Đe quoc Mong Co, ten chinh thuc la Đai Mong Co Quoc (tieng Mong Co: Монголын эзэнт гүрэн, đa Latinh hoa: Mongol-yn Ezent Guren IPA: [mɔŋɡ(ɔ)ɮˈiːŋ ɛtsˈɛnt ˈɡurəŋ] ) la đe quoc du muc lon nhat trong lich su, tung ton tai trong cac the ky 13 va 14. Khoi đau tren vung thao nguyen Trung A, đe quoc cuoi cung đa trai dai tu Đong Au đen bien Nhat Ban, bao gom nhieu phan rong lon cua Siberia o phia bac va mo rong ve phia nam đen Đong Nam A, tieu luc đia An Đo, cao nguyen Iran, va Trung Đong. O thoi điem đinh cao, đe quoc Mong Co trai dai 9.700 km (6.000 mi), dien tich lanh tho len toi 24.000.000 km2 (9.300.000 dam vuong Anh)  va thong tri 100 trieu dan.
Đe quoc Mong Co xuat hien khi cac bo lac Mong Co va Đot Quyet tren khu vuc Mong Co lich su thong nhat duoi quyen lanh đao cua Thanh Cat Tu Han. Thanh Cat Tu Han đa đuoc tuyen bo la nguoi cai tri cua toan the nguoi Mong Co vao nam 1206. Đe quoc phat trien nhanh chong duoi quyen cai tri cua ong cung cac hau due ve sau nay, ho đa tien hanh cac cuoc xam luoc theo moi huong. Đe quoc lien luc đia rong lon nay đa ket noi phuong Đong va phuong Tay voi viec thi hanh hoa binh kieu Mong Co, cho phep mau dich, cong nghe, hang hoa, y thuc he tro nen pho bien va đuoc trao đoi khap luc đia A-Au.
Đe quoc bat đau phan liet do hau qua cua cac cuoc chien tranh ke vi, khi cac chau noi cua Thanh Cat Tu Han tranh chap ve viec lieu dong Đai han nen theo dong cua vi con trai ke vi Oa Khoat Đai (Ogedei), hay theo dong cua mot trong so nhung nguoi con trai khac cua Thanh Cat Tu Han nhu Đa Loi (Tolui), Sat Hop Đai (Chagatai), hay Truat Xich (Jochi). Dong hau due cua Đa Loi đa thang the sau mot cuoc thanh trung đam mau be phai dong hau due cua Oa Khoat Đai va dong hau due cua Sat Hop Đai, song tranh chap đa tiep dien va tham chi dien ra ngay trong dong hau due cua Đa Loi. Khi mot vi Đai han bang ha, cac đai hoi Hot ly lac thai (kurultai) kinh đich co the đong thoi bau len nhung nguoi ke vi khac nhau, nhu truong hop hai huynh đe A Ly Bat Ca (Ariq Boke) va Hot Tat Liet (Kublai), ho đeu đuoc bau lam Đai han va sau đo đa khong nhung chi phai đoi pho voi nhau, ma con đoi dien voi nhung thach thuc tu nhung hau due khac cua Thanh Cat Tu Han. Hot Tat Liet đa thanh cong trong viec đoat lay quyen luc, noi chien đa xay ra sau đo khi Hot Tat Liet tim cach gianh lai quyen kiem soat đoi voi hai dong hau due cua Sat Hop Đai va Oa Khoat Đai, song đa khong thanh cong.
Vao thoi điem Hot Tat Liet bang ha nam 1294, Đe quoc Mong Co bi phan chia thanh bon han quoc hay đe quoc rieng biet, moi mot han quoc theo đuoi loi ich va muc tieu rieng cua minh: Han quoc Kim Truong o phia Tay Bac, Han quoc Sat Hop Đai o Trung A, Han quoc Y Nhi o phia Tay Nam, va trieu Nguyen o khu vuc Đong A đinh đo tai khu vuc Bac Kinh ngay nay. Nam 1304, ba han quoc phia tay trong mot thoi gian ngan chap nhan quyen ba chu cua trieu Nguyen, song đen khi trieu đai nay bi trieu Minh cua nguoi Han lat đo vao nam 1368, đe quoc Mong Co chinh thuc tan ra.


Quoc hieu Trong tieng Mong Co, tu "Đe quoc Mong Co" la ᠶᠡᠬᠡᠮᠣᠩᠭᠣᠯᠤᠯᠤᠰ "Ikh mongol uls" (Đai Mong Co Quoc) Trong thap nien 1240, Quy Do Han viet mot buc thu cho Giao hoang Innocente IV voi loi tua la "Đat-lai (lon/đai duong) Kha-han cua Đai Mong Co Quoc (ulus)".
Sau khi cuoc chien tranh gianh quyen ke vi giua Hot Tat Liet Han va em trai ong ta la A Ly Bat Ca ket thuc, cuoc chien gioi han quyen luc thuc su cua Hot Tat Liet chi o tren phan phia đong cua Đe quoc, Hot Tat Liet Han chinh thuc ban chieu chi vao ngay 18 thang 12 nam 1271, đat quoc hieu la "Đai Nguyen" (hay Dai on Ulus) đe thanh lap Nha Nguyen, mac du mot so nguon tai lieu chi ra rang ten đay đu theo tieng Mong Co la "Dai On Yehe Monggul Ulus".


Lich su = Thoi ky tien đe quoc =

Vung đat o khu vuc Mong Co, Man Chau va mot so phan thuoc Hoa Bac đuoc đat duoi su thong tri cua trieu đai Lieu ke tu the ky 10. Nam 1125, trieu đai Kim đuoc thanh lap voi viec nguoi Nu Chan lat đo trieu đai Lieu, va ho co gang gianh kiem soat cac vung đat truoc đay cua Lieu o Mong Co. Tuy nhien, nhung vi hoang đe trieu Kim đa bi lien minh Mong Ngot Quoc đay lui. Lien minh nay do Cat Bat Lac Han (Khabul Khan), la cu noi cua Thiet Moc Chan (tuc Thanh Cat Tu Han), lanh đao. Luc đo, 5 lien minh bo lac hung manh thong tri cao nguyen Mong Co la: Khac Liet (Kereit), Mong Co, Nai Man (Naiman), Miet Nhi Khat (Mergid) va That Đat (Tatar). Cac hoang đe trieu Kim su dung chinh sach chia đe tri, khuyen khich tranh chap giua cac bo lac, đac biet la giua nguoi That Đat va Mong Co, nham giu cho cac bo lac du muc bi phan tam trong cuoc chien giua ho. Yem Ba Hai Han (Ambaghai Khan) la nguoi ke vi Cat Bat Lac Han, ong đa bi nguoi That Đat boi phan va bi trao cho trieu Kim đe hanh quyet. Nguoi Mong Co đa tra thu bang cach tan cong bien gioi Kim, quan Kim phan cong vao nam 1143 song that bai. Nam 1147, trieu Kim phan nao thay đoi chinh sach cua ho, ky ket mot hoa uoc voi nguoi Mong Co va rut khoi khoang hai chuc thanh. Sau đo, nguoi Mong Co tan cong nguoi That Đat đe tra thu cho cai chet cua Yem Ba Hai Han, mo ra mot thoi ki thu đich lau dai giua hai ben. Quan Kim va quan That Đat đa đanh bai quan Mong Co vao nam 1161.


= Thanh Cat Tu Han =

Thanh Cat Tu Han co ten thoi tho au la Thiet Moc Chan (Temujin), ong la con cua tu truong Da Toc Cai (Yesugei) thuoc bo lac Thai Xich O (Tayichiud). Ong đa phai trai qua mot tuoi tho kho khan, va khi nguoi vo tre cua ong la Bot Nhi Thiep (Borte) bi mot bo toc thu đich bat coc, Thiet Moc Chan đa thong nhat cac bo lac du muc, truoc đo von la cac bo toc nguoi Mong Co - Đot Quyet thu đich nhau, duoi su lanh đao cua ong bang cac thu đoan chinh tri va suc manh quan su. Nhung đong minh manh nhat cua ong la nguoi ban cua cha ong, tu truong bo lac Khac Liet la Vuong Han Thoat Oat Lan (Wang Khan Toghoril), va nguoi anh em ket nghia (anda) tu thoi tho au cua Thiet Moc Chan la Trat Moc Hop (Jamukha) cua bo lac Trat Đat Lan (Jadran). Voi su giup đo cua ho, Thiet Moc Chan đa tieu diet bo lac Miet Nhi Khat, giai cuu nguoi vo Bot Nhi Thiep, va sau đo tien toi tieu diet nguoi Nai Man va That Đat.
Thiet Moc Chan ra luat cam cac hanh vi cuop boc ke thu ma chua co su cho phep, va ong đa chia cac chien loi pham cho cac chien binh Mong Co va gia đinh ho thay vi đua het chung cho tang lop quy toc. Vi vay ong đuoc mang tuoc hieu Han. Tuy nhien, cac chinh sach nay đa khien ong tro nen xung khac voi nhung nguoi chu cua minh, ho cung la nhung nguoi ke vi hop phap cua ngai vang, va ho xem Thiet Moc Chan khong phai la nha lanh đao ma chi đon thuan la mot ke tiem quyen xac lao. Pham vi tranh chap đa lan rong sang cac tuong linh va cong su khac cua ong, va mot so nguoi Mong Co tung lien minh voi ong đa quay sang phan boi. Chien tranh đa xay ra sau đo,song Thiet Moc Chan va cac luc luong van trung thanh voi ong đa chiem uu the, roi đanh bai tat ca cac bo lac kinh đich con lai va đua ho duoi su cai tri cua ong trong khoang thoi gian 1203–1205. Nam 1206, Thiet Moc Chan len ngoi Kha Han cua Yekhe Mongol Uls (Đai Mong Co Quoc) tai mot đai hoi Hot ly lac thai (Kurultai). Cung o đo, ong lay tuoc hieu la "Thanh Cat Tu Han" (Genghis Khan) thay the cho cac tuoc hieu bo lac kieu cu nhu la Cuc Nhi Han (Gur Khan) hay Thap Duong Han (Tayang Khan). Su kien nay đa đanh dau su khoi đau cua Đe quoc Mong Co.


= To chuc ban đau =
Thanh Cat Tu Han đa cai tien nhieu phuong phap to chuc quan đoi cua minh. Ong chia quan đoi thanh cac đoi nho theo he thong thap phan gom co arban (10 nguoi), zuun (100 nguoi), myangan (1000 nguoi) va tumen (10.000 nguoi). Đon vi Khiep be hay Cam quan đuoc thanh lap va đuoc chia thanh cac đoi canh gac ban ngay (khorchin, torghud) hay ban đem (khevtuul). Ong ban thuong cho nhung nguoi đa trung thanh voi ong va cat nhac ho len nhung vi tri cap cao, nhu cho ho đung đau cac đon vi quan đoi va quan ngu lam, mac du rat nhieu trong so cac đong minh cua ong xuat phat tu nhung thi toc co cap bac rat thap kem. So voi so nhung đon vi ma Thanh Cat Tu Han bo nhiem chi huy la nguoi trung thanh voi minh, thi so luong nhung nguoi trong gia toc cua Thanh Cat Tu Han đuoc bo nhiem la kha it. Ong ban hanh mot luat moi cho Đe quoc, goi la Ikh Zasag hay Yassa, va đa luat hoa moi thu lien quan đen cuoc song thuong nhat va nhung cong viec chinh tri cua dan du muc vao thoi điem đo. Ong cam viec buon ban phu nu, trom cap tai san, đanh nhau giua nhung nguoi Mong Co va san ban đong vat trong mua sinh san.
Ong cung bo nhiem em nuoi ong la That Cat Hot Thoc Hot (Shikhikhutug) lam toi cao đoan su quan (jarughachi), ra lenh cho ong ta chep su cua Đe che. Ngoai nhung bo luat ve gia đinh, luong thuc va quan đoi, Thanh Cat Tu cung cho thuc hien tu do ton giao va khuyen khich noi, ngoai thuong. Ong cung mien thue cho gioi tang lu va nguoi ngheo. Vi vay, Hoi giao, Phat giao va Co-đoc giao tu Man Chau, Hoa Bac, An Đo va Ba Tu đa co lien he voi Thanh Cat Tu Han rat lau truoc nhung cuoc chinh phuc cua ong. Ong cung khuyen khich viec hoc chu, lay chu cai Duy Ngo Nhi đe tao thanh chu cai Duy Ngo Nhi – Mong Co cho Đe quoc. Ong cung ra lenh cho mot nguoi Duy Ngo Nhi la Thap Thap Thong A (Tatatunga, 塔塔統阿), truoc đay tung phuc vu cho Han cua nguoi Nai Man, lam thay day nhung nguoi con cua minh.
Thanh Cat Tu Han nhanh chong co nhung xung đot voi trieu Kim cua nguoi Nu Chan va trieu Tay Ha cua nguoi Đang Hang o Bac Trung Hoa. Ve phia Tay, do Đe quoc Khwarezm khieu khich, ong cung tien quan toi vung Trung A, tan pha Transoxiana va đong Ba Tu, sau đo tan cong bat ngo Rus Kiev (mot nha nuoc tien than cua Nga, Belarus va Ukraina) va Kavkaz.
Truoc khi bang ha, Thanh Cat Tu Han đa chia Đe quoc cua minh cho cac con trai va nhung ho hang gan. Khien cho Đe quoc Mong Co tro thanh so huu chung cua toan bo hoang toc, va ho cung voi quy toc Mong Co tao thanh giai cap thong tri.


= Banh truong duoi thoi Oa Khoat Đai =

Đe quoc Mong Co bat nguon tu Trung A, voi su thong nhat cac bo lac nguoi Mong Co va nguoi Đot Quyet. Duoi su lanh đao cua Thanh Cat Tu Han, Đe quoc đa mo rong ve phia tay qua chau A toi vung Trung Đong, va chau Au; ve phia nam đen An Đo va Trung Hoa; va ve phia đong toi ban đao Trieu Tien, va tien vao Đong Nam A.
Thanh Cat Tu Han bang ha nam 1227, luc đo Đe quoc Mong Co đa cai tri mot vung lanh tho tu Thai Binh Duong toi Bien Caspi – dien tich rong gap đoi Đe quoc La Ma va cac Khalip Hoi giao. Thanh Cat Tu chi đinh nguoi con trai thu ba co uy tin cua minh la Oa Khoat Đai lam nguoi ke vi. Chuc nhiep chinh von do em trai cua Oa Khoat Đai la Đa Loi nam giu, cho đen khi đai hoi "Hot ly lac thai" chinh thuc bau Oa Khoat Đai nam 1229.
Nhung hanh đong đau tien cua Oa Khoat Đai la phai quan chinh phuc nguoi Bashkir, nguoi Bulgar va cac quoc gia khac o nhung thao nguyen duoi su kiem soat cua nguoi Kipchak. O phia đong, quan đoi cua Oa Khoat Đai tai thiet lap quyen luc cua nguoi Mong Co o Man Chau, đe bep che đo Đong Ha va nguoi Thuy That Đat. Nam 1230, Đai han than chinh thong linh quan đoi trong chien dich chong lai trieu Kim. Danh tuong Toc Bat Đai (Subotai) cua Oa Khoat Đai đa chiem đuoc đe đo Khai Phong cua Hoang Đe Kim Ai Tong Hoan Nhan Thu Tu vao nam 1232. Nam 1234, ba lo quan Mong Co đa xam luoc nam Trung Hoa. Voi su giup đo cua Nam Tong, nguoi Mong Co đa tieu diet trieu Kim vao nam 1234. O phia Tay, tuong cua Oa Khoat Đai la Xuoc Nhi Ma Han (Chormaqan), đa tieu diet Jalal ud-Din Menguberdi, vi shah cuoi cung cua Đe quoc Khwarezm. Nhung tieu quoc o Nam bo Ba Tu đeu tu nguyen than phuc nguoi Mong Co. O Đong A, nguoi Mong Co đa tien hanh mot so chien dich tan cong vao Cao Ly, nhung co gang cua Oa Khoat Đai trong viec sap nhap ban đao Trieu Tien vao Đe quoc khong đuoc thanh cong lam. Quoc vuong Cao Tong cua Cao Ly đa đau hang nhung lai noi day va đo sat cac Đat lo hoa xich nguoi Mong Co va nhung nguoi Cao Ly than Mong Co, sau đo doi kinh đo tu Khai Thanh đen đao Giang Hoa. Khi đe quoc phat trien lon manh, Oa Khoat Đai cho xay dung mot đe đo tai Karakorum (Cap Lap Hoa Lam) o tay bac Mong Co.
Trong mot cuoc tan cong Nam Tong, quan Mong Co đa chiem đuoc Tuong Duong, Truong Giang va Tu Xuyen, nhung khong the bao ve cac noi vua chiem đuoc. Cac tuong Nam Tong đa lay lai Tuong Duong tu tay nguoi Mong Co vao nam 1239. Sau cai chet đot ngot cua con trai Oa Khoat Đai la Khoat Xuat (Kochu, 闊出) o đat Trung Hoa, nguoi Mong Co rut khoi nam Trung Hoa, nhung anh Khoat Xuat la Hoang tu Khoat Đoan (Koten, 闊端) đa xam luoc Tay Tang sau cuoc rut lui đo.
Mot nguoi chau noi khac cua Thanh Cat Tu la Bat Đo Han (Batu Khan), con cua Truat Xich (Jochi), đa đem quan tran qua cac nuoc cua nguoi Bulgar, nguoi Alan, nguoi Kupchak, nguoi Bashkir, nguoi Mordvin, nguoi Chuvash, va nhung quoc gia khac o vung thao nguyen mien nam Nga. Đen nam 1237, nguoi Mong Co bat đau xam lan cong quoc cua nguoi Nga đau tien, la cong quoc Ryazan. Sau 3 ngay bao vay voi cac cuoc tan cong ac liet, nguoi Mong Co đa chiem đuoc thanh pho va tham sat dan chung, sau đo tien toi tieu diet quan đoi cua Đai Cong quoc Vladimir-Suzdal o song Sit. Nguoi Mong Co chiem thu đo Maghas cua Alania vao nam 1238. Đen nam 1240, tat ca cac vung đat Rus bao gom Kiev đa nam trong tay cua nhung ke xam luoc chau A ngoai tru mot vai thanh pho phia bac. Quan Mong Co duoi su chi huy cua Xuoc Nhi Ma Han o Ba Tu đa lien ket cuoc xam luoc Ngoai Kavkaz cua minh voi cuoc xam luoc cua Bat Đo va Toc Bat Đai, va ep cac quy toc nguoi Gruzia va nguoi Armenia cung phai đau hang.

Mac du co duoc nhung thanh cong quan su, bat hoa van tiep dien trong hang ngu tuong linh cap cao cua Mong Co. Moi quan he cua Bat Đo voi Quy Do- con trai ca cua Oa Khoat Đai, va Bat Ly (Buri, 不里), chau noi yeu quy cua Sat Hop Đai Han, van cang thang, va lam cho bua da tiec mung chien thang cua Bat Đo o mien nam Nga tro nen toi te. Nhung Quy Do va Bat Ly se chang the lam ton hai đen vi tri cua Bat Đo mot khi thuc phu cua Bat Đo la Oa Khoat Đai van con song. Trong khi đo, Oa Khoat Đai tiep tuc nhung cuoc xam luoc vao tieu luc đia An Đo, tam thoi bao vay Uch, Lahore va Multan cua cac Vuong quoc Hoi giao Delhi va thiet lap mot đon giam sat cua nguoi Mong Co o Kashmir. song cuoc xam luoc vao An Đo cuoi cung đa bi đanh bai va nguoi Mong Co phai rut quan. O Đong Bac A, Oa Khoat Đai đong y giai quyet xung đot voi Cao Ly bang viec bien Cao Ly thanh mot nuoc phu thuoc va cu cac cong chua Mong Co đen ket hon voi cac vuong tu Cao Ly. Ong tang cuong so khiep be cua minh bang nguoi Cao Ly thong qua cac bien phap ngoai giao va quan su.
Cuoc tien cong vao chau Au tiep tuc voi nhung cuoc xam luoc Ba Lan, Hungary va Transilvania. Khi canh quan Mong Co o phia tay cuop pha cac thanh pho cua Ba Lan, mot khoi lien minh chau Au bao gom nguoi Ba Lan, nguoi Moravia, va cac thanh vien quan su Cong giao nhu cac Hiep si Cuu te, cac Hiep si Teuton, va cac Hiep si dong Đen đa tap hop luc luong chong tra nhung bi đanh bai tai Legnica. Quan Hungary, đong minh Croatia cua ho va cac hiep si dong Đen cung bi quan Mong Co đanh tan o bo song Sajo vao ngay 11 thang 4 nam 1241. Sau khi chien thang truoc cac hiep si chau Au o Legnica va Muhi, quan Mong Co nhanh chong tien quan qua Bohemia, Serbia, Babenberg (Ao) va tien vao Đe quoc La Ma Than thanh. Nhung truoc khi quan cua Bat Đo tien vao Wien va mien bac Albania, ong nhan đuoc tin ve cai chet cua Oa Khoat Đai vao thang 12 nam 1241 va cuoc xam luoc tam thoi dung lai. Theo truyen thong cua quan đoi Mong Co, tat ca cac hoang than thuoc dong doi Thanh Cat Tu Han phai tham gia vao đai hoi "Hot ly lac thai" đe chon ra mot nguoi ke vi. Bat Đo va canh quan Mong Co phia tay cua ong rut khoi Trung Au vao nam sau đo.


= Nhung cuoc tranh gianh quyen luc thoi hau Oa Khoat Đai =

Sau cai chet cua Oa Khoat Đai Đai han vao nam 1241, va truoc khi to chuc đai hoi Hot ly lac thai tiep theo, goa phu cua Oa Khoat Đai la Thoat Liet Ca Na (Toregene) đa tiep quan Đe quoc. Ba nguoc đai nhung vi quan nguoi Khiet Đan va nguoi Hoi giao cua chong minh, thay vao đo trong dung nhung đong minh cua ba. Ba cho xay cac cung đien, nha tho va cac cong trinh xa hoi tren tam đe quoc, bao tro ton giao va giao duc. Ba cung chien thang cac hau het cac quy toc Mong Co khac đe ho tro cho con trai cua Oa Khoat Đai la Quy Do. Nhung Bat Đo, nguoi cai tri Kim Truong Han quoc, đa tu choi tham gia đai hoi Hot ly lac thai, cao benh va noi rang thoi tiet Mong Co qua khac nghiet đoi voi minh. Hau qua la su be tac keo dai trong hon 4 nam, va tao ra su chia re khoi thong nhat cua Đe quoc.
Khi nguoi em trai ut cua Thanh Cat Tu Han la Thiet Moc Ca (Temuge) đe doa Thoat Liet Ca Na nham cuop ngai vang, Quy Do đa toi Cap Lap Hoa Lam đe co gang bao ve vi tri cua minh. Bat Đo cuoi cung cung đong y gui nhung huynh đe va tuong linh cua minh toi đai hoi Hot ly lac thai ma Thoat Liet Ca Na trieu tap nam 1246. Quy Do khi đo bi om va mac chung nghien ruou, nhung nhung chien dich cua ong o Man Chau va chau Au đa khien ong the hien đuoc rang minh đu kha nang can thiet đe tro thanh mot Đai han. Ong đa đuoc bau mot cach hop le trong mot buoi le co su tham du cua nhung nguoi quyen cao chuc trong Mong Co va ngoai quoc đen tu ca ben trong va ben ngoai đe quoc- cac lanh đao cua cac nuoc chu hau va cac đai dien tu thanh La Ma va cac thuc the khac, ho đen tham gia đai hoi Hot ly lac thai đe the hien su kinh trong cua minh va đam phan ngoai giao.
Quy Do đa ap dung mot so bien phap đe giam tinh trang tham nhung, ong tuyen bo se tiep tuc nhung chinh sach cua cha minh la Oa Khoat Đai, chu khong phai cua Thoat Liet Ca Na. Ong trung phat nhung nguoi ung ho Thoat Liet Ca Na, ngoai tru A Nhi Hon A Gia (Arghun Aqa). Ong cung thay the Cap Lat Huc Liet (Khara Hulegu), Han cua Sat Hop Đai Han quoc, bang nguoi anh ho đuoc ong sung ai la Da Toc Mong Ca (Yesu Mongke) nham khang đinh quyen luc moi đuoc trao cua minh. Ong phuc chuc cu cho cac quan lai cua cha minh va bao quanh ong la cac đai than nguoi Duy Ngo Nhi, nguoi Nai Man va nguoi Trung A, đong thoi ong cung ung ho nhung tuong linh nguoi Han đa giup cha ong trong viec chinh phuc Bac Trung Hoa. Ong tiep tuc cac hoat đong quan su o Cao Ly, tien quan vao Nam Tong o phia nam va Iraq ngay nay o phia tay, ra lenh đieu tra dan so tren toan Đe quoc. Quy Do cung chia Vuong quoc Rum cho Izz-ad-Din Kaykawus va Rukn ad-Din Kilij Arslan, mac du Kaykawus khong đong y voi cach giai quyet nay.
Khong phai tat ca moi noi tren Đe quoc đeu ton trong viec lua chon Quy Do. Cuu đong minh cu cua Mong Co la Phai Assassin, đung đau la Đai giao chu Hasan Jalalud-Din đa quy phuc Thanh Cat Tu Han vao nam 1221, song nay tuc gian Quy Do va tu choi phuc tung, thay vao đo đa giet cac tuong Mong Co o Ba Tu. Quy Do đa bo nhiem Da Ly Tri Cat Đai (Eljigidei), cha cua nguoi ban than nhat cua ong, lam tong chi huy quan đoi o Ba Tu, voi nhiem vu phai chinh phuc đuoc cac thanh tri cua phong trao Hoi giao Assasin, va chinh phuc Đe quoc Abbas o trung tam the gioi Hoi giao, Iran va Iraq.
Nam 1248, Quy Do tap trung them quan va xuat phat tu đe đo Cap Lap Hoa Lam, đot ngot hanh quan ve phia tay. Khong ro ly do cua hanh đong nay: mot so tai lieu viet rang ong muon thu hoi nhung tai san rieng cua minh o Emyl; cac tai lieu khac cho rang co the ong muon cung Da Ly Tri Cat Đai tien hanh chinh phuc toan bo vung Trung Đong, hoac co the muon bat ngo tan cong nguoi anh ho, đong thoi cung la đoi thu cua ong la Bat Đo Han o Nga. Nghi ngo hanh đong tien quan nay cua Quy Do, Toa Lo Hoa Thiep Ni (Sorghaghtani), goa phu cua Đa Loi, đa bi mat thong bao cho chau ba la Bat Đo ve viec nay. Bat Đo truoc đo đa tu minh đi ve phia đong, co the la đe bay to su than phuc, cung co the co nhung ke hoach khac. Tuy nhien, truoc khi hai luc luong cua Bat Đo va Quy Do gap nhau thi Quy Do, om va kiet suc vi chuyen đi, đa chet tren đuong đi o Qum-Senggir (Hoang Tuong At Nhi) thuoc Tan Cuong ngay nay, co the la do bi đau đoc.
Goa phu cua Quy Do la Hai Me That (Oghul Qaimish) đa tung buoc nam quyen kiem soat Đe che, nhung ba khong co đu nhung ky nang chinh tri nhu me chong Thoat Liet Ca Na cua minh, va hai con trai ba la Hot Sat (Khoja, 忽察) va Nao Hot (Naku, 腦忽) cung cac hoang than khac cung thach thuc quyen luc cua ba. Đe quyet đinh ai se len ngoi Đai han, Bat Đo đa trieu tap đai hoi Hot ly lac thai o lanh đia cua minh vao nam 1250. Vi no cach xa khu trung tam Mong Co, nen cac thanh vien cua dong Oa Khoat Đai va Sat Hop Đai tu choi tham gia. Đai hoi Hot ly lac thai đe nghi trao ngai vang cho Bat Đo, nhung ong tu choi, noi rang ong khong quan tam voi vi tri đo. Thay vao đo, ong đe cu Mong Kha (Mongke), chau noi cua Thanh Cat Tu, con cua Đa Loi. Mong Kha đang chi huy mot đoi quan Mong Co o Nga, Bac Kavkaz va Hungary. Phe ung ho dong Đa Loi phan khoi va ung ho lua chon cua Bat Đo, va Mong Kha đuoc chon, mac du chi la đuoc chon boi mot hoi đong Hot ly lac thai han che, tinh hop le cua no vi the la khong chac chan. Bat Đo cu hai nguoi em ong la Biet Nhi Ca (Berke) va Thoc Hoa Thiep Moc Nhi (Tukhtemur), va nguoi con trai Tat Ly Đap (Sartaq) ho tong Mong Kha đen mot đai hoi Hot ly lac thai mang tinh chinh thuc hon o Kodoe Aral tai phan trung tam Đe quoc. Nhung nguoi ung ho Mong Kha đa moi Hai Me That va nhung hoang than chinh thuoc hai dong Oa Khoat Đai va Sat Hop Đai tham du đai hoi Hot ly lac thai, nhung ho tu choi. Cac hoang than dong Oa Khoat Đai va Sat Hop Đai khong chap nhan mot hau due cua Đa Loi lam đai han , vi ho cho rang chi co hau due cua Oa Khoat Đai moi co the tro thanh Đai han.


= Cai cach cua dong Đa Loi =

Khi me cua Mong Kha la Toa Lo Hoa Thiep Ni va anh ho Biet Nhi Ca cua ong to chuc mot đai hoi Hot ly lac thai thu hai vao ngay 1 thang 7 nam 1251, đai hoi đa tuyen bo Mong Kha la Đai han cua Đe quoc Mong Co. Su kien nay đanh dau mot su chuyen đoi trong hang ngu lanh đao cua Đe quoc, quyen luc tu tay cac hau due cua Oa Khoat Đai đuoc chuyen cho cac hau due cua Đa Loi, ca hai dong đeu la hau due truc he cua Thanh Cat Tu Han. Quyet đinh nay đuoc mot vai hoang than dong Oa Khoat Đai va Sat Hop Đai chap nhan, nhu anh ho cua Mong Kha la Hop Đan (Kadan) va han bi phe truat Cap Lat Huc Liet, nhung mot trong nhung nguoi co quyen ke vi hop phap khac, chau noi cua Oa Khoat Đai, That Liet Mon (Shiremun, 失烈門), đa tim cach lat đo Mong Kha. That Liet Mon dan quan cua minh tien ve cung đien du muc cua Đai han va am muu tien hanh mot cuoc tan cong vu trang, nhung Mong Kha đa đuoc nguoi nuoi chim ung cua minh thong bao ve am muu. Ong ra lenh tien hanh mot cuoc đieu tra ve am muu đo, dan toi mot loat cac vu xet xu lon tren toan Đe quoc. Nhieu thanh vien quy toc Mong Co bi tuyen bo co toi va bi xu tu, uoc tinh tu 77-300 nguoi, song cac hoang than mang dong mau Thanh Cat Tu Han thuong bi đi đay hon la xu tu. Mong Kha thu hoi cac lanh đia cua hai dong Oa Khoat Đai va Sat Hop Đai va chia se phan phia tay cua Đe quoc voi đong minh cua minh la Bat Đo Han. Sau cuoc thanh trung đam mau, Mong Kha ban lenh an xa voi cac tu nhan va nhung nguoi bi giam giu, nhung ke tu đo ve sau, ngoi Đai Han đeu nam chac trong tay cac hau due cua Đa Loi.
Mong Kha la mot nguoi trung thanh voi luat le cua to tien va tranh uong ruou. Ong cung la nguoi khoan dung voi cac ton giao ngoai lai va cac hinh thuc nghe thuat, dan toi viec xay dung cac cong trinh o khu thuong nhan ngoai quoc, cac ngoi chua Phat giao, cac Thanh đuong Hoi giao va Nha tho Co-đoc giao o đe đo Mong Co. Khi cac du an xay dung đuoc tiep tuc, Cap Lap Hoa Lam đuoc trang hoang bang cac kien truc Trung Hoa, chau Au va Ba Tu. Mot vi du noi tieng la mot cai cay lon bang bac voi nhung chiec ong đuoc thiet ke tinh xao va chua nhieu loai đo uong. Tren đinh cua cay la mot vi than chien thang, do mot tho kim hoan nguoi Paris ten la Guilaume Boucher đieu khac.
Mac du Mong Kha co mot so quan nguoi Han hung manh, nhung ong chu yeu van dua vao nhung tuong linh va quan lai nguoi Hoi giao va Mong Co, va ong tien hanh mot loat cac cai cach đe du tru tot hon nhung khoan chi cua trieu đinh. Trieu đinh cua ong han che nhung khoan chi tieu cong va cam quy toc cung binh linh lam dung suc lao đong cua dan chung hay ban hanh cac sac lenh ma khong đuoc su cho phep. Ong đa giam nhe che đo đong gop bang viec đua ra mot loai the than co đinh do cac vien chuc trieu đinh thu va phat cho nhung nhom can đen. Trieu đinh cung co gang giam ganh nang thue ma đoi voi nhung nguoi binh dan bang viec giam muc thue. Cung voi nhung cai cach ve che đo thue, ong cung tang so linh canh o nhung tram trung chuyen va tien hanh kiem soat tap trung đoi voi nhung viec lien quan đen tien te. Mong Kha cung ra lenh đieu tra dan so tren toan Đe quoc vao nam 1252, va đieu nay đa phai mat nhieu nam moi hoan thanh, cho đen khi thong ke xong dan so o Novgorod thuoc mien vien tay bac vao nam 1258.
Trong mot đong thai nham cung co quyen luc khac cua Mong Kha, ong đa bo nhiem cac em trai la Huc Liet Ngot (Hulegu) va Hot Tat Liet (Kublai) đi cai tri Ba Tu va vung đat Trung Hoa đang bi Mong Co chiem. O phan nam cua Đe quoc, ong tiep tuc nhung cuoc chinh phat cua tien nhan chong lai Nam Tong. Đe đanh vao suon quan Tong tu 3 huong, Mong Kha đa phai mot đoi quan Mong Co duoi su chi huy cua em ong la Hot Tat Liet toi Van Nam, va mot đoi quan nua đi chinh phuc Cao Ly va tao ra mot suc ep len quan Tong tu cac huong nay. Hot Tat Liet chinh phuc Vuong quoc Đai Ly vao nam 1253, tuong cua Mong Kha la Hoat Ly Đai (Qoridai, 豁里台) đa on đinh su cai tri cua đe quoc o Tay Tang, thuyet phuc cac tu vien khuat phuc quyen cai tri cua nguoi Mong Co. Con trai Toc Bat Đai la Ngot Luong Hop Thai (Uryankhadai) đa chinh phuc cac dan toc lan can o Van Nam, sau đo tien sang xam luoc Đai Viet vao nam 1258. Quan Mong Co bi quan Đai Viet do vua Tran Thai Tong chi huy đanh bai; sau đo, Tran Thai Tong chap nhan 3 nam trieu cong 1 lan đe giu hoa hieu.
Sau khi on đinh tinh hinh tai chinh cua Đe quoc, Mong Kha mot lan nua lai co gang mo rong bien gioi. Trong đai hoi Hot ly lac thai tai Cap Lap Hoa Lam nam 1253 va nam 1258, ong phe chuan mot cuoc xam luoc moi vao Trung Đong va Hoa Nam. Mong Kha giao cho Huc Liet Ngot toan quyen chi huy quan đoi va noi vu o Ba Tu, va bo nhiem nguoi cua dong Sat Hop Đai va dong Truat Xich tham gia vao quan đoi cua Huc Liet Ngot. Nhung nguoi Hoi giao tu Qazvin đa thong bao ve moi đe doa tu Nizari Ismaili, mot giao phai Hoi giao Shia di giao. Chi huy quan Mong Co thuoc toc Nai Man la Khiep Đich Bat Hoa (Kitbuqa) bat đau tan cong nhieu phao đai cua Ismaili vao nam 1253, truoc khi Huc Liet Ngot tien quan mot cach than trong nam 1256. Đai Giao chu Ismaili la Rukn ud-Din đa đau hang nam 1257 va bi hanh quyet. Tat ca nhung thanh tri cua Ismaili o Ba Tu đeu bi quan Huc Liet Ngot pha huy nam 1257, mac du Girdukh van con kien tri chong cu toi tan nam 1271.
Trung tam cua Đe quoc Hoi giao luc đo la Baghdad, the che o đo đa nam giu vi tri quyen luc trong 500 nam nhung luc nay đang bi chia re noi bo. Khi Khalip Al-Musta'sim tu choi khuat phuc nguoi Mong Co, quan Mong Co đa bao vay va chiem Baghdad nam 1258, mot su kien thuong đuoc coi la nam trong cac su kien tham khoc nhat trong lich su Hoi giao. Voi viec dong Trieu đai Khalip Abbas bi tieu diet, Huc Liet Ngot đa khai thong mot con đuong toi Syria va chien tranh chong nhung the luc Hoi giao khac trong khu vuc. Quan đoi cua ong huong ve Syria cua Vuong trieu Ayyub, chiem mot so tieu quoc ban đia tren đuong đi. Sultan An-Nasir Yusuf cua trieu Ayyub đa tu choi trinh dien truoc Huc Liet Ngot; tuy nhien, ong đa chap nhan uy quyen toi cao cua nguoi Mong Co hai thap ki truoc đo. Khi Huc Liet Ngot tien xa hon ve phia tay, nguoi Armenia tu Cilicia, nguoi Seljuk tu Rum va cac vuong quoc Co Đoc giao o Antioch va Tripoli đa than phuc quyen luc cua nguoi Mong Co, tham gia vao quan đoi Mong Co trong cuoc chien chong nguoi Hoi giao. Trong khi mot so thanh pho đau hang ma khong khang cu, thi nhung thanh pho khac nhu Mayafarriqin đa chong tra, dan chung cua nhung thanh pho đo bi tham sat va ban than thanh pho bi cuop pha.
Trong luc đo, o phan tay bac cua Đe che, nguoi ke vi Bat Đo la em trai Biet Nhi Ca, ong đa tien hanh mot cuoc vien chinh ac liet vao Ukraina, Belarus, Litva va Ba Lan. Moi bat đong đa bat đau nhen nhom giua phan tay bac va phan tay nam cua Đe quoc Mong Co khi Bat Đo cho rang cuoc xam luoc cua Huc Liet Ngot o Tay A se lam lu mo đi uu the cua ban than Bat Đo o đo.


= Su chia re =


 Tranh chap ve ke vi  O phan phia nam cua Đe quoc, Mong Kha Han đa tu minh thong linh quan đoi nham hoan thanh viec chinh phuc Trung Hoa. Cac hoat đong quan su du noi chung la thanh cong, song lai keo dai, quan Mong Co đa khong rut ve phia Bac khi thoi tiet tro nen nong nuc theo truyen thong. Nguoi Mong Co bat đau bi benh dich va ban than Mong Kha đa bang ha tren đat Trung Hoa vao ngay 11 thang 8 nam 1259. Su kien nay đa bat đau mot chuong moi đam mau trong lich su cua nguoi Mong Co, mot lan nua ho lai can lua chon Đai han moi, va cac đoi quan Mong Co tren toan Đe quoc phai tu bo cac chien dich cua ho đe mot lan nua trieu tap mot đai hoi Hot ly lac thai moi.
Khi em cua Mong Kha la Huc Liet Ngot nhan đuoc hung tin, ong đa tu bo nhung thanh cong quan su cua minh o Syria, va rut phan lon quan đoi ve Mughan, chi đe lai mot luc luong nho duoi quyen chi huy cua Khiep Đich Bat Hoa. Hai luc luong đoi khang o trong vung luc đo la Thap Tu quan Cong giao va quan Mamluk Hoi giao, đa thoa thuan ve viec ngung chien bat thuong voi nhau vi ho đeu nhan thay rang nguoi Mong Co la moi đe doa lon hon. Loi dung tinh trang yeu đi cua luc luong Mong Co, quan Mamluk tien ve Ai Cap, đuoc phep lap trai va đuoc tiep te gan thanh tri Co-đoc giao o Acre, va đung đo voi luc luong cua Khiep Đich Bat Hoa o phia bac Galilee, trong tran Ain Jalut nam 1260. Nguoi Mong Co thua tran, va Khiep Đich Bat Hoa bi giet. Tran chien nay đanh dau su gioi han o phia tay cua Đe quoc Mong Co, vi nguoi Mong Co tu đo khong bao gio co the tien hanh mot hoat đong quan su xa hon Syria nua.

O mot phan khac cua Đe quoc, mot nguoi anh em khac cua Huc Liet Ngot va Mong Kha, la Hot Tat Liet luc nay đang o Hoai Ha, Trung Quoc khi nghe hung tin ve cai chet cua Đai Han. Thay vi quay tro lai đe đo, ong tiep tuc tien quan vao khu vuc Vu Xuong, gan Truong Giang. Em trai cua ho (Mong Kha, Huc Liet Ngot va Hot Tat Liet) la A Ly Bat Ca (Ariqboke) đa loi dung su vang mat cua Huc Liet Ngot va Hot Tat Liet, va su dung quyen hanh cua minh o đe đo đa lay đuoc danh hieu Đai Han cho chinh minh. Cac đai dien cua tat ca cac dong toc đa tuyen bo ong la lanh đao tai đai hoi Hot ly lac thai o Cap Lap Hoa Lam. Khi Hot Tat Liet biet đuoc đieu nay, ong trieu tap mot đai hoi Hot ly lac thai cua minh o Khai Phong, gan nhu tat ca cac hoang than cap cao va cac na nhan (noyan) lon o mien Hoa Bac va Man Chau đeu ung ho ong thay vi A Ly Bat Ca.


 Noi chien  Cac cuoc chien đa no ra sau đo giua quan đoi cua Hot Tat Liet va quan đoi cua A Ly Bat Ca, bao gom cac nhung luc luong van trung thanh voi trieu đinh truoc đo cua Mong Kha. Quan cua Hot Tat Liet de dang tieu diet nhung nguoi ung ho A Ly Bat Ca, va chiem quyen kiem soat cac chinh quyen dan chinh o Mac Nam. Nhung thach thuc lon hon đen tu nhung nguoi anh em ho cua ho thuoc dong Sat Hop Đai. Hot Tat Liet phai A That Tat Cap (Abishka, 阿必失哈), mot hoang than thuoc dong Sat Hop Đai trung thanh voi ong, toi cai tri Sat Hop Đai han quoc. Tuy nhien A Ly Bat Ca đa bat va hanh hinh A That Tat Cap, đua nguoi cua ong la A Lo Hot (Alghu) len nam quyen o đo. Chinh quyen moi cua Hot Tat Liet phong toa A Ly Bat Ca o Mong Co đe cat cac nguon tiep te luong thuc, gay ra mot nan đoi. Cap Lap Hoa Lam nhanh chong that thu, song A Ly Bat Ca đa tap hop lai quan đoi va chiem lai đe đo vao nam 1261.
O Y Nhi han quoc tai tay nam đe quoc, Huc Liet Ngot trung thanh voi anh ruot la Hot Tat Liet, nhung lai xung đot voi nguoi anh ho la Biet Nhi Ca- nguoi cai tri Kim Truong han quoc o phia tay bac cua Đe quoc, bat đau tu nam 1262. Nhung cai chet đang ngo cua cac hoang than dong Truat Xich đang phuc vu cho Huc Liet Ngot, su phan chia chien loi pham khong cong bang va hanh đong tham sat nguoi Hoi giao cua Huc Liet Ngot đa lam tang them su gian du cua Biet Nhi Ca, nguoi đa can nhac viec ung ho mot cuoc noi loan cua Vuong quoc Gruzia chong lai Huc Liet Ngot nam 1259-1260. Biet Nhi Ca cung lien minh voi nguoi Mamluk Ai Cap chong lai Huc Liet Ngot, va ung ho nguoi chong đoi Hot Tat Liet la A Ly Bat Ca. Huc Liet Ngot chet ngay 8 thang 2 nam 1264. Biet Nhi Ca co gang loi dung đieu nay va xam pham vao vung đat cua Huc Liet Ngot, nhung chinh ong cung chet tren đuong hanh quan, va vai thang sau, A Lo Hot Han cua Sat Hop Đai han Quoc cung chet. Hot Tat Liet phong cho con trai Huc Liet Ngot la A Ba Cap (Abaqa) lam Han moi cua Y Nhi Han Quoc, A Ba Cap bat đau tim kiem cac lien minh voi ngoai quoc. Ong co gang thiet lap lien minh Phap-Mong Co voi nguoi chau Au đe chong lai nguoi Mamluk Ai Cap. Voi Kim Truong han quoc, Hot Tat Liet đa bo nhiem chau noi cua Bat Đo la Mang Ca Thiep Moc Nhi (Mongke Temur). Con A Ly Bat Ca đa đau hang Hot Tat Liet o Thuong Đo vao ngay 21 thang 4 nam 1264.

O phia nam, sau khi thanh Tuong Duong that thu nam 1273, quan Mong Co tien hanh cac cuoc chinh phat cuoi cung đoi voi Nam Tong. Vao nam 1271 truoc đo, Hot Tat Liet đa đoi quoc hieu che đo moi cua nguoi Mong Co o Trung Hoa la trieu Nguyen, va co gang "Han hoa" hinh anh cua ong nhu la mot Hoang đe Trung Hoa hop le nham thu phuc hang trieu nguoi Trung Quoc. Hot Tat Liet doi so chi huy cua minh đen Đai Đo, la nguon goc cho noi ma sau nay se tro thanh Bac Kinh, mac du co su tranh cai ve viec thanh lap đe đo cua ong khi phai di chuyen nhieu nguoi Mong Co, nhung nguoi cho rang ong đang qua gan bo voi van hoa Trung Hoa. Nhung nguoi Mong Co cuoi cung cung thanh cong trong cac chien dich đanh Trung Quoc, va hoang toc Nam Tong đa đau hang nguoi Nguyen nam 1276, đua Mong Co tro thanh dan toc phi Han đau tien thong tri toan bo Trung Quoc. Hot Tat Liet su dung nhung co so san co cua minh đe xay dung mot Đe quoc hung manh, xay dung mot hoc vien, cac cong thu, cac thuong cang va cac kenh đao. Ong cung bao tro cho nghe thuat va khoa hoc. Cac tai lieu Mong Co liet ke 20.166 truong hoc cong đuoc xay dung trong thoi gian Hot Tat Liet tri vi.
Đat đuoc quyen thong tri thuc te tren mot lanh tho rong lon chiem phan lon luc đia A-Au, lai tien hanh chinh phuc thanh cong toan bo Trung Hoa, Hot Tat Liet luc nay muon tien xa hon nua ra ngoai Trung Hoa. Tuy nhien, nhung cuoc xam luoc ton kem nham vao Mien Đien, Đai Viet, Cot Ngoi va Chiem Thanh chi khien cho cac nuoc đo phai trieu cong ma thoi (truong hop Đai Viet la trieu cong đe giu hoa hieu sau khi cac vua Tran Thanh Tong, Tran Nhan Tong đanh bai 2 cuoc xam luoc quy mo lon cua Mong-Nguyen cac nam 1285 va 1287-1288). Nhung cuoc xam luoc Nhat Ban (1274 va 1280) va Java (1293) thi that bai.
Na Hai (Nogai) va Khoa Te (Konchi), han cua Bach Truong han quoc, đa thiet lap cac moi quan he than thiet voi trieu Nguyen va Y Nhi han quoc. Nhung bat đong chinh tri trong noi bo hoang toc Đai han van tiep dien, nhung kinh te va cac thanh cong ve thuong mai cua Đe quoc Mong Co van tiep tuc.


= Đau tranh chinh tri =

Nhung su thay đoi lon đa xay ra tai Đe quoc vao nhung nam cuoi the ki 13. Hot Tat Liet Han đa qua đoi vao nam 1294 sau khi chinh phuc toan bo Trung Hoa va thanh lap trieu Nguyen, ke vi ong la nguoi chau noi la Thiet Moc Nhi Han (Temur Khan) hay Nguyen Thanh Tong, Nguyen Thanh Tong tiep tuc nhung chinh sach cua Hot Tat Liet. Y Nhi han quoc tiep tuc duy tri su trung thanh voi trieu đinh Nguyen, nhung chinh trong noi bo cua no cung xuat hien nhung cuoc tranh gianh quyen luc, mot phan vi mot cuoc tranh chap voi nhung phe phai Hoi giao đang phat trien o phan tay nam cua Đe quoc. Khi Hop Tan (Ghazan) len lam Han cua Y Nhi han quoc nam 1295, ong chinh thuc chap nhan Hoi giao la ton giao cua minh, đieu nay đanh dau mot buoc ngoat trong lich su Mong Co. Ke tu đo, nuoc Ba Tu thuoc Mong Co ngay cang tro nen Hoi giao hoa. Hop Tan cung tiep tuc that chat moi quan he voi trieu Nguyen o phia đong. Ong thay rang se co ich ve mat chinh tri neu quang ba quyen luc cua Đai han o đo, boi vi Kim Truong han quoc o Nga đa cai tri Gruzia mot thoi gian dai. Trong vong 4 nam, Hop Tan bat đau cong nap cho trieu đinh Nguyen va cung keu goi cac han khac thua nhan Thiet Moc Nhi Han la chua te. Đa co mot chuong trinh trao đoi van hoa va khoa hoc rong lon giua Y Nhi han quoc va Đai Nguyen trong cac thap ki sau đo.
Hop Tan đa la mot nguoi Hoi giao, nhung ong van tiep tuc nhung cuoc chien cua to tien minh voi nguoi Mamluk Ai Cap, va tham khao y kien nhung lao quan su nguoi Mong Co cua ong bang tieng Mong Co me đe cua ho. Hop Tan đanh bai nguoi quan Mamluk trong tran Wadi al-Khazandar vao nam 1299, nhung chi chiem đuoc Syria mot thoi gian ngan. Sat Hop Đai han quoc, duoi su cai tri tren thuc te cua Hai Đo (Kaidu), đa tien hanh nhung cuoc tan cong lien tuc vao Khorasan, va đieu nay đa ngan can ke hoach chinh phuc Syria cua Hop Tan. Nhung cuoc tranh chap chinh tri cung xay ra o Kim Truong han quoc. Hai Đo gay chien voi ca Y nhi han quoc va trieu Nguyen, va co gang gay anh huong cua minh đoi voi Kim Truong han quoc. Ong giup đo nguoi ung ho minh la Kobeleg chong lai Ba Nhan (Bayan), Han cua Bach Truong han quoc- mot bo phan cua Kim Truong han quoc. Ba Nhan sau khi nhan đuoc su ho tro quan su tu trieu đinh Mong Co o Nga, đa keu goi su giup đo tu Nguyen Thanh Tong va Y Nhi han quoc đe hoi quan tan cong quan Hai Đo. Nguyen Thanh Tong chap thuan, va mo rong nhung cuoc phan cong đanh Hai Đo mot nam sau đo. Sau mot cuoc chien khoc liet voi quan đoi Nguyen Thanh Cong gan song Zawkhan nam 1301, lao dung si Hai Đo qua đoi, ke vi ong la Đoc Oa (Duwa).
Bat chap viec co nhung xung đot voi Hai Đo va Đoc Oa, Nguyen Thanh Tong đa thiet lap moi quan he trieu cong đoi voi nhung nguoi Shan hieu chien sau khi ong tien hanh cac hoat đong quan su tai Đong Nam A tu nam 1297 đen 1303. Cuoc chien nay đanh dau su ket thuc cua hanh đong mo rong ve phia nam cua nguoi Mong Co. Mot so nguoi Mong Co co gang giam nhung moi bat hoa noi bo, va thong nhat duoi su cai tri cua Nguyen Thanh Tong. Đoc Oa, Han cua Sat Hop Đai han quoc, đe xuong mot thoa thuan hoa binh va thuyet phuc dong Oa Khoat Đai rang "Nhung nguoi Mong Co chung ta hay cham dut viec gay đo mau lan nhau. Tot hon la nen đau hang Thiet Moc Nhi Kha han". Tat ca cac han quoc đa chap nhan mot hiep uoc hoa binh vao nam 1304 va thua nhan quyen toi cao cua Nguyen Thanh Tong Thiet Moc Nhi.
Nhung cuoc chien moi giua Đoc Oa va con trai Hai Đo la Sat Bat Nhi (Chapar, 察八兒) no ra mot thoi gian ngan sau đo, nhung voi su giup đo cua Nguyen Thanh Tong, Đoc Oa đa đanh bai dong Oa Khoat Đai. Thoat Thoat (Tokhta) cua Kim Truong han quoc cung muon tim kiem mot nen hoa binh chung, đa phai 20.000 quan toi cung co bien gioi cua trieu Nguyen. Sau khi Thoat Thoat qua đoi nam 1312, Nguyet Tuc Biet (Oz Beg, tai vi 1313 – 1341) đa đoat đuoc ngai vang cua Kim Truong han quoc va tien hanh nguoc đai nhung nguoi Mong Co khong theo Hoi giao. Anh huong cua trieu Nguyen o Kim Truong han quoc bi triet tieu phan lon va cac cuoc xung đot o bien gioi giua cac Han quoc Mong Co lai bat đau. Cac su than cua Nguyen Nhan Tong Ai Duc Le Bat Luc Bat Đat (Ayurbarwada) đa hau thuan con trai cua Thoat Thoat chong lai Nguyet Tu Biet. O Sat Hop Đai han quoc, Da Tien Bat Hoa (Esen Buqa I, tai vi 1309 – 1318) đuoc trao ngoi vi Han sau khi đan ap cuoc noi day cua cac hau due cua Oa Khoat Đai va bat Sat Bat Nhi đi luu đay. Quan đoi trieu Nguyen va Y Nhi han quoc cuoi cung đa tan cong Sat Hop Đai han quoc. Nhan thay cac loi ich kinh te va di san cua dong doi Thanh Cat Tu Han, Nguyet Tuc Biet đa thiet lap lai moi quan he than thien voi nguoi Nguyen vao nam 1326, đong thoi cung xay dung suc manh cho the gioi Hoi giao, ong cho xay cac thanh đuong Hoi giao va cac cong trinh cong cong khac nhu nha tam cong cong.
Đen thap nien thu hai cua the ki 14, cac cuoc xam luoc cua nguoi Mong Co bat đau suy giam. Nam 1323, Bat Tai Nhan Han (Abu Sa'id Khan, tai vi 1316 – 1335) cua Y Nhi han quoc đa ky mot hiep uoc hoa binh voi Ai Cap. Theo đe nghi cua ong, trieu Nguyen đa trao thuong cho nguoi giam ho cua ong la Chupan danh hieu tong tu lenh cua tat ca cac Han quoc Mong Co. Nhung danh tieng cua Chupan cung khong giup ong thoat chet vao nam 1327. Mot cuoc noi chien moi no ra o Đai Nguyen nam 1327-1328, khi Sat Hop Đai han la Yen Chi Cat Thai (Eljigidey, tai vi 1326 – 1329) hau thuan Hoa The Lat (Kusala), con trai cua Nguyen Vu Tong, thanh Đai han. Hoa The Lat đuoc ton la Đai han vao ngay 30 thang 8 nam 1329 (tuc Nguyen Minh Tong). Lo so anh huong cua dong Sat Hop Đai đoi voi Đai Nguyen, mot tuong nguoi Kypchak đa đau đoc Hoa The Lat, va trao quyen cho Đo Thiep Muc Nhi (Tugh Temur). Đe đuoc chap thuan boi cac han quoc khac đoi voi chu quyen cua the gioi Mong Co, Nguyen Van Tong Đo Thiep Muc Nhi, mot ong vua gioi ngon ngu va lich su Trung Hoa, đong thoi cung la mot thi nhan, thu phap gia va hoa si, đa phai cac hoang than thuoc dong Thanh Cat Tu Han va cac hau due cua cac tuong linh Mong Co tru danh truoc kia toi Sat Hop Đai han quoc, Y Nhi han quoc. Đe đap lai cac su than, ho đeu chap nhan cong nap hang nam. Nguyen Van Tong Đo Thiep Muc Nhi cung tang nhung mon qua lon va ky mot thoa thuan voi Yen Chi Cat Thai đe xoa diu ong ta. Tu thoi Đo Thiep Muc Nhi, nguoi Kypchak va nguoi Alan tham chi con nam đuoc quyen luc cao hon o trieu đinh Nguyen. Giao hoang Gioan XXII đuoc tang mot bi vong luc tu mot nha tho phuong Đong trong đo mo ta ve Hoa binh kieu Mong Co (Pax Mongolica) rang "… Đai Han la mot trong nhung hoang đe vi đai nhat, va la chua te cua tat ca cac nuoc, nhu quoc vuong cua Almaligh (Sat Hop Đai han quoc), hoang đe Abu Said va Han Uzbek, đeu la than dan cua Nguoi, kinh can truoc Nguoi đe bay to long kinh trong. Hang nam, 3 vi quan chu nay đeu gui cho chua te cua ho cac cong pham gom bao, lac đa, chim ung cung nhu cac đo chau bau. … Ho nhan Nguoi nhu chua te toi cao cua ho."
Duoi thoi đai Hoa binh kieu Mong Co, mau dich quoc te va trao đoi van hoa giua chau Au va chau A tro nen hung thinh. Su lien lac giua trieu Nguyen o Trung Hoa va Y nhi han quoc o Ba Tu đa thuc đay trao đoi va buon ban giua đong va tay. Cac mau hoa van cua vai det cung đinh trieu Nguyen co the đuoc tim thay o phan kia cua Đe quoc tren cac đo trang tri Armenia, cay coi va rau qua đuoc di thuc tren toan Đe quoc, va cac phat minh ki thuat đuoc truyen ba tu cac lanh đia cua nguoi Mong Co toi phuong Tay.


= Sup đo =
Sau cai chet cua Y Nhi han Bat Tai Nhan nam 1335, su cai tri cua nguoi Mong Co tai Ba Tu roi vao tinh trang hon loan chinh tri. Mot nam sau, nguoi ke vi cua ong bi mot thu linh nguoi Oirat giet chet va Y Nhi han quoc bi phan chia giua Sudus, Jalayir, Thoat Hop Thiep Moc Nhi (Togha Temur) thuoc dong Chuyet Xich Hop Tac Nhi (Jo'chi Qasar) va cac lanh chua nguoi Ba Tu. Loi dung su chia re nay, nhung nguoi Gruzia đa đay lui nguoi Mong Co khi mot vien tuong nguoi Duy Ngo Nhi la Eretna thiet lap mot quoc gia đoc lap (cong quoc Eretna) o Tieu A nam 1336. Su suy vong cua nhung ke khong che nguoi Mong Co khien cho chu hau luon trung thanh cua ho la Vuong quoc Cilicia cua nguoi Armenia bi đe doa tu nhung nguoi Mamluk.
Cung voi viec mat quyen cai tri o Ba Tu, nguoi Mong Co o Trung Hoa va Sat Hop Đai han quoc cung lam vao tinh trang hon loan. Đai dich Cai chet Đen khoi phat tu cac lanh đia cua nguoi Mong Co va sau đo lan đen chau Au đa cang gia tang tinh trang hon loan. Đai dich tan khoc nay đa tan pha tat ca cac han quoc, cat đut cac moi lien he mau dich va gay ra cai chet cua hang trieu nguoi.
Khi quyen luc cua nguoi Mong Co suy yeu, tinh trang hon loan bung phat khap noi. Kim Truong han quoc mat tat ca cac vung đat o phia tay (bao gom Belarus va Ukraina ngay nay) ve tay Ba Lan va Litva tu nam 1342 đen 1369. Cac hoang than Hoi giao va phi Hoi giao cua Sat Hop Đai han quoc chem giet lan nhau tu 1331 - 1343. Nhung Sat Hop Đai han quoc chi bi tan ra khi nhung lanh chua khong thuoc dong Thanh Cat Tu Han lap ra nhung vi han bu nhin cua ho o Transoxiana va Moghulistan mot cach rieng re. Trat Nhi Biet (Janibeg, tai vi 1342 - 1357) tai lap su cai tri cua dong Truat Xich trong mot thoi gian ngan đoi voi dong Sat Hop Đai đe khoi phuc lai vinh quang truoc đay cua dong nay. Voi viec yeu cau su quy thuan tu mot nhanh cua Y Nhi han quoc o Azerbaijan, ong ta khoac lac rang "Hien nay ba ulus đang nam duoi quyen cai tri cua ta". Tuy nhien, cac dong ho đoi thu cua dong Truat Xich bat đau chien tranh gianh ngai vang cua Kim Truong han quoc sau khi Biet Nhi Đich Biet (Berdibek), nguoi ke vi cua Trat Nhi Biet, bi am sat nam 1359. Hoang đe cuoi cung cua Nha Nguyen la Nguyen Hue Tong Thoa Hoan Thiet Moc Nhi (Toghan Temur, tai vi 1333 - 1370) bat luc trong viec đieu chinh nhung van đe nay vi Đe quoc đang đi đen hoi ket cua no. Đong tien trong thoi cua ong len đen muc sieu lam phat theo đuong xoan oc va nguoi Han đa noi day chong lai su cai tri ha khac cua trieu Nguyen. Vao nhung nam 1350, Cao Ly Cung Man vuong đa đanh bai quan đon tru Mong Co va đa tieu diet gia khuyen cua hoang hau cua Nguyen Hue Tong trong khi Đai Tu Đo Giang Khuc Kien Tan (Tai Situ Changchub Gyaltsen) đa co gang triet tieu cac anh huong cua nguoi Mong Co o Tay Tang.
Cang ngay cang co lap voi than dan, nguoi Mong Co nhanh chong đe mat phan lon Trung Hoa vao tay luc luong quan Minh khoi nghia vao nam 1368 va phai bo chay ve que huong Mong Co cua ho. Sau khi trieu Nguyen bi lat đo, Kim Truong han quoc đa khong con lien he voi Mong Co va Trung Quoc, trong khi hai phan chinh cua Sat Hop Đai han quoc thi bi Timur (Tamerlane) tieu diet. Kim Truong han quoc bi tan vo thanh cac truong quoc Đot Quyet nho hon va dan dan suy giam quyen luc qua bon the ki. Trong so cac han quoc đo, Đai Truong ton tai đen nam 1502, khi mot trong so nhung the che noi tiep cua no la Han quoc Krym cuop pha Sarai. Tan du cua trieu Nguyen, đuoc goi la Bac Nguyen, tiep tuc thong tri Mong Co đen nam 1635 khi nhung nguoi ban du muc Nu Chan tu Man Chau tieu diet ho. Nhung nguoi Khach Nhi Khach (Khalkha) nam duoi su cai quan cua dong doi Thanh Cat Tu Han, va nhung than dan cu cua ho- nguoi Mong Co Oirat đa đe mat đoc lap vao tay trieu Thanh tuong ung vao nam 1691 va 1755. Han quoc Krym bi sap nhap vao Đe quoc Nga nam 1783.


Quan đoi So quan ma nguoi Mong Co tap trung la chu đe trong mot so tranh luan hoc thuat, song it nhat la 105.000 vao nam 1206. Su to chuc quan đoi cua nguoi Mong Co đon gian ma hieu qua, dua tren he thong thap phan. Khi đo, quan đoi đuoc xay dung tu cac to gom 10 nguoi goi la arbat; 10 arbat lap thanh mot đai đoi 100 nguoi goi la zuut; 10 zuut tao thanh mot trung đoan gom 1000 nguoi goi la myanghan, va 10 myanghan lap thanh mot su đoan gom 1 van nguoi goi la tumen. Trong mot tran đanh, quan Mong Co su dung su hop đong tac chien chat che giua cac canh quan. Tuy ho noi tieng voi ki binh ban cung, cac luc luong dung giao cua ho cung thien chien khong kem va cung gop phan quan trong cho thanh cong, ho cung tuyen them cac tai nang quan su tu cac thanh pho ma ho chinh phuc đuoc. Voi quan đoan cong trinh su va phao thu nguoi Han giau kinh nghiem, la cac chuyen gia trong viec dung cac may ban đa, may lang đa va cac loai may khac, nguoi Mong Co co the bo tri bao vay cac vi tri kien co, đoi khi dung may moc tai cho bang nguon luc ban đia san co.
Ky luat quan đoi la đieu tao nen su khac biet giua quan Mong Co va cac đoi quan khac. Quan Mong Co đuoc huan luyen, to chuc, va trang bi cho muc tieu toc đo va tinh co đong. Đe lam toi đa tinh co đong, binh si Mong Co đuoc trang bi giap tuong đoi nhe so voi nhieu đoi quan ma ho đoi đau. Ngoai ra, viec binh si Mong Co hoat đong đoc lap voi cac tuyen hau can đa lam tang đang ke toc đo di chuyen cua quan đoi. Ky luat đuoc huan luyen theo truyen thong san ban co (nerge) voi cac nhom nho, trong đo cac chien binh trai rong theo tuyen, bao vay toan bo khu vuc. Muc tieu la đe khong cho phep mot ca the đong vat nao tron thoat va đe giet het chung.

Mot uu điem khac cua quan Mong Co la kha nang di chuyen xa tham chi trong thoi tiet mua đong khac nghiet; đac biet, cac dong song bang đa đong vai tro nhu cac con đuong cao toc toi cac vung đo thi lon ben bo song. Ben canh ky nang vay thanh, quan Mong Co con thich ung đuoc voi cac cong trinh thuy, vuot song Sajo trong đieu kien lu mua xuan voi 3 van ky binh trong đung mot đem trong tran Mohi (thang 4, 1241), đanh bai quoc vuong Hungary Bela IV. Tuong tu, trong cuoc tan cong cac quoc vuong Muhammad II cua Khwarezm, quan Mong Co đa dung mot đoi tau nho gom cac sa lan đe chan viec rut chay theo đuong song.
Quan Mong Co noi tieng voi suc manh quan su tren bo, ho hiem khi su dung suc manh hai quan va chi co mot vai ngoai le. Trong thap nien 1260 va 1270, ho đa su dung suc manh tren bien khi chinh phuc Nam Tong, song ho đa khong the tiep noi thanh cong bang cac chien dich vuot bien tan cong Nhat Ban. O khu vuc Đong Đia Trung Hai, cac chien dich cua ho gan nhu chi đuoc tien hanh tren bo, va cac vung bien do Thap tu quan va quan Mamluk kiem soat.
Tat ca cac chien dich quan su đeu đuoc chuan bi can trong trong viec lap ke hoach, trinh sat, thu thap cac thong tin nhay cam lien quan đen cac vung lanh tho va luc luong cua đoi phuong. Thanh cong, to chuc va tinh co đong cua quan Mong Co cho phep ho đanh cung luc nhieu mat tran. Tat ca nam gioi tuoi tu 15 đen 60 va co kha nang tham gia su huan luyen khac nghiet đeu thuoc dien cuong bach tong quan, mot vinh du trong truyen thong chien binh bo lac.


Xa hoi = Phap luat va cai quan =

Đe quoc Mong Co đuoc cai tri theo cac bo luat do Thanh Cat Tu Han đat ra, goi la Yassa, nghia la "đieu lenh" hay "chieu chi". Mot tieu chuan đac thu cua bo luat nay la nhung nguoi co cap bac cung phai chia se kho khan gian kho nhu nhung thuong dan. No cung ap đat nhung hinh thuc xu phat khac nghiet, vi du ap dung hinh thuc xu tu đoi voi nhung ky binh nao đang theo sau mot ky binh khac ma khong nhat nhung gi ma nguoi ky binh đi đang truoc đanh roi. Hinh phat xu tu cung ap dung đoi voi viec cuong hiep hay o mot muc đo nao đo la hanh vi viec giet nguoi. Noi chung, ky luat chat che đa tao ra mot Đe quoc Mong Co cuc ki an toan va hoat đong tot; Nhung khach lu hanh nguoi Au đeu ngac nhien vi su to chuc va tinh ky luat nghiem ngat cua nhung nguoi dan trong Đe quoc Mong Co.
Theo luat Yassa, lanh đao va tuong linh đuoc lua chon dua tren pham chat, su khoan dung ton giao đuoc đam bao, va viec trom cap hay pha hoai tai san cong dan bi nghiem cam hoan toan.
Đe quoc đuoc cai tri boi mot hoi đong trung uong phi dan chu theo kieu nghi vien, goi la Hot ly lac thai (Kurultai), trong đo cac chi huy Mong Co dien kien Đai han đe ban ve nhung van đe đoi noi va đoi ngoai. Cac đai hoi Hot ly lac thai cung đuoc trieu tap đe bau Đai han moi.
Thanh Cat Tu Han rat khoan dung voi cac ton giao khac, va khong bao gio xu toi mot nguoi nao vi niem tin ton giao cua ho. Đieu nay co lien he voi van hoa va tu tuong tien bo cua ho. Mot so su gia trong the ki 20 nhan đinh rang đo la mot chien luoc quan su đung đan, nhu khi ong đang tien hanh chien tranh voi Sultan Muhammad cua Đe quoc Khwarezm, cac lanh tu Hoi giao khac đa khong tham gia vao viec chong lai ong - ho xem đo chi la mot phi thanh chien giua 2 ca nhan ma thoi.
Tren toan đe quoc, cac con đuong giao thuong va mot he thong thu tin co pham vi rong (yam) đuoc thiet lap. Nhieu thuong nhan, nguoi đua thu va khach lu hanh tu Trung Hoa, Trung Đong va chau Au đa su dung he thong nay. Thanh Cat Tu Han cung cho tao ra mot quoc an, khuyen khich viec su dung chu cai Mong Co, va mien thue cho cac giao vien, luat gia, va cac nghe si, mac du tat ca cac đoi tuong khac cua đe quoc bi đanh thue nang.
Đong thoi, bat cu su chong đoi nao đoi voi su cai tri cua nguoi Mong Co đeu bi trung tri tan khoc. Cac thanh pho bi chiem va dan chung trong thanh đeu bi tham sat neu ho khong tuan theo menh lenh cua nguoi Mong Co.


= Ton giao =

Nguoi Mong Co đeu rat hao phong voi hau het cac ton giao, va đien hinh la bao tro cho nhieu ton giao cung mot luc. Duoi thoi Thanh Cat Tu Han, hau nhu moi ton giao đeu co nhung nguoi cai đao, tu Phat giao toi Co-đoc giao, va tu Minh giao toi Hoi giao. Đe tranh xung đot, Thanh Cat Tu Han thanh lap mot the che đe đam bao tu do ton giao hoan toan, mac du ban than ong la nguoi theo Shaman giao (Vu-hich-tong giao). Duoi su cai tri cua ong, tat ca cac lanh đao ton giao đeu đuoc mien thue, va khong phai tra cac dich vu cong cong.
Ban đau, nguoi Mong Co co rat it đia điem chinh thuc cho viec cau nguyen va tho phung do loi song cua dan du muc. Tuy nhien, duoi thoi Oa Khoat Đai, nhieu du an xay dung đuoc trien khai o Cap Lap Hoa Lam. Cung voi nhung cung đien, Oa Khoat Đai cung xay cac nha cau nguyen cho nhung tin đo Phat giao, Hoi giao, Co-đoc giao va Đao giao. Ton giao chiem uu the vao thoi điem đo la Shaman giao, Tengri giao (Đang-cach-ly giao) va Phat giao, mac du vo Oa Khoat Đai la mot nguoi Mong Co theo Canh giao. Cuoi cung, ba trong bon han quoc chinh đeu theo Hoi giao.


= Nghe thuat va van hoc =
Tac pham co nhat bang tieng Mong con ton tai la Mong Co bi su, đuoc viet cho han toc sau khi cai chet cua Thanh Cat Tu Han vao nam 1227. Đay la tu lieu ban đia quan trong nhat ve cuoc song va pha he cua Thanh Cat Tu Han, bao gom nguon goc va thoi tho au cua ong, thong qua viec thanh lap Đe quoc Mong Co va su tri vi cua con trai ong la Oa Khoat Đai. Mot tac pham kinh đien khac cua đe quoc la Jami' al-tawarikh (Su tap). No đuoc lenh bien soan cua A Bat Cap Han, theo hinh thuc van kien lich su cua toan the gioi, đe giup thiet lap di san van hoa rieng cua nguoi Mong Co. Voi hang tram cac trang minh hoa, no thuc su la mot trong nhung van ban lich su the gioi đau tien.


= He thong thu tin =

Đe quoc Mong Co co mot he thong thu tin muu tri va hieu qua o thoi điem đo, thuong đuoc cac hoc gia goi la Yam. He thong co nhung đoi chuyen thu tiep suc đuoc trang bi tot va đay đu đuoc goi la ortoo, co mat khap noi tren Đe quoc Mong Co. He thong yam ve sau đuoc lap lai o Hoa Ky duoi hinh thuc Pony Express. Mot nguoi đua thu đien hinh phai di chuyen 40 km giua 2 tram ke tiep nhau, va nguoi nay co the nhan đuoc mot con ngua moi, đa đuoc nghi ngoi hoac la đua thu đo cho nguoi tiep theo đe đam bao toc đo chuyen thu nhanh nhat co the. Thong thuong nguoi nay co the di chuyen 200 km moi ngay, nhanh hon ky luc nhanh nhat đuoc ghi nhan cua Pony Express vao 600 nam sau.
Thanh Cat Tu Han va nguoi ke vi ong la Oa Khoat Đai cung tien hanh xay dung cac con đuong, mot trong so đo cat qua day nui Altai. Sau khi len ngoi Đai Han, ong đa to chuc he thong đuong sa va ra lenh cho Sat Hop Đai han quoc va Kim Truong Han quoc noi voi cac con đuong o phan tay cua Đe quoc. Đe giam suc ep cho cac ho dan, ong đa thiet lap cac tram trung chuyen kem voi cac ho dan cach nhau 40 km. Bat cu ai co paiza (bai tu) moi đuoc phep cap ngua tiep suc va đuoc cung cap mot khau phan an đac biet, nhung nhung nguoi mang cac thu tin đac biet lien quan đen quan su thi co the su dung Yam ma khong can paiza. Tin ve cai chet cua Thanh Cat Tu Han o Cap Lap Hoa Lam đuoc chuyen toi luc luong Mong Co cua Bat Đo Han o Trung Au trong vong 4-6 tuan la nho co Yam.
Hot Tat Liet Han, nguoi sang lap trieu Nguyen, đa xay dung cac tram trung chuyen đac biet cho cac đai than cap cao, cung nhu cac tram binh thuong co lu quan. Trong suot thoi ky Hot Tat Liet, he thong thong tin cua trieu Nguyen bao gom khoang 1.400 tram trung chuyen, su dung 50.000 con ngua, 8.400 bo, 6.700 la, 4.000 xe bo/ngua va 6.000 thuyen. O Man Chau va nam Siberia, nguoi Mong Co van su dung cac đoi xe truot tuyet do cho keo cho he thong Yam. O Y Nhi han quoc, Hop Tan đa khoi phuc lai he thong trung chuyen đang suy tan o vung Trung Đong tren mot pham vi gioi han. Ong đa xay dung mot so lu quan va ban lenh rang chi co nhung su than đe quoc moi đuoc nhan luong đe trang trai chi phi. Dong Truat Xich o Kim Truong han quoc đa cap tien cho he thong yam nho vao mot loai thue đac biet.


Nhan đinh Trong lich su the gioi trung đai chua co đe quoc nao noi len voi muc đo thanh cong nhu the, nguoi Mong Co hau het trai qua chien thang trong moi cuoc chinh phuc ma it khi nem trai that bai. Nguyen nhan thanh cong cua ho la nho so huu va su dung luc luong quan su hieu qua nhat luc đia A-Au thoi bay gio. Nguoi linh Mong Co đuoc huan luyen ngay tu nho voi ky nang cuoi ngua, chien đau va phoi hop nhom thanh thao, kha nang chiu đung đieu kien khac nghiet cua tu nhien cao đo. Đac biet trong tinh co đong, linh hoat va toc đo  chua tung thay trong bat ky đoi quan nao trong lich su.
Bi quyet thanh cong cua ho con nam o viec biet thu nap nguoi tai tu tho ren cho toi quan su cua đia phuong bi chinh phuc  voi che đo đai ngo rat tot, đong thoi khung bo tan khoc ke thu neu khong thuan theo y ho, khien nhieu nguoi phai chon lua thay vi chong lai vo ich se co loi hon khi đi theo Mong Co. Cac chien thang lien tuc cung thuc đay tinh than quan Mong Co tu tin, kieu hanh va ngang tan trong hon mot the ky noi len chinh phuc cua ho. Ngoai ra, ke chinh phuc Mong Co dung ca dich benh tu xac chet đe ho tro khong kem su hung han tan pha bang quan đoi.
Tuy vay, Mong Co co nhung nhuoc điem nhat đinh, ho la đe che noi len nhung thieu nen tang cua mot nen van minh hay it ra la mot nen van hoa manh me. Đieu nay khien ho mau chong bi đong hoa vao cac đia phuong đa chiem. Nguoi Mong Co dan bi tiem nhiem su đa dang ve van hoa, ton giao, tham chi la nhan chung va ngon ngu tren luc đia A-Au, khien cho nhung coi re tinh than va suc manh co ket đe che bi mat đi. Boi vi qua trinh đo khong chi lam mat đi tinh thong nhat dan toc đi chinh phuc ma con lam cho ho phan thanh nhung ke bi đong hoa khac nhau vao nhung xa hoi khac nhau.
Quan đoi Mong Co cung khong phai bach chien bach thang, ho that bai o Đai Viet, Nhat Ban, Nam Duong, đieu đo cho thay quan Mong Co noi tieng khong thao hai quan, ho gioi chien đau tren mat đat hon, von la đieu kien quen thuoc ma nguoi linh Mong Co ren luyen tu nho.


Thoi gian bieu cac Đai han Đe quoc Mong Co Xem them Nha Nguyen
Gia Luat So Tai


Ghi chu Chu thich Tham khao Allsen, Thomas T. (1987). Mongol Imperialism: The Policies of the Grand Qan Mongke in China, Russia, and the Islamic Lands, 1251-1259. University of California Press. ISBN [[Đac biet:Nguon sach/978-0-520-05527-6|978-0-520-05527-6[[The loai:Trang co loi ISBN]]]]. {{Chu thich sach}}: Kiem tra gia tri |isbn=: ky tu khong hop le (tro giup)
Allsen, Thomas T. (2004). Culture and conquest in Mongol Eurasia. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-60270-9.
Amitai-Preiss, Reuven (1995). Mongols and Mamluks: The Mamluk-Ilkhanid War, 1260–1281. Cambridge, UK; New York, USA: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-46226-6.
Atwood, Christopher P. (2004). Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire. New York, USA: Facts on File, Inc. ISBN 0-8160-4671-9.
Barfield, Thomas Jefferson (1992). The perilous frontier: nomadic empires and China. Blackwell. ISBN 978-1-55786-324-9.
Burgan, Michael (2005). Empire of the Mongols. New York, USA: Infobase Publishing. ISBN 978-1-4381-0318-1.
Diamond, Jared (1997). Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies. New York, USA: W. W. Norton & Co. ISBN 0-393-6131-0. {{Chu thich sach}}: Kiem tra gia tri |isbn=: so con so (tro giup)
Finlay, Robert (2010). The Pilgrim Art: Cultures of Porcelain in World History. Berkeley, California, USA: University of California Press. ISBN 978-0-520-24468-9.
Foltz, Richard C. (1999). Religions of the Silk Road: Overland Trade and Cultural Exchange from Antiquity to the Fifteenth Century. New York, USA: St. Martin's Press. ISBN 0-312-23338-8.
Franke, Herbert (1994). Twitchett, Denis; Fairbank, John King (bien tap). Alien Regimes and Border States, 907-1368. Quyen 6. Cambridge, UK; New York, USA: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-24331-5. {{Chu thich sach}}: Đa bo qua |work= (tro giup)Quan ly CS1: nhieu ten: danh sach bien tap vien (lien ket)
Grousset, Rene (1970). The Empire of the Steppes: a History of Central Asia (translated from French by Naomi Walford). New Brunswick, New Jersey, USA: Rutgers University Press.
Halperin, Charles J. (1985). Russia and the Golden Horde: The Mongol Impact on Medieval Russian History. Bloomington, Indiana, USA: Đai hoc Indiana Press. ISBN 0-253-20445-3.
Howorth, Henry H. (1965 (reprint of London edition, 1876)). History of the Mongols from the 9th to the 19th Century: Part I: The Mongols Proper and the Kalmuks. New York, USA: Burt Frankin. {{Chu thich sach}}: Kiem tra gia tri ngay thang trong: |year= (tro giup)Quan ly CS1: nam (lien ket)
Jackson, Peter (1978). "The dissolution of the Mongol Empire". Central Asiatic Journal. Quyen XXXII. tr. 208–351.
Jackson, Peter (2003). The Delhi Sultanate: A Political and Military History. Cambridge, UK; New York, USA: Cambridge University Press. ISBN 0-521-54329-0.
Jackson, Peter (2005). The Mongols and the West: 1221-1410. Harlow, UK; New York, USA: Longman. ISBN 978-0-582-36896-5.
Lane, George (2006). Daily life in the Mongol empire. Westport, Connecticut, USA: Greenwood Press. ISBN 978-0-313-33226-5.
Man, John (2004). Genghis Khan: Life, death and resurrection. New York, USA: Thomas Dunne Books. ISBN 978-0-312-36624-7.
Man, John (2007). Kublai Khan: from Xanadu to superpower. Bantam Books. ISBN 978-0-553-81718-8.
Morgan, David (1989). Arbel, B. (bien tap). "The Mongols and the Eastern Mediterranean: Latins and Greeks in the Eastern Mediterranean after 1204". Mediterranean Historical Review. Quyen 4 so 1. Tel Aviv, Illinois, USA: Routledge. tr. 204. doi:10.1080/09518968908569567. ISSN 0951-8967.
Morgan, David (2007). The Mongols (an ban thu 2). Malden, Massachusetts, USA; Oxford, UK; Carlton, Victoria, Australia: Blackwell Publishing. ISBN 978-1-4051-3539-9.
Prawdin, Michael (pseudonym for Charol, Michael) (1940/1961). Mongol Empire. New Brunswick, New Jersey, USA: Collier-Macmillan Canada. ISBN 1-4128-0519-8. {{Chu thich sach}}: Kiem tra gia tri ngay thang trong: |date= (tro giup)Quan ly CS1: nhieu ten: danh sach tac gia (lien ket)
Ratchnevsky, Paul (1993). Haining, Thomas Nivison (translator) (bien tap). Genghis Khan: his life and legacy. Wiley-Blackwell. ISBN [[Đac biet:Nguon sach/8780631189497|8780631189497[[The loai:Trang co loi ISBN]][[The loai:Trang co loi ISBN]]]]. {{Chu thich sach}}: |editor= co ten chung (tro giup); Kiem tra gia tri |isbn=: ky tu khong hop le (tro giup)
Rossabi, Morris (1983). China among equals: the Middle Kingdom and its neighbors, 10th-14th centuries. Berkeley, California, USA: University of California Press. ISBN 0-520-04383-9.
Sanders, Alan J. K. (2010). Historical dictionary of Mongolia. Lanham, Maryland, USA: Scarecrow Press. ISBN 978-0-8108-6191-6.
Saunders, John Joseph (2001). The history of the Mongol conquests. Philadelphia, Pennsylvania, USA: University of Pennsylvania Press. ISBN 978-0-8122-1766-7.
Rybatzki, Volker (2009). The early mongols: language, culture and history. Đai hoc Indiana. ISBN [[Đac biet:Nguon sach/97880933070578|97880933070578[[The loai:Trang co loi ISBN]]]]. {{Chu thich sach}}: Kiem tra gia tri |isbn=: ky tu khong hop le (tro giup)
Sverdrup, Carl (thang 11 nam 2010). "Numbers in Mongol Warfare". Trong Rogers, Clifford J.; DeVries, Kelly; France, John (bien tap). [[Journal of Medieval Military History]]. Quyen 8. Woodbridge, Suffolk, UK: Boydell & Brewer. ISBN 978-1-84383-596-7. {{Chu thich sach}}: Tua đe URL chua lien ket wiki (tro giup)Quan ly CS1: nhieu ten: danh sach bien tap vien (lien ket)
Vladimortsov, Boris (1969). The life of Chingis Khan. B. Blom.
Weatherford, Jack (2004). Genghis Khan and the Making of the Modern World. New York, USA: Three Rivers Press. ISBN 0-609-80964-4.


Đoc them Aalto, Pentti. Swells of the Mongol-Storm around the Baltic. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae 36 (1982): 5-15.
Abel-Remusat, M. Relation De L’expedition D’houlagou, Fondateur De La Dynastie Des Mongols De Perse, Au Travers De La Tartarie; Extraite Du Sou-Houng-Kian-Lou. Jounal Asiatique 2 (1823): 283-89.
Abramowski, Waltraut. Die Chinesischen Annalen Des Mongke. Ubersetzung Des 3. Kapitels Des Yeuan-Shih. Zentralasiatische Studien 13 (1979 1979): 7-71.
Abu-Lughod, Janet L. Before European Hegemony the World System A.D. 1250-1350. New York: Oxford University Press, 1989.
Abulafia, David. Asia, Africa and the Trade of Medieval Europe. In The Cambridge Economic History of Europe, edited by M. M Postan and H. J Habakkuk, 402-73. Cambridge: Cambridge U.P, 1966.
Adnan, A. Sur Le Tanksukname-I Ilhani Der Ulum-U-Funun-I-Khatai. Isis 32 (1940 1940): 44-47.
Adshead, Samuel Adrian M. Material Culture in Europe and China, 1400-1800: The Rise of Consumerism. New York: St. Martin’s Press, 1997.
Afshar, Iraj. The Autography Copy of Rashid Al-Din’s Vaqfnameh. Central Asiatic Journal 14 (1970 1970): 5-13.
Agoston, Gabor. Guns for the Sultan: Military Power and the Weapons Industry in the Ottoman Empire. Cambridge Studies in Islamic Civilization. Cambridge, UK: Cambridge University Press, 2005.
Ahuja, N. D. Burial Customs of the Pagan Mongols. Islamic Culture 42 (1969 1969): 99-105.
Aigle, Denise. L’iran Face A La Domination Mongole. Bibliotheque Iranienne. Tehran: Institut francais de recherche en Iran, 1997.


Lien ket ngoai Mongol empire (historical empire, Asia) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Genghis Khan and the Mongols
The Mongol Empire Luu tru ngay 5 thang 9 nam 2012 tai Wayback Machine
Mongols Luu tru ngay 9 thang 5 nam 2005 tai Wayback Machine
Genghis Khan Biography Luu tru ngay 12 thang 1 nam 2012 tai Wayback Machine
The Mongols in World History
The Mongol Empire for students Luu tru ngay 4 thang 6 nam 2008 tai Wayback Machine
Paradoxplace Insight Pages on the Mongol Emperors Luu tru ngay 15 thang 9 nam 2017 tai Wayback Machine
William of Rubruck's Account of the Mongols
Mongol invasion of Rus (pictures)
[1] Luu tru ngay 22 thang 12 nam 2007 tai Wayback Machine Thanh Cat Tu Han va đe quoc Mong Co tai [2] Luu tru ngay 11 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine writeopenstory.com