Tan Thuy Hoang (tieng Trung: 秦始皇) (sinh ngay 18 thang 2 nam 259 TCN – mat ngay 11 thang 7 nam 210 TCN), ten huy la Chinh (政), tinh Doanh (嬴), thi Trieu (趙) hoac Tan (秦), la vi vua thu 36 cua nuoc Tan, đong thoi la Hoang đe đau tien thong nhat Trung Hoa sau khi tieu diet sau nuoc chu hau (gom co Te (齊), So (楚), Yen (燕), Han (韓), Trieu (趙), Nguy (魏)) cham dut thoi ky Chien Quoc vao nam 221 TCN. Ong len ngoi Tan vuong nam 13 tuoi va tro thanh Hoang đe nam 38 tuoi. Thay vi tiep tuc xung vuong nhu cac vi vua thoi nha Thuong va nha Chu, đe đanh dau moc cho viec thong nhat Trung Hoa va chung to nha Tan con vi đai hon cac trieu đai truoc, ong tu tao ra mot danh hieu moi la "Hoang đe" (皇帝) va tu goi minh la Thuy Hoang đe (始皇帝).
Tan Thuy Hoang la nguoi đa đanh dau su khoi đau cua đe quoc phong kien tap quyen Trung Hoa keo dai mai đen khi nha Thanh sup đo vao nam 1912. Sau khi thong nhat Trung Hoa, ong va thua tuong Ly Tu đa thong qua mot loat cai cach lon ve kinh te va chinh tri, bao gom thiet lap he thong quan lai nam quyen o đia phuong do trieu đinh chi đinh thay vi phan chia ban tuoc cho cac quy toc nhu truoc kia, cho phep nong dan so huu đat, thong nhat he thong đo luong, tien te, đi lai, đong thoi xay dung he thong luat phap chat che. Ong đa tien hanh nhieu đai du an, bao gom viec xay dung truong thanh o phuong bac, đat nen mong cho Van Ly Truong Thanh, kenh Linh Cu, cung A Phong, lang mo Tan Thuy Hoang đuoc bao ve boi đoi quan đat nung, chinh phuc phuong Nam đe mo rong lanh tho. Nhung chinh sach nay đat nen mong thong nhat lau dai cho nuoc Trung Hoa rong lon sau gan 500 nam chia cat va chien tranh lien mien, nhung voi cai gia phai tra la rat nhieu mang nguoi va su lao dich met nhoc, noi oan han cua nguoi dan. Đe dap tat nhung y kien trai chieu va ap đat tu tuong theo truong phai Phap gia, ong đa cho đot chay nhieu cuon sach va chon song nhieu hoc gia. Ong tri vi 37 nam, trong đo xung vuong 25 nam, xung đe 12 nam, qua đoi vi benh vao nam 210 TCN o tuoi 49. Sau khi ong qua đoi, nha Tan som diet vong chi 3 nam sau đo.


Ten goi Phan lon cac nguon tham khao hien đai cua Trung Quoc lay Doanh Chinh la ten ca nhan cua Tan Thuy Hoang, voi Doanh la ho va Chinh la ten. Tuy nhien, thoi Trung Quoc co đai co cach goi ten khac voi thoi hien đai. Truong hop cua ong, vi sinh ra o nuoc Trieu nen Trieu co the dung lam ho. Theo Su ky Tu Ma Thien, ong đuoc gioi thieu ten Chinh, ho Trieu. Du vay, sau nay Trung Quoc lay ho cua to tien ma goi, do đo Doanh Chinh la ten đuoc đai đa so đong thuan khi nhac đen ten rieng cua Tan Thuy Hoang, vi ong la con chau nha Doanh, ho chung cua cac vua Tan.
Nhung nguoi cai tri nha Tan đa tu phong Vuong tu thoi Tan Hue Van vuong nam 325 TCN. Sau khi len ngoi, Doanh Chinh đuoc goi la Tan vuong Chinh. Danh hieu nay nhan manh ong đung ngang hang ve mat danh nghia voi nguoi cai tri nha Thuong va nha Chu.
Trong thoi gian truoc thoi nha Chu va sau đo, cac nha cai tri cac quoc gia đoc lap cua Trung Quoc theo quy uoc đeu xung "Vuong" (王). Sau khi đanh bai vi vua chu hau cuoi cung cua Chien Quoc vao nam 221 TCN, Tan vuong Chinh chinh thuc tro thanh nguoi cai tri tren toan lanh tho Trung Hoa. Đe an mung thanh tich nay va cung co co so quyen luc cua minh, Doanh Chinh đe nghi cac đai than ban danh hieu cho minh. Sau khi ban bac, cac đai than tau len Tan vuong Chinh:

Tuy vay, Doanh Chinh quyet đinh khong lay chu "Thai", ma lay chu "Hoang" (皇) va chu "Đe" (帝) theo than thoai Tam Hoang Ngu Đe (三皇五帝), tao ra mot danh hieu moi la Hoang đe. Ong tu xung la Tan Thuy Hoang Đe (秦始皇帝), thuong đuoc rut ngan la Tan Thuy Hoang (秦始皇), thay the cho ten goi Tan Vuong (秦王). Nhung loi tau khac thi ong đeu lam theo, tu đo menh ban ra goi la che, lenh ban ra goi la chieu, thien tu tu xung la tram. Ong truy ton vua cha Tan Trang Tuong vuong la Thai thuong hoang.

Y nghia cua ten hieu "Tan Thuy Hoang Đe":

Chu Thuy (始), lay tu tu Thuy To, co nghia la đau tien. Nguoi thua ke sau đo se đuoc goi tiep la "Nhi The", "Tam The" va nhu vay cho đen muon đoi. Ngoai ra, theo Ly Tu, nha Tan lay đuoc thien ha tu nha Chu, nha Chu menh Hoa nen nha Tan nen su dung hanh thuy đe to ro la hon nha Chu mot bac
Chu Hoang Đe (皇帝) đuoc lay tu than thoai Tam Hoang Ngu Đe (三皇五帝), noi chu nay đuoc trich ra. Bang cach them vao mot tieu đe nhu vay, Tan Thuy Hoang hy vong se co su thieng lieng va uy tin cua Hoang Đe (皇帝) truoc kia.
Ngoai ra, chu "Hoang" (皇) co nghia la "sang" hay "long lay" va "thuong xuyen nhat đuoc su dung nhu la mot chu chi thien đuong".


Than the Tan Thuy Hoang Doanh Chinh la con trai cua Tan Trang Tuong vuong Doanh Di Nhan (ten khac la Doanh Tu So). Me cua Doanh Chinh la Trieu Co, my nhan nuoc Trieu, đan hay mua gioi, von la thiep cua La Bat Vi, mot thuong nhan giau co. Doanh Chinh sinh nam 259 TCN o kinh đo Ham Đan cua nuoc Trieu (趙). Su ky Tu Ma Thien ghi chep ve song than va noi sinh cua Doanh Chinh, nhung cung chep gia thuyet Doanh Chinh la con đe cua La Bat Vi.
Nam 265 TCN, Tan Chieu Tuong vuong lap con trai thu la An Quoc quan Doanh Tru lam Thai tu. Di Nhan la con trai giua cua Thai tu voi nguoi vo thu la Ha Co. Ha Co khong đuoc An Quoc quan yeu men, nen Di Nhan phai đi lam con tin cua Tan o nuoc Trieu đe đam bao hai nuoc khong đong binh đao. Tan nhieu lan đanh Trieu, chon song bon muoi van quan Trieu o tran Truong Binh, nen nuoc Trieu bac đai Di Nhan. Đai phu thuong La Bat Vi o Trieu thay vay đa ket giao va chu cap cho Di Nhan, muu giup Di Nhan lam thai tu nuoc Tan đe minh co the nho Di Nhan đuoc thanh danh. Đong thoi, La Bat Vi dang Trieu Co cho Di Nhan, lai giup Di Nhan ve Tan lam Thai tu roi đua ong len ngoi vua.
Gia thuyet cho rang Doanh Chinh khong phai la con ruot cua Di Nhan, ma la con ruot cua La Bat Vi, đuoc tin tuong rong rai trong suot lich su Trung Quoc, đa gop them cai nhin tieu cuc ve Tan Thuy Hoang. Gia thuyet nay cho rang, khi Trieu Co đuoc dang cho Di Nhan, ba đa co bau voi La Bat Vi. Tuy nhien, nhieu hoc gia nghi ngo ve gia thuyet nay, do dua vao thoi gian mang thai cua Trieu Co. Nhu Vuong Tien cam quan đanh dep Phan O Ky đa noi: "Thai hau co mang muoi thang moi sinh, vay nay tuc la con tien vuong đe ra..." Ngay trong thoi đo, nhung nguoi theo thuyet gan La Bat Vi la cha ruot cua Doanh Chinh cung khong the ly giai mot cach khoa hoc vi sao Trieu Co lai mang thai Doanh Chinh toi 12 thang ma lap luan theo cach "thien menh" rang: "Co the tai long troi muon sinh ra mot vi chan mang thien tu nen moi đe nguoi me hoai thai lau nhu vay..." Cac nha su hoc ly giai rang: Thuc te, Doanh Chinh van chi nam trong bung me 10 thang nhu nhung đua tre khac ke tu khi Trieu Co ve voi Di Nhan. Do cong them thoi gian Trieu Co o voi Bat Vi, thoi gian moi la 12 thang. Ngoai ra, gia thuyet nay cung đuoc cho la san pham cua si phu cac nuoc chu hau Son Đong bi Tan Thuy Hoang tieu diet. Ho cam gian Tan đa đoat nuoc cua minh, nen nhan viec me vua Tan tung la thiep cua Bat Vi đa đat ra chuyen nay nham ha thap Tan.
Cac giao su John Knoblock va Jeffrey Riegel khi bien dich La thi Xuan Thu binh rang chuyen Doanh Chinh con cua La Bat Vi "ro rang la sai, nham muc đich phi bang Bat Vi va xuc pham Thuy Hoang đe". Viec cho rang La Bat Vi - mot thuong nhan - la cha đe cua Tan Thuy Hoang la mot su phi bang sau sac, vi xa hoi Nho giao sau nay coi thuong nhan la tang lop thap nhat trong xa hoi.
Hoc gia thoi nha Thanh la Luong Ngoc Thang (梁玉繩) can cu nguyen van ma Tu Ma Thien chep trong Su ky ve viec Trieu Co sinh ha, co ghi: [Co tu nac huu than, chi đai ky thoi, sinh tu Chinh; 姬自匿有身，至大期時，生子政]. Trong đo, "Đai ky" mot tu la chi y viec phu nu đu thang sinh no thoi co, am chi viec Trieu Co cung Doanh Di Nhan sau khi chung cha thi mang thai, xac thuc Trieu Co sau khi mang thai 10 thang moi sinh ra Doanh Chinh. Luong Ngoc Thang chi ra rang, Tu Ma Thien đem ca hai cum tu rat mau thuan la [Tu nac huu than; y la "đang co thai"] cung [Đai ky; am chi "sau khi chung cha moi co thai"] đe chung trong mot cau nhu vay, la mot loai but phap Xuan Thu, am chi tin đon rat pho bien khi ay la Trieu Co co thai truoc khi hau ngu Doanh Di Nhan nhung khong tien phu nhan.


Thoi tre luu lac Thoi Chien Quoc That Hung, vi loi ich nhat thoi ma bay nuoc co luc lien minh, co luc lai chien tranh. Đe bieu thi thanh tam, ngoai viec cam ket, nuoc đo con phai gui con chau cua minh đen nuoc lien minh lam con tin. Doanh Di Nhan, cha cua Doanh Chinh, đuoc Tan gui đen Trieu lam con tin. An Quoc quan, thai tu cua Tan Chieu vuong, co đen hon 20 nguoi con trai, nen co hoi noi ngoi cua Di Nhan la rat thap. Tuy nhien, La Bat Vi, mot thuong gia giau co nguoi nuoc Ve, lai đac biet chu y đen Di Nhan. Sau khi nghien cuu ky luong, La Bat Vi quyet đinh đau tu gia san cua minh vao Di Nhan đe muu tinh đai su cua minh o nuoc Tan.
Doanh Chinh ra đoi o kinh đo Ham Đan cua nuoc Trieu khong lau sau tran Truong Binh. Nam 257 TCN, Tan Chieu Vuong sai tuong Vuong Hot (王齕) vay kinh đo Ham Đan, Trieu cung quan muon giet Di Nhan. Di Nhan cung La Bat Vi muu đua sau tram can vang cho ke canh nguc nen tron thoat khoi nuoc Trieu, nhung Trieu Co cung Doanh Chinh khong kip tron theo. Quan Trieu muon giet ca hai nguoi nhung Trieu Co la con nha tai mat o Trieu, lan tron đuoc, vi the hai me con đeu song sot.
Nam 250 TCN, Tan Chieu Tuong vuong qua đoi, An Quoc quan len ngoi, tuc la Tan Hieu Van vuong, lap Di Nhan lam Thai tu, nuoc Trieu ben đua Trieu Co va Doanh Chinh ve Tan. Hieu Van Vuong lam vua khong lau thi chet, Di Nhan ke thua vuong vi, tuc la Tan Trang Tuong Vuong, phong La Bat Vi chuc Thua tuong, tuoc Van Tin hau. Nam 247 TCN, Tan Trang Tuong vuong mat sau ba nam tri vi, Doanh Chinh khi ay moi 13 tuoi đuoc lap lam vua nuoc Tan.


Thoi đai Tan vuong Chinh = Cung co quyen luc =
Nam 247 TCN, sau khi Tan Trang Tuong Vuong qua đoi, Doanh Chinh len ngoi, ton Trieu Co lam thai hau, phong La Bat Vi lam thua tuong, goi la trong phu, coi nhu nguoi cha thu hai cua minh.
La Bat Vi von la nguoi tinh cu cua thai hau, thuong ra vao hau cung đe tu thong voi ba ta. Tan vuong con nho khong hay biet, hoac gia vo khong hay biet. Sau đo, La Bat Vi so chuyen bai lo nen ngam sai nguoi tim kiem mot nam nhan cuong trang, co nam can lon ten la Lao Ai. Theo Su ky Tu Ma Thien, Bat Vi truoc tien dung Lao Ai lam nguoi nha roi dang Ai vao hau cung, gia lam hoan quan bang cach nho rau đe "hau ha" thai hau. Sau mot thoi gian, thai hau so Tan vuong Chinh biet chuyen, xin doi sang song o Ung Thanh cung Lao Ai va sinh đuoc hai con trai.
Nho thai hau, Lao Ai đuoc phong lam Truong Tin hau, cung muu xay dung the luc, mo phu nuoi thuc khach nhu La Bat Vi. Lao Ai muu đo cho con cua minh va thai hau noi ngoi khi Tan vuong Chinh chet. Tuy nhien, Lao Ai trong luc uong ruou say đa khoe khoang minh la cha duong cua vi vua tre.
Nam 238 TCN, Lao Ai chiem con dau cua thai hau va day binh muu phan. Trieu đinh treo thuong hon 100 van đong cho ai bat song Ai va 50 van đong cho ai chem đuoc đau Lao Ai. Vi thieu su ung ho rong rai va quan đoi long leo, Lao Ai cung quan cua minh nhanh chong bi quan do Xuong Binh quan chi huy đanh bai o Ham Duong. Ong bi xu ngu ma phanh thay, ca ba ho va mon ha đeu bi giet. Tan vuong con tim giet hai con rieng cua Lao Ai voi thai hau va đay thai hau sang đat Ung giam long. La Bat Vi bi đieu tra va phat giac. Tan vuong Chinh muon giet La Bat Vi, nhung vi ong co cong lon trong nhung nam lam thua tuong, đuoc cac bien si noi đo, nen khong bi xu tu. La Bat Vi bi cach chuc, trieu đinh cap cho mot cai ap nho o Ha Nam. Tuy đa bi cach chuc, danh tieng La Bat Vi đuoc nhieu nguoi biet đen khap Trung Hoa, nhieu tan khach va su gia cua cac chu hau biet đen La Bat Vi va van thuong xuyen đen cho ong. Sau hon mot nam, lo ngai La Bat Vi lam phan, Tan vuong Chinh bat ong va thuoc ha doi sang đat Thuc. Tu lieu minh se bi sat hai, vao nam 235 TCN, La Bat Vi uong ruou đoc tu tu. Do co cong dep loan Lao Ai, Xuong Binh quan đuoc phong lam thua tuong, thay cho La Bat Vi.
Ngoai La Bat Vi va Lao Ai, Tan vuong con tranh đau voi em trai cung cha khac me cua minh la Thanh Kieu (成蟜). Sau khi Doanh Chinh len ngoi, Thanh Kieu lam phan o Đon Luu va đau hang nuoc Trieu. Nuoc Trieu trao cho Thanh Kieu đat Nhieu (nay thuoc Nhieu Duong). Vao nam 239 TCN, quan Tan đanh chiem đat Nhieu, Thanh Kieu tu vong tai đay.


= Bi hanh thich lan thu nhat =

Sau khi su viec lam phan cua Lao Ai ket thuc, Tan vuong Chinh tiep tuc cho quan đoi cua minh đi đanh chiem cac nuoc khac. Nuoc Yen yeu the, thuong bi binh linh sach nhieu, khong the chong choi voi Tan. Vi vay, Thai tu Đan muu dung Kinh Kha hanh thich Tan vuong Chinh vao nam 227 TCN. Khi mo ban đo Kinh Kha rut thanh chuy thu đam Doanh Chinh. Nha vua lien lui lai va rut thanh kiem sau lung đe bao ve minh . Vao thoi điem đo, cac quan đeu khong đuoc phep mang vu khi. Kinh Kha đuoi theo, co gang đe đam nha vua nhung lai truot. Doanh Chinh lai rut kiem cua minh va chem vao đui Kinh Kha. Kinh Kha lien nem con dao gam nhung lai tiep tuc nham truot. Chiu tam vet thuong tu kiem cua nha vua, Kinh Kha biet rang đai su đa hong. Ca Kinh Kha va Tan Vu Duong đeu bi giet. 5 nam sau, Yen bi Tan tieu diet.


= Bi hanh thich lan thu hai =

Cao Tiem Ly la ban than cua Kinh Kha, muon bao thu cho cai chet cua ban minh. Tiem Ly von gioi gay đan truc. Mot ngay kia ong đuoc trieu đen choi nhac cho Tan vuong Chinh. Trong cung co nguoi co biet ong, lien noi: "Đay la Cao Tiem Ly". Tan vuong Chinh tiec tai nghe, khong giet Tiem Ly ma moc mat, nhung van cho phep Cao Tiem Ly choi đan cho minh. Tan vuong Chinh say me tieng đan, moi ngay lai cho phep xich lai gan hon. Cao Tiem Ly len đo chi vao bau đan roi nhan dip Doanh Chinh ngoi canh ma đanh nhung vi mat đa bi mu nen đanh khong trung. Cao Tiem Ly sau đo bi xu tu.


= Thong nhat Trung Nguyen =

Đen thoi Chien quoc, cac chu hau cua nha Chu đanh diet lan nhau cuoi cung o Trung Nguyen chi con lai bay nuoc lon goi la Chien Quoc That hung cung mot so nuoc nho va nha Đong Chu con ton tai thoi thop. Trong bay nuoc co nuoc Tan o phia Tay thi hanh tan phap Thuong Uong ma tro nen giau manh, lan at sau nuoc con lai. Nuoc Tan nhieu lan đanh Han, Trieu, Nguy, So, Yen, lien tuc mo đat, cac nuoc chu hau phia Đong luon bi đay vao the chong đo, nhieu lan to chuc lien minh hop tung chong Tan nhung chi đat đuoc mot so thang loi tam thoi, khong ngan can đuoc Tan đong tien. Tan vuong tiep tuc duy tri chinh sach "than xa đanh gan", giao hao voi nuoc Te, uy hiep lan chiem cac nuoc con lai. Nuoc Te vi giao hao voi nuoc Tan nen khong ra quan cuu cac chu hau khac, nhung cuoi cung cung bi nuoc Tan thon tinh.

Tan vuong Chinh ke ngoi vao giai đoan cuoi cua Chien Quoc, luc đo the luc cua Tan đa rat manh, tap hop nhieu nhan tai. Tan vuong Chinh ben trong dung Uy Lieu, Ly Tu bay muu ke, ben ngoai dung cac tuong tai nhu Vuong Tien, Vuong Bi, Mong Ngao, Mong Vu, Mong Điem, Ly Tin lam tuong đanh dep cac nuoc.
Nam 230 TCN, Tan đanh Han. Han tung bai duoi tay Tan nhieu lan, lai la nuoc nho yeu nhat trong 7 nuoc, nen la nuoc đau tien bi diet. Han vuong An so hai, voi thu het so sach, đia đo trong nuoc sang đau hang nop đat. Tan vuong đat đat đai con lai cua nuoc Han lam quan Dinh Xuyen.
Nam 229 TCN, Tan vuong ha lenh đanh Trieu. Tuong Trieu Ly Muc cam quan đay lui đuoc quan Tan. Tan vuong ben dung ke ly gian, sai nguoi đut lot cho gian than nuoc Trieu la Quach Khai, xui Quach Khai noi rang Ly Muc đang co am muu tao phan. Trieu U Muc vuong nghe loi giem pha, ben giet chet Ly Muc. Cung nam đo Trieu lai gap phai đong đat, quan Tan chop thoi co đanh riet, don Trieu vao đuong cung. Nam 228 TCN, quan Tan chiem kinh thanh Ham Đan, bat song Trieu vuong Thien. Anh Thien la Trieu Gia chay len đat Đai phia bac xung vuong.
Nam 227 TCN, sau khi bi Kinh Kha am sat hut, Tan vuong cho đai tuong Vuong Tien va pho tuong Mong Vu cam quan đanh Yen. Quan Yen đai bai tai Dich Thuy, đat đai qua nua bi Tan chiem. Sau đo quan Tan cong pha Ke Thanh, Yen vuong Hi cung thai tu Đan dan quan lui ve Lieu Đong, Ly Tin xuat quan truy đuoi va gianh thang loi lon. Yen vuong trong the bi don ep đa giet thai tu Đan (nguoi đa ra lenh cho Kinh Kha am sat Doanh Chinh) roi dang thu cap đe cau hoa. Quan Tan chap nhan loi cau hoa, Yen đuoc thoi thop đuoc them ba nam nua.
Nam 225 TCN, Vuong Bi chi huy quan Tan đanh kinh đo Đai Luong cua Nguy. Quan Tan cho quan dan nuoc song Hoang Ha lam ngap thanh lam chet hang van nguoi. Nguy vuong Gia khong chong noi phai ra hang.
Nam 225 TCN, Tan vuong Chinh sai Ly Tin mang 20 van quan đanh So. Ly Tin bi tuong So la Hang Yen đanh bai. Tan vuong ben nghe theo lao tuong Vuong Tien, tong đong vien 60 van quan giao cho Vuong Tien ra mat tran. Vuong Tien đanh So trong 2 nam, đanh bai Hang Yen, bat song So vuong Phu So. Hang Yen chay thoat, lap vua So moi la Xuong Binh quan len ngoi. Vuong Tien lai đanh tiep xuong phia nam, giet chet vua So va Hang Yen, binh đinh nuoc So. Nuoc So, chu hau lon nhat va kinh đich lon nhat cua Tan bi tieu diet vao nam 223 TCN.
Nam 222 TCN, quan Tan do Vuong Bi chi huy tien vao Lieu Đong đe diet not Yen đang thoi thop. Yen vuong Hi bi bat, nuoc Yen bi diet.
Quan Tan nhan đo tien sang đanh đat Đai. Đai vuong Gia (anh Trieu vuong Thien) tu sat.
Nam 221 TCN, Doanh Chinh lay co Te vuong Kien đem 30 van quan phong thu o bien gioi phia tay la hanh đong gay han, ben sai Vuong Bi mang quan tu nuoc Yen tien thang xuong phia nam tien vao kinh đo Lam Truy. Nuoc Te suot may chuc nam khong đong binh đao, dan quen liem hai hon cung no, vi vay thay quan Tan hung hau tien vao thi mau chong tan vo. Te vuong Kien quyet đinh đau hang. Ca sau nuoc hoan toan bi thon tinh.
Lan đau tien trong lich su, toan Trung Hoa đuoc thong nhat. Trong cung nam đo, Doanh Chinh tu xung la "Thuy Hoang Đe" (始皇帝), khong con la mot vi vua theo nghia cu va vuot qua thanh tuu cua cac vi vua nha Chu.


Thoi đai Tan Thuy Hoang = Cai cach hanh chinh =
Tan Thuy Hoang doi het cac vuong cong quy toc cua sau nuoc bi diet ve kinh đo Tan la Ham Duong đe de be khong che, đat đai cua ho đeu bi sung cong. Đe tranh hoa chu hau cat cu đoi nha Chu, hoang đe loai bo phong đat đat chu hau ma triet đe thi hanh che đo quan huyen, chia ca nuoc thanh 36 quan (郡) (sau đo tang len 40 quan); quan thu, huyen lenh do trieu đinh bo nhiem, co the bi đieu đong bat cu luc nao. Quan la mot quan khu lon, nhat la o nhung mien moi chiem đuoc. Moi quan thanh nhieu huyen (县), huong (乡) va ly (里), moi quan co quan thu coi viec dan va quan uy coi viec quan. O tren cung, co mot vien giam ngu su chi chiu trach nhiem voi nha vua, vi vay quan lai khong the chuyen quyen, lam chua o coi rieng. Quan lai đuoc Hoang đe bo nhiem dua theo cong trang thay vi tap tuc cha truyen con noi nhu truoc kia. He thong nay trai nguoc voi cac đoi truoc von cau ket long leo, nguoi dan cung khong con đuoc goi theo ten cac nuoc cu truoc đay nua (nhu "nguoi So" am chi nguoi đen tu đat cu cua nuoc So) ma đeu la con dan cua nha Tan.


= Cai cach kinh te va van tu =

Trong nhung nam cam quyen cua minh, Tan Thuy Hoang va thua tuong Ly Tu đa thong nhat đon vi đo luong va tien te tren toan Trung Hoa. Hoang đe cung cho thong nhat chieu dai truc banh xe đe tien viec van chuyen đuong bo, xay dung them nhieu he thong đuong sa, kenh muong ket noi cac vung mien voi nhau đe nguoi dan đuoc thuan tien hon trong viec đi lai.
Thoi Chien Quoc, van tu o moi nuoc it nhieu co nhung su khac nhau. Quan lai Tan đi cai tri đat đai chu hau cu nhieu khi khong hieu đuoc van tu tai đia phuong, kho lam tot viec. Vi vay, Tan Thuy Hoang ra lenh moi van ban tren toan quoc đeu su dung mot loai van tu đuoc chuan hoa boi Ly Tu, nho đo ma thong nhat đuoc chu viet tren toan quoc.


= Tu tuong =
Tan Thuy Hoang tin vao thuyet Ngu hanh, tin rang nha Chu truoc đo cai tri boi suc manh cua Hoa, đai dien boi mau đo. Vi vay nha Tan ke tuc lay hanh Thuy (nuoc) ma cai tri, đai dien la mau đen. Mau đen tro thanh mau cua y phuc, co hieu. Cac moi lien quan khac bao gom phia bac la huong hong y, mua đong va so sau.
Trong khi thoi ky Xuan Thu va Chien Quoc chien tranh xay ra trien mien, no cung đuoc xem nhu la thoi ky cua tu do tu tuong. Tuy nhien, đen thoi Tan Thuy Hoang, hoang đe ra lenh cam het tat ca cac truong phai tu tuong khac, lay truong phai Phap gia la tu tuong chinh thong cua nha Tan. Truong phai Phap gia thoi nha Tan bai tru che đo phong kien cu ​​va khuyen khich cac hinh phat nghiem khac, đac biet la khi khong tuan lenh hoang đe. Quyen ca nhan bi gat đi khi chung mau thuan voi mong muon cua chinh quyen, thuong nhan va hoc gia khong đuoc coi trong va thich hop đe loai bo.
Nam 213 TCN, quan đai phu Thuan Vu Viet xin vua phong đat lap chu hau va noi theo le cua nguoi xua, nhung bi thua tuong Ly Tu phan đoi. Ly Tu cung nhan đo dang thu đe nghi cam hoc theo sach co đe phe phan nhung đieu hoang đe lam thoi nay. Tan Thuy Hoang nghe theo, ra lenh đot bo het phan lon cac sach đuong thoi, chi giu lai nhung cuon sach boi toan, nong nghiep, y hoc, than thoai, va lich su nha Tan. Viec nay cung phuc vu cho viec thay đoi van tu bang cach loai bo cac van ban chua van tu loi thoi. Ke nao khong tuan lenh ma len lut giu sach thi bi phat nang. Su ky Tu Ma Thien ghi lai, co 460 Nho si bi chon song o Ham Duong vi so huu sach cam vao nam 212 TCN. Cong tu Phu To đung ra can ngan vi so thien ha khong yen, hoang đe noi gian sai Phu To đi len mien bac đe giam sat tuong Mong Điem o Thuong Quan. Ban sao cac sach cam van đuoc cat giu trong thu vien cua trieu đinh nhung hau het chung đeu bi pha huy khi Hang Vu đot chay cung đien Ham Duong vao nam 206 TCN.


= Am muu am sat thu ba =

Nam 230 TCN, Tan tieu diet Han. Truong Luong la si toc cua Han the tra thu hoang đe Tan. Nam 218 TCN, Luong ban het gia san, thue sat thu va cho lam chiec chuy sat mot tram hai muoi can (khoang 160 lb hoac 79 kg) lap muu am sat Tan Thuy Hoang. Luong va sat thu mai phuc trong bui cay doc theo tuyen đuong Thuy Hoang du ngoan va khi đoan xa gia đen gan nem chuy lam vo tan chiec xe đi đau. Tuy nhien, Tan Thuy Hoang khi đo đang o trong chiec xe thu hai, trong giong het chiec xe thu nhat, nen thoat chet. Hoang đe cho truy lung khap thien ha nhung ca hai thich khach đeu tron thoat.


= Xay dung cong trinh =


 Truong Thanh  O phia Bac, toc nguoi Hung No thuong xuyen quay nhieu bien gioi. Đe chong nguoi Hung No xam lan, Tan Thuy Hoang đa ra lenh xay dung mot buc tuong phong thu rong lon. Buc truong thanh nay chinh la tien than cua Van Ly Truong Thanh sau nay. Truong Thanh đuoc xay dung bang cach ket noi nhieu khuc tuong thanh đa đuoc xay dung boi cac nuoc Tan, Trieu, Yen, trai dai hon 5000 km tu Lam Thao (nay thuoc tinh Cam Tuc) o phia tay đen Lieu Đong (nay o tay bac Lieu Duong, tinh Lieu Ninh) o phia đong, tao nen mot mang luoi nhung buc tuong thanh noi cac tuyen phong thu o song toi nhung vach đa khong the vuot qua.
Van chuyen so luong lon vat lieu can thiet cho cong trinh khong lo nay la vo cung kho khan, vi vay nhung nguoi xay truong thanh luon co gang su dung tai nguyen o đia phuong. Đa đuoc lay tu cac ngon nui, trong khi đat nung đuoc su dung đe xay dung o đong bang. Khong co ghi chep lich su nao con sot lai cho thay chieu dai va tien trinh chinh xac cua cac buc tuong thanh thoi Tan. Hau het cac buc tuong co đa bi xoi mon trong nhieu the ky, va rat it phan con ton tai cho đen ngay nay. Uoc tinh co đen hang tram ngan nguoi, tham chi co the len toi mot trieu nguoi đa chet khi xay truong thanh thoi nha Tan.


 Kenh Linh Cu  Mien Nam Trung Quoc co mot cau noi noi tieng "O mien Bac co Truong Thanh, o mien Nam co kenh Linh Cu" (北有长城,南有灵渠). Nam 214 TCN, Tan Thuy Hoang cho xay mot kenh đao lon đe van chuyen quan luong, tan cong mot so vung lanh tho o phia nam. Kenh đao dai 34 km nay đieu chuyen dong chay cua he thong song ngoi giua mien bac va mien nam Trung Hoa, noi song Tuong voi Duong Tu va Li Giang roi lai chay vao Chau Giang. Kenh Linh Cu noi hai tuyen đuong thuy chinh cua Trung Quoc, giup nha Tan mo rong cuong vuc xuong mien Tay Nam, đuoc đanh gia la mot trong ba cong trinh ky thuat lon cua Trung Quoc co đai, ben canh Van Ly Truong Thanh va Đo Giang Yen cua Tu Xuyen.


 Cung đien  Mot trong nhung cong trinh lon ma Tan Thuy Hoang cho xay dung la cung A Phong nam o phia nam song Vi. Uoc tinh trieu đinh đa phai dung toi hon 70 van nguoi đe xay dung cung A Phong va lang mo Tan Thuy Hoang. Theo Su ky Tu Ma Thien, rieng phan tien sanh cua cung A Phong rong toi muc chieu tu Đong sang Tay dai 500 bo (hon 800m), chieu tu Nam sang Bac dai 50 truong (hon 150m), co the ngoi đuoc mot van nguoi, phia truoc co the dung đuoc cot co 5 truong (hon 15m). Ngay tu khi xay dung, cung A Phong đa la mot cong trinh gay tranh cai, lam hao tien, ton cua, kiet que suc dan va mang toi cho vi hoang đe khong it lua han thu tu muon dan tram ho.
Khi chiem đuoc kinh đo mot nuoc chu hau, Tan Thuy Hoang sai nguoi ve kieu cung đien cua nuoc đo đe ve xay dung lai y het tai Ham Duong, o ben cung đien cua ong, thanh mot day dai ca may dam. Bao nhieu chau bau, nhac cong va vu nu cua luc quoc, ong gom ca ve đe lam vui tai vui mat. Tuong truyen rang, vao cuoi thoi nha Tan, kinh đo Ham Duong bi chiem va cung đien nha Tan bi đot chay, lua chay ba thang chua tat.


= Mo mang bo coi =
Moi hoan thanh su nghiep thong nhat Trung Hoa chua lau, Tan Thuy Hoang đa nghi đen viec mo mang bo coi.
Bien cuong phia Bac, ngay tu thoi Thuong, Chu van thuong co giao tranh voi cac bo toc Hung No du muc. Nguoi Hung No thuong xam lan bien gioi, co cho song lan lon voi nguoi Trung Nguyen, đen đau đoi Tan đa đen vung Ha Nam. Tan Thuy Hoang ben cho Mong Điem lam chanh tuong, Vuong Ly (王離) (con cua Vuong Bi) cam quan tran thu bien cuong va chong nguoi Hung No. Trong hon mot nam Mong Điem cam quan đanh lui quan Hung No o phia bac, gianh đuoc thang loi. Tan Thuy Hoang cho xay thanh doc theo song Hoang Ha lam bien gioi, tiep tuc sai Mong Điem vuot song Hoang Ha lay đat Cao Khuyet, Đao Son, Bac Gia, xay đinh va thanh luy o đay đe đuoi nguoi Nhung, roi đua nhung nguoi bi đay đen đay đe o, lan đau bien nhung noi nay tro thanh huyen cua nha Tan. Mong Điem cung chu trong khai pha vung bien ai, lay cac vung đat moi lam thanh "Tan Tan Đia", chia thanh 44 huyen, cat đat quan lai.
Nam 214 TCN, Tan Thuy Hoang đe lai 10 van quan o phia bac va đua hon 50 van quan xuong phia nam đe chinh phuc lanh tho cua cac bo lac phia nam. Quan Tan khong quen thuoc voi đia hinh rung ram, bi đanh bai boi chien thuat đanh du kich cua cac bo lac phia nam, mat hon 10 van quan. Tuy thua tran o nhung chien dich đau tien, quan Tan đa xay dung đuoc he thong kenh đao giup van chuyen rat nhieu quan luong đe  chuan bi cho lan nam chinh thu hai. Lan nay quan Tan lay đuoc nhieu đat đai thuoc cac tinh Chiet Giang, Quang Đong, Quang Tay, Van Nam ngay nay cung mot phan vung đat hien nay thuoc mien bac Viet Nam. Tan Thuy Hoang lien cho doi hon 10 van tu nhan va nguoi bi tu đay đen đay đe khai khan. Cac lanh tho do Tan Thuy Hoang mo rong tiep tuc đuoc cac trieu đai tiep theo cai tri cho đen ngay nay tru mot vai vung đat sau đo đa ly khai khoi Trung Quoc nhu Viet Nam.


= Trong mat dan chung =
Nhin chung, mac du đat đuoc nhung thanh tuu lon, Tan Thuy Hoang thoi đo bi nhieu nguoi cam han. Nhung quy toc bi tuoc het quyen loi, đoi xu cay đang cam han ong. Nhung tri thuc chong đoi tu tuong cua ong cam ghet ong. Ong con bi cam han vi la mot ke chinh phuc va đanh thue nang ne, đat ra nhieu luat le ha khac, ep nhieu dan thuong lao đong đen chet đe xay dung nhung đai du an cua ong.


Nhung nam cuoi đoi = Tim kiem su truong sinh =
Trong nhung nam cuoi đoi, Tan Thuy Hoang so cai chet va tuyet vong tim kiem thuoc truong sinh. Ong bi am anh voi viec su bat tu va bi lua boi nhieu nguoi noi co the cung cap thuoc truong sinh. Ong cung vieng tham đao Chi Phu ba lan đe tim kiem su bat tu.

Trong mot lan, Tan Thuy Hoang cung cap cho Tu Phuc nhung con thuyen cho hang tram đong nam va đong nu tim kiem nui Bong Lai than bi. Ho cung đuoc gui đi đe tim An Co Sinh, mot phap su 1.000 nam tuoi ma Tan Thuy Hoang cho la đa gap trong mot chuyen vi hanh va la nguoi đa moi ong đi tim minh o Bong Lai. Nhung nguoi nay khong bao gio tro lai, co le boi vi ho biet rang neu ho quay ve ma khong co thuoc truong sinh nhu đa hua, ho chac chan se bi tu hinh. Truyen thuyet cho rang ho đen Nhat Ban va chiem no lam thuoc đia. Co the la viec đot sach chon Nho, von đuoc xem nhu la mot su mat mat ve van hoa, la mot phan trong no luc cua Tan Thuy Hoang đe tap trung tam tri cua cac hoc gia gioi nhat cua ong trong viec nghien cuu gia kim thuat. Mot so hoc gia bi tu hinh la nhung nguoi khong the cung cap bat ky bang chung ve kha nang sieu nhien cua ho. Đieu nay co the la phuong phap cuoi cung đe kiem chung kha nang cua ho: neu bat ky nguoi trong so ho co suc manh sieu nhien, ho chac chan se song lai. Do Tan Thuy Hoang so cai chet va cac "linh hon xau xa", ong cho xay dung mot loat cac đuong ham va loi đi thong qua moi cung đien cua minh (ong so huu hon 200 cung đien), boi vi chung se giu cho ong an toan tu cac linh hon xau xa vi ong di chuyen ma khong bi nhin thay.


= Cai chet =
Nam 211 TCN, mot thien thach đuoc cho la roi xuong Đong Quan (东郡) o vung ha luu cua song Hoang Ha. Tren đo co nguoi ghi dong chu "Thuy Hoang se chet va đat nuoc se bi chia cat". Khi Thuy Hoang biet đuoc, ong đa phai nguoi đi đieu tra. Khong ai nhan la nguoi đa viet dong chu nen tat ca nhung nguoi song gan đo đeu bi giet. Tang đa sau đo bi đot chay va nghien thanh bot.
Sau đo, Tan Thuy Hoang đi kinh ly phia đong, Ta Thua tuong Ly Tu đi theo, Huu Thua tuong Khu Tat o nha. Ho Hoi, con nho cua Thuy Hoang, đuoc nha vua yeu men xin đi theo, vua bang long. Sau khi te vua Ha Vu o Coi Ke, Tan Thuy Hoang tro ve kinh. Tren đuong tro ve phia tay đen ben Binh Nguyen thi bi benh.
Tan Thuy Hoang ghet nguoi ta noi đen viec chet, cho nen quan than khong ai dam noi voi nha vua ve viec chuan bi cho viec ong qua đoi. Khi benh cang nang, nha vua viet thu đong dau cua vua gui đen hoang tu Phu To noi: "Con ve Ham Duong to chuc đam tang, va chon cat ta o đay." Buc thu đa niem phong o trong phu trung xa thuoc quyen Trieu Cao. Buc thu co dau cua nha vua lam tin chua giao cho su gia, thi Tan Thuy Hoang qua đoi o Binh Đai (平台), thuoc đat Sa Khau (沙丘), la noi cach kinh thanh Ham Duong khoang hai thang đi bang đuong bo vao ngay 10 thang 9 nam 210 TCN theo lich Julius. Su lieu phuong Tay cho rang co the ong chet do uong phai thuy ngan trong thuoc truong sinh do cac nha gia kim thuat va cac ngu y che ra.


= Am muu ve nguoi ke vi =
Thua tuong Ly Tu thay nha vua mat o xa kinh đo nen đa tro thanh vo cung lo lang rang tin tuc ve cai chet cua Tan Thuy Hoang co the kich hoat mot cuoc noi day lon tren toan quoc, ben giau kin đieu đo, khong bao tang, cho quan tai trong mot co xe mat, cho mot hoan quan đuoc hoang đe yeu quy ngoi trong xe, đen đau thi dang thuc an, tram quan van tau viec nhu thuong. Vien hoan quan o trong xe nghe loi tau, lien bao: "Đuoc!". Chi co Ho Hoi, Trieu Cao va mot vai hoan quan than tin cua nha vua, tat ca co nam sau nguoi biet la hoang đe đa bang ha. Ly Tu cung ra lenh cho hai xe ngua chua ca uon đi truoc va sau xe cua hoang đe đe đanh lan mui thoi phat ra tu co the phan huy cua hoang đe. Sau khoang hai thang, đoan cua Ly Tu tro lai Ham Duong, tu đo tin tuc ve cai chet cua Tan Thuy Hoang moi đuoc cong bo. Tan Thuy Hoang khong thich noi ve cai chet cua minh va khong he viet di chuc. Sau khi ong chet, con trai ca Phu To theo le se la hoang đe noi ngoi.
Ly Tu va Trieu Cao am muu giet Phu To vi vi tuong đuoc yeu thich boi Phu To la Mong Điem, nguoi ma ho khong ua va so hai. Trong khi đo, em trai cua Mong Điem la Mong Nghi đa tung khep Trieu Cao vao toi tu hinh. Trieu Cao đuoc hoang đe yeu quy nen đuoc xa toi, nhung cung vi the cam thu Mong Nghi. Ho đa so rang neu Phu To đuoc len ngoi, ho se bi mat quyen luc, vi vay Trieu Cao ben cung Ly Tu am muu pha huy buc thu cua Thuy Hoang gui cho hoang tu Phu To, đat ra chuyen thua tuong Ly Tu đa nhan đuoc to chieu cua Thuy Hoang o Sa Khau truoc khi chet bao lap Ho Hoi lam thai tu; sau đo lai lam mot buc thu khac gui cho hoang tu Phu To va tuong Mong Điem ke toi hai nguoi, ra lenh cho hai nguoi phai chet. Ke hoach nay đa thanh cong, Phu To tu sat, em trai cua Phu To la Ho Hoi noi ngoi, tuc la Nhi The hoang đe.
Tuy nhien, Tan Nhi The lai khong co kha nang nhu nguoi cha cua minh. Cac cuoc khoi nghia nhanh chong no ra. Trieu đai cua ong la mot thoi điem bat on ve dan su va tat ca moi thu đuoc xay dung boi Tan Thuy Hoang sup đo chi trong mot thoi gian ngan. Mot trong nhung no luc noi day ngay lap tuc la viec Tran Thang va Ngo Quang khoi nghia o lang Đai Trach vao nam 209 TCN. Nam 206 TCN, nha Tan diet vong. Trieu đai ma Tan Thuy Hoang kho cong gay dung voi mong uoc no se ton tai "Thien thu van the", rot cuoc chi ton tai đuoc 15 nam.


Lang mo Tan Thuy Hoang Mot trong nhung cong trinh lon ma Tan Thuy Hoang cho xay dung la lang mo cua chinh minh. Nha su hoc thoi Han Tu Ma Thien đa viet trong cuon su ky cua minh rang co khoang 70 van nguoi đuoc đieu đong cho viec xay dung lang mo. Nha su hoc nguoi Anh John Man nghi ngo con so nay, tinh toan rang nen mong cua lang mo co the đa đuoc xay dung boi 16.000 nguoi trong vong hai nam. Bo cuc cua lang mo đuoc mo phong theo kinh thanh Ham Duong, đuoc chia thanh khu noi thanh va khu ngoai thanh. Chu vi cua khu vuc noi thanh la 2,5 km va khu vuc ngoai thanh la 6,3 km. Ngoi mo chinh (nam o vi tri 34°22′52,75″B 109°15′13,06″Đ) co chua xac cua Tan Thuy Hoang van chua đuoc mo ra va co bang chung cho thay rang no van con tuong đoi nguyen ven.
Trong khi Tu Ma Thien khong bao gio đe cap đen đoi quan đat nung, nhung buc tuong nay đa đuoc phat hien boi mot nhom cac nong dan đao gieng vao ngay 29 thang 3 nam 1974. Cac binh si nay đuoc tao ra voi mot loat cac hon hop khuon đat set va sau đo tiep tuc đuoc ca nhan hoa bang tay boi cac nghe si. Co khoang 7.000 chien binh đat nung va muc đich cua ho la đe bao ve hoang đe khoi cac linh hon xau xa o the gioi ben kia. Trong đoi quan nay co nhieu xe ngua va 40.000 vu khi thuc su bang đong.
Mo ta ve lang mo nay cua Tu Ma Thien bao gom cac ban sao cua cung đien va cac thap ngam canh, rat nhieu chau bau, co mot tram dong song đuoc lam bang thuy ngan, va nhung chiec no đuoc trang bi đe ban vao bat cu ke nao đot nhap lang mo. Lang mo đuoc xay dung tren nui Li Son, cach Tay An 30 km. Cac nha khao co hoc hien đai đa đinh vi ngoi mo, va đua tau tham do sau ben trong. Cac tham do cho thay ham luong thuy ngan cao bat thuong, ty le cao khoang 100 lan so voi tu nhien, cho thay rang mot so phan cua truyen thuyet la đang tin cay. Bi mat cua ngoi mo đuoc duy tri vi hau het nhung nguoi xay dung lang mo đeu bi sat hai.


Gia đinh Sau đay la mot so thanh vien gia đinh cua Tan Thuy Hoang:

Cha me
Tan Trang Tuong Vuong
Trieu Co
Anh em
Thanh Kieu, em trai cung cha khac me
Hai em cung me khac cha, do Trieu thai hau tu thong voi Lao Ai
The thiep : co hon 10000 nguoi trong hau cung.
Hoang hau : khong ro ten ho , Ly Khai Nguyen cho rang ba la Hung co - cong chua cua nuoc So.
Co Cam Co nhan (khong ro ho) 
Tuy Duyen My nhan (khong ro ho) 
Ho co (khong đuoc ghi trong chinh su) , đuoc cho la sinh mau Doanh Tu Anh.
Trinh co (khong đuoc ghi trong chinh su) nguoi So đuoc cho la sinh mau Doanh Phu To.
Le co (khong đuoc ghi trong chinh su) , đuoc cho la sinh mau Doanh Thanh Minh.
Con cai
Doanh Phu To (con ca, tu sat), me la Trinh co.
Doanh Thanh Minh, me la Le co. Tu nguyen tuan tang theo vua cha ,nho đo gia đinh cua ong đuoc tha. Đuoc chon cat tai nui Le Son.
Doanh Tu Anh.
Doanh Ho Hoi,me la Ho co, sau la Tan Nhi The (con thu 18)
Doanh Cao (bi Tan Nhi The giet)
Doanh Tuong Lu (bi Tan Nhi The giet)
10 con gai (bi Tan Nhi The giet) , tat ca đeu bi giet va xe xac , đeu khong ro ten tuoi , tuoc hieu... Dua tren chiec nhan đuoc tim thay trong mot ngoi mo nu thoi Tan , xac đinh đuoc mot trong cac co con gai cua Tan Thuy Hoang co ten "Duong Tu"  Cac con trai cua quyen than Ly Tu , Ly Do va mot vai nguoi khac ket hon voi cac hoang nu truoc khi bi giet.
Chau
Thien Đai Hai Son
Thien Đai Vu Anh
Thien Đai The Anh
Thien Đai The Phuong.
Tan Thuy Hoang co khoang 50 nguoi con, nhung hau het ten cua ho đeu chua đuoc biet. Tan Thuy Hoang co vo so the thiep nhung chinh su khong nhac đen ten mot nguoi vo nao cua ong.


Nhan đinh Trong truyen thong bien soan lich su cua Trung Quoc thoi phong kien, Tan Thuy Hoang luon đuoc mieu ta nhu mot vi vua tan bao, nguoi bi am anh boi cac vu am sat. Sau nay, ong bi cac nha su hoc Khong giao len an viec ong cho đot sach va chon song Nho si. Ho cuoi cung đa bien soan danh sach Muoi toi ac cua Tan đe lam noi bat hanh đong bao nguoc cua Thuy Hoang.
Nha tho va chinh khach noi tieng đoi nha Han la Gia Nghi ket luan bai viet Kieu Tan Di (过秦论) cua minh voi nhung gi đa tro thanh ban an Nho giao tieu chuan trong nhung ly do cho su sup đo cua nha Tan. Bai viet cua Gia Nghi, đuoc nguong mo nhu kiet tac cua thuat hung bien va ly luan, đa đuoc chep trong 2 tac pham lich su đoi Han va đa co anh huong sau rong ve tu tuong chinh tri Trung Quoc nhu mot minh hoa co đien cua ly thuyet Nho giao. Ong cho rang su sup đo cua nha Tan la do su that bai trong viec bieu thi nhan tinh va su cong bang, va khong nhan ra su khac biet giua suc manh chinh phat va suc manh đe cai tri.
Trong thoi can đai, nhung đanh gia lich su ve Hoang đe đau tien khac voi su hoc truyen thong Trung Quoc đa bat đau xuat hien. Cac đanh gia lai nay đuoc thuc đay boi viec Trung Quoc bi phuong Tay lien tuc uc hiep trong nua cuoi cua the ky XIX va đau the ky XX, khien chu nghia dan toc ngay cang tang len va nhieu nguoi Trung Quoc muon đat nuoc co mot vi vua manh me voi quan đoi hung manh nhu thoi Tan Thuy Hoang. Ong chi xung đe sau khi thong nhat hon 10 nam ma lam cho Trung Hoa thong nhat ve moi mat, mo mang them bo coi, tro thanh mot đe quoc lon thoi co đai. Trung Quoc đuoc đinh hinh tu khi Tan Thuy Hoang thong nhat thien ha va tiep tuc banh truong trong cac trieu đai tiep theo.
Trong giai đoan 1911 - 1949, lanh tho Trung Quoc bi chia cat boi nan quan phiet cat cu, roi lai xam luoc boi cac quoc gia nuoc ngoai. Quoc Dan Đang nhan manh vai tro cua Tan Thuy Hoang trong viec thong nhat quoc gia, đay lui cac cuoc xam luoc tu cac bo toc du muc phuong Bac, đac biet la trong viec xay dung Van ly truong thanh. Mot nha su hoc ten la Ma Phi Bach (馬非百) đa cho xuat ban mot tieu su xet lai ve Hoang đe đau tien mang ten Tan Thuy Hoang Đe Truyen (秦始皇帝传) vao nam 1941, goi ong la "mot trong nhung anh hung vi đai cua lich su Trung Quoc".

Voi su ra đoi cua chinh quyen moi Cong hoa Nhan dan Trung Hoa vao nam 1949, mot su nhin nhan moi ve Tan Thuy Hoang đuoc noi len voi goc nhin đanh gia cua chu nghia Marx. Đieu nay đuoc minh hoa trong Trung Hoa Su ky toan thu, đuoc bien soan vao thang 9 nam 1955 nhu la mot ban tom luoc lich su Trung Quoc. Cong trinh nay mo ta nhung buoc tien lon cua Tan Thuy Hoang theo huong thong nhat va tieu chuan hoa vi loi ich cua nhom cam quyen va tang lop đia chu, chu khong phai la vi loi ich cua nhan dan, va su sup đo cua trieu đai cua ong sau đo la mot bieu hien cua đau tranh giai cap.
Trong thoi đai moi, Tan Thuy Hoang đuoc xem nhu la mot nha lanh đao nhin xa trong rong, tieu diet su chia re va thanh lap nha nuoc tap trung đau tien. Cac thuoc tinh ca nhan, chang han nhu cuoc tim kiem cua ong cho su bat tu, đuoc nhan manh trong su hoc truyen thong, gan nhu khong đuoc đe cap. Cac đanh gia moi mo ta trong thoi gian tri vi cua minh (mot ky nguyen thay đoi lon ve chinh tri va xa hoi), ong khong ngan ngai su dung vu luc đe tran ap cac the luc phan đong, nhu đa lam voi "ke chu no" La Bat Vi. Them vao đo, mot ly giai khac cho su sup đo nhanh chong cua trieu đai nha Tan đuoc đua ra trong mot bai bao mang ten "Cuoc đau tranh giai cap trong thoi ky giua Tan va Han" trong so ra nam 1974 cua to Co Đo nham thay the cho nhung ly giai cu.
Tan Thuy Hoang muon con chau se đoi đoi truyen ngoi cai tri thien ha, nhung sau 15 nam thi vuong trieu bi mat trong tay Tan Nhi The. Du vay, Tan Thuy Hoang đa chu y cau tao mot đe che va mot bo may quoc gia hoan chinh, khai sang co nghiep cho đe quoc Trung Hoa keo dai hon 2000 nam. Tu goc đo nay ma xet, thi y nghi "mai mai " cua Tan Thuy Hoang khong phai la that bai.


Trong van hoa = Sach gia tuong =
Tac pham Lord of the East (1956) la mot chuyen tinh lang man lich su ve con gai yeu cua Tan Thuy Hoang, nguoi đa bo đi voi nguoi yeu cua minh. Cau chuyen su dung Tan Thuy Hoang đe tao ra cac rao can cho cap vo chong tre.
Tac pham Bridge of Birds (1984) cua Barry Hughart mieu ta Tan Thuy Hoang la mot nguoi hoang tuong đat đuoc su bat tu do co trai tim bi lay đi boi "Ong gia tren nui".
Tac pham The Chinese Emperor (1984) cua Jean Levi mo ta tu cuoc thao luan chinh tri va phap luat cua nha Tan đen tham do tam ly cua Tan Thuy Hoang, trong đo đoi quan đat nung cua ong thuc ra la cong cu tu đong tao ra đe thay the con nguoi.
Tieu thuyet Contact (1985) cua Carl Sagan, nhan vat Xi Qiaomu, nguoi tham gia vao cuoc khai quat lang mo cua Hoang đe Tan trong Cach mang Van hoa, đuoc vieng tham boi mot nguoi ngoai hanh tinh trong hinh dang cua Tan Thuy Hoang.
Trong tac pham Interesting Times (1994) cua Terry Pratchett, mot phap su ten Rincewind, phat hien ra mot bo ao giap thuoc so huu truoc kia cua Tan Thuy Hoang cho phep anh ta kiem soat đoi quan đat nung.
Trong bo sach Area 51 cua Bob Mayer, Tan Thuy Hoang đuoc tiet lo la mot nguoi ngoai hanh tinh bi truc xuat va mac ket tren Trai Đat trong mot cuoc noi chien giua cac vi sao. Van Ly Truong Thanh thuc ra đuoc thiet ke đe hien thi bieu tuong cho 'giup đo' trong ngon ngu cua ong, va ong ra lenh cho xay dung no voi hy vong rang tau vu tru đi qua se nhan thay va giai cuu ong.
Trong tac pham Hydra's Ring (2006), tieu thuyet thu 39 cua bo sach Outlanders, Tan Thuy Hoang đuoc tiet lo la van con song vao đau the ky XXIII thong qua cong nghe nano ngoai hanh tinh đa ban cho ong mot hinh thuc cua su bat tu.
Tac pham Emperor!: A Romance of Ancient China (2007) cua Lanny Fields lay trong tam quanh Tan Thuy Hoang va mot cuu chien binh La Ma ten la Scipio Lucius Marcus, nguoi ma Tan Thuy Hoang tro thanh ban sau khi Marcus Scipio cuu ong nhieu lan. Tac pham hu cau nay đuoc ke qua cai nhin cua nha su hoc Tu Ma Thien, nguoi viet ve Marcus Scipio sau khi ong nay đi tu Roma đen Trung Quoc.
Tac pham The Tiger Warrior (2009) cua David Gibbins theu det lich su cua Tan Thuy Hoang va cuoc tim kiem su bat tu cua ong voi linh le duong La Ma, cac bo lac An Đo, cac binh si Anh thoi Victoria va mot cau chuyen khao co hoc-phieu luu thoi hien đai.


= Phim đien anh =
Hoang đe đau tien (秦・始皇帝 1963) - Bo phim mieu ta Tan Thuy Hoang (Shintaro Katsu) la mot hoang đe gioi chien đau voi nguon goc tu trong quan đoi. Mac cho thu hang cua minh, Tan Thuy Hoang đuoc the hien ngoi xung quanh lua trai voi nhung nguoi đan ong binh thuong. Tan Thuy Hoang chuyen đoi So phu nhan tu ke thu thanh mot nguoi vo le trung thanh.
Big Trouble in Little China (1986) - Bo phim đe cap đen ten cua Tan Thuy Hoang hai lan la nguoi đa ap đat loi nguyen khong co xac thit cho David Lo Pan.
Ban hung ca thoi Tan (秦頌 1996) - Bo phim tap trung vao moi quan he cua Tan Thuy Hoang voi Cao Tiem Ly, mot nguoi ban cua sat thu Kinh Kha. Tiem Ly choi bai Song of Yishui cho Kinh Kha truoc khi ong bat tay vao nhiem vu am sat Thuy Hoang. Vai Tan Thuy Hoang do Khuong Van đam nhiem.
Kinh Kha hanh thich Tan vuong (荆轲刺秦王 1999) - Bo phim tap trung dua tren danh tinh cua cha Tan Thuy Hoang, su đoi xu nhan tam cua ong voi cac quan, va su phan boi boi nguoi yeu thoi tho au cua ong, mo đuong cho no luc am sat cua Kinh Kha. Đao dien Tran Khai Ca đa tim cach đat cau hoi lieu đong co cua Tan Thuy Hoang co xung đang hay khong. Mot chu đe chinh trong bo phim nay la cuoc xung đot giua su cong hien cua Tan Thuy Hoang voi su the uoc cua ong va nguoi yeu, Trieu phu nhan (do Cung Loi nhap vai). Đao dien Tran Khai Ca cung đam nhan vai La Bat Vi trong phim.
Anh hung (2002) - Bo phim cua đao dien Truong Nghe Muu voi Ly Lien Kiet đong vai ke am sat Tan Thuy Hoang do Tran Đao Minh nhap vai. Noi dung cua bo phim dua tren su kien Kinh Kha hanh thich Tan Thuy Hoang.
Than thoai (2005) - Bo phim co Thanh Long trong vai Mong Nghi, mot vi tuong theo Tan Thuy Hoang. Nghi đuoc đau thai vao thoi hien tai la nha khao co hoc. Kim Hee-sun đong đong vai chinh la mot cong chua Trieu Tien, nguoi buoc phai ket hon voi Tan Thuy Hoang.
Xac uop: Lang mo Hoang đe Rong (2008) - Bo phim co Ly Lien Kiet đong vai chinh, mot xac uop song lai đuoc goi la "Hoang đe Rong" va co the la mot tham chieu đen Tan Thuy Hoang.


= Phim truyen hinh =
Tan Thuy Hoang (1986) - Phim truyen hinh 63 tap ghi lai nhung su kien tu khi sinh ra cho đen khi qua đoi cua Tan Thuy Hoang. No đuoc san xuat boi ATV cua Hong Kong. Ca tu cua bai hat chu đe mo tom tat cau chuyen nhu sau: "Mat đat se nam ngay duoi chan ta; khong ai co the ngang hang voi ta ca".
Van ly truong thanh (1999) - Mot trong cac tap phim cua History Bites. Bob Bainborough trong vai Tan Thuy Hoang.
Khu ta diet ma 2 (1999) - Phim truyen hinh gia tuong sieu nhien cua Hong Kong. Co mot canh hoi tuong Tan Thuy Hoang bi lua rang bien thanh ma ca rong la chia khoa đe đat đuoc su bat tu.
Tam Tan ky (2001), tua Viet la Co may thoi gian, dua tren cuon tieu thuyet khoa hoc vien tuong cua Hoang Di, do TVB san xuat. Lam Phong đong vai Trieu Ban, mot cong tu nuoc Trieu lay danh tinh cua Doanh Chinh va tro thanh Tan Thuy Hoang. Ong đuoc su ho tro cua Hang Thieu Long (Co Thien Lac), mot nha du hanh vuot thoi gian tu the ky XXI.
Tan Thuy Hoang (2002) - Phim truyen hinh do Trung Quoc đai luc san xuat. Phim la mot cau chuyen ban gia tuong cuoc đoi cua hoang đe tu thoi tho au cho đen khi chet. Truong Phong Nghi đong vai Tan Thuy Hoang.
Than thoai (2010) - Phim truyen hinh Trung Quoc san xuat boi Thanh Long va dua tren bo phim cung ten nam 2005. Hai nhan vat vo tinh quay nguoc thoi gian ve thoi ky nha Tan. Ho lay nhan dang cua Mong Nghi va Trieu Cao va tro thanh đoi thu trong cung đinh cua nha Tan.
Tan thoi le nhan minh nguyet tam (Le Co Truyen) (2017) - Phim truyen hinh co trang cua Trung Quoc voi Truong Ban Ban thu vai Tan Thuy Hoang, đong cap la Đich Le Nhiet Ba thu vai nu chinh Cong Ton Le.
Hao Lan truyen (2019) - Phim truyen hinh co trang Trung Quoc voi Ngo Can Ngon  trong vai Ly Hao Lan (Trieu Co),  Mao Tu Tuan trong vai Doanh Di Nhan,  Đong Mong Thuc trong vai Tan Thuy Hoang.


= Tro choi đien tu =
Trong tro choi nhap vai Wraith: the Oblivion (1994), bong ma Tan Thuy Hoang tiep tuc cai tri the gioi ben kia cua Trung Quoc cho đen ngay nay, voi su ho tro boi mot đoi quan bat kha chien bai dua tren đoi quan đat nung.
Tro choi Qin: Tomb of the Middle Kingdom (1995) mo ta nhiem vu cua mot hoc gia khao co tuong đe kham pha điem an tang cua Hoang đe đau tien.
Trong Tomb Raider II (1997), nha tham hiem Lara Croft phat hien ra "Dagger of Xian" sau khi vieng tham "Temple of Xian". Man choi nay cho thay mot su tuong đong voi mo ta cua lang mo cua Tan Thuy Hoang, bao gom ca mot can phong voi đuoc trang tri bang đoi quan đat nung.
Trong Prince Of Qin (2002), nguoi choi đong vai con ca cua Tan Thuy Hoang la Phu To, nguoi bi buoc phai tu tu ngoai đoi that. Nhung trong tro choi thi Phu To khong chet ma se chien đau cho quyen thua ke ngai vang cua minh va tim kiem su that ve cai chet cua Tan Thuy Hoang.
Trong Emperor: Rise of the Middle Kingdom (2002), chien dich cua nha Tan co cac nguoi choi la kien truc su truong cua Tan Thuy Hoang, phu trach giam sat viec xay dung kinh đo, kenh Linh Cu, Van Ly Truong Thanh, cung nhu ngoi mo cua Thuy Hoang va đoi quan đat nung, mac du tro choi co quyen tu do voi cac khung thoi gian ma trong đo cac su kien thuc su dien ra.
Tro choi Indiana Jones and the Emperor's Tomb (2003) mo ta Indiana Jones tien vao lang mo cua Tan Thuy Hoang đe thu hoi "Trai tim cua rong".
Trong Civilization IV (2005), Tan Thuy Hoang la mot trong hai nhan vat co the choi đuoc cua Trung Quoc.
Trong Romance of the Three Kingdoms XI (2006) cua Koei, Tan Thuy Hoang la mot trong 32 nhan vat lich su xuat hien nhu la nhan vat đac biet. Ong đuoc goi bang ten "Doanh Chinh" trong tro choi va co cac chi so cao hon tat ca cac nhan vat khac, ngoai tru Quan Trong.
Trong Assassin's Creed II (2010), mot sat thu ten la Wei Yu đa giet chet Tan Thuy Hoang bang mot cay giao. Assassin's Creed Encyclopedia cung noi rang Tan Thuy Hoang đuoc ho tro boi Templars, nhom đoi lap chinh trong dong game Assassin's Creed.
Trong tro choi Civilization VI (2016) đuoc phat trien boi Firaxis Games, Tan Thuy Hoang la nguoi lanh đao nen van minh Trung Hoa.


= Am nhac =
Tan Thuy Hoang la nhan vat chinh trong vo opera The First Emperor.
Nhac si Thuy Đien Evert Taube cho thay cac hanh đong va đong co cua Tan Thuy Hoang trong bai hat "Muren Och Bockerna" ("The Wall And The Books").


= Khac =
Jorge Luis Borges (1899-1986), nha van Argentina đa viet bai luan noi tieng ve Tan Thuy Hoang mang ten "The Wall and the Books" ("La muralla y los libros") trong bo suu tam nam 1952 cua Other Inquisitions (Otras Inquisiciones). No tap trung vao su đoi lap giua quy mo xay dung cua Van ly truong thanh va viec đot sach đa xac đinh trieu đai cua ong.
Bi mat cua Tan Thuy Hoang, bao chua va tam nhin (2006) - Phim tai lieu cua National Geographic. No cung cap mot cai nhin sau sac ve nha cai tri gay tranh cai nay.
Tan Thuy Hoang - Nguoi tao nen đat nuoc Trung Hoa (2006) - Phim tai lieu đac biet ve Tan Thuy Hoang. James Pax đong vai Tan Thuy Hoang. No đuoc chieu tren kenh Channel 4 o Anh Quoc.
Tan Thuy Hoang (2008) - Phim tai lieu 3 tieng cua The History Channel. Xu Pengkai đong vai Tan Thuy Hoang.
Vuong gia thien ha (2006 - nay) - Bo truyen tranh noi tieng cua tac gia Hara Yasuhisa. Sau khi len ngoi vua vao nam 13 tuoi, Doanh Chinh phai chay tron khoi cuoc truy sat trong mot am muu phan loan cua phe Thanh Kieu. Trong cuoc chay tron nay, ong gap đuoc Tin (đuoc lay cam hung tu tuong Tan Ly Tin) va Tin giup ong thoat khoi cuoc truy sat. Sau khi trai qua mot so su kien trong cuoc chay tron, Tin quyet đinh se tro thanh "thanh kiem" cua Chinh trong cong cuoc thong nhat Trung Hoa.


Xem them La Bat Vi
Trieu Co
Ly Tu
Trieu Cao
Vuong Tien
Chien tranh thong nhat Trung Hoa cua Tan
Lang mo Tan Thuy Hoang
Tan Nhi The


Tham khao Clements, Jonathan (2006). The First Emperor of China. Sutton Publishing. ISBN 978-07509-3960-7.
Portal, Jane (2007). The First Emperor, China's Terracotta Army. British Museum Press. ISBN 9781932543261.
Wood, Frances (2007). The First Emperor of China. Profile. ISBN 1846680328.
Su ky Tu Ma Thien, thien:
Tan ban ky
Tan Thuy Hoang ban ky
Truyen La Bat Vi
Bodde, Derk (1978). "The State and Empire of Ch'in". Trong Twitchett, Denis; Loewe, Michael (bien tap). The Cambridge history of China. Quyen 1. Cambridge: Cambridge Univ. Press. ISBN 0-521-21447-5.
Clements, Jonathan (2006). The First Emperor of China. Sutton Publishing. ISBN 978-0-7509-3960-7.
Cotterell, Arthur (1981). The first emperor of China: the greatest archeological find of our time. New York: Holt, Rinehart, and Winston. ISBN 0-03-059889-3.
Guisso, R.W.L.; Pagani, Catherine; Miller, David (1989). The first emperor of China. New York: Birch Lane Press. ISBN 1-55972-016-6.
Yu-ning, Li, bien tap (1975). The First Emperor of China. White Plains, N.Y.: International Arts and Sciences Press. ISBN 0-87332-067-0.
Portal, Jane (2007). The First Emperor, China's Terracotta Army. British Museum Press. ISBN 978-1-932543-26-1.
Qian, Sima (1961). Records of the Grand Historian: Qin dynasty. Burton Watson, trans. New York: Columbia Univ. Press.
Wood, Frances (2007). The First Emperor of China. Profile. ISBN 1-84668-032-8.
Yap, Joseph P (2009). Wars With the Xiongnu, A Translation From Zizhi tongjian. AuthorHouse. ISBN 978-1-4490-0604-4.


Chu thich Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Qin Shi Huang tai Wikimedia Commons
Tan Thuy Hoang tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Shihuangdi Emperor of Qin dynasty tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
History of China Luu tru ngay 22 thang 4 nam 2017 tai Wayback Machine
China's Great Pyramid - Terracotta Warriors, Traps, Treasure & Rivers of Mercury... Luu tru ngay 20 thang 12 nam 2016 tai Wayback Machine What's Inside Qin Shi Huang's Tomb? MalcolmJ Mon, 08/03/2009 - 17:52