James Brooke, (29 thang 4 nam 1803 – 11 thang 6 nam 1868), la mot nguoi Anh sinh truong tai lanh tho do Cong ty Đong An Anh cai tri tai An Đo, ong tro thanh Rajah Trang (vua nguoi da trang) đau tien cua Vuong quoc Sarawak tren đao Borneo tai Đong Nam A.
Sau vai nam theo hoc tai Anh, ong phuc vu trong Luc quan Bengal, bi thuong va giai ngu. Ong tu sam thuyen sang Quan đao Ma Lai noi ong giup vua so tai dep yen đuoc giac nen đuoc bo nhiem lam thong đoc xu Sarawak. Ong co cong dep nan hai tac trong khu vuc, roi lai khoi phuc va cung co vuong vi cho sultan cua Brunei, sultan phong cho Brooke lam Rajah cua Sarawak. Ong tai vi cho đen khi qua đoi.
Luc sinh thoi Brooke bi chinh gioi trong Quoc hoi Anh đua ra nghi luan vi chinh sach manh tay dep tho phi va hai tac. Nha chuc trach Anh o Singapore cung mo cuoc đieu tra vi cho la Brooke la ke lam quyen. Tuy nhien, ong lai đuoc vinh danh tai Luan Đon vi nhung đong gop xay danh du cho nuoc Anh. Nha tu nhien hoc Alfred Russel Wallace nguoi tung đuoc Brooke tiep đon thi khong tiec loi ca ngoi long men khach cua Brooke va thanh tuu cua ong tai A Đong. Trong nhung nam cuoi đoi ong song lang le tai Anh.


Than the Brooke sinh tai Bandel, gan Calcutta, tieu bang Bengal, song đuoc rua toi tai Secrole, mot khu ngoai o cua Varanasi. Cha la Thomas Brooke, lam tham phan toa phuc tham nguoi Anh tai Bareilly, An Đo thuoc Anh; me la Anna Maria, que o Hertfordshire, con gai cua Thuong ta nguoi Scotland ten la William Stuart. Stuart đuoc phong Huan tuoc Blantyre thu chin, co tinh nhan la Harriott Teasdale, nguoi sinh ra Anna Maria.
Brooke song voi cha me o An Đo cho đen nam 12 tuoi thi sang Anh theo hoc mot thoi gian ngan tai Truong Norwich, sau hoc o nha o Bath co thay day kem. Khi sap đap thuyen ve An Đo nam 1819 thi Brooke mang lon thieu uy trong Luc quan Bengal cua Cong ty Đong An Anh. Ve toi An Brooke đuoc phai len Assam trong cuoc Chien tranh Anh-Mien thu nhat roi vi trong thuong nam 1825 nen đuoc đua ve Anh duong benh. Nam 1830, ong tro ve Madras song qua tre đe tai nhap đon vi nen tu chuc. Ong ben quanh lai Anh sau khi ghe Trung Hoa.


Sang Brunei Brooke truoc đa bo tien ra buon ban o Vien Đong song khong thanh cong. Nam 1833 nhan thua ke 30.000 bang, Brooke mua lai thuyen hai buom trong tai 142 tan mang ten Royalist, roi tim đuong sang Borneo. Nam 1838 khi đen Kuching vao thang Tam thi gap luc quan phien loan noi len chong lai Sultan cua Brunei. Thay phong canh hop y Brooke chon o lai Sarawak, cung luc lap cong giup vuong thuc cua sultan la Pangeran Muda Hashim dep loan nen đuoc trieu đinh Brunei quy trong. Nam 1841 sultan thuong cong cho Brooke, lap ong lam thong đoc xu Sarawak.
Brooke rat thanh cong trong viec tran ap nan hai tac hoanh hanh vung duyen hai Sarawak. Tuy nhien, mot so quy toc Brunei co hiem ty voi Brooke nen lap muu giet hai phe cua Muda Hashim. Brooke phai nho hai quan Anh can thiep bang vo trang phuc vi cho sultan.

Nam 1842, Sultan Omar Ali Saifuddien II giao toan xu Sarawak cho Brooke cai tri voi tuoc Rajah, tuc vuong hieu cua trieu đinh Brunei.
Vua Brunei đe to long biet on, qua trung gian cua Brooke đem cat đao Labuan nhuong cho Anh nam 1846. Nha chuc trach Anh thi bo nhiem Brooke lam thong đoc va tong tu lenh cua Labuan. Brooke vao thoi điem đo lam quan cho ca hai nuoc Anh va Brunei.


Tai nhiem o Sarawak Luc chap nhiem o Sarawak, Brooke mo cuoc cai cach toan bo, sap xep lai phep cai tri, chuan đinh luat le, va cung co vuong quyen cung xuc tien viec đanh dep hai tac. Khi ve Anh nghi duong nam 1847, ong đuoc trao giai "Freedom of the City" cua thanh pho London. Trieu đinh Anh thi bo Brooke lam tong lanh su Anh tai Borneo va phong tuoc hiep si "Knight Commander" cua Order of the Bath (KCB).
Truoc khi len tau tro lai Borneo vao Thang Tu nam 1853 thi Brooke gap nha bac hoc Alfred Russel Wallace roi ngo loi moi Wallace sang Sarawak. Wallace nhan loi va rong ra suot tam nam ke tiep, Wallace đat trong tam nghien cuu khoa hoc tu nhien vung quan đao Ma Lai, kham pha đuoc nhieu su viec va tro thanh nha bac hoc loi lac nhat trieu Victoria. Brooke cung co cong trong đo vay.
Vai tro cua Brooke tro thanh đe tai tranh luan vao nam 1851 khi xuat hien mot so cao trang cho rang Brooke long quyen, nhan danh viec viec đanh dep tho phi hai tac ma giet hai nguoi ban đia. Gioi chuc Anh phai phai nguoi sang Singapore mo cuoc đieu tra vao nam 1854 song khong tim thay chung co gi đe buoc toi Brooke ca. Du luan thi van co loi di nghi bat loi Brooke. Brooke thi cam thay buc boi, thu xep giay to đe trinh ra bang chung cho uy ban đieu tra va bien minh cho chinh minh.
Trong thoi gian cai tri Sarawak, Brooke phai đoi dien voi cuoc noi loan cua tho dan do Sharif Masahor va Rentap cam đau. Loan tho mo cua nguoi Hoa nam 1857 cung gay kho khan nhung roi cung bi dep.


Qua đoi Brooke cai tri Sarawak cho đen khi ong mat vao nam 1868, sau ba cu đot quy trong muoi nam. Toan bo ba Rajah Trang đuoc an tang tai Nha tho St Leonard tai lang Sheepstor thuoc Dartmoor.
Ong khong co con chinh thong, nam 1861 ong chinh thuc chi đinh con trai cua chi gai la Thuyen truong John Brooke Johnson-Brooke lam nguoi thua ke. Hai nam sau, Rajah phan ung truoc chi trich bang cach tro ve phuong đong: sau mot cuoc gap ngan tai Singapore, John bi phe truat va truc xuat khoi Sarawak. James con bi buoc toi muu phan, sau đo em trai cua John la Charles Anthoni Johnson Brooke tro thanh nguoi thua ke.


Sinh hoat ca nhan Brooke chiu anh huong tu thanh cong cua cac nha phieu luu nguoi Anh truoc đo va ky tich cua Cong ty Đong An Anh. Cac hanh đong cua ong tai Sarawak nham banh truoc Đe quoc Anh cung nhu giup ich cho su thong tri cua no, giup đo cu dan ban đia chong hai tac va che đo no le, va đam bao thinh vuong ca nhan. Nang luc cua ong va nhung nguoi ke vi giup Sarawak co hang ngu lanh đao uu tu va thinh vuong trong cac thoi điem kho khan, ket qua la ca danh tieng va tai tieng. Ong đuoc Sultan bo nhiem lam Rajah, tiep đen đuoc phong hiep si, cho thay cac no luc cua ong đuoc hoan nghenh pho bien trong xa hoi Sarawak cung nhu Anh.
Trong cac moi quan he đon thoi cua ong, co moi quan he voi mot lanh chua Sarawak ten la Badruddin, ong tung viet "tinh yeu cua toi cho ong ay sau nang hon bat ky ai toi biet." Su dien đat nay khien mot so nguoi cho rang ong la nguoi đong tinh luyen ai hoac song tinh luyen ai. Đen nam 1848, Brooke bi cho la hinh thanh quan he voi Charles T. C. Grant 16 tuoi, chau noi cua Ba tuoc xu Elgin thu bay, nguoi nay đuoc cho la 'đap lai'. Mot trong cac nha tieu su gan đay ve Brooke viet rang do Brooke danh nhung nam cuoi đoi tai Burrator thuoc Devon "co chut nghi ngo... ong dinh vao nhuc duc đong tinh nam tai Totnes.". Nhung nguoi khac đe xuat rang Brooke đang ra la "đong tinh xa hoi" va đon thuan la thich bau ban xa hoi voi nguoi đan ong khac va khong đong y voi khang đinh ong la nguoi đong tinh luyen ai.
Mac du ong chua tung ket hon, ong thua nhan co mot con trai, song khong ro nhan dang cua me đua tre hay ngay sinh đua tre. Đua con nay đuoc nuoi duong voi ten Reuben G. Walker trong ngoi nha tai Brighton cua Frances Walker (theo đieu tra nhan khau nam 1841 va 1851, co ve sinh khoang nam 1836). Đen nam 1858, ong nhan thuc đuoc lien he voi gia toc Brooke va đen nam 1871 trong đieu tra nhan khau tai giao xu Plumtree, Nottinghamshire ong đuoc ghi la "George Brooke", tuoi "40", noi sinh "Sarawak, Borneo". Ong ket hon (nam 1862) va co bay con, ba nguoi con song qua tuoi vi thanh nien. George qua đoi khi đang đi đen Uc, do tau SS British Admiral bi đam vao ngay 23 thang 5 nam 1874. Mot bia ky niem ghi nam sinh la 1834 đuoc đat trong nghia đia tai Plumtree.
James Brooke la nguoi rat ham mo cac tieu thuyet cua Jane Austen, va co the đoc đi đoc lai chung, ke ca đoc lon tieng voi ban đong hanh tai Sarawak.


Hu cau Tuong thuat tieu thuyet hoa ve ky tich cua Brooke tai Sarawak co trong Kalimantaan cua C. S. Godshalk va The White Rajah cua Nicholas Monsarrat. Mot sach cua Tom Williams cung mang ten The White Rajah đuoc JMS Books xuat ban vao nam 2010. Brooke cung xuat hien trong Flashman's Lady, sach thu sau trong loat tieu thuyet The Flashman Papers cua George MacDonald Fraser; va trong Sandokan: The Pirates of Malaysia (I pirati della Malesia), tieu thuyet thu nhi cua loat Sandokan cua Emilio Salgari.
Brooke cung la mot hinh mau cho anh hung trong tieu thuyet Lord Jim cua Joseph Conrad, va ong đuoc đe cap ngan ngui trong truyen ngan "The Man Who Would Be King" cua Kipling.
Charles Kingsley danh rieng tuyet thuyet Westward Ho! (1855) cho Brooke.
Errol Flynn co y đinh đong vai chinh trong mot phim ve cuoc đoi cua Brooke mang ten The White Rajah cho Warner Bros., dua tren kich ban cua chinh Flynn. Mac du du an đuoc cong bo song chua bao gio thuc hien.


Vinh danh KCB: Knight Commander of the Order of the Bath, 1848
Mot so loai hoa đuoc đat theo ho Brooke
Rhododendron brookeanum, mot loai thuc vat co hoa đuoc Hugh Low va John Lindley đat ten, now included in Rhododendron javanicum
Cay nap am Rajah Brooke (Nepenthes rajah), do Joseph Dalton Hooker đat
Buom Rajah Brooke (Trogonoptera brookiana), do Alfred R. Wallace đat
Nam 1857, lang ban đia Newash tai Quan Grey, Ontario, Canada đuoc đoi ten thanh Brooke va thi tran lan can đuoc đat ten la Sarawak boi William Coutts Keppel (Tu tuoc xu Bury, sau la Ba tuoc xu Albemarle) la Giam sat vien su vu nguoi da đo tai Canada. James Brooke la ban than cua chu cua Tu tuoc xu Viscount Bur, Henry Keppel; ho gap nhau vao nam 1843 khi chien đau voi hai tac ngoai khoi Borneo.
Khu tu quan Brooke's Point tren đao Palawan, Philippines đuoc đat theo ho cua ong. Ca Hai đang Brooke va Hai cang Brooke la cac canh quan lich su tai Brooke’s Point đuoc cho la đuoc James Brooke xay dung. Ngay nay, do xoi lo va chuyen đong lien tuc cua thuy trieu, chi con lai mot vai hon đa tai cang. Tan tich cua hai đang van trong thay đuoc, song khu vuc nay co mot hai đang moi.


Tham khao Nguon Barley, Nigel (2002), White Rajah, Time Warner: London. ISBN 978-0-316-85920-2.
Cavendish, Richard, "Birth of Sir James Brooke", History Today. April 2003, Vol. 53, Issue 4.
Doering, Jonathan. "The Enigmatic Sir James Brooke." Luu tru ngay 17 thang 2 nam 2009 tai Wayback Machine Contemporary Review, July 2003. (Book review of White Rajah by Nigel Barley. Little, Brown. ISBN 0-316-85920-6.)
Jacob, Gertrude Le Grand. The Raja of Sarawak: An Account of Sir James Brooks. K. C. B., LL. D., Given Chiefly Through Letters and Journals. London: MacMillan, 1876.
Rutter, Owen (ed) Rajah Brooke & Baroness Burdett Coutts. Consisting of the letters from Sir James Brooke to Miss Angela, afterwards Baroness, Burdett Coutts 1935.
Wason, Charles William. The Annual Register: A Review of Public Events at Home and Abroad for the Year 1868. London: Rivingtons, Waterloo Place, 1869. pp. 162–163.


Đoc them Hahn, Emily (1953) James Brooke of Sarawak, London, Arthur Barker.
Ingleson, John (1979) Expanding the empire: James Brooke and the Sarawak lobby, 1839–1868, Nedlands, W.A.: Centre for South and Southeast Asian Studies, University of Western Australia.
Payne, Robert (1960) The White Rajahs of Sarawak, Robert Hale.
Pybus, Cassandra (1996) 'White Rajah: A Dynastic Intrigue' University of Queensland Press.
Runciman, Steve (1960) The White Rajahs: A History of Sarawak from 1841 to 1946, Cambridge University Press.
St. John, Sir Spenser (1879) The life of Sir James Brooke: rajah of Sarawak: from his personal papers and correspondence, Edinburgh & London: Blackwood
Tarling, Nicholas (1982) The burthen, the risk, and the glory: a biography of Sir James Brooke, Kuala Lumpur; New York: Oxford University Press.