Ho Kien su tu (ten khoa hoc Myrmeleontidae) hay con goi la Cuc hay Cut la mot ho con trung thuoc bo Canh gan (Neuroptera). Ho Kien su tu bao gom 2 nghin loai voi chi đuoc biet đen nhieu nhat trong ho nay la chi cung ten (Myrmeleo).
That ra, neu đinh nghia mot cach khat khe, thi thuat ngu "kien su tu" hay "cuc" chi dung đe am chi dang au trung cua loai nay, va trong mot so ngon ngu thi dang au trung va dang truong thanh co hai ten goi hoan toan khac nhau. Trong tieng Anh, du dang truong thanh cung đuoc goi la "kien su tu", chung cung co mot ten khac la "kien su tu canh vien" ("antlion lacewings"). O Bac My, loai nay cung đuoc goi la "bo nguech ngoac" (doodlebug) vi cac dau vet nhu net ve nguech ngoac chung đe lai tren cat trong qua trinh tim noi thich hop đe đao hang. Trong tieng Viet, cai ten "con cuc" bat nguon tu viec chung co hinh dang tua tua nhu cai cuc ao nho hinh hat đau xanh.


Mo ta va đoi song sinh thai Kien su tu phan bo tren khap đia cau, nhung pho bien nhat la o cac vung đat cat va kho. Mot so loai cuc sinh song o cac vung on đoi lanh, ti nhu loai kien su tu chau Au Euroleon nostras (voi chieu dai canh vao khoang chung 2–15 cm). Au trung cua kien su tu an cac loai chan khop nho - chu yeu la kien (đo la nguon goc cua cai ten "kien su tu") - trong khi đo kien su tu truong thanh an mat hoa, phan hoa, hoac mot so loai thi an thit cac loai chan khop nho khac. Dang au trung cua loai cuc Dendroleon pantheormis thi khong đao hang hinh pheu nhu cac đong huong cua chung ma mai phuc trong cac hoc va khe nut va chop lay nhung nan nhan xui xeo đi ngang qua.
Kien su tu truong thanh co hai cap canh dai, hep va co nhieu gan - trong đo cac gan đinh enclose regular oblong spaces - va phan bung cua chung thi dai va thon. Mac du cac loai cuc truong thanh co hinh dang giong nhu chuon chuon hay chuon chuon kim, cuc va chuon chuon nam trong hai bo con trung hoan toan khac nhau. Co the phan biet cuc voi chuon chuon kim nho vao đac điem rau cua kien su tu/cuc co phan đau phinh to len nhu mot qua chuy va đong thoi rau co chieu dai rat lon, co the bang nguc va bung cong lai. Đong thoi, canh cua kien su tu va cua chuon chuon cung khac nhau, with the very long hypostigmatic cell (behind the fusion point of Sc and R1) being several times as long as wide. Kien su tu cung la loai bay kem va chi xuat hien vao ban đem đe tim ban tinh, vi vay rat kho tim thay cuc truong thanh trong tu nhien vi gio cao điem cua chung la vao chieu toi. Tuy nhien o cac vung kho nong nhu hoang mac, kien su tu hoat đong rat tich cuc đen muc co the gay nhieu phien toai, va mot vet can cua cuc thi kha la đau.
Vong đoi cua cuc bat đau bang giai đoan trung: mot con cuc cai se lien tuc đap chot bung vao cat đe xoi đat len va đe trung vao trong long đat. Au trung kien su tu co mot dang ve rat be ve va du dan voi than hinh thoi, map map, bung to, nguc co ba cap chan va đot nguc truoc keo dai tao thanh mot cai "co" gan voi mot chiec đau hinh vuong, phang bet voi mot cap "kim" dai co kich thuoc khong lo mang nhieu gai rong va sac nhon. Cap ham nay hinh thanh boi hai ham cua con vat voi moi ham chua đung mot đuong ong dan noc đoc dung đe giet con moi. Tuy theo loai va cung tuy vao noi sinh song, cuc se đao mot cai hang bay hinh pheu đe tru ngu hoac đon gian an nap duoi nhung mau go, la hay trong cac ke nut, hoc đa. Mot đieu đang chu y la au trung kien su tu khong co hau mon. Tat ca phan, nuoc tieu va chat thai se đuoc tich chua trong co the suot mot thoi gian dai va se đuoc bai tiet het trong mot lan vao cuoi giai đoan nhong.
Giai đoan nhong cua cuc kha la yen lang ve be ngoai. Con vat xay mot cai ken hinh cau lam tu cat va to min tiet ra tu tuyen to nam o chot đuoi. Cai ken đuoc chon sau đen vai xentimet duoi long đat va con vat nam trong đo suot mot thang cho đen khi qua trinh bien thai hoan tat va kien su tu truong thanh ve sinh duc. Luc nay, con cuc se chui ra khoi ken, đe lai cai vo nhong trong đo va bo len mat đat. Sau chung 20 phut thi canh cua cuc đa đuoc bom đu mau, cang cung va con vat co the bay đi khap noi đe tim ban tinh. Cuc truong thanh co kich thuoc lon hon au trung cua no rat nhieu, tren thuc te su chenh lech kich thuoc cua au trung kien su tu va dang truong thanh cua no la đang ke nhat trong so tat ca cac con trung co qua trinh bien thai hoan toan. Chinh vi vay ma kien su tu truong thanh co bo xuong ngoai rat mong manh va co ti trong co the rat thap.


= Lo cuc =

Au trung cua mot con cuc voi kich thuoc trung binh se đao mot cai hang hinh pheu sau chung 2 inch (5,08 cm) va rong chung 3 inch (7,62 cm) đe bay con moi. Viec đao hang nay cung đuoc ghi nhan o mot ho cua ruoi la Vermileonidae. Sau khi đanh dau vi tri đao hang thich hop bang mot đuong xoi hinh tron, con cuc bat đau đao hang bang viec dung phan chot bung đe xuc cat len. Voi su giup đo cua mot chan truoc, no xuc tung đong cat mot va dung bung hat tung đong cat ve phia truoc đau. Bang cach đo, tu chu vi con cuc tien dan ve trung tam cua hang. Cai hang dan dan sau hon cho toi khi goc doc cua hang đat toi gia tri goi la goc phan ung toi han - tuc la goc doc lon nhat ma be mat cat co the giu on đinh va chi can mot chut dao đong kien cho goc doc tang len thi be mat cat se sut lo. Sau khi cai hang đa đuoc đao xong, con vat chui xuong đay, chong đit xuong duoi đat, đau ngung len troi va chon than minh ngap trong long cat, chi chua cai ham sac nhon len tren.

Nhu đa noi, vi goc doc cua hang đat gia tri goc phan ung toi han, cai hang nay se de dang sat lo khi mot đong vat nho (ti nhu kien) vo tinh đat chan vao va su sat lo nay se khien con vat truot chan te xuong long ho, noi kien su tu cho san. Neu nhu con moi bang cach nao đo co gang bo let len đuoc mieng ho, con cuc se hat tung đat cat o đay ho len tren khien cat o ho lien tiep bi sat lo va keo con moi xuong đay. Thus it does not matter whether the larva actually strikes the prey with the sand showers.
Con moi cua kien su tu kha đa dang, tu cac loai con trung nho nhu kien cho toi mot so loai chan khop nho khac, ke ca nhen. Nhu đa noi, nhung chiec gai nhon o ham cuc co mot đuong ong rong ben trong giup no hut chat dich co the cua con moi. Sau khi tieu thu het "thit", cai vo rong cua nan nhan se đuoc con cuc hat ra khoi hang đe cac con vat khac khong biet rang hang nay tung chua nhieu nan nhan cua cuc. Cai hang đuoc kien su tu tiep tuc chinh trang lai đe đon con moi moi.
Kien su tu xuat hien kha nhieu o cac vung đat cat mem duoi goc cay hoac o cac hoc nam duoi cac tang đa nho len khoi mat đat. Con cuc đac biet ua thich cac vung đat kho va đuoc che chan khong bi mua doi xuong. Sau mot thoi gian an uong no ne, con cuc lon dan len va toi mot luc nao đo no tien toi giai đoan nhong, tao ken va bien thai thanh dang truong thanh. Qua trinh au trung co the keo dai toi 2 hay 3 nam vi nguon thuc an cung cap cho cuc khong on đinh va thuong xuyen. Khi moi no, cuc co kich thuoc rat nho vi vay hang đao cua no va con moi cung nho; sau nay khi lon len no xay nhung cai hang to hon va bat nhung con vat to.
Trong tac pham Phong luu xua va nay cua Vuong Hong Sen co nhac toi viec bat cuc ve đe đa nhu đa de[2]:


Phan loai Ho hang gan nhat cua kien su tu/cuc la cac con trung thuoc ho Ruoi cu (Ascalaphidae). Ho Babinskaiidae đa tuyet chung tu thoi tien su (nay chi biet đen qua hoa thach) cung la mot ho hang gan gui. Ca ba dang nay hinh thanh nen the most strongly derived lineages cua sieu ho Kien su tu (Myrmeleontoidea).
Phan lon cac chi va loai cua cuc đuoc xep chu yeu vao cac phan ho khac nhau. Mot so chi, nhat la cac chi chi con biet toi qua hoa thach co vi tri co so tien hoa khong ro rang. So voi tieu chuan cua bo canh gan thi cac di chi hoa thach cua cuc tuong đoi khong nhieu. Tuy nhien, cac dau vet hoa thach xua nhat xac nhan nguon goc cua cuc co nien đai ho 150 trieu nam ve truoc, thuoc Đai Trung sinh. Truoc đay chung tung xep vao mot ho rieng la Palaeoleontidae nhung nay đuoc xem la nhung đai dien so khoi nhat cua cuc thuc thu.
Danh sach duoi đay liet ke cac phan ho cua cuc cung voi mot so chi va loai tieu bieu:

Acanthaclisinae
Brachynemurinae
Dendroleontinae
Bankisus Navas, 1912 (= Navasius)
Dendroleon (hoa thach)
Dimarinae
Echthromyrmicinae
Glenurinae
Myrmecaelurinae
Myrmeleontinae
Euroleon Esben-Petersen, 1918
Euroleon nostras
Glenoleon Banks, 1913
Glenoleon falsus
Glenoleon pulchellus Uc
Nemoleontinae (đoi khi đuoc xep vao phan ho Myrmeleontinae)
Palparinae (bao gom ca Araripeneurinae)
Pseudimarinae
Stilbopteryginae
Cac chi cuc chua đuoc xep vao phan ho nao:

Palaeoleon (hoa thach)
Porrerus
Samsonileon (hoa thach)


Tu nguyen Nguon goc xuat xu cua cai ten "kien su tu" khong đuoc ro rang. Co le cai ten nay bat nguon tu viec nan nhan chu yeu cua cuc la cac loai kien, va cum "su tu" mang y nghia la "đong vat an thit". Cai ten "kien su tu" co le cung bieu thi y nghia mo ta ve mot loai con trung khong canh song duoi đat, to lon hon kien rat nhieu va co thoi quen an thit kien, giong nhu y niem "chua son lam" đuoc gan cho su tu. Trong truong hop nay, thuat ngu xem ra co nguon goc tu thoi co đai.
Trong phan lon cac ngon ngu cua chau Au, it nhat trang thai au trung cua cuc đuoc goi bang cai ten "kien su tu":

Ngon ngu Roman: e.g. formicaleo (tieng La Tinh co), formicaleone (tieng Y), formiga-leao (tieng Bo Đao Nha), formiga leon (tieng Halychyna), formigues lleo (tieng Catalunya), fourmilion hay fourmis-lion (tieng Phap), hormiga leon (tieng Tay Ban Nha), leii furnicilor (tieng Romania)
Ngon ngu German: e.g. Ameisenlowe (tieng Đuc), maurløve (tieng Na Uy), mierenleeuw (tieng Ha Lan), mierleeu (tieng Afrikaan), myreløve (tieng Đan Mach), myrlejon (tieng Thuy Đien)
Ngon ngu Slav: e.g. mravkolev (tieng Sec), mravkol'v (мравколъв, tieng Bulgaria), mravlji lav (tieng Serbia va tieng Croatia), mrowkolew (tieng Ba Lan), murav'iniy lev (муравьиный лев, tieng Nga)
Ngon ngu Baltic: e.g. skudrulauva (tieng Latvia), skruzdziu liutas (tieng Litva)
Ngon ngu Phan: e.g. muurahaisleijona (tieng Phan Lan), sipelgalovi (tieng Estonia)
Tieng Albania: luani thnegslave
Nguoi da đo bo toc Cherokee goi cuc la Yahoola.
Trong tieng Do Thai, cuc đuoc goi la arinamal (ארינמל), trong tieng A Rap la asad al-naml (اسد النمل), va trong tieng Tho Nhi Ky la karınca arslanı. Cac ngon ngu nay cung su dung tu "kien su tu" am chi cuc nhung cach dung nay chi moi xuat hien gan đay va chiu anh huong tu cac nuoc phuong Tay.
Ten khoa hoc cua cac phan bo, sieu ho, ho, chi cua loai con trung nay cung mang nghia la "kien su tu", cu the no bat nguon tu hai tu cua tieng Hy Lap co la leon (λεων, tieng Hy Lap hien đai: lion, λιον) va myrmex (μυρμηξ, tieng Hy Lap hien đai: myrmigia, μυρμηγκια) co nghia lan luot la "su tu" va "kien", noi đung hon đay la cach "phien dich" cua chu "kien su tu" đuoc dung rong rai o chau Au.
Nhung trong tieng Hungary - voi nguon goc tach roi tu ngon ngu Phan o vung nui Ural thuoc Đong Au - cuc đuoc goi la hangyaleso, co nghia la "ke mai phuc kien". Va đoi voi khu vuc ngoai chau Au, "kien su tu" khong phai la ten nguyen thuy cua nhung loai sinh vat nay. Vi vay, duong nhu y niem va nghia cua tu "kien su tu" đuoc biet đen tren toan chau Au muon nhat la tu the ky thu 6 sau Cong nguyen; luc đo nguoi Magyar - to tien cua nguoi Hungary ngay nay chi moi bat đau di cu đen cac khu vuc thuoc lanh tho cua Hungary hien gio va vao thoi điem đo, ten goi "ke mai phuc kien" đa bam re vao tiem thuc dan Hung đen muc ma cai ten "kien su tu" khong the thay the đuoc. Can phai chu y la mot trong nhung lan đau tien chu μυρμηκολεων xuat hien la trong truong hop dich sai cua chu "su tu" trong đoan kinh Hebrew LXX bang tieng Hy Lap thong dung (con goi la Septuagint), xuat hien cach đay vai the ky truoc Cong nguyen. Vi vay khai niem "kien su tu" duong nhu đa lan toa khap chau Au tu vung Đia Trung Hai trong khoang vai the ky đau Cong nguyen, đai khai vao thoi ky cua Đe quoc La Ma khi su trao đoi van hoa giua vung Đia Trung Hai va vung Bac Trung Au dien ra manh me.
Ben ngoai chau Au, cuc mang nhung ten khac, mot vai trong so đo mang y nghia am chi chiec ham cua no hinh dang giong nhu sung cua trau bo. Trong tieng Quan thoai, cuc đuoc goi la đao thoai nguu (倒退牛, daotuiniu, nghia la "trau bo nguoc"), đia co nguu (地古牛,diguniu, "trau đat co") va nghi nguu (蚁牛, yiniu, "trau kien"). O Tay Nam cua Bac My, cong đong nguoi dan goc Tay Ban Nha su dung cai ten torito, co nghia la "bo tot nho". Mot so ten khac am chi hanh vi va thoi quen cua chung nhu: aMbututu (tieng Xitsonga, nghia la "con vat đao va an nau"), undur-undur (tieng Ma Lai, nghia la "con vat bo lui"), kumhar (tieng Punjab, nghia la "tho gom"), bingundha (tieng Sinhala, nghia la "tho đao ham"), kuzhi-ana (tieng Malayalam, nghia la "voi đao ho").
Trong tieng Trieu Tien, cuc đuoc goi la "ma nghi quy than" (螞蟻鬼神, 개미귀신, gaemigwisin, nghia la "kien cang quy") va cai lo cuc đuoc goi la "ma nghi đia nguc" (螞蟻地獄, 개미지옥 gaemijiog, nghia la "đia nguc kien cang"). Tu nay tuong tu voi phat am tieng Nhat la ari-jigoku (アリシコク, 蟻地獄, nghi đia nguc). Đong thoi trong tieng Nhat, "đia nguc kien cang" cung đuoc dung đe am chi mot nguoi bi roi xuong tinh canh tuyet vong va sap sua gap phai tai hoa khong tranh đuoc. Trong tieng Viet, chu "kien su tu" xuat hien lan đau trong tu đien Phap-Viet cua cu Đao Duy Anh, đo la ket qua cua viec dich ten tieng Phap cua loai nay. Ten goi "cuc" hay "cong" la ten goi truyen thong trong dan gian, bat nguon tu viec con vat co hinh dang nhu cai cuc ao.
Trong mot so ngon ngu, au trung cuc va cuc truong thanh co ten goi khac nhau. Ti nhu tieng Đuc goi cuc truong thanh la {chuon chuon kim kien (Ameisenjungfer); tieng Phan Lan va tieng Estonia dung cac chu muurahaiskorento va sipelgakiillased voi nghia tuong tu. Ten tieng Ha Lan cua cuc truong thanh la mierenleeuwjuffer ("kien su tu - chuon chuon kim"). Ten tieng Nhat la "bac vu phu du" (usuba-kagerou, ウスハカケロウ, 薄羽蜉蝣, nghia la "phu du canh mong), ten tieng Trieu Tien la Myeongju jamjari (명주잠자리, nghia la "chuon chuon lua"). Tat ca nhung ten nay đeu nham mo ta mot so đac điem trong kieu hinh cua cuc truong thanh cung nhu loi bay bay kha la vung ve cua chung, cac đac điem nay khac voi nhieu loai con trung pho bien trong tu nhien.
Au trung cuc cung co mot so biet danh, most of which have no readily discernible etymology. O Bac My chung đuoc goi la North America "doodlebug" (bo nguech ngoac), o Nam Phi la "shuntie" va joerie (pronounced "yoory"), o Uc la "devil-devil", o Antigua va Barbuda la jampeepee, trong tieng Waray-Waray la "tambaboy", o St Vincent va Grenadines la "tortee" hay "torty" (bat nguon tu chu "tortoise" nghia la "rua") va chanchito o Costa Rica.


Chu thich Tham khao Bai viet nay bao gom van ban tu mot an pham hien thoi trong pham vi cong cong: Chisholm, Hugh, bien tap (1911). Encyclopædia Britannica (an ban thu 11). Cambridge University Press. {{Chu thich bach khoa toan thu}}: |title= trong hay bi thieu (tro giup)
Botz, Jason T.; Loudon, Catherine; Barger, J. Bradley; Olafsen, Jeffrey S. & Steeples, Don W. (2003): Effects of slope and particle size on ant locomotion: Implications for choice of substrate by antlions. Journal of the Kansas Entomological Society 76(3): 426-435 abstract
Engel, Michael S. & Grimaldi, David A. (2007): The neuropterid fauna of Dominican and Mexican amber (Neuropterida, Megaloptera, Neuroptera). American Museum Novitates 3587: 1-58. PDF fulltext
Haaramo, Mikko (2008): Mikko's Phylogeny Archive: Neuroptera. Version of 2008-MAR-11. Truy cap 2008-APR-27.
Spahn, Mark & Hadamitzky, Wolfgang (2003): The Kanji Dictionary. Tuttle.ISBN 0-8048-2058-9
Swanson, Mark (2007): The Antlion Pit - "Antlion" in the World's Languages. Truy cap 2008-MAY-04.


Lien ket ngoai Glenurus gratus on the UF / IFAS Featured Creatures Web site
Antlion Death Trap, a National Geographic video posted on YouTube.
Ant Lion Zoology, an informative and entertaining video about ant lions and their relatives