Hau Tran (chu Nom: 茹後陳, chu Han: 後陳朝, Han Viet: Hau Tran trieu) la mot trieu đai trong lich su Viet Nam tu 1407 đen 1414 ma cac sach su van chua thong nhat cach goi. Sach Đai Viet su ky toan thu thi goi la nha Hau Tran, con Kham đinh Viet su Thong giam cuong muc thi hoan toan khong nhac đen cum tu nay ma chi thuat lai su viec trong nhung nam thang ay. O đay, viet theo sach Đai Viet su ky toan thu nen goi la nha Hau Tran.
Nha Hau Tran do Gian Đinh đe - Tran Ngoi (mot hau due cua hoang toc nha Tran) thanh lap thang 10 am lich nam 1407 tai Ninh Binh sau khi nha nuoc Đai Ngu cua nha Ho bi quan đoi nha Minh xam chiem va tieu diet. Trong thoi ky nay, nuoc Đai Ngu bi nha Minh đoi ten tro lai thanh Giao Chi va chia thanh 17 phu, 5 chau va 12 ve truc thuoc Ty Bo Chinh.
Do quan moi lap, Gian Đinh đe phai chay vao Nghe An, vien Đai tri chau Hoa chau la Đang Tat giet quan nha Minh, dan quan tu Hoa chau ra theo pho, nha Hau Tran lam chu tu Nghe An vao Thang Hoa (vao vung nay thuoc Quang Nam va Bac Quang Ngai). Nam 1408, quan Hau Tran tien quan ra Bac, đanh bai quan Minh o tran Bo Co, bao vay cac thanh. Nam 1409, Gian Đinh đe giet 2 tuong Đang Tat, Nguyen Canh Chan, khien cho 2 nguoi con cua ho la Đang Dung va Nguyen Canh Di bat man, keo quan minh tro ve Nghe An lap Tran Quy Khoang len lam Trung Quang đe. Trung Quang đe sai Nguyen Suy bat đuoc Gian Đinh đe. Nha vua Trung Quang đe ben ton Gian Đinh Đe lam Thai thuong hoang đe cung nhau tien quan đanh quan Minh. Tuy chien thang luc đau, quan nha Hau Tran sau nay dan da that the, phai lui ve phia Nam va toi nam 1414 thi that bai hoan toan. 
Do Trung Quang đe va Gian Đinh đe đeu la thanh vien hoang toc nha Tran, co cong lanh đao nhan dan chong ngoai xam nen du that bai trong viec khoi phuc nha Tran va nuoc Đai Viet, ho van đuoc su sach va nhan dan coi la 2 vi vua chinh thong cua nha Tran va nuoc Đai Viet. Do vay nhieu sach su va cac đen tho nha Tran thuong ghi nha Tran co 14 vi vua (gom 12 vua nha Tran va 2 vua nha Hau Tran). 


Lich su Nam 1407, quan Minh bat đuoc hai cha con ho Ho o cua bien Ky La, đoi An Nam quoc lam Giao Chi quan, lap phu, huyen, đat quan lai. 
Thang 6 cung nam, Truong Phu va Moc Thanh dan quan ve nuoc, đe vien giu ti Đo chi huy su la Lu Nghi va vien giu hai ti Bo chinh va An sat la Hoang Phuc o lai tran thu Giao Chi.


= Lap Gian Đinh Đe =

Khi nha Ho bi diet roi, nguoi con thu cua Tran Nghe Tong ten la Tran Ngoi, truoc đuoc nha Tran phong lam Gian Đinh vuong va sau nay nha Ho cai phong thanh Nhat Nam quan vuong, phai chay tron đen ben Yen Mo, Ninh Binh, vi Truong Phu sai yet bang tim bat con chau ho Tran, tuy noi la đe phuc vi nhung thuc te la ngam ngam giet bo đe diet tru tan goc.
Tho hao Truong Yen la Tran Trieu Co đem dan chung theo, Tran Ngoi ben xung la Gian Đinh hoang đe, len ngoi o Mo Đo, thuoc Trang An, Ninh Binh nay la xa Yen Thanh, huyen Yen Mo, Ninh Binh, đat nien hieu Hung Khanh. Nguoi nha Minh đem quan đen đanh, vi quan moi hop tap, nen chua đanh nhau ma tu tan vo, Tran Ngoi phai chay vao Nghe An. Vien đai tri chau o Hoa Chau la Đang Tat nghe tin, lien giet quan nha Minh, đem quan đen hop. Đang Tat dang con gai cho Gian Đinh, Gian Đinh phong cho Tat lam quoc cong, cung nhau muu tinh viec khoi phuc.
Đai Viet su ky toan thu chep rang: Mua đong thang 10 ngay mong 2, Gian Đinh Đe len ngoi o Mo Đo chau Truong Yen, dung nien hieu la Hung Khanh. Truoc la Truong Phu yet bang bat nhung nguoi ton that nha Tran va cuu than đau muc đem ve. Vua tron đen Mo Đo. Nguoi phu Thien Truong la Tran Trieu Co đem quan đen tap xung theo hieu cu. Thang 4, quan Minh đanh vao hanh dinh, vi la quan moi chieu tap, khong đanh ma tan. Vua ben đi ve mien Tay, tam đong o Nghe An. Đai chi chau chau Hoa la Đang Tat nghe tin giet chet quan nha Minh đem quan đen hop voi vua, tien con gai sung vao hau cung. Vua phong Tat lam quoc cong, cung nhau muu viec khoi phuc.
O Binh Than, luc ay co Tran Nguyet Ho khoi binh chong lai nha Minh, nha Minh đem quan đanh, bat giet đuoc Nguyet Ho. Thang 12, 1407, Gian Đinh đe Tran Ngoi sai Tran Nguyen Ton đen Binh Than chieu du quan linh o Binh Than. Quan Minh đen đanh up, quan cua Tran Nguyen Ton tan vo, chay vao Nghe An. Toan quan Nguyet Ho tan ra roi, Gian Đinh đe sai Tran Nguyen Ton, Tran Duong Đinh, Tran Nghien Chieu lai cung Pham Chan thu thap so quan con lai, hoi hop o Binh Than. Roi bi quan nha Minh đen đanh mot lan nua, quan nha Tran lai tan vo, cung nhau chay vao Nghe An.
Tran Thuc Dao va Tran Nhat Chieu la con cua Tran Nguyen Đan, truoc đay đau hang nha Minh, Truong Phu cho Tran Thuc Dao giu Dien Chau, Tran Nhat Chieu giu Nghe An. Nay quan nha Hau Tran keo đen, Gian Đinh đe lay co 2 nguoi nay khong đon ruoc, nen bat giet cung đo đang hon 600 nguoi.
Pham The Cang truoc đau hang nha Minh, Truong Phu cho giu chuc Tri phu Tan Binh, đen thang 6, 1408, Đang Tat pha quan The Cang o cua bien Nhat Le, bat giai đem ve xu tu, nha Hau Tran lam chu tu Nghe An vao Thang Hoa.


= Tran Bo Co =

Thang Chap nam Mau Ty (1408), Gian Đinh Đe hoi tat ca quan Thuan Hoa, Tan Binh, Nghe An, Dien Chau, Thanh Hoa, roi tien ra đanh Đong Đo. Quan ra đen Truong An (Ninh Binh) thi cac quan thuoc va nhung ke hao kiet o cac noi ra theo đong đao.
Quan nha Minh đem tin ay ve bao cho vua Minh Thanh To biet. Chu Đe sai Moc Thanh đem 40.000 quan o Van Nam sang đanh. Quan Minh cung đieu đong 20.000 thuy quan tai Trung Quoc san sang sang tiep chien. Them vao đo, tiep van su Minh la Sun Quan tu Quang Đong sang voi 10.000 quan van tai cung đuoc tam thoi trung dung đe tham gia phong ve. Cac đoi quan tho binh co đong ban xu, đong toi 2000 nguoi, cung đuoc đieu đong đe kip thoi ung cuu nhung noi nguy cap. Moc Thanh cung voi quan đo chuong la Lu Nghi vao đen ben Bo Co (thuoc xa Hieu Co, huyen Phong Doanh) thi gap quan Hau Tran.
Sach Viet su tieu an chep rang: Quan đi qua Phuc Thanh (nay la Phuc Am) gap Tong binh Moc Thanh cua Minh o Van Nam đi đen, vua đen Bo Co, gap khi thuy trieu to, gio lon, cho quan giu cac cay cam san, đap luy ca hai bo song. Thanh cung chia quan thuy va bo ra giu nhau, vua Gian Đinh cam dui đanh trong cho quan tien, quan Minh thua chay, Moc Thanh chi con mot than thoat chet, chay vao Co Long
Hai ben giao chien, Gian Đinh Đe tu cam trong thuc quan, tuong si ai nay het suc xung phong, pha tan đuoc quan nha Minh, chem đuoc Lu Nghi o tran tien va đuoi Moc Thanh ve đen thanh Co Long (thanh nha Minh xay tai khu vuc ngay nay la lang Binh Cach, huyen Y Yen).
Bay gio Gian Đinh Đe muon thua thang đanh tran ra đe lay lai Đong Quan (tuc Đong Đo, Ha Noi). Gian Đinh đe noi: Bay gio nhan the che tre, đanh quet mot tran ruoi dai, lam cho chung khong kip bit tai khi gap set đanh manh, roi ta tien len lay thanh Đong Đo, thi the nao cung pha đuoc. Đang Tat noi: Hay bat het bon giac con song sot, khong nen đe moi lo ve sau.
Vua toi muu tinh dung dang mai khong qua quyet. Gap luc ay vien binh nha Minh keo đen đon tiep Moc Thanh ve thanh Đong Quan. Đang Tat ben chia quan bao vay cac thanh o cac chau, phu, đua to hich đi cac lo hoi hop binh si, roi se tien đanh.


= Chia re noi bo, Trung Quang Đe khoi binh =
Nguoi hoan gia Nguyen Quy va hoc sinh Nguyen Mong Trang noi kin voi Gian Đinh đe rang: Tat va Canh Chan chuyen quyen bo dung nguoi nay, cat chuc nguoi khac, neu khong lieu tinh som đi, sau nay kho long ma che phuc đuoc. Gian Đinh đe tin loi, thang 2, 1409, chu su cua Gian Đinh đe tien đen đong o Hoang Giang, cho trieu hai nguoi ay đen, Gian Đinh đe sai nguoi bop co chet Đang Tat, Canh Chan chay len bo, luc si đuoi theo chem chet.
Thang 3 am lich nam 1409, sau khi Gian Đinh Đe giet Đang Tat va Nguyen Canh Chan thi cac con cua hai ong la Đang Dung va Nguyen Canh Di bo đi, đon Tran Quy Khoang ve lap vua. Tran Quy Khoang hay Tran Quy Khoach  la con Mau Vuong Thich, chau vua Nghe Ton, hang chau vua Gian Đinh đe. Vua len ngoi tai Chi La, Nghe An, lay nien hieu la Trung Quang. Trung Quang đe dung Nguyen Suy lam Thai pho, Nguyen Canh Di lam Thai bao, Đang Dung lam Đong binh chuong su, Nguyen Chuong lam Tu ma.
Luc nay Gian Đinh đe đang o thanh Ngu Thien, chong nhau voi nha Minh. Trung Quang đe sai Nguyen Suy mang quan đen đanh up, bat đuoc Gian Đinh đe. Me Gian Đinh đe la Hung Khanh Thai hau va bay toi la Le Tiet, Le Nguyen Đinh ban nhau khoi binh đanh up lai Trung Quang đe - Tran Quy Khoang. Viec bi tiet lo; Trung Quang đe bat giet Le Tiet va Le Nguyen Đinh, con ai khac thi đuoc tha ca. Gap khi ay Nguyen Suy đua Gian Đinh đe đen Nghe An, Trung Quang đe thay mac mu ao thuong ra đon tiep. Trung Quang đe ben ton Gian Đinh đe lam Thuong hoang, cung nhau muu tinh viec khoi phuc.


= Quan Minh phan cong =

Quan Minh sau tran đai bai o Bo Co, Moc Thanh phai chay ve co thu o thanh Đong Quan. Thang 7 nam 1409, Thuong hoang Tran Ngoi va vua Trung Quang chia quan hai đuong đanh quan Minh. Thuong hoang Gian Đinh đe đong o Ha Hong (Ninh Giang), Trung Quang đe đong o Binh Than. Quan Minh co thu khong dam ra đanh.
Đuoc tinh Moc Thanh that tran, nha Minh đieu Truong Phu mang 47.000 quan sang cuu vien, the quan Minh lai len. Gian Đinh đe-Tran Ngoi bo thuyen len bo, chay ve tran Thien Quan. Trung Quang đe ngo thuong hoang co y tach luc luong rieng nen sai Nguyen Suy đuoi theo nhung khong kip. Truong Phu mang quan đuoi theo bat đuoc Gian Đinh đe Tran Ngoi va  Tran Hy Cat, Nguyen Nhu Le, Nguyen Yen sai giai ve Kim Lang (Trung Quoc) va sat hai.
Thang 8, Trung Quang Đe cam cu voi Truong Phu o Binh Than. Vua lenh cho Đang Dung giu cua Ham Tu. Bay gio luong thuc rat thieu thon, Đang Dung chia quan đi gat lua som đe cap cho quan. Quan Minh do biet, dung thuy quan đanh cua Ham Tu, quan cua Dung tan vo. Minh su ghi lai Truong Phu đanh voi 20.000 quan Hau Tran co 600 thuyen chien, giet hon 3.000 nguoi, so bi chet đuoi "vo so", va bat đuoc hon 400 thuyen chien.
Ngay 6/9/1409, quan Minh giao chien voi quan Hau Tran o cua song Than Đau. Quan Hau Tran co đen 400 chien thuyen, tien đanh rat hang hai, nhung khong đo lai đuoc voi hoa luc quan Minh nen phai rut lui.
Quan Minh đuoi theo quan Hau Tran, đen ngay 7/2/1410 đuoi đen chau Ngoc Ma thi tho binh nguoi Thai cung voi chien đo ra đanh. Quan Minh dung hoa ho ban voi va quan tuong, voi hoang so quay đau chay, quan Thai tan vo.
Đen ngay 12 thang 2 nam 1410, quan Minh lai giao chien voi 2 van quan Hau Tran tai Đong Ho, giet 4.500 nguoi va bat lam tu binh 2000 nguoi, quan nha Tran thua phai chay ve Nghe An.


= Trung Quang Đe tien quan ra Bac lan 2 =
Thang 5, 1410, vua Trung Quang đe tien quan tu Nghe An ra Hong Chau, giao chien voi quan Minh o đay, bi thua. Trung Quang đem Nguyen Canh Di lai tien quan đen Hong Chau lan nua, pha đao quan cua Đo đoc Giang Hao, nhan the thang, tien thang đen Binh Than. Hao kiet nguoi Viet nghe tieng, nhieu nguoi huong ung. Đong Mac, nguoi Thanh Hoa, hieu la Lo Luoc tuong quan, tung quan ra đanh quan nha Minh, bat đuoc chi huy Ta Đich. 
Trung Quang đe trao cho Mac quan tri phu Thanh Hoa. Lai co Nguyen Ngan Ha, Le Nhi, Le Khang, Đo Coi va Nguyen Hieu cung đeu đem dan chung đanh giet quan nha Minh. Nhung vi quan khong co nguoi thong linh, hieu lenh khong thong nhat, nen quan nha Minh đi đen đau, thi quan si o noi ay lien bi tan vo. Trung Quang đe lai dan quan ve Nghe An.


= Xin nha Minh phong tuoc =
Truoc đay, vua Trung Quang sai Hanh khien Nguyen Nhat Ti va Tham hinh Le Ngan sang nha Minh xin phong tuoc; vua nha Minh tuc gian, bat giam hai nguoi ay roi giet đi. Đen nay lai sai Hanh khien Ho Nghien Than sung chuc chanh su cau phong, Tham hinh Bui Not Ngon lam pho, sang nha Minh, đem dang to bieu va pham vat đia phuong cung nguoi vang, nguoi bac the mang, moi thu mot nguoi. Khi Nghien Than đen Yen Kinh, vua Minh sai Ho Nguyen Trung muon co la tinh nghia co cuu, hoi ve tinh hinh trong nuoc manh yeu hu thuc the nao, Nghien Than noi het cho Nguyen Trung biet. Not Ngon khong chiu khuat phuc. 
Vua nha Minh gia vo phong cho vua Trung Quang lam Bo chanh su o Giao Chi, Nghien Than lam tri phu Nghe An. Khi ve đen nuoc, Not Ngon đem viec Nghien Than tiet lo tinh hinh trong nuoc va nhan quan chuc do nha Minh phong trinh bay het cho Trung Quang đe biet, vua Trung Quang ben bat giam Nghien Than roi giet đi.


= Chien su tai Nghe An =
Du rang bi đanh lui ve phia nam, nhung luc luong nha Tran tiep tuc hoat đong va kiem soat tu Nghe An tro vao, nha Minh lien tuc phai đieu đong quan tu Quang Tay sang tiep vien cho Moc Thanh. Đau nam 1411, vua Minh lai đieu Truong Phu dan 14 ve, tong cong 78.600 quan (Minh su ghi 2.400 quan) sang tiep viec cho Moc Thanh đe đanh dep nha Hau Tran. Quan Minh tien ve phia nam, đuong thuy do Truong Phu, đuong bo do Moc Thanh chi huy, đinh đanh kep quan nha Tran lai tai cac can cu doc cac cua song đo ra bien.
Thang 6 nam 1412, Truong Phu va Moc Thanh đem quan đanh vao Nghe An, gap Nguyen Suy, Nguyen Canh Di, Đang Dung o Mo Đo. Hai ben lieu chet đanh nhau chua phan thang bai, thi Suy va Canh Di vuot bien chay, Ho Boi bo thuyen len bo. Đang Dung the co, khong co cuu vien, lien đi thuyen nhe vuot bien tron đi.
Truoc đay, vua Trung Quang thay rang quan minh bi thua luon, luong thuc lai khong đuoc ke tiep, moi đem Nguyen Suy, Đang Dung theo đuong bien ra tuan tieu o Hai Đong, Van Đon cung cac bai bien đe lay luong an, va đanh linh thu nha Minh, roi lai keo ve Nghe An, so quan chi con đo ba, bon phan muoi. Đen nay Truong Phu lai đem quan đen đanh, ben chay đen Hoa Chau, sai bay toi la Nguyen Bieu sung lam su cau phong. Khi đem pham vat đen Nghe An, Bieu bi Phu giu lai. Bieu gian, mang Phu rang: Trong bung toan tinh viec đanh chiem nuoc nguoi ta, ngoai mat lai pho truong la quan nhan nghia, truoc noi lap con chau ho Tran, bay gio lai đat quan huyen, khong nhung cuop boc cua cai, lai con giet hai nhan dan, may that la thang giac bao nguoc. Truong Phu gian, sai giet đi. Thang 4 nam 1413, Truong Phu lai đanh vao Nghe An. Trung Quang Đe rut lui ve Hoa Chau.
Nhu vay, tu cho ap sat thanh Đong Quan, quan Hau Tran dan dan yeu the phai lui binh ve phia nam truoc su tham chien cua đao quan vien binh hung hau va vien danh tuong Truong Phu. Hoa chau ma manh đat co thu cuoi cung cua quan Hau Tran.


= Chien su o Hoa chau =
Thang 6 nam Quy Ty (1413) quan Truong Phu vao đen Nghe An, quan Thai pho nha Hau Tran la Phan Quy Huu ra hang, đuoc may hom thi mat. Truong Phu cho con Quy Huu la Phan Lieu lam tri phu Nghe An. Phan Lieu muon tang cong, nen noi cho Phu biet Tran Quy Khoang co bao nhieu tuong ta nguoi nao gioi, nguoi nao do, quan so nhieu it, son xuyen cho hiem, cho khong the nao.
Truong Phu ben quyet y vao Hoa Chau, va hoi chu tuong lai đe ban ke tien binh. Moc Thanh noi rang: "Hoa Chau nui cao be rong kho lay lam". Truong Phu nhat đinh vao đanh cho đuoc, noi rang: "Ta song cung o đat Hoa Chau nay, ma chet cung o đat Hoa Chau nay. Hoa Chau ma khong lay đuoc thi khong mat mui nao ve trong thay chua thuong!". Lap tuc truyen cho quan thuy bo tien vao đanh Hoa Chau.
Thang 9 nam 1413, quan Truong Phu vao đen Thuan chau, Nguyen Suy va Đang Dung giu song Thai Gia, đat phuc binh, nhan đem đanh up dinh Truong Phu. Đang Dung nhay len thuyen Truong Phu toan bat song, nhung khong biet mat, vi the Truong Phu moi nhay xuong song lay thuyen nho ma chay thoat đuoc. Quan Minh ton that rat nhieu. Nhung Nguyen Suy lai khong hop suc cung Dung. Bay gio quan Hau Tran con rat it, Truong Phu thay vay đem binh đanh up lai, xoay chuyen cuc dien. Bon Đang Dung đich khong noi phai bo chay.
Su than Ngo Si Lien noi: "Tran đanh o Sai Gia, Đang Dung, Nguyen Suy, đem tan quan tro troi chong lai bon giac manh, quan tuong đeu tinh nhue. Dung nua đem đanh up doanh trai giac lam cho tuong giac so hai chay tron, đot het thuyen be, khi gioi cua chung, khong phai nguoi thuc su co tai lam tuong, thi co lam đuoc nhu the hay khong?. The nhung cuoi cung van bai vong, đo la do troi. Tuy that bai, cung van vinh quang. Trong khoang 5 nam, kien tri chien đau voi giac, dau co bat loi, nhung y chi khong nung, khi the cang hang, đen kiet suc moi chiu thoi. Long trung vi nuoc cua nguoi be toi, dau tram đoi sau van con tuong thay đuoc!"


= That bai =
Thang 12, 1413, tu khi thua tran Sai Gia, quan Hau Tran the yeu khong the chong voi quan Minh đuoc nua, phai vao an nup o trong rung nui, Nguyen Canh Di va Đang Dung muon chay sang Tiem La, Truong Phu đuoi theo bat đuoc. Nguyen Canh Di mang chui Phu rang: Chinh ta muon giet may, bay gio lai bi may bat!. Mang chui mai khong ngot mom, Phu đem giet đi, lay gan an. Trung Quang đe chay sang Lao Qua, Nguyen Suy chay sang Minh Linh cung đeu bi quan nha Minh bat.
Chang đuoc bao lau vua Tran va cac tuong đeu bi bat va bi giai ve Yen Kinh ca. Đi đen giua đuong, Trung Quang Đe nhay xuong bien tu tu, Đang Dung cung tu sat. Đang Dung co lam bai tho Thuat hoai, sau đuoc nhieu nguoi truyen tung:

Viec đoi boi roi tuoi gia vay
Troi đat vo cung mot cuoc say
Ban tien gap thoi len cung de
Anh hung lo buoc ngam cang cay
Vai khieng trai đat mong pho chua
Giap got song troi kho vach may
Thu tra chua xong đau đa bac
Guom mai bong nguyet biet bao ray.
Nguyen Suy tim lam than voi vien quan ap giai minh, đuoc cung nguoi đo đanh co. Nhan thoi co thuan loi, Nguyen Suy cam ban co đap chet nguoi ap giai roi moi nhay xuong song tu tan.
Toan bo vua toi nha Hau Tran cuoi cung đeu tu tiet oanh liet chu khong đau hang quan Minh. Con ten hang tuong bay muu cho quan Minh la Phan Lieu ve sau đa bi quan khoi nghia cua Le Loi giet chet. Ngo Si Lien ca ngoi: "Than oi, nguoi lam toi trung voi nuoc tuy chet vi nghia khong co toi gi, ma đe lai tieng thom mai mai, con bon bat trung phan quoc, khong khoi tranh khoi chet, lai con đe tieng xau ngan nam, thuc đung nhu the."
Nha Hau Tran chi truyen đuoc 2 đoi, tong cong 7 nam. Tinh ca nha Tran truoc đay thi tong so co 14 vua Tran. Theo sach Kham đinh Viet su thong giam cuong muc: Đay tro len, nha Tran tu Binh Tuat (1226), Tran Thai Tong, nam Kien Trung thu 2, đen Ky Mao (1399), Thieu Đe, nam Kien Tan thu 2, gom 12 vua, 174 nam. Phu them: Ho Quy Ly mot nam, Han Thuong 6 nam (1400-1406). Hau Tran Đe Ngoi 3 nam (1407-1409), Đe Quy Khoang 4 nam (1410-1413),
gom 2 vua, 7 nam, hop cong 188 nam.


Nhan đinh Theo su gia Ngo Si Lien trong Đai Viet su ky toan thu:

 Trung Quang Đe lay quan mot lu đe muu khoi phuc đat nuoc trong luc loan lac luu ly, vi nhu dung mot cay go đe chong giu ngoi nha lon đa đo, cha le khong biet rang the khong the cuu van đuoc nua hay sao? Nhung hay lam het bon phan nen lam, ngo hau co the van hoi đuoc thien menh!.Con nhu khi bi giac bat đem ve, giu nghia khong chiu nhuc, cam long nhay xuong bien ma chet, đe cung mat voi nuoc, thuc đung la "quoc quan chet vi xa tac", ma cac be toi cua ngai nhu Canh Di chui giac mong cho chung giet ngay minh, Nguyen Bieu ke toi ac cua giac roi chet, đeu la nhung nguoi đang ca ngoi ca. Chi co Ho Ngan Than đi su lam nhuc menh vua, đa bi giet roi, Phan Lieu đem tinh hinh manh yeu trong nuoc đi bao cho giac, tuy đuoc thoat chet trong mot thoi, nhung sau lai bi Thai To Cao Hoang Đe ta giet chet. Than oi, nguoi lam toi trung voi nuoc tuy chet vi nghia khong co toi gi, ma đe lai tieng thom mai mai, con bon bat trung phan quoc, khong khoi tranh khoi chet, lai con đe tieng xau ngan nam, thuc đung nhu the
Theo Ngo Thi Si ban trong Viet su tieu an:

 Vua Gian Đinh va Trung Quang đeu la con chau vua Nghe Tong, Tran Trieu Co lap len đe noi ngoi vua đa bi mat, Nguyen Canh Chan dat diu đi đanh chong bon giac manh; tran thang o Bo Co, thanh the cung đa lung lay, ma voi nghe loi dem pha cua 2 đua hoan quan, bo mat vi tuong tru cot, tu chuoc lay bai vong, cha đang noi nua. Đen vua Trung Quang quat khoi len đuoc, duy chi 2 tuong Nguyen va Đang phu tri hai ben, ngoai ra đeu la nguoi chap tay xem the su; chi co mot xo Nghe va Dien la noi ra vao cong thu, ngoai ra khong con manh đat nao đe dung vo; lan loi o goc bien chan non, tran thang o La Tan, Binh Than khong bu lai đuoc nhung tran thua o Linh Truong, Nguyet Thuong; tuy lu Dung va Suy co chi khong chiu lui, nhung ma quan giac van chiem phan tien nghi hon; đat Quang, Thuan hiem tro coi nhu co the tua nuong đuoc, nhung tinh the đat ay nao đa bi quan phan boi chi ro cho giac roi, tai nan bi bat o Lao Qua that cung đang thuong!
Theo Tran Trong Kim ban ve Đang Dung trong Viet Nam su luoc:

Cha con ong Đang Dung đeu het long giup nuoc pho vua, tuy khong thanh cong đuoc, nhung cai long trung liet cua nha ho Đang cung đu lam cho nguoi đoi sau tuong nho đen, boi vay hien nay con co đen tho o huyen Can Loc, tinh Ha Tinh.


Cac tuong nha Hau Tran Đang Tat
Nguyen Canh Chan
Đang Dung
Nguyen Canh Di
Nguyen Suy
Nguyen Bieu


Đen Hau Tran Đen Hau Tran tren đat kinh đo Mo Đo xua, nay thuoc Ninh Binh la noi ton vinh 2 vi hoang đe nha Hau Tran.
Đen Hau Tran nam o thon La, xa Yen Thanh, huyen Yen Mo, tinh Ninh Binh nen con đuoc goi la đen La. Đen tho 2 vua nha Hau Tran la Gian Đinh Đe va Trung Quang Đe, ngoai ra con phoi tho cong than Tran Trieu Co.
Thon La con co phu tho Boi Mai cong chua duoi chan nui Cai Son. Ba la con gai Gian Đinh Đe, nguoi co cong to chuc viec khan hoang, khuyen khich viec nong trang, xay dung xom lang.
Cach phu tho Boi Mai cong chua la khu lang mo Gian Đinh Đe va lang mo Hoang hau Đo Thi Nguyet. Khu lang ngay truoc rong đen 8 ha. Truoc lang co bien đe: "Hau Tran hoang đe lang". Xa Yen Thanh lai con mot cai gieng mang ten Gieng Dan. Gieng nay co tu thoi Gian Đinh Đe. Le hoi đen La tuong nho cac vi anh hung thoi Hau Tran đuoc mo tu ngay 12 đen ngay 13 thang ba am lich hang nam.


Trong van hoa đai chung Trung Quang tam su la mot phim truyen hinh cua đai truyen hinh thanh pho Ho Chi Minh (HTV) noi ve thoi ky nay, dua theo tac pham cung ten cua Phan Boi Chau. Theo nhan đinh cua cac nha chuyen mon, trong bo phim đa lam lan nhan vat tuong Nguyen Suy cua nha Hau Tran va nhan vat Nguyen Xi, sau tro thanh cong than khai quoc nha Hau Le.
Tan Đa đa lam bai tho Đoi Hau Tran nhu sau:

Nui Thien Cam troi bat đoi Ho
Quan lai Minh sang giu ban đo
Muong rung trai be mac tai va
Nguoi chet khong chon, ke song lo:
Nghe An, Mo Đo ai gay nhom?
Gian Đinh, Trung Quang lai co vua
Mat giac vo tan thanh Co Long
Mau thu lai lang ben Bo Co.
Lieu gan co chet bay nhieu phen
Cac vi tuong than ai buc nhat?
Ong Nguyen Canh Di bo la Chan
Cung ong Đang Dung bo la Tat.
Quan co sau truoc noi nhau thay
Hai bo, hai con mot da sat.
Khi thieng đuc lai bon anh hao
Troi co thuong Tran chua voi mat.
Tiec cho tran đem cua Sai Đa
Nham đe con kinh lot luoi ra
Nuoc nha giao lai cho quan giac
Su nghiep nay thoi đen Lao Qua
Song dai song ca, con thuyen nguoc
Vua toi theo trot voi son ha
Nghin thu thom đe nuoc Nam Viet
Muoi ba nam noi van Đong A.


Xem them Thuat hoai -Bai tho tu su cua Đang Dung
Gian Đinh Đe
Trung Quang
Truong Phu
Đang Tat
Đang Dung
Nguyen Canh Chan
Nguyen Canh Di


Chu thich Tham khao Tieng Viet
Đai Viet Su ky Toan thu, soan gia Le Van Huu, Phan Phu Tien, Ngo Sy Lien,..Nha xuat ban khoa hoc xa hoi Ha Noi, 1993.
Kham đinh Viet su thong giam cuong muc, Quoc su quan trieu Nguyen, Nha xuat ban giao duc Ha Noi, 1998.
Viet su tieu an, Ngo Thoi Si, Nha xuat ban van su, 1991
Viet Nam su luoc, Tran Trong Kim, Trung tam hoc lieu- Bo giao duc xuat ban.
Đat nuoc Viet Nam qua cac đoi, soan gia Đao Duy Anh, Nha xuat ban van hoa thong tin, 2005.
Tieng Anh.
Edward Dreyer (1982). Early Ming China: A political history 1355-1435. Stanford University Press. ISBN 9780804711050.
Karl Hack (2006). Colonial Armies in Southeast Asia. New York: Routledge. ISBN 0-415-33413-6.
John Whitmore (1985). Vietnam: Ho Qui Ly and the Ming. New Haven, CT.


Lien ket ngoai Đai Viet su ky toan thu Luu tru ngay 2 thang 2 nam 2007 tai Wayback Machine - Ban đien tu
Kham đinh Viet su Thong giam cuong muc Luu tru ngay 6 thang 3 nam 2005 tai Wayback Machine - Ban đien tu