Đen Va o thon Van Gia, phuong Trung Hung, thi xa Son Tay, Ha Noi, con goi la Đong Cung trong he thong tu cung cua xu Đoai (Bac Cung thuoc xa Tam Hong, huyen Vinh Lac, Vinh Phuc; Nam Cung thuoc xa Tan Linh, Tay Cung thuoc xa Minh Quang, huyen Ba Vi, Ha Noi) tho than nui Tan Vien, vi than đung đau trong tu bat tu cua tin nguong dan gian Viet Nam. Đen đuoc Nha nuoc Viet Nam xep hang la di tich lich su van hoa cap quoc gia nam 1964.


Lich su Theo bia "Van Gia đong tran cung ky" (雲遮東鎮宮記) dung o đau hoi hai ben nha tien te o đen nam Tu Đuc thu 36 (1883) thi đen Va đa co tu thoi Viet Nam đang thuoc ach đo ho cua nha Đuong, luc ay đen la khu tho nho nhung rat linh ung. Ngoi đen đa trai qua nhieu lan trung tu, ton tao, trong đo co lan trung tu lon vao nam 1884. Su mo rong quy mo cua đen gan voi su thanh lap va phat trien cua tinh Son Tay thoi Phap thuoc. Sau khi tinh nay đuoc lap ra nam 1831 (Minh Mang thu 12), tinh ly la noi tap trung nhieu quan chuc, thuong gia chi cach đen Va khoang 2 km nen đe đap ung nhu cau tin nguong, nhung nguoi nay cung voi dan quanh vung đa hung cong đe xay dung them nha tien te 5 gian. Truoc đo, nha tien te đa co nhung quy mo nho. Cho đen nay, nha tien te đa trai qua 3 lan tu sua lon: tu tao nam 1829 (Minh Mang thu 10), đai tao nam 1902 (Thanh Thai thu 14) va lai tu tao nam 1932 (Bao Đai thu 7). Dua theo van tu chu Han khac o cot thi hau cung nhu hien nay đuoc lam vao cac nam 1915-1919. Gan đay, du an ton tao đen Va đa đuoc Uy ban nhan dan tinh Ha Tay phe duyet voi tong kinh phi 18 ty đong, du kien se bat đau bang viec tu bo đen chinh trong nam 2008.


Kien truc = Khong gian, canh quan =

Đen Va nam giua đoi Va, mot đoi cay co dien tich khoang 17.500 m² trong nhieu cay lim co thu, ngoai ra con co mit, thong, đai, muom... Trong đen trong cay voc vang va hai ben nha tien te co hai cay lan cao to, đay đeu la nhung loai no hoa ve mua he. Theo thuyet phong thuy, khu đoi co hinh dang con rua (Kim Quy) đang boi ve phia mat troi moc. Khu vuc kien truc rong khoang 2.000 m² đuoc bao o hai ben va phia sau boi tuong thanh bang đa ong cao 2m15. Tuong đuoc xay hai lop, theo cach thuc thuong thu ha thach, chinh giu len đat. Trong dan gian luu truyen rang, đa ong xay tuong đuoc lay o đoi Vong, thon Van Gia, con goi la "xom Ran" nen co cau thanh ngu "cau co con xa, đe co con quy".
Đen co bo cuc dan trai tuong đoi can xung theo truc. Tren truc trung tam phia truoc san đen co mot binh phong tao nhung hang hoc mang ve tu nhien. Mat ngoai cua binh phong tho ngu ho trong hang voi trung tam la ho vang, mat sau cua đong nay đap hinh "long cuon thuy" duoi dang tu linh voi y nghia cau cho mua thuan gio hoa, đuoc mua va co nguoi tai ra giup dan giup nuoc. Qua mot san rong khoang 300 m2 co tuong thap bao quanh, đen "nghi mon" - cong chinh cua đen. Tiep đen la mot khoang san rong, đuoc khuon vuong bang he thong cong trinh kien truc khep kin. Lien sat nghi mon, đang đoi hai ben theo chieu doc la gac chuong va gac trong, roi đen hai day ta mac, huu mac, nha kho, phia sau ta huu mac moi ben đeu co nha tao soan va la noi nghi tam cho khach hanh huong. Nha tien te (hay tien bai) nam gian nam song song voi nghi mon o phia cuoi san, hai đau nha tien bai co thap thieu huong đe hoa vang ma sau khi cung te xong. Hau cung hinh chu "cong", cach tien te 1,2m, đau nha co be nuoc va mot gian nha nho đe kieu.
Mat thoai suon đoi đa đuoc loi dung đe giai quyet chieu cao kien truc. Loi bo tri kien truc theo huong đi len khien cho cac cong trinh nhu đuoc nang cao dan, đac biet la nghi mon, tien te, hau cung. Mac du ket cau cac cong trinh đeu thap nhung nguoi xem van co cam giac đen co xu huong vuon len.


= Kien truc va bai tri =

Nghi mon: gom ba gian dung tren nen cao, gian giua cao 4m80, hai gian ben cao 2m15. Nghi mon co đac điem de nhan biet la ba hang chan cot go ke tren nhung chan tang đa ong (cot cai cao 4m95, cot quan 3m80). Đay la mot nghi mon kha hiem gap trong kien truc truyen thong Viet Nam, ngoai Nghi mon nay, co the thay kien truc tuong tu tai đen Vua Đinh (the ky 17), Đai Thanh mon o Van Mieu, Tam quan chua But Thap.
Gac trong, gac chuong: dung hai ben va ngay sat nghi mon va kien truc tuong tu nhau voi kieu chong diem 8 mai phong theo gac trong, gac chuong chua Thay va co dang dap cua Khue Van Cac trong Quoc Tu Giam. Mat huong vao san đen đuoc trang tri theo chu đe ngu phuc bang hinh nam con doi xoe canh om lay cua so tron.
Ta mac, huu mac (hay ta vu, huu vu): tiep noi voi gac chuong va gac trong xay dung theo kieu chong diem, hai tang tam mai, tuong hoi bit đoc, noc ket cau "vi keo qua giang", mat truoc co cot vuong tren nen tam cap, mat trong đe trong.
Nha tien te va hau cung: nha tien te hinh chu "nhat" (一), kien truc theo loi 5 gian 2 chai chong ruong, gia chieng; he thong cot cai, cot quan bao nhan kieu "thuong thu ha thach" đat len tang ke chan cot bang đa. Tren cot la mot he thong hoanh phi, cau đoi co đuoc cham khac tinh xao. Hau cung hinh chu "cong" (工), toa ngoai ket cau 3 gian 2 chai lon (dai 14m10, rong 8m90). Đuong vao hau cung co mot bo vi lon, lam theo kieu thuong van me, ha chong ruong tren xa nach. Ben duoi bo vi mo ba cua, hai cua ben la loi đi vao hau cung, cua giua la cua tho. Toa nha ben trong cung co ket cau 3 gian 2 chai nhung thap hon toa ngoai. Hau cung đat mot kham tho cao hon 3m son son thep vang đuoc cham tro cau ky mang phong cach nghe thuat the ky 17. Trong cung la bai vi cua Đuc Quoc Mau (ba Đinh Thi Đien, me Thanh Tan Vien ma dan gian goi chech đi la Ba Đen). Tiep đen la 3 bai vi cua Tam vi Đuc Thanh Tan (gom Thanh Tan Vien va hai nguoi em con chu la Cao Son, Quy Minh). Truoc kham tho co huong an bay long ngai bai vi cua ba vi, phia tren kham treo buc đai tu "Thuong đang toi linh than" (上等最靈神) nien đai Tu Đuc Quy Mui (1883). Toa ngoai cua hau cung co 4 buc tuong kich thuoc nhu nguoi that đung nhin vao nhau, tay cam vu khi va khoac ao bao đo goi la "Tu Thanh" tran o bon cung quanh nui Ba Vi. Ngoai hien nha co hai pho tuong quan van, quan vo ngoi huong vao nhau. Cach bai tri hau cung mo phong thiet che trieu đinh xua trong con mat nguoi dan.


Hien vat Đen Va đang luu giu nam ban than tich "Tan Vien Son Thanh"; 18 đao sac phong cua cac đoi vua, trong đo co 17 ban chinh co dau an; 47 đoi cau đoi đuoc cham khac, viet tren vach cot, tren go va 18 buc hoanh phi viet tren go hoac đa. Noi đay con co 2 bia đa, 3 chuong đong, 4 tam bien go. Tren nhung hien vat đo khac ghi thoi gian xay dung, tu sua, ca ngoi canh quan, uy linh cua Thanh Tan Vien voi nhieu net trang tri co gia tri my thuat cao vua the hien net van hoa tam linh. Cac ban than tich, sac phong, van bia đen Va rat giau gia tri Han-Nom, trong đo co van tho cua Nguyen Khan, Nguyen Thien Ke, Tran Le Nhan...


Tho cung Vi than đuoc tho phung o đen Va la Thanh Tan Vien, đung đau trong tu bat tu va la "Thuong đang toi linh than", "Đe nhat phuc than" (弟一福神), "Nam thien than to" (南天神祖),... "la nguoi anh hung van hoa sang tao trong tu duy nong nghiep, nguoi anh hung tri thuy, chong giac, bieu tuong cua khoi đoan ket bo toc, khi chet Tan Vien la phuc than tru tai hoa cho dan". Tu thoi Hau Le, noi co đen Va la ly so cua huyen Tung Thien cu, đen Va tro thanh trung tam tin nguong hang huyen nen nguoi dan quan niem o đo thieng hon nhung noi khac cung tho Thanh Tan Vien.
Le hoi đen Va dien ra "xuan thu nhi ky". Hoi mua xuan vao dip ram thang Gieng keo dai tu khoang 13 đen 15 (am lich) voi nghi le trung tam la ruoc long ngai bai vi "Tam vi Đuc Thanh Tan" tu đen Va qua song Hong sang ta ngan o đen Doi (xa Vinh Ninh, huyen Vinh Tuong, Vinh Phuc) la noi theo truyen thuyet Thanh Tan Vien đa tam đe te le dien lai su tich nay roi quay tro lai đen Va. Cu vao cac nam Ty, Ngo, Mao, Dau thi hoi ram thang Gieng đuoc to chuc lon hon goi la hoi chinh. Hoi mua thu to chuc vao ram thang Chin, tu 14 đen 15 (am lich) voi nghi thuc chinh la đanh bat ca o song Tich đe chon ra 99 con ca trang to che bien thanh cac mon te Thanh. Viec te ca xuat phat tu truyen thuyet Thanh Tan Vien day dan keo vo va bat đuoc 100 con ca, sau đo ngai phong sinh mot con ca tre đang co mang, ve sau con ca nay sinh đuoc chin con, đeu hoa đa, đau chau ve huong đen Va.


Xem them Thanh Tan Vien
Hoi Đen Va


Tham khao Nguyen Chi Ben; Tran Lam Bien; Bui Khoi Giang; Nguyen Minh San; Đo Lai Thuy; Pham Vu Dung; Vo Hoang Lan; Nguyen Thanh Nghi (2000). Kho tang le hoi truyen thong Viet Nam. Nha xuat ban Van hoa dan toc. {{Chu thich sach}}: Đa bo qua |work= (tro giup)
Đen Va - mot di tich kien truc đoc đao cua Ha Tay truy cap ngay 18 thang 5 nam 2008.


Chu thich Lien ket ngoai