Phan huy la qua trinh ma trong đo vat chat huu co bi tan ra thanh cac dang vat chat đon gian hon. Qua trinh đong vai tro het suc quan trong đe quay vong luong vat chat huu han chiem cho trong quan xa. Xac chet cua cac sinh vat bat đau phan huy khong lau sau khi chung chet. Xac cua moi loai sinh vat tuy rang phan huy theo cach khac nhau nhung đeu trai qua cac giai đoan giong nhau. Nganh khoa hoc nghien cuu ve su phan huy thuong đuoc goi la mo hoc (tieng Anh: taphonomy, phat xuat tu tieng Hy Lap ταφος (taphos), nghia la "cai mo").


Phan huy o đong vat Phan huy đuoc xem la bat đau tu khi chet, gay boi hai nhan to: (1) tu phan (autolysis) do cac mo trong co the bi tan ra duoi tac đong cua cac hoa chat va enzym noi sinh; (2) thoi rua (putrefaction) do cac mo bi vi khuan ben ngoai huy hoai. Trong qua trinh phan huy co giai phong mot so loai khi co mui hoi thoi đac trung.
Cac tac nhan chinh tham gia qua trinh phan huy la vi khuan va nam, ben canh đo con co con trung va cac sinh vat nho be khac.


= Cac giai đoan phan huy =
Co nam giai đoan phan huy, gom: tuoi, truong phinh, thoi rua manh, thoi rua sau va hoa kho. Cac giai đoan phan huy nay ket hop voi hai giai đoan phan huy hoa hoc đa neu o tren - tu phan va thoi rua.


 Xac tuoi  Giai đoan Tuoi (fresh) bat đau ngay khi tim ngung đap. Mau khong con đuoc tuan hoan khap co the nen bay gio tap trung ve mot so noi, duoi tac đong cua trong luc ma gay nen hien tuong xac chet xam xit lai (hoac ho mau tu thi). Trong vong ba đen sau gio sau chet, cac mo co bat đau co cung va khong the duoi ra đuoc, đo la hien tuong co cung tu thi. Xac chet cung dan mat nhiet vao moi truong xung quanh khien nhiet đo xac chet giam xuong, đo la hien tuong mat lanh tu thi.
Khi tim ngung đap, mau khong con tuan hoan đe mang oxy đen va rut cacbon dioxide khoi cac mo nua. Hau qua la đo pH giam xuong, ket hop voi cac thay đoi hoa hoc, khien cac te bao mat dan su toan ven ve mat cau truc, kich hoat su giai phong enzym te bao gay tan ra cac te bao va mo xung quanh. Qua trinh nay goi la tu phan.
Trong giai đoan Tuoi, khong co nhieu dau hieu phan huy co the quan sat đuoc bang mat thuong. Rieng tien trinh tu phan co the gay ra mot so cho phong rop tren be mat da.
Luong oxy it oi sot lai trong co the nhanh chong can kiet do trao đoi chat te bao va hoat đong cua cac vi sinh vat hieu khi co trong co quan ho hap va da day-ruot, tao ra moi truong thuan loi cho vi sinh vat ky khi sinh soi nay no. Chung tieu thu cacbonhydrat, chat beo, protein cua co the va tao ra hang loat hop chat nhu axit propionic, axit lactic, khi metan, hydro sunfit va amoniac. Qua trinh sinh soi cua vi sinh vat trong co the đuoc goi la qua trinh thoi rua, keo theo su bat đau cua giai đoan thu hai trong qua trinh phan huy, đo la truong phinh.


 Truong phinh  Giai đoan Truong phinh (bloat) co the quan sat đuoc bang mat thuong. Trong giai đoan nay, hoat đong trao đoi chat cua vi sinh vat ky khi lien tuc dien ra dan đen tich tu cac khi nhu hydro sunfit, cacbon dioxide va metan trong xac chet, gay phinh bung va tao ra hinh dang truong phinh cua xac chet. Cac khi nay cung khien nhung chat dich tu nhien trong co the sui bot len. Ap suat tang khien cac chat dich tran khoi cac lo tu nhien tren co the - mui, mieng, hau mon. Su tang ap suat do khi sinh ra trong co the cong voi viec lop da mat tinh toan ven co the khien xac chet rach ra.
Cac vi sinh vat ky khi trong ruot chuyen hoa hemoglobin thanh sulfhemoglobin va cac sac to khac. Khi tich tu trong xac chet luc nay đay cac sulfhemoglobin đi khap co the thong qua he thong tuan hoan va he bach huyet, lam be ngoai xac chet trong nhu noi van.
Neu con trung tiep can xac chet thi trung cua chung co the no thanh gioi tren xac va bat đau an cac mo cua xac, lam cho da cua xac chet truot bong ra con long thi tach khoi da. Gioi va khi tich tu lam rach toan bo da cua xac chet khien khi va chat dich trong xac cang thoat nhieu ra moi truong xung quanh. Oxy cung thong qua cac vet rach ma xam nhap tro lai co the, cang tao moi truong thuan loi cho au trung ruoi nhang va vi sinh vat hieu khi phat trien. Mui hoi thoi tu đam khi va chat dich lan toa ra xung quanh.


 Thoi rua manh  Thoi rua manh hay (tu) thoi rua (active decay) la giai đoan ma khoi luong xac chet mat đi lon nhat. Su mat mat khoi luong xac chet la do hoat đong cua gioi va cac chat dich phan huy tran ra moi truong xung quanh. Cac mo tiep tuc hoa long va mui hoi thoi tiep tuc boc ra. Cac chat long tap trung xung quanh xac chet va tao thanh mot khu vuc goi la "đao phan huy xac chet" (cadaver decomposition island - CDI). Ket thuc giai đoan nay, gioi cung roi xac chet đe bien thai thanh nhong.


 Thoi rua sau  Thoi rua sau (advanced decay) la giai đoan ma qua trinh phan huy gan nhu bi ngung tre do cac vat chat phan huy đa mat đi nhieu. Trong giai đoan nay hoat đong cua con trung cung giam bot. Quan sat bang mat se thay cay co trong khu vuc bao quanh xac chet cung chet đi. Tai khu "đao phan huy xac chet" (CDI), dien ra su gia tang ham luong cacbon va chat dinh duong trong đat nhu phosphor, kali, calci va magie; đo pH cua đat cung thay đoi, đong thoi luong nito trong đat tang manh.


 Hoa kho  Hoa kho (dry) la giai đoan ma cay co co the bat đau hoi sinh trong khu CDI va la dau hieu cho thay rang muc đo chat dinh duong trong khu đat bao quanh xac chet van chua phuc hoi lai muc binh thuong. Khi nay xac chet chi con lai da kho, sun va xuong tu tu hoa va mat mau neu tiep xuc voi cac yeu to khac. Neu tat ca cac mo mem đa bien mat khoi xac chet thi nguoi ta goi la xac đa xuong hoa (skeletonization) hoan toan; neu van con mo mem tren xac chet thi goi la xac đa hoa xuong mot phan.


Phan huy o thuc vat Phan huy tren thuc vat cung trai qua nhieu giai đoan. Bat đau cua phan huy thuc vat la su ri nuoc. Trong giai đoan đau phan huy, co the dien ra su vo nat thanh nhieu manh nho, khien dien tich be mat tiep xuc tang len va cang tao đieu kien cho vi sinh vat tan cong. Phan huy o nhung cay nho thuong do cac đong vat khong xuong song trong đat gay ra, con phan huy o nhung cay lon thuong do cac dang song ky sinh nhu con trung va nam gay ra.
Vi sinh vat lam bien đoi cac thanh phan hoa hoc cua thuc vat (xenlulo, hemi xenlulo, lignin). Moi hop chat phan huy voi toc đo khac nhau, tuy thuoc vao cau tao hoa hoc cua chung. Chang han, lignin ("chat go") la thanh phan cua go, kha kho bi phan huy va thuc the chi bi phan huy boi mot so loai nam nhat đinh nao đo. Lignin la mot trong nhung san pham con lai cua thuc vat phan huy, co cau tao hoa hoc rat phuc tap va co tac đong lam cham qua trinh phan huy thuc vat do vi sinh vat gay ra. Ben canh đo, nhiet đo cung la nhan to quyet đinh toc đo thoi rua cua thuc vat. Thoi rua dien ra nhanh o noi am ap hon la noi lanh leo.
O cac he sinh thai đong co bi lua gay chay thi con trung, moi, đong vat co vu an co va su di chuyen cua đong vat tren co la cac tac nhan chu yeu gay tan ra co the thuc vat, trong khi vi khuan va nam thi đong vai tro phan huy o cap đo cao hon.
Trong qua trinh thuc vat phan huy luon co su giai phong khi cacbon dioxide.


Phan huy thuc pham Su phan huy cua thuc pham la mot linh vuc nghien cuu quan trong trong nganh khoa hoc thuc pham. Con nguoi hay dung chat bao quan thuc pham đe lam cham lai qua trinh nay. Thuc pham bi vi khuan va nam lam cho oi thiu, phan huy khien mui vi bien đoi va nhiem đoc. Can ap dung cac bien phap an toan ve sinh thuc pham, bao quan mot cach hop ly đe giu thuc pham đuoc lau hon.


Tam quan trong trong phap y Nghien cuu ve phan huy cung co vai tro quan trong trong khoa hoc phap y do nhu cau xac đinh thoi điem va nguyen nhan cai chet. O Knoxville, Tennessee, My co mot co so nghien cuu goi la Co so nghien cuu nhan loai hoc Đai hoc Tennessee (goi tat la Body Farm) chuyen sap đat cac xac chet o nhieu vi tri khac nhau trong mot khu đat gan trung tam y khoa đe nghien cuu cach thuc xac chet phan huy duoi cac đieu kien khac nhau, thong qua đo đuc rut them hieu biet ve qua trinh phan huy.


Cac nhan to anh huong = Su tiep xuc =
Mot xac chet neu tiep xuc voi cac nhan to trong moi truong nhu nuoc, khong khi thi se phan huy nhanh hon, thu hut nhieu con trung đen hon la mot xac chet đuoc chon hoac giau kin trong mot đo tao tac nao đo.
Toc đo va loi phan huy xac đong vat chiu anh huong nhieu tu cac nhan to xung quanh. Chung la:

Nhiet đo
Su tiep xuc voi khi oxy
Su uop xac truoc đo
Nguyen nhan cai chet
Cach chon cat, đo sau chon, loai đat o cho chon
Su tiep xuc voi đong vat an xac chet
Vet thuong tren xac chet
Đo am
Luong mua
Kich thuoc va khoi luong co the
Quan ao tren xac chet
Be mat noi xac chet toa lac
Thuc pham/Đo vat trong he thong tieu hoa cua xac.
Toc đo phan huy rat khac nhau trong moi truong hop. Cac nhan to nhu nhiet đo, đo am va mua đeu co tinh quyet đinh len toc đo phan huy. Co mot đinh luat goi la đinh luat Casper (con goi la Ti le Casper): neu tat ca cac nhan to đeu nhu nhau thi mot xac chet tiep xuc voi khong khi se phan huy nhanh gap đoi so voi xac chet nhan chim trong nuoc va nhanh gap tam lan xac chet bi chon duoi đat. Toc đo phan huy do vi khuan gay ra cung le thuoc nhiet đo moi truong xung quanh. Cang lanh thi su phan huy dien ra cang cham.
Bien so quan trong nhat la su tiep xuc cua xac voi con trung, đac biet la ruoi. Mot xac chet đay đu da thit nam o vung nhiet đoi co the bi đong vat khong xuong song phan huy chi con bo xuong trong vong hai tuan. Ngay ban than bo xuong cung khong vung ben. Chat axit trong đat co the bien xuong thanh nhung vat chat khong the nhan dien noi. Đay la mot nguyen nhan khien nguoi ta khong tim thay xuong nguoi trong xac tau Titanic chim o Đai Tay Duong ngay ca khi cac loai an xac chet khong the tiep can mot so khu vuc trong tau nay. Duoi mot so đieu kien nhat đinh (nhiet đo mat me binh thuong, đat am) thi xac chet co the trai qua mot qua trinh goi la xa phong hoa, theo đo tren xac hinh thanh mot chat sap goi la sap mo (do cac hoa chat trong đat phan ung voi protein va chat beo trong xac ma tao thanh). Sap mo khien qua trinh phan huy cham lai do no ngan chan vi khuan gay thoi rua.
Trong cac đieu kien cuc ki kho han hoac cuc lanh thi qua trinh phan huy bi ngung tre khien xac chet đuoc bao quan thanh xac uop. Xac uop đong bang thuong se bat đau phan huy tro lai khi bi ra đong (truong hop Nguoi bang Otzi) trong khi cac xac uop "say kho" van ben vung du co tiep xuc voi hoi am.
Xac chet cua tre so sinh chua đuoc an uong gi la mot ngoai le. Do thieu quan the vi sinh vat trong co the (von nam vai tro chu yeu gay phan huy) nen xac loai nay thuong se tu hoa xac uop neu đuoc cat giu trong đieu kien kho rao.


= Bao quan nhan tao =
Bao quan xac la viec lam tri hoan su phan huy xac nguoi va đong vat. Hoa chat dung trong bao quan xac co kha nang đanh bat đa so con trung va lam cham qua trinh thoi rua cho vi khuan gay ra bang viec tieu diet hoac "co đinh" cac protein te bao đe vi khuan khong the lay đo lam nguon dinh duong. Trong cac đieu kien moi truong đu kho rao thi xac đuoc xu ly co the hoa xac uop, tuy nhien so xac con giu đuoc ngoai hinh sau vai thap ky thi thuong khong nhieu. Mot so xac đuoc bao quan hien van con ngoai hinh la: 

Eva Peron cua Argentina: xac đuoc tiem sap paraffin va đuoc bao quan hoan hao qua nhieu nam. Hien khong trung bay cho cong chung.
Vladimir Lenin cua Nga: xac đuoc ngam trong mot bon dung dich đac biet trong hang thap nien. Hien xac nay van đuoc trung bay cho cong chung trong Lang Lenin o Moskva.
Thi hai cac lanh tu chu nghia cong san đuoc ton sung len hang nhan cach lon nhu Mao Trach Đong, Kim Il-sung, Ho Chi Minh, Kim Jong-il va lanh tu ta khuynh nhu Hugo Chavez cung đang đuoc bao quan trong nhung lang tam o Cong hoa Nhan dan Trung Hoa (Nha ky niem Mao Chu tich), Cong hoa Dan chu Nhan dan Trieu Tien (Cung ky niem Kumsusan), Cong hoa Xa hoi chu nghia Viet Nam (Lang Chu tich Ho Chi Minh) va Cong hoa Bolivar Venezuela.
Giao hoang Gioan XXIII: xac đuoc bao quan trong Vuong cung thanh đuong Thanh Phero, Vatican.
Pio thanh Pietrelcina: xac đuoc trung bay o San Giovanni Rotondo, Italia.


= Bao quan tu nhien =
Xac đuoc chon trong moi truong đu kho rao co the đuoc bao quan tot trong vai thap nien. Đieu nay đa đuoc quan sat thay tren xac cua nha hoat đong nhan quyen bi am sat Medgar Evers. Xac ong van nguyen ven sau hon 30 nam, giup cac nha đieu tra co the kham nghiem chinh xac nguyen nhan cai chet cua ong khi vu viec đuoc mo lai ho so vao thap nien 1990.
Xac chet nhan chim trong đam lay than bun cung co the đuoc bao quan mot cach tu nhien. Nhieu truong hop xac đong vat co the đuoc bao quan gan nhu hoan hao trong ho phach.


Tham khao Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Decomposition tai Wikimedia Commons