Giai Nobel Sinh ly hoc hoac Y hoc (tieng Thuy Đien: Nobelpriset i fysiologi eller medicin) do Quy Nobel quan ly, đuoc trao hang nam cho nhung kham pha noi bat trong linh vuc khoa hoc su song va y hoc. Giai Nobel khong phai la mot giai duy nhat, ma la nam giai rieng biet, theo di chuc nam 1895 cua Alfred Nobel, đuoc trao "cho nhung nguoi, trong nam truoc đo, đa mang lai loi ich lon nhat cho loai nguoi". Giai thuong Nobel đuoc trao trong cac linh vuc Vat ly, Hoa hoc, Sinh ly hoc hoac Y hoc, Van hoc, va Hoa binh.
Giai thuong Nobel đuoc trao hang nam vao ngay ky niem ngay mat cua Alfred Nobel, 10 thang 12. Tinh đen nam 2022, co 114 giai Nobel ve Sinh ly hoc va Y hoc đa trao cho 226 nguoi, 214 nam va 12 nu. Giai đau tien trao vao nam 1901 cho nha sinh ly hoc nguoi Đuc, Emil von Behring, vi cong trinh cua ong ve lieu phap huyet thanh va su phat trien cua vac-xin chong lai bach hau. Nguoi phu nu đau tien nhan giai Nobel ve Sinh ly va Y hoc, Gerty Cori, đa nhan giai vao nam 1947 vi vai tro cua ba trong viec lam sang to qua trinh chuyen hoa glucose, quan trong trong nhieu khia canh cua y hoc, bao gom đieu tri Benh tieu đuong. Giai thuong Nobel gan đay nhat do Vien Karolinska cong bo ngay 3 thang 10 nam 2022 va trao cho Svante Paabo nguoi Thuy Đien, vi nhung kham pha lien quan đen bo gen cua loai nguoi đa tuyet chung va su tien hoa cua loai nguoi.
Giai thuong bao gom mot huy chuong cung voi van bang va giay chung nhan thuong tien mat. Mat truoc cua huy chuong hien thi cung mot mat cat cua Alfred Nobel đuoc mo ta tren cac huy chuong Vat ly, Hoa hoc va Van hoc; mat trai la duy nhat danh cho giai nay.
Mot so lan trao giai nay cung gay ra su tranh cai trong cong đong khoa hoc. Nhu nam 1949 giai đuoc trao cho Antonio Egas Moniz cho nghien cuu ve phau thuat thuy nao mac du co nhung bieu tinh phan đoi. Nhung tranh cai khac quay xung quanh su khong đong tinh ai đuoc nhan. Nam 1952 giai trao cho Selman Waksman nguoi đang trong vong lao ly mac du mot nua bang sang che thuoc ve nguoi đong phat hien voi ong Albert Schatz, nguoi đa khong đuoc trao giai. Giai thuong nam 1962 cho James D. Watson, Francis Crick va Maurice Wilkins cho cong trinh cua ho ve cau truc va tinh chat cua DNA mac du the giai khong cong nhan nhung đong gop tu nhung nguoi khac nhu Oswald Avery va Rosalind Franklin vi đa qua đoi truoc thoi gian đe cu giai. Vi giai Nobel khong trao cho nguoi đa qua đoi, nhung ai song tho se co co hoi nhan giai vi nhieu truong hop nguoi đuoc nhan giai cho nghien cuu cua ho tu 50 nam ve truoc. Giai cung chi gioi han trao cho ba nguoi, va tu hon nua the ky qua, nhieu cong trinh khoa hoc co su tham gia cua nhieu nha khoa hoc o nhieu to chuc, đieu nay đa day len nhung tranh luan ve quy tac so nguoi đuoc nhan giai Nobel noi chung.


Boi canh Alfred Nobel sinh ngay 21 thang 10 nam 1833 tai Stockholm, Thuy Đien, trong mot gia đinh ky su. Ong la mot nha hoa hoc, ky su va nha phat minh, ong đa tich luy đuoc nhieu tai san trong suot cuoc đoi, phan lon la tu 355 phat minh, trong đo thuoc no la phat minh noi tieng nhat. Ong quan tam đen sinh ly hoc thuc nghiem va thanh lap phong thi nghiem cua rieng ong o Phap va Y đe tien hanh cac thi nghiem ve truyen mau. Đe đuoi kip cac phat hien khoa hoc, ong đa hao phong quyen gop cho phong thi nghiem cua Ivan Pavlov o Nga va lac quan ve tien đo đat đuoc tu nhung kham pha khoa hoc đuoc thuc hien trong phong thi nghiem.
Nam 1888, Nobel vo cung ngac nhien khi đoc cao pho cua chinh minh, co tieu đe "Ke buon ban cai chet đa chet", tren mot to bao Phap. Khi chuyen xay ra, anh trai cua Nobel la Ludvig đa qua đoi, nhung Nobel, khong hai long voi noi dung cua cao pho va lo ngai rang di san cua ong se phan anh khong tot ve ong, cung la nguon cam hung đe thay đoi di chuc cua ong. Trong di chuc cuoi cung, Nobel yeu cau so tien cua ong phai đuoc su dung đe tao ra mot loat giai thuong cho nhung nguoi mang lai "loi ich lon nhat cho nhan loai" trong linh vuc vat ly, hoa hoc, hoa binh, sinh ly hoc hoac y hoc, va van hoc. Mac du Nobel đa viet nhieu di chuc trong suot cuoc đoi, nhung ban cuoi cung đuoc viet hon mot nam truoc khi ong qua đoi o tuoi 63. Do co kha nhieu tranh cai xung quanh di chuc, no đa khong đuoc Quoc hoi Na Uy chap thuan cho đen tan ngay 26 thang 4 nam 1897.
Cac thanh vien cua Uy ban Nobel Na Uy se trao giai Giai Hoa binh ngay sau khi di chuc đuoc thong qua. Cac to chuc trao giai theo sau: Hoc vien Karolinska vao ngay 7 thang 6, Vien Han lam Thuy Đien vao ngay 9 thang 6 va Vien Han lam Khoa hoc Hoang gia Thuy Đien vao ngay 11 thang Sau. Sau đo, Quy Nobel đa đat đuoc thoa thuan ve huong dan cach thuc trao giai Nobel. Nam 1900, Vua Oscar II ban hanh quy che moi cho Quy Nobel. Ngay nay, giai đuoc goi la giai Nobel Y hoc.


Đe cu va lua chon Đieu quan trong đoi voi Nobel la giai thuong đuoc trao cho mot "kham pha" va đo la "loi ich lon nhat cho nhan loai".Theo quy đinh cua di chuc, chi nhung nguoi đuoc chon moi đu đieu kien đe cu ca nhan cho giai thuong. Nhung nguoi nay bao gom cac thanh vien cua cac hoc vien tren khap the gioi, cac giao su y khoa o Thuy Đien, Đan Mach, Na Uy, Iceland va Phan Lan, cung nhu cac giao su cua cac truong đai hoc va to chuc nghien cuu đuoc lua chon o cac quoc gia khac. Nhung nguoi đoat giai Nobel truoc đay cung co the nhan đe cu. Cho đen nam 1977, tat ca cac giao su cua Vien Karolinska cung nhau quyet đinh giai Nobel Sinh ly hoc hoac Y khoa. Nam đo, nhung thay đoi trong luat Thuy Đien đa buoc vien phai cong khai bat ky tai lieu nao lien quan đen Giai thuong Nobel, va viec thanh lap mot co quan đoc lap ve mat phap ly cho cong viec cua Giai thuong đuoc coi la can thiet. Do đo, thanh lap Hoi đong Nobel, bao gom 50 giao su tai Vien Karolinska. Bau ra Uy ban Nobel voi nam thanh vien đanh gia nhung nguoi đuoc đe cu, Thu ky phu trach to chuc va moi nam co muoi thanh vien phu tro đe ho tro đanh gia cac ung cu vien. Nam 1968, mot đieu khoan đa đuoc them vao la khong qua ba nguoi co the chia se giai thuong Nobel.
Đung voi nhiem vu, uy ban đa chon cac nha nghien cuu lam viec trong linh vuc khoa hoc co ban thay vi nhung nguoi đa co đong gop trong khoa hoc ung dung. Harvey Cushing, bac si giai phau than kinh nguoi My, tien phong trong viec xac đinh đuoc hoi chung Cushing, đa khong đuoc trao giai thuong, cung nhu Sigmund Freud, vi cong trinh phan tich tam ly cua ong thieu cac gia thuyet co the thuc nghiem xac nhan. Cong chung ky vong Jonas Salk hoac Albert Sabin nhan giai thuong vi đa phat trien vac-xin bai liet, nhung thay vao đo, giai thuong lai thuoc ve John Enders, Thomas Weller, va Frederick Robbins voi phat hien co ban rang vi rut bai liet co the sinh san trong te bao khi, du cac che pham trong phong thi nghiem đa giup tao ra vac xin.
Trong suot thap nien 1930, thuong xuyen co nhung nguoi đoat giai trong sinh ly hoc co đien, nhung sau đo, linh vuc nay bat đau phan chia thanh cac chuyen nganh. Nhung nguoi đoat giai sinh ly hoc co đien gan đay nhat la John Eccles, Alan Hodgkin, va Andrew Huxley vao nam 1963 vi nhung phat hien cua ho ve "cac su kien đien đon nhat trong he thong than kinh trung uong va ngoai vi."


Nguoi đoat giai Nam 1901, nha sinh ly hoc nguoi Đuc Emil Adolf von Behring la nguoi đau tien nhan giai Nobel ve Sinh ly hoc va Y hoc. Kham pha cua Behring ve lieu phap huyet thanh trong qua trinh phat trien vac-xin bach hau va uon van đa đat "mot vu khi quan trong vao tay cac y bac sy đe chien thang chong lai benh tat va tu vong".

Nhung nguoi đoat giai nhan giai Nobel trong nhieu linh vuc lien quan đen sinh ly hoc hoac y hoc. Tinh đen  nam 2010, co tam Giai thuong danh cho nhung đong gop trong linh vuc truyen tinh trang thong qua G proteins va chat truyen tin thu hai. Muoi ba giai danh cho nhung đong gop trong linh vuc khoa hoc than kinh va muoi ba nguoi đa nhan giai cho nhung đong gop trong trao đoi chat. Tinh đen nam 2009, co hon 100 giai Nobel ve Sinh ly va Y hoc đa đuoc trao cho 195 ca nhan.
Muoi hai phu nu đa nhan giai thuong gom: Gerty Cori (1947), Rosalyn Yalow (1977), Barbara McClintock (1983), Rita Levi-Montalcini (1986), Gertrude B. Elion (1988), Christiane Nusslein-Volhard (1995), Linda B. Buck (2004), Francoise Barre-Sinoussi (2008), Elizabeth H. Blackburn (2009), Carol W. Greider (2009), May-Britt Moser (2014) va Youyou Tu (2015). Chi co mot phu nu la Barbara McClintock tung nhan giai thuong khong chia se trong hang muc nay, do cong trinh kham pha ra gen nhay di truyen.


= Yeu to thoi gian va qua đoi =

Do khoang thoi gian co the troi qua truoc khi tam quan trong cua kham pha tro nen ro rang, mot so giai thuong đuoc trao nhieu nam sau kham pha ban đau. Barbara McClintock đa thuc hien nhung cong trinh vao nam 1944, truoc khi cau truc cua phan tu DNA đuoc biet đen; ba đa khong nhan giai cho đen tan nam 1983. Tuong tu nhu vay, vao nam 1916 Peyton Rous đa phat hien ra vai tro cua virus khoi u o ga, nhung mai đen 50 nam sau, vao nam 1966, ba moi nhan giai.
Nam 2011, nha mien dich hoc nguoi Canada Ralph M. Steinman thang giai; tuy nhien, uy ban khong biet rang ong đa qua đoi ba ngay truoc khi thong bao. Uy ban đa quyet đinh vi giai thuong đuoc trao "voi thien chi" nen van cong nhan giai.


= Tranh cai =

Giai thuong nam 2008 đuoc trao cho Harald zur Hausen đe ghi nhan kham pha cua ong ve virus u nhu o nguoi (HPV) co the gay ra ung thu co tu cung, Francoise Barre-Sinoussi va Luc Montagnier vi đa phat hien ra virus gay suy giam mien dich o nguoi (HIV). Nhung du Robert Gallo hay Luc Montagnier xung đang đuoc ghi nhan nhieu hon cho viec phat hien ra virus gay benh AIDS hay khong van la van đe gay ra tranh cai đang ke. Đung nhu vay, Gallo đa bi loai va khong nhan giai thuong. Ngoai ra, đa co mot vu be boi khi Harald zur Hausen đang bi đieu tra vi huong loi ich tai chinh đoi voi vac-xin ung thu co tu cung ma vi-rut HPV co the gay ra. AstraZeneca, cong ty co co phan trong hai loai vac-xin HPV beo bo co the huong loi ve mat tai chinh tu giai thuong, đa đong y tai tro cho Nobel Media va Nobel Web. Theo Times Online, hai nhan vat cap cao trong qua trinh tuyen chon đa chon Hausen cung co moi lien he chat che voi AstraZeneca.


= Gioi han so luong nguoi nhan giai =
Đieu khoan đua ra vao nam 1968 ve gioi han so luong nguoi nhan đe cu toi đa la ba nguoi cho bat ky giai thuong nao đa gay ra nhieu tranh cai. Tu thap nien 1950 tro lai đay, xu huong trao giai Nobel Sinh ly hoc hoac Y hoc cho nhieu nguoi ngay cang gia tang. Co 59 nguoi nhan giai trong 50 nam đau tien cua the ky truoc, trong khi 113 ca nhan nhan giai tu nam 1951 đen nam 2000. Su gia tang nay co the la do su gia tang cua cong đong khoa hoc quoc te sau The chien thu hai, dan đen nhieu nguoi chiu trach nhiem cho viec kham pha va nhan đe cu cho mot giai thuong cu the. Ngoai ra, nghien cuu y sinh hien nay thuong đuoc do cac nhom thuc hien hon la cac nha khoa hoc lam viec mot minh, khien cho khong co kha nang bat ky nha khoa hoc nao, hoac tham chi mot so it, chiu trach nhiem chinh cho mot kham pha; đieu nay co co nghia la mot đe cu giai thuong phai bao gom nhieu hon ba nguoi đong gop se tu đong bi loai khoi qua trinh xem xet. Ngoai ra, nhung nguoi đong gop hoan toan xung đang co the khong nhan đe cu vi han che dan đen viec gioi han chi ba nguoi đuoc đe cu cho moi giai thuong, dan đen viec loai tru gay tranh cai.


Tham khao = Trich dan =


= Nguon =


Đoc them Doherty, Peter (2008). The Beginner's Guide to Winning the Nobel Prize: Advice for Young Scientists. Columbia University Press. ISBN 978-0-231-13897-0.
Leroy, Francis (2003). A century of Nobel Prizes recipients: chemistry, physics, and medicine. CRC Press. ISBN 978-0-8247-0876-4.
Rifkind, David; Freeman, Geraldine L. (2005). The Nobel Prize winning discoveries in infectious diseases. Academic Press. ISBN 978-0-12-369353-2.


Lien ket ngoai All Nobel Laureates in Physiology or Medicine at the Nobel Foundation.
Official site of the Nobel Foundation.
Graphics: National Medicine Nobel Prize shares 1901–2009 by citizenship at the time of the award and by country of birth. From J. Schmidhuber (2010), Evolution of National Nobel Prize Shares in the 20th Century at arXiv:1009.2634v1