Pando (tieng Latin co nghia "Toi lan ra"), con đuoc goi la nguoi khong lo run ray (trembling giant), la mot tap đoan ban sao (clonal colony) cua mot ca the cay duong rung đuc (Populus tremuloides) đuoc xac đinh la mot sinh vat song đon le boi cac dau hieu di truyen giong het nhau va đuoc gia đinh co mot he thong re ngam khong lo. Vi tri cua cay nam tai Hat Kiem lam Song Fremont cua Rung Quoc gia Fishlake o ria phia tay cua Cao nguyen Colorado, phia nam vung trung tam bang Utah, Hoa Ky, cach khoang 1 dam (1,6 km) ve phia tay nam cua Ho Ca. Pando cu ngu tren mot dien tich rong 43,6 hecta (108 mau Anh) va uoc tinh nang 6.000.000 kilogam (6.600 tan My), khien no tro thanh sinh vat nang nhat đuoc biet đen. He thong re cua Pando đuoc uoc tinh co tuoi tho vai nghin nam tuoi, đua Pando nam trong so nhung sinh vat song lau đoi nhat đuoc biet đen.
Su ton tai lau dai cua Pando la khong chac chan do su ket hop cua cac yeu to bao gom han han, su phat trien cua con nguoi, chan tha gia suc va ngan chan hoa hoan. Lien minh Cay duong phia Tay (Western Aspen Alliance) đang nghien cuu ve cay nay trong no luc cuu chua voi su hop tac cua So Lam nghiep Hoa Ky. O nhung khu vuc cua Pando thieu hang rao bao ve đay đu, đong vat an co đa ngan can Pando phat trien đu than non đe thay the hoan toan cac than gia hien co khi chung chet. Su suy giam trong viec phat trien them cac than non bat đau vao nhung nam 1980 va chu yeu la do huou la (Odocoileus hemionus), mac du Pando cung phai chiu anh huong boi su chan tha han che cua bo nha (Bos taurus) va co kha nang bi nai sung xam (Cervus canadensis) gam mat cac canh non.


Lich su Pando đuoc phat hien vao nam 1976 boi Jerry Kemperman va Burton Barnes. Michael Grant, Jeffrey Litton va Yin Linhart thuoc Đai hoc Colorado tai Boulder đa kiem tra lai sinh vat ban sao nay vao nam 1992, đat ten cho no la Pando va tuyen bo no la sinh vat lon nhat the gioi tinh theo trong luong. Ca hai nhom nghien cuu đeu mo ta Pando la mot sinh vat sinh san vo tinh đon le dua tren cac đac điem hinh thai cua no. Viec lay mau va phan tich gen vao nam 2008 boi Jennifer DeWoody, Carol Rowe, Valerie Hipkins, va Karen Mock cua Đai hoc Tieu bang Utah va Đai hoc Southampton đa xac nhan cho cac phan tich truoc đo va tang kich thuoc uoc tinh cua ban sao vo tinh tu 43,3 len 43,6 ha. Paul Rogers va Darren McAvoy, cung thuoc Đai hoc Tieu bang Utah, đa hoan thanh ban đanh gia toan dien đau tien ve tinh trang cua Pando vao nam 2018 va nhan manh tam quan trong cua viec giam thieu viec huou la an cay đe bao ton Pando cho tuong lai. Rogers va Jan Sebesta đa khao sat cac tham thuc vat khac ben trong Pando ngoai cay duong vao nam 2019, tim kiem ho tro bo sung cho ket luan trong nam 2018 cua ho rang cac tac đong qua lai giua thoi quen gam canh non va viec quan ly trong qua khu cung nhu hien tai đa co nhung tac đong tieu cuc đen kha nang phuc hoi lau dai cua Pando.

Trong khi Pando la ban sao cay duong la rung lon nhat đuoc biet đen va tuoi tho cua no đa nhan đuoc su chu y đang ke, thi nhung ban sao lon va gia khac van ton tai. Theo bao cao cua To chuc Hop tac va Phat trien Kinh te (OECD) nam 2000:Cac nhom ban sao vo tinh cua P. tremuloides o mien đong Bac My rat pho bien, nhung nhin chung co kich thuoc nho hon 0,1 ha, trong khi o cac khu vuc cua Utah, cac nhom lon toi 80 ha đa đuoc quan sat thay (Kemperman va Barnes, 1976). O vung ban kho han cua mien tay Hoa Ky, mot so nguoi cho rang viec co them cay con tren dien rong đa khong xay ra ke tu đot bang gia cuoi cung, khoang 10.000 nam truoc (Einspahr va Winton 1976, McDonough 1985). That vay, mot so nha sinh vat hoc cam thay rang nhung ban sao vo tinh o mien Tay co the co tuoi đoi len toi 1 trieu nam (Barnes 1966, 1975).
Nam 2006, Cuc Buu chinh Hoa Ky xuat ban mot con tem đe tuong nho cay duong la rung nay, goi no la mot trong bon muoi "Ky quan cua Hoa Ky".


Kich thuoc va đo tuoi Tap đoan ban sao cay duong nay nam tren dien tich 43,6 hecta (108 mau Anh), nang gan 6.000 tan (6.600 tan My), va co hon 40.000 cuong la (than), chung chet rieng le va đuoc thay the bang cac cuong moi moc tu re cua no. He thong re đuoc uoc tinh la co tuoi tho vai nghin nam tuoi voi mo hinh moi truong song cho thay tuoi toi đa la 14.000 nam. Cac than cay duong tien thao rieng le thuong khong song qua 100–130 nam va cac khu vuc truong thanh cua Pando đang đat đen gioi han nay.
Mitton va Grant tom tat su phat trien cua cac than cay trong cac ban sao vo tinh cay duong:

... cay duong rung thuong xuyen sinh san thong qua mot qua trinh đuoc goi la phat trien choi re (suckering). Mot than cay rieng le co the tao ra cac re ben ma trong đieu kien thich hop, se tao ra cac than cay moc thang khac; tu tat ca cac quan the hien dien tren mat đat, cac than moi trong giong nhu cac cay rieng le. Qua trinh nay đuoc lap lai cho đen khi mot nhom cay, nhin giong nhu la cac cay rieng le, hinh thanh. Tap hop nhieu than cay nay, đuoc goi la than con (ramet), tat ca tao thanh mot ca the mang tinh di truyen, đon le, thuong đuoc goi la mot ban sao vo tinh.


= Pham vi uoc tinh đo tuoi =
Do su thay the lien tuc cua than va re, khong the xac đinh tuoi tong the cua mot ban sao cay duong rung tu cac vong tang truong. Trong truong hop cua Pando, nguoi ta cho rang tuoi cua no co the len đen 1 trieu nam. Tuoi cua Pando thuong đuoc cho la 80.000 nam, nhung tuyen bo nay xuat phat tu trang web cua Cuc Cong vien Quoc gia, trang nay khong cung cap nguon ve so luong cua no va khong phu hop voi uoc tinh sau ky bang ha cua Cuc Kiem lam. Cac song bang lien tuc hinh thanh tren Cao nguyen Ho Ca trong vai tram nghin nam qua va thung lung Ho Ca do Pando chiem đong đa bi lap đay mot phan boi bang gan đay la cuc đai bang ha cuoi cung. Do đo, viec co đo tuoi lon hon khoang 16.000 nam đoi hoi Pando phai song sot sau it nhat la thoi ky bang ha Pinedale, mot đieu co ve kho xay ra theo cac uoc tinh di truyen hien tai ve tuoi cua Pando va mo hinh bien đoi khi hau đia phuong cua Pando.

Cac uoc tinh ve tuoi cua Pando cung bi anh huong boi nhung thay đoi trong hieu biet ve viec tao lap cac ban sao cay duong rung o mien tay Bac My. Cac nguon truoc đo cho rang viec nay mam va hinh thanh thanh cong cay duong rung tren cac đia điem moi la rat hiem trong 10.000 nam qua va do đo, he thong re cua Pando co the đa hon 10.000 nam tuoi. Tuy nhien, nhung quan sat gan đay cho thay viec tao cay con cua cac ban sao cay duong la moi la mot viec thuong xuyen xay ra va co the co khoi luong doi dao tren cac đia điem bi chay rung. Nhung phat hien nay đuoc tom tat trong He thong Thong tin Hieu ung Lua cua So Lam nghiep Hoa Ky:Kay đa ghi chep lai tai lieu ve su phat trien cac cay duong rung con sau cac tran hoa hoan nam 1986 va 1988 tuong ung tai cac vuon quoc gia Grand Teton va Yellowstone. Ong nhan thay cay con tap trung trong cac khu vuc đia hinh long chao va cac đia hinh trung khac, cac vung nuoc ngam (seep), cac con suoi, cac mep ho va cac vung ven song bi chay. Mot vai cay con nam rai rac khap cac vung chay rung. Tai Vuon quoc gia Grand Teton, su tao lap cay con dien ra manh me nhat (950–2,700 cay con/ha) trong nam 1989, mot nam am uot, nhung hang tram đen hang nghin cay giong đuoc thanh lap moi nam bat chap đieu kien kho han trong cac nam 1986–1988 va 1990–1991. Cac cay con song sot qua mot mua hau nhu chi xay ra tren cac be mat xay ra chay rung nang ne.


Xem them Sinh vat lon nhat
Choi co ban
Danh sach cay co thu gia nhat
Than re
Sinh san sinh duong


Tham khao = Tham khao them tu trich dan cua OECD trong phan lich su =


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Pando (tree) tai Wikimedia Commons