Lech Wałesa  (; sinh ngay 29 thang 9 nam 1943) la mot chinh tri gia Ba Lan, mot nha hoat đong cong đoan va nguoi hoat đong cho nhan quyen. Ong la nguoi đong sang lap to chuc Cong đoan Đoan Ket (Solidarnosc), mot cong đoan đoc lap đau tien trong khoi cac nuoc cong san Đong Au. Ong đa đoat giai Nobel Hoa binh nam 1983, va lam tong thong Ba Lan tu nam 1990 toi nam 1995.


Tieu su Wałesa sinh tai Popowo, Ba Lan, ngay 29.9.1943, con cua mot tho moc. Ong hoc truong tieu hoc va truong day nghe, sau đo vao lam viec trong xuong đong tau Lenin o Gdansk (Stocznia Gdanska im. Lenina, nay la Stocznia Gdanska) nhu mot ky thuat vien nganh đien, nam 1970. Nam 1969 ong ket hon voi Danuta Gołos va cap vo chong nay co tam nguoi con. Con trai cua ong - Jarosław Wałesa - la nghi si trong Ha nghi vien Ba Lan (Sejm). Lech Wałesa la mot nguoi Cong giao sung đao, đa tung noi la "đuc tin cua ong đa luon luon giup ong trong nhung luc kho khan khi hoat đong trong Cong đoan Đoan Ket".


= Cong đoan Đoan Ket =
Ong la thanh vien cua uy ban to chuc đinh cong phan đoi tai xuong đong tau Gdansk nam 1970.
Nam 1976, Wałesa bi sa thai khoi xuong đong tau nay.
Thang 6 nam 1978 ong gia nhap phong trao "Cong đoan Tu do mien Duyen hai" (Wolne Zwiazki Zawodowe Wybrzeza), mot to chuc bi mat bat hop phap do Bogdan Borusewicz, Andrzej Gwiazda, Krzysztof Wyszkowski, Lech Kaczynski, Anna Walentynowicz, Antoni Sokołowski, va mot so nguoi khac thanh lap.
Ngay 14.8.1980, sau khi bat đau mot cuoc đinh cong o "Xuong đong tau Lenin" tai Gdansk, Wałesa tro thanh nguoi lanh đao cuoc đinh cong nay. Sau đo co cac cuoc đinh cong tuong tu tiep theo cach tu phat, truoc o Gdansk, sau lan ra khap Ba Lan.
Thang 9 cung nam, chinh phu cong san Ba Lan ky mot thoa thuan voi Ban đieu hanh phoi hop cac cuoc đinh cong, cho phep viec to chuc (đinh cong) hop phap, nhung khong do cac cong đoan tu do hien thoi to chuc. Ban đieu hanh phoi hop cac cuoc đinh cong đa tu hop phap hoa vao Uy ban phoi hop quoc gia cua Cong đoan Đoan ket (Solidarnosc) va Wałesa đuoc chon lam chu tich Uy ban nay.
Wałesa giu chuc vu nay toi ngay 13.12.1981 thi bi bat. Tuong Wojciech Jaruzelski tuyen bo tinh trang thiet quan luat cung ngay đo. Wałesa bi bat giam 11 thang o mien đong nam Ba Lan, gan bien gioi Lien bang Xo Viet cho toi ngay 14.11.1982.
Nam 1983, ong xin tro lai xuong đong tau Gdansk nhu mot tho đien binh thuong. Trong nam nay, Wałesa đuoc thuong giai Nobel Hoa binh. Ong khong the tu minh toi Na Uy nhan giai vi so chinh phu Ba Lan se khong cho ong tro ve nuoc, do đo ba vo Danuta Wałesa, đa thay mat ong đe nhan giai.
Tu nam 1987 toi nam 1990 Wałesa to chuc va lanh đao "Ban chap hanh lam thoi Cong đoan Đoan Ket", mot co quan nua bat hop phap. Nam 1988 Wałesa to chuc cuoc đinh cong o xuong đong tau Gdansk, chi yeu cau tai hop phap hoa "Cong đoan Đoan Ket". Sau 80 ngay, chinh phu đong y thuong luong trong thang 9. Wałesa la nha lanh đao khong chinh thuc cua ben khong thuoc chinh phu trong cuoc đam phan nay. Rot cuoc, chinh phu ky mot thoa hiep tai thanh lap Cong đoan Đoan Ket va to chuc cuoc bau cu Nghi vien Ba Lan cach "nua tu do" (half-free).
Nam 1989, Wałesa to chuc va lanh đao "Ban quyen cong dan cua Chu tich Cong đoan Đoan Ket" (Citizenship Committee of the Chairman of Solidarity Trade Union). Ve mat chinh thuc, đo chi la mot co quan co van, nhung ve thuc te, đo la mot loai đang chinh tri, đa thang trong cuoc bau cu nam 1989 (phe đoi lap đoat moi ghe o Ha vien (Sejm) danh cho bau tu do va hau het (chi tru 1 ghe) o thuong vien; theo cac thoa thuan cua Hoi nghi ban tron Ba Lan, chi cac đang vien cua đang Cong san va cac đong minh cua ho moi co the chiem 64% so ghe con lai cua Ha vien.

Trong khi ve mat ky thuat, chinh Chu tich Cong đoan Đoan Ket thoi bay gio, Wałesa đa đong vai tro then chot trong chinh tri Ba Lan. Vao cuoi nam 1989, ong đa thuyet phuc cac nha lanh đao tu cac đang đong minh cu cua cong san đe lap mot chinh phu lien hiep khong cong san, mot chinh phu khong cong san đau tien trong khoi Cong san chiu anh huong cua Lien Xo. Sau thoa hiep nay, nghi vien chon Tadeusz Mazowiecki lam thu tuong. Ba Lan, du van la mot nuoc cong san tren ly thuyet, đa bat đau thay đoi nen kinh te cua minh sang nen kinh te thi truong.
Wałesa la cong dan ngoai quoc duy nhat voi tu cach tu nhan, đa đoc dien van trong cuoc hop luong vien cua Quoc hoi Hoa Ky ngay 15.11.1989 . Ong cung la nguoi đau tien nhan Huy chuong Tu do Philadelphia (Hoa Ky) ngay 4.7.1989 o Philadelphia, Pennsylvania. Trong dien van nhan huy chuong, ong noi: "Tu do khong chi la mot quyen, nhung cung la trach nhiem va bon phan chung cua chung ta."
Cac tai lieu đuoc đua ra anh sang vao thang 6 nam 2008 cho rang Wałesa đa la mot cong tac vien cua Słuzba Bezpieczenstwa, cong an mat vu cong san (tajny wspołpracownik) voi bi danh "Bolek", truoc khi thanh lap Cong đoan Đoan Ket. Ong đa phu nhan cac loi cao buoc đo va cac loi đon đai la vo can cu. Ngay 11.8.2000, toa Thuong tham Warsaw, V Wydział Lustracyjny, đa tuyen bo rang Chinh sach han che cac nguoi cong san tham du chinh quyen cua Wałesa (Lustration) la đung, nghia la ong khong he cong tac voi che đo cong san.


= Chuc tong thong va sau đo =
Ngay 9.12.1990, Wałesa thang trong cuoc bau cu tong thong Ba Lan nam 1990 va tro thanh tong thong trong mot nhiem ky 5 nam. Trong nhiem ky tong thong nay, ong đa khoi đau cai goi la "war at the top" (chien tranh o cap cao), tren thuc te la su thay đoi chinh phu hang nam. Cach hanh xu chuc vu tong thong cua ong đa bi đa so cac đang chinh tri chi trich, va ong bi mat su ung ho ban đau cua đa so quan chung vao cuoi nam 1995. Sau su suy vi cua noi cac Jan Olszewski vao thang 6 nam 1992, va tiep theo su tiet lo mot danh sach cac nguoi cong tac bi mat (voi cong san) do bo truong Bo Noi vu Ba Lan Antoni Macierewicz đua ra, Lech Wałesa đuoc cho la co lien quan toi viec truy to bat hop phap va viec lam tan ra cac đang bao thu cung cac đang canh huu đoc lap cua Ba Lan (goi la Instruction UOP nr 0015/92 = Chi thi UOP so 0015/92).

Wałesa đa that cu trong cuoc bau cu tong thong Ba Lan nam 1995, do thua chua toi 2% so phieu, mot luong phieu ma nhieu nguoi cho rang đang le ong co the de dang lat nguoc the co, neu phat hien som viec đoi thu cua minh đa khai gian la co trinh đoc đai hoc – va su dung su thieu hoc van cao cua Wałesa đe lam mot vu khi chinh tri. Viec keu goi mot cuoc bau cu moi đa bi gat bo.
Đau thap nien 1990, Wałesa đa đe nghi mot "NATO-bis" nhu mot khuon kho an ninh phan vung. Khai niem nay, du đuoc canh huu cung nhu cac phong trao dan tuy va cac chinh tri gia Ba Lan nhu Leszek Moczulski ung ho, đuoc ca mot chut ung ho tu nuoc ngoai nhu cac lang gieng cua Ba Lan, trong đo co vai nuoc (nhu Litva chang han) chi moi gianh đuoc đoc lap, nhung de co khuynh huong hieu y niem tren kia nhu la mot thu chu nghia đe quoc.
Sau đo, ong cho biet la minh rut lui khoi chinh tri, tuy nhien ong van hoat đong, co gang đe thanh lap đang chinh tri rieng cua minh. Nam 1997 Wałesa ung ho va giup to chuc mot đang chinh tri moi goi la "Hanh đong Cu tri Đoan ket" (Akcja Wyborcza Solidarnosc) va đang nay đa thang trong cuoc bau cu nghi vien. Tuy nhien, su ung ho cua ong chi co it y nghia va Wałesa chi giu mot cuong vi rat thap trong đang nay. Nguoi lanh đao thuc su va la nguoi to chuc chinh cua đang la nha lanh đao moi cua Cong đoan Đoan Ket, Marian Krzaklewski.
Wałesa lai ra ung cu tong thong trong cuoc bau cu nam 2000, nhung chi đuoc 1% phieu bau. Nhieu nguoi Ba Lan khong hai long viec ong muon tai chiem quyen luc chinh tri mot lan nua. Sau đo ong lai tuyen bo rut lui khoi chinh tri, va tu đay ong đi dien thuyet ve lich su va chinh tri Trung Au tai nhieu truong đai hoc nuoc ngoai. Du khong con dan than vao chinh tri, Wałesa van con đuoc cong khai goi la Tong thong.
Ngay 10.5.2004, san bay quoc te Gdansk đa chinh thuc đoi ten thanh San bay Gdansk Lech Wałesa đe tuong niem cong dan Gdansk noi tieng. Chu ky cua ong đa đuoc long vao logo cua san bay. Mot thang sau, Wałesa sang My, đai dien Ba Lan trong le tang quoc gia cua tong thong Ronald Reagan. Ngay 25.4.2007 Wałesa đai dien chinh phu Ba Lan trong le tang cua Boris Yeltsin, cuu tong thong Lien bang Nga.
Nam 2001 Wałesa đuoc thuong giai Pacem in Terris (giai Hoa binh tren Trai Đat), đat theo ten tong thu nam 1963 cua giao hoang Gioan XXIII keu goi moi nguoi thien chi tren trai đat cung co hoa binh giua moi dan toc.
Nam 2002, Wałesa đai dien chau Au cam co Olympic trong buoi le khai mac The van hoi Mua đong 2002 o thanh pho Salt Lake, cung voi tong giam muc Desmond Tutu (chau Phi), John Glenn (chau My), Kazuyoshi Funaki (chau A), Cathy Freeman (chau Đai Duong), Jean-Michel Cousteau (Moi truong), Jean-Claude Killy (The thao), va Steven Spielberg (Van hoa).
Trong cuoc bau cu tong thong Ba Lan nam 2005, Wałesa ung ho Donald Tusk, noi rang Tusk la ung cu vien tot nhat. Đong thoi ong bay to su ung ho đang Dan chu (Democratic Party - demokraci.pl) moi lap trong cuoc ung cu vao Nghi vien cung nam.
Nam 2006, Wałesa roi khoi Cong đoan Đoan Ket. Trong mot ban tin cua hang thong tan Associated Press, ong noi la co su bat đong y ve su ung ho đang "Luat va Cong ly" (Law and Justice) cua Cong đoan, va su thang quyen cua Lech va Jarosław Kaczynski.

Ngay 11.10.2006 Wałesa la dien gia chinh tai le phat đong "International Human Solidarity Day". Ngay nay, đuoc cu hanh vao 20 thang 12, nham nang cao su nhan thuc tam quan trong cua viec đoan ket đe thuc đay su phat trien quoc te, đac biet la xoa bo tinh trang ngheo kho. Trong Tuyen ngon Thien nien ky (Millennium Declaration), cac nguoi đung đau nha nuoc va chinh phu đa nhan biet su đoan ket la mot trong cac "gia tri can ban...thiet yeu cho cac quan he quoc te". Wałesa đa đuoc cac thinh gia vo tay nhiet liet hoan ho sau khi đoc mot bai dien van cam đong ve tac đong cua ngay noi tren trong tinh nhan loai, va nay phong trao Cong đoan Đoan Ket cua ong đa ke tuc nhan đuoc su ung ho tu nhan dan nhieu nuoc.
Thang gieng nam 2007, Wałesa noi chuyen tai dien đan "Towards a Global Forum on New Democracies" o Đai Loan đe ung ho dan chu va hoa binh, cung voi cac nha lanh đao the gioi loi lac khac va tong thong Tran Thuy Bien cua Đai Loan.
Ngay 30.5.2007, Wałesa nhan danh hieu "Nguoi bao ve niem tin" (Defensor Fide) cua Hiep hoi Van hoa Y.
Ngay 27.2.2008 tai "Trung tam Tim Mach Methodist" o Houston, Wałesa đa đuoc giai phau, luon mot ong nong (stent) vao tim đe noi rong mot phan đong mach bi nghen va đat mot may đieu hoa nhip tim (pacemaker).
Wałesa xuat hien trong mot cuoc tap hop đong o Roma đe đoc dien van va ung ho đang Libertas trong cuoc bau cu Nghi vien chau Au nam 2009, mo ta đang nay va nguoi sang lap Declan Ganley la "mot luc luong cho đieu tot tren the gioi" (a force for good in the world). Wałesa chap nhan đuoc tra tien đe đoc dien van, nhung yeu cau đuoc ung ho đang Civic Platform khi bay to niem hy vong rang cac đang vien cua đang nay se đuoc bau vao Nghi vien chau Au.
Wałesa la nguoi kien quyet chi trich viec pha thai. Ong noi rang tha tu choi lam tong thong 20 lan, con hon la phai ky mot đao luat cho phep pha thai trong nuoc minh.


Cac hoat đong khac Wałesa tiep tuc xuat hien tren cac phuong tien thong tin đai chung, thuong đuoc yeu cau binh luan ve cac bien co hien thoi. Gan đay, ong cung noi rang minh quan tam toi cong nghe thong tin, va thich dung cac phat trien moi trong lanh vuc nay. Ong noi minh đa cai đat vai computers cua minh chung voi nhau, xem chung lam viec ra sao, va thuong mang theo minh mot smartphone, mot palmtop va mot laptop khi du hanh. Đau nam 2006, ong tiet lo rang minh la nguoi su dung đa đang ky cua dich vu nhan tin nhanh Gadu-Gadu cua Ba Lan, va đa đuoc dich vu nay cap mot so đac biet - 1980. So truoc cua ong la 5606334, va đa đuoc cong khai tren website cua Vien Lech Wałesa. Cuoi nam đo, ong cung cho biet minh su dung dich vu Skype, duoi ten ma lwprezydent2006.. Ngoai cac phuong tien thong tin đai chung truc tuyen, Wałesa cung đong phim hu cau ve Cong đoan Đoan ket, Nguoi sat (nam 1981) cua đao dien Andrzej Wajda va đong vai ban than trong bang video nhac "Man In The Mirror" cua Michael Jackson. Cuoi thap nien 1990 ong đuoc hang Gillette đe nghi tra 1.000.000 dollar My neu cao bo ria đac trung cua minh bang dao cao cua hang nay đe quang cao, nhung ong đa tu choi. Nhung vai nam sau đo, truoc su ngac nhien cua cong chung, Wałesa đa cao bo ria cua minh trong thoi gian ngan 'chi đe đua vui'.


Trong van hoa binh dan Trong phim Strike cua Volker Schlondorff, mot nhan vat dua tren Wałesa do mot nam dien vien Ba Lan đong Andrzej Chyra. Vai nay khong he am chi toi Wałesa, chi đon gian la "Leszek" (dang tu gian đon cua Lech).
Wałesa đong vai chinh minh trong phim đoat giai Canh co vang Nguoi sat cua đao dien Andrzej Wajda.
Hai bai hat cham biem cua Ba Lan, "Nie wierzcie elektrykom" (Đung tin cac anh tho đien) cua Big Cyc va "Wałesa, gdzie moje 100 000 000" (Wałesa, 100.000.000 cua toi o đau [złotych]?) cua Kazik Staszewski la nhung bai rat an khach o Ba Lan trong thap nien 1990.


Bi cao buoc cong tac voi cong an mat vu cong san Tu khi che đo cong san o Ba Lan sup đo nam 1989 nhieu đong nghiep cu va cac đoi thu chinh tri cua ong (trong đo co Anna Walentynowicz, Andrzej Gwiazda va tong thong Ba Lan hien thoi Lech Kaczynski) đa cao buoc ong la nguoi chi điem bi mat cua co quan cong an mat vu cong san Ba Lan - Słuzba Bezpieczenstwa trong đau thap nien 1970 duoi bi danh "Bolek". Loi cao buoc nay, cung cac loi chung va cac tai lieu tuong ung đa đuoc đua ra trong phim tai lieu Nocna zmiana va Plusy dodatnie, plusy ujemne. Ba quyen sach ve vu nay đa đuoc xuat ban: Sprawa Lecha Wałesy (2008), Lech Wałesa. Idea i historia (2009) va SB a Lech Wałesa. Przyczynek do biografii (2008).
Quyen chot, do cac su gia cua "Vien quoc gia tuong nho" (Institute of National Remembrance, IPN) viet, Sławomir Cenckiewicz va Piotr Gontarczyk, lay tai lieu thuc tu cac phuong tien thong tin đai chung, đa gay ra mot cuoc tranh luan nong bong khap nuoc. Sach gom cac tai lieu cung nhu cac loi khai cua cac nhan chung va chu trong vao lich su cua cac tai lieu đa bien mat khoi ho so UB luu tru cua Wałesa trong đau thap nien 1990, va Wałesa đa 2 lan xem chung trong thoi gian lam tong thong. Theo cac tac gia tren, sau khi Wałesa tra lai cac ho so (noi tren), thi thieu mat vai tai lieu. Wałesa xac nhan co xem cac tai lieu tren, nhung phu nhan viec lay chung. Sach nay đuoc coi la gay tranh cai rat nhieu. Mot so  su gia đa chi trich sach nay dua tren co so la bang chung đua ra khong ro rang. Mot so nguoi khac cao buoc sach đo đa boi nho danh tieng cua mot anh hung.
Gian đien len ve viec tai xuat hien cac loi cao buoc, trong thang 3/2009 Wałesa loan bao se khong tham du cac buoi le tuong niem 20 nam ngay chu nghia cong san sup đo (o Ba Lan), va neu cac loi cao buoc van tiep tuc, thi truoc het ong se tra lai moi huan chuong va se hoan toan roi khoi Ba Lan.


Giai thuong va Vinh danh Ngoai giai Nobel Hoa binh (1983) , Wałesa cung đuoc nhan 33 giai thuong quoc te khac , cac bang tien si danh du tu nhieu truong đai hoc o Hoa Ky va chau Au. Đuoc mang ten "Nhan vat trong nam" cua Tap chi Time nam 1981; tap chi The Financial Times, 1980; The Observer, 1980 , 2009; Legion of Liberty (IPEA).

Giai Loi noi tu do 1982
Huan chuong Tu do cua Tong thong, 1989
Huy chuong Tu do Philadelphia, 1989
Giai thuong Tu do, 1989
Huan chuong Đai Thap tu Order of the Bath, 1991
Huan chuong Đai Thap tu Bac đau boi tinh, 1991
Grand Order of Merit, Y, 1991
Cavaliere di Gran Corce decorato di Gran Cordone, Y 1991
Cong dan danh du thanh pho Luan Đon, 1991
Grand Sash of Order of Leopold, 1991
Order of H.H. giao hoang Pius XII
Order of Merit of Federal Republic of Germany
Order al Merito of Republic of Chile
National Order of the Southern Cross, Brasil
Grand Cross of the Order of the Cross of Terra Mariana cua Estonia
Medal of Independence cua Cong hoa Tho Nhi Ky
Military Order of St. James with Swords, Bo Đao Nha
Order of Henry cua Bo Đao Nha
Order of Korea (Huan chuong cua Han Quoc)
Order of the Netherlands Lion cua Ha Lan
Huy chuong cua Cong hoa Uruguay
Huy chuong UNESCO
Commander Grand Cross of the Order of the White Rose, Phan Lan, 1993
Knight of the Swedish Order of the Seraphim, 1993
Knight of the Danish Order of the Elephant, 1993
Grand Cross of Order of Merit, Cong hoa Hungary, 1994
Knight Grand Cross of the Royal Norwegian Order of St. Olav, 1995
Grand Cross Knight of the Order of Polonia Restituta, 1992 (mac nhien)
Knight of Order of White Eagle, Ba Lan, 1992 (mac nhien)
Freedom Medal of National Endowment for Democracy, Washington, 1999
International Freedom Award, Memphis, 1999
Grand Cross of the Order of the White Lion, Cong hoa Sec, 1999
Giai Pacem in Terris (2001)
One of A Different View's 15 Champions of World Democracy, 2008
Legion Of Liberty (2009)


Tien si danh du Lech Wałesa co 35 bang tien si danh du tu cac truong đai hoc khap the gioi, trong đo co:

Alliance College, Pennsylvania - 1981
Đai hoc Columbia - 1981
Đai hoc Cong giao, Louvain - 1981
MacMurray College, Illinois - 1982
Đai hoc Notre Dame - 1982
Providence College - 1981
Đai hoc St. Senis, Paris - 1982
Đai hoc Seton Hall - 1982
Đai hoc Paris - 1983
Đai hoc Harvard - 1983
Đai hoc Fordham - 1984
Đai hoc Dundee, Scotland - 1984
Đai hoc McMaster, Hamilton, Ontario, Canada - 1989
Đai hoc Simon Fraser, Burnaby, Canada - 1989
Đai hoc Gdansk - 1990
Đai hoc Copernicus, Torun, Ba Lan - 1990
Đai hoc bang Connecticut - 1996
Universidad Anahuac del Sur, Mexico City - 1996
Universidad del San Salvador, Buenos Aires - 1997
Universidad de Mendoza, Mendoza - 1997
Korea University (giao su danh du)
Seul - 1997
Đai hoc Meiji, Tokyo - 1997
Westminster College, Fulton, Missouri - 1998
Đai hoc Lynn, Miami - 1998
Đai hoc Gannon, Erie, Pennsylvania - 1999
University of Hawaii, Manoa/Honolulu - 1999
Lewis and Clark College, Portland, Oregon
Middlebury College, Vermont - 2000
Đai hoc Oregon - 2001
Pontificia Universidad Catolica Madre y Maestra, Santiago de los Caballeros, Cong hoa Dominicana - 2001
Đai hoc thanh Ambrose, Davenport, Iowa - 2001
Ramapo College of New Jersey, Mahwah, NJ - 2001
Đai hoc North Carolina tai Charlotte, NC - 2002.
Universite du Quebec a Trois-Rivieres, Canada - 2005


Ghi chu & Tham khao God must have parachuted him to Earth, by Stefan Chwin Luu tru ngay 14 thang 8 nam 2014 tai Wayback Machine English, originally published in Tygodnik Powszechny, thang 12 nam 2008


Phim va bang video Signing of the Gdansk Agreement
Presidential Inauguration


Lien ket ngoai New Statesman interview with Lech Walesa Luu tru ngay 26 thang 3 nam 2020 tai Wayback Machine by Mark Seddon
The Nobel Peace Prize 1983
Wałesa speech Luu tru ngay 31 thang 1 nam 2016 tai Wayback Machine - mp3
Lech Walesa – Nobel Lecture
BBC interview with Lech Walesa on the 25th anniversary of the founding of Solidarity
Interview on WTTW
Lech Wałesa Institute
The Shaming of Lech Walesa: Why the defeater of communism finds himself defeated by ex-communists--and why he and the American public haven't noticed Luu tru ngay 4 thang 3 nam 2016 tai Wayback Machine Agnieszka Tennant, Books & Culture magazine, 2002