Wales hay Xu Wales (phat am tieng Anh:  ; tieng Wales: Cymru [ˈkəm.rɨ]  hay [ˈkəm.ri]) la mot quoc gia thuoc Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland va nam tren đao Anh. Wales co bien gioi voi Anh (England) ve phia đong, trong khi bien Ireland nam ve phia bac va tay, con eo bien Bristol nam ve phia nam. Dan so Wales đat hon 3 trieu nguoi vao nam 2011, song tren tong dien tich 20.779 km². Wales co tren 2.700 km đuong bo bien va đia hinh phan lon la vung nui, cac đinh nui cao nam tai cac khu vuc mien bac va mien trung. Wales nam trong vung on đoi va co khi hau đai duong hay bien đoi.
Ban sac dan toc Wales xuat hien trong nhom nguoi Briton Celt sau khi nguoi La Ma triet thoai khoi đao Anh vao the ky V va Wales đuoc nhin nhan la mot trong cac quoc gia Celt hien đai. Su kien Llywelyn ap Gruffudd mat vao nam 1282 đanh dau viec Quoc vuong Anh Edward I hoan thanh cuoc chinh phuc Wales. Toan bo Wales đuoc hop nhat vao Anh va trong he thong phap luat Anh theo đao luat nam 1535–1542. Chinh tri đac trung cua Wales phat trien trong the ky XIX. Chu nghia tu do xuat hien vao đau the ky XX, song bi thay the khi chu nghia xa hoi va Cong đang phat trien. Tinh cam dan toc Wales phat trien theo the ky; Plaid Cymru đuoc thanh lap vao nam 1925 va Hoi Ngon ngu Wales đuoc thanh lap vao nam 1962. Quoc hoi Wales đuoc thanh lap vao nam 1998, chiu trach nhiem ve mot loat chinh sach đuoc phan quyen.
Thoi gian đau Cach mang cong nghiep, do cac nganh khai mo va luyen kim phat trien nen Wales bien đoi tu mot xa hoi nong nghiep thanh mot quoc gia cong nghiep, khai thac vung mo than đa o mien nam Wales khien dan so Wales tang nhanh chong. Hai phan ba dan chung song tai Nam Wales, chu yeu la trong noi o va ngoai o Cardiff (thu đo), Swansea, Newport va trong cac thung lung gan đo. Hien nay, cac nganh cong nghiep khai khoang va cong nghiep nang truyen thong cua Wales duong nhu khong con hoac đang suy thoai, kinh te Wales phu thuoc vao cac nganh cong nghiep nhe va dich vu cung du lich. Tong gia tri gia tang (GVA) cua Wales vao nam 2010 la 45,5 ty bang Anh, GVA binh quan tuong đuong 74% muc trung binh toan Anh Quoc.


Tu nguyen va ten goi Tu "Wales" va "Welsh" trong tieng Anh bat nguon tu cung goc German (so it Walh, so nhieu Walha), no lai co nguon goc tu ten cua mot bo lac Celt đuoc nguoi La Ma goi la Volcae va đuoc am chi bua bai cho toan the nguoi Celt. Nguoi Anglo-Saxon noi tieng Anh co su dung thuat ngu Wælisc khi am chi cu the nguoi Briton Celt, va Wealas khi am chi vung đat cua ho. Ten nguoi Wales tu goi trong tieng Wales hien nay la Cymry, va Cymru la ten tieng Wales cua Wales. Cac tu nay đeu đuoc đoc la [ˈkəm.rɨ], va co nguon goc tu combrogi trong tieng Brython, nghia la "đong bao". Dang Latinh hoa cua cac ten goi nay la Cambrian, Cambric hay Cambria, la cac ten thay the it dung đe chi Wales va nguoi Wales.
Trong tieng Viet, truoc đay quoc gia nay con goi la Gan theo cach goi Galles cua tieng Phap. Truyen thong tieng Viet hien tai thuong goi la Xu Wales vi quen mieng do trong lich su Wales tung la mot xu giong nhu xu Sussex va xu Cambridge, giong nhu "William, Than vuong xu Wales" đa đuoc hieu nhu vay. Tuy nhien thuc te Than vuong William khong đai dien cho Wales du la ve mat bieu tuong hay phap ly. Va vai tro cua Wales hien nay đa đuoc nang len tam Quoc gia cau thanh Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland, giong nhu ba quoc gia con lai la Anh (England), Scotland va Bac Ireland, nen "Xu Wales" la cach goi khong chinh xac.


Lich su = Tien su =

Wales co nguoi hien đai cu tru tu it nhat la 29.000 nam truoc. Con nguoi cu tru lien tuc tu khi thoi ky bang ha cuoi cung ket thuc, khoang 12.000 đen 10.000 nam truoc, khi nhung nguoi san ban hai luom thuoc thoi ky đo đa giua tu Trung Au bat đau di cu đen đao Anh. Khi đo, muc nuoc bien thap hon nhieu so voi ngay nay, nen đao Anh noi lien voi luc đia chau Au. Wales thoat khoi bang ha vao khoang 10.250 nam truoc, khi hau am len khien khu vuc co cay coi ram rap. Muc nuoc bien dang cao sau ky bang ha khien Wales va Ireland tach biet, tao thanh bien Ireland. Đen khoang 8.000 nam truoc, ban đao Anh tro thanh mot đao.
Nhung nguoi đinh cu thoi ky đo đa moi tich hop voi nguoi ban đia, dan dan chuyen đoi phuong thuc sinh hoat tu loi song du cu san ban hai luom thanh cac nong dan đinh cu vao khoang 6.000 nam truoc, trong cach mang đo đa moi. Ho phat quang rung đe tao đong co va đat canh tac, phat trien cac ky thuat moi nhu san xuat gom va det vai, xay dung cac mo đa nhu Pentre Ifan, Bryn Celli Ddu va u đa dai Parc Cwm tu khoang 5.800  đen 5.500  nam truoc. Giong nhu cac cu dan khac tren đao Anh, trai qua nhieu the ky cu dan song tai lanh tho nay la Wales đong hoa cac di dan va trao đoi cac y tuong cua van hoa Celt thoi ky đo đong va đo sat. Theo mot so hoc gia, Wales vao thoi ky đo đong muon la bo phan cua mot van hoa mang luoi mau dich hang hai bao gom ca cac quoc gia Celt khac, Anh, Phap, Tay Ban Nha va Bo Đao Nha, la nhung noi ngon ngu Celt phat trien. Quan điem nay trai nguoc voi quan điem rang cac ngon ngu Celt co nguon goc xa hon ve phia đong va đi cung van hoa Hallstatt. Đen khi nguoi La Ma chinh phuc đao Anh, khu vuc nay la Wales đa bi phan chia giua cac bo lac Deceangli, Ordovices, Cornovii, Demetae va Silures trong nhieu the ky.


= Thoi ky La Ma =
Nguoi La Ma bat đau chinh phuc Wales vao nam 48 va mat 30 nam đe hoan thanh, ho cai tri Wales trong hon 300 nam. Nguoi La Ma cai tri Wales theo hinh thuc chiem đong quan su, ngoai tru khu vuc duyen hai phia nam cua Nam Wales, phia đong ban đao Gower, tai đo ton tai di san La Ma hoa. Caerwent la đo thi duy nhat do nguoi La Ma thanh lap tai Wales, no nam tai mien đong nam Wales. Caerwent va Carmarthen cung thuoc mien nam Wales tro thanh cac civitas cua La Ma. Wales giau tai nguyen khoang san, nguoi La Ma su dung ky thuat cong trinh cua ho đe khai thac luong lon vang, đong va chi, cung nhu luong vua phai mot so kim loai khac nhu thiec va bac. Phat trien kinh te thoi La Ma tap trung tai mien đong nam cua đao Anh, va khong co cac nganh cong nghiep quan trong nam tai Wales. Mac du tieng La tinh la ngon ngu chinh thuc tai Wales, song dan chung co xu huong tiep tuc noi tieng Brython. Du qua trinh La Ma hoa con xa moi hoan thanh, song tang lop thuong luu tai Wales bat đau tu nhan la nguoi La Ma, đac biet la sau khi mot chieu chi vao nam 212 cap quyen cong dan La Ma cho toan bo nam gioi tu do trong đe quoc. La Ma đat đuoc anh huong sau hon thong qua truyen ba Co Đoc giao, ton giao nay thu hut nhieu tin đo tu khi no đuoc phep tho phung tu do; ngung bi buc hai theo chieu chi cua Hoang đe Constantinus vao nam 313.
Cac su gia thoi ky đau, trong đo co giao si the ky VI Gildas, ghi rang 383 la mot moc quan trong trong lich su Wales, do đo la nam bat đau mot vai trieu đai trung co. Trong nam nay, Tuong quan Magnus Maximus cua La Ma kiem soat đuoc toan bo binh si va quan lai cao cap tai mien tay va mien bac đao Anh, nham phat đong tranh chap quyen luc đe quoc va ket qua la thanh cong; ong tiep tuc cai tri đao Anh tu Gaul trong than phan hoang đe. Gildas viet vao khoang nam 540 rang Maximus đem toan bo binh si va quan lai roi đao, đuong huong thuc tien cua ong la chuyen giao quyen luc đia phuong cho tang lop thong tri đia phuong. Cac pha he som nhat cua Wales the hien Maximus co vai tro la ong to sang lap mot vai trieu đai, bao gom trieu đai cac vuong quoc Powys va Gwent. Viec chuyen giao quyen luc nay lam tang niem tin rang ong la to tien cua dan toc Wales.


= Thoi ky hau La Ma =

Sau khi quyen cai tri cua La Ma sup đo la giai đoan 400 nam kho giai thich nhat trong lich su Wales. Sau khi nguoi La Ma roi khoi đao Anh vao nam 410, phan lon vung đat thap cua đao Anh thuoc phia đong va đong nam bi nhieu dan toc German xam chiem. Truoc khi co cac nghien cuu quy mo rong ve phan bo phan nhom đon boi DNA nhiem sac the Y R1b, mot so nguoi tung cho rang nguoi Briton ban đia bi nhung nguoi xam chiem thay the. Quan niem nay bi loai bo truoc chung cu rang phan lon dan chung co nguon goc thoi Hallstatt, song hau nhu chac chan la nguon goc đo đa moi muon, hoac đo đa giua som nhat cung mot phan nho tu cac khu vuc khoi nguon Anglo-Saxon. Đen nam 500, vung đat ma nay la Wales bi phan chia thanh mot so vuong quoc nam ngoai quyen cai tri cua nguoi Anglo-Saxon. Cac vuong quoc Gwynedd, Powys, Dyfed va Seisyllwg, Morgannwg va Gwent xuat hien voi vi the la cac nha nuoc ke thua đoc lap cua nguoi Wales.
Powys đe mat phan lon khu vuc ma nay la vung West Midlands cho Mercia cua nguoi Anglo-Saxon vao the ky VI va đau the ky VII, song ho hoi sinh vao cuoi the ky VII va giup can buoc tien cua Mercia. Quoc vuong Aethelbald cua Mercia phong thu lanh tho moi gianh đuoc bang cach xay dung luy Wat. Theo John Davies, no luc nay co the đuoc thuc hien theo thoa thuan voi Quoc vuong Elisedd ap Gwylog cua Powys. Tuy nhien, thuyet khac cho rang luy ton tai tu 300 nam truoc đo, the luc xay dung co the la nhung nguoi thong tri cua Wroxeter thoi hau La Ma. Quoc vuong Offa cua Mercia cho xay dung mot luy lon hon mang ten la luy Offa (Clawdd Offa). Davies viet ve nghien cuu cua Cyril Fox rang ke hoach co thuong nghi o muc đo voi cac quoc vuong cua Powys va Gwent. Luy Offa phan lon van la bien gioi giua Wales va Anh. Đen the ky VIII, cac bien gioi phia đong voi nguoi Anglo-Saxon xac đinh đuoc phan lon.
Nam 853, nguoi Viking tap kich đao Anglesey, song đen nam 856 Rhodri Mawr đanh bai va giet thu linh cua ho la Gorm. Nguoi Briton tai Wales sau đo lap hoa binh voi nguoi Viking va Anarawd ap Rhodri lien minh voi nguoi Norse nham chiem đong Northumbria đe chinh phuc mien bac đao. Lien minh nay sau đo tan vo va Anarawd đat đuoc mot thoa thuan voi Quoc vuong Alfred cua Wessex, ho chien đau chong lai mien tay cua Wales. Theo Annales Cambriae, vao nam 894, Anarawd đi cung nguoi Anglo tan pha Ceredigion va Ystrad Tywi."


= Trung Co =
Tu nam 800 tro đi, mot loat cuoc lien hon giua cac trieu đai dan đen viec Rhodri Mawr ke thua Gwynedd va Powys. Cac con ong lan luot thanh lap ba trieu đai lon (Aberffraw cua Gwynedd, Dinefwr cua Deheubarth va Mathrafal cua Powys). Chau noi cua Rhodri la Hywel Dda (tri vi 900–50) hinh thanh Deheubarth tu cac vuong quoc Dyfed va Seisyllwg ke thua tu ben ngoai va ben noi vao nam 930, roi lat đo trieu đai Aberffraw khoi Gwynedd va Powys va soan thao luat Wales trong thap nien 940. Maredudd ab Owain (tri vi 986–99) cua Deheubarth (chau noi cua Hywel) cung lat đo tam thoi dong Aberffraw khoi quyen kiem soat Gwynedd va Powys.
Chat ngoai cua Maredudd la Gruffydd ap Llywelyn (tri vi 1039–63) chinh phuc lanh đia cua ho hang tu can cu tai Powys, va tham chi con banh truong quyen the sang Anh. Su gia John Davies cho rang Gruffydd la quoc vuong nguoi Wales duy nhat cai tri toan bo lanh tho Wales trong giai đoan 1057-1063. Owain Gwynedd (1100–70) thuoc dong Aberffraw la quan chu nguoi Wales đau tien su dung hieu la princeps Wallensium (than vuong cua nguoi Wales).

Trong vong bon nam sau tran Hastings nam 1066, nguoi Norman hoan toan chinh phuc Anh. William I cua Anh lap ra hang loat lanh đia quy toc, phan bo cac chien binh manh nhat cua minh doc bien gioi voi Wales. Khu vuc bien gioi nay va cac lanh đia quy toc do nguoi Anh nam giu tai Wales đuoc goi la Marchia Wallie (bien thuy Wales), tai đo cac lanh chua bien thuy khong phai tuan theo phap luat Anh cung nhu Wales. Khu vuc bien thuy bien đoi theo van menh hung suy cua cac lanh chua bien thuy va than vuong Wales. Bien thuy Wales bi bai bo theo Đao luat Lien hiep vao nam 1536.
Chau noi cua Owain Gwynedd la Llywelyn Fawr (1173–1240) gianh đuoc nhuong bo thong qua Magna Carta vao nam 1215 va nhan đuoc cam ket trung thanh tu cac lanh chua nguoi Wales khac vao nam 1216 trong hoi đong tai Aberdyfi, tro thanh Than vuong Wales đau tien. Chau noi cua ong la Llywelyn ap Gruffudd cung đuoc cong nhan tuoc hieu Than vuong Wales tu Henry III cua Anh theo Hiep đinh Montgomery vao nam 1267. Tuy nhien, sau đo co mot loat tranh chap, cuc điem la cuoc xam chiem lan đau cua Quoc vuong Edward I cua Anh. Do that bai ve quan su, Llywelyn cam ket trung thanh voi Anh vao nam 1277. Edward I lai tien hanh chinh phuc Wales vao nam 1282, ket qua la quyen cai tri cua cac than vuong Wales ket thuc vinh vien. Do Llywelyn mat con em trai la Than vuong Dafydd bi hanh quyet, vai lanh chua nguoi Wales con lai than phuc Edward I. Thu cap cua Llywelyn bi đua đen Luan Đon, con gai ong la Gwenllian bi nhot trong tu vien đen chet.

Nham giup duy tri quyen thong tri, Edward I cho xay dung mot loat thanh lon bang đa: Beaumaris, Caernarfon va Conwy. Con trai ong la Quoc vuong Edward II tuong lai đuoc sinh tai thanh Caernarfon vao nam 1284. Edward II la nguoi Anh đau tien giu tuoc Than vuong Wales. Tuoc hieu cung đi kem voi loi tuc tu phan tay bac cua Wales mang ten Than vuong quoc Wales, va sau Đao luat Lien hiep nam 1536 thi thuat ngu "than vuong quoc" khi đuoc su dung se co nghia la toan bo Wales. Madog ap Llywelyn tien hanh khoi nghia vao nam 1294–95 song that bai, cuoc khoi nghia lon tiep theo la cua Owain Glyndwr vao nam 1400–1415 nham chong lai Henry IV cua Anh. Nam 1404, Owain đuoc cho la đang co lam Than vuong Wales voi su hien dien cua cac su gia cua Phap, Tay Ban Nha va Scotland. Cuoc khoi nghia that bai, va hoa binh đuoc khoi phuc ve co ban tai Wales vao nam 1415. Du Quy che Rhuddlan vao nam 1284 tao co so hien phap cho chinh phu hau chinh phuc cua than vuong quoc tai mien bac cua Wales tu nam 1284 cho đen nam 1536, song đen nam 1536 thi Wales va Anh moi chinh thuc lien hiep. Ngay sau đo, luat Wales bi luat Anh thay the hoan toan, theo mot qua trinh đuoc goi la Đao luat Lien hiep.


= Thoi ky cong nghiep =

Truoc cach mang cong nghiep tai Anh Quoc (cuoi the ky XVIII đen đau the ky XIX), tai Wales co dau hieu cua cong nghiep quy mo nho nam rai rac. Chung bao gom cac nganh cong nghiep lien quan đen nong nghiep nhu xay xat hoac det len, cho đen khai mo va khai thac đa. Đen truoc cach mang cong nghiep, Wales luon dua vao nong san đe tao ra cua cai va viec lam, va cac nganh kinh doanh cong nghiep luc ban đau co quy mo nho va mang tinh đia phuong. Giai đoan cong nghiep bat đau đau xung quanh viec phat trien luyen đong tai khu vuc Swansea. Do đuoc tiep can tai nguyen than đa đia phuong, cung mot hai cang giup co the tan dung cac mo đong cua Cornwall, cung nhu khai thac tai nguyen đong tu mo đong lon nhat the gioi khi đo tai nui Parys tren đao Anglesey, nen Swansea phat trien thanh mot trung tam lon cua the gioi ve luyen kim mau trong the ky XIX. Nganh cong nghiep kim loai thu nhi phat trien tai Wales la luyen sat, va che tao sat tro nen pho bien tai ca mien bac va mien nam. Trong thap nien 1820, chi rieng mien nam Wales chiem toi 40% so gang thoi san xuat tai Anh Quoc.
Đen cuoi the ky XVIII, khai thac đa bang bat đau phat trien nhanh chong, đang chu y nhat la tai mien bac Wales. Mo đa Penrhyn mo cua vao nam 1770, va no su dung 15.000 nguoi vao cuoi the ky XIX, no cung voi mo đa Dinorwic chi phoi nganh đa bang cua Wales. Mac du khai thac đa bang đuoc mo ta la nganh cong nghiep Wales co tinh Wales nhat, song khai thac than tro thanh nganh cong nghiep duy nhat đong nghia voi Wales va nguoi Wales. Ban đau, cac via than đuoc khai thac đe cung cap nang luong cho nganh kim loai đia phuong, tuy nhien đen khi mo cac he thong kenh va sau đo la mo đuong sat thi nganh khai thac than cua Wales chung kien bung no ve nhu cau. Vung mo than Nam Wales chu yeu nam tai cac thung lung thuong du quanh Aberdare va sau nay la Rhondda, khi vung mo đuoc khai thac thi cac cang Swansea, Cardiff va sau nay la Penarth phat trien thanh nhung noi xuat khau than đa ra the gioi, đi cung voi đo la bung no dan so. Đen khi đat đinh vao nam 1913, Wales san xuat gan 61 trieu tan than đa. Mien bac Wales cung co mot vung than đang ke tai phia đong bac, đac biet la quanh Wrexham. Do Wales dua vao san xuat hang hoa tu ban hon la hang tieu dung, ho co mot vai tho thu cong va nghe nhan lanh nghe trong cac xuong tai Birmingham hay Sheffield tai Anh va co mot vai nha may san xuat thanh pham - mot đac điem quan trong cua hau het cac khu vuc co lien quan đen cach mang cong nghiep. Tuy nhien, ngay cang co nhieu ung ho rang cach mang cong nghiep dua vao khai thac nang luong va nguyen lieu do Wales cung cap, theo huong đo thi Wales co tam quan trong chinh yeu.


= Thoi ky hien đai =
Su gia Kenneth Morgan mo ta Wales vao truoc chien tranh the gioi thu nhat la "mot quoc gia tuong đoi yen tinh, tu tin va thanh cong". San luong tu cac vung mo than tiep tuc tang len, thung lung Rhondda ghi nhan đinh cao la 9,6 trieu tan than khai thac vao nam 1913. Khi đai chien bung phat, Wales tham chien voi tu cach la bo phan cua Anh Quoc. Tong cong co 272.924 nguoi Wales phuc vu trong chien tranh, chiem 21,5% so luong nam gioi. Trong so đo, khoang 35.000 nguoi thiet mang. Hai tran đanh noi tieng nhat ma luc luong Wales tham gia la tai Somme thuoc Phap va tai Passchendaele thuoc Bi.
Mot phan tu đau cua the ky XX cung chung kien mot buoc chuyen đoi ve hoan canh chinh tri cua Wales. Tu nam 1865, Đang Tu do giu the đa so trong so đai bieu cua Wales tai nghi vien, song sau tong tuyen cu nam 1906 chi co mot thanh vien Tu do la đai bieu cua Wales trong nghi vien tai Westminster. Bat đong ve cong nghiep va đau tranh chinh tri bat đau lam xoi mon đong thuan cua Đang Tu do tai cac vung mo than mien nam. Nam 1916, David Lloyd George tro thanh nguoi dan toc Wales đau tien tro thanh thu tuong cua Anh Quoc, ong đung đau mot chinh phu lien minh. Trong thang 12 nam 1918, Lloyd George tai cu lam nguoi đung đau mot chinh phu lien minh do Đang Bao thu chi phoi, va cach xu ly yeu kem cua ong trong cuoc đinh cong cua tho mo than vao nam 1919 la mot yeu to quan trong khien su ung ho cho Đang Tu do tai mien nam Wales bi tieu tan. Cac cong nhan tai Wales bat đau chuyen huong sang mot to chuc chinh tri moi đam bao đai dien cho tang lop lao đong, to chuc nay hien nay mang ten la Cong đang. Đen nam 1922, mot nua so ghe cua Wales trong Quoc hoi Anh thuoc ve cac chinh tri gia Cong đang, khoi đau the ba chu cua Cong đang tai Wales va keo dai sang the ky XXI.
Sau giai đoan tang truong vao hai thap nien đau cua the ky XX, cac nganh cong nghiep chu luc cua Wales phai chiu khung hoang keo dai tu đau thap nien 1920 cho đen cuoi thap nien 1930, dan đen that nghiep va ngheo kho lan rong tai cac thung lung mien nam Wales. Lan đau tien trong nhieu the ky, dan so Wales suy giam, nan that nghiep chi diu đi khi co nhu cau san xuat tu chien tranh the gioi thu hai. Trong đai chien nay, nguoi Wales chien đau tren toan bo cac mat tran chinh, va co khoang 15.000 nguoi thiet mang. Khong quan Đuc oanh tac gay thiet hai lon ve nhan mang khi ho nham muc tieu la cac ben tau tai Swansea, Cardiff va Pembroke. Sau nam 1943, 10% linh nghia vu tuoi 18 tai Wales đuoc đua đen lam viec trong cac mo than do thieu lao đong; ho đuoc goi la Bevin Boys. So luong nguoi theo chu nghia hoa binh trong hai the chien la kha thap, đac biet la the chien lan hai do đuoc nhin nhan la chien đau chong phat xit. Trong so cac chinh đang hoat đong tai Wales, chi co Plaid Cymru giu lap truong trung lap voi ly do rang đo la mot cuoc "chien tranh đe quoc".
Tinh cam dan toc Wales đuoc phuc hung trong the ky XX. Plaid Cymru đuoc thanh lap vao nam 1925, ho tim kiem quyen tu tri lon hon hoac đoc lap tu Anh Quoc. Thuat ngu "Anh va Wales" tro nen thong dung đe mieu ta khu vuc ap dung luat Anh, va đen nam 1955 thi Cardiff đuoc tuyen bo la thanh pho thu đo cua Wales. Cymdeithas yr Iaith Gymraeg (Hoi Ngon ngu Wales) đuoc thanh lap vao nam 1962 nham phan ung truoc cac lo ngai tu lau rang ngon ngu ban đia co the bien mat nhanh chong. Tinh cam dan toc chu nghia tang len sau khi thung lung Tryweryn bi cho ngap vao nam 1965 đe tao mot ho chua cung cap nuoc cho thanh pho Liverpool cua Anh. Mac du 35 trong so 36 nghi si cua Wales bo phieu chong du luat, song Quoc hoi van thong qua du luat va lang Capel Celyn bi ngap, neu bat su bat luc cua Wales trong cac cong viec cua minh truoc so luong ap đao cac nghi vien cua Anh trong Quoc hoi. Quan đoi Wales Tu do va Mudiad Amddiffyn Cymru (Phong trao Phong thu Wales, viet tat la MAC) đuoc thanh lap sau su kien nay va ho tien hanh cac chien dich tu nam 1963. Trong nhung nam truoc khi Hoang tu Charles đuoc phong lam Than vuong Wales vao nam 1969, cac nhom nay chiu trach nhiem cho mot so vu đanh bom, pha hoai đuong ong nuoc, co quan thue va cac van phong khac va mot phan đap tai du an ho chua Clywedog tai Montgomeryshire nham cung cap nuoc cho khu vuc Midlands cua Anh. Trong bau cu bo sung nam 1966, Plaid Cymru lan đau co ghe trong Quoc hoi Anh Quoc. Đen nam sau, Đao luat Wales va Berwick 1746 bi bai bo, va đinh nghia phap ly ve Wales cung bien gioi Wales-Anh đuoc cong bo.
Đen cuoi thap nien 1960, chinh sach khu vuc ve viec đua doanh nghiep đen cac khu vuc thiet thoi cua Wales thong qua khich le tai chinh chung to rat thanh cong trong đa dang hoa kinh te cong nghiep. Chinh sach nay bat đau vao nam 1934, đuoc tang cuong bang viec xay dung cac khu cong nghiep va cai thien giao thong lien lac, đang chu y nhat la xa lo M4 lien ket mien nam Wales thang toi Luan Đon. No đuoc cho la nen tang cua tang truong kinh te on đinh tai Wales trong giai đoan nay; song quan điem nay to ra lac quan qua muc sau suy thoai đau thap nien 1980 khi phan lon co so san xuat đuoc xay dung trong 40 nam truoc đo bi suy sup.
Trong cuoc trung cau dan y nam 1979, đa so lon cu tri Wales khong tan thanh lap mot hoi nghi lap phap cho Wales. Tuy nhien, trong cuoc trung cau dan y nam 1997, van đe nay đuoc tan thanh song voi chenh lech mong manh. Quoc hoi Wales đuoc thanh lap vao nam 1999, co quyen luc đuoc xac đinh cach thuc chi tieu va quan ly ngan sach chinh phu trung uong phan cho Wales, song Quoc hoi Anh Quoc duy tri quyen ap đat han che đoi voi quyen luc cua Quoc hoi Wales.


Chinh phu va chinh tri Wales la mot quoc gia thuoc Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland. Theo hien phap, Anh Quoc la mot quoc gia nhat the theo phap đinh, co nghi vien va chinh phu tai Westminster. Trong Ha nghi vien Anh Quoc, co 40 nghi vien đai dien cho Wales trong tong so 650 đai bieu. Co mot vi bo truong ve Wales trong noi cac cua Anh Quoc va chiu trach nhiem đai dien cho cac van đe gan lien voi Wales. Bo Wales la mot bo trong chinh phu Anh Quoc, chiu trach nhiem ve Wales. Alun Cairns la bo truong ke tu thang 3 nam 2016.
Wales va Scotland to chuc trung cau dan y vao nam 1997 đe lua chon thiet lap mot hinh thuc tu quan. Tai Wales, qua trinh phan quyen sau đo đuoc bat đau bang Đao luat Chinh phu Wales 1998, lap ra Quoc hoi Wales (National Assembly for Wales). Quyen luc cua Bo truong Wales đuoc chuyen giao cho chinh phu phan quyen vao ngay 1 thang 7 nam 1999, trao cho Quoc hoi quyen quyet đinh cach chi tieu va quan ly ngan sach chinh phu Anh Quoc trao cho Wales trong cac linh vuc đuoc phan quyen. Đao luat Chinh phu Wales nam 2006 sua đoi đao luat nam 1998, nang cao quyen luc cua Quoc hoi Wales, trao cho ho quyen luc lap phap tuong tu nhu cua Nghi vien Scotland va Nghi hoi Bac Ireland. Quoc hoi Wales co 60 thanh vien, đuoc bau ra voi nhiem ky 4 nam theo he thong đai dien ty le thanh vien hon hop. 40 nghi vien đai dien cho cac khu vuc bau cu theo he thong đa so gian đon. 20 nghi vien con lai đai dien cho nam vung bau cu, moi vung bau cu co tu bay đen chin khu vuc bau cu, su dung phuong phap D'Hondt cua đai dien ty le. Quoc hoi bau ra mot bo truong thu nhat (thu hien), nguoi nay lua chon cac bo truong đe thanh lap Chinh phu Wales.
Cong đang duy tri vi the la đang lon nhat trong Quoc hoi Wales sau bau cu nam 2007, thang 26 trong so 60 ghe. Phan nhanh Wales cua Cong đang tiep tuc la đang lon nhat trong Quoc hoi Wales sau bau cu nam 2011, gianh 30 trong so 60 ghe. Sau bau cu nam 2016, Cong đang van la đang lon nhat voi 29 nghi si. Khi bau cu bo truong thu nhat, ket qua ban đau la cung so phieu giua nhan vat đuong nhiem Carwyn Jones (Cong đang) va Leanne Wood (Plaid Cymru). Sau thao luan giua cac đang, Carwyn Jones tai đac cu.
Trong so 20 linh vuc đuoc phan quyen trach nhiem cho Chinh phu Wales, co nong nghiep, phat trien kinh te, giao duc, y te, nha o, chinh quyen đia phuong, dich vu xa hoi, du lich, giao thong va ngon ngu Wales. Khi đuoc thanh lap vao nam 1999, Quoc hoi Wales khong co quyen luc lap phap can ban. Tuy nhien, sau khi Đao luat Chinh phu Wales 2006 co hieu luc vao nam 2007, Quoc hoi co quyen thong qua lap phap can ban ve mot so van đe cu the trong linh vuc đuoc phan quyen trach nhiem. Đao luat nam 2006 cho phep Quoc hoi Wales co quyen luc lap phap can ban tren pham vi su vu rong hon trong khuon kho cac linh vuc đuoc phan quyen, voi đieu kien đuoc tan thanh trong trung cau dan y. Mot cuoc trung cau dan y ve mo rong quyen luc lap phap cua Quoc hoi Wales đuoc to chuc vao nam 2011, sau đo Quoc hoi Wales đuoc trao quyen lap phap tren toan bo cac van đe trong cac linh vuc đuoc phan quyen.
Luat Anh la he thong phap ly cua Wales va Anh tu nam 1536, va tiep tuc cho đen nay, song co mot bo luat Wales đuong đai ngay cang lon ke tu khi phan quyen cho Wales vao nam 1999. Luat Anh la mot he thong thong luat, khong co phap luat đuoc he thong hoa o muc đo lon, va cac tien le phap ly co tinh rang buoc. Đung đau trong he thong toa an la Toa an Toi cao Anh Quoc, la cap cao nhat ve phuc tham trong cac vu an hinh su va dan su. Cac toa an cap cao cua Anh va Wales la toa so tham cao nhat va cung la mot toa phuc tham. Ba đon vi cua no la Toa an Phuc tham, Toa an Tu phap cap cao, va Toa an Hoang gia. Cac vu an nho do toa an tham phan hoac toa an hat phan xu. Tu nam 2007, Wales tro thanh mot đon vi tu phap rieng biet, song van la bo phan cua khu vuc quyen han Anh va Wales. Wales co bon luc luong canh sat khu vuc la Dyfed-Powys, Gwent, North Wales va South Wales. Wales co bon nha tu, đeu nam tai nua phia nam. Wales khong co nha tu nu; nu tu nhan bi giam tai Anh.
Wales la mot khu bau cu rieng biet cua Anh Quoc trong Nghi vien chau Au, ho đuoc phan bon ghe đai bieu. Quoc hoi Wales cu cac phai vien rieng đen Hoa Ky, chu yeu nham xuc tien loi ich kinh doanh cu the cua Wales. Van phong chinh cua Chinh phu Wales tai Hoa Ky đat tai Đai su quan Anh Quoc, co cac chi nhanh tai New York, Chicago, San Francisco va Atlanta.


= Hanh chinh =
Nham muc đich quan ly đia phuong, Wales đuoc chia thanh 22 khu vuc hoi đong ke tu nam 1996. Cac "khu vuc chinh" nay chiu trach nhiem ve cung cap tat ca cac dich vu chinh quyen đia phuong, bao gom giao duc, cong tac xa hoi, moi truong va đuong sa.

Ghi chu: Wales co sau thanh pho. Ngoai Cardiff, Newport va Swansea, cac cong đong Bangor, St Asaph va St Davids cung co vi the thanh pho tai Anh Quoc.


Đia ly Wales nhin chung la mot quoc gia nhieu nui, nam ve ben tay cua trung nam đao Anh. Wales co chieu dai bac-nam la 270 km va chieu dai đong-tay la 97 km. Dien tich Wales thuong đuoc ghi la khoang 20.779 km². Wales giap voi Anh ve phia đong, cac mat con lai đeu giap voi bien: bien Ireland ve phia bac va tay, eo bien St George va bien Celtic ve phia tay nam va eo bien Bristol ve phia nam. Wales co khoang 2.700 km đuong bo bien (doc theo muc trieu cao trung binh), tinh ca phan đai luc va cac đao. Co tren 50 đao nam ngoai khoi đai luc Wales, lon nhat trong đo la Anglesey.
Phan lon canh quan cua Wales la nui, đac biet la tai mien bac va mien trung. Cac day nui tao thanh tu thoi ky bang ha cuoi cung. Cac nui cao nhat tai Wales thuoc vung Snowdonia (Eryri), trong đo co 5 nui cao tren 1.000 m. Đinh nui cao nhat la Snowdon (Yr Wyddfa) voi 1.085 m. 14-15 nui tai Wales co đo cao tren 3.000 foot (910 met) đuoc goi chung la "Welsh 3000s" va nam trong mot khu vuc nho tai phia tay bac. Đinh cao nhat ngoai khu vuc nay la Aran Fawddwy voi 905 met (2.969 foot), nam tai phia nam cua Snowdonia. Brecon Beacons nam tai mien nam (đinh cao nhat la Pen y Fan voi 886 m), va lien voi day Cambrian tai Trung Wales. Đinh cao nhat cua day Cambrian la Pumlumon voi 752 m.
Wales co ba vuon quoc gia: Snowdonia, Brecon Beacons va Pembrokeshire Coast. Noi đay co 5 khu canh đep tu nhien noi bat (AONB): Anglesey, day Clwydian va thung lung Dee, ban đao Gower, ban đao Llyn, va thung lung Wye. Ban đao Gower la khu vuc đau tien tai Anh Quoc đuoc xac đinh la mot AONB, vao nam 1956. 42% đuong bo bien phia nam va phia tay cua Wales đuoc xac đinh la bo bien di san, co 13 dai bo bien đuoc xac đinh cu the. Mac du co cac bai bien di san va đuoc đanh gia cao; bo bien phia nam va phia tay cua Wales, cung voi bo bien Ireland va Cornwall, thuong xuyen bi ton hai do gio tay Đai Tay Duong/gio tay nam, chung cung đa lam chim va đam nhieu tau thuyen. Đem ngay 25 thang 10 nam 1859, co tren 110 tau bi pha huy ngoai khoi Wales khi mot con bao thoi đen tu Đai Tay Duong. Tai hoa lon nhat la su kien chim tau Royal Charter ngoai khoi đao Anglesey vao nam 1859 khien 459 nguoi chet. So luong tau đam quanh bo bien Wales đat đinh vao the ky XIX khi trung binh moi nam ton that tren 100 tau va khoang 78 thuy thu.
Bay ky quan cua Wales (Seven Wonders of Wales) la mot danh sach duoi dang bai ve ve bay đia danh đia ly va van hoa tai Wales, co le đuoc sang tac vao cuoi the ky XVIII duoi anh huong cua du lich tu Anh. Toan bo cac "ky quan" đeu nam tai mien bac cua Wales: Snowdon (đinh cao nhat), chuong Gresford (trong nha tho Cac Thanh tu thoi Trung Co), cau Llangollen (xay nam 1347 qua song Dee), gieng St Winefride (mot điem hanh huong) tai Holywell, Flintshire, thap chuong Wrexham (tu the ky XVI, tai Nha tho St Giles, Wrexham), cac cay thuy tung Overton (co tu thoi co đai, tai khuon vien Nha tho St. Mary thuoc Overton-on-Dee) va Pistyll Rhaeadr – mot thac nuoc co đo cao 73 m.


= Khi hau =

Wales nam trong vung on đoi bac; co khi hau đai duong, hay thay đoi, va la mot trong nhung quoc gia mua nhieu nhat tai chau Au. Thoi tiet Wales thuong co nhieu may, mua va gio, voi mua he am va mua đong diu. Do Wales co vi đo cao tai Bac ban cau, thoi gian ban ngay dai vao mua he va ngan vao mua đong. Aberystwyth nam giua bo bien phia tay va co gan 17 tieng ban ngay vao ha chi. Thoi gian ban ngay vao giua đong chi hon bay tieng ruoi. Wales co bien thien rong ve đia ly, gay ra khac biet đia phuong ve anh nang, mua va nhiet đo. Nhiet đo trung binh nam tai duyen hai đat đen 10,5 °C, cac khu vuc noi luc o muc kem hon 1 °C. Nhiet đo mat hon theo đo cao, nhiet đo trung binh nam giam trung binh khoang 0,5 °C moi 100 m. Do đo, phan cao cua vung Snowdonia co nhiet đo trung binh nam la 5 °C. Nhiet đo tai Wales van cao hon so voi nhung noi khac cung vi đo, nguyen nhan la do dong Bac Đai Tay Duong thuoc hai luu Gulf Stream. Dong chay đai duong mang nuoc am đen nhung noi co vi đo cao o phia bac, no co tac đong tuong tu len hau het phan tay-bac chau Au. Ngoai tac đong đen cac khu vuc duyen hai cua Wales, khong khi đuoc lam am tu Gulf Stream con thoi sau hon vao noi luc.

O nhung vung thap, mua he co xu huong am va nang. Nhiet đo cao nhat trung binh la tu 19 va 22 °C (66 va 72 °F). Mua đong co xu huong kha am, song mua hiem khi qua nhieu va nhiet đo thuong o tren muc đong bang. Mua xuan va mua thu co cam giac kha tuong tu va nhiet đo co xu huong tren 14 °C.
Thoi gian ngan nhat trong nam co xu huong la giua thang 5 va thang 8. Bo bien tay-nam la noi nang nhat tai Wales, trung binh co tren 1.700 gio nang moi nam. Thoi gian am u nhat trong nam co xu huong la giua thang 11 va thang 1. Khu vuc it nang nhat la vung nui, mot so noi trung binh co it hon 1.200 gio nang moi nam. Gio thinh hanh co huong tay-nam. Cac khu vuc bo bien co nhieu gio nhat, gio manh xuat hien thuong xuyen nhat vao mua đong, trung binh 15 đen 30 ngay moi nam tuy theo đia điem. Tai noi luc, gio manh trung binh xuat hien it hon sau ngay moi nam.
Mo hinh luong mua cho thay co khac biet đang ke. Xa ve phia tay, luong mua du kien se cao hon, len toi 40%. Tai vung thap, khong the du bao truoc mua tai bat ky thoi gian nao trong nam, song vao mua he cac tran mua co xu huong ngan hon. Vung cao cua Wales co nhieu mua nhat, thong thuong co tren 50 ngay mua trong cac thang mua đong (thang 12, 1, 2), giam xuong con 35 ngay mua vao cac thang mua he (thang 6, 7, 8). Luong mua hang nam tai Snowdonia trung binh la tu 3.000 mm đen 5.000 mm. Co kha nang xay ra mua đa hoac tuyet khi nhiet đo duoi 5 °C, va tuyet co xu huong nam tren mat đat trung binh 30 ngay moi nam. Tuyet roi vai lan trong mua đong tai cac vung noi luc, song quanh bo bien thi tuong đoi hiem. Luong mua hang nam binh quan tai cac khu vuc nay co the duoi 1.000 mm. Swansea la thanh pho mua nhieu nhat tai đao Anh, voi 1.360,8 mm. Trong khi Cardiff la thanh pho mua nhieu thu nam tai đao Anh, voi 908 mm. Rhyl la thi tran kho nhat tai Wales, co luong mua hang nam trung binh la 640 mm.

Nhiet đo cao ky luc: 35,2 °C tren cau Hawarden, Flintshire vao ngay 2 thang 8 nam 1990.
Nhiet đo thap ky luc: -23,3 °C tai Rhayader, Radnorshire (nay la Powys) vao ngay 21 thang 1 nam 1940.
So gio nang toi đa trong mot thang: 354,3 gio tai Phao đai Dale Fort, Pembrokeshire trong thang 7 nam 1955.
So gio nang toi thieu trong mot thang: 2,7 gio tai Llwynon, Brecknockshire trong thang 1 nam 1962.
Luong mua toi đa trong mot ngay (0900 UTC − 0900 UTC): 211 mm tai Rhondda, Glamorgan, vao ngay 11 thang 11 nam 1929.
Noi mua nhieu nhat – trung binh 4.473 mm moi nam tai nui Crib Goch thuoc Snowdonia, Gwynedd (cung la noi mua nhieu nhat tai Anh Quoc).


= Đong thuc vat =

Sinh vat hoang da cua Wales mang đac trung Anh Quoc voi mot so điem đac biet. Do co đuong bo bien dai, Wales đa dang ve chim bien. Bo bien va cac đao xung quanh la noi song cua cac bay chim đien, hai au Man, hai au co rut, mong bien rissa, coc mao va cut. Tuong tu, do 60% dien tich Wales nam phia tren đuong đong muc 150 m, quoc gia nay đa dang ve chim vung cao, trong đo co qua va hoet vong. Cac loai chim san moi gom cat lung xam, dieu muop va dieu hau đo- mot bieu trung quoc gia cua đong vat hoang da Wales. Tong cong, co tren 200 loai chim khac nhau đuoc tim thay tai khu du tru RSPB thuoc Conwy, bao gom cac loai chim di tru theo mua.
Cac loai thu lon tai Wales bi tieu vong trong giai đoan Norman, bao gom gau nau, soi va meo rung. Ngay nay, cac loai thu đang chu y gom chuot chu, chuot đong, lung, rai ca, nhim gai va cac loai doi. Hai loai gam nham nho la chuot co vang va chuot soc nau la cac loai chu y đac biet cua Wales, chung đuoc phat hien tai khu vuc bien gioi khong bi xao tron trong qua khu. Cac loai đong vat đang chu y khac la rai ca, chon ecmin va chon. Thinh thoang nguoi ta trong thay chon thong chau Au, song loai nay chua đuoc ghi nhan chinh thuc tu thap nien 1950. Chon hoi bi đay toi cho gan tuyet chung tai đao Anh, song van con tai Wales va nay lan rong nhanh chong. Co the trong thay de hoang da tai Snowdonia.
Cac vung bien tay-nam Wales la Gower, Pembrokeshire va Cardigan Bay thu hut cac đong vat hai duong, bao gom ca nham phoi nang, hai cau xam Đai Tay Duong, rua da, ca heo, ca heo chuot, sua, cua va tom hum. Pembrokeshire va Ceredigion đuoc cong nhan la khu vuc quan trong quoc te ve ca heo mom chai, va New Quay co noi tru an mua he duy nhat cho ca heo mom chai tai Anh Quoc. Cac loai ca song đang chu y gom co ca hoi cham hong, ca chinh, ca hoi, ca moi cham, ca ot me va ca hoi Bac cuc, trong khi gwyniad (Coregonus pennantii) la loai đac huu tai Wales, chi phat hien thay trong ho Bala. Wales cung noi tieng voi cac loai so hen nhu so nua, sao sao, trai va oc mo. Ca trich, ca thu va ca tuyet la cac loai ca bien pho bien tai Wales.
Phan vung cao phia bac cua Snowdonia nuoi duong cac loai thuc vat tien bang ha con sot lai nhu loai hue tay Snowdon co tinh bieu tuong – Gagea serotina – va cac loai nui cao khac nhu Saxifraga cespitosa, Saxifraga oppositifolia va Silene acaulis. Wales con co mot so loai thuc vat khong phat hien thay tai nhung noi khac cua Anh Quoc nhu hoa hong đa đom Tuberaria guttata tren đao Anglesey va Draba aizoides tai Gower.


Kinh te Trong vong 250 nam qua, Wales ban đau chuyen đoi tu mot quoc gia do nong nghiep chi phoi thanh mot quoc gia cong nghiep, va nay la mot nen kinh te hau cong nghiep. Ke tu chien tranh the gioi thu hai, linh vuc dich vu chiem phan lon so cong viec, đay la đac điem đien hinh cua cac nen kinh te tien bo nhat. Tong gia tri gia tang (GVA) tai Wales vao nam 2010 la 45,5 ty bang, tuc 15.145 bang/nguoi; 74,0% muc trung binh cua toan Anh Quoc, va la muc GVA binh quan thap nhat tai Anh Quoc.
Tu giua the ky XIX cho đen thoi ky hau chien, khai mo va xuat khau than đa la nganh chi phoi tai Wales. Vao đinh điem san luong trong nam 1913, co gan 233.000 nam gioi va nu gioi lam viec trong vung mo than mien nam Wales, khai thac 56 trieu tan than đa. Cardiff tung la cang xuat khau than đa lon nhat the gioi, va trong vai nam truoc the chien I noi đay tung van chuyen khoi luong trong tai hang hoa nhieu hon Luan Đon hay Liverpool. Trong thap nien 1920, tren 40% nam gioi Wales lam viec trong nganh cong nghiep nang. Theo Giao su Phil Williams, Đai khung hoang "tan pha Wales", mien bac cung nhu mien nam, do noi đay "phu thuoc qua lon vao than va thep". Tu giua thap nien 1970, kinh te Wales đoi dien voi tai co cau quy mo lon khi luong lon cong viec trong nganh cong nghiep nang truyen thong bi mat đi va cuoi cung bi thay the bang cac cong viec moi trong nganh cong nghiep nhe va trong dich vu. Vao cuoi thap nien 1970 va đau thap nien 1980, Wales thanh cong trong viec thu hut đau tu nuoc ngoai khi đat ty le cao hon binh quan trong Anh Quoc. Tuy nhien, phan lon nganh cong nghiep moi ve co ban la mot loai hinh "nha may chi nhanh", tuc nha may che tao hoac trung tam lien he đat tai Wales song hau het viec lam đuoc tra luong cao trong cong ty la o noi khac.
Do đat đai co chat luong kem, phan lon Wales khong phu hop cho trong trot, trong tam nong nghiep tu lau tap trung vao chan nuoi. Wales thu hut luong lon du khach nho canh quan (co ba vuon quoc gia) va 45 bai bien Blue Flag, cung nhu van hoa đoc đao, du lich giu vai tro song con đac biet trong kinh te cua cac khu vuc nong thon. Wales no luc phat trien hoac thu hut cong viec gia tri gia tang cao trong cac linh vuc nhu tai chinh hay nghien cuu va phat trien, song Wales thieu mot trung tam vung đo thi lon. Thieu hut cong viec gia tri gia tang cao đuoc phan anh trong hieu suat kinh te thap theo đau nguoi so voi cac khu vuc khac tai Anh Quoc.
Bang Anh la tien te đuoc su dung tai Wales. Mot so ngan hang Wales phat hanh giay bac rieng cua ho trong the ky XIX. Ngan hang cuoi cung trong so đo đong cua vao nam 1908; tu đo dau cho cac ngan hang tai Scotland va Bac Ireland tiep tuc co quyen phat hanh giay bac tai quoc gia cua ho, song Ngan hang Anh đuoc đoc quyen ve phat hanh giay bac tai Wales.


Giao thong Truc đuong bo chinh doc bo bien mien nam Wales la Xa lo M4, no lien ket đen mien nam Anh va điem cuoi la tai Luan Đon. Đoan xa lo do Chinh phu Wales quan ly chay tu cau Second Severn Crossing đen cang Abraham, Carmarthenshire, lien ket cac thanh pho Newport, Cardiff va Swansea. Xa lo A55 co vai tro tuong tu doc bo bien mien bac Wales, lien ket Holyhead va Bangor voi Wrexham va Flintshire. No cung lien ket toi tay-bac Anh, chu yeu la Chester. Lien ket chinh giua mien bac va mien nam Wales la xa lo A470, chay tu Cardiff đen Llandudno.
San bay quoc te Cardiff la san bay quoc te va san bay lon duy nhat tai Wales. San bay co lien ket đen cac đia điem tai chau Au, chau Phi va Bac My, no nam cach trung tam thanh pho 19 km ve phia tay nam. Cac chuyen bay noi bo Wales đuoc van hanh giua Anglesey (Valley) va Cardiff, do hang Manx2 cua đao Man van hanh Cac chuyen bay quoc noi khac lien ket voi mien bac Anh, Scotland va Bac Ireland.
Chinh phu Wales quan ly cac đoan nam tai Wales cua mang luoi đuong sat Anh Quoc. Cardiff la ga đuong sat nhon nhip nhat tai Wales, gap hon bon lan so hanh khach cua bat ky ga nao khac tai Wales. Khu vuc Cardiff co mang luoi đuong sat đo thi rieng. Cac cuoc cat giam Beeching trong thap nien 1960 khien hau het mang luoi con lai phuc vu voi đinh huong qua lai đong-tay đe lien ket voi cac cang tren bien Ireland roi đi pha đen Ireland. Cac dich vu đuong sat giua mien bac va mien nam Wales đuoc van hanh qua cac thi tran Chester va Shrewsbury cua Anh. Toan bo tau hoa tai Wales su dung đong co diesel, song khong co cac tuyen đuoc đien khi hoa. Tuy nhien, nhanh South Wales Main Line thuoc Great Western Main Line đang đuoc đien khi hoa, cung cap dich vu tu London Paddington đen Cardiff va Swansea.
Wales co bon cang pha thuong mai. Cac dich vu pha thuong le đen Ireland van hanh tu Holyhead, Pembroke va Fishguard. Dich vu tu Swansea đen Cork bi ngung vao nam 2006, đuoc phuc hoi vao nam 2010, va lai ngung vao nam 2012.


Giao duc Wales phat trien mot he thong giao duc rieng biet. Giao duc chinh thuc bat đau truoc the ky XVIII song danh rieng cho tang lop tinh hoa. Cac truong ngu phap đau tien đuoc thanh lap trong cac thi tran nhu Ruthin, Brecon va Cowbridge. Mot trong cac he thong truong hoc thanh cong nhat la do Griffith Jones khoi đau, ong to chuc cac truong hoc luu đong trong thap nien 1730; đuoc cho la đa day mot nua dan so Wales biet đoc. Trong the ky XIX, khi nha nuoc gia tang can du vao giao duc, Wales buoc phai chap thuan he thong giao duc mang đac tinh Anh. Trong mot so truong khi đo, nham đam bao tre em Wales noi tieng Anh trong truong, chinh sach khong noi tieng Wales đuoc su dung. Theo đo, tre se bi trung phat neu noi tieng Wales trong truong.
University College of Wales mo tai Aberystwyth vao nam 1872. Cardiff va Bangor xuat hien sau đo, va ba đai hoc cung nhau hinh thanh Đai hoc Wales vao nam 1893. Đao luat Giao duc Trung hoc Wales 1889 lap ra 95 truong trung hoc. Co quan Giao duc Wales đuoc hinh thanh vao nam 1907, la lan đau tien Wales đuoc phan quyen đang ke ve giao duc. Mot cuoc hoi sinh cua cac truong hoc tieng Wales vao nua cuoi the ky XX o cap mam non va tieu hoc cho thay thai đo chuyen sang huong giang day bang tieng Wales. Trong cac truong hoc co tieng Anh la ngon ngu thu nhat, tieng Wales la mon hoc bat buoc cho đen nam 16 tuoi. Du chua tung co hoc vien chi giang day bang tieng Wales, song giao duc bac đai hoc bang tieng Wales đuoc phan bo thong qua cac đai hoc rieng le. Nam 2006, Wales co 33 nha tre, 1.555 truong tieu hoc, 244 truong trung hoc toan dien va 43 truong đac biet cung 46 truong đoc lap. Nam 2004, Wales co 505.208 hoc sinh va 27.378 giao vien.


Nhan khau Dan so Wales tang gap đoi tu 587.000 vao nam 1801 len 1.163.000 vao nam 1851 va đat đen 2.421.000 vao nam 1911. Hau het luong gia tang la tai cac vung khai thac than, đac biet la Glamorganshire khi tang tu 71.000 vao nam 1801 len 232.000 vao nam 1851 va 1.122.000 vao nam 1911. Mot phan gia tang la nho chuyen đoi nhan khau giong nhu hau het cac quoc gia cong nghiep hoa, do ty le tu giam va ty le sinh đuoc duy tri. Tuy nhien, cung co di cu quy mo lon đen Wales trong cach mang cong nghiep. Nguoi Anh la nhom đong nhat, song cung co luong đang ke nguoi Ireland va luong nho cac nhom dan toc khac, trong đo co nguoi Y di cu toi mien nam cua Wales. Wales cung tiep nhan di dan tu nhieu noi thuoc Thinh vuong chung trong the ky XX, va cac cong đong nguoi Phi-Caribe va nguoi A gop phan vao pha tron dan toc-van hoa, đac biet la tai đo thi. Nhieu nguoi trong so ho tu nhan la nguoi Wales.
Theo đieu tra nhan khau nam 2011, dan so Wales đat 3.063.456, la con so cao nhat trong lich su. Nam 2011, 27% (837.000) tong dan so Wales khong sinh tai Wales, trong đo 636.000 nguoi (21% tong dan so Wales) sinh tai Anh. Cac khu vuc dan cu va cong nghiep chinh nam tai mien nam Wales, bao gom cac thanh pho Cardiff, Swansea va Newport cung cac thung lung lan can, mot luong dan so đang ke khac song tai mien đong-bac quanh Wrexham va Flintshire.
Theo đieu tra nhan khau nam 2001, 96% cu dan la nguoi Anh Quoc da trang, va 2,1% khong phai la nguoi da trang (chu yeu la goc Nam A). Hau het cac nhom khong phai da trang tap trung tai Cardiff, Newport va Swansea. Cac cong đong nguoi A va nguoi Phi tai Wales phat trien chu yeu thong qua di cu sau chien tranh the gioi thu hai. Vao đau the ky XXI, nhieu noi tai Wales chung kien gia tang so luong di dan đinh cu tu cac quoc gia moi gia nhap Lien minh chau Au nhu Ba Lan.
Đieu tra nhan khau Anh Quoc nam 2001 bi chi trich tai Wales do khong đua ra lua chon 'nguoi Wales' trong mo ta nhan dang dan toc. Mot phan vi nguyen nhan nay, đieu tra nhan khau nam 2011 co mot danh sach lua chon bao gom nguoi Wales. Ket qua la 57,5% dan so Wales bieu thi ho chi co ban sac dan toc Wales, 7,1% khac bieu thi ho la nguoi Wales đong thoi la nguoi Anh Quoc. Nguoi khong nhan la dan toc Wales chiem 34,1%. Ty le tu nhan dang dan toc chi la nguoi Anh Quoc đat 16,9%, va co them 9,4% nhan la nguoi Anh Quoc đong thoi voi dan toc khac. Nguoi khong nhan la dan toc Anh Quoc chiem 73,7%. 11,2% bieu thi ho chi la nguoi Anh va co them 2,6 nhan la nguoi Anh va mot dan toc khac.
Theo đieu tra nhan khau nam 2011, Wales kem đa dang ve dan toc so voi tat ca cac vung ben Anh: 93,2% tu phan loai la nguoi Anh Quoc da trang (gom nguoi Wales, nguoi Anh, nguoi Scotland, nguoi Bac Ireland), 2,4% nhan la "nguoi da trang khac" (bao gom nguoi Ireland), 2,2% la nguoi goc A, 1% la nguoi hon chung, va 0,6% la nguoi da đen (nguoi Phi, Caribe, hay nguoi Anh da đen). Ty le nguoi Anh Quoc da trang thap nhat la tai Cardiff voi 80,3%.
Nam 2001, mot phan tu dan so Wales sinh ben ngoai Wales, chu yeu la tai Anh; khoang 3% đuoc sinh ben ngoai Anh Quoc. Ty le sinh tai Wales thay đoi theo vung, muc cao nhat la tai cac thung lung mien nam Wales va thap nhat la tai mien trung Wales va bo phan cua mien đong-bac. Tai ca Blaenau Gwent va Merthyr Tydfil, 92% cu dan sinh tai Wales, so voi chi 51% va 56% tai cac hat bien gioi Flintshire va Powys. Co tren 1,75 trieu nguoi My tu nhan co to tien Wales, hon 440 nghin nguoi Canada cung nhan nhu vay theo đieu tra nam 2006 cua Canada.

Tong ty suat sinh tai Wales đat 1,9 vao nam 2011, thap hon muc sinh thay the la 2,1. Đa so ca sinh la cua cac nu gioi chua ket hon (58% ca sinh vao nam 2011 la ngoai hon nhan). Khoang mot trong muoi ca sinh (10,7%) trong nam 2011 la cua ba me sinh tai nuoc ngoai, tang so voi 5,2% vao nam 2001.
Mot nghien cuu vao nam 2010 uoc tinh rang 35% dan so Wales mang ho co nguon goc Wales (5,4% dan so Anh va 1,6% dan so Scotland cung mang ho goc Wales). Tuy nhien, nhieu ho hien nay bat nguon tu cac ten rieng Wales co thuc ra la xuat hien tai Anh.


= Ngon ngu =

Trong cuon sach Archaeologia Britannica nam 1707, Edward Lhuyd nhan thay tuong đong giua hai nhom ngon ngu Celt: Briton hay P–Celt (Breton, Cornwall va Wales); va Gael hay Q–Celt (Ireland, Man va Scotland). Ong cho rang cac ngon ngu Briton bat nguon tai Gaul (Phap), va cac ngon ngu Gael bat nguon tai ban đao Iberia. Lhuyd ket luan rang cac ngon ngu co nguon goc Celt, nguoi noi cac ngon ngu nay la nguoi Celt. (Theo mot gia thuyet gan đay hon, cac ngon ngu Gael va Briton đuoc goi chung la Celt đao, tien hoa tach biet mot thoi gian voi cac ngon ngu Celt luc đia nhu Gaul va Celt Iberia.) Tu the ky XVIII, cu dan Brittany, Cornwall, Ireland, đao Man, Scotland va Wales ngay cang hay đuoc goi la nguoi Celt, va nay ho đuoc đe cap la cac dan toc Celt hien đai.
Đao luat Ngon ngu Wales 1993 va Đao luat Chinh phu Wales 1998 quy đinh tieng Anh va tieng Wales đuoc đoi đai tren co so binh đang, ca hai đuoc su dung lam ngon ngu lam viec trong Quoc hoi. Ca tieng Anh va tieng Wales cung la ngon ngu chinh thuc, tieng Wales con đuoc cong nhan theo luat la co "đia vi chinh thuc". Hau het moi nguoi tai Wales noi tieng Anh, đay la ngon ngu chinh tai hau khap đat nuoc. Chuyen đoi qua lai giua hai ngon ngu la đieu pho bien tai tat ca cac noi cua Wales va đuoc goi bang nhieu thuat ngu, song khong cai nao đuoc cac nha ngon ngu hoc chuyen nghiep cong nhan. Phuong ngu tieng Anh Wales chiu anh huong đang ke tu ngu phap tieng Wales va co cac tu vung goc tieng Wales. Theo John Davies, phuong ngu tieng Anh Wales "la đoi tuong mang thanh kien lon hon bat ky đieu gi ma nguoi Wales phai chiu". Mien bac va mien tay cua Wales con lai nhieu khu vuc ma đa so cu dan noi tieng Wales nhu ngon ngu thu nhat, tai đo tieng Anh đuoc hoc voi vi the la ngon ngu thu nhi. Theo đieu tra nhan khau nam 2011, co 562.016 nguoi, tuc 19% dan so Wales co the noi tieng Wales, giam so voi 20,8% theo đieu tra vao nam 2001. Mac van tiep tuc co tre em Wales đon ngu, song đon ngu tron đoi tieng Wales la đieu chi co trong qua khu.
Bien bao đuong bo tai Wales thuong đuoc ghi bang tieng Anh va tieng Wales, khi ten đia danh khac nhau trong hai ngon ngu, hai phien ban se đuoc su dung (nhu "Cardiff" va "Caerdydd"), tieng nao đuoc ghi truoc la do nha cam quyen đia phuong quyet đinh. Trong the ky XX, xuat hien mot so cong đong nho noi cac ngon ngu khac nhu tieng Bengal va tieng Quang Đong, đay la ket qua cua di cu.


= Ton giao =

Ton giao lon nhat tai Wales la Co Đoc giao, 57,6% dan so tu nhan la tin đo Co Đoc giao trong đieu tra nhan khau nam 2011. Giao hoi Anh giao tai Wales co 56.000 tin đo, la giao phai đong đao nhat. Wales la mot giao khu cua Cong đong Anh giao, va la bo phan cua Giao hoi Anh cho đen khi tach ra vao nam 1920. Nha tho đoc lap đau tien tai Wales đuoc William Wroth thanh lap tai Llanvaches vao nam 1638. Giao hoi Truong Lao Wales san sinh tu phuc hung Giam Ly Wales trong the ky XVIII va ly khai Giao hoi Anh vao nam 1811.
Giao phai đong đao thu nhi tai Wales la Cong giao La Ma, uoc tinh co 43.000 tin đo. Cac ton giao phi Co Đoc co quy mo nho, chiem khoang 2,7% dan so. Đieu tra nhan khau nam 2011 ghi nhan 32,1% cu dan tuyen bo la khong ton giao, trong khi 7,6% khong tra loi. Thanh bao tro cua Wales la Thanh David, va Ngay Thanh David đuoc to chuc thuong nien vao 1 thang 3.
Nam 1904, dien ra mot cuoc phuc hung ton giao khoi đau thong qua truyen ba phuc am cua Evan Roberts, va chung kien luong lon cu dan cai đao sang Co Đoc giao phi quoc giao va Anh giao, thinh thoang la toan the cong đong. Phong cach thuyet giao cua Roberts tro thanh ban thiet che cho cac thuc the ton giao moi nhu Ngu Tuan va Tong Đo.
Hoi giao la ton giao phi Co Đoc lon nhat tai Wales, co tren 24.000 (0,8%) đuoc ghi nhan la nguoi Hoi giao trong đieu tra nhan khau nam 2011. Pho 2 Glynrhondda tai Cathays, Cardiff, đuoc thua nhan la co thanh đuong Hoi giao đau tien tai Anh Quoc Cac cong đong An Đo giao va Sikh giao chu yeu hien dien trong cac thanh pho mien nam Wales la Newport, Cardiff va Swansea, tin đo Phat giao tap trung nhieu nhat tai hat nong thon mien tay Ceredigion. Do Thai giao la giao phai phi Co Đoc đau tien thiet lap tai Wales, tu thoi La Ma, song đen nam 2001 cong đong nay suy giam con khoang 2.000 nguoi.


Van hoa Wales co ba di san the gioi UNESCO: Cac lau đai va tuong thanh thoi vua Edward I tai Gwynedd; Cau mang Pontcysyllte; va Canh quan Cong nghiep Blaenavon.


= Than thoai =
Tan du than thoai Celt ban đia cua nguoi Briton thoi tien Co Đoc giao đuoc luu truyen nho truyen khau, va co hinh thuc thay đoi nhieu, boi cac cynfeirdd (cac nha tho ban đau). Mot so tac pham cua ho ton tai trong cac ban thao tieng Wales trung đai xuat hien lau sau đo, mang ten la: Sach đen Carmarthe va Sach Aneirin (đeu trong the ky XIII); Sach Taliesin va Sach trang Rhydderch (đeu trong the ky XIV); va Sach đo Hergest (khoang 1400). Cac cau chuyen van xuoi tu sach trang va đo đuoc goi la Mabinogion, mot tieu đe do dich gia đau tien la Charlotte Guest đat ra, va cac dich gia sau cung su dung. Cac bai tho nhu Cad Goddeu (tran chien cua cay coi) va cac van ban liet ke theo tri nho nhu Welsh Triads va Thirteen Treasures of the Island of Britain, cung chua cac chat lieu than thoai. Cac van ban nay cung bao gom hinh thuc som nhat ve than thoai Arthur va lich su truyen thong cua đao Anh hau La Ma.
Cac nguon van hoa dan gian Wales khac bao gom tai lieu lich su bang tieng Latinh tu the ky IX mang ten Historia Britonum va bien nien su bang tieng Latinh mang ten Historia Regum Britanniae vao the ky XII, cung nhu van hoc dan gian sau đo nhu The Welsh Fairy Book cua W. Jenkyn Thomas.


= Van hoc =

Wales co the co mot trong cac truyen thong van hoc khong bi gian đoan lau đoi nhat tai chau Au. Truyen thong van hoc Wales co tu the ky VI va co Geoffrey xu Monmouth va Gerald xu Wales, ho đuoc su gia John Davies cho la nam trong cac tac gia Latinh xuat sac nhat thoi Trung Co. Cac bo tho Wales đau tien cua cac nha tho Taliesin va Aneirin khong con ton tai o dang ban đau, ma la trong phien ban thoi Trung Co va trai qua bien đoi ngon ngu đang ke. Tho cung tri thuc va kien thuc ban đia Wales ton tai qua Thoi ky Tam toi, sang thoi "tho cua cac vuong hau" (Poets of the Princes, khoang 1100 – 1280) roi thoi "tho cua gioi than si" (Poets of the Gentry, khoang 1350 – 1650). Trong giai đoan nay, san sinh mot trong cac thi nhan vi đai nhat cua Wales la Dafydd ap Gwilym. Sau khi gioi than si bi Anh hoa, truyen thong nay bi suy thoai.
Mac du khong con cac nha tho chuyen nghiep, song viec hoi nhap cua gioi tinh hoa ban đia vao mot the gioi van hoa rong hon giup đem lai cac loi ich van hoc khac. Cac nha nhan hoc nhu William Salesbury va John Davies đem theo cac tu tuong Phuc Hung tu cac đai hoc cua Anh khi ho tro ve Wales. Nam 1588, William Morgan tro thanh nguoi đau tien dich Kinh Thanh sang tieng Wales, tu ban tieng Hy Lap va Hebrew. Tu the ky XVI tro đi, viec nay no the tho tu do tro thanh buoc phat trien quan trong nhat cua tho Wales, song tu giua the ky XVII mot loat luat van trong am tu Anh tro nen rat pho bien. Đen the ky XIX, viec sang tac mot su thi Wales tro thanh đieu am anh đoi voi cac nha van tieng Wales. Tac pham tu giai đoan nay phong phu ve so luong song khong đong đeu ve chat luong.
Cac buoc phat trien chinh cua van hoc Wales the ky XIX gom co viec Charlotte Guest dich bo truyen van xuoi Mabinogion ve than thoai Celt cua Wales sang tieng Anh. Trong nam 1885, Rhys Lewis cua Daniel Owen đuoc phat hanh, đuoc cho la tieu thuyet đau tien viet bang tieng Wales. Trong the ky XX, dien ra mot buoc chuyen đoi quan trong roi xa khoi van xuoi Wales thoi Victoria von khoa truong va dai dong, Thomas Gwynn Jones dan đau huong đi nay voi tac pham Ymadawiad Arthur cua ong vao nam 1902. Su giet choc trong cac chien hao thoi The chien I gay tac đong sau sac đen van hoc Wales bang mot phong cach bi quan hon cua T. H. Parry-Williams va R. Williams Parry. Qua trinh cong nghiep hoa mien nam Wales cung gay ra nhieu chuyen đoi hon nua voi nhung nguoi nhu Rhydwen Williams, ong su dung chat tho va luat van thon da Wales xua cu song trong boi canh cong nghiep. Saunders Lewis chi phoi giai đoan giua hai the chien, do cac quan điem chinh tri cung nhu tac pham va loi phe binh cua ong.
Su nghiep cua mot so nha van thap nien 1930 tiep tuc sau The chien II, nhu Gwyn Thomas, Vernon Watkins, va Dylan Thomas, tac pham noi tieng nhat cua Dylan Thomas la kich truyen thanh Under Milk Wood đuoc phat song lan đau vao nam 1954. Thomas la mot trong cac nha van Wales đang chu y va noi tieng nhat trong the ky XX va la mot trong cac nha tho sang tao nhat trong thoi đai cua ong. Gwyn Thomas tro thanh tieng noi cua cac thung lung Wales Anh ngu voi su hai huoc trong cuoc song ac nghiet.
Thai đo cua the he nha van Wales Anh ngu thoi hau chien ve Wales khac biet voi the he truoc, ho co cam tinh hon voi chu nghia dan toc Wales va voi tieng Wales. Chuyen bien nay co the lien quan đen nhiet tinh dan toc do Saunders Lewis phat đong va su soi noi cua truong phai Bombing tren ban đao Lleyn vao nam 1936, cung voi mot cam giac khung hoang do The chien. Ve tho, R. S. Thomas (1913–2000) la nhan vat quan trong nhat trong suot nua sau cua the ky XX. Du ong "khong hoc tieng Wales cho đen nam 30 tuoi va viet tat ca cac bai tho cua minh bang tieng Anh", song ong muon tieng Wales đuoc đua thanh ngon ngu thu nhat cua Wales va chinh sach song ngu chinh thuc bi bai bo. Emyr Humphreys la mot tieu thuyet gia lon trong nua sau the ky XX, trong su nghiep cua minh ong cho xuat ban tren 20 tieu thuyet, co noi dung nghien cuu lich su chinh tri va van hoa cua Wales trong the ky XX. Tieu thuyet gia khac thoi hau chien la Raymond Williams, ong tiep tuc truyen thong viet tu quan điem ta khuynh ve canh tuong cong nghiep Wales trong ba tac pham "Border Country" (1960), "Second Generation" (1964), va "The Fight for Manod" (1979).


= Bao tang va thu vien =

Bao tang Quoc gia Wales đuoc thanh lap vao nam 1907 va nay la mot co quan đuoc Chinh phu Wales bao tro. Bao tang Quoc gia Wales co bay đia điem tren toan quoc, trong đo co Bao tang Quoc gia Cardiff, Bao tang Lich su Quoc gia St Fagans va Bao tang Than đa Quoc gia Big Pit. Thang 4 nam 2001, cac điem tham quan gan voi Bao tang Quoc gia đuoc vao cua mien phi theo quyet đinh cua Quoc hoi, đong thai nay khien so du khach tang 87,8% trong giai đoan 2001-2002 len 1.430.428.
Aberystwyth la đia điem đat Thu vien Quoc gia Wales, co quan nay luu giu mot so bo suu tap vao hang quan trong nhat tai Wales, gom co bo suu tap Sir John Williams va bo suu tap Lau đai Shirburn. Ngoai cac bo suu tap in an, thu vien con luu giu cac bo suu tap nghe thuat quan trong cua Wales bao gom cac tranh chan dung va anh, buu thiep, ap phich va cac ban đo cua Cuc Đo đac đia hinh Anh Quoc.


= Nghe thuat thi giac =
Nhieu tac pham nghe thuat Celt đuoc phat hien tai Wales. Vao so ky Trung Co, Co Đoc giao Celt tai Wales la bo phan cua nghe thuat hai đao tren quan đao Anh. Mot so ban thao minh hoa tu Wales van ton tai, trong so đo sach Phuc am Hereford va sach Phuc am Lichfield tu the ky VIII la tru danh nhat. Sach thanh ca Ricemarch (nay o Dublin) nhat đinh la tu Wales, đuoc lam tai St Davids, va the hien phong cach hai đao muon voi anh huong Viking bat thuong.
Nhung hoa si Wales gioi nhat the ky XVI-XVIII co xu huong đen noi khac lam viec, nhieu nguoi chuyen đen Luan Đon hoac Y. Richard Wilson (1714–82) đuoc cho la hoa si phong canh lon đau tien cua Anh Quoc. Mac du ong co tieng hon voi quang canh Y, song ong cung ve mot so phong canh Wales. Đen cuoi the ky XVIII, tinh pho bien cua nghe thuat canh quan đuoc phat trien va xuat hien khach hang trong cac đo thi lon cua Wales, cho phep nhieu hon hoa si Wales o lai que huong. Cac hoa si tu ben ngoai Wales cung bi thu hut đen ve canh quan Wales, đau tien la do Phuc hung Celt. Khi đo la đau the ky XIX, cac cuoc chien Napoleon ngan ho tien hanh cac chuyen lu hanh lon đen chau Au luc đia, do đo đen Wales đuoc cho la kha di hon.

Mot đao luat vao nam 1857 cho phep thanh lap mot so truong my thuat tren khap Anh Quoc, va Truong My thuat Cardiff mo cua vao nam 1865. Nhung nguoi tot nghiep van rat thuong hay roi Wales đe lam viec, song Betws-y-Coed tro thanh mot trung tam đuoc ua thich đoi voi cac hoa si va cac khu hoa si cua no giup hinh thanh Vien My thuat Hoang gia Cambria vao nam 1881. Nha đieu khac William Goscombe John tao ra nhieu tac pham cho cac uy ban cua Wales, song ong đinh cu tai Luan Đon. Christopher Williams co chu đe hau het la ve Wales, song ong cung đat co so tai Luan Đon. Thomas E. Stephens va Andrew Vicari co đuoc su nghiep thanh cong ve chan dung lan luot tai Hoa Ky va Phap.
Nhieu hoa si Wales bi thu hut ve cac thu đo my thuat cua chau Au. Augustus John va chi gai ong la Gwen John song chu yeu tai Luan Đon va Paris. Tuy nhien, co nhung hoa si phong canh nhu Kyffin Williams va Peter Prendergast song hau het cuoc đoi tai Wales, trong khi van cham đen the gioi my thuat rong hon. Ceri Richards rat vuong ban voi boi canh my thuat Wales voi tu cach mot giao vien tai Cardiff va tham chi la sau khi chuyen đen Luan Đon. Nhieu hoa si lai chuyen đen Wales, nhu Eric Gill, David Jones hay nha đieu khac Jonah Jones. The Kardomah Gang la mot nhom tri thuc tap trung quanh cac nghe si Dylan Thomas va Vernon Watkins tai Swansea, cung nhu Alfred Janes.
Mien nam Wales co mot so xuong gom tru danh, mot trong so cac đia điem quan trong đau tien la xuong gom Ewenny tai Bridgend, noi bat đau san xuat đo đat nung vao the ky XVII. Trong the ky XVIII va XIX, do co cac phuong thuc khoa hoc tien bo cao hon, cac đo gom tinh te hon đuoc san xuat tai xuong gom Cambrian (1764–1870, con goi la "xuong gom Swansea") va sau đo la xuong gom Nantgarw gan Cardiff, hoat đong tu 1813 đen 1822 đe san xuat đo su tinh xao va sau đo la đo gom thuc dung cho đen nam 1920.


= Bieu trung quoc gia =

Quoc ky Wales ket hop bieu trung rong đo cua Vuong tu Cadwalader cung cac mau luc va trang cua trieu đai Tudor. No đuoc Henry VII su dung trong tran Bosworth nam 1485, sau đo đuoc treo tren Nha tho chinh toa Thanh Paul. Rong đo sau đo đuoc them vao phu hieu hoang gia Tudor đe bieu thi nguon goc Wales cua ho. No đuoc chinh thuc cong nhan la quoc ky Wales vao nam 1959.
Thuy tien va toi tay cung la cac bieu trung cua Wales. Nguon goc cua toi tay co the truy đen the ky XVI, trong khi thuy tien tro nen pho bien trong the ky XIX, do đuoc David Lloyd-George khuyen khich. Đieu nay đuoc quy cho la nham lan (hoac lien tuong) giua viec ten goi trong tieng Wales cua toi tay la cenhinen con thuy tien la cenhinen Bedr. Mot bao cao vao nam 1916 uu tien cho toi tay, loai nay xuat hien tren đong xu bang Anh.
Phu hieu cua Than vuong Wales thinh thoang cung đuoc su dung đe tuong trung cho Wales. Huy hieu đuoc goi la long vu cua Than vuong Wales, gom co ba long vu trang xuat hien tu mot mu mien mau vang. Mot dai bang ben duoi mu mien mang khau hieu tieng Đuc Ich dien (ta phung su). Mot so đoi tuyen đai dien cho Wales su dung huy hieu nay, hoac mot phien ban cach đieu hoa cua no. Than vuong Wales tuyen bo rang chi co ong moi co quyen su dung bieu trung nay.
"Hen Wlad fy Nhadau" (Manh đat to tien) la quoc ca cua Wales, no đuoc choi trong cac su kien nhu thi đau bong đa hay rugby co đoi tuyen Wales tham gia, cung nhu khi khai mac Quoc hoi Wales va cac dip chinh thuc khac. "God Save the Queen" la quoc ca cua Anh Quoc, no đoi khi đuoc choi cung voi Hen Wlad fy Nhadau trong cac su kien chinh thuc co lien he đen hoang gia.


= The thao =

Tren 50 the che quan ly cap quoc gia đieu hanh va to chuc cac mon the thao cua ho tai Wales. Hau het trong so đo lien quan đen lua chon, to chuc va quan ly cac ca nhan hoac đoi tuyen đai dien cho quoc gia trong cac su kien quoc te hoac thi đau voi quoc gia khac. Wales tung co đai dien trong cac su kien the thao the gioi lon nhu Giai vo đich bong đa the gioi, giai vo đich rugby the gioi, giai vo đich rugby union the gioi, va Đai hoi the thao Thinh vuong chung. Tai The van hoi, cac van đong vien Wales thi đau trong đoi tuyen Anh Quoc. Bong đa va Bong bau duc la nhung mon the thao pho bien trong quan chung o Wales
Du bong đa co truyen thong la mon the thao pho bien hon tai mien bac Wales, song rugby union đuoc nhin nhan la mot bieu trung cho ban sac Wales va bieu thi y thuc dan toc. Đoi tuyen rugby union quoc gia Wales tham du giai vo đich sau quoc gia thuong nien va cung thi đau tai moi giai vo đich rugby the gioi (tinh đen nay), va đang cai mua giai nam 1999. Wales co giai bong đa rieng, đo la giai Ngoai hang Wales khoi đau tu nam 1992. Do nguyen nhan lich su, sau cau lac bo bong đa cua Wales thi đau trong he thong giai cua Anh: Cardiff City, Swansea City, Newport County, Wrexham, Colwyn Bay va Merthyr Town. Cac cau thu bong đa noi tieng cua Wales theo thoi gian gom co John Charles, John Toshack, Ian Rush, Ryan Giggs va Gareth Bale.
Trong cricket quoc te, Wales va Anh tao thanh mot đoi tuyen đai dien duy nhat, do Uy ban criket Anh va Wales quan ly, va đuoc goi la đoi tuyen cricket Anh. Thinh thoang, mot đoi tuyen Wales rieng biet thi đau han che. Cau lac bo cricket Glamorgan County la đai dien duy nhat cua Wales tham gia giai vo đich cap hat Anh va Wales.
Wales san sinh mot so van đong vien đang cap the gioi nhu cac co thu snooker Ray Reardon, Terry Griffiths, Mark Williams va Matthew Stevens. Cac van đong vien đien kinh ghi dau an quoc te gom co van đong vien vuot rao Colin Jackson, la nguoi tung giu ky luc the gioi va gianh huy chuong the van hoi. Tay đua xe đap Nicole Cooke tung gianh huy chuong vang tai Đai hoi the thao Thinh vuong chung, The van hoi va giai vo đich the gioi. Wales cung co cac vo si quyen Anh đang cap the gioi: Joe Calzaghe tung gianh mot so chuc vo đich hang sieu-trung. Cac vo si tung vo đich the gioi khac la Enzo Maccarinelli, Freddie Welsh, Howard Winstone, Percy Jones, Jimmy Wilde, Steve Robinson va Robbie Regan. Wales tung đang cai mot so su kien the thao quoc te, trong đo co Đai hoi The thao Đe quoc va Thinh vuong chung Anh 1958, giai vo đich Rugby the gioi 1999 va giai Ryder Cup 2010.


= Truyen thong =
Toan bo phat song truyen hinh tai Wales su dung ky thuat so. Tram phat song analog cuoi cung ngung phat song vao thang 4 nam 2010, va Wales tro thanh quoc gia truyen hinh ky thuat so đau tien cua Anh Quoc. Cardiff la tru so san xuat truyen hinh cua Wales. BBC Cymru Wales la đai quoc gia. Đai nay co tru so tai Cardiff, san xuat cac chuong trinh truyen hinh bang tieng Anh va tieng Wales đinh huong ve Wales cho cac kenh BBC ONE Wales, BBC TWO Wales va S4C. BBC Cymru Wales cung san xuat cac chuong trinh nhu Life on Mars, Doctor Who va Torchwood, đuoc trinh chieu toan cau. ITV la đai thuong mai lon cua Anh Quoc, ho co mot dich vu đinh huong đen Wales voi nhan la ITV Wales, co truong quay đat tai Culverhouse Cross, Cardiff. S4C co tru so tai Cardiff, phat song lan đau vao nam 1982, trong gio cao điem kenh nay hau het phat bang tieng Wales, song vao cac thoi điem khac kenh phat song noi dung tieng Anh tu Channel 4 vi Channel 4 khi đo khong the phat song tai Wales song song voi S4C do han che ve khong gian bang tan phat song. Tu khi qua trinh chuyen đoi so truyen hinh hoan thanh vao thang 4 nam 2010, kenh chi phat song bang tieng Wales. BBC Cymru Wales cung cap cho S4C muoi tieng chuong trinh moi tuan, trong đo co ban tin thoi su. San pham con lai đuoc uy quyen cho ITV va cac nha san xuat đoc lap.

BBC Cymru Wales la đai phat thanh quoc gia duy nhat cua Wales. BBC Radio Wales la dich vu phat thanh tieng Anh, trong khi BBC Radio Cymru la dich vu phat thanh tieng Wales, ca hai kenh phat song tren toan lanh tho Wales bang ngon ngu tuong ung. Mot so đai phat thanh đoc lap phat song đen cac khu vuc cua Wales, chu yeu la bang tieng Anh. Mot so đai phat thanh khu vuc phat bang tieng Wales.
Hau het cac bao ban tai Wales la bao phat hanh toan Anh Quoc, trong khi tai Scotland co nhieu bao đoi sang ten goi the hien co nen tang Scotland. Western Mail la nhat bao quoc gia duy nhat cua Wales. Cac nhat bao khu vuc co nen tang tai Wales gom: Daily Post (bao phu mien bac Wales); South Wales Evening Post (Swansea); South Wales Echo (Cardiff); va South Wales Argus (Newport). Y Cymro la mot bao tieng Wales, no phat hanh hang tuan. Wales on Sunday la bao chu nhat tieng Wales duy nhat bao phu toan bo Wales.
Hoi đong Sach Wales (WBC) la co cau đuoc Chinh phu Wales tai tro, co nhiem vu thuc đay van hoc Wales. WBC cung cap tro cap xuat ban cho cac xuat ban pham tieng Anh va tieng Wales đu tieu chuan. Khoang 600–650 sach đuoc xuat ban moi nam tu hang chuc nha xuat ban Wales. Cac nha xuat ban lon tai Wales gom Gomer Press, Gwasg Carreg Gwalch, Honno, University of Wales Press va Y Lolfa.
Cac tap chi xuat ban bang tieng Wales va tieng Anh bao phu cac chu đe tong the va chuyen biet. Cambria la mot tap chi chuyen nganh tai Wales phat hanh hai thang mot ban, co nguoi đat mua tai nhieu quoc gia. Cac tap chi tieng Anh phat hanh moi quy co Planet va Poetry Wales. Cac tap chi tieng Wales bao gom Golwg (hang tuan) va Barn (hang thang). Trong so tap chi chuyen nganh, Y Wawr đuoc to chuc nu gioi quoc gia Merched y Wawr phat hanh moi quy. Y Traethodydd la mot xuat ban pham theo quy do Giao hoi Truong Lao Wales phat hanh, xuat hien lan đau vao nam 1845; la xuat ban pham Wales lau nam nhat van con đuoc in.


= Am thuc =

Khoang 78% dien tich lanh tho cua Wales đuoc su dung cho nong nghiep. Tuy nhien, Wales co rat it đat canh tac, đai đa so đat đai la cac đong co chan tha gia suc nhu cuu va bo. Mac du bo thit va bo sua đuoc nuoi nhieu, đac biet la tai Carmarthenshire va Pembrokeshire, song Wales noi tieng hon ve chan nuoi cuu va do đo thit cuu theo truyen thong co lien he voi cach thuc nau nuong cua Wales.
Cac mon an truyen thong gom co laverbread (lam tu laver (Porphyra umbilicalis), mot loai rong bien); bara brith (banh mi qua); cawl (thit cuu ninh); cawl cennin (sup toi tay); banh ngot Wales; va thit cuu Wales. So nua thinh thoang giu vai tro la bua sang truyen thong cung voi thit xong khoi va laverbread.
Mac du Wales co thuc pham truyen thong rieng, song ho hap thu nhieu đac điem am thuc Anh, đo an Wales nay đuoc bo sung tu An Đo, Trung Quoc va Hoa Ky. Ga tikka masala la mon an đuoc ua thich tai Wales con hamburger va cac mon tam bot chien Trung Quoc cung ban chay.


= Am nhac =

Wales thuong đuoc goi la "vung đat tieng hat", va noi tieng voi cac nghe si đan hac, hop xuong nam, va nghe si dien đon. Le hoi thi ca chinh tai Wales la National Eisteddfod đuoc to chuc thuong nien. Llangollen International Eisteddfod phong theo National Eisteddfod song tao co hoi cho cac ca si va nhac si the gioi trinh dien. Am nhac va vu đao truyen thong tai Wales đuoc nhieu hoi đoan ho tro.
Cac nhac cu truyen thong cua Wales gom cotelyn deires (đan hac ba), vi cam, crwth, pibgorn (ong sao sung) va cac nhac cu khac.
Dan nhac giao huong quoc gia BBC Wales trinh dien tai Wales va quoc te. Đoan opera quoc gia Wales co co so tai Trung tam Thien nien ky Wales, trong khi Dan nhac giao huong thanh nien quoc gia Wales đi đau ve mo hinh nay tren the gioi.
Wales co truyen thong san sinh cac ca si noi danh, nhu Tom Jones, Bonnie Tyler, Dame Shirley Bassey, Duffy. Cac ban nhac noi tieng xuat than tu Wales co Badfinger trong thap nien 1960, Man va Budgie trong thap nien 1970 va the Alarm trong thap nien 1980. Nhieu nhom noi bat trong thap nien 1990, đi đau la Manic Street Preachers, tiep theo la Stereophonics va Feeder; noi tieng trong giai đoan nay co Catatonia, Super Furry Animals, va Gorky's Zygotic Mynci. Cac ban nhac Wales thanh cong gan đay gom Lostprophets, Bullet for My Valentine, Funeral for a Friend va Kids in Glass Houses. San khau am nhac truyen thong va dan gian Wales đang hoi sinh voi Carreg Lafar, Fernhill, Sian James va the Hennessys.
Nhieu đoi hop xuong nam noi bat trong the ky XIX va tiep tuc cho đen nay. Ban đau cac đoi hop xuong nay đuoc hinh thanh voi tu cach la đoi nam cao va nam tram cua đoi hop xuong nha tho, va đi theo cac bai thanh ca the tuc pho bien hang ngay. Nhieu đoi hop xuong lich su ton tai cho đen ngay nay, ho hat hon hop cac bai truyen thong va thinh hanh.


= Kich =

Cac vo kich Wales co nhat con ton tai la hai vo kich than bi thoi Trung Co Y Tri Brenin o Gwlen ("ba quoc vuong tu Koln ") va Y Dioddefaint a'r Atgyfodiad ("kho hinh va phuc sinh"). Mot truyen thong san khau Wales đuoc cong nhan noi len trong the ky XVIII, duoi dang tiet muc chuyen tiep, trinh dien trong hoi cho va cho thuong. Cac đo thi lon tai Wales bat đau xay dung cac nha hat trong the ky XVIII, va thu hut nhung nguoi nhu James Sheridan Knowles va William Charles Macready đen Wales. Cung voi cac nha hat, con co cac cong ty luu đong trong cac hoi cho, song tu nam 1912 hau het cac nha hat luu đong on đinh hoa, mua nha hat đe trinh dien.
Kich phat trien manh vao đau the ky XX, song Wales that bai trong viec cho ra đoi mot cong ty san khau quoc gia. Sau The chien II, so luong cac cong ty nghiep du ton tai tu truoc đai chien giam đen hai phan ba. Canh tranh gia tang tu truyen hinh trong thap nien 1950 va 1960 dan đen nhu cau tinh chuyen nghiep lon hon trong san khau. Do đo, cac vo kich cua Emlyn Williams va Alun Owen va nhung nguoi khac đuoc dan dung, trong khi cac dien vien Wales nhu Richard Burton, Rachel Roberts, Donald Houston va Stanley Baker khang đinh ban than la nhung nghe si tai nang. Anthony Hopkins đong vai chinh trong cac phim cua Hollywood. John Rhys-Davies cung la mot dien vien noi tieng, đong vai Gimli trong Chua te nhung chiec nhan va Sallah trong Indiana Jones. Cac dien vien Wales khac vuon sang bo kia Đai Tay Duong trong thoi gian gan đay la: Ioan Gruffudd; Rhys Ifans; Matthew Rhys; Michael Sheen; va Catherine Zeta-Jones. Wales cung san sinh cac dien vien hai kich noi tieng nhu Tommy Cooper, Terry Jones, Harry Secombe, Rhod Gilbert va Paul Whitehouse.


= Vu đao =
Nhay mua la mot thu tieu khien pho bien tai Wales; cac vu đao truyen thong gom vu đao dan gian va clog. Đe cap som nhat ve vu đao tai Wales la trong mot ghi chep vao the ky XII cua Giraldus Cambrensis, song đen the ky XIX đieu nhay truyen thong gan nhu bien mat; đieu nay đuoc cho la do anh huong cua nhung nguoi phi giao đieu ("Nonconformist") va đuc tin cua ho rang bat ky tro tieu khien the xac nao cung vo nghia va quy quai, đac biet la nhay hon hop. Cac vu đieu co nay đuoc truyen khau lai, va gan nhu đuoc mot tay Lois Blake (1890–1974) giai cuu, ong ghi lai chung voi ca buoc va nhac. Tuong tu, vu đao clog đuoc bao ton va phat trien boi nhung nguoi nhu Howel Wood (1882–1967). Vu đao Clog thoi xua la mot nghe thuat do nam gioi chi phoi, song nay la phan pho bien trong le hoi Wales.
Hoi vu đao dan gian Wales đuoc thanh lap vao nam 1949; ho ho tro mot mang luoi cac đoi vu đao nghiep du quoc gia va phat cac cong cu ho tro. Vu đao đuong đai phat trien tai Cardiff trong thap nien 1970; mot trong cac cong ty đau tien la Moving Being tu Luan Đon đen Cardiff vao nam 1973. Cuoi cung, no tro thanh Cong ty Vu đao Quoc gia Wales, nay o trong Trung tam Thien nien ky Wales.


= Le hoi =
Cung voi nhieu le hoi ton giao truyen thong cua Anh Quoc nhu Phuc sinh va Giang sinh, Wales co cac ngay le đoc đao cua minh. Le Mabsant co tu lau, khi cac giao xu đia phuong cu hanh tan duong thanh bao tro tai nha tho cua ho. Le nay mat đi trong the ky XIX, bi thay the bang ngay Thanh David, to chuc vao 1 thang 3 tren khap Wales va nhung nguoi Wales hai ngoai.
Tuong niem vi thanh bao tro cua huu nghi va tinh ai đuoc goi la Dydd Santes Dwynwen, gan đay no ngay cang pho bien. Le đuoc to chuc vao ngay 25 thang 1 theo cach thuc tuong tu nhu le Tinh nhan: trao đoi thiep va to chuc cac bua tiec va hoa nhac.
Calan Gaeaf đuoc cho la lien he voi sieu nhien va nguoi chet, đuoc cu hanh vao ngay 1 thang 11 (ngay Cac thanh). Tuy nhien, no phan lon bi thay the bang Hallowe'en. Cac le hoi khac gom co Calan Mai (quoc te lao đong), le khoi đau mua he; Calan Awst (ngay hoi mua); va Gwyl Fair y Canhwyllau (le dang Chua vao đen thanh).


Tham khao Thu muc Census 2001, 200 Years of the Census in... Wales (2001)
Davies, John (1994). A History of Wales. Luan Đon: Penguin. ISBN 0-14-014581-8.
Davies, John; Jenkins, Nigel; Baines, Menna; Lynch, Peredur I., bien tap (2008). The Welsh Academy Encyclopaedia of Wales. Cardiff: University of Wales Press. ISBN 978-0-7083-1953-6. {{Chu thich bach khoa toan thu}}: |title= trong hay bi thieu (tro giup)


Lien ket ngoai Chinh phu Wales Luu tru ngay 20 thang 8 nam 2008 tai Wayback Machine
Quoc hoi Wales Luu tru ngay 14 thang 9 nam 2017 tai Wayback Machine
Phap luat Wales truc tuyen, Truong Luat Cardiff
BBC Wales
 Du lieu đia ly lien quan đen Wales tai OpenStreetMap
Wales tren DMOZ
VisitWales.com Huong dan quoc te chinh thuc ve tham quan tai Wales.
VisitWales.co.uk Huong dan chinh thuc cua Anh Quoc ve tham quan tai Wales.
Wales – Official Gateway to Wales
Gathering the Jewels – Welsh Heritage and Culture
Photographs of Wales tren Geograph Britain and Ireland


Xem them Danh sach cac phong trao o Xu Wales
So luoc ve xu Wales