Rong (chu Nom: 𧍰, 𧏵, hay 蠬) hay Long (chu Han: 龍) la sinh vat than thoai khong lo so huu phep thuat xuat hien trong van hoa dan gian o nhieu noi tren the gioi. Nhung tin nguong ve rong khac biet đang ke theo tung vung mien, song rong trong van hoa phuong Tay tu Trung ky Trung Co thuong đuoc mieu ta la co canh, moc sung va co the phun lua. Rong trong van hoa phuong Đong thuong đuoc mieu ta la nhung sinh vat khong co canh, bon chi, hinh ran cung tri tue tren muc trung binh. Điem chung giua cac đac điem cua rong o hai nen van hoa la lai meo, bo sat, lop thu va chim. Gioi hoc gia tin rang nhung con ca sau lon đa tiet chung hoac di cu co nhieu net tuong đong nhat, đac biet khi tiep xuc voi chung o cac vung đam lay, va nhieu kha nang la nguyen mau cho hinh anh rong chau A hien đai.


Tu nguyen = Tieng Viet =
Rong la mot tu co nguon goc tien Vietic voi phuc nguyen so bo la -ro:ŋ theo Michel Ferlus (2007). Goc nay von đuoc vay muon tu tu 龍 giai đoan tieng Han thuong co, voi phuc nguyen vao nam 2014 cua Baxter va Sagart la *[mə]-roŋ. Trong Tu đien Viet–Bo–La (the ky thu 17), Alexandre de Rhodes et al. ghi am con rong trong tieng An Nam thoi bay gio la rou.
Vuong Trung Hieu tren bao Thanh nien giai thich ve tu "long" va "rong": "Long (龍) la rong, mot con vat tuong tuong trong than thoai va van hoa dan gian Trung Quoc. Khai niem nay đa lan rong đen Viet Nam, Han Quoc, Nhat Ban,... hoa nhap vao nen van hoa ban đia cua moi nuoc. Nguoi Viet goi chung la rong (chu Nom: 𧍰, 𧏵, 蠬) hoac long (龍) – tu Han-Viet." Nam 2012, hoc gia Đinh Van Tuan tung đua ra dien giai ve cach nguoi Viet su dung cac chu 'Thin' (辰), 'Long' (龍) va 'Rong' tren tap chi Ngon ngu so 7 cua Vien Ngon ngu hoc Viet Nam: "O Viet Nam, chua co cac bang chung tu khao co, thu tich, ngon ngu,... cho thay he thong lich 12 con giap va dau vet con rong đa tung xuat hien o Viet Nam thoi co đai. Ten goi 'Rong' va ca am đoc 'Long' cua nguoi Viet Nam xua nay co goc tu tieng Han co qua giai đoan lich su tu khi Co Viet bi nha Trieu va nha Han xam luoc, thon tinh. He qua la nguoi Viet đa chiu anh huong he thong lich phap co cua Trung Hoa, trong đo co Chi Thin 辰 cung voi bieu tuong cua no la con 'Rong'".
Tu "rong" đa đuoc su dung đe chi sinh vat than thoai trong than thoai Trung Hoa la long (gian the: 龙; phon the: 龍; binh am: long) – gan lien voi van may; nhieu vi than va a than cua Đong A lay rong lam thu cuoi hoac ban đong hanh cua ho. "Long" cung đuoc xem la đe chi Hoang đe Trung Hoa – nhan vat duy nhat trong thoi ky phong kien Trung Hoa co rong đuoc in len quan ao, tu gia hoac đo ca nhan. Nha khao co hoc Zhou Chong-Fa tin rang tu "long" trong tieng Trung la tu tuong thanh chi tieng sam hoac luhng trong tieng Quang Chau.


= Tieng Anh =

Tu dragon du nhap vao tieng Anh đau the ky thu 13, goc la tu dragon tieng Phap co – von xuat phat tu tieng Latinh: draco (thuoc cach draconis), nghia la "rong, ran khong lo," va tu tieng Hy Lap co đai δρακων, drakon (thuoc cach δρακοντος, drakontos) "sinh vat ran". Thuat ngu tieng Hy Lap va Latinh nham am chi bat ky con ran lon nao, chu khong nhat thiet phai la than thoai. Tu tieng Hy Lap δρακων nhieu kha nang la bat nguon tu đong tu tieng Hy Lap δερκομαι (derkomai), nghia la "Toi thay", dang bat đinh cua tu εδρακον (edrakon). Tu nay đuoc cho la dung đe chi mot thu voi "anh nhin chet nguoi", đoi mat sang hoac "sac" bat thuong, hay vi mat ran duong nhu luon mo; moi mat that su nhin qua lop vay lon trong suot o mi mat, ma cho mi mat nay lai luon cup xuong. Tu tieng Hy Lap con co the xuat phat tu tu goc An-Au *derk-, nghia la "thay"; goc Sanskrit दृश (drs-) cung nghia la "thay".


Ghi chep va giai thoai trong su sach Sinh vat rong hien dien o hau het moi nen van hoa tren toan cau, nhung ghi chep đuoc kiem chung som nhat ve nhung sinh vat rong co hinh hai tuong tu ran khong lo. Sinh vat rong đuoc mieu ta lan đau trong than thoai Can Đong co đai va xuat hien trong van hoc va nghe thuat Luong Ha co đai. Nhung cau chuyen ve cac vi than thoi tiet đi tieu diet cac loai hinh ran khong lo dien ra o gan nhu moi than thoai than thoai An-Indo. Nhung sinh vat rong nguyen mau noi tieng gom mushussu o Luong Ha; Apep trong than thoai Ai Cap; Vrtra trong Rigveda; Leviathan trong Kinh Thanh Hebrew; Grand'Goule o vung Poitou cua Phap; Python, Ladon, Wyvern va Hydra trong than thoai Hy Lap; Kulshedra trong than thoai Albania; Unhcegila trong than thoai Lakota; Jormungandr, Niðhoggr va Fafnir trong than thoai Bac Au; rong trong Beowulf; azi va az trong than thoai Ba Tu co đai – lien het mat thiet voi mot sinh vat than thoai nua co ten la Azi Dahaka cua Zahhak.
Tuy nhien, cac hoc gia van tranh luan xem y tuong loai rong xuat phat tu đau va hang loat gia thuyet đa đuoc trinh bay.
Trong cuon sach An Instinct for Dragons (2000), nha nhan chung hoc David E. Jones đe xuat gia thuyet rang con nguoi (giong nhu khi) thua huong nhung phan ung ban nang voi ran, meo lon va chim san moi. Anh trich dan mot nghien cuu chi ra rang cu 100 nguoi thi co khoang 39 nguoi so ran va luu y rang noi so ran đac biet pho bien o tre em, ngay ca o nhung noi hiem co loai ran sinh song. Nhung con rong đuoc chung thuc som nhat đeu co ngoai hinh tuong đong hoac co đoi net giong ran. Do đo, Jones đuc ket rang rong hien dien gan nhu o moi nen van hoa vi con nguoi co noi so bam sinh voi ran va nhung đong vat khac, ma chung von la loai san moi chinh to tien linh truong cua con nguoi. Rong thuong đuoc cho la tru ngu o "hang toi, vuc sau, vung nui hoang da, đay bien, rung bi am", tat ca nhung noi nay co the đay ray hiem nguy voi to tien loai nguoi thoi so khai.
Trong cuon sach The First Fossil Hunters: Dinosaurs, Mammoths, and Myth in Greek and Roman Times (2000), Adrienne Mayor nhan đinh rang mot vai cau chuyen ve rong co the đuoc truyen cam hung tu nhung kham pha hoa thach co cua khung long va nhung đong vat thoi tien su khac. Co cho rang truyen thuyet ve rong o Bac An Đo co the lay cam hung tu "nhung chiec xuong lon la thuong nam trong cac lop hoa thach cua day Siwalik Hills, phia duoi day Himalaya" va nhung hinh anh nghe thuat cua Hy Lap co đai mo ta Quai vat thanh Troy co the lay cam hung tu hoa thach cua Samotherium – loai huou cao co đa tuyet chung va đe lai hoa thach nam pho bien o vung Đia Trung Hai. O Trung Quoc (noi hoa thach cua đong vat khong lo thoi tien su rat pho bien), nhung di tich nay thuong đuoc phan đinh la "long cot" (xuong rong) va su dung đai tra trong đong y. Tuy nhien, Mayor can trong chi ra rang khong phai moi cau chuyen ve rong va nguoi khong lo đeu co cam hung tu hoa thach va luu y rang Scandinavia co nhieu cau chuyen ve rong va quai vat bien, song tu lau bi xem la "noi it hoa thach lon." Trong mot cuon sach chap but sau nay, co nhan xet: "Nhieu hinh anh loai rong khap the gioi dua tren kien thuc dan gian hoac phep phong đai cac loai bo sat song, chang han nhu rong Komodo, quai vat Gila, cu đa, ca sau mom ngan hay o California la than lan ca sau mom ngan, dau cho đieu nay van chua giai thich hop ly cho cac truyen thuyet cua nguoi Scandinavia, vi chang co loai đong vat nao (trong lich su) nhu vay tung đuoc phat hien o vung nay."
Robert Blust trong cuon The Origin of Dragons (2000) binh pham rang, nhu nhieu phep sang tao khac trong cac nen van hoa truyen thong, rong co the đuoc ly giai chu yeu la nhung san pham tap hop suy đoan tien khoa hoc hop ly ve the gioi su viec đoi thuc. Trong truong hop nay, su viec la co che tu nhien chi phoi luong mua va han han, đac biet chu y toi hien tuong cau vong.


Ghi chep/giai thoai o chau Phi = Ai Cap =

Trong than thoai Ai Cap, Apep (hay Apophis) la mot sinh vat ran khong lo tru tai Duat – Đia Nguc cua Ai Cap. Giay coi Bremner-Rhind (đuoc viet vao khoang nam 310 TCN) luu tru ghi chep ve truyen thong Ai Cap co xua hon nhieu: Mat Troi lan la do than Ra xuong Duat đe chien đau voi Apep. O mot so ghi chep, Apep co kich thuoc dai bang tam nguoi đan ong voi cai đau lam bang đa lua. Sam set va đong đat đuoc cho la do tieng gam cua Apep gay nen, con nhat thuc đuoc cho la do Apep tan cong Ra luc ban ngay. O mot so giai thoai, Apep bi than Set tieu diet. Nehebkau la mot sinh vat ran khong lo khac canh giu Duat va ho tro Ra chien đau voi Apep. Nehebkau lon đen muc o mot so truyen ghi rang toan bo Trai Đat bi co the ran cua ong bao quanh. Denwen la mot sinh vat ran khong lo đuoc nhac đen trong Van thu Kim Tu Thap, so huu co the lam tu lua va la thu pham cua mot vu phong hoa lon gan nhu thieu trui toan bo đen tho cua cac vi than Ai Cap. Cuoi cung, ong bi Pharaoh đanh bai, va chien thang ay khang đinh quyen cai tri thieng lieng cua Pharaoh.
Ouroboros la bieu tuong con ran an đuoi noi tieng cua Ai Cap. Tien than cua ouroboros la "Many-Faced" – mot loai ran co nam đau ma theo Amduat (cuon Sach ve cai chet co nhat con sot lai), đuoc cho la cuon quanh bao quan xac cua than Mat Troi Ra. Ghi chep som nhat sot lai ve ouroboros "that" đen tu nhung ngoi đen ma vang o lang mo cua Tutankhamun. O đau cac the ky sau CN, ouroboros đuoc tin đo Co đoc giao Ngo đao lay lam bieu tuong, con chuong 136 cua Pistis Sophia (van thu Ngo đao đau tien) mieu ta "mot con rong lon co đuoi o trong mieng". Trong gia kim thuat thoi Trung Co, ouroboros tro thanh sinh vat rong phuong Tay đien hinh voi canh, chi va đuoi. Hinh anh noi tieng ve con rong gam đuoi tu cuon Codex Marcianus đa đuoc sao chep trong nhieu tac pham ve gia kim thuat.


Ghi chep/giai thoai o chau A = Tay A =


 Luong Ha  Nguoi co đai khap Can Đong tin vao nhung sinh vat giong nhu thu ma nguoi hien đai goi la "rong". Nhung nguoi co đai nay khong he biet đen su ton tai cua khung long hay nhung sinh vat tuong tu o qua khu xa hon the. Nhung chi tiet lien he đen rong ca ve mat thien lan ac xuat hien xuyen suot nen van hoc Luong Ha co đai. Trong tho ca cua nguoi Sumer, nhung vi vua vi đai thuong đuoc so sanh voi usumgal (mot quai vat ran khong lo). Sinh vat rong voi chi truoc cua su tu, chi sau, đuoi va canh cua chim xuat hien trong tac pham nghe thuat Luong Ha tu thoi Akkad (k. 2334–2154 TCN) cho đen thoi Tan Babylon (626 TCN–539 TCN). Rong thuong đuoc mieu ta la co mieng mo. No co the đuoc biet toi la (umu) na'iru (nghia la "quai vat thoi tiet gam thet)", va co the lien he toi than Ishkur (Hadad). Mot sinh vat su tu–rong co chut khac biet voi hai sung va đuoi cua bo cap xuat hien trong nghe thuat cua thoi Tan-Assyria (911 TCN–609 TCN). Mot tin nguong (co the la do Sennacherib uy thac) cho thay cac than Ashur, Sin va Adad đung tren lung cua sinh vat nay.
Mot sinh vat rong khac voi co the, co va sung cua ran, chi truoc cua su tu va chi sau cua chim xuat hien trong nghe thuat Luong Ha tu thoi Akkad đen thoi Hy Lap hoa (323 TCN–31 TCN). Sinh vat nay (đuoc ghi trong tieng Akkad la mushussu, tuc la "ran du ton") đuoc dung lam bieu tuong cho cac vi than cu the va con la bieu tuong bao ve chung. Duong nhu ban đau no la nguoi hau cua than Đia Nguc Ninazu, song sau tro thanh nguoi hau cua than bao Hurry Tishpak, cung nhu ve sau phuc vu cho con trai cua Ninazu la Ningishzida, quoc than Baybylon Marduk, than van thu Nabu, va quoc than Assy Ashur.


 = Levant  =

Trong Chu ky Baal cua Ugarit, rong bien Lotanu đuoc mieu ta la "sinh vat ran cuon xoan / quyen nang co bay đau." Trong KTU 1.5 I 2–3, Lotanu bi than bao Baal tieu diet, song o KTU 1.3 III 41–42, y lai bi nu than chien binh trinh tiet Anat giet chet. Trong Thanh Vinh, Thanh Vinh 74, Thanh Vinh 74:13–14, rong bien Leviathan bi Yahweh (than cua vuong quoc Israel va Judah) tieu diet, nham tao ra the gioi. Trong Isaiah 27:1, vu Yahweh tieu diet Leviathan la điem bao cho cuoc đai tu trat tu vu tru sap toi cua vi than nay:

Sach Job 41:1–34 chua mot mieu ta chi tiet ve Leviathan – sinh vat đuoc mieu ta la quyen nang đen noi chi Yahweh moi co the tri đuoc no. Job 41:19–21 ghi chep rang Leviathan phun ra lua va khoi, khien cho viec nhan dien no la rong than thoai la qua hien nhien. O mot so phan trong Cuu Uoc, Leviathan đuoc lich su hoa thanh bieu tuong cho cac quoc gia đoi đau Yahweh. Rahab (tu đong nghia voi "Leviathan") đuoc dung trong mot so đoan Kinh Thanh đe am chi Ai Cap. Isaiah 30:7 ghi: "Vi su giup đo cua Ai Cap la vo dung va hao huyen, the nen ta goi co ta la 'Rahab cam lang'." Tuong tu, Thanh Vinh 87:3 ghi: "Ta xem Rahab va Babylon la nhung ke biet đen ta..." Trong Ezekiel 29:3–5 va Ezekiel 32:2–8, pharaoh cua Ai Cap đuoc mieu ta la mot "con rong" (tannin). Trong truyen ve Bel va Rong trich tu Sach Daniel, nha tien tri Daniel thay mot con rong đuoc nguoi Babylon ton tho. Daniel lam "banh tu hac in, mo va toc"; con rong an chiec banh roi no tung.


= Đong A =


 Trung Quoc  Rong Trung Hoa (gian the: 龙; phon the: 龍; binh am: long) la sinh vat cap cao nhat trong he thong phan cap đong vat cua Trung Quoc. Nguon goc cua rong con mo ho, song "to tien cua no co the đuoc tim thay tren đo gom cua thoi đai đo đa moi cung nhu cac binh tho thoi đai đo đong." Co mot so truyen pho bien lien quan đen nuoi rong. Cuon Ta truyen (đuoc cho sang tac vao thoi Chien Quoc) mieu ta mot nguoi đan ong ten la Đong Phu yeu rong vi anh ta co the hieu đuoc y chi cua rong, nen anh co the nuoi day chung tot. Anh phuc vu Vua Thuan va đuoc vi vua ban cho ho Hoan Long (豢龍), nghia la "nguoi nuoi rong". Trong mot truyen khac, Khong Giap (hoang đe thu 14 cua nha Ha) đuoc ban tang mot đoi rong đuc–cai nham tuong thuong cho su vang menh Troi, song vi khong the huan luyen chung, ong ben thue mot nguoi nuoi rong ten Luu Luy (劉累) (hoc cach nuoi day rong tu Hoan Long). Mot ngay no, con rong cai bat ngo qua đoi, vi the Luu Luy bi mat bam nho no ra, nau chin thit roi đem no dang len vua, vua yeu thich mon đo đen noi lenh cho Luu phai phuc vu mon an ay lan nua. Vi Luu Luy khong co cach nao kiem đuoc them thit rong, anh đa bo tron khoi hoang cung.
Mot trong nhung truyen noi tieng nhat ve rong la truyen ke Diep Cong – nhan vat yeu rong đen muc am anh, mac du ong chua bao gio thay rong. Ong trang hoang tu gia bang hoa tiet rong va khi nhin thay su nguong mo ay, mot con rong that đa đen va ghe tham Diep Cong, song ong nay trong thay rong thi hoang so qua nen bo chay. Trong than thoai Trung Hoa, giai thoai ke rang anh hung van hoa Phuc Hy bang qua song Lac Ha thi thay Long Ma – mot con ngua–rong voi bay đom tren mat, sau đom o lung, tam đom o suon trai va chin đom o suon phai. Anh xuc đong truoc canh tuong ay đen muc khi ve toi nha, anh lien ve buc hoa ve no, ke ca nhung vet đom. Sau đo anh su dung nhung đom nay lam chu cai va phat minh ra ky tu Trung van ma anh dung đe viet cuon Kinh Dich. Trong mot truyen thuyet Trung Quoc khac, y si Ma Su Hoang (馬師皇) đuoc cho la đa chua cho mot con rong đang lam benh. Mot truyen thuyet nua ke rang mot nguoi đan ong tim toi thay thuoc Lo Chen-jen, noi voi ong rang minh la rong va can đuoc chua tri. Sau khi Lo Chen-jen chua tri cho nguoi đan ong, mot con rong hien ra va đua ong len troi.
Trong Son hai kinh (tuyen tap than thoai co đai đuoc cho la bien soan duoi đoi nha Han), nhieu vi than va a than đuoc lien he toi rong. Mot trong nhung con rong Trung Hoa noi tieng nhat la Ung Long ("rong đap goi") – sinh vat ho tro Hoang Đe đanh bai bao chua Xi Vuu. Rong Chuc Long la mot vi than "sang tao ra vu tru bang co the minh." Trong Son hai kinh, nhieu anh hung trong than thoai đa chao đoi sau khi me cua ho quan he voi rong than roi thu thai, gom co: Hoang Đe, Than Nong, Vua Nghieu va Vua Thuan. Than Chuc Dung va vua Ha Khai đuoc mieu ta la đuoc hai con rong cho đi, giong nhu Hoang Đe, Chuyen Huc va Ngu Cuong trong nhieu van ban co khac. Theo Hoai Nam Tu, mot con hac long tung gay ra mot tran đai hong thuy  huy diet, va cuoi cung no ket thuc khi than mau Nu Oa tieu diet con rong.


 Trieu Tien  Theo nhieu cach thi rong Trieu Tien tuong tu voi ngoai hinh cac con rong Đong A khac nhu rong Trung Hoa va Rong Nhat Ban. No khac rong Trung Hoa o cho co rau dai hon. Rat hiem khi rong co the đuoc mieu ta la mang theo mot qua cau goi la Yeouiju (여의주), tieng Trieu Tien cua Cintamani trong than thoai, trong bo vuot hoac mieng no. Giai thoai ke rang bat cu ai co the su dung Yeouiju đeu đuoc ban nhung nang luc toan nang va sang tao va theo y muon, va chi rong bon ngon (ngon cai đe giu qua cau) moi đu khon ngoan va su dung đu nhung qua cau nay, trai nguoc voi nhung con rong ba ngon be hon. Giong Trung Quoc, con so chin mang y nghia tot lanh va quan trong o Trieu Tien, va rong đuoc cho la co 81 (9×9) vay tren lung, đai dien cho tinh duong. Rong trong than thoai Trieu Tien chu yeu la huong thien, lien quan đen nuoc va nong nghiep, thuong gieo mua va may. Do đo, nhieu con rong o Trieu Tien tru o song, ho, đai duong, tham chi la ao sau tren nui. Nhung cuoc hanh trinh cua con nguoi toi coi duoi bien, va đac biet la cung đien duoi bien cua Long Vuong (용왕), rat pho bien trong van hoa dan gian Trieu Tien.
Trong than thoai Trieu Tien, mot vai vi vua lap quoc đuoc mieu ta la hau due cua rong vi rong la bieu tuong cua quan chu. Nu vuong Aryeong (nu vuong đau tien cua Tan La) đuoc cho la sinh ra tu cockatrice, con ba cua Cao Ly Thai To (nha lap quoc Cao Ly) đuoc cho la con gai cua long vuong o Bien Tay. Tren giuong benh, Van Vu Vuong cua Tan La đa mong muon bien thanh rong o Bien Đong đe bao ve vuong quoc. Hoa tiet rong đuoc hoang that đoc quyen su dung. Ao choang cua hoang that con đuoc goi la long bao (용포). O trieu đai Trieu Tien, phu hieu hoang toc (co theu hinh rong) đuoc đinh tren lung, nguc va vai cua long bao. Vua đeo phu hieu rong nam ngon con Thai tu đeo phu hieu rong bon ngon.


 Nhat Ban  Giai thoai ve rong Nhat Ban ket hop voi truyen thuyet ban đia cung nhung cau chuyen du nhap tu rong Trung Hoa. Nhu mot so rong khac, đa so rong Nhat Ban la thuy than gan lien voi luong mua va co the tu nuoc, thuong đuoc mieu ta la nhung sinh vat hinh ran khong canh khong lo voi chi co vuot. Gould ghi chep (1896:248), rong Nhat Ban "luon đuoc cho la co ba mong vuot". Mot cau chuyen ve samurai Mitsunaka no Minamoto ke rang khi ong đang san ban tren lanh tho cua minh o Settsu, ong nam duoi goc cay va mo ve mot nguoi phu nu xinh đep xuat hien truoc ong va cau xin ong cuu giup vung đat cua co đang bi mot con ran khong lo gay tai uong. Mitsunaka đong y giup đo va thieu nu đem tang ong mot con ngua tuyet đep. Khi ong thuc day, con thuy ma đa đang đung truoc ong. Ong cuoi no đen đen Sumiyoshi đe lap đan cau nguyen trong tam ngay o đay. Roi ong đoi mat voi con ran va dung cung ten ket lieu no.
Nguoi Nhat xua tin rang co the xoa diu hoac thanh tay cho rong bang kim loai. Yoshisada Nitta đuoc cho la đa nem thanh kiem noi tieng xuong bien o Sagami đe lam xoa diu than rong cua bien, con Tsurayuki no Ki cung nem mot tam guong bang kim loai xuong bien o Sumiyoshi voi muc đich tuong tu. Phat giao Nhat Ban đa bat rong phai thich ung va tuan theo Phap luan; cac vi than Phat giao Nhat Ban la Benten va Quan Am thuong đuoc mieu ta ngoi tren lung rong. Mot so vi tien cua Nhat Ban lay rong lam thu cuoi. Bomo đuoc cho la đa nem cay truong xuong vung nuoc, lam con rong bay len va dung no cuoi len troi. A-la-han Handaka đuoc cho la co the trieu hoi rong tu mot cai bat, ong thuong choi đua voi no tren kagamibuta. Shachihoko la mot sinh vat co đau rong, đuoi moc long ram, vay giong ca va đoi khi nach phat lua. Fun co đau rong, canh long vu, đuoi va mong vuot cua chim. Rong trang đuoc cho la tru o mot ho nuoc o tinh Yamashiro va cu sau 50 nam, no se bien thanh mot con chim goi la Ogoncho, phat ra tieng keu nhu "tieng tru cua cho hoang". Su kien nay đuoc tin la điem bao ve nan đoi khung khiep. O ngoi lang Okumura, gan Edo cua Nhat Ban trong mua han han, dan lang dung mot hinh nom rong tu rom, la moc lan va tre, roi đem dieu hanh no quanh lang đe goi mua.


= Đong Nam A =


 Viet Nam  Rong Viet Nam (tieng Viet: rong 龍) la mot sinh vat than thoai thuong đuoc su dung lam bieu tuong than thanh va gan lien voi hoang toc. Hoc gia Đinh Van Tuan nhan manh rang: "hinh tuong con 'Rong' đa hoi nhap vao tam linh, đoi song, ngon ngu, lich phap, van hoc, nghe thuat,... cua Viet Nam va đa đuoc bao the he tien nhan o cac trieu đai tu nha Đinh đen nha Nguyen bien hoa, thang hoa tro thanh mot hinh tuong con 'Rong' moi voi hinh thuc va noi dung mang dau an sau đam ban sac dan toc Viet khac han hinh tuong con Rong goc Trung Quoc". Tuong tu nhu nhung nen van hoa khac, rong trong van hoa Viet Nam đai dien cho tinh duong va than linh gan lien voi sang tao va su song. Trong truyen thuyet Tram trung no tram con cua nguoi Viet, ho la con chau cua than rong Lac Long Quan va nu tien Au Co.  Au Co sinh ra 100 trung; khi chia tay nhau Lac Long Quan đa đua 50 con xuong bien trong khi Au Co đua 50 con len nui. Đen ngay nay, nguoi Viet van dung cum tu "con rong chau tien" đe chi đen chinh minh.


Ghi chep/giai thoai o chau Au = An-Au nguyen thuy =

Truyen ve nguoi hung diet ran/rong khong lo xuat hien o hau het than thoai An-Au nguyen thuy. O đa so truyen, nguoi hung la than sam. O gan nhu moi mo-tip cua truyen, sinh vat ran co nhieu đau hoac đoi khi la "nhieu" co the theo mot cach nao đo. Ngoai ra, gan nhu o moi truyen, ran luon phai dinh dang đen nuoc. Giao su Bruce Lincoln nhan đinh rang than thoai giet rong An-Au nguyen thuy co the đuoc dung thanh nhu sau: Đau tien, cac vi than bau troi ban con bo cho mot nguoi đan ong *Tritos ("thu ba"), vi anh la nguoi thu ba sinh ra tren Trai Đat, song chung bi con ran ba đau ten la *Ngwhi đanh cap. *Tritos đuoi theo con ran voi ban đong hanh *Haner, (ten nghia la "nguoi"). Hai vi anh hung cung nhau tieu diet  con ran va giai cuu con bo.


= Hy Lap co đai =

Tu tieng Hy Lap co đai thuong dich thanh "rong" (δρακων drakon, so huu cach δρακοντοϛ drakontos) – co the nghia la "ran", nhung no thuong đe chi loai ran khong lo so huu nang luc sieu nhien hoac bi suc manh sieu nhien nao đo chi phoi. Tu "dragon" đuoc nhac đen lan đau trong van hoc Hy Lap co đai, cu the la cuon su thi Iliad; trong cuon sach, Agamemnon đuoc mieu ta la mang hoa tiet rong xanh tren đai đeo kiem va bieu tuong rong ba đau tren giap nguc. O cac cau so 820–880 cua Theogony (bai tho tieng Hy Lap do nha tho nguoi Boeotia Hesiodos sang tac vao the ky thu bay TCN), vi than Zeus cua Hy Lap đai chien voi Typhon – con quai vat ran co mot tram đau, phun ra lua va tao tieng đong vat gay hoang so. Zeus cam tia chop đe đot het cac đau cua Typhon roi đay no xuong nguc Tartarus. O nhung tai lieu tieng Hy Lap khac, Typhon đuoc mieu ta la rong hinh ran co canh va phun lua. Trong tuyen tap thanh ca Homeric Hymn to Apollo, than Apollo su dung mui ten tam đoc đe tieu diet con ran Python – thu pham gay ra chet choc va dich benh o khu vuc quanh Delphi. Roi Apollo dung đen tho cua ong tai đo.
Trong bai tho Culex (cac cau tho so 163–201), nha tho  nguoi La Ma Virgil mieu ta mot nguoi chan cuu chien đau voi mot con ran chuyen siet đoi thu, goi no bang cai ten "serpens" hoac "draco", cho thay rang o thoi ong song, co the hai tu nay đuoc dung thay phien nhau.

Hesiodos con ghi chep rang vi anh hung Heracles đa tieu diet Hydra – con ran nhieu đau song o vung đam lay Lerna. Cai ten "Hydra" nghia la "ran nuoc" trong tieng Hy Lap. Theo tac pham tom luoc Bibliotheka cua Pseudo-Apollodorus, vu tieu diet Hydra la chien cong thu hai trong Muoi hai chien cong cua Heracles. Cac ghi chep khong thong nhat ve thu vu khi ma Heracles dung đe giet Hydra, song đen cuoi the ky thu sau TCN, cac tac gia nhat tri rang can phai đot nhung cai đau bi tram đe ngan chung moc lai. Heracles nhan đuoc su ho tro tu chau trai Iolaus trong nhiem vu nay. Trong tran chien, mot con cua khong lo bo ra khoi đam lay va kep chan cua Heracles, song chang đa kip nghien nat no. Hera đua con cua len bau troi thanh chom sao Cu Giai. Mot cai đau cua Hydra la bat tu nen Heracles đem chon no duoi mot tang đa nang sau khi chem đuoc no. O chien cong thu bay, Heracles phai hai qua tao vang tu cay trong Vuon Hesperides – noi con ran khong lo khong bao gio ngu (ma Pseudo-Apollodorus goi la "Ladon") canh giu. O nhung ghi chep cu, Ladon thuong đuoc ghi co nhieu đau. O ghi chep cua Pseudo-Apollodorus, Ladon la sinh vat bat tu, nhung Sophocles va Euripides đeu mieu ta Heracles đa tieu diet đuoc no, du chang ai ghi cu the ra sao. Mot so nhan đinh cho rang qua tao vang khong phai la phan thuong sau tran chien voi Ladon ma la đuoc Heracles dung đe thu hut cac Hesperides. Hoc gia than thoai Herodorus la nguoi đau tien cho rang Heracles đa tieu diet sinh vat bang cay dui tru danh cua chang. Trong bai tho su thi Argonautica, Apollonius cua Rhodes mieu ta Ladon đa bi ban đay ten tam đoc lay tu mau cua Hydra.


= German hau co đien =

O bai tho tieng Bac Au Co Grimnismal trong tuyen tap Poetic Edda, rong Niðhoggr đuoc mieu ta đang gam re cua cay than the gioi Yggdrasil. Trong than thoai Bac Au, Jormungandr la con ran khong lo song tren bien, voi co the bao quanh toan bo coi Miðgarð. Tu phan Gylfaginning tu cuon sach giao khoa co Prose Edda (do hoc gia than thoai nguoi Iceland Snorri Sturluson chap but vao the ky thu muoi ba), than sam Bac Au Thor tung đi chung thuyen voi Hymnir khong lo ra vung bien ngoai va cau đuoc Jormungandr nho lay đau bo lam moi. Thor tom đuoc con ran va sau khi keo đau no len mat nuoc, chang đap no bang cay bua Mjolnir. Snorri ghi rang cu đap khong gay tu vong: "va nguoi ta cho rang chang đap đau no roi tha xuong đay bien. Nhung toi nghi can noi su that voi ban la Ran Miðgarð van song va nam o vung bien xung quanh."
O đoan cuoi cua bai tho su thi bang tieng Anh co Beowulf, mot no le lay cap chiec coc tu hang tru đo cua con rong đang ngu, lam con rong thuc giac va noi gian đi huy diet khap vung nong thon. Vi anh hung cung ten bai tho qua quyet muon mot minh đoi đau voi con rong, dau chang tuoi đa cao, song Wiglaf (nguoi tre nhat trong đoan muoi hai chien binh ma Beowulf dan đi cung) nhat quyet muon theo vua ra tran. Kiem cua Beowulf bi gay trong luc chien đau con chang bi thuong nang, song Wiglaf kip toi giai cuu va giup chang tieu diet con rong. Beowulf hap hoi va bao Wiglaf rang kho bau cua con rong phai đuoc đem chon thay vi đem chia chac voi nhung chien binh hen nhat khong toi ho tro vi vua cua ho, roi chang tat tho.
O tac pham tieng Bac Au co Volsunga saga, vi anh hung Sigurd bat đuoc con rong Fafnir nho đao mot cai ho giua hang đong noi chang song va con suoi chang uong nuoc, roi lay kiem đam vao bung lay mang no. Theo loi khuyen cua Odin, Sigurd lay mau Fafnir đe uong, đem lai cho chang nang luc hieu đuoc ngon ngu cua chim; chang nghe chung noi rang nguoi thay Regin đang am muu phan boi chang đe y co the chiem giu toan bo kho bau cua Fafnir cho rieng minh. Chi tiet nguoi anh hung tim cach len vao luc con rong đang ngu va lay cap kho bau cua no la mo tip pho bien trong nhieu bo saga bang tieng Bac Au co. Cuon saga vao the ky muoi bon Flores saga konungs ok sona hans mieu ta mot vi anh hung chu đong co khong lam đanh thuc con rong đang ngu luc len qua no. Trong Yngvars saga viðforla, nhan vat chinh co lay cap kho bau tu mot so con rong đang ngu, song vo tinh đanh thuc chung.


Mieu ta thoi hien đai Rong va hoa tiet rong đa xuat hien trong nhieu tac pham van hoc hien đai, đac biet o the loai ky ao. Ngay tu đau the ky 18, cac nha tu tuong phe phan nhu Denis Diderot đa qua quyet rang co nhieu tac pham van hoc ve rong đuoc xuat ban: "Trong sach đa co qua nhieu truyen co tich/than thoai ve rong". Trong cuon tieu thuyet thieu nhi Alice o xu so trong guong (1872) cua Lewis Carroll, mot trong nhung bai tho trong truyen mo ta mot loai rong ten la Jabberwock. Nguoi ve minh hoa cho truyen cua Carroll, ong John Tenniel (mot hoa si dien hoa chinh luan noi tieng) đa trinh bay Jabberwock theo loi hai huoc voi ngoai hinh ao gi le, lech khop rang can va mat can cua mot giang vien đai hoc thoi Victoria, nhu chinh Carroll. Trong cac tac pham hai su thi ky ao thieu nhi, rong thuong nam vai tro tro thu phep thuat trong truyen co tich. O nhung tac pham ay, thay vi co ve ngoai đang so nhu mieu ta truyen thong, rong lai đuoc the hien la vo hai, huong thien va thap kem hon loai nguoi. Đoi khi chung đuoc the hien song chung voi nguoi hoac o cong đong biet lap chi co rong sinh song. Dau pho bien o cuoi the ky 19 va đau the ky 20, "nhung truyen hai va binh di nhu vay" bat đau mai mot dan sau thap nien 1960, do đoc gia co nhu cau lam van hoc thieu nhi theo huong nghiem tuc hon.
Mot trong nhung con rong hien đai noi tieng nhat la Smaug tu loat tieu thuyet kinh đien Anh chang Hobbit cua J. R. R. Tolkien. Rong cung xuat hien trong loat tieu thuyet thieu nhi ban chay Harry Potter cua J. K. Rowling. Nhung tac pham noi bat khac mieu ta rong co the ke đen Dragonriders of Pern cua Anne McCaffrey, Earthsea Cycle cua Ursula K. Le Guin, loat Tro choi vuong quyen cua George R. R. Martin va The Inheritance Cycle cua Christopher Paolini. Sandra Martina Schwab viet, "Voi so it ngoai le, gom loat tieu thuyet Pern cua McCaffrey va phim đien anh Reign of Fire (2002), rong duong nhu phu hop voi boi canh Trung Co trong van hoc ky ao hon la the gioi cong nghe trong khoa hoc vien tuong. Qua thuc chung đuoc goi la bieu tuong cua the loai ky ao. Tran đanh cua nguoi hung voi rong nhan manh va ton vinh suc nam tinh cua anh ta, con nhung truyen ky ao xet lai ve rong va diet rong thuong ha thap vai tro gioi tinh truyen thong. Trong van hoc thieu nhi, rong tro thanh đong minh manh me nham đoi mat voi noi so cua tre em." Loat tro choi nhap vai noi tieng Dungeons & Dragons (D&D) su dung rat nhieu rong.


Phu chu Chu thich = Tai lieu tham khao =


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Rong tai Wikimedia Commons
 Đinh nghia cua Rong tai Wiktionary
 Trich dan lien quan toi Rong tai Wikiquote