Vai con goi le chi (danh phap hai phan: Litchi chinensis) la mot loai thuc vat co hoa thuoc ho Bo hon (Sapindaceae). Loai nay đuoc Pierre Sonnerat mieu ta khoa hoc đau tien nam 1782.


Mo ta Vai la loai cay an qua than go vung nhiet đoi, co nguon goc tu  Viet Nam (Han-Viet: le chi), phan bo trai dai ve phia nam toi Indonesia va ve phia đong toi Philippines (tai đay nguoi ta goi no la alupag).
Vai la cay thuong xanh voi kich thuoc trung binh, co the cao toi 15–20 m, co la hinh long chim moc so le, moi la dai 15–25 cm, voi 2-8 la chet o ben dai 5–10 cm va khong co la chet o đinh. Cac la non moi moc co mau đo đong sang, sau đo chuyen dan thanh mau xanh luc khi đat toi kich thuoc cuc đai. Hoa nho mau trang anh xanh luc hoac trang anh vang, moc thanh cac chuy hoa dai toi 30 cm.
Qua la loai qua hach, hinh cau hoac hoi thuon, dai 3–4 cm va đuong kinh 3 cm. Lop vo ngoai mau đo, cau truc san sui, khong an đuoc nhung de dang boc đuoc. Ben trong la lop cui thit mau trang mo, ngot va giau vitamin C, co ket cau tuong tu nhu cua qua nho. O giua qua la mot hat mau nau, dai 2 cm va đuong kinh co 1-1,5 cm. Hat - tuong tu nhu hat cua qua de ngua - co đoc tinh nhe va khong nen an. Qua chin vao giai đoan tu thang 6 (o cac vung gan xich đao) đen thang 10 (o cac vung xa xich đao), khoang 100 ngay sau khi cay ra hoa.
Mot so loai phu:

Vai Viet Nam đao Đong Duong. La co 4-8 la chet (it khi 2).
javanensis: phan bo o đao Java
philippinensis (Radlk.) Leenh (đong nghia: Euphoria didyma Blanco, Litchi philippinensis Radlk., Nephelium didymum (Blanco) Crai): phan bo o Philippines, Indonesia. La voi 2-4 la chet (it khi 6).


= Trong va su dung =
Vai đuoc trong nhieu tai Viet Namcung nhu o khu vuc Đong Nam A, An Đo, mien nam Nhat Ban va gan đay la tai Florida va Hawaii (Hoa Ky) cung nhu cac khu vuc am uot thuoc mien đong Australia. Vai can co khi hau nong vung nhiet đoi va can nhiet đoi khong co suong gia hoac chi co mua đong ret nhe voi nhiet đo khong xuong duoi -4 °C va voi mua he nong buc, nhieu mua va đo am cao. No phat trien tot tren cac loai đat thoat nuoc tot, hoi chua va giau chat huu co (mun). Co nhieu giong cay trong, voi cac giong chin som thich hop voi khi hau nong hon con cac giong chin muon thich hop voi khi hau mat hon. O mot vai noi nguoi ta con trong vai lam cay canh.
Qua vai noi chung đuoc ban đe an tuoi tai cac cho khu vuc (trong nhung nam gan đay no cung đuoc ban rong rai tai cac sieu thi phuong Tay). Vo mau đo chuyen thanh nau sam khi qua đuoc van chuyen bang cac phuong tien đong lanh, nhung mui vi gan nhu khong bi anh huong. Duoi dang đong hop no đuoc bay ban quanh nam.
Nguon dan chieu lich su chinh thuc đau tien cua Trung Quoc ve cay/qua vai la cong pham co o thoi nha Đuong, khi no la loai qua ua thich cua Duong Quy Phi, nguoi thiep yeu cua hoang đe Đuong Huyen Tong (Đuong Minh Hoang).
Nguoi Quang Đong cho rang "an mot qua vai bang giu ba ngon đuoc trong nguoi" (nguyen van: 一啖荔枝三把火, nhat đam le chi tam ba hoa). Đieu nay muon noi đen thuoc tinh duong (nong) cua loai qua nay. An qua nhieu vai lam kho moi va co the gay chay mau cam o mot so nguoi, cung nhu co the gay ra mun nhot hay loet mieng. Nguoc lai, loai qua tu cay co quan he ho hang la nhan lai đuoc coi la co cac tinh chat bo duong.


= Viet Nam =
Giong vai đuoc ua chuong nhat o Viet Nam la vai thieu trong tai khu vuc huyen Thanh Ha, tinh Hai Duong. Tuy nhien, vai đuoc trong nhieu nhat o huyen Luc Ngan, tinh Bac Giang. Qua vai tai vung Thanh Ha (Hai Duong) thong thuong co huong vi thom va ngot hon vai đuoc trong o cac khu vuc khac (mac du cung lay giong tu đay). Mot giong vai khac chin som hon, co ten goi dan gian la "vai tu hu", co hat to hon va vi chua hon so voi vai thieu. Nguyen do co ten goi nhu vay co le la vi gan lien voi su tro lai cua mot loai chim di cu la chim tu hu.
Vai ra hoa vao thang 3 duong lich va chin vao thang 6. Thoi điem vai chin ro thuong bat đau tu giua thang 6 toi giua thang 7. Khoang thoi gian thu hoach vai thieu thuong ngan, khoang 2 tuan. Vi vay nen voi san luong lon, nguoi ta thuong che bien bang cach say kho, san pham sau đo goi la vai kho.
Trong lich su Viet Nam, vai gan lien voi hai nhan vat lich su cua Viet Nam la Mai Thuc Loan   va Nguyen Trai. Mai Thuc Loan xuat than la phu khuan vai cong nap cho nha Đuong cua Trung Quoc. Ong đa lanh đao dan chung khoi nghia va sau len ngoi lam Mai Hac Đe. Vai con đuoc biet đen o Viet Nam qua vu an Le Chi Vien (Vu an vuon vai) lien quan đen Nguyen Trai.


Xem them Nhan
Chom chom


Chu thich Lien ket ngoai Du lieu lien quan toi Litchi chinensis tai Wikispecies
 Tu lieu lien quan toi Litchi chinensis tai Wikimedia Commons
Lychee (fruit) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Vai (thuc vat) tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Hoa qua nhiet đoi: Vai
California Rare Fruit Growers: Du lieu ve vai Luu tru ngay 13 thang 9 nam 2008 tai Wayback Machine
hieu va thuong thuc cac loai qua nhiet đoi: Vai, nhan va chom chom
Litchi chinensis (Sapindaceae) Luu tru ngay 1 thang 7 nam 2006 tai Wayback Machine
Litchi chinensis Luu tru ngay 13 thang 9 nam 2008 tai Wayback Machine