Chet con goi la mat, qua đoi, tu tran, ta the, bang ha, ra đi, tu, tu vong, vien tich, đa khuat (tieng Anh: die, pass away) thong thuong đuoc xem la su cham dut cac hoat đong cua mot sinh vat hay ngung vinh vien moi hoat đong song (khong the phuc hoi) cua mot co the. Tuy nhien, đinh nghia ve cai chet con tuy thuoc vao cac quan điem ton giao, tin nguong cung nhu cac linh vuc lien quan. Trong y hoc, Chet la su Cham dut vinh vien cua moi hoat đong song nhu ho hap, trao đoi chat hay su phan chia cac te bao. Mon khoa hoc nghien cuu ve cai chet đa tro thanh nganh rieng goi la "tu vong hoc" (tieng Anh: thanatology; tieng Hy Lap: θανατολογια thnatologia).
Nguoi ta chia chet ra lam hai loai: chet lam sang ma cac phuong phap kham lam sang cho phep xac đinh la chet (tim ngung đap, ngung tho, mat tri giac, vv.); Chet that, khi cac mo khong con hoat đong đuoc nua va bat đau phan huy. Nhung ca tu vong pho bien o con nguoi la benh tim, tiep theo la tai bien mach mau nao, va xep thu 3 la nhiem trung đuong ho hap duoi.
Trong xa hoi loai nguoi, ban chat cua cai chet va su nhan thuc cua con nguoi ve cai chet la cac moi quan tam qua hang thien nien ky cua the gioi ton giao va triet hoc. Đieu nay bao gom niem tin vao su song lai (theo cac ton giao khoi nguon tu Abraham), tai sinh (theo cac ton giao An Đo), hoac y thuc rang vinh vien khong con ton tai, đuoc goi la lang quen theo chu nghia vo than.


Tu lien quan Khai niem va cac trieu chung cua cai chet, va muc đo khac nhau cua su tinh te đuoc su dung trong thao luan đa tao ra vo so tu nghia bong dung trong khoa hoc, phap ly va xa hoi mo ta cai chet. Khi thong bao mot nguoi đa chet, co the noi ho đa qua đoi, tu tran, đi xa, hoac đa mat, ngoai ra con co rat nhieu tu khac đuoc xa hoi chap nhan, hoac co cac tu khac dung trong ton giao hay tieng long nhu: Bi tuoc quyen song, nguoi chet het chuyen, ve voi ong ba, hai nam muoi, ve voi đat, ngu voi giun v.v... Cac tu mo ta viec thoi rua cua thit cung co the đuoc su dung đe noi ve cai chet, mac du chung thuong đuoc dung cho cac loai đong vat ma khong phai con nguoi. Đe to thai đo lich su voi mot nguoi đa chet, viec dung tu chet theo nghia bong đa tro thanh pho bien.


Cach dien đat su "chet" Trong hau het cac xa hoi, cai chet thuong đuoc gan lien voi mot so bieu tuong nao đo. O nhieu nen van minh phuong Đong, mau trang la mau cua tang le; nguoc lai, o phuong Tay, mau tang la mau đen, bieu tuong cua cai chet la vi than chet voi chiec luoi hai noi tieng. Mo ma cung la nhung hinh anh hoan du thuong gap khi đe cap đen cai chet.
Duoi goc đo sinh hoc, cai chet co the xay ra cho toan bo co the hoac chi mot vai thanh phan cua co the.Vi du, mot so te bao rieng le hoac tham chi mot vai co quan co the chet, trong khi co the, voi tu cach la mot tong the, van tiep tuc song. Trong co the sinh vat, rat nhieu te bao co tuoi tho rat ngan so voi đoi song cua co the, chung chet đi va đuoc thay the boi cac te bao moi - đo la qua trinh đoi moi thuong xuyen cac te bao, mot đac điem sinh ly cua cac co the đa bao.
Nguoc lai, khi mot co the chet đi, cac te bao cua no chi co the song them mot giai đoan ngan. Cac co quan co the đuoc lay ra khoi co the đe thuc hien viec ghep tang - trong truong hop nay, tang đuoc ghep phai nhanh chong đem ghep, neu khong no se chet do khong đuoc cung cap cac chat can thiet đe duy tri hoat đong song. Trong mot so hiem cac truong hop, te bao co the "bat tu", chang han dong te bao Hela (tuc Henrietta Lacks, mot benh nhan đa hien cac te bao cua co the minh cho khoa hoc).
Toc va mong co ve moc dai them sau khi chet, that ra, khi xac chet bi mat nuoc (bat đau "kho đi"), mo mem co rut lai lam lo ra phan toc va mong chua moc. Thoi co đai, chuyen nay khien nguoi ta xac đinh nham lan thoi điem chet that su, va theu det them vao đo đe thanh cac truyen thuyet ve ma ca rong.
Tinh khong the đao nguoc thuong đuoc xem la tinh chat chu yeu cua su chet. Theo đinh nghia, mot co the chet khong the song lai; neu co chuyen chet đi song lai (hoi sinh), đieu đo co nghia la lan đo khong phai la chet. Tuy nhien, nhieu nguoi khong tin rang cai chet nhat đinh la khong đao nguoc đuoc; bang tin nguong, ho cho rang co su phuc sinh cua linh hon, tham chi cua the xac. Mot so nguoi khac con hi vong vao mot vien canh trong đo nho vao su giu đong xac chet va cac phuong tien ky thuat khac, nguoi chet co the đuoc lam song lai trong tuong lai.
Co gia thuyet cho rang tuoi tho han che cua sinh vat la mot he qua cua qua trinh tien hoa. O hau het cac loai, tu nhien đa khong cho sinh vat mot tuoi tho cuc cao, thay vao đo, tien hoa đa tap trung vao su sinh san; sau khi thuc hien chuc nang duy tri noi giong, ngoai tru vi ly do bao ve con, cuoc song cua mot ca the sinh vat khong co y nghia may trong su truong ton cua dong gen cua no. Mot loi giai thich pho bien khac la theo nguyen ly thu hai cua nhiet đong hoc, tat ca cac he thong phuc tap cuoi cung đeu phai tan ra, do đo khong loai nao co the bat tu đuoc. Tuy nhien, nguyen ly nay chi ap dung đuoc cho cac he kin, trong khi co the sinh vat lai la nhung he mo.
Trong the gioi đong vat, loai sua Turritopsis nutricula khong bao gio biet đen cai chet la gi.


= Nhung cach goi ten ve "su chet" =
Ngon tu chuyen cho ca thai đo, tinh cam cua nguoi noi, trong tieng Viet, đe noi ve cai chet, nha nghien cuu Bang Giang đa khang đinh thong ke đuoc hon 1.001 cach dien đat ve tu chet, duoi đay chi liet ke mot so:

Kinh trong: tu tran, ta the, khuat nui, khuat may khuat mat, quy tien, yen nghi muon đoi, qua đoi, mat, đi xa, ra đi, ra đi vinh vien, ra đi mai mai, yen nghi, tu gia coi đoi, trut hoi tho cuoi cung, "thoi đa thoi roi", thac, quyen sinh, bang ha (dung cho vua chua), hy sinh, nga xuong, nam xuong, nam lai, tu tran, tuan tiet, vi quoc vong than (vi nuoc ma chet), thit nat xuong tan, roi đau (trong chien đau), khong con nua, ve voi to tien, ve cung cha ong, ve voi đat me, ve noi an nghi cuoi cung, ve noi cuu huyen, ve noi chin suoi, chet đung (con hon song quy), toi ra đi lan cuoi, lam ma nuoc Nam con hon lam vua đat Bac, vien tich (đoi voi cac nha su), ve the gioi ben kia, qua the gioi ben kia...
Kieng ki: vinh biet, tram tuoi gia, đi (ra đi), sang ben kia the gioi, tim cua... đa ngung đap, giac ngu vinh vien, đi vao giac ngu ngan thu, an giac ngan thu, tro thanh nguoi thien co, ngay khong con..., đi vao di vang,...
Tin nguong, ton giao: vien tich (Tang si Phat giao), vang sanh Cuc Lac, ve An Duong quoc (coi Cuc Lac), cao đang Phat quoc, vang sanh Tinh Đo, ve gap Phat đuoc Phat Tho ky (xoa đinh đau), tu gia Ta-ba sinh len Tinh Đo, ve voi Chua, ve nha Cha (ve nuoc Chua), Chua goi ve, đuoc Chua truyen ra khoi đoi nay ve voi Chua, hen gap lai trong Nuoc Troi, quy tien, ve troi, thang thien, hon lia khoi xac, hoa kiep, man phan, xuong suoi vang, tro ve voi cat bui, chet khong nham mat, tu đat ma ra se ve voi đat, ve voi đat me, ve mien Cuc Lac, vui mien Cuc Lac...
Trung lap: chet, qua đoi, tu vong, thiet mang, tu (Han-Viet), tat tho (chet lam sang), chet tot, bi giet, bi diet, bat đac ky tu, đot tu, chet ngay, chet non, chet yeu, chet tre, chet gia (theo đo tuoi), chet đuoi, chet chim, chet chay, chet kho, chet heo, chet tuoi, chet chac, chet ngot, chet ngat, chet đoi, chet benh, chet bat đac ky tu (theo nguyen nhan), chet chum, chet oan, chet tap the, chet chem, chet ngay tai cho...
Than phan: lia đoi, ve voi đat, chau ong ba (vai), chau troi, chau to tien, chau Diem vuong (Diem chua), tuyet menh (mang), toi so, het so, gan oc lay đat, da ngua boc thay, đau lia khoi co, nham mat xuoi tay, xuong lo, xanh co, đi gap cu Cac Mac va cu Le-nin, (tha) lam ma nuoc Nam, (nguyen) lam ma ho (...), len ban tho an xoi, moc canh...
Khong ton trong: lum, roi đoi, xong đoi, ngoeo, ngum, ngum cu toi, ngum cu đeo, tieu, tieu đoi, toi đoi, tieu tan đuong, toi mang, teo, len đuong, an đat, đi đut, đi toi, đut bong, vao hom, vao xang, vao 6 tam vang, xuong mo, đi đoi, đi đoi nha ma, đi tong, ru xuong, đen toi, đen mang (co an oan), tan xuong nat thit, vong mang, bo mang, banh xac, bo xac (trong chien đau), chet tuoi, chet toi, chet bam, chet troi, len ban tho, len ban tho ngoi choi, đi buon muoi, chet khong toan thay, chet khong kip ngap (tinh trang chet), "đai" (tieng long phien am cua tu die), ngoi len ban tho ngam ga khoa than, "R.I.P." (Rest In Peace) (khong co su ton trong khi dung đe đua gion, nhung y nghia thuc su cua R.I.P la su ton trong đoi voi cai chet), đi Van Đien, vo Binh Hung Hoa, hit khoi tren ban tho, đi ban muoi, đi đap chieu, heo, heo, đang xuat, đang xuat khoi the gioi, đang xuat khoi Trai Đat, len bang điem so (bi giet), huong nhang, ngoi ban tho, len ban tho, len ban tho ngoi, bay mau (tieng long)...


Đinh nghia cai chet trong linh vuc y hoc, ton giao va phap ly Cai chet cua con nguoi co the đuoc đinh nghia boi ba linh vuc khac nhau nhung cung chong lan lan nhau: y hoc, ton giao va phap ly. Ca ba linh vuc đa phat trien rat nhieu theo thoi gian va y nghia cua tung linh vuc đo đoi voi tung ca nhan cung khac nhau. Do đo, khi ban ve cai chet, đieu quan trong la phai xac đinh ro la cai chet đang đuoc xem xet duoi duoi goc đo nao, cung nhu can phai co mot kien thuc tong quat ve cach nhin nhan cai chet cua moi ca nhan.
Trong y hoc, co nhieu đinh nghia khac nhau ve cai chet. O phuong Tay truoc đay, su chet đa đuoc gan voi tim va sau đo la phoi. Khi tim va phoi cua mot nguoi ngung hoat đong, nguoi đo đuoc xem la đa chet. Ve sau, nao đuoc đua vao đinh nghia. Nam 1963, đien nao đo (EEG) đuoc phat minh, phuong tien nay co kha nang đo rat chinh xac cac dong đien phat ra tu nao. Neu may đien nao đo ghi nhan mot dong đien bang khong (noi cach khac la mot EEG phang) trong 36 gio, nguoi benh co the đuoc xem la đa chet. Hien nay, chung ta biet rang ve mat y hoc, mot nguoi con song neu than nao cua nguoi đo chua chet. Nhieu nguoi bi roi vao đoi song thuc vat, than nao cua ho van con hoat đong.
Ve mat phap ly, co ba cach khac nhau đe tuyen bo rang mot nguoi đa chet. Thong thuong nhat la viec xac nhan cai chet boi mot bac si. Cach thu hai la xac nhan boi mot nhan vien đieu tra hay chuyen vien kham nghiem y khoa cua nha nuoc. Cach thu ba la tuyen bo chet boi cac toa an: sau khi mot nguoi bi mat tich mot thoi gian nhat đinh, toa an co the tuyen bo rang nguoi đo đa chet va tai san cua nguoi chet se đuoc phan chia theo luat đinh. Giay chung tu la mot van ban neu ra thoi điem, tinh chat cua cai chet cung nhu ten va chuc nang nguoi chung nhan cai chet đo.
Theo quan điem ton giao, su chet đuoc tin la do hon roi khoi the xac. Nhieu thi nghiem đa đuoc đat ra nham xac đinh khi nao thi hon roi khoi xac, chang han nguoi ta can co the truoc va sau khi chet (linh hon, neu co, biet đau cung co mot trong luong nao đo).


Khi nao mot nguoi đuoc xem la chet? Xac đinh chinh xac thoi điem chet co y nghia quan trong vi nhieu ly do. No giup cho giay chung tu ghi nhan đuoc thoi gian chinh xac, cung nhu đe đam bao rang cac nguyen vong cua nguoi qua co đuoc thuc thi sau khi nguoi đo that su đa qua đoi. No đac biet quan trong trong truong hop hien co quan, boi le tang đem ghep phai đuoc lay ra khoi co the nguoi chet cang som cang tot.
Trong lich su, cac co gang đe xac đinh thoi điem chet mot cach chinh xac luon la đe tai gay tranh cai. Đa co luc, cai chet đuoc tinh tu luc tim ngung đap (ngung tim) va phoi ngung tho, nhung su phat trien cua ky thuat hoi suc tim phoi cung nhu ky thuat pha rung đa đe ra mot thach thuc moi: hoac la đinh nghia ve cai chet la sai, hoac la con nguoi co the cai tu hoan sinh (boi vi, trong mot vai truong hop, viec hoi suc lam cho tim, phoi hoat đong tro lai). Hien nhien, quan điem thu nhat đa đuoc lua chon. (Hien nay, trang thai ngung tim, ngung tho đuoc goi la chet lam sang).
Ngay nay, khi can xac đinh chinh xac thoi điem chet, bac si va đieu tra vien thuong can cu vao "chet nao" hay "chet sinh hoc": mot nguoi đuoc xem la chet neu khong con hoat đong đien nao (Xem them Đoi song thuc vat). Nguoi ta gia đinh rang su ngung hoat đong đien nao la dau hieu cham dut y thuc.
Hoat đong nao la đieu kien can cua su ton tai cua mot ca nhan ve mat phap ly, va co le chi tru cac phoi thai, no cung đong thoi la đieu kien đu. "Mot khi su chet nao đa đuoc khang đinh, viec ngung su dung cac thiet bi ho tro su song khong cau thanh mot toi dan su hay hinh su". (Dority, tai toa an toi cao hat San Bernardino, 193 Cal.Rptr. 288, 291 (1983)).
Tuy nhien, co nhung nguoi ly luan rang chi co vo nao moi co chuc nang y thuc, cho nen chi can het hoat đong đien cua vo nao thi co the xem la chet. O hau het moi noi, mot đinh nghia bao thu hon ve cai chet đuoc ap dung (khi toan bo cac phan cua nao đeu đa ngung hoat đong đien, khong rieng gi vo nao) - chang han theo mau khai tu thong nhat cua Hoa Ky. Nam 2005, truong hop co Terri Schiavo đa khien cho van đe chet nao va duy tri su song nhan tao đuoc tranh cai gay gat giua cac nha lam luat Hoa Ky. Trong nhieu truong hop, nguyen nhan chung cua cai chet la do thieu oxy trong mau.
Ngay ca khi dung đien nao, viec xac đinh cai chet cung kho khan. EEG co the ghi nhan mot tin hieu gia trong khi nao đa thuc su ngung hoat đong, hay nguoc lai, nao con song, nhung hoat đong đien cua no thap hon nguong ghi nhan cua may. Vi ly do nay, cac benh vien thuong thiet lap mot quy trinh đe xac nhan cai chet trong đo bao gom EEG ghi nhan trong nhung khoang thoi gian khac nhau.
Lich su y hoc con ghi nhan nhieu giai thoai ve nhung nguoi đuoc cac thay thuoc chung tu nhung sau đo đa song lai - khi đang đuoc uop xac hoac sau vai ngay nam trong quan tai. Cac chuyen ke ve nhung nguoi bi chon song (voi gia thiet rang xac khong đuoc uop truoc khi chon) đa tao tien đe cho it nhat la mot nha sang che trong the ky XX thiet ke ra mot he thong bao đong co the đuoc kich hoat tu trong quan tai.
Do nhung kho khan khi xac đinh cai chet, trong nhieu phac đo cap cuu, nguoi đau tien tham gia cap cuu khong đuoc phep tuyen bo rang benh nhan đa chet; mot so tai lieu huan luyen cap cuu y khoa đa chi ro rang mot nguoi khong bi xem la chet neu khong co nhung dau hieu ro rang, hien nhien cua cai chet, chang han nhu đau lia khoi than, co cung tu thi (rigor mortis), ho mau tu thi (livor mortis), xac bi phan huy hoac bi thieu chay. Khi nan nhan con bat cu kha nang song sot nao va khong co y lenh "khong hoi suc", nhan vien cap cuu phai lap tuc bat đau cap cuu va khong đuoc ket thuc viec cap cuu cho đen khi benh nhan đuoc nhap vien. Đen noi, neu bac si xac nhan benh nhan đa chet, benh nhan đuoc tuyen bo la "chet tren đuong đen benh vien".
Tieu chuan đe tuyen bo mot nguoi la chet thuong đuoc quy đinh boi cac uy ban cap nha nuoc, tuy tung nuoc. EEG khong phai la mot xet nghiem đai tra, tren thuc te, nguoi ta hay dua vao cac trieu chung nhu mat y thuc, ngung tho, mat mach, đong tu gian va khong phan xa voi anh sang, đien tam đo (ECG) phang v.v.


= Phan ung cua con nguoi đoi voi cai chet =
Ve co ban, con nguoi tham song so chet, tuy nhien, trong nhung hoan canh nhat đinh, nhieu nguoi co the hi sinh su song cua minh vi nguoi khac, vi cong đong. Cung co nhung nguoi tu tim đen cai chet do benh tam than hoac be tac trong cuoc song.
Theo tac gia Elisabeth Kubler-Ross, dien tien tam ly cua mot nguoi sap chet gom 5 đac điem:

Choi bo thuc te ("khong the tin la minh sap chet")
Noi gian, noi loan ("tai sao toi phai chet ?")
Mac ca voi so phan ("sao lai la toi, nhieu nguoi xau hon toi van đuoc song kia, toi đa lam nhieu viec tot nen toi phai đuoc song")
Tram cam
Buong xuoi, chap nhan.
Nam đac điem đo khong phai luc nao cung the hien đay đu, trat tu xuat hien cung khong co đinh. Chung co the xuat hien rieng le hoac đong thoi.
Tuy nhien, cung co nhung truong hop, con nguoi đon nhan cai chet mot cach de dang hon.


= An tu =
Co nhung nguoi bi tai nan nghiem trong hoac mac nhung benh hiem ngheo nhu ung thu giai đoan cuoi, phai song đoi song thuc vat hoac chiu đau đon keo dai. Kha nang cua y hoc trong tuong lai gan hau nhu khong the phuc hoi đuoc suc khoe cho ho, nen viec tao ra mot cai chet em diu đe cham dut thoi gian chiu đau đon ve mat the ly cho nhung benh nhan đo cung nhu giam bot nhung chi phi đat tien cho xa hoi đa đuoc xem xet va the che hoa o vai nuoc (Ha Lan, Tay Ban Nha, v.v.).
Viec thuc hien bien phap "an tu" gap su phan đoi manh me cua nhieu nguoi, ho cho rang đo la hanh vi giet nguoi (cho du no co xuat phat tu nguyen vong cua ban than nguoi benh), mang song con nguoi la quy gia nhat khong ai co quyen đinh đoat. An tu con bi rang buoc boi nguyen tac đao đuc cua nguoi thuc hien, neu đo la mot y bac si, no se truc tiep đi nguoc lai voi "Loi the Hippocrates" cua ho. Khac voi mot hinh thuc can thiep y hoc đe ngung su song khac la tu hinh, an tu khong co nhung co so ve nguyen tac đao đuc can thiet đe đat đuoc su đong thuan va hop thuc hoa rong rai.


Van đe dien bien sau khi chet Mot van đe đuoc đat ra la, khong ke su cham dut cac qua trinh chuyen hoa va su bat đau cac tien trinh phan huy xac, đieu gi se xay ra, nhat la đoi voi con nguoi, trong va sau khi chet? Chu đe đuoc đac biet quan tam la y thuc va linh hon. Niem tin vao mot cai gi đo tiep tuc sau khi chet cung pho bien tu xua, chang han mot the gioi cua nguoi chet (am ty, am phu, coi am), hoac tai sinh, đau thai vao kiep sau. Nhung nguoi theo chu nghia vo than hoac thuyet bat kha tri thi tin rang cai chet đat dau cham het cho y thuc, ban than cai chet ("kiep sau") xet cho cung cung chinh la su trai nghiem ve nhung gi co truoc thu thai ("kiep truoc")(?). Trai lai, niem tin ton giao va nhung thong tin ve su song sau khi chet la su an ui co lien he toi cai chet cua nhung nguoi than yeu va vien anh ve cai chet cua chinh ban than moi nguoi. Mac khac, noi lo so ve đia nguc cung nhu nhung he qua đen toi khac cung khien cho cai chet tro nen quai ac hon. Noi uu tu cua con nguoi ve cai chet cung la mot đong luc quan trong cho su phat trien cua cac ton giao.
Tap tuc cua hau het cac nen van hoa la khoc thuong nhung nguoi than yeu đa chet. Nhieu nha khao co cho rang viec chon cat can than cua nguoi Homo neanderthalensis, voi nhung xac chet đuoc trang điem bang đat son va xep can than trong hang la bang chung cua nhung tang le co nghi thuc. Mo rong ra, đieu nay co the cho thay trong cac tin nguong ban so cua con nguoi đa co ca nhung y niem ve kiep sau.


= Nhung he qua ve sinh ly hoc cua su chet o nguoi =
Đoi voi co the nguoi, nhung he qua sinh ly cua su chet la mot chuoi nhung bien đoi: som nhu truong phinh len, sau đo la su phan ra, tiep theo la nhung bien đoi sau phan ra, cuoi cung, chi co bo xuong la ton tai lau nhat.
Nhung bien đoi cua giai đoan ngay sau khi chet nhan đuoc su chu y nhieu nhat vi hai ly do - thu nhat đo la giai đoan đuoc nguoi song nhin thay nhieu nhat va thu nhi la boi nhung nghien cuu phap y trong cac nghi an.
Giai đoan som sau khi chet (15–120 phut tuy nhieu yeu to), xac tro nen mat lanh (mat lanh tu thi - algor mortis), tro nen tai nhat (tai nhat tu thi - pallor mortis), cac co vong gian ra, dan đen viec tong xuat nuoc tieu, phan, nhung gi chua trong da day cung troi ra ngoai neu xac bi di chuyen. Mau don xuong tao thanh cac ho o phan thap cua xac (theo trong luc) goi la ho mau tu thi (livor mortis) trong vong 30 phut va bat đau đong lai. Cac co co lai tao nen co cung tu thi (rigor mortis) voi đinh điem la 12 gio sau khi chet va ket thuc 24 gio sau khi hinh thanh, tuy vao nhiet đo moi truong. Trong vong mot ngay, bat đau co cac dau hieu phan huy (phan ra), ca do co che tu huy lan do su tan cong cua vi sinh vat, nam, con trung, thu vat v.v. Ben trong co the, cac cau truc bat đau sup đo, da mat su lien ket voi cac mo ben duoi, hoat đong cua vi khuan se sinh hoi va khien xac sung, phinh ra.
Khong co mot yeu to xac đinh cu the cho toc đo phan huy sau khi chet; mot xac chet co the chi con bo xuong sau vai ngay hoac con gan nhu nguyen ven sau hang nghin nam.


= Viec xu ly xac nguoi chet =

Trong hau het cac nen van hoa, truoc khi kip bat đau phan huy, xac nguoi chet đa đuoc thuc hien mot so nghi thuc tong tang, thong thuong nhat la hoa thieu hoac chon trong mo (thuong la trong mot ho đao vao long đat goi la huyet mo), ngoai ra con tang trong quach, ham mo, mo đa, hoac tieu đung xuong. Mo rat đa dang, tu đon gian nhu mot go, u đat đen vo so cac kien truc lang tam khac tren mat đat (nhu lang mo Taj Mahal).
O Tay Tang, co mot phuong phap goi la thien tang, tuc la đem xac nguoi chet đat tren nui cao đe lam moi cho cac loai chim an thit. Đoi khi đieu nay do cac quan điem ton giao cho rang chim an moi se chuyen cho linh hon ve chon thien đuong, nhung cung co khi chi đon gian phan anh mot thuc te la đat đai Tay Tang qua cung kho đao chon, cay coi cung khong nhieu đe lam cui thieu xac va theo ton giao tai đo (Phat giao) thi sau khi chet, xac nguoi chi la mot cai vo rong khong, khong đe lam gi nua, co the cho thu vat lam thuc an. Mat khac, o mot so nen van hoa khac, nguoi ta lai co gang lam cham qua trinh phan huy cua xac truoc tang le (tham chi co the lam cham qua trinh phan huy sau khi chon cat), uop xac hoac tao cac mo mi. Nhieu nen van hoa khac nhau co nhieu tap quan mai tang khac nhau. Trong mot so cac lang chai hoac luc luong hai quan, nguoi ta con thuy tang (đua xac chet xuong song hoac bien). Mot so vung mien nui, nguoi ta treo quan tai len cay.
Mot cach mai tang moi la "mai tang sinh thai". No bao gom su lam đong xac o nhiet đo rat thap, sau đo tan thanh bot bang co che rung, lam kho o nhiet đo lanh, loai bo kim loai, sau cung la thieu huy thanh phan bot con lai, chi chiem khoang 30% khoi luong co the. Gan đay con co y tuong ve "vu tru tang": dung ten lua đua mot phan tro cot vao khong gian. Nhieu nguoi đa hien toan bo hoac mot phan xac cho khoa hoc nhu Einstein. Nhieu truong hop hien xac cho cac truong y đe phuc vu nghien cuu va giang day mon giai phau. Viec mai tang co the đuoc thuc hien boi dan lang, hoac cac cong ty mai tang chuyen nghiep, hoac co su tham gia cua benh vien, to chuc ton giao, hoi tu thien v.v. Mo ma thuong đuoc tap hop trong mot khu đat goi la nghia trang.


Ve mat sinh hoc Sau khi chet, cac bo phan con lai cua sinh vat tro thanh mot phan trong chu trinh sinh đia hoa. Đong vat co the bi cac loai san moi an. Vat chat huu co sau đo co the bi phan huy bo qua trinh thoi rua, cac sinh vat trong qua trinh nay se tro lai moi truong tro thanh mot mat xich trong chuoi thuc an.
Vi sinh vat cung đong vai tro quan trong, lam gia tang nhiet đo cua vat chat đang bi phan huy khi chung pha vo cac hop chat huu co thanh cac phan tu đon gian hon. Tuy nhien, khong phai tat ca cac vat chat can phai phan huy hoan toan, nhu than la mot loai nhien lieu hoa thach đuoc hinh thanh tren mot vung rong lon co thoi gian tung trai qua giai đoan đam lay la mot vi du.


Cai chet trong cai nhin cua nguoi Viet Đao ly truyen thong cua nguoi Viet quan niem "nghia tu la nghia tan", bao nhieu hon oan đeu xoa bo khi đoi tuong đa chet, vi chet la dut no tran gian.
Mot quan niem nhan van khac la "song o, thac ve", xem cuoc song tren mat đat chi la coi tro tam bo, chet khong phai la het.

Song lam vo khap nguoi ta
Kheo thay thac xuong lam ma khong chong
(Truyen Kieu - Nguyen Du, đoan viet ve Đam Tien)
Tin nguong dan gian tin vao linh hon, nguoi chet roi thi linh hon se song o coi am, cung sinh hoat nhu o duong the, do đo co tuc le đot vang ma, nha cua, xe co, quan ao, tien, đo la am phu v.v. đe "vien tro" cho nguoi chet. Ram thang bay am lich, trung voi le Vu Lan cua Phat giao, la ngay xoa toi vong nhan, nguoi ta cung co hon đe bo thi thuc an cho nhung hon ma lang thang. Cung co hon khong chi co ngay ram thang bay.
Mot quan niem co truyen nua la "nguoi chet can đuoc mo yen ma đep", viec "đong mo đong ma" co the anh huong đen su nghiep cua con chau. Tuy nhien, tu nam 1996, phong trao hien xac cho khoa hoc đa bat đau phat trien voi su phat đong cua Giao su Nguyen Quang Quyen o truong Đai hoc Y Duoc Thanh pho Ho Chi Minh.


Xem them Song
Tu
Tu thu
Kinh nghiem can tu
Chet lam sang
Ma


Chu thich Đoc them Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Death tai Wikimedia Commons
Death tren Encyclopædia Britannica
Chet tren DMOZ
Death (Stanford Encyclopedia of Philosophy)
Docs Change the Way They Think About Death JERRY ADLER 5/6/07 AT 8:00 PM
Injury Facts: Odds of Dying Source: National Safety Council, United States, 2001
Causes of Death
Causes of Death 1916 Luu tru ngay 24 thang 7 nam 2008 tai Wayback Machine How the medical profession categorized causes of death a century ago.
George Wald: The Origin of Death A biologist explains life and death in different kinds of organisms in relation to evolution.
Walter Schels - Life Before Death noch mal leben: portraits of the dying | LensCulture archive