Bully (phat hanh o vung PAL voi ten Canis Canem Edit; nghia la "dog eat dog" trong tieng Latinh) la mot tro choi đien tu hanh đong-phieu luu do Rockstar Vancouver phat trien va Rockstar Games phat hanh ngay 17 thang 10 nam 2006 cho PlayStation 2. Mot phien ban lam lai cua tro choi, co phu đe la Scholarship Edition, do Mad Doc Software phat trien va phat hanh vao ngay 4 thang 3 nam 2008 cho Xbox 360 va Wii, va vao ngay 21 thang 10 nam 2008 cho Microsoft Windows. Bully đa đuoc phat hanh lai cho PlayStation 4 thong qua PlayStation Network vao ngay 22 thang 3 nam 2016. Mot phien ban cap nhat cua Scholarship Edition, co ten la Anniversary Edition do War Drum Studios phat trien va phat hanh cho Android va iOS ngay 8 thang 12 nam 2016.
Tro choi đuoc choi tu goc nhin thu ba va the gioi mo cua tro choi đuoc đieu huong bang cach đi bo, van truot, xe mo to, xe đap hoac xe go-kart. Lay boi canh tai thi tran hu cau Bullworth, cau chuyen mot nguoi choi xoay quanh ke pham phap vi thanh nien James "Jimmy" Hopkins. Vo tinh đang ky vao Hoc vien Bullworth trong mot nam, Hopkins co gang vuot qua cac cap bac trong he thong truong hoc đe ngan chan te nan bat nat. Nguoi choi đieu khien Jimmy khi anh co gang tro nen noi tieng hon giua cac "be phai" khac nhau cua truong, ngoai viec tham gia cac lop hoc va hoan thanh cac nhiem vu phu. Scholarship Edition co them che đo nhieu nguoi choi canh tranh voi nhau đe gianh điem so cao nhat trong cac lop hoc.
Mac du co noi dung bao luc va tinh duc gay tranh cai, Bully van nhan đuoc nhung đanh gia tich cuc, trong đo nhung loi khen ngoi nham vao cac nhiem vu, cau chuyen va su phat trien nhan vat cua tro choi. Tuy vay tro choi cung nhan nhieu loi chi trich ve cach trinh bay va truc trac trong loi choi. Phien ban goc cua Bully đa ban đuoc hon 1,5 trieu ban va nhan đuoc nhieu giai thuong.


Loi choi Bully la mot tro choi phieu luu hanh đong lay boi canh trong moi truong the gioi mo va đuoc choi tu goc nhin nguoi thu ba. Tro choi dung che đo mot nguoi choi va nguoi choi se đieu khien cau hoc sinh trung hoc noi loan tuoi teen James "Jimmy" Hopkins. Trong suot cau chuyen, su trai đoi cua Jimmy tang len thong qua cac cap bac cua cac bang nhom hoc đuong, cac nguyen mau bao gom Bullie, Nerd, Preppie, Greaser va Jock. Nguoi choi hoan thanh cac nhiem vu — cac kich ban tuyen tinh voi cac muc tieu đa đat — đe tien trien qua cau chuyen. Nhiem vu thuong cho nguoi choi bang tien mat, vat pham moi va tang/giam su ton trong cua mot so nhom nhat đinh. Neu mot nhom coi trong Jimmy, ho se than thien voi anh ta (va co the đuoc thue lam "ve si" hoac "co bap"); con neu mot nhom coi thuong Jimmy, ho se tan cong anh ta ngay. Ngoai nhiem vu, nguoi choi co the tu do dao choi trong the gioi mo cua tro choi, bao gom thi tran hu cau Bullworth va co the hoan thanh cac nhiem vu phu tuy chon.
Khi khong thuc hien nhiem vu, nguoi choi co the tham gia cac lop hoc, đuoc gioi thieu duoi dang minigame. Moi khoa hoc co nam lop, đo kho tang dan va vuot qua ca nam lop la vuot qua khoa hoc. Cac lop se thuong cho nguoi choi cac vat pham hoac kha nang quan ao moi. Vi du: lop Tieng Anh cho phep nguoi choi xin loi cac nhan vat co tham quyen sau khi vi pham quy tac, lop Hoa cho phep nguoi choi tao vu khi nem đuoc, lop Đia ly lam noi bat cac bo suu tap đac biet tren ban đo cua tro choi va Phong tap the duc mo khoa cac đong tac chien đau moi. Khong tham gia cac lop hoc khi chung co mat đuoc coi la vi pham cac quy tac, tru khi chung đa đuoc hoan thanh, neu the thi chung tro thanh tuy chon.
Nguoi choi co the su dung cac đon tan cong va vu khi melee đe chong lai ke đich. Cac loai vu khi co san bao gom sung cao su, tui vien bi va bot ngua, bom thoi, phao no (bao gom ca phao nho), gay bong chay, van go va sung spud. Jimmy co the chay, nhay, boi hoac su dung cac phuong tien đe đieu huong the gioi trong tro choi. Cac phuong tien co trong tro choi bao gom van truot, scooter, xe đap va go-kart. Nguoi choi cung co the bam vao phia sau o to đang di chuyen khi đang tren van truot, nhung khong the tu lai o to. Cac tram dung xe buyt nam o nhieu đia điem khac nhau tren the gioi cho phep nguoi choi nhanh chong quay tro lai Hoc vien Bullworth. Neu nguoi choi bi sat thuong, đong ho đo suc khoe cua ho co the đuoc phuc hoi hoan toan bang nhieu ky thuat, chang han nhu uong so-đa, co the mua tu may ban hang tu đong va hon mot so NPC sau khi tuong tac voi ho. Khi suc khoe hoan toan can kiet, tro choi se dung lai va nguoi choi se phai hoi suc tai trung tam y te gan nhat.
Neu nguoi choi vi pham cac quy tac trong khi choi, cac nhan vat co tham quyen cua tro choi (canh sat truong va canh sat) co the phan hoi nhu đuoc chi ra boi đong ho đo "su co" trong man hinh hien thi huong len (HUD). Cac muc hien thi tren đong ho cho biet muc đo nghiem trong. Cac nhan vat chinh quyen se co gang tom lay va khuat phuc nguoi choi, nguoi choi cung co the chong tra. Muc đo nghiem trong cang cao, cac nhan vat co tham quyen se cang kho bat nguoi choi hon; o cap đo toi đa, nguoi choi khong the chong tra đuoc nua va se bi "bep" ngay lap tuc neu bi tom. Neu nguoi choi bi bat, ho se phai hoi sinh tai đon canh sat gan nhat hoac van phong hieu truong truong hoc va tat ca vu khi cua ho (sung cao su, van truot va may anh) se bi tich thu. Neu mot lop hoc đang dien ra, nguoi choi se đuoc đua đen lop hoc đo va buoc phai tham du (ngay ca khi ho đa hoan thanh lop hoc đo). Cac nhan vat co tham quyen cung co the khuat phuc cac sinh vien khac, neu ho gay rac roi.
Phan nhieu nguoi choi cua tro choi, danh rieng cho Scholarship Edition tren Wii va Xbox 360 va Anniversary Edition se co hai nguoi choi canh tranh nhau đe gianh đuoc điem so cao nhat trong cung mot tro choi nho đuoc su dung cho cac lop hoc. Mot nguoi choi đieu khien Jimmy va nguoi con lai la Gary Smith.


Tom tat = Boi canh =
Bully dien ra tai thi tran gia tuong Bullworth nam trong vung New England cua Hoa Ky. Sau khi bi đuoi khoi bay truong hoc truoc đo, nhan vat chinh cua tro choi, James "Jimmy" Hopkins, 15 tuoi, đuoc gui đen truong noi tru tu thuc noi tieng cua thi tran, Hoc vien Bullworth, trong mot nam khi me anh va chong moi cua ba đi huong tuan trang mat. Khuon vien truong đuoc thiet ke theo phong cach neo-gothic, tuong tu nhu cac truong cong lap va cac truong cao đang o Anh va New England, chang han nhu Fettes College o Edinburgh. Ban than truong hoc la boi canh chinh cua tro choi, trong khi phan con lai cua thi tran dan dan đuoc mo khoa khi cau chuyen tien trien.
Bullworth bao gom bon quan chinh: Bullworth Town, khu thuong mai cua thi tran; Old Bullworth Vale, mot khu vuc ngoai o noi co cac dinh thu, bai bien va hoi cho cua thi tran; New Coventry, mot khu đo thi toi tan, ngheo nan, chu yeu la nha o chung cu; va Khu cong nghiep Blue Skies, mot khu cong nghiep gom cac nha may, toa nha cong nghiep, ben tau cua thi tran va cong vien luu đong. Ngoai ra con co Happy Volts Asylum, mot vien tam than nam giua Khu cong nghiep Blue Skies va Hoc vien Bullworth.
Boi vi cau chuyen cua tro choi keo dai suot mot nam hoc, ngoai hinh cua Bullworth se thay đoi giua cac chuong, đang chu y nhat la trong chuong thu ba, dien ra vao khoang mua Giang sinh.


= Cot truyen =
Sau khi bi đuoi khoi Hoc vien Bullworth, Jimmy Hopkins (Gerry Rosenthal) gap hieu truong cua truong, Tien si Thaddeus Crabblesnitch (Ralph Gunderman), nguoi đa thuc giuc cau lieu ma "giu cai mui cho sach". Cau som ket ban voi Gary Smith (Peter Vack) va sinh vien nam nhat Peter "Petey" Kowalski (Matt Bush), ca bon bat tay nhau cung co gang va khang đinh su thong tri đoi voi cac "be phai" khac nhau trong Bullworth: Nhung ke bat nat, Nerd, Preppie, Greaser va Jock. Tuy nhien, Gary ngay cang hoang tuong nen cuoi cung đa phan boi Jimmy va đam sau lung đe cau chong lai Russell Northrop (Cody Melton), thu linh cua Bullies, trong mot cuoc chien ngam. Jimmy đanh bai Russell va buoc cau phai ngung tan cong cac hoc sinh cua minh, khien nhung ke bat nat tro nen ton trong...


Phat trien Rockstar đa cong bo Bully vao thang 5 nam 2005 cho PlayStation 2 va Xbox voi ngay phat hanh du kien ban đau la thang 10 nam 2005. Thong tin ban đau do Take-Two Interactive đua ra duong nhu cho thay rang nguoi choi se đong vai mot ke bat nat va anh chup man hinh đuoc in trong Electronic Gaming Monthly cho thay nhan vat ma nguoi choi đieu khien đang "xoay" va tung mot cu đam vao mot hoc sinh khac. Tuy nhien, giong đieu cua tro choi cuoi cung lai khac, voi nguoi choi trong vai mot hoc sinh co van đe, đa đung len va chien đau chong lai nhung ke bat nat, thuc te la bat nat nguoc lai hoac đe tu ve.
Phien ban PlayStation 2 cua tro choi su dung cong cu nang cao Grand Theft Auto: San Andreas thong qua RenderWare. Rockstar Vancouver quyet đinh lam cho moi hoc sinh trong truong co mot ngoai hinh va tinh cach rieng.


Tiep nhan = Đanh gia chuyen mon =

Bully đa nhan đuoc đanh gia "noi chung la thuan loi" tu cac nha phe binh, theo trang tong hop đanh gia Metacritic.
Daniel Wilks cua Hyper khen tro choi co "kich ban thong minh, mot so nhiem vu moi la va cac nhan vat đuoc xay dung tot". Tuy nhien, ong chi trich no vi "su gian no thoi gian, chat luong quay khong on đinh va cac tro choi nho chung chung".
Tinh đen ngay 12 thang 3 nam 2008, phien ban PlayStation 2 cua Bully đa ban đuoc 1,5 trieu ban theo Take-Two Interactive.


= Ban Remaster =

Bully: Scholarship Edition phat hanh vao ngay 4 thang 3 nam 2008 cho Wii va Xbox 360, va ngay 21 thang 10 nam 2008 cho Microsoft Windows. Theo Metacritic, phien ban Wii va Xbox 360 nhan đuoc "đanh gia chung la thuan loi", trong khi phien ban PC nhan đuoc "đanh gia đa chieu hoac trung binh". IGN cho ban Wii 8/10 điem, trong khi phien ban Xbox 360 nhan đuoc 8.7/10. 1UP.com cho ban Wii điem A−  va phien ban Xbox 360 điem B−. Gameplasma cho ban Wii 9/10 điem.  Tuy nhien, phien ban PC nhan đuoc nhieu đanh gia trai chieu, tu xep hang "Tot" la 7,8 cua IGN  toi C− cua 1UP.com ho đa goi no la "ban chuyen kem chat luong, khong đung luc, xet đen thoi gian chuyen lau đen muc nuc cuoi thi ban nay giong nhu mot san pham lam voi mot cach kho hieu." GameSpot sau đo đa đanh gia no voi muc đanh gia "cong bang" la 6,0, goi no la "ban chuyen cham chap cua Bully can tro nhung nguoi đam me lop hoc co đien".


= Giai thuong =
Thang giai thuong cua GameSpot cho Nhac goc xuat sac nhat.
Lot vao chung ket cho Tro choi cua nam 2006 cua GameSpot.
Gaming Target – 52 tro choi chung toi se van choi tu tuyen chon nam 2006.
Vao nam 2010, tro choi đuoc đua vao lam mot trong nhung tieu đe cua cuon sach 1001 tro choi đien tu ban phai choi truoc khi chet.
Bully: Scholarship Edition đa đuoc đe cu cho giai Dien vien long tieng xuat sac nhat cho tro choi Xbox 360 tai giai thuong Hay nhat nam 2008 cua IGN.
Phien ban PlayStation 2 cua Bully đa nhan đuoc giai thuong ban hang "Bach kim" tu Entertainment and Leisure Software Publishers Association (ELSPA), cho doanh so ban it nhat 300.000 ban tai Vuong quoc Anh.


Tranh cai Tieu đe va tinh nang choi tro choi cua Bully đa gay tranh cai giua cac bac cha me va nha giao duc, nhung nguoi đe y đen noi dung nguoi lon trong cac tro choi Rockstar truoc đay, bao gom ca minigame Hot Coffee trong Grand Theft Auto: San Andreas. Cac nhom nhu Bullying Online va Peaceaholics chi trich tro choi la ton vinh hoac tam thuong hoa nan bat nat hoc đuong, mac du ho đa phan đoi ngay ca truoc khi tro choi đuoc phat hanh ra cong chung. Nguoi choi cung co the chon hon nhung co gai va chang trai đuoc chon trong tro choi, đieu ma ESRB đa biet khi xep hang san pham. Cac hoi đong phan loai thuong han che Bully đoi voi khan gia la thanh thieu nien: Hoi đong xep hang phan mem giai tri (ESRB) co tru so tai Hoa Ky đa phan loai tro choi voi xep hang T. British Board of Film Classification xep hang cho tro choi 15, Australian Classification Board xep hang M, va OFLC cua New Zealand đa han che đoi tuong tu 13 tuoi tro len.
 Bully nam trong danh sach muoi tro choi gay tranh cai nhat moi thoi đai nam 2007 cua trang Yahoo! Games va danh sach nam 2016 cua trang GameRant.


= Kiem duyet =
Bully đa bi cam o Brasil. Thang 4 nam 2008, mot tham phan Brasil đa cam buon ban va nhap khau tro choi. Quyet đinh dua tren nhung phat hien cua ban xa hoi tam ly tieu bang tuyen bo rang tro choi se co kha nang gay hai cho thanh thieu nien va nguoi lon. Tuy nhien, ngay 23 thang 6 nam 2016, tro choi đa chinh thuc phat hanh lai o Brasil tren cac phien ban cho PS4 va PC.
Tuy nghi si Đang Lao đong Anh Keith Vaz lap luan rang Bully nen bi cam hoac phan loai lai thanh xep hang 18 o Anh truoc khi xuat ban, rot cuoc tro choi đuoc phat hanh voi xep hang 15. Currys va PC World, ca hai đeu thuoc so huu cua DSG International, noi rang ho khong muon ban tro choi o Anh vi no "khong phu hop voi hinh anh than thien voi gia đinh cua Currys". Tuyen bo liet ke nhung gi Currys tin la "moi lien he ro rang giua bao luc va tre em" la ly do đang sau lenh cam. Bat chap quyet đinh nay, cac nha ban le khac bao gom Game, HMV va Virgin Megastores đa ra thong bao co y muon phan phoi tro choi.
Truoc ca đanh gia cua ESRB va viec phat hanh Bully, Jack Thompson đa đe đon kien nham co gang cam tro choi len cac ke hang o Florida. Thompson tuyen bo tro choi la mot "su phien toai" va "tro choi gia lap kieu Columbine". Đon kien cua Thompson đuoc đe trinh len Toa an Tu phap so 11, yeu cau Wal-Mart va Take-Two Interactive cung cap cho minh mot ban sao truoc cua Bully đe ong yeu cau "mot ben thu ba đoc lap" choi va xac đinh xem no co cau thanh toi danh phien toai cong cong o bang Florida hay khong, neu co thi no co the bi cam. Take-Two Interactive đa đe nghi cung cap mot ban sao va đe ca tham phan cung Thompson xem tro choi trong phong tham phan vao ngay 12 thang 10 nam 2006. Ngay 13 thang 10 nam 2006, tham phan Ronald Friedman ra phan quyet ung ho viec ban tro choi, luu y rang khong co noi dung nao trong tro choi chua đuoc chieu tren kenh truyen hinh nua đem. Thompson đap lai phan quyet bang mot bai phat bieu nay lua nham vao tham phan. Khi xem ban dung truoc, cac phuong tien truyen thong chinh thong cua My đa co cai nhin tich cuc ve tro choi. Bao chi đua tin mo ta tro choi la dang tu do, tap trung vao viec xay dung mang xa hoi va hoc cac ky nang moi tu cac lop hoc, voi cac hinh phat đuoc thuc thi nghiem ngat đoi voi hanh vi sai trai nghiem trong.


Ghi chu Tham khao Lien ket ngoai Official Bully homepage
Official Canis Canem Edit homepage