Thuy hu hay Thuy hu truyen (水滸傳, nghia đen la "ben nuoc"), ten goc la Trung nghia truyen (忠義傳) hay Trung nghia Thuy hu truyen (忠義水滸傳), la mot tac pham trong bon tac pham lon cua van hoc co đien Trung Hoa, thuong goi la nhom Tu đai danh tac. Tac gia Thuy hu thuong ghi la Thi Nai Am. Truyen đuoc viet dua theo sach Đai Tong Tuyen Hoa di su Cot truyen chinh la su hinh thanh va nhung thanh tich cua mot nhom nguoi chong trieu đinh ma tro thanh giac cuop, thuong goi la 108 anh hung Luong Son Bac.


Tac gia Thi Nai Am theo su lieu sinh nam 1296, mat nam 1370 tuc la ong song trong khoang thoi gian cuoi đoi Nguyen, đau đoi Minh trong lich su Trung Quoc. Que cua ong o huyen Ngo, tinh Giang To sau doi đen Hung Hoa. Thi Nai Am đo tien si nam 1330 duoi đoi nha Nguyen, roi ong lam quan 2 nam o Tien Đuong (nay thuoc tinh Hang Chau, Trung Quoc). Sau vi bat man voi trieu đinh nha Nguyen, ong tu quan ve o an, chuyen tam sang tac van hoc.
Thuy hu la tac pham noi tieng nhat cua Thi Nai Am sang tac dua tren cac cau chuyen truyen mieng trong dan gian đoi Tong, Nguyen. Co gia thuyet cho rang Thuy hu la do Thi Nai Am va La Quan Trung cung sang tac nhung tinh chinh xac cua gia thuyet ay khong cao. So di co gia thuyet tren vi cuoc đoi cua Thi Nai Am va La Quan Trung co nhieu điem giong nhau nhu đeu song trong khoang thoi gian cuoi đoi Nguyen, đau đoi Minh.


Cac phien ban Thuy hu truyen bat nguon tu nhung ghi chep ve cuoc khoi nghia Tong Giang trong Tong su va mot so ghi chep mang tinh chat da su trong Đai Tong Tuyen Hoa di su. Co the noi Đai Tong Tuyen Hoa di su, voi noi dung ve "Tong Giang khoi nghia, bi Truong Thuc Da đanh bai, quy hang, theo đanh Phuong Lap", la tien than cua Thuy hu truyen.
Thuy hu co nhieu phien ban, ban 70 hoi, 100 hoi, 114 hoi, 115 hoi, 120 hoi, 140 hoi,... Theo Lo Tan, co tong cong sau ban Thuy hu, thuoc hai loai: 70 hoi va tren 70 hoi. Trong đo, ban 100 hoi đuoc xem la gan voi nguyen tac nhat, voi tua đe ban đau la Trung nghia Thuy hu truyen, noi dung gom viec cac anh hung Luong Son Bac tu nghia (thuong nam trong khoang 70 hoi) va binh Lieu đanh Phuong Lap. Ban Thuy hu pho bien nhat la ban 70 hoi, do Kim Thanh Than - mot nha phe binh noi tieng đoi Thanh soan lai. Kim Thanh Than đa cat bo hau het cac noi dung khac, bao gom viec đanh Lieu va Phuong Lap, chinh sua lai theo quan điem ca nhan, gia tang binh luan cua ban than, tu đo tao thanh ban 70 hoi thuong thay ngay nay, goi la Binh ban Thanh Than.
Do su cat bo Kim Thanh Than, cac chi tiet chinh Lieu va Phuong Lap đuoc tach rieng, đuoc bo sung them phan binh Đien Ho, Vuong Khanh, tao thanh nhieu phien ban, pho bien nhat la ban 115 hoi con đuoc goi la Gian ban va đuoc goi chung la Tuc Thuy hu hay Chinh tu khau, đuoc cho la cua La Quan Trung. Cac noi dung đo ve sau đuoc nha sach Vien Vo Nhai chinh sua, bien tap lai thanh ban 120 hoi ngay nay, tro nen pho bien voi ten goi Thuy hu toan truyen hay Vien ban. 49 chuong cuoi cua Thuy hu toan truyen bi Kim Thanh Than cat bo đuoc xuat ban tai Viet Nam voi ten goi Hau Thuy hu.
Nam 1933, o Thuong Hai xuat ban mot ban Thuy hu voi ten goi Mai thi tang ban, hay con goi la Co ban gom 120 hoi voi 70 hoi đau tuong đoi giong ban Kim Thanh Than. Noi dung Co ban hoan toan khac voi Tuc Thuy hu, nghia quan Luong Son Bac khong nhan chieu an ma lien tuc đau tranh chong trieu đinh, cuong hao ac ba đen cung. Ket cuc cua Co ban la ket thuc mo, co the do bi mat noi dung phan sau, đuoc nhieu nha nghien cuu cho rang lien quan toi chong Kim. Co ban Thuy hu la mot ban sach gay tranh cai khi co nha nghien cuu cho rang đay la ban goc truoc khi bi Kim Thanh Than cat bo, nhung ket luan cuoi cung nhan đinh đay la mot tac pham nguy tao do Mai Ky Hac sang tac.
Ngoai ra, con co mot quyen sach ten la Thuy hu hau truyen gom 40 hoi, viet tiep ban 100 hoi, voi noi dung la cac thu linh con song sot cung con em cua Luong Son Bac lan nua tu nghia, tru gian than, khang quan Kim. Mot bo truyen khac la Đang khau chi cua Du Van Xuan, gom 70 hoi, viet tiep ban 70 hoi cua Kim Thanh Than, voi noi dung la Luong Son Bac bi trieu đinh đanh dep. Kim Binh Mai cung la mot tac pham dien sinh tu Thuy hu. Mot so nhan vat cua Thuy hu xuat hien hoac co quan he voi mot so nhan vat khac trong tac pham Thuyet Nhac toan truyen (xuat ban tai Viet Nam voi ten goi Nhac Phi dien nghia). Con mot tac pham nua mang ten Hau Thuy hu truyen, tuy nhien noi dung cua tac pham nay hau nhu khong lien quan toi Thuy hu.


Cot truyen Qua trinh tap hop cua cac anh hung thao da tai ben nuoc đe hinh thanh quan khoi nghia Luong Son Bac đuoc Thi Nai Am danh 70 hoi đe dien giai. Tuy nhien, nhan vat đau tien đuoc đe cap khong phai la mot trong cac vi anh hung Luong Son, ma la Cao Cau. Theo y kien cac nha nghien cuu, qua trinh thang tien cua gian than Cao Cau chinh la su to cao cho chinh su thoi nat cua nha Bac Tong khi đo ma nguoi chiu trach nhiem cao nhat la hoang đe Tong Huy Tong, mot quan vuong choi boi, khong quan tam toi viec trieu chinh.
Tu mot thao dan long bong, Cao Cau gap may het lan nay toi lan khac, tro thanh sung than cua vua Tong Huy Tong va đuoc phong chuc Thai uy. Moi lien ket giua cac gian than Cao Cau, Luong Trung Thu, Duong Tien... va bo may quan lai tham lam, xao quyet, đoc ac ben duoi đa lam hai cac trung than cua trieu đinh (Lam Xung, Duong Chi, Hoa Vinh...) khien ho lan luot phai bo su nghiep đi theo Luong Son Bac.
Cung co nhung anh hung xuat than noi thon da, khong co chuc vu quyen hanh nhung bat binh voi su ap che, boc lot cua quan lai đia phuong nhu Ly Quy, Su Tien, Luu Đuong... nen đa ra tay cuu giup nguoi hoan nan hoac tu cuu ban than minh, tro thanh nguoi pham toi voi trieu đinh va cung len Luong Son.
Tung nhom anh hung đuoc tap hop rieng le, roi sau đo tat ca đeu tu ve Luong Son. Theo đanh gia cua cac nha nghien cuu ve Thuy hu, co nhung nguoi ma con đuong len Luong Son vong vo nhieu lan nhu Tong Giang, vi ong von mang tu tuong trung hieu voi trieu đinh; lai co nhung nguoi con đuong len Luong Son thang tuot nhu Ly Quy - ong coi viec lam phan khi bi ha hiep la đuong nhien. Thuy hu phan anh thuc trang trong xa hoi phong kien nhieu đoi: "quan buc thi dan phan", đieu đo rat hop voi tam ly cua đong đao quan chung lao đong ngheo kho bi boc lot, ap buc nen Thuy hu de đi sau vao tiem thuc cua nhan dan.
Đieu khien Thuy hu tro nen ly ky, hap dan la ngoai tinh cach đa dang cua cac nhan vat, cac tinh tiet con mang nhieu tinh bat ngo, thu vi cho nguoi đoc. Nguoi thu linh đau tien cua Luong Son Bac la Vuong Luan, nhung chinh Vuong Luan lai bi Lam Xung giet đe ton Tieu Cai. Tieu Cai đuoc xem la nguoi khai sang Luong Son, nhung lai khong thuoc vao so 108 vi anh hung - khong thuoc vao 36 vi thien cang hay 72 vi đia sat - vi ong tu tran truoc khi Luong Son tap hop đu 108 nguoi. Tai nang, tinh cach cua cac anh hung Luong Son cung phong phu, moi nguoi mot ve. Ngoai nhung nguoi gioi chinh chien tren lung ngua nhu Quan Thang, Lam Xung, Ho Dien Chuoc, Tan Minh, Đong Binh... đanh bo nhu Ly Quy, Vo Tong, Lo Tri Tham... con mot đoi ngu cac tuong chuyen đanh thuy quan nhu anh em ho Truong, 3 anh em ho Nguyen, Ly Tuan; cac quan su tai ba nhu Ngo Dung, Chu Vu; nhung nguoi di chuyen nhanh hoac gioi đot nhap nhu Đoi Tung, Thoi Thien... Đac biet, trong cac anh hung Luong Son con co 3 nguoi phu nu (Co Đai Tau, Ho Tam Nuong va Ton Nhi Nuong).


Cac thu linh Luong Son Bac Xem chi tiet: Danh sach cac thu linh Luong Son Bac
Cac anh hung Luong Son Bac thuong đuoc nhac toi gom co 108 nguoi, tuy nhien tren thuc te phai la 109 nguoi, neu tinh ca Tieu Cai. Xa hon nua, chu trai đau tien la Vuong Luan, song Vuong Luan nhanh chong bi tru khu khong đong vai tro gi đoi voi su phat trien cua Luong Son Bac va do đo khong đuoc nhac toi va khong đuoc tinh vao hang ngu cac anh hung Luong Son.
Mac du Tieu Cai khong chinh thuc thuoc ve 108 anh hung Luong Son Bac vi trung ten chet som o trai Tang Đau, nhung xet ra Tieu Cai la nguoi lanh tu đau tien tu luc Luong Son moi mo. Đoi voi cac anh hung Luong Son Bac, tu Tong Giang tro đi, Tieu Cai la thu linh toi cao va neu khong vi cai chet cua Tieu Cai, Tong Giang co the khong tro thanh thu linh cua Luong Son
108 thu linh Luong Son gom co 36 vi sao Thien Cuong va 72 vi Đia sat, đung đau la Tong Giang (tuc Tong Cong Minh) va cuoi cung la Đoan Canh Tru.
Sau khi ve hang trieu đinh, quan Luong Son đuoc đieu đi chong quan nha Lieu xam pham bo coi nha Tong. Tro ve, trieu đinh lai phai quan Luong Son đi đanh dep cac cuoc khoi nghia khac cua Đien Ho, Vuong Khanh va Phuong Lap.
Khi đanh quan Lieu va cac cuoc khoi nghia nong dan khac cua Đien Ho, Vuong Khanh, quan Luong Son toan thang va khong co tuong linh nao tu tran. Tuy nhien, khi đanh Phuong Lap, quan Luong Son bi ton that nang. Trong 108 nguoi, 5 nguoi khong tham du cuoc chien voi Phuong Lap do đuoc lenh o lai hoac bi goi ve phuc vu trieu đinh; 103 nguoi tham du cuoc chien voi Phuong Lap thi co 59 nguoi bi tu tran, 10 nguoi om chet doc đuong, 7 nguoi khong tro ve trieu nhan quan tuoc, chi con 27 nguoi tro ve kinh đo nha Tong.
Trong 32 nguoi phuc vu trieu đinh sau chien dich đanh Phuong Lap, 3 nguoi bi bon gian than (Sai Kinh, Đong Quan, Cao Cau) truc tiep hoac gian tiep sat hai la Tong Giang, Lu Tuan Nghia, Ly Quy; 2 nguoi tu van theo la Ngo Dung, Hoa Vinh; 12 nguoi ve toi kinh đo nhung van khong nhan chuc quan, bo ve que cu hoac đi lam đao si; 3 nguoi nhan chuc roi sau đo tu chuc vi khong thich chon quan truong nhieu gian than; 12 nguoi tiep tuc phuc vu trieu đinh.


Khai quat ve cac nhan vat trong tac pham = Ve hinh tuong, tinh cach nhan vat =
Trong bai gioi thieu ve tac pham Thuy hu, giao su Luong Duy Thu viet: 

... Co nguoi cho rang, gia tri co ban cua Thuy hu la o cho đa xay dung đuoc hang loat nhan vat hao han Trung Hoa vo nghe cao cuong, giau long vi tha, xa than vi nghia. Vi vay, cac hao han Luong Son đa đuoc ca ngoi het loi, la nhung nguoi tuong trung cho uoc vong cua quan chung nong dan thap co be hong, la nhung ong tien ong But bang xuong bang thit...
Su xuat hien cua cac anh hung Thuy hu la co ly. Giua xa hoi phong kien,... hanh đong cua ho nhieu luc rat co y nghia. Nhung coi... tu tuong va hanh đong cua ho la chuan muc, la tam guong sang cho nguoi đoi noi theo thi lai hoan toan sai. Ho khong the la "bo đuoc soi đuong cho nhan dan trong đem truong trung co phong kien". Tren thuc te cua tac pham, đung nhu Lo Tan nhan xet, ho tra thu cac quan lai, đia chu cuong hao, nhung cung co luc xam nhieu nhan dan va hanh đong qua tay. Co nhung nguoi may man đuoc ho cuu giup (nhu cha con Kim Thuy Lien, Thi An), nhung cung co nhung truong hop bi chat đau vo co (19 nguoi trong nha Truong Đo giam, nhung nguoi dan ra xem hanh hinh Tong Giang, nhung nguoi vo tinh qua Luong Son bi cac hao han giet lam le ra mat...). Ho giet nguoi nhu ngoe va co luc mo quan banh bao nhan thit nguoi... Tinh vo nhan đao trong hanh đong cua khong it hao han Luong Son Bac đa lam hoen o muc tieu ma ho đe ra ("the thien hanh đao"). Nhieu luc, hanh đong va tu tuong cua ho khong khac ke cuop la may. Ho phan khang va tra thu hoan toan tu phat, chua co ly tri tinh tao sang suot dan dat, do đo thuong sa vao tinh trang manh đong, tho bao, vo chinh phu.
Xuat phat tu nhung lap luan đo, giao su Luong Duy Thu khong đong tinh voi quan điem cua mot so tac gia Trung Quoc:

Khong the coi Tong Giang la "lanh tu cach mang nong dan trong xa hoi phong kien" va Ly Quy la "hinh tuong đien hinh co tinh than cach mang kien đinh nhat cua nhan dan lao đong" ...
Giao su Luong Duy Thu đua ra dan chung:

Thuc ra, tu lau Lo Tan đa chi ra tinh chat vo nhan đao cua nhung hanh đong manh đong, tu phat cua cac nhan vat Thuy hu. Ong viet: "Toi rat quy Truong Phi thang than, khong biet so cai gi... nhung toi cam thu Ly Quy, nguoi giong Truong Phi nhung đa khong phan biet trang voi đen va la ke san sang chat đau hang loat bang cay riu cua minh"
Trong tac pham Thuy hu, khong phai anh hung nao đang lam quan cho trieu đinh len Luong Son cung vi bi gian than vu cao, ham hai nhu Lam Xung ma co nhung truong hop, chinh cac tuong len Luong Son truoc đat ho vao tinh the buoc phai theo len Luong Son. Kim sang thu Tu Ninh bi Thang Long lua len Luong Son, đat vao "hoan canh đa roi", muon ve cung khong đuoc. Hay Lu Tuan Nghia bi Ngo Dung lua viet bai tho phan trac len tuong (4 chu đau cau ghep thanh "Lu Tuan Nghia phan") nen khong con đuong choi cai truoc loi buoc toi. Chinh vi vay, khi luc luong Thuy hu đanh Phuong Lap tro ve, khong phai ngau nhien co su phan hoa trong tu tuong cua ho, khi trieu đinh chia cat thi moi nguoi suy nghi va theo đuoi muc đich rieng, co nhung nguoi lai phuc vu trieu đinh chu khong phai ai cung tu sat vi nghia, chet theo "Tong ca ca" nhu Ngo Dung va Hoa Vinh.
Phan đong cac anh hung Thuy hu, nhat la nhung nguoi xuat than chien tuong, duong nhu chi biet chien đau, chien đau đen hoi tho cuoi cung theo menh lenh. Chinh vi vay, ho de bi trieu đinh loi dung, nhu Han Tin bi Luu Bang loi dung đe khi xong viec thi tru bo. Đac biet sau khi quy hang trieu đinh, ho chien đau miet mai het tran nay đen tran khac, thang tran va lap cong khong biet met moi nhu nhung co may va duong nhu cung khong đoi hoi gi. Ho xa than, chi biet tien len phia truoc ma khong biet rang sau lung minh, bon gian than Cao Cau, Đong Quan chi cho ho giet xong giac thi se đam len ho.


= Ve hinh mau cac nhan vat =
Xem them: Thi Nai Am
Tuy Thuy hu co su đa dang ve tinh cach va so truong, so đoan cac nhan vat nhung theo y kien cac nha nghien cuu, trong đo co y kien cua nha phe binh Kim Thanh Than đoi nha Thanh, mot so nhan vat trong Thuy hu co nhung net tuong đong voi nhan vat trong Tam Quoc Dien Nghia cua La Quan Trung. Đo la nguyen nhan chinh đe cac nha nghien cuu khang đinh su tham gia o muc đo nhat đinh cua La Quan Trung đoi voi tac pham Thuy hu.
Tong Giang, ngoai su trung hieu voi trieu đinh, theo Kim Thanh Than, con mang nhieu net cua tinh gia doi, giong nhu Luu Bi. Ngo Dung voi tri thong minh tuyet đinh rat giong Gia Cat Luong. Quan Thang va Chu Đong đeu co hinh anh phang phat nhu Quan Vu. Ly Quy co tinh nong va ngay thang giong Truong Phi...
Ngoai ra, ten mot so nhan vat cung mang nhung chu goi nho đen cac nhan vat Tam Quoc Dien Nghia. La Phuong co biet danh la "Tieu On hau", cung su dung hoa kich nhu La Bo; Trong Tam Quoc, Gia Cat Luong co ten tu la Khong Minh, trong Thuy hu co hai anh em ho Khong la Khong Minh va Khong Luong; Tien phong Sach Sieu khoe manh nhung bong bot giong voi nhan vat Ma Sieu cua Tam Quoc...


Gia tri nghe thuat Trong bai gioi thieu tac pham Thuy hu, giao su Luong Duy Thu viet:

Suc hap dan ky la cua Thuy hu chu yeu do tai nang van chuong cua Thi Nai Am. Kim Thanh Than la mot nguoi mang nang tu tuong phong kien đa phai thot len: "Nhung ten sao thien cuong, đia sat, xet ra khong hop đao lam nguoi, sao lai co ang van viet ra la lung de me hoac long nguoi đen the? Ta muon dung Thi Nai Am day ma hoi cho ra?"
Ve mat ket cau, tac pham đuoc đoc gia đon nhan nhu hang tram truyen ngan ly ky, co the đung đoc lap nhu nhung tac pham rieng le, nhung duoi ngoi but cua Thi Nai Am chung đuoc xau chuoi lien mach thanh mot he thong hoan chinh. Ket cau đo mang đac sac cua nhung tac pham phat trien tu chuyen ke, va soi day quan xuyen toan bo tac pham la su xung đot giua che đo phong kien ap buc va tinh than phan khang manh liet cua cac anh hung hao han.
Tu nhung cau chuyen ve cac so phan đay eo le trac tro, nhu nhung dong suoi tuon chay ve song, Thuy hu đa dung day vo so nhan vat co phong tuc tap quan cung nhu loi an tieng noi cua vung thuong luu va trung luu song Hoang Ha. Phai dung cong lam Thi Nai Am moi xay dung đuoc nhung nhan vat khong nhung co "suy nghi va hanh đong phu hop voi giai cap xuat than va đia vi xa hoi" ma con co ca tinh muon mau muon ve, hinh dang va loi noi khong ai giong ai trong thuc te cuoc đoi. Tuy nhien, co y kien cho rang co nhung nhan vat chi đuoc phac hoa so va co nhung nguoi chi them cho đu so 108.
Trong so 108 hao han Luong Son co hon mot nua la nhung "toi trung con hieu", nhung con nguoi von san long tho phung trieu đinh, nhung "muon lam no le ma van khong đuoc", ho phai đung day, lam viec bat đac di "buc thuong Luong Son" (buoc phai len Luong Son Bac). Von la nhung nguoi dan thap co be hong, khong nuoi ao tuong gi đoi voi con đuong cong danh su nghiep phong kien va su phan khang cua ho chi nham tim đuong song, nhung nhung hao han Luong Son đa khong the thanh cong. Su that bai cua ho cho thay su thuc lich su la trong xa hoi phong kien, khoi nghia nong dan chi co the hoac bi the luc thong tri đan ap, hoac tro thanh cong cu thay trieu đinh đoi ngoi cua che đo phong kien.
Tac pham xay dung đuoc tinh cach nhan vat đien hinh, ro ret, tham chi di biet. Neu Tong Giang coi viec lam phan la toi "đang diet chin ho" va con đuong đen voi Luong Son quanh co, day dut bao nhieu, thi Ly Quy lai xem đo la viec đuong nhien va viec gia nhap chon thuy hu (ben nuoc) cua ho Ly lai đon gian bay nhieu. Ngay trong mot nhan vat, khi hoan canh song va đia vi xa hoi thay đoi, tinh cach cung thay đoi theo, nhu Lam Xung von la nguoi hien lanh nhan nhuc, nhung khi o mieu Tho than, hieu thau su nham hiem va tan bao cua đam quan tren, ong lai tro nen ngo nguoc, ngang tang. Ve no luc xay dung ca tinh cua nhung hinh tuong nghe thuat, Thuy hu đa vuot thoat khoi nhung khuon sao "tinh cach co san", "ly tuong hoa" cua cac tac pham co đien, tao nen nhung ca tinh sinh đong va co suc thuyet phuc đoc gia.
Theo giao su Luong Duy Thu, van chuong cua Thuy hu khong "det gam theu hoa" nhu Tay Suong ky, khong "nha ngoc phun chau" nhu Hong Lau Mong, ma la "nhac troi chuong ngan", hung hon, don dap. Van chuong cua Thuy hu gan gui voi truyen ke dan gian. Tac pham Thuy hu giu đuoc tinh song đong cua nhan vat trong ngon ngu gan gui voi đoi song hang ngay, trong loi hanh van it trang suc to điem.


Su chuan xac lich su Khoi nguon cua Thuy hu truyen la cac truyen ke, huyen tich dan gian ve cuoc đoi va hanh vi cua cac thu linh Luong Son Bac, them vao đo, cung ton tai nhieu van ban truyen Thuy hu khac nhau nen co the noi, tinh xac thuc ve mat lich su cua tieu thuyet nay la khong cao. Mot trong nhung vi du ro rang nhat la tren thuc te, Phuong Lap chua tung bi tieu diet boi quan luc cua Luong Son. Phuong Lap đa thuc su xung đe va bi tieu diet boi nhung đoi quan khac cua trieu đinh nha Tong chu khong phai quan Luong Son Bac.
Theo Tong su, thang 2 nam 1121 (Tuyen Hoa thu 3) thoi Tong Huy Tong, Tong Giang o Hoai Nam tan cong Hoai Duong quan, trieu đinh sai tuong đanh dep, Tong Giang lai tan cong Kinh Đong, tien vao ranh gioi So Chau, Hai Chau; trieu đinh sai tri chau la Truong Thuc Da chieu hang đuoc Tong Giang. Cung theo Tong su, Tong Giang khoi nghia o Ha Soc, cuop boc 10 quan, quan quan khong dam chong lai. Tong Giang đanh tieng sap đen tan cong, Truong Thuc Da sai gian điep do xet, biet quan Tong Giang o bo bien cuop hon 10 thuyen lon đe cho nhung thu gianh đuoc. Vi the Truong Thuc Da mo tu si đuoc 1000 nguoi, đat mai phuc gan thanh, roi sai khinh binh đen bo bien, dan du quan Tong Giang đen đanh. Truoc Truong Thuc Da đa cho nhung binh linh khoe manh mai phuc ben bo bien, cho khi binh linh hop lai, noi lua đot thuyen cua Tong Giang. Quan Tong Giang thay thuyen minh bi đot, đeu khong con y chi chien đau, phuc binh cua Truong Thuc Da thua co tan cong, bat đuoc pho thu linh cua Tong Giang, Tong Giang ben đau hang. Khong co gi giong nhu đuoc đe cap trong Thuy hu. Tong su lai chep Tong Giang cuop boc o Kinh Đong, quan Tu Chinh đien hoc si la Hau Mong dang thu noi rang: "Tong Giang co ba muoi sau nguoi hoanh hanh o vung Te, Nguy, quan quan co hang van cung khong dam chong lai, tai nang at hon nguoi. Hien nay giac cuop o Thanh Khe đang noi len, chang bang tha toi cho Tong Giang, sai đi đanh Phuong Lap đe chuoc toi".
Trong mot nhan đinh khac ve su chan xac cua Thuy hu truyen, Lo Tan viet:


Cac ban dich ra ngon ngu khac Thuy hu đuoc dich ra nhieu thu tieng, trong đo co tieng Viet. Ban dich tieng Viet đau tien la cua A Nam Tran Tuan Khai, co van phong han lam va hien đuoc cho la ban dich chinh thuc đe dung trong nghien cuu va giang day. Mot ban dich sau, khong co nhung hoi cuoi cua La Quan Trung, do Mong Binh Son dich, co giong van sat voi truyen anh hung, phieu luu, mao hiem hon va do đo quen thuoc hon voi nguoi binh dan.
Ban tieng Anh đau tien do Pearl Buck- nu nha van My tung đoat giai Nobel Van hoc- dich va mang tua la All men are brothers (Moi nguoi la anh em, lay y tu cua cau Tu hai giai huynh đe, nghia đen: bon be la anh em).
Ban dich ra tieng Phap lay ten la Les chevaliers Chinois (Hiep si Trung Hoa).


Tac pham dien sinh = Thuy hu hau truyen =
Thuy hu hau truyen cua Tran Tham noi ve chuyen cac thu linh con song sot cung hau due cua Luong Son Bac mot lan nua noi day, chong gian than, khang quan Kim. Cuoi truyen, cac thu linh Luong Son rut ve quan đao Xiem La, Ly Tuan tro thanh quoc vuong Xiem La, xung than voi nha Tong. Đay đuoc xem la hinh tuong cua Trinh Thanh Cong.


= Tuc Thuy hu =
Tuong truyen La Quan Trung la hoc tro cua Thi Nai Am. Sau khi Thi Nai Am đa sang tac xong 70 hoi truyen Thuy hu, vua nha Nguyen đoc xong truyen đa noi gian bat giam Thi Nai Am va ha lenh phai viet tiep đoan sau, ke ve viec Luong Son Bac bi dep, neu khong se bi xu toi. Thi Nai Am lo lang, ben cho goi hoc tro la La Quan Trung toi nha lao cung ban bac. Hai nguoi cung nhau thong nhat y tuong viet tiep ve viec that bai cua quan Tong Giang. Sau mot nam, phan Tuc cua Thuy hu hoan thanh, hai thay tro mang dang vua Nguyen. Vua Nguyen xem xong rat bang long, ha lenh tha Thi Nai Am.
Noi dung cua bo phan đuoc cho la Tuc Thuy hu ke ve qua trinh ton that, tan ra hoan toan cua cac anh hung Luong Son Bac. Luong Son Bac phat trien đen cuc thinh o hoi 70 voi viec tap hop đu 108 vi anh hung đuoc phan thu hang va nhiem vu o Luong Son. Trieu đinh nha Tong nhieu lan phat quan đi đanh dep đeu bi quan khoi nghia đanh bai. Thai uy Cao Cau đich than cam quan đi dep, bi quan Luong Son bat song. Tuy nhien, do thu linh Tong Giang mang nang tu tuong trung quan ai quoc nen đa sai tha Cao Cau va xin đuoc ve quy thuan trieu đinh. Du bi nhieu y kien phan đoi (nhat la Vo Tong va Ly Quy), Tong Giang van quyet y dan cac thu ha ve quy hang khi đuoc trieu đinh chieu an.
Sau khi ve hang trieu đinh, quan Luong Son đuoc đieu đi chong quan nha Lieu xam pham bo coi nha Tong. Quan Luong Son thang quan Lieu lien tiep nhieu tran (chiem đuoc Đan Chau, Ke Chau, Ba Chau, U Chau), sap tien đen kinh đo nuoc Lieu thi vua Huy Tong theo loi cac gian than, chap thuan cho nuoc Lieu giang hoa va ha lenh Tong Giang rut quan.
Tro ve, trieu đinh lai phai quan Luong Son đi đanh dep cuoc khoi nghia Phuong Lap. Voi đoi ngu thien chien, tai nang, quan Luong Son duoi co hieu cua trieu đinh nha Tong đa dep đuoc cuoc khoi nghia quy mo lon nay. Khi đanh quan Lieu, ho toan thang va khong co tuong lanh nao tu vong. Su suy giam quan so chi dien ra khi quan Luong Son đung đo quan Phuong Lap. Cho toi khi đanh bai quan khoi nghia nay va bat song thu linh Phuong Lap, cac anh hung Luong Son Bac bi ton that rat nhieu.
Tren thuc te, bo phan đuoc xac đinh la viet them ve sau la phan noi dung quan Luong Son binh đinh hai cuoc khoi nghia khac do Đien Ho va Vuong Khanh lanh đao. Hai phan đuoc sap xep sau đanh Lieu va truoc đanh Phuong Lap. Trong qua trinh nay, quan Luong Son cung thu hang nhieu hao han thuoc hai luc luong tren va hau het cac tuong linh moi đeu tu tran. Khi Vien Vo Nhai sua chua đa gat bo hoan toan cac nhan vat moi ra khoi noi dung đanh Phuong Lap.


= Đang khau chi =
Truyen Đang khau chi cua Du Van Xuan đoi nha Thanh. Du Van Xuan theo quan điem phong kien, đung ve phia trieu đinh, cho rang truyen Thuy hu qua tai hai đoi voi xa hoi vi no kich đong nhan dan chong đoi trieu đinh va nhung cai chet oan uong cua cac anh hung Luong Son sau khi quy hang nha Tong khien nhan dan thuong xot "nhung ke lam loan". Vi vay mai toi the ky 19, Du Van Xuan moi viet Đang khau chi (nghia la: ke chuyen dep giac cuop) nham muc đich viet lai Hau Thuy hu, noi dung ke ve viec cac anh hung Luong Son Bac bi trieu đinh đanh dep thang tay va ho đa bi tieu diet chu khong khien trieu đinh phai chieu an. Ho bi mo ta nhu quan cuong khau, vo đao, trai nghia. Tuy nhien, khi Đang khau chi ra đoi, Hau Thuy hu đa qua pho bien, đa in sau trong tam tri đoc gia 500 nam va vi vay, Đang khau chi rat it đuoc biet toi.


= Kim Binh Mai =
Truyen Kim Binh Mai cua Tieu Tieu Sinh bat nguon tu mot chi tiet trong Thuy hu, tich Vo Tong giet chi dau Phan Kim Lien đe tra thu anh Vo Đai. Ba chu trong tua la ten ba nhan vat trong đo Kim la Phan Kim Lien, chi dau Vo Tong (Vo Tong la mot nhan vat trong Thuy hu), Ly Binh Nhi va Bang Xuan Mai. Co nguoi coi Kim Binh Mai la danh tac thu nam, co nguoi xep Kim Binh Mai vao hang tu đai danh tac thay vi Hong lau mong.


= Hau Thuy hu truyen =


Trong đien anh Thuy hu đa đi sau vao tiem thuc cua nhieu nguoi dan Trung Quoc noi rieng va Đong A noi chung. Tu thap nien 80 cua the ky 20, đoan lam phim tinh Son Đong đa dung phim Thuy hu, ke ve giai đoan hinh thanh va phat trien cua Luong Son Bac va ket thuc o hoi 70 khi cac anh hung Luong Son tu tap đu, phan chia ngoi thu. Vai chinh Tong Giang do dien vien noi tieng Bao Quoc An (nguoi thu vai Tao Thao trong phim Tam Quoc Dien Nghia) đong.
Toi cuoi thap ky 90 cua the ky 20, hang phim truyen hinh Trung Quoc dung phim Thuy hu, dai 43 tap, ke đay đu ve su hinh thanh cho toi khi that bai cua Luong Son Bac. Vai chinh Tong Giang do dien vien noi tieng khac la Ly Tuyet Kien đong. Đac biet, bo phim con co su tham gia cua nha chi đao vo thuat noi tieng Vien Hoa Binh. Bo phim nay đa đuoc coi la ban thanh cong nhat ve phim Thuy Hu cho đen nay, ngoai ra bai nhac Hao Han Ca do Luu Hoan trinh bay cung đuoc khan gia yeu thich va đon nhan vi toat len đuoc khi khai cua cac anh hung hao han. 
Hang phim truyen TVB cua Hong Kong cung đa dung phim Lam Xung gom 20 tap, chi đe cap toi mot so nhan vat Thuy hu la Lam Xung, Lo Tri Tham, Thoi Thien, Yen Thanh, Lu Tuan Nghia, Ly Su Su, Cao Cau va vua Huy Tong.
Vao nam 2011, mot bo phim Thuy hu moi đuoc ra đoi, goi la Tan Thuy hu. Bo phim truyen hinh nay đuoc dan dung cong phu va quy tu nhieu ngoi sao hang đau đien anh Trung Quoc (Truong Ham Du trong vai Tong Giang, Nghiem Khoan trong vai Yen Thanh, Cao Ho trong vai Duong Chi, Ho Đong trong vai Lam Xung,...)., bo phim nay đa tao dung ro hinh tuong cac anh hung Luong Son hon ban cu (Tong Giang do Ly Tuyet Kien thu vai)


Chu thich Xem them Hau Thuy hu
Đang khau chi (Ket Thuy tu toan truyen)
Danh sach cac thu linh Luong Son Bac
Tu hai giai huynh đe phim 1975
Phim 1972
Phim 1973
Phim 1989
Phim 1983
Phim 1993
Game 1995
Thuy hu (phim truyen hinh 1998)
Phim Hong Kong 2002
Phim 2002 cua TVB
Phim 2009
Phim TV 2010
Thuy hu (phim truyen hinh 2011)


Hinh anh Tham khao Thuy hu - Thi Nai Am, Nha xuat ban Van hoc, 1988, ban dich cua Tran Tuan Khai - Luong Duy Thu gioi thieu
Hau Thuy hu - Thi Nai Am va La Quan Trung, Nha xuat ban Van hoc, 1999, ban dich cua Ngo Đuc Tho va Nguyen Thuy Nga - Ngo Đuc Tho gioi thieu.


Lien ket ngoai Water Margin (Chinese novel) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Nghien cuu Thuy hu
Vi sao Thi Nai Am viet Hau Thuy Hu
Ba đoi bi cam vi Thuy Hu bia qua nhieu Luu tru ngay 8 thang 12 nam 2015 tai Wayback Machine
Bill Jenner, Nghi ngo gia tri tinh than cua "Thuy hu" Luu tru ngay 29 thang 6 nam 2007 tai Wayback Machine