Phan Lan, quoc hieu la Cong hoa Phan Lan, la mot quoc gia thuoc khu vuc Bac Au. Phan Lan giap voi Thuy Đien ve phia Tay, Nga ve phia Đong, Na Uy ve phia Bac va Estonia ve phia Nam qua Vinh Phan Lan. Thu đo cua Phan Lan la Helsinki va cung la thanh pho lon nhat.
Phan Lan la mot trong nhung quoc gia dan cu thua thot nhat chau Au. Theo so lieu thang 12 nam 2020, dan so Phan Lan la 5.546.233  nguoi. Voi mat đo dan so chi khoang 18 nguoi/km², Phan Lan tro thanh quoc gia co mat đo dan cu thap nhat trong cac nuoc Lien minh chau Au. Ngon ngu chinh tai nuoc nay la tieng Phan Lan - mot ngon ngu thuoc he ngon ngu Ural. Ben canh đo, tieng Thuy Đien la ngon ngu chinh thuc thu hai cua nuoc nay.
Trong lich su, Phan Lan tung la mot phan cua Thuy Đien trong mot thoi gian dai (tu the ky XII đen the ky XVIII) roi sau đo tro thanh mot đai cong quoc duoi su cai tri cua Sa hoang nuoc Nga trong khoang thoi gian 1809-1917. Ngay 6 thang 12 nam 1917, Phan Lan chinh thuc tuyen bo đoc lap, tro thanh mot nuoc cong hoa. Nam 1918, đat nuoc Phan Lan non tre bi chia re boi cuoc noi chien, giua mot ben la phe Hong quan Bolshevik đuoc ho tro boi nuoc Nga Xo Viet, va mot ben la phe Bach ve, đuoc Đe che Đuc hau thuan. Sau mot no luc ngan đe thiet lap mot vuong quoc, đat nuoc đa tro thanh mot nen cong hoa. Trong The chien II, Lien Xo đa lien tuc tim cach chiem đong Phan Lan, Phan Lan đa buoc phai cat nhuong cho Lien Xo mot phan lanh tho cua minh bao gom Karelia, Salla, Kuusamo, Petsamo va mot so đao, nhung đat nuoc van giu đuoc đoc lap. Sau Chien tranh the gioi thu hai, Phan Lan giu vai tro nhu mot nuoc trung lap va đa chuyen đoi nhanh chong tu mot nen kinh te nong nghiep lac hau sang nen kinh te cong nghiep phat trien cao vao hang bac nhat chau Au.
Phan Lan đa xay dung đuoc mot nha nuoc phuc loi rong rai dua tren mo hinh Bac Au, đem lai su thinh vuong cho toan dan va tro thanh mot trong nhung nuoc co thu nhap binh quan đau nguoi cao nhat tren the gioi. Phan Lan giu thu hang cao trong cac bang xep hang quoc te ve giao duc, kha nang canh tranh kinh te, tu do dan chu, chat luong cuoc song va phat trien con nguoi . Ngay nay, Phan Lan la mot quoc gia dan chu theo che đo cong hoa nghi vien. Nuoc nay la thanh vien cua Lien Hop Quoc tu nam 1955 va gia nhap Lien minh chau Au vao nam 1995.


Tu nguyen Ten goi "Phan Lan" trong tieng Viet bat nguon tu tieng Trung. Trong tieng Anh, Phan Lan đuoc goi la "Finland". Bang tieng Trung, "Fin-land" đuoc phien am la “芬蘭” (pinyin: "Fen lan"). “芬蘭” co am Han Viet la “Phan Lan”. Do "Phan" la tu te nhi, “Phan Lan” trong tieng Viet đuoc goi chech thanh “Phan Lan”.
Nguon goc xa xua cua ten goi Phan Lan (Finland) đuoc cho la bat nguon tu 3 tang đa khac chu Rune (he thong chu cai cua nguoi Bac Au tu the ki I đen giua thoi Trung Co). 2 tang đa đuoc tim thay o Uppland, mot vung nho thuoc Thuy Đien, va tren 2 tang nay co khac chu finlonti (U 582). Tang đa thu 3 đuoc tim thay o Gotland, khu bien Ban-tich (Baltic Sea). Tren tang nay co khac tu Finlandi (G319) va co tu the ky XIII.


Đia ly Phan Lan nam o phia Bac chau Au giua vi tuyen 60° va 70°. Mot phan tu lanh tho la nam phia bac cua Vong Bac Cuc (vi tuyen 66°33' Bac). Cac nuoc lang gieng cua Phan Lan la Thuy Đien, Na Uy, Nga va Estonia. Phan Lan thuoc Bac Au. Gan 1/3 lanh tho cua Phan Lan nam o phia bac vanh đai Bac cuc. Ho chiem 1/10 dien tich cua Phan Lan (tong so khoang 188.000 ho). Ho lon nhat la ho Saimaa rong hon 4.400 km². Phan Lan co 179.000 đao khac nhau. Vao mua đong, vinh Bothnia o phia Tay va Vinh Phan Lan o phia Nam đong bang, o cac cang phai su dung tau pha bang. Đat cua Phan Lan la đat bang gia. Tru khu vuc nui cao co đinh toi 1.342 m o phia Tay Bac, phan lon dien tich con lai cua Phan Lan la đat thap.
Khi hau: Mua ha am. Mua đong dai va rat lanh, nhat la o phia Bac.
Khi hau cua Phan Lan co su khac biet ro ret vao mua đong va mua he, nhiet đo trung binh hang nam tai thu đo Helsinki khoang 5,3°C. Nhiet đo cao nhat vao ban ngay o mien Nam cua Phan Lan đoi khi cung len toi 25 °C. Vao mua đong, nhat la vao nhung thang 1, thang 2, nhiet đo thong thuong la -20 °C. Phia cuc bac cua Phan Lan, duoi vong Bac Cuc, vao mua he co đot Mat troi khong lan trong khoang 73 ngay, đo la nhung ngay "he đem trang", con vao mua đong Mat Troi khong moc trong 51 ngay lien.


Lich su Khoang the ky I, nguoi Phan Lan o Estonia đen đinh cu o cac vung phia Nam va đen khoang nam 800 thi mo rong đen vung Karelia, noi đa xuat hien nhung cu dan khac goc Phan Lan-Ugria, tu phia Đong đen lap nghiep. Ho buon ban long thu rat phat đat đen khi bi dan Viking canh tranh dan khap vung phia Nam. Khoang nam 1150, vua Erik IX cua Thuy Đien đa tien hanh mot cuoc Thap tu chinh nham vao nhung nguoi Phan Lan vo than.

Cuoc chinh phuc Phan Lan cua Thuy Đien bat đau tu the ky XII va ket thuc vao nam 1634. Trong cuoc cai cach ton giao o the ky XVIII, phan lon nguoi Phan Lan theo giao phai cua Martin Luther. Nga xam luoc phan lon lanh tho cua Phan Lan vao nam 1809. Trong suot the ky XIX, Phan Lan la mot đai cong quoc do Sa hoang cai quan. Tinh hinh tro nen cang thang khi Đe quoc Nga muon cung co quyen luc chinh tri va tang cuong anh huong van hoa. Nam 1906, Phan Lan đuoc phep trieu tap vien Duma (quoc hoi) rieng, nhung đen nam 1910 lai bi bai bo. Sau cuoc Cach mang thang Muoi Nga nam 1917, noi chien no ra tai Phan Lan. Nam 1919, Lenin va nha nuoc Xo Viet cua Nga đa buoc phai trao quyen tu do cho Phan Lan. The che cong hoa đoc lap đuoc thiet lap va ton tai cho toi ngay nay. Sau Chien tranh the gioi thu hai, Phan Lan giu vai tro cua mot nuoc đoc lap va trung lap. Phan Lan co đuoc phan nao anh huong do thuc hien nghiem chinh vai tro trung lap cua minh, vi du vai tro chu nha cua cac phien hop đau tien cua To chuc An ninh va Hop tac chau Au. Sau khi Lien Xo sup đo (1991), Phan Lan đa noi lai quan he gan gui von co voi Nga va xin gia nhap Cong đong chau Au.

Tu the ky XII đen the ky XIX, Phan Lan la phan lanh tho lon thuoc Thuy Đien va sau đo la lanh tho tu tri cua Nga sau nam 1809. Phan Lan hoan toan đoc lap vao nam 1917. Trong Chien tranh the gioi thu hai, Phan Lan đa bao ve đuoc nen đoc lap cua minh va chong lai su xam luoc cua Lien Xo (Chien tranh Lien Xo-Phan Lan) mac du bi mat mot phan lanh tho. Nua the ky sau đo, nguoi Phan Lan đa co mot su bien đoi lon tu mot nen kinh te nong-lam nghiep lac hau sang mot nen kinh te cong nghiep hien đai đa dang hoa, thu nhap đau nguoi tuong đuong voi cac nuoc Tay Au. La thanh vien cua Lien minh chau Au, Phan Lan la quoc gia Bac Au duy nhat tham gia đong tien chung euro bat đau tu thang 1 nam 1999.


= Nien bieu =
1155: Giao si đau tien la nguoi Thuy Đien đen Phan Lan. Phan Lan tro thanh mot phan lanh đia cua Thuy Đien.
1809: Thuy Đien nhuong Phan Lan cho Nga hoang, Nga hoang tuyen the Phan Lan la lanh tho tu tri thuoc Nga.
1917: 2 thang sau cuoc Cach mang Phan Lan tuyen bo đoc lap chu quyen, cung nhu khong con la vung tu tri cua Nga hoang vao ngay 6 thang 12.
1919: Phan Lan thiet lap hien phap, tro thanh mot quoc gia cong hoa voi su đung đau la tong thong.
1939-1940: Lien Xo tan cong Phan Lan, no ra cuoc Chien tranh Lien Xo-Phan Lan (1940).
1941-1944: Cuoc chien tranh giua Phan Lan va Lien Xo tiep tuc trong cuoc chien tranh Tiep dien.30% lanh tho cua Phan Lan phai nhuong lai cho Lien Xo va 11% san luong cong nghiep cua nuoc nay bi mat vao tay Lien Xo.
1955: Phan Lan gia nhap Lien hiep quoc va tro thanh thanh vien cua Bac Au nam 1956.
1995: Phan Lan tro thanh thanh vien cua EU.


Chinh tri Phan Lan co hien phap va hinh thuc chinh quyen rieng khi con la mot đai cong quoc tu tri thuoc Nga. Hien phap Phan Lan đuoc phe chuan ngay 17 thang 7 nam 1919 va van con hieu luc cho đen ngay nay. Ve co ban, hien phap đam bao cac quyen cong dan, moi nguoi binh đang truoc phap luat. Quyen luc toi cao nam trong tay nguoi dan, ma quoc hoi la đai dien.


= Quoc hoi =
Quoc hoi Phan Lan đon vien, gom 200 nghi si  đuoc bau theo hinh thuc pho thong đau phieu voi nhiem ky 4 nam. Quoc hoi bau thu tuong, sau đo đuoc tong thong bo nhiem vao noi cac. Bo truong cung đuoc tong thong bo nhiem theo đe nghi cua thu tuong. Trong vai thap ky qua quyen luc cua Tong thong đa bi thu hep. Trong ban sua đoi hien phap, co hieu luc vao nam 1991 hoac 1992 cung voi mot hien phap moi đuoc soan thao nam 2000, đuoc sua đoi vao nam 2012, Tong thong dan dan tro thanh mot nhan vat mang tinh nghi thuc. Nhieu tong thong đa tung la thu tuong truoc khi tiep nhan chuc tong thong.
Sau cuoc bau cu quoc hoi ngay 19 thang 4 nam 2015, cac ghe trong quoc hoi đuoc phan chia nhu sau:


= Tong thong =
Tong thong Phan Lan la nguyen thu quoc gia Phan Lan, đuoc bau voi nhiem ky sau nam. Ke tu nam 1991, tong thong khong đuoc giu chuc vu qua hai nhiem ky lien tiep. Tong thong phai la nguoi Phan Lan. Cac đang co it nhat mot ghe trong Quoc hoi đuoc quyen đe cu ung vien tong thong. Bat cu ai thu thap đuoc hon 20.000 chu ky cung co the tu ung cu.
Thu tuong Phan Lan đuong nhiem la Petteri Orpo, nham chuc ke tu ngay 20 thang 6 nam 2023.


= Ngoai giao =

Rut ra đuoc nhung bai hoc kinh nghiem tu qua khu cua lich su, trong nhieu thap ky qua, Phan Lan luon theo đuoi đuong loi đoi ngoai trung lap tich cuc; giu can bang trong quan he voi cac nuoc lon, cac khoi; khong tham gia cac khoi quan su; ung ho va thuc đay cho cac hoat đong vi hoa binh, giai tru quan bi, lam giam cang thang tinh hinh quoc te; ung ho đoi thoai giua cac nuoc va khu vuc.
Nam 2008, Phan Lan la Chu tich To chuc An ninh va Hop tac chau Au (OSCE). Phan Lan la thanh vien tich cuc cua EU, uu tien quan he voi cac nuoc lang gieng nhu cac nuoc Bac Au, Nga va cac nuoc o vung bien Baltic. Moi đay, Phan Lan đa thong qua Hiep uoc Lisbon. Hien nay, Phan Lan đang tham gia vao chuong trinh Đoi tac vi Hoa binh (Partnership for Peace) voi NATO va Phan Lan gia nhap NATO vao ngay 4 thang 4 nam 2023 . Chinh phu Phan Lan cung chu trong phat trien quan he voi chau A, nhat la voi cac nen kinh te đang noi len đe tao đieu kien cho cac doanh nghiep Phan Lan tham nhap thi truong, phat trien hoat đong đau tu kinh doanh. 
Phan Lan tro thanh thanh vien cua To chuc Thuong mai The gioi (WTO) nam 1950; Lien Hop Quoc va Hoi đong Bac Au nam 1955; To chuc Hop tac va Phat trien Kinh te (OECD) nam 1969; lien ket voi Hiep hoi Mau dich tu do chau Au (EFTA) nam 1961 va tro thanh thanh vien đay đu nam 1986; ky Hiep đinh Tu do thuong mai voi Cong đong Kinh te chau Au (EEC) nam 1973. Phan Lan gia nhap Lien hiep chau Au (EU) tu ngay 1 thang 1 nam 1995 va EMU tu 1 thang 1 nam 1999. Ngoai ra, Phan Lan cung la thanh vien cua To chuc Quy tien te Quoc te (IMF) va nhieu ngan hang phat trien tren the gioi nhu ADB...
Sau chien dich quan su đac Biet cua Nga nam 2022 Phan Lan đa tuyen bo cham thoi ky trung lap va xin gia nhap NATO.


= Hanh chinh =

Phan Lan bao gom 19 khu vuc đuoc goi la maakunta bang tieng Phan Lan va landskap bang tieng Thuy Đien. Cac khu vuc đuoc quan ly boi cac hoi đong khu vuc đong vai tro la dien đan hop tac cho cac đo thi cua mot khu vuc. Nhiem vu chinh cua khu vuc la quy hoach vung va phat trien doanh nghiep va giao duc. Ngoai ra, cac dich vu y te cong cong thuong đuoc to chuc tren co so cac vung. Hien tai, khu vuc duy nhat noi mot cuoc bau cu pho bien đuoc to chuc cho hoi đong la Kainuu. Hoi đong khu vuc khac đuoc bau boi cac hoi đong thanh pho, moi đo thi gui đai dien theo ty le dan so cua no.
Phan Lan đuoc chia thanh 6 tinh Aland • Đong Phan Lan • Lapland • Nam Phan Lan • Oulu • Tay Phan Lan, ngoai ra, Aland đuoc chi đinh la tinh thu bay.


= Luat phap =

He thong tu phap cua Phan Lan la mot he thong luat dan su đuoc phan chia giua nhung toa an voi tham quyen dan su va hinh su thuong xuyen voi nhung toa an hanh chinh co tham quyen đoi voi cac vu kien giua cac ca nhan va chinh quyen cong. Luat Phan Lan đuoc luat hoa va dua tren luat phap Thuy Đien va rong hon la bo luat La Ma. He thong toa an dan su va quyen tai phan hinh su bao gom cac toa an đia phuong (karajaoikeus, tingsratt), toa phuc tham khu vuc (hovioikeus, hovratt), va Toa an toi cao (korkein oikeus, hogsta domstolen). Chi nhanh hanh chinh cua toa an bao gom cac toa an hanh chinh (hallinto-oikeus, forvaltningsdomstol) va Toa an Hanh chinh Toi cao (korkein hallinto-oikeus, hogsta forvaltningsdomstolen). Ngoai cac toa an thong thuong, co mot vai toa an đac biet o chi nhanh nhat đinh cua chinh quyen. Ngoai ra con co mot Toa an Toi cao chuyen luan toi đoi voi cac cao buoc hinh su chong lai cac can bo cap cao trong chinh quyen.
Khoang 92% nguoi dan Phan Lan tuyen bo ho tin tuong vao luc luong an ninh cua đat nuoc nay . Ty le toi pham cua Phan Lan nhin chung la khong cao trong so cac nuoc EU. Mot so loai toi pham co ti le o tren muc trung binh, đang chu y ty le giet nguoi o Phan Lan la cao nhat trong so cac nuoc Tay Au .
Phan Lan đa chien đau manh me đe chong lai tinh trang tham nhung trong bo may chinh phu tu nhung nam 70 va 80. Ngay nay, To chuc Minh bach Quoc te xep hang Phan Lan la mot trong nhung quoc gia it tham nhung nhat o chau Au.


= An sinh xa hoi =

Phan Lan co mot trong nhung he thong an sinh xa hoi rong rai nhat the gioi, mot he thong đam bao tot đieu kien song cho tat ca nguoi dan. Ke tu nhung nam 1980, an sinh xa hoi đa đuoc cat giam, nhung he thong an sinh xa hoi cua Phan Lan van la mot trong nhung he thong an sinh xa hoi phat trien toan dien nhat va tien bo nhat tren the gioi. He thong an sinh xa hoi (giao duc, y te, phuc loi) cua Phan Lan đuoc hinh thanh trong 3 thap nien đau tien sau khi Chien tranh the gioi thu hai ket thuc, ngay cang đuoc bo sung, hoan chinh.
Ke hoach huu tri cua Phan Lan đuoc hinh thanh tu nam 1937, đen nam 1957, chinh phu Phan Lan thiet lap mot ke hoach luong huu cai thien tao co so đe hinh thanh Luat Huu tri quoc gia. Vao đau thap nien 60, ke hoach luong huu đuoc bo sung them quy luong huu tu nhan. Tro cap that nghiep đuoc hinh thanh vao nam 1959 va 1960, đoi moi vao nam 1972. Trong nhung thap nien 50 va 60, viec xay dung mang luoi benh vien, giao duc nhan su ve y te đuoc thuc hien nhieu hon. He thong tro cap nha o đuoc mo rong trong thap nien 60, huong toi toan bo dan cu. Tu nam 1963 toi đau thap nien 70, he thong bao hiem suc khoe đuoc thiet lap. Cac quan chuc y te bat đau nhan manh đen cac benh vien đia phuong nho hon.
Vao thap nien 80, chi phi xa hoi o Phan Lan chiem khoang 24% GDP. Chua toi 10% chi phi nay do nhung nguoi lao đong tra, phan con lai do nha nuoc va chu lao đong tra. Cuoi thap nien 80, Bo Quan he xa hoi va Suc khoe đinh huong he thong phuc loi thong qua nam vu: Bao hiem xa hoi, Phuc loi xa hoi, Y te, Chinh sach chat con va đieu đo, va Lao đong. Trong chinh sach xa hoi, co 3 ban chu yeu chiu trach nhiem ve phuc loi xa hoi, y te va bao ho lao đong. Cac quan chuc cap tinh giam sat cac chinh quyen đia phuong – cac chinh quyen tu tri – cung cap cham soc xa hoi. Đau thap nien 80, nha nuoc chi tra 30% cho luong huu va cac dich vu xa hoi, chu lao đong tra 40%, chinh quyen đia phuong 15% va nguoi nhan dich vu tra phan con lai. Moi nguoi dan o Phan Lan khong phai tra tien cho giao duc o bat ky muc hoc nao, ke ca khi theo hoc truong y hay truong luat. Nguoi ve huu o Phan Lan đuoc cham soc tot, con nguoi that nghiep đuoc huong muc tro cap that nghiep rat cao.
He thong an sinh xa hoi cua Phan Lan cung cap cho nguoi dan:

Cac chuong trinh an sinh xa hoi: Phan Lan chia phan lon cac chuong trinh an sinh xa hoi thanh cac chuong trinh bao đam an sinh thu nhap va cac chuong trinh cung cap dich vu suc khoe va xa hoi. Nguon thu cua cac chuong trinh an sinh xa hoi gom co hai linh vuc la: bao hiem xa hoi, bao đam thu nhap cho nguoi gia, om đau, phu nu co thai, nguoi that nghiep, hoac bi thuong tat lien quan đen lao đong; va an sinh thu nhap đuoc phan thanh cac loai nhu phuc loi, bao gom chuyen thu nhap đe tro cap cho cac gia đinh thong qua cac bien phap nhu tra cho tre em, tro cap nguoi me, tra cho nan nhan chien tranh va gia đinh ho, tro cap tai chinh cho nhung nguoi tan tat hoac co nhu cau buc thiet. Cac chuong trinh cua bao hiem xa hoi, chiem toi 80% quy phuc loi xa hoi .
Luong huu: Vao cuoi thap nien 80, Luat Huu tri quoc gia đuoc cai cach nham mo ra co hoi cho tat ca moi nguoi o đo tuoi tren 16 tuoi. Tham chi nguoi nuoc ngoai o Phan Lan, du khong phai la nguoi co nguon goc Bac Au, cung đuoc huong loi tu luat nay neu đa đinh cu o Phan Lan trong thoi gian it nhat la 5 nam. Đo tuoi đuoc huong luong huu la 65 tuoi, va dao đong trong đo tuoi tu 50 đen ngoai 60 neu nhu nguoi đo nam trong truong hop bi that nghiep lau ngay .
Bao hiem om đau: Luat Bao hiem om đau ra đoi vao nam 1963 nham cung cap bao hiem y te cho nguoi dan Phan Lan. Luat quy đinh tat ca cong dan đeu đuoc bao hiem khi đau om. Cac he thong cham soc suc khoe o benh vien va trung tam y te đeu mien phi. Phu nu khi sinh đe đuoc thanh toan trung binh khoang 80% thu nhap trong thoi gian 1 nam. Nguoi song đoc than co mot con đuoc thanh toan 92% thu nhap khi om đau, trong khi nguoi đoc than khong co con đuoc thanh toan 77% thu nhap. Đoi voi nhung gia đinh co ca vo chong va con, muc thanh toan bao hiem khi om đau la khoang 90% thu nhap thuc te. Quy bao hiem om đau chu yeu do nha nuoc chi tra; nguoi nhan tra thong qua 2% thue thu nhap, chu su dung lao đong tra 1% luong cua nguoi lao đong .
Bao hiem that nghiep: Nam 1984, Phan Lan cai cach Luat An sinh that nghiep, trong đo tat ca cong dan Phan Lan tu 17 đen 64 tuoi đeu đuoc huong bao hiem khi that nghiep. Muc tro cap that nghiep cho nhung nguoi đang tim viec lam la 70 Fmk/ngay va nguoi that nghiep đuoc huong tro cap nay it nhat la 500 ngay trong giai đoan 4 nam. Nhung nguoi gan 60 tuoi khong co kha nang tim viec co the đuoc tro cap that nghiep tuong đuong voi mot muc luong tan tat cho toi khi ho đen tuoi đuoc nhan luong huu. Gioi chu va nha nuoc đong gop 95% cho quy bao hiem that nghiep trong khi nguoi lao đong chi phai đong 5% .
Tro cap gia đinh: Đuoc thuc hien duoi nhieu hinh thuc. Cac bac cha me đuoc nhan thong tin, ho tro, tu van cha me va suc khoe, tiem chung truoc va sau khi sinh con tu cac benh vien cham soc suc khoe cua nha nuoc. Cac benh vien nay cung giam sat ve the luc, than kinh va đieu kien xa hoi cua tre em va thu thap so lieu phuc vu cho cac muc tieu suc khoe cong đong. Viec tro cap cho cac gia đinh co tre em đuoc bao đam duoi hinh thuc tro cap cho tre em, cham soc tre em, tro cap nuoi duong va tro cap cho nguoi me. Hinh thuc tro cap tre em co tu thap nien 30 va la mot phan som nhat cua he thong phuc loi. Luat Tro cap tre em co tu nam 1948, tro cap cho gia đinh co tre em duoi 16 tuoi la cong dan cu tru o Phan Lan, khong phu thuoc vao thu nhap hoac quoc tich cua cha me. Tro cap tre em đuoc tra cho cha me phai o nha cham soc con nho hoac phai thue nguoi lam viec đo . Phan Lan đua ra rat nhieu chinh sach đe giup đo cho nhung cap vo chong muon co con. Thoi gian nghi phep co luong cua cac bac cha me o Phan Lan keo dai đen 18 tuan cho nguoi me va 9 tuan cho nguoi bo. Ben canh đo ho con co khoang 26 tuan nghi chung trong khi van huong đen 70-90% tien luong. Theo đo tro cap danh cho mot đua tre moi sinh trong moi gia đinh la 100 euro/thang, tu đua thu 3 la 141 euro/thang va tu đua thu nam se la 182 euro/thang. Khoan tien nay co the đuoc cung cap cho đen khi đua tre 17 tuoi. Ngoai ra, moi khi mot đua tre đuoc chao đoi, chinh phu se tang cho moi ba me mot chiec hop dung cu voi đay đu cac đo dung can thiet cho viec cham soc mot đua tre: đo tre em, tui ngu, đo dung ngoai troi, san pham tam cho em be, ta lot va đem. Hop qua nay hoan toan mien phi va đuoc ap dung voi tat ca moi nguoi khong ke giau ngheo.
Dich vu cham soc tre em: Luat co hieu luc lau dai la Luat Cham soc tre hang ngay nam 1973, quy đinh tat ca cac chinh quyen đia phuong cung cap dich vu cham soc tre hang ngay tot nhat cho tat ca cac gia đinh co nhu cau. Cac trung tam cham soc hang ngay hoac tu nhan cham soc tre em đen 7 tuoi đuoc đieu hanh boi chinh quyen đia phuong hoac do su uy nhiem cua nhung nguoi trong tre, tai gia đinh cua tre hoac o noi khac. Luat Phuc loi tre em nam 1983 quy đinh cac chinh quyen đia phuong cham soc tre em, va cho quyen thuc hien cac bien phap đa dang neu mot em be bi bo roi hoac lam dung. Giua thap nien 80, khoang 2% tre em Phan Lan đuoc luat nay bao boc. Mot đao luat khac nam 1983 quy đinh, nhuc hinh voi tre em la bat hop phap.
Dich vu cho nguoi tan tat: Phuc loi đuoc quy đinh trong Đao luat đoi voi nguoi tan tat nam 1946 quy đinh trach nhiem đieu tri cho nhung nguoi tan tat. Cac co so cung cap nha o, đao tao nghe, moi truong lam viec va phuc hoi suc khoe cho nhung nguoi tan tat hoat đong duoi su giam sat cua Ban Phuc loi xa hoi quoc gia, con Ban Truong hoc quoc gia giam sat cac truong danh cho tre em tan tat. Cac thiet bi đac biet, nhu chan tay gia... đuoc cung cap mien phi .
He thong y te: vao nua sau thap nien 80, nguoi dan Phan Lan đuoc huong tieu chuan cham soc suc khoe nhu o cac nuoc phat trien cao. Luat Cham soc suc khoe 1972 đa tao đieu kien cho su ra đoi cua khoang 2.000 trung tam y te đia phuong, moi trung tam phuc vu toi thieu 10.000 nguoi. Muc tieu co ban cua Luat 1972 la tao đieu kien cho tat ca nguoi dan Phan Lan tiep can binh đang voi dich vu cham soc suc khoe, khong tinh đen thu nhap hoac noi ho sinh song. Do phan lon dich vu cua cac trung tam y te khong phai tra phi, nen chinh quyen trung uong ho tro đe tang nguon tai chinh cho cac chinh quyen đia phuong. Su ho tro nay chiem khoang tu 30% đen 65% chi phi kham chua benh. Phan lon cac trung tam y te co it nhat 3 bac si va khoang 7 nhan vien tren 1 bac si. Do đuoc đao tao nghiep vu cao, cac y ta co trinh đo tuong đuong bac si o nhieu nuoc khac. Phan lon cac trung tam đeu co cac ba đo co nghiep vu cao ket hop voi chuong trinh cham soc truoc khi sinh tang cuong, khien cho ty le tre so sinh tu vong o Phan Lan rat thap. Giua thap ky 80, cac benh vien cong co khoang 50.000 giuong, 40 benh vien tu nhan co khoang 3.000 giuong. Co them 20.000 giuong cho benh nhan tai cac trung tam y te, vien duong lao va cac co so phuc loi khac .


Kinh te Tu mot nuoc bi tan pha sau chien tranh va phai tra mot khoan boi thuong chien tranh lon giua nhung nam 1940, Phan Lan đa tap trung vao xay dung đat nuoc va đa vuon len tro thanh mot trong nhung nen kinh te co suc canh tranh va tiem nang phat trien hang đau the gioi voi nhieu nganh cong nghiep mui nhon truyen thong, co chuyen mon hoa cao nhu cong nghiep go giay; luyen kim; đong tau va van tai; co khi; đien tu, vien thong; cong nghiep hoa chat, duoc pham. Ve nong nghiep, Phan Lan co 2.504 ngan hec-ta đat trong trot (chiem 8% dien tich), tu tuc 85% luong thuc.
Chinh phu Phan Lan luon chu trong gan giao duc voi nghien cuu va sang tao phuc vu phat trien kinh te, trong đo hien nay tap trung vao cong nghe thong tin. Theo xep hang cua Uy ban Sang tao chau Au (EIS), Phan Lan đuoc xep la nen kinh te sang tao thu ba the gioi, vuot xa muc trung binh cua chau Au va My, đuoc Dien đan Kinh te The gioi (2004) đanh gia la đat nuoc co "van hoa sang tao", trong đo Nokia la mot đien hinh. 
Tinh hinh kinh te cua Phan Lan hien nay nhin chung on đinh. Kinh te Phan Lan đa chiu anh huong cua khung hoang kinh te toan cau (thu nhap tu xuat khau, chiem 40% GDP cua Phan Lan, đa giam manh). Tuy nhien, theo đanh gia moi đay cua EU, ve trung va dai han, Phan Lan co nen kinh te on đinh va vung chac. Ty le that nghiep nam 2017 la la 7,5%  (2010 la 8,4%).
Rung chiem 2/3 dien tich cua Phan Lan va cac san pham go chiem 45% so ngoai te thu đuoc o Phan Lan. Đien thoai di đong Nokia (chinh goc la cua Phan Lan) hien đang chiem mot con so đang ke trong doanh thu cua kinh te Phan Lan. Che bien kim loai va co khi, đac biet đong tau la cac nganh cong nghiep chinh cua Phan Lan noi tieng ve chat luong va thiet ke. Ngoai go, quang đong va thuy đien, cac nguon tai nguyen khac đeu ngheo. Phan Lan co muc song cao, mac du viec buon ban voi Nga, ban hang chu yeu, bi sup đo keo theo nhung kho khan nghiem trong ve kinh te trong nhung nam 1991-1992. Cong nghiep đanh ca co quy mo đang ke. Nong nghiep san xuat ra cac san pham sua cho tieu dung va cho xuat khau.
Cac đoi tac thuong mai lon nhat cua Phan Lan la voi Đuc, Nga, Thuy Đien, Vuong quoc Anh, Hoa Ky, Ha Lan va Trung Quoc. Phan Lan la quoc gia Bac Au duy nhat tham gia Eurozone.
Tinh đen nam 2016, GDP cua Phan Lan đat 239,186 ty USD, đung thu 44 the gioi va đung thu 17 chau Au.


= Cong nghiep =
Phan Lan tien hanh cong nghiep hoa nhanh chong sau The chien II, đat muc GDP binh quan đau nguoi ngang bang voi Nhat Ban va Anh vao đau nhung nam 1970. Ban đau, phan lon su phat trien dua tren hai nhom nganh cong nghiep phuc vu xuat khau, la "cong nghiep kim loai" (metalliteollisuus) va "cong nghiep rung" (metsateollisuus). Cac "nganh cong nghiep kim loai" bao gom đong tau, gia cong kim loai, nganh cong nghiep xe hoi, cac san pham thiet ke nhu đong co va đien tu, va san xuat kim loai (thep, đong va crom). Nhung con tau du lich lon nhat the gioi đuoc che tao tai cac xuong đong tau cua Phan Lan. "Nganh cong nghiep rung" bao gom lam nghiep, go, bot giay va giay, va la mot su phat trien hop ly dua tren nguon tai nguyen rung rong lon cua Phan Lan (77% dien tich đuoc bao phu boi rung, phan lon la su dung tai tao). Trong nganh cong nghiep giay va bot giay, nhieu cong ty lon nhat co tru so tai Phan Lan (Ahlstrom, Metsa Board, va UPM). Tuy nhien, nen kinh te Phan Lan đang dan đa dang hoa, mo rong sang cac linh vuc khac nhu đien tu (nhu Nokia), đo luong (Vaisala), nhien lieu van tai (Neste), hoa chat (Kemira), tu van ky thuat (Poyry) va cong nghe thong tin (vi du Rovio Entertainment, noi tieng voi tua game Angry Birds), va khong con bi chi phoi boi hai nganh cong nghiep kim loai va rung. Tuong tu nhu vay, cau truc đa thay đoi, voi ti trong cac nganh dich vu ngay cang tang, va voi viec cong nghiep san xuat ngay cang giam tam quan trong; nong nghiep thi chi chiem mot phan nho.


= Thuong mai =

Thuong mai đong vai tro quan trong trong nen kinh te Phan Lan, trong đo xuat khau chiem ty trong GDP cao. Ba nganh xuat khau quan trong trong nen kinh te Phan Lan la: Cac san pham thep, may moc va thiet bi van tai (chiem 31,1% xuat khau); Thiet bi quang hoc va đien tu (chiem 28% xuat khau); va san pham giay va go (chiem 20,3% xuat khau). Cong nghiep Phan Lan phu thuoc nhieu vao viec nhap khau nguyen lieu tho, may moc va phu kien can thiet cho san xuat cac san pham tieu thu trong nuoc cung nhu cho xuat khau. Cac thi truong xuat khau chinh cua Phan Lan la Đuc, Thuy Đien, Nga va My. Cac đoi tac nhap khau chinh la Đuc (15,8%), Nga (14%), Thuy Đien (13,7%) va Ha Lan (6,8%).


= Chinh sach ODA =
Phan Lan luon coi trong chinh sach vien tro va hop tac phat trien, coi đay la mot phan quan trong trong chinh sach đoi ngoai cua minh. Thong qua vien tro phat trien, Phan Lan mong muon ho tro cac nuoc ngheo cai thien đieu kien kinh te xa hoi, qua đo tang cuong kha nang thu hut đau tu va thuong mai cua cac nuoc nay ("aid for trade"), huong toi xoa bo tinh trang ngheo đoi tren the gioi. Ngay 18 thang 10 nam 2007, chinh phu Phan Lan đa thong qua Chuong trinh chinh sach phat trien (Development Policy Programme) moi voi chu đe "Toward a Sustainable and Just World Community"(Huong toi mot cong đong the gioi cong bang va ben vung). Muc tieu chinh cua chinh sach phat trien moi nay la xoa đoi giam ngheo va phat trien ben vung phu hop voi cac muc tieu Thien nien ky. 
Nam 2009, vien tro phat trien cua Phan Lan đat 0,5% GDI. Phan Lan cam ket tang vien tro phat trien len 0,58% GDI nam 2011 va 0,7% GDI nam 2015. Hien nay, hop tac phat trien cua Phan Lan tap trung vao 8 nuoc đoi tac dai han gom: Mozambique, Tanzania, Ethiopia, Zambia, Kenya o chau Phi; Nicaragua o chau My Latin; Viet Nam va Nepal o chau A.


= Du lich =
Phan Lan đa đon hon 3 trieu du khach nuoc ngoai trong nam 2017, trong đo co khoang 1,5 trieu đen tu cac quoc gia Lien minh chau Au . Nam 2013, gia tri cua nganh du lich chiem khoang 2,5% GDP cua Phan Lan, va cung cap khoang 136 700 viec lam .
Canh quan chiem uu the tai Phan Lan la nhung canh rung thong day va nhung ngon đoi thoai thoai, cung voi mot so luong rat lon cac ho nuoc va nhung con lach. Phan lon lanh tho Phan Lan la nguyen so va hoang so, bao gom 40 cong vien quoc gia tu bo bien phia Nam cua Vinh Phan Lan đen vung nui cao Lapland. Phan Lan cung co cac vung dan cu voi nhieu su kien va hoat đong van hoa.
Cac chuyen du lich thuong mai giua cac thanh pho cang bien va ven bien lon o khu vuc Baltic, bao gom Helsinki, Turku, Tallinn, Stockholm va Travemunde, đong mot vai tro quan trong trong nganh du lich đia phuong. Phan Lan đuoc coi la que huong cua Thanh Nicholas hay Ong gia Noel, song o vung Lapland phia bac . Ong gia Noel thuong đuoc cho la song o Rovaniemi vung Lapland phia bac Phan Lan. O thi tran Rovaniemi con co mot ngoi lang goi la Lang Santa Claus cho khach du lich đen tham quan.
Khu vuc nam ben trong Vong Bac Cuc, vao giua mua đong thuong xay ra hien tuong đem vung cuc, mot khoang thoi gian ma mat troi khong moc trong nhieu ngay hoac vai tuan, hoac tham chi hang thang, vao giua mua he thi lai co hien tuong ban ngay vung cuc, khi ma mat troi van co the chieu sang ngay ca khi nua đem (73 ngay lien tuc, tai điem cuc bac). Hien tuong cuc quang cung thuong xuyen xuat hien o vung phia bac đat nuoc vao mot thoi điem nhat đinh trong nam, đay cung la thoi điem thu hut khach du lich.
Ngoai ra, vao mua đong, Phan Lan mang đen co hoi truot tuyet bang đong va truot tuyet tren nui cao. Nhieu khu nghi mat truot tuyet noi tieng nam o phia bac cua vong Bac cuc o Lapland, ngoai ra con co khu truot tuyet Kuusamo o phia đong bac cua tinh Oulu va Himos o Jamsa, chi cach Helsinki 200 km ve phia bac.


Nhan khau = Dan so =
Dan so cua Phan Lan xap xi 5.500.000 nguoi. Phan Lan la quoc gia rong xep thu 6 o chau Au, mat đo dan so trung binh 18 nguoi/km². Hau het nguoi Phan Lan, khoang 54% song o ngoai o, trong đo 26% song o khu vuc vung xa thanh pho. Thanh pho Helsinki, thu đo cua Phan Lan, co so dan khoang 626.305 nguoi, Espoo co khoang 267.906 nguoi va Vantaa co khoang 212.473 nguoi; mot so cac thanh pho lon khac la Tampere voi so dan 223.238 nguoi, Bac Oulu 196.860 nguoi, Turku 184.190 nguoi, Jyvaskyla 135.591 nguoi va Kuopio la 111.000 nguoi.

Co khoang 1,8 trieu gia đinh o Phan Lan. Trong so đo cac gia đinh co tre em chiem khoang 1,9%. Vao nam 1960 con so đo la 2,27%. Nam 1999 so luc luong lao đong nu chiem 2.5 trieu nguoi. Muc thu nhap cua ho chiem 80% so voi nam gioi va tuoi tho cua nu gioi cung cao hon nam. Trung binh tuoi tho cua nu gioi la 83 trong khi nam gioi la 76. Trong cuoc bau cu quoc hoi nam 1999, nu chiem 74 ghe trong tong so 200.
Chinh sach phuc loi xa hoi cua Phan Lan rat tot.Tre em khi sinh ra đuoc chinh phu tro cap 100 Euro/thang cho đen khi đu 18 tuoi. Phu nu mang thai đuoc nghi 20 tuan nhung van đuoc tra 100% luong.


= Ton giao =

Phan Lan la mot trong cac nuoc co ti le dan so theo ton giao lon nhat chau Au, tuy ti le nay đang giam. Vao nam 2014, khoang 74% dan so thuoc Giao hoi Lutheran va khoang 2% thuoc cac nhanh Co Đoc giao khac, hay cac cong đong ton giao khac. Khoang 23,5% dan so khong theo ton giao nao. Giao hoi Chinh thong giao Phan Lan chi co duoi 60.000 tin đo, tuc la khoang 1.1% dan so. Tu do tin nguong o Phan Lan đa đuoc bao đam tu nam 1923.
Su mo đao cua Phan Lan đa đuoc mo ta mot cach kha đung la "theo đao nhung khong thuong xuyen du le", vi phan lon nguoi dan khong thuong xuyen du cac buoi le hang tuan tai nha tho. Vai tro cua nha tho trong đoi song o Phan Lan đuoc the hien ro hon trong cac su kien hang nam nhu le Giang Sinh, le Phuc Sinh, va trong cac su kien quan trong trong gia đinh nhu le bap tem, le kien tin, le cuoi, va le tang.
Co Đoc giao đen Phan Lan vao the ky XI tu ca hai phia Đong va Tay, khi đo Phan Lan thuoc anh huong cua Thuy Đien. Vua Thuy Đien Gustavus Vasa, nguoi tri vi trong the ky XVI, quyet đinh ung ho cuoc Cai cach Tin Lanh trong vuong quoc cua minh, ket qua la tai san cua Giao hoi Cong giao o Phan Lan bi tich thu va Giao hoi Lutheran dan đuoc thiet lap la giao hoi dan toc cung voi Giao hoi Chinh thong giao Phan Lan sau nay.
Trong mot thoi gian dai, Giao hoi đam trach cac chuc nang quan trong cua xa hoi nhu hanh chinh đia phuong va giao duc, trong khi đo Nha nuoc tham gia mot phan trong cac van đe nhu hanh chinh, tai chinh va đieu le cua Nha tho. Giao hoi Tin Lanh Lutheran Phan Lan va Giao hoi Chinh thong giao Phan Lan tiep tuc giu vai tro đac biet, nhu trong truong hoc va cac nghi le quoc gia.
Tin đo cua hai nha tho nay tra mot khoan le phi thanh vien duoi dang thue nha tho khoang tu 1 đen 2.25%, tuy theo tung giao xu, đuoc thu cung voi thue thu nhap. Ngoai ra, cac nha tho con đuoc huong mot phan nho trong thue doanh nghiep do cac cong ty, tap đoan hay cac to chuc tuong tu nhu vay đong gop. Khoan tien nay đuoc dung đe ho tro quan ly cac hoat đong phat trien xa hoi cua nha tho nhu tao viec lam cho thanh thieu nien, cong viec xa hoi, tu sua nghia trang, duy tri so đang ky cua nha tho, tu sua cac khu nha lich su.


= Ngon ngu =

Tieng Phan Lan la thanh vien cua he ngon ngu Ural. Tieng Phan Lan, tieng Estonia nam trong mot nhanh; tieng Hungary thuoc nhom lon trong nhom ngon ngu nguoi Ugri. Ngon ngu chinh thuc cua Phan Lan la tieng Phan Lan va tieng Thuy Đien đuoc su dung nhu tieng me đe khoang 6% so dan. Mot tieng ban xu nua la tieng Sami đuoc su dung boi nhung nguoi Sami, con đuoc biet đen la nguoi Lapp (mien Bac cua Scandinavia). Tieng Thuy Đien xuat hien o Phan Lan do co lich su truoc đay, thoi ky đau the ky XIII cho đen nam 1809, luc đo Phan Lan la mot phan cua lanh đia Thuy Đien.
So luong nguoi nuoc ngoai song tai Phan Lan khoang 322,700 nguoi vao nam 2014, chu yeu toi tu Nga, Estonia, Somalia, Iraq va Nam Tu .


= Giao duc =

He thong giao duc o Phan Lan la hoan toan mien phi. Chuong trinh mam non đuoc danh cho tre tu 4 tuoi đen 6 tuoi. Chuong trinh giao duc toan dien bat buoc trong 9 nam bat đau tu 7 tuoi va ket thuc vao 16 tuoi. 6 nam đau tien hoc sinh se đuoc hoc voi 1 giao vien duy nhat day cac mon (tru cac mon nang khieu), 3 nam cuoi cap se đuoc hoc theo tung giao vien bo mon nhu: Toan, Khoa hoc, Kinh te gia đinh,... Đai hoc hoac hoc nghe sau pho thong (bat buoc) đuoc thuc hien o nam 17 tuoi.
Cac truong Đai hoc o Phan Lan:

Đai hoc Helsinki
Đai hoc Metropolia
Đai hoc Aalto
Đai hoc Haaga-Helia
Đai hoc Oulu
Đai hoc Hame
Đai hoc Vaasa
Đai hoc Tampere
Đai hoc Turku


Van hoa = Bieu tuong quoc gia =

Trinh nu Phan Lan (tieng Phan Lan: Suomi-neito, tieng Thuy Đien: Finlands mo) la mot co gai tre đuoc xay dung thanh mot hinh tuong quoc gia (National personification) cua Phan Lan, bieu thi su hien than cua Phan Lan.


= Van hoc =

Mac du đuoc ghi nhan la mot trong nhung nen van hoc xuat hien muon nhat đia vuc Au chau, nhung Phan Lan thuong đuoc menh danh Ngoi sao phuong Bac vi nhung thanh tuu khien nhieu nen van hoc lau đoi phai ganh ti. Cai bat thuong cua nen van hoc tu khi ra đoi đen nay la hau nhu khong song hanh ngon ngu ban đia, cho du ngon ngu Phan Lan cung co lich su it nhat mot thien nien ky. Trong thuc te, cac gia tri tao nen van hoc Phan Lan lai khong huu han trong quoc tho ma toa ra Thuy Đien, Estonia, Nga va đac biet Karjala - mien đat huyen thoai nay đuoc coi la khoi thuy dong van hoc tieng Phan Lan. Do vay, thuat ngu van hoc Phan Lan con co tinh quoc te kha cao.
Do nhieu bien co lich su, van hoc Phan Lan đuoc cau thanh tren ba ngon ngu: Thuy Đien, Phan Lan va Nga. Vi the, đoi khi Phan Lan đuoc gioi phe binh goi vui la nen van hoc chan thien nga. Trong đo, van hoc tieng Thuy Đien co gia tri cao nhat va khoi luong cung đo so hon ca. Sau Đe nhi The chien, chinh phu Phan Lan cung cac co quan đac trach van hoa đa ra suc nang tam tieng Phan Lan thanh quoc ngu, qua đo dong van hoc tieng Phan Lan co su tang truong manh hon cac thoi truoc. Tuy nhien, dong nghe thuat nay lai pho bien o Karjala va Estonia hon.
Ngay nay, van hoc Phan Lan đuoc san xe chung giua Na Uy, Thuy Đien, Phan Lan, Nga va Estonia nhu bo phan rat quan trong cau thanh van hoa moi quoc gia. Tai Latvia, Lietuva, Belarus va Ba Lan, tham chi Komi tu đau thap nien 1990 đa dien ra nhung tranh luan soi noi trong van đe co hay khong cong nhan dong van hoc Phan Lan tung ton tai trong dien trinh lich su van hoc xu minh, nhieu quan điem cho rang đa toi luc can chap nhan no nhu mot đac tinh ban đia thay vi coi la ngoai lai.


Xem them Lich su Phan Lan
Xa hoi Phan Lan


Ghi chu Tham khao Thu muc Barnett, Andrew - Sibelius.
Edwards, Robert - Winter war: Russia's invasion of Finland, 1939-1940.
Hooven, F. Valentine - Tom of Finland: his life and times.
Kent, Neil - Helsinki: a cultural and literary history.
Mann, Chris - Hitler's Arctic War: the German campaigns in Norway, Finland, and the USSR, 1940-1943.
Nieminen, Raija - Voyage to the island.
Quantrill, Malcolm - Reima Pietila: architecture, context, and modernism.
Steinbock, Dan - The Nokia revolution: the story of an extraordinary company that transformed an industry.
Stenman, Kari - Luftwaffe over Finland.
Torvalds, Linus - Just for Fun: The Story of an Accidental Revolutionary.
Trotter, William R. - A Frozen Hell: The Russo-Finnish Winter War of 1939-1940.


Lien ket ngoai Phan Lan tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Finland tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)