Thai Ha Ap, con đuoc goi la Ap Hoang Cao Khai, la thai ap cua Kinh luoc su Bac Ky Hoang Cao Khai tai Ha Noi duoi thoi Phap thuoc. Khu vuc nay hien thuoc đia ban phuong Trung Liet, quan Đong Đa, co cac cong trinh kien truc lang tam van con ton tai cho đen ngay nay. Tuy nhien, quan the di tich nay hien đang bi nguoi dan dung nha cua lan chiem, xam hai nghiem trong.


Lich su Theo cac su lieu, Hoang Cao Khai bay gio đa co dinh co o pho Trang Thi, tuy nhien ong van muon lap them dinh co đe o khi ve gia. Ong quyet đinh chon khu vuc ruong trung, ao ho cua bon lang: Thinh Quang, Nam Đong, Khuong Thuong va Yen Lang (Lang) đe xay dung khu thai ap, đat ten la Thai Ha Ap. Ten goi Thai Ha đuoc cho la ghep tu hai đia danh Đong Thai (tuc lang Đong Thai tai Ha Tinh, que huong cua Hoang Cao Khai) va Ha Noi.
Đen nam 1899, chinh quyen thuc dan Phap quyet đinh thanh lap huyen Hoan Long voi vai tro la khu ngoai thanh cua Ha Noi, Thai Ha Ap tro thanh ly so cua huyen nay.

Theo so lieu đo đac vao thoi điem đo, khu đat cua Hoang Cao Khai rong đen 150 ha. Do đat đai nam o the trung, chinh quyen đa cap cho ong 2.000 đong bac đe cai tao lai khu đat. Ong cho đao kenh muong ngang doc đe thoat nuoc trong gan mot nam, đat đao len đem đi đap nen. Nhung con kenh đuoc đao rong va thang con đong vai tro la đuong hao tu nhien bao ve khu ap. Trong ap đuoc chia thanh khoang chuc lo đat vuong van, dinh co cua Hoang Cao Khai chiem khoang mot phan tu khu vuc, o goc đong nam đuong cai (pho Tay Son ngay nay). Khu dinh co nay co cong chinh, cong phu, cau bac qua hao, tuong bao quanh kin đao. Tu dinh cua ong la mot toa nha chin gian nam sau ben trong, đuoc trang tri long lay voi cac buc hoanh phi, cau đoi, buc truong, cac sap gu, cac đo đong, đo su quy gia. Lang tam co nha tien te, đuong than đao đi giua hai day tuong quan quan chau hau noi voi chinh tam xay bang đa đep. Ngoai ra tai đay con co sinh tu, tuc đen tho song ong.
Phan đat con lai cua ap cung đuoc ong danh cho cac quan chuc xay biet thu. Ben canh đo, ong con khuyen khich dan chung dung nha cua xung quanh chua Đong Quang o duoi chan go Đong Đa, doc hai ben đuong cai thanh mot đoan đuong pho tap nap. Thai Ha Ap do đo nhanh chong tro thanh thi tran – pho lon, vao nam 1928 đa co 685 nhan khau.
Tu thap nien 1910, nhieu co quan chinh phu thue nha trong ap Thai Ha đe lam tru so, nhu Vien Đai ly Phap, So Đai chinh Bac Ky, Phong thi nghiem vi trung hoc... Nam 1927, chinh quyen cho đat tai đay mot trai thu nhan tre lang thang.


Di tich Sau Cach mang Thang Tam nam 1945, chinh phu Viet Nam Dan chu Cong hoa quan ly khu Thai Ha Ap. Ngay 25 thang 11 nam 1945, trong Sac lenh bao ve di tich co vat, Chu tich Ho Chi Minh đa chu truong giu nguyen hien trang khu ap nay. Ngay 28 thang 4 nam 1962, khu vuc Hoang Cao Khai – Thai Ha Ap đuoc Bo Van hoa (nay la Bo Van hoa, The thao va Du lich) xep hang di tich quoc gia. Luc bay gio, Bo Van hoa đa đanh gia: "Đay la chung tich duy nhat cua nuoc ta ve mot quan the cac cong trinh lang tam, dinh thu cua mot pho vuong".
Quan the di tich nay gom 14 cong trinh kien truc lon nho nhu lang mo, đinh chua... nam rai rac o khu vuc phia tay go Đong Đa. Trong đo cac cong trinh noi bat gom co: lang Hoang Cao Khai, lang Hoang Trong Phu, đoi Nghinh Phong, ho Tam Nguyet...


= Lang Hoang Cao Khai =

Cong trinh quan trong nhat cua khu di tich la lang Hoang Cao Khai. Khu lang tam nay đuoc xem la cong trinh bang đa lon nhat Ha Noi, va lon thu hai o Viet Nam (sau Thanh nha Ho). Nguoi Phap cung đanh gia đay la mot trong nhung đinh cao cua kien truc đa phuong Đong. Lang đuoc xay theo kien truc chu "Đinh", dai 8 m, cao 6 m, o giua co mot cai ban đa mau trang rong. Mo cua Hoang Cao Khai ben trai, cua vo ong o ben phai, đeu lam bang đa cam thach trang, cham tro tinh vi, khac cac dong chu Han sac sao. Toan bo cac hang muc tu mai nha, tran, cac keo, cot, cho đen nen nha, cac ngoi mo, be tho, diem, tuong va tuong cac vi tuong đung chau ngoai san... đeu lam tu đa, cham tro cong phu voi hoa van cach đieu tinh xao, phan anh nghe thuat đieu khac đa cua Viet Nam o cuoi the ky XIX. Đa xay dung lang đuoc cho ve tu phu Quoc Oai. Che tac đa la cac hiep tho noi tieng quanh vung nui An Hoach (Thanh Hoa).
Tuy nhien, hien khu lang mo Hoang Cao Khai lai tro thanh tru so tuan tra cum dan cu so 9 cua Cong an phuong Trung Liet. Theo tai lieu cua mot nha nghien cuu nguoi Phap, phia truoc lang mo vao đau the ky 20 co hai day tuong gom 8 chien binh cao 1,3 m, gan bang nguoi that, đau đoi mu nho co tua đung gac; hien chi con lai 3 buc tuong va ca ba đeu mat phan chan do bi ton nen xi mang trum len.


= Lang Hoang Trong Phu =
Cach lang Hoang Cao Khai khoang vai chuc met phia ben phai la lang mo Hoang Trong Phu, con trai ong, xay bang đa xanh. Tuy đuoc xay dung sau lang cha minh nhung lang Hoang Trong Phu lai đuoc đanh gia la co quy mo đo so, hoanh trang hon. Lang cung đuoc xay theo kieu chu Đinh gom 3 gian tien te, 1 gian hau cung.
Khoang nhung nam 1970, mot so nguoi dan đa đen đay chiem dung khong gian cua lang lam noi o. Tinh đen nam 2016, đa co 12 nguoi dan song trong khu lang nay. Tai đay con mot đoi rong đa kha nguyen ven o noi truoc kia von la cua lang (nay đa bi bit lai, thanh noi đe xe va chau canh).


= Đoi Nghinh Phong =
Truoc đay sau lang Hoang Cao Khai co đoi Nghinh Phong (đon gio) cao 10 m, tren đinh đoi la mot nha tam quan đuoc dung đe hong mat. Tu chan đoi len đinh đoi la bac thang voi tong cong 108 bac, xay bang gach đinh mau đo rong đen 8 m. Qua thoi gian, do đieu kien thoi tiet, va viec nguoi dan dung nha khien hien nay đoi Nghinh Phong chi con cao hon nha dan mot chut.


= Ho Tam Nguyet =
Đay la ho nuoc hinh ban nguyet nam phia truoc, đoi dien voi lang Hoang Cao Khai. Ho rong vai tram met vuong, vong cung huong ra ngoai, co bo gach bao quanh ho, xay gach đinh xuong đen tan đay. Loi xuong ho duy nhat la o chinh giua bo thang phia ben trong, tuy nhien hien cung bi mot can nha tam bo bit chan lai. Truoc đay nuoc ho trong vat va rat sau, nguoi dan o quanh vung đen ganh nuoc ve an nhung hien nay nuoc đa bi cac loai chat thai lam o nhiem, khu vuc quanh ho cung thanh noi hop cho tam cua nguoi dan.


Chu thich Xem them Hoang Cao Khai
Hoang Trong Phu
Go Đong Đa
Hoan Long (huyen)