Nan buon ban te te la viec san trom, buon ban trai phep te te, cac bo phan cua te te, hoac cac san pham co nguon goc te te. Te te đuoc cho la loai đong vat co vu bi buon ban nhieu nhat the gioi, chiem toi 20% tong so buon ban đong vat hoang da bat hop phap. Theo IUCN, hon mot trieu con te te bi san trom trong thap ky truoc nam 2014. Te te bi buon ban chu yeu la vay cua chung, đuoc cho la đe đieu tri mot loat cac benh tat trong y hoc co truyen Trung Quoc. Thit cua te te đuoc coi la mot mon an sang trong o Viet Nam va Trung Quoc.
Cong uoc ve buon ban quoc te cac loai đong vat co nguy co tuyet chung (CITES), đieu chinh hoat đong buon ban đong vat hoang da quoc te, đa đua ra nhung han che đoi voi thi truong te te tu nam 1975, va nam 2016, no bo sung tat ca tam loai te te vao phu luc I cua no, Đong vat bi đe doa tuyet chung. Chung cung đuoc liet ke trong sach đo IUCN, tat ca đeu co so luong giam va cac ten goi khac nhau, tu loai de ton thuong toi loai nguy cap.


Lich su van nan Cac loai te te o ca chau Phi lan chau A đeu bi con nguoi san ban lay thit. Tai Trung Quoc thit te te đuoc coi la cao luong bo ich trong Đong y, giup đieu hoa luu huyet va tang luong sua cho san phu nen ban rat đuoc gia. Chung cung đuoc dung nhu mot chat khu trung va co the đuoc su dung cho benh sot va benh ngoai da, hoac dung ben ngoai cha len da bi tray xuoc cua benh nhan, hoac nghien nat va tieu hoa. Cac phan cua co the chung, đac biet la cac loai Đong Nam A bi nhap khau mot muc đo lon trong thi truong ngam đen Singapore, Trung Quoc, Han Quoc va Viet Nam. Moi đe doa nay cung voi nan pha rung, pha hoai moi truong song cua chung, đa lam giam so te te, nhat la loai Manis gigantea. Hien nay, tat ca cac loai te te đeu đuoc liet ke trong danh sach cam theo Cong uoc CITES. Tu nam 2000 la "khong han đinh so luong" (cam tuyet đoi), co nghia la cam bat ky thuong mai quoc te ve te te hoac cac bo phan co the cua chung. Thang 11 nam 2010, te te đa đuoc them vao danh sach cac đong vat co vu khac biet ve mat di truyen va co nguy co tuyet chung cua Hiep hoi Đong vat hoc London (Zoological Society of London's). IUCN cung đa liet ke mot so loai te te, nhu te te Java (Manis javanica), te te vang (Manis pentadactyla) vao danh sach nguy cap.


Quy đinh cua phap luat Te te đuoc bao ve boi mot lenh cam quoc te ve thuong mai (đuoc quy đinh la đong vat hoang da quy hiem, co nguy co tiet chung, bi han che khai thac va su dung vi muc đich thuong mai), so luong te te đa bi buon ban bat hop phap do niem tin o chau A co quy mo pho bien la thit te te co the kich thich tiet sua hay chua benh ung thu hoac benh hen suyen, chong di ung, tham chi con đuoi đuoc ca ta ma. Trong thap ky qua đa co nhieu vu buon ban bat hop phap te te, vay va thit te te o chau A. Trong mot su co nhu vay vao nam 2013, 10.000 kg thit te te đa bi bat giu tu mot tau Trung Quoc bi mac can o Philippines, hay la cuoi thang 4 nam 2013, Hai quan Phap đa chan 50 kg vay te te đang tren đuong chuyen ve Viet Nam. Mot thi truong cho đen van ton tai va lien tuc buon lau voi so luong lon đuoc phat hien, nhu vu phat hien khoang 23 tan trong thang Hai va thang 3 nam 2008 tai Viet Nam.


Cho đen Mac du co nhung han che đoi voi viec buon ban tai cho ke tu nam 1975, nhung viec thi hanh khong đong đeu. Hau het cac no luc đa tap trung vao viec han che cung ve mat thuong mai, nhung nhu cau van con cao va thi truong cho đen đang phat trien. Uoc tinh so luong te te bi san trom moi nam khoang 100.000 ca the. Hau het chung đuoc gui đen Trung Quoc va Viet Nam, noi ma thit cua chung đuoc đanh gia cao va đuoc su dung cho cac muc đich y te. 
Cac quoc gia Chau Phi va Chau A thuong bao cao ve nhung vu tich thu te te va cac bo phan te te đang chu y. Khi mot thuyen cua Trung Quoc chay vao mot rang san ho o Philippines vao nam 2013, cac quan chuc phat hien no mang 10 tan te te đong lanh.


= Vay =

Te te co mot lop vay bao ve day đuoc tao ra tu keratin, cung mot vat lieu tao nen mong tay cua con nguoi va sung te giac. Ty le chiem khoang 20% ​​trong luong đong vat. Khi bi đe doa, te te quan vao qua bong, su dung can nhu lop giap đe bao ve chong lai loai san moi.
Trong y hoc co truyen Trung Quoc, vay đuoc su dung cho nhieu muc đich khac nhau. Chung đuoc lam kho va rang, sau đo đuoc ban dua tren cac tuyen bo rang chung co the kich thich su cho sua, giup rao nuoc va giam cac benh ngoai da hoac bai liet. Đen nam 2015, vay te te đuoc bao đam theo mot so ke hoach bao hiem y te o Viet Nam. 
Vay te te co the co gia hon 3.000 USD / kg tren thi truong cho đen.


= Thit =

Thit te te đuoc đanh gia la mon an tinh te o cac vung cua Trung Quoc va Viet Nam. O Trung Quoc, thit đuoc cho la co gia tri dinh duong đac biet tot cho chuc nang than. Tai Viet Nam, cac nha hang co the tinh phi toi 150 USD / pound thit te te. Tai mot nha hang o Thanh pho Ho Chi Minh, te te la ​​mon đat tien nhat trong thuc đon đong vat hoang da ky la, yeu cau đat coc va thong bao vai gio. Nhan vien nha hang giet con vat tren ban, ngay truoc mat thuc khach, đe chung thuc thit tuoi song. Theo Dan Challender cua nhom chuyen gia te te quoc te ve bao ton thien nhien, "Thuc te viec buon ban te te bat hop phap khong lam giam bot ma tham chi con lam tang đo hap dan, boi vi yeu to nay cho thay ban song ngoai vong luat phap."


Bao ton Tat ca tam loai te te đuoc liet ke trong Sach đo IUCN, voi cac ten goi khac nhau, tu Loai bi ton thuong đen Loai Cuc ky Nguy cap. Theo IUCN, quan the cua tat ca cac loai đang giam. Mot thach thuc đoi voi cac nha bao ton la nhung con te te kho khan co trong tinh trang nuoi nhot. Đong vat khong thich nghi tot voi cac thuc pham thay the hoac nhan tao va bi cang thang, tram cam va suy dinh duong, dan đen rut ngan đang ke tuoi tho. 
Nhan thuc cong đong va ho tro cho cac no luc bao ton co the rat quan trong đoi voi su thanh cong cua ho. Theo Annette Olsson, co van ky thuat cua To chuc Bao ton Quoc te, mot trong nhung van đe ma te te lam thu cung đang phai đoi mat la, khong giong voi cac đong vat co nguy co tuyet chung khac nhu voi, te giac, gau truc, hoac ho, "no khong nho va khong hap dan lam. Ky la va chi bien mat ". Cac bien phap phap ly tap trung vao viec han che nan san trom va cung cap cho thi truong, trong khi su chu y cua gioi truyen thong va nhan thuc cua cong chung co the đong vai tro quyet đinh đoi voi thanh cong cua cac no luc bao ton đong vat. Theo CNN John D. Sutter, "te te can nguoi noi tieng the gioi đe song sot, va cuoc bo phieu CITES la mot buoc quan trong đe đat đuoc danh tieng đo."
Vao ngay 17 thang 2 nam 2017, mot ngay truoc Ngay Te te The gioi, cac quan chuc Cameroon đa đot chay 3 tan te te van bi tich thu, đai dien cho 10.000 ca the. Chinh phu Cameroon đa tich thu hon 8 tan te te tu nam 2013. Đieu nay cung tuong tu nhu chien thuat ngay cang pho bien cua chinh phu đe tieu diet nga voi bi tich thu đe ngan chan viec san trom va gay ra su phan no hoac hanh đong cong khai.
Cac to chuc phi chinh phu đa hinh thanh đe cuu te te, voi muc đo thanh cong khac nhau o nhung noi khac nhau tren the gioi. Uy ban Cac loai vat song sot cua IUCN đa thanh lap mot nhom Chuyen gia Te te vao nam 2012, bao gom 100 chuyen gia đen tu 25 quoc gia, do Hiep hoi đong vat hoc London to chuc. O Viet Nam, mot trong nhung quoc gia ma buon ban te te đang hoat đong tich cuc nhat, cac nha hoat đong chi đuoc tiep can voi hai trung tam cham soc te te, va cung nhau chi co the giu đuoc 50 đong vat. 
Trong mot tap cua chuong trinh BBC Natural World, David Attenborough nhan manh te te Sunda la mot trong 10 loai ma ong muon tranh khoi tuyet chung, nho lai viec cuu "mot trong nhung con vat đang yeu nhat ma toi tung gap" khoi bi an trong khi lam viec Mot bo phim vao đau su nghiep cua ong.


Tham khao