Phanxico Xavie Truong Buu Diep (1 thang 1 nam 1897 – 12 thang 3 nam 1946), thuong đuoc goi la Cha Diep, la mot linh muc Cong giao nguoi Viet Nam. Trong tien trinh ton phong thanh cua Giao hoi Cong giao, ong hien đang o bac Toi to Chua. Ngay ton phong danh hieu Chan phuoc (A Thanh) cho ong se đuoc an đinh sau.
Sinh vao đau nam 1897 tai An Giang, cau be Truong Buu Diep nhanh chong theo con đuong tu tri vao nam 1909, khi cau đuoc 12 tuoi. Trai qua nhieu nam sinh song va tu hoc tai Campuchia, chung sinh Diep đuoc truyen chuc linh muc vao nam 1924. Thoi ky linh muc, linh muc Diep đam nhan lan luot cac vai tro linh muc pho Ho Tru, Giao su Tieu chung vien Cu Lao Gieng va chinh xu Tac Say. Ong cung la nguoi thiet lap cac ho đao nho le khac trong vung.
Trong hoan canh chien su khoc liet va hon loan, thang 3 nam 1946, linh muc Truong Buu Diep bi sat hai khi đung ra bao ve mang song cho cac giao dan bi bat cung minh. Hung thu thuc su chu su viec sat hai linh muc Diep van chua ro rang. Sau khi ong qua đoi, thi the đuoc đua ve ho đao Khuc Treo, sau nay đua ve ho đao Tac Say cho đen ngay nay. Nhieu nguoi Cong giao va khong thuoc Cong giao cho rang ho đa nhan đuoc nhieu on ich khi cau nguyen cung co linh muc Diep. Vao ngay qua đoi cua ong hang nam, le ky niem đuoc to chuc trong the voi su tham gia cua giao dan va ca nguoi dan ngoai Cong giao.
Trong tien trinh ton phong danh hieu "Thanh" cua Giao hoi Cong giao Roma, linh muc Truong Buu Diep đuoc ton phong danh hieu Toi to Chua vao nam 2012, trong khi ngay phong danh hieu Chan phuoc đang cho an đinh.


Tieu su = Than the =

Linh muc Truong Buu Diep sinh ngay 1 thang 1 nam 1897 tai can nha rat gan nha tho Con Phuoc (nay thuoc Giao phan Long Xuyen). Khu vuc nay luc đo la Tan Đuc, tinh An Giang, trong khi đia gioi ton giao thuoc ve Hat Đai dien Tong toa Phnom Penh. Nha tho Con Phuoc ngay nay thuoc ap My Loi, xa My Luong, Cho Moi, tinh An Giang. Than phu la ong Micae Truong Van Đang (1860–1935) va than mau la ba Lucia Le Thi Thanh. Cau be Diep đuoc nhan Bi tich Rua Toi sau đo vao ngay 2 thang 2. Tai Con Phuoc, linh muc Diep đuoc goi bang ong Hai.
Nam 1904, khi cau Diep bay tuoi thi than mau qua đoi, nen than phu đua con minh đen Battambang (Campuchia) sinh song bang nghe tho moc. Than phu ong sau đo cung đa tuc huyen vao nam 1905 voi ba Maria Nguyen Thi Phuoc (sinh nam 1890, nguoi giao ho My Luong, An Giang). Tinh đen thoi điem nam 2018, chi con hai gia đinh la ho hang linh muc Diep sinh song tai Con Phuoc, mo phan ong Đang nam tai nghia trang Giao xu Con Phuoc, trong khi hai nguoi vo cua ong van khong ro tung tich mo phan.
Linh muc Truong Buu Diep la bac ho cua Hong y Gioan Baotixita Pham Minh Man, đuoc Hong y Man goi la Bac Hai.


= Tu hoc va thoi ky linh muc =
Nam 1909, cau be Truong Buu Diep vao hoc đao tai Tieu chung vien Cu lao Gieng boi linh muc Phero Le Huynh Tien. Sau đo, thay Diep tiep tuc hoc tai Đai chung vien Nam Vang (Campuchia). Truong Buu Diep sau đo đuoc thu phong chuc linh muc ngay 20 thang 9 nam 1924 tai Nam Vang do Giam muc Valentin Herrgott phong chuc. Thanh le mo tay đa đuoc cu hanh tai nha co ruot tan linh muc tai ho đao que nha Con Phuoc.
Sau khi thu phong chuc linh muc, tan linh muc Truong Buu Diep đuoc bo nhiem lam linh muc pho cua giao xu Ho Tru, mot ho đao cua giao dan goc Viet tai Kandal, Campuchia. Ong đa giu chuc nay trong vong ba nam đau đoi linh muc cua minh. Hai nam sau đo (tu nam 1927), linh muc Diep đam nhan vai tro Giao su Tieu Chung vien Cu Lao Gieng. Thang 3 nam 1930, ong ve nhan nhiem so tai giao xu Tac Say. Linh muc Diep tro thanh linh muc thu hai quan ly ho đao sau linh muc tien khoi Phaolo Tran Minh Kinh, cung nhu tu khi thiet lap nha tho vao nam 1925. Trong nhung nam lam nhiem vu tai đay, ong đa lien he, giup đo đe thanh lap them nhieu giao xu lan can nhu: Ba Đoc, Cam Bo, An Hai, Đau Sau, Chu Chi, Khuc Treo, Đong Go, Rach Ran. Linh muc Diep cung đa cu hanh Bi tich Rua Toi cho gan 2.000 nguoi. Linh muc Diep đuoc ghi nho ve nhung bai giang em đem cung nhu cac bai giang hung hon, tam long quan tam đen nguoi ngheo va khach lo đuong, khong phan biet ton giao. Ong cung đa cho chuyen vi tri nha tho tu ben trong ra ngoai mat tien, cung nhu đuoc ghi nhan co cong lon trong viec phat trien nha tho Tac Say. Ong thi thoang van moi com nhung nguoi khong theo Cong giao trong khu vuc, cung nhu cho phep su dung đat trong nghia trang giao xu đe chon cat nhung nguoi khong theo Cong giao.
Nam 1945–1946, Nhat va Phap chien đau chong lai nhau va tinh hinh chien su khien nhieu giao dan phai di tan. Linh muc be tren la Tran Minh Ky o Bac Lieu keu goi Linh muc Truong Buu Diep tam lanh va tro lai khu vuc tro nen on đinh, nhung ong tu choi va khang đinh mong muon cung song va chet voi giao dan cua minh. Thoi ky tai Bac Lieu, linh muc Diep đa thiet lap sau cong đoan Cong giao moi, cung nhu tham gia vao viec cham soc on goi tu tri Cong giao.


= Bi bat va bi giet hai =
Đen nay, thong tin ve vu bat va giet linh muc Truong Buu Diep la khong thong nhat. Trang mang cua Hoi đong Giam muc Viet Nam cho rang vao ngay 12 thang 3 nam 1946, Linh muc Truong Buu Diep bi quan linh Nhat bat cung voi tren 70 giao dan tai giao xu Tac Say, bi lua đi va nhot chung voi cac giao dan khac tai lam lua cua ong giao Su o Cay Gua. Cung theo nhung loi ke ung ho quan điem nay thi ho chat rom chung quanh tinh đot tat ca, nhung Linh muc Diep đung ra tranh đau cho dan, đong thoi an ui nhung nguoi cung bi giam giu. Ong đa co gang đe cuu giao dan cua minh va bi sat hai. Cu the, trong lan đen lam viec lan thu ba, linh muc Diep khong tro ve noi giam giu. Theo Đinh Quy viet tren trang bao Cong giao va Dan toc, con so giao dan bi bat cung la tren 100 nguoi, va sau khi linh muc Diep qua đoi, ho đa đuoc tra tu do va tien hanh tan cu ngay trong đem. Theo bang tom tat tieu su Truong Buu Diep hien dung tai nha an nghi thi ong bi bat va thu tieu "vi su tranh chap giua cac phe phai" nhung khong neu ro cac phe phai nao.
Hien tai co cac luong y kien cho rang: hoac quan Viet Minh, hoac hai nguoi linh Nhat, sau khi phat xit Nhat đau hang đau quan cho quan Cao Đai hoac do chinh quan Nhat. Ban tieu su do linh muc Le Ngoc To bien soan, cong bo tren trang tin Cong giao VietCatholic News luu y chi tiet linh muc Truong Buu Diep bi sat hai do tranh chap "giua cac giao phai". Ban tieu su chinh thuc tren trang Truong Buu Diep Foundation khong ghi nhan phe phai đa sat hai linh muc Diep.
Thi the co linh muc Truong Buu Diep đuoc tim thay trong tinh trang loa the tai ao cua ong giao Su. Mot vet chem sau gay o vi tri ngang voi mang tai đuoc phat hien. Theo linh muc Nguyen Van Thu qua loi ke cua nhan chung Ngo Minh Quang, co linh muc Diep bi chem hai nhat o vung đau: mot o phia tren so va mot phia sau gay, nhung đau cua ong khong đut lia khoi than xac. Viec tim thay thi the đuoc do rang do chinh co linh muc "bao mong", cung nhu than xac trong tu the chap tay cung ve mat binh than. Thi the sau đo đuoc cac chuc sac đua ve chon cat tam tai ho đao Khuc Treo, vi ho gia đinh ong Su thuoc ve ho đao nay, cung nhu giu bi mat tot hon viec đua ve ho đao Tac Say.


Tuong nho = Mo phan, trung tam Hanh huong va le gio =
Sau khi qua đoi, thi hai linh muc Truong Buu Diep đuoc vot len tu ao va chon cat tai phong thanh nha tho Khuc Treo. Nam 1969, hai cot linh muc Diep đuoc cai tang ve trong khuon vien nha tho Tac Say. Ngay 4 thang 3 nam 2010, hai cot cua ong lai đuoc cai tang vao phan mot moi xay cat (cung tai Nha tho Tac Say). Hang nam, nhat la ngay 11 va 12 thang 3 duong lich, đong đao nguoi dan tu nhieu noi đen hanh huong va tham quan Thanh đuong Tac Say va phan mo cua linh muc Truong Buu Diep. Nha tho Tac Say nam tren đia ban cua xa Tan Phong, thi xa Gia Rai, tinh Bac Lieu. Nhieu nguoi cho rang ho nhan đuoc on lanh khi cau nguyen cung linh muc Diep. Nha tho Tac Say con đuoc goi la Nha tho Cha Diep, va cung la nha tho Cong giao va điem hanh huong noi tieng nhat o mien Tay Viet Nam. Nha tho cung đa đuoc ho tro boi cac đong gop đen tu trong va ngoai nuoc.

 
Theo Đinh Quy đang tren bao Cong giao va Dan toc, le gio linh muc Truong Buu Diep lan đau đuoc to chuc vao nam 1982, voi chi vai chuc giao dan tham du. Theo trang tin Hoi đong Giam muc Viet Nam, linh muc Anton Vu Xuan Vinh đa to chuc le gio đau tien cho co linh muc Diep vao nam 1979 voi con so tham du vao khoang 30 nguoi.
Thang 1 nam 1997, giam muc giao phan Can Tho Emmanuel Le Phong Thuan cho thanh lap Trung tam Truyen giao Phanxico tai Tac Say. Nha tho co tu lau đoi, nhung truoc đay chi la mot ngoi tho ban kien co, nho hep va lop ton. Đe nha tho va phan mo linh muc Phanxico Xavie Truong Buu Diep đuoc an nghi trong khuon vien ton nghiem va khang trang hon, ngay 24 thang 2 nam 2004, le đat vien đa đau tien xay dung ngoi nha tho moi đa đuoc to chuc. Ve sau, nho giao dan va khach thap phuong ung ho, nay khu nha tho moi (nay co ten la Thanh đuong Tac Say) đa co ban hoan thanh tren dien tich rong hang ngan met vuong.
Trung tam hanh huong Cha F.X Truong Buu Diep la mot co so xay dung sau nha tho Tac Say va la noi luu tru cac tu lieu ve co linh muc, trong đo tang tret toa nha nay mo cua cho khach tham quan.  Trung tam nay cao nam tang va phuc vu mien phi cho khach hanh huong co nhu cau luu tru tam, voi suc chua 600 nguoi. Mot đai tuong niem co linh muc Truong Buu Diep đa đuoc xay dung trong khuon vien giao xu Con Phuoc, giao phan Long Xuyen, noi ong sinh ra. Khong rieng nguoi Cong giao, nhieu nguoi khong theo Cong giao cung biet đen co Linh muc Diep. Trong bai đang vao thang 3 nam 2023, Giam muc Phero Nguyen Van Kham keu goi giao dan nhin nhan linh muc Diep chi la mang [nuoc] thong on Chua, đong thoi khang đinh Chung ta theo Đao Chua chu khong phai đao cha Diep.
Hinh anh cua co linh muc Diep đuoc trung bay tai nhieu cua hang cua nguoi Cong giao, trong khi tren bao chi Viet ngu hai ngoai co nhieu tin rao ta on linh muc Truong Buu Diep. Ngoai ra, hinh anh cua ong cung đuoc trung bay tai noi tho va ban tho gia tien, tren phuong tien di chuyen, cung nhu tai cac khu cho.


= Niem tin voi co linh muc =
Linh muc Truong Buu Diep đuoc cho la linh thieng va ban on lanh cho moi nguoi đen cau nguyen, khong phan biet ton giao. Cac giao dan đen vieng tham mo phan, nho co linh muc chuyen cau [đen Chua] va nhan đuoc nhieu "phep la", theo Vatican News. Giam muc Gioan Baotixita Bui Tuan cho rang so luong nguoi đen [hanh huong] voi Linh muc Diep, đa phan la nguoi khong theo Cong giao. Theo trang tin Hoi đong Giam muc, hang tram, hang ngan nguoi dan Cong giao va khong Cong giao trong va ngoai nuoc nhan đuoc nhieu on lanh, do đo quanh nam ho đen cau khan voi co linh muc cung nhu hanh huong đen giao xu Tac Say, noi moi nguoi thuong goi la noi "du lich tam linh". Theo linh muc Tran The Tuyen, cung voi đen Ba Thanh Hai, trung tam hanh huong đuoc chinh quyen tinh Ca Mau xep vao nhom khu du lich tam linh. Linh muc Nguyen Van Thu, trong bai viet ve linh muc Diep nhan đinh so nguoi dan ngoai Cong giao đuoc on lanh qua viec linh muc Diep cau cung Chua vuot so on lanh nguoi Cong giao nhan đuoc. Linh muc Diep cung đuoc tin la đa hien ra mot so lan, vi du vu viec cho thuoc ba cu tai Lam Đong nam 1977, viec trao tien cho chu cong trinh xay dung mo phan.


= Tien trinh tuyen Thanh =
Tu nam 2012, cuoc đieu tra phong thanh cap giao phan cho Linh muc Truong Buu Diep bat đau đuoc tien hanh. Ngay 31 thang 10 nam 2014, Bo Giao ly Đuc tin ra tuyen bo nihil obstat (khong co gi ngan tro) chap thuan viec tien hanh ho so tuyen thanh cho ong. Chinh trong nam nay, Linh muc Truong Buu Diep đuoc cong nhan la Toi to Chua, theo linh muc Giuse Nguyen Van Thu, trong khi nguon tin tu linh muc Phaolo Nguyen Van Tung đang tren website Simon Hoa Đa Lat (luc nay la trang tin chinh thuc cua Giao phan Đa Lat) đa ghi nhan tuoc hieu nay cho linh muc Diep trong mot bai đang vao nam 2013.
Cuoi thang 4 nam 2017, Giam muc Can Tho Stephano Tri Buu Thien cong bo viec đieu tra cap giao phan đa hoan tat va gui toan bo ket qua đen Bo Tuyen thanh o Roma. Ngay 30 thang 5, Bo nay đa chinh thuc nhan đuoc ho so. Trong nam 2017, Bo nay lan luot phe chuan Cao thinh vien [cho an phong] tai Roma va tham tra noi dung cuoc đieu tra tai Can Tho. Ngay 25 thang 1 nam 2019, Bo Tuyen thanh ket luan cuoc đieu tra co gia tri đe khoi su an phong Chan phuoc cho Linh muc Truong Buu Diep.
Ngay 25 thang 11 nam 2024, thong tin tu Van phong bao chi Toa Thanh cho biet Giao hoang Phanxico đa ban lenh cong nhan su tu đao cua linh muc Phanxico Xavie Truong Buu Diep. Đieu nay tao đieu kien cho linh muc Diep đuoc tien them mot buoc đen bac Chan phuoc va Hien Thanh, truoc khi can them mot "phep la" đe đuoc cong nhan la Thanh tu đao Viet Nam. Viec chung nhan nay dan đen viec ton phong Chan phuoc cho co linh muc, trong khi ngay chinh xac cua buoi le nay chua đuoc an đinh.


Anh Ghi chu Chu thich Lien ket ngoai Chan dung linh muc Viet Nam: Linh muc Phanxico Xavie Truong Buu Diep, Hoi đong Giam muc Viet Nam.
Theo dau chan cha Phanxico Xavie Truong Buu Diep, bao Cong giao va Dan toc.
Van phong Cao Thinh Vien vu an phong thanh cha Phanxico Xavie Truong Buu Diep chinh thuc len tieng, bao Cong giao.
Tham quan ngoi nha Cha Truong Buu Diep chao đoi, CGVST.COM