Than Nong (phon the: 神農, gian the: 神农) (3220 TCN—3080 TCN), con đuoc goi la Than Nong thi (神農氏), Khoi Ngoi thi (魁隗氏), Lien Son thi (連山氏), Liet Son thi (列山氏), Tac than (稷神), thuong đuoc biet voi ten goi Viem Đe (炎帝). Than Nong la mot vi than trong than thoai. Ong cung đuoc xem la thuy to cua ho Hong Bang trong truyen thuyet cua Viet Nam.
Theo Christie Anthony (1968) trich tu Chinese Mythology. Feltham: Hamlyn Publishing:
"神农也是头像牛头，尖角，铜额头，铁头，蝎尾，蜈蚣腿的人"
Phien am:

Than Nong da thi đau tuong nguu đau, tiem cac, đong ngach đau, thiet đau, hat vi, ngo cong thoi đich nhan

Tam dich: 

Than Nong cung la nguoi co đau giong đau bo, sung nhon, tran đong, đau sat, đuoi bo cap, chan ret.

Theo truyen thuyet, Than Nong song cach đay khoang hon 5.000 nam va la nguoi đa day dan nghe lam ruong, che ra cay bua, cung nhu phat trien nghe lam thuoc tri benh, cho nen trong dan gian co cau Than Nong thuong bach thao, giao nhan y lieu du nong canh (神農嘗百草, 教人醫療與農耕; Than Nong nem tram cay thuoc, day nguoi chua benh voi cay cay). Vi the, ong con đuoc xung la Duoc vuong (藥王), Ngu Coc vuong (五穀王), Ngu Coc Tien Đe (五穀先帝), Than Nong đai đe (神農大帝).


Trong than thoai Trung Quoc Trong than thoai Trung Quoc, Than Nong ngoai viec la ong to nong nghiep, nguoi đa day dan trong ngu coc va che tao ra cay bang go, ong to nghe gom su va nghe y duoc, thi đoi khi ong cung đuoc coi la to tien hay thu linh cua Xi Vuu; va giong nhu ong nay, Than Nong cung la nguoi co đau giong đau bo, sung nhon, tran đong, đau sat, đuoi bo cap, chan ret. Mot khac biet giua huyen thoai va khoa hoc đuoc the hien trong than thoai Trung Hoa: Than Nong va Hoang Đe đuoc coi nhu la nhung nguoi ban va đong hoc gia, cho du giua ho la khoang thoi gian tren 500 nam giua vi Than Nong đau tien va Hoang Đe, va cung nhau ho chia se nhung bi quyet gia kim thuat dung trong y duoc, kha nang bat tu va che tao vang.
Theo su bo sung cua Tu Ma Trinh vao Su ky thi Than Nong la ba con voi Hoang Đe va đuoc coi la ong to cua nguoi Trung Quoc. Nguoi Han coi ca hai đeu la to tien chung cua minh voi thanh ngu "Viem Hoang tu ton" (con chau Viem Hoang). Ong chet do nem phai mot loai đoc thao ma khong kip lay thuoc chua, sau mot thoi gian dai tung nem rat nhieu cac loai đoc thao khac nhau. Ong đuoc than thanh hoa nhu la mot trong so ba vi vua huyen thoai danh tieng nhat, goi chung la Tam Hoang vi nhung đong gop cua minh cho loai nguoi.
Cung theo Tu Ma Trinh thi Than Nong lam vua 140 nam, khi mat tang tai Truong Sa (nay thuoc tinh Ho Nam). Kinh đo ban đau đat tai đat Tran, sau doi toi Khuc Phu. Hau due cua ong truyen đuoc 8 đoi keo dai 520 nam cho đen khi Hien Vien Hoang Đe noi len, ngoai ra Than Nong con co nguoi con gai ten la Tinh Ve.
Kho co the noi Than Nong la mot nhan vat lich su co that hay khong. Tuy nhien, Than Nong, du la mot ca nhan hay mot thi toc, la rat quan trong trong lich su van hoa—đac biet khi noi toi than thoai va van hoc dan gian. Tren thuc te, Than Nong đuoc nhac toi rat nhieu trong van hoc lich su.


Than Nong trong van hoc Mac du Tu Ma Thien đe cap rang cac vi vua ngay truoc Hoang Đe la tu mot nha (hay nhom sac toc) Than Nong nhung Tu Ma Trinh, nguoi bo sung them phan Tam Hoang ban ky cho Su ky, cho rang Than Nong la nguoi ho Khuong (姜) va liet ke mot danh sach nhung nguoi ke vi ong.
Trong cuon sach co hon, va ngay nay duong nhu đuoc dan chieu toi nhieu hon, la Hoai Nam tu co viet: "Truoc khi co Than Nong thi dan chung mong muoi, đoi an va om đau benh tat; nhung sau đo ong đa day dan chung trong ngu coc ma tu ong tim ra, roi viec nem cac loai cay co, ma moi ngay co the toi 70 loai khac nhau". Than Nong cung đuoc nhac toi trong Kinh Dich. Tai đay ong đuoc noi toi nhu la nguoi tri vi sau khi ket thuc su tri vi cua nha Bao Hy/Phuc Hy, la nguoi phat minh ra cay bang go voi luoi cong cung bang go, truyen cac ky nang canh tac cho dan chung va lap cho ban ngay. Mot dan chieu khac co trong La Thi Xuan Thu (呂氏春秋), đe cap toi mot so vu bao loan khi Than Nong noi len va cho biet quyen luc cua Than Nong thi keo dai toi 17 the he


Trong van hoa dan gian Ong đuoc cho la tung nem thu hang tram loai cay co đe kiem tra cac tinh chat duoc hoc cua chung. Đong gop đuoc coi la cua Than Nong la Than Nong ban thao kinh (phon the: 神農本草經, gian the: 神农本草经, binh am: Shennong bencao jing) – đuoc bien tap va chinh ly lan đau tien vao khoang cuoi thoi Tay Han, vai ngan nam sau khi Than Nong ton tai – trong đo co liet ke nhieu loai cay co khac nhau, nhu linh chi, đuoc Than Nong tim ra va đanh gia pham cap, tinh nang. Tac pham nay đuoc coi la duoc đien som nhat cua nguoi Trung Quoc. No cung bao gom 365 vi thuoc tong hop tu khoang vat, cay coi va đong vat. Than Nong đuoc coi la đa nhan dang hang tram loai duoc thao va đoc thao bang cach tu minh nem thu đe tim hieu tinh chat cua chung, la cot yeu đoi voi su phat trien cua y hoc co truyen Trung Hoa. Truyen thuyet cung ke rang ban đau Than Nong co than hinh trong suot va vi the ong co the nhin thay cac tac đong cua cac loai cay co khac nhau len co the minh. Tra, đuoc coi la thuoc giai đoi voi cac tac đong gay ngo đoc cua khoang 70 loai cay co, cung đuoc coi la phat hien cua ong. Phat hien nay đuoc coi la vao nam 2737 TCN, ma theo đo Than Nong lan đau tien nem thu tra tu nhung chiec la che tren canh tra bi chay, đuoc gio nong cua đam chay đua toi va roi vao vac nuoc soi cua ong. Than Nong đuoc ton kinh nhu la ong to cua y hoc Trung Hoa. Ong cung đuoc coi la nguoi đa đe ra ky thuat cham cuu.
Nguoi ta cung cho rang Than Nong đong mot vai tro trong viec tao ra co cam, cung voi Phuc Hy va Hoang Đe. Mot so cong trinh hoc thuat cung đe cap rang dong ho đang cha cua vien tuong noi tieng thoi nha Tong la Nhac Phi co nguon goc tu Than Nong.


Danh sach quan chu Than Nong thi Theo Đe vuong the ky va Su Ky - Bo Tam Hoang ban ky thi Than Nong thi co chin nguoi lan luot lam vua:
Viem Đe
Đe Lam Khoi (帝临魁) tuc đe Đoi (con Viem đe)
Đe Thua (帝承) con đe Lam Khoi
Đe Minh (帝明) con đe Thua
Đe Truc (帝直) con đe Minh
Đe Ly (帝釐) tuc Đe Nghi (con Đe Truc - sach Thong Giam Ngoai Ky noi la con Đe Minh ma khong co đoi Đe Truc)
Đe Ai (帝哀) tuc đe Lai (con Đe Ly)
Đe Khac (帝克) con đe Ai
Đe Du Vong (帝榆罔) con đe Khac
Theo Son Hai kinh thi Than Nong thi truyen đuoc 10 đoi:
Viem Đe
Viem Cu (Tru)
Tiet Tinh
Hi Khi
Chuc Dung
Cong Cong
Thuat Khi
Hau Tho
E Minh
Tue Thap


Tai Viet Nam Tai Viet Nam thi Than Nong đuoc xem la thuy to cua nguoi Viet.
Trong Đai Viet Su ky Toan thu, phan loi tua cua Ngo Si Lien chep: "Nuoc Đai Viet o phia nam Ngu Linh, the la troi đa phan chia gioi han Nam–Bac. Thuy to cua ta la dong doi ho Than Nong, the la troi sinh chan chua, co the cung voi Bac trieu moi ben lam đe mot phuong".
Theo Đai Viet su ky toan thu:

"Vua Đe Minh la chau ba đoi cua Than Nong, đi tuan thu phuong Nam, đen nui Ngu Linh (nay thuoc tinh Ho Nam, Trung Hoa), gap mot nang tien, lay nhau đe ra nguoi con ten la Loc Tuc. Sau Đe Minh truyen ngoi lai cho con truong la Đe Nghi lam vua phuong Bac (tu nui Ngu Linh ve phia Bac), phong cho Loc Tuc lam vua phuong Nam (tu nui Ngu Linh ve phia Nam), xung la Kinh Duong Vuong, quoc hieu la Xich Quy. Kinh Duong Vuong lam vua Xich Quy vao nam Nham Tuat 2897 TCN, lay con gai Đong Đinh Ho quan (con co ten la Than Long) la Long nu sinh ra Sung Lam, noi ngoi lam vua, xung la Lac Long Quan. Lac Long Quan lay con gai vua Đe Lai (con cua Đe Nghi), ten la Au Co, sinh mot lan tram nguoi con trai. Mot hom, Lac Long Quan bao Au Co rang: "Ta la giong rong, nang la giong tien, thuy hoa khac nhau, chung hop that kho". Ben tu biet nhau, chia 50 con theo me ve nui, 50 con theo cha ve o mien bien (co ban chep la ve Nam Hai), phong cho con truong lam Hung Vuong, noi ngoi vua."


= Le Than Nong =
Le Than Nong tuc la le te vua Than Nong đe cau mong đuoc mua va nghe nong phat đat. Tren cac quyen lich co hang nam, nguoi ta thuong ve mot muc đong dat mot con trau. Muc đong tuc la vua Than Nong, con con trau tuong trung cho nghe nong.
Hinh muc đong cung nhu con trau thay đoi hang nam tuy theo su uoc đoan cua Kham thien giam ve mua mang nam đo se tot hay xau.
Nam nao đuoc coi la đuoc mua, Than Nong co giay dep chinh te, con nam nao mua mang bi coi la kem, Than Nong co ve nhu voi vang hap tap nen chi đi giay mot chan. Con trau đuoc đoi mau tuy theo hanh cua moi nam, no co the co mot trong 5 mau vang, đen, trang, xanh, đo đung voi cac hanh Tho, Thuy, Kim, Moc, Hoa. Thoi phong kien, hang nam đeu co tuc te va ruoc Than Nong tai trieu đinh cung nhu o cac đia phuong.
Le te Than Nong hang nam cu hanh vao ngay Lap xuan, boi vay nen le te Than Nong con đuoc goi la Te xuan.
Theo chi du cua Minh Mang, hang nam sau tiet Đong chi, toa Kham thien giam phai lo sua soan viec te Than Nong. Cac quan cung nhau hop đe nan trau va tuong Than Nong.
Truoc ngay lap xuan hai ngay, tai gan cua thanh Đong Ba (ngay nay la cua chinh Đong), cac quan Kham thien giam cho lap mot cai Đai huong đong. Trau va tuong Than Nong cung đuoc đua toi luu tai phu Thua Thien đe ngay hom sau cac quan trong phu moi ruoc tu phu toi Đai. Cac quan van le phuc, co quan linh mang guom giao, tan long, co quat theo hau.
Toi Đai thi mot le đon gian đuoc cu hanh, ngu y trinh voi Tho Cong ve su hien dien cua tuong Than Nong va trau. Sau đo, trau va tuong Than Nong lai đuoc khieng ve kho cat. Hom te xuan, tuong va trau lai đuoc ruoc ra Đai, nhung lan nay đi ruoc la cac quan bo Le va cac quan phu Thua Thien. Khi đam ruoc đi qua cung vua, mot vien thai giam vao tau đe vua biet. Sau đo, đam ruoc lai tiep tuc đi va khi đi qua bo Le, mot vien quan đanh vao mong trau ba roi, co y thoi thuc trau phai lam viec.
Toi Đai, cac quan lam le te Than Nong theo nhu nghi le cac cuoc te khac. Te Than Nong xong, trau va tuong Than Nong đuoc quan linh mang đi chon sau buoi le.
Tai cac tinh, trong ngay Lap xuan cung co le te Than Nong va le cung đuoc sua soan tu sau ngay Đong chi. Cac quan tinh phu trach viec hanh le. Trau va tuong Than Nong cung đuoc đem chon. Nguoi Dao Tuyen, đe cam ta cong on va cau xin cho mua mang boi thu, nha nha hanh phuc thi le hoi ngay 6 thang 6 am lich la ngay cung Than Nong lon nhat trong nam. Ngoai ra ho con tho cung Than Nong vao cac ngay 1 thang 1 am lich va 9 thang 9 am lich hang nam.


Lien ket ngoai Đinh Gia Khanh, Đai cuong ve tien trinh van hoa Viet Nam, trong: Cac vung van hoa Viet Nam, Chu bien: Đinh Gia Khanh, Cu Huy Can, Nha xuat ban Van hoc Ha Noi, 1995


Ghi chu