Hung hoang, α-As4S4 la mot khoang vat arsenic sulfide, con đuoc biet đen nhu la realgar hay "luu huynh rubi" hoac "arsenic rubi" va "đa hung hoang". No la khoang vat mem, co the cat ra đuoc, xuat hien duoi dang cac tinh the đon nghieng hay duoi dang hot đac chac hoac dang bot, thuong đi cung khoang vat co lien quan la thu hoang (As2S3, orpiment). No co mau tu đo toi vang cam, nong chay o nhiet đo 320 °C va chay voi ngon lua mau xanh lam giai phong ra hoi chua arsenic va luu huynh. Hung hoang mem, voi đo cung Mohs khoang 1,5 - 2 va co ty trong rieng la 3,5. Mau vet vach cua no la mau cam. No la ba hinh voi alacranit va pararealgar.
Ten goi hung hoang bat nguon tu tieng Trung 雄黄 (xiong huang). Ten goi realgar bat nguon tu tieng A Rap rahj al-gar (رهج الغار, "bot cua mo"), thong qua tieng Catalan va Latin trung co va ghi chep som nhat trong tieng Anh ve no xuat hien trong thap nien 1390.


Pho bien Hung hoang xuat hien pho bien nhat nhu la khoang vat cua mach nhiet dich nhiet đo thap gan lien voi cac khoang vat arsenic va antimon khac. No cung xuat hien duoi dang cac thang hoa nui lua va trong cac tram tich suoi nuoc nong. No thuong đi kem voi thu hoang, arsenolit, calcit va barit.
No đuoc tim thay trong quang chi, bac va vang o Hungary, Bohemia va Saxony. Tai Hoa Ky no chu yeu thay tai Mercur (Utah), Manhattan (Nevada) va trong cac tram tich mach nuoc phun (geyser) o Vuon quoc gia Yellowstone.
Nguoi ta cho rang sau khi phoi sang lau thi hung hoang bien đoi thanh dang bot mau vang goi la can hung hoang hay pararealgar (β-As4S4). Co thoi nguoi ta cho rang bot nay la thu hoang - mot khoang vat sunphua mau vang khac, nhung gan đay đa chung minh đuoc no la mot hop chat hoa hoc khac biet.


Su dung Hung hoang, thu hoang va arsenopyrit cung cap gan nhu toan bo nguon arsenic the gioi nhu la mot phu pham trong qua trinh nau luyen cac tinh quang co nguon goc tu cac loai quang nay.
Hung hoang tung đuoc cac nha san xuat phao hoa su dung đe tao ra mau trang trong phao hoa truoc khi co cac nguon cung cap cac kim loai dang bot nhu nhom, magie va titan. No van con đuoc su dung ket hop voi kali chlorat đe tao ra loai thuoc no tiep xuc goi la "thuoc no đo" cho mot so loai ngu loi va phao hoa kieu moi khac goi la 'cracker ball', cung nhu trong loi cua mot so loai phao hoa cay ('crackling star').
Hung hoang la chat đoc hai. Nguoi Hy Lap co đai goi no la sandaracha va hieu ro no la đoc hai. No tung đuoc su dung đe lam thuoc đoc diet chuot tai Tay Ban Nha trung co va tai Anh trong the ky 16. Hien nay đoi khi no van đuoc dung đe tieu diet co dai, sau bo va đong vat gam nham, mac du cac loai thuoc tru dich hai goc arsenic hieu qua hon la san co.
Ten goi trong tieng Trung cua no la 雄黃 (xionghuang), nghia đen la 'chat mau vang đuc', đoi lai voi thu hoang la 'chat mau vang cai'. Nguoi Trung Hoa cung biet ro đoc tinh cua no va no thuong đuoc rac quanh nha đe xua đuoi ran va sau bo, cung nhu đuoc su dung trong y hoc co truyen. Hung hoang đuoc pha voi ruou gao đe lam ruou hung hoang (hung hoang tuu) đe uong trong cac le hoi thuyen rong nham phong ngua xui xeo, am chi toi cac tinh chat diet tru sau bo cua no. Thuc tien nay ngay cang tro nen hiem gap hon nho nhan thuc ve viec hung hoang la hop chat arsenic đoc hai.
Hung hoang cung tung đuoc su dung pho bien trong san xuat da thuoc đe loai bo long tu cac tam da song. Do hung hoang la chat sinh ung thu va chat đoc arsenic cung nhu do cac chat thay the canh tranh la co san nen ngay nay no cang ngay cang it đuoc su dung cho muc đich nay.
Hung hoang cung thu hoang đa tung la mat hang co tam quan trong đang ke trong thuong mai cua đe quoc La Ma va tung đuoc su dung đe lam chat mau cho son đo. Su xuat hien cua hung hoang trong vai tro chat mau cho son đo đuoc biet đen trong cac tac pham hoi hoa cua Trung Quoc, An Đo, Trung A va Ai Cap co đai. No cung tung đuoc su dung trong cac buc hoa chau Au thoi Phuc Hung va chi mat đi ke tu the ky 18. No cung tung đuoc su dung trong y hoc.
Cac ung dung truyen thong khac con co san xuat đan ghem, in va nhuom quan ao vai truc bau.


Thu vien anh Xem them Phan loai khoang vat
Danh sach thuoc nhuom vo co
Danh sach khoang vat


Tham khao Đoc them The Merck Index: An Encyclopedia of Chemicals, Drugs, and Biologicals. An ban lan thu 11. Ed. Susan Budavari. Merck & Co., Inc., N.J., U.S.A. 1989.
William Mesny. Mesny’s Chinese Miscellany. A Text Book of Notes on China and the Chinese. Thuong Hai. Quyen III, (1899), trang 251; quyen IV, (1905), trang 425–426.
American Mineralogist Vol 80, pp 400–403, 1995 [1]
American Mineralogist Vol 20, pp 1266–1274, 1992 [2]


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Hung hoang tai Wikimedia Commons
Hung hoang tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Realgar (mineral) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Mindat.org: Pararealgar