Bo Guoc chan, bo Mong chan hay bo Mong guoc chan (Artiodactyla) (tu tieng Hy Lap co đai αρτιος, artios, nghia la 'chan', va δακτυλος, daktylos, nghia la 'mong, ngon'), hoac đong vat mong guoc chan (tieng Anh: Even-Toed Ungulate) la mot bo gom cac đong vat mong guoc đi đung tren hai (so chan) trong nam ngon guoc cua chung: ngon thu ba va tu. Ba ngon chan con lai la van con, mat đi, con dau tich hoac nam phia sau chan. Nguoc lai, đong vat mong guoc le đi tren mot (so le) trong nam ngon guoc cua chung: ngon thu ba. Mot điem khac biet giua hai bo nay la cac đong vat mong guoc chan tieu hoa thuc vat chung an trong mot hoac nhieu buong da day, chu khong phai trong ruot cua chung nhu cac đong vat mong guoc le.
Cac loai trong Bo Ca voi (Cetacea) nhu ca voi, ca heo va ca heo chuot đa tien hoa tu nhung đong vat mong guoc chan, vi vay phan loai khoa hoc hien nay ket hop ca hai bo nay thanh mot bo ten la Cetartiodactyla.
Co khoang 270 loai mong guoc chan song tren đat lien: lon, lon loi Pecari, ha ma, linh duong, cheo cheo, nai, huou cao co, lac đa, lac đa khong buou, lac đa Alpaca, cuu, de, va cac gia suc khac. Nhieu loai trong so nay co tam quan trong rat lon đoi voi nguon thuc an, kinh te va van hoa cua con nguoi.


Lich su Giong nhu nhieu nhom đong vat khac, đong vat guoc chan lan đau tien xuat hien vao đau the Eocen (khoang 54 trieu nam truoc). Ve hinh dang, khi đo chung giong nhu cheo cheo ngay nay: nho be, chan ngan, an la va cac phan mem cua cay. Vao cuoi the Eocen (46 trieu nam truoc), ba phan bo ngay nay con ton tai đa phat trien theo cac nhanh rieng, đo la Suina (nhom chua cac loai lon); Tylopoda (nhom chua cac loai lac đa) va Ruminantia (bao gom cac loai đong vat nhai lai nhu trau, bo, de, cuu, huou, nai, linh duong). Tuy nhien, cac đong vat guoc chan khi đo khong phai la nhom đong vat an co thong linh: cac đong vat guoc le (to tien cua ngua, te giac ngay nay) đa thanh cong va đong đao hon. Cac đong vat guoc chan song sot trong cac hoc sinh thai sot lai, thong thuong chiem cac moi truong song o ria, va nguoi ta gia đinh rang trong thoi gian đo chung đa phat trien he thong tieu hoa phuc tap cua minh, cho phep chung song sot voi cac loai thuc an pham cap kem.
Su xuat hien cua cac loai co that su (Poaceae) trong the Eocen va su pho bien cua chung trong thoi gian tiep theo (the Miocen, khoang 20 trieu nam truoc) đa tao ra su thay đoi lon: cac loai co kho teu hoa hon va đong vat guoc chan voi he tieu hoa phat trien cao hon đa co kha nang thich nghi tot hon voi loai thuc an tho, ngheo dinh duong nay, vi the chung nhanh chong thay the đong vat guoc le trong vai tro cua cac đong vat an co thong linh tren đat lien.
Đong vat guoc chan đuoc chia thanh hai nhom, mac du co cac điem giong nhau noi tai, nhung tren thuc te lai hoan toan khac nhau. Phan bo Suina (lon, lon co pecari va ha ma?) van duy tri 4 ngon, co cac rang ham đon gian hon, chan ngan va cac rang nanh thuong la to lon va co hinh dang giong nhu nga voi. Noi chung, chung la cac đong vat an tap va co da day đon gian (hai loai ha ma va lon huou la cac ngoai le). Rat co the rang phan bo Suina khong phai la cach gop nhom tu nhien. Cu the, cac nghien cuu gan đay cho rang Hippopotamidae (co le co nguon goc tu nhom đa tuyet chung la Anthracotherium) co the co quan he ho hang voi cac đong vat nhai lai hon la voi cac loai lon.
O phia kia, cac loai lac đa va đong vat nhai lai, co xu huong voi chan dai hon, chi co hai ngon, voi cac rang ham phuc tap hon, thich hop voi viec mai tren cac loai co cung, cung da day nhieu khoang. Chung khong nhung co he tieu hoa phat trien cao hon ma con tien hoa đe co thoi quen nhai lai thuc an: o thuc an đa tieu hoa mot phan đe nhai lai va hap thu toi đa luong duong chat co tu thuc an.
Cuoi cung, mot nhom cac đong vat guoc chan co, ma sinh hoc phan tu cho rang co quan he ho hang gan gui nhat voi ho Hippopotamidae, đa tro lai bien ca đe tien hoa thanh cac loai ca voi, ca heo. Ket luan cua no la bo Artiodactyla, neu loai bo nhom Cetacea, la nhom đa nganh. Vi ly do nay, thuat ngu Cetartiodactyla đa đuoc tao ra đe chi nhom moi chua ca đong vat guoc chan va cac loai ca voi.


Phan loai Phan loai duoi đay su dung he thong hoa do McKenna va Bell đe ra nam 1997, voi su sap xep lai lay theo Spaulding et al. (2009). Cac ho con sinh ton đuoc Mammal Species of the World xuat ban nam 2005 cong nhan. Hien tai, nhom ca voi (Cetacea) va đong vat guoc chan (Artiodactyla) đuoc đat trong nhom lon khong phan hang Cetartiodactyla nhu la cac nhom nho co quan he chi-em, mac du phan tich DNA đa chi ra rang Cetacea đa tien hoa tu trong Artiodactyla. Hoc thuyet gan đay nhat ve nguon goc cua ha ma (Hippopotamidae) goi y rang ha ma va ca voi chia se cung mot to tien chung song ban thuy sinh, đa tach khoi cac đong vat guoc chan khac khoang 60 trieu nam truoc. Nhom to tien gia đinh nay rat co the đa tach thanh hai nhanh khoang 54 trieu nam truoc. Mot nhanh đa tien hoa thanh ca voi, rat co the la khoi đau voi tien-ca voi Pakicetus tu 52 trieu nam truoc voi cac to tien som khac cua ca voi đuoc goi chung la nhom Archaeoceti, cuoi cung đa trai qua su thich nghi thuy sinh đe bien thanh cac loai ca voi hoan toan song duoi nuoc.

Bo Artiodactyla/Cetartiodactyla
Phan bo Tylopoda
Ho †Anoplotheriidae?
Ho †Cainotheriidae
Ho †Merycoidodontidae
Ho †Agriochoeridae
Ho Camelidae: lac đa
Ho †Oromerycidae
Ho †Xiphodontidae
Nhanh Artiofabula
Phan bo Suina
Ho Suidae: lon (19 loai)
Ho Tayassuidae: lon co peccari (4 loai)
Ho †Sanitheriidae
Nhanh Cetruminantia
Nhanh Cetancodontamorpha
Chi †Andrewsarchus?
Ho †Entelodontidae
Phan bo Whippomorpha
Lien ho Dichobunoidea - can nganh voi Cetacea va Raoellidae
Ho †Dichobunidae
Ho †Helohyidae
Ho †Choeropotamidae
Ho †Cebochoeridae
Ho †Mixtotheriidae
Phan thu bo Cetacea: ca voi, ca heo (khoang 90 loai)
Tieu bo †Archaeoceti
Ho †Pakicetidae
Ho †Ambulocetidae
Ho †Remingtonocetidae
Ho †Basilosauridae
Tieu bo Mysticeti: ca voi tam sung ham
Lien ho Balaenoidea
Ho Balaenidae
Ho Neobalaenidae
Lien ho Balaenopteroidea
Ho Balaenopteridae
Ho Eschrichtiidae
Tieu bo Odontoceti: ca voi rang
Lien ho Delphinoidea: ca heo
Ho Delphinidae: ca heo (38 loai)
Ho Monodontidae
Ho Phocoenidae: ca heo chuot (6 loai)
Lien ho Physeteroidea: ca nha tang
Ho Kogiidae
Ho Physeteridae: ca nha tang
Lien ho Platanistoidea: ca heo song
Ho Iniidae: ca heo song Nam My (2 loai)
Ho Lipotidae: ca heo song Trung Quoc (0/1 loai, co le đa tuyet chung)
Ho Platanistidae: ca heo song Nam A (1 loai)
Ho Pontoporiidae: ca heo La Plata (1 loai)
Lien ho Ziphioidea
Ho Ziphidae: ca heo mo (22 loai)
Ho †Raoellidae
Phan thu bo Ancodonta
Ho †Anthracotheriidae - can nganh voi Hippopotamidae
Ho Hippopotamidae: ha ma (2 loai)
Nhanh Ruminantiamorpha
Phan bo Ruminantia
Phan thu bo Tragulina
Ho †Amphimerycidae
Ho †Prodremotheriidae
Ho †Protoceratidae
Ho †Hypertragulidae
Ho †Praetragulidae
Ho Tragulidae: cheo cheo (6-10 loai)
Ho †Archaeomerycidae
Ho †Lophiomerycidae
Phan thu bo Pecora
Ho †Gelocidae
Ho †Palaeomerycidae
Ho Antilocapridae: linh duong Bac My (1 loai)
Ho †Climacoceratidae
Ho Giraffidae: huou cao co, huou đui van (2 loai)
Ho †Hoplitomerycidae
Ho Cervidae: huou nai (49 loai)
Ho †Leptomerycidae
Ho Moschidae: huou xa (7 loai)
Ho Bovidae: trau, bo, de, cuu, linh duong Cuu the gioi va ho hang (135 loai)


Phat sinh chung loai Phan loai đuoc cong nhan rong khap vao cuoi the ky 20 la nhu hinh duoi đay:

Cac loai ca voi (Cetacea) hien đai la cac đong vat bien thich nghi cao, ve mat hinh thai co rat it điem chung voi đong vat co vu song tren can; chung trong giong nhu cac loai đong vat co vu sinh song trong bien khac, nhu hai cau (Pinnipedia) va bo bien (Sirenia), do tien hoa hoi tu. Tuy nhien, chung đa tien hoa tu cac đong vat co vu song tren can. To tien co the nhat cua ca voi trong mot thoi gian dai đuoc coi la mesonychid — cac đong vat an thit to lon sinh song vao đai Tan sinh (the Paleocen va the Eocen), voi cac mong guoc thay cho vuot tren chan cua chung. Cac rang ham cua chung đa thich nghi voi khau phan an la thit, tuong tu nhu rang cua ca voi co rang hien đai va khong giong nhu cac đong vat co vu khac, cac rang nay co ket cau đong nhat.
Moi quan he nghi van nay đuoc the hien trong hinh sau:

Cac phat hien phan tu va cac chi dau hinh thai goi y rang Artiodactyla la can nganh đoi voi Cetacea va cung nhau chung hop thanh đon vi phan loai đon nganh la Cetartiodactyla. Nguoi ta phan chia Cetartiodactyla thanh 5 đon vi phan loai nho hon la lac đa (Tylopoda), lon va lon co pecari (Suina), đong vat nhai lai (Ruminantia), ha ma (Ancodonta) va ca voi (Cetacea).
Y tuong cho rang đong vat nhai lai co quan he ho hang gan voi ca voi va ha ma hon la voi cac đong vat guoc chan khac moi chi đuoc nghien cuu trong sinh hoc phan tu, nhung chua đuoc nghien cuu ve mat hinh thai, va vi the co the la mau thuan.
Cac dong doi co the co trong pham vi Cetartiodactyla đuoc the hien trong bieu đo sau:


Xem them Bo Guoc le


Tham khao Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Artiodactyla tai Wikimedia Commons
 Du lieu lien quan toi Artiodactyla tai Wikispecies
Artiodactyl tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)