Le Pho (Chu Han: 黎譜, sinh ngay 2 thang 8 nam 1907, mat ngay 12 thang 12 nam 2001) la hoa si bac thay Viet Nam va tren the gioi theo truong phai lang man voi nhieu tac pham đat gia. Ong con đuoc nhieu nguoi goi la "Danh hoa Viet Nam tren đat Phap". Nhieu nguoi khac con coi ong la "cay đai thu" trong lang nghe thuat ve tranh Viet Nam. Le Pho la mot trong nhom tu kiet troi Au cua nen hoi hoa Viet Nam (Pho - Thu - Luu - Đam).
Tu nam 1937, ong sang Phap va đinh cu tai đo, va chua mot lan quay tro ve que huong, cho đen khi qua đoi nam 2001 tai Paris.


Gia đinh Ong sinh ra tai thon Cu Loc, xa Nhan Chinh, huyen Tu Liem, phu Hoai Đuc, tinh Ha Đong, ve sau la huyen Hoan Long (nay thuoc phuong Nhan Chinh, quan Thanh Xuan, Ha Noi).
Cha hoa si Le Pho la quan đai than Le Hoan, nguoi đuoc su sach xem la co cong lao giup chinh quyen thuc dan Phap đan ap nghia quan Đe Tham. Tuoi tho hoa si Le Pho khong hanh phuc, mo coi me luc 3 tuoi va mo coi cha luc 8 tuoi. Sau đo, song cung anh trai va chi dau, ong luon phai chiu trach nhiem cho nhung lam loi cua nhung đua chau.
Nam 1937, ong sang Phap va đinh cu tai đo. Hoa si Le Pho cuoi vo nguoi Phap la ba Paulette Vaux, phong vien bao Life & Time o Paris vao nam 1947. Ba Vaux, vo hoa si cho biet: "Ong khong ke voi con cai ve tuoi tho cua minh, ong tram lang va song noi tam. Ong khong nho gi ve cha minh ngoai tru viec biet cha minh hut thuoc phien".


Tinh cach ca nhan Voi than the đuoc sinh ra trong gia đinh the toc, hoa si Le Pho co loi song thien ve noi tam voi tinh cach nhay cam, tinh te. Hoa si co dang nguoi cao, gay, mat luon nhin xa vang, it noi, giong noi thanh tao va luon mac nhung bo quan ao ui phang phiu.


Con đuong nghe thuat Nam 1925, hoa si Le Pho trung tuyen khoa 1 Truong Đai hoc My thuat Đong Duong. Ong la mot trong 10 sinh vien Viet Nam đuoc giao su Victor Tardieu (mot hoa si am hieu sau sac cac truong phai nghe thuat chau Au) xep vao nhom sinh vien "tinh hoa" cua khoa hoc va đong thoi huong đi theo truong phai nghe thuat A Đong trong suot 5 nam hoc. Hoa si Le Pho đa chiu anh huong rat sau sac truong phai nghe thuat nay khi con la chang thanh nien Ha Noi 18 tuoi. Trong moc cuoc phong van, vo ong, ba Vaux cho biet: "Hoa si xem giao su Tardieu giong nhu cha tinh than. Ong nguong mo va rat gan gui voi Tardieu. Tardieu đa đat nen mong cho nhung thanh cong trong hoi hoa cua ong".
Nam 1928, ong cung voi cac hoa si Vu Cao Đam, Mai Trung Thu to chuc trien lam tranh đau tien tai Ha Noi.
Nam 1931, hoa si Le Pho sang Phap đe trang tri mot so trien lam o Paris. Sau đo 1 nam, ong đuoc cap hoc bong sang hoc tai Truong My thuat Paris. Do đo, ong co đieu kien tim hieu nhieu nuoc chau Au, tiep xuc va lam quen voi nhieu truong phai nghe thuat, trong đo truong phai An tuong đa anh huong đen cac tac pham nghe thuat sau nay cua hoa si.
Nam 1933, hoa si tro ve Ha Noi tham gia giang day o Truong Cao đang My thuat Đong Duong.
Nam 1935, cac cung đien đen đai Bac Kinh la noi hoa si toi tham đe nghien cuu ve nen nghe thuat co đien Trung Hoa. Đen cuoi nam, ong đuoc moi vao Hue đe ve chan dung ong hoang Bao Đai va hoang hau Nam Phuong. Ngoai ra, ong con ve tranh co lon trang tri o cung đinh Hue.
Nam 1937, hoa si lai sang Paris, trung tam nghe thuat cua chau Au đe phu trach gian hang Đong Duong tai trien lam quoc te. Tai Phap, ong thuc su bi cuon hut voi ve đep hoa le va cac truong phai nghe thuat đa dang, do đo hoa si đa xin đinh cu tai đat nuoc hinh luc lang.
Nam 1938, lan đau tien hoa si Le Pho to chuc trien lam phong tranh cua rieng ca nhan minh voi cac tac pham nhu tranh ve cac nguoi đep Viet Nam hoac đang say sua ben ruc ro cac sac hoa, hoac đang mo mang ben trang sach; hoac tranh thieu nu đoc thu tinh trong vuon, nhung co gai đang phoi ao... đuoc cong chung phuong Tay đon nhan nong nhiet.
Nam 1941, ong cung nguoi ban hoc rat than la hoa si Mai Trung Thu to chuc cuoc trien lanh tranh tai Alger rat thanh cong voi nhieu tac pham đuoc ban.
Nam 1963, ong hop tac cung phong tranh Wally Finday, My to chuc vai buoi trien lam tranh. Phong tranh cung chinh la noi ong gioi thieu va cong bo cac tac pham cua minh ra khap the gioi.


Phong cach hoi hoa Hoa si Le Pho cho rang cac chat lieu tranh lua co mot so nhuoc điem khong chi ve khuon kho ma ve chat lieu mau sac chua boc lo nhung loi tac gia muon the hien. Đo la ly do ong đa chuyen sang ve tranh son dau. Ngoai viec thay đoi chat lieu ve, noi dung đuoc ong nhac toi cung mo rong, phong khoang va thoai mai hon. Vi du ro net đo la nguoi phu nu trong tranh cua hoa si dan vuot ra ngoai le giao ngan nam đe mang mot sac mau "the tuc".
Waldemar George, nha phe binh nghe thuat Phap khi viet cuon sach ve Le Pho vao nam 1970, ong goi hoa si Viet nay la "Hoa si sieu pham" (Divine Painter). Waldemar cho rang phong cach hoi hoa cua Le Pho đuoc thanh hai giai đoan va ca hai giai đoan đeu co su ket hop cua truong phai Đong Tay tu kinh nghiem thuc te cung nhu kien thuc hoa si hoc đuoc.


= Giai đoan đau tien (1934-1945) =
Đay la giai đoan hoa si Le Pho ve tren chat lieu tranh lua voi đam net co đien va chiu anh huong sau sac phong cach Trung Quoc. Ong dung cac gam mau sac đam, lanh va nguyen chat. Co the thay, mot so buc noi tieng nhu "Thieu phu ngoi", "Chim ngoi" mang phong cach đoi Tong đuoc ket hop voi đuong net uyen chuyen va mem mai. Voi khong gian phang lang cung net but tinh vi, mong manh ma lanh lung, tao khong khi thuan khiet, an chua dung sac xa hoi Viet Nam đau the ky XX. Khi hoa si hoa tron hai phong cach hoi hoa Trung Quoc va Y, ong bat đau ve nhung tac pham nhu buc "Me con", "Thieu nu va hoa lan", "Hai chi em", "Thieu nu va hoa hong", "Chai đau"... co chut bien đoi. Qua đo, net but thanh tao mo ta phu nu trong tranh trang nghiem, dang dap thien than voi phong cach chau Au nhung đuom buon va mang tinh huyen bi đen kho hieu voi nguoi xem. Đen nhung nam 1940, Le Pho moi thuc su bo moi chuan muc cua truong phai co đien đe buoc vao truong phai an tuong.


= Giai đoan thu hai (tu nhung nam 1950) =
Đay la thoi ky lang man voi tranh son dau tren the gioi noi chung. Nha phe binh Waldemar nhan xet, phong cach cua Le Pho co su ket hop hai hoa cai hon Trung Hoa voi truong phai nghe thuat an tuong. Net ve cua hoa si đay tu tin voi nhung hieu biet sau sac nhung tinh hoa nghe thuat hoi hoa Đong va Tay. Trong cuon sach cua minh, Waldemar viet ve hoa si Le pho nhu sau: "Nhung con đuong cua chau A va chau Au giao thoa, nghe thuat phuong Đong va nghe thuat phuong Tay mo ra mot cuoc đoi thoai than tinh".


= Hinh anh nguoi phu nu =
Hinh anh phu nu đuoc xuat hien xuyen suot trong nhieu tac pham cua hoa si Le Pho. Ong Corinne de Menonville đa nhan xet trong cuon sach "Nhung tac pham hoi hoa Viet Nam (sach)" nhu sau: "O giai đoan đau, nguoi phu nu (trong tranh Le Pho) thuong mong manh, e ap, khuon mat trai xoan, co anh sang tao hieu ung cho hon tranh. Ho đeu toat nen su trang nha, nhe nhang, duyen dang, lich thiep. Voi tranh lua, mau sac nguyen chat va đam sac thai tao nen khung canh lang man. Giai đoan tiep theo, tranh son dau van đat phu nu la tam điem, nhung co them nhung cam giac ve tu do qua cu chi va mau sac. Tranh lua, nguoi ve mat nhieu thoi gian, can su tinh te va ti mi, trong khi tranh son dau, nguoi nghe si đuoc phep sang tao hon voi nhieu cu đong va muc đo cua mau sac. Anh huong boi truong phai an tuong, cac tac pham thoi gian nay the hien su tu do, tinh hoa my, han hoan trong anh sang, nhip nhang trong net co".
Nha phe binh Waldemar thi viet: "Mot con thuyen luot giua nhung bong sung, nhung co gai an hien hai trai cay trong vuon đia đang, ho that kieu cach va đuoc nho đen boi su duyen dang, niem vui cua cuoc song phat ra tu tat ca, trong tiet troi xuan vo tan, nhung thieu nu manh mai đang dung bua trua tren mot hien nha, nhung đia trai cay tren ban phu khan, binh đung đay hoa dai: the gioi cua Le Pho la mot thien đuong tren trai đat". 


Cac tac pham noi tieng Trong so cac hoa si Viet Nam, hiem co hoa si nao nhu Le Pho đe lai mot gia tai nhieu tac pham co gia tri ve mat nghe thuat cung nhu gia tri kinh te. Mot so tac pham tieu bieu đuoc đinh gia cao nhu:

Buc Thieu phu trong vuon thuoc trien lam Leslie Hindman, dang tranh son dau tren lua, kho 104,1 x 83,8 cm đuoc đinh gia 30.000–50.000 USD vao thang 9 nam 2007. Dang tranh co nho (46,4 x 27,3 cm) cung co gia khoang 6.000–8.000 USD.
Tac pham Cho chim an đa đuoc rao ban gia ky luc la gan 100.000 USD vao nam 1997.
Tac pham Me va cac con, mo ta khung canh mot ba me vui đua voi ba đua con co gia khoang tu 102.000 - 128.000 USD.
Tac pham Thieu phu, tranh son mai do KTS Nguyen Quoc Cuong so huu, đuoc đanh gia la đat nhat o Nha trien lam Đinh Tien Hoang (Ha Noi).
Tac pham Kim Van Kieu, loai tranh son mai co kham, theo nhieu nha nghien cuu buc tranh co the đuoc ve vao giai đoan 1932 - 1935 voi cac chat lieu nhu: nga voi chau A, ho phach, ngoc bich va vang muoi. Noi dung buc tranh mieu ta khung canh nen tho thuoc tac pham Truyen Kieu cua đai thi hao Nguyen Du.
Tac pham Hoai co huong (kho 60.5 x 46 cm đuoc hoa si Le Pho ve nam 1938) co gia ban đua ra nam 2006 co gia san tu 181.820 - 303.030 USD. Buc tranh đuoc ban chinh thuc voi gia 360.000 SGD (tuong đuong 222.325 USD).
Nam 2005, tai Hong Kong, nha đau gia Christie's đinh gia cho tac pham A l'approche du Tet (Sap Tet, 60 x 47 cm, 1937) tu 76.900 đen 102.600 USD.
Thang 4 nam 2012, cung tai Hong Kong, tac pham Le Rideau Mauve (Buc man tim) ban đau gia đuoc 2,9 trieu HKD (tuong đuong 373.520 USD ) tro thanh muc gia cao nhat o thoi điem đo tung đuoc tra tai mot cuoc đau gia cho mot tac pham tu mot nghe si Viet Nam.
Nam 2014, tac pham Nhin tu đinh đoi lap ki luc ve tranh đat nhat cua mot hoa si goc Viet. Buc tranh đuoc Christie's International ban voi gia 840.000 đola.
Ngay 25 thang 6 nam 2018, phien đau gia cua nha Aguttes co tranh cua hoa si Le Pho, trong đo buc ve ve đe tai Pieta đuoc go bua voi gia 156.000 EUR.
Ngay 26 thang 5 nam 2019, buc tranh Khoa than (son dau, 90,5 cm x 180,5 cm, nam 1931) cua hoa si Le Pho đuoc ban voi 10.925.000 HKD, tuong đuong 1,4 trieu USD (32,3 ti đong) tai phien đau gia mang ten 20th Century & Contemporary Art - The ky 20 va nghe thuat đuong đai tai Christie's Hong Kong.


Tinh cam que huong đat nuoc Trong suot cuoc đoi cua minh, du đinh cu tai Phap tu nam 1937 va tu đo khong con ve tham lai que huong , hoa si Le Pho luon nhac ve nhung tinh cam sau đam cua minh voi que huong, đat nuoc. Trong tranh cua ong, nhung đac trung ve Viet Nam, A Đong đuoc the hien qua net ve nhung nguoi phu nu hoa minh voi tu nhien va tre tho. Mot hinh anh khac thuong xuat hien la nhung bong hoa. Nha phe binh Waldemar nhan xet Le Pho the hien noi nho que huong bang hang ngan bong hoa. Ba Vaux, vo ong tam su: "Ong yeu hoa, va hoa luon xuat hien trong tranh cua ong o ca hai giai đoan trong tranh lua va son dau".
Vao thang 9 nam 1993, khi tuoi đa cao, hoa si Le Pho bay to long biet on sau nang bang mot "mon qua". Hoa si noi: "Toi o Phap 60 nam nay, toi mang quoc tich Phap nhung khong luc nao toi khong nho đen que huong. Vi the toi đa đe rieng ra 20 buc tranh lua chon rat can than đe bieu Bao tang My thuat Viet Nam".


Xem them Hoa si Viet Nam
Truong phai hoi hoa an tuong


Tham khao Lien ket ngoai Thuy Khue (2008). "Nice, ben xuan voi nhung hoa si Matisse, Chagall, Vu Cao Đam, Le Pho"
Thi Vu Vo Van Ai (2008). "Nho mot ngay xuan Hoa su Le Pho đen tham".