Đuong mon Sihanouk la mot he thong cung cap hau can o Campuchia đuoc Quan đoi Nhan dan Viet Nam (QĐNDVN) va quan du kich Mat tran Dan toc Giai phong mien Nam Viet Nam (MTDTGPMNVN) su dung trong chien tranh Viet Nam (1960–1975). Tu nam 1966 đen nam 1970, he thong nay hoat đong theo cung mot cach va phuc vu cac muc đich tuong tu nhu đuong mon Ho Chi Minh (ma quan Bac Viet goi chinh thuc la Đuong Truong Son) đuoc biet đen nhieu hon, chay qua phan đong nam cua Vuong quoc Lao. Cai ten nay co nguon goc tu My, vi Bac Viet coi he thong nay la mot phan khong the thieu cua tuyen đuong tiep te neu tren. Nhung no luc cua My nham ngan chan he thong nay bat đau vao nam 1969.


Ket noi Sihanoukville (1966–1968) Hoang than Norodom Sihanouk đa cai tri Campuchia ke tu khi ong gianh đuoc đoc lap tu tay nguoi Phap vao ngay 9 thang 11 nam 1953. Ong đa hoan thanh nhiem vu nay bang cach van đong chinh tri giua ca canh ta va canh huu đe đat đuoc đieu ma khong mot nha cai tri hay nhom chinh tri nao khac o Đong Duong lam đuoc, mot qua trinh chuyen đoi tuong đoi khong đo mau dan toi đoc lap. Trong suot muoi nam tiep theo, khi ma xung đot o nuoc lang gieng Lao va Viet Nam Cong hoa nong len, Sihanouk đa co gang duy tri su can bang chinh tri mong manh trong nuoc cua minh đong thoi duy tri tinh trung lap cua quoc gia minh (đuoc bao đam tu Hoi nghi Geneva nam 1954 ket thuc chien tranh Đong Duong lan thu nhat).
Sihanouk tin rang chien thang cua cong san o Đong Nam A la khong the tranh khoi va quan đoi Campuchia khong co kha nang đanh bai Bac Viet, ngay ca khi co su ho tro cua My. Neu Campuchia (va che đo cua ong) muon song sot, ong se phai mac ca voi chinh đoi thu tiem tang. Ngay 10 thang 4 nam 1965, ong đa cat đut quan he ngoai giao voi My va chuyen sang canh ta ve mat chinh tri. Đong thai nay khong phai la khong co ly do. Đe co đuoc su ung ho cua nuoc ngoai, ca ve mat kinh te lan chinh tri, Sihanouk ben quay sang Cong hoa Nhan dan Trung Hoa. Mot trong nhung đieu khoan cua thoa thuan giua Sihanouk va Thu tuong Chu An Lai la Campuchia cho phep Bac Viet su dung bien gioi phia đong trong no luc thong nhat hai nuoc Viet Nam.
Vao nhung ngay đau trong chien tranh Viet Nam, Bac Viet đa cung cap cho Mat tran Dan toc Giai phong o mien Nam bang hai phuong phap. Đau tien la mo rong Đuong mon Ho Chi Minh ve phia nam vao khu vuc nga ba bien gioi Lao/Campuchia/Viet Nam Cong hoa. Đuong mon nay von la mot me cung gom toan nhung con đuong bo, he thong giao thong đuong song va tram dung, khong ngung đuoc mo rong va cai thien. No phuc vu nhu mot mach mau hau can, ve ca nhan luc va vat luc, danh cho no luc chien tranh cua Bac Viet chong lai Viet Nam Cong hoa. Phuong phap thu hai la van chuyen vat tu bang đuong bien. Uoc tinh luu luong giao thong đuong bien nay len toi 70%. No đuoc thuc hien do khoi luong vat lieu co the đuoc van chuyen bang đuong bien cao hon so voi đuong bo.

 
Sau su can thiep truc tiep cua My vao nam 1965, su hien dien ngay cang tang cua cac tau hai quan My o vung bien ven bo trong khuon kho Chien dich Market Time đa vo hieu hoa tuyen đuong bien vao mien Nam Viet Nam. Sau thoa thuan giua Sihanouk va phia Trung Quoc, mot thoa thuan cung đa đuoc ky ket giua vi hoang than nay voi chinh phu Bac Viet. Buoc sang thang 10 cung nam, vat tu quan su đuoc van chuyen truc tiep tu mien Bac Viet Nam tren đoan tau treo co cong san (đac biet la cua khoi phia Đong) đen cang Sihanoukville cua Campuchia, noi su trung lap cua nuoc nay đam bao viec giao nhan hang hoa. Nguon hang tiep te đuoc do xuong roi moi chuyen len xe tai đe cho đen cac khu vuc bien gioi đong vai tro la can cu đia cua Quan đoi Nhan dan Viet Nam/Quan Giai phong mien Nam Viet Nam.
Trong suot nam 1965, QĐNDVN đa bat đau xay dung cac tuyen tiep te moi đe noi cac đoan cua Đuong mon Ho Chi Minh chay qua mien nam Lao vao tan Campuchia. Nam sau, tinh bao My phat hien ra rang mot con đuong moi (Đuong 110), xuat phat tu Campuchia, hien đa đuoc noi voi nhung con đuong o Lao. Viec phat hien ra Đuong 110 la nguon goc cua thuat ngu "Đuong mon Sihanouk", nhung no nhanh chong bao trum toan bo he thong hau can cua Campuchia. No luc hau can tren bo moi cua QĐNDVN va he qua tat yeu tren đuong bien cua no hien đuoc chi đao boi Đon vi K-20 cua QĐNDVN, đong tai thu đo Phnom Penh cua Campuchia. K-20 hoat đong duoi vo boc mot cong ty thuong mai do chu nguoi Viet nam quyen so huu.
Mac du gioi chi huy My o Sai Gon va cac chinh khach o Washington ngay cang nhan thuc đuoc su sap xep nay trong giai đoan 1966–1967, ho tu choi can thiep mot cach cong khai do nhung hau qua chinh tri cua viec tien hanh chien dich quan su chong lai mot quoc gia trung lap va tham vong cua Sihanouk. Washington van con hy vong mo lai cuoc đoi thoai voi Sihanouk va kiem che bat ky hanh đong nao co the khien ong hoang nay xa lanh hon nua.
Tuy nhien, cac hoat đong bi mat lai la mot van đe khac. Mot ket qua cua no luc xay dung đuong sa ngay cang tang cua Bac Viet o Campuchia la Hoa Ky cung tang cuong chong lai he thong đuong mon o Lao bang cach tung ra cuoc tan cong B-52 Stratofortress đau tien vao he thong hau can vao ngay 12 thang 12 nam 1965. Thang 4 nam 1967, Tong hanh dinh quan đoi My tai Sai Gon cuoi cung đa nhan đuoc su uy quyen cho trien khai Daniel Boone, chien dich thu thap thong tin tinh bao do Đoan Nghien cuu va Quan sat Viet Nam, Bo Tu lenh Vien tro Quan su My (MACV-SOG) bi mat thuc hien.
Nhung toan trinh sat "vuot rao" vao Campuchia tiep nhan menh lenh nghiem ngat khong đuoc tham chien va bi mat thu thap thong tin tinh bao ve cac can cu va hoat đong cua QĐNDVN. Ket qua cua no luc nay la Du an Vesuvius, qua đo gioi chi huy My đoi chieu thong tin tinh bao thu thap đuoc ve hanh vi cua QĐNDVN/QGPMNVN đa vi pham tinh trung lap cua Campuchia va trinh bay cho Sihanouk voi hy vong thay đoi quan điem cua ong ta.


Chien dich Menu (1969–1970) Ke tu luc Tong thong Richard M. Nixon đac cu nam 1968 va viec My cong bo chinh sach moi ve Viet Nam hoa nam 1969, quan he cua My voi Campuchia bat đau thay đoi. Muc tieu cua My bay gio la cau gio cho đong minh Viet Nam Cong hoa va yem tro cho viec rut quan cua chinh ho. Ngay 11 thang 5 nam 1969, Sihanouk hoan nghenh viec quay tro lai quan he ngoai giao toan dien voi Hoa Ky. Ngay 18 thang 3, Nixon, đa đoan truoc đuoc dien bien nay nen ra lenh nem bom nhung noi tru an cua Campuchia bang may bay B-52. Vao ngay đo, 48 may bay nem bom, theo lenh bi mat cua tong thong, đa bay vao khong phan Campuchia va chuyen giao trong tai trong Chien dich Breakfast.
Trong 14 thang tiep theo, hoat đong nay đuoc tiep noi boi cac Chien dich Lunch, Snack, Dinner, Dessert va Supper khi hang loat may bay nem bom My đa thuc hien 3.630 phi vu va tieu ton 100.000 tan bom đan trut xuong cac can cu đia trong cai đuoc goi la Chien dich Menu. Trong khoang thoi gian nay, toan bo chuong trinh đuoc giu bi mat voi Quoc hoi, nguoi dan My va that ngac nhien la voi chinh Khong quan My.
Sihanouk to ra đong y mot cach đang ngac nhien ve toan bo su viec. Ong chiu ap luc tu phia My phai mo lai quan he ngoai giao va hanh đong quan su chong lai may khu tru an; tu phia Bac Viet, hien đa nhan đuoc 80% quan nhu cho cac hoat đong o cuc nam qua Sihanoukville; va tu Khmer Đo non tre đuoc Trung Quoc yem tro (khoang 4.000 nguoi). Sihanouk cam thay rang đay la thoi điem thuan loi đe quay tro lai canh huu. Vao mua he, ong thanh lap Chinh phu Cuu quoc canh huu duoi su chi huy cua Tuong Lon Nol va đinh chi nhung chuyen hang cho vu khi cua Bac Viet qua cac cang cua ong.
Tuy vay, tinh hinh đa qua muon. Đen thang 12, hanh đong can bang chinh tri ma vi hoang than nay thuc hien trong suot hai thap ky qua đa sup đo xung quanh ong. Thang 3 nam 1970, Sihanouk mat quyen kiem soat chinh phu. Nguoc lai voi mong đoi, no luc nem bom cua My đa khong nghien nat cac khu can cu đia va chi co xu huong đay Quan đoi Nhan dan Viet Nam va Mat tran Dan toc Giai phong mien Nam Viet Nam vao sau hon vung nong thon Campuchia. Chuoi su kien nay bat đau đat ra nhung cau hoi cho Ha Noi. Bac Viet san sang duy tri hien trang o Campuchia mien la cac tuyen tiep te va noi tru an cua ho đuoc đam bao. Nhung voi viec mo rong chien tranh xuyen bien gioi, ho co the phai thuc hien nhung buoc tiep theo đe duy tri vi the cua minh.


Đao chinh va xam nhap (1970) Ngay 18 thang 3 nam 1970, nhan chuyen tham cua Sihanouk toi Moskva va Bac Kinh, hoang than bi Quoc hoi phe truat va nhanh chong tuyen bo thanh lap Cong hoa Khmer. Tuy nhien, quyen luc thuc su roi vao tay Lon Nol. Lon Nol nhanh chong đua toi hau thu cho Bac Viet, ra lenh cho ho roi khoi đat nuoc, nhung ket qua thuc su duy nhat la Quan đoi Hoang gia Khmer (FARK) đa lanh đao mot cuoc tan sat đam mau nham vao nguoi Viet o cac tinh mien đong.
Sihanouk, tuc gian truoc dien bien vu viec, mau chong đam nhan vai tro lanh đao vang mat cua Mat tran Đoan ket Dan toc Campuchia (FUNK), mot chinh phu luu vong lien đuoc Bac Viet, Mat tran, Pathet Lao va Khmer Đo cong nhan va ung ho. Sau khi Sihanouk bi lat đo, chinh phu Lon Nol đa chuyen giao hang đong tai lieu thu đuoc cho phia My tiet lo toan bo muc đo tham gia cua ong ta trong no luc xam nhap nay. Tu thang 12 nam 1966 đen thang 4 nam 1969, Đon vi K-20 đa tao đieu kien cho 29.000 tan hang hoa xam nhap vao Campuchia. Voi su ung thuan cua hoang than, đon vi nay đa mua 55.000 tan gao hang nam tu chinh phu va 100.000 tan khac truc tiep tu nong dan Campuchia.
Duoi su lanh đao cua Lon Nol (va voi su ho tro cua My), ANK đa đuoc mo rong va to chuc lai thanh Quan đoi Quoc gia Khmer (FANK) va sau đo lien tung ra cac cuoc tan cong chong lai QĐNDVN. Ha Noi phan ung bang cach phat đong Chien dich X, mot chien dich nham mo rong cac vung đem xung quanh cac tuyen lien lac cua minh. John Shaw trong cuon sach nhan đe The Cambodian Campaign chi nhac đen Chien dich X trong boi canh cac hoat đong quan su o Viet Nam Cong hoa. Nhieu nguon tin cua My cho thay (cung nhu đoi voi gioi lanh đao My vao thoi điem đo) rang Campuchia chi co lien quan trong chung muc no anh huong đen cuoc xung đot o mien Nam Viet Nam. Su dung bien phap tiet kiem vu luc, chi khoang 10.000 quan Bac Viet đa đanh đuoi Quan đoi Quoc gia Khmer o phia tay va đong bac Campuchia, chiem linh hoac đe doa 16 trong so 19 tinh ly cua Campuchia va ngan chan, trong nhieu thoi ky, tat ca cac tuyen đuong bo va đuong sat đi đen thu đo.
Nixon san sang tan dung loi the tu viec lat đo Sihanouk va co hoi tan cong cac khu an nau vung bien gioi nhu mot phuong tien cau gio cho ca My va Viet Nam Cong hoa. Ngay 29 thang 4 nam 1970, vu đanh bom đau tien cua Chien dich Patio dien ra. Giong nhu Menu, cac cuoc khong kich chien thuat nay đeu đuoc giu bi mat chat che. Du ban đau đay chi la mot bien phap chong xam nhap, chien dich nay nhanh chong mo rong khi cac muc tieu sau hon o Campuchia tro thanh đich nham. Chuong trinh nay nhanh chong bi Chien dich Freedom Deal thay the, su yem tro cong khai cua Quan đoi Quoc gia Khmer bang B-52 va cac cuoc khong kich chien thuat cua may bay My va Viet Nam Cong hoa.
Cung trong ngay 29 thang 4, đoi đac nhiem thiet giap Viet Nam Cong hoa đa vuot bien gioi Campuchia vao khu vuc goi la Mo Vet, nam ve phia phia tay bac Sai Gon. Ngay hom sau, luc luong lien quan gom nhieu su đoan My/Viet Nam Cong hoa tran qua bien gioi va tien vao khu vuc đuoc goi la Luoi Cau, nam ve phia phia bac Sai Gon va đoi dien voi tinh Binh Long. Ngoai tru tran giao tranh ac liet o Snuol, su khang cu cua QĐNDVN/QGPMNVN rat yeu ot vi hau het quan Bac Viet đa rut khoi vung bien gioi đe hoat đong chong lai FANK.
Washington va gioi chi huy My o Sai Gon coi chien dich nay la mot thanh cong lon, vua la phep thu đoi voi chinh sach Viet Nam hoa moi cua My vua nham đay lui bat ky cuoc tan cong nao cua QĐNDVN/QGPMNVN đuoc len ke hoach nham vao khu vuc Sai Gon trong nam toi. Luong hang hau can bi luc luong đong minh tran ngap va chiem giu trong cac khu can cu thuc su rat an tuong. So hang nay bao gom 20.000 vu khi ca nhan va 2.500 vu khi cho thuy thu đoan; 7.000 tan gao; 1.800 tan đan duoc; 140.000 ten lua va đan phao; 435 xe; 29 tan thiet bi thong tin lien lac; 55 tan vat tu y te; va 199.552 vien đan phong khong.
Nhieu nha quan sat to ra than trong hon. Ngay tu thang 10 nam 1969 (va co the đoan truoc đuoc viec mat cac tuyen đuong o Campuchia) QĐNDVN đa bat đau "no luc hau can manh me va lon nhat cua ho trong toan bo cuoc chien" bang cach xay dung va mo rong cac tuyen đuong cua minh đen tay bac Campuchia. CIA uoc tinh rang viec thay the cac nguon cung cap bi mat trong cuoc tan cong se chi mat 75 ngay đe hoan thanh.


Giai đoan 1971–1975 Nhu đa xay ra vao cuoi cuoc tong tien cong Tet Mau Than nam 1968, mang luoi hau can cua Bac Viet đa đuoc cai thien va mo rong sau đot xam nhap nay. Do mat quyen tiep can cac ben cang cua Campuchia, Ha Noi ben thanh lap Đoan Van tai 470 đe nam quyen kiem soat va đieu phoi cac hoat đong tiep te cho Campuchia. Tuyen đuong moi re ve phia tay tu Muong May, cuc nam nuoc Lao, song song voi song Kong vao Campuchia. Cuoi cung, mang luoi nay mo rong qua Siem Prang va đen song Me Kong gan Stung Treng. Buoc tiep theo la chiem thi tran Kratie, o phia đong mien trung Campuchia, vao ngay 5 thang 5. Đoan 470 đa don sach dan cu khoi thi tran song Me Kong va bien no thanh tru so hanh chinh. Cac can cu cua QĐNDVN o phia đong đuoc Kratie tiep te trong khi nhan luc va quan nhu tien đen vung đong bang song Cuu Long cua mien Nam Viet Nam hien đang vong ve phia tay, xung quanh Phnom Penh, qua chan đoi cua Day nui Cardamom roi lai ve phia đong đe vuot bien gioi.
Ngay 20 thang 8 nam 1971, Tong thong Lon Nol đa phat đong Chien dich Chenla II trong no luc mo rong lien lac giua Phnom Penh va thanh pho lon thu hai cua đat nuoc la Kompong Thom. Hai thanh pho nay đa bi Khmer Đo co lap trong hon mot nam. FANK ban đau thanh cong, nhung Khmer Đo đuoc QĐNDVN hau thuan đa phat đong mot cuoc phan cong va tieu diet luc luong chinh phu noi đay. Đen nam 1972 FANK bi ton that rat nhieu quan, mang luoi đuong bo va đuong sat bi pha huy va lam phat lan tran. San luong lua thu hoach giam tu 3,8 trieu tan nam 1969 xuong con 493.000 tan nam 1973. Su ung ho cua nhan dan Campuchia đoi voi cuoc chien chong lai Bac Viet va quan noi day đa hoan toan tan bien. Nguoi My, đang đam phan voi Bac Viet, đa đe xuat mot lenh ngung ban tren toan Đong Duong nhu mot phan cua giai phap cuoi cung cho cuoc xung đot tai Viet Nam Cong hoa.
Ngay 28 thang 1 nam 1973, ngay Hiep đinh Hoa binh Paris co hieu luc, Lon Nol tuyen bo ngung ban đon phuong, đieu ma Khmer Đo đa nhanh chong phot lo, cho rang đo la "mot su lua doi do Đe quoc My va cac đong minh cua ho tao ra." Sang thang 4 cung nam, chinh Phnom Penh đa đuoc cuu khoi bi chiem chi nho mot no luc nem bom lon do may bay My thuc hien. Đay la su ket thuc cua su ho tro tren khong cua Hoa Ky, chiec may bay My cuoi cung roi khoi khong phan Campuchia vao ngay 15 thang 8. Tu đau Chien dich Breakfast, Khong quan My đa trut 539.129 tan bom xuong Campuchia, trong đo 257.465 tan đa đuoc tha trong sau thang cuoi cung cua chien dich.
Vao ngay đau nam moi 1975, Khmer Đo phat đong cuoc tan cong cuoi cung chong lai Cong hoa Khmer. Noi thong kho cua nguoi dan Campuchia cung nhu su tu chuc cua Lon Nol đeu khong the ngan chan hay lam cham buoc tien cong cua Khmer Đo.


Tham khao Thu muc = Van kien chinh phu chua cong bo =
U.S. Military Assistance Command, Vietnam Command History 1967, Appendix E. Saigon, 1968.
U.S. Military Assistance Command, Vietnam Command History 1968, Appendix F. Saigon, 1969.


= Van kien chinh phu đa cong bo =
MACV, The Joint Command in the Years of Escalation, 1962–1967 Luu tru ngay 21 thang 12 nam 2016 tai Wayback Machine


= Nguon tai lieu thu cap =
Kissinger, Henry A., White House Years.
Morris, Virginia and Hills, Clive, A History of the Ho Chi Minh Trail: The Road to Freedom, Orchid Press, 2006.
Morris, Virginia and Hills, Clive, Ho Chi Minh's Blueprint for Revolution: In the Words of Vietnamese Strategists and Operatives, McFarland & Co Inc, 2018.