Le Thai Tong (chu Han: 黎太宗 22 thang 12 nam 1423 – 7 thang 9 nam 1442), ten huy Le Nguyen Long (黎元龍), la vi hoang đe thu hai cua hoang trieu Le nuoc Đai Viet. Thai Tong tri vi tu ngay 20 thang 10 nam 1433 cho toi khi mat nam 1442, tong cong gan 9 nam.
Trieu đai cua Le Thai Tong đanh dau mot thoi ki thinh tri trong lich su Viet Nam, tiep noi thanh tuu cua thoi đai Le Thai To. Thai Tong len ngoi luc moi 11 tuoi, nhung la vi vua thong minh, lai đuoc su giup đo cua cac đai than vo tuong nhu Le Sat, Le Ngan, Trinh Kha, Đinh Liet... cung cac van than, ngon quan chiu kho can gian nhu Phan Thien Tuoc, Bui Cam Ho, Nguyen Thien Tich,... Nha vua va cac đai than on đinh xa hoi, nghiem tri tham o, hoan thien he thong nghi thuc, le nhac cua trieu đinh, tang cuong chinh đon quan đoi, chan hung giao duc va đat le 3 nam mo 1 khoa thi lon tren toan quoc đe tim ra Nho si co tai, co the giup vua cai quan dan su.
Ve đoi ngoai, nha vua giu quan he hoa hieu voi đe quoc Minh-Trung Quoc, mac du thoi gian cuoi trieu Thai Tong đa xay ra mot so vu xung đot, lan chiem giua cac tho quan vung bien ai hai nuoc. Cung trong thoi ky nay, o phia Tay, mot so tho tu mien bien vien co Ai Lao chong lung đa noi day chong hoang gia. Le Thai Tong 3 lan đich than cam quan đi đanh dep man tay, binh đinh chau Phuc Le, giet đuoc tho tu Ha Tong Lai, đanh bai Ai Lao va buc hang tho tu Nghiem. Phia Nam, Chiem Thanh tung lam le xam lan Đai Viet khi Thai Tong moi len ngoi, nhung sau đo bo y đo va giu le phien than voi Đai Viet.
Nho cac chinh sach cua Le Thai Tong, Đai Viet phat trien thinh đat, nhu cac su quan bien soan Đai Viet Su ky Toan thu mo ta: "...moi co may nam ma đien chuong van vat ruc ro đay đu, đat nuoc đa đoi thay tot đep. Cac nuoc Trao Oa, Xiem La, Tam Phat Te, Chiem Thanh, Man Lat Gia vuot bien sang cong". Tuy nhien, nha vua lai co tinh cung ran, ep chet Đai tu đo Le Sat cung Đai đo đoc Le Ngan, ha khac anh ruot la Quan Ai vuong Le Tu Te. Nam 1442, Thai Tong mat o tuoi 20 khi đi tuan mien Đong, lam day len nhieu nghi van trong lich su, va Hanh khien Nguyen Trai vi the bi ket an tru di, tao thanh vu an Le chi vien noi tieng.


Tieu su Le Thai Tong co ten that Le Nguyen Long (黎元龍), la con thu hai cua vua Le Thai To (Le Loi). Me la Pham Thi Ngoc Tran nguoi xa Quan Đoi, huyen Loi Duong (tuc Tho Xuan ngay nay), thuoc Thanh Hoa, sau đuoc truy ton la Cung Tu Cao Hoang hau.
Theo sach Đai Viet Su ky Toan thu (bo quoc su Đai Viet đuoc hoan tat bien soan nam 1697 đoi Le trung hung), Le Nguyen Long sinh ngay 20 thang 11 am lich (ngay 22 thang 12 duong lich) nam 1423, tai Lam Son, huyen Tho Xuan, Thanh Hoa trong thoi ky Đai Viet bi Trung Quoc đo ho. Luc nay, Le Loi la Binh Đinh vuong, đang chong nhau voi quan Minh-Trung Quoc, phai di chuyen luon luon, khong yen mot cho nao, ba Pham Thi Ngoc Tran lan loi theo hau, trai nhieu gian kho. Ba Pham Thi Ngoc Tran mat nam 1425 luc Le Nguyen Long moi hon 2 tuoi.
Le Thai To khong lap chinh that (vo ca), ma chi co ba nguoi vo, hai nguoi vo chinh la ba Trinh Than phi sinh ra Le Tu Te va ba Pham Thi Ngoc Tran sinh ra Le Nguyen Long; con ba vo le la Pham Thi Nghieu khong co con..
Thang Gieng, nam 1428 đat nuoc thai binh, thang 3 cung nam, vua Le Thai To phong con thu Le Nguyen Long lam Luong quan cong (梁郡公). Thang 1, nam 1429, vua Le Thai To sai Nhap noi kiem hieu binh chuong su Le Van (tuc Pham Van), Nhap noi Đai Tu ma Le Ngan va Nhap noi Thieu pho Le Van Linh lap con truong la Huu Tuong quoc Le Tu Te lam Quoc vuong, giup coi viec nuoc. Đen nam 1433 lai sai Nhap noi Tu khau Le Sat, Tu khong Le Nhan Chu (Luu Nhan Chu), Nhap noi Tu ma Le Ly (tuc Nguyen Ly) va Nhap noi Thieu uy Le Quoc Hung (tuc Bui Quoc Hung) lap Luong quan cong Nguyen Long lam Hoang thai tu.


Hoang đe Đai Viet Nam 1432, Le Thai To nhieu benh, chinh su nha nuoc đeu giao cho than vuong Le Tu Te nhung than vuong mac chung đien cuong, giet bua cac ti thiep, dan dan khong hop y Le Thai To. Nam 1433, vua Le Thai To voi nguoi chau ruot la Nhap noi Tu ma, Ki Lan Ho Ve tuong quan Le Khoi luc ay đang tran thu Hoa chau ve trieu đe ban lap thai tu. Le Khoi ban voi vua nen lap Hoang tu Nguyen Long, vua Thai To nghe loi va quyet đinh lap Le Nguyen Long lam thai tu noi ngoi.
Thang 8 am lich nam 1433, Le Thai To giang con truong Le Tu Te lam Quan vuong, lay con thu ke thua ngoi vua. Vua Le Thai To lai phong cho Nhap noi Kiem hieu Tu khau binh chuong quan quoc trong su Le Sat la Duong vu Tinh nan cong than, thang Đai Tu đo, cung voi Đo đoc Pham Van va Tu khau Le Ngan nhan di chieu, chiu co menh giup vua Le Thai Tong. Ngay 22 thang 8 am lich nam 1433, vua Le Thai To qua đoi. Ngay 8 thang 9 am lich (20 thang 10 duong lich) nam 1433, Thai tu Le Nguyen Long len ngoi Hoang đe, ban chieu đai xa thien ha va quyet đinh đoi nien hieu thanh Thieu Binh tu nam sau. Hoang đe con chon ngay sinh lam Ke Thien thanh tiet, sau đoi lam Van Tho thanh tiet, va xung hieu la Que Lam đong chu (桂林洞主).
Le Thai Tong Le Nguyen Long cung truy phong me ruot đa mat cua minh, ba Pham Thi Ngoc Tran lam Cung Tu Quoc Thai mau, sai nguoi đem than chu moi vao tho o Thai mieu. Thai Tong con ton nguoi vo le cua Le Thai To la ba Pham Thi Nghieu lam Hue phi. Hoang đe moi 11 tuoi, khong phai nho mau hau nhiep chinh, ma tu minh quyet đinh cong viec trieu đinh.


Su nghiep = Chinh tri =
Khi Le Thai To hap hoi, ong đa gia phong cho Le Sat lam "Duong Vu tinh nan cong than", thang Đai Tu đo, cung voi Đo đoc Le Van lam co menh đai than pho giup Le Thai Tong khi ay moi 11 tuoi. Le Sat lam Thu tuong, ong hang hai giup vua sua chinh su, nang can gian, thuc thi luat phap nghiem minh, nhung vi la vo tuong nen lam viec theo y rieng, tinh thang than, khong nghi hau qua ve sau.
Nam 1428, Luu Nhan Chu đuoc phong lam Suy trung Tan tri Hiep muu Duong vu cong than, Nhap noi Kiem hieu, Binh chuong quan quoc trong su quyen Te tuong, nam 1431 lam Nhap noi Tu khau. Le Sat ghet Le Nhan Chu, nen vu cao đe giet đi, doi nguoi em cung me Le Nhan Chu la Le Khac Phuc ra lam quan ngoai kinh thanh. Co nguoi giam sinh ten Nguyen Đuc Minh viet thu nac danh to Le Sat be phai voi Le Van giet Le Nhan Chu, trieu đinh bat Đuc Minh đi đay va tich thu gia san. Le Sat con truc nhung nguoi khong cung canh khoi trieu đinh, chang han Nhap noi Thieu bao Trinh Kha phai ra lam Tuyen uy đai su tri quan su tran Lang Son.
Thang 6 am lich nam 1434, Đong tri ba tich Bac đao Bui U Đai đe nghi vua chon cac hoang huynh, quoc cuu, ky lao am hieu đien che cu vao lam co van cho vua, ben ngoai đat chuc su pho chi huy tram quan. Đai Tu đo Le Sat rat tuc gian vi nghi ho nghi minh chuyen quyen, muon gioi han quyen luc va su anh huong cua minh. Le Sat tau xin giao U Đai xuong nguc va tri toi theo phep nuoc. Thai Tong ngam nghi hoi lau roi ket luan U Đai khong đang bi xet xu. Le Sat tau đi tau lai ba bon lan nhung hoang đe van khong chap nhan. Phai đen khi cac ngu su Nguyen Thien Tich, Bui Cam Ho gop loi giup Le Sat, roi huu bat Le Van Linh mang to so toi tau, hoang đe moi bat đac di phai luu đay U Đai. Nhung cung tu đo vua Thai Tong bat đau ghet Le Sat.
Ngay 11 thang 7 am lich nam 1434, hoang đe nhan thay quan, dan cac đia phuong thuong ket be phai kien cao nguoi khac, ho lai keo nhau len thang trieu đinh ma kien, khong chiu kien quan đia phuong, gay ra phien nhieu cho cong viec trieu chinh. Do vay hoang đe đat quy đinh rang, tru nhung vu kien lon, quan, dan neu co kien cao thi phai kien o xa minh, xa khong giai quyet đuoc thi moi lan luot len lo, phu, va trieu đinh. Loi chi du viet:

Thang 9 am lich nam 1434, Le Sat ghet Bui Cam Ho hay bat đong voi minh, khien nha vua phai cho ho Bui ra lam An phu su tran Lang Son, lay Chuyen van su huyen Co Đang Phan Thien Tuoc lam Thi ngu su. Thang 12 am lich nam nay, Phan Thien Tuoc hac toi Tong quan tien quan Le Thu la đang trong ky đe tang Le Thai To ma lay vo le, bat quan linh phuc vu viec tu, xay dung dinh that nguy nga va sai nguoi nha ra nuoc ngoai mua ban trai phep. Vua Thai Tong thay nhieu đai than khac cung ep binh si xay nha cua, phuc dich nhu cau rieng nen sai Thien Tuoc đi khap cac nha đai than đe kham xet tuong tan. Tra xet xong, Thien Tuoc ve dang so ke toi nhung nguoi khac cung lam nha moi, gom hon 20 nguoi tu Tham tri Đong đao Le Đinh tro xuong chuc Quan lanh. Thai Tong khong hoi toi cac vo quan nay, chi giao moi Le Thu xuong cho phap ti ban đinh xet xu. Cac te than la Đo đoc Le Van, Tu ma Le Ngan đeu coi Thu la bac huan than va tim cach bao chua. Cuoi cung nha vua tha toi cho Le Thu, chi tich thu 15 lang vang va 100 lang bac co đuoc tu buon ban trai phep, ngoai ra ep Le Thu phai bo nguoi vo le vua cuoi la Trinh thi.
Nam 1435, vi co menh đai than Đo đoc Le Van chet. Le Sat lam Thu tuong, quyet đoan moi viec. Bay gio vua 13 tuoi, Le Sat xin cu Nguyen Trai, Trinh Thuan Du cung vai đai than khac vao day vua, Thai Tong tra to tau khong nhan. Le Sat thay vua yeu quy hoan quan Nguyen Cung, khuyen vua nen giet đi, nhung Thai Tong khong nghe. Phan Thien Tuoc thay Thai Tong khong cham hoc, hang ngay no đua voi cac hau can trong cung, ben dang so vach ra 6 sai lam cua nha vua:

"Nay đai than tien cu Thieu bao huu bat vao hau giang sach, be ha đung day bo đi khong nghe, the la mot đieu khong nen. Tien đe chon nguoi lam bao mau, lam thay đe vang menh day bao trong cung, be ha khinh re, mang chui ma khong nghe, the la hai đieu khong nen. Đen nhu than phi, hue phi la bac di, vao cung ran day, thi be ha sai đong cua truoc ma khong cho vao, the la ba đieu khong nen. Nguoi quan linh thi ve thay be ha khong đoc sach ma cam cung ban chim, co khi can ngan, thi be ha khong nghe, lai lay cung ban nguoi ay, the la bon đieu khong nen. Tien đe lua chon con em cong than sai vao hau be ha đoc sach thi be ha đeu xa lanh ho ma no đua voi bon hau ha gan gui o trong cung, the la nam đieu khong nen. Nguoi lam vua phai tim nguoi tai gioi biet noi thang, het loi can ngan va nhung nguoi co cong lao ma thuong ho, nay be ha lai vui đua voi bon hoan quan noi roi thuong cho chung, the la sau đieu khong nen".
Thai Tong rat tuc gian, sai ta huu hoc Le Canh Xuoc va hoan quan Đinh Hoi do xet nha Phan Thien Tuoc chat van, la mang, ep Thien Tuoc phai khai ten nguoi to 6 viec tren. Thien Tuoc điem tinh ke ten Đong tong quan Bac Giang ha ve Le Lanh va khang đinh "bon than cot sao yeu vua, lam het chuc trach ma thoi, du chet cung khong so". Hom sau, Thai Tong nguoi gian cho Phan Thien Tuoc giu chuc cu.
Ngay 18 thang 9 am lich nam 1435, trieu đinh ban đinh rieng ve ngach thue. Đai Tu đo Le Sat du đinh: đoi voi nhung nguoi co đat bai trong dau va ruong cay lua, neu la quan nhan thi cap 5 sao đat bai dau, neu la dan thuong thi cap 4 sao lam san nghiep, ngoai ra con mien thue khoa cho ho. Nguoi khong vo va goa chong thi khong đuoc mien thue. Phan Thien Tuoc khong đong tinh, cho rang: "Nguoi khong vo va goa chong la hang chinh sach nha vua thuong đen. Nay ban on cho quan dan ma hang đo khong đuoc du, the thi ho khong phai la dan cua vua u?" Đai Tu đo Le Sat cai lai: "Quan dan bo suc lam viec, đong gop thue khoa, con hang khong vo goa chong kia cho nuoc đuoc gi? Va lai, khi con Tien đe, chua tung giam nhe cho ai thi ong im lang khong noi gi, ma nay đa đinh thanh le roi lai cu noi mai khong thoi la lam sao?" Phan Thien Tuoc giu vung lap truong: "Khi con Tien đe, Tuoc nay chua đuoc giu chuc trach noi nang, nay chuc trach phai noi, cung muon thanh đieu hay cho nha nuoc ma thoi, co phai muu loi rieng cho minh đau?" Cuoi cung, Le Thai Tong nghe theo Phan Thien Tuoc, ra lenh mien to 3 sao cho nguoi co qua.
Vua Thai Tong ngay cang lon, co oc hieu biet phan đoan, Le Sat van cung xang chuyen quyen, Thai Tong ben ngoai to ve bao dung nhung ben trong ngam ghet Le Sat. Nam 1437, Le Thai Tong cho nhung nguoi cung vay canh voi Le Sat la Đien tien Đo kiem điem Le E, Huu quan Tong quan Le Hieu ra ngoai; trieu nguoi co hiem khich voi Le Sat la Trinh Kha ve trieu lam Hanh quan Tong quan, nam quan Cam binh (tuc quan Thiet đot) Thang 7 am lich nam 1437, nha vua giao cho Hinh quan hach toi Le Sat chuyen quyen. Le Ngan va Le Van Linh co giai toi cho Le Sat nhung nha vua khong nghe theo. Khong lau sau Thai Tong bai chuc Le Sat, loi chieu ke toi "chuyen quyen nam giu viec nuoc, ghen ghet bac hien tai, giet Nhan Chu đe hong ra oai, truat Trinh Kha bat nguoi ta phuc, bai chuc tuoc cua U Đai khien đinh than khong con ai dam noi, đuoi Cam Ho ra bien gioi cho gian quan đeu bit mieng im hoi". Nha vua cung giang con gai Le Sat la Le Thi Ngoc Dao luc ay la Nguyen phi xuong lam thuong dan, doi "ke bay muu cho Sat" la Tay đao tham tri quan dan ba tich Đang Đac ra lam An phu su tran Lang Son, sau lai bat giam vao nguc, lot bo chuc tuoc va hai chu "Cong than" cua Le Van Linh, ngoai ra con phuc chuc Bui U Đai lam Đong tri mon ha Ta ty su, Bui Cam Ho lam Ngu su Trung thua. Thai Tong lay Nhap noi Tu khau Bac đao hanh quan Đo tong quan Le Ngan lam Nhap noi Đai Đo đoc, chap chinh viec nuoc. Con gai Đai Đo đoc Le Ngan đuoc phong tu Chieu nghi len lam Hue phi.
Thang 7 am lich nam 1437, hoang đe ep Le Sat tu tu. Thang 12 am lich nam nay Le Ngan sai nguoi phu thuy lam le o nha, đuc tuong vang Quan The Am đe mong con gai đuoc yeu thuong. Thai Tong nghe đen, sai nguoi vao nha ong tra khao, bat đuoc bon phu thuy yem va tuong vang. Le Ngan hoang hot vao trieu, tau so giai bay, nhung Thai Tong quyet xu tu, ban cho ong tu van tai nha nhu Le Sat. Trong sach Đai Viet thong su soan vao thoi Le trung hung, đai than, nha tri thuc Le Quy Đon nhan xet cai chet cua Le Sat, Le Ngan duoi tay vua Thai Tong la chet khong đang toi, thien ha cho la oan.
Thang 3 am lich nam 1439, hoang đe muon thong nhat cach thuc đo luong va tieu dung tien te, lua vai, giay to trong nuoc, ben ban lenh chi quy đinh: 

He tien đong thi 60 đong la 1 tien, lua linh thi moi tam dai 30 thuoc, rong 1 thuoc 5 tac tro len, vai gai nho moi tam dai 24 thuoc, rong 1 thuoc 3 tac tro len, vai to chuoi thi moi tam dai 24 thuoc, vai bong tho moi tam dai 22 thuoc, giay thi tinh 100 to [la 1 tap].


= Nghi thuc, le nhac =
Thang 1 am lich nam 1437, vua Le Thai Tong sai Hanh khien Nguyen Trai va Lo bo ty giam Luong Đang soan thao le nhac va quy che le nghi cho trieu đai. Nguyen Trai dang len ban ve khanh đa va bieu tau. Thai Tong chap thuan, sai tho đa huyen Giap Son lay đa trong nui Kinh Chu đe tao khanh đa theo ban ve cua Nguyen Trai.
Thang 5 am lich nam 1437, Luong Đang dang so cho Le Thai Tong, co phac thao quy che mu ao, nhac khi, xa gia va so nguoi theo hau. Luong Đang co nhieu y tuong khac voi Nguyen Trai ve so luong, trong luong cac nhac khi. Le Thai Tong đong y voi Luong Đang, sai Đang đat ra cac quy che. Nguyen Trai ben xin vua cho tra lai cong viec đuoc giao. Thang 11 am lich nam 1437, vua Thai Tong chinh thuc ban bo cac quy che do Luong Đang soan ra. Hanh khien Nguyen Trai cung Tham tri ba tich Nguyen Truyen, Đao Cong Soan, Nguyen Van Huyen, Tham nghi Nguyen Lieu dang so ngan lai nhung vua Thai Tong khong nghe theo.
Ve chi tiet cua quy che moi ve trang phuc, nghi thuc, le nhac trieu đinh ma Le Thai Tong ap dung tu nam 1437, sach Đai Viet Su ky Toan thu cung co đoan mo ta đai luoc rang:

Ve le thi co le đai trieu va le thuong trieu. Te troi, cao mieu, ngay thanh tiet, ngay chinh đam, thi lam le đai trieu, hoang đe mac ao con, đoi mu mien, len ngoi ngai bau, tram quan đeu mac trieu phuc đoi mu chau. Con nhung ngay mong mot, ngay ram hang thang thi Hoang đe mac ao bao vang, đoi mu xung thien, ngoi ngai bau, tram quan đeu mac cong phuc, đoi mu.
Le thuong trieu thi hoang đe mac ao bao vang, đoi mu xung thien, ngoi sap vang, tram quan mac thuong phuc co tron, đoi o sa đen. Ve nhac thi co nhac te Giao, nhac te Mieu, nhac te Ngu tu, nhac cuu khi co nhat thuc, nguyet thuc, nhac đai trieu, nhac thuong trieu, nhac cuu tau khi đai yen, nhac dung trong cung, khong the dung nhat loat đuoc. Ve lo bo đai gia, nhu xe kieu thi co đai lo, tuong lo, ma lo, co cuu long du, that long du, co bo lien, co phi lien; ve nghi truong thi co kim qua, phu, viet, chang, phuon, tinh ky, mao tiet, chuong phien, long ngu phuong. So ngua đong vao xe va so đoi ngu theo hau cung đeu co quy đinh ca...
Trong mot đoan khac:

Lo bo ty đong giam kiem Tri đien nhac su Luong Đang dang nhac moi phong theo quy che cua nha Minh ma lam.
Truoc Đang va Nguyen Trai đa vang menh soan đinh nha nhac. Trong đo, nhac o tren co tam loai thanh am nhu: trong keo lon, khanh chum, chuong chum, đat cac loai đan cam, đan sat, senh, quan, thuoc, chuc ngu, huan tri. Nhac o duoi đien thi co phuong huong treo, khong hau.
To so cua Nguyen Trai va cac van than cong su phan đoi Luong Đang (thang 11 am lich nam 1437) cung he lo mot so chi tiet ve quy che nay:

...quy che le nhac cua y [Luong Đang] la doi vua lua duoi, khong dua vao đau ca, nhu đanh trong la bao gio ra chau trieu som, nay vua ra chau trieu som, nay vua ra chau roi moi đanh.Theo quy che xua, khi vua ra, thi ben ta đanh chuong hoang chung, roi nam chuong ben huu ung theo, luc vua vao đanh chuong chung tan roi nam chuong cung ung theo. Nay vua ra chau, đanh 108 tieng chuong, đo la so lan đem trang hat cua nha su. Neu theo quy che cua nha Minh, thi khi vua ngoi o cua Phung Thien phai co ngai bau, nay chi co mot đien Hoi Anh, lai chi co sap vang, neu di chuyen thi so khong yen, đat ca hai thu cung khong đuoc, the la le nghi gi? Lam xe thi đang truoc co diem, đang sau mo cua. Nay lai mo cua đang truoc, quy che xua lam nhu the hay sao? Khi vua ra thi co ho thet, khi vao thi co thu dep, đo la quy đinh cua nghi le. Nay quan coi cua xuong tau moi viec xong, cac quan lui ra, vua con ngoi ma nguoi thu dep đa la thet don dep la lam sao?


= Quan su =

Nam 1434, Le Thai Tong ra lenh cho quan ngu tien va cac ve quan nam đao chuan bi luong an trong 2 thang, han đen ngay 20 thang nay phai toi đia phan Đong Kinh đe điem danh va luyen tap vo nghe. Con quan tran giu o cac tran Thanh Hoa, Nghe An, Tan Binh, Thuan Hoa thi toi đia phan phu, tran minh đe kiem duyet. Ai vi pham se bi tri toi. Cung nam, 4 quan phu đao tran Lang Son la Hoang Nguyen Y, Hoang Van Ngac, Nguyen The Ninh va Nguyen Cong Đinh noi day, Thai Tong sai Le Van An mang quan Ngu tien, Thiet đot va quan o Bac đao đi đanh. Khi đen noi thi Hoang Van Ngac đa bi tran binh giet chet, Hoang Nguyen Y đeu bo ca vo con chay tron sang đat Minh. Le Van An lien chia quan lung bat than thich, no ti, tai san, gia suc cua tran quan đuoc toi hon nghin nguoi đem ve dang nop. Nha vua tha het dan thuong, đem gia thuoc cua bon nguoi cam đau noi day ban cap cho cac quan.
Thang 4 am lich nam 1434, khi vua Le Thai To vua bang ha, vua nuoc Chiem la Bo Đe (Indravarman VI) ngo Đai Viet co bien loan, tu minh cam quan ap sat bien gioi, chua ro thuc hu, moi đem quan vao Cua Viet bat 6 nguoi. Dan Thuan Hoa đanh tra, bat 2 nguoi đem dang. Ngay 12 thang 5 am lich nam 1434, Le Thai Tong sai quan dan 2 tu binh Chiem toi xem, sau đo tha ve. Cung ngay, nha vua sai Nhap noi Tu ma Le Liet, tong đoc cac quan Nghe An, Tan Binh, Thuan Hoa, đi tuan tra cac noi thuoc Tan Binh, Thuan Hoa, neu gap quan Chiem Thanh vao cuop bien gioi, ma co ai vi pham quan lenh hay so hai rut lui thi cho phep chem truoc tau sau. Lai sai Nhap noi Thieu uy Le Khoi va Hanh khien Tong quan Le Truat cung đoc suat cac quan o Tan Binh va Thuan Hoa đi theo. Bo Đe thay Đai Viet khong co su bien gi đa rut quan tu truoc. Le Liet đua quan đen chau Hoa, đinh tro ve, gap luc nguoi Man o chau Hoa la Đao Thanh bi Đao Luan đanh, đen xin cuu vien. Le Liet ben đem quan đanh giup, bat đuoc hon nghin nguoi va vai chuc con voi mang ve.
Thang 1 am lich nam 1435, nha vua cho thao dien quan đoi 5 đao đanh bo, lai dien tap thuy chien o song Hong. Cuoi nam nay, ngay 21 thang 11 am lich nha vua sai Tu ma Tay đao Le Boi lam Tong quan; Huu bat Le Van Linh lam Tham đoc, đoc suat cac ve quan nam đao va hai van tran quan Nghe An đi đanh Cam Quy, mot tu truong đia phuong co 1 van quan. Thai Tong can dan Le Boi, Le Van Linh phai uoc thuc tuong si, vo ve nhan dan, neu co nguoi giu chuc tong quan, đong tong quan hoac tong tri ma vi pham quan lenh thi bat giam roi tau xin xu toi. Đoi voi nhung nguoi tu chuc ve đong tri tro xuong, ai ra tran ma bat tuan hoac bo chay thi cac tuong đuoc phep chem truoc tau sau. Quan quan đi đanh thang tran, bat đuoc Cam Quy giai ve trieu.
Thang 12 am lich nam 1435, hoang đe sai ve quan cac đao va quan Thiet đot vet song Đong Ngan (khuc song Đuong chay qua huyen Tu Son cu, nay la huyen Tien Son, tinh Ha Bac) đe khai thong đuong van chuyen binh luong.
Thang 2 am lich nam 1437, Thai Tong khao xet vo nghe cua cac tuong hieu. Phep khao xet: ban cung la mot mon, nem ten la mot mon, đanh moc la mot mon. Ca ba mon đeu đuoc thi cap luong toan phan, ai khong đuoc mon nao thi bi giam luong, sau coi đo lam le thuong.
Thang 8 am lich nam 1437, quan Ai Lao keo sang quay nhieu chau Ma Giang va chau Moc. Quan Đai Viet chong đanh, chem đuoc tu truong Man Nuu cung 20 nguoi, bat hon 20 nguoi khac dang vua. Ai Lao phai cu su sang xin chuoc lai tu binh. Le Thai Tong cho phep tu binh ve nuoc.
Nam 1439, Thai Tong tang cuong quan đoi va to chuc duyet quan binh lon ca nuoc. Cung nam ho Cam o chau Phuc Le noi day, tuong Ai Lao la Nuu Hoa đem 3 van nguoi sang giup ho Cam chong lai Đai Viet, nha vua tu mang 6 quan đi đanh. Mua xuan nam 1440, ong lai đi đanh quan Ha Tong Lai o huyen Thu Vat, thuoc huyen Tuyen Quang. Ngay 19 thang 1 am lich, đai quan bat đuoc con Tong Lai la Tong Mau, sang hom sau chem đuoc Tong Lai. Tren đuong ve nha vua cung quan si nghi chan tai Đong La (Tham bao ke), Le Thai Tong thay noi đay canh đep, đia ly thuan loi, nha vua đa đe lai bai tho va loi tua gom 14 dong, moi dong 10 chu voi 140 chu Han khac tren vach nui, su goi la Van bia Que Lam ngu che.
Đen thang 3 am lich nam 1440, Thai Tong than chinh đanh tho quan Nghiem noi day o chau Thuan Moi (tran Gia Hung). Nghiem dang trau va voi ta toi; lai gap luc troi đang nang gat nen hoang đe thu quan ve. Thang 3 am lich nam 1441, hoang đe đi đanh Nghiem lan hai. Quan quan bat đuoc vien tuong Ai Lao la Đao Mong cung vo con o đong La, roi bat luon hai con cua Nghiem la Sinh Tuong va Chang Đong. Nghiem that the, phai chiu quy phuc trieu đinh. Hoang đe ve kinh su lam le cao thang tran o Thai Mieu.


= Giao duc =
Trong thoi ky thuoc Minh, nuoc Đai Viet bi thu toan bo sach vo, nen van hien bi huy hoai. Sau khi đanh bai quan Minh, vua Le Thai To tri vi trong 6 nam, đa cho xay dung Quoc tu giam, mo khoa thi Tien si; nay vua Le Thai Tong tiep noi cha minh, phuc hoi va hoan bi viec giao duc o Đai Viet. Nam 1434, hoang đe to chuc thi hoc tro (nho si) trong nuoc. Khoa thi nay co 1000 nguoi đo đat, đuoc chia lam 3 bac: bac 1, bac 2 đuoc hoc o Quoc tu giam, bac 3 đuoc đua ve hoc o truong cac lo. Nha vua cung bo dung cac Ngu tien hoc sinh lam quan.
Cung nam nha vua đinh khoa thi chon hoc tro, xuong chieu rang:

Cung trong chieu nay, Le Thai Tong đa đat ra the le thi cu nhu sau: bat đau tu nam Thieu Binh thu 5 1438 thi Huong o cac đao, nam thu 6 thi Hoi o sanh đuong tai kinh đo. Tu đay ve sau, cu 3 nam mot lan thi lon, coi đo lam quy đinh lau dai, nguoi nao thi đo, đeu đuoc ban danh hieu Tien si xuat than. Tat ca khoa muc cua cac ky thi quy đinh nhu sau: Ky thu nhat: 1 bai kinh nghia, Tu thu moi sach mot bai, moi bai đeu 300 chu tro len; Ky thu hai: Che, bieu; Ky thu 3: thi, phu; Ky thu 4: 1 bai van sach tu 1000 chu tro len. Nha vua con to chuc thi lai vien, hoi ve am ta. Nhung nguoi đo hang nhat đuoc bo vao Quoc tu giam, hang nhi bo lam Sinh đo va thuoc lai ben van.
Thang 3 am lich nam 1442, Le Thai Tong mo khoa thi Hoi đau tien cua Đai Viet thoi Le. Khoa nay co 450 si tu tham du, trong đo 33 nguoi thi đo. So nguoi nay sang thang sau đuoc du thi Đinh. Trong khoa thi Đinh, nha vua ngoi tren đien ra đe van sach van. Cuoi cung nha vua lay 3 nguoi Nguyen Truc, Nguyen Nhu Đo va Luong Nhu Hoc đo Tien si cap đe; Tran Van Huy va 6 nguoi khac đo Tien si xuat than; Ngo Si Lien va 22 nguoi khac đo đong Tien si xuat than. Bat đau tu khoa thi nay co le đat bia Tien si, nhung phai đen nam 1484, Le Thanh Tong moi sai Le bo thuong thu Quach Đinh Bao dung nhung van bia Tien si đau tien.


= Ngoai giao =

Thoi ky Le Thai Tong tai vi, Đai Viet đa thiet lap moi bang giao tot đep voi Đai Minh. Vua Thai Tong vua len ngoi nam 1434, trieu đinh Đai Viet đa cho su mang to bieu va le vat đia phuong sang Đai Minh cau phong va ket giao. Nuoc Minh nghe tin Le Thai To mat, sai su mang co te cua phuong Bac sang, tong cong 80 ban. Thang 2 am lich nam 1435, Minh Anh Tong sai Le bo Huu Thi lang Chuong Xuong, Hanh nhan Ty Hanh nhan Hau Tan đi theo Nguyen Tong Tru sang trao sac menh cho vua Le Thai Tong quyen coi viec nuoc. Nam 1437, Minh Anh Tong sai chanh su la Binh bo Thuong thu Ly Uc, pho su la Thong chinh Ty Huu Thong chinh Ly Hanh mang chieu sac an vang sang phong vua Le Thai Tong lam An Nam Quoc vuong (an nang 100 lang, num hinh con lac đa, lam bang vang).
Tuy nhien, thoi Le Thai Tong cung xay ra tranh chap bien gioi Đai Viet-Đai Minh. Theo Minh thuc luc, nam 1438 tho quan chau Tu Lang Ha (Đai Viet) la Nong Nguyen Hong xam lan chau An Binh va chau Tu Lang (phu Thai Binh - Quang Tay), chiem 2 đong va 21 thon, bat 220 nguoi nam nu va nhieu gia suc. Minh Anh Tong sai Thang Đinh va Cao Dan sang trach hoi Le Thai Tong. Vua Thai Tong ben sai su sang xin loi, nhung to cao tro lai rang chinh tho quan hai chau An Binh, Tu Lang nuoc Minh đanh lan chau Tu Lang Ha truoc. Si phu đoi Nguyen Phan Huy Chu trong sach Lich trieu hien chuong loai chi, muc Bang giao chi ghi lai noi dung thu cua Le Thai Tong gui Tu Bo chinh Quang Tay to cao tro lai nhu sau:

"...Gan đay cu bon Nong Kinh, Nong Phuc la đau muc chau Tu Lang Ha tran Thai Nguyen bao cao, xet nuoc toi đa nhieu vang sac du cua trieu đinh, giu đat yen dan... Phien quy Ty xet suc xuong cho bon tho quan Tri chau Trieu Nhan Chinh o An Binh thuoc quyen quy Ty, khien đem nhung đat cac thon, đong đa chiem, so dan đa bat tra lai cho nuoc toi, roi so thon đong va so nguoi ay bao lai va nghiem cam uoc thuc chau ay, khong đuoc xam chiem cuop boc..."
Theo Minh thuc luc, tranh chap con xay ra them nhieu nam nua, đen nam 1447 (đoi vua Le Nhan Tong) hai ben moi hoi kham va thong nhat 11 thon thuoc ve Long chau cua Trung Quoc, 6 thon thuoc ve Ha Tu Lang cua Đai Viet.
Thoi vua Le Thai Tong, trieu đinh cung nhieu lan nhan đuoc cong pham tu cac nuoc Trao Oa, Ai Lao, Chiem Thanh, Xiem La, Bon Man... o Đong Nam A va La La Tu Đien, mot vuong quoc cua nguoi Lo Lo tai tinh Quy Chau (Trung Quoc) ngay nay. Chiem Thanh tung am muu lan bien gioi, nhung sau đo phai than phuc va 2 lan cu su sang cong (cac nam 1434-1435). O phia Tay, Ai Lao thinh thoang quay nhieu bien gioi, nhung khong thanh cong.


Cuoc song ca nhan Nam 1433, vua Le Thai To moi nguoi chau ruot la Le Khoi vao trieu, Le Khoi khuyen nen lap nguoi con thu 2, tuc vua Le Thai Tong ma phe bo nguoi anh la Le Tu Te. Đen nam 1438, vua Thai Tong phe truat anh minh lam dan thuong.
Theo le vua Le Thai To, trong cung khong lap hoang hau, khi con cua ba phi nao len lam vua thi vi vua đo moi dang ton hieu cho me. Viec ken chon vo cho vua, thuong lay con em cac dong ho cong than lon va con nha tu te.
Nguoi vo thu nhat cua vua Le Thai Tong la con gai Đai Tu đo Le Sat, Le Thi Ngoc Dao. Ngoc Dao đuoc phong lam Nguyen phi vao nam 1434. Nam 1437, Le Sat bi xu toi, ba bi phe lam dan thuong. Nguoi vo thu hai la con gai Le Ngan, ten Le Le, luc đau đuoc phong lam Chieu nghi. Khi Le Sat bi bai chuc, Đai Đo đoc Le Ngan len thay, Le Le đuoc phong lam Hue phi, đen nam 1437, Le Ngan bi xu toi, ba bi phe lam Tu dung. Nguoi vo thu 3 la ba Ngo Thi Ngoc Dao, đuoc phong la Tiep du, me đe cua Le Thanh Tong cua trieu đai nha Hau Le.  Nguoi vo thu 4 la ba Nguyen Thi Anh, đuoc phong lam Than phi, sinh ra vua Le Nhan Tong, vua Nhan Tong len ngoi luc moi 3 tuoi, ba nhiep chinh trong 10 nam, thien ha thinh tri. Ba vo thu 5 la Chieu nghi Duong Thi Bi, ban đau phong lam Phi (妃), sau tinh kieu ngao bi giang lam Chieu nghi. Ve sau Duong thi tiep tuc bi giang lam thu nhan, giam vao lanh cung.
Thang 11 am lich nam 1441, Le Thai Tong ep Thai phi Pham Thi Nghieu, vo thu ba cua Le Thai To, phai tu sat. Sach Đai Viet Su ky Toan thu ke ba Nghieu tung co y phe Thai Tong, bi nha vua cho ra Lam Kinh hau Vinh Lang (lang Le Thai To). Sau đo ba Nghieu van bat binh, nen Thai Tong nghe loi cac trieu than, ep chet.


Cai chet Ngay 27 thang 7 am lich nam 1442, Le Thai Tong đi tuan ve mien Đong, duyet quan o thanh Chi Linh. Nguyen Trai moi hoang đe ngu chua Con Son, o huong cua Nguyen Trai. Đen ngay 4 thang 8 am lich (7 thang 9 duong lich), Le Thai Tong đi choi o vuon Vai, xa Đai Lai ven song Thien Đuc roi qua đoi, huong duong 18 tuoi. Cac quan bi mat đua thi hai ve kinh su roi moi phat tang. Ca trieu đeu noi "thi Lo giet vua", xu tru di tam toc, ca nha Nguyen Trai bi xu tu.(ĐVSKTT, ban ky, quyen 11, to 56a). Su goi la vu an Le Chi Vien.
Ngay 12 thang 8 am lich nam 1442, cac đai than la Trinh Kha, Nguyen Xi, Le Thu, Đinh Liet, Le Boi nhan di menh ton Hoang thai tu Bang Co (2 tuoi) len ngoi Hoang đe, su goi la Le Nhan Tong. Ngay 16 thang 8, trieu đinh hanh quyet Nguyen Trai.
Ngay 16 thang 9 am lich nam 1442, trieu đinh an tang Le Thai Tong o Huu Lang (祐陵), ben ta Vinh Lang (永陵) cua Le Thai To. Han Lam vien thi đoc hoc si kiem Tri ngu tien hoc sinh Cuc Can thi chi hau Nguyen Thien Tich phung menh soan van bia Huu Lang ca ngoi cong đuc cua tien đe. Cac quan dang mieu hieu Thai Tong (太 宗), thuy hieu Ke Thien The Đao Hien Đuc Thanh Cong Kham Minh Van Tu Anh Due  NhanTriet Chieu Hien Kien Trung Van Hoang Đe (繼天體道顯德功欽明文思英睿仁哲昭憲建中文皇帝).


Nhan đinh Đai Viet su ky toan thu co chep mot so loi ban cua su quan Đai Viet ve Le Thai Tong:

Trong bo quoc su Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc bien soan duoi trieu Nguyen Duc Tong (1847-1883), su than Đai Nam thoi Nguyen lai đanh gia thap Le Thai Tong, the hien qua nhung đoan van nhu " Le Thai Tong cung khong phai la ong vua sang suot" (chi viec hoang đe bai chuc Le Sat), hoac "Le Ngan truoc đay, đa bao chua cho Le Sat, duong cung be đang voi ke ac, sao khong ngay luc bay gio tri toi luon ca đi, ma lai cho vuot bac thang chuc? Đen đay, chi vi co nho nhat, lai giet Le Ngan: hinh phat sao qua lam the!" va "đoi Le Thai Tong, vua thi buong tuong, bay toi thi chuyen quyen".


Gia đinh Cha: Thai To Cao Hoang đe Le Loi.
Me: Cung Tu Cao Hoang hau Pham Thi Ngoc Tran (恭慈高皇后范氏玉陳, 1386 - 24 thang 3, 1425).


= Hau phi =
Than phi Nguyen Thi Anh (1422 – 4 thang 10  1459) la me cua Nhan Tong Le Bang Co. Sau khi Bang Co len ngoi, ba tro thanh Tuyen Tu Thai hau va nhiep chinh hon 10 nam thoi Nhan Tong.
Sung vien Ngo Thi Ngoc Dao (1421 – 26 thang 2 nam 1496) la con gai cua Thai bao Chuong Khanh cong Ngo Tu, em gai cung tan Ngo Thi Ngoc Xuan cua Thai To Le Loi. Ba sinh ra Thanh Tong Le Tu Thanh. Sau khi Tu Thanh len ngoi, ba tro thanh Quang Thuc Thai hau.
Nguyen phi Le Thi Ngoc Dao la con gai cua Đai tu đo Le Sat. Ban đau đuoc phong Nguyen phi, đung đau trong cung. Sau khi Le Sat chet, ba bi phe lam thu dan.
Hue phi Le Nhat Le la con gai cua Tu khau Le Ngan. Ban đau phong lam Hue phi, sau Le Ngan bi phat giac lam bua phep cho con gai đuoc sung ai va bi ep tu sat vao nam 1437 thi Hue phi bi giang xuong lam Tu dung.
Chieu nghi Duong Thi Bi (1420-15 thang 2 nam 1481) ban đau phong lam Phi, sau vi bi gan toi kieu ngao ma bi giang lam Chieu nghi. Ve sau Duong thi tiep tuc bi giang lam thu nhan.
Quy nhan Bui thi la con gai cua Ngu su Trung thua Bui Cam Ho.


= Hau due =
Con trai:
Le Đuc hau Le Nghi Dan (thang 10 nam 1439 – 6 thang 6 nam 1460) tung đuoc lap lam Thai tu nhung bi phe truat lam phien vuong sau khi me la Chieu nghi Duong Thi Bi bi phe lam thu dan. Ve sau Nghi Dan lam binh bien, lat đo em trai la Nhan Tong Le Bang Co, tu lap len ngoi. Chua đay 1 nam sau, Nghi Dan bi lat đo.
Cung vuong Le Khac Xuong (1440 – 24 thang 8 nam 1476), me la Bui Quy nhan.
Nhan Tong Le Bang Co (28 thang 5 nam 1441 –25 thang 10 nam 1459), me la Tuyen Tu Thai hau Nguyen Thi Anh, đuoc lap lam thai tu khi chi moi 6 thang va noi ngoi khi moi hon 1 tuoi. Tai vi đuoc 17 nam thi ong bi Le Nghi Dan am sat vao mua đong nam 1459.
Thanh Tong Le Tu Thanh (25 thang 8 nam 1442 –3 thang 3 nam 1497), me la Quang Thuc Thai hau Ngo Thi Ngoc Dao, ke vi vua anh vao nam 1460.
Con gai:
Ve Quoc Truong Cong chua Le Thi Ngoc Đuong  (thang 10 nam 1439-?),me la Thu dan Duong Thi Bi, bi cam tu nho, len 10 tuoi thi ga cho Le Quat, con trai Thai uy Le Thu.
An Quoc Cong chua đuoc ga cho Trinh Ba Nhai, con trai Nhap noi Thieu pho Trinh Khac Phuc, vao nam 6 tuoi. Ba la me Thai bao Binh Lac hau Trinh Duy Hieu, va la ba noi Vinh Hung hau Trinh Tuy.
Đa Quoc Cong chua đuoc ga cho Le Boc, con trai cua Nhap noi Thieu uy Le Lang.
Hoang tu nu.
Thao Quoc Cong chua Le Thi Ngoc Phuong, me la Quang Thuc Thai hau, chi ruot cua Thanh Tong Le Tu Thanh.


Trong van hoa đai chung Tham khao Ngo Si Lien (1993). Đai Viet su ky toan thu. Quyen Noi cac quan ban. Ha Noi: Nha Xuat ban Khoa hoc Xa hoi.
Ngo Thi Si (1991). Viet su tieu an. Nha Xuat ban Van Su. {{Chu thich sach}}: Đa bo qua tham so khong ro |đong tac gia= (tro giup)
Phan Huy Chu (2007). Lich trieu hien chuong loai chi. Quyen 1. Nha Xuat ban Giao duc. {{Chu thich sach}}: Đa bo qua tham so khong ro |đong tac gia= (tro giup)
Phan Huy Chu (2007). Lich trieu hien chuong loai chi. Quyen 2. Nha Xuat ban Giao duc. {{Chu thich sach}}: Đa bo qua tham so khong ro |đong tac gia= (tro giup)
Quoc su quan trieu Nguyen (1998), Kham đinh Viet su Thong giam cuong muc, Ha Noi: Nha Xuat ban Giao duc
Tran Trong Kim (1971), Viet Nam su luoc, Sai Gon: Trung tam Hoc lieu Xuat ban thuoc Bo Giao duc
Ta Chi Đai Truong (2004), Su Viet, đoc vai quyen, Nha Xuat ban Van moi
Ta Chi Đai Truong (2009), So thao: Bai su khac cho Viet Nam, Nha Xuat ban Ke Sach
Quynh Cu, Đo Đuc Hung (2001), Cac trieu đai Viet Nam, Nha Xuat ban Thanh nien
Phan Duy Kha, La Duy Lan, Đinh Cong Vi (2003), Nhin lai lich su, Nha Xuat ban Van hoa Thong tin.


Chu thich Lien ket ngoai Pham Thuy Vinh (2015). "Hoang đe Le Thai Tong va uy danh cua Đai Viet qua van bia Lam Son Huu lang bi (TBHNH 2012)". Vien Nghien cuu Han Nom. Ban goc luu tru ngay 27 thang 10 nam 2021. Truy cap ngay 9 thang 7 nam 2017.