Chua Boi Khe (ten chu: Đai Bi tu) la ngoi chua co tai xa Tam Hung, Thanh Oai, Ha Noi. Ngoi chua noi tieng la mot trong so it cac chua con luu lai nhung dau vet kien truc go nguyen ban thoi Tran, đong thoi mang nhieu gia tri noi bat cho qua trinh phat trien cua Phat giao o đong bang Bac Bo trong suot chieu dai lich su phong kien. Chua cung la mot trong so it cong trinh kien truc co Viet Nam con luu lai hinh thuc đau cung voi tu cach la mot thanh phan ket cau chiu luc. Viec nghien cuu ve chua Boi Khe đa đuoc cac hoc gia Phap bat đau tu nhung nam 30 cua the ky 20 va sau đo la cac nha nghien cuu Viet Nam thuc đay lien tuc tu nhung nam 1960 đen nay. Chua đa đuoc Bo truong Bo van hoa va thong tin xep hang la di tich lich su van hoa cap quoc gia nam 1979.


Ten goi Ten chu cua chua la Đai Bi tu (chu Han:大悲寺), chu bi nguyen nghia la "buon kho", gan lien voi cum "đai tu đai bi" hay "tu bi" la ngon ngu Phat giao chi long thuong xot con nguoi vo han cua Phat. Chu "Đai Bi" ket hop voi tuong tho tai chua cho thay nhieu kha nang ngoi chua vao thoi Ly chi gianh rieng tho Quan Am nghin mat nghin tay cua Mat tong. Tuy nhien chua thuong đuoc goi la chua Boi Khe do chua dung tren đat lang Boi Khe. Sau Cach mang thang Tam, hai lang Boi Khe va Phuc Khe hop nhat lai thanh mot thon moi ten la Song Khe.


Lich su Theo nhieu nha nghien cuu (Tran Lam Bien, Chu Quang Tru, Ha Van Tan) phan tich, so sanh phong cach nghe thuat trang tri, kien truc o nhieu chua thi Boi Khe đuoc cho la xay dung vao khoang nam 1338, thoi Tran. Nien đai nay đuoc cong nhan rong rai trong gioi nghien cuu. Tuy nhien co gia thiet chua đuoc khoi dung tu thoi Ly, can cu tren khoi đa cham phong cach thoi Ly đuoc phat hien nam 1999 va cac van bia nien hieu Thai Hoa (1454), Hong Thuan (1515) đat tai chua, van bia nien hieu Gia Long (1805) hien o Quan Thanh (xa Tien Phuong, Chuong My). Cac van bia nay co nhieu đoan ghi kha ro kha nang chua đuoc lap tu thoi Ly va mang ten Đai Bi.
Ngoi chua thoi Ly co le đa bi huy hoai va đuoc trung tu lon vao thoi Tran. Nhieu kien truc va mang cham khac (rong o bay, chim Garuda o goc đao) cho thay nien đai đau thoi Tran. Mot điem đac biet trong viec xac đinh nien đai o chua Boi Khe la cac nha nghien cuu đa tien hanh xet nghiem đong vi C14, cho biet nien đai tuyet đoi cua mot cau kien kien truc (đau thuyen ke thuong luong) la 640 ± 50 nam cach ngay nay. Nhu vay co the khang đinh chua co nien đai it nhat la tu thoi Tran (the ki XIV). Ngoai ra, cac van bia, chi tiet kien truc, cham khac trang tri va đo tho tu trong chua (mot so mang minh van ghi nien đai tuyet đoi) cho thay viec trung tu ton tao đuoc dien ra lien tuc xuyen suot cac thoi ky Le So, Mac, Le Trung Hung va thoi Nguyen. Viec trung tu, mo rong chua co the đuoc thong ke lai dua tren van bia va co vat nhu sau:

Sang đau the ki XIX, chua Boi Khe đa bi xuong cap nang ne. Nam 2004, Bo Van hoa va Thong tin, Uy ban nhan dan tinh Ha Tay phe duyet "Du an đau tu bao ton, tu bo, ton tao va phuc hoi di tich chua Boi Khe" do đon vi tu van thiet ke la Van phong tu van va chuyen giao cong nghe xay dung (Truong Đai hoc Kien truc Ha Noi) voi tong du toan đau tu hon 13 ty đong. So Van hoa - Thong tin Ha Tay đa to chuc khoi cong bao ton, tu bo lai chua. Theo đo, hang muc nha To, nha Mau đa đuoc dich chuyen theo huong Bac; đong thoi di doi toan bo dien tich va co so vat chat Truong Tieu hoc Tam Hung nam o phia truoc ben phai Ngu Khong Mon đe mo rong khuon vien va ke gieng hai ben san trong ngoi chua.


Tho tu Chua Boi Khe la mot ngoi chua đac trung cho dang thuc "tien Phat, hau Thanh". Chua tho Phat o phia truoc. Tuy nhien cac pho tuong đuoc van bia mo ta truoc thoi Nguyen đeu khong con, chi tru hai pho tuong Quan am nghin mat nghin tay va Ba Hau (thoi Mac) o vi tri ton chu cua Thuong đien. Đieu nay đe hien tinh Mat tong va Tinh đo tong đa lan luot tinh Thien tong.
Chua Boi Khe la mot vi du đien hinh cho su hoa quyen giua Phat giao va Đao giao. Chua tho Đuc Thanh Boi o phia sau. Đuc Thanh Boi la nguoi lang Boi, sinh thoi Ngai tu tai chua Boi Khe. Ngai co cong giup vua Tran đanh giac ngoai xam nen đuoc vua Tran phong cho lam Thuong đang than. Chua Boi Khe co mot Thanh đien voi nhieu tuong tho nhat trong so cac chua "tien Phat hau Thanh" hien biet. Đieu nay the hien ro net tinh chat hoa nhap ton giao o ngoi chua đong bang Bac Bo.
Đuc Thanh Boi la mot nhan vat lich su - ton giao đa tao nen moi quan he đac biet giua chua Boi Khe va chua Tram Gian đong thoi la su lien ket giua hai lang, hai vung đat (Boi Khe - Tien Lu/Tu Bich) tren phuong dien ton giao. Hai ngoi chua đeu tho chung Thanh Nguyen Binh An. Cung do tho chung Thanh nen tu xua, hai lang đa co tuc "ket cha" (tuc la ket nghia anh em) duy tri cho toi ngay nay.
Truyen thuyet o ca hai lang ke rang, vao cuoi thoi Tran (the ky XIII), o vung Boi Khe co ba me tre, do dam chan vao vet chan nguoi khong lo tren đa ma hoai thai sinh ra mot cau con trai. Cau be rat khoi ngo, đinh ngo, thuo nho, do nha ngheo, cau be thuong nuong nau cua chua lang va sau đo đi tu. Đo la Nha su - đao si Nguyen Binh An. Nha su đa co cong sua sang lai chua Boi Khe. Sau đo, Nguoi lai tru tri chua Tram Gian (xa Tien Phuong, Chuong My), cach Boi Khe chung 20 km. Thanh cho đon tho kheo ve mo rong canh chua. Trong khi thi cong, Ngai thuong đi guoc treo len cac hoanh, noc nha xem xet, trong coi tho. Đe nuoi tho, Ngai cho nau mot nieu com con roi buoc ba buoc ve que Boi Khe xin chu thim tuong ca. Khi com chin, tho thay nhau vao bac nieu com nhung khong noi. Ngai chi nhon tay nhac ra, do đuoc ba nong com va mot nong chay, cung tuong ca bay ca tram mam co, tho an mai khong het. Ngay nay, o Quan Thanh, Luong Xa (xa Lam Đien, Chuong My), O Vuc (xa Thuong Vuc, Chuong My) van con dau vet chan Ngai, đeu đuoc xay be va trong cay co đanh dau, rieng o Quan Thanh co them tang đa nho len la mot điem gan voi hoi chua Tram Gian.


Kien truc Theo truc Tay - Đong (tu ngoai vao), chua Boi Khe co cac kien truc lan luot gom: nam thap mo, đen Đuc Ong, san ngoai, đuong lat gach, Ngu Khong Mon (gom nam cong), cau gach qua song Đo Đong, tam quan, chua Phat (tien đuong, thieu huong, thuong đien, hai hanh lang), cung Thanh (đai bai, ong muong, hau cung). Tu chua Phat đen cung Thanh đuoc bao bang vong tuong xay tao thanh dang kien truc noi (nhi) cong ngoai quoc. Ngoai vong tuong chu "quoc" (囯) con co mot so kien truc khac o phia Nam va ao, gieng, vuon cay. Chua Boi Khe la mot đien hinh cua dang chua cum đong bang voi nhieu lop kien truc go keo dai theo truc doc, mo rong theo tuyen ngang. Đay la mot net moi cua kien truc Phat giao Viet Nam, bat đau xuat hien tu thoi Tran Tat ca cac cong trinh kien truc tai chua đeu mang đac trung kien truc Viet ngoai tru cong trinh cuoi cung la Đien Thanh xuat hien đau cung. Trong ket cau kien truc chua Boi Khe su dung rat nhieu đau ke tren bo khung nha nhung ve mat ket cau hoan toan khac voi đau cung o toa Đien Thanh.


= Ngu Khong Mon =
Ngu Khong Mon va cau dan đen Tam quan đuoc xay bang gach, trang tri voi phong cach Nguyen muon (cuoi the ki XIX - đau the ki XX) voi cac đe tai tu linh, hoa trai, voi ngua đap bang vua va ve len tuong. Nien đai tuyet đoi cua Ngu Mon la 1899. Đay chinh la bieu hien cho tinh chat đen tho cua ca quan the chua, khang đinh tinh hon hop cua viec tho cung tien Phat hau Thanh.


= Tam quan =
Tam quan la san pham cua nhieu thoi ky trung tu khac nhau, song con lai ro ret la thoi Nguyen. Tam quan co hai tang, tam mai, mot gian - hai chai. Chuc nang vua lam cua ra vao chua Phat vua lam Gac chuong. Dau vet tam quan thoi Tran, thoi Le Trung Hung the hien o chan tang hoa sen va đau rong tren đau du tang hai.


= Chua Phat =
Phan chua Phat gom Tien đuong, Thieu huong, Thuong đien, hai hanh lang. Tien đuong gom mot toa bay gian: mot giua, hai ben, hai hoi, hai chai. Ket cau bo vi theo kieu "chong ruong - gia chieng", ngoai ra con ket cau ke goc cot tron đe noi voi hanh lang. Gach bo nen toa nha nay ro ret phong cach Mac voi rong, phuong, su tu bo cuc trong cac khung hinh chu nhat va tron. Thieu huong co cung mot cao đo nen voi tien đuong, kien truc tuong tu. Thieu huong va Tien đuong đeu co bo khung nien đai thoi Nguyen.

Thuong đien la kien truc mot gian - hai chai đoc lap. Rieng Thuong đien la kien truc co nhieu cau kien mang nien đai tu thoi Tran. Cac cot Thuong đien lon va thap, bo vi keo co con hinh la đe. Đau cac bay cham hinh rong thoi Tran, mot so đau đao con co ca chim than Garuda. Tuy nhien, neu xet ve tong the thi Thuong đien ngay nay mang đam dau an thoi Mac (bo vi chong ruong - gia chieng, cac cau kien map va kich thuoc lon, đau rong tren đau xa mat truoc) va ca thoi Nguyen (cot, nen, thanh phan bao che, bo mai). Cac dau vet Tran, Mac, Nguyen noi tren đa bi xoa so khi tien hanh sua chua lon nam 1995.


= Đien Thanh - Hau Cung =
Phan Đien Thanh gom ba đon nguyen kien truc: Đai bai, ong muong va Hau cung theo hinh chu cong (工). Đien Thanh đuoc noi voi hai hanh lang cua chua Phat o hai gian chai cua toa Đai bai, tao thanh hai chu "cong" va tong the "noi (nhi) cong ngoai quoc".
Hau cung đien Thanh la mot toa nha co mat bang gan vuong, kich thuoc 5,58m × 5,55m (hai canh chenh nhau co the do bo khung xo lech qua thoi gian). Toa Hau Cung nay la mot vi du hiem hoi ve hinh thuc kien truc đau cung tai Viet Nam. Tuy nhien khach tham quan it co dip chiem nguong tu ben trong vi khu vuc Hau cung la noi linh thieng, khong mo cua rong rai. Toa nha co ket cau chong diem, tau đao la mai. Nhung la tau o đay co kich thuoc hep hon cac cau truc khong co đau cung. Ngoai tru cung đat tren bon đau cot goc, nhin xa co the thay moi mat mai co 3 cum cung 3 tang, kieu "mot đau hai thang" hinh chu V. Khac voi cung o gac chuong chua Keo (Thai Binh), cung o đay đeu la cung xuyen, vua nho ra đo tang mai, vua ho tro hang xa phia trong. Ke goc cua ca mai duoi va mai tren đeu gac len cac cum đau cung o đau cot quan va cot cai.
Tuy nhien, chuc nang va ket cau cua cung o goc đao hoan toan khac voi cung o ria mai. Cung o 4 goc la cung xuyen chuyen goc, con cung o ria mai la cung hai phuong, mot chiec đat o trung tam con he thong đau o hai ben cung trung tam la đau cham noi tren van. Vi vay cung o ria mai chi la gia cung. Mot đac điem khac cua cung o chua Boi Khe la cung khong co loan cong.


= Cay sen đat =

Trong vuon chua Boi Khe co hai cay sen đat, hoa thuong co 9 đen 10 canh lon trang ngan, huong thom ngat, trong nhu đoa hoa sen, nhuy xanh vang, ra hoa tu thang tu đen thang sau am lich, no khoang mot tuan moi tan. Tuong truyen, nguoi ta đa tung sang chiet đem cay hoa nay trong o noi khac nhung hau nhu khong song đuoc, nen nguoi dan Boi Khe xem nhu bau vat cua lang. Cay hoa sen đat nay chinh la hinh anh "canh sen" trong cac bai ca dao, dan ca ma thuong bi nham lan rang hoa sen thi khong co canh nhu:

Đem qua tat nuoc đau đinh
Bo quen cai ao tren canh hoa sen
hay nhu cau:

Len chua be mot canh sen
An com bang đen đi cay sang trang
Nhieu nguon thong tin đa tuy tien cho rang hien nay chi o chua Boi Khe moi co loai hoa sen quy hiem nay, khien cho cay sen đat chua Boi Khe tro nen noi tieng. Trong thuc te, đay la mot loai cay pho bien tren the gioi, khong co tai lieu nao noi no kho trong đen muc nhu the. Cay sen đat nay con goi la "Bach lien sen", ten khoa hoc la Magnolia grandiflora, thuoc chi Moc lan. Nguoi Trung Quoc goi la "Ha hoa ngoc lan" (荷花玉兰), Nguoi Nhat goi la "Thai son moc" (泰山木 – Taisanboku). O Viet Nam, loai sen đat cung đuoc rat nhieu nha su chon trong, nhu trong khuon vien chua Quan Su co mot cay, chua Ly Quoc Su cung co mot cay, nhung cay it đuoc moi nguoi đe y toi boi đeu hiem khi ra hoa. Truoc đay, sen đat con moc bat ngan o vung canh cung Đong Trieu (Quang Ninh), tren cac day nui Yen Tu, nui Đinh Huong, nui Bao Đai. Chung to loai sen đat nay đa đuoc lua chon đe gan lien voi nhieu noi tu hanh đao Phat va Thien phai Truc Lam tu thoi Ly - Tran.


= Ham va đia đao =
Phia sau khuon vien chua con luu giu ham kieu mau thoi ky khang chien chong Phap. Ham đuoc ong Vu Song, Bi thu Thanh uy Ha Đong (cu) chi đao đao thang 1 nam 1948, co ba ngach chinh, thong toi đien Phat, chay qua đen tho Nguyen Truc (gan chua Boi Khe) va chay vong quanh lang Boi Khe. He thong ham la đia đao quy mo, co tac dung chuyen quan duoi long đat, la noi phong thu vung chac. Hien nay, cac ham trong xa va cac xa lan can đeu đa bi bit chat, duy chi co ham trong chua Boi Khe van giu đuoc mot cua va đia đao dai khoang 7m. Tai can ham lich su nay, dan lang Boi Khe đa tieu diet tong cong 372 linh Phap. Can ham con gan lien voi chien tich cua nu du kich Pham Thi Đe, nguoi đa nam 7 ngay lien trong ham khong co com an, nuoc uong khi quan Phap đong trong lang. Đen ngay thu tam quan Phap rut, ba gang suc len cua ham va bi ngat. Hien nay, ham Boi Khe đa đuoc chinh trang va tu sua lai 7m đia đao.


Di vat va đieu khac He thong đo tho cua chua Boi Khe co so luong tuong đoi lon, co the chia lam hai dang chinh:

Đo tho nhan cach: Đo tho nhan cach gom co tuong tho va nhung thu lien quan đen tuong. Tong so tuong tho co trong chua la 92 pho. Co mot so tuong bi mat, đa thay the bang tuong khac it gia tri nghe thuat hon.
Tuong tho o Đien Phat: Tong so co 27 tuong go o khu tho Phat (20 pho o Thuong đien, 4 pho o Thieu huong, 3 pho o Tien đuong). Hai hanh lang chay song song co 18 tuong La Han bang đat.
Tuong tho o Đien Thanh: Tong so 27 tuong go, bo tri o hai khu chinh Đai Bai va Hau Cung. Khu Đai bai co 13 pho đat thanh 4 cum chia đeu o hai ben noi voi hanh lang. Tuong o Hau cung co 14 pho bang go, đuoc chia thanh 2 nhom: mot nhom 4 pho o hai nhang an chinh giua, nhom kia 10 pho bo tri chia đeu hai ben nhang an chinh, hai gian chai, sat vach Hau Cung.
Đo tho phi nhan cach: Bao gom nhang an va nhung thu co lien quan, van bia va sac phong, sap đat kieu tho, 2 chau "cay menh" (theo cach goi cua dan lang), Đo tho tu o Boi Khe kha nhieu, co mot so đo quy bi mat. Đo bi mat gom co 5 chan đen gom men, bat huong thoi thoi Mac, tat ca đeu co minh van. Đo tho o chua Boi Khe hau het la di san cua thoi Nguyen. Mot so đo tho co gia tri nghe thuat: ban tho đa hoa sen thoi Tran, mang đa mong be hoa sen cham phong cach trang tri thoi Ly, cac bia đa tu Le So đen Nguyen, hai cay huong đa.
Trong cac pho tuong cua chua thi Tuong Quan Am Nam Hai thoi Mac (hay con goi la Tuong Quan am thien thu thien nhan, Quan am nghin mat nghin tay) co gia tri nghe thuat cao nhat voi bo tri nhip đieu tay rat can xung va bien đong. Tuong go phu son cao 2,53m (be go 94 cm) đat tren be đa hoa sen thoi Tran. Hai ben đat tuong Kim Đong, Ngoc Nu thoi Nguyen, cao 1,35m. Tuong Quan Am ngoi tu the ban Kiet gia, ao khong tay chay luon bien, gap la sen sau lung, phia truoc phu qua vai chay xuong long đui, gap xo nhieu lop tren mat be. Be đai sen bon tang ken nhau, khoi no đeu, duoi nua la be luc giac co quy đoi đai sen. Tuong co 14 tay voi 7 đoi đoi xung qua than:

Sac phong cua chua con luu giu kha nhieu trong đo co cac đao sac phong vao cac nam Thinh Đuc (1656), Vinh Tho (1660), Canh Tri (1670), Duong Đuc (1674), Chinh Hoa (1683), Vinh Thinh (1710), Vinh Khanh (1730), Canh Hung (1740, 1763, 1767, 1783), Chieu Thong (1787), Minh Menh (1821), Thieu Tri (1844), Tu Đuc (1880), Đong Khanh (1887), Duy Tan (1909). Chuong co con hai qua đuc nam Thieu Tri (1844) va Duy Tan (1908).


Le hoi Le hoi chua dien ra vao ngay 12 thang Gieng am lich hang nam. Tuong truyen, Đuc Thanh Boi khi con song van đi lai giua hai lang Tien Lu (lang So) va lang Boi Khe chi bang vai buoc chan. Đen nam 95 tuoi, Nha su Nguyen Binh An cho đong kham go. Đem 12 rang ngay 13 thang Chap vao kham ngoi va dan đe tu la sau mot tram ngay thi mo ra xem, neu thay thom thi rut may lam tuong tho, ma thoi thi đo ra song Cai. Nhung moi 21 ngay, dan đa he kham xem. Thay hao quang va huong thom ben keo nhau len chua lam le. Hom ay la ngay mong 4 thang Gieng. Dan Boi Khe nghe tin cung keo len, xin ruoc thi hai Thanh ve que Boi Khe, nhung dan lang So khong nghe. Cuoi cung, ngay 12 thang Gieng, dan Boi Khe ben xin due hieu va ruoc bat nhang ve tho vong. Tu đo dan đen viec ket cha giua hai lang Boi Khe - Tien Lu va la thanh to quan trong cua hoi chua Tram Gian cung nhu hoi chua Boi Khe.
Su giao hao ket cha giua hai lang Boi Khe va Tien Lu trai qua thoi gian van đuoc duy tri cho đen nay. Sang ngay mong 4 thang Gieng, đoan đai bieu Boi Khe sang du hoi chua Tram Gian gom 8 cu ong va 8 cu ba. Đoan sang, đuoc dan Tien Lu goi la cac cu "sai quan anh". Đen hoi chua Boi Khe 12 thang Gieng, đoan đai bieu cua "tu bich" Tien Lu gom đai dien 4 thon: Noi, Thuong, Phuong Khe (xa Tien Phuong, Chuong My) va thon Tho Ngoa (xa Tan Hoa, Quoc Oai), sang du cung co so nguoi nhu vay va cung đuoc goi la "sai quan anh".
Khi đon tiep dan anh Boi Khe, lang Tien Lu binh chon trong "tu bich" moi thon 2 nguoi: phai la nguoi cao tuoi, co uy tin trong dan, đao cao đuc trong, đu tu cach đe tiep cac cu sai quan anh. Khi tiep chuyen phai noi nang tu ton, le đo, nhun nhuong han huyen than tinh sau mot nam xa cach. Viec đon tiep dan anh goi la chua sai. Chi phi chua sai đuoc lay tu 7 sao ruong do lang cap đe to chuc 2 bua com (trua ngay mong 4, sang ngay mong 5) va mot bua nuoc (toi ngay mong 4). Co chua sai rat to, bay tren mam vuong, hai tang voi đay đu cac mon chay nhu gio, nem, cha, xoi, che... trua ngay mong 5 dan anh Boi Khe lai nha.
Đen sang 12 thang Gieng, "tu bich" lai cu đoan sang du hoi chua Boi Khe. Đe đap lai, dan anh Boi Khe mang phao sang Tien Lu le thanh va tang lan canh, cac cu Tien Lu lai mang nhung cay thong giong sang lam qua. Đe đon tiep cac cu sai quan anh Tien Lu, dan Boi Khe cung chon đu 8 nguoi voi tieu chi tuong tu nhu tu bich. Chi phi chua sai o Boi Khe cung do dan lang lo đu đe to chuc 3 bua com nuoc tuong tu. Trua ngay 13 thang Gieng, dan anh tro ve thi hoi Boi Khe cung đi vao hoi ket.
Trong le hoi chua Boi Khe co ruoc le va hoi thi đot phao đau xuan trong nghi le đanh trong thieng. Ngoai hoi, o chua Boi Khe con co nhung nghi le cau mua đuoc to chuc khi troi nang mai khong mua.


Su kien = Mat trom co vat =
Chua Boi Khe voi so luong đo tho tu lon va co gia tri nen đa nhieu lan bi mat cap co vat. Nam cay đen gom thoi Mac co minh van va nhieu tuong đa mat tu lau. Ngay 13 thang 3 nam 2020, chua bi ke gian pha cua lay mat mot pho tuong Thich Ca đan sinh bang đong mau đen, chieu cao khoang 70–80 cm, von đat tai gian Tam Bao. Đay la lan thu 3 pho tuong nay bi lay cap. Hai lan mat truoc đeu đuoc tim thay nguyen trang va tra lai cho chua.


= Xam hai di tich =
Chua Boi Khe lien tiep xay ra tinh trang xay dung ma khong đuoc phep cua co quan co tham quyen, chua đuoc tham đinh theo quy đinh ve di san van hoa, dan đen viec pha hong cac di tich kien truc co. Đau nam 2019, tru tri chua Boi Khe (su co Thich Đam Phuong) cho đap hai cong ngach hai ben gac chuong cua chua đe xay dung moi hai cong co kich thuoc lon, "uy hiep" ca cong trinh chinh la gac chuong co. Đieu đang noi la tru so Uy ban nhan dan xa Tam Hung nam đoi dien voi chua, nhung khong xu ly theo đung chuc trach.
Thang 4 nam 2019, Bo Van hoa, The thao va Du lich đa lan đau tien lap bien ban xu phat hanh chinh mot nha su (Thich Đam Phuong) 20 trieu đong ve hanh vi xay dung trai phep, xam pham mot di tich quoc gia. Tuy nhien hai cong ngach cua chua bi pha đi đe xay moi la hai cong đuoc xay tu nam 2004, tren nen ruong, mong rat yeu, qua 15 nam đa xuong cap nhieu va co the "sap đo đen noi". Chinh vi the, cuoi nam 2018, chuan bi cho mua le hoi sap đen va mua mua bao sap ve, nha su Thich Đam Phuong san co tien quyen gop tu dan nen quyet đinh pha đi xay lai theo nguyen vong cua chinh nguoi dan. Thanh tra Bo đa ket luan: "Cai sai cua ho la xay dung ma khong xin phep chu đo la viec phai lam, khong lam la hong, anh huong toi tinh mang nguoi dan, khong đam bao an toan trong nhung ngay le hoi đong nguoi".
Ben canh đo, khong chi nha chua ma chinh Ban Quan ly đau tu xay dung huyen Thanh Oai cung cho xay dung nhung hang muc trai phep nhu: san đa truoc ngu mon đuoc lat moi, lat nen đa san chua, xay be-tong o goc cay co thu, dung đen đien chum. San moi nhieu cho do dang, nhech nhac, khong hoan thien. He thong đen chieu sang trong san nhu o cong vien, khong phu hop canh quan di tich, lam hong canh quan di tich. Chinh quyen xa Tam Hung va huyen Thanh Oai đeu đa nhan trach nhiem vi đe xay ra sai pham.


Xem them Chua Quang Nghiem
Đau cung
Kien truc co Viet Nam


Chu thich Lien ket ngoai Chua Boi Khe - Nhin tu Khao co hoc Phat giao Nguyen Quoc Tuan, Vien Khao co hoc, Nha xuat ban Tu đien Bach Khoa.
Khong gian thanh tinh trong chua Boi Khe Le Bich, ngay 6 thang 9 nam 2015, VnExpress.