Hiep Hoa (chu Han: 協和; 1 thang 11 nam 1847 – 29 thang 11 nam 1883), huy la Nguyen Phuc Hong Dat (阮福洪佚), sau khi len ngoi đoi thanh Nguyen Phuc Thang (阮福昇), la vi hoang đe thu sau cua trieu đai nha Nguyen trong lich su Viet Nam. Trong khoang thoi gian tri vi ngan ngui cua minh, ong chi su dung mot nien hieu la Hiep Hoa nen thuong đuoc goi theo ten nay. Ong khong co mieu hieu, đuoc hau due truy tang lam Van Lang Quan vuong (文朗郡王), thuy la Trang Cung (莊恭). Thoi gian tri vi cua ong la 4 thang 10 ngay tong cong 130 ngay.


Than the Hiep Hoa co huy la Hong Dat (洪佚), la con trai thu 29, va cung la ut nam cua vua Thieu Tri, me la Tam giai Thuy tan Truong Thi Than.
Nam Tu Đuc thu 18 (1865), Hong Dat đuoc vua anh phong lam Lang Quoc cong (朗國公). Theo truyen thong hoang toc Nguyen Phuc co tu thoi Vo Vuong Nguyen Phuc Khoat, cac hoang tu sinh ra đe de nuoi nen đuoc goi la Me, vi vay thuo nho vua Hiep Hoa con đuoc goi la Me Men.
Ngoai vua Hiep Hoa, ba Thuy tan Truong thi con sinh đuoc 6 nguoi con khac la Phong Loc Quan cong Hong Khang, hoang nu Uy Thanh, hoang nu Lieu Dieu, hoang nu Nhan Nha va Lac Thanh Cong chua Nhan Đuc.


= Gia quyen =
Vua Hiep Hoa co tat ca 11 hoang tu va 6 hoang nu. Nguoi con trai thu hai cua ong la Ung Hiep đuoc lay lam thua tu cho nguoi anh ruot la quan cong Hong Khang, va mot hoang nu cua Hiep Hoa co ten la Ngoc Pha.
Hai nguoi con trai khac cua vua Hiep Hoa la Ung Bac, tap phong Van Lang Huong cong, va Ung Chuan, lam An sat su tinh Quang Nam. Cong ton Buu Trac, con trai cua cong tu Ung Bac, đuoc sung chuc thong che nhat pham.
Con chau cua vua Hiep Hoa đuoc ngu che ban bo Thap (十) đe đat ten. Duoi trieu Khai Đinh đuoc ban them bo Nguu (牛).


Bi ep len ngoi vua Nam 1883, Tu Đuc bang ha ma khong co con noi doi. Theo di chieu, nguoi con nuoi la Nguyen Phuc Ung Chan (tuc vua Duc Đuc) len noi ngoi nhung chi 3 ngay, tham chi chua kip đat nien hieu, thi Ung Chan bi hai Phu chinh Đai than la Ton That Thuyet va Nguyen Van Tuong hach toi đe phe bo va bi bo đoi đen chet vao ngay 06/10/1883.
Đong thoi voi viec truat phe Duc Đuc, hai Phu chinh tren đe nghi len Hoang thai hau Tu Du, đua Lang Quoc cong len lam vua.
Nha Hong Dat o Kim Long (Hue). Theo Pham Khac Hoe (1902-1995), nguyen la Ngu tien Van phong Đong ly cua Bao Đai, khi đinh than ra đo ruoc, du nan ni may, Hong Dat cung khong đi, nen cuoi cung phai dung đen vu luc moi đua đuoc ong vao Tu Cam thanh.
Hai hom sau, 30 thang 7 nam 1883, Hong Dat len ngoi hoang đe, lay nien hieu la Hiep Hoa.


Bi phe truat va qua đoi Sach Viet Nam su luoc chep:

Trong Hue thi vua Hiep Hoa cung muon nhan chinh sach bao ho đe cho yen ngoi vua, nhung cac quan co nhieu nguoi khong chiu, va lai thay Nguyen Van Tuong va Ton That Thuyet chuyen che thai qua, muon dung ke ma tru bo đi, ben đoi Nguyen Van Tuong sang lam Binh bo Thuong thu, Ton That Thuyet lam Lai bo Thuong thu, đe bot binh quyen cua Ton That Thuyet.
Hai nguoi thay vua co long nghi, so đe lau thanh va, ben vao tau voi ba Tu Du Thai hau đe lap ong Duong Thien la con nuoi thu ba cua vua Duc Tong [vua Tu Đuc], roi bat vua Hiep Hoa đem ra phu ong Duc Đuc cho uong thuoc đoc chet. Vua Hiep Hoa lam vua đuoc hon 4 thang, su goi la Phe Đe.
Nguyen Van Tuong va Ton That Thuyet đa giet vua Hiep Hoa roi, lai thay quan Phu chinh Tran Tien Thanh khong theo y minh, cung sai nguoi giet not.
Vua Hiep Hoa mat ngay 30 thang 10 nam Quy Mui, tuc 29 thang 11 nam 1883. Nam 1891, vua Thanh Thai truy phong cho ong lam Van Lang Quan vuong (文朗郡王), thuy la Trang Cung (莊恭).
Theo Oscar Chapuis, khi Hiep Hoa len ngoi vua thi ong đa 36 tuoi, đu chin chan đe nhan thay su chuyen quyen cua cac quan Phu chinh Đai than, nen khong hai long. Cac quan đai than Nguyen Van Tuong va Ton That Thuyet cung nhan thay thai đo cua nha vua nen cung co y muon phe vua.
Nam 1883, Hiep Hoa buoc phai ky Hiep uoc Harmand voi Phap voi nhung đieu khoan nang ne, nhu nuoc Nam phai chap nhan su bao ho cua Phap va Phap co quyen kiem soat quan he cua nuoc Nam voi cac quoc gia khac, ke ca Trung Hoa; va tinh Binh Thuan phai nhap vao Nam Bo do Phap chiem lam thuoc đia. Voi ban hiep uoc nay, uy tin vua Hiep Hoa trong trieu đinh cung nhu voi dan chung bi ton hai nghiem trong.
Trong trieu đinh, Ton That Thuyet ra mat chong vua, nhu khong chiu quy lay va to tieng voi nha vua. Su thu nghich nay lam vua Hiep Hoa lo ngai cho tinh mang cua minh, nen tim kiem su ho tro tu phia Kham su Phap De Champeaux, tim cach bai bo cac quan Phu chinh đai than. Khong may cho vua Hiep Hoa, viec nay bi Ton That Thuyet phat hien nen Ton That Thuyet ra tay truoc.


Thong tin them viec bi buc tu Viec bi buc tu, theo Viet su tan bien (Quyen 5, Tap thuong) thi:

"Vua Hiep Hoa thay ong Tuong va ong Thuyet co lap truong chinh tri trai nguoc minh, lien viet mot buc thu giao cho Hong Sam, vua la Bi thu vua la anh em thuc ba cua minh, đe mang qua toa Kham đe nho tay Phap ha hai quan Phu chinh tren.
Viec len lut nay, bi Noi giam Đat biet đuoc, mach voi ong Tuong. Va ong Tuong bat đuoc la thu nam trong chiec hop son, co đong dau cua nha vua.
Ngay trua hom ay (29 thang 11 nam 1883), sau khi truyen đong het tat ca cac cua Hoang thanh lai, trieu than nhom hop bat thuong hach toi vua Hiep Hoa. Nha vua bi buoc ba toi:
-Tham lam cong nhu.
-Khong chiu nghe loi khuyen cao cua cac quan phu chinh.
-Tu thong voi đai dien cua Phap.
Vua Hiep Hoa khong cai đuoc, trieu đinh buoc ong phai thoai vi...
Sau khi ky ten va đong dau son vao to tuyen ngon, vua Hiep Hoa khong đuoc noi mot loi nao nua. Trong khi ong tro ve Noi cung thi ban an tu hinh ong đa đuoc quyet đinh. Chung mot gio sau, vo tuong Ong Ich Khiem đuoc cu ra thi hanh ban an... Ong vua vua bi phe do du mot lat roi chon chen đoc duoc. Vao khoang 4 gio, nguoi ta khuyen ong ve đen tu that roi trut hoi tan vao khoang mat troi lan. Sang hom sau, hoang than Hong Sam cung bi xu chem chet, vi toi đong loa voi Hiep Hoa đe ban nuoc. Ong Tran Tien Thanh, bay lau khong đong chinh kien voi ong Thuyet, va cung vi khong chiu ky ten vao to phe truat vua Hiep Hoa, cung bi ong Thuyet cho linh Than nghia đen tan nha đam chet. So qua, Tuy Ly vuong dan vo con chay ra cua Thuan An nuong nho Picard Destelan, chi huy tau Vipere, nhung roi cung bi bat đay vao Quang Ngai (1884).
Cuoc khung hoang chinh tri nay đa lam cho phe than Phap, phe chu hoa mat tinh than. Lan khong khi khung bo bao trum khap kinh thanh Thuan Hoa".
Ke lai cai chet tham cua nha vua, trong sach Đai Nam thuc luc co đoan:

"Luc bay gio, vua sai thai giam la Tran Đat đem to chieu nhuong ngoi, yeu cau lui ve cho phu cu. Hai nguoi gia cach nhan loi, sai Ton That Tha đem vong đua vua cung phi tan noi cung cho ve phu cu (o đia phan xa Phu Xuan). Nhung mat dan rieng Ich Khiem, Van Đe truc truoc o ngoai cua Hien Nhan, đon đuong sai đua vua đen nha Ho Thanh, cho uong thuoc đoc giet đi... Luc bay gio nhung phi tan đa cho ve truoc đe ho ve đua vua. Khi đen đay, Ich Khiem, Van Đe cho thuoc đoc vao nuoc che dang len, vua khong chiu uong. Van Đe ra lay khoc khuyen rang: Vua toi đen luc bien khong the lam the nao đuoc. Vua noi rang: Ta lai khong đuoc bang Thuy quoc cong [Duc Đuc] a ? Con lan chan khong uong. Ich Khiem ben đem nuoc che ay đo vao mieng vua. Lap tuc phat len nhu nguoi phai gio. Mot luc lau Tran Xuan Soan ra truyen noi rang: Neu đe cham qua se phai toi nang, lap tuc lay tay bop hong vua le luoi, loi mat ra, roi vua moi chet. Đen luc đua vua ve phu, thay cho co hong vua sung nhu cai cung giuong len, ai cung thay lam la. Ich Khiem, Van Đe vao bao rang: Lang quoc cong đen đay đa uong thuoc đoc chet roi. Hai nguoi ben ruoc Hoang tu thu 3 [Kien Phuc] vao o đien Hoang Phuoc, đoi se chon ngay tot ton len lam vua"...


Van đe đau hang thuc dan Phap Tin rang van đe Bac Ky chi co the đuoc giai quyet o Hue, bo chi huy Phap lien loi dung viec hai quan Phu chinh la Nguyen Van Tuong va Ton That Thuyet vua phe truat va bat giam vua Duc Đuc, đe duong oai.
Trong khi bo binh cua tuong Bouet ban viec quan o Bac Ky, tuong Courbet đem ham đoi toi đanh cua Thuan An ngay 18 thang 8 nam 1883. Truoc suc manh cua đai bac, trieu đinh Hue phai đe nghi huu chien. Va Tong uy Francois Jules Harmand đa toi Hue đe thuong luong va roi mot hoa uoc đuoc ky ket ngay 25 thang 8 nam 1883, duoi thoi vua Hiep Hoa, đo chinh la Hoa uoc Quy Mui hay con goi la Hoa uoc Harmand. Ban hiep uoc nay cong nhan Phap co quyen "bao ho" tren toan Viet Nam, Phap co quyen can thiep vao cac van đe ve noi tri va ngoai giao cua Viet Nam. Tren thuc te, voi ban hiep uoc nay, Hiep Hoa đa đau hang va trao chu quyen đat nuoc cho thuc dan Phap.
Nguyen The Anh viet: Vua Hiep Hoa lai chu truong hoa giai. Chinh sach đo, đuoc coi la qua nhu nhuoc, nen bi ep uong thuoc đoc chet.
Con theo sach Lich su Viet Nam (1858 - cuoi the ky XIX), thi tu sau Hoa uoc Quy Mui, phong trao chong đoi lai su đau hang cua trieu đinh cang them rong khap. Ay vay ma vua Hiep Hoa con nghe theo Kham su De Champeaux, cu nguoi ra Bac đe trieu hoi cac vo tuong đang tran giu o noi đo ve kinh. Nhung viec lam mang tinh đau hang Phap cua nha vua đa khien nhieu nguoi them phan no. Tuy ca hai lan đeu bi that bai, cac tuong nhu Hoang Ta Viem, Truong Quang Đan, Ngo Tat Ninh... đeu khong tuan lenh va đeu o lai đe cung nhan dan tiep tuc khang Phap.
Va cung theo sach tren, ngoai viec loai bot uy quyen cua hai quan phu chinh, nhu Viet Nam su luoc đa chep, vua Hiep Hoa con co nhung hanh đong khac nua, nhu: cu Tuy Ly vuong lam đai dien đe giao thiep thang voi Toa Kham su Phap, tu tien tiep De Champeaux tai đien Van Minh, nghe loi tau cua hai hoang than la Hong Sam va Hong Phi đinh loai tru ong Tuong, ong Thuyet... Chinh vi vay, ma hai ong phu chinh nay đa phai gap rut cho phe va cho buc tu nha vua, đe roi khi Kham su De Champeaux cho rang viec Kien Phuc len noi ngoi la "trai voi Hoa uoc Quy Mui" thi ong Thuyet tuyen bo rang, "hoa uoc" đo hoan toan khong co gia tri gi, boi nguoi đung đau ra no la Hiep Hoa đa khong con nua!


Chu thich Tham khao Quoc su quan trieu Nguyen, Đai Nam thuc luc (quyen 8). Nha Xuat ban Giao duc, 2007.
Tran Trong Kim, Viet Nam su luoc. Nha Xuat ban Tan Viet, Sai Gon, 1968.
Hoang Van Lan & Ngo Thi Chinh, Lich su Viet nam (1858 - cuoi the ky XIX) quyen 3, tap 1, phan 1 (Sach Đai hoc Su pham, Nha Xuat ban Giao duc, 1979, tr. 37-40).
Pham Van Son, Viet su tan bien, quyen 5, tap thuong, Sai Gon, 1962 (tr. 84-89).
Pham Khac Hoe, Ke chuyen vua quan nha Nguyen, Nha Xuat ban Thuan Hoa, 1986, tr. 88.
Nguyen The Anh (Giam đoc nghien cuu Truong Cao đang Thuc hanh Sorbonne - Paris), Viet Nam - thoi Phap đo ho, xuat ban 1970, Nha Xuat ban Van hoc tai ban 2008, tr. 92.
Oscar Chapuis (2000). The last emperors of Vietnam. Greenwood Publishing Group, Inc. ISBN 978-0313311703.


Lien ket ngoai Xot long lang mot vi vua trieu Nguyen