Montana la mot tieu bang nam o mien tay bac Hoa Ky, la bang thu 41 gia nhap lien bang vao ngay 8 thang 11 nam 1889. Thu phu cua Montana la thanh pho Helena, con thanh pho lon nhat la Billings va Great Falls.
Tieu bang Montana noi tieng voi nhung vung đoi nui rong lon va hung vi thuoc phia bac day nui Rocky. La tieu bang đung thu 4 ve dien tich nhung dan so lai đung hang 44 nen Montana la mot trong nhung tieu bang dan cu thua thot nhat Hoa Ky. Nen kinh te cua tieu bang nay chu yeu dua tren hoat đong nong nghiep, khai thac go, khoang san va du lich.
Ten goi Montana cua tieu bang bat nguon tu montana (trong tieng Tay Ban Nha co nghia la "nui"). Montana con đuoc goi la Tieu bang Kho bau ("The Treasure State") do co nhieu tai nguyen thien nhien to lon hoac Bang co bau troi rong ("Big Sky Country") boi phong canh rung nui hoang so ky vi tai đay. Montana co nhieu khu cong vien quoc gia đep noi tieng.


Đia ly Voi tong dien tich len đen 376.978 km², Montana la tieu bang đung hang thu tu Hoa Ky ve dien tich (chi sau Alaska, Texas va California). Ve phia bac, Montana chia se chung đuong bien gioi quoc te voi Canada, bao gom cac tinh la British Columbia, Alberta, Saskatchewan. Ve phia đong, Montana giap voi hai bang Bac va Nam Dakota, ve phia nam giap voi Wyoming va ve phia tay va tay nam voi Idaho.
Đia hinh cua Montana rat đa dang. Day nui Rocky chay hoi chech qua tieu bang Montana tu phia tay bac xuong trung nam chia tieu bang nay thanh hai vung. Phan phia tay chiem mot phan ba dien tich co nhung vung đoi nui cao thuoc day nui Rocky va thung lung rong la canh quan tieu bieu cua Montana. Trong khi đo phan phia đong chiem hai phan ba con lai thuoc vung Nhung Đong bang lon ("Great Plains") voi nhieu đong bang, thao nguyen xen lan mot so day nui nho.
Montana co rat nhieu song. He thong song ngoi tai đay co vai tro quan trong trong cung cap nuoc uong va đien nang cho cu dan cua vung. Montana la tieu bang duy nhat tai My co cac song chay ra ba bien khac nhau: Thai Binh Duong, Vinh Hudson va Vinh Mexico.
Đia hinh co anh huong quan trong đen thoi tiet va khi hau cua Montana. Vung đong bang phia đong cua Montana co khi hau luc đia tuong đoi khac nghiet voi mua he nong, mua đong rat lanh va co nhieu tran gio lon. Mien đoi nui phia tay nho chiu anh huong cua Thai Binh Duong nen co khi hau on hoa hon đoi chut voi mua he mat, mua đong khong lanh lam va it gio bao hon. Hau het dien tich tieu bang Montana co tuyet roi kha day, đac biet la mua đong.


Lich su Nhung chu nhan đau tien cua vung đat Montana la cac bo toc tho dan da đo. Ho bao gom nguoi Crow song o phia trung nam tieu bang, nguoi Cheyenne o mien đong nam, cac bo lac Blackfeet, Assiniboine, Gros Ventres o mien trung, trung bac va cuoi cung la nguoi Kootenai va nguoi Salish o phia tay. Ben canh đo, con co cac nhom nho nguoi Pend d'Oreilles va nguoi Kalispel song gan ho Flathead va phia tay. Nhung bo toc da đo nay co đoi song du muc nho san ban bo rung bison.
Phan phia đong cua tieu bang Montana nam trong vung đat mua Louisiana ma Phap ban cho My nam 1803. Sau khi đoan tham hiem cua Lewis va Clark kham pha ra nhung mo vang va đong tai Montana cuoi thap nien 1850, vung đat nay tro thanh mot vung lanh tho do nuoc My kiem soat (Montana Teritory) vao ngay 26 thang 5 nam 1864 roi tro thanh tieu bang thu 41 cua Hoa Ky vao ngay 8 thang 11 nam 1889. Cac đao luat Homestead Act đuoc ban hanh vao cac nam 1862 va đau the ki 20 đe cung cap đat cho nhung nguoi dan nhap cu vao Montana khai khan trong trot.
Cac dong nguoi da trang đo vao Montana đa dan toi nhung xung đot voi tho dan da đo ban đia. Nam 1876, toan bo mot trung đoan ky binh cua quan đoi My do tuong George Custer đa bi tho dan da đo tieu diet trong tran Little Bighorn noi tieng. Đay la mot trong nhung tran chien noi tieng nhat trong lich su nuoc My va tuong trung cho su co gang bao ve que huong va giu gin ban sac van hoa cua nguoi da đo tai đay.


Nhan khau Dan so cua Montana hien nay xap xi 1 trieu nguoi. Đay la bang co mat đo dan so thua thu ba o Hoa Ky voi mat đo dan so chi co 2,39 nguoi/km². Tai Montana, phan lon nguoi dan la nguoi da trang co nguon goc tu cac di dan chau Au nhu Đuc, Bac Au, Anh, Ireland, Đong Au... Đung thu nhi la cong đong tho dan da đo ban đia. Ngoai ra cac sac toc khac nhu nguoi da đen, nguoi goc A chiem mot ti le kha khiem ton. Nguoi hispanic, tuc nguoi goc latinh chiem ti le 2,56% tren moi sac toc.
Nam 2006, tong dan so cua Montana la 997.650 nguoi, tang them 0,9% so voi nam truoc. Du bao dan so Montana se tiep tuc tang truong đeu trong thoi gian toi.
Phan bo cac sac toc cua Montana vao nam 2005 nhu sau:

Nguoi da trang: 92,52%
Nguoi da đen: 0,62%
Nguoi da đo: 7,47%
Nguoi goc A: 0,82%
Nguoi cac đao Thai Binh Duong: 0,11%
Nguoi hispanic thuoc moi sac toc tren: 2,56%


Kinh te Nam 2020, tong san pham quoc dan cua Montana la 51.91 ti đo la My. Thu nhap binh quan cua nguoi dan Montana cung nam đo la 41.280 USD, đung hang thu 37 nuoc My tuy nhien muc thu nhap nay se gia tang nhanh chong trong cac nam toi.
Kinh te Montana chu yeu dua tren nong nghiep, chan nuoi, khai khoang va du lich. Tai Montana, cac loai cay trong chu yeu la lua mi, lua mach, yen mach, lua mach đen, cu cai đuong, khoai tay. Ve chan nuoi thi cuu la chu yeu. Montana co nhieu canh rung rong lon voi mot nguon tai nguyen khoang san phong phu đa tao đieu kien thuan loi cho hoat đong khai thac lam san va cac loai khoang san nhu vang, bac, đong... hay cac mo than co tru luong lon.
Du lich la hoat đong kinh te quan trong cua Montana. Moi nam co hang trieu luot khach du lich toi Montana đe tham quan Cong vien quoc gia Glacier, ho Flathead, vung thuong nguon con song Missouri, đai tuong niem tran chien Little Bighorn va mot phan cong vien quoc gia Yellowstone cung chung so huu voi bang lang gieng Wyoming.


Chinh tri Trong lich su, Montana đuoc coi la mot "Swing state" giua hai Đang Cong hoa Hoa Ky va Đang Dan chu Hoa Ky voi truyen thong chon "nguoi bao thu đen Helena va nguoi cap tien đen Washington". Moi đang đeu co mot thoi gian cam quyen kha lau dai tai Montana truoc khi bi đang kia thay the. Suot thap nien 1970, Montana la mot bang ung ho đang Dan chu voi vi thong đoc Dan chu co nhiem ky keo dai toi 20 nam va cac đai dien cua đang Dan chu chiem đa so tai ca quoc hoi tieu bang lan co quan lap phap. Nhung đen nam 1988, Montana lai bau len mot thong đoc Đang Cong hoa va gui cac đai đai dien Cong hoa đen thuong vien lien bang. Trong nhung nam gan đay, Montana đuoc xep vao nhom cac bang thien đang Cong hoa, khi tong thong George W. Bush đa gianh đuoc thang loi lon tai Montana trong cuoc bau cu tong thong cac nam 2000 va 2004. Tuy nhien, nam 2004, nguoi dan Montana lai bau Brian Schweitzer, mot ung cu vien Dan chu vao vi tri thong đoc va đua cac đai dien cua Đang Dan chu đen thuong vien lien bang.


Tham khao