Chom chom, hoac goi la lom chom (danh phap hai phan: Nephelium lappaceum) la loai cay vung nhiet đoi Đong Nam A, thuoc ho Sapindaceae. Chom chom co lien quan mat thiet voi mot so loai trai cay nhiet đoi an đuoc khac bao gom vai thieu, nhan, pulasan va mamoncillo.


Ten goi Ten goi chom chom (hay lom chom) tuong hinh cho trang thai long cua qua loai cay nay. Long cung la đac tinh co ban trong viec đat ten cua nguoi Trung Quoc: hong mao đan (红毛丹), hay cua nguoi Ma Lai: rambutan (trai co long). Cac nuoc phuong Tay muon giong đoc cua Ma Lai đe goi cay/trai chom chom: Anh, Đuc goi la rambutan, Phap goi la ramboutan.


Xuat xu Cay chom chom khoi nguyen o Đong Nam A, tu Malaysia - Indonesia. Ngay nay, chung đuoc trong rong rai o cac khu vuc Đong Nam A khac, nhu Thai Lan, Myanmar, Singapore, Philippines va khu vuc Nam A nhu Sri Lanka. No đa lan rong đen cac vung khac cua Chau Phi, Chau Đai Duong va Trung My.
Khoang the ky 13 đen the ky 15, cac thuong nhan A Rap đa đong vai tro quan trong trong thuong mai An Đo Duong, ho đa đua chom chom đen Zanzibar va Pemba o Đong Phi. Chom chom cung đuoc trong han che o mot so vung cua An Đo. Vao the ky 19, nguoi Ha Lan đa đua giong chom chom tu thuoc đia cua ho o Đong Nam A đen Suriname o Nam My. Sau đo, cay lan sang cac khu vuc nhiet đoi khac cua chau My, đuoc trong o cac vung đat thap ven bien Colombia, Ecuador, Honduras, Costa Rica, Trinidad va Cuba. Nam 1912, chom chom đuoc du nhap vao Philippines tu Indonesia. Nhung hoat đong pho bien hon đa đuoc thuc hien vao nam 1920 (tu Indonesia) va 1930 (tu Malaya), nhung cho đen nhung nam 1950, viec phan phoi cua no bi han che.
Vao nam 1906, đa co mot no luc đua giong chom chom đen Đong Nam Hoa Ky, voi hat giong đuoc nhap khau tu Java, nhung viec trong khong thanh cong, ngoai tru o Puerto Rico.
Cay chom chom thich ung cho nhung vung đat khong ngap nuoc. Do đo, o Viet Nam, chom chom đuoc trong chu yeu o cac tinh thuoc luu vuc song Đong Nai, Nam Trung Bo va Đong bang song Cuu Long.


Mo ta Chom chom la loai cay thuong xanh co the phat trien đen chieu cao 12–20 m. Cac la moc so le voi nhau, dai 10–30 cm, la co hinh long chim voi 3 đen 11 la roi. Nhung bong hoa co kich thuoc nho 2,5–5 mm.
Cay chom chom co the la cay đuc (chi san sinh tui phan hoa do đo khong đau qua) hoac cay cai (chi co hoa voi chuc nang giong cai) hoac luong tinh (san xuat hoa cai voi mot ty le nho hoa đuc).
Qua hinh tron hoac hinh bau duc, dai 3–6 cm (hiem khi đen 8 cm) va rong 3–4 cm, qua đuoc ket va lon dan trong mot chum co 10–20 qua. Vo co mau hoi đo (hiem khi co mau cam hoac vang) va đuoc bao phu boi cac gai thit mem deo, do đo co ten 'long'. Cac gai thit gop phan vao qua trinh thoat hoi nuoc cua qua, co the anh huong đen chat luong cua qua.
Phan thit qua la vo mem bao boc hat, trong mo, hoi trang hoac hong nhat, co vi ngot, chua nhe.
Hat đon dai 1–1,3 cm, co vet nut đoi mau trang o đay hat. Hat mem va chua cac phan chat beo bao hoa va khong bao hoa bang nhau, hat co the đuoc nau chin va an. Qua đa boc vo co the dung đe an song hoac nau chin.


Thu phan Hoa chom chom co mui thom rat hap dan đoi voi nhieu loai con trung, đac biet la ong. Ruoi, ong va kien la nhung loai thu phan chinh. Trong so cac loai ruoi, thi ruoi Lucilia nhieu nhat va trong so cac loai ong, ong mat (ong khoai va ong mat phuong Đong) va Ong du (nhu loai Trigona) chiem đa so. Cac đan ong mat phuong Đong kiem an tren hoa chom chom tao ra mot luong lon mat ong. Nhung con ong kiem mat hoa thuong xuyen tiep xuc voi đau nhuy cua hoa cai va thu thap mot luong đang ke phan hoa dinh tu hoa đuc. Mot it phan hoa đa đuoc nhin thay tren nhung con ong kiem an hoa cai. Hoa đuc mo luc 06:00, ong mat phuong Đong kiem an dien ra manh nhat trong khoang tu 07:00 đen 11:00, giam dan sau đo kha đot ngot. O Thai Lan, ong mat phuong Đong la loai thuong thu phan vang lai cho chom chom. Long cua ong huu ich trong qua trinh thu phan, phan hoa co the bam vao va đuoc chuyen đen hoa cai.


San xuat Chom chom la loai cay an qua đuoc trong nhieu o vung nhiet đoi am Đong Nam A. No la mot loai cay an qua dung đe an tai vuon hoac ban. No la mot trong nhung loai trai cay noi tieng nhat cua Đong Nam A, va cung đuoc trong rong rai o nhung noi khac thuoc vung nhiet đoi nhu chau Phi, mien nam Mexico, cac đao thuoc quan đao Caribe, Costa Rica, Honduras, Panama, An Đo va Sri Lanka. No cung đuoc trong o Ecuador voi goi la achotillo, va đuoc trong tren đao Puerto Rico.
Tinh đen nam 2014, Thai Lan la nuoc san xuat chom chom lon nhat (tieng Thai: เงาะ, RTGS: ngo), voi san luong 450.000 tan, tiep theo la Indonesia voi 100.000 tan va Malaysia voi 60.000 tan. O Thai Lan, cac trung tam trong chom chom chinh la tinh Chanthaburi, tiep theo la tinh Chumphon va tinh Surat Thani. O Indonesia, vung trong chom chom chu yeu la o phia tay cua Indonesia, bao gom Java, Sumatra, va Kalimantan. O Java, cac vuon cay an trai va pekarangan (bai cu tru) o cac lang Greater Jakarta va Tay Java đa đuoc biet đen nhu nhung vung lon canh tac chom chom tu thoi thuoc đia, voi trung tam thuong mai o Pasar Minggu, Nam Jakarta.
Viec san xuat toan cau rat kho đanh gia vi san luong chom chom cua cac nuoc chu yeu tieu thu trong nuoc, so luong đuoc uoc tinh trong thoi gian 2015-2017 la 1.386.100 tan chom chom/nam, nhung chua toi 10.000 tan chom chom tuoi va thanh pham lien quan đuoc đua vao thuong mai quoc te.
Trong suot nam 2017 va nhung nam truoc đo, nhap khau chom chom sang Lien minh Chau Au hang nam khoang 1.000 tan, tao đieu kien tot cho nguon cung cap quanh nam tu nhieu nha cung cap nhiet đoi.
Trai cay thuong đuoc ban tuoi va co thoi han su dung ngan, chom chom cung thuong đuoc su dung đe lam mut va thach, hoac đong hop. Nhung vuon cay chom chom thuong xanh voi nhung qua co mau sac đa dang tao nen nhung canh quan hap dan.
O An Đo, chom chom đuoc nhap khau tu Thai Lan, cay cung đuoc trong o quan Pathanamthitta thuoc mien Nam bang Kerala.
Chom chom khong phai la mot loai trai cay chin co su gia tang ethylene va bung no qua trinh ho hap te bao - nghia la chung chi chin tren cay va duong nhu khong tao ra chat lam chin nhu hormone thuc vat, ethylene, sau khi đuoc thu hoach. Tuy nhien, sau khi thu hoach, chat luong cua qua bi anh huong boi cac yeu to bao quan. Đo am thap, thoi gian bao quan va cac truong hop hu hong mang tinh co hoc co the anh huong nghiem trong đen chat luong cua trai cay, đieu nay se anh huong tieu cuc đen nhu cau tieu thu. Nhin chung, loai trai cay nay co thoi han su dung ngan trong đieu kien moi truong xung quanh nhung viec ap dung cac phuong phap bao quan co the keo dai thoi gian. Mot so phuong phap nhu chieu xa va su dung rut khi co the giup bao quan tot.


Trong trot Chom chom thich nghi voi khi hau nhiet đoi am ap, nhiet đo khoang 22–30 °C va nhay cam voi nhiet đo duoi 10 °C. No đuoc trong cho muc đich thuong mai trong pham vi 12–15°Cua đuong xich đao. Cay phat trien tot o đo cao len đen 500 m (1.600 ft) so voi muc nuoc bien, va phat trien tot nhat trong vung đat sau, đat set hoac mun cat giau chat huu co. Chung cung co the phat trien tren đia hinh đoi nui, noi co kha nang thoat nuoc tot. 

Chom chom đuoc nhan giong bang cach chiet ghep, tach nhanh, va nay choi. Cay co the ra qua sau hai đen ba nam trong voi san luong trai sum se nhat sau 8 đen 10 nam. Cay phat trien tu hat giong sau 5 đen 6 nam.
Hat mau nau nhat, chua nhieu chat beo va dau nhat đinh (chu yeu la axit oleic va axit arachidic) co gia tri trong cong nghiep, va đuoc su dung trong nau an, san xuat xa phong. Re, vo va la cay chom chom co nhieu cong dung khac nhau trong y hoc co truyen va trong san xuat thuoc nhuom.
O mot so vung trong, cay chom chom co the ra qua hai lan moi nam, mot lan vao cuoi mua thu đau mua đong, mot lan vao cuoi mua xuan đau mua he. Cac khu vuc khac, chang han nhu Costa Rica, chi co mot mua qua duy nhat, voi su bat đau cua mua mua vao thang 4 kich thich ra hoa, qua thuong chin vao thang 8 va thang 9. Trai phai chin tren cay, sau đo chung đuoc thu hoach trong khoang thoi gian tu bon đen bay tuan. Trai cay tuoi rat de bi dap va thoi han su dung ngan. Mot cay trung binh co the cho 5.000–6.000 qua tro len (60–70 kg hoac 130–155 lb moi cay). Nang suat bat đau o muc 1,2 tan moi ha (0,5 tan/mau Anh) trong vuon cay non va co the đat 20 tan moi ha (8 tan moi mau Anh) trong vuon cay truong thanh. O Hawaii, 24 trong so 38 ha canh tac chom chom (60 trong so 95 mau Anh) đa đuoc thu hoach voi san luong 120 tan qua vao nam 1997. Nang suat co the đuoc tang len bang cach cai thien quan ly vuon cay an qua, bao gom ca thu phan va trong cac giong cay nho nang suat cao.
Hau het cac giong cay trong co gia tri kinh te cao la luong tinh; nhung giong cay trong chi tao ra hoa cai đoi hoi su co mat cua cay đuc. Cay đuc hiem khi đuoc tim thay, vi qua trinh chon loc thuc vat đa uu tien cac dong luong tinh tao ra ty le cay hoa cai cao va so luong hoa tao phan hoa thap hon nhieu. Co hon 3.000 bong hoa mau trang luc xuat hien trong cac chuy đuc, moi bong co tu nam đen bay bao phan va mot bau nhuy khong co chuc nang sinh san. Hoa đuc co cac ong nhi mau vang va nam đen bay nhi hoa. Khoang 500 bong hoa mau vang luc xuat hien tren moi chum bong luong tinh. Moi hoa co sau bao phan, thuong la mot voi nhuy co hai lop, voi mot noan nam o moi phan cua no. Hoa co the tiep nhan phan trong khoang mot ngay, nhung co the lau hon neu co tac nhan thu phan nhan tao.


Thu hoach va bao quan Tu khi no hoa cho đen luc chin, can khoang 100 - 120 ngay o mien Nam. Mua qua chin tu thang 5-8. Qua chin, mau sac vo thay đoi, chat hoa tan trong cui la 17-21%. Đo chua (TA) tinh bang axit nitric khoang 0,55% va pH tu 4,0 đen 5,0. Mot vuon chom chom thuong hai lam nhieu lan, cach nhau 3-7 ngay tuy giong.
Bao quan qua o nhiet đo 25 đo C, khi bao quan trong moi truong tu nhien, trong luong qua chom chom giam đi rat nhanh do mat nuoc nhieu. Trong luong mat đi sau 5-8 ngay tu 22% đen 25 %tuy theo giong chom chom. Nhiet đo cang cao, trong luong mat cang nhieu. Bao quan trong tui polyetylen (PE) trong luong mat it hon. Trong thuc te nen bao quan o nhiet đo 10 đo C trong tui PE co đuc lo, qua con tot ban đuoc sau 10 ngay, va trong tui PE kin la sau 12 ngay.


Cac giong chom chom Hon 200 giong cay chom chom đa đuoc phat trien tu cac giong vo tinh chon loc co san tren khap vung chau A nhiet đoi. Hau het cac giong cay trong đuoc chon co chieu cao sinh truong nho gon, đat chieu cao chi 3–5 m đe de thu hoach hon.
So voi chom chom nhan giong, chom chom tu nhien co đo chua cao hon va co the dung cho cac muc đich thuc pham khac nhau. O Indonesia, 22 giong chom chom đuoc xac đinh co chat luong tot, voi 5 giong thuong mai hang đau: 'Binjai', 'Lebak Bulus', 'Rapiah', 'Cimacan' va 'Sinyonya', cung voi cac giong pho bien khac bao gom 'Simacan', 'Silengkeng', 'Sikonto' va 'Aceh kuning'. O ban đao Ma Lai, cac giong thuong mai bao gom 'Chooi Ang', 'Peng Thing Bee', 'Ya Tow', 'Azimat', va 'Ayer Mas'.
O Viet Nam, viec lai tao hoac chon cay uu tu tu cac giong nhap đeu chua đuoc thuc hien. Trong nuoc, co cac quan the sau:

Chom chom dinh: cui dinh hat, huong vi khong on đinh.
Chom chom Giava: ten chung chi cac giong nhap noi tu Indonesia, Thai Lan. Trong pho bien o Ben Tre, Đong Nai, Vinh Long, cung cap đai bo phan ban qua trong nuoc. Đac tinh chinh la cui khong dinh hat (chom chom troc) nhung khi boc ra, cui lai dinh voi vo ngoai cua hat.
Chom chom nhan: Qua nho chi đo 15-20 g so voi 30-40 g o chom chom Giava. Gai ngan, ma qua khong đep. Cui kho, gion, huong vi tot, gia ban cao hon so voi chom chom Giava. Ti le trong con rat thap.
Gan đay moi nhap mot so giong chom chom cua Thai Lan, Malaysia. Đac điem cua chom chom Thai Lan la long mau xanh, qua mau đo, ben trong cui troc, khong dinh hat, vi ngot.


Chat dinh duong va hoa chat thuc vat Qua chom chom co thanh phan 78% la nuoc, 21% carbohydrate, 1% protein, va co chat beo khong đang ke (bang; du lieu danh cho trai cay đong hop trong xi-ro; du lieu trai cay tho chua đuoc cong bo). Ve ham luong dinh duong, trai cay đong hop chi chua mangan o muc vua phai (16% Gia tri hang ngay), cung cap 82 calo trong 100 gram (bang). Cac nguyen to vi luong dinh duong khac o muc thap.
La mot loai co thit qua khong co sac to, chom chom khong chua ham luong polyphenol đang ke, nhung phan vo đay mau sac cua no hien thi cac axit phenolic đa dang, chang han nhu axit syringic, coumaric, gallic, caffeic va ellagic. Hat chom chom chua ty le axit beo bao hoa va khong bao hoa bang nhau, trong đo axit arachidic (34%) va oleic (42%) co ham luong chat beo cao nhat.
Huong thom de chiu cua trai chom chom xuat phat tu nhieu hop chat huu co de bay hoi, bao gom beta-damascenone, vanillin, axit phenylacetic va axit cinnamic.


Mot vai hinh anh Xem them Chi Chom chom


Chu thich Lien ket ngoai