Mot cuoc trung cau y dan ve đoc lap đuoc Phai bo Lien Hop Quoc tai Đong Timor to chuc o Đong Timor vao ngay 30 thang 8 nam 1999 theo yeu cau cua Tong thong Indonesia Bacharuddin Jusuf Habibie gui thu toi Tong Thu ky Lien Hop Quoc Kofi Annan vao ngay 27 thang 1 nam 1999 đe nghi Lien Hop Quoc to chuc mot cuoc trung cau y dan cho phep Đong Timor lua chon o lai Indonesia voi quy che tu tri hoac tro thanh mot quoc gia đoc lap.
Đai đa so cu tri bo phieu ung ho đoc lap khoi Indonesia va bac bo đe xuat quy che tu tri đac biet, dan đen tinh trang bao luc va pha huy co so ha tang o Đong Timor. Ngay 15 thang 9, Hoi đong Bao an Lien Hop Quoc thong qua Nghi quyet 1264, thanh lap Luc luong Quoc te Đong Timor đe khoi phuc an ninh trat tu va cham dut cuoc khung hoang nhan đao o Đong Timor. Đong Timor chinh thuc tro thanh quoc gia đoc lap vao ngay 20 thang 5 nam 2002.
Chinh phu Indonesia goi cuoc trung cau y dan la cuoc hiep thuong nhan dan Đong Timor (Konsultasi rakyat Timor Timur) vi Hoi nghi Hiep thuong Nhan dan phai bai bo nghi quyet nam 1978 ve viec sap nhap Đong Timor neu đa so cu tri khong đong y voi quy che tu tri đac biet.


Boi canh Indonesia xam luoc Đong Timor vao thang 12 nam 1975 ngay sau khi Mat tran Cach mang Đoc lap Đong Timor tuyen bo đoc lap va sap nhap Đong Timor vao nam 1976 mac du khong đuoc Lien Hop Quoc cong nhan. Duoi thoi Tong thong Suharto, chinh quyen chiem đong rat tan bao. Cho đen nam 1999, Indonesia phai đoi mat voi ap luc, chi trich tu Lien Hop Quoc va cong đong quoc te ve viec chiem đong Đong Timor. Vu tham sat Dili ngay 12 thang 11 nam 1991 thu hut su chu y cua quoc te ve tinh hinh tai Đong Timor. Indonesia chiu them nhieu ap luc khi hai lanh đao Đong Timor, Giam muc Carlos Ximenes Belo va Jose Ramos-Horta, đuoc trao Giai Nobel Hoa binh vao nam 1996.
Thang 3 nam 1998, Bacharuddin Jusuf Habibie ke nhiem Suharto lam tong thong va tim cach giai quyet van đe Đong Timor duoi suc ep quoc te ngay cang tang. Thang 6 nam 1998, cac nha ngoai giao tu nhieu quoc gia nhu Ao va Vuong quoc Anh đen tham Đong Timor va tuyen bo rang nhan dan Đong Timor phai đuoc quyen quyet đinh viec Đong Timor o lai hoac roi khoi Indonesia. Thang 7 nam 1998, Thuong vien Hoa Ky thong qua mot nghi quyet ung ho Lien Hop Quoc chu tri, giam sat mot cuoc trung cau y dan ve viec Đong Timor roi khoi Indonesia. Ngay 24 thang 7 nam 1998, Tong thong Habibie ra lenh rut quan đoi Indonesia khoi Đong Timor. Tu thang 7 đen thang 9 nam 1998, thanh nien Đong Timor tien hanh mot chien dich van đong đe chung minh voi "Lien Hop Quoc va chinh phu Indonesia rang ho phan đoi quy che tu tri va ung ho mot cuoc trung cau y dan do Lien Hop Quoc giam sat."
Trong thoi gian nay, chinh phu Indonesia đang trai qua giai đoan cai cach. Indonesia đa đau tu nhieu vao Đong Timor va Habibie phai đoi mat voi ap luc bao ve loi ich cua Indonesia tai Đong Timor, đac biet la tu Bo Quoc phong, Luc luong vu trang Quoc gia va Bo Ngoai giao. Ngay 27 thang 1 nam 1999, Habibie tuyen bo rang Đong Timor se đuoc bo phieu chap nhan "quy che tu tri " thuoc Indonesia voi hy vong Đong Timor se đuoc cong đong quoc te chap nhan la mot phan hop phap cua Indonesia. Neu quy che tu tri đac biet bi bac bo thi Đong Timor se đuoc phep tro thanh nuoc đoc lap. Nhieu lanh đao quoc te va Đong Timor, bao gom ca Xanana Gusmao đang bi cam tu, yeu cau mot thoi ky chuyen tiep tu nam đen muoi nam đe tranh hon loan trong truong hop Đong Timor bac bo quy che tu tri đac biet.
Trong nhung thang truoc, Tong thong Habibie đa đua ra nhieu tuyen bo rang loi ich cua viec giu lai Đong Timor khong bu chi phi tiep tuc tro cap cho Đong Timor, nen quyet đinh hop ly nhat, dan chu nhat la cho Đong Timor, von khong nam trong bien gioi ban đau cua Indonesia vao nam 1945, quyen tu do lua chon co muon tiep tuc o lai Indonesia hay khong.
Theo yeu cau cua Habibie, Lien Hop Quoc to chuc mot cuoc hop giua chinh phu Indonesia va chinh phu Bo Đao Nha (la chinh quyen thuoc đia cu o Đong Timor). Ngay 5 thang 5 nam 1999, hai ben đat đuoc "Thoa thuan giua Cong hoa Indonesia va Cong hoa Bo Đao Nha ve van đe Đong Timor". Thoa thuan quy đinh se trung cau y dan ve viec Đong Timor tiep tuc la mot phan cua Indonesia nhu la mot đac khu tu tri hay tach khoi Indonesia. Cuoc trung cau y dan đuoc Phai bo Lien Hop Quoc tai Đong Timor (UNAMET) to chuc, giam sat va co 450.000 cu tri đang ky bo phieu, trong đo co 13.000 nguoi o nuoc ngoai.
Cuoc tham van cua Lien Hop Quoc ban đau du kien dien ra vao ngay 8 thang 8 nam 1999 bi hoan lai cho đen ngay 30 thang 8 do nhung hanh vi bao luc cua luc luong dan quan đuoc Indonesia hau thuan gay mat an ninh trat tu.


Đe xuat quy che tu tri đac biet Thoa thuan giua Indonesia va Bo Đao Nha bao gom mot phu luc ve Khuon kho hien phap ve quy che tu tri đac biet cho Đong Timor, đe xuat thanh lap Đac khu tu tri Đong Timor (Daerah Otonomi Khusus Timor Timur) thuoc Cong hoa Indonesia.
Chinh quyen Đac khu tu tri Đong Timor gom mot thong đoc thuc hien quyen hanh phap do co quan lap phap Đac khu tu tri bau ra va mot ban co van, Hoi đong Đai dien Nhan dan đia phuong la co quan lap phap, mot he thong tu phap đoc lap bao gom toa an so tham, toa an phuc tham, toa an chung tham, Van phong cong to va luc luong canh sat đia phuong.
Chinh phu Indonesia tiep tuc co tham quyen ve cac linh vuc quoc phong, luat lao đong, chinh sach kinh te tai chinh va quan he đoi ngoai, trong khi luat phap Indonesia đa co hieu luc se tiep tuc co hieu luc o Đong Timor. Chinh quyen Đac khu tu tri co tham quyen ve tat ca cac linh vuc khong danh rieng cho Chinh phu Indonesia, bao gom quyen su dung mot bieu trung rieng. Chinh quyen Đac khu tu tri co quyen quy đinh mot "ban sac Đong Timor" va han che quyen so huu đat đai cua nhung nguoi khong co ban sac nay, ban hanh mot bo luat dan su truyen thong, ky ket thoa thuan kinh te, van hoa, giao duc voi nhung đia phuong, khu vuc khac va to chuc quoc te va tham gia cac su kien van hoa, the thao ma mot to chuc phi chinh phu co the tham gia.


Van đong Chinh phu Indonesia khong no luc thuyet phuc nguoi dan Đong Timor chap nhan quy che tu tri đac biet viec trong Indonesia. Trong nhung thang truoc cuoc trung cau y dan, cac nhom dan quan than Indonesia thuc hien nhung hanh vi đe doa, bao luc nham ep nguoi dan khong bo phieu đoc lap. Thang 3 nam 1999, tinh bao quan su Hoa Ky ghi nhan "moi quan he chat che" giua Luc luong Vu trang Quoc gia Indonesia va cac nhom dan quan đia phuong ma "đa phan đuoc cac si quan tinh bao va Luc luong Đac nhiem Indonesia gay dung", đac biet đe cap đen "quyet đinh cung cap hang tram vu khi cho cac nhom dan quan cua Wiranto vao đau nam 1999 ". Truoc cuoc trung cau y dan, Tong thong Indonesia Bacharuddin Jusuf Habibie nhan manh loi ich cua viec Đong Timor chap nhan quy che tu tri đac biet trong Indonesia, đe cap đen tam quan trong cua "su thong nhat quoc gia" va mong muon tiep tuc no luc phat trien o Đong Timor.


To chuc Phai bo Lien Hop Quoc tai Đong Timor gom "240 nhan vien quoc te, 270 canh sat dan su, 50 si quan lien lac quan su, 425 tinh nguyen vien Lien Hop Quoc va 668 nhan vien Đong Timor đia phuong đe phien dich va lai xe", cung voi nhung nguoi Đong Timor đuoc thue đe giup to chuc cuoc trung cau y dan. Lien Hop Quoc đua xe bon banh đac biet đen Đong Timor đe ung pho voi đieu kien đia phuong. Tat ca cac xe đeu đuoc trang bi radio va 500 may radio cam tay. Thoa thuan ngay 5 thang 5 quy đinh "nguoi nao sinh ra o Đong Timor", "nguoi nao sinh ra o ngoai Đong Timor nhung co cha hoac me sinh ra o Đong Timor" va "nguoi nao co vo hoac chong thuoc mot trong hai truong hop tren" thi co quyen bo phieu trung cau y dan. Nguoi Đong Timor o nuoc ngoai cung co quyen bo phieu tai cac trung tam bo phieu o Bo Đao Nha va Uc. Tong cong co 200 trung tam bo phieu đuoc thanh lap cho cuoc trung cau y dan.
Phieu trung cau y dan co noi dung sau:


Phieu trung cau y dan va logo Ket qua Ket qua trung cau y dan cho thay 78,5% cu tri Đong Timor khong ung ho quy che tu tri đac biet, voi ty le cu tri đi bo phieu la 98,93%.


Phan ung Sau cuoc trung cau y dan, nguoi dan Đong Timor tro thanh nan nhan cua bao luc hang loat, giet nguoi va pha hoai. O Oecusse, 1.000 nguoi bi sat hai ngay sau cuoc trung cau y dan. Thang 1 nam 2000, Van phong Cao uy Nhan quyen Lien Hop Quoc cong bo bao cao xac đinh rang Luc luong Vu trang Quoc gia Indonesia va luc luong dan quan Đong Timor đa tiep tay cho bao luc va tan pha dua tren loi khai cua nguoi dan Đong Timor va nhan vien Lien Hop Quoc. Bao cao xac đinh nhung hanh vi bao luc sau cuoc trung cau y dan "mang hinh thuc tra thu", bao gom "cac vu hanh quyet, bao luc gioi ("phu nu bi tan cong tinh duc mot cach tan ac va co he thong"), 60-80% tai san cong tu bi pha huy, 70% dich vu y te bi gian đoan va hang nghin nguoi bi cuong buc di doi đen Tay Timor". Bao cao ket luan rang luc luong dan quan đa khoi xuong bao luc đe theu det mot cuoc noi chien giua nguoi dan Đong Timor va Luc luong Vu trang Quoc gia Indonesia "chiu trach nhiem ve hanh vi đe doa, khung bo, giet nguoi va nhung hanh vi bao luc khac" o Đong Timor vao nam 1999.
Ngay 15 thang 9, Hoi đong Bao an Lien Hop Quoc thong qua Nghi quyet 1264, thanh lap Luc luong Quoc te Đong Timor chu yeu gom binh linh Luc luong Quoc phong Uc duoi su chi huy cua Thieu tuong Peter Cosgrove, đuoc trien khai đen Đong Timor đe khoi phuc trat tu va gin giu hoa binh. Khi Lien Hop Quoc tro lai Đong Timor vao ngay 22 thang 10 sau khi buoc phai so tan vi nguy co tinh mang, Đong Timor đa bi pha huy voi phan lon dan so mat tich hoac hoang so. "Uoc tinh 80% truong hoc va phong kham bi pha huy, chua đen mot phan ba dan so con o trong hoac gan nha, cac khu cho bi pha huy, xe co bi đanh cap va mang qua bien gioi hoac bi đot chay, đien thoai khong the su dung." Hau het cac chuyen gia o Đong Timor la nguoi Indonesia hoac nguoi ung ho Indonesia va đa roi khoi Đong Timor sau cuoc trung cau y dan.
Ngay 19 thang 10 nam 1999, Hoi nghi Hiep thuong Nhan dan khoa moi thong qua nghi quyet chap nhan ket qua trung cau y dan va bai bo nghi quyet truoc đo ve viec sap nhap Đong Timor vao Indonesia. Hoi đong Bao an Lien Hop Quoc thong qua Nghi quyet 1272, thanh lap Co quan quan ly chuyen tiep Lien Hop Quoc tai Đong Timor co nhiem vu quan ly Đong Timor cho đen khi Đong Timor tro thanh quoc gia đoc lap vao thang 5 nam 2002.


Tham khao Thu muc Lien ket ngoai Toan van Thoa thuan giua Indonesia va Bo Đao Nha va Khuon kho hien phap
UNAMET public information site
On the verge of National Liberation