Che đo Cang chu la mot he thong to chuc va hanh chinh kinh te xa hoi đuoc phat trien boi nguoi Hoa đinh cu o Johor vao the ky 19. Nhung nguoi đinh cu tu to chuc thanh cac hiep hoi khong chinh thuc (tuong tu nhu cac Kongsi (cong ty) trong cac cong đong nguoi Hoa khac) va bau ra mot nguoi lanh đao. Trong tieng Trung, "Cang chu" (Kangchu, tieng Trung: 港主, binh am: Gang Zhu, tieng Trieu Chau: Kaang Zhu) co nghia đen la 'chu bo song', va la danh hieu đuoc trao cho nguoi đung đau cua cac khu đinh cu tren song. Nhung nguoi đung đau "Cang chu" con đuoc goi la "Kapitan".
Thuat ngu "Cang chu" đuoc su dung rong rai trong the ky 19, khi nguoi Hoa bat đau đinh cu xung quanh Johor va lap cac đon đien gambir va ho tieu. Phuc loi xa hoi va kinh te cua nhung nguoi đinh cu ban đau do cac nha lanh đao nguoi Hoa đia phuong phu trach, nhung nguoi chiu trach nhiem đieu hanh cac đon đien nong nghiep nam doc theo bo song. Che đo Cang chu co nguon goc tu the ky 18 khi nhung cu li nguoi Hoa bat đau đinh cu o Penang va Riau, lap cac đon đien gambir va tieu. Nhung nguoi cai tri Johor vao thoi điem đo, Temenggong Daeng Ibrahim va nguoi ke vi, Sultan Abu Bakar, đa su dung che đo Cang chu trong nua đau the ky 19 đe thiet lap mot hinh thuc quan ly co to chuc hon trong boi canh nguoi nguoi Hoa toi nhap cu voi so luong lon, gop phan phat trien nen kinh te nong nghiep đia phuong. Cac bien the cua che đo nay cung tro nen pho bien o cac vung khac o Đong Nam A hai đao, nhung noi co canh tac gambir va ho tieu hay nhung noi co luong nguoi Hoa đang ke. Nhung Cang chu va cu li lam viec trong cac đon đien chu yeu co goc Trieu Chau, va thuong la nhung nguoi nhap cu the he thu nhat hoac thu hai. Nam 1917, chinh quyen thuoc đia Anh o Johor đa ap dung đao luat xoa bo che đo Cang chu, va gia gambir đa sut giam trong đau the ky 20.


Lich su = Nhung nam đau =
Nguon goc cua Che đo Cang chu bat nguon tu giua the ky 18, khi nhung nguoi Hoa đinh cu ban đau o Penang trong thu nghiem nhieu loai cay trong khac nhau, bao gom ho tieu, gambir, hat cau va đinh huong. Cac đon đien bi bo hoang vao cuoi the ky 18 do Penang trai qua cac cuoc chien tranh voi nguoi Bugis khien nhieu đon đien bi pha huy. Viec buon ban gia vi ngay cang pho bien, thu ve loi nhuan lon hon nhieu cung la nguyen nhan dan đen su suy giam cua cac đon đien nay. Vao đau the ky 19, nhung nguoi Hoa bat đau huong ve phia nam toi Malacca va Singapore, noi cung co cac đon đien gambir va ho tieu.
Vao cuoi nhung nam 1820, nguoi Hoa tu Singapore cung bat đau huong toi Johor đe trong gambir va ho tieu duoi su khuyen khich cua Temenggong Abdul Rahman va nguoi ke nhiem, Daeng Ibrahim. Khi ngay cang nhieu nguoi Hoa lap đon đien o Johor trong nhung nam 1840, Temenggong Daeng Ibrahim đa thanh lap mot bo may hanh chinh bao gom cac quan chuc Ma Lai đe giam sat cac cong viec cua Cang chu. Temenggong Daeng Ibrahim bat đau cap giay phep chinh thuc, đuoc goi la Surat Sungai ("giay to song") trong tieng Ma Lai, cho cac Cang chu, cho phep ho thiet lap cac đon đien doc theo bo song. Đoi lai, Cang chu đuoc yeu cau nop thue tu loi nhuan thu đuoc tu cac đon đien, cung nhu phai gia han Surat Sungai sau mot khoang thoi gian nhat đinh.


= Giua đen cuoi the ky 19 =
Cac đon đien đau tien xuat hien o Nam Johor, đac biet la Skudai. Lau Lib Keng, mot nguoi Hoa đinh cu o Skudai, la nguoi đau tien đuoc cap Surat Sungai, theo đo, cac bo song cua Skudai đuoc cho Lau thue đe trong gambir va ho tieu. Nhieu nguoi Hoa đen Johor tu nhung nam 1850 tro đi, va cac khu vuc rung o Nam Johor nhu Tebrau, Plentong va Stulang đa bi phat quang đe trong trot. Vao thoi điem con trai cua Temenggong Daeng Ibrahim, Abu Bakar len nam quyen vao nam 1862, it nhat 37 Surat Sungai đa đuoc cap cho cac Cang chu khac nhau, chiu trach nhiem chung ve hoat đong cua 1.200 đon đien. Hau het nhung nguoi Hoa đung đau nay đeu la thanh vien cua cac hoi kin, va giao tranh thuong no ra o Singapore giua cac nhom phuong ngu khac nhau do xung đot loi ich kinh te. Tu cuoi nhung nam 1850 tro đi, Cang chu bat đau tao anh huong chinh tri trong cac van đe nha nuoc bang cach thiet lap quan he chat che voi Temenggong Abu Bakar. Nam 1865, Abu Bakar chinh thuc cong nhan nhanh nguoi Trieu Chau o Johor thuoc Cong ty Nghia Hung sau khi mot Cang chu, Tan Kee Soon, xay dung mot đoi quan nho đe khuat phuc luc luong cua Sultan Ali Iskandar, nguoi co bat đong voi Abu Bakar nhung khong the xay dung mot đoi quan co to chuc. Tuy nhien, Abu Bakar keu goi Cong ty Nghia Hung chap nhan nhung nguoi đinh cu thuoc cac nhom phuong ngu khac đe ngan chan giao tranh co the xay ra do xung đot loi ich kinh te.

Cac san pham tu cac đon đien nay thuong đuoc xuat khau sang cac nuoc khac tu Singapore voi su ho tro cua cac thuong nhan nguoi Hoa tai thanh pho đo. Tu nhung nam 1860 tro đi, nhieu Cang chu no nan chong chat va bat đau ban quyen so huu tai san cho nhung thuong gia nay hoac cho nhung ong trum kinh doanh lon hon co tru so tai Singapore, nguoi đuoc nguoi dan đia phuong goi la Tuan Sungai (chu dong song). Cang chu sau đo thuong đuoc cac thuong nhan thue lam giam sat hoac quan ly đe theo doi hoat đong hang ngay cua cac đon đien. Temenggong Abu Bakar bat đau gui thu cong nhan kieu hop đong cho nhung Cang chu nay. Nhung buc thu tren đuoc goi la Surat Tauliah.
Che đo Cang chu co vai tro quan trong trong viec thuc đay nen kinh te Johor. Moi quan he cua Abu Bakar voi nhung Cang chu rat tot, va ong đa bo nhiem nhieu nguoi trong so đo vao cac vi tri chinh tri. Đac biet, Abu Bakar đa bo nhiem hai nguoi Hoa vao Hoi đong Nha nuoc Johor: mot Cang chu tu Trieu Chau, Tan Hiok Nee, va mot thau khoan tu Đai Son, Wong Ah Fook, nguoi cung so huu đon đien o Mersing vao nhung nam 1880. Vi vung đat doc theo bo song o Nam Johor đa bi lan song nguoi Hoa đinh cu truoc đo su dung, nhung nguoi Hoa đinh cu moi hon bat đau di cu len phia bac vao nhung nam 1870 va thanh lap cac đon đien xa hon ve phia bac o Yong Peng, Batu Pahat, Benut, Endau va Kota Tinggi. Abu Bakar tich cuc khuyen khich nhung nguoi Hoa đinh cu lap đon đien o Muar, ngay sau khi Chinh phu thuoc đia Anh trao quyen kiem soat Muar cho Abu Bakar.


= Suy giam =
Vao cuoi the ky 19, nen kinh te cua Johor bat đau đa dang hoa sang cac loai cay nong nghiep khac. Bat đau voi ca phe vao nam 1881, cac loai cay trong nhu san, che, dua va cao su đa đuoc đua vao khu vuc. Ca phe va san nhanh chong bi dung trong vao nhung nam 1890 khi gia tri cua nhung loai cay nay giam xuong, trong khi cao su đuoc đua vao trong va nhanh chong tao dung đuoc cho đung vung chac o Johor, khi nhu cau cao su tren the gioi tang len rat nhieu vao khoang nam 1910. Gia gambir giam vao nhung nam 1905-1906, va nhieu Cang chu đa tu bo gambir đe chuyen sang trong cao su. Su suy giam hon nua ve so luong đon đien đuoc thuc đay boi su đan ap cua chinh quyen thuoc đia đoi voi cac phuong phap canh tac truyen thong ma Cang chu su dung; nhung phuong phap nay đa dan đen can kiet đat va rung đuoc su dung lam cui trong cac nha may nho. Mot vai nam truoc khi Che đo Cang chu bi bai bo, xuat khau gambir va ho tieu đa giam 60% tu nam 1912 đen nam 1917.
Nguoi Anh tu lau đa kho chiu voi cac Cang chu vi moi lien he voi cac hoi kin o Singapore cung nhu viec sa đa vao cac te nan xa hoi nhu co bac va hut thuoc phien, nhung hoat đong ma nguoi Anh đa tich cuc tran ap o Singapore va Lien bang Ma Lai. Ngay tu nam 1890, Thong đoc Cac khu đinh cu Eo bien, Cecil Clementi Smith đa van đong Abu Bakar thong qua Societies Ordinance va cam Cong ty Nghia Hung, nhung đa bi tu choi ngay lap tuc. Ngay sau khi nguoi Anh bo nhiem mot co van cho Johor, nguoi Anh bat đau quy ty le toi pham cao la do nhung nguoi Hoa trung thanh voi Cang chu. Nam 1915, chinh quyen Johor, hien nam duoi su kiem soat cua Chinh phu Thuoc đia Anh, đa thong qua Societies Enactment khien Cong ty Nghia Hung bi giai the vao nam sau. Che đo Cang chu chinh thuc bi bai bo vao thang 12 nam 1917 trong mot đao luat đuoc thong qua boi chinh quyen Johor, luc đo đuoc quan ly boi chinh quyen thuoc đia Anh.


Vai tro cua Cang chu Temenggong cua Johor (sau nay la Sultan cua Johor) đa trao cho Cang chu mot muc đo lon quyen tu chu hanh chinh trong khu đat ma ho đuoc cap. Nhung quyen nay bao gom quyen thu thue thay mat cho Temenggong, cung nhu cho phu trach cac nhu cau phuc loi cua nhung cu li nguoi Hoa song o đo. Cang chu thuong mien thue đoi voi tieu dung co ban cua nguoi lao đong trong khu đinh cu. Mot so cu li đam nhan cac cong viec moi nhu chu cua hang va thuong nhan đe phuc vu nhu cau cua nhung nguoi khac trong khu đinh cu, va Cang chu cung mien thue cho nhung chu cua hang va thuong nhan ban thit lon, thuoc phien va ruou. Cang chu danh mot phan đat đe xay dung nha cua cho nhung nguoi cu li, tu đo cac thi tran nho đuoc hinh thanh va tro thanh trung tam hanh chinh. Cac trung tam nay thuong đuoc thanh lap trong cac khu đinh cu nam duoi chan song, đuoc goi la Kangkar ("chan dong song", tieng Trung: 港脚, binh am: gang jiao, tieng Trieu Chau: kaang caar, phien am Han-Viet: cang cuoc).
Cang chu đong vai tro la nguoi trung gian trong viec mua so luong lon hang hoa cua khu đinh cu thong qua cac nha cung cap tai Singapore. Đac biet, thuoc phien la mot mat hang rat pho bien, mac du nguoi Anh to ra kho chiu va thuc hien cac bien phap manh me đe ngan chan viec phan phoi thuoc phien. Cang chu thanh lap cac tap đoan thuoc phien bat hop phap co lien he voi nguoi Hoa tu Singapore va cac bang Ma Lai khac o phia bac, đac biet la Selangor. Nguoi Anh cung ghet Cang chu do su dung tung co bac va mai dam, ca hai đeu bi chinh quyen thuoc đia Anh coi la te nan xa hoi. Cang chu duy tri moi quan he than thien voi Temenggong (sau nay la Sultan), va hop tac chat che voi Cong ty Nghia Hung trong cac van đe hanh chinh. Đac biet, chinh quyen đa co gang tao dung moi quan he than thiet voi Cang chu bang cach bo nhiem quan chuc Ma Lai thao tieng Trieu Chau va biet chu Han, Mohamed Salleh bin Perang, lam nguoi lien lac giua Temenggong va Cang chu. Vai nam sau, vao đau nhung nam 1870, chinh quyen đa hop tac chat che voi Cong ty Nghia Hung đe soan thao Kanun Kangchu co cac đieu khoan phap ly xac đinh quyen han cua Cang chu o Johor. Kanun Kangchu co tong cong 81 đieu khoan va đuoc thuc hien vao nam 1873.


Cac bien the ben ngoai Johor = Singapore =

Nhung nguoi đinh cu nguoi Hoa bat đau di cu tu quan đao Riau đen Singapore vao the ky 19 khong lau truoc khi Stamford Raffles thanh lap Singapore vao nam 1819. Nguoi Ma Lai ban đia tham gia cung voi nguoi Hoa trong viec trong trot gambir, mac du ho trong khong vi muc đich thuong mai vi cho cuoc song sinh hoat. So luong đon đien đa mo rong rat nhieu tu nam 1819 đen 1840, thuc đay boi nhu cau gambir ngay cang tang cua cac thuong nhan tu Trung Quoc cung nhu nhu cau ho tieu cua cac thuong nhan chau Au. Khi đat gan đo thi o phia nam nhanh chong đuoc su dung het vao nhung nam 1820, cac Cang chu bat đau thanh lap cac trang trai gan cac vung phia bac cua Singapore, đac biet la cac dai đat bang qua eo bien Johor tu Jurong, đen phia tay Punggol o phia đong bac. Đen nam 1851, co khoang 800 đon đien gambir va ho tieu bao phu 75% dien tich đat cua Singapore, trong đo 24.220 mau Anh (98,0 km2) danh cho gambir trong khi 2.614 danh cho ho tieu.
Vao nhung nam 1850 va 1860, nhieu Cang chu đa tu bo đon đien o Singapore vi san luong giam do đat canh tac qua nhieu, va bat đau lap cac đon đien moi o Johor. Tuy nhien, nhieu Cang chu chuyen đen Singapore nhu thuong nhan va quan ly cac đon đien qua uy quyen, chu yeu thong qua co quan lien lac cua Cong ty Nghia Hung voi cac thanh vien o Singapore va Johor. Mot so thuong gia nay đa mua quyen tai san cua cac đon đien tu cac Cang chu khac o Johor, nguoi sau đo se đam nhan cac nhiem vu quan ly đe đam bao hoat đong tron tru cua cac đon đien va khu đinh cu.
Khong giong nhu o Johor, Cong ty Nghia Hung (con đuoc goi la "Ghi Hin Kongsi" trong tieng Man) bi coi la bat hop phap o Singapore va cac hoat đong bi chinh quyen thuoc đia tich cuc tran ap. Chu nghia be phai xuat hien trong Cong ty Nghia Hung o Singapore vao nhung nam 1850, khi nguoi đung đau tu cac nhom phuong ngu khac nhau khong the đong y ve cac van đe chinh. Đac biet, nguoi Trieu Chau va nguoi Man thu đich nhau, mot phan do mot so thuong nhan nguoi Man canh tranh voi thuong nhan nguoi Trieu Chau trong viec buon ban, hau het trong so đo hoat đong o khu vuc Boat Quay doc theo song Singapore.
Su ton tai cua Cang chu khong đuoc chinh quyen thuoc đia Anh cong nhan, mac du co mot muc đo tu tri tuong tu nhu o Johor. Tuy nhien, nhung Cang chu o Singapore co the de dang tiep can đat rung o Singapore so voi o Johor, vi chinh quyen thuoc đia Anh kha thong thoang va ap đat rat it quy đinh đoi voi cac hoat đong nong nghiep cua ho. Tuy nhien, nguoi Anh đa canh giac voi thuc te la nhieu Cang chu o Singapore la thanh vien cua Cong ty Nghia Hung, hoat đong bat hop phap o Singapore va đoc quyen ve buon ban thuoc phien trong khu vuc. Nguoi Anh bo nhiem mot quan chuc nguoi Hoa trong so cac Cang chu đe giam sat cac van đe kinh te va xa hoi cua cac đon đien o Singapore va lam trung gian.


= Quan đao Riau =
Cac đon đien gambir va ho tieu đau tien xuat hien o quan đao Riau vao nhung nam 1730, sau khi chien binh Bugins va Yamtuan Muda thu hai cua Riau, Daing Chelak, đa đua nguoi Hoa tu Malaya đen Riau voi muc đich canh tac gambir, mot thu đuoc nguoi dan đia phuong su dung rong rai đe lam thuoc vao thoi điem đo. Mot cuoc di cu khac đen Riau vao nam 1740 sau khi tinh trang bat on no ra o Batavia khien nhieu nguoi Hoa đa bi tham sat. Su đinh cu cua nguoi Hoa o Riau tiep tuc keo dai đen the ky 18, phan lon đen tu khu vuc Trieu San o tinh Quang Đong, cung voi mot bo phan thieu so kha lon tu cac vung phia nam cua tinh Phuc Kien.
Viec canh tac gambir va ho tieu chu yeu chi gioi han o đao Bintan (truoc đay la Bentan) va Galang. Tuong tu nhu o Johor, Yamtuan Muda cua Riau se cap giay phep đat đai (Surat Sungai) cho cac Cang chu, nguoi se  lap cac đon đien, chi đao hoat đong cua đon đien va nhan cong trong khu đinh cu. Vao đau va giua the ky 19, nhieu nguoi Hoa đa chuyen hoat đong tu Riau đen Singapore, tu đo thiet lap cac lien ket thuong mai giua Riau va Singapore. Nhung nguoi đinh cu va thuong nhan nay van duy tri cac moi lien he buon ban voi Riau, vi nhung Cang chu tu Riau thuong van chuyen san pham đen Singapore đe buon ban tu do nham tron thue do chinh quyen thuoc đia Ha Lan ap đat. Giong nhu Singapore, canh tranh ve buon ban ho tieu va gambir giua nguoi Trieu Chau va nguoi Man o Riau đa dan đen cang thang va bao luc le te trong nhung nam 1840 va 1850. Vao đau the ky 20, nguoi Hoa đa tu bo cac đon đien gambir va ho tieu đe chuyen sang cac hoat đong nong nghiep khac, khi gia ho tieu tren toan the gioi giam manh ve gia tri va nhieu loai ho tieu bi dich benh hoanh hanh tren quan đao.


= Sarawak =
Nguoi Hoa đau tien đinh cu doc theo cac vung ven bien cua Sarawak voi so luong đang ke tu the ky 18 tro đi va tham gia vao nganh khai thac kim loai, chu yeu la vang va bauxite. Khi nguon cung vang tro nen can kiet tu nhung nam 1820 tro đi, cac tho mo nguoi Hoa dan chuyen sang thuong mai va nong nghiep. Nguoi Trieu Chau va Khach Gia đa thanh lap cac đon đien gambir va ho tieu vao nhung nam 1870 va 1880, va Rajah Trang cua Vuong quoc Sarawak bat đau to chuc mot he thong hanh chinh cho cac đon đien nay tuong tu nhu o Johor. Cang chu cua moi đon đien đuoc bo nhiem boi Charles Brooke, Rajah Trang vao thoi điem đo. Moi Cang chu đuoc giao trach nhiem giam sat hoat đong cua cac đon đien duoi quyen va chiu trach nhiem phuc loi cho nhung nhan cong song o đo. Nam 1875, nguoi Anh ban hanh mot bo luat xac đinh vai tro va trach nhiem cua cac Cang chu, mo phong rat gan giong Kanun Kangchu đuoc Sultan Abu Bakar cua Johor ap dung vao nam 1873.
Charles Brooke đa khuyen khich su nhap cu cua nguoi Hoa, bat đau tu nhung nam 1860, đe mo rong nganh ho tieu va gambir. Nhung nguoi Hoa đinh cu o Sabah va Pontianak cung thanh lap cac đon đien gambir va ho tieu, mac du chung ton tai nhu nhung vuong quoc đoc lap. Nhung đon đien nay đa tro thanh mot trong nhung nganh cong nghiep chinh cua khu vuc khi gia gambir tren toan the gioi tang trong nhung nam 1880 va 1890. Vao the ky 20, khi gia gambir tren toan the gioi giam manh, cac Cang chu đa chuyen huong sang tap trung trong ho tieu va thuoc phien. Che đo Cang chu o Sarawak tro nen it pho bien hon vao nhung nam 1920, khi viec buon ban thuoc phien voi Hong Kong giam dan trong suot thap ky.


Di san Che đo Cang chu đa tao đieu kien thuan loi cho su phat trien cua cac đon đien gambir va ho tieu, đong thoi phat trien nen kinh te cua Johor va Singapore trong the ky 19. Su phat trien cua cac đo thi noi đia cua Johor la nho no luc cua cac Cang chu khac nhau, nhung nguoi chiu trach nhiem vach ra ke hoach đinh cu cho nhung nguoi song va lam viec trong cac đon đien, tu đo hinh thanh nen cac khu dan cu moi. Dan so nguoi Hoa o Johor va Singapore gia tang đang ke trong thoi ky nay; Riau cung co muc tang truong tuong tu trong the ky 18. Do su nhap cu o at cua nguoi Hoa vao Johor, ho nhanh chong tro nen ap đao va đong hon nguoi Ma Lai trong khu vuc, mac du nhieu nguoi đa chuyen đen Singapore hoac cac khu vuc khac cua Ma Lai khi nganh cong nghiep ho tieu va gambir suy giam trong the ky 20. Mot so khu dan cu va cac đia điem khac o Johor va Singapore, đuoc xay dung tren cac đon đien xua, đuoc đat ten theo ten cu cua che đo Cang chu, va phan lon dan cu la nguoi goc Hoa.
Phuong ngu Trieu Chau đa tro thanh lingua franca cua nguoi Hoa o nhieu vung cua Johor va Riau, vi phan lon nguoi tu nhung khu vuc nay co nguon goc tu Trieu Chau, nhieu nguoi trong so đo la hau due cua nguoi Hoa đa tung lam viec trong cac đon đien. Nguoi Trieu Chau tao thanh nhom phuong ngu lon thu hai trong nguoi Singapore goc Hoa, va nhieu gia đinh co nguon goc to tien tu nhung nguoi nhap cu, co the la Cang chu hoac nhung cu li lam viec trong cac đon đien nay.


Ghi chu Trich dan Tham khao