Tan (tieng Trung: 秦; binh am: Qin, Wade-Giles: Qin hoac Ch'in) (900 TCN-221 TCN) la mot nuoc chu hau thoi Xuan Thu va Chien Quoc o Trung Quoc. Cuoi cung no đa lon manh giu vi tri thong tri toan bo cac nuoc va lan đau tien thong nhat Trung Quoc, tu thoi điem nay no đuoc goi la Nha Tan. Tinh (ho) cua vuong toc nuoc Tan la Doanh (嬴).


Thoi Tay Chu Theo truyen thuyet, cac quan chu nuoc Tan la hau due Chuyen Huc nhung khong phai nganh doc ma la nganh ngang. Chau gai Chuyen Huc la Nu Tu đang ngoi det vai thi bong nhien tren troi co con chim en bay ngang đe trung, qua trung roi trung mieng Nu Tu bay gio đang ngang mat len ha ngap. Tu đo Nu Tu thu thai roi sinh ra nguoi con trai đat ten la Đai Nghiep, Đai Nghiep con goi la Cao Dao lay con gai bo lac Thieu Đien la Nu Hoa ma sinh ra Đai Phi. Đai Phi con goi la Ba Ich lam quan o nuoc Huu Ngu co cong lon đuoc Đe Thuan ban thuong cho Dieu Khuong Nu va phong ap Doanh an loc, tu đo hau due Ba Ich lay ho Doanh.
Truoc đay vua Vu nha Ha đinh nhuong ngoi cho Cao Dao la nguoi hien nhung Cao Dao đa chet truoc vua Vu nen ong quyet đinh truyen cho con cua Cao Dao la Ba Ich, khi vua Vu mat Ba Ich chu tri quoc tang 3 nam roi trao lai ngoi cho con vua Vu la Khai (co thuyet noi rang Khai khong nghe loi cha ma đoat ngoi cua Ba Ich).
Ba Ich sinh con lon la Đai Liem con goi la Đieu Tuc Thi (鸟俗氏), con nho Nhuoc Moc con goi la Phi Thi (费氏). Nhuoc Moc đuoc vua Khai phong cho lam vua nuoc Tu.
Hau due 5 đoi Đai Liem la Manh Hi song duoi thoi Thai Mau Đe tuc vua Trung Tong nha Thuong, em Manh Hi la Trung Dien giu chuc quan trong trieu đinh. Hau due 4 đoi Trung Dien la Nhung Tu Nhien song o phia Tay đat Nhung. Con Nhung Tu Nhien la Trung Quyet lam quan duoi thoi Thuong đe At, con Trung Quyet la Phi Liem tiep tuc lam quan cho Thuong Tru Vuong. Phi Liem cung voi con trai truong la Ac Lai pho ta Thuong Tru chong lai Chu Vu vuong nen đeu bi giet.
Con chau Phi Liem ly tan, phan thanh 2 dong chinh, ve sau hinh thanh nen to tien cua cac quan chu cua nuoc Tan va nuoc Trieu.
Con nho Phi Liem la Quy Thang sinh Manh Tang, Manh Tang sinh Hanh Phu, Hanh Phu sinh Tao Phu, chinh la to tien cua Trieu thi sau nay.
Ac Lai sinh Nu Phong, Nu Phong sinh Bang Cao, Bang Cao sinh Thai Ky, Thai Ky sinh Đai Lac, Đai Lac sinh Thanh va Phi Tu. Phi Tu lam nghe chan ngua o đat Khuyen Khau (犬丘), đuoc Chu Hieu vuong trieu kien va giao cho viec cai quan nghe chan ngua o vung đat giua 2 song Thien Thuy va Vi Thuy. Nho co thanh tich, Phi Tu đuoc Chu Hieu vuong phong cho ap Tan, lam phu dung cho nha Chu.
Quyen luc cua nuoc Tan bat đau tang len tu thoi điem Chu Binh vuong (nguoi theo danh nghia la vua tren toan bo Trung Quoc) phong tuoc Cong cho Tan Tuong cong sau khi quan đoi Tan tham gia bao ve cho vua Chu khi ong phai bo chay va di chuyen kinh đo truoc cac cuoc tan cong cua bo toc Khuyen Nhung phia Bac vao nam 771 TCN.


Thoi Đong Chu Tan tiep tuc phat trien tro nen hung manh hon trong nhung the ky tiep sau. Cac vi vua Tan thuc hien nhieu du an nham thuc đay su cuong thinh cua quoc gia nhu đao cac kenh tuoi tieu va xay dung cac thanh quach phong thu kien co. Do lanh đia cai tri cua cac vua Tan chu yeu thuoc đia ban cac bo toc đuoc cho la con chau cua toc Nhung o thao nguyen va moi chi tiep xuc voi van hoa nha Chu. Nhung yeu to đo khien no kha khac biet so voi cac nuoc chu hau khac o Trung Quoc thoi điem ay va ngay tu khi moi thanh lap, Tan đa luon đoi mat voi nguy co đoi nghich tu moi phia.
Su kien đang chu y nhat trong lich su Tan truoc the ky thu 3 TCN la su xuat hien cua Thuong Uong. Thuong Uong la mot nguoi tin tuong nhiet thanh vao cac triet ly he phai Phap gia, ma sau nay Han Phi Tu, mot quy toc cua nuoc Han đa he thong thanh he tu tuong Phap gia. Phap gia cho rang tat ca moi nguoi đeu binh đang va rang luat phap chat che va su trung phat ha khac la can thiet đe giu gin trat tu xa hoi. Thuong Uong tro thanh te tuong Tan thoi Tan Hieu cong va dan bien nuoc nay tro thanh mot bo may hung manh, đuoc quan ly chat che, muc tieu duy nhat cua qua trinh nay la han che moi đoi thu. Thuong Uong loai bo quy toc va đua ra mot hinh mau che đo moi, đo la quan cong huan tuoc đien trach che, chinh quyen do nguoi tai cam đau - chi nhung nguoi co chien cong, thanh tich moi đuoc giu cac chuc vu cao va đac quyen gia toc chi con đuoc giu duy nhat cho hoang gia. Khi thuc hien ke hoach nay, Thuong Uong đa khien nhieu ke bat binh, va ngay sau cai chet cua Tan Hieu Cong, ong phai bo chay khoi trieu đinh va bi giet. Tuy nhien, nhung cai cach theo đuong loi Phap gia cua Thuong Uong ro rang đa mang lai nhieu loi ich va nhung nha vua ve sau nay khong dai dot ma thay đoi cac chinh sach đo.
Mot trong nhung ket qua de nhan thay nhat cua chuong trinh cai cach la quan su. Truoc đo, quan đoi do quy toc kiem soat va la đoi quan phong kien. Tu thoi Thuong Uong, cac vi tuong co the xuat than tu bat ky tang lop nao trong xa hoi, chi can ho co đu tai nang. Hon nua, quan linh đuoc huan luyen tot va co ky luat. Tuy nhien, mot đieu can luu y la quan đoi Tan luon luon co uu the so luong vuot troi va đuoc nha nuoc hau thuan nhieu. Ket qua cua nhieu du an cong cong voi muc tieu thuc đay nong nghiep khien Tan co kha nang cung cap va duy tri cho mot luc luong quan đoi len toi hon mot trieu nguoi - mot con so ma khong mot nuoc chu hau nao khac (co le tru So, mot nuoc hung manh khac, ve danh nghia van la chu hau cua nha Chu, du đa tu xung Vuong va xem minh ngang hang voi vua Chu) co the đat toi. Tat ca chung đa tao ra nhung su thay đoi to lon; nhung su bien đoi mang tinh cach mang trong phuong thuc tien hanh chien tranh cua Tan chi dien ra o Chau Au vao thoi Cach mang Phap, hai ngan nam sau.
Co đuoc luc luong quan su hung manh đo, Tan dan tieu diet cac nuoc chu hau nho ben canh va tu thoi Tan Hue Van vuong ve sau, vua Tan bo tuoc Cong ma xung Vuong.
Nam 260 TCN, tat ca cac nuoc chu hau khac nhan thay toan bo tam voc ma cac cuoc cai cach o Tan mang lai trong phuong phap tien hanh chien tranh. Tat ca nhung kieu cach lich su quy toc đa bi loai bo nhuong cho cho uu tien ve tinh hieu qua. Sau tran Truong Binh, cac tuong Tan đa ra lenh hanh quyet 400.000 tu binh chien tranh nuoc Trieu.
Toi giua the ky thu 3 Tan đa bat đau thuc hien nhieu du an to lon khac khien vi tri uu viet cua ho ngay cang đuoc cung co vung chac. Nuoc Han so Tan mo rong ve phia Đong se gay hai đen minh vi the vua Han tim cach pha hoai Tan khong phai bang quan đoi, vi luc luong qua chenh lech, ma bang cac ky su thuy loi. Tan co khuynh huong xay dung nhung kenh đao to lon, mot vi du la he thong tuoi song Man. Han ben gui ky su Trinh Quoc toi trieu đinh Tan nham thuyet phuc vua Tan đo cac nguon tai luc cua ho vao cac kenh đao con lon hon nua. Tan đong y xay dung kenh, nhung khong may thay cho Han, ke hoach cua ho mang lai hieu qua trai nguoc. Du no thuc su đa lam cham buoc tien cua Tan nhung cung luc ay no lai khong the tieu diet bot nguon tai luc cua ho va cai goi la kenh Trinh Quoc đa hoan thanh vao nam 246 TCN, tat ca chi phi bo ra đa đuoc thu ve đay đu voi mot khoan loi kech su khac. Nho the, Tan tro thanh nuoc tru phu nhat Trung Quoc va lai co kha nang cung cap them luong thuc cho hang tram ngan binh si nua.

Toi thoi điem ay, tu con so hang ngan, cac nuoc chu hau đa giam xuong chi con bay nuoc lon. Hai nuoc manh nhat la Tan va So. Tuy nhien, So khong co nhieu uu the, boi vi no khong mo rong them lanh tho đuoc vi cac nuoc đem xung quanh toan la nuoc manh. Trai lai Tan de dang sap nhap cac nuoc chu hau yeu xung quanh va tuy cuoi cung So đa thang nuoc Viet vao cuoi the ky thu 4, thi nuoc nay cung phai chiu nhieu ton that quan su. Du co nhung đieu đo, So van la mot đoi thu tiem tang đoi voi viec phat trien quyen luc cua Tan.
Hai đoi thu khac cua Tan la Trieu va Han - ca hai đeu manh, nhung ho lai khong bao gio tro thanh nhung moi đe doa thuc su voi Tan, cung voi đoi quan đong đao cua ho. Hon nua, cai bong cua thien tu nha Chu tren ly thuyet van con đang cai tri Trung Hoa. Nam 256 TCN, cuoi cung van đe Chu tri cung ket thuc khi Tan tieu diet nha Chu. Hanh đong nay gui mot tin hieu ro rang toi cac nuoc chu hau kia: Tan đang co y đinh thong tri Trung Quoc.
Nam 247 TCN Chinh 13 tuoi đa len ngoi vua Tan. Muoi bay nam sau, Tan vuong Chinh đa phat đong mot cuoc chien tranh cuoi cung, nham gianh lay uy quyen toi cao voi tat ca cac chu hau khac, bat đau tu nuoc Han.
Quan đoi Tan de dang đanh bai Han roi quay sang Trieu, mot đat nuoc đa suy yeu tu khi quan đoi cua ho bi tieu diet 30 nam truoc đo trong tran Truong Binh. Trieu roi vao tay Tan nam 228 TCN, va ngay sau đo, Nguy cung bai tran. Toi luc ay, thang loi tuyet đoi cua Tan đa gan ke. Tuy nhien, van con đo mot đoi thu manh sau cung - nuoc So
Khi ay, hai đoi quan đong đao nhat trong lich su the gioi ( cho toi tan thoi điem Cach mang Phap) đa lao vao tran chien gianh ngoi vi thong linh Trung Quoc. Nam 223 TCN, So bi tieu diet, va viec Tan thong nhat Trung Quoc khong con tranh đuoc nua.
Vai thang sau ho tieu diet va sap nhap nuoc Yen. Khi ay, chi con lai duy nhat nuoc Te, va nhan thay tinh huong cua minh khong con cuu van đuoc nua, Te đau hang ma khong chong cu. Nam 221 TCN, mot trong nhung nam quan trong nhat trong lich su Trung Quoc, Tan vuong Chinh khong chi tuyen bo minh la vua cai tri Trung Hoa ma con lay danh hieu chua tung co cho đen thoi điem bay gio (bat nguon tu cac truyen thuyet ve Hoang Đe va cac nhan vat than thoai khac), Hoang đe Trung Quoc. Ong đa đoi ten hieu thanh Thuy Hoang Đe, co nghia Hoang đe đau tien, va ra lenh moi vi vua tiep sau cua trieu đai ong đeu phai theo truyen thong đo, lay danh hieu theo the he cai tri cua minh, Nhi The, Tam The, cho đen muon đoi.


Trong Đong Chu Liet Quoc Qua trinh nha Tan lon manh đuoc mieu ta trong truyen Đong Chu Liet quoc kha sat voi su sach. Theo đo, khi Binh Vuong thien đo ve Đong Lac thi cong lao cua nuoc Tan rat lon nhung nuoc Tan von chi la nuoc phu dung nen phai đung sau cac nuoc chu hau khac nhu Trinh, Ve... do đo khi đuoc tin quan Khuyen Nhung tiep tuc gay roi o đat Ky Phong thi Binh Vuong cu vua Tan đi dep loan.
Sau khi dep loan xong thi Binh Vuong cat đat Ky Phong cho nuoc Tan va thang tuoc Ba len tuoc Cong cho vua Tan tuc Tan Tuong Cong. Đat Ky Phong rong hon ngan dam lai la noi phat tich nha Chu tu đoi Van Vuong nen nhieu nguoi cho đo la điem bao đe nuoc Tan thay nha Chu thong tri thien ha sau nay.


Bieu thoi gian Khoang 900 TCN: Chu Hieu Vuong phong cho Phi Tu lam quan o đat Tan.
771 TCN: Tan Tuong cong đem quan giup nha Chu đanh lui Khuyen Nhung, Chu Binh Vuong chinh thuc phong vua Tan lam chu hau.
660 TCN: Tan Muc cong, mot trong Xuan Thu Ngu ba len ngoi.
636 TCN: Tan Muc cong đem quan giup cong tu Trung Nhi nuoc Tan len ngoi, tuc Tan Van cong.
624 TCN: Tan Muc cong đich than dan quan đi đanh nuoc Tan, chiem đuoc Vuong Quan (nay o phia Tay Van Hy, Son Tay) khien quan Tan so hai, Muc cong ben dan quan Tan đi thu nhat hai cot cua linh Tan tu tran truoc kia roi quay ve.
623 TCN: Muc cong cu đai binh tan cong Tay Nhung va gianh thang loi lon khien cho 20 tieu quoc o đay quay sang quy phuc nuoc Tan.
621 TCN: Tan Tuong cong chet, Tan Khang cong muon đua cong tu Cong tu Ung lam vua Tan, vi vay, cu mot đoi quan ho tong cong tu Ung ve Tan. Tuy nhien, Trieu Thuan đa lap con Tan Tuong cong la Di Cao len ngoi, tuc Tan Linh cong va sau đo đa cu mot đoi quan đe ngan chan cong tu Ung, va đanh bai quan cua Tan.
578 TCN: Nuoc Tan hop 8 nuoc chu hau mang quan đanh Tan, đanh bai quan Tan o đat Ma Toai.
Khoang 557 TCN Tan đanh thang Tan.
506 TCN: Ngo Hap Lu đanh So, So Chieu vuong thua chay sang nuoc Tuy. Tan Ai cong phai quan giup So đanh bai Ngo.
383 TCN: Tan Hien cong thien đo tu Ung đen Lich Duong.
364 TCN: Tan đanh bai Nguy. Chu Hien Vuong sai su chuc mung va Tan, phong cho lam ba chu.
361 TCN: Tan Hieu Cong len ngoi. Thuong Uong tu Nguy đen Tan.
356 TCN: Thuong Uong ban hanh nhung luat thay đoi đau tien trong nuoc.
350 TCN: Thuong Uong ban hanh nhung luat thay đoi thu hai trong nuoc.
336 TCN: Chu Hien Vuong trao viec te tu Chu Van Vuong, Chu Vu Vuong cho vua Tan.
338 TCN: Tan Hieu cong chet, Tan Hue Van Vuong len ngoi va Thuong Uong bi hanh quyet.
324 TCN: nuoc Tan xung vuong.
316 TCN: Tan chinh phuc Thuc va Ba.
293 TCN: Tan đanh bai lien minh Nguy va Han tai tran Y Khuyet, chem 24 van thu cap.
260 TCN: Tan đanh tan quan Trieu trong tran Truong Binh.
256 TCN: Tan chinh phuc nha Chu.
247 TCN: Tan vuong Chinh, sau nay la Tan Thuy Hoang, len ngoi.
230 TCN: Tan chinh phuc Han.
228 TCN: Tan chinh phuc hau het Trieu.
225 TCN: Tan chinh phuc Nguy.
223 TCN: Tan chinh phuc So.
222 TCN: Tan chinh phuc hoan toan Trieu va Yen.
221 TCN: Tan chinh phuc Te, hoan thanh viec thong nhat Trung Quoc, khoi đau nha Tan. Vua Tan tro thanh Hoang đe Trung Hoa đau tien, va đuoc biet đen voi danh hieu Tan Thuy Hoang.


Cac vi vua Tan Phi Tu (秦非子), cai tri uoc khoang tu 900 TCN toi 858 TCN. Chau 6 đoi cua Ac Lai.
Tan hau (秦侯), cai tri 857 TCN - 848 TCN: con trai cua Phi tu
Tan Cong Ba (公伯), cai tri 847 TCN - 845 TCN: con trai cua Tan hau
Tan Trong (秦仲), cai tri 845 TCN - 822 TCN: con trai cua Cong Ba
Tan Trang cong (莊公), cai tri 822 TCN - 778 TCN: con trai cua Tan Trong
Tan Tuong cong (襄公), cai tri 778 TCN - 766 TCN: con trai cua Trang cong
Tan Van cong (文公), cai tri 766 TCN - 716 TCN: con trai cua Tuong cong
Tan Ninh cong (寧公), cai tri 715 TCN - 704 TCN: chau noi cua Van cong. Con goi la Tan Hien cong (憲公). Con trai ca cua Van Cong chet som, truy phong la Tinh cong. Ong nay la cha cua Ninh cong.
Tan Xuat tu (出子), cai tri 704 TCN - 698 TCN: con trai ut cua Ninh cong.
Tan Vu cong (武公), cai tri 698 TCN - 678 TCN: con trai ca cua Ninh cong
Tan Đuc cong (德公), cai tri 678 TCN - 676 TCN: con trai thu cua Ninh cong.
Tan Tuyen cong (宣公), cai tri 676 TCN - 664 TCN: con trai ca cua Đuc cong.
Tan Thanh cong (成公), cai tri 664 TCN - 660 TCN: con trai thu cua Đuc cong.
Tan Muc cong (穆公) Nham Hieu, cai tri 659 TCN - 621 TCN: con trai ut cua Đuc cong.
Tan Khang cong (康公): Doanh Oanh (罃), cai tri 621 TCN - 609 TCN: con trai cua Muc cong.
Tan Cung cong (共公): Đao (稻), cai tri 608 TCN - 604 TCN: con trai cua Khang cong.
Tan Hoan cong (桓公): Vinh (榮), cai tri 604 TCN - 577 TCN: con trai cua Cung cong.
Tan Canh Cong (景公): Doanh Hau (後), cai tri 576 TCN - 537 TCN: con trai cua Hoan cong.
Tan Ai cong (哀公), cai tri 536 TCN - 501 TCN: con trai cua Canh Cong.
Tan Hue cong (Xuan Thu) (惠公), cai tri 501 TCN - 491 TCN: chau noi Ai Cong. Con trai ca cua Ai Cong mat som, truy phong la Di Cong. Di Cong la cha cua Hue Cong.
Tan Đieu cong (悼公), cai tri 491 TCN - 477 TCN: con trai cua Hue Cong.
Tan Le cong (厲公): Thich (刺), cai tri 477 TCN - 443 TCN: con trai cua Canh Cong.
Tan Tao cong (躁公), cai tri 443 TCN - 429 TCN: con trai ca cua Le Cong.
Tan Hoai cong (懷公), cai tri 429 TCN - 425 TCN: con trai thu cua Le Cong.
Tan Linh cong (靈公): Tuc (肅), cai tri 425 TCN - 415 TCN: chau noi cua Hoai cong. Cha đe la Chieu tu mat som.
Tan Gian cong (簡公): Đieu Tu (悼子), cai tri 415 TCN - 400 TCN: con trai nho cua Hoai Cong.
Tan Hue cong (Chien Quoc) (惠公), cai tri 400 TCN - 387 TCN: con trai cua Gian cong.
Tan Xuat cong (出公), cai tri 386 TCN - 385 TCN: con trai cua Hue Cong.
Tan Hien cong (獻公): Su Thap (師隰), cai tri 385 TCN - 362 TCN: con trai cua Linh cong.
Tan Hieu cong (孝公): Cu Luong (渠梁), cai tri 362 TCN - 338 TCN: con trai cua Hien cong.
Tan Hue Van vuong (惠文王), cai tri 338 TCN - 311 TCN, cung đuoc goi la Hue Vuong (惠王): Doanh Tu (嬴駟). Con trai cua Tan Hieu cong. Xung vuong nam 325 TCN.
Tan Vu vuong (武王), cai tri 311 TCN - 307 TCN: Đang (蕩), con Hue Van vuong
Tan Chieu Tuong vuong (昭襄王), cai tri 307 TCN - 250 TCN, cung đuoc goi la Tac (則 hay 稷), con thu cua Hue Van vuong, em Vu vuong
Tan Hieu Van vuong (孝文王), cai tri 250 TCN - 250 TCN: Tru (柱), con Chieu Tuong vuong
Tan Trang Tuong vuong (荘襄王), cai tri 250 TCN - 246 TCN: Tu So (子楚), con Hieu Van vuong
Tan Thuy Hoang (秦始皇), cai tri tu 246 TCN - 210 TCN (voi tu cach vua nuoc Tan (秦王) toi 221 TCN, voi tu cach Thuy Hoang Đe (始皇帝) tu 221 TCN ve sau): Doanh Chinh (政). Con trai cua Tan Trang Tuong vuong.
Tan Tu Anh (子嬰), cai tri tu giua thang 8 nam 207 TCN toi đau thang 10 nam 206 TCN.


The pha cac vi vua Xem them Nha Chu
Chien Quoc
Nha Tan
Tan Thuy Hoang


Tham khao