Vit Archimedes, con goi la vit nuoc, bom vit hay vit Ai Cap, la mot thiet bi dung đe mang nuoc tu duoi thap len cac kenh hao tuoi tieu. Nuoc đuoc mang len bang cach quay mot mat hinh vit trong mot cai ong. Vit Archimedes cung dung cho nhung vat lieu nhu bot va hat. Ngoai ra, vit Archimedes con co the tao ra nang luong neu chung đuoc đay boi dong chay (tuoc bin vit Archimedes). Mac du gan voi ten goi cua Archimedes, co mot so bang chung cho thay thiet bi nay đa đuoc dung o Ai Cap co đai truoc thoi cua ong rat lau.


Lich su Bom vit la loai bom the tich lau đoi nhat. Ghi chep đau tien ve vit nuoc bat nguon tu Ai Cap thoi Hy Lap hoa truoc the ki thu 3 truoc cong nguyen. Vit Ai Cap, dung đe mang nuoc tu song Nin, gom nhieu ong quan quanh mot tru tron; khi quay tru nuoc đuoc nang len trong nhung ong xoan oc đen cho cao hon. Mot thiet ke bom vit sau nay o Ai Cap co nhung ranh xoan oc o ngoai ong tru go đac va đuoc phu boi nhung tam kim loai đe nuoc khong chay ra ngoai.
Mot so chuyen gia đa đat gia thiet đay la thiet bi dung đe tuoi tieu cho Vuon treo Babylon, mot trong Bay ky quan the gioi co đai. Mot bia khac chu hinh nem cua Vua Assyria Sennacherib (704–681 BC) đuoc Stephanie Dalley cho la mo ta qua trinh đuc bom nuoc bang đong khoang 350 nam truoc đo. Quan điem nay đuoc cung co boi hoc gia Strabo, nguoi cho rang Vuon treo đuoc tuoi tieu boi bom vit.
Bom vit sau đo đuoc gioi thieu toi Hy Lap tu Ai Cap. Archimedes mo ta no trong chuyen đi tham Ai Cap khoang nam 234 TCN. Chua co ghi nhan nao cho thay Archimedes nhan đo la phat minh cua minh, nhung bom vit van đuoc gan cho ong khoang 200 nam sau boi Diodorus, nguoi tin rang Archimedes sang che ra bom vit o Ai Cap.


Thiet ke Vit Archimedes gom mot con vit (mot mat đinh oc bao quanh mot truc trung tam) trong mot oc rong. Con vit thuong đuoc quay boi coi xay gio, bang tay, suc vat, hoac nhung thiet bi hien đai khac nhu moto. Khi thanh truc quay, đau duoi cua vit nang mot luong nuoc nho len. Luong nuoc nay sau đo dang len trong ong boi mat đinh oc xoay cho đen khi no chay ra đau tren cua ong.
Be mat tiep xuc giua con vit va cai ong khong nhat thiet phai kin nuoc, boi luong nuoc dan len trong ong tuong đoi lon so voi luong nuoc chay ra tiet dien cua vit moi vong quay. Neu nuoc tu tiet dien cao chay xuong tiet dien thap, no se lai đuoc nang len lai o vong quay tiep theo.
Mot so thiet ke gan con vit voi ong rong va ca hai cung quay, thay vi con vit quay trong ong rong co đinh. Con vit co the đuoc gan voi ong bang hac in hoac keo dan, hoac ca hai co the đuoc đuc đong thoi tu mot mieng đong.


Su dung Truoc đay, vit nuoc chu yeu đuoc dung đe van chuyen nuoc cho cac he thong tuoi tieu va thao nuoc cac mo hay nhung khu vuc trung khac. No đuoc dung đe lam can đat ngap duoi bien tai Ha Lan va nhung noi khac, tao thanh nhung vung đat thap co đe boc.
Vit Archimedes đuoc dung trong nhung nha may xu ly nuoc thai boi chung hoat đong tot voi luu luong nuoc thay đoi va nhung vat ran trong dong chay. Khoan xoan trong mot may thoi tuyet hay may nang hat ve ban chat la vit Archimedes. Nhieu loai bom huong truc thuong chua mot vit Archimedes.
Nam 2001, vit Archimedes đuoc dung thanh cong trong viec on đinh Thap nghieng Pisa. Luong nho đat cai ngam nuoc ngam o sau duoi phia bac cua toa thap đuoc loai bo o, va trong luong cua no tu đieu chinh đo nghieng cua toa thap. Vit Archimedes cung đuoc dung trong đai phun socola.
Tuoc bin vit Archimedes (AST) la mot loai may phat moi cho nhung nha may thuy đien nho. Toc đo quay thap cua AST giam thieu tac đong tieu cuc đen đoi song thuy sinh cua ca va cac sinh vat khac.


Bien the Mot bang tai vit la mot vit Archimedes chua trong mot ong rong va quay boi moto đe đua van lieu tu mot đau ong sang đau ben kia. Bang tai vit đac biet phu hop cho viec van chuyen vat lieu dang hat nhu hat nhua va dung trong may ep nhua, va hat ngu coc. Trong ung dung đieu khien cong nghiep, bang tai co the dung lam van xoay hoac may cap lieu đe cung cap vat lieu o toc đo hay so luong cu the vao mot quy trinh khac.


= Van hanh nguoc =

Neu nuoc đuoc đo vao phia tren vit Archimedes, no se khien con vit xoay. Truc quay o giua co the đuoc dung đe van hanh mot may phat đien. Mot thiet bi nhu vay co nhieu điem loi giong voi viec dung vit đe bom nuoc: kha nang su dung nuoc ban va luu luong nuoc thay đoi voi hieu suat cao. Settle Hydro va Torrs Hydro la hai may thuy đien vi mo su dung vit nguoc o Anh. Su dung vit lam may phat đien đac biet hieu qua voi chenh lech đo cao thap, thuong thay o nhung song o Anh, nhu dong Thames, cung cap đien cho Lau đai Windsor.
Nam 2017, nha may thuy đien vit nguoc đau tien tai Hoa Ky đi vao hoat đong tai Meriden, Connecticut. Du an Meriden đuoc xay dung va van hanh boi New England Hydropower, voi cong suat lap đat 193 kW va he so dung luong 55% trong giai đoan 5 nam.


Xem them Xoan oc Archimedean
SS Archimedes – tau hoi nuoc đau tien chay bang chan vit.
Tuoc bin vit
Vitruvius


Tham khao Nguon P. J. Kantert: "Manual for Archimedean Screw Pump", Hirthammer Verlag 2008, ISBN 978-3-88721-896-6.
P. J. Kantert: "Praxishandbuch Schneckenpumpe", Hirthammer Verlag 2008, ISBN 978-3-88721-202-5.
P. J. Kantert: "Praxishandbuch Schneckenpumpe" - 2nd edition 2020, DWA, ISBN 978-3-88721-888-1.
Oleson, John Peter (1984), Greek and Roman mechanical water-lifting devices. The History of a Technology, Dordrecht: D. Reidel, ISBN 90-277-1693-5
Oleson, John Peter (2000), "Water-Lifting", trong Wikander, Orjan (bien tap), Handbook of Ancient Water Technology, Technology and Change in History, quyen 2, Leiden, tr. 217–302 (242–251), ISBN 90-04-11123-9{{Chu thich}}:  Quan ly CS1: đia điem thieu nha xuat ban (lien ket)
Nuernbergk, D. and Rorres C.: „An Analytical Model for the Water Inflow of an Archimedes Screw Used in Hydropower Generation", ASCE Journal of Hydraulic Engineering, Published: ngay 23 thang 7 nam 2012
Nuernbergk D. M.: "Wasserkraftschnecken – Berechnung und optimaler Entwurf von archimedischen Schnecken als Wasserkraftmaschine", Verlag Moritz Schafer, Detmold, 1. Edition. 2012, 272 papes, ISBN 978-3-87696-136-1
Rorres C.: "The turn of the Screw: Optimum design of an Archimedes Screw", ASCE Journal of Hydraulic Engineering, Volume 126, Number 1, Jan.2000, pp. 72–80
Nagel, G.; Radlik, K.: Wasserforderschnecken – Planung, Bau und Betrieb von Wasserhebeanlagen; Udo Pfriemer Buchverlag in der Bauverlag GmbH, Wiesbaden, Berlin (1988)
White, Jr., Lynn (1962), Medieval Technology and Social Change, Oxford: At the Clarendon Press


Lien ket ngoai The Turn of the Screw: Optimal Design of an Archimedes Screw, by Chris Rorres, PhD.
"Archimedean Screw" by Sandor Kabai, Wolfram Demonstrations Project, 2007.