Trong sinh hoc, loai la mot bac phan loai co ban. Loai (hay giong loai) la mot nhom cac ca the sinh vat co nhung đac điem sinh hoc tuong đoi giong nhau va co kha nang giao phoi voi nhau va sinh san ra the he tuong lai. Con theo đinh nghia cua Ernst Mayr, loai la nhom cac quan the tu nhien co kha nang giao phoi voi nhau va tuong đoi cach ly sinh san voi cac nhom khac. Trong nhieu truong hop chinh xac, loai đuoc đinh nghia la nhom ca the co bo nhiem sac the giong nhau nhat đinh. Su thich nghi cac đac điem đia phuong va phan cach đia ly đa lam cho loai co nhieu đac điem đuoc chia nho hon toi phan loai (hay loai phu).
Trong phan loai khoa hoc, mot loai đuoc goi ten bang danh phap hai phan, in nghieng, chu thu nhat la ten chi (o đong vat con goi la giong) đuoc viet hoa, chu thu hai chi mot đac điem noi bat cua loai, co the kem theo ten nguoi phat hien va/hoac đat ten loai. Vi du, ten khoa hoc cua loai nguoi la Homo sapiens: "Homo" la ten chi, "sapiens" chi đac điem "khon ngoan" cua loai nguoi.
Mot loai bat ky thi thuong viet tat la "sp." con so nhieu la "spp.". Nhung tu viet tat nay thuong đat sau ten mot chi/giong đe chi mot hay nhieu loai nao đo trong cung mot chi/giong, vi du "Canis" sp. nghia la mot (sp.) hay mot so loai (spp.) cho nao đo thuoc chi/giong "Canis".
Đinh nghia ve "loai" va cac phuong phap tin cay trong viec xac đinh mot loai cu the la rat can thiet đe tuyen bo va kiem tra cac hoc thuyet sinh hoc va đo đac đa dang sinh hoc, du cac cap phan loai sinh hoc khac nhu ho co the đuoc xem xet o cac nghien cuu tren quy mo lon. Cac loai tuyet chung chi đuoc biet qua cac hoa thach nhin chung rat kho đe xac đinh chinh xac đen cap đo loai, đo cung la ly do tai sao cac cap phan loai cao hon loai nhu ho thuong đuoc su dung trong nghien cuu dua tren hoa thach.
Ngoai tru vi khuan va vi khuan co, tong so loai tren the gioi uoc tinh 8,7 trieu, so voi uoc tinh truoc đay tu 2 trieu đen 100 trieu.


Đinh nghia Cac nha sinh vat hoc va phan loai hoc đa co nhieu no luc đe đinh nghia "loai", bat đau tu hinh thai cho toi di truyen hoc. Nhung nha phan loai hoc thoi đau nhu Linnaeus khong co lua chon nao ngoai cach mo ta nhung gi quan sat đuoc: ve sau đuoc chinh thuc hoa thanh quan điem loai loai hinh hoac loai hinh thai. Ernst Mayr nhan manh ve cach li sinh san nhung cung giong nhu cac quan điem khac ve loai, van đe nay rat kho hoac tham chi khong the kiem tra. Cac nha sinh vat hoc ve sau đa co gang hoan thien đinh nghia cua Mayr bang nhung quan điem khac nhu thua nhan va lien ket... Nhieu quan điem tuong tu hoac chong lan len nhau nen khong de đem cho ro rang: nha sinh vat hoc Mayden ghi lai khoang 24 quan điem, con triet gia khoa hoc John Wilkins đem đuoc 26. Wilkins tiep tuc nhom cac quan điem thanh bay loai co ban: (1) loai vo tinh cho sinh vat khong gioi tinh, (2) loai sinh hoc cho sinh vat huu tinh cach ly sinh san, (3) loai sinh thai dua tren o sinh thai, (4) loai tien hoa dua tren dong giong, (5) loai di truyen dua tren von gen, (6) loai hinh thai dua tren dang hoac kieu hinh va (7) loai phan loai do nha phan loai hoc xac đinh.


= Loai phan loai hay loai hinh thai =

Loai phan loai la mot nhom sinh vat trong đo cac ca the co cung mot đac tinh co đinh nhat đinh (mot loai), nen ngay ca nhung nguoi khong đuoc hoc cung co the nhan ra đon vi phan loai giong nhu cach cac nha phan loai hoc hien đai. Cac cum bien the hoac kieu hinh trong mau vat (vi du đuoi dai ngan khac nhau) se phan biet loai. Đay la phuong phap "co đien" đe xac đinh loai, nhu Linnaeus thoi ky đau thuyet tien hoa. Tuy nhien, kieu hinh khac nhau khong quyet đinh loai khac nhau (vi du Drosophila bon canh sinh ra tu me hai canh van cung loai). Nhung loai đuoc đat ten theo cach nay goi la loai hinh thai.
Thap nien 1970, Robert R. Sokal, Theodore J. Crovello va Peter Sneath đe xuat mot bien tau ve quan điem loai hinh thai la loai phan loai theo ngoai hinh, đuoc đinh nghia la tap hop nhung sinh vat co kieu hinh tuong tu nhau nhung khac voi cac nhom sinh vat khac. Khac voi loai hinh thai, quan điem nay bao gom so đo đinh luong khoang cach hoac đo tuong đong cum ca the dua tren so sanh đa bien so luong lon cac tinh trang kieu hinh.


= Loai thua nhan va gan ket =
Loai thua nhan giao phoi la nhom sinh vat sinh san huu tinh nhan ra nhau ve kha nang ket đoi. Mo rong khai niem nay đe cho phep cach li sau giao phoi, loai gan ket la quan the bao gom nhieu nhat nhung ca the co tiem nang gan ket kieu hinh thong qua co che gan ket noi tai; du cho co the lai đuoc hay khong, quan the van la loai gan ket rieng biet neu so luong lai khong đu đe tron lan hoan toan von gen tuong ung. Quan điem thua nhan đuoc phat trien them nua nho nhung quan điem ky hieu hoc sinh hoc ve loai.


= Loai ma vach va tuong tu di truyen =

Trong vi sinh vat hoc, gen co the di chuyen tu do ngay ca giua vi khuan co ho hang xa, kha nang mo rong ra toan bo vuc vi khuan. Theo nguyen tac chung, cac nha sinh vat hoc gia đinh rang nhung loai vi khuan hay co khuan voi trinh tu gen rRNA 16S giong nhau hon 97% can đuoc kiem tra bang lai DNA-DNA đe quyet đinh xem chung co thuoc cung mot loai khong. Khai niem nay đuoc lam chat lai voi muc tuong tu 98,7% vao nam 2006.
Phuong phap nhan dang nucleotide trung binh đinh luong khoang cach di truyen giua toan bo bo gen, dung cac vung chua khoang 10.000 cap bazo. Voi du lieu gen đay đu cho mot chi, xep loai cac loai co the dung thuat toan nhu Pseudomonas avellanae nam 2013, cho toi tat ca vi khuan va co khuan đuoc giai trinh tu tu nam 2020.
Ma vach DNA đuoc đe xuat la cach phan biet cac loai giup cho nhung nguoi khong phai chuyen gia cung co the su dung. Ma vach la mot vung DNA ty the trong gen cytochrome c oxidase. He thong Du lieu ma vach su song (Barcode of Life Data Systems) chua cac chuoi ma vach DNA tu hon 190.000 loai. Tuy nhien, cac nha khoa hoc nhu Rob DeSalle bay to lo ngai rang phuong phap ma vach DNA co sai lech va can thiet phai hoa hop voi phan loai co đien vi hai phuong phap phan đinh cac loai khac nhau. Su dung hop di truyen qua noi cong sinh va cac vecto khac co the lam cho ma vach khong hieu qua trong viec nhan dang loai.


= Loai chung loai phat sinh hay mieu ta theo nhanh =

Loai chung loai phat sinh hoac mieu ta theo nhanh hoc la "tap hop nho nhat cua cac quan the (huu tinh) hoac dong giong (vo tinh) co the chan đoan đuoc bang su ket hop duy nhat nhung trang thai đac tinh trong ca the tuong đuong (semaphoronts)". Nhung trang thai đac điem đuoc quan sat la co so thuc nghiem cung cap bang chung ho tro cac gia thuyet ve dong giong tien hoa khac nhau đa duy tri tinh toan ven di truyen qua thoi gian va khong gian. Nhung đanh dau phan tu co the đuoc dung đe xac đinh khac biet di truyen chan đoan trong hat nhan hoac DNA ty the cua cac loai khac nhau. Vi du, trong mot nghien cuu thuc hien tren nam, viec dung loai mieu ta theo nhanh đe nghien cuu đac trung nucleotide se cho ket qua chinh xac nhat ve cac loai nam khac nhau theo tat ca cac quan niem loai đa đuoc nghien cuu. Cac phien ban cua quan niem loai phat sinh chung loai nhan manh tinh đon nganh hoac kha nang chan đoan co the dan đen viec chia tach cac loai hien co (nhu trong ho Bovidae) khi nhan dien loai phu truoc đay thanh loai, du thuc te cho thay khong co rao chan sinh san va quan the co the bien đoi hinh thai. Mot so tac gia coi cach tiep can nay la lam phat phan loai (taxonomic inflation) vi lam khai niem loai mat chat che va gay bat on cho phan loai hoc. Ben canh đo, so khac bao ve cach tiep can nay, cam thay đang tiec khi bi coi la "lam phat phan loai" va phan phao goi quan điem đoi lap la "bao thu phan loai" (taxonomic conservatism). Ho tuyen bo viec tach loai va cong nhan cac quan the nho hon o cap đo loai la phu hop ve mat chinh tri, voi ly do chung co the de dang đuoc đua vao danh sach Loai nguy cap trong Sach đo IUCN, thu hut đuoc che tai bao ton va von tai tro.
Khong giong voi khai niem loai sinh hoc, loai mieu ta theo nhanh khong dua vao cach ly sinh san ma co bo tieu chi đoc lap voi nhung qua trinh thiet yeu trong cac khai niem khac. Do đo, khai niem nay con ap dung đuoc cho dong vo tinh, nhung khong phai luc nao cung cung cap ranh gioi phan loai ro rang va truc quan ma co the phai can nhieu nguon bang chung bo tro (nhu locus đa hinh) đe đua ra ket qua hop ly.


= Loai tien hoa =
Nam 1951, George Gaylord Simpson đe xuat khai niem loai tien hoa la "thuc the gom cac sinh vat duy tri nhan dang cua minh so voi nhung thuc the khac qua thoi gian va theo khong gian, va co so phan tien hoa va khuynh huong lich su đoc lap rieng". Quan niem nay khac voi loai sinh hoc o cho the hien su ben bi cua giong loai theo thoi gian. Wiley va Mayden tuyen bo khai niem loai tien hoa "tuong tu" nhu khai niem dong doi loai cua Willi Hennig, va khang đinh rang khai niem loai sinh hoc, "mot so phien ban" cua khai niem loai phat sinh chung loai cung nhu y kien xep loai cung loai voi cac đon vi phan loai cao hon khong thich hop cho nghien cuu đa dang sinh hoc (nham uoc tinh chinh xac so luong loai). Ho đe xuat them rang khai niem nay phu hop voi ca loai sinh san vo tinh lan huu tinh. Kevin de Queiroz đe ra "Khai niem dong doi chung ve loai" cung thuoc khai niem nay.


= Loai sinh thai =
Loai sinh thai la tap hop cac sinh vat thich nghi voi mot tap hop o sinh thai cu the trong moi truong. Theo khai niem nay, cac quan the tao ra nhung cum phan loai (theo ngoai hinh) roi rac đuoc nhan cong nhan la loai, duoi xu huong kiem soat cua nhung qua trinh sinh thai va tien hoa.


= Loai di truyen =
Baker va Bradley đing nghia loai di truyen la tap hop cac quan the giao phoi đuoc cach ly ve mat di truyen. Khai niem nay giong voi khai niem loai sinh hoc cua Mayr nhung nhan manh vao yeu to di truyen hon la cach ly sinh san. Trong the ky 21, loai di truyen co the xac đinh bang cach so sanh trinh tu DNA, nhung truoc đay đa co cac phuong phap khac nhu so sanh karyotype (bo nhiem sac the) va allozyme (bien the enzym).


= Đon vi giu tam tien hoa =
Đon vi giu tam tien hoa (Evolutionarily significant unit - ESU) hay "loai hoang da" la quan the sinh vat đuoc xet la rieng biet cho muc đich bao ton.


= Chronospecies =

Nganh co sinh vat hoc ap dung khai niem Chronospecies vi chi co hoa thach lam bang chung giai phau so sanh (hinh thai hoc). Trong tien trinh tai sinh mo (theo tien hoa, khong nhat thiet lien quan đen re nhanh), cac nha co sinh vat hoc tim cach xac đinh mot chuoi cac loai, moi loai trong đo đeu phat sinh tu loai gia đinh truoc đo đa tuyet chung thong qua bien đoi lien tuc, cham chap va it đong đeu. Theo trinh tu thoi gian nhu vay, cac nha co sinh vat hoc đanh gia muc đo thay đoi can thiet cho mot dang hinh thai khac biet đuoc coi la mot loai moi so voi loai to tien.


= Gia loai virus =
Virus co nhung quan the đong đao, đuoc đat cau hoi ve tinh trang song khi co the chi gom nhieu hon mot chuoi DNA hoac RNA nam trong lop vo protein, cung nhu kha nang đot bien nhanh chong. Tat ca nhung yeu to nay khien cho hau nhu khong the ap dung cac khai niem loai thong thuong. Gia loai virus la nhom cac kieu gen co lien he voi nhau do đot bien tuong tu, cung canh tranh trong moi truong gay đot bien cao va bi qua trinh can bang đot bien - chon loc chi phoi. Co du đoan rang trong khung tien hoa thich nghi, mot gia loai virus tai mien thap nhung trung tinh va kha nang lien ket cao se vuot troi hon gia loai o đinh nhung mien hep cung voi cac đot bien xung quanh khong phu hop, đieu nay goi la "hieu ung gia loai". Khong co đe xuat nao ve gia loai tuong thich voi khai niem loai sinh hoc truyen thong. Uy ban quoc te ve phan loai virus tu nam 1962 đa phat trien he thong phan loai virus pho quat; giup cho viec phan loai virus đuoc on đinh.


Phan loai va đat ten = Ten thong thuong va danh phap khoa hoc =
Ten thuong dung cho cac loai thuong khong ro rang chinh xac: "meo" co the la meo nha Felis catus hoac tat ca nhung loai trong Ho Meo Felidae. Cac ten nay cung thay đoi tuy theo ngon ngu hay đia phuong: vi du truong hop bao puma, bao su tu, bao nui,... đeu chi ve loai Puma concolor ma ngay tu "bao" cung co the lien tuong đen bao đom Panthera onca o chau My Latinh hay bao hoa mai (Panthera pardus) tai chau Phi va chau A. Nguoc lai, ten khoa hoc hay danh phap khoa hoc cua moi loai se la duy nhat va pho quat khap noi, gom hai phan: ten chi nhu Puma, va ten cu the nhu concolor.


= Mo ta loai =

Mot loai đuoc đat ten phan loai khi mot mau chuan đuoc mo ta chinh thuc, đuoc gan mot ten khoa hoc duy nhat trong mot an pham. Mo ta loai thuong cung cap cac phuong tien đe xac đinh loai moi, phan biet voi cac loai khac đa đuoc mo ta truoc đo va cac loai co lien quan hoac de gay nham lan. Đong thoi cung cap ten đuoc cong bo hop le (trong thuc vat hoc) hoac ten dung đuoc (trong đong vat hoc) khi chap nhan xuat ban. Mau chuan thuong đuoc luu giu trong kho luu tru lau dai, thuong la bo suu tap nghien cuu cua bao tang hoac truong đai hoc lon, cho phep xac minh đoc lap va la phuong tien đe so sanh mau vat. Theo Bo danh phap Đong vat hoc Quoc te khuyen nghi nhung nguoi mo ta loai moi chon ten "thich hop, ngan gon, thuan tai, de nho va khong gay xuc pham".


= Ten viet tat =
Sach bao đoi luc khong viet đu đinh danh loai ma dung tu viet tat nhu "sp." o so it hoac "spp." (viet tat cua species pluralis tieng Latinh nghia "nhieu loai"), vi du nhu "Canis sp.". Viec nay ap dung khi mot so ca the chac chan thuoc mot chi cu the nhung khong chac thuoc loai nao, nhu thuong thay trong co sinh vat hoc.
Tac gia cung co the dung "spp." lam cach dien đat ngan gon ve van đe ap dung cho nhieu loai nhung khong phai tat ca trong cung mot chi. Con neu muon bay to rang ap dung cho tat ca loai trong mot chi thi chi dung ten chi ma khong co ten loai. Ten chi va loai thuong đuoc in nghieng nhung chu viet tat nhu "sp." khong nen in nghieng.
Khi đinh danh mot loai khong ro, co the dung "cf." (confer) truoc ten loai đe chi rang can them thong tin xac nhan. Cac chu viet tat "nr." (near) hoac "aff." (affine) co the đuoc dung khi đinh danh chua ro nhung giong voi loai đuoc đe cap sau.


= Ma nhan dang =
Voi su gia tang cua co so du lieu truc tuyen, ma nhan dang cac loai đa đuoc khoi tao va xac đinh, bao gom:

Trung tam Thong tin Cong nghe sinh hoc Quoc gia (Hoa Ky) (National Center for Biotechnology Information - NCBI) su dung so nhan dang 'taxid' (Taxonomy identifier) đuoc coi la "đinh danh duy nhat (va) on đinh", vi du: taxid cua Homo sapiens la 9606.
Bach khoa toan thu Kyoto ve gen va bo gen (Kyoto Encyclopedia of Genes and Genome - KEGG) su dung ma ba hoac bon chu cai cho mot so loai han che nhat đinh; vi du H. sapiens co ma đon gian la hsa.
UniProt su dung "he thong de nho" khong qua nam ky tu chu va so, vi du: HUMAN cho H. sapiens.
He thong Thong tin Phan loai Tich hop (Integrated Taxonomic Information System - ITIS) cung cap mot so duy nhat cho moi loai. Homo sapiens co ma so TSN 180092.


= Gop va tach =
Viec đat ten cho mot loai cu the, hay ca chi (va đon vi phan loai cao hon) chua loai đo, la gia thuyet ve moi quan he tien hoa va kha nang phan biet cac loai trong nhom sinh vat đo. Khi co them thong tin se co the chung minh hoac bac bo gia thuyet. Đoi luc đac biet la truoc kia khi con kho khan trong trao đoi thong tin, cac nha phan loai hoc lam viec rieng re nen co the đat hai ten khac nhau ma sau nay lai xac đinh đo lai cung mot loai. Khi đo, ten loai đat truoc thuong đuoc uu tien đe giu lai, con cac ten đat sau coi la Danh phap đong nghia. Nguoc lai cung co khi mot đon vi phan loai phai tach thanh cac đon vi khac. Viec gop hay tach tuy thuoc vao cach tiep can ca nhan chi ra khac biet hoac điem chung giua cac sinh vat.


= Sensu stricto va sensu lato =
Bo ma danh phap nhu Bo danh phap Đong vat hoc Quoc te (International Code of Zoological Nomenclature - ICZN) va Bo danh phap Quoc te ve tao, nam va thuc vat (International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants - ICN) chi huong dan ve viec đat ten ma khong đua ra quy tac đe xac đinh ranh gioi loai. Ranh gioi loai co the thay đoi dua tren cac nghien cuu, nghia la đinh nghia loai cung co the thay đoi dua tren bang chung moi. Đinh nghia ranh gioi dung đe phan biet cac loai, ten loai co the mang nghia sensu stricto (s.s. - "theo nghia hep") theo cach chinh xac do tac gia đua ra, con sensu lato (s.l. - "theo nghia rong") bieu thi cach dung rong hon, nhu bao gom ca cac loai phu khac. Cac chu viet tat khac nhu "auct." (auctorum - tac gia) hay han đinh nhu "non" (khong) co the đuoc dung lam ro them nghia chu đich tac gia muon dien ta.


Khai niem loai sinh hoc cua Mayr Hau het sach giao khoa hien đai su dung Khai niem loai sinh vat cua Mayr nam 1942 đe phat trien đinh nghia loai. Khai niem nay con đuoc goi la khai niem ve sinh san hay cach ly. Theo đo, loai đuoc đinh nghia la "nhom quan the tu nhien thuc su hoac co kha nang giao phoi voi nhau, đuoc cach ly sinh san voi cac nhom khac".
Lap luan cho rang đinh nghia nay la he qua tat nhien tu tac đong cua sinh san huu tinh len đong luc chon loc tu nhien. Viec Mayr dung tu "co kha nang" (potentially) la điem tranh cai; mot so dien giai đa loai tru giao phoi bat thuong hoac do con nguoi can thiep, hay voi nhung đong vat co kha nang giao phoi nhung thuong khong xay ra trong tu nhien.


Van đe loai Rat kho co mot đinh nghia loai chung cho tat ca cac sinh vat. Tranh luan ve khai niem loai goi la van đe loai (species problem). Van đe nay đa ton tai tu khi Darwin viet Nguon goc cac loai:

Khong mot đinh nghia nao co the thoa man tat ca cac nha tu nhien hoc; vi vay moi mot nha tu nhien hoc đeu hieu mot cach mo ho y nghia cua cai ma ho noi ve loai. Noi chung thuat ngu nay bao gom ca yeu to chua đuoc biet đen cua mot hoat đong sang tao đac biet.


= Han che cua quan niem Mayr =

Đinh nghia đon gian cua Mayr kha phu hop voi sinh vat đa bao nhung khong ap dung đuoc trong mot so truong hop nhu:

Cac sinh vat sinh san vo tinh nhu sinh vat đon bao (vi khuan va cac sinh vat nhan so khac), cac sinh vat trinh san hoac tiep hop vo tinh. Khi ay thuong dung đen Ma vach DNA va phat sinh loai. Thuat ngu gia loai (quasispecies) đoi khi đuoc dung cho cac thuc the đot bien nhanh nhu virus.
Khi khong biet lieu hai nhom sinh vat giong nhau ve hinh thai co the giao phoi voi nhau hay khong. Đay la truong hop cua tat ca cac dang song đa tuyet chung trong co sinh vat hoc vi khong the thuc hien đuoc cac thi nghiem nhan giong.
Khi lai giong cho phep gen gia tri chuyen giua cac loai.
O loai vanh đai, khi cac ca the trong nhung quan the lien ke tren mot dai pham vi phan bo lien tuc rong se giao phoi thanh cong nhung cac ca the trong nhung quan the xa hon thi khong the.

Viec xac đinh loai tro nen kho khan khi khong the dung hoa nghien cuu phan tu va hinh thai hoc; tu đo co the phan thanh hai loai: (i) mot hinh thai, nhieu dong (hoi tu hinh thai, phuc hop loai,...) voi (ii) mot dong, nhieu hinh thai (vi du: tinh mem deo phenotype, nhieu giai đoan vong đoi... ). Them nua, chuyen gen ngang (horizontal gene transfer - HGT) gay kho khan cho viec xac đinh loai. Tat ca cac đinh nghia ve loai đeu gia đinh sinh vat thua huong gen tu mot hoac ca hai bo me, nhung đieu nay khong xay ra voi HGT. Co bang chung ro rang ve HGT giua cac nhom sinh vat nhan so rat khac nhau va cung đoi khi giua cac nhom sinh vat nhan thuc khac nhau, nhu mot so giap xac va da gai.
Nha sinh hoc tien hoa James Mallet ket luan rang:

khong co cach nao de dang cho biet nhung hinh dang gan gui ve đia ly hoac thoi gian thuoc ve cung mot loai hay cac loai khac biet. Khoang trong loai chi co the xac minh tai mot thoi điem va đia điem nhat đinh. Mot đieu buoc phai thua nhan cai nhin sau sac chinh xac cua Darwin: bat ky thuc trang tai cho hay tinh toan ven loai cung bi giam đi đang ke tren mot binh dien đia ly lon va khoang thoi gian dai.

Wilkins dan lai lap luan cua cac nha sinh hoc nhu Brent Mishler ve tinh hop le cua khai niem loai: "neu chung ta đang thuc su tien hoa va tiep can phan loai bang phuong phap chung loai phat sinh, chung ta nen thay the khai niem nay bang y tuong nhanh nho nhat" (khai niem loai chung loai phat sinh). Wilkins đong tinh voi cach tiep can nay đong thoi luu y nhung kho khan ma no se gay ra cho phan loai hoc. Ong trich dan nhan xet đau the ky 20 cua nha ngu hoc Charles Tate Regan rang "loai la bat cu thu gi ma mot nha sinh vat hoc co trinh đo thich hop lua chon goi la loai". Wilkins dan tiep Nha triet hoc Philip Kitcher goi đieu nay la "khai niem loai hoai nghi", nhung cho rang van đe nay khong phai hoai nghi ma giup ich nhieu cho thuc nghiem phan loai bat cu nhom sinh vat nao dua tren kinh nghiem cac nha phan loai hoc.


= Phuc hop vi loai =
Khai niem loai cang lo ro van đe truoc su ton tai cua nhieu loai phu (vi loai), nhu nhung nhom nhu nhieu loai thuc vat it co bien đoi di truyen thuong tao thanh phuc hop loai. Vi du, đia đinh Taraxacum officinale va mam xoi Rubus fruticosus la tap hop nhieu loai phu, co đen 400 vi loai mam xoi fruticosus va hon 200 vi loai đia đinh, đa dang phuc tap do lai hoa, tiep hop vo tinh va đa boi hoa gay kho khan khi xac đinh dong gen giua cac quan the va tranh cai khi phan loai. Phuc hop loai xay ra o con trung nhu buom Heliconius, đong vat co xuong song nhu ech cay Boana va nam nhu Amanita muscaria.


= Lai hoa =

Lai tao tu nhien đat ra thach thuc voi khai niem ve loai cach ly sinh san, vi cac con lai co kha nang sinh san cho phep dong gen trao đoi giua hai quan the. Vi du, qua mo nho Corvus corone va qua Corvus cornix đuoc phan loai la cac loai rieng biet, nhung chung lai tap tu do o nhung vung phan bo trung len nhau.


= Loai vanh đai =
Loai vanh đai la mot chuoi lien ket cua cac quan the loai co moi quan he lang gieng, moi quan the trong so đo co the giao phoi huu tinh voi cac quan the co quan he gan nhau, nhung ton tai it nhat hai quan the đong vai tro ket thuc trong chuoi co huyet thong qua xa đe dan đen viec lai tao, mac du co mot dong gen tiem an giua moi quan the "lien ket". Nhung quan the "ket thuc", khong giao phoi du đuoc ket noi ve mat di truyen nhu vay co the co cung khu vuc phan bo nen đong vanh đai. Do đo, cac loai vanh đai la vat can cho bat ky khai niem loai nao dua vao su cach ly sinh san. Tuy nhien, loai vanh đai rat hiem, cac vi du thuong gap nhu quan the mong bien ca trich - mong bien nho lung đen xung quanh cuc Bac, nhom Ensatina gom 19 quan the ky nhong o My va chich xanh luc chau A. Nhung nhieu loai đuoc goi la loai vanh đai hoa ra la do phan loai sai dan đen cau hoi lieu thuc su co bat ky loai vanh đai nao hay khong.


Bien đoi Cac loai co the bien đoi, nhu tien hoa thanh loai moi, trao đoi gen voi loai khac, hop nhat voi loai khac hoac tuyet chung.


= Phat sinh loai =

Qua trinh quan the sinh vat tien hoa thanh cac loai khac biet hoac tro nen cach ly sinh san đuoc goi la hinh thanh loai. Charles Darwin la nguoi đau tien mo ta vai tro cua chon loc tu nhien đoi voi su hinh thanh loai trong tac pham Nguon goc cac loai nam 1859. Hinh thanh loai phu thuoc vao chung muc cach li sinh san, dong gen suy giam. Viec nay de xay ra đoi voi hinh thanh loai khac vung, noi cac quan the bi tach biet ve mat đia ly va co the phan hoa dan dan khi tich luy cac đot bien. Lai hoa tac đong đen cach ly sinh san, nhung co the chong lai đieu nay mot khi cap quan the co alen khong tuong thich cua cung mot gen, nhu đuoc mieu ta trong mo hinh Bateson – Dobzhansky – Muller. Mot co che khac la hinh thanh phat sinh chung loai lien quan đen mot dong giong thay đoi dan theo thoi gian tro thanh dang moi khac biet, ma khong lam tang so luong loai phat sinh.


= Trao đoi gen giua cac loai =

Su truyen gen theo hang ngang giua nhung sinh vat khac loai, thong qua lai hoa, chuyen đoi khang nguyen, hoac tai sap xep, đoi khi la nguon bien di di truyen quan trong. Virus co the chuyen gen giua cac loai. Vi khuan co the trao đoi plasmid voi vi khuan loai khac, ke ca mot so loai co quan he ho hang xa trong cac vuc phat sinh loai khac nhau, gay kho khi phan tich moi quan he giua chung va lam khai niem loai vi khuan khong con vung chac.
Louis-Marie Bobay va Howard Ochman goi y co the nhom cac loai vi khuan thanh "cac cong đong thuong xuyen hoan đoi gen" dua tren phan tich nhieu bo gen. Nhu vay, vi khuan cung co the nhom thanh loai giong nhu khai niem loai sinh hoc cua Mayr, chi la bao gom cac quan the sinh san vo tinh trao đoi gen bang cach tai to hop tuong đong.


= Tuyet chung =

Mot loai goi la tuyet chung khi ca the cuoi cung cua loai đo chet, nhung loai đo cung co the đa tuyet chung ve chuc nang tu truoc đo. Uoc tinh hon 99% tat ca cac loai tung song tren Trai Đat (khoang 5 ty loai) hien đa tuyet chung. Co nhieu loai tuyet chung hang loat nhu o cuoi ky Ordovic, Devon, Permi, Tam Điep va Phan Trang. Tuyet chung hang loat do nhieu nguyen nhan khac nhau nhu nui lua hoat đong, bien đoi khi hau, thay đoi hoa hoc trong khi quyen va đai duong, tu đo anh huong lon đen sinh thai, khi quyen, be mat đat va nuoc tren Trai Đat. Mot hinh thuc tuyet chung khac la hien tuong đong hoa loai thong qua lai tao voi loai khac, ket qua phat sinh goi la loai chuyen dich (compilospecies).


Y nghia thuc tien Cac nha sinh vat hoc va nha bao ton can phan loai va nhan dien sinh vat trong linh vuc chuyen mon tuong ung. Kho khan khi xep cac ca the vao mot loai theo cach chuan xac tao ra nguy co khong hop le cho ket qua nghien cuu, vi du nhu phep đo muc đo phong phu cua mot loai trong nghien cuu he sinh thai. Cac khao sat dung khai niem loai phat sinh chung loai cho ket qua so loai nhieu hon 48%, cung nhu quan the va pham vi nho hon khi ap dung khai niem khac. Đieu nay đuoc goi la "lam phat phan loai", co the tao ra thay đoi hinh thuc sai lech ve so luong cac loai co nguy co tuyet chung, tu đo dan đen kho khan ve van đe chinh tri va thuc tien. Mot so nha quan sat cho rang ton tai mau thuan co huu giua mong muon thau hieu cac qua trinh hinh thanh loai voi nhu cau nhan dien va xep loai.
Luat bao ton tai nhieu quoc gia co nhung đieu khoan đac biet nham ngan ngua cac loai sinh vat bi tuyet chung. Voi cac loai lai, vi du lai giua mot loai đuoc bao ve voi mot loai khong đuoc bao ve, đoi khi keo theo xung đot cho cac nha lap phap, chu đat va nha bao ton. Truong hop kinh đien o Bac My co the ke đen tranh cai phap ly đoi voi cu đom phuong bac đuoc bao ve lai voi cu đom California va cu long soc khong đuoc bao ve. Cac lap luan cho rang van đe loai thuc ra ton tai la do dung nhieu khai niem loai khac nhau, giai phap la loai bo khai niem loai va tat ca thu bac phan loai khac, thay vao đo su dung nhom đon nganh khong co thu bac. Lap luan tiep theo la vi cac loai khong so sanh đuoc voi nhau, nen viec đem so loai khong noi len đa dang sinh hoc; tu đo đe xuat cac cach thuc ve đa dang sinh hoc phat sinh loai đe thay the.


Lich su = Co đien =

Trong Sinh vat hoc, Aristoteles dung thuat ngu γενος (genos) đe goi phan loai giong nhu lop (vi du Chim hay Ca, va ειδος (eidos) cho dang nam trong γενος nhu seu, đai bang, qua hay se. Cac thuat ngu nay đuoc dich tuong ung sang chu Latinh la genus va species nhung khong mang y nghia phan loai Linnaeus đang dung, ngay nay chim la mot lop, seu la mot ho con qua la mot chi. Cac γενος phan loai rieng re nho vao thuoc tinh; nhu chim thi co long vu, mo, canh, mau nong va đe trung vo cung. Con ειδος thi phan biet nho cac đac điem chung toan bo ca the, con non thua huong cac bien the tu cha me. Aristoteles tin rang tat ca γενος la khac biet va khong bien đoi. Cach tiep can cua ong van anh huong cho đen thoi Phuc Hung.


= Loai co đinh =

Khi bat đau he thong hoa cac sinh vat song, cac nha quan sat thoi ky can đai tung xep đong vat va thuc vat theo nhung tieu chi rieng. Gio đay, nhieu tieu chi ay se bi coi la ky cuc: sap xep dua tren mau sac (thuc vat co hoa mau vang) hoac hanh vi (ran, bo cap va mot so loai kien co the can, chich, đot). Nam 1686, nha tu nhien hoc Anh John Ray la nguoi đau tien co gang đinh nghia sinh hoc ve loai nhu sau:

Voi toi, khong co tieu chi nao  xac đinh loai chac chan hon la nhung đac điem phan biet tu chung duy tri khi nhan giong tu hat. Do đo, khi cac ca the hay loai xuat hien bien the, neu chung sinh ra ra tu hat cua mot va cung mot loai thuc vat, thi đo la nhung bien the ngau nhien va khong dung đe phan biet loai. Tuong tu nhu vay, cac loai đong vat khac biet cung luu giu su khac biet loai đo mai mai; mot loai khong bao gio sinh ra tu hat giong loai khac va nguoc lai.

Vao the ky 18, nha khoa hoc Thuy Đien Carl Linnaeus phan loai sinh vat theo cac đac điem co the chung chu khong chi dua tren su khac biet. Ong đua ra y tuong ve mot trat tu phan loai hoc dua tren cac đac điem co the quan sat đuoc va nham phan anh nhung moi quan he tu nhien. Tuy nhien vao thoi điem đo, niem tin pho bien van cho rang du ngoai hinh giong nhau the nao chang nua thi cung khong he co moi lien he huu co nao giua cac loai. Quan điem nay bi anh huong tu nen giao duc hoc thuat va ton giao chau Au han sau tu tuong Thuong Đe sap xep coi sinh vat, tao thanh phan loai Aristoteles goi la scala naturae hay nac thang tao vat. Nhung du loai co co đinh hay khong thi scala (thang) cho thay ham y phat trien đi len.


= Đot bien =
Khi xem xet bang chung ve su lai tao, Linnaeus nhan ra rang cac loai khong co đinh va co the thay đoi. Tuy vay, ong khong cho rang cac loai moi co the phat sinh ma duy tri quan điem loai đuoc co đinh theo thiet ke thien thuong thi co the thay đoi thong qua lai hoa hoac thich nghi. Đen the ky 19, cac nha tu nhien hoc hieu rang cac loai co the thay đoi hinh dang theo thoi gian va lich su trai đat đu dai cho nhung bien đoi lon. Trong tac pham Philosophie Zoologique (Triet hoc Đong vat hoc) nam 1809, Jean-Baptiste Lamarck đa mo ta su chuyen đoi loai, đe xuat rang mot loai co the thay đoi theo thoi gian, khac biet hoan toan voi tu tuong Aristoteles.
Nam 1859, Charles Darwin va Alfred Russel Wallace đua ra hoc thuyet ve tien hoa va hinh thanh loai moi. Darwin cho rang cac quan the đa tien hoa chu khong phai cac ca the, bang chon loc tu nhien tao ra bien the tu nhien giua cac ca the. Đieu nay đoi hoi đinh nghia loai moi. Voi ket luan loai ve hinh thuc la y tuong, tam thoi huu ich đe đinh danh cac nhom ca the tuong tac voi nhau, ong viet:

Toi coi thuat ngu loai la thu khong chuan đuoc đua vi thuan tien cho nhom tap hop ca the gan giong nhau... Ve co ban, no khong khac voi tu đa dang von đuoc gan cho cac dang thuc it khac biet hon va bien đoi bat thuong hon. Khi so sanh khac biet ca the, đen luot thuat ngu đa dang cung lai đuoc ap dung tuy tien, chi voi muc đich thuan tien.


Xem them Ghi chu Tham khao Thu muc Sach
Bernardo, J. (2011), "A critical appraisal of the meaning and diagnosability of cryptic evolutionary diversity, and its implications for conservation in the face of climate change" [Đanh gia quan trong ve y nghia va kha nang chan đoan cua đa dang tien hoa bi hiem va y nghia voi viec bao ton khi đoi mat voi bien đoi khi hau], trong Hodkinson, T.; Jones, M.; Waldren, S.; Parnell, J. (bien tap), Climate Change, Ecology and Systematics. Systematics Association Special Series [Bien đoi khi hau, he sinh thai va he thong hoc. Loat bai đac biet cua Hiep hoi he thong hoc] (bang tieng Anh), Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-76609-8
Bowler, Peter J. (2003), Evolution: The History of an Idea [Tien hoa: Lich su tu tuong] (bang tieng Anh) (an ban thu 3), Berkeley, CA: University of California Press, ISBN 978-0-520-23693-6
Claridge, M. F.; Dawah, H. A.; Wilson, M. R., bien tap (1997), Species: The Units of Biodiversity [Loai: Đon vi đa dang sinh hoc] (bang tieng Anh), Chapman & Hall, ISBN 978-0-412-63120-7
Darwin, Charles Robert (2009), Nguon goc cac loai, Tran Ba Tin bien dich, Nguyen tac tieng Anh The origin of species, Ha Noi: Nha xuat ban Tri thuc
Davis, P. H.; Heywood, V. H. (1973), Principles of Angiosperm Taxonomy [Nguyen tac phan loai thuc vat hat kin] (bang tieng Anh), Huntington, NY: Robert E. Krieger Publishing Company
Domingo, Esteban, bien tap (2006), Quasispecies: Concept and Implications for Virology [Gia loai: Khai niem va y nghia voi virus hoc], Current Topics in Microbiology and Immunology (bang tieng Anh), quyen 299, Springer, ISBN 978-3-540-26397-5
Gooders, John (1986), Kingfisher Field Guide to the Birds of Britain and Ireland [Huong dan thuc đia ve cac loai chim Anh va Ireland cua Kingfisher] (bang tieng Anh), Kingfisher Books, ISBN 978-0-86272-139-8
Gould, Stephen Jay (1980), The Panda's Thumb: More Reflections in Natural History [Ngon tay cai gau truc: suy ngam them ve lich su tu nhien] (bang tieng Anh), New York: W.W. Norton & Company, ISBN 978-0-393-30023-9
—— (2002), The Structure of Evolutionary Theory [Cau truc thuyet tien hoa], Harvard: Belknap Harvard, ISBN 978-0-674-00613-3
Haig, Susan M.; Allendorf, F.W. (2006), "Hybrids and Policy", trong Scott, J. Michael; Goble, D. D.; Davis, Frank W. (bien tap), The Endangered Species Act at Thirty, Volume 2: Conserving Biodiversity in Human-Dominated Landscapes [Đieu 30 Luat loai nguy cap, tap 2: Bao ton đa dang sinh hoc trong canh quan bi loai nguoi thong tri] (bang tieng Anh), Washington: Island Press
Heywood, V. H.; Love, A., bien tap (1962), Symposium on Biosystematics, Motreal, October 1962 [Hoi nghi chuyen đe He sinh hoc, Montreal thang 10 nam 1962] (bang tieng Anh)
Howard, D. J.; Berlocher, S. H., bien tap (1998), Endless forms: species and speciation [Cac dang thuc vo tan: loai va đac điem] (bang tieng Anh), Oxford University Press
Kunin, W. E.; Gaston, Kevin, bien tap (1996), The Biology of Rarity: Causes and consequences of rare–common differences [Sinh hoc ve đo hiem: Nguyen nhan va hau qua cua nhung khac biet hiem gap] (bang tieng Anh), ISBN 978-0-412-63380-5
Leroi, Armand Marie (2014), The Lagoon: How Aristotle Invented Science [Đam pha: Cach Aristoteles phat minh ra khoa hoc] (bang tieng Anh), Bloomsbury, ISBN 978-1-4088-3622-4
Mahoney, Edward P. (1987). "Lovejoy and the Hierarchy of Being" [Lovejoy va Hierarchy of Being]. Journal of the History of Ideas (bang tieng Anh). 48 (2). doi:10.2307/2709555. JSTOR 2709555.
Mallet, James (ngay 28 thang 9 nam 1999). "Species, Concepts of" [Quan điem ve loai] (PDF). Trong Calow, P. (bien tap). Encyclopaedia of Ecology and Environmental Management (bang tieng Anh). Blackwell. ISBN 978-0-632-05546-3. Ban goc (PDF) luu tru ngay 19 thang 10 nam 2016.
Mayr, Ernst (1942), Systematics and the Origin of Species [He thong hoc va nguon goc cac loai] (bang tieng Anh), New York: Columbia University Press
Maynard Smith, John (1989), Evolutionary Genetics [Di truyen hoc tien hoa] (bang tieng Anh), Oxford University Press, ISBN 978-0-19-854215-5
Menand, Louis (2001), The Metaphysical Club: A Story of Ideas in America [Cau lac bo sieu hinh hoc: Cau chuyen tu tuong o My] (bang tieng Anh), Farrar, Straus and Giroux, ISBN 978-0-374-70638-8
Mishler, Brent D. (1999), Wilson, R. (bien tap), "Getting Rid of Species?" [Loai bo loai?], Species: New Interdisciplinary Essays (bang tieng Anh), MIT Press, ISBN 978-0262731232
O'Brien, Michael J.; Lyman, R. Lee (2007), Applying Evolutionary Archaeology: A Systematic Approach [Ap dung Khao co hoc Tien hoa: Cach tiep can co he thong] (bang tieng Anh), Springer, ISBN 978-0-306-47468-2
Nguyen Thuy Trang (2018), Tieu thuyet Viet Nam giai đoan 1986–2014 tu goc nhin phe binh sinh thai (PDF), Luan an tien si van hoc Viet Nam, Hue: Truong Đai hoc Khoa hoc, Đai hoc Hue, Ban goc (PDF) luu tru ngay 2 thang 12 nam 2022, truy cap ngay 3 thang 8 nam 2023
Pimentel, David (2014), Biological Invasions: Economic and Environmental Costs of Alien Plant, Animal, and Microbe Species [Xam lan sinh hoc: Chi phi kinh te va moi truong cua cac loai đong thuc vat va vi sinh ngoai lai] (bang tieng Anh), CRC Press, ISBN 978-1-4200-4166-8
Ray, John (1686), "XX", Historia plantarum generalis, Tome I, Libr. I [Lich su thuc vat tong quat] (bang tieng La-tinh)
Reekie, Edward G.; Bazzaz, Fakhri A. (2005), Reproductive allocation in plants [Phan bo sinh san o thuc vat] (bang tieng Anh), Academic Press, ISBN 978-0-12-088386-8
Reveal, James L.; Pringle, James S. (1993), Flora of North America [Thuc vat Bac My] (bang tieng Anh), Oxford University Press, ISBN 978-0-19-505713-3
Ridley, Mark (2003), Evolution [Tien hoa] (bang tieng Anh) (an ban thu 3), Blackwell Science, ISBN 978-1-40510-345-9
Simpson, George Gaylord (1961), Principles of Animal Taxonomy [Nguyen tac phan loai đong vat] (bang tieng Anh), Columbia University Press
Stamos, David N. (2003), The Species Problem: Biological Species, Ontology, and the Metaphysics of Biology [Van đe loai: Loai sinh hoc, ban the hoc va sieu hinh hoc cua sinh hoc] (bang tieng Anh), Lexington Books, ISBN 978-0-7391-6118-0
Stearns, Beverly Peterson; Stearns, Stephen C. (2000), Watching, from the Edge of Extinction [Theo doi, tu bo tuyet chung] (bang tieng Anh), New Haven, London: Yale University Press, ISBN 978-0-300-08469-6
Templeton, A. R. (1989), "The meaning of species and speciation: A genetic perspective" [Y nghia loai va hinh thanh loai: Quan điem di truyen], trong Otte, D.; Endler, J. A. (bien tap), Speciation and its Consequences [Hinh thanh loai va he qua] (bang tieng Anh), Sinauer Associates
Wheeler, Quentin; Meier, Rudolf, bien tap (2000), Species Concepts and Phylogenetic Theory: A Debate [Quan niem loai va ly thuyet phat sinh chung loai: su tranh cai] (bang tieng Anh), Columbia University Press, ISBN 978-0-231-10143-1
Williamson, David I. (2003), The Origins of Larvae [Nguon goc au trung] (bang tieng Anh), Kluwer, ISBN 978-1-4020-1514-4
Wilkins, John S.; Zachos, Frank E.; Pavlinov, Igor, bien tap (2022), Species problems and beyond: contemporary issues in philosophy and practice [Van đe loai va hon the nua: cac van đe đuong đai trong triet hoc va thuc tien] (bang tieng Anh), Boca Raton, ISBN 978-0-367-85560-4, OCLC 1273727987{{Chu thich}}:  Quan ly CS1: đia điem thieu nha xuat ban (lien ket)
Winston, Judith E. (1999), Describing species. Practical taxonomic procedure for biologists [Mo ta loai. Quy trinh phan loai thuc te cho cac nha sinh hoc] (bang tieng Anh), New York: Columbia University Press, ISBN 978-0-23106-825-3
Zachos, Frank E. (2016), Species Concepts in Biology: Historical Development, Theoretical Foundations and Practical Relevance [Nhung khai niem loai trong sinh hoc: Phat trien tinh lich su, co so ly thuyet va phu hop voi thuc tien] (bang tieng Anh), Springer, ISBN 978-3-319-44964-7
Tap san
Agapow, Paul‐Michael; Bininda‐Emonds, Olaf R. P.; Crandall, Keith A.; Gittleman, John L.; Mace, Georgina M.; Marshall, Jonathon C.; Purvis, Andy (2004). "The Impact of Species Concept on Biodiversity Studies" [Tac đong cua khai niem loai len nghien cuu đa dang sinh hoc]. The Quarterly Review of Biology (bang tieng Anh). 79 (2). CiteSeerX 10.1.1.535.2974. doi:10.1086/383542. JSTOR 10.1086/383542. PMID 15232950.
Alcaide, M.; Scordato, E. S. C.; Price, T. D.; Irwin, D. E. (2014). "Genomic divergence in a ring species complex" [Khac biet gen di truyen trong phuc hop loai vanh đai]. Nature (bang tieng Anh). 511 (7507). Bibcode:2014Natur.511...83A. doi:10.1038/nature13285. PMID 24870239.
Andino, Raul; Domingo, Esteban (2015). "Viral quasispecies" [Gia loai virus]. Virology (bang tieng Anh). 479–480. doi:10.1016/j.virol.2015.03.022. PMC 4826558. PMID 25824477.
Baker, Robert J.; Bradley, Robert D. (2006). "Speciation in Mammals and the Genetic Species Concept" [Đac điem loai thu va khai niem loai di truyen]. Journal of Mammalogy (bang tieng Anh). Quyen 87 so 4. doi:10.1644/06-MAMM-F-038R2.1. PMC 2771874. PMID 19890476.
Bapteste, E.; va đong nghiep (thang 5 nam 2005). "Do orthologous gene phylogenies really support tree-thinking?" [Phat sinh chung loai gen tien hoa thang co thuc su ho tro tu duy cay khong?]. BMC Evolutionary Biology (bang tieng Anh). 5 (33). doi:10.1186/1471-2148-5-33. PMC 1156881. PMID 15913459.{{Chu thich tap san hoc thuat}}:  Quan ly CS1: DOI truy cap mo nhung khong đuoc đanh ky hieu (lien ket)
Barton, N. H. (thang 6 nam 2010). "What role does natural selection play in speciation?" [Chon loc tu nhien co vai tro gi trong viec hinh thanh loai]. Philosophical Transactions of the Royal Society B (bang tieng Anh). 365 (1547). doi:10.1098/rstb.2010.0001. PMC 2871892. PMID 20439284.
Bernstein, H.; Byerly, H. C.; Hopf, F. A.; Michod, R.E. (1985). "Sex and the emergence of species" [Gioi tinh va su xuat hien loai]. Journal of Theoretical Biology (bang tieng Anh). 117 (4). Bibcode:1985JThBi.117..665B. doi:10.1016/S0022-5193(85)80246-0. PMID 4094459.
Bobay, Louis-Marie; Ochman, Howard (2017). "Biological Species Are Universal across Life's Domains" [Loai sinh hoc la khai niem pho dung tren toan sinh gioi]. Genome Biology and Evolution (bang tieng Anh). 9 (3). doi:10.1093/gbe/evx026. PMC 5381558. PMID 28186559.
Chase, Bob (2005). "Upstart Antichrist" [Antichrist moi noi]. History Workshop Journal (bang tieng Anh). 60 (1). doi:10.1093/hwj/dbi042.
Cook, Orator F. (ngay 30 thang 3 nam 1906). "Factors of species-formation" [Yeu to hinh thanh loai]. Science (bang tieng Anh). 23 (587). Bibcode:1906Sci....23..506C. doi:10.1126/science.23.587.506. PMID 17789700.
—— (thang 11 nam 1908). "Evolution Without Isolation" [Tien hoa khong cach ly]. The American Naturalist (bang tieng Anh). 42 (503). doi:10.1086/279001.
Cotterill, F.; Taylor, P.; Gippoliti, S.; va đong nghiep (2014). "Why one century of phenetics is enough: Response to 'are there really twice as many bovid species as we thought?'" [Tai sao the ky cua phan loai sinh hoc loai hinh đa đu: Phan hoi lai 'co thuc su nhieu loai sinh vat gap đoi nhu chung ta tuong khong?']. Systematic Biology (bang tieng Anh). Quyen 63 so 5. doi:10.1093/sysbio/syu003. PMID 24415680.
DeSalle, R.; Egan, M. G.; Siddall, M. (2005). "The unholy trinity: taxonomy, species delimitation and DNA barcoding" [Bo ba bat khiet: phan loai, phan đinh loai va ma vach DNA]. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences (bang tieng Anh). Quyen 360 so 1462. doi:10.1098/rstb.2005.1722. PMC 1609226. PMID 16214748.
Dijk, Peter J. van (2003). "Ecological and evolutionary opportunities of apomixis: insights from Taraxacum and Chondrilla" [Co hoi sinh thai va tien hoa cua tiep hop vo tinh: hieu biet tu Taraxacum va Chondrilla]. Philosophical Transactions of the Royal Society B (bang tieng Anh). 358 (1434). doi:10.1098/rstb.2003.1302. PMC 1693208. PMID 12831477.
Dzik, J. (1985). "Typologic versus population concepts of chronospecies: implications for ammonite biostratigraphy" [Khai niem nghien cuu loai hinh so voi chronospecies: y nghia đoi voi nghien cuu sinh đia tang oc hoa thach ammon]. Acta Palaeontologica Polonica (bang tieng Anh). Quyen 30 so 1–2.
Elena, S. F.; Agudelo-Romero, P.; Carrasco, P.; Codoner, F. M.; Martin, S.; Torres-Barcelo, C.; Sanjuan, R. (2008). "Experimental evolution of plant RNA viruses" [Thuc nghiem tien hoa virus RNA thuc vat]. Heredity (bang tieng Anh). Quyen 100 so 5. doi:10.1038/sj.hdy.6801088. PMC 7094686. PMID 18253158.
Fauquet, C. M.; Fargette, D. (2005). "International Committee on Taxonomy of Viruses and the 3,142 unassigned species" [Uy ban quoc te ve phan loai virus va 3.142 loai chua đuoc gan muc]. Virology Journal (bang tieng Anh). Quyen 2. doi:10.1186/1743-422X-2-64. PMC 1208960. PMID 16105179.{{Chu thich tap chi}}:  Quan ly CS1: DOI truy cap mo nhung khong đuoc đanh ky hieu (lien ket)
Fraser, C.; Alm, E. J.; Polz, M. F.; Spratt, B. G.; Hanage, W. P. (2009). "The bacterial species challenge: making sense of genetic and ecological diversity" [Thach thuc voi vi khuan: tao ra y nghia đa dang di truyen va sinh thai]. Science (bang tieng Anh). 323 (5915). Bibcode:2009Sci...323..741F. doi:10.1126/science.1159388. PMID 19197054.
Geml, J.; Tulloss, R. E.; Laursen, G. A.; Sasanova, N. A.; Taylor, D. L. (2008). "Evidence for strong inter- and intracontinental phylogeographic structure in Amanita muscaria, a wind-dispersed ectomycorrhizal basidiomycete" [Bang chung cho cau truc đia ly thuc vat lien luc đia va xuyen luc đia manh me o Amanita muscaria, loai nam đam ngoai cong sinh phat tan theo gio]. Molecular Phylogenetics and Evolution (bang tieng Anh). 48 (2). doi:10.1016/j.ympev.2008.04.029. PMID 18547823.
Gevers, Dirk; Cohan, Frederick M.; Lawrence, Jeffrey G.; Spratt, Brian G.; Coenye, Tom; Feil, Edward J.; Stackebrandt, Erko; De Peer, Yves Van; Vandamme, Peter; Thompson, Fabiano L.; Swings, Jean (2005). "Opinion: Re-evaluating prokaryotic species" [Y kien: Tai đanh gia cac loai sinh vat nhan so]. Nature Reviews Microbiology (bang tieng Anh). 3 (9). doi:10.1038/nrmicro1236. PMID 16138101.
Ghiselin, Michael T. (1974). "A Radical Solution to the Species Problem" [Giai phap triet đe cho van đe loai]. Systematic Biology (bang tieng Anh). Quyen 23 so 4. doi:10.1093/sysbio/23.4.536.
Gibbs, A. J. (2013). "Viral taxonomy needs a spring clean; its exploration era is over" [Ky nguyen kham pha đa qua, phan loai virus can đuoc don sach]. Virology Journal (bang tieng Anh). Quyen 10. doi:10.1186/1743-422X-10-254. PMC 3751428. PMID 23938184.{{Chu thich tap chi}}:  Quan ly CS1: DOI truy cap mo nhung khong đuoc đanh ky hieu (lien ket)
Giraud, T.; Refregier, G.; Le Gac, M.; de Vienne, D. M.; Hood, M. E. (2008). "Speciation in Fungi" [Phat sinh loai nam]. Fungal Genetics and Biology (bang tieng Anh). Quyen 45 so 6. doi:10.1016/j.fgb.2008.02.001. PMID 18346919.
Hanage, William P. (2013), "Fuzzy species revisited" [Xem xet lai cac loai chua ro], BMC Biology (bang tieng Anh), quyen 11 so 41, doi:10.1186/1741-7007-11-41, PMC 3626887, PMID 23587266{{Chu thich}}:  Quan ly CS1: DOI truy cap mo nhung khong đuoc đanh ky hieu (lien ket)
Hey, Jody (thang 7 nam 2001). "The mind of the species problem" [Tinh than cua van đe loai]. Trends in Ecology and Evolution (bang tieng Anh). 16 (7). doi:10.1016/S0169-5347(01)02145-0. PMID 11403864.
Heller, R.; Frandsen, P.; Lorenzen, E. D.; Siegismund, H. R. (2013). "Are there really twice as many bovid species as we thought?" [Co thuc su cac loai mong guoc nhieu gap đoi nhu chung ta nghi khong?]. Systematic Biology (bang tieng Anh). Quyen 62 so 3. doi:10.1093/sysbio/syt004. PMID 23362112.
Highton, R. (1998). "Is Ensatina eschscholtzii a ring species?" [Ensatina eschscholtzii co phai loai vanh đai khong?]. Herpetologica (bang tieng Anh). 54 (2). JSTOR 3893431.
Hitchcock, A. S. (1921). "The Type Concept in Systematic Botany" [Khai niem mau chuan trong thuc vat hoc he thong]. American Journal of Botany (bang tieng Anh). Quyen 8 so 5. doi:10.2307/2434993. JSTOR 2434993.
Hopf, F. A.; Hopf, F. W. (1985). "The role of the Allee effect on species packing" [Vai tro hieu ung Allee trong viec sap xep loai]. Theoretical Population Biology (bang tieng Anh). 27. doi:10.1016/0040-5809(85)90014-0.
Irwin, D. E.; Bensch, Staffan; Irwin, Jessica H.; Price, Trevor D. (2005). "Speciation by Distance in a Ring Species" [Phan loai theo khoang cach trong loai vanh đai]. Science (bang tieng Anh). 307 (5708). Bibcode:2005Sci...307..414I. doi:10.1126/science.1105201. PMID 15662011.
Jarvis, C. E. (1992). "Seventy-Two Proposals for the Conservation of Types of Selected Linnaean Generic Names, the Report of Subcommittee 3C on the Lectotypification of Linnaean Generic Names" [72 đe xuat giu cac loai ten khoa hoc Linne chon loc, bao cao cua tieu ban 3C ve mau vat hoa cac ten khoa hoc Linne]. Taxon (bang tieng Anh). 41 (3). doi:10.2307/1222833. JSTOR 1222833.
Kitcher, Philip (thang 6 nam 1984). "Species" [Loai]. Philosophy of Science (bang tieng Anh). 51 (2).
Koch, H. (2010). "Combining morphology and DNA barcoding resolves the taxonomy of Western Malagasy Liotrigona Moure, 1961" [Ket hop hinh thai hoc va ma vach DNA giai quyet phan loai cua Liotrigona Tay Malagasy cua Moure, 1961]. African Invertebrates (bang tieng Anh). 51 (2). doi:10.5733/afin.051.0210.
Kull, Kalevi (2016). "The biosemiotic concept of the species" [Quan điem ky hieu hoc sinh hoc ve loai]. Biosemiotics (bang tieng Anh). Quyen 9. doi:10.1007/s12304-016-9259-2. Ban goc luu tru ngay 7 thang 2 nam 2018.
Lahr, D. J.; Laughinghouse, H. D.; Oliverio, A. M.; Gao, F.; Katz, L. A. (2014). "How discordant morphological and molecular evolution among microorganisms can revise our notions of biodiversity on Earth" [Tien hoa phan tu va hinh thai trai nguoc đen muc nao giua cac vi sinh vat co the sua đoi quan niem ve đa dang sinh hoc tren Trai đat]. BioEssays (bang tieng Anh). 36 (10). doi:10.1002/bies.201400056. PMC 4288574. PMID 25156897.
Martens, Jochen; Packert, Martin (2007). "Ring species – Do they exist in birds?" [Loai vanh đai - Chung co that su ton tai trong lop chim khong?]. Zoologischer Anzeiger (bang tieng Anh). 246 (4). doi:10.1016/j.jcz.2007.07.004.
Mayr, Ernst (1982). "Speciation and Macroevolution" [Hinh thanh loai va tien hoa vi mo]. Evolution (bang tieng Anh). 36 (6). doi:10.1111/j.1558-5646.1982.tb05483.x. PMID 28563569.
Land, Miriam; Hauser, Loren; Jun, Se-Ran; Nookaew, Intawat; Leuze, Michael R.; Ahn, Tae-Hyuk; Karpinets, Tatiana; Lund, Ole; Kora, Guruprased (2015). "Insights from 20 years of bacterial genome sequencing" [Hieu sau ve 20 nam giai trinh tu bo gen vi khuan]. Functional & Integrative Genomics. Quyen 15 so 2. doi:10.1007/s10142-015-0433-4. PMC 4361730. PMID 25722247.
Mallet, James; Beltran, M.; Neukirchen, W.; Linares, M. (2007). "Natural hybridization in heliconiine butterflies: the species boundary as a continuum" [Lai tu nhien o buom Heliconius: ranh gioi loai nhu chuoi lien tuc]. BMC Evolutionary Biology (bang tieng Anh). 7 (1). doi:10.1186/1471-2148-7-28. PMC 1821009. PMID 17319954.
Mishler, Brent D.; Wilkins, John S. (2018). "The Hunting of the SNaRC: A Snarky Solution to the Species Problem" [San tim SNaRC: Giai phap đang lo ngai ve van đe loai]. Philosophy, Theory, and Practice in Biology (bang tieng Anh). 10 (20220112). University of Michigan Library. doi:10.3998/ptpbio.16039257.0010.001.
Laporte, L. O. F. (1994). "Simpson on species" [Quan điem Simpson ve loai]. Journal of the History of Biology (bang tieng Anh). Quyen 27 so 1. doi:10.1007/BF01058629. PMID 11639257.
Lewin, Ralph A. (1981). "Three Species Concepts" [Ba khai niem loai]. Taxon (bang tieng Anh). Quyen 30 so 3. doi:10.2307/1219942. JSTOR 1219942.
Liebers, Dorit; Knijff, Peter de; Helbig, Andreas J. (2004). "The herring gull complex is not a ring species" [Phuc hop mong bien khong phai loai vanh đai]. Proceedings of the Royal Society of London. Series B: Biological Sciences (bang tieng Anh). 271 (1542). doi:10.1098/rspb.2004.2679. PMC 1691675. PMID 15255043.
Mallet, James (1995). "A species definition for the modern synthesis" [Mot đinh nghia loai trong tong hop hien đai]. Trends in Ecology & Evolution (bang tieng Anh). Quyen 10 so 7. doi:10.1016/0169-5347(95)90031-4. PMID 21237047.
Masters, J. C.; Spencer, H. G. (1989). "Why We Need a New Genetic Species Concept" [Ly do chung ta can khai niem loai di truyen moi]. Systematic Zoology (bang tieng Anh). Quyen 38 so 3. doi:10.2307/2992287. JSTOR 2992287.
Mora, C.; Tittensor, Derek P.; Adl, Sina; Simpson, Alastair G. B.; Worm, Boris (ngay 23 thang 8 nam 2011). Mace, Georgina M (bien tap). "How Many Species Are There on Earth and in the Ocean?" [Co bao nhieu loai tren đat va duoi đai duong?]. PLoS Biology (bang tieng Anh). Quyen 9 so 8. doi:10.1371/journal.pbio.1001127.{{Chu thich tap chi}}:  Quan ly CS1: DOI truy cap mo nhung khong đuoc đanh ky hieu (lien ket)
Moritz, C.; Schneider, C. J.; Wake, D. B. (1992). "Evolutionary Relationships Within the Ensatina Eschscholtzii Complex Confirm the Ring Species Interpretation" [Moi lien he tien hoa trong phuc hop loai Ensatina Eschscholtzii xac nhan giai thich ve loai vanh đai]. Systematic Biology (bang tieng Anh). 41 (3). doi:10.1093/sysbio/41.3.273.
van Nimwegen, Erik; Crutchfield, James P.; Huynen, Martijn (thang 8 nam 1999). "Neutral evolution of mutational robustness" [Tien hoa trung tinh cua tinh vung ben đot bien]. PNAS (bang tieng Anh). Quyen 96 so 17. arXiv:adap-org/9903006. Bibcode:1999PNAS...96.9716V. doi:10.1073/pnas.96.17.9716. PMC 22276. PMID 10449760.
Nixon, K. C.; Wheeler, Q. D. (1990). "An amplification of the phylogenetic species concept" [Khuech đai khai niem loai phat sinh chung loai]. Cladistics (bang tieng Anh). Quyen 6 so 3. doi:10.1111/j.1096-0031.1990.tb00541.x.
Parks, D. H.; Chuvochina, M.; Chaumeil, P. A.; Rinke, C.; Mussig, A. J.; Hugenholtz, P. (thang 9 nam 2020). "A complete domain-to-species taxonomy for Bacteria and Archaea" [Phan loai tu vuc đen loai hoan chinh cho vi khuan va co khuan]. Nature Biotechnology (bang tieng Anh). Quyen 38 so 9. bioRxiv 10.1101/771964. doi:10.1038/s41587-020-0501-8. PMID 32341564.
Pennisi, Elizabeth (ngay 16 thang 7 nam 2004). "Researchers Trade Insights about Gene Swapping" [Cac nha nghien cuu co đuoc huong ro rang ve hoan đoi gen]. Science (bang tieng Anh). 305.
de Queiroz, K. (2005). "Ernst Mayr and the modern concept of species" [Ernst Mayr va khai niem loai hien đai]. PNAS (bang tieng Anh). 102 (Supplement 1). Bibcode:2005PNAS..102.6600D. doi:10.1073/pnas.0502030102. PMC 1131873. PMID 15851674.
—— (2007). "Species concepts and species delimitation" [Khai niem va phan đinh loai]. Systematic Biology (bang tieng Anh). 56 (6). doi:10.1080/10635150701701083. PMID 18027281.
Ratnasingham, Sujeevan; Hebert, Paul D. N. (2007). "BOLD: The Barcode of Life Data System (http://www.barcodinglife.org)". Molecular Ecology Notes (bang tieng Anh). Quyen 7 so 3. doi:10.1111/j.1471-8286.2007.01678.x. PMC 1890991. PMID 18784790. {{Chu thich tap chi}}: Lien ket ngoai trong |tua đe= (tro giup)
Ron, Santiago; Caminer, Marcel (2014). "Systematics of treefrogs of the Hypsiboas calcaratus and Hypsiboas fasciatus species complex (Anura, Hylidae) with the description of four new species" [He thong hoa cac loai ech cay thuoc phuc hop loai Hypsiboas calcaratus va Hypsiboas fasatus (Anura, Hylidae) voi mo ta bon loai moi]. ZooKeys (bang tieng Anh) (370). doi:10.3897/zookeys.370.6291. PMC 3904076. PMID 24478591.
Rossello-Mora, Ramon; Amann, Rudolf (thang 1 nam 2001). "The species concept for prokaryotes" [Khai niem loai cho sinh vat nhan so]. FEMS Microbiology Reviews (bang tieng Anh). 25 (1). doi:10.1111/j.1574-6976.2001.tb00571.x. PMID 11152940.
Ruse, Michael (1969). "Definitions of Species in Biology" [Đinh nghia loai trong sinh hoc]. The British Journal for the Philosophy of Science (bang tieng Anh). Quyen 20 so 2. doi:10.1093/bjps/20.2.97. JSTOR 686173.
Sahney, S.; Benton, M.J. (2008). "Recovery from the most profound mass extinction of all time" [Phuc hoi sau vu tuyet chung hang loat khung khiep nhat moi thoi đai] (PDF). Proceedings of the Royal Society: Biological (bang tieng Anh). Quyen 275 so 1636. doi:10.1098/rspb.2007.1370. PMC 2596898. PMID 18198148.
Sahney, S.; Benton, M.J.; Ferry, P.A. (2010). "Links Between Global Taxonomic Diversity, Ecological Diversity and the Expansion of Vertebrates on Land" [Moi lien he giua đa dang phan loai toan cau, đa dang sinh thai va su mo rong cua đong vat co xuong song tren can]. Biology Letters (bang tieng Anh). Quyen 6 so 4. doi:10.1098/rsbl.2009.1024. PMC 2936204. PMID 20106856.
Simpson, George Gaylord (1945). "The Principles of Classification and a Classification of Mammals" [Nguyen ly phan loai va viec phan loai thu]. Bulletin of the American Museum of Natural History (bang tieng Anh). 85.
Stackebrandt, E.; Goebel, B. M. (1994). "Taxonomic note: a place for DNA-DNA reassociation and 16S rRNA sequence analysis in the present species definition in bacteriology" [Ghi chu phan loai: linh vuc tai lien ket DNA-DNA va phan tich trinh tu rRNA 16S trong đinh nghia loai vi khuan hoc hien thoi]. International Journal of Systematic Bacteriology (bang tieng Anh). Quyen 44 so 4. doi:10.1099/00207713-44-4-846.
Stackebrandt, E.; Ebers, J. (2006). "Taxonomic parameters revisited: tarnished gold standards" [Xem lai tham so phan loai: tieu chuan vang bac mau] (PDF). Microbiology Today (bang tieng Anh). Quyen 33 so 4. Ban goc (PDF) luu tru ngay 25 thang 3 nam 2018.
Taylor, J. W.; Jacobson, D. J.; Kroken, S.; Kasuga, T.; Geiser, D. M.; Hibbett, D. S.; Fisher, M. C. (2000). "Phylogenetic species recognition and species concepts in fungi" [Nhan dang loai phat sinh chung loai va khai niem loai o nam]. Fungal Genetics and Biology (bang tieng Anh). Quyen 31 so 1. doi:10.1006/fgbi.2000.1228. PMID 11118132.
Taylor, J. W.; Turner, E.; Townsend, J. P.; Dettman, J. R.; Jacobson, D. (2006). "Eukaryotic microbes, species recognition and the geographic limits of species: Examples from the kingdom Fungi" [Vi sinh vat nhan chuan, nhan dang loai va gioi han đia ly cua loai: Vi du tu gioi Nam]. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences (bang tieng Anh). Quyen 361 so 1475. doi:10.1098/rstb.2006.1923. PMC 1764934. PMID 17062413.
Van Regenmortel, Marc H. V. (2010). "Logical puzzles and scientific controversies: The nature of species, viruses and living organisms" [Nan giai logic va tranh cai khoa hoc: Ban chat loai, virus va thuc the song]. Systematic and Applied Microbiology (bang tieng Anh). Quyen 33 so 1. doi:10.1016/j.syapm.2009.11.001. PMID 20005655.
Teueman, A. E. (2009). "The Species-Concept in Palaeontology" [Khai niem loai trong co sinh vat hoc]. Geological Magazine (bang tieng Anh). 61 (8). Bibcode:1924GeoM...61..355T. doi:10.1017/S001675680008660X.
Vane-Wright, R. I.; Humphries, C. J.; Williams, P. H. (1991). "What to protect? – systematics and the agony of choice" [Bao ve cai gi? - He thong hoc va con hap hoi chon lua]. Biological Conservation (bang tieng Anh). 55 (3). doi:10.1016/0006-3207(91)90030-D.
Vaux, Felix; Trewick, Steven A.; Morgan-Richards, Mary (2017). "Speciation through the looking-glass" [Hinh thanh loai qua goc nhin tuong phan]. Biological Journal of the Linnean Society (bang tieng Anh). 120 (2). doi:10.1111/bij.12872.
Venton, Danielle (2017). "Highlight: Applying the Biological Species Concept across All of Life" [Tieu điem: Ap dung khai niem loai sinh hoc tren toan bo su song]. Genome Biology and Evolution (bang tieng Anh). 9 (3). doi:10.1093/gbe/evx045. PMC 5381533. PMID 28391326.
Via, Sara (ngay 16 thang 6 nam 2009). "Natural selection in action during speciation" [Chon loc tu nhien hoat đong trong su hinh thanh loai]. PNAS USA (bang tieng Anh). 106 (Suppl 1). Bibcode:2009PNAS..106.9939V. doi:10.1073/pnas.0901397106. PMC 2702801. PMID 19528641.
Wellner, S.; Lodders, N.; Kampfer, P. (2012). "Methylobacterium cerastii sp. nov., a novel species isolated from the leaf surface of Cerastium holosteoides" [Methylobacterium cerastii sp. nov., loai moi đuoc phan lap tu be mat la cua  Cerastium holosteoides]. International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology (bang tieng Anh). Quyen 62 so Pt 4. doi:10.1099/ijs.0.030767-0. PMID 21669927.
Whitworth, T. L.; Dawson, R. D.; Magalon, H.; Baudry, E. (2007). "DNA barcoding cannot reliably identify species of the blowfly genus Protocalliphora (Diptera: Calliphoridae)" [Ma vach DNA khong the nhan dang mot cach tin cay cac loai nhang trong giong Protocalliphora (Diptera: Calliphoridae)]. Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences (bang tieng Anh). Quyen 274 so 1619. doi:10.1098/rspb.2007.0062. PMC 2493573. PMID 17472911.
Wilke, Claus O.; Wang, Jia Lan; Ofria, Charles; Lenski, Richard E.; Adami, Christoph (2001). "Evolution of digital organisms at high mutation rates leads to survival of the flattest" [Tien hoa cua sinh vat ky thuat so voi ty le đot bien cao dan đen su song sot cac loai o vung phang nhat]. Nature (bang tieng Anh). Quyen 412 so 6844. Bibcode:2001Natur.412..331W. doi:10.1038/35085569. PMID 11460163.
Wittzell, Hakan (1999). "Chloroplast DNA variation and reticulate evolution in sexual and apomictic sections of dandelions" [Bien đoi DNA luc lap va trinh bay lai su tien hoa trong phan gioi tinh va tiep hop vo tinh cua cay đia đinh]. Molecular Ecology (bang tieng Anh). 8 (12). doi:10.1046/j.1365-294x.1999.00807.x. PMID 10632854.
Zachos, Frank E. (2015). "Taxonomic inflation, the Phylogenetic Species Concept and lineages in the Tree of Life – a cautionary comment on species splitting" [Lam phat phan loai, khai niem loai phat sinh chung loai va dong doi trong Cay phat sinh su song - canh bao ve phan tach loai]. Journal of Zoological Systematics and Evolutionary Research (bang tieng Anh). 53 (2). doi:10.1111/jzs.12088.
Zhaxybayeva, Olga; Peter Gogarten, J. (2004). "Cladogenesis, coalescence and the evolution of the three domains of life" [Phan nhanh tien hoa, hop nhat va tien hoa cua ba vuc su song]. Trends in Genetics (bang tieng Anh). 20 (4). doi:10.1016/j.tig.2004.02.004. PMID 15041172.


Lien ket ngoai Barcode of Life Data System (tieng Anh)
Catalogue of Life (tieng Anh)
Wikispecies – Danh muc mo ve cac loai cua Wikimedia Foundation ma bat cu ai cung co the sua đoi