Mot nguoi ti nan, noi chung, la mot nguoi bi buoc phai di doi, bi buoc phai vuot qua bien gioi quoc gia va khong the tro ve nha an toan. Mot nguoi nhu vay co the đuoc goi la nguoi xin ti nan, cho đen khi đuoc cap tinh trang ti nan boi nha nuoc ky ket hoac UNHCR neu ho chinh thuc đua ra yeu cau xin ti nan. Co quan quoc te hang đau phoi hop bao ve nguoi ti nan la Van phong Lien Hop Quoc cua Cao uy Lien Hop Quoc ve nguoi ti nan (UNHCR). Lien Hop Quoc co Van phong thu hai danh cho nguoi ti nan, UNRWA, chi chiu trach nhiem ho tro phan lon nguoi ti nan Palestine.


Tu nguyen va cach su dung Tu "ti nan" (tieng Trung: 避難) la mot tu muon goc Han Viet, mang nghia "tranh khoi tai hoa, khon ach", thuong dung đe chi mot truong hop phai chay tron qua mot xu khac, noi khac đe thoat canh hiem nguy, nguoc đai, hoac bat bo. Nguoi ti nan la nguoi thuc hien hanh đong ti nan (tranh nan) đo.
Cac thuat ngu tuong tu trong cac ngon ngu khac đa mo ta mot su kien đanh dau su di dan cua mot so luong dan cu cu the tu noi xuat phat, chang han nhu tuong thuat trong Kinh Thanh ve nguoi Israel chay tron khoi cuoc chinh phat cua nguoi Assyria (k. 740 TCN), hay noi tru an cua nha tien tri Muhammad va nhung mon đo di cu đong hanh cua ong voi nhung nguoi giup đo tai Yathrib (sau nay la Medina) sau khi ho tron chay khoi cuoc đan ap o Mecca.
Trong tieng Anh, thuat ngu refugee ("nguoi ti nan") bat nguon tu refuge ("noi an nau"), tu tieng Phap co refuge, nghia la "noi tru an". No đe cap đen "oi tru an hoac bao ve khoi nguy hiem hoac đau kho", co goc tu tieng Latin fugere, "chay tron", va refugium, "mot noi [đe] an nau, noi đe tron đi". Trong lich su phuong Tay, thuat ngu nay lan đau tien đuoc ap dung cho nhung nguoi Huguenot la cac tin đo nguoi Phap theo đao Tin lanh tim kiem mot noi an toan chong lai cuoc đan ap Cong giao sau ban sac lenh Fontainebleau đau tien nam 1540. Tu nay xuat hien trong tieng Anh khi nhung nguoi Phap Huguenot cua Phap tron sang Anh voi so luong lon sau sac lenh Fontainebleau nam 1685 (su huy bo Sac lenh Nantes nam 1598) o Phap va Tuyen bo Khoan hong tai Anh va Scotland nam 1687. Tu nay co nghia la "nguoi tim noi tru an", cho đen khoang nam 1914, khi no phat trien thanh "nguoi tron khoi nha", đa ap dung trong truong hop nay cho dan thuong o Flanders đi ve phia tay đe chay thoat khoi chien tran trong Chien tranh the gioi thu nhat.


Cac đinh nghia Đinh nghia hien đai đau tien ve tinh trang ti nan quoc te đuoc đe xuat boi Hoi Quoc Lien nam 1921 tu Uy ban ti nan. Sau The chien II, va đe đap ung voi so luong lon nguoi chay tron khoi Đong Au, Cong uoc ve nguoi ti nan cua Lien Hop Quoc nam 1951 đa đinh nghia "nguoi ti nan" (tai Đieu 1.A.2) la bat ky ai:"boi noi so hinh thanh vi bi đan ap vi ly do chung toc, ton giao, quoc tich, vi thanh vien mot hoi nhom xa hoi đac biet hoac vi quan điem chinh tri cu the, cu tru ben ngoai quoc gia cua minh va khong the hoac, do so hai nhu vay, khong san sang tu minh tan dung su bao ve cua đat nuoc đo; hoac la nguoi khong co quoc tich va cu tru ben ngoai quoc gia la noi cu tru truoc đay cua nguoi đo, do cac su kien nhu vay, khong the hoac, do so hai nhu vay, khong san long quay tro lai voi no."Nam 1967, đinh nghia ve co ban đa đuoc xac nhan boi Nghi đinh thu lien quan đen tinh trang cua nguoi ti nan cua Lien Hop Quoc.
Cong uoc đieu chinh cac khia canh cu the cua van đe nguoi ti nan o chau Phi đa mo rong đinh nghia nam 1951, đuoc To chuc chau Phi Thong nhat thong qua nam 1969:"Mot nguoi, do su xam luoc, chiem đong, su thong tri cua nuoc ngoai hoac cac su kien gay xao tron nghiem trong trat tu cong cong o mot phan hoac toan bo quoc gia hoac quoc tich nguyen goc cua minh, buoc phai roi khoi noi cu tru thuong xuyen cua minh đe tim noi an nau o noi khac ben ngoai đat nuoc hoac quoc tich cua minh."Van ban khong rang buoc tu My Latin Tuyen bo Cartagena ve nguoi ti nan nam 1984 bao gom:"nhung nguoi đa roi khoi đat nuoc cua ho vi tinh mang, su an toan hoac tu do cua ho đa bi đe doa boi bao luc tong quat, xam luoc nuoc ngoai, xung đot noi bo, vi pham nhan quyen hoac cac tinh huong khac đa gay xao tron nghiem trong trat tu cong cong."Ke tu nam 2011, chinh UNHCR, ngoai đinh nghia nam 1951, con cong nhan nhung nguoi sau la nguoi ti nan:"nhung nguoi o ben ngoai quoc tich hoac noi cu tru thuong xuyen cua ho va khong the tro ve đo do cac moi đe doa nghiem trong va bua bai đoi voi cuoc song, tinh toan ven ve the chat hoac tu do do bao luc chung hoac cac su kien gay roi nghiem trong trat tu cong cong."Đinh nghia tieu chuan toi thieu cua Lien minh chau Au ve nguoi ti nan, đuoc nhan manh boi Đieu 2 (c) cua Chi thi so 2004/83/EC, ve co ban tai tao đinh nghia hep ve nguoi ti nan đuoc đua ra boi Cong uoc Lien Hop Quoc nam 1951; tuy nhien, theo cac đieu 2 (e) va 15 cua cung Chi thi, nhung nguoi đa chay tron khoi hanh đong bao luc tong quat do chien tranh, o mot so đieu kien, đu đieu kien cho mot hinh thuc bao ve bo sung, đuoc goi la bao ve phu tro (subsidiary protection). Hinh thuc bao ve tuong tu cung đuoc thay truoc đoi voi nhung nguoi di tan, nhung nguoi khong phai la nguoi ti nan, tuy nhien van bi roi vao tinh the nguy hiem, neu tro ve nuoc ho, bi tu hinh, tra tan hoac cac phuong phap đieu tri vo nhan đao hoac ha nhuc khac.


Lich su Khai niem ty nan đa co tu thoi co đai khi nguoi chay tron co the tim đen noi than quyen nhu o mot ngoi đen đe lanh nan ma khong bi bat. Thoi Trung co, o chau Au cung ghi nhan co mot so luat le quy đinh quyen lanh nan o chon ton nghiem tho phung.
Trong su Viet thi co chep viec vua Ly Hue Tong sau khi nhuong ngoi cho con la Cong chua Chieu Thanh va roi nha Ly mat ngoi ve tay nha Tran thi cuu hoang Hue Tong vao tu o chua Chan Giao đe tranh su phien nhieu chinh tri. Tuy khong bi bat, Hue Tong cung bi Tran Thu Đo lam ap luc tinh than va phai treo co tu van.
Qua nhieu the ky, lich su tung ghi nhung đot di dan đe lanh nan nhu vao nam 1685 o Phap co Sac lenh Fontainebleau (Edit de Fontainebleau) khi vua Louis XIV xuong chieu cam đao Tin Lanh khien hang tram nghin giao dan Huguenot phai bo que huong tron sang cac nuoc Anh, Thuy Si, Ha Lan, Đuc, v.v. O Đong Au thi co nhung đot cam đao Do Thai lam hon hai trieu dan đao o Nga phai bo chay vao nhung thap nien cuoi the ky 19.
To chuc đau tien lap ra đe đoi pho voi van đe ty nan la Cao uy Ty nan cua Hoi Quoc Lien vao nam 1921. Cuoc noi chien o Nga ngay sau Cach mang Thang Muoi nam 1917 đa tao ra khoang mot trieu ruoi dan Nga bo nuoc đe tranh chinh quyen Cong san. Nam 1923 thi Cao uy lanh them nhiem vu cuu tro dan Armenia o Tieu A trong cuoc thanh trung diet chung cua Tho Nhi Ky.


= Chien tranh the gioi thu hai =
Chien tranh the gioi thu hai đanh dau mot buoc re voi con so dan ty nan len cao va anh huong mot vung rong lon. Nam 1943 phe Đong Minh cho thanh lap Quyen vu Cuu tro va Phuc hoi Lien quoc (United Nations Relief and Rehabilitation Administration, UNRAA) đe giup on đinh nhung khu vuc moi đuoc giai phong khoi vong kiem soat cua phe Truc (đe nhi the chien). Cong tac nay bao gom viec đinh cu hon bay trieu dan so tan nay can đuoc hoi huong. So khoang mot trieu nguoi khong muon hoi huong thi can trai tam tru.
Hoi nghi Potsdam nam 1945 cung hoach đinh lai bien gioi o Au chau khien 15 trieu dan Đuc bong nhien thuoc tham quyen cua nha chuc trach moi cua Ba Lan, Tiep Khac, va Hung Gia Loi. Trong khi đo Hoi nghi Yalta co ghi đieu kien buoc hoi huong hang trieu dan Nga ve Lien Xo.


= Nam A =
Cung sau khi Chien tranh the gioi thu hai ket thuc, Đe quoc Anh tuyen bo giai the thuoc đia An Đo va chia xu đo thanh An Đo va Pakistan vi ly do ton giao. Hang chuc trieu nguoi phai di cu: dan đao Hoi bo sang Pakistan va dan đao An tran sang An Đo, tong cong uoc đoan la 10 đen 12 trieu (co the len đen 20 trieu) vuot bien gioi nam 1947 đe chon xu so moi.


= Chien tranh Viet Nam =

Sau khi Sai Gon sup đo ket thuc su ton tai cua nen cong hoa tai Viet Nam, chinh quyen moi khi len cam quyen đa tien hanh thuc hien hang loat cac chinh sach sau khi thong nhat đat nuoc nhu quoc huu hoa tai san tu, cac cuoc đoi tien tai Viet Nam, 1975 "ngan song cam cho", phan biet xuat than gia đinh, bat ep nguoi tung lam viec cho che đo cu đi cai tao, he thong kinh te ke hoach tap trung, bao cap,... Nhung đieu đo đa lam cho kinh te cua Viet Nam tro nen tut hau tram trong, đoi song cua nguoi dan lam vao canh vo cung kho khan, che đo moi đuoc nhieu nguoi dan mien Nam cho la thieu tu do. Ngoai ra sau 1975 Viet Nam con phai hung chiu them hai cuoc chien tranh gom Chien tranh bien gioi Tay Nam voi Kho-me đo (1979-1989) va Chien tranh bien gioi phia Bac voi Trung Quoc (1979) đa khien tinh hinh cang them tram trong. Vi vay tong ket tu cuoi nam 1975 đen nam 1995 trai qua 20 nam đa co khoan hon 839.000 nguoi dan Viet đa roi bo Viet Nam chay tron đen cac trai ty nan ngoai nuoc ngoai (chu yeu bang đuong thuy va đuong bo), chua ke so nguoi đa thiet mang tren đuong vuot bien. Cuoc ti nan nay đuoc ho xac đinh voi muc đich la tim đuong đen tu do. Cuoc di tan đau tien đuoc thuc hien boi Thuy quan luc chien Hoa Ky voi chien dich Gio loc nham di tan bang truc thang nguoi My va nguoi Viet Nam ra khoi Sai Gon, mien Nam Viet Nam. Tiep đen la hang loat nguoi Viet Nam tu tim cach vuot bien bang đuong thuy va đuong bo đen cac trai ti nan o cac nuoc chau A khac nhu Singapore, Thai Lan, Philippines, Hongkong, Nam Han, Nhat Ban,... Tinh hinh ti nan xay ra tuong tu voi nhung nguoi o Lao va Campuchia nhung voi quy mo nho hon rat nhieu.
Cuoc ti nan nay đuoc nhieu nguoi tren the gioi biet đen voi thuat ngu "thuyen nhan" (Boat people).


Nghien cuu ve nguoi ti nan Voi su xuat hien cua cac truong hop di cu va cuong buc di dan chinh, nghien cuu ve nguyen nhan va y nghia cua chung đa noi len nhu mot linh vuc nghien cuu lien nganh hop phap, va bat đau noi len tu giua đen cuoi the ky 20, sau The chien II. Mac du nhung đong gop quan trong đa đuoc thuc hien truoc đo, nua sau cua the ky 20 đa chung kien ​​viec thanh lap cac to chuc danh rieng cho viec nghien cuu nguoi ti nan, nhu Hiep hoi Nghien cuu ve van đe ti nan the gioi (Association for the Study of the World Refugee Problem), đuoc theo sat boi su thanh lap cua Cao uy Lien Hop Quoc ve nguoi ti nan. Cu the, phien ban nam 1981 cua tai lieu Đanh gia di cu quoc te (International Migration Review) đa xac đinh cac nghien cuu ve nguoi ti nan la "mot vien canh toan dien, lich su, lien nganh va mang tinh tuong đoi, tap trung vao su nhat quan va cac kieu mau trong trai nghiem ve ti nan." Sau khi xuat ban, linh vuc nay đa nhanh chong thu hut su quan tam ngay cang gia tang ve mat hoc thuat va nghi van tim hieu, ma van tiep tuc cho đen hien tai. Đang chu y nhat la vao nam 1988, Tap chi Nghien cuu ve nguoi ti nan (Journal of Refugee Studies) đuoc thanh lap nhu la tap chi lien nganh lon đau tien cua linh vuc nay.
Su xuat hien cac nghien cuu ve nguoi ti nan nhu mot linh vuc nghien cuu rieng biet đa bi cac hoc gia chi trich do kho khan ve thuat ngu. Do khong he co đinh nghia đuoc chap nhan pho bien cho thuat ngu "nguoi ti nan" ("refugee"), nen su ton trong ve mat hoc thuat cua đinh nghia dua tren chinh sach, nhu đuoc neu trong Cong uoc ve nguoi ti nan nam 1951, van gay tranh cai cho toi hien tai. Ngoai ra, cac hoc gia đa phe phan viec thieu co so ly thuyet cua cac nghien cuu ve nguoi ti nan va su thong tri cua nghien cuu đinh huong chinh sach. Đap lai, cac hoc gia đa co gang leo lai linh vuc nay đe thiet lap mot nen tang ly thuyet ve nghien cuu nguoi ti nan thong qua "nghien cuu tinh huong cua cac nhom nguoi ti nan cu the (va nhung nguoi di cu bi ep buoc khac) trong cac ly thuyet ve cac linh vuc nhan thuc (va cac nganh chinh), [cung cap] mot co hoi đe su dung cac hoan canh cu the cua cac tinh huong ti nan đe lam sang to nhung ly thuyet tong quat hon nay va do đo tham gia vao su phat trien cua khoa hoc xa hoi, thay vi dan dat cac nghien cuu ve nguoi ti nan vao mot cong hien tri tue." Do đo, thuat ngu ti nan trong boi canh nghien cuu ve nguoi ti nan co the đuoc goi la "phieu tu đanh gia hop phap hoac mang tinh mo ta", bao gom nen tang kinh te xa hoi, lich su ca nhan, phan tich tam ly va tam linh.


Co quan ti nan Lien Hop Quoc Đat tru so tai Geneva, Thuy Si, Van phong Cao uy Lien Hop Quoc ve nguoi ti nan (UNHCR) đuoc thanh lap vao ngay 14 thang 12 nam 1950. No bao ve va ho tro nguoi ti nan theo yeu cau cua chinh phu hoac Lien Hop Quoc va ho tro cung cap cac giai phap lau dai, nhu hoi huong hoac tai đinh cu. Tat ca nhung nguoi ti nan tren the gioi đeu thuoc uy quyen cua UNHCR ngoai tru nhung nguoi ti nan Palestine, nhung nguoi chay tron khoi tinh trang hien tai cua Israel trong khoang thoi gian tu 1947 đen 1949, do hau qua cua Chien tranh Palestine nam 1948. Nhung nguoi ti nan nay đuoc ho tro boi Co quan Cuu tro va Hoat đong cua Lien Hop Quoc (UNRWA). Tuy nhien, nguoi A Rap Palestine chay tron khoi Bo Tay va Gaza sau nam 1949 (vi du, trong cuoc Chien tranh Sau ngay nam 1967) thuoc tham quyen cua UNHCR. Ngoai ra, UNHCR cung cung cap su bao ve va tro giup cho cac nhom nguoi di tan khac: nguoi ti nan, nguoi ti nan tro ve nha mot cach tu nguyen nhung van can giup đo xay dung lai cuoc song cua ho, cong đong dan su đia phuong bi anh huong truc tiep boi cac phong trao ti nan lon, nguoi khong quoc tich va nguoi đuoc goi la nguoi di cu noi đia (IDP), cung nhu nhung nguoi o trong cac tinh huong tuong tu nguoi ti nan va IDP.
Co quan nay đuoc uy nhiem lanh đao va phoi hop hanh đong quoc te đe bao ve nguoi ti nan va giai quyet cac van đe ve nguoi ti nan tren toan the gioi. Muc đich chinh cua no la bao ve quyen va phuc loi cua nguoi ti nan. To chuc nay co gang đam bao rang moi nguoi đeu co the thuc hien quyen xin ti nan va tim noi an nau an toan o mot nha nuoc hoac lanh tho khac va đua ra "giai phap lau dai" cho nguoi ti nan va cac quoc gia luu tru nguoi ti nan.


= Bao ve cap thiet va tam thoi =


 Trai ti nan  Trai ti nan la noi đuoc xay dung boi cac chinh phu hoac to chuc phi chinh phu (nhu Hoi Chu thap đo) đe tiep nhan nguoi ti nan, nguoi di cu noi đia hoac đoi khi ca nhung nguoi di cu khac. No thuong đuoc thiet ke đe cung cap cho o va dich vu cap thiet va tam thoi va bat ky co so va cau truc lau dai nao ma thuong bi cam. Moi nguoi co the o trong cac trai nay trong nhieu nam, nhan đuoc thuc pham khan cap, giao duc va ho tro y te cho đen khi đu an toan đe tro ve đat nuoc cua ho. O đo, nhung nguoi ti nan gap nhieu nguy co ve dich benh, tuyen mo tre em vao quan đoi va khung bo, va bao luc the xac va tinh duc. Uoc tinh co 700 đia điem trai ti nan tren toan the gioi.


 Nguoi ti nan đo thi  Khong phai tat ca nhung nguoi ti nan đuoc UNHCR ho tro đeu song trong cac trai ti nan. Mot so luong đang ke, thuc te la hon mot nua, song o cac khu vuc đo thi, chang han nhu ~60.000 nguoi ti nan Iraq o Damascus (Syria), va ~30.000 nguoi ti nan Sudan o Cairo (Ai Cap).


= Cac giai phap ben vung =
Tinh trang cu tru tai nuoc so tai trong khi đuoc bao ve tam thoi tu UNHCR co tinh chat rat khong chac chan, vi nguoi ti nan chi đuoc cap thi thuc tam thoi phai thuong xuyen đuoc gia han. Thay vi chi bao ve cac quyen va phuc loi co ban cua nguoi ti nan trong cac trai hoac trong moi truong đo thi tren co so tam thoi, muc tieu cuoi cung cua UNHCR la tim mot trong ba giai phap lau dai cho nguoi ti nan: hoa nhap, hoi huong, tai đinh cu.


 Hoa nhap va nhap quoc tich  Giai phap hoa nhap o đia phuong nham muc đich cung cap cho nguoi ti nan quyen o lai vinh vien o đat nuoc ti nan, bao gom, trong mot so tinh huong, la mot cong dan nhap tich. No tuan theo viec chinh thuc cap tinh trang ti nan cua đat nuoc ti nan. Co nhung kho khan nhat đinh đe đinh luong so nguoi ti nan đinh cu va hoa nhap o đat nuoc ti nan đau tien cua ho va chi co so lan nhap tich moi co the đua ra mot dau hieu. Nam 2014, Tanzania đa trao quyen cong dan cho 162.000 nguoi ti nan tu Burundi va nam 1982 cho 32.000 nguoi ti nan Rwanda. Mexico đa nhap tich cho 6.200 nguoi ti nan Guatemala vao nam 2001.


 Tro ve tu nguyen  Su tro lai tu nguyen cua nhung nguoi ti nan ve đat nuoc cua ho, đuoc đam bao ve an toan va nhan pham, dua tren y muon tu do va quyet đinh đuoc thong bao cua ho. Trong vai nam qua, mot phan hoac tham chi toan bo dan so ti nan đa co the tro ve nuoc cua ho: vi du: 120.000 nguoi ti nan Congo đa tro ve Cong hoa Dan chu Congo tu Cong hoa Congo, 30.000 nguoi Angola tro ve nha tu Cong hoa Dan chu Congo va Botswana, nhung nguoi ti nan Bo Bien Nga tro ve tu Liberia, nguoi Afghanistan tu Pakistan va nguoi Iraq tu Syria. Nam 2013, chinh phu Kenya va Somalia cung đa ky mot thoa thuan ba ben tao đieu kien cho viec hoi huong cua nhung nguoi ti nan tu Somalia. UNHCR va IOM cung cap ho tro cho nhung nguoi ti nan muon tu nguyen tro ve nuoc ho. Nhieu quoc gia phat trien cung co cac chuong trinh Ho tro Tra lai Tu nguyen (AVR) cho nhung nguoi xin ti nan muon quay tro lai hoac bi tu choi ti nan.
Su tro lai tu nguyen cua nhung nguoi ti nan ve đat nuoc cua ho, đuoc đam bao ve an toan va nhan pham, dua tren y muon tu do va quyet đinh đuoc thong bao cua ho. Trong vai nam qua, mot phan hoac tham chi toan bo dan so ti nan đa co the tro ve nuoc cua ho: vi du: 120.000 nguoi ti nan Congo đa tro ve Cong hoa Dan chu Congo tu Cong hoa Congo, 30.000 nguoi Angola tro ve nha tu Cong hoa Dan chu Congo  va Botswana, nhung nguoi ti nan Bo Bien Nga tro ve tu Liberia, nguoi Afghanistan tu Pakistan va nguoi Iraq tu Syria. Nam 2013, chinh phu Kenya va Somalia cung đa ky mot thoa thuan ba ben tao đieu kien cho viec hoi huong cua nhung nguoi ti nan tu Somalia. UNHCR va IOM cung cap ho tro cho nhung nguoi ti nan muon tu nguyen tro ve nuoc ho. Nhieu quoc gia phat trien cung co cac chuong trinh Ho tro Tro ve Tu nguyen (AVR) cho nhung nguoi xin ti nan muon quay tro lai hoac bi tu choi ti nan.


 Tai đinh cu nuoc thu ba  Tai đinh cu o nuoc thu ba lien quan đen viec chuyen nguoi ti nan đuoc ho tro tu quoc gia ma ho đa xin ti nan sang mot nuoc thu ba an toan đa đong y nhan ho la nguoi ti nan. Đieu nay co the đuoc giai quyet vinh vien hoac gioi han trong mot so nam nhat đinh. No la giai phap ben vung thu ba va no chi co the đuoc xem xet mot khi hai giai phap con lai đa đuoc chung minh la khong the. Theo truyen thong, UNHCR đa xem tai đinh cu la "giai phap ben vung" it thich hop nhat cho cac tinh huong ti nan. Tuy nhien, vao thang 4 nam 2000, Cao uy vien Lien hop quoc ve nguoi ti nan, Ogata Sadako, tuyen bo "Tai đinh cu khong con co the đuoc coi la giai phap lau ben it đuoc uu tien nhat; trong nhieu truong hop, đo la giai phap duy nhat cho nguoi ti nan."
Tai đinh cu o nuoc thu ba lien quan đen viec chuyen nguoi ti nan đuoc ho tro tu quoc gia ma ho đa xin ti nan sang mot nuoc thu ba an toan đa đong y nhan ho la nguoi ti nan. Đieu nay co the đuoc giai quyet vinh vien hoac gioi han trong mot so nam nhat đinh. No la giai phap ben vung thu ba va no chi co the đuoc xem xet mot khi hai giai phap con lai đa đuoc chung minh la khong the. Theo truyen thong, UNHCR xem tai đinh cu la "giai phap ben vung" it thich hop nhat cho cac tinh huong ti nan. Tuy nhien, vao thang 4 nam 2000, Cao uy vien Lien hop quoc ve nguoi ti nan, Ogata Sadako, tuyen bo "Tai đinh cu khong con co the đuoc coi la giai phap lau ben it đuoc uu tien nhat; trong nhieu truong hop, đo la giai phap duy nhat cho nguoi ti nan."


= Nguoi di cu noi đia =
Nhiem vu cua UNHCR đa dan đuoc mo rong đe bao gom bao ve va cung cap ho tro nhan đao cho nhung nguoi bi di doi noi bo (IDP) va nhung nguoi trong cac tinh huong giong nhu IDP. Đay la nhung thuong dan đa bi buoc phai chay tron khoi nha cua ho, nhung chua đen đuoc mot quoc gia lang gieng. IDP khong phu hop voi đinh nghia phap ly cua nguoi ti nan theo Cong uoc ti nan 1951, Nghi đinh thu 1967 va Cong uoc To chuc Thong nhat Chau Phi 1969, vi ho chua roi khoi đat nuoc cua minh. Vi ban chat cua chien tranh đa thay đoi trong vai thap ky qua, voi ngay cang nhieu xung đot noi bo thay the cac cuoc chien giua cac tieu bang, so luong IDP đa tang len đang ke.


Tinh trang ti nan Thuat ngu "nguoi ti nan" thuong đuoc su dung trong cac boi canh khac nhau: trong su dung thuong ngay, no đe cap đen mot nguoi bi buoc phai di doi, nguoi đa tron khoi đat nuoc cua ho; trong mot boi canh cu the hon, no đe cap đen mot nguoi nhu vay, tren het, đuoc cap tinh trang ti nan o quoc gia ma nguoi đo đang chay tron. Tham chi đoc quyen hon la tinh trang nguoi ti nan theo Cong uoc chi danh cho nhung nguoi nam trong đinh nghia ve nguoi ti nan cua Cong uoc 1951 va Nghi đinh thu 1967.
Đe nhan đuoc tinh trang ti nan, mot nguoi phai nop đon xin ti nan, bien ho thanh—trong khi cho đoi quyet đinh—mot ung vien xin ti nan. Tuy nhien, mot nguoi bi di doi co quyen hop phap đoi voi tinh trang ti nan co the khong bao gio đuoc nop đon xin ti nan, hoac co the khong đuoc phep nop đon o quoc gia ma ho tron sang va do đo co the khong co đuoc tinh trang nguoi ti nan chinh thuc.
Khi mot nguoi di doi đuoc cap tinh trang ti nan, ho đuoc huong mot so quyen theo thoa thuan trong Cong uoc ve nguoi ti nan nam 1951. Khong phai tat ca cac quoc gia đeu đa ky va phe chuan cong uoc nay va mot so quoc gia khong co thu tuc phap ly đe đoi pho voi nguoi xin ti nan.


= Xin ti nan =

Nguoi xin ti nan la nguoi di cu hoac nhap cu, nguoi đa chinh thuc tim kiem su bao ve cua quoc gia ma ho tron sang cung nhu quyen o lai đat nuoc nay va đang cho quyet đinh ve viec đe đon chinh thuc nay. Nguoi xin ti nan co the đa nop đon xin tinh trang ti nan Cong uoc hoac cho cac hinh thuc bao ve bo sung. Do đo, ti nan la mot the loai bao gom cac hinh thuc bao ve khac nhau. Hinh thuc bao ve nao đuoc đua ra tuy thuoc vao đinh nghia phap ly mo ta đung nhat ly do bo tron cua nguoi xin ti nan. Mot khi quyet đinh đuoc đua ra, nguoi xin ti nan nhan đuoc tinh trang ti nan theo Cong uoc hoac mot hinh thuc bao ve bo sung, va co the o lai đat nuoc—hay bi tu choi ti nan, va sau đo thuong phai roi đi. Chi sau khi nha nuoc, lanh tho hoac UNHCR—bat cu noi nao đon xin ti nan đuoc thuc hien—thua nhan nhu cau bao ve, nguoi xin ti nan moi chinh thuc nhan đuoc tinh trang ti nan. Đieu nay mang theo cac quyen va nghia vu nhat đinh, theo phap luat cua nuoc tiep nhan.
Nguoi ti nan co han ngach khong can phai xin ti nan khi đen cac nuoc thu ba vi ho đa trai qua qua trinh xac đinh tinh trang ti nan cua UNHCR trong khi o nuoc đau tien cua ti nan va đieu nay thuong đuoc cac nuoc thu ba chap nhan.


= Xac đinh tinh trang ti nan =

Đe nhan đuoc tinh trang ti nan, mot nguoi di doi phai trai qua qua trinh Xac đinh tinh trang nguoi ti nan (RSD), đuoc thuc hien boi chinh phu cua quoc gia ti nan hoac UNHCR, va dua tren luat phap quoc te, khu vuc hoac quoc gia. RSD co the đuoc thuc hien tren co so tung truong hop cung nhu cho ca nhom nguoi. Viec xac đinh loai nao trong hai qua trinh đuoc su dung thuong phu thuoc vao kich thuoc cua dong nguoi di doi.

Khong co phuong phap cu the nao đuoc uy quyen cho RSD (ngoai cam ket voi Cong uoc ve nguoi ti nan nam 1951) va no phu thuoc vao hieu qua chung cua he thong hanh chinh va tu phap noi bo cua đat nuoc cung nhu cac đac điem cua dong nguoi ti nan ma quoc gia đap ung. Viec thieu đinh huong thu tuc nay co the tao ra mot tinh huong trong đo loi ich chinh tri va chien luoc lan at cac can nhac nhan đao trong quy trinh RSD.  Cung khong co cach giai thich co đinh nao ve cac yeu to trong Cong uoc ve nguoi ti nan nam 1951 va cac quoc gia co the dien giai chung theo cach khac nhau (xem them roulette ti nan ('refugee roulette')).
Tuy nhien, vao nam 2013, UNHCR đa tien hanh chung o hon 50 quoc gia va cung thuc hien chung song song hoac cung voi cac chinh phu o 20 quoc gia khac, khien no tro thanh co quan RSD lon thu hai tren the gioi UNHCR tuan theo mot bo huong dan đuoc mo ta trong So tay va Huong dan ve Thu tuc va Tieu chi Xac đinh Tinh trang Nguoi ti nan ('Handbook and Guidelines on Procedures and Criteria for Determining Refugee Status') đe xac đinh ca nhan nao đu đieu kien cho tinh trang ti nan.


Cac quyen cua nguoi ti nan Cac quyen cua nguoi ti nan bao gom ca luat theo tap quan, quy pham menh lenh va cac cong cu phap ly quoc te. Neu thuc the cap tinh trang ti nan la mot quoc gia đa ky Cong uoc ve nguoi ti nan nam 1951 thi nguoi ti nan co quyen đuoc lam viec. Cac quyen khac bao gom cac quyen va nghia vu sau đay đoi voi nguoi ti nan:


= Quyen tro ve =
Ngay ca trong mot moi truong đuoc cho la "hau xung đot", đo khong phai la mot qua trinh đon gian đe nguoi ti nan tro ve nha. [67] Bo nguyen tac Pinheiro cua Lien Hop Quoc  đuoc huong dan boi y tuong rang moi nguoi khong chi co quyen tro ve nha, ma con co quyen đoi voi cung mot tai san. [67] No tim cach quay tro lai hien trang truoc xung đot va đam bao rang khong ai đuoc huong loi tu bao luc. Tuy nhien, đay la mot van đe rat phuc tap va moi tinh huong đeu khac nhau; xung đot la mot luc luong bien đoi cao va hien trang truoc chien tranh khong bao gio co the đuoc thiet lap lai hoan toan, ngay ca khi đieu đo la mong muon (no co the đa gay ra xung đot ngay tu đau). [67] Do đo, nhung đieu sau đay co tam quan trong đac biet đoi voi quyen tro lai: [67]
Ngay ca trong mot moi truong đuoc cho la "hau xung đot", đo khong phai la mot qua trinh đon gian đe nguoi ti nan tro ve nha. Bo nguyen tac Pinheiro cua Lien Hop Quoc đuoc huong dan boi y tuong rang moi nguoi khong chi co quyen tro ve nha, ma con co quyen đoi voi cung mot tai san. Bo luat tim cach quay tro lai hien trang truoc xung đot va đam bao rang khong ai đuoc huong loi tu bao luc. Tuy nhien, đay la mot van đe rat phuc tap va moi tinh huong đeu khac nhau; xung đot la mot nguon luc luon bien đoi voi muc đo cao va hien trang truoc chien tranh khong bao gio co the đuoc thiet lap lai hoan toan, ngay ca khi đieu đo la mong muon cua moi nguoi (no co the đa gay ra xung đot ngay tu đau). Do đo, nhung đieu sau đay co tam quan trong đac biet đoi voi quyen tro ve:

Co the khong bao gio co tai san (vi du nhu o Afghanistan)
Khong the tiep can tai san ma ho so huu (Colombia, Guatemala, Nam Phi va Sudan)
Quyen so huu khong ro rang vi cac gia đinh đa mo rong hoac chia tach va viec phan chia đat đai tro thanh mot van đe
Cai chet cua chu so huu co the khong đe lai tuyen bo ro rang ve đat đai cho nhung nguoi phu thuoc
Moi nguoi đinh cu tren khu đat biet đo khong phai la cua ho nhung khong con noi nao đe đi (nhu o Colombia, Rwanda va Đong Timor)
Co cac khieu nai canh tranh voi nhung nguoi khac, bao gom ca nha nuoc va cac đoi tac kinh doanh nuoc ngoai hoac đia phuong (nhu o Aceh, Angola, Colombia, Liberia va Sudan).
Nhung nguoi ti nan đuoc tai đinh cu đen mot quoc gia thu ba co the se mat đi su cho phep khong ro rang đe o lai đat nuoc nay neu ho tro ve nuoc xuat xu hoac quoc gia ti nan đau tien cua minh.


= Quyen khong bi gui tra =
Khong gui tra la quyen khong bi đua tro lai noi bi đan ap va la nen tang cho luat ti nan quoc te, nhu đuoc neu trong Cong uoc 1951 lien quan đen Tinh trang cua nguoi ti nan. Quyen khong bi gui tra khac biet voi quyen ti nan. Đe ton trong quyen ti nan, cac quoc gia khong đuoc truc xuat nhung nguoi ti nan thuc su. Nguoc lai, quyen khong bi gui tra cho phep cac quoc gia chuyen nguoi ti nan thuc su sang cac nuoc ben thu ba voi ho so nhan quyen đang ton trong. Mo hinh to tung di đong, đuoc đe xuat boi nha triet hoc chinh tri Andy Lamey, nhan manh quyen khong gui tra bang cach bao đam cho nguoi ti nan ba quyen to tung (xet xu bang loi noi, tu van phap ly va xem xet tu phap cac quyet đinh giam giu) va đam bao cac quyen đo trong hien phap. Đe xuat nay co gang đat đuoc su can bang giua loi ich cua cac chinh phu quoc gia va loi ich cua nguoi ti nan.


= Quyen đoan tu gia đinh =
Đoan tu gia đinh (cung co the la mot hinh thuc tai đinh cu) la mot ly do đuoc cong nhan cho nhap cu o nhieu quoc gia. Cac gia đinh bi chia cat co quyen đuoc đoan tu neu mot thanh vien gia đinh co quyen cu tru vinh vien ap dung cho viec đoan tu va co the chung minh nhung nguoi trong đon yeu cau la mot đon vi gia đinh truoc khi đen va co y muon chung song nhu mot đon vi gia đinh ke tu khi chia cat. Neu đon đuoc chap nhap, đieu nay cho phep cac thanh vien con lai trong gia đinh cung đuoc di cu đen đat nuoc đo.


= Quyen du lich =
Nhung quoc gia đa ky Cong uoc lien quan đen Tinh trang nguoi ti nan co nghia vu phai cap giay thong hanh (tuc la "Tai lieu du lich cong uoc") cho nguoi ti nan cu tru hop phap trong lanh tho cua ho. Tuy nhien, đay la mot tai lieu du lich hop le thay cho ho chieu, no khong the đuoc su dung đe đi đen nuoc xuat xu, tuc la tu noi ma nguoi ti nan chay tron.


= Han che đong thai tinh tien =
Mot khi nhung nguoi ti nan hoac nguoi xin ti nan đa tim thay mot noi an toan va su bao ve cua mot quoc gia hoac lanh tho ben ngoai lanh tho cua ho, ho khong đuoc khuyen khich roi đi mot lan nua va tim kiem su bao ve o mot quoc gia khac. Neu ho di chuyen vao mot quoc gia ti nan thu hai, phong trao nay con đuoc UNHCR goi la "đong thai bat thuong" ("irregular movement", xem them :en:asylum shopping). Ho tro UNHCR o nuoc thu hai co the it hon o nuoc thu nhat va tham chi ho co the bi tra lai cho nuoc đau tien.


Hien tinh Hang nam vao ngay Ti nan The gioi, Cao uy Lien Hop Quoc ve nguoi ti nan UNHCR xuat ban mot bao cao hang nam ve so luong nguoi ti nan va nguoi tan cu tren toan the gioi đa bi buoc phai roi bo nha cua do chien tranh, xung đot va khung bo. Theo bao cao nam 2014, vao thoi điem cuoi nam 2013 co hon 51 trieu nguoi đang chay tron hoac bi truc xuat, trong đo co hon 33 trieu nguoi đan ong, phu nu va tre em di tan trong khu vuc cac quoc gia rieng cua ho ("nguoi tan cu noi đia"). Nhu vay, so luong nguoi ti nan đa đat muc cao nhat ke tu Chien tranh the gioi thu hai. Su gia tang voi hon sau trieu nguoi so voi nam truoc chu yeu la do cuoc chien o Syria. Tai chau Phi, so nguoi ti nan, di tan va bi truc xuat cung tang đang ke, đac biet la o Cong hoa Trung Phi va Nam Sudan. Quoc gia đang thu nhan so nguoi chay tron nhieu nhat la Pakistan, Iran va Li-bang.


Xem them Trai ti nan
Thuyen nhan
UNHCR, Cao uy Lien Hop Quoc ve nguoi ti nan
Ngay Ti nan The gioi


Ghi chu Chu thich