Bat Tot qua đuong (tieng Phap: [ɑ paˈsɑ] En passant) la nuoc đi đac biet đe bat quan trong co vua, chi xay ra khi quan Tot bat quan Tot vua di chuyen hai o trong luot đau tien theo huong cheo len. Quan Tot sau khi thuc hien en passant se o vi tri ma neu nhu con Tot bi bat ban đau chi di chuyen mot o. Luat nay sinh ra nham đam bao rang mot quan Tot se khong the thoat khoi Tot cua đoi phuong mot cach de dang bang viec di chuyen hai o ngay lap tuc.
Viec bat Tot qua đuong chi co the xay ra ngay trong luot ma quan Tot đa di chuyen hai o lap tuc, khong the đuoc thuc hien o cac nuoc đi sau đo. Trong bien ban van đau, hanh đong nay co the đuoc ki hieu quoc te la e.p, ki hieu tieng Viet la q.đ.

  
   
   


Nguyen tac Đieu kien đe mot quan Tot co the thuc hien viec bat quan Tot đoi phuong bang en passant la:

quan Tot bi bat di chuyen hai buoc o nuoc đi truoc đo
quan Tot thuc hien viec bat đung ngay canh quan Tot bi bat sau khi di chuyen theo hang ngang.
Neu hai đieu kien tren thoa man, quan Tot thuc hien viec bat se di chuyen theo huong cheo len huong ma quan Tot bi bat di chuyen (hay di chuyen toi o ma neu quan Tot bi bat chi di chuyen mot buoc) sau đo loai quan Tot bi bat ra khoi ban co. Thuc hien viec bat Tot qua đuong khong hop le se bi xu thua ngay lap tuc, va viec bat Tot nay khong bat buoc tru khi la nuoc đi hop le duy nhat co the thuc hien.

Chi cac quan Tot moi co kha nang bat hoac bi bat Tot qua đuong, cac quan co khac cung co kha nang bat quan theo huong cheo nhu Vua, Hau va Tuong khong the thuc hien đieu nay. Bat Tot qua đuong cung la nuoc an quan duy nhat ma viec bat quan khong đua quan thuc hien hanh đong bat toi vi tri quan bi bat.


Ky hieu Khi su dung he thong ky hieu co vua đai so, mot nuoc bat Tot qua đuong se đuoc ki hieu bang viec xac đinh toa đo quan Tot thuc hien viec bat (khong phai cua quan Tot bi bat). Tuy nhien, nuoc đi nay cung co the đuoc ghi chu them "e.p" (viet tat cua en passant) hoac tuong tu voi cac ngon ngu khac. Vi du, khi ky hieu co vua bang đai so, bxa3 hay bxa3 e.p đeu co the su dung đe chi viec quan Tot Đen o b4 bat Tot Trang a4 qua đuong.


Cac vi du Mot vai khai cuoc co vua co bat Tot qua đuong la mot phan cua no. Vi du nhu Phong thu Petrov trong vi du nay, Trang bat Tot qua đuong cua Đen vao nuoc thu 6:

1.e4 e5
2.Nf3 Nf6
3.d4 exd4
4.e5 Ne4
5.Qxd4 d5 (xem hinh)
6.exd6 e.p.

Viec bat Tot qua đuong co the dien ra som nhat vao nuoc thu 3. Vi du voi Phong thu Phap, sau 1.e4 e6 2.e5!?, neu Đen đi 2... d5, Trang co the choi 3.exd6 e.p. (xem hinh). Đieu nay đa dien ra trong van đau giua Steinitz–Fleissig tai Vien nam 1882.

Trong hinh, tuong chung nhu nuoc đi 1...g5+ cua Đen đa chieu het Trang, tuy nhien no lai la mot nuoc blunder khi Trang co the thuc hien nuoc bat Tot qua đuong 2.fxg6 e.p.# đe vua hoa giai the chieu, đong thoi chieu het nguoc lai Đen. (Trong the tran nay, Đen co the nghi toi viec đanh hoa bang cach choi 1...Qxf2+)

Trong mot van đau giua Gunnar Gundersen va Albert H.Faul, Đen choi 12...f7-f5, khien Trang đa co the bat Tot cot f cua Đen qua đuong bang quan Tot cot e cua minh, nhung thay vao đo Gundersen choi: 

13.h5+ Kh6 14.Nxe6+
Quan Tuong o o c1 đa tao ra mot đon chieu mo, va nuoc 14... Kh7 cua Đen van bi chieu het boi 15.Qxg7# cua Trang.

14...g5 15.hxg6 e.p.#
Viec Trang bat Tot Đen qua đuong đat Đen vao the vua bi chieu đoi, vua bi chieu het (tren thuc te, quan Tuong cua Trang o c1 khong qua can thiet trong viec tao the chieu het). Nuoc bat Tot qua đuong trong the co nay la cach duy nhat đe Trang chieu đoi Đen ma khong can phai di chuyen bat cu quan tan cong nao.
Toi nay, van co co nhieu lan thuc hien bat Tot qua đuong nhat la ba lan, xuat hien o ba van co khac nhau ma khong ki thu nao thuc hien ca ba nuoc bat, voi van đau som nhat cho ki luc nay vao nam 1980 giua Alexandru Segal voi Karl-Heinz Podzielny.


Lich su Trong qua khu, quan Tot khong the di chuyen hai o ngay trong luot đau tien. Nuoc đi nay lan đau tien đuoc su dung khoang giua the ky thu 13 va 16 nham tang toc đo cac van co. Nuoc bat Tot qua đuong cung co the đa đuoc su dung trong khoang thoi gian đo, hoac muon hon mot chut, khi nhung tai lieu som nhat đe cap toi nuoc đi nay vao the ky thu 16.
Bat Tot qua đuong la mot trong nhung thay đoi lon cuoi cung cua co vua tai chau Au. O mot vai noi o chau Au, đac biet la o Y, luat nay chua đuoc cong nhan ngay lap tuc. Tuy nhien, vao nam 1880, nguoi Y cung đa chap nhan luat co vua đuoc thong nhat boi cong đong quoc te ma trong đo co bat Tot qua đuong, đe chuan bi cho giai co vua o Milan vao nam 1881.


Lien quan toi viec hoa do lap nuoc hay bi nuoc Trong viec xet the co co bi lap lai hay khong đe xin hoa, hai the co ma o đo mot the co the thuc hien viec bat Tot qua đuong ma mot the co khong the; đay đuoc coi la hai the co hoan toan khac nhau.
Khi mot ki thu khong bi chieu, tuy nhien chi co nuoc bat Tot qua đuong la nuoc đi hop le duy nhat, ho khong đuoc phep tuyen bo hoa do het nuoc đi, khi đo hoac ho phai bat Tot qua đuong, hoac phai ket thuc van đau theo cac cach hop le khac. Đieu nay khien cac ki thu co vua co cac cuoc tranh luan vao the ky thu 19, khi mot vai trong so ho cho rang bat Tot qua đuong la mot nuoc đi khong nhat thiet phai thuc hien trong nhung tinh huong nhu vay. Trong cuon Chess Praxis xuat ban nam 1860, Howard Staunton đa khang đinh rang neu tinh huong tuong tu co xay ra, nguoi choi vao the bi nuoc phai thuc hien nuoc bat Tot qua đuong, va luat co vua cung lam ro đieu tuong tu.


Trong cac cau đo Cac nuoc bat Tot qua đuong cung thuong xuyen xuat hien trong cac cau đo co vua. Theo Kenneth S. Howard, "Bat Tot qua đuong co the tao ra suc anh huong lon trong khai cuoc va tan cuoc cho ca Trang va Đen." Bang ky thuat phan tich nguoc, quan Tot co the thuc hien nuoc bat Tot qua đuong khi va chi khi quan Tot bi bat đa di chuyen hai buoc o nuoc đi truoc đo.

Trong cau đo đuoc sang tac vao nam 1938 boi Howard, nuoc đi mau chot cua cau đo nay la 

1.d4!
khi đe doa 2.d5+ cxd5 3.Bxd5# chieu het Đen. Đen co the bat Tot d4 cua Trang qua đuong bang hai cach 

1...exd3 e.p.
khien quan Tot o e4 di chuyen tu cot e toi cot d, tuy nhien Trang co the choi 2.f4 đe đe doa 3.f5# chieu het. Đen co the choi 2... f5, tuy nhien đieu nay cho phep Trang choi 3.exf6 e.p.# khi cot e khong đuoc che chan boi quan Tot o e4 truoc nuoc chieu cua Xe e1. 
Đen cung co the choi

1...cxd3 e.p.
tuy nhien lai khien đuong cheo a2-d8 tro nen thuan loi cho Trang đe thuc hien 2.Qa2+ d5 3.cxd6 e.p.#. 

Cau đo đuoc sang tac nam 1902 boi Sommerfeldt cho thay suc manh cua đon ghim khi ket hop voi bat Tot qua đuong.
Nuoc đi mau chot

1.d4!
đe doa nuoc đi tiep theo la 2.Qf2#, tuy nhien trong tinh huong nay Đen khong the bat Tot qua đuong (1...exd3 e.p.+) vi se khien vua cua chinh minh bi chieu, tuy nhien 

1.e3+
lai hop le. Tuy nhien, nuoc đi nay khien Vua cua Đen khong the di chuyen toi e3 đuoc nua, va giup Trang co the choi

2.d5#


Trong cac bien the Trong đa so bien the co vua, nuoc bat Tot qua đuong đuoc giu nguyen do kha nang di chuyen cua Tot cung đuoc bao toan. Mot vai bien the khac cho phep nuoc đi đau tien cua Tot tham chi di chuyen nhieu hon hai buoc, vi du nhu bon buoc o co vua nhan đoi va sau buoc o co vua choi tren cai ban rat lon. Cac bien the nay cung thuong cho phep thuc hien nuoc bat Tot qua đuong, tuong tu nhu cach co vua nguyen ban thuc hien.
Trong cac bien the co vua ba chieu nhu co vua Thien nien ki 3D hay co vua cua Alice, nuoc bat Tot qua đuong cung la hop le, nhung khong nhat thiet phai la bat quan Tot ngay canh theo hang ngang. Trong 5D Chess with Multiverse Time Travel, bat Tot qua đuong cung hop le trong tung chieu khong gian mot, nhung khong hop le giua cac chieu khong gian khac nhau.
Cac quan co trong bien the co vua cung co nhung quan co the thuc hien bat Tot qua đuong nhu tot Berolina.
Bat Tot qua đuong khong xuat hien trong nhung bien the co vua khong cho phep Tot đi hai buoc trong nuoc đi đau tien, vi du nhu Dragonchess hay Raumschach. Cac bien the o khu vuc chau A nhu co tuong, shogi hay janggi cung khong co nuoc tuong tu nhu bat Tot qua đuong, tham chi quan Tot trong nhung bien the nay khong co kha nang an quan nhu cua Tot trong co vua.


Ghi chu Tham khao = Thu muc =
Just, Tim; Burg, Daniel B. (2003), U.S. Chess Federation's Official Rules of Chess (an ban thu 5), McKay, ISBN 0-8129-3559-4
Winter, Edward (2006), Chess Facts and Fables, McFarland, ISBN 0-7864-2310-2


Xem them En passant (Chess) by Edward Winter
Bai hoc tren Lichess ve bat Tot qua đuong