Nghe thuat Đang Ngoai thoi Le trung hung phan anh cac loai hinh nghe thuat cua nuoc Đai Viet duoi thoi Le trung hung trong vung lanh tho do chua Trinh cai quan (phia bac song Gianh), chu yeu tren linh vuc kien truc, đieu khac, am nhac va hoi hoa.


Am nhac Trong cac loai hinh am nhac dan gian, hat cheo truyen thong đa tro thanh hinh thuc sinh hoat van hoa tinh than đac sac, gop phan lam phong phu them đoi song sinh hoat cua nguoi dan. Nhieu đia phuong đa hinh thanh nhung đoi hat cheo, hay co nhung lang hat cheo noi tieng đuoc luu truyen lau dai nhu o Thai Binh.
Tai Đang Ngoai, ngoai nghe thuat hat cheo con co cac loai hinh hat quan ho, hat a đao, hat trong quan, hat xoan, hat giam va hat si, hat luon (dan toc Tay), hat khap (nguoi Thai) o cac đia phuong.


Kien truc Nhung cong trinh kien truc lang mo vua chua co ban mo phong cua đoi truoc va khong co nhung net moi so voi thoi Le so.
Kien truc dan gian mang tinh coi mo, phong khoang hon nho tinh sang tao cua nhung nguoi tho.


= Cung đien =


= Đinh lang =

Tu the ky 17, nhieu ngoi đinh lang, xa đa đuoc xay dung; sang the ky 18 thi gan nhu lang xa nao cung co đinh. Thoi Chinh Hoa (1680-1705) đuoc xem la đinh cao cua nghe thuat đieu khac đinh lang. Nhung ngoi đinh lang co kien truc đoc đao nhu đinh lang Chu Quyen (Ha Noi), đinh lang Tho Tang, Ngoc Canh (Vinh Phuc). Tai đinh Chu Quyen co nhung tuong tron va hoat canh nhu tuong chim, phuong, nguoi cuoi bao gan tren gia đo o cot. Tai đinh Tho Tang va Ngoc Canh, phu đieu đuoc ket thanh chuoi dai voi cac hoat canh gom hai ba tang nhu nguoi đi cay, đi san, đa cau, đau vo, hoi lang…
Sang the ky 18, co nhieu ngoi đinh lang co kien truc kha đep nhu đinh Thach Loi (Van Giang, Hung Yen), Nhan Ly (Nam Sach, Hai Duong), đinh Đinh Bang (Bac Ninh). Trong đo đinh Đinh Bang, con goi la đinh Bang, hien nay van giu gan nhu nguyen ven kien truc khi xay dung cach đay 300 nam, la mot trong vai ngoi đinh noi tieng nhat, do Dieu Đinh hau Nguyen Thac Luong xay dung trong suot 36 nam (1700-1736), đuoc xem la thoi gian xay dung lau nhat đoi voi mot ngoi đinh.


= Chua =

Ngoai đinh, con co nhieu chua do cac quan lai, quy toc đung ra trung tu, sua chua nhung ngoi chua đuoc xay cat tu đoi truoc. Kien truc chua thoi ky nay hoa minh vao canh sac thien nhien, gan gui voi cuoc song đoi thuong chu khong cao lon uy nghiem nhu tai nhung nuoc theo đao Phat khac.
Chua Keo (hay chua Than Quang) tai Thai Binh đuoc xay moi nam 1632 va trung tu nhieu lan trong the ky 17-18 kien truc theo kieu "thuong thu ha thach" voi he thong cot bien đuoc xem la mot kiet tac. Chua But Thap (hay chua Ninh Phuc) o Bac Ninh đuoc xay dung lai nam 1646-1647, trong chua co thap Bao Nghiem (thap But) cao toi hon 13 met gom 5 tang.
Chua Tay Phuong (hay chua Sung Phuc) o Thach That (Ha Noi) cung đuoc xay dung lai hoan toan va trung tu, nam tren nui Cau Lau cao 50 met. Tu chan nui toi chua gom 329 bac đa ong. Chua co 3 tang chinh, cau truc cach nhau 1,6 met xay theo kieu chong diem, 2 tang 8 mai voi khung go chiu luc, tuong ngoai xay bang gach Bat Trang. Nhung chi tiet kien truc trang tri kieu mai cong con goi la "đoa hoa đao đinh", cac mai, vi, xa đuoc cham khac chim muong, hoa la rat cong phu voi cac cua tron theo triet ly sac sac khong khong cua đao Phat.
Chua Huong Tich (Ha Noi) gom mot quan the chua đuoc đanh gia la đep nhat Đai Viet (Nam thien đe nhat đong) đat trong quang canh tinh mich va hung vi cua nhung ngon nui cao ben bo suoi Yen.


Đieu khac Nghe thuat đieu khac thoi ky nay đat đen trinh đo kha đieu luyen, nhat la đieu khac tren go. Hai loai đieu khac tieu bieu la tuong Phat Ba nghin mat nghin tay va tuong Tuyet Son.
Pho tuong noi tieng nhat la tuong Phat Ba nghin mat nghin tay o chua Ninh Phuc (But Thap) do nha đieu khac ho Truong, tuoc Giao Tho nam o Nam Đong theo lenh cua trieu đinh, hoan thanh nam 1656, the hien su tinh xao va phong khoang trong tu duy va tinh cam. Tuong cao 3,7 met, rong 2,1 met, mat trai xoan, than hinh thon tha, canh tay tron, đeo vong, co 42 canh tay lon va 789 canh tay nho, trong moi ban tay co mot con mat nho.
Tuong Tuyet Son xuat hien som o chua But Thap tu giua the ky 17, sang the ky 18 tiep tuc phat trien len đinh cao tai chua Tay Phuong. Đay la pho tuong đien hinh the hien con nguoi khac kho, gay go, o tu the ngoi chan gap ngang, mot chan chong, cao 1,24 met, toan than son mau nau đen, goi đen cai chet hinh thuc đe ton cao cai song ban the.
Ngoai ra, tuong 18 vi La Han chua Tay Phuong (Ha Noi) cung la nhung tac pham đang ke thoi ky nay.
Nhung cong trinh cham khac đa noi tieng la bia Nam Giao (1680) va bia Ham Long (1714) voi nhung đuong cham tro cong phu hinh con vat linh thieng nhu rong, phuong, ho phu, ky lan…
Thoi Le trung hung cung đanh dau nhung thanh tuu cua nghe đuc đong voi nhung tac pham: tuong Huyen Thien Tran Vu o đen Tran Vu (Ha Noi) đuoc xem la pho tuong hiem thay o Viet Nam voi chieu cao 3,36 met, chu vi đay 8 met, nang 4 tan, đuc nam 1677.


Hoi hoa Thoi ky nay co nhieu tranh ve tren lua, giay boi va tren van. Tranh dan gian kha phat trien, nhat la tranh Đong Ho, tranh Hang Trong va tranh Kim Hoang mang nhieu sac thai dan toc.


= Tranh lua =

Ve tranh tren lua la mot ky thuat đa hien dien tu nhieu the ky trong nen hoi hoa Viet Nam. Co hai ky thuat ve tranh lua:

Ky thuat co truyen thong đuoc ve truc tiep tren lua kho.
Ky thuat hien đai bat đau tu thap nien 1930, ap dung nhuom đi nhuom lai mau len mat lua.
Lua ve thoi Le trung hung thuong la lua tam. Truoc khi ve, lua phai đuoc cang tren khung va phet mot lop ho loang. Nguoi ve rua qua lop ho nay đe bot mau co the ngam vao tho lua. Mau dung đe ve lua la pham hay muc nho.
Viet Nam hien nay co mot so tranh lua co rat quy thoi Le trung hung nhu chan dung Nguyen Trai, Phung Khac Khoan, Trinh Đinh Kien, Phan Huy Can, Phan Huy Ich...


= Tranh dan gian =

Tranh Đong Ho la mat hang binh dan nhung chi ton tai o lang nghe duy nhat la lang Đong Ho (nay la lang Đong Khe, xa Song Ho, huyen Thuan Thanh, Bac Ninh). Cac nha nghien cuu cho rang cac nghe nhan Đong Ho bat đau lam tranh tu the ky 17. San pham đuoc lam ra tu quy trinh ky xao tinh te va phoi hop chat che giua cac khau: ve mau, khac mau va in tranh. Nguyen lieu gom co giay do va cac mau trong tu nhien. Dua vao noi dung chu đe, co the chia tranh Đong Ho thanh bay loai chinh, gom tranh tho, tranh chuc tung, tranh lich su, tranh truyen, tranh phuong ngon, tranh canh vat va tranh phan anh sinh hoat, tieu bieu la cac tranh: đan ga, lon đoc, đanh vat, đanh ghen, hung dua, vinh hoa, phu quy, ruoc trong, chan trau thoi sao, ga đai cat….

Tranh Hang Trong bat đau hinh thanh va phat trien tai cac khu vuc tuong đuong pho Hang Trong, Hang Non, Hang Bo (Ha Noi) hien nay tu the ky 17. Tranh Hang Trong khac tranh Đong Ho la in net đen truoc roi to mau pham len sau. Do su dung đuoc cac mau pham nen phoi mau cua tranh Hang Trong rat phong phu. Cac buc tranh noi tieng la: ly ngu vong nguyet, ngu ho, to nu, tam toa thanh mau, Phat, tu phu, Ngoc Hoang,... Nha nghien cuu Vu Ngoc Khanh xem tranh Hang Trong la su giao thoa giua van hoa Phat giao va Nho giao. Du phat trien o ke cho va mang tinh chat thi thanh, tranh Hang Trong con bao gom ca tranh tho cua cac dan toc mien nui phia Bac - dong tranh von co nhieu buc do nhung nghe nhan Hang Trong che tac theo "đat hang" phuc vu cac nghi le tho cung kha đa dang cua đong bao dan toc thieu so.
Tranh Hang Trong va tranh Đong Ho thuong phuc vu nhu cau mua ve treo trong dip tet nen nhung dong tranh nay con đuoc goi la tranh Tet. Nghe nhan tranh Hang Trong con lam tranh treo tai chua va đen tho Đao giao.
Tranh Kim Hoang (con goi la tranh đo vi tranh chi in tren giay hong đieu hay vang tau) la tranh cua lang Kim Hoang (nay tai xa Van Canh, huyen Hoai Đuc, Ha Noi), đuoc hinh thanh tu cuoi the ky 17. Dong tranh nay khac voi cac dong tranh khac o cho co ket hop giua in, to mau va ve, trong khi ky thuat lam tranh Đong Ho la thuan in, tranh Hang Trong la in va to mau bang pham. Vi vay tranh Kim Hoang co tinh uyen chuyen ve net va phong phu ve tao chat cua mang. Net ve cua loai tranh nay la net ve hang loat theo kieu hang cho, vi the nguoi nghe nhan phai chon loi ve nhanh, but phap linh hoat kieu quen tay nhu ve tren đo gom, su.

Mau o tranh Đong Ho la mau nguyen khong pha tron, chi chong len nhau hoac đat canh nhau, co vien them cac net đen đam, it mau trung gian. Tranh Hang Trong net manh hon, tinh hon, uyen chuyen hon, mau khong in ma to vao, tao nen ve đep đam nhat theo y muon. Gam mau chu yeu la mau lam - hong, co them mau luc - đo - da cam - vang.
Tranh Đong Ho, tranh Hang Trong, tranh Kim Hoang gop phan tao nen dien mao tranh dan gian vung đong bang Bac bo. Trong ba dong tranh, tranh Hang Trong mang tinh thi thanh ro ret, con tranh Đong Ho va Kim Hoang la tranh cua lang que. Tuy vay giua 2 dong tranh lang que rat khac nhau, tranh Đong Ho la net khac chac, khoe, ban in nhieu mau tren nen điep, đuoc in theo loi sap ban (in nhu kieu đong dau). Tranh Kim Hoang chi in net đen nhu tranh Hang Trong, nhung net chac khoe giong tranh Đong Ho hon, tranh đuoc in theo loi ngua ban in cong voi ve va to mau.


Xem them Nghe thuat Viet Nam thoi Mac


Tham khao Vien su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 4, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi


Chu thich