Thanh đia Cat Tien la ten goi quan the di chi khao co đuoc phat hien tu nam 1985, nam trong mot bon đia rong hang tram hecta va trai tren chieu dai khoang 15 km doc theo he thong song Đa Đuong va Đong Nai, bao gom rat nhieu go đoi va bai boi ven song đuoc bao boc boi day nui cuoi cung cua Truong Son Nam. Toan bo khu di tich nay thuoc đia phan keo dai tu xa Quang Ngai đen xa Đuc Pho, trong đo mat đo di chi khao co tap trung day đac o khu vuc xa Quang Ngai thuoc huyen Đa Huoai cua tinh Lam Đong, khu vuc Nam Tay Nguyen.
Cac khoa hoc gia đoan đinh thanh đia nay xuat hien khoang the ky 4 đen the ky 8, thuoc ve nen van hoa cua mot vuong quoc ma y kien cua nhieu nha khoa hoc, trong no luc tim kiem chu nhan đich thuc cua thanh đia, van chua đat su đong thuan. Cac hien vat, lang mo va thap tai Thanh đia Cat Tien ra đoi trong thoi ky nao; thuoc phong cach nghe thuat nao; chu nhan la ai; nam trong boi canh nao trong tien trinh lich su phuong Nam; co vai tro gi trong qua trinh hinh thanh quoc gia co đai; moi quan he cua thanh đia voi cong đong dan cu ban đia đa sinh song noi đay tu nhung the ky truoc cong nguyen thuoc di chi tien su Phu My ra sao; la nhung cau hoi gay tranh luan soi noi trong gioi khao co hoc, van hoa hoc, su hoc qua nhieu hoi thao, toa đam khoa hoc, va nhung thong tin tiep tuc he lo tu Cat Tien van luon lam sung sot du luan cung nhu gioi hoc gia trong va ngoai nuoc.


Lich su Ben ta ngan song Đong Nai thuoc đia phan huyen Cat Tien tinh Lam Đong la mot so go đoi va bai sa boi. Tu lau tai vung đat nay, nguoi dan đa nhat đuoc cac di vat la nhung tuong đa, nhung bo sinh thuc khi linga, yoni, cac manh gom va gach ngoi vo v.v. nhung khong ai biet gi ve chung. Mai đen khi qua nhung phat hien tinh co trong chuyen đi đien da đieu tra ve dan toc hoc cua can bo Bao tang Lam Đong tai vung que vao nay nam 1985, va cac nha khao co hoc goi vung đat nay la "Thanh đia Cat Tien" thi moi nguoi moi sung so.
Sau 4 đot khai quat đau tien keo dai tu nam 1994 đen nam 2000, nhung phe tich cua Cat Tien dan he lo nhung bi an sau tham trong long đat qua hang chuc the ky, va cac nha khoa hoc buoc đau xac đinh đay la mot đo thi ton giao co mang y nghia mot thanh đia Balamon giao va Hindu giao đuoc kien tao trong giai đoan lich su khong thanh van keo dai tu the ky 7 đen the ky 11. Đay la lan đau tien o Lam Đong cung nhu o Tay Nguyen phat hien đuoc mot đo thi ton giao, mot đia chi khao co quan trong đe nghien cuu su hinh thanh quoc gia va nhung nha nuoc co đai phuong Nam, cung nhu moi quan he cua chung voi cac nuoc lan can.

Tuy nhien, trong 4 đot khai quat tiep theo keo dai tu 2001 đen 2006, khi nghien cuu nhung kien truc o Thanh đia Cat Tien cac nha khoa hoc lai nhan thay cac đen thap co ket cau hoanh trang nhung gian di, khong cau ky phuc tap nhu kien truc Champa va ve tong the no van chua hoan thien, khong đong truc, co kien truc (2D) trong quan the phai noi them đo dai va đo day cua tuong kha mong. Su han che nhat đinh trong nhung ky thuat xay dung noi tren đa mang đen cho cac nha khoa hoc mot thong tin moi: nien đai cua Thanh đia Cat Tien co the som hon, khoang tu the ky 4 đen the ky 8, khac voi nhan đinh lau nay cua nhieu nha khoa hoc. Ngoai ra, xem xet can trong cac hien vat nhu noi, vo, kendi, voi kendi, riu đong va khuon đuc, nhung đo gom thuoc giai đoan Oc Eo som, đac biet la loai chai gom co cao co nhieu trong cac di tich Glimanuk, Plawangan o Indonesia thuoc nien đai tu nhung the ky đau cong nguyen, đuoc tim thay o thanh đia, cung voi viec phan tich cac mau than lay tu long thap o đo sau gan 3m, đua đi phan tich đong vi phong xa cacbon C14 tai Vien Khao co hoc thuoc Vien Khoa hoc Xa hoi Viet Nam va Trung tam Hat nhan Thanh pho Ho Chi Minh, đa gop phan cung co chac chan hon gia thuyet nay.
Y kien ve chu nhan cua thanh đia van con trong vong tranh cai. Nhieu kha nang trong qua khu, đay hoac la mot tieu quoc cua Phu Nam, mot vuong quoc voi cuong vuc trai dai tu đong bang Nam Bo đen Phu Khanh cu, ha Lao, Campuchia; hoac cung co the la mot quoc gia rieng tung ton tai song song voi Phu Nam, Chan Lap. Thanh đia nay kha sam uat khi nam trong mang luoi cua con đuong thuong mai tu Đong sang Tay phat trien kha manh vao khoang the ky 3 va/hoac the ky 4, nhung sau đo suy tan dan khi con đuong nay dich chuyen sang vung bien Malacca tu cuoi the ky 5.


Khao co Tinh đen nam 2007, quan the phe tich Thanh đia Cat Tien va vung ngoai bien đa trai qua 8 lan khai quat trong cac nam 1994, 1996, 1998, 2001, 2003 va 2006.


Canh quan Thanh đia Cat Tien nam trong mot bon đia rong hang tram hecta tren mot chang co chieu dai khoang 15 km trung luu song Đong Nai. Nhung ngon nui thap cua Truong Son Nam chay theo hinh canh cung doc theo hai ben bo song va bao boc cac bai boi ven song, xen ke voi cac go đat đat rai rac tren toan khu vuc, tao cho vung nay mot canh quan hung vi nhung lai la mot khong gian tuong đoi khep kin so voi khung canh thien nhien toan vung Đong Nam Bo. Tren toan khu vuc đeu hien dien cac kien truc co hoac dau hieu cua cac kien truc. Đay đuoc coi nhu mot khong gian kien truc mo va dong chay song Đong Nai tro thanh chiec cau noi khong gian mo nay rong hon khong gian von co cua no, tao khong gian cho cac moi quan he van hoa va thuong mai voi the gioi ben ngoai.
Trong long khong gian mo nay la mot khong gian khep co dien tich 24ha, co đia the nhu mot reo thung lung hep, đuoc kep lai o hai đau voi hai ngon nui đat co cao trinh 30m va 50m, phan than thi luon nhe tao vong cung ban nguyet nho ra giua song khien đay tro thanh khong gian ly tuong cho mot trung tam chinh tri ton giao cua mot cong đong dan cu trong giai đoan lich su nhat đinh.


Kien truc Kien truc cua nhung phe tich tai Cat Tien bao gom nhieu dang đen thap, mo thap, đai tho, he thong dan nuoc, nha dai, đuong đi, lo gach, chu yeu đuoc xay dung bang gach san xuat tai cho va đa mang tu noi khac đen.
Cac nha khao co hoc đa khoanh vi tri va phat hien ra nhung bo tuong gach xay tu bo song dan đen nhung go đat cao. Buoc đau xac đinh 1 go tai thi tran Đong Nai, 1 go lon tai xa Đuc Pho va 7 cum go đoi tai xa Quang Ngai. Cac nha khao co hoc đa tien hanh nhieu đot khai quat tai cac cum go o xa Quang Ngai va xac đinh đay la khu đen thap va mo thap, mot so trong so đo đa tung bi đao trom truoc khi đuoc cac nha khao co hoc vao cuoc. Cau truc nhung cum đen thap theo kieu giat cap voi bo tuong day 2m đen 2,5m; trong long cac đen thap nay kha rong va luon co be tho bo Linga-yoni o giua, ngay duoi chan be tho la lo thong hoi xuong tan duoi sau qua nhieu lop gach, cat va duoi cung la nhieu đo vat nhu nhung la vang, cac loai tuong đa nho. Cau truc ben ngoai đen thap o nhung go 2A va 2B co bo tuong đieu khac canh sen rat đep, co 2 cot đa lon, mi cua thap (tran cua) nang tren 1 tan đuoc đieu khac hoa sen, đam may cach đieu mem mai cung nhieu hinh anh song đong rat khac la so voi cac mi cua cua cac thap Cham thuong gap.
Điem khai quat go 6A la dau vet cua mot đen tho kha hoan chinh. Net đac thu cua đen tho nay the hien o kien truc vuong be goc nhieu lan truoc mat tien phia Đong, va tien đien đuoc xay theo hinh ban nguyet. O trung tam đen la mot tru gach vuong rong tam va đay cua tru gach đuoc xay chan đe tam cap. Viec lan đau tien phat hien kien truc dang hinh vuong be goc nhieu lan va tien đien đuoc xay hinh ban nguyet tai Thanh đia Cat Tien lam cho cac nha khoa hoc lien tuong đen dang kien truc o cac di tich thuoc van hoa Oc Eo đa đuoc phat hien tai Tay Ninh va Đong Thap truoc đay. Đac biet hon nua, nhieu nha khao co con bat ngo truoc dang kien truc la va kha đac sac o go khai quat so 7 voi mot đen tho đuoc xay theo dang hinh vuong nam can đoi theo truc Bac–Nam, va hoan toan khong co dau vet bac cap va dau vet cua.
Tat ca moi đen thap đeu huong ve phia Đong, truoc đen la nhung san gach lon lam noi hanh le, co loi ra đuoc xay, lat gach đen tan bo song va noi cac cum go di tich voi nhau.

Toan bo gach xay thap dung chat lieu đat nung va đuoc che tao theo nhieu kich co nham su dung o nhieu vi tri, chuc nang khac nhau, co đe tai trang tri phong phu gom hoa van hinh hoc, hoa sen, mo hinh nui Meru, la lat v.v. Trong lan khai quat thu 8 vao thang 9 nam 2006 tai 3 đia điem thuoc vung ven trung tam đo thi ton giao Cat Tien la canh đong Bay Mau, điem Phu My va doc ta ngan song Đong Nai thuoc xa Quang Ngai đa đua đen nhung phat hien quan trong. Mot trong so đo la su xuat lo nhung dau tich cua khu lo nung gach tai Cat Tien bao gom 4 lo gach voi tro đot lo, than cui, nhung lan gach chay đen va nhung lan gach đo au con sot lai tren canh đong Bay Mau, nam cach be mat lop đat canh tac hien tai chi 0,1m–0,3m. Đoan khao co gom Trung tam Nghien cuu khao co Thanh pho Ho Chi Minh thuoc Vien Khoa hoc xa hoi vung Nam bo va Bao tang Lam Đong đa mang gach đi phan loai, đoi sanh voi gach tai phe tich thanh đia cho ket qua hoan toan tuong đong. Voi kieu dang tho so, quy mo moi lo dai trung binh 15m va rong tren 3m trai theo huong Đong–Tay va mieng lo quay ve huong Nam đe đon gio, cac lo nung gach cho thay net rieng biet, net đia phuong trong ky thuat che tac nguyen vat lieu xay dung cho cac kien truc đen thap cua cu dan Cat Tien co, la noi san xuat ra gach phuc vu đai cong trinh xay dung Thanh đia Cat Tien.


Hien vat Đa co khoang 1.140 hien vat cac loai đuoc phat hien voi nhieu chat lieu khac nhau nhu kim loai vang (cac manh phu đieu, nhan, linga nho), thiec va bac (binh, vo), đong (guong, đia, chan đen, chum choe, chuong, vong, nhan, mat nguoi, canh tay, hop, dao, riu, khuon đuc), sat (giao, dao, đinh); đa, đa mau, đa quy va đa ban quy (cac tuong tho Ganesa, linga, linga-yoni, mi cua, cot tien tron, bac them, thanh op, riu, manh khac chu Phan); đo gom (cac manh gom, su, gach ngoi, mo vo, đen gom) v.v. Muc đo quy hiem cua hien vat tim thay o Cat Tien tuy khong đuoc đanh gia cao bang cac nen van hoa Champa, Chan Lap hay Phu Nam, song no lai co mot so ca the mang gia tri vuot troi.

Đang chu y la 265 manh phu đieu bang vang khac cham "me cung cua cac than linh" voi cac hinh ve o đuoc nguoi xua su dung pho bien ky thuat ve chim trong vang va ky thuat go. Cac net ve, net go manh mai, phong khoang, hoa nhap vao nhau tao ra mot buc tranh hoan chinh ve mot thoi ky ruc ro, hung thinh. Ngoai nhung manh vang dat mong cat hinh bong hoa hoac khac chu co đuoc tim thay nhieu trong quan the di tich nay, cac nha nghien cuu con gap nhung manh vang cham hinh nguoi nhieu đau, nhieu tay va hinh nguoi khi. Nhan đinh buoc đau co the đay la nhung nhan vat trong su thi Ramayana cua An Đo nhu khi than Hanuman, vua quy Ravana. Mot nghi van khac lien quan đen Phat giao cung đuoc phat hien trong mot ho tho chua đay tro, đo la tam la vang cham hinh voi va rua xep o bon canh va bon goc cung mot la vang cham hinh ran bay đau uon hinh vong cung. Nguoi ta cho rang đay co the la hinh tuong ran bay đau bao ve di hai Đuc Phat. Nhin tong the, đe tai chu đao cham khac tren cac la vang bao gom hinh anh cac than Siva, Umapavati, Brahma, tu si, nam than, nu than, vu nu, nguoi dang le, chien binh; cac chu đe đong vat duoi hinh thai vat to luon đuoc tai hien nhu su tu, voi Airavata, lon rung, ran, ca, bo Nandin, de, chim, ngong Hamsa v.v.; cac đe tai trang tri cung đinh voi hinh song nuoc, hoa la uon luon tu do, canh sen ket dai, hoa day, oc xoan, qua cau, mat trang khuyet, van tu chu Phan co v.v. Cac đe tai đeu phan anh đoi song tinh than cua mot trung tam đo thi ton giao thuoc mot cong đong cu dan co trong lich su Nam Tay Nguyen va Nam Trung Bo.
Mot hien vat khac cung khien nhieu nha khoa hoc bat ngo: chiec hop lam bang bac kich thuoc 18×9 cm cham hinh su tu long bom dai đuoc tim thay trong ho tho o go 6A cua di tich. Chiec hop hinh oval dai, tren mat cham go mot con su tu trong tu the nam soai minh va xung quanh co hoa van trang tri voi chu đe rat la ma cac nha khoa hoc khang đinh chua tung thay trong bat cu mot di tich khao co nao o Viet Nam. Đen nay, nguoi trong gioi van chi phong đoan hien vat xa la nay co the đen tu vung Luong Ha hoac Trung A (vung van hoa Kushana thuoc Lien Xo cu).

Trong so nhung hien vat thu thap qua cac đot khao co, đac sac nhat va cung phong phu nhat ve chat lieu, kieu dang la nhung bo sinh thuc khi linga, linga-yoni, yoni bang vang, bac, đong, thach anh, đa, đat nung v.v. trong đo co nhung chiec linga đa đuoc đua vao ky luc Guinness nhu: chiec linga bang vang nho nhat Đong Nam A; chiec linga đa ban quy thach anh nguyen khoi lon nhat Đong Nam A voi chieu dai 25 cm va nang toi 3,435 kg; chiec linga đong đuoc tao tac rat tham my phong theo phan tru tron cua nhung linga đa ba tang; bo linga-yoni bang đa đuoc đanh gia lon nhat Đong Nam A voi chieu dai 2,26m; linga cao 2,1m co đuong kinh 80 cm lon nhat Viet Nam v.v. Them vao đo, co su xuat hien day đac nhung chiec ao linga trong đo đang chu y la chiec ao linga bang đong cao toi 52 cm, đuong kinh 25 cm va ba chiec ao linga bang đat nung khac lan đau tien đuoc tim thay trong cac di tich thoi so su o Viet Nam. Nhung chiec ao linga nay đeu co nap, ben trong chua cac linga nho hon bang vang, bac, đong va sat. Su phong phu cua loai hinh linga, yoni o đay phan nao the hien su giao luu van hoa cua vung đat nay voi van hoa Champa, tuy nhien chung van mang nhung net rieng ban đia the hien qua nhung net cham khac, chat lieu, loai hinh linga, yoni rat hiem hoi co the tim thay o noi khac tren the gioi.

Trong so nhung hien vat tieu bieu nhat con co the ke đen nhung vien gach co lo chot va nhung vien ngoi co moc chot đuoc lien ket voi nhau tao thanh he thong thoat nuoc cho kien truc mang đac trung rat rieng biet cua cu dan Cat Tien co vung nay. Hay nhung đo dung sinh hoat bang gom mang nhieu đac điem cua van hoa Oc Eo va nhieu manh gom mang đac điem cua gom tien su Đong Nam Bo, đac biet la nhung mo chum gom, mo vo gom voi nhung đo tuy tang nhu cac bong hoa nho tam canh bang kim loai vang nam lan trong tro cot.
Mot chiec "thach an" (an trien bang đa) cung đa đat ra nhieu gia thiet cho gioi nghien cuu. Theo mo ta tai hien truong, chiec "thach an" nay co dang hinh tron det, day tu 2cm–3 cm, đuong kinh 11 cm, phia tren co tay cam (quai tron). Đac biet, mat duoi co khac nhung hinh thu, đuong net rat la ma cac nha khoa hoc hien đang đat cau hoi rang đo co phai la co tu cua cu dan chu nhan Cat Tien hay khong. Tu đay, mot cau hoi đuoc đat ra: co phai đay la mot con trien cua cu dan co, va la con trien – thach an – duy nhat cua co dan đuoc tim thay o Viet Nam va Đong Nam A?
Mot ky luc khac thuoc ve thanh đia nay la mang nuoc thieng (somasutra) dai 5,76m va rong 40 cm nam khong xa go so 6, dai nhat trong so mang nuoc thieng đuoc biet đen trong cac di tich anh huong van hoa An Đo o Viet Nam va Đong Nam A. Cac nha khoa hoc cho biet, moi khi hanh le nuoc se đuoc doi len ngau tuong linga-yoni phia trong thap, hoa thanh nuoc thanh chay ra mang nuoc thieng va tu đo đuoc su dung đe xuc hoac rac len minh cac tin đo, mang lai su an lanh, may man, đong con nhieu chau. Cung voi mang nuoc nay la he thong dan nuoc đuoc xay bang gach co long mang rong khoang 40 cm va chieu sau 30 cm chay doc theo huong Đong–Tay, keo dai hon 100m voi chuc nang phan phoi "nuoc thanh" đen tat ca cac đen thap va đen mo trong thanh đia.


Di tich lich su van hoa Thanh đia Cat Tien đuoc cong nhan la Di tich lich su van hoa cap quoc gia tu nam 1997. Tu đo đen nay, tinh Lam Đong, Bo Van hoa - Thong tin va Vien Khoa hoc Xa hoi Viet Nam đa đau tu hon 4 ty đong đe tien hanh cac cuoc khai quat khao co, lam mai che va hang rao bao ve. Tuy nhien, theo loi ong Huynh Van Đau, pho chu tich Uy ban Nhan dan huyen Cat Tien boc bach, vuon quoc gia Cat Tien noi chung va khu Thanh đia Cat Tien noi rieng van đang ngu yen cho đuoc đanh thuc đe noi đay tro thanh mot khu du lich sinh thai va du lich van hoa tam linh. Ong cung bay to buc xuc: "Di chi khao co hoc Cat Tien la tai san het suc quy gia ve van hoa, khong chi cua rieng Lam Đong. The nhung, sau 8 lan tien hanh khai quat van chua co ket luan chinh thuc nao thuyet phuc. Viec phuc che tai tao toan bo he thong di tich, thanh đia, giu gin va bao ton nhung hien vat đa phat hien van chua đuoc quan tam đung muc". Cung nhan đinh nhu tren, tien si khao co hoc Bui Chi Hoang cung buc xuc: "Tam voc va gia tri khoa hoc cua khu di tich Cat Tien va thoi gian đau tu nghien cuu no la chua tuong thich".
Nhung gi khai quat đuoc moi la mot phan rat nho trong quan the di tich nay. Gia tri van hoa va nhung bi an đay suc hap dan cua vung đat thieng nay, theo giao su Tran Quoc Vuong, khong kem gi khu thanh đia My Son. Bang cach nao đe đoc đuoc nhung thong điep cua nguoi xua đe lai, đe bao ton va phat huy tot nhung gia tri to lon khu di san nay, đo la đieu đuoc nhieu nguoi quan tam. Tai cuoc hoi thao ve khu di tich khao co hoc Cat Tien to chuc đau thang 3 nam 2001, cac nha khoa hoc đeu khang đinh Nha nuoc can đau tu cho cong tac khai quat boi le o duoi long đat đang con rat nhieu đieu bi an can đuoc giai ma đe co cai nhin đay đu va sau hon cho mot ket luan that chinh xac ve khu thanh đia nay, đac biet la nhung chung cu đu thuyet phuc ve chu nhan cua no. Tuy nhien đen thoi điem khai quat lan thu 8 nam 2006, gioi khao co lai to ra than trong khi phat ngon voi bao gioi ve ket qua nghien cuu cung nhu huong nghien cuu, khao sat thanh đia tuong lai. Đong thoi ho cung cho rang do cong tac bao quan di vat hien con nhieu kho khan, khong nen tiep tuc khai quat ma, nhu y kien cua tien si Pham Quoc Quan Giam đoc Bao tang Lich su Viet Nam, truoc mat chi nen co gang tu lieu hoa mot cach cao nhat nhung gi thu đuoc.

Ngay 29 thang 12 nam 2006, So Van hoa Thong tin tinh Lam Đong cho biet Hoi đong di san Quoc gia đa thong qua chuong trinh lap đe an quy hoach Thanh đia Cat Tien tu nam 2006 đen nam 2010 voi tong kinh phi đau tu xay dung khoang 137 ty đong. Theo đe an, dien tich quy hoach du kien se rong 100ha va vung loi se nam tai khu di chi xa Quang Ngai. Trong đo vung loi khu vuc 1 rong 28ha, khu vuc 2 rong 35ha, khu vuc 3 rong 43ha. Đong thoi Hoi đong di san Quoc gia cung tien hanh trien khai lap ho so trinh Chinh phu đe nghi UNESCO xet cong nhan Di tich Cat Tien la Di tich lich su van hoa the gioi.
Trong mot đong thai nham thuc hien cuoc tong quang ba đau tien ve gia tri bi an cua quan the di tich khao co hoc noi tieng nay, tinh Lam Đong đa cho phep Bao tang Lam Đong đua hien vat khao co cua Thanh đia Cat Tien ra khoi tinh, trung bay tai Ha Noi. Cuoc quang ba mang ten "Co vat Cat Tien-dau an cua mot di tich huyen thoai" đuoc trien lam trong vong 8 thang tu ngay 28 thang 8 nam 2007 đen het thang 4 nam 2008 tai Bao tang Lich su Viet Nam.


Xem them Thanh đia My Son


Chu thich Lien ket ngoai Bi an Thanh đia Cat Tien, Lam Đong Luu tru ngay 29 thang 8 nam 2007 tai Wayback Machine 25/3/2001
Ven man bi mat ve nhung đen thap co o Cat Tien, Nguyen Hang Tinh, bao Tuoi Tre, 3/8/2006
Lam Đong: 137 ty đong đe quy hoach tong the Thanh đia Cat Tien Luu tru ngay 27 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine
Vuon Quoc gia Cat Tien-tiem nang cho đuoc đanh thuc, Phan Van Đong, 20/6/2006
Se quy hoach Thanh đia Cat Tien Luu tru ngay 27 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine
Mang "Thanh đia Cat Tien" ra Ha Noi Luu tru ngay 29 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine