"Florence" đuoc chuyen huong đen đay. Voi nhung muc đich tim kiem khac, vui long xem Florence (đinh huong).
Firenze (/fiˈrɛntse/  hay con pho bien voi ten goi Florence trong tieng Anh va tieng Phap) la thu phu cua vung Toscana, mien Trung nuoc Y. Đay la thanh pho đong dan thu tam quoc gia va lon nhat Toscana, voi dan so khoang 360.843 nguoi, đong thoi la cot loi trung tam cua Thanh pho đo thi Firenze cung nhu la trai tim cua vung đo thi mo rong Firenze-Prato-Pistoia voi hon 1,5 trieu dan.
Đuoc thanh lap vao nam 59 TCN đe lam khu đinh cu cho cac cuu chien binh La Ma duoi thoi Julius Caesar, trai qua nhieu the ky, Firenze tro thanh trung tam cua tuyen giao thuong va tai chinh quan trong bac nhat cua chau Au thoi Trung Co, va la mot trong nhung thanh bang giau co nhat va tien bo nhat thoi ky bay gio. Noi đay đuoc cac hoc gia nhan đinh la cai noi khai sinh cua phong trao van hoa Phuc Hung va đuoc goi voi biet danh "Thanh Athens thoi Trung Co". Lich su chinh tri đay thang tram va bien đong cua no bao gom cac thoi ky cai tri cua gia toc Medici quyen luc cung nhu nhieu cuoc cach mang ton giao va cong hoa, cung suc manh tai chinh va giao thuong đi kem nhung thanh tuu vuot bac trong moi linh vuc van hoa, chinh tri, nghe thuat đa khien thanh pho tro thanh buoc ngoac lon trong lich su Y va chau Au, tao anh huong sau sac đen tien trinh lich su nhan loai. Tu nam 1865 đen 1871, thanh pho đong vai tro la kinh đo lam thoi cua Vuong quoc Y con non tre. Phuong ngu Firenze tao nen nen tang tieu chuan cua tieng Y va tro thanh ngon ngu pho thong chinh thuc tren khap chieu dai lanh tho nuoc Y thong nhat nho vao uy tin tu nhung tac pham xuat chung cua Dante Alighieri, Petrarca, Giovanni Boccaccio, Niccolo Machiavelli va Francesco Guicciardini.
Thanh pho đuoc cong nhan toan cau la mot trong nhung cai noi cua nghe thuat va kien truc do be day van hoa va di san Phuc Hung. Tieu bieu nhat trong so đo bao gom Vuong cung thanh đuong Đuc Ba Phon Hoa, Thanh đuong Thanh Gia, Phong trung bay Uffizi, cau Ponte Vecchio, Quang truong Signoria, Palazzo Vecchio va Palazzo Pitti. Nhung cong hien nghe thuat va khoa hoc cua nhung bac thay thien tai va cac vi nhan Phuc Hung nhu Brunelleschi, Michelangelo, Giotto, Botticelli, Leonardo da Vinci, Donatello, Lorenzo de' Medici, Galileo Galilei la vo gia, kien tao nen Trung tam lich su Firenze tro thanh mot trong so it khu vuc co mat đo tap trung day đac nhieu kiet tac nhat tren the gioi, thu hut hang trieu luot khach du lich moi nam va đuoc trao tang danh hieu Di san UNESCO cua nhan loai vao nam 1982 cung nhu đuoc lua chon la mot trong nhung Thu đo Van hoa tien phong đau tien cua chau Au. Su phong phu va đo so cua cac di san lich su, nghe thuat, khoa hoc, thien nhien va canh quan lam cho trung tam cua thanh pho va cac ngon đoi xung quanh tro thanh mot "bao tang song" thuc thu vi đai, ma tu đo Forbes đa xep hang Firenze la mot trong nhung thanh pho đep nhat tren the gioi.
Firenze con đuoc xem la mot trong nhung cai noi am nhac the gioi khi đay la noi khai sinh cua opera, loai hinh nghe thuat bieu dien vang danh toan cau đong vai tro quan trong trong am nhac co đien. Ngoai ra, duong cam (tuc đan piano), mot trong nhung nhac cu chu luc va noi tieng nhat cua am nhac cung đuoc phat minh tai thanh pho nay. Firenze giu vi the đang ke trong nganh thoi trang Y, va đuoc xep hang thu 13 trong top nhung kinh đo thoi trang hang đau the gioi; ngoai ra, Firenze con la trung tam cong nghiep – kinh te trong điem quoc gia. Đoi the thao noi tieng nhat cua thanh pho la cau lac bo ACF Fiorentina, tung hai lan vo đich Giai bong đa vo đich quoc gia Y Serie A.


Ten goi Phuong ngu Toscana thoi Trung Co co nhieu phien ban ten goi khac nhau danh cho Firenze, ma tieu bieu thanh van nhat trong so đo la "Fiorenza", va cai ten nay cung la dan xuat truc tiep tu ten goc trong tieng Latinh, tuc "Florentia". Truyen thuyet cho rang nguon goc ten goi Florentia la tu Florio – mot nguoi linh đong đoi La Ma tu tran tai khu vuc nay, hoac chi truc tiep đen cac loai hoa, hoac Flora – nu than cua mua xuan va muon hoa trong than thoai La Ma, vi thanh pho đuoc thanh lap vao khoang thoi gian Floralia – mua le hoi thuc hanh ton giao La Ma co đai đe vinh danh vi than nay.
Ban than Florentia la mot cai ten mang y nghia tot lanh, net đep hoa my va dung đe truyen đat su may man, "chuc tung cuoc song no ro", "su phon hoa, hung thinh" (tieng Latinh: florentes, tieng Y: fiorente, tieng Anh: flourishing) va cach ly giai nguon goc tu thien nhien nay gan đay đa đuoc xac nhan boi Accademia della Crusca – vien nghien cuu ngon ngu co tham quyen chinh thuc đoi voi tieng Y. Mot gia thuyet khac cho rang thanh pho nay von co ten la Fluentia, do no đuoc xay dung tren vung đat lay giua cac con song, roi ve sau moi đuoc đoi thanh Florentia đe am chi cac loai hoa moc trong khu vuc. Khong ro cai ten Etrusca thoi ky tien La Ma cua khu đinh cu Florentia la gi.
Giong nhu cach ma flos-floris dan bien thanh "flower" trong tieng Anh, thi danh tu rieng Florentia cung đa trai qua qua trinh bien đoi ngu am tren thuc te, dan dan đinh hinh thanh Fiorenza. Tuy nhien, cai ten "Firenze" trong tieng Y hien đai lai co nguon goc tu the ngu phap so huu cach/vi tri cach tieng Latinh cua Florentia la Florentiae, roi dan tro thanh Fiorenze va sau cung nguyen am đoi io rut ngan thanh am /i/ đe tao ra Firenze nhu hien nay, do vi tri truoc am tiet nhan cua no. Trong khi đo, cac ngon ngu chau Au khac van bao ton it nhieu đac điem ngu am cua tieng Latinh goc, vi du nhu Florence trong tieng Anh va tieng Phap, Florencia trong tieng Tay Ban Nha, Florenz trong tieng Đuc hoac Florentia trong tieng Romania. Tuy vay, the tinh tu fiorentino/fiorentina/fiorentini cua cai ten Fiorenza (bat nguon tu the tinh tu florentinus/florentina/florentini cua Florentia trong tieng Latinh) van đuoc bao ton va su dung chinh thuc trong tieng Y đe goi ten cu dan cua Firenze hoac trong cac đia danh, van hoa, am thuc, đoi bong.


= Huy hieu =
Ke tu the ky 11, bieu tuong cua Firenze la hinh hoa hue tay (tuc hoa loa ken, hoa lily), đuoc xem la loai hoa vuong gia va la nu hoang cua cac loai hoa. Ban đau đoa hue Firenze (tieng Y: Giglio di Firenze) la hoa trang bac tren nen đo, nhung vao the ky 13, nhung nguoi Guelfi – phai ung ho Giao hoang đa chon su dung hoa mau đo tren nen trang đe phan biet danh tinh cua ho voi đoi thu chinh tri la nhung nguoi Ghibellini – phe ung đo Hoang đe La Ma Than thanh. Vao nam 1251, khi đang phai ung ho Giao hoi thang the va tong co đuoc phe Thanh che La Ma ra khoi Firenze, thi bieu tuong hue đo nen trang tro thanh huy hieu cua thanh pho cho đen tan ngay nay. Nam 1809, Napoleon ra lenh bai bo huy hieu cua thanh co nay va thay the bang nen bac, hoa hue tren co xanh, soc đo tren đinh va ba con ong vang (tuong trung cho vi Hoang đe Phap). Dan chung thanh Firenze khong hai long voi su thay đoi nay va đa the hien bat tuan dan su đoi voi sac lenh tren.
Hoa hue Firenze la đoa hue co nut that (vi cac canh hoa xuyen qua nut), no la bieu tuong đuoc su dung trong huy hieu đe chi đoa hoa đa no ro. Bieu tuong Firenze ve boi nam canh hoa phia tren (ba canh chinh va hai nhi hoa mong hon, hinh nu) va cac nhanh phia duoi, tat ca đuoc sap xep đoi xung. Nguoi ta cho rang đay la su cach đieu cua hoa dien vi (chu khong phai cua hoa loa ken) do thuc te la loai Iris germanica chung florentina (hoa dien vi trang) moc rat nhieu va phat trien manh trong moi truong doc bo song Arno xung quanh Firenze.


Lich su Firenze khoi nguon la mot khu trai thanh cua nguoi La Ma, va sau mot thoi gian dai no tro thanh mot thanh tri hung thinh phat đat ve nganh thuong mai va ngan hang, tu đo la nen tang đe khai sinh ra nen Phuc hung Y. Đay la mot trong nhung thanh pho quan trong nhat ve mat chinh tri, kinh te va van hoa o chau Au va the gioi tu the ky 14 đen the ky 16.
Thu tieng su dung trong thanh pho tu the ky 14 đuoc tiep nhan tro thanh hinh mau cho ngon ngu pho thong toan quoc sau nay. Đac biet nho vao cac tac pham phuong ngu Toscana cua Dante, Petrarca, Boccaccio ma tieng Firenze đa tro nen noi bat hon ca cac phuong ngu o nhung vung mien khac, va đuoc su dung lam nen tang cho ngon ngu van hoc thong nhat toan nuoc Y.
Bat đau tu cuoi thoi Trung Co, tien te Firenze – duoi dang đong tien vang florin – đa ho tro tai chinh cho su phat trien cong nghiep tren khap chau Au, tu Anh đen Brugge, tu Lyon đen Hungary. Cac chu ngan hang Firenze đa tai tro cho cac vi vua Anh trong Chien tranh Tram Nam. Tuong tu nhu vay, ho đa tai tro cho trieu đai Giao hoang, bao gom ca viec xay dung thu đo tam thoi Avignon cua va sau khi che đo Giao hoang tro ve Roma, la viec tai thiet va ton tao co đo La Ma thoi Phuc Hung.
Firenze la tru xu cua đai gia toc Medici, mot trong nhung gia đinh quy toc co tam anh quan trong nhat trong lich su chau Au. Lorenzo de' Medici đuoc coi la bac thay chinh tri va van hoa cua Y vao cuoi the ky 15. Bon thanh vien cua gia toc nay tro thanh Giao hoang vao the ky 16 va đau the ky 17: Leo X, Clemente VII, Pio IV va Leo XI. Caterina de' Medici ket hon voi quoc vuong Henri II cua Phap va sau khi ong qua đoi nam 1559, ba len lam nhiep chinh o Phap va la me cua 3 đoi vua Phap ke tiep nhau: Francois II, Charles IX va Henri III. Maria de' Medici ket hon voi Henri IV cua Phap va sinh ra vi vua tuong lai la Louis XIII. Nha Medici tai Firenze tri vi voi tu cach la Đai cong tuoc xu Toscana, bat đau voi Cosimo I de' Medici nam 1569 va ket thuc voi cai chet cua Gian Gastone de' Medici nam 1737.
Vuong quoc Y, đuoc tuyen bo thanh lap vao nam 1861, đa chuyen kinh đo tu Torino đen Firenze vao nam 1865 va sau đo chinh thuc chuyen ve thanh Roma vao nam 1871.


= Khoi nguon =

Khu vuc đong bang thung lung Firenze bao boc boi cac ngon đoi xung quanh phat hien cac dau tich khao co co con nguoi sinh song tu thoi ky đong đa. Khu dan cu on đinh đau tien la mot ngoi lang cac nha choi, đuoc xay dung vao khoang the ky thu 9 TCN boi nguoi Etrusca vao thoi ky van hoa Villanova gan mot khuc can tren song Arno, ngay giua trung tam cua mot đong bang đam lay mau mo. Khoang nam 150 TCN, nguoi Etruscan o Fiesole nam o vi tri cao tren đoi gan đo thanh lap nen mot "thanh pho ve tinh" doc song Arno, đe khai thac su hien dien cua đuong thuy noi đay va xay dung mot cay cau go đau tien qua song.
Lich su thanh van chinh thuc cua Firenze theo truyen thong bat đau vao nam 59 TCN, khi nguoi La Ma thanh lap khu đinh cu theo kieu doanh trai quan đoi (tieng Latinh: castrum, tuc trai thanh) danh cho cac cuu quan nhan va cung hien no cho Mars – vi than chien tranh trong than thoai La Ma. Tuong truyen, trai thanh Firenze đuoc lap nen trong khoang thoi gian le hoi mua xuan Floralia vinh danh mot trong nhung vi than co xua nhat cua ton giao La Ma la Flora, bat đau vao khoang 28 thang 4 theo lich Julius.
Firenze cung đuoc thanh lap vi nhung ly do chinh tri va chien luoc trong yeu, khi vao nam 62 TCN, Fiesole la mot khu đon tru cua quan Lucius Sergius Catilina, va Caesar muon co mot tien đon gan đo đe giam sat cac con đuong va thong tin lien lac. Nguoi La Ma sau đo đa xay dung cac cang tren song Arno va Mugnone đe tao ra cac vi tri giao thong thuan loi. Firenze nam o đoan giua tuyen đuong La Ma Via Cassia noi thanh Roma voi phuong Bac, tao thanh mot cai nem kiem soat phan thung lung Arno tu day nui Appennini mo ra vung đong bang dan ra bien theo huong Pisa. Cac toa nha bat đau moc xung quanh doanh trai quan đoi La Ma, bao gom cau dan nuoc, mot cong truong, spa va nha tam, rap hat La Ma va đau truong vong cung cua Firenze, tu đo dan mo rong đo thi hoa toa ra theo huong ly tam. Mot cang song gan đo cho phep giao thuong đen tan Pisa xuoi theo dong Arno. Bien gioi cua thanh Florentia xua cua nguoi La Ma van co the nhan ra trong ban đo quy hoach cua thanh pho, đac biet la cac buc tuong thanh Firenze.
Vao nam 285, Hoang đe Diocletianus thiet lap mot đau nao chi huy tai Firenze, chiu trach nhiem cho toan bo vung Tuscia (Toscana ngay nay). Boi vi Firenze phat trien nhanh chong trong vai the ky tiep theo thoi Trung Co, nen ngay nay, rat it di tich La Ma co đai con hien dien tai Firenze. Mot so di tich con lai bao gom khu phuc hop nhiet đuoc phat hien o Quang truong Signoria, va đau truong vong cung Firenze (it nhat đuoc the hien thong qua cau truc đuong pho tren ban đo).


= So ky Trung Co =

Toa giam muc thanh Firenze bat đau tu khoang đau the ky thu 4, thanh pho luc bay gio đuoc cai tri thay phien nhau boi cac the luc Ostrogoth va Byzantine khi hai cuong quoc chien đau voi nhau đe gianh quyen kiem soat thanh pho. Thanh pho thuong bi vay ham roi se lai roi vao tay mot trong hai ben. Vao the ky thu 6 tuc giai đoan cuoi cua thoi ky khong on đinh nay, dan so Firenze giam xuong muc thap nhat co the la 1.000 nguoi.
Hoa binh tro lai duoi su cai tri cua nguoi Lombard vao the ky thu 6, sau đo bi chinh phuc boi Charlemagne vao nam 774, Firenze tro thanh mot phan cua Phien ba quoc Toscana, co thu đo đat tai Lucca. Dan so Firenze bat đau tang tro lai va nganh giao thuong buon ban bat đau phat trien va tro nen thinh vuong. Phien đia ba tuoc Hugo xu Toscana đa chon Firenze lam noi cu tru thay vi Lucca vao khoang nam 1000. Thoi ky hoang kim cua nghe thuat Firenze bat đau vao khoang thoi gian nay. Vao the ky 12, nguoi dan Firenze noi day chong lai Phien ba quoc sau cai chet cua Matilda xu Toscana đe lap nen nen Cong hoa, va Firenze tro thanh mot thanh bang phat trien. Nhung thoi ky phat trien ay đa bi gian đoan do cuoc xung đot noi bo vao the ky 13 giua nguoi Ghibellini ung ho Hoang đe Đuc va Guelfi phe ung ho Giao hoang. Phe Guelfi gianh chien thang va lai nhanh chong chia re thanh cac phe "Trang" va "Đen" đay thu đich do Vieri de' Cerchi va Corso Donati lanh đao, ban đau chia theo dong toc, nhung dan tro thanh su khac biet ve tu tuong nay sinh dua tren quan điem đoi lap ve vai tro cua Giao hoang trong cac van đe cua Firenze, voi phe Đen ung ho Giao hoang va phe Trang muon nhan đuoc su tu chu nhieu hon khoi Roma. Nhung cuoc đau tranh nay cuoi cung đa dan đen su luu đay cua nhung nguoi Guelfi trang, mot trong so đo chinh la nha tho Dante Alighieri khien ong phai luu vong va tha huong đen cuoi đoi.
Nguon tai nguyen chinh cua thanh pho la song Arno, cung cap đong luc va kha nang tiep can cho nganh cong nghiep (chu yeu la nganh det may) va tiep can Đia Trung Hai cho thuong mai quoc te, giup phat trien cong đong thuong nhan can cu ban xu. Cac ky nang ngan hang cua cac thuong nhan Firenze đa đuoc cong nhan khap chau Au sau khi ho mang lai su đoi moi co tinh quyet đinh trong nganh tai chinh (vi du: hoi phieu, he thong ghi so kep) cho cac hoi cho giao thuong thoi Trung Co. Thoi ky nay cung chung kien su tan lui cua Pisa, đoi thu hung manh truoc đay cua Firenze. Quyen luc ngay cang tang cua tang lop thuong gia len đen đinh điem trong cuoc noi day chong lai gioi quy toc, do Giano della Bella lanh đao tao ra Phap lenh Cong Ly cung co quyen luc cua cac bang hoi uu tu cho đen khi nen Cong hoa Firenze ket thuc.


= Nha Medici va thoi Phuc Hung =

O đinh điem cua viec mo rong dan so vao khoang nam 1325, dan so Firenze co the len toi 120.000 nguoi va dan so nong thon xung quanh thanh pho co the len toi gan 300.000 nguoi. Đai dich Cai Chet Đen xay ra đa lay đi sinh mang hon mot nua dan chung. Vao nam 1345, Firenze dien ra no luc đinh cong cua nhung nguoi tho chai len (ciompi) va sau đo nam 1378 tro thanh Cuoc noi day Ciompi đau tranh chong lai che đo đau so. Sau khi ho bi đan ap, Firenze nam duoi su thong tri cua gia đinh Albizzi co đoi thu gay gat la Nha Medici, đa noi len nam quyen khong lau sau đo.
Vao the ky 15, Firenze la mot trong nhung thanh pho lon nhat o chau Au, voi dan so 60.000 nguoi, đuoc xem la giau co va thanh cong ve kinh te. Cosimo de' Medici la thanh vien gia toc Medici đau tien kiem soat thanh pho tu đang sau hau truong. Mac du tren ly thuyet Firenze la mot nen dan chu, quyen luc cua Cosimo đen tu mot mang luoi bao tro rong lon cung lien minh voi nhung nguoi nhap cu moi, gente nuova. Viec nha Medici tro thanh chu ngan hang cua Giao hoang cung gop phan vao uy the cua ho. Cosimo đuoc ke vi boi con trai cua ong la Piero va tiep đen la con trai cua Piero tuc Lorenzo ke vi vao nam 1469. Lorenzo de' Medici la nguoi bao tro manh me nhiet thanh nhat cho nghe thuat va đat hang cac tac pham cua Michelangelo, Leonardo da Vinci va Botticelli. Ong cung la mot nha tho va nhac si tai nang va đa đua cac nhac si va ca si đen Firenze, bao gom Alexander Agricola, Johannes Ghiselin va Heinrich Isaac. Trong thoi ky cam quyen cua minh, Lorenzo la nguoi nam giu trong tam can can quyen luc Lien minh cac quoc gia Y, đem lai giai đoan hoa binh va phat trien kinh te cho khu vuc dua tren su on đinh tinh hinh chinh tri tren ban đao nay trong nhieu thap ky, va cuoc đoi cua ong trung khop voi giai đoan chin muoi cua nen Phuc hung Y va Thoi đai hoang kim cua Firenze. Nguoi dan Firenze luc bay gio va ke tu đo goi ong voi cai ten "Lorenzo Đang Vi Đai" (Lorenzo il Magnifico). Sau cai chet cua Lorenzo de' Medici vao nam 1492, con trai ong la Piero II tiep tuc ke vi. Khi vua Charles VIII cua Phap xam luoc mien bac nuoc Y, Piero II đa chon cach chong lai voi quan đoi cua minh. Nhung khi nhan ra quy mo cua quan đoi Phap tai cong thanh Pisa, ong phai chap nhan nhung đieu kien nhuc nha quy hang truoc vi vua Phap. Đieu đo khien dan chung Firenze noi loan va ho đa truc xuat Piero II. Voi viec ong bi luu đay vao nam 1494, thoi ky cai tri đau tien cua gia toc Medici ket thuc voi viec khoi phuc chinh phu cong hoa.
Trong thoi ky nay, tu si dong Đa Minh Girolamo Savonarola đa tro thanh nguoi đung đau tu vien San Marco vao nam 1490. Ong noi tieng voi nhung bai giang sam hoi, chi trich nhung gi ong coi la bang hoai đao đuc va loi song cua cai vat chat thuc dung. Ong ca ngoi viec luu đay Medici la cong viec cua Chua Troi đa trung phat ho vi su suy đoi tham lam. Ong đa nam bat co hoi thuc hien cac cai cach chinh tri dan đen mot che đo dan chu hon. Nhung khi Savonarola cong khai cao buoc Giao hoang Alexanđe VI tham o, ong đa bi cam phat bieu truoc đam đong va khi ong vi pham lenh cam nay, Savonarola đa bi va tuyet thong. Dan chung thanh Firenze đa met moi chan ngan voi nhung loi giao huan cua Savonarola nen noi day chong lai va bat giu ong ta. Ong bi ket toi di giao, bi treo co va thieu song tren coc o Quang truong Signoria vao ngay 23 thang 5 nam 1498. Mot nhan vat Firenze lung anh danh khac trong thoi ky nay la Niccolo Machiavelli – nha tu tuong chinh tri kiet xuat, noi tieng voi cuon so tay chinh tri Il Principe hay Quan vuong, viet ve thuat cai tri va thuc thi quyen luc, ke ca cac thu đoan chinh tri. Machiavelli cung đuoc uy quyen boi Nha Medici đe viet nen quyen Istorie fiorentine, cuon bien nien su cua thanh pho.
Nam 1512, Nha Medici gianh lai quyen kiem soat Firenze voi su giup đo cua quan đoi Tay Ban Nha va Giao hoang. Ho đuoc lanh đao boi hai nguoi anh em ho la Giovanni va Giulio de' Medici, ca hai sau nay đeu tro thanh Giao hoang cua Giao hoi Cong giao (tuc Leo X va Clemente VII tuong ung). Ca hai đeu la nhung nguoi bao tro hao phong cho nghe thuat, uy quyen cho Michelangelo xay dung cac cong trinh nhu Thu vien Laurenziana va Nha nguyen Medici o Firenze. Giao trieu cua hai vi Giao hoang trung voi khoang thoi gian bien đong chinh tri o Y, va do đo vao nam 1527, nguoi dan Firenze đa tong co nguoi nha Medici lan thu hai va tai lap mot nuoc cong hoa than quyen vao ngay 16 thang 5 nam 1527, voi Chua Giesu Kito đuoc phong la Vua cua Firenze. Nha Medici tro lai nam quyen Firenze vao nam 1530 bang quan đoi cua Hoang đe La Ma Than thanh Karl V kem su ban phuoc cua Giao hoang Clemente VII.
Firenze chinh thuc tro thanh mot nha nuoc phong kien vao nam 1531, khi Karl V va Giao hoang Clemente VII sac phong Alessandro de' Medici lam Cong tuoc cua Cong hoa Firenze. Che đo phong kien cua gia toc Medici se keo dai hon hai the ky. Nguoi ke vi cua Alessandro la Cosimo I de' Medici đuoc phong lam Đai cong tuoc xu Toscana vao nam 1569; trong toan bo vung Toscana, chi co Cong hoa Lucca (sau nay la Cong quoc) va Cong quoc Piombino la đoc lap voi Firenze.


= Can đai =

Su diet vong cua trieu đai Medici va su len ngoi vao nam 1737 cua Franz I cua Thanh che La Ma, Cong tuoc xu Lorraine – phu quan cua Maria Theresia cua Ao, dan đen viec xu Toscana tam thoi đuoc đua vao lanh tho cua Đai cong quoc Ao. No đa tro thanh nhanh phu cua trieu đai Habsburg-Lorraine, sau đo bi phe truat va quyen luc roi vao tay Nha Bourbon-Parma vao nam 1801. Tu nam 1801 đen 1807, Firenze la thu đo cua Vuong quoc Etruria, quoc gia chu hau cua Napoleon. Nha Bourbon-Parma bi phe truat vao thang 12 nam 1807 khi Toscana bi Phap sap nhap. Firenze tro thanh ly so cua tinh Arno thuoc Phap tu nam 1808 cho đen khi Napoleon that the vao nam 1814. Trieu đai Habsburg-Lorraine đuoc khoi phuc ngoi vi Toscana tai Đai hoi Vien nhung cuoi cung bi phe truat vao nam 1859. Toscana chinh thuc tro thanh mot vung cua chinh the Vuong quoc Y moi khai sinh vao nam 1861.
Firenze đa thay the Torino tro thanh thu đo lam thoi cua Y vao nam 1865 va trong no luc hien đai hoa thanh pho, khu cho cu o quang truong Piazza del Mercato Vecchio va nhieu ngoi nha thoi Trung Co đa bi do bo va thay the bang quy hoach đuong pho khang trang hon voi nhung ngoi nha moi hon. Quang truong Vittorio Emanuele II (hien nay la Quang truong Cong Hoa) đa đuoc mo rong đang ke va mot khai hoan mon lon đuoc xay dung o đau phia tay. 6 nam sau, kinh đo cua Y chinh thuc đuoc chuyen ve Roma sau khi quan Phap bao ho Giao hoang đuoc huy đong rut lui đe tham gia Chien tranh Phap–Pho 1870, tao đieu kien cho quan Y sap nhap Roma thanh cong vao nuoc Y moi sinh hoan toan thong nhat.


= Hien đai =

Trong Chien tranh the gioi thu hai, Firenze trai qua su chiem đong keo dai mot nam cua Đuc (1943–1944), thuoc chinh the Cong hoa Xa hoi Y. Vao ngay 25 thang 9 nam 1943, may bay nem bom cua quan Đong Minh nham vao trung tam Firenze, pha huy nhieu toa nha va giet chet 215 dan thuong. Hitler tuyen bo đay la mot thanh pho mo vao ngay 3 thang 7 nam 1944 khi binh linh Tap đoan quan so 8 cua Anh tien vao. Vao đau thang 8, quan Đuc đang rut lui đa quyet đinh pha bo tat ca cac cay cau doc theo song Arno noi phuong Oltrarno voi phan con lai cua thanh pho, gay kho khan cho quan cua quan Đong Minh. Tuy nhien, vao giay phut cuoi cung Charles Steinhauslin luc đo la lanh su cua 26 quoc gia o Firenze, đa thuyet phuc đuoc tuong Đuc o Y khong pha huy cay cau Ponte Vecchio do gia tri lich su cua no. Tuy nhien, mot khu vuc di san khong kem gia tri lich su la cac đuong pho ngay đau phia nam cua cay cau, bao gom ca mot phan cua chuoi Hanh lang Vasari, đa bi pha huy bang min. Sau nay nhung cay cau đa đuoc khoi phuc ve hinh dang ban đau dua tren nhung gi con sot lai, nhung cac toa nha xung quanh Ponte Vecchio đa đuoc xay dung lai theo phong cach ket hop giua thiet ke cu va hien đai. Khong lau truoc khi roi Firenze va biet rang ho se som phai rut lui, quan Đuc đa hanh quyet cong khai nhieu nguoi đau tranh cho tu do va cac đoi thu chinh tri, tren cac đuong pho va quang truong bao gom ca Piazza Santo Spirito. Firenze đuoc giai phong boi quan đoi New Zealand, Nam Phi va Anh vao ngay 4 thang 8 nam 1944 cung voi nhung nguoi yeu nuoc tu Uy ban Giai phong Quoc gia Toscana. Nhung nguoi linh Đong minh đa chet khi đanh đuoi quan Đuc khoi Toscana đuoc chon cat tai cac nghia trang ben ngoai thanh pho. Vao cuoi The chien thu hai thang 5 nam 1945, Chi bo Thong tin va Giao duc cua Quan đoi Hoa Ky đuoc lenh thanh lap mot khuon vien đai hoc o nuoc ngoai danh cho nam va nu quan nhan Hoa Ky đa xuat ngu o Firenze. Đai hoc đau tien cua My danh cho quan nhan đuoc thanh lap vao thang 6 nam 1945 tai Truong Hang khong. Khoang 7.500 sinh vien quan nhan đa tham gia hoc tap trong bon ky hoc voi moi ky hoc keo dai mot thang.
Vao thang 11 nam 1966, nuoc song Arno dang cao lam ngap lut cac khu vuc cua trung tam, đa gay ra cac thiet hai ve nguoi va cua, tao ra su tan pha to lon, xam chiem cac nha tho, cung đien va vien bao tang, đong thoi pha huy cac kho luu tru, tac pham nghe thuat va nhieu tap sach quy gia khong the hoi lai đuoc. Tham kich to lon nay tao ra mot phong trao đoan ket quoc te đang kinh ngac, voi su ra đoi cua nhung thien than bun (angeli del fango) noi tieng, nhung nguoi tre tuoi đen tu khap noi tren the gioi đa tham gia tinh nguyen giai cuu khoi phuc cac kho tang nghe thuat bi hu hai. Sau tran lu, cac ky thuat bao ton va phuc hoi di san van hoa đa đuoc phat trien o Firenze, tu đo bien no thanh mot trung tam xuat sac trong linh vuc co tam quan trong toan cau nay. Nam muoi nam sau, van con nhieu cong trinh va tac pham cho đuoc phuc hoi.
Tu nam 1968 đen nam 1985, mot chuoi vu giet nguoi hang do "Quai vat thanh Firenze" (tieng Y: Mostro di Firenze, tieng Anh: Monster of Florence) gay ra. Muoi sau nguoi đa bi giet hai trong nhung ky trang non boi mot ke giet nguoi hang loat ma cho đen ngay nay van chua tim ra hung thu la ai. Vao ngay 28 thang 5 nam 1993, mot qua bom xe cuc manh đa phat no tren pho Geoorgofili, phia sau bao tang Uffizi, giet chet 5 nguoi va lam bi thuong nhieu nguoi khac, lam hu hai nghiem trong thap co Pulci va cac gian bo phan trong bo suu tap quan trong cua bao tang. Vu no bom đuoc quy trach nhiem cho mafia.
Hoi nghi thuong đinh lan đau tien cua cac Bo truong Bo Van hoa cac quoc gia G7 đuoc to chuc theo sang kien ​​cua Y, đa dien ra tai Firenze vao ngay 30 va 31 thang 3 nam 2017.


Đia ly = Vi tri =
Firenze toa lac tai mot vi the tuyet đep, o trung tam cua mot thung lung long chao lon hinh bau duc theo huong tay bac–đong nam, bao quanh boi nhung ngon đoi xung quanh la Careggi (huong bac), Fiesole (đong bac), Settignano (đong), Arcetri, Poggio Imperiale va Bellosguardo (huong nam). Song Arno, cung voi ba con song nho khac (Mignone, Ema va Greve) va mot so dong chay đi qua trung tam thanh pho. Cac khu vuc bang phang cua khu vuc đo thi tao thanh mot moi truong nhan van hoa cao voi su hien dien cua cac khu cong nghiep va thuong mai lon, noi khong gian thien nhien bi han che. Cac khu vuc đoi nui phu can bao quanh đa phat trien nghe nong nghiep voi dan cu sinh song trong nhieu the ky, voi rung nguyen sinh đa giam đi rat nhieu, đac biet la o cac khu vuc phia nam va phia đong cua thanh pho. O đong bang co cac vung đat ngap nuoc chua đo thi hoa chu yeu nam o khu vuc phia tay thanh pho doc theo song Arno.


= Khi hau =
Firenze co khi hau can nhiet đoi am (Cfa), thien ve kieu khi hau Đia Trung Hai (Csa). Noi đay co mua he nong voi luong mua vua phai hoac nhe va mua đong mat me, am uot. Vi Firenze khong co gio thinh hanh nen nhiet đo mua he cao hon so voi so voi cac thanh pho duyen hai. Luong mua vao mua he la mua đoi luu, trong khi mua đia hinh chiem uu the vao mua đong. Cac tran mua tuyet hau nhu xay ra hang nam, nhung thuong khong tich tu lai. Nhiet đo cao nhat đuoc ghi nhan chinh thuc la 42,6 °C (108,7 °F) vao ngay 26 thang 7 nam 1983 va thap nhat la −23,2 °C (−9,8 °F) vao ngay 12 thang 1 nam 1985.


Danh thang va canh quan thanh pho Firenze đuoc cong nhan toan cau la "cai noi cua thoi ky Phuc Hung" (tieng Y: la culla del Rinascimento, tieng Anh: cradle of the Renaissance) va la mot thanh pho nghe thuat voi nhung di san vo gia ve cong trinh kien truc, tac pham hoi hoa, đieu khac, ky uc lich su va khoa hoc, tao thanh mang luoi ket cau cua thanh pho, giong nhu mot bao tang mo khong lo. Đia điem noi tieng nhat cua Firenze la Vuong cung thanh đuong Đuc Ba Phon Hoa hay con đuoc goi la Nha tho chinh toa Firenze (Duomo di Firenze), co mai vom khong lo đuoc xay dung boi Filippo Brunelleschi va sau 600 nam ke tu khi hoan thanh, đay van giu ky luc la mai vom đuoc xay bang gach va vua lon nhat tren the gioi cho đen tan ngay nay. Nam 1982, Trung tam lich su Firenze đuoc UNESCO cong nhan la Di san the gioi. Trung tam thanh pho nam trong nhung buc tuong thanh Trung Co đuoc xay dung vao the ky 14 voi muc đich phong ve.
Bo cuc va cau truc cua Firenze theo nhieu cach goi nho đen thoi ky La Ma co đai, khi no đuoc thiet ke nhu mot khu đinh cu. Tuy nhien, phan lon đo thi đuoc xay dung trong thoi ky Phuc Hung. Bat chap su hien dien manh me cua kien truc Phuc Hung trong thanh pho, nguoi ta van co the tim thay dau vet cua kien truc thoi Trung Co, hay nhung cong trinh cua cac giai đoan Baroque, Tan co đien va hien đai.
Con song Arno xuoi dong đi qua khu vuc trung tam cot loi cua thanh pho, la chung nhan lich su quan trong cua Firenze cung nhu nhieu con nguoi đa song o đo. Trong suot chieu dai thoi gian, nguoi dan đia phuong co moi quan he yeu–ghet voi Arno khi con song vua nuoi duong thanh pho bang nguon song va thuong mai nhung cung vua pha huy no bang nhung tran lu lut cuong no. Cay cau đac biet noi bat nhat bac ngang qua Arno chinh la Ponte Vecchio (Cau Cu), voi đac điem trang tri boi rat nhieu cua hang doc theo hai canh ben cua cay cau va đuoc giu bang nhung cay cot chong. Cay cau mang theo hanh lang tang lau tiep tuc cua chuoi Hang lang Vasari noi bao tang Uffizi voi dinh thu cua gia toc Medici gan đo (Cung đien Pitti). Mac du cay cau nguyen thuy đuoc xay dung boi nguoi Etrusca, cay cau hien tai la phien ban xay dung vao the ky 14. Đay la cay cau duy nhat trong thanh pho van con nguyen ven sau The chien thu hai va la vi du đau tien trong the gioi phuong Tay khi ma mot cay cau đuoc xay dung bang cach su dung cac vom phan đoan, nghia la cac vom nho hon hinh ban nguyet, đe giam ca ty le nhip tren chieu cao va so luong tru đe cho phep giam bot luc can trong long song.
Phong trung bay Uffizi, mot trong nhung bao tang nghe thuat đep nhat the gioi – đuoc thanh lap theo di nguyen thinh cau tu thanh vien cuoi cung cua gia toc Medici. Uffizi nam o goc cua Quang truong Signoria, trai tim trung tam cua đoi song dan su va chinh quyen Firenze trong suot nhieu the ky, cung voi Cung đien Signoria hay con goi la Palazzo Vecchio. Nhieu giai đoan quan trong trong lich su nghe thuat va nhung thay đoi chinh tri đa dien ra va luu dau noi đay:

Nam 1301, Dante Alighieri bi luu đay khoi Firenze (đuoc tuong niem bang mot tam bang tren mot trong nhung buc tuong cua Uffizi).
Vao ngay 26 thang 4 nam 1478, Jacopo de' Pazzi va nhung thuoc ha cua ong đa co gang loi keo ca thanh pho chong lai Nha Medici sau mot ke hoach đuoc goi la La congiura dei Pazzi (Am muu cua Pazzi), giet hai Giuliano di Piero de' Medici va lam bi thuong anh trai Lorenzo. Tat ca cac thanh vien co lien quan đen am muu đeu bi nguoi dan Firenze bat giu va treo co tren cua so cua cung đien.
Nam 1497, đay la đia điem dien ra phong trao "Ngon lua phu phiem" do tu si va nha thuyet giao dong Đa Minh Girolamo Savonarola khoi xuong, va ngay 23 thang 5 nam 1498, cung la noi ma Savonarola bi treo cot va thieu song (hien co mot tam bia tron tren mat đat đanh dau noi ong bi treo co).
Nam 1504, buc tuong David cua Michelangelo đuoc lam le ven man ngay phia truoc Cung đien Signoria (hien đa đuoc thay the bang mot ban sao, vi ban goc đa đuoc chuyen đen Nha trien lam Hoc vien Galleria dell'Accademia vao nam 1873)
Sanh đuong Loggia dei Lanzi o mot goc cua Quang truong Signoria la noi đat mot so buc tuong cua cac nha đieu khac khac nhu Donatello, Giambologna, Ammannati va Cellini, mac du mot so đa đuoc thay the bang cac ban sao đe bao ton ban goc.
Palazzo Vecchio hien nay van đong vai tro la tru so cua chinh quyen thanh pho tuc Toa thi chinh Firenze, đay la mot trong hai toa nha thong tri quang canh đuong chan troi cua thanh pho cung voi mai vom Đuc Ba Phon Hoa.


= Cong trinh ton giao =
Vuong cung thanh đuong Đuc Ba Phon Hoa (Santa Maria del Fiore) đuoc xay dung tu nam 1296 va hoan thanh vao nam 1436 la cong trinh nha tho lon thu nam o chau Au, dai 153 met voi phan đe đuong kinh cua mai vom Brunelleschi rong 90 met, va toa mai vom noi tieng nay co the đuoc nhin thay tu khap moi noi tai thanh pho. Xay dung theo phong cach Gothic va bao phu hoan toan bang đa cam thach nhieu mau, đay la nha tho chinh toa cua Tong giao phan Firenze, đong thoi la mot kho tang cac tac pham nghe thuat quy gia, bao gom ca vong bich hoa lon nhat the gioi, bao phu toan bo buc tuong tran ben trong cua mai vom. Thap chuong nha tho đuoc thiet ke mot phan boi Giotto va Nha rua toi Firenze o phia đoi dien đuoc trang tri boi nhieu nghe si (đang chu y la Lorenzo Ghiberti voi canh cua bang đong ngoan muc mang ten Cong Thien đuong Porta del Paradiso) cung la nhung đia điem noi bat.
Vuong cung thanh đuong Thanh Gia (Santa Croce) – nha tho dong Phan Sinh lon nhat the gioi va la mot trong nhung thanh tuu vi đai nhat cua kien truc Gothic o Y hai hoa cung kien truc Phuc Hung voi Nha nguyen Pazzi cua Brunelleschi; đay la noi chon cat nguoi noi tieng no đa tro thanh "Ngoi đen cac vi nhan Y vinh quang" (tieng Y: Tempio dell'Itale Glorie, tieng Anh: Temple of the Italian Glories), la "đen tho" cua nhung danh nhan vi đai nhu Michelangelo, Galileo Galilei, Niccolo Machiavelli, Luigi Cherubini, Gioachino Rossini, Ugo Foscolo, Guglielmo Marconi, Enrico Fermi va nhieu nguoi khac.
Quan the nha tho Thanh Lorenso (San Lorenzo) la nha tho cua gia toc Medic voi day Nha nguyen Medici noi tieng (Cappelle Medicee). Tu nhung thanh tuu vang danh đau tien cua trieu đai cho đen khi tuyet tu, Nha Medici đa khong ngung to điem San Lorenzo bang nhung kiet tac cua cac kien ​​​​truc su, hoa si va nha đieu khac gioi nhat thanh Firenze (bao gom Filippo Brunelleschi, Donatello va Michelangelo Buonarroti); mot phan cua Nha nguyen Principi trong quan the nay la noi chon cat cua hau het cac thanh vien trong gia toc.
Vuong cung thanh đuong Đuc Ba Tan Hoa (Santa Maria Novella) la mot trong nhung nha tho tu vien quan trong nhat trong thanh pho va nam tren quang truong cung ten va ben canh nha ga trung tam; noi đay luu giu cac tac pham nghe thuat vo gia, chang han nhu cac buc bich hoa cua Masaccio, Paolo Uccello, Domenico Ghirlandaio va Filippino Lippi; phan tren cua mat tien va cong la kiet tac kien truc Phuc Hung cua su hai hoa va duy ly do Leone Battista Alberti tao nen.

Vo so cac cong trinh nha tho noi tieng khac tai Firenze cung nhung kiet tac nghe thuat co the ke đen nhu nha tho Toan Thanh (Ognissanti) – mot trong nhung vi du đau tien cua kien truc Baroque tai thanh pho; Đuc Me nui Camelo (Santa Maria del Carmine) noi toa lac nha nguyen Cappella dei Brancacci chua nhung buc bich hoa Phuc Hung noi bat cua Masaccio va Masolino da Panicale va ve sau đuoc hoan thien boi Filippino Lippi; nha tho Tin Mung Cuc Thanh (Santissima Annunziata), nha tho Ba Ngoi Hien Thanh (Santa Trinita); San Marco; Santa Felicita; Badia Fiorentina; San Gaetano; San Miniato al Monte; Tu vien Firenze (Certosa di Firenze), van van.


= Đen đai, cung đien va dinh thu =

Firenze co nhieu cung đien va cac toa nha tu cac thoi đai khac nhau. Palazzo Vecchio (Cung đien Cu) la toa thi chinh cua thanh pho đong thoi cung la mot bao tang nghe thuat. Cung đien–phao đai co mai vom theo phong cach La Ma đo so nay nhin ra Quang truong trung tam Signoria voi ban sao buc tuong David cua Michelangelo cung nhu sanh trung bay cac buc tuong đieu khac (Loggia dei Lanzi) lien ke. Ban đau đuoc goi la Cung đien Signoria, theo ten cua co quan cam quyen cua Cong hoa Firenze, va cung mang mot so ten khac nhu Đien Nhan Dan (Palazzo del Popolo), Đien Giao Truong (Palazzo dei Priori) va Đien Cong Tuoc (Palazzo Ducale), tuong ung voi cac cong nang cua cung đien trong tung giai đoan lich su cua no. Toa nha co ten nhu hien tai la do Cong tuoc Medici chuyen đen cung đien moi hon la Palazzo Pitti o phia ben kia cua dong song Arno. Palazzo Vecchio đuoc lien ket voi Uffizi va Palazzo Pitti thong qua day Hanh lang Vasari va Ponte Vecchio.
Cung đien Medici ten đay đu la Palazzo Medici Riccardi, do Michelozzo di Bartolomeo thiet ke cho Cosimo de' Medici, la mot cong trinh lon khac va đuoc xay dung tu nam 1445 đen 1460. No la toa nha noi tieng xay bang đa bao gom gach moc va go tan bi. Ngay nay, no la tru so chinh cua Thanh pho đo thi Firenze va la noi chua cac bao tang va cung nhu Thu vien Riccardiana. Cung đien Strozzi la mot vi du ve kien truc dan dung moc mac bang đa lay cam hung tu Cung đien Medici, nhung voi ty le hai hoa hon. Ngay nay, cung đien đuoc su dung cho cac cuoc trien lam quoc te nhu trien lam đo co hang nam (đuoc thanh lap voi ten Biennale dell'Antiquariato nam 1959), trinh dien thoi trang va cac su kien van hoa nghe thuat khac. Đay cung la tru so cua Vien quoc gia ve Phuc Hung (Istituto Nazionale del Rinascimento) va thu vien Gabinetto Vieusseux noi tieng.
Cac cung đien đang chu y khac bao gom Palazzo Rucellai, đuoc thiet ke boi Leone Battista Alberti trong khoang thoi gian tu 1446 đen 1451 va mot phan do Bernardo Rossellino; Palazzo Davanzati, noi co bao tang nha co Firenze; Cung đien Bao hiem Generali (Palazzo delle Assicurazioni Generali), đuoc thiet ke theo phong cach Tan Phuc Hung vao nam 1871; Palazzo Spini Feroni o Quang truong Ba Ngoi Hien Thanh Santa Trinita la mot cung đien lich su thuoc tu nhan co tu the ky 13, va la so huu cua nha thiet ke giay Salvatore Ferragamo tu nhung nam 1920; cung nhu nhieu cong trinh khac, bao gom Palazzo Borghese, Palazzo di Bianca Cappello, Palazzo Antinori, va toa nha Hoang gia Santa Maria Novella.
Tren nhung ngon đoi va vung ngoai o xung quanh Firenze co mot so dinh thu va khu vuon lich su cua Nha Medici va đuoc UNESCO cong nhan la di san the gioi. Chung la nhung biet thu nam trong khu vuc đo thi cua Firenze, mot so thuong xuyen mo cua cho cong chung tham quan trong khi nhung biet thu khac thuoc so huu tu nhan.


= Bao tang va phong trung bay =

Firenze co nhieu vien bao tang va phong trung bay nghe thuat, noi trung bay mot so tac pham nghe thuat quan trong nhat cua the gioi. Thanh pho nay la mot trong nhung trung tam nghe thuat va kien truc Phuc Hung đuoc bao ton tot nhat tren the gioi va co muc đo tap trung rat cao ve nghe thuat, kien truc va van hoa. Trong danh sach xep hang 15 bao tang nghe thuat Y đuoc ghe tham nhieu nhat, 1/3 trong so đo co su gop mat cua cac bao tang tai Firenze. Uffizi la bao tang nghe thuat thoi ky Phuc Hung danh gia nhat cua nuoc Y, đong thoi la bao tang nghe thuat đuoc vieng tham nhieu nhat tai quoc gia nay. Noi đay bao gom bo suu tap đo so ve nghe thuat Firenze lan quoc te. Phong trung bay đuoc khop noi trong nhieu hoi truong, đuoc phan loai theo cac truong phai va thu tu thoi gian. Ra đoi tu cac bo suu tap nghe thuat cua gia toc Medici tich luy qua nhieu the ky, Uffizi luu giu cac tac pham nghe thuat cua nhieu nghe si vi đai nhu Giotto, Leonardo da Vinci, Michelangelo, Raffaello, Tiziano, Caravaggio, va nhieu hoa si noi tieng khac. Hanh lang Vasari la mot phong trung bay khac, la chuoi phong đi bo treo co hanh trinh dai 1 km đuoc xay dung noi Palazzo Vecchio toi Cung đien Pitti đi ngang qua Uffizi va bang qua cau Ponte Vecchio.
Nha trien lam Hoc vien Galleria dell'Accademia luu giu bo suu tap cua Michelangelo, bao gom ca buc tuong goc David. Đay la bao tang nghe thuat đuoc vieng tham nhieu thu hai cua Y chi sau Uffizi. Cac bao tang va phong trung bay khac bao gom Bargello, noi tap trung cac tac pham đieu khac cua cac nghe si bao gom Donatello, Giambologna va Michelangelo.; Bao tang Khao co Quoc gia luu giu cac vat pham bao gom cac đo tao tac cua Ai Cap co đai, Etrusca va La Ma.
Cung đien Pitti chua mot phan bo suu tap tu nhan truoc đay cua gia toc Medici. Ngoai bo suu tap Medici, cac phong trung bay cua cung đien con chua nhieu tac pham thoi Phuc Hung, bao gom mot so tac pham cua Raffaello va Tiziano, cac bo suu tap lon ve trang phuc, xe ngua nghi le, đo bac, đo su va mot phong trung bay nghe thuat hien đai co nien đai tu the ky 18. Hau vien cua cung đien la Vuon Boboli, đuoc thiet ke canh quan cong phu va co nhieu tac pham đieu khac.


= Tuong thanh va cong thanh =

Tuong thanh Firenze la tuyen phong thu co xua vay quanh đia gioi thanh pho. No đuoc tao ra cung voi chinh ban than thanh pho va đa co toi sau bo cuc thay đoi khac nhau, phien ban cuoi cung co tu giua the ky 14 cho đen nay. Nhung buc tuong thanh La Ma đau tien bao boc Florentia co đai ton tai suot gan mot thien nien ky, sau đo nhung buc tuong thanh moi noi tiep nhau mo rong voi khoang thoi gian ngay cang ngan hon, chung kien ​​su tang truong dan so theo cap so nhan cua Firenze trong su bung no toan dien ve kinh te va xa hoi. Tu vong tuong thanh Caroling (870), no tiep tuc đuoc mo rong duoi thoi cua Matilda xu Toscana sau hai the ky (1078), roi chi sau mot the ky, tuong thanh thanh bang thu nhat nam 1172 va chi sau hon mot tram nam, tuong thanh thanh bang thu hai vao nam 1284. Gan lien phuc hop voi he thong tuong thanh la cac cong thanh va cac toa thap quan su.
Tuong thanh Firenze o phan phia bac song Arno đa bi pha bo trong the ky 19 đe tao ra tuyen đai lo Circonvallazione phuc vu giao thong hien đai, chi con lai cac cong thanh chinh, trong khi phan tuong thanh phia nam bo song chang han nhu trong khu vuc phuong Oltrarno van con nhin thay đuoc va bao quan tot.


= Quang truong, đuong pho va khong gian xanh =

Khong gian đo thi Firenze co nhieu quang truong lon (piazze). Quang truong Cong Hoa (Piazza della Repubblica) la mot quang truong o trung tam thanh pho, noi toa lac cua cac quan ca phe van hoa va cung đien tu nhan. Trong so cac quan ca phe cua quang truong (nhu Caffe Gilli, Paszkowski hay Hard Rock Cafe), quan ca phe Giubbe Rosse tu lau đa la noi gap go cua cac nghe si va nha van, đac biet la nhung nguoi theo chu nghia vi lai. Quang truong Thanh Gia (Piazza Santa Croce) la mot quang truong noi tieng khac va la noi toa lac cua Vuong cung thanh đuong Thanh Gia – ngoi đen cua nhung vi nhan kiet xuat lich su Y, đay la mot quang truong hinh chu nhat o trung tam thanh pho, noi dien ra giai mon the thao Calcio Fiorentino hang nam. Cac quang truong noi tieng khac bao gom Piazza Santa Trinita, Piazza San Marco, Piazza Santa Maria Novella, Piazza Beccaria va Piazza della Liberta. Đac biet Đai quang truong Michelangelo (Piazzale Michelangelo) toa lac tren đia the ngon đoi ngay phia Nam dong song Arno la mot trong nhung đia điem thu hut khach du lich noi tieng nhat cua Firenze, noi nhin ra toan canh tho mong cua thanh pho. O giua đai quang truong con co đat mot ban sao buc tuong đong David cua vi bac thay đai vi nhan Phuc Hung.
Len loi va ket noi ben trong bao tang song Firenze chinh la cac đai lo va nhung con pho lich su noi tieng. Chang han nhu Via Camillo Cavour, mot trong nhung con đuong chinh cua khu vuc phia bac trong thanh co Firenze; Via Ghibellina, mot vi du đien hinh trong nhung con pho dai nhat o trung tam Firenze; Via dei Calzaiuoli, mot trong nhung tuyen pho trung tam nhat trong thanh co noi Quang truong Nha tho chinh toa (Piazza del Duomo) đen Quang truong Toa thi chinh (Piazza della Signoria), uon luon song song voi Pho Roma va Quang truong Cong Hoa; Via de' Tornabuoni, mot con pho sang trong o trung tam thanh pho đac trung boi su hien dien cua cac cua hang thoi trang cao cap; tuyen đai lo sau lan xe Viali di Circonvallazione bao quanh phan phia bac cua trung tam lich su; mot so đai lo va tuyen pho noi tieng quan trong khac o Firenze co the ke đen nhu Via Roma, Via degli Speziali, Via de' Cerretani, va Viale dei Colli.
Firenze con đuoc điem xuyet boi mot so khong gian xanh đo thi, va noi tieng nhat trong so đo la Vuon Boboli – hau vien cua Cung đien Pitti. Voi dien tich 45 ha, đay la mot trong nhung vi du tieu bieu nhat ve khu vuon lich su o Y. Vuon Boboli ket noi cung đien Palazzo Pitti voi phao dai Forte Belvedere, la mot đia điem noi tieng khac. Nam 2022, khu vuon chao đon gan 1,2 trieu du khach, noi tieng khong chi vi gia tri lich su va danh lam thang canh ma con vi bo suu tap cac tac pham đieu khac, tu thoi co đai La Ma đen the ky 16 va 17. Noi tieng thu hai la Cong vien Cascine (Parco delle Cascine) voi 160 ha, đay la cong vien cong cong lon nhat o Firenze, đuoc phan đinh tu nhien boi song Arno, song Mugnone va kenh Macinante. Noi đay la mot đia điem the thao cong cong rat noi tieng, voi nhieu co so the thao bao gom san quan vot, san bong đa, san đua xe đap, phong tap ban sung, truong ban cung, chuong ngua, be boi va hai đuong đua. Ngoai cac cau lac bo va vu truong, noi đay con co tuong đai cua hoang tu An Đo Rajaram Chuttraputti, buc tuong đong cua Vua Vittorio Emanuele II tren lung ngua, Kim tu thap Cascine, giang đuong va Truong Quan su Hang khong Giulio Douhet. Mot so cong vien va khong gian xanh noi tieng khac co the ke đen la Vuon hoa hong Firenze (Giardino delle Rose), Vuon Dien Vi (Giardino dell'Iris), Vuon Bardini (Giardino Bardini), van van.


Nhan khau hoc Nam 1200, Firenze la noi sinh song cua 50.000 nguoi. Đen nam 1300, dan so cua thanh pho la 120.000 nguoi, voi them 300.000 nguoi song o cac vung phu can. Giua nam 1500 va 1650 dan so la khoang 70.000.
Tinh đen ngay 31 thang 12 nam 2021, dan so cua thanh pho la 360.841 nguoi, trong khi Eurostat uoc tinh co 696.767 nguoi song o khu vuc đo thi cua Firenze. Vung đo thi Firenze, Prato va Pistoia, đuoc thanh lap vao nam 2000 tren dien tich khoang 4.800 kilomet vuong (1.850 dam vuong Anh), la noi sinh song cua 1,5 trieu nguoi. Tai Firenze, 46,8% dan so la nam gioi vao nam 2007 va 53,2% la nu gioi. Nguoi chua thanh nien (tre em tu 18 tuoi tro xuong) chiem tong cong 14,10% dan so so voi nguoi ve huu chiem 25,95%. Con so nay so voi muc trung binh cua Y la 18,06% (tre vi thanh nien) va 19,94% (nguoi tren tuoi huu). Đo tuoi trung binh cua cu dan Firenze la 49 so voi tuoi trung binh cua nguoi Y la 42. Trong 5 nam tu 2002 đen 2007, dan so Firenze tang 3,22%, trong khi toan nuoc Y tang 3,56%. Nam 2021, ty le sinh cua Firenze la 6,4 ca sinh tren 1.000 dan so voi muc trung binh cua Y la 6,8 ca sinh.
Giong nhu phan con lai cua Y, hau het nguoi dan o Firenze theo Cong giao Roma, voi hon 90% dan so thuoc Tong giao phan Firenze.


= Nhom thieu so va dan nhap cu =
Tu nua sau cua the ky 19 khi Firenze tro thanh kinh đo lam thoi cua Y khi đo, đa xuat hien cong đong nguoi Anh tai thanh pho, va van hien dien tich cuc cho đen ngay nay.
Theo du lieu cua ISTAT vao ngay 31 thang 12 nam 2019, khoang 84,3% cu dan cua Firenze la cong dan Y. Dan so ngoai quoc thuong tru len toi 59 567 nguoi, chiem 15,7% dan so. Nhom nguoi nhap cu lon nhat đen tu cac nuoc chau Au khac (chu yeu la nguoi Romania va nguoi Albania) chiem 3,52%, Đong A (chu yeu la nguoi Trung Quoc va nguoi Philippines) chiem 2,17%, nguoi đen tu ca hai luc đia chau My chiem 1,41% va Bac Phi (chu yeu la nguoi Maroc) chiem ty le 0,9%.


Van hoa = Nghe thuat =

Firenze la mai nha san sinh ra nghe thuat Thuong Phuc Hung, keo dai tu nam 1450 đen nam 1527. Trong khi nghe thuat Trung Co tap trung co ban vao viec ke chuyen Kinh Thanh, thi nghe thuat Phuc Hung lai tap trung vao chu nghia tu nhien va cam xuc con nguoi. Nghe thuat thoi Trung Co truu tuong, theo khuon kho cong thuc va phan lon đuoc tao ra boi cac giao si tu hanh thi nghe thuat thoi Phuc Hung mang tinh duy ly, toan hoc, tu tuong ca nhan, bao gom phoi canh tuyen tinh va đo bong (Chiaroscuro) va đuoc tao ra boi cac chuyen gia nghe thuat nhu Leonardo da Vinci, Donatello, Michelangelo va Raffaello. Ton giao van đong vai tro rat quan trong, nhung cung voi thoi đai moi nay đi kem su nhan tinh hoa cac nhan vat ton giao trong nghe thuat, chang han nhu cac tac pham Truc xuat khoi Vuon Đia đang (Cacciata dei progenitori dall'Eden), Ecce Homo, va Madonna Della Seggiola. Con nguoi thoi đai nay bat đau hieu minh la con nguoi, va đieu nay đuoc phan anh trong nghe thuat. Thoi ky Phuc Hung đanh dau su tai sinh cua cac gia tri co đien trong nghe thuat va xa hoi khi nguoi ta nghien cuu cac bac thay co đai cua the gioi Hy Lap–La Ma. Nghe thuat bat đau tap trung vao chu nghia hien thuc trai nguoc voi chu nghia duy tam.
Cimabue va Giotto, nhung ong to cua nganh hoi hoa Y, cung nhu Arnolfo va Andrea Pisano, nhung nguoi tao nen lan song đoi moi kien truc va đieu khac; Brunelleschi, Donatello va Masaccio, cac bac truong phu cua thoi ky Phuc Hung, Ghiberti va cac thanh vien gia toc Della Robbia, Filippo Lippi va Beato Angelico; Botticelli, Piero della Francesca, Paolo Uccello, Giorgio Vasari, hay nhung bac thien tai hoan vu va ky nhan di si nhu Leonardo da Vinci va Michelangelo cho đen "Thanh hoi hoa" Raffaello, đeu la nhung con nguoi đa tung song va hoat đong tai Firenze. Nhieu nghe si noi tieng khac bao gom Pietro Perugino, Benvenuto Cellini, Pinturicchio, Andrea del Sarto, Benozzo Gozzoli, Domenico Ghirlandaio, Filippo Lippi, Bernardo Buontalenti, Orcagna, Pollaiuolo, Verrocchio, Bronzino, Desiderio da Settignano, Michelozzo, Cosimo Rosselli, Giuliano da Sangallo, Pontormo, Giambologna, Il Sodoma va Peter Paul Rubens.
Cac tac pham cua ho, cung voi tac pham cua nhieu the he nghe si khac, đuoc tap trung day đac tai mot so bao tang trung tam thanh pho: nhu Phong trung bay Uffizi, Phong tranh Palatina trong Cung đien Pitti voi cac buc tranh cua "Thoi ky Hoang kim Firenze", Bao tang cung đien Bargello – bao tang quoc gia đau tien cua nuoc Y voi cac tac pham đieu khac cua Phuc Hung, bao tang San Marco voi cac tac pham cua Angelico, nha trien lam Hoc vien, chuoi nha nguyen cua cac thanh vien gia toc Medici. Ngoi nha Casa Buonarroti voi cac tac pham đieu khac cua Michelangelo, cung cac bao tang noi tieng khac nhu Bardini, Horne, Stibbert, Romano, Corsini, Phong trung bay Nghe thuat Hien đai, Bao tang Nha tho chinh toa, bao tang Đo bac va bao tang Đa quy. Mot so di tich cong trinh noi tieng khac toa lac tai Firenze nhu Nha rua toi Firenze voi nhung buc tranh kham; Nha tho chinh toa voi cac tuong đieu khac to điem cua no, cac nha tho thoi Trung Co voi cac dai bich hoa; cac cung đien cong lan tu nhan nhu: Palazzo Vecchio, Palazzo Pitti, Palazzo Medici Riccardi, Palazzo Davanzati; cac tu vien, tu vien, nha dong đeu la nhung ngoc bao đac sac quy bau cua thanh pho. Trong bao tang khao co hoc bao gom cac tai lieu co xua cua nen van minh Etrusca. Tren thuc te, thanh pho tran ngap bau khong khi nghe thuat đen noi mot so nguoi trai nghiem hoi chung Stendhal hay con goi la "hoi chung Florence" (tieng Anh: Florence Syndrome) khi lan đau tien ho đat chan đen Firenze, ma gan đay vao nam 2018 la mot du khach bi nhoi mau co tim khi đang thuong thuc tac pham Su ra đoi cua than Ve nu. Cac nhan vien y te tai Firenze đa kha quen ung pho voi nhung tinh huong du khach bi chong mat va mat phuong huong sau khi chiem nguong buc tuong David, nhung kiet tac cua Phong trung bay Uffizi va nhung bao vat khac tai thanh pho.
Cac kien truc su nguoi Firenze nhu Filippo Brunelleschi (1377–1466) va Leone Battista Alberti (1404–1472) đuoc xem nhung to phu cua ca kien truc Phuc Hung lan kien truc Tan co đien.
Cong trinh Nha tho chinh toa Đuc Ba Phon Hoa co tren đinh la mai vom cua Brunelleschi đa thong tri đuong chan troi Firenze. Nguoi dan đa quyet đinh bat đau khoi cong xay dung no vao cuoi the ky 13, va luc bay gio chua co thiet ke mai vom. Du an do Brunelleschi đe xuat vao the ky 14 la du an lon nhat tung đuoc xay dung vao thoi điem đo va la mai vom khong lo đau tien đuoc xay dung o chau Au ke tu hai mai vom La Ma vi đai – Đen Pantheon o Roma va Hagia Sophia o Constantinopolis. Mai vom Santa Maria del Fiore hien van la toa mai vom xay dung bang gach lon nhat tren the gioi. Truoc mat thanh đuong la Nha rua toi Thanh Gioan Tay Gia thoi Trung Co. Giao dien trang tri ben ngoai cua 2 toa nha ket hop hai hoa the hien qua trinh chuyen giao tu thoi Trung Co sang thoi Phuc Hung. Trong nhung nam gan đay, hau het cac tac pham nghe thuat quan trong tu Nha tho chinh toa, Nha rua toi va Thap chuong Giotto ngay ben canh, đa đuoc di doi va thay the bang cac ban sao, trong khi cac ban goc hien đuoc luu giu trong Bao tang Nha tho chinh toa, phan phia đong cua nha tho. Firenze con so huu mot so luong lon cac thanh đuong đay tam voc nghe thuat, chang han nhu San Miniato al Monte, San Lorenzo, Santa Maria Novella, Santa Trinita, Santa Maria del Carmine, Santa Croce, Santo Spirito, Santissima Annunziata, Ognissanti va nhieu nha tho khac.
Phong trung bay hoi hoa noi tieng nhat o Firenze bao gom Uffizi va Cung đien Pitti. Hai bo suu tap đieu khac tuyet voi nam o Cung đien Bargello va Bao tang Nha tho chinh toa. Chung chua đay nhung tac pham cua Donatello, Verrochio, Desiderio da Settignano, Michelangelo va nhung nguoi khac. Nha trien lam Hoc vien Galleria dell'Accademia co buc tuong goc David cua Michelangelo đuoc xem la tac pham đieu khac nghe thuat noi tieng toan cau, cong voi nhung buc tuong chua hoan thanh ve nhung nguoi no le ma Michelangelo đa tao ra cho lang mo cua Giao hoang Giulio II. Cac điem tham quan nghe thuat khac bao gom Toa thi chinh thoi Trung Co Palazzo Vecchio, Bao tang Khao co hoc, Bao tang Lich su Khoa hoc, Cung đien Davanzatti, Bao tang Stibbert, Nha tho Santa Croce, Bao tang Tu vien Santa Maria Novella, Bao tang Đong vat hoc La Specola, Bardini va Museo Horne. Ngoai ra con co mot bo suu tap cac tac pham cua nha đieu khac hien đai cua Marino Marini nam trong mot bao tang mang ten ong. Cung đien Strozzi la noi thuong dien ra nhung trien lam đac biet.


= Ngon ngu =

Tieng đia phuong Firenze (tieng Y: dialetto fiorentino), đuoc noi boi cu dan Firenze va cac vung lan can, la phuong ngu vung Toscana va la ngon ngu me đe truc tiep cua tieng Y hien đai.
Mac du tu vung va cach phat am cua no phan lon giong voi tieng Y chuan nhung van co mot vai su khac biet đai đong tieu di, tu đien tieng Firenze đuong đai (Vocabolario del fiorentino contemporaneo) cho thay xuat hien su khac biet ve tu vung o cac khia canh xa hoi. Nguoi dan Firenze so huu giong rat de nhan biet ve mat ngu am bang tinh chat đuoc goi la "co hong vung Toscana" (gorgia toscana): "c cung" /k/ giua hai nguyen am đuoc phat am nhu mot am bat hoi trong hong [h] tuong tu nhu h trong tieng Viet, vi du dico 'Toi noi' theo phien am IPA la [ˈdiːho] thay vi [ˈdiːko] nhu tieng Y, i cani 'nhung chu cho' se la [iˈhaːni]. Tuong tu, t giua cac nguyen am đuoc phat am la [θ] nhu trong "th" trong tieng Viet, va p giua cac nguyen am tro thanh ma sat hai moi [ɸ]. Cac đac điem khac bao gom cach phat am rut gon cua mao tu xac đinh, [i] thay vi "il", lam tang gap đoi phu am theo sau, do đo, chang han nhu il cane 'con cho' đuoc phat am la [ikˈkaːne] thay vi [il ˈkaːne] trong tieng Y.
Dante, Petrarca, va Boccaccio la nhung nguoi tien phong trong viec su dung tho ngu thay vi tieng Latinh đuoc su dung cho hau het cac tac pham van hoc vao thoi điem đo.


= Van hoc =

Mac du tieng Latinh luc bay gio la lingua franca cua chau Au va Giao hoi Cong giao trong thoi Trung Co, cac nha van nhu Dante Alighieri va nhieu nguoi khac đa su dung ngon ngu ban đia cua ho la tieng đia phuong Firenze co nguon goc tu tieng Latinh, đe sang tac cac tac pham vi đai nhat cua ho. Cac tac pham van hoc lau đoi nhat đuoc viet o Firenze đa co tu the ky 13. Van hoc Firenze no ro vao the ky 14, khi khong chi Dante voi tuyet pham Than khuc Divina Comedia (1306–1321) hay Petrarca, ma ca cac nha tho nhu Guido Cavalcanti va Lapo Gianni cung sang tac nhung tac pham quan trong nhat cua ho. Truong ca Than khuc cua Dante chu yeu mo ta chinh nha tho tham gia mot chuyen du hanh ngu ngon va đao đuc toi Hoa nguc (Inferno), Luyen nguc (Purgatorio) va Thien đuong (Paradiso), trong thoi gian đo, ong gap nhieu nhan vat than thoai va nhung nhan vat co that trong thoi đai cua ong hoac truoc đo. O truong khuc đau tien ong đuoc huong dan boi nha tho La Ma Vergilius, nguoi co niem tin ngoai đao phi Kito giao đa khien ban than bi đay xuong Hoa nguc, va o phan đoan cuoi cung, ong đuoc tham gia cung voi nang tho Beatrice Portinari va nang huong ong đen Thien đuong.
Vao the ky 14, Francesco Petrarca va Giovanni Boccaccio đa lanh đao nen van hoc o Firenze sau cai chet cua Dante vao nam 1321. Petrarca la mot nha van toan dien, mot tac gia va mot nha tho, đac biet đuoc biet đen voi tac pham Il Canzoniere, hay 'Cuon sach cua nhung Bai ca', noi ong gui gam tinh yeu khon nguoi cua minh danh cho nang Laura. Phong cach viet cua ong tu đo đuoc goi la "Chu nghia Petrarca". Boccaccio đuoc biet đen nhieu hon voi tac pham Muoi ngay (Decameron), mot cau chuyen hoi nghiet nga ve Firenze trong tran dich hach nhung nam 1350, tuc Cai Chet Đen, khi mot so nguoi chay tron khoi thanh pho đang bi tan pha đe đen mot dinh thu o vung nong thon biet lap, va danh thoi gian o đo đe ke lai nhung cau chuyen va tieu thuyet lay chat lieu tu truyen thong trung đai va đuong đai luc bay gio.
Vao the ky 16 trong thoi ky Phuc Hung, Firenze la thanh pho que huong cua nha van chinh tri va triet gia Niccolo Machiavelli, nguoi co nhung y tuong ban ve thuat tri quoc va quan ly đat nuoc, đuoc trinh bay chi tiet trong tac pham Il Principe tuc "Quan Vuong", lan truyen khap cac toa an chau Au va đuoc yeu thich men mo trong suot nhieu the ky, hinh thanh nen nhung nguyen tac chinh tri "Chu nghia Machiavelli" noi tieng. Ong thuong đuoc xem la cha đe cua triet hoc chinh tri hien đai va nganh khoa hoc chinh tri.


= Am nhac =

Firenze đa tro thanh mot trung tam am nhac trong thoi Trung Co va am nhac cung nhu nghe thuat bieu dien van la mot phan quan trong trong van hoa cua thanh pho. Su phat trien cua cac thanh pho Bac Y trong nhung nam 1500 đa gop phan anh huong cho su noi bat cua Firenze. Trong thoi ky Phuc Hung, co bon loai hinh bao tro am nhac trong thanh pho đoi voi ca am nhac thieng lieng va am nhac the tuc: chinh quyen, to chuc, giao hoi va tu nhan. Chinh tai đay, nhom nhan van Camerata Fiorentina đa trieu tap vao giua the ky 16 va thu nghiem long cac cau chuyen than thoai Hy Lap vao am nhac va dan dung bien kich, hay noi cach khac chinh la cac vo opera đau tien, tao nen mong va đa lan banh khong chi cho su phat trien hon nua cua hinh thuc opera, ma con cho su phat trien sau nay cua cac hinh thuc "nhac co đien" rieng biet nhu giao huong va concerto. Sau nam 1600, xu huong tieng Y thinh hanh khap chau Au, đen nam 1750, đay la ngon ngu chu đao cua am nhac. Nguon goc the loai Madrigal ra đoi o Firenze va Roma đa tro nen pho bien o Anh va nhieu noi khac. Mot so thanh pho cua Y tro nen "lon hon tren ban đo am nhac" so voi kich thuoc thuc cua chung, chung to ve suc thu hut va đo pho bien o chau Au luc bay gio. Trong so đo, Firenze trai qua thoi ky tuyet voi vao đau the ky 17 trong lan song cach tan am nhac–san khau, bao gom ca su khoi đau va phat trien ruc ro cua opera.
Opera đuoc phat minh o Firenze vao cuoi the ky 16 khi vo opera Dafne cua Jacopo Peri theo phong cach monodia đuoc trinh dien lan đau tien. Opera lan rong tu Firenze toa ra khap Y va cuoi cung la ca chau Au. Thanh nhac trong boi canh dan hop xuong cung đa co ban sac moi vao thoi điem nay. Vao đau the ky 17, hai phuong phap viet nhac đa đuoc sang tao ra, la phuong phap phuc đieu thoi ky Phuc Hung hay con goi la Stile antico/Prima prattica va phuong phap đay nhanh toc đo thay đoi phong cach, tien toi nhung vinh quang cua thoi ky Baroque hay Stile moderno/Seconda prattica. Stile antico pho bien hon o Bac Au va Stile moderno đuoc cac nha soan nhac Y thoi bay gio thuc hanh nhieu hon. Duong cam tuc đan piano đuoc phat minh tai Firenze vao nam 1709 boi Bartolomeo Cristofori. Cac nha soan nhac va nhac si tung song o Firenze bao gom Piero Strozzi (1550 – sau 1608), Giulio Caccini (1551–1618) va Mike Francis (1961–2009). Cuon sach Le Nuove Musiche cua Giulio Caccini co y nghia quan trong trong viec huong dan ky thuat thuc hanh bieu dien vao thoi điem đo. Cuon sach đa chi đinh mot thuat ngu moi, đuoc su dung vao nhung nam 1630, đuoc goi la monodia chi su ket hop giua giong noi va giong be đem basso continuo, đong thoi bao ham viec thuc hanh phat am van ban theo cach tu do, tru tinh nhung giong nhu loi noi. Đieu nay se xay ra khi mot nhac cu, thuong la loai ban phim chang han nhu đan harpsichord, choi va giu cac hop am trong khi ca si noi va hat dong đon am.


= Am thuc =

Nen am thuc Firenze phat trien tu truyen thong an uong binh dan hon la nen am thuc hang sang. Phan lon cac mon an đuoc che bien tu thit. Theo truyen thong, toan bo cac phan cua con vat se đuoc tieu thu; long (trippa) va da day (lampredotto) tung rat thuong xuyen co trong thuc đon va hien van đuoc bay ban tai cac tiem va cac xe ban dao khap đuong pho. Mon khai vi (antipasti) bao gom crostini toscani, banh mi cat lat tron phu pa te lam tu gan ga va thit thai lat (chu yeu la prosciutto va salame, thuong an kem voi dua gang khi vao mua). Banh mi thieu muoi vung Toscana đien hinh đuoc lam tu men levain tu nhien, thuong co trong cac mon an Firenze, đac biet la trong cac loai sup nhu ribollita va pappa al pomodoro, hoac trong mon salad banh mi va rau tuoi goi la panzanella đuoc phuc vu vao mua he.
Mon an noi tieng nhat cua Firenze chinh la bit tet kieu Firenze (bistecca alla fiorentina) la loai lon (kich thuoc thong thuong nen nang khoang 1,2 đen 1,5 kg) – la mon bit tet suon chu T cua thit bo Chianina nau tren than nong va phuc vu rat tai, voi phien ban co nguon goc gan đay la tagliata, thit bo chin tai thai lat đuoc phuc vu tren mot lop rau cai long (rucola), thuong co nhung lat pho mat Parmesan ben tren. Hau het cac mon an nay thuong đuoc phuc vu voi dau o liu sieu nguyen chat (olio di oliva extravergine) tai đia phuong, cung la mot san pham hang đau noi tieng tren toan the gioi.
Trong so cac mon trang mieng, schiacciata alla fiorentina – mot loai banh mi det mau trang, la mot trong nhung mon pho bien nhat; no la mot loai banh rat mem, đuoc che bien tu nhung nguyen lieu cuc ky đon gian, đac trung cua am thuc Firenze va đac biet đuoc an trong Le hoi hoa trang Carnival cua đia phuong.
Va thanh phan cuoi cung trong nen am thuc Firenze khong the thieu chinh la ruou vang đia phuong, va noi tieng nhat chinh la Chianti co tu the ky 14, khi nghe trong nho phat trien manh o cac "ngon đoi Chianti" xung quanh Firenze. Ngoai Chianti thi cac dong ruou vang khac tu vung Toscana noi ma Firenze la thu phu trung tam, cung rat đuoc ua chuong va noi tieng tren ban đo ruou vang toan cau.


= Thoi trang =

Đen nam 1300, Firenze đa tro thanh mot trung tam san xuat det may lon o chau Au. Nhieu gia đinh giau co o Firenze thoi Phuc Hung la nhung khach hang rat quan trong đoi voi nhung san pham quan ao cao cap đuoc san xuat tai đia phuong. Thanh pho con la noi toa lac vien bao tang quoc gia đau tien cua Y danh rieng cho thoi trang va lich su cua nganh: Bao tang Thoi trang va Trang phuc (Museo della Moda e del Costume), theo dong lich su chi tiet cua cac kieu thoi trang noi tiep nhau theo tung thoi ky voi bo suu tap len toi hon 6000 đo tao tac, trong so đo co quan ao co, phu kien, trang phuc san khau va đien anh co tam quan trong lon đoi voi khao cuu tai lieu, va nhieu vi du hien dien uy tin cua cac nha tao mau nguoi Y va nuoc ngoai nhu Giorgio Armani, Valentino, Versace. Firenze co the đuoc xem la noi khai sinh va la trung tam som nhat cua nganh cong nghiep thoi trang hien đai (hau The chien thu hai) o Y. Cac "soirees" Firenze vao đau nhung nam 1950 do Giovanni Battista Giorgini to chuc la chuoi su kien ma mot so nha thiet ke nguoi Y tham gia trong cac buoi trinh dien tap the va lan đau tien thu hut đuoc su chu y cua quoc te.
Thuong hieu noi tieng toan cau Gucci đuoc sang lap tai Firenze vao nam 1921 va van đat tru so tai thanh pho cho đen ngay nay. Firenze cung la noi đat tru so cac thuong hieu Y noi tieng nhu Salvatore Ferragamo, Roberto Cavalli va Emilio Pucci. Nhung thuong hieu hang sang khac trong nganh thoi trang nhu Prada va Chanel cung đat van phong va cua hang lon cua minh o Firenze hoac vung ngoai o cua thanh pho. Pho mua sam cao cap chinh cua Firenze la Via de' Tornabuoni, noi co cac cua hang thoi trang va nhan hieu trang suc lon đat tien, chang han nhu Armani va Bulgari. Via del Parione va Via Roma la nhung con pho khac cung noi tieng voi cac cua hang thoi trang cao cap.


= Le hoi va truyen thong dan gian =

Nhung le hoi va truyen thong dan gian noi tieng nhat tai Florence la:

Scoppio del Carro ("No tung co xe") la le ky niem cuoc Thap tu chinh lan thu nhat. Trong ngay le Phuc Sinh, mot co xe đay ma nguoi dan Firenze goi la Brindellone đuoc keo boi bon con bo trang va đua đen quang truong Nha tho chinh toa (Piazza del Duomo) đoi dien voi Nha rua toi Thanh Gioan Tay Gia (Battistero di San Giovanni). Co xe đuoc noi bang mot soi day vao ben trong nha tho, gan đo co mot mo hinh chim bo cau, theo truyen thuyet, la bieu tuong cua su may man cho thanh pho: vao cuoi le Phuc sinh, chim bo cau xuat hien tu gian giua cua Nha tho chinh toa va khai hoa cho phao hoa ben trong co xe.
Calcio Storico Fiorentino ("Bong đa co xua Firenze"), đoi khi đuoc goi la Calcio in costume ("Bong đa mac trang phuc"), la mot mon the thao truyen thong, đuoc coi la tien than cua bong đa, mac du cach choi thuc te gan giong voi bong bau duc nhat. Su kien nay bat nguon tu thoi Trung Co, khi cac quy toc quan trong nhat Firenze vui choi khi mac trang phuc sang mau. Tran đau quan trong nhat dien ra vao ngay 17 thang 2 nam 1530, trong cuoc vay ham thanh Firenze. Ngay hom đo, quan đoi cua Giao hoang bao vay thanh pho trong khi nguoi dan Firenze voi su khinh thuong ke thu, đa quyet đinh choi tro choi nay bat chap tinh hinh thuc te ben ngoai. Tro choi đuoc choi o Quang truong Santa Croce. Mot nha thi đau tam thoi đuoc xay dung voi khan đai va san choi phu đay cat. Mot loat cac tran đau đuoc to chuc vao cuoi thang Sau va đau thang Bay giua bon đoi đai dien cho moi quartiere (phuong) cua Firenze. Co bon đoi: Azzurri (xanh troi), Bianchi (trang), Rossi (đo) va Verdi (xanh la). Azzurri đen tu phuong Santa Croce, Bianchi đen tu Santo Spirito, Verdi đen tu San Giovanni va Rossi đen tu Santa Maria Novella.


= Phim anh, truyen thong va van hoa đai chung =

Voi be day lich su va tam anh huong van hoa quan trong trong van hoa phuong Tay, Firenze xuat hien trong nhieu tac pham hu cau va phim anh, bao gom ca tieu thuyet va phim anh lien quan nhu Light in the Piazza, The Girl Who Can't Say No, Calmi Cuori Appassionati, A Room with a View, Tea with Mussolini, Virgin Territory. Su kien đoi that sat thu hang loat Quai vat thanh Firenze đa tro thanh nguon cam hung cho cuon tieu thuyet Hannibal nam 1991 cua nha van Thomas Harris, tu đo Firenze tro thanh boi canh chinh trong Hannibal: Ke an thit nguoi (2001), phan tiep theo cua bo phim kinh đien The Silence of the Lambs (1991) cung nhu loat phim truyen hinh Hannibal (2013–2015), noi ma ke giet nguoi hang loat Bac si Hannibal Lecter (do Anthony Hopkins va Mads Mikkelsen thu vai) đen cu ngu va co long men mo thanh pho nghe thuat Phuc Hung nay va xem no nhu la nha cua ong. Firenze con la boi canh trong Hoa nguc (2016) – phan tiep theo cua Mat ma Da Vinci (2006) va Thien than va ac quy (2009) dua theo nhung cuon tieu thuyet cua nha van Dan Brown; Gia toc Gucci (2021) cung nhu loat phim an khach Phi vu trieu đo cua Netflix.
Firenze xuat hien thanh mot đia điem trong cac tro choi đien tu nhu Assassin's Creed II. Chinh the Cong hoa Firenze cung xuat hien nhu mot quoc gia co the choi đuoc trong tro choi đai chien luoc Europa Universalis IV cua hang Paradox Interactive. Firenze the ky 16 la boi canh cua bo truyen tranh manga va phim hoat hinh anime Nhat Ban Arte.
Cac tai tu dien vien noi tieng nguoi Y, chang han nhu Roberto Benigni, Leonardo Pieraccioni va Vittoria Puccini la nhung nguoi tieu bieu xuat than tu Firenze.


Giao duc = Đai hoc va giao duc bac cao =

Đai hoc Firenze đuoc thanh lap vao nam 1321 va đuoc Giao hoang Clemente VI cong nhan vao nam 1349. Nam 2022, co khoang 51.000 sinh vien theo hoc tai đay. Vien Đai hoc Chau Au (European University Institute) co tru so tai vung ngoai o Fiesole tu nam 1976, la mot to chuc quoc te va co quan đoc lap cua Lien minh chau Au, đuoc thanh lap boi cac quoc gia thanh vien đe đong gop cho su phat trien van hoa va khoa hoc trong khoa hoc xa hoi. Mot so đai hoc My cung đat co so tai Firenze. Bao gom Đai hoc New York, Marist College, Đai hoc Pepperdine, Đai hoc Stanford, Đai hoc Bang Florida (Florida State University), Đai hoc Georgetown va Đai hoc James Madison. Trung tam Nghien cuu Phuc Hung Y thuoc Đai hoc Harvard co tru so tai Villa I Tatti. Trung tam nghien cuu nang cao ve nghe thuat va nhan van đa đuoc đat tai ngoai o Firenze, Fiesole va Settignano tu nam 1961. Co hon 8.000 sinh vien Hoa Ky đang ky hoc tai Firenze, mac du hau het ho đang theo hoc cac chuong trinh cap bang tai Hoa Ky. Firenze đuoc xem la khuon vien đai hoc Hoa Ky lon nhat tren the gioi ben ngoai lanh tho Hoa Ky.


= Kham pha va nghien cuu khoa hoc =

Firenze tu lau đa la mot trung tam khoa hoc quan trong trong nhieu the ky, đac biet la trong thoi ky Phuc Hung voi cac nha bac hoc nhu Leonardo da Vinci va Galileo Galilei. Ho đuoc xem la nhung nguoi đi tien phong trong viec nghien cuu quang hoc, đan đao, thien van hoc, giai phau hoc va cac nganh khoa hoc khac. Pico della Mirandola, Leonardo Bruni, Machiavelli va nhieu nguoi khac đa đat nen mong cho su hieu biet khoa hoc hien đai.
Nguoi dan Firenze la mot trong nhung nguon đong luc lon thuc đay cho Thoi đai Kham pha. Cac chu ngan hang Firenze đa tai tro cho Henrique Nha hang hai va cac nha tham hiem nguoi Bo Đao Nha đi tien phong trong tuyen đuong vong quanh chau Phi đen An Đo va Vien Đong cung nhu chau My sau nay. Tam ban đo do Paolo dal Pozzo Toscanelli nguoi Firenze ve (mot hoc tro cua Brunelleschi) ma tu đo Cristoforo Colombo dung đe ban "y tuong" cua minh cho cac quan chu Cong giao Tay Ban Nha va cung la tam ban đo ma Colombo đa su dung trong chuyen hanh trinh đau tien cua minh. Amerigo Vespucci nguoi Firenze đa phat hien ra rang luc đia ben kia Đai Tay Duong mo rong ve phia nam hon la nhung kien thuc nguoi chau Au đa biet, khien ong tin rang vung đat nay la mot luc đia moi, mot luan điem tao bao luc bay gio khi cac nha tham hiem chau Au vuot qua Đai Tay Duong đeu cho rang ho đa toi đuoc chau A (hay An Đo theo cach goi cua nguoi thoi đo), va cuoi cung "Tan The gioi" chinh thuc đuoc đat theo ten cua Vespucci la America thay vi ten cua Colombo. Phep chieu ban đo Mercator la mot phien ban cai tien cua Toscanelli, co bao gom đen chau My.
Hien nay, cac vien nghien cuu va cac khoa bo mon cua đai hoc nam trong khu vuc Firenze va trong hai co so tai Polo di Novoli va Polo Scientifico di Sesto Fiorentino cung nhu trong khu vuc cua Hoi đong Nghien cuu Quoc gia (Consiglio Nazionale delle Ricerche). Thanh pho cung la noi toa lac cac to chuc van hoa uy tin, lam phong phu them di san van hoa Firenze. Trong đo, Accademia della Crusca (Hoc vien Cam) la vien nghien cuu ngon ngu Y quan trong nhat va la hoc vien ngon ngu hoc lau đoi nhat tren the gioi. Thu vien Trung tam Quoc gia tai Firenze (Biblioteca Nazionale Centrale di Firenze) la thu vien lon nhat tai Y va la mot trong nhung thu vien quan trong bac nhat o chau Au. Đay la mot trong hai thu vien trung tam cua Y, ben canh Thu vien Trung tam Quoc gia tai thu đo Roma.


The thao ACF Fiorentina hay con goi la Fiorentina la đoi bong đa đai dien cho Firenze thi đau o Serie A, giai vo đich hang đau cua he thong giai đau Y. Fiorentina đa gianh đuoc hai chuc vo đich Y, vao nam 1956 va 1969, cung 6 cup quoc gia Y, ke tu khi thanh lap vao nam 1926. Ho thi đau tai San van đong Artemio Franchi, voi suc chua 47.282 khan gia. Đoi nu cua Fiorentina đa vo đich Giai vo đich bong đa nu Y mua giai 2016–17.
Firenze la noi toa lac cua Centro Tecnico Federale di Coverciano o khu vuc Coverciano, san tap chinh cua Đoi tuyen bong đa quoc gia Y va bo phan ky thuat cua Lien đoan bong đa Y.
Firenze la mot trong nhung thanh pho đang cai to chuc Giai vo đich the gioi đuong truong UCI 2013 cua bo mon đua xe đap. Thanh pho cung đa to chuc cac man đua cua Giro d'Italia, gan đay nhat la vao nam 2017.
Ke tu nam 2017, Firenze cung co đai dien tai Eccellenza, giai đau hang đau cua he thong lien đoan bong bau duc lien hiep o Y, boi cau lac bo I Medicei đuoc thanh lap vao nam 2015 bang su hop nhat cua cac đoi cap cao cua I Cavalieri (khu Prato) va Firenze Rugby 1931. I Medicei đa gianh chuc vo đich Serie A mua giai 2016–17 va đuoc thang hang len Eccellenza trong mua giai 2017–18.
Rari Nantes Florentia la mot cau lac bo bong nuoc thanh cong co tru so tai Firenze; ca đoi nam va nu cua ho đeu đa gianh đuoc mot so chuc vo đich Y va đoi nu cung đa gianh đuoc cac danh hieu chau Au trong tam tay.


To chuc hanh chinh va chinh quyen = Chinh quyen cac cap =
Tuong tu voi nhieu thanh pho khac o Y, Firenze đuoc quan ly boi đinh che mot hoi đong va mot uy ban. Hoi đong thanh pho (Consiglio comunale) đong vai tro la co quan lap phap, bao gom 36 uy vien hoi đong đuoc bau 5 nam mot lan theo he thong ty le song song voi cuoc bau cu thi truong. Co quan đieu hanh la Uy ban thanh pho (Giunta comunale) gom 7 tham đinh vien, đuoc đe cu va lanh đao boi mot thi truong đuoc bau truc tiep. Cuu Thu tuong Y (2014–2016) Matteo Renzi tung la Thi truong Firenze tu nam 2009 đen 2014. Thi truong hien tai la Dario Nardella, thuoc Đang Dan chu Y.
Hoi đong thanh pho va Uy ban thanh pho Firenze co tru so đat tai Cung đien Signoria (Palazzo della Signoria) – hay con pho bien hon voi ten goi Palazzo Vecchio (Cung đien Cu), nam tai Quang truong Signoria (Piazza della Signoria) trung tam pho co cua Firenze.
Thanh pho Firenze (Citta di Firenze) la tinh ly cua mot đon vi hanh chinh cap cao hon – Thanh pho đo thi Firenze (Citta metropolitana di Firenze) đuoc thanh lap vao ngay 1 thang 1 nam 2015 va la mot trong 14 thanh pho đo thi cua Y – đon vi hanh chinh tuong đuong cap tinh, thay the cho đon vi hanh chinh cu truoc đo la tinh Firenze (Provincia di Firenze). Thanh pho đo thi nay co dien tich 3.514 km² va dan so khoang 1 trieu nguoi, voi tong cong 41 huyen bao gom ca tinh ly Firenze. Tru so hanh chinh Thanh pho đo thi Firenze đat tai Cung đien Medici.
Firenze đong thoi la thu phu cua vung Toscana, mot trong 20 vung hanh chinh cua Y. Chinh quyen vung Toscana đat tru so tai Cung đien Palazzo Guadagni Strozzi Sacrati o Quang truong Nha tho chinh toa (Piazza del Duomo).


= Phan chia hanh chinh =
Thanh pho Firenze hien tai đuoc chia thanh nam Quan hanh chinh (Quartieri), sau khi thuc hien cai cach thay đoi lon tu con so 14 quan truoc đo vao nam 1990. Moi quan đuoc đieu hanh boi mot Hoi đong quan (Consiglio) va mot Quan truong, đuoc bau đong thoi voi Thi truong thanh pho. Su thanh lap, to chuc, phan chia quan đuoc quan ly boi Hien phap Y (đieu 114). Cac quan co quyen co van cho Thi truong voi cac y kien khong rang buoc ve nhieu chu đe (nhu moi truong, xay dung, suc khoe cong đong, thi truong đia phuong) va thuc hien cac chuc nang nhiem vu đuoc Hoi đong thanh pho giao cho ho; ngoai ra, cac quan đuoc phan bo nguon ngan sach tu chu đe chi tra va tai tro cho cac hoat đong o tung đia phuong. 5 quan hanh chinh hien tai cua Firenze la:


Kinh te Cho đen nay, du lich la nganh chiem ty trong cao nhat trong tat ca cac nganh va phan lon nen kinh te Firenze phu thuoc vao nguon tien do du khach va sinh vien quoc te hoc tap tai thanh pho tao ra. Tuy nhien, san xuat va thuong mai van đong vai tro rat quan trong trong nen kinh te đia phuong.
Firenze la thanh pho đon nhan khach du lich hang nam nhieu thu 4 cua Y, xep sau thu đo Roma, Venezia va Milano. Tong gia tri du lich cua thanh pho đat khoang 2,5 ty euro vao nam 2015 va so luong du khach đa tang 5,5% so voi nam truoc. Nam 2013, Firenze đuoc tap chi Conde Nast Traveler liet ke o vi tri thu hai trong top nhung điem đen du lich tuyet voi nhat tren the gioi.
Nam 2021, Firenze cung la thanh pho đung thu 7 cua Y xet ve thu nhap trung binh cua nguoi lao đong, voi con so la €16.686, xep sau Reggio Emilia va đung tren Modena.


= Cong nghiep, thuong mai va dich vu =

Firenze la mot trong nhung trung tam san xuat va thuong mai lon o Y, noi co cac khu lien hop cong nghiep o ngoai o san xuat đu loai hang hoa, tu đo noi that, hang cao su, hoa chat va thuc pham. Tuy nhien, cac san pham truyen thong va đia phuong, chang han nhu đo co, đo thu cong my nghe, đo thuy tinh, hang da, đo tai tao nghe thuat, đo trang suc, đo luu niem, đo kim loai va đo sat tinh xao, giay dep, phu kien va quan ao thoi trang cao cap cung chiem uu the trong cau truc kinh te cua Firenze. Thu nhap cua thanh pho phu thuoc mot phan vao cac dich vu va loi ich thuong mai va van hoa, chang han nhu hoi cho hang nam, cac an pham san khau va nhac kich, trien lam nghe thuat, le hoi va trinh dien thoi trang. Cong nghiep nang va may moc cung gop phan mang lai thu nhap. O Nuovo Pignone, van con nhieu nha may va cac doanh nghiep cong nghiep vua va nho chiem uu the. Cac quan va khu vuc đo thi cong nghiep Firenze-Prato-Pistoia đuoc goi la 'Nuoc Y thu ba' vao nhung nam 1990, do xuat khau hang hoa va o to chat luong cao (đac biet la xe Vespa) cung nhu su thinh vuong va nang suat cua cac doanh nhan Firenze. Mot so nganh cong nghiep nay tham chi con sanh ngang voi cac khu cong nghiep truyen thong o Emilia-Romagna va Veneto do loi nhuan va nang suat cao.
Trong quy 4 nam 2015, nganh che tao tang 2,4% va xuat khau tang 7,2%. Cac linh vuc hang đau bao gom ky thuat co khi, thoi trang, duoc pham, thuc pham va ruou vang. Trong nam 2015, cac hop đong lao đong dai han đa tang 48,8%, đuoc thuc đay boi viec giam thue tren toan quoc.


= Du lich =

Du lich la mang nganh quan trong nhat cua thanh pho, đac biet la khu vuc trung tam. Tu khoang thang 4 đen thang 10 hang nam thuong la mua du lich cao điem khi ma luong du khach con đong hon dan so đia phuong. Ve vao cua cac bao tang nhu Uffizi va Nha trien lam Hoc vien thuong xuyen chay ve va cac đoan nhom lon thuong xuyen xep hang dai tai vuong cung thanh đuong Santa Croce va Santa Maria Novella, ca hai noi đeu thu phi vao cua. Ve vao Uffizi va Nha trien lam Hoc vien co the đuoc mua truc tuyen truoc khi đen tham. Nam 2015, đoc gia cua Conde Nast Travel đa binh chon Firenze la thanh pho du lich tot nhat tai chau Au. Nam 2017, đoc gia cua tap chi Travel + Leisure đa xep thanh pho nay la điem đen đung vi tri thu nhat trong danh sach cac đia điem du lich yeu thich cua ho. Cac nghien cuu cua Euromonitor International đa ket luan rang du lich thien huong kham pha van hoa lich su đang tao ra su gia tang đang ke chi tieu tren khap chau Au, va Firenze luon thuoc nhom đung đau bang trong khia canh nay.
Firenze đuoc xem la noi co mat đo tap trung nhieu nghe thuat nhat tren the gioi (tuong ung voi quy mo cua no). Do đo, du lich van hoa đac biet phat trien manh, voi cac bao tang danh gia the gioi nhu Uffizi đa đon nhan hon 4 trieu luot khach tham quan vao nam 2022. Cac co so trung tam hoi nghi cua thanh pho đa đuoc tai cau truc trong nhung nam 1990 va thuong xuyen to chuc cac cuoc trien lam, hoi nghi, cuoc hop, dien đan xa hoi, buoi hoa nhac va cac su kien khac quanh nam.
Nam 2016, Firenze co 20.588 phong khach san tai 570 co so. Khach quoc te su dung 75% so phong; khoang 18% trong so đo đen tu My. Nam 2014, thanh pho co 8,5 trieu luot luu tru qua đem. Bao cao cua Euromonitor vao nam 2022 cho thay rang thanh pho đuoc xep hang thu 21 trong top 30 thanh pho đuoc ghe tham nhieu nhat tren the gioi, voi hon 5 trieu luot khach trong nam.
Du lich mang lai nguon doanh thu lon cho Firenze, nhung cung tao ra mot so van đe nhat đinh. Ponte Vecchio, khu cho San Lorenzo va Santa Maria Novella la noi thuong xuyen xay ra nan moc tui. Toan Thanh pho đo thi Firenze đon khoang 13 trieu du khach moi nam va vao mua cao điem, he qua la cac đia điem noi tieng co the tro nen qua đong đuc. Nam 2015, Thi truong Dario Nardella bay to lo ngai ve viec du khach đen bang xe buyt va chi luu lai vai gio, tieu it tien nhung gop phan đang ke vao tinh trang qua tai. "Khong he co chuyen tham bao tang nao, đen chi đe chup vai buc anh o quang truong, quay lai len xe buyt va sau đo đen Venezia... Chung toi khong muon nhung khach du lich nhu vay", ong noi.
Theo Nardella, mot so khach du lich thieu ton trong di san van hoa cua thanh pho. Vao thang 6 nam 2017, ong cho thiet lap mot chuong trinh phun nuoc vao cac bac thang cua cac thanh đuong đe ngan khach du lich chiem dung nhung khu vuc đo lam điem da ngoai. Trong khi đanh gia cao loi ich cua du lich, ong tuyen bo rang đa co "su gia tang trong so nhung nguoi ngoi xuong bac them cac nha tho, an thuc an cua ho va đe rac vuong vai xuong đat", ong giai thich. Đe thuc đay viec ban cac mon an truyen thong, thi truong đa ban hanh luat nam 2016 yeu cau cac nha hang su dung cac san pham đac trung cua vung Toscana va tu choi đon xin mo mot cua tiem cua McDonald's tai Quang truong Nha tho chinh toa.
Vao thang 10 nam 2021, Firenze lot vao danh sach cho giai thuong Thu đo Du lich Thong minh cua Uy ban chau Au nam 2022 cung voi Bordeaux, Copenhagen, Dublin, Ljubljana, Palma de Mallorca va Valencia.


= San xuat am thuc va ruou vang =

Am thuc va ruou vang Y tu lau đa la mot mat hang chu luc quan trong cua nen kinh te Firenze. Vung vang Chianti nam ngay phia nam thanh pho va giong nho Sangiovese cua đia phuong noi tieng the gioi khong chi trong cac loai ruou vang Chianti Classico ma con trong nhieu hon hop Supertuscan đuoc phat trien gan đay. Trong vong 32 km (20 dam) ve phia tay la khu vuc vang Carmignano, cung la noi sinh truong cua giong nho đo co nguon goc sangiovese đay huong vi. Vung vang Chianti Rufina noi tieng, tach biet ve mat đia ly va lich su voi vung Chianti chinh, cung cach Firenze vai km ve phia đong. Thoi gian gan đay, vung vang Bolgheri (cach Firenze khoang 150 km hay 93 dam ve phia tay nam) đa tro nen noi tieng voi dong vang đo "Super Tuscan" nhu Sassicaia va Ornellaia.
Trong vung đo thi Firenze, nganh nong nghiep chiem 6,4% GDP cua khu vuc voi hon 7.000 cong ty hoat đong trong linh vuc nong san thuc pham. Tinh đen quy 3 nam 2019, co hon 400 doanh nghiep tre hoat đong trong linh vuc nay, chiem 6,8% tong so tren đia ban đo thi.


Giao thong = Đuong bo =

Firenze la mot trong nhung nga ba đuong quan trong cua quoc gia, nho vao vi tri lich su chien luoc tu thoi Cong hoa La Ma – nam o giua tuyen đuong noi thanh Roma voi vung phuong Bac. Noi đay đuoc ket noi boi mot so cao toc trong điem, ma quan trong nhat la Autostrada A1 – đuong cao toc lau đoi nhat cua chau Au va dai nhat o Y ket noi thu phu cua 2 mien Bac Nam la Milano va Napoli cung thu đo Roma. A11 la tuyen cao toc quoc gia chay tu Firenze ve phia tay doc theo song Arno đe đen Pisa – va tu đo ket noi voi vung duyen hai tay bac cua đat nuoc.
Trong noi o Firenze, khu trung tam lich su Firenze khong cho xe co qua lai, mac du xe buyt, taxi va cu dan co giay phep phu hop van đuoc phep đi vao. Khu vuc nay thuong đuoc goi la ZTL (Zona Traffico Limitato), đuoc chia thanh nhieu tieu khu. Do đo, cu dan cua mot khu vuc se chi co the lai xe trong khu vuc cua ho va co le mot so khu vuc lan can. O to khong co giay phep đuoc phep vao sau 7:30 toi hoac truoc 7:30 sang. Cac quy tac nay thay đoi trong mua he la thoi điem đong khach du lich, đat ra nhieu han che hon ve nhung cho ma nguoi ta co the ra vao.


= Đuong sat =

Firenze Santa Maria Novella la nha ga đuong sat quoc gia va quoc te chinh o Firenze va co khoang 59 trieu luot hanh khach su dung moi nam. Toa nha do Giovanni Michelucci thiet ke, đuoc xay dung theo phong cach chu nghia duy ly Y va la mot trong nhung toa nha theo truong phai duy ly lon o Y. No nam o Quang truong Nha ga (Piazza della Stazione), gan phao đai Fortezza da Basso, mot kiet tac cua kien truc quan su thoi Phuc Hung, va tuyen đai lo Viali di Circonvallazione, va phia truoc Vuong cung thanh đuong Đuc Ba Tan Hoa Santa Maria Novella – nguon goc ma nha ga nay đuoc đat ten. Cung nhu nhieu chuyen tau cao toc đen cac thanh pho lon cua Y, Firenze đuoc phuc vu boi cac chuyen tau dich vu ngu qua đem quoc te đe đen Munich va Vien do hang đuong sat cua Ao OBB khai thac.
Ve tau phai đuoc xac nhan truoc khi len tau. Ben xe buyt chinh nam canh nha ga Santa Maria Novella. Cong ty đuong sat quoc gia Y Trenitalia đieu hanh cac chuyen tau giua cac nha ga trong thanh pho va đen cac thanh pho khac tren khap nuoc Y va chau Au. Ga trung tam Santa Maria Novella nam cach quang truong Piazza del Duomo va Nha tho chinh toa Đuc Ba Phon Hoa khoang 500 m (1.600 ft) ve phia tay bac. Ben canh đo thanh pho con co 2 nha ga quan trong khac la Firenze Campo di Marte va Firenze Rifredi. Hau het cac tuyen tau lan can pho bien nhat la Firenze–Pisa, Firenze–Viareggio va Firenze–Arezzo (doc theo tuyen chinh đen Roma). Cac tuyen đuong sat đia phuong khac ket noi Firenze voi Borgo San Lorenzo o khu vuc Mugello (đuong sat Faentina) va Siena.
Mot nha ga đuong sat cao toc moi đang đuoc xay dung va đuoc ky hop đong đua vao hoat đong vao nam 2015. No đuoc len ke hoach ket noi voi san bay Vespucci, ga trung tam Santa Maria Novella va voi trung tam thanh co bang tuyen thu hai cua Tramvia. Cong ty kien truc Foster + Partners va Lancietti Passaleva Giordo & Associati đa thiet ke nha ga xe lua moi nay.


= Hang khong =

San bay Peretola (IATA: FLR, ICAO: LIRQ, tieng Y: Aeroporto di Firenze-Peretola) hay ten chinh thuc la San bay Amerigo Vespucci – đat ten theo nha hang hai tham hiem noi tieng nguoi Firenze, la san bay quoc te cua thanh pho va la mot trong hai san bay chinh cua vung Toscana. Mac du la thu phu cua vung tuy nhien san bay tai Firenze lai khong đuoc su dung rong rai boi cac hang hang khong pho bien. Do vay đay la san bay Toscana ban ron thu hai ve luong hanh khach xep sau San bay quoc te Galileo Galilei o Pisa.


= Tuyen đuong xe đap va thue xe =

Firenze la thanh pho kha than thien danh cho nguoi đi xe đap. Cac con đuong va lan đuong danh cho xe đap om lay khu vuc xung quanh trung tam lich su Firenze voi mot so nhanh thuong khong đuoc lien tuc voi nhau. Tuyen đuong hien tai dai khoang 90 km, mac du tinh hinh khong ngung đuoc thay đoi va cai thien. Khu vuc Quan 2 Campo di Marte đuoc quy hoach đac biet tot. Tat ca cac khu vuc danh cho nguoi đi bo rong lon tren cac pho trung tam đeu co the đi qua bang xe đap, ket noi voi cac đuong danh rieng cho xe đap qua pho Via Cavour, cung nhu cac cong vien chinh cua thanh pho.
Trong thanh pho co nhieu dich vu cho thue xe hoi va xe đap cong cong nhu cac app Car sharing, Car2go, SharenGo, Enjoy, Bike Sharing, Gobee Bike, Mobike, Taxi.


= Phuong tien cong cong =

ATAF (Azienda Trasporti dell'Area Fiorentina) la cong ty cong cong đieu hanh mang luoi giao thong cong cong chinh trong thanh pho. Ve ca nhan, hoac the goi la Carta Agile voi nhieu chuyen đi, đuoc mua truoc va phai đuoc xac thuc mot lan khi tham gia phuong tien cong cong. Nhung ve nay co the đuoc su dung tren xe buyt, tau đien noi mat pho va tau hoa đia phuong di chuyen giua cac nha ga đuong sat trong đia gioi thanh pho.
Ke tu ngay 1 thang 11 nam 2021, phuong tien giao thong cong cong đia phuong tai Firenze chuyen giao do Autolinee Toscane van hanh – cong ty tu nhan quan ly cac tuyen xe buyt o cac thanh pho va vung ngoai o o Toscana voi mang luoi giao thong 24.527 km va hon 110 trieu km hanh trinh di chuyen hang nam. Hien tai đay cung la nha đieu hanh duy nhat trong linh vuc giao thong cong cong cua toan bo vung Toscana, va vi vay ve phuong tien cong cong chung đon nhat cua Autolinee Toscanee tai Firenze co the dung đe tham gia phuong tien cong cong o nhung thanh pho khac thuoc Toscana chang han nhu Pisa.
Bon tuyen xe buyt đien luu thong tren cac tuyen pho han che trong khu vuc trung tam pho co lich su. Di chuyen ben trong khu vuc nay bi han che rat nhieu do khong co phuong tien giao thong cong cong bo sung, buoc du khach phai thuong xuyen đi bo mot quang đuong dai.
Trong no luc giam thieu o nhiem khong khi va luu luong xe hoi trong thanh pho, mot mang luoi tau đien noi nhieu tuyen co ten la Tramvia đang đuoc xay dung. Tuyen đau tien bat đau hoat đong vao ngay 14 thang 2 nam 2010 va ket noi nha ga trung tam Santa Maria Novella voi vung ngoai o phia tay nam la phuong Scandicci, dai 7,4 km va co 14 điem dung. Sau đo vao nam 2018 tuyen tram nay đa mo rong đen khu vuc Careggi – benh vien đai hoc quan trong nhat cua Firenze. Viec xay dung tuyen thu hai bat đau vao ngay 5 thang 11 nam 2011, viec xay dung đa bi dung lai do kho khan cua cac nha thau va đuoc khoi đong lai vao nam 2014 voi tuyen moi khai truong vao ngay 11 thang 2 nam 2019. Tuyen thu hai nay ket noi san bay Amerigo Vespucci voi trung tam thanh pho. Viec mo rong tuyen 2 va cac du an tuyen tuong lai khac đang đuoc phat trien va đua mang luoi tram nay len toi khoang 40 km co so ha tang, voi du kien khoang la 86 trieu hanh khach. Theo ke hoach cua chinh quyen thanh pho Firenze, viec xay dung hoan chinh va đua vao van hanh du kien ​​vao nam 2030.
Luong thoi gian trung binh ma moi nguoi danh đe đi lai bang phuong tien cong cong o Firenze, chang han nhu đen va đi tu noi lam viec, vao mot ngay trong tuan la 59 phut. 13% nguoi su dung phuong tien cong cong tham gia vao he thong trung binh 2 tieng moi ngay. Khoang thoi gian trung binh ma moi nguoi đoi tai mot điem dung hoac nha ga danh cho phuong tien cong cong la 14 phut, trong khi trung binh 22% hanh khach cho hon 20 phut moi ngay. Khoang cach trung binh moi nguoi thuong đi trong mot chuyen đi bang phuong tien cong cong la 4,1 km, trong khi 3% so hanh khach di chuyen hon 12 km theo mot huong.


Quan he quoc te = Co quan ngoai giao va to chuc quoc te =

Hien co 63 co quan đai dien ngoai giao nuoc ngoai tai Firenze, trong đo bao gom 3 tong lanh su quan (Consolato Generale, cua Hoa Ky, Trung Quoc va Peru), 9 tong lanh su quan danh du (Consolato Generale Onorario) va 51 lanh su quan danh du (Consolato Onorario) thuoc cac nuoc.
Trung tam Nghien cuu Innocenti co tru so tai Firenze la co quan nghien cuu chinh cua Quy Nhi đong Lien Hop Quoc UNICEF trong linh vuc cham soc tre em, đuoc thanh lap voi muc đich pho bien cac khao sat, so lieu thong ke va cac phuong phap hay nhat cho cac van phong cua UNICEF.


= Thanh pho ket nghia =
Firenze đa chinh thuc ket nghia voi nhung thanh pho sau:


= Quan he đoi tac =


Danh nhan van hoa Firenze Thanh Firenze noi rieng hay vung đat Toscana noi chung đuoc nhan đinh la chon đia linh nhan kiet trong lich su Y, la noi xuat than cua rat nhieu con nguoi co tam anh huong to lon đen dong chay cuoc song van hoa, chinh tri, nghe thuat cua chau Au va tien trinh lich su the gioi. Sau đay la danh sach mot so danh nhan lich su, nhan vat noi tieng co xuat than, sinh song hoac đa tung hoat đong va lam viec tai Firenze:

Antonia thanh Firenze (1401–1472), mot vi thanh Cong giao
Agnes xu Montepulciano (1268–1317), mot vi thanh
Harold Acton (1904–1994), tac gia, hoc gia
John Argyropoulos (1415–1487), hoc gia, triet gia, nha nhan van
Leone Battista Alberti (1404–1472), nha bac hoc
Dante Alighieri (1265–1321), nha tho, cha đe cua tieng Y
Giovanni Boccaccio (1313–1375), nha tho
Baldassarre Bonaiuti (1336–1385), nha bien nien su the ky 14
Sandro Botticelli (1445–1510), hoa si
Egisto Bracci (1830–1909), kien truc su
Aureliano Brandolini (1927–2008), nha nong hoc va hoc gia hop tac phat trien
Robert Browning va Elizabeth Barrett Browning, nhung nha tho Anh the ky 19
Filippo Brunelleschi (1377–1446), kien truc su
Michelangelo Buonarroti (1475–1564), nha đieu khac, hoa si, mot trong ba bac thay đai vi nhan thoi Phuc Hung, tac gia cua Tran nha nguyen Sistina va tuong David
Francesco Casagrande (sinh 1970), van đong vien đua xe đap
Roberto Cavalli (sinh 1940), nha thiet ke thoi trang
Carlo Collodi (1826–1890), nha van
Enrico Coveri (1952–1990), nha thiet ke thoi trang
Donatello (1386–1466), nha đieu khac
Oriana Fallaci (1929–2006), nha bao va tac gia
Salvatore Ferragamo (1898–1960), nha thiet ke thoi trang va nha lam giay
Mike Francis (ten khai sinh Francesco Puccioni, 1961–2009), ca si va nhac si
Silpa Bhirasri (ten khai sinh Corrado Feroci, 1892–1962), nha đieu khac, đuoc xem la nhan vat trung tam cua nghe thuat hien đai o Thai Lan.
Gia toc Frescobaldi, chu ngan hang va nguoi san xuat ruou noi tieng
Galileo Galilei (1564–1642), nha vat ly hoc, nha thien van hoc va nha triet hoc
Giotto (1267–1337), hoa si, nha đieu khac va kien truc su đau the ky 14
Lorenzo Ghiberti (1378–1455), nha đieu khac
Guccio Gucci (1881–1953), nguoi sang lap thuong hieu Gucci
Pauline von Hugel (1858–1901), nam tuoc phu nhan, nha van, nha tu thien
Bruno Innocenti (1906–1986), nha đieu khac
Robert Lowell (1917–1977), nha tho
Niccolo Machiavelli (1469–1527), nha tho, nha triet hoc va nha tu tuong chinh tri, tac gia cua quyen Quan Vuong va Discourses on Livy
Masaccio (1401–1428), hoa si
Rose McGowan (sinh 1973), nu dien vien nguoi My sinh tai Firenze
Nha Medici, gia toc quyen luc thanh Firenze thoi Trung Co
Girolamo Mei (1519–1594), nha su hoc va nha nhan van hoc
Antonio Meucci (1808–1889), nguoi phat minh đien thoai
Pirrho Musefili (1546 – 1557), nha mat ma hoc va nha phan tich mat ma
Florence Nightingale (1820–1910), nha tien phong trong nganh đieu duong hien đai, va nha thong ke
Virginia Oldoini (1837–1899), Nu ba tuoc Castiglione, nghe si nhiep anh thoi ky đau, mat vu va ky nu
Valerio Profondavalle (1533–1600), hoa si nguoi Vlaanderen
Giulio Racah (1909–1965), nha toan hoc va vat ly hoc nguoi Y goc Do Thai; Quyen Hieu truong Đai hoc Do Thai Jerusalem
Raffaello (1483–1520), hoa si, thanh vien trong bo ba bac thay đai vi nhan thoi Phuc Hung
Girolamo Savonarola (1452–1498), tu si, nha cai cach
Adriana Seroni (1922–1984), chinh tri gia
Giovanni Spadolini (1925–1994), chinh tri gia
Antonio Squarcialupi (1416–1480), nghe nhan đan ong va nha soan nhac
Andrei Tarkovsky (1932–1986), đao dien phim, song tai Firenze khi ong bi luu đay.
Evangelista Torricelli (1608–1647), nha toan hoc va vat ly hoc
Anna Tonelli (1763–1846), hoa si sinh ra tai Firenze
Giorgio Vasari (1511–1574) , hoa si, kien truc su, va nha su hoc
Amerigo Vespucci (1451–1512), nha tham hiem va nguoi ve ban đo, ten ong đuoc đat cho chau My
Coriolano Vighi, (1846–1905), hoa si phong canh
Leonardo da Vinci (1452–1519), nha bac hoc thien tai, mot trong ba bac thay đai vi nhan thoi Phuc Hung
Lisa del Giocondo (1479–1542), nguoi mau cua buc hoa Mona Lisa noi tieng
Giorgio Antonucci (1933–2017), bac si, nha phan tam hoc va co tieng noi quoc te trong gioi tam than hoc


Chu thich Lien ket ngoai Firenze tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Firenze tren Facebook 
Historic Centre of Florence | Di san the gioi UNESCO
Trang web chinh thuc
Citta di Firenze | Chinh quyen thanh pho Firenze (tieng Y)
Feel Florence | Cong thong tin du lich Firenze chinh thuc (tieng Anh)
Destination Florence | Cong thong tin huong dan điem đen chinh thuc (tieng Anh)
Le Gallerie degli Uffizi | Trang chinh thuc Phong trung bay Uffizi (tieng Anh)
Galleria dell'Accademia di Firenze | Trang chinh thuc Nha trien lam Hoc vien (tieng Anh)
The Opera di Santa Maria del Fiore | Trang chinh thuc Nha tho chinh toa Đuc Ba Phon Hoa (tieng Anh)