Lon rung hay heo rung (Sus scrofa) con đuoc goi la lon loi la mot loai lon sinh song o luc đia A-Au, Bac Phi, va quan đao Sunda Lon. Con nguoi đang lam cho pham vi phan bo cua chung rong them, lam chung tro thanh mot trong nhung loai đong vat co vu co pham vi phan bo lon nhat. Chung đuoc IUCN xep la loai it quan tam. Co le lon rung sinh song o vung Nam-Đong A vao Pleistocen som, va hien nay co mat hau nhu khap Cuu The gioi.
Tinh toi nam 2005, co 16 phan loai đuoc cong nhan, đuoc chia thanh ba nhom dua tren chieu cao hop so va chieu dai xuong tuyen le. Loai nay song theo nhom mau he gom cac con đuc non, con cai va con cua chung. Con đuc truong thanh thuong song đon đoc tru khi vao mua sinh san. Soi xam la thien đich chinh cua lon rung trong mot so pham vi nhat đinh cua chung. Chung la to tien cua hau het cac giong lon nha va la mot loai thu san trong hang nghin nam.


Thuat ngu Khi lon rung that su tro nen tuyet chung o Anh truoc thoi hien đai, cac thuat ngu tuong tu thuong đuoc su dung cho ca lon rung va lon nha, đac biet la nhung con lon hoang da co lon hoac trung binh. Lon rung cua Anh bat nguon tu thanh tieng Anh co, đuoc cho la co nguon goc tu Chi ngon ngu German phia Tay * bairaz, khong ro nguon goc. "Boar" đoi khi đuoc su dung đac biet đe chi lon đuc, va cung co the đuoc su dung đe chi lon đuc thuan hoa, đac biet la đuc giong chua đuoc thien.
'Sow', ten truyen thong cua lon cai, mot lan nua xuat phat tu tieng Anh co va tieng Đuc; no xuat phat tu Proto-Đong Au, va co lien quan đen tieng Latin va tieng Hy Lap va gan gui hon voi tieng Đuc hien đai. Lon con co the đuoc goi la 'piglet'.


= Ten ban đia =


= Thuat ngu san ban =
Trong thuat ngu san ban, lon rung đuoc chi đinh nhung cach goi khac nhau tuy theo đo tuoi cua chung:


Phan loai va tien hoa Cac nghien cuu cua MtDNA cho thay lon rung co nguon goc tu cac hon đao o Đong Nam A nhu Indonesia va Philippines, va sau đo lan sang luc đia A-Au va Bac Phi. Phat hien hoa thach som nhat cua loai nay đen tu ca chau Au va chau A, va co nien đai tu Pleistocen som. Đen cuoi Villafranchian, S. scrofa phan lon di doi S. strozzii co lien quan, mot to tien suid co kha nang thich ung voi đam lay sang loai S. verrucosus hien đai tren toan luc đia A-Au, khien so luong cua no giam đi o chau A. Ho hang hoang da gan nhat cua no la con lon rau Borneo cua Malacca va nhung hon đao xung quanh khu vuc nay.


= Phan loai =

S. s. scrofa
S. s. algira
S. s. attila
S. s. cristatus
S. s. davidi
S. s. leucomystax
S. s. libycus
S. s. majori
S. s. meriodionalis
S. s. moupinensis
S. s. nigripes
S. s. riukiuanus
S. s. sibiricus
S. s. taivanus
S. s. ussuricus
S. s. vittatus


Thuan hoa Ngoai tru lon nha o Timor va Papua New Guinea (duong nhu la hau due cua lon Sulawesi warty), heo rung la to tien cua hau het cac giong lon. Cac bang chung khao co cho thay lon đuoc thuan hoa tu heo rung vao khoang 13.000–12.700 truoc Cong nguyen o vung Can Đong trong luu vuc song Tigris đuoc quan ly trong tu nhien theo cach tuong tu nhu cach chung đuoc quan ly boi mot so nguoi New Guinea hien đai. Phan con lai cua lon đa xuat hien som hon 11.400 truoc Cong nguyen o Sip. Nhung loai đong vat nay phai đuoc đua ra tu đat lien, cho thay su thuan hoa o đat lien ke sau đo. Cung co mot su thuan hoa rieng biet o Trung Quoc dien ra cach đay khoang 8000 nam.
Bang chung DNA tu phan con lai cua hoa thach va rang ham cua nhung con lon đa moi cho thay nhung con lon nha đau tien o chau Au đa đuoc đua tu vung Can Đong. Đieu nay kich thich su thuan hoa cua lon rung chau Au đia phuong dan đen mot su kien thuan hoa thu ba voi cac gen Can Đong chet trong quan the lon chau Au. Lon thuan hoa hien đai đa đuoc tham gia vao viec trao đoi phuc tap, voi cac dong thuan hoa cua chau Au đuoc xuat khau lan luot đen vung Can Đong co đai. Cac ghi chep lich su cho thay lon Chau A đuoc đua vao chau Au trong the ky 18 va đau the ky 19. Lon nha thuong co chan sau phat trien hon to tien lon rung, đen 70% trong luong co the tap trung o phia sau, nguoc lai voi heo rung, noi hau het cac co đeu tap trung vao đau va vai.


Đac điem Lon rung co mot the trang to lon, voi đoi chan ngan va tuong đoi mong. Than ngan va to, trong khi chan sau tuong đoi kem phat trien. Khu vuc phia sau nhung cai ba vai moc len mot buou, va co ngan va day, đen muc gan nhu bat đong. Đau cua con vat rat lon, chiem đen mot phan ba toan bo chieu dai cua co the. Cau truc cua đau la rat thich hop cho viec đao boi. Đau hoat đong nhu mot may cay, trong khi cac co co rat khoe cho phep con vat đao đat: no co kha nang đao 8–10 cm (3.1–3.9 in) vao đat bi đong bang va co the lat len nhung tang đa nang 40– 50 kg (88–110 lb). Đoi mat nho va sau, va đoi tai dai va rong.
Cac mong guoc o giua lon hon va keo dai hon nhung cai ben, va co kha nang di chuyen nhanh. Lon rung co the chay o toc đo toi đa 40 km/h va nhay o đo cao 140–150 cm (55–59 in). Di hinh gioi tinh la rat ro ret trong loai, voi con đuc thuong lon hon 5-10% va nang hon 20-30% so voi con cai. Lon đuc cung co mot bo bom chay xuong phia sau co the, đac biet ro rang trong mua thu va mua đong. Trong giai đoan sinh san, con đuc phat trien mot lop mo duoi da, day 2–3 cm (0,79–1,18 in), keo dai tu cac ba vai đen mong, do đo bao ve cac co quan quan trong trong khi chien đau. Con đuc co mot bao kich thuoc gan bang trung gan lo mo cua duong vat, thu thap nuoc tieu va phat ra mot mui huong. Chuc nang nay cua chung chua đuoc hieu đay đu.
Loai nay đa phat trien tot rang nanh, nho ra tu mieng cua con đuc truong thanh. Rang nanh cung noi bat hon nhieu o con đuc va phat trien trong suot cuoc đoi. Cac rang nanh tren tuong đoi ngan va phat trien ngang vao luc đau, mac du dan dan cong len tren. Rang nanh thap hon nhieu va dai hon, voi cac bo phan tiep xuc dai 10–12 cm (3,9–4,7 in), đay la thu vu khi rat loi hai cua chung đe chong lai ke thu va cung la 1 điem khac biet lon so voi lon nha va voi cap rang nanh nay, mot con lon rung to hoan toan co kha nang giet chet mot con ho neu nhu con ho so y. Tuy nhien trong mot cuoc chien tay đoi voi ho, loai thien đich chuyen san lon rung thi ho thuong tao tu the đung chech ngang roi quay sang vit đau lon xuong đat đe vo hieu hoa chiec mom voi cap rang nay, tao the thuong phong.
Kich thuoc va trong luong cua lon rung truong thanh chu yeu đuoc xac đinh boi cac yeu to moi truong; lon đuc song o cac vung kho can, nang suat thap co xu huong đat kich thuoc nho hon so voi cac đoi tuong song o nhung vung co nhieu thuc an va nuoc. O hau het chau Au, con đuc co trong luong trung binh 75–100 kg (165–220 lb), chieu cao vai 75–80 cm (30–31 in) va chieu dai co the 150 cm (59 in), trong khi con cai trong luong trung binh 60–80 kg (130–180 lb), chieu cao vai 70 cm (28 in) va chieu dai co the 140 cm (55 in). 

O cac vung Đia Trung Hai cua chau Au, con đuc co the đat trong luong trung binh thap toi 50 kg (110 lb) va cai 45 kg (99 lb), voi chieu cao vai 63–65 cm (25–26 in). O cac khu vuc Đong Au, con đuc co trong luong trung binh 110–130 kg (240–290 lb), chieu cao vai 95 cm (37 in) va chieu dai co the 160 cm (63 in), trong khi con cai nang 95 kg (209 lb), đat toi 85–90 cm (33–35 in) o chieu cao vai va 145 cm (57 in) trong chieu dai co the. O Tay va Trung Au, nam gioi lon nhat nang 200 kg (440 lb) va nu 120 kg (260 lb).
O Đong Bac A, nhung con đuc lon co the đat kich co gau nau, nang 270 kg (600 lb) va đo chieu cao vai 110–118 cm (43–46 in). Mot so con đuc truong thanh o Ussuriland va Man Chau đa đuoc ghi nhan can nang 300–350 kg (660–770 lb) va đo chieu cao vai 125 cm (49 in). Con loi rung lon nhat đuoc ghi nhan co ten la Hogzilla II voi trong luong co the đat 450 kg, chieu dai len đen khoang 2,8m, bap đui cua no to tuong đuong voi lop xe tai. Lon rung co kich thuoc nay thuong khong bi loai da thu nao san bat. Nhung con lon khong lo nhu vay la rat hiem trong thoi hien đai, do nhung cuoc san ban trong qua khu ngan chan đong vat tu viec đat đuoc su tang truong đay đu cua chung.
Bo long mua đong bao gom long dai, tho đuoc phu bang long long to mau nau ngan. Chieu dai cua cac long thay đoi doc theo co the, voi ngan nhat la xung quanh mat va chan tay va dai nhat chay doc theo lung. Nhung long tro lai hinh thanh bom noi tren noi bat o con đuc va đung dung len khi no bi kich đong. Mau sac rat bien đoi; cac mau vat xung quanh Ho Balkhash co mau rat nhe, va tham chi co the co mau trang, trong khi mot so lon đuc tu Belarus va Ussuriland co the co mau đen. Mot so phan loai co mot mieng va mau sang chay nguoc tu cac goc cua mieng. Mau long cung thay đoi theo đo tuoi, voi heo con co long mau nau nhat hoac nau đo voi nhung dai mau nhat trai dai tu hai canh va lung.


Tap tinh xa hoi Heo rung thuong la đong vat xa hoi, song trong mot đan co che đo mau quyen bao gom lon nai va nhung con lon cai con chua thanh nien dan dat boi mot con lon cai truong thanh. Đan lon đuc đe lai am thanh cua chung o tuoi 8-15 thang, trong khi con cai van o voi me hoac thiet lap lanh tho moi gan đo. Đan con cai co the song trong cac nhom đan xen, trong khi nhung ca the truong thanh hoac nhieu tuoi co xu huong đon đoc ben ngoai mua sinh san.
Thoi ky sinh san o hau het cac khu vuc keo dai tu thang 11 đen thang 1, mac du hau het giao phoi chi keo dai mot thang ruoi. Truoc khi giao phoi, con đuc phat trien "bo giap" duoi da cua chung, đe chuan bi đoi đau voi nhung đoi thu canh tranh ban tinh. Tinh hoan tang gap đoi kich thuoc va cac tuyen tiet ra mot chat long mau vang xop. Mot khi đa san sang đe giao phoi, con đuc di chuyen mot quang đuong dai đe tim kiem tieng lon nai, an it tren đuong đi. Khi mot am thanh đa keu, no se lien tuc đuoi theo lon nai. Tai thoi điem nay, con đuc se phai quyet liet chien đau voi nhung con đuc khac. Mot con đuc co the giao phoi voi 5-10 lon nai.
Vao cuoi thoi ki giao phoi, con đuc thuong bi thuong nang va mat 20% trong luong co the cua chung, voi vet thuong do vet can gay ra cho duong vat la pho bien. Thoi gian mang thai thay đoi theo đo tuoi cua lon me mong đoi. Đoi voi cac con lon tre lan đau tien, no keo dai 114–130 ngay, trong khi no keo dai 133–140 ngay o lon nai gia. Qua trinh đe dien ra tu thang 3 đen thang 5, voi kich thuoc lua đe tuy thuoc vao đo tuoi va dinh duong cua con me. Lon trung binh bao gom 4-6 heo con, toi đa la 10-12 con Heo con đuoc nuoi trong mot to đuoc xay dung tu canh cay, co va la. Neu con me chet som, heo con đuoc nuoi boi nhung con lon nai khac.
Lon con so sinh nang khoang 600–1.000 gram, thieu suc chiu đung va mang mot rang sua va rang nanh tren moi nua ham. Co su canh tranh khoc liet giua ca heo con tren num vu giau sua nhat cua heo cai, do khi chung đuoc bu voi nguon sua tot nhat se phat trien nhanh hon va co sinh li manh hon. Heo con khong roi khoi hang trong tuan đau tien cua cuoc đoi. Neu heo me vang mat, nhung con heo con nam sat nhau. Đen hai tuan tuoi, heo con bat đau đi cung me tren hanh trinh cua minh. Neu phat hien nguy hiem, heo con se ne vao heo me hoac đung bat đong, dua vao chiec long nguy trang cua chung đe giu chung an. Bo long so sinh mat dan sau ba thang, voi mau sac truong thanh đat đuoc sau tam thang.
Mac du thoi ky cho con bu keo dai 2,5–3,5 thang, heo con bat đau bieu hien cac hanh vi an uong cua mot con truong thanh o tuoi 2-3 tuan. Rang vinh vien đuoc hinh thanh hoan toan tu 1–2 nam. Ngoai tru rang nanh o con đuc, rang ngung phat trien vao giua nam thu tu. Rang nanh o con đuc gia tiep tuc phat trien trong suot cuoc đoi cua chung, uon cong manh me khi chung gia đi. Lon nai đat đuoc su truong thanh ve tinh duc o tuoi mot nam, voi con đuc đat đuoc no mot nam sau đo. Tuy nhien, đong duc thuong xay ra sau hai nam o lon nai, trong khi con đuc bat đau tham gia vao giao phoi sau 4-5 nam, vi chung khong đuoc phep giao phoi boi con đuc gia. Tuoi tho toi đa trong tu nhien la 10–14 nam, mac du mot so ca the chi ton tai trong vong 4-5 nam. Lon rung nuoi nhot co the song đuoc 20 nam.


Sinh thai hoc = Loi song =

Lon rung sinh song o mot loat cac moi truong song khac nhau tu nhung khu rung taiga đen sa mac. O vung nui, no tham chi co the chiem cac khu vuc nui cao, o đo cao toi 1.900 met o Carpathians, 2.600 met o vung Caucasus va len toi 3.600-4.000 met o vung nui o Trung A va Kazakhstan. Đe ton tai trong mot khu vuc nhat đinh, lon rung yeu cau moi truong song hoan thanh ba đieu kien: cac khu vuc cung cap noi tru an cho chung đe tranh đong vat an thit, nuoc đe uong va tam va thoi tiet khong co tuyet roi thuong xuyen. Chung thuong co thoi quen đam minh trong bun vao mua he đe tao ra cam giac mat me va loai bo ki sinh trung tren da.
Cac moi truong song chinh đuoc ua chuong boi heo rung o chau Au la rung rung la va hon giao, voi cac khu vuc thuan loi nhat bao gom rung bao gom go soi va soi bao quanh đam lay va đong co. Trong rung Białowieza, moi truong song chinh cua chung bao gom cac khu rung hon giao phat trien tot, la rong va hon giao, cung voi rung hon giao đam lay, voi rung la kim va bui cay co tam quan trong thu cap. Rung đuoc tao thanh hoan toan bang nhung lum cay soi va soi đuoc su dung chi trong mua sinh san. Đieu nay trai nguoc voi cac vung nui Caucasian va Transcaucasian, noi lon rung se chiem cac khu rung chiu qua quanh nam.
O cac vung nui cua vung Vien Đong, loai nay sinh song trong cac khu rung nhiet đoi, rung hon giao đoi nui, noi co cay soi Mong Co va cay thong Trieu Tien, rung taiga hon hop đam lay va rung soi ven bien. O Transbaikalia, lon đuc bi gioi han o cac thung lung song voi hat thong va cay bui. Lon thuong xuyen gap phai trong ho tran trong mua đong o mot so khu vuc cua Tajikistan va Turkmenia, trong khi vao mua xuan ho di cu đe mo sa mac; heo rung cung đa sa mac thuoc đia o mot so khu vuc ma chung đa đuoc gioi thieu. Tren cac đao Komodo va Rinca, lon rung chu yeu sinh song o cac khu rung nhiet đoi hoac hoang mac, tranh cac khu vuc rung ram, tru khi đuoc con nguoi theo đuoi.
Lon rung đuoc biet đen la nhung nguoi boi gioi, co kha nang che phu nhung khoang cach xa. Vao nam 2013, mot con lon đuoc bao cao đa hoan thanh viec boi bay dam tu Phap đen Alderney o quan đao Channel. Do lo ngai ve mam benh, no đa bi ban va đem đi thieu. Noi tru an cua lon rung co chua vat lieu cach đien nhu canh cay van sam va co kho. Nhung noi nghi ngoi nay bi chiem đong boi ca gia đinh (mac du con đuc nam rieng), va thuong nam o vung lan can cua suoi, trong rung đam lay, trong co cao hoac bui cay bui. Heo rung khong bao gio đi ve sinh trong noi tru an cua chung, va se tu che phu minh bang đat va la thong đe tranh bi bi con trung đot.


= An uong =

Lon rung la mot loai đong vat an tap rat đa nang, co su đa dang trong viec lua chon cac đoi thu thuc pham cua con nguoi. Thuc an cua chung co the đuoc chia thanh bon loai:

Than re, re, cu va than hanh, tat ca đeu đuoc đao trong suot ca nam
Cac loai qua kien, qua mong va hat đuoc tieu thu khi chin va đuoc đao len tu tuyet khi đang phong phu.
La, vo cay, canh cay va choi, cung voi rac.
Giun đat, con trung, đong vat than mem, ca, đong vat gam nham, đong vat an sau bo, trung chim, than lan, ran, ech va xac thoi. Hau het cac vat moi nay đuoc lon rung tieu thu trong thoi ky am ap.
Mot con heo rung 50 kg (110 lb) can khoang 4.000-4.500 calo thuc an moi ngay, mac du so luong can thiet nay tang trong mua đong va mang thai, voi phan lon che đo an cua no bao gom cac mat hang thuc pham đao tu mat đat va cac loai thu nho. Acorns va chi Cu luon luon la nhung nguon thuc an quan trong nhat trong vung on đoi, vi chung giau carbohydrates can thiet cho su tich tu tru luong chat beo can thiet đe ton tai trong giai đoan nac. O Tay Au, thuc an thuc vat duoi long đat đuoc ua chuong boi heo đuc bao gom cay duong xi, thao moc lieu, cu, re thao moc.
Thuc pham nhu vay đuoc uu tien vao đau mua xuan va mua he, nhung cung co the đuoc an vao mua thu va mua đong trong nhung vu mua beechnut va acorn. Nen thuc an hoang da thuong xuyen tro nen khan hiem, lon đuc se an vo cay va nam, cung nhu khoai tay trong va cac canh đong atiso. Roi loan đat va thuc an gia suc đa đuoc chung minh la tao đieu kien thuan loi cho cac cay xam lan. Lon cua cac phan loai vittatus o Vuon quoc gia Ujung Kulon o Java khac voi hau het cac quan the khac boi che đo an chu yeu cua chung, bao gom 50 loai trai cay khac nhau, đac biet la qua sung, do đo lam cho chung phan tan hat giong quan trong. Lon rung co the an nhieu loai thuc vat co đoc ma khong bi benh, bao gom Aconitum, Anemone, Calla, Caltha, Ferula va Pteridium.
Lon rung co the thinh thoang san moi nhung đong vat co xuong song nho nhu nai con so sinh, bo canh cung va ga con. Nhung con lon song o đong bang song Volga va gan mot so ho va song cua Kazakhstan đa đuoc ghi nhan an nhieu ca nhu ca chep va ca ro phi Caspian. Nhung con lon trong khu vuc truoc đay cung se an ga loi va ga con, chuot xa huong bi dinh bay va chuot. Co it nhat mot ky luc ve mot con lon rung giet chet va an mot con khi Macaca radiata o vuon quoc gia Bandipur phia nam An Đo, mac du đieu nay co the xem la mot truong hop an thit.


= Thien đich =

Soi xam la loai đong vat thuong xuyen san đuoi va an thit heo rung trong suot pham vi sinh song cua no. Mot con soi đon đoc co the giet chet khoang 50 đen 80 con lon đuc o cac đo tuoi khac nhau trong mot nam. Tai Y va vuon quoc gia Belovezhskaya Pushcha cua Belarus, lon rung lai chinh la con moi chinh cua cho soi, mac du van co rat nhieu loai mong guoc thay the, it manh me va nguy hiem hon.
Cho soi đac biet la moi hiem nguy cua lon rung trong mua đong, khi tuyet roi can tro kha nang di chuyen cua heo rung. O vung Baltic, tuyet roi day đac co the cho phep cho soi de dang san lon rung. Cho soi chu yeu nham vao heo con va cac con chua truong thanh, va hiem khi tan cong lon nai truong thanh. Nhung con lon đuc truong thanh thuong bi soi tranh hoan toan. Soi đo cung co the san heo đuc, đen muc khien so luong cua chung giam xuong o vung tay bac Bhutan, mac du co nhieu gia suc hon trong khu vuc.
Bao hoa mai la ke san moi cua lon rung o Kavkaz, Transcaucasia, Vien Đong Nga, An Đo, Trung Quoc, va Iran. O hau het cac khu vuc, lon đuc chi la mot phan nho trong che đo an cua bao. Tuy nhien, trong vuon quoc gia Sarigol cua Iran, lon đuc la loai san moi đuoc nham muc tieu thuong xuyen thu hai sau cuu Mouflon, mac du ca the truong thanh thuong tranh đuoc su tan cong cua bao, vi chung nam tren pham vi trong luong ua thich cua bao la tu 10–40 kg (22–88 lb). Su phu thuoc vao lon rung nay phan lon la do kich thuoc lon cua phan loai bao đia phuong. 

Lon o moi lua tuoi đa tung la con moi chinh cua ho o Transcaucasia, Kazakhstan, Trung A va Vien Đong cho đen cuoi the ky 19. Trong thoi hien đai, so luong ho qua thap đe co tac đong han che đoi voi quan the khong lo cua heo rung. Voi suc manh va kich thuoc lon cua minh, mot con ho nhin chung đu suc giet ca đan lon rung. Ho đa đuoc ghi nhan đuoi theo lon đuc cho khoang cach xa hon so voi con moi khac. Trong hai truong hop hiem hoi, lon đuoc bao cao la đa giet mot con ho nho va mot con ho cai đe tu ve.
Trong khu vuc Amur, lon rung la mot trong hai loai moi quan trong nhat đoi voi ho cung voi nai Man Chau, voi hai loai nay chiem khoang 80% con moi cua ho. O Sikhote-Alin, mot con ho co the giet 30–34 lon đuc moi nam. Cac nghien cuu ve ho o An Đo chi ra rang lon đuc thuong la con moi ua thich thu cap cua ho, sau ca nhung loai thuoc ho Huou nai va ho Trau bo, mac du lon cung thuong xuyen đuoc ho nham muc tieu va nhung con đuc khoe manh thuong xuyen bi san hon la nhung ca the non tre va bi benh.
Nhung con lon con de bi tan cong tu nhung loai ho meo co kich thuoc trung binh nhu linh mieu A-Au, meo rung va cac loai bao tuyet va nhung loai an thit khac nhu gau nau va chon hong vang. Tren cac đao Komodo, Rinca va Flores, Indonesia, ke thu chinh cua lon rung la rong Komodo.


Quan he voi con nguoi = San lon rung =

Con nguoi đa san lung lon rung trong nhieu thien nien ky, voi nhung mo ta nghe thuat som nhat ve nhung hoat đong nhu vay ke tu thoi ky đo đa cu. Loai vat nay đuoc xem nhu mot nguon thuc an trong so nhung nguoi Hy Lap co đai, cung nhu mot thach thuc the thao va nguon goc cua nhung cau chuyen su thi. Nguoi La Ma thua huong truyen thong nay, voi mot trong nhung hoc vien đau tien cua no la Scipio Aemilianus. San heo rung tro nen đac biet pho bien trong gioi quy toc tre trong the ky thu 3 truoc Cong nguyen khi chuan bi cho tuoi truong thanh va chien đau. Mot chien thuat san heo rung đien hinh bao quanh mot khu vuc nhat đinh voi luoi lon, sau đo xa sach heo rung voi cho va co đinh no bang luoi nho hon.
Nguoi La Ma đa lay cam hung tu viec san heo rung trong nghe thuat va đieu khac cua ho. Voi su thang thien cua Constantine Đai đe, viec san lung heo rung đa dien ra cac chu đe ngu ngon Kito giao, voi đong vat đuoc mieu ta nhu mot "con thu đen" tuong tu nhu con rong cua Saint George. San heo rung tiep tuc sau su sup đo cua Đe quoc La Ma phuong Tay, mac du cac bo toc nguoi Đuc coi huou đo la mot mo đa cao quy va xung đang hon. Loai quy toc hau La Ma san lung nhu nguoi tien nhiem cua ho đa lam, nhung chu yeu la đao tao cho tran chien chu khong phai la the thao.
No khong phai la khong pho bien cho tho san thoi trung co đe co tinh san lon trong mua sinh san khi cac loai đong vat đa tich cuc hon. Trong thoi ky Phuc hung, khi nan pha rung va gioi thieu vu khi lam giam so luong heo rung, san heo rung tro thanh đac quyen duy nhat cua gioi quy toc, mot trong nhieu cao buoc chong lai nguoi giau trong cuoc Chien tranh Nong dan Đuc va Cach mang Phap. Vao giua the ky 20, 7.000-8.000 lon đa bi bat o Caucasus, 6.000-7.000 o Kazakhstan, va khoang 5.000 o Trung A trong thoi ky Lien Xo, chu yeu thong qua viec su dung cho san. O Nepal, nong dan va nhung ke san trom bat lon đuc bang cach boc vo qua bot mi co chua chat no voi dau hoa, voi chuyen đong nhai cua đong vat kich hoat cac thiet bi.


= Thit lon rung =

Heo rung co the phat trien manh trong đieu kien nuoi nhot, mac du lon con phat trien cham va kem neu khong co me. Cac san pham co nguon goc tu heo rung bao gom thit, an va long. Apicius danh toan bo mot chuong đe nau thit lon, cung cap muoi cong thuc nau an lien quan đen rang, đun soi va nhung gi nuoc sot đe su dung. Nguoi La Ma thuong phuc vu thit lon voi garum. Đau cua heo rung la trung tam cua hau het cac le ky niem Giang sinh thoi trung co trong gioi quy toc.
Mac du ngay cang tro nen pho bien nhu mot nguon thuc an nuoi nhot, heo rung mat nhieu thoi gian đe truong thanh hon so voi hau het lon nha, va thuong nho hon va san xuat it thit hon. Tuy nhien, thit lon hoang da gay hon va khoe manh hon thit lon, co gia tri dinh duong cao hon va co nong đo amino acid thiet yeu cao hon nhieu. Hau het cac to chuc che bien thit đeu đong y rang mot than thit lon phai đuoc san xuat trung binh 50 kg thit (110 lb). Cac ca the lon co the thu đuoc 15–20 kg (33-44 lb) chat beo, voi mot so ca the khong lo co nang suat 30 kg (66 lb) tro len. Mot con lon rung co the đo 300 dm2, va co the mang lai 350–1000 gam long va 400 gram chat lot.


= Su pha hoai =

Heo rung co the gay hai cho nong nghiep. Quan the song o vung ngoai o cua cac thi tran hoac trang trai co the đao khoai tay va lam hong dua hau va ngo. Chung thuong chi lan chiem cac trang trai khi thuc an tu nhien khan hiem. Vi du, trong rung Belovezh, 34-47% dan so heo rung đia phuong se vao cac canh đong trong nhung nam co san thuc pham tu nhien vua phai. Trong khi vai tro cua lon trong cac vu mua gay ton hai thuong đuoc phong đai, truong hop đuoc biet đen ve nan đoi heo rung gay ra nan đoi, nhu truong hop o Hachinohe, Nhat Ban nam 1749, noi 3.000 nguoi chet vi cai đuoc goi la "nan đoi hoang da". Tuy nhien, trong van hoa Nhat Ban, tinh trang cua lon rung la loai sau bo đuoc the hien thong qua danh hieu cua no nhu la "vua cua sau benh" va cau noi pho bien (danh cho thanh nien o vung nong thon) "Khi ket hon, hay chon mot noi khong co lon rung."
O Trung Au, nong dan thuong đay lui heo rung thong qua nhung cach lam chung xao lang hoac so hai ma bo đi, trong khi o Kazakhstan, nguoi ta thuong su dung cho bao ve trong rung trong. Mac du quan the heo rung lon co the đong mot vai tro quan trong trong viec han che tang truong rung, chung cung huu ich trong viec giu cho cac quan the sau benh nhu cac con bo mua he đuoc kiem soat. Su tang truong cua khu vuc thanh thi va su suy giam tuong ung trong moi truong song cua lon rung tu nhien đa dan đen mot so đan lon xam nhap nhu thoi quen vao cho o cua con nguoi đe tim kiem thuc an. Nhu trong đieu kien tu nhien, đan o cac khu vuc thanh thi la theo che đo mau he, mac du con đuc co xu huong it đai dien hon, va ca the truong thanh cua ca hai gioi co the nang toi 35% so voi cac ca the song trong rung cua chung. Tinh đen nam 2010, co it nhat 44 thanh pho o 15 quoc gia đa trai qua cac van đe lien quan đen su hien dien cua lon rung.


= Tan cong con nguoi =
Cac cuoc tan cong thuc te tren con nguoi la rat hiem, nhung co the nghiem trong, dan đen nhieu thuong ton tham nhap vao phan duoi cua co the. Chung thuong xay ra trong mua giao phoi cua lon rung tu thang 11 đen thang 1, o cac khu vuc nong nghiep giap voi rung hoac tren nhung con đuong dan qua rung. Con vat giai đoan nay thuong rat hieu chien va de bi kich đong. Chung thuong tan cong bang cach huc truc dien va chia hai rang nanh cua no vao nan nhan, voi hau het cac chan thuong xay ra tren vung đui. Khi cuoc tan cong ban đau ket thuc, heo rung co the lui lai va bo đi nhung se tan cong lan nua neu thay nan nhan van đang cu đong, chi ket thuc khi nan nhan hoan toan bat đong.
Cac cuoc tan cong heo rung tren nguoi đa đuoc ghi nhan tu thoi ky đo đa, voi mot trong nhung mo ta lau đoi nhat la mot buc tranh hang đong o Bhimbetaka, An Đo. Nguoi La Ma va nguoi Hy Lap co đai đa viet ve nhung cuoc tan cong nay (Odysseus bi mot con lon bi thuong tan cong, va Adonis bi giet boi mot con). Mot nghien cuu nam 2012 bien soan cac cuoc tan cong ghi nhan tu 1825–2012 đa tim thay 665 nan nhan cua ca lon rung va lon hoang, voi phan lon (19%) cac vu tan cong trong pham vi tu nhien cua đong vat xay ra o An Đo. Hau het cac cuoc tan cong xay ra o cac vung nong thon trong nhung thang mua đong trong cac boi canh đan lon khong bi đe doa san ban.


Hinh anh Tham khao Lon rung la loai lon nao? Co may loai? Lon rung đa đuoc coi la loai vat nuoi trong he thong chan nuoi chinh thuc chua? Luu tru ngay 16 thang 6 nam 2015 tai Wayback Machine


Lien ket ngoai BBC profile
 "Boar, Wild" . Encyclopaedia Britannica. Quyen 3 . 1878.
Jokelainen, P.; Nareaho, A.; Halli, O.; Heinonen, M.; Sukura, A. (2012). "Farmed wild boars exposed to Toxoplasma gondii and Trichinella spp". Veterinary Parasitology. Quyen 187 so 1–2. tr. 323–327. doi:10.1016/j.vetpar.2011.12.026. PMID 22244535.
Species Profile- Wild Boar (Sus scrofa), National Invasive Species Information Center, United States National Agricultural Library. Lists general information and resources for wild boar.
Ban mau:UCSC genomes
A sounder of wild boars
Wild pigs with piglets – white piglets with black spots
Sow feeding piglets, Lodz (Poland)
A wild boar struggling with plastic film, Lodz (Poland