Phung Khac Khoan (chu Han: 馮克寬；1528-1613), tu la Hoang Phu, hieu la Nghi Trai, Mai Nham Tu, tuc goi la Trang Bung (mac du chi đo Nhi giap tien si, tuc Hoang giap); la quan nha Le trung hung va la nha tho Viet Nam.


Than the va su nghiep Phung Khac Khoan sinh nam 1528 tai lang Bung, xa Phung Xa, huyen Thach That, tran Son Tay (nay thuoc thanh pho Ha Noi). Tuong truyen, ong la em cung me khac cha voi Trang nguyen Nguyen Binh Khiem.
Thuo nho, ong đuoc cha ren cap, sau theo hoc Trang nguyen Nguyen Binh Khiem. Tuy noi tieng la nguoi co van tai, kiem thong ca thuat so, nhung ong khong đi thi va khong chiu ra lam quan voi trieu Mac.
Đau đoi vua Le Trung Tong (1548–1556), ong theo Le Ba Ly tham gia cong cuoc phu Le diet Mac. Nam Đinh Ty (1557), Phung Khac Khoan đo đau khoa thi Huong o Yen Đinh (Thanh Hoa) luc 29 tuoi. Thai su Trinh Kiem biet ong la nguoi co muu luoc, co hoc thuc uyen bac cho giu chuc Ky luc o ngu dinh, trong coi quan dan bon ve, va cho tham du viec co mat.
Tu nam 1558 đen 1571 đoi Le Anh Tong, ong vang menh đi cac huyen chieu du luu dan ve lam an nhu cu. Khi ve đuoc thang Cap su trung Binh khoa, roi đoi sang Cap su trung bo Le. Vi trai y vua, ong phai giang chuc ra thanh Nam thuoc Nghe An, it lau sau lai đuoc trieu ve.
Nam Canh Thin (1580) đoi Le The Tong, bat đau mo thi Hoi o Van Lai (Thanh Hoa), ong xin du thi va đo Hoang giap, đuoc thang lam Đo cap su. Nam 1582, ong xin tu quan ve nha rieng o Van Lai, vua cho. Song đen nam sau (1583), thi voi ong ra lam Hong lo tu khanh. Nam 1585, ong sang lam Huu thi lang bo Cong, roi cu lam Thua chinh su Thanh Hoa (tuc Thanh Hoa). Theo bai tua Ngon chi thi tap do ong lam nam 1586, thi chuc tuoc cua ong luc bay gio la: "Cong than Kiet tiet Tuyen luc, đac an Kim tu vinh loc đai phu, lam chuc Tan tri thua chanh su ty cac xu Thanh Hoa".
Nam 1592, nha Le trung hung đanh đuoi đuoc nha Mac, tro ve kinh đo Thang Long. Nam 1593, Phung Khac Khoan đuoc phong chuc Kiet tiet tuyen luc, cong than, nam 1595, đuoc thang Cong bo Ta thi lang.
Nam Đinh Dau (1597), ong đang lam Ta thi lang bo Cong va đa 69 tuoi, thi đuoc cu lam Chanh su sang trieu Minh (Trung Quoc). Ve nuoc, ong đuoc thang lam Ta thi lang bo Lai, tuoc Mai Linh hau. Nam 1599, vua Le Kinh Tong len noi ngoi, Phung Khac Khoan đuoc thang lam Thuong thu bo Cong. Nam 1602, thang ong lam Thuong thu bo Ho, tuoc Mai Quan cong .
It lau sau, ong xin ve que tri si va nhiet tinh tham gia xay dung lang xa. Đang ke la viec ong đa to chuc đao muong dan nuoc vao cac canh đong quanh nui Thay, đua nuoc ve tuoi cho cac canh đong Phung Xa va Hoang Xa.
Phung Khac Khoan mat nam Quy Suu (1613), tho 85 tuoi, đuoc truy tang chuc Thai pho.


Cac tac pham chinh = Tac pham bang chu Nom =
Ngu phu nhap Đao nguyen (Truyen nguoi đanh ca vao suoi hoa đao) con goi la "Đao nguyen hanh". Đay la khuc ca do ong lam khi bi đay vao thanh Nam (Nghe An) vi trai y vua, nhung nay đa that truyen.
Lam tuyen van (Bai van ca ve canh song noi rung suoi): gom 185 cau tho luc bat. Chua the khang đinh đuoc bai van nay co phai la "Ngu phu nhap Đao nguyen" hay khong.
Chu Dich quoc am ca: la sach dien nghia ve Kinh Dich, nhung nay đa khong con. Ban Chu Dich quoc am ca (trung ten) hien nay la cua danh si Đang Thai Bang (1678-?).
Ngoai ra, ong con đe lai mot vai bai tua (viet cho mot vai tap tho), va van bia. Tuong truyen, mot so tap sach sau đay cung la cua ong: Phung Thuong thu sam (Loi sam cua Thuong thu ho Phung), Binh gia yeu chi (Nhung phuong luoc trong yeu cua nha binh), Tu thien gia truyen chu (Chu giai bo sach gia truyen ve viec xem xet thien van),...nhung khong co can cu gi xac thuc.


= Tac pham bang chu Han =
Ngon chi thi tap (Tap tho noi chi): đuoc viet tu nam 16 tuoi đen nam 86 tuoi. Cu 10 nam thi đong thanh tap, phai co toi 7 tap, nhung hien nay chi con đen tap V, tuc luc tac gia chung 60 tuoi, tong cong khoang 260 bai. Đay la tap tho (co xen vai bai tu) vua co tinh chat ghi chep, vua co tinh chat tru tinh. Noi dung bao gom moi mat sinh hoat, tam tinh, hanh vi va ly tuong trong gan suot cuoc đoi cua tac gia. Đau tap tho co bai tua cua ong lam nam 1586.
Huan đong thi tap (Tap tho day tre): gom 172 bai vinh thoi tiet, khi hau, cay co, con trung...đe day tre; nhung hien nay chi con khoang 30 bai.
Đa thuc tap (Tap tho biet nhieu): nhan đoc Kinh Thi thay co ten cac loai co cay, chim muong, con trung, ca...nhan đo, ong lam ra tap tho nay. Hien con khoang 100 bai. Cung nhu Huan đong thi tap, Đa thuc tap viet ra voi muc đich giao huan va cung cap kien thuc cho tre, nen gia tri van hoc khong cao.
Mai Linh su hoa thi tap (Tap tho đi su Trung Quoc qua cua quan Mai Linh): gom cac bai viet voi tinh chat giao te, thu tac va boc lo tam su nho nuoc thuong nha.
Tuong truyen, ong đa gap than nu la Lieu Hanh cong chua ca thay hai lan, va đeu co xuong hoa tho: mot lan gap o chua Thien Minh (Lang Son) khi ong đi su ve, mot lan o Ho Tay (nay thuoc Ha Noi) khi ong cung voi hai ban ho Ngo va ho Ly đi choi thuyen. Lan o Ho Tay, nguoi tien ke tuc ben lam tho xuong hoa lien ngam, sau đuoc nu si Đoan Thi Điem chep trong truyen "Van Cat than nu" o tap Truyen ky tan pha cua ba. Theo nha nghien cuu Bui Duy Tan, thi bai tho ay đuoc đat ten la Tay Ho quan ngu (Xem ca Ho Tay). Ban tieng Viet do Phan Ke Binh dich co ten la Ho Tay tuc canh.


Thanh tuu noi bat va ghi cong = Viec đi su nha Minh =
Trong Lich trieu hien chuong loai chi, phan "Nhan vat chi", Phan Huy Chu đa viet ve Phung Khac Khoan nhu sau: 

..."Bay gio nha Minh nhan hoi lo cua con chau nha Mac, (nen) khong chiu nhan su. Ong luc con đoi menh (vua Minh), lien đua thu cho Suy ty nha Minh, ke ro viec nha Mac cuop ngoi (nha Hau Le)... Nguoi Minh khen la co nghia moi cho su than qua cua quan. Khi đa đen Yen Kinh (Bac Kinh ngay nay), Le bo đuong (trieu Minh) trach ve viec nguoi vang ta đem cong khong lam theo mau cu lam cui đau, nen lai ngan khong cho su vao chau. Ong cai lai rang: 'Nha Mac cuop ngoi, danh nghia la nghich; nha Le khoi phuc lai, danh nghia la thuan. Nha Mac dang nguoi vang hinh cui đau thay minh, đa la may lam. Con nhu đoi Le bao đoi lam cong than: kieu nguoi vang ngua mat, quy che cu con đo. Nay lai bat theo le nha Mac, thi lay gi đe khuyen viec chieu an va trung gioi viec trach phat đuoc'. Viec đen tai vua Minh (Minh Than Tong), cuoi cung lai cho theo the thuc cu cua nha Le buoi truoc (tuc tuong khong cui đau). Bay gio ong moi đuoc vao chau, linh an sac đem ve nuoc. Nguoi Trung Quoc đeu khen la su gioi...Gap ngay sinh nhat cua vua Minh, ong lam dang len 30 bai tho, đuoc vua Minh phe rang: '(The moi biet) nhan tai khong cho nao la khong co'...Ong lai cung lam tho voi su Trieu Tien la Ly Toai Quang. Ong cam but viet xong ngay đuoc, (khien) Toai Quang rat phuc tai.... Tro ve nuoc, chua Trinh Tung rat kinh trong, goi ong la "Phung tien sinh" ma khong goi ten, va nguoi trong nuoc đeu goi ong la Trang nguyen, vi kinh men tai nang cua ong...Ong la nguoi cuong quyet, sang suot, co tai, cai gi cung biet đuoc cho cot yeu. Van chuong ong thanh nha, doi dao, co cac tap truyen o đoi.
Viec đang ke nua, đo la trong thoi gian o Trung Quoc, Phung Khac Khoan đa hoc bang cach nhap tam cach det the luot mong, cach trong ngo (bap), vung (me). Ve nuoc, ong truyen day lai cho dan, vi vay ma đuoc ton lam ong to cac nghe ay. Ngoai ra, ong con đem ve đuoc mot so giong lua tot, mang lai loi ich cho dan....


 Giao luu voi su than Trieu Tien  Nam 1597, trong thoi gian đi su nha Minh, su than Đai Viet la Phung Khac Khoan đa gap go va trao đoi tho van voi su than Trieu Tien la Ly Tuy (Toai) Quang.

“  "Khac Khoan đen Yen Kinh, vua gap tiet Van Tho cua vua Minh, dang 30 bai tho lay mung. Anh vu đien đai hoc si thieu bao kiem thai tu thai bao Lai bo thuong thu nha Minh la Truong Vi đem tap tho Van Tho ay dang len. Vua Minh cam but phe rang: 'Nguoi hien tai o đau ma khong co. Tram xem tho, thay het long trung thanh cua Phung Khac Khoan, rat đang khen ngoi'. Lien sai đua xuong khac in đe ban hanh trong nuoc. Khi ay, su Trieu Tien la Hinh tao tham phan Ly Toai Quang viet tua cho tap tho... ”
Sach Chi Phong loai thuyet cua Ly Tuy Quang chep (luoc dich va phien am):

“ 安南使臣萬壽聖節慶賀詩集序夫天地有精英淸淑之氣。或鍾于物。或鍾于人。故氣之所鍾。扶輿磅礴。必生瑰奇秀異之材。不專乎近而在乎遠。不稟于物則在于人焉。吾聞交州。南極也。多珠璣金玉琳琅象犀之奇寶。是固精英淸淑之氣。特鍾于彼。而宜有異人者出於其間。豈獨奇寶乎哉。今使臣馮公。皤然其髮。臞然其形。年七十而顏尙韶。譯 重三而足不繭。觀禮明庭。利賓王國。其所著萬壽慶賀詩三十一篇。揄揚敍述。詞意渾厚。足以唾珠璣而聲金玉。亦豈所謂異人者哉。噫。大明中天。贈安南國使臣二首萬里來從瘴癘鄕。遠憑重譯謁君王。提封漢代新銅柱。貢獻周家舊越裳。山出異形饒象骨。地蒸靈氣產龍香。卽今中國逢神聖。千載風恬海不揚。聞君家在九眞居。水驛山程萬里餘。休道衣冠殊制度。却將文字共詩書。來因獻雉通蠻徼。貢爲包茅覲象輿。回首炎州歸路遠。有誰重作指南車。Tang An Nam quoc su than nhi thu
Van ly lai tong chuong le huong. Vien bang trong dich yet quan vuong.
Đe phong han đai tan đong tru. Cong hien chu gia cuu Viet Thuong.
Son xuat di hinh nhieu tuong cot. Đia chung linh khi san long huong.
Tuc kim Trung Quoc phung than thanh. Thien tai phong điem hai bat duong.
Van quan gia tai cuu chan cu. Thuy dich son trinh van ly du.
Huu đao y quan thu che đo. Khuoc tuong van tu cong thi thu.
Lai nhan hien tri thong man kieu. Cong vi bao mao can tuong du.

Hoi thu viem chau quy lo vien. Huu thuy trong tac chi nam xa. ”
Bai tho Phung Khac Khoan tang lai Ly Tuy Quang:

“ 答朝鮮國使李睟光義安何地不安居。禮接誠交樂有餘。彼此雖殊山海域。淵源同一聖賢書。交鄰便是信為本。進德深惟敬作輿。記取使軺回國日。東南五色望雲車。 Đap Trieu Tien quoc su Ly Tuy Quang
Nghia An ha đia bat an cu,
Le tiep thanh giao lac huu du.
Bi thu tuy thu son hai vuc,
Uyen nguyen đong nhat thanh hien thu.
Giao lan tien thi tin vi ban,
Tien đuc tham duy kinh tac du.
Ky thu su dieu hoi quoc nhat,

Đong nam ngu sac vong van xa.  ”


= Van hoc =
Ve phuong dien van hoc, nhin chung tho van Phung Khac Khoan la tieng noi chan thanh cua mot tri thuc dan toc co tam huyet, co tam long yeu nuoc thuong đoi. Tuy song trong thoi buoi suy vi, nhung van tin tuong o tuong lai xan lan cua đat nuoc, van tin tuong suc nguoi co the đoi loan thanh tri, cuu nguy thanh an...Tho chu Nom cua ong gian di, giau phong vi, co tac dung đay manh su phat trien cua tho Nom Viet Nam. Tho chu Han cua ong cung co phong thai hon hau, muc thuoc, đuoc Phan Huy Chu khen ngoi (nhu tren)...


= Cac cong trinh gan lien voi ten tuoi cua Phung Khac Khoan =
Ghi nhan cong đuc cua Phung Khac Khoan, nguoi dan Phung Xa đa lap đen tho ong, thanh pho Ha Noi co pho Phung Khac Khoan (thi xa Son Tay va quan Hai Ba Trung), va o Quan 1, Thanh pho Ho Chi Minh co đuong Phung Khac Khoan. Tai xa Binh Phu, Thach That, Ha Noi co truong THPT Phung Khac Khoan.


Xem them Quan he Han Quoc – Viet Nam
Ly Tuy Quang


Chu thich Tham khao Phan Huy Chu, tieu truyen "Phung Khac Khoan" trong Lich trieu hien chuong loai chi (ban dich, tap 1). Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi, 1992.
Bui Duy Tan, muc tu: "Phung Khac khoan" trong Tu đien van hoc (bo moi). Nha xuat ban The gioi, 2004.
Trinh Van Thanh, Thanh ngu-đien tich-danh nhan tu đien (quyen 2). Nha xuat ban Hon Thieng, Sai Gon, 1966.
Tran Van Giap, Tim hieu kho sach Han Nom (tron bo). Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi, 2003.
Tran Thi Bang Thanh (chu bien), Van hoc the ky XV-XVII. Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi, 2004.


Lien ket ngoai Luong quoc trang nguyen Phung Khac Khoan. Luu tru ngay 1 thang 12 nam 2011 tai Wayback Machine