Chuot xa huong (Ondatra zibethicus), thuoc chi Ondatra đon dien va tong Ondatrini, la mot loai gam nham ban đia tai Bac My, ban thuy sinh, kich thuoc trung binh. Đuoc du nhap đen nhieu noi tai chau Au, chau A, Nam My. Chuot xa huong sinh song tren đat ngap nuoc bao phu khap pham vi khi hau va sinh canh rong lon. Chuot xa huong co anh huong quan trong đen he sinh thai đat ngap nuoc va la nguon cung thuc pham, long thu cho nguoi.
Chuot xa huong la loai lon nhat trong phan ho Arvicolinae, bao gom 142 loai đong vat gam nham khac, chu yeu chuot đong va chuot lemming. Chuot xa huong đuoc quy vao loai "chuot" theo giac quan chung boi chung la loai gam nham kich co trung binh voi mot loi song de thich nghi va mot khau phan an tap. Tuy nhien, chung khong đuoc xem nhu "chuot that su", theo nghia thanh vien thuoc chi Rattus.


Tu nguyen Ten goi chuot xa huong hau nhu chac chan đi kem tu nguyen dan gian dua vao mot tu ngu co nguon goc trong tieng Algonquin, muscascus (nghia đen "co mau đo", do đo đuoc goi theo mau sac long), hoac dua theo tu ngu ban đia Abenaki moskwas, xuat hien trong ten goi tieng Anh co xua danh cho con vat, musquash. Do ket hop mui "xa huong", chuot xa huong su dung đe đanh dau lanh tho cung chiec đuoi det khien ten goi bien chuyen thanh hai ly xa huong; ve sau ten goi bien thanh chuot xa huong do tuong đong loai chuot.
Tuong tu, danh phap loai zibethicus co nghia 'thom mui xa', la tinh tu cua zibethus 'xa cay huong; cay huong'. Danh phap chi bat nguon tu tieng Huron danh cho con vat, ondathra, va ghi vao tan ngu Latin thanh Ondatra thong qua tieng Phap.


Mo ta Chuot xa huong truong thanh dai khoang 40–70 cm (16–28 in), chiec đuoi chiem nua chieu dai va can nang tu 0,6–2 kg (1,3–4,4 lb). Lon gap khoang bon lan can nang chuot nau (Rattus norvegicus), mac du mot con chuot xa truong thanh chi dai hon chut it. Chuot xa huong hau nhu chac chan la thanh vien lon nhat, nang nhat thuoc ho Cricetidae đa dang, trong đo bao gom tat ca nhung loai chuot đong, lemming va hau het chuot nhat ban đia tai chau My. Chuot xa huong nho hon nhieu so voi hai ly (Castor canadensis), loai vat thuong chia se moi truong song voi chuot xa.

Bo long ngan, day bao phu toan than chuot xa huong; mau sac tu trung tinh đen nau sam hoac đen, bung sang mau chut it; khi tuoi tac gia tang, long chuyen sang mau xam mot phan. Bo long co hai lop, giup bao ve chuot xa khoi nuoc lanh. Chiec đuoi dai phu vay đay hon long, nham ho tro chuot xa boi loi, đuoi hoi det theo chieu doc, đo la hinh thu đoc nhat o loai nay. Khi chuot xa buoc đi tren đat lien, chung keo le đuoi tren mat đat, khien cho vet chan chuot xa de bi nhan ra.
Chuot xa huong danh nhieu thoi gian duoi nuoc va thich nghi tot voi loi song ban thuy sinh cua chung. Chuot co the boi duoi nuoc trong vong 12-17 phut. Co the chuot xa, giong nhu nhung loai hai cau va ca voi, it nhay cam voi su tich tu cacbon dioxide so voi hau het loai huu nhu khac. Chuot xa co the cup kin đoi tai đe tranh nuoc ben ngoai. Chan sau co mang boi, mac du khi boi loi, chiec đuoi la phuong tien đay chu yeu.


Phan phoi va sinh thai Chuot xa huong sinh song tren hau khap Canada, Hoa Ky va mot phan nho mien bac Mexico. Chuot xa đuoc du nhap đen chau Au vao đau the ky 20 va đa tro thanh mot loai xam lan o tay bac chau Au. Chuot xa chu yeu sinh song tren đat ngap nuoc, khu vuc đat ngap nuoc gan nuoc man hoac nuoc ngot, song, ho hoac ao. Chuot xa huong khong sinh song o bang Florida, noi ma chuot xa đuoi tron hay chuot nuoc Florida (Neofiber alleni) đa lap đay moi truong sinh thai.
Chu ky quan the tu nhien; trong khu vuc ma chuot xa tro nen đong đuc, chung co kha nang loai bo nhieu tham thuc vat o vung đat ngap nuoc. Chuot xa huong đuoc cho đong vai tro quan trong đinh đoat tham thuc vat cua vung đat ngap nuoc đong co noi rieng. Chuot xa cung chon loc loai bo cac loai thuc vat ua thich, do đo lam bien đoi đo phong phu cua cac loai thuc vat tren nhieu loai đat ngap nuoc. Chuot xa huong thuong an co đuoi meo va hoa sung vang. Ca sau mom ngan đuoc cho la loai san moi tu nhien trong yeu va khi chuot xa vang mat o Florida co the mot phan do ket qua bi ca sau an thit.
Trong khi hoat đong con nguoi khien nhieu sinh canh đat ngap nuoc bi loai tru, qua trinh xay dung kenh đao hoac kenh muong thuy loi đa tao ra sinh canh song moi cho chuot xa, chuot xa huong van con pho bien va trai rong. Chung co the song canh dong suoi co chua nuoc luu huynh đoc hai do cong thoat nuoc o mo than đa thai ra. Ca va ech chet trong nuoc suoi, nhung chuot xa huong co the phat trien manh va chiem cu đat ngap nuoc. Chuot xa huong cung đuoc huong loi do con nguoi buc hai mot so đong vat an thit chuot xa.
Chuot xa huong đuoc phan loai nhu mot "sinh vat moi bi cam" duoi luat sinh vat moi va chat đoc hai nam 1996 cua New Zealand, ngan cam nhap khau chuot xa vao quoc gia nay.
San la Metorchis conjunctus cung co the lay nhiem sang chuot xa.


Hoat đong sinh thai Chuot xa huong thuong song theo nhom bao gom mot cap đuc cai va chuot non. Vao thoi gian mua xuan, chuot xa huong thuong chien đau lan nhau gianh lanh tho va ban tinh tiem nang. Nhieu con chuot bi thuong hoac thiet mang trong cac cuoc chien. Gia đinh chuot xa xay to đe bao ve ban than va chuot non khoi thoi tiet lanh va thu san moi. Tai dong suoi, ao ho, song ngoi, chuot xa đao sau vao trong bo song thanh mot loi vao duoi nuoc. Nhung loi vao nay rong 15–20 cm (5,9–7,9 in). Tren đam lay, leu to đuoc xay dung bang thuc vat va bun. Nhung chiec leu to nay co chieu cao len đen 91 cm (2,99 ft). O khu vuc co tuyet roi, chuot xa giu khe ho đe đong leu to lai bang cach dung thuc vat bit kin, lop thuc vat đuoc chuot thay the moi ngay. Mot so leu to chuot xa bi lu lut mua xuan cuon đi va đuoc thay the hang nam. Chuot xa huong cung xay lop nen tru thuc an tren đat ngap nuoc. Chung giup duy tri khu vuc thong thoang tren đam lay, giup cung cap moi truong song cho chim thuy sinh.
Chuot xa huong hoat đong manh nhat vao ban đem hoac luc gan sang va chieu toi. Chung an co đuoi meo va nhung loai thuc vat thuy sinh khac. Chung khong tich tru thuc an cho mua đong, nhung đoi khi van an ben trong leu to. Cung co khi chuot xa huong lay cap thuc an ma hai ly tich tru, co ve quan he cong sinh nhieu hon voi hai ly co ton tai, đuoc trinh chieu trong chuong trinh tai lieu ve đong vat hoang da Đoi song đong vat huu nhu, tac gia David Attenborough, đai BBC. Nguyen lieu thuc vat chiem khoang 95% khau phan an, nhung chuot xa cung an đong vat nho, chang han trai nuoc ngot, ech, tom hum đat, ca va rua nho. Chuot xa huong đi theo đuong mon ma chung đao o đam lay va ao nuoc. Khi nuoc đong bang, chuot xa tiep tuc đi theo đuong mon duoi lop bang.

Chuot xa huong cung cap nguon thuc an quan trong cho nhieu loai đong vat khac, bao gom chon nau, cao, soi đong co, soi, linh mieu, gau, đai bang, ran, ca sau mom ngan, cu lon va dieu hau. Rai ca, rua đop moi va ca lon nhu ca cho san bat an thit chuot xa so sinh. Tuan loc va huou sung lon thinh thoang an loai thuc vat ma chuot xa dung đe xay leu to vao thoi gian mua đong khi thuc an khac bi khan hiem đoi voi chung.
Trong pham vi du nhap chuot xa tai Lien bang Xo viet cu, loai thu lon nhat an thit chuot xa huong la cho rung long vang. Chung co the hoan toan bi tru tiet khi co the can nuoc. Vao thoi gian mua đong nam 1948-1949 tai Amu Darya (song o Trung A), chuot xa huong chiem 12,3% trong luong phan cho rung va 71% so to chuot xa bi cho rung pha huy, 16% trong so đo bi đong bang va khong thich hop cho chuot xa tru ngu. Cho rung an thit chuot xa cung gay hai cho nganh cong nghiep chuot xa huong, nhung con chuot cong nghiep bi đanh bay, lot lop da say kho.
Khac biet voi loai chuot thong thuong, chuot xa huong khong he hoi ham ma nguoc lai, chung co mui rat thom do co the chua mot tuyen xa huong co mui rat đac trung giong nhu cac loai huou xa. Khi đen mua sinh san, đong duc, tuyen xa duoi bung cua chuot xa huong se truong len, san sinh ra mot dung dich long mau vang, mui thom nong đe thu hut ban tinh. Đac biet, chat long nay co o ca chuot đuc lan cai.
Chuot xa huong, giong nhu hau het đong vat gam nham, la loai nhan giong sinh san nhieu. Chuot cai co the sinh hai hoac ba lua mot nam, mot lua gom sau đen tam chuot non. Chuot so sinh khi sinh ra nho va chua moc long, can nang chi khoang 22 g (0,78 oz). O moi truong mien nam, chuot xa non truong thanh sau sau thang, trong khi o moi truong mien bac lanh hon, phai mat khoang mot nam. Quan the chuot xa xuat hien su tien trien xuyen qua mo hinh tang truong thuong xuyen va sut giam đang ke trai rong qua thoi ky sau đen muoi nam. Mot so loai gam nham khac, bao gom ho hang gan noi tieng cua chuot xa huong la chuot lemming, tien trien qua nhieu kieu thay đoi quan the.


Trong lich su nhan loai Nguoi chau My ban đia tu lau đa xem chuot xa huong la mot loai vat rat quan trong. Mot so du đoan muc đo tuyet roi mua đong bang cach quan sat kich thuoc va thoi gian xay leu to cua chuot xa huong.
Trong mot vai sang the than thoai cua nguoi chau My ban đia, chuot xa huong lan xuong đay bien nguyen thuy đe mang bun len, tu đo trai đat đuoc tao ra, sau khi nhung con vat khac đa lam nhiem vu that bai.
Chuot xa huong đoi khi con la nguon thuc pham danh cho con nguoi. Tai nhieu noi đong nam bang Michigan, mot Giao luat lau đoi cho phep nguoi Cong giao an thit chuot xa huong vao thu tu Le Tro va thu sau Mua Chay (khi đo đuoc phep an thit, tru ca, bi cam); truyen thong nay quay tro lai toi thieu vao đau the ky 19.
Nhieu nha sinh vat hoc đa thu hoach tuyen xa huong đe san xuat ra mot loai "nuoc hoa chuot xa". Tuy nhien, theo mot so chuyen gia, tiem nang kinh te cua loai nuoc hoa nay khong cao boi tuyen thom cua chuot xa huong khong thom bang tuyen thom huou xa. Ngoai ra, do loai chuot nay co toc đo sinh san nhanh (sau 15-20 ngay co the đe tu 6-8 con) nen khong đu đo quy hiem đe tro thanh mot loai nuoc hoa co gia tri cao. Mac du tuyen xa thom khong đuoc trong dung nhung bo long muot, day, khong tham nuoc cua chuot xa huong lai co gia rat cao, la mot trong nhung bo long đong vat co gia tri lon.

Bo long chuot xa am ap, tro nen thuong hang vao đau thang 12 o mien bac Bac My. Vao đau the ky 20, đanh bay đong vat đe lay long đa tro thanh mot nganh cong nghiep quan trong luc bay gio. Thoi ky đo, bo long đuoc đac biet cat tia va nhuom mau se đuoc chao ban rong rai tai My nhu bo long "hai cau Hudson". Chuot xa huong đuoc du nhap đen chau Au tai thoi điem đo nhu mot nguon tai nguyen long thu va trai rong khap Bac Au lan chau A.
O vai quoc gia chau Au nhu Bi, Phap, Ha Lan, chuot xa huong bi xem la mot loai vat xam lan pha hoai. Chuot xa huong đao boi gay thiet hai muong ranh va đe đieu ma nhieu quoc gia trung thap phu thuoc vao đo đe tranh lu lut. Tai nhieu quoc gia, chuot xa huong bi đanh bay, bi nhiem đoc va bi san bat nham no luc kim giu cho quan the giam xuong. Chuot xa huong cung an ngo, pha hoai nhung trang trai va vuon cay trong khac gan nguon nuoc.
Mu trum đau mua đong cua canh sat cuoi ngua hoang gia Canada đuoc lam tu long chuot xa huong.


Tham khao Lien ket ngoai Ondatra zibethicus (TSN 180318) tai He thong Thong tin Phan loai Tich hop (ITIS).
Everything Muskrat
How Muskrat Created the World – Native American Legends Luu tru ngay 4 thang 1 nam 2006 tai Wayback Machine
The New Student's Reference Work/Muskrat