Palau (phat am tieng Anh: /pəˈlaʊ/, phien am: "Pa-lao", con đuoc viet la Belau, Palaos hoac Pelew), ten chinh thuc la Cong hoa Palau (tieng Palau: Beluu er a Belau, tieng Anh: Republic of Palau), la mot đao quoc o Tay Thai Binh Duong. Nuoc nay bao gom gan 250 hon đao tao thanh day đao phia tay cua quan đao Caroline thuoc vung Micronesia, va co dien tich 466 kilomet vuong (180 dam vuong Anh). Đao đong dan nhat la Koror. Thu đo Ngerulmud cua nuoc nay nam tren đao Babeldaob gan đo, thuoc bang Melekeok. Palau co bien gioi bien giap voi Indonesia, Philippines, va Lien bang Micronesia.
Nhung cu dan đau tien đen đay vao khoang 3.000 nam truoc tu Philippines va duy tri mot cong đong Negrito cho đen 900 nam truoc. Quan đao đuoc nguoi chau Au kham pha lan đau tien vao the ky 16, va thuoc ve Đong An Tay Ban Nha vao nam 1574. Sau khi nguoi Tay Ban Nha that bai trong Chien tranh Tay Ban Nha–My vao nam 1898, quan đao đuoc ban cho Đe quoc Đuc vao nam 1899 theo nhung đieu khoan trong Hiep uoc Đuc-Tay Ban Nha, va đuoc sap nhap vao New Guinea thuoc Đuc. Hai quan Hoang gia Nhat đanh chiem Palau trong The chien I, va quan đao sau đo thuoc ve Uy thac Nam Duong duoi su cai quan cua nguoi Nhat sau theo Hoi Quoc Lien. Trong The chien thu hai, noi đay la chien truong dien ra cac cuoc đung đo giua nguoi My va Nhat trong chien dich quan đao Mariana va Palau bao gom Tran Peleliu quyet đinh. Sau chien tranh, cung voi cac đao ao Thai Binh Duong khac, Palau la mot phan cua Lanh tho Uy thac Quan đao Thai Binh Duong do Hoa Ky quan ly vao nam 1947. Sau khi bo phieu khong tham gia Lien bang Micronesia vao nam 1979, quan đao co chu quyen hoan toan vao nam 1994 theo Hiep uoc Lien ket Tu do voi Hoa Ky.
Ve mat chinh tri, Palau la mot quoc gia cong hoa tong thong lien ket tu do voi Hoa Ky, Hoa Ky đam bao quoc phong, tai tro va dich vu cong. Quyen lap phap tap trung vao Quoc hoi Palau theo he thong luong vien. Kinh te Palau chu yeu dua vao du lich, nong nghiep tu cung va đanh ca, voi mot phan lon tong san luong quoc gia (GNP) đen tu vien tro nuoc ngoai. Dollar My la tien te cua nuoc nay. Van hoa tren đao đuoc tron lan tu nguoi Micronesia, Melanesia, chau A va chau Au. Nguoi Palau chiem ti le lon trong dan so, la ket qua cua su hoa tron 3 sac toc Micronesia, Melanesia, va Austronesia. Thieu so con lai la hau due cua nhung nguoi đinh cu Nhat Ban va Philippines. Hai ngon ngu chinh thuc la tieng Palau (nam trong nhom ngon ngu Sunda–Sulawesi) va tieng Anh, cung voi tieng Nhat, tieng Sonsorol, va tieng Tobia đuoc cong nhan la ngon ngu đia phuong.


Tu nguyen Ten quan đao trong tieng Palau la Belau, co the bat nguon tu beluu co nghia la "lang mac" trong tieng Palau,, hoac la tu aibebelau (nghia "tra loi gian tiep"), lien quan đen mot truyen thuyet ve su hinh thanh quan đao. Cai ten "Palau" trong tieng Anh đen tu tieng Tay Ban Nha Los Palaos, va tieng Đuc Palau. Ten co khong con đuoc su dung cua quan đao trong tieng Anh la "Quan đao Pelew". Khong nen nham lan voi chu Pulau trong tieng Ma Lai nghia la "đao".


Lich su Palau xuat hien nhung cu dan đau tien vao khoang thien nien ky thu 3 va thu 2 truoc Cong Nguyen, co kha nang nhat tu Austronesia hay Indonesia.
Mot quan the on đinh gom nhung nguoi lun Negrito hay nguoi Pygmy song tren quan đao cho đen the ky XII, khi ho bi thay the. Cu dan hien đai truy theo ngon ngu thi co the ho đen tu Quan đao Sunda.
Sonsorol, mot phan cua Quan đao Tay Nam, la mot chuoi đao keo dai 600 kilomet (370 mi) tu đao day đao chinh Palau, đuoc nguoi chau Au tim thay vao nam 1522, khi con tau Tay Ban Nha Trinidad, soai ham cua đoi tau Ferdinand Magellan, nhin thay 2 hon đao khoang vi đo 5 bac va đat ten la "San Juan".

Sau khi Đe quoc Tay Ban Nha chinh phat Philippines vao nam 1565, quan đao Palau tro thanh mot phan lanh tho cua Phu tong đoc Philippines, thanh lap vao nam 1574 va truc thuoc Đong An Tay Ban Nha voi thu phu hanh chinh đat tai Manila. Tuy nhien, su hien dien cua nguoi Tay Ban Nha chi gioi han o viec truyen ba Phuc Am, bat đau tu the ky XVII, va quyen thong tri cua ho chi that su hinh thanh tu the ky XVIII.
Kham pha ro rang ve Palau chi đen mot the ky sau đo vao nam 1697, khi mot nhom nguoi Palau bi đam tau tren đao Samar ve phia tay bac thuoc Philippines. Ho đuoc phong van boi nha truyen giao nguoi Czech Paul Klein vao ngay 28 thang 12 nam 1696. Klein đa co the ve đuoc ban đo đau tien cua Palau dua tren nhung mo ta cua cac cu dan Palau bang cach sap xep 87 vien đa cuoi tren bo bien. Klein bao cao kham pha cua ong cho Be tren thuoc Dong Ten qua mot la thu gui đi vao thang 6 nam 1697., đanh dau thoi điem phat hien ra Palau.

 
Tam ban đo va la thu gay ra su quan tam cua nguoi Tay Ban Nha voi quan đao moi. Mot la thu khac viet boi Fr. Andrew Serrano đuoc gui toi chau Au vao nam 1705, hau nhu sao chep noi dung bao cao cua Klein. Nhung la thu đa đua đen ba chuyen đi that bai cua Dong Ten đen Palau xuat phat tu Philippines thuoc Tay Ban Nha vao nam 1700, 1708 va 1709. Quan đao đuoc kham pha lan đau tien boi chuyen tham hiem cua Dong Ten do Francisco Padilla dan đau vao ngay 30 thang 11 nam 1710. Chuyen đi ket thuc voi viec hai linh muc Jacques Du Beron va Joseph Cortyl mac can tren bo bien Sonsorol, do thuyen me Santisima Trinidad bi bao đay toi Mindanao. Tau khac đuoc phai đen tu Guam vao nam 1711 đe cuu ho song lai bi lat, khien ba linh muc Dong Ten khac thiet mang. That bai cua cac su menh nay khien Palau co ten tieng Tay Ban Nha ban đau la Islas Encantadas (quan đao bo bua). Bat chap cac rui ro nay, Đe quoc Tay Ban Nha sau đo chi phoi quan đao.
Thuong nhan nguoi Anh tro thanh nhung vi khach noi bat đen Palau trong the ky XVIII, tiep đen la banh truong anh huong cua Tay Ban Nha trong the ky XIX. Sau that bai trong chien tranh Tay Ban Nha–My, Tay Ban Nha ban Palau va hau het phan con lai cua quan đao Caroline cho Đe quoc Đuc vao nam 1899. Trongchien tranh the gioi thu nhat, Đe quoc Nhat Ban thon tinh quan đao sau khi chiem no tu tay Đuc vao nam 1914. Sau đo, Hoi Quoc Lien chinh thuc đat quan đao duoi quyen cai quan cua Nhat Ban voi vi the la bo phan cua Uy thac Nam Duong.
Trong The Chien II, Hoa Ky chiem đuoc Palau tu Nhat Ban vao nam 1944 sau Tran Peleliu voi ton that lon, khi hon 2.000 linh My va 10.000 linh Nhat tu tran. Quan đao đuoc giao cho Hoa Ky cai quan chinh thuc thong qua bao tro cua Lien Hop Quoc vao nam 1947 voi vi the la bo phan cua Lanh tho Uy thac Quan đao Thai Binh Duong.
Bon trong so cac khu vuc cua Lanh tho Uy thac hop nhat thanh Lien bang Micronesia vao nam 1979, song khu vuc Palau va Quan đao Marshall tu choi tham gia. Palau thay vao đo lua chon đoc lap vao nam 1978. Palau phe chuan mot hien phap moi va tro thanh nuoc Cong hoa Palau vao nam 1981. Palau ky ket Hiep uoc Lien ket tu do voi Hoa Ky vao nam 1982. Sau trung cau dan y va sua đoi hien phap, Hiep uoc đuoc phe chuan vao nam 1993. Hiep uoc co hieu luc vao ngay 1 thang 10 nam 1994, khien Palau đoc lap ve phap ly, song đoc lap thuc te khi ket thuc uy tri tu ngay 25 thang 5 nam 1994,.
Thuong vien thong qua luat bien Palau thanh mot trung tam tai chinh hai ngoai vao nam 1998. Nam 2001, Palau thong qua cac luat đau tien ve đieu le ngan hang va chong rua tien.


Chinh tri Palau la mot nuoc cong hoa dan chu đa đang. Tong thong Palau la nguyen thu quoc gia va cung la nguoi đung đau chinh phu. Quyen hanh phap do chinh phu thi hanh, con quyen lap phap đuoc trao cho chinh phu va Quoc hoi Palau. Bo may tu phap đoc lap voi hanh phap va lap phap. Palau thong qua mot hien phap vao nam 1981.
Chinh phu Hoa Ky va Palau dan xep mot hiep uoc lien ket tu do vao nam 1986, tuong tu nhu cac hiep uoc ma Hoa Ky ky ket voi Lien bang Micronesia va Quan đao Marshall. Hiep uoc co hieu luc vao ngay 1 thang 10 nam 1994, ket thuc chuyen giao Palau tu uy thac sang đoc lap va la bo phan cuoi cua Lanh tho Uy thac Quan đao Thai Binh Duong đat đuoc đoc lap theo Nghi quyet 956 cua Hoi đong Bao an.
Hiep uoc lien ket tu do giua Hoa Ky va Palau đinh ra lien ket tu do va tinh nguyen giua hai chinh phu. No chu yeu tap trung vao cac van đe chinh phu, kinh te, an ninh va quoc phong. Palau khong co quan đoi đoc lap, dua vao Hoa Ky đe phong thu. Theo hiep uoc, quan đoi Hoa Ky đuoc quyen tiep can quan đao trong 50 nam. Hai quan Hoa Ky co vai tro toi thieu, han che trong mot so it Seabee hai quan (ky su xay dung). Tuan duyen Hoa Ky tuan tra vung bien cua Palau.


= Ngoai giao =

Palau la mot quoc gia co chu quyen, quan ly cac quan he đoi ngoai cua minh. Tu khi đoc lap, Palau thiet lap quan he ngoai giao voi mot so quoc gia, bao gom nhieu lang gieng Thai Binh Duong nhu Lien bang Micronesia va Philippines. Ngay 29 thang 11 nam 1994, Hoi đong Bao an Lien Hop Quoc thong qua Nghi quyet so 963 đe nghi tiep nhan Palau vao Lien Hop Quoc. Đai hoi đong lien Hiep Quoc phe chuan tiep nhan Palau vao ngay 15 thang 12 nam 1994. Palau tu đo tham gia mot vai to chuc quoc te khac. Trong thang 9 nam 2006, Palau đang cai Hoi nghi Thuong đinh Đong minh Đai Loan-Thai Binh Duong lan thu nhat. Cac tong thong Palau cung đen tham cac quoc gia Thai Binh Duong khac, trong đo co Đai Loan.
Hoa Ky duy tri mot phai đoan ngoai giao va mot đai su quan tai Palau, song hau het khia canh trong quan he hai ben đuoc thuc hien theo cac du an đuoc tai tro trong khuon kho Hiep uoc, do Phong Quoc hai vu cua Bo Noi vu Hoa Ky chiu trach nhiem. Tren chinh truong quoc te, Palau thuong bo phieu giong Hoa Ky trong cac nghi quyet cua Đai hoi đong Lien Hop Quoc. Palau la mot thanh vien cua Hiep uoc Nauru.
Nam 1981, Palau bo phieu lap ra hien phap phi hat nhan đau tien tren the gioi. Hien phap nay cam chi su dung, luu tru va xu ly cac vu khi hat nhan, hoa hoc đoc hai, khong khi va sinh hoc ma khong đuoc 3/4 dan so tan thanh trong mot cuoc trung cau dan y. Đieu cam nay lam tri hoan qua trinh chuyen đoi Palau thanh quoc gia đoc lap, do trong khi đam phan Hoa Ky nhat đinh muon van hanh cac tau chay bang nang luong hat nhan va vu khi hat nhan cat trong kho tren lanh tho Palau, xuc tien cac chien dich đoi đoc lap va phi hat nhan hoa. Sau mot vai cuoc trung cau dan y that bai trong viec đat đa so 3/4, nguoi dan Palau cuoi cung tan thanh Hiep uoc vao nam 1994.


= Hanh chinh =

Palau đuoc chia thanh 16 bang (goi la khu tu quan cho đen nam 1984):


Đia ly Quoc gia thuoc quan đao Micronesia, o Tay Thai Binh Duong, phia cuc Tay quan đao. Palau gom 326 đao san ho va nui lua lon nho, trong đo Babeldaob la đao chinh.
Cac hon đao đong dan nhat la Angaur, Babeldaob, Koror, va Peleliu. Ba trong so 4 đao chinh nay nam cung nhau trong cung mot rang san ho, trong khi Angaur la mot hon đao nam ve phia nam đat nuoc. Khoang 2/3 dan so Palau song o bang Koror. Cac đao san ho cua bang Kayangel nam phia bac cua 4 hon đao chinh, trong khi cac đao đa khong co nguoi o (khoang 20 đao) nam ve phia tay cua nhom 4 đao chinh. Mot nhom đao xa gom 6 hon đao, đuoc goi la quan đao Tay Nam, cach 4 hon đao chinh cua quoc gia khoang 375 dam (604 km), đay cung la mot phan cua đat nuoc Palau va hinh thanh nen cac bang Hatohobei va Sonsorol.
Palau co khi hau nhiet đoi quanh nam voi nhiet đo trung binh hang nam la 82 °F (28 °C). Luong mua lon trong suot ca nam, trung binh tong cong 3.800mm moi nam. Đo am trung binh trong suot nam la 82%, va mac du mua roi thuong xuyen hon giua thang 7 va thang 10, la van con nhieu anh nang mat troi. Bao la rat hiem, vi Palau nam ben ngoai vanh đai bao Thai Binh Duong.


Kinh te Nen kinh te cua Palau bao gom chu yeu la cac nganh du lich, nong nghiep tu cung tu cap, va ngu nghiep. Hoat đong du lich tap trung vao viec lan bien va lan trong moi truong bien đao phong phu, bao gom tham quan cac buc tuong san ho va xac tau chien bi đam trong chien tranh the gioi thu hai o ngoai khoi Palau. Chinh phu la nguon su dung lao đong lon đoi voi luc luong lao đong quoc gia, cac hoat đong kinh te cua Palau dua nhieu vao su ho tro tai chinh tu My. Luong khach du lich đen Palau tang 50.000 gop phan đem lai nguon thu lon cho Palau trong nam tai chinh 2000-2001. Dan so đuoc huong muc thu nhap binh quan đau nguoi gap đoi so voi quoc gia lang gieng la lien bang Micronesia. Trien vong cho nganh du lich trong điem đa đuoc ho tro rat nhieu boi viec mo rong du lich hang khong o Thai Binh Duong, su thinh vuong ngay cang tang cua cac nuoc Đong A.
Trong thang 7 nam 2004, hang hang khong quoc gia Palau Micronesia Air đa đuoc khai truong voi cac điem đen o Palau, Guam, Micronesia, Nhat Ban, Australia, va Philippines. Bang cach cung cap gia ve thap, hang hang khong nay đa đuoc len ke hoach tro thanh mot đoi thu canh tranh voi hang hang khong Continental Micronesia cua Lien bang Micronesia, tuy nhien no khong con hoat đong trong thang 12 nam đo, chu yeu la do gia nhien lieu tang cao. Hang hang khong Palau Micronesia Air đa khong hoat đong lai tu đo nhung hang nay đa thuc hien mot loat cac lien minh lien danh hang khong voi hang hang khong Asian Spirit, voi hoat đong cac chuyen bay giua Palau va Viet Nam thong qua cac điem trung chuyen hanh khach la (Davao, Cebu va Manila) cua Philipines. Co hai chuyen bay hang tuan tu Thanh pho Ho Chi Minh thong qua điem trung chuyen hanh khach o Cebu đe đen Palau va cac chuyen bay hang tuan tu Davao. Chi sau vai thang hang hang khong Asian Spirit ngung cac chuyen bay tu Philippines đen Palau.
Trong thang 11 nam 2006, cac Ngan hang Palau chinh thuc tuyen bo pha san. Ngay 13 thang 12 cung nam ngan hang quoc gia Horizon Palau bao cao rang co tong cong 641 nguoi gui tien đa bi anh huong boi su kien nay. Trong so 641 tai khoan, co 398 tai khoan gui it hon 5000 USD, phan con lai khac nhau, tu 5000USD đen 2 trieu USD. Ngay 12 thang 12, 79 nguoi cua nhung nguoi bi anh huong nhan tien đen bu, mot trong so đo la tu Đai Loan, trong khi phan con lai la cac tai khoan tu Palau, Philipines va My. Ong Toribiong thong tong ngan hang quoc gia Horizon Palau noi: "Kinh phi cho thanh toan đen tu su can bang von vay cho Palau tu chinh phu Đai Loan".


Nhan khau Dan so Palau la khoang 21.000 nguoi, trong đo 70% la nguoi Palau ban đia, co nguon goc tu tu su hoa huyet qua cac cuoc hon nhan giua nguoi Melanesia, Micronesia, va goc chau Đai Duong. Nhieu nguoi Palau cung co mot so goc tu chau A, đo la ket qua cua nhung cuoc hon phoi giua nguoi di cu va nguoi Palau vao giua the ky XIX va the ky XX. Nguoi Nhat Ban la nhom nguoi dan toc di cu lon nhat, ngoai ra con co nguoi Trung Quoc va nguoi Han Quoc. Nguoi Philippines hinh thanh nhom dan toc ngoai lai lon thu hai.
Cac ngon ngu chinh thuc cua Palau la tieng Palau va tieng Anh, ngoai tru hai bang (Sonsorol va Hatohobei), noi ngon ngu đia phuong, cung voi tieng Palau, la chinh thuc. Tieng Nhat cung noi rong rai o Palau, va la mot ngon ngu chinh thuc cua bang Angaur. Tieng Tagalog khong đuoc cong nhan la ngon ngu chinh thuc tai Palau, nhung no la ngon ngu lon thu tu o quoc đao nay.
Ba phan tu dan so Palau la Kito huu (chu yeu la Giao hoi Cong giao Roma va Tin Lanh), trong khi giao phai Modekngei (mot su ket hop cua Kito giao, va cac ton giao truyen thong Palau) va ton giao ban đia Palau van thuong đuoc nguoi dan tin theo. Theo đieu tra dan so nam 2005, 49,4% dan so la Giao hoi Cong giao Roma, Tin Lanh 21,3%, 8,7% Modekngei va 5,3% Co Đoc Phuc Lam. Co mot cong đong nho nguoi Do Thai theo Do Thai giao o Palau. Ngoai ra con co khoang 400 nguoi goc Bengal theo Hoi giao o Palau, va gan đay 6 nguoi Duy Ngo Nhi bi giam giu tai Vinh Guantanamo đa đuoc phep đinh cu o Palau ho đeu theo Hoi giao.
Giao hoi Cong giao Roma la ton giao thong tri o Palau, khoang 65% dan so la thanh vien. Uoc tinh cua cac nhom ton giao khac voi mot luong tin đo kha lon la cac Giao hoi Tin Lanh co khoang 2000 tin đo trong đo Co Đoc Phuc Lam co 1.000 tin đo, Giao hoi Mac Mon 300 tin đo; va Nhan Chung Gie-ho-va co 90 tin đo. Giao phai Modekngei co khoang 1.800 tin đo. Cung co 6.800 nguoi theo Cong giao la nguoi Philippines.
Cong giao hien dien o Palau ke tu khi cac linh muc dong Ten đen Palau truyen giao tu the ky XIX hoac som hon.


Tham khao Lien ket ngoai Official Site of the Republic of Palau
Palau National Congress - Olbiil Era Kelulau, Senate Luu tru ngay 9 thang 6 nam 2007 tai Wayback Machine
Elizabeth Bassett's Palau website Luu tru ngay 11 thang 10 nam 2007 tai Wayback Machine
My Micronesia.com’s Palau section Luu tru ngay 27 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine
Olekoi Palau
Palauan Embassy to the United States
Palauan Pride.com Luu tru ngay 27 thang 1 nam 2021 tai Wayback Machine
Lonely Planet WorldGuide Profile
WWFM 89.5 Radio Palau
East Japanese Beads as Palau Heirlooms Luu tru ngay 21 thang 3 nam 2006 tai Wayback Machine
Palau photographs Luu tru ngay 18 thang 8 nam 2006 tai Wayback Machine
Travel Notes - Runoko Rashidi in the Republic of Palau
Palau Postcards From the Field Luu tru ngay 9 thang 10 nam 2007 tai Wayback Machine
Palauan Recording Studio in Honolulu, HI Luu tru ngay 30 thang 11 nam 2007 tai Wayback Machine
Info on visiting Palau
Color Coins of Palau
Palau information on globalEDGE Luu tru ngay 24 thang 10 nam 2007 tai Wayback Machine