Nong nghiep Viet Nam thoi Nguyen phan anh chinh sach ruong đat va ket qua hoat đong nong nghiep cua Viet Nam duoi thoi nha Nguyen khi con đoc lap, tu nam 1802 đen 1884.
Ngay tu cuoi thoi Tay Son, khi lam chu Nam Bo, Nguyen Anh đa bat đau thi hanh cac chinh sach phat trien nong nghiep vao giua nam 1789. Cac chinh sach nong nghiep nay đa khien viec san xuat lua gao o vung Gia Đinh tang cao va giup rat lon cho viec chien tranh voi Tay Son cua Nguyen Anh, đuoc Tran Trong Kim va Ta Chi Đai Truong đanh gia tot. Tu khi cai tri toan bo lanh tho Viet Nam, Gia Long va cac vi vua ke tuc tiep tuc thi hanh chinh sach phat trien nong nghiep kha đa dang.


Co cau nha nuoc va nghi le Trieu Nguyen co nhung chinh sach uu đai đe phat trien nong nghiep, nhu la cam mua ban ruong đat cong, lap kho Thuong binh, So Tich đien, So Dien canh, kho Binh thieu, So Đon đien, Đan Tien nong,...
Cung nham khuyen khich nguoi dan cay ruong, vua Minh Mang tung xuong Du xem viec khoi phuc Le tich đien (nha vua đich than xuong ruong cay) la "thuc la chinh su quan trong cua đang vuong gia". Minh Mang xet lai cac nghi thuc cu hanh đai le nay duoi cac trieu đai truoc va cho rang nghi le con qua gian luoc, vi the vao nam 1828, nha vua giao cho bo Le soan thao chu đao cac đien le lam thanh luat le lau dai, va đai le keo dai 5 ngay đuoc to chuc hang nam vao thang 5 am lich. Đen thoi vua Tu Đuc, nghi le đuoc chinh sua cho bot ruom ra va phu hop voi hoan canh hon.


Chinh sach ruong đat Quy tac đien tho truyen thong o Viet Nam: đat ruong trong nuoc đeu la cua nha vua ke tu thoi nha Đinh, Tien Le, nguoi nong dan nhan ruong cay cay va nop to thue cho trieu đinh. Tuy vay, tren thuc te nhung ruong đat do nguoi dan cay lau ngay đuoc coi nhu cua rieng, co the mua ban. Ruong tu la đat rieng do tu nhan trong trot va nop thue. Đat nay co the mua ban, cam co, co the thua ke, neu trieu đinh muon trung dung phai tra tien boi thuong. Ruong cong la đat cua cong, do trieu đinh giao cho xa, thon su dung va cam ban, tru mot vai truong hop co the cam co trong han 3 nam, het han phai lay lai. Ruong nay cu 3 nam phan chia lai 1 lan cho dan đe moi nguoi đeu co mot so ruong tuong tu nhau mot cach cong bang, cach nay goi la phep quan đien.
Ngay khi moi len ngoi, vua Gia Long đa phai ra lenh cam ban ruong đat cong va quy đinh chat che viec cam co loai cong đien cong tho nay đe bao đam đat cay cho moi nguoi nong dan. Đao du nam Gia Long thu 2 (1803) ghi ro:

"Theo le cu thi cong đien cong tho cho dan quan cap, đem ban rieng la co toi, do đo nhan dan đeu đuoc loi ca. Tu đoi Tay Son bo het luat cu, dan gian nhieu nguoi đoi ruong cong lam ruong tu, cung co ke ta su viec cong ma cam ban ruong đat cong... Pham xa dan co cong đien cong tho đeu khong đuoc mua ban rieng, lam trai la co toi. Ai mua nham thi mat tien..."
Cung trong nam 1803, Gia Long cho tien hanh mot đot đo đac ruong đat lon đe lap đia ba cac xa. Qua nhieu lan lam đi lam lai, toi nam 1820 Bo Ho chinh thuc bao cao tong dien tich ruong đat trong ca nuoc la 3.076.300 mau va 26.750 khoanh. Đen thoi Minh Mang, sau đot đo đac nam 1836, Bo Ho đua ra so ruong đat thuc canh la 4.063.892 mau, trong đo tong dien tich ruong la 3.396.584 mau (gom 2.816.221 mau ruong tu va 580.363 mau ruong cong).
Trong đinh than co y kien tich thu ruong đat bi chiem trong thoi loan đe phan cap cho dan ngheo nhung vua Gia Long cho rang phep nay kho thuc hien, va cung khong the xoa bo ruong đat cong cua lang xa nen Gia Long va Minh Mang tim giai phap trong che đo quan đien.
Nam 1804, Gia Long ra lenh chi tich thu nhung ruong đat cua quan lai trieu Tay Son va ruong trang trai rieng cua Tay Son lam quan đien. Tat ca moi nguoi đeu đuoc chia ruong cong o xa, tru cac quy toc vuong ton đuoc cap 18 phan, quan lai nhat pham đuoc 15 phan, tuan tu xuong dan ngheo đuoc 3 . Toi thoi Minh Mang đinh lai phep quan cap ruong khau phan, quan lai, binh linh, cong tuong (tho lam quan xuong) cung cac hang dan đinh, khong ke pham trat cao thap đeu đuoc huong mot phan khau phan nhung quan lai, cuong hao cung gianh đuoc nhung phan tot hon; nguoi gia, nguoi tan tat thi đuoc nua phan, co nhi, qua phu đuoc 1/3.
Tuy vay, che đo quan đien khong co tac dung đang ke vi nhan dan van theo tuc le cua tung lang, dan ngheo van khong co ruong đat. Nam 1838, vung Binh Đinh – Phu Yen ruong cong chi co 5000 mau, con ruong tu 17000 mau đeu nam trong tay cuong hao đia chu. Do đo Tong đoc Binh – Phu la Vu Xuan Can kien nghi đinh han ruong tu 5 mau, con lai lay ra lam ruong cong het đe chia cho dan ngheo lam ruong luong, ruong khau phan. Ban đau Minh Mang khong chap nhan nhung sau đo do tinh hinh buc bach nen ha lenh sung cong mot nua so ruong tu, mang chia cho dan theo phep quan đien. Song, thuc te la khi thi hanh viec nay, cho ruong cong moi đuoc sung, cho nao mau mo thi cuong hao va huong ly chiem, nhan dan khong co đuoc bao nhieu. Sang thoi Tu Đuc van dien ra tinh trang nay, trieu đinh to ra bat luc.


Viec khai hoang va phuc hoa Tu khi moi lam chu Nam Bo trong thoi chien tranh voi Tay Son, Nguyen Anh đa bat đau cho thi hanh viec khuyen khich san xuat nong nghiep, khong bo hoang hoa đat đai. Toi khi thanh lap, trieu đinh nha Nguyen quan tam nhieu toi viec khai hoang, phuc hoa, tien hanh nhieu chinh sach khai khan hoang khac nhau. Trong nhung nam chien tranh, ruong đat bi bo hoang rat nhieu. Khi moi len ngoi, nam 1802-1803, Gia Long đa lenh cho cac quan lai khuyen khich nhan dan va quan si phuc hoa, nhung đen nam 1806, nhieu noi o Bac Bo nhan dan bi đoi van đi phieu tan toi hon 370 xa, toi nam 1826 co 108 xa, ruong bo hoang 12.700 mau. Đen cuoi nhung nam 1830 thoi Minh Mang, ruong đat bo hoang len toi 1.314.927 mau.
Trieu đinh nha Nguyen rat no luc to chuc khai hoang, lap đon đien đe phat trien nghe nong. O Nam Bo, ke tiep phong trao khan hoang thoi noi chien, nguoi dan đa tu do đen khan hoang voi tu cach ca nhan hoac tap the duoi su giup đo cua trieu đinh. Su sach ghi lai ten tuoi nguoi đa co cong trong viec đao kenh, vo đat trong thoi ky đau la Thoai Ngoc Hau.
Hai vi quan to chuc khan hoang noi tieng nhat sau đo la Nguyen Cong Tru va Nguyen Tri Phuong; trong đo Nguyen Cong Tru noi len vi la tac gia cua ba chinh sach khan hoang lon: đon đien, doanh đien va khai khan ruong hoang.

Đon đien:
Chinh sach nay chu yeu dua vao viec mo dan ngheo (ca nguoi Viet va nguoi Hoa), đi cung voi toi pham va cac binh si đe thuc hien viec khai khan đat hoang. Trong thoi gian khan hoang so dan nay se đuoc quan ly theo cung cach đon đien khong giong nhu thon ap binh thuong; sau mot khoang thoi gian tu sau đen muoi nam đe cuoc song on đinh thi se chuyen sang hinh thuc lang xa, ruong đat do xa quan ly va nop thue. Đon đien xuat hien nhieu nhat o vung Gia Đinh. Đot lap đon đien lon nhat do Kinh luoc su Nam Ki la Nguyen Tri Phuong to chuc vao nam 1853-1854, lap đuoc 21 co, 124 ap phan phoi o ca sau tinh.

Doanh đien:
Đay la hinh thuc trieu đinh va nhan dan cung ket hop khai hoang, moi ra đoi tu thoi Nguyen theo đe xuat cua Tham tan quan vu Bac thanh Nguyen Cong Tru.
Chinh sach nay nham di dan đe lap ap moi, bat đau thuc hien tu nam 1828 duoi thoi vua Minh Mang. Cach thuc đuoc quy đinh cu the nhu sau: trieu đinh se bo von ban đau va cu ra mot quan chuc se dung ra chieu mo va chi đao dan chung đua đi khai hoang theo hai truong hop:

So dan mo đuoc la 50 nguoi đu mot ly, nguoi đung ra mo se đuoc ban chuc ly truong.
So dan mo đuoc la 30 nguoi đu mot ap, nguoi đung ra tuyen mot se đuoc ban chuc ap truong.
Thoi gian sau thang ban đau, trieu đinh se cap cho dan chung đi khai hoang đay đu luong thuc va phuong tien san xuat. Tu thang thu bay thi phai tu lo. Trieu đinh se mien thue cho cac ap va ly moi nay 3 nam.
Đuoc su chuan y cua Minh Mang, Nguyen Cong Tru đa to chuc nhieu đot khai hoang lap lang lon, trong đo lon nhat la viec thanh lap 2 huyen moi: huyen Tien Hai thuoc tinh Thai Binh voi 18.970 mau va 2350 đinh, huyen Kim Son tinh Ninh Binh voi 14.620 mau va 1260 đinh. Cung tu đay xuat hien hai hinh thuc tu đien the nghiep va tu đien quan cap.
Tong Giao Thuy thuoc Nam Đinh cung đuoc thanh lap theo hinh thuc nay. Ve sau, cac quan o Gia Đinh gom Truong Minh Giang, Cao Huu Duc, Tran Hoan, Pham Huu Chinh va Nguyen Tri Phuong cung bat chuoc thuc thi chinh sach nay tren vung Gia Đinh đong thoi voi chinh sach đon đien tren mot quy mo rat lon va thu đuoc nhieu thanh cong va hieu qua, dien tich ruong đat đa tang len rat nhieu. Dien tich ruong đat thuc trung tang len nhieu: nam 1847 la 4.273.013 mau.
Chinh sach đong đien va doanh đien đuoc trieu đinh kem theo mot loat luat le thuong phat phan minh đe khai thac triet đe đat đa vo hoang va ngan tinh trang bo đat nhung cung khong dut han đuoc hien tuong ruong hoang.
Tuy noi tren toan dien, ruong cong chiem khong qua 1/5 dien tich canh tac, nhung phan đat con lai đuoc phan phoi giua nong dan ma đa so chi lam chu toi 5 mau, nhung nguoi co 100 mau tro len rat it, moi tinh chi nhieu nhat la dam ba nguoi.


Viec tri thuy Viet Nam thoi Nguyen van la mot quoc gia dua tren can ban la nong nghiep. Van đe tri thuy cang he trong hon nua do cac con song lon khong co thuy che đieu hoa. Đoi voi nan nuoc lut va nan trieu bien can phai đap đe. Tu cac trieu đai truoc đeu đa thuc hien. Đen thoi nha Nguyen cung vay, tri thuy va thuy loi la cong viec đuoc quan tam hang đau trong suot thoi gian ton tai cua trieu đai nay.
Vua Gia Long vua len ngoi đa quan tam đen van đe đe đieu va cho nguoi tu bo đe cu, đap them đe moi. Nam 1809, ong lai cho đat ra Bac Thanh đe chanh va cac chuc Tong ly va Tham ly đe chanh đe lo van đe đe đieu o cac tran xu Bac Ky. Toi nam 1828, theo đe nghi cua cac quan, vua Minh Mang cho cho tang cuong them nhan su cho nha mon đe chanh nhung toi 1833 thi bo nha nay đi đe chuyen uy viec đe đieu cho cac Đoc bien tai cac tinh.
Viec đap đe, sua chua va kham xet đuoc quy đinh ti mi. Thoi Tu Đuc nhieu lan đa xac đinh lai cach thuong phat ve su phong ho đe va phan đinh trach nhiem cua cac phu, huyen, tong, ly so tai cac noi đe vo.
Nam 1809, he thong đe đieu o Bac Thanh tong cong la 239.933 truong tuong đuong 960 km. Đen het thoi Gia Long, hon 47 km đe đieu đa đuoc tu sua. Va sau 21 nam duoi thoi nha Nguyen, chieu dai cac con đe o Bac Ky đa tang len 303.616 truong tuong đuong 1.215 km. Toi cuoi the ky 19 thi he thong đe nay đa dai toi 2.400 km.
Mac du trieu đinh danh rat nhieu quan tam nhieu toi viec tri thuy nhu vay nhung van đe nay van khong đuoc giai quyet my man nhu mong đoi. Do nhieu nguyen nhan khac nhau, nhu thieu su phoi hop đong bo va quy hoach chung giua cac đia phuong, do tac đong cua moi truong, sinh thai,... cac đe đap len cu vo lien mien. Đac biet la o song Hong, vi đat boi nen long song giua hai con đe cao hon mat đat, moi khi nuoc lon thi đe khong tai nao can noi. Trieu đinh phan van trong 3 cach: giu đe, pha đe va đao them song. Ngay tu thoi Minh Mang, nha vua đa nhieu lan hoi nghi ve viec nay, khi thi hoi quan đia phuong, luc lai hoi đinh than nhung nguoi thi ban pha đe, nguoi lai chu truong đao song moi, y kien bat đong qua nhieu toi noi thoi 2 vua Thieu Tri va Tu Đuc phai treo bang khap noi đe trung cau dan y.
Nam 1833, theo lenh nha vua, vi Tong đoc Nam Đinh la Đang Van Thiem đi kham xet đe đieu đa tau len Minh Mang chu truong "...Sua đap đe moi hay đe cu, cong trinh nang nhoc, phi ton cong kho cung nhieu, the ma kho noi truoc co giu đuoc chac chan hay khong. Neu đoi ra lam viec khai song... nhu vay khong nhung bot đuoc chut phi ton ma lai co the phan đuoc the nuoc va bot đuoc su xo manh don xuong." Vua Minh Mang ra lenh đinh chi viec đap đe đe cho xem tinh hinh ra sao roi moi ban đinh lai. Tuy nhien nam 1834, vua sai Giam thanh Pho su la Truong Viet Suy kiem tra lai thi ong nay cho rang "khong the bo đe đuoc".
Nam 1852, vua Tu Đuc lai tiep tuc mo cuoc trung cau y kien ve viec phong đe o Bac Ky, cac y kien lai mot lan nua chia thanh 2 phai: giu đe va bo đe. Nhom chu truong cu đap đe cac song lon, bo đe song con va song nho co Nguyen Duy Can, Nguyen Soan, Nguyen Van Tinh, Nguyen Cam, Bach Tu Cuong..., nhom chu truong giu đe co Đang Van Hoa, Truong Van Uyen, Nguy Khac Tuan, Nguyen Khac Hoan, Nguyen Van Sieu, Bui Quy... Đen nam 1872, cac tinh Bac Ky đeu đieu tran ve viec đe đieu nhung van tiep tuc co y kien khac nhau. Nhung bai đieu tran nay đa đuoc đong thanh tung tap day nhu Đe chinh tap hay Đe chinh tan luan. Do viec bat đong keo dai nen trieu đinh van phai giu đe ma đe van tiep tuc vo.
Su sach ghi nhan trong hon 50 nam tu 1802-1858, ca nuoc co 38 lan mua bao gay lut loi lon, trong đo nhung lan vo đe vao cac nam 1803, 1804, 1806, 1819, 1828, 1833, 1840, 1842, 1847, 1856, 1857 lam gan nhu toan bo Bac Bo bi lut, mat mua va đoi kem.


San xuat nong nghiep Đe bu lai nhung mat mat do thien nhien hay con nguoi gay ra, nguoi nong dan luon biet tan dung kinh nghiem trong viec đong ang voi cau đuc ket chu đao cua nghe nong: "nhat nuoc, nhi phan, tam can, tu giong". Quy trinh san xuat gom co: gieo hat, cay bua, cay lua, lam co, bo phan, tat nuoc…
Viec nhan giong đuoc phat huy, nguoi nong dan đa co đuoc 65 giong lua te va 27 giong lua nep, trong đo co nhung giong ngan ngay chi con 3-4 thang (tinh tu khi cay đen khi gat thi ngan hon, chi hon 40 ngay, goi la lua cau). Điem han che la trong khi tao ra đuoc nhieu giong mua moi cho gao thom, deo ngon thi nguoi nong dan lai khong co bien phap tang nang suat lua.
Ngoai lua, nguoi nong dan con canh tac them nhieu loai cay luong thuc nhu khoai, san, ngo, ke, bo bo, đau... Kinh te vuon rat phat trien, đac biet la o Nam Bo. Hang loat cay rau, cu, bi bau, hoa qua đuoc trong trot, trong đo co mot so giong nhap khau nhu ca phe, nho, ho tieu, đau Ha Lan...


Viec cuu đoi Moi khi mat mua vi lut loi hay han han, gia gao len cao gay kho khan ve luong thuc. Nan thieu an thuong hoanh hanh tai cac tinh ngheo nhat ma lai hay gap thien tai nhu Nghe An. Nguoi dan bi đoi tran khap vung thon que, tu hop nhau đi cuop va nhung nguoi chong trieu đinh loi dung su bat man cua nhung đoan dan đoi nay đe xach đong noi loan nhu o Thanh Hoa va Nghe An nam 1819.
Moi khi mat mua, chinh phu phai ap dung nhung bien phap khan cap đe cuu đoi, thuong la chan cap. Đe co phuong tien thuc hien cuu tro khan cap, trieu đinh thiet lap cac kho luong tru lua cho viec cuu te đuoc goi la Binh Chuan Thuong, nguoi ngheo tung co the mua gao gia re hon binh thuong va khong gioi han, tu 1, 2 phuong toi ca thung, đau, bat.
Ngoai ra trieu Nguyen con lap ra Nghia Thuong la nhung kho tru lua o cac tinh va phu, huyen. Nhung khi đoi kem thi cac kho nay đuoc mo ra đe phat chan cho dan ngheo. Trieu Nguyen cung cho to chuc Xa Thuong rat nhieu duoi thoi vua Tu Đuc, khi gao đat thi ban ra, khi gao re thi đong lai đe luu tru, co the cho vay, thu loi bao nhieu dung đe cap duong binh đinh va giup ke ngheo kho.
Thoi Minh Mang trieu đinh cung bat quan lai cac tinh phai xuat lua giong o kho cho dan ngheo vay đe lam mua sau, nham lam cho nong nghiep khong bi đinh tre va viec mat mua khong anh huong nhieu sang cac nam sau.
Du cho cac bien phap cuu te nay lam cong quy hao hut khong it nhung chung chi co the ngan can nan đoi khoi lan rong trong mot thoi gian ngan, ngan su tang gia cua luong thuc nhung chi la nhung lieu thuoc cap thoi, khong the ngan chan mot cach dut khoat su thieu hut luong thuc. Ngoai ra viec quan lai đia phuong tham nhung cung lam giam hieu nang cua cac bien phap nay. Trieu đinh phai lien tiep ban hanh cac đao du đe nghiem tri.
Đe lam nhe bot su kho cuc cua nguoi nong dan, trieu Nguyen cho ap dung chinh sach giam hay mien thue cho nhung tinh bi nan. Rieng voi cac tinh bi thiet hai nang, nha vua cho mien luon tat ca cac khoan thue con thieu o nhung nam truoc. Nam 1841, vua Thieu Tri cho dan Hung Yen đuoc mien so thue la 23.385 quan va 83.162 hoc lua.


Nhan đinh Ve chinh sach khai hoang, theo quan điem cu cua cac tac gia Viet Nam Dan chu Cong hoa thi:"Chinh sach khai hoang cua ho Nguyen trong giai đoan sau nay la nham lam giau cho giai cap đia chu va cung co co so xa hoi cua chinh quyen. Do khan hoang va cuop đoat, tai vung đat phia Nam đa hinh thanh mot tang lop đai đia chu giau co, tap trung trong tay rat nhieu ruong đat. Tang lop đai đia chu đo la cho dua trung thanh cua chinh quyen ho Nguyen...".
Ve sau, quan điem cua cac su gia Viet Nam co thay đoi. Nha nghien cuu Nguyen Đinh Đau cho rang viec xuat hien cua cac đai đien chu o phia Nam san xuat lua gao đai tra, but pha khoi canh san xuat manh mun nho le thi đo la mat đoi moi cuc ky tich cuc va rat đang ngoi khen.
Nong nghiep Viet Nam thoi Nguyen kha phong phu, đa dang, gop phan tao nen tinh trang on đinh trong đoi song xa hoi, tuy nhien van khong vuot khoi phuong thuc san xuat co truyen.


Xem them Nong nghiep Đai Viet thoi Tay Son
Nong nghiep Đang Trong thoi Le trung hung
Nong nghiep Đang Ngoai thoi Le trung hung


Tham khao Truong Huu Quynh, Đinh Xuan Lam, Le Mau Han chu bien (2008), Đai cuong lich su Viet Nam, Nha xuat ban Giao duc
Vien Su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 4, Nha xuat ban Giao duc
Son Nam (2009), Lich su khan hoang Mien Nam (an ban 1), Nha xuat ban Tre.
McLeod, Mark W. (1991), The Vietnamese response to French intervention, 1862–1874, Praeger, ISBN 0-275-93652-0.
Đang Viet Thuy; Đang Thanh Trung (2008), 54 vi Hoang đe Viet Nam, Nha xuat ban Quan đoi Nhan dan
Nguyen The Anh (2008), Kinh te & Xa hoi Viet Nam duoi cac vua trieu Nguyen, Nha xuat ban Van Hoc
Nguyen Khac Thuan (2005), Đai cuong lich su co trung đai Viet Nam, Nha xuat ban Giao duc.
Tran Trong Kim (2010), Viet Nam su luoc, Nha xuat ban Thoi đai.
Ta Chi Đai Truong (2006), Lich su noi chien Viet Nam 1771-1802, Nha xuat ban Cong an nhan dan
Đao Duy Anh (2002), Lich su Viet Nam tu nguon goc đen The ky XIX, Nha xuat ban Van hoa Thong tin
Nhieu tac gia (2007), Nhung van đe Lich su trieu Nguyen, Nha xuat ban Van Hoa Sai Gon
Pham Van Son, Viet su toan thu, ban đien tu


Chu thich