Nguyen Thai Hoc (chu Han: 阮太學; 30/12/1902 – 17/6/1930) la nha cach mang Viet Nam chu truong dung vu luc lat đo chinh quyen thuc dan Phap, gianh đoc lap cho Viet Nam. Ong la mot trong so nhung nguoi sang lap Viet Nam Quoc dan đang va lanh đao cuoc khoi nghia Yen Bai nam 1930. Cuoc khoi nghia that bai, ong bi thuc dan Phap bat va chem đau ngay 17 thang 6 nam 1930 tai Yen Bai.


Than the Nguyen Thai Hoc sinh ngay 1 thang 12 nam Nham Dan (tuc ngay 30/12/1902) tai lang Tho Tang, tong Luong Đien, phu Vinh Tuong, tinh Vinh Yen (nay la thi tran Tho Tang, huyen Vinh Tuong, tinh Vinh Phuc). Ong la con ca cua cu Nguyen Van Hach va ba Nguyen Thi Quynh. Gia đinh ong la mot gia đinh trung nong song bang nghe lam ruong va det vai, buon vai. Tu 4 tuoi ong đa đuoc cha me cho đi hoc chu Han, va nam 11 tuoi ong bat đau theo hoc chuong trinh tieu hoc Phap-Viet tai thi xa Vinh Yen.
Nam 19 tuoi ong thi đau vao truong Cao đang su pham Ha Noi, va nhan hoc bong cua Chinh phu Bao ho Phap. Do tinh tinh cuong truc va khong thich khuat phuc loi giao duc cua nguoi Phap, ong bo hoc vao nam thu ba, va sau đo ghi danh hoc truong Cao đang Thuong mai thuoc Đai hoc Đong Duong (1925-1927). Trong thoi gian nay, ong tham gia thanh lap Nam Đong Thu xa va tiep xuc voi mot so sinh vien đong chi huong, trong so đo co Pho Đuc Chinh, sinh vien truong Cao đang Cong chanh va Ho Van Mich, sinh vien truong Cao đang Su pham, hai nha cach mang tuong lai se gan lien voi cuoc đoi cach mang cua ong sau nay.
Cung trong thoi gian la sinh vien cua Đai hoc Đong Duong, Nguyen Thai Hoc đa gui cho Toan quyen Đong Duong Alexandre Varenne mot so buc thu keu goi chinh quyen thuc dan Phap tien hanh mot loat cai cach tien bo o Viet Nam. So di Nguyen Thai Hoc gui nhung đe xuat cai cach cua minh cho Varenne vi ong ta von la mot đang vien cua Đang Xa hoi Phap, nguoi vua moi toi nham chuc toan quyen đa quyet đinh an xa Phan Boi Chau va hua hen nhieu cai cach rong lon o xu thuoc đia Đong Duong. Tuy nhien, đo chi la nhung loi hua suong, va ong ta khong bao gio quan tam tra loi nhung buc thu đay tam huyet cua Nguyen Thai Hoc.
Hoan toan that vong ve con đuong cai cach cua chinh quyen thuoc đia, Nguyen Thai Hoc va cac đong chi cua ong đi đen quyet đinh la: con đuong duy nhat đe mo ra co hoi phat trien cho dan toc Viet Nam chi co the la con đuong dung vu trang lat đo che đo thuc dan Phap va che đo phong kien, thanh lap mot nuoc Viet Nam đoc lap voi the che cong hoa va thiet lap mot nen dan chu tren toan coi Đong Duong.


Hoat đong cach mang = Thanh lap Viet Nam Quoc Dan Đang =
Nam 1927, to chuc Nam Đong Thu xa quyet đinh ung ho cuoc khoi nghia Bac Ninh do Quan Trac lanh đao. Cong viec bi bai lo, đa so thanh vien cua Nam Đong Thu xa bi thuyen chuyen hoac bi truy lung phai đao tau, chi con lai Nguyen Thai Hoc va mot so it đong chi. Thang 10 nam nay, ong trieu tap so nguoi con lai va đua ra y đinh thanh lap mot đang cach mang bi mat, dung vu luc lat đo thuc dan Phap. Đang nay mang ten Viet Nam Quoc Dan Đang (VNQDĐ), va chi bo đang đau tien mang ten la "Chi Bo Nam Đong Thu Xa", do ong lam Chi bo truong, gom cac uy vien: Ho Van Mich, Pho Đuc Chinh, Le Van Phuc, Hoang Van Tung, Hoang Pham Tran (tuc Nhuong Tong) va mot so đong chi khac. Thang 12 nam 1927, VNQDĐ to chuc đai hoi đang lan thu nhat va bau ong lam Chu tich Tong bo đang kiem Chu tich đang. Duoi su lanh đao cua ong, VNQDĐ bat đau phat trien rat nhanh chong đe ket nap tang lop tri thuc, giao vien, nong dan, cong chuc, binh si trong guong may cai tri voi muc đich dung bao đong lat đo chinh quyen thuc dan Phap, thanh lap mot che đo cong hoa dan chu đoc lap tren toan coi Viet Nam. Đen đau nam 1929, VNQDĐ đa thanh lap đuoc 120 chi bo tai Bac ky voi 1500 đang vien.


= Phap khoi su tieu diet Viet Nam Quoc Dan Đang =

Nam 1929, tai Bac ky va Bac Trung ky co cao trao mo phu, đua dan đi lam phu cho cac đon đien cao su tai cac noi nhu mien Nam, Mien (Campuchia), Lao, Nouvelle-Caledonie (Tan Ca-le-đo-ni-a hay Tan The gioi) va Nouvelles-Hebrides (nay la Vanuatu), noi nhung nguoi phu nay tro thanh no le cho cac chu đon đien. Mot trong nhung nguoi mua no le noi tieng la Bazin tai Ha Noi. Trum mo phu nguoi Phap nay chuyen du do hay bat coc dan đem lam phu lay loi. Mac du khong đuoc su chap thuan cua Tong Bo va Nguyen Thai Hoc, ba đang vien thuoc mot Thanh bo VNQDĐ gom Nguyen Van Vien, Nguyen Van Lan va Nguyen Đuc Lung đa tu y am sat Bazin vao ngay 9 thang 2 nam 1929 tai Cho Hom, Ha Noi.
Nhan vu am sat, Phap khoi su đan ap nham tieu diet VNQDĐ trong khi co so cua ho chua kip chuan bi ung pho truoc ke hoach khung bo trang cua chinh quyen thuoc đia. So mat tham Bac Viet đuoc mot noi ung phan đang ten Bui Tien Mai chi điem, đa bat giam 227 đang vien VNQDĐ nhung khong bat đuoc hai lanh tu đang luc đo la Nguyen Thai Hoc va Nguyen Khac Nhu, Chu tich Ban Hanh phap VNQDĐ nhiem ky 3.
Sau khi Bui Tien Mai nhan dien va đoi chung voi nhung đong chi tai cac phien toa Hoi đong Đe hinh, ban am sat VNQDĐ to chuc giet nguoi nay vi toi phan đang va quen loi the truoc ban tho to quoc. Tren đuong hanh thich, su viec bi đo be va mot đang vien bi chet, mot bi tu cam co 10 nam. Hai đang vien khac, Nguyen Van Kinh va Nguyen Van Ngoc, khi bi bat do mat tham tra tan da man đa khai bao va chi điem cho Phap moi đuong đi nuoc buoc cua cac yeu nhan lanh đao cua VNQDĐ. Ban am sat VNQDĐ cung to chuc giet hai nguoi nay, tuy thanh cong nhung them mot so đang vien bi bat va hanh hinh qua cac vu am sat nay.
Đe xu cac tu nhan chinh tri nay, Toan quyen Phap Pasquier quyet đinh khong giao cho Bien ly cuoc, nhung ky nghi đinh thanh lap mot Hoi đong Đe hinh (Commission criminelle) đe tuyen an va xu toi. Hoi đong nay tra tu do cho 149 nguoi va ket an 78 nguoi tu 2 đen 15 nam tu tai cac tinh thuong du Bac Viet hoac luu đay ra Con Đao, va moi nguoi bi cong them mot an 5 nam biet xu (interdiction de sejour).
Luc luong cua VNQDĐ bi suy yeu, ton that nang ne, va hoan toan roi vao the bi đong sau viec am sat Bazin. Cac lanh tu buoc phai tien hanh cuoc khoi nghia 8 thang sau đo đe tranh cho cac co so đang gap nguy co bi tieu diet hoac tan ra.


= Khoi nghia Yen Bai =

Truoc tinh the hang ngu đang co nhieu phan boi, thuc dan ap buc gay gat co chieu huong đua đen tan ra, trung tuan thang 5 nam 1929, Nguyen Thai Hoc trieu tap đai hoi đang toan quoc tai lang Đuc Hiep, phu Thuan Thanh, tinh Bac Ninh, quyet đinh chuan bi tong khoi nghia. Cong viec chuan bi chua hoan tat, cuoi nam 1929 tai Bac Giang mot co so che bom bi tai nan phat no, va đau nam 1930 nguoi Phap bat giu va kham pha đuoc them rat nhieu co so che tao bom, đao, kiem va nhieu đang vien bi bat. Truoc tinh hinh nguy cap, Nguyen Thai Hoc trieu tap hoi nghi khan cap, quyet đinh tien hanh khoi nghia tai cac đia điem Hung Hoa, Lam Thao, Phu Tho, Yen Bai, Son Tay, Hai Duong, Hai Phong, Kien An, Bac Ninh, Đap Cau, Pha Lai va Ha Noi vao đem mong 10, rang ngay 11 thang 2 nam 1930.
Theo ke hoach ban đau cuoc khoi nghia vu trang se no ra tren hai đia ban chinh o Bac Ky vao đem ngay 9 thang 2 nam 1930. Nguyen Thai Hoc se lanh đao cuoc khoi nghia o mien xuoi, trong khi Nguyen Khac Nhu va Pho Đuc Chinh đuoc phan cong chi huy cuoc noi day o mien nui. Gan toi ngay noi day, do co so o mien xuoi tuong đoi yeu lai bi đanh pha nang ne nen khong chuan bi kip, Nguyen Thai Hoc cu nguoi bao cho Nguyen Khac Nhu hoan cuoc noi day toi ngay 15 thang 2. Tuy nhien, lien lac vien lai bi đich bat giua đuong. Vi vay, cuoc khoi nghia van no ra o mot loat cac đia điem tu Son Tay, Phu Tho cho toi Yen Bai vao đem ngay 9, rang sang ngay 10 thang 2. Tuy cuoc tong noi day xay ra nhieu noi khac nhau, nhung lich su menh danh no la cuoc Khoi nghia Yen Bai, hay Tong Khoi nghia Yen Bai, cot đe vinh danh nhung cai chet hao hung cua cac lanh tu Nguyen Thai Hoc, Pho Đuc Chinh va 11 đang vien VNQDĐ o phap truong Yen Bai ngay 17 thang 6 nam 1930. Quan noi day đa chiem đuoc mot phan đon binh Phap va lam chu tinh ly Yen Bai trong gan hai ngay. Ngay 15 thang 2 nam 1930, mac du cuoc khoi nghia o mien nui đa that bai, Nguyen Thai Hoc va co so Viet Nam Quoc dan Đang van quyet đinh khoi nghia o mien xuoi nhu ke hoach cu. Cuoc vung len quyet liet nhat la o Phu Duc (Thai Binh) va Vinh Bao (luc đo thuoc Hai Duong).
Su viec khong thanh, ngay 20 thang 2 nam 1930, Nguyen Thai Hoc bi bat tai ap Co Vit (Chi Linh, Hai Duong).


= Đen no nuoc =
Phap thanh lap mot Hoi đong Đe hinh đe xu cac nghia quan VNQDĐ. Rat nhieu đang vien VNQDĐ bi chung than kho sai, mot so tu sat va bi hanh hinh nhu:

Ngay 11 thang 2 nam 1930, Nguyen Khac Nhu đap đau tu sat trong nguc that o Hung Hoa.
Ngay 8 thang 3 nam 1930, Đang Van Luong, Đang Van Tiep, Nguyen Thanh Thuyet, Ngo Hai Hoang bi xu chem tai Yen Bai.
Ngay 17 thang 6 nam 1930, Nguyen Thai Hoc va 12 đong chi bi xu chem tai Yen Bai.
Ngay 18 thang 6 nam 1930, Nguyen Thi Giang (Co Giang) dung sung tu sat o goc cay đe lang Tho Tang, tinh Vinh Yen nay la tinh Vinh Phuc.
Ngay 7 thang 9 nam 1930, Đo Thi Tam nuot giai yem tu sat trong nguc that o Ha Noi.
Ngay 22 thang 11 nam 1930, Nguyen Van Toai va 4 đong chi bi xu chem tai Phu Tho.
Thang 12 nam 1930, Đoan Tran Nghiep, hay Đang Tran Nghiep, tuc Ky Con, va 6 đong chi la Luong Ngoc Ton, Nguyen Van Nho, Nguyen Quang Trieu, Nguyen Minh Luan, Nguyen Trong Bang, Pham Van Khue bi xu chem tai truoc cong nha tu Hoa Lo tai Ha Noi.
Ngay 23 thang 6 nam 1931, Tran Quang Dieu, Vu Van Giao, Tran Nhat Đong va mot so đong chi bi xu chem tai Hai Duong.
Ngay 23 thang 6 nam 1931, Le Huu Canh bi hanh hinh truoc cong nguc that Hoa Lo Ha Noi.
Nam 1936, Nguyen Đuc Trach tuc Su Trach, tu sat tai nguc that o Guyane thuoc Phap.
Sau khi hanh quyet mot so lanh tu va nghia quan cua VNQDĐ tai Yen Bai, Phap cho chon chung mot mo tai thi xa Yen Bai, cach ga xe lua đo mot cay so, va cho linh canh giu đen cuoi nam 1930. Nam 1945, quan đoi VNQDĐ chiem đong Yen Bai, cho trung tu mo phan cua 17 vi anh hung va lap đen tho ky niem. Khu mo nay sau đuoc nha nuoc Viet Nam trung tu va xep hang di tich lich su van hoa tai Quyet đinh so 177 VH/QĐ ngay 5/3/1990.
Ten ong đuoc dung đat ten nhieu đuong pho va truong hoc tai Viet Nam.
Trong cuoc hoi thao ngay 24 thang 12 nam 2003 to chuc tai que huong ong, cac nha khoa hoc đa đe nghi Đang va Nha nuoc ton vinh Nguyen Thai Hoc la Anh hung dan toc.


Giai thoai Theo Te Xuyen thi khi Nguyen Thai Hoc vao thi bang thanh chung (Diplome) thi đe tai bai thi la "Su nghiep cua Jules Ferry". Nguyen Thai Hoc viet tra loi von ven co mot cau: "Nguoi Viet Nam khong he biet ten nguoi nay!". Khong la gi khi ong bi đanh truot.


Cau noi noi tieng Khi thu an, ong co đoc trich đoan mot bai tho bang tieng Phap, dich tho:


Cac tac pham Đang cuong Viet Nam Quoc dan đang
Thu gui Toan quyen Đong Duong
Thu gui Ha nghi vien Phap


Xem them Viet Nam Quoc dan đang
Khoi nghia Yen Bai
Nguyen Thi Giang


Tham khao ^  Viet Nam Quoc-Dan-Đang: Lich su đau tranh can đai 1927-1954, Hoang Van Đao (HVĐ), Nha xuat ban Tan Dan, Sai Gon, 1970, Thien Phu, chuong I, trang 493
^  HVĐ, sđd, Thien thu nhat, 1927-1932, chuong II, trang 26
^  HVĐ, sđd, Thien thu nhat, 1927-1932, chuong II, trang 28
^  Viet Nam Thoi Phap Đo-Ho, GS TS Nguyen The-Anh, Tu Sach Su-Đia Hoc, Nha xuat ban Lua Thieng, Sai Gon, 1970, trang 329
^  HVĐ, sđd, Thien thu nhat, 1927-1932, chuong IV, trang 61-62, 69-70
^  HVĐ, sđd, Thien thu nhat, 1927-1932, chuong V, trang 82-87
^  HVĐ, sđd, Thien thu nhat, 1927-1932, chuong IX, trang 164
^  y khoc co Giang, vi hon the cua Nguyen Thai Hoc, cung la đong chi va đang vien, đa tuan tiet sau khi thay ong bi hanh hinh
^  Đo Phu trong bai tho Thuc tuong viet khi tham mieu Gia Cat Luong co cau: "Xuat su vi tiep than tien tu, Truong su anh hung le man kham", tam dich: Ra quan chua kip chien thang than đa khuat, mai khien nhung ai giong nhu ong cung phai chanh long nuoc mat đam đay vat ao.
^  thi tu nhu quy: xem cai chet nhu cho đi ve


Thu muc Hy Sinh (1945). Song va Chet cua Nguyen Thai Hoc. Ha Noi: Minh Hai Thu xa.
Nhuong Tong (1945). Nguyen Thai Hoc (1902 – 1930). Ha Noi: Viet Nam Thu xa.


Lien ket ngoai Loat bai "Viet Nam Quoc Dan đang va nguoi lanh đao Nguyen Thai Hoc": phan 1, phan 2 va phan 3 cua Tien si Le Manh Hung đang tren Đai RFA
Ke Hoach Dan Chu Hoa Đong Duong, Nguyen Đai Viet, BBC