Cuoc sap nhap  Tay Tang cua Trung Quoc, con đuoc goi theo su hoc Trung Quoc la Giai phong Hoa binh Tay Tang (tieng Trung: 西藏和平解放, chu Tang: ཞ་བས་བཅངས་འགྲལ།) la chi viec Chinh phu nuoc Cong hoa Nhan dan Trung Hoa thong qua hanh đong quan su va đam phan, đua Tay Tang vao pham vi quan ly cua Đang Cong san Trung Quoc vao nam 1951. Tren thuc te đay la cuoc sap nhap Tay Tang cua Đang Cong San Trung Quoc. Sau khi hop nhat Tay Tang, cau truc hoi đong cai tri Kashag va xa hoi Tay Tang đuoc duy tri. Đen khi xay ra nao loan nam 1959, Kashag Tay Tang bi Chinh phu trung uong giai tan, Đat Lai Lat Ma thu 14 tu Tay Tang luu vong tai An Đo.
Ngay 1 thang 10 nam 1949, nuoc Cong hoa Nhan dan Trung Hoa thanh lap, dan dan tien quan đen cac tinh lan can Tay Tang nhu Van Nam, Tan Cuong, Tay Khang. Thang 11 nam 1949, Kashag Tay Tang gui thu cho Hoa Ky, Anh Quoc va nuoc Cong hoa Nhan dan Trung Hoa, bieu thi ho kien quyet duy tri tinh trang cai tri đoc lap, se khong bao luu khang cu neu nhu nuoc Cong hoa Dan dan Trung Hoa co hanh đong xam pham. Ngay 15 thang 2 nam 1950, Tay Nam cuc, quan khu Tay Nam, Bo tu lenh Da chien quan so 2 lien hiep ban hanh "lenh đong vien chinh tri tien quan Tay Tang". Quan Giai phong Nhan dan Trung Quoc vao ngay 7 thang 10 bat đau tan cong mien tay khu vuc Kham, ngay 19 thang 10 chiem linh Chamdo, tieu diet hon 5.700 binh si Tay Tang, bat giu Tong quan Chamdo Ngapoi Ngawang Jigme cung hon 2.600 binh si, quan đoi Tay Tang đau hang vao ngay 21 thang 10.
Chinh phu Kashag tim kiem vien tro quoc te tu thang 11 nam 1950, song khong co tra loi (vi khong co nuoc nao cong nhan chinh phu Tay Tang ma đeu coi đo la lanh tho cua Trung Quoc). Noi bo Kashag sau khi tranh luan du doi, quyet đinh tu bo cau vien quoc te đe đam phan voi Trung Quoc. Ngay 2 thang 1 nam 1951, Đat Lai Lat Ma đi đen A Đong lan can voi nuoc Xich Kim, chuan bi đao thoat ra nuoc ngoai khi can thiet. Thang 2 nam 1951, Chinh phu Tay Tang cu đoan đai bieu do Ngapoi Ngawang Jigme đung đau đi đam phan, đen thang 4 thi đoan toi Bac Kinh va đam phan voi Chinh phu trung uong Trung Quoc do Ly Duy Han (tieng Trung: 李维汉) lam đai dien. Ngay 23 thang 5 nam 1951, đoan đai bieu Tay Tang ky ket hiep nghi giai phong hoa binh Tay Tang tai Bac Kinh, Trung Quoc tuyen bo voi the gioi rang "giai phong hoa binh Tay Tang".


Ten goi Giai phong Hoa binh Tay Tang la ten goi cua nuoc Cong hoa Nhan dan Trung Hoa, tuy nhien Chinh phu luu vong Tay Tang va Đat Lai Lat Ma thu 14 goi la Quan Giai phong Nhan dan xam nhap Tay Tang; the gioi phuong Tay va tu sau nam 1979 la ca Lien Xo va cac quoc gia Đong Au goi la Xam chiem Tay Tang、Trung Quoc xam chiem Tay Tang; Chinh phu Trung Hoa Dan Quoc tai Đai Loan goi la Phong trao phan khang bao luc Tay Tang。
Chinh phu nuoc Cong hoa Nhan dan Trung Hoa chu truong "giai phong" co ba loai: "thong nhat hoa binh", "giai phong hoa binh", "giai phong vu luc". "Giai phong hoa binh" khong loai tru viec su dung vu luc trong giai đoan đau hoac quy mo han che. Can cu theo chu truong nay, Chinh phu nuoc Cong hoa Nhan dan Trung Hoa nhan đinh Tay Tang thuoc vao loai "giai phong hoa binh". Nhung nguoi phan đoi nhan đinh he su dung vu luc, bat ke la su dung thoi ky đau hoac muc đo han che, đeu la "xam luoc vu trang" hoac "giai phong vu luc".
Mot so hoc gia ben ngoai nhu Đai Loan, hoc gia Chinh phu luu vong Tay Tang va phuong Tay phan đoi Trung Quoc thi goi đay la "Trung Quoc xam luoc Tay Tang" hoac "xam chiem Tay Tang".


Boi canh lich su Tu thap nien 1720, nha Thanh bat đau cho quan đon tru tai Tay Tang đong thoi đat đai than tai Tay Tang, đe khong che thuc te khu vuc Tay Tang. Đen cuoi the ky 18, quyen uy cua nha Thanh tai Tay Tang đat đinh, song tu đo dan yeu đi do ban than nha Thanh suy lac. Nam Quang Tu thu 14 (1888), quan đoi Anh chiem Xich Kim, đong thoi đanh vao cac khu vuc cua Tay Tang nhu A Đong. Sau khi đinh chien, nha Thanh phai tru trap đai than đen An Đo cung Anh Quoc ky ket "Đieu uoc Tang-An Trung Anh" va "Tuc uoc Tang-An Trung Anh", theo đo nha Thanh cat nhuong phan đat nho tai mien nam Tay Tang, đong thoi thua nhan Xich Kim la quoc gia do Anh bao ho. Nam Quang Tu thu 29 (1903), quan đoi Anh tu Xich Kim xam nhap Tay Tang, nam sau chiem đuoc Lhasa, uy hiep kalon (nguoi đung đau Chinh phu Tay Tang) va cac quan vien khac ky ket "Đieu uoc Lhasa", đai than cua nha Thanh tru tai Tay Tang cu tuyet ky ket. Sau khi quan Anh rut đi, nha Thanh phai đai bieu đam phan, cung Anh Quoc ky ket "Đieu uoc Tang-An bo sung Trung Anh", theo đo Anh Quoc cam ket khong xam chiem Tay Tang, Trung Quoc đam bao khong cho quoc gia khac xam chiem Tay Tang, Tay Tang nam trong pham vi the luc cua Anh Quoc

Sau khi tin tuc ve su kien Cach mang Tan Hoi 1911 bung phat truyen đen Tay Tang, tai Tay Tang phat sinh nao loan tai Lhasa, quan vien va quan đon tru cua nha thanh bi Chinh phu Kashag đuoi khoi Tay Tang. Khu vuc U-Tsang do Kashag Tay Tang thong tri, song Amdo va Kham van chu yeu do tho ti hoac Chinh phu Trung Hoa Dan Quoc thong tri. Ngay 11 thang 1 nam 1913, Đat Lai Lat Ma thu 13 phai nguoi ky ket "Đieu uoc Mong-Tang" tai Kho Luan, Mong Co, thua nhan đoc lap lan nhau. Thang 10 nam 1913, đai bieu cua Tay Tang, Anh Quoc va Chinh phu Bac Duong tai Shimla, An Đo tien hanh hoi đam ba ben, thang 3 nam 1914, đai bieu cua Anh la Henry McMahon lay ung ho Tay Tang đoc lap lam đieu kien đe đoi lay viec phia Tay Tang chap thuan đuong McMahon la bien gioi. Ngay 3 thang 7 cung nam, Chinh phu Bac Duong nhan thay am muu nay nen rut khoi đam phan, cung ngay Anh Quoc va Chinh phu Kashag ky ket "Hiep uoc Simla", song Tay Tang ve sau lai tu choi thua nhan hiep uoc nay.
Nam 1914, Chinh phu Trung Hoa Dan Quoc hoach đinh tu Khang Đinh ve phia tay (bao gom khu vuc Chamdo ngay nay ve phia tay song Kim Sa) la Khu đac biet Xuyen Bien, chiu su quan ly cua tinh Tu Xuyen. Trong cac nam 1917, 1920 va 1922, quan đoi Tay Tang nhieu lan phat đong tien cong quy mo lon nham vao quan đoi Tu Xuyen đon tru tai Kham, ket qua la chiem đuoc đai bo phan Kham tu tay quan đoi Tu Xuyen, tham chi con khong che đuoc cac đia phuong o phia đong song Kim Sa nhu Đuc Cach, Cam Tu. Nam 1922, Đang Cong san Trung Quoc ra tuyen bo trong đo the hien khong chi can phai "giai phong" khu vuc do Trung Hoa Dan Quoc khong che, ma con can phai giai phong Mong Co, Tay Tang, Tan Cuong, nhan manh tu tri dan toc va lien bang tu do, lap nen nuoc cong hoa chan chinh. Sau đo, Đang Cong san Trung Quoc nhieu lan bieu đat y nguyen hiep tro Tay Tang thoat ly khoi quyen thong tri cua Trung Hoa Dan Quoc, đong thoi hy vong hai ben hop tac mat thiet, song bi nguoi Tay Tang tu choi. Ban thien Thubten Choekyi Nyima lien tuc la nguoi thong tri thuc te khu vuc Hau Tang (mien tay U-Tsang). Nam 1923, phia chua Tashi Lhunpo tai Shigatse va Kashag phat sinh xung đot, Ban Thien Lat Ma đoi thu 9 la Thubten Choekyi Nyima buoc phai đao thoat khoi Tay Tang, qua Thanh Hai va Cam Tuc đen Bac Kinh. Khu vuc Hau Tang bi Kashag tiep quan.
Nam 1931, quan đoi Tay Tang lai tan cong khu vuc Ngoc Thu cua Thanh Hai, bi quan đoi Thanh Hai cua Chinh phu Trung Hoa Dan Quoc đanh bai, quan đoi Tu Xuyen cua Trung Hoa Dan Quoc thua co phat đong phan kich tai khu vuc Kham, quan đoi Tay Tang bat đac di thoai đen phia tay song Kim Sa. Nam 1932, hai ben ky ket hiep nghi đinh chien, đong y lay song Kim Sa lam ranh gioi đinh chien, đoi Chinh phu Trung Hoa Dan Quoc va nha đuong cuc Tay Tang đam phan giai quyet. Sau đo, song Kim Sa tro thanh gioi tuyen giua khu vuc do Kashag Tay Tang khong che voi khu vuc Chinh phu Trung Hoa Dan Quoc khong che thuc te, Kashag Tay Tang muon nam quyen thong tri Kham, song Chinh phu Trung Hoa Dan Quoc phan đoi chu truong nay. Tu nam 1913 đen nam 1933, Đat Lai Lat Ma thu 13 tung tien hanh mo rong quan đoi va cai cach hien đai hoa, song do quy toc va tang lu Tay Tang phan đoi nen cuoi cung that bai. Kashag Tay Tang con rat it tham gia cong viec ngoai giao, ngoai tru lien he voi An Đo, Anh Quoc va Hoa Ky. va Tay Tang cung trao cho Anh Quoc quyen khong che thu thue, ngoai giao cua minh.
Ngay 22 thang 7 nam 1935, Uy ban Lap tinh Tay Khang Chinh phu Quoc dan Nam Kinh đuoc thanh lap tai Nha An, đen nam sau uy ban nay doi đen Khang Đinh. Đuong thoi, uy ban nay tren danh nghia quan ly khu vuc Khang Đinh voi 20 huyen, cung voi 13 huyen đa bi Kashag Tay Tang chiem linh. Ngay 14 thang 3 nam 1938, Chinh phu Quoc dan Nam Kinh cai to Uy ban lap tinh Tay Khang, đong thoi vao ngay 1 thang 9 chuyen 14 huyen va hai cuc thiet tri nguyen thuoc tinh Tu Xuyen sang cho uy ban lap tinh Tay Khang quan ly. Đong thoi, thanh lap tinh Tay Khang, thuc thi phan biet cai tri Tu Xuyen, Tay Khang. Ngay 1 thang 1 nam 1939, Chinh phu tinh Tay Khang chinh thuc thanh lap, tinh ly đat tai Khang Đinh, Luu Van Huy nham chuc chu tich tinh. Chinh phu tinh Tay Khang thuc te chi quan ly khu vuc Kham nam phia đong song Kim Sa. Kashag Tay Tang cung phai cac quan vien quan ly khu vuc Kham phia đong song Kim Sa.
Nam 1941, co cau do Ban Thien Lat Ma thu 9 thanh lap sau khi luu vong tai Trung Nguyen nhan đinh ong đa chuyen the linh đong, song do bi Kashag phan đoi, đen ngay 3 thang 6 nam 1949 Chinh phu Trung Hoa Dan Quoc moi phe chuan nguoi ke nhiem Ban Thien Lat Ma, ngay 10 thang 8 cu hanh le toa sang. Tuy nhien, Kashag kien tri khong thua nhan đia vi cua nguoi nay, noi ro cau "la mot linh đong hau bo" (tuc du bi). Phia Kashag tu nhan đinh mot nguoi la Ban Thien Lat Ma đoi thu 10, lenh cho cau o tai Lhasa, đong thoi tuyen bo cau đa đuoc "Quoc gia đoc lap Tay Tang" phe chuan, la Ban Thien Lat Ma hop phap.


Chuan bi Thang 7 nam 1949, Luc luong cong san Trung Quoc gianh thang loi trong chien dich Phu Mi, bat đau chuan bi tien cong khu vuc Cam Tuc va Thanh Hai. Nham ngan ngua luc luong cong san co co chiem đong Tay Tang, Kashag truc xuat van phong đai dien cua Chinh phu Trung Hoa Dan Quoc tai Lhasa, đoan tuyet quan he voi Trung Hoa Dan Quoc. Nham du phong Quan Giai phong Nhan dan Trung Quoc xam nhap, Tay Tang tai trien khai ke hoach hien đai hoa quan su, song luc nay đa muon, Tay Tang khong co kha nang chi vai nam ma co the gay dung mot quan đoi hien đai hoa quan đoi. Mac du An Đo cung cap quan bi so luong nho va huan luyen quan su, song hieu qua đat đuoc khong lon. So voi quan đoi Tay Tang, Quan Giai phong Nhan dan Trung Quoc co binh luc chiem uu the tuyet đoi, to chat huan luyen, tai nang lanh đao, trang bi hay kinh nghiem cua ho đeu cao hon so voi quan đoi Tay Tang.
Thang 8 nam 1949, Chien dich Lan Chau bung phat, Ban Thien Lat Ma đang o tai huyen Đo Lan, tinh Thanh Hai vao ngay 26 thang 8 phai nguoi đen Tay Ninh tham thinh tin tuc. Ngay 10 thang 9, hai lat ma đuoc phai đi Tay Ninh tro ve, bao cao rang Đang Cong san Trung Quoc co chinh sach tu do tin nguong ton giao, ton trong phong tuc tap quan dan toc thieu so, bao ho thanh đuong Hoi giao va chua mieu, đong thoi mang ve "Bo cao Quan Giai phong Nhan dan Trung Quoc" cung mot so van kien. Ngay 11 thang 9, Ban Thien Lat Ma thu 10 tuyen bo "hien tai đai dien cho to quoc chinh la Đang Cong san, chung ta can phai dua vao Đang Cong san". Ngay 12 thang 9, Ban Thien Lat Ma thu 10 phai nguoi đen Tay Ninh bieu thi hoan nghenh Quan Giai phong Nhan dan Trung Quoc tien quan đen Tay Tang, đong thoi bieu đat nguyen vong tro ve Tay Tang. Sau đo, Ban Thien Lat Ma thu 10 đem thuoc ha ve Tay Ninh, đuoc pho chu tich tinh Thanh Hai Lieu Han Sinh cua che đo moi hoan nghenh. Đay cung la lan đau tien Ban Thien Lat Ma thu 10 gap mat quan vien cao cap cua Đang Cong san Trung Quoc. Thang 9 nam 1949, Đang Cong san Trung Quoc cu hanh hoi nghi lan thu nhat ve thong nhat hoa binh Tay Tang, Đai Loan, đao Hai Nam va Banh Ho.
Ngay 1 thang 10 nam 1949, nuoc Cong hoa Nhan dan Trung Hoa thanh lap. Đen thang 11 nam 1949, Kashag Tay Tang gui thu cho Hoa Ky, Anh Quoc va nuoc Cong hoa Nhan dan Trung Hoa, bieu thi ho nhat quyet bao ve tinh trang đoc lap, se khong bao luu khang cu neu nhu nuoc Cong hoa Nhan dan Trung Hoa co bat ky hanh đong xam pham nao. Đai phat thanh cua Bac Kinh lien tuyen bo Quan Giai phong Nhan dan Trung Quoc nhat đinh phai giai phong lanh tho Trung Quoc bao gom Tay Tang, Noi Mong, Hai Nam, Đai Loan. Thang 12 nam 1949, Mao Trach Đong ra menh lenh cho Quan Giai phong Nhan dan Trung Quoc tai bo đong song Kim Sa tien hanh chuan bi, tien cong mien tay Kham do Kashag Tay Tang khong che thuc te vao bat ky luc nao.
Thang 1 nam 1950, Chinh phu Kashag Tay Tang chuan bi phai đoan sang Anh Quoc, Hoa Ky, An Đo, Nepal tim kiem ung ho cua cac nuoc ve "Tay Tang đoc lap", Ban Thien Lat Ma thu 10 vao ngay 31 cung thang goi cho Mao Trach Đong, Chu Đuc, khien trach hanh vi cua Kashag "thuc la pha hoai toan ven chu quyen lanh tho quoc gia, trai voi y chi cua nhan dan Tay Tang", đong thoi yeu cau lap tuc giai phong Tay Tang.


Chien dich Chamdo Ngay 7 thang 3 nam 1950, đoan đai bieu cua Kashag Tay Tang đen Kalimpong, An Đo, trien khai đoi thoai voi Chinh phu Trung Quoc, đong thoi yeu cau Chinh phu Trung Quoc cam ket ton trong toan ven lanh tho cua Kashag Tay Tang. Đoan đai bieu Tay Tang vao ngay 16 thang 9 nam 1950 hoi kien Đai su Trung Quoc tai An Đo Vien Trong Hien. Vien Trong Hien yeu cau Tay Tang thua nhan quyen thong tri cua Chinh phu nhan dan trung uong, Chinh phu nhan dan trung uong can phai phu trach cac van đe quoc phong, mau dich va ngoai giao. Neu nhu Tay Tang tiep nhan cac yeu cau nay, Chinh phu nhan dan trung uong se "giai phong hoa binh" Tay Tang, neu khong se khai chien voi Tay Tang. Sau khi đam phan đo vo, Quan Giai phong vao ngay 7 thang 10 nam 1950 bat đau tan cong tran Thanh Quan cua Chamdo (Trung Quoc quy thuoc tinh Tay Khang, song thuc te do Kashag Tay Tang thong tri) thuoc mien tay Kham, Chien dich Chamdo bung phat. Ngay 11 thang 10, nguoi lanh đao "dapon" (trung đoan) so 9 cua quan đoi Tay Tang la Derge Se Kalsang Wangdu dan quan đau hang Quan Giai phong. Tu ngay 6 đen ngay 24 thang 10, Chien dich Chamdo dien ra trong 19 ngay, hon 20 tran chien đau, Quan Giai phong Nhan dan Trung Quoc tong cong tieu diet bo đoi chu luc gom hon 5700 nguoi cua quan đoi Tay Tang。Sau khi chiem đuoc tran Thanh Quan, Quan Giai phong nhan đinh đat đuoc muc đich, ben ha lenh đinh chi tien cong, phong thich tong quan Chamdo đau hang Ngapoi Ngawang Jigme, lenh cho ong đen Lhasa trinh bay lai yeu cau cua phia Chinh phu nhan dan trung uong, hy vong Kashag Tay Tang va Chinh phu nhan dan trung uong Trung Quoc hop tac.


Cau vien quoc te Ngay 7 thang 11 nam 1950, Chinh phu Kashag quyet đinh thinh cau Lien Hop Quoc giup đo ngan chan Trung Quoc xam luoc, do An Đo đai dien chuyen yeu cau đen tru so Lien Hop Quoc tai New York vao ngay 13. Do Tay Tang khong phai la thanh vien cua Lien Hop Quoc, Ban Thu ky khong lap tuc xu ly. Luc nay Anh Quoc va Hoa Ky tap trung suc chu y vao Chien tranh Trieu Tien, khong muon vi van đe Tay Tang phat sinh đay phuc tap, con An Đo do nguon goc đia ly va lich su co quyen phat ngon nhat, hai nuoc Anh Quoc va Hoa Ky quyet đinh đe xuat nay se do An Đo đung đau. Tuy nhien, do An Đo muon đong vai tro đieu giai trong Chien tranh Trieu Tien, khong muon đac toi voi Trung Quoc, do đo khong ung ho đua vao nghi trinh Lien Hop Quoc. Ngay 14 thang 11, truong đai dien cua El Salvador la Hector Castro yeu cau Ban Bi thu Lien Hop Quoc truc tiep đua nghi an Tay Tang bi xam luoc ra Đai hoi đong Lien Hop Quoc, song bi tu choi, đen ngay 24 thang 11 đe an cua Hector Castro lai bi An Đo va Lien Xo đe nghi nen bi gac lai vo thoi han.
Đau thang 12, Chinh phu Kashag lai cau vien Lien Hop Quoc, bieu thi ro thinh cau đen tu nguoi thong tri Tay Tang la Đat Lai Lat Ma, Tay Tang san sang cu đoan đai bieu đen Lien hiep Quoc, hiep tro đai hoi thao luan, đong thoi hoan nghenh Lien Hop Quoc cu đoan đieu tra chan tuong đen Tay Tang. Tay Tang đong thoi moi Anh Quoc, Hoa Ky hiep tro thinh cau cua ho tai Lien Hop Quoc. Anh Quoc va An Đo đoi voi thinh cau cua Tay Tang van giu thai đo khong tan thanh, Bo truong Ngoai giao Hoa Ky Dean Acheson vao ngay 14 thang 12 lenh cho Đai su tai An Đo Loy W. Henderson tim kiem lien hiep My-Anh-An nham ngan chan kha nang luc luong cong san Trung Quoc tan cong Tay Tang. Đen ngay 18 cung thang, Loy W. Henderson va Bo truong Ngoai giao An Đo Girija Shankar Bajpai gap mat, Girija Shankar Bajpai bieu thi An Đo hy vong hoan lai viec nay, xuc tien đinh chien tai Trieu Tien. Loy W. Henderson ket luan: An Đo se khong hop tac voi My-Anh ngan chan luc luong cong san Trung Quoc xam luoc, đen ngay 30 thang 12 ong bao cao cho Dean Acheson, chi ra rang hien tai An Đo se khong vi Tay Tang ma đi đau tai Lien Hop Quoc, nham tranh lam mat long Trung Quoc cong san, lua chon cua Hoa Ky la ung ho quoc gia ngoai An Đo đi đau tai Lien Hop Quoc, hoac la tiep tuc gac lai đen khi chinh quyen Tay Tang bien mat. Bo Ngoai giao Hoa Ky vao ngay 30 thang 12 trao bi vong luc cho Đai su quan Anh Quoc, đong thoi yeu cau Đai su quan Hoa Ky tai Luan Đon bieu thi voi Bo Ngoai giao Anh Quoc rang Hoa Ky co quan tam đen su dung hanh đong, song Anh Quoc duy tri thai đo khong tan thanh. Ngay 6 thang 1 nam 1951, Dean Acheson yeu cau Đai su quan Hoa Ky tai An Đo thong bao cho Tay Tang rang Hoa Ky đong tinh Tay Tang thinh cau đe xuat tai Lien Hop Quoc, ong tin rang can phai thuc hien tat ca thu đoan đe ngan chan Trung Quoc cong san chiem đong, đong thoi yeu cau Loy W. Henderson bao cao anh huong cua viec Đat Lai Lat Ma luu vong tai An Đo đoi voi phong trao phan khang Tay Tang. Mot tuan sau, Loy W. Henderson bao cao rang neu nhu Đat Lai Lat Ma roi khoi Tay Tang thi phong trao phan khang Tay Tang co le se tan vo.
Chuan bi cho luc can thiet se luu vong ra nuoc ngoai, Đat Lai Lat Ma vao ngay 18 thang 12 roi khoi Lhasa, ngay 2 thang 1 nam sau đen A Đong lan can voi nuoc Xich Kim, Chinh phu Kashag cung cho vai tram con la van chuyen vang, ky gui tai thu đo Gangtok cua Xich Kim. Chinh phu Kashag trai qua tranh luan kich liet trong noi bo, cuoi cung quyet đinh tu bo cau vien quoc te, tien hanh đam phan voi Chinh phu Trung Quoc.


Đam phan sau chien tranh Nam 1950, truoc khi Chien dich Chamdo ket thuc, Đat Lai Lat Ma thu 14 khi đo 15 tuoi con chua than chinh, thuc quyen thuoc ve Nhiep chinh Taktra Rinpoche thu 3. Ngay 8 thang 11 nam 1950, Chien dich Chamdo ket thuc, quan đoi Tay Tang tham bai. Luc luong phai cai cach trong Kashag Tay Tang ung ho Đat Lai Lat Ma thu 14 than chinh. Nhiep chinh Taktra Rinpoche thu 3 bi buoc tu chuc. Quan Giai phong cho phong thich Tong quan Chamdo Ngapoi Ngawang Jigme (do Kashag phai đen) tro ve Lhasa, yeu cau Kashag Tay Tang thua nhan chu quyen cua nuoc Cong hoa Nhan dan Trung Hoa đoi voi Tay Tang. Chinh phu trung uong cung đap ung se duy tri hien trang Tay Tang. Thang 1 nam 1951, Đat Lai Lat Ma gui thu cho Chinh phu Bac Kinh, trong thu noi "Toi lan nay tiep nhan yeu cau chap chinh nhiet liet va thanh khan cua toan the nhan dan Tay Tang", "quyet đinh đat đuoc hoa binh nhu nguyen vong cua nhan dan", phai đai bieu "đen Chinh phu nhan dan trung uong muu cau giai quyet van đe Tay Tang". Thang 2 nam 1951, Đat Lai Lat Ma lenh cho Ngapoi Ngawang Jigme đung đau lam đai bieu toan quyen, cung voi bon đai bieu Khemey Sonam Wangdi, Thuptan Tenthar, Thuptan Lekmuun va Samposey Tenzin Thondup đen Bac Kinh toan quyen xu ly van đe đam phan voi Chinh phu nhan dan trung uong.
Cuoi cung, đoan đai bieu Kashag Tay Tang vao ngay 23 thang 5 nam 1951 cung đai bieu cua Chinh phu nhan dan trung uong ky ket "Hiep nghi giua Chinh phu Nhan dan Trung uong va Chinh phu Đia phuong Tay Tang ve bien phap Giai phong hoa binh Tay Tang" tai Bac Kinh, hai ben xac nhan Tay Tang la mot bo phan lanh tho cua Trung Quoc, đong y "giai phong hoa binh Tay Tang", Quan Giai phong Nhan dan Trung Quoc tien đen đon tru tai Tay Tang, Quan đoi Tay Tang cai bien thanh Quan Giai phong Nhan dan Trung Quoc, Chinh phu Nhan dan Trung uong phu trach van đe ngoai vu cua Tay Tang, đong thoi khoi phuc đia vi co huu cua Ban Thien Lat Ma tai Tay Tang, hiep nghi con đong y trung uong khong co bien đong đoi voi che đo chinh tri cung voi đia vi co huu va chuc quyen cua Đat Lai Lat Ma tai Tay Tang, ton trong tu do tin nguong ton giao, va Chinh phu Đia phuong Tay Tang can phai tu đong thi hanh cai cach, song trung uong khong them cuong bach. Sau đo, Đat Lai Lat Ma quyet đinh khong roi Tay Tang, đong thoi vao thang 10 nam 1951 chinh thuc đong y hiep nghi.


Phat trien tiep theo Sau khi Đang Cong san Trung Quoc thong tri Tay Tang, Kashag Tay Tang trong may nam đau cung ton tai hoa binh voi Đang Cong san Trung Quoc, va ngoai tru khu vuc tran Thanh Quan cua Chamdo bi Quan Giai phong khong che ra, vung đat con lai van nam duoi quyen quan ly cua Kashag Tay Tang. Sau Chien dich Chamdo 1950, vung đat phia tay song Kim Sa cua khu vuc Kham (nguyen do Kashag Tay Tang thong tri thuc te) tro thanh đia khu Chamdo, lap uy ban giai phong Nhan dan đia khu Chamdo, truc thuoc Chinh phu Nhan dan Trung uong. Đia khu Chamdo tu đo nam ngoai tinh Tay Khang ve phap ly. Ngoai ra, ngay 28 thang 4 nam 1952, Ban Thien Lat Ma thu 10 đen Lhasa, sau đo trai qua đam phan giua Kashag va co cau cua Ban Thien, hai ben đat đuoc hiep nghi ve khoi phuc đia vi va chuc quyen co huu cua Ban Thien Lat Ma. Sau đo, Ban Thien Lat Ma vao ngay 9 thang 6 roi Lhasa, ngay 23 thang 6 đen noi cu tru truyen thong cua cac đoi Ban Thien Lat Ma la chua Tashi Lhunpo tai Shigatse. Trong thoi ky nay, Đang Cong san Trung Quoc trao cho Kashag Tay Tang quyen tu tri cao đo, va co the duy tri the che xa hoi nguyen ban, chi can khong đuoc khang lai menh lenh cua ho. Nam 1955, tinh Tay Tang bi triet tieu, vung đat phia đong song Kim Sa quy thuoc tinh Tu Xuyen. Nam 1956, Uy ban Tru bi Khu Tu tri Tay Tang thanh lap, tu đo Kashag Tay Tang, Uy ban Giai phong Nhan dan Đia khu Chamdo, va co cau cua Ban Thien Lat Ma đeu chuyen sang nam duoi quyen lanh đao cua co cau nay.
Sau nam 1955, Chinh phu nuoc Cong hoa Nhan dan Trung Hoa thi hanh che đo cong xa nhan dan tai cac khu vuc nguoi Tang tai Tu Xuyen, Thanh Hai, Cam Tuc va Van Nam. Do Amdo, Kham khong thuoc pham vi thong tri truyen thong cua Kashag, đong thoi khong đuoc bao gom trong Hiep nghi giai phong hoa binh Tay Tang, nen khong chiu han che "cai cach Tay Tang can do Kashag tu đong tien hanh". Tuy nhien, do Đang Cong san Trung Quoc thi hanh qua cap tien, khien cho dan chung nguoi Tang tai cac khu vuc nay đoi lap nghiem trong voi nha đuong cuc cong san, cac khu vuc nguoi Tang nay phat sinh nhieu nao loan, đong thoi hinh thanh xung đot vu trang quy mo lon. Thang 12 nam 1955, tai đia khu Luong Son thuoc tinh Tu Xuyen khi Đang Cong san đen lang trien khai, tai đia phuong bung phat su kien nao loan vu trang quy mo lon do mot bo phan nguoi Di va nguoi Tang khang cu, đai bo phan chau tu tri dan toc Tang Cam Tu cua tinh Tu Xuyen lam vao canh nao loan, trien khai chien đau voi Quan Giai phong Nhan dan Trung Quoc. Sau đo, khu vuc nguoi Tang tai bon tinh ke tren noi tiep phat sinh nao loan. Cung voi dong dan ti nan tu Tay Khang tran vao Lhasa, cuc the cang thang tai Lhasa ngay cang xau đi. Ngay 10 thang 3 nam 1959, xay ra mot cuoc bieu tinh lon nhat trong lich su cua Tay Tang tai thu đo Lhasa nham keu goi binh linh Trung Quoc phai rut khoi Tay Tang, tai xac đinh rang Tay Tang la mot quoc gia đoc lap. Cuoc bieu tinh on hoa nay đa bi quan đoi Trung Quoc tran ap quyet liet. Ngay 17 thang 3 nam 1959, Đat Lai Lat Ma thu 14 quyet đinh đua than nhan, quan chuc va quan đoi, tong cong 600 nguoi len ngua đao thoat khoi Lhasa.
Ngay 28 thang 3 nam 1959, Thu tuong Quoc vu vien Trung Quoc Chu An Lai tuyen bo giai tan Chinh phu Tay Tang, Uy ban Tru bi Khu Tu tri Tay Tang thi hanh quyen luc thay the, đong thoi thi hanh "Cai cach Dan chu Tay Tang" gom phong trao cai cach ruong đat, loai bo che đo nong no phong kien chinh giao hop nhat (dung "che đo nong no" đe mo ta che đo Tay Tang con co tranh luan). Sau đo, Uy ban Tru bi Khu Tu tri Tay Tang tiep quan chinh vu cua Kashag truoc đay. Ngay 31 thang 3 nam 1959, Đat Lai Lat Ma đi đen khu vuc Tawang do An Đo khong che thuc te, bat đau cung tam van nguoi Tay Tang song luu vong. Ngay 20 thang 6 nam 1959, Đat Lai Lat Ma tuyen bo khong thua nhan "Hiep nghi Muoi bay đieu", đong thoi noi ro "Hiep đinh Muoi ba đieu" la do Chinh phu va nhan dan Tay Tang ky ket duoi ap buc vu luc. Chinh phu luu vong Tay Tang cho rang nam đo đoan đai bieu nam nguoi nam đo do buc bach cua Bac Kinh nen moi ky Hiep nghi hoa binh Muoi bay đieu. Đuong thoi, ho khong the thong bao tinh hinh cho Chinh phu Tay Tang, đa dung danh nghia ca nhan ky ket hiep nghi, trong van kien khong co quan ham chinh thuc cua ho. Đai bo phan quan vien Kashag luu vong tai An Đo, đong thoi tai An Đo lap ra Chinh phu luu vong Tay Tang. Trung uong Hanh chinh Tay Tang cung bat đau thi hanh cai cach dan chu. Chinh phu nuoc Cong hoa Nhan dan Trung Hoa nhan đinh xung đot vu trang lan đo la do Đat Lai Lat Ma gay ra: Do Chinh phu nuoc Cong hoa Nhan dan Trung Hoa muon loai bo che đo nong no phong kien thuc thi tai Tay Tang, nen ton hai đen loi ich ca nhan cua Đat Lai Lat Ma.


Lien he voi Đai Loan Nam 2008, khi cac khu vuc nguoi Tang tai Trung Quoc phat sinh xung đot, Tong thong Trung Hoa Dan Quoc Tran Thuy Bien phat bieu rang "Tay Tang va Trung Quoc mac du ky ket hiep nghi hoa binh, song hiep nghi bat ky luc nao cung co kha nang bien thanh giay lon", "khong the tranh đuoc tran ap đam mau nam 1959, nam 1989 lai bung phat tran ap đam mau, nguoi đuong thoi ha lenh tran ap chinh la Bi thu Đang uy Tay Tang Ho Cam Đao, 19 nam sau, Ho Cam Đao tro thanh chu tich nuoc, song lai phat sinh su kien đang tiec nay."
Cuu Pho truong Quy giao luu hai bo Eo bien Tran Vinh Kiet (tieng Trung: 陳榮傑) noi rang "nam 1951, Tay Tang nam duoi phao lua, ky ket "Hiep nghi Giai phong Hoa binh Tay Tang", sau đo Trung Quoc cong san thuong xuyen tran ap, cai goi la hiep nghi hoa binh khong bang mot to giay lon. Quoc-Cong luan phien đanh roi đam, hoa đam chi la bat đau mot cuoc chien tranh khac"
Đang Đan chu Tien bo khi chat van Tong thong Ma Anh Cuu ve đe xuat voi đieu kien tien đe "Quoc gia can thiet, dan y ung ho, quoc hoi giam sat" cung nuoc Cong hoa Nhan dan Trung Hoa ky ket hiep nghi hoa binh co bieu thi, kinh nghiem Tay Tang va Trung Quoc hoa đam that bai la mot an le quan trong trong đam phan ngoai giao Trung Quoc tai quoc te, Trung Quoc khong phai la đoi tuong đam phan co the tin tuong, hiep nghi hoa binh neu thieu giam sat va cam ket cua ben thu ba thi ve can ban khong the đam bao cho Đai Loan. Chu tich Lien minh Đoan ket Đai Loan Hoang Cong Huy canh bao rang: Trung Quoc sau hiep nghi nay lai tien quan quy mo lon đen Tay Tang, guong lon đau xa.


Xem them Lich su Tay Tang
Tenzin Gyatso
Đoc lap Tay Tang
Chinh phu luu vong Tay Tang


Tham khao Thu muc