Cong-ton Dien (chu Han: 公孫衍, 360 TCN-300 TCN), con goi la Te Thu (犀首), la chinh khach thoi Chien Quoc, thuoc hoc phai Tung hoanh gia, la mot trong nhung nguoi cam đau đuong loi hop tung (tung than) lap lien minh cac nuoc mien đong chong nuoc Tan.


Lam quan nuoc Nguy = Phat đong Hop-Tung =
Nguy Hue vuong lap tuc trong dung Cong ton Dien, phong lam tuong quoc. Ong luon theo doi moi hanh đong cua Truong Nghi, đe xuong ke sach hop tung, keu goi cac chu hau phia đong nen cung lien ket đe chong lai nuoc Tan hung manh noi len o phia tay.
Nam 325 TCN, Tan Hue Van cong xung vuong, tuc la Tan Hue Van vuong. Nam 323 TCN, theo ke sach lien hoanh cua Truong Nghi, Tan Hue Van vuong gap va lien minh voi Te Tuyen vuong, So Hoai vuong. Cung luc, Te Thu kien nghi Nguy Hue vuong hoi kien voi vua cac nuoc Han, Trieu, Yen va Trung Son. Khi đo Han va Nguy đa xung vuong, 3 nuoc Yen, Trieu va Trung Son chua xung vuong. Tai cuoc hoi kien nay, theo đe nghi cua nuoc Nguy, 3 nuoc Yen, Trieu va Trung Son chinh thuc xung vuong va đuoc Han, Nguy cong nhan. Đo la su kien "5 nuoc cung xung vuong" ("Ngu quoc tuong vuong"), tien hanh hop tung, thuc hien mot mat tran lien hop đe chong khoi lien minh cua Tan, Te, So.
Su kien "ngu quoc tuong vuong" la thang loi lon trong thiet lap lien minh đe tu cuong cua nuoc Nguy. Đieu đo lam cho nuoc Te lo ngai nen tim cach pha hoai. Te Tuyen vuong muon ly gian Trung Son voi Trieu va Nguy, roi sau đo lai tim cach ly gian Trung Son voi Yen va Trieu, nhung đeu khong thanh cong.


= Bi that the =
Cuoi nam 323 TCN, So Hoai vuong cung lien hoanh voi Tan, mang quan tan cong phia nam nuoc Nguy. Tuong So la Chieu Duong đanh bai quan Nguy o Tuong Lang, chiem đong 8 ap cua nuoc Nguy.
Ke đo, đe pha ke hop tung cua Cong Ton Dien, nam 322 TCN, Truong Nghi tu nuoc Tan sang nuoc Nguy thuyet phuc Nguy vuong lien hoanh voi nuoc Tan va Han đe tan cong Te va So. Nguy Hue vuong sau nhieu nam chien tranh, hien trang luc đo phia nam bi that the voi quan So, nen muon hoa giai voi nuoc Tan đe co đong minh chong So. Do đo Nguy Hue vuong trong dung Truong Nghi, phong lam tuong quoc va xa lanh Cong Ton Dien.
Thuc chat, Truong Nghi khong co y đinh lien ket Nguy voi Tan va Han đe chong So giup nuoc Nguy, ma chi dung tai bien bac đe keo Nguy sang phia Tan, roi lan luot dung cach tuong tu đe đua cac nuoc khac vao lien minh voi Tan.


= Lay lai đia vi =
Truoc su thang the cua Truong Nghi, Cong Ton Dien tim cach ngan chan. Ong sai nguoi sang nuoc Han, noi voi tong that nuoc Han la Han Cong Thuc biet tac hai lien minh giua Tan va Nguy voi nuoc Han: hai nuoc nay du đinh cung đanh Han đe xe đat, neu nuoc Han trong dung ong thi ong co the pha lien hoanh Tan-Nguy đo. Han Cong Thuc tan thuong y kien cua Cong Ton Dien va moi ong sang nuoc Han lo viec quoc su.
Cung luc, Te va So thay viec lien hoanh giua Nguy voi Tan bat loi cho minh, nen Te Tuyen vuong va So Hoai vuong cung cong khai ung ho Cong Ton Dien lam tuong quoc nuoc Nguy đe pha lien minh đo.
Nguy Hue vuong von muon loi dung quan Tan đe chong So va Te, nhung sau đo nhan ra Truong Nghi chi muon keo minh sang phia nuoc Tan, nen rat bat man, khong chiu than phuc nuoc Tan. Tan Hue Van vuong thay Nguy Hue vuong khong than phuc ben ra quan đanh Nguy.
Thay nuoc Tan phat đong chien tranh chong Nguy, cac nuoc Te, So, Yen, Trieu đeu lo lang. Cac nuoc nay cung nhau ung ho chu truong hop tung cua Cong Ton Dien, moi ong tham gia ban thao ke sach cho nuoc minh. Nam 319 TCN, Nguy vuong thay chu hau moi Cong Ton Dien ben đuoi Truong Nghi tro ve nuoc Tan va đua Cong Ton Dien tro lai lam tuong quoc chu tri chinh su. Ket qua Cong Ton Dien đuoc đeo an tuong quoc 5 nuoc chu hau, cang tich cuc đay manh phong trao hop tung.


Hop binh đanh Tan Sau khi Truong Nghi ve Tan lai đuoc Tan Hue Van vuong cho lam tuong quoc. Vua nuoc Nghia Cu đen trieu kien nuoc Nguy. Te Thu nghe tin Truong Nghi lai lam thua tuong nuoc Tan, ghet Nghi, ben noi voi vua nuoc Nghia Cu rang neu cac nuoc o Son Đong (tuc phia đong nuoc Tan) khong lam gi thi Tan đuoc dip cuop boc nuoc Nghia Cu, neu cac nuoc đanh Tan, Tan se phai mang le vat đe bieu nuoc Nghia Cu. Qua nhien Tan Hue Van vuong lo ngai cac chu hau lien hop tan cong minh, nen nghe theo loi Tran Chan, sai su mang le vat tang vua Nghia Cu đe đuoc yen on bien gioi voi Nghia Cu.
Sang nam 318 TCN, 4 nuoc Han, Trieu, Yen, So theo loi keu goi cua Te Thu, quyet đinh hop binh voi nuoc Nguy cung đanh nuoc Tan, cu So Hoai vuong lam Tung truong. Tuy nhien cuoi cung chi co 3 nuoc Han, Trieu, Nguy (Tam Tan) thuc su xuat quan hop luc tan cong nuoc Tan.
Khi quan 3 nuoc tien đen cua ai Ham Coc thi bi tuong Tan la Thu truong Su Ly Tat đanh phu đau. Vi to chuc quan 3 nuoc long leo nen khong đich noi quan Tan, phai rut ve phia đong. Sang nam 317 TCN, Su Ly Tat đanh bai quan Han, Trieu, Nguy tai Tu Ngu, hon 8 van quan chu hau bi giet, tuong Than Sai bi Tan bat song.
Nhung trong luc quan Tan đoi pho voi quan 3 nuoc thi vua Nghia Cu lai phat binh đanh Tan, đanh bai quan Tan o gan ap Ly Ba.
Tran thua quan Tan o Tu Ngu khien lien quan hop tung cua Cong Ton Dien that bai.
Khong ro sau nay Cong Ton Dien roi chuc vu tuong quoc nuoc Nguy va mat nam nao, chi biet nguoi ke tuc ong lam tuong quoc nuoc Nguy la Đien Nhu (nguoi von co quan điem chinh tri trai nguoc voi Cong Ton Dien) đuoc bo nhiem nam 316 TCN, 1 nam sau that bai cua lien quan o Tu Ngu.
Đuong thoi vi su đoi đau giua Cong Ton Dien va Truong Nghi voi hai chinh sach hop tung va lien hoanh, Canh Xuan cho rang: "Cong Ton Dien va Truong Nghi chang le khong phai la truong phu chan chinh sao? Ho tuc gian len thi cac chu hau đeu so, ho song yen thi cac rac roi đeu cham dut".


Xem them Hop tung
To Tan
Truong Nghi


Tham khao Su ky Tu Ma Thien, cac thien:
Tan ban ky
Truyen To Tan
Truyen Truong Nghi
Chu Thieu Hau (2003), Tong tap luoc truyen cac Te tuong trong lich su Trung Quoc, tap 1, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Cat Kiem Hung chu bien (2006), Buoc thinh suy cua cac trieu đai phong kien Trung Quoc, tap 1, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Le Đong Phuong, Vuong Tu Kim (2007), Ke chuyen Tan Han, Nha xuat ban Đa Nang


Chu thich