Dieu Nhan (chu Han: 妙因 1042-1113) la mot cong chua nha Ly; va sau khi xuat gia, ba la nguoi đung đau the he thu 17 cua Thien phai Ti-ni-đa-luu-chi thoi nha Ly trong lich su Viet Nam.


Tieu su Su ba Dieu Nhan truoc khi xuat gia co ten la Ly Ngoc Kieu (李玉嬌) hay Ly Thi Ngoc Kieu (李氏玉嬌). Ba la con gai lon cua Phung Can vuong Ly Nhat Trung, con trai thu cua Ly Thai Tong va la em trai cua Ly Thanh Tong.
Thuo nho, ba đuoc Ly Thanh Tong nuoi o trong cung; lon len du khong phai con gai cua Hoang đe, ba van đuoc phong lam Cong chua. Khoang nam 1058 ba đuoc nha vua ga cho Chau muc Chan Đang ho Le (khong ro ten). Khi chong mat, ba tu nguyen thu tiet khong chiu tai gia.
Theo Thien su thi mot hom ba than rang: "Ta xem tat ca cac phap trong the gian đeu nhu mong ao, huong gi la nhung thu vinh hoa phu phiem ma co the trong cay đuoc sao?". Sau đo, ba đem cho het cac đo trang suc, đen xin xuat gia (tho Bo-tat gioi) voi Thien su Chan Khong o lang Phu Đong, huyen Tien Du, tinh Bac Ninh (nay thuoc huyen Gia Lam, thanh pho Ha Noi).
Thuan theo thinh nguyen cua ba, nha su Chan Khong xuong toc cho, ban hieu la Dieu Nhan va cho phep ba tu hoc tai ni vien Huong Hai o lang Phu Đong.
Hang ngay, ni su Dieu Nhan gin giu gioi luat va hanh thien, đuoc tang chung thoi bay gio xem trong. Theo su lieu, thi ba la nguoi đung đau the he thu 17 cua Thien phai Ti-ni-đa-luu-chi thoi nha Ly.
Ngay mung 1 thang 6 nam Hoi Tuong Đai Khanh nam thu 4 (1113), đoi vua Ly Nhan Tong, ni su Dieu Nhan lam benh, goi tang chung đen đoc ke (thi tich). Sau đo, ni su goi toc, tam rua sach se, ngoi kiet gia ma vien tich, tho 72 tuoi.
Cuoc đoi cua ni su Dieu Nhan đa đuoc sach Đai Viet su ky toan thu chep gon nhu sau:

Quy Ty, [Hoi Tuong Đai Khanh] nam thu 4 [1113]... Mua ha, thang 6, phu nhan cua chau muc Chau Đang la cong chua ho Ly mat. Phu nhan ten la Ngoc Kieu, con gai lon cua Phung Can vuong, đuoc (vua) Thanh Tong nuoi o trong cung, lon len phong lam cong chua, ga cho chau muc Chau Chan Đang la nguoi ho Le, chong chet, phu nhan tu the o goa, đi tu lam su nu, đen đay mat, tho 72 tuoi. (Vua) Than Tong ton lam Ni su.


Rao giang yeu ly Trong bai viet "Ly Ngoc Kieu - Tu co cong chua... đen su ba Dieu Nhan" cua PGS TS Tran Thi Bang Thanh, co đoan ke ve viec nay đai y nhu sau:
Nhung ai muon cau hoc, ni su Dieu Nhan thuong đem tam yeu Đai thua ra chi dan va day rang: Chi tro ve nguon tu tinh thi du phuong phap "đon" (tuc khac) hay "tiem" (tu tu) đeu co the tu đo ma the nhap. Hay luon tinh lang trong sach, tranh xa thanh sac, ngon ngu. Ni su cung tung bo bach voi hoc tro rang Kinh Kim cuong la bo kinh chu yeu dat dan qua trinh tu tap cua ba.
Khi co nguoi hoi ve mot cau trong Kinh Duy Ma Cat: Tat ca chung sinh benh, nen ta cung benh, vay sao goi la khi nao cung tranh xa thanh sac?
Ni su đap:

Nhuoc di sac kien nga
Di am thanh cau nga
Thi nhan hanh ta đao
Bat nang kien Nhu Lai.
Co nghia la:

Neu dung sac thay ta,
Dung am thanh cau ta,
Nguoi ay hanh đao ta,
Khong the thay Nhu Lai.
Lai hoi: "Ngoi yen la the nao?". Ni su đap: "Xua nay von khong đi".
Lai hoi: "Khong noi la the nao?". Ni su đap: "Đao von khong loi".
Tac gia bai viet giai thich: Theo ni su Dieu Nhan, neu lay thanh va sac ma cau Phat thi la theo "ta đao", boi vi "Đao von khong loi", nguoi tu hanh "xua nay khong đi", phai ngoi tinh lang suy tu.


Bai ke thi tich Nguyen van bai ke thi tich (bai ke dan do truoc luc mat) cua ni su Dieu Nhan:

Phien am Han-Viet:
Sinh lao benh tu,
Tu co thuong nhien.
Duc cau xuat ly,
Giai phuoc them trien.
Me chi cau Phat,
Hoac chi cau Thien.
Thien Phat bat cau,
Đo khau vo nghien (ngon).
Dich nghia:
Sinh, gia, benh, chet,
Tu xua thuong vay.
Muon tim thoat ly,
Coi them troi buoc.
Me moi tim Phat,
Lam moi cau Thien.
Thien Phat chang tim,
Ngam mieng khong noi.


Loi ban Ban ve bai ke thi tich tren, PGS TS Đoan Thi Thu Van viet:

Khang đinh quy luat tu nhien: sinh lao benh tu, đe thay muon đi nguoc lai quy luat nay la mot su sai lam. Tu đo, đa pha nhung con đuong mon lam cho nguoi ta me muoi la cau Phat, cau Thien; nham thuc tinh moi nguoi quay đau lai voi chinh minh, song tu nhien hoa nhip cung quy luat đe đat đuoc su tu tai trong tam hon.
Loi tho 4 chu gay gon, đanh thep lam cho nhung phan đoan, nhung loi canh bao, khuyen ran tro nen đay uy luc, co suc manh canh tinh đoi tuong.
PGS TS Tran Thi Bang Thanh viet:

... Dieu Nhan la mot nu si cua buoi đau lich su van hoc Viet Nam. Đoi voi nhung cau hoi lon ma cac tin đo đao Phat thoi nao cung ban đen nhu sac khong, sinh tu, me giac, thinh suy... Dieu Nhan đa gop them mot cach nhin sang suot, mot thai đo điem nhien cung coi, gop phan lam nen tinh than lac quan, tri tue cua van hoc thien thoi Ly Tran, ma van hoc thien cac giai đoan sau khong con giu đuoc...
Hon mot the ky sau, vua Tran Thai Tong se tro lai van đe tung đat ra voi su ba Dieu Nhan. Ong cung giang ve bon giai đoan cua mot đoi nguoi, chi dan moi nguoi phuong phap vuot qua tung giai đoan... Co đieu neu Dieu Nhan manh me, quyet liet, yeu cau nguoi hoc đao phai đat đen su giac ngo tu trong ly tri; thi Tran Thai Tong chieu co nhieu hon đen su "me hoac" cua chung nhan... Ong đat ra phuong phap tu tri... giup ho lam phuong tien đe sang bo giac, cho đen thoi điem ma anh sang tri tue bung no khien ho hieu "Phat la khong ma To cung la khong". Su khac nhau giua Dieu Nhan va Tran Thai Tong đa gop phan lam nen mot net khu biet giua Thien hoc đoi Ly va đoi Tran...


Chu thich Sach tham khao Ngo Si Lien, Đai Viet su ky toan thu (Tap I, ban dich). Nha xuat ban Khoa hoc Xa hoi, Ha Noi, 1983.
Khuyet danh, Thien uyen tap anh ngu luc (ban dich cua Ngo Đuc Tho va Nguyen Thuy Nga). Nha xuat ban Van hoc, Ha Noi, 1990.
Thien su Thich Thanh Tu, Thien su Viet Nam. Thanh hoi Phat giao Thanh pho Ho Chi Minh, 1992.
PGS. TS. Nguyen Đang Na, Van hoc the ky X-XIV. Nha xuat ban Khao hoc Xa hoi, Ha Noi, 2004.
PGS. TS. Tran Thi Bang Thanh, "Ly Ngoc Kieu - Tu co cong chua...đen su ba Dieu Nhan" in trong Guong mat Thang Long (GS. Nguyen Hue Chi chu bien). Nha xuat ban Ha Noi, 2010.
Đoan Thi Thu Van, Tho thien Ly Tran. Hoi nghien cuu giang day van hoc Thanh pho Ho Chi Minh cung nha xuat ban Van Nghe Thanh pho Ho Chi Minh hop tac an hanh nam 1998.


Lien ket ngoai Ly Ngoc Kieu (Dieu Nhan)
Ni su Dieu Nhan trong sach Thien su Viet Nam
Ni su Dieu Nhan
Phan Huu Nghe, "Mot cach hieu bai tho Sinh Lao Benh Tu cua Ni su Dieu Nhan" đang trong Tap chi Han Nom, so 1 (10), 1991 Luu tru ngay 16 thang 9 nam 2011 tai Wayback Machine


Cung chu đe Thien su ni Dieu Tong Vo Truoc
Thien su ni Tri Thong