Proteus ( PROH-tee-əsPROH-tee-əs; tieng Hy Lap: Πρωτευς), cung đuoc biet đen la Neptune VIII, la ve tinh tu nhien lon thu hai cua Sao Hai Vuong, va la ve tinh ben trong lon nhat cua Sao Hai Vuong. Đuoc phat hien boi tau vu tru Voyager 2 vao nam 1989, no đuoc đat ten theo than Proteus, vi than bien ca co kha nang thay đoi hinh dang trong Than thoai Hy Lap. Ve tinh Proteus quay quanh Sao Hai Vuong voi mot quy đao gan nhu gan xich đao o khoang cach vao khoang 4,75 lan ban kinh quy đao cua hanh tinh.
Mac du la mot thien the chu yeu la bang co đuong kinh hon 400 km, hinh dang cua Proteus chech đi đang ke khoi mot hinh elip. No co hinh giong mot khoi đa dien di hinh hon voi mot vai mat hoi lom va loi len cao toi 20 km. Be mat cua no toi, co mau trung lap, va bi va cham nang ne. Ho va cham lon nhat cua ve tinh Proteus la Pharos, co đuong kinh hon 230 km. Cung co mot so vach đa, ranh khe va thung lung lien quan toi nhung ho va cham lon.
Ve tinh Proteus han khong phai mot thien the goc hinh thanh cung voi Sao Hai Vuong; no co le đa phat trien dan len quanh mot hat nhan sau đo tu nhung manh vun đuoc tao ra khi ve tinh lon nhat cua Sao Hai Vuong Triton bi bat giu.


Kham pha va quy đao Ve tinh Proteus đuoc phat hien ra tu nhung buc anh chup boi tau tham do vu tru Voyager 2 hai thang truoc chuyen bay qua Sao Hai Vuong vao thang 8 nam 1989. No nhan đuoc ky hieu tam thoi la S/1989 N 1. Stephen P. Synnott va Bradford A. Smith tuyen bo su phat hien ra no vao ngay 7 thang 7 nam 1989, chi noi toi "17 khung hinh chup trong vong 21 ngay", nhu vay ngay kham pha ra no la đau đo truoc ngay 16 thang 6.
Vao ngay 16 thang 9 nam 1991, S/1989 N 1 đuoc đat ten theo than Proteus, vi than bien ca co kha nang thay đoi hinh dang trong than thoai Hy Lap.
Ve tinh Proteus quay quanh Sao Hai Vuong o mot khoang cach xap xi bang voi 4,75 lan ban kinh quy đao cua hanh tinh. Quy đao cua no co đo lech tam nho va nghieng khoang 0,5° so voi xich đao cua hanh tinh. Ve tinh Proteus la ve tinh thong thuong co cung huong quay lon nhat cua Sao Hai Vuong. No tu quay đong bo voi chuyen đong quay quy đao, tuc la mot mat cua no luon huong ve hanh tinh.


Đac điem vat ly Ve tinh Proteus la ve tinh lon thu hai cua Sao Hai Vuong. No co đuong kinh khoang 420 kilomet, lon hon ca ve tinh Nereid, ve tinh thu hai đuoc phat hien. No khong đuoc phat hien qua cac kinh vien vong đat tren Trai Đat boi vi no o gan Sao Hai Vuong toi noi no mat đi anh sang phan xa lai anh sang mat troi. Be mat cua ve tinh Proteus toi—xuat phan chieu hinh hoc vao khoang 10%. Mau sac be mat cua no thi trung lap vi nang suat phan xa khong thay đoi đang ke voi buoc song tu tim sang xanh la. Duoi tia hong ngoai khoang 2 μm be mat Proteus tro nen it phan chieu hon, huong toi kha nang xuat hien mot hop chat huu co phuc tap vi du nhu hydrocarbon hoac xyanua. Nhung hop chat nay co the chiu trach nhiem cho suat phan chieu thap cua cac ve tinh ben trong cua Sao Hai Vuong. Mac du ve tinh Proteus thuong đuoc cac nha khoa hoc nghi rang chua mot luong quan trong nuoc đa, no van chua đuoc phat hien ra duoi kinh quang pho tren be mat.
Hinh dang cua ve tinh Proteus thi gan giong mot khoi cau voi ban kinh vao khoang 210 km, mac du su sai lech đi so voi hinh dang khoi cau la lon—len toi 20 km; cac nha khoa hoc tin rang no cung lon bang mot thien thach ma khoi luong rieng cua no co the ma khong bi keo thanh mot hinh dang cau hoan hao boi chinh trong luc cua no. Ve tinh Mimas cua sao tho co hinh dang elip du hoi nhe hon ca ve tinh Proteus, co le la do nhiet đo cao hon gan Sao Tho hoac nhiet thuy trieu. Proteus hoi keo dai ve huong Sao Hai Vuong, mac du hinh dang tong the cua no thi gan voi mot hinh đa dien bat thuong hon la mot ellipsoid ba truc. Be mat Proteus co mot vai mat phang hoac mat hoi lom co đuong kinh tu 150 toi 200 km. Chung chac la nhung ho va cham bi xuong cap.
Ve tinh Proteus bi va cham nang ne, khong cho thay mot dau hieu nao cua bat cu su bien đoi ve mat đia chat. Ho va cham lon nhat, Pharos, co đuong kinh tu 230 toi 260 km. Đo sau cua no vao khoang 10–15 km. Ho va cham nay vom o chinh giua o đay cua no voi chieu cao vai kilomet. Pharos la đac điem be mat duy nhat đuoc đat ten tren ve tinh nay: cai ten nay la tieng Hy Lap va chi hon đao noi Proteus tri vi. Ngoai Pharos ra, co mot vai ho va cham co đuong kinh khoang 50–100 va nhieu cai khac nua co đuong kinh duoi 50 km.
Đia mao thu hai tim thay tren ve tinh la cac đac điem chieu dai nhu vach đa, thung lung va ranh khe. Cai noi troi nhat chay song song voi xich đao cho toi phia tay Pharos. Nhung đac điem nay co kha nang đuoc tao ra nhu la ket qua cua cac va cham khong lo, thu đa tao nen Pharos va cac ho va cham lon khac hoac la ket qua cua ap luc thuy trieu tu Sao Hai Vuong.


Nguon goc Ve tinh Proteus, giong nhu cac ve tinh ben trong khac cua Sao Hai Vuong, khong co kha nang la mot thien the goc hinh thanh cung hanh tinh, ma co kha nang hon la đa hinh thanh quanh mot hat nhan tu nhung manh vun đuoc tao ra sau khi Triton bi bat giu. Quy đao cua Triton khi bi bat giu co le co đo lech tam lon, va đa tao nen nhung nhieu loan hon loan cho quy đao cua cac ve tinh ben trong goc cua Sao Hai Vuong, khien chung va cham va chi con nhung đia toan manh vun. Chi sau khi quy đao cua Triton tro thanh hinh tron thi nhung đia manh vun moi tai hinh thanh quanh mot hat nhan thanh cac ve tinh nhu ngay nay.


Hinh anh Ghi chu Tham khao Lien ket ngoai Proteus Profile Luu tru ngay 1 thang 8 nam 2007 tai Wayback Machine at NASA's Solar System Exploration site
Proteus page at The Nine Planets
Proteus, A Moon Of Neptune on Views of the Solar System
Ted Stryk's Proteus Page Luu tru ngay 4 thang 10 nam 2007 tai Wayback Machine
Neptune's Known Satellites (by Scott S. Sheppard)