Fyodor Mikhailovich Dostoyevsky(tieng Nga: Фёдор Михайлович Достоевский ;; 11 thang 11 (lich cu: 30 thang 10) nam 1821 – 9 thang 2 (lich cu: 28 thang 1) nam 1881), hay con đuoc goi la Dostoevsky, la mot nha van noi tieng nguoi Nga. Cung voi Lev Tolstoy, Dostoevsky đuoc xem la mot trong hai nha van Nga vi đai the ky 19. Cac tac pham cua ong, nhu Anh em nha Karamazov hay Toi ac va hinh phat đa khai thac tam ly con nguoi trong boi canh chinh tri, xa hoi va tinh than cua xa hoi Nga the ky 19. Ong đuoc gioi phe binh đanh gia rat cao, phan lon xem ong la nguoi sang lap hay la nguoi bao truoc cho chu nghia hien sinh the ky 20, chang han, Walter Kaufman xem Ghi chep duoi ham la "tac pham ve chu nghia hien sinh tuyet voi nhat tung đuoc viet".
Tuy nhien o Lien Xo, sau Cach mang thang Muoi, nguoi ta hau nhu phu nhan toan bo cac sang tac cua Dostoevsky. Tu 1972, tac pham cua Dostoevsky moi đuoc nhin nhan lai va đanh gia đung muc o que huong cua minh.


Tieu su = Nhung nam đau đoi =

Dostoevsky sinh nam 1821 o Moskva, la con trai thu hai trong gia đinh co 7 anh em. Cha ong la Mikhail, von dong doi quy toc nhung đa sa sut, mot bac si quan y sau khi nghi huu lam viec tai benh vien Maryinski chuyen chua tri cac nguoi ngheo. Me ong la Mariya Fyodorovna, con mot thuong gia. Benh vien Maryinski, noi Dostoevsky song hoi nho, nam o cho toi te nhat cua thanh pho, mot khu vuc bao gom mot nghia trang cho toi nhan, mot trai thuong đien va mot co nhi vien cho tre so sinh. Khung canh khu pho nay đa đe lai mot an tuong lau dai len thoi tre Dostoevsky, som quan tam toi nhung nguoi ngheo, bi ap buc va thong kho. Du bi bo me cam, Dostoevsky van thich len ra vuon cua benh vien, noi nhung benh nhan đau kho ngoi suoi nang. Cau be Dostoevsky thich danh thoi gian ngoi ben cac benh nhan va lang nghe cac cau chuyen cua ho.
Co nhieu cau chuyen ve cach cha Dostoevsky đoi xu voi nhung đua con cua minh, nhung kho kiem chung ve tinh xac thuc cua chung vi co le chung dua tren tac pham Anh em nha Karamazov hon la đoi thuc cua tac gia. Tuy vay, nhung thu tu va tuong thuat cho thay giua Dostoevsky va bo co mot moi quan he kha tot đep.
Nam 1837, me cua Dostoevsky mat vi benh lao. Ong Mikhail quyet đinh gui cac con trai cua minh toi Hoc vien Ky thuat Quan su o kinh đo Sankt-Peterburg. Nam 1839, Fyodor Dostoevsky hay tin bo minh qua đoi. Mac du chua bao gio đuoc kiem chung, mot so nguoi tin rang Mikhail Dostoevsky chet boi chinh nhung nguoi nong no cua ong. Theo mot cau chuyen, trong mot con say ruou, ong đa lam ho phan no va ho đa giu ong ta, đo vodka vao mieng ong toi khi chet. Nhung tinh tiet tuong tu đuoc Dostoevsky mieu ta trong Ghi chep duoi ham. Mot so khac lai tin rang ong đa chet vi nhung nguyen nhan tu nhien, con cau chuyen sat nhan la do mot nguoi chu trai lang gieng bia đat đe co the mua cac tai san voi gia re. Vai nguoi lap luan rang nhung tinh cach cua nguoi cha đa anh huong lon toi nhan vat Fyodor Pavlovich Karamazov trong Anh em nha Karamazov, nhung nhung y kien nay chiu nhieu chi trich. Du sao đi nua su kien nay đa anh huong lon toi tam hon ong, đo la mot cach giai thich cho chu đe toi ac luon xuat hien trong cac tac pham cua Dostoevsky.


= Nhung sang tac đau tien =
Dostoevsky mac chung đong kinh. Con đong kinh đau tien xay ra nam ong len chin va thinh thoang lai xuat hien trong suot cuoc đoi ong. Trai nghiem ban than đa tro thanh co so cho viec mo ta con đong kinh cua cac nhan vat nhu Hoang than Myshkin trong Chang ngoc hay Smerdyakov trong Anh em nha Karamazov.
O Hoc vien Ky thuat Quan su Sankt-Peterburg, ong phai hoc toan hoc, mot mon ong xem thuong. Tuy vay, ong cung hoc van hoc tu Shakespeare, Pascal, Hugo, Balzac, va E.T.A Hoffmann. Tap trung vao cac linh vuc khac, Dostoevsky van lam tot cac bai kiem tra toan va nhan đuoc hoc bong nam 1841. Nam đo, ong đuoc cho la đa viet hai vo kich chiu anh huong cua nha tho/ nha viet kich lang man Đuc Friedrich Schiller la Mary Stuart va Boris Godunov. Cac vo kich nay chua suu tam đuoc. Dostoevsky tu mieu ta minh thoi ky nay nhu mot nguoi mo mong va ton sung Schiller. Nhung sau nay, o thoi ky đinh cao tai nang, y kien cua ong đa thay đoi va thinh thoang ong che gieu Schiller.
Sau khi tot nghiep, Dostoevsky đuoc đieu ve mot đon vi cong binh, nhung sau đo mot nam ong xin giai ngu.Khoang thoi gian nay, Dostoevsky hoan thanh viec dich cuon Eugenie Grandet cua Balzac nhung khong đuoc chu y lam.
Khoang cuoi nam 1844, Dostoevsky bat tay vao viet tieu thuyet. Tac pham đau tien ra đoi mot nam sau đo, Nhung ke ban han (Бедные люди). Khi moi in duoi dang cac phan tren tap san Sovremennik, cuon sach đa rat đuoc hoan nghenh. Theo chuyen ke, bien tap vien cua to bao, nha tho Nikolai Nekrasov đi vao van phong cua nha phe binh Vissarion Belinsky va noi: "Mot Gogol moi hien". Cuon tieu thuyet đuoc xuat ban thanh sach nhung nam sau đo đa khien Dostoevsky som noi tieng o tuoi 24.
Tuy nhien, cuon truyen vua Con nguoi kep (Двойник) va nhung tac pham ong viet may nam sau đo (Tieu thuyet chin chu, Ong Prokharchin, Ba chu,...) khong đuoc đanh gia cao. Nhieu nguoi đa cam thay tien đoan cua Belinsky, rang F. Dostoevsky se thanh mot trong nhung nha van Nga vi đai nhat co ve đa lam lan.


= Tu đay o Siberia =
Nam 1847, Dostoevsky tham gia vao nhom Petrashevsky, mot dien đan do Mikhail Vasilevich Petrashevsky, mot nguoi chiu anh huong cua Fourier khoi xuong. Nhu phan lon cac dien đan cua gioi tri thuc o kinh đo Peterburg bay gio, đo la mot tap hop phuc tap cua tri thuc, sinh vien, vien chuc,... chu yeu thao luan van hoc va nhat la triet hoc phuong Tay, cung nhu mot loat cac van đe xa hoi khac. Tuy khong co quan điem chinh tri ro ret, phan lon hoi vien bat man voi che đo quan chu Nga. Bat an ve cuoc cach mang 1848 o chau Au, hoang đe Nikolai I đa quyet đinh đan ap cac dien đan nhu vay. Ngay 23 thang 4 nam 1849, Dostoevsky bi bat.
Sau 9 thang nam tu trong ham phao đai Petropavlovskaya, ngay 16 thang Muoi mot, Dostoevsky cung 15 nguoi khac bi đua ra toa va ket an tu hinh. Ngay hanh hinh, ho đung trong thoi tiet lanh gia đe cho đoi mot loat sung ma vao phut chot bi bai bo boi mot lenh an xa cua hoang đe. Thay vao đo, ho bi ket an 4 nam lao đong kho sai tai Omsk, thuoc tay nam mien Siberia. Sau nay Dostoevsky co mo ta cho nguoi em cua minh rang nhung nam thang khac nghiet đo voi ong nhu "bi đong trong quan tai".
Ve trai linh đo nat ma "đang le phai sup xuong tu mot nam truoc", ong ke lai:

Mua he, ngot ngat khong chiu đuoc. Mua đong, ret khong the noi het. Tat ca cac tang đeu đa hong. Rac day toi mot inch, nguoi ta co the bi truot nga... Chung toi đuoc đong goi nhu ca trich trong thung. Khong co đu khong gian đe ma xoay nguoi...

Ong ra khoi nha tu nam 1854, nhung phai phuc vu trong Trung đoan Siberia. Ong đa trai qua 5 nam ke tiep nhu la mot binh nhi (sau thanh trung uy) o Tieu đoan 7, đong tai lau đai cua vung Semipalatinsk (nay thuoc Kazakhstan). Thoi gian o đay, ong bat đau moi quan he voi Maria Dmitrievna Isayeva, vo mot nguoi ban. Ho ket hon vao thang 2 nam 1857, khi nguoi chong qua đoi.
Nhung trai nghiem thoi gian o tu va quan ngu đa lam thay đoi lon niem tin ton giao va chinh tri cua ong. Truoc het, ong đa tinh ngo ve nhung tu tuong "phuong Tay", quyet đinh tu bo trao luu triet hoc Tay Au đuong thoi, thay vao đo cong hien nhung sang tac cua minh cho cac "gia tri Nga" truyen thong, trong nong nhu khai niem Sobornost cua Chu nghia than Slav (Slavophilia). Nhung con manh me hon the la su tang cuong đuc tin Co đoc giao, nhat la Chinh thong giao (sau nay ong mo ta su chuyen bien đo trong truyen ngan Bac nong dan Marey). Tu đay Dostoevsky đung tren thai đo phe phan hon voi triet hoc chau Au đuong thoi, đong thoi co thai đo khac nghiet voi cac trao luu hu vo va xa hoi chu nghia. Ve mat xa hoi, ong quay ra chi trich nhung nguoi cach mang, nghi ngo nhung cai cach xa hoi va nga sang nhung quan điem bao thu.


= Nhung nam chinh trong su nghiep =
Thang 12 nam 1860, Fyodor Dostoevsky tro ve kinh đo Sankt Peterburg, bat tay vao xuat ban mot loat cac tap chi van hoc nhu Время (Thoi đai) va Эпоха (Ky nguyen) voi nguoi anh trai Mikhail nhung khong thanh cong. So cuoi cung bi huy boi bai tuong thuat cua no ve Cuoc noi day thang Gieng o Ba Lan nam 1863. Nam đo ong đi du lich chau Au va thuong xuyen choi bac trong cac song bac. Ong đa gap Apollinaria Suslova, mot nguoi đan ba đep ma ong đa lay lam hinh mau cho hai nhan vat ten Katerina Ivanovna trong Anh em nha Karamazov va Toi ac va hinh phat. Dostoevsky chim sau vao tram uat va bai bac. Ong thua rat nhieu, co cau chuyen ke rang ong đa hoan tat Toi ac va hinh phat voi mot su gap gap đien cuong vi mong moi khoan tien tra truoc cua nha xuat ban. Cuoi cung, ong that su rong tui. Trong tuyet vong, ong đa viet Con bac (Игрок) đe đap ung mong muon cua nha xuat ban Stellovsky, khi ho tuyen bo se tranh chap quyen tac gia tat ca cac sang tac cua Dostoevsky neu ong khong viet tiep cho ho.
Dostoevsky tro ve nuoc Nga sau cai chet cua vo (1864) va anh trai Mikhail (1865). Thoi gian nay, vi tiep tuc vuong vao co bac, ong mac no rat nhieu va phai sang tac đe tra no, nhung khong vi the ma ong de dai voi nhung sang tac cua minh.
Nam 1864 xuat hien cuon Ghi chep duoi ham (Записки из подполья). Nam 1865, Dostoevsky bat đau viet Toi ac va hinh phat (Преступление и наказание), mot trong nhung tac pham quan trong nhat cua ong. Toi ac va hinh phat đuoc đang tung ky tren to bao Nguoi đua tin Nga.
Vi nhu cau viet nhanh hon, theo loi khuyen cua mot nguoi ban, ong quyet đinh tuyen mot thu ky. Đo la Anna Grigorievna Snitkina, mot co gai rat tre, moi 20 tuoi. Nam 1867, Dostoevsky ket hon voi Anna va cung nhau đi du lich chau Au. Thoi gian nay ong sang tac cuon Chang ngoc (Идиот).
Nam 1868, Anna sinh ha đua con gai Sonya nhung be gai nay bi chet yeu sau vai thang. Ve sau, Dostoevsky co them ba con: con gai Lyubov sinh nam 1869, con trai Fyodor sinh nam 1870 va con trai Alyosha sinh nam 1875.
Fyodor Dostoevsky tro lai Sankt-Peterburg vao nam 1871 va lien lac voi cac nhom bao thu. Trong hai nam 1871 va 1872, ong viet tac pham Lu nguoi quy am (Бесы). Suc khoe cua ong luon yeu kem sau nhung nam lao tu tai mien Siberia, chung benh đong kinh them nang va thoi gian nay ong con mac benh lao phoi, roi can benh tro thanh ung thu phoi.
Nam 1880, ong xuat ban cuon Anh em nha Karamazov (Братья Карамазовы). Đo la cuon tieu thuyet cuoi cung va đuoc xem la lon cua ong. Voi tac pham nay, Dostoevsky đuoc toan the gioi cong nhan la mot trong nhung đai van hao nuoc Nga.
Dostoevsky mat nam 1881 tai Sankt-Peterburg.


Cau noi noi tieng Cai đep cuu roi the gioi. Con đuoc dich la Cai đep giai thoat the gioi.
Chi co mot đieu ma toi lo so: “la khong xung đang voi nhung đau kho cua minh”.


Tac pham noi tieng Nhung ke ban han (Бедные люди; tieng Anh: Poor Folk; tieng Phap: Les Pauvres Gens – 1846)
Con nguoi kep (Двойник; The Double; Le Double – 1846)
Đem trang (Белые ночи, ban dich khac: Nhung đem trang; White Nights; Les Nuits blanches – 1848)
Ghi chep tu Ngoi nha chet (Записки из Мертвого дома; The House of the Dead; Souvenirs de la maison des morts – 1862)
Nhung ke tui nhuc (Униженные и оскорблённые, tam dich: Nhung ke bi lang ma va tat nguyen; The Insulted and Humiliated; Humilies et offenses – 1861)
Con bac (Игрок; The Gambler; Le Joueur – 1867)
Ghi chep duoi ham (Записки из подполья; Notes from Underground; Les Carnets du sous-sol – 1864)
Toi ac va hinh phat (Преступление и наказание; Crime and Punishment; Crime et Chatiment – 1866)
Chang ngoc (Идиот; The Idiot; L'Idiot – 1868)
Lu nguoi quy am (Бесы; The Possessed; Les Possedes – 1872)
Anh em nha Karamazov (Братья Карамазовы; The Brothers Karamazov; Les Freres Karamazov – 1880)


Ghi chu Tham khao Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Fyodor Dostoyevsky tai Wikimedia Commons
Fyodor Mikhailovich Dostoevsky, trang Vietscience
Tac pham cua Dostoyevsky tai Du an Gutenberg
Some works of Fyodor Dostoevsky in the original Russian