Vanuatu, ten chinh thuc Cong hoa Vanuatu, la đao quoc gom quan đao vung Melanesia, tay nam Thai Binh Duong. Quan đao nay nam phia đong Uc cach 1.750 km, phia đong bac Nouvelle-Caledonie cach 500 km, phia tay Fiji, va phia nam quan đao Solomon.
Truoc nam 1980, Vanuatu co ten la Tan Hebrides thuoc su đong tri cua ca hai nuoc Anh va Phap. Nguoi Viet thoi đo goi Vanuatu la Tan Đao vi thuc dan Phap thuong mo phu chan đang o Đong Duong đe đi khai pha va canh tac đon đien o hai quan đao gan nhau la Nouvelle-Caledonie (New Caledonia) va Nouvelles-Hebrides (New Hebrides). Nguoi Viet Nam chan đang goi quan đao Nouvelle-Caledonie la Tan The gioi va Nouvelles-Hebrides la Tan Đao. Mot so nguoi Viet o hai ngoai thuong nham lan dung ten goi Tan Đao cho Nouvelle-Caledonie.


Lich su Theo chung tich khao co thi con nguoi co mat tren đao Vanuatu tu khoang 1300 nam truoc Cong nguyen.
Nam 1606, nguoi Tay Ban Nha duoi su chi huy cua Luis Vaez de Torres va Pedro Fernandez de Quiros đen đao tham hiem va cho rang Vanuatu la mot phan cua luc đia chau Uc. Mai đen the ky XVIII sau chuyen hai hanh thu hai cua nha tham hiem nguoi Anh James Cook va đao đuoc đat ten "New Hebrides" nguoi chau Au moi đen đinh cu vung đao.
Trong thoi gian ngan ngui sau nam 1879, đao Efate thanh lap the che cong hoa duoi ten "Franceville" voi đac điem la quoc gia đoc lap đau tien voi quyen đau phieu pho thong khong phan biet sac toc hay gioi tinh. Tuy nhien rieng nguoi da trang đuoc nham chuc. Nam 1887, đao đuoc đat duoi quyen cai tri quan đoi cua hai nuoc Anh va Phap. Ve sau đuoc xac đinh thong qua nghi đinh thu nam 1914, chinh thuc phe chuan nam 1923.
Sau chien tranh the gioi thu hai, quan đao Tan Hebrides đuoc huong the che sau nay đua đen quyen tu tri nam 1975. Tu đo nhung bat đong giua cong đong Anh ngu (đa so) va cong đong Phap ngu lai gia tang. Viec tam ngung đau tranh cho phep thong qua mot du an hien phap. Thang 11 nam 1979, đang thuoc cong đong Anh ngu gianh thang loi trong cuoc tuyen cu, Muc su Walter Lini tro thanh Thu tuong. Cong đong Phap ngu o hai đao Espiritu Santo va Tanna du đinh tien hanh li khai. Mot luc luong gom đoi quan cua Anh va Phap phai can thiep nham ngan can y đinh li khai. Đoc lap đuoc tuyen bo ngay 30 thang 7 nam 1980. Quan đao New Hebrides đoi ten thanh Cong hoa Vanuatu. Georges Ati Sokomanu đuoc bau lam Tong thong.
Nam 1983, đang cua Walter Lini đac cu. Nam 1984, Sokomanu phai đuong đau voi Lini, tu chuc va tai đac cu. Nam 1987, Lini lai gianh thang loi trong cuoc bau cu. Thang 9 nam 1991, Lini rut khoi chinh truong va Maxime Carlot Korman thuoc cong đong Phap ngu tro thanh Thu tuong. Nam 1994, Jean-Marc Leye đuoc bau lam Tong thong. Nam 1999, John Bani giu chuc Tong thong va bo nhiem Donald Kalpokas vao chuc Thu tuong.


Đia ly Vanuatu la mot quan đao san ho va nui lua gom 83 đao lon nho, thuoc quan đao Melanesia, gom mot quan đao trai dai tu Bac đen Nam tren 850 km o Tay Nam Thai Binh Duong, nam ve phia Đong Bac Nouvelle-Caledonie. Khoang 75% dien tich đat đai bao phu boi cac khu rung nhiet đoi. Tabwemasana la đinh nui cao nhat (1.879 m) thuoc đao Espiritu Santo (4.860 km2), đao lon nhat cua quan đao nay. Nhieu ngon nui lua thuoc quan đao nay nam trong "vanh đai lua Thai Binh Duong" hien van con hoat đong, nhat la đao Tanna, Ambrym, Aoba va Gaua.
Hai đao Matthew va Hunter con trong vong tranh chap voi Nouvelle-Caledonie. Trong tong so đo co 14 đao voi dien tich hon 100 km² la:

Đa so nhung hai đao la nui non, đia chat phun thach cua nhung ngon nui lua xua voi khi hau nhiet đoi va ban nhiet đoi. Vu luong tai Vanuatu tinh trung binh la 2.360 mm nhung co nam len đen 4.000 mm o nhung đao mien bac.
Co vai ngon nui lua con hoat đong tai Vanuatu nhu ngon Lopevi. Thien tai đia chan va nui lua thuong đe doa quan đao. Ngon nui cao nhat Vanuatu la đinh Tabwemasana, đo đuoc 1879 m tren đao Espiritu Santo.
Thanh pho lon nhat la thu đo Port Vila tren đao Efate. Thi tran thu nhi la Luganville tren đao Espiritu Santo.
Vanuatu đuoc cong nhan la vung đia sinh thai đac biet (distinct terrestial ecoregion) thuoc phan khu sinh thai (ecozone) Australasia.


Khi hau Vanuatu nam trong vung khi hau can nhiet đoi. Thoi tiet on hoa nho gio mau dich thoi theo huong Đong Nam. Mua kho tu thang 5 đen thang 10, mua mua tu thang 11 đen thang 4, luong mua trung binh tuong đoi cao.


Hanh chinh Ke tu nam 1994, Vanuatu đuoc chia thanh sau tinh (province). Ten cua sau tinh thi ghep tu ten nhung đao phu thuoc.

Malampa (MaLakula, Ambrym, Paama)
Penama (Pentecost, Ambae, Maewo - trong tieng Phap: Penama)
Sanma (Santo, Malo)
Shefa (nhom Shepherds, Efate - trong tieng Phap: Shefa)
Tafea (Tanna, Aniwa, Futuna, Erromango, Aneityum - trong tieng Phap: Tafea)
Torba (quan đao Torres, quan đao Banks)
Moi tinh la đon vi tu tri voi hoi đong tinh do cu dan bau len. Hoi đong nay co quyen thu thue đia phuong va quyet đinh ngan sach hang tinh cung nhung nghi luat. Chu tich Hoi đong do chinh cac thanh vien bau ra, lai co thu ky tro ly do Uy ban Cong chuc (Public Service Commission) bo nhiem.
Nganh hanh phap co hanh phap vien (executive officer) do phu Thu tuong bo nhiem.
O cap tinh cung co vi tong thong tinh bang (provincial president) thuoc cu tri đoan đe bau ra tong thong Vanuatu.
Duoi cap tinh la xa (municipality), tuong đuong voi mot đao mot. Xa co hoi đong xa va xa truong do cu dan bau nen.


Chinh tri Vanuatu la mot nuoc dan chu nghi vien. Đung đau la Tong thong voi nhiem ky nam nam nam vai tro le nghi. Cu tri đoan gom cac đai bieu quoc hoi va tong thong tinh bang bo phieu bau tong thong toan quoc.
Thu tuong đieu hanh chinh phu thi do Quoc hoi bau neu đat đuoc hon nua so phieu cua ¾ đai bieu. Thu tuong co nhiem vu lap noi cac, tuc hoi đong bo truong đe đieu hanh nganh hanh phap Vanuatu.
Quoc hoi Vanuatu la vien lap phap đon vien (unicameral) voi 52 đai bieu nhiem ky bon nam do cu tri truc tiep bau ra. Quoc hoi co the tu giai tan hay do lenh Tong thong voi su co van cua Thu tuong. Song song voi Quoc hoi la Hoi đong toc truong Malvatu Mauri đe co van chinh phu trong nhung lanh vuc van hoa va ngon ngu Vanuatu.
Cac Đang chinh tri chinh: Vanuaaku Pati, Đang thong nhat Dan toc (NUP) va mot so đang khac.


Đoi ngoai Vanuatu theo đuoi chinh sach đoi ngoai hoa binh, khong lien ket, chong vu khi hat nhan. Đen nay, Vanuatu co quan he ngoai giao voi 74 nuoc. Vanuatu co quan he hop tac kinh te va van hoa chat che voi Uc, New Zealand va EU va Nam Thai Binh Duong. Hien nay, Vanuatu cung đang chu trong phat trien quan he voi nhieu nuoc khac, đac biet la cac nuoc lon cung cap nhieu vien tro nhu Trung Quoc, My va cac nuoc lang gieng khu vuc.
Vanuatu la thanh vien Lien Hop Quoc (1981), Khoi thinh vuong chung (Common Wealth), Phong trao khong lien ket (1983), Cong đong Phap ngu (ACCT), Ngan hang the gioi WB, Quy tien te quoc te IMF, Dien đan cac nuoc Nam Thai Binh Duong (SPF)...


Kinh te Vanuatu co nen kinh te con chua phat trien, chu yeu la nong nghiep voi quy mo nho, cong nghiep con khiem ton; ngoai ra con mot so nganh khac nhu đanh bat hai san, khai khoang va du lich. Toc đo tang GDP trung binh khoang 2,9%. Vanuatu nhap khau nhieu may moc, phuong tien van tai, thuc pham, dau mo, hoa chat trong khi xuat khau khiem ton chu yeu la cui dua, ca cao, thit bo, go. Ban hang va cung la nuoc cung cap vien tro chinh la Uc, Anh, Phap, Lien minh chau Au (EU), Nhat Ban, New Zealand. Nhap khau cua Vanuatu tu Uc chiem khoang 40% - 50%, New Zealand: 11%, Nouvelle-Caledonie: 8%, Nhat: 10%, Fiji va Phap: 6%. Thu nhap binh quan đau nguoi cua Vanuatu đat 2442 USD nam 2008 (so lieu cua IMF).


Nhan khau hoc Dan so Vanuatu hien nay la 205,754 nguoi. Bao gom cac sac toc chinh: Nguoi Vanuatu (94%), nguoi chau Au (4%), nguoi goc Micronesians, Polynesians; nguoi Hoa va nguoi Viet (2%). Nguoi Nguoi Vanuatu (94%), nguoi goc Micronesians, Polynesians noi tieng Bislama; nguoi chau Au, nguoi Hoa va nguoi Viet noi tieng Anh va tieng Phap.
Cac ton giao chinh co: Giao hoi Truong Lao (Co Đoc) 36.7%, Anh giao 15%, Cong giao 15%, tin nguong ban đia 7.6%, cac ton giao khac.


Van hoa Voi dan so khoang 221.000 nguoi (thong ke 2006), Vanuatu tu hao co 113 ngon ngu khac nhau đai hinh thanh tai vo so đai phuong o nhung hon đao xa xoi. Đieu nay đa bien quoc đao nay la mot trong nhung nuoc co nen van hoa đa dang nhat tren the gioi.
Su đa dang la ket qua cua hon 3.000 nam tich tu tu cac dan toc khac nhau ve quoc đao nay đoi khi dan đen su xung đot sac toc, tan bien van hoa va đanh mat đi gia tri truyen thong goc cua no. Thuc pham, đong vat la nhung vat quan trong nhat cua đao vi no la nguon cung cap thuc an cho nguoi dan va trong đo loai lon la con vat quan trong. Xet ve khia canh song lon la con vat linh thieng nhat cho cuoc song nguoi dan Vanuatu vi no khong chi la nguon cung cap thuc pham, chat dinh duong ma la nen tang cua đoi song nghi thuc, bieu tuong cua su giau co va quyen luc đuoc xac lap tu bay lau nay.
Nhip song hien đai đa khong lam xao tron net đac trung cua mot nghi thuc song trong gia đinh. Moi khia canh cua cuoc song đuoc to chuc va bieu hien duoi hinh thai cua mot quy trinh song đuoc to chuc trong mot đai gia toc ma o đo con so nguoi than co the len đen hang tram nguoi. Moi quan he hieu thao đuoc bao ton va con luu giu nhieu tap tuc co xua cat bao qui đau khoi sinh cho mot sinh linh be bong… va cac nguoi chet la mot viec nguoi đo đuoc ve voi to tien vi the ma đuoc cho la viec lam toi thuong. Nghe thuat tai quoc đao nay that đa dang va bieu cam duoi nhieu hinh thuc khac nhau nhu tu viec trang tri đo trang suc, trang tri than nguoi boi hinh xam, cac mat na, mu non, cham khac… rat quan trong đai dien tieu bieu cho mot lang nao đo.
Voi xa hoi hien đai, tai quoc đao nen kinh te nong nghiep van la chu yeu. Ho trong cac loai cay thuc pham nhu khoai lang, khoai, san, trai cay theo mua… Voi dien tich rung bi thu hep đe lay đat lam nong nghiep, san bat thu hinh nhu khong con pho bien nhu xua va thay vao đo la nuoi đong vat, loai lon la quan trong la cho dua cho nen kinh te khong chi la cung cap thuc pham ma la the hien su đang cap giau co cua minh. Van hoa song van đuoc bao ton va gin giu nhu la mot phan cua nghi thuc cuoc song. Tren mot so hon đao, ba me tra tien đe cac bac si cat bao qui đau tre em, cac be trai đuoc đua vao bui ram mot tuan, đoi khi ca thang… co mot vai bo toc van con khoa than nhung khong nhu xua, canh đan ong co vo boc duong vat trong khi cac phu nu van đe đoi nguc tran cua minh tu nhien.
Dau an van hoa Phap
Gianh chu quyen tu tay thuc dan Phap vao đau nhung nam 1980, Vanuatu la đat nuoc thuoc the gioi thu ba o quan đao Nam Thai Binh Duong. Dau an van hoa Phap van in đam tren nhung con pho va đac biet la thu đo Port Vila, đong thoi la thanh pho lon nhat tren đao Efate.
Port Vila nam trai dai quanh vinh Vila. Đung tren cang, se thay mot khung canh tuyet my, xa xa la nhung hon đao nho len giua đai duong xanh tham. Van hoa Phap hoa quyen voi van hoa truyen thong cua nguoi ban xu NiVan tao nen net đoc đao cho vung đat nay. Nhung con pho đong đuc, nhung khu cho sam uat o thu đo Port Vila nam doc theo ben cang, noi co nhieu thuyen đang neo đau.
Hau het cu dan o đay đeu đi bo, chi mot so it đi lai bang xe o to (loai xe tai). Nhung chiec xe nay luon chat nich nguoi va se phai kinh ngac ve luat giao thong đuong bo o đay.


Chu thich Lien ket ngoai Chinh phu Vanuatu
Vanuatu tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Vanuatu tai Tu đien bach khoa Viet Nam