Gia đinh Borgia ( BOR-zhə, BOR-jə, tieng Y: [ˈbɔrdʒa]; tieng Tay Ban Nha va tieng Aragon: Borja [ˈboɾxa];tieng Valencia: Borja [ˈbɔɾdʒa]) tung la mot gia đinh quy toc goc Tay Ban Nha - Aragon, đa vuon toi đinh cao quyen luc o nuoc Y thoi Phuc Hung. Gia đinh nay đen tu Aragon, voi cai ho Borgia đuoc lay tu ten thi tran Borja, khi đo thuoc Vuong quyen Aragon (Crown of Aragon) o Tay Ban Nha. Gia đinh Borgia tro nen noi bat tren truong chinh tri va giao hoi trong the ky 15 va 16, san sinh ra hai vi giao hoang: Alfons de Borja, nguoi cai tri voi tong hieu Giao hoang Calixto III tu 1455–1458, va Rodrigo Lanzol Borgia, tuc Giao hoang Alexanđe VI, tu 1492–1503.
Đac biet duoi thoi tri vi cua Alexanđe VI, ho bi nghi ngo pham nhieu toi danh, bao gom thong dam, loan luan, mua ban chuc tuoc toa thanh, trom cap, hoi lo, va giet nguoi (đac biet la giet nguoi bang cach ha đoc thach tin). Vi quyen luc cua minh, ho đa tro thanh ke thu cua gia toc Medici, gia toc Sforza, va tu si Girolamo Savonarola cua Dong Đa Minh, cung nhung nguoi khac. Ho cung la nhung nguoi bao tro nghe thuat, đa đong gop vao su phat trien cua nghe thuat thoi Phuc Hung. Gia đinh Borgia noi bat trong lich su la chim trong toi loi va vo đao đuc khet tieng, tuy nhien co bang chung cho thay rang viec khac hoa mot chieu nay la ket qua cua nhung chi trich đuong thoi khong đung đan.


Lich su = Thoi ky đau =
Borja la mot dong ho quy toc xuat phat tu thi tran Borja, Zaragoza thuoc Vuong quyen Aragon. Co nhieu quan điem vo can cu cho rang dong ho nay co nguon goc Do Thai. Mot trong nhung nguoi co suy cho nhung tin đon nay la Giao hoang Giulio II, cac đoi thu chinh tri cung thuong xuyen mo ta dong ho nay la ''marrano'' (nhung nguoi Do Thai o Tay Ban Nha va Bo Đao Nha thoi Trung Co bi bat cai đao sang Cong giao nhung van bi mat tho phung đao Do Thai). Nhung tin đon nay ton tai hang the ky trong van hoa đai chung, đuoc nhac đen trong Semi-Gotha nam 1912. Ban than gia đinh nay đa tuyen truyen gia mao rang nguon goc pha he cua minh thuoc dong doi quan chu the ky 12 cua Vuong quoc Aragon la Pedro de Atares, Lanh chua xu Borja, mot nguoi thuc te đa chet ma khong co con.


= Alfons =
Alfons de Borja (1378–1458) la con cua Francina Llancol va Domingo de Borja o La Torreta, Canals, khi đo thuoc Vuong quoc Valencia.
Alfons de Borja tung la giao su luat tai Đai hoc Lleida, sau đo tro thanh mot nha ngoai giao cho cac vi vua cua Aragon truoc khi đam nhiem chuc hong y. Khi đa lon tuoi, ong đuoc bau lam Giao hoang Callixtus III vao nam 1455 voi tu cach la mot ung cu vien thoa hiep va tri vi chi trong vong 3 nam, cho đen khi ong qua đoi vao nam 1458.


= Rodrigo =
Rodrigo Borgia (1431–1503) sinh ra o Xativa, cung thuoc Vuong quoc Valencia, la con cua Isabel de Borja i Cavanilles va Jofre Llancol i Escriva. Ong đa hoc luat tai Bologna va đuoc cau minh la Alfons Borgia - Giao hoang Calixto III chi đinh vao chuc vu hong y. Ong đuoc bau lam Giao hoang nam 1492, lay ton hieu la Alexanđe VI. Khi con la hong y, ong đa duy tri moi quan he bat chinh lau dai voi Vannozza dei Cattanei, ho co voi nhau bon đua con: Giovanni; Cesare; Lucrezia; va Gioffre. Rodrigo cung co con voi vai nguoi phu nu khac, trong đo co mot con gai voi tinh nhan cua minh la Giulia Farnese.
Giao hoang Alexanđe VI đuoc cong nhan la mot chinh tri gia va nha ngoai giao tai ba. Tuy nhien, ong đa bi chi trich rong rai trong thoi gian tri vi cua minh vi chi tieu qua muc, mua ban cac chuc tuoc cua Toa thanh, thoi dam o va chu nghia gia đinh tri. Voi cuong vi Giao hoang, ong đa tim cach đe co đuoc nhieu quyen luc va cua cai cho ca nhan ong noi rieng va vi tri giao hoang noi chung, thuong truc tiep lam giau va quy toc hoa dong ho Borgia. Ong bo nhiem con trai minh, Giovanni, lam Tong chi huy quan đoi giao hoang, đai dien quan su quan trong nhat cua ong, va lap mot nguoi con trai khac, Cesare, lam hong y. Alexanđe loi dung viec hon nhan cua cac con minh đe xay dung lien minh voi cac gia đinh quyen luc o Y va Tay Ban Nha. Khi đo, gia đinh Sforza, von bao gom phe Milano, la mot trong nhung the luc manh nhat o chau Au, vi vay Alexanđe đa lien ket hai gia đinh bang cach ga Lucrezia cho Giovanni Sforza. Ong cung tac thanh con trai ut cua minh la Gioffre xu Vannozza voi Sancha xu Aragon cua Vuong quyen Aragon va Napoli. Ong đa thiet lap moi lien ket gia đinh thu hai voi hoang gia Tay Ban Nha thong qua cuoc hon nhan cua Giovanni trong giai đoan xung đot dai dang giua Phap va Tay Ban Nha ve Vuong quoc Napoli.
Co thong tin cho rang duoi thoi cai tri cua Alexanđe VI, nha Borgia đa to chuc cac bua tiec thac loan trong cung đien Vatican. "Banquet of Chestnuts" (bua tiec hat de) đuoc coi la mot trong nhung le hoi đang kinh ngac nhat cua loai nay. Johann Burchard bao cao rang co nam muoi gai bao đa co mat đe chieu đai cac vi khach du tiec. Nguoi ta cho rang khong chi co mat Giao hoang ma con co hai nguoi con cua ong, Lucrezia va Cesare. Tuy nhien, cac nha nghien cuu khac, chang han nhu Đuc ong Peter de Roo (1839–1926), đa bac bo tin đon "nam muoi gai bao" vi no mau thuan voi tinh cach ve co ban la tu te cua Alexanđe VI.
Giao hoang Alexanđe VI qua đoi tai Rome vao nam 1503 sau khi mac mot can benh, thuong đuoc cho la benh sot ret. Hai trong so nhung nguoi ke vi Alexanđe, Xitto V va Urbano VIII, mo ta ong la mot trong nhung giao hoang kiet xuat nhat ke tu sau Thanh Phero.


= Cesare =

Cesare la con trai thu hai cua Rodrigo Borgia voi Vannozza dei Cattanei. Cesare đuoc huong su giao duc theo đung ke hoach ma cha minh vach san: đuoc cac gia su day do o Rome đen khi 12 tuoi. Anh lon len tro thanh mot nguoi đan ong quyen ru, gioi quan su va chinh tri. Anh đa hoc luat va khoa hoc nhan van tai Đai hoc Perugia, sau đo đen Đai hoc Pisa đe hoc than hoc. Ngay khi anh tot nghiep đai hoc, Rodrigo đa đua anh len lam hong y.
Cesare bi nghi ngo đa giet anh trai minh la Giovanni, nhung khong co bang chung ro rang đe xac nhan viec nay. Cai chet cua Giovanni đa don đuong cho Cesare tro thanh giao dan va nhan đuoc nhung an hue ma anh trai đa đuoc nhan tu cha, Giao hoang Alexanđe VI. Mac du Cesare đa la mot hong y, anh tu bo chuc vu Toa thanh đe nam lay quyen luc va vi tri ma Giovanni tung giu: condottiero. Anh cuoi cung đa ket hon voi cong chua nguoi Phap Charlotte d'Albret.
Sau cai chet cua Alexanđe nam 1503, Cesare đa can thiep viec lua chon vi Giao hoang tiep theo. Anh can mot ung cu vien khong đe doa ke hoach thanh lap cong quoc cua rieng minh o mien Trung nuoc Y. Ung cu vien cua Cesare (Pius III) đa tro thanh Giao hoang, nhung qua đoi chi 1 thang sau. Khi đo Cesare bi buoc phai ung ho Giuliano della Rovere. Vi hong y đa hua voi Cesare rang ong co the giu tat ca cac tuoc vi va bong loc cua minh. Sau đo, della Rovere phan boi Cesare va tro thanh ke thu lon nhat cua anh.
Cesare chet nam 1507, tai Lau đai Viana o Navarre, Tay Ban Nha, khi đang bao vay đoi quan noi loan cua Ba tuoc de Lerin. Lau đai do Louis de Beaumont nam giu vao thoi điem no bi Cesare Borgia va đoi quan 10.000 nguoi cua Vua John bao vay vao nam 1507. Đe co gang pha vo thanh luy tu nhien, cuc ky vung chac cua lau đai, Cesare đa tinh đen mot cuoc tan cong bat ngo va lieu linh. Anh đa bi giet trong tran chien, trong khi quan đoi cua anh ta khong the chiem đuoc lau đai.


= Lucrezia =
Lucrezia sinh ra o Subiaco, Italy la con cua hong y Rodrigo Borgia va nguoi tinh nguoi La Ma Vannozza dei Catanei. Truoc khi buoc vao tuoi 13, ba đa đuoc đinh hon voi hai hoang tu Tay Ban Nha. Sau khi cha ba tro thanh Giao hoang, ba đa ket hon voi Giovanni Sforza nam 1493 khi 13 tuoi. Đay la mot cuoc hon thu chinh tri đien hinh đe cung co quyen luc cua Alexanđe; tuy nhien, khi Giao hoang Alexanđe VI khong can nha Sforza nua, cuoc hon nhan bi bai bo vao nam 1497 voi ly do đang ngo rang ho chua đong phong.
Ngay sau đo co dinh vao mot vu be boi lien quan đen moi quan he bi cao buoc cua co voi Pedro Calderon, mot nguoi Tay Ban Nha thuong đuoc goi la Perotto. Thi the cua ong đuoc tim thay o Tiber vao ngay 14 thang 2 nam 1498, cung voi thi the cua mot trong nhung nguoi hau gai cua Lucrezia. Co kha nang Cesare giet ho vi vu ngoai tinh se lam hong cuoc đam phan hon nhan khac đang đuoc tien hanh luc đo. Trong thoi gian nay, co tin đon lan truyen cho rang mot đua tre sinh ra vao thoi điem nay, Giovanni Borgia, con đuoc goi la Infans Romanus (đua con cua Rome) la cua Lucrezia.
Cuoc hon nhan thu hai cua Lucrezia la voi vi than vuong tre va giau co Alfonso cua Aragon, cho phep gia toc Borgia thiet lap lien minh voi gia đinh quyen luc khac. Tuy nhien, moi quan he nay cung khong keo dai lau. Cesare mong muon that chat quan he voi nuoc Phap va hoan toan cat đut voi Vuong quoc Napoli. Khi cha cua Alfonso tro thanh vua cua Vuong quoc Napoli, nguoi chong tre nay gap nguy hiem lon. Mac du thoat chet mot lan nhung Alfonso cuoi cung van bi bop co ngay trong can nha cua minh.
Nguoi chong thu ba va cung la cuoi cung cua Lucrezia la Alfonso I d'Este, Cong tuoc xu Ferrara. Sau khi cha co chet nam 1503, co song mot cuoc đoi tu do o Ferrara cung chong va cac con. That khong may, viec mang thai cua co ay rat kho khan va co ay đa mat vai đua con khi moi lot long. Co qua đoi nam 1519, 10 ngay sau khi đua con ut ten la Isabella Maria ra đoi va khong song đuoc. Co đuoc tron cat trong lang mo cung Isabella va Alfonso. Lucrezia bi đon la mot ke đau đoc khet tieng va co tro nen noi tieng nho tai muu luoc chinh tri. Tuy nhien, mot so nguoi theo chu nghia xet lai gan đay đa co cai nhin thien cam on voi co, cho rang co ay la nan nhan cua su lua doi cua gia đinh minh.


= Cac thanh vien khac =
Rodrigo de Borja (sinh 1349), đung đau dong ho Borja, cu cua Rodrigo (Giao hoang Alexanđe VI).
Rodrigo Gil de Borja y Fennolet (song o cuoi the ky 14), con trai cua Rodrigo, tham phan xu Xativa.
Jofre Llancol i Escriva (sinh khoang 1390 – mat 1436 hoac 1437), con trai cua Rodrigo Gil; cha cua Rodrigo (Giao hoang Alexander VI) va Pedro Luis.
Pedro Luis de Borja (1432 – 1458), Cong tuoc xu Spoleto va Hau tuoc xu Civitavecchia.
Roderic de Borja i Escriva (? – 1478)
Pier Luigi de Borgia, Cong tuoc thu nhat cua Gandia (1458 hoac 1460 – 1488 hoac 1491).
Giovanni Borgia, Cong tuoc thu hai cua Gandia (1474 hoac 1476 – 1497)
Gioffre Borgia (1482 – 1516), con trai Giao hoang Alexanđe VI va em trai cua Cesare Borgia va Lucrezia Borgia. Ong đa ket hon voi Sancha xu Aragon, con gai cua Alfonso II xu Napoli, nhan đuoc cua hoi mon la ca Than vuong quoc Squillace (1494) va Cong quoc Alvito (1497). Sau đo ong lay Maria de Mila y Aragon, va co mot đua con trai voi ba la Francesco Borgia.
Angela Borgia or Angela de Borja (khoang 1486 – khoang 1520–1522), phu nhan cua Sassuolo.
Enrique de Borja y Aragon (1518 – 1540)
Francis Borgia, Cong tuoc thu tu cua Gandia (1510 – 1572), chat cua Giao hoang Alexanđe VI. Tro thanh nguoi to chuc giau nang luc cua Dong Ten. Đuoc phong thanh boi Clement X thanh "Thanh Francis Borgia" vao ngay 20 thang 6, 1670.
Juan de Borja y Castro (1533 – 1606)
Tomas de Borja y Castro (1551 – 1610)
Juan Buenaventura de Borja y Armendia (1564* – 1628)
Inigo de Borja (1575 – 1622), chat cua Francis va anh trai cua Gaspar.
Gaspar de Borja y Velasco (1580 – 1645), sinh ra o Villalpando, Tay Ban Nha. Khong giong nhieu ho hang cua minh, Gaspar thich viet ho minh la "Borja" theo tieng Tay Ban Nha. Ong tung lam Giao truong Tay Ban Nha, Tong giam muc Seville va Tong giam muc va Pho vuong Napoli.
Francisco de Borja y Aragon (1581 – 1658)
Fernando de Borja y Aragon (1583 – 1665)
Arturo Borja Perez (1892 – 1912), nha tho Ecuador, la thanh vien cua nhom "Generacion decapitada" (The he bi chat đau).
Rosa Borja de Ycaza (1889 – 1964), nu nha van, nguoi viet tieu luan, nha soan kich, nha xa hoi hoc, thi si, tieu thuyet gia va nha hoat đong nu quyen nguoi Ecuador.
Luz Elisa Borja Martinez (1903–1927), nha tho, nhac cong piano, hoa si va nha đieu khac Ecuador.
Rodrigo Borja Cevallos (1935), cuu Tong thong Cong hoa Ecuador.


Hinh anh Trong van hoa đai chung Gia đinh Borgia kha khet tieng trong thoi đai cua ho, va la nguon cam hung cho nhieu tac pham van hoa đai chung. Trong đo bao gom cac tieu thuyet nhu City of God: A Novel of the Borgias (1979) cua Cecelia Holland hay Summer of Night (1991) cua Dan Simmons, cac vo kich, vo opera, truyen tranh, phim anh nhu The Borgia (2006), loat phim truyen hinh nhu Borgia (2011) va The Borgias (2011) tren Showtime, va tro choi đien tu nhu Assassin's Creed: Brotherhood (2010) cua Ubisoft.


Chu thich Tham khao Fusero, Clemente. The Borgias. New York, Praeger Publishers, 1966.
Grun, Bernard. The Timetables of History. New York, Simon and Schusters, 1946, pp. 218, 220, 222.
Hale, John R. Renaissance. New York, Time-Life Books, 1965, p. 85.
"Mad Dogs and Spaniards: An Interview with Cesare Borgia." World and Image, 1996.
Rath, John R. "Borgia." World Book Encyclopedia. 1994 edition. World Book Inc., 1917, pp. 499–500.
Catholic Encyclopedia, Volume 1. (Old Catholic Encyclopedia) New York, Robert Appleton Company (a.k.a. The Encyclopedia Press), 1907.
Duran, Eulalia: The Borja Family: Historiography, Legend and Literature
Meyer, G.J., The Borgias: The Hidden History, 2013
Chaplin, Danny, BORGIA, Behind The Myth: A New History of the Notorious Papal Family, 2018


Lien ket ngoai Centropolis.homestead_Library
(bang tieng Tay Ban Nha) Borja o Borgia Luu tru ngay 22 thang 12 nam 2019 tai Wayback Machine
(bang tieng Tay Ban Nha) Francisco Fernandez de Bethencourt - Historia Genealogica y Heraldica Espanola, Casa Real y Grandes de Espana, tomo cuarto Luu tru ngay 1 thang 4 nam 2019 tai Wayback Machine
(bang tieng Tay Ban Nha) Una rama subsistente del linaje Borja en America espanola, por Jaime de Salazar y Acha, Academico de Numero de la Real Academia Matritense de Heraldica y Genealogia Luu tru ngay 3 thang 7 nam 2012 tai Wayback Machine
(bang tieng Tay Ban Nha) Boletin de la Real Academia Matritense de Heraldica y Genealogia
(bang tieng Tay Ban Nha) La familia Borja: Religion y poder. Entrevista a Miguel Batllori
(bang tieng Tay Ban Nha) La mirada sobre los Borja (Notas criticas para un estado de la cuestion)
The Borja Family: Historiography, Legend and Literature by Eulalia Duran, Institut d’Estudis Catalans
Bibliography of heraldry of family Borgia
History of the Borgia Family
Institut Internacional d'Estudis Borgians
(bang tieng Tay Ban Nha) Garcia Rivas, Manuel: Los Borja americanos: su contribucion al mundo de la cultura. Revista Borja. Centro de Estudios Borjanos. Actas del Congreso Los Borja en el arte, Nº. 5. Espana, 2015-2016, p. 15
Diario Borja - Borgia Tres siglos de Historia dia a dia