Tran Tuy Duong (chu Han: 睢陽之戰 Tuy Duong chi chien) la cuoc chien giua nha Đuong va chinh quyen Đai Yen, la mot phan cua loan An Su giua the ky 8 trong lich su Trung Quoc. Hon 2.000 quan Đuong trong thanh đa co thu chong lai 13 van quan Yen, cam cu trong suot hon 1 nam moi bi that thu.


Hoan canh Cuoi nam 755, An Loc Son khoi binh chong nha Đuong. Quan An Loc Son manh me, nhanh chong chiem đuoc đong đo Lac Duong va nhieu thanh tri o Ha Bac. An Loc Son tu xung la Yen đe, đieu 1 canh quan đanh ve phia tay đe tan cong vao tay đo Trang An, mat khac giao cho Su Tu Minh đanh dep cac quan phia đong thuoc Ha Bac, Ha Nam.
Trong khi nhieu thanh tri o phia đong nha Đuong đa hang Yen thi mot so it oi van co chong cu lai, trong đo co Tuy Duong do Truong Tuan va Hua Vien tran thu. Tuy Duong nam o Thuong Khau, la vung trong yeu, đuoc xem la phen dau cua Giang Hoai. Quan Yen muon tien xuong đanh chiem Giang Hoai phai ha đuoc Tuy Duong.
Thanh Tuy Duong von thuoc quyen Thai thu Hua Vien. Truoc đo Truong Tuan đa kien cuong phong thu o Ung Khau chong lai quan Yen trong nhieu ngay. Khi luong thuc o Ung Khau gan can, lai bi quan Yen vay đanh Ninh Lang, cat đut not con đuong ra ngoai cuoi cung, Truong Tuan buoc phai bo thanh Ung Khau, đen hoi quan o Tuy Duong voi Hua Vien, van đong Hua Vien cung đen cuu Ninh Lang. Hai ben đong tam đanh lui Duong Trieu Tong o Ninh Lang, giet hon 1 van quan Yen.
Thang tran, Truong Tuan đinh đanh up Tran Luu. Tuong Yen la Doan Tu Ky (duoi quyen Su Tu Minh) tham thinh biet y đinh cua Truong Tuan ben mang 13 van quan vay đanh Tuy Duong. Cuoc chien ac liet o thanh Tuy Duong giua hai ben bat đau tu đo.


Dien bien Đuoc tin Doan Tu Ky mang đai quan đen đanh, Hua Vien voi sai nguoi đi cap bao cho Truong Tuan, đe nghi tro ve cung giu thanh. Truong Tuan đuoc tin ben mang quan ban bo vao thanh Tuy Duong.
Trong thanh Tuy Duong, Hua Vien trao cho Truong Tuan viec binh, ban than minh lam viec hau can. Hai nguoi thanh tam cong tac chong Yen.


= Đot tan cong thu nhat =
Doan Tu Ky keo đen vay thanh. Quan Đuong trong thanh co thu khong ra đanh.
Truong Tuan nhan mot đem toi khong trang, ha lenh cho quan si giong trong mo co gia cach muon ra đanh. Doan Tu Ky voi cho quan ra cu đich thi Truong Tuan lai rut vao. Quan Yen thay quan Đuong rut vao thanh ben tan đi. Luc đo Truong Tuan moi sai bo tuong Nam Te Van ra tap kich, chem tuong duoi co, bat song 60 nguoi, giet hon van quan Yen.


= Đot tan cong thu hai =
Quan Yen tam rut lui, nhung sau đo lai tro lai bua vay. Truong Tuan muon ban chet Doan Tu Ky nhung khong biet Tu Ky đi đau, ben lap ke cho quan si dung canh say lam mui ten, ban sang quan Yen. Quan Yen cho rang quan Đuong đa het ten, ben bao cho Tu Ky biet.
Tu Ky ben đich than đen truoc thanh khieu chien. Nam Te Van nhan ra đung mat Tu Ky ben giuong cung ban mot phat trung mat trai Tu Ky. Tu Ky đau qua nam rap xuong ngua thao chay. Truong Tuan xua quan ra đanh, giet đuoc rat nhieu quan Yen.
Trong thanh Tuy Duong luc đo co 6 van hoc luong nhung trong tinh trang bi bao vay ngat ngheo. Giua luc đo Quac vuong Ly Cu ha lenh đieu 3 van hoc luong cho Boc Duong va Te Am. Hua Vien khong đong y chuyen luong đi vi can cho viec nuoi quan phong thu. Ly Cu khong nghe, ep phai chuyen luong cho Te Am. Tuong giu Te Am sau khi đuoc 3 van hoc luong lai đau hang Doan Tu Ky, khien cho quan Yen đuoc tiep suc cang manh len trong khi quan Đuong bi suy yeu đi.


= Đot tan cong thu ba =


 Thanh bi đoi  Doan Tu Ky mang quan tro lai đanh Tuy Duong lan thu 3. Truong Tuan co thu kien cuong trong thanh, nhieu lan đay lui đuoc quan Yen.
Nhung sau đo trong thanh het luong. Nhan dan trong thanh phai an ca vo cay, chim se, thit chuot, roi giet ngua chien đe an. Nhieu quan si bi chet đoi, chi con lai vai tram nguoi om yeu. Truong Tuan phai giet ca nguoi thiep yeu lay thit cho quan si an, sau đo luan phien toi an thit phu nu trong thanh, het phu nu roi đen nguoi gia, roi phai an thit tre con. Dan dan tat ca hon 2 van dan trong thanh lan luot bi giet lam luong cho quan si.


 Nam Te Van cau vien  Trong tinh the nguy cap, Truong Tuan phai manh tuong Nam Te Van cam tu pha vong vay ra ngoai cau vien. Nam Te Van đot pha ra đuoc ben ngoai. Luc đo Hua Thuc Ky đong quan o Tieu quan, Thuong Hanh đong quan o Banh Thanh đeu khong chiu ra quan cuu Tuy Duong.
Trong thanh het luong, "giay goi tra đa het, ben an ngua; ngua het, bay se đao chuot", bat đau phai an nguoi. Truong Tuan đem ai thiep sung lam quan luong, "roi moi đen phu nu trong thanh, cung het, tiep theo la nguoi gia, đan ong" . Truong Tuan phai Nam Te Van soai linh 30 ky binh đot vay đen Lam Hoai  cau vien Ngu su đai phu Ha Lan Tien Minh.
Tien Minh noi: "Su ton vong cua Tuy Duong đa ro roi, xuat binh co ich gi?" Te Van đap: "Thanh con chua bi ha. Neu mat roi, xin lay cai chet đe ta loi voi đai phu." Tien Minh khiep so phan quan, lai đo ky cong lao va danh vong cua Truong Tuan, Hua Vien hon han minh, khong muon phat binh. Ong ta yeu thich su hung trang cua Nam Te Van, muon luu lai, ben bay tiec đe chieu đai. Nhac troi len, Nam Te Van lien rut boi đao chat đut ngon tay giua, đua ngon tay con chay mau rong rong cho Ha Lan Tien Minh xem , roi noi: "Khi Van đen đay, nguoi Tuy Duong đa khong an hon thang roi. Nay đai phu khong chiu xuat binh, neu Van mot minh đuoc an uong, nghe nhac, ve mat đao nghia that la bat nhan; dau co an cung khong nuot xuong đuoc." Nhung nguoi trong tiec đeu cam đong ma roi nuoc mat.
Ha Lan van khong đong long, ong phan uat bo đi. Trong luc ra thanh, ong quay lai giuong cung ban vao toa phu đo (tuc la cai thap đe tho Phat), ngap sau đen nua mui ten, ma rang: "Sau khi binh đinh phan tac, at quay lai giet Ha Lan, nay luu mui ten nay lai lam dau."
Nam Te Van tro lai Ninh Lang chieu mo đuoc 3.000 quan, lai pha vay vao thanh. Quan si đung đo voi quan Yen bi chet kha nhieu, chi con lai 1000 nguoi lot đuoc vao trong thanh Tuy Duong. Nguoi trong thanh biet se khong co vien binh, khoc rong len suot vai ngay


 Doan Tu Ky ha thanh  Doan Tu Ky tu khi thay Nam Te Van đi thoat, đoan se co vien binh đen cuu nen ngay đem lo phong thu; nhung sau đo thay Nam Te Van mot minh cung vai ngan quan tro lai, biet la Tuy Duong se khong đuoc cuu vien, nen cang siet chat vong vay.
Cac tuong khuyen Truong Tuan pha vay đi ve phia đong nhung ong cho rang Tuy Duong la phen dau cua Giang Hoai, neu bo thanh nay đi thi quan Yen se thua co xuong phia nam, Giang Hoai se mat; quan trong thanh toan nhung nguoi nhin đoi se kho thoat chet, chi bang chet cung thanh.
Hua Vien cung tan thanh voi y kien cua ong. Quan Yen cong pha, Truong Tuan van doc suc ung chien. Moi lan ra tran, Truong Tuan noi gian du, mat mo to, hai ham rang nghien chat lai voi nhau toi muc co rang bi gay.
Quan Đuong an het 2 van dan chung, cuoi cung trong thanh chi con chua đen 400 nguoi. Doan Tu Ky dung thang may đanh thanh, quan giu thanh đoi đen noi khong giuong đuoc cung. Thanh Tuy Duong suc cung luc kiet, đen ngay Quy Suu (9) thang 10 nam Đinh Dau (24 thang 11 nam 757) bi quan Yen ha. Truong Tuan cung Hua Vien va Nam Te Van đeu bi bat song. Doan Tu Ky khong tin Truong Tuan ra tran nghien rang toi muc gay rang, ben sai quan dung đai đao cay mieng ong ra xem, thi qua nhien thay chi con 3 chiec rang.
Doan Tu Ky khuyen Truong Tuan đau hang, Truong Tuan noi lon: "Nam Bat, nam nhi nhu nguoi, khong the chiu khuat ma lam viec bat nghia." Nam Te Van cuoi đap: "Von đa muon lam nhu vay, nay lai co loi cua ngai, nao dam khong chet?" Roi bat khuat ma chet.
Tru Hua Vien bi giai ve Lac Duong, con lai Truong Tuan, Nam Te Van, Loi Van Xuan cung 25 vien tuong tung thang tran o Ninh Lang la Thach Thua Binh, Ly Tu, Luc Nguyen Hoang, Chu Khue, Tong Nhuoc Hu, Duong Chan Uy, Canh Khanh Le, Ma Nhat Thang, Truong Duy Thanh, Liem Than, Truong Trong, Ton Canh Xu, Trieu Lien Thanh, Vuong Sam, Kieu Thieu Tuan, Truong Cung Mac, Chuc Trung, Ly Gia An, Đich Luong Phu, Ton Đinh Kieu, Phung Nhan (4 nguoi khong ro danh tinh) đong tuan nan o Tuy Duong.


Hau qua va y nghia Truong Tuan chi co vai ngan nguoi, chong choi đuoc 13 van quan Yen, cam chan quan Yen 1 nam. Tuy Duong tuy cuoi cung bi ha nhung đa cam chan hang chuc van quan Yen, ngan chan khong cho tien xuong phia nam (Giang – Hoai), giu đuoc con đuong cung ung kinh te cua nha Đuong đuoc thong suot, tao đieu kien cho đai quan Đuong o phia tay, phia bac co thoi gian cung co đe phan cong. Vai tro giu thanh cua Truong Tuan đuoc đanh gia rat cao, ong đuoc xem la nguoi co cong lao lon trong viec binh đinh loan An Su.
Khi thanh Tuy Duong bi quan Yen ha thi cung đung luc quan chu luc nha Đuong do Quach Tu Nghi chi huy phan cong manh me tu phia tay, lan luot gianh lai hai kinh Truong An va Lac Duong. Vi the sau khi Tuy Duong bi ha, quan Yen khong kip tien xuong phia nam ma phai quay sang đoi pho voi quan chu luc nha Đuong. Vien tuong phu trach mat tran phia đong ben Đai Yen (thuong cap cua Doan Tu Ky) la Su Tu Minh quay sang đau hang nha Đuong. Nho vay, vung Giang Nam khong bi quan Yen tan pha, an ninh, kinh te va xa hoi đuoc giu tuong đoi on đinh qua cuoc chien. Sau chien tranh, trung tam kinh te va van hoa Trung Quoc di chuyen tu phuong bac xuong phia nam. Đac biet ve kinh te, vung Giang - Hoai tro thanh điem tua cho chinh quyen trung uong, la noi cung ung lua gao, to lua va tien bac chu yeu, khi cac co so kinh te mien bac đa bi huy hoai rat nang ne. Su kien cuong cua phong thu giu thanh cua Truong Tuan, Hua Vien khong chi co y nghia ve mat quan su ma con co y nghia ve mat kinh te đoi voi nha Đuong; tran đanh co anh huong khong chi trong cuoc chien tranh ma ca sau cuoc chien
Nghe tin Truong Tuan chet cung thanh Tuy Duong, Đuong Tuc Tong neu guong cam tu tiet liet cua ong, truy phong ong lam Đai đo đoc Duong chau. Sau loan An Su, Đuong Đuc Tong cho ve hinh Truong Tuan, Hua Vien, Nam Te Van, đua vao tho trong Lang Yen cac
Bai tho Chinh khi ca cua Van Thien Tuong cung nhac toi tam guong trung nghia cua Truong Tuan:

Đau Nghiem thach truoc giac
Mau Ke tren ao vua
Rang Truong cong chui đich
Luoi Kieu Khanh mang thu.
...Khi ay tran ngap toi
Oai nghiem muon thuo con
Khi đa vuot nhat nguyet
Song thac chuyen con con!
Truong Tuan đe lai bai tho Thu Tuy Duong tac, noi ve viec tu thu o thanh Tuy Duong nhu sau:

Tiep chien quan qua kho
Thanh coi suc đa hao
Vong vay trang toa anh
Quan giu ca trong ao
Bui boc ghe lang soi
Co vung to luoc thao
Om thuong ra tran tiep
Uong mau toi tuong cao
Trung nghia von khon đich
Kien trinh quyet chang nao
Khong ai nguoi bao chua
Ke sach biet lam sao?
Bai tho nay đuoc su gia Trung Quoc la Trieu Kiem Man đanh gia nhu sau:

"Bai tho nay rat tham liet, rat lanh lung, noi len chi khi cua bac nam tu, noi len tam y cua bac vi nam tu, the hien mot qua tim bao nuoc nong bong"


Xem them Đuong Tuc Tong
Loan An Su
Su Tu Minh


Tham khao Cat Kiem Hung chu bien (2006), Buoc thinh suy cua cac trieu đai phong kien Trung Quoc, tap 2, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Trinh Phuc Đien, Kha Vinh Quyet, Duong Hieu Xuan (2002), Tuong soai co đai Trung Hoa, tap 2, Nha xuat ban Thanh nien
Trieu Kiem Man (2008), Ke chuyen Tuy Đuong, Nha xuat ban Đa Nang


Chu thich