Campuchia (tieng Khmer: កមពុជា, đa Latinh hoa: Kampuchea, phat am tieng Khmer: [kam.pu.ciə]), quoc hieu la Vuong quoc Campuchia (tieng Khmer: ពរះរាជាណាចករកមពុជា, đa Latinh hoa: Preah Reacheanachak Kampuchea, phat am tieng Khmer: [preəh riə.ciə.naː.caʔ kam.pu.ciə]), la mot quoc gia co chu quyen o ban đao Đong Duong tai Đong Nam A. Campuchia giap voi vinh Thai Lan o phia tay nam, Thai Lan o phia tay bac, Lao o phia đong bac va Viet Nam o phia đong. Nam 2024, Campuchia co dan so hon 17 trieu nguoi. Thu đo va thanh pho lon nhat cua Campuchia la Phnom Penh.
Nam 802, Jayavarman II tu xung la vua, thong nhat cac hoang tu Khmer đang tham chien o Chan Lap voi ten goi "Kambuja". Jayavarman II tuyen bo đoc lap khoi Java o vung nui Kulen. Đieu nay đanh dau su khoi đau cua Đe quoc Khmer, phat trien manh me trong hon 600 nam, cho phep cac vi vua ke tiep kiem soat va gay anh huong tren phan lon Đong Nam A, đong thoi tich luy quyen luc va tai san khong lo. Vuong quoc An Đo Duong đa tao đieu kien cho viec truyen ba An Đo giao va Phat giao đen phan lon Đong Nam A va xay dung nhieu cong tinh ton giao khap khu vuc, bao gom hon 1.000 ngoi đen va di tich o Angkor. Angkor Wat la cong trinh noi tieng nhat trong so nhung cong trinh nay va đuoc cong nhan la Di san the gioi.
Vao the ky 15, sau cuoc noi day cua Ayutthaya, noi truoc đay thuoc quyen cai tri cua Đe quoc Khmer, Campuchia buoc vao thoi ky suy vong. Campuchia phai đoi mat voi hai nuoc lang gieng ngay cang hung manh la Thai Lan va nha Nguyen. Nam 1863, Campuchia tro thanh xu bao ho cua Phap, va sau đo đuoc hop nhat thanh Lien bang Đong Duong.
Campuchia gianh đoc lap tu Phap vao nam 1953. Chien tranh Viet Nam lan sang Campuchia vao nam 1965 voi viec mo rong Đuong Truong Son va thanh lap Đuong mon Sihanouk. Đieu nay dan đen viec Hoa Ky nem bom Campuchia tu nam 1969 đen nam 1973. Sau cuoc đao chinh vao nam 1970, Quoc vuong Sihanouk bi phe truat va Cong hoa Khmer than Hoa Ky đuoc thanh lap. Voi su ung ho cua Sihanouk va Viet Nam Dan chu Cong hoa, luc luong Khmer Đo chiem Phnom Penh vao nam 1975 va thanh lap nha nuoc Campuchia Dan chu. Khmer Đo sau đo thuc hien diet chung Campuchia tu nam 1975 đen nam 1979, khi bi Viet Nam lat đo trong Chien tranh bien gioi Viet Nam – Campuchia. Cong hoa Nhan dan Campuchia do Viet Nam hau thuan đuoc thanh lap.
Sau Hiep đinh Hoa binh Paris nam 1991, Campuchia đuoc Co quan chuyen tiep Lien Hop Quoc đieu hanh trong mot thoi gian ngan. Lien Hop Quoc rut lui sau khi to chuc tong tuyen cu vao nam 1993 voi ty le cu tri đi bo phieu khoang 90%. Sau xung đot nam 1997, Thu tuong Hun Sen va Đang Nhan dan Campuchia len nam quyen o Campuchia cho đen ngay nay
Campuchia la thanh vien Lien Hop Quoc, Hiep hoi cac quoc gia Đong Nam A, Hoi nghi cap cao Đong A, To chuc Thuong mai The gioi, Phong trao khong lien ket va Cong đong Phap ngu. Campuchia co tinh trang ngheo đoi pho bien, tham nhung tran lan, thieu tu do chinh tri, chi so phat trien con nguoi (HDI) o muc thap va ty le đoi ngheo cao.


Nguon goc ten goi = Ten tieng Khmer =
Ten goi Kampuchea (កមពុជា) trong tieng Khmer bat nguon tu ten goi Kambuja cua vuong quoc ra đoi nam 802, do vua Jayavarman II lap sau khi hop nhat cac hoang tu Khmer cua vuong quoc Chenla đang gay chien voi nhau.


= Ten tieng Viet =
Ten goi Campuchia trong tieng Viet bat nguon tu ten goi tieng Khmer. Truoc the ky XX, nguoi Viet goi nuoc nay la Chan Lap (chu Han: 真臘),  Cao Mien (高棉) hoac Cao Man (高蠻). Mot so dan lieu đa ghi la Cao Men (phien am cua tu Khmer) đuoc dung rong rai trong khau ngu tu khoang giua the ki XVII Sau khi cai cach chu viet, nguoi Viet ghi sai tu Cao Men thanh Cao Mien. Nhung đay la thong tin sai lech, hai chu Han 高棉 co am Han-Viet la Cao (高) Mien (棉), khong phai Cao Men nhu mot so nguon dan, chu 棉 khong đoc la Men ma la Mien trong am Han-Viet tieu chuan.
Ten goi "Chan Lap" đuoc dung đe chi nuoc Campuchia thoi hau Angkor, ung voi thoi cac chua Nguyen tai Viet Nam. Nhung that ra Chan Lap, ten nuoc va nguoi, chi ton tai tu the ky VI va cham dut vao the ky IX (802). Ke tiep thoi Chan Lap la thoi Angkor voi Đe quoc Khmer keo dai đen the ky XV. "Cao Mien" la danh tu thuong đuoc dung đe chi cac trieu đai Campuchia hau Chan Lap cho đen ngay nay. Cao Mien co the dung đe chi Đe quoc Khmer noi rieng, hoac nuoc Campuchia hay nguoi Campuchia noi chung.
Trong su trieu Nguyen, do tu Cao Mien pham huy ten Mien Tong cua vua Thieu Tri nen van goi ten cu la Chan Lap, toi nam Thieu Tri thu 7 moi goi lai đung ten Cao Mien nhung đoc chech đi thanh Cao Man.


Lich su = Tien su =
Co rat it bang chung ve su co mat cua con nguoi trong thoi ky Pleistocen tren đat Campuchia ngay nay, bao gom cac cong cu bang đa cuoi thach anh va đa thach anh đuoc tim thay trong cac ruong bac thang doc theo song Mekong, o cac tinh Stung Treng va Kratie, va o tinh Kampot, mac du nien đai cua chung la khong đang tin cay. Mot so bang chung khao co hoc nho cho thay cac cong đong san ban hai luom đa sinh song trong khu vuc trong thoi ky Holocen: đia điem phat hien khao co co đai nhat o Campuchia đuoc coi la hang đong L'aang Spean, thuoc tinh Battambang, thuoc thoi ky Hoabinhian. Cac cuoc khai quat o cac lop thap hon cua no đa tao ra mot loat cacbon phong xa co nien đai khoang 6000 nam TCN. Cac lop tren trong cung mot đia điem đa đua ra bang chung ve su chuyen đoi sang thoi ky đo đa moi, chua đung nhung đo gom bang đat nung co nien đai som nhat o Campuchia.
Cac ho so khao co hoc cho thoi ky giua Holocen va thoi ky đo sat van con han che. Mot su kien quan trong trong thoi tien su cua Campuchia la su tham nhap cham chap cua nhung nong dan trong lua đau tien tu phia bac, bat đau vao cuoi thien nien ky thu 3 TCN. Bang chung thoi tien su gay to mo nhat o Campuchia la cac "thanh đat hinh tron" khac nhau đuoc phat hien trong cac vung đat đo gan Memot va o Tay Ninh va Binh Phuoc cua Viet Nam vao nhung nam sau cua thap nien 1950. Chuc nang va tuoi cua chung van con đang tranh cai, nhung mot so co the co nien đai tu thien nien ky 2 TCN. Cac đia điem tien su khac co nien đai hoi khong chac chan la Samrong Sen (khong xa co đo Oudong), noi cac cuoc đieu tra đau tien bat đau vao nam 1875, va Phum Snay, o tinh phia bac Banteay Meanchey. Mot cuoc khai quat tai Phum Snay cho thay 21 ngoi mo co vu khi bang sat va chan thuong so nao, co the chi ra nhung xung đot trong qua khu, co the xay ra voi cac thanh pho lon hon o Angkor. Cac đo tao tac thoi tien su thuong đuoc tim thay trong cac hoat đong khai thac o Ratanakiri.

Sat đuoc tao ra vao khoang 500 nam TCN, voi bang chung ho tro đen tu Cao nguyen Khorat, o Thai Lan ngay nay. O Campuchia, mot so khu đinh cu thoi ky đo sat đa đuoc tim thay ben duoi Baksei Chamkrong va cac ngoi đen Angkorian khac trong khi cac cong trinh đat hinh tron đuoc tim thay ben duoi Lovea cach Angkor vai km ve phia tay bac. Burials, phong phu hon nhieu so voi cac loai tim thay khac, minh chung cho viec cai thien tinh trang san co va thuong mai luong thuc (ngay ca tren nhung khoang cach xa: vao the ky thu 4 TCN, cac moi quan he thuong mai voi An Đo đa đuoc mo ra) va su ton tai cua mot cau truc xa hoi va to chuc lao đong.
Trong so cac đo khao co tu thoi ky đo sat, hat thuy tinh la bang chung quan trong. Cac loai hat thuy tinh khac nhau đuoc thu hoi tu mot so đia điem tren khap Campuchia, chang han nhu đia điem Phum Snay o phia tay bac va đia điem Prohear o phia đong nam, cho thay co hai mang luoi giao dich chinh vao thoi điem đo. Hai mang luoi đuoc phan tach theo thoi gian va khong gian, đieu nay cho thay đa co su chuyen dich tu mang luoi nay sang mang luoi kia vao khoang the ky thu 2 - 4 sau Cong nguyen, co the la do nhung thay đoi ve quyen luc chinh tri - xa hoi.


= Thoi ky tien Angkor va Angkor =
Trong cac the ky 3, 4 va 5, cac quoc gia An Đo Duong cua Phu Nam va nguoi ke vi cua no, Chan Lap, đa hop nhat o Campuchia ngay nay va tay nam Viet Nam. Trong hon 2.000 nam, Campuchia đa hap thu anh huong tu An Đo, truyen sang cac nen van minh Đong Nam A khac ma ngay nay la Thai Lan va Lao. Nguoi ta con biet rat it ve mot so chinh the nay, tuy nhien cac bien nien su va ho so trieu cong cua Trung Quoc co đe cap đen chung. Nguoi ta tin rang lanh tho Phu Nam co the đa nam giu cang ma nha đia ly hoc nguoi Alexandria Claudius Ptolemy goi la " Kattigara ". Cac bien nien su Trung Quoc cho rang sau khi Jayavarman I cua Chan Lap qua đoi vao khoang nam 681, tinh trang hon loan xay ra sau đo dan đen su phan chia vuong quoc thanh Chan Lap Đat va Chan Lap Nuoc, von đuoc cai tri long leo boi cac hoang tu yeu kem duoi su thong tri cua Java.
Đe che Khmer đa phat trien tu nhung tan tich nay cua Chan Lap, tro nen vung chac vao nam 802 khi Jayavarman II (tri vi khoang 790-835) tuyen bo đoc lap khoi Java va tu xung la Devaraja. Ong va nhung nguoi theo ong đa thiet lap su sung bai Chua-vua va bat đau mot loat cac cuoc chinh phat đe hinh thanh mot đe che phat trien manh me trong khu vuc tu the ky 9 đen the ky 15. Trong thoi ky cai tri cua Jayavarman VIII, đe che Angkor đa bi tan cong boi quan đoi Mong Co cua Hot Tat Liet, tuy nhien nha vua co the đa dung tien mua hoa binh. Vao khoang the ky 13, cac nha su tu Sri Lanka đa du nhap Phat giao Nguyen thuy đen Đong Nam A. Ton giao nay lan rong va cuoi cung thay the An Đo giao va Phat giao Đai thua tro thanh ton giao pho bien cua Angkor; tuy nhien no khong phai la quoc giao chinh thuc cho đen nam 1295 khi Indravarman III nam quyen.
Đe che Khmer la đe che lon nhat Đong Nam A trong the ky 12. Trung tam quyen luc cua đe che la Angkor, noi co mot loat thu đo đuoc xay dung trong thoi ky cuc thinh cua đe che. Nam 2007, mot nhom nghien cuu quoc te cua cac nha nghien cuu su dung anh ve tinh va ky thuat hien đai khac đa ket luan rang Angkor đa tung la thanh pho thoi ky tien cong nghiep lon nhat tren the gioi voi muc phat trien đo thi len toi 2.980 kilomet vuong (1.151 dam vuong Anh). Thanh pho Angkor co the co dan so len đen mot trieu nguoi va Angkor Wat, ngoi đen ton giao đuoc biet đen va đuoc bao ton tot nhat tai đia điem, van la loi nhac nho ve qua khu cua Campuchia voi tu cach la mot cuong quoc lon trong khu vuc. Đe che nay mac du đa suy tan, van la mot the luc đang ke trong khu vuc cho đen khi sup đo vao the ky 15.


= Thoi ky hau Angkor =

Sau mot loat cac cuoc chien tranh keo dai voi cac vuong quoc lang gieng, Angkor bi Vuong quoc Ayutthaya cuop pha va bo hoang vao nam 1432 vi su that bai ve he sinh thai va co so ha tang. Đieu nay dan đen mot thoi ky tri tre ve kinh te, xa hoi va van hoa khi cac van đe noi bo cua vuong quoc ngay cang nam duoi su kiem soat cua cac nuoc lang gieng. Vao thoi điem nay, xu huong xay dung tuong đai cua nguoi Khmer đa khong con. Cac tin nguong cu hon nhu Phat giao Đai thua va tin nguong tho than cua An Đo giao đa đuoc thay the bang Phat giao Nguyen thuy.
Trieu đinh doi đo đen Longvek noi vuong quoc tim cach lay lai vinh quang thong qua thuong mai hang hai. Lan đau tien đe cap đen Campuchia trong cac tai lieu chau Au la vao nam 1511 boi nguoi Bo Đao Nha. Cac du khach Bo Đao Nha mo ta thanh pho nay la noi phat trien cua su giau co va ngoai thuong. Cac cuoc chien tiep dien voi Ayutthaya va nguoi Viet dan đen viec mat them lanh tho va Longvek bi vua Naresuan Đai đe Ayutthaya chinh phuc va tieu diet vao nam 1594. Mot thu đo moi cua nguoi Khmer đuoc thanh lap tai Oudong, phia nam Longvek vao nam 1618, nhung cac quoc vuong cua no chi co the ton tai bang cach tham gia vao nhung moi quan he chu hau xen ke voi nguoi Xiem va Viet Nam trong ba the ky tiep theo voi chi mot vai giai đoan đoc lap tuong đoi ngan ngui..
Nhung nguoi Khmer Loeu o Campuchia đa bi "nguoi Xiem (Thai), nguoi An Nam (Viet) va nguoi Campuchia san đuoi khong ngung va đem lam no le ".
Vao the ky 19, mot cuoc đau tranh moi giua Xiem va Viet Nam đe gianh quyen kiem soat Campuchia đa dan đen thoi ky cac quan chuc Viet Nam co gang ep buoc nguoi Khmer ap dung phong tuc cua Viet Nam. Đieu nay dan đen mot so cuoc noi day chong lai nguoi Viet Nam va keu goi su tro giup cua Thai Lan. Chien tranh Xiem-Viet (1841–1845) ket thuc voi mot thoa thuan đat đat nuoc duoi quyen thong tri chung. Đieu nay sau đo đa dan đen viec Quoc vuong Norodom Prohmborirak ky hiep uoc Bao ho Campuchia cua Phap.


= Thoi ky thuoc Phap =
Nam 1863, Vua Norodom, nguoi đuoc Xiem La đua len ngoi, tim cach bao ve Campuchia khoi ach thong tri cua Phap. Nam 1867, Rama IV ky mot hiep uoc voi Phap, tu bo quyen đoc ton đoi voi Campuchia đe đoi lay quyen kiem soat cac tinh Battambang va Siem Reap chinh thuc tro thanh mot phan cua Xiem. Cac tinh nay đuoc nhuong tro lai cho Campuchia theo hiep uoc bien gioi giua Phap va Xiem nam 1907.
Campuchia tiep tuc la quoc gia bao ho cua Phap tu nam 1867 đen nam 1953, đuoc quan ly nhu mot phan thuoc đia cua Đong Duong thuoc Phap, mac du bi đe quoc Nhat Ban chiem đong tu nam 1941 đen nam 1945. Tu nam 1874 đen nam 1962, tong dan so nuoc nay tang tu khoang 946.000 nguoi len 5,7   trieu. Sau cai chet cua Vua Norodom vao nam 1904, Phap thao tung viec lua chon nha vua, va Sisowath, anh trai cua Norodom, đuoc len ngoi. Ngoi vi bi bo trong vao nam 1941 voi cai chet cua Monivong, con trai cua Sisowath, va Phap chuyen giao cho con trai cua Monivong, Monireth, cam thay ong ta co tu duy qua đoc lap. Thay vao đo, Norodom Sihanouk, chau ngoai cua Vua Sisowath len ngoi. Nguoi Phap nghi rang Sihanouk tre tuoi se de dang bi kiem soat. Tuy nhien, ho đa sai va duoi thoi tri vi cua Vua Norodom Sihanouk, Campuchia đa gianh đuoc đoc lap tu Phap vao ngay 9 thang 11 nam 1953.


= Đoc lap va Chien tranh Viet Nam =

Campuchia tro thanh mot quoc gia quan chu lap hien duoi thoi Quoc vuong Norodom Sihanouk. Khi Lien bang Đong Duong đuoc trao tra đoc lap, Campuchia mat hy vong gianh lai quyen kiem soat đong bang song Cuu Long khi Phap trao vung nay cho Viet Nam. Truoc đay đong bang nay la mot phan cua Đe che Khmer, khu vuc nay do nguoi Viet Nam kiem soat tu nam 1698, voi viec Vua Chey Chettha II cho phep nguoi Viet Nam đen đinh cu trong khu vuc nay nhieu thap ky truoc nam 1698.
Nam 1955, Sihanouk thoai vi đe cha tham gia chinh truong va đuoc bau lam thu tuong. Sau khi cha cua Sihanouk qua đoi vao nam 1960, Sihanouk mot lan nua tro thanh nguyen thu quoc gia, lay danh hieu Thai tu. Khi Chien tranh Viet Nam tien trien, Sihanouk ap dung chinh sach trung lap chinh thuc trong Chien tranh Lanh. Sihanouk cho phep cong san Viet Nam su dung Campuchia nhu mot noi an nau va mot con đuong tiep te vu khi va vien tro khac cho cac luc luong vu trang cua ho đang chien đau o mien Nam Viet Nam. Chinh sach nay bi nhieu nguoi Campuchia cho la nhuc nha. Vao thang 12 nam 1967, nha bao Stanley Karnow cua Washington Post đuoc Sihanouk cho biet neu My muon nem bom vao cac mat khu cua cong san Viet Nam, ong se khong phan đoi, tru khi nguoi Campuchia bi chet.
Thong điep tuong tu đa đuoc chuyen toi phai vien Chester Bowles cua Tong thong Hoa Ky Lyndon B. Johnson vao thang 1 nam 1968. Tuy nhien, truoc cong chung, Sihanouk bac bo quyen cua My khong kich o Campuchia, vao ngay 26 thang 3, ong noi rang "cac cuoc tan cong toi pham nay phai dung lai ngay lap tuc va dut khoat". Vao ngay 28 thang 3, mot cuoc hop bao đa đuoc to chuc va Sihanouk keu goi cac phuong tien truyen thong quoc te: "Toi keu goi cac ban cong bo ra nuoc ngoai lap truong rat ro rang ve Campuchia — nghia la, trong moi truong hop, toi se phan đoi tat ca cac vu đanh bom tren lanh tho Campuchia voi bat ky ly do gi." Tuy nhien, su phan đoi cua Sihanouk đa bi phot lo va cac vu đanh bom van tiep tuc. Cac thanh vien trong chinh phu va quan đoi Campuchia tro nen bat binh voi phong cach cai tri cua Sihanouk cung nhu viec ong ta roi xa nuoc My.


= Cong hoa Khmer (1970-1975) =

Khi đen tham Bac Kinh nam 1970, Sihanouk bi Thu tuong Lon Nol va Vuong tu Sisowath Sirik Matak lat đo trong mot cuoc đao chinh quan su. Su ung ho cua Hoa Ky đoi voi cuoc đao chinh van chua đuoc chung minh. Tuy nhien, ngay khi cuoc đao chinh hoan tat, che đo moi đa ngay lap tuc yeu cau cong san Viet Nam roi Campuchia. Viec nay đa khien che đo moi co đuoc su ung ho chinh tri cua Hoa Ky. Cac luc luong Viet Nam Dan chu Cong hoa va Mat tran Dan toc Giai phong mien Nam Viet Nam, voi no luc tuyet vong đe giu lai cac mat khu va đuong tiep te tu Viet Nam Dan chu Cong hoa, ngay lap tuc mo cac cuoc tan cong vu trang vao chinh phu moi. Nha vua keu goi cac tin đo cua minh giup đo trong viec lat đo chinh phu moi nay, khien cuoc noi chien đuoc đay manh.
Ngay sau đo, luc luong Khmer Đo bat đau su dung hinh anh nha vua đe đuoc nguoi dan ho tro. Tuy nhien, tu nam 1970 đen đau nam 1972, xung đot Campuchia chu yeu la giua chinh phu va quan đoi Campuchia, va cac luc luong vu trang cua Viet Nam Dan chu Cong hoa. Khi Viet Nam Dan chu Cong hoa gianh đuoc quyen kiem soat lanh tho Campuchia, nhung nguoi cong san Viet Nam đa ap đat mot co so ha tang chinh tri moi, co so ha tang nay cuoi cung bi thong tri boi luc luong cong san Campuchia. Tu nam 1969 đen đen nam 1973, Viet Nam Cong hoa va Hoa Ky nem bom Campuchia nham tieu diet Mat tran Dan toc Giai phong mien Nam Viet Nam va Khmer Đo.
Cac tai lieu đuoc tiet lo tu cac kho luu tru cua Lien Xo sau nam 1991 cho thay rang viec Viet Nam Dan chu Cong hoa co gang đanh chiem Campuchia vao nam 1970 đa đuoc thuc hien theo yeu cau ro rang cua Khmer Đo va đuoc Nuon Chea, nguoi chi huy thu hai cua Pol Pot yeu cau. Cac đon vi Viet Nam Dan chu Cong hoa chiem nhieu vi tri cua quan đoi Campuchia trong khi Đang Cong san Campuchia mo rong cac cuoc tan cong quy mo nho vao cac đuong lien lac. Đe đoi pho voi cuoc xam luoc cua Viet Nam Dan chu Cong hoa, Tong thong Hoa Ky Richard Nixon tuyen bo rang cac luc luong bo binh Hoa Ky va Viet Nam Cong hoa đa tien hanh Chien dich Campuchia vao Campuchia nham tieu diet cac khu can cu cua Viet Nam Dan chu Cong hoa o Campuchia. Mac du mot so luong đang ke vu khi, thiet bi quan su đa bi quan đoi Hoa Ky va Viet Nam Cong hoa thu giu hoac pha huy, viec ngan chan cac luc luong Viet Nam Dan chu Cong hoa to ra kho khan.
Ban lanh đao cua Cong hoa Khmer bi can tro boi su mat đoan ket giua ba nhan vat chinh cua no: Lon Nol, Sirik Matak, em ho cua Sihanouk, va lanh đao Quoc hoi In Tam. Lon Nol van nam quyen, mot phan vi khong ai trong so nhung nguoi khac chuan bi thay the vi tri cua ong. Nam 1972, hien phap đuoc thong qua, quoc hoi đuoc bau ra va Lon Nol tro thanh tong thong. Nhung su mat đoan ket trong chinh quyen, nhung van đe trong viec chuyen đoi mot đoi quan 30.000 nguoi thanh mot luc luong chien đau quoc gia voi hon 200.000 nguoi, va nan tham nhung lan rong đa lam suy yeu chinh quyen dan su va quan đoi.
Cac cuoc noi day cua Cong san o Campuchia tiep tuc phat trien, đuoc Viet Nam Dan chu Cong hoa ho tro bang tiep te va giup đo quan su. Pol Pot va Ieng Sary khang đinh quyen thong tri cua ho đoi voi nhung nguoi cong san do Viet Nam đao tao, nhieu nguoi trong so ho đa bi thanh trung. Đong thoi, luc luong Khmer Đo tro nen manh hon va đoc lap hon voi nhung nguoi bao tro Viet Nam cua ho. Đen nam 1973, Khmer Đo đa chien đau chong lai cac luc luong chinh phu voi it hoac khong co su ho tro cua quan đoi Viet Nam Dan chu Cong hoa, va ho kiem soat gan 60% lanh tho va 25% dan so cua Campuchia. Chinh phu Campuchia đa ba lan co gang trong viec đam phan voi quan noi day nhung khong thanh cong. Nam 1974, cac su đoan Khmer Đo hoat đong cong khai va mot so luc luong chien đau cua quan đoi Viet Nam Dan chu Cong hoa đa di chuyen vao mien Nam Viet Nam. Quyen kiem soat cua Lon Nol bi giam xuong cac khu vuc nho xung quanh cac thanh pho va cac tuyen đuong giao thong chinh. Hon 2 trieu nguoi ti nan chien tranh song o Phnom Penh va cac thanh pho khac.
Đau nam 1975, Khmer Đo mo mot cuoc tan cong 117 ngay lam sup đo Cong hoa Khmer. Cac cuoc tan cong đong thoi xung quanh vanh đai Phnom Penh đa chen ep cac luc luong chinh phu, trong khi cac đon vi Khmer Đo khac ap đao cac can cu hoa luc kiem soat tuyen đuong tiep te quan trong o ha luu song Me Kong. Mot cuoc van chuyen đan duoc va gao do Hoa Ky tai tro đa ket thuc khi Quoc hoi tu choi vien tro bo sung cho Campuchia. Chinh phu Lon Nol o Phnom Penh đau hang vao ngay 17 thang 4 nam 1975, chi nam ngay sau khi phai bo Hoa Ky so tan khoi Campuchia.


= Campuchia Dan chu (1975-1978) =

Nam 1975, Khmer Đo chiem Phnom Penh va thanh lap nha nuoc Campuchia Dan chu duoi su lanh đao cua Pol Pot. Che đo moi mo phong theo Trung Quoc trong thoi ky Đai nhay vot, ngay lap tuc so tan dan chung khoi cac thanh pho, va gui toan bo nguoi dan đi tuan hanh cuong buc đen cac du an cong trinh nong thon. Ho đa co gang xay dung lai nen nong nghiep cua Campuchia theo mo hinh cua the ky 11, loai bo y hoc phuong Tay va pha huy cac ngoi đen, thu vien va bat cu thu gi đuoc coi la phuong Tay.
Uoc tinh co khoang tu mot đen ba trieu nguoi bi che đo Khmer Đo giet hai; con so đuoc trich dan pho bien nhat la hai trieu (khoang mot phan tu dan so Campuchia luc đo). Thoi đai nay đa sinh ra thuat ngu canh đong chet, va nha tu Tuol Sleng tro nen khet tieng voi lich su giet nguoi hang loat. Hang tram nghin nguoi đa chay qua bien gioi sang nuoc lang gieng Thai Lan. Che đo nay nham vao cac nhom dan toc thieu so mot cach khong can đoi. Khoang mot nua dan so nguoi Cham bi tieu diet. Tuy nhien, hau het nan nhan cua che đo Khmer Đo khong phai la nguoi dan toc thieu so ma la nguoi Khmer. Gioi tri thuc, vi du nhu chuyen gia, bac si, luat su giao vien, cung bi tieu diet. Theo Robert D. Kaplan, "kinh đeo mat la thu chet choc nhu ngoi sao vang Do Thai" vi chung đuoc coi la dau hieu cua tri thuc. Pol Pot quyet tam giu quyen luc va tuoc quyen cua bat ky ke thu hoac moi đe doa tiem tang nao, va do đo gia tang cac hanh đong bao luc va hung han chong lai nguoi dan.
Cac to chuc ton giao cung khong đuoc Khmer Đo bo qua. Ton giao bi đan ap da man đen noi phan lon cac kien truc lich su cua Campuchia, 95% cac ngoi chua Phat giao cua Campuchia, đa bi pha huy hoan toan.


= Cong hoa Nhan dan Campucia (1978-1992) =
Thang 11 nam 1978, Viet Nam phat đong Chien tranh bien gioi Viet Nam - Campuchia đe đap tra cac cuoc tan cong cua Khmer Đo. Che đo Khmer Đo bi lat đo va Cong hoa Nhan dan Campuchia đuoc thanh lap, mot nha nuoc than Viet Nam do Đang Cach mang Nhan dan Campuchia lanh đao. Đay la đang do Viet Nam thanh lap vao nam 1951, va do mot nhom lanh đao Khmer Đo tron khoi Campuchia đe tranh bi Pol Pot va Ta Mok thanh trung đung đau. Đang nay hoan toan đi theo quan đoi Viet Nam va chiu su chi đao cua đai su Viet Nam tai Phnom Penh. Viet Nam va Lien Xo cung cap vu khi cho to chuc nay.
Đoi lap voi Cong hoa Nhan dan Campuchia la Lien minh chinh phu Kampuchea Dan chu (CGDK), mot chinh phu luu vong đuoc thanh lap vao nam 1981 gom ba phe phai: Khmer Đo, mot phe bao hoang do Norodom Sihanouk lanh đao, va Mat tran Giai phong Dan toc Nhan dan Khmer. Lien Hop Quoc cong nhan CGDK la đai dien hop phap cua Campuchia tai Lien Hop Quoc va tu choi cong nhan Cong hoa Nhan dan Campuchia.
Cac no luc đam phan hoa binh cho Campuchia bat đau o Paris vao nam 1989, len đen đinh điem vao thang 10 nam 1991 trong Hiep đinh Hoa binh Paris. Co quan chuyen tiep Lien Hop Quoc tai Campuchia đuoc giao nhiem vu thuc thi mot lenh ngung ban va đoi pho voi nguoi ti nan va giai tru quan bi.


= Vuong quoc Campuchia (1993 – hien tai) =

Nam 1993, Norodom Sihanouk đuoc khoi phuc lam quoc vuong, nhung tat ca quyen luc nam trong tay chinh phu đuoc thanh lap sau cuoc bau cu do UNTAC bao tro. Su on đinh đuoc thiet lap sau cuoc xung đot đa bi lung lay vao nam 1997 boi mot cuoc đao chinh do đong Thu tuong Hun Sen lanh đao chong lai cac đang khong phai cong san trong chinh phu. Sau khi chinh phu on đinh duoi thoi Hun Sen, Campuchia gia nhap Hiep hoi cac quoc gia Đong Nam A vao ngay 30 thang 4 nam 1999. Trong nhung nam gan đay, cac no luc tai thiet đa tien trien va giup tang cuong on đinh chinh tri. Mac du su cai tri cua Hun Sen gay ra nhieu vi pham nhan quyen va tham nhung, hau het cong dan Campuchia trong suot thap nien 2000 van chap nhan chinh phu nay; cac cuoc phong van voi nhung nguoi dan nong thon Campuchia vao nam 2008 cho thay ho ua thich mot hien trang on đinh hon la cac thay đoi co the gay ra bao luc.
Nen kinh te Campuchia tang truong nhanh chong trong thap nien 2000 va 2010, va Campuchia nhan đuoc su ho tro đau tu va phat trien co so ha tang đang ke tu Trung Quoc trong khuon kho Mot vanh đai, Mot con đuong.

La mot toa an xet xu toi ac chien tranh do Lien Hop Quoc hau thuan, Toa an Khmer Đo đa tim cach đieu tra cac toi ac đa xay ra trong thoi ky Khmer Đo va truy to cac nha lanh đao cua no. Tuy nhien, Hun Sen đa phan đoi cac cuoc xet xu hoac đieu tra mo rong đoi voi cac cuu quan chuc Khmer Đo. Thang 7 nam 2010, Kang Kek Iew la thanh vien Khmer Đo đau tien bi ket toi chien tranh va toi ac chong lai loai nguoi trong vai tro cuu chi huy cua trai tieu diet S21 va đa bi ket an tu chung than. Thang 8 nam 2014, toa an ket an Khieu Samphan, cuu nguyen thu quoc gia 83 tuoi cua che đo, va Nuon Chea, 88 tuoi, nguoi co tu tuong chinh cua no, tu chung than ve toi ac chien tranh vi vai tro cua ho trong vu khung bo đat nuoc. trong nhung nam 1970. Cac phien toa bat đau vao thang 11 nam 2011. Cuu Bo truong Ngoai giao Ieng Sary qua đoi vao nam 2013, trong khi vo ong, Bo truong Cac van đe xa hoi Ieng Thirith, đuoc cho la khong đu kha nang đe hau toa do chung mat tri nho vao nam 2012.
Sau cuoc tong tuyen cu nam 2013, cac cao buoc gian lan cu tri tu Đang Cuu quoc Campuchia dan đen cac cuoc bieu tinh chong chinh phu lan rong keo dai sang nam sau. Cac cuoc bieu tinh ket thuc sau mot cuoc đan ap cua luc luong chinh phu. Đang Cuu quoc Campuchia bi giai the truoc cuoc tong tuyen cu nam 2018 va Đang Nhan dan Campuchia cung ban hanh cac bien phap han che chat che hon tren cac phuong tien truyen thong đai chung. CPP gianh đuoc moi ghe trong Quoc hoi ma khong co phe đoi lap lon, cung co mot cach hieu qua che đo đoc đang tren thuc te.
Đai dich COVID-19 lay lan sang Campuchia vao đau nam 2020. Mac du đa giam thieu su lay lan cua can benh nay trong phan lon nam 2020 he thong y te cua Campuchia bi cang thang do mot đot bung phat lon vao đau nam 2021, dan đen mot so đot phong toa. No cung co tac đong kinh te nghiem trong, voi nganh du lich đac biet bi anh huong do cac han che ve du lich quoc te.


Đia ly Dien tich Campuchia khoang 181.035 km², nam tron ven trong khu vuc nhiet đoi; tu vi đo 10 đen vi đo 15N kinh đo 102 đen 108E. Đat nuoc co 800 km bien gioi voi Thai Lan ve phia bac va phia tay, 541 km bien gioi voi Lao ve phia đong bac, va 1.137 km bien gioi voi Viet Nam ve phia đong va đong nam. Nuoc nay co 443 km bo bien doc theo Vinh Thai Lan. Nhin tren ban đo, lanh tho Campuchia co hinh dang gan giong nhu luoi riu tu giac, canh khong đeu. 

Đac điem đia hinh noi bat la mot vung đong bang lon nam giua nhung ngon nui thap bao gom vung ho Tonle Sap (Bien Ho) va vung thuong luu đong bang song Cuu Long. Bien Ho co dien tich khoang 2.590 km² trong mua kho toi khoang 24.605 km² ve mua mua. Đay la mot đong bang đong dan, phu hop cho cay lua nuoc, tao thanh vung đat trung tam Campuchia. Phan lon (khoang 75%) dien tich đat nuoc nam o cao đo duoi 100 met so voi muc nuoc bien, ngoai tru day nui Cardamon (điem cao nhat la 1.771 m), phan keo dai theo huong bac-nam ve phia đong cua no la day Voi (cao đo 500-1.000 m) va doc đa thuoc day nui Dangrek (cao đo trung binh 500 m) doc theo bien gioi phia bac voi Thai Lan.


= Khi hau =

Khi hau Campuchia cung giong nhu khi hau cac nuoc Đong Nam A khac, bi chi phoi boi gio mua. Khi hau kho va am uot ro ret theo mua. Nhiet đo dao đong trong khoang 21 °C - 35 °C. Campuchia co cac mua mua nhiet đoi: gio tay nam tu Vinh Thai Lan/An Đo Duong đi vao đat lien theo huong đong bac mang theo hoi am tao thanh nhung con mua tu thang 5 đen thang 10, trong đo luong mua lon nhat vao khoang thang 9, thang 10; gio đong bac thoi theo huong tay nam ve phia bien trong mua kho tu thang 11 đen thang 3, voi thoi ky it mua nhat la thang 1, thang 2. Theo Trung tam Nghien cuu Phat trien Quoc te va Lien hop quoc, Campuchia đuoc xem la quoc gia de bi ton thuong nhat cua Đong Nam A truoc anh huong cua bien đoi khi hau, cung voi Phillippines. Dan so nong thon ven bien đac biet co nguy co cao hon. Theo Hiep hoi Cai cach Khi hau Campuchia, tinh trang thieu nuoc sach, lu lut cuc đoan, lo đat, muc nuoc bien dang cao va cac tran bao co kha nang pha hoai la moi quan tam đac biet.
Campuchia co hai mua ro ret. Mua mua, keo dai tu thang 5 đen thang 10, co the thay nhiet đo giam xuong 22 °C (71,6 °F) va thuong co đo am cao. Mua kho keo dai tu thang 11 đen thang 4 khi nhiet đo co the tang len đen 40 °C (104 °F) vao khoang thang 4. Lu lut tram trong xay ra vao nam 2001 va mot lan nua vao nam 2002, voi muc đo ngap lut gan nhu moi nam.
Campuchia cung la quoc gia co nhieu loai đong vat quy hiem tren the gioi sinh song, noi bat nhat la ho, voi va bo tot khong lo. Rat nhieu loai đang đung truoc hiem hoa diet chung do nan san trom va pha rung.


Chinh tri Campuchia la mot nuoc quan chu lap hien theo hinh thuc quan chu tuyen cu. Quoc vuong do Hoi đong Ton vuong gom 9 thanh vien lua chon. Norodom Sihanouk la quoc vuong đau tien cua Vuong quoc Campuchia sau khi ong tro lai lam vua vao thang 9 nam 1993. Sau khi Quoc vuong Norodom Sihanouk thoai vi lam Thai thuong vuong vao thang 10 nam 2004, Hoi đong Ton vuong lua chon Thai tu Norodom Sihamoni lam quoc vuong moi.
Nghi vien Campuchia la co quan lap phap luong vien, gom Thuong vien va Quoc hoi. Thuong vien gom 61 thuong nghi si voi nhiem ky 6 nam, Quoc hoi gom 123 thanh vien voi nhiem ky 5 nam. Đang Nhan dan Campuchia la đang cam quyen ke tu nam 1981 va luon chiem đa so ghe trong Thuong vien va Quoc hoi.
Thu tuong la nguoi đung đau chinh phu, đung đau Noi cac Campuchia. Thu tuong đuong nhiem la Hun Manet thuoc Đang Nhan dan Campuchia.


= Quan he đoi ngoai =

Bo Ngoai giao va Hop tac quoc te Campuchia quan ly quan he đoi ngoai cua Campuchia, đung đau la Bo truong Prak Sokhonn.
Campuchia la thanh vien cua Lien Hop Quoc, Ngan hang The gioi, Quy Tien te Quoc te, Ngan hang Phat trien chau A, Hiep hoi cac quoc gia Đong Nam A va To chuc Thuong mai The gioi. Nam 2005, Campuchia tham du Hoi nghi thuong đinh Đong A tai Malaysia. Campuchia lan đau tien tro thanh thanh vien IAEA vao ngay 6 thang 2 nam 1958 nhung tu bo vi tri thanh vien cua minh vao ngay 26 thang 3 nam 2003. Ngay 23 thang 11 nam 2009, Campuchia phuc hoi lai la thanh vien cua Co quan Nang luong Nguyen tu Quoc te (IAEA). Campuchia thiet lap quan he ngoai giao voi nhieu quoc gia, bao gom 20 đai su quan bao gom nhieu nuoc lang gieng chau A va nhung đoi tac quan trong trong cac cuoc đam phan hoa binh Paris, trong đo co Hoa Ky, Uc, Canada, Trung Quoc, Lien minh chau Au, Nhat Ban, va Nga Nhu mot ket qua cua quan he quoc te, tai Campuchia con co cac to chuc nhan đao khac nhau đa ho tro cac nhu cau co so ha tang xa hoi, kinh te va dan su...


= Nhan quyen =
Giam đoc Đong Nam A cua To chuc Theo doi Nhan quyen, David Roberts, mo ta Campuchia la mot "che đo tuong đoi đoc tai voi mot be ngoai dan chu". Ve mat hien phap la mot nen dan chu tu do đa đang, nhung tren thuc te Campuchia la mot che đo đon đang ke tu nam 2018.


= Phan cap hanh chinh =
Ve mat hanh chinh, Campuchia đuoc chia thanh 24 tinh va thu đo Phnom Penh. Cac tinh va Phnom Penh đuoc chia thanh 159 huyen va 26 thanh pho, moi quan, thanh pho đuoc chia thanh cac xa, phuong.


Kinh te Trong khi thu nhap binh quan đau nguoi van o muc thap so voi hau het cac nuoc lang gieng, Campuchia la mot trong nhung nen kinh te đang phat trien co toc đo tang truong nhanh nhat o chau A, voi muc tang truong trung binh 7,6% trong thap ky qua. Nong nghiep van la nganh kinh te chu đao, voi su tang truong manh me cua det may, xay dung va du lich dan đen đau tu nuoc ngoai va thuong mai quoc te tang. Lien Hop Quoc xep Campuchia vao nhom cac quoc gia kem phat trien nhat tren the gioi. Chi so Nha nuoc ve Phap quyen nam 2015 cua Du an Tu phap The gioi (Hoa Ky) xep Campuchia thu 125 tren 126 quoc gia, thap hon nhieu so voi cac quoc gia khac trong khu vuc.
Su phat trien cua nen kinh te Campuchia bi cham lai mot cach đang ke trong thoi ky 1997-1998 vi khung hoang kinh te trong khu vuc, bao luc va xung đot chinh tri. Đau tu nuoc ngoai va du lich giam manh. Trong nam 1999, nam đau tien co đuoc hoa binh thuc su trong vong 30 nam, đa co nhung bien đoi trong cai cach kinh te va tang truong đat đuoc o muc 5%. Mac du bi lu lut, GDP tang truong o muc 5.0% trong nam 2000, 6.3% trong nam 2001 va 5.2% trong nam 2002. Du lich la nganh dich vu tang truong manh nhat cua Campuchia, voi so du khach tang 34% trong nam 2000 va 40% trong nam 2001 truoc su kien khung bo 11 thang 9 nam 2001 tai My. Mac du đat đuoc nhung su tang truong nhu vay nhung su phat trien dai han cua nen kinh te sau hang chuc nam chien tranh van la mot thach thuc to lon. Dan cu that hoc va thieu cac ky nang nghe nghiep, đac biet la o vung nong thon ngheo đoi gan nhu chua co cac đieu kien can thiet cua co so ha tang. Su lo ngai ve khong on đinh chinh tri va te nan tham nhung trong mot bo phan chinh quyen lam chan nan cac nha đau tu nuoc ngoai va lam cham tre cac khoan tro giup quoc te. Chinh quyen đang phai giai quyet cac van đe nay voi su ho tro cua cac to chuc song phuong va đa phuong. Campuchia bi Lien Hop Quoc xem la mot trong cac nuoc kem phat trien nhat tai Chau A do muc thu nhap thap, nguon luc con nguoi ngheo nan va co nen kinh te de bi ton thuong.


Nhan khau Campuchia tien hanh cuoc đieu tra dan so đau tien vao nam 1921 đoi voi đan ong tu 20 đen 60 tuoi nham muc đich thu thue. Tu nam 1962 đen nam 1998, Campuchia khong tien hanh đieu tra dan so chinh thuc do xung đot, bat on noi bo.
Cuoc noi chien va nan diet chung duoi thoi Khmer Đo co anh huong manh đen cau truc dan so Campuchia. Đo tuoi trung binh la 20,6, voi hon 50% dan cu tre hon 25 tuoi. Ty le nam/nu la 0.95, thap nhat trong so cac quoc gia tieu khu vuc song Me Kong. Trong so nguoi Campuchia đo tuoi hon 65, ty le nu/nam la 1,6:1.


= Dan toc =

Thanh phan dan toc cua Campuchia tuong đoi đong nhat. 95,8% dan so Campuchia la nguoi Khmer va su dung tieng Khmer. Cac dan toc thieu so cua Campuchia bao gom nguoi Cham (1,8%), nguoi Viet (0,5%) va nguoi goc Hoa (0,6%).


= Ton giao =

Phat giao Thuong toa bo la quoc giao cua Campuchia. 95% dan so Campuchia theo Phat giao voi uoc tinh khoang 4.392 đen tho, tu vien tren ca nuoc. Phan lon nguoi Khmer theo Phat giao, va co nhung hiep hoi gan gui giua Phat giao, truyen thong van hoa va cuoc song hang ngay. Tuan thu Đao Phat thuong đuoc xem la ban sac dan toc va van hoa cua đat nuoc.
2% dan so Campuchia theo Hoi giao, la ton giao cua đa so nguoi Cham va nguoi Ma Lai. Đa so la nguoi Hoi giao Sunni va tap trung đong o tinh Kampong Cham. Hien nay co hon 250.000 nguoi Hoi giao trong nuoc.
1% dan so Campuchia theo Kito giao, trong đo Cong giao tao thanh nhom lon nhat tiep theo la Tin Lanh. Hien nay co 20.000 nguoi Cong giao tai Campuchia, chiem 0,15% tong dan so. Cac nhanh Kito giao khac bao gom Bap-tit, Lien minh Kito giao va truyen giao, Phong trao Giam Ly, Nhan chung Gie-ho-va, Phong trao Ngu Tuan, va Giao hoi Cac Thanh huu Ngay sau cua Chua Giesu Kito.
Phat giao Đai thua la ton giao cua đa so nguoi goc Hoa va nguoi Viet tai Campuchia. Cac yeu to cua thuc hanh ton giao khac, chang han nhu viec ton kinh cac anh hung dan gian va to tien, Nho giao va Đao giao ket hop voi Phat giao Trung Hoa cung đuoc thuc hanh.
Truoc che đo Khmer Đo, co 73.164 tin đo đao Cao Đai o Campuchia, trong đo nguoi Viet chiem 64.954 nguoi va so nguoi Campuchia la 8210 nguoi. Hien nay, chi con khoang 2.000 tin đo Cao Đai o Campuchia tap trung o Phnom Penh voi mot Thanh that Cao Đai.


= Ngon ngu =

Tieng Khmer la ngon ngu chinh thuc va ngon ngu quoc gia cua Campuchia. 90% dan so Campuchia su dung tieng Khmer. Tieng Phap la chuyen ngu tai mot so truong đai hoc do Phap tai tro. Tu nam 1993, tieng Anh bat đau thay the tieng Phap nhu ngon ngu thu hai chinh cua Campuchia. Hien tai, tieng Anh đuoc su dung tren tem, tien te va trong quan he đoi ngoai cua Campuchia.


= Giao duc =

Nam 2019, ty le biet chu cua Campuchia la 88,5% (91,1% nam gioi va 86,2% nu gioi). Ty le biet chu cua nam gioi tu 15 đen 24 la 89% so voi 86% đoi voi nu gioi.


= Y te =
Nam 2021, tuoi tho trung binh cua Campuchia la 75 tuoi, tang đang ke tu 55 tuoi vao nam 1995. Ty le tu vong tre so sinh cua Campuchia đa giam tu 86 tren 1,.000 tre đe song vao nam 1998 xuong 24 vao nam 2018. Ratanakiri la tinh co chat luong y te thap nhat, voi ty le tu vong tre em duoi 5 tuoi o muc 22,9%.


Van hoa Nen van hoa Campuchia co lich su phong phu đa dang trai qua nhieu the ky va chiu anh huong nang cua An Đo. Nen van hoa Campuchia gay anh huong manh va đuoc coi la me đe cua van hoa Thai Lan, Lao. Trong lich su Campuchia, ton giao co vai tro lon trong cac hoat đong van hoa. Trai qua gan 2000 nam, nguoi dan Campuchia đa phat trien mot tin nguong Khmer đoc đao voi cac tin nguong hon hop gom tin nguong thuyet vat linh ban đia va cac ton giao An Đo nhu Phat giao va Hindu giao.


= Am thuc =

Am thuc Campuchia, cung nhu thoi quen am thuc cua nhieu dan toc thuoc nen van minh lua nuoc trong khu vuc chau A, cho thay nhung đac điem rieng biet. Nguoi dan Campuchia co thoi quen an gao te va an nhieu ca hon thit. Vao cac ngay le tet, nong thon cung nhu thanh thi đeu co goi banh tet, banh it. Phan lon trong moi gia đinh đeu co mam bo hoc đe an quanh nam.
Am thuc Campuchia anh huong phong cach manh me cua An Đo va Trung Hoa, hau het cac mon an co vi lat, ngot va beo. Mon an An Đo tim thay hau het o cac gia vi đuoc dung chu yeu la cay nhu sa te, ot, tieu, nhuc, hoi v.v. Mon an Trung Hoa đuoc tim thay nhieu voi vi lat va kha beo, nhieu dau mo nhat la mang phong cach am thuc vung Tu Xuyen.


= Am nhac =

Dan nhac ping peat (ngu am) va cac nhac cu truyen thong tao ra vo so cac tac pham nghe thuat đinh cao va đoc đao. Am nhac truyen thong cua Thai Lan va Lao cung chiu anh huong lon tu Campuchia.


= Van hoc =

Noi tieng nhat la the loai truong ca Riem ke la the loai sang tac bang tho ca dan gian dai hang van cau. Cot truyen chu yeu vay muon tu su thi Ramayana cua An Đo.


= Nghe thuat =

Kien truc cua Campuchia phan lon đuoc biet đen nho vao nhung cong trinh đuoc xay dung tu thoi Khmer co đai (khoang cuoi the ky XII, đau the ky XIII). Đao Phat va tu duy huyen thoai co anh huong lon đen nghe thuat trang tri cac cong trinh kien truc vi đai nay.
Đac trung co ban cua kien truc giai đoan nay la đuoc xay dung tu vat lieu go, tre nua hoac rom ra va đa. Nhung nhung gi con lai ngay nay nguoi ta co the chiem nguong la cac cong trinh bang đa tang nhu cac buc tuong thanh, đuong sa,... va cac ngoi đen hoac cac con đuong co nhung bao lon tac hinh con ran chin đau, vuon cao 2–3m, xoe rong phu bong xuong mat đuong. Con hinh thuc chung cua cac ngoi đen la co đinh chop nhon, bon mat đen đuoc cham tro cac buc phu đieu mieu ta cuoc song con nguoi o the gioi ben kia, hoac cuoc song hien tai cua nguoi dan Campuchia bay gio, hay cuoc chien voi nuoc lang gieng vu nu dan gian (Apsara) voi than hinh mem mai, can đoi đang mua kha uyen chuyen, va su tham gia cua ca nhung con khi, con ngua trong su thi Ramanaya cua An Đo.
Ben canh đo, hinh thuc khac nhung ky tu hay con so cung rat pho bien o cong trinh. Cac ngoi đen thuong co mot cua con o ba phia con lai cua đen cung co cua nhung chi la gia, đe tao cam giac đoi xung cho ngoi đen. Cong trinh co tieng nhat o đay la ngoi đen Bayon voi 200 guong mat cua than Avalokitesvara (mot dang cua Quan Am Bo Tat).
Chiem nguong nhung cong trinh nay, ta khong the khong kham phuc suc manh phi thuong va ban tay tai ba cua nhung nguoi dan Khmer co đai. Kien truc cua Campuchia cung co anh huong lon đen kien truc cua Thai Lan va nguoi Cham cua Viet Nam.


= Nhung ngay le chinh =
Nguoi Campuchia cung giong nhu cac quoc gia khac đeu su dung Tay lich. Tuy nhien, tru mot so ngay le cua nguoi Khmer, ho su dung lich Campuchia nhu ngay le Tet, le nhap đien hay le cau hon. Lich Khmer co the som hay muon hon lich Tay tuy vao thoi điem cua nam. Su giao thoa ve van hoa va dan cu khien cho mot so ngay le cua Campuchia co them mot so ngay le nhu Tet Viet Nam va Trung Quoc, tet Đoan Ngo,...

Ngay 1 thang 1 hang nam: Tet Tay.
Ngay 7 thang 1 hang nam: Ngay giai phong đat nuoc khoi che đo Khmer Đo.
Ngay 15 thang 1 (am lich) hang nam: Ngay Magha Puja (Le ram thang gieng).
Ngay 8 thang 3 hang nam: Ngay Quoc te Phu nu.
Ngay 13–15 thang 4 hang nam: Ngay tet Chol Chnam Thmey cua nguoi Khmer.
Ngay 13–15 thang 5 hang nam: Sinh nhat nha vua Norodom Sihamoni.
Ngay 15 thang 4 (am lich) hang nam: Le Phat Đan.
Ngay 1 thang 5 hang nam: Ngay Quoc te Lao đong.
Ngay 23 thang 5 hang nam: Ngay le cau mua Vuong Cung.
Ngay 18 thang 6 hang nam: Ngay sinh nhat Vuong thai hau Norodom Moninaeth.
Ngay 24 thang 9 hang nam: Ngay Hien phap quoc gia.
Ngay 28–30 thang 9 hang nam: Ngay Pchum Ben (le bao hieu ong ba).
Ngay 23 thang 10 hang nam: Ngay ky Hiep đinh hoa binh Paris.
Ngay 29 thang 10 hang nam: Ngay nha vua đang quang.
Ngay 31 thang 10 hang nam: Ngay sinh nhat Thuong vuong Norodom Sihanouk.
Ngay 09 thang 11 hang nam: Ngay Quoc khanh.
Ngay 11–13 thang 11 hang nam: Ngay le hoi cung trang, đua thuyen (ghe Ngo).
Ngay 10 thang 12 hang nam: Ngay Nhan quyen Quoc te.


Xem them Vien thong cua Campuchia
Ngoai giao cua Campuchia
Quan su cua Campuchia
Giao thong tai Campuchia
Quan he ngoai giao Viet Nam - Campuchia


Tham khao Lien ket ngoai Website chinh thuc 
CIA World Factbook – Hoa Ky Department of State website
Phan Minh Chau - Cung ban kham pha the gioi - Đat nuoc Campuchia - Sach huong dan du lich