Tu Phap (Chu Han: 四法) la cac vi Phat - Bo Tat co nguon goc tu cac nu than trong tin nguong dan gian Viet Nam gom: May - Mua - Sam - Chop, đai dien cho cac hien tuong tu nhien co vai tro quan trong trong xa hoi nong nghiep. Cac vi Tu Phap vua la Phat, vua la Bo Tat, vua la Than, lai mang nu tinh. Vi vay, tin nguong Tu phap la su ket hop nhuan nhuyen giua Phat giao va Tin nguong dan gian qua cau chuyen nha su An Đo va co gai Man Nuong. Nhung nu than nong nghiep cua nguoi Viet co đa đuoc Phat giao hoa tro thanh nhung vi Phat Ba, hay viec tho cac vi than tu nhien trong dan gian đa tro thanh nhung vi than Tu Phap đe cau mong mua thuan gio hoa, su sinh soi nay no cua van vat.


Khai quat ve tin nguong Tu Phap Nen nong nghiep Viet Nam co xua đuoc the hien qua cau tuc ngu: Nhat nuoc, nhi phan, tam can, tu giong. Nhu vay nuoc la yeu to quan trong hang đau trong mot nen nong nghiep thuoc van minh lua nuoc. Nguon nuoc chinh phuc vu nong nghiep van đen tu mua (Trong troi, trong đat, trong may. Trong mua, trong nang, trong ngay, trong đem), muon co mua thi phai co may, truoc khi co mua thi phai co sam chop. Vi the nhung vi than tu nhien cua nguoi Viet ban đia la than may, than mua, than sam, than chop nhu mot nhu cau tu nhien cua cu dan nong nghiep Viet co.
Bon vi Tu phap chinh gom:

Phap Van (chu quan may)
Phap Vu (chu quan mua)
Phap Loi (chu quan sam)
Phap Đien (chu quan chop)
Nhung vi than tu nhien nay đa dung hoa voi giao ly đao Phat du nhap vao Viet Nam tu An Đo đe tao thanh cac nhan vat tin nguong đac biet, vua la Phat vua la Than. Đieu nay the hien truoc nhat o ten goi co chu Phap đung truoc hien tuong tu nhien (Van, Vu, Loi, Đien) cho thay cac vi than đa thuoc ve Phat giao.
Trong bon vi Tu Phap thi Phap Van va Phap Vu la hai vi đuoc tho cung rong rai nhat. Thong thuong Phap Van đuoc coi la chi ca, la vi Phat "lanh tu", đai dien cho ca Tu Phap.
Ngoai nhung y tuong xay nen hoc thuyet va giao ly, tin nguong Tu Phap co ca mot he thong kien truc minh hoa cho ly thuyet tren. Quan the cac chua đuoc xay o khoang cach đia ly gan nhau, cung tho mot hoac nhieu vi Tu phap hien chi ton tai trong vung Đong bang Bac Bo, goi la he thong chua Tu Phap.


Truyen Man Nuong Truyen Man Nuong la tac pham van hoc đuoc xay dung tu van hoc dan gian truyen khau ke ve Man Nuong hay chinh la ke ve su tich hinh thanh Tu Phap. Hien nay co mot so van ban co ghi lai "truyen Man Nuong" bao gom:

Man Nuong truyen trong Linh Nam Chich Quai cua Tran The Phap
Van khac Co Chau Phat ban hanh ngu luc (Han van kem dien Nom) viet tat (trong chinh van khac) la "Co Chau luc", khac vao nien hieu Canh Hung thu 13 (1752). Noi dung van ban đuoc xac đinh la co truoc đo vi mo ta hoi Dau duoi thoi Hong Đuc va goi Trung Quoc la Đai Minh. Vi vay van ban co le đuoc soan trong khoang 1470 - 1644.
Van khac Co Chau Phat ban hanh (van van luc bat chu Nom) viet tat (trong chinh van khac) la "Co Chau hanh", nien hieu Canh Hung thu 13 (1752), noi dung tuong tu Co Chau hanh.
Bai tho truong thien Phap Van co tu bi ky cua Ly Tu Tan đuoc chep lai trong Toan Viet thi luc va Kien van tieu luc, ca hai đeu do Le Quy Đon bien soan.
Du co khac biet ve tieu tiet, ten goi trong cac tac pham, hay khac nhau giua chinh cac ban chep cua cung mot tac pham thi noi dung chinh cua "Truyen Man Nuong" la tuong đoi giong nhau va co the đuoc tom tat nhu sau:

Duoi thoi Si Nhiep, co mot vi su tu An Đo la Khau Đa La đen truyen đao tai Luy Lau. Co nguoi con gai ten la A Man (Man Nuong) theo hoc Phat phap, phu giup cac viec tai chua. Mot ngay no Man Nuong ngu quen truoc cong chua, su Khau Đa La đi ve khong no đanh thuc ben buoc qua nguoi. Sau đo Man Nuong bong dung co thai. Man Nuong xau ho bo đi, roi sinh ra đuoc mot be gai lien be đen tra su. Su Khau Đa La khan xin voi cay rung thi co mot cay dung mo than go ra, su đat đua be vao trong, cay khep lai. Truoc khi tu biet, su đua cho Man Nuong mot cay truong, dan khi nao han han thi cam xuong đat. Đen nam đai han, Man Nuong cam gay xuong đat thi co nuoc chay ra, dan đuoc nho on. Mot nam mua to gio lon, cay dung thu bi đo troi theo song Dau ve đen thanh Luy Lau thi mac lai ven bo. Bao nhieu nguoi keo len cung khong đuoc. Si Nhiep (hoac Man Nuong) đen lam le cho keo cay dung len bo va chia lam bon phan, tac thanh bon pho tuong Phat. Khi cat ben trong cay thi cho đat đua be ngay xua đa tro thanh mot khoi đa. Bon pho tuong goi la Phap Van, Phap Vu, Phap Loi, Phap Đien chia cho bon chua đe tho, cau mua rat linh ung. Nguoi ta goi Man Nuong la "Phat Mau" (me cua Phat). Ngay Man Nuong mat, dan đia phuong lay lam ngay le, hang nam cung te, mo hoi.
Cay "dung thu" (nguyen van: 蓉樹) nhac đen trong cac van ban nham chi mot loai cay Si (chu Han:榕 - dung), than go thuoc Chi Sung, Ho Dau tam nen con đuoc dich la cay (go) Dau, khong phai cay (hoa) Phu dung (芙蓉) nhu nhieu ban dich van dich nham chu "dung" (蓉). Cai ten cay go Dau nay gan lien voi vung Dau - Luy Lau va ten cua chua Dau.


Tinh chat Phat giao trong truyen Man Nuong Tu Phap Chuyen Man nuong va Tu Phap vung Dau la cau chuyen co ve Phat giao thoi ky đau du nhap vao Viet Nam. Cau chuyen mang đam chat than bi cua the loai than thoai Viet Nam voi mau sac tin nguong dan gian nhung long trong đo la nhung yeu to Phat giao ro net.
Phat giao quan niem "chu Phap do duyen sinh" tuc cac khai niem, su vat nhu song, nui, than, may, y tuong... la cac phap von do nhieu nhan duyen tao thanh dua tren nen tang chung cua cac phap la Tinh Khong (đai dien boi hinh anh hon đa Thach Quang Phat). Cac vi Phat, Bo Tat muon tao loi ich cho vo luong chung sinh co the hoa ra ca cac vi than, troi, vua... đe giup đo ho. Xuat phat tu triet ly Phat giao nen sau khi cac vi than ban đia đuoc dung nap vao he thong tho tu cua đao Phat đa đuoc goi la Tu Phap chu khong con la Tu Than nua. Ten goi cua bon ngoi chua đau tien gan lien voi Tu Phap:  Thien Đinh - Thanh Đao - Phi Tuong - Tri Qua, la an du cho cac giai đoan tu tap Phat giao chu khong phai tin nguong than linh.
Tuy cai quan cac van đe tu nhien nhu: Van - Vu - Loi - Đien (may, mua, sam, chop) nhung khai niem Tu Phap khac voi cac Than trong tin nguong dan gian o cho: neu chu than la cai gi đo thuoc ve tu nhien co quyen nang ban phuc giang hoa thi Tu Phap la do Phat, Bo Tat vi tam đai bi hoa hien ra đe thoa man cac mong cau cua chung sinh, tuc Tu Phap cung la gia danh ma ban the can ban la Tu Bi, Tri tue. Tom lai Tu Phap la su "Phuong Tien" bien hoa cac Bo Tat ra cac Vi cai quan cac hien tuong tu nhien đe nhan dan cau mua, cau mat chu khong phai cac than tu nhien tham nhap vao Phat giao, tuy hinh thuc co điem chung nhung y nghia lai khac xa nhau..
Tuy nhien neu xet ve tong the cac cau chuyen Phat giao đac biet la Mat Tong (yeu to noi bat cua dong Ty Ni Đa luu chi lay chua Dau lam to đinh) thi nhung cau chuyen la lung nhu the dien ra qua nhieu, nhu tap chuyen 84 đai thanh tuu gia An Đo, Cac vi chan su Đai Thu An... thi chuyen Khau Đa La, Man nuong đat Dau khong co gi la đac biet. Cau chuyen chua Dau chi kho hieu va it lien quan Phat giao khi nguoi ta khong hieu đuoc y nghia an du sau xa trong no, Phat giao co vu tru quan sau sac va toan dien o đo,"Van Phap " tuc tat ca su vat, hien tuong, khai niem đeu la đoi tuong cua Phat giao nen khong co gi nam ngoai. Su thinh hanh cua cac tong Phai Mat Tong o Viet Nam cung gan nhu cham dut sau thoi Tran, nen cau chuyen đam mau Mat giao nay roi vao kho hieu tham chi bi coi la nam ngoai giao ly Phat cung la de hieu.
Tat ca cac cau chuyen Phat giao du o 3 thua; Nguyen Thuy, Đai Thua, Kim cang thua đeu chi ve con đuong tu hanh, ly nhan qua, cach ma Phat va cac đao su chi cho đe tu va nguoi đoc thay đuoc cai "TAM " cua chung ta nam o đau, la cai gi va khi nhan ra no thi nuong theo no ma tu hanh. Voi cot loi nay chung ta se thay su vien thong giua cac cau chuyen tuong chung xa la, đoi lap nhau van hoa chung vao nhau vi chung la mot phan cua đoi song, noi la "van phap duy tam tao". o noi đay tat ca cac chuyen ve Thien tong trung hoa, Zen nhat ban, Thien uyen tap anh cua Viet Nam hay 84 Đai Thanh Tuu an đo (cac vi chan su đai thu an), Chuyen ve chu đao su Tay Tang.... tat ca đeu mot mui giai thoat, su giong nhau vuot len tat ca cac yeu to ben ngoai tuong chung chong trai.


= Y nghia cac ten goi =
Đay la 1 cau chuyen tuy noi dung than bi, an du sau xa nhung ten goi cac nhan vat, đia danh đeu toat len yeu to Phat giao.
- Phat giao du o thua nao (Nguyen Thuy, Đai thua, Mat Tong) hay quoc gia nao (An Đo, Tay tang, Trung quoc, Viet nam, thai lan...) đeu chung nhau 3 yeu tot cot loi đuoc goi la Tam Vo Lau hoc la Gioi - Đinh - Tue, đo la cach nhin nhan co ban nhat ve Phat giao ma khong co ton giao nao co điem nay. Nguoi theo đao Phat se quy y voi Phat xin tho Gioi (nhung đieu khong đuoc lam va đuoc lam) roi lua chon Phap mon (thien, niem phat....) đe đat đuoc Đinh, roi tu Đinh se sinh ra Tue tuc tri hue, dep het vo minh goc re cua su luan hoi.
Chinh cau chuyen man nuong ngay đau tien cung co bo ba Gioi - Đinh - Tue nay. Đinh thi de nhan ra nhat chinh la cu si TU ĐINH, cha Man nuong. Khau Đa La la mot vi đai su chinh la nguoi co kha nang truyen gioi cho đe tu, cha man nuong muon lam đe tu Phat bat buoc phai tho gioi, đo la đieu tien quyet khong the khong. Man Nuong thi man co nghia la ngu si (vo minh), sau nay đac đao đuoc goi la Phat Mau Man nuong tuc vo minh đa đuoc chuyen thanh Tri Tue (Phat mau) đieu ma Đao Phat huong đen. Vay chung ta co bo ba TAM VO LAU HOC:
GIOI sinh ra ĐINH, ĐINH sinh ra TUE
Khau đa la (gioi su) la Thay cu si Tu Đinh (Gioi sinh ra Đinh), TU ĐINH la cha Phat Mau Man nuong (Đinh sinh ra Tue).
- Ba vo lau hoc cot tuy đa co, vay cai TAM đuoc an du ten ai ? Tam la chu đe tim kiem cua đao Phat, Chan Tam chinh la Phat, chung ta cac chung sinh binh pham nhu con nguoi, đong vat o noi cai Tam chua tim thay ay lai giong het đuc Thich Ca Mau Ni, chi co đieu Phat đa nhan ra chan tam, con chung ta tuy co ma chua nhan ra giong nhu "xa tan chan troi gan ngay truoc mat". O đay chan tam chinh la Thach Quang Vuong Phat chinh la cai cot yeu tao nen su linh thieng cua 4 pho Tu Phap.
Thach Quang Vuong Phat la mot cach goi an du cua chan tam nhu bao nhieu cum tu khac trong Phat giao nhu: Tu tinh Kim Cang, Chan Tam, Ban Tinh, Kim Quang Minh Tu Tinh, Chan Kim sac than, Phat,....
Danh tu chi goi khac nhau nhung tinh chat thi giong nhau mo ta ve tam la Ran chac, bat hoai, khong the chia tach... An Đo dung KIm cuong lam an du ve su ran chac bat hoai (that ra kim cuong van bi kim cuong cat nhung no gan nhat voi hinh anh ran chac). Con o Viet Nam thi dung chu" Thach " đa, trong van hoa Viet Nam nom na coi sat va đa la 2 thu bieu hien cho su ran chac, ben vung, giong nhu cau chuyen dan gian Viet nam ve mat day do rau cung khong the xuyen qua, khi hoi o đoi co gi ran chac nhat, nguoi đan ong noi ngay la Sat voi Đa chu con gi nua. Thach Quang va Kim cuong Tu tinh la cach ma nguoi ta noi ve chan tam ran chac.
Chu Quang trong chu Thach Quang Vuong Phat cung la 1 chu noi tieng hay xuat hien trong Phat giao nhu ten nha su Phat Quang thoi Chu Đong Tu. chu quang nay cung xuat hien trong ten cac Phat bo tat nhu: Duoc Su Luu Ly Quang Vuong Nhu Lai, Nhat Quang Bo Tat, Nguyet Quang Bo Tat,Bao Quang Nhu Lai,...cac ten kinh va cum tu: Kim Quang Minh, Phat Quang Pho Chieu, Quang Minh Tu Tinh, Hao Quang, Tri Tue Quang....
Tai sao chu Quang lai pho bien, vi chu Quang trong Phat giao khong phai đon thuan la anh sang nhu anh sang cua mat troi mat trang... ma no neu bieu su "sang suot ro rang " neu bieu cua Tri Tue sang suot thu ma Phat giao muon chung sinh đat đen.
Chu Vuong o đay cung la chu pho bien, Vuong nay chi vua nhung Phat giao am chi su "Toi thang " vuot len tren tat ca, cac cum tu Phat giao nhu; Đai Y Vuong, Duoc Vuong Bo tat, Duoc Su Luu Ly Quang Vuong Phat, Kim quang minh toi thang vuong kinh,....
Nhu vat ngay ten goi Thach Quang Vuong Phat đa toat len yeu to mo ta ve chan tam ben chac, sang suot ma chung sinh bi tham san si che mo, tam nay ai trong chung sinh đeu co, tu Phat von đe nhan ro no, va trong chuyen la Man nuong, nguoi đuoc chi cach nhan ra no.
- Ten bon ngoi chua Tu Phap thi qua ro rang đo la cac cum tu Phat giao đuoc sap xep theo trinh tu nhu mot thu ban đo huong dan nguoi tu tap:
Thien Đinh Tu - Thanh Đao Tu - Phi Tuong Tu - Tri Qua Tu.
Tu noi phuong tien tu tap la Thien Đinh, hanh gia nhan ra đuoc con đuong đi đen Đao giac ngo, roi nhan ra Phi Tuong, Tuong khong, huu tuong ban the, tinh khong... roi đat đuoc Tri qua, qua vi tri hue toi thang. Khong co bat cu ton giao hay tin nguong nao co cac khai niem, danh tu nay giong Phat giao.
- Con ten Phap Van, Phap Vu,2 vi đung đau va quan trong nhat cua Tu Phap, ngu o chua chinh cung la ten đia thu 10 cua hang Bo Tat co ten la Phap Van Đia,Phap Van đia (zh. 法雲地, sa. dharmamegha bhumi) (hay Phap Vu đia): Bo Tat đat Nhat thiet tri (sa. sarvajnata), đai hanh. Phap than cua Bo tat đa đat toi muc vien man. Bo Tat ngu tren toa sen voi vo so Bo Tat chung quanh trong cung troi Đau-suat. Phat qua cua Bo Tat đa đuoc chu Phat an chung. Nhung Bo Tat đat cap nay la Di-lac (sa. maitreya), Quan The Am (sa. avalokitesvara) va Van-thu-su-loi (sa. manjusri).
- Chu 'Phap" hay dung cho bon vi đuoc coi chu quan May, mua, sam, chop cung khong giong cach nguoi ta goi cac than may mua sam chop. Ma ten goi nay xuat phat tu khai niem cac Phap (tat ca su vat hien tuong, khai niem ke ca may mua sam, set đeu goi la cac Phap)
"Chu Phap do duyen sinh, Phap Diet nhan duyen diet, thi chu phap nhan duyen Phat Đai sa mon thuyet"
"Van phap nhat thiet duy tam tao"
Khai niem cac Phap do tam tao va dung chu Phap đe goi chung cac khai niem, su vat... la đieu chi Phat giao moi co.


= Y nghia noi dung cot truyen =
Va neu trung trung cac ngon tu Phat giao nhu vay thi co đung chuyen Man nuong chua Dau la truyen thuyet nom na kieu dan gian ve cac than tu nhien đuoc Phat giao thu nap hay khong?, chac chan la khong. Phat giao lan toa ra vo so vung mien va co chap nhan mot so than thanh đia phuong lam ho phap,(ho cung nhu cac Phat tu o canh gioi than thanh nhung quy y giup đo Phat nhu cac vua chua, nguoi the luc bao tro Phat giao) Nhung giao ly Phat thi o đau cung khong thay đoi.
Cau chuyen Man nuong cung vay, quanh quan cung la nguoi Thay giup đe tu nhan ra cai tam va nguoi đe tu y đo la tu hanh đe "Minh Tam Kien Tinh " tro nen dan toan thien va thanh Bo Tat Phat roi cuu giup chung sinh thoat kho tuong đoi va tuyet đoi, giup chung sinh cung đat giac ngo hoac thoa man nhung mong cau the tuc đe bot kho, de tu nhu cau tai, cau mua, cau mat, cau con cai, suc khoe,....
- Khau Đa La cao tang sang Viet nam truyen phap, roi buoc qua nguoi Man nuong: đay la cach truyen phap kieu la lung chi co thay va tro biet, giong Tam truyen tam cua thien tong, roi co the đanh đap,... mot so cung co an du trong hoat đong tinh duc nhu o cac chuyen Mat tong an đo(di nhien cac hoat đong thuc su la thanh tinh vo nhiem) nhung suy cho cung đo la phap kho hieu ma chi thay va tro biet, noi de hieu se giong chuyen Tu bo đe đanh vao Ton Ngo Khong ba cai roi khoat tay bo đi, Ton hieu rang canh ba đen phong thay.
- Man nuong tu đong mang thai: am chi sau khi tho phap thi am tham tu hanh, thai nhi trong bung cung nhu Phat Tinh dan dan tang truong roi hien lo....(chua Thien Đinh - Chua Dau)
- Man nuong sinh con roi đem tra Thay: đay la luc hanh gia đat Chung Ngo va đem trinh len thay an chung, đay la đieu bat buoc voi cac Thien su, nguoi tu phai đuoc an chung moi co the biet đuoc minh đat Đao hay chua (Thanh Đao Tu- chua Đau)
- Khau đa la đem đua con bo vao Cay dung thu: chi cho biet tam khong chi o trong nguoi ma con tat ca van phap cung do tam tao, cac phap nhu cay co.... von toan la Tanh Khong (Phi tuong tu - chua Tuong)
- Khi thay van phap do tam tao thi se tu tai, bien hoa vo luong (Ngo Khong, ngo ra Tanh khong thi co than thong quang đai), co Tri hue thi co the lam đuoc vo so đieu ma nguoi đoi goi la than dieu, chuyen lam mua, gio... cung chi la mot phan trong so đo.(Tri Qua Tu - chua Dan).
- Hinh anh cay dung thu đo: cung la luc đat tri tue thi goc re vo minh, tham san si bi đanh bat, goc re luan hoi bi đanh bat...
- Cay dung thu ban đau chi la cay binh thuong sau mang em be cua Khau đa la moi tac thanh tuong Tu Phap linh thieng va Thach Quang Phat cung khong roi Tu Phap cho thay đao ly: tat ca do Tam tao, linh thieng hay khong linh thieng von do Tam (đa Thach Quang) tao nen, cac vi chu quan May mua sam set cung do Tam tao nen, tin la thieng thi thieng.


= Tu Phap va Tu Vo Luong Tam =
Tu Phap chua Dau von đuoc cho la co quyen nang tao ra may mua, sam set cho dan đuoc mua no đu, đieu nay co phai giong voi than dan gian khong? thuc te trong Phat giao cung co cac vi tu hanh co nhieu cong đuc tri tue, hanh nguyen sau xa co the hoa ra cac vi thoa man su mong cau cho chung sinh, cac vi đo goi la cac vi Bo Tat, ho co the cho chung sinh nuong tua cau tai quan nan khoi, het benh, cau tien, cau con, cau mua, cau tanh....
Nhung ho van khac than thanh the tuc o cho ho lam cac phuong tien thoa man cho chung sinh đe chung sinh nhat thoi thoat lo au đe neu đu duyen se de tien tu đao qua, cung khong vi kho ma tao nhieu đieu ac.
Hai vi đuoc tho cung rong rai va chinh yeu đe cau mua cua tu Phap la Phap Van, Phap Vu nhu đa noi la trung ten voi đia thu 10 cua hang Bo Tat.
Ngoai ra hinh anh Tu Phap con tuong ung voi mot chu đe quan trong trong Phat giao Đai thua đo chinh la Tu Vo luong Tam: Đai Tu, Đai Bi, Đai hy, Đai Xa.
- Tu, đai tu: mong muon chung sinh đuoc sung suong, nhu đam may che mat tat ca chung sinh, che cho khoi kho đau - Đam may Phap Van.
- Bi, Đai Bi: Long thuong xot chung sinh, muon chung sinh thoat khoi canh kho, đuoc đai bieu bang mua, giong nhu giot nuoc mat - Phap Vu, đieu nay tuong đong trong tin nguong Viet ve thoai Phu, cac vi thanh thuoc Nuoc thuong co truyen tich buon de khoc.
- Hy, Đai Hy: Tu minh vui mung thay cho ke khac khi ho lam đuoc đieu thien, thanh cong, hanh phuc - Tieng Sam - Phap Loi, Nguoi viet co cau ca dao ' Lua chiem lap lo đau bo / he nghe tieng sam phat co ma len " o Nghe an hien con dan toc o đu co le hoi Mung tieng Sam, nguoi Thai cung mung tieng sam đau nam.
- Xa, Đai Xa: su xa ly khoi cac ban chap; moi su tren đoi nhu giac mong, nhu tia chop loe len roi vut tat, co hinh đay ma khong co thuc chat khong the nam giu, ma khong nam giu thi phai xa ly, buong bo moi bam chap - Tia set - Phap Đien.


Su ket hop tin nguong ban đia Viet Nam va Phat giao An Đo He thong tin nguong Tu Phap la su ket hop hai hoa giua tin nguong ban đia cua Viet Nam va giao ly đao Phat đuoc du nhap tu An Đo. Vung Dau - Luy Lau, thu phu cua Viet Nam thoi Si Nhiep đuoc xac đinh la noi đau tien Phat giao đuoc truyen vao Viet Nam va Tu Phap chinh la ket qua cua su giao luu đau tien giua cac tin nguong dan gian von co voi mot ton giao ngoai lai tu An Đo.
Truoc khi Phat giao co mat, sinh hoat tin nguong cua nguoi Viet co vung song Dau con mang tinh chat mau he đam net. Hinh tuong Man Nuong (trong tieng Viet co, cac tu "man", "men", "me", "me" đeu chi ba To Mau), Ba Dau, Ba Đau, Ba Tuong, Ba Dan la nhung "ba me van hoa" cua toc Dau.
Khi Phat giao truyen vao Viet Nam va đa cung co giao ly thi nhung vi than đuoc nguoi Viet ton tho đa đuoc tiep nhan vao he thong tu tuong va Phat đien cua mot nhanh ton giao moi la Phat giao Viet Nam. Đo la qua trinh ban đia hoa giao ly đao Phat, đong thoi tiep thu he thong than linh ban đia, tao cho nhung vi than nay bo mat Phat giao va nguoc lai Phat giao co mot bo mat ban đia.
Co gai tre Man Nuong la mot bieu tuong cho su đong trinh, đe viec sinh san, hoa hop am duong đuoc thuc hien mot cach linh thieng, con trinh nguyen ma sinh ra đuoc mot vi Phat, goi la Thach Quang Phat. Trong Chi nam ngoc am giai nghia van con nhac đen chi tiet: "Thach Phat but đa giong thay Đa La".
Thach Quang Phat la hinh anh the hien su dung hop giua tuc tho đa cua nguoi Viet co voi Phat giao.. Quan he Man Nuong - Khau Đa La huyen thoai hoa tinh giao thieng lieng dien đat su ket hop hai dong tin nguong phon thuc Viet - An. Thach quang Phat hon dung hon đa thieng (tuc tho đa) voi linga (dang phon thuc cua Siva giao). Nha nghien cuu George Coedes trong tac pham "Cac quoc gia bi An Đo hoa o Đong Nam A" (The Indianized states of Southeast Asia) cho rang hien tuong nay ket hop voi anh huong cua Siva giao goi la tin nguong Siva-Buddha.


Tu Phap trong tu lieu thanh van = Van hoc su =
Van ban Co Chau Phat ban hanh ngu luc (Co Chau luc) khac tren van go bang hai thu chu: Han - Nom, con luu tru tai chua Dau đen nay la nguon tu lieu goc co gia tri ve lai lich cung nhu nhung su linh ung cua Tu Phap trong suot hang nghin nam lich su tu thoi Bac Thuoc cho đen thoi Le So:

Thoi Tam Quoc, Đao Hoang lam Thu su Giao Chau (thuoc nha Đong Ngo), phuc su linh thieng cua Phat, sai đap đan canh giu tuong, trung tu ca bon ngoi chua tai Luy Lau.
Thoi Đong Tan, Tan Minh Đe nghe tieng Tu Phap linh thieng nen sai Thu Su Giao Chau Đao Khan mang quan linh đen keo tuong Phap Van ve kinh đo Kien Khang. Khan sai luc si đen keo, keo khong đuoc, lai sai 1000 luc si cung keo khong đuoc, sai 3000 luc si keo ve, đi giua đuong đen Long Pha, chung kiet suc nga gay chan tay nhieu. Khan thap huong le ta xin keo tra ve cho cu tuong lai nhe tenh. Tu đo tieng linh thieng cang lung lay.
Thoi Tuy, Luu Phuong đen chua Tu Phap yet bai đe thoa su mong moi.
Tuong Tu Phap cung đa đuoc nhac đen nhieu lan trong chinh su nhu Đai Viet su ky toan thu. Nhung chi tiet đuoc ghi lai the hien tin nguong dan gian đa ket hop hoan toan voi Phat giao Viet Nam thoi Ly.
Vua Ly Nhan Tong va trieu đinh cho đua tuong ve Thang Long đe cau đao:

Vua Ly Than Tong cho đua tuong Phat Phap Van ve chua Bao Thien đe cau mua:

Vua Ly Cao Tong than hanh đen tan chua Dau đe lam le va ruoc tuong Phat ve kinh:

Tuc le ruoc tuong Phat ve kinh nay con đen tan đau thoi Le, duoi thoi Le Nhan Tong:


= Thi ca =
Trong tap tho Hong Đuc quoc am thi tap co mot loat bai tho vinh chua Phap Van voi niem tin ro rang tu vua toi dan vao su linh ung cua Phat Phap Van. Nhung bai tho Nom nay minh chung rang Phat giao duoi thoi Le van phat trien manh me va the hien ro net tinh dan toc, nham đoi khang lai nen Phat giao cua nha Minh đua sang.
Van khac Co Chau Phat ban hanh (Co Chau hanh) la ban dich chu Nom cua "Co Chau luc". Trong Co Chau hanh đa co nhung đoan mo ta canh ruoc phat Phap Van duoi thoi Le Thanh Tong rat sinh đong va đay mau sac theo hinh thuc tho Nom hay con goi la "ke hanh" o le hoi chua Dau:

Cuoi the ki XVI, tac pham Viet su dien am (tac gia khuyet danh) bang chu Nom con nhac đen Tu Phap:

Mot bai tho Nom khac đuoc cho la cua chua Trinh Can co ten Ngu đe Phap Van tu thi (ki hieu N°7880 tai Thu vien Vien nghien cuu Han Nom) khac ngay mong 9 thang 10 nien hieu Vinh Thinh thu 14 (1718).


Hinh thuc tuong Tu Phap Phat giao An Đo can ban đeu tho cac hinh tuong nam. Ngay nhu Quan Am cung la nam. Khi truyen vao Trung Quoc, Viet Nam thi hinh tuong Phat đuoc "nu hoa". Viet Nam va Trung Quoc co tuc tho cac ba me, goi la tho mau. Neu khong ke Tu phap thi Viet Nam cung co Tin nguong tho Mau Tam Phu: Mau Thuong Thien, Mau Thuong ngan, Mau Thuy Cung. Phat giao An Đo nhap voi tin nguong ban đia ma co su phan hoa: Thanh Mau Thuong Thien nhap vao Quan am thi gia, hay Quan am vo uy; Thanh Mau Thuong Ngan thanh Quan am toa son; Thanh Mau Thuy Cung thanh Quan am Nam Hai. Đo la hien tuong cong hinh tuong nam voi hinh tuong nu, Phat cong voi Man Nuong ra hinh tuong Phat mau Man Nuong. Đieu nay cung khang đinh dau an ban đia Viet Nam cua mot giai đoan mau he con ton tai. Cho đen bay gio ve đep cua tuong Phat Viet Nam van la ve đep nu, chu khong phai ve đep nam. Vi the nhung tuong Phat Tu Phap o chua Dau rat nu tinh, đoi tay va nguc rat non na, đep goi cam.
Cac tuong Tu Phap con ton tai đen nay đa so la tac lai vao the ky 17-18, đuoc goi la cac "Ba" nhung tuong khong he anh huong cua Tin nguong tho Mau Tam, Tu Phu von rat phat trien giai đoan nay ma van giu đuoc nhung net co kinh nhu khuon mat cua phu nu An Đo, dang cao to. Mot điem chung cua tuong Tu Phap la đau "but oc" tuc toc xoan ben lai nhu cac pho tuong Phat. Đay la hinh anh khac xa voi ten goi cac "ba" hay hinh anh mau, nu than cung thoi. Mac du phan đau cac pho tuong Tu Phap đuoc tac giong nhu chu Phat nhung cac tuong nay thuong la tuong son tuyen mot mau son chu khong thep vang nhu tuong Phat.


= Bo tuong Phat Tu Phap vung Dau - Luy Lau =
He thong tuong Tu Phap vung Dau - Luy Lau gom bon pho tuong: Phap Van, Phap Vu, Phap Loi, Phap Đien. Cac pho tuong thuoc loai hinh đieu khac tuong tron, tu the toa thien tren toa sen va đeu co cau truc tong the gom hai phan: Phan tuong va phan be tuong nhung la mot the thong nhat, ca hai hop lai moi tao thanh mot tac pham nghe thuat hoan chinh. Ca 4 pho tuong Tu Phap đeu đuoc tao tac vao the ki XVIII bang chat lieu go co son phu va đang đuoc luu giu tai he thong cac chua tho Tu Phap o huyen Thuan Thanh la: Chua Dau, Chua Tuong thuoc xa Thanh Khuong va chua Dan thuoc xa Tri Qua.
Ve mat nghe thuat, cach tao tuong Tu Phap giong voi dong tuong An Đo - Kho-me. Nghe thuat tao tuong van bao luu đam net cach tao hinh cua Phat giao An Đo nguyen thuy đuoc cac nha su An Đo đua sang. Bon tuong Tu Phap đeu coi tran, quan xa rong, nhan tuong theo kieu An Đo, mui cao, lo. Tuy nhien, than hinh la Phat mau nen mang ve đep goi cam cua nguoi phu nu, rat đac biet va đoc đao. Đay la nhung tac pham nghe thuat Phat giao mang mau sac Viet Nam.
He thong tuong Tu Phap vung Dau con the hien qua trinh phat trien cua Phat giao Đong Nam A. Cac nha nghien cuu cho rang Luy Lau la trung tam Phat giao xuat hien som nhat trong ba trung tam Phat giao khoi thuy o Đong A va Đong Nam A la: Luy Lau (Viet Nam), Banh Thanh va Lac Duong (Trung Quoc). Đieu đang chu y la trung tam Phat giao Luy Lau khong phai bat nguon tu Trung Hoa ma lai bat nguon tu An Đo va mang đam dau an cua Phat giao An Đo.
Ngay 25 thang 12 nam 2017, Thu tuong Chinh phu ky Quyet đinh so 2089/QĐ-TTg cong nhan 24 bao vat quoc gia trong đo co Bo tuong Phat Tu Phap vung Dau - Luy Lau.


He thong Than đien Tu Phap va cac nhan vat lien quan He thong tu vien tho tu = Nhom Tu Phap Bac Ninh =
He thong Tu Phap nguyen thuy va đay đu nhat nam o vung Dau nay thuoc thi xa Thuan Thanh, Bac Ninh:

Chua Dau (ten chu la Dien Ung, Co Chau, Thien Đinh) o phuong Thanh Khuong, thi xa Thuan Thanh, tho Phap Van, con goi la Ba Dau
Chua Đau ten chu la Thanh Đao tu o xa Thanh Khuong va phuong Ha Man, tho Phap Vu, con goi la Ba Đau
Chua Tuong (chua Phi Tuong) ten chu la Phi Tuong Đai Thien tu o phuong Thanh Khuong, thi xa Thuan Thanh, tho Phap Loi, con goi la Ba Tuong
Chua Dan (chua Dan Cau) ten chu la Tri Qua tu nam o thon Phuong Quan, phuong Tri Qua, tho Phap Đien, con goi la Ba Dan
Chua To ten chu la Phuc Nghiem tu tho Man Nuong, me cua Tu phap.
Chua Đau o Bac Ninh đa bi pha huy trong khang chien chong Phap, nen pho tuong Phap Vu đem ve tho chung trong chua Dau. Ngoai ra con co Chua Hue Trach (Chua Dan Xuan Quan) cung o phuong Tri Qua, gan chua Tri Qua, chua nay tho Phap Thong Vuong Phat truong quan Tu Phap. Cung tai chua Xuan Quan, nam 2004 nguoi ta phat hien tam bia co nhat Viet Nam đuoc biet đen goi la Bia "Xa Loi Thap Minh", noi ve viec vua Tuy Van Đe cap xa loi cho chua Thien Chung o Giao Chau.


= Nhom Tu Phap o Ha Noi =
Chua Keo (Sung Nghiem) nam o xa Kim Son, huyen Gia Lam tho Phap Van, nen goi la ba Keo
Chua Nanh (Ninh Hiep) xa Ninh Hiep tho Phap Van, goi la ba Nanh
Chua Set (Đai Bi) nam o thon Giap Luc, xa Thinh Liet, huyen Thanh Tri (nay la phuong Tan Mai, quan Hai Ba Trung), tho ca Tu Phap
Chua Đau (Thuong Tin) tho Phap Vu
Ngoai ra o Thanh Tri co chua Phap Van, chua Phap Vu.


= Nhom Tu Phap o Hung Yen =
Xa Lac Hong:

Chua Thai Lac tho Phap Van
Chua Hong Cau tho Phap Vu
Chua Nhac Mieu tho Phap Loi
Chua Hong Thai tho Phap Đien
Xa Lac Đao

Chua Thon Cau tho Phap Van
Chua Hoang tho Phap Vu
Chua Huong Đao tho Phap Loi
Chua Tan Nhue tho Phap Van


= Nhom Tu Phap o Ha Tay (cu) =
Chua Phap Van (xa Van Binh, huyen Thuong Tin) tho Phap Van
Chua Van Hoi (xa Van Binh, huyen Thuong Tin) tho Phap Loi
Chua Đau (Ha Noi) (chua Thanh Đao, xa Nguyen Trai, huyen Thuong Tin) tho Phap Vu
Chua Phap Vu (xa Yen So, huyen Hoai Đuc)


= Nhom Tu Phap o Ha Nam =
Chua Que Lam (chua Ben, nen goi la ba Ben), chua Do Le, chua Thon Bon, chua Tien tho Phap Van
Chua Trinh Son, chua Đang Xa, chua Bao Son (chua Ba Đanh) tho Phap Vu (nen goi la ba Đanh)
Chua Nua tho Phap Loi
Chua Bau tho Phap Đien (goi la ba Bau)
Cac chua khac nhu chua Quyen Son (Thi Son, Kim Bang), chua Thanh Non, chua Phu Vien, chua va đinh lang Lat Son (xa Thanh Son, huyen Kim Bang), chua Chanh Thon (Van Xa, Kim Bang) co phoi tu tho Tu Phap trong than đien. Tai Ha Nam, Tu Phap đa đuoc goi bang nhung cai ten nom na than mat. Dan lang Đanh Xa goi Phap Phong (gio) la ba Đanh (chua Ba Đanh), dan lang Que Lam goi Phap Van la ba Ben (chua Que Lam), dan thanh pho Phu Ly goi Phap Đien la ba Bau (chua Ba Bau)...
Mot so vi tri tho Phap Phong
Chua Ba Đanh o Ha Nam tho Phap Phong (khong biet tai sao truoc đay bang gioi thieu nguoi ta van ghi ro la Phap Phong, gio bi gach bo đoi thanh van). Tren nui Goi (thi tran Goi, Vu Ban, Nam Đinh) cung co đen tho Phap Phong (y kien cua PGS. TS. Tran Lam Bien). Chua Ha Ky (Nghia Thinh, Nghia Hung, Nam Đinh) tho Tu Phap, voi thu tu đuoc ton vinh la: nhat Phong, nhi Vu, tam Van, tu Đien. Mot nha nghien cuu trong mot cuon sach cung hai lan noi đen Phap Phong (Tran Lam Bien, Con đuong tiep can lich su, NXB Van hoa Thong tin, H, 2013, tr. 48, 291)...
Ghi chu
Trong cac chua tho nhung nu than nay, tuong cua cac nu than đuoc tac voi kich thuoc to lon hon rat nhieu so voi cac tuong Phat. He thong chua Tu phap la chung tich cho su ket hop giua Phat giao voi cac tin nguong dan gian co nguon goc nguyen thuy o Viet Nam.


Xem them Đao Mau
Phat giao Viet Nam


Tham khao