Nha Ly (chu Nom: 茹李, chu Han: 李朝, Han Viet: Ly trieu), đoi khi goi la nha Hau Ly (đe phan biet voi trieu đai Tien Ly do Ly Bi thanh lap) la mot trieu đai trong nen quan chu Viet Nam. Trieu đai nay bat đau khi Ly Cong Uan len ngoi vao thang 10 am lich nam 1009 sau khi gianh đuoc quyen luc tu tay nha Tien Le. Trieu đai nay trai qua 9 vi hoang đe va cham dut khi Ly Chieu Hoang, luc đo moi co 7 tuoi, bi ep thoai vi đe nhuong ngoi cho chong la Tran Canh vao nam 1225 – tong cong la 216 nam.
Trong thoi đai nay, lan đau tien nha Ly đa giu vung đuoc chinh quyen mot cach lau dai đen hon 200 nam, khac voi cac vuong trieu cu truoc đo chi ton tai hon vai chuc nam. Vao nam 1054, Ly Thanh Tong đa đoi quoc hieu tu Đai Co Viet (大瞿越) thanh Đai Viet (大越), mo ra ky nguyen Đai Viet ruc ro nhat trong lich su Viet Nam.
Trong nuoc, mac du cac vi Hoang đe đeu sung bai Phat giao nhung anh huong cua Nho giao cung rat cao voi viec mo cac truong đai hoc đau tien la Van mieu (1070) va Quoc Tu giam (1076) va to chuc cac khoa thi đe chon nguoi hien tai khong co nguon goc xuat than la quy toc ra giup nuoc. Khoa thi đau tien đuoc mo vao nam 1075, va Trang nguyen đau tien la Le Van Thinh. Ve the che chinh tri, đa co su phan cap quan ly ro rang hon va su cai tri đa dua nhieu vao phap luat hon la su chuyen quyen đoc đoan cua ca nhan. Su kien nha Ly chon thanh Đai La lam kinh đo, đoi ten thanh Thang Long (昇龍) đa đanh dau su cai tri dua vao suc manh kinh te va long dan hon la suc manh quan su đe phong thu nhu cac trieu đai truoc. Nhung danh than nhu Le Van Thinh, Bui Quoc Khai, Doan Tu Tu, Đoan Van Kham, Ly Đao Thanh, To Hien Thanh,... đa gop suc lon ve van tri va chinh tri, tao nen mot nen van hien ruc ro cua trieu đai nha Ly.
Quan đoi nha Ly đuoc xay dung co he thong đa tro nen hung manh, ngoai chinh sach Ngu binh u nong, cac Hoang đe nha Ly chu truong đay manh cac luc luong thuy binh, ky binh, bo binh, tuong binh,... cung so luong lon vu khi giao, mac, cung, no, khien va su ho tro cong cu cong thanh nhu may ban đa, nhung ky thuat tien tien nhat hoc hoi tu quan su Nha Tong. Viec trang bi đau tu va quy mo khien quoc luc doi dao, co đu kha nang thao phat cac bo toc man di o bien gioi, cung nhu quoc gia kinh đich phia Nam la Chiem Thanh hay cuop pha thuong xuyen, bao ve thanh cong lanh tho va tham chi mo rong hon vao nam 1069, khi Ly Thanh Tong chinh phat Chiem Thanh va thu ve đang ke dien tich lanh tho. Quan đoi nha Ly con ve vang hon khi đanh bai quan đoi cua Vuong quoc Đai Ly, Đe quoc Khmer va đac biet la su kien danh tuong Ly Thuong Kiet dan quan đoi đanh pha vao lanh tho Nha Tong vao nam 1075, dan đen Tran Nhu Nguyet xay ra tren đat Đai Viet va quan đoi hung manh cua nha Tong hoan toan that bai.
Ben canh quan su, nha Ly con noi tieng ve nghe thuat voi kinh đo Thang Long – mot quan the kien truc vi đai va hoa le. Nhung hien vat ve mai ngoi, linh thu trang tri tren noc mai va cac loai gach lot cho thay trinh đo my nghe cao cua cac nghe nhan thoi Ly. Con Rong thoi Ly đuoc xem la hinh tuong đinh cao cua nghe thuat tao hinh đuong thoi, ben canh cac tuong Phat lon con lai cho thay tu duy đo so cua nguoi thoi Ly la rat lon. 3 trong 4 bao vat cua An Nam tu đai khi la Thap Bao Thien, Chuong Quy Đien va Tuong phat Chua Quynh Lam đuoc tao ra trong thoi đai nha Ly. Cung voi su sung đao Phat, nhung tinh hoa nhat cua nghe thuat thoi Ly đa phan đeu the hien qua cac buc tuong Phat, chua chien.


Ton xung Theo Đai Viet su ky toan thu, vao nam Thien Thanh thu 7 (1034), Ly Thai Tong ban chieu đinh cac đinh than khi tau viec phai goi vua la "trieu đinh" (朝庭). Đen Ly Thanh Tong lai đoi la "van thang" (萬乘); danh xung nay lay y tu sach Manh tu: "Mot troi muon xe" (一天萬乘), "Giet mot vi vua co van co xe thi cung khong khac viec giet mot ke thuong dan [lam nhuc minh]" (視刺萬乘之君、若刺褐夫). Sau cung, Ly Cao Tong yeu cau quan vien goi vua la "phat" (佛).


Lich su = Thanh lap =
Viec hinh thanh nha Ly gan lien voi su kien Ly Cong Uan thay ngoi Le Long Đinh. Cac bo su co cua Viet Nam nhu Viet su luoc, Đai Viet su ky toan thu va Kham đinh Viet su thong giam cuong muc thong nhat chep rang thang 10 nam 1009, vua nha Tien Le la Long Đinh mat, cac con con nho, quan Đien tien Chi huy su la Ly Cong Uan đuoc su ung ho cua Chi noi la Đao Cam Moc cung thien su Van Hanh đa len ngoi hoang đe; cac quan trong trieu đeu nhat tri suy ton.

Rieng trong sach Đai Viet su ky tien bien, su gia Ngo Thi Si ghi lai loi nghi van ve viec Ly Cong Uan nhan luc Long Đinh benh tat, sai nguoi vao đau đoc giet đi roi giau kin viec đo, nen su khong đuoc chep. Tuy nhien, cac bo su, ke ca Đai Viet su ky tien bien, đeu ghi nhan viec tram quan cua trieu đinh cu suy ton Ly Cong Uan khi ong len ngoi va su sach khong ghi nhan mot cuoc noi day nao cua nhung nguoi nhan danh trung thanh voi nha Tien Le đe chong lai nha Ly sau khi trieu đai nay hinh thanh.
Nha su hoc Le Van Huu viet: Ly Cong Uan nguoi chau Co Phap (Tu Son, Bac Ninh). Thuo nho lam con nuoi nha su Ly Khanh Van, theo hoc o chua Luc To cua su Van Hanh. Sau đo lam quan nha Le, giu đen chuc Đien tien Chi huy su, chi huy cam quan o kinh đo Hoa Lu. Ong la nguoi co hoc, co đuc va co uy tin nen đuoc trieu than nha Le quy trong.
Viec Ly Cong Uan truong thanh, thang tien trong bo may nha Tien Le va len ngoi vua co vai tro gay dung rat lon cua thien su Van Hanh. Cac nha nghien cuu thong nhat ghi nhan vai tro cua su Van Hanh va Đao Cam Moc trong viec đua Ly Cong Uan len ngoi nhanh chong, em tham va kip thoi, khien cuc dien chinh tri nuoc Đai Co Viet đuoc duy tri on đinh trong qua trinh chuyen giao quyen luc, khong gay xao tron tu trong cung đinh lan ben ngoai. Viec len ngoi nhanh chong va em thuan cua Ly Cong Uan đuoc xem la đieu kien thuan loi va nen tang đe ong yen tam bat tay xay dung đat nuoc thong nhat, mo đau mot vuong trieu thinh vuong lau dai, mo ra thoi ky phuc hung toan dien cua đat nuoc.


= Doi đo ve Đai La =

Gan 1 nam sau khi len ngoi vua, thang 7 am lich nam 1010, Ly Thai To tien hanh doi đo tu Hoa Lu (Ninh Binh) ve Đai La (Ha Noi). Ong đa ban hanh Chieu doi đo vao mua xuan nam 1010.
Viec tim đat, nghi ban đen viec chuan bi đe doi đo dien ra tuong đoi khan truong. Tu Hoa Lu ve thanh Đai La co the đi theo đuong bo hoac theo đuong thuy. Su cu khong ghi chep chi tiet nha Ly doi đo bang đuong nao. Cac nha nghien cuu đa ket luan: trieu nha Ly doi đo bang đuong thuy, va chi co doi đo bang đuong thuy thi moi an toan va tai đuoc ca bo may trieu đinh đong đao cung vat chat bao đam đo so đi kem.

Cac nha nghien cuu khang đinh Ly Thai To doi đo cung can dung toi đoi thuyen. Đoan thuyen xuat phat tu ben Ghenh Thap (nay la khu vuc giua phu Vuon Thien va nha bia Ly Thai To o Khu di tich Co đo Hoa Lu). Roi thuyen vao song Sao Khe, qua cau Đong, cau Den o Hoa Lu đe ra ben đo Truong Yen vao song Hoang Long. Đi tiep đen Gian Khau thi re vao song Đay. Tu song Đay lai re vao song Chau Giang. Đen Phu Ly đoan thuyen nguoc song Hong, roi vao song To Lich truoc cua thanh Đai La.
Nhu vay hanh trinh doi đo đi qua sau con song khac nhau, trong đo cac hanh trinh tren song Sao Khe, song Hoang Long, song Chau Giang la đi xuoi dong, tren song Đay, song Hong, song To Lich la đi nguoc dong. So di nha Ly đi bang đuong song chu khong đi bang đuong bien cung la bao đam an toan vi thuyen phai tai nang khong chiu noi song du o bien.
Su gia Ngo Thi Si trong Đai Viet su ky tien bien nhan xet ve kinh đo Thang Long nhu sau:

"Nui la vat ao che, song la dai đai that, sau lung la song nuoc, truoc mat la bien, đia the hung manh ma hiem, rong ma dai, co the la noi vua o hung trang, ngoi bau vung ben, hinh the Đai Viet khong noi nao hon đuoc noi nay".
Quyet đinh doi đo ra Thang Long cua Ly Thai To đuoc xem la su kien trong đai, đanh dau buoc phat trien vuot bac cua vuong trieu Ly. Trong vong 8 the ky tiep theo, hau het cac trieu đai phong kien ke tuc nha Ly nhu nha Tran, nha Mac, nha Hau Le đeu tiep tuc dung Thang Long lam kinh đo va co thoi gian ton tai tuong đoi lau dai.


= Loan tam vuong =
Khoang thang 3 nam 1028, Ly Thai To qua đoi, huong duong 55 tuoi, thuy hieu la Than Vu Hoang đe (神武皇帝), an tang o Tho lang.
Cac đai than đeu đen cung Long Đuc đe dang bieu, xin Thai tu Ly Phat Ma len ngoi nhung 3 nguoi em cua ong la Đong Chinh vuong, Duc Thanh vuong va Vu Đuc vuong khong đong y nen đem quan cua minh phuc san o trong Hoang thanh nham cuop ngoi.
Luc đo Đong Chinh vuong phuc o trong Long Thanh con Duc Thanh vuong va Vu Đuc vuong phuc binh o cua Quang Phuc, đoi Thai tu đen se đanh up. Mot lat sau, Thai tu tu cua Tuong Phu vao, đen đien Can Nguyen, biet co bien, sai nguoi hau đong het cac cua đien va sai cac ve si trong cung phong giu. Thay Phat Ma khong no xuong tay, noi thi la Ly Nhan Nghia xin đanh mot tran đe quyet đuoc thua, theo guong Đuong Thai Tong va Chu Cong Đan.
Quan cua ba vuong đanh đen rat gap, Thai tu ben sai ve si trong cung mo cua ra đanh. Le Phung Hieu suc khoe hon nguoi, mot minh vuot hon tram quan linh, ra truoc cua Quang Phuc xong thang đen cho ngua cua Vu Đuc vuong. Vuong quay ngua tranh, ngua quy xuong, bi Phung Hieu bat giet. Phu binh cua ba vuong thua chay. Quan quan đuoi theo chem giet het, chi co hai vuong Đong Chinh va Duc Thanh chay thoat đuoc.
Thai tu Phat Ma len ngoi, tuc la Ly Thai Tong, đoi nien hieu la Thien Thanh. Hai vuong chay thoat sau đo đuoc tha toi. Cung vi bien loan nay, đe ngan ngua ve sau, Ly Thai Tong đat ra Hoi the than Đong Co, la mot buoi le the rat quan trong suot trieu đai nha Ly. Ong xuong chieu giao cho Huu ty dung mieu o ben phai thanh Đai La sau chua Thanh Tho, lay ngay 25 thang ay, đap đan o trong mieu, cam co xi, chinh đon đoi ngu, treo guom giao o truoc than vi, đoc loi the rang: "Lam con bat hieu, lam toi bat trung, xin than minh giet chet". Cac quan tu cua đong đi vao, đen truoc than vi cung uong mau an the, hang nam lay lam le thuong. Sau vi thang 3 co ngay quoc ky, chuyen sang mong 4 thang 4. Neu khong co mat trong buoi le, nguoi bi toi se bi đanh 50 truong.
Viec Thai tu Phat Ma dep đuoc loan, giu đuoc ngoi khien chinh tri nha Ly tu đo đuoc duy tri on đinh trong thoi gian dai, cham dut tinh trang bien loan gay hau qua nang ne sau khi vua khai quoc qua đoi đa xay ra voi cac trieu đai truoc nhu Ngo (Duong Tam Kha đoat ngoi), Đinh (trung than nha Đinh chong Le Hoan dan toi nha Đinh mat), Tien Le (cac hoang tu tranh ngoi).


= Thoi ky thinh tri =

Ngay tu thoi Ly Thai To đen cac vi hoang đe tiep theo la Thai Tong va Thanh Tong, nha Ly tap trung giai quyet nhung van đe lon sau:

Cung co noi tri: Phat trien kinh te, đac biet la nong nghiep; ban hanh Hinh thu, he thong phap luat đau tien tu khi gianh đoc lap sau thoi Bac thuoc; xac lap he thong giao duc khoa cu co he thong.
Cung co cuong vuc cai tri, vuon rong quyen luc đen nhung vung xa. Nha Ly dung chinh sach hon nhan, ga cong chua cho cac tu truong đia phuong đe that chat moi quan he. Voi nhung noi khong than phuc, vua cu cac hoang tu hoac than chinh đi đanh dep. Chinh su ghi nhan ba vi vua đau trieu Ly đa nhieu lan xuat quan cac chau nhu Vi Long, Đo Kim, Thuong Tan, Binh Nguyen, Đinh Nguyen, Tre Nguyen, That Nguyen, Van, Hoan, Dien, Phong v.v... Lon nhat la bien loan ho Nung nhung nam 1038-1041.
Bao ve bien gioi cac phia: giai quyet nhung xung đot nho xay ra vung bien voi nha Tong, va thuong co lien quan toi cac tu truong đia phuong; đanh lui nhung cuoc tan cong cuop pha cua Nam Chieu, Chiem Thanh.

Mot su kien lon trong nhung nam thinh tri thoi Ly la viec đoi quoc hieu tu Đai Co Viet (大瞿越) sang Đai Viet (大越) vao nam 1054, mo ra ky nguyen Đai Viet trong lich su Viet Nam.
Nam 1069, Ly Thanh Tong than chinh đi đanh nuoc Chiem Thanh do Chiem Thanh thuong sang quay nhieu, cuop pha. Quan nha Ly bat đuoc quoc vuong Chiem Thanh la Che Cu. Che Cu xin dang đat ba chau la Đia Ly, Ma Linh va Bo Chinh đe chuoc toi. Thanh Tong lay 3 chau ay va cho Che Cu ve nuoc. Nhung chau ay nay o đia hat cac huyen Quang Ninh, Quang Trach, Bo Trach, Tuyen Hoa, Le Thuy tinh Quang Binh va huyen Ben Hai tinh Quang Tri. Lanh tho Đai Viet đuoc mo rong đang ke ve phia nam.
Nam 1070, Thanh Tong cho xay dung Van mieu, đap tuong tho Khong Tu, Chu Cong, Tu phoi, ve tuong That thap nhi hien, bon mua cung te, đe mo mang Nho hoc. Ong la vi vua đau tien khoi xuong Nho giao vao viec cai tri cua cac Hoang đe Đai Viet sau nay.
Ba vi hoang đe đau tien trieu Ly đeu len ngoi o tuoi truong thanh va qua đoi o đo tuoi 55, co tu tuong va thuc thi chinh sach ke tuc nhau kha nhat quan. Cac ngai đeu o ngoi trong thoi gian tuong đoi dai, sau Loan tam vuong khong con tranh chap noi bo, vi vay chinh quyen nha Ly ngay cang đuoc cung co.

Tu sau đoi Ly Thanh Tong, nha Ly bat đau đoi mat voi van đe nhan su. Thanh Tong muon con, khi ong mat thi Thai tu Ly Can Đuc (李乾德) moi 7 tuoi len noi ngoi, tuc la Ly Nhan Tong. Duong Hoang hau đuoc Thai su Ly Đao Thanh (李道成) lap lam Hoang thai hau va co quyen nhiep chinh. Viec nay goi la Thuy liem thinh chinh (垂簾聽政 - ru manh nghe viec nuoc), cac Thai hau se thuong trieu, ngoi sau long toa đa đuoc buong 1 tam rem the va quyet đinh thay vua.
Y Lan phu nhan (倚蘭夫人) - me đe cua Nhan Tong, đuoc ton lam Hoang thai phi. Thai phi do nghi minh la me đe ma khong đuoc can du trieu đinh nen rat buon buc, hang ngay ba than tho voi Nhan Tong khien vi vua cung dan nhan ra va quyet đinh phe truat Duong thai hau va bat giam ba cung 72 cung nhan khac cua Thanh Tong, đen khi linh cuu Thanh Tong đuoc ha huyet thi Thai hau va cac cung nhan đo đeu bi chon song theo. Ly Đao Thanh, do ung ho Duong thai hau nen bi Y Lan thai phi đieu ra tran thu Nghe An.
Sau khi Duong thai hau bi phe truat, Y Lan thai phi đuoc ton lam Hoang thai hau, buong rem nghe chinh su. Ben duoi moi viec do Thai uy Ly Thuong Kiet (李常傑), mot trong than thoi Thanh Tong đam nhiem.
Luc nay, nha Tong đang khung hoang ve van đe bien gioi voi nha Lieu, Tay Ha muon nhan luc vua Ly con nho, Thai hau nhiep chinh mang quan đanh chiem. Thai uy Ly Thuong Kiet chu đong xoa tan hiem khich, moi Ly Đao Thanh ve trieu đe ban đoi sach chong quan Tong.
Nam 1075, ngay khi nha Tong đang tap ket luc luong o Ung chau chuan bi tien sang, Ly Thuong Kiet chu đong mang thuy quan, ket hop quan tren bo cua Nung Ton Đan (儂宗亶) đanh sang đat Tong truoc. Sang đau nam 1076, quan Ly ha thanh Ung chau.
Nam 1076, nha Tong cu Quach Quy (郭逵), mot vien tuong day dan tran mac cung Trieu Tiet đem đai binh sang xam luoc Đai Viet. The quan nha Tong rat manh, quan đoi nha Ly duoi su chi huy cua Ly Thuong Kiet đa chong tra het suc quyet liet. Ong đa cu Ly Ke Nguyen đanh bai đoi quan thuy cua quan Tong sang ket hop voi quan bo cua Quach Quy. Cuoi cung, Ly Thuong Kiet đanh bai đuoc đoi quan nha Tong tai tran tuyen tren song Nhu Nguyet. Nam 1077, Quach Quy chap nhan cho Đai Viet giang hoa va rut quan tro ve.
Nha Ly vuot qua thu thach lon nhat tu khi hinh thanh va tiep tuc thinh tri. Sau khi đanh đuoc quan Tong, Nhan Tong bat tay vao viec cai tri, mo khoa thi đau tien va chon ra 10 nguoi thi đo, noi tieng nhat la Le Van Thinh (黎文盛). Ong con cung co nong nghiep, cam nan giet trau va xu phat rat nang. Quoc gia yen binh, Nhan Tong chuyen tam theo Phat giao, mo nhieu cuoc vui nhu đua thuyen, mua roi nuoc,... Đai Viet luon co hoi he, tro nen cuc ky phon vinh va phat trien.


= Thoi ky trung suy =

Nhan Tong la vi hoang đe tri vi lau dai nhat trong lich su Viet Nam, tuy nhien ong khong co con. Vi vay, ong chon trong cac con em hoang toc mot nguoi đe ke vi va chon đuoc Ly Duong Hoan (李陽煥), la con cua nguoi em Sung Hien hau, tuc la chau goi ong bang bac.
Nam 1128, Ly Nhan Tong qua đoi, huong tho 63 tuoi, Duong Hoan luc đo moi 11 tuoi len noi ngoi, tuc la Ly Than Tong. Co mot truyen thuyet rang Than Tong la do Tu Đao Hanh (徐道行) đau thai.
Viec Nhan Tong qua đoi va truyen ngoi cho Than Tong đanh dau su chuyen doi ngoi vua tu chi truong cho chi duoi va cung ket thuc thoi ky phat trien đinh cao cua nha Ly. Tu Nhan Tong tro đi, trong 4 đoi vua lien tiep, nguoi ke vi cua nha Ly đeu nho tuoi. Tuy viec cai tri ben ngoai chua co nhieu anh huong trong thoi ky đau nhung trong cung đinh đa chiu anh huong truc tiep vi su tranh chap quyen luc cua nhung nguoi tham gia nhiep chinh.
Thoi Ly Than Tong, cac đai than giup vua gom Thai su Le Ba Ngoc (黎伯玉), Thai pho Duong Anh Nhi (杨英耳), Thai uy Ly Cong Binh, Gian nghi Đai phu Mau Du Đo (缪攸度), Đien tien Chi huy su Ly Son(李山),... đeu la nhung nguoi co nang luc, đuoc Nhan Tong tin tuong giao trong trach nen thoi đai Than Tong cai tri, nuoc Đai Viet van giu đuoc on đinh.
Nha Ly tu nhung đoi truoc đa co thu thich vat hiem la, đen khi Ly Than Tong truong thanh, viec đo ngay cang thinh hanh. Biet đuoc y vua, nhieu nguoi dang nhung vat la len nhu huou trang, rua co chu tren mai, chim se, ca sau, ca song, cay canh...; nhieu nguoi nhu Ly Loc (李禄), Ly Tu Khac (李自克) tuy chi la quan hen mon nhung do dang huou trang quy hiem ma cho lam Đai lieu ban, Minh tu. Ngoai ra xuat hien nhieu quan lai co y xu ninh, nhan y vua con ham vui ma hua theo nha vua.
Nam 1138, Ly Than Tong qua đoi khi moi 23 tuoi, tri vi đuoc 10 nam. Truoc đay Than Tong đa lap con truong la Ly Thien Loc (李天禄) lam Thai tu. Nhung Cam Thanh phu nhan (感聖夫人) cung Phung Thanh phu nhan (奉聖夫人), Nhat Phung phu nhan (日奉夫人) đa dung tien hoi lo hoan quan Tu Van Thong (徐文通) ma cho vao gap Than Tong, xui vua bo thai tu Thien Loc. Than Tong nghe theo, ben lap con nho la Thien To lam Hoang thai tu, giang Thien Loc xuong lam Minh Đao vuong. Ly Thien To (李天祚) khi đo moi 3 tuoi len ngoi, tuc la Ly Anh Tong.
Cam Thanh phu nhan Le thi tro thanh Hoang thai hau. Ba trong dung Đo Anh Vu nguoi tinh cua vua Ly Than Tong(vi co tuong mao đep nen Anh Vu đuoc vua cho vao hau trong man truong) (杜英武) - nguoi em ruot cua Đo thai hau va la chau goi Ly Thuong Kiet bang cau va Anh Vu cung la con nuoi cua Thai su Truong Ba Ngoc, cho lam nhiep chinh. Vi nhung đieu đo nen Thai Hau chi tin tuong Anh Vu. Viec đo khien nhieu đai than, gom Đien tien Chi huy su Vu Đai (武戴), Pho ma Duong Tu Minh (杨字明) cung mot so than vuong nha Ly bat binh va lam binh bien bat Anh Vu, nhung khong quyet đoan giet ong. Vi vay Anh Vu chi bi đay lam Cao đien nhi - cay ruong cho nha nuoc. Khong lau sau, Thai hau co nghi lam the nao đe phuc hoi chuc nhiem cho Anh Vu, moi nhieu lan mo hoi lon đe xa cho toi nhan. Anh Vu đuoc may lan xa toi, lai lam Thai uy Phu chinh nhu cu, cang đuoc yeu dung hon. Đo Anh Vu tim cach tra thu. Anh Tong con nho, chuan tau theo Anh Vu, do đo nhung nguoi tham gia binh bien đeu bi giet hoac đi đay.
Nam 1158, Đo Anh Vu qua đoi. To Hien Thanh (蘇憲誠), co ho hang la To thi vo cua Anh Vu, đuoc thang lam Thai uy. Hien Thanh gioi viec dung binh, lai la nguoi chinh truc, chuyen tam tuyen chon quan linh, bien gioi nhieu lan binh đinh Chiem Thanh, Ai Lao.
Nam 1174, nha Ly lai xay ra viec thay ngoi thai tu. Thai tu la Ly Long Xuong gian dam voi cung phi, lam chuyen that đuc nen bi phe truat lam Bao Quoc vuong. Anh Tong lap nguoi con trai nho la Ly Long Can (李龍翰), con cua mot cung phi la chau gai Đo Anh Vu, lam Hoang thai tu. To Hien Thanh lam "Nhap noi kiem hieu Thai pho binh chuong quan quoc trong su", tuoc Vuong, đuoc giao phu chinh giup nguoi ke vi.
Nam 1175, Anh Tong qua đoi khi moi 40 tuoi, tri vi đuoc 36 nam. Thai tu con nho tuoi len ngoi, su goi la Ly Cao Tong. Tu đay nha Ly bat đau con đuong suy vong.


= Thoi ky suy vong =

Ly Cao Tong len ngoi khi moi 3 tuoi, me la Đo phu nhan tro thanh Chieu Thien Chi Ly Hoang thai hau, Đo An Di em trai ba tro thanh ngoai thich, To Hien Thanh đuoc giao cho viec kem cap phu chinh.
Chieu Linh Hoang thai hau, me cua thai tu cu Ly Long Xuong co gianh lai ngoi bau cho con trai nhung khong thanh vi thai đo cuong quyet cua To Hien Thanh.
Giua nam 1179, khi Cao Tong moi len 6 tuoi thi Thai uy To Hien Thanh qua đoi. Đo An Di đuoc phong lam phu chinh. Nam 1188, Đo An Di qua đoi, Ngo Ly Tin (吳理信) đuoc trao quyen phu chinh đen khi ong qua đoi nam 1190. Đam Di Mong (譚以蒙) la em trai cua An Toan hoang hau đuoc cat nhac lam phu chinh.
Ly Cao Tong truong thanh chi thich choi boi, cho mua ban chuc tuoc, khien xa hoi bat on, bon bat tai cu co nhieu tien la lam quan gay phien nhieu cho dan chung; lai cho ban toi nguc, tuc la neu co hai nguoi tranh gianh nhau ve mot vat, tai san gia tri ma he co ai dang tien bac thi đuoc lay tai san đo ve lam cua cong, khong can qua tra xet gi ca, nen kho bac tai san trong cung thi nhu nui ma dan đoi kho cu the keu than ben ngoai, giac cuop nhu ong. Nhieu thu linh đia phuong nhan luc trieu đinh trung uong suy yeu cung ngam xay dung luc luong noi day.


 Loan Quach Boc  Đoan Thuong (段尚) o vung Hong Chau (Hai Duong va Hai Phong) noi day chong trieu đinh, Cao Tong sai cac đai than la Pham Binh Di (范秉異), Pham Du (范兪), Đam Di Mong cung cac tuong khac đem quan đen đinh tieu diet. Đoan Thuong sai nguoi đem cua đut lot Pham Du, mong muon lui binh. Du ve tau voi Cao Tong, dung moi loi thuyet phuc va khien Cao Tong goi tat ca quay ve, Thuong thoat khoi canh nguy khon.
Pham Du đuoc quan viec binh o Nghe An, thuyet phuc Cao Tong cho chieu tap them nguoi đe cung co luc luong, Cao Tong đong y. Pham Du chieu du bon cuop, nhung nguoi vo gia cu tao thanh quan luc cua rieng minh ma đi khap noi cuop boc. Cao Tong sai Pham Binh Di đi dep, Binh Di thang lien may tran, đot pha dinh thu nha cua cua Pham Du, Du phai chay sang Hong Chau ma tron.
Nam 1209, Cao Tong trieu Pham Du ve Thang Long. Pham Du het loi vu cao Pham Binh Di. Cao Tong tin theo, ben sai nguoi bat giam Binh Di cung con trai la Pham Phu. Bo tuong cua Binh Di la Quach Boc (郭卜) đang đong o ngoai nghe tin thi mang quan đanh vao kinh thanh Thang Long hong giai cuu Binh Di. Cao Tong va Pham Du voi giet chet Binh Di va Phu roi chay len vung Quy Hoa (Vinh Phu, Yen Bai). Quach Boc vao kinh su an tang cha con Binh Di roi lap con thu cua Cao Tong la Ly Tham len ngoi Hoang đe.
Hoang tu Ly Hao Sam (李日旵) cung me la An Toan hoang hau phai chay ve Hai Ap, đuoc Tran Ly (陳李) cung Pham Ngu la mot hoc gia nguoi vung Dieu Hao lap lam minh chu, giang Ly Tham xuong lam Vuong. Hao Sam đuoc sap xep ket hon voi con gai cua Tran Ly la Tran Thi Dung (陳氏庸), ban chuc cho nhung nguoi trong phe ho Tran nhu Tran Ly, Pham Ngu va To Trung Tu (蘇忠詞).
Cao Tong nghe tin Thai tu Sam tu y lap trieu đinh rieng o Hai Ap, cho la chong lai minh nen cu Pham Du huan luyen binh si o vung Hong ma đi đanh. Nhung Pham Du mai tu thong voi Thien Cuc cong chua, nen tre hen voi bon Đoan Thuong, bi thuoc ha cua Thai tu Sam (thuc chat la thuoc ha ho Tran) mai phuc va bat giet. Sau đo, Tran Ly va em vo la To Trung Tu đung đau cam quan đanh đen kinh su, đanh bai Quach Boc va đong đang, dep tan loan Quach Boc.


 Bat luc trong đai loan  Cao Tong đuoc ruoc ve kinh thanh Thang Long. Khong lau sau, nam 1210, Cao Tong qua đoi luc 38 tuoi. Thai tu Ly Sam (李旵) len ngoi, tuc Ly Hue Tong, luc ay moi 16 tuoi. Hue Tong cho lao than Đo Kinh Chu lam Thai uy phu chinh.
Vi Tran Ly đa chet, To Trung Tu nam binh quyen the luc Hai Ap, giet chet Đo Kinh Tu. Cac tuong Đo Quang, Đo The Qui va Phi Le cung nhau muu lap đanh Trung Tu. Trung Tu biet the quan cua minh nho hon lien quan cua ho, ben lap muu ke lua gat, vo hoa hoan voi ho ma đang đem tang cuong binh si muu tru. Roi ong cho tuy tuong Đao Phan bat ngo ua binh đanh len diet bon Đo Quang, Phi Le. Bon ho xung phong tien đanh quan cua Đao Phan va chay thoat đuoc, Phan ben đanh up Đo The Qui, bat đuoc Qui va Qui bi tung xeo o giua cho troi.
Hue Tong so hai, voi phong Trung Tu lam Thai uy phu chinh, ban tuoc Vuong; sai nguoi đi đon Tran Thi Dung va phong lam Nguyen phi (元妃), cho anh cua Nguyen phi la Tran Tu Khanh (陳嗣慶) lam Chuong Thanh hau (章成侯).
Sau khi dep đuoc cac the luc chong đoi minh, To Trung Tu lai bi giet đot ngot vao nam 1211 khi thong dam voi Thien Cuc cong chua - nguoi truoc đay đa tu thong voi Pham Du - va bi chong cong chua la Vuong Thuong bat qua tang (Luat nha Ly cho phep giet gian phu ma khong bi toi). Quan đau trieu bi giet, kinh thanh hon loan. Con re Trung Tu la Nguyen Ma La the co, muu dua vao ho Tran, ben cung voi vo la To thi (em ho Tu Khanh) len thuyen sang đao Thuan Luu đe gap bo tuong cua To Trung Tu la Nguyen Trinh thi bi Nguyen Trinh giet roi cuop lay To thi đem ve. To thi sai nguoi to cao voi Tran Thua. Tran Thua ben sai To thi du đuoc Trinh va giet chet. Luc luong cua To Trung Tu tan ra hoan toan. Tran Tu Khanh nhan luc Ma La keo đi, kinh thanh bo trong, lap tuc mang quan ve kinh su va an tang To Trung Tu o lang Hoach.
Sau khi To Trung Tu chet, Hue Tong dung cau la Đam Di Mong lam Thai uy phu chinh, Đam thai hau cung xen vao viec chinh su. Ho Đam muon nhan quyen ngoai thich ma long hanh, chinh su ngay cang suy.
Hai luc luong lon nhat tranh quyen luc đo la ho Tran va ho Đoan. Ly Hue Tong lo ngai ngoai thich nha vo ho Tran the luc lon, nen cung ngoai thich nha me la cau Đam Di Mong muon dua vao ho Đoan. Nghe ho Đoan giem pha Tran Tu Khanh muon phe lap, Hue Tong tuc gian ha chieu cho cac đao binh đanh Tran Tu Khanh, va giang Tran Thi Dung xuong lam Ngu nu (御女). Đoan Thuong va Đoan Van Loi đem binh ve kinh su. Hue Tong ha chieu tan phong tuoc hau cho Đoan Thuong.
Luc bay gio, Tran Tu Khanh dan quan đi đanh khap noi, thu phuc đuoc nhieu đat, đac biet chiem đuoc Hong chau, vung tu Lang chau đen nui Tam Tri het thay đeu la đat cua ho Tran.
Nam 1213, Đoan Thuong phoi hop voi quan trieu đinh đung đo voi Tran Tu Khanh. Tuy nhien, luc luong ho Tran manh hon, co nhieu tuong gioi hon; trong khi đo quan nha Ly do Hue Tong va Thai su Đam Di Mong khong co tai lam tuong chi huy nen nhanh chong bi thua tran. Canh quan Đoan Thuong cu đi do Đoan Cam va Vu Hot chi huy bi bo tuong cua Tu Khanh la Nguyen Non (阮嫩) đanh bai. Hue Tong bo chay len Lang chau, quan ho Đoan rut khoi kinh đo tro ve vung Hong.
Tran Tu Khanh co thuyet phuc Ly Hue Tong tro ve kinh khong đuoc, ben lap mot hoang than nha Ly la Ly Nguyen Vuong len ngoi lam vua moi.
Nam 1214, anh em ho Đoan tan cong đat Bac Giang do tuong cua Tu Khanh la Nguyen Non đong giu. Hai ben đanh nhau o nui Đong Cuu (Gia Luong, Bac Ninh), Nguyen Non giet chet đuoc Đoan Nguyen. Tuy nhien luc đo noi bo phe Tu Khanh xay ra phan loan lon. Tuong o Cam Gia (thi xa Son Tay) la Đo Bi (杜備) lai noi len chong cu. Mien Cam Gia lai tach khoi pham vi the luc cua anh em ho Tran, hinh thanh mot the luc moi. Cung luc đo, Nguyen Non o Bac Giang sau khi đanh đuoc ho Đoan cung phan lai Tu Khanh, xay dung mot the luc rat lon. Do viec cat cu cua Đo Bi, Nguyen Non, kinh thanh Thang Long bi uy hiep. Tu Khanh phong hoa đot kinh đo roi chay ve hanh cung Ly Nhan (Ha Nam).
Song luc luong ho Tran van rat manh. Sau hang loat bien co khac, the luc cua Tran Tu Khanh ngay cang manh hon, buoc vua Hue Tong phai tinh tro ve dua vao ho Tran. Cuoi nam, Tran Tu Khanh dan binh đanh đuoc Đinh Kha va Bui Đo o Đai Hoang (Ninh Binh), chiem luon vung đat nay.
Nam 1216, Hue Tong sach phong Ngu nu Tran thi lam Thuan Trinh phu nhan (順貞夫人). Đam thai hau cho Tran Tu Khanh la ke phan trac, nen ghet Tran Thi Dung, bao vua đuoi bo đi, lai nhieu lan muon lam hai, nhung Hue Tong đeu che cho.
Truoc suc ep muon giet con dau cua Đam Thai hau, Hue Tong cung voi phu nhan len đi đen cho quan cua Tu Khanh o bai Cuu Lien. Tu đay, Hue Tong lai dua vao Tran Tu Khanh. Tu Khanh ben phe bo vua moi Ly Nguyen Vuong, ton Hue Tong la vua nhu cu ma chuyen tam binh đinh cac the luc: Nguyen Non o Bac Giang, Hien Tin vuong Nguyen Bat, Đoan Van Loi va Đoan Thuong o Hong chau va Ha Cao o Qui Hoa (Yen Bai, Tuyen Quang).


 Ho Tran nam quyen  Cuoi nam đo, mua đong, Thuan Trinh phu nhan đuoc sac phong lam Hoang hau. Hue Tong phong chuc cho mot loat nguoi ho Tran: Tu Khanh lam Thai uy phu chinh, anh trai Tu Khanh la Tran Thua lam Noi thi phan thu, tuoc Liet hau, Phung Ta Chu lam Quan noi hau; con truong cua Tran Thua la Tran Lieu (陳柳) lam Quan noi hau, con truong cua Thai uy Tu Khanh la Tran Hai (陳海) lam Hien Đao vuong (顯道王).
Nam 1217, Đoan Thuong quy phuc trieu đinh, đuoc ban lam Hong vuong, cai quan Hong Chau. Tu đay, ho Đoan yen binh, tu gay luc luong cat cu. Cung nam đo, cac the luc cat cu o Phong Chau, Hien Tin vuong Ly Bat cung đeu quy phuc trieu đinh. Luc nay, Hue Tong thuong phat đien, tu xung la Thien tuong, cam co o bui toc, cam giao va khien mua may, đen khi met thi uong ruou ngu li bi. Chinh su khong quyet đoan, giao pho ca cho Tran Tu Khanh. Quyen lon trong nuoc dan dan ve tay ho Tran.
Nam 1218, Tran Thua đem binh thuyen tien đanh Nguyen Non o Bac Giang. Ong cho nguoi mo đe, đe nuoc lan vao cac thai ap, roi dung binh thuy theo loi ay ma đanh. Non thua to, chay ve Phu Ninh (Bac Ninh). Nam đo, đe yen Hong chau, Tran Tu Khanh đua em gai la Tran Tam Nuong ga cho Hong hau la Đoan Van Loi von la nguoi co uy tin voi nguoi Hong chau.
Nam 1219, cac thu linh Pham Di (范以) va Hoang Ca o Nam Sach qua đoi. Thuoc tuong la Nguyen Loi dang thanh cho Tu Khanh.
Nam 1220, Nguyen Non tu xung Hoai Đao vuong (怀道王), giu huong Phu Đong, dang bieu xung than. Thai uy Tu Khanh phe chuan, tu đay Bac Giang khong con cong khai đoi khang trieu đinh.
Nam đo, Thai uy Tran Tu Khanh cung Tran Thua đanh dep Ha Cao o Qui Hoa. Ong chia lam 2 đao quan, Tran Tu Khanh va Tran Thua đi theo song Qui Hoa; bo tuong Lai Linh (赖靈) va Phan Cu (潘埧) đi theo song Tuyen Quang, nhung Ha Cao cung chia quan tien đanh. Phan Cu bi bo tuong cua Ha Cao la Nguyen Nai chem chet. Nhung Thai uy Tu Khanh đa bao vay thu phu cua Ha Cao, khien Cao va gia đinh phai tu sat. Tu đay lo Thuong Nguyen (Bac Can, Thai Nguyen) va song Tam Đai (Vinh Phu) đuoc dep yen.
Nam 1223, Thai uy Tran Tu Khanh qua đoi, Hue Tong lay Tran Thua lam Phu quoc Thai uy, cho đac quyen khi vao chau khong xung ten. Luc đo, Nguyen Non lai bat đau manh len, la moi nguy hai cho dong ho Tran đang nam giu trieu đinh.
Su than Ngo Si Lien neu y kien ve viec nay:

...Nam đau nien hieu Kien Gia, giac cuop đua nhau noi day, Hue Tong nhu nhuoc khong đanh dep đuoc. Tran Tu Khanh vi co Hue hau bi thai hau lam kho ma đem quan pham cua khuyet xin đon xa gia. Đuong luc bay gio, long nguoi khong the khong ngo vuc, cho nen Hue Tong co lenh bat Tu Khanh ma khong bat đuoc. Tu Khanh muon lam cho ky đuoc moi nhieu lan lam kinh đong đen vua, xa gia phai doi cho may lan, toi ro rang roi. Nhung ma Hue Tong va Hue hau rot cuoc phai nho Tu Khanh moi đuoc yen, thi toi ay khong ke đen. The la viec tuy la trai nhung tinh thi thuan, su chep khong neu len nhung thuc cung co neu đay. Neu khong the thi chi la ke đau so giac cuop ma thoi.


 Chieu Hoang nhuong ngoi  Nam 1224, benh cua Hue Tong ngay cang tang ma khong co con trai đe noi nghiep lon, cac cong chua đeu đuoc chia cac lo lam ap thang moc, uy nhiem cho mot minh Chi huy su Tran Thu Đo (陳守度) quan linh cac quan đien tien ho ve cam đinh. Con gai thu 2 la cong chua Chieu Thanh đuoc lap lam Hoang thai nu (皇太女), roi lam Hoang đe, su goi la Chieu Hoang đe (昭皇帝). Hue Tong truyen ngoi tro thanh Thai thuong hoang, roi xuat gia o chua Chan Giao goi la Hue Quang thien su trong đai noi hoang cung. Đam thai hau cung theo ong vao đay xuat gia.
Đien tien Chi huy su Tran Thu Đo coi giu moi viec quan su trong ngoai thanh thi. Tran Canh (陳煚), con trai thu cua Tran Thua đuoc phong lam Chinh thu, cho hau ha gan gui voi Chieu Hoang, đuoc Chieu Hoang yeu men. Duoi su sap đat cua Tran Thu Đo, Chieu Hoang lay Tran Canh lam chong, roi đen thang 12 am lich nam 1225 (đau nam 1226), ngay mong mot Mau Dan, Chieu Hoang mo hoi lon o đien Thien An, trut bo ao ngu moi Tran Canh len ngoi Hoang đe. Cha Tran Canh la Tran Thua đuoc ton lam Thai thuong hoang.
Ngoi nha Ly chinh thuc chuyen sang nha Tran. Nha Ly keo dai 216 nam voi 9 đoi vua. Khong lau sau, thuong hoang Hue Tong bi Tran Thu Đo buc tu sat o chua Chan Giao.


= Nhan đinh =
Đoi sau xem su 3 đoi vua Ly Thai To, Ly Thai Tong, Ly Thanh Tong ke tuc nhau, tu viec sua tri, đanh dep cac cat cu trong nuoc toi viec dieu vo voi phuong Bac, ra uy voi phuong Nam – nhung viec lam đo đeu đan thu đuoc thanh tuu, khong he that bat, suy bai; vua sau đa thay nhung vua truoc nhu the van con; nuoc Đai Co Viet tro thanh Đai Viet tuan tu đi len khong bi suy sut, thua thiet. Đieu đo cho thay mot chinh sach, tu tuong nhat quan cua cac vua Ly. Ca ba vua đau tien cua nha Ly đeu co tai van vo kiem toan, kinh Phat yeu dan, tuoi tho cung xap xi nhau. 3 vi vua Ly nay la nhung nguoi đat nen tang cho mot nha Ly ton tai ben vung hon 200 nam, la trieu đai đau tien truyen noi đuoc lau dai trong lich su Viet Nam, cham dut thoi ky đat nuoc lien tuc thay đoi, 6 dong ho thay nhau cai tri thoi the ky X. Nha Ly xac lap đuoc bo may nha nuoc phong kien quy cu, ne nep, đua đat nuoc vao thoi ky phat trien on đinh.
Ly Nhan Tong la vua tri vi lau nhat trong lich su Viet Nam (56 nam). Vo cong đanh bai cuoc xam lang cua nha Tong tren song Nhu Nguyet thoi Ly Nhan Tong thuc chat la cua nhung nguoi phu chinh ma đoi ngu nay đuoc truong thanh duoi thoi Thanh Tong, do Thanh Tong cat nhac, trong dung. Nguoi theo thuyet nhan qua cua đao Phat co the cho rang viec lam that đuc cua Thai hau Y Lan (sat hai Hoang thai hau Thuong Duong va cac cung nu cua Thanh Tong) khien vua con phai tra gia tuyet tu.
Tu thoi Nhan Tong tro ve sau, lien tiep cac vua Ly ke nghiep đeu tho au, đo cung la đieu khong may cho nha Ly. Nho nen mong vung chac do 3 đoi vua đau tien xay dung, co nghiep nha Ly tiep tuc đuoc duy tri, nhung cac phu chinh đoi sau nhu Đo Anh Vu, Đo Kinh Tu, Đam Di Mong khong the sanh đuoc voi Thai hau Y Lan, Ly Thuong Kiet, Ly Đao Thanh. To Hien Thanh tai nang nhung khong the song mai đe diu dat vua Cao Tong tro thanh mot vua Nhan Tong thu hai. Sau khi Hien Thanh mat, nha Ly truot doc khong co ai đung ra cuu van đuoc. Toi khi ho Tran vao trieu phu chinh, viec nha Ly bi thay the tro nen khong đao nguoc đuoc. Do nha Nam Tong khi đo cung đa yeu mon nen suot thoi gian suy vong cua nha Ly toi khi chuyen ngoi cho nha Tran, Đai Viet khong bi nuoc lang gieng lon o phuong Bac nhom ngo nhu cac thoi cuoi Tran đau Ho va cuoi Le đau Mac sau nay.


Đia gioi hanh chinh va he thong quan lai Nha Ly thiet lap va lua chon thiet che chinh tri voi đac trung rieng biet, đuoc cac su gia goi la mo hinh tap quyen than dan, voi the che quan chu tap quyen mang nhieu điem khac va vuot xa thoi ky truoc cua cac trieu Ngo, Đinh, Tien Le. Cap hanh chinh trung uong bao gom 3 bo phan chu yeu, đo la:

Cac co quan giup viec cho Hoang đe: sanh, Han lam vien.
Cac co quan đau nao cua trieu đinh: Khu mat vien, bo.
Cac co quan giup viec cho trieu đinh: vien, ty, cuoc.
Cac chuc Tuong cong, Thai pho đuoc Hoang đe nha Ly ban cho nhung nguoi co nhiem vu truc tiep đieu khien toan bo chinh quyen. Phu ta cho cac thai pho la Ta Tham tri chinh su, Huu Tham tri chinh su va Hanh khien. Phu ta cho Thai pho con co cac co quan la Khu mat vien va bo.
Đia gioi phia bac nuoc Đai Viet thoi Ly bao gom Bac bo Viet Nam hien nay va mot phan nho cua tinh Quang Tay (Trung Quoc). Đia gioi phia nam cua nha Ly khi moi thanh lap chi toi khu vuc Ha Tinh hien nay. Nam 1069, Ly Thanh Tong đanh Chiem Thanh, buoc vua Chiem la Che Cu dang 3 chau tuong đuong voi tinh Quang Binh va Quang Tri hien nay. Cuong vuc nay đuoc duy tri on đinh toi khi trieu Ly ket thuc. Tren vung lanh tho nay, nha Ly chia ca nuoc thanh 24 đon vi hanh chinh. Cac cap hanh chinh o đia phuong lan luot tu cao xuong thap la:

Phu, lo, chau, trai.
Huyen, huong, giap, phuong, sach, đong.
Đung đau bo may hanh chinh cua cac phu, lo la Tri phu, Phan phu; cua cac chau la Tri chau; cua cac trai, đao la Quan muc. Đung đau bo may hanh chinh cua cac huyen la Huyen lenh. Duoi huyen la đon vi giap va thon.


Luat phap Nha Ly đuoc xac đinh la nha nuoc đau tien o Viet Nam chinh thuc co he thong phap luat tu khi gianh đoc lap sau thoi Bac thuoc ma thoi nha Ngo, nha Đinh va nha Tien Le truoc đo chua co.
Co quan chuyen trach phap luat cua nha Ly la Bo Hinh va Tham hinh vien. Đam nhan chuc vu nay thuong la A tuong kiem nhiem. Trong mot so truong hop, vua đich than xu an.
Nam 1042, Ly Thai Tong ban hanh sach Hinh thu, đay la sach luat đau tien cua mot trieu đai Viet Nam, co the coi nhu tong hop cua luat dan su, luat hinh su, luat to tung hinh su va luat hon nhan gia đinh ngay nay. Hinh thu gom co 3 quyen, đa bi that truyen sau thoi ky pha huy van hoa Đai Viet cua nha Minh vao đau the ky XV.
Tru 10 toi nang goi la thap ac (bat trung, bat hieu, bat kinh, bat nghia...), nha Ly cho ban hanh the le chuoc toi: nhung nguoi gia tren 70 tuoi, tre con duoi 15 tuoi, nguoi co nhuoc tat, nhung nguoi ho nha vua va nguoi co cong neu pham toi co the chuoc toi bang tien, tuy theo toi nang nhe thi nop tien voi muc đo nhieu it khac nhau.
Viec ra đoi cua Hinh thu cung nhu cac co quan Bo hinh va Tham hinh đuoc xem la buoc tien trong viec to chuc quan ly cua nha nuoc thoi Ly, tuy hieu luc van con han che.
Do su sung bai đao Phat cua trieu đai nay ma cac hinh phat noi chung khong qua nghiem khac. Phap luat bao ve nguon thu nhap cua trieu đinh, đam bao dan đinh la suc lao đong chu yeu ma trieu đinh su dung. Đe đam bao san xuat nong nghiep, viec giet trau bo đuoc quy đinh chat che. Nguoi giet trau, bo bua bai khong theo quy đinh bi xu toi nang.
Phap luat nha Ly phan anh va chap nhan su xuat hien cua che đo tu huu ruong đat, chi ro su phan biet đang cap xa hoi, trong đo quy toc quan lieu đuoc huong đac quyen.


Kinh te = Nong nghiep =
Kinh te thoi nha Ly chu yeu dua vao nong nghiep, vi the trong suot thoi gian cua trieu đai nay, co nhieu viec lam cua cac vua hay cac chieu chi lien quan đen van đe bao ve va phat trien nong nghiep. Nha Ly ap dung chinh sach ngu binh u nong, cho binh linh thay nhau ve lam ruong, co tac dung phat trien san xuat nong nghiep, suc lao đong khong bi thieu. Binh si thay nhau nghi 1 thang 1 lan ve cay ruong tu cap.
Ruong đat thoi Ly gom co ruong cong, ruong tu va đac biet, do Phat giao phat trien manh, co anh huong lon trong đoi song chinh tri - xa hoi nen nha chua so huu mot bo phan ruong đat (khong thuoc ruong cong lan ruong tu).


 Ruong cong  Gom co:

Quoc kho đien la ruong cong cua trieu đinh ma hoa loi thu đuoc se du tru vao kho cua vua đe chi dung cho hoang cung.
Đon đien la ruong đat hinh thanh tu viec khai hoang ven song, ven bien thuoc đong bang song Hong, song Ma, song Lam.
Ruong tich đien la loai ruong do trieu đinh truc tiep quan ly, hoa loi dung cho trieu đinh. Hang nam, nha Ly van duy tri cay ruong tich đien la hinh thuc ke thua tu thoi Tien Le.
Ruong son lang la loai ruong dung vao viec tho phung to tien dong ho nha vua.
Ruong cong lang xa la ruong giao cho cac lang xa quan ly, do nhung nguoi linh nhan thoi binh ve cay cay.
Ruong thac đao va ap thang moc la ruong ban thuong cho quan lai, cong than. Nhung loai ruong nay chi danh cho 1 đoi cong than, khong truyen đuoc cho con chau va cong than cung chi đuoc huong phan thue thu tu ruong đo.


 Ruong đat nha chua  Đat đai do nha chua quan ly, chiem so luong kha lon.


 Ruong tu  Che đo so huu ruong tu thoi Ly kha pho bien va phat trien. Phap luat cho phep cac tang lop trong xa hoi mua ban ruong đat.
Viec đo đac ruong đat thoi Ly đa xuat hien, nhung đon vi đo luong tinh chua thong nhat; noi tinh theo mau, noi tinh bang thuoc. Đe phat trien nghe nong, trieu đinh đe ra nhung bien phap nhu quy tap nguoi tha huong tro ve que quan đe đam bao suc lao đong o nong thon; tri nang toi an trom va giet trau bo bua bai....
Ngoai ra trieu đinh con chu trong viec tri thuy, đap đe, nhat la vung chau tho song Hong. Nam 1077, Ly Nhan Tong ra lenh đap đe song Nhu Nguyet dai 67.380 bo. Cac cong trinh thuy loi tieu bieu thoi Ly la viec đao song Đan Nai (Thanh Hoa) nam 1029, đao kenh Lam (Ninh Binh) nam 1051, khoi sau song Lanh Kinh nam 1089 va song To Lich nam 1192. Su sach ghi nhan nhung nam đuoc mua lon nhu: 1016, 1030, 1044, 1079, 1092, 1111, 1120, 1123, 1131, 1139, 1140.
Nho su quan tam phat trien nong nghiep va lam thuy loi cua nha Ly, nuoc Đai Viet co the đung va phat trien kha vung chac, đoi song nhan dan tuong đoi on đinh.


= Thu cong nghiep =
Trong cung đinh, nhung nguoi tho thu cong lao đong cho trieu đinh goi la tho bach tac. San pham ho lam ra đe phuc vu hoang cung. Theo Đai Viet su ky toan thu, thang 2 nam 1040, "vua Ly Thai Tong đa day cung nu det đuoc gam voc. Thang ay xuong chieu phat het gam voc cua nuoc Tong o trong kho ra đe may ao ban cho cac quan, tu ngu pham tro len thi ao bao bang gam, tu cuu pham tro len thi ao bao bang voc, đe to la vua khong dung gam voc cua nha Tong nua".
Trong dan gian, nghe chan tam uom to, det lua, lam đo gom, xay dung đen đai, cung đien, nha cua rat phat trien. Ngoai ra, nghe lam đo trang suc bang vang, bac, nghe lam giay, nghe in bang go, đuc đong, ren sat, nhuom vai, khai thac vang lo thien đeu đuoc mo rong. Co nhung cong trinh do ban tay nguoi tho thu cong Đai Viet tao dung nen rat noi tieng nhu chuong Quy Đien, thap Bao Thien (Ha Noi) v.v...


= Thuong nghiep =
Cang Van Đon co vi tri rat quan trong cho hoat đong ngoai thuong, nam tren truc hang hai tu Trung Quoc xuong cac nuoc Đong Nam A vi the rat thinh vuong vua tru phu. Ngoai ra, noi nay con thuan loi cho viec đo tau thuyen. Ngoai Van Đon, vung bien Dien Chau cung la noi co hoat đong ngoai thuong phat trien.
Cac đoi tac chu yeu cua Đai Viet la nha Tong, nha Kim, Tay Ha, Chiem Thanh, Trao Oa tuc đao Java, Lo Lac tuc vuong quoc Lavo, Chan Lap - quoc gia vung Me Nam - Me Nam, Tam Phat Te tuc Srivijaya o đao Sumatra, voi vuong quoc Đai Ly o Van Nam.
Tai vung bien gioi, nhung nguoi dan toc thieu so cung qua lai buon ban voi nhau. Theo sach Linh ngoai đai đap cua Nam Tong, nguoi Viet thoi Ly thuong sang Trung Quoc buon ban qua hai nga la trai Vinh Binh tren bo, nam o bien gioi voi Ung Chau va đuong bien la cang chau Kham va Liem. Nha Ly cung thuong cu su gia sang buon ban, goi la "đai cuong". Nha Ly cu su gia sang Trung Quoc ba lan đe thong nhat can đo, tao đieu kien cho buon ban.
Hang hoa xuat khau cua Đai Viet chu yeu la tho san; hang nhap khau bao gom giay, but, to, vai, gam. Cac thuong nhan Đai Viet thuong mua tram huong cua Chiem Thanh đe ban lai cho thuong nhan nguoi Tong.
Sach Đai Viet su ky toan thu chep: Nam 1149 thang 2, thuyen buon ba nuoc Trao Oa (Java), Lo Lac (co the la Lo Hac - La Hoc - Lavo o Lopburi, Thai Lan, Lo Hac co kha nang la nuoc Locac đuoc nhac đen trong du ky cua Marco Polo), Xiem La vao Hai Đong (tinh Quang Ninh ngay nay) xin cu tru buon ban, ben cho lap trang o noi hai đao, goi la Van Đon hay nam 1184 thang 3, nguoi buon cac nuoc Xiem La va Tam Phat Te (Srivijaya o đao Sumatra, đuoc nhac đen voi ten That Loi Phat The tu the ky VII va voi ten Tam Phat Te tu the ky V trong thu tich Trung Quoc) vao tran Van Đon dang vat bau đe xin buon ban .


= Tien te =

Thuong mai phat trien buoc đau, nhu cau trao đoi hang hoa trong nuoc ngay cang tang. Nha Ly đuc tien bang hop kim đong – giong nhu tien luu hanh o vung Đong Nam Trung Quoc khi đo. Tuy nhien, tien do trieu đinh đuc ra khong đap ung đu nhu cau luu thong hang hoa nen nhieu đong tien nha Tong va tham chi thoi Đuong van đuoc luu hanh trong nuoc.
Cac nha khao co hien nay phat hien đuoc sau loai đong tien đuoc xem la tien do cac vua nha Ly phat hanh: Thuan Thien đai bao, Minh Đao thong bao, Can Phu nguyen bao, Thien Phu nguyen bao, Thien Cam thong bao, Thien Tu thong bao.


Giao duc, khoa cu Nha Ly la trieu đai phong kien đau tien o Viet Nam xac lap he thong giao duc khoa cu co he thong.
Truong hoc tu đau tien đuoc xac nhan la truong Bai An cua Ly Cong An – mot tong that nha Ly khong ra lam quan ma o nha day hoc. Tuy nhien, trong nhung nam đau, he thong truong hoc chua nhieu. Do anh huong đam net cua Phat giao va mot phan cua Đao giao nen Nho giao chua co vi tri đoc ton nhu sau nay. Cac truong lop con day nhieu kien thuc ve Phat giao va Đao giao. Chu viet chinh thuc trong giao duc van ke tuc cac đoi truoc la chu Han.
Nam 1070, Ly Thanh Tong cho xay dung nha Van Mieu o kinh thanh Thang Long, đap tuong Khong Tu, Chu Cong, tu phoi 72 nguoi hien cua đao Nho. Nam 1076, vua Ly Nhan Tong lap ra Quoc Tu Giam. Tuy nhien, cac nha nghien cuu cho rang Quoc Tu Giam chi la truong hoc cong đau tien do trieu đinh chinh thuc đung ra to chuc, the hien su quan tam đoi voi viec hoc hanh cua hoang toc, con truong hoc tu đuoc hinh thanh truoc đo.
Tu trung ky, nha Ly đa coi trong đao Nho hon truoc, vi Nho giao la hoc thuyet giai quyet đuoc cac moi quan he co ban (vua – toi, cha – con, chong - vo, bang huu...) đe thong nhat va quan ly xa hoi.
Khoa thi đau tien đuoc nha Ly to chuc vao thang 2 nam 1075 thoi vua Ly Nhan Tong. Le Van Thinh đo đau cung hon 10 nguoi trung tuyen. Ong tro thanh Thu khoa đau tien trong lich su Viet Nam. Viec mo khoa thi Nho giao đau tien đanh dau moc ve viec nha Ly chinh thuc tuyen nguoi theo Nho giao lam quan ben canh tang lop quan lai thien ve kien thuc Phat giao truoc đo.
Cac khoa thi đoi hoi nguoi ung thi phai thong hieu kien thuc ca ba đao Nho, Phat va Lao moi co the đo đat. Viec to chuc thi Tam giao (Phat, Nho, Đao) chinh thuc đuoc thuc hien nam 1195 duoi trieu vua Ly Cao Tong.
Su sach ghi chep 9 khoa duoi trieu Ly, trong đo co cac khoa thi khong ghi đay đu ten nguoi đo. Cac khoa thi khong đeu đan theo đinh ky va cac ky thi cung chua co cach thuc nhat đinh.


Ton giao Phat giao ve co ban la ton giao co anh huong nhieu nhat, ngoai ra Nho giao va Đao giao cung co tac đong đen đoi song chinh tri xa hoi. Thoi Ly co tu tuong tam giao đong nguyen, coi trong ca ba ton giao nay.
Cac vua Ly chu trong xay dung chua chien, đuc chuong, to tuong, cu su sang Trung Quoc xin nha Tong kinh Phat, bien cac chua thanh noi cau đao, lam le ta on khi chien thang quan xam luoc, le đai xa... Cac quy toc va nhan dan cung đong gop xay dung nhieu chua o cac đia phuong. Viec chu trong xay dung chua thoi Ly đuoc su gia Le Van Huu thoi Tran ghi nhan la "xay tuong cao ngat, tac cot chua bang đa, lam chua tho Phat long lay hon ca cung đien cua vua". Cac chua lon va noi tieng la chua Dau, chua Phat Tich, chua Dam (Bac Ninh), chua Long Đoi (Ha Nam), chua Dien Huu.
Giong nhu thoi Đinh – Le, nhieu nha su tham gia vao viec trieu chinh thoi Ly, nhung anh huong it hon truoc. Ho chi đong vai tro giao hoa hoac giang kinh. Trong pham vi tin nguong va ky thuat, cac vi cao tang van rat đuoc xem trong, đuoc vua, hoang toc va cac quan van vo xem trong nhu bac thay.
Tu thoi Ly Than Tong, cac vua thuong qua đoi som, vua len thay con nho, thai hau buong rem chap chinh. Su sung đao Phat tu luc nay bi xem la tro thanh moi di đoan, bat nhip voi Đao giao va tin nguong co truyen. Tuy nhung moi di đoan khong lam anh huong toi chinh tri, nhung đu lam bang chung ve nhan tam roi loan, nha chuc trach bo phi thoi gian vao viec hao huyen, viec thuong phat trong trieu đinh can cu vao nhung đieu khong chinh đang.
Nho giao thoi Ly nhin chung phat trien nhung chua co đieu kien phat trien manh me nhu cac trieu đai sau. Đao giao cung co anh huong nhat đinh, the hien trong che đo thi cu, yeu cau cac thi sinh hieu biet ca ba ton giao Phat, Đao va Nho moi co the đo. Viec thi cu bang tam giao phan anh tam giao đong nguyen vao thoi Ly; trong đo Nho giao la he tu tuong dung đe quan ly xa hoi, Phat giao la quoc giao, con Đao giao co anh huong nhat đinh trong cac tang lop dan cu.


Van hoc Ngay trong the ky đau tien cua thoi Ly đa đe lai trong di san tinh than cua dan toc Viet Nam ba ang tho van co đong ma gay đuoc mot an tuong ve khi phach phi thuong: đo la Chieu doi đo (214 chu), Phat Tong lo bo van (148 chu) va bai tho Nam quoc son ha (28 chu).
Trong thoi Ly, tho van phat trien kha ram ro, co toi hang tram tac gia nhung trai qua cac cuoc chien tranh, lut loi, cac sach vo đa bi hu hai nhieu, đac biet la chu truong pha huy van hoa cua nha Minh thoi ky đo ho Đai Viet đa tich thu hoac tieu huy hau het chung tich van hoa thoi nha Ly. Mot so van bia cac chua con luu giu cac bai tho, bai vinh cua thoi nay.
Tac pham đac sac thoi nay la Thien Uyen tap anh, ghi lai hanh trang cua 68 vi thien su cung 77 bai tho, bai ke. Mot so tac gia thoi nay nhu Thien su Vien Chieu (999-1091), Thien su Khong Lo (?-1119)... va Hoang thai hau Y Lan cung đuoc xep trong hang ngu tac gia voi bai ke "Sac khong".


Nghe thuat = Kien truc =

Nhung cong trinh kien truc chu yeu thoi ky nay la kinh thanh, cung đien, dinh thu cac quan lai, lang mo vua chua va đac biet la chua chien, đen mieu.
Sau khi len ngoi, Ly Cong Uan đa xay dung kinh thanh va cac cung đien: phia truoc dung đien Can Nguyen lam cho coi chau, ben ta lam đien Tap Hien, ben huu dung đien Giang Vo; mo cua Phi Long thong voi cung Nghenh Xuan, cua Đan Phuong thong voi cua Uy Vien, huong chinh nam dung đien Cao Minh, đeu co 3 them rong, trong them rong co hanh lang dan ra xung quanh bon phia.
Nha Ly cho xay dung 36 cung, 49 đien o khu trung tam Cam thanh Thang Long. Cong trinh Hoang thanh Thang Long mang cac đac điem: đep, cong phu, phong phu, quy mo rong lon, trang tri rat tinh xao, quy hoach thong nhat va can xung. Cac su gia đanh gia kien truc Hoang thanh Thang Long đanh dau buoc chuyen bien vuot bac cua nghe thuat kien truc va quy hoach kinh thanh Thang Long.
Do su hung thinh cua Phat giao thoi Ly, chua chien moc len khap noi, đuoc chia lam 3 hang: Đai, Trung va Tieu danh lam. Noi tieng nhat la chua Dau, chua Phat Tich, chua Dam (Bac Ninh), chua Long Đoi (Ha Nam), chua Dien Huu (chua Mot Cot).
Cac chua thuong co thap lon nhu thap Bao Thien, thap Pho Minh, thap Chieu An, thap Phat Tich, thap Sung Thien Dien Linh, thap Van Phong Thanh Thien... Ngoai chua, nha Ly con xay dung nhieu cong trinh khac nhu đen Đong Co, lau gac tren nui Cung vua, Van Mieu - Quoc Tu Giam...


= Đieu khac, đuc tuong =
Nghe thuat đieu khac thoi Ly đuoc đanh gia la đat toi đinh cao cua nghe thuat tao hinh dan toc Viet, gop phan to lon đe sang tao ra gia tri cua đinh cao van hoa, van minh thu hai cua nguoi Viet phuc hung.
Nghe thuat đieu khac thoi Ly gom nhung cong trinh đieu khac tinh te voi nhung tam phu đieu mo tip hoa van hoa cuc nhieu canh, hoa sen, la cay va đac biet la rong giun minh tron nam gon trong chiec la đe. Đac điem chung la chan thuc, đon gian, khoe manh.
Nghe thuat đuc chuong – to tuong rat pho bien. Nuoc Đai Viet co 4 cong trinh nghe thuat bang đong noi tieng đuoc goi la "An Nam tu đai khi" thi 3 trong so đo đuoc tao ra trong thoi Ly la Thap Bao Thien, Chuong Quy Đien (chua Mot Cot – Ha Noi) va Tuong Phat Di Lac chua Quynh Lam (Đong Trieu, Quang Ninh).
Cac tuong nguoi hay vat đeu sinh đong va co hon; đuong cong lon va day đac, net uyen chuyen mem mai, du lam bang chat lieu nao. Bo cuc cac tac pham đieu khac đep can xung, hai hoa.


= Am nhac =
Ban đau, nhac Viet thoi Ly chiu anh huong it nhieu tu nhac Chiem Thanh (ma nguon goc xa tu Tay Thien tuc An Đo) qua nhung tu binh nguoi Chiem (ca nam lan nu) bi bat trong cac cuoc nam chinh cua nha Ly. Sau đo, anh huong cua nhac Trung Quoc tang dan. Nhac cu cac nhac cong su dung thoi Ly gom co trong com, tieu, nao, sao ngang, ho gao, đan cam, đan tranh, đan ty ba, đan 7 day, đan 2 day, đan bau...
Nen ca kich Đai Viet bat đau tu thoi Ly, do nhung nguoi Hoa theo Đao giao sang day cho nguoi Viet. Nhay mua thuong xuyen đuoc to chuc trong cung đinh va trong dan gian. Nghe thuat cheo cung pho bien, đuoc gioi quy toc ham thich.


Ngoai giao Nha Ly trong suot thoi đai cua minh lien tuc phai đoi pho voi nhung muu đo banh truong, thon tinh hoac cuop pha cua cac nuoc lang gieng nhu nha Tong o phia Bac, Chiem Thanh, Chan Lap o phia Nam, Đai Ly o Tay bac hoac nhung cuoc noi loan le te cua cac dan toc thieu so. Quan he voi nha Tong mang tinh chat nuoc nho than phuc nuoc lon, tuy rang trong giai đoan khoang nhung nam 1075-1076, Ly Thuong Kiet va Tong Đan đa tung đem quan tan cong nha Tong o cac chau Ung, chau Kham. Đai Ly khong con la mot quoc gia hung manh nhu trong giai đoan the ky VIII, the ky IX nen cac cuoc giao tranh mang tinh chat le te va phan thua thong thuong thuoc ve nguoi Đai Ly. Quan he voi Chiem Thanh thi nha Ly duong nhu lai đong vai tro cua mot nuoc lon. Quan he voi Chan Lap kha binh thuong, voi chinh sach ngoai giao kha mem deo, nha Ly đa giu vung va mo rong đuoc lanh tho cua minh. Nam 1097, ban hanh Hoi Đien quy đinh cac phep tac chinh tri.


= Voi nha Tong =
Ngoai thoi gian xay ra chien tranh 1075-1077, nha Ly thuong xuyen giu quan he voi nha Tong. Hai ben cu su qua lai trong nhieu nam. Tru su kien cha con ho Nung, khi co cac luc luong gay roi vung bien, hai ben co nhung hoat đong quan su ho tro nhau đanh dep va khi bat đuoc "toi pham" thi nguoi ben nao tra ve cho nuoc ay.
Nam 1164, Nam Tong cong nhan Đai Viet la mot nuoc đoc lap voi quoc hieu ban cho vua Ly Anh Tong la An Nam Quoc vuong. Đay la lan đau tien sau 225 nam ke tu khi Ngo Quyen gianh đuoc đoc lap va xung vuong (939), vua Trung Quoc moi cong nhan nen đoc lap cua Đai Viet. Truoc đo cac vua nha Tong chi goi cac vua Viet la Giao Chi quan vuong, xem đat Đai Viet chi la mot quan cua nha Tong.


= Voi nha Kim =
Co đieu rat thu vi la nuoc Kim (nha Kim) khi đo đang rat hung manh o mien bac Trung Hoa, uy hiep nuoc Nam Tong thuong xuyen cung rat ton trong Đai Viet. Sau khi đa co hoa binh voi Nam Tong, nam 1168, Kim The Tong sai su gia vuot qua lanh tho Nam Tong đen nuoc Đai Viet va đo cung la lan duy nhat nha Kim co quan he ngoai giao voi Đai Viet.
Cung voi su nha Kim, su Nam Tong cung đen Đai Viet luc đo. Vua Ly Anh Tong sai cac quan đon tiep su gia ca hai nuoc chu đao nhung khong cho đoan su gia hai nuoc gap nhau.


= Voi Chiem Thanh va Chan Lap =
Đai Co Viet va sau nay la Đai Viet đong vai tro nuoc lon trong quan he voi Chiem Thanh va Chan Lap. Hai nuoc nay van sai su sang tien cong cac đong vat quy nhu voi, chim la... Nhung quan he cua Đai Viet voi 2 nuoc nay khong that su on đinh, su sach ghi lai nhieu vu cuop pha o vung bien gioi phia nam Đai Viet cua hai nuoc nay, nhung đeu bi đanh bai (xem phan quan su).


Quan su = To chuc quan đoi =
Quan đoi thoi Ly gom hai bo phan: cam quan va quan đia phuong.

Cam quan: la quan tuyen chon tu nhung thanh nien khoe manh trong ca nuoc, co nhiem vu bao ve vua va kinh thanh.
Quan đia phuong: Tuyen chon trong so thanh nien trai trang o cac lang xa đen tuoi thanh đinh (18 tuoi), co nhiem vu canh phong cac lo, phu.
Nha Ly thi hanh chinh sach "ngu binh u nong" (gui binh o nha nong), cho quan si luan phien ve cay ruong va thanh nien đang ky ten vao so nhung van o nha san xuat, khi can trieu đinh se đieu đong. Quan đoi nha Ly co quan bo va quan thuy, ki luat nghiem minh, đuoc huan luyen chu đao; vu khi trang bi cho quan đoi gom giao mac, đao kiem, cung no, may ban đa...


= Chien tranh voi cac quoc gia lan can =


 Đanh Tong o Ung chau  Nam 1075, Vuong An Thach, Te tuong nha Tong, xui vua Tong rang nuoc Đai Viet bi quan Chiem Thanh đanh pha, quan con sot lai khong đay van nguoi, co the dung ke chiem lay đuoc. (Co thuyet cho rang, nha Tong quyet đinh đanh Đai Viet đe cung co lai tinh than cua quan dan sau nhung that bai truoc quan Lieu-Ha o phia bac). Vua Tong ben dung Tham Khoi va Luu Di lam tri phu Que Chau ngam day binh nguoi Man đong, đong thuyen be, tap thuy chien, ngoai ra con cam cac chau huyen khong đuoc mua ban voi Đai Viet cac mat hang chien luoc thoi đo nhu sat thep, trau bo.
Vua nha Ly biet tin, sai Ly Thuong Kiet va Tong Đan đem hon 100.000 binh đi đanh; quan thuy va quan bo đeu tien. Ly Thuong Kiet đanh cac chau Kham, Liem; Tong Đan vay chau Ung. Đo giam Quang Tay nha Tong la Truong Thu Tiet đem quan đen cuu. Ly Thuong Kiet đon đanh o cua ai Con Lon (nay la thanh pho Nam Ninh, Khu tu tri Choang Quang Tay) pha tan quan đich, chem Truong Thu Tiet tai tran. Tri phu Ung Chau la To Giam co thu khong hang. Quan Đai Viet đanh đen hon 40 ngay, chong bao đat treo len thanh. Thanh bi ha. To Giam cho gia thuoc 36 nguoi chet truoc, chon xac vao ho, roi cham lua tu đot chet. Nguoi trong thanh khong chiu hang, quan Ly Thuong Kiet giet het hon 5 van nguoi, cong voi so nguoi chet o cac chau Kham, Liem thi đen hon 100.000 nguoi. Ly Thuong Kiet bat song nguoi ba chau ay đem ve.


 Chong Tong o phong tuyen song Nhu Nguyet  Nam 1076 thang 3, nha Tong dung Tuyen phu su Quang Nam (Quang Đong - Quang Tay ngay nay) la Quach Quy lam Chieu thao su, Trieu Tiet lam pho, đem quan 9 tuong, 10 van quan tinh nhue, 1 van ngua chien va 20 van dan phu, hop voi quan Chiem Thanh va quan Chan Lap sang xam chiem nuoc Đai Viet. Quan nha Tong tien theo hai đuong thuy, bo vao Đai Viet. Đuong thuy do Hoa Mau chi huy; đuong bo do Quach Quy chi huy. O tren song Van Đon (Quang Ninh), Ly Ke Nguyen đa chan đanh thuy binh nha Tong, lam that bai ke hoach hoi quan cua ho. Ly Thuong Kiet đa lap phong tuyen o bo nam song Nhu Nguyet hay con goi la song Cau hay song Nguyet Đuc. Quan Tong đa nhieu lan co gang vuot song nhung đeu that bai. Quach Quy cho đong quan o bo bac song Nhu Nguyet va chuyen sang phong ngu nham cho thoi co. Mot đem quan si chot nghe o trong đen Truong tuong quan (Truong Hong va Truong Hat: hai vi tuong đanh giac gioi cua Trieu Quang Phuc) co tieng đoc to bai tho than ma tac gia chinh la Ly Thuong Kiet:

Bai tho nay co tac dung khich le tinh than chien đau cua quan Đai Viet, tao ra long tin rang ho đang đuoc than linh giup đo, đong thoi lam hoang mang quan nha Tong. Khi quan nha Tong đa lam vao the yeu, Ly Thuong Kiet đa chu đong giang hoa đe quan he Tong-Viet sau đo co the tro lai binh thuong.
Khi rut quan, Quach Quy đa tranh thu chiem đoat luon chau Quang Nguyen (Lang Son va Cao Bang ngay nay). Sau nay, Thai su Le Van Thinh đa lay lai chau Quang Nguyen, noi co nhieu mo kim loai quy, bang phuong phap hoa binh la ngoai giao va tang voi cho vua Tong. Nguoi Tong cho rang vua Tong mac sai lam đe "mat" chau Quang Nguyen co nhieu mo vang nen đat ra cau:

Boi tham voi Giao Chi
Đe mat vang Quang Nguyen


 Chien tranh voi Chiem Thanh  Trong trieu đai nha Ly, tong cong co khoang 10 lan (1020, 1043, 1044, 1069, 1075, 1104, 1132, 1167, 1216, 1218) cac vua hay cac quan lai cao cap nhu Ly Thuong Kiet, To Hien Thanh,... đa đem quan đi đanh Chiem Thanh. Sau moi lan đanh, vua Chiem Thanh lai cau hoa, cu nguoi sang cong nhung sau đo lai chong đoi.
Su kien lon nhat la vao nam 1069, Chiem Thanh đem quan ra cuop pha vung Nghe An - Ha Tinh. Vua Ly Thanh Tong than chinh dan 10 van quan nam chinh vao tan kinh đo Chiem Thanh đanh bai va bat đuoc vua Chiem đua ve Thang Long, đe đuoc tha, vua Chiem va trieu đinh Chiem Thanh đa cat phan đat phia Bac dang cho Đai Viet la vung đat Quang Binh va bac Quang Tri ngay nay, sau su kien nay bien gioi phia nam cua Đai Viet lan đau tien tien đen song Thach Han (Quang Tri).
Nhung co su gia cho rang toi giai đoan lich su nay cuoc binh Chiem chang phai rieng vi viec đoan tuyet giao hieu, ma do Đai Viet bat đau thi hanh chinh sach đe quoc, dua vao cho Chiem co tinh than bat khuat đoi voi Đai Viet va lai len lut than phuc nha Tong.


 Chien tranh voi Chan Lap  Nuoc Chan Lap o xa phia nam (duoi nuoc Chiem Thanh), nhung cung tung co chien tranh voi Đai Viet. Đai Viet su ky toan thu co chep su kien thang Gieng, ngay Giap Dan, nam Mau Than (tuc 2 thang 3 nam 1128), 2 van nguoi Chan Lap vao cuop ben Ba Đau o chau Nghe An. Ly Than Tong sai Nhap noi Thai pho Ly Cong Binh đem quan đanh dep. Chua đen 10 ngay sau (ngay Quy Hoi), quan Chan Lap bi đanh tan. Thang 8 nam đo, nguoi Chan Lap lai vao cuop huong Đo Gia o chau Nghe An, co đen hon 700 chiec thuyen. Vua sai Nguyen Ha Viem va Duong O đem quan dep đuoc.
Cuoi nam đo, chau Nghe An đe tau mot phong quoc thu cua nuoc Chan Lap, xin sai nguoi sang su. Tuy nhien, Ly Than Tong đa khong tra loi.
Thang 8 nam 1132, quan Chan Lap va Chiem Thanh vao cuop pha Nghe An. Than Tong sai quan Thai uy Duong Anh Nhi đanh thang đuoc quan hai nuoc. Sang nam 1134, hai nuoc phai đen tien cong. Thang 9 nam 1136, tuong Chan Lap la To Pha Lang lai mang quan vao cuop pha Nghe An. Than Tong sai quan Thai pho la Ly Cong Binh đi đanh bai quan Chan Lap.
Thang 9 nam 1150, quan Chan Lap lai đanh cuop chau Nghe An, đen nui Vu Thap gap nang nong am thap, phan nhieu chet vi lam chuong nen tu tan vo.


 Chien tranh voi Đai Ly  Đen tho Hien nay, 8 vi hoang đe nha Ly (Ly Bat Đe) đuoc tho tai Đen Đo thuoc Pho Co Phap, phuong Đinh Bang, thanh pho Tu Son, tinh Bac Ninh. Đen nam cach thu đo Ha Noi gan 20 km ve phia Bac, thuoc đia phan huong Co Phap, chau Co Phap (lang Đinh Bang, thanh pho Tu Son, tinh Bac Ninh) nen con goi la đen Co Phap.
Đen Ly Bat Đe đuoc khoi cong xay dung tu ngay 3 thang 3 nam Canh Ngo (1030) boi Ly Thai Tong, khi vi hoang đe nay ve que lam gio cho Thai To Hoang đe. Sau nay, đen đuoc nhieu lan trung tu va mo rong. Lan trung tu lon nhat la vao nam thu hai nien hieu Hoang Đinh cua Le Kinh Tong (1602), khac van bia ghi lai cong đuc cua cac vi hoang đe trieu Ly.
Cac vi hoang đe đuoc tho o đay: 

Ly Thai To, ten huy Ly Cong Uan.
Ly Thai Tong, ten huy Ly Phat Ma.
Ly Thanh Tong, ten huy Ly Nhat Ton.
Ly Nhan Tong, ten huy Ly Can Đuc.
Ly Than Tong, ten huy Ly Duong Hoan.
Ly Anh Tong, ten huy Ly Thien To.
Ly Cao Tong, ten huy Ly Long Can.
Ly Hue Tong, ten huy Ly Hao Sam.
Nu hoang đe Ly Chieu Hoang khong đuoc đua vao đen tho vi bi coi la đa co toi lam ngoi vi roi vao tay ho Tran. Dan xay mieu tho ba rieng mot cho khac.


Danh sach vua Nha Ly trai qua tong cong 11 đoi vua, trong đo co 9 vi vua đuoc su đuong thoi cong nhan va đat mieu hieu, 2 vi vua con lai bi buoc thoai vi trong cac thoi điem loan lac khac nhau.


The pha Xem them Quan su nha Ly
Hoi đen Đo
Ly Thai To
Ly Thuong Kiet
Ly Chieu Hoang
Đai Viet


Ghi chu Chu thich Tham khao = Co su =
Đai Viet su luoc
Đai Viet su ky toan thu
Kham đinh Viet su thong giam cuong muc
Ngo Thi Si (2011), Đai Viet su ky tien bien, Nha Xuat ban Van hoa thong tin.


= Hien đai =


Lien ket ngoai Later Ly Dynasty (Vietnamese history) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Ly tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Đai Viet su ky toan thu Luu tru ngay 2 thang 2 nam 2007 tai Wayback Machine - Ban đien tu.
Kham đinh Viet su Thong giam cuong muc Luu tru ngay 9 thang 2 nam 2012 tai Wayback Machine - Ban đien tu.
Mot so di vat đieu khac đa thoi Ly Tran
Ly (1009-1225)- Hai the ky hung khoi đau tien cua van hoa Thang Long Luu tru ngay 19 thang 8 nam 2007 tai Wayback Machine
Lan đau tien phat hien trac thach tai Ha Noi Anh Thu, bao Hanoimoi 7:48 20/01/2005.
Nhung cuoc đoi ho lon trong lich su Giao su Tran Gia Phung.