Cheo  (chu Nom: 掉) hay con goi la hat cheo la loai hinh nghe thuat san khau co truyen Viet Nam. Cheo phat trien manh o phia bac Viet Nam voi trong tam la vung đong bang song Hong cung hai khu vuc lan toa la trung du mien nui Bac Bo va Bac Trung Bo. Loai hinh san khau nay phat trien cao, giau tinh dan toc. Cheo mang tinh quan chung va đuoc coi la loai hinh san khau cua hoi he voi đac điem su dung ngon ngu đa thanh, đa nghia ket hop voi cach noi vi von giau tinh tu su, tru tinh. Neu san khau truyen thong Trung Quoc co đai dien tieu bieu la Kinh kich cua Bac Kinh thi đai dien tieu bieu nhat cua san khau truyen thong Viet Nam la cheo.
Nghe thuat san khau cheo đa trai qua qua trinh lich su lau dai tu the ki 10 toi nay, đa đi sau vao đoi song xa hoi Viet Nam. Cheo phan anh đay đu moi goc đo cua ban sac dan toc Viet Nam: lac quan, nhan ai, yeu cuoc song yen lanh, binh di, nhung tran đay tu hao dan toc, kien cuong đuoi giac ngoai xam, bao ve to quoc. Cung chinh vi noi dung tu tuong lanh manh đo ma trong cheo co đay đu cac the loai van hoc: tru tinh, lang man, anh hung ca, su thi, tho ca giao huan... hon han cac loai hinh nghe thuat khac nhu tuong, cai luong, ca kich... Tu nam 2021, Nghe thuat cheo đong bang song Hong đuoc lap ho so đe nghi UNESCO ghi danh la di san van hoa phi vat the đai dien cua nhan loai.


Nguon goc hinh thanh cheo Cheo đuoc hinh thanh tu the ky 10, duoi thoi nha Đinh khi vua Đinh Tien Hoang tri vi. Kinh đo Hoa Lu (Ninh Binh) la đat to cua san khau cheo, nguoi sang lap la ba Pham Thi Tran, mot vu ca tai ba trong hoang cung đa đuoc nha vua phong chuc quan Uu Ba chuyen truyen day nghe mua hat. Sau đo cheo phat trien rong ra toan lanh tho Đai Co Viet gom khu vuc chau tho Bac Bo va cac tinh Thanh - Nghe - Tinh ngay nay. Cheo bat nguon tu am nhac va mua dan gian, nhat la tro nhai tu the ky 10. Qua thoi gian, nguoi Viet đa phat trien cac tich truyen ngan cua cheo dua tren cac tro nhai nay thanh cac vo dien tron ven dai hon.
Đen the ky 14, su phat trien cua san khau Viet Nam co mot moc quan trong la thoi điem mot con hat quan đoi Nguyen Mong đa bi bat o Viet Nam ten goi Ly Nguyen Cat. Binh si nay von la mot dien vien nen đa đuoc tha toi chet va sai day loi hat đo cho binh si. Cat cho dien vo Vuong mau hien đao đe vua ngu lam cung cac trieu than xem, Ai cung cho la hay.  Qua đo lan toa nghe thuat Kinh kich cua Trung Quoc vao Viet Nam, tac đong truc tiep đen cac loai hinh san khau tuong, cheo. Cac loai vai dien cung anh huong theo su kien nay nhu đan nuong (đao), quan nhan (kep), chau tu (tuong), suu no (he)...
Vao the ky 15, vua Le Thanh Tong đa khong cho phep bieu dien cheo trong cung đinh, do chiu anh huong cua đao Khong. Cheo tro ve voi nong thon, kich ban lay tu truyen viet bang chu Nom. Cheo gan lien voi sinh hoat đoi song, hoi he cua nguoi Viet. Đong bang chau tho song Hong luon la cai noi cua nen van minh lua nuoc cua nguoi Viet. Moi khi vu mua đuoc thu hoach, ho lai to chuc cac le hoi đe vui choi va cam ta than thanh đa phu ho cho vu mua no am. Nhac cu chu yeu cua cheo la trong cheo. Chiec trong la mot phan cua van hoa co Viet Nam, nguoi nong dan thuong đanh trong đe cau mua va bieu dien cheo.
Toi the ky 18, hinh thuc cheo đa đuoc phat trien manh o vung nong thon Viet Nam va tiep tuc phat trien, đat đen đinh cao vao cuoi the ky 19. Cheo do cac Nho si soan, chang han Luu Binh-Duong Le do danh si Vu Trinh, thoi cuoi Le- đau Nguyen soan. Cac vo noi tieng nhu Quan Am Thi Kinh, Luu Binh Duong Le, Kim Nham, Truong Vien xuat hien trong giai đoan nay. Đen the ky 19, cheo khai thac mot so tich truyen anh huong cua tuong nhu Tong Tran, Pham Tai, hoac tich truyen Trung Quoc nhu Han So tranh hung. Đau the ky 20, cheo đuoc đua len san khau thanh thi tro thanh cheo van minh. Co them mot so vo moi ra đoi dua theo cac tich truyen co tich, truyen Nom nhu To Thi, Nhi Đo Mai.


Đac trung cua cheo Cheo la nghe thuat tong hop, muon thay đuoc cai hay, cai đep, cai đac sac cua cheo phai truc tiep đen voi cac chieu cheo, cac vo dien. Đac trung  cua cheo la van nhung cau chuyen đo, tich cu đo nhung loi hat, loi dien cua tung nghe si lai lam nen su phong phu khac biet rieng nen đi xem cheo, nghe cheo cung la xem cac đao, cac kep dien xuat. Đac biet, neu thuoc đuoc mot so lan đieu thi moi thay đuoc suc cuon hut la ky cua cheo. Hat cheo la loi hat san khau, co the đon ca, song ca hoac đong ca. Giai đieu cua cac lan đieu hat cheo rat phu hop voi giong tu nhien va ngon ngu cua nguoi Viet.
Hat cheo đuoc hinh thanh trong cac sang tac van hoc dan gian va hoi tu tat ca nhung dong dan ca vung chau tho song Hong nhu hat van, hat xam, hat gheo, hat xoan, hat Quan ho, hat đum, ca Hue, ca tru... Hat cheo la loai hinh nghe thuat dan toc co suc song lau ben, đoc đao va pho bien. No đap ung đuoc nhu cau tham my, giao duc va phuc vu đac luc cho đoi song tinh than cua nhan dan nen cheo luon đuoc nhan dan yeu men, gin giu. San khau cheo dan gian đon gian, nhung danh tu cheo san đinh, chieu cheo cung phat khoi tu đo. Đac điem nghe thuat cua cheo bao gom yeu to kich tinh, ky thuat tu su, phuong phap bieu hien tinh cach nhan vat, tinh chat uoc le va cach đieu. Ngon ngu cheo co nhung đoan su dung nhung cau tho chu Han, đien co, hoac nhung cau ca dao voi khuon mau luc bat rat tu do, phong khoang ve cau chu.
Ve noi dung, khong giong tuong chi ca tung hanh đong anh hung cua cac gioi quyen quy, cheo thuong mieu ta cuoc song binh di cua nguoi dan nong thon, ca ngoi nhung pham chat cao ca cua con nguoi. Trong cheo, cai thien thuong thang cai ac, cac si tu tot bung, hien lanh, luon đo đat, lam quan con nguoi vo thi tiet nghia, cuoi cung se đuoc đoan tu voi chong. Cac tich tro chu yeu lay tu truyen co tich, truyen Nom; ca vu nhac tu dan ca dan vu; loi tho chu yeu la tho dan gian. Loi cheo thuong dien nhung viec vui cuoi, nhung thoi xau cua nguoi đoi nhu cac vai: Thay mu, Huong cam, Đo điec trong Quan Am Thi Kinh hay the hien tinh nhan đao, nhu trong vo Truong Vien. Cheo luon gan voi chat "tru tinh", the hien nhung xuc cam va tinh cam ca nhan cua con nguoi, phan anh moi quan tam chung cua nhan loai: tinh yeu, tinh ban, tinh thuong.
Nhan vat trong cheo thuong mang tinh uoc le, chuan hoa va rap khuon voi 5 loai chinh: Sinh, Đao, Lao, Mu, He. Theo giao su Tran Bang thi He, Lao, Mu, thuong dien theo phong cach dan gian; con Sinh, Đao thuong dien theo phong cach gan nhu co đien, gan voi hinh tuong van hoc cua van chuong co đien. Tinh cach cua cac nhan vat trong cheo thuong khong thay đoi voi chinh vai dien đo. Nhung nhan vat phu cua cheo co the đoi đi va lap lai o bat cu vo nao, nen hau nhu khong co ten rieng nhu thay đo, phu ong, thua tuong, thu sinh, he...
He cheo la mot vai dien rat đac trung trong cac vo dien cheo, đieu đo đa đuoc khang đinh qua nhieu vo cheo truyen thong - "phi he bat thanh cheo". Cac canh dien co vai he la noi đe đa kich nhung thoi hu tat xau cua xa hoi phong kien nhu vua quan, nhung nguoi co quyen, co cua trong lang xa. Nghe thuat tung hung cua cac anh he trong tich cheo đa khong chi mang lai tieng cuoi cho nguoi xem ma no con chua đung, chuyen tai ca nhung tinh than, tu tuong khac cua vo dien. Co hai loai he chinh la: he ao dai va he ao ngan. He ao ngan gom co he Gay va he Moi. He Gay thuong la cac anh chang he đong loc coc mang gay chay theo hau thay. He Moi la nhung nhan vat hau ha sai vat trong nha hoac linh canh hau noi quan phu, thuong ra san khau truoc mang theo chiec moi quan bang gie tam dau đot sang nhu đuoc don dep, đon quan đung đinh ra sau. Loai he ao dai la cac nhan vat nhu thay boi, thay phu thuy, thay đo... khong phai ke hau ha. He ao dai thuong hoa trang xau xi, nho nhem, ha he vui suong tu gieu cot minh, tu lot mat na ban than va tu đay minh vao tinh huong lo bich.
Cheo su dung toi thieu la ba loai nhac cu day la đan nguyet, đan nhi va đan bau đong thoi them ca sao nua. Ngoai ra, cac nhac cong con su dung them trong va chum choe. Bo go neu đay đu thi co trong cai, trong con, trong com, thanh la, mo. Trong con dung đe giu nhip cho hat, cho mua va đem cho cau hat. Co cau noi " phi trong bat thanh cheo" chi vi tri quan trong cua chiec trong trong đem dien cheo. Trong cheo hien đai co su dung them cac nhac cu khac đe lam phong phu them phan đem nhu đan tam thap luc, tieu v.v...


Cac lan đieu cheo So lan đieu cheo theo uoc tinh co khoang tren 200 lan đieu, chu yeu đuoc hinh thanh va bat nguon tu cac lan đieu dan ca, ca dao, tho giau chat van hoc đam tham tru tinh... 
Lan đieu cheo đuoc chia ra thanh he thong nhu sau:

He thong lan đieu đoi đap, tru tinh: 22 đieu,
He thong lan đieu đuong truong: 17 đieu, He thong đuong truong thuong la nhung đieu hat co cau truc lon bao gom nhieu tro va co ki thuat phuc tap. Nhung đieu hat trong he thong nay thuong mang tinh chat tru tinh va dien ta nhung trang thai noi tam kha phuc tap cua nhan vat.
He thong lan đieu sap: 29 đieu. Mo hinh hat sap thuong mang tinh chat hat noi, tiet tau nhanh, vui ve, soi noi, the hien su phan chan, lac quan trong đo co ca nhung bai hat sap mang tinh gieu cot đe dung cho cac vai he nhu: Sap mua ngau, sap đan long, sap dung.
He thong lan đieu he: 28 đieu. Đay la nhung he thong lan đieu chuyen dung cho cac vai: He gay, he moi co tinh chat vui ve, gay cuoi va nhieu luc dung đe cham biem va gieu cot.
He thong lan đieu ra tro: 36 đieu. Tieu bieu nhu: Gio thoi man loan, Qua giang, Con ga rung
He thong lan đieu van, tham: 10 đieu. Hat van thuong dung cho nhan vat trong nhung hoan canh buon kho, than than trach phan, ngam ngui xot xa.
He thong lan đieu noi su: Hat su va noi su la loi noi đac biet quan trong trong viec hinh thanh phong cach am nhac ke chuyen cua cheo, no mang tinh tu su ro ret nhung rat chu y đen viec van dung ngu khi am sac. Khi the hien thi lai mang am đieu đinh đac va co tiet tau nhat đinh. No dung đe the hien cho nhieu nhan vat o nhung hoan canh can phai the hien ro net hon.
He thong lan đieu sa lech: He thong sa lech the hien tinh chat tru tinh, đam tham thiet tha, đoi khi co chut doi hon va su buon thuong man mac.
He thong lan đieu noi, via, ngam vinh.
He thong chi co mot lan đieu nhu mot bai hat rieng đuoc goi la bai ca le trong cheo.  Bai ca le khong đung trong mot he thong lan đieu nhung mang gia tri tham my cao nhu: Quan tu vu dich, Đao lieu, Đao ly, Tinh thu ha vi, Binh thao, Chuc cam hoi van, Loi lo... ban than moi lan đieu đo cung la mot mo hinh am nhac nhung chua đuoc be lan nan đieu va chuyen hoa mo hinh thanh mot đieu khac.
Gioi chuyen mon cung chia cac lan đieu cheo thanh hai loai: chuyen dung va đa dung. Chuyen dung la chi dung cho mot so nhan vat trong cac vo dien nao đo nhu trong vo Quan am Thi Kinh co đieu ke hanh, ru ke, ba than cho vai Thi Kinh; trong vo Kim Nham co đieu con ga rung, hat xuoi hat nguoc... danh cho vai Xuy Van. Con cac lan đieu đa dung đuoc dung trong nhieu vo dien, co nhieu hoan canh khac nhau nhu loi lo, luyen nam cung.
Cac lan đieu cheo co nguon goc phan lon tu cac vo cheo co nhu: 

Vo cheo Quan Am Thi Kinh: Su rau, goi hac, ba than, Binh thao, Chi tai vu quy, Noi lech, Cam gia, Đuong truong phai chieu, Hat đum, Sap thuong, Lan tham, Vo nuoc, Ri vong, Ru ke, Su chuyen, Vi he, Su xuan, Su chuc, Sap chot...
Vo cheo Luu Binh Duong Le: He su cu, Quan tu vu dich, Su xep, Sa lech chenh, Tinh thu ha vi, Ngam bon mua, Su bang, Noi su ghe rau...;
Vo cheo Truong Vien: He moi đon rang, Luyen nam cung, Tran tinh, Gio thoi man loan, Hoai thai, Van canh 2, Van cam, Van theo, Van xo, Xam tau đien...;
Vo cheo Tu Thuc gap tien: Đuong truong thu khong, Van co tien, Cheo que, Duong xuan, He tieu, Hat cach, Tuyet dat song Thuong, Sap đat đe ma choi, cac lan đieu he gay theo thay...;
Vo cheo Kim Nham: Ba chua con cua, Con ga rung, Hat xuoi hat nguoc, He cu sut, Loi lo, Ru nhau len nui thien thai, Sap co phong, Sap ca ro, Khan hang, To vo, Qua giang, Van canh 1, He tieu gam hoa chanh...
Vo cheo Chu Mai Than: Ho bat đo, Co thanh tri vi, Via Hue: dam chan, sap song dau, suong hoi, Thiep toi tra lai cho chang, He gay đot nho boi mom, He moi that dai lung xanh, Sap bat he, He moi ba muoi tet'
Vo cheo Trinh Nguyen: He ong đo (Bo kech bo cac), Ri vong, ba than, Xam xoan, Xam dung, Xam thay boi;
Vo cheo Tam Cam:Chinh phu, Hat ru, Ru bong; vo cheo Kieu: Du xuan, Quat man, Hai đuong...
Moi lan đieu cheo đeu co nhung chuc nang bieu cam, dien đat trang thai cua nhan vat trong hoan canh cu the. Trong cheo co nhung lan đieu tieu bieu nhu: Đao lieu, Loi lo, Đo đua, Lan tham chua trong minh đu nhung yeu to quan trong cua thanh nhac: tru tinh, kich tinh va mau sac. Co nhung lan đieu đoc đao nhu Con ga rung, Non thung quai thao, Du xuan, Tu quy... the hien tam hon con nguoi rat phong phu, tran ngap nhung tinh cam nhu lang đang, phat pho, chong chanh, suong khoi... Giai đieu trong lan đieu cheo  phan anh tuong đoi đay đu cac trang thai hy, no, ai, lac, ai, o, duc cua con nguoi. Vi du o trang thai vui ve co đieu Hoi tieu, Lao say, Sap dung, Duong xuan...; trang thai buon tui co: Su rau, Ba than, Van cam, Van theo, Tran tinh...; tam su yeu thuong co: Tinh thu ha vi, Đao lieu, Quan tu vu dich, Đuong truong duyen phan, Su truyen...


Tu chieng cheo Tu chieng cheo la cach phan vung khong gian nghe thuat cheo đong bang song Hong ke tu the ky 15, khi cheo roi kinh đo tro ve vung nong thon. Chieng cheo la nhung phuong cheo hoat đong trong mot vung van hoa nhat đinh. Phong trao hat cheo xua phan vung cheo chau tho song Hong thanh 4 chieng cheo Đong, cheo Đoai, cheo Nam, cheo Bac tuong ung voi 4 tran Hai Đong, Son Tay, Son Nam, Kinh Bac xung quanh thu đo Ha Noi. Moi chieng co nhung ngon nghe rieng, đac trung rieng rat kho luu truyen va phat trien ra đen ben ngoai do su khac nhau trong phong cach nghe thuat dua tren co so dan ca, dan vu va đac trung van hoa đia phuong.

Chieng cheo Đong nay thuoc cac tinh Hai Duong, Hai Phong, Quang Ninh va phan lon tinh Hung Yen. Vung nay xua la tran Hai Đong. Cheo xu Đong thien ve loi dien muc thuoc, đinh đac, tinh te voi loi hat cham rai, chau chot cua cac vai dien nho sinh, kep chinh, đao chin, ong lao, ba lao va khong noi bat so voi hai chieng cheo Nam, cheo Bac o cac vai dien he va đao, kep lech. Cheo Đong hop voi cac lan đieu Đuong truong, Su bang, Su chuyen, Du xuan, Chinh phu, Ngam, Via.... Cau ca dao xu Đong cua vung cua bien Hai Phong, Quang Ninh:  Anh ve xe van cho day / Bac cau song cai cho thay me sang đa đuoc cheo hoa thanh lan đieu cheo Hat đum rat đoc đao cho man đoi đap giao duyen giua hai nhan vat No - Mau la mot trong nhung lan đieu cheo tieu bieu cua xu Đong.
Chieng cheo Đoai nay thuoc khu vuc tay Ha Noi va cac tinh Phu Tho, Vinh Phuc, Tuyen Quang. Vung nay xua la tran Son Tay. Cheo xu Đoai mang am huong cua hat xoan, hat do, dan ca Phu Tho va co la. Lan đieu cheo tieu bieu cua xu Đoai la đieu cheo Tu quy, von xuat phat tu đieu dan ca mung hoi cuop bong trong cac le hoi cuop bong vung Vinh Phuc, Phu Tho, Son Tay đe ton vinh son than va cac nhan vat thoi Hung Vuong đa đuoc cheo khai thac đat loi rat tai tinh thanh đieu Tu quy rat đoc đao. Cac lan đieu khac nhu Duyen phan phai chieu, Cach cu, Hoi tieu cung co nguon goc tu dan ca xu Đoai.
Chieng cheo Nam nay thuoc cac tinh Ha Nam, Thai Binh, Nam Đinh, Ninh Binh, Thanh Hoa va phan phia nam cua Ha Noi. Vung nay xua la tran Son Nam. Cheo xu Nam rat đa dang va đoc đao. Nhung lan đieu đac trung cheo Nam nhu: Cheo que hay Ha vi ta canh du thuyen tham cac thang canh o Ninh Binh, Ba chua con cua gan voi tin nguong chau van Nam Đinh, Nhip đuoi gan voi tich tran thu Luu Đon o Thai Binh hay cac lan đieu đoc đao xu Nam nhu Đo đua, Đuong truong thu khong, Đuong truong tai luong, Tinh thu ha vi...
Chieng cheo Bac nay thuoc cac tinh Bac Giang, Bac Ninh, Thai Nguyen va khu vuc bac song Hong cua Ha Noi. Vung nay xua la tran Kinh Bac. Cheo xu Bac mang am huong cua dan ca quan ho, phat trien manh o cac vung cheo Yen Dung, Que Vo, Gia Binh. Cac lan đieu cheo đac trung cua chieng cheo Bac nhu: Con nhen giang mung, Đuong truong vi thuy, Đuong truong trong rung, Ru nhau len nui Thien Thai, Sap song dau...
Kinh đo Thang Long - Ha Noi la noi giao thoa, hoi tu cua tu chieng cheo vi the ma cheo Ha Noi mang net đac trung la tinh tuy, nhe nhang va hoi tu. Voi viec mo rong đia gioi hanh chinh, cac huyen ngoai thanh cua thu đo hien nay tung la mot phan cua cac chieng cheo Đoai, Nam va Bac xua. Hien 3 nha hat Cheo chuyen nghiep manh nhat Viet Nam đeu đong o Ha Noi la Nha hat Cheo Quan đoi (Viet Nam), Nha hat Cheo Viet Nam va Nha hat Cheo Ha Noi.
Trong tu chieng cheo xua thi hien nay thi chieng cheo Nam đuoc bao ton tot hon ca vi la que huong cua nghe thuat cheo va co cac đia phuong manh ve cheo nhu Thai Binh, Ninh Binh, Nam Đinh va Ha Nam. Tiep theo la chieng cheo Đong voi cac vung cheo Hai Duong, Hung Yen, Hai Phong, Quang Ninh. Chieng cheo xu Đoai truoc đay voi trung tam la vung Thach That - Son Tay nay đa bi sap nhap ve Ha Noi, phan con lai thuoc cac tinh trung du Vinh Phuc, Phu Tho, Tuyen Quang. Xu Bac la que huong cua quan ho nen nghe thuat cheo it đuoc quan tam hon, nhung van ton tai o nhieu lang que Bac Giang, Bac Ninh va Thai Nguyen.


Cac to chuc cheo hien nay Cac to chuc cheo hien nay gom co cac nha hat cheo, đoan cheo chuyen nghiep va cac cau lac bo cheo khong chuyen

Quy mo lon nhat cua cac đon vi nghe thuat Cheo la Nha hat Cheo roi đen Đoan Cheo, mot so tinh chi bien che đoi hoac to Cheo thuoc đoan nghe thuat hoac trung tam nghe thuat tinh. O Viet Nam hien co 18 đon vi nghe thuat chuyen nghiep co cheo trong đo gom:

8 nha hat cheo: Nha hat Cheo Viet Nam, Nha hat Cheo Ha Noi, Nha hat Cheo Quan đoi, Nha hat Cheo Ninh Binh, Nha hat Cheo Thai Binh, Nha hat Cheo Hai Duong, Nha hat Cheo Hung Yen, Nha hat Cheo Bac Giang.
1 đoan cheo đoc lap: Đoan Cheo Hai Phong
9 đoan nghe thuat cheo đa sap nhap vao cac nha hat nghe thuat tinh tu nam 2020: Đoan Cheo Quang Ninh, Đoan Cheo Phu Tho, Đoan Cheo Yen Bai, Đoan Cheo Thai Nguyen, Đoan Cheo Thanh Hoa, Đoan Cheo Tuyen Quang, Đoan Cheo Nam Đinh, Nha hat Cheo Ha Nam, Đoan cheo Vinh Phuc.
Hinh thuc sinh hoat cau lac bo cheo hien đai đa vuot ra khoi khong gian lang xa va tro thanh noi tap hop nhung nguoi yeu cheo. Cac cau lac bo Cheo cap tinh, huyen, xa, thon do cac nghe si cheo hoac nhung nguoi yeu cheo sang lap nhieu noi nhu: Bac Giang co 40 CLB cheo, Bac Ninh co 60 CLB cheo, Ha Nam co 70 CLB cheo, Hai Duong co 190 CLB cheo, Nam Đinh co 200 CLB cheo...


Cac nghe si noi tieng = Cac co nghe si =

To nghe Pham Thi Tran va cac vi hau to nghe thuat cheo đuoc chep trong Hy phuong pha luc cua Luong The Vinh gom: Đao Van So, Đang Hong Lan, Đao Hoa, Tu Đao Hanh, Sai At va Chinh Vinh Can.
Nguyen Đinh Nghi (1886-1954) que lang Thuy Loi, xa Thuy Loi, huyen Tien Lu, Hung Yen. Ong co cong đau trong viec gin giu va cach tan Cheo. Ong đi tu Cheo san đinh, qua Cheo van minh va thanh đat o Cheo cai luong.
Trum Thinh (Cu Nguyen Van Thinh), (1883-1973), đuoc truy phong Nghe si nhan dan; la nguoi phuc hoi nghe thuat cheo va xay dung san khau cheo hien đai.  Vo Luu Binh Duong Le loi tro do cu Trinh Thi Lan đoc va co bo sung cua cu Nguyen Van Thinh nam 1956.
Ca Tam (Cu Trinh Thi Lan), (1888 - 1971), đuoc truy phong Nghe si nhan dan; mot trong nhung nghe nhan co cong khoi phuc von cheo co đong thoi co đong gop lon cho viec hien đai hoa cheo.
An Van Muoc (Ca Muoc): Nghe nhan trum cheo noi tieng o Ninh Binh, co cong luu giu cac lan đieu cheo. cung cap cac vo Quan Am Thi Kinh (cung voi Pham Hong Lo) va  Kim Nham (cung voi Pham Hong Lo, Nguyen Mam, Nguyen Van Tich).
Tao Mat: la nguoi co đong gop lon trong su phat trien cheo hien đai. Tac pham noi tieng nhat cua ong la bo ba vo cheo Bai ca giu nuoc ke ve lich su Viet Nam thoi nha Ly voi nhan vat chinh la Ly Thanh Tong, Nguyen phi Y Lan va Ly Nhan Tong.
Nguyen Thi Minh Ly, ba sinh nam 1912, la con gai Trum Thinh (1883 - 1973), nguoi đa cung voi Nguyen Đinh Nghi va Ca Tam (1888 - 1971) đong gop lon cho viec hien đai hoa cheo đau the ky 20.
Diu Huong (1919-1994), nguoi Binh Luc, Ha Nam, thanh cong voi nhung trich đoan Xuy Van gia dai va Thi Mau len chua.
Nam Ngu, Tu Lien, Ly Mam, Manh Tuan, nhung nghe nhan noi danh voi loai vai he cheo
Hoa Tam (1906 - 1986), nguoi xa Kim Đong, tinh Hung Yen.
Pham Hong Lo: Nghe nhan cheo nguoi Yen Khanh, Ninh Binh.
Vu Thi Ty (1936-1974); đuoc truy phong Nghe si uu tu nam 1995; noi tieng voi cac vai: Thi Kinh trong "Quan am Thi Kinh"; Đao Hue trong "Chu Mai Than"; Mu quan trong "Xuy Van" (tac gia: Han The Du); Chi Ut Tich trong "Co Giai phong" (tac gia: Tao Mat); Chi Tam trong "Phien đa" (tac gia: Ha Van Cau).
Kieu Bach Tuyet (1939-1975); đuoc truy phong Nghe si uu tu nam 1995; noi tieng voi cac vai: Thi Mau trong "Quan Am Thi Kinh"; Đao nap trong "Chu Mai Than"; Mu Cam trong "Tam Cam" (tac gia: Luu Quang Thuan)


= Cac nghe si đuong đai =
Nha hat Cheo Viet Nam: NSND Thanh Ngoan,  NSUT Thuy Dung, NSUT Ngoc Bich, NSUT Kim Lien, NSUT Thu Huong, NS Ha Cuong...
Nha hat Cheo Quan Đoi: NSND Đinh Ong, NSND Quoc Truong, NSND Minh Tien, NSUT Thuy Linh, NSUT Ngoc Son, NSND Tu Long....
Nha hat Cheo Ha Noi: NSND Thu Huyen, NSUT Thao Quyen, NSUT Minh Hue, NSUT Hong Nam, NS Quoc Phong, NSUT Viet Thang, NSND Thanh Loan, NSND Hoai Thu, bien đao mua Hoai Anh...
Nha hat Cheo Ninh Binh: NSND Mai Thuy, NSND Quang Thap, NSUT Huyen Dieu, NSUT Anh Tu, NS Thanh Tuyen, NSUT Đo Ly, NSUT Ba Toan...
Nha hat Cheo Thai Binh: NSND Van Bang, NSUT Thu Ha, NSND Vu Cai, NSND Anh Đien...
Nha hat Cheo Bac Giang:  Thanh Huong, NSND Quang Lam, Pham Quynh Mai, Ha Van Quan, Vu Ngoc Anh, Đuc Anh, Xuan Hai, Thanh Trung...
Nha hat Cheo Hai Duong: NSND Manh Thang, Thanh Song, NSUT Quoc Anh, Tran Quang Minh, Bui Đuc Thien, Đoan Thi Bay, Đoan Thi Nga, Pham Minh Hieu...
Nha hat Cheo Hung Yen: NSND Xuan Sanh, Manh Đan, Bich Hoa, Phuong Nhan, Khac Nghia, Huu Nam, Đuc Đat, Thanh Lam...
Đoan Cheo Hai Phong: NSUT Kim Lien, Quoc Kien, Thanh Binh, Thuy Dung, Van Mon, Huong Hue, Van Tao
Hoi Nghe si san khau VN: NSND Thuy Ngan, NSND Thuy Mui, NSND Van Quyen, NSND Manh Phong, NSND Hong Ngat, NSND Huyen Phin, NSND Thuy Hien


Tac pham cheo tieu bieu 7 vo cheo truyen thong trong tuyen tap cheo co Viet Nam, đuoc xem la nhung tac pham kinh đien cua nghe thuat cheo gom: Quan Am Thi Kinh, Truong Vien, Chu Mai Than, Kim Nham , Luu Binh - Duong Le, Trinh Nguyen va Tu Thuc
Cac vo cheo khac ra đoi sau đo đa co tac gia nhu Bai ca giu nuoc ( Tao Mat), Tam Cam ( Luu Quang Thuan, Nang Si ta ( Luu Quang Vu), Đong tien Van Lich, Hoang Triu ken vo, Ngheu so oc hen, Tran Tu Le......
Cac vo cheo ve đe tai hien đai: Nhung van tho thep, Danh chiem bang vang, Chien truong khong tieng sung, Ca phe chin đo, Ben nuoc đoi nguoi, Gieng thoi trong long pho, Qua ngot trai mua, Đat lang, Nang quai chieu hom...
Mot so trich đoan tieu bieu đuoc xem la mau muc, kinh đien, đuoc đua vao giang day cho cac sinh vien hoc khoa Kich hat dan toc, chuyen nganh cheo nhu: Thi Mau len chua, Xa truong - Me Đop (vo Quan Am Thi Kinh); Xuy Van gia dai, Ca sut dan em, Phu thuy so ma, Mu Quan va thang Khoeo (vo Kim Nham), Tuan Ty Đao Hue (vo Chu Mai Than); Thay boi đi cho, Thay đo day hoc (vo Trinh Nguyen); Nghinh Huong quan, Luu Binh vinh quy bai to (vo Luu Binh Duong Le); Tu Thuc gap Tien, Giang Huong vao chua, He gay theo thay (vo Tu Thuc)...


Nghien cuu ve cheo Luong The Vinh đa viet Hy Phuong Pha Luc la tai lieu nghien cuu cheo xua nhat o Viet Nam. Tac pham viet ve cac khoan uoc cua phuong cheo, kich ban va dien xuat, cach đanh trong cheo, phuong phap mua hat, cac vi to cheo, noi cheo.
Ha Van Cau (1964), Tim hieu phuong phap viet Cheo, Nha xuat ban Van hoa nghe thuat Ha Noi.
Ha Van Cau (1973), He Cheo, Nxb Van hoa, Ha Noi.
Ha Van Cau (1976), Tuyen tap Cheo co, Nxb Van hoa, Ha Noi.
Ha Van Cau (2005), Lich su nghe thuat Cheo, Nxb San khau, Ha Noi.
Bui Đuc Hanh (2006), 150 lan đieu cheo co, Nha xuat ban Van hoa dan toc, Ha Noi.
Vu Khac Khoan (1974), Tim hieu San khau Cheo, Nha xuat ban Lua thieng, Sai Gon.
Nguyen Thanh Phuong (2003), Am nhac san khau cheo nua cuoi the ky XX, Truong Đai hoc San khau - Đien anh Ha Noi.
Tran Bang (1985), Nhung van đe san khau (van đe sang tac am nhac trong nhung vo cheo moi), Vien San khau, Ha Noi.
Tran Bang (1995), Cheo-mot hien tuong san khau dan toc, Nxb Hoi san khau, Ha Noi.
Tran Bang (1999), Khai luan ve Cheo, Vien San khau-Truong Đai hoc San khau va Đien anh Ha Noi, Ha Noi.
Tran Bang (2006), Đao dien Cheo, Nxb San khau, Ha Noi.
Le Ngoc Canh (2003), Nghe thuat mua Cheo, Nxb San khau, Ha Noi.
Le Thanh Hien (suu tam) (1996), Tong luan Nghe thuat cheo nua sau the ky XX, Nxb Van hoa Thong tin, Ha Noi.
Tran Đinh Khai (1970), Nghe thuat san khau Viet Nam, Nha sach Khai Tri, Sai Gon.
Nguyen Thuc Khiem (1930), "Khao cuu ve hat tuong va hat cheo", Tap chi Nam Phong, (141), thang 1.
Vu Khac Khoan (1974), Tim hieu san khau cheo, Nxb Lua thieng, Sai Gon.
Hoang Kieu (2003), Tim hieu cac lan đieu Cheo co, Nxb Am nhac, Ha Noi.
Tran Đinh Ngon (1993), Đuong truong phai chieu, Nxb San khau, Ha Noi.
Tran Đinh Ngon (1997), Đuong truong chong chenh, Nxb San khau, Ha Noi.
Tran Đinh Ngon (2003), Tao Mat va Cheo, Nxb San khau, Ha Noi.
Tran Đinh Ngon (2004), He thong ly luan co ban cua kich hat truyen thong Viet Nam (cheo va tuong), đe tai NCKH cap Bo, tu lieu Vien San khau, Ha Noi.
Tran Đinh Ngon (2005), Nguyen tac co ban trong nghe thuat cheo, Nxb San khau, Ha Noi.
Tran Đinh Ngon (2010), Nghe thuat bieu dien cheo truyen thong, Nxb San khau, Ha Noi.
Tran Đuc Ngon (2000), "Chuc nang nghe thuat cua khong gian, thoi gian trong kich ban cheo co", đac san 20 nam đao tao cua Truong Đai hoc San khau va Đien anh Ha Noi.
Tran Viet Ngu va Hoang Kieu (1964), Tim hieu san khau cheo, Nxb Van hoa, Ha Noi.
Tran Viet Ngu (1969), Van đe nhac Cheo, tu lieu Vien San khau, Ha Noi.
Tran Viet Ngu (1996), Ve nghe thuat Cheo, Vien Am nhac, Ha Noi.
Tran Viet Ngu (chu bien) (1998), Cheo co Thai Binh, So Van hoa Thong tin Thai Binh, Thai Binh.
Nhieu tac gia (1990), May van đe nghe thuat Cheo, Ky yeu hoi thao khoa hoc, Vien San khau va So Van hoa-Thong tin Ha Noi, Ha Noi.
Nhieu tac gia (1995), Thuc trang cheo hom nay, Nxb San khau, Ha Noi.
Nhieu tac gia (2002), Ban ve lan đieu Cheo moi, Ky yeu hoi thao, Vien San khau, Ha Noi.
Nhieu tac gia (2003), Tao Mat va bo ba Bai ca giu nuoc, Ky yeu hoi thao, Vien San khau va Đoan Cheo Tong cuc Hau can, Ha Noi.
Nhieu tac gia (2010), Nghe thuat Cheo trong đoi song hom nay, Ky yeu hoi thao, Vien San khau-Đien anh, Ha Noi.
Nhieu tac gia (2011), Tran Huyen Tran voi nghe thuat Cheo, Ky yeu hoi thao, Vien San khau-Đien anh, Ha Noi.
Nhieu tac gia (2012), Nghe thuat Cheo voi đe tai hien đai, Ky yeu Hoi thao, Hoi nghe si San khau Viet Nam, Ha Noi.
Nhom nguon Viet (1974), Hat cheo cua dan toc Viet Nam, Nxb Đuong Sang, Sai gon.
Nguyen Thi Nhung (1998), Nhac khi go va trong đe trong cheo truyen thong, Nxb Am nhac, Ha Noi.
Tat Thang (2001), Nghe thuat Cheo-nhan thuc tu mot phia, Nxb Van hoc va Truong Đai hoc San khau Đien anh, Ha Noi.
Tran Quoc Thinh (2007), Cheo co truyen lang That Gian, Nxb Van hoa Thong tin, Ha Noi.
Tran Tri Trac (2002), "Nghe thuat cheo truyen thong phuc hoi va phat trien", Tap chi Van hoa nghe thuat, (1), tr. 70-74.
Đon Truyen (2006), Đen voi nhac Cheo, Vien San khau Đien anh, Truong Đai hoc San khau va Đien anh Ha Noi, Ha Noi.
Vien San khau (1995), Thuc trang cheo hom nay, Nxb San khau, Ha Noi.
Tran Vinh (2011), Nhac Cheo, Nxb San khau, Ha Noi.


Bao ton nghe thuat cheo = Đe cu di san van hoa the gioi =
Nam 2021 So Van hoa, The thao va Du lich tinh Thai Binh đa xay dung ho so "Nghe thuat cheo đong bang song Hong" đe trinh UNESCO đua vao danh sach di san van hoa phi vat the đai dien cua nhan loai.
Ha Nam la tinh tien phong trong viec lap ho so đe trinh UNESCO cong nhan nghe thuat hat Cheo la di san van hoa phi vat the đai dien cua nhan loai. Đay la chu truong đuoc cu the trong theo Quyet đinh nay Quy hoach phat trien van hoa, the duc the thao tinh Ha Nam đen nam 2020, tam nhin đen nam 2030.
Ngay 20/10/2021, Van phong Chinh phu ban hanh van ban 7611/VPCP-KGVX đong y đe Bo Van hoa, The thao va Du lich chu tri, phoi hop voi cac bo, nganh, đia phuong lien quan trien khai lap Ho so di san đoi voi Nghe thuat Cheo Đong bang song Hong trinh UNESCO cong nhan la di san van hoa the gioi.


= Hoi dien san khau cheo =
Cac cuoc thi nghe thuat San khau Cheo chuyen nghiep toan quoc danh cho cac đon vi nghe thuat Cheo chuyen nghiep la hoat đong mang tinh thi đua cao nham đanh gia, tong ket hoat đong nghe thuat Cheo cua cac đon vi tren toan quoc sau thoi gian 3 nam; tu đo đinh huong cho 3 nam tiep theo. Thoi gian to chuc Cuoc thi danh cho cac đon vi nghe thuat Cheo chuyen nghiep la 3 nam mot lan. Ngoai ra con cac cuoc thi danh cho nhom nghe si, ca nhan nghe si nhu: Cuoc thi tai nang tre dien vien San khau Tuong, Cheo; Cuoc thi tai nang tre đao dien San khau toan quoc; Cuoc thi tai nang bieu dien Mua; Cuoc thi tai nang tre bien đao Mua.
Lien hoan nghe thuat san khau Cheo la hoat đong giao luu, trao đoi, hoc tap, ton vinh cac tap the, ca nhan co thanh tich xuat sac trong sang tao nghe thuat. Lien hoan chi to chuc cho cac loai hinh nghe thuat Cheo khong tham gia cac Cuoc thi danh cho cac đon vi nghe thuat Cheo. Đon vi to chuc cac cuoc Lien hoan nghe thuat Cheo tai Viet Nam xay dung chu đe cho moi cuoc, gan voi viec ky niem cac ngay le trong đai cua dan toc, cac su kien chinh tri dien ra hang nam. Cac cuoc Lien hoan to chuc xen ke trong khoang thoi gian giua hai ky to chuc cac Cuoc thi.


= Le hoi truyen thong =
Niem đam me cheo cua nguoi dan Viet the hien qua viec khat khao đen voi cac le hoi dan gian truyen thong:

An no roi lai nam khoeo
Nghe giuc trong cheo vo bung đi xem
Chang them an cha an nem
Them no com te, them xem hat cheo.
Cac le hoi o vung chau tho song Hong thuong co bieu dien nghe thuat hat cheo duoi dang san khau cheo, chieu cheo hoac to chuc hoi thi, hoi dien cheo. Cac le hoi tieu bieu  luon co hat cheo lam chu đao tieu bieu nhu:

Le hoi Hoa Lu o Ninh Binh voi hoi thi hat Cheo khong chuyen va cac tiet muc san khau hoa do Nha hat Cheo Ninh Binh thuc hien.
Le hoi Con Son Kiep Bac o Hai Duong voi hoi thi hat Cheo va cac tiet muc nghe thuat do Nha hat Cheo Hai Duong thuc hien.
Le hoi chua Keo o Nam Đinh voi hoi thi hat Cheo va cac tiet muc san khau hoa do Nha hat Cheo Nam Đinh thuc hien.
Le hoi chua Keo o Thai Binh voi hoi thi hat Cheo va cac tiet muc san khau hoa do Nha hat Cheo Thai Binh thuc hien..
Le hoi đen Tran o Nam Đinh, Thai Binh, Ninh Binh va Quang Ninh đeu co hat cheo chu đao trong phan bieu dien nghe thuat.


Chu thich