Saffron (phien am  or ) la mot loai gia vi đuoc san xuat tu nhuy hoa cua cay nghe tay. Nghe tay co the phat trien cao đen 20–30 cm (8–12 in) va cho ra đen bon hoa; moi hoa gom ba đau nhuy mau đo tham ruc ro - la phan ngoai cung cua la noan. Cung voi cac voi nhuy, hay phan than ma noi cac đau nhuy voi cay cua chung, đau nhuy kho đuoc su dung chu yeu trong cac mon an khac nhau nhu la gia vi va chat tao mau. Saffron la mot trong nhung loai gia vi đat tien nhat the gioi tinh theo khoi luong, co nguon goc o Hy Lap hoac Tay Nam A va lan đau tien đuoc trong o Hy Lap. Vi la thuc vat vo tinh đon hinh ve mat di truyen, no đa tu tu sinh soi gan nhu tren toan luc đia A-Au va sau đo đa đuoc đua đen cac khu vuc Bac Phi, Bac My, va Chau Đai Duong. Nghe tay la loai thuc vat khong ro nguon goc trong tu nhien, co kha nang la hau due cua Crocus cartwrightianus, co nguon goc o Crete, C. thomasii va C. pallasii cung co the la to tien khac cua no. Nghe tay la mot loai thuc vat tam boi, khong the tu tuong thich va vo sinh ve mat giong đuc, no trai qua qua trinh giam phan khac thuong va do đo khong co kha nang sinh san đoc lap. Tat ca moi su sinh soi đeu la do nhan giong thu cong voi phuong phap "cat va ghep" hoac su dung mot cay con vo tinh ban đau hay bang cach lai giong giua cac loai. Neu C. sativus la mot dang đot bien cua C. cartwrightianus, vay thi co the no đa xuat hien qua su nhan giong cay trong, va đa đuoc lua chon vi co phan nhuy thon dai, o Kriti vao cuoi thoi đai đo đong.
Mui vi va huong thom nhu co kho hay la nhu cac chat hoa hoc goc Iodine cua saffron la do co chua cac hoa chat picrocrocin va safranal. No cung co mot chat nhuom carotenoid la crocin, tao ra mot mau vang ong anh ruc ro cho thuc pham va vai det. Va lich su ghi nhan đieu nay đa đuoc chung thuc trong mot bai luan ve thuc vat hoc, đuoc bien soan vao thoi cua Ashurbanipal, the ky thu 7 truoc Cong nguyen, va saffron đa đuoc giao dich va su dung qua hon bon thien nien ky. Hien nay Iran chiem khoang 90% san luong saffron tren toan the gioi do co chat luong tot nhat.


Tu nguyen hoc Co vai đieu khong chac chan ve nguon goc cua tu tieng Anh "saffron", du rang theo dau vet thi no bat nguon tu tieng Phap co la "safran" ngay vao the ky 12, xuat phat tu tieng Latin la "safranum". "Safranum" la mot tu trung gian trong tieng Ba Tu: زعفران hay za'feran. Tieng Ba Tu co la ngon ngu đau tien đuoc su dung đe ghi chep lai cach su dung saffron trong am thuc, voi cac tai lieu tu hang ngan nam truoc. Thuc te thi co vai nguon thong tin tranh cai rang "saffron" bat nguon tu Trung Đong / Ba Tu va tro nen quen thuoc voi nen am thuc cua Hy Lap, Tay Ban Nha, An Đo.


Chung loai = Mo ta =

Nghe tay - Crocus sativus - la mot loai cay lau nam cho hoa vao mua thu va khong ro nguon goc trong tu nhien. To tien cua no co le la cay Crocus cartwrightianus ra hoa va mua thu o Đia Trung Hai, ma con đuoc biet voi ten la "saffron dai" bat nguon tu tieng Hy Lap.Saffron crocus co le la ket qua cua Crocus cartwrightianus sau khi đuoc chon loc thu cong rong rai boi nguoi trong đe tim phan nhuy dai hon. C. thomasii va C. pallasii cung co the la nguon goc khac cua nghe tay.
Vi la thuc vat tam boi vo sinh, nen no co ba bo nhiem sac the tuong tu nhau tao thanh tung phan bo sung di truyen cua moi mau; nghe tay co tam nhiem sac the moi bo, va tong cong la 24 nhiem sac the. Vi la vo sinh, phan hoa mau tim cua nghe tay khong the tao ra hat. Su sinh san cua no xoay quanh su ho tro cua con nguoi: phan cu dang gia than hanh (corm) duoi mat đat voi cac bo phan chua tinh bot can phai đuoc đao len, đap vo ra va trong lai. Cu cua nghe tay song đuoc mot mua, cho ra đuoc toi đa muoi "cu con" bang cach phan chia sinh duong, va chung se phat trien thanh cay moi vao mua tiep theo. Nhung cu nay la dang đac ruot, nho, co mau nau voi đuong kinh toi đa la 5 cm. Chung co đay phang, đuoc bao phu boi mot lop soi song song kha day. Phan nay đuoc goi la "ao cu". Cu cung co nhung soi doc mong va nhu mot chiec luoi, co the dai đen 5 cm tren phan co cua cay.

Cay phat trien đen chieu cao khoang 20 – 30 cm, va cho ra 5 – 11 la trang khong quang hop đuoc goi la cataphyll (la bao). Phan la nay co cau truc nhu cac lop mang se bao phu va bao ve la that cua cay khi chung nhu ra va phat trien. Cac la that cua cay thi co dang tan, mong, thang va nhu luoi dao, voi đuong kinh tu 1 – 3 mm. La co the phat trien hon sau khi hoa đa no (hysteranthous) hoac cung phat trien voi hoa (synanthous). La bao cua nghe tay đuoc cho la se phat trien som hon hoa neu cay đuoc tuoi nuoc tuong đoi som khi con trong giai đoan phat trien. Than cay dang truc, hoac la cau truc mang hoa, tao ra vai la bac con, la cac la đac biet nhu ra tu cuong hoa. Phan la nay con đuoc goi la cuong nho (pedicel). Sau thoi gian ngu yen, cay se moc va phat trien cac la that, co the dai đen 40 cm. Vao mua thu, cac bup mau tim xuat hien, đac biet la vao thang 10 khi ma hau het cac loai thuc vat co hoa đeu đa phan tan hat giong, cho ra nhung bong hoa voi mau sac ruc ro nhat. Hoa nghe tay co mau tu đinh huong nhat đen sam hay mau tim hoa ca voi cac van. Hoa co huong thom ngot ngao, tua nhu mat ong. Khi ra hoa, chieu cao trung binh cua cay thap hon 30 cm (12 in). Mot voi nhuy gom ba đau nhon moc ra tu moi hoa, cuoi moi voi nhuy la mot đau nhuy co mau đo tham ruc ro, dai khoang 25 – 30 mm (0.98 – 1.18 in).


= Trong trot =

Nghe tay phat trien manh trong vung cay bui Đia Trung Hai, voi kieu sinh thai be ngoai tuong tu nhu vung cay bui Bac My, cung nhung con gio mua he nong va kho quet qua vung đat ban kho han. Tuy nhien, cay van song sot đuoc trong mua đong, chiu đuoc suong gia voi nhiet đo khoang am 10 đo (14 đo F) va khoang thoi gian ngan bi tuyet bao phu. Viec tuoi nuoc la rat can thiet neu cay đuoc trong o ngoai moi truong am chang han nhu Kashmir, noi ma luong mua trung binh hang nam vao khoang 1000 – 1500 mm (36 – 59 in), nhung vung trong nghe tay o Hy Lap (500 mm hay 20 in hang nam) va Tay Ban Nha (400 mm hay 16 in hang nam) con kho hon nhung vung trong trot chinh o Iran. Đieu quan trong o đay la thoi điem mua mua tuy vao cac vung. Mua nang hat vao mua xuan va khi hau kho hon vao mua he la đieu kien tot nhat. Mua ngay lap tuc truoc khi cay ra hoa se lam tang luong saffron. Con neu mua hoac thoi tiet tro lanh khi cay đang ra hoa se de gay benh va giam san luong. Đieu kien nong am lien tuc se gay hai cho mua vu.[23] Tho, chuot va chim cung gay hai cho cay khi chung đao cu len. Cac loai giun tron, benh gi sat o la va cu bi thoi cung la nhung moi đe doa khac. Tuy nhien neu tiem vi khuan Bacillus subtilis cho cay thi co the co ich vi cu se phat trien nhanh hon va tang cuong sinh khoi o đau nhuy.

Cay it phat trien o noi toi; nhung phat trien tot nhat voi đay đu anh sang mat troi. Nhung canh đong co đo doc nghieng ve phia co anh sang mat troi la tot nhat (vi du: nghieng ve phia Nam o ban cau Bac). Giai đoan gieo trong hau nhu hoan tat va thang sau o ban cau Bac, va cu nam khoang 7 – 15 cm (2.8 – 5.9 in) duoi mat đat; re, cuong va la co the phat trien vao giua thang muoi va thang hai. Gieo trong sau va chua khong gian cho cu phat trien, phoi hop cung voi khi hau, la nhung nhan to quan trong trong viec quyet đinh san luong. Cu me đuoc trong sau hon se cho ra saffron chat luong cao hon. Du rang nhu the se cho ra it bup va cu con hon. Nhung nguoi trong o Y toi uu hoa san luong bang cach trong cay o đo sau khoang 15 cm (5.9 in) va theo hang cach nhau khoang 2 – 3 cm (0.79 – 1.18 in). Voi đo sau tu 8 – 10 cm (3.1 – 3.9 in) se toi uu nang suat hoa va cu. Nhung nguoi trong o Hy Lap, Maroc va Tay Ban Nha ap dung đo sau va khoang cach khac nhau phu hop voi đieu kien đia phuong.
Nghe tay ua đat set co chua đa voi mem, bo, mat đo thap, tuoi tieu tot va ham luong huu co cao. Phuong phap trong truyen thong theo kieu nang lop đat se cai thien viec thoat nuoc. Ham luong huu co trong đat đuoc tang len theo thoi gian bang cach su dung 20 – 30 tan phan bon cho moi hec-ta. Sau đo cu se đuoc gieo, va khong su dung phan bon nua. Sau mot khoang thoi gian tiem sinh qua suot mua he, cu se moc ra cac la nho va bat đau cho bup vao đau mua thu. Chung chi ra hoa va khoang giua mua thu. Viec thu hoach can phai đuoc thuc hien nhanh chong vi sau khi no vao luc binh minh, hoa se heo rat nhanh khi het ngay.[26]Moi cay đeu ra hoa trong thoi gian khoang mot hoac hai tuan. Cu khoang 150 hoa se thu đuoc 1 g (0.0035 oz) soi saffron kho; đe cho ra khoang 12 g (0.42 oz) saffron kho (hoac 72 g (2.5 oz) saffron am vua moi thu hoach) thi can 1 kg hoa (2.2 lb); 1 lb (0.45 kg) hoa cho ra khoang 0.2 oz (5.7 g) saffron kho. Mot bong hoa tuoi vua đuoc hai cho khoang 30 mg (0.0011 oz) saffron tuoi hoac 7 mg (0.00025 oz) saffron kho.


Gia vi = Thanh phan hoa hoc =

Saffron co chua hon 150 hop chat thom de bay hoi. Co cung co nhieu thanh phan hoat đong khong bay hoi, đa so la cac carotenoid, bao gom zeaxanthin, lycopene, va nhieu loai α- va β-carotene. Tuy nhien, mau vang cam cua saffron chu yeu la do α-crocin. Chat nay la este trans-crocetin di-(β-D-gentiobiosyl); ten theo danh phap IUPAC cua no la axit 8,8-diapo-8,8-carotenoic. Đieu nay co nghia la crocin nam ben duoi vong thom cua saffron la mot este digentiobiose cua carotenoid crocetin. Ban than cac crocin la mot chuoi nhung carotenoid ua nuoc, co the la polyene este monoglycosyl hoac diglycosyl cua crocetin. Crocetin la mot axit polyene dicarboxylic lien hop ky nuoc, va do đo tan trong dau. Khi crocetin đuoc este hoa boi hai gentiobiose (la cac chat đuong) tan đuoc trong nuoc, thi san pham cung se tan đuoc trong nuoc. San pham sau phan ung la α-crocin, mot loai bot mau carotenoid, co the chiem hon 10% khoi luong saffron kho. Hai gentiobiose đuoc este hoa lam cho α-crocin tro nen ly tuong đe tao mau cho cac thuc pham co nuoc hoac khong co chat beo nhu cac mon an tu gao.

Glucoside picrocrocin co vi đang chiu trach nhiem cho huong vi cua saffron. Picrocrocin (cong thuc hoa hoc: C16H26O7; ten he thong: 4-(β-D-glucopyranosyloxy)-2,6,6- trimethylcyclohex-1-ene-1-carboxaldehyde) la mot lien ket, gom mot aldehyde cua phan tu phu la safranal (ten he thong: 2,6,6-trimethylcyclohexa-1,3-diene-1-carboxaldehyde) va mot carbohydrate. No co tinh diet con trung va sau bo, va co the chiem đen 4% khoi luong saffron kho. Picrocrocin la mot dang cat bot cua carotenoid zeaxanthin, đuoc tao thanh qua phan tach oxy hoa, va la glycoside cua terpene aldehyde safranal. Zeaxanthin mau đo lai tinh co la mot trong nhung carotenoid hien dien mot cach tu nhien trong vong mac cua mat nguoi.
Khi saffron đuoc say kho sau khi thu hoach, nhiet đo se ket hop voi cac enzyme va tach picrocrocin thanh D-glucose va mot phan tu safranal tu do. [28] Safranal la mot loai tinh dau de bay hoi, tao cho saffron huong thom đac thu cua no. Safranal thi it đang hon picrocrocin va co the chiem đen 70% thanh phan de bay hoi trong vai mau. Mot phan tu thu hai nam ben duoi vong thom cua saffron la 2-hydroxy-4,4,6-trimethyl-2,5-cyclohexadien-1-one, tao ra mot mui huong cua saffron la mui co kho. Cac nha hoa hoc nhan thay rang phan tu nay đong gop nhieu nhat vao huong thom cua saffron du rang no hien dien it hon safranal. Saffron kho rat nhay voi su bien đoi đo pH, va nhanh chong bi phan ra hoa hoc neu co su hien dien cua anh sang va cac phan tu oxy hoa. Do đo, no phai đuoc tru trong cac thung kin đe giam đen muc thap nhat su tiep xuc voi oxy trong khi quyen. Saffron co kha nang chiu nhiet đen mot muc đo nao đo.


= Xep hang =

Saffron đuoc xep hang thong qua su đo luong cua phong thi nghiem ve ham luong crocin (mau sac), picrocrocin (vi), safranal (huong thom). Viec xac đinh cac thanh phan khong thuoc ve nhuy (luong chat thai cua hoa) va cac tap chat khac chang han nhu cac chat vo co (tro) cung rat quan trong. Tieu chuan xep loai đuoc thiet lap boi To chuc tieu chuan hoa quoc te, mot lien đoan cua cac co quan tieu chuan quoc gia. ISO 3632 đoc quyen giai quyet cac van đe ve saffron va thiet lap bon thu hang dua tren cuong đo mau sac thuc nghiem: IV(chat luong thap nhat), III, II, I (chat luong tot nhat). Cac mau đuoc phan hang bang cach đo ham luong crocin cua gia vi, cho ra ket qua bang phuong phap quang pho hap thu đac trung cua crocin. Nhung nguoi xep loai se đo kha nang hap thu buoc song anh sang 400 Nm cua cac mau saffron. Kha nang hap thu cao hon co nghia la nong đo crocin cao hon, va do đo cuong đo mau sac cung cao hon. Nhung du lieu nay đuoc đo dua tren nhung bao cao ve quang pho đa đuoc chung nhan o cac phong thi nghiem tren toan the gioi. Nhung hang đuoc xep theo mau sac nay bat đau tu kha nang hap thu duoi 80 (cac loai saffron hang IV - dong Pushal) cho đen 190 hoac cao hon (hang I). Cac mau tot nhat the gioi (la nhung đau nhuy co mau đo hoi nau sam nhat đuoc hai tu nhung bong hoa đep nhat - co ten thuong goi la Super Negin hoac Sargol) co kha nang hap thu len đen 250. Gia thi truong cua saffron truc tiep dua vao ket qua ISO nay.

Mac du voi nhung no luc nhu vay đe kiem soat chat luong va tieu chuan nhung hanh vi lam gia saffron, cu the la voi nhung loai re nhat, đa co mot lich su lau dai va van tiep dien đen ngay nay. Su gia mao lan đau tien đuoc ghi nhan vao thoi Trung co o chau Au.  Cac phuong phap thuong thay bao gom tron lan voi cac tap chat nhu cu cai đuong, soi xo qua luu, soi lua nhuom đo, hoac phan nhi mau vang khong mui vi cua cay nghe tay. Nhung phuong phap khac chang han nhu nhung cac soi saffron vao cac chat dinh nhu mat ong hoac dau thuc vat. Tuy nhien, saffron dang bot lai de bi gia mao hon, voi cac chat đon la bot nghe, bot ot hoac cac loai bot khac. Su gia mao cung co the la viec ban cac loai saffron khong nhan mac, sau khi tron chung voi cac loai saffron khac nhau. Gia saffron An Đo luon cao hon saffron Iran đo la ly do vi sao hang nam canh sat An bat cac vu nhap saffron Iran gan mac An Đo đe ban sang Dubai vi o Dubai khong trong đuoc saffron.


= Su đa dang =

Cac giong cay saffron crocus đa dang se cho ra cac loai soi ma thuong khac nhau ve đac tinh cung nhu su phan phoi theo vung. Nhieu loai o Tay Ban Nha, bao gom cac ten thuong mai nhu "Spain Superior" hay "Creme" thuong co mau, huong vi, huong thom tot hon. Chung thuong đuoc xep hang theo tieu chuan ap dung boi chinh phu. Cac giong cay o Y thi co ve tot hon la o Tay Ban Nha. Tuy nhien, chat luong tot nhat la o Iran. Nhieu cay trong kieu "co san trong cua hang" thuong co san o New Zealand, Phap, Thuy Si, Anh, My, va mot so nuoc khac. Vai loai trong so chung đuoc trong theo phuong phap huu co. O My, co loai saffron Ha Lan – Pennsylvania, đuoc biet đen voi ve "tu nhien" noi bat, đuoc ban tren thi truong voi so luong nho.
Nguoi tieu dung co the xem vai giong cay nhat đinh la co chat luong " kha cao cap". Saffron "Aquilla" hay la zafferano dell'Aquila, đuoc xac đinh boi ham luong safranal va crocin kha cao, hinh dang soi đac biet, mui thom va hang, voi mau sac ruc ro. No đuoc trong duy nhat tren tam hec-ta o thung lung Navelli, gan tinh L'Aquila, vung Abruzzo nuoc Y. No đuoc đua đen Y lan đau tien boi mot tu si dong Dominican trong thoi ky cac toa an di giao o Tay Ban Nha. Nhung noi trong nhieu nhat o Y la San Gavino Monreale, Sardinia. Voi dien tich trong khoang 40 hec-ta, noi nay chiem đen 60% san luong saffron o Y; va san pham cung co ham luong crocin, picrocrocin va safranal kha cao. Mot loai khac la saffron "Mongra" hay "Lacha" o Kashmir (Crocus sativus "Cashmirianus"), la mot trong nhung loai ma nguoi tieu dung yeu thich nhat va chat luong vuot troi so voi cac loai saffron khac. Saffron Kashmir co the nhan ra đuoc boi mau tim sam; no la mot trong nhung mau sam, voi huong vi, huong thom va hieu ung mau sac kha tot tren thi truong.


Lich su Cac tai lieu lich su ve viec trong va thu hoach saffron keo dai hon ba thien nien ky. To tien trong thien nhien cua cay saffron crocus thuan chung hien nay la Crocus cartwrightianus. Nhung nguoi trong đa nhan giong tu cac chung loai trong thien nhien bang cach lua chon nhung cay voi đau nhuy dai bat thuong. Do đo, mot dang đot bien vo sinh cua C. cartwrightianus la C. sativus co le đa xuat hien o Crete vao cuoi Thoi đai đo đong.


= Phuong Đong =

Saffron đa đuoc mo ta chi tiet trong mot bai luan ve thuc vat hoc, đuoc bien soan vao thoi cua Ashurbanipal, the ky thu 7 truoc Cong nguyen. Tai lieu ve cach su dung saffron trong viec đieu tri hon 90 chung benh đa đuoc phat hien. That su, cac loai bot mau lam tu saffron đa đuoc tim thay tren nhung buc hoa 50000 nam tuoi trong cac vi tri thoi tien su o Tay Bac Iran. Ve sau, nhung nguoi Sumerians su dung saffron tu cac cay moc hoang dai đe lam thuoc chua benh va thuoc phep.Saffron đa la mot mat hang trao đoi đuong dai truoc khi nen van hoa cung đien Minoa hai thien nien ky Truoc Cong Nguyen đat đen đinh cao. Nhung nguoi Ba Tu co đai đa trong va thu hoach saffron Ba Tu (Crocus sativus "Hausknechtii") o Derbena, Isfahan, va Khorasan vao truoc the ky thu 10, Truoc Cong Nguyen. O nhung noi đo, soi saffron đuoc det thanh vai, dang len cac vi than, va con đuoc su dung lam thuoc nhuom, nuoc hoa, thuoc chua benh, va chat tay rua co the. Soi saffron cung đuoc trai khap giuong va pha vao tra nong đe chua nhung con u sau. Nhung dan toc khac Ba Tu cung đa so hai truoc viec su dung saffron lam thuoc chat kich duc.Trong cuoc chien chinh phuc chau A, Alexandros Đai đe đa su dung saffron trong nuoc pha, gao va ca nuoc tam đe chua cac vet thuong. Quan đoi cua Alexandros Đai đe đa mo phong viec su dung cua nguoi Ba Tu va mang ve Hy Lap phuong phap tam voi saffron.
Cac ly thuyet mau thuan giai thich hanh trinh đen Nam A cua saffron. Nguoi Kashmir va nguoi Trung Quoc tinh toan rang thoi điem đo nam o khoang giua 2500 đen 9000 nam Truoc Cong Nguyen. Nhung nha su hoc nghien cuu cac ghi chep Ba Tu co đai cho rang thoi điem đo la khoang 500 nam Truoc Cong Nguyen, quy no cho viec ghep cac cu cua giong cay cho saffron đe cung cap cho cac khu vuon va cong vien moi. Nhung nguoi Phoenicia sau đo đa đem ban saffron Kashmir lam thuoc nhuom va thuoc chua benh u sau. Viec su trong thuc pham va lam thuoc nhuom sau đo lan rong khap Nam A. Cac nha su mac ao choang mau saffron, tuy nhien nhung ao choang nay khong đuoc nhuom voi saffron đat tien ma la voi bot nghe hoac tu go mit.[51] Ao choang cua cac nha su đuoc nhuom cung mot mau đe the hien su binh đang, va bot nghe hay mau hoang tho la re nhat va co san nhat. Ngay nay nhua Campuchia đuoc dung đe nhuom ao choang.
Mot so nha su hoc tin rang saffron đen Trung Quoc cung voi nhung nguoi Mong Co sau khi ho xam chiem Ba Tu. Tuy vay, saffron đuoc đe cap đen trong y van co đai Trung Quoc, bao gom duoc đien 40 tap voi tua la Shennong Bencaojing (神農本草經: "Than Nong ban thao", cung đuoc goi la Pen Ts'ao hay Pun Tsao), mot bo sach xuat hien vao khoang nam 200 đen 300 Truoc Cong Nguyen. Theo truyen thong the hien su ton trong voi Viem Đe - Than Nong huyen thoai, bo sach nay thao luan 252 phuong phap đieu tri cac chung roi loan bang cach ap dung cac chat trong thao moc. Tuy nhien, vao the ky thu ba Sau Cong Nguyen, nguoi Trung Quoc đe cap đen saffron voi Kashmir la nguon cung cap. Theo nha thao duoc hoc Trung Quoc Wan Zhen: "Moi truong song cua cay saffron la o Kashmir, noi moi nguoi trong chu yeu đe dang len Đuc Phat". Wan cung tra loi ve cach su dung saffron vao thoi cua minh: "Hoa heo sau vai ngay, va saffron đuoc thu lay. No rat gia tri vi mau vang đong đeu. No cung đuoc dung đe lam thom ruou."


= Xa hon ve phia Đong va Phuong Tay =

Nhung nguoi Minoa mieu ta saffron trong cac buc ve tren tuong o cac cung đien cua hoa vao khoang nam 1600 đen nam 1500 Truoc Cong Nguyen. Chung goi y ve kha nang lam thuoc đieu tri cua saffron. Nhung truyen thuyet Hy Lap co đai noi ve nhung chuyen vuot bien đen Cilicia, noi ma nhung nha tham hiem tim kiem nhung gi ma ho tin la cac soi chi gia tri nhat the gioi. Mot truyen thuyet khac ke ve Crocus va Smilax, theo đo Crocus bi me hoac va bien thanh cay saffron crocus đau tien.Nhung nguoi buon nuoc hoa o Ai Cap co đai, cac nha vat ly hoc o Gaza, nguoi dan thi tran o đao Rhodes, va cac nang hau o Hy Lap đa su dung saffron trong cac loai nuoc thom, nuoc hoa, nuoc thao duoc, thuoc boi mi mat, thuoc mo, nghi le ton giao va đieu tri y te.
Vao cuoi thoi Ai Cap – Hy Lap, nu hoang Cleopatra su dung saffron đe tam nham muc đich cam thay de chiu hon khi an ai. Cac thay thuoc Ai Cap su dung saffron trong viec đieu tri tat ca cac loai benh đuong tieu hoa. Saffron cung đuoc su dung đe nhuom vai o cac thanh pho vao thoi Levant nhu Sidon va Tyre. Aulus Cornelius Celsus ke đon thuoc voi saffron cho cac vet thuong, con đau bung, con ho, benh ghe, va trong thuoc giai đoc mithridatium.
Do nguoi La Ma rat yeu thich saffron nen ho mang no theo khi đinh cu o phia nam Gaul, noi ma no đuoc trong rong rai cho đen luc đe che La Ma sup đo. Cac gia thuyet canh tranh voi nhau khang đinh rang saffron chi tro lai Phap voi nguoi Moor vao the ky thu 8 Sau Cong Nguyen hay voi giao hoang Avignon vao the ky thu 14 Sau Cong Nguyen.
Viec trong va thu hoach saffron giam manh sau khi đe che La Ma chim vao quen lang. Cung nhu voi Phap, su lan rong cua nen van minh Hoi Giao co the đa giup đua giong cay nay tro lai Tay Ban Nha va Y. Con đai dich vao the ky 14 đa lam nhu cau cac loai duoc pham voi thanh phan la saffron tro nen cap thiet, va chau Au đa nhap khau mot luong lon soi saffron thong qua nhung con thuyen Venice va Genoa tu nhung hon đao o phia nam va o vung Đia Trung Hai nhu Rhodes. Hanh vi trom cap hang hoa nhu the boi cac quy toc đa gay ra cuoc chien tranh saffron keo dai 14 tuan.
Nhung cuoc xung đot va noi so hai do nan cuop bien đa thuc đay viec trong va thu hoach cu saffron o Basel; va noi đo tro nen thinh vuong. Va giong cay nay lan rong đen Nuremberg, noi ma su lam gia saffron voi cac thanh phan đoc hai đa dan đen luat Safranschou – thu pham thuong bi phat tien, an tu, hoac tu hinh. Cac cu nhanh chong lan rong khap nuoc Anh, đac biet la Norfolk va Suffolk. Thi tran Saffron Walden o Essex, đuoc đat ten vi giong cay đac biet moi me nay, tro thanh trung tam đau tien trong va buon ban saffron o Anh.
Tuy nhien, voi su xuat hien cua cac loai gia vi ky la nhu chocolate, ca-fe, tra, vani tu nhung đat nuoc vua moi giao thuong o phuong Đong hay ben kia đai duong đa lam viec trong trot, thu hoach va su dung saffron giam han. Chi co cac vung mien nam nuoc Phap, Y va Tay Ban Nha la van tiep tuc trong.
Nhung nguoi chau Au đa đua giong cay nay vao My khi cac thanh vien cua Giao hoi Schwenkfelder roi chau Au cung voi mot than cay co chua cac cu va nhap cu vao My. Ho đa trong no rong rai o chau Au. Cho đen nam 1730, nhung nguoi Ha Lan Pennsylvania đa trong va thu hoach saffron khap cac vung phia đong Pennsylvania. Cac thuoc đia cua Tay Ban Nha o vung Caribe đa mua mot luong lon loai saffron moi o chau My nay, va nhu cau cao đam bao rang saffron co the đuoc dung đe trao đoi hang hoa voi gia tri tuong đuong voi vang. Viec trao đoi voi vung Caribe ve sau khong con nua, do cuoc chien tranh nam 1812, khi nhieu tau buon saffron bi pha huy. Tuy nhien, nhung nguoi Ha Lan Pennsylvania van tiep tuc trong voi so luong it hon đe buon ban trong đia phuong va su dung trong cac mon banh, mi, thit ga hoac ca hoi. Viec trong va thu hoach saffron o My keo dai cho đen ngay nay, chu yeu la hat Lancaster, Pennsylvania.


Giao dich va su dung = Giao dich =

Hau nhu tat ca nghe tay đeu đuoc trong trong mot vanh đai bao quanh boi Đia Trung Hai o phia tay, va cac khu vuc go ghe bao gom Iran va Kashmir o phia đong. Nhung luc đia khac, ngoai tru Nam Cuc, chi san xuat so luong nho. Khoang 300 tan soi kho va bot đuoc thu hai hang nam, va khoang 50 tan trong so đo la saffron hang nhat. Iran nam giu khoang 90 – 93 % san luong toan cau va xuat khau kha nhieu. Vai vung co khi hau kho hon ve phia đong va đong nam cua Iran, bao gom Fars, Kerman, va nhung noi thuoc vung Khorasan, chiem phan lon san luong toan cau. Vao nam 2017, Hy Lap, la nuoc xep hang thu hai trong viec san xuat saffron, cung cap 5.7 tan. Trong khi Maroc va Kashmir, xep hang thu ba, voi 2.3 tan moi nuoc.
Trong nhung nam gan đay, viec trong va thu hoach saffron o Afghanistan đa tang len, con o Kashmir thi giam xuong do tinh hinh bat on. Con o Azerbaijan, Maroc va Y, viec san xuat cung giam han. Chi phi lao đong qua cao cung voi nguon nhap khau phong phu tu Iran đong nghia voi viec chi co mot vai vung đia phuong o Ao, Anh, Đuc, va Thuy Si tiep tuc viec thu hoach te nhat nay. Trong so nay co lang Mund o Thuy Si, voi san luong hang nam chi khoang vai kg. Tasmania, Trung Quoc, Ai Cap, Phap, Israel, Mexico, New Zealand, Tho Nhi Ky (chu yeu la xung quanh thi tran Safranbolu), California, va Trung Phi cung chi trong va thu hoach rat it.
Đe thu đuoc 1 pound (450g) saffron kho thi can hai khoang 50000 đen 75000 bong hoa; va đe đuoc 1 kg saffron thi can khoang 110000 – 170000 bong hoa. Can đen 40 gio lam viec đe hai 150000 bong hoa. Đau nhuy kho rat nhanh sau khi đuoc tach ra va thuong đuoc tru trong thung kin khi.Gia saffron ban si va le thuong dao đong tu 500 USD đen 5000 USD moi pound, hoac 1100 USD đen 11000 USD moi kg, tuong đuong 2500 £ / 3500 € moi pound hoac 5500 £ / 7500 € moi kg. Gia ban o Canada gan đay đa tang len đen 18000 CAD moi kg. O cac nuoc phuong Tay, gia ban le trung binh vao nam 1974 la 1000 $ / 500 £ / 700 € cho moi pound, hoac My 2200 USD / 1100 £ / 1550 € cho moi kg. Vao thang 2 nam 2013, mot lo nho co chua khoang 0.06 ounce co the đuoc mua voi gia 16.26 $ hoac tuong đuong 4336 $ moi pound, hoac voi gia thap hon la 2000 $ moi pound neu mua theo so luong lon. Mot pound saffron co khoang tu 70000 đen 200000 soi. Mau đo tham ruc ro, đo am thap, co đo đan hoi va khong co cac soi bi gay la nhung đac điem cua saffron tuoi. Saffron la loai gia vi đat nhat tren the gioi.


= Su dung =
Huong thom cua saffron thuong đuoc mo ta boi nhung nguoi sanh an saffron la goi nen mui mat ong thoang thoang voi đac trung la mui kim loai cung voi mui co hay co kho, vi cua no cung hoi đang. Saffron cung tao cho thuc pham mot mau vang cam ruc ro. Saffron đuoc su dung rong rai trong cac nen am thuc nhu An Đo, Ba Tu, chau Au, A Rap, va Tho Nhi Ky. Cac loai banh keo va ruou cung thuong co saffron. Cac chat thay the saffron thong thuong la cay rum (Carthamus tinctorius, thuong đuoc ban voi ten goi la "saffron Bo Đao Nha" hay "acafrao"), hat đieu mau (annatto), va cu nghe (Curcuma longa). Saffron cung đuoc dung lam thuoc nhuom vai, đac biet la o Trung Quoc va An Đo, hay trong lam nuoc hoa. No cung đuoc su dung cho nhung muc đich ton giao o An Đo, va đuoc su dung rong rai trong am thuc. Tu mon com Milan o Y đen mon bouillabaisse o Phap, va mon Biryani gom nhieu loai thit đi kem o Nam A.
Saffron đa đuoc su dung trong y hoc co truyen mot thoi gian dai; mot so nghien cuu hien đai đa goi y rang gia vi co kha nang chong benh ung thu (uc che ung thu), chong đot bien (ngan ngua), tang mien dich, va co cac tinh chat chong oxy hoa. Đau nhuy cua cay nghe tay, ke ca cac canh hoa cung co the huu ich trong đieu tri tram cam. Nhung nghien cuu đau tien cho thay saffron co the bao ve mat khoi anh sang truc tiep va su cang thang vong mac do thoai hoa điem vang va viem vong mac sac to. (Hau het cac nghien cuu ve saffron đeu co lien quan đen phan đau nhuy, nhung đieu nay lai khong đuoc noi đen trong cac tai lieu nghien cuu) Nhung nghien cuu khac cung chi ra rang saffron co nhung đac tinh chua benh tiem nang.


Ghi chu Trich dan Tham khao Sach

Bao chi

Lien quan

Khac


Lien ket ngoai Du lieu lien quan toi Crocus sativus tai Wikispecies
 Tu lieu lien quan toi Crocus sativus tai Wikimedia Commons
"Crocus sativus". Germplasm Resources Information Network (GRIN). Cuc Nghien cuu Nong nghiep (ARS), Bo Nong nghiep Hoa Ky (USDA).
"Saffron", Darling Biomedical Library, UCLA
"Crocus sativus", Germplasm Resources Information Network, USDA, Ban goc luu tru ngay 10 thang 11 nam 2004, truy cap ngay 14 thang 2 nam 2014

Ban mau:Am thuc Iran
Ban mau:Nhuom
Ban mau:Duoc luc hoc
Ban mau:Duoc hoc