Ghana (tieng Viet: Ga-na), quoc hieu la Cong hoa Ghana (Republic of Ghana) la mot quoc gia tai Tay Phi, giap Bo Bien Nga ve phia tay, Burkina Faso ve phia bac, Togo ve phia đong, con ve phia nam la vinh Guinea. Thu đo va cung la thanh pho lon nhat cua Ghana la Accra.
Nguoi dan Ghana cho rang lich su cua ho bat nguon tu Vuong quoc Ghana co xua ton tai tu the ky VIII đen the ky XIII tai phia tay chau Phi, nhung đen khi vuong quoc nay sup đo thi cu dan cua no đa di cu xuong phia nam va lap nen nhung tieu quoc Fante va đac biet la Vuong quoc Ashante hung manh. Nhung moi lien he ve thuong mai voi nguoi Bo Đao Nha đuoc thiet lap tu the ky XV va đen nam 1874, Ghana tro thanh mot thuoc đia cua Lien Hiep Anh voi ten goi Bo Bien Vang (Gold Coast). Nam 1957, Ghana tro thanh thuoc đia đau tien o vung Chau Phi ha Sahara gianh đuoc đoc lap.
Bo Bien Vang gianh đoc lap tu tay Vuong quoc Anh vao nam 1957 va tro thanh quoc gia đoc lap đau tien o khu vuc ha Sahara. Ghana đuoc chon lam ten moi cho quoc gia nay đe ghi nho Đe che Ghana, đa tung trai dai khap ca khu vuc Tay Phi. Ghana la thanh vien cua Khu vuc hoa binh va hop tac Nam Đai Tay Duong, Khoi thinh vuong chung, Cong đong Kinh te Tay Phi, Lien minh chau Phi va la thanh vien lien ket cua Cong đong Phap ngu. Ghana la nuoc co san luong cacao đung thu 2 the gioi. Ho nhan tao lon nhat the gioi ve dien tich be mat Volta nam o quoc gia nay.


Tu nguyen hoc Ghana co nghia la "chien binh cua nha vua" (ngu lam quan) gan lien voi nhung vi vua thoi trung đai cua đe che Ghana Tay Phi. Truoc khi quoc gia Bo Bien Vang (Gold Coast) sap nhap voi Togoland thuoc Anh (British Togoland) vao ngay 6 thang 3 nam 1957, Ghana tro thanh ten phap ly cua quoc gia nay. Tuy nhien, sau khi tuyen bo hoan toan đoc lap voi vuong quoc Anh, Ghana đa đoi ten thanh Cong hoa Ghana (Republic of Ghana).


Lich su Ghana la mot nuoc co lich su lau đoi. Tu the ky IV, đa ra đoi Vuong quoc Sarakolle rong lon, chay dai tu bo bien Đai Tay Duong đen song Niger. The ky XI, Vuong quoc Ghana tro nen cuc thinh voi nen nong nghiep, thu cong, buon ban phat trien.
Tu nam 1471, nguoi Bo Đao Nha tham hiem va kham pha ra vung bo bien ma sau nay co ten goi la Gold Coast (Cote de l'Or, Bo bien Vang). Ho xay dung phao đai Elmina va giu đoc quyen buon ban vang trong khoang mot the ki ruoi. Sau khi loai tru nguoi Bo Đao Nha, nguoi Ha Lan, nguoi Anh va mot so thuong gia chau Au phan chia quyen kiem soat va bien vung nay thanh trung tam mua ban no le.
Tu nam 1826, nguoi Anh thuc hien mot loat cac chien dich chong lai nguoi ban xu Ashanti o sau ben trong noi đia. Vung duyen hai tro thanh thuoc đia Anh (1874). Nam 1901, nguoi Ashanti đau hang nguoi Anh va lanh tho phia bac tro thanh xu bao ho. Vung Togoland lan can, thuoc đia cu cua Đuc, thuoc quyen uy tri cua Anh tu nam 1922.
Nam 1957, Gold Coast la thuoc đia đau tien o chau Phi gianh đuoc đoc lap va đoi ten thanh Ghana. Nen cong hoa ra đoi sau khi hien phap đuoc thong qua (nam 1960). Chu nghia chuyen quyen cua Tong thong Kwame Nkrumah va su suy thoai kinh te trong nuoc dan đen cuoc đao chinh quan su nam 1966.
Tu đo, đat nuoc roi vao tinh trang bat on chinh tri cho đen khi Jerry J. Rawlings len nam quyen nam 1981. Rawlings tien hanh khoi phuc kinh te va dan chu. Đuoc bau lam Tong thong nam 1992, Rawlings cong bo hien phap moi va cham dut che đo quan su. Ung cu vien đoi lap John Kufuor len cam quyen sau khi gianh thang loi trong cuoc tuyen cu chiec ghe Tong thong nam 2000.


Chinh tri Theo Bang xep hang Chi so that bai cua nha nuoc nam 2009, Ghana đung o vi tri thu 124 tren the gioi va đung ap chot trong so cac nuoc chau Phi, truoc Mauritius, dua theo cac so lieu tu nam 2006. Ghana cung xep thu 7 trong so 48 nuoc vung ha Sahara vao nam 2008 theo chi so Ibrahim, phan anh su thanh cong cua cac chinh sach chinh phu đoi voi dan chung.


= Chinh phu =
Tong thong Ghana la nguyen thu quoc gia, nguoi đung đau chinh phu cua Ghana. Nen dan chu nghi vien cua Ghana đuoc xac lap vao nam 1957, xen ke boi cac chinh phu quan su va dan su. Thang 1 nam 1993, chinh quyen quan đoi đa don đuong cho su ra đoi cua nen cong hoa thu 4 sau cuoc bau cu nghi vien va tong thong vao cuoi nam 1992. Hien phap nam 1992 thiet lap co cau quyen luc bao gom tong thong, nghi vien, noi cac, hoi đong nha nuoc va mot he thong toa an đoc lap. Chinh phu đuoc bau thong qua pho thong đau phieu, tuy nhien co quan lap phap cua Ghana đuoc co cau khong theo ti le, mot so tinh co dan so it lai co so đai bieu nhieu hon cac tinh co dan so đong hon.


= He thong toa an =
He thong phap luat dua tren thong luat cua Anh, tien le an, va hien phap nam 1992. He thong cap bac toa an bao gom Toa an toi cao Ghana, Toa an cap phuc tham, va Toa an tu phap. Cac thiet che tu phap ngoai toa an la cac Toa an cong cong. Tu khi gianh đoc lap cho đen nen cong hoa thu 4, cac Toa an đa va đang duy tri đuoc tinh đoc lap tuong đoi.


= Chinh tri =
Cac đang đuoc hoat đong hop phap tu giua nam 1992 sau 10 nam bi gian đoan. Nen cong hoa thu 4 xuat hien rat nhieu đang phai khac nhau, bao gom Đang Đai hoi quoc gia dan chu (đa gianh chien thang trong cuoc bau cu tong thong va nghi vien vao cac nam 1992, 1996 va 2008) va Đang Nhung nguoi ai quoc moi, đang đoi lap đa gianh chien thang trong cac nam 2000 va 2004; Đang Hoi nghi quoc gia nhan dan va Đang Hoi nghi nhan dan, do Kwame Nkrumah sang lap.


= Ngoai giao =
Tu khi gianh đoc lap, Ghana luon ung ho xu huong khong lien ket va chu nghia lien Phi gan lien voi ten tuoi cua Tong thong Kwame Nkrumah. Ghana uu tien cac quan he hop tac quoc te va khu vuc ve chinh tri cung nhu kinh te, đong thoi cung la mot thanh vien tich cuc cua Lien Hop Quoc va Lien minh chau Phi.
Ghana thuc hien đuong loi đoi ngoai đa dang hoa, đa phuong hoa, coi trong quan he voi My, Tay Au, Nhat Ban đe tranh thu von, ky thuat. Ghana nhan đuoc su tro giup cua My trong khuon kho chuong trinh "đao tao cac chuyen gia quan su nuoc ngoai" (IMET), chuong trinh "tro giup trong viec huan luyen tien hanh cac hoat đong chong khung bo tai chau Phi" (ACOTA).
Nhieu chinh tri gia va nha ngoai giao Ghana đang lam viec tai cac to chuc quoc te, trong so đo phai ke đen cuu Tong thu ky Lien hop quoc Kofi Annan, tham phan Toa an hinh su quoc te Akua Kuenyehia va cuu tong thong Jerry Rawlings, đang la chu tich cua Cong đong kinh te Tay Phi.
Ghana hien la thanh vien tich cuc cua nhieu to chuc khu vuc va quoc te nhu: WTO, Phong trao khong lien ket (NAM), Lien minh chau Phi (AU), Cong đong Kinh te Tay Phi (ECOWAS).


Kinh te Đuoc thien nhien uu đai, Ghana co thu nhap đau nguoi cao gap hai lan cac quoc gia khac o Tay Phi. Mac du vay, Ghana van co nhung loi tuc khac tu thuong mai va ho tro quoc te nhu cac hoat đong đau tu cua nhung nguoi co goc gac Ghana o nuoc ngoai. Khoang 28% dan so song duoi muc ngheo voi $1.25 đo la Mi/ngay. Phan lon trong so đo la nhung phu nu Ghana bi anh huong boi nhung ly do chinh tri o cac khu vuc ngheo đoi phia bac cua Ghana. va theo Ngan hang The gioi, thu nhap binh quan theo đau nguoi hau nhu đa khong tang gap đoi trong 45 nam qua.
Tu thoi thuoc đia đen hien tai, Ghana đuoc biet đen la mot trong nhung nuoc san xuat vang nhieu nhat the gioi. Nhung mat hang xuat khau khac nhu cacao, go, đien, kim cuong, bauxite, va mangan la nhung nguon thu ngoai te chinh cua Ghana, đuoc truc tiep đieu khien va chi đao boi Bo Nong nghiep thuoc tong thong, đung đau la ba Antoinette Efua-Addo (xem them thong tin tai www.Ghana-agricexport.com). Mot mo dau đuoc cho la co khoang 3 ty thung (480.000.000 m3) dau nhe đa đuoc phat hien vao nam 2007. Viec khai thac dau mo van đang dien ra va so luong dau mo khai thac lien tuc tang len. Đieu nay đuoc ki vong se la mot nguon thu khong lo cho kinh te Ghana ke tu quy IV nam 2010 khi nuoc nay chinh thuc tang san luong dau mokinh doanh dau mo.

 Đap thuy đien Akosombo đuoc xay dung vao nam 1965 tren song Volta cung cap đien nang cho ca Ghana va cac nuoc lang gieng.
Nam 2008, luc luong lao đong cua Ghana co khoang 11,5 trieu nguoi. Kinh te cua Ghana chu yeu van dua vao nong nghiep, chiem toi 37,3% GDP va cung cap viec lam cho 56% so nguoi lao đong, phan lon trong so đo la nhung nguoi san xuat nho. Ti trong cong nghiep cua Ghana vao nam 2007 chiem 7,9% GDP.
Nhung chinh sach khong may hieu qua cua chinh quyen quan su cu va cac cam ket giu gin hoa binh khu vuc đa dan đen tinh trang lam phat tham hut tai chinh, su sut gia cua đong Cedi cung nhu su khong hai long cua cong chung voi nhung bien phap kem coi cua chinh phu Ghana. Mac dau vay, Ghana van la mot trong nhung quoc gia on đinh ve kinh te nhat chau luc Đen.
Thang 7 nam 2007, Ngan hang nha nuoc Ghana quyet đinh thay đoi đong tien đang su dung Cedi (¢) sang đong Ghana Cedi (GH¢) đe tai kiem soat tien te trong nuoc. Ty gia cua thu đoi la 1 Ghana Cedi cho 10,000 Cedi (cu). Ngan hang nha nuoc Ghana đa tien hanh cac chien dich truyen thong manh me nham thong bao cho nguoi dan Ghana ve chinh sach nay.
Đong tien moi, Ghana Cedi, đa dan đi vao on đinh va đen nam 2009 trung binh $1 USD =Gh¢ 1.4 . Thue gia tri gia tang (VAT) cung đuoc ap dung o Ghana bat đau tu nam 1989 voi mot muc ti le ap dung chung cho tat ca (cac loai hang hoa hoac ca nhan). Bat đau tu thang 9 nam 2007, che đo thue đuoc chia thanh nhieu muc ti le khac nhau.
Nam 1998, muc thue VAT o Ghana la 10% va đuoc đieu chinh thanh 12.5% vao nam 2000. Tuy nhien voi viec thong qua luat 734 nam 2007, mo hinh VAT 3% đoi voi khu vuc ban le bat đau đuoc trien khai. Mo hinh nay chi cho phep nguoi ban le cac mat hang chiu thue (đuoc quy đinh theo luat 546) tinh them toi đa 3% gia tri cua mat hang đuoc ban so voi ke khai. Muc đich cua luat nay nham đon gian hoa he thong thue va gia tang su ung ho cua nguoi dan. 
Tu giua thang 12 nam 2010, nganh san xuat dau khi tai Ghana đa bat đau hoat đong va đuoc ky vong se thuc đay tang truong kinh te (mo dau ngoai khoi Jubilee co tru luong len toi 3 ty thung).


Vung va khu hanh chinh Ghana đuoc phan chia thanh 10 khu vuc hanh chinh va 138 quan, huyen, moi huyen hoi đong rieng cua minh. Duoi huyen la cac loai hinh hoi đong, bao gom 58 thi xa, khu vuc hoi đong, hoi đong khu, 108, va 626 hoi đong khu vuc. Cac khu vuc hanh chinh bao gom:


= Dan so cua cac thanh pho lon =


Đia ly Ghana nam trong khu vuc Vinh Ghana, rat gan voi đuong xich đao nen co mot khi hau am ap. Dien tich cua Ghana trai dai tren mot khu vuc rong 238500 km2. phia đong giap Togo, phia tay giap Bo Bien Nga, phia bac giap Burkina Faso va con phia nam giap Vinh Ghana (Đai Tay Duong). Kinh tuyen Greenwich chay doc theo quoc gia nay, chinh xac la o thanh pho cong nghiep Tema. Ve mat đia ly, Ghana la quoc gia gan voi "trung tam" cua the gioi nhat. Mac du tren thuc te, điem trung tam that su (0°, 0°) nam tren Vinh Ghana (Đai Tay Duong), cach Accra cua Ghana khoang 614 km ve phia nam.
Ghana đuoc bao phu boi nhung đong bang, đoi nui thap va mot so song ngoi. Ghana co the đuoc chia thanh 5 khu vuc đia hinh khac nhau. Đuong bo bien thap voi cac bai cat xoay lung ve phia đong bang va nhung rung cay nho, đong thoi bi chia cat boi cac song va suoi. Trong khi đo, phia bac cua Ghana noi bat boi cac cao nguyen. Tay Nam va Nam Ghana co đuoc nui rung che phu, trong đo co vung nui Ashanti, cao nguyen Kwahu va Akuapim-Togo chay doc suon đong cua đat nuoc.
Luu vuc song Volta chiem mot dien tich lon khu vuc trung tam cua Ghana. Điem cao nhat cua Ghana la đinh nui Afadjato.
Ghana co khi hau nhiet đoi. Dai bo bien phia đong am va kho; khu vuc tay nam nong va am uot, trong khi phia bac lai nong va kho. Ho Volta, ho nhan tao lon nhat the gioi, bao phu mot ti le khong nho phan đat phia đong cua Ghana, la nguon nuoc chinh cho nhieu con song khac nhu Oti hoac Afram.
Khi hau o Ghana chia thanh 2 mua chinh: mua mua va mua kho. phia bac Ghana mua mua bat đau tu thang 3 cho đen thang 11, trong khi o phia nam, bao gom ca thu đo Accra, mua mua thuong bat đau tu thang 4 cho đen trung tuan thang 11. phia nam cua Ghana bao gom nhung rung cay nhiet đoi va rung la lon. Ngoai ra khu vuc nay con co nhung rung co dau va ngap man khac.


Dan cu Dan so Ghana vao khoang 24 trieu nguoi bao gom hon 100 nhom dan toc khac nhau. Tuy vay, o Ghana khong co nhung xung đot dan toc gay gat co the dan đen noi chien nhu o nhieu nuoc chau Phi khac. Ngon ngu chinh thuc o Ghana la tieng Anh tuy nhien hau het nguoi dan Ghana đeu biet it nhat mot tho ngu.
Nhom dan toc chinh o Ghana la nguoi Akan, trong đo co nguoi Fante, Akyem, Ashanti, Kwahu, Akuapem, Nzema, Bono, Akwamu, Ahanta and others) 49.3%, Mole-Dagbon 15.2%, Ewe 11.7%, Ga-Dangme (comprising of the Ga, Adangbe, Ada, Krobo and others) 7.3%, Guan 4%, Gurma 3.6%, Gurunsi 2.6%, Mande-Busanga 1%, other tribes 1.4%, other (Hausa, Zabarema, Fulani) 1.8% (2000 census).
Theo CIA World Factbook, cac nhom ton giao o Ghana bao gom: Thien chua giao 68.8%, Hoi giao 15.9%, tin nguong truyen thong cua nguoi Phi 8.5%.


Ngon ngu O Ghana co 47 tho ngu. Tieng Anh la ngon ngu chinh thuc cua Ghana trong thuong mai cung nhu hanh chinh. Tieng Anh cung la ngon ngu tieu chuan đe giang day o cac cap giao duc. Ngon ngu ban đia cua Ghana đuoc chia thanh hai nhom nho thuoc nhom ngon ngu Niger-Congo.


Van hoa va con nguoi Ghana la mot quoc gia đa dang ve thanh phan dan toc. Do đo, van hoa cua Ghana la su pha tron cua tat ca cac nen van hoa cua moi nhom dan toc cua quoc gia nay: nguoi Ashanti, nguoi Fante, nguoi Kwahu, nguoi Ga, nguoi Ewe, nguoi Mamprusi, nguoi Dagomba va cac nhom dan toc thieu so khac. Su đa dang van hoa nay the hien rat ro trong cach an, cach mac va nghe thuat cua nguoi dan Ghana. Mot so nghi le đac trung cua van hoa Ghana cho đen hien tai van con rat pho bien o quoc gia nay nhu le sinh con, le truong thanh, ket hon va ma chay.


= The thao =
O Ghana, bong đa la mon the thao pho bien va đuoc yeu thich nhat. Ghana la mot trong nhung nen bong đa giau thanh tich nhat chau Phi voi 4 lan vo đich Cup bong đa chau Phi, 1 lan vo đich U-20 the gioi va 2 lan vo đich U-17 the gioi. Ghana đa co 4 lan tham du World Cup vao cac nam 2006, 2010, 2014 va 2022 voi thanh tich tot nhat la lot vao tu ket o giai đau nam 2010.


Ton giao Kito giao la ton giao lon nhat cua Ghana, va chiem uu the o phia nam va cac bo phan cua mien Bac, trong khi Hoi giao pho bien rong rai hon trong cac bo phan cua khu vuc phia Bac. Kito giao đuoc theo boi 71.2% dan so, theo đieu tra dan so nam 2010. Kito giao đa đuoc gioi thieu boi nguoi chau Au tren bo bien cua Ghana trong the ky XIV, va dan dan nguoi dan nuoc nay đa tin theo ton giao moi.
Hoi giao la đuc tin cua 17.6% dan so. No đuoc truyen ba đen phia Bac Ghana trong the ky XV. Kito giao va Hoi giao o Ghana chung song hoa binh voi nhau.
Đieu tra dan so nam 2010 cho biet 5.3% dan so Ghana tuyen bo khong co ton giao, ton giao truyen thong đuoc thuc hien boi 5.2% dan so, theo đieu tra dan so nam 2010. An Đo giao cung co mat o quoc gia nay voi mot Tu vien do giao si Swami Ghananand Saraswati đieu hanh. Đao giao va Phat giao cung đa xuat hien o Ghana do nguoi Trung Quoc mang đen.


Giao duc Xep hang quoc te Ghi chu ^ Tran, Van Binh (2001). Giao trinh Lich su quan he quoc te. Phan Doan Nam. Ha Noi: Hoc vien quan he quoc te. tr. 265.


Tham khao Lien ket ngoai Business Anti-Corruption Portal Luu tru ngay 17 thang 4 nam 2008 tai Wayback Machine Ghana country profile
Chinh phu
Ghana official website
The Parliament of Ghana official site
National Commission on Culture official site
Chief of State and Cabinet Members Luu tru ngay 26 thang 10 nam 2009 tai Wayback Machine
Thong tin chung
Country Profile from BBC News
Ghana from Encyclopaedia Britannica
Ghana Luu tru ngay 7 thang 6 nam 2008 tai Wayback Machine from UCB Libraries GovPubs
Ghana tren DMOZ
 Wikimedia Atlas cua Ghana
 Du lieu đia ly lien quan đen Ghana tai OpenStreetMap
The African Activist Archive Project website has photographs of the All Africa People's Conference held in Accra, Ghana, 5–ngay 13 thang 12 nam 1958 including Kwame Nkrumah, Prime Minister of Ghana, addressing the conference, the American Committee on Africa delegation meeting with Nkrumah, and of Patrick Duncan and Alfred Hutchinson of South Africa at the conference.
Key Development Forecasts for Ghana from International Futures
The thao
1st Online Ghana Sports Portal Luu tru ngay 18 thang 5 nam 2014 tai Wayback Machine