O đong vat, nao, hay con goi la oc, la trung tam đieu khien cua he than kinh trung uong, chiu trach nhiem đieu khien hanh vi. O hau het cac loai đong vat, nao đuoc đat tren đau, đuoc bao ve boi hop so, va gan voi cac giac quan chinh nhu thi giac, thinh giac, vi giac, khuu giac, va co quan cam giac ve thang bang (equilibrioception).
Trong khi tat ca cac đong vat co xuong song đeu co mot bo nao, cac đong vat khong xuong song hoac co mot bo nao trung tam hoac co mot he thong cac hach than kinh rieng re. Mot so loai đong vat, chang han nhu cac loai thich ti (cnidarian) va đong vat da gai (echinoderm) khong co mot bo nao trung tam ma thay vao đo la mot he thong than kinh phan tan. Trong khi đo, cac loai nhu bot bien hoan toan khong co ca mot bo nao hay mot he than kinh.
Nao la mot co quan vo cung phuc tap. Vi du, nao nguoi co hon 86 ti te bao than kinh, moi te bao than kinh lien ket voi khoang 100 ngan te bao than kinh khac.
Đa so cac bo nao đeu the hien su khac biet giua chat xam va chat trang. Chat xam chu yeu gom cac than te bao than kinh. Trong khi đo trong chat trang cua nao thi đa so la cac soi lien ket cac te bao than kinh. Nhung soi than kinh đuoc tach ly bang chat Myelin do te bao Oligodendroglia tao ra. Mau trang đac trung trong chat trang cua nao do mau trang cua chat Myelin ma ra.


Su ra đoi cua nao bo Truoc khi thay đoi hinh dang nham tao ra mot cong cu toi chuyen biet thi te bao nao la mot phan cua đam te bao khong khac biet voi te bao da. He than kinh trung uong đuoc hinh thanh rat nhanh ngay khi con trong phoi nguoi vi no phai kiem soat cac hoat đong trong yeu sau nay. Trong 21 ngay đau tien, he than kinh chiem 90% khoi luong phoi, sau 3 thang no chiem no chiem 70% khoi luong phoi, sau đo la 40% o tre so sinh va cuoi cung la chi con lai 2% o nguoi truong thanh.
Phoi o tuan thu 3 la mot đam te bao ben trong co chua mot chiec đia gom 3 phien la xep chong len nhau. La phoi thu nhat se hinh thanh nen da va mo than kinh, la thu 2 se cho ra co va xuong, la phoi cuoi cung se hinh thanh nen cac co quan noi tang. Vao ngay thu 18 thi he than kinh so khai đuoc hinh thanh, qua trinh nay đuoc goi la su hinh thanh he than kinh. Hien tuong nay bat đau khi la phoi thu nhat day len, dai ra va tao thanh mot loai vot tren lung phoi. Chiec vot nay dan hom xuong tao thanh ranh, va ranh nay se khep lai vao ngay thu 24 đe tao ra ong than kinh. Chinh ong than kinh nay se tao ra he than kinh trung uong, phan phia truoc la nao va phan phia sau la tuy song. Phan phia tren cua ong than kinh ke tu khi đo phat trien ra rat lon. Va chiec tui (nhung co quan rong hinh tui) đuoc hinh thanh vao cuoi thang thu 3. Tui thu nhat o phia đau mut cua ong than kinh nhanh chong tao ra hai ban cau nao. Tui thu hai, phat sinh tu ong nam ngay phia duoi, tao ra than nao. Phan cuoi cung cua ong o phia duoi tao ra mot chiec tui thu ba chia ra lam hai phan tao ra tieu nao va hanh nao.
Nhung bo phoi đau tien đuoc hinh thanh tu cac te bao goc la nhung te bao đa nang co the la nguon goc cua tat ca cac te bao trong co the. Cac te bao goc hien trong cac tang sau cua ong than kinh, sau đo chung phan ra va di chuyen đen cac tang phia tren mat. Qua trinh di chuyen nay keo dai trong hai đen ba thang đau đoi song phoi thai. Nhung te bao đo, duoi ten goi la nguyen bao than kinh va nguyen bao than kinh đem, la nhung te bao tien phong cua cac te bao than kinh va te bao đem.
Đe đen đuoc cai đich đa đinh san, cac nguyen bao than kinh phai bam doc theo chieu dai cua nhung te bao, huong tu phan giua đen phan ngoai vi. Nhung te bao ma chung bam vao nay la nhung te bao than kinh đem quay, nhung te bao sau đo se tu tieu huy. Trong qua trinh di chuyen, cac te bao than kinh tuong lai bat đau thay đoi. Phan đuoi keo dai cua chung moc ra theo cac tin hieu hoa hoc va thiet lap moi quan he voi cac te bao đich va giua cac te bao than kinh voi nhau. Nhung te bao than kinh khong ket hop đuoc voi cac te bao khac se chet đi, cho phep toan bo mang luoi to chuc sap xep lai mot cach vo cung chinh xac.
Ve phia cac nguyen bao than kinh đem, chung cung se bien đoi thanh nhung te bao than kinh đem va bat đau đam nhiem viec tiep te, kiem soat chat thai, bao boc cac phan keo dai cua te bao than kinh.


Cai chet cua nao Cai chet cua cac noron cung đa bi hieu sai trong suot mot thoi gian dai. Cach đay 20 nam, nguoi ta cho rang mot so vung nao, nhu cau tao đoi thi chang han, mat đi đen 50% so luong noron khi con nguoi ve gia mac du ho khong he co trieu chung thoai hoa nao. Tuy nhien cac nghien cuu moi nhat cho thay su suy giam so luong noron, neu co cung la rat nho trong cac truong hop lao hoa thong thuong. Do đo khong phai cai chet cua cac noron đa lam suy giam chuc nang nao, ma chuc nang giam chang qua la do nhung lien ket giua cac noron voi nhau giam ca ve mat so luong lan chat luong. Nhieu gia thuyet đuoc đua ra: co the la bao myelin quan quanh phan keo dai va co tac dung thuc đay nhanh viec chuyen cho luong than kinh bi hu hai, so luong đuong lien ket giua cac noron voi nhau giam, cac vung xay ra cac ket noi bi hu hai hoac nao bo mat đi tinh mem deo.
Cac nghien cuu chi ra rat nhieu khac biet ve nang luc giua đan ong va phu nu. vi du, đan ong co kha nang di chuyen de dang hon trong khong gian, con phu nu thi lai co nang khieu hon ve hoc ngon ngu. Đoi voi cac nha chuyen mon thi kho ma co the ket luan đieu gi ve van đe nay, va theo ho thi nhung khac biet nay phai xem xet dua vao ca nhan hon la dua vao gioi tinh.


Day than kinh Bo nao lien lac voi co the thong qua tuy song va nhung soi day than kinh. Tuy song to co đau ngon tay, day va mem, chay doc suot song lung, la noi chuyen tiep cac thong tin đen va đi cua bo nao. Tu cot song, cac day than kinh toa ra khap noi, chuyen tai cac xung than kinh đen va đi tu cac co quan trong co the.


Hoc tap va bo nho Hau nhu tat ca cac loai đong vat co kha nang thay đoi hanh vi cua ho nhu la mot ket qua cua kinh nghiem ngay ca cac loai nguyen thuy nhat cua sau. Boi vi hanh vi đuoc thuc đay boi hoat đong cua nao bo, nhung thay đoi trong hanh vi bang cach nao đo phai tuong ung voi nhung thay đoi ben trong nao. Khi ca nhan nhin thay cac đoi tuong, se la mot su phan anh trong nao đe noi cho ca nhan phai lam gi, nhu la mot ket qua lam tu kinh nghiem.


Chu thich Lien ket ngoai