Sam Bram (187?–1949), ten that la Lo (cung co nguon ghi la Kso Lo hay Mang Lo), thuong goi la Ma Cham, Hoi Cham, la mot nha cach mang Viet Nam, thu linh phong trao "nuoc xu" hay "nuoc xu đo" cua cac toc nguoi thieu so mien Trung Viet Nam chong lai chinh quyen thuc dan Phap thoi Phap thuoc.


Than the Sam Bram sinh ra trong thap nien 70 cua the ky 19, que o buon Suoi Che, tong Bau Ben, huyen Đong Xuan, nay la thon Tan Hai, xa Phuoc Tan, huyen Son Hoa, tinh Phu Yen. Nguon khac ghi rang que ong o buon Cham Pieng, xa Bau Ben, nay thuoc buon Ma Hoa cung thuoc xa Phuoc Tan (huyen Son Hoa) ngay nay. Chua ro nhung đia danh nay co đong nhat hay khong.
Sam Bram (theo tieng Ba Na la ong gia co bo rau đep) la mot thay cung Nguoi Cham (Cham H'roi). Cung co nguon ghi rang cha ong la nguoi Cham, con me ong la nguoi Eđe.


Cuoc đoi Thoi thanh nien, ong tham gia cuoc khoi nghia cua Nguyen Hao Su (1887-1892) va ung ho cuoc noi day cua Vo Tru (1898) o vung nui huyen Đong Xuan. Khi cac cuoc khoi nghia chong Phap that bai, ong ve que, tro thanh mot thay cung va thay thuoc co tieng trong vung, tro thanh nguoi đung đau buon. Ong thuong qua lai nhieu đia phuong tu mien nui đen đong bang, tiep xuc voi nhieu cong đong buon lang. Nhan thay đuoc su kho cuc cua nguoi dan, ong quyet đinh tim cach van đong nguoi dan gianh lai quyen tu do lam an sinh song, khong phai đi phu, nop thue, tu đo đanh đuoi nguoi Phap.
Nam 1935, Sam Bram tu xung la "thanh song", to chuc rai "nuoc thanh" sau moi le cung Giang. Moi nguoi sau khi nhan "nuoc thanh" se đe lai mot đong xu. Thong qua hoat đong nay, Sam Bram se thong bao muc tieu chong Phap cho nguoi tham du. Nguoi tan thanh se tro thanh thanh vien cua phong trao. Khoi đau tu buon Ma Cham noi gia đinh Sam Bram sinh song, phong trao lan rong ra cac buon lang nguoi Eđe, Cham, Ba Na o Phu Yen, Binh Đinh; nguoi Ca Dong, H're, Cor o Quang Ngai; nguoi Xe Đang o Quang Nam,...
Cuoi nam 1936, nhan thay đuoc su nguy hiem cua phong trao, đon truong Tan An Bourgerire cho linh đen bat giu Sam Bram. Khi đo, ong đang ke Khan o buon Ea Khanh (Cheo Reo). Sau khi bat giu, linh Phap cung tich thu tai san va thieu huy toan bo nha cua cua ong. Ngay 25 thang 7 nam 1937, ong bi giam o đon Tra Ke, sau đo lan luot di chuyen sang Pleiku, Buon Ma Thuot, Song Cau, Thanh Hoa. Du bi bat giu, nhung phong trao cua ong van lan toa manh me va phat trien thanh cuoc khoi nghia vu trang keo dai trong khoang thoi gian 1936–1939, đay lui nguoi Phap ra khoi vung Tho Lo.
Ngay 2 thang 9 nam 1938, ong bi Toa an phong tuc Darlac xu 10 nam tu va phat 500 đong bac Đong Duong. Ong gui đon kien nghi len Kham su Trung Ky, cho rang ban than bi bat khi đang chua benh cho nguoi dan, chu khong tham gia hanh đong chong Phap. Toa an phong tuc sau đo xu lai, an xa xuong con 5 nam tu va 250 đong bac Đong Duong. Tuy nhien, ong van bi giam giu lau hon an tu tren, đen tan khi Nhat đao chinh Phap (thang 3 nam 1945) thi ong moi đuoc tu chinh tri cong san giai thoat. Khi tro ve, ong lien he voi nhung nguoi tung tham gia phong trao "nuoc xu" ngay truoc đe to chuc luc luong tham gia khoi nghia gianh chinh quyen.
Thang 9 nam 1945, Cach mang thang Tam thanh cong, Sam Bram tro thanh Pho Chu nhiem Uy ban Viet Minh tinh Phu Yen. Thang 5 nam 1946, ong tung ra Ha Noi gap go Chu tich Ho Chi Minh va đuoc tang mot thanh kiem.
Trong thoi gian khang chien chong Phap, can nha cua ong la noi tiep te cho cac chien si Ve quoc đoan. Ong mat nam 1949.


Vinh danh Ten cua ong đuoc đat cho mot con đuong o phuong Ea Tam, thanh pho Buon Ma Thuot, tinh Đak Lak.


Tham khao Nguyen Van Thuong, Phong trao đau tranh chong Phap cua đong bao mien nui nam Trung Ky nhung nam đau the ky XX Luu tru ngay 27 thang 7 nam 2021 tai Wayback Machine.
Nguyen Van Thuong, Phong trao "nuoc xu" o vung nui Nam Trung Bo va Tay Nguyen (1935-1940) Luu tru ngay 27 thang 7 nam 2021 tai Wayback Machine, in trong Tap chi Nghien cuu Lich su (So 11, 2016).


Chu thich