Nam Đuong Hau Chu (chu Han: 南唐後主; 937 - 978), ten that la Ly Duc (李煜), thong goi Ly Hau Chu (李後主), la vi vua cuoi cung nuoc Nam Đuong thoi Ngu Đai Thap Quoc trong lich su Trung Quoc. Ong tri vi tu nam 961 đen nam 976, khi bi bat giu boi quan đoi nha Tong hung dung tan cong vao đat nuoc cua minh. Ong bi đau đoc boi lenh cua Tong Thai Tong sau 2 nam bi giam long.
Du la mot vi vua đuoc cho la thieu ban linh va kem coi, nhung ong đuoc biet đen rong rai la mot nha tho, tu, hoa si va nha thu phap loi lac noi tieng cua Trung Quoc trong the ky 10.. Ong đuoc xem la mot nguoi uyen tham the loai tu vao hang bac nhat, do đo đuoc xung tung la Thien co tu đe (千古词帝)


Than the Ly Duc von co ten la Ly Tung Gia (李從嘉), bieu tu la Trung Quang (重光), hieu la Chung Son An si (鍾山隱士), Chung Phong An gia (鍾峰隠者), Bach Lien cu si (白蓮居士) va Lien Phong cu si (蓮峰居士). Ong la con trai thu sau cua Nam Đuong Nguyen Tong Ly Canh. Trong 5 nguoi anh cua Ly Tong Gia thi 4 nguoi mat rat som, chi co Ly Hoang Ky song đen 19 tuoi, do đo ong tro thanh nguoi con thu hai cua Nguyen Tong.
Chiu anh huong tu cha, tu nho Ly Tong Gia la nguoi nhan hau va kha nhu nhuoc. Ong thuong bi anh Ly Hoang Ky đo ky truy sat, phai tron chay nhieu lan, do đo ong to ra khong quan tam đen chinh tri, khong muon tranh chap.
Hang ngay, Tong Gia danh phan lon thoi gian ngao du son thuy va hoat đong nghe thuat. Vi Ly Hoang Ky mat som, thang 2 nam 961 Tong Gia tro thanh thai tu Nam Đuong. Thang 6 nam 961, Nam Đuong Nguyen Tong qua đoi, Ly Tong Gia len noi ngoi, đoi ten la Duc, tuc la Nam Đuong Hau Chu. Khi đo ong 25 tuoi.


Su nghiep chinh tri = Xung than voi Bac Tong =
Nam Đuong tu thoi cha Ly Duc la Nguyen Tong đa bi nha Hau Chu đanh bai nhieu lan, phai xung than voi trieu đinh trung nguyen o Bien Kinh va dung nien hieu cua trieu đinh đo. Tu nam 960, nha Tong len thay nha Hau Chu, Nam Đuong tiep tuc xung than, dung nien hieu nha Tong, du lanh tho khi đo van la nuoc lon nhat mien nam, khong che toan bo trung du va ha du song Truong Giang voi đat đai mau mo, san vat phong phu.
Hau Chu het suc cung kinh voi nha Bac Tong. Khi vua thay cha, ong sai Phung Dien Lo mang nhieu san vat va bieu chuong do đich than ong chap but trinh bao viec len ngoi, voi loi le cung kinh khiem nhuong. Đe vua Tong thuc su yen tam, Hau Chu chuan bi san 2 bo le phuc: mot bo mau vang đe thiet trieu va mot bo mau tia đe tiep su Tong. Khi su gia nha Tong đen cam chieu phong cua Tong Thai To đen Nam Đuong, Hau Chu mac bo ao mau tia ra tiep theo đung than phan phien vuong.
Ngoai ra ong con khong dung đen cung đien rat trang le cua ong va cha đe lai nham to y khong muon huong thu nhu mot hoang đe, tu giang tuoc cua nhung nguoi trong hoang toc tu "vuong" xuong "cong" va "hau".


= To chuc phong thu =
Do su khiem nhuong cua Hau Chu, nha Tong tam thoi khong đanh Nam Đuong. Nhung Ly Duc biet truoc sau quan Tong cung keo đen, nen phong em la Ly Tong Thien lam Tu đo kiem thi trung, Pho nguyen soai cac đao binh ma, to chuc huan luyen quan đoi.
Đong thoi ong đat ra Long tuong quan phu trach thuy quan. Đe chuan bi đuong rut lui, ong sai nguoi em khac la Ly Tong Ich lam Tu khong kiem Luu thu Nam Đo, giao cho Tong Ich viec xay dung Nam Xuong đe neu khong giu đuoc Kim Lang thi lui ve giu Giang Tay.


= Huong lac =
Tam yen tam voi tinh hinh bien gioi nha Tong, Ly Duc sa vao huong lac. Ong rat gioi cam ky thi hoa, thich lam tho ca, va co tai sang tac loi hat, rat tam đau y hop voi hoang hau Chu Hien, tuc la Đai Chu hau.
Vi ong it quan tam toi chinh su, Giam sat ngu su Truong Hien can ngan, nhung Ly Duc bo qua khong nghe theo. Nhung chi toi nam 964, Chu hoang hau qua đoi khi moi 29 tuoi. Ly Duc rat thuong xot, tu tay viet "Chieu Hue Hau loi" (Van te hoang hau Chieu Hue) dai vai ngan chu đe truy đieu. Sau đo ong con lam nhieu tho to y thuong tiec nguoi vo qua co.
It lau sau, Ly Duc sung ai em gai Chu Hien va đen nam 968 lap ba lam hoang hau, tuc la Tieu Chu hau. Ca hai chi em Chu hau đeu noi tieng đuong thoi ve tai nang ca mua, tho van va đuc đo.
Ngoai huong lac, Ly Duc con sung tin đao Phat va cho xay cat nhieu chua lam so luong su trong nuoc tang len, giam suc san xuat o đong ruong; chinh su bi sao nhang.


= Khuyen Luu Suong =
Tong Thai To muon đanh Nam Han truoc, nhung ngai vung Linh Nam xa xoi hiem tro, chua muon dung binh, muon thong qua vua nuoc Hau Chu Ly Duc tac đong toi Nam Han Hau Chu Luu Suong. Ly Duc so oai nha Tong, nhan đuoc thu cua vua Tong ben sai Phan Huu viet thu cho Nam Han Hau Chu nhu sau:

"Toi voi tuc ha la lang gieng. Tiep tuc minh uoc cua cha ong ta, tinh chung ta nhu anh em. Vinh nhuc co nhau, suong kho cung chiu. Vua qua toi nhap cong Tong, vua Tong bao toi noi voi tuc ha khong đuoc đong can qua nua. Neu tu bo y đo thi su gia đi xe hoa, ma hang tram van quan khong phai đieu đong nua. Neu khong, se xay ra bat trac. Toi thay vua Tong khong phai tham đat, ma la oan gian tuc ha khong giu cai le cua ke be toi".
Luu Suong đoc thu, cho rang Tong Thai To noi suong 100 van quan đe du hang, nen viet thu tra loi Ly Duc to y khong đau hang Tong. Ly Duc bao lai cho nha Tong. Tong Thai To lai viet thu cho vua ong, sai lua loi noi voi Nam Han lan nua. Ly Duc lai viet thu cho Luu Suong:

"Hoang đe nha Tong lai bao toi chuyen loi cho tuc ha, hom nay nap le van chua muon. Neu khong hieu ra, mua thu nay binh linh duoi thanh, hau qua khong the luong đuoc. Tong đa cho phep thong hieu, vay thuong sach la hoa khong đanh, ha tat phai tranh hung. Khuyen tuc ha nghi lai ma can than"
Luu Suong khong nghe, ben viet thu tra loi Ly Duc voi loi le kieu ngao va bat giam luon su gia Nam Đuong. Thay Luu Suong kieu ngao, Ly Duc mot mat sai su bao cho Tong Thai Tong, mat khac van tu minh viet thu phan tich loi hai mot lan nua nhung khong ket qua. Vua Tong thay su Nam Đuong lai toi, biet rang Luu Suong khong khuat phuc, ben quyet đinh khoi đai binh đanh Nam Han.


= That the truoc Bac Tong =
Quan Tong đanh Nam Han tu nam 970 sang nam 971 thi diet Nam Han. Ly Duc lo lang khi Nam Han đa mat, phia nam chi con lai Nam Đuong va Ngo Viet nho be, truoc sau cung bi Bac Tong đanh. Vi vay nam 971 ong sai em la Ly Tong Thien đi su sang Bien Kinh, nhung Trieu Khuong Dan lap tuc bat giu Tong Thien lam con tin, khong cho ve nuoc.
Ly Duc ben dang bieu len Tong Thai To xin cho em ve nhung vua Tong khong chap nhan. Vi vay ong rat buon, ra lenh bai bo yen hoi trong nuoc.
Truoc viec Bac Tong ngay cang chen ep Nam Đuong, Ly Duc khong co bien phap nao cuu van tinh the. Mot so lai buon thay thuyen nha Tong đau o Kinh Nam, kien nghi Ly Duc sai nguoi đot chay, nhung ong khong lam theo.


= Hai trung than =
Nam 973, Noi su xa nhan Phan Huu dang thu kien nghi Ly Duc dung cac bien phap chan hung đat nuoc đe thoat khoi tinh trang sap mat ve tay Bac Tong. Ly Duc tuy khen thuong cho long trung cua Phan Huu nhung bo qua cac kien nghi đo. Phan Huu bat man bo ve que, đe lai buc thu dai hon 1 van chu đe can ngan. Ly Duc cho rang Phan Huu lam theo loi xui giuc cua Thi lang bo Ho la Ly Binh, ben bat Ly Binh ha nguc roi sai nguoi đi bat Phan Huu. Ket qua Ly Binh va Phan Huu đeu bi giet trong nguc.
Ngoai ra, tuong Lam Nhan Khanh, mot nguoi noi tieng ve su trung thanh va tinh cuong truc, cung bi nghi ngo bat trung va bi đau đoc chet.


= Mat nuoc =
Nam 974, Trieu Khuong Dan sai su đen Kim Lang yeu cau Ly Duc đen chau vua Tong. Ly Duc biet rang neu đen se bi giu lai nen ong muon co đang co benh đe thoai thac. It lau sau vua Tong lai sai su đen lan thu 2 giuc ong vao Bien Kinh, nhung ong van cao benh khong đi.
Biet nha Tong se khoi binh đen đanh, Ly Duc cu tuyet đau hang va quyet đinh phan khang. Ong ra lenh gioi nghiem Kim Lang va vung ven song, tuyen bo bai bo nien hieu Khai Bao nha Tong, tu xung nien hieu Can Chi nguyen nien đe to y đoan tuyet voi nha Tong. Tuy nhien, ngoai nhung bien phap chinh tri, ong khong thuc hien mot chu truong thiet thuc nao, van tin dung nhung nguoi chi muu loi rieng. Do đo thuc luc Nam Đuong đa suy yeu trong nhieu nam khong the vuc day đuoc.
Thang 9 nam 974, Trieu Khuong Dan vien co Ly Duc khong chiu đen Bien Kinh, ben cu cac tuong Tao Han, Phan My, Tao Ban dan đai quan thuy luc cung tien đanh Nam Đuong.
Quan Tong rat manh, quan Đuong lien tiep that bai, nhung ban than Ly Duc van khong lo lang ve tinh hinh mat tran ma chi vui thu trong cung. Toi thang 6 nam 975, quan Tong vuot song Truong Giang ap sat Kim Lang. Luc đo Ly Duc van đang o trong cung cam cung cac phi tan, khong biet toi chien su ben ngoai.
Đem At Mui 27 thang 11 nam đo (tuc 1 thang 1 nam 976), quan Tong pha vo thanh Kim Lang, Ly Hau Chu đang ngoi nghe giang kinh Phat o chua Tinh Cu, voi vang coi ao dan 40 vien quan van vo ra hang. Hom sau, ong cung 300 nguoi trong hoang toc va quan lai bi giai len thuyen đi Bien Kinh.


= Bi giet =
Thang 1 nam 976, Ly Duc đen Bien Kinh. Trieu Khuong Dan ra tiep nhan tu binh, noi voi ba quan nha Tong rang Ly Duc chi đang la Han lam hoc si, roi phong ong lam Vi Menh hau (hay An Menh hau).
Song trong canh bi tu, ong luon bi giam sat chat che. Cung trong nam đo Tong Thai To qua đoi, em la Tong Thai Tong len noi ngoi. Tu thoi Thai Tong, viec cung ung đo dung cho Ly Duc ngay cang kem. Ly Duc lam tho gui cung nhan cu o Kim Lang, ong mo ta canh ngo "som toi lay nuoc mat rua mat".
Trong nhung bai tu theo đieu "Tuong kien hoan" hay "Ngu my nhan", ong the hien noi u buon phan uat vi cuoc song tu đay. Ngoai thuong nho co huong, Ly Duc con nho toi nhung nguoi quen cu o Kim Lang va cac trung than truoc đay.
Nam 978, Tong Thai Tong sai cuu than Nam Đuong la Tu Hoang đen tham ong đe tham do xem co y tu gi khac. Thay Ly Duc đau đoi khan vai, minh mac ao đao bao, Tu Hoang toan quy lay nhung Ly Duc ngan lai, hai nguoi nhin nhau rat đau xot. Trong khi noi chuyen, Ly Duc to y hoi tiec vi đa giet hai Phan Huu va Ly Binh.
Tu Hoang voi cao tu tro ve. Khi Tong Thai Tong hoi chuyen Ly Duc, Tu Hoang thuat lai khong dam giau. Cung luc đo, lai co nguoi mang nhung cau tho tuong nho cung đien, đat nuoc Nam Đuong cua Ly Duc tau len, Tong Thai Tong cang lo ngai ve ong va nay y đinh giet ong.
Ngay 7 thang 7 am lich nam 978, vua Tong sai nguoi mang thuoc đoc đen cho Ly Duc, la loai thuoc "khien co duoc" đa đuoc thi nghiem nhieu lan, ai uong vao se bi co giat, co quap tu chi, đau gap vao chan khong the cuong lai cho đen khi chet han. Ly Duc khong dam trai lenh, uong thuoc xong va chet đau đon. Khi đo ong 42 tuoi, lam vua Nam Đuong 15 nam va bi giam o Bien Kinh 3 nam.


Đoi song tin nguong va nghe thuat = Voi Phat giao =
Ly Duc la ong vua rat sung đao Phat. Ngay tu khi la hoang tu, ong đa danh nhieu thoi gian tung kinh niem Phat, đam đao voi cac tang ni. Ong đa ra lenh xay cat nhieu chua chien trong nuoc. Moi khi bai trieu, ong cung Tieu Chu hau mac ao ca sa, đoi mu tang gia đen chua le Phat.


= Voi viec san xuat giay va nghien muc =
Ong thich thu thap tu bao, hoan thien khau che tac. Tu Ly Duc đich than đon đoc viec san xuat muc Huy, giay Tuyen, nghien Xa – đac san noi tieng cua vung An Huy.
Tai Tuyen chau co nguoi tho biet lam giay tu tre nua. Ong cho moi vao cung, sai mo xuong giay o Trung Lam Đuong la noi gan rung truc lam nguyen lieu. Khi đen xem tho san xuat thay ho ban ron, ong cung chen vao lam giup. Loai giay do Trung Tam Đuong lam ra tro thanh noi tieng voi chat luong rat cao.
Xa chau noi tieng ve nghe lam nghien, cung đuoc ong quan tam va đat ra Nghien vu nha mon tru trach viec san xuat va cai tien ky thuat.


= Nghe thuat =
Tiep thu truyen thong nghe thuat cua cha, Ly Duc cung la mot nha tho, tu, hoa si va nha thu phap Trung Quoc the ky 10. Nhung bai tu noi tieng cua ong khi con trong cung đinh la "Hoan khe sa", "Bo tat man" voi but phap nhuan nhuyen, muon mau sac. Trong nhung bai tu sang tac khi bi tu o Bien Kinh, noi tieng co "Tuong kien hoan" hay "Ngu my nhan", va "Lang đao sa" la mot danh tac. Ong đuoc nguoi đoi sau ca ngoi la Thien co tu đe (千古词帝).
Ve su nghiep sang tac tu cua ong, viec thay đoi đia vi mot ong vua đen than phan mot tu nhan, lam cho tu cua Ly Hau Chu chia ra thanh hai thoi ky khac nhau.

O thoi ky truoc; nhung bai tu cua ong co tinh đieu vui tuoi, chu yeu phan anh cuoc song xa hoa va an choi cua nguoi đung đau cung đinh. Tieu bieu la nhung bai lam theo đieu Ngoc lau xuan, Hoan khe sa,... Song, nhin chung, tu trong gian đoan nay, tuy ve nghe thuat chung to mot tai nang, nhung tam tu tuong bi han che, giong phong cach Hoa gian phai (phai "Trong Hoa") chuyen lam tho diem tinh.
O thoi ky sau; do than bi cam tu, bi hanh ha nen nhung bai tu trong giai đoan nay đa dut bo đuoc sac mau an choi, ma chan chua noi đau u uat cua mot ke bat hanh. Tieu bieu la nhung bai lam theo đieu Ngu my nhan, Lang đao sa,...Va mac du co su cam thu sau sac ve cuoc song cuc nhuc ma minh nem trai, song tu cua ong van thieu mot y nghia xa hoi sau sac.
Sau Ly Hau Chu, tu bat đau đuoc phat trien song song va đuoc coi trong nhu tho ca co đien. Sang thoi Tong lien đo, tu đat toi mot trinh đo rat cao, va tro thanh mot the loai tieu bieu cua mot thoi đai.

Thu phap cua ong rat đac biet, đuoc moi nguoi goi la "Kim thac đao". Trong linh vuc hoi hoa, Ly Duc thich ve tranh bang muc. Ngoai ra, ong con yeu thich am nhac va thong hieu am luat. Đuong thoi loan lac, nhung thanh tuu ve van hoa cua nuoc Nam Đuong đuoc đanh gia la đung đau thoi Ngu đai Thap quoc.


= Gioi thieu tac pham =
Chua ro Ly Hau Chu đa đe lai bao nhieu bai tu, song nhung bai con luu lai đeu hay. Duoi đay la hai trong so bai tu tieu bieu cua ong.


Nhan đinh Ly Duc đuoc đanh gia la ong vua nhan hau, co đong gop cho nen van hoa nhung chi co ban tinh van nhan, khong the lam bac đe vuong. Neu Ly Duc lam vua thoi thai binh, co the ong se la mot vi vua tot, nhung ong khong gap may, sinh khong gap thoi nen khong giu đuoc xa tac.
Ve tong the cuoc đoi ong, trong gioi su hoc thuong so sanh voi Tong Huy Tong, chau 5 đoi cua Tong Thai To sau nay, coi Huy Tong la mot phien ban cua Ly Duc:

U me ve chinh tri, xa nguoi trung, trong dung gian than
Đoi song tieu pha hoang phi
Co tai nang xuat chung ve nghe thuat
Ket cuc đeu bi bat lam tu binh khi mat nuoc
Nhan xet ve tai nang sang tac tu cua Ly Hau Chu, hoc gia Nguyen Hien Le viet:

Ly Duc tuc Nam Đuong hau chu đang lam thien tu tren tu đan đoi Ngu đai. Truoc khi mat nuoc, loi đep đe va long lay; sau khi mat nuoc, giong lam ly, thong kho...Nhieu nha phe binh tu cua ong, khen la "thanh pham". Chu Te noi: "Tu cua Phi Khanh (tuc On Đinh Quan) đep vi ruc ro, tu cua Đoan Ky (tuc Vi Trang) đep vi gian di, con tu cua Hau Chu thi "ao vai toc bu" ma đep.
Tuy co cong lon voi nghe thuat, nhung Hau Chu co toi lon voi quoc dan, vi me tu qua, đe nuoc mat.


Xem them Tong Thai To
Ly Canh
Tong Huy Tong


Tham khao Nguyen Hien Le (1997), Đai cuong van hoc Trung Quoc (tron bo). Nha xuat ban Tre.
Tran Le Bao (2004), muc tu "Ly Duc" in trong Tu đien van hoc (bo moi). Nha xuat ban The gioi
So nghien cuu van hoc thuoc Vien Khoa hoc xa hoi Trung Quoc bien soan (1993), Lich su van hoc Trung Quoc (Tap II), Ban dich do Nha xuat ban Giao duc Viet Nam
An Tac Chuong (1996), Chuyen nhung ke bao tan trong lich su, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Thuong Thanh (2011), Chinh su Trung Quoc qua cac Trieu đai, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Cat Kiem Hung chu bien (2006), Buoc thinh suy cua cac Trieu đai phong kien Trung Quoc, tap 2, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Trieu Kiem Man (2008), Ke chuyen Tuy Đuong, Nha xuat ban Đa Nang
Nguyen Khac Thuan (2003), Cac đoi đe vuong Trung Quoc, Nha xuat ban Giao duc


Chu thich