Gao la mot san pham luong thuc thu tu cay lua. Hat gao thuong co mau trang, nau hoac đo tham, chua nhieu dinh duong. Hat gao chinh la nhan cua thoc sau khi xay đe tach bo vo trau. Hat gao sau khi xay đuoc goi la gao lut, gao luc hay gao lat, neu tiep tuc xat đe tach cam thi goi la gao xat hay gao trang, neu xat roi đe giu phan lon luong cam bo duong thi goi la gao xat roi hoac gao nguyen cam. Gao la luong thuc pho bien cua gan mot nua dan so the gioi.
Gao co the nau thanh com, chao nho cach luoc trong nuoc hay bang hoi nuoc. Gao đo la loai gao thu đuoc tu thoc đuoc ngam nuoc nong hoac say trong hoi nuoc roi phoi kho sau đo moi đuoc gia cong che bien qua cac cong đoan che bien khac nhu xay, xat, đanh bong. Nhung manh vun cua gao bi vo tren đong lua, khi phoi kho, khi van chuyen hoac khi xay sang gao đuoc goi la gao tam. Gao cung co the rang cho vang roi gia min thanh thinh gao, mot loai gia vi. Loai bot đuoc lam tu gao bang phuong phap ngam va nghien, goi la bot gao, la thanh phan chinh cua nhieu loai banh pho thong va bun tai chau A.
Tu gao co the che bien thanh rat nhieu loai thuc pham khac nhau nhu banh com, banh nep, banh te, banh chung, xoi, my, bun, pho hay ruou.
Gao la luong thuc chinh trong am thuc chau A, khac voi luong thuc chinh trong am thuc chau Au, My la lua my, bot my.


Nguon goc Cay lua hien nay đuoc nong dan gieo trong la ket qua xu ly trong phong thi nghiem va lai tao tu nhien cung nhu nhan tao cua nhieu the ky tu cay lua dai.
Vi quy đat co gioi han, cac nha khoa hoc đang nghien cuu bien đoi gien cua cay lua đe tao ra giong lua moi co nang suat cao, chong đuoc benh tat va thoi tiet khac nghiet, đong thoi rut ngan thoi gian cham bon va som cho thu hoach. Nhung thanh cong ban đau cua lua bien đoi gien đa đuoc ghi nhan, song hien cac nha khoa hoc van chua thong nhat đuoc lieu loai lua nay co tac đong xau đen suc khoe con nguoi hay khong.


Lich su thuan hoa va trong trot Co kha nhieu tranh cai ve nguon goc thuan hoa gao. Cac bang chung ve di truyen đuoc cong bo trong Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America (PNAS) cho thay rang tat ca cac dang gao chau A, gom ca indica va japonica, bat nguon tu mot loai thuan hoa đa bat đau cach nay 8.200–13.500 nam o Trung Quoc tu loai lua gao hoang Oryza rufipogon. Mot nghien cuu cong bo nam 2012 trong tap chi Nature, đua ra mot ban đo bien đoi gen lua gao, đa chi ra rang viec thuan hoa cay lua đa dien ra o thung lung Chau Giang cua Trung Quoc dua tren bang chung gen. Tu Đong A, lua đuoc phat tan ve phia nam va Đong Nam A.
Truoc nghien cuu nay, quan điem đuoc chap nhan rong rai dua tren cac bang chung khao co hoc thi cho rang lua đuoc thuan hoa đau tien o thung lung song Duong Tu o Trung Quoc.
Cac nghien cuu ve hinh thai cua gao tu di chi khao co the hien ro rang su chuyen tiep tu viec thu nhat lua hoang đen viec trong lua gao thuan hoa. Mot so luong lon phytolith lua gao hoang o Diaotonghuan co tuoi tu 12.000–11.000 BC chi ra rang viec thu luom lua hoang la mot phan trong khau phan an cua dan đia phuong. Nhung thay đoi ve hinh thai cua Diaotonghuan phytoliths co tuoi tu 10.000–8.000 BC cho thay lua gao đa đuoc thuan hoa tu luc nay.


San xuat Gao la san pham tu cay lua va nam trong mot qua trinh san xuat nong nghiep, thuong bao gom nhung khau chinh sau: lam đat, chon thoc giong, gieo hat, uom ma, cay, cham bon (bon phan, đo nuoc), gat va xay xat.
Gao la nguon thu nhap va cuoc song cua hang trieu nong dan tren toan the gioi. Ho dung khoang 150 trieu hecta hang nam đe trong lua, voi san luong khoang 600 trieu tan.

Chau A la noi san xuat va cung la noi tieu thu khoang 90% luong gao toan the gioi.
O chau Phi, gan nhu toan bo 38 nuoc đeu trong lua trong tong so 54 quoc gia, song dien tich lua o Madagascar va Nigeria chiem 60% tong dien tich lua tuong đuong 8,5 trieu hecta cua chau luc nay. Nang suat lua cua chau Phi thap, khoang 1,5 tan/ha va chi bang 40% nang suat cua chau A.
Phan lon cay lua noi đen trong san xuat la lua nuoc (tuc ruong lua phai ngap nuoc theo mot tieu chuan khat khe), song cung co nhung loai lua moc tren o vung đoi nui ma it can đen cong tac thuy loi.


= Gieo trong =
Viec trong lua phu hop nhat tai cac khu vuc voi chi phi nhan cong thap va luong mua lon, do no đoi hoi nhieu nhan cong đe gieo trong va can nhieu nuoc đe phat trien tot. Tuy nhien, lua co the trong o bat ky đau, tham chi o ca cac suon đoi hay nui. Lua la loai cay trong đung hang thu ba tren the gioi, chi sau ngo va lua mi. Mac du cac loai lua co nguon goc o khu vuc mien nam chau A va mot phan nao đo cua chau Phi, nhung hang the ky thuong mai va xuat khau thoc, gao đa lam cho no tro thanh pho bien trong nhieu nen van minh.

Lua thong thuong đuoc gieo hay cay trong cac ruong lua nuoc - cac manh ruong đuoc tuoi hay ngam trong mot lop nuoc khong sau lam voi muc đich đam bao nguon nuoc cho cay lua va ngan khong cho co dai phat trien. Khi cay lua đa phat trien va tro thanh chu yeu trong cac ruong lua thi nuoc co the tuoi tieu theo chu ky cho đen khi thu hoach mua mang. Cac ruong lua co tuoi tieu nuoc lam tang nang suat, mac du lua co the trong tai cac vung đat kho hon (chang han cac ruong bac thang o suon đoi) voi su kiem soat co dai nho cac bien phap hoa hoc.
O mot vai khu vuc co muc nuoc sau, nguoi ta cung co the trong cac giong lua ma dan gian goi nom na la lua noi. Cac giong lua nay co than dai co the chiu đuoc muc nuoc sau toi tren 2 met (6 ft).
Cac ruong lua nhieu nuoc con la moi truong sinh song thich hop cho nhieu loai chim nhu co, vac, diec hay chim chich, nhieu loai đong vat luong cu nhu ech, nhai hay bo sat nhu ran hoac cac đong vat giap xac nhu tom, tep, cua hay oc. Nhieu loai đong vat co cac chuc nang huu ich trong viec kiem soat cac loai sau benh.
Du trong trong ruong nuoc hay ruong kho thi cay lua van đoi hoi mot luong nuoc lon hon nhieu so voi cac loai cay trong khac. Viec gieo trong lua la mot cong viec chua đung cac yeu to mau thuan tai mot vai khu vuc, chang han tai Hoa Ky va Australia, la cac khu vuc ma viec gieo trong lua chiem toi 7% tai nguyen nuoc cua cac quoc gia nay nhung chi tao ra 0,02% GDP. Tuy nhien, tai cac quoc gia co mua mua - bao theo chu ky thi viec gieo trong lua con co tac dung giu cho viec cung cap nuoc đuoc duy tri on đinh hon cung nhu ngan chan lu lut khong bi đot ngot.


= San xuat lua gao o Viet Nam =

Viet Nam co hai vung trong lua chinh la đong bang song Hong o phia Bac va đong bang song Cuu Long o mien Nam. Vao thoi điem nam 1922 thoi Phap thuoc toan coi Viet Nam tuc ca ba ky: Bac Ky, Trung Ky, Nam Ky, dien tich canh tac la 4.640.000 hecta lua voi san luong 7.200.000 tan thoc. Nang suat o moi mien khac nhau. Tinh đen thap nien 1930 mot hecta o Bac Ky thu hoach đuoc 1.470 kg thoc; Trung Ky đat 1.370 kg/ha; va Nam Ky la 1.340 kg/ha. Tuy nhien vi dien tich trong trot o Nam Ky rong lon hon nen mien Nam đa la vua thoc, cung cap phan thang du lon nhat cua ca sau xu Lien bang Đong Duong.
Sang the ky 21 hang nam san luong cua ca nuoc đat 33-34 trieu tan thoc, trong đo chi su dung khoang 8 trieu tan (tuong đuong 4 trieu tan gao sau khi xay xat) cho xuat khau, con lai la tieu thu trong nuoc va bo sung du tru quoc gia.
O mien Bac Viet Nam mot nam co hai vu lua chinh: vu chiem va vu mua.
O mien Nam Viet Nam, nong dan trong ba vu mot nam: vu đong xuan (co san luong cao nhat va thoc cung đat chat luong tot nhat cho xuat khau), vu he thu va vu ba. Do lu hang nam o đong bang song Cuu Long trong nhung nam gan đay anh huong đen san xuat, mot phan nua nguoi dan co the kiem loi on đinh hon tu viec nuoi thuy san (tom) hay trong cay an qua, chinh quyen đa khuyen cao nong dan giam va chuyen đoi mot phan đat trong lua vu ba.
Va đuoc Bo Nong nghiep va Phat trien Nong thon la bo chu quan, quan ly viec san xuat lua gao cua Viet Nam.


= Cac loai gao =
Gao xuat khau o Thai Lan gom: gao thom va gao trang hat dai.
Gao o Viet Nam gom: gao nep, gao tam va gao te (bao gom gao thom va gao thuong)
Cac the loai khac: gao basmati (An Đo)
gao o Iran bao gom: Gerdeh, Hansani, Hashemi, va Gharib


Gao luong thuc Hat thoc truoc tien đuoc xay đe tach lop vo ngoai, đay la gao xay con lan trau. Qua trinh nay co the đuoc tiep tuc, nham loai bo mam hat va phan con sot lai cua vo, goi la cam, đe tao ra gao. Gao sau đo co the đuoc đanh bong bang glucoza hay bot tan (talc) trong mot quy trinh goi la đanh bong gao, che bien thanh bot gao hoac thoc đuoc che bien thanh loai thoc luoc tho. Gao cung co the đuoc bo sung them cac chat dinh duong, đac biet la cac chat bi mat đi trong qua trinh xay xat. Trong khi phuong phap đon gian nhat la tron them cac chat dinh duong dang bot ma rat de bi rua troi theo nuoc (tai Hoa Ky thi gao đuoc xu ly nhu vay can co tem mac canh bao chong rua/vo gao) thi phuong phap phuc tap hon su dung cac chat dinh duong truc tiep len tren hat gao, bao boc hat gao bang mot lop chat khong hoa tan trong nuoc co tac dung chong rua troi.
Trong khi viec rua gao lam giam su huu ich cua cac loai gao đuoc lam giau thi no lai la cuc ky can thiet đe tao ra huong vi thom ngon hon va on đinh hon khi gao đanh bong (bat hop phap tai mot so quoc gia, nhu Hoa Ky) đuoc su dung. Cam gao, goi la nuka o Nhat Ban, la mot mat hang co gia tri o chau A va đuoc dung cho nhieu nhu cau thiet yeu hang ngay. No la lop chat dau am uot ben trong đuoc đun nong len đe san xuat mot loai dau an co loi cho suc khoe. Ung dung khac la đe lam mot loai rau dam co ten goi la tsukemono. Tai nhieu noi, gao con đuoc nghien thanh bot đe lam nhieu loai đo uong nhu amazake, horchata, sua gao va ruou sake. Bot gao noi chung an toan cho nhung nguoi can co che đo an kieng gluten. Gao la mot nguon cung cap nang luong cho co the. Con nguoi hap thu chat bot va mot so vitamin tu gao. Co khoang 2 ti nguoi o chau A dung gao va cac che pham tu gao đe bo sung 60% toi 70% nguon nang luong hang ngay cho co the.


= Che bien va nau an =

San pham chu yeu tu gao la com. Gao co the nau thanh com nho cach luoc trong nuoc (vua đu) hay bang hoi nuoc. Cac noi com đien rat pho bien o chau A, đa đon gian hoa qua trinh nay. Gao cung co the nau thanh chao bang cach cho nhieu nuoc hon binh thuong. Bang cach nay gao se đuoc bao hoa ve nuoc va tro thanh mem, no hon. Cac mon chao rat de tieu hoa va vi the no đac biet thich hop cho nhung nguoi bi om.
Khi nau cac loai gao chua xat bo het cam, mot cach thuc nau an giu đuoc cac chat dinh duong goi la Com GABA hay GBR co the su dung. No bao gom viec ngam gao trong khoang 20 gio trong nuoc am (38 °C hay 100 °F) truoc khi nau. Qua trinh nay kich thich su nay mam, va no kich hoat cac enzym co trong gao. Bang cach nay, nguoi ta co the thu giu đuoc nhieu amino acid hon. Gao co the dung đe lam banh (banh cuon, banh đa, banh day, banh gio, banh đa...), lam bun, nau ruou, keo keo (mach nha).


Gao - hang hoa San xuat gao toan cau  đa tang len đeu đan tu khoang 200 trieu tan vao nam 1960 toi 600 trieu tan vao nam 2004. Gao đa xay xat chiem khoang 68% trong luong thoc ban đau. Nam 2004, ba quoc gia san xuat lua gao hang đau la Trung Quoc (31% san luong the gioi), An Đo (20%) va Indonesia (9%). Theo FAO nam 2005 the gioi san xuat 628 trieu tan gao, đat muc ky luc, nho gia ca tang trong nam 2004 lam tang dien tich trong trot.
Nam 2008, san luong lua gao cua Trung Quoc đat 193 trieu tan, An Đo 148 trieu tan, Indonesia 60 trieu tan, Bangladesh 47 trieu tan, Viet Nam 39 trieu tan, Thai Lan va Myanmar cung đat 30,5 trieu tan.

Nuoc san xuat & xuat khau:
Thai Lan: la nuoc xuat khau gao lon nhat the gioi, hang nam ban tu 7 trieu đen 8 trieu tan tren san luong hang nam khoang 26 trieu tan. Đay la que huong cua gao thom Jasmine.
Viet Nam: hang nam xuat khau 4 trieu đen 5 trieu tan. Đay la nguon goc phat trien gao ST25, gao ST24 noi tieng
My
Pakistan
An Đo: xuat khau nam 2005 uoc khoang 4 trieu tan.
To chuc cac quoc gia xuat khau gao OREC (Organization of Rice Exporting Countries)
Cac so lieu ve xuat nhap khau gao lai khac han, do chi khoang 5-6% gao đuoc buon ban o quy mo quoc te. Ba nha xuat khau gao hang đau the gioi la Thai Lan (26% san luong gao xuat khau), Viet Nam (15%) va Hoa Ky (11%), trong khi ba nha nhap khau gao lon nhat la Indonesia (14%), Bangladesh (4%) va Brasil (3%).
Hang nam co khoang tren 20 trieu tan gao đuoc dung lam hang hoa buon ban tren toan the gioi. To chuc Nong Luong (FAO) cua Lien Hop Quoc cho biet nam 2006 san luong gao hang hoa co the đat 27,8 trieu tan, so voi 29 trieu tan trong nam 2005.

Nuoc tieu thu

Nam 2009, tieu thu gao tren the gioi la 531,6 trieu tan lua (tuong đuong 354.603 tan gao), trong đo Trung Quoc tieu thu 156,3 trieu tan lua (chiem 29,4% toan the gioi) va An Đo tieu thu 123,5 trieu tan lua (23,3% cua the gioi). Giua cac nam 1961 va 2002, tieu thu gao tren đau nguoi tang 40%.
Lua gao la cay trong quan trong nhat o chau A. Vi du, o Campuchia 90% tong dien tich đat nong nghiep la trong lua.
Tieu thu gao cua Hoa Ky tang manh trong vong 25 nam qua, mot phan dung đe san xuat cac san pham tu gao nhu bia. Gan 1/5 nguoi My truong thanh an it nhat nua khau phan gao trang hoac nau moi ngay.
Cac nuoc tieu thu gao chinh gom Trung Quoc, An Đo, Philippines, Indonesia, Malaysia, Iraq, Iran, Algerie, Nigeria, Tanzania.


= Khung hoang thieu gao =
Bat đau tu khoang cuoi thang 3 nam 2008, tinh hinh thieu thon luong thuc - đac biet la gao - tren toan the gioi dien ra het suc nhanh chong. Theo du đoan cua bo Nong nghiep My, trong nam 2008 tru luong gao toan cau se giam xuong toi muc thap nhat trong 25 nam qua, co the gay ra "con đoi" moi. Gia gao lien tuc tang gap nhieu lan chi trong vai thang, mac du theo thong bao san luong gao cua cac nuoc xuat khau gao van lien tuc tang.


= Nguyen nhan cua cuoc khung hoang =
Co rat nhieu nguyen nhan đuoc đua ra ve cuoc khung hoang gao lan nay, tuy nhien theo nhieu chuyen gia thi chu yeu do cac nguyen nhan sau:

Su xao lang van đe nong nghiep cua mot so nuoc.
Van đe quy hoach khong hop ly.
Su kho khan cua cac nha cung cap & chu truong han che xuat khau gao cua mot so nuoc XK gao.
Su tang gia cac mat hang thiet yeu tren pham vi toan cau (dau...) dan đen chi phi san xuat tang.
Thieu đat, thieu nuoc, thieu nguon lao đong nong nghiep.
Thieu nhung nguon đau tu can thiet cho nong nghiep.
Anh huong tu thien tai: lu lut, bao, tinh trang xam lan cua nuoc bien vao đat nong nghiep gay nhiem phen,....


Tac đong moi truong Trong lua gao tren cac manh ruong đat ngap nuoc đuoc cho la gop 1,5% khi metan phat thai vao moi truong. Do cac manh ruong ngap nuoc lau ngay lam cach ly oxy tu khi quyen vao đat lam phat sinh cac phan ung len men ki khi trong đat. Trong lua gao can nhieu nuoc hon cac lai ngu coc khac. Trong khi đo san xuat gao can gan 1/3 luong nuoc ngot tren Trai Đat.
Mot nghien cuu nam 2010 cho thay rang hau qua cua viec gia tang nhiet đo va giam luong buc xa trong nhung nam cuoi cua the ky 20 lam cho ti le tang nang suat o mot vai noi thuoc chau A giam, so voi nhung noi đuoc quan sat khong thay xay ra xu huong nay. Ti le tang san luong đa giam 10–20% o mot so noi. Nghien cuu ghi nhan o 227 nong trai o Thai Lan, Viet Nam, Nepal, An Đo, Trung Quoc, Bangladesh, va Pakistan. Co che cua su tut giam nang suat nay van chua đuoc ro rang, nhung co le lien quan đen su gia tang ho hap trong nhung ngay am lam tieu ton nang luong cho viec quang hop.


Sau benh va tac nhan gay hai Cac tac nhan gay hai đoi voi lua gao la nhung loai sinh vat hay vi sinh vat co kha nang lam giam san luong hoac gia tri cua cay lua (hoac hat gao). Cac tac nhan gay hai nhu co dai, dich benh, con trung, đong vat gam nham va chim. Nhieu yeu to co the lam dich benh bung phat nhu, khi hau-thoi tiet, cong tac thuy loi khong đung cach, su dung qua nhieu thuoc tru sau va su dung nhieu phan đam. Vi du nhu dich cac loai trong ho Cecidomyiidae va Spodoptera mauritia bung phat sau nhung đot mua lon đau mua mua trong khi đo cac loai trong bo Canh vien bung phat vao mua kho han.


= Con trung =
Con trung gay hai chinh cho cay lua la Ray nau (BPH), nhieu loai thuoc nhom sau đuc than nhu cac loai thuoc chi Scirpophaga va Chilo, Cecidomyiidae, cac loai trong nhom bugs – noi tieng la trong chi Leptocorisa, sau cuon la, sau gao va mot gao.


= Dich benh =

Benh đao on, do loai nam Magnaporthe grisea gay ra, la loai benh đang chu y nhat gay anh huong toi nang suat lua. Cac loai dich benh khac nhu: Rhizoctonia solani, Rice ragged stunt virus (vector truyen benh: BPH), va tungro (vector truyen benh: Nephotettix spp). Cung co loai nam ascomycete, Cochliobolus miyabeanus gay benh đom nau tren lua.
Lua con bi mot so sau benh pha hoai nhu chay co la, bac la, ray nau (Nilaparvata lugens), chau chau, bo tri, ray lung trang, ray xanh đuoi đen, ray xam, cac loai bo xit (ho Pentatomidae) nhu bo xit đen, bo xit xanh, bo xit dai, bo xit gai, sau cuon la nho, sau cuon la lon, sau đuc than lua hai cham, sau nam vach đau nau, sau nam vach đau đen, sau cu meo, sau keo, sau can gie, sau đo xanh, ruoi đuc non, sau nau, v.v.


= Giun tron =
Nhieu loai giun tron nhiem cay lua gay ra cac benh nhu Ufra (Ditylenchus dipsaci), White tip disease (Aphelenchoide bessei), va benh thoi re (Meloidogyne graminicola). Mot so loai giun tron nhu Pratylenchus spp. la nguy hiem nhat trong lua nuong cua tat ca cac noi tren the gioi. Tuyen trung re lua (Hirschmanniella oryzae) la mot loai ky sinh trong di cu ma muc đo lay nhiem cao hon se dan đen su pha huy hoan toan cua mot vu lua. Ngoai viec anh huong cua ky sinh trung, chung cung lam giam suc song cua thuc vat va tang tinh nhay cam cua cay đoi voi cac sau benh khac.


= Cac tac nhan gay hai khac =
Cac tac nhan gay hai khac nhu oc Pomacea canaliculata, panicle rice mite, chuot đong, va co dai Echinochloa crusgali.


Hinh anh hat gao trong van hoa, nghe thuat Trong đieu khac: hinh anh ngoc thuc
Trong van hoc: tac pham Hat gao lang ta cua nha tho Tran Đang Khoa
Trong ca dao, tuc ngu: "Nguoi song ve gao, ca bao ve nuoc", "Em xinh la xinh nhu cay lua", "Manh vi gao, bao vi tien",


Tac hai cua gao voi thua can, beo phi Gao cung nhu cac loai luong thuc co chua tinh bot nhu cac loai khoai, san, ngo, hat mit, hat de va lua mi la nguy co khien cho thua can, beo phi va tieu đuong ngay mot gia tang tren toan the gioi. Mot trong nhung nguyen nhan quan trong khien đai thao đuong gia tang nhanh chong la do moi truong song, loi song hien nay cua đa phan nguoi chau A. Trong đo, thoi quen an uong nhieu chat bot đuong, it chat xo khien luong đuong tang cao, đac biet la an nhieu com trang. Com trang tu cac loai gao đa đuoc xay xat ky la loai thuc an co chi so đuong huyet cao. Sau khi an, com trang chuyen hoa rat nhanh trong co the thanh đuong.


Chu thich Gauthier, Julian. L'Indochine au travail dans la paix francaise. Paris: Eyrolles, 1949.