Tan Van cong (chu Han: 晉文公, 697 TCN - 628 TCN), ten that la Co Trung Nhi (姬重耳), la vi vua thu 24 cua nuoc Tan - chu hau nha Chu thoi Xuan Thu trong lich su Trung Quoc. Ong cai tri tu nam 636 TCN đen nam 628 TCN, tong cong 8 nam.
Tan Van cong co mot su nghiep het suc đang chu y, luu vong 19 nam, đuoc cac thu ha Trieu Thoi (赵衰; tien to nuoc Trieu), Ho Uyen (狐偃), Co Đa (贾佗), Tien Chan (先轸), Nguy Vu tu (魏武子; tien to nuoc Nguy); sau ong tro ve len ngoi vua nuoc Tan, tao nen nen mong co so su hung manh cua nuoc Tan trong ca the ki ve sau. Cung tu ong, ma cac tien to nuoc Trieu, nuoc Nguy va nuoc Han dan co the luc, ket qua la tao nen 3 quoc gia Tam Tan noi tieng thoi Chien Quoc.
Vi su nghiep rang ro va đay tinh huyen thoai, đuoc xep vao trong Ngu Ba thoi Xuan Thu, đuoc su sach nhac toi nhieu.


Than the Tan Van cong la con trai truong cua Tan Hien cong, vua thu 19 nuoc Tan. Me ong la Ho Quy co (狐季姬) nguoi nuoc Đich, von la thiep cua Hien cong, sinh ra ong nam 697 TCN. Co Trung Nhi lon len khi ong noi la Tan Vu cong đang phat trien luc luong o Khuc Oc, nhieu lan tien ve đat Duc tranh ngoi vua Tan voi chi truong chua thanh cong.
Khi con tre, Trung Nhi đa to ra kinh trong ke si, đuoc nhieu nguoi quy men theo giup. Nam 17 tuoi (681 TCN), ong đa co 5 ke si theo pho ta la Trieu Thoi, Ho Yen, Gia Đa, Tien Chan va Nguy Suu.
Nam 679 TCN, Tan Vu cong đanh diet Tan hau Dan, tro thanh quoc chu cua toan nuoc Tan. Cha Trung Nhi la Co Quy Chu đuoc lap lam The tu, luc đo Trung Nhi đa truong thanh. Nam 677 TCN, Tan Vu cong qua đoi, cha ong len ngoi, su goi la Tan Hien cong. Nam đo Trung Nhi đa đuoc 21 tuoi.


Thoi Tan Hien cong Xem them: Co Than Sinh
Trung Nhi tuy ve mat thu tu la con trai truong nhung me ong khong phai la vo chinh cua vua cha. Cho nen con trai phu nhan Te Khuong la Than Sinh, tuy chi la con thu 3 nhung lai đuoc lap lam The tu do mang than phan la đich tu (con cua chinh that).
Nam 672 TCN, Tan Hien cong sung ai chi em Ly Co nguoi nuoc Nhung, phong lam phu nhan thay me Than Sinh đa qua đoi. Nam 665 TCN, Ly Co sinh con trai la He Te. Hien cong co y đinh phe Than Sinh đe cho He Te len thay. Vi cac con Trung Nhi, Di Ngo va Than Sinh đa lon ma He Te con nho nen chua tien thay ngoi, Hien cong ben tinh ke đua con lon đi tran thu o ngoai, sai Trung Nhi đi tran thu thanh Bo gan bien gioi phia bac, sai Than Sinh tran thu đat Khuc Oc va sai Di Ngo tran thu đat Khuat.
Nam 655 TCN, Hien cong nghe loi giem pha cua Ly Co, ben giet Than Sinh va lap He Te lam The tu. Trung Nhi va Di Ngo đang đen Giang đo tham cha, cung bi Ly Co giem pha, so hai voi bo chay ve đat tran thu la ap Bo va ap Khuat lo co thu.
Tan Hien cong gian hai con lon bo đi vo phep ben đieu quan đanh đat Bo va đat Khuat. Bot Đe đanh đat Bo, đinh bat Trung Nhi tu sat nhung ong kip vuot tuong bo tron. Bot Đe đuoi theo chem voi theo, đut vat ao Trung Nhi. Ong chay thoat sang que me o đat Đich. Nhieu nguoi nuoc Tan men mo ong ben bo nuoc Tan chay theo pho ta ong.


Luu lac = O nuoc Đich =
Nam 652 TCN, sau khi đuoi Di Ngo sang đat Luong, Tan Hien cong lai đanh nuoc Đich đe truy kich Trung Nhi nham bao ve ngoi The tu sau nay cho He Te. Nuoc Đich la que me Trung Nhi, vi Trung Nhi ma mang quan ra chong cu quan Tan o Nghiet Tang. Quan Tan khong thang đuoc phai rut lui.
Nguoi nuoc Đich đanh bo toc Cao Nhu, bat đuoc 2 nguoi con gai la Quy Ngoi va Thuc Ngoi, ben ga Quy Ngoi cho Trung Nhi, Thuc Ngoi cho Trieu Thoi. Ong sinh đuoc 2 nguoi con o đat Đich.
Nam 651 TCN, vua cha Tan Hien cong qua đoi. Đai phu Ly Khac giet ca He Te va Trac Tu cung nguoi phu chinh la Tuan Tuc, roi cung Bi Trinh sai su đi moi Trung Nhi ve lam vua. Tuy nhien ong so vay canh nhung nguoi chong đoi con đong nen thac co bat hieu khong đe tang cha ma tu choi tro ve.
Ly Khac va Bi Trinh ben moi Di Ngo ve lap lam vua moi, tuc la Tan Hue cong. Nam 644 TCN, Tan Hue cong ket oan voi nuoc Tan va nguoi cac đai phu trong nuoc, so moi nguoi ruoc Trung Nhi ve, nen lai sai Bot Đe đi cung mot trang si am sat ong. Co nguoi bao tin cho Trung Nhi, ong ben bo nuoc Đich chay sang nuoc Te.


= O nuoc Te =
Tren đuong qua nuoc Ve, ong đuoc Ve Van cong đon tiep. Sau nhung ngay bi đoi doc đuong, ong toi đuoc nuoc Te nuong nho ba chu Te Hoan cong. Tai nuoc Te, Trung Nhi đuoc Te Hoan cong het suc trong vong va ga mot nguoi con gai trong ho la nang Te Khuong cho lam vo.
Nam 643 TCN, Te Hoan cong mat, cac con tranh gianh ngoi vua, trong nuoc bien loan. Trieu Thoi va Cuu Pham ban nhau đua Trung Nhi đi noi khac, nhung ong qua yeu Te Khuong khong muon roi. Nguoi hau cua Te Khuong nghe trom đuoc y đinh cua Trieu Thoi, ben bao cho Te Khuong. Te Khuong ben khuyen ong len đuong lo su nghiep, nhung Trung Nhi chi muon o lai voi Te Khuong. Te Khuong ben ban voi Trieu Thoi chuoc ruou cho Trung Nhi say va đua len xe đi khoi nuoc Te.


= Đen nuoc So =
Xe cua Trung Nhi qua nuoc Tao. Tao Cung cong đoi xu khong tot voi ong nhung ong đuoc đai phu nuoc Tao la Hi Phu Co chu cap.
Đen nuoc Tong, ong đuoc Tong Tuong cong coi trong, nhung vi nuoc Tong vua bi nuoc So đanh cho thua lon trong tran chien gianh quyen ba chu nen nuoc Tong khong the giup đuoc ong.
Trung Nhi ben chay sang nuoc Trinh. Trinh Van cong khong đon tiep, ong đanh chay sang nuoc So. So Thanh vuong vua thang nuoc Tong, rat trong thi ong. So Thanh vuong mo yen tiec thiet đai, hoi ong rang sau nay se bao đap nuoc So the nao, Trung Nhi tra loi rang: 

"Neu hai nuoc phat sinh chien tranh, nuoc Tan se lui nhuong nuoc So 3 xa"
Đai tuong nuoc So la Thanh Đac Than nghe thay cau tra loi nay đa đoan truoc đuoc chi lon cua Trung Nhi va đe nghi So Thanh vuong ra tay truoc giet cong tu đe tru hau hoa, tuy nhien So vuong đa tu choi đoc ke nay cua Thanh Đac Than.


Ve nuoc = Lan thu nhat =
Nuoc Tan gian Tan Hoai cong tu y tron ve lam vua thay Tan Hue cong, nen Tan Muc cong ben sai su đen ruoc Trung Nhi ve lam vua Tan.
Trung Nhi đen nuoc Tan, đuoc Tan Muc cong ga cho 5 nguoi con gai, trong đo co Hoai Doanh la vo cu cua vua chau Tan Hoai cong.
Thang 3 nam 636 TCN, Tan Muc cong sai quan đua Trung Nhi ve nuoc. Trung Nhi sai nguoi ve bao cho vay canh cac đai phu Loan Chi, Khuoc Boc lam noi ung o Giang đo đon quan Tan. Tan Hoai cong đieu quan ra chong quan Tan, nhung so đong binh si va nhan dan nghe tieng Trung Nhi đeu co y đon ruoc khong muon chong lai. Tan Hoai cong biet minh the co, ben bo chay sang đat Cao Luong.
Trung Nhi vao Giang đo, tro thanh vua Tan Van cong. Ngay mau than thang đo, Tan Van cong sai nguoi đen đat Cao Luong giet Tan Hoai cong.


= Lan thu hai =
Vay canh nhung nguoi chong lai Tan Van cong con kha đong, cam đau la La Sanh va Khuoc Nhue von la bay toi gan gui cua Tan Hue cong. Hai nguoi muu đot cung đien đe am sat ong va lap vua khac.
Hoan quan Bot Đe von tung 2 lan đuoc cu đi giet ong khong thanh truoc đay, biet muu cua La Sanh, ben đi bao voi Tan Van cong. Van cong moi ve nuoc, so vay canh ho La va ho Khuoc chua diet het, ben vi hanh bi mat sang nuoc Tan mot lan nua đe tranh. Tan Muc cong đon tiep ong o Vuong Thanh. Trong nuoc Tan chi co may can than biet vua đa ra ngoai.
La Sanh va Khuoc Nhue đot cung đien nhung khong bat đuoc Tan Van cong. Quan ho La va ho Khuoc đung đo voi ve binh cua Tan Van cong, bi đanh bai bo chay. Tan Muc cong sai su đen du La Sanh va Khuoc Nhue đen gap đe ban lap nguoi khac lam vua. La Sanh va Khuoc Nhue đen lien bi vua Tan bat giet tren song Hoang Ha. Sau đo Tan Muc cong sai 3000 quan ho ve Tan Van cong tro ve nuoc Tan. Tu đo nuoc Tan yen on.


Ban thuong Tan Van cong đoan tu voi gia quyen cu o cac nuoc sau 19 nam luu lac (655 TCN – 636 TCN). Ong phong con trai thu ba la cong tu Co Hoan lam The tu cung nhu ban thuong cho cac cong than co cong đi theo pho ta minh, nguoi cong lon đuoc phong ap, nguoi cong nho đuoc tuoc vi.
Viec ban thuong chua xong thi nha Chu sang bao co loan: vuong tu Đai cuop ngoi Chu Tuong Vuong. Tan Van cong voi đieu quan đi cuu nha Chu, đe do dang viec ban thuong. Trong so nhung nguoi đi luu lac co Gioi Tu Thoi chua đuoc ban thuong. Tu Thoi khong muon lam theo nhung cong than ke cong lao đe linh thuong ma tu bo đi o an, mang me gia đi theo.
Thu ha cua Gioi Tu Thoi thuong Tu Thoi thiet thoi, co nguoi viet thu treo o cua cung Tan Van cong, co y oan trach vua quen nguoi co cong. Van cong nho ra Gioi Tu Thoi, ben sai nguoi đi moi khong đuoc. Hai me con Tu Thoi đi o an trong nui Mien Thuong roi mat.
Tan Van cong an han vi khong kip ban thuong cho Tu Thoi, ben lenh lay đat Mien Thuong cap cho Tu Thoi, goi la "ruong Tu Thoi", con nui Mien Thuong goi la "Thoi Son", nham nhan loi lam cua minh va bieu duong Gioi Tu Thoi la nguoi hien.


Ba chu chu hau = Giup nha Chu =
Nam 636 TCN, Chu Tuong Vuong bi vuong tu Đai cuop ngoi, chay sang luu vong o nuoc Trinh va cau cuu Tan Van cong.
Nam 635 TCN, Tan Van Cong mang quan đen đat Duong Phan, bao vay ap On cua vuong tu Đai. Đong thoi ong đon Chu Tuong vuong ve đat nha Chu. Thang 4 nam đo, ong tien quan vao diet vuong tu Đai. Chu Tuong vuong đuoc phuc ngoi, ban cho Tan Van cong ngoc khue va cung ten, roi cat đat Duong Phan va Ha Noi cho Tan Van cong.


= Đanh bai quan So =

Nam 633 TCN, So Thanh vuong mang quan bao vay nuoc Tong. Tong Thanh cong sai Cong Ton Co sang cau vien nuoc Tan. Cuoi nam đo, Tan Van cong ben lap 3 đao quan, sai Ho Yen va Ho Mao chi huy thuong quan; Khuoc Coc va Khuoc Tran chi huy trung quan; Loan Ba va Tien Chan chi huy ha quan; Van cong dung Nguy Thu va Tuan Lam Phu ho ve, ra tran đanh quan So.
Đau nam 632 TCN, Tan Van cong đanh nuoc Tao la chu hau cua So, đong thoi bao thu viec đoi xu khong tot cua Tao Cung cong tren đuong luu lac truoc đay, nham keo quan So ra khoi nuoc Tong nham giai vay cho Tong Thanh cong. Tan Van cong đinh muon đuong nuoc Ve nhung Ve Thanh cong khong cho, vi vay ong chuyen sang đanh nuoc Ve, đanh chiem thanh Ngu Loc.
Thang gieng nam 632 TCN, Ve Thanh cong muon lien minh voi nuoc So, cau So Thanh vuong cuu nhung nguoi trong nuoc khong ung ho, bi đuoi phai chay ra đat Tuong Nguu. Cong tu Mai chiem giu nuoc Ve xin hoa voi nuoc Tan. Tan Van cong cho nuoc Ve giang hoa roi mang quan đanh nuoc Tao. Quan Tan vay ham nuoc Tao trong 3 thang, cuoi cung chiem đuoc thanh, bat song Tao Cung cong. Đai phu Hi Phu Co co on chu cap cho Van cong quan Tan khong đung đen xom ap noi ong song.
Quan So van đang vay ham nuoc Tong. Tan Van cong co on voi ca vua Tong va vua So tren đuong luu lac nen phan van kho xu chua biet ung ho ben nao. Tien Chan hien ke bat nuoc Tao va nuoc Ve cat đat cho nuoc Tong khien So Thanh vuong phai giai vay Tong sang cuu Tao va Ve. Qua nhien So Thanh vuong rut quan khoi nuoc Tong, muon rut ve nuoc va giang hoa voi Tan. Tuong So la Thanh Đac Than khong đong tinh, nhat đinh đoi giao tranh voi quan Tan. So Thanh vuong gian Đac Than, chi cap cho it quan.
Thanh Đac Than sai su la Uyen Xuan đen gap Tan Van cong, đe nghi phuc ngoi cho vua Tao va vua Ve thi quan So se thoi đanh Tong. Tan Van cong bat giu Uyen Xuan, khong đam phan voi Đac Than. Mat khac, ong sai nguoi ngam giao hen voi Ve Thanh cong va Tao Cung cong se phuc ngoi cho hai nguoi neu ho tuyet giao voi nuoc So. Vua Tao va vua Ve chap nhan lam theo Tan Van cong.
Thanh Đac Than thay hai chu hau Tao, Ve tuyet giao So đe theo Tan, noi gian thuc quan đanh Tan. Tan Van cong giu đung giao uoc voi So Thanh vuong khi nuong nho o nuoc So, ben ha lenh quan Tan lui 3 xa la 90 dam đe nhuong quan So, toi Thanh Boc. Tuy nhien Thanh Đac Than đang hang hai khong chiu lui binh, tiep tuc thuc quan So tien len truy kich.
Thang 4 nam 632 TCN, Tan Van cong đong quan o Thanh Boc, co Tong Thanh cong cung tuong cac nuoc Te, Tran hoi binh ho tro. Phia quan So co quan Trinh theo giup. Ngay Ky Ti, hai ben đanh nhau to o Thanh Boc. Quan Tan đai thang quan So. Thanh Đac Than mang tan quan thao chay.
Trinh Van cong nghe tin So bi Tan đanh bai, ben sai su đen xin quy phuc nuoc Tan. Tan Van cong đong y cho Trinh giang hoa.


= Hoi thien tu va chu hau =
Tan Van cong rut quan ve đat Hanh Ung, lam cung đien cho Chu Tuong Vuong o đat Tien Tho. Ong mang tram co xe bat đuoc cua nuoc So va 1000 tu binh So dang Chu Tuong vuong. Vua Chu sai vuong tu Ho đen hoi, phong ong lam ba chu chu hau. Tu đo Tan Van cong chinh thuc tro thanh ba chu.
Nghe tin So Thanh vuong trach toi khien Thanh Đac Than phai tu tu, Tan Van cong moi het lo viec chien tranh voi nuoc So. Ong phuc ngoi cho vua Ve va vua Tao.
Mua đong nam đo, Tan Van cong lai hoi chu hau o đat On va sai su moi Chu Tuong vuong toi hoi chu hau o Ha Duong. Vi thien tu đa suy yeu, Tuong vuong phai đen theo trieu tap cua nuoc Tan. Su ky noi ve su kien nay rang: "Su sach tranh viec be toi trieu kien quan chu, nen chi ghi: Thien tu đi tuan thu o Ha Duong".


= Đanh Trinh =
Tan Van cong chinh lai quan đoi, dung Tuan Lam Phu chi huy trung quan, Tien Coc chi huy huu quan, Tien Miet chi huy ta quan.
Nam 630 TCN, Tan Van cong vi nuoc Trinh co thu voi minh khi luu lac, lai giup So chong Tan nen cung Tan Muc cong mang quan đanh Trinh. Nuoc Trinh bi vay ham. Đai phu nuoc Trinh la Thuc Thiem phai tu sat đe lay long nuoc Tan nhung Van cong van đoi bat vua Trinh.
Trinh Van cong ben sai su đen gap Tan Muc cong, phan tich loi hai: đanh Trinh chi lam tang uy the cua Tan, khong loi gi cho Tan. Tan Muc cong ben tu minh rut quan. Tan Van cong vay Trinh khong ha đuoc cung bai binh ve nuoc.


Qua đoi Nam 628 TCN, Tan Van cong mat. Ong o ngoi đuoc 9 nam, tho 69 tuoi. Tan Van cong la ba chu thu 2 sau Te Hoan cong, đa giao tranh voi 4 nuoc Tao, Ve, So, Trinh; 2 lan hop chu hau. Ong đuoc an tang ve thanh Khuc Oc.
The tu Co Hoan len noi ngoi, tuc la Tan Tuong cong. Tuong cong ke tuc đuoc ngoi ba chu cua Van cong đe lai.


Gia quyen Phu nhan: it nhat 10 phu nhan.
Van Doanh (文嬴), con gai Tan Muc cong, khong con.
Hoai Doanh (懷嬴), con gai Tan Muc cong, sinh Cong tu Nhac.
Buc Cat (偪姞), sinh Tan Tuong cong, chet o đat Bo.
Quy Ngoi (季隗), sinh Ba Du va Thuc Luu.
Đo Ki (杜祁), sinh Cong tu Ung.
Te Khuong (齐姜).
Nam Uy (南威).
Chu thi (周氏), sinh Tan Thanh cong.
Hau due:
Ba Du (伯鯈).
Thuc Luu (叔刘)
Tan Tuong cong Co Hoan.
Cong tu Ung (公子雍).
Cong tu Nhac (公子乐).
Tan Thanh cong Co Hac Đien.
Ba Co (伯姬), con goi Trieu Co (赵姬) hay Quan Co Thi (君姬氏).


Nhan đinh Tan Van cong la mot trong Ngu Ba thoi Xuan Thu co su nghiep ve vang, thuong đuoc đoi sau goi chung voi Te Hoan cong la "Hoan Van". Tuy nhien khi so sanh giua Tan Van cong voi Te Hoan cong, Gia Huyen Ong co y kien đanh gia Te Hoan cong cao hon:

Khong Tu thi nhan xet:

Đoi voi viec Tan Tuong cong ke tuc thanh cong nghiep ba chu sau nay, Vuong Nguyen Kiet cho rang co cong lao cua Tan Van cong va đanh gia Tan Van cong cao hon Te Hoan cong:

Ly Liem nhan xet ve viec Tan Van cong pho thien tu Chu Tuong Vuong gianh lai ngoi vua:


Trong van hoa = Đong Chu liet quoc =
Xem them: Tet Han thuc
Tan Van cong la mot nhan vat trong tieu thuyet Đong Chu liet quoc cua Phung Mong Long, xuat hien tu hoi 27 đen hoi 44. Thoi gian luu lac qua nhieu nuoc va su nghiep ba chu cua ong đuoc mo ta sat voi su sach.
Rieng co chuyen Gioi Tu Thoi co cong theo hau ma khong đuoc ban thuong, Đong Chu liet quoc ke khac voi Su ky va Ta truyen. Tren đuong lanh nan, luong thuc can, Gioi Tu Thoi phai len cat mot mieng thit đui minh nau len dang Trung Nhi. Khi len ngoi, Tan Van cong quen cong Tu Thoi. Gioi Tu Thoi cong me vao rung. Tan Van cong moi ra nhieu lan khong đuoc, ben nghe theo ke cua Nguy Thu, đot rung đe Tu Thoi phai ra. Nhung Tu Thoi vi tu trong khong ra linh thuong, hai me con cung chet trong rung. Tan Van cong thuong xot ben lap mieu tho va ha lenh trong dan gian phai kieng đot lua ba ngay, chi an đo an nguoi đa nau san đe tuong niem. Tu đo viec kieng noi lua chi an đo nguoi ngay 3 thang 3 Am lich hang nam đuoc goi la Tet han thuc.
Chinh su khong đe cap viec Tan Van cong đot rung ep Tu Thoi phai ra. Ta truyen nhac viec "hai me con cung đi o an roi mat"; Su ky chi nhac toi viec Tan Van cong đi moi Tu Thoi khong đuoc ben lay đat Mien Thuong cap cho Tu Thoi, goi la "ruong Tu Thoi", con nui Mien Thuong goi la "Thoi Son", khong nhac toi cai chet cua Tu Thoi.


= Đien anh =
Nam 1990 đai TVB Hong Kong đa cho thuc hien bo phim truyen hinh Tan Van cong truyen ky trong đo nam dien vien Le Minh la nguoi thu vai cong tu Trung Nhi.
Nam 1996 đien anh Trung Quoc san xuat phim Đong Chu liet quoc, dien vien Tuong Khai vao vai Tan Van cong.


Xem them Tan Hue cong
Tan Hoai cong
Tan Muc cong
Te Hoan cong


Tham khao Su ky Tu Ma Thien, thien:
Chu ban ky
Tan the gia
Phuong Thi Danh (2001), Nien bieu lich su Trung Quoc, Nha xuat ban The gioi
Khong Tu (2002), Xuan Thu tam truyen, tap 2, Nha xuat ban TP Ho Chi Minh
Tieu Le (2000), Nhung ong vua noi tieng trong lich su Trung Quoc, Nha xuat ban Đa Nang


Chu thich