Carmen la vo opera Phap cua Georges Bizet, loi tieng Phap cac bai hat (aria) cua Henri Meilhac va Ludovic Halevy, dua tren tieu thuyet cung ten cua Prosper Merimee xuat ban lan đau nam 1845, von lay y tuong tu bai tho Цыганы (Nguoi Di-gan - The Gypsies) cua Alexander Pushkin xuat ban nam 1824. Merimee đa đoc bai tho ban tieng Nga nam 1840 va đa dich no sang tieng Phap nam 1852.
Vo opera cong dien lan đau tai Opera-Comique cua Paris ngay 3 thang 3 nam 1875, nhung đa so cac nha phe binh đeu chi trich no. No hau nhu đa bi rut bo sau lan trinh dien thu tu hay thu nam, va du đieu nay đa khong dien ra, toi khi đa đuoc dien 48 lan ke tu lan đau tien, no van khong mang lai nhieu doanh thu cho Opera-Comique. Gan cuoi đot dien nay, nha hat đa tang khong ve đe tang so khan gia. Bizet chet vi mot con đau tim, luc 37 tuoi, ngay 3 thang 6 nam 1875, khong bao gio biet đuoc vo Carmen se tro nen noi tieng nhu the nao. Thang 10 nam 1875 no đuoc dien o Vienna, voi thanh cong vang doi, bat đau con đuong đen voi khan gia toan the gioi. Mai toi nam 1883 vo opera moi đuoc dien lai tai Opera Comique.
Tu nhung nam 1880 đay đa la mot trong nhung vo opera đuoc trinh dien nhieu nhat tren the gioi va mot yeu to chinh cua von tiet muc opera. Carmen đung hang thu tu trong danh sach 20 vo opera đuoc trinh dien nhieu nhat o Bac My cua Opera America.
Vo opera cuoi cung cua Bizet khong chi đa bien đoi the loai kich opera tung on đinh trong suot hang the ky, ma no con ro rang đa tieu diet no. Trong vong vai nam, su phan biet truyen thong giua opera (nghiem tuc, anh hung va hung bien) va kich opera (vo tu, tu san va nhieu đam thoai voi nhieu đoan hoi thoai) đa bien mat. Hon nua, Carmen đa nuoi duong mot phong trao vua noi tieng vua tai tieng đau tien o Italia va sau đo o nhung noi khac: su sung bai chu nghia hien thuc đuoc goi la verismo.
Cai chet som cua Bizet va su tho o cua nhung nguoi thua ke cua ong va nhung nha xuat ban đa dan toi, nhu voi hau het cac vo opera cua Bizet, cac van đe nguyen ban lon ma cac hoc gia va cac nha trinh dien chi bat đau tim kiem cac giai phap tu nhung nam 1960.
Cau chuyen đuoc viet trong boi canh tai Sevilla, Tay Ban Nha, khoang nam 1830, va lien quan toi Carmen, mot phu nu Gypsy xinh đep voi tinh khi boc lua. Tu do trong tinh yeu, co đa quyen ru ha si Don Jose, mot nguoi linh con chua co nhieu kinh nghiem. Quan he cua ho khien anh ta choi bo tinh yeu cu cua minh, noi loan chong lai chi huy, va gia nhap mot nhom buon lau. Anh ta ghen tuong khi co bo minh đe quay sang đau si đau bo Escamillo khien anh giet Carmen.


Boi canh Camille du Locle, giam đoc nghe thuat cua Opera-Comique, đa đat hang Bizet viet mot vo opera dua tren tieu thuyet cua Merimee vao đau nam 1873 đe khoi dien vao cuoi nam. Tuy nhien, kho khan trong viec tim kiem vai nu chinh (leading lady) đa lam viec tap vo cham tre đen tan thang 8 nam 1874. Bizet đa mua mot ngoi nha tai Bougival tren bo song Seine, noi ong hoan thanh bang dan be piano (piano score) vao mua he nam 1874, va mat hai thang nua đe hoan thanh toan bo ban hoa am.
Sau khi tiep can voi ca si Marie Roze, nguoi khuoc tu tham gia, du Locle đe xuat vai dien voi giong nu trung (mezzo-soprano) la Celestine Galli-Marie. Nhung cuoc đam phan tai chinh ve chi phi tham gia tiep tuc, va ba đa chap nhan tham gia vao thang 12 nam 1873, voi muc gia 2,500 franc moi thang trong bon thang. Ro rang ba đa khong biet toi tieu thuyet cua Merimee.
Trong thoi gian tap vo, tro ly cua du Locle la de Leuven đa len tieng lo ngai ve cot truyen cua vo opera, va gay suc ep voi Bizet va nhung nguoi viet loi thay đoi phan ket kieu bi kich. De Leuven cam thay rang cac gia đinh se bi soc khi xem mot vo opera "đoi truy" đen nhu vay tren san khau Opera-Comique von đa co danh tieng la mot nha hat gan gui voi cac gia đinh, voi nhieu lo đuoc cac bac cha me su dung đe phong van truoc nguoi con re tuong lai cua ho. Nhung nguoi viet loi đa đong y thay đoi phan ket, nhung Bizet tu choi, truc tiep dan toi viec de Leuven rut lui khoi nha hat đau nam 1874.
Nhung nguoi viet loi đa lam diu bot mot so yeu to qua cuc đoan trong tieu thuyet cua Merimee, du đa co loi phan nay rang đieu nay, va su tham gia gan gui cua Bizet vao viec hinh thanh loi thoai chu yeu la đe thuc hien mong muon cho vo opera gan gui hon voi tac pham cua Pushkin ma thoi.
Viec tap toan vo bat đau thang 10 nam 1874. Dan nhac cua Opera-Comique tuyen bo ban nhac la khong the choi đuoc, va viec phan phoi cac vai dien gap kho khan theo cac chi đao cua Bizet. Tuy nhien, su phan đoi manh nhat chinh la tu du Locle, nguoi ua thich Bizet ve mat ca nhan, nhung ghet opera. O giai đoan nay, Opera-Comique đang gap kho khan ve tai chinh, dan toi viec du Locle tin rang opera se lam cho cong ty gap them kho khan, the loai nay đa khong he mang lai mot thanh cong thuc su nao tu vo Faust cua Charles Gounod.
Nhung nguoi viet loi, ma đoi voi ho Carmen "khong quan trong may" (ho co bon vo opera khac đang dien o Paris o thoi điem đo), bi mat tim cach xui giuc cac ca si bi kich hoa vo dien nham muc đich lam giam anh huong cua tac pham. Tuy nhien, voi su vui suong cua Bizet, nhung buoi tap cuoi cung duong nhu đa thuyet phuc đuoc đa so nha chuyen mon ve opera.


Cac vai Bang tom tat Đia điem: Sevilla, Tay Ban Nha
Thoi điem: 1830
Ghi chu: trong phien ban Oeser, cac Man III va IV đuoc bieu dien nhu Man III canh i va Man III canh ii


= Man 1 =

Mot quang truong tai Sevilla. Ben phai la mot nha may quan thuoc la, ben trai la mot trai linh, voi mot cay cau o phia sau.
Morales va cac binh si khac lang thang truoc trai linh binh luan ve nhung nguoi qua đuong ("Sur la place, chacun passe"). Micaela xuat hien hoi tham Don Jose, mot ha si, nhung co đuoc Morales cho biet anh ta van đang truc, vi the sao co khong o lai va cho voi ho? Co chay đi va noi minh se quay lai sau. Zuniga va Jose xuat hien voi đoi linh gac moi, đuoc mot đam tre em đuong pho chay theo va bat chuoc ("Avec la garde montante").
Chuong nha may rung va cac co gai quan thuoc xuat hien tu nha may, đuoc cac chang trai tre đa tu tap tai đo chao đon va tan tinh ("La cloche a sonne"). Cac co gai vao đang hut thuoc la, va cuoi cung Carmen xuat hien, va tat ca cac chang trai đeu hoi co khi nao co se yeu ho ("Quand je vous aimerai?"). Co tra loi bang đieu nhay Habanera ("L'amour est un oiseau rebelle") noi tieng: "Tinh yeu la mot chu chim noi loan khong ai co the thuan hoa [...] Chu chim khong bao gio biet toi luat le. Neu anh khong yeu em ma em yeu anh, neu em yeu anh thi anh hay giu minh đay!". Khi ho yeu cau co chon mot nguoi trong so ho, ("Carmen! sur tes pas, nous nous pressons tous!") co đa lay mot bong hoa tu ao lot cua minh va nem no vao Don Jose, nguoi khong he quan tam toi co, truoc khi quay tro lai nha may voi nhung co gai khac. Jose buc minh voi thai đo tro trao cua co.
Micaela quay tro lai va trao cho anh mot buc thu —va mot nu hon— tu me anh ("Parle-moi de ma mere!"). Jose thiet tha nho ve que nha, đoc buc thu va biet rang me anh muon anh quay tro ve va lay vo. Micaela boi roi va đi ra, nhung Don Jose tuyen bo rang anh se cuoi co.
Ngay khi co đi, nhung tieng thet vang len tu nha may va đam phu nu tuon ra, het am y ("Au secours! Au secours!"). Don Jose va Zuniga phat hien rang Carmen đa đanh nhau voi mot phu nu va dung dao rach mat co ta. Zuniga hoi Carmen co trinh bay gi khong, nhung co tra loi mot cach hon xuoc voi mot bai hat ("Tra la la"). Zuniga ra lenh cho Jose canh gac co trong khi ong viet trat bo tu. Cac phu nu quay lai nha may va cac binh si ve trai. Đe tron, Carmen đa quyen ru Jose voi mot Seguidilla ("Pres des remparts de Seville") ve mot buoi chieu co se trai qua voi nguoi tinh tiep sau cua minh nguoi "chi la mot ha si"; Jose đau hang va coi troi tay cho co. Zuniga quay tro lai va Carmen gia nhu cho nguoi ta dan minh đi nhung bat ngo quay tro lai, đay nga Jose xuong đat, va khi đam cac co gai quan thuoc vua cuoi vua vay lay Zuniga, co chay tron.


= Man 2 =
Buoi chieu tai quan tro cua Lillas Pastia, cac ban rai rac xung quanh; cac si quan va nhung co gai gypsy đang ngoi thu gian sau bua toi
Mot thang đa qua. Carmen va cac ban Frasquita va Mercedes đang hat va nhay ("Les tringles des sistres tintaient"). Lillas Pastia đang tim cach tong khu cac si quan, vi the Zuniga moi Carmen va nhung nguoi ban cua co toi nha hat, nhung co chi nghi toi Jose, nguoi đa bi giang cap va bat giam vi đa đe co tron thoat, va vua đuoc tha ra ngay hom truoc. 

Tieng cua mot đam ruoc chay theo Escamillo đi qua phia ngoai, va đau si đuoc moi vao trong ("Vivat, vivat le Torero"). Escamillo hat bai hat cua nguoi đau bo ("Votre toast, je peux vous le rendre"), va tan tinh Carmen, nhung Carmen noi voi anh ta rang trong thoi điem hien tai đung mo toi viec tro thanh nguoi tinh cua co.
Khi tat ca moi nguoi tru Carmen, Frasquita va Mercedes đa đi, nhung tay buon lau Dancaire va Remendado toi va noi voi cac co gai ve ke hoach sap xep hang lau ho đa mang ve qua Gibraltar (Quintet: "Nous avons en tete une affaire"). Carmen tu choi tham gia voi ho, noi truoc su kinh ngac cua ho rang co đang yeu.
Khi giong cua Jose xuat hien ("Halte la!"), Dancaire noi voi Carmen co phai tim cach loi keo Don Jose gia nhap voi ho. Mot minh ben nhau, Jose tra lai cho Carmen mot đong xu vang co đa gui cho anh trong tu va co bao nguoi đi mua hoa qua va ruou.
Carmen lam Jose buc tuc voi cau chuyen co nhay cho cac si quan xem nhung sau đo nhay voi castanet chi cho rieng minh anh ("Je vais danser en votre honneur...Lalala"). Khi co đang hat co tieng ken goi linh ve trai.
Carmen noi gian khi Jose noi rang minh phai đi, nhung anh đa khien co phai im lang khi đua ra bong hoa co đa nem vao anh, ma anh đa giu khi đang o trong nguc nhu mot bang chung ve tinh yeu cua minh (the Flower Song — "La fleur que tu m'avais jetee"). Carmen lang yen va hoi anh co muon song cuoc đoi gypsy cua co khong neu anh yeu co ("Non, tu ne m'aimes pas").
Buc tranh cua co ve mot cuoc song tu do đa loi cuon anh nhung cuoi cung anh tu choi noi rang minh se khong bao gio la mot ke đao ngu. Anh bat đau đi ra khi Zuniga buoc vao tim kiem Carmen. Don Jose chia kiem vao si quan cua minh, nhung truoc khi ho đanh nhau nhung ten buon lau xuat hien va tuoc vu khi ca hai nguoi. Zuniga bi giu lam tu nhan ("Bel officier") va Jose khong co lua chon nao khac phai chay tron voi ho ("Suis-nous a travers la campagne").


= Man 3 =

Mot noi nui đa hoang da vao buoi đem
Nhung ke buon lau cung voi Carmen va Jose đang đi cung hang lau ("Ecoute, ecoute, compagnons"), nhung Carmen đa chan Jose, va khong giau giem đieu nay, che nhao anh quay tro ve lang cua minh.
Carmen, Frasquita va Mercedes boi cac quan bai ("Melons! Coupons!"): Frasquita va Mercedes tien đoan tinh yeu va lang man, cua cai va giau sang, nhung nhung quan bai cua Carmen du bao cai chet cho ca co va Jose ("En vain pour eviter les reponses ameres"). Nhung ke buon lau yeu cau cac co gai toi va quyen ru cac nhan vien hai quan ("Quant au douanier, c'est notre affaire") va tat ca moi nguoi đi ra, đe lai Jose ghen tuc ngoi canh đong hang.
Micaela toi voi mot nguoi dan đuong tim kiem Jose. Co cho nguoi dan đuong đi ra va the nguyen đe đua Don Jose xa khoi Carmen ("Je dis que rien ne m'epouvante"). Co thay Jose đang ban mot khau sung, va giau no trong đa. Chinh Escamillo la nguoi bi Jose ban, nhung khi anh ta toi Jose van chao đon, cho toi khi anh ta noi minh va Carmen đang say đam voi nhau va noi voi Jose cau chuyen tinh cam cua Carmen voi mot nguoi linh, khong nhan ra nguoi đo chinh la Jose.
Jose thach Escamillo đau dao, nhung Escamillo đau kieu the thu, lam Jose tuc đien. Ho đau mot lan nua va Jose thua cuoc nhung Escamillo khoan dung tha cho anh, noi rang cong viec cua anh ta la giet bo, chu khong phai giet nguoi. Lan thu ba ho đau, dao cua Escamillo bi gay, nhung anh ta đuoc nhung ten buon lau va Carmen đa quay tro lai cuu song ("Hola, hola Jose"). Escamillo ra đi, nhung moi Carmen va nhung ke buon lau toi tran đau bo tiep theo cua anh ta tai Sevilla.
Remendado tim ra Micaela đang nup, va co noi voi Jose rang me anh muon đuoc gap anh. Carmen che gieu anh va đau tien Jose tu choi ra đi ("Non, je ne partirai pas!"), cho toi khi Micaela noi voi anh rang me anh sap chet. The nguyen rang minh se quay lai voi Carmen, anh ra đi.
Khi anh đi, co tieng hat cua Escamillo o đang xa. Carmen voi chay toi noi đo, nhung Jose đa chan đuong co.


= Man 4 =

Mot quang truong phia truoc vu đai tai Sevilla: ngay dien ra tran đau bo; canh nhon nhip
Đo la ngay dien ra tran đau ma Escamillo đa moi nhung ke buon lau. Quang truong đay ap nguoi, voi cac lai buon, nhung co gai gypsy ban cac loai hang hoa cua minh ("A deux cuartos!"). Zuniga, Frasquita va Mercedes ngoi trong đam đong va cac co gai noi voi Zuniga rang Carmen hien o cung Escamillo.
Đam đong va tre em hat ho va hoan ho voi đam ruoc khi cac đau si toi ("Les voici! voici la quadrille"). Carmen va Escamillo đuoc đam đong chao đon va the hien tinh yeu cua ho, Carmen them rang co chua tung bao gio yeu mot ai nhieu nhu the ("Si tu m'aimes, Carmen").
Sau khi Escamillo đa vao đau, Frasquita canh bao Carmen rang Jose đang o trong đam đong ("Carmen! Prends garde!"), nhung Carmen to ve khinh bi su so set cua ho. Truoc khi vao đuoc vu đai co gap Jose đang tuyet vong ("C'est toi? C'est moi!").
Anh cau xin co quay lai voi tinh yeu cua minh va bat đau mot cuoc song voi anh o mot noi xa khac. Co lang le tra loi rang minh khong con yeu anh nua va se khong nhuong bo - co đa sinh ra trong tu do va se chet trong tu do.
Co nhung tieng hoan ho tu ben trong va Carmen tim cach chay vao, nhung Jose ngan can co. Anh ta hoi mot lan cuoi lieu co co quay lai, nhung co nem tra mot cach khinh bi chiec nhan anh đa trao cho co ("Cette bague, autrefois").
Jose đam Carmen ("Eh bien, damnee") khi Escamillo đang đuoc hoan nghenh o phia trong, voi giai đieu hop xuong ‘Toreador Song’, Carmen chet. Don Jose quy xuong trong tuyet vong ben canh co. Đam khan gia tran ra ngoai đau truong va thay Jose ("Ah! Carmen! ma Carmen adoree!"), đang xung toi cua minh tren xac Carmen.


Lich su trinh dien Buoi trinh dien đau tien dien ra ngay 3 thang 3 nam 1875, cung ngay hom đo Bizet đuoc trao Legion d'honneur. Trong so khan gia khong chi co nhieu nha soan nhac noi tieng: Charles Gounod, Jules Massenet, Leo Delibes, Charles Lecocq va Jacques Offenbach, ma gom ca cac ca si Hortense Schneider, Zulmar Bouffar, Anna Judic, Jean-Baptiste Faure; cac nha xuat ban nhu Heugel, Choudens va Hartmann; Jules Pasdeloup, Alphonse Daudet va Dumas con.
Theo nhat ky cua Halevy, buoi khai dien khong dien ra tot. Du đa co nhung tieng goi man sau Man I, va tiet muc dien trong luc nghi (entr'acte) toi Man II va bai hat cua Escamillo đuoc tan thuong, cac Man III va IV chi gap đuoc su im lang, ngoai tru đoan aria cua Micaela o Man III. Nhung loi phe binh rat gay gat, cho rang loi nhac khong đu cho kich. Bizet cung bi ca hai ben trong cuoc tranh luan Wagnerian len an, Ernest Reyer va Adolphe Jullien chi trich ong vi khong theo mot cach đich đang phong cach cua Wagnerm, trong khi nhung nguoi khac chi trich ong vi đa khien dan hop xuong tro nen quan trong hon cac giong ca.
Tuy nhien, mot so it nha phe binh, nhu Joncieres va nha tho Theodore de Banville, đa ca tung tac pham vi tinh đot pha cua no. Banville tan duong nhung nguoi viet loi vi đa viet loi cho cac nhan vat mot cach chan thuc hon nhung vai thuong thay tren Opera-Comique. Tuy vay, voi nhung binh luan khong tich cuc, vo opera van gang đe đat đuoc 48 buoi dien trong đot đau tien va đong sau thang 1. Toi cuoi đot dien, ban quan ly đa ban si toan bo ve trong mot co gang vo ich nham lap đay cho. D'Indy, nguoi đa tham gia tham gia tu đau trong đot dien choi đan đap hoi phia hau truong đe giu Lherie đung đieu cho "Halte-la, dragons d’Alcala!" o Man II, thay khan gia dan it đi cho toi đem cuoi cung, 15 thang 2 nam 1876.

Bizet khong song đe thay thanh cong cua vo opera cua minh: ong mat ngay 3 thang 6, chi sau buoi dien thu ba muoi. Ngay truoc hom chet ong đa ky hop đong cho viec trinh dien Carmen o Vienna. Tu truoc đo ba nha soan nhac hang đau cua chau Au co the đuoc tinh la nhung nguoi nguong mo ong: Richard Wagner, Johannes Brahms va Pyotr Tchaikovsky. Friedrich Nietzsche (trong The Case of Wagner) ca ngoi Bizet va đe cao cac yeu to ngoai lai cua bang pho, cung nhu la su trong sang ve cau truc; "no xay nen, to chuc, ket thuc".
Tai đot cong dien thu hai nay o Hofoper tai Vienna ngay 23 thang 10 nam 1875, cong chung khong he bi anh huong boi cac truyen thong cua Opera-Comique hay cua the loai, va o que nha cua am nhac Đuc khong co gi goi nho toi Wagner du chi la nho nhat, vi the khan gia đa co the thuong thuc Carmen voi cac tinh chat rieng cua no.
Sau đot dien đuoc đon nhan tot o Vienna, vo opera đuoc dien nam 1876 o Brussels (thang 2), Antwerp (thang 4) va Budapest (thang 10); toi nam 1878 no đuoc trinh dien tai St Petersburg, Stockholm, London, Dublin, New York va Philadelphia va vao nam 1879 no đen tan Australia (Opera House, Melbourne, 14 thang 5). Buoi trinh dien đau tien tai Tay Ban Nha dien ra ngay 2 thang 8 nam 1881 tai Teatro Lirico Barcelona voi Galli-Marie; Madrid đuoc xem vo ngay 2 thang 11 nam 1887 tai Teatro de la Zarzuela. Galli-Marie đa tai tao vai dien chan dung cua minh trong buoi trinh dien đau tien tai Italia (Naples) nam 1879, sau đo la Barcelona va Anh Quoc, va tu ngay 27 thang 10 nam 1883 mot lan nua tai Paris.
Sau khi tai xuat tai Paris nam 1883, no cung nhanh chong noi tieng, đat toi buoi dien thu 500 tai Opera-Comique ngay 23 thang 10 nam 1891 va 1,000 ngay 23 thang 12 nam 1904. Trong the ky sau đo, no van la mot phan cua von tiet muc opera can ban.
Vai chinh đuoc viet cho giong nu trung (mezzo-soprano), nhung bang pho đay đu xuat ban nam 1877 đua ra nhung thay the giong nu cao (soprano) cho Carmen, va đieu nay đa dan toi viec mot so giong soprano trinh dien va thu am vai nay; cac giong nu tram cung thinh thoang đuoc the hien vai Carmen. Ca si khong chi phai co mot am vuc rong, ma phai co kha nang dien xuat kich sieu hang đe the hien tinh cach phuc tap cua Carmen, va co the nhay mot cach loi cuon tren san khau.
Nhieu đoan tu vo opera nay đa tro nen noi tieng ben ngoai san dien. Flower song, Toreador's Song va Habanera đeu la nhung bai đuoc nhieu giong ca ua thich. Hai ban to khuc cho dan nhac đa đuoc Fritz Hoffmann soan: ban đau gom mot khuc dao đau va nhieu đoan xen giua cac man, ban thu hai gom cac bai co loi đuoc soan cho dan nhac.


Cac yeu to kich Vo Carmen rat cai tien trong kich tinh: cac man hai xen lan voi cac canh kich opera truyen thong voi chu nghia hien thuc tuyet đoi. Su tranh cai đau tien, tham chi truoc ca buoi khai dien, la ve nhung khia canh gay soc cua cot truyen, du Bizet va nhung nguoi viet loi đa giam bot mot so yeu to trong tieu thuyet cua Merimee. Rac roi voi Carmen la, tuy giu lai nhung ve ngoai cua the loai, nhu ngon ngu thoai, no khong chi lay cac nhan vat tu đoi song binh thuong - mot ha si, mot co gai gypsy bua bai, mot than tuong the thao - no đa dam đe cap toi nhung tinh cam cua ho mot cach nghiem tuc nhat.
Carmen se luon la mot thach thuc voi nhung nu nghe si vi đai nhat. Tinh cach de dai cua co voi đan ong (nhu co giai thich trong đoan Habanera) hoan toan thuoc trong nhan vat co. Carmen nga theo đinh menh va khoai lac, song hoan toan o hien tai. Thuyet đinh menh cua Carmen đa đuoc the hien ro trong canh boi bai, đa đuoc Bizet thay đoi nhieu, trong đo co chap nhan su bao truoc cai chet. Trong Man I co tra loi Zuniga khi bi bat bang mot đoan dich tu bai tho cua Pushkin: "J’aime un autre et je meurs en disant que je l’aime" (Toi yeu mot nguoi khac va toi se chet khi noi rang toi yeu anh ta), va bao truoc nhung cau co se noi o cuoi vo opera. 
Carmen la mot phu nu san sang dang hien hoan toan, nhan thuc đuoc muc đo nhung gi con nguoi phan ung voi quyet đinh nay nhung đoi lai co se yeu cau đieu tuong tu tu nguoi co yeu. Đuoc the hien nhu mot "nguoi chu tu do, đoc lap voi tat ca cac quyet đinh cua minh", suc manh va kha nang the hien cua Carmen, su im lang chap nhan so phan cua co, va đac biet cua cai chet cua co cho thay "su kiem soat noi tam, suc manh cua tinh khi, ca tinh va ve đep..." cua co.
Jose khong thich hop voi tinh tinh hay thay đoi cua Carmen, the hien su chung thuy, khong giong nhu nhung nhan vat nam khac trong vo, nhung nguoi coi co co the la thuoc ve minh. Jose mo rang minh co the so huu va bu đap cho co. Dong doi cua Don Jose va su bien chat đao đuc cua anh tu mot nguoi linh binh thuong trong danh du thanh mot ten cuop giet nguoi đa đuoc cac nha viet loi va soan nhac ve ra "tu mot nguoi đong loa sai trai voi hanh đong chay tron cua Carmen, toi đao ngu, khang cu bang vu khi voi mot si quan va buon lau, toi giet nguoi".
Cac canh Carmen va Jose xuat hien cung nhau the hien nhung cung bac trong moi quan he cua ho. Đoan Seguidilla o Man I la su quyen ru, lan thu hai o Man II la su xung đot, va lan cuoi o Man IV —ma cac nha viet loi đa co mot su thay đoi khon ngoan khi đua tu vung nui non (Merimee) đen ben ngoai truong đau bo— la mot su giai quyet bi kich.
Micaela va Escamillo, nhung nhan vat khong noi bat trong tieu thuyet, đa khong đuoc phat trien nhu hai vai chinh; ho khong o ngoai vi tri trong mot vo kich opera truyen thong. Micaela thich hop voi tinh cach cua Jose va moi truong đao đuc cua anh truoc khi anh gap Carmen, trong khi Escamillo the hien mot nguoi đan ong co thai đo binh thuong hon voi Carmen. Am nhac cua Micaela đuoc phat trien tu cac bai tho tru tinh opera cua Gounod, trong khi Escamillo la mot kieu anh em trong am nhac cua Ourrias trong Mireille. Trong bai 'Toreador Song' cua Escamillo (bai ma ca si bi đoi hoi phai hat 'mot cach ngoc nghech'), Bizet đa biet rang bai hat se tro nen noi tieng, nhung binh luan rang "Ho muon nhung thu rac ruoi cua minh, va se co no".


Cac yeu to am nhac = Sua đoi =
Bo cuc ban đau cua Bizet cho Carmen co cac đoan hoi thoai noi. Sau khi Bizet chet, ban ong Ernest Guiraud đa viet cac đoan hat noi cho buoi khai dien o Vienna nam 1875. Chung đuoc su dung o moi noi ngoai tru tai Opera-Comique, noi mot phien ban đoi thoai đa rut gon van đuoc giu lai trong danh muc dien toi thap nien 1950 (voi mot vo co đoan hat noi cua Guiraud cho Micaela o Man III). Ngay 10 thang 11 nam 1959, Carmen đuoc chuyen sang Paris Opera, "trong mot phien hung vi va mo rong voi nhung bang phan vai lon, ca nguoi va thu... hau het cac đoan hat noi cua Guiraud, va voi su du khan cua Tong thong de Gaulle". Cac đoan hat noi đuoc cho la lam hai toi tong the tac pham; chung huy hoai nhip đieu đa đuoc Bizet can than tru tinh, va lam anh huong manh toi qua trinh mo ta tinh cach nhan vat. Đuoc tim thay trong moi bang pho tu nam 1875 toi nam 1964, va đuoc cho vao ma khong he co loi xin loi cua nha xuat ban, chung thinh thoang van đuoc su dung tai nhung nha hat lon, nhu Metropolitan, noi hoi thoai noi kho đuoc sap đat.
Mot phien ban moi nam 1964 do Fritz Oeser bien tap tuyen bo rang đa tai lap phien ban nguyen goc cua Bizet bang cach gom them cac phan đa bi cat bo tu lan khai dien cung nhu lay lai cac đoan hoi thoai. Khong may thay, Oeser khong nhan ra rang mot phan lon đa bi chinh Bizet cat truoc cuoc cong dien đau tien nham đat đuoc su tap trung vao yeu to kich. Oeser cung thuc hien nhung thay đoi lon voi cac huong dan san khau va viet lai mot so đoan loi nhac kich. Bang pho duy nhat đang tin cay cua nha soan nhac la bang pho phat am nam 1875.
Đa so cac lan ghi am tu khi phien ban cua Oeser đuoc xuat ban sap đat lai cac phien ban cua Opera-Comique, Oeser va Guiraud. Ban ghi nam 1970 cua de Burgos gom canh cam Man I voi Morales va hop xuong. Ban ghi do Michel Plasson tien hanh co đac điem o bien the đau cua Habanera cua Carmen ("L'amour est enfant de boheme"), cung nhu nhung ban thong thuong. Ban ghi cua Sir Georg Solti hau het tuan theo bang pho cua Opera-Comique, voi mot so điem them vao tu Oeser, gom ca mot phien ban khac cua đoan mo man Man III, mot su keo dai canh đanh nhau trong Man I, va (voi mot so cat bo) đoi thoai nguyen goc.


Thu am Ghi chu: "Cat:" la viet tat cua so catalogue theo nhan hieu cong ty; "ASIN" la so tham khao san pham cua amazon.com.


Phong tac = Phong tac =
Mot so nha soan nhac co đien đa su dung cac chu đe tu Carmen lam co so cho cac tac pham cua rieng minh.
Mot so trong so đo, nhu Carmen Fantasy cua Pablo de Sarasate (1883) cho violin va dan nhac, Carmen Fantasie cua Franz Waxman (1946) cho violin va dan nhac va Variations on a theme from Carmen Vladimir Horowitz cho piano solo la nhung tac pham bac thay trong truyen thong phong tac tren nhung chu đe opera.
Ferruccio Busoni đa viet mot ban Sonatina (No. 6) cho piano voi ten goi Fantasia da camera super Carmen (1920), co su dung nhung chu đe tu vo opera. Cung co hai to khuc am nhac đuoc sang tac truc tiep dua tren vo opera cua Bizet, thuong đuoc ghi am va trinh dien trong nhung buoi hoa nhac giao huong.


= Phim =
Duoi đay la mot danh sach cac bo phim phong theo, dua tren vo opera va/hay tieu thuyet.

1907 Carmen – Arthur Gilbert, đao dien; mot bo phim 12 phut cua Anh.
1909 Carmen – Gerolamo Lo Savio, đao dien; mot bo phim Italia dua tren tieu thuyet.
1911 Carmen – Jean Durand, đao dien; mot bo phim Phap voi dien vien Gaston Modot.
1912 Carmen – Theo Frenkel, đao dien; mot bo phim Anh.
1913 Carmen – Lucius Henderson, đao dien.
1913 Carmen – Stanner E.V. Taylor, đao dien.
1914 Carmen – Giovanni Doria va Augusto Turqui, đao dien; mot san pham hop tac Tay Ban Nha-Italia dua tren vo opera.
1915 Carmen – Cecil B. DeMille, đao dien; mot bo phim dai 65 phut đuoc cho la dua tren tieu thuyet, boi cac nha san xuat khong the xin đuoc quyen phong theo vo opera; tuy vay no gom mot so yeu to cot truyen tu vo opera, va đa đuoc chieu voi am nhac dan nhac tu vo opera boi Hugo Riesenfeld. Dien vien chinh Geraldine Farrar.
1915 Carmen – Raoul Walsh, đao dien; dien vien chinh Theda Bara.
1915 Burlesque on Carmen – Charlie Chaplin, đao dien
1918 Carmen – Ernst Lubitsch, đao dien; voi Pola Negri va Harry Liedtke.
1921 Carmen – Ernesto Vollrath, đao dien; mot bo phim cua Mexico.
1922 Carmen – George Wynn, đao dien; mot bo phim Anh.
1926 Carmen – Jacques Feyder, đao dien; dien vien chinh Raquel Meller.
1927 Carmen – H.B. Parkinson, đao dien; mot bo phim Anh.
1927 The Loves of Carmen – Raoul Walsh đao dien; dien vien chinh Dolores del Rio.
1929 Carmen – Shunichi Takeuchi, đao dien; mot bo phim cua Nhat Ban.
1931 Carmen – Cecil Lewis, đao dien; mot bo phim Anh.
1933 Carmen – Lotte Reiniger, đao dien; mot bo phim hoat hinh chin phut cua Đuc.
1938 Carmen la de Triana / Andalusische Nachte – Florian Rey, đao dien; mot bo phim Tay Ban Nha-Đuc voi dien vien Imperio Argentina.
1941 Carmen – Mot bo phim cua Phillipines
1943 Carmen – Luis Cesar Amadori, đao dien; mot bo phim cua Argentina.
1945 Carmen – Christian-Jaque, đao dien; mot bo phim cua Phap voi Jean Marais va Viviane Romance.
1948 The Loves of Carmen – Charles Vidor, đao dien; dua tren tieu thuyet.
1954 Carmen Jones – Otto Preminger, đao dien; dua tren bo phim phong theo nam 1943 cua Oscar Hammerstein II, Carmen Jones.
1959 Carmen la de Ronda – Tulio Demicheli, đao dien; mot bo phim Tay Ban Nha voi dien vien Sara Montiel va Maurice Ronet.
1960 The Wild, Wild Rose – Wong Tin-Lam, đao dien
1962 Carmen Get It! - Gene Deitch, đao dien
1967 Carmen – Herbert von Karajan đao dien va chi huy; mot bo phim theo vo opera voi dien vien Grace Bumbry va Jon Vickers.
1983 Carmen – Carlos Saura, đao dien; phim nhay mua
1983 La Tragedie de Carmen – Peter Brook, đao dien; mot bo phim cua san khau rieng cua Brook.
1983 Prenom: Carmen – Jean-Luc Godard, đao dien; mot bo phim hien đai phong theo khong that su đung theo nguyen tac.
1984 Carmen – Francesco Rosi, đao dien; mot bo phim theo vo opera dien vien Julia Migenes va Placido Domingo
1990 Carmen on Ice – Horant H. Hohlfeld, tac gia va đao dien
2001 Carmen: A Hip Hopera – Robert Townsend, đao dien
2001 Karmen Gei – Joseph Gai Ramaka đao dien; đat boi canh o Dakar, Senegal va hat bang tieng Phap va Wolof.
2003 Carmen – Vicente Aranda, đao dien
2005 U-Carmen eKhayelitsha – Mark Dornford-May, đao dien


= Khieu vu va nha hat =
Carmen Jones. Mot phong theo am nhac nam 1943 cua Broadway voi sach va loi cua Oscar Hammerstein II. Bang pho cua Bizet đa đuoc phong tac va hoa am boi Robert Russell Bennett.
Rodion Shchedrin đa viet mot vo ballet Carmen (1967) truc tiep dua tren vo opera.
Bien đao mua Matthew Bourne đa sang tac mot phien ban hien đai cua Carmen, đuoc goi la The Car Man cua Matthew Bourne.
Peter Brook đa chuyen the vo opera thanh mot tac pham kich am nhac La Tragedie de Carmen.
Eric V. Cruz nguoi Philippines đa sang tac Carmen, mot vo ballet dai het co dua tren cau chuyen nguyen goc va am nhac tu Carmen cho Ballet Manila chi đao boi Lisa Macuja-Elizalde.
Robert Sund đa bien đao mot vo ballet hien đai dai 45 phut cua Carmen cho mot bang pho cua Miles Davis cho Ballet Pacifica nam 1997.
Ramon Oller đa viet mot vo ballet Carmen (2007) dua tren vo opera
The Royal Winnipeg Ballet đa khoi dien mot phien ban moi cua Carmen, The Passion cua Mauricio Wainrot's thang 1 nam 2008.
Flow: El Musical, trinh dien tai Centro de Bellas Artes Luis A. Ferre thang 9 nam 2009 la mot phong tac cua Carmen. Cac vai dien gom Mary Ann Acevedo va nhung thanh vien cu tung tham gia trong Objetivo Fama.


= Phim hoat hinh =
Chu đe Habanera trong Carmen đa đuoc Michael Giacchino phong tac đe su dung trong mot canh trong bo phim hoat hinh so 2009 Up.
Phan Hey Arnold! "What's Opera, Arnold?" bat chuoc nhieu phan am nhac cua cac vo opera noi tieng, đa so trong đo tu vo Carmen.


Ghi chu Tham khao Batta, Andras (2000). Opera: Composers, Works, Performers. Konemann. ISBN 3-8290-3571-3.
Winton Dean (1980). "Bizet, Georges". Trong Sadie, Stanley (bien tap). The New Grove. Macmillan.
Dibbern, Mary (2000). Carmen: A Performance Guide. Pendragon Press. ISBN 1-57647-032-6.
Elizabeth Forbes (1992). "Carmen". Trong Sadie, Stanley (bien tap). The New Grove Dictionary of Opera. Macmillan.
Michael Tanner (1999). "Words and Music". Trong Robert Ainsley (bien tap). The Encyclopedia of Classical Music. Carlton. ISBN 1-85868-628-8.


Lien ket ngoai Carmen: tai International Music Score Library Project.
Full piano score with notes

 Carmen tai Du an Gutenberg
Recordings of Carmen Luu tru ngay 8 thang 3 nam 2009 tai Wayback Machine
Carmen Filmography Luu tru ngay 7 thang 3 nam 2009 tai Wayback Machine an online resource documenting film versions of the Carmen story, hosted by AHDS Performing Arts Luu tru ngay 4 thang 4 nam 2007 tai Wayback Machine
Search for films titled Carmen at the Internet Movie Database
Carmen and other works by Merimee in English Luu tru ngay 15 thang 5 nam 2007 tai Wayback Machine