Kinh thien van Chan troi su kien (tieng Anh: Event Horizon Telescope, EHT) la mot du an va la chuong trinh quan sat thien van tap trung vao cac lo đen sieu khoi luong nam o trung tam cac thien ha. Chuong trinh su dung ky thuat giao thoa voi đuong co so rat dai (Very Long Baseline Interferometry, VLBI) bang cach ket hop cac kinh vien vong vo tuyen tren toan the gioi trong đo nhieu ang-ten đoc lap cach xa hang chuc nghin kilomet đuoc đieu phoi, cung quan sat va ghi lai du lieu trong cung mot thoi điem, tao thanh mot mang luoi kinh thien van khong lo co đuong kinh tuong đuong đuong kinh Trai Đat. Kinh thien van ao nay lam tang đo phan giai goc đen muc đu quan sat cau truc lon cua vung bao quanh chan troi su kien. Du an EHT hy vong thuc hien kiem chung thuyet tuong đoi tong quat cua Einstein khi se phat hien ra nhung sai lech duoi anh huong truong hap dan manh cua mot lo đen, nghien cuu đia boi tu va cac tia phat ra tu lo đen, thao luan ve su ton tai cua chan troi su kien, va phat trien co so vat ly lo đen.
Đoi tuong quan sat cua EHT chu yeu la Sagittarius A* nam o thien cau nam tai trung tam cua Ngan Ha, va lo đen nam o thien cau bac tai trung tam cua thien ha elip M87. Trong hai ho đen nay, Sagittarius A* bi chan boi lan bui day cua đia Ngan Ha tren bau troi, trong khi lo đen cua M87 phat ra luong tia tuong đoi tinh co đo dai 5.000 nam anh sang. Đe co the nhin xuyen qua lan bui cua thien ha va đia vat chat bao quanh lo đen, EHT đuoc thiet lap đe quan sat o buoc song 1.33 mm va du đinh giam xuong 0.87 mm đe thu đuoc cac chi tiet trong tuong lai. Vi luong du lieu thu đuoc tu cac kinh thien van vo tuyen rat lon đe co the truyen tai qua he thong internet, du lieu o moi tram quan sat se đuoc ghi vao cac o đia cung va gui ve hai trung tam xu ly du lieu bang sieu may tinh thuoc Đai quan sat Haystack o bang Massachusetts, Hoa Ky va Vien Thien van vo tuyen Max Planck o Bonn, Đuc. Tai đay du lieu đuoc tong hop va phan tich đe cho ra buc anh o che đo quan sat voi buoc song va mang luoi kinh vo tuyen tuong ung. Theo ket qua mo phong may tinh truoc đay, anh sang (va/hoac buc xa đien tu) phat ra boi vat chat bao quanh lo đen se bi be cong do hieu ung thau kinh hap dan gay boi khoi luong khong lo cua lo đen, tao thanh mot vang hao quang xung quanh lo đen. Bong toi (silhouette, shadow) hinh tron o trung tam cua hao quang la hinh anh bao ngoai cua lo đen ma mot quan sat vien o xa co the thay đuoc. Chan troi su kien nam an trong vung bong toi nay.
Nam 2012, cac nha thien van lan đau tien chinh thuc to chuc mot hoi nghi ve EHT o Arizona voi noi dung ban ve muc đich khoa hoc, ke hoach ky thuat va co cau to chuc cua du an. Cac quan sat so bo va thu nghiem đa thuc hien tu đau nam 2006, khi co ba đai quan sat đuoc su dung đe kiem tra cong nghe VLBI. Va nhieu nam sau, du an EHT dan tro len lon hon tu đoi ngu it oi va khong đuoc tao quy hoat đong cho đen hinh thanh mot to chuc bao gom hon 30 truong đai hoc, đai quan sat, vien nghien cuu va chinh phu tren toan cau tu 12 quoc gia. EHT lan đau tien thuc hien quan sat tren pham vi toan cau trong 10 ngay cua thang 4 nam 2017 voi muc tieu la Sagittarius A*. Lan quan sat nay cung co su tham gia cua Mang lon kinh thien van vo tuyen milimet va duoi milimet Atacama (Atacama Large Millimeter/submillimeter Array, ALMA) o Chile, va kinh thien van Nam Cuc (South Pole Telescope) o Nam Cuc. Trong so chung, ALMA đuoc coi la mang kinh thien van quan trong nhat, boi su tham gia cua no đa lam tang đo nhay cua EHT len co 10 lan. Ngay 10 thang 4 nam 2019, cac nha thien van vat ly đa cong bo buc anh chup đau tien ve lo đen sieu khoi luong o trung tam cua thien ha M87.


Nguon goc Thuyet tuong đoi rong tien đoan su ton tai cua lo đen, va cac nha thien van đa quan sat thay dau hieu cho su ton tai cua nhung thien the đam đac khoi luong lon trong vu tru, tuy vay van chua chac chan chung la nhung lo đen. Hon nua, mac du ve mat ly thuyet cac ho đen đa đuoc cong đong khoa hoc va cong chung chap nhan rong rai, ban chat va co che tao nen nhieu hien tuong lien quan toi ho đen van con can phai đuoc lam sang to. Du an kinh thien van chan troi su kien bat đau trong boi canh nay. Khong giong nhu nhung phuong phap khac nghien cuu lo đen, nhu quan sat truc tiep song hap dan va phan tich chuyen đong cua cac sao quay tren quy đao quanh chung, muc đich cua EHT la chup đuoc truc tiep hinh anh phong to cua vung chan troi su kien.


= Kiem chung thuyet tuong đoi tong quat =
Thuyet tuong đoi rong đa du đoan thanh cong nhieu hien tuong vuot ngoai pham vi cua co hoc co đien Newton, va no đa vuot qua nhieu cuoc kiem chung thuc hien tren Trai Đat va trong pham vi truong hap dan yeu nhu o he Mat Troi. Tuy nhien, đe đanh gia thuyet tuong đoi rong co phai la ly thuyet đung mieu ta truong hap dan gan voi thuc te nhat, cac nha khoa hoc van can phai thuc hien kiem tra cac he qua cua no trong truong hap dan manh. Ngay ca khi khoi luong cua mot lo đen đuoc tinh toan tu thong so quy đao cua cac ngoi sao nam rat gan voi lo đen, thi muc đo anh huong toi cac ngoi sao nay van thuoc truong hap dan yeu. Cong nghe VLBI o tan so cao đuoc ap dung đe mo rong pham vi quan sat toi vung nam gan bien cua mot lo đen sieu khoi luong, cho phep tham do cau truc cua chan troi su kien, do đo co the thuc hien kiem chung thuyet tuong đoi tong quat trong vung truong hap dan manh.


= Chan troi su kien =

Su xuat hien hoac khong ton tai chan troi su kien la mot trong nhung chu đe chinh ma du an EHT muon kham pha. Ve mat ly thuyet, chan troi su kien la mot bien gioi ao trong khong thoi gian (mieu ta boi cac nghiem hay gap nhat la nghiem Schwarzschild hoac nghiem Kerr cua phuong trinh truong Einstein) xung quanh mot lo đen. Tu bien gioi nay, khong mot vat gi co the thoat ra đuoc, ke ca anh sang. Đoi voi mot lo đen khong quay, ban kinh cua chan troi su kien, goi la ban kinh Schwarzschild RS bang 2GM/c2 voi G la hang so hap dan, M la khoi luong cua lo đen va c la toc đo anh sang.
Tai bien gioi nay cung noi len nhung đac điem mau thuan giua co hoc luong tu va thuyet tuong đoi rong. Tinh chat nghich đao thoi gian (time reversibility) la mot đac điem co ban cua co hoc luong tu mieu ta cac he vat ly; moi qua trinh luong tu co mot qua trinh nghich voi no, ma ve mat nguyen ly co the su dung đe khoi phuc bat ky thong tin nao o thoi điem goc ban đau. Nguoc lai, thuyet tuong đoi tong quat—ly thuyet giai thich hap dan la bieu hien cua đo cong khong thoi gian va du đoan su ton tai cua lo đen—cho rang khong ton tai qua trinh nghich khi co the đua thu gi đo truoc đay roi vao lo đen quay ra tro lai ben ngoai chan troi su kien. Co nghia rang thong tin mang boi cac hat roi vao trong lo đen se bi mat mai mai. Mau thuan tren chinh la nghich ly thong tin lo đen. Neu trong truong hop Sgr A* co mot be mat vat ly ma khong ton tai chan troi su kien, thi moi nang luong va vat chat roi vao se lam nong be mat nay, va tu be mat nay se phat ra pho buc xa vat đen co đinh nhon o buoc song hong ngoai gan. Thuc te đa khong quan sat thay pho buc xa nay. Bang cach quan sat truc tiep cau truc cua vung buc xa quanh lo đen se lam sang to them nghich ly thong tin lo đen.


= Đia boi tu =
Cac lo đen lon dan bang qua trinh hut vat chat nhu khi va bui ve phia chung. Gan lo đen, luc hap dan manh nen vat chat o đia boi tu roi vao trong the tich cang nho hon. Qua trinh nay lam cho vat chat đat toi nhiet đo hang ty đo, tao ra nhiet hieu qua cao hon 20 lan so voi phan ung tong hop hat nhan, va tro thanh nguon phat nang luong hieu qua tiep theo ma con nguoi biet đen. Buc xa tu khi nong cuon xoay ve lo đen lam cho moi truong quanh lo đen tro thanh nhung đoi tuong sang nhat trong vu tru. Cac nha thien van vat ly co the mo hinh hoa vat chat boi tu cung them mot so tinh chat mo rong, nhung ho van chua ro lam the nao ma dong vat chat o đia boi tu tu mot quy đao co ban kinh lon ve pham vi nam gan chan troi su kien, va chinh xac bang cach nao ma cuoi cung chung roi vao lo đen. Tu truong tao boi cac hat mang đien chuyen đong trong đia boi tu co the đong vai tro quan trong đoi voi hanh xu cua đia. Mac du the cac nha thien van vat ly van biet rat it ve cau truc cua truong nay va lam the nao ma cau truc cua no anh huong toi cac đac điem quan sat đuoc o đia boi tu bao quanh ho đen.


= Tia phong ra tu lo đen =

Them mot đac điem gay lung tung cho cac nha thien van vat ly đo la ho van chua hieu nguon goc cua cac tia phong ra tu lo đen— hien tuong trong đo cac luc gan mot lo đen sieu khoi luong bang cach nao đo ket hop lai đay vat chat phun ra ngoai voi toc đo sieu tuong đoi tinh (len toi 99,98 phan tram toc đo anh sang). Nhung tia nay vuon xa đen nhung khoang cach lon, co the keo dai vai nghin, hang tram nghin hoac vai trieu parsec. Cac tia tuong đoi tinh xuat phat tu pham vi gan lo đen nhu la nhung chum tia co đo chuan truc cao ma co the xau qua he Mat Troi—vi nhu xau chi qua lo kim thien ha. Cac nha thien van vat ly khong biet co che nao co the gia toc nhung tia nay len toi van toc lon nhu vay hay tham chi thanh phan cua nhung tia nay bang gi—co phai chung chua electron va proton hay electron va positron, hay ve co ban chung chi la đien tu truong manh? Đe tra loi nhung cau hoi tren va nhung cau hoi lien quan, cac nha thien van can quan sat truc tiep khi va bui trong moi truong quanh lo đen.


Thiet ke thi nghiem = Đoi tuong quan sat =

Sagittarius A*
Lo đen khoi luong lon nam gan Trai Đat nhat đo la lo đen sieu khoi luong Sagittarius A* cach xa gan 26.000 nam anh sang va o trung tam cua Ngan Ha. No co khoi luong xap xi 4 trieu lan khoi luong Mat Troi va ban kinh Schwarzschild bang 30 lan ban kinh Mat Troi. Khi quan sat len bau troi tu Trai Đat, ho đen nay la ho đen co hinh anh bieu kien lon nhat. Tuy nhien, mac du voi kich thuoc bieu kien đa đuoc phong đai len 2 lan do hieu ung thau kinh hap dan boi khoi luong cua chinh no, bien gioi chan troi su kien cua lo đen nay co đuong kinh lon nhat uoc tinh chi khoang 50 micro giay cung, tuong đuong voi quan sat tu Trai Đat mot đia DVD đat tren Mat Trang. Sagittarius A* nam o thien cau nam trong chom sao Cung Thu.
M87
Lo đen o trung tam thien ha Messier 87 (M87) la muc tieu quan sat tot thu hai tren bau troi. Lo đen M87 cach Trai Đat 55 trieu nam anh sang, va co khoi luong xap xi 6,4 ty lan khoi luong Mat Troi, do vay no co đuong kinh bieu kien cua chan troi su kien nho hon mot chut so voi cua Sagittarius A*. No phong ra mot chum tia tuong đoi tinh dai khoang 5.000 nam anh sang. Viec nghien cuu nguon goc cua tia nay giup cac nha vat ly ly thuyet hieu đuoc tinh chat cua cac chum tia tuong đoi tinh phat ra tu lo đen. Đieu kien quan sat M87 co mot so điem thuan loi so voi Sagittarius A*, nhu la: đa co san nhieu đai quan sat co the quan sat vung thien cau bac; khoi luong lo đen M87 lon hon gan 2.000 lan so voi Sagittarius A*, do vay cac hoat đong cua lo đen dien ra lau hon va de dang đe quan sat hon. Quan sat lo đen sieu khoi luong cua M87 cung it bi anh huong boi lop khi bui trong khi Sagittarius A* bi nhung lan bui day cua đia Ngan Ha che chan. M87 nam o chom sao Xu Nu.
Nhan thien ha hoat đong
Nhan thien ha hoat đong (AGN) la vung nho trong trung tam cac thien ha o xa ma phat ra cac song đien tu manh o moi buoc song voi dich chuyen đo cao. Khi đat toi đo phan giai goc cao cua EHT, no se thich hop cho nghien cuu chi tiet cua AGN va voi buoc song quan sat phu hop giup nhin sau hon vao cau truc cua chum tia tuong đoi tinh chuan truc. Kenh tan so cao con phu hop cho đo van toc quay quanh truc cua nguon phat chum tia. Hien tai kha nang quan sat o dai buoc song nay chi co the thuc hien đuoc o kinh thien van vo tuyen khong gian Spektr-R cua Nga. Chi khi EHT hoat đong o tan so cao (22 GHz) thi du an moi co the quan sat cac đoi tuong nay.


= Buoc song quan sat =

Vi ca Trai Đat va Sagittarius A* đeu nam tren mat phang cua đia Ngan Ha, do đo đe tranh khi bui lien sao va đia boi tu xung quanh lo đen, cac nha thien van phai thuc hien quan sat voi buoc song nho hon 1 mm nhu van đuoc su dung o cac du an VLBI khac. Mat khac hoi nuoc trong khi quyen Trai Đat lai hap thu cac buc xa đien tu co buoc song ngan. Giai phap đe khac phuc van đe nay la đat cac đai quan sat tren đinh cua cac ngon nui thuoc nhung cao nguyen hanh kho, nhu đai quan sat Atacama Large Millimeter and the Submillimeter Array (ALMA) đuoc đat o sa mac Atacama o Chile, kinh thien van Nam Cuc (SPT) đat o Nam Cuc. Nhung mot khi gap thoi tiet xau (troi nhieu may, mua tuyet hoac gio lon) thi cac kinh thien van van khong the hoat đong đuoc. Du an EHT cuoi cung đa chon buoc song quan sat la 1,33 va 0,87 mm. O buoc song nay, Ngan Ha gan nhu tro len trong suot. Khi thuc hien quan sat tai dai buoc song nay, nham đat toi đo phan giai goc đu đe phat hien chan troi su kien, khau đo mo cua kinh thien van tuong ung phai lon toi vai nghin kilomet, do đo du an phai ap dung cong nghe VLBI tren mang luoi toan cau nham đat đuoc muc tieu.


= VLBI va xu ly du lieu =

Cac nha thien van su dung cong nghe giao thoa voi đuong co so rat dai (VLBI) đe ket hop cac kinh thien van vo tuyen tren toan the gioi cho phep ho co the quan sat đong thoi cung mot muc tieu va thu đuoc du lieu tong hop thanh mot hinh anh duy nhat tu cac kinh thien van. Cong suat phan giai goc xac đinh boi 
  
    
      
        
          
            λ
            B
          
        
      
    
    {\displaystyle {\frac {\lambda }{B}}}
  
, trong đo 
  
    
      
        λ
      
    
    {\displaystyle \lambda }
  
 la buoc song quan sat va 
  
    
      
        B
      
    
    {\displaystyle B}
  
 khoang cach hinh chieu giua cac ang ten. Ty so co gia tri cang nho thi cong suat phan giai cang lon. Cong nghe VLBI rat pho bien trong nganh thien van vo tuyen, nhung truoc đay chua tung co mot loai kinh thien van quan sat chan troi su kien đu lon, khong chi ve so luong kinh ma con trai rong tren toan cau. Ngoai ra, o moi mot đai quan sat con can phai trang bi cac đong ho nguyen tu co đo chinh xac cao voi muc đich đong bo hoa thoi gian đo tin hieu gan nhu đong thoi tren pham vi toan cau.
Do moi đai thien van se thu đuoc luong du lieu lon o moi lan quan sat, viec su dung mang luoi internet đe truyen tai du lieu la bat kha thi, cho nen du lieu đuoc ghi vao cac o đia cung va gui ve trung tam xu ly du lieu. Mot so đai quan sat ban đau su dung cac o đia thong thuong đe luu du lieu. Tuy nhien, co nhieu đai quan sat nam tren cao đo lon vi vay cac o đia thong thuong khong hoat đong đuoc tai đay vi ap suat khi quyen kha thap. Chang han, tai kinh thien van lon buoc song milimet (LMT) nam tren đinh nui Sierra Negra o Mexico (đo cao 4.580 met tren muc nuoc bien), co 28 trong so 32 đia cung thong thuong ban đau trang bi đa khong the hoat đong đuoc. Tro ngai nay khac phuc bang cach lap them lop vo bao ve o đia cung va bom bo sung khi heli giup tranh anh huong cua hieu ung ap suat khi quyen thap. Cac o cung nay cung đuoc đat hang san xuat đac biet nham tang dung luong luu tru tu 4TB đen 8TB. Su hoat đong cua cac o đia cung la mot khau trong yeu trong viec van hanh EHT, boi vi khi cac kinh thien van tien hanh quan sat, luong du lieu ma moi kinh tao ra trong moi giay đuoc du tinh bang khoang 10 ty bit. Trong khoang thoi gian hoat đong binh thuong 5 ngay, moi kinh thien van se thu đuoc khoang 500TB du lieu. Toan bo ETH se tao ra khoang 7PB du lieu, luu tru đay trong khoang 1000 đen 2000 o đia cung. Cac o đia cung nay sau đo đuoc van chuyen bang thuyen, may bay, tau, va đuong bo đen hai trung tam xu ly du lieu o đai quan sat Haystack MIT bang Massachusetts va vien thien van vo tuyen Max Planck o Bonn, Đuc.
Tai đay, du lieu se đuoc phan tich, đanh dau thoi gian va so sanh lan nhau boi he thong đien toan luoi cua sieu may tinh bao gom gan 800 CPU tat ca đuoc ket noi voi nhau thong qua mang bang thong 40 Gbit/s. 800 CPU chay mot phan mem xu ly anh chuyen biet, bien đoi du lieu thanh mot buc anh tong hop, phan mem nay đuoc goi la "Silicon Lens" - mot "thau kinh" su dung du lieu thay vi anh sang đe tao thanh anh. Khi nhin vao nhung du lieu nay mot cach tach biet, se chi thu đuoc cac nhieu tu lo đen. Chi khi ket hop du lieu tu nhieu vung khac nhau thi moi thu đuoc ket qua co ich cho nghien cuu. Đo phan giai cua hinh anh thu đuoc tuong đuong voi mot kinh thien van co khau đo mo bang đuong kinh cua Trai Đat.
Cong nghe chup anh rat quan trong đoi voi mang kinh su dung ky thuat VLBI. Thong thuong cac mang VLBI thu thap đuoc tuong đoi it du lieu đe co the su dung đe thuc hien bien đoi Fourier, do chi co gioi han du lieu va co it đieu kien bien đe co the tai dung hinh anh, va cai it bi meo mo nhat đuoc lua chon tu nhieu anh so khop voi du lieu. Thuat toan xu ly anh thuong su dung đoi voi cac du lieu tu cac giao thoa ke vo tuyen la CLEAN, ma no đa thanh cong trong ket qua tao ra cac anh giao thoa voi chat luong chap nhan đuoc o nhung tan so thap. Tuy nhien, cac đai quan sat cua EHT nam rai rac nhieu noi va co đo bao phu du lieu thap. Do vay se khong phu hop khi su dung CLEAN. Thay vao đo, đoi EHT su dung mot thuat toan moi do cong đong thien van phat trien cho cac quan sat giao thoa o buoc song kha kien.


= Mo hinh va mo phong may tinh =

Ban than lo đen la mot đoi tuong đuoc mieu ta rat đon gian. Theo nhu phong đoan lo đen khong co toc (no-hair theorem), mot lo đen đuoc hoan toan mieu ta bang ba tham so khoi luong, đien tich va su tu quay cua no. Nhung khi quan sat lo đen cac nha thien van gap phai su phuc tap o moi truong bao quanh no. Mat khac nhieu đac tinh cua lo đen (nhu khoi luong va su tu quay spin cua no) co the đuoc xac đinh tu du lieu quan sat hanh xu cua vat chat bao quanh lo đen. Cac nha thien van vat ly ly thuyet đa thiet lap cac mo hinh va thuc hien mo phong may tinh dua tren thuyet tuong đoi rong. Phuong trinh truong Einstein du đoan rang kinh thien van se quan sat thay mot vung bong toi gan tron bao quanh boi đia boi tu vat chat. Hinh anh the hien su tuong phan giua bien goi sang ben ngoai va vung toi ben trong cua chan troi su kien. Giong nhu hinh anh gio bao quanh mot nen đen. Neu Sagittarius A* co mot chan troi su kien, nhung hinh dang va kich thuoc cua vung bong toi sai khac so voi ly thuyet du đoan, thi khi ay thuyet tuong đoi rong can đuoc sua đoi.
Theo đinh nghia, chan troi su kien khong phat ra anh sang. Do vay that kho đe co the chup hinh bien gioi nay. Đe quan sat lo đen, du an EHT nhin vao vung bong toi (silhouete) noi bat len tren nen buc xa tu anh chup. Theo thuyet tuong đoi rong, cac photon chay theo huong xuyen tam ra phia ngoai lo đen chi co the thoat khoi truong hap dan cua no neu photon nam ben ngoai chan troi su kien. Đoi voi nhung photon khong chay theo huong xuyen tam co the bi bay o khoang cach lon hon nua. Thuc te, bat ky photon nao co thanh phan đong luong huong vao phia trong cuoi cung se bi roi qua chan troi su kien mot khi chung bang qua quy đao mat cau photon. Neu co mot nguon phat photon nam ben ngoai lo đen, chang han tu vat lieu nong đang roi vao lo đen, se co buc xa ma lo đen tao nen vung bong toi (shadow, hay silhouete) ma co the chup anh đuoc.
Kich thuoc cua vung bong toi đuoc xac đinh hoan toan boi thuyet tuong đoi tong quat. No nam tai bien gioi cua mat cau quy đao photon, nhung đuoc phong đai lon hon boi vi hieu ung thau kinh hap dan. Đoi voi mot lo đen khong quay, ban kinh cua quy đao photon bang Rphoton = 1,5 RS va kich thuoc cua vung bong toi la 
  
    
      
        
          R
          
            s
            h
            a
            d
            o
            w
          
        
        =
        
          
            
              27
            
            2
          
        
        
          R
          
            S
          
        
      
    
    {\displaystyle R_{shadow}={\frac {\sqrt {27}}{2}}R_{S}}
  
. Đoi voi mot lo đen quay, quy đao photon nam sau hon trong truong hap dan cua lo đen (hay ban kinh nho hon). Tuy nhien, cac photon lai chiu muc đo phong đai lon hon so voi o lo đen khong quay. Ket qua la, kich thuoc cua vung bong toi lo đen co gia tri đoc lap voi su tu quay va huong quan sat lo đen trong vong 4%.


Qua trinh xay dung = Cac hoi nghi chuan bi =
Đau nam 2012, cac nha thien van tu khap noi tren the gioi lan đau tien đa to chuc mot hoi nghi ve EHT tai Tucson, Arizona, va quyet đinh thanh lap thanh mot đoi đe lap ke hoach lien lac voi cac đai quan sat vo tuyen tren toan cau đe quan sat chan troi su kien cua ho đen va ho đa đat ten du an la Kinh thien van Chan troi su kien. Phan lon đai dien cua cac đai quan sat lien quan đa co mat tai hoi nghi nay, nhung chi tiet ve nhan su va nguon luc tai chinh van chua đuoc xac đinh cu the. Tai thoi điem nay, ba kinh thien van o California, Arizona, va Hawaii đa đuoc ket noi voi nhau thanh cap va thuc hien quan sat cac thien the trong vai nam o buoc song 1,3 mm. Nhung hinh anh mo nhat ve vung trung tam cua Ngan Ha đa đuoc chup đe nghien cuu cac tinh chat cua lo đen. Cac nha thien van hi vong giam buoc song quan sat xuong 0,83 mm va co them nhieu kinh thien van đuoc ket noi đe mo rong đuong co so va cai thien cong suat phan giai goc. O thoi điem đo, khoang mot chuc kinh thien van đa co kha nang quan sat o buoc song tuong tu hoac co the chinh sua đe quan sat o buoc song nay mot cach de dang. Uoc tinh can vai trieu đo la My đe thuc hien nang cap va đieu chinh thiet bi đo o mot so kinh thien van vo tuyen. He thong 66 ang ten cua ALMA đuoc coi la mot trong nhung đai quan sat quan trong đoi voi du an, va voi su tham gia cua ALMA se giup tang đang ke đo dai cua đuong co so. Cac nha nghien cuu EHT o đai quan sat Haystack nhan đuoc tai tro 4 trieu US$ tu Quy Khoa hoc Quoc gia (National Science Foundation) đe giup ALMA trang bi cac thiet bi phu hop voi VLBI va đai quan sat nay đa bat đau tham gia vao du an tu nam 2015. Sau đo du an dan dan mo rong them cac kinh thien van khac, vi du nhu kinh thien van Nam Cuc (SPT) đuoc nang cap hoac kinh thien van Greenland đuoc xay moi. Tai hoi nghi nam 2012 đoi EHT đa soan thao bien ban ghi nho (MOU) đuoc cac ben ky ket vao mua he 2012, nhung cac thu nghiem va cong viec truoc đo van đuoc thuc hien duoi cac đieu khoan sap xep mang tinh hinh thuc.


= Cac hoat đong truoc đo =

Cac hoat đong truoc bao gom qua trinh phat trien va trien khai cac thiet bi thu tin hieu luong phan cuc duoi milimet (submillimeter dual-polarization receivers), chuan tan so on đinh cao cho phep VLBI hoat đong o 230 – 450 GHz (buoc song 3,5 mm), thiet bi thu phia sau o dai tan so rong higher bandwidth VLBI backends and recorders, cung nhu chay thu nhung tram quan sat VLBI duoi milimet moi. Đoi voi cac thanh vien tham gia vao du an, EHT se phai gui cac nha nghien cuu đen cac tram quan sat, chinh sua phan cung thiet bi, lap đat bo xu ly tinh hieu so va bo ghi du lieu moi. Tu khi du lieu đau tien thu nhan đuoc vao nam 2006, đa co them nhieu nha thien van tham gia vao du an tren toan the gioi. Qua cac nam, EHT đa mo rong tu mot đoi nho cac nha nghien cuu khong đuoc tai tro chi phi tro thanh mot to chuc quoc te bao gom hon 30 truong đai hoc, trung tam quan sat va cac vien nghien cuu, co quan chinh phu tu 12 nuoc. EHT su dung nen tang he thong wiki đe thiet lap trang web noi bo lam noi trao đoi thong tin giua cac nha nghien cuu.
Viec tham gia cua ALMA la yeu to quan trong đoi voi du an EHT. Nam 2014, cac nha khoa hoc đa lap đat mot đong ho nguyen tu đuoc thiet ke đac biet hoat đong dua tren maser hiđro o ALMA đe thay the đong ho nguyen tu cu chay bang khi rubidium mang lai viec đem thoi gian chinh xac hon. Khi hoan thanh, khong nhung ALMA đap ung đuoc tieu chuan đoi voi cac kinh thien van cua du an EHT, no cung la mot trong nhung thiet bi đo luong chinh xac nhat. Viec bo sung cua no đa lam tang đo nhay cua toan du an len 10 lan (2000 lan lon hon kinh thien van Hubble). So lan quan sat cua EHT se tang len đang ke, va cac kinh thien van vo tuyen se bao phu tren pham vi rong giua bac ban cau va nam ban cau cung đoi ngu cac nha nghien cuu đuoc cu toi moi tram quan sat. Nam 2015, ALMA thuc hien thu nghiem ky thuat VLBI lan đau tien khi tham gia vao du an EHT. Trong thu nghiem, ALMA ket noi voi kinh thien van Atacama Pathfinder Experiment (APEX) tao thanh đuong co so dai 2 km va muc tieu quan sat la quasar 0522-364 ma thuong đuoc su dung lam đoi tuong hieu chuan trong quan sat thien van vo tuyen. Hai tram thuc hien quan sat trong 5 giay va gui du lieu qua đuong truyen internet ve đai quan sat Haystack đe cac nha nghien cuu co the xac nhan he thong hoat đong mot cach binh thuong. Do luong du lieu o moi lan quan sat la rat lon, cach tot nhat đe gui du lieu ve cac trung tam xu ly la gui cac o cung du lieu qua đuong chuyen phat nhanh. Đoi nghien cuu đa xac nhan cuoc thu nghiem đa ket thuc thanh cong.
Kinh thien van Nam Cuc (SPT) tham gia vao du an EHT nam 2015. Do vi tri cua no nam gan truc quay Trai Đat va tren đo cao lon, khong khi quanh tram rat kho va phu hop cho quan sat trong thoi gian dai. Cho toi nam 2015, kinh thien van Chan troi su kien đa co 9 nam quan sat. Tuy nhien, du lieu thu đuoc o thoi điem đo chi đen tu ba ang ten tham gia tu đau du an, va đo phan giai khong đu đe tinh toan ra hinh anh cua bien gioi lo đen. Sau đo, đa co them nhieu đai quan sat vo tuyen tham gia vao du an mang luoi kinh thien van toan cau cua EHT. Cac tram tham gia vao nam o Chile, Phap, Tay Ban Nha, Greenland, Mexico va Hoa Ky. Thang Tu nam 2017 lan đau tien kinh thien van tong hop co đuong kinh tuong đuong Trai Đat cua EHT đa thuc hien quan sat Sagittarius A*.


Chuong trinh quan sat = Quan sat o che đo mang luoi =

Du an Kinh thien van Chan troi su kien chi co the thuc hien quan sat voi mang luoi toan cau mot lan trong mot nam, phu thuoc vao ke hoach quan sat cua cac đai quan sat, thoi tiet va thoi điem Sagittarius A* va M87 o vi tri thuan loi quan sat tren bau troi. O thoi điem quan sat đau tien nam 2006, chi co ba đai quan sat đuoc ket noi voi nhau. EHT bat đau quan sat Sagittarius A* nam 2007 va M87 nam 2009. Mac du ban đau đo phan giai goc kha thap, du lieu thu đuoc đa mang lai nhung ket qua khoa hoc quan trong. Sau nhieu nam chuan bi, cong nghe kinh thien van đa dan đat toi tieu chuan cho phep quan sat chan troi su kien nhung nam gan đay. Tu luc bat đau du an, cac nha thien van đa đieu phoi thoi gian quan sat giua mot vai kinh thien van, va cung thiet lap cac thiet bi can thiet đe trang bi cho cac tram quan sat. Boi vi buoc song quan sat nam trong dai bi hoi nuoc hap thu, qua trinh quan sat bi anh huong lon boi thoi tiet, va do đo hau het cac tram cua EHT nam o nhung noi co thoi tiet on đinh vao mua đong.
Thang Tu 2017, lan đau tien du an EHT đa co đu so luong tram quan sat can thiet đe đat toi đo phan giai goc đu đe quan sat cac chan troi su kien muc tieu. Trung tam đieu hanh quan sat đuoc chuyen đoi tu van phong "Du an quan sat Lo đen" thuoc Đai hoc Harvard se to chuc gap hang ngay trong thoi gian 10 ngay tu 5 đeb 14 thang 4 đe xac đinh đieu kien quan sat va đam bao tong thoi gian quan sat se la 5 ngay. Thoi tiet va tinh trang thiet bi o tat ca cac đai quan sat trong 3 đem đau tien đeu rat tot. Sang ngay thu 4 va thu 5, trung tam đieu hanh cho tam dung quan sat đe cho cac nha thien van hoc va ky thuat vien đuoc nghi ngoi va bao tri thiet bi, va hai ngay quan sat con lai đuoc thuc hien not trong 5 ngay du kien cuoi cung. Du an Mang kinh thien van đuong co so dai toan cau quan sat trong buoc song millimet (Global Millimeter Very Long Baseline Array, GMVA) cung đa quan sat Sagittarius A* truoc đo tu 1 đen 4 thang Tu. Du an GMVA tap trung vao quan sat đia boi tu va tia phong ra tu vung trung tam thien ha, trong khi du an EHT co gang tap trung vao chup anh bien gioi cua lo đen. Truoc khi thuc hien muc đich quan sat chinh, EHT cung đa tien hanh quan sat moi truong xung quanh hai ho đen, nhung cac lan đo chua co su tham gia cua ALMA va kinh thien van SPT. ALMA la mot thanh vien quan trong cua ca hai du an, khong nhung no la he thong kinh thien van lon nhat va nhay nhat, ma con la boi vi tri cua no nam o ban cau nam. Tu nhung buc anh đau tien thu đuoc cac nha thien van co the kiem chung mot so du đoan co ban cua thuyet tuong đoi tong quat cua Einstein, nha thien van vo tuyen Heino Falcke noi rang nhung buc anh nay co the lam lo đen tu mot vat the bi an tro thanh mot thuc the đuoc khoa hoc nghien cuu. Tuy nhien, boi vi cac nha khoa hoc o Nam Cuc o thoi điem thang Tu la mua đong o ban cau nam, cho nen cac o cung chua du lieu quan sat khong đuoc chuyen ve trung tam xu ly ngay ma phai đoi đen thang 10 nam 2017 moi co may bay co the hoat đong o Nam Cuc,, va toan bo du lieu quan sat cua du an phai đuoc xu ly va du kien ket qua đuoc cong bo tai thoi điem đau nam 2019.
Trong tuong lai, cac nha thien van tiep tuc phat trien cac ky thuat va cong nghe thiet bi quan sat nham cai thien đo phan giai, ap dung cac phuong phap tinh toan moi..., nhu tang tan so quan sat len 345 GHz hoac buoc song quan sat giam xuong 0,87 mm. Tai tan so 230 GHz EHT co đu kha nang đe quan sat đia boi tu quanh lo đen, va o 345 GHz no se co the nhin sau hon va quan sat vung quy đao photon quanh lo đen. Cac nha thien van cung hi vong trong tuong lai ho co the thuc hien quay phim qua trinh vat chat roi vao ben trong va bien mat khoi chan troi su kien. Du an cung bo sung them cac đai quan sat khac trong tuong lai nhu kinh thien van Greenland gia nhap vao EHT nam 2018 cung nhu cac đai quan sat khac đat o chau Phi va trong khong gian.


= Global mm-VLBI Array =
Du an Mang kinh thien van đuong co so dai toan cau quan sat trong buoc song millimet (Global mm-VLBI Array, GMVA) cung la mot mang luoi kinh thien van vo tuyen voi ky thuat ap dung tuong tu EHT. Cac đai quan sat cua no la nhung kinh thien van quan sat buoc song duoi milimet o Hawaii va ALMA o Chile, kinh thien van Green Bank o Hoa Ky, va nhieu kinh thien van vo tuyen khac o Phap, Đuc, Tay Ban Nha, Phan Lan, va Thuy Đien. Su khac nhau o hai du an đo la buoc song quan sat cua GMVA la 3 mm, trong khi cua EHT la 1.3 mm. Đoi tuong quan sat cua hai du an đeu la Sagittarius A * va M87, voi GMVA quan sat đia boi tu va luong tia tuong đoi tinh con EHT quan sat vung chan troi su kien.


Ket qua Mot so ket qua quan trong thu đuoc tu 2006 đen 2019 đuoc liet ke o duoi:

Neu ho đen Sagittarius A * va M87 khong co chan troi su kien, trong quang pho buc xa phat ra tu be mat se xuat hien đinh nhon o cac buoc song hong ngoai gan khi vat chat tu đia boi tu cuon roi vao be mat. Tuy nhien, EHT đa khong quan sat thay hien tuong nay, co nghia rang cac ho đen ton tai chan troi su kien, ma đuoc đinh nghia cho bien gioi cua chung.
Cac du lieu quan sat giup han che mo hinh mieu ta lo đen Sagittarius A * va M87. Theo hai mo hinh nay, cac vec to truc quay cua chung nghieng tuong đoi so voi huong quan sat, va mep cua đia boi tu nam gan ve phia Trai Đat hon so voi be mat cua đia.
Thuyet tuong đoi rong du đoan truong hap dan manh lam cho cac vat o gan lo đen trong nhu lon hon so voi kich thuoc that cua chung. Sau khi xem xet đen su tan xa boi moi truong lien sao, co anh tu buc xa trong buoc song milimet chup đuoc boi cac nha thien van cho kich thuoc nho hon 30% so voi gia tri ly thuyet. Mot cach đe giai thich hien tuong nay la buc xa milimet phat ra tu đia boi tu, va hieu ung Doppler lam cho hinh anh đia boi tu co dang bat đoi xung xung quanh lo đen.
Cac nha thien van quan sat thay đo trang cua buc xa phat ra tu Sagittarius A* thay đoi theo thoi gian, nhung kich thuoc cua vung phat xa lai khong thay đoi. Mac du ho van chua biet co che cho hien tuong nay, du lieu EHT chi ra nhung su thay đoi nay lien quan đen vi tri vat chat tren đia boi tu nam rat gan voi chan troi su kien.
Buc xa tu trung tam M87 chi ra lo đen khong lo cua no quay rat nhanh, đong thoi dua tren quan sat tia tuong đoi tinh phong ra tuong đoi xa, cac nha thien van đi đen ket luan cau truc va van toc cua tia nay do tu truong cua đia boi tu gay ra.
Anh chup đau tien ve vung bong toi bao quanh lo đen o trung tam thien ha M87 đa đuoc cong bo vao ngay 10 thang 4 nam 2019.


Cac ben tham gia = Cac đai quan sat vo tuyen =
Cac đai quan sat vo tuyen tham gia bao gom：

Ban đo vi tri cac đai quan sat tham gia vao du an EHT (xanh lam) va GMVA (vang). Trong đo hai đai quan sat ALMA va IRAM tham gia ca hai du an.


= Cac to chuc tham gia =
Sau cuoc hop đau tien vao nam 2012, EHT đa to chuc cac cuoc hop lan thu hai va thu ba lan luot vao nam 2014 va 2016, keu goi cac ben tham gia gay quy cho cac hoat đong cua EHT. Cac ben tham gia tham gia đanh gia muc đich cua EHT, cai tien mo hinh ly thuyet, phan tich du lieu, phat trien cong nghe lien quan, chien luoc quan sat va co cau to chuc du an.
Cac ben tham gia đa đuoc liet ke tren trang web chinh thuc cua du an:


Chu thich Xem them Tham khao Đoc them Bai viet pho bien khoa hoc：
"Taking the First Picture of a Black Hole". Gioi thieu nguyen ly hoat đong cua EHT tai trang web cua ESO.
"Portrait of a black hole". Ban goc luu tru ngay 25 thang 7 nam 2018. Truy cap ngay 25 thang 7 nam 2018. Mieu ta lan quan sat thang 4 nam 2017 tai trang web cua Hiep hoi Max Planck.
"Clear Skies, with a Chance of Black Holes". Seth Fletcher. Blog Scientific American. ngay 11 thang 4 nam 2017. Mieu ta lan quan sat thang 4 nam 2017.
Bai viet chuyen sau：
Vincent L. Fish (ngay 27 thang 10 nam 2016). "Observing—and Imaging—Active Galactic Nuclei with the Event Horizon Telescope". Galaxies. Quyen 4 so 4. arXiv:1607.03034. doi:10.3390/galaxies4040054.{{Chu thich tap chi}}:  Quan ly CS1: DOI truy cap mo nhung khong đuoc đanh ky hieu (lien ket) Bai viet ve cong nghe chup anh cua EHT.
Arne Grenzebach (2016). The Shadow of Black Holes: An Analytic Description. Springer. ISBN 9783319300665. Truy cap ngay 14 thang 6 nam 2017.


Lien ket ngoai Website chinh thuc 
Kinh thien van Chan troi su kien tren Facebook
Kinh thien van Chan troi su kien tren Twitter
Kenh Kinh thien van Chan troi su kien tren YouTube
"Dark Star Diaries". Ban goc luu tru ngay 13 thang 12 nam 2020. Truy cap ngay 15 thang 7 nam 2018. Scientific American. Bai viet blog cua Seth Fletcher ve lo đen.
Video: Peering Into a Black Hole. The New York Times. Video gioi thieu ve quan sat lo đen.
"EHT Wiki". Trang Wiki cua nhom EHT (yeu cau đang nhap, "Video gioi thieu". Ban goc luu tru ngay 14 thang 6 nam 2017. Truy cap ngay 15 thang 7 nam 2018.)
"EHT Collaboration Meeting 2016". Hoi nghi EHT nam 2016.