Du Đang Trong tach thanh chinh quyen đoc lap, thu cong nghiep Đang Trong ve co ban cung co nhung net tuong đong so voi Đang Ngoai. Do su tac đong tu su du nhap cua khoa hoc ky thuat phuong Tay, thu cong nghiep Đang Trong khong chi phat trien ve quy mo ma con xuat hien nhieu nganh nghe moi.


Thu cong nghiep nha nuoc Cung nhu chinh quyen Đang Ngoai, cac chua Nguyen o Đang Trong xay dung cac cong xuong, quan xuong theo truyen thong tu thoi nha Ly. Cac cong xuong, quan xuong nay nham đap ung nhu cau hoat đong cong nghiep, xay dung va tieu dung cua chinh quyen. Lam viec tai cong xuong la nhung tho gioi, kheo đuoc huy đong tu cac đia phuong theo che đo thoi gian dai, ngan khac nhau.


= Đong tau, thuyen =
Chua Nguyen lap nhung xuong đong tau, thuyen quy mo lon, tieu bieu nhat la xuong o Ha Mat co 400 nguoi.
Xuong nay đa san xuat ra nhung loai thuyen co trong tai len toi 400 tan. Nam 1674, chua Nguyen co 133 thuyen tu cac xuong nay, moi thuyen co the cho đuoc 64 nguoi.


= Đuc tien =
Viec đuc tien o Đang Trong bat đau kha muon, tu nam 1736 duoi thoi Nguyen Phuc Chu. Tien đuoc đuc tai Cuc đuc tien du ton kem nhung khong thong dung.
Nam 1746, Nguyen Phuc Khoat mo Cuc đuc tien o Luong quan, đuc tien kem Thien minh thong bao. Trong vong 2 nam, noi đay đa đuc 72.396 quan tien.
Luc đau chat luong tien đuoc đam bao, nhung sau đo do nhu cau tien len cao, nhieu nha giau tranh nhau mo lo đuc, lam giam chat luong, nhieu tien tron chi, mong va de gay. Vi vay dan bo tien đo đi khong tieu nua.
Nam 1775, quan Trinh vao đanh chiem Phu Xuan đa gom cac vat dung bang đong cua chua Nguyen o phia huu tran dinh đe đuc tien. Tu cong thuc: 100 can đong + 15,12 can thiec + 43,1 can chi đuc đuoc 38 quan tien. Tong cong so tien đuc nam 1776 la 30.362 quan.


= Đuc sung =
Chua Nguyen cho mo xuong đuc sung tu nam 1631, hien nay van con di tich o Hue. Xuong nay co su tro giup cua nguoi Bo Đao Nha la Joao da Cruz. Tong so tho lam viec trong xuong la 80 nguoi, tu hai xa Phan Xa, Hoang Giang thuoc huyen Phong Loc.
Đe đuc 1 khau đai bac can 15 khoi sat, 10 can gang va 10 quan tien than. Nho xuong đuc nay, chua Nguyen co hon 200 khau sung vao nam 1642, tao nen suc manh gop phan chong tra thanh cong nhung cuoc tien cong cua chua Trinh.


= Khai thac mo =
Đang Trong khong co nhieu tai nguyen khoang san nhu Đang Ngoai: khong co mo đong, chi co mot so mo sat va mo vang. Mo sat o Phu Bai (huyen Phu Vang), trang Đien Phuc thuoc Bo Chinh.
Thue sat hang nam o Phu Vang la 2000 khoi (moi khoi 25 can), tai Đien Phuc la 500 khoi.
Cac chua Nguyen kiem soat chat che viec khai thac vang. Cac quan o ty Ngan tuong va Noi lenh su trong coi viec nau vang va thu thue. Ngoai ra, con cho phep cac ho tu nhan đai vang, goi la thuc kim ho. Nhung vung co vang thi dan tap trung khai thac va đai vang, đuoc mien suat đi linh. Nhung ho nay phai nop thue, neu khong nop bang vang thi nop theo gia vang la 4 quan tien.
Ban đau, Đang Trong chua co nhung noi khac thac vang tap trung. Vao cuoi the ky 18, tai Đang Trong moi xuat hien mot so noi khai thac vang tap trung nhu o nguon Thu Bon thuoc huyen Duy Xuyen (Thang Hoa) va 4 ngon nui o xa Nam Pho huyen Phu Vang.
Phuong thuc khai thac vang o Đang Trong rat thu cong, bang cong cu tho so, nhieu nam khong đuoc cai tien va khong co su hop tac trong lao đong khai thac. Cach thuc khai thac thuong la đao đat len sau toi 1 truong (hon 3 met), lam nha che va tru thanh go đong, muc nuoc tuoi vao đe đai vang; vi vay nang suat rat thap: 1 ganh đat chi đuoc 1 phan vang. Khong giong voi nganh khai thac mo Đang Ngoai, Đang Trong it co su du nhap phuong thuc san xuat tu ben ngoai.


= Cac nganh khac =
Ngoai ra, cac chua Nguyen con co nhung cong truong lon, chieu tap tho cac nganh nghe nhu tho moc, tho ne, tho đa, [[tho r, tho son... đe xay dung cung đien, đen đai cho chua.
Nhung nguoi tho đuoc phan thanh cac Ty theo nganh nghe nhu Ty tho cham, Ty tho may, Ty tho theu, Ty tho tien, Ty tho son, Ty tho giay, Ty tho đuc, Ty tho long, Ty tho thiec...
Nhin chung trinh đo cua tho thu cong tai cac cong xuong the ky 18 đa cao hon cac thoi ky truoc.


Thu cong nghiep nhan dan Thu cong nghiep nhan dan chu yeu phuc vu đoi song sinh hoat cua nhan dan va xuat khau.
Nghe lam gom noi tieng tai cac lang Loc Thuong, Phu Vinh (Quang Nam), My Thien (Quang Ngai). Nghe gom đuoc chuyen mon hoa, tao ra nhieu san pham kha tinh xao.
Nghe det tao ra cac san pham nhu lua, gam, sa. Cac lang xa thuoc Đien Ban, Thang Hoa thao nghe det lua va voc, linh, đoan co mau hoa đep. San pham to tai đay la san pham xuat khau chinh cua Đang Trong sang Trung Quoc, Nhat Ban va chau Au.
Phu Xuan co nghe det gam chuyen cung cap cho chua Nguyen. Tai hai xa Vu Xa va Binh Xa o huyen Le Thuy cung co nghe det lua lau đoi. Tuy nhien, cac san pham đeu đuoc lam thu cong va nhung nguoi tho lam nghe chi coi la nghe phu nen so luong san pham khong nhieu.
Vung Quang Nam va Quang Ngai la hai trung tam san xuat đuong, tao ra cac loai đuong trang, min, tinh khiet va đuong phoi thom ngon, mat. Nghe lam đuong o Đang Trong noi tieng hon o Đang Ngoai va la mot trong cac mat hang xuat khau chinh. Hang nam chua Nguyen thu rieng thue san vat nghe đuong la 48.320 can va 5.300 chinh mat.
Ngoai cac nghe tren, trong nhan dan con co nghe lam giay tai lang Đai Phu o Quang Binh, Đoc So o Thua Thien; nghe det ma vi va nghe theu o Quang Xuyen huyen Huong Tra. Nhan dan thuong to chuc ra thanh cac to, hoi nghe nghiep.


Xem them Đang Trong


Tham khao Vien Su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 4, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi


Chu thich