Van Ly Truong Thanh (gian the: 万里长城; phon the: 萬里長城; binh am: Wanli Changcheng; nghia đen 'Buc tuong dai van (muoi nghin) dam'), goi tat la Truong Thanh, la ten goi chung cho nhieu thanh luy keo dai hang ngan cay so tu Đong sang Tay, đuoc xay dung bang đat va đa tu the ky 5 TCN cho toi the ky 16, đe bao ve Trung Hoa khoi nhung cuoc tan cong cua nguoi Hung No, Mong Co, Đot Quyet, va nhung bo toc du muc khac đen tu nhung vung hien thuoc Mong Co va Man Chau. Mot so đoan tuong thanh đuoc xay dung tu the ky thu 5 TCN, sau đo đuoc Hoang đe đau tien cua Trung Quoc la Tan Thuy Hoang ra lenh noi lai va xay them tu nam 220 TCN va 200 TCN va hien chi con sot lai it di tich. Van Ly Truong Thanh noi tieng đuoc tham quan nhieu hien nay đuoc xay duoi thoi nha Minh (1368-1644).
Cac muc đich khac cua Van Ly Truong Thanh bao gom kiem soat bien gioi, cho phep ap đat thue đoi voi hang hoa van chuyen theo con đuong to lua, quy đinh hoac khuyen khich thuong mai va kiem soat xuat nhap canh. Hon nua, đac điem phong thu cua Van Ly Truong Thanh đa đuoc tang cuong bang viec xay dung cac thap canh, doanh trai quan đoi, tram đong quan, bao hieu co giac thong qua cac phuong tien khoi hoac lua, va thuc te la con đuong cua Van Ly Truong Thanh cung phuc vu nhu la mot hanh lang giao thong van tai.
Mot nghien cuu khao co chi tiet, su dung nhung cong nghe hien đai, đuoc cong bo vao nam 2009 ket luan rang Van Ly Truong Thanh do nha Minh xay dung co chieu dai 8.850 km. No bao gom phan buc tuong dai 6.259 km, phan hao dai 359 km, va phan la chan tu nhien nhu đoi, song dai 2.232 km. Mot nghien cuu khao co chi tiet khac vao nam 2012 ket luan Van Ly Truong Thanh co chieu dai 21.196 km. Chieu cao trung binh tuong thanh la 7m so voi mat đat, mat tren cua truong thanh rong trung binh 5-6m. Van Ly Truong Thanh bat đau tu Son Hai quan tren bo Bien Bot Hai o phia đong, tai gioi han giua Trung Quoc ban tho ("đat Trung Quoc goc") va Man Chau đen Lop Nur o phan phia đong nam Khu tu tri nguoi Duy Ngo Nhi tai Tan Cuong.


Ten goi Day cac buc tuong ngay nay co ten Van Ly Truong Thanh cua Trung Quoc đa đuoc goi bang mot so ten khac nhau. Ten tieng Anh hien tai đa hinh thanh tu cac tuong thuat nhiet tinh ve "buc tuong Trung Quoc" cua khach du lich chau Au thoi đo; vao cuoi the ky 19 "Van Ly Truong Thanh cua Trung Quoc" đa tro thanh ten cua cac buc tuong nay. Trong tieng Trung Quoc, day tuong thanh nay đuoc goi la "Chang cheng" (長城), co nghia la "truong thanh". Thuat ngu nay co the đuoc tim thay trong sach su (the ky thu 1 TCN), ghi nhan nhung buc tuong đuoc xay dung thoi Chien Quoc, va chu yeu cac buc tuong cua Tan Thuy Hoang xay dung. Nghia cua no la dai "van ly" (nghia bong la "vo tan"), phan anh voi ten đay đu cua no trong thoi hien đai (萬里長城 Van Ly Truong Thanh), cung xuat phat tu sach su, mac du dong chu "Van Ly Truong Thanh" hiem khi đuoc su dung cho đen thoi hien đai. Mot vi du hiem hoi đuoc Đuong su viet nam 493, khi sach trich dan tuong o bien gioi Tan Daoji.


Lich su Ban đau trong thoi Xuan Thu va Chien Quoc, cac nuoc nho đa đoc lap xay dung cac tuong thanh o phuong bac nham tranh giac Hung no tran xuong. Cho đen khi Tan Thuy Hoang thong nhat Trung Quoc thi ong cung đa lien ket cac tuyen phong thu roi rac cua cac nuoc thanh Van ly truong thanh. 
Ly do đe Tan Thuy Hoang xay Van Ly Truong Thanh bat nguon tu mot cau "sam": "Vong Tan gia, Ho da" (Tan mat la do Ho). Tan Thuy Hoang tuong chu "Ho" la chi giac Ho phuong Bac. Du nguoi lam mat nha Tan hoa ra la Thai tu "Ho" Hoi, di san ma hoang đe thong nhat Trung Quoc đe lai cung đa đat nen mong cho Van Ly Truong Thanh sau nay.
Mot tuong thanh co tinh chat phong thu bien gioi phia bac đuoc xay dung va duy tri boi nhieu trieu đai trong nhieu khoang thoi gian trong lich su Trung Quoc. Muc đich chinh cua no la bao ve nguoi Trung Quoc khoi su di cu cua nguoi Mong Co va nguoi Turk. Co nam giai đoan hinh thanh chinh:

208 TCN (nha Tan)
the ky thu 1 TCN (nha Han)
the ky thu 7 (nha Tuy)
1138 - 1198 (nha Bac Tong)
1368 - 1640 (tu vua Hong Vu đen vua Sung Trinh cua nha Minh)
Đoan tuong thanh chinh đau tien đuoc xay dung duoi thoi cai tri cua Tan Thuy Hoang, vi Hoang đe đau tien cua nha Tan voi thoi gian ton tai ngan ngui. Buc tuong nay đuoc hinh thanh bang viec xay dung va ghep noi nhieu đoan tuong thanh cua cac vung thoi Chien Quoc. Buc tuong đuoc noi vao nhau o thoi gian đo lam bang đat nen voi nhung thap canh đuoc xay o cac khoang cach đeu nhau. No nam xa hon ve phia bac so voi Van ly truong thanh hien tai voi điem cuc đong nam o Bac Trieu Tien hien nay. Chi con it phan cua no con sot lai - cac buc anh cho thay nhung u đat thap, dai.

Trieu đinh bat nguoi dan phai lam viec đe đap thanh, va cac cong nhan luon bi nguy hiem vi co the bi bon cuop tan cong. Boi vi co nhieu nguoi đa chet khi xay dung thanh, no đuoc đat cho cai ten khung khiep, "Nghia đia dai nhat Trai Đat". Uoc tinh co đen hang tram ngan nguoi, tham chi co the len toi mot trieu nguoi đa chet khi xay truong thanh o thoi nha Tan.
Uoc tinh 300 ngan binh linh voi vo so toi nhan, quan lai pham loi, nho si khong tuan lenh đot sach,... phai lam kho sai trong mien rung nui trung trung điep điep, mua đong thi lanh buot, nuoc đong bang, mua he thi khong khi nong nhu nung, mu mit cat bui. Tren thanh cat nhung đon canh, va co đuong rong chay ngua đuoc giua cac đon voi nhau. Khong biet bao nhieu loi than tho, bao nhieu nuoc mat cua than nhan nhung nguoi đo, khong van nhan thi si nao chep lai het đuoc. Trong dan gian con truyen lai noi kho cua nang Manh Khuong: "Nang thuong nho chong, đi 10 ngan dam đuong đe tham chong bi bat đi xay thanh, đen noi thi chong nang đa chet roi. Xung quanh chi la rung nui va đa. Khong biet kiem xac chong o đau, nang tuyet vong, khoc may ngay may đem, khoc toi noi chinh cai thanh cung phai mui long, tu đong tach ra cho nang tim thay hai cot chong."
Buc tuong dai tiep theo đuoc nha Han, nha Tuy, va giai đoan Thap Quoc xay dung tiep voi cung kieu thiet ke. No đuoc lam bang đat nen voi nhieu thap canh nhieu tang đuoc xay cach nhau vai dam. Cac buc tuong thanh cung đa bi hu hai nhieu va đa lan vao phong canh xung quanh, bi an mon boi gio va nuoc mua.
Ve mat quan su, nhung buc tuong nay co y nghia ve mat phan chia ranh gioi hon la cong su bao ve co gia tri. Chac chan rang chien luoc quan su cua Trung Quoc khong dien ra quanh viec giu vung buc tuong thanh.
Van Ly Truong Thanh ngay nay đuoc xay o thoi nha Minh, bat đau khoang nam 1368 va ket thuc khoang nam 1640. Uoc tinh co khoang 25.000 thap canh đa đuoc xay dung doc theo buc tuong. Trong mot đoan trong kinh Koran, cac nha đia ly A Rap cung lien he Alexander đai đe voi viec xay dung tuong thanh. Buc tuong nay đuoc xay voi tam voc to lon bang nhung vat lieu tot (đa cung đuoc dung o cac be mat va o tren đinh thanh) hon so voi truoc đo. Muc đich đau tien cua buc tuong la đe ngan buoc nhung giong nguoi ban du muc phia ben ngoai (nhu nguoi Mong Co duoi su chi huy cua han vuong Altan va Oirats duoi su chi huy cua Esen Taiji) vao cuop boc ben trong Trung Quoc khi ho su dung ngua đe di chuyen; hay ngan can su quay tro ve cua ho voi nhung thu cuop boc đuoc.
Van Ly Truong Thanh thoi nha Minh bat đau tu điem phia đong tai Son Hai Quan (山海关), gan Tan Hoang Đao, o tinh Ha Bac gan Vinh Bot Hai. Keo dai qua chin tinh va 100 huyen, 500 km cuoi cung van con nhung đa thanh nhung đong gach vun, va hien nay no ket thuc o điem cuoi phia tay di tich lich su Gia Duc Quan (嘉峪关), nam o phia tay bac tinh Cam Tuc tai bien gioi voi Sa mac Gobi va nhung oc đao cua Con đuong to lua. Gia Duc Quan đuoc xay đe tiep đon nhung nha du hanh doc theo Con đuong to lua. Mac du Van Ly Truong Thanh ket thuc o Gia Duc Quan, tai đo co rat nhieu "phong hoa đai" (烽火台) trai dai ve phia Gia Duc Quan doc theo Con đuong to lua. Nhung đai quan sat đo dung dau hieu bang khoi đe canh bao co xam luoc.
Nam 1644, nguoi Man vuot qua buc tuong thanh bang cach thuyet phuc mot vi tuong quan trong la Ngo Tam Que mo cua nhung canh cong Son Hai Quan đe cho nguoi Man Chau vuot qua. Truyen thuyet ke rang quan Man Chau mat ba ngay moi vuot het qua đeo. Sau khi nguoi Man Chau chinh phuc Trung Quoc, buc tuong thanh khong con gia tri chien luoc quan su nua, đa phan boi vi nguoi Man Chau đa mo rong quyen kiem soat chinh tri cua ho ra xa phia bac; vi vay giong nhu thoi nha Nguyen, nha Đuong, va nha Tong thi Van ly Truong thanh đa mat đi hoan toan gia tri phong thu quan su cho Trung Quoc vao thoi nha Thanh.
Đoan tuong cuoi cung thoi nha Minh thuc su la mot cong su quan su ve mot so mat. Tuy nhien, cac nha su hoc quan su thuong gat bo gia tri thuc cua buc tuong thanh vi đai nay. Nguoi ta ton cuc ky nhieu tien cua va cong suc đe xay dung, duy tri va đong giu. So tien nha Minh chi phi vao buc tuong nay đang ra co the đe chi vao cai thien kha nang quan su khac nhu mua phao kieu chau Au hay sung truong. Su thuc la buc tuong thanh khong co gia tri nhieu trong viec giup ngan chan su sup đo cua nha Minh.


Tinh trang Trong khi mot so đoan gan cac trung tam du lich đuoc giu gin va tham chi xay dung lai, tai hau het cac vi tri buc tuong đang bi bo mac khong đuoc sua chua, đuoc dung lam cho choi cho nhung nguoi dan lang va la noi khai thac đa đe lam đuong hay lam nha. Cac be mat cua tuong thanh con bi son ve graffiti. Nhieu phan đa bi pha huy vi buc thanh nam chan đuong toi cac đia điem xay dung. Cac phan khong bi đung cham đen hay đuoc sua chua la gan nhung điem phat trien du lich va thuong bi nhung nguoi ban hang rong va khach du lich lam giam gia tri. Sa mac Gobi cung đang tien sat toi buc tuong thanh o mot so đia điem. Mot so uoc tinh rang chi 20% buc tuong thanh la đang o tinh trang tot. Nam 2005, cac buc anh ve mot bua tiec đien dai tren Van ly truong thanh xuat hien tren cac phuong tien thong tin đai chung Trung Quoc. Chung đa gay nen su phan no boi vi trong nhung buc anh do nguoi nuoc ngoai, va nguoi Trung Quoc chup, nhung thanh nien uong ruou bia, đi tieu tien, đai tien va co nhung hanh vi tinh duc tren buc thanh đuoc chieu o khap nuoc.

Thang 8 nam 2012, mot đoan dai khoang 36m cua thanh bi sup đo hoan toan.


Mot so cua quan-cua ai noi tieng doc Van Ly Truong Thanh Son Hai quan: cua ai đau tien cua Truong Thanh, nam o noi giap ranh giua hai tinh Ha Bac va Lieu Ninh, khoi điem cua Truong Thanh, phia nam cua day nui Yen Son, phia bac cua Bien Bot Hai, do tuong Tu Đat nha Minh xay dung. Ten Son Hai quan cung la do đung o noi đay co the ngam đuoc, quan sat đuoc toan canh nui non va bien ca hung vy, voi non xanh nuoc biec, đoi nui va bien ca soi bong. Cua ai nay co 4 cua, cua phia Đong co mot buc hoanh phi voi dong chu "Thien ha đe nhat quan" dai 5,9 m, rong 1,6 m. Chieu cao cua chu la 1,45 m, rong 1,09 m do Tieu Hien, tien si, nha thu phap noi tieng cua Nha Minh viet.
Gia Duc quan: con goi la Hoa Binh Quan, la cua quan nam o khoi điem phia tay cua Truong Thanh, tren đia ban thanh pho Gia Duc Quan, tinh Cam Tuc, xay dung vao nam thu 5 Hong Vu 1372.
Nuong Tu quan: con goi la Vi Trach Quan, thuoc đia ban huyen Binh Đinh, tinh Son Tay (Trung Quoc). Đia the hiem tro, nui non trung điep, de thu kho cong nen đuoc menh danh la "Tam tan mon ho". Hoi đau nha Đuong, cong chua Binh Duong, con gai thu ba cua Ly Uyen tung dan vai van tuong si canh giu tai đay. Cong chua Binh Duong vo nghe cao cuong, đao quan cua cong chua đuoc goi la "nuong tu quan". Boi vay moi nguoi đoi ten cua ai nay thanh Nuong Tu Quan. Đen nay tren canh cua đong mon thanh tri Nuong Tu Quan con co 5 chu "Truc thuoc Nuong tu Quan".
Ngoc Mon quan: o Tieu Phuong Ban Thanh phia tay Huyen Đon Hoang, tinh Cam Tuc. Ten Ngoc Mon Quan la do tat ca đa ngoc san xuat o Hoa Đien, Tan Cuong thoi co đeu phai đi qua cua ai nay.
Bien Đau quan: cua ai thuoc huyen Bien Đau, tinh Son Tay, mot vung đat khong bang phang, phia đong cao, phia tay thap, nen moi nguoi moi goi la Bien Đau Quan.
Nhan Mon Quan: nam tren mot thung lung o huyen Đai, tinh Son Tay, co khi the hoanh trang, hai ben la vach nui dung đung, chi nhung con nhan, con en moi bay qua đuoc ma chi bay doc theo thung lung qua phia truoc cua ai, boi vay moi nguoi moi goi la Nhan Mon Quan.
Cu Dung quan: o nui Tu Kinh, huyen Di, tinh Ha Bac.


Su Cong Nhan Buc tuong thanh tro thanh Di san the gioi cua UNESCO vao nam 1987.
Nguoi Trung Quoc co cau noi 不到长城非好汉, co nghia "Bat đao Truong Thanh phi hao han" đa đuoc khac bia tai truong thanh.


= Tu ngoai Trai Đat =

Đa co mot su tranh cai tu lau ve viec buc tuong thanh se the nao neu nhin tu vu tru. Quan điem rang no co the đuoc nhin thay tu vu tru co ve xuat hien truoc khi co cac chuyen bay cua con nguoi vao vu tru.
Trong cuon sach Cuon sach thu hai ve nhung ky quan cua Richard Halliburton nam 1938 co noi Van Ly Truong Thanh la vat nhan tao duy nhat co the nhin thay đuoc tu Mat Trang, va mot truyen tranh ten la "Tin hay khong tin cua Ripley" o thoi gian đo cung đua ra tuyen bo tuong tu. Niem tin nay keo dai va tro thanh mot truyen thuyet đo thi, thinh thoang tham chi xuat hien ca trong nhung cuon sach giao khoa. Arthur Waldron, tac gia cuon lich su Van Ly Truong Thanh đang tin cay nhat trong moi ngon ngu đa chi ra rang su tin tuong vao viec Van Ly Truong Thanh co the nhin thay đuoc tu Mat Trang cung giong nhu su phan khich cua mot so nguoi khi tin rang co nhung "kenh đao" tren be mat Sao Hoa vao cuoi the ky 19. Tren thuc te, Van Ly Truong Thanh đon gian la khong the nhin thay bang mat thuong neu khong co cong cu ho tro tu Mat Trang, chua noi đen nhin tu Sao Hoa.
Khoang cach tu Trai Đat đen Mat Trang khoang mot nghin lan lon hon khoang cach tu Trai Đat đen con tau vu tru bay tren quy đao gan Trai Đat. Neu Van ly truong thanh co the nhin thay đuoc tu Mat Trang, thi se de dang nhin thay no tu quy đao gan Trai Đat. Tren thuc te, tu quy đao gan Trai Đat, no ro rang la hoi thay đuoc, va chi trong nhung đieu kien tot. Va no cung khong ro ret hon nhieu vat the khac do con nguoi tao ra.
Mot nha du hanh tau con thoi  thong bao rang "chung toi co the thay nhung vat nho nhu nhung đuong bang san bay [nhung] Van Ly Truong Thanh hau nhu khong nhin thay đuoc tu khoang cach 180 dam (290 km) tro len." Nha du hanh vu tru William Pogue cho rang ong đa thay no tu Skylab nhung phat hien ra rang tren thuc te ong đang nhin vao Đai Van Ha gan Bac Kinh. Ong phat hien ra Van Ly Truong Thanh voi ong nhom, nhung noi rang "no khong the nhin thay đuoc bang mat thuong khong co thiet bi ho tro". Mot nha du hanh trong chuong trinh Apollo đa noi khong mot cau truc nao cua con nguoi co the nhin thay tu khoang cach vai nghin dam. Thuong nghi si Hoa Ky Jake Garn tuyen bo co the nhin thay Van Ly Truong Thanh bang mat thuong tu tren quy đao cua tau vu tru đau thap ky 1980, nhung tuyen bo cua ong con đang bi nhieu nha du hanh vu tru chuyen nghiep khac cua My phan đoi. Nha du hanh vu tru Duong Loi Vi nguoi Trung Quoc sau 21,5 gio bay vong quanh Trai Đat đen 14 lan, tro lai mat đat đa xac minh tren truyen hinh la khong nhin thay đuoc Van Ly Truong Thanh tu khong gian. Đieu nay dan đen viec Trung Quoc phai đinh chinh lai sach giao khoa đa đang thong tin nay.
Tu quy đao Trai Đat tam thap no co the đuoc nhin thay voi đieu kien thoi tiet tot. Đieu nay giong nhu viec co the thay cac đac điem cua Mat Trang o nhung thoi điem nhat đinh va khong thay chung vao nhung thoi điem khac, vi su thay đoi trong huong anh sang. Van Ly Truong Thanh chi rong vai met — kich thuoc tuong đuong voi đuong xa lo va đuong bang — va no đong mau voi đat đa xung quanh.
Cuu phi hanh gia My Gene Cernan đa noi: "O quy đao Trai Đat tu 160km đen 320km, Van Ly Truong Thanh cua Trung Quoc co the nhin thay đuoc bang mat thuong." Ed Lu, Si quan khoa hoc Expedition 7 tren Tram vu tru quoc te, noi them rang, "...no kho nhin hon nhieu vat the khac. Va ban phai biet tim no o đau".
Leroy Chiao, mot nha du hanh nguoi My goc Hoa, đa chup mot buc anh tu Tram vu tru quoc te co hinh buc tuong thanh. No con khong ro đen muc ong khong biet co phai đa thuc su chup đuoc no hay khong. Dua tren buc anh đo, mot to bao nha nuoc cua Trung Quoc đa ket luan rang Van Ly Truong Thanh co the đuoc nhin thay tu vu tru bang mat thuong, trong nhung đieu kien quan sat tot, neu nguoi ta biet chinh xac phai tim o đau.


Thu vien Đoc them Arnold, H.J.P, "The Great Wall: Is It or Isn't It?" Astronomy Now, 1995.
Hessler, Peter. "Walking the Wall". The New Yorker, ngay 21 thang 5 nam 2007, pp. 56–65.
Lovell, Julia. The Great Wall: China against the World. 1000 BC - 2000 AD. London: Atlantic Books; Sydney, Australia: Picador, 2006. ISBN 978-0-330-42241-3; ISBN 0-330-42241-3.
Man, John. (2008). The Great Wall. London: Bantam Press. 335 pages. ISBN 9780593055748.
Michaud, Roland (photographer); Sabrina Michaud (photographer), & Michel Jan, The Great Wall of China. Abbeville Press, 2001. ISBN 0-7892-0736-2
Waldron, Arthur, The Great Wall of China: From History to Myth. Cambridge: Cambridge University Press, 1990.
Yamashita, Michael; Lindesay, William (2007). The Great Wall — From Beginning to End. New York: Sterling. 160 pages. ISBN 978-1-4027-3160-0.{{Chu thich sach}}:  Quan ly CS1: nhieu ten: danh sach tac gia (lien ket)


Ghi chu ¹ 10.000 ly = 5.760 km.


Chu thich Tai lieu Lien ket ngoai Anh Van Ly Truong Thanh tai Simatai
Van Ly Truong Thanh cua Trung Quoc
Tranh anh Van Ly Truong Thanh cua Trung Quoc
Great Wall Hiking
Great Wall of China & Volunteer of Great Wall
The Great Wall Luu tru ngay 13 thang 4 nam 2011 tai Wayback Machine
Great Wall of China Luu tru ngay 10 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine
Map of Great Wall
Great Wall visible in space photo