He Mat Troi la he hanh tinh cua Mat Troi, bao gom Mat Troi va cac thien the xung quanh. Cac thien the nam trong he Mat Troi co the ke đen nhu hanh tinh, hanh tinh lun, ve tinh, sao choi, van van. He Mat Troi chi la mot he hanh tinh trong so vo van cac he hanh tinh quanh vi sao khac.
Mat Troi la ngoi sao loai day chinh nam o chinh giua he Mat Troi. Cac nha thien van hoc thuong chia he Mat Troi thanh ba vung. Vung trong cung bao gom 4 hanh tinh đat đa (Sao Thuy, Sao Kim, Trai Đat va Sao Hoa) va vanh đai tieu hanh tinh nam giua quy đao cua Sao Hoa va Sao Moc. Vung phia giua chua 2 hanh tinh khi (Sao Moc va Sao Tho), 2 hanh tinh bang (Sao Thien Vuong va Sao Hai Vuong), va vanh đai Kuiper nam ngay ben ngoai quy đao cua Sao Hai Vuong. Vung ngoai cung cua he Mat Troi hien tai con nhieu đieu bi an, đuoc cho la chua rat nhieu hanh tinh lun va thien the nho bang gia chua đuoc tim thay.
Qua nhieu the ky nghien cuu thien van, thuyet nhat tam Copernicus cua Nicolaus Copernicus đa đuoc cai tien thanh thuyet he Mat Troi hien đai. Theo hieu biet hien nay cua cac nha thien van, he Mat Troi cua chung ta chi la mot trong rat nhieu he hanh tinh nam quanh cac ngoi sao khac, cung nhau chuyen đong trong Ngan Ha. Bang chung tu cac bao the trong thien thach cho thay he Mat Troi đuoc hinh thanh khoang 4,55 ty nam truoc, khi mot phan cua đam may phan tu sup vao, tao thanh Mat Troi so khai va đia tien hanh tinh. Cac nghien cuu ve he Mat Troi giup con nguoi hieu ro anh huong cua thien thach đam vao Trai Đat, đieu kien phat trien su song ngoai Trai Đat, phat trien nganh du hanh vu tru, va co them hieu biet vi the cua con nguoi trong vu tru.


Lich su nghien cuu Tri thuc ve he Mat Troi đuoc boi đap qua nhieu the ky boi cac nha khoa hoc va sau nay cac nha thien van hoc. Bang mat thuong, con nguoi chi quan sat đuoc 5 hanh tinh: Sao Thuy, Sao Kim, Sao Hoa, Sao Moc va Sao Tho, cong them Mat Troi, Mat Trang va cac vi sao. Nguoi phuong Đong va Viet Nam dua vao Ngu hanh đe đat ten cho 5 hanh tinh va 5 nguyen to co ban: Thuy, Kim, Hoa, Moc, va Tho. Tu he thong Ngu Hanh nay thi phat trien ra vo van quan niem khac ve cac hanh tinh. Thuyet đia tam trong cuon Almagest boi Plolemy đa thong tri the gioi phuong Tay tu giua the ki 2 đen the ki thu 14–15. Cho đen the ki thu 16, cac nen van minh tu phuong Tay đen phuong Đong đeu coi Trai Đat đung yen, nam chinh giua vu tru, va la mot thuc the tach biet khoi thien cau.
Vao thoi Phuc Hung, Nicolaus Copernicus đua ra thuyet nhat tam Copernicus, cho rang Trai Đat va cac hanh tinh đeu quay quanh Mat Troi theo hinh tron. Johannes Kepler cai tien thuyet nhat tam bang cach đua ra ba đinh luat ve quy đao thien the. Dua tren thuyet nhat tam, ong tao ra bang Rudolf đe tuyen đoan vi tri chinh xac cua cac hanh tinh. Khi Pierre Gassendi su dung bang nay đe tim sao Thuy đi qua Mat Troi nam 1631 va Jeremiah Horrocks tim sao Kim đi qua Mat Troi nam 1639, thuyet nhat tam va ba đinh luat cua ong đuoc khoa hoc khang đinh la đung đan.
Vao the ky 17, Galileo su dung kinh thien van đe phat hien ra rang sao Moc co bon ve tinh quay quanh va quan sat đuoc cac day nui va cac mieng nui lua do va cham tren Mat Trang. Vao nam 1677, Edmund Halley nhan ra rang thi sai cua hanh tinh voi Mat Troi co the đuoc su dung đe xac đinh khoang cach giua Trai Đat, sao Kim va Mat Troi bang phuong phap luong giac. Isaac Newton, trong tac pham vi đai Principia Mathematica nam 1687, chung minh rang đinh luat ve chuyen đong va luc hap dan đeu ap dung chung cho Trai Đat va cac thien the. Vi vay đinh luat cua ong đuoc đat ten la đinh luat van vat hap dan.
The ki 18 va 19 co nhieu đot pha trong thien van hoc. Nam 1705, Halley nhan ra rang cac lan quan sat sao choi đeu la mot vat the quay tro lai sau 75–76 nam. Ngay nay ta goi sao choi nay la sao choi Halley. Đay la bang chung đau tien cho thay rang co cac vat the khong phai hanh tinh quay quanh Mat Troi. Sao Thien Vuong, du đa đuoc quan sat tu nam 1690, đuoc cong nhan la hanh tinh ngoai quy đao sao Tho vao nam 1783. Sao Hai Vuong đuoc xac đinh la mot hanh tinh vao nam 1846 nho vao tinh toan tuong tac hap dan voi quy đao cua sao Thien Vuong. Tieu hanh tinh đau tien đuoc phat hien la Ceres boi Giuseppe Piazzi vao nam 1801. Sau 65 nam, tieu hanh tinh thu 100 đuoc tim thay vao nam 1868.
Thien van hoc the ky 20 đuoc đanh dau bang su phat trien cong nghe khong gian va may tinh, bien viec hoc hoi he Mat Troi thanh khoa hoc thuc nghiem. Con nguoi bat đau đat kinh thien van len quy đao vu tru tu nhung nam 1960 va đen nam 1989 sau khi tau Voyager 2 bay qua Sao Hai Vuong, con nguoi đa chup anh tat ca 8 hanh tinh. Ngoai ra, cac tau tham hiem khong gian đa tham hai hanh tinh lun (Sao Diem Vuong va Ceres), bay qua nhat hoa cua Mat Troi, va mang ve mau vat tu cac sao choi va tieu hanh tinh. Cac phat hien tu tau khong gian mot lan nua thay đoi nhan thuc cua ta ve he Mat Troi bang cach thuc đay viec đinh nghia tu hanh tinh va hanh tinh lun nam 2006 va huong muc tieu nghien cuu đen cac đoi tuong nam ngoai quy đao Sao Hai Vuong.


Van đong he Mat Troi Đen mot muc đo chinh xac nhat đinh, đinh luat Kepler so 1 mo ta đuong di chuyen cua cac vat the trong he Mat Troi, đuoc goi la quy đao. Đinh luat noi rang cac hanh tinh trong he Mat Troi chuyen đong theo quy đao elip co tam sai rat be (noi nom na la quy đao tron, it det), nhan Mat Troi lam tieu điem. Nguoc lai, hau het cac sao choi co quy đao hinh elip rat det. Trong mot so truong hop, do nhieu loan hanh tinh nen quy đao cua mot so sao choi la hyperbol, sau khi đi qua Mat Troi thi chung thoat ra khoi he Mat Troi.
Thuc chat ban chat vat đong cua tat ca vat the he Mat Troi la bai toan n vat the ve tuong tac hap dan, voi quy đao khong on đinh va co su nhieu loan, sai lech voi đinh luat Kepler. Tren thoi gian vai chuc nam thi quy đao cua vat the trong he co the du đoan đuoc bang mo hinh so, nhung trong thoi gian dai, su tien hoa cua he Mat Troi se bi anh huong tu nhieu loan quy đao cua cac vat the. Trong mot so truong hop đac biet nhu quy đao cua Sao Thuy, đinh luat Kepler khong đu chinh xac va ta can dua tren thuyet tuong đoi rong đe mo ta quy đao.

Mot so đac điem đang ke cua van đong he Mat Troi gom co:

Cac hanh tinh chuyen đong quanh Mat Troi cung chieu voi chieu tu quay cua Mat Troi. Cac hanh tinh co momen đong luong lon hon momen đong luong cua Mat Troi, đieu nay can đuoc can nhac khi đua ra gia thuyet ve tien hoa he Mat Troi.
Tru Sao Thuy, quy đao cua cac hanh tinh gan nhu tron va đeu co đo nghieng quy đao thap, di chuyen men theo mat phang hoang đao. Huong va goc cua quy đao sao choi chu ky dai khac voi quy đao cua cac hanh tinh, ve tinh, tieu hanh tinh va sao choi chu ky ngan.
Tru Sao Kim va Sao Thien Vuong, hau het cac hanh tinh quay theo chieu thuan kim đong ho voi quy đao (đoc them tai Chuyen đong thuan va nghich).
Hau het cac ve tinh tu nhien cua cac hanh tinh chuyen đong theo chieu chuyen đong cua hanh tinh va gan nhu trong cung mat phang xich đao cua hanh tinh. Hau het ve tinh tu nhien lon (vi du nhu Mat Trang cua Trai Đat) bi 'khoa thuy trieu', tuc la mot mat luon huong ve hanh tinh me, do anh huong nhieu loan tu tuong tac hap dan.
Mot so anh huong nhieu loan co the đuoc mo ta la cong huong quy đao, dan dan bien cac ve tinh chuyen đong theo ti le so nguyen (nhu ve tinh Sao Moc – Ganymede, Europa, Io va ti le 1:2:4). Su tuong tac hap dan giua cac vat the khoi luong cao con co the gay ra luc thuy trieu, nhu thuy trieu tren bien do luc hut Mat Trang.
Trong cac hinh ve he Mat Troi, nguoi ta hay phong đai Mat Troi va cac hanh tinh vi neu ve chuan ti le, cac vat the se khong the nhin thay đuoc. O Ha Noi nam 2023 đa tung co mo hinh he Mat Troi chuan ti le, keo dai hon 8 kilomet tu cong vien Thong Nhat đen vuon bach thao Ha Noi. Voi ti le nay thi đuong kinh cua Mat Troi la 2,35 met, Trai Đat la 2,2 centimet va Sao Diem Vuong chi co đuong kinh la 4 milimet.


Quan sat cac vat the Cac hanh tinh khong nhap nhay manh nhu cac vi sao khi nhin len bau troi. Du cac vi sao co kich co to hon cac hanh tinh, cac hanh tinh co kich thuoc bieu kien to hon cac vi sao. Ta chi can phong đai 20–30 lan đe thay hinh dang cua cac hanh tinh trong khi cac ngoi sao thi du co phong đai hang tram lan cung chi la nhung điem sang. Vi vay anh sang tu cac hanh tinh it bi anh huong boi khuc xa khi quyen so voi anh sang tu vi sao.
Chuyen đong cua vat the gay ra su thay đoi cua hai goc: goc anh sang Mat Troi phan chieu vat the va goc nhin tu Trai Đat đen vat the. Đoi voi Mat Trang, khi hai goc chap vao nhau thi xay ra hien tuong nhat thuc va nguyet thuc.


Mat Troi Mat Troi nam o trung tam he Mat Troi va la vat the nang nhat, chiem đen 99.8% tong khoi luong cua cac vat the trong he va co đuong kinh lon hon Trai Đat 109 lan. Khoang 98% Mat Troi đuoc cau tao tu hydro va heli, khi o trong đieu kien nhiet đo va ap suat cao o trong long Mat Troi thi xay ra phan ung tong hop hat nhan, giai phong mot nguon buc xa khong lo va on đinh. Phan ung tong hop hat nhan ket hop hat nhan hydro va heli đe tao ra hat nhan nguyen to nang hon. Ngoai ra, Mat Troi con giai phong neutrino khi phan ung chuoi proton-proton, neutrino la hat rat it khi tuong tac voi vat chat binh thuong.
Be mat nhin thay đuoc cua Mat Troi đuoc goi la quang cau, gom co rat nhieu hat sang voi kich thuoc lon nhat la 1500 km. Cau truc đoi luu cua hat sang la chung co ve su ton tai cua vung đoi luu o phia duoi quang cau. Hai lop phia tren quan cau la sac cau va nhat hoa, noi ma dien ra nhieu hoat đong ma ta co the nhin thay tu Trai Đat, vi du nhu vet đen Mat Troi, bung no Mat Troi, su phun trao nhat hoa, van van.
Mat Troi co chu ki hoat đong khoang 11 nam, bao gom cuc tieu va cuc đai hoat đong Mat Troi. Dua tren nguon buc xa anh sang, Mat Troi đuoc xep loai la sao day chinh loai G2V. Mat Troi co nhiet đo trung binh so voi cac ngoi sao khac. Cac ngoi sao day chinh nong hon Mat Troi co đo sang cao hon nhung lai co tuoi tho ngan hon. Nhung ngoi sao sang va nong hon Mat Troi thi hiem, trong khi cac sao lun đo be va mat hon Mat Troi thi chiem khoang 75% sao trong Ngan Ha. Mat Troi la mot ngoi sao thuoc quan the I vi Mat Troi đuoc hinh thanh trong nhanh cua Ngan Ha va co nhieu nguyen to nang hon hydro va heli (đuoc goi la "kim loai" trong thuat ngu thien van) so voi cac ngoi sao quan the II cu hon o phan ria Ngan Ha. Cac hanh tinh đat đa đuoc cho la hinh thanh tu qua trinh tich tu 'kim loai' trong đia tien hanh tinh.


Moi truong khong gian he Ngoai anh sang va dong neutrino, Mat Troi phat ra mot dong plasma cac hat mang đien đuoc goi la gio Mat Troi, gom co electron, proton, hat alpha va cac hat nhan nguyen tu khac. Gio Mat Troi lan ra ngoai voi toc đo tu 900.000 km/h đen 2.880.000 km/h, lap đay khoang chan khong giua cac thien the trong he Mat Troi.
Cac hat mang đien tu gio Mat Troi quanh he Mat Troi tao ra bau vat chat mang ten nhat quyen, keo dai tu ranh gioi nhat hoa khoang 18 ban kinh Mat Troi (0,084 au) cho đen khoang 120 au theo du lieu cua tau Voyager 1. Su tuong tac cua cac hat trong gio Mat Troi va truong tu Trai Đat dan đen hien tuong cuc quang đuoc nhin thay gan cuc Bac va Nam Trai Đat. Bang chung tu tau vu tru Cassini va Interstellar Boundary Explorer cho rang nhat quyen co the co hinh dang nhu bong bong do tac đong rang buoc cua tu truong lien sao, nhung cac nha khoa hoc van chua biet ro hinh dang thuc cua nhat quyen trong nhu the nao.
Co rat nhieu thien thach nam rai rac trong khong gian he Mat Troi. Thien thach đuoc đinh nghia la vat the nho tu 30 micromet toi khoang 1 met. Cac vat the nho hon nua đuoc goi chung la bui vu tru. Hau het thien thach đuoc hinh thanh tu su phan ra cua sao choi va tieu hanh tinh, con mot vai thien thach đuoc hinh thanh tu cac manh vun va cham tu hanh tinh. Phan lon thien thach đuoc lam tu silicat va cac kim loai nang nhu niken va sat. Gan quy đao Trai Đat cung co rat nhieu thien thach, mot so đam thien thach la nguon goc cua cac mua sao bang trong khi quyen. Theo đinh nghia cua Lien đoan Thien van Quoc te, cac vat the be hon tieu hanh tinh đuoc goi la thien thach (<1 met) con cac vat the be hon thien thach đuoc goi chung la bui, (<30 micromet) tuy nhien o đay khong co ranh gioi that su ro rang giua ba cum tu.


Bon hanh tinh đat đa Cac hanh tinh đat đa co kich thuoc be va co khoi luong rieng tuong đoi lon. Cac hanh tinh nay đuoc cau tao chu yeu tu cac nguyen to nang nhu sat, silicat, magie. Cac hanh tinh nay đeu co ho va cham va co hien tuong kien tao, chang han nhu thung lung va nui lua.

Sao Thuy (0,31–0,59 au tu Mat Troi) la hanh tinh gan Mat Troi nhat. Sao Thuy co cao nguyen va mieng nui lua do va cham thien thach chong len nhau. Vai ti nam truoc, be mat Sao Thuy co nui lua phun trao, tao ra cac đong bang bazan min tuong tu nhu o Mat Trang. Nhiet đo tren be mat giua ngay va đem chenh nhau hon 600 °C. Cau tao cua hanh tinh bao gom khoang 70% kim loai nam chu yeu o loi va 30% silicat o lop ngoai. Sao Thuy co lop khi quyen sieu mong, đuoc duy tri boi nguyen tu sinh ra do gio Mat Troi, su boc hoi cua lop bang đa hay cac thien thach roi vao. Sao Thuy khong co ve tinh tu nhien nao.
Sao Kim (0,72–0,73 au) co khi quyen sieu day, chua chu yeu la khi cacbonic va co may chua cac hat chat long axit nho li ti phan xa lai anh sang Mat Troi. Chinh lop may nay bien Sao Kim thanh thien the sang thu 3 sau Mat Troi va Mat Trang. Do hieu ung nha kinh tu khi cacbonic, tai be mat Sao Kim co ap suat lon gap 95 lan khi quyen Trai Đat va nhiet đo 480 °C. Sao Kim khong co tu quyen bao ve đe chong lai gio Mat Troi, đieu nay cho thay bau khi quyen đuoc duy tri nho hoat đong nui lua. Khoang 90% be mat Sao Kim đuoc phu boi dung nham. Sao Kim khong co ve tinh tu nhien nao.
Trai Đat (0.98–1.02 au) la noi duy nhat trong vu tru ta biet ma co su song va nuoc o trang thai long tren be mat. Khoang 78% bau khi quyen cua Trai Đat la nito va 21% la oxy, con 1% la cac chat khi khac. Hanh tinh cua ta co he thong khi hau va thoi tiet phuc tap voi cac vung khi hau đac trung rieng. Ba phan tu be mat Trai Đat đuoc bao phu boi bien, mot phan tu con lai đuoc bao phu boi tham thuc vat, sa mac va bang. Tu quyen cua Trai Đat bao ve be mat khoi tia vu tru, gop phan bao ve bau khi quyen va su song. Trai Đat co 1 ve tinh tu nhien la Mat Trang:
Mat Trang, theo thuyet va cham lon, đuoc hinh thanh khi mot vat the co Sao Hoa đam vao Trai Đat, tao ra bui co lai thanh Mat Trang. Be mat cua Mat Trang đuoc bao phu boi lop bui rat min va co nhieu ho va cham. Nhung mang toi lon tren Mat Trang, goi la "bien", đuoc hinh thanh tu hoat đong nui lua khi Mat Trang con đang hinh thanh.
Sao Hoa (1.38–1.67 au) co ban kinh khoang mot nua so voi Trai Đat. Hau het be mat hanh tinh co mau đo do oxit sat, hai vung cuc đuoc phu boi lop bang trang lam tu nuoc va cacbon dioxit. Sao Hoa co mot bau khi quyen chu yeu la cacbon dioxit voi ap suat be mat chi bang 0,6% so voi ap suat cua Trai Đat, vua đu đe xuat hien mot so hien tuong thoi tiet tren khi quyen. Tren Sao Hoa co cac đong bang, cao nguyen va cac mieng nui lua. Co mot thung lung lon dai 5000 km, rong 200 km va sau 7 km nam tren Sao Hoa ten la Valles Marineris, ngoai ra Sao Hoa co nui lua cao nhat he Mat Troi ten la Olympus Mons. Sao Hoa co 2 ve tinh la Deimos va Phobos.
Hai ve tinh Deimos va Phobos đeu co đac điem kha giong nhau.


Tieu hanh tinh Cac tieu hanh tinh la cac vat the be hon hanh tinh, chu yeu đuoc cau thanh tu cac khoang chat carbon, đa va kim loai, voi mot so trong so chung chua bang. Cac tieu hanh tinh co kich thuoc tu vai met đen hang tram kilomet, theo đinh nghia cua Lien đoan Thien van Quoc te co kich co tren khoang 1 met. Mot so tieu hanh tinh, vi du nhu Vesta va Pallas, đuoc cac nha khoa hoc cho rang la tien than cua cac hanh tinh khi he Mat Troi con đang hinh thanh. So it cac tieu hanh tinh tham chi co ve tinh tu nhien quay quanh. Cac tieu hanh tinh giup cac nha khoa hoc hieu ro lich su va su tien hoa cua he Mat Troi. Ngoai ra, cac tieu hanh tinh đuoc cho la chua nhieu kim loai quy nhu nikel, sat, titan va nuoc, la muc tieu hap dan cho hoat đong khai thac khong gian trong tuong lai.

Vanh đai tieu hanh tinh la vung hinh xuyen tap trung nhieu tieu hanh tinh. Vanh đai nay nam khoang 2,1 va 3,3 au tu Mat Troi, nam giua quy đao cua Sao Hoa va Sao Moc. Vanh đai tieu hanh tinh chua hang trieu vat the co đuong kinh tren mot kilomet, du vay, tong khoi luong cua vanh đai tieu hanh tinh co kha nang khong vuot qua 1/1000 Trai Đat. Vanh đai tieu hanh tinh rat thua thot; cac tau vu tru đi xuyen qua vanh đai ma khong bao gio bi đam. Mot so khu vuc tai vanh đai tieu hanh tinh bi anh huong boi tuong tac hap dan nhieu tu Sao Moc, hien tuong nay con đuoc goi la cong huong quy đao. Su cong huong co the đay tieu hanh tinh ra ngoai (goi la khe Kirkwood) hoac tap trung lai quan the tieu hanh tinh (vi du nhu quan the Hilda tai ti le cong huong 3:2)
Tinh đen giua nam 2022, khoang 29.000 tieu hanh tinh đuoc goi la "tieu hanh tinh gan Trai Đat" vi chung co quy đao ma nhieu kha nang đam Trai Đat trong tuong lai. Cac thanh pho lon gom chuc trieu nguoi se bi pha huy khi tieu hanh tinh va cham voi Trai Đat, vi vay hien nay cac nha khoa hoc đang tim phuong phap đe be huong tieu hanh tinh.
Sau đay la ba tieu hanh tinh đien hinh đuoc cac nha khoa hoc đieu tra ti mi nhat, co kich thuoc lon, trung binh va nho:

1 Ceres (2,55–2,98 au, rong 960 km) la hanh tinh lun duy nhat đa đuoc tim thay trong vanh đai tieu hanh tinh. Be mat cua no chua carbon, bang va tinh the ngam nuoc. Ceres tung co hoat đong phun trao nuoc va nito tu nui lua bang. Bang chung cho su phun trao co the thay tai cac điem sang tren be mat. Ceres co mot bau khi quyen rat mong, gan nhu khong the phan biet đuoc voi chan khong. Ceres đa đuoc tham boi tau Dawn cua My.
433 Eros (1,13–1,78 au, dai 34 km). Eros đa đuoc tham boi tau NEAR Shoemaker cua My.
162173 Ryugu (0,96–1.42 au, rong 0,5 km). Ryugu đa đuoc tham boi tau Hayabusa2 cua Nhat Ban.


Bon hanh tinh khong lo Cac hanh tinh khong lo co kich thuoc lon nhung lai co khoi luong rieng be, đuoc cau tao chu yeu tu cac khi nhu hyđro, heli, cacbonic. Tat ca 4 hanh tinh khong lo đeu co he thong vanh đai, đuoc tao boi hat bui va hon đa nho. Vanh đai cua Sao Tho co the nhin thay đuoc qua kinh thien van tai Trai Đat, con vanh đai cua cac hanh tinh khac thi đuoc phat hien bang phi thuyen vu tru.

Sao Moc (4,95–5,46 au) la hanh tinh lon nhat trong he Mat Troi, nang hon 318 lan Trai Đat. Ngoai phan loi nho bang đa, khi quyen cua Sao Moc chu yeu la hydro va heli. Khi quyen Sao Moc phuc tap, bao gom nhieu lop va vong khi khong phan chia ro rang. Do trong long Sao Moc co nhiet đo cao nen tren be mat luon co bao. Tren be mat co con bao xoay khong lo co đuong kinh gap 3 lan Trai Đat, đuoc goi la Vet Đo Lon. Sao Moc co tu quyen rat manh, đu đe be huong buc xa ion hoa tu Mat Troi va tao ra cuc quang. Sao Moc co 95 ve tinh tu nhien đa đuoc phat hien.
Sao Tho (9,08–10,12 au) co he thong vanh đai ruc ro co the nhin thay đuoc qua kinh vien vong, co cau tao tu manh bang va đa nho. Sao Tho chu yeu đuoc cau tao tu hydro va heli giong nhu giong nhu Sao Moc. O cuc Bac va Nam, Sao Tho voi ly do chua ro co con bao hinh luc giac lon hon đuong kinh Trai Đat. Sao Tho co tu quyen yeu hon Sao Moc, chi tao đuoc cac cuc quang yeu. Tinh đen nam 2024, Sao Tho co 146 ve tinh tu nhien đa đuoc phat hien.
Sao Thien Vuong (18,3–20,1 au) quay quanh Mat Troi voi truc nghieng gan nhu vuong goc voi quy đao. Đieu nay lam khi quyen co su thay đoi mua khac nghiet khi quay quanh quy đao. Lop ngoai cua Sao Thien Vuong co mau xanh lam nhat do metan. O sau ben trong khi quyen an chua nhieu bi an ve cac hien tuong khi hau, chang han nhu nhiet đo thap o trong loi, su hinh thanh cua may va loc xoay. Tinh đen nam 2024, Sao Thien Vuong co 28 ve tinh tu nhien đa đuoc phat hien.
Sao Hai Vuong (29,9–30,5 au) la hanh tinh xa nhat trong he Mat Troi. Lop ngoai cua Sao Hai Vuong co mau xanh lam nhat do metan, voi nhung con bao hinh đom đen thinh thoang xuat hien tren be mat. Giong nhu Sao Thien Vuong, nhieu hien tuong khi quyen cua Sao Hai Vuong van chua co loi giai thich, chang han nhu nhiet đo cua tang nhiet quyen hay đo nghieng bat thuong cua tu quyen. Tinh đen nam 2024, Sao Hai Vuong co 16 ve tinh tu nhien đa đuoc phat hien.

Cac hanh tinh khong lo co hang tram ve tinh co kich co tu be hon 1 kilomet đen lon hon Sao Thuy. Mot so ve tinh tu nhien lon ma hien nay la muc tieu nghien cuu đien hinh gom co:

Sao Moc
Io co be mat loang lo voi vet vang, trang va nhieu đom đo, nau, cam va đen. Đay la do noi nay co hoat đong nui lua manh me nhat trong he Mat troi, voi hon 400 nui lua đang hoat đong o tren be mat. Qua hang trieu nam, mot so nui lua phun trao cot luu huynh cao hang tram kilomet. Hien tuong nui lua phun trao đuoc cho la do luc hap dan cua Sao Moc.
Europa, giong nhu Io, bi chi phoi boi luc hap dan cua Sao Moc, tuy nhien voi mot muc đo be hon. Europa chu yeu đuoc cau tao tu bang nuoc, nen su ma sat nay bien lop bang duoi be mat thanh bien man, co the chua gap đoi luong nuoc so voi Trai Đat. Neu đay bien Europa chua mieng phun thuy nhiet, đieu nay se mang nhieu hua hen cho viec tim su song ngoai Trai Đat trong tuong lai.
Ganymede co ban kinh to hon Sao Thuy va giong nhu Europa co mot lop bang day o be mat. Theo cac nghien cuu gia lap đieu kien cua Ganymede, ve tinh nay co ve co nhieu lop đai duong, xep chong len nhau voi cac lop bang nuoc o giua. Lop đai duong thap nhat co the nam o đo sau 800 kilomet.
Sao Tho
Enceladus .
Titan .
Sao Thien Vuong
Miranda .
Sao Hai Vuong
Triton .


Vanh đai Kuiper Vanh đai Kuiper la đia vat chat nam xa hon quy đao cua cac hanh tinh, mo rong tu quy đao Sao Hai Vuong (cach Mat Troi 30 au) toi ban kinh khoang 50 au. Thien the đau tien đuoc phat hien dan toi viec xac nhan su ton tai cua vanh đai nay la (15760) 1992 QB1, đuoc phat hien vao nam 1992 boi nha thien van David Jewitt cung voi nghien cuu sinh cua ong la Jane Luu. Tu đo đen nay đa co hon mot nghin đoi tuong thuoc vanh đai nay đuoc phat hien, va nguoi ta cho rang vanh đai nay co the co hon 100.000 đoi tuong co đuong kinh lon hon 100 km. Mot so ve tinh trong he Mat Troi, nhu Triton cua Sao Hai Vuong va Phoebe cua Sao Tho, đeu đuoc cho la co nguon goc tu vanh đai nay.
Vanh đai đuoc cho la tap hop gom nhung manh vat chat co nguon goc tu mot đia tien hanh tinh quanh Mat Troi, tuy nhien vat chat tu đia nay khong the co lai đe tao thanh hanh tinh. Vanh đai Kuiper rong hon nhieu vanh đai tieu hanh tinh 20 lan. Cach xa Mat Troi va cac hanh tinh lon, vanh đai Kuiper đuoc cho la tuong đoi it bi anh huong boi cac qua trinh bien đoi, cho nen xac đinh thanh phan cua chung co the cung cap cho chung ta thong tin ve su hinh thanh he Mat Troi. Hau het cac tieu hanh tinh trong đai Kuiper gom mot luong lon methan, amonia va nuoc đong bang. Sau chuyen tham boi New Horizons, vanh đai Kuiper la mot muc tieu hap dan ma cac tau tham do trong tuong lai se huong đen.

Vanh đai Kuiper chua 5 hanh tinh lun đa biet cho toi nay:

Sao Diem Vuong (Pluto, 29,7–49,3 au) la vat the lon nhat đuoc biet đen trong vanh đai Kuiper. Hau het be mat Sao Diem Vuong đuoc bao phu boi bang nito va tap chat huu co mau nau ten la tholin. Khu Sputnik Planitia tren be mat rong khoang 1200 kilomet va gan nhu khong co ho va cham do van đong đia chat. Sao Diem Vuong co 5 ve tinh tu nhien, trong đo co ve tinh Charon co ban kinh bang mot nua Sao Diem Vuong.
Orcus (30,3–48,1 au) theo ket qua phan tich quang pho co the co nuoc đong bang va su ton tai cua tholin. Hai chat nay co the bao phu hau het be mat hanh tinh lun. Orcus co 1 ve tinh tu nhien đa đuoc phat hien: Vanth.
Haumea (34,6–51,6 au) co hinh ellipsoid (qua trung), toc đo quay nhanh va co he thong vanh đai. Tren be mat cua Haumea co vet mau đo, co the do chua nhieu chat huu co nhu tholin. Haumea co 2 ve tinh tu nhien đa đuoc phat hien: Hiʻiaka va Namaka.
Makemake (38,1–52,8 au) theo ket qua phan tich quang pho co metan, ethan, va bang nito tren be mat. Makemake co 1 ve tinh tu nhien đa đuoc phat hien, đuoc tam goi la S/2015 (136472) 1.
Quaoar (41,9–45,5 au) theo ket qua phan tich quang pho co bang va amoniac o tren be mat. Ngoai ra, Quaoar co 2 vanh đai mong va co 1 ve tinh tu nhien đa đuoc phat hien: Weywot.


Cac vat the ngoai vanh đai Kuiper Truoc đay vanh đai Kuiper đuoc cho la noi bat nguon cua cac sao choi chu ky ngan, voi chu ky quy đao it hon 200 nam. Tuy nhien, nghien cuu tu giua thap nien 1990 đa cho thay nguon goc chinh xac cua sao choi la o đia phan tan, mot khu vuc nam ben ngoai vanh đai Kuiper. Đia phan tan la mot vung voi mat đo thua thot, chong len vanh đai Kuiper nhung mo rong ra xa hon 100 au. Cac vat the cua đia phan tan co quy đao elip rat det va rat nghieng so voi mat phang hoang đao. 
Hien tai cac nha khoa hoc tim thay 3 hanh tinh lun trong khu vuc nay:

Eris (38,3–97,5 au)
Cung Cong (Gonggong, 33,8–101,2 au)
Sedna (76,2–937 au)
Quyen Hill cua he Mat Troi đuoc uoc tinh co ban kinh tu 180.000 đen 230.000 au, gap tram lan quy đao cua cac hanh tinh lun. Viec tim hieu cac vat the o khu vuc nay con nhieu kho khan. Cac vat the ma ta phat hien trong khu vuc nay co quy đao bi nhieu loan, khien chung di chuyen gan hon voi Mat Troi, va viec phat hien nhung vat the nay thuong chi co the xay ra khi chung la sao choi. Vi vay, đay la khu vuc con nhieu bi an va đuoc cac nha khoa hoc đua ra nhieu gia thuyet ve cac vat the co the nam trong khu vuc nay, vi du nhu đam may Oort va "hanh tinh thu chin".


He Mat Troi trong vu tru So sanh voi cac loai hanh tinh hay đuoc tim thay o cac he sao khac, he Mat Troi cua ta thieu hanh tinh co quy đao be hon Sao Thuy va "sieu Trai Đat", tuc la hanh tinh co kich thuoc lon hon nhieu lan Trai Đat. Giong nhu cac he hanh tinh khac, he Mat Troi co vung song đuoc, bao gom Trai Đat, noi nhiet đo be mat va khi quyen cho phep su ton tai cua nuoc o trang thai long.


Lich su hinh thanh Nho cac bao the trong thien thach co xua, ta biet rang he Mat Troi đuoc hinh thanh 4,568 ty nam truoc tu đam may phan tu (noi nom na la tinh van). Đam may nay chu yeu bao gom hydro, heli va mot luong nho cac nguyen to nang hon đuoc tong hop boi cac the he sao truoc. Đam may phan tu nay co the rong đen vai nam anh sang va sinh ra nhieu ngoi sao khac truoc khi sinh ra he Mat Troi. Khi đam may nay bat đau suy sup hap dan, đinh luat bao toan mo men đong luong noi rang đam may se bat đau quay nhanh hon. Trung tam đam may bat đau nong len vi đay la noi ma phan lon vat chat tap trung lai. Đam may phan tu bat đau co lai thanh đia tien hanh tinh co đuong kinh khoang 200 au va tien sao nong (sau nay thanh Mat Troi). Cac hanh tinh bat đau hinh thanh tu qua trinh tich tu đia tien hanh tinh, bui va khi ket hop lai đe tao thanh cac khoi lon hon duoi tac đong cua trong luc.
Hang tram phoi hanh tinh co the đa ton tai trong he Mat Troi so khai, nhung nhieu trong so chung đa hop nhat, pha huy hoac bi đay ra ngoai trong qua trinh phat trien he Mat Troi. O gan Mat Troi hinh thanh nen cac hanh tinh đat đa (Sao Thuy, Sao Kim, Trai Đat va Sao Hoa) do chi co kim loai va silicat co the ton tai the ran o khoang cach nay. Boi vi kim loai va silicat chi chiem mot phan nho trong đia tien hanh tinh, cac hanh tinh đat khong the phat trien qua gioi han nhat đinh. Cac hanh tinh khong lo (Sao Moc, Sao Tho, Sao Thien Vuong va Sao Hai Vuong) hinh thanh o xa hon, noi ma cac chat binh thuong la the khi thi o dang ran. Vat lieu khi hinh thanh cac hanh tinh nay nhieu hon so voi kim loai va silicat hinh thanh cac hanh tinh đat đa, cho phep cac hanh tinh khung lo phat trien đu bau khi quyen hydro va heli. Cac manh vun con sot lai tu tap o nhung vung nhu vanh đai tieu hanh tinh, vanh đai Kuiper va đam may Oort.

Trong vong 50 trieu nam, ap suat va mat đo hydro o trung tam Mat Troi tro nen đu lon đe bat đau qua trinh tong hop hat nhan. Mat Troi luc moi sinh ra co đo sang chi đat khoang 70% so voi hien tai do khi heli tich tu tai loi, Mat Troi cang tro nen sang hon. Nhiet đo, toc đo phan ung, va ap suat tang len cho đen khi đat đuoc trang thai can bang ap suat nhiet–luc hap dan. Mat Troi đa tro thanh ngoi sao thuoc day chinh. Gio Mat Troi tao ra thai duong quyen va quet sach phan con lai cua đia tien hanh tinh ra khong gian lien sao. Cac tuong tac hap dan giua cac hanh tinh khien hanh tinh di chuyen vao cac quy đao khac nhau. Đieu nay dan đen su khong on đinh cua quy đao hanh tinh, khien quy đao cua hanh tinh nho đuoc noi rong va đua cac hanh tinh khi vao quy đao hien tai.
Cac vat the trong he Mat Troi co su chuyen đong on đinh, nam trong quy đao co lap va bi rang buoc boi cac tuong tac hap dan giua cac vat the. Co kha nang rat be rang mot ngoi sao khac se đi xuyen qua he Mat Troi trong vai ty nam toi. Mac du đieu nay co the gay mat on đinh va dan đen cac hanh tinh bi đay ra va va cham lan nhau, nhieu kha nang He Mat Troi van se giu nguyen trang thai van đong nhu hien nay.

Khoang 5 ty nam nua, khi luong hydro trong loi Mat Troi đuoc chuyen hoa hoan toan thanh heli, đay se la dau cham het cua giai đoan day chinh Mat Troi. Loi Mat Troi se co lai, qua trinh tong hop hydro se dien ra o mot lop vo bao quanh loi heli tro, va nang luong toa ra se lon hon. Lop ngoai cua Mat Troi se phinh ra 260 lan so voi đuong kinh hien tai va Mat Troi se tro thanh sao khong lo đo. Tai cuoi giai đoan khung lo cua Mat Troi, be mat Mat Troi se nguoi đi con 2300 °C, so voi 5500 °C hien nay. Trong tuong lai, su phinh ra cua Mat Troi se nuot chung sao Thuy va sao Kim va co the ca Trai Đat. Nhieu kha nang Trai Đat va sao Hoa se tro thanh hanh tinh dung nham.
Mat Troi se đot chay heli trong mot khoang thoi gian ngan hon nhieu so voi thoi gian no đot chay hydro trong loi. Cac phan ung hat nhan trong loi se suy yeu dan va lop ngoai cua Mat Troi se bi đay vao khong gian, đe lai sao lun trang đac co khoi luong bang mot nua khoi luong ban đau cua Mat Troi nhung chi co đuong kinh rong bang Trai Đat. Cac lop ngoai bi đay ra co the tao thanh tinh van, tra lai mot phan vat chat đuoc lam giau voi cac nguyen to nang hon nhu carbon vao moi truong lien sao đe the he sao moi đuoc sinh ra.


Xem them Du hanh he Mat Troi
Danh sach hanh tinh vi hinh
Danh sach vat the trong He Mat Troi theo kich co
Danh sach ve tinh tu nhien trong He Mat Troi


Chu thich Nguon tham khao Lien ket ngoai Kham pha he Mat Troi – tren YouTube
Bai giang ve he Mat Troi cua giao su Mike Brown tai Caltech
He Mat Troi online tai Eyes on the Solar System