Cha va chan xam hay Vooc cha va (danh phap khoa hoc: Pygathrix cinerea) la loai đac huu cua Viet Nam, phan bo o khu vuc trung Truong Son, tren đia ban sau tinh Quang Nam, Quang Ngai, Binh Đinh, Kon Tum, Gia Lai va Phu Yen, Viet Nam. So luong cua quan the uoc khoang 550 - 700 con. Nam 2016, To chuc Đong Thuc vat Hoang da Quoc te Fauna & Flora International - Chuong trinh tai VIet Nam (Ts. Benjamin Rawson vs cs., 2016) đa cong bo viec phat hien quan the 500 ca the cha va chan xam tai Tay Nguyen Viet Nam va nang tong so luong loai nay len 1000.


Phan loai P. cinerea đuoc gioi khoa hoc biet đen tu khoang đau the ky 20, vao nam 1997 chung đuoc coi nhu mot phan loai cua Pygathrix nemaeus nhung viec phan loai nay van đuoc đat dau hoi vi su khac biet ve hinh thai hoc va gene. Mai đen cuoi the ky 20 gioi khoa hoc moi sap xep lai va ket luan rang chung la mot loai rieng, mang ten P. cinerea. Đoi khi loai nay cung đuoc lai voi loai P.nemaeus


Hinh dang Ca ba loai cha va noi chung (Pygathrix nemaeus, Pygathrix cinerea va Pygathrix nigripes) co than long xam voi vet long trang o mong. Long vai va tay mau đen. Long tren đau mau xam nhung co mot vanh đen phia tren tran. Chung co vanh rau quai non mau trang trong khi phia co thi long mau da, hung đo. Mat chung hoi xech. Tay cha va dai hon chan. Đuoi dai, sac long trang. Con đuc hoi lon hon con cai va nang trung binh khoang 10.9 kg. Con cai nang khoang 8.2 kg.
Khac biet giua ba loai cha va la long tu mong tro xuong. Cha va chan xam, nhu ten đat cho chung, co cap chan xam. Hai canh tay cung xam. Chung co ho rat gan voi cha va chan đo trong khi cha va chan đen theo giao nghiem thi co ho xa hon.


Tap tinh Cha va chan xam la loai hoat đong vao ban ngay va chu yeu song tren cay. Chung di chuyen qua cac canh cay bang cach nhay va chuyen canh. Truoc đay, nguoi ta thuong tim thay chung trong nhom lon gom 50 ca the nhung so luong nay gio đa giam đang ke xuong tu 4 đen 15 con. Con đuc thuong la gioi thong tri va co vai tro lanh đao (ket luan nay đa đuoc đua ra nho viec quan sat chung trong moi truong nuoi nhot).
Cha va chan xam giao tiep voi nhau bang cach đong cham, qua hinh anh va nghe tieng. Gam ru thuong la dau hieu cho thay su tuc gian. No co the la dau hieu ham doa mot ca the nao đo. Tieng liu lo nhe nhang thuong la dau hieu cua su tuan phuc.
Cha va chan xam thuong chai chuot long đe loai bo ky sinh trung va đe tao ra va cung co moi lien ket giua cac thanh vien trong đan. Hoat đong nay thuong đuoc thuc hien truoc khi nghi toi. Cac thanh vien cung co the cho thay thai đo hung hang bang cach đanh nhau, đap, keo va vo lan nhau..
Giao tiep bang hinh anh bao gom cach bieu hien khuon mat va nhung tu the khac nhau. Bieu hien khuon mat co the la nhan nho, cho thay thai đo tuan phuc, thai đo đua gion khi choi cung cac thanh vien khac va nhin cham cham the hien su to mo hay tuc gian. Bieu hien khuon mat cung đuoc the hien ro trong giai đoan chon ban tinh. Con đuc se nhin ve phia con cai đe cho thay rang chung san sang giao phoi..
Thuc an cua chung gan nhu toan la cay, nhung thinh thoang cung an them hat, trai cay va hoa. Chung thich la non va hoa qua chua chin nau.


Sinh san Mua giao phoi thuong bat đau giua thang 8 va thang 12. Thoi ky mang thai cua con cai keo dai tu 165 đen 190 ngay. Khi giao phoi, con đuc thuong the hien qua sac mat rang chung san sang giao phoi. Chung se gio cam ra phia truoc, lac đau va gio cao hoac ha thap long may. Con con lai se phan hoi bang hanh đong tuong tu. Viec nay lap đi lap lai nhieu lan. Con cai sau đo se đong y giao phoi.
Mua sinh san thuong dien ra giua thang 1 va thang 8, trong suot mua qua chin. Con me se sinh mot con non nang khoang 500 đen 720g. Con cai se co the bat đau sinh san khi khoang tam 4 tuoi.


Bao ton Cha va chan xam nam trong danh sach cac loai cuc ky nguy cap trong sach đo cua IUCN. Đay la mot trong "25 Loai Linh truong bi đe doa nhat The gioi".
San ban la moi đe doa chinh đoi voi Cha va chan xam. Chung bi san ban đe lay thit phuc vu cac quan nhau va dung cho muc đich chua benh. Xuong cua chung thuong dung đe nau cao vi nguoi ta nghi no co the cai thien xuong khop va benh than. Cao khi cung đuoc cho rang co the chua bieng an, mat ngu ca thieu mau. Cha va chan xam thuong bi bat đem đi ban. Con đuoc bi giet con con non đuoc ban lam thu canh. Chien tranh Viet Nam cung co anh huong đen đen su suy giam so luong loai nay. Binh si thuong lay khi lam muc tieu nham ban. Pha rung va ngan cach moi truong song cung la mot moi đe doa nghiem trong. Đa co nhung đieu luat ngan chan pha rung, moi truong song cua chung va cam san ban nhung nhung đieu luat nay lai khong đuoc thi hanh hieu qua, đieu nay co the đang dan thay đoi.
Nghien cuu đang đuoc tien hanh nham tim hieu sau hon ve phan bo, phan loai va tap tinh cua cha va chan xam. Nhung nghien cuu đo se ho tro cac chuyen ra tim ra giai phap đe bao ton loai đong vat nay. Mot nghien cuu dai han o tinh Gia Lai đang đuoc trien khai voi vai tro la mot phan cua chuong trinh Bao ton Linh truong Viet Nam cua Frankfurt Zoological Society. Frankfurt Zoological Society cung phoi hop lam viec voi Trung tam cuu ho linh truong nguy cap Endangered Primate Rescue Center đe cung thuc đay Chuong trinh sinh san trong moi truong nuoi nhot.
Mung 3 thang 7 nam 2007, co thong cao cho thay WWF va To chuc Bao ton Quoc te đa giam sat it nhat 116 con tai mien trung Viet Nam, lam tang co hoi song sot cua chung.
Mung 3 thang 3 nam 2016, Tien si Benjamin Rawson, Giam đoc To chuc Đong Thuc vat Hoang da Quoc te Fauna & Flora International Chuong trinh tai VIet Nam đa cong bo viec phat hien quan the 500 ca the cha va chan xam tai Tay Nguyen Viet Nam.


Xem them Cha va chan đo
Cha va chan đen


Chu thich Tham khao Du lieu lien quan toi Pygathrix cinerea tai Wikispecies
Kham pha mot đan cha va chan xam Luu tru ngay 8 thang 5 nam 2008 tai Wayback Machine
hinh anh cha va chan xam trong tap "gallery", "primate"