Tutankhamun (tieng Ai Cap co đai: twt-ꜥnh-jmn); phat am theo tieng Ai Cap co la Tutankhamen la mot pharaon Ai Cap thuoc Vuong trieu thu 18, tri vi vao khoang nhung nam 1332-1323 TCN (theo bang nien đai quy uoc), trong giai đoan Tan Vuong quoc cua Lich su Ai Cap.
Ong la thuong hay đuoc goi theo cach thong dung la Vua Tut. Ten goi ban đau cua ong, Tutankhaten, co nghia la "Hien than song cua Aten", trong khi Tutankhamun co nghia la "Hien than song cua Amun". Theo cach viet bang chu tuong hinh, ten cua Tutankhamun đa thuong đuoc viet la Amen-tut-ankh, vi no tuan theo mot quy uoc đo la ten cua vi than đuoc đat o đau cua mot cum tu đe the hien su ton kinh. Ong co the cung la Nibhurrereya trong cac buc thu Amarna, va nhieu kha nang chinh la vi vua Rathotis cua vuong trieu thu 18, von đuoc Manetho, mot nha su hoc co đai, ghi chep lai la đa tri vi trong chin nam- mot con so tuong tu cung đuoc quy chieu voi phien ban tom tat cua Flavius ​​Josephus.
Su kien Howard Carter cung George Herbert, huan tuoc thu nam cua Carnarvon phat hien ra lang mo gan nhu con nguyen ven cua Tutankhamun vao nam 1922 đa tao nen mot con chan đong tren toan the gioi. No đa khoi day lai su quan tam cua cong chung đoi voi Ai Cap co đai, va mat na xac uop cua Tutankhamun, ngay nay nam tai bao tang Cairo, đa tro thanh mot bieu tuong noi tieng. Trien lam cac hien vat tu ngoi mo cua ong đa dien ra khap noi tren the gioi. Vao thang 2 nam 2010, ket qua xet nghiem DNA khang đinh rang ong la con trai cua Akhenaten (xac uop KV55) voi mot nguoi chi em va cung la vo cua Akhenaten (xac uop KV35YL), hien van chua xac đinh đuoc danh tinh va đuoc biet voi ten goi "Quy Ba tre", xac uop cua ba đuoc tim thay trong ngoi mo KV35.


Cuoc đoi Tutankhamun la con trai cua Akhenaten (truoc đay la Amenhotep IV) voi mot trong nhung chi em cua Akhenaten, hoac co le mot trong nhung nguoi chi em ho cua ong ta. Khi la mot hoang tu, ong đa đuoc biet đen voi ten goi Tutankhaten. 

Ong len ngoi vao nam 1333 TCN, khi moi len chin hoac muoi tuoi, voi vuong hieu la Nebkheperure. Ong co mot bao mau ten la Maia, va ba đuoc biet đen tu ngoi mo cua minh tai Saqqara. Mot thay giao nhieu kha nang co ten la Sennedjem.

Khi len ngoi vua, ong đa ket hon voi nguoi chi cung cha khac me voi minh la Ankhesenpaaten, ba sau đo đoi ten thanh Ankhesenamun. Ho co hai nguoi con gai voi nhau nhung đeu bi chet yeu. Nghien cuu chup cat lop vi tinh đuoc thuc hien vao nam 2011 cho thay mot nguoi con gai đa mat khi đang o thang thu 5-6 cua thai ki va nguoi con lai đang o thang thu 9 cua thai ky. Khong co bang chung nao trong ca hai xac uop cho thay dau vet cua cac di tat bam sinh hoac mot nguyen nhan dan đen cai chet.


= Vuong trieu =
Do ong len ngoi khi con rat tre, nha vua co the đa co nhung can than đay quyen luc ben canh, đuoc cho la bao gom tuong Horemheb va te tuong Ay. Horemheb đa ghi lai rang nha vua đa phong cho ong ta lam "chua te cua toan bo cac vung đat" von la mot tuoc vi cha truyen con noi đe duy tri luat phap. Ngoai ra ong ta co kha nang tran an vi vua tre khi ong noi gian.
Vao nam tri vi thu ba cua minh, Tutankhamun đa cho huy bo nhung thay đoi đuoc thuc hien trong suot vuong trieu cua vua cha. Ong ket thuc su tho than cung than Aten va khoi phuc lai đia vi toi cao cho than Amun. Lenh cam su tho cung than Amun đa đuoc do bo va cac đac quyen truyen thong danh cho tang lop tu te đa đuoc khoi phuc. Kinh đo đa đuoc doi ve lai Thebes va thanh pho Akhetaten bi tu bo. Ong con thay đoi ten cua minh thanh Tutankhamun, "Hien than song cua Amun".
Nha vua con bat đau cac du an xay dung nhu la mot phan trong qua trinh khoi phuc cua ong, đac biet la tai đen Karnak o Thebes, tai đay ong đa danh rieng mot ngoi đen cho than Amun. Nhieu tuong đai đa đuoc dung len, va mot dong chu tren cua ngoi mo cua ong đa tuyen bo rang nha vua đa "song cuoc đoi cua minh theo hinh tuong cua cac vi than". Cac le hoi truyen thong đa đuoc to chuc tro lai, bao gom ca nhung le hoi co lien quan đen than bo Apis, Horemakhet, va le hoi Opet. Tam bia đa đuoc khoi phuc cua ong co noi:

Nhung ngoi đen cua cac vi than va nu than... đa la nhung đong đo nat. Đien tho cua cac vi than đa hoang phe va đay co dai. Thanh đien cua cac vi than coi nhu khong ton tai va cung đien tro thanh nhung con đuong... cac vi than đa quay lung lai voi vung đat nay... Neu co ai cau xin mot loi khuyen tu cac vi than, nguoi đo se khong bao gio đuoc đap lai.

Vuong quoc Ai Cap đa roi vao tinh trang suy yeu ve kinh te va hon loan duoi vuong trieu cua Akhenaten. Quan he ngoai giao voi cac vuong quoc khac đa bi bo be va Tutankhamun đa tim cach khoi phuc lai chung, đac biet la voi nguoi Mitanni. Bang chung ve su thanh cong cua ong đa đuoc đe xuat tu nhung mon qua tu cac quoc gia khac nhau đuoc tim thay trong lang mo cua ong. Bat chap nhung no luc nham cai thien cac moi quan he cua ong, nhung tran chien voi nguoi Nubia va cac dan toc chau A khac đa đuoc ghi lai trong ngoi đen an tang cua ong tai Thebes. Ngoi mo cua ong con chon theo ca ao giap va nhung chiec ghe gap thich hop cho nhung chien dich quan su. Tuy nhien, do ban than ong con tre tuoi cung voi nhung khuyet tat tren co the, ong đa phai su dung mot cay gay đe đi lai (ong qua đoi khoang 19 tuoi), cac nha su hoc suy đoan rang ong đa khong đich than tham gia vao nhung tran chien nay.


= Suc khoe va dien mao =

Tutankhamun co dang ve manh khanh va co chieu cao khoang 180 cm (5 ft 11 in). Ong co nhung chiec rang cua lon va đay la đac trung cua dong doi hoang toc Thutmoses. Tu thang 9 nam 2007 đen thang 10 nam 2009, nhieu xac uop khac nhau tro thanh đoi tuong trong cac nghien cuu nhan chung hoc, X quang, va di truyen von la mot phan cua Du an gia đinh vua Tutankhamun. Cac nghien cuu cung cho thay rang Tutankhamun đa "hoi ho ham ech" va co the mac ca chung veo cot song nhe. Kham nghiem co the cua vua Tut cung đa tiet lo su bien dang truoc đo chua đuoc biet o trong chan trai cua nha vua, do hoai tu mo xuong. Su đau đon do đieu nay gay ra đa buoc vua Tut phai su dung mot cay gay đi bo, va no đa đuoc tim thay rat nhieu trong ngoi mo cua ong, tuy nhien can benh nay lai khong nguy hiem đen tinh mang. 

Trong qua trinh phan tich DNA xac uop cua vua Tut, cac nha khoa hoc đa phat hien ra DNA cua ky sinh trung gay nen benh sot ret nhiet đoi trong co the cua pharaon, no đuoc coi la bang chung ve mat di truyen hoc lau đoi nhat cua can benh nay. Đieu thu vi la, co nhieu chung mam benh sot ret đa đuoc tim thay va no chi ra rang vua Tut đa bi boi nhiem sot ret trong suot cuoc đoi cua ong. "Benh sot ret đa lam suy yeu he thong mien dich cua vua Tut va gay tro ngai cho qua trinh chua tri ban chan cua ong. Nhung yeu to nay, ket hop voi viec xuong đui trai cua ong bi gay theo nhu phat hien cua cac nha khoa hoc vao nam 2005, co the cuoi cung đa giet chet vi vua tre tuoi".


= Pha he =
Vao nam 2008, mot nhom nghien cuu bat đau tien hanh nghien cuu DNA cua Tutankhamun va cac xac uop nhung thanh vien khac trong gia đinh ong. Ket qua tu cac mau DNA cuoi cung đa giup tra loi mot so cau hoi ve huyet thong cua Tutankhamun, no đa chung minh rang cha cua ong la Akhenaten, nhung nguoi me cua ong thi lai khong thuoc vao mot trong so nhung nguoi vo đa đuoc biet đen cua Akhenaten. Me cua ong la mot trong so nam nguoi chi em cua cha ong, mac du vay lai khong ro la ai. Nhom nghien cuu đa co the chung minh voi xac suat toi 99,99 phan tram rang Amenhotep III la cha nhan vat đuoc chon cat trong ngoi mo KV55, nguoi đuoc xac đinh la cha cua Tutankhamun. Me cua vi vua tre tuoi đa đuoc tim thay thong qua cac xet nghiem DNA va la mot xac uop đuoc biet đen voi ten goi "Quy ba tre" (KV35YL), đuoc tim thay ben canh xac uop nu hoang Tiye trong hoc tuong cua ngoi mo KV35. DNA cua ba đa chung minh rang, ba la mot nguoi con cua Amenhotep III voi Tiye; do đo, cha me cua Tutankhamun la anh em ruot. Nu hoang Tiye đa co nhieu anh huong ve mat chinh tri trong trieu đinh va đong vai tro nhu mot co van cho con trai cua ba sau khi nguoi chong cua ba qua đoi. Tuy nhien, mot so nha di truyen hoc đa tranh cai ve nhung phat hien nay va "phan nan rang nhom nghien cuu đa su dung ky thuat phan tich khong phu hop."

Nghien cuu nay cung chi ra rang mot trong so hai xac uop bao thai đuoc tim thay tai lang mo cua Tutankhamun la con gai cua chinh Tutankhamun, va mot thai nhi khac co le cung la con cua ong. Va cho đen nay, chi moi thu đuoc mot phan du lieu tu hai xac uop nu trong ngoi mo KV21. Mot trong so ho, KV21A, co the la me cua nhung tre so sinh nay va do đo la vo cua Tutankhamun, Ankhesenamun. Theo lich su ghi lai thi ba la con gai cua Akhenaten voi Nefertiti, va do đo nhieu kha nang ba la chi em cung cha khac me voi ong.

Ngoai ra, bang chung đen tu qua trinh kham nghiem va nghien cuu di truyen hoc vao nam 2014 tiep tuc tai khang đinh nhung phat hien vao nam 2010 rang Tutankhamun la ket qua cua mot moi quan he can huyet.


= Qua đoi =

Khong co bat cu ghi chep nao con hien con ton tai đen ngay nay ve ngay qua đoi cua Tutankhamun. Đieu gi gay ra cai chet cua Tutankhamun đa la chu đe cua nhieu cuoc tranh luan. Nhieu nghien cuu khoa hoc đa đuoc tien hanh đe nham tim ra nguyen nhan gay ra cai chet cua ong. Co mot so bang chung đa đuoc nha vi sinh vat hoc Harvard Ralph Mitchell neu ra rang ong co the đuoc chon cat mot cach voi va. Mitchell đa phat bieu rang nhung đom mau nau sam tren nhung buc tuong đuoc trang tri trong phong chon cat cua Tutankhamun cho thay ong đa đuoc chon cat ngay truoc khi mau son co the kho.
Thong qua viec tien hanh chup cat lop vi tinh vao nam 2005 đa cho thay ong đa bi gay chan trai, khong lau truoc khi ong qua đoi, va no đa bi nhiem trung. Phan tich DNA đuoc tien hanh nam 2010 cho thay su xuat hien cua benh sot ret trong co the cua ong, dan đen gia thuyet cho rang benh sot ret va benh Kohler đa dan đen cai chet cua ong. Vao ngay 14 thang 9 nam 2012, hang tin ABC đa đua tin ve mot gia thuyet khac nua cho cai chet cua Tutankhamun, no đuoc phat trien boi bac si phau thuat Hutan Ashrafian o Đai hoc Hoang gia London, ong tin rang benh đong kinh thuy thai đa gay ra mot cu nga chet nguoi va khien cho chan trai cua Tutankhamun bi gay.
Nghien cuu đuoc cac nha khao co, X-quang, va di truyen hoc, tien hanh vao nam 2005 thong qua viec chup CT nhung xac uop đuoc tim thay chi ra rang ong khong qua đoi boi mot cu đanh vao đau, nhu nhung suy nghi truoc đay. Nhung hinh anh CT moi đa chi ra cac di tat bam sinh von pho bien hon o nhung đua tre sinh ra tu hon nhan can huyet, nhu viec ong co dau hieu mac chung ho ham ech cung voi nhung khuyet tat bam sinh khac (cha va me cua Tutankhamun la 2 anh chi em ruot)


He qua Voi viec Tutankhamun qua đoi va hai nguoi con chet non đuoc chon cat cung voi ong, dong ho Thutmoses đa cham dut. Cac buc thu Amarna sau đo cho biet rang nguoi vo goa cua Tutankhamun, đa viet thu gui cho vua Suppiluliuma I cua nguoi Hittites, thinh cau voi ong ta rang lieu ba co the ket hon voi mot nguoi con trai cua ong ta đuoc hay khong. Buc thu khong nhac toi viec Tutankhamun đa qua đoi nhu the nao. Ankhesenamun đa noi rang ba đa rat lo so nhung se khong lay bat cu can than nao cua minh. Tuy nhien, vi hoang tu nay đa bi sat hai truoc khi co the đen noi. Ngay sau đo, Ay đa cuoi vo goa cua Tutankhamun va tro thanh vi pharaon tiep theo. Đong thoi đa co mot cuoc chien tranh no ra giua hai nuoc va Ai Cap đa bi thua tran.
So phan cua Ankhesenamun sau đo khong đuoc biet đen, ba đa bien mat khoi cac ghi chep lich su va nguoi vo thu hai cua Ay la Tey đa tro thanh Chinh cung hoang hau. Sau khi Ay qua đoi, Horemheb đa cuop ngoi vua va tien hanh mot chien dich nham xoa bo moi thu lien quan đen ong, cha cua Tutankhamun, Akhenaten, nguoi me ke Nefertiti, nguoi vo Ankhesenamun cua ong, va ca nhung nguoi chi em cung cha khac me cung nhu cac thanh vien khac trong gia đinh. Toan bo hinh anh va đo hinh cua ong đeu đa bi xoa bo. Bat chap đieu nay, Horemheb co the đa cuoi mot nguoi em gai cua Nefertiti, Mutnedjmet, nhung ho khong co con voi nhau va sau nay ong ta đa truyen ngoi lai cho Paramessu, vi vua sang lap nen vuong trieu Ramesses.


Lang mo Nha khao co Howard Carter đa phat hien ra lang mo gan nhu con nguyen ven cua Tutankhamun vao nam 1922, đo la ngoi mo KV62 tai Thung lung cac vi Vua. No đa tao nen mot su kien chan đong tren toan the gioi. Lang mo đa cung cap nhung hieu biet gia tri ve van minh Ai Cap co đai.
Co tong so 5.398 vat pham đa đuoc tim thay trong ngoi mo, bao gom quan tai ran bang vang, mat na, ngai, cung ten, ken trumpet, chen hoa sen, thuc pham, ruou vang, dep, đo lanh tuoi... Trong lang mo co sau co xe ngua (trong đo 2 co xe đuoc dat vang), 50 cai cung, 2 thanh guom, tam cai khien, 2 luoi dao gam, đo dung đu loai. Howard Carter phai mat 10 nam đe phan loai cac vat pham nay. Co ca mot con dao gam lay tu ngoi mo co luoi sat đuoc lam bang thien thach.
Huan tuoc Carnarvon - nguoi tai tro cho cuoc khai quat lang mo đa qua đoi chi 6 tuan sau khi lang mo đuoc mo ra. Tu đo đa day len nhung đon đai noi tieng ve loi nguyen cua xac uop Ai Cap.


Chu thich CTham khao Lien ket ngoai Grim secrets of pharaon 's city—BBC News
Tutankhamun and the Age of the Golden pharaon s website
British Museum Tutankhamun highlight Luu tru ngay 4 thang 11 nam 2012 tai Wayback Machine
"Swiss geneticists examine Tutankhamun's genetic profile" Luu tru ngay 24 thang 9 nam 2015 tai Wayback Machine by Reuters
Ultimate Tut Documentary produced by the PBS Series Secrets of the Dead