong nghe sinh hoc truc thuoc Đai hoc Hue (giai đoan 2005–2008), nhiet đo moi truong nuoc cua Đam Lap An dao đong trong khoang tu 18–31 °C, đo pH dao đong tu 7,4–8,5‰, đo đuc o khoang 0–18 NTU. Ham luong chat ran lo lung dao đong trong khoang 38–186 mg/l, vuot nguong an toan cho cac hoat đong tam (25 mg/l) va nuoi thuy san (50 mg/l) theo TCVN 5943–1995.
Ham luong cac chat huu co nhu BOD5 0,5–1,6 mg/l va chi so oxy hoa tan cua Đam Lap An lan luot la 0,5–1,6 mg/l va 5,6–6,9 mg/l, thoa man TCVN 5943–1995. Chi so COD nam trong muc cao (10,2–20,5 mg/l), khong đap ung Quy chuan Ky thuat quoc gia 10:2008/BTNMT. Thanh phan amoni trong nuoc luon o muc cao (0,63–0,65 mg/l) so voi tieu chuan (0,1–0,5 mg/l cho tat ca cac muc đich). Trong khi đo chi so P-PO43- luon nho hon 0,01 mg/l, do đo khong co nguy co thua dinh duong.
Luong kim loai nang trong nguon nuoc Đam Lap An đuoc xac đinh la trong nguong an toan. Cu the, ham luong sat on đinh trong nguong 0,01–0,24 mg/l, trong khi ham luong chi dao đong tu 0,76–1,27 µg/l. Tuy nhien, thanh phan coliform trong đam dao đong o khoang kha lon (0–10.000 MPN/100 ml), trong nhieu truong hop vuot nguong an toan (1.000 MPN/100 ml).


Lich su hinh thanh va cau truc đia chat Đam Lap An nam o ria đong bac cua đoi kien truc hesinit Truong Son, co hinh dang giong nhu mot chiec tui nuoc lon an sau vao đat lien. Lich su hinh thanh Đam Lap An la đac trung cua qua trinh mai mon vung, vinh. Boi le, duoi lop tram tich hien đai o phan phia bac cua vuc nuoc, cac nha khoa hoc đa phat hien ra nhieu lop hau voi bi chon vui.
Qua trinh hinh thanh Đam Lap An trai qua 4 giai đoan. Giai đoan thung lung chan nui xay ra truoc bien tien Holocen, voi hinh dang la mot thung lung ven nui; giai đoan đam lay ven bien xay ra vao 7–8 nghin nam truoc, khi bien tien vao khu vuc Thua Thien Hue, bien Đam Lap An thanh mot ho nuoc ngot va sau đo la đam lay; giai đoan vinh bien la luc bien tien manh nhat, keo dai tu 7–8 nghin nam truoc đen 5–6 nghin nam truoc, lam cho khu vuc tro thanh mot vinh bien voi cua rong khoang 6 km, dien tich mat vinh đat toi đa; giai đoan đam pha bat đau tu 5–6 nghin nam truoc, gan lien voi qua trinh boi tu va su dang cham lai cua nuoc bien. Dong boi tich ven bo tao thanh doi cat, bien vinh thanh đam. Đe cat chan cua đam co chieu cao tu 6 đen 18m, gom hai the he lien ke: the he đau co nguon goc tu đeo Phu Gia, nui Đa Kep, thuoc the đia chat Holocene som – giua (he tang Nam O); the he thu hai co dang noi đao, bat nguon tu nui Tron, chay doc theo huong tay bac – đong nam đen cua hien nay, thuoc the Holocene muon.
Nguoi ta thay rang qua trinh mai mon vung, vinh cua đam tuong ung voi qua trinh hinh thanh đe cat the he đau. Mot nghien cuu nam 2008 đa chi ra rang Đam Lap An co 8 loai tram tich: cat lon, cat trung, cat nho, bot lon, bun bot nho, bun set bot, bun set va cat nho lan voi cuoi soi khong the phan chia. Cac tram tich nay ton tai trong 8 kieu moi truong khac nhau, gom cua song suoi, ven ria đam pha, long đam pha, lach trieu, cua đam pha, bien nong ven bo va đa goc. Bo đa goc chiem 70% chieu dai đam.
Cau truc moi truong đia chat thang đung cua Đam Lap An tuong đoi đon gian: tang mong cau tao tu cac loai đa granit biotit, granit hai mica thuoc phuc he Hai Van, sa thach dang quaczit, đa phien thach anh–mica, đa phien thach anh-sericit, đa phien sericit-clorit (co đo day tu 500–1000 m) thuoc phan he tang duoi cua he tang Long Đai. Tang phu gom cac thanh tao bo roi đa nguon goc thuoc he tang Phu Bai, he tang Phu Vang va cac loai tram tich Holocene (muon va hien đai), cac tram tich Đe tu khong phan chia co đo day 40 m. Rieng cau truc ngang cua đam phuc tap hon, gom nhieu phan vi khac nhau ve nguon goc, tuong ung voi kieu moi truong đia chat đam pha ven bo voi cac phu kieu, bai trieu, vi chau tho đam pha, long chao đam pha va noi lang đong cac tram tich hat nho tuong đam ho đien hinh.


He đong thuc vat Theo khao sat va kiem ke cua Vien Tai nguyen va Moi truong bien nam 1998, khu he Vinh Chan May – Đam Lap An co 702 loai. Trong đo phan lon la thuc vat phu du (194 loai), xep sau la ca (188 loai), san ho (95 loai), đong vat phu du (78 loai), rong tao (51 loai) than mem (39 loai), thuc vat ngap man (25 loai), giap xac (22 loai), co bien (7 loai). Da gai va tay cuon xep it nhat voi moi nganh 1 loai.
Đam Lap An la noi cu ngu cua 382 loai thuc vat tren can, 35 loai thu, 57 loai chim va 21 loai ech nhai. He thuc vat theo mua gom 132 loai ve mua mua, 170 loai ve mua kho. Đam co 3 loai co bien thuoc 3 chi, 2 ho. Trong đo, loai uu the la co he tron, sau đo đen co bo bien va co xoan bien. Đay cung la noi tap trung cua 135 loai thuoc 4 nganh Rong bien (nganh rong Đo chiem 68 loai, nganh rong Nau co 35 loai, nganh rong Luc co 24 loai va nganh rong Lam gom 8 loai).
Mot cuoc khao sat đuoc thuc hien nam 2004 do Vien Hai duong hoc co tru so tai Nha Trang, Khanh Hoa tien hanh đa tim thay 144 loai thuc vat phu du khac nhau trong khu vuc Đam Lap An. Trong đo 114 loai đuoc ghi nhan trong mua mua va 115 loai xuat hien trong mua kho. Chiem so luong cao nhat la tao cat, ke đen la tao đon bao hai roi. Trong so cac loai tao nay co đen 17 loai đuoc xac nhan la đoc hai (mua mua 14 loai va mua kho 10 loai).
Thuc vat ngap man o Đam Lap An co dien tich lon nhat va đa dang ve thanh phan cay hon so voi nhung noi khac tren đia ban Thua Thien Hue, gom 33 loai thuoc 32 chi, 25 ho va 2 nganh (Duong xi va Ngoc lan), phan bo tap trung thanh 5 khu vuc khac nhau trong đam.


Kinh te Giai đoan 1975–1986, hoat đong kinh te cua vung Đam Lap An chu yeu la san xuat nong lam nghiep (trong dua va cay luong thuc) va khai thac muoi. Đac điem cua cac hoat đong kinh te nay la dien ra trong thoi gian ngan va khong mang lai hieu qua cao. Đen nhung nam cuoi the ki 20, nghe nuoi tom su moi xuat hien va nhanh chong tro thanh mot phong trao. Nam 1997, xuat hien nghe nuoi hau tai Đam Lap An, nghe sau nay tro thanh phuong tien kinh te chinh cua cu dan song quanh đam. Dua vao tap tinh song bam cua hau, nguoi nuoi su dung nhieu loai gia the khac nhau nhu coc go, coc tre, tru xi mang, đa va cac long treo tren gian. Ban đau, nguoi nuoi hau dung cac coc go xuong đam đe hau bam vao. Sau nay, do nhan thay viec nay mat nhieu thoi gian, ton kem chi phi ma lai nhanh hong nen nguoi dan chuyen sang dung lop xe cu. Nam 1997, chi co mot ho nuoi hau voi vai chuc coc go, nhung 4 nam sau con so nay đa tang len 103 ho voi hon 56.000 coc go. Đen nam 2016, co tong cong 224 ho tham gia nuoi hau tai Đam Lap An. Con so nay la 243 ho vao nam 2019, voi san luong hang nam la 400–500 tan. Binh quan moi ho thu nhap khoang 30–100 trieu đong/nam. Do đo, Đam Lap An la vua hau lon nhat cua vinh Lang Co.
Co 5 loai hau đuoc nuoi o khu vuc Đam Lap An, gom hau cua song (Crassotrea rivularis), hau sua Thai Binh Duong (Crassotrea gigas), hau mo vit (Crassotrea sp1.), hau oc (Crassotrea sp2.) va hau đa (Saccostrea cucullata). Trong đo hau cua song la loai đuoc nuoi nhieu nhat. Mua vu nuoi thuong keo dai tu 9 đen 11 thang (tu thang 3 đen thang 12 hoac thang 1 cua nam sau). Gia ban giao đong tu 3.000 đong/kg đen 40.000 đong/kg tuy tung loai va chat luong.
Ben canh nghe nuoi hau, nguoi dan song quanh khu vuc Đam Lap An con nuoi trong cac loai thuy san khac nhu ca long be, vem xanh va cac nghe khai thac thuy san khac nhau nhu luoi ben, lu xep, ro gian, đay... Nam 2003, san luong nuoi trong khai thac thuy san cua nguoi dan trong đam đat 127 tan, trong đo chiem phan lon la nuoi tom (80 tan). San luong ca mu đat 7 tan, vem xanh đat 18 tan, hau đat 13 tan va 2 tan oc huong.
Ngoai cac nganh nuoi trong va đanh bat thuy san, Đam Lap An con noi tieng voi nghe nung voi hau, đap ung san luong 100 tan voi hau cho khu vuc tu Quang Binh đen Binh Thuan va Tay Nguyen. Theo so lieu nam 2011, moi chu nung voi hau co muc thu nhap binh quan khoang 400 nghin đen 4 trieu đong/ngay, rieng nguoi lao đong co muc thu nhap tu 100 - 200 nghin đong/ngay. Tuy nhien, nghe nung voi hau đa chinh thuc dung hoat đong vao nam 2013.


Du lich Đam Lap An la mot đia điem thu hut khach du lich o Thua Thien Hue. Nam trong đia gioi quy hoach tong the phat trien cua khu du lich Lang Co – Canh Duong đen nam 2025, tam nhin đen nam 2030 cua tinh Thua Thien Hue, Đam Lap An nam trong Phan khu du lich đam Lap An (Phan khu A). Phan khu nay co dien tich khoang 70 ha, đong thoi la trung tam dich vu du lich cua khu du lich Lang Co – Canh Duong. Theo đo, viec quy hoach phai "uu tien phat trien trung tam dich vu du lich sinh thai, vui choi giai tri, am thuc tren co so khai thac loi the mat nuoc cua đam Lap An".


Van đe moi sinh va xa hoi Viec chuyen đoi mo hinh nuoi hau tu gia the go sang lop xe cua nguoi dan Đam Lap An đa đe lai nhieu anh huong đen canh quan va moi truong tai khu vuc nay. Theo nghien cuu cua Vien Tai nguyen Moi truong va Cong nghe sinh hoc (Đai hoc Hue), "viec ngam lop xe cao su đa qua su dung lau ngay trong nuoc se gay o nhiem nguon nuoc nghiem trong; khi đoc, đo đuc cua nuoc cung tang len va gay suy thoai thuy vuc". Ben canh đo con co nhieu lo ngai cho rang hau đuoc nuoi bang lop xe co the gay ung thu cho nguoi an. Tuy nhien, ket luan cua So Nong nghiep va Phat trien nong thon tinh Thua Thien Hue đa xac đinh chat luong hau o Đam Lap An "bao đam an toan thuc pham". Theo quy hoach cua nha chuc trach tinh Thua Thien Hue, ho se giam dien tich nuoi hau o Đam Lap An xuong con 100 ha, đong thoi chuyen đoi tu mo hinh nuoi hau bang lop xe sang nuoi hau bang be tre am mat nuoc. Tuy nhien, cong tac giai toa con cham vi nhieu ly do. Hoat đong nung voi hau, tung la ke sinh nhai cua nguoi dan Đam Lap An cung gay o nhiem moi truong va lam tuyet diet nhieu loai sinh vat. Du bi chinh quyen Thua Thien Hue cam tu nam 2005 nhung van nan nay chi cham dut vao nam 2013. Ngoai ra, con co tinh trang nhieu cong trinh be tong moc len, đe doa moi truong song cua cac loai thuy sinh trong đam, đi kem van nan o nhiem moi truong do rac thai cua khach du lich. Qua trinh boi lang tu nhien xen ke voi tac đong cua con nguoi khien đam bi boi lang, lam cho viec trao đoi nuoc giua đam va bien giam sut, gay anh huong đen cac hoat đong kinh te, xa hoi, o nhiem moi truong va huy hoai he sinh thai tu nhien.
Theo khao sat cua cac nha khoa hoc đen tu Phan Vien Hai duong hoc co tru so tai Hai Phong, tu nam 1995 đen 2004, dien tich phan bo cua co bien tai Đam Lap An đa giam 50% trong vong 10 nam (tu 250 ha xuong con 120 ha). Tham thuc vat ngap man phan bo quanh đam, tung la he sinh thai voi he đong thuc vat phong phu nay cung đang giam sut nghiem trong do cac hoat đong kinh te, xa hoi cua con nguoi. Theo nha nghien cuu Pham Ngoc Dung, tong dien tich thuc vat ngap man bi mat đi tu nam 1975 đen nay la hon 65 ha.
Mot nghien cuu tien hanh nam 2020 cua nhom cac nha nghien cuu đen tu Truong Đai hoc Nong Lam, Đai hoc Hue đa cho thay anh huong cua cac loai đich hai đen nghe nuoi hau cua cu dan Đam Lap An, lam giam nang suat, chat luong hau. Cu the, đich hai gom 4 nhom, bao gom 2 loai thuoc ho Vem, sun (Balanus sp.), giun nhieu to (Polydora sp.); va mot so loai an thit (tom su, cua xanh, ca dia. Hinh thuc gay hai cua cac loai nay la ki sinh ben trong lan ben ngoai vo, chiem gia the, noi sinh song cua hau va pha vo vo hau đe an thit.
Ngoai van đe moi sinh, Đam Lap An cung nay sinh nhieu van đe xa hoi, đac biet la van nan lan đat xay dung cong trinh, dung nha o trai phep. Ben canh đo, sau khi đe an quy hoach khu khu du lich Lang Co – Canh Duong cua Chinh phu co hieu luc, cac tuyen đuong đong va tay Đam Lap An đuoc chinh trang va khoi cong xay dung vao nam 2019. Tuy nhien, đen cuoi nam 2020, đau nam 2021, cac tuyen đuong nay lan luot xuong cap, hu hong nang do bao so 13, bat chap con bao nay khong truc tiep đo bo vao Thua Thien Hue.


Xem them Lang Co
Vinh Chan May


Chu thich = Ghi chu =


= Tham khao =


= Tai lieu đoc them =