Ngo Tri Hoa (1564-1625) la danh than nha Le trung hung trong lich su Viet Nam. Ten tuoi cua ong khong chi đuoc ghi trong su sach ma con đuoc biet đen qua cac van hoc dan gian Viet Nam.


Khoa cu Ngo Tri Hoa nguoi xa Ly Trai, huyen Đong Thanh, tinh Nghe An, Viet Nam. Cu to la Ngo Cong Đinh tu Bac Ninh vao đay lap nghiep nam 1480. Cha ong la Ngo Tri Tri.
Nam 1592 đoi Le The Tong, hai cha con ong cung đi thi. Nam đo ong 28 tuoi, cha ong 56 tuoi. Ket qua trong ky thi đo ca hai cha con cung đo tien si: Ngo Tri Tri đo tam giap tien si, con Ngo Tri Hoa đo hoang giap thu hai (đo đau la Trinh Canh Thuy). Ten tuoi cha con ong (cung Trinh Canh Thuy) đuoc ghi tai bia tien si so 21 trong Van Mieu.
Đay la lan đau tien trong lich su khoa cu Viet Nam co hai cha con cung đo tien si trong mot khoa thi. Vua Le The Tong tang buc truong cho hai cha con vinh quy bai to co 10 chu vang cung noi ve đieu chua tung co trong khoa bang Viet Nam: 

"Khoa danh thien ha huu, phu tu the gian vo"
Nghia la:

Đau đai khoa trong nuoc co nhieu nguoi, nhung cha con cung đau mot khoa thi chua thay bao gio.
Bai ky đe ten Tien si khoa thi đo đa ghi lai hien tuong nay nhu mot bieu tuong cua trieu đai thinh tri, thanh binh: "Ai nay đeu lay lam sung suong đuoc trong thay canh đoi thai binh, duoi trieu vua thanh, co cha con cung đo mot khoa that la thinh hoi va van minh vay".


Quan truong Ban đau, Ngo Tri Hoa đuoc trao chuc An sat su Son Tay. Sau đo đuoc chua Trinh Tung đe y, ong đuoc trieu ve trieu lam Đo cap su Lai Khoa.
Ngo Tri Hoa đuoc thang lam Huu thi lang bo Hinh, ra nhan chuc o Thanh Hoa. Nam 1604, ong đuoc trieu ve lam Huu thi lang bo Lai, tuoc Phu Loc ba. Nam 1606 ong lam chanh su sang Trung Quoc cong nha Minh. Mua đong nam 1608 ong đuoc thang lam Thuong thu bo Ho, kiem Te tuu Quoc tu giam. Ong lam giam thi trong ba ky thi 1612, 1613, 1616.
Nam 1610 Ngo Tri Hoa đuoc thang lam Phu Xuan hau. Đau nam 1618 ong lam to khai trinh chua Trinh Tung đe nghi 6 viec:

Xin sua đuc chinh đe cau menh troi giup
Xin đe nen ke quyen hao đe nuoi suc dan
Xin cam phu dich phien ha đe đoi song nhan dan đuoc đay đu
Xin bot xa xi đe cua cai nhan dan đuoc thua thai
Xin dep trom cuop đe dan đuoc yen
Xin sua sang quan chinh đe bao ve tinh mang cho dan
Trinh Tung khen hay va lam theo.
Nam 1623, ong co cong dep loan o Son Tay, đuoc gia phong Thieu bao, phong Hiep Muu ta ly duc van tan tri cong than.
Do benh nang, ngay 21 thang 11 nam 1625 thoi Le Than Tong (chua Trinh Trang), Ngo Tri Hoa mat, tho 62 tuoi, đuoc truy tang la Xuan quan cong.


Tuong nho Ngo Tri Hoa lam phuc vu cho nha Hau Le hon 30 nam. Vua Le Than Tong ha chieu cho lap đen tho ong tai que nha o thon Ly Trai, xa Dien Ky, huyen Dien Chau, tinh Nghe An đe tuong nho cong lao cua ong.
Ngay nay tai quan Son Tra thanh pho Đa Nang co đuong mang ten Ngo Tri Hoa. Tai Nghe An que ong co truong hoc mang ten Ngo Tri Hoa.


Dong ho Con cua Ngo Tri Hoa (chau noi cua Ngo Tri Tri) la Ngo Tri Vinh đo tien si nam 1646, đa co tho ca ngoi ve viec cha va ong cung thi đo mot khoa:

Trung hieu luong toan huan hach dich
Nhat mon phu tu bang lien đong
Nghia la:
Trung hieu đoi đuong danh choi loi
Cha con cung đuoc ghi bang vang.
Dong ho Ngo Tri Hoa noi tieng o Nghe An ve khoa bang. Sau khi hai cha con ong cung đo tien si nam 1592, cac đoi sau cung tiep tuc đo đat. Tong cong ho Ngo o xa Ly Trai, huyen Đong Thanh 4 đoi lien tiep đo 5 Tien si, ca nam đeu đuoc đe ten tai bia đa:

Cha con Ngo Tri Tri (1537-1628), Ngo Tri Hoa nam 1592
Ngo Si Vinh la con Ngo Tri Hoa đo Đe tam giap nam 1646
Ngo Cong Trac la chau noi Ngo Si Vinh đo Song nguyen (Hoi nguyen-Đinh nguyen, đe tam giap) nam 1694
Ngo Hung Giao la em Ngo Cong Trac đo đe tam giap nam 1710.
Hoa hau The gioi nguoi Viet 2007 Ngo Phuong Lan đuoc xac nhan theo gia pha la dong doi cua Ngo Tri Hoa .


Nhan đinh Su gia Phan Huy Chu nhan đinh ve ong nhu sau:

Ong hoc van hon nguoi, chinh thuat co thua, trai khap trong ngoai đoi xu cho nao cung vua; cong lao tieng tam ro ret. Lai la bac danh than cua ba trieu, cha con đong khoa, phuc nha lau dai, cang la viec xua nay it thay.


Trong dan gian = Giai thoai van hoc =
Trong dan gian co ke ve giai thoai viec thi cu cua hai cha con Ngo Tri Tri va Ngo Tri Hoa, voi ten goi "Mot bai nhap đo 3 tien si", đai luoc nhu sau:

Theo giai thoai, khoa thi xay ra nam 1542 đoi Le Trang Tong, tuc la truoc 50 nam so voi nien đai trong su sach. Toi hom thi Ngo Tri Hoa đa thuoc lau kinh su con Ngo Tri Tri vi tuoi cao nen khong nho đuoc nhieu, truoc khi vao thi dan con hay tim cach bao bai cho minh.
Khi vao thi, cha con Ngo Tri Tri va Ngo Tri Hoa may man đuoc ngoi kha gan nhau, chi cach qua leu cua Trinh Canh Thuy. Trinh Canh Thuy đoc đe xong cung chi nho lom bom, chua biet bat đau ra sao.
Ngo Tri Tri cau cuu con đua bai sang. Ngo Tri Hoa nho rat ky, ben viet mot mach ra ca hai bai, mot bai cho minh con bai kia đua qua leu o giua cua Trinh Canh Thuy, nho chuyen cho cha. Trinh Canh Thuy mo bai nhap ra xem, lap tuc nho ra mot mach nhung cho đa hoc, ben chep lai nhung cho cot yeu nhat, xong đua cho Ngo Tri Tri. Trinh Canh Thuy co đuoc đai cuong dan y cu the viet bai, con Ngo Tri Tri co bai con đua cung chep ra ma nop.
Ket qua khoa thi đo, Trinh Canh Thuy va cha con Ngo Tri Tri đeu đuoc vao trung cach đo đai khoa. Viec ca ba nguoi cung đo ung voi giac mong cua Trinh Canh Thuy: đem truoc hom thi nam mo thay minh ngoi giua hai thung ngo.
Dan gian xu Nghe van luu truyen cau ve, đuoc cho la do nhung nguoi hieu su đat ra đe cham biem cha con ho Ngo thi cu khong minh bach:
Thieu chi thien ha nguoi ta
Đa Ngo Tri Hoa lai Ngo Tri Tri


= Truyen co tich Viet Nam =
Trong Kho tang truyen co tich Viet Nam, truyen "Duyen no tai sinh", co mot truyen khao di (di ban) ke ve chuyen tinh duyen cua đai than Ngo Tri Hoa nha Hau Le, nguoi xa Ly Trai, huyen Đong Thanh, tinh Nghe An, đai luoc nhu sau:

Ngo Tri Hoa thoi trai tre toi kinh đo hoc thi, o tro tai nha mot nguoi linh. Ben hang xom co mot co gai 18 tuoi, con gai mot nguoi binh phien. Hai nguoi gap go va yeu nhau, the thot se gan bo tron đoi.
Cha me co gai khong biet chuyen co yeu Ngo Tri Hoa, hua ga cho mot nha mon đang ho đoi trong lang nhung co khong chiu. Bi cha me ep, đem truoc hom cuoi co gai tron sang nha tro cua Ngo Tri Hoa tinh tu va than khoc. Toi gan sang, co gai nhan luc Ngo Tri Hoa ngoanh đi ben uong thuoc đoc tu van. Ngo Tri Hoa đau đon, lay but son viet vao tay nguoi yeu 10 chu:
Thu duyen kim vi lieu
Nguyen ket hau sinh duyen
Dich tho:
Kiep nay duyen đa lo duyen
Quyet xin giu tron loi nguyen kiep sau
So bi truy trach nhiem, Ngo Tri Hoa lay cuoc thuong đao huyet chon nguoi yeu ngay duoi gam giuong minh nam. Nguoi binh phien khong biet con gai đi đau cung khong truy cuu đuoc, con Ngo Tri Hoa sau đo đi tro noi khac.
Muoi nam sau, Ngo Tri Hoa đa lay vo va đo tien si, đuoc phong lam Ta tham chinh o Son Tay. Lam quan o Son Tay chung 6-7 nam, mot hom ong trong thay nguoi con gai ban trau ngoai cong đuong chung 16 tuoi. Thuoc ha cho ong biet co gai trong vung đuoc moi nguoi biet đen vi co 2 cau tho bang son trong tay, khong tay đi đuoc. Ngo Tri Hoa cho goi co gai vao xem tay, nhan ra chinh la net chu cua minh, biet co gai la kiep sau cua nguoi yeu cu. Ong ben lay co gai lam vo thu. Luc đo nguoi binh phien cha cua nguoi yeu cu cua Ngo Tri Hoa đa đuoc thang lam Truong lai o Son Nam, nguoi đoi goi đo la cha vo vo (gia phu ong), con goi Ngo Tri Hoa la anh re vo (gia nu te).


Xem them Ngo Phuong Lan
Le The Tong


Tham khao Phan Huy Chu (2008), Lich trieu hien chuong loai chi, tap 1, Nha xuat ban Giao duc
Đo Van Ninh (2010), Van bia Quoc Tu Giam Thang Long – Ha Noi, Nha xuat ban Thanh nien
Vien Khoa hoc xa hoi Viet Nam (2004), Tong tap van hoc Viet Nam, tap 11, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi
Nguyen Đong Chi (1982), Kho tang truyen co tich Viet Nam, tap 5, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi


Chu thich