Kali (bat nguon tu tieng Tan Latinh: kalium, danh phap IUPAC: potassium) la nguyen to hoa hoc ky hieu K, so thu tu 19 trong bang tuan hoan. Ngoai nhung ten đa neu, Kali con đuoc goi la bo tat (nhieu khi đuoc dung đe chi kali carbonat K2CO3) hay potassium. Kali nguyen to la kim loai kiem mem, co mau trang bac de bi oxy hoa trong khong khi va phan ung rat manh voi nuoc tao ra mot luong nhiet đu đe đot chay luong hydro sinh ra tu phan ung đa neu. Kali khi chay co ngon lua mau hoa ca.
Kali va natri co tinh chat hoa hoc rat giong nhau, đeu la nhung nguyen to nhom IA trong bang tuan hoan. Chung co cung muc nang luong ion hoa thu nhat, khi đuoc kich hoat thi nguyen tu cua hai nguyen to nay se cho đi electron ngoai cung duy nhat. Du la hai nguyen to khac nhau, nhung kali va natri co the ket hop voi nhung anion giong nhau đe tao nen nhung muoi co tinh chat tuong tu, đieu nay đa đuoc nghi ngo tu nam 1702, va đuoc chung minh nam 1807 khi kali va natri đuoc co lap mot cach đoc lap tu cac muoi khac nhau bang cach đien phan. Kali ton tai trong tu nhien o dang cac muoi ion. Do đo, no đuoc tim thay o dang hoa tan trong nuoc bien (voi khoang 0,04% kali theo khoi luong), va nguyen to nay co mat trong nhieu khoang vat.
Hau het cac ung dung trong cong nghiep cua kali la nho vao kha nang hoa tan tuong đoi cao cua cac hop chat kali trong nuoc nhu banh xa phong kali. Kim loai kali chi co mot vai ung dung đac biet, nhu la nguyen to đuoc thay the cho natri kim loai trong hau het cac phan ung hoa hoc.
Cac ion kali co vai tro can thiet cho chuc nang cua moi te bao song. Su khuech tan ion kali xuyen mang te bao than kinh cho phep hoat đong dan truyen than kinh dien ra binh thuong. Su suy giam kali trong đong vat, bao gom ca con nguoi, dan đen roi loan cac chuc nang khac nhau cua tim. Co the phan ung voi luong kali trong che đo an uong, lam tang nong đo kali huyet thanh, voi su chuyen đoi kali tu ben ngoai đen ben trong te bao va tang thai kali qua than.
Kali tich luy trong cac te bao thuc vat, va do đo trai cay tuoi va rau la nhung nguon cung cap luong kali tot cho co the. Su ton tai trong thuc vat khien ban đau kali đuoc co lap tu potash (cac dang tro cua thuc vat), nen kali trong tieng Anh đuoc đat ten theo hop chat nay. Cung vi ly do tren nen nhung vu canh tac san luong lon đa lam can kiet nguon kali trong đat mot cach nhanh chong, khien phan bon nong nghiep tieu thu đen 95% hoa chat chua kali đuoc san xuat tren toan cau. Nguoc lai, ngoai tru mot vai cay chiu man đac biet, hau het thuc vat khong the dung nap ion natri, dan đen he qua ham luong natri thap trong co the.


Lich su Khong phai cac muoi kali hay natri (voi tu cach tach biet voi cac loai muoi hoa hoc khac) đa tung đuoc biet đen trong thoi ky La Ma, va ten goi Latin cua nguyen to nay khong phai goc Latin co đien ma la Tan Latin. Ten Latin kalium đuoc chon tu tu "alkali" đa đuoc chuyen tu tu tieng A Rap: القليه al-qalyah nghia la "tro thuc vat". Thuat ngu alkali trong tieng Anh tuong tu cung co goc nay (kali trong tieng A Rap chuan hien đai la بوتاسيوم butasyum).

Ten tieng Anh cua nguyen to nay la potassium bat nguon tu chu "potash" (K2CO3; bo tat), đe cap đen mot phuong phap ma theo đo bo tat đuoc san xuat bang cach loc sach tro go hoac la cay va lam bay hoi dung dich trong mot cai noi. Bo tat ve ban chat la mot hon hop muoi kali do thuc vat co chua mot it hoac khong co ham luong natri, va phan con lai cua khoang chat trong thuc vat bao gom cac muoi calci co tinh hoa tan tuong đoi thap. Mac du kali đa đuoc su dung tu thoi co đai, thanh phan hoa hoc cua no lai khong đuoc biet đen. Georg Ernst Stahl đa thu đuoc bang chung thuc nghiem cho phep ong ket luan su khac biet cua hai loai muoi kali va natri vao nam 1702, va Henri Louis Duhamel du Monceau đa tai khang đinh su khac biet nay vao nam 1736. Khi ay, thanh phan hoa hoc chinh xac cua cac hop chat cau tao tu natri va kali va chinh cac nguyen to natri va kali van chua đuoc biet đen, vi vay Antoine Lavoisier đa khong xep alkali vao trong danh sach cac nguyen to hoa hoc cua ong nam 1789.
Kim loai kali [sic] đa đuoc Humphry Davy phat hien nam 1807 khi ong đang phan tach kali hydroxide (KOH) nong chay. Ay la kim loai đau tien đuoc đieu che voi phuong phap đien phan su dung pin Volta. Cung nam đo, Davy đa thong bao ve viec tach natri kim loai tu muoi khoang vat (natri hydroxide NaOH) cung bang ky thuat tuong tu, va ong đa chung minh đuoc rang cac nguyen to tach ra tu hai loai muoi ke tren la khac nhau. Mac du viec san xuat kim loai kali va natri đa cho thay rang chung đuoc cau tao tu hai nguyen to khac nhau nhung phai mat mot khoang thoi gian truoc khi đe xuat cua ong đuoc cong nhan rong rai.
Trong mot thoi gian dai, kali chi đuoc ung dung vao viec san xuat thuy tinh, thuoc tay va xa phong. Xa phong kali tu mo đong vat va dau thuc vat co gia rat cao, do chung co khuynh huong hoa tan nhieu hon trong nuoc va mem hon, nen đuoc goi la xa phong mem. Phat hien cua Justus Liebig nam 1840 cho thay rang kali la nguyen to can thiet cho thuc vat va hau het loai đat đeu thieu kali đa lam gia tang nhu cau cac muoi kali. Tro go tu cac loai cay linh sam ban đau đuoc su dung nhu mot nguon cung cap muoi kali o dang phan bon, nhung voi viec phat hien nam 1868 ve cac mo chua kali chloride gan Staßfurt, Đuc thi san luong phan bon kali bat đau đuoc san xuat o quy mo cong nghiep. Cac mo bo tat khac dan đuoc phat hien, va vao thap nien 1960 Canada tro thanh nuoc cung cap kali chinh tren thi truong quoc te.


Tinh chat = Vat ly =
Kali la kim loai nhe thu 2 sau lithi. No la chat ran mem co điem nong chay thap va co the dung dao đe cat de dang. Vet moi cat cua kali co mau bac, nhung ngay lap tuc se lu mo chuyen sang mau xam sau khi tiep xuc voi khong khi, nen no phai đuoc bao quan trong dau mo hay dau lua. Trong thi nghiem voi ngon lua, kali va cac hop chat cua no phat ra mau hoa ca voi đinh buc xa o buoc song 766,5 nm (xem đoan phim ben duoi.)


= Cau truc nguyen tu =

Nguyen tu Kali co 19 proton va 19 electron, voi đong vi ben co 20 neutron. Ban kinh nguyen tu trung binh 2,77 A, Vm la 45,46 cm³/mol. Cau hinh đien tu cua Kali nhu sau:


= Hoa hoc =

Cac nguyen tu kali co 19 electron nhieu hon 1 electron so voi trang thai ben vung cua khi tro gan nhat argon. Nguyen tu kali trong truong hop nay de mat 1 nguyen tu ngoai cung hon la kiem them 1 nua đe đat trang thai ben; tuy nhien, cac ion K– cung đuoc biet đen. Do muc nang luong ion hoa thu nhat thap (418,8 kJ/mol) nguyen tu kali de dang mat đi 1 electron va oxy hoa thanh cation K+. Qua trinh nay can it nang luong đen noi kali de dang bi oxy hoa boi oxy trong khi quyen. Nguoc lai, muc nang luong ion hoa thu hai rat cao (3052 kJ/mol), do phai loai bo 2 electron khi pha vo trang thai ben vung cua cau hinh khi hiem. Do đo, kali khong san sang đe tao thanh cac hop chat o trang thai oxy hoa +2 (hoac cao hon).

Kali phan ung voi oxy trong khong khi tao thanh kali peroxide va phan ung voi nuoc tao thanh kali hydroxide. Phan ung cua kali voi nuoc rat nguy hiem vi tinh manh liet cua phan ung va viec tao ra khi hydro trong phan ung. Khi hydro tiep tuc phan ung voi oxy trong khi quyen tao thanh nuoc, luong nuoc nay lai tiep tuc phan ung voi kali du. Phan ung nay chi can su co mat cua mot it nuoc; vi vay kali va hop kim long cua no voi natri la NaK la nhung chat hut am manh co the đuoc dung đe lam kho cac dung moi truoc khi đua vao chung cat.
Do tinh nhay cam cua kali voi nuoc va khong khi, cac phan ung chi co the xay ra trong khi quyen tro nhu khi argon dung cong nghe chan khong. Kali khong phan ung voi hau het hydrocarbon nhu dau khoang hoac kerosene. No de hoa tan trong amonia long voi nong đo len đen 480 ppm o 0 °C. Tuy theo nong đo, cac dung dich ammoniac se co mau xanh duong đen vang, va đo dan đien cua chung tuong tu nhu đo dan đien cua kim loai long. O dang dung dich tinh khiet, ammoniac phan ung cham voi kali tao thanh KNH2, nhung phan ung nay đuoc tang toc khi them mot luong nho muoi cua cac kim loai chuyen tiep. Boi vi kali co the khu cac muoi thanh kim loai, kali thuong đuoc dung lam chat khu trong viec san xuat cac kim loai tu cac muoi cua chung bang phuong phap Rieke. Vi du, dung kali lam chat khu đe đieu che magnesi bang phuong phap Rieke tu magnesi chloride:

MgCl2 + 2 K → Mg + 2 KCl


= Hop chat =

Kali chi co mot trang thai oxy hoa pho bien la +1. Kim loai kali la chat phan ung manh do no de dang bi oxy hoa tao ra cation K+. Khi bi oxy hoa no rat ben va kho bi khu tro lai thanh kim loai.
Kali hydroxide de dang phan ung voi carbon dioxide tao ra kali carbonat, va đuoc dung đe loai cac tap chat khi trong khong khi. Nhin chung, cac hop chat kali hoa tan trong nuoc rat tot, do nang luong hydrat hoa cua ion K+ cao. Ion kali khong mau khi tan trong nuoc va rat kho ket tua; no co the ket tua voi natri tetraphenylborat, acid hexachloroplatinic, va natri cobaltinitrit.
Kali oxy hoa nhanh hon hau het cac kim loai va tao thanh cac oxide voi cac lien ket oxy-oxy, cung giong nhu cac kim loai kiem khac tru lithi. Co ba loai oxide đuoc hinh thanh trong phan ung nay gom kali oxide, kali peroxide, va kali superoxide, gom 3 kieu ion goc oxy khac nhau: oxide (O2−), peroxide (O2−2), va superoxide (O−2). Hai hop chat sau, đac biet la superoxide thi hiem gap va chi đuoc tao ra trong phan ung voi cac kim loai co tinh duong đien cao; cac hop chat nay chua cac lien ket oxy-oxy. Tat ca cac hop chat kali hai phan tu đa đuoc biet đen phan ung rat manh liet voi nuoc tao thanh kali hydroxide, đay la hop chat co tinh kiem rat manh va 1,21 kg chat kiem nay co the hoa tan trong khoang 1 lit nuoc.
Cac hop chat kali phan li manh va hau het chung co the hoa tan trong nuoc. Cac dang chinh ton tai trong nuoc la cac hop chat phuc [K(H2O)n]+ voi n = 6 va 7. Mot it muoi cua no hoa tan kem trong nuoc nhu kali tetraphenylborat, kali hexachloroplatinat, va kali cobaltinitrit.


= Đong vi =
Co 24 đong vi cua kali đa đuoc biet, trong đo co 3 đong vi co trong tu nhien: K39 (93,3%), K40 (0,01%) va K41 (6,7%). Đong vi tu nhien K40 co chu ky ban ra 1,250×109 nam va phan ra thanh Ar40 (11,2%) bang cach bat đien tu va bang buc xa positron, cung nhu phan ra thanh đong vi on đinh Ca40 (88,8%) bang buc xa beta.
Su phan ra cua K40 thanh Ar40 thong thuong đuoc su dung lam phuong phap đanh gia tuoi cac loai đa. Phuong phap đanh gia tuoi bang ty le K/Ar phu thuoc vao gia thiet rang cac loai đa khong chua argon o thoi điem tao ra no va moi agon do phong xa sinh ra sau đo (Ar40) ve mat luong la đuoc bao toan, tuc la mot he thong kin. Cac khoang chat đuoc xac đinh tuoi bang cach đo mat đo cua kali cung nhu luong Ar40 do phong xa sinh ra đa đuoc tich luy. Cac khoang chat phu hop đe xac đinh tuoi la biotit, muscovit, va plutonit/hornblend bien chat, cung nhu felspat nui lua; toan bo cac mau đa tu nham thach nui lua va đa xam nhap nong co the đuoc xac đinh tuoi neu chung chua bi thay the. Ngoai ra, cac đong vi kali con đuoc su dung nhu la chat đanh dau vet trong nghien cuu thoi tiet. Chung cung đuoc su dung trong cac nghien cuu ve chu trinh van chuyen cac chat dinh duong vi kali la chat dinh duong đa luong can thiet cho su song.
K40 co trong kali tu nhien (va vi the co trong cac san pham muoi thuong mai) trong mot luong vua đu đen muc mot tui lon cua cac chat nay co the su dung nhu nguon phong xa cho cac minh hoa trong lop hoc. O nguoi va đong vat khoe manh, 40K la mot nguon phong xa lon nhat tham chi con hon ca 14C. Trong co the mot nguoi nang 70 kg co khoang 4.400 hat nhan 40K phan ra moi giay. Muc đo phan ra cua kali tu nhien la 31 Bq/g.


= Su pho bien =

Kali đuoc hinh thanh trong vu tru boi qua trinh tong hop hat nhan tu cac nguyen tu nhe hon. Dang ben cua kali đuoc tao ra trong cac vu no sieu tan tinh bang qua trinh đot chay oxy. Kim loai kali khong ton tai trong tu nhien do đo hoat đong manh cua no voi nuoc. O dang hop chat, nguyen to nay chiem khoang 2,4% trong luong lop vo Trai Đat va la nguyen to pho bien thu bay trong lop nay, tuong đuong voi natri la 1,8%.. Trong nuoc bien, nong đo cua kali la 0,39 g/L rat thap so voi natri la 10,8 g/L.
Orthoclase (feldspar kali KAlSi3O8) la mot khoang vat tao đa pho bien. Vi du nhu trong đa granit chua 5% kali, ham luong nay cao hon ham luong trung binh cua kali trong vo Trai Đat. Sylvit (KCl), carnallit (KCl·MgCl2·6(H2O)), kainit (MgSO4·KCl·3H2O) va langbeinite (MgSO4·K2SO4)) la cac khoang vat đuoc tim thay o dang cac đa bay hoi cua cac ho va nen bien co tren khap the gioi. Cac mo nay thuong co su phan lop bat đau voi lop it hoa tan nam duoi đay va lop hoa tan nhat nam o tren mat. Cac mo dang trung (kali nitrat) đuoc hinh thanh tu su phan ra cac khoang vat huu co trong đoi tiep xuc voi khi quyen, hau het la trong cac hang đong; do kha nang hoa tan cao trong nuoc cua chat nay nen viec hinh thanh cac mo lon can co cac đieu kien moi truong đac biet.


San xuat thuong mai Cac muoi kali nhu carnallit, langbeinit, polyhalit, va sylvit tao nen cac mo lon trong cac ho va đay bien co, lam cho viec khai thac cac muoi kali trong cac moi truong nay la kha thi ve mat thuong mai. Nguon chu yeu cua kali đuoc khai thac o Canada, Nga, Belarus, Đuc, Israel, Hoa Ky, Jordan va nhieu noi khac nua tren the gioi. Mo đau tien đuoc khai thac nam gan Staßfurt, Đuc, nhung dai phan bo mo nay keo dai tu Đai Anh qua Đuc va đen tan Ba Lan. Chung nam trong tang Zechstein va tich tu vao ky Permi giua đen muon. Mo lon nhat tung đuoc phat hien o đo sau khoang hon 900 met duoi be mat cua Saskatchewan, Canada. Cac mo nay nam trong Loat Elk Point hinh thanh vao Devon giua. Saskatchewan, noi co nhieu mo lon đuoc khai thac tu thap nien 1960, đa đi tien phong trong viec su dung phuong phap đong bang cat uoc (he tang Blairmore) đe khai thac dang truc trong chung (in order to drive mine shafts through them). Nuoc trong Bien Chet đuoc Israel va Jordan dung đe san xuat kali, trong khi nong đo trong cac đai duong thong thuong qua thap đe co the san xuat thuong mai voi gia hien thoi.
Nhieu phuong phap đuoc su dung đe tach cac muoi kali ra khoi cac hop chat co mat magnesi va natri. Phuong phap đuoc su dung nhieu nhat la ket tua mot so hop chat dua vao khai nang hoa tan khac nhau cua cac muoi o nhung nhiet đo khac nhau. Tach tinh đien cua ho hop cac muoi duoi long đat cung đuoc su dung trong mot so mo. Cac chat thai magnesi va natri tach ra hoac đuoc chua duoi long đat hoac chat thanh cac đong xi. Hau het cac khoang san kali đuoc khai thac qua qua trinh xu ly se cho ra san pham cuoi cung la kali chloride. Nganh cong nghiep khoang chu trong đen kali chloride hoac o dang potash, hoac MOP đon gian.
Kim loai kali nguyen chat co the đuoc đieu che bang phuong phap đien phan cac hydroxide cua no theo quy trinh đa đuoc Davy đieu chinh mot chut. Mac du qua trinh đien phan đa đuoc phat trien va su dung o quy mo cong nghiep trong thap nien 1920, phuong phap nhiet bang cach phan ung cua natri voi kali chloride trong mot phan ung can bang hoa hoc tro thanh phuong phap chu yeu trong thap nien 1950. Viec san xuat cac hop kim kali natri co the thuc hien đuoc bang cach thay đoi thoi gian phan ung va luong natri đuoc su dung trong phan ung. Cong nghe Griesheimer su dung phan ung giua kali fluoride voi calci carbide cung đuoc su dung đe san xuat kali.

Na + KCl → NaCl + K (phuong phap nhiet)
2 KF + CaC2 → 2K + CaF2 + 2 C (cong nghe Griesheimer)
Kim loai kali cap chat thu (chi thi) co gia khoang 22 USD/kg) nam 2010 khi mua voi so luong lon (hang tan). Viec buon ban chat nay khong on đinh do kho khan trong viec bao quan kim loai nay. No phai đuoc luu tru trong đieu kieu khong khi chua toan khi tro hoac dau khoang goc khan đe chong viec tao thanh cac lop kali superoxide boc tren be mat cua no. Loai oxide nay la mot chat no nhay voi ap luc no se no khi bi tray xuoc. Khi no thuong se sinh ra ngon lua rat kho dap tat.


Vai tro sinh hoc = Chuc nang sinh hoc =

Kali la nguyen to pho bien thu 8 hoac 9 theo khoi luong (0,2%) trong co the nguoi, vi vay mot nguoi truong thanh co can nang 60 kg chua khoang 120 g kali. Co the nguoi co nhieu kali giong nhu luu huynh va chlor, va chi co cac khoang chat chinh nhu calci va phosphor la doi dao nhat.
Cac cation kali co vai tro quan trong trong cac te bao than kinh (nao va than kinh), va trong viec anh huong đen su can bang tham thau giua cac te bao va dich ke (ngoai bao chat) voi su phan bo cua chung trong tat ca cac moi truong trung gian o tat ca đong vat (khong phai o tat ca thuc vat) bang cach bom đuoc goi la Na+/K+-ATPase. Su bom ion nay su dung ATP đe bom 3 ion natri ra khoi te bao va 2 ion kali vao ben trong te bao, do vay no tao ra mot gradient đien hoa tren tat ca mang te bao. Ngoai ra, cac kenh ion kali co tinh chon loc cao co vai tro quan trong trong su phan cuc, vi du trong cac noron, sau khi mot đien the hoat đong đuoc kich hoat. Kenh ion kali đa đuoc giai quyet gan đay nhat la KirBac3.1, đua ra tong cong 5 kenh ion kali (KcsA, KirBac1.1, KirBac3.1, KvAP, va MthK) co cau truc xac đinh. Tat ca nam kenh đeu tu cac loai sinh vat nhan so.
Kali co the nhan dang đuoc thong qua vi cua no do no tac đong vao 3 trong so nam loai cua vi giac nhung tuy thuoc vao nong đo. Cac ion kali trong dung dich loang co vi ngot, cho phep co nong đo trung binh trong sua va nuoc ep trai cay, trong khi nong đo cao hon se lam tang vi đang do tinh kiem, va cuoi cung la vi man. Su ket hop cua vi đang va man trong cac dung dich co nhieu kali bo sung trong cac đo uong lam cho chung co vi ngon la mot thach thuc.


= Mang phan cuc =
Kali cung co vai tro quan trong trong chong co co va viec goi tat ca cac xung đong than kinh o đong vat qua cac tiem nang hanh đong (Action potential). Do ban chat cua tinh đien va hoa cua chung, cac ion K+ lon hon cac ion Na+, va cac kenh va cac bom ion trong cac mang te bao co the phan biet giua hai loai ion nay, bom chu đong hay cho phep đi qua thu đong mot trong hai ion đong thoi ngan can ion con lai.
Su thieu hut kali trong cac dung dich trong co the co the gay ra cac tinh trang co the tu vong nhu thieu kali mau, đac biet gay non mua, tieu chay, va/hoac tang bai tiet nieu đao. Cac trieu chung thieu hut kali gom yeu co, liet ruot, bat thuong ECG (điem tam đo), giam phan xa va trong cac truong hop nghiem trong co the gay liet ho hap, alkalosis va roi loan nhip tim.


= Loc va bai tiet =
Kali la mot khoang chat thiet yeu trong co the con nguoi; no la cation chinh ben trong cac te bao đong vat, va do đo no co vai tro quan trong trong viec duy tri chat dich va can bang đien giai trong co the. Natri cau thanh nen hau het cac cation trong huyet tuong, khoang 145 mmol/L (3,345 g)(1 mmol/L = 1mEq/L), va kali cau thanh nen hau het cac cation trong dich noi bao voi muc khoang 150 mmol/L (4,8 g). Huyet tuong đuoc loc qua cau than cua cac qua than moi mot luong lon voi khoang 180 L/ngay. Do vay moi ngay co 602 g natri va 33 g kali đuoc loc. Chi co 1–10 g natri va 1–4 g kali co the co trong thuc an phai đuoc tai hap thu. Natri phai đuoc tai hap thu theo cach giu mot luong mau chinh xac va ap suat tham thau đung; kali phai đuoc tai hap thu theo cach nao đo đe giu cho nong đo huyet thanh cang gan voi 4,8 mmol/L (khoang 0,190 g/L) cang co the. Cac bom natri trong than phai luon hoat đong đe bao ton natri. Kali đoi khi cung phai đuoc bao ton, nhung khi luong kali trong huyet tuong rat nho va ho kali trong cac te bao lon khoang 30 lan, tinh hinh khong phai la qua nghiem trong đoi voi kali. Vi kali đuoc di chuyen mot cach thu đong nguoc chieu voi natri đe đat can bang Donnan (khong thuc te), co the khong bao gio co nong đo kali nuoc tieu nho hon nong đo kali trong huyet thanh tru khi thinh thoang co viec tiet nuoc chu đong vao giai đoan cuoi cua qua trinh. Kali đuoc tiet ra hai lan va tai hap thu 3 lan truoc khi nuoc tieu đi đen cac ong thu gom. O điem đo, no thuong xuyen co nong đo kali nhu huyet tuong. Cuoi qua trinh, kali đuoc tiet ra mot lan nua neu nong đo huyet thanh qua cao.
Neu kali bi loai bo tu thuc an, van co su đao thai tu than voi khoang 200 mg ngay khi huyet thanh giam 3,0–3,5 mmol/L trong khoang 1 tuan, va co the khong bao gio bi cat giam hoan toan, gay ra ha kali mau va tham chi la tu vong.
Kali di chuyen mot cach thu đong qua cac lo rong cua mang te bao. Khi cac ion di chuyen qua cac bom, co mot cong trong cac bom o moi mat cua mang te bao va chi co mot cong co the mo vao mot thoi điem. Ket qua la co khoang 100 ion bi đay qua trong 1 giay. Cac lo rong chi co 1 cong, va chi co mot loai ion co the đi qua voi so luong 10 trieu đen 100 trieu ion moi giay. Cac lo chan long can calci đe mo ra mac du nguoi ta nghi rang calci hoat đong nguoc lai bang cach khoa it nhat mot trong so cac lo rong. Cac nhom carbonyl ben trong lo rong tren cac amino acid bat chuoc hydrat hoa nuoc dien ra trong dung moi nuoc boi ban chat tich đien tinh đien tren 4 nhom carbonyl ben trong lo rong.


= Trong khau phan an =


 Cung cap vua đu  Cung cap vua đu luong kali đe ho tro su song co the qua viec an nhieu loai thuc pham. Nhung truong hop thieu kali ro rang (nhu cac trieu chung, dau hien va ham luong nguyen to trong mau thap hon binh thuong) thi hiem gap o nhung ca the khoe manh. Cac loai thuc pham giau kali nhu khoai, rau mui tay, mo kho, sua kho, so co la, nhieu loai hat (đac biet la hanh nhan va ho tran), khoai tay, mang, chuoi, bo, nuoc dua, đau nanh, va cam, mac du no cung co voi mot luong vua đu trong hau het trai cay, rau, thit va ca.


 Cung cap toi đa  Cac nghien cuu dich te hoc va cac nghien cuu o đong vat ve benh cao huyet ap chi ra rang khau phan an co nhieu kali co the giam nguy co cao huyet ap va đot quy (theo mot co che đoc lap ve huyet ap), va viec thieu hut kali ket hop voi khong cung cap đu thiamin đa tao ra benh tim o chuot. Co mot vai tranh cai lien quan đen luong cung cap kali toi đa trong khau phan an. Vi du, cac huong dan nam 2004 cua Vien Y hoc Hoa Ky (Institute of Medicine) chi ra rang DRI (Dietary reference intake) 4.000 mg kali (100 mEq), mac du hau het nguoi My tieu thu chi phan nua luong tren moi ngay, đieu nay co the lam cho ho thieu kali lien quan đen huong dan tren. Tuong tu nhu the, o cac nuoc EU đac biet la o Đuc va Y, kali cung cap khong đu la khac pho bien. Cac nha nghien cuu nguoi Y, trong mot bao cao nam 2011 khi phan tich rang khi cung cap mot luong kali cao hon 1,64 g moi ngay co su lien he voi viec giam 21% nguy co đot quy.


 Duoc pham va benh tat  Luong Kali trong mau nguoi binh thuong la nam trong khoang 3,5-5,0 mmol/L. Duoi 3,5 se bi chung giam kali huyet, tren 5,0 se tang kali mau. Ca hai kha nang đeu co kha nang dan đen tu vong.
Bo sung kali o dang duoc pham đuoc su dung pho bien nhat trong viec ket hop voi loop diuretic va thiazide, cac phan loai loi tieu giup tong ra khoi co the natri va nuoc, nhung tac dung phu cung gay ra mat kali trong nuoc tieu. Nhieu cach bo sung o dang duoc pham va khong phai duoc pham cung co mat. Cac muoi kali nhu kali chloride co the cho hoa tan vao nuoc, nhung vi đang/man cua cac dung dich co ham luong ion kali cao lam cho co cam giac ngon mieng do viec bo sung chat long co nong đo cao kho ma tao ra đuoc. Nhung lieu bo sung dang thuoc đac biet dao đong tu 10 mmol (400 mg, bang khoang 1 coc sua hoac mot coc cam ep 180ml) đen 20 mmol (800 mg) mot lieu. Cac muoi kali cung co o dang vien nen hoac vien nang, dung cho muc đich đieu tri cho phep kali thoat mot cach cham chap ra khoi vien thuoc, vi ham luong cac ion kali rat cao co the giet chet cac mo, va lam ton thuong đen nien mac da day hoac niem mac ruot. Vi ly do nay, cac vien thuoc bo sung kali khong ke theo toa bi gioi han đen 99 mg kali theo luat cua Hoa Ky.


Ung dung = Phan bon =

Cac ion kali la thanh phan thiet yeu trong dinh duong thuc vat va đuoc tim thay trong hau het cac loai đat. Chung đuoc dung lam phan bon cho nong nghiep, trong trot va thuy canh o dang kali chloride (KCl), kali sulfat (K2SO4), hoac nitrat (KNO3). Phan bon nong nghiep tieu thu 95% cac hoa pham cua kali tren toan cau, va khoang 90% kali đuoc cung cap o dang KCl. Thanh phan kali trong hau het thuc vat dao đong tu 0,5% đen 2% khoi luong cac vu mua, thuong o dang K2O. Cac vu mua nang suat cao phu thuoc vao luong phan bon đe bo sung cho luong kali mat đi do thuc vat hap thu. Hau het phan bon chua kali chloride, trong khi kali sulfat đuoc dung cho cac vu mua nhay cam voi chloride hoac vu mua can luong luu huynh cao hon. Kali sulfat đuoc tao ra chu yeu bang su phan giai cac khoang phuc cua kainit (MgSO4·KCl·3H2O) va langbeinit (MgSO4·K2SO4). Chi co rat it phan bon chua kali nitrat. Trong nam 2005, khoang 93% san luong kali tren the gioi đa đuoc tieu thu boi cac nganh cong nghiep phan bon.


= Thuc pham =
Cation kali la duong chat thiet yeu cho con nguoi va suc khoe. Kali chloride đuoc dung thay the cho muoi an nham giam luong cung cap natri đe kiem soat benh gay tang huyet ap. USDA liet ke pa te ca chua, nuoc cam, cu cai đuong, đau trang, ca chua, chuoi va nhieu nguon thuc an khac cung cap kali đuoc xep theo muc đo giam dam ham luong kali.
Kali natri tartrat (KNaC4H4O6, muoi Rochelle) la mot thanh phan chinh cua bot no; no cung đuoc su dung trong cac guong ma bac. Kali bromat (KBrO3) la mot chat oxy hoa manh (E924), đuoc dung đe tang đo deo va đo no cao cua bot banh mi. Kali bisulfit (KHSO3) đuoc dung lam chat bao quan thuc pham, nhu trong ruou vang va bia (nhung khong co trong thit). No cung đuoc su dung đe tay trong det-nhuom va thuoc da.


= Cong nghiep =
Cac chat hoa hoc kali chinh la kali hydroxide, kali carbonat, kali sulfat, va kali chloride. Hang trieu tan cac hop chat nay đuoc san xuat moi nam.
Kali hydroxide KOH la mot base manh, đuoc dung o muc đo cong nghiep đe trung hoa cac acid manh va yeu, đe khong che pH va đe san xuat cac muoi kali. No cung đuoc dung đe lam banh xa phong tu mo va dau trong cong nghiep tay rua va trong cac phan ung thuy phan ester.
Kali nitrat (KNO3) đuoc lay tu cac nguon tu nhien nhu guano va evaporit hoac đuoc san xuat tu cong nghe Haber; no la mot chat oxy hoa trong thuoc sung (thuoc sung đen) va la mot loai phan bon quan trong. Kali cyanide (KCN) đuoc dung trong cong nghiep đe hoa tan đong va cac kim loai quy, đac biet la bac va vang, bang cach tao ra o dang phuc chat. Nhung ung dung cua no gom khai thac vang, ma đien, va đuc đien (electroforming) cua cac kim loai nay; no cung đuoc dung trong tong hop huu co đe tao ra nitriles. Kali carbonat (K2CO3 hay potash) đuoc dung trong san xuat thuy tinh, xa phong, ong phong man hinh mau, đen huynh quan, det nhuom va chat tao mau. Kali permanganat (KMnO4) la mot chat oxy hoa, co tinh tay manh va đuoc su dung trong san xuat saccharin. Kali chlorat (KClO3) đuoc cho vao vat lieu no. Kali bromide (KBr) đuoc đay đuoc su dung lam thuoc an thanh va trong nhiep anh.
Kali chromat (K2CrO4) đuoc dung trong muc, nhuom, chat tao mau (mau vang đo sang); trong chat no va phao hoa; trong thuoc da, trong giay bay ruoi va diem an toan, tat ca cac ung dung tren do tinh chat cua ion cromat hon la cac ion kali.
Hop kim NaK voi điem nong chay thap va suc cang be mat cao đuoc dung lam chat lam mat trong mot so lo phan ung hat nhan nhanh va ve tinh ra đa RORSAT cua Lien Xo.


 Ung dung thich hop khac  Cac hop chat kali qua pho bien đen noi co hang ngan ung dung nho tai cho. Chat ran mau cam superoxide KO2 la nguon cung cap oxy tien loi va la chat hap thu carbon dioxide. No đuoc su dung rong rai trong he thong thong khi mo, cac tau ngam va tau khong gian do no chua it the tich hon oxy khi.

4 KO2 + 2 CO2 → 2 K2CO3 + 3 O2
Kali cobaltinitrit K3[Co(NO2)6] đuoc dung lam chat tao mau cua cac hoa si voi ten goi Aureolin hay Cobalt vang.


 Trong phong thi nghiem  Hop kim cua natri va kali, NaK o dang chat long đuoc dung lam chat trung gian truyen nhiet va lam chat hut am đe tao ra mot moi truong khong khi kho. No co the đuoc su dung trong phan ung chung cat. Hop kim gom 12% Na, 47% K va 41% Cs co nhiet đo nong chay −78 °C, thap nhat trong tat ca cac hop chat kim loai.
Kali kim loai đuoc dung o nhieu dang khac nhau trong tu ke.


Canh bao Kali nguyen chat phan ung manh liet voi nuoc va hoi am. Do vay, no can đuoc bao quan trong dau khoang hay dau lua va can phai het suc than trong khi lam viec voi no.

2 K (s) + 2 H2O (l) → 2 KOH (aq) + H2↑ (g)
Phan ung nay rat manh liet va giai phong ra mot luong nhiet đu đe đot chay hydro đuoc tao ra. No co the chuyen sang no neu co mat oxy. Kali hydroxide la mot chat kiem manh co the gay bong da. Bot kali min se chay trong khong khi o nhiet đo phong. Kim loai dang khoi se chay trong khong khi neu đuoc nung nong. Do no co ty trong 0,89 g/cm³, nen đoi kali noi tren nuoc lam cho no tiep xuc voi oxy trong khi quyen. Nhieu chat chua chay pho bien, bao gom ca nuoc, cung khong co tac dung hoac lam đam chay kali tro nen du doi hon. Nito, argon, natri chloride (muoi an), natri carbonat (tro so-da), va silic dioxide (cat) co the dap chay neu chung kho (khong chua nuoc). Mot so chat chua chay dang bot kho nhom D (natri chloride, natri carbonat, T.E.C.) đuoc thiet ke rieng cho chua chay kim loai cung hieu qua. Cac chat nay lay đi oxy cua đam chay va lam lanh kim loai kali.

Kali phan ung manh liet voi cac halogen va se phat no neu co mat brom. No cung phan ung no voi acid sulfuric. Viec đot kali se tao ra peroxide va superoxide. Cac peroxide nay co the phan ung mot cach manh liet voi cac hop chat huu co nhu cac loai dau. Ca peroxide va superoxide co the phan ung no voi kali kim loai.
Do kali phan ung voi hoi nuoc trong khong khi nen no thuong đuoc bao quan trong cac loai dau khoan anhydrous hoac kerosen. Khong giong lithi va natri, tuy nhien kali khong the bao quan trong dau lau hon 6 thang tru khi trong moi truong khong khi tro (khong co oxy) hoac moi truong chan khong. Sau thoi gian cat giu lau dai trong khong khi, cac peroxide nhay voi soc co the hinh thanh tren kim loai va duoi nap cua thung chua, va co the no khi mo nap.
Do tinh chat hoat đong cao cua kim loai kali, no phai đuoc van chuyen mot cach cuc ky can than, phai co bao ve toan bo da va mat va co bo phan chong no cach li giua nguoi va kim loai. Uong mot luong lon cac hop chat kali co the dan đen chung tang kali mau lam anh huong manh đen he tim mach. Kali chloride đuoc dung o Hoa Ky cho viec hanh quyet bang cach tiem.


Tham khao Danh muc tai lieu Burkhardt, Elizabeth R. (2006). "Potassium and Potassium Alloys". Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. Quyen A22. tr. 31–38. doi:10.1002/14356007.a22_031.pub2. ISBN 3-527-30673-0.
Greenwood, Norman N (1997). Chemistry of the Elements (an ban thu 2). Oxford: Butterworth-Heinemann. ISBN 0-08-037941-9.
Holleman, Arnold F.; Wiberg, Egon; Wiberg, Nils (2007). "Potassium". Lehrbuch der Anorganischen Chemie (bang tieng Đuc) . Walter de Gruyter. ISBN 3110177706.
Schultz, H. (2006). "Potassium compounds". Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. Quyen A22. tr. 39–103. doi:10.1002/14356007.a22_031.pub2. ISBN 3-527-30673-0.
National Nutrient Database Luu tru ngay 22 thang 12 nam 2017 tai Wayback Machine tren Bo Nong nghiep Hoa Ky


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Potassium tai Wikimedia Commons
(tieng Viet)

Kali tai Tu đien bach khoa Viet Nam
(tieng Anh)

Potassium (K) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Kali: the essentials - WebElements.com
EnvironmentalChemistry.com – Kali
Kali- Los Alamos National Laboratory
Kali (Kali) tai The Periodic Table of Videos