Te Hoan cong (chu Han: 齊桓公; 715 TCN - 7 thang 10, 643 TCN), ten that la Khuong Tieu Bach (姜小白), la vi quan chu thu 16 cua nuoc Te - chu hau nha Chu trong lich su Trung Quoc. Ong tri vi tu nam 685 TCN đen nam 643 TCN, tong cong 42 nam.
Te Hoan cong la vi quan chu chu hau xung ba chu đau tien thoi Xuan Thu. Ong thuong đuoc xep vao hang đau tien cua danh sach Ngu ba. Su nghiep cua ong bat đau khi Cong Ton Vo Tri sat hai anh trai Te Tuong cong va chien thang trong viec tranh đoat ngoi vi voi Cong tu Cu (公子纠). Sau khi đang vi, ong bai Quan Trong lam Tuong quoc, su dung chinh sach quan chanh hop nhat, binh dan hop nhat, quoc luc cua nuoc Te tro nen cuong thinh.
Nam 679 TCN, ong trieu tap cac nuoc chu hau đe hoi minh, tro thanh vi Ba chu đau tien trong lich su Trung Hoa thoi Tien Tan. Khi đo Hoa Ha chu hau bi ap che boi cac chu hau, Quan Trong đa đe xuat Ton vuong Nhuong di (尊王攘夷), Bac kich Son Nhung, Nam phat nuoc So, do đo Te Hoan cong chan chinh tro thanh Trung Nguyen ba chu, đuoc Thien tu nha Chu phong thuong va lam le chinh thuc.


Than the Te Hoan cong Khuong Tieu Bach khong ro sinh nam bao nhieu, la con thu cua Te Hy cong va la em cua Te Tuong cong. Me ong la nguoi nuoc Ve hay nuoc Cu(?).
Cuoi nam 686 TCN, Te Tuong cong bi Cong Ton Vo Tri sat hai. Nhung nguoi em cua Tuong cong bo chay ra nuoc ngoai. Khuong Tieu Bach đuoc Bao Thuc Nha pho ta, bo chay sang nuoc Cu; nguoi em thu hai cua Tuong cong la Cong tu Cu (公子糾) đuoc Quan Trong va Thieu Hot pho ta chay sang nuoc Lo.
Đau nam 685 TCN, Cong Ton Vo Tri bi giet. Vi Tieu Bach choi than voi đai phu Cao He nen Cao He ban voi đai phu ho Quoc đi đon ong o nuoc Cu ve noi ngoi. Cong tu Cu o nuoc Lo nghe tin đo ben sai Quan Trong đi đon đuong ngan can ong ve nuoc. Quan Trong ban trung đai ao Tieu Bach, ong ben nga ra gia vo chet. Quan Trong sai nguoi đi bao voi cong tu Cu. Vi vay cong tu Cu chu quan đi cham, khong voi ve nuoc Te.
Khi Quan Trong đi khoi, Khuong Tieu Bach ngoi tren chiec xe bit kin đi gap ve nuoc Te. Ong đuoc ho Cao va ho Quoc lam noi ung, cung lap lam vua moi, tuc la Te Hoan cong.


Thu dung Quan Trong Te Hoan cong len ngoi ben dan quan tan cong nuoc Lo. Hai ben giao chien o Kien Thoi. Quan Te đanh bai quan Lo. Quan Lo thua chay, bi quan Te chan đuong ve. Ban đau Te Hoan cong đinh giet ca ba nguoi chong đoi o nuoc Lo, nhung Bao Thuc Nha von la ban than cua Quan Trong, hai nguoi tung hua hen song chet co nhau; do đo Bao Thuc Nha đe nghi Hoan cong nen tha cho Quan Trong song dung lam nguoi pho ta len nghiep ba.
Te Hoan cong nghe theo, ben ra đieu kien nuoc Lo tu giet cong tu Cu va giao nop Thieu Hot cung Quan Trong đe cho nuoc Te xu toi. Nuoc Lo lam theo, ben giet Khuong Cu đe quan Te giai vay. Thieu Hot nghe lenh ben tu sat. Nuoc Lo giai Quan Trong ve nuoc Te. Bao Thuc Nha ra đon Quan Trong o đat Đuong Phu va tien cu voi Te Hoan cong.
Nghe loi Bao Thuc Nha, Te Hoan cong trao chinh su cho Quan Trong, dung lam đai phu. Ong con trong dung Cao He, Bao Thuc Nha va Thap Bang sua sang chinh su nuoc Te. Tu đo nuoc Te tro nen giau manh.


Lam ba chu hau Nam 684 TCN, Te Hoan cong mang quan đanh nuoc Đam đe tra thu viec nuoc Đam đoi xu khong tot voi ong khi ong tren đuong chay tron sang nuoc Cu truoc đay. Ket qua ong tieu diet nuoc Đam.
Nam 681 TCN, Te Hoan cong đanh Lo, đanh bai quan Lo. Lo Trang cong xin dang đat Toai Ap đe giang hoa. Te Hoan cong ung thuan, cung Lo Trang cong hop o đat Kha an the. Trong hoi the, tuong Lo la Tao Mat dung chuy thu uy hiep bat ong tra lai đat cho nuoc Lo. Te Hoan cong the xong van khong muon lam, nhung theo loi khuyen cua Quan Trong, ong chap thuan thuc hien. Sau su viec nay, chu hau tin Te Hoan cong giu tin nghia nen chiu quy phuc nuoc Te.
Nam 679 TCN, Te Hoan cong hop chu hau lan đau o đat Nhan. Tu đo ong tro thanh ba chu chu hau.
Nam 672 TCN, con cua Tran Le cong nuoc Tran la Quy Hoan tron sang nuoc Te, đuoc Hoan cong phong lam đai phu. Đien Hoan tro thanh thuy to cua ho Đien sau nay.
Nam 663 TCN, nuoc Son Nhung o phia bac đanh nuoc Yen. Yen Trang cong cau cuu nuoc Te. Te Hoan cong mang quan đi cuu Yen. Ong đanh bai quan Son Nhung, diet Son Nhung va nuoc Co Truc.
Tuy ra uy voi chu hau, Te Hoan cong theo chinh sach cua Quan Trong, van ton trong nha Chu. Vi vay cac chu hau tin theo nuoc Te.
Nam 659 TCN, em gai Te Hoan Cong la Ai Khuong la vo Lo Trang cong, co con la Lo Man cong len noi ngoi Trang cong. Ai Khuong tu thong voi em Trang cong la cong tu Khanh Phu. Khanh Phu muu cuop ngoi vua nuoc Lo ben giet Lo Man cong. Ai Khuong đinh lap Khanh Phu nhung nguoi nuoc Lo khong nghe, lap Lo Hy cong. Te Hoan cong ben goi Ai Khuong ve nuoc Te giet chet.
Cung nam, nuoc Ve bi nuoc Xich Đich xam lan, Ve Y cong bi giet. Te Hoan cong đieu quan sang cuu nuoc Ve va xay thanh So Khau, lap Ve Đai cong va Ve Van cong.
Nam 657 TCN, Te Hoan cong gian nguoi vo thu la Sai co. Sai co bo ve nuoc. Me Sai co mang con gai ga cho nguoi khac. Te Hoan cong gian nuoc Sai ben hoi chu hau mang quan đanh. Đau nam 656 TCN, quan Te đanh tan quan Sai. Nuoc Sai von la chu hau gan nuoc So. So Thanh vuong đieu quan cuu Sai. Quan Trong nhan đo hach toi nuoc So bo cong thien tu nha Chu. Quan Te đong o đat Hinh. So Thanh vuong sai Khuat Hoan đi giang hoa voi nuoc Te. Te Hoan cong cung cac chu hau cung ket minh voi nuoc So o Chieu Lang roi lan luot rut quan. Su kien nay su goi la "Chieu Lang chi minh" (召陵之盟) (Hoi the Chieu Lang).
Đau nam 651 TCN, Te Hoan cong hoi chu hau o đat Quy Khau. Chu Tuong Vuong moi len ngoi, sai Te Khong mang thit te va cung ten, xe đai lo ra ban cho ong va noi voi ong khong can lay. Hoan cong toan nghe theo nhung Quan Trong khuyen ong lam le nhan đo thien tu nha Chu ban cho. Te Hoan cong nghe theo.
Mua thu nam đo, Te Hoan cong lai hop chu hau. Ong to ra kieu cang, vi vay nha Chu va mot so chu hau phat y. Nam đo Tan Hien cong o xa, chua kip đen du hoi chu hau thi hoi tan; khi tro ve nuoc thi qua đoi. Nuoc Tan co loan. Đong thoi voi viec Tan Muc cong lap Tan Hue cong, Te Hoan cong sai Thap Bang mang quan can thiep vao nuoc Tan, tien đen đat Cao Luong thi rut ve.
Nam 648 TCN, em Chu Tuong vuong la Co Đai muon quan cac nuoc Nhung, Đich đinh cuop ngoi vua. Te Hoan cong sai Quan Trong đi dep cac nuoc Nhung, Đich. Sang nam sau, vuong tu Đai chay sang ti nan o nuoc Te. Te Hoan cong xin Chu Tuong vuong tha toi cho Đai.
Nam 645 TCN, hai trong than la Quan Trong va Thap Bang mat. Te Hoan cong tin dung ba gian than Dich Nha, Thu Đao va Khai Phuong du truoc khi chet, Quan Trong đa can khong nhat đinh khong đuoc trong dung 3 nguoi đo.
Nam 644 TCN, nguoi Nhung lai mang quan đanh nha Chu. Te Hoan cong đa gia yeu, ra lenh cho cac chu hau đi cuu thien tu, đanh đuoi nguoi Nhung.


Qua đoi Te Hoan cong co nhieu con trai. Trong 6 nguoi con, ong lap cong tu Khuong Chieu lam The tu. Khi đa gia yeu, ong cung Quan Trong uy thac Khuong Chieu cho Tong Tuong cong giup đo.
Nam 643 TCN, Te Hoan cong lam benh nang. Cac cong tu hop be đang tranh vi, chang ai quan tam đen phu than đang lam benh. Bon Dich Nha, Thu Đieu con đua Hoan cong vao giam trong tam cung, cho xay tuong rao bao cung đien, khong cho mot ai đuoc vao gap. Chi co mot cung nu tim cach treo tuong vao tham Hoan cong. Hoan cong hoi nang vi sao khong đem đo an hay nuoc vao, nang cung khong co cach nao. Hoan cong ben than: "Than oi! Thanh nhan co the thay truoc tai hoa! Neu nhu phai chet the nay, ta con mat mui nao đe nhin Trong phu đay?"
Ngay At Hoi thang 10 nam 643 TCN, Te Hoan cong qua đoi. Ong o ngoi tat ca 43 nam, huong tho 73 tuoi. Bay gio, cac con cua Hoan cong van chi lo tranh nhau ngoi vi. Cuoi cung, cong tu truong la Khuong Vo Khuy tranh ngoi bi hai, cong tu Chieu đuoc Tong Tuong cong ung ho len lam vua, tuc la Te Hieu cong.
Do cac con ong mai tranh chap quyen luc, mai toi thang 12 nam 643 TCN tuc la hon 2 thang sau khi mat (67 ngay), ong moi đuoc lam le nhap quan va toi thang 8 nam sau (642 TCN) moi đuoc mai tang.


Nhan đinh Voi su nghiep ba chu thoi Xuan Thu, Te Hoan cong đuoc nhin nhan la nha chinh tri kiet xuat thoi co đai, biet cach su dung nhan tai đe gay dung su nghiep. Trong Ngu Ba thoi Xuan Thu, Te Hoan cong la vi vua o ngoi lau nhat va o cuong vi ba chu chu hau dai nhat (hon 35 nam). Trong thoi ky nha Chu suy yeu, ong van chu truong ton thien tu, tran ap di đich, cuu tro cac chu hau. Đieu đo khien ong đuoc cac chu hau quy phuc.
Cung voi Tan Van cong, su nghiep ba chu cua ong đuoc nguoi đoi sau ca ngoi, goi chung la Hoan Van (桓文).


Trong van hoc Su nghiep ba chu cua Te Hoan cong đuoc đe cap kha đam net trong tieu thuyet Đong Chu liet quoc cua Phung Mong Long. Trong tac pham, ong xuat hien tu hoi thu 15 đen hoi 32. Chan dung Te Hoan cong đuoc mo ta kha sat voi su sach.
Ket cuc cua Te Hoan cong đuoc Đong Chu liet quoc đe cap trong hoi 32. Khi benh nang nam liet giuong, ong bi Dich Nha va Thu Đao cat đut quan he voi gia quyen; chi gap đuoc mot cung nhan la An Nga Nhi lieu mang len vao tham truoc khi qua đoi. Sau khi ong mat, An Nga Nhi đa tu sat chet theo.


Gia quyen Vo:
Đich the: Vuong Co (王姬), khong con.
Đich the: Tu Doanh (徐嬴), khong con.
Đich the: Sai Co (蔡姬), khong con.
Truong Ve Co (长卫姬), sinh Khuong Vo Khuy.
Thieu Ve Co (少卫姬), sinh Te Hue cong Khuong Nguyen.
Trinh Co (郑姬), sinh Te Hieu cong Khuong Chieu.
Cat Doanh (葛嬴), sinh Te Chieu cong Khuong Phan.
Mat Co (密姬), sinh Te Y cong Khuong Thuong Nhan.
Tong Hoa Tu (宋华子), sinh Cong tu Ung.
Hau due::
Khuong Vo Khuy.
Te Hue cong Khuong Nguyen.
Te Hieu cong Khuong Chieu.
Te Chieu cong Khuong Phan.
Te Y cong Khuong Thuong Nhan.
Cong tu Ung (公子雍).
Te Khuong (齊姜), phu nhan Tan Hien cong, me cua Muc Co (穆姬) phu nhan cua Tan Muc cong, to mau cua Tan Khang cong.


Xem them Te (nuoc)
Te Tuong cong
Te Hieu cong
Quan Trong
Ngu Ba


Tham khao Su ky Tu Ma Thien, thien:
Te Thai cong the gia
Phuong Thi Danh (2001), Nien bieu lich su Trung Quoc, Nha xuat ban The gioi
Khong Tu (2002), Xuan Thu tam truyen, tap 1-2, Nha xuat ban TP Ho Chi Minh
Tieu Le (2000), Nhung ong vua noi tieng Trung Quoc, Nha xuat ban Đa Nang
Chu Muc, Tran Tham chu bien (2003), 365 truyen co su chon loc Trung Quoc, tap 1, Nha xuat ban Thanh nien


Chu thich