Charles I cua Anh (19 thang 11 nam 1600 – 30 thang 1 nam 1649) la vua cua ba vuong quoc Anh, Scotland, va Ireland tu 27 thang 3 nam 1625 đen khi bi hanh quyet vao nam 1649.
Charles la vuong tu thu hai cua vua James VI cua Scotland, nhung sau khi cha ong gianh đuoc ngai vang o Anh nam 1603, ong chuyen đen Anh va danh phan lon thoi gian con lai cua cuoc đoi o đay. Ong tro thanh nguoi thua ke ngai vang Anh, Ireland va Scotland sau cai chet cua vuong huynh, Henry Frederick, Than vuong xu Wales, nam 1612. Khi truong thanh, ong bi truong cong chua Tay Ban Nha thuoc nha Habsburg la Maria Ana tu hon sau chuyen tham keo dai 8 thang đen Tay Ban Nha nam 1623. Hai nam sau, ong ket hon voi cong chua nha Bourbon la Henriette Marie cua Phap.
Sau khi ke vi, Charles tranh chap voi Nghi vien, trong no luc cua ong nham cung co đac quyen hoang gia. Charles tin tuong vao quyen luc thieng lieng cua cac vi vua va cho rang ong co the cai quan đat nuoc theo y muon cua minh. Nhieu chinh sach cua ong bi quan chung phan đoi, đac biet la viec tang thue ma khong thong qua su đong y cua Quoc hoi, khien ong bi mang tieng la mot quan vuong chuyen che, mot bao chua. Chinh sach ton giao cua ong, cung voi cuoc hon nhan voi mot nguoi Cong giao, đa gay ra su bat binh va ac cam cua nhung nhom cai cach ton giao nhu Thanh giao va than hoc Calvin, nhung nguoi cho rang ong nghieng ve phia Cong giao. Ong ung ho nhung giao si Giao hoi Cap cao nhu Richard Montagu va William Laud, va that bai trong viec giup cac the luc Khang Cach gianh thang loi cuoi cung trong Chien tranh Ba muoi nam. Ong co rang buoc Giao hoi Scotland lam theo mo hinh ton giao cua Anh dan đen Chien tranh giua cac giam muc, tang them vi the cho Nghi vien Anh va Scotland đong thoi khien vi the cua ong tuot doc khong phanh.
Tu 1642, Charles chien đau voi quan đoi Nghi vien trong Noi chien Anh. Sau that bai nam 1645, ong đau hang luc luong Scotland va bi roi vao tay Nghi vien. Charles tu choi cong nhan yeu sach cua nhung ke bat đuoc minh khi bac bo y tuong ve nen quan chu lap hien, va tron thoat khoi noi giam cam vao thang 11, 1647. Lai bi cam tu mot lan nua tai Đao Wight, Charles co gang lien minh voi nguoi Scotland, nhung cuoi nam 1648 Oliver Cromwell cung quan đoi kieu moi cua ong ta đa nam đuoc quyen kiem soat Anh quoc. Charles bi đua ra xet xu, bi ket an tu hinh vi toi phan quoc vao ngay 30 thang 1 nam 1649. Vuong quyen bi xoa bo, nen cong hoa đuoc thanh lap, su goi la Thinh vuong chung Anh. Che đo quan chu đuoc trung hung boi con trai cua ong, Charles II, nam 1660.


Cuoc song thuo ban đau La con trai thu hai cua vua James VI cua Scotland va Anna cua Đan Mach, Charles chao đoi o Cung đien Dunfermline, Fife, ngay 19 thang 11 nam 1600. Trong mot buoi le theo nghi thuc Khang Cach tai Nha nguyen hoang gia thuoc Cung đien Holyrood, Edinburgh ngay 23 thang 12 nam 1600, ong đuoc rua toi boi David Lindsay, Giam muc xu Ross, va đuoc tan phong Cong tuoc xu Albany, danh hieu truyen thong đuoc danh cho con trai thu hai cua nha vua Scotland, cung voi cac tuoc vi phu nhu Hau tuoc Ormond, Ba tuoc xu Ross va Lanh chua Ardmannoch.
James VI la chau ho cua Nu vuong Elizabeth I cua Anh, va khi nu vuong chet khong con cai vao thang 3 nam 1603, ong ta tro thanh Vua cua Anh cung vuong hieu James I. Charles la mot đua tre rat om yeu, va trong khi cha me ong roi que huong đen Anh vao thang 4 va đau thang 6 nam đo, thi vi suc khoe khong cho phep, ong van o Scotland cung nguoi ban than cua phu than la Lanh chua Fyvie, nguoi đuoc tan phong lam giam ho cua ong.
Nam 1604, khi đuoc 3 tuoi ruoi, Charles co the đi mot vong lon quanh hoi truong lon o Cung đien Dunfermline ma khong can nguoi tro giup, cho nen ong đuoc cho la đa co the chiu đuoc chuyen đi dai toi Anh quoc đoan tu voi song than. Giua thang 7 nam 1604, Charles roi Dunfermline đi đen Anh, noi ong song het quang đoi con lai. O Anh, Charles ong đuoc cham soc boi Elizabeth, Lady Carey, vo cua ba tuoc Sir Robert Carey, nguoi giup ong cai thien tinh trang suc khoe von rat yeu ot. Ong cham biet noi, va ve sau noi ngap ngung va noi ngong, trong suot quang đoi cua minh.
Thang 1 nam 1605, Charles đuoc tan phong Cong tuoc xu York, danh hieu truyen thong thuong danh cho con trai thu hai cua nha vua, va danh du Hiep si xu Bath. Thomas Murray, mot nguoi Scots theo Giao hoi Truong lao, đuoc cu lam gia su cua ong. Charles hoc nhung mon hoc co đien, truyen thong thoi bay gio nhu ngoai ngu, toan va ton giao. Nam 1611, ong đuoc tan phong Hiep si Garter.

Cuoi cung, Charles duong nhu đa chien thang đuoc benh tat, co the tinh trang yeu ot cua ong la do benh coi xuong. Ong tro thanh mot ki si thanh thuc va mot tay thien xa, co the nhay qua đuoc hang rao. Tuy nhien, ho so cong khai cua ong van ghi rang ong van cham lon va yeu ot, trai nguoc voi hoang huynh khoe manh va to lon, Henry Frederick, Than vuong xu Wales, nguoi Charles kinh men va co gang canh tranh. Tuy nhien, đau thang 11 nam 1612, Henry qua đoi khi moi 18 tuoi do thuong han (hoac co the la benh porphyria). Charles, chi con 2 tuan nua se buoc sang tuoi 12, tro thanh thai tu nuoc Anh. La con trai lon nhat con song sot cua quoc vuong, Charles đuoc phong mot so danh hieu (bao gom Cong tuoc Cornwall va Cong tuoc Rothesay). Bon nam sau, thang 11 nam 1616, ong đuoc tan phong Than vuong xu Wales va Ba tuoc Chester.


Than vuong xu Wales Nam 1613, vuong ti cua ong la Elizabeth ket hon voi Frederick V, Tuyen hau tuoc Palatine, va doi đen Heidelberg. Nam 1617, thanh vien hoang gia Habsburg Đai Cong tuoc Ferdinand cua Ao, mot nguoi cong giao, đuoc chon lam Vua cua Bohemia. Nam sau, nguoi Bohemia noi day, tuyen bo ung ho đuc tin Khang Cach, chong lai vi vua Cong giao cua minh. Thang 8 nam 1619, Nghi vien Bohemia quyet đinh chon Frederick V, lanh đao cua Lien minh Khang Cach, lam quoc vuong, trong khi Ferdinand đuoc bau lam Hoang đe La Ma Than Thanh trong cuoc bau cu hoang đe. Frederick chap nhan len ngoi vua Bohemia, hot tay tren cua hoang đe, la nguyen nhan dan đen su bung no cua mot cuoc chien ma ve sau phat trien thanh Chien tranh Ba muoi nam. Cuoc xung đot, ban đau chi goi gon trong lanh tho Bohemia, sau đo lan rong ra khap chau Au, khi Nghi vien Anh va cong chung đang muon đung yen xem cuoc xung đot giua phe Cong giao va Khang Cach tren luc đia. Nam 1620, anh re cua Charles, Frederick V, bi đanh bai o Tran White Mountain gan Prague va lanh đia ong đuoc thua ke thuoc Tuyen hau quoc Palatinate bi tan cong boi quan nha Habsburg tu Ha Lan thuoc Tay Ban Nha. Tuy nhien, James, khi đo muon tim kiem hoa binh bang cuoc hon nhan giua Than vuong xu Wales voi chau gai cua Ferdinand, cong chua dong ho Habsburg la [[Maria Ana cua Tay Ban Nha], va bat đau đam phan voi Tay Ban Nha trong mot no luc ngoai giao nham cham dut cuoc chien giua hai nuoc va tim kiem hoa binh o chau Au.
Khong may cho James, cuoc thoa thuan voi nguoi Tay Ban Nha khong đuoc quan chung ung ho, ke ca nguoi dan lan trieu đinh cua James. Nghi vien Anh von chu đong muon gay chien voi Tay Ban Nha va phe Cong giao, khi đuoc trieu tap boi James nam 1621, cac thanh vien hi vong ep đuoc nha vua ky vao mot đao luat tuyen chien, chong lai hai quan Tay Ban Nha, va mot cuoc hon nhan cua Than vuong xu Wales voi mot nguoi Khang Cach. Đai Chuong an trong trieu, Francis Bacon, đa bi Thuong vien ket toi tham nhung.Viec luan toi nhu the nay (khong can thong qua nha vua) bat đau tu nam 1459 theo Chi du attainder. Vu viec nhu the chinh la tien le, tiep tuc đuoc su dung đe xet xu va luan toi chong lai Charles va nhung nguoi ung ho: Cong tuoc Buckingham, Đai Giam muc Laud, va Ba tuoc Strafford. James nhan manh rang Vien Thu dan chi can chu y đen cac van đe đoi noi, trong khi cac thanh vien phan đoi, cho rang ho co quyen tu do ngon luan truoc Ha vien, muon gay chien voi Tay Ban Nha va đoi Cong nuong xu Wales phai la nguoi Khang Cach. Charles, cung nhu phu than, coi cuoc ban tan ve hon nhan cua minh trong Ha vien la mot viec lam xac lao va xam pham vao uy quyen cua hoang gia Thang 1 nam 1622, James giai tan Nghi vien, do tuc gian voi cai ong goi la su vo liem si va khong biet khoan nhuong cua cac thanh vien trong Nghi vien.

Charles va Cong tuoc Buckingham, sung than cua James va cung la mot nguoi co anh huong rat lon đoi voi thai tu, đa bi mat đen Tay Ban Nha vao thang 2 nam 1623 nham tieu kiem mot thoa thuan hoa hoan giua hai nuoc sau cuoc chien lau nam. Tuy nhien cuoi cung, chuyen đi tro thanh mot that bai đang xau ho. Truong Cong chua nghi rang Charles la mot nguoi khong sung đao, va đieu kien thach cuoi đau tien cua phia Tay Ban Nha la ong phai đoi sang Cong giao. Nguoi Tay Ban Nha muon co su khoan dung ton giao đuoc thuc hien o Anh va bai bo nhung đao luat hinh su, nhung đoi hoi ma Charles biet rang Nghi vien se khong bao gio chap thuan, va mot đieu kien khac: Truong Cong chua se o lai Tay Ban Nha mot nam sau khi hon le dien ra đe đam bao rang phia Anh se tuan thu toan bo Hiep uoc. Mot cuoc tranh cai no ra giua Buckingham va Ba tuoc Olivares, te tuong Tay Ban Nha, va Charles đa co gang hoa giai nhung vo ich. Khi Charles tro ve London vao thang 10, ma khong co mot co dau nao đi cung, cong chung cam thay han hoan, ong va Buckingham mien cuong thuyet phuc James tiep tuc chien tranh voi Tay Ban Nha.
Voi su khuyen khich cua cac co van Tin Lanh, James trieu tap Nghi vien Anh vao nam 1624 va tuyen bo mot cuoc chien tranh. Charles va Buckingham đung ra to cao Tong Thu quy, Lionel Cranfield, Ba tuoc thu nhat cua Middlesex, nguoi phan đoi chien tranh voi ly do ngan sach bi suy giam nghiem trong vi cuoc chien, quan điem nay tuong đong voi Bacon. James noi voi Buckingham rang ong ta la mot ke ngoc, va canh bao thai tu rang ong se som phai hoi tiec vi đa ngam trao cho Nghi vien mot cong cu quyen luc, đo la luan toi. Mot đoi quan duoi quyen Ernst von Mansfeld đuoc lap ra nham chiem lai Palatinate, nhung chi phi trang trai cho đoi quan thap đen noi no khong the tien vao vung bo bien Ha Lan.
Cuoi nam 1624, James lam benh, sau nhung no luc miet mai va kho khan nham kiem soat Quoc hoi. Khi ong ta qua đoi vao thang 3 nam 1625, Charles va Cong tuoc Buckingham đa kiem soat vuong quoc tren thuc te.
Ban mau:House of Stuart


Lam vua thoi ki đau Voi that bai truoc Tay Ban Nha, Charles va Buckingham chuyen su chu y sang Phap. Ngay 1 thang 5 nam 1625 Charles ket hon ket hon thong qua đai dien voi Cong chua 15 tuoi cua Phap quoc Henrietta Maria truoc cong Nha tho Đuc Ba Paris. Charles đa gap Henrietta Maria lan đau o Paris khi đang tren đuong đen Tay Ban Nha. Hai nguoi chinh thuc ket hon ngay 13 thang 6 nam 1625 o Canterbury. Charles hoan viec khai mac Quoc hoi cho đen sau đam cuoi chinh thuc đe ngan chan moi su phan đoi. Nhieu thanh vien cua Ha vien phan đoi hon nhan cua nha vua voi mot nguoi Cong giao, ho lo rang Charles se ngan can nhung nguoi Khang Cach va ngan can tien trinh cai cach cua Giao hoi Anh. Mac du ong phat bieu truoc Nghi vien rang ong khong co y noi long han che ton giao, nhung ong đa cam ket ve đieu đo trong cuoc đam phan hon nhan bi mat voi vua Louis XIII cua Phap. Hon nua, mot hiep uoc theo đo luc luong Phap se ket hop voi hai quan Anh đan ap nhung nguoi Huguenots o La Rochelle. Charles tien hanh le gia mien ngay 2 thang 2 nam 1626 tai Tu vien Westminster, nhung khong co vo ong ben canh vi ba tu choi tham gia buoi le to chuc theo nghi thuc Khang Cach.
Su bat man đoi voi chinh sach ton giao cua Charles gia tang khi ong chap thuan mot cuoc tranh cai cua mot giao si phan đoi than hoc Calvin, Richard Montagu, nguoi khong đuoc long nguoi theo phong trao Thanh giao. Trong cuon sach nho A New Gag for an Old Goose (1624), Montagu lap luan chong lai Than hoc Calvin nguyen thuy, hoc thuyet chu nghia rang su cuu roi va su nguyen rua đuoc đinh truoc boi Chua. Nhung nguoi chong Calvin-đuoc goi la Arminians – tin rang con nguoi co the quyet đinh so phan cua minh thong qua viec thuc hien nhung nguyen vong cua ho. Nhung nguoi Arminian nam trong thieu so nhung nguoi ung ho hon nhan cua Charles voi cong chua Tay Ban Nha. Voi su ung ho cua vua James, Montagu đa tung xuat ban mot cuon sach nho, đau đe la Appello Caesarem, nam 1625 khong lau truoc cai chet cua nha vua, va Charles len ke vi. Đe bao ve Montagu khoi su chong đoi cua phe Thanh giao trong Nghi vien, Charles phong mot muc su trong trieu đinh cua ong, gia tang su nghi ngo cua nguoi Thanh giao rang Charles ung ho nhung nguoi Arminian voi muc đich khoi phuc lai Cong giao tren đat Anh.
Thay vi tham gia mot cuoc chien tranh truc tiep tren luc đia chau Au, nghi vien Anh to chuc mot cuoc tan cong it ton kem hon vao cac thuoc đia cua Tay Ban Nha o Tan The gioi, voi hi vong se tom đuoc Đoi tau cho kho bau cua Tay Ban Nha. Nghi vien đa quyet đinh chi £140,000, mot so tien khong đu cho muu đo chien tranh cua Charles. Hon the nua, Ha vien lai gioi han lai thu nhap cua hoang gia tu phi trong tai va hoa hong (hai loai thue hai quan) trong thoi han mot nam, mac du nhung vi truoc đo tu Henry VI cua Anh đeu co đay đu quyen hanh trong van đe thu thue nay. Theo đo, Nghi vien co the tri hoan viec phe duyet muc thue cho đen khi ho xem xet toan dien cac nguon thu tu hai quan. Du luat nay khong đuoc thong qua tai Thuong vien trong lan bieu quyet đau tien. Mac du khong co mot đao luan cho phep thu phi trong tai va hoa hong, Charles tiep tuc cho thu thue.

Mot ke hoach khong đu kinh phi nham thuc hien chuyen tham hiem hai quan chong lai Tay Ban Nha duoi su lanh đao Buckingham tro thanh mot that bai toi te, va Ha vien bat đau chuan bi bang chung luan toi Cong tuoc. Thang 5 nam 1626, Charles tan phong Buckingham lam Hieu truong cua Đai hoc Cambridge trong mot chuong trinh ho tro, va hai thanh vien trong Ha vien phat bien chong lai Buckingham – Dudley Digges va Sir John Eliot – bi bat giu truoc cua Ha vien. Ha vien bi xuc pham khi hai thanh vien cua ho bi tong giam, va sau khoang 1 tuan bi giam giu, ca hai đuoc phong thich. Ngay 12 thang 6 nam 1626, Ha vien tung ra mot ban to cao truc tiep vao Buckingham, noi dung la,
"Chung than phan đoi truoc mat Thanh thuong va ca the gioi rang cai con nguoi tuyet voi kia khong nen đuoc đe cho can thiep vao nhung van đe đai su cua quoc gia, chung than đa khong con hi vong vao bat ki thanh cong mi man nao; va that so hai khi tien bac, chung than se hoac la co the cung cap, se bi ong ta su dung sai cho, va tro lai hay ton thuong va anh huong xau đen vuong quoc cua thanh thuong va mat khac, boi nhung kinh nghiem đang tiec, chung than thay rang nhung nguon ngan sach truoc đay hoac gan đay đa bi xuat ra gan het." Mac cho su phan đoi cua Nghi vien, Charles tu choi bo roi ban than cua ong, thay vao đo ong giai tan Nghi vien.
Trong khi đo, nhung cuoc cai va giua Charles va Henrietta Maria rat gay gat trong nhung nam đau hon nhan. Tranh chap ve tai san đe lai cho vo, cac cuoc hen cua hoang hau voi gia đinh ba, va no luc chung to su sung đao cua hoang hau len đen đinh điem khi nha vua truc xuat nhung nguoi hau can đen tu Phap cua hoang hau vao thang 8 nam 1626. Mac du Charles đa đong y tro giup cho nguoi Phap va se cho mot vai ham đoi Anh đen giup Phap nhu mot đieu kien thach cuoi, nam 1627, ong mo mot cuoc tan cong vao bo bien nuoc Phap đe bao ve nhung nguoi Huguenots o La Rochelle. Cuoc tan cong, lanh đao boi Buckingham, đa khong thanh cong. That bai cua Buckingham trong viec bao ve nhung nguoi Huguenots – va su rut lui cua ong ve Saint-Martin-de-Re – khien vua Louis XIII co co mo Chien dich La Rochelle va tang them su bat binh cua Nghi vien Anh va dan chung đoi voi vi Cong tuoc.
Charles lai gay ra mot bat on khi co gang kiem tien cho cuoc chien tranh bang cach "khoan vay bat buoc": mot loai thue đuoc thu ma khong can quoc hoi thong qua. Thang 11 nam 1627, cac su kien thu nghiem trong King's Bench, đuoc goi la "Vu kien nam hiep si", cho thay rang nha vua co quyen tong giam khong qua xet xu đoi voi nhung nguoi tu choi thue moi. Quoc hoi đuoc trieu tap vao thang 3 nam 1628, ngay 26 thang 5 Nghi vien thong qua Kien nghi quyen luc, keu goi nha vua thua nhan rang ong khong the đanh thue neu Quoc hoi khong đong y, khong ap đat quan luat đoi voi dan thuong, khong bo tu khong qua xet xu, va khong đong quan truoc cua Quoc hoi. Charles ung thuan kien nghi nay ngay 7 thang 6, nhung đen cuoi thang ong tam ngung hoat đong cua Nghi vien va tiep tuc khang đinh quyen thu thue hai quan cua ong ma khong co su đong y cua Nghi vien.
Ngay 23 thang 8 nam 1628, Buckingham bi am sat. Charles vo cung đau kho. Theo nhu Edward Hyde, Ba tuoc thu nhat cua Clarendon, thi "Thanh thuong nam vat ra giuong, than van voi cam xuc manh va khoc het nuoc mat". Ong đau buon đen noi khong roi khoi phong trong hai ngay. Trai lai, cong chung rat phan khoi truoc cai chet cua Buckingham, nguoi ho cho la cai ho ngan cach trieu đinh va nhan dan, giua Nha vua voi Ha vien. Mac du cai chet cua Buckingham chinh thuc cham dut cuoc chien tranh voi Tay Ban Nha; va cham dut su lanh đao kem hieu qua cua ong ta, nhung no khong cham dut mau thuan giua Charles voi Nghi vien. Tuy nhien, su kien nay trung hop voi viec nha vua va vo ong đa cai thien moi quan he voi nhau, vao thang 11 nam 1628, nhung tranh cai giua ho đa cham dut. Co le tinh yeu cua Charles danh cho Buckingham đa chuyen sang cho Henrietta Maria. Ba mang thai lan đau tien, va quan he vo chong tro nen tot đep hon. Ho đa cung nhau co mot cuoc song gia đinh hanh phuc, va trieu đinh cua ho tro thanh khuon mau cho nghi thuc va đao đuc.


Tu cai tri = Ngung hoat đong cua Quoc hoi =

Thang 1 nam 1629, Charles trieu tap Nghi vien lan thu hai, von đa bi giai tan vao thang 6 nam 1628, va đoc ban tuyen cao voi loi le on hoa ve van đe tien trong tai va hoa hong. Cac thanh vien cua Ha vien bat đau cong khai len tieng phan đoi cac chinh sach cua Charles nhu truong hop cua John Rolle, mot thanh vien cua Nghi vien, nguoi đa bi tich thu tat ca hang hoa vi khong chiu nop tien thue. Nhieu nghi si cho rang viec ap dung bieu thue trong thoi điem đat nuoc khong co chien tranh la su vi pham Kien nghi quyen luc. Khi Charles ra chi du hoan hoat đong cua quoc hoi vao ngay 2 thang 3, Chu tich Ha vien, Sir John Finch, ngoi xuong ghe cua ong ta đe ket thuc buoi hop đa tung bi tri hoan đu lau voi cac nghi quyet chong lai Cong giao, trong tai va tien hoa hong đuoc thong qua. Ban nghi quyet nay nhan đuoc su hoan nghenh tu cac chinh tri gia. Su khieu khich đoi voi Charles len cao, ong giai the Quoc hoi va bat giam 9 thanh vien lanh đao Nghi vien, bao gom Sir John Eliot, nguoi sau đo nhan đuoc vinh du la hi sinh vi đao, va khien mot cuoc bieu tinh no ra.
Khong lau sau khi giai tan Quoc hoi, khi khong co su phe duyet cua Nghi vien cho mot cuoc chien tranh o chau Au, va su anh huong cua Buckingham, Charles ky hoa uoc voi Phap va Tay Ban Nha. Trong 11 nam tiep theo, Charles cai tri Anh quoc khong thong qua Nghi vien, thoi ki nay đuoc goi la thoi ki tu nam quyen hay "muoi mot nam chuyen che". Viec cai tri khong can co quoc hoi o Anh khong phai moi co tu thoi Charles, ma đa co tien le vao thoi nhung nguoi tien nhiem. Tuy nhien chi co Quoc hoi, co the tang thue mot cach hop phap, va no luc cua Charles khi tim cach tang ngan quy cua ong bi thu hep boi đac quyen bi gioi han cua ong.


= Tai chinh =

Van đe tham hut ngan sach đa khoi nguon tu thoi Elizabeth I va James I. Mac cho cac cuoc chien dich cua Buckingham chong lai ca Tay Ban Nha va Phap, Charles khong co đu kha nang tai chinh đe tien hanh chien tranh voi cac nuoc khac. Trong suot thoi gian cai tri, Charles phai dua dam chu yeu vao nhung luc luong tinh nguyen đe trang trai quoc phong va nhung no luc ngoai giao đe ung ho hoang ti, Elizabeth, voi muc đich khoi phuc lai Palatinate. Anh quoc van la nuoc đanh thue it nhat o chau Au, khong co khoan thu đac biet chinh thuc nao va khong co mot loai thue nao đuoc thu đinh ki. Đe co tien ma khong phai trieu tap lai Nghi vien, Charles khoi phuc lai đao luat đa chim vao quen lang tu lau goi la "Tich bien Hiep si", von bi hoan trong hon mot the ki, theo đo bat ki nguoi nao kiem đuoc nhieu hon £40 tu lanh đia moi nam phai trinh dien nha vua tai le đang quang cua ong va đuoc phong Hiep si Dua theo luat nay, Charles phat tien nhung ai khong tham gia le đang quang cua ong nam 1626.

Mot loai thue moi đuoc Charles đat ra, goi la thue tau thuy, cang khong nhan đuoc su tan thanh tu quan chung, va lam thu hon so voi ca thue hoa hong va trong tai truoc đo. Truoc đay, thue tau thuy chi đuoc thu trong nhung luc co chien tranh no ra, va chi thu o nhung vung ven bien. Charles, tuy nhien, lai cho thu thue ngay vao thoi binh va thu o tat ca cac vung trong nuoc. Thue tau thuy thu đuoc se chuyen truc tiep vao ngan quy cua hai quan, tong cong đen khoang £150,000 - £200,000 moi nam trong giai đoan 1634 - 1638, sau đo giam dan. Su phan đoi loai thue nay tang len, nhung 12 thanh vien trong Hoi đong luat cua Anh tuyen bo rang thu thue la đac quyen cua nha vua, mac du mot vai nguo trong so ho bi ep buoc. Viec John Hampden bi khoi to vi khong nop thue trong nam 1637 - 1638 la nen tang cho su phan đoi, va Hoi đong chi chap nhan khoi to ong ta voi so phieu sit sao 7-5.
Nha vua cung tim cach kiem tien bang viec cap đoc quyen, bat chap viec luat cam nhung hanh đong nhu vay, va mac du hieu qua khong đuoc nhu mong đoi, cung gop vao ngan kho £100,000 moi nam vao cuoi nhung nam 1630. Mot trong nhung đoc quyen đuoc cap cho xa phong, đuoc goi la xa phong thuoc ve giao hoang..
. Charles cung tien hanh thu tien tu gioi quy toc Scotland, voi chinh sach gay ra nhieu su bat binh, boi Đao luat thu hoi (1625), tat ca cac qua tang la đat đai cua hoang gia va giao hoi danh cho quy toc tu nam 1540 đeu bi thu lai, nhung nguoi bi tuoc quyen so huu van phai đong thue hang nam. Them vao đo, ranh gioi cua cac khu rung hoang gia o Anh đuoc khoi phuc đe toi đa hoa viec thu thue tu đat va san sang xu phat nhung ai su dung đat lan vao ranh gioi. Trong tam cua chuong trinh nay la nham pha rung va ban đat rung đe phat trien kinh doanh tren đong co, hoac trong trot, hoac nhu truong hop Forest of Dean, la phat trien nganh cong nghiep sat. Su pha rung đa thuong xuyen gay ra bao loan va nhung cuoc noi day tu nhung nhan vat goi la cuoc khoi nghia mien tay.
Viec thi hanh cap đoc quyen ngay cang khien quan chung, nhung nguoi phai tra thue cao hon nhung nguoi đuoc cap đoc quyen, phan no. Trong tinh trang bat on, Charles duong nhu sap phai pha san khi Nghi vien tiep tuc phu quyet cac loai thue moi. Thanh pho London, chim ngap trong nhung y kien bat binh, va khong ai chap nhan cho nha vua vay tien, va cung tuong tu nhu vay, ong cung khong the vay tien tu nuoc ngoai. Trong thang 7, Charles lay tong cong £130,000, va trong thang 8 ong tiep tuc chiem het cac co phieu trong cong ty Đong An va ban no voi gia re mat.


Xung đot ton giao Trong suot trieu đai Charles I, van đe ton giao luon đung vi tri hang đau trong nhung cuoc tranh luat chinh tri. Than hoc Arminian nhan manh quyen cua cac giao si co the tu choi hoac chap nhan su cuu vot, va vi the bi coi la di giao va mot thu co the dan đen su tro lai cua Giao hoi Cong giao Roma tren đat Anh, vi no đoi lap voi Than hoc Calvin. Charles đong tinh voi loi giao huan tu nhung nguoi Arminia, va đac biet ong muon đua Giao hoi Anh (đang co khuynh huong dua vao Than hoc Calvin) chuyen sang mot mo hinh khac truyen thong hon va bi bich, va nhung nguoi Thanh giao coi hanh đong nhu vay la khong coi trong đuc tin. Ngoai ra, nhung nguoi Tin Lanh doi theo tinh hinh chien tranh o chau Au rat thuong xuyen va su that vong tang cao đoi voi cac chinh ngoai giao cua Charles đoi voi Tay Ban Nha va that bai cua ong trong viec ung ho phe Tin Lanh o luc đia.
Nam 1633, Charles bo nhiem William Laud lam Tong giam muc Canterbury. Cung voi đo, ho bat đau mot loat cai cach chong lai Calvinist nham co gang đam bao tinh thong nhat ton giao bang cach han che nhung thuyet gia khong theo Anh giao, nhan manh rang cac nghi thuc te le đuoc to chuc theo huong dan cua Kinh Cau nguyen chung, thiet lap trong noi bo cac cong trinh nha tho o Anh đe nhan manh bi tich, va tai tuyen bo Tuyen bo giai tri, theo đo cho phep cac ngoai đong truyen thong trong ngay sabbath. Nhung nguoi đuoc cap đat tu nha tho, mot to chuc mua tai san va quyen tien cu lam muc su ma đung đang sau co the la nguoi Thanh giao, bi giai tan. Đe truy to nhung nguoi phan đoi cai cach cua minh, Laud đa dung hai toa an quyen luc nhat, Toa an High Commission va Toa an Star Chamber. Cac toa an tro nen lo so vi quan điem ton giao đoi lap cua ho, va nhung hinh phat đuoc tien hanh gat gao ngay ca đoi voi gioi quy toc, khien quan chung khong bang long. Vi du nam 1637 William Prynne, Henry Burton va John Bastwick bi đong gong, đanh roi va cao long va bi giam cam khong thoi han vi xuat ban cac truyen đon chong cac giam muc.

Khi Charles co gang ap đat chinh sach ton giao cua ong đoi voi nguoi Scotland, ong đoi mat voi nhieu kho khan. Mac du chao đoi o Scotland, Charles lai tro nen xa la voi vuong quoc o phia bac nay; chuyen đi đau tien cua ong toi Scotland sau thoi tho au la lan đang quang ngoi vua Scotland nam 1633. Truoc su kinh ngac cua nguoi Scots, nhung nguoi đa loai bo nhieu nghi thuc truyen thong khi tien hanh nghi thuc te le, Charles nhan manh rang le đang quang cua ong đuoc tien hanh theo nghi thuc Anh giao. Nam 1637, nha vua ra lenh su dung mot quyen kinh cau nguyen moi o Scotland co noi dung gan giong nhu Kinh cau nguyen o Anh, ma khong thong bao voi Nghi vien Scotland va nha tho. Mac du sac lenh đuoc viet bang giay muc han hoi duoi su chi đao cua Charles, boi cac giam muc Scotland, nhieu nguoi Scot chong lai no, cho rang cuon Kinh cau nguyen la thu đua Anh giao đen đat nuoc Scotland. Ngay 23 thang 7, cuoc noi loan no ra o Edinburgh vao ngay ngay chu nhat đau tien ma kinh cau nguyen đuoc su dung, va tinh trang bat on lan rong ra khap noi. Cong chung bat đau tap hop lai va cung nhau tai khang đinh Cong uoc Quoc gia, theo đo cam ket se duy tri cac cai cach ton giao o Scotland va tu choi bat ki su đoi moi nao ma khong co su đong y cua Nghi vien va Nha tho. Khi Đai hoi Giao hoi Scotland hop thang 11 nam 1638, ho len an kinh cau nguyen moi, bai bo chinh quyen nha tho giam muc cua cac giam muc, va chap nhan Chinh phu truong lao đuoc lanh đao boi cac truong lao va nguoi tro te.


= Chien tranh cac giam muc =

Charles nhin nhan tinh trang bat on o Scotland la mot cuoc noi loan chong lai trieu đinh cua ong, va bat đau Chien tranh cac giam muc lan thu nhat nam 1639. Charles khong tim kiem su ung ho tu Nghi vien Anh đe tien hanh chien tranh, thay vao đo ong cu mot đao quan len phia bac ma khong can đuoc Quoc hoi vien tro giup va đoi quan nay đong Berwick-upon-Tweed, noi o gan bien gioi Scotland. Nha vua lo so cho quan đoi cua ong, von chang tham thap vao đau so voi luc luong Scotland. Trong hiep uoc Berwick, Charles gianh lai đuoc quyen quan ly phao đai Scotland va bao đam viec giai the chinh phu lam thoi truong lao, du vay su nhuong bo danh cho ca Nghi vien Scotland va Nha tho cung khong it.
That bai cua Charles trong Chien tranh giam muc lan thu nhat gay ra mot cuoc khung hoang ve ca tai chinh va ngoai giao đoi voi Charles, va su tung quan đo cang tang them khi ong co gang muon tien cua nguoi Tay Ban Nha, trong khi van ung ho nguoi anh re o Palatine, dan đen viec bi be mat trong Tran Downs, noi nguoi Ha Lan đa đanh tan ham đoi cua Tay Ban Nha o vung bo bien Kent truoc su bat luc cua Hai quan Anh.
Charles tiep tuc đam phan nghi hoa voi nguoi Scot nham keo dai thoi gian đe chuan bi cho mot chien dich quan su moi. Boi vi tinh hinh tai chinh kho khan, ong buoc phai trieu tap Nghi vien đe mong co them tien trang trai chien phi. Ca nghi vien Anh va Nghi vien Ireland đeu đuoc trieu tap vao mua xuan nam 1640. Thang 3 nam 1640, Nghi vien Ireland bo phieu ho tro cho nha vua £180,000 đe nuoi quan đoi va hua gui 9,000 quan tinh nhue vao cuoi thang 5. Tuy nhien trong cuoc bieu quyet Quoc hoi Anh vao thang 3, cac thanh vien Nghi vien lai đua ra quyet đinh trai nguoc voi phia Ireland, vi the quan he giua nha vua voi Nghi vien tro nen toi te vao thang 4. Ba tuoc Northumberland va Strafford co y lam trung gian cho cuoc thuong luong giua hai ben, theo đo nha vua phai đong y bo thue tau thuy đe đoi lai £650,000 (mac du chi phi cho chien tranh uoc tinh len toi £1 trieu). Tuy nhien, chi đieu kien nay thoi khi khong đu lam vua long Ha vien. Cac thanh vien Ha vien "keu goi ve su đoi moi", nhung Charles đe ngoai tai, ong van con nhan đuoc su ung ho cua Thuong vien. Bat chap su phan đoi cua Northumberland, Nghi vien ngan han (ten goi thuong đuoc dung vi thoi gian ton tai ngan ngui) bi giai tan vao thang 5 nam 1640, mot thang sau khi đuoc trieu tap.

Đen giai đoan nay thi Strafford, Pho vuong Ireland tu nam 1632, đa tro thanh canh tay đac luc cua nha vua cung voi Laud, theo đuoi mot chinh sach "triet đe" voi muc đich lam cho vuong quyen lon manh hon va đan ap cac the luc đia phuong va the luc chong chinh phu. Mac du ban đau phe phan nhieu chinh sach cua nha vua, Strafford lai đung ve phia hoang gia tu nam 1628 (theo loi khuyen cua Buckingham), va cung voi Laud, tro thanh cac bo truong co anh huong lon đoi voi Charles.
Bi anh huong boi that bai cua Nghi vien ngan han o Anh, Nghi vien Scotland tuyen bo rang minh co the tu cai tri ma khong can su đong y cua nha vua, vao thang 8 nam 1640, quan Covenanter tien đen đat Northumberland thuoc nuoc Anh. Charles va Strafford truc tiep len phia bac đe chi huy quan đoi Anh, Vi ba tuoc Northumberland, nguoi cua nha vua đung đau vung đat nay, đang bi hanh ha boi benh gut va benh li. Nhung nguoi linh Scotland, phan nhieu đa tung chien đau trong Chien tranh Ba muoi nam, co tinh than chien đau va su thanh thuc chien tran cao hon quan đoi Anh, va de dang tien sau đen Newcastle upon Tyne ma khong vap phai su khang cu nao. O noi đay dien ra Tran Newburn, va nguoi Scot đanh bai nguoi Anh va chiem đong thanh pho cung nhu vung đat lan can la Durham.
Khi nhu cau trieu tap Nghi vien ngay cang tro nen cap thiet, Charles đa co quyet bat thuong khi trieu tap Đai hoi đong khanh tuong. Vao luc cuoc hop dien ra, ngay 24 thang 9 tai York, Charles đa lam theo loi khuyen cua hau het moi nguoi va trieu tap Nghi vien. Sau khi thong bao đen cac quy toc rang mot cuoc hop Quoc hoi se dien ra vao thang 11, ong yeu cau ho tim cach nao đo đe ong co the co kinh phi duy tri quan đoi đe chien đau voi nguoi Scot. Ho khuyen ong nen thuong luong voi phia Scotland. Mot hiep đinh hoa binh, du cho đo khong phai la hiep đinh vinh vien, đa đuoc ky vao thang 10 nam 1640, voi that bai nhuc nha cua nha vua Hiep uoc Ripon. Theo noi dung Hiep uoc, nguoi Scots se tiep tuc chiem đong Northumberland va Durham, va đuoc tra £850 moi ngay cho đen khi hoa binh lap lai va Nghi vien Anh đuoc tai trieu tap, ma khi co Nghi vien moi co đu von chi tra cho quan Scotland. Do đo Charles lai trieu tap Quoc hoi, Quoc hoi nay đuoc biet đen voi ten goi la Quoc hoi dai han. Mot lan nua, su ung ho danh Charles kha thap trong noi bo Quoc hoi. Trong so 493 thanh vien cua Ha vien đuoc phuc chuc vao thang 11, co hon 350 nguoi chong đoi nha vua.


Nghi vien dai han = Suc ep chien tranh =
Nghi vien dai han đa chung minh rang ho con kho đoi pho gap nhieu lan so voi Nghi vien ngan han. Nghi vien đuoc tap hop ngay 3 thang 11 nam 1640 va nhanh chong khoi đong qua trinh luan toi phan quoc đoi voi cac co van hang đau cua nha vua. Strafford bi bat giam vao ngay 10 thang 11; Laud bi luan toi vao ngay 18 thang 12; Lord Keeper Finch bi luan toi vao ngay hom sau, va ong ta đa đao thoat đen the Hague voi su cho phep cua Charles ngay 21 thang 12. Đe ngan chan nha vua giai tan Nghi vien theo y muon, Nghi vien đa thong qua Đao luat ba nam mot lan, yeu cau Nghi vien phai đuoc trieu tap it nhat moi ba nam, va cho phep Lord Keeper of the Great Seal va 12 khanh tuong co the tu trieu tap Nghi vien neu nha vua khong lam đieu đo. Đao luat nay ra đoi cung luc voi du luat tro cap, va do đo Charles phai mien cuong ban chi du bay to su đong tinh cua hoang gia vao thang 2 nam 1641..
Strafford tro thanh muc tieu cong kich cua cac nghi si, đac biet la John Pym, va ong bi xet xu vi toi phan quoc ngay 22 thang 3 nam 1641. Tuy nhien, cao buoc cua Sir Henry Vane rang Strafford đa đe doa se dung toi quan đoi Ireland đe chinh phuc Anh quoc đa khong đuoc chung minh va ngay 10 thang 4, vu kien cua Pym đa khong thanh cong. Pym va cac đong minh ben đua ra mot du luat trai voi phap luat, theo đo chi tuyen bo Strafford co toi va tuyen an tu hinh ong ta.

Charles tran an Strafford rang "Bang loi noi cua mot vi vua, ai khanh se khong bi mat đi mang song, danh su va tai san", va cai thu tuc phap ly kia se khong đuoc thuc hien neu Charles khong đong y. Hon the nua, nhieu thanh vien Nghi vien va hau het cac khanh tuong phan đoi du luat, ho khong mong muon, "giet nguoi bang luoi guom cong ly". Tuy nhien, cang thang leo thang khi xuat hien mot cuoc đao chinh bat thanh do nhung nguoi bao hoang to chuc đe cuu Stafford, co ca su tham gia Charles. Ha vien thong qua du luat ngay 20 thang 4 voi so phieu chenh lech (204 phieu thuan, 59 phieu chong, va 230 phieu trang), va cac lanh chua cung ung thuan viec nay (ti le 26/19, 79 nguoi khong co y kien) vao thang 5. Charles, lo so cho su an toan cua gia đinh ong khi đang phai đoi mat voi tinh trang bat on, phai mien cuong thong qua du luat ngay 9 thang 5 sau khi ban bac voi cac tham phan va giam muc. Strafford bi chem đau ba ngay sau đo.
Ngay 3 thang 5, nhung nguoi bat man trong Nghi vien len an nhung "am muu xau xa" cua Charles la "cai tri tuy tien va đoc tai"; trong khi mot so nguoi khac ky tien thinh nguyen se bao ve cho "than the, danh du va đang cap " cua nha vua, ho cung đa the bao ve "nhung cai cach ton giao thuc su", Nghi vien, va "quyen loi va su tu do cua than dan". Chua đay mot tuan sau, Charles phe chuan mot Đao luat chua tung co, theo đo cam viec giai tan Nghi Vien ma khong co su đong y cua Nghi vien. Thang sau, thue tau thuy, tien phat vu phong tuoc hiep si va khoan tieu đac biet khong can Quoc hoi đong y đa đuoc tuyen bo la khong hop phap, cac Toa an Star Chamber va High Commission bi giai tan. Tat ca nhung loai thue con lai đuoc cong nhan va đuoc quy đinh trong Luat Trong tai va Hoa hong. Ha vien cung tim cach ket toi cac giam muc, nhung khong đuoc su phe chuan tu cac Lanh chua.
Charles đa nhuong bo đoi voi phia Anh, va tam thoi cai thien đuoc đia vi o Scotland bang cach đen tham vuong quoc nay trong khoang thang 8 đen thang 11 nam 1641, tai đay ong thua nhan su thanh lap va ton tai cua Giao hoi Truong lao. Tuy nhien, sau mot cuoc đao chinh cua nhung nguoi bao hoang o Scotland, goi la "The Incident", uy tin cua Charles lai mot lan nua bi suy giam.


= Đoi pho voi cuoc noi day o Ireland =

O Ireland, nguoi dan chia lam 3 nhom chinh tri chu yeu: nguoi Gaelic Irish, theo Cong giao, nguoi Cuu Anh, la con chau cua nguoi Norman thoi trung co va cung theo Cong giao; va Tan Anh, nhung nguoi vua di dan tu Anh va Scotland đen Ireland theo Khang Cach, ho ung ho Nghi vien Anh va Covenanters. Thoi gian Strafford lam pho vuong cua Ireland, nen kinh te phat trien va muc thue đong gop cho hoang gia tang len, nhung nhung đieu đo co đuoc boi su ap đat cua chinh phu. Nha vua đa dung len mot đoi quan Cong giao lon nham tao them the luc cho minh va lam suy yeu quyen luc cua Nghi vien Ireland, trong khi van tiep tuc đoat đat cua nguoi Cong giao cho nguoi Khang Cach, cung luc lai tim cach Anh giao vao Ireland, voi nhung tu tuong chong Giao hoi Truong lao. Ket qua la, ca ba nhom chinh tri đeu bat man. Viec Strafford bi luan toi, đa đem đen mot giai đoan moi đoi voi nen chinh tri Ireland, va tat ca cac ben đeu đua ra bang chung chong lai ong ta. Tuong tu nhu Nghi vien Anh, nhom Cuu Anh trong nghi vien Ireland chong đoi Strafford va tuyen bo van trung thanh voi Charles. Ho lap luan rang nha vua đa bi me hoac boi ten sung than đoc ac, va hon the nua, mot vi pho vuong nhu Strafford co the đu suc hanh đong nhu mot nguoi cai tri chuyen che chu chua han nha vua đa co the truc tiep cai tri hon đao. That bai Strafford cung lam suy yeu suc anh huong cua Charles len vuong quoc Ireland. Yeu cau giai the quan đoi Ireland cua Ha vien Anh đa bat thanh toi ba lan trong luc Strafford bi giam trong tu, cho đen khi Charles cuoi cung do thieu tien đa phai giai tan quan đoi va cuoi cung đua Strafford ra xet xu. Cach tranh chap lien quan đen viec chuyen quyen su dung đat tu nhung nguoi Cong giao sang cho nhung nguoi Tin Lanh đen đinh cu, đac biet lien quan đen van đe plantation of Ulster, cung luc voi quyet đinh đat Nghi vien Scotland duoi Nghi vien Anh, đa gieo mam cho cuoc noi loan. Khi xung đot vu trang phat sinh giua nguoi Gaelic va Tan Anh, vao cuoi thang 10 nam 1641, nguoi Cuu Anh đung ve phia nguoi Gaelic va đong thoi van tuyen bo trung thanh voi nha vua.
Thang 11 nam 1641, Ha vien thong qua Đai Khang nghi, mot danh sach dai nhung khieu nai đoi voi cac hanh đong cua bo truong cua Charles tu đau trieu đai cua ong (đuoc khang đinh la mot phan cua am muu lon cua nhung nguoi Cong giao ma nha vua bi loi dung va loi keo tham gia), nhung co ve nhu la Pym đa buoc đi qua xa boi chi co 11 phieu thuan - 159 phieu chong, khoang cach len đen 148. Hon the nua, Đai Khang nghi cung khong đuoc nhieu su ung ho tu Thuong vien, noi co nhieu thanh vien bi Đai Khang nghi nham vao. Cang thang leo thang khi nhung tin tuc ve cuoc noi loan o Irelang truyen đen, cung voi nhung tin đon sai su thuc la Charles co đong loa trong vu nay. Suot thang 11, mot loat cac truyen đon xuat hien gay ra hoang mang trong quan chung khi ke ve cuoc noi day tan khoc o Ireland, trong đo co nhung cuoc tan sat vo toi va nham vao nguoi Tan Anh boi phe nhung nguoi Ireland ban xu ma nguoi Cuu Anh khong the kiem soat đuoc. Tin đon ve "nguoi theo Giao hoi" đang co am muu nao đo lan truyen khap vuong quoc Anh, va thai đo chong Cong giao cua nguoi Anh cang them vung chac, lam ton hai đen danh tieng va quyen han cua Charles.

Nghi vien Anh khong tin tuong vao nhung đong co cua Charles khi ong muon co them tien đe trang trai viec dep loan cua Ireland; nhieu thanh vien Ha vien nghi ngo rang nguon nhan luc va tai luc ho cung cap co the se bi Charles dung đe chong lai chinh Quoc hoi. Pym đe ra Du luat dan quan voi du đinh gianh quyen kiem soat quan đoi cua nha vua, song cac khanh tuong khong chiu, đe lai mot minh Charles. Thay vao đo, Ha vien thong qua du luat giong nhu mot phap lenh, ho tuyen bo rang khong can su đong y cua hoang gia. Phap lenh dan quan đuoc đua ra duong nhu đa xui giuc cac lanh chua đua quan ho tro nha vua. Trong mot no luc nham cung co đia vi cua minh, Charles lai gay ra su bat binh lon hon tu nguoi London, va noi đay nhanh chong chim trong hon loan, khi ong đat Thap London nam duoi su chi huy cua Đai ta Thomas Lunsford, mot nguoi khong noi tieng, mac du co nang luc. Khi tin đon truyen toi tai Charles la Nghi vien co y buoc toi hoang hau thong đong voi phien quan Ireland, ong quyet đinh hanh đong quyet liet.


= Nam thanh vien =
Charles nghi ngo rang, co the ong đa đung, rang mot so thanh vien trong Nghi vien Anh đa thong đong voi nguoi Scot xam luoc nuoc Anh. Ngay 3 thang 1, Charles buoc Nghi vien cach chuc nam thanh vien cua ho – Pym, John Hampden, Denzil Holles, William Strode va Sir Arthur Haselrig – cung mot nguoi khac – Lord Mandeville – vi ly do la ho bi nghi pham toi phan quoc. Khi Nghi vien khang chi, co the Henrietta Maria đa khuyen Charles bat giu nam thanh vien kia, va Charles đa quyet đinh lam theo. Tuy nhien, tin tuc ve viec bat giu truyen đen Nghi vien, va nam nguoi kia len thuyen bo tron khong lau truoc kia Charles xong vao Ha vien voi quan đoi cua ong, ngay 4 thang 1 nam 1642. Sau khi đuoi chu tich Ha vien, William Lenthall, khoi cai ghe cua ong ta, nha vua yeu cau ong ta noi noi cac nghi si đa bo tron. Lenthall, đa quy xuong, va đap lai nha vua bang mot cau noi noi tieng, "Co the đe lam vui long Thanh Thuong, Ha than se khong con cap mat nao đe nhin va khong co cai luoi nao đe noi o noi nay nhung đay la noi Ha than lanh đao, va toi to than đang o đay." Charles ngam ngui tuyen bo "tat ca lu chim đa tron thoat", va buoc phai ra ve ma khong thu đuoc gi ca.
No luc bat giu bat thanh nhanh chong tro thanh tai hoa cho Charles. Tien le chua co vi vua Anh nao buoc chan vao Ha vien, va hanh đong vo tien khoang hau cua ong khi dan quan vao noi đo đe bat giu 5 thanh vien đa xam pham nghiem trong quyen luc cua Quoc hoi. Trong mot con thinh no, Charles pha tan het nhung su ung ho danh cho ong nhu nguoi bao ve chong lai su đoi moi va mat trat tu.
Nghi vien nhanh chong kiem soat London, va Charles roi thu đo đen Lau đai Ba tuoc Hampton ngay 10 thang 1 nam 1642, hai ngay sau ong đen Lau đai Windsor. Sau khi gui hoang hau va cong chua hoang gia đen mot noi an toan o nuoc khac trong thang 2, ong đi ve phia bac, hi vong se kiem soat đuoc kho vu ky quan su o Hull. Nhung moi viec khong nhu la mo, ong bi đay lui boi Thong đoc nghi vien tai thi tran, Sir John Hotham, nguoi tu choi cho ong vao đia phan vao thang 4, va Charles buoc phai rut lui.


Noi chien Anh Giua nam 1642, hai phe bat đau cuoc chien. Quan cua Charles la nhung ki si phong kien co kinh nghiem trong chien tran voi cach dan quan theo kieu Trung co, va Nghi vien keu goi nhung nguoi tinh nguyen tham gia vao luc luong dan quan. Sau nhung cuoc đam phan khong thu đuoc ket qua gi, Charles ky quyet đinh tuyen chien o Nottingham ngay 22 thang 8 nam 1642. Vao nhung thang đau cua Cuoc noi chien lan thu nhat, quan cua Charles kiem soat cac xu Midlands, Wales, mien tay va mien bac nuoc Anh. Ong thiet trieu o Oxford. Nghi vien kiem soat London, mien đong nam va mien đong nuoc Anh, va kiem soat luc luong hai quan.
Sau mot vai cuoc đung đo nho, hai ben gap nhau tai Edge Hill, Warwickshire, ngay 23 thang 10 nam 1642. Chau trai cua Charles Hoang than Rupert xu the Rhine khong đong y voi ke hoach tac chien cua nguoi chi huy phe bao hoang, Lanh chua Lindsey, va Charles đong tinh voi Rupert. Lindsey tu chuc, sau đo Charles đua Lanh chua Forth len thay the. Ki binh cua Rupert đa pha vay thanh cong truoc quan cua Nghi vien, nhung thay vi tro lai đanh tiep, ong ta lai đi đuong tat đe đanh vao đoi hau quan. Lindsey, đa bi thuong va chay mau đen chet ma khong co nguoi tro giup bang vet thuong. Tran chien ket thuc bat phan thang lai khi troi đa sap toi.
Theo hoi truong cua Charles, kinh nghiem hoc đuoc tu cuoc chien khien nha vua "buon vo han va sau sac". Ong điem quan tai Oxford, tu choi đe nghi Rupert la nhanh chong tien quan đanh London. Sau mot tuan, ong moi cho quan đanh thu đo ngay 3 thang 11, chiem Brentford, vung ma quan đoi cua ong đi qua tren đuong hanh quan; tiep đo ong van duy tri đam phan voi Nghi vien. Tai Turnham Green thuoc ngoai o London, quan đoi hoang gia gap phai su khang cu tu luc luong quan dan thu đo, voi luc luong đong đao hon, nen Charles ra lenh thoai quan. Ong o qua mua đong tai Oxford, tang cuong he thong phong thu trong thanh pho va chuan bi cho chien dich vao mua xuan nam sau. Thoa thuan hoa binh giua hai ben ket thuc vao thang 4.

Chien tranh tiep tuc ma van chua ben nao gianh đuoc loi the trong vai nam tiep đo, va Henrietta Maria tro ve Anh trong 17 thang tu thang 2 nam 1643. Sau khi Rupert chiem đuoc Bristol thang 7 nam 1643, Charles đen tham thanh pho cang nay va bao vay Gloucester, ap sat song Severn. Ke hoach cua ong nham cong pha cac buc tuong thanh đa that bai vi troi mua to, va vien quan cua Quoc hoi đang đen gan, Charles go bo vong vay va rut lui ve Lau đai Sudeley. Quan đoi cua Quoc hoi lai tien ve London, truy đuoi quan cua Charles. Hai ben lai giap chien Newbury, Berkshire, ngay 20 thang 9. Giong nhu tran Edgehill,tran chien roi vao be tac khi man đem buong xuong, va hai ben tu thoi lui. Thang 1 nam 1644, Charles trieu tap mot Quoc hoi o Oxford, gom 40 khanh tuong va 118 thanh vien Ha vien, Quoc hoi nay đuoc biet voi ten goi Nghi vien Oxford, cho đen thang 3 nam 1645, no đa nhan đuoc su ung ho cua phan lon cac quy toc va mot phan ba thanh vien Ha vien. Charles cam thay that vong vi su vo hieu qua cua cai hoi nghi nay, ong goi no la "vat lai", trong mot buc thu gui cho hoang hau.
Nam 1644, Charles van o mien nam nuoc Anh trong khi Rupert hanh quan len phia bac đe giai vay Newark va York, von đang bi quan đoi Scotland đe doa nghiem trong. Charles gianh chien thang trong tran cau Cropredy vao cuoi thang 6, nhung đoi quan o mien bac lai bi đanh bai tai tran Marston Moor chi sau đo vai ngay. Nha vua tiep tuc to chuc chien dich o phia nam, bao vay va giai giap luc luong quan cua Nghi vien duoi su chi huy cua Ba tuoc Essex. Quay tro lai can cu tai Oxford, ong tham gia tran Newbury lan thu hai truoc khi mua đong đen; tran chien ket thuc bat phan thang bai. Nhung no luc đam phan đuoc tien hanh vao mua đong, khi hai ben tai vu trang va to chuc lai luc luong, cung khong thu đuoc ket qua.
Tai tran Naseby ngay 14 thang 6 nam 1645, ki binh cua Hoang than Rupert tan cong manh liet, be gay canh trai va truy kich nhung đai đoi ki binh cua Quan đoi kieu moi cua Nghi vien đang bo chay, nhung luc luong cua Charles bi quan phan nghich truy đuoi gat gao. Charles, co gang đong vien quan đoi, thuc ngua ra phia truoc đoi quan nhu ong tung lam vai lan truoc kia, nhung Lanh chua Carnwath ngan lai va keo ong ve, vi lo so cho su an toan cua nha vua. Hanh đong cua Carnwath bi quan bao hoang hieu lam la lenh rut quan, dan đen viec hang ngu bi roi loan. Can can luc nay nghieng han ve phia Nghi vien. Hoang than Rupert chi kip bao ve nha vua chay thoat khoi tran đia. Tu đay quan hoang gia gap hang loat that bai lien tiep, va sau Chien dich Oxforl, Charles cai trang thanh mot nguoi đay to roi bo tron vao thang 4 nam 1646. Ong tu nop minh cho quan đoi truong lao đang bao vay Newark, va bi dan len phia bac đen Newcastle upon Tyne. Sau chin thang đam phan, nguoi Scot đa đi đen mot thoa thuan voi nguoi Anh, theo đo đoi lay £100,000 va se con nhieu hon trong tuong lai, phia Scotland se rut khoi Newcastle va giao nop Charles cho Nghi vien vao thang 1 nam 1647.


= Bi cau thuc =
Nghi vien đa quan thuc Charles tai Holdenby House thuoc Northamptonshire cho đen khi vien si quan George Joyce dung vu luc buoc ong roi Holdenby ngay 3 thang 6 duoi danh nghia quan đoi kieu moi. Vao thoi điem đo, su nghi vuc phat sinh va gia tang trong noi bo giua mot ben la Nghi vien, ung ho giai tan quan đoi va Giao hoi truong lao, voi ben kia la Quan đoi kieu moi, nhung nguoi chu truong Đoc lap khong theo ton giao, muon co đuoc vai tro chinh tri lon hon hien tai. Charles hao hung loi dung su chia re nay, ong xem hanh đong cua Joyce la mot co hoi cho minh chu khong phai la moi đe doa. Đau tien ong đuoc đua toi Newmarket, noi ma ong muon đen, va sau đo đen Oatlands roi Hampton Court, trong khi nhieu cuoc đam phan khong co ket qua dien ra. Thang 11, ong nhan ra đuoc co hoi tron thoat đa đen, va tim kiem mot noi an nau – Phap, mien nam nuoc Anh hay Berwick-upon-Tweed, gan bien gioi Scotland. Ong tron khoi Hampton Court ngay 11 thang 11, va tu bo bien Southampton Water ong bat lien lac voi Robert Hammond, Thong đoc Nghi vien Đao Wight, Charles tin rang ong ta con trung thanh voi minh. Hammond, tuy nhien, cau thuc Charles trong Lau đai Carisbrooke va thong bao voi Nghi vien rang Charles đang o cho minh.
Tu Carisbrooke, Charles tiep tuc co gang thuong luong voi cac ben chong đoi. Mac du truoc đay tung xung đot voi Nha tho Scotland, ngay 26 thang 12 nam 1647 ong ky mot hiep uoc bi mat voi nguoi Scot. Theo cai thoa thuan goi la "Engagement", Scotland se tien hanh xam luoc nuoc Anh duoi danh nghia cua Charles va khoi phuc ngai vang cho ong voi đieu kien Giao hoi Truong lao đuoc thanh lap o Anh trong 3 nam.
Phe bao hoang lai noi len vao thang 5 nam 1648, khoi đau cuoc noi chien lan 2, va nhu thoa thuan voi Charles, Scotland đua quan đanh Anh. Cac cuoc noi day o Kent, Essex, va Cumberland, va ca o Nam Wales, bi quan đoi kieu moi đanh tan, va voi that bai cua Scotland tai tran Preston vao thang 8 nam 1648, hoang gia khong con bat ki co hoi chien thang nao.
Charles bay gio chi con trong mong vao cuoc đam phan, đuoc to chuc o Newport thuoc Đao Wight. Ngay 5 thang 12 nam 1648, Nghi vien quyet đinh tiep tuc đam phan voi nha vua voi ti le so phieu la 129/83, nhung Oliver Cromwell va quan đoi phan đoi bat ki cuoc đam phan nao voi mot nguoi la ho coi la bao chua khat mau va đa dung hanh đong đe the hien quyen luc cua ho. Hammond bi cach chuc Thong đoc đao Wight ngay 27 thang 11, va bi quan đoi quan thuc tu ngay hon sau. Tai su kien Pride's Purge dien ra vao ngay 6 va 7 thang 12, 143 thanh vien nghi vien bi bat giu hoac cach chuc boi Đai ta Thomas Pride, trong khi chi co 50 nguoi ung ho quan đoi đuoc giu lai. Cac thanh vien con lai đuoc goi la Nghi vien Con lai. Đo la ket cuc cua mot cuoc đao chinh quan su.


Xet xu Charles bi chuyen toi Lau đai Hurst vao cuoi nam 1648, va sau đo đen Lau đai Windsor. Thang 1 nam 1649, Ha vien Con lai truy to ong vi toi phan quoc, tuy rang cao buoc bi Thuong vien bac bo. Y tuong xet xu nha vua la mot chuyen la thuong. Chanh tham phan cua ba phien toa la Henry Rolle, Oliver St John vad John Wilde – tat ca đeu phan đoi ban cao trang danh cho nha vua la trai phap luat. Nghi vien Con lai tu tuyen bo ho co the tu nam quyen lap phap, thong qua mot du luat thiet lap mot toa an đac biet xet xu Charles, va tuyen bo du luat tro thanh đao luat ma khong can su đong y cua hoang gia. Toa đai hinh Justice đuoc thanh lap sau Đao luat nay gom 135 uy vien, nhung phan nhieu trong so ho tu choi nhiem vu hoac khong đen toa. Chi co 68 nguoi (đeu la thanh vien Nghi vien) tham gia phien toa xet xu Charles ve toi phan quoc va "nhung toi lon khac" bat đau vao ngay 20 thang 1 nam 1649 tai Đai sanh Westminster. John Bradshaw la Chu tham phien toa, va nguoi đung truy to la Luat su John Cook.
Charles đa bi buoc toi phan quoc, chong lai Anh quoc bang cach dung quyen luc cua minh đe cham lo cho loi ich ca nhan thay vi loi ich quoc gia. Ban cao trang noi rang ong, "cho nhung du đinh đa thuc hien cua ong ta, cho viec bao ve ban than ong ta va nguoi ung ho ong ta la muc đich cua nhung hanh đong xau xa cua ong ta va bon chung, va cuoi cung dan đen su phan boi va ngoan co trong cuoc chien chong lai Nghi vien hien nay, va nhung nguoi đung đai dien (trong Nghi vien)", va rang "chinh sach đoc ac, chien tranh, va nhung hanh đong xau xa cua ong ta, ong Charles Stuart, đa lam, va ong ta lam đieu đo vi su thang tien va loi ich ca nhan, y thich, quyen luc, cho ong ta va gia đinh ong ta, chong lai loi ich quoc gia, quyen cong đong, su tu do, cong ly, va hoa binh cua moi cong dan tren đat nuoc nay." Phan anh đung cac khai niem hien đai ve trach nhiem cua nguoi chi huy, ban cao trang buoc toi ong "ket toi tat ca nhung ai lam phan, giet nguoi, cuop boc, thieu song, an cap, tan pha, gay thiet hai ton lai đen đat nuoc nay, hanh đong va tham gia trong cac cuoc chien tranh đa noi đen, hoac gay ra đieu đo." Uoc tinh khoang 300,000 nguoi, 6% dan so chet vi chien tranh.
Trong ba ngay xet xu đau tien, bat cu khi nao đuoc yeu cau tim nguoi bao chua, ong tu choi, va bay to su phan đoi cua minh: "Qua nhan khong biet la voi cai danh nghia gi đua qua nhan đen đay, la quyen the hop phap a...?" Ong tuyen bo la khong co toa an nao co tham quyen xet xu mot vi quan vuong, quyen luc cai tri cua rieng ong đuoc Chua ban cho va boi nhung luat le truyen thong cua Anh quoc, va rang cach duy nhat đe ong giu đuoc quyen luc đo la phai dua vao luc luong vu trang. Charles nhan manh phien toa la bat hop phap, giai thich rang, 

Khong co mot quyen the nao tren the gioi nay co the tham van qua nhan (la vua cua cac nguoi) voi nhung cau hoi nhu the đoi voi toi pham ... Viec lam ngay hom nay khong đuoc cong nhan theo luat cua Chua, ma trai lai, quyen the can phai đuoc tuan phuc cua mot vi vua đuoc chung thuc trong ca Cuu Uoc va Tan Uoc ... Đoi voi phap luat cua vung đat nay, Qua nhan khong phai khong tu tin, khong co mot luat su nao dam gia doi khang đinh su luan toi chong lai nha vua, tat ca ho đeu se tu lam theo y cua minh: va mot trong nhung cham ngon cua ho la, nha vua khong lam gi sai ... Thuong vien bi loai tru hoan toan; va con Ha vien, ai cung biet rang phan lon thanh vien Ha vien đang bi giam giu hay bi loai bo khoi chuc vu ... nhung gi Qua nhan lam chi la bao ve nhung nguyen tac co ban cua vuong quoc nay va chong lai nhung ai cho la quyen luc cua Qua nhan đa hoan toan lam thay đoi chinh quyen co xua.
 
Toa an, nguoc lai, bac bo đac quyen mien truy to cua quoc vuong, va đe xuat "Nha vua cua Anh khong phai la mot ca nhan, ma la mot chuc vu ma nguoi nam giu no đuoc giao pho mot quyen luc han che đe cai tri 'boi va theo phap luat cua đat nuoc va khong la cai gi khac'."

Vao cuoi ngay thu ba, Charles bi đua ra khoi toa an, va sau đo hon 30 nhan chung bat đau chong lai nha vua khi ong khong co mat o đo vao hai ngay tiep theo, va ngay 26 thang 1 ong bi xu toi chet. Ngay hom sau, đuc vua bi giai ra truoc quan chung, bi tuyen bo co toi va bi ket an. 59 uy vien đa ky ten vao ban an tu hinh cua ong.


Vu hanh quyet Theo ke hoach Charles bi chat đau vao thu 3, ngay 30 thang 1 nam 1649. Hai nguoi con cua ong van con o lai Anh duoi su kiem soat cua Nghi vien: Elizabeth va Henry. Ho đuoc phep đen tham ong ngay 29 thang 1, va ong noi voi cac con nhung loi chia tay trong nuoc mat. Sang hom sau, ong yeu cau hai chiec ao đe tranh thoi tiet lanh gia co the khien ong run ray ma quan chung se tuong la ong so hai: "thoi tiet mua nay qua khac nghiet co the khien Qua nhan run ray, ma mot so nguoi quan sat se tuong qua nhan so hai. Qua nhan khong muon bi quy toi nhu vay."
Ong bi ap giai tu Cung đien St James, noi ong bi giam giu, đen Cung đien Whitehall, noi đoan đau đai đa đuoc dung len o phia truoc phong thiet yen. Charles bi đua ra xa nhung nguoi chung kien boi mot hang day cac binh si, va ong chi noi loi cuoi cung khi đung truoc đoan đau đai. Ong cho rang so phan hien tai cua ong la do tu that bai trong viec cuu nguoi toi to trung thanh cua ong, Strafford: "Mot đieu bat cong ma Qua nhan đa lam cho no co hieu luc, va bay gio đieu bat cong đo đat len chinh Qua nhan." Ong tuyen bo rang: "Đoi voi nhan dan, qua nhan that su mong cac nguoi co đuoc tu do nhieu nhu bat cu ai. Nhung Qua nhan phai noi voi cac nguoi, rang tu do cua ho chi co đuoc khi co chinh phu; tuc la luat le nho đo ma than thanh cua ho la do ho lua chon. Đieu nay khong co nghia la dinh liu vao mot chinh phu ma hau nhu chang co gi lien quan đen ho. Mot than dan va mot đe vuong ro rang la khac nhau, va do vay cho đen khi cac nguoi biet đuoc đieu đo, y ta la cac nguoi đat nhan dan vao tu do đo nhu Qua nhan noi, chac chan la ho se khong bao gio đuoc hanh phuc." Ong tiep tuc, "Qua nhan se đi tu mot ngai vua co the hu đon đen mot ngai vua khong the hu đon, noi khong the co phien nhieu nao, khong phien nhieu nao trong the gioi đo."
."
Vao khoang 2 gio chieu, Charles đat đau cua ong vao thot chem sau khi noi vai loi cau nguyen va ra hieu voi đao phu khi ong đa san sang bang cach dui tay ra, sau đo ong bi chat đau chi voi mot nhat chem xuong. Theo nhu Philip Henry, mot tieng keu van "duong nhu toi chua bao gio nghe truoc đo va toi uoc khong co gio phai nghe lai" cat len tu cho đam đong, vai nguoi trong so ho nhung khan tay cua minh vao mau cua nha vua nhu la mot vat luu niem.
Đao phu đa đeo mat na va cai trang, va co nhieu cuoc tranh luan ve danh tinh cua nguoi nay. Ban đau cac uy vien đa muon đe Richard Brandon, nguoi thi hanh an treo co o London lam viec nay, nhung ong tu choi, it nhat la trong lan đau, mac du đa đuoc hua tra £200. Co the ong đa nghi lai va nhan loi sau khi bi doa giet, nhung co nhung nguoi khac cung bi tinh nghi, bao gom George Joyce, William Hulet va Hugh Peters. Sau khi kiem tra thi the cua nha vua o Windsor nam 1813, cho thay rang nguoi chem đau ong la mot đao phu day dan kinh nghiem.
Theo thong le truyen thong, đau cua ke phan quoc se đuoc đua đi trung bay truoc cong chung voi dong chu "Kia, đau cua ke phan boi!" Mac du thu cap cua Charles bi đem thi chung, nhung dong chu khong đuoc dung kem theo, co the la do đao phu khong muon danh tinh cua minh bi tiet lo. Mot ngay sau vu hanh quyet, đau cua nha vua đuoc gan lai voi phan than, roi nguoi ta uop xac ong va đat no vao mot quan tai chi.

Hoi đong khong chiu cho an tang Charles tai Tu vien Westminster, vi vay thi the ong đuoc đua toi Windsor vao toi 7 thang 2. Ong đuoc an tang trong ham mo cua Henry VIII ben canh thi the Henry VIII va nguoi vo thu ba cua ong ta, Jane Seymour, tai Nha nguyen St George, Lau đai Windsor, ngay 9 thang 2 nam 1649. Con trai ong, Charles II, sau đo du đinh xay mot lang mo hoang gia cho ong o Hyde Park, London, nhung no khong bao gio đuoc dung len.


Di san Muoi ngay sau cuoc hanh quyet Charles, mot cuon hoi ki đuoc nha vua viet đa xuat hien va đuoc rao ban. Quyen sach nay, ten Eikon Basilike ("Hinh tuong Hoang gia"), co nhieu noi dung bien ho cho chinh sach cua hoang gia, va đo la mot trong nhung tai lieu đuoc nhung nguoi bao hoang dung đe tuyen truyen. John Milton viet cau tra loi cua Nghi vien, Eikonoklastes ("The Iconoclast"), nhung khong mang nhieu hieu qua nhu cuon sach cua phe bao hoang. Anh giao va Hoang gia coi ong nhu mot nguoi tu vi đao, va Giao hoi England đa phong thanh cho ong, trong Hoi nghi Canterbury and York nam 1660. Nguoi Anh giao xay dung cac nha tho đe tuong nho viec ong tu đao nhu, nhu Falmouth va Tunbridge Wells.
Lay cam hung tu chuyen tham Tay Ban Nha cua ong nam 1623, Charles tro thanh mot nguoi say me va thong thao trong viec suu tap nhung tac pham nghe thuat, ong so huu mot bo suu tap nghe thuat vao loai nhat luc đo. Nhung can than than can cua ong nhu Cong tuoc Buckingham va Ba tuoc Arundel co cung so thich voi ong va ho đuoc goi la nhom Whitehall. O Tay Ban Nha, ong đuoc ve chan dung boi Velazquez, va tac pham đuoc mua lai boi Titian va Correggio, trong so nhung nguoi khac. O Anh, di san cua ong bao gom tran nha Banqueting House, Whitehall, boi Rubens va tranh ve cua cac hoa si nguoi Ha Lan nhu van Honthorst, Mytens, va van Dyck. Nam 1627 va 1628, ong mua lai toan bo suu tap cua Cong tuoc Mantua, bao gom cac tac pham cua Titian, Correggio, Raphael, Caravaggio, del Sarto va Mantegna. Bo suu tap cua Charles cang đo so hon khi co ca nhung tac pham cua Bernini, Bruegel, da Vinci, Holbein, Hollar, Tintoretto va Veronese, nhung buc chan dung ban than cua Durer va Rembrandt. Khi Charles chet, uoc tinh la ong so huu 1760 buc tranh, phan nhieu trong so đo đuoc ban va phan phat trong noi bo Nghi vien.
Che đo quan chu bi lat đo, Anh tro thanh nuoc cong hoa hay "Thinh vuong chung". Thuong vien bi bai bo boi Ha vien Rump, va quyen hanh phap roi vao tay Hoi đong nha nuoc. Tat ca nhung chong đoi quan su o Anh va Ireland đa bi dap tat boi luc luong cua Oliver Cromwell trong Noi chien Anh lan thu ba va Cuoc chinh phuc Ireland cua Cromwell. Cromwell giai tan Nghi vien Rump nam 1653, thiet lap Che đo va chinh ong ta la Bao ho cong. Khi ong ta chet nam 1658, nguoi con len noi ngoi mot thoi gian ngan, Richard. Nghi vien đuoc tai lap, va che đo quan chu trung hung boi con trai truong cua Charles I, Charles II, nam 1660.


= Đanh gia =
Theo loi cua John Philipps Kenyon, "Charles Stuart la mot con nguoi nhieu mau thuan va tranh cai". Đuoc ton kinh boi Đang Bao thu, ho coi ong nhu mot vi thanh tu đao nhung ong bi len an boi cac nha su hoc đang Whig, nhu Samuel Rawson Gardiner, nguoi cho rang ong doi tra va hoang tuong. Trong nhung thap ki gan đay, nhieu su gia chi trich ong, ngoai tru Kevin Sharpe nguoi đanh gia ong voi cai nhin cam thong hon, nhung khong đuoc nhieu nguoi tan đong. Trong Sharpe lap luan rang nha vua la nguoi nang đong va co luong tam, Giao su Barry Coward nghi rang Charles "nha vua vo nang nhat o Anh ke tu Henry VI", cai nhin nay đuoc tan đong boi Ronald Hutton, nguoi goi ong la "ong vua te nhat ke tu thoi Trung Co".
Đai giam muc William Laud, nguoi bi Nghi vien chat đau trong giai đoan chien tranh, mieu ta Charles la "Mot ong hoang nhe nhang va duyen dang, khong de gi đe co đuoc, hoac tao ra đuoc, that tuyet." Charles tinh tao va tinh te hon phu than ong, nhung ong khong biet khoan nhuong đung luc va co tinh theo đuoi cac chinh sach khong đuoc long dan đe roi mang lai hoa sat than. Ca Charles va James đeu theo đuoi quyen toi thuong cua cac vi vua, nhung trong khi tham vong cua James bi kiem che boi su thoa hiep va đong thuan cua than dan, Charles tin rang ong khong viec gi phai thoa hiep hay giai thich ly do nhung hanh đong cua ong. Ong cho rang ong chi phai chiu trach nhiem voi Thuong đe. "Cac ong hoang khong bi rang buoc phai noi ly do nhung hanh đong cua ho," ong viet, "tru phi truoc mat Chua".


Danh hieu, tuoc hieu, vinh du va huy hieu = Tuoc hieu va danh hieu =
23 thang 12 1600 – 27 thang 3 1625: Cong tuoc xu Albany, Hau tuoc xu Ormonde, Ba tuoc xu Ross va Lanh chua Ardmannoch
6 thang 1 1605 – 27 thang 3 1625: Cong tuoc xu York
6 thang 11 1612 – 27 thang 3 1625: Cong tuoc Cornwall va Rothesay
4 thang 11 1616 – 27 thang 3 1625: Than vuong xu Wales va Ba tuoc Chester
27 thang 3 1625 – 30 thang 1 1649: Đuc Vua Be ha
Danh hieu đay đu cua Charles I khi lam vua la "Charles, boi An đien cua chua, Vua cua Anh, Scotland, Phap va Ireland, Nguoi bao ve Đuc tin, etc." Danh hieu "Vua cua Phap" chi la tren danh nghia, đuoc tat ca cac vi vua Anh tu Edward III đen George III su dung, mac du tai nuoc Phap đa co vuong trieu rieng cai tri. Nhung nguoi xu toi ong goi ong la "Charles Stuart, Vua cua Anh".


= Vinh du =
KB: Hiep si xu Bath, 6 thang 1 1605 – 27 thang 3 1625
KG: Hiep si Garter, 24 thang 4 nam 1611 – 27 thang 3 nam 1625


= Huy hieu =


Con cai Charles co chin nguoi con, 2 trong so đo tro thanh vua, va hai nguoi chet khong lau sau khi chao đoi.


To tien Xem them Caroline era
Cultural depictions of Charles I of England
Society of King Charles the Martyr


Chu thich Tham khao Danh sach nguon Adamson, John (2007), The Noble Revolt, London: Weidenfeld & Nicolson, ISBN 978-0-297-84262-0
Ashmole, Elias (1715), The History of the Most Noble Order of the Garter, London: Bell, Taylor, Baker, and Collins
Carlton, Charles (1995), Charles I: The Personal Monarch , London: Routledge, ISBN 0-415-12141-8
Cokayne, George Edward; Gibbs, Vicary; Doubleday, Arthur (1913), The Complete Peerage, quyen III, London: St Catherine Press
Coward, Barry (2003), The Stuart Age , London: Longman, ISBN 978-0-582-77251-9
Cust, Richard (2005), Charles I: A Political Life, Harlow: Pearson Education, ISBN 0-582-07034-1
Donaghan, Barbara (1995), "Halcyon Days and the Literature of the War: England's Military Education before 1642", Past and Present, 147: 65–100, doi:10.1093/past/147.1.65, JSTOR 651040
Edwards, Graham (1999), The Last Days of Charles I, Stroud: Sutton Publishing, ISBN 0-7509-2079-3
Gardiner, Samuel Rawson (1906), The Constitutional Documents of the Puritan Revolution 1625–1660 , Oxford: Clarendon Press
Gillespie, Raymond (2006), Seventeenth Century Ireland , Dublin: Gill & McMillon, ISBN 978-0-7171-3946-0
Gregg, Pauline (1981), King Charles I, London: Dent, ISBN 0-460-04437-0
Hibbert, Christopher (1968), Charles I, London: Weidenfeld & Nicolson
Higgins, Charlotte (ngay 24 thang 11 nam 2009), "Delaroche masterpiece feared lost in war to go on show at National Gallery", The Guardian, truy cap ngay 22 thang 10 nam 2013
Holmes, Clive (2006), Why was Charles I Executed?, London & New York: Hambledon Continuum, ISBN 1-85285-282-8
Howat, G. M. D. (1974), Stuart and Cromwellian Foreign Policy, London: Adam & Charles Black, ISBN 0-7136-1450-1
Johnston, G. Harvey (1906), The Heraldry of the Stewarts, Edinburgh & London: W. & A. K. Johnston
Kenyon, J. P. (1978), Stuart England, London: Penguin Books, ISBN 0-7139-1087-9
Kishlansky, Mark A.; Morrill, John (thang 10 nam 2008) [2004], "Charles I (1600–1649)", Oxford Dictionary of National Biography , Oxford University Press, doi:10.1093/ref:odnb/5143 (yeu cau Đang ky hoac co quyen thanh vien cua thu vien cong cong Anh.)
Loades, D. M. (1974), Politics and the Nation, London: Fontana, ISBN 0-00-633339-7
Louda, Jiri; Maclagan, Michael (1999) [1981], Lines of Succession: Heraldry of the Royal Families of Europe (an ban thu 2), London: Little, Brown, ISBN 978-0-316-84820-6
Quintrell, Brian (1993), Charles I: 1625–1640, Harlow: Pearson Education, ISBN 0-582-00354-7
Robertson, Geoffrey (2002), Crimes Against Humanity: The Struggle for Global Justice , Harmondsworth: Penguin Books, ISBN 978-0-14-101014-4
Robertson, Geoffrey (2005), The Tyrannicide Brief, London: Chatto & Windus, ISBN 0-7011-7602-4
Russell, Conrad (1990), The Causes of the English Civil War, Oxford: Clarendon Press, ISBN 978-0-19-822141-8
Russell, Conrad (1991), The Fall of the British Monarchies 1637–1642, Oxford: Clarendon Press, ISBN 0-19-820588-0
Schama, Simon (2001), A History of Britain: The British Wars 1603–1776, London: BBC Worldwide, ISBN 0-563-53747-7
Scott, William Robert (1912), The Constitution and Finance of English, Scottish, and Irish Joint-Stock Companies to 1720, Cambridge: Cambridge University Press
Sharpe, Kevin (1992), The Personal Rule of Charles I, New Haven & London: Yale University Press, ISBN 0-300-05688-5
Smith, David L. (1999), The Stuart Parliaments 1603–1689, London: Arnold, ISBN 0-340-62502-3
Starkey, David (2006), Monarchy, London: HarperPress, ISBN 978-0-00-724750-9
Stevenson, David (1973), The Scottish Revolution 1637–1644, Newton Abbot: David & Charles, ISBN 0-7153-6302-6
Trevelyan, G. M. (1922), England under the Stuarts , London: Putnam
Wallis, John Eyre Winstanley (1921), English Regnal Years and Titles: Hand-lists, Easter dates, etc, London: Society for the Promotion of Christian Knowledge
Weir, Alison (1996), Britain's Royal Families: A Complete Genealogy , London: Pimlico, ISBN 978-0-7126-7448-5


Xem them Ashley, Maurice (1987), Charles I and Cromwell, London: Methuen, ISBN 978-0-413-16270-0
Gardiner, Samuel Rawson (1882), The Fall of the Monarchy of Charles I, 1637–1649: Volume I (1637–1640); Volume II (1640–1642)
Hibbard, Caroline M. (1983), Charles I and the Popish Plot, Chapel Hill: University of North Carolina Press, ISBN 0-8078-1520-9
Kishlansky, Mark A. (2005), "Charles I: A Case of Mistaken Identity", Past and Present, 189 (1): 41–80, doi:10.1093/pastj/gti027
Lockyer, Roger, bien tap (1959), The Trial of Charles I, London: Folio Society
Reeve, L. J. (1989), Charles I and the Road to Personal Rule, Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 0-521-52133-5
Wedgwood, Cicely Veronica (1955), The Great Rebellion: The King's Peace, 1637–1641, London: Collins
Wedgwood, Cicely Veronica (1958), The Great Rebellion: The King's War, 1641–1647, London: Collins
Wedgwood, Cicely Veronica (1964), A Coffin for King Charles: The Trial and Execution of Charles I, London: Macmillan


Lien ket ngoai Tai lieu luu tru lien quan đen Charles I cua Anh liet ke tai Co quan luu tru quoc gia Vuong quoc Anh
Chan dung cua King Charles I tai Phong Trung bay Chan dung Quoc gia, Luan Đon
Official website of the British monarchy
The Society of King Charles the Martyr
The Society of King Charles the Martyr (United States)
Cac tac pham cua Charles I, King of England tai Du an Gutenberg
Cac tac pham cua hoac noi ve Charles I cua Anh tai Internet Archive

Ban mau:Cong tuoc Albany
Ban mau:Cong tuoc Cornwall

Ban mau:Cong tuoc York