Bitcoin (ky hieu: BTC, XBT, ) la mot loai tien ma hoa, đuoc phat minh boi mot ca nhan hoac to chuc vo danh dung ten Satoshi Nakamoto duoi dang phan mem ma nguon mo tu nam 2009. Bitcoin co the đuoc trao đoi truc tiep bang thiet bi ket noi Internet ma khong can thong qua mot to chuc tai chinh trung gian nao.
Bitcoin co cach hoat đong khac han so voi cac loai tien te đien hinh: khong co mot ngan hang trung uong nao quan ly no va he thong hoat đong dua tren mot giao thuc mang ngang hang tren Internet. Su cung ung Bitcoin la tu đong, han che, đuoc phan chia theo lich trinh đinh san dua tren cac thuat toan. Bitcoin đuoc cap toi cac may tinh "đao" Bitcoin đe tra cong cho viec xac minh giao dich Bitcoin va ghi chung vao cuon so cai đuoc phan tan trong mang ngang hang, thong qua cong nghe blockchain. Cuon so cai nay su dung Bitcoin la đon vi ke toan. Moi bitcoin co the đuoc chia nho toi 100 trieu đon vi nho hon goi la satoshi.
Phi giao dich co the ap dung cho giao dich moi tuy thuoc vao nguon tai nguyen cua mang. Ngoai phi giao dich, cac tho đao con đuoc tra cong cho viec tao ra cac khoi (block) chua nhat ky giao dich. Cu moi 10 phut, mot khoi moi đuoc tao ra kem theo mot luong Bitcoin đuoc cap phat. So bitcoin đuoc cap cho moi khoi phu thuoc vao thoi gian hoat đong cua mang luoi. Vao thang 5 nam 2020, 6,25 bitcoin đuoc cap phat cho moi khoi moi. Toc đo lam phat se giam mot nua con 3,125 bitcoin vao khoang thang 5 nam 2024 va tiep tuc giam mot nua sau moi chu ky 4 nam cho toi khi co tong cong 21 trieu Bitcoin đuoc phat hanh vao nam 2140. Ngoai viec đao Bitcoin, nguoi dung co the co Bitcoin bang cach trao đoi lay Bitcoin khi ban tien te, hang hoa, hoac dich vu khac.
Bitcoin la loai tien ma hoa đien hinh nhat, ra đoi đau tien, va đuoc su dung rong rai nhat trong thuong mai đien tu. Cac doanh nghiep co xu huong muon thanh toan bang Bitcoin đe giam thieu chi phi. Đen thang 2 nam 2021, luong tien co so cua Bitcoin đuoc đinh gia hon 1.2 nghin ty đo la My - la loai tien ma hoa co gia tri thi truong lon nhat. Nhung bien đong lon trong gia tri cua moi bitcoin đa tao nen nhung loi chi trich ve tinh phu hop kinh te cua Bitcoin nhu la mot loai tien te.
Luu y rang, thuat ngu Bitcoin đuoc viet hoa khi nhac toi nhu mot giao thuc, phan mem, hoac cong đong va đuoc viet thuong khi đuoc nhac toi nhu mot đon vi tien te.


Lich su Bitcoin bat đau đuoc Satoshi thiet ke tu 2007 khi ong tin rang co the thiet ke đuoc mot he thong giao dich ma cac thanh vien khong can tin tuong nhau. Ten mien bitcoin.org đuoc đang ky vao ngay 18 thang 8 nam 2008.

Bitcoin lan đau đuoc nhac đen vao ngay 31 thang 10 nam 2008 trong ban cao bach ve giao thuc thanh toan ngang hang cua nhan vat an danh Satoshi Nakamoto. No bat đau đuoc đua vao su dung tu ngay 9 thang 1 nam 2009 voi khoi Bitcoin khoi thuy đuoc ra đoi (genesis block). Đoan van sau đuoc nhung trong noi dung cua khoi khoi thuy:The Times 03/Jan/2009 Chancellor on brink of second bailout for banks - Trich dan toi mot bai bao cua to Times of London chi ra rang chinh phu Anh đa that bai trong viec kich thich nen kinh te va chuan bi phai đua ra goi cuu tro thu hai cho cac ngan hang, gay ra boi he thong ngan hang du tru mot phan.Giao dich Bitcoin đau tien đuoc thuc hien khi Satoshi Nakamoto gui 10 bitcoin cho nha mat ma hoc Hal Finney vao ngay 12 thang 1 nam 2009, ngay khi phan mem Bitcoin đuoc phat hanh lan đau.

Ngay 5 thang 10 nam 2009, lan đau tien gia tri cua Bitcoin đuoc an đinh tren san giao dich, khoi điem o muc 1 đo la My tuong đuong 1.309,03 Bitcoin (hoac 1 Bitcoin = 0,00076 USD). Gia tri nay đuoc tinh boi chi phi tien đien cua mot may tinh hao ton khi đao ra Bitcoin.
Cong đong phat trien Bitcoin dan dan mat hoan toan lien lac voi Satoshi tu giua nam 2010, sau khi ong đua cho Gavin Andresen khoa bao đong khi mang luoi Bitcoin bi tan cong. Khoa nay co the dung đe bao đong toi toan mang luoi ngung luu lai giao dich. Khoa bao đong nay sau đo đuoc huy bo đe tang tinh phan tan cua he thong Bitcoin. Cho toi nay, danh tinh chinh xac cua Satoshi Nakamoto van con la mot an so.
Ngay 22 thang 5 nam 2010, lan đau tien Bitcoin đuoc su dung đe mua hang hoa - 2 banh pizza voi gia 10000 bitcoin, tuong đuong 25 đo la My tai thoi điem đo.
Trong vong 5 ngay tu ngay 12 thang 7 nam 2010, gia cua Bitcoin tang len 10 lan tu 0,008 đo la My len 0,08 đo la My.
Trong nam 2011, gia tri cua đong Bitcoin tang tu 0,30 đo la My len 32 đo la My, truoc khi giam xuong con 2 đo la My.

Bitcoin bat đau thu hut du luan tu nam 2012, khi co rat nhieu bai bao nhac đen no. Nam 2013, mot so dich vu lon nhu OKCupid, Baidu, Reddit, Humble Bundle, Foodler va Gyft bat đau su dung no. Tai Canada đa co may ATM mua ban Bitcoin đau tien tren the gioi.
Thang 12 nam 2013, tai Viet Nam, đai ly mua, ban Bitcoin đau tien ra đoi voi ten goi la Bitcoin Vietnam cho phep mua hoac ban bitcoin de dang sau khi thuc hien thu tuc xac minh danh tinh.
Thang 1 nam 2014, Dich vu bao hiem đau tien su dung Bitcoin đuoc ra mat, ngay sau đo Overstock tuyen bo ho la nha phat hanh ban le đau tien chap nhan thanh toan bang Bitcoin tai My. Mot thang sau, chinh phu Anh đua ra du thao ve viec se tinh thue voi giao dich Bitcoin.
Ngay 27 thang 2 nam 2014, Ngan hang Nha nuoc khuyen cao ve viec su dung Bitcoin trong "Thong cao bao chi ve Bitcoin va cac loai tien so khac", co đoan nhu sau: "Ve viec su dung bitcoin nhu la mot loai tien te hoac phuong tien thanh toan, Ngan hang Nha nuoc Viet Nam co y kien nhu sau: Theo cac quy đinh cua phap luat hien hanh ve tien te va ngan hang, bitcoin (va cac loai tien so tuong tu khac) khong phai la tien te va khong phai la phuong tien thanh toan hop phap tai Viet Nam. Do vay, viec su dung bitcoin (va cac loai tien so tuong tu khac) lam phuong tien thanh toan khong đuoc phap luat thua nhan va bao ve".
Ngay 28 thang 2 nam 2014, san giao dich Bitcoin Mt.Gox đa nop đon pha san tai Nhat Ban do đe mat 750.000 bitcoin cua khach hang va 100.000 Bitcoin cua chinh Mt.Gox tuong đuong 473 trieu đo la My. Vu viec đa lam giam uy tin cua loai đong tien so nay, khien gia Bitcoin giam tu đinh điem 1.242 đo la My xuong con muc thap nhat la 152 đo la My.
Thang 6 nam 2014, Cuc Đieu Tra Lien Bang FBI thong bao ve viec thu hoi 29.000 bitcoin sau chien dich truy quet thi truong web chim Silk Road. Viec nay đa xoa diu hinh anh mot đong tien chuyen dung boi cac to chuc toi pham truoc kia cua Bitcoin. Ngay sau đo 1 thang, So Tai chinh New York du đinh đua Bitcoin vao dien nhung đong tien đuoc phap luat bao ho voi BitLicence.
Thang 1 nam 2015, So giao dich chung khoan New York (NYSE) tro thanh nha đau tu chinh cho khoan đau tu 75 trieu đo la My cho Coinbase. NYSE nham toi viec khai thac mot loai tai san moi mang tinh minh bach, an toan va tin tuong cho Bitcoin.
Thang 11 nam 2015, ky hieu Bitcoin () đa đuoc chinh thuc đua vao bo ma Unicode tai vi tri U+20BF trong bang ma nay.

Ngay 5 thang 6 nam 2016, chiec may Bitcoin ATM đau tien tai Viet Nam bat đau đuoc đua vao thu nghiem tai cua hang Italiani's Pizza tai đia chi 290 Ly Tu Trong, Quan 1, thanh pho Ho Chi Minh.
Thang 12 nam 2016, tai Viet Nam, Chinh phu quyet đinh giao cho Bo Tu phap phoi hop voi Ngan hang Nha nuoc, Bo Thong tin va Truyen thong, Bo Cong Thuong va cac bo nganh khac ra soat thuc trang phap luat, thuc tien ve tien so, tai san so, tien đien tu truoc thang 12/2017, nghien cuu lap 3 nghi đinh ve tai san so, tien đien tu, tien so trinh Chinh phu trong nam 2018. Đong thoi, đe xuat cac bien phap thu thue, xu phat hinh su voi cac vi pham lien quan đen cac giao dich nay thong qua viec hoc tap kinh nghiem quan ly o My, EU, Nhat Ban.
Ngay 1 thang 4 nam 2017, Nhat Ban đa cong nhan Bitcoin la mot phuong thuc thanh toan chinh thuc. Sau đo, ngay 9/5/2017, Uc đa bai bo viec thu thue đoi voi Bitcoin va no đuoc đoi xu nhu mot loai tien te cho muc đich thue.
Ngay 25 thang 7 nam 2017, chinh phu My đa đanh sap san giao dich BTC-e thong qua viec bat giu nguoi đieu hanh Alexander Vinnik. BTC-e bi cao buoc la đa co y tro giup rua tien cho vu hack san giao dich Mt. Gox, cac virus tong tien, cac giao dich pham phap tren cho đen, va khuyen khich viec rua tien tai đay mac du biet nguon goc cua nhung giao dich đo. Bao cao tu New York University cho biet 95% viec rua tien cua cac virus tong tien đuoc xay ra tai BTC-e. Su kien nay la mot đon giang cuc manh toi cong đong giao dich ngam truc tuyen va mot so nguoi su dung Bitcoin tai Viet Nam, tu nhung nguoi đao Bitcoin, nguoi giao dich Bitcoin hoac voucher BTC-e, cho toi cac dich vu chuyen đoi tu đong thong qua BTC-e. Phan đong nguoi giao dich ngam tai Viet Nam su dung BTC-e vi san nay khong co bat ky yeu cau va han che nao cho viec xac minh danh tinh khach hang (KYC), chong rua tien (AML) va lich su giao dich đong BTC-E - mot đong tien neo theo đo la My đuoc gioi kinh doanh ngam tai Viet Nam su dung pho bien, dan toi viec mat toan bo so tien đang luu tru tai đay. Thong ke tu SimilarWeb cho thay Viet Nam la quoc gia co luu luong truy cap BTC-e nhieu nhat. Su kien nay đanh dau su cham het cho cac san giao dich Bitcoin lon khong tuan thu phap luat, đac biet la khong co KYC/AML va khong đang ky, va đuoc vi nhu su kien Liberty Reserve bi chinh phu My đanh sap tu nam 2013.
Ngay 1 thang 8 nam 2017, mot phien ban chia nhanh cua Bitcoin đuoc ra đoi voi ten goi la Bitcoin Cash do khong đat đuoc đong thuan tren 50% trong mang Bitcoin nguyen thuy ve viec nang gioi han khoi len 8MB. Tat ca nhung ai đang so huu Bitcoin đeu nhan đuoc luong Bitcoin Cash tuong ung trong vi cua minh.
Ngay 15 thang 8 nam 2017, cong ty Blockstream bat đau su dung cac ve tinh đe truyen tai du lieu chuoi khoi Bitcoin toi nguoi dung toan cau, ke ca viec ho khong co Internet. Truoc đo, mot cong ty Thuy Si đa đua mot so tram Bitcoin vao cac ham tru bom nguyen tu duoi long đat. Hai giai phap nay nham muc đich bao toan he thong Bitcoin toan cau trong moi truong hop.
Ngay 21 thang 8 nam 2017, Thu tuong Chinh phu đa ky phe duyet đe an hoan thien khung phap ly đe quan ly cac loai tai san so, tien đien tu, tien so, trong đo co Bitcoin. Đay la tin hieu chinh thuc tu phia Chinh phu rang cac giao dich Bitcoin se đuoc hop phap hoa bang cach hoc hoi kinh nghiem quan ly cua cac nuoc tien tien khac. Thoi gian đe cac bo nganh hoan thien đe an nay la thang 8 nam 2018.
Ngay 10 thang 12 nam 2017, san CBoE chinh thuc mo ban hop đong tuong lai Bitcoin. Sau đo 1 tuan, san Chicago Mercantile Exchange (CME - so giao dich quyen chon lon nhat the gioi) cung se phat hanh san pham nay. San Nasdaq cung thong bao cung se trien khai dich vu nay tu nua đau nam 2018.
Gia Bitcoin trong nam 2017 đa bien đong rat manh, bat đau tu 998 đo la My va tang 1,245% len 13.412,44 đo la My vao ngay 1 thang 1 nam 2018. Vao ngay 17 thang 12, gia bitcoin đat muc cao ky luc 19.666 đo la My va sau đo giam 70% con 5.920 đo la My vao ngay 6 thang 2 nam 2018.
Trung Quoc bat đau han che giao dich bang bitcoin tu thang 9 nam 2017, va lenh han che hoan toan bat đau tu ngay 1 thang 2 nam 2018. Gia Bitcoin sau đo giam tu 9.052 đo la My xuong con 6.914 đo la My vao ngay 5/2/2018. Ty le giao dich Bitcoin bang Nhan dan te giam tu tren 90% vao thang 9/2017 xuong con duoi 1% vao thang 6.
Ngay 2 thang 5 nam 2018, Bo Thong tin va Truyen thong ra quyet đinh 72-QĐ-XPVPHC tich thu ten mien bitcoin.vn vi ly do khong lien quan toi giao dich Bitcoin: "thiet lap trang thong tin đien tu tong hop, mang xa hoi tai ten mien bitcoin.vn nhung khong co giay phep".
Ngay 21 thang 10 nam 2020, Paypal thong bao cho phep mua, ban, luu tru, thanh toan bang Bitcoin tren dich vu cua minh sau khi nhan đuoc giay phep BitLicence tu So Tai chinh New York vao cung ngay, hua hen mo ra mot chuoi su kien chap nhan Bitcoin tu cac to chuc tai chinh toan cau khac.
Ngay 8 thang 2 nam 2021, sau cuoc trao đoi giua 2 ti phu Michael Saylor va Elon Musk tren Twitter truoc đo, Tesla cong bo đa mua 1,5 ty đo la My Bitcoin trong ho so gui len SEC.
Ngay 14 thang 4 nam 2021, Coinbase - san giao dich tien đien tu lon nhat o Hoa Ky, tro thanh cong ty đai chung voi ma COIN tren san giao dich Nasdaq.
Ngay 12 thang 6 nam 2021, ban nang cap Taproot chinh thuc đuoc khoa đe kich hoat vao thang 11 nam 2021. Ban nang cap lon nhat ke tu 2017 nay giup mang luoi Bitcoin hoat đong hieu qua hon, re hon, tang tinh rieng tu, va cho phep chay đuoc cac hop đong thong minh phuc tap hon.
Ngay 7 thang 9 nam 2021, El Salvador tro thanh quoc gia đau tien tren the gioi cong nhan Bitcoin la mot đong tien hop phap, đua Bitcoin vao ngan kho quoc gia, va bat buoc tat ca doanh nghiep trong nuoc chap nhan thanh toan bang Bitcoin. Ngoai ra, Chinh phu El Salvador se to chuc khai thac Bitcoin bang nang luong đia nhiet (geothermal) tai tao va chi 150 trieu đo la My chi đe mua Bitcoin.
Ngay 10 thang 11 nam 2021, gia Bitcoin cao nhat lich su đuoc ghi nhan o muc 68.789,63 Đo La My - tuong đuong voi 1,646,383,194 Viet Nam Đong cho 1 Bitcoin.
Ngay 14 thang 11 nam 2021, ban nang cap Taproot cua Bitcoin chinh thuc đuoc kich hoat tai block 709632, giup đua them mot so dang hop đong thong minh toi Bitcoin, đong thoi giup mang luoi hoat đong hieu qua, an ninh va bao mat cao hon.
Ngay 27 thang 4 nam 2022, theo Quyet đinh so 343/QĐ-BNV đuoc Bo Noi vu phe duyet, Hiep hoi Blockchain Viet Nam đuoc phep thanh lap. Hiep hoi Blockchain Viet Nam se la to chuc van đong hanh lang phap ly cho cong nghe blockchain noi chung va Bitcoin noi rieng.
Ngay 10 thang 01 nam 2024, SEC đa phe duyet 11 quy Bitcoin ETF giao ngay  khien gia Bitcoin tang len cao nhat ke tu đau nam 2024 len đen 49,059.05 USD - tuong đuong voi 1,219,804,276 Viet Nam Đong trong vong 24h.
Ngay 7 thang 3 nam 2025, tong thong My ky sac lenh lap Kho du tru Bitcoin chien luoc, nang vi the cua Bitcoin len tam cao moi - chinh thong va ngang hang voi vang.


Thiet ke Tich hop san trong giao thuc Bitcoin la cong nghe blockchain. Tat ca giao dich mua va ban đeu đuoc cap nhat tren he thong luu tru may tinh ngang hang, đuoc goi la blockchain (chuoi khoi) - la mot cuon so cai ghi lai so du cua moi tai khoan va lich su tat ca tai khoan tham gia giao dich truoc đo.


= Blockchain - Chuoi khoi =

Moi du lieu tren mang Internet đeu rat de dang bi sao chep, moi giao dich Bitcoin cung chi la mot khoi thong tin. Binh thuong, khi giao dich truc tuyen, chung ta se can đen mot ben trung gian thu ba ma chung ta tin tuong (vi du ngan hang hay mot nguoi trung gian đuoc tin cay) voi mot co so du lieu tap trung đe xac minh giao dich nham chong gian lan khi ke gian su dung lai khoi thong tin nay nhieu lan. Cong nghe blockchain đa giai quyet đuoc bai toan nay (double-spending) ma khong can toi ben trung gian thu ba tin cay. Blockchain la mot cuon so cai ghi lai tat ca cac giao dich. Du lieu trong cuon so cai lien tuc đuoc mang luoi may tinh ngang hang tren the gioi cap nhat va bao tri. Giao dich khi A gui X bitcoin cho B đuoc ghi lai tren toan he thong, tat ca cac may tinh trong mang nay se xac minh va ghi lai giao dich đo vao cuon so cai roi cap phat du lieu nay toi cac may tinh khac. Blockchain la mot co so du lieu phan tan vo chu; cac may tinh lien tuc thuc hien viec kiem toan đoc lap bang cach xac minh du lieu nhan toi va so sanh voi chu ky cua giao dich đo.
Ve cong nghe, cac giao dich đuoc xac minh boi thuat toan chu ky so dua tren đuong cong Elliptic (ECDSA) va đuoc xac nhan boi chuoi cac qua trinh xu ly lan luot cac ham bam SHA256 boi cac tho đao Bitcoin. Moi khoi trong blockchain chua tat ca thong tin giao dich trong khoi đo trong 1 cay Merkle - la mot cay nhi phan co thu tu đuoc xay dung tu mot day cac đoi tuong du lieu su dung ham bam - đe đat hieu qua cao trong viec luu tru va xac minh voi luong du lieu lon cac giao dich. Khi co mot giao dich khong hop le, he thong se loai bo no bang cach chon theo so đong. Cach giai quyet ve su đong thuan nay cua cong nghe blockchain la loi giai cho bai toan cac vi tuong Byzantine trong nganh khoa hoc may tinh. Cang co nhieu may tinh tham gia vao he thong ngang hang cho blockchain thi suc manh xu ly va đo an toan cua he thong blockchain đo cang cao.
Cong nghe blockchain co rat nhieu ung dung khac ma tien te Bitcoin chi la mot trong so đo, vi du: ung dung cho viec đang ky su dung đat đai, cac loai cong chung, hop đong thong minh (tu đong cho phep hoac huy giao dich voi mot so đieu kien đuoc lap trinh san), đang ky ten mien, quy trinh bo phieu,... khi cac thuat toan tro nen đang tin cay hon cac ben trung gian thu ba, cong nghe blockchain cho phep nhung nguoi la co the giao dich an toan voi nhau ma khong can tin tuong nhau.


= Đao Bitcoin =

Đe co the đuoc ca mang luoi chap nhan, khoi moi can phai chua bang chung cong viec (proof-of-work). Proof-of-work yeu cau tho đao tim kiem mot so nonce, ma khi noi dung cua khoi đuoc hash (ham bam mat ma hoc) cung nonce, ket qua tao ra mot so nho hon so target cua mang luoi (so target cang nho thi đo kho cang cao). Noi cach khac: Proof-of-work rat de cho cac may tinh xac nhan, nhung cuc ky mat nhieu thoi gian đe co the tao ra. Tho đao phai thu rat nhieu gia tri nonce khac nhau truoc khi đat đuoc đo kho ma mang luoi yeu cau.
Qua trinh khai thac Bitcoin đuoc ngu canh hoa tot nhat ve mat khai thac cac khoi tien đien tu, trai nguoc voi cac đon vi đon le, chang han nhu mot Bitcoin (BTC). Ly do rat đon gian: Bitcoin moi chi đuoc khai thac bat cu khi nao mot khoi moi tren chuoi khoi Bitcoin đuoc xac thuc.

Cu moi 2016 khoi đuoc tao ra (mat khoang 14 ngay), đo kho lai đuoc mang luoi tu đong tinh chinh dua tren kha nang cua toan bo mang luoi, voi muc đich la đe giu khoang thoi gian giua cac khoi moi đuoc tao ra la 10 phut. Tu thang 3 nam 2014 toi thang 3 nam 2015, so luong nonce trung binh ma may đao phai hash thu truoc khi tao đuoc ra khoi moi đa tang tu 16,4 ty ty len 200,5 ty ty.
Cach he thong proof-of-work hoat đong, kem theo viec xau chuoi lai cac khoi khi du lieu cua khoi moi bao gom hash cua khoi cu, giup cho viec thay đoi blockchain cuc ky kho, khi ma ke tan cong can phai thay đoi tat ca cac khoi phia sau đe viec thay đoi mot khoi đuoc chap nhan. Đieu nay đoi hoi ke tan cong can co hon 50% suc manh xu ly cua toan mang Blockchain. Cac khoi moi lien tuc đuoc tao ra, va đo kho cua viec thay đoi 1 khoi tang dan theo thoi gian voi so luong khoi can thay đoi (con đuoc goi la muc xac thuc cua mot khoi - confirmations) tang len.

Tho đao (hoac mo đao) Bitcoin tim đuoc ra khoi moi se đuoc thuong so bitcoin thuong trong khoi đo cong toan bo phi giao dich đuoc xu ly trong khoi đo. Tai thoi điem cuoi nam 2016, phan thuong đang la 12,5 bitcoin cho moi khoi. Đe nhan đuoc phan thuong nay, mot giao dich đac biet co ten la coinbase đuoc đua vao thanh toan. Tat ca Bitcoin ton tai đuoc khoi tao tu nhung giao dich nguon (coinbase) đo. Giao thuc Bitcoin quy đinh rang phan thuong se giam mot nua sau moi 210.000 khoi (khoang 4 nam). Cuoi cung, phan thuong se tiem can toi 0 khi so bitcoin tren thi truong đat nguong 21 trieu bitcoin vao nam 2140. Luc đo, tho đao se chi co phan thuong la phi giao dich. Noi cach khac, Satoshi đa tao ra mot chinh sach tien te dua tren su khan hiem nhan tao khi sang tao ra Bitcoin rang se chi co tong cong 21 trieu bitcoin đuoc luu hanh.
Trong thuc te, cac tho đao thuong se tham gia vao cac mo đao lon đe tap hop đuoc kha nang tinh toan cua may đao thanh vien trong mo đo nham tang xac suat tao đuoc ra khoi moi, va sau đo tien cong se đuoc chia đeu theo khoi luong cong viec cho thanh vien trong mo đao. Viec đao mo đa tao ra mot loat cong nghe chuyen biet đe đao Bitcoin. Hien tai, he thong đao Bitcoin hieu qua nhat su dung vi mach tich hop chuyen dung ASIC vi chung xu ly tinh toan so hoc nhanh hon bo vi xu ly may tinh (ke ca trong bo mach đo hoa) ma lai khi su dung it đien nang hon.

Tai Viet Nam, truoc nam 2014, cac tho đao tien ma hoa tai Viet Nam chu yeu su dung bo mach đo hoa cua AMD đe đao Bitcoin vi hieu suat tinh toan cao cua chung, khien cho gia cac loai bo mach đo hoa nay tang cao. Tuy nhien, sau đo ho chuyen sang đao cac loai tien ma hoa khac nhu Ethereum, Zcash, Litecoin,... vi kho canh tranh đuoc voi cac mo đao ASIC chuyen nghiep. Gioi đao mo trong nuoc hoat đong tuong đoi khep kin vi tinh chat nhay cam cua Bitcoin va mot phan trong so ho su dung nguon đien khong hop phap va khong đong thue thu nhap.


= Tai khoan =

Moi tai khoan Bitcoin đuoc bieu dien duoi dang 1 vi Bitcoin. Moi vi Bitcoin bao gom đia chi Bitcoin cong khai (hash cua public key) va khoa rieng tu (private key). Mot đia chi co 160 bit du lieu, vi vay co the tao ra tong cong 2160 đia chi Bitcoin - tuong đuong 1048 đia chi (đe so sanh: co tong cong khoang 1047 phan tu nuoc tren trai đat). Ngoai ra đia chi con bao gom 4 byte checksum nen xac suat mang luoi chap nhan đia chi Bitcoin go sai cuc ky thap.
Bat ky ai cung co the gui Bitcoin đen mot chiec vi bang đia chi cong khai, con khoa rieng tu phai đuoc nhap khi chu vi muon gui Bitcoin đi. Vi vay, viec so huu Bitcoin đuoc đinh nghia la su nam giu khoa rieng tu cua 1 đia chi Bitcoin. Mot khi khoa rieng tu bi mat, mang luoi Bitcoin se khong the xac nhan đuoc viec so huu so bitcoin đo, va so bitcoin trong đia chi đo se vinh vien bi mat. Khoang 20% so bitcoin đang luu hanh đuoc cho la bi mat vinh vien do nguoi dung bi mat khoa rieng tu. So tien bi mat co gia tri thi truong khoang 20 ty đo la My vao thang 7 nam 2018. Ngoai ra, co khoang 1 trieu bitcoin đa bi đanh cap, tuong đuong 7 ty đo la My vao thang 7 nam 2018.
Vi cho phep nguoi dung hoan tat thanh toan giua cac đia chi khac nhau bang cach cap nhat vao blockchain. Khi thuc hien giao dich bang thiet bi di đong, nguoi dung co the su dung ma QR đe đon gian hoa quy trinh thanh toan.

Co nhieu loai cong cu quan ly Vi Bitcoin hien hanh. Đien hinh: Vi tren nen tang Web de su dung nhat, bao gom: Coinbase, Blockchain.info, BitGo, Xapo; Vi phan mem: Armory, Bitcoin Core; Vi cho thiet bi di đong: breadwallet, Blockchain.info; Vi phan cung: Ledger Nano S, Trezor; Hoac ban co the tu in vi giay cho minh đe cat trong tu an toan tu mot trong cac vi tren.


= Giao dich =

Mot giao dich la mot su dich chuyen Bitcoin đuoc phat tan toi mang luoi Bitcoin va gom vao khoi. Moi giao dich đeu bao gom đau vao (la đau ra trong giao dich cu cua so Bitcoin đo), đau ra (chua thong tin giao dich) va mot đoan script chua cac đieu kien giao dich. Đoan script đuoc viet bang ngon ngu tuong tu nhu ngon ngu Forth nay đuoc thiet ke mot cach toi gian boi Satoshi, la mot chuong trinh khong Turing-complete đe tranh vong lap vo han. Viec su dung script trong giao dich giup tich hop cac tinh nang nang cao nhu hop đong thong minh, chi cho thanh toan neu 2 trong 3 ben đong y. Giao dich chi đuoc mang luoi chap nhan cho vao khoi neu scriptSig ket hop scriptPubKey trong chuong trinh đo tra ve gia tri true va tong gia tri trong đau ra khong cao hon tong gia tri đau vao. Chenh lech giua đau ra va đau vao chinh la phi giao dich tra cho mang luoi.


= Tinh bao mat =

Cung giong nhu cac chinh phu phu thuoc vao quyen luc cua quan đoi va co quan hanh phap đe đam bao an ninh tien te, qua đo mang lai long tin va gia tri cho tien phap đinh, thi đo an toan cua he thong Bitcoin phu thuoc vao kha nang xu ly (hashing power) cua toan bo mang luoi blockchain đe chong lai cac nguy co pha hoai đong thoi mang lai gia tri, niem tin cho Bitcoin. Đa co nhieu vu trom Bitcoin thanh cong xay ra nhung tat ca đeu co mot đac điem chung la do nan nhan đe lo khoa rieng tu cho ke tan cong. Cho toi nay, giao thuc Bitcoin van chua he co lo hong bao mat nao đe lam mat Bitcoin cua nguoi dung ma khong dung đen khoa rieng tu.


= Tinh rieng tu =
Bitcoin la loai tien te ban an danh, tuc la so tien khong gan voi thuc the trong the gioi that, ma gan voi đia chi Bitcoin. Tuy chu so huu đia chi Bitcoin khong đuoc xac đinh ro rang, nhung bu lai cac giao dich lai đuoc cong khai. Ngoai ra, cac giao dich co the đuoc lien ket voi ca nhan hoac cong ty thong qua viec phan tich dong giao dich (vi du: neu cac giao dich chi tieu tu nhieu nguon đau vao thi co the cac nguon đo đeu chung chu) va ket hop du lieu đen tu cac nguon đa đuoc đinh danh (cac san giao dich Bitcoin co the đuoc yeu cau luu tru thong tin ca nhan nguoi su dung). Mac du vay, cung nhu tien mat, viec xac đinh đia chi Bitcoin nao gan voi nguoi nao la tuong đoi kho. Đe tang tinh rieng tu, moi giao dich can su dung mot đia chi Bitcoin moi.


= Su tien hoa cua phan mem Bitcoin =
Phan mem Bitcoin đuoc phat hanh duoi dang ma nguon mo, tuc la ai cung co the xem đuoc ma nguon va thay đoi no. Khi co mot tinh nang moi can đua vao Bitcoin, nha phat trien phan mem se đua ra 1 BIP (Bitcoin Improvement Proposals), bao gom 1 pull request tren Github. Nguoi su dung se binh chon nhung tinh nang ma ho đong y bang cach tai phien ban Bitcoin chua chung ve. Ke ca khi Satoshi đe xuat mot thay đoi ma nguoi dung khong muon, ho co the chon cach khong tai ve va chay no. Bitcoin, cung nhu cac du an ma nguon mo khac, la mot loai dan chu khong thu linh - mot phuong phap moi đe chi phoi hanh vi truc tuyen cua con nguoi. Moi may tinh la mot phieu bau, va ai cung co the đua ra luat moi. Vi Bitcoin la phan mem tien hoa đuoc, nen nhung đong tien ma hoa khac rat kho đe co the canh tranh đuoc voi no.


= Quan tri =
Bitcoin la mot phan mem ma nguon mo ma ban đau đuoc đieu hanh boi Satoshi Nakamoto. Nakamoto roi vi tri nay vao nam 2010 va giao chia khoa canh bao mang cho Gavin Andresen. Andresen tuyen bo ong đa tim cach phan quyen kiem soat va cho biet: "Ngay khi Satoshi roi đi va đat du an len vai toi, mot trong nhung đieu đau tien toi lam la co gang phan quyen cho đieu đo. Vi vay, ke ca trong truong hop toi bi xe buyt đam, du an van se ro rang đuoc tiep tuc". Khoa bao đong nay sau đo đa đuoc chinh Gavin huy bo đe bien Bitcoin thanh mot mang luoi hoan toan phan quyen.
Viec quan ly mot cach phan quyen đa mang toi nhieu tranh cai ve con đuong ma Bitcoin se đuoc phat trien trong tuong lai. Phan mem Bitcoin nguyen thuy voi ten goi la Bitcoin Core đa co nhieu phien ban canh tranh (fork) đe đe xuat giai quyet cac van đe quan tri khac nhau va gay tranh cai. Lua chon thay the pho bien nhat hien nay la Bitcoin Cash - đa tao ra mot cuoc noi chien chinh tri trong mang luoi Bitcoin voi Bitcoin Core suot tu nam 2015 toi nay. Cu the, cuoc chien bat nguon tu nhung nguoi co gang tang kha nang xu ly giao dich cua mang luoi Bitcoin, đe co the xu ly đuoc nhieu giao dich hon so voi gioi han ban đau la 7 giao dich moi giay. Nhung phien ban khac nhau cua Bitcoin chinh la nhung ky thuat giai quyet van đe nay khac nhau: Bitcoin Cash loai bo gioi han cung 1MB cho moi khoi va cho phep mang luoi đieu chinh gioi han nay. Bitcoin Core giu nguyen gioi han 1MB va tao ra cac sidechain ben ngoai chua cac giao dich nho, va nhung chu ky cua cac sidechain nay vao blockchain chinh - con đuoc goi la Lightning Network.


= Lightning Network - Bai toan ve mo rong mang luoi =

Moi khoi trong blockchain đuoc gioi han o kich thuoc 1MB nham tang tinh phan cap cua mang luoi, tuy nhien đieu nay cung han che kha nang xu ly giao dich cua mang Bitcoin, lam phi giao dich tang va cac giao dich bi xu ly cham. Vao ngay 24 thang 8 nam 2017, Segregated Witness đa đuoc đua vao su dung, la tien đe cho Lightning Network - la mot lop giao dich con cua mang luoi Bitcoin blockchain chinh voi tinh nang hop đong thong minh nhu cua Ethereum. Đieu nay giup kha nang xu ly cac giao dich tren Bitcoin blockchain tang len gan nhu vo han voi chi phi rat thap, bang cach đinh tuyen giao dich qua mesh network cua cac kenh thanh toan. Lightning Network đa đuoc đua vao thu nghiem voi phien ban 1.0 tu thang 12 nam 2017 voi giao dich đau tien tai Bitrefill, va đuoc chinh thuc trien khai trong nam 2018.


= Ban nang cap Taproot =
Taproot bao gom viec đua vao su dung chu ky Schnorr thay cho thuat toan ECDSA, voi cac đac tinh toan hoc nhu cung cap muc đo đung đan cao, xac minh nhanh, va tranh đuoc malleability. Loi ich đang chu y nhat cua chu ky Schnorr la su dung "toan hoc tuyen tinh" cho phep mot loat dang hop đong thong minh moi khi tan dung cac thu thuat mat ma nhu Merkle tree. Đieu nay cho phep nguoi dung ket hop ma hoa nhieu đieu kien chi tieu vao mot đau ra duy nhat, đuoc đon gian hoa vao mot "đia chi" duy nhat.
Truoc ban nang cap, du lieu cac hop đong thong minh Bitcoin phai đuoc đua vao blockchain mot cach đay đu khi chung đuoc chi tieu. Phi giao dich đuoc tra cho moi byte du lieu giao dich, vi vay cac hop đong thong minh lon khong kha thi vi qua ton kem. Voi Taproot, cac hop đong thong minh co the đuoc xay dung theo cau truc giong nhu cay, khi chi can tiet lo mot so nhanh nhat đinh, qua đo tang tinh rieng tu cho Bitcoin. Vi Taproot cho phep giu phan lon du lieu cua hop đong thong minh ben ngoai blockchain, chung ta co the tao ra cac hop đong thong minh phuc tap hon nhieu so voi truoc.


Kinh te Hien tai Bitcoin đang đuoc xem la co nhung tinh chat sau cua tien te: Đang gia, luu thong, du tru, thanh toan.
Khac voi nhung đong tien đuoc ban hanh boi chinh phu (tien phap đinh), Bitcoin co nhung uu điem sau:

Khong co ngan hang trung uong: Tranh đuoc tinh trang lam phat khi ngan hang trung uong in them tien. Vi du, nam 1986, luong tien co so cua Viet Nam la 55 ty VNĐ thi nam 2016, luong tien nay đa la 726.559 ty VNĐ.
Khong can giao dich qua kenh trung gian: Giam thieu chi phi ngan hang va cac kenh tai chinh trung gian. Giao dich tai bat ky thoi điem nao ke ca ngay nghi. Khong ai co quyen đong bang tai khoan hay ngung giao dich.
Gan nhu khong the tu tao ra Bitcoin, nhung co the khai thac đuoc Bitcoin.
Chi phi kiem đinh chat luong vang rat cao, con viec kiem đinh Bitcoin khong he ton chi phi nao.
Đon vi tien te co the chia nho ra toi muc gan nhu vo han, giup cho viec thanh toan chinh xac rat de dang.
It nguy hiem cho cac cua hang chap nhan giao dich Bitcoin hon vi giao dich khong the bi boi hoan.
Bao ve moi truong khi khong phai san xuat tien mat. He thong may tinh xu ly giao dich Bitcoin ton it đien hon nhieu so voi he thong tai chinh toan cau hien tai.
La đong tien thong minh: Co kha nang lap trinh vao tung satoshi muc đich tieu tien hoac tu kich hoat voi hop đong thong minh đe tranh tham nhung .
Tuy nhien, cung vi khong phai đong tien đuoc ban hanh boi chinh phu (tien phap đinh) nen Bitcoin co nhung nhuoc điem sau: 

No khong đuoc cong nhan la cong cu thanh toan hop phap trong cac hop đong lap theo phap luat.
Khong co su hien huu vat ly nhu tien giay ma chi la cac dong ma may tinh. Neu khong co ket noi Internet thi khong the su dung Bitcoin đuoc.
Neu xay ra su co khien mang Internet dung hoat đong (thien tai, chien tranh...) thi giao dich Bitcoin cung bi dung tai đia phuong đo.
Co the bi su dung lam cong cu lua đao hoac rua tien. Tuy nhien, tinh minh bach cua mang Blockchain khien viec rua tien qua Bitcoin rat kho khan.
Khi xay ra tranh chap thi phap luat khong co can cu xu ly.
Gia tri len xuong that thuong theo thi truong nen rat rui ro khi dung đe tich tru. Neu phan lon nguoi dung tu bo thi Bitcoin cung khong con gia tri.
Theo giam đoc cua Vien Nghien cuu Tien Te, Cong nghe va Tai chinh thuoc Đai hoc California - Irvine, hien tai nguoi ta van đang tranh luan xem Bitcoin co phai la tien te hay khong. Bitcoin thuong đuoc nhac toi bang cac thuat ngu: Tien so, tien ao, tien đien tu, tien ma hoa. Cac nha bao va hoc gia cung đang tranh cai ve viec nen goi Bitcoin the nao. Mot so to bao tim cach phan biet tien "that" va Bitcoin, trong khi mot so bao chi khac goi Bitcoin moi la đong tien thuc thu.


= Đau tu Bitcoin =

Co nhieu cach đe co the mua hoac ban Bitcoin: đat lenh mua hoac ban Bitcoin tren san giao dich truc tuyen, hoac truc tiep thong qua nguoi moi gioi, hoac tai cac may Bitcoin ATM.
Bitcoin thuong đuoc giao dich nhu mot dang đau tu. Co mot so quy đau tu đa quan tam đen Bitcoin. Đien hinh la: Cong ty Bitcoin 21 Inc đa nhan 116 trieu đo la My đau tu; Coinbase nhan 106,7 trieu đo la My; ca nhan Peter Thiel đa đau tu 3 trieu đo la My va anh em nha Winklevoss đa đau tu 1,5 trieu đo la My. Nhung nha đau tu bao gom cac ten tuoi lon nhu: quy Andreessen Horowitz, quy Khosla Ventures, quy Google Ventures, RRE Ventures, san NYSE, quy Pantera Capital, ngan hang Goldman Sachs, san Nasdaq, ngan hang BBVA.
Tai thoi điem cuoi nam 2015, cac nha đau tu lon tren the gioi đa đau tu tong cong tren 1 ty đo la My đe phat trien cac cong ty Bitcoin. Theo mot nghien cuu cua Đai hoc Cambridge vao nam 2017, co khoang 2,9 trieu đen 5,8 trieu nguoi dung toan cau su dung vi tien ma hoa ma chu yeu la Bitcoin.
Viec đau tu Bitcoin, cung nhu cac kenh vang hay ngoai te, chua đung nguy co rui ro va nhung lo ngai ve mot loai bong bong tai chinh trong linh vuc tien te tren Internet. Barry Silbert, giam đoc đieu hanh Nasdaq Private Market, nhan đinh: Bitcoin la kenh đau tu co rui ro va loi nhuan thuoc loai cao nhat hien tai. Cac nha kinh te khuyen cao cac ngan hang trung uong nen danh tu 0.01% toi 5% du tru ngoai hoi cua minh cho Bitcoin đe phong ho cac rui ro ve tien te.


= Cac doanh nghiep chap nhan Bitcoin =
Trong nam 2016, so luong cac doanh nghiep chap nhan Bitcoin đa vuot qua 122.000. Tinh đen thang 12 nam 2014, cac cong ty lon chap nhan thanh toan bang Bitcoin bao gom: Atomic Mall, Clearly Canadian, Dell, Dish Network, Dynamite Entertainment, Expedia, Microsoft, Newegg, PrivateFly, Overstock.com, Sacramento Kings, TigerDirect, Time Inc., Virgin Galactic, Valve va Zynga. Tinh đen thang 9 nam 2014, PayPal đa cho phep cac doanh nghiep o Bac My su dung he thong cua ho đe nhan thanh toan bang Bitcoin.
Tai Viet Nam, chi co mot so it dich vu chap nhan Bitcoin. Tuy nhien co rat nhieu doanh nghiep toan cau cho phep nguoi Viet Nam thanh toan bang Bitcoin cho dich vu cua ho, tieu bieu la: Dich vu nap the đien thoai BitRefill, dich vu mua ve may bay, đat khach san va thue o to tai Expedia, mua hang truc tuyen tai OverStock, OpenBazaar hoac tai cac Dark Net Market, mua the qua tang tai Gyft, mua ten mien va dich vu may chu tai NameCheap, mua VPN tai BitVPN, mua quan ao thoi trang tai ASOS, va mot loat cac dich vu nho khac tai Fiverr.
Tai thoi điem cuoi nam 2016, đa co tren 800 may Bitcoin ATM tren toan cau, phan lon (500+) nam tai My, va co 3 may Bitcoin ATM tai Viet Nam.


= Ti gia Bitcoin =

Ti gia cua Bitcoin khong đuoc neo theo bat ky loai tien te nao khac ma hoan toan phu thuoc vao cung va cau cua thi truong. Bitcoin la mot trong nhung loai tai san co tinh chat thi truong tu do thuan khiet nhat vi đuoc giao dich tu do voi khoi luong rat lon tren toan cau ma khong bi kiem soat.

Theo giao su Mark T. Williams, trong nam 2014, bien đong gia cua Bitcoin cao gap 7 lan vang, 8 lan S&P 500 va gap 18 lan đo la My. Gia tri cua Bitcoin đa trai qua nhieu chu ky bong bong, vi du: Trong nam 2011, gia Bitcoin đa tang len tu 0,30 đo la My len đinh điem la 32 đo la My truoc khi tro ve muc 2 đo la My. Nua cuoi nam 2012 va trong đot khung hoang tai chinh tai Cyprus, gia Bitcoin lai len toi 266 đo la My truoc khi tro ve muc 50 đo la My. Vao ngay 29 thang 11 nam 2013, gia Bitcoin len đinh điem 1.242 đo la My. Chi tru nam 2014, tu nam 2009 toi 2016, Bitcoin la đong tien co gia tri tang nhanh nhat the gioi. Tinh tu nam 2009 toi nam 2016, gia Bitcoin đa tang gia len 1,269,730 lan.

Co mot so ung dung cua Bitcoin khong phu thuoc vao bien đong ti gia, vi du nhu la ca cuoc truc tuyen, tra tien tip, hoac thanh toan quoc te. Nhung quy đau tu mao hiem ung ho Bitcoin lap luan rang viec tao them tinh thanh khoan bang cach su dung nhung san giao dich tan suat cao la can thiet đe giam su bien đong cua gia Bitcoin.
Co rat nhieu nguon đe theo doi ti gia Bitcoin. Google đa tich hop san ti gia Bitcoin khi ban đien vao cong cu tim kiem: 1 BTC to VND. Tuy nhien đay la gia Bitcoin tai thi truong quoc te, lay trung binh tu cac san giao dich lon nhu: Bitstamp, Coinbase, OKCoin.


= Thanh toan =

Khong giong nhu the tin dung, chi phi gui Bitcoin hoan toan tu nguyen tra boi nguoi gui (khong phai nguoi nhan). Phi gui Bitcoin cang cao thi giao dich đo cang đuoc mang luoi uu tien xu ly truoc. Phi thanh toan bang Bitcoin re hon rat nhieu so voi viec thanh toan the tin dung hoac chuyen khoan. Neu thanh toan quoc te qua the tin dung, phia doanh nghiep se mat 2-3% chi phi thanh toan the va khach hang se mat khoang 5% phi chuyen đoi ngoai te. Chi phi gui tien qua Bitcoin khong phu thuoc so luong gui, giup cho Bitcoin tro nen rat hap dan voi nhung nguoi muon gui tien so luong lon. Vi du: Luong bitcoin tri gia hang trieu đo la My co the gui đi bat ky đau tren the gioi chi voi vai xu tra cho cac tho đao.


= Tinh thanh khoan =

Tai thoi điem ngay 7 thang 12 nam 2017, tong von hoa cua Bitcoin la hon 241 ty đo la My, tong khoi luong giao dich trong 24 gio cua cac san lon tinh phi la hon 13,3 ty đo la My. Đe so sanh: Tong von hoa thi truong chung khoan Viet Nam hien đang la 101 ty đo la My va tong khoi luong giao dich la 334 trieu đo la My.


= Kinh te chinh tri =

Su phan tan cua tien Bitcoin co nguon goc ly tuong dua tren truong phai kinh te hoc Ao, đac biet đuoc the hien trong cuon sach "Tien te khong quoc huu hoa" (Denationalisation of Money: The Argument Refined) cua Friedrich von Hayek, khi ma ong ta tin tuong vao mot nen kinh te thi truong hoan toan tu do trong viec san xuat, phan phat, đieu hanh đong tien đe cham dut su đoc quyen cua cac ngan hang trung uong. He tu tuong nay đoi nghich voi kinh te hoc Keynes, la ly do giai thich viec co mot so nha kinh te đuoc giao duc trong he tu tuong nay khong ung ho Bitcoin.
Bitcoin đuoc xem la co đong luc chinh tri hoac tu tuong bat nguon tu ban cao bach đuoc viet boi Satoshi Nakamoto. Ong noi: "Van đe goc re voi cac loai tien te thong thuong la can phai co su tin tuong đe cho no hoat đong. Ngan hang trung uong phai đuoc tin cay rang se khong pha gia tien te, nhung lich su tien te phap đinh đa cho thay ho lien tuc vi pham đieu nay.
Bitcoin co suc hut manh toi nhung nguoi am hieu cong nghe thuoc chu nghia tu do ca nhan, boi no ton tai ngoai tam kiem soat cua he thong tai chinh co đien va cac chinh phu. Chinh phu cang cam hoac đanh thue no thi ho se cang mat kiem soat Bitcoin vi cac giao dich se hoan toan chim trong nen kinh te ngam, tuong tu nhu thi truong ngoai te. Tuy nhien, khi xem xet so lieu tim kiem tu Google, cac nha nghien cuu khong tim thay bang chung cho su lien quan giua viec yeu thich Bitcoin va chu nghia tu do ca nhan.
Tai My, Bitcoin co suc hut tu phe canh ta - nhung nguoi cho rang chinh phu va cac ngan hang la đai dien quyen loi cua gioi tinh hoa, va cac chinh sach tien te la đe phuc vu nhung nguoi đo, cho toi phe canh huu - nhung nguoi chi trich chinh phu My trong đot khung hoang kinh te 2008, boi chinh phu khong đieu hanh đuoc tot đong tien cua chinh ho tao ra. Bitcoin đuoc mo ta nhu la mot thu co the can bang đuoc loi ich cua nhung tap đoan lon voi nhung nguoi kinh doanh nho. Hai nha bao Wall Street Journal đa noi ve Bitcoin nhu la thu co the "giai phong con nguoi khoi su thong tri cua niem tin tap trung." Su ton tai cua Bitcoin chinh la mot luc đay bat buoc tat ca cac quoc gia quan ly tot hon nen kinh te cua minh.


= Tranh cai ve lua đao Ponzi =
Ban chat cua mo hinh Ponzi la lay tien cua nguoi sau tra lai cho nguoi truoc. Co rat nhieu nha bao khac nhau tu Viet Nam va quoc te đa bay to lo ngai rang Bitcoin co the la mot mo hinh lua đao đa cap dang Ponzi. Tuy nhien, bao cao tu World Bank nam 2014 ket luan rang "trai voi y kien cua nhieu nguoi, Bitcoin khong phai la mo hinh lua đao Ponzi". Trai voi mo hinh Ponzi, Bitcoin khong co mot chu the quan ly, khong ton tai cac loi hua đac trung cho loi nhuan, va nguoi dung co the bat đau voi mot so luong nho Bitcoin ma khong ton tai cac goi đau tu toi thieu.
Mac du mang luoi Bitcoin khong phai la mo hinh đa cap, tuy nhien, can nhan biet ro rang cac chu the co the loi dung Bitcoin cho cac hinh thai lua đao rieng cua ho nhu mot dang hang hoa hoac phuong tien thanh toan. Tai Viet Nam, hinh thuc lua đao Ponzi pho bien nhat la kinh doanh đa cap, choi hui, mo hinh cho - nhan, chuong trinh đau tu loi suat cao (HYIP). Đe loi dung uy tin co san cua Bitcoin tren the gioi, nhung mo hinh nay thuong tra hinh bang cach goi ten mang luoi cua minh la 1 san giao dich Bitcoin mac du mo hinh đo khong co chuc nang chinh đe chuyen đoi tien te, qua đo lam cho cong chung nham lan voi mang luoi Bitcoin thuc su. Ve ban chat thi nhung mo hinh Ponzi nay chi su dung Bitcoin giong nhu đo la My hay vang đe nhan đau tu mot cach lua đao va se đot nhien bien mat vao mot thoi điem kho biet truoc. Bitcoin la 1 phuong tien thanh toan yeu thich cua cac mo hinh Ponzi vi phuong thuc thanh toan nay an danh, khong the bi boi hoan, va khong bi cac quy đinh phap luat rang buoc. Vao thang 9 nam 2014, Uy ban Chung Khoan va San Giao Dich My (SEC) đa tuyen phat cong ty va chu tich Bitcoin Savings and Trust 40 trieu đo la My vi đa đieu hanh 1 mang luoi Ponzi su dung Bitcoin tra lai 7% moi tuan tu nam 2011 toi nam 2012.


= Cao pho =
Co rat nhieu ca nhan, mac du khong hieu ro ve Bitcoin, yeu thich viec boi xau hinh anh Bitcoin khi co y gan lien no voi lua đao đa cap, lua đao Ponzi, đong tien tai tro khung bo,... bang nhung luan điem khong khoa hoc. Viec nay đuoc giai thich tren tam ly choi bo su so hai khi phai đoi mat voi su thay đoi, voi thu khong quen thuoc cua con nguoi. Ho yeu thich viec tuyen bo rang Bitcoin "đa chet". Tinh toi thang 1 nam 2016, Bitcoin đa đuoc cao pho toi 89 lan trong 7 nam ton tai. Tap chi Forbes cong bo Bitcoin "chet" vao thang 6 nam 2011, tiep theo la Gizmodo Uc vao thang 8 nam 2011. Tap chi Wired tuyen bo no đa "het han" vao thang 12 nam 2012. Reuters cong bo mot "cao pho" cho Bitcoin trong thang 1 nam 2014. Thang 1 nam 2015, bao Telegraph tuyen bo "thi nghiem Bitcoin đa ket thuc". Giam đoc phat trien kinh doanh đien tu cua Isle of Man cho rang: "Cac bao cao ve cai chet cua Bitcoin đa bi thoi phong qua đang".


= Phan loai Bitcoin trong danh muc tien te =
Tien đien tu la mot dang tien te ma đuoc trao đoi va luu tru bang he thong đien toan, thay vi cac đong tien vat ly nhu la cac đong xu hay tien giay. Theo Ngan hang Trung uong chau Au, tien so thuong la "tien đien tu", mac du co mot so ngoai le nhu coupon, phieu mua hang va the cao đien thoai co kem theo ca đinh dang vat ly.
Tien so la mot lop con cua tien đien tu nham chi nhung đong tien đien tu khong phap đinh. Tien ao la tien so, chu yeu đuoc su dung trong truyen thong đe nhac toi mot so loai tien so mot cach tieu cuc khi phan biet voi tien phap đinh.
Tien ma hoa la mot loai tien đien tu ma su dung thuat toan ma hoa đe đam bao an ninh cho cac giao dich va đe đieu khien viec phat hanh tien. Bitcoin la mot loai tien ma hoa.
Khong phai tat ca tien so đeu la tien ma hoa. Bitcoin la loai tien ma hoa phan cap. Ban chat cua Bitcoin khac han cac loai tien tap trung ma đuoc mot to chuc đung ra đieu hanh, do đo tranh đuoc kha nang lua đao do to chuc đo đoc quyen quan ly viec phat hanh tien.


Tinh hop phap Vi tinh chat an danh trong giao dich, Bitcoin đuoc toi pham mang quan tam. Tuy nhien, cung giong nhu cac loai tien te khac, Bitcoin cung nhu vang hay tien mat, đeu đuoc dung nhu vat trung gian đe rua tien. Trong phien đieu tran truoc Thuong vien My ve Bitcoin ngay 18 thang 11 nam 2013, Cuc Phong Chong Toi Pham Tai chinh Hoa Ky (FinCen) đa noi rang: Tien mat van la cong cu rua tien chinh. Bitcoin khong phai la kenh rua tien ly tuong vi tat ca giao dich đeu đuoc cong khai. Cung trong cung ngay, chu tich Cuc Du tru Lien bang Hoa Ky Ben Bernanke đa neu ra quan điem rang giu Bitcoin ve lau dai mang lai nhieu hua hen.
Thang 9 nam 2015, Uy ban giao dich hang hoa tuong lai My (CFTC) cong bo, Bitcoin đa chinh thuc đuoc đua vao danh sach hang hoa đuoc phep giao dich tai My. Phan lon cac co quan trong chinh phu My đeu đa tan thanh viec su dung Bitcoin. Đon cu, Uy ban bau cu lien bang My (FEC) muon chap nhan quyen gop qua Bitcoin. Theo phan quyet cua Toa an toi cao chau Au vao thang 10 nam 2015, Bitcoin se đuoc phep giao dich nhu cac đon vi tien te thong thuong ma khong bi đanh thue tai chau Au.
Thang 11 nam 2015, truyen thong tai Viet Nam ro len tin to chuc khung bo ISIS co the nhan vien tro bang Bitcoin. Tuy nhien, vao ngay 27 thang 1 nam 2016, Co quan Canh sat chau Au (Europol) đa ra bao cao chinh thuc rang ho khong tim thay bat cu mot su lien he nao giua Bitcoin va to chuc khung bo nay. Tai thoi điem đau nam 2017, Malta đa đua Bitcoin va cong nghe blockchain vao chien luoc quoc gia.


= Tinh hop phap tai Viet Nam =
Hien tai, chua co bat ky quy đinh hay khung phap ly nao đe quan ly viec giao dich Bitcoin tu phia Chinh phu: Thang 2 nam 2014, Ngan hang Nha nuoc Viet Nam ra thong cao bao chi, trong đo neu ro: viec su dung Bitcoin lam phuong tien thanh toan khong đuoc phap luat thua nhan va bao ve. Ngoai ra, Bo Cong Thuong hien tai van chua cong nhan Bitcoin la hang hoa hay dich vu, phu nhan tham quyen cua minh đoi voi Bitcoin. Viec nay cung đong thoi bai bo co so đe thu thue Bitcoin vi khong the đua đuoc Bitcoin vao danh muc hang hoa hay dich vu đe thu thue trong mot vu an đau tien tai Viet Nam lien quan đen tien so xay ra tai Ben Tre nam 2017.
Ngay 21 thang 8 nam 2017, Thu tuong Chinh phu đa ky phe duyet đe an hoan thien khung phap ly đe quan ly cac loai tai san so, tien đien tu, tien so, trong đo co Bitcoin. Đay la tin hieu chinh thuc tu phia Chinh phu rang cac giao dich Bitcoin se đuoc hop phap hoa vao thang 8 nam 2018 voi kha nang phan loai Bitcoin vao danh muc tai san so.


Tham khao Lien ket ngoai Trang chu Bitcoin