Truong Giac (chu Han: 張角; 140 - 184) co sach ghi Truong Gioc la thu linh cuoc khoi nghia Khan Vang, hay con goi la quan Khan Vang vao cuoi thoi ky nha Đong Han trong lich su Trung Quoc. Ong thanh lap va lanh đao đoi quan khan vang (trieu đinh nha Han goi la giac Khan Vang) chong lai trieu đinh nha Han nhung đa bi trieu đinh đan ap.


Tap hop va phat trien luc luong Ong la nguoi huyen Cu Loc, tinh Ha Bac, Trung Quoc, đa tung đo tu tai. Truong Giac cung hai nguoi em la Truong Bao va Truong Luong dung phuong thuc ma thuat hoac thuat thoi mien, ve bua niem chu chua benh cuu nguoi, lay đuoc long tin cua nhieu nguoi trong thien ha.
Sau hon 10 nam hoat đong, Truong Giac nhan danh dung Đao giao tap hop đuoc rat nhieu tin đo. Cach dung ly thuyet cua Lao Tu tap hop quan chung cua Truong Giac bi su sach chinh thong thoi phong kien goi la "gia thac đai đao, me hoac tieu dan". Ton giao ma Truong Giac ton tho con đuoc goi bang nhung ten khac nhu đao Thien su, đao Thai binh.
Truoc tinh hinh nha Han ngay cang suy yeu, muc nat va mat long tin cua nhan dan cuc kho, anh em Truong Giac quyet đinh phat đong quan chung noi day nham lat đo chinh quyen Đong Han.
Anh huong cua anh em Truong Giac ngay cang rong. Cac đe tu cua ho co khap noi. Ong ket nap đuoc 36 van giao chung, cu 1 van nguoi thi lap thanh 1 "phuong", moi phuong đat ra 1 đai soai. Ba muoi sau phuong đo đuoc phan bo o 8 trong tong so 12 chau lon cua lanh tho nha Đong Han la Thanh, U, Tu, Ky, Kinh, Duong, Duyen, Du.


Khoi binh chong nha Han To chuc Đao giao đoi Đong Han tai Trung Quoc thoat tien phat khoi tu dan gian, chu yeu la Thai Binh Đao o phuong Đong va Ngu Đau Me Đao o phuong Tay Nam. Theo truyen Tuong Khai trong Hau Han Thu đa chep, Vu Cat la mot phuong si o Lang Nha (nay o phia Bac cua Lam Can tinh Son Đong) sang tac mot quyen Than Thu (tuc Thai Binh Thanh Linh Kinh, goi tat la Thai Binh Kinh, gom 170 quyen) va mot đe tu cua Vu Cat đa dang sach nay cho vua Han Thuan Đe (tai vi 126-144). Đuoc xem la kinh đien toi yeu trong giai đoan ban đau hinh thanh Đao giao, quyen đao kinh nay ban ve phung tho troi đat, thuan theo am duong ngu hanh, tao tru đai loan, giup thien ha thai binh, sach con ban su hung phe cua quoc gia, phuong phap duong sinh, cach tu luyen thanh than tien, bua chu, v.v... Trieu đinh cho rang đay la sach ta đao nen tich thu. Theo Tam Quoc Chi, Vu Cat đen đat Coi va Ngo (nay la huyen Coi Ke cua Chiet Giang va huyen Ngo cua Giang To) lap tinh xa, đot huong tung đoc đao thu, te tao phu luc bua chu, lay nuoc tri benh, thu hut đong đao quan chung. Ton Sach cho la ta đao nen giet Vu Cat. Tuy nhien, Thai Binh Kinh lai luu truyen trong dan gian. Bay gio la cuoi đoi Đong Han, bon ngoai thich va hoan quan lung đoan trieu chinh, cuong hao va đia chu nam giu đat đai, lai them benh dich luu hanh, nen nong dan đieu linh thong kho đen noi đa noi loan. Nhan dip nay, Truong Giac đa loi dung Thai Binh Kinh đe lap giao, ten goi la Thai Binh Đao, qua đo quy tu nong dan đe khoi nghia goi la «Hoang Can nong dan khoi nghia».
Nam Kien Ninh (168-172) đoi Han Linh Đe, Truong Giac bat đau truyen đao, tu xung la Đai Hien Luong Su. Giao phap chu yeu su dung tu tuong Hoang Lao, thuyet am duong ngu hanh, cac loai bua chu phu luc, va kinh tho than Trung Hoang Thai Nhat. Truong Giac lay nuoc bua (phu thuy) tri benh, benh nhan phai cui đau sam hoi thi benh mau khoi. Nhieu nguoi lanh benh, con ai khong khoi benh thi Truong Giac giai thich la vi thieu đuc tin. So nguoi tin va theo đao dan dan gia tang, nen Truong Giac thu nhan đe tu, roi cat cu 8 đai đe tu đen cac đia phuong khac đe truyen đao. Sau 10 nam, tin đo cua Truong Giac tang len đen 10 van, trai khap 8 chau nhu: Thanh, Tu, U, Ky, Kinh, Duong, Duyen, Du.
Khoang nam Quang Hoa (179-181), Truong Giac to chuc tin đo theo bien che quan đoi: Tin đo phan lam 36 đon vi goi la phuong (dung thong voi chu phuong); đai phuong thi co tren mot van nguoi, tieu phuong thi co 6 hay 7 ngan nguoi. Nguoi thong linh moi phuong goi la cu soai. Ba anh em Truong Giac noi theo quan niem tam tai (thien-đia-nhan) ma xung hieu: Truong Giac la Thien Cong tuong quan, Truong Bao la Đia Cong tuong quan, va Truong Luong la Nhan Cong tuong quan. Đong thoi, Truong Giac loi dung sam ngu đe tuyen truyen khap noi: "Troi Xanh [tuc nha Han] đa chet, Troi Vang phai lap, vao nam Giap Ty, thien ha tot lanh." (tieng Trung: 蒼天已死，黃天當立，歲在甲子，天下大吉; Han-Viet: Thuong Thien di tu, Hoang Thien đuong lap, tue tai Giap Ty, thien ha đai cat). Sau đo ong sai đe tu dung đat set trang viet chu Giap Ty tren cac cong thanh, tren tuong vach khap cac phu, huyen, quan, chau. Truong Giac chon ngay 5 thang 3 nam Giap Ty (nam 184) đe khoi nghia. Su an đinh nay can cu vao Thai Binh Kinh, quyen 39: «Nam Giap Ty, ngay Đong Chi, troi đat bat đau troi day. Van vat sinh ra, đeu lay Giap lam đau, Ty lam goc. Vay, lay Giap Ty lam thu tu phat xuat.» (Giap Ty tue da, Đong Chi chi nhat da, thien đia chinh thuy khoi vu thi da. Pham vat sinh gia, giai di Giap vi thu, Ty vi ban. Co di thuong Giap Ty tu xuat chi da. Kinh lai noi: «Tam ngu khi hoa, nhat nguyet thuong chieu sang, chinh la thai binh.» (Tam ngu khi hoa, nhat nguyet thuong quang minh, nai vi thai binh
Đe chuan bi khoi su chong nha Đong Han, Truong Giac sai nguoi lien ket voi hai vien Trung thuong thi trong cung Han Linh Đe la Phong Tu va Tu Phung. Hai nguoi nay xin lam noi ung cho Truong Giac.
Truong Giac du đinh khoi binh đong loat tren ca tam chau vao ngay 5 thang 3 am lich nam 184. Đe tang cuong tuyen truyen lam giam uy tin cua nha Han, tang uy the cho minh, Truong Giac sai nguoi phao tin trong dan gian: "Troi xanh sap chet, Troi vang lap len , đen nam Giap Ti, thien ha thai binh.
Nhung khi Truong Giac chua kip khoi su thi mot đe tu la Đuong Chu phan lai ong, bi mat to giac voi trieu đinh nha Han. Nho su to cao cua Đuong Chu, Đai tuong quan Ha Tien sai quan bat nguoi phu trach cac đe tu cua Truong Giac tai Lac Duong la Ma Nguyen Nghia mang xe xac. Hoan quan Phong Tu va Tu Phung cung lap tuc bi bat bo nguc. Đong thoi, hon 1000 đe tu cua Truong Giac o kinh thanh bi bat giam va giet chet.
Biet viec bi lo, Truong Giac phai khoi su gap gap ngay trong thang 2 am lich nam đo.
Ngay noi day, Truong Giac tu xung la Thien cong tuong quan, Truong Bao tu xung la Đia cong tuong quan, Truong Luong tu xung la Nhan cong tuong quan. Trong quan Truong Giac may co mau vang lam hieu. Tat ca cac giao chung đeu chit khan vang tren đau, vi vay luc luong nay đuoc goi la quan Khan Vang. Viec xung lam Cha cua Troi, cua Đat va cua Nguoi cua anh em ho Truong bi cac su gia xem la vua hai huoc va the hien su nong can, au tri trong tu duy cua ho
Quan Khan Vang đong loat noi len tan cong vao cac thon trang, gap nha mon la đot pha. Cac đau muc duoi quyen Truong Giac tai cac đia phuong la: Truong Man Thanh, Truong Nguu Giac, Ly Đai Muc, Truong Truong Bat, Đao Binh Han, Loi Cong, Bach Tuoc, Ba Tai. Cac quan lai đia phuong cua nha Han hau nhu khong dam chong cu. Chi trong khong đay 10 ngay, nguoi trong thien ha huong ung rat nhieu, kinh đo Lac Duong chan đong.
Han Linh Đe phai 3 tuong la Lu Thuc, Hoang Phu Tung va Chu Tuan đi đanh dep Truong Giac.
Ba Tai đung đo voi Hoang Phu Tung va Chu Tuan o Dinh Xuyen, tuy thang tran đau nhung sau đo bi quan Han dung hoa cong đanh up cho đai bai, phai bo chay. Quan Khan Vang sau đo lien tiep bi đanh bai o Ha Nam.
O phia bac vung Ky chau, Truong Giac chiem giu Quang Tong, khong che trung tam Ha Bac. Tuong Lu Thuc mang quan toi giao chien. Du quan it hon nhung Lu Thuc van bao vay đuoc Truong Giac. Hai ben giang co nhieu ngay chua phan thang bai.
Han Linh Đe nghe theo loi giem cua hoan quan Ta Phong, cach chuc, bat giam Lu Thuc, cu Đong Trac ra thay. Truong Giac ra quan đanh bai Đong Trac.
Han Linh Đe ben lenh phai Hoang Phu Tung len mat tran phia bac. Giua luc chien su chua phan thang bai thi Truong Giac lam benh qua đoi. Khong ro nam đo ong bao nhieu tuoi.
Em ong la Truong Luong len thong linh quan si, khong lau sau bi Hoang Phu Tung đanh bai hoan toan. Hoang Phu Tung tim đen mo ong, sai quan bam xac, chat đau mang ve Lac Duong dang Han Linh Đe.


Trong Tam quoc dien nghia Chan dung Truong Giac đuoc La Quan Trung mo ta trong Tam Quoc dien nghia la mot hoc tro thi tu tai truot, vao rung tim thuoc, đuoc Nam Hoa lao tien tang cuon sach "Thai binh yeu thuat". Viec chua benh gay uy tin trong nhan dan cua Truong Giac bat đau tu đo.
Tu khi Truong Giac khoi binh, hinh anh cua ong it đuoc đe cap nhu 2 nguoi em Truong Bao va Truong Luong. Toan bo cuoc đoi Truong Giac đuoc noi toi trong hoi 1 va hoi 2 cua tac pham.


Xem them Han Linh Đe
Hoang Phu Tung
Đong Trac
Khoi nghia Khan Vang


Tham khao Le Đong Phuong (2007), Ke chuyen Tam Quoc, Nha xuat ban Đa Nang
Le Đong Phuong, Vuong Tu Kim (2007), Ke chuyen Tan Han, Nha xuat ban Đa Nang
Trinh Phuc Đien, Kha Vinh Quyet, Duong Hieu Xuan (2006), Tuong soai co đai Trung Hoa, tap 1, Nha xuat ban Thanh nien.


Chu thich