Raoul Wallenberg (4.8.1912 – 17.7.1947) la doanh nhan, nha ngoai giao va nguoi theo chu nghia nhan đao nguoi Thuy Đien.
Ong rat noi tieng ve nhung no luc thanh cong đe cuu hang ngan nguoi Do Thai o Hungary thoat khoi Holocaust, trong giai đoan sau cua Chien tranh the gioi thu hai. Khi lam đac phai vien cua Thuy Đien o Budapest tu thang 7 toi thang 12 nam 1944, Wallenberg đa cap nhung ho chieu bao ve (Schutz-Pass) va cho nhung nguoi Do Thai an nau trong nhung toa nha thuoc toa đai su Thuy Đien o hai ngoai, cuu song hang chuc nghin mang nguoi.
Ngay 17.1.1945, trong Cuoc vay ham Budapest cua Hong quan, Wallenberg đa bi nha chuc trach Lien Xo bat giam vi bi nghi la gian điep roi bi mat tich. Sau đo co tin la ong đa chet ngay 17.7.1947 trong nha tu Lubyanka o Moskva. Ly do nha chuc trach Lien Xo bat va giam cam Wallenberg, cung voi nhung cau hoi chung quanh tinh huong chet va moi quan he co the co voi co quan tinh bao Office of Strategic Services (Co quan cong tac chien luoc, viet tat la OSS - tien than cua CIA) cua Hoa Ky, van con bi an va tiep tuc la đe tai cho viec suy đoan.
Do nhung hanh đong dung cam bao ve nhung nguoi Do Thai o Hungary cua ong, nen sau khi đuoc coi la đa chet, Raoul Wallenberg đa nhan đuoc rat nhieu vinh danh ve tinh nhan đao. Nam 1981, nghi si Tom Lantos - mot trong so nhung nguoi đuoc Wallenberg cuu thoat - đa đo đau cho mot du luat đua Wallenberg tro thanh Cong dan danh du Hoa Ky. Wallenberg cung la cong dan danh du cua cac nuoc Canada, Hungary va Israel. Israel cung đa bieu duong ong la mot Nguoi dan ngoai cong chinh (khassidey umot ha-olam).
Nhieu đai ky niem hien tang ong, va nhieu đuong pho đuoc đat theo ten ong tren khap the gioi. Mot Uy ban Raoul Wallenberg cua Hoa Ky (Raoul Wallenberg Committee of the United States) đuoc thanh lap nam 1981 đe "duy tri nhung ly tuong nhan đao va long dung cam bat bao đong cua Raoul Wallenberg". Uy ban nay lap ra Giai Raoul Wallenberg hang nam đe cong nhan cong lao cua nhung nguoi thuc hien cac muc tieu tren. Mot tem buu chinh đa đuoc Hoa Ky phat hanh nam 1997 đe vinh danh ong.


Thoi nien thieu Wallenberg sinh nam 1912 tai Kappsta, Lidingo, gan Stockholm, noi ong ba ngoai cua Wallenberg la giao su Per Johan Wising va vo Sophie Wising, đa xay dung mot nha nghi he nam 1882. Ong noi cua Wallenberg - Gustaf Wallenberg - la nha ngoai giao đa tung lam viec o Tokyo, Constantinopolis va Sofia.
Ong la con cua Raoul Oscar Wallenberg (1888–1912), mot si quan Hai quan Thuy Đien va Maria "Maj" Sofia Wising (1891–1979) ket hon nam 1911. Cha ong đa tu tran 3 thang truoc khi sinh ong vi bi benh ung thu. Nam 1918, me ong tai hon voi Fredrik von Dardel (chet 1979); ho co mot con trai, Guy von Dardel, [8] va mot con gai, Nina Lagergren.
Nam 1931, Wallenberg sang hoc nganh kien truc o Đai hoc Michigan tai Hoa Ky. Tai truong, ong hoc tieng Anh, tieng Đuc va tieng Phap. Ong dung cac ky nghi đe tim hieu nuoc My. Mac du gia đinh Wallenberg giau co, nhung ong cung lam cac viec vat cho nguoi khac trong nhung gio ranh. Ong theo cac nam sinh vien tre khac lam nguoi keo xe cho khach o Century of Progress tai Chicago.
Khi tro lai Thuy Đien, ong thay trinh đo hoc o Hoa Ky cua minh chua the lam cho minh đu kha nang lam nghe kien truc su. Cuoi cung, nguoi ong cua Wallenberg thu xep cho ong mot viec lam o Cape Town, Nam Phi, trong van phong mot Cong ty Thuy Đien ban nhung vat lieu xay dung. Tu nam 1935-1936, Wallenberg lam mot chuc nho trong mot van phong chi nhanh cua Ngan hang Ha Lan o Haifa. Ong tro lai Thuy Đien nam 1936 va kiem đuoc mot viec lam trong "Central European Trading Company" o Stockholm - mot cong ty thuong mai xuat nhap khau giua Thuy Đien va Trung Au do Kalman Lauer, mot nguoi Do Thai o Hungary lam chu, nho su giup đo cua nguoi chu (bac, cau) va cha đo đau la Jacob Wallenberg,.


Trong the chien thu hai Đau nam 1938, vuong quoc Hungary, duoi quyen cai tri cua Miklos Horthy, đa thong qua mot loat bien phap chong Do Thai dua tren mo hinh cai goi la Luat chung toc Nuremberg do Đuc Quoc xa ban hanh nam 1935. Giong nhu luat cua Đuc, luat cua Hungary tap trung rat nhieu vao viec han che nguoi Do Thai khong đuoc lam mot so nghe nhat đinh, giam so luong nguoi Do Thai lam viec trong chinh phu, trong lanh vuc cong cong va cam hon nhan khac chung toc. Vi nguyen nhan nay ma Kalman Lauer - nguoi cong tac kinh doanh cua Wallenberg - thay đi ve que huong Hungary cua minh cang kho hon, vi nuoc ong van đi sau hon vao quy đao cua Đuc, tro nen mot thanh vien trong Phe Truc vao thang 11 nam 1940 roi sau đo tham gia Cuoc xam lang Lien Xo do Đuc dan đau trong thang 6 nam 1941. Vi nhu cau can thiet, Wallenberg phai lam nguoi đai dien ca nhan cho Lauer, đi sang Hungary đe lam viec kinh doanh thay cho Lauer va cung đe xem xet tinh hinh cac thanh vien trong đai gia đinh cua Lauer, nhung nguoi van con o lai Budapest. Ong đa som hoc noi đuoc tieng Hungary, va tu nam 1941 ngay cang thuong xuyen du hanh sang Budapest. Trong vong mot nam, Wallenberg la nguoi đong so huu va la giam đoc quoc te cua cong ty. Trong kha nang nay Wallenberg cung thuc hien nhieu chuyen đi kinh doanh sang Đuc va vung Phap bi Đuc chiem đong trong nhung nam đau Chien tranh the gioi thu hai. Chinh trong nhung chuyen đi nay ma Wallenberg đa co the quan sat ky cac phuong phap hanh chinh quan lieu cua Đuc Quoc xa, nhung kien thuc chung to la rat co gia tri voi Wallenberg sau nay.
Trong khi đo, tinh hinh o Hungary đa bat đau xau đi vi chieu huong cua cuoc chien tranh bat đau xoay chuyen dut khoat chong lai Đuc va cac đong minh cua no. Sau that bai tham khoc cua khoi Truc o Tran Stalingrad (trong đo quan đoi Hungary chien đau ben canh quan Đuc phai chiu mot ty le thuong vong kinh khung 84%) che đo Miklos Horthy đa bat đau bi mat theo đuoi cac cuoc đam phan hoa binh voi Hoa Ky va Vuong quoc Anh. Khi biet đuoc tro hai mang cua Miklos Horthy, Hitler đa ra lenh cho quan đoi Đuc thi hanh cuoc chiem đong Hungary trong thang 3 nam 1944. Wehrmacht đa nhanh chong nam quyen kiem soat nuoc nay va đat Horthy duoi su quan thuc tai gia. Mot chinh phu bu nhin than Đuc đa đuoc lap ra oBudapest, nhung quyen luc thuc te do vien thong đoc quan su Đuc, lu đoan truong đon vi schuizstaffel (SS) Edmund Veesenmayer nam giu. Voi viec Đuc Quoc xa nam quyen kiem soat, thi an ninh tuong đoi ma nguoi Do Thai đuoc huong o Holocaust đa cham dut. 
Thang 4 va thang 5 nam 1944, nhung nguoi Đuc va đong bon cua ho bat đau đua hang loat nguoi Do Thai oHungary vao cac trai tap trung o Ba Lan do Đuc chiem đong. Duoi su đich than chi huy cua trung ta SS Adolf Eichmann, nhung vu luu đay đa dien ra voi muc đo 12.000 nguoi moi ngay.


= Đuoc Ban nguoi ty nan chien tranh tuyen mo =
Cuoc bach hai nguoi Do Thai tai Hungary đa som đuoc nuoc ngoai biet đen, khong giong nhu muc đo đay đu cua Holocaust. Vao cuoi mua xuan nam 1944, George Mantello cong bo cai bay gio đuoc goi la "bao cao Wetzler-Vrba", mot ban tuong thuat chi tiet cac hoat đong cua Trai tap trung Auschwitz đuoc viet boi hai tu nhan moi vuot nguc. Sau khi bao cao đuoc cong bo, chinh quyen cua Tong thong My Franklin D. Roosevelt nho Ban nguoi ti nan chien tranh (War Refugee Board) tim kiem mot giai phap cho cuoc khung hoang nhan đao tai Hungary. Mua xuan nam 1944, Roosevelt cu vien chuc Bo Ngan kho Hoa Ky Iver C.Olsen toi Stockholm lam đai dien cua "Ban nguoi ty nan chien tranh". Olsen đuoc tong thong Roosevelt giao nhiem vu cu the la tim kiem cach đe ho tro nguoi Do Thai o Hungary. Tuy nhien, đo khong phai la ly do duy nhat đe gui Olsen đen Thuy Đien. Ngoai nhiem vu lam viec cho "Uy ban nguoi ty nan chien tranh", Olsen cung bi mat hoat đong nhu nguoi lanh đao hoat đong chien tranh Kinh te chi nhanh Stockholm cua Office of Strategic Services (OSS), co quan tinh bao cua Hoa Ky trong Chien tranh the gioi thu hai.
Trong viec tim kiem mot nguoi tinh nguyen co the toi Budapest đe to chuc chuong trinh giai cuu nhung nguoi Do Thai, Olsen đa thiet lap mot uy ban gom nhieu nguoi Do Thai o Thuy Đien nham tim mot nguoi thich hop đe toi Budapest duoi vo boc ngoai giao va lanh đao hoat đong giai cuu theo ke hoach cua "Uy ban nguoi ty nan chien tranh". Mot thanh vien trong Uy ban noi tren la Kalman Lauer, nguoi cong tac kinh doanh cua Wallenberg.
Nguoi đau tien đuoc Uy ban chon đe lanh đao su mang nay la ba tuoc Folke Bernadotte, pho chu tich co quan Chu Thap đo Thuy Đien va la nguoi trong hoang toc Thuy Đien. Khi đe nghi bo nhiem Bernadotte bi Hungary bac bo, thi Lauer goi y đua Wallenberg lam nguoi thay the. Wallenberg đa đuoc Lauer gioi thieu voi Olsen trong thang 6 nam 1944 va đa đe lai an tuong tot, nen ngay sau đo Olsen đa bo nhiem Wallenberg lanh đao su mang nay. Viec Olsen chon Wallenberg ban đau đa bi mot vai vien chuc Hoa Ky phan đoi vi nghi ngo su đang tin cay cua Wallenberg, do moi quan he thuong mai ton tai giua doanh nghiep thuoc so huu cua gia đinh Wallenberg voi chinh phu quoc xa Đuc. Tuy nhien nhung khac biet nay cuoi cung đa đuoc vuot qua va Bo Ngoai giao Thuy Đien đa đong y bo nhiem Wallenberg vao phai bo ngoai giao cua minh o Budapest theo yeu cau cua Hoa Ky, đe đoi lay viec Hoa Ky giam ap luc ngoai giao tren nhung nguoi Thuy Đien trung lap, đoi ho cat giam chinh sach tu do mau dich voi Đuc.


Su menh toi Budapest Khi Wallenberg toi Cong su quan cua Thuy Đien o Budapest trong thang 7 nam 1944, thi chien dich chong nhung nguoi Do Thai o Hungary đa đuoc tien hanh trong nhieu thang. Tu thang 5 toi thang 7 nam 1944, Eichmann va nhung cong su vien cua ong ta đa luu đay thanh cong tren 400.000 nguoi Do Thai bang xe lua cho hang hoa, trong so nay co 15.000 nguoi đuoc đua truc tiep toi Trai tap trung Auschwitz o mien nam Ba Lan. Vao thoi điem ma Wallenberg toi Budapest, chi con khoang 230.000 nguoi Do Thai van con o Hungary. Cung voi nha ngoai giao Thuy Đien đong nghiep Per Anger, ong đa cap cac "ho chieu che cho" (tieng Đuc: Schutz-Pass), xac nhan nhung nguoi mang ho chieu đo la cong dan Thuy Đien đang cho hoi huong, va do đo ngan ngua viec đay ai ho. Mac du khong hop phap, nhung nhung ho chieu nay trong co ve chinh thuc va thuong đuoc chinh quyen Hungary va Đuc - nhung nguoi đoi khi cung đuoc hoi lo - chap nhan. Cong su quan Thuy Đien o Budapest cung thanh cong trong viec thuong luong voi nhung nguoi Đuc đe nhung nguoi mang "ho chieu che cho" đuoc đoi xu nhu cong dan Thuy Đien va khoi phai đeo phu hieu mau vang ma nhung nguoi Do Thai phai đeo.
Bang tien do "Uy ban nguoi ty nan chien tranh" cung cap, Wallenberg đa thue 32 toa nha o Budapest va cong bo chung thuoc lanh tho hai ngoai (extraterritorial) cua Thuy Đien, đuoc quyen mien tru ngoai giao. Ong gan cac tam bien nhu "Thu vien Thuy Đien" va "Vien Nghien cuu Thuy Đien" tren cac canh cua va treo cac co Thuy Đien lon o truoc cac toa nha đe che đay. Cac toa nha đo đa dung nap gan 10.000 nguoi Do Thai.
Sandor Ardai, mot trong nhung tai xe lam viec cho Wallenberg, đa ke lai nhung gi ma Wallenberg đa lam khi ong chan mot chuyen xe lua chat đay nguoi Do Thai sap roi ga đe toi Auschwitz:

.. ong ta leo len noc xe lua va trao cac "ho chieu che cho" qua cac cua chua niem phong. Ong lo đi lenh cua nhung nguoi Đuc bat ong xuong khoi tau, roi nhung nguoi thuoc đang Arrow Cross (đang Quoc xa Hungary) bat đau ban va quat mang đuoi ong ta đi. Ong ta lo ho đi va than nhien tiep tuc trao cac ho chieu vao tay nhung nguoi voi toi (ho chieu). Toi tin la nhung nguoi đang Quoc xa Hungary co y nham (muc tieu) phia ben tren đau ong, vi khong phat sung nao trung ong. Toi nghi đay la nhung gi ma ho lam vi ho qua an tuong boi su dung cam cua ong. Sau khi Wallenberg đa trao het ho chieu cuoi cung, ong ra lenh cho nhung nguoi co ho chieu roi khoi xe lua va đi toi day xe đau gan đo, tat ca đeu ghi dau co Thuy Đien. Toi khong nho chinh xac la bao nhieu, nhung ong ta đa cuu nhieu nguoi ra khoi xe lua, va nguoi Đuc cung cac đang vien Quoc xa Hungary đa đung chet lang, ho đe cho ong ta đi voi đoan xe.

Vao luc cao điem cua chuong trinh, tren 350 nguoi đa tham gia vao viec giai cuu nhung nguoi Do Thai. Nu tu Sara Salkahazi đa bi bat vi che giau cac phu nu Do Thai va đa bi cac đang vien đang Quoc xa Hungary giet. Nha ngoai giao Thuy Si Carl Lutz cung cap nhung "ho chieu che cho" cua Đai su quan Thuy Si cho nguoi Do Thai trong mua xuan nam 1944; va doanh nhan nguoi Y Giorgio Perlasca đa gia lam mot nha ngoai giao Tay Ban Nha va đa cap cac thi thuc (visas) gia mao (cho nguoi Do Thai). Berber Smit (Barbara Hogg), con gai cua Lolle Smit (1892–1961), giam đoc cua N.V. Philips Budapest va la mot gian điep Ha Lan lam viec cho co quan Secret Intelligence Service (Co quan Tinh bao mat, viet tat la MI6) cua Anh, cung đa tro giup Wallenberg. Theo nguoi con trai cua ba cho biet, ba đa co moi tinh lang man voi ong ta. Mot nguoi con gai khac cua Lolle Smit - Reinderdina Petronella (1922–1945) – qua đoi ngay 18.8.1945 o Bucharest.
Wallenberg bat đau ngu o mot nha khac nhau moi đem, đe tranh khoi bi cac đang vien Quoc xa Hungay hoac nhung nguoi cua Adolf Eichmann bat coc hoac giet chet. Hai ngay truoc khi quan Lien Xo chiem Budapest, Wallenberg đa thuong thuyet voi ca Eichmann lan trung tuong Gerhard Schmidthuber, nguoi chi huy toi cao luc luong Đuc o Hungary. Wallenberg đa hoi lo Pal Szalai đang vien đang Quoc xa Hungary đe trao mot cong ham trong đo Wallenberg thuyet phuc nhung nguoi Đuc huy bo no luc cuoi cung nham to chuc mot death march (nhung cuoc đi bo chet nguoi) cua nhung nguoi Do Thai con o lai Budapest bang cach đe doa se truy to ho pham toi chien tranh mot khi chien tranh đa cham dut.
Nhung nguoi đuoc Wallenberg cuu thoat trong đo co nha hoa sinh Lars Ernster, đuoc giau trong Đai su quan Thuy Đien o Budapest, va Tom Lantos, sau nay la dan bieu Ha vien Hoa Ky, nguoi đa song o mot trong cac nha che cho cua Thuy Đien.


Mat tich Ngay 29.10.1944 cac đon vi Hong quan duoi quyen chi huy cua Nguyen soai Rodion Malinovsky mo cuoc tan cong Budapest, toi cuoi thang 12 cung nam thi thanh pho nay hoan toan bi luc luong Lien Xo bao vay. Du vay, vien chi huy quan Đuc o Budapest, thieu tuong SS Karl Pfeffer-Wildenbruch, khong chiu đau hang, lam cho cuoc vay ham thu đo Hungary tro thanh "Cuoc vay ham keo dai va đam mau". Vao luc cao điem cua tran chien, ngay 17.1.1945, Wallenberg đuoc goi toi đai ban doanh cua Nguyen soai Malinovsky o Debrecen do bi nghi la lam gian điep cho Hoa Ky va viec lam gian điep cho "Ban nguoi ty nan chien tranh". Nhung loi cuoi cung cua Wallenberg đuoc thu am la: "Toi đang đi toi cho cua Malinovsky... Toi chua biet minh se la mot nguoi khach hay la tu nhan". Cac tai lieu tim thay trong nam 1993 tu ho so luu tru quan su bi mat cua Xo Viet truoc đay va cong bo tren to bao Thuy Đien"Svenska Dagbladet" cho thay rang mot lenh bat giu Wallenberg do Pho uy vien Quoc phong (sau nay la thu tuong Lien Xo) Nikolai Bulganin ky va chuyen đen đai ban doanh cua Malinovsky vao ngay Wallenberg mat tich. Nam 2003, mot cuoc xem xet lai cac thu tu giao dich cua Lien Xo trong thoi chien đa cho thay la Vilmos Bohm, mot chinh tri gia Hungary va cung la mot điep vien cua Lien Xo co the đa đua ten Wallenberg cho NKVD nhu mot nguoi can bat giu vi co the đa dinh liu trong hoat đong gian điep.
Thong tin ve Wallenberg sau khi ong bi giam phan lon la uoc đoan; co nhieu nhan chung cho biet đa gap ong trong luc ong bi tu. Wallenberg đuoc cho bang xe lua tu Debrecen, qua Romania, toi Moskva. Cac nguoi Xo-Viet co the đa đua ong ve thu đo cua ho voi hy vong trao đoi ong đe lay "nhung nguoi Lien Xo bo nuoc tron" sang o Thuy Đien. Ngay 16.1.1945 Vladimir Dekanosov đa thong bao cho nhung nguoi Thuy Đien biet la Wallenberg hien đang o duoi su che cho cua chinh quyen Xo Viet. Ngay 21.1.1945, Wallenberg đuoc chuyen toi nha tu Lubyanka cua KGB va giam trong xa lim 123 cung voi nguoi đong tu Gustav Richter, cuu tuy vien canh sat o Đai su quan Đuc tai Romania. Nam 1955 Richter chung thuc o Thuy Đien rang Wallenberg đa mot lan bi tham van trong khoang 1 gio ruoi, trong đau thang 2 nam 1945. Ngay 1.3.1945, Richter đuoc chuyen khoi xa lim cua minh va khong bao gio gap lai Wallenberg nua.
Ngay 8.3.1945, đai phat thanh Hungary duoi quyen kiem soat cua Lien Xo loan bao la Wallenberg va nguoi tai xe cua ong đa bi giet tren đuong toi Debrecen, ngu y la ho đa bi nguoi cua "Đang Quoc xa Hungary" hoac Gestapo giet. Bo truong Bo Ngoai giao Thuy Đien, Osten Unden, va đai su Thuy Đien o Lien Xo, Staffan Soderblom, tuong lam rang ho đa chet. Thang 4 nam 1945, William Averell Harriman cua Bo Ngoai giao Hoa Ky đe nghi giup chinh phu Thuy Đien trong viec đieu tra ve so phan cua Wallenberg, nhung đa bi tu choi. Đai su Soderblom đa gap Vyacheslav Molotov va Stalin o Moskva ngay 15.6.1946. Soderblom, van tin rang Wallenberg đa chet, lo đi cuoc thuong luong ve viec trao đoi (Wallenberg) lay nhung nguoi Lien Xo đao tau sang Thuy Đien.


= Chet =
Ngay 6.2.1958, Lien Xo phat hanh mot tai lieu đe ngay 17.7.1947, trong đo noi rang: "Toi bao cao la tu nhan Wallenberg, nguoi ma ong biet ro, đa chet thinh linh trong xa lim cua ong ta trong đem nay, duong nhu vi bi con suy tim hay liet tim. Theo chi thi cua ong la toi phai đich than trong nom ong ta, nen toi xin su chap thuan cho lam cuoc giai phau tu thi đe thiet lap nguyen nhan cua cai chet… Toi đa đich than bao cho ong bo truong va đa co lenh đem tu thi đi thieu khong can giai phau tu thi đe kham nghiem". Tai lieu nay do Smoltsov ky, luc đo la nguoi đung đau benh xa cua nha tu Lubyanka cua KGB, va đuoc gui cho Viktor Semyonovich Abakumov, bo truong Bo An ninh nha nuoc Lien Xo. Nam 1989, Lien Xo đa trao tra cac đo dung ca nhan cua Wallenberg cho gia đinh ong, trong đo co ca ho chieu va hop đung thuoc la. Cac vien chuc Lien Xo noi rang ho tim thay nhung vat đo khi ho nang cap cac ke trong mot phong lon.
Nam 1991, Vyacheslav Nikonov đuoc chinh phu Nga trao nhiem vu đieu tra ve so phan cua Wallenberg. Ong đa ket luan la Wallenberg chet nam 1947, bi hanh quyet khi la tu nhan o nha tu Lubyanka.
Tai Moskva nam 2000, Alexander Nikolaevich Yakovlev tuyen bo la Wallenberg đa bi xu tu nam 1947 trong nha tu Lubyanka. Ong cho biet la Vladimir Kryuchkov, vien cuu truong cong an mat vu Lien Xo đa noi cho ong ta biet ve vu ban (Wallenberg) trong mot cuoc noi chuyen rieng tu. Loi tuyen bo đo đa khong giai thich vi sao Wallenberg bi giet hoac tai sao chinh phu (Lien Xo) đa noi doi ve vu đo. Tuong Pavel Sudoplatov tuyen bo rang Raoul Wallenberg đa chet sau khi bi đau đoc boi Grigory Mairanovsky,mot ten sat nhan NKVD noi tieng. Nam 2000, cong to vien Nga Vladimir Ustinov đa ky mot quyet đinh phuc hoi sau khi chet cho Wallenberg va nguoi tai xe cua ong, Langfelder, la cac "nan nhan cua su đan ap chinh tri". Mot so ho so lien quan toi Wallenberg đa đuoc chinh phu Nga chuyen cho vi rabbi truong cua Nga trong thang 9 nam 2007. Cac ho so nay đuoc chua trong "Nha bao tang Khoan dung" (Museum of Tolerance) o Moskva, đuoc du kien se mo trong nam 2011.


= Tranh cai ve cai chet cua Wallenberg =
Nhieu cuu tu nhan đa qua quyet la ho đa nhin thay Wallenberg sau khi ong đuoc bao cao la đa chet trong nam 1947. Thang 2 nam 1949, cuu đai ta quan đoi Đuc Quoc xa Theodor von Dufving, mot tu nhan chien tranh, đa đua ra nhung tuyen bo co tinh chat chung cu lien quan đen Wallenberg. Khi o trong trai qua canh tai tinh Kirov, tren đuong đen Vorkuta, Dufving đa gap mot tu nhan mac quan ao dan su co mot iinh gac đac biet rieng. Tu nhan nay cho biet minh la mot nha ngoai giao Thuy Đien va rang ong ta o đo "do mot sai lam lon"
Nguoi noi tieng chuyen san lung cac ten toi pham Đuc quoc xa cu, Simon Wiesenthal đa đieu tra tim kiem Wallenberg va đa thu thap đuoc nhieu chung cu. Vi du, doanh nhan nguoi Anh Greville Wynne, nguoi đa bi cam tu trong nha tu Lubyanka nam 1962 vi quan he cua ong voi Oleg Penkovsky – mot nhan vien KGB đao ngu sang nuoc khac – noi rang ong đa noi chuyen voi mot nguoi, nhung khong the nhin thay mat, nguoi đo qua quyet rang minh la mot nha ngoai giao Thuy Đien. Efim (hoac Yefim) Moshinsky noi rang minh đa thay Wallenberg tren đao Wrangel nam 1962. Mot nhan chung qua quyet rang ba đa nhin thay tan mat Wallenberg trong thap nien 1960 o mot nha tu Lien Xo.
Trong mot cuoc đam đao rieng tu tai mot buoi tiep tan ve nhung đieu kien giam giu trong cac nha tu Lien Xo giua thap nien 1970, mot vien tuong KGB đuoc tuong thuat la đa noi rang "cac đieu kien (trong nha tu) khong the la khac nghiet, (vi ong) cho rang trong nha Lubyanka co mot so tu nhan nguoi nuoc ngoai đa o đo trong gan ba thap nien".
Viec nhin thay Wallenberg đuoc tuong thuat chot la boi 2 nguoi chung đoc lap, noi rang ho co bang chung la ong ta o trong mot nha tu trong thang 11 nam 1987.
Do sang kien cua Guy von Dardel, mot nhom lam viec gom nguoi Nga va Thuy Đien đa đuoc thanh lap nam 1991 đe tim kiem 11 ho so luu tru quan su va chinh phu rieng biet tu thoi Lien Xo cu tim thong tin ve so phan cua Wallenberg.
Nguoi em cung me khac cha cua Raoul Wallenberg, giao su Guy von Dardel, mot nha vat ly hoc noi tieng cua CERN đa nghi huu, đa danh moi cong suc đe tim hieu so phan cua anh minh. Ong đa sang Lien Xo khoang 50 lan đe thao luan va đieu tra, trong đo co viec xem xet cac ho so cua nha tu Vladimir. Trong nhieu nam, giao su von Dardel đa thu thap đuoc mot ho so luu tru 50.000 trang cac cuoc phong van, bai bao, thu tin va cac tai lieu khac lien quan đen viec tim kiem lau dai kho khan cua minh. Nhieu nguoi, trong đo co giao su von Dardel va cac nguoi con gai cua ong, Louise va Marie, khong chap nhan nhung tuong thuat khac nhau ve cai chet cua Wallenberg. Ho tiep tuc yeu cau mo cac ho so luu tru o Nga, Thuy Đien va Hungary cho nhung nha nghien cuu cong minh khong thien vi. Nguoi chau gai cua Wallenberg, Louise von Dardel, la nha hoat đong chinh trong gia đinh, đa danh rat nhieu thoi gian đe noi ve Wallenberg va van đong hanh lang o nhieu nuoc khac nhau yeu cau giup phat hien thong tin ve nguoi bac cua minh.


Phien toa trinh dien nam 1953 Thang 4 nam 1952, "Co quan quyen luc bao ve nha nuoc" (tuc Luc luong Canh sat mat vu) Hungary (tieng Hungary: Allamvedelmi Hatosag hoac AVH) đa bat coc Miksa Domonkos, Laszlo Benedek va Lajos Stockler, 3 nguoi lanh đao Cong đong Do Thai o Budapest, đe moi ra nhung loi thu toi. Hai nguoi co ve la nhan chung – Pal Szalai va Karoly Szabo – cung bi bat va hoi cung bang tra tan. Đay la viec chuan bi cho mot phien toa trinh dien (show trial) se đuoc "Co quan quyen luc bao ve nha nuoc"dung len trong nam 1953 đe chung minh la Wallenberg khong đuoc đua sang Lien Xo nam 1945, nhung la nan nhan cua nhung thanh vien phong trao phat trien va bao ve nha nuoc Do Thai (Zionist) toan cau.
Y tuong cho rang "nhung ke giet Wallenberg" la nhung phan tu Zionist o Budapest ban đau đuoc Erno Gero nha lanh đao Cong hoa Nhan dan Hungary ung ho, đuoc bay to trong mot thu ngan cua ong ta gui cho bi thu thu nhat Matyas Rakosi. Phien toa trinh dien du kien to chuc o Moskva. Nhung sau cai chet cua Stalin va Lavrentiy Beria, "Co quan quyen luc bao ve nha nuoc" Hungary đa ngung cac viec chuan bi cho phien toa trinh dien đo va tha cac tu nhan ra. Domonkos phai nhap vien mot tuan le va ngay sau đo chet o nha, chu yeu do bi tra tan truoc đo.


Nghi van ve quan he voi co quan Tinh bao Hoa Ky Thang 5 nam 1996 Co quan Tinh bao Trung uong (Hoa Ky) cong bo hang ngan tai lieu đa đuoc phan loai truoc đay ve Raoul Wallenberg, đap ung theo yeu cau cua Freedom of Information Act (Luat Tu do truy cap du lieu thong tin quoc gia). Cac tai lieu, cung voi mot cuoc đieu tra đuoc đang tren tap chi US News and World Report, duong nhu xac nhan su nghi ngo lau nay la Wallenberg đa la mot intelligence asset (cong tac vien tinh bao nguoi nuocngoai) cua Hoa Ky trong thoi gian ong o Hungary. Ngoai ra ten cua Wallenberg cung xuat hien tren mot bang phan cong đuoc tim thay trong National Archives Co quan luu tru ho so tai lieu quoc gia) trong đo liet ke ten cua cac điep vien lien quan đen co quan tien nhiem thoi chien cua CIA la (OSS), cac tai lieu cung bao gom mot ban ghi nho nam 1954 tu mot nguon CIA vo danh xac đinh mot nguoi Hungary song luu vong o Stockholm, ma theo tac gia : "ho tro...trong viec đua Roul [sic] Wallenberg vao Hungary trong Chien tranh the gioi thu hai nhu la mot điep vien cua OSS". Mot ban ghi nho khac đa giai mat đuoc William Henhoeffer, nguoi phu trach Thu vien CIA, viet vao nam 1990, mo ta ban ket luan rang Wallenberg đa lam viec cho OSS khi o Budapest "ve co ban la chinh xac.
Mot thong cao do chi nhanh OSS o Bari, Y gui ngay 7.11.1944 duong nhu đa nhin nhan rang Wallenberg đong vai mot si quan lien lac khong chinh thuc giua OSS va Phong trao đoc lap Hungary, mot to chuc khang chien bi mat trong thoi Chien tranh the gioi thu hai. Thong bao cua OSS luu y cac cuoc tiep xuc cua Wallenberg voi Geza Soos, mot nha lanh đao cap cao cua Phong trao đoc lap Hungary va giai thich them la "chi đuoc tiep xuc voi Soos" thong qua cong su quan Thuy Đien o Budapest, la noi lam viec cua Wallenberg va đuoc dung lam trung tam hoat đong cho muu toan giup đo nguoi DoThai o Hungary cua ong. Viec xac nhan cua thong bao nay rang Wallenberg "se biet neu ong ta (Soos) khong co mat o Budapest" la đieu ky la, vi trong thang 11 nam 1944 Soos đi an tranh, va chi nhung nguoi than can voi Phong trao đoc lap Hungary moi biet noi ong ta cu ngu. Ket luan nay đuoc vung them boi chung cu bo sung cho rang nhung lien lac tu Phong trao đoc lap Hungary voi OSS đau tien đuoc chuyen toi Stockholm roi sau đo moi chuyen ve Washington thong qua Iver C. Olsen, điep vien OSS, nguoi đa tuyen mo va gui Wallenberg toi Budapest trong thang 6 nam 1944.
Viec tiet lo đac biet nay đa lam tang them su suy đoan rang, ngoai no luc giai cuu nhung nguoi Do Thai o Hungary, Wallenberg cung co the theo đuoi mot nhiem vu bi mat song song nham lam cho Chinh phu than Đuc Quoc xa cua Hungary mat on đinh chinh tri, nhan danh OSS. Đieu nay duong nhu đa khien mot so nguoi tin vao loi giai thich tiem an la chinh su lien ket cua ong ta voi Co quan OSS đa dan toi viec Lien Xo nham vao Wallenberg trong thang 1 nam 1945.


Gia đinh Nam 2009, phong vien Joshua Prager đa tiet lo tren to Wall Street Journal la ca ba me va cha duong cua Wallenberg đeu tu tu bang cach uong thuoc qua lieu luong trong 2 ngay rieng biet vao nam 1979. Nguoi con gai cua ho, Nina Lagergren, em cung me khac cha cua Wallenberg cho rang cuoc tu tu cua ho la do tuyet vong vi khong the tim đuoc Wallenberg.
Nguoi con gai cua Nina, Nane Maria Lagergren, ket hon voi Kofi Annan.


Vinh du Wallenberg đa 2 lan đuoc đe cu cho Giai Nobel Hoa binh, nam 1948 boi hon 50 nguoi đe cu hop cach va nam 1949 boi mot nguoi đe cu (vao thoi điem đo, ve mat ky thuat thi giai co the đuoc truy tang, nhung y tuong truy tang nhu vay bi tranh cai).


= Argentina =
Tai Buenos Aires, co mot đai ky niem vinh danh Wallenberg o mot cong vien. Đay la ban sao cua đai ky niem o London do Philip Jackson lam, đuoc khanh thanh nam 1998, co the nhin thay tu Đai lo Figueroa Alcorta o vung lan can Palermo.


= Uc =
Tai Melbourne, mot đai tuong niem nho vinh danh Wallenberg đuoc đat trong Trung tam nghien cuu va Nha bao tang Holocaust Do Thai; mot đai ky niem danh cho ong o goc đuong pho Princess Street va High Street, Kew; cung mot cay va mot ghe tuong niem o toa thi chinh St. Kilda. Trung tam Duoc ly than kinh lam sang Uc (Australian Centre for Clinical Neuropharmacology) o Melbourne đuoc đat ten la "The Raoul Wallenberg Centre" nhan dip ky niem sinh nhat thu 89 cua Raoul Wallenberg. O Sydney co mot vuon va tuong đieu khac Raoul Wallenberg o Woollahra, va mot tuong Wallenberg ben trong Nha bao tang Do Thai cua Uc. Cac cay tuong niem đuoc trong o phia truoc tru so Nghi vien lien bang cung o nhieu đia điem khac.


= Ao =
O quan 22 thanh pho Vienne co mot đuong pho đat ten la "Raoul-Wallenberg-Gasse".


= Canada =
Wallenberg la nguoi đau tien đuoc trao chuc cong dan danh du cua Canada nam 1985; đong thoi chinh phu Canada cong bo lay ngay 17 thang Gieng – ngay ong ta mat tich - la "ngay Raoul Wallenberg" o Canada.
Nhieu đai tuong niem, cong vien va đai ky niem vinh danh Wallenberg đuoc dung len khap noi o Canada, tong đo co đai tuong niem Raoul Wallenberg Memorial o Cong vien Nu hoang Elizabeth Park tai Vancouver, Raoul Wallenberg Corner o Calgary, Cong vien Raoul Wallenberg o Saskatoon, Cong vien Raoul Wallenberg o Ottawa, Ontario, va mot đai tuong niem o phia sau Christ Church Cathedral tai khu trung tam thanh pho Montreal, noi đat mot tuong ban than cua Wallenberg va mot hop kim loai đat trong khung long (co dang nhu mot cong day thep gai) đat ben canh nhau. Loi chinh vao Cong vien Earl Bales o Toronto, Ontario đuoc đat ten la Đuong Raoul Wallenberg.


= Đuc =
Cac đuong pho đat theo ten Wallenberg o ca Đong va Tay Berlin. Mot Wallenberg-Straße (đuong pho Wallenberg) (đat ten nam 1967) o quan phia tay thanh pho Wilmersdorf[9], mot Raoul-Wallenberg-Straße (đat ten nam 1992), va mot tram S-Bahn (đuong sat trong khu vuc thanh pho) nam o quan phia đong thanh pho Marzahn.[10]


= Hungary =
Thanh pho Budapest phong cho Wallenberg chuc cong dan danh du nam 2003. Co nhieu noi vinh danh ong, trong đo co Cong vien tuong niem Raoul Wallenberg, đe tuong niem nhung nguoi đa cuu nhieu nguoi Do Thai cua thanh pho khoi bi đay ai toi cac trai huy diet, va toa nha trong đo co Đai su quan Thuy Đien nam 1945.


= Israel =
Israel phong tang Wallenberg chuc cong dan danh du nam 1986 va vinh danh ong o Đai tuong niem Yad Vashem nhu mot trong nhung Righteous Among the Nations (nguoi cong chinh giua cac dan toc); viec phong tang nay la su cong nhan nhung nguoi khong phai dan Do Thai đa cuu nguoi Do Thai thoat khoi Holocaust. Cac phong tang khac cho Wallenberg o Israel gom co it nhat 5 đuong pho đat theo ten ong. Tren đuong pho Raoul Wallenberg o Tel Aviv, co mot tuong giong nhu mot tuong o Budapest đuoc dung len nam 2002 (xem ben duoi), do nha đieu khac Imre Varga lam.


= Nga =
Mot đai tuong niem Wallenberg dung o san trong cua Thu vien sach ngoai ngu Rudomino cua Nga o Moskva, va mot vien giao duc o Sankt-Peterburg đuoc đat theo ten ong.


= Thuy Đien =
Nam 2001, mot đai tuong niem đuoc dung len o Stockholm đe vinh danh Wallenberg. Đai nay do vua Carl XVI Gustaf cua Thuy Đien mo tam che khanh thanh, tai mot buoi le co Tong thu ky Lien Hop Quoc Kofi Annan va phu nhan Nane Maria Annan (chau goi Wallenberg bang bac) tham du. Buc tuong đieu khac truu tuong mo ta nguoi đung day tu be be tong, kem theo ban sao bang đong thau chu ky cua Wallenberg. Tai buoi le khanh thanh, vua Carl XVI Gustaf cua Thuy Đien noi: "Wallenberg la mot guong mau lon cho nhung ai trong chung ta muon song nhu ban loai nguoi" Kofi Annan ca ngoi Wallenberg la "mot nguoi truyen cam hung cho tat ca chung ta đe hanh đong khi chung ta co the va đe co can đam giup đo nhung ai bi đau kho va can đuoc giup đo".
Mot đai tuong niem Wallenberg cung đuoc dung len o Goteborg, gan nha tho Haga. Kofi Annan đa đen du buoi le khanh thanh đai tuong niem nay.


= Vuong quoc Anh =
Mot đai tuong niem Raoul Wallenberg đa đuoc dung len tai Quang truong Great Cumberland o London ben ngoai Western Marble Arch Synagogue. Trong thap nien 1990 va 2000, đa nhieu lan Nu hoang Elizabeth II cua Anh va Charles, Hoang than xu Wales toi bay to long nuong mo Wallenberg tai Western Marble Arch. Cung co mot đai tuong niem Wallenberg o gans "Welsh National War Memorial" trong Alexandra Gardens, Cardiff.


= Hoa Ky =
Nam 1981, Quoc hoi Hoa Ky đa phong tang Wallenberg la cong dan danh du Hoa Ky, nguoi thu hai co vinh du nay, sau Winston Churchill (tinh đen nay chi co sau nguoi tung đuoc nhan vinh du nay). Nam 1985, phan tay nam cua 15th Street, o Washington, D.C. trong đo co United States Holocaust Memorial Museum (Nha bao tang tuong niem Holocaust Hoa Ky), đa đuoc đat ten lai la Quang truong Raoul Wallenberg boi Đao luat cua Quoc hoi.
Nam 1997, Co quan Buu chinh Hoa Ky đa phat hanh mot tem thu đe vinh danh Wallenberg. Dan bieu Tom Lantos, mot trong nhung nguoi đuoc Wallenberg cuu song, noi rang: "Chung ta ton vinh (ong ta) bang mot tem thu Hoa Ky la thich đang nhat. Trong thoi buoi thieu vang anh hung nay, thi Wallenberg la nguyen mau cua mot anh hung – mot nguoi đa lieu mang song minh ngay nay qua ngay khac, đe cuu vot cuoc song cua hang chuc ngan nguoi ma ong khong biet, nhung nguoi khong cung ton giao voi ong".
Tai Manhattan, mot đai ky niem vinh danh ong đa đuoc dung o "Raoul Wallenberg Walk", đuoc đat theo ten ong, đoi dien voi tru so chinh cua Lien Hop Quoc. Lanh su quan Thuy Đien đat nha đieu khac Thuy Đien Gustav Kraitz lam đai ky niem nay. Tac pham đieu khac, "Hope", la mot ban sao chiec cap đung tai lieu cua Wallenberg, mot qua cau, 5 cot đa granite đen, va đa đuong (sett) truoc đay đuoc su dung lat đuong pho o ghetto Budapest. Mot đai tuong niem khac dung truoc toa nha Nghe thuat va Kien truc o Đai hoc Michigan, noi Wallenberg tot nghiep bang kien truc su nam 1935.
Cac đia điem mang ten Wallenberg gom co Raoul Wallenberg Traditional High School o San Francisco, the PS 194 Raoul Wallenberg School o Brooklyn, New York, va Đai lo Raoul Wallenberg o Trenton, New Jersey.
Tu nam 2005, International Raoul Wallenberg Foundation (Quy Raoul Wallenberg quoc te) đa mo đot van đong lay ngay 5 thang 10 lam "Ngay Raoul Wallenberg" o Hoa Ky, vi đay la ngay Wallenberg đuoc tang chuc cong dan danh du Hoa Ky. Tu nam 2010, "Ngay Raoul Wallenberg" đa đuoc to chuc o cac tieu bang Colorado, Connecticut, Illinois, Iowa, Maine, Maryland, Michigan, Nebraska, Nevada, New Jersey, New Mexico, West Virginia, va Wyoming.
Wallenberg đa đuoc truy tang Giai Dung cam Dan su (Civil Courage Prize) cua Quy Train, đe cong nhan "extraordinary heroes of conscience" (cac anh hung phi thuong ve luong tam).


= Gallery =


Giai thuong mang ten ong "Uy ban Raoul Wallenberg cua Hoa Ky" đa lap ra Giai Raoul Wallenberg đe tang cho "nhung ca nhan, to chuc va cong đong phan anh đuoc tinh than nhan đao cua Raoul Wallenberg, long dung cam ca nhan va hanh đong bat bao đong truoc nguy hiem lon lao"
Đai hoc Michigan lap ra Huy chuong Wallenberg đuoc trao hang nam cho nhung nguoi theo chu nghia nhan đao xuat sac, la hien than cua nhung gia tri nhan đao cung long tan tam cua cuu sinh vien loi lac cua truong. Truong "College of Architecture and Urban Planning" cua Đai hoc Taubman cung trao "Hoc bong Wallenberg" cho nhung sinh vien chua tot nghiep va sinh vien đa tot nghiep xuat sac.


Cac truong hoc đat theo ten Wallenberg Argentina
Raoul Wallenberg Educational Center
Brasil
The Raoul Wallenberg Integral High School
Canada
Community Hebrew Academy of Toronto Wallenberg Campus
Ecuador
Raoul Wallenberg Kindergarten & Primary School
Đuc
Raoul-Wallenberg Schule, Dorsten
Raoul-Wallenberg-Oberschule, Berlin
Hungary
Raoul Wallenberg Human Szakkozepiskola es Gimnazium
Thuy Đien
Raoul Wallenbergskolan Bromma
Raoul Wallenbergforskolan Bromma
Raoul Wallenbergskolan Skovde
Raoul Wallenberggymnasiet Skovde
Raoul Wallenbergskolan Uppsala
Raoul Wallenberg Institute of Human Rights and Humanitarian Law (Đai hoc Lund)
Uruguay
Raoul Wallenberg Lyceum
Hoa Ky
P.S. 194 Raoul Wallenberg School in Brooklyn, New York
Raoul Wallenberg Traditional High School in San Francisco
Venezuela
Raoul Wallenberg Pre-School Educational Unit


Phim Đa co nhieu phim ve cuoc đoi cua Wallenberg đuoc lam, trong đo co phim lam cho truyen hinh nam 1985 Wallenberg: A Hero's Story (1985), do Richard Chamberlain dien xuat, phim God afton, Herr Wallenberg (Good Evening, Mr. Wallenberg) nam 1990 cua Thuy Đien, do Stellan Skarsgard dien xuat cung nhieu phim tai lieu, nhu Raoul Wallenberg: Buried Alive (1984) va Searching for Wallenberg (2003). Vai Wallenberg cung xuat hien tren loat phim truyen hinh Tay Ban Nha El angel de Budapest do Ivan Fenyo thu vai.


Xem them Huy chuong Wallenberg


Tham khao Lien ket ngoai Who killed Wallenberg at Amazon.com
The Importance of Raoul Wallenberg - a Swedish Human Right Hero Luu tru ngay 1 thang 9 nam 2011 tai Wayback Machine at The Global Herald
Raoul Wallenberg Luu tru ngay 13 thang 1 nam 2012 tai Wayback Machine - Righteous Among the Nations - Yad Vashem
Raoul Wallenberg Center at the Auschwitz Institute for Peace and Reconciliation Luu tru ngay 26 thang 7 nam 2009 tai Wayback Machine
The International Raoul Wallenberg Foundation
The Raoul Wallenberg Committee of the United States
Searching for Raoul Wallenberg Luu tru ngay 7 thang 4 nam 2010 tai Wayback Machine
Holocaust Rescuers Bibliography with information and links to a variety of books about Raoul Wallenberg Luu tru ngay 26 thang 10 nam 2013 tai Wayback Machine
University of Michigan Wallenberg Committee Luu tru ngay 9 thang 6 nam 2010 tai Wayback Machine
Public Lecture by Dr Paul Levine 'Raoul Wallenberg in Budapest: Myth, History and Holocaust' held at the Wiener Library London on ngay 8 thang 3 nam 2010 PODCAST Luu tru ngay 22 thang 11 nam 2010 tai Wayback Machine