Azerbaijan (phien am tieng Viet: A-dec-bai-gian hoac A-dec-bai-dan, tieng Azerbaijan: Azərbaycan), ten goi chinh thuc la Cong hoa Azerbaijan, la mot quoc gia nam tai khu vuc Tay A va thuoc vung Kavkaz cua luc đia A-Au, Azerbaijan giap voi bien Caspi o phia đong, Nga o phia bac, Gruzia o phia tay bac, Armenia o phia tay va Iran o phia Nam. Ngoai ra, trong co cau lanh tho cua Azerbaijan co Cong hoa Tu tri Nakhchivan. Nakhchivan giap bien gioi voi Armenia o phia bac va phia đong, Iran o phia nam va phia tay cung Tho Nhi Ky o phia tay bac, đay la mot vung lanh tho bi tach roi khoi nuoc nay con vung đat Nagorno-Karabakh o phia tay nam thi bi Armenia chiem đong vao nam 1991 nhung gianh lai quyen kiem soat vao nam 2023.
Nguoi Azerbaijan (hay con goi đon gian la Azeris) la nhom sac toc chiem đai đa so, khoang 85% theo truyen thong trung thanh voi dong Hoi giao Shi'a, so con lai la tin đo dong Hoi giao Sunni, cac nhom ton giao con lai bao gom Giao hoi Chinh thong giao Nga (1.3%), Tong đo Armenia (1.3%) va nhung ton giao thieu so khac (5%).
Azerbaijan la mot nen dan chu hoan chinh voi cac quyen tu do đay đu. Azerbaijan la mot quoc gia the tuc, thanh vien cua Hoi đong chau Au, Ngan hang Phat trien chau A, Khoi thinh vuong chung cac Quoc gia Đoc lap tu nam 1991, đoi tac trong Chinh sach Lang gieng chau Au cua Lien minh chau Au (EU) tu nam 2006, Đoi tac vi Hoa binh va Đoi tac Ca nhan Ke hoach Hanh đong cua NATO.


Tu nguyen Đia danh Azerbaijan đuoc cho la bat nguon tu Atropates, ten cua vi Satrap (tong tran) Media duoi thoi đe che Achaemenid, nguoi đa cai tri mot vung tai Iran Azarbaijan hien đai đuoc goi la Atropatene. Cai ten Atropate co le bat nguon tu tieng Ba Tu cu, co y nghia la "đuoc bao ho boi lua [thieng]." Cai ten nay cung đuoc đe cap trong Frawardin Yasht Avesta: aterepatahe ashaono fravashim yazamaide dich nghia la: Chung ta tho cung Fravashi cua Atare-pata linh thieng.


Lich su Nhung nguoi dan đinh cu som nhat đuoc biet tai Azerbaijan ngay nay la nguoi Albania Kavkaz, mot toc nguoi noi ngon ngu Kavkaz co le đa toi vung nay truoc nhung sac toc cuoi cung se chinh phuc vung Kavkaz. Theo lich su Azerbaijan tung la noi sinh song cua nhieu bo toc, gom Ba Tu, Armenia, Hy Lap, La Ma, A Rap, Turk, Mong Co va Nga.
Ngon ngu Turkic xuat hien o vung Azerbaijan nhu ket qua cua cuoc di cu vi đai cua nguoi Turk toi Tieu A o the ky XI.
Vuong quoc đau tien xuat hien tren lanh tho ngay nay la Cong hoa Azerbaijan la Mannae o the ky thu IX truoc Cong Nguyen, ton tai đen tan nam 616 truoc Cong Nguyen khi no tro thanh mot phan cua Đe che Median, sau nay se tro thanh mot phan cua Đe che Ba Tu nam 549 truoc Cong Nguyen. Lanh tho pho vuong Albania Kavkaz đuoc thanh lap o the ky thu IV truoc Cong Nguyen va gom xap xi nhung lanh tho ngay nay la quoc gia Azerbaijan cung nhung phan phia nam Dagestan.
Đao Hoi nhanh chong phat trien trong vung Azerbaijan sau nhung cuoc chinh phuc cua nguoi A Rap trong the ky thu bay va thu tam. Sau khi quyen luc cua Khalifate A Rap suy tan, nhieu quoc gia ban đoc lap đuoc thanh lap, vuong quoc Shirvanshah la mot trong so đo. O the ky XI, luc luong chinh phuc Seljuk Turks tro thanh luc luong hung manh tai Kavkaz va dan toi viec thanh lap mot Azerbaijanis tam thoi theo ngon ngu. O the ky XIII va XIV, đat nuoc nay phai chiu nhung cuoc xam luoc Mong Co-Tatar.
Sau trieu đai Safavid, Azerbaijan trai qua mot giai đoan phan chia phong kien ngan o giua the ky XVIII toi đau the ky XIX, va gom cac vuong quoc đoc lap duoi quyen cac khan. Sau hai cuoc chien giua Đe che Iran Qajar, cung nhu Ganja, Guba, Baku va cac vuong quoc Khan đoc lap khac cung Đe che Nga, vung Kavkaz bi nguoi Nga chiem đong theo Hiep uoc Gulistan nam 1813, va Hiep uoc Turkmenchay nam 1828, va nhieu hiep uoc khac truoc đo giua cac Sa hoang Nga va cac Khan trong thap ky đau tien cua the ky XIX. Nam 1873, dau mo đuoc tim thay tai thanh pho Baku, thu đo tuong lai cua Azerbaijan. Toi đau the ky XX hau nhu mot nua luong dau cung cap tren the gioi bat nguon tu Azerbaijan.
Sau su sup đo cua Đe che Nga trong Chien tranh the gioi thu nhat, Azerbaijan cung Armenia va Georgia tro thanh mot phan cua Cong hoa Dan chu Lien bang Zakavkaz co thoi gian ton tai ngan ngui. Khi nuoc Cong hoa giai tan thang 5 nam 1918, Azerbaijan tuyen bo đoc lap voi cai ten Cong hoa Dan chu Azerbaijan. Cong hoa Dan chu Azerbaijan la che đoc Cong hoa Hoi giao nghi vien đau tien tren the gioi va chi ton tai trong 2 nam, tu 1918 toi 1920, khi cac luc luong Hong Quan Xo viet xam chiem Azerbaijan. Thang 3 nam 1922, Azerbaijan, cung Armenia va Gruzia, tro thanh mot phan cua Transcaucasian SFSR ben trong Lien bang Xo viet moi đuoc thanh lap. Nam 1936, TSFSR bi giai tan va Azerbaijan tro thanh mot nuoc Cong hoa thuoc Lien bang Xo viet voi cai ten Cong hoa Xa hoi chu nghia Xo viet Azerbaijan.
Trong Chien tranh the gioi thu hai, Phat xit Đuc xam luoc Lien bang Xo viet. Muc tieu chu yeu trong Chien dich Edelweiss cua Adolf Hitler la chiem thu đo Baku giau dau mo cua Azerbaijan. Vi no luc chien tranh, nhung nguoi tho dau khi Xo viet bi buoc lam viec khong nghi con cac cong dan khac đi đao ham hao cung cac vat can chong tang nham ngan can nguy co mot cuoc tan cong cua quan thu. Tuy nhien, chien dich Edelweiss đa khong thanh cong. Quan đoi Đuc ban đau bi kim chan tai nhung day nui vung Kavkaz, sau đo bi đanh bai hoan toan trong Tran Stalingrad.
Nam 1990, nguoi Azerbaijan tap hop luc luong phan đoi quyen quan ly Xo viet va thuc đay gianh đoc lap. Nhung cuoc bieu tinh đa bi nguoi Xo viet can thiep đan ap da man trong cai ma hien ho goi la Thang 1 Đen. Nam 1991, Azerbaijan tai lap quyen đoc lap sau su sup đo cua Lien bang Xo viet. Nhung nam đau đoc lap bi bao phu bong đen boi mot cuoc chien tranh voi Armenia va nhung nguoi Armenia ly khai ve vung Nagorno-Karabakh. Du đa co mot thoa thuan ngung ban tu nam 1994, Azerbaijan van chua giai quyet đuoc cuoc xung đot nay voi Armenia. Tu khi cuoc chien cham dut, Azerbaijan đa mat quyen kiem soat 14% lanh tho gom ca Nagorno-Karabakh. Vi cuoc xung đot nay, ca hai nuoc đeu phai đoi đau voi nhung van đe nguoi ti nan va tinh trang chuyen dich cho o trong nuoc cung nhu cac kho khan kinh te.


= Thoi ky cai tri cua gia đinh Aliyev (1993 - nay) =
Cuu lanh đao Xo viet nguoi Azerbaijan Heydar Aliyev đa tim cach khai thac nguon tai nguyen dau mo phong phu tai Baku. Du Aliyev đa co gang giam toi đa so luong nguoi that nghiep trong nuoc, nguon thu tu dau mo van chu yeu roi vao tay tang lop tren. Aliyev dan to ra đoc tai va đa rao ra su sung bai ca nhan chinh ong. Nhung đoi thu chinh tri bi giam giu va tu do ngon luan bi han che. Tinh hinh chinh tri Azerbaijan van trong tinh trang cang thang, ngay ca sau khi Aliyev, khi gan chet, đa lua chon con trai la Ilham tro thanh ung cu vien tong thong duy nhat cua Đang ong. Cac luc luong đoi lap bat man voi kieu ke tuc trieu đinh nay va đang keu goi thanh lap mot chinh phu dan chu hon.
Ilham Aliyev, con trai cua Heydar, tro thanh chu tich Đang New Azerbaijan đong thoi la Tong thong Azerbaijan khi cha ong qua đoi nam 2003. Ong tai đac cu nhiem ky tong thong thu ba vao thang 10 nam 2013. Vao thang 4 nam 2018, Tong thong Ilham Aliyev lai tiep tuc đac cu nhiem ky thu tu lien tiep cua minh trong cuoc bau cu bi cac đang đoi lap chinh tay chay vi cho la gian lan. Vao ngay 27 thang 9 nam 2020, cac cuoc đung đo moi trong cuoc xung đot Nagorno-Karabakh chua đuoc giai quyet tai dien doc theo Đuong lien lac Nagorno-Karabakh. Ca luc luong vu trang cua Azerbaijan va Armenia đeu bao cao thuong vong ve quan su va dan su. Thoa thuan ngung ban Nagorno-Karabakh va su ket thuc cua cuoc chien keo dai sau tuan giua Azerbaijan va Armenia đa đuoc an mung rong rai o Azerbaijan, vi quan đoi quoc gia nay đa gianh đuoc nhung lanh tho đang ke.. Mac du nen kinh te đa đuoc cai thien nhieu, đac biet voi viec khai thac mo dau Azeri–Chirag–Guneshli va mo khi đot Shah Deniz, su cai tri cua gia đinh Aliyev van bi chi trich do gian lan bau cu, trinh đo kinh te bat binh đang o muc đo cao  va tham nhung trong nuoc. Vao thang 9 nam 2023, Azerbaijan phat đong mot cuoc tan cong chong lai Cong hoa Artsakh ly khai o Nagorno-Karabakh, dan đen viec giai the va tai nhap Artsakh vao ngay 1 thang 1 nam 2024 va khien gan nhu toan bo nguoi dan toc Armenia phai roi bo khu vuc.


Chinh tri Cac bieu tuong Nha nuoc cua Cong hoa Azerbaijan, theo Đieu 23 cua Hien phap, gom: co, quoc huy va quoc ca.
Azerbaijan la mot nen Cong hoa tong thong. Lanh đao nha nuoc va lanh đao chinh phu tach roi khoi co cau lap phap cua đat nuoc. Nguoi dan bau tong thong voi nhiem ky nam nam. Tong thong chi đinh tat ca quan chuc noi cac. Mot Quoc hoi voi nam muoi thanh vien chiu trach nhiem lam luat. Azerbaijan ap dung quyen pho thong đau phieu cho moi cong dan tu 18 tuoi tro len.
Sau cuoc bau cu tong thong ngay 15 thang 10 nam 2003, mot thong bao chinh thuc cua Uy ban Bau cu Trung uong (CEC) cho thay Isa Qambar — lanh đao khoi đoi lap lon nhat, Bizim Azərbaycan ("Azerbaijan cua chung ta") — đuoc 14% so phieu bau đung thu hai. Thu ba voi 3.6% la Lala Shevket, lanh đao Phong trao Thong nhat Quoc gia, nguoi phu nu đau tien ra ung cu trong mot cuoc bau cu tong thong tai Azerbaijan. Tuy nhien, To chuc An ninh va Hop tac chau Au (OSCE), Hoi đong chau Au, Human Rights Watch va cac to chuc quoc te khac, cung nhu cac to chuc chinh tri đoc lap trong nuoc va cac To chuc Phi Chinh phu đa len tieng lo ngai ve su gian lan quan sat thay trong cuoc bau cu va qua trinh kiem phieu nhieu thieu sot.
Nhieu to chuc đoc lap trong nuoc va quoc te tung quan sat va giam sat truc tiep hay gian tiep cuoc bau cu đa tuyen bo Isa Gambar la nguoi chien thang trong cuoc bau cu ngay 15 thang 10. Mot quan điem khac đuoc nhieu to chuc quoc te tan thanh cho rang thuc te mot cuoc bau cu vong hai đang le đa phai dien ra giua hai ung cu vien đoi lap chinh la Isa Gambar va Lala Shevket.
Trich dan
... chinh phu đa can thiep sau vao qua trinh tranh cu tao thuan loi cho Thu tuong Ilham Aliev, con trai cua Tong thong đuong nhiem Heidar Aliev. Chinh phu đa sap xep Hoi đong Bau cu Trung uong va cac Hoi đong bau cu đia phuong bang nguoi ung ho minh, va ngan cap cac to chuc phi chinh phu giam sat cuoc bau cu. Khi cuoc bau cu toi gan, cac quan chuc chinh phu đa cong khai đung ve phia Ilham Aliev, lien tuc ngan can cac cuoc tuan hanh cua phe đoi lap va co gang ngan can su tham gia cua cong chung vao cac su kien do phe đoi lap to chuc. Trong mot so truong hop, cac quan chuc đia phuong đa đong cua tat ca đuong sa dan toi thi tran trong nhung cuoc tuan hanh cua phe đoi lap, hay keo dai thoi gian lam viec va hoc tap, tham chi tuyen bo bat đi lam viec vao Chu nhat đe ngan can nguoi dan tham gia vao cac cuoc tuan hanh.|Human Rights Watch
Azerbaijan đa to chuc bau cu quoc hoi ngay Chu nhat mung 6 thang 11 nam 2005.
Azerbaijan đa đuoc bau tro thanh mot trong nhung thanh vien moi nhat cua Hoi đong Nhan quyen (HRC) moi đuoc thanh lap boi Đai hoi đong ngay 9 thang 5 nam 2006. Nhiem ky se bat đau tu ngay 19 thang 6 nam 2006.


Quan đoi Cac luc luong vu trang quoc gia đuoc trang bi hien đai cua Azerbaijan đuoc hinh thanh theo nghi đinh cua Tong thong vao thang 10 nam 1991. Cac Luc luong Vu trang Azerbaijan gom bon nhanh quan su: luc quan, khong quan, hai quan, luc luong phong khong va bon tieu nhanh ve binh quoc gia, ve binh noi vu, bien phong va bao ve bo bien.


Khu vuc hanh chinh Azerbaijan đuoc chia thanh 59 quan rayons (rayonlar, so it rayon), 11 thanh pho (səhərlər, so it səhər), va 1 Cong hoa tu tri (muxtar respublika), Nakhchivan. Chinh Nakhchivan cung đuoc chia thanh bay rayons va mot thanh pho. Thanh pho Baku la thu đo Azerbaijan.


Đia ly Azerbaijan co chin trong muoi mot vung khi hau. Đay la quoc gia kho can, kho va khi hau can nhiet đoi voi mua he nong va mua đong on hoa. Nhiet đo thay đoi theo mua va theo vung. O vung đat thap phia tay nam, nhiet đo trung binh la 6 °C (43 °F) vao mua đong va 26 °C (79 °F) vao mua he — du nhiet đo toi đa thong thuong ban ngay co the toi 32 °C (90 °F). O nhung rang nui phia bac va phia tay nhiet đo trung binh 12 °C (54 °F) vao mua he va −9 °C (16 °F) vao mua đong.
Luong mua hang nam tren hau het đat nuoc thay đoi trong khoang tu 200 mm (8 in) toi 400 mm (16 in) va noi chung o muc thap nhat phia đong bac. Tuy nhien, o vung vien đong nam khi hau am hon va luong mua hang nam co the cao toi 1.300 mm (51 in). Tren hau het đat nuoc, nhung giai đoan am nhat la vao mua xuan va mua thu, mua he kho nhat.


Kinh te Kinh te Azerbaijan chu yeu dua vao cong nghiep. Cac nganh cong nghiep gom che tao may, dau mo va cac nganh khai mo khac, loc dau, cac san pham det may va che bien hoa chat. Nong nghiep chiem mot phan ba nen kinh te Azerbaijan. Đa so cac nong trang nha nuoc đa đuoc tuoi tieu. Tai cac vung đat thap, nong dan chu yeu canh tac cac loai cay bong, cay an qua, lua gao, che, thuoc la, va nhieu loai rau. Tam đuoc nuoi đe san xuat to tu nhien cho nganh may mac. Nhung nguoi chan tha gia suc Azerbaijan nuoi gia suc, cuu va de gan cac rang nui. Hai san, gom trung ca muoi va ca khai thac tu Bien Caspia. Azerbaijan co nen kinh te rat nang đong, chu yeu nho dau khi, va tong san pham quoc noi (GDP) nuoc nay tang vot 34.5% đe đat toi 20.6 ty dollar nam 2006, bien nuoc nay thanh nen kinh te tang truong nhanh nhat the gioi trong hai nam lien tuc. GDP tren đau nguoi tang 33% đat $5,739. Tang truong GDP nam 2007 đuoc du đoan trong khoang 18% toi 22%.
Tinh đen nam 2016, GDP cua Azerbaijan đat 35.686 USD, đung thu 96 the gioi va đung thu 32 chau Au.


Nhan khau Azerbaijan co dan so 9.2 trieu nguoi, 91.6% trong so đo la nguoi Azerbaijan (cung đuoc goi la Azeris; con so cuoc đieu tra dan so nam 2009). Sac toc đung thu hai la nguoi Nga, hien ho chiem khoang 1.8% dan so, đa so nguoi Nga đa di cu khoi nuoc nay tu khi đoc lap. Nhieu nguoi Dagestan song quanh bien gioi voi Dagestan. Cac sac toc chinh la Lezgis, Avar va Tsakhur. Cac nhom nho hon gom Budukh, Udi, Kryts va Khinalug hay Ketsh quanh lang Xinalıq.
Tai Azerbaijan cung co nhieu nhom sac toc nho hon khac nhu Georgians, Kurds, Talysh, Tatars va Ukraina. Mot so nguoi cho rang so luong nguoi Talysh lon hon con so chinh thuc, boi nhieu nguoi trong so ho bi coi la nguoi Azerbaijan. Nguoi Do Thai mien nui (Mountain Jews) song quanh thi tran Quba o mien bac, cung co mat tai Dagestan. Nhieu nguoi Do Thai đa di cu ve Israel trong nhung nam gan đay, du khuynh huong nay đa giam bot va tham chi đao nguoc. So luong nguoi Armenia kha lon o nuoc nay đa di cu ve Armenia va cac nuoc khac voi su bung no cua cuoc xung đot Armenian-Azeri ve vung Nagorno-Karabakh. Trong giai đoan nay, Azerbaijan cung tiep nhan so luong lon nguoi Azerbaijan bo chay khoi Armenia va Nagorno-Karabakh cung nhu cac tinh bi chiem đong Armenia. Ro rang tat ca nguoi Armenia tai Azerbaijan hien song trong vung ly khai Nagorno-Karabakh.


= Ton giao =

93.4% nguoi Azerbaijan la tin đo Hoi giao va đa so ho thuoc dong Twelver Shia. So nguoi nay chiem hon 85% tin đo Hoi giao. Cac ton giao hay đuc tin khac đuoc nhieu nguoi theo la Hoi giao Sunni, Nha tho Tong đo Armenia (tai Nagorno-Karabakh), Nha tho Chinh thong Nga, va nhieu nhanh Thien chua giao cung nhu Hoi giao khac. Nguoi Do Thai mien nui tai Quba, cung nhu hang ngan nguoi Do Thai Ashkenazim tai Baku, theo Do Thai giao. Theo truyen thong, cac lang quanh Baku va vung Lenkoran đuoc coi la cu đia cua dong Shi'ism, va tai mot so vung phia bac noi sinh song cua nguoi Dagestan Sunni, phai Salafi đuoc nhieu nguoi theo. Phong tuc dan gian Hoi giao rat pho bien, nhung chua co mot phong trao Sufi đuoc to chuc.


Van hoa Ngon ngu chinh thuc cua Azerbaijan la tieng Azerbaijan, mot thanh vien trong phan nhanh Oghuz cua ngu he Turk, va đuoc khoang 95% dan so su dung, cung nhu khoang mot phan tu dan so Iran. Nhung ngon ngu co quan he gan nhat voi tieng Azerbaijan la tieng Tho Nhi Ky, Turkmen, va Gagauz. Vi chinh sach ngon ngu cua Lien bang Xo viet, tieng Nga cung đuoc su dung nhieu nhu mot ngon ngu thu hai đoi voi dan cu thanh thi. Azerbaijan đa nop ho so xin đang cai The van hoi Mua he 2016, voi Baku se la thanh pho to chuc, nhung cuoi cung that bai truoc Rio de Janeiro cua Brasil.


The thao Xem them Chu thich Tham khao Forrest, Brett (28 thang 11 nam 2005). "Over a Barrel in Baku". Fortune, pp. 54–60.


Lien ket ngoai Xem vi tri tren Google Maps.
Muc “Azerbaijan” tren trang cua CIA World Factbook.
BBC Country Profile: Azerbaijan
Azerbaijan Portal
Library of Congress Portals to the World: Azerbaijan directory category
Azerbaijan from A to Z Luu tru ngay 21 thang 4 nam 2011 tai Wayback Machine
Azerbaijan International world's largest website about Azerbaijan
Virtual Azerbaijan Republic
Baku Today Luu tru ngay 7 thang 10 nam 2019 tai Wayback Machine
Independent newspaper Azadliq
State Statistical Committee of the Azerbaijan Republic
United Nations Office in Azerbaijan with a country report Luu tru ngay 1 thang 5 nam 2007 tai Wayback Machine
IFEX: Press Freedom in Azerbaijan Luu tru ngay 9 thang 2 nam 2007 tai Wayback Machine
Amnesty International on Human Rights in Azerbaidjan