Dodecanese (tieng Hy Lap: Δωδεκανησα, Dodekanisa, [ðoðeˈkanisa], tieng Anh: /doʊdɪkəˈniːz/, nghia la 'muoi hai đao') la mot nhom gom 12 đao lon va 150 đao nho thuoc chu quyen cua Hy Lap tai bien Aegea, trong đo 26 đao co cu dan sinh song. Nhom đao nay thuong đuoc coi la cuc đong cua bien Crete.  Chung thuoc nhom đao Nam Sporades. Cac đao co mot lich su phong phu, va ngay ca cac đao nho nhat cung tu hao voi hang chuc nha tho theo kien truc Byzantine va cac lau đai thoi Trung co.
Đao co lich su quan trong va đuoc biet đen nhieu nhat la Rhodes, trong ca thien nien ky, toan bo khu vuc đuoc cac the luc tren đao nay kiem soat. Trong so cac đao khac, Kos va Patmos cung co lich su quan trong; chin đao lon con lai la Astipalea, Kalimnos, Karpathos, Kasos, Leros, Nisyros, Symi, Tilos va Kastelorizo (thuc ra nam o phia đong cua Đia Trung Hai). Cac đao khac trong chuoi co the ke đen la Agathonisi, Alimia, Arkoi, Chalki, Farmakonisi, Gyali, Kinaros, Lebynthos, Lipsi, Nimos, Pserimos, Saria, Syrna va Telendos.


Lich su = Tien su va thoi co xua =
Dodecanese co nguoi đinh cu tu thoi tien su. Trong thoi ky Neopalatial tren đao Crete, cac hon đao bi Minoa hoa (tiep xuc bat đau tu thien nien ky thu 2 TCN). Sau su sup đo cua Minoa, cac đao chiu su quan ly cua nhung nguoi Hy Lap Mycenaea tu khoang nam 1400 TCN, cho đen khi nhung nguoi Doria đen vao khoang nam 1100 TCN. Vao thoi ky Doria, cac đao tro nen thinh vuong voi vi the mot thuc the đoc lap, phat trien mot nen kinh te va van hoa vung manh trong cac the ky sau đo. Vao đau thoi ky co xua, Rhodes va Kos noi len thanh nhung đao chinh trong nhom, va đen the ky thu 6 TCN, nguoi Doria đa lap nen ba thanh pho chinh tren đao Rhodes (Lindos, Kameiros va Ialyssos). Cung voi đao Kos va cac thanh pho Knidos va Halicarnassos tren luc đia Tieu A, chung tao nen Hexapolis Doria.


= Thoi ky co đai =
Su phat trien nay bi gian đoan vao khoang nam 499 TCN do cac cuoc chien tranh Hy Lap-Ba Tu, trong đo cac hon đao bi nguoi Ba Tu chiem đong trong mot thoi gian ngan. Sau khi nguoi Ba Tu that bai truoc nguoi Athens vao nam 478 TCN, cac thanh pho gia nhap lien minh Delos do Athens thong tri. Khi chien tranh Peloponnesus no ra vao nam 431 TCN, ho hau nhu trung lap mac du van la cac thanh vien cua lien minh.
Khi chien tranh Peloponnesus ket thuc vao nam 404 TCN, Dodecanese chu yeu đa nam ngoai cac cuoc xung đot Aegea lon hon, va đa bat đau mot giai đoan tuong đoi yen binh va thinh vuong. Nam 408 TCN, ba thanh pho tren đao Rhodes đa thong nhat thanh mot nha nuoc, kinh thanh moi đuoc xay dung o cuc bac cua đao, cung đuoc đat ten la Rhodes; Rhodes thong nhat se thong tri khu vuc trong thien nien ky toi. Cac đao khac cua Dodecanese cung phat trien thanh nhung trung tam kinh te va van hoa co y nghia; đang chu y nhat la Kos đa tro thanh noi đat truong duoc do Hippocrates thanh lap.
Tuy nhien, cuoc chien Peloponnesus đa lam suy yeu toan bo suc manh quan su cua nen van minh Hy Lap va mo đuong cho cac cuoc xam luoc tu ben ngoai. Nam 357 TCN, cac đao bi vua Mausolus cua Caria xam chiem, sau đo đen luot nguoi Ba Tu vao nam 340 TCN. Nhung giai đoan cai tri thu hai cua nguoi Ba Tu cung kha ngan ngui nhu giai đoan đau tien, va cac đao nhanh chong tro thanh mot phan cua Vuong quoc Macedonia khi Alexandros Đai đe đa xuat kich va đanh bai nguoi Ba Tu vao nam 332 TCN.
Sau khi Alexandros mat, cac đao, va tham chi la đao Rhodes, bi phan chia giua cac tuong linh đang tranh gianh đe ke nhiem ong. Cac hon đao hinh thanh nen moi quan he thuong mai manh me voi Ptolemaios o Ai Cap, va cung voi ho thanh lap lien minh Rhodes-Ai Cap, kiem soat thuong mai tren toan vung Aegea trong the ky 3 TCN. Dan đau boi Rhodes, cac đao phat trien thanh cac trung tam hang hai, thuong mai va van hoa,: đong tien cua Rhodes đuoc luu hanh o gan nhu khap moi noi tai Đia Trung Hai, va cac truong phai cua cac đao ve triet hoc, van hoc va tu tu hoc tro nen noi tieng. Tuong than Mat Troi o Rhodes, đuoc xay dung vao nam 304 TCN, co le la mot bieu tuong tot nhat cho su giau co va quyen luc cua ho.
Nam 164 TCN, Rhodes ky ket mot hiep uoc voi La Ma, va cac đao tro thanh đong minh cua đe quoc La Ma trong khi hau nhu duy tri quyen tu chu cua minh. Rhodes nhanh chong tro thanh mot trung tam giao duc lon cho cac gia đinh quy toc La Ma va ca quan đao (đac biet la Rhodes) la cac đong minh quan trong cua La Ma, ho đuoc huong nhieu đac quyen va moi quan he noi chung la than thien. Song nhung đieu nay đa bien mat vao nam 42 TCN, trong tinh trang hon loan sau vu am sat Julius Caesar nam 44 TCN, va Gaius Cassius Longinus đa xam luoc va cuop pha cac đao. Sau đo, cac đao tro thanh mot phan cua đe quoc La Ma. Titus chon Rhodes la thu phu cua Provincia Insularum, va cuoi cung cac đao hop nhat voi Crete đe tro thanh tinh thu 18 cua đe quoc La Ma.
Vao the ky 1, Thanh Phaolo đa hai lan vieng tham cac đao, va Thanh Gioan đa đen nhieu lan; ho đa thanh cong trong viec cai đao Thien Chua cho nguoi dan tren cac đao, khien ho tro thanh vung đau tien ma Thien Chua giao thong tri. Thanh Gioan cuoi cung đa cu tru cung ho, sau bi luu đay đen Patmos va tai đay ong đa viet Sach Khai Huyen noi tieng.


= Thoi ky Trung co =
Khi đe quoc La Ma bi phan chia thanh hai nua Đong-Tay vao nam 395, cac đao tro thanh mot phan cua đe quoc Đong La Ma (Byzantine). Hien trang nay keo dai trong gan mot thien nien ky, mac du cung bi ngat quang do cac vu xam luoc. Trong giai đoan nay, cac đao bat đau tai xuat hien nhu nhung thuc the đoc lap, va thuat ngu Dodecanese bat đau ton tai tu the ky thu 8. Cac vet tich tu thoi ky Đong La Ma van con lai tren cac đao cho đen nay, đang chu y la hang tram nha tho tu thoi ky cac nha nuoc khac nhau van đuoc bao ton.
Vao the ky 13, trong cuoc Thap tu chinh lan thu 4, nguoi Y bat đau xam luoc nhieu phan cua Dodecanese, duoi danh nghia chinh thuc cua đe quoc Nicea; Cong hoa Venezia (Querini, Cornaro) va Cong hoa Genova (Vignoli), moi gia đinh chiem giu mot so đao trong mot thoi gian ngan, trong khi thay tu Basil Ca cai quan Patmos va Leros. Cuoi cung, đen the ky 14, thoi ky Đong La Ma đi đen hoi ket va cac đao ve tay luc luong Hiep si Cuu te: Rhodes bi xam chiem vao nam 1309, va cac đao con lai dan bi chiem vao cac thap nien ke tiep. Cac Hiep si đa bien Rhodes thanh thanh tri cua ho, bien kinh thanh thanh mot thanh pho Trung co vi đai voi mot phao đai hung vi, cac phao đai va thanh tri nam rai rac tai cac đao con lai.
Nhung cong su lon nay đa co the đay lui cuoc xam luoc cua Sultan Ai Cap vao nam 1444 va cua Mehmed II vao nam 1480. Tuy nhien, cuoi cung thi thanh Rhodes cung roi vao tay Suleiman Đai đe vao nam 1522, va cac đao khac bi tan pha cung nam. Cac Hiep si con lai chay đen Malta.


= Thoi ky Ottoman cai tri =
Cac đao co hang tram nam nam duoi su cai tri cua đe che Ottoman. Dodecanese la mot phan cua Vilayet cua quan đao. Cu dan cac đao đuoc cho phep giu lai mot so đac quyen mien la ho chap thuan nam duoi quyen cai tri cua Ottoman. Bang sac lenh cua Suleiman, ho đa phai tra mot loai thue đac biet đe phuc hoi lai tinh trang tu tri đac biet theo đo cam cac tuong Ottoman can thiep vao cong viec dan su hoac nguoc đai cu dan. Cac đam bao, cong voi vi tri chien luoc tai nga tu cac tuyen đuong van chuyen cua tau thuyen tren Đia Trung Hai, đa cho phep cac đao phat trien thinh vuong. Mac du so cu dan Hy Lap ap đao (chi Rhodes va Kos la co cac cong đong nguoi Tho) co moi thien cam huong đen đat nuoc Hy Lap sau khi nuoc nay tuyen bo đoc lap vao nam 1822, song cu dan cac đao đa khong tham gia vao Chien tranh gianh đoc lap Hy Lap, tiep tuc duy tri tinh trang cua mot quan đao ban tu tri cua cac thuong gia Hy Lap ben trong đe che Ottoman. That vay, the ky 19 la mot trong nhung thoi ky thinh vuong nhat cua cac đao, va co mot so biet thu con lai tren cac đao hien nay đa đuoc xay tu giai đoan nay.


= Thoi ky Y cai tri =
Sau khi bung no chien tranh Y-Tho Nhi Ky tai Libya gan đo, quan đao cuoi cung đa tuyen bo đoc lap khoi đe che Ottoman vao nam 1912, tuyen bo thanh lap Lien hiep Quan đao Dodecanese. Nha nuoc non tre nay bi huy bo ngay lap tuc bang cuoc xam luoc cua Y, the luc đang them muon cac hon đao, đac biet la phao đai Rhodes, đe kiem soat thong tin lien lac giua Tho Nhi Ky va Libya. Nguoi Y chiem đong tat ca cac hon đao cua Dodecanese ngoai tru Kastelorizo, đao nay ve sau bi Phap chiem giu.
Sau khi ket thuc cuoc chien, theo Hiep uoc Lausanne lan thu nhat, Y duy tri su chiem đong cac hon đao theo su bao đam cua hiep uoc. Viec nay tiep tuc ca sau khi Y tuyen chien voi Ottoman (21 thang 8 nam 1915) trong Chien tranh The gioi lan thu nhat.
Cac hon đao tro thanh nhung can cu hai quan quan trong cho Anh va Phap; Y la đong minh voi ca hai quoc gia trong cuoc chien nay. Dodecanese đuoc su dung lam mot vung tap hop quan cho nhieu chien dich, noi tieng nhat la chien dich Gallipoli. Mot so đao nho bi Anh va Phap chiem đong, song Rhodes van nam trong tay nguoi Y.
Sau chien tranh, thoa thuan Tittoni – Venizelos đuoc ky vao ngay 29 thang 7 nam 1919 đe nghi cac đao nho hop nhat vao Hy Lap, trong khi Y duy tri quyen kiem soat Rhodes. Hiep uoc tiep tuc đua ra mot trao đoi khac khi Y đuoc nhan Antalya o tay nam Tieu A. Hy Lap sau đo that bai trong Chien tranh Hy Lap-Tho Nhi Ky va viec thanh lap nuoc Tho Nhi Ky hien đai đa ngan can viec trao đoi nay. Y chinh thuc thon tinh Dodecanese voi ten goi Possedimenti Italiani dell'Egeo theo cac đieu khoan cua Hiep uoc Lausanne. Mussolini đa bat tay thuc hien mot chuong trinh Y hoa voi hy vong khien Rhodes, mot trung tam giao thong hien đai se tro thanh mot điem trong tam nham khuech truong van hoa Y tai Levant. Quan đao co cu dan noi tieng Hy Lap chiem ap đao, va thieu so noi tieng Tho Nhi Ky va cong đong thieu so Do Thai noi tieng Ladino. Nhung nguoi nhap cu noi tieng Y la mot cong đong ngon ngu tren danh nghia.
Chuong trinh phat xit đa co mot so tac đong tich cuc trong no luc hien đai hoa cac đao, ket qua la đa diet tru sot ret, xay dung cac benh vien, cong dan nuoc, mot nha may đien đe cung cap cho thu phu cua Rhodes voi cac đen đien va thanh lap Đia chinh Dodecanese. Lau đai chinh cua cac Hiep si Thanh Gioan đuoc xay dung lai. Phong cach kien truc phat xit chu yeu bang be tong đa lam suy giam tram trong phong canh đep nhu tranh ve cua cac đao va cung đe nhac nho cac cu dan rang ho đang nam duoi quyen cai tri cua Y.
Tu nam 1936 đen 1940 Cesare Maria De Vecchi la Thong đoc cua Quan đao Aegea thuoc Y, ong đa thuc đay viec su dung chinh thuc tieng Y va  ung ho qua trinh Y hoa, va đieu nay chi bi gian đoan khi no ra Chien tranh The gioi thu hai. Nam 1936, trong cuoc đieu tra dan so quan đao Dodecanese cua Y, so lieu ve tong dan so la 129.135 nguoi, trong đo nguoi Y la 7.015 nguoi.
Trong Chien tranh The gioi thu II, Y tham gia vao Phe Truc, va su dung Dodecanese lam mot noi tap hop hai quan đe xam luoc Crete vao nam 1940. Sau khi Y đau hang vao thang 9 nam 1943, cac đao nhanh chong tro thanh mot chien truong giua Đuc Quoc xa va cac luc luong Đong Minh, bao gom ca nguoi Y. Nguoi Đuc đa thang the trong chien dich Dodecanese, va mac du ho đa bi đuoi ra khoi Hy Lap đai luc vao nam 1944 thi Dodecanese van bi chiem đong cho toi cuoi cuoc chien vao nam 1945, trong thoi gian đo toan bo 6.000 dan Do Thai đa bi truc xuat va giet chet. Chi co 1.200 nguoi Do Thai noi tieng Ladino la con song sot do ho đa may man đao thoat đuoc đen khu vuc bo bien gan đo cua Tho Nhi Ky.


= Hau chien tranh the gioi thu II =
Sau chien tranh, cac đao tro thanh mot khu vuc bao ho quan su cua Anh, va gan nhu ngay lap tuc cho phep cac hoat đong dan su, cac đao tro nen thong hiep voi Hy Lap mac du co chu quyen va su kiem soat quan su rieng. Bat chap phan đoi tu Tho Nhi Ky, chung đa thong nhat vao Hy Lap voi Hiep uoc hoa binh voi Y vao nam 1947, cham dut 740 nam quan đao bi nuoc ngoai cai tri.
Ngay nay, Rhodes cung Dodecanese la cac đia điem du lich noi tieng.


Hanh chinh Quan Dodecanese tung la mot đon vi hanh chinh rieng biet tai Hy Lap. Do cai cach chinh quyen vao nam 2011, quan bi bai bo va lanh tho cua cac đao đuoc chia thanh 4 đon vi thuoc vung cua vung Nam Aegea:

Kalymnos
Karpathos
Kos
Rhodes


Ghi chu Tham khao Nguon Doumanis, Nicholas. "Italians as Good Colonizers": Speaking Subalterns and the Politics of Memory in the Dodecanese," in Ruth Ben-Ghiat and Mia Fuller, ed.s, Italian Colonialism. New York: Palgarve Macmillian. 2005. ISBN 0-312-23649-2.
Tuccimei, Ercole. La Banca d'Italia in Africa, Foreword by Arnaldo Mauri, Laterza, Bari, 1999.


Lien ket ngoai Dodecanese Trang chinh thuc cua To chuc Du lich Quoc gia Hy Lap