Chien dich Vengeance (tieng Viet: Chien dich Bao thu) la mot chien dich quan su cua Quan đoi Hoa Ky o Mat tran Tay Nam Thai Binh Duong trong Chien tranh The gioi thu hai. Chien dich đuoc tien hanh vao ngay 18 thang 4 nam 1943, voi muc tieu chinh la tieu diet Đo đoc Yamamoto Isoroku cua Hai quan Đe quoc Nhat Ban. Đo đoc Yamamoto đa tu tran sau khi chiec Mitsubishi G4M "Betty" cho ong đa bi mot nhom may bay tiem kich cua Khong luc Luc quan Hoa Ky phuc kich ban ha tai khu vuc Đao Bougainville.
Tinh bao Hai quan Hoa Ky đa giai ma thanh cong cac đoan tin lien lac cua Hai quan Đe quoc Nhat Ban ve lo trinh di chuyen cua Đo đoc Yamamoto qua khu vuc Quan đao Solomon, va đieu đo đa giup nguoi My co đu thoi gian đe len ke hoach phuc kich tieu diet đoi bay cho vi đo đoc nay. Cai chet cua Yamamoto đuoc cho la đa tao mot cu soc lon toi cong chung Nhat Ban noi chung va gioi hai quan Nhat Ban noi rieng, đong thoi giup nang cao tinh than cua binh si Đong Minh va đac biet la cac nha lanh đao Hoa Ky, nhung nguoi đa đo loi cho Yamamoto ve viec tien hanh cuoc khong kich o Tran Chau Cang va khoi mao mot cuoc chien giua Đe quoc Nhat Ban va Hoa Ky.
Cac phi cong Hoa Ky đa tuyen bo ban ha ba may bay nem bom hai đong co va hai may bay tiem kich cua Nhat Ban trong tran chien, nhung ho so cua Nhat Ban chi ghi nhan hai may bay nem bom bi ban ha. Danh tinh cua nguoi phi cong ban ha chiec may bay cho Đo đoc Yamamoto hien van con gay nhieu tranh cai, nhung phan lon cac nha su hoc hien đai đeu ghi nhan la Trung uy Rex T. Barber.


Boi canh Đo đoc Yamamoto Isoroku, Chi huy truong Ham đoi Lien hop cua Hai quan Đe quoc Nhat Ban, đa len ke hoach cho chuyen đi thanh tra keo dai mot ngay o khu vuc Quan đao Shortland - can cu Nhat Ban co khoang cach gan nhat voi đao Guadalcanal, hien đang nam trong su kiem soat cua nguoi My. Ong du đinh se đi thi sat cac can cu hai quan tien tuyen, va đong vien hoi tham cac đon vi khong quan đa tham gia vao Chien dich I-Go bat đau tu ngay 7 thang 4 nam 1943. Yamamoto tin rang chuyen đi nay, cung voi cac bai dien van khich le, co the se giup nang cao si khi cua binh si Nhat Ban sau su that bai nang ne cua ho o Guadalcanal va cac đot di tan sau đo vao thang 1 va thang 2 nam 1943. Pham vi thanh tra cua Yamamoto nam trong tam hoat đong cua may bay My, vi the chuong trinh vieng tham cua ong đuoc giu bi mat toi đa. Cac co van cua ong lan đau tien phai khuyen ong khong nen mac bo le phuc mau trang thuong le cua ong đe tranh bi may bay trinh sat cua My phat hien. Yamamoto đong y va mac mot bo le phuc ka-ki mau xam thay the.
Cac chi huy tien tuyen va si quan cap cao đa co gang khuyen Yamamoto huy bo chuyen đi nay, nhung đeu bi Yamamoto tu choi. Pho Đo đoc Ozawa Jisaburo, Chi huy truong Đe Tam Ham đoi, đa bao Đai ta Kuroshima Kameto, si quan tham muu cap cao cua Yamamoto o Rabaul, rang "neu Yamamoto nhat quyet muon đi, thi sau may bay ho tong se khong bao gio la đu." Chuan Đo đoc Takaji Joshima, Tu lenh Hang khong Ham đoi 11 tai Shortland, sau khi nhan đuoc thong bao ve chuyen tham cua Yamamoto vao ngay 13, đa đich than bay ve Rabaul vao ngay 17 đe khuyen ngan Yamamoto, nhung khong thanh cong.


Tinh bao Hoa Ky Ngay 14 thang 4 nam 1943, tinh bao "Magic" cua Hai quan Hoa Ky đa thu va giai ma đuoc cac đoan tin lien lac cua Nhat Ban ve mot chuyen thi sat trong khu vuc. Ban tin goc, co ma hieu la NTF131755, đuoc gui toi so chi huy cua Can cu so 1, Hang khong Ham đoi 11, va Hang khong chien đoi 26, đa đuoc ma hoa bang Mat ma Hai quan JN-25D, va đuoc ba tram thong tin "Magic" cua Hai quan Hoa Ky thu đuoc. Đoan tin sau đo đuoc giai ma, giup nguoi My nam bat đuoc chi tiet ve thoi gian va đia điem cua chuyen thi sat cua Đo đoc Yamamoto, cung nhu so luong va loai may bay đuoc su dung trong chuyen đi cua ong. Theo noi dung đoan tin, vao ngay 18 thang 4, Đo đoc Yamamoto se cat canh tu Rabaul toi Phi truong Balalae thuoc Đao Balalae cua Quan đao Shortland. Yamamoto va ban tham muu cua ong se di chuyen bang hai may bay nem bom hang trung Mitsubishi G4M "Betty" cua Hang khong Đoi 705 (705 Kokutai), đuoc ho tong boi sau may bay tiem kich Hai quan Mitsubishi A6M Zero cua Hang khong đoi 204 (204 Kokutai), khoi hanh tu Rabaul luc 06:00 va ha canh o Balalae luc 08:00 theo gio Tokyo.
Trung ta Edwin T. Layton, truong phong tinh bao cua Đo đoc Chester Nimitz, sau khi tap hop đay đu cac thong tin quan trong ve chuyen hanh trinh cua Yamamoto, đa bao cao len Nitmitz vao buoi chieu cung ngay. Nimitz - Chi huy truong Ham đoi Thai Binh Duong Hoa Ky, sau khi nghe Layton trinh bay ve tam quan trong va nhung anh huong co loi cho Hoa Ky sau nay, nhu viec nguoi ke vi se khong co đu kha nang va tam nhin nhu Yamamoto va cai chet cua Yamamoto se lam suy sup tinh than chien đau cua nguoi Nhat, đa chap thuan trien khai nhiem vu tieu diet Yamamoto. Nimitz sau đo giao quyen thuc hien chien dich cho Đo đoc William F. Halsey Jr. - Chi huy truong Mat tran Tay Nam Thai Binh Duong, va Halsey đa giao cho Chuan Đo đoc Marc A. Mitscher, Tu lenh Khong luc Solomons (AirSols). Đe đam bao tinh bi mat cua viec nguoi My đa pha thanh cong he thong mat ma cua Nhat Ban, đuoc cho la se bi lo ra boi nhiem vu nay, Bo Tu lenh Hai quan Hoa Ky quyet đinh se giu kin cac thong tin ve chien dich va cac nguon tin tinh bao đoi voi nhung nguoi khong truc tiep lien quan va bao chi.


Su chuan bi cua Hoa Ky Quang đuong bay gan nhat tinh tu can cu cua Hoa Ky la Guadalcanal, toi Bougainville la 400 dam (640 km), nhung tuyen đuong bay nay nam tren nhieu tram radar va can cu quan đon tru Nhat Ban o Quan đao Solomon, nen nguy co may bay My bi phat hien la rat cao. Đe đam bao tinh bi mat cua nhiem vu, đoi bay My se bay mot quang dai khoang 600 dam (970 km) vong ve khu vuc bien o phia nam va tay cua Quan đao Solomon; đieu nay đong nghia voi viec may bay My se phai di chuyen 600 dam đen muc tieu va khoang 400-600 dam đe quay ve can cu tien tieu gan nhat cua Hoa Ky, mot quang đuong bay vuot qua kha nang hoat đong cua cac may bay F4F Wildcat va F4U Corsair cua Hai quan va Thuy quan Luc chien Hoa Ky đang đong quan o Guadalcanal. Do đo, Chuan Đo đoc Marc A. Mitscher đa chon Phi đoan Tiem kich 339, thuoc Lien Phi đoan Tiem kich 347 Khong luc Luc quan Hoa Ky, luc đo đuoc trang bi may bay tiem kich P-38G Lightning. P-38 Lightning loai may bay tiem kich duy nhat cua nguoi My o khu vuc Thai Binh Duong co đu kha nang đanh chan, giao chien tam xa, va co đu nhien lieu đe quay tro lai can cu voi cac thung dau phu.

Thieu ta John W. Mitchell - Chi huy truong Phi đoan 339, đuoc chon la chi huy truong đoi bay. Đe đinh vi tot hon, Mitchell đa yeu cau lap đat bo sung moi may bay P-38 Lightning mot la ban hai quan, va đoi bay cua ong đuoc lap đat la ban nay đung mot ngay truoc khi chien dich đuoc bat đau. Moi may bay P-38G Lightning đuoc lap đat mot khau phao tu đong 20 mm va bon sung may 12.7 mm, va đuoc lap bo sung cac thung dau phu 165 galong My (620 L) o hai ben canh. Ben Luc quan sau đo đa yeu cau cung cap them cac thung dau 330 galong My (1.200 L), va mot so luong thung 1.200 lit đa đuoc chuyen đen tu New Guinea, đu đe thay the thung 620 lit o mot ben canh cua moi chiec Lightning. Su khac biet ve trong luong nay đa khien mot ben canh may bay nang them khoang 450 kg, nhung nhan vien ky thuat đa thiet ke lai gia treo thung 1.200 lit vao gan trong tam cua may bay hon đe đam bao hieu suat bay cua may bay.
18 chiec P-38G Lightning đa đuoc huy đong đe thuc hien chien dich phuc kich/đanh chan co mat danh la Vengeance. Bon may bay đuoc chi đinh vao "đoi tieu diet", va nhung chiec con lai, bao gom hai chiec du phong, se hoat đong o đo cao 5.500 m voi vai tro "la chan tran" đe đanh chan cac đoi bay Nhat Ban đong quan tai Phi truong Kahili. Mot ke hoach bay đa đuoc chuan bi san boi hai si quan Thuy quan Luc chien la Trung ta Sam Moore va Đai uy John Condon, nhung bi Mitchell phan đoi kich liet. Mitchell cho rang toc đo bay va cach uoc tinh thoi gian nhu cua Moore va Condon khong phai la tot nhat đe co the đanh chan Yamamoto. Voi su giup đo cua cac phi cong đoi bay, Mitchell đa tinh toan thoi gian đanh chan du kien la 09:35, dua theo lo trinh bay cua cac ben, phu hop đe đon long may bay Nhat Ban đang chuan bi ha canh xuong Bougainville. Dua theo moc thoi gian du kien đo, Mitchell đa ve ra bon huong bay chinh cho đoi cua ong, va mot huong bay cong thu nam trong truong hop ho khong bat gap may bay Nhat o điem phuc kich.
Mac du Phi đoan 339 đuoc chon lam đon vi chinh thuc thuc hien chien dich, 10 trong so 18 phi cong lai đuoc chon tu hai phi đoan khac (Phi đoan 14 va 68) cua Lien đoan 347. Thieu ta Michell đa chon ra bon phi cong vao "đoi tieu diet" la:

Đai uy Thomas G. Lanphier Jr.
Trung uy Rex T. Barber
Trung uy Jim McLanahan (huy bo nhiem vu do no lop may bay)
Trung uy Joe Moore (huy bo nhiem vu do ong dan nhien lieu gap truc trac)
Mitchell va phi cong con lai se lam nhiem vu yem tro tren khong đe phong cac cuoc phan cong, ung cuu cua cac may bay chien đau Nhat Ban, va se cung cap may bay bo sung trong truong hop can thiet:


Dien bien Chien dich Vengeance đuoc mo man voi 18 chiec P-38G Lightning bat đau cat canh tu Phi truong Kukum, Guadalcanal luc 07:25 ngay 18 thang 4. Hai chiec cua "đoi tieu diet" bat ngo gap van đe nen phai huy nhiem vu ngay tu đau: chiec Lightning cua Trung uy McLanahan bi no lop may bay khi đang cat canh, va chiec cua Trung uy Moore gap van đe ve thung dau phu.
Bat chap loi khuyen ngan cua cac chi huy quan đon tru Nhat Ban ve moi đe doa bi phu kich, chiec may bay cho Đo đoc Yamamoto, van cat canh tu Rabaul luc 06:00 du kien va bat đau chuyen đi dai 315 dam (507 km) ve Phi truong Ballale. Hai chiec Mitsubishi G4M "Betty", mot chiec cho Yamamoto (so hieu đuoi 323) va mot chiec cho Pho Đo đoc Ugaki Matome - Tham muu truong Ham đoi Lien Hop, (so hieu đuoi 326) bay o đo cao 6.500 foot (2.000 m). Hai chiec G4M đuoc ho tong boi sau may bay tiem kich Mitsubishi A6M Zero bay cao hon đoi hinh chinh 1.500 foot (460 m) o huong bon gio va theo đoi hinh chu V.
Đoi bay cua Thieu ta Mitchell chia thanh đoi hinh bon cap bon, bay theo lo trinh vach san voi su tro giup cua la ban o đo cao sat mat bien. Theo sau la "đoi tieu diet" voi Đai uy Lanphier va Trung uy Barber dan đau đoan, va hai may bay thay the cua Trung uy Holmes va Trung uy Hine bay theo sau. Đay đuoc coi la nhiem vu đanh chan dai nhat ma may bay tiem kich Hoa Ky tung thuc hien trong Chien tranh The gioi thu hai.
Toan bo đoi bay cua Mitchell co mat tai điem đanh chan som hon mot phut, vao luc 09:34, đung thoi điem chiec may bay cua Yamamoto bat đau xuat hien qua mot lan suong mu nhe. Khi phat hien ra muc tieu, nhung chiec Lightning bat đau thao bo toan bo thung nhien lieu, đong loat re sang phai theo mot huong song song voi đoi Betty cua Nhat va bat đau nhiem vu đanh chan.
Chiec Lightning cua Trung uy Holmes khong cat đuoc thung dau phu nen ong buoc phai rut ra bien, voi Hine bam theo đe ho tong. Mitchell ra lenh toi hai phi cong con lai la Lanphier va Barber tiep tuc thuc hien cuoc tan cong, du "đoi tieu diet" gio chi con hai may bay. Nhung chiec Zero ho tong gan nhat đa cat thung dau phu va nhanh chong bo nhao ve cap Lightning cua Lanphier va Barber. Lanphier lap tuc quay đau va vong ra đuoi đoi may bay tiem kich Nhat va Barber bat đau bam theo đoi Betty đang ha đo cao tron thoat. 
Barber bo doc đe vong vao phia sau chiec Betty va mat dau chung trong giay lat, nhung khi phat hien lai ra muc tieu, ong ngay lap tuc ban vao đong co ben phai, than sau va phan đe cua may bay. Khi Barber ban chay đong co ben trai, chiec may bay nem bom bat đau boc khoi đen day đac va nhanh chong nghieng ve phia ben trai, suyt va vao chiec Lightning cua Barber. Barber bao cao rang ong thay mot cot khoi đen lon va cho rang chiec Betty đo đa đam xuong rung. Barber sau đo bay ve phia bo bien va tim chiec Betty thu hai. 
Barber phat hien ra chiec Betty cua Pho Đo đoc Ugaki Matome đang bay thap sat muc nuoc bien o ngoai khoi Mui Moila đe thoat khoi su truy đuoi cua Holmes, luc đo đa cat đuoc thung dau phu. Holmes ban chay đong co ben phai cua chiec Betty, va Barber vuot len đe ban ket lieu chiec Betty. Chiec Betty bi ban hong nang đen muc cac manh kim loai bat đau đut ra vao gam vao chiec Lightning cua Barber, truoc khi lao xuong bien. Pho Đo đoc Ugaki va hai nguoi khac, Trung si Hayashi Hiroshi (phi cong chiec Betty) va Đai ta Kitamura Motoharu (Ke toan truong Ham đoi Lien hop), may man song sot va sau đuoc cuu song. 
Barber, Holmes va Hine nhanh chong bi nhung chiec Zero tan cong. Holmes tuyen bo ong va Barber, moi nguoi ho đa ban ha mot chiec Zero trong đot khong chien nay, nhung tai lieu cua Nhat Ban ghi nhan ho khong mat chiec Zero nao trong tran đanh. Cac đoi bay lam nhiem vu ho tro tren cao chi giao tranh voi may bay Nhat trong thoi gian ngan va khong chiec nao đuoc ghi nhan ban ha. Khi nhien lieu đa gan can, Mitchell cho toan bo đoi bay cua ong quay tro ve can cu, Holmes buoc phai ha canh khan cap xuong khu vuc Quan đao Russell do may bay cua ong con qua it nhien lieu. Hine la phi cong duy nhat khong quay tro ve can cu, co the đa bi ban roi ngay sau khi chiec Betty cho Pho Đo đoc Ugaki bi ban ha. Khi quay tro ve Guadalcanal, Đai uy Lanphier đa tuyen bo ong la nguoi ban ha chiec may bay cho Đo đoc Yamamoto.


Dien bien tiep theo = Phan ung cua Nhat Ban =

Xac chiec may bay va thi the cua Yamamoto đuoc tim thay vao ngay 19 thang 4, mot ngay sau cuoc tan cong, boi đoi tim kiem cua Đai ta Watanbe Yasuji va Trung uy Hamasuna Tsuyoshi. Xac may bay nam o trong mot khu rung o phia bac Bougainville, thi the cua Yamamoto đa bi vang ra khoi chiec may bay, tay ong van nam chat chuoi thanh katana, nguoi buoc chat trong ghe hanh khach va thang đung duoi mot goc cay. Theo Hamasuna, toan bo thi the tren chiec may bay đa bi chay đen, chi co duy nhat thi the cua Chuan Đo đoc Rokuro Takata - Bac si Phau thuat cua Ham đoi Lien Hop, la con nhan dien đuoc, nhung ong co the nhin ra ngay thi the cua Yamamoto. Kham nghiem tu thi cho thay Yamamoto đa trung hai vien đan 12,7 mm, mot vien trung vao vai trai va mot vien trung vao ham duoi ben trai, xuyen len ben tren mat phai cua ong. Theo nha van Agawa Hiroyuki, nhung bao cao chi tiet hon ve giam đinh phap y cua Yamamoto đa đuoc giau kin voi cong chung Nhat Ban va bi sua chua lai "theo menh lenh tu cap tren."

Toan bo thi the sau đo đuoc đoan tim kiem cho ve Buin, va đuoc lam le hoa thieu tren đinh cua mot ngon nui gan đo. Tro cot cua Yamamoto đuoc đat vao mot hop go thong, va đuoc đua ve Truk đe lam nghi le long trong truoc khi đuoc đua ve Kisarazu tren thiet giap ham Musashi - soai ham cua Yamamoto. Ngay 21 thang 5 nam 1943, chinh phu Nhat Ban moi chinh thuc cong bo ve cai chet cua Yamamoto va gay soc toi toan bo cong chung Nhat Ban. Đai phat thanh Tokyo đa thong bao rang: "Ðo đoc Yamamoto trong khi chi huy chien thuat tai tien tuyen vao thang Tu nam nay, đa giao chien voi đich quan va oanh liet đen no cho to quoc bang mot cai chet anh dung." Yamamoto đuoc truy phong ham Nguyen soai Đai tuong Hai quan va đuoc truy tang Đai thu Cuc Huan chuong vao ngay 22 thang 5 nam 1943.
Tro cot cua Yamamoto đuoc tach ra lam hai phan đe đuoc to chuc hai đai tang le cap quoc gia. Tang le đau tien đuoc to chuc o Cong vien Hibiya o trung tam Tokyo, voi su gop mat cua nhieu nhan vat quan trong trong chinh phu va ngoai chinh phu Nhat Ban. Phan tro nay đuoc chon cat ben canh ngoi mo cua Đo đoc Togo Heihachiro o Nghia trang Tamabuchi. Tang le thu hai cho Yamamoto đuoc cu hanh mot cach trang trong tai Nagaoka, que huong cua Yamamoto. Tang le nay cu hanh sau le quoc tang tai Tokyo mot ngay. Bo quan phuc va thanh kiem cua Yamamoto đuoc đat tren mot cay cot cung voi cai binh đung mot phan cot tro cua ong. Ong đuoc chon ben canh mo phan cua than phu trong khuon vien mot ngoi đen Phat giao, ben ngoai mot thi tran nho ma truoc kia than phu ong la mot giao vien. Ngoi mo cua Yamamoto la mot bia mo rat đon gian va ngan hon bia mo cua than phu ong hai phan, theo loi can dan luc sinh thoi cua ong.


= Phan ung cua Hoa Ky =

Toan bo phi cong Hoa Ky tham gia vao Chien dich Vengeance con song sot đeu đuoc thuyen chuyen ve đat lien va khong đuoc phep tham gia chien đau trong suot quang thoi gian con lai cua cuoc chien. Ho đeu đuoc trao thuong Huan chuong Thap tu Hai quan va Huan chuong Thap tu Phuc vu Xuat sac (Hine đuoc truy tang). Mitchell, Barber, Lanphier, Holmes va Hine đuoc Thieu tuong Millard Harmon - Tham muu truong Khong luc Luc quan tai Mat tran Nam Thai Binh Duong, đe cu trao thuong Huan chuong Danh du vi nhung đong gop vao thanh cong cua chien dich. 
Phia Hoa Ky đa co gang bien viec may bay cua ho ban ha may bay Yamamoto co chu đich thanh mot viec ngau nhien. Trong nhung tuan tiep theo, nhieu đon vi P-38 Lightning đa đuoc đieu đong tuan tra gan Phi truong Balalae đe tao vo boc rang cac chuyen tuan tra tam xa tai khu vuc Quan đao Solomons cua ho la nhiem vu thuong xuyen. Tuy nhien, Norman Lodge, mot phong vien chien truong cua to Associated Press cong tac o Nam Thai Binh Duong, đa biet kha ro rang ve nhung gi đa xay ra sau buoi noi chuyen voi Lanphier va Barber o New Zealand. Lodge sau đo đa gui mot bai viet chi tiet ve chien dich toi mat cua nguoi My ve nuoc vao ngay 11 thang 5, trong đo co đe cap đen viec tinh bao Hoa Ky đa theo doi Yamamoto trong vong nam ngay truoc vu ban ha. Vu viec khien Hai quan Hoa Ky tuc gian vi đa lam anh huong nghiem trong toi van đe an ninh tinh bao. Bai viet đa bi cac nha kiem duyet quan su ngan chan khong cho len bao, Lanphier va Barber sau đo bi Đo đoc Halsey khien trach du doi, va toan bo đe cu Huan chuong Danh du cho cac ca nhan lien quan đeu bi ha xuong Huan chuong Thap tu Hai quan. 
Viec tiet lo thong tin ve chien dich se tao ra hai van đe lon. Đau tien, nguoi My lo so rang neu ho cong bo chi tiet ve viec am sat thanh cong Yamamoto thi nguoi Nhat se ket luan đuoc nguoi My đa pha đuoc mat ma cua Hai quan Nhat, va viec thay đoi mat ma khac se tao ra rat nhieu bat loi cho nguoi My. Thu hai, Đai uy Thomas Lanphier, nguoi đuoc ghi cong ban ha may bay cho Yamamoto luc đo, co mot nguoi em trai ten la Charles Lanphier, la mot phi cong Thuy quan Luc chien bi bat lam tu binh sau khi may bay cua anh bi ban roi gan Bougainville. Nguoi My so rang nguoi Nhat se tra thu Lanphier bang cach hanh ha hoac giet hai em trai cua Lanphier. Tuy vay, nguoi Nhat van khong he biet gi ve viec lo mat ma va viec anh trai cua Charles Lanphier đa lam đen khi chien tranh ket thuc. Charles Lanphier mat vi benh trong thoi gian bi giam giu o Rabaul, New Britain vao thang 5 nam 1944, hai tuan truoc khi khu trai đuoc luc luong Thuy quan Luc chien Hoa Ky giai phong.
Cac nha lanh đao Hoa Ky khong cong khai bat cu thong tin gi ve chien dich toi bao chi, va cong chung Hoa Ky chi đuoc biet ve cai chet cua Đo đoc Yamamoto thong qua thong cao cua Nhat Ban vao ngay 21 thang 5. Sau thong cao cua đai phat thanh Tokyo, cong chung Hoa Ky đa phong đoan rat nhieu ve con nguoi Yamamoto va cai chet cua ong. To New York Times can cu vao tin cua đai Tokyo va ket luan rang Yamamoto khong chet ngay trong cuoc phuc kich, ma ve sau moi chet vi cac vet thuong. Cai chet cua Yamamoto cang tro nen bi an vi nguoi ta biet rang trong suot thang tu khong co mot tran đanh lon nao tai Nam Thai Binh Duong. Nhieu to bao cua Hoa Ky đa đon đoan rang Yamamoto chet vi may bay gap tai nan, hoac đa thuc hien nghi thuc mo bung tu sat vi cuoc chien dan co nhieu bat loi cho nguoi Nhat.
Cong chung My van khong biet ro toan bo nhung dien bien chinh cua chien dich, trong đo co hoat đong giai ma tinh bao, cho đen ngay 10 thang 9 nam 1945, sau khi chien tranh ket thuc va cac to bao bat đau đang tai cau chuyen cua Norman Lodge. Tinh bao Hai quan Hoa Ky len tieng phan đoi du doi vi ho muon giu bi mat nay lau hon đe co the tiep tuc tham van ki cang cac si quan tinh bao Nhat Ban, lo so viec mat ma cua Nhat bi pha trong chien tranh se khien cac si quan Nhat xau ho ma tu sat.


Tranh cai Tranh cai ve danh tinh nguoi ban ha chiec may bay cho Yamamoto bat đau no ra ngay sau khi chien dich ket thuc. Khong luc Luc quan Hoa Ky ban đau ghi danh Đai uy Thomas Lanphier la nguoi ban ha Yamamoto, dua theo loi khai cua ong ngay sau khi đon vi quay tro ve can cu. Lanphier ghi trong bao cao cua ong rang, ngay sau khi giao chien voi nhung chiec Zero ho tong va ban roi canh cua mot chiec, Lanphier đa vong ra phia đuoi cua hai chiec Betty va bam đuoi chiec đau đoan ngay sau khi chiec nay co gang vong xuong duoi. Lanphier no sung va ban rung canh phai cua chiec Betty, khien chiec may bay lao xuong khu rung ben duoi va phat no. Lanphier cung bao cao rang ong đa nhin thay Trung uy Rex Barber ban ha mot may bay nem bom khac va chiec nay cung đam xuong rung.
Dua theo bao cao cua cac phi cong tham gia chien dich, tinh bao Hoa Ky đa ket luan rang co tong cong ba may bay nem bom bi ban ha, do Trung uy Besby F. Holmes cung bao cao ban ha mot chiec Betty o ngoai bien. Khong ai trong so cac phi cong con lai đuoc phong van sau khi nhiem vu ket thuc vi khong co thu tuc tham van chinh thuc nao ton tai tren Guadalcanal vao thoi điem đo. Do đo, loi khai cua Lanphier van chua đuoc cac nhan chung xac minh chinh thuc, va bao cao chinh thuc cua Luc quan đa khien khong it phi cong to ra hoai nghi ve đo chinh xac cua nhiem vu ngay hom đo.
Sau chien tranh, cac phi cong Nhat Ban con song đa đuoc phong van ve chuyen bay ho tong Yamamoto. Chuan uy Yanagiya Kenji ke voi John Mitchell rang ong co the phai chiu trach nhiem ve viec Trung uy Raymond Hine mat tich, vi ban than Yanagiya đa ban hong nang mot chiec P-38G Lightning đuoc ho tong boi mot chiec khac con gan thung dau phu, nhung cac phi cong Nhat đeu bao cao khong ban ha bat ky may bay đoi phuong nao ngay hom đo. Du vay, nguyen nhan khien Hine cung chiec may bay cua anh mat tich van chua đuoc xac đinh chinh thuc. Trong bai phong van vao nam 1975, Yanagiya  khang đinh rang khong co chiec Zero ho tong nao cua ho bi ban roi, chi co mot chiec bi hu hai nhung nhanh chong đuoc sua chua trong nua ngay tai Buin. Nhung chi tiet nay đa mau thuan voi loi khai cua Lanphier ve viec ban ha mot chiec Zero. Tuong tu, ho so cua Nhat Ban đa xac nhan rang chi co hai may bay nem bom Mitsubishi G4M cua ho bi ban ha trong ngay hom ay. Cuoi cung, cong ban ha chiec Betty trong rung đuoc chia đoi cho Lanphier va Barber, va chiec bi ban ha ngoai bien đuoc chia đoi cho Barber va Holmes. Mot so đot kiem tra thuc đia xac chiec may bay cua Yamamoto đa xac đinh rang đuong đi cua vien đan khop voi loi khai cua Barber do hu hai gay ra boi đan va manh đan đuoc xac đinh la đi vao tu phia sau may bay nem bom chu khong phai tu ben phai nhu loi khai cua Lanphier.
Sau chien tranh, Barber đa kien nghi toi Hoi đong Chinh sua Ho so Quan su cua Khong quan Hoa Ky ve viec chuyen cong ban ha chung cua ong va Lanphier thanh cua rieng ong mot cach hoan toan. Thang 9 nam 1991, Van phong Lich su Khong quan đa khuyen Hoi đong rang "khong co đu co so chac chan" trong tuyen bo cua ca Lanphier va Barber. Bo truong Khong quan Donald Rice giu nguyen quyet đinh ban đau. Barber đa nop đon len Toa phuc tham Khu vuc 9 Hoa Ky đe yeu cau huy bo phan quyet cua Bo truong Rice, nhung toa an đa tu choi can thiep.
Thang 5 nam 2006, Tap chi Khong quan đa đang tai la thu cua Doug Canning, mot cuu phi cong cua Lien đoan 347 tung tham gia vao Chien dich Vengeance (nguoi ho tong Trung uy Holmes ve Quan đao Russell). Canning noi rang Lanphier "đa viet mot cuon sach khong xuat ban chinh thuc, trong đo co đe cap đen viec ong la nguoi ban ha chiec may bay cho Yamamoto. Barber ban đau san sang chap nhan chia se cong lao voi Lanphier, nhung sau khi Barber va Mitchell đuoc Lanphier cho đoc truoc cuon sach, ho đa len tieng phan đoi du doi." Theo Canning, voi loi ke chung thuc cua phi cong Nhat Ban Yanagiya Kenji, Barber co đu bang chung đe ket luan rang ong la nguoi ban ha Yamamoto. Trong mot buoi hop bao vao nam 1998, Yanagiya đa ke rang chiec Betty cua Yamamoto đa đam manh xuong đat chi 20-30 giay sau khi bi mot chiec P-38G Lightning ban tu phia sau, va chiec Betty cua Ugaki đam xuong sau khoang 20 giay. Canning cung tuyen bo dut khoat rang khong co chiec Lightning nao ngay hom đo đuoc lap he thong tang the cho canh lieng (nhu cac phien ban sau), nen may bay cua Lanphier khong the quay 180 đo đu nhanh đe co the đanh chan may bay cua Yamamoto trong vong chua đen 30 giay.
Bat chap loi chi trich tu Barber va cac phi cong khac, Lanphier van tiep tuc khang đinh cong lao ban ha Yamamoto cua minh toi khi qua đoi vao nam 1987. Barber tiep tuc phan đoi tuyen bo cua Lanphier, chu yeu qua cac bai bao va an pham quan đoi, toi khi qua đoi vao nam 2001.
Mot phi cong khac gop mat trong chien dich, Trung uy Julius Jacobson, đa phat bieu vao nam 1997, "15 nguoi chung toi đa song sot, va viec ai đa thuc hien nhung phat ban hieu qua kia, ai quan tam chu?" Bo truong Khong quan Donald Rice đa binh luan ve van đe nay vao nam 1993 rang, "Cac nha su hoc, phi cong tiem kich va tat ca chung toi, nhung nguoi đa nghien cuu ve nhiem vu phi thuong nay, se mai mai phai suy đoan ve nhung gi đa thuc su xay ra vao ngay hom đo. Vinh quang la thuoc ve toan bo đoi bay."


Di san va tuong nho = Xac chiec may bay =
Xac chiec may bay Mitsubishi G4M "Betty" cua Yamamoto, co so hieu đuoi 323, nam sau trong khu rung o phia nam Bougainville, cach thi tran Buin khong xa ve phia tay bac. Du nhieu hien vat tu xac chiec may bay đa bi lay mat, nhung phan chinh cua than may bay van con kha nguyen ven o cho no bi ban roi. Cong đong nguoi dan đia phuong đa gop phan bao ve chat che đia điem nay đe ngan khong cho du khach lay đi cac manh hien vat cua xac may bay. Trong khoang thoi gian tu nam 2010 đen nam 2015, đia điem nay đa bi đong cua đoi voi du khach do nam trong vung tranh chap đat đai giua hai gia toc. Vao thang 5 nam 2015, đia điem chinh thuc mo cua tro lai cho du khach voi chuyen tham cua Đai su Nhat Ban tai Papua New Guinea Iwasaki Hiroharu.
Mot phan canh may bay va chiec ghe ma Đo đoc Yamamoto đa ngoi trong chuyen bay cuoi cung đa đuoc thu hoi va hien đang đuoc trung bay tai Bao tang Gia đinh Isoroku Yamamoto o Nagaoka, Nhat Ban. Mot canh cua cua may bay hien đuoc trung bay o Bao tang Nghe thuat Quoc gia Papua New Guinea.


= Đo đoc Yamamoto =
Thang 12 nam 1943, mot buc tuong to bang nguoi that cua Yamamoto đa dung len tai Truong Khong luc Kasumigaura, noi Yamamoto đa tung lam hieu truong, đe tuong nho ong. Sau khi Nhat Ban đau hang vao nam 1945, Đai tuong Doughlas MacArthur đa ra lenh pha huy tat ca cac tuong tuong linh, nguoi anh hung Nhat o khap Nhat Ban. Cac si quan hai quan lien cua tuong cua Yamamoto lam hai khuc va tha xuong mot cai ho gan đo, va can than đanh dau cho giau tuong. Nam 1955, tuong cua ong đuoc mot cong ty xu ly chat thai phat hien, va đa đuoc mot so ban than cua Yamamoto mua lai đe đem đat vao trong mot đen tho Phat giao o Nagaoka. Ben canh tuong cua ong la mau hinh ngoi nha nho bang go, noi ong chao đoi. Can nha nguyen thuy cua gia đinh ong đa bi may bay nem bom B-29 cua Hoa Ky nem bom thieu huy vao nam 1945.


= Moi lien he voi vu am sat Qasem Soleimani =
Sau khi Hoa Ky tien hanh vu am sat Trung tuong Qasem Soleimani - chi huy truong Luc luong Quds thuoc Ve binh Cach mang Hoi giao Iran, bang may bay khong nguoi lai o gan Baghdad, Iraq vao ngay 3 thang 1 nam 2023, vu ban ha Yamamoto đa đuoc cac quan chuc Hoa Ky đe cap toi va coi đo la mot tien le. Bao chi va cac chuyen gia phan tich cho rang vu am sat tuong Soleimani va Yamamoto co su lien quan chat che voi nhau. To New York Times cho rang vu am sat Đo đoc Yamamoto "la lan cuoi cung Hoa Ky giet mot nha lanh đao quan su lon o nuoc ngoai" truoc khi tien hanh vu am sat tuong Soleimani.


Xem them Yamamoto Isoroku
P-38 Lightning


Tham khao = Chu thich =


= Tai lieu tham khao =
Davis, Burke (1969). Get Yamamoto. New York: Random House. ASIN B0006BZ2OC.
Davis, Donald A. (2005). Lightning Strike: The Secret Mission to Kill Admiral Yamamoto and Avenge Pearl Harbor. New York: St. Martin's Press. ISBN 0-312-30906-6.
Glines, Carroll V. (1990). Attack on Yamamoto (an ban thu 1). New York: Crown. ISBN 0-517-57728-3.
Hall, R. Cargill (1991). Lightning Over Bougainville. Washington, DC: Smithsonian Institution Press. ISBN 1-56098-012-5.
Hammel, Eric (1992). Aces Against Japan: The American Aces Speak. Pacifica Press. ISBN 0-935553-43-6.
Hammel, Eric (1996). Aces Against Japan II: The American Aces Speak. Pacifica Press. ISBN 0-935553-14-2.
Agawa, Hiroyuki (1979). The Reluctant Admiral : Yamamoto and the Imperial Navy. Kodansha USA Inc. ISBN 978-0870115127.
Schilling, Warner R.; Schilling, Jonathan L. (Fall 2016). "Decision Making in Using Assassinations in International Relations". Political Science Quarterly. Quyen 131 so 3. tr. 503–539. doi:10.1002/polq.12487.
Canning, Douglas S. (2006). "Who Shot Down Yamamoto?, letter". Air Force Magazine. Quyen 89 so 5. Arlington, VA: Air Force Association. tr. 7–8.
Hampton, Dan (ngay 11 thang 8 nam 2020). Operation Vengeance: The Astonishing Aerial Ambush That Changed World War II. New York: William Morrow. ISBN 978-0062938091.
Holley, Joe (ngay 27 thang 7 nam 2006). "Besby Frank Holmes; WWII Fighter Pilot". The Washington Post. Washington, DC.
Kahn, David (1996). "Chapter 17: The Scrutable Orientals". The Codebreakers: The Comprehensive History of Secret Communication from Ancient Times to the Internet, Revised and Updated. New York: Scribner. ISBN 0-684-83130-9.


Lien ket ngoai Yamamoto's Plane Wreck
Ban đo lo trinh cua Yamamoto va đuong bay cua may bay My