Mat pha le Lothair (con đuoc goi la Pha le Lothar hoac Pha le Susanna) la mot mat tron lam bang thach anh trang đuoc cham khac, nguon goc tu vung Lotharingia o tay bac chau Au. Mat pha le nay khac cham mo ta nhung canh trong cau chuyen Kinh thanh ve Susanna, co nien đai tu nam 855–869. Pha le Lothair la mot hien vat trong bo suu tap cua Bao tang Anh.


Mo ta Nguyen ban cua vat pham la mot mat pha le thach anh tron trong suot ("tinh the đa"), co đuong kinh 11,5 cm (4,5 inch). Mat pha le thach anh đuoc khac cham chim voi tam canh mo ta cau chuyen cua Susanna va cac Truong lao, đuoc mo ta trong Sach Đa-ni-en (nhung đuoc nguoi Khang Cach/Tin Lanh coi la mot phan cua Nguy thu).  Canh đau tien la Susanna bi cac truong lao buoc toi va len an vi toi ngoai tinh. Daniel can thiep đe chan van cac truong lao, lat tay loi doi tra cua ho va ket an tu hinh ho bang cach nem đa. O canh cuoi cung, Susanna đuoc tuyen bo vo toi. Nhung canh nay đi kem voi nhung dong chu ngan gon bang tieng La tinh đuoc rut ra tu Kinh thanh Vulgate."
Cac hinh khac tren mat pha le đuoc thuc hien theo phong cach nang đong va đoc đao cua vung Rheims thoi so ky trung co, bat nguon tu nhung ban phac thao bang tay chang han nhu trong Thi Thien Utrecht. Mat pha le đuoc bao quanh boi mot gia đo bang đong ma vang the ky 15 voi vien trang tri hoa tiet la, tung đuoc cho rang la cua bieu tuong Thanh Eligius (khoang 588 – 660), vi thanh bao tro cua tho kim hoan.


Nien đai Mat pha le co khac dong chu LOTHARIVS REX FRANCORVM IVSSIT ("Lothair, Vua cua nguoi Frank, đa sai khien [lam ra vat pham nay]"). Dong chu ay co ve noi đen Lothair II, hay "Lothar" trong tieng Đuc. Lothair đoi truoc tu phong cho minh la imperator (hoang đe), trong khi Lothair II chi tu goi minh la rex (vua), giong nhu vi chu nhan cua vien pha le đuoc mo ta; do đo co kha nang la no đuoc tao ra vao thoi Lothair II, co le la vao khoang giua the ky thu 9, lam cho no tro thanh mot vi du muon cua nghe thuat thoi nha đe quoc Carolus.


Lich su Khong co thong tin gi ve lich su cua mat pha le Lothair truoc the ky thu 10. Vao khoang thoi gian nay, ba tuoc vung Florennes ten la Eibert, đem cam tam cho mot giao si cua Rheims đe đoi lay mot con ngua tot. Sau đo vi ba tuoc nay quay lai đoi chuoc nhung vi giao si sau đo phu nhan viec so huu mat pha le. Noi gian vi loi phu nhan nay, ba tuoc Eibert keo linh đot chay luon nha tho ma ong giao si nay đang tron khien ong nay phai bo chay ra ngoai va bi bat lai luc soat, qua đo nguoi ta tim thay ong giao si nay đang giu mat pha le Lothair. Sau khi thu lai đuoc mat pha le Lothair, ong ba tuoc Eibert giu no mot khoang thoi gian. Ve sau đe chuoc toi đot nha tho, Eibert đa thanh lap Tu vien Waulsort (nay thuoc nuoc Bi hien đai), va quyen tang mat pha le nay cho tu vien, noi no đuoc luu tru cho đen the ky 18. Đoi khi trong suot thoi ky nay, no đuoc cac tu vien truong su dung đe buoc chat ao choang cua ho trong thanh le.
Nam 1793, luc luong cach mang Phap đa cuop pha tu vien Waulsort va nem mat pha le xuong song Meuse, viec đuoc cho la đa khien mat pha le bi nut. Vao the ky 19, mat pha le Lothair đa bi đanh cap va bi go het đo trang suc trang tri. Sau đo no xuat hien tro lai trong tay mot nha buon nguoi Bi, nguoi nay tuyen bo rang mat pha le đa đuoc vot len tu long song va ban no cho mot nha suu tap Phap voi gia 12 franc. Tiep đen, mat pha le Lothair đuoc ban lai cho chinh tri gia Đang Tu do nguoi Anh Ralph Bernal voi gia 10 bang anh. Nam 1855, mat pha le Lothair đuoc Augustus Wollaston Franks đai dien cho Bao tang Anh mua lai trong mot cuoc đau gia bo suu tap cua Bernal tai nha đau gia Christie's voi gia 267 bang Anh.
Mat pha le Lothair la Hien vat thu 53 trong chuong trinh Lich su the gioi qua 100 vat the (A History of the World in 100 Objects) cua BBC Radio 4 nam 2010, do Giam đoc Bao tang Anh, Neil MacGregor lua chon va trinh bay.


Dien giai y nghia Mat pha le Lothair la mot trong so it oi nhung vien đa quy đuoc cham khac kieu Carolus đuoc tao ra cho cac thanh vien cua trieu đinh, mac du hinh dang cua no khong giong bat ky vat pham nao khac. Mot vien đa quy co chan dung cua Lothair II, co le la an trien ca nhan cua ong, đa đuoc đat vao Le ruoc Thanh gia Lothair o Nha tho Aachen mot tram nam sau khi ong qua đoi. Mot so cach giai thich đa đuoc đua ra ve chuc nang cua vien pha le cung nhu y nghia va tam quan trong cua no đoi voi trieu đinh nha Lothair; y nghia cua no khong ro rang va no la chu đe gay tranh cai lien tuc giua cac hoc gia.
Chu đe cua vien pha le goi y rang no đuoc dung đe trung bay tai trieu đinh nhu mot bieu tuong cho vai tro cua nha vua trong viec thuc thi cong ly. Thiet ke cua no co the am chi đen tam giap nguc cua cong ly ma Kohen Gadol (Thay Thuong Te) cua nguoi Do Thai đeo. Theo cach giai thich nay, mat pha le co the la mot no luc the hien mot cach truc quan trach nhiem cua nguoi cai tri trong viec cung cap cong ly, su dung cau chuyen song song trong Kinh thanh đe khuyen khich nha cai tri đe cao ly tuong tri vi khon ngoan đuoc vi du bang cac vi vua cong chinh trong kinh Cuu Uoc. Ngoai ra, chu đe cua vien pha le tuong trung cho moi quan he ly tuong hoa giua Giao hoi Cong giao La Ma va nha nuoc, voi Susanna đai dien cho Giao hoi Cong giao La Ma đuoc bao ve khoi ke thu boi nhung quyet đinh chinh đang cua nguoi cai tri.
Valerie Flint đa lap luan rang mat pha le co lien quan đen cuoc ly hon gay gat cua Lothair va nguoi vo Theutberga, nguoi ma ong  cao buoc pham toi loan luan va pha thai. Cau chuyen Susanna mo ta su minh oan cua mot nguoi vo bi buoc toi sai ve toi tinh duc va loai tinh the đa lam ra no đa đuoc nguoi Frank su dung nhu mot tam bua ho menh. Flint goi y rang vien pha le đuoc tao ra vao nam 865, khi Lothar tam thoi hoa giai voi vo minh, vua nham muc đich khien trach nha vua ve hanh vi cua ong vua nhu mot tam bua bao ve vua va nu vuong khoi cai xau ac.


Bai lien quan Thanh gia Lothair
Pha le Saint-Denis


Chu thich Xem them Caygill, Marjorie (2001), The British Museum A-Z companion, Fitzroy Dearborn Publishers, ISBN 978-1-57958-303-3
Flint, Valerie I. J. "Susanna and the Lothar Crystal: A Liturgical Perspective". Early Medieval Europe 4:1 (1995), 61–86.
Kornbluth, Genevra Alisoun (1995), Engraved gems of the Carolingian empire, Pennsylvania State University Press, ISBN 978-0-271-01426-5


Lien ket ngoai British Museum page on the Lothair Crystal
"A History of the World - Object: Crystal engraved with images from the Biblical story of Susanna, made for the Medieval King Lothair". BBC and British Museum. ngay 22 thang 9 nam 2008. Truy cap ngay 17 thang 6 nam 2010.