Minh Tri Thien hoang (明治天皇, Meiji-tenno, 3 thang 11 nam 1852 – 30 thang 7 nam 1912) la vi Thien hoang thu 122 cua Nhat Ban theo Danh sach Thien hoang truyen thong, tri vi tu ngay 13 thang 2 nam 1867 toi khi qua đoi. Ong đuoc đanh gia la mot vi minh quan co cong lon nhat trong lich su Nhat Ban, đa canh tan va đua Nhat Ban tro thanh mot quoc gia hien đai, thoat khoi nguy co tro thanh thuoc đia cua cac nuoc đe quoc phuong Tay giua luc chu nghia thuc dan đang phat trien manh.
Ten huy Minh Tri la Mutsuhito (睦仁 (Muc Nhan), Mutsuhito). Cung nhu cac vua truoc, ong chi đuoc goi bang thuy hieu sau khi chet, du đoi khi ong đuoc goi la Nhat hoang Mutsuhito hoac đon gian la Mutsuhito o ngoai nuoc Nhat Ban. O Nhat Ban, ngoai truong hop la nguoi than trong Hoang gia, ai noi ten that cua Thien hoang se bi xem la pham huy. Khi Thien hoang qua đoi, nguoi ke vi cua ong se đat nien hieu moi cho minh. Von la vi Thien hoang trong thoi ky Minh Tri, ong đuoc biet voi ten goi Minh Tri Thien hoang.
Minh Tri len ngoi trong boi canh Nhat Ban đang co su thay đoi đay bien đong. Giua the ky XIX, chuyen tham cua Pho đe đoc Hoa Ky Matthew Calbraith Perry đa cham dut chinh sach be quan toa cang cua Mac phu Tokugawa. Sau mot loat hiep uoc bat binh đang voi phuong Tay, Nhat Ban đung truoc khung hoang dan toc va che đo Mac phu phai đoi mat voi su thu đich trong nuoc. Nam 1867, Mutsuhito len ke vi vua cha khi moi 15 tuoi. Đuoc su ho tro cua cac lanh chua (daimyo) va giai cap tu san, Minh Tri ep Shogun Tokugawa Keiki phai nhuong lai quyen binh cho hoang gia. Tuy nhien, Keiki lai tap hop phe canh day binh chong Thien hoang. Quan cac lanh chua phien Satsuma hay Choshu đa đanh bai đuoc Mac phu. Co đieu, trong suot thoi gian chien tranh, Minh Tri khong co kha nang cam quyen, chi la vua bu nhin cua phe chong Mac phu. Sau chien thang, cac cong than cua cuoc chien nam giu thuc quyen, thuc hien cai cach theo xu huong tu ban chu nghia. Su chuyen bien ve tinh cach cua Minh Tri trong thoi gian đo đa đat nen tang cho qua trinh đich than chap chinh sau nhieu bien đong trong cac nam 1877 - 1878.
Minh Tri đa thuc hien cuoc Minh Tri duy tan theo xu huong tu ban chu nghia, doi đo tu Kyoto ve Tokyo, bop chet phong trao Tu do Dan quyen va ban hanh ban Hien phap đau tien trong lich su Nhat Ban (1889), Nhat Ban tro thanh nuoc theo the che quan chu lap hien. Du la cuoc cach mang tu san khong triet đe, Minh Tri Duy Tan đa tao đieu kien cho nuoc Nhat phat trien theo đuong loi tu ban chu nghia va đe quoc chu nghia, roi con banh truong ra nuoc ngoai. Voi chien thang truoc Trung Quoc thoi Man Thanh trong Chien tranh Thanh-Nhat, va đe quoc Nga trong Chien tranh Nga-Nhat, Nhat Ban vuon len đung hang ngu cac cuong quoc tren the gioi. Ngoai ra, giao duc cung la mot linh vuc ma Thien hoang Minh Tri quan tam đen.
Mac du khong phai tat ca nhung su kien tren đeu do mot minh Thien hoang Minh Tri lam ra, nhung tat ca đuoc thuc hien duoi "Thanh chi cua Thien hoang" va di nhien ong co nhieu đong gop, dinh liu đen trong đo. Vi vay, Thien hoang Minh Tri đuoc nhieu nguoi chu y nhat trong so cac Thien hoang Nhat Ban va đuoc xem la nguoi đat nen mong cho su "than ky cua Nhat Ban". Nhung nha lanh đao trong trieu đinh Minh Tri cung co gang đua Thien hoang tro thanh bieu tuong cua su thong nhat va long trung thanh cua dan toc Nhat Ban, dua tren niem tin Hoang gia thieng lieng, la con chau cua Thien Chieu Ngu Đai Than Amaterasu-omikami. Co nguoi ton vinh ong, nhung ben canh đo cung co nguoi chi trich ong - mot "đinh chot cua chu nghia tu ban" (theo Kotoku Shusui) - mot cach thang tay. Trong nhung nam đau trieu đai ong, phap nan Phat giao xay ra o Nhat Ban. Ve cuoi đoi, nha vua đa thoat khoi mot am muu am sat do Kotoku Shusui thuc hien (1910).


Than the va tuoi nho Hoang tu Mutsuhito chao đoi ngay 3 thang 11 nam 1852, la con trai thu cua Thien hoang Komei. Me ong la thi nu Nakayama Yoshiko (中山慶子, Trung Son Khanh Tu, 1834 – 1907), con gai cua lanh chua Nakayama Tadayasu thuoc gia toc Fujiwara, đa co luc giu chuc Ta đai than. Duoi trieu Komei va Minh Tri sau nay, Hoang gia gap nhieu bi kich: ngoai Mutsuhito, tat ca nam nguoi con khac cua Thien hoang Komei đeu chet khi con tho au. Ban than Thien hoang Minh Tri cung co 15 nguoi con, ma trong so đo chi co nam nguoi khong bi chet yeu.
Vi hoang tu tre đuoc đat ngu hieu la "Huu cung" (さちのみや, Sachi-no-miya). Phan lon thoi tho au cua ong troi qua tai gia đinh Nakayama o kinh đo Kyoto, theo phong tuc uy thac nuoi duong tre em Hoang gia cho cac thanh vien uu tu cua cung đinh. Mutsuhito bat đau hoc khi chin tuoi. Theo su sach, ong la mot hoc sinh tho o, va, ve cuoi đoi, ong đa viet nhung bai tho to long an han rang ban than ong đa khong chuyen tam hon trong mon tap viet. Ngay 11 thang 7 nam 1860, ong chinh thuc đuoc nhan nuoi boi Asako Nyogo (sau nay la Anh Chieu Hoang thai hau), nu ngu (nyogo) cua Thien hoang Komei. Ong đuoc đoi ten la Mutsuhito (Muc Nhan - ham nghia đoi xu voi moi nguoi hoa muc, nhan tu), đuoc phong chuc Than vuong (Shinno), lai đuoc phong chuc Hoang thai tu (Kotaishi) cung ngay.
Theo sach 10 Đai hoang đe the gioi cua Trung Quoc, ten goi Mutsuhito đung la hop voi ve ngoai cua hoang tu luc đo. Ngay tu luc nho, ong chi quanh quan voi cac cung nu va song cach biet voi the gioi ben ngoai, lai con đuoc cha me het suc cung chieu, yeu quy, nen Mutsuhito tro thanh mot cau be nhut nhat, yeu đuoi va hay so set. Thang 8 nam 1864, binh si cua Mac phu va phien bang Choshu (Truong Chau) đanh nhau voi quan cua phien Long Ma tai cua Hoang cung, va tieng sung no trong tran đanh đa khien Mutsuhito te xiu vi qua so, va sau khi tinh day đua tre van con chui ruc vao long cac cung nu đe tron, to ra khong co mot ti can đam nao ca. Nhieu trieu than so rang, theo đa tien trien cua cuoc xung đot giua chinh quyen Mac phu va cac luc luong chong đoi thi hai ben lai co the đanh nhau o kinh đo Kyoto, va luc nay Mutsuhito se chet vi qua so.
Claude Farrere, mot tieu thuyet gia co ten tuoi o Phap, thuong lay nguoi vo si Nhat lam đe muc trong cac tac pham cua minh. Claudre Farrere đe cao mot Tuong quan nguoi Nhat la Nogi Maresuke (乃木希典, Nai Moc Hy Đien) va ke rang, thuo be, Mutsuhito va Maresuke la hoc sinh trong cung mot truong. Co lan, Maresuke pham sai lam, bi thay mang. Maresuke quyet đinh phai tu sat, voi danh du la nguyen nhan. Tuy nhien, Đong cung Thai tu Mutsuhito khong cho Maresuke tu sat, vi nhan thay Maresuke la mot nguoi co kha nang, ve sau nguoi nay se thanh danh va lap nhieu cong lao cho đat nuoc. Ong bao:

"Ta la vua cua nguoi: su loi lam đo ta ganh vac dum cho, ta bieu nguoi cu viec song."
Phan lon tuoi tre cua Thien hoang Minh Tri chi đuoc biet qua cac ghi nhan ve sau. Theo Donald Keene, tac gia cuon Emperor of Japan: Meiji and His World, 1852–1912, cac ghi nhan thuong co su mau thuan. Mot nguoi đuong thoi mo ta ong la mot nguoi to khoe, hoi giong mot ten du con va the hien tai nang xuat chung trong mon sumo. Theo nhung ghi nhan khac, ong la mot nguoi manh khanh va hay bi om. Mot so nguoi viet tieu su Minh Tri noi ong đa ngat xiu khi nghe tieng sung lan đau tien, nhung đieu nay bi bac bo boi mot so nguoi khac.
Tuy nhien, do than the la mot hoang tu nen Mutsuhito cung bi tiem nhiem phai nhieu thoi tat khong lanh manh cua mot đua tre quy toc, vi du nhu ong thieu su đong cam voi nhung nguoi yeu the. Mot lan no, thay mot cu gia bi say chan te xuong nuoc, Mutsuhito khong nhung khong keu nguoi đen cuu ma con pha len cuoi khoai chi. Dao khac, Mutsuhito mang keo đi cat pha tan hoang nhung canh day leo trang tri trong hanh lang cung vua, roi vu khong cho nguoi khac. Va viec cam khau sung ban nuoc đi choc pha cac cung nu cung la mot tro vui cua tieu hoang tu.


Qua trinh len ngoi đay song gio = Boi canh lich su =
Ke tu the ky XII, Nhat nam duoi su thong tri cua che đo quan phiet cua Chinh Di Đai tuong Quan. Mai đen the ky XIX, trong suot thoi nien thieu cua hoang tu Mutsuhito, nha nuoc phong kien Nhat Ban đang trong buoi giao thoi giua cai cu va cai moi:

Truoc nam 1853:

Mac phu Tokugawa đuoc thanh lap vao the ky XVII. Duoi che đo nay, Chinh Di Đai tuong Quan (Sei-i Daishogun) la nguoi tri vi Nhat Ban. Duoi truong Chinh Di Đai tuong Quan co toi hang tram Phien bang, co the che chinh tri, phap luat, tien te, quan thue va ca đo luong rieng biet. Nam 1615, Chinh Di Đai tuong Quan đau tien cua nha Tokugawa, Tokugawa Ieyasu, nguoi đa chinh thuc tu ngoi, cung voi con la Tokugawa Hidetada, Chinh Di Đai tuong Quan tren danh nghia, đa ban bo bo luat quy đinh vai tro cua tang lop quy toc. Theo đo, Thien hoang chi danh thoi gian vao nghe thuat va hoc van, trong khi Chinh Di Đai tuong Quan co the ra lenh cho cap duoi ma khong can thong qua y kien hoac su đong y tu Thien hoang. Thoi bay gio, Nhat la mot quoc gia co nen nong nghiep lac hau, giao duc khong đuoc quan tam, bao thu ve mat chinh tri va van hoa Cac lanh chua phong kien voi bo may thong tri quan ly lanh đia, tu co lap minh bang thanh guom vo si, trong khi ca xa hoi Nhat la mot nen nong nghiep lac hau, nen giao duc bi khep kin, chinh tri thi bao thu va su phat trien cua van hoa khong đuoc nhanh,...
It lau sau khi len nam quyen, Mac phu Tokugawa ban bo chinh sach Sakoku, gioi han nghiem ngat viec giao thuong voi nguoi nuoc ngoai va cam đoan đao Ki-to. Tuy vay, đieu nay khong co nghia la ngoai thuong hoan toan cham dut trong hai the ky truoc nam 1854. Nguoi Nhat van buon ban voi nha Trieu Tien thong qua đao Đoi Ma, Nha Thanh qua quan đao Nansei va Ha Lan qua thuong điem Dejima (Xich Đao), mot hon đao nhan tao nam ngoai khoi cang Nagasaki. Nguoi Ha Lan la dan toc phuong Tay duy nhat đuoc buon ban voi nguoi Nhat vao thoi đo. Nho su tiep xuc voi nguoi Ha Lan, cac nghien cuu khoa hoc cua phuong Tay van tiep tuc đuoc tiep thu trong thoi ky nay voi cai ten "Lan hoc" (Rangaku), cho phep nguoi Nhat hoc hoi va lam theo phan lon cac buoc cua Cach mang khoa hoc va Cach mang cong nghiep.. Mot so nguoi thuoc tang lop vo si, nhan đuoc su giao duc tot thi bat đau tim toi con đuong cai cach. Moi quan he buon ban han che voi Ha Lan đa phan nao giup chu nghia tu ban phuong Tay tham nhap vao xa hoi phong kien Nhat Ban va đay nhanh su sup đo cua no, von đa ran nut nghiem trong trong suot mot thoi gian dai truoc đo.

Tu nam 1853:

Pho đe đoc Hai quan Hoa Ky la Matthew Calbraith Perry đem bon tau chien (đuoc nguoi Nhat goi la "Nhung con tau đen") toi vinh Edo (Tokyo ngay nay) vao thang 7 nam 1853. Perry yeu cau Nhat Ban mo cua, va đe doa rang nguoi Nhat se chuoc lay hau qua ve quan su neu ho khong đong y mo cua. Nam 1854, Matthew C. Perry lai mang mot ham đoi 9 chiec tau chien, bat chinh quyen Mac phu ky mot hiep đinh buon ban bat binh đang va sau 200 nam thuc hien chinh sach sakoku, Nhat Ban cuoi cung phai nhuong bo cho the luc thuong mai nuoc ngoai. Tiep đo, cac nuoc đe quoc phuong Tay nhu Ha Lan, Anh, Phap, Nga, ... cung đua nhau toi va ep Mac phu ky cac hiep uoc tuong tu. Viec mat đi mot loat chu quyen quoc gia khien Nhat Ban đung truoc cuoc khung hoang dan toc va nay gay bat man trong quan chung nhan dan. Chinh quyen Mac phu som đoi mat voi su thu đich o trong nuoc, đuoc cu the hoa thanh phong trao bai ngoai "Ton hoang, nhuong di", tuc nang cao uy tin Thien hoang, đanh đuoi nguoi ngoai quoc ra khoi xu so. Cac Phien bang vung Tay Nam Nhat Ban - von tu lau bat man voi Mac phu - đa nhan co hoi nay đi reu rao khap noi rang chinh quyen Mac phu cau ket voi nguoi nuoc ngoai, ban đung chu quyen quoc gia; muu dung chieu bai "Ton hoang, nhuong di" đe lat đo che đo Mac phu.

Thien hoang Komei ung ho xu the nay, va - pha vo truyen thong hang the ky cua Hoang gia - bat đau giu vai tro chu đong trong cong viec trieu chinh: khi co hoi đen, Thien hoang phan đoi lai cac hiep uoc va co can du vao viec noi chuc Chinh Di Đai tuong Quan. Đinh cao no luc cua Thien hoang Komei la vao thang 3 nam 1863 voi "Nhuong di sac menh". Mac du Mac phu khong co y thi hanh chieu chi, đieu nay sau nay lai hai chinh Mac phu va nguoi nuoc ngoai o Nhat Ban: su kien noi tieng nhat la viec thuong nhan Charles Lennox Richardson bi sat hai, va cai chet cua Richardson đa khien Mac phu phai tra tien boi thuong len đen 10 van bang Anh. Nhung cuoc tan cong khac bao gom viec ban pha tau ngoai quoc tai Shimonoseki.
Trong nam 1864, nhung hanh đong nay bi cac the luc ngoai quoc đap tra du doi, vi du nhu vu ban pha Kagoshima cua quan Anh va ban pha Shimonoseki cua lien quan cac nuoc. Cung luc, quan đoi Choshu, cung voi nhung ronin bai ngoai, tien hanh cuoc noi loan Hamaguri co chiem kinh đo Kyoto, nhung Chinh Di Đai tuong Quan tuong lai la Tokugawa Keiki dan đau đoi quan chinh phat va đanh bai ho. Vao luc nay, su khang cu trong gioi lanh đao phien bang Choshu cung nhu trieu đinh giam xuong, nhung vai nam sau, Mac phu Tokugawa khong the kiem soat đuoc toan bo đat nuoc nua khi ma phan lon cac lanh chua đai danh bat tuan cac menh lenh va yeu cau tu kinh đo Edo (Giang Ho).
Nhan thuc ve tinh hinh chinh tri nao loan cua Hoang thai tu Mutsuhito đuoc tac gia Keene xem la khong chac chan. Trong thoi gian nay, ong hoc tho Hoa ca (tanka), đau tien hoc voi vua cha Komei, sau hoc voi cac nha tho cua cung đinh.


= Len ngoi va lat đo che đo Mac phu =

Sau cuoc đao chinh noi bo va cuoc noi loan cach tan cua phien bang Choshu bi Mac phu cu quan vien chinh dep tan, phien bang Choshu bi mat lien minh voi phien bang Satsuma, va tim cach lien minh voi phien bang Tosa. Tuy vay, cuoi nam 1866, đau tien la Chinh Di Đai tuong Quan Tokugawa Iemochi (Đuc Xuyen Gia Mau) va sau đo đen nam 1867 Thien hoang Komei qua đoi, huong duong 36 tuoi. Vao thang 1 nam 1867, Thien hoang Komei lam benh nang. Thien hoang co ve nhu đa binh phuc, nhung benh tinh đot ngot tro nen toi te hon va Thien hoang qua đoi vao ngay 30 thang 1 nam 1867. Nhieu su gia cho rang Thien hoang Komei đa bi đau đoc, nhung quan điem nay khong đuoc biet vao thoi gian đo: Nha ngoai giao nguoi Anh la Ernest Mason Satow viet, "Kho ma phu nhan rang viec [Nhat hoang Komei] qua đoi, đe lai nguoi ke vi mot cau be o tuoi 15 hoac 16, [đung 14 tuoi], la su kien xay ra that đung luc". (nguyen van: "it is impossible to deny that [the Emperor Komei's] disappearance from the political scene, leaving as his successor a boy of fifteen or sixteen [actually fourteen], was most opportune") 
Tokugawa Keiki (Đuc Xuyen Khanh Hi, 1837 – 1913) len ke vi chuc "Chinh Di Đai tuong Quan". Truoc đay von la nguoi thuoc phai cai cach, Keiki đa thuc hien mot no luc cuoi cung nham hien đai hoa chinh quyen Mac phu va bien Nhat Ban thanh mot quoc gia theo co cau Tay phuong. Con Thai tu Mutsuhito - luc nay chi la mot đua tre 14 tuoi ruoi - đuoc moi nguoi ton lam Thien hoang, chinh thuc len noi ngoi ngay 3 thang 2 nam 1867, trong mot nghi le ngan o kinh thanh Kyoto. Nhung su kien nay tao ra "mot xu the khong the tranh khoi".
Đung truoc tin nay, luc luong chong Mac phu ngay lap tuc đe ra ke hoach nam lay mieng "Ngoc" - tuc khong che Thien hoang roi sau đo se "om lay Ngoc" - tuc loi dung danh nghia Thien hoang đe tieu diet chinh quyen Mac phu. Luc nay, theo 10 đai hoang đe the gioi, tan Thien hoang Mutsuhito chi la mot đua tre, suot ngay cu choi đua voi cac cung nu mot cach vo y thuc. Ong hoan toan khong co nang luc va kinh nghiem chap chinh, chi lam mot vi vua bu nhin, đong dau va ky ten vao nhung van kien đa đuoc soan thao san. Trong thoi gian nay ong cung tiep tuc hoc tap, nhung khong hoc ve nhung van đe chinh tri. Tuy nhien, trang in đien tu Lien hiep cac hoi khoa hoc va ky thuat Viet Nam (dan nguon tu Tap chi "Nha quan ly" so 27 thang 9/2005) co ghi nhan khac:

...hoang tu Mutsuhito đa som nhan thay thuc trang suy kiet, bi đat cua đat nuoc cung nhu nhan thay nguy co cua chu nghia thuc dan phuong Tay đang ngay cang hien hien, đe doa nen đoc lap dan toc. Truoc tinh hinh đo, ong cung voi nhung nguoi theo chu nghia dan toc cap tien quyet tam đua đat Nhat tro nen hung manh. Bieu hien đau tien cua quyet tam nay la ngay sau khi len ngoi, Mutsuhito đa lay nien hieu la Minh Tri (Meiji - tuc nen chinh tri sang suot).
Đau tien, Iwakura Tomomi (Nham Thuong Cu Thi) - mot nguoi hau cu cua Thien hoang Komei - truoc tien loi keo so cong khanh trong trieu đinh, thuyet phuc ho đung ve phia chong Mac phu, cung nhau thao tung Thien hoang. Ho khuyen Thien hoang ban lenh an xa cho tat ca nhung thanh vien chong Mac phu đang bi giam trong tu. Sau đo, vao ngay 8 thang 11 nam 1867, ho thuyet phuc ong xuong mat chieu chinh phat luc luong Mac phu do Tokugawa Keiki đung đau. Đen hom sau (9 thang 11), mat chi cua Thien hoang Minh Tri đa đuoc truyen xuong hai phien bang Satsuma va Choshu.. To mat chi co đoan:

Truoc tinh hinh đo, theo đe xuat cua đai danh phien bang Tosa, Tokugawa Keiki tuyen bo "tra lai đai quyen" cho Thien hoang va tu bo chuc vu "Chinh Di Đai tuong Quan" đong y tro thanh "cong cu thuc thi" menh lenh cua Hoang gia. Mac phu Tokugawa đen hoi cao chung. Tuy nhien thong qua viec khong che hoi nghi cua cac phien, Keiki hy vong minh van co the nam thuc quyen nhu truoc đay. Tat nhien la phai chong Mac phu khong de gi mac bay cua Keiki, ho tiep tuc dung danh nghia cua Thien hoang đe đieu đong quan đoi tu cac đia phuong ve. Sang som ngay 3 thang 1 nam 1868, ho lai "nho" Thien hoang ra lenh giai tan het cac đoi canh ve cua Mac phu đong trong Hoang cung, thay vao đo la luc luong cua phai chong Mac phu. Tiep theo, Thien hoang lai ban bo lenh phuc hoi chinh quyen co cua Thien hoang, xoa bo che đo Mac phu, đat ra ba chuc quan Tong Tai, Nghi Đinh, Tham du. Cho đen luc nay Thien hoang Mutsuhito đa hoan toan nam trong tay phai cai cach, nhung ho van con lo so the luc cua gia toc Tokugawa. The la phai chong Mac phu lai thuyet phuc Thien hoang ban sac lenh buoc Keiki "tu quan nop đat", tuc tuoc đoat binh quyen va lanh đia cua Keiki.
Tokugawa Keiki phan ung ngay. Keiki phat đong mot chien dich quan su voi muc đich chiem lay trieu đinh o Kyoto, tuyen bo se thanh trung "bon phan tac" chung quanh Thien hoang. Đap lai, Thien hoang lai ban bo sac lenh se đich than cam quan chinh phat "ten giac" Keiki đang muu cuop đoat quyen luc quoc gia. Đoi ben đa đanh nhau tai khu vuc Toba-Fushimi gan kinh đo Kyoto. Tinh hinh quan su nhanh chong chuyen bien theo huong co loi cho phe bao hoang, tuy nho hon nhung đuoc hien đai hoa manh me hon. Đong thoi, đong đao dan ngheo va nong dan cung noi day đau tranh voi chinh quyen Mac phu. Cuoi cung, Tokugawa Keiki buoc phai đau hang tai đai ban doanh Edo va đen ngay 3 thang 5 nam 1868, Keiki roi chua Thuong Da Khoan Vinh Tu đen Mito (Thuy Ho), noi Keiki bi trieu đinh luu đay. Tan du cua Mac phu Tokugawa rut lui ve phia bac Honshu roi sau đo la Hokkaido, tai đay ho thanh lap nuoc Cong hoa Ezo (Ha Di) - nuoc Cong hoa duy nhat trong lich su Nhat Ban. Quan đoi trieu đinh som cung co vi tri cua minh trong noi đia Nhat Ban, va vao thang 4 nam 1869, phai đi mot ham đoi va 7.000 luc quan đen Ezo, đanh tan tac đoi phuong tai tran Hakodate. That bai nay khien quan Ezo mat đi can cu đia cuoi cung va phai chong Mac phu chinh thuc nam quyen luc tuyet đoi tren toan nuoc Nhat, hoan thanh giai đoan quan su trong cuoc Minh Tri Duy Tan. Ngay 18 thang 5 nam 1869, Tong tai (tuong đuong voi Tong thong) nuoc Cong hoa Ezo la Enomoto Takeaki (Gia Ban Vo Duong) đau hang va chap nhan quyen thong tri cua Thien hoang Minh Tri. Khoang 12 van binh si đuoc huy đong trong cuoc chien, va co khoang 3.500 nguoi thiet mang. Sau nay, nam 1903, nien hieu Minh Tri thu 35, Tokugawa Keiki đa vao trieu yet kien nha vua, đuoc nha vua phong cho tuoc Cong.


= Doi đo va đat nien hieu moi =

Sau chien thang cua phai chong Mac phu, Thien hoang Mutsuhito tuyen bo che đo Mac phu - sau gan ba the ky thong tri Nhat Ban - cao chung. Du chinh quyen Mac phu bi lat đo va phai chong Mac phu đa chiem kinh thanh Edo vao nam 1868, ho đa khong the cho Mac phu bang mot chinh phu trung uong vung manh hon. Ngay 23 thang 2, lan đau tien cac su than ngoai quoc đuoc cho phep đen kinh đo Kyoto va vieng tham Thien hoang. Vao ngay 7 thang 4 nam 1868, Thien hoang cung ba quan van vo, cung voi lanh chua cac phien bang thuc hien le te cao troi đat va to tien mot cach trang trong. Ong đa cong bo "Nam đieu ngu the" nhu sau:

"Mo ra hoi nghi rong rai, tram cong ngan viec đeu lay theo cong luan ma quyet đinh."
"Tren duoi mot long, ra suc sua sang viec nuoc."
"Van vo mot đuong, tu cong khanh đen thu dan, đeu đuoc toai chi, khien cho long nguoi ham ho sot sang."
"Thay bo het nhung thoi hu moi te chat chua lau đoi, tu đay gang go duy tan tu cuong, hiep theo cong đao cua Troi Đat."
"Cau tri thuc o the gioi, lam cho Nuoc Nha tro nen manh lon ve vang." 
Theo nam loi tuyen the nay, che đo phong kien bi xoa bo đong thoi mot chinh phu dan chu va hien đai lanh đao nuoc Nhat đuoc thanh lap. Voi viec trieu đinh Thien hoang long trong cong bo tuyen the cai cach đat nuoc Mat troi moc, đuong loi cai cach Duy Tan cua ho chinh thuc đuoc tuyen bo. ve sau, nam loi tuyen the đuoc trich dan đe khuyen khich nhung thay đoi lon lao trong trieu đinh Nhat Ban sau Chien tranh the gioi thu hai (1939 - 1945). Giua thang nam, ong roi kinh đo Kyoto lan đau tien đe cam quyen truy kich nhung tan du cua quan đoi Mac phu. Đi bang xe ngua cham, ong đi tu Kyoto đen Osaka trong ba ngay, qua nhung con đuong co đay dan chung ven đuong. Khong xay ra mot cuoc xung đot nao o Osaka; nhung nha lanh đao moi mong Thien hoang than thien hon voi than dan va nhung su than ngoai quoc. Het thang nam, sau hai tuan o Osaka (trong mot bau khong khi it trinh trong hon han o Kyoto), Thien hoang Mutsuhito quay tro ve nha.
Sau khi hoan thanh viec xoa bo che đo Mac phu, ngay 3 thang 9 nam 1868 Thien hoang Mutsuhito xuong chieu đoi ten thanh pho Edo - đai ban doanh cu cua chinh quyen Mac phu - thanh Tokyo (Đong Kinh), đong thoi phai nguoi trang tri va xay dung lai ngoi thanh cua Mac phu thanh Hoang cung moi. Ngay 12 thang 10 nam 1868, Thien hoang chinh thuc lam le đang quang tai Tu Than đien o co đo Kyoto. Theo đe nghi cua cac đai than, ong đat nien hieu la Minh Tri, dua theo cau "Thanh nhan nam dien thinh thien ha, huong minh nhi tri" trong chuong Thuyet Quai cua Kinh Dich. Đay cung la thuy hieu cua Thien hoang. Đieu nay đa mo đau mot truyen thong moi: Thien hoang chi đat duy nhat mot nien hieu trong thoi gian tri vi, khac voi truoc kia cac Thien hoang thuong thay đoi nien hieu. Ngoai ra, sau khi ong qua đoi, nien hieu nay cung tro thanh thuy hieu cua ong.
Ngay 4 thang 11 nam 1868, trieu đinh Minh Tri roi Kyoto ve đong ve đong đo tai Tokyo. Thanh pho Tokyo la noi co nhung đieu kien thuan loi ve kinh te, đia ly va chinh tri, giup Thien hoang de tri vi hon. Nam 1874, cac khi đot đuoc ong cho phep nhap va su dung đe thap sang tan đo Tokyo. Đay la lan đau tien khi đot đuoc su dung o Nhat Ban. Tuy nhien, theo Gordon, đen nam 1889, trieu đinh moi ra quyet đinh cuoi cung: doi đo ve thanh pho Tokyo. Viec doi đo nay cung co muc đich la đoan tuyet voi qua khu va xuc tien cong cuoc Duy Tan vi đai manh me hon nua. Ong cung cho rang truyen thong dan toc ket hop voi ky thuat phuong Tay la nhung thu giup cho Nhat thoat khoi su lac hau.
Đau nam 1869, ong ve Kyoto đe lam le gio Thien hoang Hieu Minh va ket hon. Ngay 11 thang 1 nam 1869, ong cuoi Ichijo Masako (ve sau đoi ten thanh Haruko) (9 thang 5 nam 1849 – 19 thang 4 nam 1914), con gai thu ba cua Ta đai than Ichijo Tadaka (Nhat Đieu Trung Huong) va phong lam Hoang hau (tuc Chieu Hien Hoang hau). Masako la truong hop đau tien trong vong vai the ky nam giu ca hai danh hieu Nu ngu (nyogo) va Hoang hau (kogo) khi con song. Vi Masako lon hon ong ba tuoi nen Thien hoang đa phai cho cho đen khi ong đu tuoi đe thuc hien le thanh nhan (Gembuku, tuc le mung nam gioi buoc vao tuoi truong thanh). Sau le cuoi, nha vua tro lai thanh Tokyo.


Nhung nam đau lam vua (1868 - 1878) Trai qua hang loat su bien tren, cuoi cung thi đia vi chi ton cua Thien hoang Minh Tri đa đuoc xac lap. Hoang gia von suy yeu suot nhieu the ky nay đa phuc hoi lai. Nhung luc ban đau, ong khong truc tiep đieu hanh trieu chinh. Can cu theo Chinh The thu ban hanh nam 1868, quyen luc nam trong tay mot co quan ten la "Thai Chinh Quan" (bao gom Nghi Chinh quan, Hanh chinh quan, Quan Vu quan, Hinh Phap quan, Hoi Ke quan). Co cau nay đuoc duy tri cho đen khi chuc vu "Noi cac Tong ly Đai than" đuoc thiet lap vao nam 1885. Trong mot "Thanh chi" cua Thien hoang Minh Tri co đoan:

Cac phien bang phia Nam nhu Satsuma, Choshu va Tosa, von giu vai tro quyet đinh trong chien thang, chiem giu hau het cac vi tri trong yeu trong chinh phu vao nhieu thap ky sau chien tranh Boshin, mot tinh the đoi khi đuoc goi la "Nen chinh tri đau so thoi Minh Tri" (Phien phiet) va đuoc chinh thuc hoa bang viec thanh lap Vien nguyen lao (genro). Trong khoang thoi gian nay, cac trieu than thuoc phai chong Mac phu truoc đay la nhung nguoi nam thuc quyen. Ho dung danh nghia cua Thien hoang đe thuc thi cac cai cach theo đuong loi tu ban chu nghia nhu: phe Phien lap Huyen, cai cach thue đat, tra lai ban tich, xoa bo han che đoi voi nong, cong, thuong nghiep,... Ba nam sau khi cuoc Duy Tan đuoc khoi xuong, nam 1870 nguoi ta đa hoan tat viec xay dung đuong ray xe lua đau tien trong lich su Nhat Ban, đuong ray co đo dai la 28 cay so, noi lien Tokyo va Yokohama. Khi Thien hoang Minh Tri moi len ngoi, nguoi ta khong chac chan che đo quan chu Nhat se đuoc duy tri; mot lanh đao trong phong trao Tu do Dan quyen la Goto Shojiro (Hau Đang Tuong Nhi Lang, 1838 - 1897) ve sau noi mot so quan đai than trong chinh phu đa "lo so rang hoat đong cua nhung nguoi qua khich se ngay cang manh va che đo quan chu bi bai bo".
Nhung nha lanh đao moi cua Nhat Ban đa co gang cai to he thong cac phien do lanh chua đai danh đung đau. Nam 1869, mot so đai danh - von la nhung nguoi ung ho cuoc Duy tan - đa giao đat đai cua ho cho Thien hoang. Ho đuoc tai bo nhiem lam thong đoc, voi muc luong khong nho. Vao nam sau, tat ca nhung đai danh khac cung tiep buoc ho. Nam 1871, Thien hoang tuyen bo rang cac phien hoan toan bi xoa bo, va Nhat Ban đuoc chia lam 72 đo đao phu huyen. Bu lai, nhung lanh chua đai danh nhan đuoc voi muc luong hang nam bang muoi phan tram thu nhap truoc đay cua ho, nhung bi buoc phai chuyen đen kinh đo Tokyo. Phan lon đai danh rut khoi chinh truong.
Ve đoi ngoai, trieu đinh Thien hoang khong theo đuoi muc tieu truc xuat cac loi ich cua ngoai quoc khoi Nhat Ban, ma thay vao đo la manh me chuyen muc tieu chinh tri sang viec tiep tuc hien đai hoa quoc gia va tai đam phan cac hiep uoc bat binh đang voi cac nuoc đe quoc phuong Tay, sau nay tro thanh khau hieu "Phu quoc, Cuong binh" (富国強兵, fukoku kyohei). Su thay đoi thai đo voi nguoi ngoai quoc nay dien ra trong nhung ngay đau cua cuoc chien tranh Boshin: vao ngay 8 thang 4 nam 1868, mot tam bien đuoc dung len o kinh đo Kyoto (va sau nay tren toan quoc) đac biet phan đoi bao luc đoi voi nguoi nuoc ngoai. Trong thoi gian chien tranh, đich than Thien hoang Minh Tri tiep kien cac Cong su chau Au, đau tien la o co đo Kyoto, sau đo la Osaka va kinh đo Tokyo. Ngay 4 thang 9 nam 1869, Alfred, Cong tuoc xu Edinburgh (ten that la Alfred Ernest Herbert, con trai cua Nu hoang Victoria) vieng tham Nhat Ban, đuoc Thien hoang Minh Tri tiep đon. Mot viec chua tung co tien le la Thien hoang tiep đon Cong tuoc xu Edinburgh, tai Tokyo, "nhu mot nguoi "ngang hang" voi ong ve khia canh dong mau". Trieu đinh Thien hoang đa thuc hien khau hieu "phu quoc, cuong binh, thuc san hung nghiep", bang viec hoc hoi khoa hoc - ky thuat phuong Tay, khai thac khoang san, lap xuong che tao vu khi, xay dung đuong sat, đuong thu, ... mot cach tich cuc. Ngoai ra, cuu Tong tai nuoc Cong hoa Ezo la Enomoto Takaeki đuoc bo nhiem Cong su Nga va Trung Quoc, va Bo truong Giao duc cua Thien hoang Minh Tri. Mac du nhung nam đau trieu vua Minh Tri chung kien su nong am trong quan he giua trieu đinh Nhat voi cac nuoc đe quoc phuong Tay, quan he voi Phap van lanh nhat vi su ung ho ban đau cua Phap voi che đo Mac phu. Nam 1871, theo lenh cua Thien hoang Minh Tri, quan đai than Iwakura Tomomi lam chinh su, cung mot phai bo su than đi sang cac quoc gia chau Au va chau My, nham thu thap thong tin ve che đo chinh tri, kinh te.
Đong thoi cac quan vien cung thuc hien nhieu thay đoi noi hau cung va thay đoi ca con nguoi cua Thien hoang Minh Tri. Đau tien, ho cu Motoda Eifu (Nguyen Đien Vinh Phu), mot nguoi tinh thong Tong Nho lam Thi giang (thay day hoc cua nha vua) moi cho Thien hoang. Eifu đa day Thien hoang ve Quoc hoc, Nho hoc, Thi ca va cung nhoi nhet tu tuong lay đai nghia danh phan lam trung tam. Sau đo Yoshi Tomo (Cat Tinh Huu Thuc), ban than cua quan đai than Okubo Toshimichi, đuoc bo nhiem lam Cung noi Đai thua, cai quan noi cung. Yoshi Tomo đa tai bo nhiem mot loat cac Thi tung truong va thi tung moi cho Thien hoang. Tomo cung giai tan toan bo so Nu quan - tuc cac thi nu trong cung - va tien hanh tuyen lua mot so Nu quan moi voi so luong chi bang 1/3 truoc kia va voi thuc quyen bi han che gat gao đe ngan khong cho ho lam quyen nhu truoc. Đong thoi, Tomo moi mot so cuu vo si cua Mac phu Tokugawa nhu Son Cuong Thiet Thai Lang, Tan Đien Thon Bat,... vao cung day vo thuat, kiem thuat, cuoi ngua,... cho vi Thien hoang von yeu rat yeu mem, qua đo cung gieo tinh than ton sung vo cong, ham thich chien đau vao ong. Tomo cung moi mot so nhan si co tu tuong đoi moi đe giang day cho Thien hoang ve phuong phap tri nuoc va xu the cua giai cap tu san cung nhieu tri thuc moi khac. Nhu Nishimura Shigeki (Tay Thon Mau Tho) day cho ong ve chinh tri va luat phap cua nuoc Phap; Hukuhane Mishizu (Phuc Vu My Tinh) day ong ve su lap chi cua cac nuoc phuong Tay; con Kato Hiroyuki (Gia Đang Hoang Chi) - ve sau tro thanh mot can than cua Thien hoang - day ong ve luat phap cua đe che Đuc. Thien hoang cung hoc tieng Đuc trong thoi gian nay.
Su cai cach trong noi cung đa thay đoi con nguoi Thien hoang Minh Tri rat nhieu. Tu mot cau thieu nien yeu đuoi, nhu nhuoc, suot ngay chui ruc trong hau cung đe choi đua voi cac cung nu, ong đa tro thanh mot con nguoi manh khoe, cuong trang, ham hoc hoi, yeu thich vo nghe, va đac biet tro nen rat ghet viec vao hau cung. Ong đac biet rat ham mo hoang đe Napoleon Bonaparte cua Phap, ong tung hoi Shigeki rat ky luong ve than the, tinh tinh, su nghiep xung ba cua Napoleon va khong ngot loi khen ngoi viec Napoleon đa tung lap nen mot đe che hung manh trong lich su Phap. Tham chi vao nam 1871, ong đa dan do phai đoan khao sat chau Au cua Iwakura Tomomi la phai suu tap that nhieu sach vo noi ve Napoleon Bonaparte. Nhan vat Napoleon Bonaparte đa đe lai nhieu anh huong cho Thien hoang Minh Tri trong cong viec tri quoc sau nay.
Ngay 5 thang 11 nam 1872, Đai cong tuoc Aleksei Aleksandrovich cua Nga vieng tham Nhat Ban, đuoc Thien hoang Minh Tri đon tiep. Đai cong tuoc Aleksei Aleksandrovich la nguoi con thu sau cua Nga hoang Aleksandr II (1855 - 1881). Ngay 9 thang 11 nam 1872, Thien hoang va Đai cong tuoc Aleksei xem cuoc dien tap cua luc luong vu trang Nhat Ban, va sau khi ve cung, Đai cong tuoc Nga đa gap go va lam quen voi Hoang hau Chieu Hien. Vai ngay sau, nhan loi moi cua Đai cong tuoc Aleksei, Thien hoang đen Yokohama (Hoanh Tan) đe xem đoi tau Nga. Nho su can thiep cua Đai cong tuoc Nga, 34 tin đo Ki-to giao nguoi Nhat đuoc Thien hoang Minh Tri an xa va phong thich.
Nhung su chuyen bien ve tinh cach cua Thien hoang Minh Tri trong nhung nam đau lam vua đa đat mot nen tang vung chac cho qua trinh đich than chap chinh cua ong sau nay.


Qua trinh đich than chap chinh (1878 - 1912) = Nhung bien co lon trong cac nam 1877 - 1878 =

Đen nhung nam 1877 – 1878, chinh truong Nhat Ban luc đo co nhieu bien đong lon. Truoc đay, tang lop samurai đong vai tro khong nho trong cong cuoc lat đo Mac phu Tokugawa va khoi phuc uy quyen cua Thien hoang. Rui thay cho cac samurai, nhieu cai cach đau trieu vua Minh Tri đa gay bat loi cho loi ich cua ho: thanh lap quan đoi theo che đo nhap ngu tu dan thuong, mat đi uy tin va luong bong cha truyen con noi đa tao nen su đoi khang voi rat nhieu cuu samurai. Ngay 28 thang 3 nam 1875, theo mot chieu chi cua Thien hoang Minh Tri, nhung nguoi samurai khong đuoc mang guom khi đi ngoai đuong. Su cang thang dang cao o mien Nam, dan đen cuoc noi loan Saga nam 1874, va cuoc noi loan o vung Choshu nam 1876. Cac cuu samurai vung Satsuma do Saigo Takamori (Tay Huong Long Thinh) – nguoi đa roi bo trieu đinh vi bat đong ve van đe co nen xam luoc Trieu Tien hay khong – lanh đao đa bat đau cuoc Chien tranh Tay Nam nam 1877. Luc đo, that ra Saigo Takamori chua chuan bi cho cuoc bao loan nhung nhung samurai đia phuong nghe đuoc tin rang trieu đinh cu nguoi toi giet Saigo. Ho ben khoi xuong mot chien dich tan cong kinh đo Tokyo nham đuong đau voi trieu đinh Minh Tri va giai cuu Thien hoang thoat khoi "đam co van xau xa" chung quanh ong. Ngoai ra, nhung chien binh day loan con nham muc tieu chien đau đe bao ton tang lop samurai va mot chinh quyen đao đuc hon voi khau hieu "Tan chinh, Hau đuc" (新政厚徳, shinsei kotoku). Saigo Takamori tu minh tuyen bo van trung thanh voi Thien hoang Minh Tri va mac quan phuc Luc quan Đe quoc Nhat trong suot cuoc chien. Tinh hinh Nhat Ban tro nen roi loan do nhung nguoi bat binh tai nhung noi khac cung noi len huong ung Saigo. Cuoc chien tranh cham dut bang mot tran chien anh hung, nhung cung la that bai hoan toan cua đoi quan samurai tai Shiroyama (Thanh Son).. Truoc cuoc tan cong cuoi cung cua cuoc noi day, Saigo tu sat bang cach mo bung seppuku truyen thong cua nguoi vo si Nhat Ban. Saigo Takamori bi Thien hoang xem la mot vien quan phan nghich, tuy nhien, 12 nam sau ong xot thuong va an xa Saigo nam 1891, đong thoi phong con trai cua nguoi vo si ay lam Hau tuoc. 

Thang 5 nam Minh Tri thu 10 (1878), Bo truong Bo Noi vu Okubo Toshimichi bi hanh thich. Voi cai chet cua ba nhan vat trong nhom "Duy Tan tam kiet", tuc ba nhan vat lung lay nhat trong cong cuoc lat đo che đo Mac phu la Kido Takayoshi (1877), Saigo Takamori (1877) va Okubo Toshimichi (1878) noi tren, the he lanh đao thu nhat cua cuoc Minh Tri Duy Tan hau nhu het nguoi. Quyen hanh trong trieu đinh Minh Tri đuoc chuyen sang cho the he lanh đao thu hai cua cong cuoc Minh Tri Duy Tan, bao gom Ito Hirobumi (Y Đang Bac Van), Yamagata Aritomo (Son Huyen Huu Bang) va Okuma Shigenobu (Đai Oi Trong Tin).


= Phong trao Thien hoang chap chinh =
Thang 2 nam 1877, trieu đinh Thien hoang ra chieu chi ve viec thiet lap truong Đai hoc Tokyo đau tien. Luat, Khoa hoc Tu nhien, Van khoa va Y hoc la bon khoa chuyen nganh cua ngoi truong nay.
Trong tinh hinh nhung lanh tu lon nhat cua qua trinh Duy Tan lan luot qua đoi, thi nhung nguoi thay the nhom "Duy Tan tam kiet" nhu Ito Hirobumi va Okuma Shigenobu thi lai co xich mich voi nhau. Cac cong than cua phong trao Duy Tan thi cu om het đai quyen quoc gia nen thuong bi phe phan sau lung. Them vao đo, phong trao Tu do Dan quyen đang phat trien manh, lai con lien ket voi phong trao chong cai cach ruong đat cua đia chu va đe doa đen trieu đinh. Luc nay, trieu đinh can co mot nguoi cam lai vung manh đe on đinh lai tinh hinh đat nuoc, va ho nghi đen mot nhan vat khong xa la - đo chinh la Thien hoang Minh Tri.
Thang 5 nam 1878, nhung thay day hoc cua Thien hoang đa phat đong phong trao "Thien hoang chap chinh", keu goi ong đich than đung ra xu ly đai su quoc gia. Ho ke voi ong ve cuoc Trung hung (1333 - 1336) duoi ngon co cua Thien hoang Go-Daigo vao the ky XIV. Ho con nhan manh rang, so di Thien hoang Go-Daigo lai tiep tuc đe mat quyen binh vao tay Mac phu Ashikaga la vi ong vua nay qua tin nhung thu ha chung quanh, khong truc tiep xu ly trieu chinh. Ho co khuyen Thien hoang Minh Tri khong nen đi theo vet xe đo cua Thien hoang Go-Daigo nam xua. Luc nay, sau nhieu nam hoc hoi viec phap tri va van hoa Đong Tay, Thien hoang Minh Tri cung bat đau co nhung chu truong, chinh kien đoc lap đoi voi viec chinh su; va di nhien Thien hoang cung mong muon tu minh đung ra nam lay đai quyen. Đong thoi, nguoi đung đau Noi cac luc đo la Noi vu khanh Ito Hirobumi cung cam thay mot minh kho đoi pho voi phong trao Tu do Dan quyen cung nhu phong trao Thien hoang chap chinh, the la Hirobumi quyet đinh lua chon ung ho viec Thien hoang Minh Tri đich than nam lay quyen binh, muu dung uy tin cua Thien hoang đe đoi pho voi phong trao Tu do Dan quyen.
Thien hoang Minh Tri mong muon than dan co đu suc khoe, đe giup ong đoi moi va hoa nhap nuoc Nhat voi the gioi ben ngoai. Vi the, ong bai bo che đo an chay trong toan dan, lai con giet va an thit con bo đau tien đe lam guong cho nhan dan. Trai voi le thuong, ong kien quyet cho rang Hoang hau va cac cung nu cua ba phai cung ong tham gia cac buoi hoc ve phuong phap tri quoc cung nhu ve cac tri thuc, van minh cua phuong Tay.
Co đieu, trong khoang giai đoan đau chap chinh, Thien hoang Minh Tri gan nhu khong co y kien gi truoc cac cuoc ban thao cua trieu than, va ong đeu phe chuan tat ca cac nghi quyet cua Noi cac. Thien hoang cung dung uy tin cua minh đe giup đo Noi cac truoc nhung kho khan, thach thuc, trong đo co mot viec quan trong bac nhat la bop chet phong trao Tu do Dan quyen.


= Đoi pho voi phong trao Tu Dan quyen =
Thang 8 nam 1881, mot nhom cuu du hoc sinh nguoi Nhat o Phap bao gom Saionji Kinmochi, Matsukata Masayoshi, ... sau khi ve nuoc đa đung ra thanh lap to bao Đong Duong Tu do Tan van, chu truong thanh lap nen dan chu triet đe, truyen ba tu tuong tu do. Truoc đo, vao nam 1880, trieu đinh đuoc su ung ho cua Thien hoang đa thong qua "Đieu le hoi hop" va "Đieu le bao chi" han che gat gao quyen tu do ngon luan, tu do hoi hop, cam phat hanh cac van kien ban bac ve chinh tri,... nhung trieu đinh khong ap dung ngay voi truong hop cua Saionji Kinmochi, vi Saionji la anh ruot cua quan Thi tung truong cua Thien hoang va co anh huong chinh tri rat lon. Thay vao đo, trieu đinh Thien hoang co gang dung bien phap khuyen nhu, uy hiep nham thuyet phuc Saionji Kinmochi rut lui khoi to bao nhung đa khong thanh cong. Cuoi cung, Thien hoang buoc phai dung đen bien phap cung ran, ra sac lenh buoc Saionji Kinmochi rut lui khoi to bao va sau đo ra sac lenh đong cua luon to bao - truoc sau ra đuoc 34 so. Đe xoa diu phong trao đau tranh cua quan chung, thang 10 nam 1881 Thien hoang Minh Tri tuyen bo se trieu tap quoc hoi vao nam 1890, nhung quyen han cua quoc hoi se do Thien hoang quyet đinh. Đong thoi ong cung khong quen đe doa:

Do bi trieu đinh Thien hoang tran ap va phan hoa, phong trao Tu do Dan quyen đa nhanh chong suy yeu. Sau khi Thien hoang Minh Tri ngoi vung tren ngai vang thong tri, ong đa bat đau tang cuong đia vi cua minh.


= Tang cuong the luc, gia san cua Hoang gia =
Thang 2 nam 1882, quan đai than Iwakura Tomomi - von la mot nhan vat chong lai phong trao Tu do Dan quyen - đe xuat rang truoc khi soan thao Hien phap thi can phai mo rong tai san cua Hoang gia. Viec nay nham đe phong truong hop du toan ngan sach cua Trieu đinh bi quoc hoi phu quyet thi Thien hoang co the su dung so tai san khong lo cua minh đe trang trai kinh phi, tra luong cho quan lai, đam bao quan quyen se ap che dan quyen. Kien nghi nay đuoc Thien hoang Minh Tri đong y ngay.
Đe nhanh chong tang cuong tai san cho Hoang gia, Thien hoang đa hoc theo cach vo vet tai chinh cua Mac phu truoc kia. Truoc het, ong ra tay thu gom mot so lon ruong đat vao tay minh: tu 1100 đinh ruong (1 đinh bang 15 mau) so huu vao nam 1882, cho đen nam 1886 Hoang gia đa so huu mot so ruong gap 30 lan nhu vay. Khi ban bo Hien phap Đe quoc Nhat Ban (1889), con so nay len toi 1121048 đinh, qua nam sau (1890) tang gan 3 lan, len đen 3069533 đinh. Hau het so ruong nay nam o cac vung nhu Phu Si, Moc Tang, Thien Thanh - đay la nhung noi co ruong đat va bai chan nuoi tot nhat Nhat Ban. Noi sanh đa phai mo them mot Cuc Ngu dung đe quan ly so ruong đat khong lo đo. Đong thoi, ke tu nam 1882, Thien hoang cung so huu mot luong lon chung khoan, gia tri len toi 5 trieu yen trong co phan Ngan hang Nha nuoc Nhat Ban, 1 trieu yen trong Ngan hang Yokohama, 2,06 trieu yen trong co phan cong ty du thuyen Nhat Ban. Đay la mot con so cuc ky lon so voi 1 van yen ma Thien hoang Minh Tri thua huong tu cha la Hieu Minh Thien hoang.
Nhu vay Thien hoang Minh Tri đa tro thanh mot đia chu va tai phiet lon nhat cua Nhat Ban, đieu nay đa xac lap nen tang tai chinh vung chac cho su thong tri cua Thien hoang.


= Khoi phuc, cung co hinh anh Thien hoang =

Ngoai ra, mot bien phap khac trong viec cung co uy quyen cua Thien hoang chinh la nang cao uy tin va anh huong cua minh trong dan chung. Truoc đay, do chinh sach co lap va cach ly cua chinh quyen Mac phu suot nhieu the ky, hinh anh cua Thien hoang rat it đuoc pho bien trong dan chung. Nhieu cau ca dao đa vi Thien hoang nhu "con chim phuong hoang bi sa co, con chim tri chay lua rung đang thieu đot". Trong thoi ky đo, cac Thien hoang gan nhu khong bao gio roi khoi Hoang cung tai Kyoto, chi roi Hoang cung neu Thien hoang thoai vi hoac đe tron vao mot ngoi mieu neu Hoang cung bi chay. Mot so Thien hoang song đu lau đe tro thanh Thai thuong hoang; trong nam vi tien đe cua Thien hoang Minh Tri, chi co ong noi cua ong song qua tuoi 40 va mat o tuoi 46.
Nay, chinh quyen Mac phu khong con nua, Thien hoang Minh Tri va trieu đinh Nhat khong đe cho hinh anh cua Thien hoang bi mo nhat nhu xua nua. Chinh vi vay, ho dung đu moi bien phap tuyen truyen đe nang cao uy tin Thien hoang.
Trieu đinh Nhat Ban luc nay đa phat đong mot phong trao Than thanh hoa Thien hoang khap trong ca nuoc. Ho tuyen truyen rang Thien hoang - tuc Nha vua Nhat Ban - mot vi Than, tham chi con co đia vi cao hon han cac vi than khac vi theo truyen thong cua Nhat Ban, Thien hoang la hau due truc tiep cua Ninigi, chau noi cua Thien Chieu Ngu Đai Than Amaterasu-omikami. Mot đien tho đuoc xay trong Hoang cung, va mot he thong mieu tho đuoc xay dung o cac đia phuong tren pham vi toan quoc. Vao thang 6 nam 1869, theo yeu cau cua Thien hoang, mot ngoi mieu mang ten "Tokyo Shokonsha" (Đong Kinh Chieu Hon xa) đuoc xay dung tren đuong Cuu Đoan Ban o kinh thanh Tokyo, nham vinh danh cac chi si đa chien đau va hy sinh cho cong cuoc cai cach Duy Tan va su nghiep lat đo Mac phu Tokugawa. Nam 1879, trieu đinh đoi ten ngoi mieu tho co hon nay thanh Đen Yasukuni (Yasukuni Jinja), tuc la "Tinh Quoc Than xa". Ve sau, theo đa phat trien cua chu nghia quan quoc Nhat Ban, tat ca nhung ai chet vi Thien hoang - ke ca nhung tuong si chet trong cac cuoc chien tranh xam luoc, trong đo co nhung toi pham chien tranh - đeu đuoc tho trong ngoi đen Yasukani nay.
Mot to cao thi thoi đo đa viet:

Đong thoi, ngay tu cuoi nam 1873, anh cua ong đa đuoc phan phoi đen cac huyen đe treo o gian phong chinh, va ke tu thang 1 nam 1874, trieu đinh cho phep nguoi dan toi đay đe quy lay truoc anh Thien hoang. Viec quy lay anh chan dung Thien hoang đuoc xem la mot nghi thuc thieng lieng than thanh, truoc gio chua tung xay ra. Vi vay, pham ai quy lay anh Thien hoang phai an mac chinh te, sach se theo le phuc Nhat Ban; viec noi chuyen on ao bi cam đoan nghiem khac. Viec cat giu anh Thien hoang trong nhan dan cung bi nghiem cam, ai vi pham se bi trung tri theo quoc phap. Đong thoi, đoi voi hoc sinh, chi nhung ai theo hoc o cac truong lon, co tieng tam moi co "diem phuc" đuoc quy lay anh Thien hoang treo trong truong hoc. Anh cua Thien hoang khong đuoc phan phat đen cac truong hoc nho, cac truong tu; ho chi co the to chuc cho hoc sinh đen cac tru so huyen hoac đen cac truong hoc lon đe lay anh Thien hoang.
Thien hoang Minh Tri cung lien tuc to chuc nhieu chuyen đi thi sat tai cac đia phuong. Trong suot 45 nam lam vua, ong đa to chuc đi thi sat ca thay 96 lan. Muc đich thuc chat cua cac chuyen "vi hanh" nay chi nham nang cao uy the va gieo vao long quan chung nhan dan hinh anh "nhan tu" cua Thien hoang. Chinh vi vay cac chuyen vi hanh đuoc to chuc het suc ram ro theo hinh thuc tien ho hau ung. Pham ai nhin thay la co Thien hoang cua đoan vi hanh đeu phai đung dat ra ben ve đuong va nga mu cung kinh chao. Trong cac chuyen "thi sat" kieu nhu the nay, Thien hoang thuong ban phat an hue cho nhung nguoi con hieu thao, nhung tiet phu, nhung nguoi gia, nguoi ngheo neo đon khong noi nuong tua, hoac đen ben bo ruong xem nong dan cay cay, to ra quan tam đen cuoc song cua nguoi binh dan lao kho.
Ve mat quan su, ngay 4 thang 1 nam 1882 ong ban bo "Quan nhan Sac luan", ghi ro: "Tram la Đai nguyen soai cua quan nhan cac nguoi... la hai canh tay cua cac nguoi.", đong thoi quy đinh rang cac quan nhan phai lam tron "nam đieu quy đinh cua vo si đao": tan trung, le nghia, tin nghia, trong vo dung, tiet kiem gian di; đac biet "tan trung" đuoc uu tien so mot. Cu the, theo nhan đinh cua tac gia nguoi Trung Quoc Tham Kien thi nguoi quan nhan Nhat Ban phai "trung quan ai quoc", phai sung bai Thien hoang nhu mot vi Than. Tinh than vo si đao do Thien hoang đe xuong nam no dich hoa trong viec giao duc quan nhan, bien nguoi linh Nhat Ban thanh ten no le cam sung cho Thien hoang, tro thanh cong cu cho muc tieu banh truong xam luoc cua cac the luc quan phiet Nhat Ban.


= Cai cach ve viec thiet tri co cau va nhan su =

Sau khi Thien hoang Minh Tri đich than chap chinh, ong đa tao ra nhieu thay đoi trong viec bai mien, bo nhiem nhan su va thiet tri co cau. Thang 7 nam 1884, trieu đinh soan thao "Hoa toc lenh", gop chung cac cong khanh, cac lanh chua đai danh cu va cac cong than Duy Tan xuat than tu si toc thanh Kazoku (Hoa toc). Nhung nguoi nay se đuoc Thien hoang đich than phong tuoc vi cho ho, cac tuoc vi nay đuoc chia lam nam bac: Cong, Hau, Ba, Tu, Nam nhu cac nuoc phuong Tay. Nhung nguoi nay tro thanh vay canh cua Hoang gia va cung co su thong tri cua Thien hoang. Nhu vay la mot che đo quy toc moi đa đuoc nha vua hinh thanh tai đe quoc Nhat Ban.
Đen cuoi nam 1885, ong hoan toan bai bo che đo Thai Chinh Quan cu, xay dung che đo Noi cac dap khuon theo hinh mau phuong Tay. Giong nhu mo hinh cac nuoc phuong Tay, đung đau Noi cac la Tong ly Đai than - va Quoc vu đai than. Noi cac nay se la mot to chuc truc thuoc vao Thien hoang. Nam 1885, Ito Hirobumi - mot nguoi Choshu - tro thanh Tong ly Đai than đau tien trong lich su Nhat Ban.
Khong nhung the, mot cai cach khac ve mat noi chinh cua Thien hoang Minh Tri la ban bo Hien phap đau tien trong lich su Nhat Ban, con goi la Hien phap Minh Tri.


 Ban bo Hien phap Đe quoc Nhat Ban (1889)  Truoc suc ep cua nguoi dan, nhu đa noi, trieu đinh Thien hoang đa hua hen se thanh lap quoc hoi soan thao mot ban Hien phap moi cho đat nuoc. Đe soan thao ban Hien phap nay, nam 1882 Thien hoang Minh Tri đa gui mot phai đoan do Ito Hirobumi đen cac quoc gia o chau Au đe tham khao phap luat cua cac quoc gia nay. Cuoi cung nhom khao sat quyet đinh chon hien phap cua nuoc Pho đe lam khuon mau cho hien phap tuong lai cua Nhat Ban. Tiep đo, ong to chuc mot nhom nguoi bi mat tien hanh viec soan thao hien phap. Khi tham nghi cuoi cung, ong đa cung voi nhom nay to chuc nhieu cuoc hop kin suot may thang lien, trong đo moi nguoi đem ban Hien phap ra mo xe ky luong, canh tung cau tung chu, thao luan, ban cai ve tung đieu khoan mot trong đo. Tham chi khi đuoc tin con gai la Du Nhan bi benh mat, Thien hoang cung khong roi khoi cuoc hop ma van tiep tuc ban luan voi trieu than.

Cuoi cung, ban Hien phap đau tien cua đat nuoc Nhat Ban đa đuoc cong bo ngay 11 thang 2 nam 1889 (nien hieu Minh Tri thu 22), đung vao ngay ky niem viec len ngoi cua Thien hoang Jimmu (Than Vu). Hom đo, ong cung ba quan van vo va cac su than ngoai quoc đen đien O Minh trong Hoang cung đe lam le trieu bai truoc Guong than Ngu Linh - đai bieu cho Thien Chieu Ngu Đai Than Amaterasu-omikami - roi sau đo moi nguoi lai toi đien Hoang Linh đe đoc ban Than Van bo cao len chu than cung hon thieng cua cac đoi liet to liet tong:

Sau đo, sac chi ban hanh hien phap đuoc chinh thuc tuyen bo. Theo Hien phap 1889, Thien hoang co quyen hanh "thieng lieng bat kha xam pham", la Nguyen thu quoc gia, nam tron quyen thong tri. Ve mat đoi noi, Thien hoang co the dua vao Hien phap đe trieu tap hoac giai tan nghi hoi, bo nhiem hoac bai mien quan lai va chi huy Luc quan, Hai quan va Khong quan cua Đe quoc Nhat Ban. Ve mat đoi ngoai, Thien hoang co quyen tuyen chien, giang hoa, ky ket hoa uoc. Cac co cau cua quoc gia đuoc hanh xu chuc nang va quyen han ben duoi Thien hoang: nghi hoi tro giup Thien hoang tham nghi chinh vu cua quoc gia, toa an lay danh nghia cua Thien hoang đe xet xu, Vien khu mat la co quan tu van cua Thien hoang. Đong thoi, theo Hien phap, nguoi dan Nhat Ban la "than dan" cua Thien hoang, phai thi hanh nghia vu cua than dan va khong đuoc can tro Thien hoang hanh su đai quyen.
Nhu vay la Hien phap Đe quoc Nhat Ban đa xac lap quyen uy tuyet đoi cua Thien hoang tai Nhat Ban, duy tri tinh "thieng lieng bat kha xam pham" cua Thien hoang nhu thoi đai quan chu chuyen che, va giup cho Thien hoang tap trung toan bo quyen lap phap, hanh phap, tu phap - tuc toan bo đai quyen cua quoc gia - vao ban tay sat cua minh. Tuy nhien, Thien hoang buoc phai dua vao cac đieu luat ghi trong Hien phap đe thuc thi đai quyen cua minh, va khi Thien hoang lay danh nghia cua minh đe ban bo cac sac lenh ve phap luat, quoc vu thi "phai đuoc quoc vu đai than cung ky ten". Nhu vay ban Hien phap 1889 cung đa han che anh huong cua Thien hoang trong viec trieu chinh, gop phan giup Nhat Ban chuyen dan tu che đo quan chu chuyen che sang che đo quan chu lap hien, chinh tri đang phai cua giai cap tu san.


= Cai cach ve linh vuc giao duc duoi thoi Minh Tri =
Cai to nen giao duc la mot linh vuc ma Thien hoang đac biet chu trong. Ong cho rang, viec lam đau tien đe cuoc cai cach đat đuoc hieu qua la phai giao duc cho nhan dan, ho se thuc thoi ma giup vua giup nuoc trong cong cuoc đua Nhat Ban tro thanh mot đat nuoc giau manh. Nen giao duc co truyen Nhat co nhung yeu to tich cuc, nhung cung co nhung han che va sai lam khien cho Nhat Ban bi đinh tre, ma ong quyet tam xoa bo. Nam 1871, khi Thien hoang con chua đich than chap chinh, Bo giao duc đuoc thiet lap, nhiem vu la phu trach, trong coi nhung hoat đong giao duc va đua ra quyet đinh ve chuong trinh giao duc. Sang nam sau (1872), hoc che đuoc Bo Giao duc ban bo, bat đau mot giai đoan phat trien moi trong lich su nen giao duc Nhat. Trieu đinh cung cho du hoc sinh sang cac nuoc phuong Tay (phan lon la Anh, Đuc, My), hoc ve he thong chinh tri, quan su va kinh te o nhung nuoc nay. Sau khi ve co quoc, nhung hoc sinh gioi nhat trong so đo se tham gia vao viec giup vua dung nuoc. Nhung đieu moi la ma cac du hoc sinh đuoc tu nuoc ngoai se đuoc Thien hoang va cac co van phan tich, chon loc, ap dung trong nhieu linh vuc.
Nam 1889, trieu đinh Minh Tri ban bo sac lenh giao duc. Theo sac lenh giao duc, nen giao duc moi nham muc đich đem lai nhung gia tri tinh than tien bo. Ben canh đo, cung trong sac lenh nay, trieu đinh khuyen khich nhan dan khong đuoc quen nen tang Nho giao xua, tuyen duong tinh than thuong vo co truyen von co cua nguoi Nhat, nhung cung hoc hoi van hoa cac nuoc phuong Tay. Duoi thoi Minh Tri, co le khong co mot tang lop nhan dan nao, tham chi phu nu, khong đuoc hoc hanh. Khong nhung giao duc ly luan, trieu đinh con chu trong toi giao duc ky thuat thuc nghiem, giao duc ve ca dan su lan quan su.
Nho co nhung chinh sach đung đan cua Thien hoang Minh Tri, Nhat Ban tro thanh mot xa hoi co nen giao duc tot, voi y muon đay tham vong: "hoc tap phuong Tay, đuoi kip phuong Tay, vuot phuong Tay". Duoi trieu vua Minh Tri, nguoi ta thuc hien viec giao duc tren khap Nhat Ban, o moi noi co nhung truong mau giao, tieu hoc, trung hoc, đai hoc, hay nhung co so phuc vu viec giao duc đuoc khai truong. Thieu nhi - chu yeu la nhung đua be tu 6 đen 14 tuoi - đeu bi bat buoc phai hoc tap. Đoi voi cap hoc cua ho, trieu đinh khong ngan ngai chiu trach nhiem chi tra cac khoan chi phi.
Thoi bay gio, viec day hoc hoc moi lua tuoi khong giong nhau ve gio giac cung nhu đo kho hay de. Trong viec giao duc, hoc sinh đuoc hoc cac mon theo mot thu tu hop ly. Đoi voi cac nha giao, trieu đinh cung đe cao vai tro cua ho va chu y chat che đen ho. Đe đao tao nhung nhan tai cho đat nuoc, chinh quyen moi nguoi ngoai quoc đen lam giang vien, nhung đieu nay khong co nghia la nguoi Nhat khong đuoc lam nha giao: Nhat tich cuc thuc hien nhung viec lam co ich loi cho viec xay dung đoi ngu cac nha giao nguoi Nhat vua đong đuc vua day gioi.
Trong viec giao duc, trieu đinh Thien hoang yeu cau phai tap trung pho bien, truyen ba tu tuong "trung quan ai quoc" cho cac hoc sinh. Sac lenh giao duc nam 1880 quy đinh nha truong đoi voi mon lich su phai đat trong tam vao the che kien quoc, tuc "Chu nghia hoang gia la trung tam" tu khi Thien hoang Jimmu len noi ngoi tro ve sau. Nam 1890, Thien hoang Minh Tri đich than ban bo Giao duc sac ngu, lay viec "phu ta hoang van", "chi trung chi hieu" lam can ban, bat buoc moi hoc sinh hang ngay phai quy lay truoc anh Thien hoang, phai nho nam long "Sac ngu" cua Thien hoang va "Di huan cua Hoang to Hoang tong". Mot đoan trong "Giao vien Tieu hoc can biet" soan thao nam 1881 co ghi:

Cong cuoc cai to ve viec giao duc cua Thien hoang Minh Tri đa đat đuoc nhung thanh tuu đang ke. Voi cuoc cai to nay, nhan dan Nhat nhan lay mot nen giao duc co xu huong moi, nhung khong đong nghia voi viec ho quen đi nen van hoa co truyen cua đat nuoc Mat troi moc, ma đe cao tinh than dan toc chu nghia cua nguoi Nhat Ban. Cong cuoc cai to viec giao duc cung gop phan khong nho đen thang loi cua cach mang Minh Tri - đua Nhat Ban sang mot thoi ky moi. Khong nhung ve tinh than ma ve vat chat, nen giao duc duoi trieu vua Minh Tri la mot bo phan vung chac ma dua tren no, xa hoi đat nuoc Mat troi moc tro nen tot đep hon truoc. Cung nho cai cach giao duc ma Nhat Ban đa vuon len sanh vai voi đe quoc My va chau Au, đung trong hang ngu nhung cuong quoc thoi bay gio. O chau A nhung quoc gia khac phai nguong mo, con tren toan the gioi nguoi ta het suc ngac nhien voi su phat trien cua đat nuoc Mat troi moc.


= Ton giao: phap nan Phat giao đau thoi Minh Tri =

Tai Nhat Ban tu khi lap quoc, đao Phat chi bi tran ap mot cach du doi duoi trieu vua Minh Tri. Sau thang loi cua quan đoi Thien hoang trong chien tranh Boshin, Phat giao suy yeu, boi le ton giao nay la mot yeu to nen tang cua chinh quyen Mac phu - mot che đo đa thao tung trieu đinh Thien hoang trong nhieu the ky. Chinh vi the ma sau khi len ngoi Thien hoang Minh Tri đa to ra thai đo phan cam đoi voi ton giao nay. Buoc sang thoi Minh Tri, nguoi ta xem Phat giao la mot "ton giao ngoai lai". Trong khi đo, cac phai Binh Đien, Thi Da Huyen Đao, Ngoc Tung Thao,... cua Than đao đa lay Than đao lam quoc đao Nhat Ban, ly tuong than thoai đuoc hoi phuc, theo đo nuoc Nhat đuoc thanh lap khi Thien hoang Jimmu len noi ngoi. Nhung chu truong cua Than đao gom:

Lay kinh than, ai quoc lam chi thu.
Lay thuan thien ly, hop nhan đao lam phuong cham.
Lay viec tuan phung Thien hoang, trung thanh voi To quoc lam muc đich.
Nhung chu truong nay cho thay Than đao mang tu tuong chu nghia yeu nuoc, cung nhu long ton sung Thien hoang - đat ong nhu mot trong nhung vi Than. Nhung chu truong nay đa đuoc long cac lanh đao trong trieu đinh Minh Tri, ban than Nhat hoang cung đua ra ba nguyen tac co noi dung khong khac vay, voi mong muon rang minh se đuoc nhan dan ton kinh va het muc đe cao. Khong nhung the, Than đao đa đuoc thanh lap o Nhat tu lau đoi, nen Thien hoang Minh Tri quyet đinh lay Than đao lam ton giao chinh thuc cua Nhat. Nam sau (1868), nien hieu Minh Tri thu nhat, co chieu chi cua Nhat hoang khong cho phep Than-Phat chung song voi nhau nhu o thoi Thanh Đuc Thai tu nua. Mot quan chuc co trach nhiem đoi voi ton giao đuoc đat ra, cac đen Phat giao va Than đao bi tach biet tren khap đat nuoc con cac giao si Than đao thi đuoc mac quan ao nhu xua. Ngoai ra, nguoi dan khong đuoc phep dung nhung danh tu co lien quan đen đao Phat khi nhac đen Than, khong đuoc su dung nhung đo vat co lien quan đen đao Phat (chuong, mo,...) tai nhung ngoi đen Than đao, hoac la khong đuoc cung bai nhung tuong Than de bi hieu la Phat hay Bo Tat...
Tuan theo chieu chi cua Thien hoang, o nhieu noi dien ra phong trao chong pha đao Phat: chua chien bi pha huy, tang ni tin đo Phat giao bi sat hai. Do bi tan cong nen cac tin đo Phat giao ben chong tra tu ve, đieu nay khien cho bao loan dien ra tren khap Nhat Ban. Phong trao nay đa khien cho Nhat hoang Minh Tri khong đuoc long dan chung.
Duoi trieu vua Minh Tri, trong khi Than giao la quoc đao cua đe quoc Nhat Ban, trieu đinh lay he tu tuong Nho giao lam tieu chi cho nen chinh tri, cho cong cuoc phat trien kinh te, khoa hoc-ky thuat theo co cau cac quoc gia phuong Tay. Đoi voi Ki-to giao, Thien hoang cham dut viec tran ap đoi voi cac nha truyen giao cung nhu tin đo ton giao nay. Thang tu nam 1871, nien hieu Minh Tri thu ba, theo lenh cua Thien hoang, moi tang ni bi ep buoc phai an man, khong đuoc cao troc đau, lai con phai ket hon giong nhu nguoi binh thuong. Nam thang sau, Thien hoang lai ha lenh khong cho su sai lay ho "Thich" nhu su sai o cac nuoc khac, ma phai dung ho do cha me đat. Tuy nhien, nhan thay nhung vu tran ap du doi đoi voi Phat giao khong đem lai mot đieu tot lanh gi đoi voi Nhat ma lam cho đat nuoc roi boi ca len, ong ben lam nhan dan yen long bang tuyen bo rang Trieu đinh khong co y muon triet ha Phat giao, đo chi la y muon cua gioi lanh đao cac đia phuong va cac tin đo Than đao. Khong can biet la ban than Thien hoang Minh Tri co y đo tieu diet Phat giao trong menh lenh "Than-Phat phan ly" đa neu hay khong, nhung thong qua hanh đong va loi noi cua quan than ky va cac phai Ban Cu va Binh Đien cua Than đao,... thi đieu chac chan la nhung ho co chu đich triet ha Phat giao. Tai phien Tat Ma hay cac vung đat Tin Chau, Tung Ban,... nguoi ta thuc hien nhung vu pha hoai chua chien, su sai bi ep buoc phai hoan tuc. Nguoi ta con pha hoai hon 1320 ngoi chua va gop tat ca nhung ngoi chua nay lam mot chua tai phien Phu Son - noi phat trien thinh hanh nhat cua Chan Ngon Tong. Khong nhung the, cac phien Tat Ma, Phu Son cac vung Tin Chau, Tung Ban khong phai la nhung noi duy nhat ma Phat giao o Nhat Ban xay ra phap nan...
Song, nhung vu tran ap noi tren cuoi cung cung co điem dung: sau nay cac hoc gia thuoc nhung tong phai sang cac quoc gia phuong Tay, đe hoc hoi chinh sach ton giao cua cac chinh phu ben đo. Khi tro ve, ho đa phan đoi lai nhung chinh sach phan biet đoi xu voi Phat giao cua cac lanh đao thoi Minh Tri. Ho mong muon đuoc tu do ton giao va Phat giao đuoc binh đang. Truoc su phan đoi manh me cua tat ca moi tong phai đao Phat, cuoi cung trieu đinh Thien hoang đa chap nhan quyen tu do tin nguong. Nam 1872, trieu đinh Thien hoang thiet lap Bo Ton giao. Tu nam Minh Tri thu 8 đen nam Minh Tri thu 17, cac co quan co vai tro han che Phat giao nhu "Sanh Giao Bo" dan dan bi trieu đinh giai tan. Trieu đinh cung bai bo chuc giao đao, Thien đao va Phat giao đuoc phep hoat đong binh đang nhu xua. Đen nam Minh Tri thu 22 (1889), Thien hoang ban hanh Hien phap Đe quoc Nhat Ban. Trong đieu 28 cua Hien phap nay co quy đinh nhan dan Nhat Ban co quyen tu do tin nguong.


= Nhung hoat đong banh truong lanh tho =
Nhu xu the thuong thay thoi đo, qua trinh phat trien cua đe quoc Nhat Ban khong tranh khoi viec mo rong the luc ra ben ngoai. Them nua, von đuoc chu nghia quan quoc giao duc ngay tu thoi tre, nen trong thoi ky cam quyen cua minh, Thien hoang Minh Tri luon kien tri chinh sach "kiem luc hop" (gom thu bon be) va "yem bac hoanh" (gom thu toan cau), tuc chinh sach banh truong xam luoc, mo rong lanh tho ra ben ngoai. Ong gan nhu luc nao cung mac mot bo quan phuc kieu co, đe mot bo rau ram kieu phuong Đong va luon ngam mot tau thuoc lam bang vo đan sung truong. Ong thich cuoi mot con ngua to lon, thuong xuat hien trong cac buoi le tot nghiep cua sinh vien luc quan hay trong cac buoi le ket thuc mot lop huan luyen quan su. Co khi Thien hoang đich than tham gia dien tap quan su va thuong cho goi cac binh si đen đe tuyen duong, khuyen khich "oai nuoc", đe cao "van nuoc" cua Nhat Ban.

Đau trieu vua Minh Tri, quan he Phap-Nhat dien ra lanh nhat. The nhung, khong lau sau đo phai đoan quan su thu hai đuoc moi đen Nhat Ban nam 1874, va phai đoan thu ba nam 1884. Su hop tac o cap cao tro lai nam 1886, khi Phap giup đong ham đoi lon đau tien cua Hai quan Đe quoc Nhat Ban, duoi su huong dan cua ky su hai quan Louis-Emile Bertin. Nam 1893, nien hieu Minh Tri thu 27, đe quoc Anh đa xoa bo hiep uoc bat binh đang va ky ket mot hiep uoc moi. Sau đai thang cua quan Nhat truoc quan Thanh, cac nuoc đe quoc Au Tay đeu kham phuc xu Phu Tang. Sau Anh, cac đe quoc My, Nga, Y, Phap, Ao-Hung, Đuc,... cung thay nhau xoa bo cac hiep uoc bat binh đang voi trieu đinh Thien hoang va sua lai nhung đieu uoc hoan toan khac. Đen cuoi nam 1897, nien hieu Minh Tri thu 30, Hiep uoc bat binh đang cuoi cung bi xoa bo, Nhat Ban đa go đuoc noi nhuc đe nhan lay nhieu quyen loi voi nhung đieu uoc moi.
Ngay tu thap nien 1880, trieu đinh Thien hoang đa xuc tien xay dung mot quan đoi hung manh nham muc tieu phat đong cac cuoc chien tranh xam luoc voi lan bang, cu the muc tieu truoc mat chinh la Trung Quoc thoi Man Thanh. Thang 11 nam 1880, Bo truong Bo Tong tham muu Yamagata Aritomo (Son Huyen Huu Bang) trinh len cho Thien hoang ban "Lan bang binh bi luoc". Đen nam 1882, "Trinh bao ve tai chinh đe tang cuong luc quan va hai quan" đuoc xuat ban, chu truong gap rut tang cuong quan bi du phai chap nhan hy sinh tat ca. Thien hoang Minh Tri to y hai long va cho tien hanh thuc thi. Cung nam đo ong trieu kien tat ca cac Truong quan tai cac đia phuong va ra Thanh chi voi noi dung: "Cac khanh đeu la quan đia phuong, vay tat nhien phai hieu y muon cua Tram, đam bao chap hanh quan triet nhung y muon đo". Đen thang 12, Thien hoang lai ra sac chieu cho quan Thai Chinh Đai Than ve viec tang cuong quan bi. Duoi su đoc thuc cua ong, quan đoi Nhat Ban tang truong nhanh chong: nam 1893 quan so cua Luc quan Đe quoc Nhat Ban la 23 van nguoi, con Hai quan sau 10 nam phat trien đa co 55 tau chien voi tong trong tai 7 van tan.
Tuy nhien, viec thi hanh tang cuong quan bi cung gap nhieu tro luc lon. Nhieu đai bieu Nghi vien đa phan đoi quyet liet chinh sach tang cuong quan bi do bat man voi viec quan phi cang luc cang cao. Nghi hoi khoa II (1891) đa tuyen bo khong thong qua du chi quan phi cua trieu đinh va the la bi Thien hoang giai tan. Nghi hoi khoa IV (1893) lai tuyen bo cat giam chi phi xay dung ham đoi. The la ong quyet đinh ra lenh cho ba quan van vo phai trich 1/10 tien luong bong cua minh trong 6 nam đe đong gop cho hai quan, ban than Thien hoang cung tu minh bo ra 30 van Yen đe trang trai chi phi xay dung ham đoi.
Va tat nhien, trong qua trinh banh truong, đe quoc Nhat Ban khong tranh khoi viec va cham voi cac the luc lon khac, cu the luc bay gio la đe quoc Nga va Trung Quoc thoi nha Man Thanh.


 Xung đot nam 1875 voi Trieu Tien  Sau khi đanh bai chinh quyen Tokugawa, Thien hoang Minh Tri đa khong it lan đe nghi chinh quyen Trieu Tien khoi phuc lai quan he ngoai giao va viec buon ban voi Nhat. Do nguoi Trieu Tien khong đong y voi nhung đe nghi nay, nguoi Nhat lay su kien Trieu Tien ban tau Nhat (1875) lam cai ly do cho cuoc tien đanh xu Trieu Tien.
Thuyen Unyo la mot con tau chien do nguoi Nhat đuc. Cung nhieu tau chien khac, mot hoat đong quen thuoc cua tau Unyo la thuc hien nhung chuyen đi o vung duyen hai Trung Quoc va Trieu Tien. Nam 1875, sau chuyen đen vung duyen hai Trung Quoc, tau chien Unyo quay đau ve nuoc. Tren đuong ve Nhat, ho ghe qua mot mien duyen hai mang tinh chien luoc nam giua đao Kangwha va đao Yongjong. Nhung thuy thu thuyen nay ben đi tim nuoc đe giai khat, nhung tren thuc te, ho đang đi quan sat đia điem chien luoc nay. Chot thay chien thuyen Unyo, tu Chojijin binh linh Trieu Tien xa sung vao no. Su kien nay đa tro thanh cai ly do đe quan Nhat keo nhau len đao Kangwha, đanh Chojijin: 33 linh Trieu Tien chet duoi tay nguoi Nhat con 16 nguoi khac thi bi thuong. Cuoi cung thi chien thuyen Unyo-kan cung ve đen Nagasaki. Thong qua thuyen truong cua tau nay, thuong cap tai thanh pho Tokyo nhan đuoc tin ve cuoc tan cong thuyen Unyo cua nguoi Trieu Tien. Thang 1 nam 1876, sau khi hay tin trieu đinh Thien hoang đa phai cac tuong Kuroda Kiyotaka va Inoue Kaoru mang 6 chien ham, 800 thuy thu toi Trieu Tien. Truoc ap luc cua nguoi Nhat, trieu đinh Trieu Tien ben ta toi ve vu ban tau Unyo, đong thoi quan he ngoai giao cung nhu buon ban Nhat - Trieu đuoc khoi phuc. Ngay 16 thang 2 nam 1876, Hiep uoc Kangwha đuoc ky ket giua đe quoc Nhat va vuong quoc Trieu Tien: mot muc đich cua viec ky Hiep uoc voi Trieu Tien va đe trieu đinh Thien hoang co thoi gian tap trung nhan luc va tai tri ma canh tan đat nuoc.
Nam Minh Tri thu sau, vua quan Nhat Ban đa ban nhau ve chinh sach đoi ngoai voi trieu đinh Trieu Tien. Mot so đai than, trong so đo co Saigo Takamori, đa khuyen Thien hoang phai đem quan đi đanh Trieu Tien nhung chinh phu đa khong nghe theo, vi the nhung đai than nay tu chuc. Nhu đa noi, sau nay Saigo Takamori khoi nghia chong chinh phu Minh Tri.


 Chien tranh Thanh-Nhat va lien minh Anh-Nhat  Quan đao Luu Cau nam o phia Tay Nam Nhat Ban. Theo tac pham Su Trung Quoc cua Nguyen Hien Le: Nam 1871, mot nhom nguoi Luu Cau đi thuyen, gap bao, troi giat đen Đai Loan, bi tho dan Đai Loan giet. Nhat đem viec đo trach Trung Quoc. Thanh đinh muon tranh su loi thoi, bao tho dan Đai Loan khong chiu su giao hoa cua nuoc minh, nghia la minh khong chiu trach nhiem ve hanh đong cua ho, coi ho khong phai la dan cua minh. Chup ngay co hoi, ong phat đong chien dich chinh phat Đai Loan vao thang 5 nam 1874. Nguoi Nhat ep trieu đinh Man Thanh phai boi thuong thiet hai cho ho, va gia đinh nhung nguoi bi hai.

Nam 1894, ong tuyen chien voi nha Man Thanh. Cuoc chien tranh Thanh-Nhat bung no. Đay la cuoc chien tranh ma nguoi Nhat đa chuan bi tu lau, vi ngay tu thap nien 1880 ho đa xem trieu đinh Man Thanh la ke thu gia đinh. Đe thuan loi cho viec nam bat tinh hinh chien su va tranh viec xao nhang boi su vu trong cung, Thien hoang Minh Tri doi đai ban doanh đen thanh pho Hiroshima. Nham đong vien si khi, ong phai Hoang hau Chieu Hien đen tham hoi cac thuong binh tai y vien luc quan, con minh thi lien tuc ban sac lenh, viet tho ca đe khen tang nhung chien thang cua Luc quan Đe quoc Nhat Ban. That vay, quan Nhat lien tiep gianh đuoc thang loi, chiem cang Lu Thuan, Lieu Đong, tan cong va cuop pha Trung Quoc. Viec chiem đong tren ban đao Đai Loan đuoc cung co. Thien hoang đa đich than pho mot ban nhac mung chien thang o Hoang Hai, mo ta cuoc chien tranh voi trieu đinh Man Thanh thanh mot "cuoc chien đau trung dung nghia liet". Trong thoi ky hoa đam sau chien tranh, Thien hoang Minh Tri đich than chi huy tien đo đam phan. Ong ra lenh cho su than Nhat Ban phai ra nhung đieu kien ma ai nghe cung phai giat minh. Mai sau khi Hoa uoc Shimonoseki (Ma Quan) đuoc ky ket, ong moi vui ve quay tro ve kinh thanh Tokyo.
Tuy nhien, co mot đieu ma ong khong tien lieu đuoc, đo la viec cac nuoc khac khong ngoi yen nhin Nhat Ban banh truong. Lo ngai truoc the luc đang len cua Nhat Ban, đe quoc Nga cung voi Đuc va Phap đa gay suc ep, buoc Thien hoang Minh Tri nhuong lai đao Đai Loan, quan đao Banh Ho va Lieu Đong cho đe che Man Thanh. Sau ngay sau khi Hiep uoc Shimonoseki đuoc ky ket, Thien hoang nhan đuoc đien van cua Nga hoang Nikolai II, theo đo Nga hoang khong cho phep Thien hoang chiem Lieu Đong, đe ngan ngua "nguy co đoi voi nen hoa binh tai phuong Đong". Thai đo cua nguoi Nga khien Nhat Ban het suc tuc gian, nhung Thien hoang hieu la khong the gay chien voi nuoc Nga trong luc nay. Ong ra chi thi cho su than Nhat Ban: 

Du sao thi cuoc chien tranh Thanh-Nhat đa đem lai cho Nhat Ban mot mon tien boi thuong rat lon (3 ti 60 trieu Yen Nhat). Thien hoang Minh Tri đem 3 ty 40 trieu Yen tang cuong cho quan đoi, phan con lai ong tu tieu dung.

Tu nam 1895 đen nam 1898, nguoi nuoc ngoai o Bac Kinh bi to chuc Nghia Hoa Đoan ha nhuc. Vien co "trung tri phong trao bai ngoai Nghia Hoa Đoan", Nhat Ban can thiep vao tinh hinh Trung Quoc. Tren thuc te, su can thiep nay cho thay Nhat muon pho truong suc manh truoc Nga. Đe tap trung luc luong đanh Nga, ngay 31 thang 1 nam 1902, trieu đinh Thien hoang ky hoa uoc voi Vuong quoc Anh, thanh lap lien minh Anh-Nhat. Ket qua cua lien minh nay la Thien hoang Minh Tri đuoc Vuong cong Arthur xu Connaught phong tuoc Hiep si Garter nam 1906.


 Chien tranh Nga-Nhat  Nguoi Nhat di nhien khong de dang chiu tu bo nhung vung đat bi mat vao tay Nga va khong bao gio quen viec Nga đa cuong ep ho nhu the nao. Ho tich cuc chuan bi tang cuong luc luong quan su va sau 10 nam, thuc luc cua Nhat Ban tien them mot buoc đang ke. Luc nay Thien hoang Minh Tri chuyen trong tam chu yeu vao vung Đong Bac Trung Quoc, luc nay đa nam yen duoi the luc cua đe quoc Nga. Ong quyet tam đoi lai nhung gi ma nguoi Nga đa cuop đoat cua minh 10 nam ve truoc. Ngay 4 thang 2 nam 1904, ong chu tri mot cuoc hop ngu tien khan cap đe ban thao ke hoach chien tranh. Sau ngay sau, Thien hoang xuong chieu thu tuyen chien voi nuoc Nga. Chien tranh đe quoc giua Nga va Nhat Ban bung no.

Mot lan nua, Thien hoang Minh Tri lai doi đai ban doanh toi Hiroshima đe đieu hanh chien su. Ong cung voi cac tuong linh cao cap nghien cuu tinh hinh chien su cho toi tan đem khuya, đong thoi luon thap nhang khan vai to tien, chu than phu ho cho đe quoc Nhat Ban thang loi. Thien hoang Minh Tri đa phong Oyama Iwao (大山巖, Đai Son Nham) lam Tong tu lenh Luc quan Nhat con Togo Heihachiro (東郷平八, Đong Huong Binh Bat Lang) lam Tong tu lenh Hai quan Nhat, vi thay hai vien tuong nay co tai nang. Iwao co nhiem vu tien đanh quan Nga tai vung Đong Bac Trung Quoc con Heihachiro thi tien đanh quan Nga tai cang Lu Thuan va bo bien Nhat Ban. Nho đuong loi sach luoc đung đan cua trieu đinh Thien hoang, quan Nhat Ban lien tiep gianh chien thang truoc quan Nga tren ca thuy lan bo o Vien Đong va Thai Binh Duong. Chien thuyen Nga thi lac hau hon chien thuyen Nhat, tinh than cua Hai quan Đe quoc Nga thi khong đuoc vung chac, nen khi Hai quan Đe quoc Nhat toi eo bien Tsushima nam giua Trieu Tien va Nhat thi Thien hoang kich thich ho: "Quoc gia cuong thinh hay suy vong la do tran nay", ho ben cam tu tan cong đoi phuong va gianh chien thang lay lung, ma ton that it. Chien thang cua đo đoc Togo Heihachiro va Hai quan Đe quoc Nhat tai eo bien Tsushima đa quyet đinh cuoc chien. Nhung vung đat rong lon nhu Man Chau, thanh pho cang Lu Thuan (thuoc Trung Quoc) đeu roi vao tay đe quoc Nhat Ban. Nho đo, nguoi Nhat tren thuc te đa tro thanh ba chu tai khu vuc Bien Nhat Ban.
Nhu đa noi, thuo be Nhat hoang Minh Tri tung cho rang Nogi Maresuke se lap cong lon voi vua voi nuoc. That vay, trong chien tranh Nga-Nhat, Nogi Maresuke lam Đai tuong Luc quan, đem quan đi đanh tan quan đoi Nga tai cang Lu Thuan. Cung nhieu chien thang khac truoc quan đoi Nga tai vung Đong Bac Trung Quoc, Tuong quan Nogi Maresuke tro thanh anh hung trong mat nguoi Nhat. Đieu nay cung cho thay Nhat hoang Minh Tri la mot vi minh quan, biet dung cac danh tuong Togo Heihachiro, Oyama Iwao va Nogi Maresuke trong chien tranh.


 Sap nhap quan đao Dokdo va ban đao Trieu Tien  Sau chien bai cua quan đoi Đe quoc Nga, hiep uoc đuoc ky ket ngay 17 thang 11 nam 1905 đa cong nhan quyen bao ho cua Nhat đoi voi Đai Han. Tu nam 1905 đen nam 1945, quan đao Dokdo hay con goi la Takeshima, bi quan đoi Thien hoang chiem giu. Chinh phu Tokyo cho rang quan đao nay thuoc ve Nhat Ban, trong cuoc tranh chap chu quyen quan đao nay giua Nhat Ban va Đai Han Dan Quoc vao đau the ky XXI. Ngay 29 thang 8 nam 1910, theo chieu chi cua Nhat hoang Minh Tri cung voi hoang đe Đai Han, ban đao Trieu Tien bi sap nhap vao đe quoc Nhat Ban, hoang đe Đai Han la Thuan Tong mat ngoi va vuong trieu Trieu Tien cao chung. Truoc nam đo, mot nha cach mang Trieu Tien la An Jung-geun (An Trong Can) đa am sat nguyen Tong ly Đai than Ito Hirobumi (1841 – 1909) - nguoi chu muu trong ke hoach sap nhap Trieu Tien vao đe quoc Nhat. Co y kien cho rang An Jung-geun ham mo Thien hoang Minh Tri va phe phan Ito Hirobumi la ke pha hoai su nghiep cua Thien hoang. Đay la mot trong nhung nguyen nhan khien An Jung-geun am sat Ito Hirobumi.
Tu nam 1910 đen nam 1919, trieu đinh Nhat Ban thi hanh chinh sach thuan phuc nguoi dan Trieu Tien. Theo cach goi cua nguoi Nhat thi ban đao Trieu Tien la "ngoai đia", con đao quoc Nhat Ban la "noi đia". Thuc hien chinh sach "phon vinh chau A", đe quoc Nhat Ban co "su menh" la "khai phong" dan ban xu Trieu Tien. Theo mot Đao du do Nhat hoang Minh Tri ban hanh vao ngay 29 thang 8 nam 1910, nguoi Trieu Tien va nguoi Nhat đuoc chinh quyen Nhat Ban đoi xu binh đang.


= Đoi pho voi phong trao xa hoi chu nghia =
Cong cuoc Tay hoa cua Thien hoang Minh Tri đa mo đuong cho Nhat tro thanh mot nuoc theo chu nghia tu ban đe quoc. Sau chien thang truoc đe quoc Nga (1905), chinh quyen Nhat tiep tuc đay manh viec banh truong, ho sap nhap ban đao Trieu Tien, roi cho quan can thiep trong mot cuoc chien tranh "vi chinh nghia".
Cac thanh tuu kinh te khong lam cai thien đieu kien song kho khan cua nguoi lao đong. Voi su thi hanh chinh sach giam phat đe thuc đay cac xi nghiep cong nghiep, gia nong pham ha xuong lam cho đoi song cua nong dan tro nen kho khan, ho khong đu suc tra đia to va phai đi vay nang lai. Nhieu nong dan pha san va phai ban thao đat đai cho nhung ke cho vay nang lai. Đay đuoc goi la đam "đia chu an bam" (ky sinh đia chu = kisei jinushi). Nong dan mat het đat đai va roi xuong hang ta đien, phai canh tac thue cho đia chu hoac phai bat đau đi lao đong thue o cac hang xuong, đieu kien lam viec rat cuc kho. Yokoyama Gennosuke (Hoanh Son Nguyen Chi Tro) đa viet cuon sach "Nhat Ban ha tang xa hoi, 1899" mo ta: luong cong nhan chi đu tien com gao, trong khi thoi gian lam viec rat dai, nhu cong nhan det phai lam 12 gio/ngay (luc gap rut thi phai đen 18 gio). Noi o cua ho la mot buong ngu chat choi, ve sinh kem vi phai chua toi 10 nguoi, moi nguoi chi co dien tich đu đe trai mot chiec chieu ngu. Nhung cong nhan mac phai benh truyen nhiem thi bi đuoi viec ngay chu khong he đuoc chay chua hay huong bao hiem.
Tai nhieu noi, cac cong nhan tap hop lai đe đau tranh đoi quyen loi lao đong. Truoc tinh canh Nhat ngay cang tro nen Tay hoa mot cach qua tron, noi cach khac la chu nghia tu ban ngay cang xam nhap vao đat nuoc nay, phong trao xa hoi chu nghia đuong thoi đa thiet lap mot đang cua ho. Theo Edwin O.Reischauer, nam 1901, đang Xa hoi dan chu Nhat Ban đuoc thanh lap voi muc tieu đoi cong bang cho nguoi lao đong.
Ban than chu nghia xa hoi va phong trao nam nu binh quyen cung đat chan đen Nhat Ban trong cong cuoc Tay hoa vao nam 1890, 22 nam sau ngay Thien hoang Minh Tri khoi xuong Duy Tan. So la, sau khi nha vua an xa cho Ki-to giao roi, thong qua cac cha co đao va Ki-to giao nhung Ki-to huu Nhat Ban đa tiep nhan đuoc tu tuong xa hoi chu nghia tu cac nuoc Au My.
Luc đau, Nhat hoang Minh Tri khong ra tay đan ap. Tuy nhien, ve sau ong nhan thay chu nghia xa hoi co nhung chu truong khac voi su sung bai Thien hoang ma ong đat ra, lien ra tay tran ap đang cua nhung nguoi Xa hoi chu nghia, khong khac gi chinh phu cac nuoc tu ban khac thoi bay gio. Theo menh lenh cua trieu đinh, nhung tai lieu cua Karl Marx bi chiem lay, bi đot pha, cac bao xa hoi chu nghia co nhung phat bieu kha hung hon bi trung tri, quan chinh quyen bo cac chu but vao nguc trong khoang tu nam đen muoi nam, va tich bien luon nhung nha in bao. Duoi trieu vua Minh Tri, phong trao cong nhan Nhat Ban bat đau noi len, giong nhu cong nhan o cac nuoc Au My thoi đo. Truoc su tran ap cua trieu đinh cung nhu the luc quan phiet Nhat, phong trao duoi su lanh đao cua Đang Xa hoi Nhat Ban van khong cham dut cuoc đau tranh.
Tai Nhat, quan chung thuc hien nhieu cuoc đinh cong, bieu tinh, giua luc trieu đinh khong cho phep cac đai hoi Đang Xa hoi chu nghia Nhat Ban đuoc hop o moi thanh pho Nhat. Nam 1911, cong nhan thanh pho Tokyo thanh cong trong cuoc bai cong đoi tang luong, nhung nguoi lanh đao cua ho la Katayama Sen bi bat giu. Tuy nhien, theo cuon "Nuoc Nhut Bon - 30 nam Duy Tan" thi "nhieu nguoi Chau Au xem xet tinh trang Nhut Bon roi noi truoc rang roi đay the nao cung thuc hanh mot che đo cong san moi, che đo cong san Thien hoang lam chu, đe cho đuoc đieu hoa tam long nguoi ta trung thanh voi cuoc di vang va tam long ham mo voi nhung su moi la đoi nay", ngoai mot so truong hop vo chinh phu se neu.


Am muu am sat va qua đoi Truoc su tran ap cua trieu đinh, cuoi trieu vua Minh Tri, co nhung nguoi theo chu nghia vo chinh phu-xa hoi, gom Kotoku Shusui cung vo va hang chuc nguoi đong chi đa lap muu am sat Thien hoang va phat đong bao loan (1910). Tuy nhien, am muu cua ho đa khong thanh va tat ca bon ho đeu bi chinh quyen tom gon. Vao nam 1911, trieu đinh Minh Tri hanh quyet 12 nguoi, trong đo co Kotoku Shusui (Hanh Đuc Thu Thuy) vi toi danh phan nghich. Cuoc am muu nay đuoc goi la "Su kien đai nghich" (大逆事件, Taigyaku Jiken) hay "Su kien Kotoku" (Kotoku Jiken). Truoc đo, ngay 3 thang 11 nam 1907 - nhan ngay sinh nhat Thien hoang - mot so nhan vat lien quan toi tap chi "Cach mang" (Kakumei) cong tac voi Đang Xa hoi Cach mang Nhat tai Hoa Ky, đa cong bo mot to truyen đon tua "Khung bo" (Ansatsushugi) đe doa thuc hien mot cuoc tan cong co vu trang nham vao Thien hoang. To truyen đon nay chi goi Thien hoang bang ten that la Mutsuhito, va cuoi to co loi đe doa:

 
Mutsuhito, Mutsuhito đang thuong! Thien hoang se khong con song đuoc bao lau nua đau. Xung quanh Thien hoang chi toan la nhung qua bom chuan bi no. Chung toi xin noi loi tu biet voi Thien hoang. - To truyen đon "Ansatsushugi" (1907)

Vao ngay 30 thang 7 nam 1912, ong qua đoi do benh ung thu da day, huong tho 59 tuoi, đuoc đat thuy hieu la Minh Tri Thien hoang. Ong la vi Thien hoang đau tien o ngoi qua ngu tuan, ke tu khi Thien hoang Ogimachi (Chinh Than Đinh, 1517 – 1593) thoai vi nam 1598. Ngay sau khi vua mat, Đai tuong Luc quan Nhat Ban la Nogi Maresuke mo bung tu sat. Cai chet cua Nogi Maresuke đa the hien su trong danh du cua nguoi chien binh Nhat, đong thoi cho thay Maresuke - khong nhu nguoi ta hieu - van con nho chuyen vi tuong nay pham loi lam ma khong tu sat nam xua.
Chi tiet ve Le quoc tang đuoc đang trong to thoi bao New York voi loi nhan xet:

Tam dich:

Hoang thai tu Yoshihito (Gia Nhan) len noi ngoi, tuc la Thien hoang Đai Chinh - vi Thien hoang thu 123 trong lich su Nhat Ban. It lau sau khi Thien hoang Minh Tri va Hoang hau Chieu Hien qua đoi, nam 1920, Thien hoang Đai Chinh xuong lenh xay dung Minh Tri Than Cung o quan Harakuju tai kinh đo Tokyo đe tuong niem vua cha. Ngay khanh thanh Minh Tri Than Cung cung đong thoi la ngay ky niem sinh nhat cua Thien hoang. Đen thang 4 nam 1945, khong quan Hoa Ky doi bom xuong Tokyo, toan bo cac cong trinh thoi đo bi huy diet. Nam 1958, voi su gop suc cua toan dan Nhat Ban, khu đien tho ngay nay đa đuoc xay dung lai hoan toan moi. Va, tu nam 1927, Thien hoang Hirohito (Chieu Hoa, 1925 - 1989) tuyen bo ngay 3 thang 11 - sinh nhat cua Thien hoang Minh Tri - tro thanh mot ngay le mang ten "le Minh Tri".


Di san: mot nuoc Nhat moi Cuon "Nuoc Nhut Bon - 30 nam Duy Tan" cua Đao Trinh Nhat xem vi Nhat hoang Minh Tri la "nguoi sang tao ra nuoc Nhut moi". Voi ban tinh can đam, quyet đoan trong cac đuong loi sach luoc va het muc thuong dan, ong đuoc nguoi dan Nhat Ban xem la đang minh quan. Trieu đai ong đuoc ghi chep vao su sach can đai nhu mot giai đoan canh tan đat nuoc Mat troi moc. Minh Tri Duy Tan - cuoc đoi moi do trieu đinh Thien hoang thuc hien - đuoc cac Su gia theo quan điem Mac-xitXa hoi Chu nghia xem la cuoc cach mang tu san khong triet đe, vi cach mang van khong xoa bo vi the trong chinh phu cung nhu quyen chi huy quan đoi cua tang lop quy toc (Daimyo) cung voi tang lop vo si (Samurai). Du sao thi cuoc Minh Tri Duy Tan cung dan đen cac thay đoi lon lao trong cau truc xa hoi va chinh tri Nhat Ban, cung nhu đem lai niem vinh du cho nuoc nay: đua nuoc Nhat thoat khoi che đo phong kien cat cu va su le thuoc vao cac nuoc đe quoc phuong Tay, tien len chu nghia tu ban va chu nghia đe quoc, tro thanh mot quoc gia cong nghiep hien đai. Khong nhung the, duoi trieu vua Minh Tri, Nhat Ban tro thanh đai đe quoc duy nhat nam o phuong Đong vao giai đoan hien đai, đu suc canh tranh voi cac đe quoc Nga, Đuc, Anh va Hoa Ky tai vung Đong A. Chu nghia quan phiet Nhat Ban cung đuoc hinh thanh, cung Nhat hoang nam quyen theo Hien phap nam 1889. Trong qua trinh nay, Thien hoang Minh Tri đa đong gop rat nhieu cong suc giup cho cac the luc duy tan đanh bai che đo Mac phu, tien hanh cai cach đat nuoc, đua Nhat Ban đi len con đuong phon vinh, phu cuong.
Trang in đien tu Lien hiep cac hoi khoa hoc va ky thuat Viet Nam (dan nguon tu Tap chi "Nha quan ly" so 27 thang 9/2005) co ghi nhan:

Nua đau the ky XIX ve truoc, Nhat Ban la mot quoc gia phong kien lac hau, ben trong thi chia cat, ben ngoai thi bi cac quoc gia khac chen ep, si nhuc. Vay ma tat ca đa thay đoi ke tu nam 1868-nam đau tien cua ky nguyen Minh Tri duy tan. Đay chinh la thoi điem ma nguoi Nhat tu mo cua hoi nhap voi the gioi, sau hang chuc the ky tu co lap voi ben ngoai. Chi trong vong hai thap ky, cong cuoc cai cach toan dien, co ban ve moi mat do Minh Tri khoi xuong va lanh đao đa đat nen mong vung chac đua nuoc Nhat sang mot thoi đai moi. Nhat Ban đa nhanh chong tro thanh mot trong nhung cuong quoc tren the gioi.
Đanh gia va ly giai ve su phat trien "than ky" cua Nhat Ban bat đau tu cuoi the ky XIX, chung ta khong the khong nhac đen su lanh đao tai tinh sang suot va tam nhin xa, trong rong cua Minh Tri Thien Hoang, nguoi đa tien hanh nhung cai cach chinh tri, xa hoi phi thuong, đem lai su thinh vuong cho Nhat Ban thong qua chinh sach tu cuong bang con đuong tich cuc.
Trong tac pham Su Trung Quoc hoan thanh nam 1982, hoc gia Nguyen Hien Le so sanh giua Thien hoang Minh Tri va Thai hau Tu Hy cua Trung Quoc nhu sau:

Trong suot trieu đai Minh Tri, nen van hoa Tay Au lan truyen vao Nhat Ban, đuoc ap dung trong nhieu linh vuc. Tuy nhien, trieu đinh khong ap đat cai tu tuong tu do, che đo gia đinh Tay Au len nuoc Nhat. Theo Muoi hai nguoi lap ra nuoc Nhat, cach gan loc nay đuoc goi la "hon Nhat Ban, tai Tay Au". Truyen thong tu tuong nay khien cho nguoi Nhat luon tiep nhan nhung cai moi me ve van hoa, ky thuat cua nuoc ngoai. Du la nguoi chu tri du thao va ban hanh Hien phap Đe quoc Nhat Ban (1889) (ma theo đo Thien hoang va the luc quan phiet Nhat nam giu moi quyen hanh), thiet lap Nghi vien, pho cap giao duc, phat trien cong nghiep, đoi moi xa hoi, hien đai hoa quan đoi, ong khong quay lung voi nhung truyen thong lau đoi, chang han nhu quyen luc cua Hoang gia.
Ben canh đo, su phat trien cua kinh te Nhat Ban khien giai cap cong nhan Nhat Ban ngay cang bi boc lot nang ne va đieu kien lam viec ngay cang toi te dan đen su đau tranh cua giai cap cong nhan. Truoc tinh canh nay, nam 1901, đang Xa hoi Dan chu Nhat Ban đuoc thanh lap. Đong thoi, viec bop chet phong trao Tu do va Dan quyen, nhung hoat đong banh truong lanh tho do Thien hoang Minh Tri khoi xuong đa gop phan đem đen nhung tai hoa cho cac nuoc Đong A va Đong Nam A, ke ca nhan dan Nhat Ban. Thang 11 nam 1905, mot nguoi vo chinh phu ten la Kotoku Shusui (sau bi hanh hinh) sang Hoa Ky nham "tu do chi trich 'Thien hoang Be ha' cung the che chinh tri va kinh te Nhat o hai ngoai - noi ban tay loi hai cua 'Thien hoang Be ha' khong the voi toi", vi Shusui xem ong la đinh chot cua chu nghia tu ban Nhat. Ngay 1 thang 6 nam 1906, Đang Xa hoi Cach mang Nhat Ban đuoc thiet lap. Trong cac nam 1906 - 1907 Đang nay xuat ban mot vai so cua tap chi "Cach mang". Tap chi nay goi ong la "mot cong cu đuoc đieu khien boi bon thong tri, voi muc đich boc lot no dich hoa quan chung nhan dan".
Tuy nhien, sinh thoi ong tung sang tac mot bai Hoa ca theo the đoan ca (tanka) co noi dung nhu sau:

Theo Bach khoa toan thu Viet Nam, cuoc Minh Tri Duy Tan cung co anh huong lon đen cac phong trao khang chien chong đe quoc thuc dan phuong Tay o Trung Quoc, Viet Nam va cac nuoc Đong Nam A. (xem them cac bai Phan Boi Chau, Tang Bat Ho). Cung voi Pyotr Đai đe (1682 – 1725) - mot minh quan trong lich su Nga, Thien hoang Minh Tri la nhan vat ma Khang Huu Vi, nguoi đe xuong phong trao Duy Tan (1898) trong lich su Trung Quoc, muon noi guong đe cuu van đat nuoc. Chien thang cua Hai quan Đe quoc Nhat Ban truoc Hai quan Đe quoc Nga tai eo bien Tsushima đa khien cho nhan dan chau A het suc vui mung, theo nhu Nguyen Hien Le:

No đua Nhat len hang liet cuong, Nhat thanh mot đe quoc co đuoc ba đat thuc dan: Đai Loan, Trieu Tien, Nam Man.
Anh huong cua no đoi voi A Đong cuc lon. No lam ngung trong mot thoi gian su banh truong cua Nga o Trung Hoa; A Chau bat đau phuc sinh la nho no. Toan coi A Chau khi nghe tin khong lo Nga "con gau trang Bac Cuc" bi "chu lun da vang" ha thi nhay mua, reo ho nhu chinh minh đa thang tran. Nguoi A co cam tinh ngay voi Nhat vi Nhat đa rua cai nhuc chung cua giong da vang. Trung Hoa mong lat đo gap Nha Thanh đe duy tan nhu Nhat; An Đo, Viet Nam, Mien Đien, Ma Lai... đeu mo tuong đoc lap va hai ten Minh Tri Thien Hoang, Y Đang Bac Van vang len trong mieng cac nha ai quoc.
Tu thoi ky Minh Tri (1868 – 1912) sang thoi ky Đai Chinh (1912 – 1926), chu nghia tu ban Nhat phat trien nhanh chong voi nhung thanh cong trong va ngoai nuoc.
Đau the ky XX, o Viet Nam thoi Phap thuoc, mot bai tho mang ten "A Te A ca" (Bai ca chau A) đuoc sang tac. Theo Đao Trinh Nhat thi "A Te A ca" la bai tho cua Nguyen Thien Thuat, con goi la Tan Thuat. Bai "A Te A ca" ton vinh cuoc cai cach duoi trieu vua Minh Tri va cho rang nguoi chau A, đac biet la nguoi Viet cung cac xu Đong Duong nam duoi ach thong tri cua Phap nen noi theo cuoc cai cach nay. Bai tho nay co nhung đoan ke đen cong lao cua Thien hoang, nhu "Suc Than-vo rieng ve mot ho", "Vung Pho-tang choi đo goc troi!, hay "Chon kinh-thanh Giang-ho doi sang", "Giep(?) Mac phu, bo Phien-bang",... Trich đoan:

Co đoc lap đung đau phat truoc
Nhat Ban kia von nuoc đong van
Phuong Đong noi hieu duy tan
Nhat hoang Minh Tri anh quan ai bi...
Khen thay Nhat Ban anh tai
Tu nay vinh du con dai ve sau...


Trong van hoa Thien hoang Minh Tri la nhan vat trong cac tieu thuyet, phim anh sau:

Tieu thuyet Thoi đai cua Thien hoang (天皇の世紀) (Đai Phat Lang Thu - 大佛次郎)
Phim Thien hoang Minh Tri va Đai chien Nga-Nhat (明治天皇と日露大戦争) (Tan Đong Bao - 新東宝, nam 1957)
Phim Thien hoang Minh Tri va Chien tranh Nhat-Thanh (天皇・皇后と日清戦争) (Tan Đong Bao - 新東宝, nam 1958）
Phim Chan dung Thien hoang Minh Tri va Nogi Maresuke (明治大帝と乃木将軍)（Tan Đong Bao - 新東宝, nam 1959）
Tieu su cua Thien hoang Minh Tri (明治大帝御一代記) (phim tai lieu, nam 1964)

Nam dien vien Shichiosuke Nakamura vao vai Thien hoang Minh Tri trong phim Vo si đao cuoi cung cua Hollywood, cong chieu nam nam 2003. Phim ket hop mot hoan canh lich su thuoc ve ca chien tranh Boshin (1868 - 1869) lan chien tranh Tay Nam nam 1877, va vai cuoc noi loan cua tang lop cuu samurai đau trieu Thien hoang Minh Tri. Trong phim, do ong con tre nen bi tai phiet Omura - 1 vien quan ban nuoc - lan luot, ep phai thuc hien theo chieu bai "hien đai hoa" cua Omura. Ong con ha lenh diet tru tan goc nguoi samurai Katsumoto, von la mot trung than cua minh. Thien hoang co thong điep vi đai truoc trieu đinh Nhat nhu sau:

Cung trong phim, ong la vi Thien hoang thich canh tan đat nuoc, nhung khong bi nhung cai moi cua phuong Tay lam hoa mat:


Gia quyen = Song than =
Cha:
Thien hoang Komei (Hieu Minh)
Me:
Nakayama Yoshiko, Hoang phi (gon no tenji) cua Thien hoang Komei,


= Vo =
Hoang hau:
Ichijo Masako, tuc Chieu Hien Hoang hau. Ngay 2 thang 9 nam 1867 đoi ten thanh "My Tu" (Miko hay Haruko). Chieu Hien la Hoang hau Nhat Ban đau tien co hinh anh đuoc pho bien rong rai trong cong chung, tuy nhien mot đieu đang tiec la ba khong the co con voi Thien hoang. Vi the, 15 nguoi con cua Thien hoang Minh Tri la con cua Thien hoang voi 5 thi nu cua ong.
Cac Hoang phi:
Homuro Mitsuko (1853 - 1873), khong co nhieu thong tin ve thi nu Mitsuko, du vay ba đa sinh cho Thien hoang nguoi con trai đau long. Ba mat khi sinh đe.
Hashimoto Natsuko (1856 – 1873), khong co nhieu thong tin ve thi nu Natsuko, du vay ba đa sinh cho Thien hoang nguoi con gai đau long va cung chet khi sinh đe.
Yanagiwara Naruko (1855 – 1943)
Chigusa Kotoko (1855 – 1944)
Sono Sachiko (1867 – 1947)


= Con cai =
 
Ong co 15 nguoi con, đuoc sinh boi cac thi nu chinh thuc. Trong so cac con cua ong, chi co nam nguoi, mot hoang tu con cua thi nu Naruko (1855–1943), con gai cua Yanagiwara Mitsunaru, va 4 cong chua con cua thi nu Sachiko (1867–1947), con gai ca cua Ba tuoc Sono Motosachi, khong bi chet yeu. Ho bao gom:

Than vuong Haru Yoshihito (Haru no miya Yoshihito Shinno), con trai thu ba, (31 thang 8 nam 1879 – 25 thang 12 nam 1926), đuoc phong lam Đong cung Thai tu, sau nay la Thien hoang Đai Chinh (Taisho-tenno).
Noi Than vuong Tsune Masako (Tsune-no-miya Masako Naishinno, つねのみや まさこ, 常宮昌子内親王), con gai thu sau, (30 thang 9 nam 1888 – 8 thang 3 nam 1940), ket hon voi Vuong tuoc Takeda Tsunehisa (Takeda-no-miya Tsunehisa o, 22 thang 9 nam 1882 – 23 thang 4 nam 1919) o Hoang cung, Tokyo, 30 thang 4 nam 1908, va co con
Noi Than vuong Kane Fusako (Kane-no-miya Fusako Naishinno, かねのみや ふさこ, 周宮房子内親王), con gai thu bay, (28 thang 1 nam 1890 – 11 thang 8 nam 1974), ket hon voi Vuong tuoc Kitashirakawa Naruhisa (Kitashirakawa-no-miya Naruhisa o, 1 thang 4 nam 1887 – 2 thang 4 nam 1923) ngay 29 thang 4 nam 1909 o Hoang cung, Tokyo, va co con.
Noi Than vuong Fumi Nobuko (Fumi-no-miya Nobuko Naishinno, ふみのみや のふこ, 富美宮允子内親王), con gai thu tam, (7 thang 8 nam 1891 – 3 thang 11 nam 1933), ket hon voi Vuong tuoc Asaka Yasuhiko (Asaka-no-miya Yasuhiko o, 2 thang 10 nam 1887 – 13 thang 4 nam 1981) ngay 6 thang 5 nam 1909 tai Hoang cung, Tokyo, va co con.
Noi Than vuong Yasui Toshiko (Yasui-no-miya Toshiko Naishinno, やすのみや としこ, 泰宮聡子内親王), con gai thu 9, (11 thang 5 nam 1896 – 5 thang 3 nam 1978), ket hon voi Vuong tuoc Higashikuni Naruhiko ngay 18 thang 5 nam 1915 (Higashikuni-no-miya Naruhiko o, 3 thang 12 nam 1887 – 20 thang 1 nam 1990), va co con.
Tat ca 15 nguoi con cua Thien hoang Minh Tri bao gom:


Xem them Thien hoang Komei
Truong Đai hoc Đe quoc Nhat Ban
Phe phien, lap huyen
Hoang hau Chieu Hien
Thien hoang Đai Chinh
Sung bai Hoang gia
Iwakura Tomomi
Okubo Toshimichi
Nogi Maresuke
Yamagata Aritomo
Togo Heihachiro
Su kien đai nghich
Vuong quoc Luu Cau


Chu thich Tham khao = Sach in =


= Nguon Internet =
Trieu đai hoang đe minh tri (Mutsuhito) UNESCO Viet Nam - Tap chi ngay nay - Co quan ngon luan cua Hiep hoi UNESCO Viet Nam
Minh Tri (Maygi) (1852-1912) - Nhan Vat Lich Su Va Danh Nhan Van Hoa The Gioi Luu tru ngay 29 thang 7 nam 2009 tai Wayback Machine


Lien ket ngoai Minh Tri Than Cung Luu tru ngay 31 thang 3 nam 2015 tai Wayback Machine (tieng Anh)
Thien hoang Minh Tri Luu tru ngay 24 thang 7 nam 2007 tai Wayback Machine
The New Student's Reference Work/Mutsuhito, Emperor of Japan
Tuoi Tre Online - Van hoa - Giai tri - Uoc mo cua Meiji Luu tru ngay 28 thang 11 nam 2009 tai Wayback Machine
Thien hoang Minh Tri trong trang HyperHistory.net Luu tru ngay 3 thang 2 nam 2010 tai Wayback Machine (tieng Anh)