Ke tha chat đoc đien cuong o Mattoon (tieng Anh: Mad Gasser of Mattoon) (con goi la "Ke rinh mo gay me," "Ke gay me ma quai," hay đon gian la "Ke tha chat đoc đien cuong") la cai ten trao cho nguoi đuoc cho la chiu trach nhiem ve mot loat cac vu tan cong bang khi đoc ro rang xay ra o Mattoon, Illinois, vao giua thap nien 1940. Hon hai chuc vu tha chat đoc rieng biet đa đuoc bao cao voi canh sat trong suot hai tuan le, ngoai ra canh sat con nhan đuoc bao cao nhieu hon ve ke tan cong kha nghi. Nhung nan nhan nghi la cua ke tha chat đoc đa trinh bao ngui thay mui la trong nha cua ho va sau đo la cac trieu chung nhu liet chan, ho, buon non va non mua.
Canh sat van to ra hoai nghi ve cac cau chuyen cua nan nhan trong suot vu viec. Khong co bang chung vat ly nao đuoc tim thay, va nhieu vu bao cao ve chat đoc đa đuoc giai thich đon gian, chang han nhu đo son mong tay hoac mui hoi phat ra tu đong vat hoac cac nha may đia phuong. Cac nan nhan mau chong phuc hoi thoat khoi trieu chung cua ho va khong bi anh huong lau dai. Tuy vay, bao chi đia phuong lai đang tai nhung bai viet ve cac vu tan cong đuoc trinh bao va xem nhung cau chuyen nay la co that.
Nhung vu tan cong nay ma nhieu nguoi coi đon gian chi la truong hop cua chung cuong loan tap the. Tuy nhien, nhung nguoi khac cho rang ke tha chat đoc đien cuong thuc su ton tai, hoac cam thay cac vu tan cong co mot loi giai thich khac, chang han nhu o nhiem cong nghiep hoac hoat đong huyen bi.


Hinh dang Hau het cac mo ta đuong thoi cua Ke tha chat đoc đien cuong đeu dua tren loi khai cua ong ba Bert Kearney đuong 1408 Marshall Avenue, nan nhan cua vu Mattoon đau tien đuoc cac phuong tien truyen thong đua tin. Ho mo ta ke tha chat đoc la mot nguoi đan ong cao to, om yeu mac quan ao mau toi va đoi cai mu bo sat. Mot bao cao khac, đuoc thuc hien vai tuan sau đo, mo ta ke tha chat đoc la mot phu nu an mac nhu mot nguoi đan ong. Ke tha chat đoc cung đuoc mo ta đang cam mot khau sung phun, mot dung cu nong nghiep đe phun thuoc tru sau, ma han ta đa tung su dung đe tha khi.


Nhung vu tan cong đuoc trinh bao Lan đau tien trong so nhung vu tha khi nam 1944 xay ra tai mot ngoi nha tren đuong Grant Avenue, Mattoon, vao ngay 31 thang 8 nam 1944. Urban Raef đuoc đanh thuc vao buoi sang som bang mot mui la. Anh cam thay buon non va suy nhuoc co the, va bi non mua. Nghi ngo rang chong bi ngo đoc khi gas trong nha, vo cua Raef đa co gang kiem tra bep đe xem lieu co van đe gi voi đen dan khong nhung thay rang minh đa bi te liet mot phan va khong the buoc chan ra khoi giuong noi.
Sau đem đo (mot so tai lieu đuong toi co đe cap đen thoi gian vao buoi sang ngay hom sau), mot su co tuong tu cung đuoc bao cao boi mot nguoi me tre song gan đo. Co bi đanh thuc boi tieng ho cua con gai nhung thay minh khong the roi khoi giuong đuoc.
Ngay hom sau, ngay 1 thang 9, co mot vu đuoc bao cao lan thu ba. Kearney, o đuong Marshall Avenue, Mattoon, cho biet đa ngui thay mui huong nong nan va ngot ngao, vao khoang 11 gio toi. Ban đau ba co xua đuoi cai mui nay đi, tin rang no huong tu chau hoa ben ngoai cua so, nhung mui nhanh chong tro nen manh hon va ba ay bat đau mat cam giac o chan. Kearney hoang hot va cac cuoc goi cua ba đa thu hut chi gai minh la Ready đang o trong nha luc đo. Ready cung nhan thay mui, va xac đinh rang no đen tu huong cua cua so phong ngu, đa đuoc mo vao thoi điem đo. Ho lien lien he voi canh sat, nhung khong phat hien ra bang chung ve mot ke phun khi đoc nao đo. Vao khoang 12 gio 30 phut buoi sang, Bert Kearney, Chong cua Kearney (mot tai xe taxi đia phuong đa vang mat trong thoi gian xay ra cuoc tan cong), đa tro ve nha đe tim mot nguoi đan ong khong ro danh tinh đang an nap gan mot trong nhung cua so cua ngoi nha. Nguoi đan ong lap tuc bo chay va Kearney đa khong the bat đuoc han ta. Mieu ta cua Kearney ve ke phun khi đoc la mot nguoi đan ong cao lon mac quan ao mau đen, đau đoi mu hep. Mo ta nay đa đuoc bao cao trong cac phuong tien truyen thong đia phuong, va tro thanh mo ta chung cua ke tha chat đoc trong suot su kien dien ra tai Mattoon. Sau vu tan cong nay, Kearney đa bao cao rang ban than co cam giac nong bong tren moi va co hong, đuoc cho la do chiu anh huong cua khi đoc.
Ban đau, nguoi ta nghi ngo rang cuop la đong co chinh cho vu tan cong. Vao thoi điem xay ra su co, Kearneys co đem cat mot khoan tien lon trong nha, va nguoi ta đa đoan đuoc rang ke phun khi co the thay Kearney va chi gai đem tien vao buoi toi hom đo. Cac to bao đia phuong đa nham lan khi đua tin truong hop nay la vu tan cong bang khi đoc đau tien.
Trong nhung ngay sau vu tan cong Kearney, co khoang nua ta cuoc tan cong tuong tu (xem bang), mac du khong ai trong so nhung nan nhan cong khai co the cung cap mot mo ta ro rang ve nguoi tra tan, va khong co manh moi nao đuoc tim thay tai hien truong vu tan cong. Mau vat đau tien cua chung cu vat chat đa đuoc tim thay vao đem 5 thang 9, khi Carl va Beulah Cordes o đuong North 21st Street tro ve nha vao khoang 10 gio toi. Sau khi danh vai phut trong nha, ho nhan thay mot mieng vai trang, lon hon mot cai khan tay cua mot nguoi đan ong, ngoi tren hien nha ben canh cua chan. Beulah Cordes nhat khan len va ngui mui tren đo. Ngay khi hit vao co đa bi om nang. Co mo ta hieu ung tuong tu nhu soc đien. Khuon mat co nhanh chong bat đau sung len, co cam giac nong bong trong mieng va co hong, va bat đau non mua. Giong nhu nhung nan nhan khac, co cung bao cao la cam thay yeu nguoi va trai qua tinh trang te liet tung phan cua chan. Beulah Cordes ve sau đua ra gia thuyet rang mieng vai đa đuoc đe lai tren hien nha nham ha guc con cho gia đinh, thuong ngu o đo, đe nguoi đi đuong co the buoc chan vao ngoi nha ma khong ai đe y.
Ngoai vai, chia khoa bo xuong, đuoc mieu ta la trong "kha moi," đuoc tim thay o via he gan gan hien, cung voi mot ong son moi lon, gan nhu trong rong. Vai đuoc cac nha chuc trach phan tich, nhung ho khong tim thay hoa chat nao co the giai thich cho phan ung cua Beulah Cordes.
Cung trong đem đo, mot vu thu hai đuoc bao cao, lan nay la o đuong North 13th Street, tai nha Leonard Burrell. Co đa bao cao nhin thay mot nguoi la đot nhap qua cua so phong ngu va sau đo co gang tha hoi đoc ve phia minh.
Su quan tam cua cong chung đoi voi cac vu tha chat đoc gia tang nhanh chong, FBI voi vao cuoc, va canh sat đia phuong đa ban lenh keu goi cu dan tranh nan lai trong khu dan cu va canh bao rang cac nhom dan cu đa lap đoi tuan tra ke tha chat đoc phai giai tan vi ly do an toan cong cong. Canh sat truong C.E. Cole cung canh bao cac cong dan lien quan phai rang kiem che khi cam sung hoac khai hoa neu gap phai đoi tuong kha nghi.
Trong thoi ky nay, cung co su gia tang bang chung vat ly cua cac vu tan cong đang đuoc bao cao, tu dau chan đang đuoc phat hien ben duoi cac cua so cho đen nhung giot nuoc mat đuoc tim thay trong man cua so.
Vao ngay 12 thang 9, canh sat đia phuong đa nhan đuoc rat nhieu canh bao gia (chu yeu la tu cac cong dan tin rang ho ngui mui la, hoac ho đa nhin thay mot ke phun khi đoc) rang ho đa giam muc đo uu tien cho cac bao cao ve ke tha chat đoc va thong bao rang toan bo vu viec co the la ket qua cua nhung bien co co the giai thich đuoc lam tram trong them boi nhung noi so hai cong cong va la dau hieu cua nhung lo lang ma phu nu đa trai qua trong khi nhung nguoi đan ong đia phuong đang tham chien.
Sau thong bao cua canh sat, bao cao ve ke tha chat đoc đa giam han. Vu viec duy nhat đang luu y co the xac minh đuoc sau ngay đo la truong hop cua Bertha Burch, nguoi tuyen bo co đa nhin thay ke tha chat đoc la mot phu nu an mac nhu mot nguoi đan ong.

(Danh sach con thieu) 


Giai thich Co ba ly thuyet chinh ve su kien ke tha chat đoc đien cuong o Mattoon: roi loan phan ly tap the, o nhiem cong nghiep, hoac mot ke tan cong thuc te. Cac su kien nay cung đuoc mot so tac gia khac viet ve su huyen bi nao đo.


= Roi loan phan ly tap the =
Gan hai tuan sau khi cac cuoc tan cong o Mattoon bat đau, Uy vien Y te Cong cong, Thomas V. Wright, tuyen bo rang đay chac chan la mot so su co ro ri khi, nhung nhieu truong hop co the la do chung cuong loan: nguoi dan nghe cac su kien lam cho so hai, va sau đo hoang loan khi đoi mat voi mot mui ngoai hien truong hoac mot cai bong o cua so; Wright cho rang:

Khong con nghi ngo gi nua ve mot ke tha chat đoc đien cuong va đa thuc hien mot so vu tan cong. Tuy nhien, nhieu vu tan cong đuoc bao cao khong khac gi hon la chung cuong loan. Noi so hai cua con nguoi hoan toan khong can xung voi moi nguy hiem cua loai khi tuong đoi vo hai ma ke đo đang phun. Toan bo thi tran đeu mac chung cuong loan.

Vao ngay 12 thang 9, canh sat truong C. E. Cole đa đua gia thuyet cua Wright tien them mot buoc nua, thong bao rang co the khong co vu tan cong bang khi nao ca va cac vu viec đuo trinh bao kha nang la do hoa chat bi gio thoi tu cac co so cong nghiep lan can va sau đo lam tram trong them boi su hoang loan cua cu dan đia phuong.
Chan đoan cua Wright va Cole đuoc tiep tuc co hieu luc vao nam 1945 khi nhat bao Journal of Abnormal and Social Psychology đa xuat ban bai viet "'Bong ma gay me' o Mattoon: mot nghien cuu thuc đia ve chung cuong loan tap the" cua Donald M. Johnson, lay dan chung ve vu Mattoon nhu mot truong hop nghien cuu ve chung cuong loan tap the. Nam 1959, y kien ​​cua ong đuoc nha tam ly hoc James P. Chaplin tan thanh, va tiep tuc lam co so cho mot so nghien cuu tiep theo ve hien tuong roi loan phan ly tap the.
Hau het cac trieu chung the chat đeu đuoc ghi nhan trong cac vu Botetourt va Mattoon (bao gom nghet tho, sung mang nhay, va gay suy nhuoc/te liet tam thoi) đeu đuoc goi y la trieu chung cua roi loan phan ly tap the.
Mot so chuyen gia tin rang chung cuong loan tap the đa đuoc thuc đay boi tieu đe trong nhat bao Mattoon Journal-Gazette, "Ba Kearney va con gai nhung nan nhan đau tien," gia đinh rang se co nhieu vu tan cong hon nua.


= Chat thai đoc hai hoac o nhiem =
Ngay 12 thang 9, canh sat truong Cole đa noi trong mot cuoc hop bao rang mui huong va trieu chung bao cao co the la ket qua cua cac chat gay o nhiem hoac chat thai đoc hai do cac nha may cong nghiep gan đo thai ra, va đoan rang carbon tetraclorua hay trichloroethylene, ca hai đeu co mui ngot va co the gay ra cac trieu chung tuong tu nhu nhung nguoi trinh bao la nan nhan lot vao tam ngam ke tha chat đoc, co the la chat do hung thu phun.
Đe đap lai tuyen bo cua Cole, Atlas-Imperial, cong ty đau tien lien quan đen vu viec nay, đa đua ra mot tuyen bo rieng cua ho noi rang co so cua ho chi co 5 gallon chat carbon tetrachloride nam trong kho, đuoc chua trong cac thiet bi chua chay. Gioi chuc Atlas-Imperial cung phu nhan rang bat ky luong trichloroethylene (mot dung moi cong nghiep ma Atlas su dung) co the chiu trach nhiem ve benh tat trong thi tran, ly luan rang no se lay mot luong đang ke chat hoa hoc đe gay benh cho nguoi dan o đo va cac cong nhan nha may se phai trai qua cac trieu chung tuong tu tu lau truoc khi bat cu ai ben ngoai nha may bi anh huong.
Vao thoi điem phun khi đoc, nha may Atlas đa đuoc So Y te tieu Bang chung nhan la an toan.


= Ke tan cong thuc te =
Sau khi phan tich cac su kien, mot so nha nghien cuu đa ket luan rang it nhat mot so vu xa khi la cong viec cua mot ke tan cong thuc te, nguoi đa thuc hien mot loat cac vu tha chat đoc theo bao cao cua cac nhan chung.


= Cac đe xuat khac =
Mot so nha van chuyen viet ve chu đe huyen bi đa bao trum cac su kien nay. Clark (1993) mieu ta mot buc tranh minh hoa ve Ke tha chat đoc đien cuong tu cuon Mysterious America cua Loren Coleman: "[hoa si] mieu ta han ta nhu mot thuc the khong phai la con nguoi, co the la nguoi ngoai hanh tinh".


Anh huong van hoa Ke tha chat đoc đien cuong la chu đe cua mot tap phim nam 2016 cua Futility Closet Podcast.


Xem them Nocebo
Placebo
Hien tuong Fortean


Tham khao Đoc them Coleman, Loren (2004). Mysterious America. New York: Paraview. ISBN 1-931044-84-8.
Maruna, Scott (2003). The Mad Gasser of Mattoon: Dispelling the Hysteria. Jacksonville, Ill.: Swamp Gas Book Co. ISBN 978-0-9728605-0-5.


Lien ket ngoai To Fortean Times: Truy tim Ke tha chat đoc đien cuong
Trang web co tieu đe bai bao va danh sach nan nhan va vi tri cua su kien nay
"Ke tha chat đoc đien cuong o Mattoon: lam the nao ma bao chi tao ra mot cuoc tan cong vu khi hoa hoc tuong tuong" tu Skeptical Inquirer, 7/1/2002