Xa thu ban tia (tieng Anh: sniper) la nguoi su dung sung ban tia tu vi tri an nap, ban vao muc tieu thuong la tu khoang cach xa hon khoang cach chien đau cua bo binh thong thuong. Trong quan đoi, đo thuong la nhom linh bo binh đuoc huan luyen đac biet ve ky nang an nap va ngam ban.
Tu "xa thu ban tia" bat nguon tu nam 1824 trong nhung nguoi su dung sung truong. Tu tieng Anh la "sniper" xuat hien o vung An Đo thuoc Anh co nghia la ban tu vi tri đuoc an nau, co the la tu hoat đong san chim, chim de giun (snipe) la mot đong vat rat kho phat hien, tiep can hay ban ha chung. Nhung nguoi chuyen đi san chim nay sau đo đuoc goi la cac "sniper" (xa thu ban tia) boi ky nang yeu cau trong ban sung, nguy trang va di chuyen.


Xa thu ban tia trong chien tranh Moi quoc gia voi co ly luan quan su khac nhau trong viec su dung xa thu ban tia, quy đinh đoi hinh va chien thuat. Ve co ban, muc đich cua xa thu tren chien truong la tieu hao nang luc chien đau cua đoi phuong bang viec tieu diet nhung muc tieu co gia tri, nhan vat quan trong, thuong la si quan.

Hong quan Lien Xo la đoi quan tien phong su dung ban tia o quy mo lon va coi đay la mot luc luong chuyen biet. Khi The chien thu 2 no ra, co toi 60.000 linh ban tia đa đao tao trong bien che cua Hong quan Lien Xo, nhieu hon so tay sung ban tia cua cac nuoc tham chien khac cong lai, ket qua la Lien Xo cung la nuoc co nhieu xa thu ban tia co thanh tich cao nhat lich su. Nhung hoc thuyet quan su bat nguon tu đoi quan nay su dung cac xa thu o muc tap trung, goi la cac tieu đoi ban tia. Cac đon vi nay co nhiem vu yem tro cac đon vi bo binh tieu diet cac muc tieu o cu ly xa hoac nguy hiem (vi du nhu ban ha xa thu sung may đoi phuong) boi bo binh thong thuong kho co the tan cong chinh xac o khoang cach xa (tren 400 met) voi cac loai sung thong thuong.
Trong The chien thu 2, Lien Xo đa đao tao đuoc 428.335 linh ban tia, trong đo 9.534 nguoi co trinh đo cao trong nghe thuat ban tia. Co 261 xa thu ban tia nam va nu cua Lien Xo đa tieu diet đuoc tu 50 ten đich tro len va đuoc trao danh hieu ban tia xuat sac. Cung trong the chien 2, Hong quan co 800.000 quan nhan la nu, trong so đo co 2.484 la nu xa thu ban tia, va đa co 500 xa thu nu song sot qua chien tranh.
Xa thu ban tia trong quan đoi thuong hinh thanh nhom hai nguoi, mot xa thu va mot tro thu. Hai thanh vien nay co nhiem vu tuy theo ky nang, nhung thong thuong la se đoi vi tri cho nhau thuong xuyen đe tranh moi mat. Tro thu su dung ong nhom đe giup xa thu đanh gia, phan biet hoac xac đinh muc tieu. Nhiem vu chu yeu cua xa thu la trinh sat, giam sat, chong ban tia, tieu diet chi huy đoi phuong, lua chon muc tieu co gia tri va pha hoai khi tai cua đoi phuong. Nhiem vu pha hoai đoi hoi su dung loai đan co lon, vi du 12,7 mm. Gan đay, quan đoi My va Anh su dung xa thu ban tia co hieu qua trong chien dich tan cong Iraq, ho tro hoa luc cho bo binh, đac biet la o trong thanh pho.
Khong chi can hoc cach ngam ban cho chinh xac, cac xa thu ban tia con phai hoc cac bien phap nguy trang hoac an nap, boi neu bi phat hien ra vi tri thi xa thu se de bi tan cong boi hoa luc đoi phuong.

Xa thu tieu diet nhieu quan đich nhat la xa thu Mikhail Ilyich Surkov nguoi Lien Xo trong chien tranh Xo-Đuc, voi 702 linh Đuc bi diet đuoc khang đinh. 2 xa thu ke tiep cung la nguoi Lien Xo: Vladimir Gavrilovich Salbiev đuoc khang đinh ha 601 đich va Vasiliy Shalvovich Kvachantiradze đuoc khang đinh ha 534 đich. Simo Hayha nguoi Phan Lan o vi tri thu 4, diet 505 linh trong Chien tranh mua đong nam 1939-1940 giua Lien Xo va Phan Lan (tuy nhien con so tieu diet 505 cua Simo Hayha đa đuoc phong đai đe tuyen truyen, boi bao cao chien truong cho thay ong chi ha 259 đoi phuong, voi con so 259 thi Simo Hayha se chi đung thu 58 trong so cac xa thu ha nhieu đich nhat trong lich su)
Xa thu ban tia diet si quan đoi phuong co thanh tich cao nhat la Vasiliy Shalvovich Kvachantiradze cua Lien Xo, ong đuoc khang đinh đa ban ha 356 si quan Đuc (ngoai ra ong con ban ha 178 linh Đuc khac).
Xa thu ban tia diet linh ban tia đoi phuong co thanh tich cao nhat la Vasiliy Ivanovich Golosov cua Lien Xo, anh đuoc khang đinh đa tieu diet 70 linh ban tia cua Đuc (ngoai ra anh con tieu diet đuoc 352 linh Đuc khac)
Nu xa thu ban tia co thanh tich cao nhat lich su la Lyudmila Mikhailovna Pavlichenko cua Lien Xo, voi viec tieu diet đuoc 309 linh Đuc (trong đo co 36 linh ban tia cua Đuc). Trong so cac chien tich cua ba, noi bat nhat la viec tieu diet Alfred von Leeb - con trai Thong che Đuc Wilhelm von Leeb, va Thieu tuong Đuc Gustaf Emil Mannerheim. Wilhelm von Leeb goi ba la "Sat thu hoa hong". Lyudmila tung đuoc Tong thong Hoa Ky Franklin Delano Roosevelt moi va tiep kien tai Nha Trang, ba cung la nguoi Nga đau tien đuoc Tong thong Hoa Ky tiep đai mot cach trong the va đuoc xem la bieu tuong cua nuoc Nga Xo Viet hoa binh.
Cho toi nay, Lien Xo la nuoc nam giu nhieu xa thu ban tia uu tu nhat trong lich su. Trong danh sach 50 xa thu ban tia ha nhieu đich nhat cho toi nam 2016 thi tat ca đeu tham gia trong The chien thu 2 (tru 1 nguoi tham gia trong The chien thu nhat). Trong đo, co 47 xa thu la nguoi Lien Xo, 1 xa thu Phan Lan (Simo Hayha), 1 xa thu nguoi Canada (Francis Pegahmagabow, đung thu 19) va 1 xa thu nguoi Ao (Matthaus Hetzenauer, đung thu 28)
Xa thu ban tia cao tuoi nhat (va cung co hoc thuc cao nhat) đuoc ghi nhan la Nikolai Alexandrovich Morozov, vien sy Vien Han lam Khoa hoc Lien Xo. O tuoi 88, ong đa xung phong chien đau trong Tran Leningrad nam 1942, ban đau quan đoi tu choi nhung khang cao nen đuoc chap thuan, nhung voi đieu kien ong chi đuoc phep ra tran voi vai tro la linh ban tia trong đung 1 thang. La mot nha khoa hoc nen truoc moi phat ban, ong đa thuc hien nhung tinh toan rat can than đe đam bao phat ban trung đich. Trong mot thang, Morozov đa diet 10 linh va sy quan đich, sau đo ong roi quan ngu nhu giao hen ban đau.
Xa thu ha nhieu đich nhat ke tu sau Chien tranh the gioi thu hai cho toi nam 2017 la Zhang Taofang (Trung Quoc). Su dung khau Mosin Nagant cua Nga ma khong can kinh ngam, trong 32 ngay ong đa tieu diet 214 linh đich (hau het la linh My) trong Chien tranh Trieu Tien. Thanh tich nay đa bi pha vao nam 2017 boi ong Abu Tahsin al-Salhi (1953 – 2017), ong đa ha 384 linh đich truoc khi tu tran o Hawija, Iraq. Truoc đo, ong Abu Tahsin đa đuoc huan luyen ky nang ban tia boi đac nhiem Quan đoi Nga
Nam 2009, xa thu Craig Harrison nguoi Anh, thuoc can ve Hoang gia Anh trong cuoc chien Afghanistan đa su dung sung truong L115A3 AWM co đan .338 Magnum (8,58x70mm) len đan bang tay ha muc tieu o cu ly 2.475 met (ky luc tai thoi điem đo). Thoi gian bay cua vien đan len đen 4 giay, va tao đuong đan cau vong cao đen hon 50 m (thoi tiet khi đo rat thuan loi: gio lang, đo am thap va khong khi loang nen đuong đan khong bi sai lech nhieu, đieu nay đa giup Harrison thuc hien đuoc phat ban rat kho nay).
Thang 6 nam 2017 tai mien Bac Iraq, mot xa thu Canada su dung khau sung truong ban tia McMillan TAC-50 tu khoang cach 3.450m đa ha guc mot linh IS, pha ky luc ban tia tam xa tu truoc đen nay. Danh tinh cua xa thu nay van đang đuoc giu bi mat vi ly do an ninh.
Nam 2017, xa thu Andrei Ryabinsky nguoi Nga đa lap ky luc the gioi ve đo chinh xac cua phat ban tia khi su dung sung truong SVLK-14 "Sumrak" voi đan .408 CheyTac (10,36x77 mm). Trong phat ban nay, vien đan mat 13 giay đe bay toi muc tieu la tam bia co kich thuoc 1x1 met o khoang cach 4.210 met. Ryabinsky đa luyen tap suot 8 nam đe co the thuc hien phat ban nay. Truoc đo, nhom cua Ryabinsky đa 2 lan pha ky luc 4.158 met do cac tay sung ban tia My lap đuoc.
Xet ve vu khi, khau Mosin Nagant cua Nga đen nay van giu ky luc la khau sung ban tia đa tieu diet nhieu đich nhat trong lich su (de hieu vi no đuoc cac xa thu Lien Xo su dung rong rai). Đong thoi, no cung la khau sung ban tia co thoi gian phuc vu lau dai nhat: ra đoi tu nhung nam 1890 va đa bi quan đoi Lien Xo thay the tu đau thap nien 1960, song voi uy luc manh va đo tin cay cao, no van tiep tuc đuoc su dung o nhieu nuoc khac cho toi giua the ky 21.
Trong Cuoc chien Iraq nam 2003, viec ban tia đa đuoc quan đoi My va đong minh thuc hien o khoang cach rat gan, đa phan la 200–400 m. Đang luu y, ngay 3 thang 4 nam 2004, đoi xa thu Matt va Sam Hughes cua Hai quan Hoang gia Anh su dung sung truong ban tia L96 đa tieu diet muc tieu o khoang cach 860 m bang cach ban lech ve trai muc tieu 17 m đe vien đan bay vong theo huong gio.


= Tai Viet Nam =
Trong Chien dich Đien Bien Phu, quan đoi Viet Nam co phong trao thi đua “san tay, ban tia” phat đong vao trung tuan thang 4 nam 1954. Chien si Đoan Truong Lit, Đai đoi 395, Trung đoan 36 đa dung 1 khau sung truong ban tia 9 phat, diet 9 linh Phap o vi tri 206 (Đoi A1) ngay 19/4. Voi khau sung truong Lee-Enfield cua Anh Quoc, chien si Loc Van Thong, Trung đoan 165 đa tia diet 30 linh Phap o cu điem 105 (Đoi A1) tu ngay 30/3 đen 16/4. Mot chien si Đai đoi 213, Trung đoan 88 lay sung cua đich, ban tia 5 phat, diet 5 linh Phap o phia Tay san bay Muong Thanh ngay 20/4/1954.
Trong chien dich Đuong 9 - Khe Sanh 1968, co mot xa thu ban tia Viet Nam nup tren ngon đoi ban vao can cu My, gay ra mot vai ton that va han che hoat đong cua linh My. Linh My đa mo nhieu cuoc tuan tieu co phao binh ban pha nhung van khong triet ha đuoc tay sung nay. Cuoi cung, My mo mot đot khong kich voi rat nhieu may bay va đu loai bom đan, tu bom napan đen phao 20mm, ban du doi cho đen khi ca ngon đoi tro nen tan hoang. Tuong nhu khong gi co the song sot đuoc, thi tieng sung truong lai vang len. Tat ca linh thuy quan luc chien My trong can cu nhat loat đung day reo ho đe bay to su ngac nhien va nguong mo đoi voi nguoi linh Viet Nam đo .
Chuan tuong William Bond, chi huy truong Lu đoan 199 bo binh hang nhe quan đoi My đa bi mot tay sung ban tia Viet Nam ban chet ngay 01/04/1970 tren đia ban tinh Binh Tuy. Tuong Bond bay đen khu vuc chien su đe kiem tra cac đon vi bi ton that, khi Bond vua buoc ra khoi may bay truc thang thi bi mot vien đan ban tia cua Quan Giai phong ban xuyen qua nguc. Tuong Bond chet khi đuoc đua toi benh vien.
Ong Truong Đuc Hai (TP. Đong Ha, Quang Tri), xa thu ban tia tren khu vuc đuong 9 Nam Lao. Ong tham gia dan quan xa Trung Hai (o bo Nam song Ben Hai, tinh Quang Tri) va tro thanh chien si du kich. Trong 1 tran đanh giua 1967, ong Hai đa dung sung CKC ban ha gan 20 ten đich, trong đo co hai si quan. Trong 5 ngay phuc kich o gan can cu My, ong va 5 đong đoi ban tia đa ha hon 70 đich, trong đo co 3 linh Han Quoc va 4 linh My
Ba Hoang Thi Cham (sinh nam 1950 o thon Xuan Long, xa Trung Hai, Gio Linh, giap song Ben Hai ve phia bo Nam), gia đinh ba khi ay bi linh My đot nha roi don vao khu tap trung o Tan Tuong (Cam Lo), bo thi bi My bat. Ba tron ve que, đen nam 1969 thi ba tro thanh du kich xa Trung Hai, chien đau chong My o khu vuc Doc Mieu (Quang Tri). Ba la mot trong 4 chien si đau tien lao len cam la co giai phong tren đinh đoi can cu Doc Mieu vao đau thang 4/1972. Tinh chung tu 1969 toi 1972, ba 9 lan đuoc tang danh hieu Dung si diet My, trong đo co mot danh hieu Dung si diet may bay, mot danh hieu Dung si diet co gioi va 7 lan la Dung si ban tia.
Nu dung si diet My Tran Thi Buoi (xa Vinh Tu, huyen Vinh Linh, tinh Quang Tri) 18 tuoi đa tham gia chien đau trong luc luong du kich Vinh Linh đanh đich tai cao điem 31, Khe Sanh nam 1968. Đuoc phan cong lam nhiem vu nuoi quan, nhung chi Buoi đe nghi cho ra chien hao ban tia. Ngay thu nhat, o cach vi tri 700 met, chi ban 3 vien đan diet 2 linh My. Sang ngay thu hai, chi tiep can cach muc tieu 300 met, ban 6 vien đan diet 6 ten. Ngay thu ba, chi ban 14 vien đan, diet 11 linh My-nguy. Trong 3 ngay, voi 23 vien đan va su muu tri dung cam, chi đa diet 19 ten My-nguy. Voi chien cong xuat sac, chi đuoc cong nhan la “Dung si diet My” cap uu tu, đuoc tang thuong Huan chuong Chien cong hang nhi va la thanh vien trong Đoan Thanh nien Mat tran Dan toc giai phong mien Nam đi du Đai hoi Thanh nien - Sinh vien the gioi lan thu 9 vao nam 1968 tai thu đo Sofia, Bulgaria. Co vinh du đuoc đai dien cho nhung chien si mien Trung ra tham Chu tich Ho Chi Minh, cung 2 nu dung si diet My khac (Truong Thi Khue, Nguyen Thi Xuan) đuoc Bac Ho tang hoa va moi com, sau đo co đuoc Bac đat cho ten moi la Tran Thi Buoi đe ca ngoi chien tich cua co.
Ong Ly Van Du (ban Bung, xa Danh Sy, Thach An, Cao Bang) la du kich xa. Trong chien tranh bien gioi Viet-Trung 1979, voi 1 khau sung CKC va 29 vien đan, ong đa nup tren đoi đe phuc kich ban tia 1 đai đoi Trung Quoc. Sau nua ngay phuc kich, ong đa ban ha 13 linh Trung Quoc.
Ong Nong Kim Viet o ban Dong (Cao Bang) la du kich xa, ngay ngay đau tien cua chien tranh bien gioi Viet-Trung 1979 đa xach sung CKC ra đoi che phia sau ban phuc kich đich. Lien tiep nhung hom sau đo, moi ngay mot đia điem, ong Viet phuc kich đe ban tia. Trong 20 ngay, cho đen luc quan Trung Quoc rut ve nuoc, ong Viet đa chien đau hon 10 tran, ban ha 50 linh Trung Quoc, noi tieng khap vung Cao Bang.


Xa thu ban tia canh sat Cac luc luong canh sat thuong su dung xa thu ban tia trong cac cuoc giai cuu con tin, khi khong con giai phap nao khac va sinh mang con tin bi đe doa truc tiep, khan cap. Cac xa thu loai nay thuong khong can ban vo hieu hoa ma ban tieu diet, mac du xac suat thanh cong khong phai la hoan toan. Khoang cach tac chien cua xa thu ban tia trong luc luong canh sat thuong ngan hon so voi trong quan đoi rat nhieu, duoi 200 m. Luu y rang, mot so luc luong canh sat khong tuan thu Cong uoc Hague ve cam su dung đan co suc cong pha lon trong chien tranh, ho đoi khi su dung đau đan mem hoac đan đau co lo.
Nhu cau ve đao tao xa thu ban tia trong luc luong canh sat tro thanh cap thiet tu sau vu khung bo Munich nam 1972. Trong su kien đo, canh sat khong co vu khi ban tia thich hop đe đoi pho voi khung hoang con tin, ket qua la tat ca con tin nguoi Israel đa bi giet. Su dung xa thu ban tia cua quan đoi Đuc khi đo la khong the boi hien phap khong cho phep quan đoi tham gia cac su vu trong nuoc. Tinh huong nay đa đua đen viec thanh lap đon vi chong khung bo GSG-9 cua canh sat Đuc.
Trong mot vu viec nam 2007, xa thu ban tia đoi SWAT Columbus, bang Ohio đa ngan chan vu tu tu bang cach ban vao khau sung tren tay đoi tuong, tuoc vu khi ma khong lam ton thuong đoi tuong. Mac du xu ly tinh huong thanh cong, đoan bang video quay lai cho thay nguoi đan ong y đinh tu tu đa thoat đuoc trong gang tac nhung manh kim loai cua vien đan va cua khau sung. Cac xa thu tung thu nghiem ky thuat nay bang cach ban vao khau sung đa len đan khong phai luon thanh cong. Khau sung bi ban co the phat hoa ve bat ky huong nao va tham chi la khau sung đo bi ban trung cung chua chac đa mat kha nang phat no. Hon nua viec ban vien đan vao đoi tuong co the gay chet nguoi, va viec ban đo ke ca đe ngan chan tu tu cung khong hop phap o mot so nuoc.
Trong thoi binh, xa thu ban tia cua luc luong canh sat vi du nhom phan ung tinh huong nguy hiem cua FBI (con goi la đoi giai cuu con tin) phuc vu lau hon, đuoc huan luyen ky hon va co nhieu kinh nghiem tac chien hon la xa thu quan đoi.


Xa thu ban tia kich đong bao luc Co nhung truong hop đac biet ve su dung ban tia la đe kich đong bao luc cua đam đong, nhu truong hop linh ban tia ban vao cuoc bieu tinh Euromaidan 2014 o Kiev, Ukraina.
Ban đau su viec đuoc phat hien o cuoc tro chuyen qua đien thoai bi ro ri giua Cao uy đoi ngoai Lien minh chau Au Catherine Ashton va Ngoai truong Estonia Urmas Paet, tiet lo la "cac tay sung ban tia khong phai la nguoi cua Yanukovich ma la ai đo thuoc lien minh moi" .
Cac đieu tra sau nay xac đinh tay sung ban tia nguoi Gruzia, gom Alexander Revazishvili va Koba Nergadze, đuoc lien minh moi thue đe ban vao ca hai phia nguoi bieu tinh va canh sat cua chinh quyen Yanukovych luc đo . Thang 2/2014 linh ban tia đa lam hang chuc nguoi chet, hoan thanh nhiem vu kich đong bao luc cho cuoc bieu tinh lan rong. No dan đen lat đo chinh quyen Yanukovych, va quy toi cho ong nay trach nhiem ve nhung cai chet trong cuoc bieu tinh .


Cac chien thuat ban tia = Đich ban =

Lua chon đich ban phu thuoc vao xa thu. Xa thu ban tia quan đoi thuong tac chien o khoang cach tren 300 m se ban vao phan than cua đoi phuong chu yeu la nguc, noi co cac co quan noi tang quan trong va la phan rong nhat cua co the. Xa thu canh sat thuong tac chien o khoang cach gan hon rat nhieu co the lua chon ban vao đau đe đam bao triet ha đoi tuong. Trong nhung truong hop phai ban chet tuc thi, xa thu se nham vao vi tri tieu nao – vung nao trong hop so đieu khien cu đong. Mot so nha nghien cuu đuong đan va than kinh hoc cho rang lam ton thuong tuy song o đot song co thu hai se ngan chan co hieu qua cu đong co đieu khien, tuy vay tranh luan nay van chua nga ngu va van o giai đoan hoc thuat.


= Lua chon vi tri =
Đe thuc hien nhiem vu van hoi trat tu, thu thap tin tuc va gay ap luc đoi phuong, xa thu hoac nhom xa thu se an nap tai cac vi tri an toan tren cao. Ho su dung ong nhom đe xac đinh muc tieu va phuong tien lien lac đe chuyen thong tin.
Xa thu su dung cac bien phap nguy trang, cac goc tiep can bat thuong va di chuyen cham, đeu đan đe tranh bi tan cong tra lai. Neu khong bi nhin truc tiep, mot so xa thu co the ban o khoang cach duoi 90 m ma khong bi phat hien trong khi đoi phuong van đang tim kiem ho.
Xa thu quan su se nguy trang tim vi tri cho phep tam nhin rong nhat đen muc tieu. Thong thuong khoang cach la tu 300–1000 m, thich hop nhat la 600 m. Trai voi moi nguoi nghi, anh ta se khong chon vi tri cao nhat. Lua chon nay khong phai vi cang cao thi đuong đan cang cong va kho tinh toan ma vi đo la vi tri de bi đe y nhat. Do đo, xa thu phai phai chon vi tri co tam nhin tot nhat va ban khong bi phat hien. Vi tri nay nen o sau mot vat the đac hoac ban qua vat the đo. Thu nghiem cua quan đoi Anh cho thay vien đan bay qua mot vat the đac se tao ra am thanh nhu la no đuoc ban tu ra đo. Song am cua vien đan nay tro lai tu vat the ran va tao ra tieng sung, vat the ran o đay co the la mot ngoi nha hoac mot cai cay lon.
Xa thu cua luc luong canh sat co cach lua chon vi tri khac. Do khong can quan tam đen nguy trang va an nau, xa thu nay chon nhung vi tri co tam quan sat ro nhat muc tieu va hien truong đe ban vo hieu hoa đoi tuong. Ho thuong chon vi tri gan hon so voi trong quan su, vi tri ban cach muc tieu trung binh 83 m, đam bao vien đan đi rat chinh xac va lien lac nhanh chong voi chi huy. Vi the vi tri co goc quan sat rong va o tren cao la vi tri ua thich. Vi tri cua ho tham chi co the bi ban tra tuc thi.


= Lua chon muc tieu =

Xa thu co the ban muc tieu song hoac thiet bi, nhung đa phan, muc tieu cua ho la nguoi nhu si quan hoac nhan vien ky thuat (đien đai vien...) đe gay gian đoan hoat đong cua đoi phuong o muc đo cao nhat. Nhung muc tieu khac bao gom nhung gi la moi đe doa voi ho nhu nguoi đieu khien cho, đoi tuong thuong tim kiem xa thu. Tuy vay, nguyen tac hoat đong va cong thuc đe sinh ton đo la khong bao gio ban neu khong can thiet boi phat ban se tiet lo anh ta o đau va khien đoi phuong đap tra.
Xa thu ban tia xac đinh muc tieu la si quan dua tren be ngoai va hanh vi vi du quan phuc, noi voi nhan vien đien đam, ngoi o vi tri khach tren xe, co nhan vien tro ly hoac phuc vu, noi chuyen va di chuyen vi tri thuong xuyen, v.v. Neu co the, xa thu se ban theo thu tu cap bac, neu khong đuoc, anh ta se ban sao cho gian đoan viec lien lac.
Trong chien tranh hien đai, phan lon sat thuong va pha huy do cac vu khi can nhieu nguoi van hanh nhu phao, ten lua, may bay, xe tang, v.v. trinh sat la phuong cach su dung xa thu ban tia hieu qua nhat. Voi cac ky nang đot nhap, tiep can muc tieu, su dung thiet bi quan sat tu xa, xac đinh khoang cach, v.v. xa thu ban tia la co the tiep can cac muc tieu quan trong.
Voi khau sung ban đan 12.7 mm, xa thu co the pha huy may bay đang đo, ban no đan duoc, thiet bi quang hoc đat tien, hoac cac thiet bi radar. Phuong phap tac chien nay đoi khi can loai vu khi chuyen dung pha huy thiet bi, chung co hieu qua nhu su dung thuoc no đe pha hoai.


= Chien tranh tam ly =
Nham vo hieu hoa luc luong đoi phuong, nhieu truong hop xa thu hanh đong theo mot cong thuc co chu y. Trong cuoc Cach mang Cuba, luc luong cach mang cua phong trao 26 thang 7 luon tieu diet ke đi đau trong cac nhom quan cua chinh quyen Bastia. Nhan ra đieu nay, khong ai dam đi đau nua boi đieu đo la tu sat. Cach lam nay giam tinh than cua quan đoi kha hieu qua khi ho truy tim nhung nguoi khoi nghia o vung nui. Mot cach khac la luon ban vao nguoi đi thu hai, đua đen hieu ung tam ly la khong ai muon đi theo "nguoi dan đau" nua.
Khau hieu "mot vien, mot mang" (one shot, one kill) đoi khi đuoc hieu khong đung va than tuong hoa huyen thoai xa thu ban tia. Khau hieu nay the hien chien thuat va triet ly hieu qua, bi mat cua ho. Nghia chinh xac cua khau hieu tren co the hieu nhu sau:

Chi ban mot phat đan khi đo la can thiet va khong tiet lo vi tri cua xa thu
Moi vien đan nen ban chinh xac, gay ra thiet hai toi đa cho đoi thu
Du khau hieu tren phan anh đung thuc te hay khong thi no van đuoc su dung rong rai trong van hoc, bao chi va phim anh.


Cac chien thuat chong ban tia Trong chien tranh hien đai, co ban tia thi co chong ban tia voi nhieu ky thuat đuoc phat trien. Đuong nhien la khong the phong chong va triet tieu hoan toan đuoc cac xa thu ban tia, nhung co cac bien phap đe can tro ho.
Nguy co cho he thong chi huy se giam đuoc bang cach bo dau hieu chi huy. Ngay nay, viec chao cap chi huy va mang quan ham khong đuoc ap dung tren chien truong. Tuy vay cac si quan van co the bi lo than phan qua cac hanh đong nhu xem ban đo va su dung đien đam.
Cac xa thu cung đuoc su dung đe chong xa thu đoi phuong. Ben canh viec quanh sat truc tiep, luc luong bao ve co the su dung cac ky thuat khac nhu tinh toan đuong đan bang phuong phap tam giac. Cach lam nay co the thuc hien bang ky thuat tinh toan bang tay hoac tro giup cua radar. Mot khi vi tri cua xa thu ban tia đuoc xac đinh, ben bao ve co the khong che anh ta.
Cang ban nhieu, co hoi bi phat hien cang lon. Thong thuong thi ben bao ve se du cho đoi phuong ban. Đoi khi chi la đe đoi phuong ban vao cai mu sat. Trong Chien tranh Lien Xo-Phan Lan (1940) giua Phan Lan va Lien Xo, nguoi Phan Lan kha thanh cong trong viec su dung chien thuat "Kylma-Kalle" (Charlie Lanh). Mot nguoi nom đuoc phu quan ao la muc tieu thu hut, vi du đong gia mot vien si quan giau minh mot cach cau tha. Cac xa thu Xo viet thieu kinh nghiem thuong mac bay nay. Ngay khi biet đuoc goc co vien đan ban toi, mot khau sung co nong lon, vi du sung chong tang, se ban ve phia đo đe tieu diet xa thu.
Cac chien thuat khac bao gom su dung phao hay sung coi, hoa mu, hoac đat min, bay gan cac vi tri thuan loi cho xa thu ban tia.
Mot chien thuat đoi pho ban tia co đien la buoc cac gie rach (hoac vat lieu tuong tu) vao cac cay va bui cay o khu vuc nguy hiem. Cac gie nay lay đong mot cach ngau nhien, lam roi loan chuyen đong cua trong tam mat cua xa thu. Uu điem cua chien thuat nay la o su đon gian, nhung no co the can tro cac xa thu it kinh nghiem va đoi khi ngan chan đuoc xa thu chuyen nghiep.
Ban tia va chong ban tia la su đau tri khong ngung. Khi co su cai tien cua phia nay thi ben kia lai tim cach han che.


Huan luyen Huan luyen giup cac xa thu ban tia dan co đuoc ky nang đe hanh đong hieu qua. Xa thu quan su phat trien cac ky nang nguy trang, an nap, tiep can, quan sat va ban sung trong cac tinh huong tac chien khac nhau. Trong thoi gian luyen tap cac ky nang co ban, xa thu ban đen hang ngan phat đan trong vai tuan.
Huan luyen ky nang ban sung chi la mot phan cua khoa huan luyen. Mot xa thu su dung cac chien thuat đac biet đe tien nhap, di chuyen ma khong bi phat hien trong khu vuc hoat đong. Cac xa thu ban tia con đong vai tro la nguoi đi truoc quan sat va đuoc huan luyen đe cung cap thong tin vi tri chinh xac cho phao binh va khong quan. Cac chuc nang khac cua xa thu ban tia con la do tham va thu thap tin tuc. Mot ky nang khac la phan biet va lua chon muc tieu, xac đinh khi tai hay ca nhan nao la muc tieu can tieu diet.


= Ban sung =
Cac xa thu ban tia đuoc huan luyen đe bop co bang đau ngon tay nham han che xe dich khau sung, tu the ban chinh xac nhat la nam sap voi tui cat hoac gia hai, ba chan đo sung, va ap ma vao bang sung. Tren chien truong, gia hai chan kha thong dung. Đoi khi, mot lop lot đuoc quan quanh phan đat tay khong bop co đe giam xe dich sung. Co noi, xa thu đuoc luyen hit tho sau truoc khi khi ban, sau đo ban khi phoi khong con khong khi. O nhung truong huan luyen tinh vi hon, xa thu luyen ban giua hai lan tim đap đe giam thieu rung sung. Them vao đo, con phai nam vung ky nang xac đinh khoang cach, gio, chenh lenh đo cao va nhung yeu to co the anh huong đuong bay vien đan.
Cac xa thu an đinh kinh ngam va sung trung nhau o mot khoang cach ban nhat đinh, tuc la o khoang cach đo vien đan bay chinh xac vao tam điem tren kinh ngam. Khi biet điem vien đan se cham o khoang cach biet truoc, xa thu se tinh toan đe đieu chinh phu hop voi suc gio, khoang cach dua tren hieu biet ve đuong bay cua vien đan. Moi xa thu đieu chinh sung thuong xuyen đe thich nghi voi đieu kien voi ap suat va đam bao rang đuong đan luon on đinh.
Thoi gian huan luyen la can thiet đe cac ky nang đuoc hap thu đay đu, xa thu khi đo co the uoc tinh chinh xac khoang cach, cac yeu to khong khi (gio, mua, nhiet đo, đo am) va ban trung muc tieu chi voi mot phat đan.


= Xac đinh muc tieu =

Khoang cach toi muc tieu nen đuoc đo đac va uoc tinh cang chinh xac cang tot. Tinh toan khoang cach tro nen toi can thiet voi nhung muc tieu o xa boi vien đan đi theo đuong vong cung va xa thu phai đieu chinh sung cao hon muc tieu do vien đan se bay ha xuong boi trong luc. Neu khoang cach khong đuoc xac đinh chinh xac, vien đan se bay qua cao hoac qua thap. Vi du, loai đan pho bien cho xa thu la 7.62 × 51 mm NATO M118 Special Ball se "roi" them 200 mm khi khoang cach tang tu 700 m len 800 m. Đieu nay co nghia, neu khoang cach thuc la 800 m nhung tinh toan sai thanh 700m, vien đan se đi xuong duoi điem can ban 200 mm.
Ong nhom hay kinh ngam co thiet bi laser đo khoang cach co the đuoc su dung nhung thuong la khong đuoc lua chon tren chien truong boi tia laser co the bi đoi phuong phat hien. Mot phuong phap huu dung đe xac đinh khoang cach la so sanh chieu cao cua muc tieu (hoac vat the gan muc tieu) voi thuoc đo tren kinh ngam đe suy ra khoang cach. Trung binh đau nguoi co kich thuoc chieu ngang 150 mm, vai rong 500 mm, va khoang cach tu mong len đinh đau la 1 m. Co nhieu phuong phap tinh khoang cach khac nhau đuoc su dung giup xa thu xac đinh chinh xac khoang cach.
Ban toi muc tieu cao hon hay thap hon cung can tinh toan đac biet boi tac dung cua luc hap dan len đuong đan. Gio cung anh huong đuong đan cang nhieu khi khoang cach tang len.
Ban muc tieu di đong can nhung ky nang tinh te hon, nhung van dua tren nhung ky nang co ban khi ban muc tieu tinh.


Nhung xa thu ban tia noi tieng = The ky 19 =
Thomas Plunkett, linh nguoi Ireland trong đon vi sung truong 95 cua quan đoi Anh. Ong tro nen noi tieng nho cu ban trung vien tuong nguoi Phap Auguste-Marie-Francois Colbert trong tran Cacabelos vao nam 1809. Plunkett dung khau sung truong Baker va ban trung vien tuong Phap o khoang cach 600 m. Voi đo chinh xac cua nhung khau sung truong o the ky 19 va viec khong co kinh ngam, đay la mot phat ban cuc ky kho.
Trung si Grace thuoc đon vi bo binh Geogria so 4 tham chien trong cuoc noi chien My. Ngay 9/5/1864, trong tran Spotsylvania, Grace dung khau sung truong Whitworth cua Anh va ban trung vien tuong John Sedgwick tu cu ly 900 m.
Ha si Francis Pegahmagabow (9/3/1891 - 5/8/1952) la mot tay sung nguoi Ojibwa trong hang ngu quan đoi Canada. Trong The chien I, ong đuoc cho rang đa tieu diet 378 linh Đuc.


= The ky 20 đen nay =
Mikhail Ilyich Surkov (Nga) trong Chien tranh the gioi thu hai – ha guc 702 si quan va linh Đuc, ngoai ra co the đa ha khoang 300 linh Đuc khac. Ky luc ve so luong tieu diet cho toi nay.
Vladimir Gavrilovich Salbiev - ha 601 quan Đuc va Vasiliy Shalvovich Kvachantiradze ha 534 linh Đuc (cong them khoang 250 quan Đuc khac co the đa bi diet boi moi nguoi). Kvachantiradze cung giu ky luc ve so luong tieu diet si quan đich cho toi nay.
Ivan Mikhaylovich Sidorenko - ha khoang 500 quan Đuc, ngoai ra anh con dung đan chay đe ha 1 xe tang va 3 xe keo cua Đuc bang cach ban vao thung nhien lieu. Cuoi nam 1944, anh đuoc rut ve hau phuong va đa đao tao 250 xa thu ban tia khac.
Simo Hayha (Phan Lan) trong chien tranh mua đong Lien Xo – Phan Lan (1939-1940). Phan Lan tuyen bo ong tieu diet khoang 505 linh Xo viet bang sung truong Mosin Nagant (Mau 28) co thuoc ngam thuong (khong dung kinh ngam), co the đa ha them khoang 200 khac bang sung tieu lien (tuy nhien con so nay đa đuoc Phan Lan phong đai đe tuyen truyen, boi bao cao chien truong cho thay thanh tich ban tia thuc su cua ong chi khoang 259)
Matthias Hetzenauer, xa thu nguoi Ao đa ha 345 đoi phuong trong cuoc chien voi Lien Xo o mat tran phia Đong
Vasily Zaytsev (Nga) trong tran Stalingrad, Chien tranh the gioi thu hai – ha guc 242 si quan va linh Đuc (neu tinh ca so chua đuoc khang đinh thi so quan đich bi ong ban ha co the len toi 400). Cuoc đoi anh đa đuoc tai hien trong bo phim Ke thu truoc cua cua Đien anh My
Vasiliy Ivanovich Golosov (Nga) trong Chien tranh the gioi thu hai – ha guc 70 linh ban tia cua Đuc, ngoai ra đa ha 352 linh Đuc khac. Ky luc ve so luong tieu diet linh ban tia đich cho toi nay.
Fyodor Matveyevich Ohlopkov (nguoi thieu so Nga vung Siberi) trong chien tranh mua đong Lien Xo – Phan Lan (1939-1940) va Chien tranh the gioi thu hai – đuoc xac nhan tieu diet 429 đoi phuong.
Josef "Sepp" Allerberger (Đuc) trong Chien tranh the gioi thu hai – tieu diet 257 tai mat tran Xo-Đuc. Tung đoi đau voi Mikhail Ilyich Surkov va bi ban trong thuong vao nguc.
Feodor Smolyachkov trong Chien tranh the gioi thu hai – tieu diet 125 đoi phuong bang 126 phat đan.
Lyudmila Pavlichenko (Ukraina, Lien Xo) trong Chien tranh the gioi thu hai – xa thu nu tieu diet 309 đoi phuong. Ky luc ve so luong tieu diet cho mot xa thu nu cho toi nay.
Carlos Hathcock (Thuy quan luc chien Hoa Ky) trong Chien tranh Viet Nam – tieu diet 93 đoi phuong; giu ky luc trong 35 nam ve cu ly 2.286 met, đen nam 2002 thi ky luc bi pha.
Chuck Mawhinney (Thuy quan luc chien Hoa Ky) trong Chien tranh Viet Nam – tieu diet khoang 100; đa tung ban trung nhieu muc tieu trong khoang 1 phut trong khi dung kinh ngam ban đem.
Rob Furlong (Canada) trong cuoc chien Afghanistan, 2002 – giu ky luc tieu diet đoi phuong o khoang cach 2.430 met. Toi nam 2010 thi ky luc bi pha boi Craig Harrison (Anh) 2010 - tieu diet tay sung Taliban o khoang cach 2.470 met (tuong đuong 25 san bong) bang khau L115A3 (ban đan 8,6mm, tam ban hieu qua 1.500 m).
Juba – xa thu phe noi day tai Iraq, tieu diet 39 linh My tu 2003 va xuat hien trong mot so đoan phim tuyen truyen. Tuy vay, lieu Juba la nguoi thuc va danh tinh la gi van chua đuoc xac nhan.
Truong Đao Phuong (Trung Quoc) - trong 32 ngay đa tieu diet 214 linh đich (hau het la linh My) trong Chien tranh Trieu Tien, ong cung la xa thu ha nhieu đich nhat ke tu sau Chien tranh the gioi thu hai cho toi nam 2017
Chris Kyle (SEAL) - trong chien tranh Iraq, ong đuoc coi la xa thu ban tia nguy hiem so mot cua quan đoi My voi 160 lan ban co đong đoi chung kien; neu tinh truong hop khong đuoc xac nhan thi co so lan ban la 225 nguoi.
Trong cuoc chien chong quan khung bo IS tai mien Bac Iraq, mot xa thu Canada su dung sung McMillan TAC-50 tu khoang cach 3.450m đa ha guc mot linh IS, pha moi ky luc ban tia tam xa tu truoc đen nay. Danh tinh cua xa thu nay van đang đuoc giu bi mat vi ly do an ninh.
Cung trong cuoc chien chong quan IS tai mien Bac Iraq, ong Abu Tahsin al-Salhi (1953 – 29/9/2017) đa tro thanh xa thu ban tia ha nhieu đich nhat ke tu sau Chien tranh the gioi thu hai voi thanh tich ha 384 linh đich truoc khi tu tran o Hawija, Iraq. Abu Tahsin tham chien tu thang 5/2015 va thuong su dung 1 khau Steyr HS .50 co nong 12,7mm cua Ao. Truoc đo, ong đa đuoc huan luyen ky nang ban tia boi đac nhiem Quan đoi Nga


Chu thich Tham khao Plaster, Maj. John (2008). The History of Sniping and Sharpshooting. Paladin Press. ISBN 978-1-58160-632-4.
Plaster, Maj. John (1993, rev. 2006). The Ultimate Sniper: An Advanced Training Manual for Military & Police Snipers. Paladin Press. ISBN 0-87364-704-1. {{Chu thich sach}}: Kiem tra gia tri ngay thang trong: |year= (tro giup)Quan ly CS1: nam (lien ket)
Bartlett, Derrick (ngay 12 thang 4 nam 2005). "Sniper Tactics: Going for the Gun". Ban goc luu tru ngay 16 thang 6 nam 2019. Truy cap ngay 26 thang 1 nam 2006.
Law, Clive M. (2005). Without Warning: Canadian Sniper Equipment of the 20th Century. Service Publications. ISBN 1-894581-16-4.
Shore, C. (1988). With British Snipers to the Reich. Lancaster Militaria. ISBN 0-935856-02-1.
Brooksmith, Peter (2000). Sniper: Training, Techniques and Weapons. St. Martin's Press. ISBN 0-312-26098-9.
Pegler, Martin (2004). Out of Nowhere: A History of the Military Sniper. Osprey. ISBN 1-84176-854-5.
"Snipers, tireurs d'elite et armes de precision du monde" Edition Mission Speciale Production. 2006 * [1]


Lien ket ngoai HowStuffWorks: How Military Snipers Work
Russian Snipers of the Great Patriotic War Including High Score lists by Christopher Eger, military historian Luu tru ngay 10 thang 3 nam 2007 tai Wayback Machine
World War II - German sniper training film Luu tru ngay 22 thang 1 nam 2010 tai Wayback Machine
Ban tia tai Iraq