Ngu Ho Thap luc quoc (gian the: 五胡十六国; phon the: 五胡十六國; binh am: Wuhu Shiliu Guo), goi tat la Thap luc quoc, la mot tap hop gom nhieu quoc gia co thoi gian ton tai ngan o ben trong va tai cac vung lan can Trung Quoc tu nam 304 đen 439 keo theo su rut lui cua nha Tan ve mien nam Trung Quoc đen khi Bac trieu thong nhat toan bo phuong bac, mo ra cuc dien moi la Nam Bac trieu. Cac quoc gia nay đuoc thanh lap boi 5 dan toc phia bac Trung Quoc, ma tieng Han goi voi ham y khinh miet la "Ho" (tieng Trung: 胡). Do đo đuoc goi chung la Ngu Ho.


Ten goi va nguon goc Nguon goc thuat ngu nay do Thoi Hong đua ra trong van ban hien đa mat Thap luc quoc Xuan Thu va gioi han trong muoi sau quoc gia o thoi ky nay, gom:

Han Trieu
Hau Trieu
Thanh Han
Tien Luong
Hau Luong
Bac Luong
Tay Luong
Nam Luong
Tien Yen
Hau Yen
Bac Yen
Nam Yen
Tien Tan
Hau Tan
Tay Tan
Ha
Thuat ngu nay đa đuoc mo rong ra cho tat ca cac quoc gia ton tai trong giai đoan 304 đen 439. Tat ca cac nuoc nay đeu khong ton tai đuoc trong toan bo giai đoan nay.
Giai đoan nay con goi la "Ngu Ho loan Hoa" (nam dan toc Ho lam loan Trung Hoa). Ngu Ho tinh 5 toc:

Hung No (Luu Uyen - Han Trieu)
Yet (Thach Lac - Hau Trieu)
Tien Ti (Mo Dung - cac nuoc Yen, tru Bac Yen)
Đe (Phu Kien - Tien Tan, Ly Đac - Thanh Han)
Khuong (Dieu Truong - nuoc Hau Tan)
Mot thuat ngu it đuoc su dung hon la Giai đoan thap luc quoc mieu ta thoi ky hon loan nay tu nam 304 đen 439.
Hau nhu quan chu cua cac quoc gia tren đeu co nguon goc tu dan toc Ngu Ho va đeu xung đe va vuong. Quan chu bon nuoc Bac Yen, Tay Luong, Tien Luong va nuoc Nguy (Nhiem Nguy) la nguoi Han. Sau vi vua nuoc Tien Luong van giu tuoc hieu danh nghia cua Nha Tan. Bac Nguy (voi tien than la nuoc Đai) khong đuoc coi la mot trong thap luc quoc du cung đuoc thanh lap trong giai đoan nay, vi ve sau no phat trien thanh quoc gia lon manh, thong nhat lam chu ca Trung Nguyen, tro thanh Bac trieu trong thoi Nam Bac trieu.


Su xam nhap cua cac toc Ho Su xam nhap cua cac dan toc Ho vao Trung Hoa thuc ra đa bat đau tu lau. Ngay tu cuoi thoi Đong Han toi Tam Quoc, do noi chien lien mien, dan so giam sut, giai cap thong tri can bo sung nhan luc cho chien tranh nen cho cac ngoai toc vao trong Van Ly Truong Thanh. Cac đia chu nguoi Han thuong mo ho lam ta đien, lam linh va cuop ban cho nguoi khac lam no le.


= Nguoi Hung No =

Tu cuoi thoi Tay Han, Hung No co noi loan. Mot thien vu la Ho Han Ta mang 5.000 ho vao hang nha Han. Toi thoi Đong Han, thien vu Nam Hung No cung hang Han, đuoc doi đen o Thiem Tay va bac Son Tay. Toi thoi Tam Quoc, dan Hung No đa đong đuc, the luc lon dan. Tao Thao ben phan tan nguoi Hung No thanh 5 bo, cho o 5 huyen thuoc Son Tay hien nay la: Huyen Thi (huyen Cao Binh), Bo Tu (huyen Bo), Tan Hung (Han Chau), Đai Lang (huyen Van Thuy), Ky huyen (huyen Ky). Moi bo đat mot quan cam đau goi la Suy, sau đoi lam Đo uy va chon mot nguoi Han lam chuc Tu ma đe cai quan chung. Trong 5 bo đo, bo nho co khoang 3.000 ho, bo lon khoang 10.000 ho.


= Nguoi Yet =

Đay la mot bo lac nho cua nguoi Hung No, tu Trung A doi đen mien Vu Huong o đong nam Son Tay (huyen Tam) va chiu su lanh đao cua cac quy toc Hung No tai đay.


= Nguoi Tien Ti =

La mot toc Đong Ho. Cuoi thoi Đong Han, sau khi nguoi bac Hung No doi ve phia tay thi nguoi Tien Ty lan gan het đat cu cua Hung No. Toi giua the ky 2, nguoi Tien ty khong che mot vung rong lon tu khu vuc Lieu Ha toi hanh lang Ha Tay, giap U Xum va co mot bo phan đa vao ben trong Van Ly truong thanh. Thi toc Tien Ty co 4 ho: Mo Dung, Đoan, Thac Bat, Vu Van.


= Nguoi Chi (hay Đe) =

La mot toc o mien đong Cam Tuc, truoc đay thoi nha Chu goi la Tay Nhung. Sau nay mot bo phan roi đen Thiem Tay. Nguoi Chi co 5 ho: Du Mi (huyen Kinh Duong - Thiem Tay), Nghien, Hung Quoc, Lam Vi, Luoc Duong. Thoi Tam Quoc, nguoi Chi vao Trung nguyen rat nhieu.


= Nguoi Khuong =

Cung la mot toc Tay Nhung, o rai rac mien Cam Tuc, Thanh Hai va Thiem Tay. Thoi Han, nguoi Khuong luon đanh nhau voi nguoi Han. Nguoi Khuong co toi 150 thi toc.


= Nguoi Tung =
Dan toc Tung von o đat Ba Thuc co, vung Ba Tay, Giang Cu (huyen Thuong Khe, huyen Cu tinh Tu Xuyen). Nguoi Tung co 5 ho: Ba, Pham, Tham, Tuong, Trinh. Ho Ba lam vua, cac ho kia lam toi. Cuoi thoi Đong Han, mot bo phan nguoi Tung roi vao Han Trung. Tao Thao phan tan đen đat Luoc Duong cho o lan voi nguoi Chi. Cuoi thoi Tay Tan, luu dan tro ve Ba Thuc cung tu truong Ly Đac.


Su sup đo cua nha Tay Tan Loan bat vuong lam nha Tay Tan suy yeu tram trong. Hang loat tong that co the luc va tai nang bi giet, khien hoang toc khung hoang nhan su khong co nguoi pho tro. Cac bo toc ngoai lai thua co xam nhap va lam loan Trung Nguyen.
Do khung hoang nhan su, cac vi vuong nha Tan phai dung toi cac tuong si nguoi "Ho" va ho nhan đo phat trien the luc. Mot bo tuong cua Thanh Đo vuong Tu Ma Dinh (nguoi tham gia loan bat vuong) la Luu Uyen đa lon manh trong luc cac su quan ho Tu Ma giet hai lan nhau. Khi loan bat vuong cham dut, Tu Ma Dinh đa bi giet; trong 8 vuong chi con lai Đong Hai vuong Tu Ma Viet nam quyen trong trieu.
Luu Uyen phat trien thanh canh quan đoc lap. Nam 304, Uyen xung lam vua, lap ra nuoc Han, su goi la Han Trieu. Uyen mang quan đanh chiem đat nha Tan, cac vuong cong nha Tan van mai me chem giet lan nhau khong lo tru hoa ngoai toc. Truoc khi Luu Uyen noi day, nam 303, nguoi toc Tung la Ly Đac, Ly Hung o Tay Thuc đa noi len chong Tan. Sau khi Ly Đac bi quan Tan giet, Ly Hung ke tuc, to ra la tuong co tai, đanh chiem Tay Xuyen ma nha Tan khong con kha nang quan ly, lap ra nuoc Thanh, su goi la Thanh Han.
Thang 11 nam 306, Tu Ma Viet giet Hue Đe Tu Ma Trung, lap Hoai Đe Tu Ma Xi len thay. Nha Tan khong dep noi su lam loan cua cac ngoai toc nguoi Ho tran lan khap Trung Nguyen.
Nam 310, Luu Uyen chet, con la Vu Đe Luu Thong len thay. Nam 311, Luu Thong tan cong kinh thanh Lac Duong, bat song Tan Hoai Đe va nhieu trieu than nha Tan. Trong cuoc tan cong cua Luu Thong, quan Tan that bai nhanh chong do khong đu manh va cac su quan nha Tan đeu chi nhan loan lac đe phat trien co đo rieng, khong muon cuu vua. Vua Tan bi bat nhung van khong ai lap vua thay đe co chinh lenh đieu khien "thien ha" cuu van tinh the. Mai toi nam 313, nghe tin Hoai đe bi Luu Thong giet hai, mot bo phan trieu than lap Tu Ma Nghiep len noi ngoi o Truong An, tuc la Tan Man Đe. Tuy nhien chinh the cua Man Đe cung đa rat suy yeu, chi cai quan mot goc Truong An. Nam 316, Luu Thong lai đieu quan de dang đanh chiem Truong An bat song Man Đe. Tan Man Đe lam tu binh roi bi Luu Thong giet chet. Nha Tay Tan diet vong.
Mot quy toc nha Tan la Lang Nha vuong Tu Ma Tuan (hay Due - chau noi Tan Vu Đe) tap hop luc luong o Giang Đong, tu xung lam vua, tuc la Tan Nguyen Đe, tro thanh nguoi ke tuc Tan Man Đe. Do nha Tan cua Tu Ma Tuan đong đo o Kien Khang, phia đong so voi nha Tan cua cac vua truoc nen su goi la nha Đong Tan (317-420).


Ngu Ho hon chien = Tien Trieu - Hau Trieu =
Mot bo tuong cua cha con Luu Uyen - Luu Thong la Thach Lac, nguoi toc Yet, trong qua trinh giup Han Trieu diet nha Tan, đa tranh thu phat trien the luc rieng.
Sau khi diet đuoc Tay Tan, Luu Thong khong chu tam đen chinh su, chi choi boi huong lac, viec trieu đinh bi Can Chuan (靳準) thao tung. Nam 318, Thong qua ham tuu sac ma chet, con la Luu Xan len thay. Can Chuan nam quyen lan at Xan, long hanh phe truat giet Xan, tan sat con chau Luu Uyen va Luu Thong. Mot nguoi con nuoi cua Luu Uyen la Luu Dieu đang cam quan ngoai mat tran, keo ve kinh đo Binh Duong (Son Tay) diet Can Chuan. Luu Dieu đuoc mot so lon đai than ung ho đua len ngoi đe, đat quoc hieu la Trieu, con goi la Tien Trieu. Luc đo cac toc Ho tran xuong Trung Nguyen rat nhieu. Luu Dieu len ngoi, binh đinh dep het su phan khang cua cac dan toc thieu so nhu Chi, Khuong, Ba, Yet. Đe cung co quyen thong tri, ong chia re toc Ho va Han va loi dung mot so phan tu thuong tang dan toc đe cai tri dan toc ay.
Cung luc Luu Dieu diet Can Chuan, tuong Thach Lac cam quan o ngoai cung ra mat xung vuong, ly khai Tien Trieu, cung đat ten nuoc la Trieu, su goi la Hau Trieu.
Vi gioi thong tri chinh tri hu bai, noi bo Tien Trieu mau thuan gay gat, co ban quoc gia hoan toan bat on. Nam 329, Luu Dieu bi Thach Lac đanh bai, bat song va giet chet. Nuoc Han Trieu mat.


= Tien Luong - Tien Yen - Bac Đai =
Trong khi Ngu Ho xau xe đat đai Trung Nguyen, mot tuong vung bien phia tay cua nha Tay Tan la Truong Quy coi giu Luong Chau, khong hang phuc cac chinh quyen Ngu Ho, tu giu bo coi cai tri va van dung nien hieu nha Tan. Toi khi Trung Nguyen co ban mat ve tay Ngu Ho, ong tu lap lam Luong Vuong, lap ra nuoc Tien Luong, đinh ky van sai nguoi đi su toi Kien Khang xin lenh nha Đong Tan.
Dong ho Truong Quy cai tri Tay Luong rat đuoc long dan, truyen đuoc 9 đoi keo dai hon 70 nam, mot thoi gian dai trong so 16 nuoc thoi đo.
Trong khi đo tai vung phia bac va đong bac co đong nguoi Tien Ty sinh song, trong đo co ho toc Mo Dung va ho Thac Bat lon manh.
Ho Thac Bat tran tri phia bac, xen lan voi nguoi Hung No. Cuoi thoi Tay Tan, thu linh Thac Bat Y Lo co cong cung thu su U chau nha Tan la Vuong Tuan đanh lui vai cuoc tan cong cua quan Han Trieu do Thach Lac chi huy. Vi vay, Y Lo đuoc nha Tan phong lam Đai Cong, cai tri đat Đai. Khi Tien Trieu va Hau Trieu lay gan tron trung nguyen, ho Thac Bat xung vuong, lap ra nuoc Bac Đai.
O phia đong bac, ho Mo Dung cung nhan luc hai nuoc Trieu hon chien va nha Tan nep xuong phia nam đe phat trien luc luong. Nam 337, Mo Dung Hoi lap ra nuoc Tien Yen.


= Hau qua tu su tan ra cua Hau Trieu: Tien Tan =
Toi giua the ky 4, phia bac Trung Quoc co mot loat bien đong dan toi su diet vong cua hang loat quoc gia Ngu Ho va thay vao đo la su ra đoi cua mot loat nuoc khac.
Sau khi diet Tien Trieu, Hau Trieu tro thanh nuoc lon nhat mien bac, tuy chua diet đuoc Thanh Han, Tien Yen va Tien Luong nhung van hay can thiep vao Bac Đai. Thach Lac rat chu trong xay dung chinh quyen, tiep thu van minh Han toc. Nam 333, Thach Lac chet, quyen hanh roi vao tay em Lac la Thach Ho. Ho giet het con chau Lac, tu xung lam vua. Nhung Ho la bao chua, tan sat rat nhieu quan lai roi ca con chau cua minh. Ong con xay dung tran lan, cuop ca vo con nguoi khac đe hoang dam vo đo, nhan dan chet đoi rat nhieu.
Do vay cac dan toc noi day phan khang khong ngung. Cac con trai Thach Ho tranh quyen. Thai tu Thach Tuyen giet Thach Thao, Thach Ho giet Thach Tuyen. Nam 349, Thach Ho chet, chinh quyen roi vao tay con nuoi Ho la Thach Man (von ten la Nhiem Man, la nguoi Han). Man giet het con chau Thach Ho, tu lap lam vua, đat ten nuoc la Nguy, tuc la nuoc Nhiem Nguy. Mot nguoi trong hoang toc Hau Trieu la Thach Chi tu lap o Tuong Quoc. Nhiem Man đanh bai buc hang tuong cua Chi la Luu Hien, sai Luu Hien đanh giet Thach Chi. Hau Trieu mat.
Tuy nhien Nhiem Man hung hang khong đuoc bao lau. Co trong tay binh hung tuong manh, Nhiem Man diet Hau Trieu. Nam 352, Nhiem Man mang quan đanh Tien Yen, đanh chiem hon nua đat Yen, sap thong nhat mien bac. Biet Nhiem Man kieu ngao chu quan khinh đich, Yen vuong Mo Dung Tuan dung ke bat song đuoc Man chem chet. Nuoc Nhiem Nguy ton tai chi hon 2 nam.
Nam 347, quyen than Đong Tan la Hoan On mang quan diet nuoc Thanh Han cua Ly The (chau Ly Hung).
Khi Hau Trieu tan ra, mot loat cac tu truong cac bo toc nguoi Chi, nguoi Khuong ra suc tu lap. Nam 350, mot tuong cu cua Hau Trieu, nguoi toc Chi (hay Đe) la Bo Hong chiem giu Quan Trung, lap ra nuoc Tien Tan, đoi ra ho Phu. Khi đo Hau Trieu chua mat han, Phu Hong bi tuong Hau Trieu la Ma Thu đau đoc chet, con la Phu Kien len thay.
Nam 351, đai tuong Hoan On cua Đong Tan sau khi diet Thanh Han lai mang quan đanh Tien Tan. Phu Kien bo Truong An chay, nhung lai dung ke "vuon khong nha trong", đot het lua ngoai đong khien quan Đong Tan bi đoi. Hoan On buoc phai rut quan ve.
Tam yen mat nam, Phu Kien tan cong ve phia đong, tranh gianh đat cu cua Hau Trieu va Nhiem Nguy voi Tien Yen. Ve co ban, sau nam 352, Trung Nguyen nam trong tay Tien Tan va Tien Yen, phia bac xa xoi la Bac Đai, phia tay xa xoi la Tay Luong (Tien Luong).
Nam 355, Phu Kien chet, con la Phu Sinh len thay. Phu Sinh sinh ra đa chi co 1 mat, rat tan nhan, sat hai nhieu quan lai va nguoi trong ho, he nhung nguoi nay lo pham phai nhung chu "mot", "thieu" "le"... vi Sinh cho rang am chi đen tat mot mat cua minh. Vi the long nguoi chan ghet Sinh. Nam 357, em ho Sinh la Phu Kien giet Sinh len thay, tro thanh mot trong nhung vua noi tieng nhat thoi Ngu Ho.
Nho chinh sach hoa hop dan toc, thu hut nhan tai nguoi Han, Tien Tan duoi tay Phu Kien lon manh rat nhanh. Nam 371, Kien đanh bat song vua Tien Yen la Mo Dung Vi. Toi nam 376, buc hang nuoc Tay Luong cua Truong Thien Tich. Sau đo, nhan khi Bac Đai co tranh chap noi bo, Phu Kien diet Bac Đai, chia đat lam hai. Ve co ban, lan đau tien Phu Kien thong nhat toan mien bac Trung Quoc ke tu nam 304.


Vai tro cua Đong Tan = Bac phat =
Đong Tan du phai nep xuong phia nam, nhung neu so tiem luc voi cac nuoc Ngu Ho bi chia cat o phia bac thi cung la mot nuoc lon. Tuy nhien, noi bo Đong Tan luon an chua mau thuan giua cac ho toc nam quyen trong trieu. Ho Tu Ma lam vua chi co hu vi, quyen hanh trong tay cac chi ho quy toc lon, mot so o Giang Nam, mot so di cu tu phuong bac xuong.


 To Đich  Khi nha Tay Tan moi mat, nhieu thanh tri phia bac van trong tay cac tuong trung thanh voi nha Tan. phia nam, mot bo phan tuong linh, đien hinh la To Đich, rat tha thiet phoi hop voi cac tuong phia bac tien hanh bac phat đe thu phuc Trung Nguyen.
Nhung vua Đong Tan va đai đa so cac đia chu mien nam khong muon chien tranh, do đo khong cap quan va vu khi, chi cho To Đich mot it luong thuc. To Đich vuot Truong Giang đen luu vuc Hoai Ha, tu to chuc che tao vu khi va mo quan.
Trong vong 7-8 nam tu nam 323, quan To Đich tan cong vao quan Hau Trieu cua Thach Lac, gianh lai kha nhieu đat đai. Nhung cac đai than nha Đong Tan so chien thang ngoai mat tran se khien uy the cua ong qua lon nen tim cach kim che ong. Nhung hanh đong đon le cua To Đich dan dan bi co lap, yeu đi va khong mang lai ket qua lon. Quan Ngu Ho thua co phan cong gianh lai đat đai. Ong buon rau qua đoi.
Khong lau sau đo cac tuong phia bac nhu Vuong Tuan, Luu Con, Ly Cu lan luot bi quan Ngu Ho đanh bai, mien bac mat hoan toan.


 Hoan On  Tuy khong thanh cong, nhung y chi chong Ngu Ho cua To Đich, Luu Con đa tro thanh nhung tam guong cho tuong si the he sau cac ong noi theo.
Sau To Đich, mot thoi gian dai Đong Tan co thu o mien nam khong phat binh đanh mien bac. Mai toi khi Hoan On cam quyen trong trieu, viec bac phat moi đuoc chu trong. La nguoi co tai va quyet đoan, Hoan On to chuc quan đoi đanh Thanh Han. Nam 347, ong diet nuoc Thanh Han cua nguoi Tung.
Nam 351, ong lai tien quan đanh Tien Tan cua Phu Kien nhung đuong xa bi thieu luong nen phai rut ve.
Nam 354, Hoan On lam tran thu Kinh chau lai cat quan bac phat đanh Phu Kien nuoc Tien Tan. Nhan dan nguoi Han thay quan cua Hoan On đeu mung ro, mang ruou thit ra đon, nhung cac đia chu o gan Truong An lai khong co ai hoan nghenh. Hoan On lay lam la. Hoi ra ong moi biet rang tu khi vao chiem Trung Nguyen, cac trieu đinh nguoi Ho đa dung chinh sach uu đai đia chu nguoi Han, cat nhac lam quan va cho mien suu dich. Vi the cac đia chu nguoi Han rat ung ho cac trieu đinh Ngu Ho. Hoan On đong quan them mot thoi gian nua nhung van khong the keu goi đuoc tang lop nay. Ong đanh phai rut quan ve nam. Trong lan bac phat nay Hoan On cung đa cau danh si nguoi Han la Vuong Manh ra giup minh, nhung Manh tu choi va quay sang giup quy toc Tien Tan, nguoi sau đo tro thanh vua Tan la Phu Kien.
Do may lan bac phat khong thanh, uy the trong trieu cua Hoan On bi giam sut. Ho Vuong, ho Ta nhan dip ong gia yeu, đa ngan can viec đoat ngoi nha Tan cua ong nam 372.


= Đai chien Phi Thuy =
Hoan On mat, Ta An nam quyen. Ta An to ra la nguoi mem mong hon Hoan On, khong hiep che vua Tan.
Luc đo, Tan Chieu đe (Phu Kien) đa lam chu toan bo mien bac, ong huy đong 90 van quan gom nhieu sac toc Ho va ca nguoi Han đi đanh mien nam, bat chap su phan đoi cua nhieu đai than. Phu Kien chu quan kieu ngao noi rang quan Tan chi cam nem roi ngua xuong Truong Giang la đu lap song roi.
Tuong tien phong la Phu Dung đuoc lenh cam 27 van quan tien phong đi truoc. Ta An tien cu chau la Ta Huyen voi Tan Hieu Vu Đe Tu Ma Dieu lam tuong, mang 8 van quan ra đong o Lac Gian đon quan Tien Tan.
Khi hai ben sap đoi tran, Phu Kien đa mac sai lam la tin tuong vao hang tuong nguoi Han cua Đong Tan moi hang la Chu Tu, sai Tu đi du hang Đong Tan. Chu Tu con nho Đong Tan, nen mang het tinh hinh Tien Tan tiet lo cho Ta Huyen, khuyen nen chu đong đanh quan Tan truoc khi đai quan 90 van kip tap hop đong đu. Tu con hen lam noi ung cho quan Tan.
Luc đo Phu Dung đang an ngu song Phi. Ta Huyen ben sai nguoi noi voi Phu Dung xin quan Tan tam rut đe quan Tan qua song quyet chien. Phu Kien cung muon loi dung quan Tan qua mot nua se đanh up nen đong y rut lui mot đoan.
Đung hen, quan Tan sang song. Trong đem toi, quan Tan đang cho nghenh đich, Chu Tu cam mot canh quan, bong ho to:

Quan Tan thua to roi!
Quan Tan đa sac toc, von bi cuong buc ra tran cho Phu Kien, nghe noi thua tran lien quay đau nhat loat bo chay, tien phong Phu Dung khong the ngan lai đuoc. Ta Huyen thay quan Tan chay, thua co thuc quan Tan truy kich, giet chet rat nhieu. Phu Dung bi tu tran trong loan quan.
Đo la tran Phi Thuy, lon nhat thoi Ngu Ho, quyet đinh cuc dien nam bac, cuu van su ton tai cua nha Tan va lam suy yeu tram trong nuoc Tan. 90 van quan Tan đai bai bo chay ve phia bac. Phu Kien ve toi Lac Duong thu thap tan quan chi con may chuc van.


Su thong nhat cua Bac Nguy = Xe nat Tien Tan =
Đai quan Tien Tan cua Phu Kien chay ve bac, tan ra tung mang. Nhan su suy yeu cua Tien Tan, cac tuong duoi quyen bat đau thuc hien y đinh ly khai, tai lap the chia cat Ngu Ho o mien bac nhu truoc đay.
Thuc ra, nguy co tai chia cat đa ton tai ngay khi Phu Kien thong nhat, vi trong hang ngu tuong si cua ong, co nhieu nguoi di toc đuoc ong thu phuc, đa manh tam ly khai.
Khi cam đai quan xuong phia nam, Phu Kien đa giao cho tuong La Quang đi dep cac nuoc thieu so phia tay thuoc nuoc Tien Luong cu. Dep xong vung Tay Luong, Quang nhan Phu Kien bai tran ben cat đat Luong xung lam Luong vuong, lap ra nuoc Hau Luong (384).
Nam sau, mot thu linh nguoi Tien Ty khac la Khat Phuc Quoc Nhan cung noi day xe đat Tan, lap ra nuoc Tay Tan (o vung Cam Tuc ngay nay).
Ngay nam 383, cac tuong ho Mo Dung, con chau nuoc Tien Yen cu, đa tach rieng khoi đai quan Tien Tan thao chay ve phia bac, lap luc luong rieng chong lai Phu Kien. Ngay trong hang ngu cac tuong ho Mo Dung cung chia cat va khong than phuc nhau. Con Tien Yen vuong Mo Dung Tuan la Mo Dung Thuy lap ra nuoc Hau Yen, mot tuong khac la Mo Dung Xung chiem vung Son Tay lap ra nuoc Tay Yen.
Nam sau, mot bo tuong nguoi Khuong, cung tung đuoc Phu Kien cho hang khong giet trong khi thong nhat phuong bac la Dieu Truong, nhan bi sai đi đanh Tay Yen bai tran, so bi Phu Kien bat toi, ben ly khai, lap ra nuoc Hau Tan.
Dong doi nuoc Bac Đai cu la Thac Bat Khue, đuoc mot so cuu than trung thanh, nhan khi thien ha đai loan, đon lap lam vua, tai lap nuoc Bac Đai, đen nam 386 đoi ten la Nguy, su goi la Bac Nguy.
Nhu vay, chi sau mot thoi gian rat ngan sau tran Phi Thuy, mien bac lai bi chia cat tro lai, tren ban đo phia bac co su ton tai cua 7 quoc gia.


= Ngu Ho tai hon chien =


 Tan diet Tan, Yen nuot Yen  Mo Dung Thuy nam trong tay luc luong kha manh cu cua Tien Tan, nen nhanh chong phat trien nuoc Hau Yen thanh nuoc lon, đong đo o Trung Son.
Hai nuoc Tay Yen va Hau Tan lien ke voi đat Tien Tan nen xung đot xay ra ac liet. Nam 385, Phu Kien bi quan Tay Yen cua Mo Dung Xung cung keo đen đanh Tien Tan đe bao thu hoa vong quoc nam 371, vay đanh o Truong An, phai pha vay ra ngoai. Cung luc đo quan Hau Tan cua Dieu Truong thua co đon bat giet Kien. Mot so trieu than sot lai cua Tien Tan lap con Kien la Phu Phi len ngoi o Nghiep Thanh, nhung nhanh chong bi quan Tay Yen đanh bai. Phu Phi bi tu tran.
Chinh trong noi bo cac quoc gia ly khai Tien Tan cung vo cung roi ren. Nuoc Tay Yen tu nam 384 đen 386 lien tuc đoi chu, ho Mo Dung chem giet lan nhau. Cuoi cung, nam 386, Mo Dung Vinh gianh đuoc ngoi vua. Nhung luc đo Tay Yen đa suy yeu, bi mat Truong An vao tay Hau Tan.
Nam 386, nghe tin vua Tien Tan la Phu Phi bi giet, chau ho cua Phu Kien la Phu Đang đuoc lap lam vua. Cac vua Tien Tan noi đoi ke tuc nhau chien tranh voi Hau Tan cua Dieu Truong, nhung cuoi cung đeu bi cha con Dieu Truong - Dieu Hung đanh bai. Nam 394, Phu Đang bi quan Hau Tan cua Dieu Hung giet chet. Phu Sung đuoc lap len thay, nhung van khong xoay chuyen đuoc tinh the. Phu Sung bi quan Hau Tan đanh bai, bo chay ve phia tay, bi quan Tay Tan bat giet. Nuoc Tien Tan mat.
Hau Tan diet đuoc Tien Tan, phat trien thanh nuoc lon phia tay. Trong khi đo, Hau Yen vuong Mo Dung Thuy khong muon ho toc Mo Dung bi chia re, ben mang quan đanh Tay Yen. Nam 394, Mo Dung Thuy giet đuoc Mo Dung Vinh, diet nuoc Tay Yen. Hau Yen cung tro thanh nuoc lon. Ve co ban, Hau Tan va Hau Yen đong o vi tri nhu Tien Tan va Tien Yen truoc đay.


 Hai nuoc Yen moi  Tuy nhien, cuc dien đo lap tuc bi pha vo. Nuoc Nguy cua Thac Bat Khue nhanh chong lon manh, cat quan nam tien, đanh Hau Yen. Quan yen khong chong noi, thai tu Mo Dung Bao lien tuc bi thua tran. Mo Dung Thuy phai tu tay cam quan tam đay lui đuoc quan Nguy, nhung khong lau sau thi gia yeu ma mat (396).
Quan Nguy lai nam tien, lay đat Hau Yen nhu tam an la dau. Vung Ha Nam, Ha Bac bi quan Nguy chiem. Hau Yen rut len phia bac, chi bao gom đat cua nuoc Yen co thoi Chien Quoc xua kia. Cung luc đo noi bo Hau Yen lai xay ra tranh đoat, chem giet lan nhau, khien lien tiep chi trong chua đay 10 nam, cac vua Mo Dung Bao (398), Mo Dung Thinh (401), Mo Dung Hy (407) đeu bi giet. Mot nguoi con nuoi cua Mo Dung Bao la Cao Van giet Hy lam vua, nhung khong lau sau bi quyen than giet chet (409). Mot đai than nguoi Han la Phung Bat đuoc lap len ngoi, đoi quoc hieu la Bac Yen, vi khi đo nuoc Yen nam o phuong bac, đe phan biet voi nuoc Nam Yen.
Khi Hau Yen bi Nguy xam chiem, mot nguoi con cua Mo Dung Thuy la Mo Dung Đuc bo chay ve vung Son Đong, bi tach khoi luc luong cua Mo Dung Bao, khong the lien he đuoc. Nghe tin Mo Dung Bao bi giet (398), Đuc ben chiem lay vung Hoai Bac, giap voi Đong Tan, xung lam Nam Yen vuong. Tren thuc te Nam Yen va Bac Yen đeu rat nho be, khong co đu thuc luc đe tai lap su hung manh cua Tien Yen.


 Chia nho Hau Luong  Tai nuoc Hau Luong, sau khi vua sang lap La Quang chet (399), noi bo cung luc đuc, nhung nguoi trong ho tranh nhau quyen, giet hai lan nhau. Cac bo toc lan can thua co ly khai, chia cat nuoc Hau Luong lon thanh 4 nuoc nho: nguoi toc Hung No la Thu Cu Mong Ton dung Đoan Nghiep lam vua Bac Luong, nguoi Tien Ty la Thoc Phat O Co lap ra nuoc Nam Luong, nguoi Han la Ly Cao lap ra nuoc Tay Luong. Cung luc đo nuoc Hau Luong van chua mat han.
Toi nam 403, chau La Quang la La Long bi vua Hau Tan la Dieu Hung diet. Tren ban đo phia bac khi đo co 8 nuoc: Bac Nguy (lon nhat), Bac Yen, Nam Yen, Hau Tan, Tay Tan, Bac Luong, Nam Luong, Tay Luong.


= Ca lon nuot ca be =
Chien tranh sinh ton giua Đong Tan va Ngu Ho van ac liet. Nam 407, hau due cua mot toc nguoi Hung No, con cua Luu Ve Than - thu linh nguoi Hung No bi Thac Bat Khue đanh bai khi dung nuoc Nguy nam 386 - ten la Luu Bot noi day o mien bac, đoi ho la Hach Lien. Hach Lien Bot Bot von la thuoc tuong cua Hau Tan. Dieu Hung phan cap cho ong 5 bo Tien Ti va hon 2 van nguoi Ho tran thu phuong bac, vi đo ong đuoc nam quan tu lap ra nuoc Ha, đinh đo o Thong Van (Hanh Son, Thiem Tay).
Nam 410, tuong Đong Tan la Luu Du diet nuoc Nam Yen cua chau Mo Dung Đuc la Mo Dung Sieu.
Nam 414, vua Tay Tan la Khat Phuc Si Ban diet nuoc Nam Luong cua Thoc Phat Nuc Đan.
Nam 417, tuong Đong Tan la Luu Du lai bac tien, chiem Truong An, diet nuoc Hau Tan cua chau Dieu Truong la Dieu Hoang. Du đe con la Nghia Chan o lai giu Truong An roi rut quan ve. Nhan khi Luu Du mai tranh gianh quyen hanh trong trieu Tan đe chuan bi cuop ngoi, khong chu y toi mien bac, vua Ha la Hach Lien Bot Bot (Luu Bot) mang quan đanh chiem Truong An - kinh đo cu cua Hau Tan. Luu Nghia Chan bo Truong An chay ve nam. Tu đo Ha cung thanh mot nuoc lon, the cho cua Hau Tan.
Nam 420, Luu Du cuop ngoi nha Tan, lap ra nha Tong, su goi la Luu Tong.
Nam 421, vua Bac Luong la Thu Cu Mong Ton (cuop ngoi Đoan Nghiep nam 401) mang quan diet Tay Luong cua chau Ly Cao la Ly Tuan.
Nhu vay toi nam 421, tren ban đo phia bac chi con cac nuoc: Bac Nguy, Bac Yen, Ha, Bac Luong, Tay Tan.
Nam 431, vua Ha la Hach Lien Đinh mang quan diet Tay Tan. Nhung cung nam 431, vua Bac Nguy la Thai Vu Đe Thac Bat Đao đieu quan đanh Ha. Nuoc Ha vua qua chien tranh voi Tay Tan, bi quan Nguy diet gon, nuoc Ha mat. The la 2 nuoc bi diet nam 431. Đay cung la lan duy nhat trong lich su noi chien Trung Quoc, mot nuoc vua diet mot nuoc khac lai bi diet ngay trong 1 nam.
Nam 436, Bac Nguy đanh Bac Yen, bat vua Yen la Phung Hoang. Nuoc Bac Luong con lai tro troi cung khong ton tai đuoc lau. Nam 439, Thac Bat Đao đanh Bac Luong, bat vua Luong la Thu Cu Muc Kien. Cuc dien Ngu Ho loan Hoa hon 100 nam voi hon 20 quoc gia cham dut.
Toan the phuong bac đuoc thong nhat trong tay Bac Nguy. O mien nam trong tay nha Luu Tong, su goi thoi ky cac trieu đai nam va bac noi nhau cai tri hai mien la Nam Bac trieu. Chien tranh van chua cham dut.


Binh luan = Tinh sac toc =
Tinh ca cac vua nha Tan, thoi Ngu Ho thap luc quoc co toi gan 150 vua xung đe hoac xung vuong. Chien tranh xay ra lien mien tren hau khap mien bac Trung Quoc. Mien nam tuy khong nhieu chien su nhu mien bac nhung cung gap phai loan do cac tuong gay ra va sau đo la khoi nghia nong dan.
Khong giong nhu nhung thoi đai loan lac Chien Quoc truoc đo hay Ngu đai Thap quoc sau đo, chien tranh Ngu Ho loan Hoa mang nang tinh sac toc. Đay la lan đau tien cac toc Ho phuong Bac tran xuong Trung Nguyen va dung len chinh quyen cua chinh minh, tranh gianh voi nguoi Han va tan sat lan nhau. Do đo muc đo đoi đich giua cac sac toc gay gat hon so voi thoi Ngu Đai the ky 10, khi cac toc nay đa co be day vai tram nam o lan voi nguoi Han va it nhieu đuoc huong đia vi nhat đinh trong xa hoi, khong đon thuan lam no ty nhu truoc đay.


= Nhung ong vua hieu chien =
Mot loat quoc gia nay đuoc dung len roi mai đo, thay hieu, đoi ngoi chia cat trien mien. Chang nhung chien tranh tan khoc ma nen cai tri cua cac vua Ngu Ho cung tan khoc, mot phan do tinh sac toc. Khong giong voi cac vua nguoi Han, cac vua Ngu Ho phan lon xuat than co trinh đo van hoa thap, co tinh than thuong vo, hieu chien va ua dung vu luc. Cac nha su hoc đa xac nhan thoi ky nay xuat hien nhung bao chua nhu Thach Ho, Nhiem Man, Phu Sinh, Hach Lien Bot Bot... Nhieu vua Ngu Ho đong thoi la nhung vien tuong thien chien, thuong truc tiep lam tuong cam quan ra mat tran va lap cong hien hach nhu Thach Lac, Thach Ho, Phu Kien, Mo Dung Thuy, Dieu Truong, Hach Lien Bot Bot... Đong thoi khong it vi bi bat hoac bo minh ngoai chien truong nhu Luu Dieu nuoc Tien Trieu; Nhiem Man nuoc Nhiem Nguy; Phu Kien, Phu Đang, Phu Xung nuoc Tien Tan... Đo la mot điem khac cua cac vua Ngu Ho voi cac vua Đong Tan - thuong ket thuc so menh trong cung đinh, du la trong thoi hoa binh hay loan lac.


= Nhung quoc gia va ong vua van so =
Hien nhien, trong cung đinh cac trieu đai Ngu Ho ngan ngui cung khong it bien loan. Hon 20 nuoc thay nhau chia cat mien bac. Cung nhu so phan cac vua nha Tay Tan, hau het cac quoc gia Ngu Ho đeu chi hung thinh đuoc mot đoi voi mot vi vua anh minh va vua khai quoc. Cac vua khai quoc chua đu thoi gian va luc luong thong nhat đa qua đoi hoac bi tru khu. Cuoc thanh trung dien ra trong hau het noi bo cac trieu đai Ngu Ho. Tinh trung binh, moi vi vua chi ngoi ngai vang đuoc vai nam. Trong so 20 nuoc chi co cac nuoc Tien Luong, Tien Yen, Bac Yen, Ha, Tay Tan, Hau Tan la tuong đoi yen on noi bo, khong co lat đo, thoan đoat. Con lai nhung quoc gia khac đeu xay ra chem giet, sat hai cung đinh, trong khi đo ben ngoai bien gioi, chien su con đang roi ren, nguy co mat nuoc can ke. Suot hon 100 nam, chi co vai vi vua Ngu Ho đuoc gioi su hoc đanh gia cao, nhu Luu Uyen nuoc Han Trieu, Thach Lac nuoc Hau Trieu, Ly Hung nuoc Thanh Han, Phu Kien nuoc Tien Tan va Mo Dung Thuy nuoc Hau Yen. Chinh nuoc Bac Nguy hung manh, co cong thong nhat mien bac cung khong tranh khoi nhung bien loan cung đinh, ngay trong thoi ky xay dung: vua sang lap Thac Bat Khue va vua thong nhat Thac Bat Đao đeu bi sat hai.


= Ve nha Tan trong chien tranh voi Ngu Ho =
Xet toan cuc sau xa, ngon lua Ngu Ho co the khong chay lan rong va keo dai nhu đa dien ra trong lich su, neu nhung nguoi cam quyen ho Tu Ma sang suot hon.

Thu nhat la loan bat vuong cham lua cho loan Ngu Ho. Nhung nguoi Ho mo đau cho cuoc đai loan nhu Luu Uyen, Ly Đac se khong dam khoi loan, hoac se bi dep nhanh chong neu ke tuc Tan Vu Đe la mot ong vua sang suot va loan bat vuong dung lai o trong cung đinh, khong tro thanh chien truong lan rong ra ngoai kinh thanh. Chinh tu khi cac vuong tap hop đai quan hon chien đe đanh Tu Ma Luan (301), Ly Đac va Luu Uyen moi lan luot co co hoi lo dien (302, 304). Nuc cuoi la trong loan bat vuong cac vuong ra suc dung co can vuong pho ta hoang đe con khi Ngu Ho loan Hoa thi cac hoang than chi đung nhin Tay Tan sup đo hoang đe bi giet, roi tu lap.
Thu hai, Đong Tan chua them mau thuan cua cac si toc goc Giang Nam va cac si toc di cu tu Trung Nguyen. Cac si toc mien nam bi đat thap hon đia vi si toc mien bac trong chinh quyen Đong Tan, vi vay khong the huy đong toan the suc manh cua Giang Nam vao cuoc chien.
Thu ba la su uon hen cua nhung nguoi cam quyen Đong Tan. Cac vua Đong Tan khong co ai đang ke trong lich su Trung Quoc, ke ca vua sang lap Nguyen Đe Tu Ma Tuan va Tan Hieu Vu Đe Tu Ma Dieu - ong vua trong thoi gian cai tri co tran Phi Thuy. Cac vua Đong Tan đai the mo nhat nhu cac vua Đong Han sau Luu Tu, đai quyen nam trong tay cac the toc. Ngay trong cac the toc chia nhau nam quyen thi hai ho lon la ho Vuong, ho Ta cung khong co tinh than bac tien, chi muon giu Giang Nam yen on.Tham chi cac the toc con tranh gianh quyen luc lan nhau va voi ca hoang that Đong Tan. Vi the, truoc nhung co hoi thu phuc mien bac nhu khi Can Chuan tan pha Han Trieu, Nhiem Man tan pha Hau Trieu (va keu goi hop tac), Phu Kien đai bai o Phi Thuy, Đong Tan đeu khong tan dung triet đe. Vi vay, mien bac tiep tuc trong tay toc nay hay toc khac cua Ngu Ho khong chi trong thoi Đong Tan ma suot gan 300 nam (toi nam 581). Chinh sach đoi pho cua đai than Vuong Đao la "Cu binh tinh, hoa hoan tam thoi roi đau lai vao đo". Ta An khi ke tuc Hoan On cung lap lai chinh sach cua Vuong Đao. Cai chet uat uc cua To Đich, du khong oan khuat nhu Nhac Phi, nhung cung xuat phat tu nguyen nhan "hoa hoan, ngai bac tien" cua cac vua Đong Tan - nhu Tong Cao Tong sau nay.
Đong Tan đuoc xem la ke tuc Đong Ngo theo cach goi Luc trieu o Giang Nam, nhung noi bo chia re va bat on hon nhieu so voi Đong Ngo truoc đay. Vi vay, du chien thang Phi Thuy co dang dap cua chien thang Xich Bich - quan nam đai thang quan bac, dung đia the hiem tro, lay vai van đich tram van, tan dung su chu quan cua đich manh..., nhung sau đo Đong Tan van khong manh len nhu Đong Ngo ma lai yeu đi. Chien thang nay chi ngan can su nghiep cua Phu Kien noi rieng, nguoi Ho nam tien noi chung va duy tri them su ton tai cua nha Tan. Vi vay đoi sau cung khong xem Phu Kien nhu Tao Thao, khong so Ta Huyen voi Chu Du, khong xep Tu Ma Dieu ngang voi Ton Quyen.

Co mot nguyen nhan khac khien nha Tan khong the bac tien thanh cong, đo la chinh sach cai tri cua cac trieu Ngu Ho. Ho biet tan dung giai cap đia chu Trung Nguyen, cho huong uu đai, thu dung lam quan đe tan dung trinh đo van hoa va cho mien lao dich. Vi vay so đong đia chu phia bac đa ung ho cac trieu đai Ngu Ho.


Danh sach cac nuoc = Thap luc quoc =


= So khac =


Xem them Ngu Ho (dan toc)
Nha Tan
Loan bat vuong
Han hoa
Tran Phi Thuy
Danh sach vua Ngu Ho thap luc quoc


Tham khao Cac hoang đe Trung Hoa - Đang Huy Phuc, 2001
Lich su Trung Quoc tu thuong co đen Ngu đai Thap quoc, Hoc vien quan su cap cao - 1992
Lich su Trung Quoc - Nha xuat ban Giao duc - 1995


Ghi chu Chu thich