Benito Amilcare Andrea Mussolini (phat am tieng Y: [beˈnito mussoˈlini]; 29 thang 7 nam 1883 – 28 thang 4 nam 1945). Đuoc goi la Il Duce (Quy Lanh tu), Mussolini la nguoi sang lap ra chu nghia phat xit Y.Nam 1912, Mussolini la thanh vien lanh đao cua Đang Xa hoi (PSI), nhung đa bi truc xuat khoi PSI vi đa ung ho can thiep quan su trong Chien tranh the gioi thu nhat, trai nguoc lap truong cua đang ve tinh trung lap. Mussolini phuc vu trong quan đoi Hoang gia Y trong chien tranh cho đen khi ong bi thuong va xuat vien vao nam 1917. Mussolini len an PSI, quan điem cua ong la tap trung vao chu nghia dan toc thay vi chu nghia xa hoi va sau đo thanh lap phong trao phat xit.
Thang 10 nam 1922, Mussolini tro thanh Thu tuong tre nhat trong lich su Y cho đen khi bo nhiem Matteo Renzi vao thang 2 nam 2014. Sau khi loai bo tat ca cac đoi thu chinh tri thong qua canh sat mat, quyen luc đa đuoc Mussolini nam tron thong qua mot loat cac sac luat đa bien Y thanh mot che đo đoc tai đoc đang. Mussolini nam quyen cho đen khi bi nhung nguoi canh ta lat đo vao nam 1943.
Mussolini đa tim cach tri hoan mot cuoc chien tranh o chau Au, nhung Đuc xam chiem Ba Lan vao ngay 1 thang 9 nam 1939, dan đen tuyen bo chien tranh cua Phap va Anh va su khoi đau cua Chien tranh the gioi thu hai. Vao ngay 10 thang 6 nam 1940 sau khi Phap đau hang, Y chinh thuc buoc vao cuoc chien ben canh Đuc, mac du Mussolini biet rang nuoc Y khong co kha nang quan su va tai nguyen đe thuc hien mot cuoc chien tranh lau dai voi Đe quoc Anh. Ong tin rang sau khi co cuoc đinh cong Phap sap xay ra, Y co the tranh gianh lanh tho tu Phap, va sau đo ong co the tap trung luc luong cua minh vao mot cuoc tan cong lon o Bac Phi, noi luc luong Anh va Khoi thinh vuong chung đa bi cac luc luong Y đong hon uy hiep.
Vao mua he nam 1941, Mussolini gui quan Y tham gia vao cuoc xam luoc Lien bang Xo viet, va Y tuyen chien voi Hoa Ky vao thang 12. Vao nam 1943, Y đa trai qua mot tham hoa khac: vao thang 2, Hong quan đa pha huy hoan toan Quan đoi Y o Nga; vao thang 5, Khoi Truc đa sup đo o Bac Phi; vao ngay 9 thang 7, cac đong minh xam luoc Sicily; va đen ngay 16 no tro nen ro rang hon voi cuoc tan cong mua he cua Đuc o Lien Xo đa that bai. Ket qua la, vao đau ngay 26 thang 7, vua Victor Emmanuel III đa mien nhiem ong la nguoi đung đau chinh phu va đa bat giam ong, đong thoi bo nhiem Pietro Badoglio lam Thu tuong.
Vao ngay 12 thang 9 nam 1943, Mussolini đuoc cuu thoat trong cuoc đot kich Gran Sasso cua linh du Đuc va cac chi huy Waffen-SS do Thieu ta Otto-Harald Mors dan đau. Adolf Hitler sau đo đua Mussolini phu trach che đo bu nhin o mien bac voi ten Cong hoa xa hoi Y (tieng Y: Repubblica Sociale Italiana, RSI), con đuoc goi la Cong hoa Salo.
Vao cuoi thang 4 nam 1945, Mussolini va tinh nhan Clara Petacci cua ong đa co gang chay sang Thuy Si, nhung ca hai đeu bi bat giu boi thanh vien Đang Cong san Y va bi xu ban vao ngay 28 thang 4 nam 1945 gan ho Como. Thi the cua ong sau đo đuoc đua toi Milan va treo nguoc tren quang truong đe moi nguoi chung kien, nho nuoc bot the hien su khinh bi.


Truoc khi gap Hitler Cha cua Mussolini la mot nguoi hang hai ung ho chu nghia xa hoi, hanh nghe tho ren; me Mussolini la nha giao nhiet tinh, theo đao Thien chua. Theo cha Mussolini, cai ten Benito cua trum phat xit tuong lai xuat phat tu ten cua vi Tong thong Mexico Benito Juarez va ten đem Andrea va Amilcare la xuat phat tu cac nha hoat đong xa hoi cua Y Andrea Costa va Amilcare Cipriani. Benito la con ca trong gia đinh co ba nguoi con. Hai nguoi em cua ong la Arnaldo va Edvige.
Khi la mot cau be, Mussolini danh mot chut thoi gian giup cha minh trong lo ren. Tu tuong chinh tri cua Mussolini chiu anh huong tu cha ong, mot nha hoat đong xa hoi chu nghia, nguoi ham mo nhung nguoi theo chu nghia dan toc Y voi khuynh huong cua chu nghia nhan van nhu Carlo Pisacane, Giuseppe Mazzini va Giuseppe Garibaldi.
Mussolini hoc o truong mot vai nam roi tron sang Thuy Si đe tron nghia vu quan su.


Điep vien Anh trong The chien 1 Cuoc nghien cuu cua mot su gia thuoc Vien Đai hoc Cambridge, Anh, đuoc nhat bao The Guardian trich dan ngay 14 thang 10 nam 2009, rang Mussolini đa co mot thoi gian ngan lam điep vien cho Anh. Theo tai lieu đuoc tim thay, thi vao nam 1917, Mussolini luc đo đang la mot nha bao, đa đuoc co quan Mat vu Anh MI5 tra cho 100 Bang Anh mot tuan le, đe tiep tuc hoat đong tai Y, trong cuoc chien đau cho cac luc luong phe Hiep uoc trong Chien tranh the gioi thu nhat.
Nha su hoc Peter Martland cho to Guardian biet tiep nhu sau: "Đong minh kem tin can nhat trong cuoc chien vao luc đo la Y, sau khi phe Cach mang Nga rut khoi cuoc chien. Mussolini, luc đo đuoc tra cho 100 Bang Anh mot tuan le, tu mua Thu 1917 cho đen it nhat mot nam sau, đe giup duy tri cuoc chien đang xay ra - So tien tren la tuong đuong 6.000 Bang Anh hien nay (hoac 9.600 đo la)." Su gia Martland kham pha ra tai lieu nay, khi ong nghien cuu ve cac giay to cua Samuel Hoare, luc đo đieu khien van phong cua co quan MI5 tai Roma, trong coi vao khoang 100 nhan vien tinh bao Anh o Y.
Trong khi đang tai cac tuyen truyen ung ho chien tranh tren to bao cua minh, to Il Popolo d'Italia, Mussolini cung con xui bieu cac cuu chien binh Y hanh hung cac nguoi đoi hoa binh. Su gia Martland noi tiep, "Toi khong co bang chung nao đe chung minh cho viec tra luong kia cho Mussolini đe lam gi, nhung toi biet la ong ta thich gai, nen chac ong can đen so tien đo đe chi tra cho cac tinh nhan cua ong."


Đang Xa hoi Sau the chien thu nhat, ong bat ngo chuyen tu chu nghia dan toc sang phe lien minh. Trong đang Xa hoi, nhung thanh vien nao tung phan đoi cuoc chien đeu truc xuat ong. Roi ong tim đuoc to bao cua chinh minh, to Popolo D'Italia, đuoc nhan tro cap tu Phap do ung ho viec Y gia nhap khoi Hiep uoc. Ong gia nhap quan đoi nam 1915 va len chuc ha si.


Lanh đao Phat xit Trong thoi ky hau chien hon loan, ong tim kiem nhung nguoi ung ho ong, đa so la cuu chien binh. Trong to Fasci di combattimento, ong bien ho cho su gay chien cua chu nghia dan toc, kich liet phan đoi đang cong hoa va đang xa hoi. Giua nhung cuoc đinh cong, lo au ve xa hoi va su tuot doc cua nghi vien, Mussolini đa ep buoc nhieu nguoi tham gia khung bo. Nam 1921, Mussolini đuoc bau vao nghi vien cua nha nuoc phat xit. Nam 1922, Mussolini đua quan Đuc hanh quan qua Roma. Hoang đe Victor Emmanuel III Đa nhuong bo cho phep ho đi vao thanh pho.
Voi tu cach la Thu tuong, Mussolini dan dan chuyen che đo chinh tri sang chu nghia phat xit.
Đoi moi to chuc
Nha su hoc nguoi My goc Đuc Konrad Jarausch đa lap luan rang Mussolini chiu trach nhiem ve mot loat cac đoi moi chinh tri khien Chu nghia Phat xit tro thanh mot the luc hung manh o Chau Au. Đau tien, ong vuot ra ngoai loi hua mo ho ve viec đoi moi đat nuoc trong tuong lai, va chung minh phong trao nay thuc su co the nam quyen va van hanh mot Chinh phu toan tri o mot cuong quoc theo Chu nghia Phat xit.
Thu hai, Mussolini tuyen bo Chu nghia Phat xit đai dien cho toan bo cong đong dan toc Y chu khong phai chi đai dien cho mot bo phan nhu giai cap cong nhan hay tang lop quy toc. Mussolini đa no luc đang ke đe đua yeu to Cong giao tro lai, von tung bi xa lanh truoc đay. Ong xac đinh vai tro cong cong đoi voi cac linh vuc chinh cua cong đong doanh nghiep thay vi cho phep no hoat đong o hau truong.
Thu ba, Mussolini đa phat trien su sung bai Lanh tu, tap trung su chu y cua gioi truyen thong va moi cuoc tranh luan tren toan quoc ve chinh ca nhan ong. La mot cuu nha bao, Mussolini to ra rat thanh thao trong viec khai thac moi hinh thuc truyen thong đai chung, bao gom ca nhung hinh thuc moi nhu phim anh va đai phat thanh.
Thu tu, Mussolini thanh lap mot cong đong đai chung, voi cac chuong trinh mien phi danh cho thanh nien, phu nu tre va nhieu nhom khac, do đo ho co the de dang huy đong va giam sat hon. Ong đa đong cua tat ca cac to chuc va đang phai chinh tri khac ngoai Đang Phat xit Quoc gia Y. Giong nhu tat ca cac Nha đoc tai, Benito Mussolini đa su dung su đe doa bao luc phi phap, cung nhu bao luc thuc su tu Luc luong Ao đen cua minh, đe khien tat ca phe đoi lap so hai.


Thiet lap nha nuoc canh sat tri Tu nam 1925 đen nam 1927, Mussolini dan dan do bo gan nhu moi han che theo hien phap va thong thuong đoi voi quyen luc cua minh va xay dung mot nha nuoc canh sat . Mot đao luat đuoc thong qua vao ngay 24 thang 12 nam 1925—Đem Giang sinh đoi voi quoc gia co phan lon nguoi theo Cong giao La Ma —đa thay đoi chuc danh chinh thuc cua Mussolini tu "Chu tich Hoi đong Bo truong" thanh "Nguoi đung đau Chinh phu", tuy nhien Mussolini van đuoc nhung to bao ben ngoai nuoc Y goi bang chuc vu "Thu tuong Chinh phu Y".
Ong khong con chiu trach nhiem truoc Nghi vien Y, ma chi co Quoc vuong nuoc Y moi co the bai nhiem ong. Trong khi Hien phap Y tuyen bo rang cac bo truong chi chiu trach nhiem truoc Quoc vuong, con tren thuc te, viec cai tri trai voi y chi ro rang cua Nghi vien đa tro nen gan nhu khong the. Luat đem Giang sinh đa cham dut thong le nay va cung bien Mussolini tro thanh nguoi duy nhat co tham quyen xac đinh chuong trinh nghi su cua Nha nuoc. Luat nay đa bien Chinh phu Mussolini thanh mot che đo đoc tai phap ly tren thuc te. Quyen tu tri đia phuong bi bai bo, va cac Podestas do Thuong vien Y bo nhiem thay the cac thi truong va hoi đong đuoc bau.


Quyet đinh cua phe Đong Minh voi Đuc Mussolini la than huu cua Adolf Hitler cung nhau tao ke hoach đe Đuc tan cong Ao. Nam 1936, Hitler va Mussolini giup Francisco Franco trong cuoc noi chien Tay Ban Nha. Khoi phat xit Đuc-Y đuoc tang cuong suc manh boi 1 đao quan hung hau do con nuoi cua Mussolini la Ciano, giup đo.
Nam 1938, Mussolini bao Hitler sap nhap Ao va lap ra Hiep uoc Munich. Thang 4 nam 1939, Mussolini ra lenh cho quan Y xam chiem Albania. Duoi su thuc ep cua Đuc, Mussolini to chuc le cong bo chinh sach bai Do Thai. Cuoc noi chien o Ethiopia va Tay Ban Nha đa bi dap tat. Mussolini tranh khong tham gia The chien thu hai cho toi khi Phap that thu vao thang 7 nam 1940.
That bai cua quan Y o Hy Lap va chau Phi va uu the ngay mot lon cua phe Đong minh đa tao ra 1 cuoc noi loan trong long quan phat xit. Thang 7 nam 1943, hoi đong toi cao phat xit tu choi giup đo chinh sach cua Mussolini do Hitler soan thao. Musolini bi chinh phu Y cam tu nhung tron thoat sau 2 thang nho cuoc cuop tu tao bao do toan cam tu quan Đuc cua Otto Skorzeny.


Cai chet Thang 4 nam 1945, Khoi Truc sup đo. Mussolini va nguoi tinh Clara Petacci đuoc quan SS Đuc ho tong bi quan du kich cong san khang chien bat gan bien gioi Thuy Si. Quan khang chien thoa thuan cho linh Đuc đi nhung giu lai nguoi Y. Vien si quan SS quyet đinh cai trang Mussolini thanh linh SS nhung bi quan du kich nhan ra. Sau đo Hoi đong khang chien ket an tu hinh va thi hanh ban an ngay sau đo. Khi thi hanh an, Vien thieu ta ban sung ngan nhung bi hoc đan, nen si quan duoi quyen rut sung ngan ban thi nguoi tinh Clara Petacci (đa đuoc tha do khong lien quan) lao vao trung vien đan đau tien, Mussolini trung hai vien đan tiep theo. Thi the cua ho đuoc đua toi Milan bi treo nguoc o quang truong cong cong mot vai ngay roi chon tai mot nghia trang bi mat. Rieng xac cua Mussolini sau đo đuoc doi sang ham mo cua gia đinh vao nam 1957.


Tham khao Lien ket ngoai Mussolini co that su lam xe lua chay đung gio khong? (tieng Anh)
Tu truyen cua Toi Luu tru ngay 22 thang 2 nam 2006 tai Wayback Machine, tu truyen nam 1928 cua Benito Mussolini