Nha Tan (gian the: 晋朝; phon the: 晉朝; binh am: Jin Chao; Wade–Giles: Chin⁴-ch'ao², IPA: [tɕin tʂʰɑʊ]; 266–420 theo duong lich), la mot trong Luc trieu trong lich su, sau thoi Tam Quoc va truoc thoi Nam Bac trieu o Trung Quoc. Trieu đai nay do Tu Ma Viem thanh lap, sau thoi ky Tam Quoc (220-280), voi viec Tan đanh chiem Đong Ngo nam 280.
Co hai giai đoan lich su cua nha Tan. Nha Tay Tan (265–316) la su ke tuc cua Tao Nguy sau khi Tu Ma Viem chiem quyen luc, va co thu đo tai Lac Duong hoac Truong An. Tay Tan thong nhat Trung Quoc nam 280, nhung sau đo bi roi vao mot cuoc noi chien va cuoc xam luoc cua Ngu Ho. Mien Bac bi xam chiem, cat cu va bi chia tach thanh Ngu Ho thap luc quoc. Cac quoc gia nho nay đanh lan nhau va voi nha Tay Tan, chuyen sang giai đoan thu hai cua lich su trieu đai, nha Đong Tan khi Tu Ma Due chuyen kinh đo ve Kien Khang (Nam Kinh ngay nay). Cuoi cung Đong Tan bi nha Luu Tong tieu diet nam 420.


Tay Tan (266-316) = Thong nhat Trung Hoa =
Nha Tan bat đau hinh thanh quyen luc tu Tu Ma Y, đai than nha Tao Nguy . Sau khi Nguy Minh đe Tao Due qua đoi nam 239, vua nho Tao Phuong khong co thuc quyen, cha con Tu Ma Y tro thanh quyen than.
Nam 251, Tu Ma Y chet, hai con Tu Ma Su va Tu Ma Chieu thay nhau nam quyen. Ngay nam sau, Tu Ma Su phe vua la Tao Phuong, lap Tao Mao. Tu Ma Su qua đoi, Tu Ma Chieu mot minh nam quyen. Nam 260, Tao Mao muon tru khu Tu Ma Chieu, bi Tu Ma Chieu ra tay giet va lap Tao Hoan len thay, tuc Nguy Nguyen đe.
Cuoi thoi Tam Quoc, Nguy la nuoc manh nhat trong so ba nuoc, tiem luc ca ve kinh te, dan so. Thuc va Ngo co dan cu thua thot hon va it cua cai hon, do đo dan dan bi the luc cua Tao Nguy lan at. Voi quyen kiem soat ca ve chinh tri lan quan su, gia toc Tu Ma dan nam thuc quyen o Tao Nguy.

Sau nhieu nam vua tran ap su chong đoi cua nhung nguoi trung thanh voi nha Tao Nguy đe cung co quyen luc, vua chong tra thanh cong nhung cuoc xam lan cua Đong Ngo va Thuc Han, nguoi đung đau gia toc Tu Ma la Tu Ma Chieu quyet đinh đanh Thuc Han khi nuoc nay đa suy yeu va noi bo mat đoan ket. Nam 263, quan Nguy khoi binh đanh Thuc va nhanh chong tieu diet vuong trieu Thuc Han. Đau nam 264, vua Thuc Han la Luu Thien đau hang.
Nam 264, Tu Ma Chieu qua đoi. Con ca la Tu Ma Viem len thay, khong lau sau buc ep vua Nguy la Tao Hoan thien nhuong ngai vi cho minh vao ngay Nham Tuat (13) thang 12 nam At Dau (tuc 4 thang 2 nam 266 theo duong lich). Tu Ma Viem len ngoi Hoang đe vao ngay Binh Dan (17) cung thang  (tuc 8 thang 2), lap ra nha Tan, tuc la Tan Vu Đe (266-290). Tu Ma Y đuoc truy ton lam Tuyen đe, Tu Ma Su lam Canh đe, Tu Ma Chieu lam Van đe.
Nam 280, Tan Vu đe chinh phuc not nuoc Đong Ngo, bat vua Ngo la Ton Hao. Trung Quoc lai đuoc thong nhat, va Tan Vu đe mo rong quyen luc cua minh ve phia bac đen trung tam Trieu Tien va phia nam đen het Giao Chau (Mien Bac Viet Nam).


= Cai tri quoc gia =


 Dan so  Truoc su hung manh cua Tay Tan, nhung su cuop pha chong Trung Quoc cua Hung No va nhung bo toc khac tam dung trong mot thoi gian. Va chinh sach đinh cu cac bo toc ben trong Trung Quoc đa co ket qua. Trien vong ve mot nen hoa binh, thong nhat va thinh vuong bat đau.
Đe khac phuc tinh trang hao hut dan so do chien tranh thoi Tam Quoc, ngay tu khi len ngoi, Tan Vu Đe đe ra chinh sach khuyen khich phat trien dan so:

Con gai đen 17 tuoi chua ga chong thi quan se thay cha me ga cho
Nha co nam con gai đuoc mien dich đe khuyen khich viec nuoi con gai va tru bo thoi xau tu thoi Chien Quoc la sinh con gai thuong it nuoi.
Nam 280, tinh ca nhung dan luu vong tro ve, tren toan lanh tho do nha Tan cai tri co 2.450.000 ho, 16.163.863 nhan khau.


 Phan phong chu hau  Đe nhanh chong dep cac cuoc noi day cua cac dan toc thieu so, nha Tan chia nho cac chau, quan vung bien cuong, giao cho cac hoang than đi tran giu. Tu tong so 12 chau thoi nha Han tang len thanh 19 chau trong toan quoc:

U Chau chia lam 2: U Chau va Binh Chau
Ung Chau chia lam 2: Ung Chau va Tan Chau
Ich Chau chia lam 3: Luong Chau, Ich Chau va Ninh Chau.
Tan Vu Đe khong thay đoi nhieu chinh sach cua nha Nguy. Nhung voi che đo phan phong cho ho hang thi khac han. Khi thi hanh chinh sach moi, nha Tan cho rang so di Tao Nguy de bi đoat ngoi la vi nha vua le loi o trung uong, khong co vay canh la hoang toc o cac đia phuong, vi the Vu Đe chu truong mo rong cac phien vuong trong hoang toc:

Nuoc phong co 2 van ho la nuoc lon, quan si 5.000 nguoi;
Co 1 van ho la nuoc vua, quan si 3.000 nguoi
Nuoc co 5.000 ho la nuoc nho, quan si co 500 nguoi.
Do viec tang binh luc cho cac than vuong trong hoang toc nen ho de gay ra noi chien đe gianh ngoi, thuc te Loan bat vuong sau nay cho thay đay chinh la mot sai lam cuc đoan.
Vu Đe tim cach quay lai thoi ky vi đai cua trieu Han, khi hoa binh va thinh vuong co o khap đat nuoc va nha Han co đuoc quyen luc trung uong manh. Tan Vu Đe đat ra cac cai cach nham muc đich kiem che quyen luc đia phuong - quyen luc cua cac gia đinh lon. Nhung nhung cai cach đo khong thanh cong. Ong chet nam 290 khi the luc cua cac chu hau, lanh chua lon o Trung Quoc cang them lon manh trong khi nguoi ke vi khong đu nang luc nen nha Tan nhanh chong bi suy yeu.


 Van đe nguoi ngoai toc  Tu thoi nha Han sang thoi Tam Quoc, nhung nguoi thieu so nhu nguoi Hung No, nguoi Khuong, nguoi Tien Ty v.v... đa xam nhap vao trung nguyen va o lan voi nguoi Han. Trong thoi Tao Nguy, y tuong đe phong su noi day cua nhung toc nguoi nay đa đuoc Đang Ngai neu ra va Tu Ma Su tan đong, nhung chua thuc hien..
Tan Vu Đe đa tien hanh cac chien dich quan su chong nguoi Tien Ti va nguoi Khuong o Tan Chau, Luong Chau (Cam Tuc), truoc khi tieu diet Đong Ngo. Ke hoach quan su nay đuoc cac tuong Duong Ho, Vuong Tuan đau Tay Tan va Te tuong Truong Hoa ung ho.
Nam 271, the luc cua toc Tien Ti o Lung Huu Cam Tuc nhanh chong lon manh, thang 6, Thu Co Nang, thu linh bo Thoc Phat giet chet Thu su Tan Chau Ho Liet. Tan Vu Đe phai Tu Khang Hieu uy Thach Giam lam An Tay Tuong quan, Đo đoc Lung Huu, Đo Du lam An Tay quan su đem quan đan ap nguoi Tien Ty, đen nam sau tinh hinh Lung Huu moi yen on. Tuy nhien o phia bac, Huu hien vuong Nam Hung No la Luu Manh lai day binh chong lai nha Tan o Tinh Chau (Son Tay), sau cung bi tran ap.
Khi Tan Vu Đe diet Đong Ngo, Quach Kham cung đe cap nguy co nay va khuyen Vu Đe đieu luu dan ngoai toc tro ve ban quan đe tach ho voi nguoi Han; đong thoi đieu quan vua thang Đong Ngo len bien cuong đe phong, tung buoc đay nguoi thieu so ra khoi bien cuong. Tuy nhien, Tan Vu Đe đa khong tiep thu y kien nay. Cac nha nghien cuu hien nay xem quyet đinh cua Vu Đe it nhieu mang tinh đao ly đe tranh xao tron xa hoi..
Nhung sau khi Tan Vu Đe qua đoi, trao luu bai tru luu dan trong trieu Tay Tan tiep tuc day len, tieu bieu la bai "Đo Nhung luan" (Thuyet đuoi nguoi Nhung) cua Thai tu tay ma Giang Thong, cho rang cac toc nguoi khong phai cung toc voi nguoi Han thi long da ho tat khac nham di doi nguoi thieu so ra khoi lanh tho đe nghi cho doi khoi Quan Trung nhung Trieu đinh khong chap nhan. Tuy nhien nhung nam sau đo, viec Trieu đinh Tay Tan theo đuoi chinh sach nay ngay trong "Loan bat vuong" đa dan đen cac cuoc noi day cua luu dan, trong đo hau qua tai hai nhat la cua Ly Đac va Vuong Nhung, gop phan cang lam suy yeu nha Tan. Trieu đinh Tay Tan sau thoi Vu Đe đa khong biet ap dung hoa hop dan toc, dung chinh sach thu đich voi nguoi thieu so nen moi dan đen loan lac.


= Bat vuong chi loan =

Cung voi cai chet cua Tan Vu Đe, Trieu đinh Tay Tan lap tuc xuong doc. Mot so đai than tung khuyen Tan Vu Đe bo Thai tu Tu Ma Trung lap nguoi khac nhung Tan Vu Đe khong nghe vi ne thong gia nha đai than Gia Sung. Tu Ma Trung lay con gai Gia Sung la Gia Nam Phong, đuoc len ke vi, tuc Tan Hue Đe, mot hoang đe đan đon. Su chep lai mot so cau chuyen ve hoang đe ngay ngo nay. Khi nghe ech keu, Hue Đe hoi thi than: 

Ech no keu vi viec cong hay vi viec tu đay?
Luc nghe tin dan bi đoi, đen gao cung khong con đe an, Hue Đe lai buot mieng hoi:

Dan khong co gao an, sao khong an thit?
Quyen hanh roi vao tay Hoang hau Gia Nam Phong. Ba von đa nghi nen hay bat đau bat giu va hanh quyet bat ky ai ma ba cho la mot moi đe doa cho vi tri cua minh, ke ca nhung ke đoi lap trong Hoang gia. Trong vong xoay quyen luc đo, Gia Hau muon tan dung cac than vuong tru khu lan nhau đe loai bot nguoi khong vay canh nhung roi chinh ba bi cac hoang than tru khu. Cuoc xung đot no ra giua cac hoang than nha Tan, su goi la Loan bat vuong (Bat vuong chi loan)

Nhung cuoc thanh trung, bat bo tai Kinh đo xay ra lien tuc. Ben ngoai, cac than vuong thi nhau dung co "can vuong" nhung thuc chat đe khuech truong the luc. Nhieu vuong cong va hang van nguoi bi giet. Hoang hau ho Gia khong the giet tat ca nhung ke đoi nghich voi minh. Nam 300, mot hoang than la Trieu Vuong Tu Ma Luan đa lam đao chinh, giet Gia Hau va nhieu nguoi khac, đong thoi ep vi vua nhu nhuoc phai nhuong ngoi. Đen luot cac vuong hau khac khoi binh chong lai Tu Ma Luan va giet ong chi sau 3 thang. Vi vua nhu nhuoc Tu Ma Trung lai đuoc lap lam Hoang đe lan thu hai. Tuy nhien, cuoc chien giua cac vuong hau khong he ket thuc. So luong nguoi chet vi cuoc chien rat lon. Them vao đo, han han va nan đoi lien tiep xay ra. Chinh phu Trung uong suy yeu va hoan toan bat luc truoc suc manh cua cac lanh chua đia phuong. Chu ky buoc qua giai đoan thong nhat gio lai buoc vao giai đoan tan ra.
Tam vi vuong la ton that nha Tan gay ra bao loan gom co:

So Vuong Tu Ma Vi (con thu nam cua Tan Vu Đe).
Nhu Nam Vuong Tu Ma Luong (con thu tu cua Tu Ma Y, vao hang chu cua Tan Vu Đe, ong Tan Hue Đe).
Trieu Vuong Tu Ma Luan (con thu 9 cua Tu Ma Y, em Tu Ma Luong): la nguoi tham vong nhat, tung phe Hue Đe Tu Ma Trung đe lam vua, nhung bi cac vuong khac xum lai đanh, buoc phai tu van nam 301.
Te Vuong Tu Ma Quynh (con Tu Ma Du - em Tan Vu Đe. Du tung đuoc Tu Ma Chieu cho lam con nuoi Tu Ma Su).
Thuong Son Vuong (sau la Truong Sa Vuong) Tu Ma Nghe (chau thu sau cua Tan Vu Đe).
Thanh Đo Vuong Tu Ma Dinh (con thu 16 cua Tan Vu Đe).
Ha Gian Vuong Tu Ma Ngung (chau Tu Ma Phu - em Tu Ma Y).
Đong Hai Vuong Tu Ma Viet (chau Tu Ma Y).


= Diet vong =


 Nguoi Tung, nguoi Hung No noi day  Loan bat vuong lam nha Tay Tan suy yeu tram trong. Khoang 20 - 30 van nguoi bi chet. Hang loat ton that co the luc va tai nang bi giet, khien Hoang toc khung hoang nhan su khong co nguoi pho tro. Chien tranh xay ra khien nhieu vung bi tan pha. Cac bo toc ngoai vi thua co xam nhap va lam loan Trung Hoa.
Tai vung Quan Trung co luu dan toc nguoi Tung, vi mat mua may nam, keo hang chuc van nguoi vao quan Thuc kiem an. Nha Tan sai La Thuong vao Thuc, ep luu dan nguoi Tung roi khoi Ich Chau vao thang 7 nam 302. Thu linh nguoi Tung la Ly Đac xin đuoc gat mua xong, toi mua đong se đi. La Thuong khong bang long, mang quan đen đanh đuoi Ly Đac. Nguoi Tung ben theo Ly Đac va chau la Ly Hung noi day lam phan, cat cu Tay Xuyen ma nha Tan khong con kha nang quan ly. Sau khi Ly Đac tu tran, Ly Hung lap ra nuoc Thanh Han (303). Tu đo nha Tay Tan mat han đat Thuc.
Trong Loan bat vuong, do khung hoang nhan su, cac vuong nha Tan phai dung toi cac tuong si nguoi "Ho" va ho nhan đo phat trien the luc. Mot bo tuong cua Thanh Đo Vuong Tu Ma Dinh (tham chien bat vuong) la Luu Uyen đa lon manh trong luc cac su quan ho Tu Ma giet hai lan nhau. Khi Loan bat vuong cham dut, Tu Ma Dinh đa bi giet; trong 8 vuong chi con lai Đong Hai Vuong Tu Ma Viet nam quyen trong trieu.
Luu Uyen phat trien thanh canh quan đoc lap. Nam 304, Uyen xung lam vua, lap ra nha Han, su goi la Han Trieu. Uyen mang quan đanh chiem đat nha Tan.
Thang 11 nam 306, Hue Đe Tu Ma Trung bi giet, Hoai Đe Tu Ma Xi đuoc lap len thay. Nha Tan phai đoi pho voi nguy co lam loan cua cac ngoai toc nguoi Ho tran lan khap Trung Nguyen.


 Giang co voi quan Han Trieu  Bo tuong cu cua Tu Ma Dinh la Cong Su Phien khoi binh bao thu cho chu. Thu su Duyen Chau Tuan Hi đanh bai va giet chet Phien. Bo tuong cua Phien la Cap Tan va Thach Lac van khong chiu bai binh. Nam 307, Tan va Lac mang quan đanh chiem Nghiep Thanh, giet Tan Thai Vuong Tu Ma Đang. Tu Ma Viet sai Tuan Hi mang quan đanh chiem lai đuoc Nghiep Thanh. Tan bo chay roi bi giet, con Thach Lac chay ve hang Luu Uyen.
Trong luc đo, mot cuoc noi day do Luu Ba Can đung đau cung bi dep yen. Can bi giet, bo tuong Vuong Di đong quan o Ha Bac cung quy phuc Luu Uyen.
Nam 308, Luu Uyen sai con la Luu Thong Nam tien đanh Thai Nguyen, sai Thach Lac đanh đat Trieu, Nguy, lai lenh cho Vuong Di đanh pha cac chau. Vuong Di lai lien tiep khien cac chau Du, Duyen, Tu, Thanh bi uy hiep, Thu su Thanh Chau Tuan Hi (Tu Ma Viet đieu Hi tu Duyen Chau ve Thanh Chau) đoi pho rat vat va. Thang 5 nam đo, Di tan cong Kinh thanh Lac Duong nhung bi vien binh nha Tan đanh bai, phai chay ve nhap vao quan Luu Uyen.
Thang 7 nam 308, quan Han Trieu ha đuoc Binh Duong (Son Tay, Trung Quoc). Luu Uyen doi đo ve đay, xung lam Hoang đe.
Thang 9 nam đo, Vuong Di va Thach Lac hop binh tan cong Nghiep Thanh, tuong Hoa Uc bo thanh chay. Sau khi chiem Nghiep Thanh, Thach Lac lai cung tuong Han Trieu khac la Luu Linh đanh Nguy Quan, Cap Quan, Đon Khau, lien tiep ha 50 đon. Cac chau quan vung Ky Nam, Ha Bac bi tan pha thoi Loan bat vuong, binh luc yeu ot, nen quan Han Trieu tien rat de dang.
Nam 309, Luu Uyen sai Luu Thong, Vuong Di đanh Thuong Đang. Thu su Tinh Chau Luu Con mang quan cuu. Tu Ma Viet o Lac Duong cung sai Vuong Khoang đi cuu. Thong va Di hop binh đanh bai hai canh vien binh, sau đo lai chiem lay Đon Luu, Truong Tu khien tuong giu Thuong Đang la Bang Thuan cung ke phai đau hang. Quan Thuong Đang chi con thanh Tuong Vien giu đuoc, Luu Con sai bo tuong Truong Y đen tran thu.
Thang 8 nam 309, Luu Uyen tan cong Lac Duong. Quan Tan nhan luc Uyen vua thang tran, chu quan khinh đich, bat ngo đanh up khien Uyen bi thua to, phai rut chay.
Thang 10 nam đo, Uyen cung cac tuong Luu Thong, Vuong Di, Luu Canh tan cong Lac Duong lan thu hai. Quan Tan chong tra quyet liet, giet chet 3 tuong Ho Dien Yen, Ho Dien Hao, Ho Dien Lang, lai chan đuong tiep luong tu huyen Thiem khien quan Han Trieu thieu luong. Uyen phai rut quan ve Binh Duong.


 Lac Duong that thu  Nam 310, Luu Uyen chet, con thu Luu Thong giet anh la Luu Hoa len ngoi, tuc Chieu Vu Đe.
Đau nam 310, tuong Han Trieu la Vuong Di sai bo tuong Tao Nghi đanh chiem Đong Binh va tan cong Lang Nha; Thach Lac mang quan hop voi Di đanh 3 chau Tu, Duyen, Du, chiem đuoc Yen Thanh, giet Thu su Duyen Chau nha Tan la Vien Phu, sau đo đanh chiem cac quan thuoc Ky Chau. Khi đo phan lon đat đai phia đong Lac Duong đa bi mat, Thu su Thanh Chau Tuan Hi va Thu su Du Chau Phung Tong co thuc luc nhung vi bat hoa voi Tu Ma Viet nen khong phat binh cuu.
Trong luc đo, Tu Ma Viet lai pham sai lam khac. Luu dan Ung Chau đang o Nam Duong, Viet ha lenh cho dan phai ve que. Luu dan vi Quan Trung đa bi tan pha khong muon ve, Viet sai quan ap giai ep phai đi. Do đo luu dan theo Vuong Nhu lam loan, đanh pha cac huyen quanh Lac Duong khien nha Tan cang nguy khon, bon mat phai thu đich.
Thang 10 nam 310, cac tuong Han Trieu la Luu Dieu, Luu Xan (con Luu Thong), Vuong Di, Thach Lac chia đuong cung nhau tan cong Lac Duong lan thu ba. Trong thanh lai thieu luong, tinh hinh rat nguy cap. Nhung noi bo nha Tan van bi chia re. Tu Ma Viet chuyen quyen, giet cac tam phuc cua Tan Hoai Đe khien vua toi cang mau thuan. Luu Con o Tinh Chau muon muon quan Tien Ty cua Thac Bat Y Lu vao đanh Hung No nhung Tu Ma Viet khong nghe, vi so cac đich thu Tuan Hi, Phung Tong cung đang tran thu phia bac se thua co cung tran vao. Hoai Đe sai nguoi đi cau cuu, chi co Son Gian o Tuong Duong va Vuong Trung o Kinh Chau muon phat binh, nhung hai canh quan nay lai bi quan cua Vuong Nhu (luu dan Ung Chau) chan đanh nen phai rut ve co thu.
Thang 11 nam 310, Tu Ma Viet thay Lac Duong nguy cap khong the giu noi, ben mang 4 van quan sang Hua Xuong, bo lai Hoai Đe. Vuong Dien o lai Lac Duong khong khong che đuoc tinh hinh hon loan. Thang 3 nam 311, Hoai Đe tuc gian viet thu len Thanh Chau sai Tuan Hi đanh Viet. Viet o Hua Xuong đang thay Thach Lac đen gan, lai bat đuoc thu cua Hoai Đe gui cho Tuan Hi, cam gian thanh benh ma chet. Tu đo Vuong Dien mang xac Viet ra ngoai chon cat, bi Thach Lac chan đanh, giet chet may van quan Tan. Thach Lac bat đuoc Vuong Dien va quan tai cua Tu Ma Viet. Lac giet Dien roi bam xac Viet.
Tuan Hi nhan luc quan Han Trieu đi đanh Viet, noi long vong vay ben sai nguoi mang xe đen Lac Duong đon Hoai Đe. Nhung cac đai than tiec gia tai nen lan lua khong đi. Su cua Tuan Hi phai tro ve. Mai sau, lieu tinh hinh khong the o đuoc, Hoai Đe đanh tu đi bo voi vai chuc quan vien, ra ngoai thanh Lac Duong bi luu dan chan đuong tran lot het đo mang theo, buoc phai quay tro lai.
Thach Lac cung Vuong Di, Ho Dien Yen biet Lac Duong đa rat reu ra, mang quan quay tro lai, o at tan cong lan thu tu. Ngay 11 thang 6, quan Han Trieu pha đuoc cua Nam, keo vao thanh, giet 3 van quan dan nha Tan, bat song Hoai Đe va Duong Hoang hau thu hai cua Tan Hue Đe. Kinh thanh Lac Duong bi cuop boc va tan pha.


 Truong An that thu  Vua Tan bi bat nhung van khong ai lap vua thay đe co chinh lenh đieu khien thien ha cuu van tinh the. Tuan Hi nam đuoc Du Chuong Vuong Tu Ma Đoan (chau Hoai Đe), đang đinh đua len ngoi. Thang 8 nam 311, tuong Han la Luu Xan va Luu Dieu (con nuoi Luu Uyen) đanh chiem Truong An, bat giet Nam Duong Vuong Tu Ma Mo. Sang thang sau, Thach Lac đanh chiem Mong Thanh, bat song Tuan Hi va Tu Ma Đoan.
Khi Lac Duong that thu, mot nguoi chau Hoai Đe la Tan Vuong Tu Ma Nghiep chay ve huyen Mat, gap cau la Tu khong Tuan Phien. Vua luc đo Thu su Du Chau Diem Đinh mo đuoc vai ngan quan o đo, ben cung hop binh co thu.
Cac tuong Quan Trung la Sach Lam, Gia That day binh khoi phuc nha Tan, đuoc dan Quan Trung huong ung, mang quan bao vay Truong An. Luu Dieu va Luu Xan thua tran, phai co thu. Toi thang 4 nam 312, Gia That chiem đuoc Truong An, hai tuong Han phai bo chay ve Binh Duong.
Gia That sai nguoi đi đon Tu Ma Nghiep ve Ung Thanh roi ruoc ve Truong An. Thang 9 nam 312, Nghiep đuoc ton lam Thai tu. Nhung khi quan đich rut lui, cac tuong Tan la Gia That, Sach Lam va Diem Đinh lai tranh gianh quyen binh. Thang 12 nam đo, Gia That giao chien voi tuong Han la Banh Thien Ho tu tran. Quan Han rut đi, Diem Đinh giet Luong Tong; Sach Lam va Cuc Doan lai mang quan đanh va giet chet Diem Đinh.
Nam 313, Tan Hoai Đe bi Luu Thong giet o Binh Duong. Sach Lam ton Tu Ma Nghiep len ngoi, tuc Tan Man Đe (313-316). Man Đe viet chieu, trieu cac tran can vuong đanh Hung No: Vuong Tuan o U Chau, Luu Con o Tinh Chau, Tu Ma Bao (con Tu Ma Mo) o Thuong Khue, Tu Ma Tuan o Giang Nam. Tuy nhien Vuong Tuan chi lo cat cu phat trien the luc rieng, Luu Con khong đu thuc luc von phai dua vao cac bo lac nguoi Tien Ty moi đung đuoc o Tinh Chau, Tu Ma Tuan muon yen on o Giang Nam, lay co đanh dep quan phien loan Đo Thao nen khong phat binh; con Tu Ma Bao rat yeu khong co kha nang đuong đau voi quan Han.
Sach Lam va Cuc Doan o Truong An phai đon đoc chien đau voi quan Hung No. Du quan Tan vai lan đanh lui đuoc đich nhung ngay cang hao mon, lai khong đuoc tiep vien nen khong the giu lau.
Thang 8 nam 316, Luu Dieu tan cong Truong An lan nua. Thanh ngoai bi mat nuoc, Sach Lam phai lui vao thanh nho. Trong thanh gia 1 đau gao len toi 2 luong vang, nguoi trong thanh giet nhau đe an. Man Đe cung đuong, ben ban voi Cuc Doan "nhan nhuc ra hang, đe cuu si dan". Sach Lam muu tinh viec rieng, sai nguoi ra noi voi Luu Dieu rang trong thanh đu luong, nhung neu Lam đuoc phong chuc lon thi Lam se hang. Luu Dieu cu tuyet.
Ngay 11 thang 11 (tuc 11 thang 12 DL) nam đo, Man Đe mang ngoc ty truyen quoc ra hang, bi giai ve Binh Duong, phong lam Hoai An Hau. Cuc Doan tu van trong nguc, Sach Lam bat trung nen bi Luu Thong giet chet.
Nha Tay Tan diet vong, ton tai đuoc 52 nam, co tat ca bon vua. Hon 1 nam sau, Man Đe bi Luu Thong giet o Binh Duong khi moi 18 tuoi.


Đong Tan (317-420) = Tan Nguyen Đe co thu o Giang Nam =
Trong luc Ngu Ho tran vao Trung Nguyen, than thuoc nha Tan bo chay tu phia bac ve phia nam va tai lap nha Tan o thanh Kien Khang, nam o phia đong nam Lac Duong va Truong An, gan Nam Kinh ngay nay, duoi quyen Lang Nha Vuong (琅邪王) Tu Ma Tuan.
Tu nam 307, khi Loan bat vuong sap ket thuc, Tu Ma Tuan đuoc Tu Ma Viet cu đi Duong Chau, cai quan vung Giang Nam. Đi cung Tu Ma Tuan co van than Vuong Đao. Khi đen Giang Nam, Tu Ma Tuan hoan toan dua vao Vuong Đao ve chinh sach va anh ho Đao la Vuong Đon ve quan su. Khi đo Giang Nam cung vua trai qua vu bien loan cua Tran Man, sau đo lai no ra cuoc noi day cua Đo Thao (311). Vuong Đon đanh dep cuoc noi day cua cac tuong si vung trung du Truong Giang, tro thanh luc luong quan su manh.
Vi phuong bac bi Ngu Ho đanh chiem, nhieu the toc, nhan si phuong Bac chay xuong mien Nam theo Tu Ma Tuan. Theo chu truong cua Vuong Đao, Tu Ma Tuan ra suc lay long nhan si Giang Nam đe cung co hau phuong, khong co y đinh Bac tien đanh Ngu Ho. Tuy nhien be ngoai, ong van to ra huong ung Bac phat đe khoi phuc Trung Nguyen. Trieu đinh Tay Tan bi quan Han Trieu uy hiep manh me. Nam 313, Tan Man Đe o Truong An phat hich keu goi cac tran can vuong, sai su đen Kien Khang cau vien. Tu Ma Tuan theo loi Vuong Đao, lay ly do phai lo đanh dep Đo Thao ma tu choi can vuong.
Nam 316, tin Tan Man Đe bi quan Han Trieu bat truyen toi, cac tuong goc phuong Bac, đung đau la To Đich kien quyet đe xuong Bac tien, nhung Tu Ma Tuan chi ung ho be ngoai. Ong mac ao giap ra truoc hang quan, nhu chuan bi lam le ra quan, nhung sau đo lay ly do thieu luong, mang mot vien quan nho phu trach viec luong ra chem, roi tri hoan luon viec Bac phat. To Đich tu minh phai xoay xo viec quan luong đi đanh Ngu Ho, cung chi đuoc cap phat it luong.
Khong lau sau, tin Tan Man Đe bi Luu Thong giet hai truyen toi, cac tuong đung đau la anh em Vuong Đon va Vuong Đao cung ton Tu Ma Tuan len ngoi đe ke tuc nha Tan. Cac ho lon o đo gom co Chu (朱), Cam, Lu, Co, Chu (周) ung ho Lang Nha Vuong tu phong lam vua, tuc la Nguyen Đe cua trieu Đong Tan (東晉, 317-420). Boi vi cac vi vua trieu Đong Tan thuoc dong doi Lang Nha Vuong, von la chi duoi trong ho Tu Ma, cac nuoc Ngu Ho đoi nghich khong cong nhan tinh chinh thong cua no va luc ay ho goi Tan la "Lang Nha".


= Đuong loi chinh tri cua Vuong Đao =

Te tuong Vuong Đao (276 -339) chap chinh trong 33 nam suot 3 trieu vua Nguyen Đe, Minh Đe, Thanh Đe chu truong đuong loi bao ve quyen luc Hoang đe, can bang cac si toc hai vung Giang Bac va Giang Nam, nhuong bo va buong long voi the gia đai toc. Nhung chinh sach co hai cho giai tang si toc đeu đuoc Vuong Đao ne tranh khong ap dung. Mat khac, Vuong Đao tac đong cac vua Tan chu truong giu vung Giang Nam, khong doc suc Bac phat, vi thuc luc nha Đong Tan moi tu o Giang Nam khong đu manh đe lam chien tranh toan dien va chua hoan toan dan xep đuoc mau thuan giua cac tang lop si toc nam, bac.
Quan điem cua Vuong Đao la "cu binh tinh, cau sao cho hoa hoan tam thoi roi moi viec đau lai vao đay". Chinh sach nay đuoc cac te tuong Đong Tan ke thua va ap dung mai cho đen khi mot nguoi dong ho Tu Ma len nam quyen la Tu Ma Đao Tu moi thay đoi.
Do Tan Nguyen Đe hoan toan dua vao anh em Vuong Đon, Vuong Đao khi cai tri, đuong thoi co cau "Vuong va Ma chung thien ha". Du co nguoi anh ho Vuong Đon muu viec phan nghich chong Trieu đinh nhung Vuong Đao van truoc sau trung thanh voi nha Đong Tan. Vuong Đao đuoc menh danh la hien tuong đuong thoi. Nho vay chinh quyen Đong Tan van ton tai qua hai cuoc noi loan cua Vuong Đon va To Tuan.


= Hai vu bien loan =


 Vuong Đon  Vuong Đon la anh ho Vuong Đao, lay cong chua con Tan Vu Đe, sau lam Thu su Thanh Chau, đang nam luc luong quan su manh o trung du song Truong Giang, đuoc phong la Tran Đong Tuong quan, Đo đoc quan su luc chau Giang, Hoai, Kinh, Tuong, Giao, Quang. Nam 320, mau thuan giua Tan Nguyen Đe va Vuong Đon len đen đinh điem, Vuong Đon ngay cang co nhieu tham vong kiem soat cac tinh phia tay. Sang nam sau, Nguyen Đe lenh cho cac tuong Đoi Uyen, Luu Quy đem quan chong cu Hau Trieu phuong Bac nhung thuc te đe ngan ngua Vuong Đon.
Mua xuan nam 322, Vuong Đon bat đau chong lai Nguyen Đe, tuyen bo Nguyen Đe bi Luu Quy va Dieu Hiep lua doi, lay danh nghia nham lam trong sach chinh quyen. Vuong Đon thuyet phuc Thu su Luong Chau Cam Trac va Thu su Tuong Chau Bien Con ung ho. Hai nguoi khong ai huong ung nhung cung khong ngan chan hanh đong cua Vuong Đon. Vuong Đon chuyen luc luong tu Vu Xuong (Kinh Chau) đen Co Thuc (Du Chau, nay la Ma An Son, An Huy) đe gan Kinh thanh Kien Khang hon.
Nguyen Đe phai Vuong Đao lam Tien phong Đai đo đoc chi huy chong lai Vuong Đon, On Kieu lam Trung luy Tuong quan, Đo đoc Đong An, thong linh quan đoi phia bac. Vuong Đon tien quan ve Kien Khang, đanh bai luc luong cua Nguyen Đe. Luu Quy va Đieu Hiep that bai. Luu Quy chay sang Hau Trieu, trong khi Đieu Hiep, Đoi Uyen, Boc xa Chu Ky va mot so khac bi giet. Nguyen Đe buoc phai nhuong bo va gia tang quyen luc cho Vuong Đon. Vuong Đon thoa man voi đieu đo va khong tinh chuyen lat đo Nguyen Đe, rut ve Vu Xuong (Ho Bac), đanh bai Tu Ma Thanh, đong thoi am hai Cam Trac.
Nam 323, Tan Nguyen Đe lam benh va mat. Vuong Đon sau khi diet gia toc ho Chu nguoi Giang Nam gay bat binh cho nhieu nguoi, lai đinh ngan can Thai tu Tu Ma Thieu ke vi. Tuy nhien do nhieu nguoi phan đoi nen Đon phai chap thuan đe Thai tu Thieu len noi ngoi, tuc Tan Minh Đe. Minh Đe quyet tam diet tru Vuong Đon, trieu kien Hy Giam la thu linh cac nhom vu trang cua luu dan, bo nhiem lam Thuong thu lenh, bo nhiem On Kieu lam Thi trung. Minh Đe lai cu mot thu linh luu dan khac la Hoan Di lam Tan ky Thuong thi, thuyen chuyen Đao Khan (259 -334), tung la tuong duoi truong Vuong Đon, đang lam Thu su Quang Chau đen Giang Chau lam Thu su, chuan bi đoi pho voi Vuong Đon. Tuy nhien khi Minh Đe bo nhiem Hy Giam đen nam quyen quan chinh o Hop Phi, ngay sat canh Co Thuc thi Vuong Đon phan đoi quyet liet, buoc Minh Đe phai rut lai quyet đinh..
Nam 324, noi chien lai bung no. Quan Vuong Đon o at tien xuong vung ha du Truong Giang, lien bi cac luc luong vu trang cua luu dan đong o nam song Hoai chan đung. Luc đo Vuong Đon lam benh. Minh Đe đieu Vuong Đao lam Đai đo đoc, cung cac tuong Bien Đon, To Tuan, Hy Giam, Duu Luong, On Kieu, To Uoc mang quan ve bao ve Kinh thanh Kien Khang. Vuong Đon co đieu binh đanh Kien Khang, bi cac tuong can vuong đanh lui. Thu ha Đon la Tien Phung, Tham Sung bi giet. Giua luc đo, Đon om chet, the luc tan ra nhanh chong, nhung phia Trieu đinh Đong Tan cung bi ton thuong lon.


 To Tuan  Dep đuoc Vuong Đon nhung Minh Đe lai mat som. Nam 326, Minh Đe qua đoi, cac quan phu chinh la Tay Duong Vuong Tu Ma Dang, Vuong Đao, Bien Đon, Lu Nghiep, Hy Giam, Duu Luong, On Kieu đuoc Minh Đe tin cay giao pho viec nuoc giup Thai tu Tu Ma Dien moi co 4 tuoi. Tu Ma Dien len ngoi, tuc Thanh Đe.
Trong thoi gian tri vi cua Thanh Đe, anh em Duu Luong va Duu Bang gia tang quyen luc, ben canh Vuong Đao va Tu khong Ha Xung (292-346). Duu Luong phai đoi đau voi To Tuan, mot thu linh khac cua luu dan vung Son Đong. Cha To Tuan tung lam Thua tuong cho Hau Chu Luu Thien nuoc Thuc đoi Tam Quoc. To Tuan trong khi binh đinh vu noi loan cua Vuong Đon đa mo rong the luc, đuoc Trieu đinh bo nhiem lam Thai thu Lich Duong, đong quan đon tru, mo them quan, thu nap nhung ke tu toi bi truy na, uy hiep Kien khang, khong che Trieu đinh tu xa. To Tuan lien minh voi To Uoc, Thu su Du Chau - la em To Đich (vua mat nam 321) đong quan o Tho Xuan. Nam 326, To Tuan to cao Nam Đon Vuong Tu Ma Tong, em Tu Ma Dang phan nghich va giet chet, đong thoi lat đo Tu Ma Dang.
Nam 327, Duu Luong (289 – 340) bo nhiem To Tuan lam Đai tu nong, chuc quan phu trach cac cong viec nong nghiep khong lien quan gi đen viec quan su nham ngan chan the luc cua To Tuan. To Tuan lien tim kiem lien minh voi cac vien quan co the luc khac nhu To Uoc đe chong lai anh em ho Duu. Trong khi ho Duu chu truong đoi đau voi To Tuan thi Vuong Đao lai on hoa hon. Duu Luong tu tin voi luc luong hien co đu manh đe che ngu To Tuan nen khong can đen đe nghi ho tro cua On Kieu, lenh cho On Kieu khong đuoc đem quan tu Giang Chau ve bao ve Kien Khang.
Thang 12 nam 327, To Tuan cung To Uoc hop binh noi loan. Bo tuong cua Tuan la Han Hoang đanh vao Co Thuc, đoat het luong thuc trong thanh. Duu Luong voi ra lenh gioi nghiem o Kien Khang, sai Bien Ho giu the thu. Đau nam 328, On Kieu voi mang quan ve đong o Tam Duong ung cuu Kinh thanh. Đau thang 2, To Tuan mang 2 van quan đanh tan quan Trieu đinh o Nguu Chu roi tien đanh Kien Khang. Cha con Bien Ho chong cu bi thua, đeu tu tran. Duu Luong chay đen Giang Chau thuoc quyen cai tri cua On Kieu. Tuan đanh vao Kinh thanh Kien Khang voi danh nghia tri ke co toi la Trung thu lenh Duu Luong, giet chet Hoan Di, khong che Thanh Đe (len 8 tuoi) va Duu Thai hau. Tuy nhien vi khong co mau thuan voi Vuong Đao nen Tuan van đe ong lam Thua tuong.
Thang 5 nam 328, On Kieu hop luc voi Đao Khan đuoc 4 van quan, cung đanh To Tuan. Tuan mang Thanh Đe chay vao co thu trong thanh Thach Đau. Vuong Đao cung bi mat sai nguoi ra lien lac voi cac tuong o Ngo Quan, Ngo Hung va Coi Ke can vuong. Hai mat cung đanh Thach Đau.
Thang 5 nhuan, Hy Giam cung hoi binh voi Đao Khan, Khong Khan cung tron trong thanh Thach Đau ra, đieu quan may mat vay đanh. Quan To Tuan tuy manh nhung bat đau bi mat uu the.
Giua luc đo, Vua Hau Trieu la Thach Lac nhan Đong Tan co loan lai Nam tien. Thang 7 nam 328, quan Hau Trieu tan cong. Thuoc ha cua To Uoc lai tu thong voi đich, dan quan Hau Trieu qua song Hoang Ha. To Uoc voi bo To Tuan chay ve Lich Duong. To Tuan co the. Vuong Đao thua co cung con tron thoat ra ngoai. Quan Hau Trieu bat 2 van dan Tho Xuan roi rut lui.
Thang 9 nam 328, To Tuan ra giao chien voi quan Đao Khan va On Kieu, nga ngua bi giet. Trong thanh Thach Đau ton em Tuan la To Mien lam thong soai.
Thang 1 nam 329, Đao Khan tien đanh To Uoc o Lich Duong. To Uoc chay sang hang Hau Trieu. Thang 2 nam 329, On Kieu va Đao Khan ha thanh Thach Đau, giet chet To Mien. Bo tuong ho To la Han Hoang, Truong Kien chay đen Binh Lang thi bi quan cua Hy Giam đuoi kip giet chet.
Trieu đinh Đong Tan phai mat 1 nam moi dep xong loan To Tuan. Khi trung tri To Tuan va đong bon, Vuong Đao lai co thai đo khoan dung. Thu su Tuong Chau Bien Đon giu thai đo trung lap trong cuoc noi loan chi phai bi đoi lam Thu su Quang Chau. Hau tuong quan Quach Mac xuat than la trom cuop dam gia chieu chi đe tan cong giet chet Binh Nam Tuong quan Luu Dan, Vuong Đao vi so thuc luc cua Quach Mac nen đa an xa, cu Quach Mac đi lam Thu su Du Chau. Tuy nhien Đao Khan đuoc Duu Luong ung ho đa đem quan đanh bai va giet chet Quach Mac, Vuong Đao cung lam thinh thua nhan su that đo. Đao Khan đuoc phong Truong Sa Quan Cong, sau đo đuoc cu lam Đo đoc quan su 8 chau Kinh, Giang, Ung, Luong, Giao, Quang, Ninh, Ich; kiem thu su 2 chau Kinh, Giang. On Kieu đuoc phong lam Thuy An Cong, nhuong chuc vu nhiep chinh cho Vuong Đao. Vuong Đao tiep tuc cam quyen.


= Đoi pho voi Ngu Ho =


 To Đich Bac phat  To Đich la nguoi phuong Bac di cu xuong mien Nam khi Trung Nguyen bi Ngu Ho đanh chiem. Ong la nguoi hang hai Bac tien nhat, nhung vi Tan Nguyen Đe va Vuong Đao chu truong co thu o Giang Nam nen khong ung ho manh me cho đe nghi cua ong.
To Đich phai tu minh mo quan, tich luong, đoc lap tac chien voi quan Ngu Ho. Tuy đanh thang quan Hau Trieu nhieu tran, khoi phuc đuoc nhieu chau quan phuong Bac nhung luc đo nhieu thanh tri va tuong linh con lai cua nha Tan o Trung Nguyen nhu Luu Con, Vuong Tuan, Ly Cu... đa bi Ngu Ho chia cat va đanh bai nen ca hai mat nam, bac To Đich đeu khong đuoc phoi hop.
Viec tranh chap quyen luc o Giang Nam giua Trieu đinh voi Vuong Đon khien Trieu đinh hoan toan khong quan tam chi vien cho To Đich. Ong phan chi sinh benh va qua đoi nam 321. Em ong To Uoc yeu the truoc quan Hau Trieu phai rut ve Nam. Đat đai gianh đuoc o phia bac bi quan Hau Trieu chiem lai.


 Thu đong phong ngu  Sau cuoc bien loan cua To Tuan va To Uoc, cac luc luong quan su đia phuong cua Đong Tan đa đe mat nhieu vung đat đai vao tay nha Hau Trieu. Cac thanh quan trong bi mat la Lac Duong, Tho Xuan, Tuong Duong. Nam 333, Ninh Chau (Quy Chau, Van Nam) cung bi Thanh Han chiem, mai đen nam 339 moi thu hoi đuoc.
Thi trung Thai uy Đao Khan giu trong trach đong quan o Vu Xuong nam quyen Đo đoc 8 chau Kinh, Giang, Ung, Luong, Giao, Quang, Ninh, Ich kiem Thu su cac chau Giao, Ninh, Kinh, hung cu tai Truong Giang, nhung chi nhung luc quan Hau Trieu xam pham moi phan kich. Nam 332, Đao Khan phan cong gianh lai đuoc Tuong Duong, đuoc phong tuoc Truong Sa Cong.
Vuong Đao cung Duu Luong chap chinh van co thai đo lanh nhat voi Bac phat, luon luon lo so se xuat hien mot Vuong Đon lan thu hai, mai đen khi Đao Khan chet benh nam 334, ho moi het lo lang. Nha Tan bi mat mot tuong tai.


 Ho Duu bac phat  Nam 337, thu linh nguoi Tien Ty la Lieu Đong Cong Mo Dung Hoang, tung la chu hau cua Đong Tan, tuyen bo tuoc vi Yen Vuong, thanh lap nuoc Tien Yen. Nam 339, Vuong Đao chet, đuoc Trieu đinh phong tuoc Thuy Hung Cong; ho Duu tro lai nam quyen. Trong so cac the gia đai toc Giang Nam, ho Duu la 1 ho lon cung voi cac gia toc Vuong, Hy, Ta. Ho Duu khoi đau quyen luc tu Duu Tran lam Thai thu Coi ke, sau đo Duu Van Quan nhap cung lam Hoang hau cua Tan Minh Đe. Trung thu lenh Đo đinh hau Duu Luong (289 – 340, tu la Nguyen Quy) va Duu Ky cung chu tri chap chinh co đuong loi chinh tri tich cuc hon, đoi voi cac si toc vi pham phap luat ho manh dan trung tri va tich cuc chuan bi bac phat.
Ho Duu muon mo cuoc tan cong lon ve phia Hau Trieu, nham gianh lai Trung Nguyen.
Duu Luong va Duu Ky lan luot ra lam Thu su Kinh Chau, Du Chau, Giang Chau, tran giu Vu Xuong, giu chuc Đo đoc cac chau phia tay, phong thu vung trung du Truong Giang. Duu Ky con chuyen đen đong o Tuong Duong, trung dung cac loai xe bo, xe ngua, đieu đong no le tu gia lam linh van chuyen luong thuc. Viec chinh chien gap phai su phan đoi cua cac the gia đai toc Hy Giam va Thai Mo. Voi đuong loi chinh tri trong sach cua ho Duu đa pha vo su can bang quyen luc giua Nha vua va cac the gia đai toc. Thanh Đe cung yeu cau Duu Luong khong đuoc gay chien nua. Thanh Đe tham du mot phan giai quyet viec trieu chinh. Ha Xung va Duu Bang tim cach thay đoi chinh sach cua Vuong Đao nhung khong đuoc hieu qua cao nhu truoc.
Nam 339 Duu Luong tiep tuc ke hoach quan su nham chong lai nha Hau Trieu mac du gap phai su phan đoi cua cac the gia đai toc Hy Giam va Thai Mo. Tuy nhien ho Duu khong co tai cam quan, bi quan Hau Trieu đanh bai, gay thiet hai nang cho cac thanh Đong Tan o Bac Truong Giang va chiem Thuc Thanh (Hoang Cuong, Ho Bac). Bi that bai, Duu Luong chan nan lam benh chet vao đau nam 340, đuoc Trieu đinh phong tuoc Vinh xuong cong.
Duu Ky, Ha Xung va Duu Bang đua Pho ma cua Tan Minh Đe la Thu su Tu Chau Van Ninh Ba Hoan On (312 – 373, con Hoan Di) ra nam binh quyen, lam Đo đoc Ninh Chau, Kinh Chau, Tuong Chau. Sau khi Duu Ky chet, ho Duu muon đua nguoi con ong ta la Duu Vien tiep tuc giu chuc Đo đoc nam quyen quan su, cang lam Hoang gia va the gia đai toc hoai nghi. Đong thoi đe kiem che Hoan On, ho lai đua ra nguoi phan đoi đuong loi chinh tri trong sach la Co Hoa, nguoi noi tieng ve thanh đam (binh luan suong - xem phan Van hoa khoa hoc ben duoi) la An Hao va mot nhan vat khac phan đoi quyet liet viec Bac phat la Thai Mo đe chu tri trieu chinh, tro ve voi phuong chan chinh tri cu cua Vuong Đao..
Nam 343, Duu Duc (cau Khang Đe) đe nghi tien hanh ke hoach quan su chong Hau Trieu, lien minh voi Tien Yen va Tien Luong. Ke hoach đuoc su đong tinh cua nhieu quan lai co the luc nhu Duu Bang, Hoan On. Tuy nhien Duu Duc chi tien hanh mot so hoat đong quan su nho, muc đich chinh la gay dung the luc cho ho Duu ma khong lap đuoc cong lon trong viec chong Ngu Ho. Trong 2 nam 344 - 345, Duu Bang va Duu Duc lan luot qua đoi, quyen luc ho Duu cham dut, Ha Xung nam quyen Trung thu lenh trong dung Hoan On giao cho trong trach chi huy quan đoi tai Kinh Chau, Ninh Chau. 
Nam 346, Ha Xung mat, Thai Mo len thay. Đong thoi Hoang gia cung cu Tu Ma Duc (con Tan Nguyen Đe, em Tan Minh Đe) lam Trung thu lenh (tuc Te tuong) trong suot cac trieu Tan Muc Đe, Tan Ai Đe, Tan Phe Đe va ve sau đuoc Hoan On lap lam vua, tuc Gian Van Đe (371 - 372).


 Hoan On Bac phat  Trong thoi gian Muc Đe cai tri (344 – 361), quyen luc trong trieu thuoc ve tay Chinh Bac Tuong quan Hoan On. Hoan On tien hanh cac chien dich quan su khong can su phe chuan cua Trieu đinh.
Nam 347, Hoan On nhan khi nuoc Thanh Han o Tu Xuyen suy yeu, co tranh chap noi bo, ben đem quan đi đanh. Ket qua Hoan On nhanh chong tieu diet Thanh Han.
Thang 4 nam 349, nhan khi Vua Hau Trieu la Thach Ho chet, nuoc Hau Trieu đai loan. Vua nuoc Nhiem Nguy moi thanh lap la Nhiem Man theo chinh sach diet ngoai toc nguoi Ho, keu goi Đong Tan Bac tien diet Ngu Ho. Hoan On ben dang bieu xin Trieu đinh Bac phat. Tuy nhien, Trieu đinh so ong mang quan thu phuc đuoc Trung Nguyen thi se kho kiem che nen khong chap thuan y kien cua ong. An Hao đuoc phong chuc Kien Vu Tuong quan kiem Thu su Duong Chau, nam quyen chi huy quan đoi o ha du Truong Giang đong thoi tham gia trieu chinh. Thang 6 nam 349, tuong Hau Trieu la Vuong Giap dang thanh Tho Xuan cho Đong Tan. Tan Muc Đe sai An Hao lam Trung quan Tuong quan kiem Đo đoc 5 chau: Duong, Du, Tu, Duyen, Thanh đe chi huy Bac phat chu khong cu Hoan On. An Hao bat tai, đanh tran thua lien tuc.
Nam 352, sau hang loat bien co o phuong Bac, Hau Trieu va Nhiem Nguy bi tieu diet. Thai tu Nhiem Tri con Nhiem Man bi Tien Yen vay khon, ben xin nho tuong Ta Thuong cua Đong Tan dang bieu xin hang, nhung nha Tan van khong phat binh. Ket qua Tien Yen diet han Nhiem Nguy, trong khi đo nuoc Tien Tan cua nguoi Đe do cha con Phu Hong - Phu Kien thanh lap nam 350 cung đung vung, cung Tien Yen chia nhau cai tri Trung Nguyen.
Đau nam 354, Hoan On viet so ke toi An Hao, xin cach chuc Hao. Vua Tan khong co cach nao khac, đanh cach chuc Hao lam thuong dan, đay đen Tan An (Cu Chau, Chiet Giang) va giao binh quyen cho On. Nam 354, ong tien quan đanh Tien Tan, đen gan thanh Truong An, nhung thieu luong nen phai rut quan ve.
Nam 356, Hoan On lai Bac phat, đanh bai tuong Tien Yen la Dieu Tuong, thu hoi Co đo Lac Duong. Thang 2 nam 362, Vua Yen phan cong lay lai Lac Duong. Hoan On khi đo đa rut quan chu luc ve Kien Khang o Giang Nam. Ong vua đieu quan đi cuu, vua xin thien đo len Lac Duong đe tien viec Bac phat. Nha Tan hoang so vi ngai chien tranh nen khong tan thanh. Quan Tan khong đu manh nen bi mat Lac Duong.
Thang 3 nam 369, ong tu đieu thu su cac chau Tu, Luong, Duyen va Tho Xuan theo đuong thuy đi đanh Yen. Thang 6, Hoan On lien tiep thang quan Yen o Hoang Hu va Lam Chu. Vua Yen cau cuu Tien Tan. Quan Tan chua đen ma quan Yen đa bat ngo phan cong, đanh bai quan Tan o Phuong Đau. Hoan On bi mat 2 tuong, lai bi thieu luong thao, nen phai rut ve Nam. Hoan On nam cac chuc vu Thi trung, Đai tu ma, Đo đoc quan su trong ngoai, mot minh coi viec trieu chinh.
Nam 371 Hoan On phe truat Vua Tan la Tu Ma Dich, lap Coi Ke Vuong Tu Ma Duc (con Tan Nguyen Đe, em Tan Minh Đe) đang giu chuc Trung thu lenh len ngoi, tuc Gian Van Đe. Gian Van Đe khi len ngoi đa ngoai 50 tuoi va om yeu, tri vi đuoc 1 nam thi mat. Nguoi ke ngoi la Thai tu Tu Ma Dieu (362 - 396), tuc Hieu Vu Đe. Thang 3 nam 373, Hoan On chet, khu vuc quan ly cua Hoan On đuoc chia lam ba, giao cho Hoan Xung (328 - 384), Hoan Khoat va Hoan Thach Tu quan ly.


 Ta Huyen đanh lui Tien Tan  Sau khi Hoan On chet, quyen luc trong trieu do Te tuong Ta An (320 -385) nam giu. Ho Ta la mot vong toc phong luu noi tieng con đe lai nhieu ten tuoi trong su sach. Bat đau tu thoi Tam Quoc, do chua Đong Ngo la Ton Quyen lay con gai ho Ta lam vo, nhung nguoi co tai tri ho Ta bat đau đuoc đe bat nam giu cac chuc vu, va ho Ta dan tro thanh mot danh gia vong toc. Ta An theo cach cua Vuong Đao xay dung chinh sach an dan "Tran chi di tinh" giu cho nha Đong Tan cuc dien yen on suot hon hai muoi nam. Đong thoi Ta An chia se quyen luc voi Vuong Than Chi (con trai Vuong Đao) va Vuong Buu Chi, tuy nhien Vuong Than Chi đa chet nam 375.
Trong khi đo nuoc Tien Tan cua nguoi Đe o phuong Bac ngay cang lon manh duoi thoi Phu Kien, đuoc su tro giup cua Vuong Manh. Nam 370, nuoc Tien Tan tieu diet Tien Yen. Nam 373, Tien Tan cho quan chiem Luong Chau (Nam Thiem Tay) va Ich Chau (Tu Xuyen) cua Đong Tan. Nam 376, chu hau Đong Tan la Tien Luong bi quan Tien Tan tan cong, Đong Tan cu tuong Hoan Xung đem quan cuu vien, nhung Tien Luong sup đo qua nhanh, quan Tan phai rut ve.
Tien Tan thong nhat mien Bac va tham vong đanh xuong mien Nam. Tien Tan mang quan đi đanh va bat đuoc nhieu dan cua Đong Tan o vung bac va nam song Hoai. Nam 377, nha Đong Tan phai tuong Chu Tu lam Thu su Luong Chau tran thu Tuong Duong. Quan Tan tan cong du doi nhung Chu Tu kien cuong chong tra. Nam 380, do bi noi phan, thanh Tuong Duong that thu, Chu Tu bi bat nhung đuoc Phu Kien trong dung.
Quyet tam diet Đong Tan đe thong nhat Trung Hoa, Phu Kien huy đong toan quan trong nuoc gom 90 van nguoi đi Nam chinh. Đuoc Chu Tu lam noi gian, tuong Tan la Ta An va Ta Huyen đanh bai đanh bai quan Tan trong tran Phi Thuy noi tieng nam 383.
Nhan đa thang loi, Ta An ben cu Ta Huyen lam Đo đoc tien phong, cung tuong Hoan Thach Kien đi đanh Tan. Quan Ta Huyen chiem đuoc Vien Thanh, Quyen Thanh. Nhieu thanh o Ha Nam lan luot xin hang. Sau đo, ong dan quan đanh Thanh Chau. Tuong Tan giu Thanh Chau la Phu Lang bai tran xin hang. Hoan Huyen phai Trieu Thong thu phuc Dich Duong va cac thanh tran phu can, uy the ap thang đen Lac Duong.
Sau khi binh đinh cac chau Tu, Duyen, Ta Huyen tro thanh Đo đoc quan su 7 chau Tu, Duyen, Thanh, Ty, Ky, U, Binh, đong quan o Banh Thanh đuoc phong lam Khang Lac Huyen Cong. Trieu đinh phong cho Ta An lam Lu Lang Quan Cong, Ta Thach lam Nam Khang Huyen Cong, Ta Diem lam Vong Te Huyen Cong.
Đong Tan gianh thang loi lon, giu vung đuoc bo coi va mo rong len phia bac. Nha Tien Tan suy yeu va tan ra nhanh chong. Chi trong vong 3 nam sau tran Phi Thuy, mien Bac lai bi cac toc Ho khac li khai, chia cat tro lai, tren ban đo phia bac co su ton tai cua 7 quoc gia: Tien Tan, Tay Yen, Hau Yen, Hau Luong, Hau Tan, Bac Nguy, Tay Tan. Cuoc hon chien giua cac nuoc Ngu Ho tai dien va mien Bac bi phan liet hon truoc.


= Suy yeu va loan lac =


 Tu Ma Đao Tu nhiep chinh  Sau Chien thang Phi Thuy, quyen luc cua Ta An suy giam. Nam 384, Hoan Xung chet, cac quan lai chu chot muon đua Ta Huyen len thay chuc vu cua Hoan Xung nhung Ta An khong đong y va chia nho khu vuc do Hoan Xung cai quan cho 3 nguoi chau Hoan Xung. Ta An tranh khong muon xung đot voi Coi Ke Vuong Tu Ma Đao Tu - nguoi muon tro thanh Te tuong. Ta An bi bai xich, bat buoc phai xin đi Bac chinh, roi khoi Kien khang. Nam 385, Ta An mat luc 66 tuoi, đuoc truy tang Thai pho, ban thuy la Van Tinh.
Ho Ta đinh loi dung viec Bac phat đe mo rong đia ban va the luc cua minh nhung Trieu đinh đa phai tuong Chu Tu đen đong quan o Lac Duong, kiem Thu su cac chau Duyen, Du, Thanh, chi huy toan bo quan Bac phat. Ta Huyen ra quan that loi va bi tuoc binh quyen, Ta Thach cung bi chet benh cung nam. Hoang gia Tu Ma la nguoi thang loi trong cuoc đau tranh noi bo sau tran Phi Thuy. Coi Ke Vuong Tu Ma Đao Tu (353 - 403), con trai Gian Van Đe len nam quyen Te tuong sau khi cung ho Hoan lam suy yeu the luc ho Ta đa lien ket chat che voi ho Vuong goc Thai Nguyen mo đau cuoc đau tranh moi giua Hoang gia voi ho Hoan cho nen sau khi đai thang thi Vuong trieu Đong Tan lai nay sinh mot nguy co moi trong viec thong tri.
Nam 396, Hieu Vu Đe Tu Ma Dieu chet, nguoi ke ngoi la Thai tu Tu Ma Đuc Tong (382 - 419), tuc Tan An Đe. Tu Ma Đao Tu lam quan Nhiep chinh. Cac quan lai y cong pho chien va dua the đac quyen cua mon đe nen ra suc tuoc đoat đat đai cua nong dan, nhu hai gia toc Vuong va Ta. Moi toc đeu co đien trang rong lon, cau ket cuong chiem ruong đat đen van khoanh. Cuoc song cua quan lai va quy toc rat xa hoa. Ban than Ta An cung chiem nui rung o ngoai o Kien Khang, xay nha lau, khi ranh roi thuong dan toi to đen vui choi, moi bua an ton đen may tram lang vang. Con trai Tu Ma Đao Tu la Tu Ma Nguyen Hien con giau hon ca Vua Tan. Dan chung con phai chiu nhieu thue ma nang ne khac, ngay ca viec sua nha, trong dau cung phai nop thue.
Đao Tu chi tin dung nhung nguoi trong ho va giao cho con la Tu Ma Nguyen Hien moi 16 tuoi giu chuc Chinh thao Đo đoc nam binh quyen, bao ve Kinh đo, cac trong tran quan su đuoc giao cho Tu Ma So Chi va Tu Ma Huu Chi.


 Hoan Huyen cuop ngoi  Hoan Huyen (369 - 404) la con Hoan On, thua huong tuoc phong the tap cua cha, nam giu vung Kinh Chau. Tu Ma Nguyen Hien dua vao luc luong Bac phu binh cua Tran quan Tuong quan Luu Lao Chi đe tan cong Hoan Huyen, nhung Luu Lao Chi cung khong tuan phuc Tu Ma Nguyen Hien. Thang 12 nam 399, Hoan Huyen phat binh đanh Giang Lang, An Trong Kham bi giet. Nam 400, Hoan Huyen đoi đuoc phong lam Thu su Quang Chau. Tu Ma Đao Tu so bien loan tai dien, voi phe chuan ngay. Bat đau tu đo, Hoan Huyen thao tung trieu đinh Đong Tan. Chinh lenh cua Trieu đinh chi co hieu luc tai 8 quan phia đong (Coi Ke, Ngo Quan, Ngo Hung, Nghia Hung, Lam Hai, Vinh Gia, Đong Duong, va Tan An) thuoc Duong Chau.
Nam 401, Hoan Huyen, đa kiem soat hon 2/3 lanh tho Đong Tan, tien quan ve phia đong, chiem đuoc kinh thanh Kien Khang, xu tu ca nha Tu Ma Nguyen Hien cung Tu Ma Đao Tu, đanh dep Luu Lao Chi, đoat binh quyen tu tay Luu Lao Chi giao cho anh ho Hoan Tu. Luc luong Bac phu binh cua Luu Lao Chi khong muon giao chien va Luu Lao Chi buoc phai tu sat. Hoan Huyen dan binh vao Kinh đo, tu lam Thai uy.
Mua thu nam 403, Hoan Huyen buoc An Đe phong cho ong lam So Vuong, gia phong Cuu tich, sau đo buoc An Đe viet chieu nhuong ngoi, thanh lap nuoc So, xung Vu Đao Hoang đe, nien hieu Vinh Thuy, giang An Đe lam Binh Co Vuong, giam cam Lang Nha Vuong Tu Ma Đuc Van (em An Đe).
Mua xuan nam 404, bo tuong cua Luu Lao Chi co Thai thu Ha Bi la Luu Du tam đau hang Hoan Huyen đe tinh ke lau dai. Nhan thay Hoan Huyen khong đuoc long dan chung, lien tach ra li khai, bat đau noi day o Tran Giang (Giang To), trong may ngay đa tien ve Kinh thanh Kien Khang. Hoan Huyen rut lui ve can cu Giang Lang (Kinh Chau, Ho Bac), mang theo ca An Đe va Tu Ma Đuc Van. Luu Du tuyen bo khoi phuc nha Tan, va đen mua he nam 404, Luu Du lien minh voi Luu Nghi, Ha Vo Ky tien ve Giang Lang đanh bai luc luong Hoan Huyen.
Thang 2 nam 404, Luu Du phat đong binh bien, tu tap hang tram đo đang o Kinh Khau lam binh bien giet chet Hoan Tu. Luu Nghi đong thoi cung giet chet Hoan Hoang (em Hoan Tu) o Nghiem Lang. Roi moi nguoi cung ton Luu Du len lam minh chu, truyen hich khap noi đong thoi khoi nghia. Hoan Huyen thay tinh the bat loi, lien đem Tan An Đe chay ra Giang Lang. Thang 3 nam đo, Luu Du tien quan vao Kien Khang, khong che Kinh su roi xuat binh ma Tay tien. Sau hon 1 thang kich chien, Hoan Huyen bi buc phai tron vao Tay Xuyen, bi Ich Chau Đo ho la Phung Thien giet chet.


 Khoi nghia Ton An  Trong gioi tin đo goc si toc the gia co Đo Tu Cung la đau linh o Tien Đuong. Ong co nhieu đe tu, xuat than la the gia đai toc o Giang Nam. Đo Tu Cung mat, mon đo la Ton Thai va Ton An ke nghiep. Ton An tu la Linh Tu, que o Lang Nha, vua la chau vua la đe tu Ton Thai. Hieu Vu Đe phong Ton Thai lam Phu quoc Tuong quan, Thai thu Tan An. Ton Thai loi dung ta thuat me hoac va quy tu quan chung, Trieu đinh so Ton Thai lam loan nen sai Coi Ke Vuong Tu Ma Đao Tu bat Ton Thai giet đi.
Nam 399, Ton An va du đang chay tron ra hai đao, lap chi bao thu cho su phu. Roi Ton An cung voi em re Lu Tuan lanh đao khoang 10 van tin đo 8 quan đanh Coi Ke (8 quan la: Coi Ke, Ngo Quan, Ngo Hung, Nghia Hung, Lam Hai, Vinh Gia, Đong Duong va Tan An). Chiem đuoc Coi Ke, Ton An tu xung Chinh Đong Tuong quan va goi quan binh cua minh la «Truong Sinh Nhan». Trieu đinh phai Ta Diem va Luu Lao Chi quan chinh phat.
Nam 402, Ton An thua tran o Lam Hai, nhay xuong bien tu van. Cho rang Ton An đa thanh thuy tien, so tin đo tu tram theo hon tram nguoi. Em re Ton An la Lu Tuan ke nhiem,cung bo tuong Tu Đao Phuc len thuyen ra bien chay ve Linh Nam.
Nam 405 trieu đinh du hang va phong Lu Tuan lam Thu su Quang Chau,Tu Đao Phuc lam Quoc tuong Thuy Hung (Quang Đong).Nhung đen nam 411 Lu Tuan va Tu Đao Phuc lai lam phan,giet Thu su Giang Chau Ha Vo Ky o Du Chuong (Giang Tay).Ngay 7 thang 5 Lu Tuan đanh bai Thu su Du Chau Luu Nghi o cu lao Tang Lac (An Huy), uy hiep kinh đo Kien Khang.Đen thang 12 nam 411 Lu Tuan lai bi Luu Du đanh bai o Ta Ly (Giang Tay).Quang Chau cung bi bo tuong cua Luu Du la Luu Xu chiem mat.
Cuoi nam 411, Lu Tuan đanh Quang Chau nhung đai bai, ben chay sang Giao Chau. Thu su Giao Chau Đo Tue Đo cung cac quan van vo đanh tan quan Lu Tuan. Quan Lu Tuan con khoang 2000 nguoi. Du đang Ly Ton (Thai thu Cuu Chan, noi loan) la Ly Thoat ket tap 5000 dan ban đia giup Lu Tuan đanh o ben song phia Nam thanh Long Bien. Binh cua Đo Tue Đo phong đuoc tri vi đot chien thuyen Lu Tuan. Lu Tuan nhay song tu van. Đo Tue Đo cho vot tu thi Lu Tuan va chat đau, gui ve Kien Khang.


= Diet vong =

Tan An Đe tuyen bo khoi phuc nha Tan tai Giang Lang. An Đe đuoc đua ve Kien Khang, quyen luc roi vao tay Luu Du. Đe thuong cho Luu Du co cong tai tao nha Tan, An Đe phong Luu Du lam Thi trung, Xa Ky Tuong quan, ben ngoai nam quan su, ben trong lo trieu chinh. Tuy ngoi nha Tan đuoc phuc hoi nhung vai tro cua Vua Tan van khong khac truoc vi quyen than đa nam hoan toan viec đieu hanh Trieu đinh.
Sau khi Luu Du diet đuoc Hoan Huyen, mien Bac cung trai qua nhung cuoc chien thon tinh va chia cat moi: Hau Yen diet đuoc Tay Yen (394) nhung bi Bac Nguy đanh bai (401), ho Mo Dung phai rut ve noi khoi nghiep o Long Thanh phia đong bac va đen nam 409 bi Bac Yen thay the. Mot nhanh Mo Dung khac chay ve Son Đong lap ra nuoc Nam Yen nho be. Nuoc Hau Luong bi Hau Tan tieu diet va đat chia lam 3: Nam Luong, Bac Luong, Tay Luong. Hau Tan diet đuoc Tien Tan (394) nhung bat đau bi Ha noi day cat cu (407). Tinh tong cong tu khi nha Tan rut ve Giang Nam, mien Bac Trung Quoc do 20 nuoc cua nguoi Ho, đuoc goi chung la Ngu Ho Thap luc quoc thay nhau cai tri (4 nuoc khong đuoc tinh). Phan lon nuoc trong so đo do Ngu Ho thanh lap, chi co 3 nuoc (Tien Luong, Tay Luong, Bac Yen) do toc Han lap nen.
Nam 410, quyen than Luu Du Bac tien diet nuoc Nam Yen, nam 417 lai ra quan diet nuoc Hau Tan. Tuy nhien, nha Tan van khong chiem lai đuoc mien Bac, vi khi đo nuoc Bac Nguy đa lon manh va kiem soat nhieu đat đai Trung Nguyen. Ban than Luu Du cung khong dung tam giu mien Bac ma chi bac phat đe gay uy the chuan bi cuop ngoi nha Tan, nhu nhan đinh cua Vua nuoc Ha Hach Lien Bot Bot. Luu Du rut đai quan ve Nam, đe lai con nho la Luu Nghia Chan moi 12 tuoi tran thu Truong An.
Ngay nam sau (418), Hach Lien Bot Bot lap tuc Nam tien, đanh vao đat cu cua Hau Tan. Cac tuong Tan lai mau thuan tu giet hai nhau khien chien su cang bat loi. Luu Du đon con ve Nam roi sai Chu Sieu Thach đi cuu Truong An nhung khong co ket qua. Ngoai Nghia Chan may man chay thoat, toan bo cac tuong linh, ke ca Sieu Thach, đeu bi Bot Bot bat song va xu tu. Tinh ca cac tuong bi hai vi mau thuan noi bo, trong vu mat Quan Trung, Đong Tan va ca nhan quyen than Luu Du bi ton that 8 vien tuong. Lanh tho Đong Tan thoi cuc thinh (417) nhanh chong bi thu hep tro lai.
Tuy mat đat, uy the Luu Du o mien Nam khong he suy giam, ong van nam quyen kiem soat Trieu đinh Đong Tan. Nam 419, Du phe va giet An Đe, lap em An Đe la Tu Ma Đuc Van len ngoi, tuc Tan Cung Đe.
Nam 420, Du phe Đong Tan Cung Đe đoat ngoi, lap ra nha Tong, su goi la Luu Tong. Nha Tan cham dut va bat đau thoi ky Nam Bac Trieu (420-589).
Nha Đong Tan ton tai 104 nam, co tong cong 11 vua. Tinh gop voi thoi Tay Tan thi nha Tan co 15 vua, ton tai 156 nam (265-420).


Chinh sach kinh te - xa hoi = Tay Tan =


 Tan luat  Duoi thoi nha Tao Nguy, chinh quyen đa ap dung hinh phat nghiem khac, va Vu Đe đa thay đoi luat le theo huong khoan dung hon. Nam 264, Đo Du soan Tan luat đe nghi voi Tu Ma Chieu bai bo noi dung phan tap trong bo luat truoc, lay nguyen tac khoan dung đe đat ra Tan luat, giam nhe hinh phat mua chuoc nhan tam neu cao muc đich cua viec thay the nha Nguy ma lap nha Tan, đen nam 268 hoan thanh.
Đo Du cung đai than Gia Sung tham gia đinh luat le va tu minh chu giai va tau len Trieu đinh. Ong neu bat đieu can ban cua phap luat la: Phap luat phai "truc" (thang) va "gian" (gian đon), tu ngu phai ro rang đe nguoi dan de hieu va biet phai tranh cai gi. It nguoi vi pham thi giam đuoc hinh phat; phap luat phai đap ung yeu cau phan cap bac, minh bach. Y kien cua ong đuoc tiep nhan va luat đuoc ban bo dung trong ca nuoc.
Tan luat co dua vao Cuu chuong luat cua nha Han va tham khao Nguy luat, tuy nhieu hon Nguy luat 2 thien, tong cong co 21 thien nhung chi co 2306 đieu. Loi van cung thong tuc ro rang hon, giam mot so lon cac đieu khoan nang ne nhu bo hinh phat cam co thoi han mat, co loi cho viec phong ngua va giam bot toi pham. Vi Tan luat co đong gop lon cua Đo Du va Truong Bui nen con đuoc goi la Luat Truong Đo.


 Ruong đat  Sau khi len ngoi, Tan Vu Đe đinh lai che đo ruong đat, xoa bo che đo quan su quan ly dan đon thoi Tao Nguy, ban hanh che đo chiem ruong va nop thue:

Nong dan trong đon đien đuoc bien che theo ho tich cua quan huyen va chia ruong theo ho; neu chu ho la đan ong thi đuoc chia 70 mau, chu ho la đan ba thi đuoc chia 30 mau;
Che đo nop khoa đien: nop to ruong đat cho Trieu đinh. Nguoi tu 16 đen 60 tuoi, la nam thi phai lam 50 mau khoa đien, la nu thi phai lam 20 mau. Nguoi tu 13-15 tuoi va tu 60-65 tuoi thi lam bang nua so khoa đien tuong ung theo gioi tinh.
Moi ho phai nop 3 thach lua va 3 can bong 1 nam.
Quan lai nha Tan tu nhat pham đen cuu pham, tuy đang cap đuoc cap ruong va ta đien, thap nhat la 10 khoang va cao nhat la 50 khoanh - moi cap hon nhau 5 khoanh. Ngoai ra, quan nhat pham đen tam pham con đuoc them ruong thai đien (vua ban) tu 6 đen 10 khoanh. Nguoi co tuoc vuong, cong va hau thi đuoc chiem ruong đat khong han che tai nuoc minh đuoc phong, ngoai ra con đuoc xay 1 toa nha tai Kinh đo. Nuoc lon đuoc 15 khoanh ruong gan Kinh đo, nuoc vua 10 khoanh, nuoc nho 7 khoanh.


 Phong am  Ngoai che đo chiem huu ruong đat, nha Tan con đat ra le phong am. Nguoi đuoc phong am đuoc mien thue va suu dich. Quan lai, gia đinh ton that, nhan si danh tieng đeu chieu theo cap bac ma huong le phong am. Nguoi nhieu nhat đuoc huong 9 đoi, it nhat cung đuoc huong 3 đoi.
Khi co nguoi đuoc phong am thi ba con than thich va ca đay to, ta đien cung đuoc huong loc am. Quan nhat nhi pham đuoc 50 ho ta đien va 3 đay to, thap nhat la cuu pham đuoc 1 ho ta đien va 1 đay to. Cac bac tu cong khanh tro xuong co mot so nhat đinh trau bo va nguoi cay. Nhung nguoi bi tu toi, khi đuoc tha khong co ruong đat phai đi lam nong no (đien khach) cho nha quyen quy. Nhung nha co the luc co hang ngan ho đien khach.
Chinh sach uu đai đo đa tao ra cuoc song xa hoa cua nguoi quyen quy trong giai cap thong tri, đien hinh cho su giau co, xa xi la Thach Sung va Vuong Khai noi tieng trong lich su.


= Đong Tan =


 Chinh sach voi nguoi di cu tu phuong Bac  Trai qua mot thoi gian loan lac va bi nguoi Hung No tan cong lam chinh quyen Tay Tan sup đo, mot so luong lon nguoi mien Bac di tan xuong mien Nam. Khoang 6-7 phan 10 cac đia chu va quy toc mien Bac doi bo đat đai cung toan bo nguoi nha, toi to, quan linh xuong Giang Nam. Co toi hang trieu nguoi mien Bac đa tan cu xuong mien Nam, gop phan lam tang them dan so cho nha Đong Tan.
Nguoi mien Bac đuoc goi la kieu nhan, sau goi la bach ho, đuoc đinh cu tai cac khu vuc rieng goi la kieu chau, kieu quan, kieu huyen thuoc Giang To, Triet Giang đe khai pha vung đat mien tay tro nen giau co. Ho đuoc to chuc va quan ly duoi quyen cac quy toc va đia chu nguoi mien Bac nhu Nam Tu Chau, xung quanh Kien Khang hoac nhung quan rieng nhu Nam Lan Lang o Kinh Chau. Dan lao đong doi xuong mien Nam va Trung Ho Bac đa mo mang vung nay thanh vung giau co thu 2 Giang Nam.
Sau khi Trieu đinh Đong Tan đuoc thanh lap đe đe phong nan nhan chien loan tu phia bac tran xuong Giang Nam gay ra nhieu van đe xa hoi đa quy đinh nhung nhom luu dan co vu trang khong đuoc vuot qua song Truong Giang, đong thoi Trieu đinh cung đe cu mot so quan chuc cho nhung đau muc cua cac nhom luu dan, sap xep cho ho đong tai khu vuc nam giua Truong Giang va song Hoai lam buc binh phong cho Trieu đinh Đong Tan.
Nha Đong Tan quy đinh ho khau cua kieu dan (bach ho) khong đuoc liet vao so sach ho tich so tai, đuoc mien thue va lao dich đe đam bao đac quyen phong kien cua si toc mien Bac. Con dan mien Nam thi goi la hoang ho. Tu giua trieu Đong Tan ve sau, chinh quyen nhieu lan thuc thi tho đoan, giam dan kieu chau, kieu quan, kieu huyen. Cac kieu chau, kieu quan khong co bien gioi nhat đinh, khong thu đuoc thue cho Nha nuoc. Cac si toc loi dung the luc cua minh đe thon tinh đat đai, gom cac nong dan pha san vao đien trang cua minh đe lam nhan khau phu thuoc goi la an khach gay anh huong nghiem trong đen thu nhap tai chinh cua Nha nuoc.
Nam 341, Trieu đinh ra lenh kieu dan tu vuong cong cho đen thu dan đinh ho tich theo thuc te cu tru, đem ho khau cua ho liet vao so ho tich so tai, goi la "Ham Khang tho đoan". Đen nam 350 Hoan On chu tri ban hanh luat tho đoan goi la Canh tuat tho đoan. Nam 413, Luu Du lai ra lenh cho thuc hien tho đoan lan nua, goi la Nghia Hy tho đoan, phan lon kieu tri quan huyen đa bi dep đi, gia tang thu nhap tai chinh cho chinh quyen trung uong.


 To thue va suu dich  Nhung nam đau, nha Đong Tan duy tri che đo thu thue tung nha thoi Tay Tan. Tu đoi Tan Thanh Đe (326-343) ap dung che đo to tuc che đe tang thu cho Trieu đinh, binh quan moi mau lay 1/10 san luong la 3 thang gao. Vi che đo đo bat loi cho giai cap đia chu, bi phan đoi nen sang thoi Ai Đe giam xuong 2 thang va toi đoi Hieu Vu Đe giam xuong chi con 1 thang.
Vuong cong cung khong đuoc mien suu dich; moi đinh nam tu 16 tuoi tro len phai nop thue toan đinh 3 hoc, tu 13-16 tuoi la nua đinh. Đe giam su phan đoi cua nguoi lao đong, Trieu đinh mien thue cho nguoi đi lam lao cong. Tuy nhien che đo nay duy tri đuoc 6 nam lai tang thue đinh tu 3 hoc len 5 hoc va nguoi lao cong cung khong đuoc mien thue. Ngoai ra, moi đinh nam con phai nop 2 truong vai, 2 truong lua, 3 lang to va 8 lang bong - nguoi ngheo va vuong cong, đia chu khong phan biet muc nop.
Ngoai ra, Trieu đinh con đinh ra cac thu thue:

Xi thue: la thue đanh vao tai san
Huu thue: thue đanh vao viec mua ban hang, du lon hay nho phai nop 4%. Loai hang gia cao nhu nha cua, no ty thi nguoi ban nop 3%, nguoi mua nop 1%.
Thue cho, thue ben tau, ben xe, moi hang hoa đeu đanh thue 1%.
Ngoai thue, nguoi dan con phai đi lao dich rat nang ne, ca phu nu cung khong đuoc mien. Pham Ninh đuong thoi noi:

Đoi xua bat dan đi lam khong qua 3 lan 1 nam; bay gio bat dan đi lam co ho 1 nam khong đuoc 3 ngay nghi.


 Si toc  Che đo si toc co tu thoi Nguy Van Đe (Tao Phi) va đuoc nha Tan duy tri. Hang quy toc: Vuong - Cong - Hau - Ba la nhat pham toi tu pham va cac bac ngu pham đen cuu pham, chu yeu la cac quan van vo, goi la si toc. Dan thuong goi la ha pham. Cac gia đinh si toc co nhieu quyen loi va đuoc truyen noi nhau lam quan nhieu đoi. Nhung nguoi khong xuat than tu si toc, du co vuon len chuc vu to trong trieu cung bi si toc coi thuong la hen kem.
Thoi Đong Tan quy đinh lai so luong đien khach cho cac si toc. Tu nhat pham, nhi pham đuoc so huu 40 ho (cuu pham thoi Tay Tan co 50 ho), moi bac sau giam 5 ho, đen cuu pham cung co 5 ho (cuu pham thoi Tay Tan chi co 1 ho). Du trieu đinh ban hanh so luong han đinh ve ruong đat va ta đien nhung tren thuc te co nhieu si toc chiem so luong vuot quy đinh.
Nha Đong Tan quy đinh chat che ve mon đang ho đoi trong hon nhan, neu lam trai la pham toi nang.


Van hoa, khoa hoc = Tay Tan =
Van hoa Tay Tan đuoc xem la su ke tiep tu thoi Tao Nguy. Do trieu đai ton tai ngan, nhieu nhan vat đong gop cho van hoa tu thoi Nguy tiep tuc đong gop thoi Tan. Noi bat nhat trong so nhung nguoi song qua hai trieu đai la Truc Lam that hien, gom 7 danh si tai tu: Ke Khang (223-262), Nguyen Tich (210-263), Nguyen Ham (chau Nguyen Tich), Son Đao (205-283), Huong Tu (227-273), Vuong Nhung (234-285), Luu Linh. Bay danh si thuong tu tap trong rung truc, ban luan ve chinh su va hoc van, rat hop y nhau.
Sau Truc Lam that hien la hang loat cac danh si theo loi Phong khi thanh đam (ban luan suong) chu trong viec binh pham nhan vat, nhu Nhac Quang, Truong Hoa (232-300), Pho Huyen (217-278), anh em Luc Co (261-303) - Luc Van (262-303).
Cac nha van, nha tho đang ke co anh em ho Luc, Phan An, Phan Ne (hai chu chau), Thai Phan, Ta Xung, Ly Mat.
Tren linh vuc su hoc, đang ke nhat la Tran Tho (233-297) voi cong trinh su hoc Tam Quoc chi. Cha con Bui Ngoi, Bui Tu voi bo ban đo lich su Vu Cong cuong vuc đo. Danh tuong Đo Du con la nguoi co cong chu giai sach Ta truyen trong Xuan Thu Ta truyen kinh truyen tap giai.
Ve y hoc co Vuong Thuc Hoa voi cong trinh y hoc Mach kinh va noi bat la Hoang Phu Mat (215-282) voi bo Cham cuu Giap At kinh, đuoc xem la tac pham chuyen ve cham cuu đau tien.
Cong than khai quoc Ve Quan (220-291) tung co cong dep Chung Hoi o đat Thuc thoi Tam Quoc va chet trong Loan bat vuong, cung con trai Ve Hang va con gai Ve Thuoc la nhung nha thu phap noi tieng thoi Tay Tan.
Ve co gioi, Ma Hoan (200 – 265, nguoi nuoc Nguy, Tam quoc) thiet ke lai xe chien ma nam 255, thiet ke guong nuoc, cai tao khung det. Ma Hoan cai tao may det thoi tang nang suat len 5 lan, che tao guong nuoc đe tuoi tieu goi la phien xa (guong nuoc hinh xuong rong) co kha nang đua nuoc tu thap len cao mot cach lien tuc voi hieu suat cao co tac dung nhat đinh trong phat trien san xuat cua xa hoi đuong thoi. Do ong co kien thuc sau rong ve may moc chuyen đong nen nguoi đuong thoi goi Ma Hoan la Xao tu tuyet the (kheo nghi nhat tren đoi). Phat minh thuoc sung (thoi đo chi su dung đe lam phao) va xe kut kit đuoc coi la xay ra vao the ky thu sau hay thu bay.
Chi nam xa cua Ma Hoan sang che nam 254 la mot chiec may đieu khien hoc. Nho co mot bo truyen đong banh rang vi sai, pho tuong tren xe luon chi huong nam, du xe đuoc keo đi theo bat cu huong nao, sau đo đuoc To Xung Chi (429 -500) thoi Luu Tong cai tien, ap dung trong linh vuc giao thong đuong bo va thuy.


= Đong Tan =

Thoi Đong Tan, tuy chinh quyen suy yeu, phai nep xuong mien Nam nhung ve van hoa va khoa hoc co rat nhieu thanh tuu.
Cat Hong (283-363) đuoc xem la nha khoa hoc nhieu mon. Ong đe lai tac pham Bao Phac Tu đe cap rat nhieu linh vuc: y hoc, hoa hoc, thuat luyen kim o muc đo so khai.
Duoi thoi Đong Tan, nha thien van hoc Ngu Hy đa phat hien 1 nam hang tinh hoan toan khong nhat tri voi 1 nam mat troi cho nen thoi gian khoang 50 nam thi sai biet nhau 1 đo. Viec phat hien hien tuong nay đa giup cho cac nha tinh lich phap co the soan lai bo lich moi. Sau nay To Xung Chi đa dua vao thanh qua đo đe lam ra lich Đai Minh.
Ve thu phap va hoi hoa, thoi Đong Tan đong gop nhieu hon ca, noi bat nhat la Vuong Hi Chi (chau Vuong Đao), Vuong Di, Co Khai Chi, Đoi Quy. Vuong Hi Chi noi tieng nho hoc đuoc thuat thu phap cua Ve Thuoc - con gai nha thu phap Ve Quan thoi Tay Tan. Vuong Hi Chi (303 – 361) đa viet Lan Đinh thiep, đuoc coi la mot bau vat đuong thoi. Hai cha con Vuong Hi Chi, Vuong Hien Chi noi tieng ve kim thao (Thao thanh nhi vuong). Trong 4 đai gia toc Vuong, Ta, Hi, Duu đoi Đong Tan, thi ho Vuong la hien hach nhat ke ca trong linh vuc Thu phap. Ho Vuong san sinh nhieu Thu phap gia, khong chi co cha con tranh đua nhau, huynh đe hoc tap nhau con co viec vo chong so sanh nhau... cung nhau truyen day Thu phap, trong đo, su xuat hien cua cha con Vuong Hi Chi, Vuong Hien Chi đuoc nguoi đoi ton xung la "Nhi Vuong", chinh la niem tu hao cua ho Vuong va cua ca nen thu phap Đong Tan.
Vuong Hi Chi co bay nguoi con trai va 1 nguoi con gai. Ca bay nguoi con đeu tinh thong thu phap, trong đo Vuong Hien Chi la con ut nhung kiet xuat hon ca. Vuong Hien Chi tu nho lap chi lon, cham chi kho luyen thu phap, va tro thanh mot nha thu phap lon. Vuong Hien Chi bat đau tu tieu Khai voi thanh tuu la "Lac Than Phu Thap Tam Hang - 洛神赋十三行", dung but noi mat ngoai so, ket the nghiem can, hinh thai tu le. Vuong Hien Chi sang tao ra:"Cao hanh chi thao" la mot trong nhung cong hien lon, ngoai ra ong con sang tao "Nhat but thu". Hien Chi khien Chuong thao cua Truong Chi va Kim thao cua Vuong Hi Chi tien them mot buc nua. Tac pham "Trung thu thiep" la mot trong nhung tac pham tieu bieu cua "Nhat but thu", but the lien mien bat tuyet, uon luon nhu song lon, cuon cuon muon dam bieu hien khi the anh hung, hao sang, đay la mot trong "Tam Hi" đoi nha Thanh.
Đuong huynh cua Vuong Hien Chi la Vuong Huy Chi, tu la Tu Do, lam quan toi chuc Hoang mon đai lang, tinh sang khoai, khong cau thuc, gioi Chan, Thao, "Tuyen Hoa thu pho" binh luan la: "Luat di gia phap, tai Hi Hien gian" (Theo hoc loi nha, o giua Hi (Vuong Hi Chi), Hien (Vuong Hien Chi), truyen the con tac pham "Tan nguyet thiep".
Co Khai Chi (348 – 409) la hoa si kiem van nhan. Hon 500 nam sau, danh si Ly Tu Chan đoi Đuong, đa viet trong sach Hau hoa pham: "Co thien tai kiet xuat, đung rieng mot minh mot coi, khong ai sanh bang. Ong suy nghi ngang voi tao hoa, hieu đuoc dieu ly cua su vat...". Ong đuoc coi la tam tuyet (tai tuyet, si tuyet, hoa tuyet) ton lam bac hoa thanh, la nha ly luan va hoa gia ve tranh nhan vat xuat sac. Chu truong truyen than ta chieu, ve nguoi phai thuc đoi đe tu đo suy nghi tim toi thay đuoc cho ky dieu. Bang sang tac va ly luan, ong đa som đua gioi hoa gia tro nen ten tuoi, co vi tri xa hoi vuot len khoi hang tho thu cong (đieu ma đen the ky 16, chau Au moi đat đuoc). Trong so nhung kiet tac cua Co Khai Chi co hai tac pham đuoc thien ha tu co chi kim tan thuong, đo la Nu su cham đo va Lac than phu đo.
Ve su hoc co Can Bao va Đieu Tac Xi la noi danh nhat. Can Bao soan Tan ky ve su nha Tan, sau nay co nhieu đoan đuoc Tu Ma Quang dan lai khi soan Tu tri thong giam. Đieu Tac Xi soan sach Han Tan Xuan Thu theo loi bien nien, tu Han Quang Vu Đe toi Tan Man Đe (25-316).
Ve tho ca va van hoc, lon nhat la ten tuoi Đao Tiem (365 - 427). Ong la chat noi danh tuong Đao Khan, khong nhung chi la nha tho lon thoi Đong Tan ma con đuoc thua nhan la mot trong nhung nha tho, nha van hoa lon cua Trung Quoc. Cac tac pham Đao Hoa nguyen ky va Ngu Lieu tien sinh truyen cua ong đuoc truyen tung đen nhieu đoi sau.


Cac vua nha Tan The pha nha Tan Cac su kien chinh Loan bat vuong (Bat vuong chi loan)
Su tan pha cua Ngu Ho
Tran song Phi


Cac danh tuong van, vo nha Tan Đo Du
Vuong Tuan
Vuong Tuan
Vuong Đao
Vuong Đon
To Đich
Hoan On
Đao Khan
Vuong Hi Chi
Ta Huyen
Hoan Huyen
Luu Lao Chi
Luu Du


Xem them Tan Vu Đe
Loan bat vuong
Ngu Ho thap luc quoc
Tran Phi Thuy
Luu Tong


Chu thich Tham khao Hoc vien quan su cap cao (1992), Lich su Trung Quoc tu thuong co đen Nam đoi Muoi nuoc.
Tham Khoi Vi (2007), Ke chuyen Luong Tan Nam Bac trieu, Nha xuat ban Đa Nang
Cat Kiem Hung chu bien (2004), Buoc thinh suy cua cac trieu đai phong kien Trung Quoc, Nha xuat ban Van hoa thong tin


Lien ket ngoai Lich su nha Kim Trung Quoc 晉