Cum sao cau (hay quan tinh cau hoac đam sao cau) la mot tap hop co hinh cau voi cac ngoi sao ma tap hop nay quay quanh tam thien ha nhu la mot ve tinh. Cum sao cau đuoc lien ket rat chat boi hap dan khien chung co dang hinh cau va mat đo cac sao tuong đoi cao khi huong dan ve tam cua cum. Cum sao cau la mot dang cua cac cum sao.
Cac cum sao cau thuong quan sat thay trong vang thien ha, chung chua mot luong đang ke cac ngoi sao, đa phan la nhung ngoi sao gia hon cac sao trong cum sao phan tan, nhung cum sao nay it đam đac hon va thuong tim thay trong đia thien ha. Nhung cum sao cau cung xuat hien trong mot thien ha voi so luong kha lon: co khoang 150 đen 158 cum sao cau đa biet trong Ngan Ha, va co le con khoang 10 đen 20 cum khac chua đuoc kham pha ra. Nhung thien ha lon hon co so luong nhieu hon: Vi du, thien ha Andromeda co khoang 500 cum. Mot so thien ha elip khong lo, đac biet nhung thien ha elip tai tam cua cac cum thien ha, nhu M87 co khoang 13.000 cum sao cau. Cac cum sao nay quay xung quanh tam thien ha voi ban kinh kha lon, khoang 40 kiloparsecs (xap xi 131.000 nam anh sang) hoac hon nua.
Moi thien ha co khoi luong đu lon trong Nhom Đia phuong co mot nhom nhung cum sao cau đi kem, va hau het nhung thien ha lon đa đuoc khao sat đeu tim thay co chua mot he cum sao cau quay quanh. Thien ha elip lun Nhan Ma va thien ha lun Đai Khuyen duong nhu đang bi Ngan Ha tuoc mat cac cum sao cau (nhu cum sao cau Palomar 12). Tu đo cac nha thien van cho rang nhieu cum sao cau trong cac thien ha lon đa bi bat tu nhung thien ha ve tinh trong qua khu.
Mac du trong mot so cum sao cau chua nhung ngoi sao đau tien đuoc sinh ra o thien ha chinh, nguon goc va vai tro cua chung trong su hinh thanh thien ha van chua đuoc hieu ro. Nguoi ta cung nhan thay ro la cum sao cau khac biet hoan toan so voi cac thien ha elip lun va nhung cum nay đuoc tao nen tu su hinh thanh sao cua thien ha chinh hon la tu mot thien ha ve tinh. Tuy vay, nhieu nha thien van hien tai phong đoan la cac cum sao cau va cac thien ha lun hinh cau co the chua phan biet đuoc ro rang đoi voi nhau.


Lich su quan sat Cum sao cau đau tien do Abraham Ihle phat hien la M22 vao nam 1665, ong la mot nha thien van nghiep du nguoi Đuc. Tuy nhien, do kinh thien van ong dung đe quan sat co đo phan giai nho, nen cac sao trong cum khong the nhan ra đuoc cho đen khi Charles Messier thuc hien quan sat M4 thi ong nay moi chu y toi đieu nay. Tam cum sao cau đau tien đuoc phat hien liet ke o bang ben canh. Sau đo, Abbe Lacaille đa liet ke them NGC 104, NGC 4833, M55, M69, va NGC 6397 vao danh luc 1751–52 cua ong. Tu M phia truoc con so la dua theo danh luc cua Charles Messier, trong khi NGC lay tu New General Catalogue cua John Dreyer.
William Herschel bat đau chuong trinh khao sat cua ong nam 1782 su dung kinh thien van lon hon va ong co the nhan ra cac sao trong 33 cum sao cau đuoc biet o thoi đo. Ngoai ra ong con tim thay them 37 cum sao nua. Trong danh luc nam 1789 cua Herschel ve cac vat the tren bau troi sau tham, ong la nguoi đau tien su dung thuat ngu cum sao cau (globular cluster) đe mieu ta cac đoi tuong nay.
So luong cac cum sao cau phat hien ra dan tang len, đat toi 83 vao nam 1915, 93 vao nam 1930 va 97 vao nam 1947. Hien nay tong so co khoang 152 cum cau đa đuoc quan sat trong Ngan Ha, va cac nha thien van uoc luong co khoang 180 ± 20 đoi tuong nay. Nhung cum sao cau chua quan sat đuoc la do chung bi khi va bui trong Ngan Ha che khuat.
Đau nam 1914, Harlow Shapley bat đau mot chuoi cac khao cuu ve nhung quan tinh cau, ong đa cong bo khoang 40 bai bao khoa hoc ve chu đe nay. Ong khao sat cac sao bien quang RR Lyare trong moi cum (ma ong gia su la sao bien quang cepheid) va su dung quan he đo sang-chu ky cua nhung sao nay đe uoc luong khoang cach đen quan tinh cau. Sau nay, nguoi ta nhan thay rang sao bien quang RR Lyrae mo hon sao bien quang cepheid, khien cho khoang cach uoc luong cua Shapley vuot qua khoang cach thuc te đen nhung cum sao cau ma ong khao sat.
Nhung cum sao cau nam thuoc ve Ngan Ha, đa phan đuoc tim thay trong vung loi thien ha va chung tap trung ve phia trung tam thien ha khi quan sat bau troi tu mat đat. Nam 1918 su phan bo khong đeu tren toan bo bau troi nay đa đuoc Harlow Shapley su dung đe xac đinh kich thuoc cua toan Ngan Ha. Bang gia su cac cum sao cau phan bo thanh mot hinh cau voi tam tai loi thien ha, ong đa dung cac cum nay đe uoc luong vi tri tuong đoi cua Mat Troi voi tam thien ha. Trong khi su uoc luong khoang cach cua ong co sai so lon, thi khao cuu cua ong lai cho thay mot đieu la Ngan Ha co kich thuoc lon hon rat nhieu so voi truoc đay nguoi ta tung nghi. Sai so cua cac phep đo cua ong la do bui trong thien ha lam mo đi luong anh sang tu cum sao cau đen Trai Đat, khien chung duong nhu nam xa hon so voi thuc te. Mac du vay, uoc luong cua Shapley co sai so nam trong gioi han chap nhan đuoc cua gia tri ngay nay thu đuoc.
Nhung đo đac cua Shapley cung chi ra Mat Troi nam tuong đoi xa so voi tam thien ha, nguoc han voi suy luan co tu truoc rang su phan bo cua cac ngoi sao ro rang la đeu đan trong thien ha. Thuc ra, cac ngoi sao thong thuong nam trong đia thien ha va thuong bi che khuat boi khi va bui, trong khi cac cum sao cau nam ben ngoai mat phang đia va co the nhin thay đuoc chung xa hon.
Shapley sau đo đuoc Henrietta Swope va Helen Battles Sawyer (sau đoi thanh Hogg) ho tro cho cac nghien cuu cua ong ve cum sao cau. Trong khoang thoi gian 1927–29, Harlow Shapley va Helen Sawyer bat đau phan loai cac cum theo đo tap trung cua cac sao huong ve loi cum sao cau. Đo tap trung nhat đuoc đat la Lop I, va tiep sau la đo tap trung giam dan cho đen Lop XII. Cong viec nay sau nay đuoc goi la Phan loai đo tap trung Shapley–Sawyer. (Đoi khi no đuoc viet bang so A rap [Lop 1–12] hon la so La Ma.)


Thanh phan Cum sao cau noi chung la to hop cua hang tram nghin sao gia voi đo kim loai thap. Loai sao tim thay trong cum sao cau giong voi cac sao trong cho phinh cua thien ha xoan oc nhung bi giam ham trong the tich chi vai parsec khoi. Nhung noi nay hau nhu khong co khi va bui va co the moi khi va bui đa tham gia vao hinh thanh cac he sao tu rat lau ve truoc.
Cum sao cau co the chua cac sao voi mat đo lon; trung binh khoang 0,4 ngoi sao tren mot parsec khoi, va tang dan len toi 100 hoac 1000 sao tren mot parsec khoi khi tien ve loi cum sao cau. Tuy vay, chung khong the la noi thich hop cho ton tai he hanh tinh. Quy đao cua cac hanh tinh la bat on đinh ve mat đong luc hoc tai vung loi đam đac cua cum sao boi vi su nhieu loan hap dan cua nhung ngoi sao xung quanh. Mot hanh tinh quay tren quy đao mot AU xung quanh mot ngoi sao nam o vung loi đam đac cua cum nhu cum sao 47 Tucanae chi co the ton tai trong khoang thoi gian voi cap đo la 108 nam. Co mot he hanh tinh quay quanh mot pulsar (PSR B1620−26) thuoc ve cum sao cau M4, nhung nhung hanh tinh nay co the hinh thanh sau su kien sinh ra pulsar nay.

Trong nhieu cum sao cau, phan lon cac sao xap xi o trong cung mot trang thai tien hoa sao giong nhau, goi ra rang chung đa tung hinh thanh o cung mot thoi điem. Tuy vay, lich su hinh thanh sao thay đoi tu cum nay sang cum khac, voi mot so cum co cac lop sao khac nhau. Mot vi du ve đieu nay đo la nhung cum sao cau trong Đam may Magelland lon (LMC) co hai lop sao khac nhau. Trong thoi gian đau cua chung, nhung cum sao trong LMC co the đa đi vao nhung đam may phan tu khong lo khien kich hoat len su hinh thanh mot the he sao thu hai. Khong mot cum sao cau nao đa đuoc biet ma con su hoat đong hinh thanh cac sao tre, đieu nay cung phu hop voi quan điem cho rang nhung cum sao cau la nhung đoi tuong gia nhat đien hinh trong thien ha, va la mot trong nhung tap hop đau tien noi cac ngoi sao hinh thanh. Rat nhieu vung rong lon noi cac ngoi sao hinh thanh goi la cac sieu cum sao, nhu cum Westerlund 1 trong Ngan Ha, co the la tien than cua cac quan tinh cau.
Mot vai đam sao cau, nhu Omega Centauri trong Ngan Ha cua chung ta va G1 trong M31, co khoi luong lon bat thuong, khoang vai trieu lan khoi luong Mat Troi va chua nhieu the he sao. Ca hai co the coi la mot chung cu ve nhung cum sao sieu khoi luong ma ban chat la phan loi con lai cua cac thien ha lun đa tung bi nhung thien ha lon hon nuot mat. Khoang mot phan tu so luong cac cum sao cau trong Ngan Ha đa tung la loi cua cac thien ha lun.
Mot so quan tinh cau (nhu M15) co loi voi khoi luong cuc lon va co the an chua nhung lo đen lon, mac du cac mo phong cho thay lo đen nho hon hoac su tap trung tai tam cua cac sao neutron hoac nhung sao lun trang khoi luong lon cung giai thich kha tot so lieu quan sat.


Xem them Danh sach cac cum sao cau
Sieu cum sao cau


Tham khao = Nguon =
NASA Astrophysics Data System has a collection of past articles, from all major astrophysics journals and many conference proceedings.
SCYON Luu tru ngay 16 thang 11 nam 2007 tai Wayback Machine is a newsletter dedicated to star clusters.
MODEST is a loose collaboration of scientists working on star clusters.


= Sach tham khao =
Binney, James; Tremaine, Scott (1987). Galactic Dynamics . Princeton, New Jersey: Princeton University Press. ISBN 0691084440.{{Chu thich sach}}:  Quan ly CS1: nhieu ten: danh sach tac gia (lien ket)
Heggie, Douglas; Hut, Piet (2003). The Gravitational Million-Body Problem: A Multidisciplinary Approach to Star Cluster Dynamics. Cambridge University Press. ISBN 0521774861.{{Chu thich sach}}:  Quan ly CS1: nhieu ten: danh sach tac gia (lien ket)
Spitzer, Lyman (1987). Dynamical Evolution of Globular Clusters. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. ISBN 0691084602.


= Bai bao tong quan =
Elson, Rebecca; Hut, Piet; Inagaki, Shogo (1987). Dynamical evolution of globular clusters. Annual review of astronomy and astrophysics 25 565. NASA ADS
Meylan, G.; Heggie, D. C. (1997). Internal dynamics of globular clusters. The Astronomy and Astrophysics Review 8 1. NASA ADS


Lien ket ngoai Globular Clusters, SEDS Messier pages
Milky Way Globular Clusters
Catalogue of Milky Way Globular Cluster Parameters Luu tru ngay 2 thang 10 nam 2006 tai Wayback Machine by William E. Harris, McMaster University, Ontario, Canada
A galactic globular cluster database by Marco Castellani, Rome Astronomical Observatory, Italy
Key stars have different birthdays article describes how stars in globular clusters are born in several bursts, rather than all at once
Globular Clusters Group Luu tru ngay 6 thang 3 nam 2012 tai Wayback Machine on CiteULike
Clickable Messier Object table including globular clusters Luu tru ngay 20 thang 10 nam 2014 tai Wayback Machine Luu tru ngay 20 thang 10 nam 2014 tai Wayback Machine
Ban mau:Stellar system