Ton That Thuyet (chu Han: 尊室説; 1839 – 1913), bieu tu Đam Phu (談夫), la quan phu chinh đai than, nhiep chinh duoi trieu Duc Đuc, Hiep Hoa, Kien Phuc va Ham Nghi cua trieu đai nha Nguyen trong lich su Viet Nam.
Ong lam quan đau trieu trong giai đoan Viet Nam lam nguy: ben ngoai thi bi quan Phap xam chiem, ben trong thi vua Nguyen nhu nhuoc bat tai, trong khi ong luon chu truong phai chien đau đen cung đe bao ve đat nuoc. Ong la nguoi đa phe lap cac vua Duc Đuc, Hiep Hoa va Kien Phuc do nhung ong vua nay qua bat tai hoac co y đau hang Phap, gay nen mot cuoc khung hoang nghiem trong ben trong hoang toc, cho toi khi Ham Nghi (mot vi vua co dung khi chong Phap) đuoc ong ho tro len ngoi. Khi that bai trong mot cuoc binh bien chong Phap nam 1885, Ton That Thuyet đa pho ta vua Ham Nghi đi Quang Tri, to chuc nghia quan chong Phap, va chinh ong nhan danh Ham Nghi đa ra chieu Can Vuong, ban chieu thu noi tieng keu goi nhan dan Viet Nam yeu nuoc đung len chong Phap. Toan bo gia đinh 3 đoi cua ong cung tham gia khang chien va phan lon đa hy sinh vi nuoc, đuoc su sach va nhan dan ca ngoi la "Toan gia ai quoc".


Xuat than Ton That Thuyet sinh ngay 29 thang 3 nam Ky Hoi, tuc 12 thang 5 nam 1839 tai lang Phu Mong, ben bo song Bach Yen canh Kinh thanh Thuan Hoa, nay thuoc thon Phu Mong, phuong Kim Long, thanh pho Hue.
Ong la con thu hai cua Đe đoc Ton That Đinh va ba Van Thi Thu, cung la chau 5 đoi cua Hien vuong Nguyen Phuc Tan.


Su nghiep = Thoi vua Tu Đuc =
Nam 30 tuoi (1869), Ton That Thuyet giu chuc An sat tinh Hai Duong. Đen thang 7 nam 1870, đuoc sung lam Bien ly Bo ho roi sau đo (thang 11) chuyen sang chuc Tan tuong giup Tong thong quan vu đai than Hoang Ta Viem "dep loan" o cac tinh phia Bac. Sau chien dich nay, Ton That thuyet đuoc phong chuc "Quang loc tu khanh" va lam Tan ly quan thu Thai Nguyen. Ke tu đay, ong chuyen hoat đong quan su va noi tieng dan qua cac cuoc giao tranh voi nhung canh quan chong lai trieu đinh Hue.
Thang 12 nam 1870, ong chi huy đanh dep nhom Đang Chi Hung o Thai Nguyen.
Thang 3 nam 1872, ong cung Truong Van Đe đanh tan quan Tau O o Hai Duong, giet chet Hoang Te.
Thang 8 nam 1872, ong đanh thang toan giac Khach o Quang Yen.
Thang 12 nam 1873, ong cung Hoang Ta Viem phuc binh tai Cau Giay, Ha Noi giet chet vien chi huy quan su trong đot Phap đanh mien Bac lan thu nhat la đai uy Francis Garnier. Ong muon thua thang tan cong đich nhung trieu đinh sai ong triet binh ve Son Tay. Ton That Thuyet lien cu tuyet, buoc trieu đinh phai cu nguoi đen ban bac, ong moi chiu lui binh.
Thang 3/1874 van la Tham tan Đai than nhung Ton That Thuyet đuoc phong la Huu tham tri Bo binh, tuoc Ve Chinh Nam. Mot thang sau, ong giu chuc tuan vu tinh Son Tay kiem tham tan Đai than.
Thang 7 nam 1874, ong cung Hoang Ta Viem đan ap 2 cuoc noi day cua hai si phu Tran Tuan va Đang Nhu Mai.
Thang 3 nam 1875, ong dap tat đuoc khoi nghia o Co Loa, Đong Anh, bat chem thu linh tran.
Thang 6 nam 1875, buc hang nhom Duong Đinh Tin o Thai Nguyen.
Thang 9 nam 1875, bat song đuoc tuong quan Co vang la Hoang Sung Anh o Thai Nguyen....
Voi hang loat cong lao nhu vay nen Ton That thuyet đuoc vua Tu Đuc cho thang tien nhanh. Thang 3 nam 1872, ong đuoc bo lam Bo chinh tinh Hai Duong. Nam 1873 lam Tham tan Đai than ham Thi lang Bo binh, roi len thu Tham tri Bo binh. Thang 3 nam 1874 van la Tham tan Đai than nhung Ton That Thuyet đuoc phong la Huu tham tri Bo binh, tuoc Ve Chinh Nam. Thang 4 nam 1874, ong giu chuc Tuan Vu tinh Son Tay kiem Tham tan Đai than. Thang 3 nam 1875 ong la Tong đoc Ninh-Thai kiem Tong đoc cac viec quan Ninh-Thai-Lang-Bang. Đen thang 10 nam 1875 lai đuoc bo lam Hiep đoc quan vu Đai than, chuc tuoc gan ngang voi Tong thong quan vu Đai than Hoang Ke Viem. Voi thang loi vao nam 1881, Ton That Thuyet đuoc phong chuc Thuong thu Bo binh va sang thang 2 nam 1882 ong kiem them chuc Hai phong su Kinh thanh Hue. Nam 1883, Ton That Thuyet chinh lanh chuc Thuong thu Bo binh va sau đo đuoc cu vao Co Mat Vien vao thang 6 nam 1883.
Vao thang 10 nam 1875, khi ong đang lam Tong đoc Ninh-Thai, phai vien Phap o Ha Noi đa đe nghi trieu đinh Hue phai thay nguoi, vua Tu Đuc đa bo ong đi cho khac.
Tu nam 1876, Ton That Thuyet thuong lam benh, muon thoi đam đuong viec quan va dang so len vua Tu Đuc bay to y muon đi tu.
Ngay 19 thang 7 nam 1883, Tu Đuc đa trieu tap mot so đai đe chung kien viec ky di chuc truyen ngoi cho Hoang tu Ung Chan, đong thoi phong cho Ton That Thuyet lam Đe tam Phu chinh đai than sau Tran Tien Thanh va Nguyen Van Tuong đe giup cho Ung Chan ke vi ngoi vua vao thang 7 nam 1883.
Theo nhan xet cua vua Tu Đuc, Ton That Thuyet "co tai dung vo, nhung thieu luong thien, khong trung thuc va hay tron trach nhiem. Hoc hanh kem, khong nhat quan, nhat gan, đa nghi, de lam mat long nguoi khac. Han phai hoc nhieu them đe tro thanh mot nguoi quan tu" , nhung vua Tu Đuc cung khen ong la “tuong co uy vu”, “tai tri đang khen”, “khong phai la cuong dung nhu Ong Ich Khiem, it hoc nhu Truong Van Đe, cho nen Le Tuan cung tung khen la biet le”. Vay nen luc sap mat, Tu Đuc van tin tuong trao trong trach Phu chinh Đai than cho ong.


= Thoi vua Duc Đuc, vua Hiep Hoa =
Chi sau it ngay giu chuc Phu chinh đai than, Ton That Thuyet đa cung Nguyen Van Tuong phe lap vua Duc Đuc đe đua Hiep Hoa len ngoi. Vua Duc Đuc bi giam vao nguc cho đen chet. Tu luc ve Hue tham du trieu chinh, đac biet la sau ngay vua Tu Đuc mat, Ton That Thuyet đa no luc bien trieu đinh Hue thanh trung tam đau nao chong Phap.

Sang ngay 20/3/1883, hon 1.000 quan Phap đo bo va chiem đuoc cua Thuan An. Nghe tin Thuan An that thu, vua Hiep Hoa phai cu nguoi đen xin nguoi Phap đinh chien va buoc cac tuong linh rut lui va nho cac vat can tren song Huong. Quyet đinh nghi hoa cua vua Hiep Hoa tao ra su bat man trong hang ngu quan quan chu chien, nhung ho đanh bat luc. Ton That Thuyet phan ung bang cach đem co va ngu bai binh su tra lai cho nha vua, con Ong Ich Khiem thi ham huc rut quan ban bo (chung 700 nguoi).
Hiep uoc Harmand đuoc vua Hiep Hoa phe chuan ngay 25/8/1883, gom 27 đieu khoan cong nhan nguoi Phap co quyen bao ho lanh tho va kiem soat ve mat ngoai giao cua trieu đinh. Đay đuoc coi la van ban đau hang chinh thuc cua nha Nguyen va Viet Nam chinh thuc bi thuc dan Phap đo ho. Vua Hiep Hoa con nghe theo Kham su De Champeaux, cu nguoi ra Bac đe trieu hoi cac vo tuong đang tran giu o noi đo ve kinh. Nhung viec lam mang tinh đau hang Phap cua nha vua đa khien nhieu nguoi them phan no. Cac tuong nhu Hoang Ta Viem, Truong Quang Đan, Ngo Tat Ninh... đeu khong tuan lenh vua va đeu o lai đe cung nhan dan tiep tuc khang Phap.
Thang 8/1883, Ton That Thuyet đuoc thang chuc Đien tien tuong quan, Hiep bien Đai hoc sy, tuoc Ve Chinh ba. Nhung do phan đoi Hiep uoc Harmand, ong đa bi Hiep Hoa đoi sang lam thuong thu bo Le roi thuong thu bo Lai. Do khong chap nhan chu truong đau hang nguoi Phap cua vua Hiep Hoa, ong đa cung cac đai than tiep tuc phe bo va buc tu vua Hiep Hoa vao cuoi thang 11 nam đo, roi lap nguoi con nuoi khac cua vua Tu Đuc la Kien Phuc len ngoi. Ong giu lai chuc thuong thu bo Binh.
Vua Kien Phuc len ngoi ngay 2/12/1883, tao đieu kien cho phai chu chien do Ton That Thuyet đung đau cung co the luc, tang cuong luc luong quan su o cac tinh va kinh đo, cung nhu cung co he thong son phong o cac tinh mien Trung va cac tinh phia Bac. Trong trieu đinh Hue, tat ca nhung quan tung co quan he mat thiet voi Phap đeu bi ong tim cach tru bo. Nhung ong phai nhan nhin đe Kien Phuc ky Hoa uoc Giap Than (6 thang 6 nam 1884) vi can co them thoi gian cung co luc luong.
Vao đau thang 8 nam 1884, sau khi vua Kien Phuc lam benh bang ha, viec đua Ham Nghi len ngoi cung xuat phat tu muc tieu cua Ton That Thuyet nham huong trieu đinh theo chu truong chong Phap. Đen luc Ham Nghi len ngoi, Ton That Thuyet moi thuc su kiem soat trieu đinh đa khong con thuc quyen nham thao go nhung rang buoc ma nguoi Phap đang thiet lap len An Nam. Nguoi Phap cung đa cong nhan "trieu đinh An Nam đa bieu duong mot thai đo khong hen" va "thai đo ay do Hoi đong Phu chinh đe ra". Tu đo, Ton That Thuyet tro thanh đoi tuong can thanh trung hang đau cua nguoi Phap.


= Thoi vua Ham Nghi =
Duoi thoi vua Ham Nghi, Ton That Thuyet thuc su tro thanh cai gai ma nguoi Phap muon nho ngay lap tuc.
Đau thang 1 nam 1884, Ton That Thuyet lap đoi quan Phan Nghia va giao cho Tran Xuan Soan truc tiep chi huy đe san sang ung pho khi co su co.
Ngay 2/7/1885, tuong Phap la De Cuorcy đa mang 3 đai đoi bo binh, 1 phan đoi linh bo truy kich, 1 đoi ken, tong cong 19 sy quan, 1.024 linh va 2 tau chien đen cang Thuan An - Hue. Ngay 3/7/1885, De Courcy yeu cau hoi kien voi cac Thuong thu cua Trieu đinh Hue va Co Mat vien đe ban chi tiet le chuyen giao hiep uoc Patenotre, đong thoi nhan co hoi nay đe bat Ton That Thuyet. Nhung am muu cua De Courcy bi lo, Ton That Thuyet cao om khong co mat.
Do am muu bat Ton That Thuyet khong thanh, De Courcy lien đua yeu sach la đoi trieu đinh Hue noi trong ba ngay phai nop tien chien phi. Su khieu khich cua Phap đoi voi trieu đinh Ham Nghi đa đen cuc điem.


 Phong trao Can Vuong  Trong tinh the luon bi thuc dan Phap muon loai bo, khong the ngoi khoanh tay nhin đat nuoc chiu nhuc, ong đa ra tay truoc đe gianh the chu đong bang cuoc tan cong Phap tai Hue vao đem 4 thang 7 nam 1885, khi quan Phap đang mo tiec chieu đai thi Ton That Thuyet cho quan đanh up vao trai linh va cua Toa Kham su Phap. Ong bi mat chia quan doanh lam hai đao, mot đao do Ton That Le, em ruot ong chi huy vuot song Huong đanh up Toa Su Phap, con ong se chi huy đao thu hai đanh up doanh trai Phap o tran Binh Đai (Mang Ca). Mot gio sang ngay 5 thang 7 nam 1885, Ton That Thuyet ha lenh no sung vao Tran Binh Đai. Quan Phap o Binh Đai phut đau vo cung hoang hot, nhung sau đo cung co lai đuoc va co thu đoi troi sang. Đao quan Ton That Le tan cong Toa Su, đanh nhau giap la ca voi đich. Quan Phap tap trung toan bo luc luong đe bao ve kho đan va buu đien. De Courcy khan thiet xin vien binh tu ngoai Hai Phong vao. Đen gan sang, quan Phap cung co đuoc đoi ngu va phan kich tro lai, đanh vao Thanh noi. 9 gio sang ngay 5/7/1885, Hoang thanh that thu. Chiem đuoc Kinh thanh, quan Phap ra suc đot pha, cuop boc, ban giet. Tat ca cac cua quy trong Hoang cung đeu bi vet sach, tru so Bo Binh va Bo Lai cua Ton That Thuyet bi đot pha tan hoang. Huu quan đo thong Ho Van Hien va Nguyen Van Tuong ruoc vua Ham Nghi rut ra khoi kinh thanh o cua Tay Nam. Hau quan bao ve xa gia la Ton That Thuyet, quan ho tong xa gia gap bo phan đon cua Ton That Le o Truong Thi (La Chu) tong cong co hon 100 nguoi.
Sau đo ong đa đua Ham Nghi ra Son Phong Quang Tri, thay mat vua ha chieu Can Vuong. Loi chieu nhan manh "nguoi giau đong gop tien cua, nguoi manh khoe đong gop suc luc, nguoi can đam đong gop canh tay, đe lay lai đat nuoc trong tay quan xam luoc".
Hai con trai cua Ton That Thuyet la Ton That Đam va Ton That Thiep cung đeu la chi huy trong phong trao Can Vuong. Cha me, anh em, vo va con re cua ong cung tham gia gop suc cho phong trao.
Nguoi Phap treo giai 2000 lang bac cho ai nop đau Ton That Thuyet va ai bat đuoc vua Ham Nghi thi đuoc thuong 500 lang bac.
Mac cho ba ba Thai hau va nhieu quan lai keu goi đau hang va quay ve trieu đinh, Ton That Thuyet van tuyen bo: "Ve Hue la tu minh đua chan vao cho nguc that, ma nguoi cam chia khoa la quan Phap. Thua nhan Hiep uoc 1884 la dang nuoc Nam cho ke đich. Đanh rang hoa binh la quy, nhung khong lo khoi phuc se mang tieng la đa bo giang son cua tien trieu day cong gay dung va con co toi voi hau the"
Sau khi giup vua Ham Nghi xay dung can cu lanh đao phong trao khang Phap, nhan thay tuong quan luc luong qua chenh lech, vao thang 2 nam 1886, Ton That Thuyet đa đe cho hai con trai la Ton That Thiep va Ton That Đam tiep tuc pho ta Ham Nghi chong Phap, con minh cung voi Tran Xuan Soan va Nguy Khac Kieu tim đuong cau vien, vuot Ha Tinh roi Nghe An, đen thang 3 nam 1886 ong toi Thanh Hoa. Ong dung chan tai Cam Thuy mot thoi gian va cung Tran Xuan Soan va em ruot Ton That Ham thao luan ve ke hoach khoi nghia roi phan Soan o lai lo phat trien phong trao. Sau đo ong đen tong Trinh Van thuoc chau Thuong Xuan hoi kien Cam Ba Thuoc va o lai đo cho đen ngay 22 thang 4 nam 1886. Tu đay ong qua thuong luu song Ma, đen chau Quan Hoa đe gap tu truong nguoi Muong la Ha Van Mao. Điem dung chan lau nhat cua ong la vao thang 6 nam 1886 tai nha tu truong nguoi Thai la Đeo Van Tri, boi le luc nay ong mac benh rat nang, khong the tiep tuc đi đuoc. Ong tiep tuc len đuong đi Van Nam va đen Quang Đong vao thang 2 nam 1887. Ong chu truong cau vien nha Thanh giup Viet Nam đanh thuc dan Phap.
Cuoi nam 1888, vua Ham Nghi bi bat vi thuoc ha Truong Quang Ngoc phan boi, Ton That Thiep va Ton That Đam đeu chet khi đang ho ve nha vua. Nhung cuoc cau vien bat thanh, ong đanh tim cac ban luu vong nhu Nguyen Thien Thuat, co gang lien lac voi phong trao trong nuoc.


= Hoat đong tai Trung Quoc =
Luc nay tai Thanh Hoa, cuoc khoi nghia Ba Đinh bi dap tat, can cu cua Tran Xuan Soan bi mat, nen ong Soan đa vuot bien sang Trung Quoc gap ong Thuyet tai Quang Đong. Viec cau vien nha Thanh cua Ton That Thuyet bat thanh, nhung nho vao tinh cam ca nhan cua mot so quan lai Man Thanh chong Phap nen Ton That Thuyet đa cung cac đong su cua ong to chuc lien lac voi cac cuoc chong Phap ben trong nuoc, mua sam vu khi, đan duoc mang ve cho nghia quan. Ton That Thuyet đa to chuc đuong day lien lac voi cac cuoc khoi nghia ben trong nuoc, quyen gop, chieu mo binh dung. Trau bo, lua gao tu Viet Nam đuoc chuyen sang Trung Quoc va đoi lay vu khi đua ve cho nghia quan. Hoat đong cua Ton That Thuyet va Tran Xuan Soan o Quang Đong ram ro đen noi quan lai Viet Nam thuoc tinh Lang Son hay biet. Thang 9/1888, tinh Lang Son bao cao ve trieu đinh Đong Khanh rang: “Le Thuyet (tuc Ton That Thuyet)va Tran Xuan Soan, len đen mot dai Lien Thanh, Bang Tuong nuoc Thanh nhap bon voi Luong Tuan Tu va bon Hoang Van Tuong thuoc khach tinh ay, cung nhau tu hop”, “Le Thuyet o nuoc Trung Hoa, gia lam quan nuoc Thanh, chieu mo binh dung...”.
Viec tiep te nay duy tri mai đen nam 1894 thi ket thuc do bien gioi Viet - Trung bi khoa. Tong Duy Tan sau khi that bai o Thanh Hoa đa sang Quang Đong gap ong, nhung nam 1888 ong lai cu Tong Duy Tan ve xay dung can cu chong Phap o Hung Linh.
Nam 1889, Ton That Thuyet cu nguoi ve Ha Tinh va phong cho Phan Đinh Phung lam Binh Trung tuong quan. Hau het cac tuong linh vung Đong Bac va Bac Ky đeu co su lien lac voi Ton That Thuyet. Ong đa to chuc nhieu hoat đong chong Phap o vung Đong Trieu lien tuc trong nhung nam 1891 - 1892. Nhung nam 1892 - 1895, do bi mat lien lac trong nuoc, ong đa xay dung nhieu toan quan co vu trang ma chu yeu la nguoi Hoa va dan toc thieu so. Thang 6 nam 1892, ong đa chi đao cho Luong Phuc đua quan xam nhap tong Hoanh Mo thuoc Mong Cai, phat tuyen ngon duoi danh nghia Ham Nghi đe đanh Phap. Đau nam 1893, ong đa chi đao cho Vu Thai Ha tien vao Binh Ho cung thuoc Mong Cai đe tan cong Phap cung duoi danh nghia Can Vuong.
Thang 3 nam 1895, ong cho mot đao quan tien đanh Cao Bang, chiem vung Luc Khu nhung bi Phap đay lui. Tu nam 1895, chien tranh Trung - Nhat no ra, bien gioi Viet - Trung bi kiem soat chat che, nguoi Phap yeu cau nha Man Thanh quan thuc Ton That Thuyet, theo doi Luu Vinh Phuc nen cac hoat đong cua ong cham dut. Ong bi cam tuc, khong đuoc ra khoi noi cu tru. Trieu đinh Man Thanh cap cho ong khoan tro cap hang thang 60 lang bac đe huu tri. Trong nhung nam cuoi đoi, ong thuong co con đien dai va thuong mua guom chem vao nhung tang đa trong vuon. Tinh khi that thuong cua ong trong nhung nam nay khien nhung nguoi theo ong dan bo ve Viet Nam het. Trong nhung nam nay, do co quanh, ong tai gia voi mot ba goa nguoi Trung Quoc nam 1899. Nhan dan vung Long Chau, Quang Đong, Trung Quoc goi ong la "Đa thach lao" ("Ong gia chem đa").
Ong mat tai Trung Quoc vao ngay 22 thang 9 nam 1913. Khi ong mat, đai than nha Thanh la Ly Can Nguyen o Bac Kinh xot thuong ong trung liet, đa cho xay mo va dung bia ong o Thien Quang. Nhan si Quang Chau co cau đoi đieu ong:

Thu Tay bat cong đai thien, van co anh hon quy Tuong Quan
Ho gia biet tam tinh đia, thien nien tan cot ki Long Chau
(Thu Tay chang đoi troi chung, muon thuo anh hon ve quan Tuong
Giup chua rieng tim coi thac, nghin nam xuong nat goi Long Chau)


Toan gia ai quoc Gia san cua ong bi tich bien, gia đinh ly tan, con Ton That Thuyet bi treo lam phan thuong: neu ai bat song đuoc se thuong 1.000 luong bac, neu chem chet thi cung đuoc 800 luong bac.
Cha ong la Ton That Đinh bi bat tai Quang Binh khi đang tim đuong theo vua Ham Nghi, bi đay đi Con Đao va mat ngay 5 thang 7 nam 1893.
Me ong la Van Thi Thu theo ho gia vua Ham Nghi đen cung, nhung do khi đoc rung ru nen đa chet tai Muong Bo, Ha Tinh vao ngay 19 thang 9 nam 1887.
Vo ong la Le Thi Thanh cung theo chong pho vua, bat chap kho khan gian kho va đa chet tai nui rung Ha Tinh vao ngay 26 thang 9 nam 1885.
Em ruot la Tham bien Son phong Ton That Le đa cam đau canh quan tan cong toa Kham su đem 5 thang 7, sau đo ho gia vua Ham Nghi va đa hy sinh trong tran đanh o Mai Linh, Quang Tri đe bao ve cho vua chay thoat.
Nguoi em Ton That Ham, tri huyen Nong Cong cung đa tich cuc tham gia phong trao Can Vuong va đa tuyet thuc chet khi bi bat đua vao Đa Nang.
Nguoi con Ton That Tiep, cung tuoi voi vua Ham Nghi đa hy sinh than minh đe bao ve vua tai nui rung Tuyen Hoa. (theo gia pha cua nha cu Ton That Thuyet thi con trai Ton That Tiep chu khong phai la Thiep, va Ton That Đam chu khong phai la Đam)
Con trai truong Ton That Đam, tru cot cua "trieu đinh Ham Nghi" khang chien, đa that co tu tu khi biet tin vua bi bat sau khi gui mot bai bieu cho vua Ham Nghi ta toi đa khong bao ve đuoc ngai.
Con trai Ton That Hoang bi bat o Cam Lo, Quang Tri va bi đay len Lao Bao, o đo cho đen chet.
Con trai thu chin Ton That Trong luc moi 8 tuoi đa bi Phap bat cung voi thu linh nghia quan Can Vuong Quang Binh la Nguyen Pham Tuan (thang 4 nam 1887) va ve sau lai huong ung phong trao Đong Du va mat tich o nuoc ngoai.
Cha vo cua Ton That Thuyet la Tan tuong Nguyen Thien Thuat, thu linh nghia quan Bai Say, chien đau đen cung va khi that the đa chay sang Trung Quoc cung ong hoat đong.
Con re la Hoang giap Nguyen Thuong Hien cung tham gia cach mang. Ong cuoi con gai cua Ton That Thuyet khi con chua đen 20 tuoi, đo Hoang giap nam 1892, roi đuoc bo nhiem lam viec trong Quoc su quan. Sau đo ong đuoc cu lam đoc hoc o Ninh Binh, roi Nam Đinh. Nam 1907, khi Phap phe truat vua Thanh Thai, ong tu quan roi tron sang Nhat theo Phan Boi Chau va hoang than Cuong Đe.
Nhu vay phan lon gia đinh ong đeu hy sinh vi nuoc: Cha Ton That Đinh bi luu đay, me va vo ong mat noi rung nui, hai em trai ong Ton That Ham, Ton That Le cung hai con ong la Đam va Tiep đeu anh dung hi sinh, may nguoi con trai thu va con re ong la Hoang giap Nguyen Thuong Hien cung bon ba o nuoc ngoai lo chong Phap.
Gia đinh Ton That Thuyet đa đuoc nguoi đoi xung tang la "Toan gia yeu nuoc"


Đanh gia Co nhieu đanh gia trai nguoc lien quan đen cuoc đoi cua Ton That Thuyet, xuat phat tu quan điem cua moi giai đoan lich su.
Thoi Phap thuoc, thuc dan Phap cam ghet no luc khang chien cua Ton That Thuyet nen sach bao thoi đo chu yeu la phe phan ong:

Nguyen Nhuoc Thi, theo quan điem trung quan cua Nho giao, thi xem viec bo Duc Đuc, phe Hiep Hoa, lap Kien Phuc, ton Ham Nghi cua Ton That Thuyet la hanh đong cua ke "quen loi sach xua", "chang giu đao trung", "vi than", "quyen than sau hiem"
Tran Trong Kim, viet theo quan điem cua thuc dan Phap, thi xem thai đo ne tranh tuong de Courcy o Toa Kham su cua Ton That Thuyet la nhat gan va cuoc tan cong Hue sang ngay 7 thang 5 nam 1885 o Kinh thanh Hue la "lam loan".
Phan Tran Chuc, cung viet theo quan điem cua thuc dan Phap, thi xem Ton That Thuyet nhu nguoi đoc đoan hieu sat, gan nhu mat nhan tinh.
Ch. Gosselin (hoc gia Phap cuoi the ky 19) thi xep ong vao loai thu đich, kem thuc thoi va xem viec ong đi Trung Hoa tim cau vien la hanh vi đao ngu.
Tuy the, trong bai "Ve That thu kinh đo" đuoc dan gian luu truyen suot thoi Phap thuoc, mot tac gia an danh đa đung tren quan điem cua nhan dan Viet Nam, bac bo phe phan trong sach bao thuc dan Phap va đe cao Ton That Thuyet nhu mot anh hung chong ngoai xam:
Nuoc ta quan Tuong anh hung
Bach quan van vo cung khong ai tay
Nguoi co ngoc vet cam tay,
Đan vang Tay ban ba ngay khong nao!
Tai hay van vu luoc thao,
Khi khai, nham đon ra vao rat thong.
Bon be cu chien giao cong,
Tay phien noi thuc anh hung nuoc Nam!
Mot so quan chuc Phap thoi đo coi Ton That Thuyet la ke thu, nhung tren tinh than thuong vo nha binh thi lai ton trong khi phach cua ong: “Long yeu nuoc cua Ton That Thuyet khong chap nhan mot su thoa hiep nao. Ong ta xem cac quan lai chu hoa nhu ke thu cua dan toc... Tuy nhien, du cho su đanh gia ong cua nhung nguoi cung thoi thien vi nhu the nao, mot đao đuc lon đa boc lo ro ret trong moi hoan canh cua đoi ong: đo la su gan bo ky la cua ong đoi voi To quoc”
Thoi đo trong dan gian co cau ve noi ve 4 vi tuong chong Phap: "Nuoc Nam co bon anh hung / Tuong gian, Viem lao, Khiem khung, Thuyet ngu!" Ban luan ve đoi cau nay, PGS. TS. Đo Bang viet: "Sau ngay kinh đo that thu, phe than Phap va tay sai nam quyen, cac vi nay that the bi roi vao the đoi lap chong lai trieu đinh... Danh du cua cac ong bi boi nho, xuyen tac ngay tai Hue... bia mieng đoc ac va nghich ly nhat la khi đem su nghiep cua cac ong ra lam đieu gieu cot...".
Đoi voi nhung nha nghien cuu lich su sau nam 1954, khi nuoc Viet Nam đa đanh đuoi đuoc thuc dan Phap, thi Ton That Thuyet đuoc ca ngoi la anh hung dan toc. Tren tinh than ca ngoi chu nghia yeu nuoc chong ngoai xam, gioi su hoc đanh gia cao nhan cach Ton That Thuyet, tran trong tam long yeu nuoc nhiet thanh cua ong, ca ngoi su kien tri chong Phap va tan trung voi vua Ham Nghi cua ong. Vua Ham Nghi xuong du Can Vuong keu goi si phu yeu nuoc giup vua đanh giac, ve mat danh nghia la du cua vua Ham Nghi, nhung ai cung biet tinh than linh hon cua cuoc chien đau va ca viec khoi thao du Can Vuong la do Ton That Thuyet
Viec Ton That Thuyet 2 lan phe vua Nguyen chi trong mot thoi gian ngan cung đuoc gioi su hoc ngay nay phan tich lai. O thoi ky đo thi đay bi coi la hanh vi bat trung, nhung xet ky ra thi đo la "bat trung voi vua nhung tan trung voi nuoc", boi neu khong lam the thi nha Nguyen se chi co mot vi vua nhu nhuoc, cam nguyen phuc tung Phap nhu Duc Đuc, Hiep Hoa, chu khong the tim ra vi vua co chi huong khang chien nhu Ham Nghi đe hieu trieu toan dan chong Phap. Viec Ton That Thuyet phe vua bi sach vo cua thuc dan Phap va nha Nguyen mo ta la do ong co tham vong ca nhan, "quyen than sau hiem". Su mo ta mang tinh boi nho đo ro rang la phi ly, boi neu muon gianh quyen loi cua ban than thi Ton That Thuyet chi can lam mot viec đon gian: cong tac voi thuc dan Phap đe cung khong che vua Nguyen va trieu đinh, roi sau đo chi viec o Hue huong phu quy voi su bao tro cua Phap, chu ong khong can phai mao hiem đung len chong Phap, roi lai phai đua vua Ham Nghi bon tau noi nui rung, chiu bao gian kho đe roi cuoi cung ca 3 đoi trong gia đinh ong đeu hy sinh
Tuy nhien mot so sai lam cua ong cung đuoc phan tich: khong huy đong nhan dan trong cuoc tan cong quan Phap o Hue ngay 5 thang 7 nam 1885, ao tuong viec nha Thanh se giup Viet Nam chong Phap, hoat đong đan ap khoi nghia nong dan cua ong trong khoang 10 nam truoc khi ve Hue cung khien ong bi mat đi mot phan su ung ho tai đia phuong. Theo TS Nguyen Quang Trung Tien, Khoa Lich su Truong Đai hoc khoa hoc Hue, Ton That Thuyet co nhung tinh cach đac biet nen khien nguoi khac co nhung hieu lam: “Theo ghi chep qua cac tu lieu lich su Ton That Thuyet la nguoi it noi, nhung cuong quyet, khang khai, thich loi ngay thang khong ua xu ninh. Ong co su qua quyet đoi luc hoi tan nhan lien quan đen viec trung tri đoi phuong. Ngay ca nhung nguoi trong cung cung ngai ong. Tuy nhien, o cuong vi la mot vi tuong đem quan đi dep cac nhom noi day va an cuop ham hai dan chung thi khong the nhan nhuong, nhu mi đuoc”
Ngay nay tai Viet Nam co hang tram đuong pho o khap cac đia phuong đuoc đat theo ten ong đe ca ngoi. Phu tho Ton That Thuyet von la Phu tho cua dong ho, đuoc Ton That Thuyet cho xay dung khoang nam Tu Đuc thu 19 (1866). Sau ngay Ton That Thuyet mat dong ho lay Phu nay lam noi tho ong. Di tich Phu tho Ton That Thuyet đuoc Nha nuoc Viet Nam cong nhan la di tich quoc gia ngay 19/10/1994 theo Quyet đinh so 2754/QĐ-BT.


Chu thich Tham khao Ton That Thuyet anh hao lam noi nhieu khe. Tap chi Thong tin Khoa hoc va Cong nghe, so 2(8).1995
Oscar Chapuis (2000). The Last Emperors of Vietnam: From Tu Duc to Bao Dai. Greenwood Press. ISBN 0-313-31170-6.


Lien ket ngoai Danh nhan van hoa Luu tru ngay 7 thang 5 nam 2006 tai Wayback Machine
Ton That Thuyet Luu tru ngay 24 thang 5 nam 2007 tai Wayback Machine