Ty linh Nhat Ban (tieng Nhat: ニホンカモシカ Nihon kamoshika, tieng Anh: Japanese serow, danh phap hai phan: Capricornis crispus) la mot loai đong vat co hinh dang nua giong de nua giong linh duong, thuoc lop thu guoc chan. Đia ban song phan bo o cac khu rung thua tai Nhat Ban, chu yeu o mien Bac va mien Trung đao Honshu. Loai đong vat nay la bieu tuong quoc gia cua Nhat Ban va đuoc bao ve tai nhieu khu bao ton.
Ty linh Nhat Ban truong thanh khi đung cao khoang 81 cm (32 in) va can nang 30–45 kg (66–99 lb). Long co mau đen pha chut trang, mau long sang ro vao mua he. Bo long mao rat ram rap, đac biet la chiec đuoi. Ca hai gioi đeu moc sung ngan, cong nguoc va rat kho phan biet bang mat thuong. Ty linh Nhat Ban sinh song tren rung nui ram rap, chung an la, choi va qua soi. Đay la loai hoat đong vao ban ngay, kiem an vao luc sang som va luc chieu toi. Ty linh song đon đoc, hoac tu tap thanh mot cap đuc cai hay bay đan nho. Chung đanh dau lanh tho bang dung dich co mui ngot - chua tiet ra tu tuyen ngoai tiet truoc o mat, con đuc va con cai co lanh tho rieng biet, pham vi lanh tho cung co kha nang chong cheo len nhau.
Vao giua the ky 20, ty linh Nhat Ban bi san bat đen gan tuyet chung. Nam 1955, chinh phu Nhat Ban thong qua mot đao luat chi đinh loai nay la mot "bau vat đac biet quoc gia" nham bao ve loai khoi nan san trom. Quan the loai ty linh phat trien so luong len tu đo, Sach đo IUCN ve đong vat bi đe doa xep chung la "loai it quan tam". Do co bao cao va khieu nai tu kiem lam va nong dan vao nam 1979 nen cac luat cu nam 1955 bi bai bo. Ke tu đo, ty linh đuoc bao ton tai 13 khu bao ton thuoc 23 tinh cua Nhat Ban, ty linh song ben ngoai khu bao ton bi xep vao nhom thai loai, la loai pha hoai. Gioi bao ton goi chung la "bau vat song cua quoc gia trong rung xanh". Van đong vien the thao co su nhanh nhen, toc đo vuot troi thuong đuoc so sanh voi ty linh. Cong ty xe moto Yamaha đa tung ra thi truong loai xe đua Yamaha XT 225 đat ten Yamaha Serow (ty linh Yamaha).


Phan loai Coenraad Jacob Temminck mo ta ty linh Nhat Ban lan đau nam 1836, voi danh phap Antilope crispa. John Edward Gray đat danh phap hien tai cua loai vao nam 1846. Pierre Marie Heude đe xuat nhom va phan loai moi trong mot he thong xuat ban vao nam 1898; Capricornis tro thanh Capricornulus, no bao gom crispus, pryerianus, va saxicola. He thong phan loai nay đa khong đuoc chap nhan.
Khong co bat ky hoa thach nao cua loai ty linh Nhat Ban đuoc tim thay; vi vay lich su tien hoa cua ty linh va moi quan he gan gui cua chung voi loai son duong Đai Loan (Capricornis swinhoei) la đau moi nghien cuu. Cach phan loai hien tai đa goi loai ty linh la "hoa thach song". Nghien cuu nhan te bao xac đinh đay la loai som nhat phan chia tu to tien chung Capricornis. Ho hang gan cua loai nay la son duong Đai Loan (Capricornis swinhoei). Ve mat di truyen, co rat it su khac biet giua hai loai ty linh Nhat Ban va son duong Đai Loan; kieu nhan te bao cua chung ve co ban la giong nhau: 2n=50, FN=60. Son duong Đai Loan co kich thuoc nho hon va co long ngan hon, long co mau nau, co mot mang long trang duoi cam va hong.

Capricornis la to tien phat sinh cac loai co đac điem gan giong voi de va cuu hon la giong voi bo nha. Thuat ngu va tinh trang cua đon vi phan loai Capricornis khong đuoc giai quyet hoan toan. Mot so nha nghien cuu xem xet Capricornis la mot danh phap đong nghia co so cua Naemorhedus, mot phan loai bao gom cac loai goral (Ban linh); nhung phan tich phan tu khong chung thuc phan loai nay. Capricornis co rang nanh ngan, trong khi đo loai Naemorhedus thuong khong co ran nanh.
O Nhat Ban, ty linh đuoc biet đen rong rai nhu huou, mac du huou va ty linh khong cung nhom loai. Truoc đay, tu kamoshika trong tieng Nhat su dung ky tu Trung Quoc đe chi shika, nghia la "huou". Hien nay, viet bang ky tu Trung Quoc đuoc dung đe chi "linh duong" hay "cuu". Đoi khi cach viet ty linh gay nham lan voi lon rung.


Hinh thai va giai phau hoc Ty linh Nhat Ban  la loai thuoc ho trau bo nho, chung co hinh thai nguyen thuy lien quan đen cac loai nhai lai khac. Chung co mot co the chac nich voi kich thuoc lon tuong đoi o ca con đuc va con cai, va ca vung đia ly khac nhau; khi đung, bo vai cao khoang 70–85 cm (28–33 in) (70–75 cm (28–30 in)) va can nang 30–45 kilogam (66–99 lb). Mong guoc che đoi. So voi ty linh luc đia, tai ngan hon, long thuong dai hon va min nhu len — vao khoang 10 cm (3,9 in) tren than. Chung co mot chiec đuoi ram khoang 6–6,5 cm (2,4–2,6 in) va khong co bom.
Long trang nhat quanh co, toan than mau đen, co nhieu đom trang tren lung, mot so ty linh co mau nau sam hay mau hoi trang; long co mau sang hon vao mua he. Co ba tuyen da phat trien tot: tuyen ngoai tiet truoc o mat co kich thuoc lon o ca con đuc va cai, kich thuoc tang theo tuoi cua con vat; tuyen mui huong kem phat trien tren ca bon chan, va tuyen ngoai tiet sinh duc. Ty linh truong thanh co 32 rang ham co đinh khi đuoc 30 thang tuoi, co nha thuc la 
  
    
      
        
          
            
              0.0.3.3
              3.1.3.3
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\tfrac {0.0.3.3}{3.1.3.3}}}
  
. Mat ben trong cua rang tro nen đen kit, dinh chat kho loai bo, giong nhu nhua cay. Luoi co hinh dang chu V.

Di hinh gioi tinh khong phat trien manh; kich thuoc co the, tang truong, ty le song sot va thoi quen an uong cho thay khac biet khong đang ke. Ca con đuc va con cai đeu co sung ngan, cong nguoc dai khoang 12–16 cm (4,7–6,3 in); vo sung co mot loat vong tron quan ngang. Sung bat đau phat trien khi ty linh đuoc khoang bon thang tuoi va tiep tuc phat trien suot tuoi đoi cua chung.
Moi truong anh huong đen kich thuoc vong tang truong đau tien. Kich thuoc, đo cong, đo day va so vong tron quan ngang la dau hieu tuoi tac. Khi đat hai nam tuoi, vong tron quan ngang tren vo sung day hon, chieu dai lon va uon nhieu hon o con truong thanh; khi đen giai đoan truong thanh, vong sung mong hon buoc vong quan ngang day len. Con cai tang truong cham lai o đo tuoi truong thanh som hon so voi con đuc. Cac nha nghien cuu dua vao co quan sinh duc va hanh vi tinh duc đe phan biet giua đuc va cai. Ty linh cai co hai cap vu.
Ty linh co thinh giac nhay cam  va thi luc manh, giup chung phat hien, phan ung voi tieng đong tu khoang cach xa, chung cung co kha nang nhin ro trong anh sang mo. Nho khuu giac tot, ty linh co the quan sat khi chung nang đau len va hit tho khong khi xung quanh.


Tap tinh = Phan bo va moi truong song =
Capricornis crispus la đong vat nhai lai thuoc ho trau bo hoang da duy nhat tai Nhat Ban, va la loai đac huu tai ba trong bon đao chinh cua Nhat Ban: phan bo chu yeu tai mien bac va mien trung đao Honshu, nhieu khu vuc co dien tich nho tai đao Shikoku va đao Kyushu. Chung co the chiu đuoc khi hau lanh va tuyet roi tot hon ty linh song trong luc đia. Đay la loai đong vat song đon đoc, theo cap, hoac trong nhom bay đan nho tai đong co thong thoang hay rung o đo cao khoang 1.000 met (3.300 ft), chung nghi ngoi trong hang đong. Loai nay thich song trong rung rung la on đoi, nhung cung thay co mat trong rung la rong hoac rung la kim, noi co nhieu loai thuc vat nhu fagus crenata, quercus mongolica, hoac lanh nguyen nui cao va rung tung bach. Mat đo ca the thap, trung binh khoang 2,6 tren kilomet vuong (6,7/sq mi), va khong lon hon 20 tren kilomet vuong (52/sq mi).


= Lanh tho =

C. crispus la loai co tap tinh hoi huong va xam chiem lanh tho. Chung đanh dau lanh tho bang cach tiet len tren cac cay xanh mot chat dich co mui đuoc tiet ra tu tuyen dich nam truoc o mat. Con đuc va con cai thiet lap lanh tho rieng biet, pham vi chong cheo, thuong khoang 10–15 hecta (25–37 mau Anh), con đuc thiet lap lanh tho thuong rong hon con cai. Tranh chap lanh tho cua nhau la kha hiem, nhung mot con ty linh co the phan ung gian du khi lanh tho song cua chung bi xam pham. Loai nay la moi cua vai đong vat an thit, nhu soi Nhat Ban đa tuyet chung; gau cung san ty linh. Chung chay tron voi mot tieng tho huyt sao khi phat hien nguy hiem. Đay la loai rat nhanh nhen, co the vung chan o nui doc, co kha nang chay nuoc rut len nui doc cao va nhay tu vach đa cheo leo xuong mot cach an toan, su nhanh nhen cua chung đuoc vi voi ninja.


= Khau phan =
Ty linh Nhat Ban hoat đong ban ngay gam choi non, an vao buoi sang som va chieu toi, chu yeu vao phan than la hoac qua tung bach, choi cay va qua đau. Chung an la tong quan su, cay lach, kim lu mai Nhat Ban (Hamamelis Japonica) va lieu sam. Chung đieu chinh che đo an uong phu hop voi nguon thuc an co san tai đia phuong. Loai la đong vat nhai lai voi mot da day co bon ngan. Cac nghien cuu ve loai đa cho thay ngay ca mua đong khac nghiet tac đong khong đang ke vao luong thuc an cua ty linh, đieu nay co the la do cau truc xa hoi đon đoc cua loai, ty linh chon lanh tho đam bao nguon cung cap thuc an đay đu. Đai tien xay ra thuong xuyen chi tai mot đia điem.


= Benh tat =
Tuoi tho cua loai co the len đen 20–25 nam. Virus Parapoxvirus la loai ki sinh pho bien nhung hiem khi gay tu vong. Nhiem trung gay ra san va not san tren da. Mot can benh da lieu khac la viem da mun mu truyen nhiem. Vi khuan ki sinh nhu E. coli va Lyme borreliosis kha pho bien, co bao cao phat hien vi khuan Toxoplasma gondii tren ty linh. C. crispus nhay cam voi nhieu ky sinh trung, chang han nhu giun ruot Trichuris discolor va giun phoi Protostrongylus shiozawai.


= Sinh san =
Capricornis crispus la loai cap đon theo bay. Con cai đong duc khi đuoc 30 thang tuoi. Giao phoi lan đau tien dien ra vao khoang 2,5-3 nam tuoi, mua sinh san xay ra moi nam mot lan, giua thang 9 va thang 1. Trong mot cuoc tan tinh tuong tu nhu de hay linh duong gazen, ty linh đuc liem vao mieng con cai, hai chan truoc cua con đuc cuoi len hai chan sau cua ty linh cai, va co xat co quan sinh duc con cai bang cap sung cua no. Ca hai gioi đeu the hien phan ung flehmen.
Sinh san dien ra giua thang Sau va thang Tam sau mot thai ky keo dai khoang 210–220 ngay. Sinh con non mat khoang nua gio, sau đo con cai co the đung len va đi lai. Con non duy nhat cao khoang 30 cm (1 ft) va đat đen chieu cao truong thanh trong mot nam. Ty linh con o lai voi me no khoang mot hoac hai nam. Sau đo di chuyen dan ra khoi pham vi lanh tho cua me cho đen khi co the thiet lap lanh tho rieng cua no. Ty linh con khong thiet lap vung lanh tho rieng cua no se đen luc bi ty linh me xua đuoi.


Quan he voi con nguoi Ghi nhan lich su som nhat lien quan đen su tiep xuc cua con nguoi voi loai ty linh la viec cac nha khao co khai quat đuoc mot so luong nho xuong thoi ky Jomon tai cac khu vuc vung nui. Cac nghien cuu suy đoan ty linh bi san lung đe lay da va lay thit. Ghi chep som nhat la Nhat Ban thu ky (viet vao nam 720) đa ghi: Thien hoang Tenmu (thoi ky tri vi 672–686) gui bo da cua mot con yamashishi đen cac đai than trong trieu; yamashishi nay co the đe cap đen ty linh, va nhung phan noi dung tuong tu khac cung trong Nhat Ban thu ky.
Man'yoshu the ky 8 chua mot bai tho waka cua Kakinomoto no Hitomaro đe cap đen mot nhom shishi; mot so nha van đa ket luan con vat nay la ty linh, nhung mot so nha van khac luu y rang ty linh binh thuong song đon đoc. Tai lieu thoi ky Heian (794–1185) co ghi lai cap sung ty linh lam qua tang đuoc mang đen kinh đo. Cong trinh y hoc som nhat con ton tai o Nhat Ban, Daidoruijuho (nam 808) ghi chep ve viec su dung sung va thit ty linh cho muc đich y hoc.

Trong nhieu the ky tu sau thoi ky Heian, thong tin đe cap đen ty linh hau nhu khan hiem. Mot nguon tin cho rang loai van bi san bat đe phuc vu y hoc. Thoi ky Edo (1603-1868) cac ghi chep bat đau nhieu hon. Bach khoa toan thu Wakan Sansai Zue nam 1712 chua mot muc minh hoa ty linh. Luat cam san ban (生類憐れみの令) đa co hieu luc, ngoai tru nhung khu vuc trong trot thuong bi ty linh pha hoai. Ke tu thoi ky Minh Tri Duy tan nam 1868, mo ta thuc te ve loai ty linh lan đau đuoc ghi lai trong mot chuyen khao Fauna Japonica cua Keisuke Ito (nam 1870).


= San ban va bao ton =
Ty linh tu lau đa bi san bat o Nhat Ban, đac biet la o mien bac Nhat Ban, noi ma hoat đong san gau, san ty linh gan lien voi van hoa matagi. Khap cac vung mien nui o Nhat Ban, ty linh la loai rat co gia tri, cac bo phan khac nhau tren co the cua chung đeu đuoc su dung khong bi lang phi. Đac biet đat gia nhat la thit - cho đen giua the ky 20, o nhung vung co ty linh, ten cua chung dung đe chi "thit". Da ty linh khong tham nuoc su dung đe che xa nha. Sung dung nghien lam thuoc tri cac benh nhu te phu. Ngoai ra, con co mot so loai thuoc chua đau bung đuoc bao che tu ruot non va tui mat ty linh.
Ban đau ty linh la loai đong vat cu tru o nhung khu rung sau xa khu dan cu, nhung cang ve sau ty linh Nhat Ban ngay cang tham nhap vao cac vung lang mac. Vung phia tay đao Honshu, chung đa bi tuyet chung vao the ky thu 20. O nhung noi khac loai bi san bat đen muc đo nghiem trong khien chinh phu Nhat Ban phai tuyen bo đay la "loai khong đuoc san" trong mot đao luat san ban nam 1925. Nam 1934, Luat Bao ve Di san Van hoa xem ty linh la mot "loai bau vat thien nhien".
Hoat đong san trom van tiep tuc dien ra, vi vay nam 1955 chinh phu tuyen bo ty linh Nhat Ban la mot "bau vat thien nhien đac biet"  thoi điem đo tinh trang san ban qua muc lam so luong chung giam xuong con 2000–3000. So lon loai nay đuoc canh sat bao ve nham cham dut nan san bat, sau thoi ky chien tranh hoat đong trong cay gay rung tao ra moi truong thuan loi cho nhieu loai đong vat. Đen nam 1980, du bao so luong loai ty linh đa tang len đen 100.000, pham vi phan bo mo rong toi 40.000 kilomet vuong (15.000 dam vuong Anh). Tu nam 1978 đen 2003, phan phoi loai tang len 170%, va quan the tro nen on đinh.

Xung đot giua nganh nong nghiep va lam nghiep dan đen viec bai bo luat bao ve đay đu đong vat vao nam 1978, sau thoi gian co hieu luc tu nam 1955. Tu đo 13 khu vuc bao ton đuoc thanh lap tai hon 23 tinh cua Nhat Ban. Chiem khoang 20% so luong ty linh, co tong dien tich la 11.800 kilomet vuong (4.600 dam vuong Anh) va kich thuoc khu nho nhat la 143 kilomet vuong (55 dam vuong Anh) đen khu lon nhat co dien tich 2.180 kilomet vuong (840 dam vuong Anh). Hoat đong san ban chon loc đa loai bo 20.000 con ty linh ben ngoai cac khu bao ton tu nam 1978 đen 2005.
Sach đo IUCN ve đong vat bi đe doa xep ty linh Nhat Ban la "loai it quan tam" vao nam 2008, vi chung phan bo rong rai o Nhat Ban, so luong lon, tang truong on đinh. Luat Bao ve Di san Van hoa va Luat San ban va Bao ve thien nhien hoang da cung cap co so phap ly đe bao ve loai ty linh Nhat Ban. Nam 1979, Vu Van hoa, Co quan moi truong, va Co quan Lam nghiep đa đat đuoc mot thoa thuan chung ve bien phap quan ly ty linh, chang han nhu thanh lap cac khu vuc bao ve va san chon loc kiem soat dich hai. Bien phap nay gap su phan ung kich liet tu cac nha bao ton, to chuc tu nhien va mot so nha sinh hoc, nhu viec bao ve đay đu tu truoc đen nay. Mot sua đoi vao nam 1999 cua Luat San ban va Bao ve thien nhien hoang da cho phep cac tinh quan ly quan the cua ty linh; đen nam 2007, bay ke hoach đuoc thanh lap đe quan ly ty linh ben ngoai cac khu bao ton.

Nhan vien kiem lam bat đau lo ngai rang quan the ty linh gia tang pha hoai hoat đong tai trong rung ke tu sau thoi ky chien tranh, chung an cay non tren cac trien nui, la cay non hoang đan Nhat Ban, tuyet tung Nhat Ban va thong đo Nhat Ban, la cac loai cay trong co gia tri thuong mai cao. Ty linh cung đa gay ra thiet hai cho cay trong nong nghiep o cac thon ban mien nui, khien dan lang phan đoi cac no luc bao ton loai. Thiet hai do ty linh gay ra đoi voi rung đuoc mo ta trong he thong thuat ngu lien quan toi pham cua Nhat Ban: phuong tien truyen thong đe cap đen nhung van đe nhu ningen to shika no senso ("cuoc chien giua con nguoi va huou") va kamoshika senso, ("cuoc chien ty linh").
400 nhan vien kiem lam that vong truoc hanh đong cua chinh phu va cac nha bao ton. Trong thap nien 1980, ho khoi kien voi noi dung lien quan đen cac thiet hai do ty linh gay ra tai cac đon đien go. Kiem lam tai tinh Gifu bien minh cho viec ban ty linh o chan, ban nhu vay se khong ra gay tu vong. Viec uoc tinh so luong ty linh bi ban rat kho khan. Kiem lam cho rang ty linh la mot con vat co hai, va ho tuc gian khi chinh quyen can thiep vao viec san ty linh. Ho cao buoc chinh phu va cac chuyen gia đong vat hoang da co gang bao ve qua muc chung, nguoc lai cac nha bao ton phan đoi cao buoc cua kiem lam bien minh su tang so luong quan the va muc đo thiet hai lam nghiep cua ty linh đe thuc đay loi ich cho chinh ho.
Nha bao ton Shin Goto tin rang kha nang tang len so luong loai ty linh khong tang cac van đe do quan the loai gay ra, ma la nan pha rung đa thuc đay chung ra khoi khu vuc cu tru truoc đay. Ty linh moi chuyen đen khu vuc dan cu va bat đau an cay trong nong nghiep va cay bach, trong đo chu yeu an cay non. Chat pha cay rung gay ra nhieu van đe, nhu viec cat ngan cay sau khai thac đa tao khu vuc ly tuong cho su tang truong nhanh thuc vat than thao, tu đo thu hut đong vat an co. Tinh hinh du tam thoi nhung viec tai sinh cay rung tang cao giam đi sau 15-20 nam, quan the đong vat an co cung su tang truong thuc vat than thao khong con phat trien manh.
Trong thap nien 1990, khi dien tich rung sut giam đa dan đen thiet hai cho nganh lam nghiep va anh huong loai ty linh; đong thoi gia tang su pha hoai cua huou sao, lon rung, va khi Nhat Ban. Chi rieng tai tinh Kyushu, huou sao canh tranh gam co va choi non khien toc đo tang truong cua quan the ty linh tro nen cham đi.


= Khu vuc bao ton =


= Y nghia van hoa =

Ty linh Nhat Ban đuoc xem "bau vat song cua quoc gia trong rung xanh", Cac to chuc hiep hoi đa chon loai lam bieu tuong cua Nhat Ban. Ty linh đuoc xem nhu mot loai thanh tich goi lai nguon goc hinh thanh quan đao Nhat Ban tach biet voi luc đia chau A. Trong mot cu chi ngoai giao mang tinh tuong trung vao nam 1973, chinh phu Trung Quoc tang Nhat Ban mot con gau truc lon, va chinh phu Nhat Ban đa tang lai hai con ty linh Nhat Ban. Nhung đo thi va cac khu vuc khac tren khap Nhat Ban đa chon ty linh lam bieu tuong đia phuong.
O Nhat Ban, ty linh mang cac ten goi kamoshika hoac kamoshishi. Loai co lich su lau dai voi nhieu ten goi khac nhau, thuong dua vao su xuat hien cua chung, mot so ten la "cuu nui", "huou len", "bo chin đuoi", va "con quy bo". Ten đia phuong đe chi ty linh thi co rat nhieu, nhu la "quai thu nhay mua", "quai thu ngu ngoc", hoac "thang ngoc". Nguoi dan Nhat Ban thuong mo ta ty linh "ky la" hay "bat thuong", va loai đuoc xem nhu mot "sinh vat ao" vi co xu huong song mot minh trong rung sau xa xoi, cung nhu tai cac vung nui cao hay xuat hien đe quan sat cong nhan lam nghiep lam viec.
Ty linh noi tieng tai Nhat Ban ve toc đo va su nhanh nhen. Van đong vien the thao xuat sac đuoc so sanh voi ty linh, khong chi boi su nhanh nhen ma con kha nang chay nuoc rut. Cong ty xe moto Yamaha tung ra thi truong xe may the thao XT 225 co ten Yamaha Serow (ty linh Yamaha), loai la mot nhan vat trong phim hoat hinh Cong chua Mononoke (1997) cua đao dien Miyazaki, nhan vat chinh đa su dung mot sinh vat giong nhu ty linh lam ngua cuoi. Trong tieng Nhat, tu ochiru mang ca hai nghia "truot ky thi" va "that bai"; ty linh co the đung vung chac tren vach nui voi bon chan. Theo tin nguong truyen thong, sinh vien Nhat thuong mua the bai omamori in hinh mot vet chan ty linh voi hy vong nhieu may man giup ho vuot qua ky thi.


Ghi chu Tham khao Thu muc = Sach =


= Tap chi =


= Trang web =


Lien ket ngoai Images tai Flavon's Wild herb and Alpine plants
Japanese serow tai Ultimate Ungulate