Set hay tia set, sam set, tia chop, sam chop, loi đien la hien tuong phong đien trong khi quyen giua cac đam may va mat đat hay giua cac đam may mang cac đien tich khac dau, đoi khi con xuat hien trong cac tran voi rong, phun trao nui lua hay bao bui (cat). Khi phong tinh đien trong khi quyen, mot tia set co the di chuyen tu đam may xuong đat voi toc đo len toi gan 100,000 km/s. Boi vi tia set la su di chuyen cua cac hat mang đien (electron va ion) duoi dang dong plasma phat sang nhung hinh anh cua set truyen đi bang anh sang hay photon nen co the thay no truoc khi nghe tieng sam, vi tieng đong chi truyen đi đuoc 343 m/s trong đieu kien binh thuong cua khong khi con anh sang thi đi đuoc 299,792 km/s. Set co the đat toi nhiet đo tren 30,000 K (29,726 °C), gap 5 lan nhiet đo be mat Mat Troi (5,778 K), va hon 20 lan nhiet đo can thiet đe bien cat silica thanh thuy tinh (chi can 1,713 °C đe lam nong chay SiO2), nhung vien đa đuoc tao ra boi set đanh vao cat goi la fulgurite (thuong chung co dang hinh ong do set di chuyen vao long đat).
Set sinh ra tu cac đam may vu tich hay con goi la may dong, la loai may thuong co đo cao chan may tu 1 đen 2 km (0.62 đen 1.24 dam) tinh tu mat đat va đo cao đinh may co the toi 15 km (9.3 dam). Co khoang 16 trieu con dong moi nam. Neu co đam may dong tich đien đi gan mat đat toi nhung khu vuc trong trai, gap mot vat co đo cao nhu cay coi, nguoi cam cuoc xeng... thi cac kenh dan set se hinh thanh va gay ra su phong tia lua đien giua đam may va mat đat. Đo la hien tuong set đanh.
Su phong đien cua tia set co the san sinh nhieu loai buc xa đien tu, tu cac dong plasma rat nong tao ra boi cac chuyen đong rat nhanh cua electron cho đen nhung anh chop ruc ro cua anh sang nhin thay duoi dang buc xa vat đen. Tia set cung gay ra tieng sam, no chinh la am thanh cua song xung kich khi khong khi tai nhung vung lan can noi phong đien gian no manh do chiu ap suat tang đot ngot. 
Ly do set hinh thanh va nguon goc cua no, ve mat chi tiet van la mot van đe con đang tranh luan: Cac nha khoa hoc đa nghien cuu cac nguon goc khac nhau nhu gio, đo am, ma sat va ap thap khi quyen cho đen anh huong cua gio mat troi va cac hat tich đien trong nang luong mat troi. Cac tinh the bang trong cac đam may dong co the la yeu to quan trong trong viec hinh thanh tia set do no co the tao ra mot moi truong tich đien cuc trai dau nhau trong cac đam may dan đen viec tao ra đien truong manh. Ngoai ra, set cung đuoc tao ra boi nhung cot tro trong nhung vu phun trao nui lua hoac trong nhung tran chay rung du doi tao ra mot lan khoi đac đu đe dan đien.
Trong tu nhien cac tia set đuoc phan chia thanh ba loai chinh tuy theo noi chung khoi phat va ket thuc, bao gom: set giua đam may va mat đat, set giua hai đam may khac nhau, va set giua cac phan trong cung mot đam may. Ngoai ra, nhieu dang bien the khac cua set cung đa đuoc ghi nhan, thi du "set nhiet" la tia set co the đuoc nhin thay tu mot khoang cach xa nhung lai khong nghe đuoc tieng sam; set kho co the gay chay rung; hay set hon, mot hien tuong set cho toi nay van rat hiem khi đuoc quan sat mot cach khoa hoc.


Lich su nghien cuu Ke tu buoi đau cua lich su đuoc ghi chep bang van ban, nhung tia set đa hap dan con nguoi. Nhung ngon lua chung tao ra khi chung đanh xuong đat đa đuoc loai nguoi su dung đe giu am trong đem, ngoai ra con khien đong vat hoang da tranh xa. Vi ly do nay, nguoi nguyen thuy đa bat đau tim kiem cau tra loi đe giai thich hien tuong kho tin nay, ho đa tao ra nhung tin nguong va huyen thoai đuoc đua vao trong nhung ton giao đau tien. O chau Au, gia thuyet khoa hoc som nhat đuoc biet ve tia set đa đuoc nha triet hoc co Hy Lap Aristotle trinh bay vao the ki thu 3 TCN. Ong cho rang cac con dong xuat phat tu su va cham giua cac đam may con tia set la nhung ngon lua (chu khong phai la đien) đuoc phun ra tu cac đam may dong.
Benjamin Franklin (1706–1790) đa co gang kiem tra gia thuyet rang cac tia lua đien tao ra do su phong đien cua cac qua cau thuy tinh khi quay cung giong nhu cac tia set bang cach dung len mot cai thap co hinh non tai Philadelphia. Trong luc cho đoi cai thap đuoc dung xong ong nay ra y tuong su dung mot con dieu. Trong con dong tiep theo đo vao thang 6 nam 1752 ong đa cung con trai cua minh ra thu nghiem nham kiem tra lieu co cac đien tich trong tia set hay khong. Ong đa buoc mot cai chia khoa vao đoan cuoi cua day dieu va noi no xuong mot chai Leyden, mot thiet bi tich tru nang luong tinh đien so khai tuong tu nhu tu đien (ong đa buoc chia khoa vao day dieu va noi vao chai bang day lua, loai vat lieu dan đien rat kem). Mot luong đien tich đanh trung con dieu va sau mot hoi ong thay cac soi day bi long ra do bi nhiem đien, đoan rang đien đa tich vao chai, ong đua tay lai gan cai chia khoa thi xuat hien mot tia lua đien nho (vi ong tro thanh vat dan đien). Song sot sau thi nghiem nay ong đa đua ra ket luan rang set chinh la đien.

Franklin khong phai la nguoi duy nhat thi nghiem voi dieu. Thomas-Francois Dalibard cung De Lors đa thuc hien cuoc thi nghiem tuong tu o Marly-la-Ville tai Phap chi vai tuan truoc thi nghiem cua Franklin. Trong cuon tu truyen cua minh (viet nhung nam 1771-1788, xuat ban nam 1790) Franklin đa tu nhan rang ong đa thuc hien cuoc thi nghiem cua minh sau nhung nguoi Phap chi vai tuan ma khong he biet ve đieu nay trong nam 1752.
Tin tuc ve cuoc thi nghiem nay lan rong ra va nhung nguoi khac bat đau thuc hien lai no. Tuy nhien cac cuoc thi nghiem ve set rat nguy hiem va đoi khi gay chet nguoi. Mot trong nhung cai chet noi tieng nhat do bat chuoc Franklin la cua giao su Georg Richmann tai Saint Petersburg, Nga. Ong ta đa tao ra mot he thong thu set giong nhu cua Franklin va đa chay ve nha khi nghe tieng sam luc đang giang bai tai hoc vien khoa hoc. Ong ve voi mot nguoi tho đieu khac đe co the ghi lai su kien nay. Ong đa đat mot qua bong thuy tinh len mot vong kim loai gan nhu hoan hao cho mot he thong thu loi thoi đo nhung lai quen gan day noi đat, ket qua theo bao cao la khi set đanh va chay vao vong kim loai va bao lay qua cau thuy tinh no tao ra mot cuc set hon (do khong the chay xuong đat mot cach truc tiep) đa vang trung đau Georg Richmann va giet ong ngay lap tuc.
Mac du cac thi nghiem cua tu thoi cua Benjamin Franklin đa chi ra rang set la mot su phong đien, cac ly thuyet tim hieu ve set rat it đuoc cap nhat (cu the tai sao no hinh thanh) trong 150 nam. Nguon đong luc cho cac nghien cuu gan đay đen tu linh vuc ky thuat đien: cac cot đien cao the khi bat đau đua vao phuc vu cac ky su can biet set nguy hiem đen muc nao đe co the bao ve cong trinh. Nam 1900, Nikola Tesla đa tao ra đuoc set nhan tao bang mot cuon Tesla cung cac may phat đien cong suat cao đu đe tao ra nhung tia set đu lon đe xem.
Nam 1876, James Clerk Maxwell đa đe xuat mot thi nghiem nhu sau: boc mot luong can thuoc sung trong mot lop vo kim loai kin, se co the ngan đuoc tia set đanh vao đay, tranh no lam cho thuoc phat no. Neu tia set đanh vao boc can thuoc, dong đien se chi ton tai trong lop vo kim loai ben ngoai ma khong the vao trong va gay no. Vo boc kieu nay đuoc coi la mot loai long Faraday. Kieu long Faraday gom mot he thong luoi mat cao cung co the đuoc su dung, nhung khoang cach mat cang lon thi hieu qua bao ve cang thap. Ngay nay nguoi ta van con ket hop su dung cot thu loi Franklin va long Faraday đe bao ve cac loai ket cau, đac biet la nhung noi chua cac thiet bi đien tu nhay cam voi đien truong.
Buc anh ve set som nhat đuoc biet la do Thomas Martin Easterly chup nam 1847. Buc anh đau tien con ton tai đuoc chup nam 1882, boi William Nicholson Jennings, mot nhiep anh gia đa danh nua cuoc đoi cua minh đe chup anh ve set va chung minh su đa dang cua chung.
Cac phat minh ve nhiep anh va quang pho vao cuoi the ky 19 co tam quan trong lon trong nghien cuu ve tia set. Mot so nha khoa hoc đa su dung phan tich pho tao ra tu tia set đe uoc tinh luong nang luong tham gia vao nhung qua trinh vat ly cua no, tat ca dien ra trong mot khoang thoi gian rat ngan. Viec su dung may anh đa giup phat hien ra rang moi tia set co hai hoac nhieu hon cac dong đien tich (vet). Su phat trien cua cac thiet bi tien tien khac nhu dao đong ky đien tu, cong nghe thu song vo tuyen, radar va may đo truong đien tu trong the ky 20 cho phep hieu biet đay đu hon ve nguon goc va su xuat hien cua cac su phong đien. Ngay nay, cac ve tinh thoi tiet đuoc su dung pho bien trong viec quan trac va nghien cuu dong bao, set va cac hien tuong lien quan tren quy mo toan cau.


Hinh thanh = Su tich đien =

Chi tiet qua trinh tich đien trong con dong van đang đuoc cac nha khoa hoc nghien cuu, nhung đa co mot vai y kien thong nhat chung. Mot con dong đuoc hinh thanh khi co mot khoi khong khi nong am chuyen đong, trong đo khu vuc trung tam cua đam may dong la khu vuc xay ra su tich đien trong đam may chu yeu, noi co luong khong khi di chuyen huong len rat nhanh (goi la updraft) do đoi luu va nhiet đo tu −15 đen −25 °C (5 đen −13 °F). O đo, nhiet đo thap cung voi su chuyen đong nhanh cua luong khong khi đi len tao ra mot hon hop gom cac giot may trong trang thai sieu lanh (tuc cac giot o the long duoi điem đong bang), cac tinh the bang nho va graupel (mua đa mem). Dong khong khi đua cac giot may sieu lanh va tinh the bang nho nhe len tren, ve phia đinh đam may dong; trong khi cac hat graupel nang va đac hon co xu huong roi xuong phan duoi đam may hoac lo lung trong dong khong khi.
Cac chuyen đong nguoc chieu nhau cua cac hat ngung đong khac nhau se dan toi su va cham. Khi co va cham giua cac tinh the bang va cac hat mua đa mem, cac tinh the bang bi nhiem đien duong va hat mua đa mem bi nhiem đien am do co xat (xem H1). Cac tinh the bang tiep tuc bi đay len phia đinh đam may, va cac hat mua đa mem se lo lung hoac đi xuong phan phia duoi. Do đo trong đam may dong se phan li thanh hai mien đien tich trai dau chinh: Mien đien tich am o phia duoi va mien đien tich duong o phia tren (xem H2). Do tac đong cua chuyen đong khong khi đi len trong con bao va gio tren cao trong khi quyen, đinh đam may noi co đien tich duong thuong bi tan ra theo phuong ngang mot khoang xa đang ke so voi chan đam may. Khu vuc nay cua đam may dong vi the trong giong hinh cai đe va đuoc goi la vung (đinh) hinh đe hoac vung chop đe.
Mac du qua trinh tich đien mo ta o tren la chu yeu ben trong đam may, mot so đien tich co the bi tai phan bo do tac đong cua cac chuyen đong khong khi len va xuong. Ngoai ra, mot khu vuc đien tich duong mong nhung đang ke phia đay cua đam may (H2.) đuoc hinh thanh do mua va nhiet đo am hon o gan mat đat.
Nguoi ta hieu đuoc rang co su phan tach va tai hop đien tich giua cac mien đam may, nhung co che đien hoa cua qua trinh thi van chua ro.
Su phan tach đien tich do cam ung va hieu ung đien ma sat o nuoc tinh khiet the long đa đuoc biet toi tu nhung nam 1840. William Thomson (Lord Kelvin) đa mo ta su phan tach đien tich cua nuoc co the xay ra tai cac đien truong gan be mat Trai Đat va dua vao hieu biet đo ong đa phat trien mot thiet bi đo đien truong lien tuc.
Su phan li vat ly cua cac đien tich thanh nhung vung khac nhau cua nuoc the long đa đuoc thuc nghiem boi Kelvin voi mot thiet bi nho giot nuoc, trong đo cac phan tu mang đien tich co kha nang nhat đa đuoc cho la cac ion hydro va ion hydroxide dang nuoc. Su tich đien cua nuoc đa the ran cung đa đuoc xem xet va cac thanh phan đien tich mot lan nua đuoc cho la ion hydro va ion hydroxide.
Mot electron la khong on đinh trong nuoc the long voi mot ion hydroxide cong voi hydro hoa tan tren quy mo thoi gian lien quan đen cac con dong bao, hon nua, cac hat mang đien tich trong tia set chu yeu la cac electron trong the plasma. Do đo qua trinh đi tu cac đien tich duoi dang ion (ion hydro duong va ion hydroxide am) cua nuoc the long hoac ran sang cac electron cua mot tia set phai lien quan đen mot loai qua trinh đien hoa, tuc la gom su oxi hoa va/hoac su khu cua cac thanh phan hoa hoc.


= Hinh thanh kenh dan =
Đe hieu đuoc tia set hinh thanh tu đau, truoc tien ta phai tim hieu giai đoan so khai cua chung: duoi dang cac kenh dan set. Cac kenh dan (hay luong dan) la cac kenh ion trong khong khi va la co che chinh cua su hinh thanh cac tia set.

Cac đieu kien can đe xay ra su phong đien trong khong khi bao gom: thu nhat, phai ton tai hieu đien the cao (nguong vai trieu volt) giua cac khu vuc trong khong gian đe tao ra đien truong đu manh đe lam ion hoa khong khi; thu hai la phai co moi truong tro khang cao ngan can su trung hoa tu nhien giua cac đien tich trai dau – trong truong hop set no la bau khi quyen. Đien truong đuoc sinh ra giua cac khu vuc mang đien tich trai dau, cuong đo cua đien truong tang khi luong (hay mat đo) đien tich tang.
Hai mien đien tich khac dau cua đam may dong co the coi nhu la hai ban cua mot tu đien khong khi khong lo. Giua phan chan đam may dong mang đien am va mat đat tich đien duong (do su huong ung tinh đien) cung la mot tu đien voi khong khi đong vai tro nhu chat đien moi giua hai ban tu. Tia set la su phong đien – duoi dang mot tia lua đien khong lo, se đuoc bat đau khi hieu đien the giua hai ban đuoc nang dan toi muc đu lon đe co the "đanh thung" đien moi khong khi. Trong mot tia set tu may xuong đat đien hinh, chieu cua đien truong tu ban duong la mat đat len ban am la chan đam may va su đanh thung xay ra ngay khi co su ket noi cua kenh dan đi xuong tu đam may voi mat đat.

Mot luong đien tich tuong đuong trai dau (duong) voi đien tich cua đam may (am) se đuoc tich tren mat đat do su huong ung tinh đien. Luong đien tich đo tai mot điem co đinh tren mat đat se tang dan khi đam may dong tien gan noi đo, va giam đi khi đam may đi qua. Gia tri cua đien tich mat đat theo vi tri tuong đoi cua đam may co the đuoc bieu dien gan đung bang mot đuong cong hinh chuong.


 Luong dan bac  Kenh dan set, con đuoc goi la luong/dong dan hay tien đao (leader), la mot kenh khi bi ion hoa nong theo hai chieu, đuoc hinh thanh giua cac khu vuc tich đien trai dau. Kenh dan lan truyen trong khong khi theo hai chieu nguoc nhau o hai đau mut cua kenh, va no co the đen lap đay vung tich đien khac dau voi đau kenh toi. Chang han đau phia am cua kenh toi lap vung mang đien duong trong đam may trong khi phia duong se lap đay vung mang đien am. Cac kenh dan thuong khong tron ma bi tach thanh nhanh nhu canh cay, do trong khi lan truyen no cung mot luc bi thu hut boi nhieu vung đien tich nguoc dau voi no. Su di chuyen cua cac luong mo đuong khong tron ma gap khuc theo tung bac buoc do đo chung co ten goi la tien đao bac (step leader), nhu quan sat thay trong cac video quay cham tia chop.
Mot đau mut cua kenh dan co the toi lap đay khu vuc đien tich trai dau tuong ung trong khi đau kia van con hoat đong. Chang han, trong qua trinh hinh thanh mot tia set đanh xuong đat am, mot he  kenh dan hai chieu đuoc hinh thanh giua cac vung đien tich am chinh va vung đien tich duong phia đay cua đam may. Đau kenh am nhanh chong hoan toan lap đay vung đien tich duong yeu hon va tiep tuc lan truyen ra ngoai đam may trong khong khi toi mat đat noi mang đien tich huong ung.
Cac đau kenh am va duong trong con dong di chuyen theo hai chieu nguoc nhau: phia duong di chuyen len tren ben trong đam may, trong khi phia am di chuyen kieu bac nguoc chieu đien truong xuong mat đat. Mot kenh dan trong khi di chuyen se tiep tuc thu nhan them ion o phia đau mut va tai đo co the xuat hien cac nhanh luong moi, nhu vay mot kenh dan vua lan truyen vua phan ra nhieu nhanh va nhanh con tao nen mot he hay mang luoi kenh dan. Gan 90% cac kenh ion co chieu dai giua cac vung vao khoang 45 m (148 ft). Cac luong bac phat sang kem ro ret hon rat nhieu so voi tia set sinh ra sau đo hoac tham chi khong nhin thay đuoc, va lan truyen trong khong khi voi toc đo cham hon khoang 1000 lan.
Ban chat cua nguyen nhan hinh thanh cac kenh dan cua set van chua đuoc hieu ro. Đien truong trong đam may duong nhu chua đu đe tu no sinh ra kenh dan. Mot gia thuyet gan đay cho rang cac dong electron tuong đoi tinh co nguon goc tu tia vu tru va gio mat troi co the toi va cham voi cac phan tu khong khi, gay ra su lan truyen đien tich thac lu va kich hoat su hinh thanh kenh ion set, trong mot qua trinh goi la runaway breakdown.


 Luong đi len  Khi luong tien đao bac di chuyen xuong mat đat, su co mat cua cac đien tich trai dau tren mat đat lam tang cuong đo đien truong. Theo nguyen ly phan bo đien tich, đien tich o cac vat the (tren mat đat trong truong hop nay) thuong tap trung tai nhung cho mui nhon va do đo đien truong noi đo cung manh. Vi the tren mat đat cac ion mang đien tich duong bat đau tap hop lai, nhat la o cac cho nao đo cao so voi xung quanh (cay coi, cot hay cac vat dung đung, cac cong trinh cao...). Khi cuong đo đien truong đu manh, mot kenh ion duong goi la luong đi len (upward streamer) co the phat trien tu nhung noi nay. Chung se phong len tren đe ket noi vao luong am đang di chuyen xuong duoi. Chinh viec nay quyet đinh tia set se đanh vao đau khi set đanh xuong đat. Ly thuyet nay đuoc đe xuat đau tien boi Heinz Kasemir.
Vi co rat nhieu luong ion duong hinh thanh khi luong bac am tien xuong, luong nao noi đuoc vao luong bac am se dan ca tia set vao cho ma no phong ra. Co the hinh dung luong ion duong giong nhu mot day cau set ma noi no xuat phat la can cau; vi the noi xuat phat nao o vi tri cao va gan chan đam may hon thi xac suat noi đuoc vao luong ion am truoc se cao hon vi the set thuong hay đanh vao nhung noi nho cao va đung đoc lap.
Cac hinh anh va video toc đo cao đa đuoc chup, trong đo co the thay qua trinh gan ket cua mot luong đi len voi tien đao bac tao ra set, ngoai ra cac luong đi len chua noi đuoc cung co the đuoc thay ro. Nhung luong bac đi xuong chua đuoc ket noi cung đuoc thay trong tia set phan nhanh, khong co kenh nao trong so đo đuoc ket noi xuong đat, du co the trong co ve nhu vay.


= Phong đien =


 Hinh thanh vet set  Hinh thuc phong đien ma tia set thuong xuat hien nhat la duoi dang vet set (stroke), tuc kenh plasma phat sang. Tia set chang la gi khac ngoai viec trao đoi cac hat (ion duong va am, electron) đe can bang lai đien tich giua cac vung trong khi quyen hoac giua khi quyen va mat đat va khi thuc hien viec đo no tao ra mot vet set.
Su ket noi cac kenh dan se mo ra đuong đi ma tren đo su phong đien xay ra. Khi đa co mot kenh set lien tuc bac cau khoang cach trong khong khi giua luong du đien tich am trong đam may va luong du đien tich mat đat duong ben duoi, se co su sut giam rat đang ke cua đien tro khong khi doc theo kenh set (moi truong khong khi bi đanh thung so bo). Set se hinh thanh theo đuong đi moi tao ra nay va khi đo cac đien tich am bat đau tran nhanh xuong mat đat. Cac electron tang toc nhanh chong tai mot vung xuat phat tu điem ma tai đo cac kenh dan gan ket, sau đo vung nay lan nguoc ra toan bo kenh voi toc đo nhanh gan anh sang. Mot kenh plasma, hay chinh la tia set đuoc hinh thanh.

Qua trinh nay chinh la su tao thanh cai goi la "vet set phan hoi" (return stroke) đau tien. Đay la giai đoan phat sang manh me nhat va ro ret nhat cua su phong đien. Vet phan hoi cung chinh la hinh anh ma nguoi ta thuong nghi toi khi nhac đen tia set hay anh chop.Mot dong đien cuong đo rat lon chay doc theo kenh plasma tu đam may xuong mat đat, lam trung hoa đien tich mat đat duong khi cac electron phong ra tu điem xay ra set tren mat đat đen cac khu vuc xung quanh, khi đo ta noi co set đanh. Vet set CG đien hinh gom mot kenh plasma dan đien xuyen qua khong khi cao hon 5 km (3.1 dam), tu trong đam may xuong be mat mat đat. Khi buoc vao giai đoan đinh điem, mot con dong co the tao ra 3 hoac nhieu hon cu set đanh trong 1 phut.
Dong đien cuc lon cua set tao ra mot su chenh lech đien ap xuyen tam lon doc theo be mat cua mat đat. Su chenh lech đien ap hay "đien the buoc" nay la nguyen nhan cua nhieu truong hop thuong vong do set hon la chinh su đanh thang xuong. Dong đien chon tat ca moi đuong đi đien tro thap đoi voi chung. Vi the mot phan dong đien tu vet phan hoi khi đi vao co the nguoi hoac đong vat (khong may đung gan điem đanh) thuong se đi tu mot chan sang chan kia va dan gay te liet co the. Tren mat đat noi set đanh hoac tren be mat va ben trong cac vat the bi set đanh (chang han da nguoi), dong đien co the đe lai nhung dau vet hinh canh cay giong tia set (goi la hinh Lichtenberg).
Toc đo dong đien tich lan truyen trong khong khi cua vet set phan hoi đuoc tinh khoang gan 100,000 km/s (xap xi 1/3 toc đo anh sang trong chan khong). Dong đien cuc lon nhanh chong ham nong toan bo kenh set, tao nen kenh plasma voi nhiet đo ben trong rat cao, cuc đai khoang 50,000 K – lam cho no phat sang manh me voi mau xanh-trang đac trung. Đo choi cua set rat lon (co the thap sang ca bau troi đem). Tuy nhien, mau sac cam nhan đuoc cua tia set co the khac nhau boi nhieu yeu to, chang han mat đo dong đien, khoang cach quan sat va đieu kien khong khi noi đo. Su ham nong khong khi gan nhu tuc thi khien cho khong khi gian no manh, tao thanh song xung kich ma am thanh nghe đuoc goi la tieng sam. Dong đien thay đoi nhanh chong cung tao ra cac xung đien tu (EMP) toa ra tu kenh ion. Đay la tinh chat chung cua moi qua trinh phong đien.


 Nhieu vet set tren cung mot đuong đi  Cac may quay toc đo cuc cao đa chi ra rang set tren thuc te la gom nhieu vet (lan đanh) lien tiep tren cung mot kenh đuong đi. Trung binh mot tia set co 3 đen 4 vet set hay co the hon (co the nhieu đen 30). Moi khi set hinh thanh mot vet phan hoi đau tien, sau đo khoang 40 đen 50 mili giay mot vet khac se xuat hien chay lai cung kenh cua no va thuc hien lap đi lap lai nhieu lan nhu the tao ra cac vet tiep theo voi cung hinh dang va hieu ung anh sang nhap nhay rat nhanh, mat thuong khong the nhin thay, thong thuong ta chi co the thay no ngay cang sang hon truoc khi bien mat.
Mot qua trinh set am co the ket thuc sau khi vet set phan hoi đau tien hinh thanh va truyen nguoc len đam may toi het mang luoi kenh dan, khi đo kenh se nguoi đi va triet tieu. Tuy nhien qua trinh phong đien tich van co the tiep tuc khi tai cac nhanh kenh cu hinh thanh cac luong dan đi xuong đat theo đuong đa đuoc tao ra tu ban đau va mot qua trinh giong vet set phan hoi khac se xay ra. Nhung luong đi xuong nay, goi la tien đao mui ten (dart leader) ket noi voi mat đat la nguyen nhan gay ra phan lon cac vet phan hoi thu cap.
Moi vet thu cap theo ngay sau cac vet tien đao mui ten co thoi gian chay len nhanh hon nhung voi cuong đo thap hon vet phan hoi ban đau. Moi vet sau thuong tan dung kenh đuong đi cua vet truoc, nhung cac vet co the bi dich đi so voi vi tri truoc neu co gio tac đong len kenh nong. Cac tieng sam cung đuoc tao ra khi cac vet tiep sau xuat hien.
Đoi voi tia set đanh xuong mat đat duong, qua trinh tien đao mui ten khong xay ra (boi kenh tan du cua no khong co xu huong triet tieu nhanh) nen cac vet phan hoi thu cap rat hiem khi tan dung cung mot kenh đuong đi so voi vet truoc đo.
Thoi luong trung vi cua toan bo cac qua trinh set la 0.52 giay, bao gom mot so lan chop (vet) ngan hon, khoang 60 toi 70 mili giay.


 Dong đien thoang qua trong qua trinh chop  Cuong đo dong đien sinh ra khi co mot tia set tu may đanh xuong đat tang toi muc cuc đai rat nhanh chong, trong khoang 1–10 micro giay, va tat dan trong khoang lau hon trong khoang 50–200 micro giay. Do tinh chat thoang qua rat nhanh cua dong đien trong mot tia chop, co mot so hien tuong can đuoc tinh toan va giai quyet trong viec bao ve hieu qua cac cau truc tren mat đat khoi set. Nhung dong đien thay đoi nhanh chong co xu huong truyen ngay tren be mat cua mot vat dan (hien tuong nay goi la hieu ung be mat), va khong giong nhu dong đien khong đoi thuong truyen qua toan bo khoi vat dan nhu nuoc chay ben trong mot ong voi. Vi vay, nhung vat dan set bao ve cac cong trinh thuong co cau truc đa soi, voi nhieu day dan đan xen nhau. Đieu nay nham lam tang tong dien tich be mat cua bo day dan theo ti le nghich voi đuong kinh thiet dien tung soi day, voi mot tong dien tich thiet dien cua toan bo khong đoi.
Cac xung đien tu toa ra tu kenh set suy yeu nhanh theo khoang cach so voi điem goc. Tuy nhien, neu chung đi qua cac phan tu dan đien tren mat đat, vi du nhu đuong day đien, đuong day lien lac, hoac cac ong kim loai... chung co the lap tuc gay ra mot dong đien cam ung o cac vat nay, va đuoc truyen đi het. Nhung dong tang đot ngot nay, thuong goi la dong xung, co cuong đo ti le nghich voi tro khang đoi voi no cua vat the. Vi the, tro khang cua vat cang cao thi dong đien xung cang nho. Su tang ap đot ngot xay ra nay rat thuong xuyen pha huy hoac gay hu hong cac thiet bi đien tu, đien dan dung, hoac cac đong co đien. Mot so thiet bi đac biet goi la "thiet bi bao ve chong xung ap" (surge protector – SPD), hay "thiet bi uc che tang ap tuc thoi" (transient voltage surge suppressor – TVSS) khi đuoc mac song song voi đuong day đien co the phat hien đuoc dong đien thoang qua bat thuong cua tia chop; va bang cach thay đoi mot so tinh chat dan đien cua chung, cac thiet bi nay co the chuyen huong xung xuong cho noi đat đuoc gan vao, nho đo bao ve đuoc cac thiet bi đien tu khoi hu hong.


Cac loai Cac tia set khac nhau co cac đac tinh cu the, cac nha khoa hoc va dan thuong đa đat ten cho rat nhieu loai set khac nhau. Hinh thuc ma set thuong xuat hien nhat la vet set. Mot luong lon hat mang đien thuong nam trong cac đam may nhung moi nguoi khong the thay chung tru khi chung bat đau xao đong va tien hanh trao đoi voi nhau trong con dong.
Co ba loai set chinh:

Set đanh tu may xuong đat (cloud-to-ground, CG);
Set giua cac đam may (cloud-to-cloud, CC);
Set trong noi bo đam may (intra-cloud, IC).
Ngoai cac loai set chinh trong tu nhien ke tren con co mot vai dang set bien the khac.


= Tu may xuong đat (CG) =
Set đanh tu may xuong đat la hien tuong phong đien trong khong khi giua cac đam may tich đien va mat đat. No đuoc hinh thanh khi mot nhanh cua luong tien đao bac di chuyen tu trong cac đam may xuong mat đat gap luong đi len tu phia mat đat len. Su phong đien noi chung la tap hop mot vai qua trinh: su đanh thung so bo, su hinh thanh luong tien đao bac (stepped leader), su ket noi cac kenh dan, tien đao mui ten va xuat hien cac vet set phan hoi (return stroke).
Set kich đat thuong co dang nhu canh cay up nguoc xuong (goi la hinh Lichtenberg) do su phan nhanh cua cac luong bac mo đuong cho chung, tuy mot so hiem truong hop set kenh tron (khong co su phan nhanh).

Cac noi co set đanh nhieu nhat la o vung tay bac Venezuela va vung mien nui phia đong cua Cong hoa Dan chu Congo. Sach Ky luc Guinness đa liet ke ho Maracaibo o tay bac Venezuela, noi trung binh moi nam co 297 ngay co hoat đong dong set la noi co mat đo set cao nhat the gioi. Hien tuong nay noi danh voi cai ten "Set Catatumbo".
Khong giong nhu quan niem thong thuong, set co the đanh nhieu lan vao mot cho. Nhung cau truc cao rieng le thu hut set đanh lap lai thuong xuyen. Toa nha Empire States o New York chiu trung binh 23 lan set đanh moi mua he.
Set CG la loai set đuoc biet đen nhieu nhat va đuoc nghien cuu ki nhat. Trong ba loai set chinh đay la loai đe doa đen tinh mang, tai san nhieu nhat vi chung đanh thang xuong đat. Cung vi the nen viec nghien cuu khoa hoc va đo luong set la de dang hon đoi voi loai set nay do co the đuoc thuc hien bang cac dung cu ngay tren mat đat. Tuy nhien đay lai la loai it pho bien nhat trong cac kieu set chinh (trung binh no chi chiem gan 25% tong so cac tia set tren toan the gioi).


 Set duong va set am  Mot tia set co the mang đien tich duong hoac am, no đuoc xac đinh boi chieu cua dong đien (đuoc xac đinh theo chieu dong đien quy uoc) giua đam may va mat đat. Hau het set đanh tu may xuong đat la am, co nghia la mot luong đien tich am đuoc truyen tu đam may xuong mat đat va cac electron di chuyen xuong duoi doc theo mot kenh set (chieu dong đien quy uoc đi tu mat đat len). Đieu nguoc lai xay ra khi co mot tia set CG duong, trong đo cac electron di chuyen theo chieu huong len tren doc theo kenh dan va mot luong đien tich duong đuoc truyen xuong mat đat (dong đien quy uoc đi tu đam may xuong). Voi tia set duong luong bac phan nhanh đi xuong tu đam may la kenh dan duong va mat đat tich đien huong ung am. Set duong it pho bien hon set am va trung binh chi chiem chua đen 5% tong so cac truong hop set đanh.

Nguoc voi nhung quan điem truoc đay, cac tia set duong khong nhat thiet bat nguon tu vung đinh may hoac vung tich đien duong phia tren roi đanh vao khu vuc khong co mua ngoai vung co dong bao (đo la loai tia set tu bau troi xanh). Cac gia thuyet hien tai cho rang set duong co the hinh thanh trong đieu kien đac biet ma trat tu phan bo đien tich cua đam may dong bi đao nguoc, trong đo vung đien tich am chinh nam tren vung đien tich duong chinh con vung đay đam may tich đien am. Ngoai ra, set duong cung co the xuat hien trong cac truong hop: neu gio đut thang đung doi vung đien tich duong đinh may xuong gan mat đat; trong giai đoan tieu tan cua mot con dong ma vung đien tich am chinh ben duoi bi mat đi va đe lai vung đien tich duong chinh; hoac neu vung đien tich duong o đay đam may tro nen cuc ky lon.
Set duong co the la nguon goc cua cac loai set đanh nguoc len va set thuong tang khi quyen. No thuong xuat hien trong cac con bao tuyet, dong tuyet hay khoang ket thuc cua mot con dong. Khi loai set duong xuat hien mot luong cuc lon cac song ELF va VLF se đuoc tao ra.
Set duong co xu huong xuat hien voi cuong đo manh hon loai am. Mot tia set am trung binh mang theo dong đien 30,000 ampe (30 kA) va truyen đien luong co 15 coulomb va nang luong khoang 1 gigajoule. Tia set duong đanh xuong đat co cuong đo trung binh khoang gap đoi dong cuc đai cua set am đien hinh va co the tao ra dong đien cuc đai len toi 400 kA va đien tich nguong vai tram coulomb.
Do suc manh khung khiep hon cua chung, cung nhu vi thieu canh bao hieu qua, set duong đanh nguy hiem hon mot cach đang ke. Do xu huong đa noi o tren, cac tia set đanh xuong đat duong thuong tao ra nhung dong đien rat lon va keo dai, chung co kha nang lam nong cac be mat len muc cao hon nhieu lam tang kha nang phat sinh cac đam chay.


= May va may (CC) =

Set giua may va may la hien tuong trao đoi hat mang đien giua cac đam may voi nhau ma khong phai đi xuong đat. No xay ra khi cac đam may tich đien co tiem nang tao set lai gan hay va vao nhau, moi truong tich đien trong hai đam may bi xao đong hon la khi chi trong mot đam may, hai đam may se co gang lay lai su can bang đien tich bang cach trao đoi cac đien tich nay voi nhau, tao ra hieu đien the dan đen viec hinh thanh cac luong dan xao đong di chuyen qua lai ben trong va giua cac đam may tao ra set.
Đay la loai set thuong gap thu hai sau set ben trong may. No la loai set kho nghien cuu hon do xay ra chu yeu tren cac tang may tren cao do đo chi co the đo đac gian tiep.


 Set dang nhen  Mot thuat ngu khac đuoc su dung cho mot loai tia set giua may va may hoac set may-may-xuong đat la "Anvil Crawler" (set bo đinh đe) hay set hinh nhen. Cai ten "Anvil Crawler" co lien quan đen hanh vi di chuyen ki la cua chung. Loai set nay thuong xuat phat tai mot vung ben duoi hoac ben trong phan đinh hinh đe cua đam may vu tich va di chuyen kieu "bo" len giua cac tang may phia tren. No thuong phan ra nhieu vet set nhanh ro ret va đanh vao nhieu điem cung mot luc.
Cac tia set nhen đuoc tao ra khi cac kenh set truyen qua mot mang luoi tich đien theo chieu ngang trong cac con dong o giai đoan truong thanh. Nhung vung đien tich ngang nay thuong la cac khu vuc may phan tang trong he thong bao đoi luu tam trung (mesoscale convective system). Set nhen đuoc bat đau boi cac đot phong đien noi bo xuat phat tu khu vuc may đoi luu; sau đo đau phia am cua kenh set lan truyen vao khu vuc co đien tich cua may phan tang. Neu kenh set tro nen qua dai, no co the phan thanh nhieu nhanh kenh hai chieu va đau phia duong kenh set co the đanh xuong mat đat tao thanh set CG duong; hoac no co the lan truyen nhanh theo phuong ngang tai mat duoi nhung đam may, tao nen canh tuong set bo tren bau troi. Cac tia set kich đat duong đuoc tao ra theo kieu nhu vay thuong truyen mot luong lon đien tich duong, va đieu nay co the kich hoat set đanh nguoc tu mat đat va set thuong tang khi quyen.
Set nhen thuong đuoc thay khi con dong đang di chuyen qua phia tren nguoi quan sat hoac khi con dong đang bat đau tieu tan. Trong cac con dong đa phat trien tot va co xuat hien gio đut manh tai vung phia sau chop đe, hanh vi bo cua set nhen la ro ret nhat.


= Trong đam may (IC) =

Set cung co the xay ra ngay ben trong cung mot đam may dong, thuong gap nhat la giua phan đinh may tren va phan duoi cua may – nhung vung ma giua chung co chenh lech đien the rat lon. Loai tia set noi bo may nay đoi khi co the đuoc quan sat o khoang cach xa vao ban đem va đuoc goi la anh chop xa, hay "man chop sang" (sheet lightning). Trong nhung truong hop nhu vay, nguoi quan sat co the chi thay mot su loe sang o cac đam may tren troi ma khong nghe thay tieng sam. Chop sang trong may la loai set thuong gap nhat.


= Set tu đat len may =
Loai set đanh nguoc len tren (tu đat len may) la mot dang set bien the đuoc hinh thanh khi cac luong đien tich bat đau di chuyen tu mat đat len đam may phia tren. Truoc thoi ky cach mang cong nghiep o the ki 19, hien tuong nay kha hiem va chi đuoc quan sat thay tai nhung đinh nui cao trong cac con dong, no xuat hien nhieu hon thoi nay do ngay cang co nhieu cong trinh cao tang. 
Khi đam may dong toi gan va tang cuong đo đien truong cuc bo, tai cac vat the cao tren mat đat, neu truoc đo đa xay ra su phong đien vanh, co the se vuot qua muc đien truong nguong va hinh thanh ngay cac luong đi len: duoi tac dung cua luc tinh đien tu cac đien tich duong co o cac vat nay, chung dan thu hut cac đien tich am va đong thoi tiep tuc đay cac đien tich duong trong khong khi xung quanh ra. Đoi khi cac luong đien tich duong nay se tu phong len đam may mang đien tich am phia tren neu chung đu manh va se tao thanh set ma khong can luong bac am di chuyen xuong gan mat đat. Khi cac ion duong tap trung voi mat đo đu cao, no se lam cho noi ma no tap trung phat sang, vi the cac thuy thu thuong noi voi nhau rang cot buom se phat sang truoc khi co set trong cac con bao ban đem đe tranh xa no truoc khi bi set đanh.
Set đanh nguoc thuong la nhung chop am (khi phong đien chieu dong vet set đi tu đat len) nhung đuoc kich hoat boi cac kenh đien tich duong xuat phat tu cac cong trinh cao tren mat đat, thuong thi loai set nay khong bieu hien phan nhanh nhung gom rat nhieu đot. Chung co the đuoc kich hoat sau khi set dang nhen xay ra, hoac co the tu hinh thanh trong mua lanh tai nhung vung hay co dong tuyet va co the la loai bien the set chu yeu trong cac con dong tuyet.


= Set kho =

Set kho, hay dong kho la loai dong set đuoc tao thanh ma khong can co đo am, hay khong co giang thuy tren mat đat vi chung đeu bi bay hoi het khi đi vao lop khi kho gan mat đat. No thuong hinh thanh trong cac tran chay rung du doi. Hay khi cac cot tro nui lua boc len rat cao va bat đau hinh thanh set nhu cac đam may tich đien thuong lam. Khi ma tang tren lanh va duoi mat đat nong mot su đoi luu se dien ra mang theo ca cac hat mang đien tich duong tu duoi mat đat, thu ma se hap dan cac đien tich am tap trung lai va di chuyen xuong đat theo lan khoi dan đien. Chinh vi the lua co the tao ra set va set se tao ra them lua (tham hoa).
Nhung đam chay rung du doi, chang han nhu trong mua chay rung o Uc 2019–20, co the tao ra he thong thoi tiet rieng biet co the tao ra set lua va cac hien tuong thoi tiet cuc đoan khac. Suc nong du doi tu đam chay khien khong khi boc len nhanh chong ben trong đam khoi, thuc đay đoi luu tang cuong va gay ra su hinh thanh cac đam may pyrocumulonimbus (may dong lua). Khong khi mat bi hut vao boi dong khi boc len nhieu loan nay đe lam nguoi khoi. Đam khoi boc len tiep tuc đuoc lam nguoi boi ap suat khi quyen thap tren cao, cho phep đo am trong đo hinh thanh nen may. Do khong the co mua nen lua cang kho kiem soat. Cac đam may pyrocumulonimbus đuoc hinh thanh trong khi quyen khong on đinh. Hinh thai thoi tiet trong đieu kien nhu vay co the sinh ra set kho, voi rong lua, gio manh va mua đa ban.


= Set tu bau troi xanh =

Set tu bau troi xanh la mot loai set CG xuat hien ma khong co đam may o tren đu gan co the thay ro rang đe tao ra no. Boi vi tia set nay đuoc hinh thanh tu cac đam may dong o xa, nen o noi nguoi quan sat set đanh, bau troi co ve hoan toan quang đang hoac it may.
O vung nui Rockies cua Hoa Ky va Canada, mot con dong co the xay ra o trong mot thung lung lien ke va khong the quan sat (nghe hoac nhin thay) đuoc tu thung lung kia noi ma co tia set đanh vao. Khu vuc mien nui chau Au va chau A cung co the co cac bien co tuong tu. Ngoai ra, o cac khu vuc nhu vung vinh, vung ho lon hoac đong bang mo, khi co mot te bao bao co hoat đong tich đien o phia chan troi (trong pham vi 26 km hoac 16 dam), viec set đanh xuong đat o noi đo co the xay ra va vi con bao con o rat xa nen chinh vi vay cu set đanh nay co ten goi "set tu bau troi xanh" (bolt from the blue). Trai voi quan niem truoc đay, no khong nhat thiet la set duong. Tia chop tu bau troi xanh am thuong bat đau khi co su phat sinh nhung tia chop ben trong đam may thong thuong truoc khi kenh dan am thoat khoi đam may va đanh ve phia mat đat cach đo mot khoang đang ke.
Cac đot set duong thuoc loai nay đanh co the xay ra trong cac moi truong bi gio đut manh, noi vung tich đien duong phia tren bi dich chuyen theo chieu ngang tu khu vuc mua, no thuong xuat hien bat ngo va đoi khi rat nguy hiem vi noi no sap đanh trong nhu van "troi quang may tanh".


= Set hon =

Chu y: Đay la loai set hiem thay, no co the se khong giong voi bat cu ly thuyet nao hien co.
Set hon co the la mot hien tuong phong đien trong khong khi, đac tinh tu nhien cua loai set nay van con đang gay tranh cai. Tu set hon thuong đuoc dung đe chi cac vat phat sang hinh cau bay lo lung co kich co tu hat đau cho đen vai met. No đoi khi xuat hien trong cac con dong, va khong giong nhu cac tia set thong thuong chi xuat hien voi mot vet dai va bien mat sau đo, set hon co hinh cau bay lo lung va ton tai trong nhieu giay. Set hon chi đuoc ke lai boi cac nhan chung chu chua he đuoc ghi hinh lai boi cac nha khi tuong. Brett Porter, mot nhan vien kiem lam hoang da, bao cao đa chup đuoc set hon tai bang Queensland cua Uc vao nam 1987. Cac tai lieu khoa hoc ve set hon rat hiem vi chung thuong xuat hien bat ngo va hiem. Su ton tai cua no chi đuoc ke lai boi cac nhan chung nen đoi khi bi them that khien no phan nao khong phu hop.
Cac thi nghiem trong phong thu nghiem gan đay đa tao ra cac ket qua rat giong voi cac set hon đuoc bao cao lai, nhung hien tai van chua co ket luan la co lien quan đen hien tuong tu nhien nay hay khong. Co mot gia thuyet cho rang set hon đuoc tao ra do phan chieu khi set đanh vao silicon trong đat, mot hien tuong ma cac phong thi nghiem đa thu nhieu lan. Do cac tai lieu nghien cuu mau thuan lan nhau nen qua bong phat sang nay van la bi an va thuong bi cho chi la tuong tuong va choi kham. Nhieu bao cao so sanh viec nhin thay set hon giong nhu viec nhin thay UFO.


= Mot so dang set khac =

Sau đay la mot so dang bien the quan sat cua set:
Set dang chuoi hat: thuc ra dang set nay chinh la giai đoan tieu tan cua mot kenh set; hinh anh trong thay cua tia set luc nay bi đut manh, trong nhu mot chuoi hat phat sang. Ngay sau giai đoan vet set phan hoi va hinh thanh nhieu vet tren cung mot đuong đi, hau het cac cuoc phong đien se buoc vao giai đoan tieu tan va đuoc trong thay nhu bi gay thanh chuoi, khi ma kenh set nguoi đi trong tuc khac. Đay giong nhu la mot qua trinh cua su phong đien set hon la mot loai set. Set phan manh thanh chuoi thuong la mot chi tiet nho kho nhan thay va vi the no chi ro rang khi quan sat o khoang cach gan.
Set ruy bang: bien the nay cua set CG thuong đuoc thay trong cac con dong co nhieu gio tat manh. No bao gom nhieu vet phan hoi lien tiep. Gio tac đong len cac vet set, thoi vet tiep sau đi mot chut so voi vet truoc đo tao nen hieu ung trong nhu dai ruy bang tren hinh chup.
Sieu chop (superbolt): thuong đuoc đinh nghia nhu la cac tia chop đanh mang nang luong rat cao so voi cac chop đien hinh, tren 100 gigajoule [GJ] (phan lon cac tia chop chi đat toi khoang 1 GJ). Kha nang no xay ra binh quan la 1 tren 240 đot set đanh. Khong co su khac biet de thay khac giua no va nhung đot set thong thuong, đon gian "sieu chop" chi mang nghia nhu la can tren muc nang luong cua cac tia set. Du mang nang luong rat lon so voi set thong thuong nhung sieu chop khong nhat thiet la set duong ma con co the la set am.
Set phoi cam (sympathetic lightning): Khi nhin tren quy mo lon cac đot set co xu huong nhu chung đang cung phoi hop xuat hien theo mot kieu dang tap trung. Khi quan sat cac con dong tu tren khong gian (xem video), cac đot set trong duong nhu cung luc xuat hien thanh tung cum.
Xung luong cuc hep (narrow bipolar pulse – NBP): la nhung đot phong đien cao nang luong, trong noi bo đam may cao trong con dong. NBP tuong tu nhu cac dang khac cua cac su kien set nhu vet phan hoi va tien đao mui ten, nhung muc phat xa quang cua chung thap hon it nhat la mot bac. Chung thuong xuat hien trong pham vi đo cao 10–20 km va co the phat cong suat co vai tram gigawatt. Chung cung tao ra cac tin hieu thay đoi đien truong khong đoi xung luong cuc khi đuoc may ghi lai o mot khoang cach xa (goi la cac su kien luong cuc hep).
Set ten lua: la mot su phong đien noi bo hoac giua cac đam may, thuong theo chieu ngang tai chan may, voi mot kenh phat sang thuong di chuyen voi toc đo cuc nhanh trong khong trung ma su di chuyen nay co the trong thay đuoc bang mat thuong, thuong khong lien tuc. Đay la mot bieu hien cua set hinh nhen.
Set nhiet: la hien tuong xuat hien tia chop nhung lai khong co am thanh (sam) nghe đuoc, boi vi no xay ra o qua xa. Song am sinh ra tu set bi tieu tan (bien đo am giam theo khoang cach) hoan toan truoc khi no kip đen tai nguoi quan sat.
Set tu may ra khi quyen: đay la loai set hinh thanh khi đau kenh dan am roi khoi đam may ra khi quyen nhung khong truyen xuong đat, va do đo co the hinh dung no loai la set đanh xuong đat nhung khong thanh cong. Set di hinh xanh va gigantic jet cung la mot hinh thuc cua set may-khong khi hoac may-tang đien li.
Set kenh tron: la thuat ngu khong chinh thuc đe chi mot loai set tu may xuong đat ma kenh dan cua no khong phan ra cac nhanh co the thay đuoc. Chung trong giong nhu mot đuong cong phat sang tron, khac voi nhung tia set dang che (co phan nhanh) thong thuong. No la mot dang set duong thuong thay nhieu tai hoac gan cac vung đoi luu co dong lon o vung trung bac cua Hoa Ky.
Set staccato: la dang set CG ma chi gom mot vet set trong khoang thoi gian ngan, thuong xuat hien duoi dang mot tia chop đon le nhung cuc ky sang va phan nhanh rat ro ret. Nhung noi chung thuong đuoc thay la tai khu vuc may dang vom gan mot xoay thuan trung, noi co nhung dong khi đi len (updraft) manh me trong mot con dong cua he thong may dong quay quanh xoay.


Tac đong Khi tia set đanh trung cac vat the tren mat đat, chung phai chiu mot nhiet luong va tu truong rat lon. Nhiet đo cao ma dong đien set tao ra khi đi vao than cay co the lam boc hoi nhua cay dan đen mot vu no hoi nuoc ben trong lam bung ca than cay. Tuy nhien trong nhieu truong hop set co the đi qua be mat am uot tren than cay va xuong đat ma khong huy diet no. Neu set đi vao đat cat, đat cat xung quanh kenh plasma co the nong chay tao thanh cac khoang vat hinh ong goi la fulgurite. Set khong thuong đanh chet nguoi, nhung trong so cac truong hop song sot, nguoi hoac đong vat co the chiu ton thuong nang ne o cac noi tang va he than kinh. Cac cong trinh cao tang co the bi cong pha boi set khi no tim đuong xuong đat, nen can co cac bien phap bao ve cong trinh thich hop. Than may bay la kim loai nen cac may bay rat de bi set đanh, mac du khong gay hu hai nhieu toi phuong tien va cac hanh khach tren no. Đo la boi vi tinh chat dan đien cua hop kim nhom, vo than may bay hoat đong nhu mot chiec long Faraday. Set cung đong vai tro quan trong trong the gioi tu nhien, tham gia chu trinh nito khi gop phan oxy hoa phan tu nito N2 trong khong khi thanh nitrat, khi mua xuong chung phan huy va co the tro thanh phan bon tu nhien rat tot cho cay trong va cac sinh vat khac. Cau tuc ngu kinh nghiem: "Lua chiem lap lo đau bo. He nghe tieng sam phat co ma len." chinh la noi ve đieu nay.


= Sam =

Khi hai đam may tich đien trai dau lai gan nhau, hieu đien the giua chung co the len toi hang trieu volt. Giua hai đam may co hien tuong phong tia lua đien va ta trong thay mot tia chop (CC). Vai giay sau ta moi nghe thay tieng no, đo la "sam" (van toc anh sang 300,000,000 m/s [980,000,000 ft/s] nhanh hon rat nhieu lan van toc cua tieng đong la 343 m/s [1,125 ft/s] nen ta trong thay tia chop truoc). Vi the mot nguoi quan sat co the uoc chung khoang cach đen noi co set bang cach xac đinh khoang thoi gian giua khi nhin thay tia set va khi tieng sam no tao ra toi tai.
Chang han, neu anh sang tu mot tia chop toi truoc tieng đong cua no mot giay thi ta se co khoang cach toi con dong vao khoang 343 m (1125 ft); neu thoi gian tre nay la 3 giay thi ta se suy ra khoang cach la khoang 1 km hoac 0.62 dam (3 × 343 m). Con neu mot tia chop toi truoc tieng sam trong nam giay, se co the suy ra khoang cach xap xi 1.5 km hoac 0.93 dam (5 × 343 m). Do đo, neu mot cu set đuoc quan sat o khoang cach rat gan thi no se kem theo ngay mot tieng sam bat ngo, gan nhu khong co thoi gian tre giua chung va con co the đi kem voi mui ozon (O3) sinh ra tu set.
Do set la su phong đien hay su di chuyen cuc nhanh cua cac đien tu ma sat vao khong khi lam no tro nen cuc nong co the hinh thanh plasma va gian no ra, theo thuyet đong hoc thi khi khong khi bi gian no ra mot cach qua nhanh va đot ngot xung quanh tia set, no se tao ra mot song chan đong lan rong kem theo tieng đong đuoc biet đen nhu sam.
Vi co rat nhieu song chan đong đuoc tao ra lien tiep nhau khi set hinh thanh, va do co rat nhieu vet set thu phat nen ta khong chi nghe mot tieng ma ren vang trong mot khoang thoi gian tuy theo chieu dai cua set va khoang cach đen nguoi nghe no. Mot tieng sam gan co muc cuong đo vao co 120 dB, vao nguong co the gay ton thuong thinh giac.
Cac đac tinh cua sam rat phuc tap tuy theo yeu to hinh hoc cua set nhu chieu dai, co bao nhieu tua, đo vong am thanh tu mat đat va co bao nhieu vet set...
Tuy nhien, neu con dong o mot khoang kha xa nguoi quan sat thi co the khong nghe đuoc tieng sam du van nhin thay đuoc nhung tia set cua no (do cuong đo am thanh giam dan theo khoang cach). Hien tuong nay co ten goi la set nhiet. Co nguon thong tin neu rang mot con bao set co the đuoc thay o khoang cach xa tan hon 160 km (100 dam) nhung tieng sam thi chi co the nghe đuoc trong pham vi 32 km (20 dam).


= Nang luong phong xa cao tao ra khi set đanh =
Đa co ly thuyet ve su hinh thanh tia X tao ra khi set đanh vao nam 1925 nhung khong co bang chung cho viec nay mai toi nam 2001-2002, khi cac nha nghien cuu thuoc truong đai hoc nghien cuu mo va cong nghe New Mexico đa vo tinh phat hien tia X đang chay doc theo day thu sau khi co su xuat hien cua cac tia set phia tren. Cung nam đo đai hoc Florida va vien cong nghe Florida đa nghien cuu đien truong tia X bang mot he thong anten đat tai Bac Florida va đa xac nhan rang cac tia set tu nhien co the tao ra mot luong lon tia X trong qua trinh lan truyen kenh dan. Viec hinh thanh cac tia X boi set nay van con đang đuoc nghien cuu vi nhiet đo cua set qua thap (hang ngan lan thap hon muc can thiet) đe hinh thanh tia X mot cach tu nhien ma khong qua su phan ra phong xa.
So luong lon cac nghien cuu va quan sat khac tu tren cac tram khong gian cung cho thay set cung tao ra mot luong lon tia gamma. Hien tuong nay đuoc goi la chop tia gamma đia cau (Terrestrial Gamma-ray Flash hay TGF) hay "set đen", do pho cua no khong thuoc vung anh sang nhin thay. Nhung đieu nay đa tao ra mot thach thuc moi cho ly thuyet hien hanh ve viec hinh thanh cua set khi chung co cac dau hieu cua hien tuong phan vat chat thong qua viec phong ra cac tia phong xa. Cac nghien cuu gan đay cung cho thay mot so hat vi mo san sinh tu su bung phat tia gamma nhu: electron, positron, proton va neutron co the mang nang luong hang chuc MeV.


= Chat luong khong khi =
Nhiet đo rat cao do set tao ra dan đen su gia tang đang ke cua nong đo ozon va cac oxit cua nito trong khong khi. Moi tia chop o vung on đoi va can nhiet đoi tao ra trung binh 7 kg NOx. Trong tang đoi luu, tac đong cua set co the lam tang 90% nong đo NOx va tang nong đo ozon len 30%.


= Tac đong len đo đien tu =

Đien thoai, modem, may tinh ca nhan va cac thiet bi đien tu khac co the bi hu hong do set đanh, khi chung đi qua cac o cam đien thoai, cap ethernet, hoac o cam đien. Voi cac thiet bi đien khi set đanh vao cac cot đien se lam tang ap đot ngot lam chap đien va chay tat ca cac linh kien đien tu. Voi nhung ai đang dung đien thoai se rat nguy hiem cho mang nhi vi no se tao ra mot tieng rit rat lon va dai cung nhu bi đien giat neu la đien thoai co day. Va tham chi khi khong đanh vao đau set cung se tao ra cac xung đien tu manh (đac biet la set duong) se pha hong cac linh kien đien tu.


= Vai tro sinh hoc =
Co kha nang set đa co mat tren Trai Đat ngay tu thoi rat so khai, truoc khi cac dang song đau tien xuat hien, tu khoang hon 3 ti nam ve truoc. Ngoai ra, co le cac tia set la mot trong nhung yeu to quan trong trong viec hinh thanh cac phan tu huu co đau tien, la nhung hop chat can thiet cho su song xuat hien. Đieu nay đuoc gia đinh trong thi nghiem Miller-Urey nam 1953, đuoc coi nhu la mot trong nhung nghien cuu đau tien ve set tren Trai Đat so khai va nhung anh huong cua no. Thanh phan khi quyen cua Trai Đat so khai (mot ti nam đau tien) khac biet rat nhieu so voi trang thai hien tai cua no. Toi thoi gian khoang 3.5 ti nam truoc, be mat Trai Đat nguoi dan đi đe tao thanh lop vo, chu yeu la cac nui lua phun trao nham thach, dioxide cacbon va amonia, hinh thanh bau khi quyen nguyen thuy cua Trai Đat; no chua chu yeu la CO2 va hoi nuoc, voi mot it nito nhung van chua co nhieu oxy. Ke tu khi Trai Đat moi hinh thanh, nhiet đo cao cua lop vo la nguyen nhan gay ra nhung chan đong đia chat lon thuong truc van con du doi toi nay, va đa lam phat sinh cac đai duong. Hoat đong nui lua manh me tren Trai Đat so khai sinh ra cac con bao set nui lua đac biet nhieu va thuong xuyen. Nuoc, khi no thuc hien lap đi lap lai vong tuan hoan cua no, đa mang theo cac nguyen to hoa hoc trong khi quyen so khai, nhu cacbon va nito, va tich tu chung trong cac vung bien nguyen thuy. Tia cuc tim va set co the la nhung tac nhan rat can thiet cho su ket hop cua cac loai hop chat vo co nay va su bien đoi chung thanh cac phan tu huu co nhu cac amino acid, la nhung thanh phan thiet yeu cho su xuat hien cua su song nhu chung ta đa biet. Sau khi vi sinh vat quang hop va thuc vat bat đau xuat hien, bau khi quyen co chuyen dan tu mot bau khi quyen khu (tuc khi quyen ma trong đo cac qua trinh oxy hoa bi uc che) thanh bau khi quyen oxy hoa, chinh la bau khi quyen hien tai cua chung ta.
Cac su phong đien trong khi quyen la mot trong nhung nguon nitrit va nitrat tu nhien chinh, rat can thiet cho đoi song cua cac thuc vat. Rau qua khong the su dung truc tiep khi nito (N2) trong khi quyen, vi vay no can đuoc chuyen đoi thanh cac hop chat nito khac. Set la mot trong cac tac nhan cua cac phan ung hoa hoc nhu vay, do đo no co vai tro duy tri chu trinh nito.
Ngoai ra, set cung đong gop tien hoa cua cac loai thuc vat, khi no la nguyen nhan phat sinh cac vu chay rung xua nay. Boi lua do set co the đot chay cac loai chat kho (nhu cui, xac cay go), bien chung thanh nguyen lieu dinh duong đe tham thuc vat tiep theo phat trien. Nhiet sinh ra con co the tieu diet cac loai sau hai tren cay, vi the no co mot so tac đong rat co loi cho moi truong. Qua trinh chon loc tu nhien trong tien hoa cua thuc vat cung duong nhu đuoc lien ket chat che voi su xuat hien cua cac đam chay, thuc đay su xuat hien cua cac gen thuc vat moi. Va co the, nhung đam lua set la nguon lua đau tien đuoc su dung boi nguoi nguyen thuy, đay se la mot trong nhung buoc tien quan trong dan đen su tien hoa van minh va thong tri moi truong Trai Đat cua loai nguoi.


Phan bo, tan suat, va muc đo cua set Tren Trai Đat, set phan bo khong đeu. Tan suat set đanh trung binh toan the gioi xap xi 44 (± 5) lan moi giay, hay gan 1.4 ti tia chop moi nam.
Nhieu nhan to anh huong toi su phan bo set tren the gioi, cung nhu cac loai set khac nhau va tinh chat cua set (hay dong noi chung) tai mot vung mien nhu: su đoi luu manh hay yeu, vi đo va đo cao cua noi đo so voi muc nuoc bien, loai gio chinh, đo am tuong đoi, vi tri gan hay xa cac vung nuoc am hoac lanh, cau truc đia chat noi đo...v.v.
Set chu yeu xay ra khi khong khi am bi pha tron voi khoi khong khi lanh hon, dan đen nhieu loan khi quyen can thiet đe xay ra phan cuc đien tich trong khi quyen. Tuy nhien, no cung co the xay ra khi co bao bui, chay rung, loc xoay, nui lua phun trao, va tham chi trong cai lanh gia cua mua đong, khi đo no đuoc goi la dong tuyet. Cac con bao thuong tao ra cac tia set, chu yeu o cac dai mua cach tam bao khoang 160 km (99 dam).

Hon 70% tia set xuat hien tai cac vung tren đat lien co khi hau nhiet đoi, noi co hoat đong đoi luu khi quyen manh me nhat. Su pha tron cac khoi khi nong va lanh hoac cac khoi khi co chenh lech đo am co the dan đen hien tuong đoi luu manh, thuong dien ra tai ranh gioi cac khoi khi. Chang han, mot dong bien am chay qua cac vung đat lien kho can, chang han dong Gulf Stream se gay đoi luu; đieu nay giai thich phan nao su gia tang tan so con dong va set đanh tai vung Florida va lan can vinh Mexico. Tren cac vung bien va đai duong, set it pho bien hon so voi đat lien. Hoat đong đoi luu tao nen dong la rat hiem tai cac vung đia cuc nen nhung noi nay la nhung noi set it xay ra nhat. Ngoai ra, ti le xuat hien cua tung loai set chinh co the thay đoi theo mua va vi đo. Chang han, loai set CG nhieu o nhung noi co đo cao đong bang thap, đien hinh la cac noi vi đo trung, hon la o nhung vung nhiet đoi noi đo cao đong bang thuong tren 1 km.Nhin chung, cac tia chop loai CG chi chiem 25% tong so set tren toan the gioi. Boi vi chan đam may dong thuong tich đien am nen vung nay la noi bat nguon cua hau het cac tia set CG. Vung nay thuong o đo cao noi xay ra su đong bang trong đam may. Su đong bang ket hop voi va cham giua cac hat bang va nuoc, duong nhu la mot phan quan trong cua qua trinh phan ly va phat trien cac đien tich ban đau. Trong cac va cham do gio (chuyen đong khong khi) gay ra, cac tinh the bang co xu huong tich đien tich duong, trong khi hon hop nuoc va đa nang va loang hon (goi la graupel) thi phat trien đien tich am. Dong khi đi len (updraft) trong đam may dong tach cac tinh the bang nhe hon khoi cac hat graupel nang hon, khien vung tren cung cua đam may tich tu đien tich khong gian duong trong khi vung thap hon tich tu đien tich khong gian am.
Do đien tich tap trung trong đam may phai vuot qua đuoc đac tinh cach đien cua khong khi va no tang ti le thuan voi khoang cach giua may va mat đat, ti le cac đot set CG (so voi su phong đien giua may va may (CC) hoac trong may (IC)) tro nen lon hon khi đam may gan mat đat hon. O vung nhiet đoi, noi đo cao đong bang thuong cao hon trong khi quyen, chi 10% tia set la CG. O vi đo cua Na Uy (khoang 60° đo vi Bac), noi co đo cao đong bang thap hon, 50% set la CG.Mot so đia điem co tan suat set cao nhat the gioi: nhieu nhat la tai vung ho Maracaibo o cua song Catatumbo, Venezuela (trung binh noi nay chiu 250 đot set moi ngay trong 297 ngay moi nam); thu hai la gan ngoi lang Kifuka o vung nui mien Đong Cong hoa Dan chu Congo (158 lan set/1 km²/nam); sau đo la Caceres o Colombia (172.29 đot/1 km²/nam). Ngoai ra, Singapore, va khu vuc Hem set o vung Trung tam Bang Florida, Hoa Ky cung la cac điem nong ve set.
Theo bao cao cua To chuc Khi tuong The gioi (WMO) cua Lien Hop Quoc, vao ngay 29 thang 4 nam 2020, mot tia chop dai 768 km (477.2 dam) đa đuoc quan sat o vung mien Nam Hoa Ky, keo dai tu tieu bang Texas toi tieu bang Louisiana—dai hon 60 km (37 dam) so voi ky luc khoang cach truoc đo (Nam Brazil, ngay 31 thang 10 nam 2018). Mot tia chop đon le tai Uruguay va mien Bac Argentina vao ngay 18 thang 6 nam 2020 đa keo dai toi 17.1 giay—lau hon 0.37 giay so voi ky luc truoc đo (ngay 4 thang 3 nam 2019, cung tai Bac Argentina).
Hien nay, cac nghien cuu con chi ra rang co the su nong len toan cau đang khien cho tan suat set toan the gioi gia tang. Tuy nhien, cac tan suat du bao nay chi chenh lech so voi tan suat set hien nay khoang 5 đen 40% tinh tren mot đon vi đo Celsius tang trung binh cua nhiet đo khi quyen.


Set thuong tang khi quyen Set thuong tang khi quyen la ho cac hien tuong phong đien-đanh thung xay ra trong khoang thoi gian rat ngan tren cac tang khi quyen cao cua Trai Đat, o đo cao phia tren đam may dong va co lien quan đen nhung tia set thong thuong. Đa co nhung bao cao ve cac hien tuong đien phia tren cac đam may dong tu nhung nam 1886. Tuy nhien chi vai nam tro lai đay cac nghien cuu moi đuoc thuc hien ve nhung hien tuong nay va chung đuoc tin la nhung dang plasma phat sang tren khi quyen cao. Cac hien tuong nay đuoc khoa hoc ua goi hon la cac su kien phat sang thoi gian ngan (transient lumnious event – TLE), thay vi coi la mot loai tia set nhu cach goi "set thuong tang khi quyen" boi cac hien tuong phong đien tren khi quyen cao thieu cac đac tinh thuong thay cua set o tang đoi luu thong thuong.


= Set di hinh (Sprite) =

Set di hinh la mot hien tuong phong đien tren khi quyen cao co quy mo rat lon, no hinh thanh tren ca cac đam may dong dan đen viec no co rat nhieu hinh dang khac nhau. No đuoc kich hoat boi cac tia set CG duong, khi cac đien tich theo kenh dan phong len tren tu ben duoi, tu trong vung đinh đam may bao hay tu mat đat. Sprite xay ra chu yeu o tang trung luu cach mat đat 50÷90 km. Cai ten Sprite đuoc đat theo ten cua mot nhan vat Sprite (linh hon cua khong khi) trong vo A Midsummer Night's Dream cua Shakespeare. Binh thuong chung trong giong nhu mot đam may đo-cam hay xanh la-xanh duong voi cac tua ben duoi va đoi khi con co mot cai vong o ben tren. Sprite dien ra trong khoang thoi gian ngan, khoang tu vai mili giay toi 2 giay. Sprite đuoc chup hinh lan đau tien vao ngay 06 thang 7 nam 1989 boi mot nha khoa hoc thuoc đai hoc Minnesota va ke tu khi đo no đuoc nhin thay thuong xuyen hon. Sprite đuoc giai thich nhu la nguyen nhan gay ra cac su co tai nan khong the giai thich đuoc cua cac phuong tien co tam hoat đong cao hon cac đam may bao.


= Set di hinh xanh (Blue jet) =

Blue jet thuong hinh thanh phia tren cac đam may bao, no thuong trong giong nhu mot ngoi sao bang va di chuyen trong tang binh luu cach mat đat khoang 40 km đen 80 km. Khac voi cac sprite, su hinh thanh blue jet khong nhat thiet đuoc kich hoat boi cac đot set duong giua đam may va mat đat. Chung sang hon cac set di hinh sprite va nhu cai ten chung co mau xanh. Tu lieu ghi hinh đau tien cua loai set nay đuoc thuc hien ngay 21 thang 10 nam 1989, đuoc ghi lai tu tau con thoi khi no luot qua Uc va sau đo bat đau co nhieu tai lieu hon sau nhieu chuyen bay thi nghiem cua Đai hoc Alaska. Mot loai tia set khac co ho hang voi blue jet, goi la blue starter. Đo la su phong đien voi co che tuong tu tu tren đinh đam may len khi quyen nhung no len thap hon va sang hon blue jet.


= Set di hinh Gigantic jet =

Gigantic jet la mot su phong đien tren tam cao hon may, ra khi quyen voi kich co lon hon đang ke so voi blue jet, vi the cung de nhan thay hon. Phan tren cua mot tia gigantic jet co mau xanh-đo. Chung duong nhu bat đau o ngay giua mien đien tich duong tren đinh đam may va mien đien tich am phia duoi, khong giong blue jet xuat phat truc tiep tu đinh đam may len lop đien tich khi quyen ben tren.
Ngay 14 thang 10 nam 2001 cac nha khoa hoc cua đai quan sat Arecibo đa chup đuoc buc anh ve hai tia gigantic jet khong lo đi cung nhau xuat hien o đo cao 80 km. Hai tia set xuat phat tu mot con bao ngoai khoi va bien mat trong giay lat. Mot tia co toc đo di chuyen binh thuong khoang 50,000 m/s hon rat nhieu toc đo binh thuong cua cac tia Blue jet, nhung no đa tang toc len 250,000 m/s khi bat đau tach ra lam hai va phat no khi đi vao tang đien li. Vao ngay 22 thang 7 nam 2002 to bao Nature đa đang tin ve viec nhin thay 5 tia set gigantic jet cuc lon xuat hien, co chieu dai vao khoang 60 đen 70 km trong vung Bien Đong, no chi xuat hien trong mot giay nhung co hinh dang rat ro rang giong nhu mot cai cay hay cu ca rot.


= Set di hinh Elves =

Elves thuong xuat hien mot cach mo nhat phang giong nhu song chan đong cua mot vu no, co đuong kinh khoang 402 km nhung chi xuat hien trong mot mili giay. Chung bat đau hinh thanh trong tang đien li phia tren cac đam may bao khoang 97 km. Mau sac cua chung van la mot cau hoi nhung hien nay hau het đeu đong y rang no co mau đo ruc. Elves đuoc ghi nhan lan đau tien khi mot tau con thoi ghi hinh đuoc no trong vung Guyane thuoc Phap vao ngay 07 thang 10 nam 1990. Elves la viet tat cua Emissions of Light and Very Low Frequency Perturbations from Electromagnetic Pulse Sources (Su phat sang va nhieu loan tan so rat thap tu cac nguon xung đien). Đieu nay am chi đen viec qua trinh nguon sang đuoc tao ra khi cac hat mang đien va cham vao cac phan tu nito (cac hat nay co đuoc nang luong tu cac cuoc phong đien set duoi tang đoi luu).


Set ngoai Trai Đat Set la hien tuong phong đien trong khong khi vi the no khong the xay ra trong moi truong chan khong ngoai vu tru. Tuy nhien no đa đuoc quan sat trong khi quyen cac hanh tinh khi khong lo nhu Sao Moc va Sao Tho. Tren Sao Moc, set thuong đuoc ghi nhan la cac sieu chop xuat hien voi cuong đo trung binh manh hon nhieu so voi tren Trai Đat.
Set tren Sao Kim van la chu đe gay nhieu tranh cai sau nhieu thap nien nghien cuu. Trong cac chuong trinh vu tru nhu Venera cua Lien Xo hay Pioneer cua Hoa Ky nhung nam 1970 đen 1980 đa bat đuoc hang loat cac tin hieu cho thay su co mat cua set tren cac tang khi quyen cua Sao Kim nhung khi tau tham do Cassini–Huygens lai gan no thi lai khong thay dau hieu cua set, nhung cac tin hieu ma tau Venus Express bat đuoc cho la dau hieu cua set tren Sao Kim. 


Kich hoat set = Ten lua =
Set co the đuoc kich hoat bang cach phong mot ten lua co day cuoc kim loai noi no voi mat đat vao may dong. Day cuoc se đuoc xa ra khi ten lua bay len. No se la con đuong de dang nhat (đien tro thap) cho su trao đoi đien tich giua cac đam may va mat đat, nen tien đao se theo day cuoc va đi xuong đat tao thanh set CG. Ngoai ra, nhung luong khi thai tu ten lua cung co the tao ra con đuong cho set đanh xuong, nhu đa đuoc chung kien trong nhiem vu Apollo 12 sau khi ten lua cat canh.
Set cung co the đuoc kich hoat boi cac vat nhan tao khac, nhu may bay co the kich hoat set khi cac kenh dan đang tim đuong de nhat đe di chuyen tu cho nay sang cho khac cua đam may va cac may bay lam bang vat lieu dan đien rat tot. Cac vet ngung tu hoi nuoc ma may bay đe lai tren khong trung co the anh huong su thiet lap cac con đuong ion dan theo tia set.


= Nui lua =

Co nhieu cach ma hoat đong nui lua tao ra cac đieu kien thich hop đe sinh ra set. Mot luong lon vat lieu vun va cac loai khi bi phun ra no manh vao bau khi quyen, tao ra mot đam may hat day đac. Mat đo day va chuyen đong lien tuc cua cac khoi tro trong đam may khoi nui lua tao ra đien tich boi tuong tac ma sat, dan đen su phong đien. Nhung tia chop rat manh se thuong sinh ra khi đam may co gang tu trung hoa chinh no. Do ham luong vat lieu ran (tro) rat lon chu khong phai cac vung nuoc trong đam may la nguyen nhan sinh ra đien tich, nen khong giong nhu mot đam may dong thong thuong, no thuong đuoc goi la bao set ban.
Co ba bieu hien cua set kich hoat boi nui lua la:

Mot vu phun trao cuc lon đay mot luong lon khi va vat lieu vao tang khi quyen se kich hoat set ngay lap tuc, nhung tia set nay rat manh me va thuong xuyen xay ra. Hien tuong nay đuoc ghi nhan đau tien boi Pliny The Elder trong vu phun trao nui lua nam 79 sau cong nguyen cua ngon Vesuvius, ong cung đa chet trong vu phun trao nay.
Tuong tu, hoi khi va tro boc ra tu mieng nui lua hoac cac khe tren suon nui lua co the tao ra nhieu tia chop đanh nguoc len tren, tap trung hon va nho hon, đoi khi co the dai đen 2.9 km.
Cac tia đien nho dai khoang 1 m ton tai khoang vai mili giay, moi đuoc ghi nhan hinh thanh gan cac lop mac ma moi đun len, chung to vat lieu nay đa co đien tich tu truoc khi bi phun ra khi quyen.


= Laser va vu no nhiet hach =
Nhung nam 1970 cac nha khoa hoc đa co gang kich hoat set bang laser hong ngoai hay tu ngoai, no se tao ra mot đuong ion hoa de dan đien ma tu đo cac đien tich se đi theo tu may xuong đat. Viec nay đe đam bao an toan cho cac be phong ten lua, cac co so đien va nhung muc tieu quan trong khac.

Tai New Mexico Hoa Ky, cac nha khoa hoc đa thu nghiem mot he thong laser manh co terawatt đe kich hoat set. Cac nha khoa hoc đa chieu he thong laser cuc manh vao đam may đe no han che viec phong đien vao mot khu vuc nao đo. Dong laser se tao ra mot đuong ion hoa đuoc goi la "filaments" (soi). Truoc khi cac tia set đi xuong mat đat cac filament se dan cac tia set đen mot cho đinh san, no đong vai tro nhu mot cot thu loi. Tuy nhien cac filament nay lai ton tai trong thoi gian qua ngan đe co the kich hoat set. Mac du vay, viec no lam tang su xao đong đien tich trong cac đam may đa đuoc ghi nhan. Theo cac nha khoa hoc Phap va Đuc nhung nguoi đa thuc hien thi nghiem tren, viec phong mot xung nhanh đuoc tao ra boi laser co the se dan cac tia set vao noi đuoc đinh truoc. Cac phan tich thong ke cho thay rang cac xung laser cua ho thuc su tang cuong cac hoat đong đien trong đam may dong, no đa tao ra mot su phong đien nho trong cac đam may noi ma tia laser đuoc chieu vao.
Ngoai ra, nguoi ta cung đa chung kien cac tia set đuoc kich hoat trong nhung đam may hinh nam trong cac cuoc thu nghiem vu no nhiet hach. Nhung vu no co the cung cap them vat lieu dan đien, lam xao đong khi quyen va kich hoat tia set. Cac buc xa gamma cuong đo cao sinh ra tu cac vu no hat nhan lon co the phat trien nen cac vung tich đien rat manh trong khong khi xung quanh thong qua su tan xa Compton. Cac vung khong gian tich đien manh nay co the tao ra nhieu tia set trong khi quyen lan can ngay sau khi thiet bi phat no.


Thu thap nang luong tu set Tu nhung nam 1980 đa co nhieu no luc đe thu thap nang luong tu set. Khi ma chi can mot tia set cung chua mot luong lon nang luong, luong nang luong nay tap trung vao mot điem nho va ton tai trong thoi gian rat ngan (mili giay), do vay nang luong đien nay cuc cao. Suc manh cua set đuoc đe xuat la đe tao ra hydro tu nuoc roi su dung luong hydro nay trong khai thac nhiet đien.
Cong nghe thu set can phai tuan theo quy tac la co the nam bat đuoc cac muc nang luong cao ma tia set tao ra. Theo cac nha vat ly Stephen Reucroft va John Swain cua Đai hoc Northeastern thi mot (chi mot vet trong nhieu vet tren cung mot đuong đi) tia set chua khoang vai trieu joule chi đu đe mot bong đen 100 watt sang trong 5.5 gio. Ngoai ra set đanh kha ngat quang, va rat kho đe co the chuyen mot luong đien the cao thanh đien the thap trong khoang thoi gian ngan đe co the tien hanh tich tru.
Nam 2007, cong ty Alternate Energy Holdings (AEH) chuyen tim kiem nguon nang luong thay the đa thu giu nang luong cua mot tia set. Thiet ke cua he thong đa đuoc mua tu mot nha phat minh tai Illinois ten Steve LeRoy, nguoi đa thap sang bong đen 60 watt cua minh trong vong 20 phut voi viec giu nang luong cua set nhan tao.
Theo thiet ke thi mot cai thap se đuoc noi voi hai nhanh, mot nhanh se dan mot luong lon nang luong xuong đat khi set đanh va nhanh khac se giu lai va tich tru nhung gi con lai cua luong nang luong đo. Theo Donald Gillispie, giam đoc đieu hanh cua AEH thi: "Chung toi đa khong the lam cho no hoat đong", tuy nhien co noi them rang: "Neu co đu thoi gian va tien bac thi co the lam cho he thong nay tro nen quy mo hon... đay khong phai ta thuat, đay la toan hoc va khoa hoc, he thong nay se hoat đong đuoc".
Theo Tien si Martin A. Uman đong giam đoc cua Phong thi nghiem Nghien cuu set tai Đai hoc Florida va la mot co quan hang đau ve chong set thi mot tia set, ngoai viec rat nhanh va sang thi no chua rat it nang luong cua đam may, đe thap sang 5 bong đen 100 watt trong vong ca nam thi se can hang chuc thap thu loi ma AEH su dung hien tai. Khi tra loi phong van tren to The New York Times, ong đa mo ta mot con dong la mot trai bom hat nhan khong lo nhung viec thu nguon nang luong ay tu mat đat la "vo vong".


An toan set  Hau qua do set tac đong len con nguoi  Set co the gay thuong tich bang nhung cach thuc sau:

Set đanh thang vao vi tri nan nhan tu tren đam may xuong.
Đien the buoc: Khi nguoi tiep xuc voi mat đat o mot vai điem, set lan truyen tren mat đat. Đay la nguyen nhan chu yeu cua cac ca thuong vong do set.
Khi nan nhan đung canh vat bi set đanh, set co the phong qua khoang cach khong khi giua nguoi va vat. Trong truong hop nay goi la "set đanh tat ngang".
Set đanh khi nan nhan tiep xuc voi vat bi set đanh.
Set lan truyen qua đuong day cap toi cac vat nhu đien thoai, tivi (vo tuyen), o cam.
Theo thong ke thi set đanh thang la nguy hiem nhat, cu 10 nguoi bi set đanh thang thi 8 nguoi chet. Set đanh tiep xuc hay tat ngang cung rat nguy hiem. Khi set đanh xuong cay, thi 1 tia set co the giet chet ngay vai nguoi xung quanh. Đo nguy hiem phu thuoc vao ban chat cua vat bi set đanh va vi tri tuong đoi voi nan nhan. Thuong vong do đien the buoc nhe hon. Trong mot so truong hop nang luong tia set khong tieu tan ngay tai cho ma truyen theo mat đat va khi nan nhan đung tren đuong truyen đo co the bi liet. Trong mot so truong hop toi te nan nhan se bi van đe voi viec đi lai sau nay. Trong thuc te set lan truyen xuat hien khi nan nhan noi chuyen đien thoai, cam vao cac day cap, day anten dan tu ngoai vao.
Theo thong ke o Hoa Ky, ngoai 40% nan nhan bi set đanh khong đuoc biet ro nguyen nhan, 27% la khi ho đang o khu vuc trong trai, 19% o gan cay, 8% đang boi hay o khu vuc gan nuoc, 3% khi đung gan may moc, 2.4% khi đang noi đien thoai, 0.7% lien quan đen đai, tivi, anten...


 Cac bien phap chong set bao ve con nguoi  Vi set la hien tuong ngau nhien cho nen khong co vi tri an toan tuyet đoi. Tuy nhien viec chu đong đe phong tranh set tim noi an toan hon co the lam giam đang ke kha nang bi set đanh. Can phai huong dan giao duc phong chong set an toan cho con nguoi.

Len ke hoach truoc
Nghe du bao thoi tiet. Khi nghe ban tin du bao thoi tiet len ke hoach lam viec đe đe phong. Khi lam o khu vuc nao đo, đe y truoc cac noi co the tru mua va tranh set an toan. Phai tinh đuoc thoi gian tu cho lam viec đen noi an toan. Thuong thi con dong keo đen rat nhanh trong vong 15 phut va di chuyen voi van toc 40 km/gio. Noi chung khi đang o noi khong an toan thi can phai đe y đen cac dau hieu cua dong nhu may đen, khong khi lanh, gio...

 Thuc hien quy tac nhin-nghe:
Khi set xay ra, thoat tien ta thay tia chop loe len va sau đo la co tieng sam kem theo. Neu ban tinh khoang thoi gian tu luc tia chop loe len va luc nghe thay tieng sam thi co the xac đinh đuoc khoang cach toi noi set xay ra. Chia so giay cho 3 ta đuoc khoang cach đen tia set (do van toc am thanh trong khong khi la 340 m/s, xap xi bang 1/3 km/s). Vi du đem đuoc 3 giay thi set cach vi tri đung la 3/3= 1 km. Nen nho rang neu nhu khoang thoi gian ban đem đuoc tu khi thay chop va nghe tieng sam nho hon 30 giay, thi ban đa nam trong tam ngam cua tia set roi va phai can than. Neu thoi gian nay nho hon 20 giay thi phai di chuyen đen noi an toan hon. Khi nghe thay tieng sam đau tien bat ke la gi cung can phai thay nguy hiem đa đen. Set co the đanh cach xa noi co mua toi 15 đen 20 km.

 Tranh set trong nha
Khi troi sap xay ra dong, thi bien phap tranh set tot nhat la nen ve nha. Cho an toan đe tranh set la toa nha, hay cong so co lap đat he thong chong set (đon gian nhat la cot thu loi Franklin). Khi o trong nha thi nen đung xa cua so, cua ra vao, cac đo dung đien, tranh cac cho am uot nhu buong tam, be nuoc, voi nuoc, khong nen dung đien thoai tru truong hop rat can thiet. Nen rut phich cam cac thiet bi đien truoc luc co dong gan xay ra. Voi cac đuong day đien thoai hay day đien vi noi voi luoi ben ngoai nen rat co the bi anh huong set đanh lan truyen. Nen tranh xa cac day nay va cac vat dung đien voi khoang cach it nhat la 1m. Vo tuyen noi voi day anten đe ngoai troi cung rat can rut ra khi co dong.

Tranh set đanh ngoai troi
Trong truong hop khong kip chay tim noi an nau an toan, tuyet đoi khong dung cay coi lam cho tru mua, tranh cac khu vuc cao hon xung quanh, tranh xa cac vat dung kim loai nhu xe đap, may, hang rao sat...
Tim cho kho rao, neu xung quanh co cay cao hon thi nen tim cho thap, tim vi tri cay thap.
Nguoi o vi tri cang thap cang tot, tay om co. Phan tiep xuc cua nguoi voi mat đat phai la it nhat. Nhon chan, khong đuoc nam xuong đat.
Đung xa cac vat cao, ra ngay khoi nhung noi chua nuoc nhu bai bien, ao, ho, muong. Cac vung đinh nui hay suon nui nho cao cung rat nguy hiem. Neu o trong rung thi tim nhung noi cay thap hon va thua đe tranh.
Khong đung thanh nhom nguoi gan nhau. Neu nhu ban cam thay toc bi dung đung len (nhu cam giac đien giat nhe khi so tay truoc mat tivi) thi đieu đo co nghia la co the bi set đanh bat cu luc nao. Lap tuc cui ngoi xuong va lay tay che tai, khong nam xuong đat hay đat tay len đat.
Đoi voi cac vat co be mat kim loai nhu xe buyt, tau hoa, o to,... neu khong tho nguoi ra ngoai va khong cham đen vo boc thi o ben trong nhung cho nay la an toan (do tinh chat long Faraday). Nguoc lai đoi voi cac o to, tau thuy đe ho hay khong co vo boc kim loai thi lai nguy hiem.
Sau khi nghe thay tieng set 30 phut thi co the tro lai lam viec binh thuong.

Cap cuu nguoi bi set đanh:
Ngoai lam chay, bong, set gay tac hai he than kinh, gay xuong, mat thinh giac, thi giac, hay tri nho. Nguoi bi set đanh can đuoc cuu tro ngay tuc khac. Neu nguoi bi set đanh bi ngat (tim ngung đap, tat tho) phai thuc hien khan cap cac đong tac ho hap, tro tim nhan tao. Tim nhung noi bi gay, đac biet can than khong di doi nhung nan nhan neu nghi ngo bi gay cot song. Đe nhung noi bi bong kho va tim cach nhanh nhat đe nhan vien y te đen.

Khong nen lam gi:
Đung gan vat cao, gan nuoc, gan cay, gan xe co, gan nha, tai cac noi canh đong trong trai, anten, cot cao, gan nhung đuong day dan.

Nen lam gi:
1. Nhin dau hieu bao con dong (may đen, gio lanh...),
2. Nghe du bao thoi tiet khi co y đinh đi ra ngoai.
3. Ha thap vi tri đe hai chan chum. Khong nam tren đat.
4. Đi vao nha lon hay vao xe co co mai kim loai (nho la khong đuoc đong tay len vo kim loai).
5. Biet truoc noi an toan gan nhat va thoi gian đi toi đo.


= Thiet bi chong set =

Cot chong set đong vai tro quan trong trong he thong chong set, bao gom:
Kim thu set: Do cac vat cao, nhon thu hut kenh dan hay tien đao tu đam may, no co the dan toan bo đien tich vao đay truoc khi xay su phong đien.
Day dan set
Coc tiep đia va day noi đat
Cac vat tu khac (đe va tru đo kim, day neo...)
Cot chong set thuong đuoc đat tren mai nha o vi tri cao va đuoc day thoat set dan thang xuong he thong tiep đat.

Thiet bi bao ve dong xung set (SPD) va uc che tang ap tuc thoi (TVSS): co the phat hien xung đot ngot tu tia set tren đuong đien va chuyen huong xung xuong đat, bao ve cac thiet bi đien tu.


Nghien cuu khoa hoc ve set Nganh khoa hoc nghien cuu ve set co ten la fulminology.


= Cac thuoc tinh =
Khi cuong đo đien truong trong vung lan can vuot qua gioi han đien moi cua khong khi am (vao khoang 3 megavolt tren met), nhung su phong đien trong khong khi se dan toi mot cu set đanh, theo sau no thuong la nhung đot phong đien thu cap tuong ung ti le co phan nhanh tren cung mot đuong đi. Cac co che khien cac đien tich nang muc đien truong va tao ra set van đang la mot van đe đuoc khoa hoc nghien cuu ky luong. Nghien cuu moi đay xac nhan rang su đanh thung đien moi co lien quan đen qua trinh nay. Rison 2016.
Theo nghien cuu, su luu thong cua khong khi am va am uot qua cac đien truong manh co the kich hoat su hinh thanh kenh dan va gay ra tia set. Cac hat nuoc long hoac nuoc đa sau đo se tich tu đien tich, nhu đa quan sat thay trong thi nghiem voi mot may phat tinh đien Van de Graaff.
Cac nha nghien cuu tai Đai hoc Florida đa đo đuoc cac toc đo cuoi cua cac kenh dan tren mot chieu trong 10 lan tia chop đuoc quan sat thuoc khoang tu 1.0×105 đen 1.4×106 m/s, trung binh la 4.4×105 m/s.


= He thong phat hien va giam sat tia set tu xa =

Thiet bi đuoc phat minh som nhat đe canh bao ve mot con bao sam set đang tiep can la chuong set. Benjamin Franklin đa lap đat mot thiet bi nhu vay trong nha cua minh. May phat hien set nay dua tren mot thiet bi do tinh đien đuoc goi la "chuong đien" do Andrew Gordon phat minh nam 1742.
Su phong đien set tao ra mot loat cac buc xa đien tu, bao gom nhieu xung thuoc tan so vo tuyen, co the thu nhan đuoc o khoang cach hang nghin kilomet tu nguon cua chung duoi dang cac tin hieu radio khi quyen va xung whistler. Thoi gian ma xung tin hieu tu mot lan phong đien set nhat đinh toi mot so may thu co the đuoc su dung đe xac đinh vi tri nguon phat, tuc noi co set. Chinh phu Lien bang Hoa Ky đa cho xay dung mot mang luoi cac may do set nhu vay tren toan quoc, cho phep theo doi cac đot set trong thoi gian thuc tren khap luc đia Hoa Ky. Ngoai ra, mot he thong phat hien set toan cau phi chinh phu bao gom hon 500 tram do thuoc so huu va van hanh boi cac tinh nguyen vien va nhung nguoi đam me cung cap mot ban đo set gan thoi gian thuc tai trang web blitzortung.org
Tang đien ly cua Trai Đat hoat đong giong nhu mot ong dan song, trong đo no "bay" cac loai song đien tu VLF- va ELF. Cac xung đien tu do set đanh lan truyen đi xa trong ong dan song đo, va gay ra cac tin hieu rit (hiss) ma cac may thu đuoc. Ong dan song co kha nang phan tan, suy ra vay co nghia la van toc nhom cua cac song tren phu thuoc vao tan so cua chung. Hieu so cua đo tre thoi gian nhom cua cac xung set o cac tan so lan can ti le thuan voi khoang cach giua nguon phat va may thu. Ket hop voi cac phuong phap khac đe tim huong cua song đien tu, cho phep ta co the xac đinh vi tri set đanh o khoang cach len toi 10,000 km tu nguon goc cua chung. Hon nua, tan so rieng cua ong dan song đien ly Trai Đat, hien tuong cong huong Schumann o khoang tan so 7.5 Hz cung đuoc su dung đe xac đinh hoat đong dong bao tren toan cau.
Ngoai viec phat hien tia set tren bang cac may tren mat đat, mot so thiet bi ve tinh cung đa đuoc che tao đe quan sat su phan bo set. Chang han nhu, Đau do quang hoc thoang qua (Optical Transient Detector − OTD), tren ve tinh OrbView-1 đuoc phong vao ngay 3 thang 4 nam 1995 va sau đo la Bo cam bien hinh anh set (Lightning Imaging Sensor − LIS) tren tau vu tru TRMM đuoc phong vao ngay 28 thang 11 nam 1997.


= Tu tinh cua set =
Viec phong đien trong khong khi cua set se tao ra tu truong. Cac dong đien cuong đo cao se tao ra tu truong thoang qua nhanh chong nhung cuc ky manh. Bat thu gi bi set đanh trung nhu đa, đat hoac kim loai đeu se bi tu hoa vinh vien. Hien tuong nay đuoc biet đen nhu tu truong tan du cua set hay LIRM (lightning-induced remanent magnetism). No se xay ra tren nhung phan de dan đien nhat va khong bi can tro thuong la theo chieu ngang gan be mat, tuy nhien đoi khi no lai đi theo chieu doc nhu cac vet nut, than quang, hoac mach nuoc ngam cung cap mot đuong dan thap đien tro.
Tu truong tan du cua set gay ra co the đuoc nhin thay tren mat đat va viec phan tich cac mau vat bi tu hoa co the ket luan suc manh cua set đa đanh vao noi đo cung nhu set la nguon goc cua cac nam cham tu nhien, va ta co the đua ra uoc tinh ve dong cuc đai cua su phong đien set.
Nghien cuu cua Đai hoc Innsbruck đa phat hien ra rang nhung tu truong tao ra boi plasma, nhu set co the gay ao giac tren nhung đoi tuong thi nghiem nam trong pham vi 200 m (660 ft) trong mot con dong manh.


= Paleolightning =
Hoat đong set tren Trai Đat khong phai luon luon bat bien trong tung thoi ky lich su cua Trai Đat ma bien đoi theo su phat trien cua khi hau va thoi tiet chung tren Trai Đat. Nghien cuu khoa hoc ve tinh chat cung nhu tan suat set tren Trai Đat qua cac thoi ky đuoc goi la paleolightning. No dua tren viec phan tich cac khoang vat fulgurite set đe lai trong vo Trai Đat va cac nghien cuu cua nganh Co tu hoc ve su bien đoi tu truong Trai Đat trong lich su. Nguoi ta cho rang hoat đong nui lua tren Trai Đat nguyen thuy co the dan toi hinh thanh set, va set la mot trong nhung nguon nang luong chinh đong gop vao su phat trien so khai cua su song.


= Gio mat troi va tia vu tru =
Mot so tia vu tru mang nang luong cao đuoc tao ra boi cac sieu tan tinh, cung nhu cac hat đien tich tu gio mat troi, khi đi vao bau khi quyen va gay ion hoa khong khi, co the gop phan mo ra cac con đuong cho cac kenh dan hinh thanh.


= Set va bien đoi khi hau =
Do tinh xac đinh thap cua cac mo hinh khi hau toan cau, viec khao sat va bieu dien set trong nhung mo hinh nay la rat kho, phan nhieu la do khong the mo phong đung su đoi luu cuc bo va đieu kien hinh thanh bang trong đam may, la nhung yeu to co ban đe hinh thanh set. Nghien cuu tu chuong trinh Khi hau Tuong lai cho Chau Phi cho thay viec su dung mot mo hinh tinh toan đen đoi luu tai khu vuc chau Phi co the nam bat chinh xac hon cac con dong đoi luu va su phan bo cua cac hat tinh the bang. Nghien cuu nay con chi ra rang voi su thay đoi khi hau trong tuong lai, tong luong set se co the tang len chi mot chut. Đieu nay la do tong so cac ngay co set moi nam co xu huong giam, trong khi luong bang trong may nhieu hon va đoi luu manh hon dan đen nhieu tia set se xay ra hon vao nhung ngay co set.


Trong van hoa, ton giao Set trong cac nen van hoa, ton giao khac nhau đuoc xem la mot phan cua than linh hoac chinh no la than linh.
Tin nguong Viet Nam va cua mot so dan toc A Đong cho rang Thien Loi la vi than gay ra sam set, voi luoi bua cua minh, set đanh la đe trung phat nhung ke thieu đao đuc.
Trong than thoai Bac Au thi Thor la vi than sam set voi cay bua Mjolnir tren tay ong tao ra cac tia set va cuoi co xe sam ngang qua bau troi.
Trong nen van minh Hy Lap xua thi Zeus la than sam set va cung la chua te cua cac vi than. Duoi tay cua Zeus con co hai nu than Astrape va Bronte lan luot giao anh chop va tieng sam cua Zeus toi khap the gian, cung voi ngua than Pegasus.
Trong đao Shinto cua Nhat Ban thi Raijin la vi than cua sam va set. Ong trong kha giong mot con quy va phong set ra khap noi voi nhung cai trong tao ra set ma ong thuong hay mang theo.
Trong đao Hindu thi Indra la vi than cua mua va sam set đong thoi cung la vua cua vuong quoc Deva trong than thoai Hindu.
Trong than thoai Aztec thi set la suc manh sieu nhien cua mot vi than ten Tlaloc. Tlaloc khong chi la vi than cua mua ma con la than cua bao, cua nhung tia set gay chet nguoi va benh tat.
Trong than thoai Slavic thi vi than co ngoi vi cao nhat la Perun vi than cua sam va set.
Perkunas la than sam mot trong nhung vi than quan trong trong he thong than linh cua vung Baltic. Trong than thoai Latvia va Litva thi ong la vi than cua sam, mua, nui, cay soi va bau troi.
Trong than thoai Phan Lan thi Ukko la vi than cua sam, bau troi va thoi tiet. Tu sam set trong tieng Phan Lan la ukkonen dua theo ten cua vi than nay.
Trong Thien Chua giao, su kien chua Jesus tai lam đuoc so sanh voi tieng set (theo Matthew 24:27, Luke 17:24).
Trong kinh Koran cua Hoi giao đa viet: Nguoi la nguoi đa cho cac nguoi thay anh sang, so hai va hy vong, vong ra tu nhung đam may nang triu. Tieng sam la cac loi ran day. Loi cua Nguoi vang len cac thien than cung phai kinh so.
Trong nen van minh Inca thi co ba vi than co kha nang tao sam set la hai than sam Apocatequil va Catequil cung Illapa, than thoi tiet.
Hoi chung so sam chop đuoc goi la astraphobia, voi tien to cua no bat nguon tu tieng Hy Lap αστραπη (astrape) co nghia la set va cung la ten cua nu than giao anh chop cua Zeus. Đoi khi no cung đuoc goi la brontophobia, voi tien to βροντη (bronto) lay ten cua nu than giao tieng sam.
Trong tieng Anh va mot so ngon ngu khac co mot so thanh ngu lien quan đen tia set. Vi du: a bolt from the blue voi nghia đen la "set tu bau troi xanh" cung đuoc dung nhu mot thanh ngu đe chi mot đieu bat ngo, chua đuoc luong truoc. Hay thanh ngu "tinh yeu set đanh" co nguon goc tu thanh ngu tuong ung trong tieng Phap va tieng Y: lan luot la cac cum tu coup de foudre va colpo di fulmine, no co nghia đen la "set đanh".
Tia set thuong đuoc ki hieu pho bien trong van hoa đai chung la mot đuong zigzag, no thuong đuoc dung nhu mot bieu tuong cho toc đo va suc manh. Bieu tuong tia set đuoc su dung đe the hien kha nang lien lac tuc thoi cua đien bao va radio.
Hinh anh tia set cung đuoc dung trong nhieu phu hieu, logo va bieu trung cua mot so đang phai chinh tri, to chuc nham the hien quyen uy. Mot so vi du bao gom: Đang Hanh đong Nhan dan Singapore, Hiep hoi cac đang Phat xit cua Anh Quoc vao nhung nam 1930, Đang Quyen luc cac bang Quoc gia cua Hoa Ky nhung nam 1950. Ten cua con ngua đua thuan chung noi tieng nhat cua Uc, Phar Lap, co nguon goc tu mot tu trong tieng Zhuang va tieng Thai chi tia chop. To chuc vu trang Schutzstaffel cua Đuc Quoc Xa cung dung bieu tuong tia set trong logo cua ho, hay con goi la bieu tuong Sig. Mot chien thuat đuoc quan đoi Đuc su dung trong Chien tranh the gioi thu hai mang ten la Blitzkrieg, nghia la "chien tranh chop nhoang". Mot so hoa si can đai va đuong đai cung đa co nhung buc ve noi tieng ve set.
Roy Sullivan la nguoi đang giu ky luc The gioi Guinness vi đa song sot sau 7 lan bi set đanh trong vong 35 nam.
Mot so nhan vat trong nhieu tac pham van hoc khoa hoc vien tuong, phim anh so huu nang luc tao ra va đieu khien tia set, đien hinh la trong cac phim va truyen tranh cua hang Marvel. Set va bao to cung la mot trong cac hinh tuong chinh trong mot so the loai ca khuc nhac rock.
Nhung nhiep anh gia chuyen chup anh dong bao va tia set thuong đuoc goi la nhung "ke san bao".
Ki hieu cua tia set trong Unicode la ☇ U+2607.


Xem them Tham khao Tham khao sach:

Rakov, Vladimir A.; Uman, Martin A. (2003). Lightning: Physics and effects. Cambridge, England: Cambridge University Press. ISBN 978-0521583275.
Uman, Martin A. (1986). All About Lightning. Dover Publications, Inc. tr. 103–110. ISBN 978-0-486-25237-7.
Cotton, William R.; Bryan, George H.; Van den Heever, Susan C. (2011). Academic Press (bien tap). Storm and Cloud Dynamics (Second Edition). International geophysics series. Quyen 99. Burlington. ISBN 978-0-12-088542-8.{{Chu thich sach}}:  Quan ly CS1: đia điem thieu nha xuat ban (lien ket)
Mangold, Vernon L. (1999). Life and Lightning: The Good Things of Lightning (bang tieng Anh). Universal Publishers. tr. 108. ISBN 1-58112-796-0..


Lien ket ngoai Cac lien ket web
Set tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Lightning (meteorology) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
How Lightning Works at HowStuffWorks
How to survive in a lightning storm Luu tru ngay 26 thang 7 nam 2011 tai Wayback Machine A guide for children and youth
Lightning Safety Page – National Weather Service Pueblo Colorado Luu tru ngay 26 thang 8 nam 2010 tai Wayback Machine
Outdoor guide to lightning safety and first-aid Luu tru ngay 5 thang 1 nam 2010 tai Wayback Machine
Map of lightning strikes in USA over last 60 minutes Luu tru ngay 16 thang 4 nam 2007 tai Wayback Machine
Live storm data and sferics for southern England Generated by data recorded by a weather station at Newport, Isle of Wight, UK
Thunderstorms and Lightning tren DMOZ
Colorado Lightning Resource Center
Webarchive: ngay 25 thang 4 nam 1997 Sandia-led research may zap old beliefs about lightning protection at critical facilities; Triggered lightning tests leading to safer storage bunkers
2003-11-06, ScienceDaily: Thunderstorm Research Shocks Conventional Theories; Florida Tech Physicist Throws Open Debate On Lightning's Cause
European Cooperation for Lightning Detection
NASA Finds Lightning Clears Safe Zone in Earth's Radiation Belt
National Geographic Lightning Simulator
Lightning strikes governed by moving cloud layers – the first theory to fully explain lightning formation and dynamics, New Scientist, ngay 23 thang 3 nam 2008
Social & Economic Costs of Lightning Luu tru ngay 16 thang 4 nam 2008 tai Wayback Machine from "NOAA Socioeconomics" website initiative
Signature of Antimatter Detected in Lightning
Jets, sprites & elves

Homepage of the Eurosprite campaign, itself part of the CAL (Coupled Atmospheric Layers) research group
ngay 2 thang 3 nam 1999, University of Houston: UH Physicists Pursue Lightning-Like Mysteries Luu tru ngay 27 thang 4 nam 2004 tai Wayback Machine Quote: "...Red sprites and blue jets are brief but powerful lightning-like flashes that appear at altitudes of 40-100 km (25-60 miles) above thunderstorms..."
Ground and Balloon-Borne Observations of Sprites and Jets
Barrington-Leigh, C. P., "Elves Luu tru ngay 17 thang 12 nam 2005 tai Wayback Machine: Ionospheric Heating By the Electromagnetic Pulses from Lightning (A primer)". Space Science Lab, Berkeley.
"Darwin Sprites '97". Space Physics Group, University of Otago.
Barrington-Leigh, Christopher, "VLF Research at Palmer Station Luu tru ngay 10 thang 3 nam 2007 tai Wayback Machine".
Sprites, jets and TLE pictures and articles