Quan đao Hoang Sa (theo cach goi cua Viet Nam) hay quan đao Tay Sa (gian the: 西沙群岛; phon the: 西沙群島; Han-Viet: Tay Sa quan đao; binh am: Xisha qundao, theo cach goi cua Trung Quoc va Đai Loan, con đuoc biet đen thong qua ten goi quoc te pho bien bang tieng Anh la Paracel Islands) la mot nhom khoang 30 đao, ran san ho, con cat va bai đa ngam o bien Đong, la đoi tuong tranh chap chu quyen giua Trung Quoc, Đai Loan va Viet Nam. Hien nay, Trung Quoc la quoc gia đang duy tri su kiem soat cung nhu quyen tai phan tren thuc te đoi voi toan bo quan đao nay.
Quan đao nam cach mien Trung Viet Nam khoang mot phan ba khoang cach đen nhung đao phia bac cua Philippines; cach đao Ly Son cua Viet Nam khoang 200 hai ly va cach đao Hai Nam cua Trung Quoc khoang 230 hai ly. Chu Hoang Sa (黄沙) co nghia la "cat vang".
Phia Viet Nam cho rang cac chinh quyen cua ho tu the ky 16-18 (thoi ky nha Hau Le) đa to chuc khai thac tren quan đao hang nam keo dai theo mua (6 thang). Đen đau the ky XIX, nha Nguyen (Viet Nam) voi tu cach nha nuoc đa tiep tuc thuc thi chu quyen tren quan đao. Cac hoat đong thuc thi chu quyen cua nha Nguyen đuoc bat đau co the muon hon cac trieu đai Trung Hoa nhung voi mat đo mau hon trong the ky XIX voi cac nam 1803, 1816, 1821, 1835, 1836, 1837, 1838, 1845, 1847 va 1856. Khong chi la kiem tra chop nhoang tren cac đao hoang nho vo chu roi ve, ma hoat đong chu quyen cap nha nuoc cua nha Nguyen tu nam 1816 bao gom ca viec khao sat đo đac thuy trinh, đo ve ban đo dai ngay, xay xong sau nhieu ngay quoc tu tren đao thuoc quan đao Hoang Sa, cam bia chu quyen va cuu ho hang hai quoc te. Cuoi the ky 19, do suy yeu va mat nuoc boi Đe quoc Phap xam luoc, hoat đong chu quyen cua nha Nguyen đoi voi quan đao Hoang Sa va quan đao Truong Sa cung do đo ma bi gian đoan.
Nguoc lai, phia Trung Quoc va Đai Loan cung cho rang quan đao Hoang Sa ke tu khi bat đau thoi ky nha Han (nam 206 truoc cong nguyen) đa la lanh tho cua Trung Quoc, cac trieu đai ve sau van co cac hoat đong phat trien, cac nha nuoc phong kien Trung Hoa, thinh thoang voi tan suat vai lan trong nhieu the ky hay mot lan trong moi the ky, đa gui quan kiem tra hay cac đoan su than ngoai giao đi su ngang qua quan đao nay. Đinh điem cua hoat đong tuan tra cap nha nuoc la vao đau thoi đai nha Minh voi cac chuyen tham hiem tu nam 1405-1433, đi ngang qua quan đao, đen Đong Nam A va An Đo Duong (An Đo va cac nuoc A rap) cua Trinh Hoa. Sau thoi Trinh Hoa (nam 1433) đen cuoi trieu đai nha Thanh (nam 1911), hoat đong tuan tra quan đao nay chi con chu yeu la do chinh quyen đia phuong cua thanh pho Quang Chau (thuoc tinh Quang Đong) thuc hien, cac nha nuoc Trung Hoa khong con luu tam đen lanh vuc hang hai, đe cac đao, đa san ho o bien Nam Hai (bien Đong) tro ve nguyen ven la cac đao hoang (荒島無居民). Cac cuoc tuan tra cua chinh quyen đia phuong Quang Chau trong thoi Minh Thanh sau nam 1433 la: Cuoc tuan tra tai cac đao ven bo Quynh Chau (Hai Nam) nam trong That Chau Duong (phan đong bac Bien Đong) cua Ngo Thang (吳昇) đau thoi nha Thanh (nam 1710-1712), va cuoc tuan tra mot ngay cua Ly Chuan (nam 1909) cuoi nha Thanh. Mot cuoc đi su Anh Quoc ngang qua (nhin thay tren hanh trinh noi nhat trong 1 ngay) cac đao, đa, bai ngam san ho đuoc cho la quan đao Hoang Sa (Tay Sa) nam 1876 cua Quach Tung Đao. Tren quan đao van con nhung di tich tu thoi nha Đuong va nha Tong.
Vao đau the ky 20, Lien bang Đong Duong thuoc Phap kiem soat quan đao, nhung đa bat đau co su tranh chap chu quyen voi chinh quyen Trung Hoa Dan Quoc. Sau đo, quan đao roi vao tay Đe quoc Nhat Ban va đuoc gop chung vao voi Đai Loan thuoc Nhat trong giai đoan 1941-1945. Tai Hoi nghi San Francisco nam 1951 ve viec phan đinh cac lanh tho ma Đe quoc Nhat Ban chiem giu, quan đao Hoang Sa va Truong Sa la đoi tuong tuyen bo chu quyen cua nhieu ben tranh chap bao gom Lien hiep Phap, Trung Quoc, Đai Loan va Philippines. Ket qua Hoi nghi khong cong nhan chu quyen cua quoc gia nao, cac quan đao đuoc coi la vo chu va cang gay ra tranh chap du doi hon sau nay.
Nam 1956, Viet Nam Cong hoa tiep noi Lien hiep Phap thuc hien kiem soat mot so đao thuoc quan đao Hoang Sa, nhung Cong hoa Nhan dan Trung Hoa đa đem quan kiem soat nua phia Đong quan đao tu truoc đo vai thang. Nam 1958, Cong hoa Nhan dan Trung Hoa ra tuyen bo ve hai phan, trong đo co khang đinh đao Đai Loan, quan đao Banh Ho, quan đao Hoang Sa va quan đao Truong Sa đeu thuoc ve lanh tho cua minh. Nam 1974, Hai quan Trung Quoc đanh bai Hai quan Viet Nam Cong hoa, gianh quyen kiem soat toan bo quan đao Hoang Sa.
Chu quyen đoi voi quan đao Hoang Sa hien nay van đang trong tinh trang tranh chap lanh tho giua Viet Nam, Trung Quoc va Đai Loan. 


Đia ly tu nhien Quan đao Hoang Sa la mot tap hop tren 30 đao san ho, con cat, am tieu (ran) san ho noi chung (trong đo co nhieu am tieu san ho vong hay con goi la ran vong) va bai ngam thuoc bien Đong, o vao khoang mot phan ba quang đuong tu mien Trung Viet Nam đen phia bac Philippines. Quan đao trai dai tu 15°43′10" đen 17°06′53" Bac va tu 111°11′12" đen 112°53′20" Đong, co bon điem cuc bac-nam-tay-đong lan luot tai đa Bac, bai Oc Tai Voi, đao Tri Ton va bai Go Noi. Đo dai đuong bo bien đat 518 km. Điem cao nhat cua quan đao la mot vi tri tren đao Đa voi cao đo 14 m (hay 15,2 m). Vung bien Hoang Sa trong bien Đong nam trong vung "xich đao tu".
Ve khoang cach đen đat lien, quan đao Hoang Sa nam gan Viet Nam hon. Cu the, khoang cach tu đao Tri Ton (15°47'B 111°12'Đ) toi đao Ly Son (15°22'B 109°07'Đ) la 121,1 hai ly (224,3 km). Neu lay toa đo cua cu lao Re (ten cu cua Ly Son) la 15°23,1'B 109°09,0'Đ tu ban tuyen cao đuong co so cua nuoc Cong hoa Xa hoi chu nghia Viet Nam (ngay 12 thang 11 nam 1982) thi khoang cach đen bo Ly Son thu ngan lai duoi 121 hai ly. Ngoai ra, khoang cach tu đao Tri Ton nay đen mui Ba Lang An (15°14'B 108°56'Đ) thuoc đat lien Viet Nam la 134,6 hai ly (249,3 km). Trong khi đo, khoang cach tu đao Hoang Sa (đao thuoc Quan đao Hoang Sa gan Trung Quoc nhat) đen Lang Thuy giac (tieng Trung: 陵水角; binh am: Lingshui jiao) thuoc đao Hai Nam cua Trung Quoc la 142,5 hai ly (263,9 km). Khoang cach tu đao Hoang Sa toi đat lien luc đia Trung Quoc toi thieu la 235 hai ly. Neu Trung Quoc dung ran đa ngam (đa Bac) lam chuan đe đo đen bo đao Hai Nam tai Lang Thuy giac thi khoang cach la 111,9 hai ly (207,2 km), nhung do đa ngam khong co gia tri nhu đao trong viec chuan đinh ranh gioi nen ly le nay khong thuyet phuc.


= Phan nhom =

Quan đao Hoang Sa đuoc chia lam hai nhom đao la nhom đao An Vinh va nhom đao Luoi Liem. Co tai lieu chia quan đao lam ba phan, trong đo ngoai hai nhom tren thi con co mot nhom nua goi la nhom Linh Con.


 Nhom An Vinh  Nhom đao An Vinh (tieng Anh: Amphitrite Group; tieng Trung: 宣德群岛, Han-Viet: Tuyen Đuc quan đao) bao gom cac thuc the đia ly o phia đong cua quan đao (theo cach chia thu hai: nhom An Vinh o phia đong bac cua quan đao, nhom Linh Con o phia đong va đong nam cua quan đao). Nhom nay bao gom đao Bac, đao Cay (đao Cu Moc), đao Trung (đao Giua), đao Đa, đao Linh Con, Đao Nam, đao Phu Lam, đa Bong Bay, con cat Bac, con cat Nam, con cat Tay, con cat Trung, hon Thap, đa Truong Nghia, bai Binh Son, bai Chau Nhai, bai Go Noi, bai La Mac (phan keo dai phia nam cua bai ngam chua đao Linh Con), bai Quang Nghia, bai Thuy Te, bai Oc Tai Voi.
Theo Lich trieu hien chuong loai chi cua Phan Huy Chu, An Vinh la ten mot xa vao thoi chua Nguyen (Đang Trong), thuoc huyen Binh Duong (tuc huyen Binh Son) phu Tu Nghia tran Quang Nam (Tu Nghia tuc phu Hoa Nghia, đen thoi nha Nguyen thi tro thanh tinh Quang Ngai). Sach Đai Nam thuc luc (tien bien, quyen 10) ghi chep ve xa nay nhu sau:

Ngoai bien xa An Vinh, huyen Binh Son, tinh Quang Ngai co hon 100 con cat... chieu dai keo dai khong biet toi may ngan dam, tuc goi la Van ly Hoang Sa chau... Hoi quoc so đau trieu Nguyen đat đoi Hoang Sa gom 70 nguoi lay dan xa An Vinh sung vao, hang nam cu đen thang ba cuoi thuyen ra đao, ba đem thi toi noi...

Ten quoc te cua nhom đao la Amphitrite. Ten nay la đat theo ten mot chiec tau Phap tren đuong đua cac giao si chau Au sang Vien Đong, gap nan roi đam o vung Hoang Sa vao cuoi the ky 17.


 Nhom Luoi Liem  Nhom đao Luoi Liem (tieng Anh: Crescent Group; tieng Trung: 永乐群岛, Han-Viet: Vinh Lac quan đao) bao gom cac thuc the đia ly o phia tay nam cua quan đao. Nhom nay con đuoc goi la nhom Trang Khuyet hay nhom Nguyet Thiem. Nhom Luoi Liem bao gom đao Ba Ba, đao Bach Quy, đao Duy Mong, đao Hoang Sa, đao Huu Nhat, đao Luoi Liem (la bai đa tren co đao Duy Mong), đao Oc Hoa, đao Quang Anh, đao Quang Hoa, đao Tri Ton, đa Bac, đa Chim En (Yen), đa Hai Sam, đa Loi, đa Son Ky, đa Tra Tay, bai Đen Pha la bai đa tren co đao Hoang Sa), bai Ngu Binh (la bai ngam nam giua đa Hai Sam va cap đao Quang Hoa), bai Xa Cu,...


= Khi tuong =
Nho nam giua bien Đong nen quan đao Hoang Sa co khi hau đieu hoa, khong qua lanh ve mua đong, khong qua nong ve mua he neu so voi nhung vung đat cung vi đo trong luc đia. Mua ngoai bien qua nhanh, o Hoang Sa khong co mua nao am đam keo dai, buoi sang cung it khi co suong mu. Luong mua trung binh trong nam la 1.170 mm. Thang 10 co 17 ngay mua / 228 mm va la thang mua nhieu nhat. Khong khi Bien Đong tuong đoi am thap hon nhung vung bien khac tren the gioi. O ca Hoang Sa lan Truong Sa, đo am đeu cao, it khi nao đo am xuong duoi 80%. Trung binh vao thang 6, đo am o Hoang Sa suyt soat 85%.

Bao Bien Đong la bao nhiet đoi theo mua, thuong xay ra nhung luc giao mua, nhat la tu thang 6 đen thang 8. Gio manh đen 90 gut. Bao giam đi tu thang 9 nhung cung van con đen thang 1. Tuy vay, vao giua mua gio Đong-Bac, bao lam bien tro nen đong du doi hon va keo dai trong nhieu ngay.
Khi bao phat xuat tu đao Luzon đi ngang Hoang Sa thi binh si Viet Nam Cong hoa đong tren đao thay cac trieu chung nhu sau: Troi oi, khi ap tut xuong rat nhanh. Tren bau troi xuat hien nhung may cao tang bay nhanh nhu bo long (cirrus panaches). Vai gio sau bau troi bi che phu boi mot lop suong mu may rat mong (cirro status), mat troi chung quanh co quang, roi dan dan bau troi trang nhat. Sau đo đen luot nhung may "quyen tang" thap co hinh vay ca (cirro cumulus). Roi đen mot lop may "quyen tich" đen hinh nhu tang đe phat trien rat nhanh hinh đe day len cao loi 3.000m (altostatus), "tang tich" [Cumulus N...], tat ca tro nen đen, u am; mua bat đau roi, gio thoi, khi ap xuong nhanh. Tran may thap dan xuong (100m hay 50m), may bay nhanh, gio thoi manh tung con, bao đa toi... Cuong đo gio bao co the loi 50 gut đen 90 gut. Khi sam set đa xuat hien thi co the coi nhu con bao đa qua...


Danh sach thuc the đia ly Quan đao Hoang Sa Lich su Dien bien cuoc tranh chap chu quyen theo thoi gian:


= Quan điem cua Trung Quoc va Đai Loan =

Theo quan điem cua Trung Quoc va Đai Loan, ho tuyen bo co chu quyen lau đoi đoi voi quan đao Hoang Sa va Truong Sa:

Quan đao Hoang Sa ke tu khi bat đau thoi ky nha Han (nam 206 truoc cong nguyen) đa la lanh tho Trung Quoc. Theo Bo Ngoai giao Trung Quoc, "Di vat chi" (异物志) cua Duong Phu (楊孚) thoi Đong Han co viet "Truong hai ky đau，thuy thien nhi đa tu thach" (Bien song trieu dang gap ghenh đa ngam, nuoc can ma nhieu đa nam cham) trong đo "Truong Hai" (涨海, bien truong) la ten nguoi Trung Quoc thoi đo dung đe goi Bien Đong va "ky đau" (崎头, đa ngam go ghe) la ten nguoi Trung Quoc đuong thoi dung đe chi cac đao, đa ngam.... o quan đao Tay Sa (Hoang Sa) va Nam Sa (Truong Sa) tai Bien Đong.
Cac trieu đai ve sau van co cac hoat đong phat trien. Vao thoi Đuong Tong, nhieu sach su đia đa su dung cac ten khac nhau đe chi Hoang Sa (Tay Sa) va Truong Sa (Nam Sa), lan luot la "Cuu Nhu Loa Chau", "Thach Đuong ", "Truong Sa ", "Thien Ly Thach Đuong ", "Thien Ly Truong Sa", "Van Ly Thach Đuong", "Van Ly Truong Sa". Trong bon trieu đai Tong, Nguyen, Minh va Thanh, đa co đen hang tram thu tich su dung ten goi "Thach Đuong" hay "Truong Sa" đe chi cac đao tai Bien Đong (Nam Hai). "Hon nhat cuong ly lich đai quoc đo chi đo" (混一疆理歷代國都之圖) thoi Nha Minh co đanh dau vi tri cua Thach Đuong, va vi tri nay đuoc phia Trung Quoc cho la tuong ung voi Nam Sa (Truong Sa) hien tai. "Canh lo bo" (更路簿) thoi Nha Thanh ghi chep ve vi tri cua cac đia danh cu the cua cac đao, đa, bai tai Nam Sa (Truong Sa) ma ngu dan Hai Nam thuong lui toi, tong cong co 73 đia danh.
Nam Khai Bao thu 4 (971) duoi thoi Tong Thai To, Nha Tong sau khi binh đinh nuoc Nam Han đa lap luc luong tuan tra bien, pham vi tuan tra bao gom ca quan đao Tay Sa. Cac luc luong hai quan Trung Quoc tu thoi nha Tong (nam 960-1279) đa gui quan kiem tra thuong xuyen quan đao nay, keo dai cho đen nhung nam cuoi trieu đai nha Thanh
Co mot so di tich van hoa Trung Quoc tai quan đao Hoang Sa co nien đai tu thoi đai nha Đuong va nha Tong va co mot so bang chung ve noi cu tru cua nguoi Trung Quoc tren cac đao trong giai đoan nay. Trong cuon sach Vo cong thong bao đuoc xuat ban trong trieu nha Tong nam 1044, co ghi nhan lanh tho Trung Hoa bao gom cac quan đao trong khu vuc tuan tra cua Hai quan nha Tong.
Cung theo Bo Ngoai giao Trung Quoc, thoi Nha Thanh, đa co nhieu đia đo đa đua cac đao Nam Sa vao ban đo Trung Quoc, vi du nhu "Thanh truc tinh phan đo" (清直省分圖) cua "Thien ha tong du đo" (天下總輿圖) nam 1724, "Hoang Thanh cac truc tinh phan đo" (皇清各直省分圖) cua "Thien ha tong du đo" nam 1755, "Đai Thanh van nien nhat thong thien ha toan đo" (大清萬年一統天下全圖) nam 1767, "Đai Thanh van nien nhat thong đia luong toan đo" (大清萬年一統地量全圖) nam 1810 va "Đai Thanh nhat thong thien ha toan đo" (大清一統天下全圖) nam 1817.
Theo Hiep uoc Phap-Thanh, 2 ben cong nhan Trung Quoc co chu quyen tai quan đao Truong Sa va Hoang Sa. Trung Quoc đa gui luc luong hai quan toi cac đao vao nam 1902 va 1907, va đat co va đanh dau tren cac đao. Nha nuoc ke tiep trieu đai nha Thanh la Trung Hoa Dan Quoc đa tuyen bo quan đao Truong Sa va Hoang Sa thuoc tham quyen cua quan Hai Nam
Ngay 29 thang 9 nam 1932, đe đap lai mot van ban đe cap đen quan đao Hoang Sa do Phap gui toi toa cong su Trung Quoc, Trung Hoa Dan Quoc gui mot van ban khong ro rang cho Phap đe cap đen chu quyen cua ho đoi voi mot quan đao khac o cach quan đao Hoang Sa 150 dam dua tren co so la Cong uoc Phap-Thanh 1887.
Nam 1933, Phap đa chiem đong 9 hon đao o quan đao Nam Sa. Sau su kien Phap chiem huu Truong Sa vao nam 1933, cac ban đo cua Trung Hoa Dan Quoc đa thay đoi cach ve qua viec mo rong đuong gioi han (ve bang net lien) tai bien Đong xuong khu vuc giua vi tuyen 7° Bac va vi tuyen 9° Bac nham noi len rang quan đao Hoang Sa, Truong Sa la thuoc ve Trung Quoc.
Đen The chien 2, Nhat Ban chiem đong quan đao Tay Sa va Nam Sa, sau đo sap nhap hai quan đao nay vao Đai Loan thuoc Nhat. Sau khi Nhat thua tran, quan đao Hoang Sa lai thuoc ve Phap
Tuy Đai Loan va Trung Quoc co mau thuan ve mat chinh tri, nhung ca hai đeu nhat tri trong hoat đong tuyen bo chu quyen va mo rong tam kiem soat tai quan đao Theo quan điem cua Trung Quoc va Đai Loan, tran đanh nam 1974 khong phai la hanh vi xam chiem lanh tho Viet Nam ma la hanh đong chinh đang nham thu hoi chu quyen cua dan toc Trung Hoa tai quan đao nay.


= Quan điem cua Viet Nam =


 Thoi chua Nguyen, nha Tay Son va nha Nguyen  Nhung nguoi đanh ca Viet Nam song tren cac đao tuy theo mua nhung tu bao gio thi khong the xac đinh đuoc. Nhung nguoi đanh ca tu cac quoc gia lang gieng khac nhau thuong xuyen lui toi đao nay trong hang the ki va nhung nguoi đi bien co nguon goc o xa hon (nguoi An Đo, A Rap, Bo Đao Nha, Tay Ban Nha, Ha Lan) đa biet va noi ve cac đao nay tu lau. Trong so đo, co cac nha hang hai Phap xuong tau tu cang La Rochelle, ngay 7 thang 3 nam 1568 cung voi cac nha bac hoc dong Ten đi Vien Đong đa đen Hoang Sa.
Theo Đai Viet su ky toan thu, tu nam 1467, vua Le Thanh Tong đa cho ban đo lanh tho Đai Viet. Bo ban đo Hong Đuc đuoc hoan thanh vao cuoi nam 1469, đuoc bo sung nhieu lan ve sau, gom ban đo ca nuoc va cac đia phuong, trong đo co ve quan đao Hoang Sa va Truong Sa. Trong cac ban đo va thu tich cua Viet Nam tu the ky 15 đen the ky 19, quan đao Hoang Sa đuoc nguoi Viet đat ten bang chu Nom laː 𪤄葛鐄 hay 𡓁吉鐄 hoac chu Hanː 黄沙渚 hay 黄沙, đeu co nghia la Bai Cat Vang. Nhung đoi khi nguoi Viet van kem ten goi Trung Quoc chi Hoang Sa la 萬里長沙.
Đau the ki 17: Chua Nguyen to chuc khai thac tren cac đao. Đoi Hoang Sa va Đoi Bac Hai co nhiem vu ra đong o hai quan đao, moi nam 8 thang đe khai thac cac nguon loi: đanh ca, thau luom nhung tai nguyen cua đao va nhung hoa vat do lay đuoc tu nhung tau đam. Theo Phu bien tap luc (1776) cua Le Quy Đon thi: "Phu Quang Ngai huyen Binh Son co xa An Vinh o gan bien, ngoai bien ve phia Đong Bac co nhieu cu lao, cac nui linh tinh hon 130 ngon, cach nhau bang bien, tu hon nay sang hon kia phai đi mot ngay hoac vai canh thi đen. Tren nui co cho co suoi nuoc ngot. Trong đao co bai cat vang dai, uoc hon 30 dam, bang phang rong lon, nuoc trong suot đay... Cac thuyen ngoai phien bi bao thuong đau o đao nay. Truoc ho Nguyen đat đoi Hoang Sa 70 suat, lay nguoi xa An Vinh sung vao, cat phien moi nam cu thang 2 nhan giay sai đi, mang luong đu an 6 thang, đi bang 5 chiec thuyen cau nho, ra bien 3 ngay 3 đem thi đen đao ay. O đay tha ho bat chim bat ca ma an. Lay đuoc hoa vat cua tau ([nuoc ngoai bi đam vi bao]),... Đen ky thang 8 thi ve, vao cua Eo, đen thanh Phu Xuan đe nop,... Ho Nguyen đat đoi Bac Hai, khong đinh bao nhieu suat, hoac nguoi thon Tu Chinh o Binh Thuan, hoac nguoi xa Canh Duong, ai tinh nguyen đi thi cap giay sai đi,..., cho đi thuyen cau nho ra cac xu Bac Hai, cu lao Con Lon va cac đao o Ha Tien,..., cung sai cai đoi Hoang Sa kiem quan... Hoang Sa gan phu Liem Chau đao Hai Nam, nguoi đi thuyen co luc gap thuyen ca Bac Quoc,...". Lich trieu hien chuong loai chi viet: "Xa An Vinh, huyen Binh Duong o gan bien. Ngoai bien, phia Đong Bac co đao [Hoang Sa] nhieu nui linh tinh, đen hon 130 ngon nui. Đi tu nui [chinh] ra bien ([tuc sang cac đao khac]) uoc trung mot vai ngay hoac mot vai trong canh. Tren nui co suoi nuoc ngot. Trong đao co bai cat vang, dai uoc 30 dam, bang phang rong rai... Cac đoi chua [Nguyen] đat đoi Hoang Sa 70 nguoi, nguoi lang An Vinh, thay phien nhau đi lay hai vat. Hang nam, cu đen thang 3, khi nhan đuoc lenh sai đi, phai đem đu 6 thang luong, cho 5 chiec thuyen nho ra bien, 3 ngay 3 đem moi đen đao ay ([tuc Hoang Sa])... Đen thang 8 thi đoi ay lai ve, vao cua Yeu Mon (tuc cua Thuan An) đen thanh Phu Xuan, đua nop."
Nam 1686: (nam Chinh Hoa thu 7) Đo Ba Cong Đao bien soan Thien Nam Tu chi lo đo thu (天南四至路图書) trong Hong Đuc ban đo hay Toan tap An Nam lo trong sach Thien ha ban đo. Tam ban đo xu Quang Nam trong Thien Nam tu chi lo đo thu đuoc ve theo but phap đuong thoi (ban đo kho ngang), voi loi chu rat ro rang: "... 。海中有一長沙,名𪤄葛鐄,約長四百里,濶二十里,卓立海中,自大占海門至沙荣門。 ...", ("... Hai trung huu nhat truong sa, danh Bai Cat Vang, uoc truong tu bach ly, khoat nhi thap ly, trac lap hai trung, tu Đai Chiem hai mon chi Sa Vinh mon。..."). Dich nghia laː "... Giua bien co mot dai cat dai goi la Bai Cat Vang (Hoang Sa) dai khoang 400 dam, rong 20 dam, dung đung giua bien (an ngu phia ngoai bien) tu cua bien Đai Chiem đen cua Sa Vinh. ... Ho Nguyen moi nam va cuoi mua Đong đua 18 chiec thuyen đen đay lay hang hoa, đuoc phan nhieu la vang bac, tien te, sung đan...". Con ban đo xu Quang Nam ve trong Toan tap An Nam lo thi ghi chu rat ro đia danh Bai Cat Vang (𪤄吉鐄) tren bien khoi phia truoc cua nhung đia danh tren đat lien nhu cac cua bien Đai Chiem, Sa Ky, My A, phu Quang Nghia va cac huyen Binh Son, Chuong Nghia, Mo Hoa.
Nam 1695: nha su Thich Đai San (1633 - 1704, hieu Thach Liem, que o tinh Giang Tay, Trung Quoc, đen Phu Xuan theo loi moi cua chua Nguyen Phuc Chu) đa nhac đen đia danh "Van ly Truong Sa" (萬里長沙) ngoai Bien Đong (am chi quan đao Hoang Sa) trong quyen 3 cua tap sach Hai ngoai ki su. Trich mot đoan sach do Nguyen Phuong va Nguyen Duy Bot (Vien đai hoc Hue - Uy ban Phien dich Su lieu Viet Nam, 1963) dich: "Khach co nguoi bao: mua gio xuoi tro ve Quang Đong chung vao đo nua thang truoc sau tiet lap thu; chung ay, gio tay nam thoi manh, chay mot leo gio xuoi chung bon nam ngay đem co the đen Ho Mon. Neu cho đen sau mua nang, gio bac dan dan noi len, nuoc chay ve huong đong, suc gio nam yeu, khong chong noi dong nuoc chay manh ve đong, luc ay se kho giu đuoc su on tien vay. Boi vi co nhung con cat nam thang bo bien, chay dai tu đong bac qua tay nam; đong cao dung đung nhu vach tuong, bai thap cung ngang mat nuoc bien; mat cat kho ran nhu sat, rui thuyen cham vao at tan tanh; bai cat rong ca tram dam, chieu dai tham tham chang biet bao nhieu ma ke, goi la Van ly Truong Sa, mu tit chang thay co cay nha cua; Neu thuyen bi trai gio trai nuoc tat vao, dau khong tan nat, cung khong gao khong nuoc, tro thanh ma đoi ma thoi. Quang ay cach Đai Viet bay ngay đuong, chung bay tram dam. Thoi Quoc vuong truoc, hang nam sai thuyen đanh ca đi doc theo bai cat, luom vang bac khi cu cua cac thuyen hu tat vao. Mua thu nuoc dong can, chay rut ve huong đong, bi mot ngon song đua đi thuyen co the troi xa ca tram dam; suc gio chang manh, so co hiem hoa Truong Sa."
Nam 1698: Quan đao tro nen noi tieng trong cac bien nien su hang hai voi vu đam tau Amphitrite duoi thoi vua Louis XIV trong khi đi tu Phap sang Trung Quoc.
Nam 1753: Co 10 nguoi linh cua Đoi Bac Hai đen quan đao Truong Sa: 8 nguoi xuong đao, con 2 nguoi thi o lai canh thuyen. Thinh linh con bao toi va thuyen bi troi dat đen cang Thanh Lan cua Trung Quoc. Chinh quyen Trung Hoa cho đieu tra, va khi biet cac su kien, đa cho đua 2 nguoi linh Viet Nam ve. Le Quy Đon viet: "Toi đa tung thay mot đao cong van cua quan chinh đuong huyen Van Xuong Quynh Chau gui cho Thuan Hoa noi rang: nam Can Long thu 18 (1753), co 10 ten quan nhan xa An Vinh tong Cat Liem huyen Chuong Nghia phu Quang Ngai nuoc An Nam, mot ngay thang 7 đen Van ly Truong Sa tim kiem cac thu, co 8 ten len bo tim kiem, chi đe 2 ten giu thuyen, bi gio đut day thuyen, giat vao Thanh Lan cang, quan o đay xet thuc, đua tra ve nguyen quan...".
Nam 1771, sau khi kiem soat tu Quang Ngai toi Binh Thuan (tren danh nghia van thuoc trieu Le), nha Tay Son đa khoi phuc đoi Hoang Sa đe khai thac tai nguyen va lam chu hai quan đao Hoang Sa va Truong Sa. Đoi Hoang Sa đuoc an đinh so luong 70 suat va chi chon lay nguoi xa An Vinh. Vua Quang Trung con chieu nap mot so nguoi Hoa bi nha Thanh truy đuoi, goi la "Tau o" đe ho cai quan, bao ve an ninh vung Bien Đong cho nha Tay Son
Nam 1816: Vua Gia Long cho hai đoi ra đao, cam co tren đao va đo thuy trinh. Đai Nam thuc luc chep rang: Thang 3 nam Binh ty, nien hieu Gia Long nam thu 15 [1816], "Sai thuy quan va đoi Hoang Sa đi thuyen ra Hoang Sa đe tham do đuong thuy." Thong đoc Singapore la John Crawfurd, trong quyen sach xuat ban nam 1828, cung ghi nhan viec Gia Long tuyen bo chu quyen đoi voi quan đao Paracels ma khong co su phan đoi.

Nam 1835: Vua Minh Mang cho xay đen, đat bia đa, đong coc, va trong cay. Đoi Hoang Sa va Đoi Bac Hai đuoc trao nhieu nhiem vu hon: khai thac, tuan tieu, thu thue dan tren đao va nhiem vu bien phong bao ve hai quan đao. Hai đoi nay tiep tuc hoat đong cho đen khi nguoi Phap vao Đong Duong.
Nam 1847-1848: Quan ly hanh chinh cac đao đuoc duy tri nham giup đo cac cuoc hai trinh va cung đe thu thue ngu dan trong vung.

Vao the ki thu 18, bo sach Phu Bien Tap Luc cua Le Quy Đon đa co noi toi Hoang Sa va Truong Sa. Cuon sach nay cung ke viec nguoi Viet Nam đa khai thac hai quan đao nay ngay tu thoi Le mat. Cac tai lieu khac noi ve chu quyen cua Viet Nam tai Hoang Sa va Truong Sa la bo Hoang Viet Đia Du Chi đuoc an hanh vao nam Minh Mang thu 16 tuc la nam 1834 va Lich Trieu Hien Chuong Loai Chi cua Phan Huy Chu (1782-1840). Sach Hoang Viet đia du chi co chep:

Quan đao Hoang Sa o ngoai khoi, cac vua đoi truoc đat ra đoi quan giu Hoang Sa gom 70 nguoi, thuong la lay nguoi xa An Vinh (Quang Ngai - huyen Binh Son - phu Tu nghia) đe luon luon canh giu. Hang nam cu đen thang 3 nhan lenh mang theo luong thuc trong 6 thang roi dung 5 chiec thuyen ra khoi, đi trong 3 ngay 3 đem thi đen đao, đen noi vua canh giu, vua đanh ca ma an. Vat bau o đo rat nhieu, nen đoi quan nay vua lam nhiem vu canh giu, vua khai thac vat bau. Đen thang 8 thi ve, ho vao Cua Eo (Thuan An) len tau nop o thanh Phu Xuan.
Theo Viet Nam, cac hoc gia Trung Hoa the ky 19, khi viet va ve ve đia ly cac nuoc tren toan the gioi cung khong cho rang cac quan đao Hoang Sa va Truong Sa thuoc Trung Quoc, tham chi vai nguoi ho con ngam the hien cho đoc gia hieu la cac quan đao Hoang Sa va Truong Sa ngay nay la thuoc Viet Nam. Tu Ke Du (1795-1873), hoc gia Trung Quoc đau tien thoi can đai thuc su "mo mat nhin ra the gioi" (khai nhan khan the gioi) qua bo sach lich su đia ly mang ten "Doanh hoan chi luoc" (瀛寰志略)ː đa ve ban đo Trung Quoc thoi nha Thanh voi cuc nam la Quynh Chau (đao Hai Nam), đong thoi trong tap Doanh hoan chi luoc/A Te A Nam Duong tan hai cac quoc (Chau Aː cac nuoc ven bo bien Nam Duong), phan viet ve Viet Nam đe cap toi Van ly Truong Sa va Thien ly Thach Đuong la nhung ten goi nguoi Trung Quoc thoi đo goi quan đao Hoang Sa va quan đao Truong Sa, cung viet ro "Quynh (chau) la chau lon đia đau" Trung Quoc. Trong Doanh hoan chi luoc (1849), Tu Ke Du vietː "... 陳資齋《海國聞見錄》云：「安南以交趾為東京，以廣南為西京。由廈門赴廣南，取道南澳，見廣之魯萬山，瓊之大洲頭，過七洲洋，取廣南外之咕嗶羅山，而至廣南，計水程七十二更。赴交趾則由七洲洋西繞北而進，計水程七十四更。七洲洋在瓊州府萬州之東南，往南洋者必經之路。中國商舶行海，以望見山形為標識。至七洲洋，則浩渺一水，無鳥嶼可認，偏東則犯萬里長沙、千里石塘，偏西則溜入廣南灣。舟行至此，罔不惕惕。風極順利，亦必六七日方能渡過。七洲洋有神鳥，似海雁而小，紅嘴綠腳，尾帶一箭，長二尺許，名曰箭鳥。行舟或迷所向，則飛來導之。」..."(Tran Tu Trai《Hai quoc van kien luc》van：「An Nam di Giao Chi vi Đong Kinh，di Quang Nam vi Tay kinh。do Ha Mon pho Quang Nam，thu đao nam Ao，kien quang chi Lo Van son，Quynh chi đai chau đau，qua That Chau Duong，thu Quang Nam ngoai chi Co Tat La son，nhi chi Quang Nam, ke thuy trinh that thap nhi canh。pho Giao Chi tac do That Chau Duong tay nhieu bac nhi tien，ke thuy trinh that thap tu canh。That Chau Duong tai Quynh Chau phu Van chau chi đong nam，vang Nam Duong gia tat kinh chi lo。Trung Quoc thuong bac hanh hai，di vong kien son hinh vi tieu thuc。chi That Chau Duong，tac hao mieu nhat thuy，vo đieu du kha nhan，thien đong tac pham Van ly Truong Sa、Thien ly Thach Đuong，thien tay tac luu nhap Quang Nam loan。chu hanh chi thu，vong bat dich dich。phong cuc thuan loi，diec tat luc that nhat phuong nang đo qua。That Chau Duong huu than đieu，tu hai nhan nhi tieu，hong chuy luc cuoc，vi đai nhat tien，truong nhi xich hua，danh viet tien đieu。hanh chu hoac me so huong，tac phi lai đao chi。」). Dich nghia laː "...Tran Tu Trai 《Hai quoc van kien luc》noi: 《An Nam lay Giao Chi lam Đong Kinh, lay Quang Nam lam Tay kinh. Tu Ha Mon đen Quang Nam, đi theo đuong nam Ao, nhin rong ra la Lo Van son, Quynh la chau lon đia đau, vuot qua That Chau Duong, đi theo phia  ngoai Quang Nam la Co Tat La son, đen Quang Nam, tinh toan thuy trinh het khoang 72  canh (gio đi thuyen). Đi đen Giao Chi tu That Chau Duong tien toi theo huong tay vong sang bac, tinh toan thuy trinh het khoang 74  canh (gio đi thuyen). That Chau Duong nam o phia đong nam cua Van Chau thuoc phu Quynh Chau, đe đen Nam Duong at phai đi đuong doc xuong xuyen qua no. Thuyen buon Trung Quoc đi bien, trong vao hinh non dang đa (noi  tren mat bien) lam tieu dan đuong. Toi That Chau Duong, lenh đenh tren bien nuoc bao la, khong he thay đao (con) chim nao, lech ve phia đong at toi Van ly Truong Sa va Thien ly Thach Đuong, lech ve phia tay chac chay vao vinh Quang Nam. Thuyen đi đen đo (That Chau Duong), gap tai nan vi khong than trong canh giac. Gio rat thuan loi, cung se phai mat 6 đen 7 ngay đe co the vuot qua no. That Chau Duong co chim than, giong nhu mot con ngong (nhan) bien (long nho), mo đo chan xanh, vong đuoi nhu mui ten, dai khoang hai thuoc, nen goi la tien đieu. Giup nguoi đi thuyen hoac lac đuong tren bien, do đuong theo huong chim bay.》..." Đai Thanh đe quoc toan đo xuat ban nam 1905, tai ban lan thu tu nam 1910 chi ve đe quoc Đai Thanh đen đao Hai Nam. Mot tam ban đo "Hoang trieu truc tinh đia du ban đo" xuat ban nam 1904 duoi thoi nha Thanh đuoc tim thay gan đay cung cho thay quan đao Hoang Sa khong thuoc Trung Quoc (ban đo nay ghi ro cuc nam cua Trung Quoc la đao Hai Nam. Trung Quoc đia ly hoc Giao khoa thu xuat ban nam 1906 viet: "Điem mut cua Trung Hoa o Đong Nam la bo bien Nhai Chau, đao Quynh Chau, vi tuyen 18°13' Bac".

Mot trong nhung nghien cuu moi nhat cua Viet Nam đuoc cong bo ve Hoang Sa la luan an tien si cua ong Nguyen Nha, đe tai Qua trinh xac lap chu quyen cua Viet Nam tai quan đao Hoang Sa va Truong Sa, bao ve ngay 18 thang 1 nam 2003 (29 nam sau tran hai chien giua Trung Quoc va Viet Nam Cong hoa) tai truong Truong Đai hoc Khoa hoc Xa hoi va Nhan van - Đai hoc Quoc gia Thanh pho Ho Chi Minh. Ong Nguyen Nha noi: "Voi luan an tien si nay, toi thach thuc cac nha nghien cuu cac nuoc, ke ca Trung Quoc, co mot đe tai xac lap chu quyen Hoang Sa mang tinh khoa hoc đuoc nhu toi.".


 Thoi Phap thuoc  Nam 1884: Hoa uoc Patenotre 1884 buoc trieu đinh Hue chap nhan quy che đo bao ho o Trung va Bac Ky.
1881-1884: nguoi Đuc tien hanh nghien cuu co he thong tinh hinh thuy van cua quan đao Hoang Sa ma khong co yeu sach nao ve chu quyen.
9 thang 6 nam 1885: Hoa uoc Thien Tan ket thuc chien tranh Phap-Thanh.
26 thang 6 nam 1887: Phap va nha Thanh xuc tien an đinh bien gioi giua Bac Ky va Trung Hoa.
1895 – 1896: Vu Bellona va Imeji Maru. Hai chiec tau Bellona cua Đuc va Imeji Maru cua Nhat van chuyen đong bi đam o quan đao Hoang Sa; mot chiec bi đam nam 1895 va chiec kia chim nam 1896 o nhom đao An Vinh. Ngu dan tu đao Hai Nam ra mot luom kim loai o khu vuc hai chiec tau bi đam khien cong ty bao hiem cua hai con tau voi tru so o Anh gui thu khien trach nha chuc trach Trung Hoa. Chinh quyen Trung Hoa tra loi la Trung Hoa khong chiu trach nhiem, vi Hoang Sa khong phai la lanh tho cua Trung Hoa, va cung khong phai cua An Nam, va ve hanh chinh cac đao đo khong đuoc sap nhap vao bat cu mot huyen nao cua đao Hai Nam va khong co nha chuc trach đac biet nao "phu trach ve an ninh tren cac đao đo".
Nam 1899: Toan quyen Đong Duong Paul Doumer đe nghi chinh phu Phap xay ngon hai đang nhung khong thanh vi thieu ngan sach.
Đau nam 1907: Nhat Ban chiem Đong Sa (Pratas) lam cho cac nha cam quyen mien Nam Trung Quoc quan tam đen cac đao tren Bien Đong.
Thang 5 nam 1909: Tong đoc Luong Quang (nha Thanh, Trung Quoc) Truong Nhan Tuan phai đo đoc Ly Chuan đem 3 phao thuyen ra tham chop nhoang (24 gio) mot vai đao tren quan đao Hoang Sa roi ve. Phap khong co mot su phan khang nao.
Nam 1920: Cong ty Mitsui Busan Kaisha (Nhat) xin phep Phap khai thac quan đao Hoang Sa. Phap tu choi.
Bat đau nam 1920: Phap kiem soat quan thue va tuan tieu tren đao.
8 thang 3 nam 1921: Toan quyen Đong Duong tuyen bo hai quan đao: Hoang Sa va Truong Sa la lanh tho cua Phap.
30 thang 3 nam 1921: Thong đoc quan su Quang Đong Tran Quynh Minh cho biet la Chinh phu quan su mien Nam Trung Quoc ra quyet đinh sap nhap ve mat hanh chinh quan đao Hoang Sa (ma ho goi la Tay Sa) vao đao Hai Nam. Nuoc Phap khong phan đoi vi chinh phu Quang Đong khong đuoc chinh quyen trung uong Trung Quoc va cac cuong quoc cong nhan. Tu đo bat đau co su tranh chap giua Trung Quoc va Phap ve chu quyen tren quan đao Hoang Sa, va tu thap nien 1930 tren quan đao Truong Sa.
Bat đau tu nam 1925: Tien hanh nhung thi nghiem khoa hoc tren đao do Tien si A.Krempf, Giam đoc Vien Hai duong hoc Nha Trang to chuc thuc hien tren tau luoi keo De Lanessan. Sau đo, tau hai duong hoc nay lai thuc hien nhiem vu nghien cuu lan nua vao thang 7 nam 1927.
Nam 1929: Phai đoan Perrier Rouville đe nghi xay 4 hai đang tai 4 goc quan đao. Tu đo, nhieu chien ham Phap đa tien hanh khao sat Hoang Sa: Thong bao ham La Malicieuse (1930), L'Inconstant (thang 3 nam 1931), phao ham Aviso (thang 5 nam 1932).
Nam 1930: Ba tau Phap, La Malicieuse, L'Alerte va L'Astrobale, chiem quan đao Truong Sa va cam co Phap tren quan đao nay.
Nam 1931: Trung Hoa cho đau thau viec khai thac phan chim tai quan đao Hoang Sa, ban quyen khai thac cho Cong ty Anglo-Chinese Development. Ngay 4 thang 12, chinh phu Phap đa gui mot thong điep cho cong su quan Trung Quoc tai Paris ve yeu sach cac đao.
Trong suot cac nam 1931-1932, Phap lien tuc phan đoi viec Trung Quoc đoi hoi chu quyen đoi voi quan đao Hoang Sa. Ngay 24 thang 4 nam 1932, Phap tiep tuc phan đoi y đo khai thac phan chim o Hoang Sa cua Trung Quoc.
Nam 1932: Nghi đinh so 156-SC ngay 15 thang 6 nam 1932 cua Toan quyen Đong Duong Pierre Marie Antoine Pasquier ve viec thiet lap quan đao Hoang Sa (Paracels) thanh mot đon vi hanh chanh, sap nhap voi tinh Thua Thien. Phap lan luot đat mot tram khi tuong tren đao Phu Lam (tieng Phap: ile Boisee) mang so hieu 48859 va mot tram khi tuong tren đao Hoang Sa (tieng Phap: ile de Pattle) mang so hieu 48860.
Nam 1933: Quan đao Truong Sa đuoc sap nhap voi tinh Ba Ria. Phap cung đe nghi voi Trung Quoc đua van đe ra Toa an Quoc te nhung Trung Quoc tu choi.
Nam 1935: Lan đau tien Trung Quoc chinh thuc cong bo mot ban đo the hien ca bon quan đao tren Bien Đong la cua Trung Quoc. Cong ham cua Cong su Trung Quoc o Paris gui Bo Ngoai giao Phap nam 1932 con viet rang: "Cac đao Tay Sa la bo phan lanh tho Trung Quoc xa nhat ve phia Nam".
Nam 1937, lan thu 2 sau cuoc khao sat Hoang Sa cua Ly Chuan nam 1909, lay co kiem tra thong tin ve kha nang Nhat Ban co the chiem quan đao Hoang Sa, nhan su kien Lu Cau Kieu, trong ngay 23-24 thang 6, Trung Hoa Dan Quoc đa cu Hoang Cuong (truong khu hanh chinh so 9) bi mat ra cam 12 bia đa nguy tao chu quyen tai 4 đao, đa thuoc quan đao Hoang Sa la: đa Bac, đao Phu Lam, đao Đa va đao Linh Con. Tat ca 12 bia đa đeu khong ghi nam 1937, ma ghi nguy tao nien đai cac nam 1902, 1912 va 1921. Dan toi nguy tao chung cu ve cuoc khao sat nam 1902 thoi nha Thanh cua Trung Quoc, cua cac nha su hoc thuoc Quan Giai phong Nhan dan Trung Quoc trong đot khao co Hoang Sa nhung nam 1974-1979.
Nam 1938: Phap cho đat bia đa, xay hai đang, đai khi tuong va đua đoi bien phong nguoi Viet ra đe bao ve đao Hoang Sa cua quan đao Hoang Sa. Bia khac dong chu: "Republique francaise- Royaume d'Annam- Archipels des Paracels 1816-Ile de Pattle 1938". tai khang đinh chu quyen Viet Nam tu thoi Gia Long. Ngay 30 thang 3 nam 1938, Hoang đe Đai Nam Bao Đai ra Du so 10 phe chuan ve viec tach quan đao Hoang Sa khoi đia hat tinh Nam Ngai, đat vao tinh Thua Thien. Đao du ghi ro: "Cac cu lao Hoang Sa thuoc ve chu quyen nuoc Nam đa lau đoi va duoi cac tien trieu, cac cu lao ay thuoc ve đia hat tinh Nam - Ngai. Nay nhap cac cu lao Hoang Sa vao đia hat tinh Thua Thien". Ngay 15 thang 6, Toan quyen Đong Duong Jules Brevie đua ra Nghi đinh thanh lap mot đai ly hanh chinh tren quan đao Hoang Sa.
Nam 1939: Ngay 5 thang 5, Jules Brevie đa sua đoi Nghi đinh truoc va thanh lap hai đai ly tren quan đao Hoang Sa.. Cung nam, Đe quoc Nhat Ban tan cong va chiem giu quan đao.
Ngay 9 thang 3 nam 1945: đon vi Đong Duong tren quan đao Hoang Sa bi Hai quan Nhat bat lam tu binh.
Nam 1946: Nhat Ban bai tran, phai rut lui. Nguoi Phap đua mot phan đoi bo binh đo bo tu tau Savorgnan de Brazza tro lai Hoang Sa nhung đon vi nay chi o lai vai thang.
Nam 1946: Dua tren Tuyen bo Cairo va Tuyen bo Potsdam, 4 tau chien cua Trung Hoa Dan Quoc đo bo len quan đao voi ly do giai giap quan Nhat. Ngay 7 thang 1 nam 1947, chinh phu Trung Hoa Dan Quoc tuyen bo ho đa chiem giu quan đao Tay Sa nhung thuc ra moi chi chiem đao Phu Lam (Woody Island) ma ho goi la đao Vinh Hung. Phap phan đoi va gui quan Phap-Viet tro lai đao.
Nam 1947: Ngay 17 thang 1, phao ham Le Tonkinois cua Hai quan Phap đen quan đao Hoang Sa đe đoi quan đoi Tuong Gioi Thach rut khoi đay. Khi yeu cau nay bi tu choi, quan Phap ben đo 10 quan nhan Phap va 17 quan nhan Viet Nam chiem giu đao Hoang Sa (Pattle Island). Chinh phu Trung Quoc phan khang va cuoc thuong luong đuoc tien hanh tu ngay 25 thang 2 đen ngay 4 thang 7 o Paris. Tai đay, Trung Quoc đa khong chap nhan viec su dung Trong tai quoc te giai quyet do Phap đe xuat. Ngay 1 thang 12, Tuong Gioi Thach ky mot sac lenh đat ten Trung Quoc cho hai quan đao Hoang Sa va Truong Sa va đat chung thuoc lanh tho Trung Quoc.
Thang 4 nam 1950: Quan đoi Tuong Gioi Thach rut khoi đao Phu Lam.


 Giai đoan Chien tranh Đong Duong (1945-1954)  Ngay 14 thang 10 nam 1950: Chinh phu Phap chinh thuc chuyen giao quyen kiem soat quan đao Truong Sa va quan đao Hoang Sa cho chinh phu Quoc gia Viet Nam, do Bao Đai đung đau.
Ngay 6 thang 9 nam 1951: Tai Hoi nghi San Francisco ve Hiep uoc Hoa binh voi Nhat Ban, von khong chinh thuc xac đinh ro cac quoc gia nao co chu quyen tren quan đao, Thu tuong kiem Bo truong Bo Ngoai giao Quoc gia Viet Nam Tran Van Huu tuyen bo rang ca quan đao Truong Sa va quan đao Hoang Sa đeu thuoc lanh tho Viet Nam, va khong gap phai khang nghi hay bao luu nao tu 51 nuoc tham du hoi nghi. Tai hoi nghi nay, đai bieu Lien Xo đa đe nghi trao hai quan đao Hoang Sa, Truong Sa cho Trung Quoc, nhung đe nghi nay đa bi bac bo voi 46 phieu chong, 3 phieu thuan. Do tranh cai giua cac nuoc co tuyen bo chu quyen va xet thay khong nuoc nao co đu chung cu phap ly nen hoi nghi San Francisco đa khong cong nhan chu quyen cua bat ky nuoc nao o Hoang Sa, quan đao đuoc xem la vo chu, va van kien cua hoi nghi ky ngay 8 thang 9 nam 1951 chi ghi ve hai quan đao la "Nhat Ban tu bo moi quyen, danh nghia va đoi hoi đoi voi hai quan đao".


 Giai đoan Chien tranh Viet Nam (1954-1975)  Nam 1954 - Hiep đinh Geneve quy đinh lay vi tuyen 17 lam ranh gioi quan su tam thoi (bao gom ca tren đat lien va tren bien). Quan đao Hoang Sa nam o phia Nam vi tuyen 17, đuoc giao cho chinh quyen Lien Hiep Phap quan ly. Nam 1956, sau khi Phap hoan tat rut quan khoi Viet Nam, Quoc gia Viet Nam (quoc truong Bao Đai đung đau) đung ra quan ly.
Nam 1956, Trung Quoc cho quan chiem giu toan bo phia Đong quan đao Hoang Sa bao gom Phu Lam va Linh Con.
Ngay 26 thang 10 nam 1956: Quoc hoi Lap hien Quoc gia Viet Nam chinh thuc ban hanh Hien phap đoi ten Quoc gia Viet Nam thanh Viet Nam Cong hoa, ke thua Quoc gia Viet Nam quan ly quan đao Hoang Sa. Rieng hai đao lon nhat la đao Phu Lam va Linh Con đa bi Cong hoa Nhan dan Trung Hoa đua quan ra đong truoc khi quan đoi Viet Nam Cong hoa ra đong quan. Viet Nam Cong hoa đa đam nhiem viec quan ly hai quan đao Hoang Sa va quan đao Truong Sa theo đung van ban Hiep đinh Geneve nam 1954 quy đinh.
Trong thoi gian nay, chinh phu Viet Nam Cong hoa luon tuyen bo va duy tri cac quyen chu quyen cua minh mot cach lien tuc đoi voi hai quan đao Hoang Sa va Truong Sa bang cac hoat đong nha nuoc.
Ngay 1 thang 6 nam 1956: Ngoai truong Viet Nam Cong hoa Vu Van Mau tiep tuc tuyen bo chu quyen cua Viet Nam tren ca hai quan đao.
Ngay 22 thang 8 nam 1956: Mot đon vi hai quan Viet Nam Cong hoa cam co tren quan đao Truong Sa va dung bia đa.
Ngay 4 thang 9 nam 1958: Thu tuong Cong hoa Nhan dan Trung Hoa Chu An Lai cong bo quyet đinh cua Chinh phu Trung Quoc noi rong lanh hai ra 12 hai ly, co đinh kem ban đo đuong ranh gioi lanh hai tinh tu luc đia va cac hai đao thuoc Trung Quoc trong đo co Hoang Sa va Truong Sa.
Ngay 14 thang 9 nam 1958, Thu tuong Viet Nam Dan chu Cong hoa Pham Van Đong gui cong ham cho Thu tuong Chu An Lai voi noi dung: "Chinh phu nuoc Viet Nam Dan chu Cong hoa ghi nhan va tan thanh ban tuyen bo ngay 4 thang 9 nam 1958 cua Chinh phu nuoc Cong hoa Nhan dan Trung Hoa quyet đinh ve hai phan cua Trung Quoc". Cong ham nay cung đang tren bao Nhan dan ngay 22 thang 9 cung nam. Ngoai ra, sau nay, Trung Quoc cung đa neu mot so tai lieu khac ma ho cho la Viet Nam Dan chu Cong hoa pho bien đe lam bang co ve su thoa thuan nhuong bien cua Ha Noi. Theo bao Đai Đoan Ket, mot to bao chinh thong cua nuoc Cong hoa Xa hoi chu nghia Viet Nam thi, Bac Kinh (tuc Cong hoa Nhan dan Trung Hoa) đa dien giai cong ham cua Pham Van Đong mot cach xuyen tac, khi noi dung cong ham khong đe cap đen Hoang Sa va Truong Sa, khong he tuyen bo tu bo chu quyen voi 2 quan đao nay, ma chi cong nhan hai phan 12 hai ly cua Trung Quoc, mot hanh đong ngoai giao huu nghi cua Viet Nam Dan chu Cong hoa đoi voi Bac Kinh trong boi canh cang thang giua Bac Kinh voi Đai Loan (tuc Trung Hoa Dan Quoc) đang gia tang o eo bien Đai Loan. Ve phuong dien luat phap quoc te, Hoang Sa va Truong Sa, vao thoi điem 1958-1975, khong thuoc quyen quan ly cua Viet Nam Dan chu Cong hoa, ma tren danh nghia thuoc quyen quan ly cua 2 chinh phu ton tai song song o mien Nam Viet Nam khi đo (Viet Nam Cong hoa va Cong hoa Mien Nam Viet Nam), nen trong tranh chap 2 quan đao nay vao thoi điem nam 1958 đen nam 1975, loi tuyen bo cua Viet Nam Dan chu Cong hoa đuoc xem nhu cua mot quoc gia thu ba khong co anh huong đen vu tranh chap.
Ngay 13 thang 7 nam 1961: Tong thong Viet Nam Cong hoa Ngo Đinh Diem ban hanh sac lenh so 174 NV, trong đo an đinh: "Quan đao Hoang Sa thuoc tinh Quang Nam. Mot đon vi hanh chanh xa bao gom tron quan đao nay đuoc thanh lap va lay danh hieu la xa Đinh Hai truc thuoc quan Hoa Vang. Xa Đinh Hai đat duoi quyen mot phai vien hanh chanh".
Ngay 21 thang 10 nam 1969: Thu tuong Chinh phu Viet Nam Cong hoa ky nghi đinh so 709-BNV/HCĐP đe "Sap nhap xa Đinh Hai thuoc quan Hoa Vang tinh Quang Nam vao xa Hoa Long cung quan".
Ngay 19 thang 1 nam 1974, quan đoi Trung Quoc tan cong quan đon tru Viet Nam Cong hoa va chiem cac đao phia tay thuoc quan đao Hoang Sa trong tran Hai chien Hoang Sa nam 1974. Tu thoi điem nay Cong hoa Nhan dan Trung Hoa chiem đong toan bo quan đao Hoang Sa.
Ngay 20 thang 1 nam 1974: Chinh phu Cach mang Lam thoi Cong hoa Mien Nam Viet Nam (Mat tran Dan toc Giai phong mien Nam) đa ra ban tuyen bo phan đoi hanh đong nay cua phia Trung Quoc.
Ngay 14 thang 2 nam 1974: Viet Nam Cong hoa ra tuyen cao tuyen bo chu quyen đoi voi hai quan đao Hoang Sa va Truong Sa.
Nam 1975: Bo Ngoai giao Viet Nam Cong hoa cong bo mot bach thu (sach trang) trinh bay nhung chung co lich su va xac đinh chu quyen phap ly cua Viet Nam đoi voi hai quan đao Hoang Sa va Truong Sa.


 Thoi Cong hoa Xa hoi Chu nghia Viet Nam  Ngay 2 thang 7 nam 1976: Viet Nam thong nhat duoi ten goi moi Cong hoa xa hoi chu nghia Viet Nam. Tu đo, voi tu cach ke thua quyen so huu cac quan đao tu chinh quyen Cong hoa mien Nam Viet Nam, Nha nuoc CHXHCN Viet Nam co trach nhiem duy tri viec bao ve chu quyen tren quan đao Hoang Sa va Truong Sa va đa ban hanh nhieu van ban phap ly quan trong lien quan truc tiep đen hai quan đao.
Cung voi ban Hien phap cac nam 1980, 1992, Luat bien gioi quoc gia nam 2003, Tuyen bo cua Chinh phu Cong hoa Xa hoi chu nghia Viet Nam ngay 12 thang 11 nam 1977 ve lanh hai, vung tiep giap, vung đac quyen kinh te va them luc đia cua Viet Nam, Tuyen bo cua Chinh phu ngay 12 thang 11 nam 1982 ve đuong co so dung đe tinh chieu rong lanh hai Viet Nam đeu khang đinh hai quan đao Hoang Sa va Truong Sa la mot bo phan cua lanh tho Viet Nam.
Trong cac nam 1979, 1981 va 1988, Bo Ngoai giao Viet Nam đeu co cong bo cac Bach thu ve chu quyen cua Viet Nam tren cac quan đao Hoang Sa va Truong Sa.
Ngay 9 thang 12 nam 1982: Hoi đong Bo truong nuoc Cong hoa Xa hoi chu nghia Viet Nam ra Nghi đinh to chuc quan đao Hoang Sa thanh huyen đao Hoang Sa thuoc tinh Quang Nam - Đa Nang.
Nghi quyet ngay 6 thang 11 nam 1996 tai ky hop thu X Quoc hoi khoa IX nuoc Cong hoa xa hoi chu nghia Viet Nam tach huyen Hoang Sa khoi tinh Quang Nam - Đa Nang cu, sap nhap vao thanh pho Đa Nang truc thuoc Trung uong.
Ngay 23 thang 6 nam 1994; Quoc hoi Viet Nam khoa IX, ky hop thu 5 phe chuan Cong uoc cua Lien hop quoc ve Luat bien nam 1982 co nghi quyet neu ro: "Quoc hoi mot lan nua khang đinh chu quyen cua Viet Nam đoi voi hai quan đao Hoang Sa va Truong Sa va chu truong giai quyet cac bat đong lien quan đen Bien Đong thong qua thuong luong hoa binh, tren tinh than binh đang, hieu biet va ton trong lan nhau, ton trong phap luat quoc te, đac biet la Cong uoc cua Lien hop quoc ve Luat bien nam 1982, ton trong chu quyen va quyen tai phan cua cac nuoc ven bien đoi voi vung đac quyen kinh te va them luc đia, trong khi no luc thuc đay đam phan đe tim giai phap co ban lau dai, cac ben lien quan can duy tri on đinh tren co so giu nguyen hien trang, khong co hanh đong lam phuc tap them tinh hinh, khong su dung vu luc hoac đe doa su dung vu luc". Quoc hoi nhan manh: "Can phan biet van đe giai quyet tranh chap quan đao Hoang Sa, quan đao Truong Sa voi cac van đe bao ve cac vung bien va them luc đia thuoc chu quyen, quyen chu quyen va quyen tai phan cua Viet Nam, can cu vao nhung nguyen tac va nhung tieu chuan cua Cong uoc cua Lien hop quoc ve Luat bien nam 1982".
Ngay 4 thang 11 nam 2002: Tai Phnom Penh (Campuchia), Viet Nam cung cac quoc gia trong khoi ASEAN va Trung Quoc đa ky ket Tuyen bo ve ung xu cac ben o Bien Đong (DOC), đanh dau mot buoc tien quan trong trong viec giai quyet cac van đe tren bien va duy tri on đinh o khu vuc.
Ngay 21 thang 6 nam 2012: Quoc hoi Viet Nam khoa XIII, ky hop thu 3 bo phieu thong qua Luat Bien, gom 7 chuong, 55 đieu. Ngay o Đieu 1 luat đa khang đinh chu quyen cua Viet Nam đoi voi hai quan đao Hoang Sa va Truong Sa.


Tranh chap chu quyen Quan đao Hoang Sa nam giua mot khu vuc co tiem nang cao ve hai san nhung khong co dan ban đia sinh song. Vao nam 1932, chinh quyen Phap o Đong Duong chiem giu quan đao nay va Viet Nam tiep tuc nam giu chu quyen cho đen nam 1974 (tru hai đao Phu Lam va Linh Con do Trung Quoc chiem giu tu nam 1956). Trung Quoc chiem giu toan bo Hoang Sa tu nam 1974 sau khi dung hai quan, linh thuy đanh bo va khong quan tan cong can cu quan su cua Viet Nam Cong Hoa o nhom đao phia tay trong Hai chien Hoang Sa 1974. Đai Loan va Viet Nam cung đang tuyen bo chu quyen đoi voi quan đao nay.
Thang 1 nam 1982, Bo Ngoai giao Viet Nam đa cong bo sach trang Quan đao Hoang Sa va quan đao Truong Sa: lanh tho Viet Nam, trong đo neu nhieu ly le chung minh Hoang Sa la cua Viet Nam.
Theo chinh phu Viet Nam, co rat nhieu bang chung nghien cuu đoc lap khac cho thay Hoang Sa la cua Viet Nam. Gan đay nhat đa phat hien chung cu rat ro rang la sac chi cua trieu đinh nha Nguyen lien quan đen viec canh giu quan đao Hoang Sa đuoc gia toc ho Đang o huyen đao Ly Son, Quang Ngai, gin giu suot 174 nam qua, nay trao lai cho So Van hoa - The thao va Du lich tinh. Đay la sac chi cua vua Minh Mang (trieu Nguyen), phai mot đoi thuyen gom 3 chiec voi 24 linh thuy ra canh giu đao Hoang Sa vao ngay 15 thang 4 nam Minh Mang thu 15 (tuc nam At Mui, 1835).
Vao thang 7/2012, bao chi Viet Nam đua ra bang chung ve chu quyen cua Viet Nam đoi voi cac quan đao o Bien Đong đo la tam ban đo cua Nha Thanh xuat ban nam 1904 trong đo điem cuc nam cua Trung Hoa chi dung lai o đao Hai Nam ma khong he co Tay Sa hay Nam Sa ma Trung Quoc đang co gang chiem giu.
Tuy nhien ben phia Trung Quoc cung khang đinh chu quyen bang cach đua ra cac thong tin ve mot quan đao ngoai khoi bien Nam Hai theo nhieu tai lieu xuat hien tu rat som ve nhu Nguyen su (元史) hay Trinh Hoa hang hai đo (郑和航海图). Trong ban đo thoi Trinh Hoa phia Trung Quoc đua ra nham chung minh cho chu quyen cua Trung Quoc, ho cho rang đia danh Van Ly Thach Đuong (万里石塘) la quan đao Hoang Sa ngay nay (塘/唐 chu Han nom đeu đuoc dich la "đuong" hay "đang"), đieu nay đa đuoc nhieu tai lieu cua Viet Nam phan bac lai, trong ban đo nay khong he ton tai cai ten Tay Sa Quan Đao (西沙群島).

Vao ngay 1 thang 5 nam 2014, Cong hoa Nhan dan Trung Hoa đua gian khoan HD-981 vao khu vuc bien Đong gan quan đao Hoang Sa dan toi viec nha nuoc Cong hoa Xa hoi chu nghia Viet Nam ra tuyen bo phan đoi, đong thoi tau thuyen cua hai quoc gia đa xay ra mot so va cham.
Nhieu hoc gia quoc te đa nghien cuu ve cac cac bang chung ma 2 ben đua ra. Valencia & ctg (1999) cho rang cac bang chung cua Viet Nam cung giong nhu Trung Quoc - "thua thot, mang tinh giai thoai va khong thuyet phuc".


Quan điem cua Hoa Ky Hoa Ky khong phai la mot ben tranh chap chu quyen o quan đao Hoang Sa, cung khong tuyen bo ung ho bat ky nuoc nao co tranh chap o quan đao nay, va Hoa Ky con tuyen bo tau thuyen cua cac nuoc co quyen hang hai tu do tren bien Đong phu hop voi luat phap quoc te. Nam 2016 Hoa Ky đa 4 lan thuc hien quyen tu do hang hai tren nhung vung bien cua bien Đong gan cac quan đao Truong Sa va quan đao Hoang Sa ma Trung Quoc co tranh chap chu quyen voi cac quoc gia khac, trong đo co Viet Nam.
Nhieu lan Hoa Ky cho tau đi gan quan đao Hoang Sa, duoi đay la danh sach co the chua đay đu:

Lan đau tien, ngay 31 thang 1 nam 2016, tau đi xuyen qua vung 12 hai ly quanh đao Tri Ton.
Lan thu hai, ngay 21 thang 10 nam 2016, tau đi ben ngoai 12 hai ly cac quanh cac đao va đa thuoc quan đao Hoang Sa.
Ngay 27 thang 5 nam 2018, hai tau chien đi vao vung 12 hai ly cua cac đao Cay, Linh Con, Tri Ton, va Phu Lam sau khi Trung Quoc đieu oanh tac co chien luoc H-6K dien tap cat ha canh chop nhoang tren đuong bang tren đao Phu Lam.
Thang 2/2021, tau khu truc USS John S. McCain chay ngang qua bien Đong, chinh phu Hoa Ky tuyen bo hanh đong nay "đa khang đinh cac quyen va tu do hang hai trong vung lan can cua quan đao Hoang Sa, phu hop voi luat phap quoc te" va thach thuc "nhung han che bat hop phap va vo can cu đoi voi viec hai hanh tren bien do Trung Quoc, Đai Loan va Viet Nam ap đat".


To chuc hanh chinh = Viet Nam =
Viet Nam to chuc quan đao thanh huyen đao Hoang Sa thuoc thanh pho Đa Nang.

Ngay 15 thang 6 nam 1932, Toan quyen Đong Duong ra Nghi đinh so 156/SC, thiet lap đai ly hanh chinh o Hoang Sa (delegation administrative des Paracels).
Truoc nam 1938, quan đao Hoang Sa thuoc phu Quang Nghia, tinh Quang Nam.
Ngay 30 thang 3 nam 1938, vua Bao Đai ky đao du chuyen Hoang Sa ve tinh Thua Thien.
Ngay 5 thang 5 nam 1939, Toan quyen Đong Duong Jules Brevie chia quan đao thanh hai đai ly hanh chinh gom: delegation du Croissant et dependences (đai ly Trang Khuyet va phu can, đat tru so tai đao Hoang Sa) va delegation de l'Amphitrite et dependences (đai ly An Vinh va phu can, đat tru so tai đao Phu Lam).
Ngay 13 thang 7 nam 1961, Tong thong Ngo Đinh Diem ban hanh sac lenh so 175-NV đat ten la xa Đinh Hai, quan Hoa Vang, tinh Quang Nam.
Nghi đinh so 709-BNV-HC ngay 21 thang 10 nam 1969 cua Thu tuong Chinh phu Viet Nam Cong hoa đa sap nhap xa Đinh Hai vao xa Hoa Long cung thuoc quan Hoa Vang, tinh Quang Nam.
Tu nam 1982 la huyen đao thuoc tinh Quang Nam-Đa Nang va tu nam 1996 thuoc thanh pho Đa Nang.
Huyen đao Hoang Sa, đuoc thanh lap tu thang 1 nam 1997, la mot quan đao san ho nam cach thanh pho Đa Nang 170 hai ly (khoang 315 km), bao gom cac đao: đao Hoang Sa, đa Bac, đao Huu Nhat, đao Đa Loi, đao Bach Quy, đao Tri Ton, đao Cay, đao Bac, đao Giua, đao Nam, đao Phu Lam, đao Linh Con, đao Quang Hoa, con Bong Bay, con Quan Sat, con cat Tay, đa Chim Yen. Huyen đao Hoang Sa co dien tich: 305 km², chiem 24,29% dien tich thanh pho Đa Nang.
Ngay 21 thang 4 nam 2009, Chu tich uy ban nhan dan thanh pho Đa Nang ky quyet đinh bo nhiem Chu tich uy ban nhan dan huyen đao Hoang Sa nhiem ky 2009-2014 đoi voi ong Đang Cong Ngu. Cung ngay, thanh pho Đa Nang cung to chuc le bo nhiem chu tich huyen đao Hoang Sa. Bo may can bo chuyen trach cua chinh quyen huyen đao Hoang Sa se đuoc thiet lap theo quy đinh cua phap luat Viet Nam. Truoc mat, chinh quyen huyen đao Hoang Sa se hoat đong tai tru so cua So Noi vu Đa Nang.
Tai Thanh pho Ho Chi Minh, mot con đuong doc bo kenh Nhieu Loc - Thi Nghe đuoc đat ten la Hoang Sa.


= Trung Quoc =
Ve mat hanh chinh, tu nam 1959, chinh quyen Cong hoa Nhan dan Trung Hoa quy thuoc quan đao Hoang Sa vao Van phong quan đao Tay Sa, Nam Sa va Trung Sa (西南中沙群岛办事处 Tay Nam Trung Sa quan đao bien su xu), đat duoi quyen quan ly cua khu hanh chinh Hai Nam thuoc tinh Quang Đong. Đen nam 1988, khi Hai Nam tach khoi Quang Đong đe tro thanh mot tinh rieng biet, Van phong quan đao Tay Sa, Nam Sa va Trung Sa truc thuoc tinh Hai Nam. Ngay 21 thang 6 nam 2012, Quoc vu vien Trung Quoc đa chinh thuc phe chuan thanh lap thanh pho cap đia khu Tam Sa, thay the Van phong quan đao Tay Sa, Nam Sa va Trung Sa. Đao Phu Lam la noi đat tru so cac co quan cua chinh quyen nhan dan thanh pho Tam Sa. Ngay 18 thang 4 nam 2020, Trung Quoc tuyen bo thanh pho Tam Sa thanh lap hai quan: quan Tay Sa va quan Nam Sa, trong đo quan Tay Sa quan ly quan đao Hoang Sa va bai Macclesfield (Trung Quoc goi la quan đao Trung Sa), chinh phu nhan dan quan Tay Sa đong tren đao Phu Lam.
Trung Quoc tuyen bo ke hoach mo cua du lich quan đao vao nam 1997, mo rong nhung cang nho o đao Phu Lam va đao Quang Anh. Tai Phu Lam co mot san bay voi đuong bang dai 1.200 m.


Cac tai lieu tu cac nuoc khac Ngoai cac su gia ban xu, mot so cac tac gia nguoi Phap cung noi toi chu quyen cua Viet Nam tai Hoang Sa va Truong Sa. Vao nam 1836 Giam muc Taberd đa viet trong cuon sach Đia du, lich su va mo ta moi dan toc cung voi ton giao va phong tuc cua hoi (Univer, histoire et description de tous les peuples, de leurs religion et coutumes) nhu sau:

Toi khong ke dai dong ve nhung đao thuoc Nam Ky, nhung chi nhan xet rang tu 34 nam nay, nguoi Nam Ky đa chiem cu nhom quan đao Paracels ma nguoi An Nam goi la Cat Vang hay Hoang Sa, thuc la nhung hon đao nho bi hiem, gom nhung mom đa xen lan voi cac bai cat ma nhung nguoi đi bien đeu kinh hai. Toi khong ro ho co thiet lap co so gi o đo khong, nhung chac chan rang Hoang Đe Gia Long nhat đinh muon mo rong lanh tho cua Hoang Trieu bang cach chiem quan đao nay, vao nam 1816, ngai đa long trong truong la co tai đay.
Trong tac pham Hoi ky ve Đong Duong, tac gia Jean Baptiste Chaigneau ghi rang vua Gia Long đa chinh thuc thu nhan quan đao Hoang Sa vao nam 1816. Khi nguoi Phap đat nen bao ho tren toan coi Đong Duong, ho cung tiep tuc lanh nhiem vu bao ve Hoang Sa. Vao cac nam 1895 va 1896, co hai chiec thuong thuyen ten Bellona va Iruezi Maru cho đong cho nguoi Anh bi đam tai nhom đao An Vinh va bi nguoi Trung Hoa đen đanh cuop. Đai dien nguoi Anh tai Bac Kinh đoi nha Thanh phai boi thuong vi co mot so đong đuoc đem ve ban tai đao Hai Nam. Tuy nhien, chinh quyen nha Thanh khong chiu boi thuong, vien co quan đao Hoang Sa khong thuoc chu quyen cua Trung Hoa.
Ve phia Anh Quoc, J.W.Reed, W.king:China Sea Directory, 1868 cua Hai quan Anh Quoc co ghi rang cac thuyen cua Hai Nam hang nam thuong đen cac đao, mang theo gao va cac nhu yeu pham khac va trao đoi voi ngu dan đang đanh bat tai cac đao; thuyen roi Hai Nam vao thang 12 hay thang 1 moi nam va se tro ve khi co đot gio mua tay nam đau tien. Trong an pham "China Sea Pilot" vao nam 1912, Hai quan Hoang gia Anh Quoc đa mo ta ve cac hoat đong cua ngu dan Trung Quoc tai mot so noi o Truong Sa.
Le Monde Colonial Illustre cua Phap tung đang bai ve su kien thang 9 nam 1933, theo đo khi mot tau chien Phap khao sat đao Truong Sa Lon vao nam 1930, ho thay ba nguoi Trung Quoc o tren đao. Khi Phap đua quan ra Truong Sa vao nam 1933, ho thay tat ca nhung nguoi tren cac đao la nguoi Trung Quoc: bay nguoi o Song Tu Tay, nam nguoi o Thi Tu, 4 nguoi o Truong Sa Lon, va cac ngoi nha tranh, gieng nuoc va mot tuong than do nguoi Trung Quoc đe lai o Truong Sa Lon va mot bien hieu chu Han tren đao Ba Binh đanh dau ky hieu cua mot kho du tru luong thuc tren đao. Atlas International Larousse xuat ban nam 1965 tai Phap đa ghi ten "Tay Sa" (Xisha) va "Nam Sa" (Nansha) cho hai quan đao Hoang Sa va Truong Sa va trong dau ngoac đa the hien chu quyen cua Trung Quoc voi hai quan đao.
Ngoai ra, cung co nhieu ban đo đa the hien cac quan đao tren Bien Đong la lanh tho cua Trung Quoc: "Welt-Atlas" do Cong hoa Lien bang Đuc xuat ban vao cac nam 1954, 1961 va 1970; At-lat the gioi do Lien Xo xuat ban vao nam 1954 va 1967; At-lat the gioi do Romania xuat ban vao nam 1957; Oxford Australian Atlas va Philips Record Atlas xuat ban tai Anh Quoc vao nam 1957 va Encyclopaedia Britannica World Atlas xuat ban tai Anh Quoc vao nam 1958; "Haack Welt Atlas" do Cong hoa Dan chu Đuc xuat ban nam 1968; Daily Telegraph World Atlas xuat ban tai Anh Quoc vao nam 1968; Atlas International Larousse xuat ban tai Phap vao nam 1968 va 1969; ban đo the gioi thong thuong cua Institut Geographique National cua Phap vao nam 1968; Tap ban đo Trung Quoc cua Neibonsya tai Nhat Ban nam 1973.
Sau su kien thang 1 nam 1974, cac hoc gia Trung Quoc tim kiem trong sach co, dua vao cac chi tiet lien quan đen bien Đong ma ho goi la Nam Hai, đe lam bang chung cho luan thuyet "cac đao Nam hai xua nay la lanh tho Trung Quoc" do nhan dan Trung Quoc "phat hien va đat ten som nhat", "khai pha va kinh doanh som nhat", do Chinh phu Trung Quoc "quan hat va hanh su chu quyen som nhat". Đay đu nhat co the ke đen cuon Tong hop su lieu cac đao Nam Hai nuoc ta do Han Chan Hoa, mot giao su co ten tuoi o Trung Quoc va nuoc ngoai, chu bien (1995-1998), xuat ban nam 1988. Cac an pham ve sau nhu cua Phan Thach Anh va nhieu hoc gia Đai Loan cung chu yeu dua theo cuon sach nay.
Nam 1996, cuon Chu quyen tren quan đao Paracels va Spratlys cua ba Monique Chemilier Gendreau, mot luat su, giao su co ten tuoi o Phap va nuoc ngoai đa lam cho cac hoc gia Trung Quoc boi roi va ho đa moi ba sang Bac Kinh noi la đe cung cap them tai lieu. Ba đa đen Bac Kinh va đoi mat voi may chuc hoc gia Trung Quoc. Ba cho biet hoc gia Trung Quoc khong giai đap đuoc nhung van đe do ba đat ra, khong đua ra đuoc bat ky bang chung nao co suc thuyet phuc.
Ngay 3 thang 9 nam 1993, trong bai đang tren tap chi Window (Hong Kong), tac gia Phan Thach Anh đua ra su kien quan đao Nam Sa đuoc sap nhap vao đao Nam Hai nam thu 5 nien hieu Trinh Nguyen đoi nha Đuong (789) va thuy quan đoi nha Nguyen đa đi tuan quan đao Nam Sa nam 1293, nhung khi tap chi Thong tin khoa hoc xa hoi so 4/1994 cua Viet Nam khang đinh va chi ro tai lieu lien quan đen hai su kien nay khong lien quan gi đen cac quan đao o Bien Đong thi trong cuon sach moi xuat ban ve quan đao Nam Sa nam 1996, tac gia Phan Thach Anh đa khong nhac đen hai su kien nay nua.
Ngay 28 thang 3 nam 2014, trong tiec chieu đai nhan chuyen tham cua chu tich Trung Quoc Tap Can Binh toi Đuc, thu tuong Đuc Angela Merkel đa tang Chu tich Trung Quoc tam ban đo Trung Quoc thoi nha Thanh đuoc cho la do hoa si nguoi Phap Jean-Baptiste Bourguignon d'Anville ve nam 1735 đuoc in tai Đuc. Ban đo co nay cho thay rang: vao thoi cuc thinh cua nha Thanh Trung Quoc (đau thoi Can Long khoang 1735-1740), đong thoi tuong đuong voi thoi chua Nguyen Viet Nam to chuc khai thac va quan ly Hoang Sa, thi lanh tho Trung Quoc cung chi đen đao Hai Nam ve phia nam ma khong bao gom quan đao Hoang Sa (Paracels) lan quan đao Truong Sa.


Anh ve tinh Vai tro cua Hoang Sa Hien nay, Bien Đong co vai tro quan trong ve phuong dien kinh te va quan su đoi voi Trung Quoc, cac nuoc Bac A va cac quoc gia trong vung Đong Nam A, bao gom Brunei, Campuchia, Đong Timor, Indonesia, Lao (khong co lanh hai), Malaysia, Myanmar, Philippines, Singapore, Thai Lan va Viet Nam. Bien Đong con la thuy đao noi lien Thai Binh Duong va An Đo Duong qua Eo bien Malacca. Moi di chuyen bang hang hai giua cac quoc gia thuoc Vong đai Thai Binh Duong voi vung Đong Nam A, An Đo, Tay A, Đia Trung Hai va xuong chau Uc đeu thuong xuyen đi qua vung bien nay. Hoang Sa la mot quan đao nam tren thuy lo đo. Nhung tranh chap cang thang đa va đang xay ra tai Hoang Sa cho thay viec kiem soat Hoang Sa vo cung quan trong trong viec nam quyen kiem soat thuy đao quan trong cua Đong Nam A va cua the gioi. Đieu nay anh huong đen quyen tu do hang hai cua tat ca cac quoc gia tren the gioi chu khong chi lien quan đen loi ich rieng cua cac nuoc tham gia tranh chap quan đao Hoang Sa.
Ngoai ra, Bien Đong con la nguon cung cap hai san, dau tho, va khi đot rat đang ke. Theo Cuc Thong tin Nang luong My (EIA), o Bien Đong chi co khoang 11 ty thung dau va 190 nghin ty feet khoi khi đot tu nhien. Cac mo dau va khi đot tai đay thuong nam trong cac vung lanh tho khong co tranh chap, gan bo bien cua cac quoc gia xung quanh bien Đong nhung Bien Đong đong gop toi 10% san luong ca đanh bat đuoc tren toan cau tao ra gia tri hang ty USD.
Viec kiem soat Hoang Sa la loi the đoi voi viec gianh quyen kiem soat bien Đong va cac nguon tai nguyen tai đay.


= Đoi voi Viet Nam =
Ngu nghiep: Truoc đay ngu dan va tau be Viet Nam van tu do đanh ca va đi lai va trong vung bien chung quanh quan đao Hoang Sa. Nhung ke tu khi Trung Quoc tan cong luc luong đon tru cua hai quan Viet Nam Cong Hoa va chiem quan đao nay ngay 19 thang 1 nam 1974, thi cac hoat đong mang tinh dan su cua tau thuyen Viet Nam trong vung bien Hoang Sa co the bi luc luong hai quan va canh sat bien Trung Quoc đe doa. Viec nay đa dan đen mot so su kien ma truoc đay chua he xay ra khi Viet Nam con kiem soat quan đao Hoang Sa. Đien hinh la ngay 18 đen 20, thang 12 nam 2004, hai quan Trung Quoc dung tau tuan duong tong vao cac tau đanh ca Viet Nam khien cho 23 ngu dan Đa Nang va Quang Ngai chet, 6 nguoi bi thuong, đong thoi bat giu 9 tau đanh ca va 80 ngu dan khac. Ngay 27 thang 6 nam 2006, 18 chiec tau đanh ca cua Viet Nam neo đau tai phia bac quan đao Hoang Sa đe tranh bao, thi bi mot chiec tau la tan cong, cuop boc, va xua đuoi khong cho ho o lai tranh bao. Ngay 27 thang 6 nam 2007, mot tau đanh ca Viet Nam bi Trung Quoc tan cong lam 6 nguoi bi thuong, khi ho vao tranh gio o đao Phu Lam thuoc quan đao Hoang Sa. Sang 27 thang 9 nam 2009, 17 tau cua ngu dan Viet Nam (13 chiec cua xa An Hai, Ly Son; 4 chiec cua Binh Chau) giuong co trang chay vao đao Huu Nhat tranh bao, đa bi linh Trung Quoc no sung xua đuoi, roi bi cuop, đanh đon, tra tan 


= Đoi voi Trung Quoc =
An ninh quoc gia: Theo tac gia Sarabjeet Singh Parma, thuoc Vien nghien cuu Quoc phong An Đo, thanh pho Tam Sa tren đao Phu Lam thuoc quan đao Hoang Sa co the la can cu đe Trung Quoc thuc hien chien luoc chiem dan tung nhom đao, sau đo la ca Bien Đong. Tai đao Phu Lam thuoc quan đao Hoang Sa, Trung Quoc đa xay dung mot san bay dai gan 3 km co kha nang tiep nhan moi loai may bay quan su. Tu đay, cac may bay chien đau hien đai cua Trung Quoc nhu JH-7 va SU-30 voi tam bay khoang 3000 km co the bao phu toan bo bien Đong. Hien nay, nha nuoc Trung Quoc đang tich cuc đau tu co so ha tang dan su cung nhu quan su tai Hoang Sa voi tong ngan sach du kien khoang 1,6 ty USD.


Ghi chu Tham khao Sach "Hoang Viet đia du chi" do Phan Huy Chu bien soan. Ban in vao mua xuan, nien hieu Thanh Thai thu 9 (1897) hien đuoc luu tru tai thu vien Harvard - Yenching thuoc Đai hoc Harvard.
Nguyen Nha; Nguyen Đinh Đau; Le Minh Nghia; Tu Đang Minh Thu; Vu Quang Viet (2008), Hoang Sa, Truong Sa la cua Viet Nam, Thanh pho Ho Chi Minh: Nha xuat ban Tre
Monique Chemillier-Gendreau (2011) [1996], Chu quyen tren hai quan đao Hoang Sa va Truong Sa - Sach tham khao, Ha Noi: Nha xuat ban Chinh tri quoc gia - Su that
(1686) Do Ba Cong Dao (translated by Buu Cam), "Toan Tap Thien Nam Tu Chi Lo Do Thu ", Hong Duc Ban Do, Saigon, 1962.
(1776) Le Qui Don (translated by Le Xuan Giao), "Phu Bien Tap Luc", Saigon, 1972.
(1821) Phan Huy Chu (translated by Nguyen Tho Duc), "Lich Trieu Hien Chuong Loai Chi", Saigon, 1972.
(1837) Jean Louis TABERD, "Note on the Geography of Cochinchina", Journal of the Royal Asiatic Society of Bengal, Calcutta, Vol. VI, 9/1837.
(1838) Jean Louis TABERD, "Additional Notice on the Geography of Cochinchina", Journal of the Royal Asiatic Society of Bengal, Calcutta, Vol. VII, 4/1838, pp 317–324.
(1849) GUTZLAFF, "Geography of the Cochinchinese Empire", Journal of The Geographical Society of London, vol the 19th, p. 93.
(1999) Vietnamese Claims to the Truong Sa Archipelago. Todd C. Kelly, August 1999.
(????) Dr. Phan Van Hoang's historical and geographical analysis on Vietnam and China's claims on the Paracels – Vietnamese language link
(2017) Ban mau:Cite enroute


Đoc them Menon, Rajan, "Worry about Asia, Not Europe", The National Interest, Sept–Oct 2012 Issue, ngay 11 thang 9 nam 2012
Bateman, Sam; Emmers, Ralf, bien tap (2008). Security and International Politics in the South China Sea: Towards a co-operative management regime . Taylor & Francis. ISBN 978-0203885246.
Bezlova, Antoaneta (ngay 29 thang 1 nam 2008). "China moves to expand its reach". Asia Times. Ban goc luu tru ngay 3 thang 3 nam 2016. Truy cap ngay 10 thang 3 nam 2014. {{Chu thich bao}}: Đa bo qua tham so khong ro |= (tro giup)
Bouchat, Clarence J. (2014). The Paracel Islands and U.S. Interests and Approaches in the South China Sea. Carlisle, PA: Strategic Studies Institute and U.S. Army War College Press. ISBN 9781584876236. Truy cap ngay 25 thang 7 nam 2014.
The Editors of Encyclopædia Britannica. "Spratly Islands - Britannica Online Encyclopedia". Britannica.com. Darshana Das, Gloria Lotha. Truy cap ngay 16 thang 4 nam 2014. {{Chu thich bach khoa toan thu}}: |author= co ten chung (tro giup)
Kastner, Jens (ngay 10 thang 8 nam 2012). "Taiwan pours cement on maritime dispute". Asia Times. Ban goc luu tru ngay 25 thang 3 nam 2014. Truy cap ngay 10 thang 3 nam 2014. {{Chu thich bao}}: Đa bo qua tham so khong ro |= (tro giup)
Kivimaki, Timo, bien tap (2002). War Or Peace in the South China Sea?. Contributor: Nordic Institute of Asian Studies . NIAS Press. ISBN 978-8791114014. ISSN 0904-597X.
Lee, Peter (ngay 29 thang 7 nam 2010). "US goes fishing for trouble". Asia Times. tr. 2. Ban goc luu tru ngay 17 thang 5 nam 2014. Truy cap ngay 14 thang 5 nam 2014. {{Chu thich bao}}: Đa bo qua tham so khong ro |= (tro giup)
Lin, Cheng-yi (ngay 22 thang 2 nam 2008). "Buffer benefits in Spratly initiative". Asia Times. tr. 1–2. Ban goc luu tru ngay 19 thang 10 nam 2013. Truy cap ngay 14 thang 5 nam 2014. {{Chu thich bao}}: Đa bo qua tham so khong ro |= (tro giup)
Morley, James W.; Nishihara, Masashi, bien tap (1997). Vietnam Joins the World. M.E. Sharpe. ISBN 978-0765633064.
Pak, Hui-gwon (2000). The Law of the Sea and Northeast Asia: A Challenge for Cooperation. Quyen 35 of Publications on Ocean Development, V. 35 . Martinus Nijhoff Publishers. ISBN 978-9041114075.
Severino, Rodolfo (2011). Where in the World is the Philippines?: Debating Its National Territory . Institute of Southeast Asian Studies. ISBN 978-9814311717.
Sisci, Francesco (ngay 29 thang 6 nam 2010). "US toe-dipping muddies South China Sea". Asia Times. Ban goc luu tru ngay 10 thang 7 nam 2013. Truy cap ngay 14 thang 5 nam 2014. {{Chu thich bao}}: Đa bo qua tham so khong ro |= (tro giup)
STRATFOR's Global Intelligence Update (ngay 14 thang 7 nam 1999). "Taiwan sticks to its guns, to U.S. chagrin". Asia Times. Ban goc luu tru ngay 25 thang 3 nam 2014. Truy cap ngay 10 thang 3 nam 2014. {{Chu thich bao}}: Đa bo qua tham so khong ro |= (tro giup)
Womack, Brantly (ngay 14 thang 2 nam 2013). "Rethinking the US-China-Taiwan triangle". Asia Times. Ban goc luu tru ngay 17 thang 11 nam 2014. Truy cap ngay 14 thang 5 nam 2014. {{Chu thich bao}}: Đa bo qua tham so khong ro |= (tro giup)
Wortzel, Larry M.; Higham, Robin D. S. (1999). Dictionary of Contemporary Chinese Military History. ABC-CLIO. ISBN 978-0313293375.
Editorial (ngay 13 thang 5 nam 2014). "Timing of flareups in South China Sea is no coincidence". Want China Times. Ban goc luu tru ngay 17 thang 5 nam 2014. Truy cap ngay 14 thang 5 nam 2014.


Xem them Huyen đao Hoang Sa
Hai chien Hoang Sa 1974
Quan đao Truong Sa
Hai chien Truong Sa 1988
Bai Macclesfield
Huyen đao Ly Son
Tam Sa
Uy ban cu dan Vinh Hung
Quan he Trung Quoc – Viet Nam
Lich su chien tranh Viet Nam-Trung Quoc


Lien ket ngoai Ca mot đoi nghien cuu Hoang Sa Luu tru ngay 1 thang 2 nam 2005 tai Wayback Machine, bao Tuoi tre
Hoang Sa - tuong trinh 35 nam sau Luu tru ngay 16 thang 9 nam 2009 tai Wayback Machine, bao Tuoi tre
Vi tri đia ly, đieu kien tu nhien quan đao Hoang Sa va Truong Sa Luu tru ngay 1 thang 12 nam 2011 tai Wayback Machine (trich luan an cua Nguyen Nha)
西南中沙群岛志 (Tay, Nam Trung Sa quan đao chi) Luu tru ngay 22 thang 11 nam 2012 tai Wayback Machine, Hai Nam Su chi