Qua cau than la dang ket hach cua nhung sinh vat co chua nhieu calci. Vat the nay thuong co hinh dang tu gan nhu hinh cau toi cac phien gan nhu phang. Cau than hinh thanh cach đay khoang 300 trieu nam, trong cac đam lay va bai bun cua ky Cacbon. Chung la dang đac biet cua cac vat chat huu co đuoc bao ton, nhung dang nay giup cac nha khoa hoc nghien cuu cac đieu kien đia chat trong qua khu cua Trai Đat.
Nam 1855, hai nha khoa hoc Anh la Joseph Dalton Hooker va Edward William Binney đa phat hien ra cac qua cau than o Anh Quoc, va nghien cuu đau tien ve cac qua cau than nay đa đuoc tien hanh o chau Au. Mai đen nam 1922 cac qua cau than đuoc phat hien va nhan dang o Bac My. Tu đo, cac qua cau than đa đuoc phat hien o nhung quoc gia khac va giup cac nha khoa hoc phat hien ra hon 300 loai va 130 chi.
Cac qua cau than co the đuoc tim thay trong cac via than khap Bac My va A-Au. O Bac My, chung tuong đoi pho bien ve mat đia tang va đia chat so voi o chau Au. Cac qua cau than đuoc tim thay lau đoi nhat la o Đuc va Tiep Khac truoc đay.


Phat hien va thanh tao Nam 1855, Joseph Dalton Hooker va Edward William Binney la nhung nguoi phat hien đau tien ve qua cau than trong cac via than cua Yorkshire va Lancashire, Anh. Cac nha khoa hoc chau Au đa tien hanh nhieu cong trinh nghien cuu truoc đay ve van đe nay. Cac qua cau than o Bac My đuoc tim thay trong cac mo than tu thap nien 1890, mac du su lien he voi cac qua cau than o chau Au khong đuoc tien hanh mai cho đen khi Adolph Carl Noe (qua cau cua ong thuc chat đuoc Gilbert Cady tim thay) thuc hien viec nay vao nam 1922.
Hooker va Binney tin rang cac qua cau than đuoc hinh thanh tai cho (in situ) – cac vat chat huu co tich tu cham cham gan mot đam lay than va bi khoang hoa vinh cuu, la mot qua trinh hoa thach trong đo cac tich tu khoang vat tham qua vat chat huu co va tao thanh khuon đuc ben trong cua sinh vat. Nuoc chua ham luong khoang vat hoa tan cao bi chon vui cung voi cac vat chat thuc vat trong đam lay than bun. Khi cac ion hoa tan ket tinh, vat chat khoang vat cung ket tua. Qua trinh nay tao ra cac ket hach chua cac vat lieu thuc vat đe hinh thanh va bao ton o dang cac cuc đa hinh tron. Qua trinh than hoa bi ngan can, do đo than bun đa đuoc bao ton va cuoi cung tro thanh nhung qua cau than. Phan lon cac qua cau than đuoc tim thay trong cac via than bitum va anthracit, o nhung noi ma than bun khong bi nen ep đu đe bien đoi vat lieu nay thanh than đa.
Ben canh cac phan tich cua Besides Hooker va Binney, Marie Stopes va David Watson cung đa phan tich cac mau qua cau than cua ho. Ho cung ket luan rang cac qua cau than đuoc hinh thanh tai cho, nhung can co them su tuong tac voi moi truong bien.


= Thanh phan =

Mac du no co ten la than nhung cac qua cau nay khong phai đuoc hinh thanh tu than (chung khong the chay va khong the dung lam nhien lieu), thay vao đo la cac sinh vat bi hoa thach giau calci, hau het chung chua calci cacbonat va magie cacbonat, pyrit sat, silica. Cac qua cau than thuong co kich thuoc bang ban tay cua nguoi đan ong, mac du kich thuoc cua chung co pham vi kha rong tu kich thuoc cua hat oc cho đen dang khoi khoang 3 feet.
Cac qua cau than thuong chua microdolomit, mot san pham cua aragonit, va khoi vat chat huu co o nhieu giai đoan phan huy khac nhau. Hooker va Binney đa phan tich mot mau qua cau than thay rang "thieu go tung bach;... va la duong xi", va vat lieu thuc vat đuoc phat hien "the hien nhu chung roi tu cac thuc vat tao ra chung".
Nam 1962, Sergius Mamay va Ellis Yochelson phat hien ra cac dau vet cua cac đong vat bien con sot lai trong cac qua cau than o Bac My.


Bao ton Chat luong bao ton cac qua cau than thay đoi tu khong co bao ton đen điem co the phan tich cau truc te bao. Mot so qua cau than đuoc tim thay chua cac long to cua re đuoc bao ton, va đuoc mieu ta la "it nhieu đuoc bao ton tot" va chua "khong phai nhung gi tung la thuc vat - va la thuc vat", trong khi nhung mau khac đa đuoc mieu ta la "chua hau het cac vat chat con sot lai cua thuc vat khong đuoc bao ton. Cac qua cau than voi ham luong đuoc bao ton tot đa đuoc su dung đe phan tich su phan bo đia ly cua tham thuc vat chua trong no, cung cap bang chung rang thuc vat Ukraina va Oklahoma cua vanh đai nhiet đoi la nhu nhau.
Ba yeu to quyet đinh nen chat luong vat chat đuoc bao ton trong mot qua cau than la: thanh phan khoang vat, toc đo cua qua trinh chon vui, va muc đo nen ep truoc khi trai qua qua trinh hoa thach. Nhin chung, cac qua cau than tao ra tu nhung vat lieu con sot lai bi chon vui nhanh it phan huy va ap suat thi đuoc bao ton tot hon, mac du thuc vat con sot lai trong hau het cac qua cau than luon the hien cac dau hieu khac nhau ve su phan ra va phat huy. Cac qua cau than chua mot luong sat sulphua nhat đinh co su bao ton thap hon cac qua cau than bi khoang hoa vinh cuu bang magnesi hay calci cacbonat.


Phan bo Cac qua cau than đuoc tim thay đau tien o Anh, va sau đo la nhung noi khac cua A-Au, bao gom Bi, Ha Lan, Czechoslovakia cu, Đuc, Lien Xo, va gan đay la Trung Quoc. Chung cung đuoc phat hien o Bac My, so voi chau Au thi chung tuong đoi rong rai; o Bac My, cac qua cau than đuoc tim thay trong bon trung Illinois qua Ohio đen vung Appalachia, voi tuoi bien đoi tu tang Stephan muon (khoang 304-299) đen cuoi tang Westphalia muon (313 - 304 trieu nam). Cac qua cau than o chau Au thuong co tuoi cuoi tang Westphalia muon. Nhin chung tuoi cua cac qua cau than nam trong khoang tu ky Permi (299-251 trieu nam) đen Carbon muon (Kasimov-Gzhel), mac du cac qua cau than co nhat co tuoi Namur som (326-313 trieu nam) va đuoc phat hien o Đuc va Czechoslovakia cu.


Phan tich Mau lat mong đau tien đa đuoc dung đe phan tich vat lieu hoa thach cua qua cau than do Hooker va Binney thuc hien.
Nhieu xa bot tia X cung đa đuoc dung đe phan tich cac qua cau than. Trong phuong phap nay, cac tia X co buoc song cho truoc đuoc chieu vao mau đe xem xet cau truc cua no. Ket qua thong tin nhan đuoc la cau truc tinh the, thanh phan hoa hoc, va tinh chat vat ly cua mau xet nghiem. Cuong đo tan xa tia X đuoc quan sat va phan tich đe thu thap cac thong tin ve goc toi va tan xa, su phan cuc, va buoc song hay nang luong.


Xem them Hoa thach
Go hoa thach


Tham khao