Choi ga hay đa ga la mot tro choi dan gian pho bien tren the gioi. Nam 1634, thuat ngu "đa ga" đuoc su dung đe am chi viec su dung ga trong trong mot hoat đong giai tri, the thao hay tro choi. Truoc đo, vao nam 1607, George Wilson đa su dung thuat ngu "ga trong đau" trong cuon sach "The Commendation of Cocks and Cock Fighting". Tuy nhien, nguon goc cua đau ga hien đai đuoc ghi nhan lan đau vao nam 1521, trong chuyen kham pha Philippines cua Ferdinand Magellan. Antonio Pigafetta, mot nha su hoc nguoi Y va nguoi viet su cho Magellan, đa ghi lai su kien nay tai Vuong quoc Taytay.
Tai Viet Nam, tro choi nay đa xuat hien tu thoi nha Ly, do nhung quan si cua Ly Thuong Kiet đem ve sau nhung cuoc chinh phat Chiem Thanh. Nhieu nuoc vi ly do bao ve suc vat cam đa ga, nhu tai Brasil tu nam 1934, tai Anh quoc tu nam 1835.


Giong ga O Viet Nam moi đia phuong đeu co giong ga noi noi tieng. Mien Bac co ga Đo Son (Hai Phong), Nghi Tam, Nghia Đo, Van Ho (Ha Noi). Mien Nam co ga Cho Lach (Ben Tre), Cao Lanh (Đong Thap), Chau Đoc (An Giang), Ba Điem, Ga tre đa cua mot so bat nguon tu Ho Nai (Đong Nai), Tan Bien (Bien Hoa)... Tuy nhien o mien Nam chu yeu đa ga cua. Đa ga cua la mot hinh thuc sat phat, nguoi ta thuong mua cua sat tra vao chan ga hoac chuot cua ga that ben. Choi ga cua thien ve an thua, khong chiem nguong đuoc tai nghe cua ga. O mien Trung choi đa ga đon, the va chi đa ga con (khong đa ga kien, ga pha, ga ri...). Mien Trung co nhieu lo ga ten tuoi: Khanh Hoa co ga Phan Rang; Phu Yen co ga Van Gia, Go Dui; Quang Ngai co ga Song Ve, Sa Huynh; đac biet o Binh Đinh noi tieng ga đon, the. Neu đa ga lien tinh, cac noi gap ga Binh Đinh phai kieng de, than trong. Binh Đinh co nhieu lo ga noi danh: Hoai Nhon co ga Tam Quan, Kim Giao (P. Hoai Nhon Đong); Hoai An co ga Moc Bai (An Phong); Phu Cat co ga Cat Chanh; Tuy Phuoc co ga Go Boi; Quy Nhon co ga Phu Tai; đac biet Tay Son co ga Bac Song Kon (dong ga Nguyen Lu luu truyen).


Chon ga Ga đa quan trong nhat la tong mai. Ga mai noi, chu khong bao gio ban ma chi tang, bieu cho nguoi rat than đe giu giong, giu tong "cho giong cha, ga giong me" la vay. Nhung con ga tai chiu đon gioi, suc ben, co nhieu the đoc la do ga me di truyen. Ga noi cha cung quan trong, ga cha cung phai tai, an nhieu đo, chua thua thi moi sinh ra đuoc ga tai, ga hay. Thuong mot đam ga con khi tuyen chon cung chi đuoc mot vai con ga tai. Chon ga tai truoc tien la xem hinh dang, tuong mao, xet ky 5 bo phan tren minh ga, goi la ngu thuong, va con xem chan ga va mat long cung tieng gay phai la gay khet.

Mo to thang, mieng rong, đau mong dau, mat chu đien.
Co to, dai, thang.
Lung rong, canh dai.
Đui to, phan đui dai hon phan canh.
Chan thanh, ngon that, vay mong - kho.
Tuy nhien, nhu ong ba xua thuong noi "di ky tuong tat huu ky tai", cung co truong hop ga co di tat nhung co tai. Ve chon mau long, trong cac loai mau o, xam, tia, nhan, cai, o... thong thuong co 3 mau long pho bien: o, tia, xam. Ga mau o phai la o uot hoac o toan sac; ga tia phai la tia mat nga mau đen; ga xam phai la xam kho, vi vay dan gian moi co cau rang: "Nhut đieu o, nhi xam kho, ba o uot". Neu nhu chon ga xam, khong nen chon ga chan trang, vi ga xam chan trang suc khong ben, de thua, nguoc lai ga tia chan trang thi hay, ben đon nen co nhung cau:

Ga o chan trang me mang cung mua.
Ga trang chan chi mua chi giong ay.
Neu chon đuoc tia ngu sac (nam mau long) chan trang, thi kho co ga nao đich noi, tru than ke. Chi giong ga o moi co than ke, vay moi co cau:

Ga o chan trang mo nga.
đa đau thang đay goi la than ke.
Ngoai ra con ga nao gay 7 tieng tro len nhung gay giat tung tieng, đo cung la than ke. Nguoi ta noi: "Ga tuc nhau tieng gay" la do đo ma ra. Chon vay ga hay, ga tai rat quan trong. Đon, the đa cua ga hay, ga tai thuong the hien tren vay o hai chan. Co hang tram loai vay tot khac nhau, nhung tieu bieu la cac loai vay: tu tru, lien chu, lien giap noi, đai giap, tam tai, truong thanh, huynh kieu, xuyen thanh giap, chan long vay loan, an thien đe nhat, an đia (đia phu), giao long (hai hang tron), luc đinh (3 cua moi chan), neu luc đinh co 2 cua rung rinh ga ay moi quy; đac biet ga co vay "đe nhat than đao" (linh giap tu) đuoc goi la linh ke...
Tuy nhien chon ga cho đuoc mot trong cac loai vay tren cung rat kho. Co mot so đac điem đac biet cua ga tai ma chi co chu moi biet: ga co vay "yem long", vay nay rat nho nam nup duoi mot vay cua ngon chan noi hoac ngoai, vay nay cung đuoc goi "dam đau tam" hoac "luoi đau rong" neu vay nup duoi ngon ngo (ngon giua) goi la vay "nup đau" ga co vay "yem long" la ga chien, co nhieu đon hiem; ga co bot luoi (bot son tot hon bot đen), cung la ga quy. Ga long voi cung la ga tai: long cung, deo, xoan nhu day thep thuong moc 1 long o đuoi, hoac 2 long o 2 canh.
Trong dan gian truyen rang ga ba giai, hoac mot giai cung la ga tai nhung lam sao biet đuoc? Chon ga tai con xem ca cach đi, dang đung: "Nhat thoi hot cat vai ra/ Nhi thoi lac mat, thu ba ne long". Hot cat vai ra la khi buoc cac ngon chan ga chum lai quang ve phia truoc. Lac mat: la khi đi hoac đung ga luon luon lac mat tru khi ngu, hoac đang thi đau. Ga ne long: la ga khi up gio thuong bo sat đat ne cai bong cua long up.
Nguoi sanh choi con chon ga khi ngu: Ga ngu tren cay thong đau xuong đat, hoac ngu duoi đat trai dai co, xoai canh la kieu "ngu đau xa", hay "tu my", ga nay cung thuoc loai hiem quy, gan da, đai tai. Nhung quan trong nhat trong ga đa la đon va the. O mien Trung, cua ga đuoc bit bang bang keo, chu yeu đe ga dung đon, the thi đau, han che đau cua. Nhung the đon tot la: cot keo hai ben đa so ngang, hoac đa ban lung (ma ky); ga đi duoi thi luon lach đam luon, xo via hoac đa me hau. Mot so đon the khac nhu đa khau, me, can ba, quang chan khong cung la nhung đon the hiem.
Ga chay kieu cung la loai ga tai: khi xap tran ga kieu chi tranh đa đoi phuong mot vai hiep roi bo đoi phuong chay vong theo di (manh), đoi phuong chay theo thi quay lai đa tat vao mat khien đoi phuong phai đui mat hoac gay mo; song quy nhat trong giao đau la loai ga biet sinh the, bat ky cac loai the nao cua đoi phuong cung ung tac đe tru va sinh the khac đanh tra. Cham soc ga rat kho đoi hoi su sieng nang. Khi cho an can treo len cao đe ga co the nhon chan vi the ga đa se hay hon. Khi cho an can đai sach lua, đoi khi cho an them moi co the la thit bo, tep, luon. Ngoai ra cho an them gia hoac ca đe ga mat đa đon manh. Can chon ga co nhung vay sao đe co the chong tra đon hiem cua đoi thu: hai hang tron, tu truc, song am song duong, am long... Ngoai ra co the chon nhung ga co vay: gac thap, xuyen đao, xuyen tac, huyen tram, ham long, đia giap.. vi co the giet đich thu rat nhanh chong.


Giai thoai Đai Nam thuc luc co chep viec cac quan đoi chua Nguyen Anh me choi choi ga:Cac quan van vo la Nguyen Van Truong, Nguyen Van Thanh, Le Van Duyet, Nguyen Van Khiem, Nguyen Thai Nguyen, Tran Phuoc Tri, Le Quang Đinh va bon cai co, cai đoi, tri ba, tham luan thay viec quan roi rai, thuong cung nhau choi co bac [đo bac 賭博], choi ga [đau ke 鬬鷄], choi ca [đau ngu 鬬魚], đuoc thua ke co tram nghin. Vua nghe biet, xuong chi quo trach. Bon Van Truong so hai xin chiu toi. Vua đac biet rong tha ma ran bao thoi.Đai su John Crawfurd cung đe cap toi van đe nay khi ghe tham Viet Nam nam 1822:Nguoi Cochin China rat me đa ga (choi ga). Ong Tong tran, choi đa ga hai lan mot thang va moi nhieu quan chuc tham du.


Chu thich Tham khao Du lieu lien quan toi Đa ga tai Wikispecies


Xem them Hung ke quyen
Đa ga o An Đo