Cat Lam (tieng Trung: 吉林; binh am: Jilin, IPA: [tɕilin] ), la mot tinh o Đong Bac Cong hoa Nhan dan Trung Hoa. Nam 2018, Cat Lam la tinh đong thu hai muoi mot ve so dan, đung thu hai muoi tu ve kinh te Trung Quoc voi 27 trieu dan, tuong đuong voi Mozambique va GDP danh nghia đat 1.507 ti NDT (227,8 ti USD) tuong ung voi Peru. Cat Lam co chi so GDP đau nguoi đung thu muoi bon, đat 55.611 NDT (tuong ung 8.404 USD).
Tinh Cat Lam co bien gioi voi Cong hoa Dan chu Nhan dan Trieu Tien va Lien bang Nga o phia đong; co ranh gioi giap voi tinh Hac Long Giang o phia bac, voi tinh Lieu Ninh o phia nam, va voi khu tu tri Noi Mong Co o phia tay.


Tu nguyen Ten goi "Cat Lam" co le bat nguon tu cum tu Girin ula ᡤᡳᡵᡳᠨ ᡠᠯᠠ, mot thuat ngu tieng Man co nghia la "ven song"; tu nay đuoc chuyen am thanh Cat Lam O Lap (吉林乌拉 / 吉林烏拉, Jilin Wula) trong tieng Han, roi sau đo rut ngan thanh Cat Lam. Nghia đen Han tu cua Cat Lam nghia la "rung tot lanh".


Lich su = Thoi co đai =
Cach nay tu 50.000 đen 10.000 nam, tren đia ban tinh Cat Lam đa xuat hien "nguoi Du Thu" (榆树人), "nguoi An Đo" (安图人), "nguoi Thanh Son Đau" (青山头人). Theo su sach Trung Quoc, mot nguoi ho hang cua Tru Vuong nha Thuong la Co Tu (箕子) đa di cu ra khoi Trung Nguyen va lap ra Co Tu Trieu Tien (箕子朝鲜) o Tay Bac cua ban đao Trieu Tien. Lanh tho cua Co Tu Trieu Tien co kha nang bao gom ca mot bo phan tinh Cat Lam ngay nay. Ngoai ra, vao thoi Tay Chu, tren đia ban Cat Lam con co cac chinh quyen ban đia cua nguoi Tuc Than (肃慎), nguoi Ue Mach (濊貊), nguoi Đong Ho (东胡) va nguoi Son Nhung (山戎). Tai luu vuc Tung Hoa Giang ton tai nhieu dan toc, trong đo Tuc Than, Ue Mach va Đong Ho la ba dan toc lon thoi co cua vung Đong Bac Trung Quoc.
Cac co tich Trung Hoa goi lanh đia cua bo lac "Tuc Than" la "Tuc Than Quoc". Nhieu nha lich su nhan đinh co kha nang nguoi Tuc Than vao thoi vua Thuan đa sinh song o khu vuc tinh Son Đong ngay nay, ho tung trieu cong vua Thuan; ve sau, do chiu ap luc tu Tay Chu nen nguoi Tuc Than đa di cu len phia bac. Đen thoi Chien Quoc, ho đuoc goi la "Chan Phien" (真番), đen thoi Tan Han moi đuoc goi lai theo ten cu. Chan Phien quan (真番郡) cua Han tu quan (漢四郡) co the co lien he đen ten goi nay.
Ue Mach la hop xung dung đe chi nguoi Ue va nguoi Mach, ho co đac điem sinh song bang nong nghiep, khong giong voi dan toc du muc. Vao thoi nha Ha va nha Thuong, nguoi Ue cu tru tai ban đao Son Đong, thuoc dan toc Đong Di. Sau khi Chu diet Thuong, nguoi Ue do bi trieu Chu buc bach nen đai bo phan đa di doi ve phia đong bac. Thoi ky Xuan Thu, Te Hoan cong tung phat đong chien tranh voi Ue. Thoi Chien Quoc, nguoi Ue song dua vao nong nghiep va ngu nghiep, ke tro thanh luong thuc chu yeu cua nguoi Ue. Nguoi Mach la mot dan toc du muc tren thao nguyen Mong Co, ngon ngu thuoc ngu he Altai.
Su ky-Hung No liet truyen viet rang nguoi Son Nhung va Đong Ho o phia bac cua nuoc Yen. Thoi Chien Quoc, vao luc cuong thinh, nguoi Đong Ho đuoc goi la "Khong huyen chi si nhi thap van" (控弦之士二十万, nghia đen la co 20 van binh si cam cung), nhieu lan tien xuong phia nam xam nhap Trung Nguyen. Ve sau, nha Yen va Tan đanh bai.


= Thoi Tan Han =
Thoi Nha Tan va Nha Han, nguoi Tuc Than đuoc goi la "Ap Lau" (挹娄) va "Vat Cat" (勿吉). Trong thoi ky nay, đa xuat hien mot quoc gia la "Ue vuong quoc", vao thoi Han co nguoi đa phat hien ra ""Ue vuong chi an" (tuc an cua vua Ue), chi phia bac cua nguoi Ue Mach la nguoi Tac Ly (索離人), ho tu nuoi lon, ngua, bo, cung kheo san ban. Nguoi Tac Ly sinh song tai khu vuc đong bang Tung Non o phia đong cua Non Giang va phia bac cua Tung Hoa Giang. Tai huyen Trieu Nguyen (cua tinh Hac Long Giang) o ha du Non Giang co di chi Bach Kim Bao (白金宝), noi đay co nhung tan tich van hoa cua nguoi Tac Ly (nguoi Mach). Trong xa hoi cua nguoi Tac Ly đa xuat hien che đo tu huu va đoi khang giai cap, đa tien vao nguong cua cua van minh. Mot nguoi Tac Ly đa xung vuong song khong dung toc danh Ue va Tac Ly ma lai dung toc danh Phu Du (鳧臾), trieu Han o Trung Nguyen dich thanh Phu Du (夫馀), sau lai đoi thanh Phu Du (扶馀)
Sau khi Tay Han diet Ve Man Trieu Tien, đa thiet lap Huyen Tho quan quan ly cac nuoc Cao Cau Ly o Lieu Đong va Phu Du o Cat Lam. Đen thoi Đong Han, trieu đinh đa thanh lap Lieu Đong thuoc quoc, quan ly cac quoc gia dan toc o phia bac Trung Nguyen nhu Phu Du, Cao Cau Ly. Thoi Han, mot bo phan tinh Cat Lam thuoc ve Huyen Tho quan, đen cuoi thoi Han va đau thoi Tam Quoc thi chuyen sang chiu su quan ly cua chinh quyen Lieu Đong cua Cong Ton Đo. Thoi nha Tan, đat nay do hieu uy nguoi Đong Di quan ly. Trieu đinh Han tung đat Thuong Hai quan (蒼海郡) đe cai quan khu vuc cua nguoi Ue Mach.
Thoi Tan Han, nguoi Đong Ho dan suy yeu.


= Thoi Cao Cau Ly =

Cac cuoc tan cong cua Cao Cau Ly vao mot khoang thoi gian nao đo truoc nam 347 đa khien Phu Du suy yeu. Đen khi đe mat thanh tri o gan Cap Nhi Tan ngay nay, Phu Du đa di chuyen ve phia tay nam đen Nong An (nay thuoc tinh Cat Lam), nuoc nay bi tieu diet vao nam 346. Thanh Quoc Noi đa tro thanh kinh đo cua Cao Cau Ly tu nam 3 cho đen nam 427, thanh co chieu dai tuong ngoai la 2.686m va nay thuoc đia phan cua Tap An (cuc nam cua tinh Cat Lam). Trong cuoc chien tranh Cao Cau Ly-Nguy 244-245, quan Tao Nguy đa pha huy Hoan Đo son thanh (丸都山城) cua Cao Cau Ly thuoc Tap An ngay nay. Trong thoi gian tri vi cua Co Quoc Nguyen vuong, Cao Cau Ly đa bi nguoi Tien Ti tan cong o phia bac va bi Bach Te tien đanh o phia nam. Nam 342, nuoc Tien Yen cua nguoi Tien Ti đa tan cong Cao Cau Ly, ho đa pha huy Hoan Đo son thanh va bat mot so thanh vien vuong toc Cao Cau Ly đem ve nuoc.
Nam 395, trong cuoc chien chong Bach Te, Quang Khai Tho Thai vuong cua Cao Cau Ly đa than chinh đanh mot chi nho cua toc nguoi Khiet Đan o mien Trung Man Chau, gan khu vuc Tung Hoa Giang. Quang Khai Tho Thai vuong đa chinh phat đuoc 64 thanh tri va 1400 lang mac trong mot cuoc vien chinh chong lai Phu Du Quoc, đanh bai nha Hau Yen va sau đo xam chiem lanh tho cua cac bo toc Phu Du va Mat Hat, khuat phuc Bach Te, gop phan vao su tan ra cua lien minh Gia Da va bien Tan La thanh chu hau sau cuoc chien tranh Cao Cau Ly-Yamato. Trong thoi ky tri vi cua Quang Khai Tho Thai vuong, Cao Cau Ly đa thong tri mot vung lanh tho nam o phia nam Man Chau cung voi khu vuc phia bac va mien Trung cua ban đao Trieu Tien.
Truong Tho vuong đa doi kinh đo cua Cao Cau Ly ve Binh Nhuong nam 427. Ve phia bac ong mo rong cuong vuc cua Cao Cau Ly đen huu ngan cua Tung Hoa Giang. Duoi thoi Van Tu Minh vuong, Cao Cau Ly đa hoan tat viec xam chiem khu vuc Phu Du, đanh dau điem xa nhat ve phia bac cua bien cuong Cao Cau Ly; đong thoi van tiep tuc duy tri anh huong cua no đoi voi cac toc nguoi Mat Hat va Khiet Đan o phia bac. Cac quoc vuong Cao Cau Ly tuy vay van xung than voi cac trieu đinh Trung Hoa, vao nam 491, Bac Nguy Hieu Van Đe đa sach phong cho Truong Tho vuong chuc Xa ki đai tuong quan, thai pho, Lieu Đong quan khai quoc cong, Cao Cau Ly vuong. Sau đo, Cao Cau Ly dan suy yeu, nguoi Đot Quyet nhan co hoi nay đa tan cong cac thanh tri o vung bien gioi phia bac Cao Cau Ly va đoat lay mot phan lanh tho cua quoc gia nay. Cao Cau Ly bi lien minh Tan La-Đuong tieu diet vao nam 668.


= Thoi Đuong =
Sau khi lien quan Tan La va Đuong diet đuoc Cao Cau Ly, trieu đinh Đuong đa thiet lap nen 9 đo đoc phu, 42 chau, 100 huyen tren đat cu cua nuoc nay, đat An Đong đo ho phu tai Binh Nhuong đe thong tri, cuu đo Quoc Noi thanh cua Cao Cau Ly tro thanh noi đat tru so cua Vat Ca Chau đo đoc phu (哥勿州都督府).
Đen ngay Giap Ty thang 11 nam Thien Bao thu 14 (16/12/755), nguoi kiem nhiem chuc tiet đo su cua Pham Duong, Binh Lo va Ha Đong la An Loc Son đa khoi binh phan lai trieu đinh Nha Đuong tai Pham Duong, lich su goi la loan An Su. Sau đo, An Đong đo ho phu bi phe bo nam 756.


= Thoi Bot Hai =

Sau khi đanh bai quan Đuong trong tran Thien Mon Linh (天門嶺之戰) dien ra tren đia ban Cat Lam, Đai To Vinh đa xung vuong va lap ra nuoc Thin (辰國), sau đoi thanh Bot Hai, ban đau đinh đo o nui Đong Muu (東牟山) thuoc nam bo Cat Lam ngay nay. Phan lon nhung nguoi dan Bot Hai la nguoi Cao Cau Ly, con nguoi Mat Hat chiem so luong it hon. Thanh Trung Kinh (nay thuoc Đon Hoa) tro thanh kinh đo cua Bot Hai tu nam 742 đen 756 va thanh Đong Kinh (nay thuoc Hon Xuan tro thanh kinh đo cua Bot Hai tu nam 785 đen 793. Trong khoang thoi gian con lai cua minh, kinh đo cua Bot Hai đat o thanh Thuong Kinh (nay thuoc Ninh An cua tinh Hac Long Giang]], tinh ra, trong hon 2/3 thoi gian ton tai cua minh, Bot Hai đa đinh đo tren đia ban tinh Cat Lam ngay nay.
Đen thoi Van vuong (737-793), Bot Hai đa mo rong cuong vuc cua đat nuoc đen luu vuc Hac Long Giang o phia bac va khu vuc phia bac cua ban đao Lieu Đong o phia nam. Duoi thoi Tuyen vuong (818-830), Bot Hai nam quyen kiem soat mot lanh tho rong lon bao gom phan phia bac ban đao Trieu Tien, Đong Nam cua Noi Man Chau va khu vuc Primorsky Krai cua Nga ngay nay. Nhung chien dich cua Tuyen Vuong đa chinh phuc đuoc nhieu bo toc Mat Hat o phia bac. Theo truyen thong, cac su gia tin rang xung đot sac toc giua nhung nguoi goc Cao Cau Ly nam quyen luc va nguoi Mat Hat đa lam suy yeu vuong quoc. Cac nghien cuu gan đay khang đinh su sup đo cua Bot Hai chu yeu la do nui lua Truong Bach (nay nam tren bien gioi giua Cat Lam va Trieu Tien) đa phun trao mot cach du doi vao the ky thu X, ngon nui khi đo nam o trung tam cua vuong quoc. Vu no đa tao ra mot so luong tro nui lua rat lon, gay thiet hai nong nghiep va tinh on đinh cua xa hoi cua Bot Hai.
Theo phan cap hanh chinh cua Bot Hai, tren đia phan Cat Lam ton tai Ap Luc phu (鴨綠府) voi tri so tai Tay Kinh (nay thuoc Lam Giang, Truong Linh phu (長嶺府) voi tri so đat tai Ha Chau (nay thuoc Hoa Đien), Phu Du phu (夫餘府), Mac Hiet phu (鄚頡府).


= Thoi Lieu đen Nguyen =

Sau khi diet Bot Hai vao nam 926, nguoi Khiet Đan lap nen vuong quoc bu nhin Đong Đan, va khong lau sau đo, Đong Đan bi sap nhap vao Lieu nam 936. Duoi thoi Lieu, đia ban tinh Cat Lam ngay nay phan thuoc Đong Kinh đao, Thuong Kinh đao, Trung Kinh đao va Ha Kinh đao.
Nam 1113, Hoan Nhan A Cot Đa (1068 – 1123) đa đuoc bau lam đai boi lac cua nguoi Nu Chan. Nam 1114, A Cot Đa khoi binh phan khang trieu đinh Lieu. Thang 11 cung nam, tuong Tieu Tu Tien (萧嗣先) va pho đo thong Tieu That Bat Da (萧挞不也) cua Lieu đa tan cong nguoi Nu Chan, tap ket tai bo bac Ap Tu Ha (mot đoan Non Giang, nay o phia tay tran Nguyet Luong Phao, Đai An cua Cat Lam). A Cot Đa đa xuat 3.700 giap si đoi choi lai. Khong lau sau, A Cot Đa loi dung đem toi đe vuot Ap Tu Ha sang bo bac, đanh bai quan Lieu chi voi hon 1.200 binh si. Thang loi trong tran Xuat Ha Điem (出河店之战) đa đat nen mong đe nguoi Nu Chan thiet lap ra nha Kim.
Thoi nha Kim, đai bo phan tinh Cat Lam ngay nay nam duoi quyen cai quan cua Đong Kinh lo, cac phan con lai phan thuoc Ham Binh lo, Thuong Kinh lo va Bac Kinh lo.
Thoi Nha Nguyen, tren đia phan tinh Cat Lam co ba phu thuoc Lieu Duong đang xu hanh trung thu tinh (辽阳等处行中书省)


= Thoi Minh =
Nam Vinh Lac thu 7 (1409) thoi Minh Thanh To, trieu đinh Nha Minh đa thiet lap mot co cau quan su va chinh quyen la No Nhi Can đo chi huy su ti (奴兒干都指揮使司) nham quan ly luu vuc Hac Long Giang, O To Ly Giang, Tung Hoa Giang va Non Giang. Đen nam Vinh Lac thu 9 (1411), co cau nay đa chinh thuc bat đau thuc thi quyen quan ly hanh chinh. Cac quan vien cua đo ti ban đau chu yeu la cac luu quan đuoc luan chuyen đieu đen, ve sau do cac lanh tu bo lac trong khu vuc the tap. Đen nam Tuyen Đuc thu 9 (1434), đo ti chinh thuc bi bai bo, tong cong ton tai trong 25 nam. Ben canh đo, mot bo phan tinh Cat Lam thuoc quyen cai quan cua Lieu Đong đo chi huy su ti (辽东都指挥使司). Sau đobai bo No Nhi Can đo ti, trieu đinh Minh van duy tri quyen quan ly đoi voi khu vuc. Đen cuoi thoi Minh, trieu đinh khong con kha nang vuon tam quan ly đen khu vuc Đong Bac, tai đay, cac bo lac Nu Chan tro thanh nhung thuoc quoc cua trieu đinh Nha Minh. Thoi Minh, nguoi Nu Chan co ba bo phan chinh: Kien Chau Nu Chan, Hai Tay Nu Chan va Da Nhan Nu Chan; ca ba nhom đeu co su hien dien tai đia ban tinh Cat Lam ngay nay.


= Thoi Hau Kim, Thanh =
Nguoi Kien Chau Nu Chan sinh song o cac khu vuc Mau Đon Giang, Tuy Phan Ha (tuc song Razdolnaya) va Truong Bach Son thuoc tinh Cat Lam ngay nay. No Nhi Cap Xich đa thong nhat cac bo toc Kien Chau Nu Chan va sau đo la toan bo nguoi Nu Chan. Nam 1608, No Nhi Cap Xich đa lap bia hoach gioi voi quan Minh o bien thuy, tu đo khu vuc tinh Cat Lam ngay nay thuoc su cai quan cua No Nhi Cap Xich. Đen nam 1616, tai Hach Đo A Lap (nay thuoc tinh Lieu Ninh), No Nhi Cap Xich đa xung Han, đat quoc hieu la Kim, lich su goi la Hau Kim.
Nam Thuan Tri thu 10 (1653), trieu đinh Nha Thanh đa phong hai nguoi lam ngang bang chuong kinh (昂邦章京) tai Ninh Co Thap (宁古塔, nay thuoc Mau Đon Giang). Nam Khang Hi thu 1 (1662), "Ninh Co Thap ngang bang chuong kinh" đuoc đoi thanh "Ninh Co Thap tuong quan" va chi mot nguoi đuoc phong chuc nay. Nam Khang Hi thu 15 (1677), tri so cua Ninh Co Thap tuong quan roi đen đat Cat Lam ngay nay. Nam Can Long thu 22 (1757), the che nay đuoc goi la "Cat Lam tuong quan". Thoi ky đau Nha Thanh, Cat Lam tuong quan cai quan mot khu vuc đen tan bien Nhat Ban o phia đong, bao trum đong bo hai tinh Cat Lam va Hac Long Giang nay nay cung voi khu vuc phia đong vung lanh tho nam o phia nam cua Ngoai Hung An linh cua nuoc Nga ngay nay, la đon vi hanh chinh co dien tich xep thu 6, thu 7 cua trieu Thanh.

Theo đieu uoc Ai Hon nam 1858 va đieu uoc Bac Kinh nam 1860, vung đat phia bac Hac Long Giang va phia đong O To Ly Giang bi cat cho đe quoc Nga, Cat Lam tuong quan khong con giap bien. Cung trong khoang thoi gian nay, trieu đinh Nha Thanh đa mo cua Man Chau do cac di dan nguoi Han. Sau đo nguoi Han chu yeu la tu Truc Le va ban đao Son Đong đa di cu đen vung Đong Bac, su kien nay đuoc goi la Sam Quan Đong (闯关东), đen đau the ky XX thi nguoi Han đa tro thanh dan toc chiem đa so tai đay. Nam Quang Tu (1907) thu 33, sau chien tranh Nga-Nhat, che đo Cat Lam tuong quan đuoc đoi thanh Cat Lam hanh tinh, tinh li đat tai thanh Cat Lam. Cat Lam hanh tinh đuoc phan thanh 4 đao la Cat Truong, Tan Giang, Y Lan, Dien Cat. Đen nam Tuyen Thong thu 3 (1911), toan bo Cat Lam hanh tinh co 11 phu, 1 chau, 5 thinh, 18 huyen. Cuoi thoi Thanh, đia ban Cat Lam dan hinh thanh đac điem đong bo la khu vuc nong-lam nghiep, trung bo la khu vuc nong nghiep va tay bo la khu vuc nong-muc nghiep.
Nam 1896, Nha Thanh va Nga đa ky ket Mat uoc Trung-Nga, theo đo Nga đuoc phep xay dung tuyen đuong sat qua Hac Long Giang va Cat Lam đe rut ngan khoang cach đen Vladivostok. Tuyen đuong sat nay hoan thanh vao nam 1903 cung voi mot "tuyen nhanh" noi tu Cap Nhi Tan đen cang Lu Thuan o Bot Hai, đi qua đia phan tinh Cat Lam ngay nay. Sau Chien tranh Nga-Nhat 1905, phan phia nam cua đuong sat Đong Thanh do Nhat Ban quan ly, ga cuoi cung cua Nga la ga Khoan Thanh va ga đau tien cua Nhat Ban la ga Truong Xuan, đeu thuoc đia phan Truong Xuan cua Cat Lam ngay nay.


= Thoi Dan Quoc =
Trung Hoa Dan Quoc van duy tri tinh Cat Lam nhu cuoi thoi Nha Thanh. Sau Cach mang Thang Muoi Nga, Chinh phu Quoc dan Trung Quoc đa dan dan thu hoi chu quyen hanh chinh đoi voi vung "đat phu thuoc" đuong sat Đong Thanh (Trung Đong). Tu nam 1924, Trung Hoa Dan Quoc va Lien Xo cung quan ly phan phia bac cua tuyen đuong sat nay. Tu nam 1928, Phung he quan phiet Truong Hoc Luong o Đong Bac đa tuyen bo ly khai chinh phu Bac Duong, quy phuc chinh phu Trung uong Nam Kinh. Đen thang 7 nam 1929, chinh phu Đong Bac cua Truong Hoc Luong đa hanh đong nham cat đut chi vien cua Lien Xo cho Đang Cong san Trung Quoc, truc xuat cac vien chuc Lien Xo tren tuyen đuong sat Trung Đong, niem phong cac to chuc thuong nghiep cua Lien Xo tai Cap Nhi Tan, bat đau tien hanh thu hoi đuong sat Trung Đong. Ngay 18 thang 7 cung nam, chinh phu Lien Xo do Stalin lanh đao đa tuyen bo đoan giao quan he voi Trung Quoc, lenh cho quan Lien Xo đong o bien gioi voi tinh Hac Long Giang va tinh Cat Lam chuan bi can thiep vu trang. Ngay 14 thang 8 nam 1929, Lien Xo ven theo tuyen đuong sat Trung Đong đe tan cong Trung Quoc, quan Lien Xo gianh đuoc chien thang va buoc Trung Quoc phai phuc hoi che đo đong quan ly tuyen đuong sat nay nhu tu nam 1924.


= Thoi Man Chau quoc =

Sau su bien Man Chau (1931-1932), Nhat Ban đa xam chiem vung Đong Bac Trung Quoc. Thang 3 nam 1932, nguoi Nhat hinh thanh nen chinh quyen Man Chau quoc do cuu hoang đe Nha Thanh la Pho Nghi đung đau tren danh nghia, thu đo cua Man Chau quoc la Tan Kinh (nay la Truong Xuan). Nam 1934, Pho Nghi xung đe. Cung trong nam 1934, khu vuc thuoc tinh Cat Lam cu đuoc chinh quyen Man Chau Quoc phan chia giua 4 tinh Cat Lam, Gian Đao (間島省), Tan Giang (濱江省), Tam Giang (三江省, tinh nay bao gom ca lanh tho cua tinh Hac Long Giang cu). Tan Kinh la mot đon vi hanh chinh đoc lap cua Man Chau Quoc. Đen nam 1937, tinh Tan Giang lai tach thanh tinh Tan Giang va Mau Đon Giang. Nam 1939, tinh Tan Giang đuoc tach thanh tinh Bac An va tinh Tan Giang, con tinh Mau Đon Giang thi đuoc tach thanh tinh Đong An va tinh Mau Đon Giang. Nam 1943, ba tinh Mau Đon Giang, Đong An va Gian Đao đuoc hop nhat lai thanh tong tinh Đong Man (東滿總省).
Đen nam 1935, Lien Xo chuyen quyen quan ly đuong sat Trung Đong cho Man Chau Quoc. Vao ngay 8 thang 8 nam 1945, Lien Xo tuyen chien voi Nhat Ban theo mot thoa thuan tai Hoi nghi Yalta, va xam luoc Man Chau quoc tu Ngoai Man Chau. Đung 0 gio ngay 9 thang 8 (gio Vien Đong Nga), hoat đong quan su đau tien bat đau voi 76 may bay nem bom IL-4 cua Phuong dien quan Vien Đong 1 đa tham nhap khong phan Man Chau quoc oanh kich cac muc tieu quan su - hau can tai Cap Nhi Tan va Truong Xuan. Tu ngay 19 đen het ngay 20 thang 8 nam 1945, hau het cac đon vi cua Đao quan Quan Đong đa ra hang va giao nop vu khi cho Quan đoi Lien Xo. Toan bo quan nhan Nhat Ban ra hang o Man Chau Quoc gom co 148 tuong, 594.000 si quan va binh si. Ngay 15 thang 8 nam 1945, Nhat Ban tuyen bo đau hang vo đieu kien, Pho Nghi tuyen bo thoai vi tai Thong Hoa, Man Chau Quoc diet vong.


= Sau Chien tranh the gioi thu 2 =

Nam 1945, chinh phu Quoc dan đa phan vung Đong Bac thanh 9 tinh, luc đo tinh Cat Lam đat tinh li tai thanh pho Cat Lam, co 2 thanh pho (Cat Lam, Truong Xuan) va 18 huyen (Vinh Cat, Truong Xuan, Y Thong, Nong An, Thu Lan, Hoa Đien, Ban Thach, Song Duong, Đuc Hue, Phu Du, Song Thanh, Ngu Thuong, Du Thu, Đon Hoa, Giao Ha, Can An, Cuu Đai, Hoai Đuc) cung ky Quach Nhi La Tu (郭尔罗斯旗). Ngoai ra, theo phan chia cua chinh quyen Quoc dan, đia ban tinh Cat Lam ngay nay con phan thuoc Lieu Bac An Đong, Tung Giang.
Voi su ung ho cua Lien Xo, Man Chau noi chung va tinh Cat Lam ngay nay noi rieng tro thanh mot ban đap cho luc luong cong san trong cuoc noi chien ma ho gianh chien thang vao nam 1949. Lien Xo đa trao tra hoan toan quyen quan ly đuong sat Trung Đong cho chinh phu Trung Quoc (ma ho đa đong quan ly tu nam 1945) vao nam 1952.
Nam 1949, Cong hoa Nhan dan Trung Hoa đa chia khu vuc Đong Bac ra thanh 5 tinh: Hac Long Giang, Cat Lam, Tung Giang, Lieu Đong va Lieu Tay. Nam 1954, Cong hoa Nhan dan Trung Hoa tien hanh đieu chinh hanh chinh, cat 7 huyen cua tinh Hac Long Giang cho tinh Cat Lam, 7 huyen nay cung voi huyen Can An cua Cat Lam hop thanh chuyen khu Bach Thanh, cat 1 thanh pho va 9 huyen cua tinh Lieu Đong ve tinh Cat Lam va thiet lap chuyen khu Thong Hoa. Cung voi đo, tinh Cat Lam con tiep nhan thanh pho Lieu Nguyen va hai huyen Tay An va Đong Phong cua tinh Lieu Đong cu; thanh pho Tu Binh, huyen Song Lieu va huyen Le Thu cua tinh tinh Lieu Tay cu. Cung nam, chinh quyen nhan dan tinh Cat Lam đa tu thanh pho Cat Lam doi đen Truong Xuan. Nam 1969, 1 huyen va 1 ky cua minh Triet Ly Moc va minh Ho Luan Boi Nhi cua Noi Mong đa đuoc chuyen sang cho tinh Cat Lam, đen nam 1979 lai tra ve Noi Mong.
Vung Đong Bac Trung Quoc noi chung va tinh Cat Lam noi rieng tung la trai tim cong nghiep cua Trung Quoc, tuy nhien, sau cai cach mo cua, nen cong nghiep cua vung đa tut hau so voi vung ven bien phia đong Trung Quoc, vi the chinh quyen Trung Quoc đa phai đe ra ke hoach Chan hung vung cong nghiep cu Đong Bac (振兴东北老工业基地).
Trong nhung nam giua va cuoi thap nien 1990, đa co nhieu nguoi Trieu Tien vuot bien sang Trung Quoc đe tranh nan đoi o nuoc nay. Nhung nguoi ti nan Trieu Tien thuong vuot bien qua song Đo Mon sang tinh Cat Lam vi song nay co muc nuoc thap va hep.


Đia ly Cat Lam nam o Đong Bac Trung Quoc, giap voi tinh Hac Long Giang o phia bac, giap voi tinh Lieu Ninh o phia tay nam, giap voi khu tu tri Noi Mong Co o phia đong, giap voi vung Primorsky cua Nga o mot đoan nho phia đong, va giap voi Cong hoa Dan chu Nhan dan Trieu Tien (thanh pho Rason, tinh Hamgyong Bac, tinh Ryanggang, tinh Chagang) o phia đong nam qua Đo Mon Giang, Ap Luc Giang va Truong Bach Son. Cat Lam nam giua 122°-131° kinh Đong va 41°-46° vi Bac. Tong dien tich cua tinh Cat Lam la khoang 187.400 km², chiem khoang 2% dien tich Trung Quoc. Tinh Cat Lam trai dai 750 km theo chieu đong -tay va 600 km theo chieu bac-nam. Tinh Cat Lam co 1438,7 km bien gioi quoc te, trong đo tuyen bien gioi Trung-Nga cua tinh dai 232,7 km va tuyen bien gioi Trung-Trieu cua tinh dai 1.206 km.


= Đia hinh, đia mao =
Neu lay Đai Hac Son (大黑山) o trung bo tinh lam ranh gioi, tinh Cat Lam co đia the cao o đong nam voi cac vung nui non va go đoi co cao đo tren 500 m thuoc day nui Truong Bach. Truong Bach Son la nui cao nhat tinh Cat Lam cung nhu ban đao Trieu Tien voi cao đo 2.744 m. Thien Tri tren đinh nui đuoc phan chia giua Trung Quoc va Trieu Tien. Trung va tay bo tinh Cat Lam la đong bang Tung-Lieu rong lon; vung nay co đia the thap va bang phang, la khu vuc muc nghiep cua Cat Lam. Trong đo, trung bo tinh Cat Lam la vung đong bang bang phang, con tay bo co cac đong co, ho ao, đat ngap nuoc, vung cat. Đia mao Cat Lam chu yeu do đia mao nui lua, đia mao xoi mon xam thuc, đia mao đat đo boi tich va đia mao đong bang phu sa cau thanh. Ngoai day nui Truong Bach, tren đia ban Cat Lam con co Đai Hac Son, Truong Quang Tai Linh (张广才岭), Cat Lam Cap Đat Linh (吉林哈达岭), Lao Linh (老岭), Mau Đon Linh (牡丹岭). Lay Tung Lieu Phan Thuy Linh (松辽分水岭) lam ranh gioi, vung đong bang cua tinh Cat Lam phan thuoc đong bang Tung Non o phia bac va đong bang Lieu Ha o phia nam. Hien nay, van co the trong thay di tich cac song bang co nien đai tu ky Đe Tu o nui Truong Bach. Đia mao nui lua chiem 8,6% tong dien tich cua Cat Lam.


= Khi hau =
Cat Lam co khi hau on đoi luc đia gio mua, bon mua ro ret. Mua xuan co gio lon va kho, mua he co nhiet đo cao va mua nhieu, mua thu co bau troi trong xanh va thoi tiet mat me, mua đong lanh keo dai. Tu đong nam đen tay bac, khi hau dan chuyen tu khi hau ban am sang khi hau ban kho han. Nhiet đo binh quan nam cua hau het cac khu vuc tai tinh Cat Lam la tu 3-5 ℃, nhiet đo binh quan vao mua đong la duoi -11 °C con nhiet đo binh quan vao mua he la tren 23 °C. Chenh lech nhiet đo trong nam tai tinh Cat Lam la tu 35 °C-42 °C, chenh lech nhiet đo trong mot ngay thuong la tu 10 °C-14 °C. Trung binh, moi nam tinh Cat Lam co tu 100-160 ngay khong co suong gia, va co tu 2.259-3.016 gio nang. Luong giang thuy trung binh nam cua tinh Cat Lam la tu 400–600 mm, co su khac biet theo mua va khu vuc. 80% tong luong giang thuy cua tinh Cat Lam tap trung vao mua he va đong bo cua tinh la noi co luong mua cao nhat. Luong mua vung nui đong bo la khoang 800 mm, vung go đoi trung bo la khoang 600 mm, vung đong bang tay bo chi 400 mm; tuy nhien, luong nuoc boc hoi lai tang dan tu đong nam len tay bac tinh Cat Lam.


= Song ho =
Tong dien tich mat nuoc cua tinh Cat Lam la 265.500 ha. Tren đia phan tinh Cat Lam co 1648 song lon nho co dien tich luu vuc tren 20 km², thuoc 5 he thong song lon la Tung Hoa Giang, Lieu Ha, Ap Luc Giang, Đo Mon Giang, Tuy Phan Ha. Cung voi đo, tinh Cat Lam co 1397 ho lon nho co dien tich be mat tren 100 mau (0,067 km²).
Day nui Truong Bach la noi khoi nguon cua ba con song lon tren đia ban tinh Cat Lam la Ap Luc, Đo Mon va Tung Hoa. Ap Luc Giang chay ve phia tay nam, sang tinh Lieu Ninh roi đo ra vinh Trieu Tien va tao thanh bien gioi tu nhien giua tinh Cat Lam va Trieu Tien; tong chieu dai cua song Ap Luc la 795 km va đoan song tai Cat Lam dai 575 km. Song Ap Luc cung la noi dien ra nhieu hoat đong quan su trong chien tranh Thanh-Nhat, chien tranh Nga-Nhat va chien tranh Trieu Tien. Đoan song Ap Luc chay tren đia phan tinh Cat Lam co đap Van Phong (云峰), đuoc nguoi Nhat xay dung tu nam 1942 va nay nuoc trong ho chua do đap tao ra đuoc su dung cho ca muc đich phat đien va thuy loi.
Đo Mon Giang chay ve phia đong bac, tao thanh bien gioi tu nhien giua Trung Quoc va Trieu Tien va giua Trieu Tien voi Nga roi đo ra bien Nhat Ban; 15 km cuoi cung cua Đo Mon Giang tu thoi Nha Minh đen gan cuoi thoi Thanh van la bien gioi giua Trung Quoc va Trieu Tien, tuy nhien sau đieu uoc Bac Kinh vao nam 1860 thi bo bac 15 km cuoi cua Đo Mon Giang thuoc ve Nga, Trung Quoc mat quyen đi ra bien Nhat Ban qua song Đo Mon Mac du Đo Mon Giang co nhieu linh Trieu Tien tuan tra song no đuoc nhung nguoi ti nan Trieu Tien trong thoi gian gan đay lua chon đe vuot bien sang Trung Quoc vi con song nay nong va hep hon Ap Luc Giang, co the vuot qua mot cach de dang bang cach đi bo hoac boi o nhieu điem. Hai Lan Giang (海兰江) la mot chi luu lon cua Đo Mon Giang, song nay co chieu dai 145 km va chay tren đia phan Dien Bien.
Tung Hoa Giang co dien tich luu vuc la 545.600 km² va la con song co dien tich luu vuc lon thu ba tai Trung Quoc, chi sau Truong Giang va Hoang Ha. Tren đia ban tinh Cat Lam, Tung Hoa Giang chay theo huong tay bac tu đau nguon cho đen khi hop luu voi Non Giang tai phia bac Tung Nguyen, đoan nay cua Tung Hoa Giang tung đuoc goi la "Đe Nhi Tung Hoa Giang" (第二松花江) va danh xung nay đuoc su dung cho đen nam 1988. Sau khi hop luu voi Non Giang, Tung Hoa Giang tro thanh mot đoan ranh gioi tu nhien giua tinh Cat Lam va tinh Hac Long Giang roi đi hoan toan vao tinh cuc bac Trung Quoc. Huy Phat Ha (辉发河) la mot chi luu lon o thuong nguon Tung Hoa Giang, song chay theo huong đong bac va hop voi Tung Hoa Giang tai Hoa Đien, co tong chieu dai 268 km va gan nhu toan bo chay tren đia phan tinh Cat Lam. Huy Phat Ha cung gan lien voi bo lac Huy Phat cua nguoi Nu Chan xua kia. Tren thuong du Tung Hoa Giang co Tung Hoa ho, hay con goi la ho chua Phong Man (丰满水库). Tung Hoa ho la mot ho nuoc nhan tao, cach trung tam thanh pho Cat Lam 24 km, đuoc hinh thanh do chan đap tren Tung Hoa Giang đe phuc vu cho nha may thuy đien đuoc xay dung tu nam 1937 voi chieu dai 200 km, noi rong nhat la 10 km, điem sau nhat la 75 m. Tong dien tich ho la khoang 500 km², la ho co dien tich mat lon nhat tinh Cat Lam voi dung tich toi đa la 10,8 ty met³ nuoc.
Am Ma Ha (饮马河) co chieu dai 387 km va toan bo dong chay cua no đeu nam tren đia ban tinh Cat Lam. Tren Am Ma Ha co ho chua Thach Đau Khau Mon (石头口门水库), đuoc xay dung tu nam 1959, co dien tich luu vuc 4944 km² va la mot nguon cung cap nuoc chu yeu cua tinh li Truong Xuan. Nap Lam Ha (拉林河) bat nguon tu Truong Quang Tai Linh, co tong chieu dai 244 km va nhieu phan cua song nay tao thanh ranh gioi tu nhien giua hai tinh Cat Lam va Hac Long Giang. Nap Lam Ha đo vao Tung Hoa Giang tai huyen Phu Du cua tinh Cat Lam. Y Thong Ha (伊通河) la chi luu lon nhat cua Am Ma Ha, song nay dai 342,5 km, trong đo co 23 km chay qua khu vuc đo thi cua Truong Xuan, no con đuoc goi la "song me" cua thanh pho tinh li cua tinh Cat Lam. Tren Y Thong Ha co ho chua Tan Lap Thanh (新立城水库), ho cach trung tam Truong Xuan khoang 20 km ve phia thuong nguon va co dien tich luu vuc 1970 km².
Non Giang cung la mot con song lon o Đong Bac Trung Quoc, song nay bat nguon tu Đai Hung An linh roi chay xuong phia nam, tao thanh mot đoan ranh gioi tu nhien giua Bach Thanh va Tung Nguyen cua tinh Cat Lam voi tinh Hac Long Giang. Thao Nhi Ha (洮儿河) la mot chi luu quan trong cua Non Giang, Thao Nhi Ha bat nguon tu Noi Mong roi chay sang tinh Cat Lam voi tong chieu dai 595 km. Tai Cat Lam, Thao Nhi Ha chay tren đat Bach Thanh va chi cach noi hop luu voi Non Giang vai tram met, Thao Nhi Ha bi ngan đap đe tao thanh ho chua Nguyet Luong Phao (月亮泡水库) Ho chua Nguyet Luong Phao co muc đich phat đien, cap nuoc kiem soat lu va thuy loi, đac biet nhu trong tran lut nam 2003, khi ho chua nay đa giup giam lu tren song Tung Hoa.
Mau Đon Giang la mot chi luu lon cua Tung Hoa Giang, song co chieu dai 726 km va bat nguon tu day nui Truong Bach thuoc Cat Lam, trong đo đoan chay tren đia phan Cat Lam (Đon Hoa) dai 232 km, sau đo chay sang tinh Hac Long Giang. Tuy Phan Ha co chieu dai 242 km, bat nguon tu đong bo Cat Lam, chay qua đong nam tinh Hac Long Giang, qua vung Primorsky cua Nga roi đo ra bien Nhat Ban. Muc Lang Ha (穆棱河) bat nguon tu vung ranh gioi giua tinh Cat Lam va tinh Hac Long Giang roi đo vao O To Ly Giang.
Hoac Lam Ha (霍林河) cung tung la mot chi luu cua Non Giang, song bat nguon tu Noi Mong va đo vao Non Giang tai Bach Thanh cua Cat Lam. Tuy nhien, do khu vuc thuong du va trung du đa xay ho chua va su dung mot luong lon nuoc song nen Hoac Lam Ha đa dan kho can tu thap nien 1960. Ho Tra Can (查干湖) nam o huyen Tien Quach Nhi La Tu nay la đoan cuoi cung cua Hoac Lam Ha, ho nam tren cao đo 126 met so voi muc nuoc bien, dien tich lon nhat la 307 km² (co nguon cho la 420 km²), nuoc sau 4 met, chu vi 104,5 km, dung tich toi đa la 415 trieu m³, la ho tu nhien lon nhat tinh Cat Lam, va cung la ho nuoc ngot lon nhat tai vung binh nguyen Đong Bac Trung Quoc.
Trong he thong Lieu Ha, Đong Lieu Ha bat nguon tu huyen Đong Lieu cua Cat Lam. Đong Lieu Ha co tong chieu dai 448 km va dien tich luu vuc la 11306 km², chu yeu nam tren đia ban Lieu Nguyen va Tu Binh cua tinh Cat Lam. Sau đo, Đong Lieu Ha hop luu voi Tay Lieu Ha tren đia phan tinh Lieu Ninh đe tao thanh Lieu Ha. Tay Lieu Ha la mot chi luu chinh cua Lieu Ha va co 44,2 km song chay qua Song Lieu cua tinh Cat Lam. Tan Khai Ha la mot chi luu trong yeu cua Tay Lieu Ha, đoan chay qua Song Lieu dai 25 km.


= Sinh vat =

Đong bo tinh Cat Lam la khu sinh thai rung nguyen sinh Truong Bach Son, trung đong bo la khu sinh thai tham thuc vat tai sinh đoi nui thap, trung bo la khu sinh thai đong bang Tung Lieu con tay bo la khu sinh thai đat ngap nuoc đong co. Trong đo, vung nui Truong Bach co cac khu rung rong lon, đo che phu rung o muc cao, rat phong phu ve cac loai sinh vat, luong mua doi dao. Vung đoi nui thap đong trung bo co cac khu rung tai sinh va do con nguoi trong, đo che phu rung cung o muc cao, phong phu ve tai nguyen nuoc va khoang san. Đong bang Tung Lieu o trung bo Cat Lam co đat đai mau mo va rong lon, co đieu kien thuan loi đe san xuat nong nghiep. Vung đong co o tay bo Cat Lam cung rat rong rai, voi cac vung ao ho va đat ngap nuoc co dien tich kha lon, co đieu kien thuan loi đe phat trien chan nuoi.
Tinh Cat Lam co 36 khu bao ton thien nhien, trong đo co 13 khu bao ton tu nhien cap quoc gia. Tong dien tich cac khu bao ton nay la 2,23 trieu ha, chiem 12,26% dien tich toan tinh. Nam 1980, UNESCO đa cong nhan Truong Bach Son la khu vuc bao ve "sinh quyen va con nguoi". Nam 1992, Truong Bach Son đuoc Lien minh Bao ton Thien nhien Quoc te đanh gia la khu bao ton tu nhien cap A quoc te.
Tai Trung Quoc, Cat Lam đuoc menh danh la co huong cua "Đong Bac tam bao" la nhan sam, da long chon (đieu bi) va nhung huou (loc nhung). Ngoai ra, con co cac san vat noi tieng khac nhu linh chi, thien ma, bat lao thao, bac ki, cung nhu tung nhung, hau đau ma. Tinh Cat Lam co khoang 3.890 loai thuc vat hoang da, trong đo bao gom hon 270 loai đia y, hon 900 loai nam, 140 loai duong xi, 30 loai hat tran, tren 2200 loai thuc vat co hoa. Vung nui Truong Bach co tren 2.300 loai thuc vat, trong đo co nhieu loai co gia tri ve kinh te, duoc pham nhu thong Trieu Tien, thong Truong Bach (Pinus syluestriformis), Picea jezoen, Fraxinus mandschurica.
Tinh Cat Lam co khoang 445 loai đong vat hoang da, trong đo co 14 loai luong cu, 16 loai bo sat, 335 loai chim, 80 loai thu, chiem khoang 17,66% so loai đong vat hoang da cua toan Trung Quoc, rieng so loai chim hoang da chiem 30,36% toan Trung Quoc. Trong so đo, co 76 loai đuoc liet vao danh muc cac loai đong vat hoang da đuoc bao ho trong điem quoc gia (14 loai thu, 61 loai chim). Cac loai đong vat co da va long co gia tri tren đia ban tinh Cat Lam la huou sao, chon zibelin (Martes zibellina), rai ca, linh mieu, ho Siberi, bao hoa mai; cac loai đong vat khac gom nai sung tam (Cervus canadensis), huou xa, gau, lung chau A (Meles leucurus), ech đong, ech thuong; cac loai co gia tri lon ve kinh te la lon rung, hoang Siberi (Capreolus pygargus), tri.


Dan cu Đau thoi Nha Thanh, do la noi phat tich cua nguoi Man, khu vuc tinh Cat Lam đuoc liet vao cam đia (tuc cam nguoi Han di cu đen). Đen cuoi thoi Nha Thanh, trieu đinh đa bai bo lenh cam va thuc hien chinh sach "di dan that bien" sau khi đe mat Ngoai Man Chau, cho phep nguoi Han di cu ra ngoai Quan Ngoai (tuc vung đat ngoai Son Hai quan), su kien nay đuoc goi la Sam Quan Đong (闯关东), nhan khau vung đat nay la tinh Cat Lam đa co muc tang truong đang ke. Nam 2007, tinh Cat Lam co 26.960.500 cu dan, trong đo co 12.158.900 nguoi đuoc xac đinh la nhan khau phi nong nghiep (chiem 45,1%) va 14.801.600 nguoi đuoc xac đinh la nhan khau nong nghiep (54,9%).
Trong giai đoan 1950-1955, ty xuat sinh va ty le tang dan so tu nhien cua tinh Cat Lam lan luot đat 40,07 ‰, va 31,85 ‰; trong giai đoan 1962-1972, thi ty le tuong ung la 37,33‰ va 28,66‰. Tu nam 1974, do thuc hien chinh sach ke hoach hoa gia đinh, ty suat sinh va toc đo tang dan so tu nhien tren đia ban tinh Cat Lam đa giam xuong. Trong giai đoan 1986-1990, ty xuat sinh va toc đo tang dan so tu nhien cua tinh lan luot la 18,99‰ va 13,05‰.
Trong khoang cuoi nhung nam 2000, tinh hinh dan so cua tinh Cat Lam la ty xuat sinh thap, ty xuat tu vong thap va dan so tang truong o muc thap. Tinh đen cuoi nam 2011, tong nhan khau toan tinh Cat Lam la khoang 27.494.100 nguoi, trong nam nay, ty xuat sinh tren đia ban la 6,53‰ con ty xuat tu vong la 5,51‰, ty le gioi tinh la 102,68 nam/100 nu. Tinh Cat Lam co su hien dien cua 44/56 dan toc đuoc cong nhan tai Trung Quoc, trong đo nguoi Han chiem chu đao voi so nhan khau la 24.816.300 nguoi, chiem 90,97%. Trong so cac dan toc thieu so tai tinh Cat Lam, nguoi Trieu Tien, nguoi Man, nguoi Mong Co, nguoi Hoi va nguoi Tich Ba la cac dan toc đa sinh song nhieu đoi tren đia ban. Nguoi Trieu Tien chu yeu phan bo o Dien Bien, TP. Cat Lam, Thong Hoa va Bach Son, tuc đong bo Cat Lam. Nguoi Mong Co va nguoi Tich Ba chu yeu phan bo tai Bach Thanh va Tung Nguyen, tuc vien tay Cat Lam. Nguoi Man va nguoi Hoi cu tru phan lon tai Truong Xuan, TP. Cat Lam, Thong Hoa, Tu Binh. Cu dan Cat Lam chu yeu noi Quan thoai Đong Bac, trong đo, co 2/3 phuong ngu cua Quan thoai Đong Bac đuoc noi tren đia ban tinh: phuong ngu Cat-Tham (吉瀋片) va phuong ngu Cap-Phu (哈阜片).
Tinh Cat Lam co chau tu tri dan toc Trieu Tien Dien Bien, huyen tu tri dan toc Trieu Tien Truong Bach, huyen tu tri dan toc Mong Co Tien Quach Nhi La Tu, huyen tu tri dan toc Man Y Thong. Ngoai ra, tren đia ban tinh Cat Lam con co 34 huong (tran) dan toc, trong đo co 10 huong dan toc Mong Co, 10 huong (tran) dan toc Man, 7 huong (tran) dan toc Trieu Tien, 3 huong dan toc Man-dan toc Trieu Tien, 2 huong dan toc Trieu Tien-dan toc Man.
Hien nay, so nguoi dan toc Trieu Tien tai Trung Quoc noi chung va tinh Cat Lam noi rieng chu yeu la hau due cua nhung nguoi di cu tu ban đao Trieu Tien tu nam 1860 đen nam 1945. Trong nhung nam 1860, mot loat thien tai đa xay ra tai Trieu Tien, dan đen nan đoi tham khoc. Cung voi su noi long kiem soat bien gioi va chap nhan di dan tu ben ngoai đen vung Đong Bac Trung Quoc (Sam Quan Đong) cua Nha Thanh, nhieu nguoi Trieu Tien đa lua chon di cu. Khoang nam 1894, mot uoc tinh cho thay co 34.000 nguoi Trieu Tien song o Đai Thanh Quoc, voi so luong ngay cang tang va len 109.500 vao nam 1910. Sau khi Nhat Ban chiem đong Trieu Tien, nhieu nguoi Trieu Tien cung đa di chuyen đen Trung Quoc. Sau nam 1949, uoc tinh co khoang 600.000 nguoi, tuong đuong 40% so nguoi Trieu Tien tai Trung Quoc vao thoi điem đo, đa chon lua hoi huong ve ban đao Trieu Tien. Nhung nguoi con lai đa chon o lai Trung Quoc va đa nhan quoc tich Trung Quoc tu 1949 (ket thuc Noi chien Trung Quoc) đen nam 1952. Tuy nhien, khoang nam 1990 tro lai đay, dan so dan toc Trieu Tien o chau tu tri Dien Bien đa giam xuong do di cu. Ty le dan toc Trieu Tien o đay đa giam tu 60,2% nam 1953 xuong 36,3% nam 2000. Su thay đoi nay phan anh nhung bien đong trong xa hoi cua nguoi dan toc Trieu Tien do nen kinh te tang truong cao cua Trung Quoc. Nguoi Trieu Tien la mot trong nhung dan toc co trinh đo giao duc cao nhat tai Trung Quoc, va đuoc coi la mau muc cho cac dan toc thieu so. Hau het nguoi Trung Quoc goc Trieu Tien co nguon goc tu vung Hamgyong cua Bac Trieu Tien, va ho noi phuong ngu Hamgyong cua tieng Trieu Tien.


= Ton giao =

So tin đo Phat giao tren đia ban tinh Cat Lam đuoc uoc tinh la khoang 450.000 nguoi, đai đa so thuoc phai Tinh đo tong song cung co thieu so theo Thien Thai tong, Thien tong, Tao Đong tong va cac tong phai khac song đac điem tong phai khong đuoc the hien ro rang. Cac co so Phat giao chu yeu la Ban Nhuoc tu (般若寺) o Truong Xuan, Bac Son mieu quan (北山庙群) o tp Cat Lam, Di Đa tu (弥陀寺) o Lieu Nguyen, Chinh Giac tu (正觉寺) o Đon Hoa, Thai Gia Cau Tu Van tu (蔡家沟慈云寺) tai huyen Phu Du, Tinh Nghiep Lien tu (净业莲寺) tai Tu Binh, Long Tuyen tu (龙泉寺) tai Mai Ha Khau, Hoa Nghiem tu (华严寺) tai Bach Thanh, Thanh Son tu (青山寺) tai Bach Thanh.
Đao giao đa truyen đen đia phan tinh Cat Lam ngay nay tu nua sau the ky VI, bi đut đoan vao thoi Nguyen va Minh. Nam Khang Hi thu 3 (1664) thoi Thanh, ton giao nay lai đuoc truyen đen tinh, đen nam 1948 thi toan tinh co 125 cung quan, tren 900 đao si. Hien nay, toan tinh Cat Lam co 14 cung quan voi 79 đao si va tren 8.600 tin đo Đao giao. Cac co so Đao giao chu yeu la Ngoc Hoang cac tai Thong Hoa va Phuc Tho cung tai Lieu Nguyen.
Toan tinh Cat Lam co khoang tren 140.000 nguoi theo Hoi giao voi gan 90 thanh đuong Hoi giao (goi la thanh chan tu). Cac thanh đuong Hoi giao chu yeu tren đia ban tinh la: Thanh chan tu Truong Xuan (长春市清真寺), Tong Gia thanh chan tu (宋家清真寺) tai Truong Xuan, Hao Nguyet Le Bai đien (长春皓月礼拜殿) tai Truong Xuan, Bac thanh chan tu tai Cat Lam, Tay thanh chan tu tai Cat Lam, Đong thanh chan tu tai Cat Lam, Cung Bac thanh chan tu tai Cat Lam.
Tinh Cat Lam hien co khoang gan 80.000 tin đo Cong giao La Ma, co 72 giao đuong đang ky chinh thuc. Do yeu to lich su, đai bo phan tin đo Cong giao tai tinh Cat Lam sinh song tai nong thon, hinh thah cac điem tu cu. Cac giao đuong chu yeu gom nha tho thanh Teresa Truong Xuan, nha tho Thanh Tam Cat Lam (吉林耶稣圣心堂).
Tinh Cat Lam co khoang gan 360.000 tin đo Tin Lanh, chiem 37% so tin đo cac ton giao tren đia ban, voi hon 1.300 co so đang ky hoat đong chinh thuc. Cac giao đuong Tin Lanh chu yeu gom nha tho Tin Lanh Truong Xuan (长春基督教会), nha tho Tin Lanh tp Cat Lam, nha tho Tin Lanh Tu Binh, nha tho Tin Lanh Thong Hoa.


Cac đon vi hanh chinh Cat Lam bao gom 8 thanh pho thuoc tinh (đia cap thi) va 1 chau tu tri.


Kinh te Tho nhuong tinh Cat Lam nam trong đoi đat đen, ham luong chat huu co o tang đat tren cung trong khoang 3-6% va co the len đen tren 15%. Tong dien tich đat su dung cho muc đich nong nghiep cua toan tinh (bao gom đat canh tac, đat rung, đat đong co, đat va mat nuoc cong trinh thuy loi phuc vu nong nghiep) la khoang 16,4 trieu ha, chiem 86% tong dien tich toan tinh, cao hon 17% so voi muc trung binh toan Trung Quoc. Dien tich đat canh tac cua tinh Cat Lam la khoang 5.535.000 ha, chiem 30% dien tich toan tinh, binh quan đat 3,05 mau/nguoi, gap hai lan muc binh quan cua ca Trung Quoc. Dien tich đat lam nghiep cua tinh Cat Lam la 9.828.600 ha, chiem 52,03% tong dien tich toan tinh, trong đo co 7.882.500 ha đat rung. Tong du tru tai nguyen go cua tinh Cat Lam la 818 trieu m³, đung thu sau ca nuoc, ty le che phu rung đat 42,1%. O vung thao nguyen tay bo tinh Cat Lam, chiem uu the la cac loai co moc thanh bui va cac loai co than re song nhieu nam, ty le che phu đat 50-70%, la vung san xuat bo thuong pham va cuu chu yeu tai phia bac Trung Quoc. Dien tich thao nguyen co the tan dung cho chan nuoi gia suc cua tinh Cat Lam la 4.379.000 ha, tap trung chu yeu o tay bo va đong bo. Tho nhuong Cat Lam hop voi cac cay trong nhu đo, cay lay dau, cu cai ngot, thuoc la, gai, cac loai cay lay cu, nhan sam, cay dung lam duoc pham, cay an qua. Dien tich đuoc gieo cay la 3.959.000 ha. Cat Lam la tinh san xuat luong thuc thuong pham lon nhat tai Trung Quoc voi nhieu ngo, đau tuong va gao.
Cac nganh cong nghiep chu đao cua tinh Cat Lam la: o to, hoa dau, che bien nong san, y duoc, cong nghe thong tin-đien tu, che tao thiet bi, luyen kim, vat lieu xay dung, det va nang luong. Theo truyen thong, tinh Cat Lam đuoc xem la mot trung tam duoc pham lon, voi san luong nhan sam va nhung huou vao hang lon nhat Trung Quoc, nhung thu đuoc su dung rong rai trong Đong y. 98% tai nguyen thuy nang cua tinh Cat Lam tap trung o vung nui phia đong, voi mot so nha may thuy đien lon nhu Bach Son (白山), Hong Thach (红石), Van Phong (云峰), Phong Man (丰满). Nam 2011, von đau tu nuoc ngoai đuoc su dung tren thuc te tren đia ban Cat Lam la 4,947 ti USD, trong đo đau tu truc tiep nuoc ngoai la 1,481 ti USD. Cung trong nam 2011, theo thong ke cua hai quan, gia tri hang hoa xuat nhap khau cua tinh Cat Lam la 22,047 ti USD, trong đo kim ngach xuat khau đat 4,998 ti USD va kim ngach nhap khau đat 17,049 ti USD. Nam 2009, ty le ba khu vuc trong nen kinh te cua tinh Cat Lam la 13,6:48,5:37,9.
Tinh đen nam 2011, nguoi ta đa phat hien ra 136 loai khoang san tren đia ban tinh Cat Lam, trong đo đa xac minh đuoc tru luong cua 93 loai va đa tien hanh khai thac 75 loai. Trong đo, tinh Cat Lam co 22 loai khoang san co tru luong đung vao nam vi tri đau tien tai Trung Quoc. Cac loai khoang san chu yeu gom: than đa con gan 2,1 ti tan, dau mo voi tru luong con co kha nang khai thac la 133,99 trieu tan, quang sat voi tru luong con lai la 460 nghin tan. Trong so cac loai khoang san cua tinh Cat Lam, tru luong con lai cua đa phien dau, diatomite, wollastonite đung o vi tri so mot tai Trung Quoc; tru luong gabro dung lam mon be mat, cacbon dioxide con lai đung o vi tri thu hai; tru luong molypden, germani con lai đung vi tri thu ba.


Van hoa Đoan the đai dien xung đang nhat cua nghe thuat Kinh kich tinh Cat Lam la "vien Kinh kich tinh Cat Lam" (吉林省京剧院), gom kich truong đai chung va đai hi lau Truong Xuan.
Đoan the Cat kich (吉剧) noi tieng nhat tinh Cat Lam la đoan Cat kich tinh Cat Lam, Cat kich la mot loai hinh hi khuc đia phuong. Tu hinh thuc bieu dien hai nguoi, Cat kich đa phat trien thanh mot loai hinh kich nghe moi. Cac dien vien Cat kich noi danh co O Li, Tuy Tinh Oanh, Vuong Thanh Ha, Vuong Que Phan, Ly Chiem Xuan, An Tinh Phuong. Cac vo dien uu tu cua Cat kich co "Đao ly mai", "Yen-Thanh mai tuyen", "Bao cong boi tinh", "Nhat da hoang phi".
Nhi nhan chuyen (二人转) la mot loai hinh nghe thuat dua tren cac đieu ca dan gian o vung Đong Bac Trung Quoc, hap thu nghe thuat Lien hoa lac (莲花落) cua Ha Bac, them vao vu đao, dang bo. Theo dong lich su, Nhi nhan chuyen hinh thanh bon phai Đong, Tay, Nam Bac. Phai phia đong co trong điem tai Cat Lam, co ca man vu đa. Cac đoan the Nhi nhan chuyen noi tieng tai tinh Cat Lam la kich đoan hi khuc thanh pho Cat Lam, đai hi vien Hoa Binh, kich truong Nhi nhan chuyen Đong Bac, đai vu đai Luu Lao Can.
Hoang Long hi (黄龙戏) la mot the loai hi kich moi, hinh thanh tu nam 1959 va bat nguon tu huyen Nong An tai tinh Cat Lam, song do Nong An vao thoi nha Lieu tung co ten la Hoang Long phu nen loai hinh nay mang ten la Hoang Long hi. Luc đau, Hoang Long hi chi co ba hang la tieu sinh (nhan vat nam), tieu suu (anh he) va tieu đan (nhan vat nu), ve sau bo sung them đao ma đan (nhan vat nu gioi ve vo cong), lao sinh (nhan vat nam cao tuoi) va lao đan (nhan vat nu lon tuoi). Am nhac cua Hoang Long hi phan theo cac hang sinh, đan, suu ma xuong, cach bieu dien cung hoa trang va phuc trang ve co ban phong theo Kinh kich.
Tan Thanh hi (新城戏) la mot loai hinh hi kich hinh thanh tu cuoi thap nien 50 va đau thap nien 1960, luu truyen o khu vuc huyen Phu Du va phat trien dua tren co so loai hinh kich nghe Bat giac co (八角鼓) cua nguoi Man, so di mang ten Tan Thanh la do vao thoi Thanh, Phu Du tran la tri so cua Tan Thanh phu. Cac tiet muc Tan Thanh hi tieu bieu la "Hong la nu", "Tu hoa nu hai tu", "Tat Ngoa ma", "thiet huyet Nu Chan", "hong hao". Đoan the bieu dien Tan Thanh hi noi tieng la kich vien nghe thuat dan toc Man thanh pho Tung Nguyen.
Đong Bac đai co (东北大鼓) la mot hinh thuc nghe thuat vua hat va vua noi lam chinh, đa co lich su hon 200 nam, chu yeu la cac cau chuyen tieu thuyet, truyen ky truyen thong cua Trung Quoc. Khi bieu dien, nghe nhan mot tay cam may thanh tre lam nhip phach, mot tay cam dui go đanh trong, ben canh co mot nguoi dung nhac cu đan day đem đan. Đong Bac đai co tai Cat Lam thuoc "Đong Thanh phai" co anh huong lon tai khu vuc Du Thu. Nam 2006, Đong Bac đai co đuoc liet vao danh sach di san van hoa phi vat the cap quoc gia cua Trung Quoc.
Ngoai ra, tren đia ban Cat Lam con co su hien dien cua Binh kich (评剧), Thoai kich (话剧).
Xuong phim đien anh Truong Xuan (长春电影制片厂) la xuong phim đau tien cua nuoc Trung Quoc moi, la mot trong cac xuong phim co tinh tong hop lon nhat Trong Quoc. Cung voi Bac Anh, Thuong Anh va Bat Nhat tao thanh "tu đai" xuong phim đien anh cua Trung Quoc. Xuong phim bat nguon tu "Man Chau anh hoa chu thuc hoi xa" (满洲映画株式会社) do nguoi Nhat thanh lap vao nam 1937 thoi Man Chau Quoc. Lien hoan phim Truong Xuan la mot trong nhung lien hoan phim lon nhat tai Trung Quoc.
Am thuc Cat Lam su dung cac nguyen lieu la đac san hoac san vat chinh cua tinh Cat Lam, van dung cach nau nuong đac biet cua đia phuong. Am thuc Cat Lam tong hop cac van hoa am thuc va nong san đac sac cua cac dan toc thieu so, đa phat trien sang tao va hinh thanh mot he phai am thuc moi. Am thuc Cat Lam chu yeu bao gom bon the loai lon la mon an dan toc, mon an dan tuc, mon an cung đinh va mon an son tran (đo ngon tren nui).


Du lich Tinh Cat Lam co cac di tich cua che đo Man Chau Quoc tai Truong Xuan, nhu Bao tang Hoang cung Man Chau Quoc (偽滿皇宮博物院) hay Bat đai bo (八大部) cua chinh phu Man Chau Quoc. Ngoai ra, tren đia ban tinh con co cac đia điem du lich noi tieng khac nhu Cong vien rung Tinh Nguyet Đam (净月潭森林公园), Truong Anh the ki thanh (长影世纪城), thap ki niem liet si Hong quan Lien Xo tai Truong Xuan. Đai hoc Cat Lam, Hoc vien Quang co Truong Xuan, Đai hoc Truong Xuan la cac bieu trung cho van hoa thanh thi cua tinh. Tai thanh pho Cat Lam co cac thang canh nhu son thanh Cao Cau Ly o Long Đam Son, cong vien Bac Son va ho Tung Hoa. O Đon Hoa co quan the mo co Luc Đinh Son (六顶山古墓群) cua vuong quoc Bot Hai. O Dien Cat co di tich son thanh Thanh Tu Son. Khu bao ton thien nhien Truong Bach Son nam tren đia ban ba huyen Truong Bach, An Đo va Phu Tung cua tinh Cat Lam, co Thien Tri, cac thac nuoc, suoi nuoc nong va hem nui lon. Thong Hoa co di tich Tinh Vu lang vien (靖宇陵园). O Tap An co di chi tu thoi Cao Cau Ly nhu Hoan Đo son thanh, Tuong quan trung (將軍塚), quan the mo co Đong Cau (洞沟古墓群), co bia Quang Khai Tho Thai Vuong (广开土大王碑). Nong An co Lieu thap (辽塔) con Y Thong co quan the nui lua. Phong Xuyen la thang canh o khu vuc nga ba bien gioi Trung-Trieu-Nga. Cac quan the kinh thanh va lang mo Cao Cau Ly tai tinh Cat Lam va Lieu Ninh đa đuoc UNESCO cong nhan la mot di san the gioi. Ngoai ra, tinh Cat Lam con cac khu du lich truot tuyet, tap trung o vung nui Truong Bach. Quan the mo co Long Đau Son (龙头山古墓群) la mot tap hop gom 12 ngoi mo cua cac thanh vien vuong toc cua vuong quoc Bot Hai nam o thanh pho Hoa Long cua chau Dien Bien, trong đo co mo Trinh Hieu cong chua (貞孝公主墓).


Giao thong Nam 2011, cac loai hinh phuong tien cua tinh Cat Lam co khoi luong hang hoa luan chuyen đat 158,17 ti tan.km, khoi luong hang hoa van chuyen đat 520 trieu tan. Cung trong nam nay, khoi luong hanh khach luan chuyen cua tinh Cat Lam đat 55,19 ti nguoi.km, hoan thanh van chuyen 680 trieu luot hanh khach.
Tinh đen cuoi nam 2011, tong chieu dai đuong sat hoat đong tren đia ban tinh Cat Lam la 4000,3 km, tong chieu dai đuong bo la 91.800 km, trong đo co 83.800 km đuong bo cap cong lo. Trong so cac cong lo cua tinh, co 2.252 km cong lo cao toc. Cung tinh đen cuoi nam 2011, toan tinh Cat Lam co khoang 2.010.900 o to dan dung.
Nam 2011, cac tap đoan hang khong dan dung đa tien hanh cat va ha canh 51.000 chuyen bay chuyen bay tai tinh Cat Lam, van chuyen 6,12 trieu luot nguoi. Trong linh vuc hang khong, Truong Xuan la điem trung tam cua tinh con tp Cat Lam va Dien Cat la cac điem bo sung, co cac tuyen bay đen Bac Kinh, Thuong Hai, Quang Chau, Hai Khau, Ninh Ba, Đai Lien, Con Minh, Hong Kong, Đai Bac, Seoul va Jeju tai Han Quoc; Tokyo, Sendai, Osaka, Nagoya tai Nhat Ban. Cac san bay tren đia ban tinh Cat Lam bao gom: san bay quoc te Long Gia Truong Xuan (长春龙嘉国际机场), san bay Trieu Duong Xuyen Dien Cat (延吉朝阳川机场), san bay Truong Bach Son (长白山机场) tai Bach Son, san bay Nhi Đai Tu Cat Lam (吉林二台子机场) va san bay Đai Phong Than Truong Xuan (长春大房身机场) cho đen nam 2005, san bay Truong An Bach Thanh (白城长安机场) đa đuoc khoi cong xay dung vao thang 10 nam 2012, cung co ke hoach xay dung san bay Tra Can Ho Tung Nguyen (松原查干湖机场). San bay Tam Nguyen Pho Thong Hoa (通化三源浦机场) von la mot san bay quan su, song đa đuoc chuyen đoi tu nam 2009 đe phuc vu ca muc đich quan su va dan dung.

He thong đuong sat cua tinh Cat Lam noi chung co the phan thanh hai huong la tay bac-đong nam va tay nam-đong bac. Đuong sat Kinh-Cap (京哈铁路), mot tuyen đuong sat chu yeu cua Trung Quoc, đi doc tinh Cat Lam theo chieu nam-bac. Tu tinh Cat Lam, co the đi đen cac thanh pho chu yeu cua Trung Quoc. He thong đuong sat cua tinh Cat Lam lay Truong Xuan lam trung tam, con Cat Lam, Tu Binh, Bach Thanh, Mai Ha Khau la cac điem đong vai tro quan trong. Ngoai tuyen Kinh-Cap, tren đia ban tinh Cat Lam con co cac tuyen đuong sat Truong-Đo (长图铁路), đuong sat Truong-Bach (长白铁路), đuong sat Binh-Te (平齐铁路), đuong sat Tham-Cat (沈吉铁路), đuong sat Tu-Mai (四梅铁路) bao phu toan bo cac thanh pho va chau cua tinh. Đuong sat lien thanh Truong-Cat (长吉城际铁路) đa thong xe tu thang 12 nam 2010, co toc đo thiet ke 250 km voi cac ga chu yeu la ga Truong Xuan, ga san bay Long Gia va ga Cat Lam. Neu đi theo tuyen đuong sat lien thanh Truong-Cat, se chi mat 34 phut đe đi lai giua hai thanh pho, va se chi mat 14 phut va 24 phut đe đi tu san bay Long Gia đen trung tam Truong Xuan va Cat Lam. Ngay 1 thang 12 nam 2012, tuyen đuong sat cao toc Cap Nhi Tan-Đai Lien (哈大客运专线, Cap-Đat van chuyen chuyen tuyen) đa chinh thuc đuoc đua vao van hanh. Đay la tuyen đuong sat cao toc nam o vung vi đo cao gia lanh đau tien cua Trung Quoc va the gioi. Tuyen đuong sat cao toc nay dai 921 km voi toc đo tau chay theo thiet ke la 350 km/h, noi lien ba tinh Lieu Ninh, Cat Lam va Hac Long Giang. Neu đi tren tuyen đuong sat cao toc Cap Nhi Tan-Đai Lien, se chi mat mot tieng đe đi tu Truong Xuan đen Cap Nhi Tan hay Tham Duong. Tren đia ban tinh Cat Lam, tuyen đuong sat cao toc Cap-Đai co cac ga Tu Binh Đong, Cong Chua Linh Nam, Truong Xuan Tay, Truong Xuan, Đuc Hue Tay, Phu Du Bac. Tuyen đuong sat cao toc Cat-Hon (吉珲客运专线) bat đau tien hanh xay dung tu nam 2010, toc đo thiet ke la 250 km/h, tuyen nay khoi đau tu tp Cat Lam va đi đen Hon Xuan.


Cac truong đai hoc Tham khao