Tinh van Con Cua (cac ten goi danh luc M1, NGC 1952, Taurus A) la mot tinh van gio sao xung trong chom sao Kim Nguu, đong thoi la tan tich cua sieu tan tinh Thien Quan khach tinh SN 1054. Tinh van nay đuoc John Bevis quan sat nam 1731; no tuong ung voi sieu tan tinh sang choi đuoc cac nha thien van Trung Hoa va A Rap ghi nhan nam 1054.
Voi cuc đai pho buc xa o vung tia X va tia gamma tren 30 KeV, va trai rong toi tren 1012 eV, tinh van Con Cua noi chung la nguon sang ben vung co cuong đo manh nhat tren bau troi. Nam o khoang cach khoang 6.500 nam anh sang (2 kpc) tu Trai Đat, tinh van nay co đuong kinh 11 ly (3,4 pc) va gian no voi toc đo khoang 1.500 kilomet moi giay. Tai trung tam cua tinh van nay la sao xung Con Cua, mot sao neutron quay, phat xa cac xung cua buc xa voi buoc song tu tia gamma toi song radio va voi toc đo quay khoang 30,2 lan moi giay. Tinh van nay la thien the đau tien đuoc nhan dang bang vu no sieu tan tinh lich su. Tinh van nay đong vai tro nhu la mot nguon buc xa đe nghien cuu cac thien the che khuat no. Trong thap nien 1950 va 1960, vanh nhat hoa cua Mat Troi đa đuoc xa anh tu cac quan sat song radio cua tinh van Con Cua vuot ngang qua no, va trong nam 2003, đo day cua khi quyen cua ve tinh Sao Tho la Titan đa đuoc đo đac khi no chan cac tia X tu tinh van nay.


Nguon goc Su hinh thanh tinh van Con Cua tuong ung voi sieu tan tinh sang SN 1054 đuoc cac nha thien van Trung Hoa va A Rap ghi nhan nam 1054. Tinh van Con Cua đuoc John Bevis quan sat lan đau vao nam 1731 va no đuoc Charles Messier quan sat lai mot cach đoc lap vao nam 1758 khi ong đang quan sat mot sao choi sang. Messier xep no vao danh muc đau tien (M1) trong danh muc cua ong ve cac vat the giong sao choi. William Parsons đa quan sat tinh van tai lau đai Birr nhung nam 1840, va đat ten cho no la tinh van Con Cua boi vi hinh ve cua ong ve tinh van giong voi hinh anh mot con cua.

Đau the ky 20, viec phan tich cac buc anh ban đau cua tinh van trong mot vai nam tiet lo ra tinh van đang gian no. Theo doi viec mo rong o qua khu cho thay tinh van phai nhin thay đuoc o Trai Đat khoang 900 nam truoc. Lich su ghi lai rang mot ngoi sao moi đu sang đe nhin thay ban ngay đa đuoc cac nha thien van Trung Hoa va A Rap ghi lai tren cung phan bau troi vao nam 1054. Voi khoang cach đen ngoi sao lon, "sao khach" đuoc nguoi Trung Hoa va A Rap quan sat chi co the la mot sieu tan tinh; mot ngoi sao khong lo đa can kiet nguon cung cap nang luong tu phan ung nhiet hach phat no va sup đo vao trong chinh no.
Nhung phan tich du lieu lich su gan đay đa cho thay, viec quan sat đuoc sieu tan tinh SN 1054 đa tao ra tinh van Con Cua co le đa xuat hien vao thang Tu hoac đau thang Nam, đo sang cuc đai cua no tang tu đo sang bieu kien −7 va −4,5 (sang hon cac thien the khac tren bau troi ngoai tru Mat Trang) vao thang Bay. Sieu tan tinh đa đuoc quan sat bang mat thuong trong khoang hai nam. Nho nhung ghi chep lich su cac quan sat cua cac nha thien van hoc Vien Đong va Trung Đong nam 1054, tinh van Con Cua tro thanh đoi tuong thien van đau tien đuoc ghi nhan la co lien he voi vu no sieu tan tinh. Thuc te, do khoang cach tu tinh van đen Trai Đat la 6.500 nam anh sang nen vu no nay đa xay ra truoc khi con nguoi quan sat thay đuoc khoang 6.500 nam, nghia la vu no nay xay ra khoang nam 5500 TCN.


Đac tinh vat ly Trong buoc song kha kien, tinh van gom cac dai bui toi tao nen hinh ovan, voi khoang 6 phut cung dai va 4 phut cung rong (trong khi trang tron rong khoang 30 phut cung) xung quanh mot khu vuc trung tam khuech tan mau xanh. Trong khong gian ba chieu, tinh van co dang hinh phong cau thuon. Cac dai bui la tan du cua khi quyen ngoi sao ban đau, chua mot luong lon cac phan tu ion hoa nhu heli va hydro, cung voi cacbon, oxy, nito, sat, neon va luu huynh. Nhiet đo cua cac dai bui đien hinh trong khoang tu 11.000 đen 18.000 K, va mat đo cua chung vao khoang 1.300 hat tren cm³.
Nam 1953, Iosif Shklovsky đe xuat rang mien khuech tan mau xanh đuoc tao ra chu yeu boi buc xa synchrotron, đo la buc xa phat ra do cac electron chuyen đong xoay voi van toc mot nua van toc anh sang. Ba nam sau đo ly thuyet đa đuoc cac quan sat cong nhan. Thap nien 1960 đa kham pha ra rang nguon goc electron chuyen đong tren cac đuong cong la do mot tu truong manh tao ra boi mot sao neutron tai tam cua tinh van.


= Khoang cach =
Mac du tinh van Con Cua đa tap trung su chu y cua nhieu nha thien van, khoang cach đen no van la mot cau hoi mo do su bat đinh trong cac phuong phap su dung đe uoc tinh khoang cach đen tinh van. Nam 2008, cac nha thien van đa đong thuan la khoang cach tu Trai Đat đen tinh van la 2,0 ± 0,5 kpc (6,5 ± 1,6 kly). Tinh van Con Cua hien tai đang gian no ra voi toc đo khoang 1.500 km/s. Cac buc anh chup trong nhieu nam cho thay su gian no cham dan cua tinh van, va bang cach so sanh su gian no goc nay voi van toc gian no đo bang pho ke, khoang cach đen tinh van co the uoc tinh đuoc. Nam 1973, su dung ket qua phan tich tu nhieu phuong phap khac nhau đe tinh ra khoang cach đen tinh van va cac nha thien van đi đen ket luan la khoang 6.300 nam anh sang. Cung voi đo la kich thuoc nhin thay đuoc lon nhat cua no, rong khoang 13 ± 3 ly.
Lan theo su gian no trong qua khu toi ngay hinh thanh tinh van vai thap ki sau nam 1054, ham y rang van toc gian no đa đuoc gia toc tu vu no sieu tan tinh. Su gia toc nay đuoc tin la do nang luong tu sao xung tao ra tu truong cua tinh van, lam cho cac dai bui tinh van mo rong va bi đay ra ngoai.


= Khoi luong =
Uoc luong tong khoi luong cua tinh van la quan trong đe tinh đuoc khoi luong cua ngoi sao goc cua sieu tan tinh. Luong vat chat chua trong cac dai bui cua tinh van Con Cua (gom khoi luong khi bi đay ra trung hoa va ion hoa; hau het la heli) đuoc uoc tinh la 4,6 ± 1,8 M☉.


= Hinh xuyen giau heli =
Mot trong nhieu thanh phan tinh van (hoac di thuong) cua tinh van Con Cua la vanh xuyen giau heli co the nhin thay đuoc nhu la mot dai đong-tay bang qua vung cua sao xung. Thanh phan cua hinh xuyen gom khoang 25% vat chat nhin thay đuoc bang mat thuong trong đo 95% la heli. Cho toi nay, van chua co su giai thich thoa đang nao cho cau truc hinh xuyen nay.


Ngoi sao trung tam Tai trung tam cua tinh van Con Cua la hai ngoi sao mo, trong đo co sao xung la ket qua cua vu no sieu tan tinh đa tao ra tinh van. No đuoc phat hien nam 1942, khi Rudolf Minkowski tim thay pho quang hoc cua no rat di thuong. Vung xung quanh ngoi sao la mot nguon song radio manh đuoc quan sat thay nam 1949 va nguon tia X đuoc quan sat nam 1963, va no đuoc coi la mot đoi tuong thien van sang nhat bau troi trong buoc song tia gamma nam 1967. Nam 1968, ngoi sao tro thanh mot trong nhung sao xung đau tien đuoc phat hien do no buc xa ra nhung xung rat nhanh.
Sao xung la nguon cua buc xa đien tu manh, phat ra nhung xung ngan va cuc ki đeu nhieu lan trong mot giay. Chung la mot bi an lon khi đuoc phat hien nam 1967, va nhom cac nha thien van lan đau tien quan sat đuoc sao xung đa xem xet đen kha nang no la tin hieu tu mot nen van minh tien bo ngoai Trai Đat. Tuy nhien, su kham pha ra nguon xung radio tai trung tam cua tinh van Con Cua la mot chung cu manh me cho thay sao xung đuoc hinh thanh boi vu no sieu tan tinh. Chung bay gio đuoc hieu la sao neutron quay rat nhanh, ma tu truong manh cua no đa tap trung buc xa cua no thanh nhung tia hep.
Sao xung Con Cua co đuong kinh vao khoang 28–30 km; no phat ra cac xung buc xa voi chu ky 33 mili giay. Cac xung đuoc phat ra tai cac buoc song trong pho đien tu, tu song radio đen tia X. Nhu cac sao xung co cung đac tinh khac, chu ky cua no đang cham dan đi. Thong thuong, chu ky quay cua no se cho thay nhung su thay đoi nho, đuoc goi la cac 'truc trac', đuoc xem la do su sap xep lai cau truc ben trong sao neutron. Nang luong giai phong ra lam cho cac xung cham dan la khong lo, va no lam manh buc xa cua phat xa synchrotron cua tinh van Con Cua, voi đo sang tong cong vao khoang 75.000 lan lon hon đo sang cua Mat Troi.
Nang luong giai phong khong lo cua sao xung tao ra vung đong luc hoc khong binh thuong tai tam cua tinh van. Trong khi hau het cac vat the thien van thay đoi mot cach cham chap ma chi quan sat thay trong nhieu nam, thi phan ben trong cua tinh van Con Cua thay đoi theo thang thoi gian chi vai ngay. Đac điem đong luc nhat trong phan trong cua tinh van la điem o đo gio xich đao cua sao xung va cham manh vao phan lon tinh van, tao ra song xung kich. Hinh dang va vi tri cua đac điem nay thay đoi rat nhanh, voi gio xich đao xuat hien co đac điem giong cai bui ma sang dan, sang cuc đai, roi mo dan khi chung phat ra tu sao xung va va cham vao tinh van.


Sao to tien Ngoi sao đa no tao thanh sieu tan tinh goi la "tien sao" cua sieu tan tinh. Co hai loai sao gay ra vu no sieu tan tinh: sao lun trang va sao khoi luong lon. Mot loai goi la sieu tan tinh kieu Ia, cac khi bi hut vao sao lun trang lam tang khoi luong cua no đen gan khoi luong toi han Chandrasekhar, tao ra mot vu no; con lai la sieu tan tinh kieu Ib/c va kieu II, trong đo tien sao la mot ngoi sao khoi luong lon đa can kiet nhien lieu đe co the duy tri phan ung nhiet hach va dan đen ngoi sao bi co sup duoi truong hap dan cua chinh no, lam cho ngoi sao đat đen nhiet đo cuc lon va phat no. Su co mat cua sao xung trong tinh van Con Cua co nghia la no phai đuoc hinh thanh tu mot sieu tan tinh co nhan suy sup; va kieu Ia khong tao ra sao xung.
Mo hinh ly thuyet cua cac vu no sieu tan tinh tien đoan ngoi sao đa no tao ra tinh van Con Cua phai co khoi luong tu 9 đen 11 lan khoi luong cua Mat Troi. Cac ngoi sao voi khoi luong nho hon 8 lan khoi luong Mat Troi la qua nho đe tao ra vu no sieu tan tinh, va cuoi đoi chung se tao ra mot tinh van hanh tinh, trong khi mot ngoi sao nang hon 12 lan khoi luong Mat Troi co the tao ra mot tinh van voi cac thanh phan hoa hoc khac so voi cac thanh phan đa đuoc quan sat trong tinh van Con Cua.
Mot van đe quan trong trong nghien cuu tinh van Con Cua la khi ket hop khoi luong cua tinh van voi khoi luong cua sao xung thi tong khoi luong nay nho hon khoi luong đuoc tien đoan cua tien sao, va cau hoi đat ra la 'khoi luong thieu' nay đa đi đau van con chua giai quyet đuoc. Uoc luong khoi luong tinh van bang cach đo tong luong anh sang phat ra, sau đo tinh ra khoi luong can đe phat ra luong anh sang nay, va đo đuoc nhiet đo va mat đo cua tinh van. Ket qua tinh toan cho khoi luong tinh van Con Cua vao khoang 1-5 lan khoi luong Mat Troi voi khoi luong 2-3 lan khoi luong Mat Troi đuoc chap nhan rong rai. Sao neutron co khoi luong vao khoang 1,4 đen 2 lan khoi luong Mat Troi.
Ly thuyet noi bat nhat tinh đen su mat khoi luong cua tien sao Con Cua cho rang mot luong lon khoi luong cua tien sao đa bi gio manh cua ngoi sao mang ra xa truoc khi xay ra vu no sieu tan tinh. Tuy nhien, đieu nay phai tao ra mot lop vo bao quanh tinh van. Va nhieu co gang quan sat lop vo o cac buoc song khac nhau đa bi that bai.


Su đi ngang qua cua cac vat the trong he Mat Troi Tinh van Con Cua nam chech gan 1½ ° so voi mat phang hoang đao – mat phang cua quy đao Trai Đat quanh Mat Troi. Đieu nay co nghia la Mat Trang – va thinh thoang cac hanh tinh co the đi ngang qua hoac che khuat tinh van. Mac du, Mat Troi khong đi ngang qua tinh van, nhung vanh nhat hoa cua no cung đi ngang tinh van. Nhung su đi ngang qua va che khuat co the đuoc ap dung đe phan tich đac tinh cua tinh van Con Cua va ca đoi tuong đi ngang qua truoc no, bang cach quan sat luong buc xa phat ra tu tinh van bi thay đoi bao nhieu do vat the đi ngang qua truoc no.
Su đi ngang qua cua Mat Trang đa đuoc dung đe ve ban đo phan bo buc xa tia X tu tinh van. Truoc khi phong cac ve tinh quan sat tia X, nhu Đai quan sat tia X Chandra, cac quan sat trong mien tia X thu đuoc đo phan giai goc rat thap, nhung khi Mat Trang đi ngang qua truoc tinh van, va vi tri cua tinh van đa đuoc biet mot cach chinh xac, cho nen cac su thay đoi trong đo sang cua tinh van co the dung đe tao ra ban đo buc xa tia X. Khi cac tia X lan đau tien đuoc quan sat tu tinh van Con Cua, cac nha thien van đa ap dung su che khuat cua Mat Trang đe đo vi tri chinh xac cua nguon buc xa.
Vao thang 6 hang nam, vanh nhat hoa cua Mat Troi vuot qua truoc tinh van Con Cua. Nhung thay đoi trong tin hieu radio thu đuoc tu tinh van trong thoi gian nay đuoc su dung đe dan ra cac chi tiet ve mat đo va cau truc cua vanh nhat hoa. Nhung quan sat ban đau đua ra ket luan la vanh nhat hoa mo rong đen nhung khoang cach lon hon ma truoc đo tung nghi toi; va nhung quan sat tiep theo đa tiet lo ra nhung su thay đoi mat đo cua cac nguyen to trong vanh nhat hoa.
Rat hiem khi Sao Tho đi ngang qua tinh van Con Cua. Lan đau tien no đi ngang qua la vao nam 2003 ke tu nam 1296; lan tiep theo se xuat hien vao nam 2267. Cac nha thien van đa su dung Đai quan sat tia X Chandra đe quan sat ve tinh Sao Tho la Titan khi no vuot qua truoc tinh van, va ho đa tim thay 'bong' cua tia X cua Titan lon hon be mat ran cua no, do su hap thu tia X cua khi quyen Titan.Nho quan sat nay ma cac nha thien van tinh đuoc be day cua khi quyen Titan la 880 km. Su đi ngang qua cua Sao Tho khong đuoc quan sat boi Chandra do luc nay no đang vuot qua vanh đai Van Allen.


Hinh anh Tinh van Con Cua trong van hoc va phim anh Trong phan tiep theo cua Doctor Who la Thuoc đia Khong gian (Colony in Space), Master đa noi cho bac si biet rang tinh van Con Cua la ket qua cua mot sieu toc tren hanh tinh Exarius (hay Uxarius) trong viec thu vu khi Doomsday nham chong lai luc luong phan vat chat co toc đo vuot toc đo anh sang.
Trong Tran chien giua cac hanh tinh (Battle of the Planets), tinh van Con Cua la noi co cac hanh tinh Spectra, tu đo Zoltar va cac đai than tien hanh chien tranh chong lai Lien bang (trong đo co Trai Đat)


Xem them Tinh van
Thien the Messier
Nhanh Orion cho thay vi tri cua tinh van Con Cua trong Ngan Ha


Ghi chu Tham khao Lien ket ngoai Du lieu ve tinh van Con Cua, danh muc tan du sieu tan tinh đuoc quan ly tai Đai hoc Cambridge
[https://web.archive.org/web/20200925070342/https://www.spacetelescope.org/images/?search=crab+nebula Luu tru ngay 25 thang 9 nam 2020 tai Wayback Machine Tinh van Con Cua o ESA/Hubble] ban luu
Messier 1, Cac trang ve thien the Messier taiSEDS
Anh tinh van Con Cua tu Đai quan sat tia X Chandra
Trang web cua kinh thien van Chandra viet ve tinh van Con Cua
Anh tinh van do kinh vien vong khong gian Hubble chup
Lord Rosse's drawings of M1, the Crab Nebula Hinh ve M1 cua Huan tuoc Rosse tai SEDS
NightSkyInfo.com - M1, Tinh van Con Cua
M1 Tinh van Con Cua
Slooh Video Podcast on M1 Luu tru ngay 27 thang 11 nam 2020 tai Wayback Machine
Video sao xung Con Cua trong tinh van
HInh anh M1 duoi kinh thien van cua mot nha thien van ban nghiep du Luu tru ngay 9 thang 10 nam 2009 tai Wayback Machine
Kham pha tinh van Con Cua tai Hubblesite.org

Tinh van Con Cua tren WikiSky: DSS2, SDSS, IRAS, Hydrogen α, X-Ray, Astrophoto, Sky Map, Bai viet va hinh anh