He thong noi mang (hay he thong mang noi bao, he thong mang trong, tieng Anh: Endomembrane system) hinh thanh tu nhung mang khac nhau lo lung trong te bao chat te bao nhan thuc. Nhung mang nay phan vung te bao thanh nhung khoang chuc nang va cau truc, goi la bao quan. O sinh vat nhan thuc, bao quan thuoc he thong noi mang bao gom: mang nhan, luoi noi chat, bo may Golgi, lysosome, tui, tui nhap bao va mang te bao, v.v. Neu đinh nghia chinh xac hon, he thong noi mang la tap hop nhung mang tao nen mot đon vi chuc nang va phat trien duy nhat, hoac đuoc thong noi truc tiep, hoac la trao đoi vat chat thong qua tui van chuyen (tui tai). Can luu y rang, he thong noi mang khong bao gom nhung mang cua luc lap hay ty the, nhung co the he thong nay co nguon goc tien hoa tu nhung hoat đong cua bao quan ty the. (xem đe muc: Tien hoa)
Mang nhan chua mot lop kep lipid, boc lay khoi vat chat ben trong cua nhan. Luoi noi chat (endoplasmic reticulum, ER) la bao quan tong hop va van chuyen cac chat thong qua mang luoi cac kenh, tui va be chua phan bo trong te bao chat, luoi noi chat đuoc tim thay o te bao thuc vat va đong vat. Bo may Golgi la phuc he gom nhieu tui dep xep chong len nhau, thuc hien chuc nang đong goi cac vat lieu phan tu, đe phan phoi đen nhung bo phan khac cua te bao, hoac đe tiet ra ngoai. Khong bao la bao quan tham gia duy tri hinh dang va cau truc te bao, đong thoi la kho luu tru nhung chat thai, chung đuoc tim thay o ca te bao thuc vat lan đong vat, trong đo khong bao thuc vat lon hon nhieu so voi khong bao đong vat. Tui van chuyen la mot cau truc nho co mang bao, đam nhan vai tro du tru va van chuyen cac chat. Mang te bao la hang rao bao ve te bao, đieu hoa hoat đong xuat nhap vat chat ra vao te bao. Nguoi ta con tim thay mot bao quan chi co o nam, mang ten Spitzenkorper, lien quan đen su sinh truong cua đinh soi nam.
Trong thuc te, mang noi bao trong sinh vat nhan so kha hiem thay, mac du o nhieu loai vi khuan quang hop, mang sinh chat bi gap nep manh va hau het te bao chat đuoc phu đay bang nhieu phien mang hap thu anh sang. Nhung mang thu sang nay co kha nang cau thanh nen chlorosome, mot cau truc khep kin co o vi khuan luu huynh mau luc.
Nhung bao quan thuoc he thong noi mang "lien lac" voi nhau thong qua tiep xuc truc tiep, hoac qua van chuyen cac đoan cua mang duoi dang tui. Tuy co moi quan he tuong ho, nhung moi loai mang cua moi bao quan khac nhau khong co su đong nhat ve mat cau truc va chuc nang. Đo day, thanh phan phan tu va đac điem trao đoi chat cua moi loai mang khong co đinh, nhung tinh chat mang co the bi bien đoi nhieu lan trong suot vong đoi cua mang. Mot đac tinh thong nhat ma moi mang đeu co la cac mang đeu co dang lop kep lipid voi cac phan tu protein bam ria mang hoac xuyen qua mang.


Lich su khai niem O nam men, phan lon lipid đuoc tong hop tai luoi noi chat, ty the hay nhung hat lipid; chi co mot phan nho (đoi khi la khong co) lipid đuoc tong hop tai mang sinh chat va mang nhan. Qua trinh sinh tong hop sphingolipid thi bat đau tai luoi noi chat, va hoan thanh tai bo may Golgi. Đong vat co vu cung tuong tu nam men o điem tren, ngoai tru mot vai buoc đau tien trong sinh tong hop ether lipid lai xay ra o peroxisome thay vi luoi noi chat. Nhu ta đa thay, khong phai bao quan nao cung co the tong hop nen lipid; chinh vi vay, lipid tu nhung vi tri tong hop nay phai đuoc van chuyen đe tao nen cac loai mang bao quan khac nhau trong te bao. Khong kho đe thay rang su van chuyen lipid nay la mot qua trinh trung tam trong viec phat sinh cac bao quan, nhung co che hay cach ma lipid đuoc van chuyen trong te bao thi mot thoi gian dai van chua đuoc lam sang to.
Nam 1974, Morre va Mollenhauer đa đua ra đe xuat đau tien ve khai niem noi mang, cho rang nhung mang noi bao cung nhau tao nen mot he thong đoc nhat đe trao đoi vat chat giua nhung hop phan trong he. Đe xuat nay đua ra mot cach giai thich cho viec tao nen cac mang lipid khac nhau trong te bao, đo la nhung mang nay đuoc xay dung nho dong lipid chay tu noi tong hop lipid. Y tuong ve dong lipid luu đong trong mot he thong lien tuc gom nhung mang va tui la mot cach giai thich thay the so voi quan niem truoc đo, cho rang nhung mang khac nhau la nhung thuc the đoc lap va đuoc hinh thanh tu su van chuyen cac thanh phan lipid tu do nhu acid beo va sterol trong bao tuong. Đieu quan trong la, qua trinh van chuyen lipid qua bao tuong va dong lipid qua he thong noi mang lien tuc khong loai tru lan nhau, va ca hai đeu co the xay ra trong te bao.


Thanh phan = Mang nhan =

Mang nhan (hay vo nhan) bao boc lay nhan te bao, phan tach khoi vat chat cua nhan khoi te bao chat. Cau truc nay gom hai mang, moi mang la mot lop kep lipid lien tuc voi cac protein kham ben trong. Mang nhan ngoai noi lien voi mang cua luoi noi chat hat, va hai mang đeu co nhung ribosome đinh tren be mat. Mang nhan ngoai cung thong voi mang nhan trong tai nhung vi tri ma hai mang dung hop voi nhau; nhung vi tri đo đuoc goi la lo nhan. Đuong kinh moi lo khoang 120 nm. Lo mang nhan co chuc nang đieu hoa su van chuyen cac phan tu di chuyen giua nhan va te bao chat, va chung chi cho phep mot so đoi tuong phu hop đi qua mang. Do he thong lo nhan nam tai nhung vung co su trao đoi vat chat manh, nen chuc nang cua chung la rat quan trong trong sinh ly te bao. Khong gian choan giua mang ngoai va mang trong đuoc goi la xoang quanh nhan, co thong voi xoang luoi noi chat hat.
Cau truc vo nhan đuoc nang đo on đinh nho mang luoi cac soi trung gian (soi protein). He mang nay đuoc to chuc thanh mot lop lot nhu tam ray, goi la phien nhan (hay tam lamina), co lien ket voi chat nhiem sac, protein xuyen mang va nhung thanh phan khac cua nhan doc theo mat trong mang trong. Nguoi ta cho rang phien nhan co vai tro trong viec đua cac chat trong nhan đen đuoc lo nhan. Trong suot qua trinh nguyen phan, phien nhan, cung nhu vo nhan, se bi phan huy; chung se đuoc tap hop lai tai ky cuoi.
Lo nhan chon loc hieu qua cac chat đuoc phep đen va đi khoi nhan, vi vo nhan la vung co su luu thong vat chat đang ke. RNA va nhung tieu đon vi ribosome phai đuoc van chuyen lien tuc tu nhan ra te bao chat. Histone, cac protein đieu hoa gen, DNA va RNA polymerase, cung nhung thanh phan khac can thiet cho hoat đong cua nhan phai đuoc nhap vao tu te bao chat. Vo nhan cua mot te bao đong vat co vu đien hinh chua khoang 3000–4000 phuc he lo mang nhan. Neu te bao đang tong hop DNA thi moi phuc he lo nhan can van chuyen co 100 phan tu histone moi phut. Neu te bao đang phat trien manh thi moi phuc he can van chuyen khoang 6 tieu đon vi ribosome lon va nho moi lap rap tu nhan đen bao tuong, noi chung đuoc su dung đe tong hop protein.


= Luoi noi chat =

Luoi noi chat (endoplasmic reticulum, ER) co the coi la phan mo rong cua mang nhan, đam nhan chuc nang tong hop va van chuyen cac chat co lien quan đen mang trong te bao. Hon mot nua luong mang co trong te bao nhan thuc đeu co lien quan đen ER. ER đuoc cau thanh tu nhung tui dep va ong phan nhanh thong noi voi nhau; he thong mang ER khep kin va bao lay khoang noi chat đon nhat ben trong. Khoang noi chat phuc tap nay đuoc goi la xoang luoi noi chat hay xoang ER (ER lumen), va đoi khi cung đuoc goi la khoang chua dich ER (ER cisternal space). Xoang noi chat chiem khoang 10% tong the tich te bao. Mang luoi noi chat cho phep nhung phan tu đuoc van chuyen chon loc giua xoang va te bao chat, va vi luoi noi chat noi lien voi mang nhan nen bao quan nay tao nen mot he thong kenh thong thuong giua nhan va te bao chat.
ER co vai tro trung tam trong san xuat, che bien va van chuyen cac hop chat hoa sinh đe su dung trong va ngoai te bao. Mang ER la noi san xuat toan bo protein va lipid xuyen mang cho hau het cac bao quan trong te bao, bao gom ban than ER, bo may Golgi, lysosome, tui nhap bao, ty the, peroxisome, tui tiet va mang sinh chat. Hon nua, hau nhu moi protein đuoc xuat ra ngoai te bao, ke ca nhung protein đuoc bo tri đinh khu tai xoang ER, bo may Golgi hay lysosome, đeu tung co mot giai đoan ban đau trong xoang ER. Do đo, nhieu protein chi hien dien trong khoang luoi noi chat trong mot khoang thoi gian nhat đinh, truoc khi thoat ra ngoai va đi đen nhung đia điem khac. Nhung cung co nhung protein thuong truc hien huu o trong xoang, đuoc goi la protein noi sinh luoi noi chat. Nhung protein đac biet nay so huu mot tin hieu luu giu chuyen biet đuoc tao tu mot chuoi amino acid đac hieu, giup bao quan co the nhan biet va giu lai chung. Mot protein noi sinh luoi noi chat quan trong la protein chaperone BiP, co chuc nang nhan dien nhung protein đuoc che tao hay che bien khong đung cach, va ngan khong cho chung đuoc van chuyen đen đich.
ER tham gia sang loc đong dich ma cac protein. Trong qua trinh nay, trinh tu tin hieu ER tren chuoi polypeptide se đuoc nhan dien boi mot protein nhan biet tin hieu, lam cho qua trinh tong hop tiep chuoi polypeptide đo bi cham lai hoac dung han. Tiep đen, nhung SRP (signal recognition particle, phan tu nhan biet tin hieu) se van chuyen chuoi polypeptide đen mang ER; tai đay, chuoi nay se đuoc phong thich qua mot lo mang va qua trinh dich ma se lai tiep tuc.

Du đuoc thong noi voi nhau, hai vung cua ER la ER tron va ER hat co su khac biet đang ke ve cau truc va chuc nang. Ten goi "luoi noi chat hat" xuat phat tu su hien dien cua cac ribosome đinh tren be mat mang huong ra te bao chat (mat ngoai mang), khien cho mang nay trong nhu co ve đuoc gan cac hat khi quan sat duoi kinh hien vi đien tu. Nguoc lai, luoi noi chat tron thi co be mat nhan lang do khong co cac ribosome đinh tren mat ngoai mang.


 Chuc nang cua luoi noi chat tron (ER tron)  Trong phan lon te bao, nhung vung ER tron hoan toan la kha hiem gap, thuong thay hon la dang ER gom mot phan tron va mot phan hat. Đoi khi ER tron đuoc goi la ER chuyen tiep (transitional ER) vi chung co cac điem thoat ER (ER exit site), noi tong cac tui van chuyen mang protein va lipid vua tong hop đe gui đen bo may Golgi. Tuy nhien, o mot so te bao chuyen hoa nhat đinh, ER tron rat phat trien va co them mot so chuc nang bo sung. ER tron cua cac te bao nay tham gia nhieu qua trinh trao đoi chat đa dang, tu tong hop lipid, chuyen hoa carbohydrate, đen khu đoc thuoc va chat đoc.
Cac enzyme cua ER tron rat quan trong đoi voi qua trinh tong hop lipid, bao gom cac loai dau, phospholipid va steroid. Hormone gioi tinh cua đong vat co xuong song va hormone steroid do tuyen thuong than tiet ra la nhung steroid đuoc ER tron tao ra trong te bao đong vat. Nhung te bao tong hop cac hormone nay rat giau ER tron.
Te bao gan la mot trong nhung đien hinh ve cac te bao chuyen hoa chua luong lon ER tron. Nhung te bao nay cho ta mot vi du đien hinh ve vai tro cua ER tron trong chuyen hoa carbohydrate. Te bao gan du tru carbohydrate duoi dang glycogen. Khi can, glycogen co the đuoc phan giai đe tao thanh glucose, qua trinh nay co vai tro quan trong trong hoat đong đieu hoa nong đo đuong trong mau. Chi tiet hon, san pham so cap cua qua trinh phan giai glycogen la glucose-1-phosphate, chat nay sau đo se đuoc bien đoi thanh glucose-6-phosphate, va vao cuoi qua trinh, mot loai enzyme cua ER tron trong te bao gan se tach nhom phosphate khoi glucose, đe phan tu đuong tu do roi khoi te bao.
Enzyme cua ER tron cung giup khu đoc thuoc va chat đoc. Co che khu đoc thuong la gan mot nhom hydroxyl vao thuoc, lam thuoc de tan hon va do đo de dang đao thai khoi co the. Vi du, ho enzyme cytochrome P450 đam nhan mot phan ung khu đoc đuoc nghien cuu rong rai, chung xuc tac cac thuoc hoac cac chat chuyen hoa khong tan trong nuoc, neu khong nhung chat nay co the tich tu đat đen muc gay đoc trong mang te bao.
Mang luoi noi chat o cac te bao co lai đam nhiem mot chuc nang chuyen hoa khac. Tai đay, mang ER se bom cac ion calci tu bao tuong vao khoang chua dich. Khi te bao co bi xung than kinh kich thich, calci se đuoc giai phong ra khoi mang ER, lam tang nong đo calci trong bao tuong va gay nen su co cua te bao co.


 Chuc nang cua luoi noi chat hat (ER hat)  Nhieu loai te bao tiet ra cac protein đuoc san xuat tu cac ribosome gan voi ER hat. Cac ribosome nay lap rap cac amino acid thanh cac đon vi protein, va chuyen cho ER hat đe tiep tuc chinh sua them. Nhung protein nay co the la protein xuyen mang, đuoc gan vao mang cua luoi noi chat, hoac la protein hoa tan trong nuoc, co kha nang khuech tan qua mang đi vao xoang. Khi protein moi tong hop đen xoang ER, no cuon xoan thanh hinh dang tu nhien. Protein cung co the đuoc gan them voi mot so hop chat nhu carbohydrate hoac đuong, sau đo luoi noi chat se van chuyen cac protein đa hoan chinh, đuoc goi la protein tiet, đen cac đia điem can thiet trong te bao, hoac la gui chung đen bo may Golgi đe tiep tuc xu ly, sua đoi them.
Sau khi cac protein tiet đuoc hinh thanh, mang ER giu chung tach biet khoi cac protein do cac ribosome tu do tao ra va duy tri chung trong bao tuong. Cac protein tiet roi khoi ER trong cac tui co mang bao, giong nhu cac bong bong, nay ra tu vung chuyen hoa đuoc goi la vung ER chuyen tiep. Cac tui di chuyen tu vung nay đen vung khac cua te bao đuoc goi la tui (hay bong) van chuyen (tui tai, transport vesicle). Ngoai ra, con co mot co che khac đe van chuyen lipid va protein ra khoi ER, đo la thong qua cac protein chuyen lipid (lipid transfer protein) tai nhung vung đuoc goi la điem tiep xuc mang (membrane contact site). Tai đay, ER tro nen lien ket chat che va on đinh voi mang cua cac bao quan khac, nhu mang sinh chat, bo may Golgi va lysosome.
Ngoai viec san xuat cac protein tiet, ER hat con la nha may san xuat mang cho te bao, no tang truong o nhung noi đuoc bo sung them protein va phospholipid. Khi chuoi polypeptide danh cho protein mang đuoc tao ra tu cac ribosome, chung tu xen vao mang ER va bam o đo nho nhung phan ky nuoc trong phan tu. ER hat cung san xuat cac phospholipid mang cua rieng minh; cac enzyme tich hop tren mang ER ho tro cong tac lap rap cac phospholipid. Mang ER mo rong va đuoc truyen đi o dang cac tui van chuyen đen cac thanh phan khac trong he thong noi mang.


= Bo may Golgi =

Bo may Golgi (con đuoc goi la the Golgi va phuc he Golgi) đuoc cau thanh tu cac tui rieng biet đuoc goi la tui chua dich (cisternae). Vi đuoc cau tao tu cac chong tui nhu vay, hinh dang bao quan tuong tu nhu mot chong banh kep. So luong chong tui cua bo may Golgi se thay đoi tuy vao loai va chuc nang cua te bao. Ve vai tro, bo may Golgi đuoc te bao su dung đe sua đoi protein. Ve cau truc, khu vuc nhan cac tui tu ER cua bo may Golgi đuoc goi la mat cis (mat nhap), va thuong o gan ER. Khu vuc đoi dien voi mat cis đuoc goi la mat trans (mat xuat), noi cac san pham hoan thien se roi khoi bo may. Mat trans thuong huong ve phia mang sinh chat, đay la đich đen cua phan lon cac chat do bo may Golgi đam nhan sua đoi.
Cac tui van chuyen chua protein (hoac mot so san pham khac) se xuat phat tu ER va đi đen bo may Golgi đe tiep tuc sua đoi cau truc; san pham hoan chinh sau đo co the đuoc tiet ra ngoai, hoac van chuyen đen nhung vi tri khac trong te bao. Nhieu bien đoi co the xay ra voi cac protein hang hoa trong hanh trinh xuyen qua khong gian đam đac enzyme cua bo may Golgi. Đien hinh nhu hoat đong sua đoi va tong hop cac phan carbohydrate cua glycoprotein, mot cong viec pho bien trong qua trinh che bien protein. Bo may Golgi giup loai bo va thay the cac monomer đuong, sinh ra nhieu loai oligosaccharide. Ben canh hoat đong sua đoi protein, phuc he cung tu san xuat đuoc nhung đai phan tu nhat đinh. Trong te bao thuc vat, bo may Golgi san xuat pectin va cac polysaccharide khac đe xay dung cau truc thuc vat (chang han nhu thanh te bao).
Sau khi hoan thanh qua trinh sua đoi, bo may Golgi tien hanh phan loai cac san pham va gui chung đen nhung đia điem khac nhau trong te bao. Cac dau xac đinh phan tu (molecular identification label/tag) đuoc them vao cac san pham boi cac enzyme cua Golgi đe ho tro đieu huong hanh trinh van chuyen. Cuoi cung, bo may Golgi giai phong cac san pham bang cac tui nay choi tu mat trans.


= Khong bao =

Khong bao la cac tui co mang bao boc nam trong te bao. Khong bao lon hon tui thong thuong va đam nhan nhieu chuc nang đac hieu. Khong bao thuc vat va đong vat khac nhau ve ban chat hoat đong.
Trong te bao thuc vat, khong bao chiem lay mot khoang lon khong gian noi bao, co the la tu 30% đen 90% tong the tich te bao. Hau het te bao thuc vat truong thanh đeu co mot khong bao trung tam co lon, đuoc bao boc boi mot mang goi la tonoplast. Khong bao cua te bao thuc vat đong vai tro la khoang chua cac chat dinh duong va chat thai cua te bao. Chat dich ton chua nhung phan tu nay đuoc goi la dich bao (cell sap). Cac sac to tao mau cho te bao đoi khi cung đuoc tim thay trong khoi dich nay. Khong bao cung co the ho tro tang kich thuoc te bao bang cach hap thu them nhieu nuoc đe gian dai te bao. Ngoai ra, khong bao cung kiem soat suc cang truong nuoc (turgor pressure) – ap suat tham thau giu thanh te bao khong bi co rut. Giong nhu lysosome cua te bao đong vat, khong bao co đo pH thap (tinh acid) va co  chua cac enzyme thuy phan. Đo pH cua khong bao giup chung thuc hien cac phuong thuc can bang noi moi trong te bao. Vi du, khi pH moi truong ngoai bao giam xuong, dong ion H+ tran vao bao tuong co the đuoc chuyen tiep đen khong bao đe lam on đinh pH bao tuong.
Trong te bao đong vat, khong bao phuc vu qua trinh xuat bao (exocytosis) va nhap bao (endocytosis). Nhap bao la qua trinh cac chat đuoc chuyen tai vao te bao, con xuat bao la qua trinh cac chat đuoc bai xuat khoi te bao đen khong gian ngoai bao. Chat nhap bao đuoc mang sinh chat bao lay tao thanh mot tui nho, va sau đo đuoc gui đen khong bao. Co hai dang nhap bao: thuc bao (phagocytosis, "an te bao") va am bao (pinocytosis, "uong te bao"). Khi thuc bao, te bao nuot lay nhung hat lon nhu vi khuan. Am bao cung tuong tu thuc bao, chi khac la cac chat nhap bao ton tai o dang giot long.


= Tui =

Tui (đoi khi cung đuoc goi la bong) la nhung đon vi van chuyen nho co mang bao boc co the chuyen cac phan tu giua cac khoang khac nhau. Phan lon tui đam nhan cong viec chuyen cac mang đuoc lap rap trong luoi noi chat đen bo may Golgi, sau đo tu bo may Golgi đen cac đia điem khac nhau.
Co nhieu loai tui khac nhau voi cau hinh protein khac nhau. Hau het chung đuoc hinh thanh tu cac khu vuc đac hieu cua mang. Khi mot tui nay choi khoi mang, no chua nhung protein đac hieu tren be mat huong ra bao tuong. Moi mot mang ma tui di chuyen qua đeu chua mot chi thi tren chinh be mat bao tuong. Chi thi nay tuong ung voi cac protein tren be mat tui đang di chuyen đen mang. Mot khi cac tui tim thay mang, chung dung hop voi nhau.
Dua vao lop vo protein bao ben ngoai, tui đuoc chia lam ba loai chinh đo la: tui đuoc phu vo clathrin, tui đuoc phu vo COPI va tui đuoc phu vo COPII. Moi loai đam nhan nhung chuc nang khac nhau trong te bao. Vi du, cac tui vo clathrin van chuyen cac chat giua bo may Golgi va mang sinh chat. Cac tui co vo COPI va COPII thuong tham gia hoat đong van chuyen giua ER va bo may Golgi.


= Lysosome =

Lysosome (con co ten goi cu la tieu the) la nhung bao quan co chua enzyme thuy phan đuoc su dung đe tieu hoa noi bao. Chuc nang chinh cua lysosome la xu ly cac phan tu ma te bao đua vao va tai quay vong cac bo phan te bao bi ton thuong. He enzyme ben trong lysosome đa phan la cac enzyme thuy phan hoat đong toi uu trong moi truong acid. Lysosome cung cap mot moi truong nhu vay bang cach duy tri đo pH o muc 5,0 ben trong bao quan nho cac bom proton. Neu mot lysosome bi vo, nhung enzyme thoat ra ngoai se khong hoat đong manh vi bao tuong co pH trung tinh. Tuy nhien, neu qua nhieu lysosome ro ri co the khien te bao bi pha huy bang cach tu tieu hoa.
Lysosome co vai tro trong viec thuc hien tieu hoa noi bao, mot qua trinh con đuoc goi la thuc bao (phagocytosis, tu tieng Hy Lap phagein, nghia la an va kytos, la ong, o đay noi ve te bao), bang cach dung hop voi mot khong bao (cu the hon la khong bao tieu hoa) va giai phong cac enzyme tieu hoa vao khong bao đo. Thong qua qua trinh nay, đuong, amino acid va cac đon phan khac đi vao bao tuong va tro thanh chat dinh duong cho te bao. Lysosome cung dung cac enzyme thuy phan đe tai quay vong cac bao quan đa cu hay "gia" cua te bao – qua trinh nay đuoc goi la tu thuc bao (autophagy). Khi đo, lysosome nuot lay bao quan va su dung cac enzyme đe phan giai bao quan đang bi bao goi đo. Nhung monomer huu co thu đuoc sau đo đuoc đua tro lai bao tuong đe tai su dung. Chuc nang cuoi cung cua mot lysosome la tieu hoa chinh te bao chua no thong qua qua trinh tu phan giai (autolysis).


= Spitzenkorper =

Spitzenkorper la mot thanh phan cua he thong noi mang chi co o nam va co lien quan đen su sinh truong cua đinh soi nam. Khi quan sat bang phuong phap đoi pha, cau truc nay la mot the toi mau tao nen tu quan tu cac tui co mang bao boc, nhung tui nay co chua cac thanh phan cau truc nen thanh te bao. Bao quan nay đong vai tro la điem thu thap va phong thich nhung thanh phan trung gian giua bo may Golgi va mang te bao. Spitzenkorper co kha nang di đong va tao ra su sinh truong cua đinh soi nam moi khi cau truc nay tien len phia truoc.


= Mang sinh chat =

Mang sinh chat la mot mang cau tao tu lop kep phospholipid ngan tach te bao voi moi truong xung quanh va đieu hoa su van chuyen cac phan tu va tin hieu vao va ra khoi te bao. Kham tren lop mang la cac protein đam nhan nhieu chuc nang khac nhau cua mang sinh chat. Mang sinh chat khong phai la mot cau truc co đinh hay cung nhac, cac phan tu cau thanh mang co kha nang chuyen đong sang ben. Vi chuyen đong nay va cung voi nhieu thanh phan phoi hop cau tao ma mang sinh chat đuoc xem la mot cau truc kham long (fluid mosaic). Cac phan tu nho nhu carbon dioxide, nuoc va oxy co the tu do đi qua mang sinh chat bang cach khuech tan hoac tham thau. Cac phan tu kich thuoc lon can thiet cho te bao se đuoc cac protein mang tai van thong qua co che van chuyen chu đong.
Mang sinh chat cua mot te bao so huu nhieu chuc nang. Trong so đo co the ke đen van chuyen chat dinh duong vao te bao, tong khu cac chat thai, ngan chan vat chat xam nhap te bao, ngan chan vat chat thiet yeu roi khoi te bao, duy tri đo pH bao tuong, va giu on đinh ap suat tham thau cua bao tuong. Tren mang, cac protein van chuyen chi cho phep mot so cac chat nhat đinh đi qua, đay la cach thuc đe hien thuc hoa nhung chuc nang tren. Nhung protein nay loi dung qua trinh thuy phan ATP đe bom cac vat chat nguoc chieu gradient nong đo vao ben trong te bao.
Ngoai nhom chuc nang đien hinh nay, mang sinh chat con đong mot vai tro chuyen hoa hon trong cac sinh vat đa bao. Glycoprotein tren mang giup te bao nhan biet cac te bao khac, đe trao đoi cac chat chuyen hoa va hinh thanh cac mo. Nhung protein khac tren mang sinh chat cho phep tao ket noi giua khung xuong te bao va chat nen ngoai bao; mot chuc nang giup on đinh hinh dang te bao va co đinh vi tri cua he protein mang. Cac enzyme xuc tac cac phan ung cung đuoc tim thay tren mang sinh chat. Tren mang cung co nhung protein thu the co hinh dang đac thu khop voi chat truyen tin hoa hoc tuong ung, tu đo tao ra hang loat đap ung te bao khac nhau.


Tien hoa Nguon goc cua he thong noi mang co lien quan toi nguon goc cua ban than sinh vat nhan thuc va nguon goc cua sinh vat nhan thuc lai co moi lien quan toi nguon goc noi cong sinh cua ty the. Nhieu mo hinh đuoc đe xuat đe giai thich nguon goc cua he thong noi mang (xem:). Mo hinh gan đay nhat cho thay he thong noi mang phat trien tu su tiet cac tui mang ngoai cua ty the noi cong sinh. Mo hinh dua tren tui mang ngoai (OMV-based model, trong đo outer membrane vesicle (OMV) la tui mang ngoai) hien la mo hinh giai thich nguon goc he thong noi mang. Mo hinh nay đoi hoi it nhat cac phat kien moi ve nguon goc sinh vat nhan thuc va giai thich moi lien quan cua ty the voi nhung khoang vat chat khac cua te bao.


Tham khao