Vanxo hay van (tieng Đuc: Walzer; tieng Anh: waltz; tieng Phap: valse) la loai nhac nhay xuat phat tu chau Au voi nhip ba. Co nhung the loai sau: Wien Waltz (Luot nhanh), Boston Waltz (Vua phai), Slow Waltz (Cham) va ca Jazz Waltz. Ngoai ra Waltz con co mot so nhung loai đieu bien the nhu Minuet va Scherzo. Tuy nhien cung co the dung đieu nay trong viec long ghep hoac nhung bai hat.
Waltz bat nguon tu "walzen" trong tieng Đuc co, nghia la "uon", "xoay" hoac "luot đi", la mot đieu nhay trong khieu vu co đien va folk dance (nhay dan gian), theo nhip 3/4. Waltz ra đoi o ngoai o thanh Vien (Ao) va o nhung vung nui cao cua nuoc Ao. vao khoang giua nhung nam 1780, đieu waltz bat đau thinh hanh khi no đuoc bieu dien trong cac le hoi khieu vu tai cung đien Hapsburg, roi dan dan lan ra cac quoc gia khac trong nhung nam sau đo. Mac du vao thoi ky đau, waltz bi phan đoi kha kich liet nhung ve sau waltz, đac biet la tu the cua no, đa tro thanh hinh mau cho cac đieu khieu vu khac. Vao the ky 19 va 20, nhieu bien the moi cua waltz ra đoi va phat trien, bao gom cac đieu waltz theo nhip 2/4, nhip 6/8 va ca nhip 5/4.
Giua the ky 18, đieu allemande - đieu nhay dan gian Đuc, mot hinh thai cua đieu waltz tro nen rat pho bien o Phap. Luc đau, đieu nhay nay chi co tu the tay cua cac vu cong bat cheo moi khi di chuyen, giong tu the cua mot so đieu nhay dan gian khac, nhung no đa nhanh chong cai bien thanh mot đieu nhay đoc lap voi tu the tay om ngang lung va tay con lai đua len khong trung, nhu nhung gi chung ta thay o đieu waltz ngay nay. Đen cuoi the ky 18, đieu nhay dan da co đien co nguon goc tu nuoc Ao nay moi đuoc tang lop quy toc chau Au chap nhan, va du tu the thay đoi nhung no van giu nguyen nhip đieu 3/4 cua minh.
Tuy nhien, viec phan đoi đieu waltz vao thoi đo van con tiep tuc. Cac vu su chuyen nghiep nhan thay su đe doa tiem tang cua đieu nhay nay đoi voi nghe nghiep cua ho; vi cac buoc đi co ban cua waltz rat de hoc trong mot thoi gian tuong đoi ngan, trong khi, đieu minuet (mo-nu-et) va cac đieu nhay quy toc khac đoi hoi phai luyen tap thuong xuyen boi chung bao gom viec hoc nhung ky thuat kha phuc tap lan viec thay đoi khoang cach va cach di chuyen cua nguoi nhay.
Đieu waltz cung bi phan đoi xet tren phuong dien đao đuc boi nhung ca nhan cho rang tu the om ngang lung tuong đoi sat nguoi nhau cua đoi ban nhay va ca buoc xoay ngua nguoi trong waltz. Đac biet la nhung nha lanh đao ton giao coi đo nhu mot hanh vi tho tuc va toi loi. Mot phien toa xuyen luc đia đa dien ra dai dang nham chong lai waltz. Cung vi ly do đo ma waltz đuoc chap nhan kha muon o Anh, vung đat cua cac giao phai.
Thang 7 nam 1816, đieu waltz đuoc đua vao trinh dien trong mot buoi khieu vu o Luan Đon boi hoang than nhiep chinh. Ngay sau đo it ngay mot bai xa luan tren to "Thoi Đai" (The Times) đa nghiem khac phe binh:
"Chung toi vo cung xot xa khi biet rang mot đieu nhay khong đung đan cua nuoc ngoai đuoc goi la Waltz đa đuoc đua ra gioi thieu (vi chung toi tin chac đay la lan đau) tai trieu đinh Anh vao thu 6 vua qua… that la qua đu khi phai chung kien mot tu the kheu goi, hai tay cua đoi ban nhay đan vao nhau va khoang cach co the lai qua gan khi ho nhay, cung qua đu khi nhan ra rang su kin đao trang nha, von đuoc coi nhu mot net đac trung cua phu nu Anh ke tu truoc đen nay, đa bi loai bo boi đieu nhay nay. Chung nao ma đieu nhay tuc tiu nay con gan lien voi gai mai dam va nhung nguoi đan ba lang lo thi, chung toi nghi rang, no khong đang đuoc đe y toi. Nhung gio đay khi no đa len loi vao gioi quy toc, chung toi nhan thay phai co nghia vu canh bao cac bac phu huynh đung đe con gai cua cac vi đen gan su lay lan chet nguoi nay.
Tham chi đen cuoi nam 1866, trong 1 bai xa luan tren mot tap chi tieng Anh, Belgravia đa viet:
"Sau nhieu ngay đi cong tac xa ve va roi ta bat gap chi em minh, vo minh, voi mot thai đo thieu canh giac nhat, đe cho mot ke la mat nam tay, om chat ngang nguoi, buoc long vong trong can ho nho, va ly do duy nhat cho tat ca chuyen nay gan ten "am nhac", thi ta co the it nhieu nhan ra su nguy hiem cua đieu nhay ma quai nay."
Rat nhieu loi phan đoi đen tu phia nhung nguoi lon tuoi, nhung it ai biet nu hoang Victoria cua Anh la mot chuyen gia rat đieu luyen va danh nhieu tinh cam cho đieu waltz!
Nhung lich su tu than no cu lap đi lap lai va su phan đoi chi cang lam cho waltz ngay cang lan rong. Sau Cach mang Phap, giai cap tu san nhanh chong nong nhiet đon nhan waltz. Rieng Pari đa co toi gan 700 vu truong khieu vu co đien! Mot du khach nguoi Đuc khi đen Pari vao nam 1804 đa noi: 

"Tinh yeu đoi voi đieu waltz cung nhu su du nhap cua đieu nhay co nguon goc Đuc nay kha moi me va đa tro thanh mot trong nhung mot moi dan da ke tu sau chien tranh, giong nhu thuoc la vay".
Đieu waltz lan đau tien đuoc gioi thieu o My la vao nam 1834 o Boston. Lorenzo Papanti, mot vu su nguoi Boston, đa trinh dien tai dinh thu Beacon Hill cua phu nhan Otis. Nhieu nguoi trong gioi thuong luu đa rat kinh ngac truoc nhung gi ma ho goi la "mot cuoc trinh dien tho tuc". Đen giua the ky 19, waltz moi co mot vi tri vung chac trong xa hoi My.
Am nhac đong mot vai tro rat quan trong trong khieu vu, va moi đieu vu đeu phu thuoc vao su tuong thich cua nhac nen. Đieu waltz đa tro nen noi tieng khoang nam 1839 nho 2 nha soan nhac thien tai nguoi Ao – Franz Lanner va Johann Straus. Đay la hai nha soan nhac vi đai nhat cua they ky 19, ho đa đat nen tang cho đieu waltz Vien, mot phien ban toc đo nhanh cua waltz.
Trong khoang the ky 19, hai phien ban khac cua đieu waltz cung bat đau phat trien. Mot đieu co ten la đieu nhay Boston, voi nhip đieu cham hon va cac buoc di chuyen dai hon. Mac du đieu nhay nay khong con ton tai sau chien tranh the gioi I, no van giu phong cach nhay cua nguoi Anh, hay con goi phong cach toan cau phat trien đen tan ngay nay. Bien tuong thu hai cua waltz la mot đieu nhay voi phong cach mot buoc dai bang 3 phach. Đieu nhay nay van con cho toi ngay nay.
Đieu Waltz thuong thay trong nhung ban nhac nhe, dan ca va nhac co đien tu chau Au. Tai Viet Nam, no thuong đuoc viet trong nhung ban nhac truoc nam 1975.
Mot so ban nhac viet o đieu Waltz:

Danube Waves
Le beau Danube bleu
Danse Villageoise (Beethoven)
Valse nam Si Mineur (Waltz B Minor) (Frederic Chopin)
Greensleeves (Dan ca Anh)
Valse des Fleurs (Tchaikovsky)
Mot so nhac Giang sinh...


Tham khao