Chi Cam chanh (danh phap khoa hoc: Citrus) la mot chi thuc vat co hoa trong ho Cuu ly huong (Rutaceae), co nguon goc tu khu vuc nhiet đoi va can nhiet đoi o đong nam chau A. Cac loai cay trong chi nay la cac cay bui lon hay cay than go nho, cao toi 5–15 m tuy loai, voi than cay co gai va cac la thuong xanh moc so le co mep nhan. Hoa moc đon hay thanh cum hoa nho, moi hoa co đuong kinh 2–4 cm voi 5 (it khi 4) canh hoa mau trang va rat nhieu nhi hoa. Hoa thong thuong co mui thom rat manh. Qua la loai qua co mui, mot dang qua mong đac biet, hinh cau hoac cau thuon dai, chieu dai 4–30 cm va đuong kinh 4–20 cm, ben trong qua khi boc lop vo va cui se thay lop vo mong, dai, mau trang bao quanh cac mui ben trong chua nhieu tep mong nuoc. Chi nay co vai tro quan trong ve mat thuong mai do nhieu loai (hoac cay lai ghep) đuoc trong đe lay qua. Qua đuoc an tuoi hay vat, ep lay nuoc.
Qua cua chi Citrus đang chu y vi mui thom cua chung, mot phan la do cac terpen chua trong lop vo, va chu yeu la do no chua nhieu nuoc. Nuoc qua co ham luong axit citric cao, tao ra huong vi đac trung cua chung. Chung cung la nguon cung cap vitamin C va cac flavonoit đang chu y.
Su phan loai noi bo trong chi nay rat phuc tap va hien nay nguoi ta van khong biet chinh xac so luong loai co nguon goc tu nhien, do nhieu loai đuoc coi la co nguon goc lai ghep. Cac loai cay trong chi Citrus đuoc trong co the la con chau cua chi 4 loai to tien. Hien nay co hang loat cac loai cay lai ghep tu nhien hay do con nguoi nuoi trong, bao gom nhieu loai qua co gia tri thuong mai nhu cam ngot, chanh vang, buoi chum, chanh ta, quyt, buoi v.v. Cac nghien cuu gan đay cho rang cac chi co quan he ho hang gan nhu Fortunella, va co le ca Poncirus, Microcitrus, Eremocitrus, can đuoc gop lai trong chi Citrus.


Nuoi trong Do cac loai cay trong chi Citrus rat de dang trong viec lai ghep (vi du cay chanh ta co the de dang sinh ra qua giong nhu qua buoi chum), nen tat ca cac loai cay trong thuong mai trong chi nay hau nhu đeu su dung cac cay đuoc tao ra nho chiet, ghep canh đe tao ra cac giong tren cac cay chu (than re) đuoc chon loc đe nang cao tinh đe khang truoc sau benh.
Mau đac trung (vang, da cam) cua qua cac loai cay trong chi nay chi co the đuoc tao ra trong nhung khu vuc co mua đong mat me. Trong cac khu vuc can ke xich đao va khong co mua đong thi qua cua chung van giu mau xanh cho đen ca khi chin, vi the nguoi ta moi co nhung qua cam (co vo) mau xanh ma khong phai mau da cam. Cac loai chanh ta đac biet nhay cam voi cac đieu kien mat lanh, vi the do khong tiep xuc voi đieu kien đu lanh nen no khong the phat trien mau vang cua qua. Neu no đuoc trong trong khu vuc co mua đong mat lanh thi vo qua se dan dan đoi sang mau vang. Nhieu loai qua trong chi nay đuoc thu hai khi con xanh va chung se chin tren đuong van chuyen toi cua hang.

Cac loai cam, chanh noi chung khong chiu đuoc đieu kien gia ret. Citrus reticulata co le la loai chiu ret tot nhat va no co the chiu đuoc nhiet đo toi -10 °C trong thoi gian ngan, nhung tren thuc te no can nhiet đo khong duoi -2 °C đe co the phat trien đuoc [1]. Mot so giong lai ghep co the chiu đuoc nhiet đo duoi -0 °C kha tot nhung cung khong the tao ra qua co chat luong. Mot loai co ho hang, cam ba la hay cam đang Trung Quoc (Poncirus trifoliata) co the chiu đuoc nhiet đo duoi -20 °C [2]; qua cua no đang va khong the an đuoc neu nhu khong đuoc che bien.
Cac loai cay trong chi nay ua cac đieu kien moi truong nhieu nang, am uot voi đat tot va luong mua hay luong nuoc tuoi đu lon. Mac du co tan la rong, nhung chung la cay thuong xanh va khong rung la theo mua, ngoai tru khi bi ep. Chung no hoa vao mua xuan va tao qua chi mot thoi gian ngan sau đo. Qua bat đau chin vao mua thu hay đau mua đong, phu thuoc vao cac giong đuoc trong, cung nhu gia tang đo ngot sau đo. Mot vai giong quyt chin vao mua đong. Mot vai giong, chang han buoi chum, can toi 18 thang đe qua co the chin.
Cac khu vuc chinh trong cac loai cay cam, chanh o muc đo thuong mai la mien nam Trung Quoc, khu vuc ven Đia Trung Hai, Nam Phi, Australia, khu vuc cuc mien nam cua Hoa Ky va mot phan Nam My. Tai Hoa Ky thi Florida, Texas va California la cac khu vuc san xuat chinh, trong khi cac bang khac doc theo mien nam Hoa Ky cung co trong o quy mo nho.
Cac loai cay cam, chanh cung đa đuoc trong trong chau va đuoc che phu ve mua đong la mot đac trung cua cac nha vuon thoi Phuc sinh, ke tu khi cong nghe san xuat thuy tinh đa phat trien đu manh đe co the san xuat kinh co đo trong suot thich hop. Cac vuon cam tai cung đien Louvre vao khoang nam 1617, đa truyen cam hung cho cac vuon mo phong no va khong bi lu mo đi cho đen tan khi nguoi ta nghi ra nha kinh hien đai hon vao thap nien 1840. Vuon cam la mot đac trung cua cac noi o cua tang lop quy toc chau Au trong suot the ky 17 va 18. Tai Hoa Ky thi vuon cam con ton tai co som nhat la tai Tayloe House, Mount Airy, Virginia.
Mot so nhung nguoi đam me van con trong cac loai cam, chanh lun trong chau hay nha kinh tai nhung khu vuc co khi hau qua lanh đe co the trong chung trong vuon. Khi hau thich hop, đu nang va tuoi nuoc thich hop la đieu co ban đe cay co the phat trien va ra qua. Đoi voi nhung khu vuc ret lanh, chanh ta hay chanh vang đeu khong the trong, do chung rat nhay cam voi gia ret hon la cac loai cay khac. Quyt, quat, cam đang co the trong ngoai vuon ngay ca nhung khu vuc co nhiet đo mua đong duoi 0 °C, mac du đieu nay co the anh huong toi chat luong qua. Cac giong lai voi quat vang (hay kim quat - chi Fortunella) co suc chong chiu lanh tot.


= Sau hai va benh tat =
Citrus de bi nhiem benh boi cac loai rep (sieu ho Aphidoidea), ti than trang (ho Aleyrodidae) va rep sap (sieu ho Coccoidea). La cung bi au trung cua mot so loai buom thuoc bo Canh vay (Lepidoptera) an, nhu Hemithea aestivaria, Gymnoscelis rufifasciata, Ecpantheria scribonia, Hypercompe eridanus, Hypercompe icasia va Hypercompe indecisa.


= Su dung =

Nhieu loai qua trong chi nay, nhu cam, quyt, buoi chum va cam clement, noi chung đuoc an tuoi. Noi chung vo cua chung de boc bang tay va de dang tach cac mui. Qua cua buoi chum va buoi phai boc vo bang dao truoc khi an. Nuoc cam va buoi chum la nhung đo uong pho bien khi an sang. Nhung loai qua chua hon nhu chanh vang va chanh xanh noi chung it đuoc an truc tiep. Nuoc chanh thuong phai them đuong vao đe bot chua truoc khi uong. Chanh cung đuoc dung lam gia vi trong nhieu mon an. Nguoi ta cung lam mut tu cam hay chanh.
Qua Cam đuong dung đe an co nhieu tac dung; lai đuoc dung lam thuoc giai nhiet, tri sot, đieu tri chung xuat tiet va giup an ngon mieng. O An Đo, dich qua cung đuoc dung trong benh đau ve mat va ia chay ra mat. Vo qua cam co the dung thay vo quyt nhung tac dung kem hon, lam thuoc kich thich tieu hoa, chua đau bung, đay bung, o chua, đi ngoai. Ta con dung vo cam chua benh sau khi đe bi phu. vo tuoi dung xat vao mat lam thuoc đieu tri mun trung ca. La cam dung chua tai chay nuoc vang hay mau mu. Hoa Cam thuong dung cat tinh dau va nuoc cat hoa cam dung pha che thuoc. Chi an toan cam trong ba ngay lien co tac dung nhu mot lieu thuoc tay đoc rat tot. Uong nuoc vo cam nau chin co tac dung kinh thich noi tiet nuoc mat, lam tang nhu đong ruot, chong benh tao bon.[3]


Cac loai, giong, thu Citrus amblycarpa (đong nghia: Citrus × limonellus thu amblycarpa: quyt ta
Citrus annamensis: cam hoi
Citrus assamensis (đong nghia: Citrus pennivesiculata thu assamensis):
Citrus × aurantiifolia (đong nghia: Citrus medica thu acida, Citrus acida, Citrus lima, Citrus medica thu acida, Citrus × aurantium aurantifolia, Citrus × aurantium thu aurantifolia, Citrus hystrix acida: chanh ta
Citrus × aurantiifolia thu aromatica
Citrus × aurantiifolia thu italica.
Citrus × aurantiifolia thu lumia (đong nghia: Citrus lumia): chanh Phap
Citrus × aurantium (đong nghia: Citrus × aurantium amara, Citrus × aurantium aurantium): cam đang, cam chua, toan đang
Citrus × aurantium bergamia (đong nghia: Citrus × aurantium thu bergamia, Citrus bergamia): cam Bergamot
Citrus × aurantium thu amara (đong nghia: Citrus × aurantium thu daidai, Citrus daidai, Citrus × aurantium giong 'Daidai': hoa đai đai
Citrus × aurantium thu bigaradia (đong nghia: Citrus bigarradia, Citrus bigaradia, Citrus vulgaris: cam Bigarade.
Citrus × aurantium thu cyathifera (đong nghia: Citrus rokugatsu):
Citrus × aurantium thu myrtifolia (đong nghia: Citrus myrtifolia): cam Chinotto, cam la sim, cam canh.
Citrus × aurantium giong 'Seville tho': cam Seville, cam Tay Ban Nha.
Citrus × aurantium giong 'Seville tron': cam Seville da tron
Citrus depressa (đong nghia: Citrus oto, Citrus reticulata hybrid: chanh Hirami, chanh vo tho, chanh lom, nhan
Citrus depressa thu semi-inflata: chanh vo tho
Citrus depressa thu voangasay (đong nghia Citrus vangasay)
Citrus genshokan
Citrus glaberrima: cam vo lua.
Citrus grandis (đong nghia: Citrus maxima): buoi chum Thai Lan.
Citrus grandis giong 'Szechipow':
Citrus grandis thu pinshanyu (đong nghia: Citrus grandis giong 'Pinshanyu': quyt Binh Son
Citrus grandis thu pyriformis (đong nghia: Citrus grandis giong 'Shatinyu': quyt đat cat, buoi dang le
Citrus grandis thu shangyuan: (đong nghia: Citrus wilsonii: chanh huong vien
Citrus grandis thu tomentosa: (đong nghia: Citrus grandis giong 'Huajuhong': quyt Hoa Chau
Citrus grandis thu wentanyu: (đong nghia: Citrus grandis giong 'Wentanyu': quyt Van Đan
Citrus hanaju
Citrus hassaku: cam Hassaku
Citrus hystrix: (đong nghia: Citrus torosa, Citrus hystrix, Papeda hystrix): chanh Kaffir, chanh sac, trap, truc
Citrus ichangensis: chanh Nghi Xuong
Citrus iyo: cam iyo
Citrus inflata:
Citrus jambhiri: chanh vo tho
Citrus junos: quyt Yuzu
Citrus kotokan: cam đau ho, buoi đau ho
Citrus kizu: kizu
Citrus × latifolia: (đong nghia: Citrus aurantiifolia thu latifolia, Citrus aurantiifolia thu tahiti: chanh khong hat, chanh tu quy.
Citrus latipes: (đong nghia: Citrus ichangensis latipes, Citrus × aurantium ichangensis thu latipes: chanh Khasi.
Citrus × limon: (đong nghia: Citrus medica limon, Citrus × limonum, Citrus × limonum thu vulgaris, Citrus medica thu limon, Citrus medica thu limonum): chanh vang.
Citrus × limon giong 'Eureka': chanh Eureka, chanh Y, chanh My.
Citrus × limon giong 'Lisbon': chanh Lisboa, chanh Bo Đao Nha.
Citrus × limon thu variegata: chanh thit trang, chanh thit hong
Citrus limonum thu pusilla: chanh nho Ai Cap
Citrus limetta: chanh ngot Đia Trung Hai, chanh ngot
Citrus limettoides: chanh ngot An Đo, chanh ngot Brasil.
Citrus limonellus
Citrus limonia: (đong nghia: Citrus limonelloides, Citrus limunum, Citrus medica thu limonum: chanh kien, chanh Ha Noi, chanh Quang Tay.
Citrus limonia thu gaoganensis: chanh Gaogan
Citrus limonia thu hainanensis: chanh Hai Nam
Citrus limonia thu khatta: cam Khatta
Citrus limonia thu otaitensis: cam Otahite
Citrus limonia thu rangpur: (đong nghia: Citrus reticulata thu austera): chanh Rangpur
Citrus limonia giong 'Volkameriana': (đong nghia: Citrus volkameriana): chanh Volkamer
Citrus limonimedica: (đong nghia: Citrus medica bajoura, Citrus medica thu ethrog, Citrus medica giong 'Ethrog'): thanh yen, thanh yen Bajoura, thanh yen Israel, thanh yen Ethrog
Citrus longilimon: chanh qua dai, chanh Assam.
Citrus macrophylla: chanh la to.
Citrus macroptera: (đong nghia: Citrus papuana, Citrus × aurantium saponacea): cam Melanesia
Citrus macroptera thu annamensis: (đong nghia: Citrus combara): cam nui.
Citrus macroptera thu kerrii: (đong nghia: Citrus kerrii)
Citrus madurensis: (đong nghia: Citrus microcarpa, Citrus mitis, Citrus mitis thu microcarpa): cam Trung Quoc, quyt bon mua, cam Panama, chanh Kalamansi, chanh vang
Citrus maxima: (đong nghia: Citrus grandis, Citrus decumana, Citrus grandis thu grandis, Aurantium maximum, Citrus × aurantium thu grandis, Citrus decumana (khong hop le)): buoi
Citrus medica: (đong nghia: Citrus medica thu cedrata, Citrus medica thu medica): cau duyen, huong duyen, chi xac (qua)
Citrus medica giong ' Palestin': Thanh yen Palestin.
Citrus medica bajoura (đong nghia: Citrus × limonimedica)
Citrus medica thu dulcis: (đong nghia: Citrus × limonum thu dulcis): cam nui Trung Quoc, cam ngot Trung Quoc.
Citrus medica thu sarcodactylis: (đong nghia: Citrus medica thu digitata): phat thu
Citrus natsudaidai: quyt đang Nhat Ban
Citrus oto: cam vang
Citrus paratangerina: quyt Ladu
Citrus pennivesiculata
Citrus ponki
Citrus pseudogulgul
Citrus pseudo-sunki
Citrus pyriformis: (đong nghia: Citrus × limon thu pyriformis, Citrus × limon giong 'American Wonder'): cam hinh le.
Citrus reshni: (đong nghia: Citrus reticulata giong 'Cleopatra', Citrus reticulata giong 'Spice'): quat qua nho vo roi.
Citrus reshni thu canaliculata
Citrus reticulata: (đong nghia: Sinocitrus reticulata, Citrus nobilis): cam ngot, quyt ngot, khoan bi cam, khoan bi quat.
Citrus nobilis thu microcarpa: niem bi quat, quyt vo dinh, sanh, cam sanh.
Citrus nobilis thu nobilis: cam sanh.
Citrus nobilis thu typica: cam
Citrus reticulata giong 'Tangerine': (đong nghia: Citrus tangerina): Quyt
Citrus reticulata nhom trong Tangerine giong 'Clementin': Citrus clementina, Citrus nobilis thu chrysocarpa, Citrus reticulata thu clementina: quat vo roi, quyt tieu.
Citrus reticulata nhom trong Tangerine giong 'Red Tangerine': quat hong
Citrus reticulata nhom trong Tangerine giong 'Dancy Tangerine'
Citrus reticulata thu chachiensis: (đong nghia: Citrus reticulata giong 'Chachi ', Sinocitrus chachiensis, Citrus chachiensis): cam canh che
Citrus reticulata thu deliciosa: (đong nghia: Citrus nobilis, Citrus nobilis thu deliciosa, Citrus reticulata, Citrus deliciosa, Citrus tangerina, Citrus reticulata giong 'Tangerina', Citrus reticulata giong 'Fuju'): quyt xiem, phuc quat, mat quat
Citrus reticulata thu erythrosa: (đong nghia: Citrus reticulata giong 'Zhuju', Citrus erythrosa): quyt đo
Citrus reticulata thu kinokuni: (đong nghia: Citrus reticulata giong 'Kinokuni', Citrus kinokuni): quyt ngot Nam Phong, quyt ngot tien vang.
Citrus reticulata thu poonensis: Citrus poonensis, Citrus reticulata giong 'Oneco', Citrus reticulata giong 'Poongan': cam ngot Trung Quoc
Citrus reticulata thu salicifolia: quyt la lieu
Citrus reticulata thu satsuma: (đong nghia: Citrus unshiu thu satsuma): cam ngot On Chau, cam Satsuma.
Citrus reticulata thu suavissima: (đong nghia: Citrus reticulata giong 'Suavissima', Citrus suavissima): cam Au
Citrus reticulata thu subcompressa: (đong nghia: Citrus reticulata giong 'Subcompressa', Citrus subcompressa): quyt ngot hoang nham
Citrus reticulata thu succosa: (đong nghia: Citrus reticulata giong 'Succosa', Citrus succosa): quyt ngot thien thai
Citrus reticulata thu suhoiensis: (đong nghia: Citrus reticulata giong 'Suhoiensis', Citrus suhoiensis): cam tu hoi
Citrus reticulata thu tankan: (đong nghia: Citrus reticulata giong 'Jiaogan', Citrus tankan): tieu cam
Citrus reticulata thu tardiferax: (đong nghia: Citrus reticulata giong 'Tardiferax'):
Citrus reticulata thu unshiu: (đong nghia: Citrus reticulata giong 'Wenzhou', Citrus reticulata giong 'Wenzhou Migan', Citrus unshiu, Citrus reticulata giong 'Unshu', Citrus nobilis thu unshiu): cam ngot On Chau, cam Nhat Ban, cam Satsuma
Citrus unshiu thu praecox
Citrus rocarpa
Citrus × sinensis: (đong nghia: Citrus × aurantium thu sinensis, Aurantium sinense): cam ngot, cam
Citrus × sinensis giong 'Jaffa': (đong nghia: Citrus × sinensis giong 'Shamouti'): cam Palestin.
Citrus × sinensis giong 'Valencia': cam Valencia
Citrus × sinensis thu brasiliensis: Citrus × sinensis (nhom Navel) giong 'Bahia'.: cam Bahia, cam Brasil
Citrus × sinensis (nhom Blood) giong 'Maltese Blood'
Citrus × sinensis (nhom Blood) giong 'Ruby Blood'
Citrus × sinensis (nhom Blood) giong 'Sanguine': cam mau
Citrus × sinensis (nhom Blood) giong 'Saint Michael' (đong nghia: Citrus × sinensis (nhom Blood) giong 'St Michael')
Citrus × sinensis (nhom Navel) giong 'Lane's Late': cam Uc
Citrus × sinensis (nhom Navel) giong 'Leng': cam Leng navel, cam vo mong
Citrus × sinensis (nhom Navel) giong 'Washington' (đong nghia: Citrus × sinensis giong 'Washington Navel'): cam "Washington Navel".
Citrus sudachi
Citrus suhuiensis (đong nghia: Citrus reticulata thu austera)
Citrus sulcata
Citrus sunki (đong nghia: Citrus reticulata thu austera): quyt chua
Citrus taiwanica: Cam Đai Loan.
Citrus takuma-sudachi
Citrus tamurana
Citrus × tangelo: qua lai giua quyt va buoi đuoc goi la tangelo. Mac du đuoc lai voi buoi nhung qua nay khong co vi đang cua buoi ma chi co vi ngot cua quyt.
Citrus tardiva (đong nghia: Citrus reticulata thu austera, Citrus sunki?): cam ngot Nhat Ban
Citrus temple
Citrus x paradisi: Citrus paradisi, Citrus grandis thu racemosa, Citrus decumana: buoi đang, buoi chum
Citrus x paradisi giong 'Marsh'
Citrus x paradisi giong 'Wheeny'
Citrus x paradisi (nhom cui hong) giong 'Foster'
Citrus x paradisi (nhom cui hong) giong 'Red Blush': (đong nghia: Citrus x paradisi (nhom cui hong) giong 'Ruby'.)
Citrus yatsushiro: quyt yatsushiro.


Tham khao Lien ket ngoai Chi Cam chanh tai trang Trung tam Thong tin Cong nghe sinh hoc quoc gia Hoa Ky (NCBI).
Chi Cam chanh 28882 tai He thong Thong tin Phan loai Tich hop (ITIS).
Chi Cam chanh tai Encyclopedia of Life
Freitas de Araujo, E., Paganucci de Queiroz, L. va Machado, M. A. 2003. What is Citrus? Taxonomic implications from a study of cp-DNA evolution in the tribe Citreae (Rutaceae subfamily Aurantioideae). Organisms Diversity & Evolution 3(1): 55-62 (tom tat truc tuyen tai đay)
Nicolosi, E., Z. N. Deng, A. Gentile, S. La Malfa, G. Continella va E. Tribulato. 2000. Citrus phylogeny and genetic origin of important species as investigated by molecular markers. Theoretical and Applied Genetics 100(8): 1155 - 1166 (tom tat truc tuyen tai đay).
1 www.archive.suite101.com/article.cfm/organic/44712 Grow Organic Citrus
2 Home Citrus Growers
Phan loai ten goi chi Citrus
Phan loai chi Citrus (tom tat) Luu tru ngay 11 thang 5 nam 2008 tai Wayback Machine
Qua trong chi Citrus Luu tru ngay 24 thang 6 nam 2005 tai Wayback Machine tu Đai hoc Purdue
3 Vo Van Chi, Tu đien Cay Thuoc Viet Nam, Nha xuat ban Y Hoc Ha Noi, tr 172, 2000.