Nam O la mot ngoi lang co, cua o phia Nam cua nuoc Đai Viet xua, hinh thanh cach ngay nay hang tram nam, nam ben vinh Đa Nang, duoi chan đeo Hai Van, ben le đuong thien ly thuoc phuong Hoa Hiep Nam, quan Lien Chieu, thanh pho Đa Nang; la mot lang nghe truyen thong khai thac, đanh bat thuy hai san, lam nuoc mam va lam phao.
Lang co Nam O con xuat hien trong bo phim ngan voi dung luong gan 01 phut đau tien tai Viet Nam voi tieu đe "Le Village de Namo", tac gia Gabriel Veyre cua Hang Lumiere (Phap) thuc hien nam 1896, va đuoc chieu o Phap vao nam 1900, noi dien ra tran chien giai cuu cong chua Huyen Tran tu Chiem Thanh cua nha Tran.


Lich su Nam O thuoc vuong quoc Champa, ve sau, vao khoang đau the ky XIV, khi Che Man dang chau O, chau Ly cho Đai Viet vao nam 1306 đe cuoi cong chua Huyen Tran, vung đat nay tro thanh cua o phia Nam cua Đai Viet nen co ten goi Nam O, va tu đo, nguoi Viet bat đau di cu đen sinh song o vung nay. Nam 1471, trong cuoc Nam tien cua vua Le Thanh Tong, lai co them rat nhieu cu dan nguoi Viet o cac tinh Thanh Hoa, Nghe An, Ha Tinh, Quang Binh,... vao vung đat "o chau ac đia" nay đe sinh song. Nam 1558, khi Nguyen Hoang vao tran thu xu Đang Trong, cac đot di dan vao vung đat nay dien ra ngay cang nhieu. Trong Đai Nam nhat thong chi co chep ve đia danh Nam O nhu sau: "Nui Cu Đe cach huyen Hoa Vang 28 dam ve huong bac, lai co ten la nui Hoa O (ten Nam O truoc đay) rat nhieu ve, nguoi đia phuong bat nau, vi rat ngon. Mua thu, mua đong cau vong hien o phia nam nui, nguoi ta lay ma chiem nghiem mua lut. Nui thap nho, go tap moc xanh um". Trai qua nhieu bien thien va thang tram cua lich su, đen nay, lang Nam O khong con rong lon nhu xua, chi con la mot ngoi lang nho nep minh ben vinh Đa Nang, nhung ten lang Nam O van đuoc giu nguyen.
Tai lang Nam O, ngoai bon gieng nuoc Cham van con hien dien tai lang, cac nha khao co con phat hien rat nhieu di chi, phe tich khac co nien đai the ky 10. Đang ke nhat la ban tho le vat (bali-pitha) cham khac hinh bon con voi đi vong quanh theo chieu kim đong ho voi kich thuoc 80 x 107 x 107 cm đang đuoc luu giu va trung bay tai Bao tang Đieu khac Cham Đa Nang. Nam 2015, Vien Khao co hoc đa đao khai quat tham sat di tich thap Cham Xuan Duong va thu đuoc nhieu hien vat.


Lang nghe = Đanh ca =
Tu xua, Nam O la mot lang que khong co đat cho san xuat nong nghiep, nhung co dien tich đat, mat nuoc ven bien rong, ngu truong co nhieu loai thuy hai san sinh song, phong phu ve so luong va đa dang ve loai nen thuan loi cho ngu dan đia phuong song bang nghe đanh bat ven bien. Vao cuoi the ky XVIII, J. Barrow (nguoi Anh) khi đen Đa Nang đa nhan xet rang "Bien ca cung nhu đat lien đa cung cap biet bao nhieu nguon san pham cho nhung nguoi dan o đay cung nhu dan chung mien duyen hai. Ngoai mot so lon nhung loai ca ngon đac biet, ho con co ba loai ca Balistes, cung nhu loai ca Chetodons, nhat la loai ca co vach đo tia va vang, trong rat đep mat. Ho đanh ca bang luoi, va dung nhung chiec hom gio đan nhu nhung chiec bay chuot, đe mot khi ca vao ben trong khong the ra đuoc nua". Vi đieu kien tu nhien nhu vay, nghe đanh bat ca ven song, ven bien đuoc hinh thanh tu rat som va tro thanh nghe chinh cua cu dan noi đay. Hoat đong đanh bat, khai thac thuy hai san đa cung cap mot luong thuc pham lon, đap ung nhu cau su dung cua nguoi dan trong vung va cac đia phuong lan can.
Nghe đi bien gom hai hinh thuc chinh la đi khoi va đi long. Đi long la hinh thuc đanh bat gan bo dien ra quanh nam, bat đau tu chieu hom truoc đen sang ngay hom sau; ngu cu thuong dung la luoi, san pham đanh bat chu yeu la cac loai ca, tom, cua, oc, muc nho. Đi khoi danh cho cac phuong tien đanh bat lon, hien đai; chu yeu la đi tap the tu 7 - 15 nguoi, thoi gian 15 - 20 ngay/chuyen; san pham đanh bat thuong la cac loai ca, tom, muc lon…


= Nuoc mam =
Nghe lam mam o Nam O cung co tu rat som. Thoi ky con la mot trong nhung đia phuong cua Đang Trong, ngu dan noi đay đa biet cach lam nuoc mam cung cap cho thi truong cac vung lan can. Nam 1621, nha truyen giao dong Ten nguoi Y, ten la C. Borri, khi đen noi đay đa mieu ta ve nghe đanh bat ca va lam mam nhu sau: 

Ca com than la đac san cua vung bien Nam O. Muoi đuoc dung muoi mam la muoi tinh noi tieng Sa Huynh. Khi muoi ca, nguoi ta se lay đa đe len, sau 3 thang đe nuoc phu, ngam vao tan xuong cot ca cho đeu đan va chin moi lay đa ra, roi dung mai cheo khuay. Cong thuc thuong 10 ca, 3 - 4 phan muoi. Neu 2 ky ca se cho ra 1 ky nuoc, muoi trong vong 12 thang. Khi muoi xong, nguoi ta muc nuoc mam ra va loc qua 2 lop vai. Nuoc mam loc xong hay con qua đam đa, đo man rat cao nen phai chiet ra chum đe trong mat mot thoi gian cho boc hoi len, diu đi. Nuoc mam luc nay se co mau sam đo, huong nong. Neu đe trong chum mot thoi gian nua, mam se co mau vang anh, huong đam lai. Co nhieu chum ngam đen 14 - 15 thang, xuong ca se tan min ra theo nuoc, vi the nuoc mam cang ngot. Nhung đac trung la khi mua mam nay ve phai pha che them vi mam rat đam đa, do chi muoi voi ca.
Đen cuoi the ky XIX, đau the ky XX, thuong hieu "Nuoc mam o Nam O" noi tieng o nhieu vung, đen nam 2009, nhan hieu nay đuoc Cuc So huu tri tue cap giay bao ho. Hien nay, tai Nam O co tren 100 ho dan song bang nghe lam nuoc mam thu cong rat lau đoi o quy mo ho gia đinh. Cac ho san xuat o quy mo nho le, phan bo rai rac trong khu dan cu.


= Lam phao =
Nam O tung la lang nghe lam phao noi tieng ca nuoc, "sanh vai" voi cac lang phao Đong Ky, Binh Đa, la ke sinh nhai cua hang nghin ho dan. Nghe lam phao bat đau tu thoi nha Tram Nam O. Thoi ay, truoc nhung con quoc bien, quan binh nha Tram dung phao lam hieu hoa toc thay cho ngua tram, khi phao chuyen ve tu kinh thanh khong kip, nha Tram sai phai nguoi trong lang dung thuoc sung san co đe lam nhung vien phao tre thay the. Qua con binh bien, nguoi Nam O tiep tuc may mo lam nhung vien phao ket lai thanh day đot cho vui tai trong cac ngay hoi lang, ngay Tet. Đen nam 1858 (nam Lien quan Phap – Tay Ban Nha tan cong Đa Nang lan thu nhat), nghe lam phao tro len hoat đong nao nhiet va nhon nhip nhat.
Phao o Nam O co hai loai phao: phao no va phao hoa. Vao nam 1934, nghe nhan phao hoa cua lang co ten Cuu Mai đuoc trieu ve kinh đo Hue đe dung gian phao hoa kip trinh dien trong ngay đai le cuoi cua hoang đe Bao Đai voi Nam Phuong Hoang hau, tu viec nay, nghe nhan đuoc vua ban ham Chanh Cuu pham. Cho đen ngay nay, cac bac cao nien o Nam O van con luu truyen cau ve ve nhung nghe nhan lam phao xua: "Hoc tro cua cu Cuu Mai/ Phao hoa, phao no tro tai thap cao/ Tran Vinh, Tran Thien, Tran Hao/ Tran Luong lam phao, phao nguoi nao cung gion tan/ Phao tu Hoa O no om/ Xuan Thieu no tra, Quan Nam no noi…" Sau khi co Chi thi 406/TTg ngay 8 thang 8 nam 1994 cua Thu tuong Chinh phu ve viec cam san xuat, buon ban va đot phao, cung giong nhu nhieu lang nghe lam phao khac, nghe phao Nam O đa "khoa so" va đe lai bao ky uoc cho nguoi dan mot thoi ky khong the nao quen.


Di tich = Đinh Xuan Duong =
Nam 1946, noi đay đuoc chon la khu vuc bau cu Quoc hoi khoa đau tien cua nuoc Viet Nam Dan chu Cong hoa cua mot vung rong lon bac huyen Hoa Vang va quan Lien Chieu bay gio.
Ngoi đinh nam ngay duoi nhung goc cay co thu rop bong. Nhin phia truoc, mai đinh co phan tien đuong đuoc lam theo kieu "chong ruong gia thu" (cac ruong cot chong len nhau) đuoc cham tro hoa van cau ky. Giua cac con ruong, ngoai hai tru đoi đuoc cham tro cau ky đat o hai đau đe lien ket voi cac con ruong khac, con co cac hinh tuong hoa la va con vat nhu chim, doi... Đay la kien truc cua lan đai tu nam 1937. Noi đay đuoc chon lam noi tho cung khoang the ky XVII đoi vua Le Chan Tong nhung đon so bang tranh tre. Đen nam Thanh Thai thu 12 - 1900 moi xay lai bang vat lieu voi va đa, ket cau suon go. Trong so ghi chep con luu trong đinh co mo ta khi xay đinh lang, nguoi dan đa đao đuoc nhung phien đa Cham co duoi nen mong. Vi khong biet nguoi xua lam vat tho cung gi, co linh thieng hay khong, đe tranh mao pham dan lang đa đat đe phia ngoai san đinh. Lan trung tu nam 2004 lang van dung lai cay đon dong khac dong chu Han: "Bao Đai Đinh Suu nien nhi nguyet thap ngu nhat cat nhat Xuan Duong xa bon xa can tao" (dich nghia: tu lan trung tu thu ba nam Đinh Suu (1937) nien hieu Bao Đai).
Nam 1964, vung nui sau lung đinh (von lien mot day tu ganh đa mom Hac toi bo song Cu Đe. Tuy nhien, duoi thoi Phap thuoc lam đuong bo, đuong sat, mot đoan nui bi san ui). Mot cong ty cua Hoa Ky thoa thuan voi chinh quyen muon mua đut hon nui ay đe lay vat lieu lam san bay Đa Nang. Luc bay gio đinh lang vua đuoc nguoi dan gop tien trung tu xong. May cu trong lang nho ong Xa Thai (von la nguoi co tieng noi khap vung, truoc lam quan thoi Bao Đai, la nguoi co hoc biet ca tieng Phap lan Han Nom) nghi cach giu lai ngoi đinh. Ong Xa Thai bo ra 110 đong thue tho moc gioi lam ra buc hoanh phi co hai chu "To quoc" mang đat len noi cao nhat cua đinh. Vi ong nghi neu ngoi đinh cua lang ma tho To quoc thi ai cung phai "kieng" đung toi.


= Lang Ong Ngu =
Ca Ong hay ca Ong Voi la ten ma dan van chai thuong goi đoi voi ca voi. Ca Ong co than hinh to lon, hien lanh thuong cuu mang ngu dan khi bi tai nan đam thuyen tren bien, nen dan van chai coi nhu mot vi than cua bien ca, cac vua nha Nguyen, ton vinh la "Nam Hai Cu Toc Ngoc Lan Ton Than". Khi ca Ong luy (ca Voi chet), dan van chai chiu tang nhu đoi voi nguoi than cua minh. Chinh vi vay, doc theo bo bien cua Viet Nam, tu Thanh Hoa đen Kien Giang, hau het cac lang chai đeu co cac lang mieu tho ca Ong voi nhung nghi thuc cung te het suc trang trong.
O Nam O hien co mot lang tho ca Ong voi ten goi lang Ong Ngu. Lang co tu nha Nguyen, đuoc xay bang gach, co ba gian va mot hau tam, noi luu giu hang chuc binh gom trang men chua cot Ong. Hang nam, tu 14 - 16 thang 2 Am lich, ngu dan Nam O to chuc le hoi cau ngu. Tu xa xua, cu moi khi phat hien "Ong luy" dat vao bo, ca dan lang nghinh Ong (đon) đua vao bo roi to chuc tam liem, đe tang, chon cat. Nguoi đau tien phat hien "Ong luy" đuoc vinh du bit khan vai đieu, đoi noi huong đi truoc đam tang. Sau 3 nam chon cat, dan lang cai tang, xuong cot rua bang ruou, cho vao hu sanh đe vao lang tho cung, goi la "Ngoc cot". Ngay cung gio la ngay tong tang "Ong luy", khi đo dan lang te tuu đen lang cung bai thanh kinh, cau song yen be lang...


Giai thoai O Nam O con luu truyen cau chuyen ve tran chien giai cuu Huyen Tran cong chua nha Tran. Nam 1306, Huyen Tran tro thanh vo cua vua Che Man, đuoc tan phong Hoang hau voi my hieu Paramesvari. Sau gan mot nam sau, vua Che Man qua đoi, theo tuc le cua nguoi Chiem, "vua chet, hau phai chet theo", nhung do Huyen Tran đang mang thai nen viec hoa thieu đuoc phep lui lai. Biet chuyen, thang 10 nam 1307 vua Tran Anh Tong sai Tran Khac Chung va Đang Van đi thuyen sang Chiem quoc vieng tang va tim cach giai cuu Huyen Tran ve Đai Viet.
Tren đuong tro ve Đai Viet, đoan quan cua vo tuong Tran Khac Chung cung cong chua Huyen Chan co ghe qua lang Nam O, đuoc dan lang tiep đon va che cho mot thoi gian. Khi o lang Nam O, quan Chiem biet đuoc va đen bao vay, mot vien tuy tuong cua Tran Khac Chung chi huy mot toan quan lieu chet đanh chan hau đe Tran Khac Chung dung thuyen nhe đua Cong chua Huyen Tran ra khoi tro ve Đai Viet. Khi đoan thuyen đua cong chua mo khuat ngoai khoi xa, vi tuong giu nhiem vu đanh chan hau anh dung hy sinh. Đe tuong nho vi tuong đa anh dung hy sinh trong tran chien, dan lang chon cat va phong lam tien hien cua lang. Mot di ban khac thi cho rang khi ca đoan len thuyen, mot tuy tuong tinh nguyen o lai đe tro thanh nguoi đau tien song va chet o Nam O. Ong chinh la vi tien hien đuoc nguoi dan Nam O tho phung hom nay.
Cho đen ngay nay, ngoi mo tho vi tuong van con, hang nam, vao ngay 24 thang 6 am lich hang nam dan lang to chuc gio tien hien cua lang va xuong len van te co tu hang tram nam truoc: "Co van loi u, tam cap vu mon, ninh kien ha trung thien ly/ Chiem phong lang u, ky trung hoang hai, vinh khang thon tuc thon kinh" (Sam may xua hu, qua may man mua, lang nhin thay đau ngoai thien ly/ Song gio Cham hu, bon chon nho nuoc, kien gan cho nuot ca kinh ngu). Ve sau, đe ghi nho cong đuc mo đat phuong Nam cua Cong chua Huyen Tran, dan lang Nam O lap mieu tho ba.


Xem them Tuc tho ca Ong


Chu thich