Han Linh Đe (chu Han: 漢靈帝; 156 - 189), huy Luu Hoanh (劉宏), la vi Hoang đe thu 12 cua thoi Đong Han, va cung la Hoang đe thu 27 cua trieu đai nha Han trong lich su Trung Quoc. Ong tai vi tu nam 168 đen nam 189, tong 22 nam.
Duoi thoi đai cua Han Linh Đe, nen chinh tri nha Han tiep tuc roi vao khung hoang. Ben canh cac the luc ngoai thich cung hoan quan đoi choi nhau, thoi ky Han Linh Đe con phai trai qua Khoi nghia Khan Vang co quy mo rat lon. Du Đai tuong quan Ha Tien thanh cong binh đinh cuoc phan loan nay, song co ban đa khien Đong Han buoc đen thoi ky cao chung.
Thoi đai Linh Đe tri vi đa chung kien mot su thoi nat cung cuc cua chinh quyen, khi hoan quan thao tung, ngoai thich ho Đong cua me ong la Hieu Nhan Đong hau vo vet tien tai, con cong khai "mua quan ban chuc" co quy mo cap trieu đinh. Thoi cua ong thuong đuoc gop voi nguoi đoi truoc la Han Hoan Đe, đuoc goi la Hoan Linh (桓靈), mot chuoi thoi ky đuoc xem la đen toi cung cuc cua Đong Han. Thua tuong nha Thuc Han la Gia Cat Luong khi viet Xuat su bieu, đa phai thot len: "Tho dai thong han voi Hoan, Linh", cung phan nao cho thay su thoi rua cung cuc cua nha Han đuoc cac si nhan phu Han nhu Gia Cat Luong nhan đinh đeu tu hai đoi Hoan Đe va Linh Đe vay.


Than the Luu Hoanh sinh nam Vinh Tho thu 2 (156) thoi Han Hoan Đe. Than phu la Giai Đoc Đinh hau Luu Truong (劉萇) - chau 4 đoi cua Han Chuong Đe, đuoc phong tuoc Giai Đoc Đinh hau tai đat Ha Giang quoc, khu vuc thuoc tinh Ha Bac, Trung Quoc hien nay. Than mau la Đong phu nhan, cung la nguoi Ha Giang. Han Chuong Đe co nguoi con thu la Luu Khai (劉開), Luu Khai sinh Luu Thuc (劉淑), Luu Thuc sinh Luu Truong, Luu Truong sinh Luu Hoanh. Sau khi Luu Truong qua đoi, Luu Hoanh noi cha lam Giai Đoc đinh hau.
Nam Vinh Khang nguyen nien (167), mua đong, ngay 28 thang 12, Han Hoan Đe bang ha. Ngay hom sau, Đau hoang hau tro thanh Hoang thai hau. Khi ay Han Hoan Đe qua đoi ma khong co con, nen Đau Thai hau tien hanh chon nguoi ke vi. Cha cua Thai hau la Thanh mon Giao uy Đau Vu hoi Ngu su nguoi Ha Giang ten Luu Thuc, do hoi xem trong Ha Giang co ai uu tu, thi Thuc tien cu Giai Đoc đinh hau Luu Hoanh. Đau Vu vao cung bao len Thai hau.
Nam Kien Ninh nguyen nien (168), thang gieng, Đau Thai hau sai Tao Tiet cam Phu tiet, dung Hoang mon Ho bi Vu Lam quan hon 1.000 nguoi đua xa gia đi đen Ha Giang quoc đe ruoc Giai Đoc Đinh hau Luu Hoanh nhap cung. Sang ngay 21 thang 1 (tuc ngay 17 thang 2 duong lich), Giai Đoc Đinh hau Luu Hoanh moi 12 tuoi noi ngoi, su goi Han Linh Đe. Đau Thai hau phong Thanh mon Giao uy Đau Vu lam Đai tuong quan, cung Thai pho Tran Phon va Tu đo Ho Quang (鬍廣) cung lam phu chinh cho Han Linh Đe.
Sau đo, Linh Đe cho truy ton cha la Luu Truong lam Hieu Nhan hoang (孝仁皇), lang tam la Than lang; con me Đong phu nhan thanh Than Vien Quy nhan (慎園貴人) theo cuu le cua nha Han.


Cai tri = Hoan quan tru ngoai thich =
Sau khi nam đai quyen, Đau Vu va Tran Phon đeu muon co gang khoi phuc lai trat tu cua nha Han, tieu diet sach quyen luc cua cac hoan quan. Hai nguoi khoi phuc lai tuoc vi cua nhung nan nhan bi cac hoan quan buoc toi truoc đay, bien ho thanh the luc chong lai hoan quan.
Nam Kien Ninh nguyen nien (168), Đau Vu va Tran Phon len ke hoach tru khu cac hoan quan do Vuong Phu (王甫) cung Tao Tiet cam đau. Tran Phon noi:"Trung thuong thi Tao Tiet, Vuong Phu khi hau can Tien đe đa lam day đong chinh su quoc gia, chuong khi mu mit, ba tanh hon loan, toi hoa chinh la bon ho. Hien tai khong giet bon chung, đai su khong thanh". Đau Vu phi thuong tan thanh, sau đo sap đat cac than tin la Thuong thu lenh Doan Huan (尹勋), Thi trung Luu Du (刘瑜), lai moi Thai thu Viet Tay la Tuan Duc (荀翌) lam Tong su Trung lang, nguoi Dinh Xuyen la Tran Thuc lam Duyen thuoc, đong thuong đinh ke sach, van si khap thien ha khong ai la khong phan chan. Đau Vu tung ban đinh ke hoach voi Đau Thai hau, nhung Thai hau mai khong he quyet, su viec cu bi tri keo mai.
Thang 8, sao Thai Bach xuat hien, Luu Du viet thu cho Tran Phon cung Đau Vu, khuyen ran đai su khong the đoi đuoc nua. The la Đau Vu dung quyen thu phu ra lenh bai mien Hoang mon lenh Nguy Buu (魏彪), lay nguoi cua minh la Tieu hoang mon Son Bang (山冰) thay the, lai bat giam Truong Lac Thuong thu Trinh Tap (郑飒) von la ke giao hoat vao Bac nguc. Tran Phon khuyen nen giet Trinh Tap, nhung Đau Vu khong nghe, lenh Son Bang cung Doan Huan tham van, loi khai khai ra Tao Tiet cung Vuong Phu, the la lai tra khao Tao, Vuong trong nguc.
Hoan quan Chu Vu (朱瑀) la nguoi đuoc phong lam Tu le Giao uy (司隶校尉), nhin len tau chuong phat hien ke hoach Tran Phon cung Đau Vu len ke hoach giet toan bo hoan quan, Vu tri ho:""Hoan quan phong tung phi phap đuong nhien co the sat. Ta co toi gi? Vi ly gi phai cung bi diet toc?", the la Chu Vu len mot am muu voi 17 hoan quan khac đe phat đong chinh bien chong Tran Phon va Đau Vu. Tao Tiet cung cac hoan quan khac vao tam cung bat coc Han Linh Đe, ban muu cung nhau lam ra mot chieu chi gia, bo nhiem Truong lac thuc giam Vuong Phu lam Hoang mon lenh (黄门令), mang quan giet Doan Huan cung Son Bang đe giai cuu Trinh Tap, sau đo ho vao cung bat coc Đau Thai hau đe đoat ti thu, ban hanh chieu lenh sai Trinh Tap cam Tiet phu đe bat Đau Vu. Biet su viec đai hoa, Đau Vu giet chet su gia, chi huy may ngan quan đong o Đo Đinh (thuoc Lac Duong, Ha Nam, Trung Quoc), giao chien ac liet voi quan Ho bon va quan Vu lam cua Vuong Phu, nhung cuoi cung ong bi thua tran va buoc phai tu sat. Tran Phon cung tham chien va bi bat giet.
Sau đo, Đau Vu cung Tran Phon bi beu đau o kinh thanh Lac Duong, gia đinh ong bi luu đay đen quan Nhat Nam (thuoc Trung Bo Viet Nam hien nay), nhung nguoi trong ho va tan khach bi giet chet. Đau Thai hau bi buoc phai rut lui khoi vai tro nhiep chinh va bi quan thuc o Nam Cung, tuc Truong Lac cung.


= Hong chinh su =
Nam Kien Ninh thu 2 (169), Đau Thai hau sau su kien tren thi rut vao hau cung. Hoang quyen co bien, Han Linh Đe nhan đo ben cho nguoi đon me ruot la Đong phu nhan vao cung, ton xung Hieu Nhan hoang hau (孝仁皇后). Chau trai trong ho cua Đong hau la Đong Trong (董重) đuoc vao trieu lam Phieu ky tuong quan (骠骑将军).
Nam đo, Đoc buu cua quan Son Duong la Truong Kiem (张俭) buoc toi Trung thuong thi Hau Lam (侯览) nhan danh ve que tao mo cho me, đa pho truong thanh the, quay nhieu dan chung. Đieu nay choc gian Hau Lam, the la Hau Lam lien ket voi nguoi trong đang phai cua minh thuong thu buoc toi Truong Kiem cung 24 vi danh si khac ket be keo đang, gay hoa chinh tri. Khi Linh Đe nhin thay tau chuong, hoi than tin Tao Tiet, va Tao Tiet phu hoa theo Hau Lam, rot cuoc khien Linh Đe phe duyet. Cuoi cung đon đanh chinh tri nay cua Hau Lam đa dien ra mot đot can quet đang nguoi si phu, nguoi đao vong, nguoi bi bat roi giet len đen 700 nguoi. Đay goi la Đang co chi hoa (党锢之祸) lan thu hai cua thoi Đong Han, lan thu nhat dien ra vao nam Vinh Khang (167) thoi Han Hoan Đe.
Trong thoi gian Linh Đe tai vi, hoang quyen suy yeu do cac hoan quan đeu nam het mau chot chinh tri. Sau khi ho Đau bi diet, đa hinh thanh nen 10 the luc hoan quan manh nhat đuong thoi. Trong đo co: Truong Nhuong, Trieu Trung, Tao Tiet, Phong Tu, Đoan Khue, Hau Lam, Quach Thang, Kien Thac, Ha Huy, Trinh Khoang; đuong thoi goi la Thap thuong thi (十常侍). Thoi ky Linh Đe tri vi la thoi gian ma hoan quan đoi Han nam chinh quyen lau nhat trong lich su. Thoi ky đau, Vuong Phu cung Tao Tiet la hai hoan quan than tin nhat cua Linh Đe, sau đo Vuong Phu bi Duong Cau (阳球) hai chet, Tao Tiet chet gia, thi đen Truong Nhuong noi len, Linh Đe kinh trong Truong Nhuong xem nhu cha đe vay.
Linh Đe tu nho bi bao vay boi cac the luc, lon len cung bi đanh gia la kem ve kha nang chinh tri. Sau nhieu đot thanh trung cua ngoai thich va hoan quan, Linh Đe khong cham lo trieu chinh nua ma chi đam me tuu sac va huong lac. Long xa ong dung khong lay ngua keo ma thay bang lua keo, tung hoanh khap noi ma khong co quy cu. Vi chan canh song nham trong cung, ong sai cac cung nu mo quan tro trong cam thanh, con minh đong vai khach vao ngu tro. Hieu Nhan Đong hoang hau va nhung nguoi trong hoang toc cung an choi xa xi, đa giuc con ban quan chuc thu tien. Nam Quang Hoa nguyen nien (178), ong cho ap dung chinh sach mua ban quan chuc: chuc Tam cong ban 10 trieu, tuoc Hau ban 5 trieu. Tao Tung, cha cua Tao Thao đa bo tien ra mua đuoc chuc Thai uy trong dip nay. Do Hoang đe cho mua quan ban chuc, nhung nguoi mua đuoc chuc quan lai boc lot cua dan nang ne đe thu lai tien bo ra. Trieu đinh thu suu cao thue nang nen đoi song nhan dan rat cuc kho.
Nam Quang Hoa thu 3 (180), Linh Đe lap nguoi quan Nam Duong la Ha quy nhan lam Hoang hau, anh Ha hau la Ha Tien cung đuoc phong Đai tuong trong trieu, tro thanh ngoai thich moi.


= Loan lac khap noi =
Do nan quan tham tran lan, nhieu noi nhan dan noi day lam phan, đong thoi mot so tran đia phuong cung khong tuan phuc trieu đinh. Nam Quang Hoa thu 7 (184), anh em Truong Giac noi day mot cuoc khoi nghia co quy mo lon, đuoc su goi la loan Khan Vang. Phia Tay bac, Ma Đang cung Han Toai, Vuong Quoc chiem linh Tay Luong. Phia Nam, Quan Hoc tu xung la Binh Thien tuong quan, Hua Sinh noi day o Cu Chuong thuoc Duong chau. Phia Bac, Quach Đai noi len o Bach Ba.
Theo y kien cua Ha Tien, Han Linh Đe keu goi cac tran mang quan tiep ung giup trieu đinh. Cuoi cung cac cuoc noi day đeu bi dep. Tinh hinh tam yen, Linh Đe lai trong dung cac hoan quan. Hai vi tuong co cong dep loan la Hoang Phu Tung va Lu Thuc bi hoan quan giem pha nen bi hach toi va tuoc quan cong ngoai chien truong. Hoan quan Truong Nhuong tung thong đong voi quan Khan Vang lai đuoc ghi cong đau dep loan. Han Linh Đe con cho hoan quan Kien Thac (蹇硕) len chuc Thuong quan Giao uy, cam quyen chi huy quan đoi. Cac su gia đanh gia quyet đinh nay la sai lam lon cua Han Linh Đe khi ong buoc Ha Tien phai duoi quyen Kien Thac khien cho hai nguoi mau thuan gay gat them, dan toi khoi đau cho loan lac trong trieu sau nay.


Qua đoi Vao luc nay cac hoang tu lon len, Han Linh Đe can quyet đinh chon ngoi vi Thai tu. Luu Bien la con trai cua Ha hoang hau, lai la con truong, nhung Han Linh Đe thay đua con nay khong đu tri tue, khong the lam Tu quan, ma rat thich Luu Hiep la con cua Vuong my nhan qua co. Tuy vay, Linh Đe khi ay đang sung ai Ha hau, lai co anh trai cua Ha hau la Ha Tien nham chuc Đai tuong quan, quyen luc rat lon, nen Han Linh Đe chan chu khong quyet.
Nam Trung Binh thu 6 (189), Han Linh Đe hap hoi. Truoc khi qua đoi, Linh Đe giao pho Luu Hiep cho Thuong quan Giao uy Kien Thac (蹇硕), hong hi vong Luu Hiep co the ke thua Hoang vi. Cung nam, ngay 11 thang 4 (tuc ngay 13 thang 5 duong lich), ong bang ha tai Gia Đuc đien (嘉德殿) o Nam Cung, huong duong 33 tuoi, tai ngoi 22 nam, thuy hieu la Hieu Linh hoang đe (孝靈皇帝). Ngay 17 thang 6 (tuc ngay 17 thang 7 duong lich), ong đuoc an tang vao Van Lang (文陵).
Kien Thac muon giet Ha Tien truoc đe đoat quyen, nen cho moi Ha Tien vao hau cung. Khi ay, Tu ma Phan An (潘隐) thong đong Ha Tien, ra hieu cho Ha Tien biet moi nguy, nen Ha Tien tro ve đai doanh cung co luc luong. Su viec nay la tien đe đe Hoang tu Bien len ngoi. Hai ngay sau khi Linh Đe bang ha, Hoang tu Luu Bien o truoc linh cuu cua Linh Đe đang co, nam ay 14 tuoi, tuc Han Thieu Đe. Thang 8 nam ay, Luu Bien bi Đong Trac phe, con thu Luu Hiep ke vi, tuc Han Hien Đe.


Nien hieu Trong thoi gian o ngoi, Han Linh Đe dung cac nien hieu:

Kien Ninh (建寧; 168 – 172)
Hy Binh (熹平; 172 – 178)
Quang Hoa (光和; 178-184)
Trung Binh (中平; 184-189)


Gia đinh Than phu: Giai Đoc Đinh hau Luu Truong [劉萇], thuy Hieu Nhan hoang (孝仁皇).
Than mau: Hieu Nhan Đong hoang hau.
Hau phi:
Tong hoang hau, bi phe.
Linh Tu Ha Hoang hau, me cua Luu Bien.
Vuong Vinh, me cua Luu Hiep, sau đuoc truy ton Linh Hoai hoang hau.
Hau due:
Han Thieu Đe Luu Bien [劉辯].
Han Hien Đe Luu Hiep [劉協].
Van Nien cong chua [萬年公主].


Xem them Luu Bien
Han Hien Đe
Ha Tien
Khoi nghia Khan Vang
Đong Trac


Tham khao Cat Kiem Hung chu bien (2006), Buoc thinh suy cua cac trieu đai phong kien Trung Quoc, tap 1, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Le Đong Phuong, Vuong Tu Kim (2007), Ke chuyen Tan Han, Nha xuat ban Đa Nang
Đang Huy Phuc (2001), Cac hoang đe Trung Hoa, Nha xuat ban Ha Noi
Nguyen Khac Thuan (2003), Cac đoi đe vuong Trung Hoa, Nha xuat ban Giao duc


Chu thich