Bai nay noi ve mot tinh cu o Viet Nam. Xem cac nghia khac tai Hung Hoa (đinh huong)
Hung Hoa (Han-Viet: 興化省) la mot tinh cu cua Viet Nam vao nua cuoi the ky 19. Tinh Hung Hoa đuoc thanh lap nam 1831. Đay la mot trong so 13 tinh đuoc thanh lap som nhat o Bac Ky.


Ten goi Hung Hoa Tien than cua tinh Hung Hoa la đao thua tuyen Hung Hoa, roi tran Hung Hoa. Hung Hoa nguyen la đao Đa Giang thoi Tran gom 2 phu Quy Hoa (Lao Cai, Yen Bai, vung đat trung luu song Hong) va Gia Hung (Son La (Moc Chau, Yen Chau, Phu Yen, Mai Son, Thuan Chau), Hoa Binh, vung đat ha luu song Đa va giua song Đa va Song Ma). Đen nam 1431, Le Loi thu phu Đeo Cat Han, co them chau Phuc Le (Muong Le), vung thuong luu song Đa do Đeo Cat Han cai quan, tung la chau Ninh Vien cua Van Nam, nhap ve. Chau Phuc Le la đat can ban cua phu An Tay xu Hung Hoa gom 10 chau (Lai Chau, Luan Chau, Quynh Nhai, Chieu Tan, Khiem Chau, Tuy Phu, Hoang Nham, Hop Phi, Tung Lang, Le Tuyen).
Thang 6 am lich Nam Quang Thuan thu bay (1466), vua Le Thanh Tong đat 13 đao thua tuyen la Thanh Hoa, Xu Nghe An, Thuan Hoa, Thien Truong, Nam Sach, Quoc Oai, Bac Giang, An Bang, Tuyen Quang, Thai Nguyen, Lang Son, phu Trung Đo va Hung Hoa.
Đay la lan đau tien tu "Hung Hoa" đuoc nhac toi trong su sach Viet Nam o cap mot đon vi hanh chinh (gan nhu cap tinh ngay nay). Tuy nhien, tu Hung Hoa đa đuoc nhac toi tu nhung nam 1419 nhu la mot xu. Đao thua tuyen Hung Hoa bao gom đat đai thuoc cac tinh Đien Bien, Lai Chau, Lao Cai, Yen Bai, Son La, Hoa Binh (vung Tay Bac Bo) va Phu Tho (vung Đong Bac Bo) ngay nay, cung mot phan lanh tho Lao (thuoc cac tinh Hua Phan, Xam Nua) va mot phan tinh Van Nam Trung Quoc hien nay. Khong biet chinh xac ai la nguoi đau tien thay mat vua cai quan đao thua tuyen nay. Tuy nhien, sach Đai Viet su ky toan thu co chep:

Nam Quang Thuan thu tam 1467...thang ba... lay Hung Hoa thua tuyen su tham nghi Nguyen Đuc Du lam ngu su đai thiem đo ngu su; tri phu Quy Hoa Nguyen Thuc Thong lam Hung Hoa thua tuyen su tham nghi.
Nhu vay, co the ong Nguyen Đuc Du la nguoi đau tien cai quan vung đat co ten goi khi đo la thua tuyen Hung Hoa. Nam 1469, vua Le Thanh Tong chia đao thua tuyen Hung Hoa thanh 3 phu gom 4 huyen, 17 chau. Sach Kham đinh Viet su thong giam cuong muc viet rang:

Phu Quy Hoa quan linh 3 huyen: Tran Yen, Yen Lap, Van Chan va 2 chau: Van Ban, Thuy Vi.
Phu Gia Hung quan linh 1 huyen: Thanh Xuyen va 5 chau: Phu Hoa, Moc Chau, Viet Chau (Yen Chau), Mai Chau, Thuan Chau (Muong Moi). Giua thoi Hau Le, chia nho Thuan Chau ra lam 4, mot phan van giu lam Thuan Chau, tach them 3 chau Tuan Giao, Mai Son va Son La. Đen nam 1775, phu Gia Hung đuoc quy nap them xu Muong Thanh (chau Ninh Bien) von do Hoang Cong Chat chiem cu truoc đo. Cung khoang luc đo chia chau Moc lam 3 chau: Moc Chau, Đa Bac, Ma Nam.
Phu Yen Tay quan linh 10 chau: Luan Chau (Muong Bang), Quynh Nhai (Muong Chan), Lai Chau (Muong Le), Chieu Tan (Muong Thu), Le Toan (Le Tuyen), Hoang Nham, Tuy Phu, Hop Phi, Tung Lang (Quang Lang) va Kiem Chau (Chau Khiem). Phu An Tay (Phuc Le) nam kep giua 2 phu Gia Hung va Quy Hoa.
Nam Hong Đuc thu 21 (1490) đoi la xu Hung Hoa. Đoi Hong Thuan (1509-1516) tro thanh tran Hung Hoa. Đen nam 1831 la tinh Hung Hoa.
Theo Le Quy Đon: Chau Tuy Phu (綏阜) tho am goi la Muong Te (芒齊) co 2 đong la: Nam Ma va Nam Lan. Chau Hoang Nham (黃岩) tho am goi la Muong Tong (Muong Toong), co 2 đong la: Nga va Mo Sach. Đong Nga co mo Vang con Mo Sach la đat mo sat. Chau Tung Lang (嵩陵) tho am goi la Phu Phang, co 3 đong la: Cong Vong, Nam Cam va Suoi Vang. Chau Khiem (謙州) tho am goi la Muong Tinh (Nay khong ro o đau, nhung co the la Muong Tia (M.Tia) nam phia phai song Đa (bo Nam) khoang giua Muong Toong va Muong Le. Cung co the la M.Boum va M.Mo (bo trai song Đa nay khoang xa Bum Nua, Bum To huyen Muong Te nam giua xa Muong Toong (Hoang Nham xua) va thi xa Muong Lay (Muong Le xua), theo đoan viet ve song Đa ben duoi). Chau Le Tuyen (醴泉) tho am goi la Muong Bam (co the la muong Boum (M.Boum), nhung cung co the la đia danh M.Leo (gan Ki Ma Pa (骑马坝)) trong ban đo Bac Ky nam 1902 ma nay la khoang huong Ban Pha (半坡) huyen Luc Xuan chau Hong Ha tinh Van Nam Trung Quoc). Chau Hop Phi (合淝) tho am goi la Trinh Mi (呈眉) (tuc la Muong Mi hay Xieng My, nay la huong Gia Me (者米乡, Zhe-mi-xiang) huyen Kim Binh chau Hong Ha tinh Van Nam). Chau Quang Lang (廣陵), (khac voi Tung Lang), tho am goi la Muong La (nay la huong Muong Lap, Meng-la-xiang (勐拉乡) huyen Kim Binh chau Hong Ha tinh Van Nam Trung Quoc), co 3 pho nguoi Hoa la: Ho Quang, Quang Tay va Khai Hoa, nam ben duoi 6 chau ke tren va ben tren chau Chieu Tan. (Quan niem tren duoi cua Le Quy Đon co le la theo huong đuong bo đi tu Muong Thu (Chieu Tan) qua Quang Lang moi đen 6 chau ke tren.) Ca bay chau nay (6 chau ten Viet Nam, 1 chau ten Trung Quoc) đen thoi Le Quy Đon đeu mat ve Trung Quoc. Rieng ve chau Quang Lang, Le Quy Đon viet: "Chau Quang Lang tho am la Muong La, ben trai song Kim Tu (Trung Quoc) va o phia tren chau Chieu Tan, đi tu Muong Thu phai 2 ngay, tu Van Ban phai 6 ngay, tu Kinh ra đi phai 26 ngay. Truoc chau nay bi vien huyen Kien Thuy (Trung Quoc) chiem rieng, đen nay (nam Đinh Dau nien hieu Canh Hung) đa 93 nam,..." Nhu the chau Quang Lang (ten chau Trung Quoc) đa mat ve Trung Quoc khoang nhung nam 1684 nien hieu Chinh Hoa nha Le, va Khang Hy nha Thanh.
Mat khac, Le Quy Đon viet ve song Đa nhu sau:"... Song Đa o ve ben trai song Ma, phat nguyen tu chau Ninh Vien tinh Van Nam Trung Quoc, chay đen ben phai cho nga ba thuoc huyen Kien Thuy,... (Đoan nay Quy Đon noi ve song Me Kong va nham 2 song thong voi nhau) ..., ve đuong chinh co mot chi chay xuong lam thanh song Hac Thuy, chay qua Tuy Phu (Muong Te), Hoang Nham (Muong Tong), Khiem Chau đen Muong Le thuoc Lai Chau nuoc ta. Ve ben trai la song Na, tu song Kim Tu (Kim Thuy Ha (金水河)) chau Quang Lang (Manh Lap (勐拉, Meng La)) chay đen hoi tu, đay la song Đa, nuoc song trong suot, chay xuong cac đong Phu Tay, Hao Te thuoc chau Quynh Nhai,..." 

Đai Nam nhat thong chi, tinh Hung Hoa vietː "Xet Hung Hoa phong tho luc cua Hoang Trong Chinh chep: Chau Tung Lang co ten nua la chau Quang Lang, tho am goi Muong La, phia tren lien voi đat nuoc Thanh, phia duoi giap chau Lai va chau Chieu Tan. Đat co mo vang. Tu luc binh lua [đanh dep Hoang Cong Chat], phu đao phu thuoc nuoc Thanh, nop thue đa hon 60 nam. Hang nam phai nop 6 dat 6 lang bac. Nguoi Thanh đa mo 3 pho, co dan Ho Quang o ve phia tay khong ganh chiu lao dich ban tran. Chau Hoang Nham o giap bien gioi, nhat trinh đuong đi cung nhu chau Tung Lang… Chieu Tan đen Tung Lang 2 ngay, tuc la đat Muong La, phu đao la Đeo Quoc An; đen Kim Lang va Nam Ban 1 ngay; đen Trinh My (tuc chau Hop Phi) 1 ngay, phu đao la Ly Van Đe; đen chau Le Tuyen 1 ngay, phu đao la Hoang Y Long. Lai mot con đuong tu Muong La đen Trinh Thanh tuc chau Tung Lang 4 ngay, đen phu Lam An nuoc Thanh 4 ngay. Mot đuong đi Muong Te: tu chau Lai đen Muong Tong 2 ngay, tuc chau Hoang Nham, phu đao la Quang Tuong; đen Muong Te 3 ngay, tuc chau Tuy Phu, phu đao la Chuong Bom; đen Bac Ma 1 ngay; đen Muong U 1 ngay; đen Muong Nhue va Muong Đong 1 ngay; đen Nguu Thao 1 ngay. The la tu chau Lai đi Muong Te đen Nguu Thao cong 9 ngay..."


Đia ly Theo Hung Hoa ky luoc cua Pham Than Duat thi đia gioi tinh Hung Hoa co vi tri đia ly:

Phia đong giap phu Lam Thao tinh Son Tay
Phia tay giap cac huyen Kien Thuy phu Lam An va Van Son phu Khai Hoa tinh Van Nam Trung Quoc (thoi nha Thanh), cac nuoc Nam Chuong va Xa Ly (nay la cac tinh Louangphabang, Phongsali cua Lao)
Phia nam giap chau Quan Hoa (nay la huyen Quan Hoa Thanh Hoa), huyen Trinh Co tinh Thanh Hoa nha Nguyen (nay la cac huyen Muang Et, Xiengkhor, Sop Bao tinh Hua Phan, Lao) va huyen Lac Yen tinh Ninh Binh nha Nguyen (nay la cac huyen Lac Son, Tan Lac, Yen Thuy tinh Hoa Binh)
Phia bac giap voi chau Thu tinh Tuyen Quang nha Nguyen (tuc Thu Chau hay chau Thu Vat (truoc 1823), nay la phan đat huyen Yen Binh tinh Yen Bai).


Cuong vuc tinh Hung Hoa nha Nguyen Tinh Hung Hoa nha Nguyen gom cac chau, huyen: Tam Nong, Thanh Son, Thanh Thuy, Mai (chau), Đa Bac, Phu Yen (Phu Hoa), Moc (chau), Yen (chau), Mai Son, Son La, Thuan (chau), Quynh Nhai, Luan (chau), Tuan Giao (Muong Quay), Lai (chau), Ninh Bien (nay la Đien Bien Phu, huyen Đien Bien tinh Đien Bien), Yen Lap, Van Chan, Tran Yen, Van Ban, Chieu Tan, Thuy Vi.

Chau Ninh Bien thuoc phu Gia Hung, bat đau thuoc lanh tho Viet Nam tu nam 1775 thoi Le trung hung, đen nam Thieu tri thu nhat (1841) tach ra thuoc phu Đien Bien. Ninh Bien tiep giap chau Tuan Giao o phia Đong, phia Tay giap nuoc Nam Chuong va huyen Trinh Co tinh Thanh Hoa thoi nha Nguyen, phia Bac giap chau Lai. Ninh Bien gom cac đong (đon vi cap lang xa): Muong Thanh, Muong Ton, Muong Lao, Muong Tien, Muong Vien.
Chau Lai tuc Lai (chau) thuoc phu An Tay đen nam 1841 tach ra thuoc phu Đien Bien, (nay la phan đat thuoc huyen Nam Nhun tinh Lai Chau, thi xa Lai Chau cu, Muong Cha tinh Đien Bien) tiep giap chau Quynh Nhai va chau Luan o phia Đong, phia Nam giap chau Ninh Bien va nuoc Ai Lao, phia Tay giap huyen Kien Thuy phu Lam An (臨安府) tinh Van Nam Trung Quoc thoi nha Thanh va song Cuu Long (theo Hung Hoa ky luoc), phia Bac giap chau Quang Lang cua Trung Quoc va song Kim Tu thuoc chau Chieu Tan. (Song Kim Tu la Kim Thuy Ha (金水河) nay thuoc Van Nam Trung Quoc. Song Cuu Long o đay co le la song Nam Ou chi luu cua Mekong o bac Lao.) Đau the ky 19 Chau Lai gom 2 đong Thach Bi va Hoai Lai.
chau Chieu Tan thuoc phu An Tay trong suot thoi nha Nguyen (nay la vung đat cac huyen thi Phong Tho, Tam Đuong, Sin Ho, Lai Chau tinh Lai Chau, huyen Bat Xat tinh Lao Cai). Chau Chieu Tan tiep giap chau Van Ban o phia Đong, chau Thuy Vi o phia Bac, phia Tay giap chau Quang Lang nha Thanh Trung Quoc, phia Nam giap chau Lai, chau Son La. Chieu Tan gom cac đon vi cap lang xa: Thanh Quy, Minh Lang, Phong Thu (tuc thi tran Phong Tho nay la thi xa Lai Chau moi), Binh Lu, Ngo Phuc, Ly Bo, Hong Luong, Duong Đat, Than Nguyen. Theo Pham Than Duat: chau Chieu Tan nguyen gom 12 đong, nam Minh Mang 19 (1838) đoi đong thanh xa cu the đong Hong Luong thanh xa Luong thien, đat them 2 trai: Lang Nam, Than Thuoc. Va chia vao 2 tong: tong Duong Đat (gom: Duong Đat, Huong Ly, Ngo Phu, Minh Luong), tong Phong Thu (gom: Phong Thu, Thanh Quy, Luong Thien, Binh Lo, Lang Nam, Than Thuoc)
chau Thuy Vi phu Quy Hoa (nay la đat thuoc thanh pho Lao Cai, cac huyen thi Bao Thang, Muong Khuong, Si Ma Cai tinh Lao Cai). Chau Thuy Vi tiep giap chau Luc Yen (thuoc tinh Tuyen Quang thoi nha Nguyen, nay thuoc cac tinh Yen Bai, Ha Giang) o phia Đong, chau Van Ban o phia Nam va Tay, phia Bac giap huyen Van Son phu Khai Hoa Trung Quoc (cac cua khau Ha Khau, Nam Pho, Xuan Ly). Thuy Vi gom cac đon vi cap lang xa: Son Yen, Hoang Lan, Huong Son, Cao Nien, Hoa Quan, Hao Nien, Gia Phu, Cam Đuong, Ngoc Uyen.
Luan Chau, đau the ky 19, thuoc phu An Tay (nam 1841 đoi thuoc phu Đien Bien) gom 3 đong (đon vi lang xa): Đon Đuc, Kim Bang, Con Lon. Theo Pham Than Duat: chau Luan, nguyen goi la chau Loan. Nam 1838 Minh Mang đoi 3 đong (Đon Đuc, Van Bang, Con Lon) thanh xa gop vao 1 tong duy nhat la tong Van Ban. Luan Chau nay la khoang đia ban huyen Tua Chua tinh Đien Bien.


Thay đoi hanh chinh va đoi ten thoi Phap thuoc Thang 4 nam 1884, quan Phap duoi su chi huy cua Thieu tuong Briere de l'Isle mo cuoc hanh binh đanh lay thanh Hung Hoa. Quan nha Nguyen cung quan Co Đen thay khong giu đuoc nen noi lua đot thanh roi bo ngo đon luy, rut len man nguoc (khu vuc sau la cac tinh Lai Chau, Lao Cai, Yen Bai). Chiem đuoc Hung Hoa, nguoi Phap cho phan đinh lai đia gioi, cat them nhung tinh moi cung tieu quan khu đe de dang cai tri: 

Thang 5 nam 1886 thanh lap tinh Cho Bo (tuc tinh Muong, sau đoi thanh tinh Hoa Binh)
Ngay 7 thang 1 nam 1899, thanh lap đao quan binh IV bao gom Tieu quan khu Yen Bai va Tieu quan khu Lao Cai, Tieu quan khu Van Bu...
Lao Cai la đao ly (ve sau đoi thanh cac tinh dan su nhu: tinh Yen Bai, tinh Van Bu (sau đoi thanh tinh Son La) đeu nam 1895, tinh Lao Cai (thang 7 nam 1907) va tinh Lai Chau (thang 6 nam 1909)...
Sau khi cat đi 16 chau, 4 phu va hai huyen Tran Yen, Van Chan đe thanh lap đao quan binh IV voi cac tieu quan khu, khu quan su... Tinh Hung Hoa chi con lai huyen Tam Nong va huyen Thanh Thuy. Toan quyen Đong Duong đa đieu chinh mot so huyen cua tinh Son Tay sang, cong voi 2 huyen con lai đe thanh lap tinh Hung Hoa moi, do Mibielle lam pho cong su đau tien.
Nam 1887, Phap ky ket voi nha Thanh cong uoc Phap-Thanh hoach đinh bien gioi, quy đinh cat toan bo khu vuc lanh tho chau Chieu Tan phu An Tay tinh Hung Hoa nha Nguyen (tuc la khu vuc cac huyen Sin Ho, Phong Tho, Tam Đuong, Nam Nhun tinh Lai Chau, huyen Bat Xat tinh Lao Cai) ve cho nha Thanh. Khu vuc nay cung voi khu vuc 6 chau phu An Tay Đai Viet đa mat vao thoi nha Le la Muong Te (Tuy Phu), Muong Nhe (Hoang Nham), Muong Cha (Khiem Chau), Hop Phi, Le Tuyen, Tung Lang, Muong La (Quang Lang) von la đat the tap tu tri cua dong ho Đeo nguoi Thai trang. Chau Chieu Tan, đuong thoi do Đeo Van Tri can vuong khang Phap cai quan, bi Phap chuyen cho nha Thanh.

Ngay 8 thang 9 nam 1891, ba huyen Son Vi, Thanh Ba, Phu Ninh thuoc phu Lam Thao, tinh Son Tay nhap vao tinh Hung Hoa.
Ngay 9 thang 12 nam 1892, huyen Cam Khe thuoc phu Lam Thao, tinh Son Tay nam trong đia ban tieu quan khu Yen Bai nhap ve tinh Hung Hoa.
Ngay 5 thang 6 nam 1893, huyen Ha Hoa thuoc phu Lam Thao, tinh Son Tay nam trong đia ban tieu quan khu Yen Bai đuoc nhap vao tinh Hung Hoa.
Nam 1895, cung voi su đau hang cua Đeo Van Tri va su suy yeu cua nha Thanh, Phap đa ky ket voi nha Thanh cong uoc hoach đinh bien gioi sua đoi, quy đinh lay lai phan đat tinh Hung Hoa cu đa mat cho nha Thanh trong cong uoc nam 1887 va lay them cac phan đat nay la cac huyen Muong Te tinh Lai Chau, Muong Nhe, Muong Cha tinh Đien Bien ve cho xu Bac Ky thuoc Phap. Phan đat cac huyen Muong Te, Muong Nhe, Muong Cha nay la mot phan (3/6 chau) cua 6 chau (Tuy Phu, Hoang Nham, Khiem Chau, Tung Lang, Le Tuyen, Hop Phi) đa mat cho nha Thanh Trung Quoc tu thoi nha Le trung hung, đen suot thoi nha Tay Son va nha Nguyen đoc lap chua lay lai đuoc. Cac phan đat nay sau nhap vao tinh Lai Chau thoi Phap thuoc. Tuy nhien, đoi lai Phap cat cho Trung Quoc phan con lai sau cong uoc 1887 cua vung đat Tu Long Ha Giang, noi co nhieu mo khoang san quy.
Ngay 17 thang 7 nam 1895, hai chau Thanh Son va Yen Lap thuoc khu quan su Đon Vang chuyen ve tinh Hung Hoa.
Ngay 24 thang 8 nam 1895, hai huyen Hung Quan va Ngoc Quan cua phu Đoan Hung thuoc tieu quan khu Tuyen Quang; đao quan binh 3 Yen Bai nhap vao tinh Hung Hoa.

Nam 1900, thanh lap them huyen Hac Tri.
Nhu vay tinh Hung Hoa moi gom 2 phu, 10 huyen va 2 chau. Trong đo 2 huyen Tam Nong, Thanh Thuy va 2 chau Thanh Son, Yen Lap von la đat cu cua tinh Hung Hoa; phu Đoan Hung voi 2 huyen Hung Quan va Ngoc Quan, phu Lam Thao va 6 huyen: Son Vi, Thanh Ba, Phu Ninh, Cam Khe, Ha Hoa, Hac Tri la nhung phu, huyen moi tu tinh Son Tay chuyen sang. Tinh ly tinh Hung Hoa đat tai thi xa Hung Hoa (thanh lap ngay 1 thang 5 nam 1895, von la thanh Hung Hoa), đong tai xa Truc Khe, huyen Tam Nong (nay la thi tran Hung Hoa, huyen Tam Nong, tinh Phu Tho).
Ngay 5 thang 5 nam 1903, tinh Hung Hoa moi (phan con lai) đuoc đoi ten thanh tinh Phu Tho.


Tham khao Lien ket ngoai Van đe bien gioi tiep giap giua Tay Bac Viet Nam va Trung Quoc, ngay 06 Thang 8 2015. Luu tru ngay 20 thang 5 nam 2019 tai Wayback Machine