Cao Thang (1864 – 1893) la mot tro thu đac luc cua Phan Đinh Phung, va la mot chi huy xuat sac trong cuoc Khoi nghia Huong Khe (1885–1896) trong lich su Viet Nam o giai đoan cuoi the ky 19.


Than the va su nghiep Ong sinh ra trong mot gia đinh nong dan o xa Son Le, huyen Huong Son, tinh Ha Tinh, Viet Nam.
Nam Giap Tuat (1874), khi moi 10 tuoi, Cao Thang đi theo Đoi Luu (Tran Quang Can)  lam lien lac cho nghia quan ma trieu đinh Hue goi la giac Co Vang. Sau khi Đoi Luu chet, Cao Thang lan tron, đuoc giao thu Phan Đinh Thuat (anh ruot Phan Đinh Phung) đua ve nuoi.
Nam 1881, khi ong Thuat mat, Cao Thang tro ve Son Le lam ruong. Nam Giap Than (1884), Cao Thang bi vu cao la thu pham giet vo Quan Loan nen bi bat va giam tai nha lao Ha Tinh.
Ngay 2 thang 10 nam At Dau (5 thang 11 nam 1885), thu linh trong phong trao Can Vuong la Le Ninh đa đua quan đen tap kich toa thanh tren, giet chet Bo chinh Le Đai, bat song An sat Trinh Van Buu, va giai phong tu nhan, trong đo co Cao Thang.


= Gia nhap luc luong Huong Khe =
Tro lai que nha, Cao Thang cung Cao Nuu (em ruot) va Nguyen Kieu (ban than) chieu mo đuoc khoang 60 nguoi đong chi huong, roi tat ca cung tu nguyen đen tham gia cuoc khoi nghia Huong Khe do Tien si Phan Đinh Phung (nguoi đuoc vua Ham Nghi giao trong trach to chuc phong trao khang Phap o Ha Tinh) lam thu linh.
Ban đau, ong đuoc phong lam Quan co. Đen đau nam 1887, khi phong trao bi suy yeu, Phan Đinh Phung giao quyen tong chi huy lai cho Cao Thang đe ra Bac đen cac tinh Son Tay, Hai Duong, Bac Ninh,... tim su ho tro va lien ket luc luong.
O lai Ha Tinh, Cao Thang cung cac chi huy khac nhu Cao Nuu, Cao Đat, Nguyen Nien,... đem quan đen lang Le Đong (Huong Son) đe to chuc lai luc luong, luyen quan, xay dung he thong đon luy, ren đuc vu khi,...
Theo thong tin tren bao Ha Tinh (ban đien tu đang tai ngay 21 thang 8 nam 2009) thi Cao Thang đa cho xay dung mot he thong đon luy tua lung vao day Thien Nhan va Giang Man, vay kin ba mat Bac, Tay, Nam, san sang ung cuu cho nhau mot cach nhanh chong. Ngoai ra, o đay con co đuong rut sang Lao, co đuong sang Nghe An, vao Quang Binh, xuong cac vung thuoc Ha Tinh. Quan Phap tien vao đay chi co mot con đuong đoc đao la Quoc lo 8. Chinh vi the ma nhung can cu nay đa đung vung cho đen ngay cuoi cung cua cuoc khoi nghia (1896).


= Giup nghia quan che tao sung =
Thay nghia quan trang bi thieu thon, Cao Thang ngay đem suy nghi cach che sung đanh giac. Buoi đau, ong nho tho ren hai lang Trung Luong va Van Trung (Ha Tinh) ren đuoc 200 khau sung truong theo mau thiet ke cua ong. Đo la loai sung nhoi thuoc o đau nong, dung kim hoa đanh lua đot thuoc phong o đan. Tuy nhien, loai sung ma Cao Thang thiet ke con nhieu han che, do nap đan o đang nong nen viec nap đan kha lau. Tu đo, ong suy nghi phai che đuoc mot khau sung truong dua theo kieu cua Phap.
Mot hom, nghia quan phuc kich, tieu diet mot toan linh gom hai vien quan Phap va 15 linh nguy Viet mang sung ap tai mot hom bac đe phat luong cho linh đong o đon Pho Chau. Thu đuoc 17 khau sung truong, hon 600 vien đan va may nghin đong bac. Co sung Phap, Cao Thang đa tap trung nhung tho ren gioi nghien cuu va ren đuc theo mau.
Đe cap đen viec Cao Thang ren đuc vu khi, nha su hoc Pham Van Son ke:

Mot su kho khan nhat bay gio đoi voi nghia quan la van đe vu khi. Kinh nghiem cho thay guom giao, gay guoc khong chong noi sung đong...Cho nen Cao Thang lien nghi cach che tao sung đan...Trong mot tran giap chien tren đuong Nghe An-Huong Son, Cao Thang đoat đuoc 17 khau sung ban mau cua quan Phap...Ong lien cho tho ren o hai lang la Van Chang va Trung Luong (Ha Tinh) lay sung lam mau... Sau may thang rong đuc đuoc 350 khau nhu het kieu sung nam 1874 cua Phap...
Cao Thang đa thao mot khau sung ra thanh tung manh, xem xet kich thuoc, cong dung cua tung bo phan, roi đoc thuc tho ren cu theo đung kich thuoc ma lam, neu hong thi ren lai… cho đen ky đuoc moi thoi. Sat lam sung đuoc thu gom trong nhan dan, con vo đan thi gop nhat nhung mam đong, noi đong đap dep, dat mong ma cuon lai. Thuoc sung thi dung tu diem tieu đao tim trong hang nui. Rieng nong sung thi phai lam tu gong o.
Lam đuoc sung roi, khi ban thu thi nong sung vo ra boi chat luong sat khong tot, nen nong sung khong chiu đuoc hoi thuoc đan. Khong nan chi, Cao Thang lien cu Cao Đat sang Xiem khao cuu cach lam sung va mua bot no. Bay gio, quan Anh o Xiem co bat hoa voi Phap, nen đa bay cho cach lam nong sung đac bang thep non, roi khoan bang thep gia cho thanh nong sung, sau toi nong sung cho gia. Nho đo, nghia binh đa che tao đuoc sung. Sau hai thang, Cao Thang cung voi nhung nguoi tho đa che tao đuoc 350 sung truong kieu Phap.
Sung cua Cao Thang co 2 han che: Đau tien, lo xo kim hoa lam bang gong o, chi ban đuoc 6 phat thi bi nhiet đo cao lam yeu đi, khong ban đuoc tiep, nen cu ban 6 phat lai phai rot nuoc vao lo xo đe ban tiep. Nhuoc điem thu 2 la nong sung khong co ranh xoan, nen đo chinh xac thap hon sung nguyen mau. Dau vay thi sung cung đa vuot troi hon sung hoa mai va moi loai sung nong tron nap đan tu mieng nong hoi giua the ky 19, co nhieu điem con tien tien hon sung truong Chassepot (loai sung ma quan Phap su dung giai đoan 1865-1873). O cu ly tac chien duoi 200 met thi sung Cao Thang chi kem chut it so voi sung truong Gras Model 1874 ma quan Phap dung khi đo.
Đai uy Ch. Gosselin trong quyen sach L’Empire d’Annam (Đe quoc An Nam) đa viet: “Cac khau sung kieu 1874 nay đuoc san xuat bi mat tai nhung đia điem ma chung ta khong phat hien ra đuoc va voi mot khoi luong rat nhieu. Toi đa mang ve Phap vai khau sung nay, chung giong ve tat ca moi phuong dien so voi nhung khau sung do cac cong binh xuong cua chung ta san xuat va đa lam cho cac si quan phao binh ma toi đua cho ho xem phai het suc ngac nhien. Chung chi khac voi nhung khau sung cua chung ta ve hai điem ma thoi: Lo xo xoay oc đuoc toi chua đu va nong sung khong co xe ranh; hau qua cua đieu nay la đan đi khong xa. Tuy nhien, nhung khau sung nay đa ban chet rat nhieu binh linh va si quan nguoi Au va binh linh nguoi ban xu”.
Tuy chi co the che tao sung thu cong bang lo ren đia phuong, nhung nghia quan đa che tao đuoc kha nhieu sung. Le Normand uoc luong la tong so vu khi do nghia quan khoi nghia Huong Khe tu san xuat va su dung cho đen 1895 la tu 1.200 đen 1.300 khau. Neu tinh ca so thiet hai va pha huy do quan Phap gay ra nhieu lan khi tan cong vao cac can cu đia cua nghia quan, thi tong so vu khi do nghia quan che tao đuoc len đen hang ngan khau. Sau khi đan ap xong cuoc khoi nghia, thang 1-1897 thuc dan Phap đa thu đuoc 403 khau sung, 328 nong sung, 103 sung hoa mai.
Cuoi thang 9 nam 1889, Phan Đinh Phung tu Bac Ky tro ve Ha Tinh. Nho Cao Thang va cac chi huy khac, ma luc luong luc nay đa co khoang ngan linh va 500 khau sung kieu Phap va rat nhieu sung hoa mai. Nhan thay trong cong tac chuan bi, moi mat đeu đa kha, Phan Đinh Phung va Cao Thang ben cho mo rong đia ban hoat đong ra khap bon tinh la Thanh Hoa, Nghe An, Ha Tinh va Quang Binh; lam can tro con đuong đi lai Bac-Nam va cong cuoc thon tinh nuoc Viet cua quan Phap.
Ke tu đo tro đi, Cao Thang tro thanh mot tro thu đac luc cua thu linh Phan Đinh Phung, va la mot chi huy dung cam va xuat sac cua luc luong Huong Khe. Mac du ban ron cong viec đieu hanh chung va ren đuc vu khi, nhung Cao Thang cung đa tham du mot so tran đanh, đang ke la tran:

Chong cuoc can quet cua quan Phap tai khu Hoi Trung va Ngan Sau vao đau thang 8 nam 1892.
Dung muu bat song đuoc Tuan phu Đinh Nho Quang vao thang 3 nam 1892, lam chan đong du luan Ha Tinh.
Thay nghia quan Huong Khe ngay cang lon manh, quan Phap mot mat tang cuong can quet, thu hep pham vi hoat đong cua quan, mat khac tim cach cat đut lien lac giua cac quan thu, va giua nghia quan voi nhan dan.


= Tu tran =
Đe pha the bi bao vay va mo rong đia ban hoat đong, đuoc thu linh Phan Đinh Phung đong y, thang 11 nam 1893, Cao Thang cung Cao Nuu, Nguyen Nien đem khoang mot ngan quan tu Ngan Truoi mo tran tan cong lon vao tinh ly Nghe An. Tren đuong hanh quan, nhieu đon trai đoi phuong bi pha bo. Nhung tran tran tan cong đon Nu (hay No) o Thanh Chuong (mot huyen mien nui nam o phia tay nam thuoc tinh Nghe An), Cao Thang trung muu cua vien đon truong ten Phien.
Su gia Pham Van Son ke:

O đon No chi co tram quan. Lieu suc khong chong noi, thieu uy đon truong ten Phien chia quan ra lam hai, mot nua o giu đon, mot nua ra ngoai mai phuc. Khi Cao Thang phat lenh tan cong, thi quan ong bat ngo bi hoa luc cua đoi phuong đanh kep tu ca hai phia truoc va sau. Cao Thang khong may bi đan, chet tai tran tien luc 29 tuoi, gay ton that lon cho nghia quan Huong Khe...Đe tra thu cho ong, ngay 29 thang 3 nam 1894, Lanh Loi đa to chuc tran đa phuc kich tai Van Son (Nam Đong). Cuoi cung, Đoc binh Nguyen Bao đa giet đuoc thieu uy Phien.
Loi dung co hoi nghia quan bi mat nguoi đung đau tai gioi, quan Phap tang them binh luc roi siet chat vong vay. Nghia quan Huong Khe co gang đanh tra nhung cuoc vay quet, nhung the luc cua luc luong ngay cang giam sut.


Qua đoi Sau khi Cao Thang mat, nghia quan Huong Khe thang mot tran lon o Vu Quang (thang 10 nam 1894), nhung van khong xoay chuyen đuoc tinh the. Ngay 28 thang 12 nam 1895, thu linh Phan Đinh Phung cung bi tu thuong trong mot tran kich chien . 
Đen đau nam 1896, cuoc khoi nghia Huong Khe ma Phan Đinh Phung, Cao Thang va cac tuong linh khac đa day cong xay dung ket thuc.
Theo su lieu thi di hai Cao Thang đuoc nghia quan đua ve chon cat tai Ngan Truoi (nui Vu Quang). Hien o thon Khe Thuong (huyen Huong Khe) va o thon Cao Thang (xa Son Le, huyen Huong Son) đeu co đen tho ong . Ngoai ra, ten ong con đuoc dung đe đat ten cho nhieu truong hoc va đuong pho tai Viet Nam.


Tuong niem Mat đi mot tro thu đac luc la Cao Thang, qua thuong tiec, Phan Đinh Phung đa lam hai cau lien đe tho, va nho Vo Phat  soan mot đoc bai van te Nom đe cho ong đoc. Trich trong bai van te:

"Hao kiet ay tai,
Kinh luan la chi;
Ven may nua ganh giang san
Vo canh bon phuong ho thi,
Gap quoc bo đang con binh cach, nghia giup vua chung noi an uu,
Bo gia đinh theo viec nhung đao, long đanh giac rieng phan lao tuy;
Đia bo muon theo dong Nhac muc, thet nhung bao tung ghe tran oai linh,
Thien tai toan hoc chuoc Vo hau, che sung đan biet bao chung co tri;
On quan tuong Đong nhung vang mang, cam an quan phong,
Tuoc trieu đinh Chuong ve gia phong, keo co tan che;
Nhung chac rang: ba sinh co phuoc, ham ho mai guom chuot đa, chi khuong pho khong phu voi quan vuong.
Nao ngo đau! mot som khong chung, mo mang đan lac ten bay, truong chien đau biet đau la so he;...
...Thoi! Thoi!
Cua tia lau vang đanh ke khuat, đem than bach chien, đe tieng thom cho to mat anh hung.
Sung đong guom bac mac nguoi con, truyen lenh ba quan, thet hoi manh đe xay nen binh tri.
Thuong oi la thuong,
Ke sao xiet ke".
Trong sach Viet Nam vong quoc su cua Phan Boi Chau cung co đoan viet ve Cao Thang nhu sau:

...O Ha Tinh, trong khoang 11 nam, (nhieu nguoi) đa lieu mang đanh nhau voi Phap, vat va tram tran đanh tro thanh danh tuong mot thoi, trong so ay noi bat co Chuong doanh nghia binh la Cao Thang,... Thang qua cam, thien chien, thay mot cai sung Tay ma co the y theo kieu che tao ra tinh xao khong kem gi cua Phap. Đanh nhau voi Phap, ong đa chem đuoc đau nhung quan mot, quan hai cua Phap, quan Phap đa phai khuyen nhau he gap Thang la phai tranh đi. Gia ma trong nuoc co đuoc may tram ong Cao Thang thi nguoi Phap cha phai rut ve Tay u?... Cao Thang chet, nguoi Phap đot lang (ong) quat mo ong len... Tiec thay! (Nguyen) Chanh, Cao Thang chet roi, Ha Tinh khong co danh tuong nua...
Hien nay o Khe Thuong (Huong Khe) va thon Cao Thang (Son Le, Huong Son) đeu co đen tho Cao Thang. 
Ngoai ra, ten cua ong con đuoc dung đe đat ten cho nhieu truong hoc (tu bac trung hoc pho thong đen bac cao đang) va đuong pho tai Viet Nam.


Xem them Khoi nghia Huong Khe
Phan Đinh Phung


Sach Phan Boi Chau, Viet Nam vong quoc su. Nha xuat ban Khoa hoc Xa hoi, Ha Noi, 1982.
Pham Van Son, Viet su tan bien (quyen 5, tap trung). Tac gia tu xuat ban, Sai Gon. 1963.
Đinh Xuan Lam - Nguyen Van Khanh - Nguyen Đinh Le, Đai cuong lich su Viet Nam (tap 2). Nha xuat ban Giao duc, 2006.
Hoang Van Lan - Ngo Thi Chinh, Lich su Viet Nam [1858-cuoi XIX], quyen 3, tap 1, phan 1. Nha xuat ban Giao duc, 1979.
Nhieu tac gia (Phan Ngoc Lien chu bien). Lich su 11 (nang cao). Nha xuat ban Giao duc, 2007.
Nguyen Q. Thang - Nguyen Ba The, Tu đien nhan vat lich su Viet Nam. Nha xuat ban Khoa hoc Xa hoi, 1992.


Tham khao Lien ket ngoai Cao Thang tren bao Ha Tinh (ban đien tu đang tai ngay 21 thang 8 nam 2009) Luu tru ngay 20 thang 11 nam 2010 tai Wayback Machine