Buon ban loai hoang da hay con goi la buon ban đong thuc vat hoang da la viec buon ban cac san pham co nguon goc tu đong vat hoac thuc vat chua đuoc thuan hoa thuong đuoc khai thac tu moi truong tu nhien cua chung hoac đuoc nuoi trong cac đieu kien đuoc kiem soat. Cac san pham co the bao gom cac ca the song hoac đa chet, cac mo nhu da, xuong hoac thit, hoac cac san pham khac. Viec buon ban đong vat hoang da hop phap đuoc quy đinh boi Cong uoc Lien hop quoc ve buon ban quoc te cac loai đong, thuc vat hoang da nguy cap (CITES), hien co 183 quoc gia thanh vien (Parties).
Viec buon ban đong vat hoang da bat hop phap xuat hien tran lan va tro thanh mot trong nhung hoat đong kinh te bat hop phap lon nhat, tuong đuong voi luong thuoc phien va vu khi bi buon lau Buon ban đong vat hoang da la van đe lien quan đen su bao ton moi truong nghiem trong, anh huong tieu cuc đen kha nang ton tai cua nhieu quan the đong vat hoang da va la mot trong nhung moi đe doa lon đoi voi su ton tai cua cac loai đong vat co xuong song Buon ban trai phep đong vat hoang da đa gop phan dan đen su xuat hien va lay lan cua cac benh truyen nhiem moi o nguoi, bao gom ca cac loai virus moi xuat hien.


Thuat ngu Su dung đong vat hoang da la mot thuat ngu chung cho tat ca viec su dung cac san pham tu đong vat hoang da, bao gom su dung cho muc đich nghi le hoac ton giao, su tieu thu thit rung va cac hinh thuc buon ban khac nhau. Viec su dung đong vat hoang da thuong lien quan đen san ban hoac san trom. Buon ban đong vat hoang da co the đuoc phan thanh buon ban hop phap va bat hop phap, va ca hai đeu co the co thi truong noi đia (đia phuong hoac quoc gia) hoac quoc te, nhung chung thuong lien quan voi nhau. 


Ly do quan tam Cac hinh thuc buon ban hoac su dung đong vat hoang da khac nhau (su dung, san bat, bay, thu hai hoac khai thac qua muc) la moi đe doa lon thu hai đoi voi cac loai đong vat co vu đang tronng tinh trang nguy hiem va cung đuoc xep hang trong so muoi moi đe doa đau tien đoi voi cac loai chim, đong vat luong cu va lop tue  Viec buon ban đong vat hoang da đa đe doa he sinh thai đia phuong va khien tat ca cac loai phai chiu them ap luc vao thoi điem chung đang đoi mat voi cac moi đe doa nhu bi đanh bat qua muc, o nhiem, nao vet, pha rung va cac hinh thuc pha huy moi truong song khac. Trong chuoi thuc an, cac loai o bac cao hon đam bao rang cac loai o duoi chung khong tro nen qua doi dao (do đo kiem soat so luong cua nhung loai o duoi chung). Đong vat o bac thap hon thuong khong an thit (ma thay vao đo la đong vat an co) va kiem soat su phong phu cua cac loai thuc vat trong mot vung. Do so luong rat lon cac loai bi loai bo khoi he sinh thai, khong the khong tranh khoi viec cac van đe moi truong se xay ra, vi du nhu viec đanh bat qua muc, gay ra tinh trang du thua sua.
Theo Lien hop quoc, To chuc Y te The gioi va To chuc Đong vat Hoang da The gioi, benh Coronavirus 2019 co lien quan đen su tan pha thien nhien, đac biet la nan pha rung, su mat moi truong song noi chung va buon ban đong, thuc vat hoang da. Nguoi đung đau cong uoc cua Lien hop quoc ve đa dang sinh hoc cho biet: "Chung toi đa chung kien nhieu dich benh xuat hien trong nhung nam qua, chang han nhu Zika, Aids, Sars va Ebola, va tat ca chung đeu bat nguon tu cac quan the đong vat song trong ap luc do moi truong khac nghiet." Cac cho đong vat hoang da o Trung Quoc cung dinh liu đen đot bung phat dich SARS nam 2002 va đai dich COVID-19. Nguoi ta cho rang moi truong thuong mai đa tao đieu kien toi uu cho virus corona co nguon goc tu đong vat gay ra ca hai đot bung phat đot bien va sau đo lay lan sang nguoi


Thuc trang chung = Ty le song khi van chuyen =
Trong mot so truong hop; chang han nhu viec ban tac ke hoa tu Madagascar, cac sinh vat đuoc van chuyen bang thuyen hoac qua đuong hang khong đen nguoi tieu dung. Ty le song sot cua nhung loai nay la cuc ky thap (chi 1%). Đieu nay chac chan xay ra boi su bat hop phap; cac nha cung cap khong the mao hiem khien nhung con tac ke hoa bi phat hien, do đo, khong giao chung mot cach đon gian. Do ty le song sot rat thap, đieu đo cung co nghia la so luong sinh vat lon hon nua (trong truong hop nay la tac ke hoa) bi lay đi khoi he sinh thai, đe bu đap cho nhung ton that.


= Van đe cham soc =
Nhieu đong vat bi nhot hang thang troi o cho đe cho ban. Phuc loi cua đong vat bi buon ban hau nhu rat ngheo nan, voi đai đa so đong vat khong đuoc huong lay su tu do co ban nhat đe khong phai chiu đau đon, đoi khat, đau kho, kho chiu va co it co hoi đe the hien nhung hanh vi binh thuong.


= Hau qua cho nguoi ban đia =
Trong nhieu truong hop, nguoi dan bo lac đa tro thanh nan nhan cua tham hoa san trom. Do nhu cau buon ban trai phep đong vat hoang da gia tang, nguoi dan cac bo lac thuong la nan nhan truc tiep cua cac bien phap thuc hien đe bao ve đong vat hoang da. Ho bi ngan can san bat đe kiem thuc an va thuong xuyen bi đuoi khoi vung đat cua ho mot cach bat hop phap sau khi thanh lap cac khu bao ton thien nhien nham bao ve đong vat. Nhung nguoi thuoc bo lac thuong bi buoc toi sai la gop phan vao su suy giam cua cac loai - vi du nhu truong hop cua An Đo, ho phai chiu ganh nang cua cac bien phap chong san trom ho, bat chap ly do chinh dan đen su sup đo cua quan the ho trong the ky 20 la do su san lung cua thuc dan chau Au va gioi tinh hoa An Đo. Tren thuc te, trai voi y kien chung, co bang chung manh me cho thay ho đieu chinh va quan ly quan the đong vat mot cach hieu qua.


= Giam sat khong hieu qua =
Khoi luong buon ban quoc te cac mat hang đong vat hoang da la rat lon va tiep tuc tang. Theo phan tich cua thong ke hai quan He thong hai hoa nam 2012, nhap khau toan cau cac san pham tu ĐVHD len toi 187 ty USD, trong đo thuy san chiem 113 ty USD; thuc vat va lam san 71 ty USD; đong vat phi thuy san tri gia 3 ty USD bao gom đong vat song, cac bo phan va cac dan xuat
Tuy nhien, hoat đong buon ban loai vat hoang da tren toan cau khong đuoc giam sat va tinh toan hieu qua do su rang buoc cua He thong ma HS đuoc hai quan tren toan the gioi su dung. Phan lon loai vat hoang da đuoc nhap khau quoc te chi đuoc ghi nhan o cac danh muc chung nhu san pham đong thuc vat ma khong co chi tiet phan loai nao khac (đieu nay tuong tu nhu nhap khau kim loai ma khong ghi nhan dang nguyen to cua chung, vi du nhu đong hoac sat). Nguoi ta uoc tinh rang gan 50% san pham thuc vat va 70% san pham đong vat đuoc nhap khau duoi dang cac danh muc chung, ngoai tru đoi voi thuy san (khoang 5%) do cac hiep đinh quan ly thuy san đa phuong yeu cau đanh bat ca cu the ve phan loai Nhieu khu vuc phap ly dua vao Ma HS đuoc cong bo cua cac lo hang đe phat hien va truy to hanh vi nhap khau trai phep đong vat hoang da. Viec thieu tinh cu the cua ma HS can tro viec giam sat hieu qua va truy xuat nguon goc buon ban đong vat hoang da toan cau. Ngay cang co nhieu loi keu goi cai cach He thong hai hoa đe tang cuong giam sat va thuc thi buon ban đong vat hoang da toan cau


Buon ban trai phep đong vat hoang da Interpol uoc tinh muc đo buon ban trai phep đong vat hoang da tu 10 đen 20 ty USD moi nam. Trong khi thuong mai mang tinh toan cau, voi cac tuyen đuong mo rong đen moi chau luc, cac nha bao ton cho rang van đe nghiem trong nhat la o Đong Nam A. O đo ket noi thuong mai voi cac thi truong trong điem Trung Quoc, Hoa Ky va Lien minh Chau Au; thuc thi phap luat long leo; kiem soat bien gioi yeu kem; va nhan thuc ve loi nhuan cao va rui ro thap gop phan vao viec buon lau đong vat hoang da thuong mai quy mo lon. Mang luoi Thuc thi Đong vat Hoang da ASEAN (ASEAN-WEN), đuoc ho tro boi Co quan Phat trien Quoc te Hoa Ky va cac nha tai tro ben ngoai, đa co su phan ung truoc mang luoi buon ban đong vat hoang da bat hop phap trong khu vuc.


= O chau A =
Cac trung tam thuong mai đang chu y cua hoat đong buon ban đong vat hoang da bao gom San bay Suvarnabhumi o Bangkok, noi cung cap dich vu phan luc truc tiep cho nhung ke buon lau đen chau Au, Trung Đong, Bac My va chau Phi. Cho cuoi tuan Chatuchak o Bangkok la mot trung tam buon ban trai phep đong vat hoang da noi tieng, va viec mua ban than lan, đong vat linh truong va cac loai nguy cap khac đa đuoc ghi nhan rong rai. Cac tuyen đuong thuong mai ket noi o Đong Nam A lien ket Madagascar voi Hoa Ky (đe ban rua, vuon cao va cac loai linh truong khac), Campuchia voi Nhat Ban (đe ban culi cham lam vat nuoi) va ban nhieu loai cho Trung Quoc.
Bat chap luat phap quoc te va đia phuong đuoc thiet ke đe tran ap viec buon ban, đong vat song va cac bo phan cua đong vat - thuong la nhung loai co nguy co tuyet chung hoac bi đe doa đuoc ban o cac cho troi khap chau A Đong vat bi buon ban cuoi cung se đuoc coi la chien loi pham, hoac nam trong cac nha hang đac san. Mot so đuoc su dung trong y hoc co truyen Trung Quoc (TCM). Bat chap ten goi, TCM đuoc ap dung rong rai khap Đong va Đong Nam A, trong ca cong đong nguoi Hoa va nguoi khong goc Hoa.
Hoat đong buon ban cung bao gom nhu cau ve cac vat nuoi ngoai lai, đac biet la chim va tieu thu đong vat hoang da  lay thit. Mot luong lon rua nuoc ngot, rua, ran, te te va ky đa đuoc tieu thu lam thit o chau A, trong đo co cac nha hang đac san co đong vat hoang da la mon an danh cho nguoi sanh an. Lien quan đen buon ban vat nuoi ngoai lai, đong vat hoang da bi nuoi nhot đuoc giu trong cac khu bao ton co lien quan đen buon ban đong vat hoang da bat hop phap. O Thai Lan, chua Ho đa bi đong cua vao nam 2016 do bi cao buoc len lut trao đoi ho. 


= O chau Phi =
Nhieu loai vat chau Phi bi buon ban ca trong nuoc va quoc te. He đong vat khong lo hap dan nam trong so cac loai thuong đuoc buon ban co nguon goc tu luc đia chau Phi bao gom voi chau Phi, te te, te giac, bao va su tu. Cac đong vat khac nhu ken ken đong mot vai tro quan trong trong thuong mai, ca trong nuoc va quoc te. O phia bac Botswana, luong xac voi đuoc tim thay đa tang khoang 6 lan trong nam 2014 - 2018 va quoc gia nay đa hop phap hoa hoat đong san bat voi vao thang 5 nam 2019. Cung luc đo, nhung con voi bat đau chet vi mot can benh bi an co the gay nguy hiem cho con nguoi.
Maroc đuoc xac đinh la quoc gia trung chuyen đong vat hoang da di chuyen tu chau Phi sang chau Au do co đuong bien gioi long leo voi Tay Ban Nha. Đong vat hoang da co mat o cac cho nhu mot đao cu chup anh, ban đe trang tri, dung trong y hoc, ban lam vat nuoi va dung đe trang tri cua hang. Mot so luong lon cac loai bo sat đuoc ban o cho, đac biet la rua can. Mac du bao hoa mai rat co the đa bi khai thac khoi Ma-roc, nhung da cua chung thuong xuyen đuoc bay ban cong khai nhu mot san pham thuoc hoac vat trang tri tren thi truong.


= O Nam My =
Khoi luong đong vat buon ban tai đay co the lon hon o Đong Nam A va hoat đong buon ban đong vat o My Latinh cung kha pho bien. Trong cac khu cho ngoai troi Amazon o Iquitos va Manaus, nhieu loai đong vat rung nhiet đoi đuoc bay ban cong khai lam thit, chang han nhu chuot lang aguti, lon co pecari, rua, trung rua, ca da tron, v.v. Ngoai ra, nhieu loai đuoc ban lam thu cung. Viec dan lang doc Amazon nuoi vet va khi lam thu cung la chuyen binh thuong. Nhung viec bay ban nhung nguoi “ban đong hanh” nay o cac cho mo thi tran lan. Đe ban chung, viec bat linh truong con, khi đuoi dai, khi nhen, khi saki, v.v., thuong đoi hoi phai ban linh truong me ra khoi ngon cay voi  đua con đang bam vao no; con non co the song sot hoac khong sau cu nga.
Voi dan so ngay cang tang, nhung hoat đong nhu vay co tac đong nghiem trong đen tuong lai cua nhieu loai đang bi đe doa. Hoa Ky la mot điem đen pho bien cua cac loai đong vat rung nhiet đoi Amazon. Chung đuoc buon lau qua bien gioi giong nhu cach ma ma tuy đuoc buon ban bat hop phap - trong thung xe hoi, trong vali, trong thung đuoc nguy trang thanh mot thu khac. O Venezuela, hon 400 loai đong vat dinh liu đen viec san ban tu cung tu cap, buon ban trong nuoc va quoc te (bat hop phap). Cac hoat đong nay pho bien va co the xuat hien o nhieu vung, mac du chung đuoc thuc đay boi cac thi truong khac nhau va nham đen cac loai khac nhau


= Truc tuyen =
Thong qua ca thi truong Web chim-deep web (đuoc bao ve bang mat khau, đuoc ma hoa) va dark web (trinh duyet cong thong tin đac biet), nguoi tham gia co the mua ban va giao dich cac vat bat hop phap, bao gom ca sinh vat hoang da. Tuy nhien so luong hoat đong van khong đang ke so voi so luong tren web mo hoac web be mat. Nhu đa neu trong mot cuoc kiem tra cac tu khoa cua cong cu tim kiem lien quan đen buon ban đong vat hoang da trong mot bai bao đuoc xuat ban boi Conservation Biology, "Muc đo hoat đong khong đang ke lien quan đen buon ban trai phep đong vat hoang da tren web đen so voi hoat đong buon ban cong khai va ngay cang tang tren web be mat co the cho thay su thuc thi thieu thanh cong đoi voi viec buon ban trai phep đong vat hoang da tren mang be mat.". Mot nghien cuu đuoc thuc hien boi Quy Quoc te ve Phuc loi Đong vat (Ifaw) vao nam 2018 cho thay viec mua ban truc tuyen đong vat hoang da nguy cap (nam trong danh sach cua Cong uoc toan cau ve buon ban quoc te cac loai nguy cap) đa lan tran khap chau Au. Nga voi chiem gan 20% cac mat hang đuoc cung cap


Cac to chuc toan cau Mang luoi thuc thi đong vat hoang da ASEAN
Quy quoc te ve phuc loi đong vat
Lien minh Bao ton Thien nhien Quoc te (IUCN)
Phong thi nghiem phap y ve ca va đong vat hoang da quoc gia Clark R. Bavin
To chuc FREELAND
Mang luoi Thuc thi Đong vat Hoang da Nam A (SAWEN)
Mang luoi sinh ton cua cac loai
TRAFFIC, mang luoi giam sat buon ban đong vat hoang da
Lien minh đong vat hoang da
United for Wildlife
Chuong trinh Moi truong Lien Hop Quoc
Quy Đong vat Hoang da The gioi ve Thien nhien


Buon ban đong vat hoang da hop phap Viec buon ban hop phap đong vat hoang da đa xay ra đoi voi nhieu loai vi mot so ly do, bao gom buon ban thuong mai, buon ban vat nuoi cung nhu cac no luc bao ton. Trong khi hau het cac vi du ve buon ban đong vat hoang da hop phap la do so luong quan the lon hoac sinh vat gay hai, co kha nang su dung buon ban hop phap đe giam buon ban bat hop phap đe doa nhieu loai. Hop phap hoa viec buon ban cac loai co the cho phep thu hoach đong vat co quy đinh hon va ngan chan viec khai thac qua muc bat hop phap. Nhieu nha moi truong hoc, nha khoa hoc va nha đong vat hoc tren khap the gioi hau het đeu chong lai viec hop phap hoa viec buon ban vat nuoi cua cac loai xam lan hoac loai du nhap, vi viec tha chung vao tu nhien, du co y hay khong, co the canh tranh voi cac loai ban đia, va dan đen nguy co tuyet chung. Mot so vi du ve su thanh cong nhu:


= Chau Uc =
Viec buon ban ca sau o Uc phan lon đa thanh cong. Ca sau nuoc man (Crocodylus porosus) va ca sau nuoc ngot (Crocodylus johnstoni) đuoc liet ke theo Phu luc II cua Cong uoc CITES. Viec thu hoach cho thuong mai nhung con ca sau nay đuoc thuc hien o Lanh tho phia Bac, Queensland va Tay Uc, bao gom thu hoach tu cac quan the hoang da cung nhu cac chuong trinh nuoi nhot đuoc phe duyet dua tren han ngach do chinh phu Uc quy đinh.
Chuot tui hien đang đuoc thu hoach hop phap đe buon ban thuong mai va xuat khau o Uc. Viec thu hoach chuot tui đe buon ban hop phap khong dien ra trong cac Cong vien Quoc gia va đuoc xac đinh theo han ngach do cac co quan chinh quyen bang quy đinh. Co mot so loai đuoc đua vao buon ban bao gom: 

Chuot tui đo (Macropus rufus)
Chuot tui xam phuong Đong (M. giganteus)
Chuot tui xam phuong Tay (M.fuliginosus)
Chuot tui chung (M. robustus)


= Tai Bac My =
Ca sau đa đuoc buon ban thuong mai o Florida va cac bang khac cua My nhu mot phan cua chuong trinh quan ly.


= Su hop phap hoa =
Hoi nghi lan thu 15 cua cac thanh vien cua Cong uoc CITES đuoc to chuc tai Doha, Qatar vao thang 3 nam 2010. Theo Cong uoc ve buon ban quoc te cac loai nguy cap (CITES), cac loai đuoc liet ke trong Phu luc I bi đe doa tuyet chung va viec buon ban thuong mai cac mau vat bi đanh bat tu nhien hoac cac san pham co nguon goc tu chung bi cam. Quy tac nay ap dung cho tat ca cac loai bi đe doa tuyet chung, tru nhung truong hop ngoai le Cac loai co nguy co tuyet chung đuoc liet ke trong Phu luc II va III khong bi cam buon ban, tuy vay, cac thanh vien phai cung cap bang chung chung to rang cac loai vat tu nhien se khong bi khai thac khong vi muc đich buon ban. Cac mau vat thuoc cac loai thuoc Phu luc I neu đuoc nuoi nhot vi muc đich thuong mai se đuoc coi la cac loai thuoc Phu luc II. Mot vi du ve đieu nay la ca sau nuoc man đuoc nuoi nhot, voi mot so quan the hoang da đuoc liet ke trong Phu luc I va nhung quan the khac trong Phu luc II.


Xem them Toi pham moi truong
Thuoc huy diet sinh thai
Buon ban nga voi
San trom
Buon lau đong vat hoang da
Nuoi đong vat hoang da
Buon ban ken ken chau Phi
Buon ban te te
Nhung loai co nguy co bi tuyet chung


Tham khao Đoc them Nellemann, Christian; va đong nghiep, bien tap (2014). The Environmental Crime Crisis: Threats to Sustainable Development From Illegal Exploitation and Trade in Wildlife and Forest Resources. Nairobi, Kenya; Arendal, Norway: United Nations Environment Programme; GRID-Arendal. ISBN 978-82-7701-132-5.
Roe, Dilys (2002). Making a Killing Or Making a Living: Wildlife Trade, Trade Controls, and Rural Livelihoods. London, UK: International Institute for Environment and Development. ISBN 978-1-84369-215-7.