Yen (chu Han: 燕), con goi la Đai Yen (大燕), la mot nha nuoc đuoc vien tuong cua nha Đuong la An Loc Son thanh lap tu ngay 5 thang 2 nam 756, sau khi ong noi day chong lai su cai tri cua hoang đe Đuong Huyen Tong vao ngay 16 thang 12 nam 755. Nha nuoc nay ton tai toi mua xuan nam 763, khi con trai cua Su Tu Minh (thuoc ha cu cua An Loc Son) la Su Trieu Nghia, nguoi cuoi cung tu xung lam hoang đe cua nha nuoc nay, tu sat.


Qua trinh hinh thanh va diet vong = An Loc Son =
Đuoc su tin cay cua Đuong Huyen Tong, Tiet đo su Pham Duong la An Loc Son ra suc xay dung luc luong rieng va đen cuoi nam 755 đa khoi binh chong lai nha Đuong. Quan An Loc Son phan nhieu la nguoi toc thieu so phuong Bac, thien chien va khoe manh, nhanh chong ha đuoc nhieu thanh tri va chiem nhieu đat đai cua nha Đuong.
Đau nam 756, An Loc Son ha đuoc đong đo Lac Duong roi xung lam Yen Đe, chinh thuc thiet lap chinh quyen Đai Yen. Ong chia quan lam hai canh lon: mot canh do tuong than thuoc Su Tu Minh đanh chiem vung Ha Bac va bao ve can cu Pham Duong, con ong tu minh đieu khien canh quan do Thoi Can Huu chi huy tien ve tay đo Truong An.
Su Tu Minh giang co voi 2 tuong Quach Tu Nghi, Ly Quang Bat cua nha Đuong o Ha Bac, trong khi đo tuong Thoi Can Huu tan dung sai lam cua Đuong Huyen Tong trong quyet sach o tran Đong Quan, đanh bai quan Đuong va tien vao Truong An.
Vua Đuong bo chay vao Thuc, nha Đuong phai to chuc lai luc luong. Trong khi đo An Loc Son chiem đuoc hai kinh to ra man nguyen nghi đen chuyen huong lac, khong tinh toan viec lau dai nua. Ngoai ra, Loc Son con yeu quy con nho la An Khanh An do vo thu Đoan thi sinh ra nen co y đinh bo ngoi thai tu cua An Khanh Tu. An Khanh Tu biet tin bat binh, ben ban voi Nghiem Trang va Ly Tru Nhi giet cha gianh ngoi vua.


= An Khanh Tu =
An Khanh Tu khong co nang luc cam quan, quan Yen lien tiep that bai. Nha Đuong to chuc phan cong va chiem lai 2 kinh Truong An, Lac Duong vao nam 757. Khanh Tu bo chay len Nghiep Thanh.
Su Tu Minh von khong ua Khanh Tu, đa hang nha Đuong, nhung lai bi vua Đuong moi la Tuc Tong muu sat, nen lai cat quan chong Đuong va cuu An Khanh Tu o Nghiep Thanh. Nam 759, tan dung sai lam cua tong chi huy Ngu Trieu An ben phia quan Đuong, Su Tu Minh phan cong đanh bai đai quan Đuong, giai vay Nghiep Thanh. Sau đo Tu Minh giet An Khanh Tu va xung lam Yen Đe.


= Su Tu Minh =
Su Tu Minh huy đong hon 10 van quan tan cong Bien chau, Trinh chau va tien toi Lac Duong. Quan Đuong vua thua, Ly Quang Bat phai rang suc co thu Ha Duong moi tam ngan đuoc quan Yen. Nhung sau đo, lai do mau thuan giua Quang Bat voi Ngu Trieu An va Boc Co Hoai An, quan Đuong khong co su chi huy thong nhat va bi Su Tu Minh đanh bai o Mang Son.
Su Tu Minh lai thua thang tien len vay ham Thiem chau. Nam 761, trong khi chua ha đuoc Thiem chau, ong lai bi con lon la Su Trieu Nghia sat hai vi đinh trao ngoi thai tu cho con nho la Su Trieu Thanh va đinh tri toi Trieu Nghia khong hoan thanh viec đap thanh đung ky han.


= Su Trieu Nghia =
Su Trieu Nghia giet cha va xung la Yen Đe. Noi bo Đai Yen bi chia re va suy yeu. Cac Tiet đo su trong chinh quyen Yen tu ban hanh chinh lenh trong vung minh quan ly, chi con rang buoc ve danh nghia voi Su Trieu Nghia.
Nam 762, sau khi cung co lai luc luong, Đuong Đai Tong quyet đinh ra quan đanh Yen. Quan yen lien tiep that bai. Sang thang 1 nam 763, cac Tiet đo su nuoc Yen thay Trieu Nghia that the nen lan luot phan Yen, tro lai hang nha Đuong.
Trieu Nghia đai bai, tron vao khu rung ram o sach On Tuyen, roi biet khong con đuong thoat, ben treo co tu van trong rung.
Chinh quyen Đai Yen diet vong sau 8 nam ton tai, co 4 đoi vua thuoc 2 ho An va Su.


Đanh gia Cac su gia Trung Quoc nhin nhan chinh quyen Đai Yen la chinh quyen phan loan đien hinh, khong he co chut chinh nghia.
Đai Yen đuoc đanh gia la co đo da man bac nhat, rieng viec thay đoi ngoi cua 4 ong vua Đai Yen đeu lan luot dien ra bang nhung vu tan sat: hai lan con giet cha, mot lan bay toi giet vua. Đieu đo khien Đai Yen bi đanh gia la tap đoan mat het tinh nguoi; ngay ca tinh nguoi ve toi thieu cung khong co thi khong the lay đuoc long nhan dan đe giu thien ha.


Cac vi hoang đe Đai Yen Xem them Loan An Su


Tham khao Cat Kiem Hung chu bien (2006), Buoc thinh suy cua cac trieu đai phong kien Trung Quoc, tap 2, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Trinh Phuc Đien, Kha Vinh Quyet, Duong Hieu Xuan (2002), Tuong soai co đai Trung Hoa, tap 2, Nha xuat ban Thanh nien
Trieu Kiem Man (2008), Ke chuyen Tuy Đuong, Nha xuat ban Đa Nang


Chu thich