Cristoforo Colombo (tieng Tay Ban Nha: Cristobal Colon; tieng Anh: Christopher Columbus, khoang 31 thang 10 nam 1451 – 20 thang 5 nam 1506) la mot nha hang hai noi tieng nguoi Y va la mot đo đoc cua cac vi Quan chu Cong giao Tay Ban Nha, ma nhung chuyen vuot Đai Tay Duong cua ong đa mo ra nhung cuoc tham hiem Chau My cung nhu qua trinh thuc dan hoa cua Chau Au. Ong thuong đuoc coi la mot nguoi dan Genova, nguon goc xuat than la nguoi Do Thai di cu nhu bao nguoi khac o the ky 15 - 16.
Lich su coi chuyen đi đau tien nam 1492 cua ong co tam quan trong lon, du thuc te ong khong đat chan toi luc đia cho toi tan chuyen tham hiem thu ba nam 1498. Tuong tu, ong khong phai la nha tham hiem đau tien cua chau Au toi chau My, boi vi đa co nhung ghi chep ve tiep xuc xuyen Đai Tay Duong cua chau Au truoc nam 1492. Co rat nhieu bang chung ve viec nguoi Na Uy thoi trung co đa đat chan đen va thiet lap nen cac thuoc đia o chau My. Tuy nhien, chuyen đi cua Colombo dien ra trong thoi điem chu nghia đe quoc va su canh tranh kinh te giua cac nuoc đang phat trien tim cach kiem cua cai tu viec thanh lap nhung con đuong thuong mai va thuoc đia đang noi len. Vi the, giai đoan truoc nam 1492 đuoc coi la giai đoan Tien Colombo, va thoi gian dien ra su kien nay (Ngay Colombo) thuong đuoc ky niem tai toan the chau My, Tay Ban Nha va Y.


Than the Nha nghien cuu Manuel da Silva Rosa cho rang Colombo la mot hoang tu, con trai cua vua Ba Lan Vladislav III.
Nhieu thuyet cho rang Colombo sinh ra trong mot gia đinh cong nhan o nuoc Cong hoa Genova.


Thoi gian truoc nhung cuoc tham hiem = Cac ly thuyet hang hai =
Tu lau Chau Au đa co nhung con đuong giao thuong an toan toi Trung Quoc va An Đo— noi cung cap cac mat hang gia tri nhu to lua va gia vi — tu thoi Đe che Mong Co nam quyen ba chu (Pax Mongolica, hay "Hoa binh Mong Co"). Voi su sup đo cua Constantinopolis vao tay nhung nguoi Hoi giao nam 1453, con đuong bo dan toi chau A khong con an toan nua. Cac thuy thu Bo Đao Nha phai đi ve phia nam vong quanh chau Phi đe toi chau A. Colombo co mot y tuong khac. Toi nhung nam 1480, ong đa phat trien mot ke hoach đi toi An Đo (Indies) (sau nay dung đe chi tat ca vung phia nam va phia đong chau A) bang cach đi thang ve phia tay xuyen qua "Đai Duong" (Đai Tay Duong).
Thinh thoang co y kien cho rang Colombo đa gap nhieu kho khan khi van đong tai tro cho ke hoach cua minh boi vi nhung nguoi chau Au tin rang Trai Đat la phang. Tren thuc te, co it nguoi o thoi đai ay tin vao chuyen đi cua Colombo (va ro rang khong co thuy thu hay nha hang hai nao) tin vao đieu đo chi vi khoang cach giua 2 luc đia vao thoi đo qua xa đe ma tau be co the mang theo đay đu thuc an va nuoc uong. Đa so moi nguoi đeu đong y rang Trai Đat la mot hinh cau. Nhung ly luan cua Colombo dua tren chu vi cua hinh cau đo.
O thoi Alexandria co, Eratosthenes (276-194 TCN) đa tinh toan chinh xac chu vi Trai Đat, va tu truoc đo vao nam 322 TCN Aristotle đa su dung cac quan sat đe suy luan rang Trai Đat khong phang. Đa so cac hoc gia đeu chap nhan ly thuyet cua Ptolemaeus rang khoi luong đat cua Trai Đat (đoi voi nguoi chau Au o thoi gian đo, gom ca Au A va chau Phi) chiem 180 đo khoi cau Trai Đat, con 180 đo la nuoc.
Tuy nhien, Colombo lai tin vao nhung tinh toan cua Marinus xu Tyros rang đat chiem 225 đo, nuoc chi chiem 135 đo. Hon nua Colombo tin rang 1 đo bieu hien mot khoang cach ngan hon tren be mat Trai Đat so voi khoang cach moi nguoi thuong tin. Cuoi cung ong đoc cac ban đo, lay ty le theo dam Y (1.238 met). Chap nhan chieu dai mot đo la 56⅔ dam, tu nhung ban ghi chep cua Alfraganus, vi the ong tinh ra chu vi Trai Đat toi đa la 25.255 kilomet, va khoang cach tu quan đao Canary toi Nhat Ban la 3.000 dam Y (3.700 km). Colombo khong nhan ra rang Alfraganus đa su dung dam A rap con dai hon nua, toi khoang 1.830 met. Tuy nhien, ong khong phai la nguoi duy nhat "muon co" Trai Đat nho. Mot hinh anh co an tuong sau sac ve Trai Đat thuc su trong đau ong đa đuoc the hien trong mot qua đia cau "Erdapfel" do Martin Behaim hoan thanh vao nam 1492 tai Nurnberg, Đuc.
Van đe Colombo phai đuong đau la cac chuyen gia khong chap nhan nhung uoc tinh khoang cach toi An Đo cua ong. Chu vi thuc cua Trai Đat khoang 40.000 km va khoang cach tu Đao Canary toi Nhat Ban la khoang 19.600 kilo met. Khong con tau nao o the ky 15 co the mang đu luong thuc va nuoc ngot đe đi tu Đao Canary toi Nhat Ban. Đa so cac thuy thu va nha hang hai chau Au ket luan mot cach chinh xac rang, nhung thuy thu tu chau Au đi ve huong tay đe toi chau A se chet vi đoi khat truoc khi toi noi.
Ho đa đung, nhung Tay Ban Nha, chi vua moi thong nhat sau cuoc hon nhan cua Ferrando va Isabel lai muon lieu linh đe co loi the thuong mai voi Đong An truoc cac nuoc chau Au khac. Colombo đa hua hen đieu đo voi ho.
Nhung tinh toan cua Colombo ve chu vi Trai Đat va khoang cach tu quan đao Canary toi Nhat Ban khong chinh xac. Nhung hau nhu moi nguoi chau Au đeu sai lam khi cho rang khoang cach đai duong giua chau Au va chau A la khong the vuot qua. Du Colombo đen khi chet van cho rang minh đa mo ra mot con đuong hang hai truc tiep toi chau A, tren thuc te ong đa lap ra mot con đuong bien giua chau Au va chau My. Chinh con đuong toi chau My nay, chu khong phai con đuong toi Nhat Ban đa mang lai loi the canh tranh cho Tay Ban Nha đe tro thanh mot đe che thuong mai.


= Tim nguon tai tro =

Colombo lan đau đe trinh ke hoach cua minh ra truoc trieu đinh Bo Đao Nha nam 1485. Cac chuyen gia cua nha vua cho rang con đuong đo dai hon uoc đoan cua Colombo (khoang cach tren thuc te con dai hon nua), va khuoc tu yeu cau cua Colombo.  Sau đo ong tim cach tim kiem hau thuan tu phia trieu đinh Ferrando II o Aragon va Isabel I tai Castilla, nhung nguoi đa thong nhat đe che Tay Ban Nha rong lon nhat sau khi ket hon va cung cai tri voi nhau.
Sau bay nam van đong o trieu đinh Tay Ban Nha, noi ong đuoc tra mot khoan luong đe khong mang ke hoach cua minh đi noi khac, cuoi cung ong đa thanh cong nam 1492. Ferdinand va Isabella vua chinh phuc Granada, thanh tri cuoi cung cua nguoi Hoi giao tren ban đao Iberia, va ho đa tiep kien Colombo tai Cordoba, trong vuong quoc hay lau đai Alcazar. Isabel nghe theo loi cha xung toi cua minh bac bo đe xuat cua Colombo, ong ra đi trong that vong thi Ferdinand can thiep. Sau đo Isabel gui mot toan linh toi tim ong va Ferdinand sau nay đa xung đang voi loi ca ngoi la "nguyen nhan chu yeu khien nhung hon đao đo đuoc kham pha". Vua Ferdinand đuoc cho la đa "het kien nhan" ve van đe nay, nhung đieu nay khong đuoc chung minh.
Khoang mot nua so tien tai tro toi tu cac nha đau tu tu nhan Y ma Colombo đa co quan he tu truoc. Vi đa kiet que tai chinh sau chien dich Granada, trieu đinh cho phep vi quan coi ngan kho lay von tu nhieu nguon khac nhau cua hoang gia ben trong cac doanh nghiep. Colombo đuoc phong chuc "Đo đoc cac Đai duong" va se nhan đuoc mot phan trong moi khoan loi nhuan. Cac đieu khoan hop đong cua ong kha ngo ngan, nhung chinh con trai ong sau nay đa viet, trieu đinh khong thuc su mong đoi ong quay tro ve.


Nhung chuyen đi = Chuyen đi đau tien =

Chieu ngay 3 thang 8, 1492, Colombo xuat phat tu Palos de la Frontera voi ba chiec tau, Santa Maria (thuyen pho thu nhat Joseph Vincent), Nina (thuyen pho thu nhat Anthony Petane) va Pinta (thuyen pho thu nhat Alexander Gibson). Nhung chiec tau nay thuoc so huu cua Juan de la Cosa va anh em Pinzon (Martin Alonso Pinzon va Vicente Yanez Pinzon), nhung trieu đinh đa buoc nhung nguoi dan Palos phai đong gop cho chuyen tham hiem. Ban đau Colombo đi toi Quan đao Canary, thuoc so huu cua Castile, noi ong chat them luong thuc du tru va sua chua tau, ngay 6 thang 9, ong bat đau cuoc vuot bien keo dai nam tuan.
Mot truyen thuyet cho rang đoi thuy thu bi om va so hai toi muc ho đa đe doa lai tau quay tro lai Tay Ban Nha. Du su thuc ra sao thi chung ta khong đuoc biet, nhung co le su gian du cua nhung nguoi thuy thu chi đon gian la nhung loi phan nan hay nhung đe xuat cua ho.
Sau 29 ngay khong thay đat lien, ngay 7 thang 10, 1492, theo nhu đuoc ghi chep trong nhat ky tau, cac thuy thu thay nhung con chim song o bo bien bay ve huong tay, va ho cung chuyen huong đe đo bo xuong đat lien. Su so sanh ngay thang cung nhu su suy luan sau nay cho rang đo la nhung chu chim de Eskimo va chim choi choi vang chau My.
Đat lien đuoc mot thuy thu ten Rodrigo de Triana (cung đuoc goi la Juan Rodriguez Bermejo) tren chiec Pinta nhin thay luc 2 gio sang ngay 12 thang 10. Colombo đat ten cho hon đao đo la San Salvador (ngay nay la Bahamas), du tho dan goi ten no la Guanahani. Nghia chinh xac cua ten hon đao trong tieng Bahamas van la chu đe chua đuoc giai quyet; mot gia thuyet cho rang no nghia la Đao Samana, quan đao Plana, hay Đao San Salvador (đuoc đat ten la San Salvador nam 1925 boi moi nguoi tin rang đo chinh la San Salvador cua Colombo). Nhung nguoi tho dan ong gap, Lucayan, Taino hay Arawak, rat hoa binh va than thien. Colombo đa quan sat ho va nghien cuu cach thuc sinh song cua ho. Ong đa viet ve nhung nguoi da đo o vung đo.

…Chung toi co the thiet lap mot quan he huu hao, boi vi toi biet rang ho la mot dan toc co the de dang cai theo đuc tin ton giao cua chung ta bang tinh yeu chu khong phai bang vu luc, nhan đuoc nhung chiec mu luoi trai đo, nhung hat thuy tinh đe đeo vao co, va nhieu vat tam thuong khac, đo la mot niem vui lon voi ho, va đa bien ho thanh ban be tot cua chung toi toi muc that ngac nhien khi chung kien đieu đo. Sau đo ho toi nhung chiec xuong cua chung toi, boi va mang cho chung toi nhung chu vet, nhung soi chi bong roi, nhung ngon giao, va nhieu đo vat khac; va chung toi đa trao đoi chung lay nhieu đo vat khac, nhu cac chuoi hat thuy tinh va nhung qua chuong nho. Noi chung, ho lay tat ca va hon nhien trao lai cho chung toi nhung gi ho co. Toi co cam tuong rang ho la mot dan toc rat so khai.…Ho rat khoe manh, voi nhung than hinh đep, va binh than. Ho khong mang va cung khong co khai niem ve vu khi, boi vi khi toi đua nhung thanh guom cho ho, ho đa cam đang luoi va bi thuong. Ho khong co sat…toi thay mot so nguoi co nhung dau tich vet thuong tren minh, va toi ra dau hoi nguyen nhan, va ho giai thich rang nguoi dan tu hon đao lan can toi muon bat ho, va ho đa phai tu ve. Toi tin, va van tin rang ho toi đay tu luc đia đe bat tu binh. Ho se la nhung đay to tot va thong minh, boi vi toi quan sat thay ho nhanh chong hieu đieu đuoc day, va toi tin rang ho se de dang tro thanh cac tin đo Thien chua giao, boi vi theo toi thay ho khong theo ton giao nao ca.''
(Cristoforo Colombo, Journal of His First Voyage, Markham, trang 37-38)
Colombo cung kham pha bo bien phia đong bac Cuba (đo bo ngay 28 thang 10) va vung bo bien bac Hispaniola, ngay 5 thang 12. Tai đay, chiec tau Santa Maria bi mac can buoi sang ngay Giang sinh nam 1492 va buoc phai bo lai. Ong đa đuoc nhung nguoi tho dan cacique Guacanagari tiep đon, ho cho phep ong đe mot so thuy thu o lai. Colombo đa lap ra khu đinh cu La Navidad va đe 39 nguoi o lai.
Ngay 15 thang 1, 1493, ong quay tro ve theo đuong Azores. Ong cung chiec tau phai vat lon voi mot con bao lon. Sau khi roi đao Santa Maria o Azores, Colombo thang huong ve Tay Ban Nha, nhung mot con bao khac buoc ong phai vao Lisboa. Ong bo neo canh chiec tau tuan tra cang cua nha Vua ngay 4 thang 3, 1493, noi ong đuoc thong bao rang mot ham đoi 100 thuyen buom nho đa mat tich trong con bao. Đang kinh ngac, ca hai chiec Nina va Pinta đeu binh yen vo su. Khong đuoc tiep kien Vua John tai Lisbon, Colombo đa viet mot buc thu cho ong va cho đoi hoi am. Nha vua yeu cau Colombo toi Vale do Paraiso đe gap mat. Mot so nguoi cho rang viec ong vao Bo Đao Nha la co chu đinh.
Thoi ay quan he giua Bo Đao Nha va Castile kha cang thang. Colombo toi trieu kien đuc Vua tai Vale do Paraiso (bac Lisbon). Sau khi dung lai o Bo Đao Nha hon mot tuan le, ong tro ve Tay Ban Nha. Nhung loi đon đai ve viec ong tim ra cac vung đat moi nhanh chong lan khap chau Au. Ong toi Tay Ban Nha ngay 15 thang 3.
Ong đuoc coi la mot anh hung tai Tay Ban Nha. Ong trung bay nhieu nguoi dan ban xu va so vang đa tim thay truoc trieu đinh, cung nhu ca loai cay quy chua đuoc biet thoi ay la thuoc la, qua dua, ga tay va mon đo rat đuoc cac thuy thu ua thich, cai vong. Ong khong mang ve bat ky thu gia vi Đong An quy gia nao nhu hat tieu đen, gung hay đinh huong. Trong nhat ky cua minh, ong đa viet, "cung co rat nhieu aji, la thu hat tieu cua ho, con gia tri hon hat tieu đen, va tat ca moi nguoi đeu an no, đay la thu rat bo duong" (Turner, 2004, P11). Tu aji van đuoc su dung o vung Bac My Tay Ban Nha đe goi loai hat tieu cay.
Trong chuyen đi đau tien cua minh, Colombo đa tham hiem San Salvador tai Bahamas (noi ma ong tin la Nhat Ban), Cuba (noi ong cho la Trung Quoc) va Haiti (noi ong đa tim thay vang).


= Chuyen đi thu hai =

Đo đoc Colombo roi Cadiz, Tay Ban Nha, đe tim cac lanh tho moi ngay 24 thang 9, 1493, voi 17 chiec tau cho luong thuc du tru va khoang 1.200 nguoi đe thuc dan hoa mot cach hoa binh vung đat ay. Ngay 13 thang 10, nhung chiec tau roi Quan đao Canary nhu truoc kia, va đi theo huong chech hon ve phia nam.
Ngay 3 thang 11 1493, Colombo nhin thay mot hon đao go ghe va ong đat ten cho no la Dominica. Cung ngay, ong đo bo xuong Marie-Galante, va đat ten cho noi nay la Santa Maria la Galante. Sau khi đi qua Les Saintes (Todos los Santos), ong toi Guadaloupe (Santa Maria de Guadalupe), va đa tham hiem noi nay trong khoang thoi gian tu mung 4 thang 11 toi 10 thang 11, 1493. Tuyen đuong đi chinh xac cua ong xuyen qua Tieu Antilles van chua đuoc nhat tri, nhung co le ong đa quay ve huong bac, phat hien va đat ten nhieu hon đao gom ca Montserrat (Santa Maria de Monstserrate), Antigua (Santa Maria la Antigua), Redondo (Santa Maria la Redonda), Nevis (Santa Maria de las Nieves), Saint Kitts (San Jorge), Sint Eustatius (Santa Anastasia), Saba (San Cristobal), Saint Martin (San Martin), va Saint Croix (Santa Cruz). Ong cung phat hien ra day Quan đao Virgin, đat ten no la Santa Ursula y las Once Mil Virgines, va đat ten cac quan đao Virgin Gorda, Tortola, vva Đao Peter (San Pedro).
Ong tiep tuc đi toi Đai Antilles, va đo bo tai Puerto Rico (San Juan Bautista) ngay 19 thang 11, 1493. Cuoc giao tranh nho đau tien giua nguoi chau My va nguoi chau Au tu thoi Vikings dien ra khi nhung thuy thu cua ong cuu hai chu be vua bi nhung ke bat giu thien.
Ngay 22 thang 11, ong quay lai Hispaniola, biet rang nhung nguoi thuy thu cu cua minh đa roi vao mot cuoc tranh cai voi tho dan vung trong va bi giet hai, nhung ong khong buoc toi vi thu linh Guacanagari, đong minh cua ong ve viec đo. Mot vi thu linh khac, ten la Caonabo, bi gan trach nhiem vu nay va tro thanh chien binh khang chien đau tien cua nguoi tho dan chau My. Colombo đa lap ra mot khu đinh cu moi tai Isabella, tren bo bien phia bac Hispaniola, noi lan đau tien ong tim ra vang, nhung đay la mot vi tri khong thich hop va khu đinh cu nay nhanh chong bi bo hoang. Ong bo mot so thoi gian tham hiem vung trong đao đe tim vang. Tim thay mot it, ong đa thanh lap mot phao đai nho o sau trong đat lien. Ong roi Hispaniola ngay 24 thang 4, 1494, va toi Cuba (ma ong đat ten la Juana) ngay 30 thang 4 va Jamaica ngay 5 thang 5. Ong đa tham hiem bo bien phia nam Cuba, ma ong tin la mot ban đao chu khong phai la mot hon đao, va nhieu hon đao xung quanh gom ca Đao Youth (La Evangelista), truoc khi quay tro lai Hispaniola ngay 20 thang 8.
Truoc khi roi Tay Ban Nha cho chuyen đi thu hai, Colombo đa đuoc Ferrando va Isabel ra lenh giu quan he hoa binh, than ai voi nhung nguoi ban xu. Tuy vay ong đa gui mot buc thu ve trieu đinh đe xuat bat lam no le mot so nguoi dan ban xu, đac biet la nguoi Carib, vi su hieu chien va su đoi đau cua ho voi nguoi Taino. Du vuong gia khuoc tu đe xuat nay, thang 2 nam 1495 Colombo bat 1.600 nguoi Arawak (mot bo toc khac, cung la đoi thu cua nguoi Carib) lam no le. Vi khong co noi canh giu, 400 nguoi đuoc tra tu do.
Cac cuoc tham hiem mang tinh kham pha khong the bu đap chi phi cho chung; boi vi o thoi Phuc hung khong co khoan tien nao đuoc chi cho muc đich thuan tuy khoa hoc. Colombo đa cung Isabel lap ke hoach mo cac đia điem thuong mai voi cac thanh pho o Vien Đong, tung noi tieng sau nhung cuoc du lich cua Marco Polo, nhung đa phai dung lai nhu noi o đau bai. Tat nhien, Colombo se khong bao gio tim thay Cathay (Trung Quoc) hay Zipangu (Nhat Ban), va cung khong con mot vi Đai Han nao nua. Che đo No le đang pho bien trong nhieu chung toc tren the gioi vao thoi điem ay, gom ca mot so bo lac da đo. Đoi voi nhung nguoi Bo Đao Nha - ma Colombo hoc hoi đuoc đa so cac kien thuc hang hai cua minh - che đo no le đa mang lai khoan thu tai chinh đau tien sau cuoc đau tu 75 nam o Chau Phi.
Nam tram sau muoi no le đuoc cho ve Tay Ban Nha; 200 nguoi chet tren đuong va nua so con lai bi om khi toi noi. Sau nhung thu tuc phap ly, mot so nguoi song sot đuoc tha va đuoc ra lenh dung tau ve que huong, nhung nguoi khac đuoc Isabel gui đi lam no le tren tau. Colombo, tuyet vong vi khong the tra đuoc tien cho nhung nha đau tu, va cung khong nhan ra rang Isabel va Ferrnando khong con muon theo đuoi chinh sach chinh phuc bien ca nhu nhung nguoi Bo Đao Nha. Viec bat no le đa dan toi tran chien lon đau tien giua nguoi Tay Ban Nha va nhung nguoi tho dan tai Tan the gioi.
Colombo cung ap đat mot he thong nop cong tuong tu he thong cua nguoi Aztec trong luc đia. Tat ca nhung nguoi tho dan tai Cicao o Haiti tren 14 tuoi đeu phai nop mot so vang, va đuoc trao mot vat lam dau đeo tren co. Nhung nguoi khong nop đu se bi chat tay. Du co nhung bien phap man ro nhu vay, Colombo khong the kiem đuoc nhieu va nhieu "nguoi đinh cu" khong thich hop voi thoi tiet cung nhu khong con ao tuong ve nhung co hoi lam giau nhanh chong. Mot cuoc đo xo đi tim vang đa dien ra va se mang lai nhung hau qua tham thuong cho nhung nguoi dan vung Caribe, du nhung nha nhan loai hoc đa chung minh rang đa dien ra nhieu cuoc hon nhan khac chung va su đong hoa hon so voi nhung gi chung ta tung tin tuong (xem Black Legend). Colombo đa cho phep nhung nguoi đinh cu đuoc tro ve nha cung voi nhung nguoi vo tho dan hay voi tu cach no le cua ho, đieu nay đa lam Isabel gian du.
Tu Haiti cuoi cung ong quay tro ve Tay Ban Nha.


= Chuyen đi thu ba va su bat giu =

Ngay 30 thang 5, 1498, Colombo cung sau chiec tau roi Sanlucar, Tay Ban Nha, trong chuyen vien hanh thu ba toi Tan the gioi. Ong đi cung mot nguoi tre tuoi la Bartolome de las Casas, nguoi sau nay cung cap mot phan ban ghi nhat ky cua Colombo.
Colombo dan đau ham đoi toi đao Porto Santo cua Bo Đao Nha, que vo ong. Sau đo ong đi toi Madeira va dung lai o đay mot thoi gian voi thuyen truong nguoi Bo Đao Nha Joao Goncalves da Camara truoc khi toi Quan đao Canary va Cape Verde. Colombo đo bo xuong bo bien phia nam đao Trinidad ngay 31 thang 7. Tu mung 4 thang 8 toi 12 thang 8, ong tham hiem Vinh Paria nam giua Trinidad va Venezuela. Ong đa tham hiem luc đia Nam My, gom ca song Orinoco. Ong cung toi cac đao Chacachacare va Đao Margarita, quan sat va đat ten cho Tobago (Bella Forma) va Grenada (Concepcion). Ong đa mieu ta nhung vung đat moi nhu la nhung phan lanh tho thuoc mot luc đia chua tung đuoc biet toi truoc đo, nhung the hien no lien voi Trung Quoc, vong len đe tao thanh hinh cau cua Trai Đat.
Colombo quay tro lai Hispaniola ngay 19 thang 8 va thay su bat binh cua nhung nguoi đinh cu Tay Ban Nha tren vung đat moi, nhung nguoi vo mong ve manh đat giau co ma Colombo tung mieu ta. Colombo nhieu lan phai dan xep nhung vu noi loan cua nhung nguoi đinh cu cung nhu cua tho dan. Mot so thuy thu đa bi treo co vi bat tuan lenh. Mot so nguoi đinh cu truoc kia va cac thay dong tuyen truyen noi xau Colombo trong trieu đinh Tay Ban Nha, buoc toi ong quan ly kem. Nam 1500, nha Vua va Nu vuong phai vi quan hanh chinh vuong that Francisco de Bobadilla toi Tan the gioi, ngay khi đat chan toi noi (ngay 23 thang 8), ong bat giu Colombo cung cac anh em va gui ho ve Tay Ban Nha. Nam 2005, mot ban bao cao tung bi that lac tu lau đuoc phat hien trong đo mieu ta Colombo la mot nguoi lanh đao đac biet hung ac (xem muc Chuc Toan quyen ben duoi). Ban bao cao nay co the giai thich mot phan cac nguyen nhan đua toi quyet đinh cua Vuong gia Tay Ban Nha nham cach chuc Toan quyen vung An Đo cua Colombo. Colombo đa tu choi đuoc thao gong xieng tren chuyen tau tro ve Tay Ban Nha, va trong thoi gian ay ong đa viet mot buc thu dai bao chua cho minh gui toi trieu đinh. Trieu đinh đa nhan buc thu cua ong va tra tu do cho Colombo cung cac anh em.
Du gianh lai tu do, ong đa mat uy tin va moi chuc vu tung co, gom ca chuc toan quyen. Mot su lang nhuc khac, nguoi Bo Đao Nha đa gianh thang loi trong cuoc đua toi An Đo: Vasco da Gama đa quay tro ve vao thang 9 nam 1499 sau mot chuyen đi toi An Đo, đi ve huong đong vong quanh chau Phi.


= Chuyen đi thu tu =

Tuy vay, Colombo đa tien hanh chuyen đi thu tu, tren danh nghia la đe tim kiem eo Malacca dan vao An Đo Duong.
Cung đi voi anh/em trai Bartolomeo va cau con trai 13 tuoi Fernando, ong roi Cadiz, Tay Ban Nha ngay 11 thang 5, 1502. Ong đi toi Arzila tren bo bien Ma roc đe giai cuu nhung binh si Bo Đao Nha đuoc cho la đang bi nhung nguoi Moors cam giu. Ngay 15 thang 6, ho đo bo tai Carbet tren đao Martinique (Martinica). Mot con bao manh chuan bi toi, vi vay ong phai tiep tuc len đuong, hy vong tim đuoc noi tru an tai Hispaniola. Ong toi Santo Domingo ngay 29 thang 6, nhung khong đuoc phep vao cang, va vi toan quyen moi tu choi nghe nhung loi canh bao bao cua ong. Vi the, trong khi nhung chiec tau cua Colombo tru an o cua Song Jaina, ham đoi cho vang bac đau tien cua Tay Ban Nha đa lao thang vao con bao. Chiec tau duy nhat ve toi Tay Ban Nha co mang theo tien bac va đo đac cua Colombo, va tat ca nhung ke thu cu cua ong (va mot so ban huu) đeu chet đuoi.
Sau khi dung mot thoi gian ngan o Jamaica, ong đi toi Trung My, toi Guanaja (Isla de Pinos) trong Vinh Quan Đao ngoai khoi Honduras ngay 30 thang 7. Tai đay Bartolomeo đa tim thay mot so nha buon ban xu va mot chiec cano lon, no đuoc ta la "dai nhu mot chiec tau galley" chat đay hang hoa. Ngay 14 thang 8, ong đo bo xuong luc đia chau My tai Puerto Castilla, gan Trujillo, Honduras. Ong bo ra hai thang sau đo đe tham hiem cac bo bien Honduras, Nicaragua, va Costa Rica, truoc khi vao Vinh Almirante, Panama ngay 16 thang 10.

Tai Panama, ong đuoc nhung nguoi tho dan thong bao cho biet ve vang vang mot eo bien dan sang đai duong khac. Sau nhieu cuoc tham hiem, ong đa lap ra mot đon vi đon tru tai cua song Rio Belen thang 1 nam 1503. Ngay 6 thang 4, mot chiec tau bi mac can trong song. Cung luc ay, đon vi đon tru bi tan cong, va nhung chiec tau khac cung bi hu hai. Ong roi đi Hispaniola ngay 16 thang 4, nhung tiep tuc gap nhung thiet hai khac trong mot con bao ngoai khoi Cuba. Khong the tiep tuc len đuong, nhung chiec tau phai tha neo o St. Ann's Bay, Jamaica, ngay 25 thang 6, 1503.
Colombo va đoan nguoi cua minh mac ket lai Jamaica trong mot nam. Hai nguoi Tay Ban Nha, voi nhung chiec xuong cua tho dan, đuoc phai đi cau vien o Hispaniola. Cung luc ay, trong mot no luc tuyet vong nham thuyet phuc nhung nguoi tho dan tiep tuc cung cap luong thuc cho đoan nguoi cua minh, ong đa đe doa thanh cong khi du bao chinh xac cho ho mot lan nguyet thuc, su dung cac bang thien van do Rabbi Abraham Zacuto tao ra khi ong đang lam viec cho nha vua Bo Đao Nha. Cuoi cung luc luong ho tro cung toi ngay 29 thang 6, 1504, va Colombo cung đoan nguoi cua minh toi Sanlucar, Tay Ban Nha ngay 7 thang 11.


Chuc Toan quyen Trong thoi lam Toan quyen va Pho vuong ro rang Colombo đa cai tri vuong quoc cua minh voi tu cach mot lanh chua. Francisco de Bobadilla, mot thanh vien cua Order of Calatrava, va la Toan quyen thu hai sau Colombo tu nam 1500 toi nam 1502, đa đuoc giao trach nhiem đieu tra su cai tri cua Colombo nhan danh Nha vua Tay Ban Nha. Ban bao cao day 48 trang cua ong - co đuoc tu loi chung cua 23 nguoi tung nhin thay hay nghe thay ve cach cu xu cua Colombo cung nhung nguoi anh em ong - đa tung bien mat trong nhieu the ky, nhung đa đuoc phat hien nam 2005 trong van kho Tay Ban Nha tai Valladolid. No đuoc chung minh co chua nhung mieu ta ve thoi ky cam quyen 7 nam cua Colombo voi tu cach Toan quyen đau tien tai An Đo. Theo ban bao cao nay Colombo bi ca nhung nguoi ban va ke thu cua ong coi la co nhung hanh đong trung phat tan nhan voi than dan cua minh.
Colombo đa ra lenh cat tai va mui cua mot nguoi đan ong, bi bat khi an trom ngo, va ban anh ta lam no le. Mot nguoi phu nu cho rang Colombo xuat than hen mon đa bi anh/em trai cua Colombo la Bartolome trung phat: ba bi lot het quan ao va loi đi dieu hanh tren lung mot con la. Khi Bartolome cat luoi ba, Colombo đa chuc mung anh ta vi bao ve danh du gia đinh. Consuelo Varela, mot nha su hoc Tay Ban Nha đa cho rang: "Tham chi nhung nguoi yeu men ong ta [Colombo] cung phai chap nhan nhung hanh đong tan ac đo."


Cuoi đoi Trong khi Colombo luon coi viec phi tin nguong la mot trong nhung nguyen nhan dan toi cac cuoc tham hiem cua ong, thi ve cuoi đoi ong ngay cang tin vao ton giao. Ong tuyen bo minh nghe thay nhung giong noi than thanh, keu goi tien hanh mot cuoc thap tu chinh moi đe chiem Jerusalem, thuong mac đo cua dong thanh Franciscan, va mieu ta nhung cuoc tham hiem cua ong la "thien đuong" nhu mot phan ke hoach cua Chua nham dan toi Su phan xet cuoi cung va su cham dut The gioi.
Trong nhung nam cuoi đoi, Colombo đa yeu cau trieu đinh Tay Ban Nha trao cho ong 10% loi nhuan thu đuoc tu nhung vung đat moi, nhu nhung thoa thuan truoc đo. Boi vi ong đa khong con giu chuc toan quyen, trieu đinh cho rang ho khong phai tuan theo nhung đieu khoan trong hop đong đo nua, va tu choi nhung yeu cau cua ong. Sau nay gia đinh ong đa kien đoi mot phan loi nhuan trong thuong mai voi chau My nhung đa hoan toan thua cuoc 50 nam sau.

Ngay 20 thang 5, 1506, Colombo qua đoi tai Valladolid, trong tinh trang kha giau co nho so vang đa thu thap đuoc o Hispaniola. Ong van tin rang nhung chuyen đi cua ong chay doc theo bo bien phia đong chau A. Sau khi chet, xac ong đuoc excarnation—thit đuoc bo đi chi con lai xuong. Tham chi sau khi chet, nhung chuyen đi cua ong van tiep dien: đau tien ong đuoc chon tai Valladolid va sau đo tai tu vien La Cartuja o Sevilla, theo mong muon cua con trai ong Diego, nguoi tung lam toan quyen Hispaniola, di hai ong đuoc chuyen ve Santo Domingo nam 1542. Nam 1795, Phap chiem vung nay va ong lai đuoc đua toi La Habana. Sau khi Cuba gianh đoc lap sau cuoc Chien tranh Tay Ban Nha-My nam 1898, di hai ong lai đuoc đua ve Thanh đuong Sevilla, va đuoc đat trong mot ngoi mo cau ky. Tuy nhien, mot hop chi co khac chu "Don Cristoforo Colombo" va chua cac phan xuong cua ong cung mot vien đan đa đuoc kham pha tai Santo Domingo nam 1877. Đe bac bo nhung gia thuyet cho rang di hai gia cua ong đa đuoc chuyen toi La Habana va rang Colombo van o yen trong thanh đuong Santo Domingo, cac mau DNA đa đuoc lay thang 6 nam 2003 (History Today thang 8 nam 2003). Ket qua thong bao vao thang 5 nam 2006 cho thay it nhat mot phan di hai Colombo van nam lai Sevilla, nhung chinh quyen Santo Domingo khong cho phep xet nghiem mau di hai ho đang nam giu.


Nguon goc quoc tich Co nhieu gia thuyet ve nguon goc quoc tich cua ong, gom:


= Nguon goc Genova =
Trong cuon Christopher Columbus, Xuat ban pham cua Đai hoc Okla. (1987), trang 10-11, Gianni Granzotto đa cung cap nhung thong tin sau do nhung nguoi cung thoi voi Colombo viet. 

Pietro Martire [Peter Martyr], mot nguoi Lombard, la nguoi đau tien viet nien bieu cua Colombo va đa o Barcelona khi Colombo quay tro ve sau chuyen tham hiem đau tien. Trong buc thu cua ong đe ngay 14 thang 5, 1493, gui Giovanni Borromeo, ong đa coi Colombo la nguoi Ligurian [vir Ligur], Liguria la vung co Genoa.
Mot ban tham khao, tu nam 1492 cua mot nguoi chep thue trong trieu đinh Galindez, đa coi Colombo la "Cristobal Colon, genoves."
Trong cuon Lich su cac vi vua Co đoc giao, Andres Bernaldez đa viet: "Colombo la mot nguoi đen tu vung Genoa."
Trong cuon Tong quan va Lich su Tu nhien An Đo, Bartolome de Las Casas xac nhan "quoc tich Genoa" cua ong;
va trong mot cuon sach cung ten, Gonzalo de Fernandez de Oviedo đa viet rang Colombo "co nguon goc tu tinh Liguria."
Antonio Gallo, Agostino Giustiniani, va Bartolomeo Serraga đa viet rang Colombo la nguoi Genoa.
Nha su hoc Samuel Eliot Morison, trong cuon sach "Đo đoc cua Đai Duong" cua minh, đa luu y rang nhieu tai lieu hop phap ton tai chung minh nguon goc Genoa cua Colombo, cha ong Domenico, va cac anh/em trai Bartolomeo va Giacomo (Diego). Nhung tai lieu nay đuoc cac cong chung vien viet bang tieng La tinh, va co gia tri hop phap truoc cac trieu đinh Genoa. Khi cac cong chung vien qua đoi, cac tai lieu cua ho đuoc chuyen cho van kho Cong hoa Genoa. Cac tai lieu, nam yen khong đuoc kham pha cho toi tan the ky 19 khi nhung nha su hoc Italia xem xet cac van kho đo, tro thanh mot phan cua Raccolta Colombiana. O trang 14, Morison viet:

Ben canh nhung tai lieu ma chung ta co the luom lat đuoc nhung su kien thuc te ve cuoc song thoi tre cua Colombo, ta con co nhung tai lieu khac xac đinh rang Nha tham hiem la con trai cua nguoi tho det len Domenico, du kha nang nay con bi nghi ngo. Vi du, Domenico co mot anh/em trai la Antonio, giong nhu ong cung la mot thanh vien đuoc kinh trong trong tang lop trung luu thap tai Genoa. Antonio co ba con trai: Matteo, Amigeto va Giovanni, nguoi thuong đuoc goi la Giannetto (ten Genoa tuong tu "Johnny"). Giannetto, cung nhu Christopher, đa roi bo mot cong viec buon te đe ra bien. Nam 1496 ba anh em trai gap go nhau trong mot phong cong chung tai Genoa va đong y rang Johnny phai toi Tay Ban Nha va tim kiem nguoi anh ho lon nhat "Don Cristoforo de Colombo, Đo đoc cua Nha Vua Tay Ban Nha," moi nguoi chiu mot phan ba chi phi chuyen đi. Chuyen đi tim viec nay rat thanh cong. Đo đoc đa trao cho Johnny quyen chi huy mot tau buom nho trong chuyen vien du lan thu ba toi chau My, va giao pho cho ong nhieu viec co mat.
Nhung ghi chep khac, vi du nhu tieu su do Fernando Columbus viet, cho rang cha ong la mot nguoi quy toc Italia. Ong đa mieu ta Colombo la dong doi mot Ba tuoc Columbo cua Lau đai Cuccaro Montferrat. Toi luot minh Columbo lai noi minh la hau due cua mot vi Tuong vien chinh La Ma Colonius, va hai trong so nhung nguoi anh ho lon nhat cua ong đuoc cho la hau due truc tiep cua hoang đe Constantinople. Hien nay đa so tin rang Cristoforo Colombo đa su dung cau chuyen nay nham to ve nguon goc quy toc cho minh, mot hinh anh đuoc tinh toan ky đe che đay xuat than nha buon hen kem.

"Cuoc đoi cua Đo đoc Christopher Columbus theo loi ke cua con trai Ferdinand," do Benjamin Keen dich, Greenwood Press (1978), la ban dich cuon tieu su do con trai Colombo la Fernando viet: "Historie del S. D. Fernando Colombo; nelle quali s'ha particolare, & vera relatione della vita, & de fatti dell'Ammiraglio D. Cristoforo Colombo, suo padre: Et dello scoprimento ch'egli fece dell'Indie Occidentali, dette Mondo Nuovo,..."[1] Luu tru ngay 27 thang 8 nam 2006 tai Wayback Machine
Trong đoan đau trang ba ban dich cua Keen, Fernando bac bo cau chuyen ky cuc rang Đo đoc la hau due cua Colonus đa tung đuoc Tacitus đe cap đen. Tuy nhien, ong coi "hai nguoi Coloni noi tieng đo, la ho hang cua ong." Theo ghi chu 1, trang 287, hai nguoi đo "la dan đao corse khong co ho hang voi nhau hay voi Cristoforo Colombo, mot nguoi la Guillame de Casenove, ten hieu Colombo, Đo đoc nuoc Phap duoi thoi Vua Louis XI." O đau trang 4, Fernando liet ke Nervi, Cugureo, Bugiasco, Savona, Genoa va Piacenza la nhung noi co the la nguon goc xuat than. Ong cung viet rang:

"Colombo... qua thuc la ten to tien ong. Nhung ong đa thay đoi no đe phu hop voi ngon ngu đat nuoc noi sinh song va lap nghiep" (Colom trong tieng Bo Đao Nha va Colon trong tieng Castile).
Viec xuat ban cuon Historie đuoc cac nha su hoc coi la cung cap bang chung truc tiep ve nguon goc Genoa cua Nha tham hiem. Cuoi cung cuon sach cua Fernando đuoc chau trai ong la Luis thua ke, đua chau an choi cua Nha tham hiem. Luis luon can tien va đa ban cuon sach cho Baliano de Fornari, "mot nguoi giau co va la mot bac si hao tam nguoi Genoa." O trang xv, Keen đa viet:

"Trong cai lanh mua đong, ong Fornari gia ca len đuong toi Venice, trung tam xuat ban cua Y, đe giam sat viec dich va xuat ban cuon sach."
Tai trang xxiv, loi đe tang ngay 25 thang 4 1571 cua Giuseppe Moleto noi:

"Đuc Ngai [Fornari], mot nguoi danh vong va hao phong, muon ky uc ve con nguoi vi đai nay tro thanh bat hu, du đa bay muoi tuoi, trong mua đong bang gia, voi chieu dai chuyen đi, đa đi tu Genoa toi Venice voi muc tieu xuat ban cuon sach đo... đe nhung cuoc kham pha cua con nguoi kiet xuat nay, vinh quang thuc su cua Italia va đac biet cua que huong Đuc Ngai, se đuoc biet toi."
Bang chung su hoc khac ve nguon goc Genoa cua Colombo the hien trong di chuc cua ong ngay 22 thang 2, 1498, trong đo Colombo đa viet "yo naci en Genoba" (Toi sinh tai Genoa). Di chuc nay đe cap toi mot nha buon nguoi Genoa, nguoi cung đuoc nhac toi trong phien toa tai toa an Genoa nam 1479. Hien con nhung ban ghi chep loi chung cua phien toa đo, va Colombo đa đuoc goi la lam chung (co le theo loi tuyen the). Trong ban chung đo, Colombo đa tuyen bo rang ong la mot cong dan Genoa, song tai Lisbon.
Theo mot cuoc đieu tra do nha su hoc tung nghien cuu mot thoi gian dai ve Colombo la Manuel Rosa tien hanh ban di chuc cuoi cung nay va ban cung nam 1498 con nam lai trong van kho Sevilla, la mot ban copy cua ban chinh đa mat va khong he co ten nguoi lam chung cung nhu dau cong chung nha nuoc. No co nhieu đieu mau thuan, nhu đuoc ky la El Almirante, trong khi trong ban copy co cong chung cua đieu khoan bo sung di chuc nam 1506, nhan vien cong chung nha nuoc noi ro rang rang ban di chuc ma ong xem co ky chu Christo Ferens. Nhieu nguoi nghi ngo đo la su gia mau. Nhieu nha van đa đua ra nhung gia thuyet khac ve nguon goc quoc tich Colombo dua tren cac tai lieu khac. Chung ta biet rat it thong tin ve Colombo giai đoan truoc nhung nam giua thap nien 1470. Co nguoi cho rang đieu nay co le vi ong đa giau diem đieu gi đo— mot su kien trong nguon goc xuat than cua ong hay lich su ma ong co y muon giu kin.


= Cac gia thuyet khac =
Cau hoi ve quoc tich Colombo đa tro thanh van đe tranh cai sau khi chu nghia quoc gia ngay cang phat trien; van đe nay nay sinh nhan ky niem bon tram nam su kien kham pha chau My nam 1892 (xem Trien lam Colombian the gioi), khi nguon goc Genoa cua Colombo tro thanh mot niem kieu hanh cua mot so nguoi My goc Italias. Tai thanh pho New York, nhung buc tuong đoi thu cua Colombo đuoc cac cong đong Hispanic (nguoi My goc Nam My) va Italia ky ten ben duoi, va nhung vi tri danh du co mat o ca hai cong đong, tai Quang truong Colombo va Cong vien Trung tam.
Mot gia thuyet cho rang Colombo đa phuc vu cho ten cuop bien Phap la Guillaume Casenove Coulon va lay ho cua minh theo ho cua han nhung sau nay đa tim cach che giau qua khu hai tac. Mot so nha su hoc đa tuyen bo rang ong la nguoi xu Basque. Nhung nguoi khac noi ong la mot converso (mot nguoi Do Thai Tay Ban Nha đa cai sang Thien Chua giao). Tai Tay Ban Nha, tham chi mot so nguoi Do Thai cai đao đa bi buoc phai roi nuoc nay sau nhieu vu khung bo; hien van co nhieu conversos đang bi mat theo Đao Do Thai. Su tuong quan giua đao luat Alhambra, keu goi truc xuat tat ca nhung nguoi Do Thai ra khoi Tay Ban Nha va lanh tho cua no cung nhu nhung vung đat thuoc so huu cua nuoc nay ngay 31 thang 7, 1492, va viec Colombo len tau bat đau chuyen đi đau tien cua minh ngay 3 thang 8 1492, đa ung ho cho gia thuyet nay.
Mot gia thuyet khac cho rang ong la nguoi thi tran Calvi tren đao Corsica, o thoi ay la mot phan cong hoa Genoa. Hon đao thuong xay ra bao đong khien dan chung o đay mang tieng xau, vi the ong đa che giau nguon goc cua minh. Nhung gia thuyet khac cho rang thuc te Colombo la nguoi Catalan (Colom).
Cung co nghien cuu cho rang Colombo co the la nguoi đao Chios Hy Lap. Ly le ung ho gia thuyet nay cho rang thoi ay Chios đang thuoc quyen kiem soat cua Genoa, va vi the la mot phan cua Cong hoa Genoa, va rang ong đa ghi nhan ky bang tieng La tinh hay tieng Hy Lap chu khong phai tieng Italia hay Genoa. Ong cung tu goi minh la "Colombo de Terra Rubra" (Colombo cua Trai Đat Đo); Chios noi tieng vi co đat đo o phia nam noi co trong cay mattit (mastic) thuong đuoc nguoi Genoa buon ban. Cung co mot ngoi lang mang ten Pirgi tren hon đao Chios noi cho toi tan ngay nay nhung nguoi dan o đo van mang ho "Colombus."
Tham chi co gia thuyet cho rang van bia tren mo cua ong, đuoc dich la "Hay đung đe toi bi nham lan mai mai," la loi am chi cua Colombo rang quoc tich cua ong khong đung nhu su thuc đuoc cong bo khi con song. Tuy nhien, cau viet thuc te tren van bia, "Non confundar in aeternam" (trong tieng La tinh), co le phai đuoc dich chinh xac hon thanh "Đung bao gio đe toi bien mat," va no thuong xuat hien trong nhieu bai Thanh thi.

Gia thuyet khac cho rang co the ong sinh ra tai Alentejo, Bo Đao Nha. Theo gia thuyet nay, ong đat ten hon đao Cuba theo ten thi tran Cuba tai Alentejo Bo Đao Nha— thi tran noi, theo mot so nha su hoc Bo Đao Nha, ong sinh ra voi cai ten Salvador Fernandes Zarco. Gia thuyet nay dua tren viec nghien cuu mot so su kien thuc te va tai lieu ve cuoc đoi ong va phan tich chu ky cua ong duoi Phap thuat (Kabbalah) Do Thai, noi ong mieu ta gia đinh va nguon goc cua minh. Macarenhas Barreto cho rang: "Fernandus Ensifer Copiae Pacis Juliae illaqueatus Isabella Sciarra Camara Mea Soboles Cubae.", hay "Ferdinand nguoi giu thanh kiem quyen luc Beja (Pax Julia in Latin), nguoi đa cuoi Isabel Sciarra Camara, la to tien cua toi tu Cuba".
Boi vi ong khong bao gio ky ten minh theo mot quy uoc, gia thuyet ve danh hieu cang đuoc ung ho. Ten ong, Christopher, co nguon goc Hy Lap nghia la "Nguoi mang cua Chua" (Bearer of Christ) đuoc chuyen sang tieng La tinh va giu nguyen nghia "Nguoi mang cua Chua" (Christo ferens) "va cua Linh hon Linh thieng" (Colombo, bo cau trong tieng La tinh, boi vi theo truyen thong thuong đuoc bieu tuong hoa thanh Linh hon Linh thieng), mot su đe cap toi Quan đoan Christ noi tiep sau Cac hiep si Templar o Bo Đao Nha va bat đau thoi đai tham hiem. He luan cua nhung đieu ben tren cho thay ong co le chu tam lam trech huong chu y cua nhung vi vua xu Castilia khoi muc tieu An Đo cua ho. Vi the ong co le co ly do đe giau nguon goc xuat than boi vi Bo Đao Nha la đoi thu lon nhat cua Tay Ban Nha ve kham pha hang hai. Noi tom lai, ong la mot "điep vien mat".


Xem them 1492: Chinh phuc Thien đuong
Bartolomeo Colombo
Ngay Colombo
Domenico Colombo
Diet chung
Guanahani (mot cuoc thao luan ve nhung noi co the la vi tri đo bo đau tien)
No le da đo
Cac hiep si Colombo
Danh sach cac đia điem đuoc đat ten Cristoforo Colombo
Paolo dal Pozzo Toscanelli
Tiep xuc xuyen đai duong thoi tien Colombo
Raccolta Colombina, mot tuyen tap nhung tai lieu Genoa do cac nha su hoc Italia the ky 19 suu tam nham ung ho gia thuyet cong dan Genoa.
Qua trinh thuc dan hoa chau My cua Tay Ban Nha


Thu muc Cohen, J.M. (1969) The Four Voyages of Christopher Columbus: Being His Own Log-Book, Letters and Dispatches With Connecting Narrative Drawn from the Life of the Admiral by His Son Hernando Colon and Others. London UK: Penguin Classics.
Cook, Sherburn and Woodrow Borah (1971) Essays in Population History, Volume I. Berkeley CA: University of California Press.
Crosby, A. W. (1987) The Columbian Voyages: the Columbian Exchange, and Their Historians. Washington, DC: American Historical Association.
Friedman, Thomas (2005) The World Is Flat: A Brief History Of The Twenty-first Century. New York: Farrar Straus Giroux.
Hart, Michael H. (1992) The 100. Seacaucus NJ: Carol Publishing Group.
Keen, Benjamin (1978) The life of the Admiral Christopher Columbus by his son Ferdinand, Westport CT: Greenwood Press.
Nelson, Diane M. (1999) A Finger in the Wound: Body Politics in Quincentennial Guatemala. Berkeley CA: University of California Press.
Markham, Clements R. (1893) The Journal of Christopher Columbus (during His First Voyage, 1492-93) Online from Google Books.
Morison, S. E. (1991) Admiral of the Ocean Sea: A Life of Christopher Columbus. Boston: Little, Brown and Company.
Patrick, John J. (1992) "Teaching about the Voyages of Columbus" Luu tru ngay 29 thang 9 nam 2006 tai Wayback Machine ERIC Clearinghouse for Social Studies.
Phillips, W. D. and C. R. Phillips (1992) The worlds of Christopher Columbus. Cambridge UK: Cambridge University Press.
Turner, Jack (2004) Spice: The History of a Temptation. New York: Random House.
Ulloa, S. Alfonso (1571) Historie del S. D. Fernando Colombo Luu tru ngay 27 thang 8 nam 2006 tai Wayback Machine Venetia: Francesco de'Franceschi Sanese.
Urvoy, Jean-Michel (2004) "Ou est enterre Christophe Colomb?" Luu tru ngay 28 thang 9 nam 2020 tai Wayback Machine l'Histoire 2 (April): 20-21. (Trans. "A chain to solve the mystery about Christopher Columbus’s remains" Luu tru ngay 6 thang 10 nam 2006 tai Wayback Machine)
Wilford, John Noble and Ashbel Green (1991) The Mysterious History of Columbus: An exploration of the man, the myth, the legacy. New York: Knopf Press.


Tham khao Lien ket ngoai Christopher Columbus tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
XPOFerenS: The true history of Cristobal Colom 
Keith Pickering's Columbus Navigation Page
A reconstructed portrait of Christopher Columbus, based on historical sources, in a contemporary style.
Cac tac pham cua Christopher Columbus tai Du an Gutenberg
Find-A-Grave profile for Christopher Columbus
L'Amiral de la Mer Oceane Luu tru ngay 10 thang 10 nam 2006 tai Wayback Machine a French on-line encyclopedia about Columbus, in French language, based on various sources and books.
Articles related to the Portuguese Columbus Luu tru ngay 9 thang 11 nam 2006 tai Wayback Machine a site which proves the Portuguese origin of Cristovao Colombo
Adrian Fletcher’s Paradoxplace – Rabida Convent and Christopher Columbus – Photos Luu tru ngay 9 thang 3 nam 2007 tai Wayback Machine
COLOMBO C. tai Tu đien bach khoa Viet Nam