Tay suong ky (chu Han: 西廂記, "truyen ky mai Tay"), con co ten đay đu la Thoi Oanh Oanh đai nguyet Tay suong ky (崔鶯鶯待月西廂記, "truyen ve Thoi Oanh Oanh cho trang duoi mai Tay"), la vo tap kich cua Vuong Thuc Phu, sang tac trong khoang nhung nam Đai Đuc (1297-1307) đoi Nguyen Thanh Tong, mieu ta cuoc tinh duyen vuot qua mon đang ho đoi va le nghi phong kien cua nang Thoi Oanh Oanh va chang thu sinh Truong Quan Thuy.
Khi cong dien lan đau, "Tay suong ky" đuoc khan gia đuong thoi yeu thich, phong la "Tay suong ky thien ha đoat mi" (西廂記天下奪媚, Tay suong ky đoat đuoc cai đep rat muc cua thien ha). Kim Thanh Than ve sau đa chon va xep đat Tay suong ky vao vi tri thu 6 trong Luc tai tu thu (6 cuon sach tai tu uu tu).


Tac gia va tac pham Vuong Thuc Phu la nha viet tap kich noi tieng đoi Nguyen, nguoi Đai Đo (nay la Bac Kinh), nam sinh nam mat đeu chua ro. Trong đoi minh, Vuong Thuc Phu sang tac đuoc khoang 40 kich ban, trong đo Tay suong ky đuoc viet vao khoang nam Đai Đuc (1295 - 1307). Đay la tac pham tieu bieu nhat cua ong.
Tay suong ky von xuat phat tu "Hoi chan ky" (會真記, ghi chuyen gap tien), con goi la "Oanh Oanh truyen" (鶯鶯傳), cua Nguyen Chan đoi Đuong. Kich ban cung cho thay nhung anh huong lon tu vo "Tay suong ky chu cung đieu" (西廂記諸宮調, Cac đieu thuc am nhac cua cau chuyen ghi duoi mai Tay) cua Đong Giai Nguyen đoi nha Kim.
Bon hoi cuoi cua Tay suong ky, theo nghi van cua Kim Thanh Than, rat co the khong phai do Vuong Thuc Phu viet, ma do Quan Han Khanh, mot nha van cung thoi voi Vuong Thuc Phu chap but. Ban dich cua Nhuong Tong cung chi dich 16 hoi, đen luc tan vo moi tinh Thoi-Truong thi ket thuc.


Tom tat noi dung Tay suong ky co chu đe la cau chuyen tinh duyen giua nang Thoi Oanh Oanh va thu sinh Truong Quan Thuy. Thoi Oanh Oanh la tieu thu xinh đep, con gai cua mot vi tuong quoc. Khi bo chet, hai me con nang ve que, nhung gap loan đanh tam lanh o chua Pho Cuu, đat Bo. Truong Quan Thuy, mot thu sinh ngheo, cha mat som, van du sang đat Bo choi, khi ngoan canh chua đa gap Oanh Oanh. Chang đam đuoi truoc sac đep cua nang ben tim cach vao chua xin tro. Đem đen, ho Truong ngam tho to tinh, Oanh Oanh hoa lai. Khi Ton phu nhan lam chay cho chong thi Truong Quan Thuy cung nho su cu cua chua them mot phan le lam chay cho cha minh đe co dip gan Oanh Oanh.
Lai co mot nhan vat mang ten Ton Phi Ho, von la thu linh thao khau đa đem quan bao vay chua, đoi lay Oanh Oanh. Thoi phu nhan tuyen bo ai giai vay đuoc chua se ga con gai cho. Truong Quan Thuy ben viet thu nho ban la tuong quan Đo Xac đem binh tien đanh va bat đuoc Ton Phi Ho.
Thoi phu nhan mo tiec an mung va tiec co moi Truong Quan Thuy. Ai cung tuong la tiec cuoi, nhung Thoi phu nhan lat hen, noi đa hua ga cho chau ngoai Trinh Hang, nen chi cho phep Oanh Oanh nhan Quan Thuy lam anh em. Ca Oanh Oanh va Truong Quan Thuy đeu rat muc đau kho, nguoi hau gai cua Oanh Oanh mang ten Hong nuong cung bat binh.
Sau buoi tiec, Quan Thuy om tuong tu, Oanh Oanh sai Hong nuong sang tham. Khi ra ve, Truong Quan Thuy viet thu nho Hong nuong đua cho Oanh Oanh nhung Hong nuong khong dam đua ma bo vao hop nu trang. Oanh Oanh vo tinh đoc đuoc, rat mung nhung lai tu ai mang Hong, roi viet thu tra loi Truong Quan Thuy, sai Hong nuong mang sang. Do viet khi Oanh Oanh đang gian du, Hong nuong tuong đo la thu Oanh Oanh cu tuyet Quan Thuy nen đa an ui Quan Thuy het loi. The nhung, su an ui đo lai cang khien Quan Thuy tuyet vong. Chi đen khi gio thu ra, thay đay bai tho Oanh Oanh hen chang o mai phia Tay luc trang len, ho Truong vui mung lien het benh.
Đem hom đo nhu đa hen Quan Thuy vuot tuong đen mai Tay. Nhung vi co Hong theo ben canh nen Oanh Oanh then thung. Nang tro mat mang chang khien chang ngan nguoi chang hieu vi sao. Hong nuong cung khong ro thuc hay gia vo, ngo y to cao Quan Thuy voi Thoi phu nhan nhung bi Oanh Oanh ngan lai. Ve phong, Quan Thuy lai tro benh nang. Thoi phu nhan nghe tin sai Hong nuong đen tham. Oanh Oanh cung viet thu hen toi đen tham. Tu đo Oanh Oanh va Truong Quan Thuy bi mat đi lai quan he voi nhau nhu vo chong. Chuyen vo lo, Thoi phu nhan trach mang Hong nuong, nhung Hong đa dung ly le thuyet phuc phu nhan tac thanh cho đoi tre. Ba nghe theo, nhung bat Quan Thuy phai vao kinh thi hoi, đo đat moi cho ket hon. Hai nguoi đau kho chia tay nhau.
Quan Thuy thi đo trang nguyen, vang lenh trieu đinh luu lai kinh đo lam quan. Oanh Oanh vui mung khon xiet va mong uoc tai ngo. Nhung Trinh Hang lai phao tin Quan Thuy đa lay vo khac. Thoi phu nhan đinh cho Trinh Hang cuoi Oanh Oanh, nhung Quan Thuy ve kip, nho tuong quan Đo Xac phan giai. Đo Xac đung ra lam chu hon cho Quan Thuy va Oanh Oanh.


Gia tri nghe thuat Thanh tuu noi bat nhat cua Tay suong ky la thay đoi chu đe tinh yeu tuan thu le giao phong kien va ket cuc co tinh chat bi kich cua Oanh Oanh truyen thanh su ca ngoi tinh yeu nam nu chan thanh tha thiet, dam pha bo su rang buoc cua le giao, ben bi đau tranh đe co ket cuc tot đep ve sau. Theo Hoi chan ky, khi giac mo qua roi cung la luc cuoc tinh ra đi. Nua đuong đut ganh, chang theo đuong chang lay vo, nang theo đuong nang lay chong, trong khi đo Tay suong ky tinh duyen hai nguoi khong đut đoan ma ket thuc co hau. Tuy cach giai quyet mau thuan van la con đuong khoa cu, cong danh, nhung tac pham van la tieng noi đa kich manh me quan niem "mon đang ho đoi", "cha me đat đau con ngoi đay" trong tinh yeu va hon nhan phong kien, đe cao tu do yeu đuong va tu do ket hon.
Loi kich cua Tay suong ky tuoi đep trong sang, giau y tho. Nhieu tiet đoan, đoi thoai bieu cam nhu nhung bai tho tru tinh. Tuy anh huong but phap, đe tai tu Oanh Oanh truyen va đac biet mang dau an cua Tay suong ky chu cung đieu nhung Vuong Thuc Phu đa gia cong ve nhieu mat, phat trien va nang cao truyen, lap het nhung cho so ho trong truyen, loai bo nhung cho ruom ra, lam cho tinh cach nhan vat phat trien hop ly hon. Vuong Thuc Phu cung đa phat huy đuoc so truong cua the hi kich cao đo trong viec đay mau thuan, kich tinh cua truyen len cao trao, tinh cach nhan vat tro nen ro net hon, tam ly mieu ta te nhi hon, ngon ngu kich tinh luyen hon.


Anh huong Tay suong ky co anh huong rat lon đoi voi nhung sang tac tieu thuyet va kich ban ve đe tai tinh yeu o cac đoi sau. Nhung cuon Mau đon đinh va Hong lau mong đeu hap thu tinh than dan chu va đe cao tinh yeu tu do nam nu cua Tay suong ky o nhung muc đo khac nhau.
Trong Hong lau mong, Tao Tuyet Can đa trich dan rat nhieu cau hay trong Tay suong ki:

Nga tuu thi ca "đa sau đa benh than", nhi tuu thi na "khuynh quoc khuynh thanh mao"
(Toi la nguoi nhieu sau nhieu benh, co la trang nghieng nuoc nghieng thanh)

Nguyen lai thi "mieu nhi bat tu, thi ca ngan dang lap sang đau"
(Chang qua tot ma ma đoang, be ngoai giap bac, cot trong sap vang)

Moi nhat gia tinh tu thuy hon hon
(Suot ngay me man boi hoi, tinh rieng chan ngat cuoc đoi rong khong)

Nhuoc cong nhi đa tinh tieu thu đong uyen truong, cham xa đac điep bi pho sang
(Neu toi đuoc cung tieu thu đa tinh sum vay phuong loan, quyet chang đe chi trai nem quat man)

Sa song da mot huu Hong Nuong bao
(Song the nao thay a Hong bao tin)


Mot so loi binh luan ve tac pham Kim Thanh Than, trong khi binh tan ve Tay suong ky trong phan Phep đoc vo Mai Tay đa viet:

Ai bao vo Mai Tay la dam thu, nguoi ay ngay sau nhat đinh phai sa xuong nguc "nho luoi"! Sao vay? Vo Mai Tay khong phai bon, ma la van hay cua troi đat... Tu khi co Troi Đat tat nhien trong khoang đo phai co ang van hay nhu the. Khong phai ai viet ra cung đuoc ca, ma la Troi Đat co phep tu minh khong ket bong soan len. Neu nhat đinh muon bao la cua mot nguoi viet ra, thi Thanh Than xin coi nguoi ay tuc la hien than cua Troi Đat. Vo Mai Tay quyet khong phai la dam thu ma nhat đinh la mot ang van hay. Tu ray tro đi, ai bao la van hay, ai bao la dam thu, Thanh Than cung mac ke! Ke thich van xem đen cho la van! Ke đa dam xem đen cho la dam, the thoi!
Ly Trac Ngo, trong loi tua Tay suong ky, đanh gia tac pham va tac gia trong su đoi trong voi vo kich Ti ba, viet:

Nguoi viet vo "Mai Tay" la tho troi. Nguoi viet vo "Ti Ba" chi la tho ve... Vo "Mai Tay" viet co kheo đau! Viet kheo thi thuc khong vo nao bang vo "Ti Ba"! Nguoi viet vo Ti Ba thuc đa đem het tai, het suc ma viet. Vi nguoi viet đa co viet cho that kheo, khong con du tai suc nua, nen loi het thi y cung het, ma van đoc xac ra khong con y vi gi! Vo "Mai Tay" thi khong the. Trong khoang troi đat nay von co nhung đang yeu nhu the. Ho viet van cung nhu tho troi nan muon loai, cai kheo cua ho ta khong the tim biet đuoc?... Troi oi! Uoc gi toi đuoc gap mot nguoi nhu nguoi viet vo "Mai Tay"
Gia Trong Minh đoi nha Minh, trong bai Lang Ba tien khuc (淩波仙曲, Khuc nhac vu cua tien nu o Lang Ba) đanh gia:

Tap kich moi, truyen ki cu, Tay suong ky nhat thien ha.


Giai thoai dan gian Chu đe tinh yeu va quan he trai gai cua Tay suong ky con đuoc nhac đen trong kho tang truyen dan gian Viet Nam. Đo la cau chuyen ve mot anh mu ca hai mat, tu xung la sanh thuong thuc van chuong, noi rang chi ngui hoi van cung biet van hay do, ha tat phai đoc. Ong tu no đua cho bo Tay suong ky, anh ta lat qua lat lai roi bao: - Tay suong ky đay ma. Ong tu no thay la qua, hoi tai sao biet. Anh ta noi rang: - Ngui co mui son phan.


Xem them Vuong Thuc Phu
Mau đon đinh


Chu thich Tham khao Tu đien van hoc (bo moi), Nha xuat ban The gioi, H. 2003, trang 1616-1617.
101 ve đep van chuong the gioi va Viet Nam, Nha xuat ban Van hoa Thong tin, Ha Noi, 2006.


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Romance of the West Chamber tai Wikimedia Commons
 Xi Xiang Ji tai Du an Gutenberg (bang tieng Trung Quoc)