Nguyen Cong Tru (chu Han: 阮公著, 1778 – 1858), tu Ton Chat, hieu Ngo Trai, biet hieu Hi Van, la nha chinh tri, nha quan su va nha tho Đai Nam thoi nha Nguyen. Ong lam quan qua cac đoi vua Gia Long, Minh Mang, Thieu Tri va Tu Đuc. Ong noi bat ve viec khai hoang, mo dan o trung chau mien Bac Viet Nam, va lap nhieu chien cong trong viec đanh dep cac cuoc noi day chong trieu đinh va trong Chien tranh Viet–Xiem (1841–1845).


Tieu su Nguyen Cong Tru tu Ton Chat, hieu Ngo Trai, biet hieu Hy Van. Ong sinh ngay mong 1, thang 11, nam Mau Tuat (tuc ngay 19 thang 12 nam 1778) tai huyen ly Quynh Coi, phu Thai Binh. Than phu la Nguyen Cong Tan tuoc Đuc Ngan Hau, que o lang Uy Vien, nay la xa Xuan Giang, huyen Nghi Xuan, tinh Ha Tinh, tri phu Tien Hung – Thai Binh, than mau la Nguyen Thi Phan, con gai quan Quan noi thi tuoc Canh Nhac Ba duoi trieu vua Le –  chua Trinh. Ong mat ngay 14/11 nam Mau Ngo (tuc ngay 7/12/1858), tho 80 tuoi tai que nha lang Uy Vien, huyen Nghi Xuan.
Theo cac nha nghien cuu, tu nho ong noi tieng hoc gioi, hay tho van, tinh cach phong khoang. Lon len trong nhung nam cuoi cua nha Tay Son, đen đau nha Nguyen, sau bao lan lan đan "leu chong", mai đen nam 41 tuoi (1819), ong moi thi đau Giai nguyen (1818–1847) lam quan duoi trieu Nguyen. Lan đau tien xuat chinh, Nguyen Cong Tru giu chuc hanh tau o Quoc su quan (1820). Sau đo ong lien tiep giu cac chuc Tri huyen Đuong Hao, Hai Duong (1823), Tu nghiep Quoc Tu Giam (1824), Phu Thua phu Thua Thien (1825), tham tan quan vu, roi thang Thi lang Bo Hinh (1826). Nam 1828, Nguyen Cong Tru thang Huu Tham tri Bo Hinh, sang chuc Dinh đien su. Nam 1832 ong đuoc bo chuc Bo chanh su Hai Duong, cung nam thang Tham tri Bo Binh, giu chuc Tong đoc tinh Hai Yen.
Nam 1840 giu chuc Ta Đo Ngu su vien đo sat, kiem Tham tri Bo binh, tan ly co vu đon tran Tay. Nam 1845 lam chu su Bo hinh, nam 1846 lam quyen an sat Quang Ngai, đuoc 2 thang, ong lai đoi ra lam Phu Thua phu Thua Thien, đen nam 1847 thang lam Phu doan phu Thua Thien. Nam 1848, Tu Đuc nguyen nien, Nguyen Cong Tru xin ve huu.
Cuoc đoi ong la nhung thang tram trong su nghiep. Ong đuoc thang thuong quan tuoc nhieu lan vi nhung thanh tich, chien cong trong quan su va kinh te, toi chuc thuong thu, tong đoc; nhung cung nhieu lan bi giang phat, nhieu lan giang lien 3-4 cap nhu nam 1841 bi ket an tram giam hau roi lai đuoc tha, nam 1843 con bi cach tuot lam linh thu,…
Nam Tu Đuc thu hai 1848, ong nghi huu voi chuc vu Phu doan phu Thua Thien. Trong sach Đai Nam liet truyen, Tap 3, Truyen cac quan co nhan xet ve ong:


Su nghiep = Quan su =
Do chinh sach ha khac cua nha Nguyen duoi trieu đai Gia Long va Minh Mang nen đa xay ra lien tiep nhieu cuoc khoi nghia nong dan. Nguyen Cong Tru tuy la quan van nhung đuoc giao cam quan, lam tuong va đanh đau thang đo:

Nam 1827 dep Khoi nghia Phan Ba Vanh
Nam 1833 dep Khoi nghia Nong Van Van
Nam 1835 dep giac Khanh.
Ong cung gop nhieu cong lon trong cuoc Chien tranh Viet–Xiem (1841-1845). Đen đoi vua Tu Đuc thu 11 (1858), khi thuc dan Phap tan cong Đa Nang, thi ong đa 80 tuoi nhung van xin vua cho đi đanh giac.


= Kinh te =
Ong co sang kien chieu mo dan ngheo, đap đe lan bien, lap ap, khai sinh cac huyen Kim Son (thuoc tinh Ninh Binh ngay nay), Tien Hai (thuoc tinh Thai Binh ngay nay) vao nhung nam cuoi thap nien 1820, đe xuat lap nha hoc, xa thuong o nong thon nham nang cao dan tri va luu thong hang hoa. Nhung hoat đong cua ong trong linh vuc kinh te đuoc nhan dan cac vung ke tren ghi nho. Hien nay con rat nhieu tu đuong tho cung ong o hai huyen noi tren va que huong ong. Nhieu đinh chua tai cac đia phuong nay cung tho ong va ton ong lam thanh hoang lang.


= Tho ca =
Nguyen Cong Tru la nguoi co tai. La mot nguoi cua hanh đong, trai qua nhieu thang tram, Nguyen Cong Tru hieu sau sac nhan tinh the thai đuong thoi. Ong khinh bi va ngan ngam no.

The thai nhan tinh gom chet thay
Lat nong coi chiec tui voi đay
Hoac:

Tien tai hai chu son khuyen nguoc
Nhan nghia đoi đuong nuoc chay xuoi
Hoac:

Ra truong danh loi vinh lien nhuc
Vao cuoc tran ai khoc truoc cuoi.
Trong xu the ong cuoi nhao su thang giang, coi lam quan thi cung nhu thang leo day va khong giau su ngao man:

Nao nao! Thang nao so thang nao
Đa sa xuong thap lai len cao.
Chan chuong voi chon quan truong nhung ong khong chan đoi. Ong von yeu đoi, la nguoi chiu choi, voi ong cai gi cung co the đem choi ke ca tai kinh bang te the. (ong vi khong đuoc trieu đinh nha Nguyen trong dung cai tai cua minh đac biet la o thoi vua Tu Đuc nen ong chan chuong moi than tho troi sinh cho nhung khong đuoc dung)

Troi đat cho ta mot cai tai
Giat lung danh đe thang ngay choi.
Nguyen Cong Tru la nguoi đao hoa, me hat a đao, ong viet nhieu bai ca tru đa tinh. Ngat nguong, ngong nghenh, ve huu đi choi ong khong dung ngua ma dung bo. 73 tuoi ong cuoi vo, tra loi co dau khi nang hoi tuoi:

Nam muoi nam truoc, anh hai ba
(Ngu thap nien tien, nhi thap tam)
Hoac trong bai Bon nhan tinh:

Tau o nha tau, tau nho mi
Nho mi nen phai buoc chan đi
Khong đi mi noi: rang khong đen?
Đen thi mi noi: đen lam chi
Ngay luc chua chat nhin lai đoi minh, ong van la nguoi đay khi phach:

Kiep sau xin cho lam nguoi 
Lam cay thong đung giua troi ma reo
Giua troi vach đa cheo leo
Ai ma chiu ret thi treo voi thong
Ghi chu: Cay thong trong cach hieu Nho-Khong giao la nguoi quan tu.
Đoi ong đay giai thoai, giai thoai nao cung cho thay ban linh song, ban linh tri tue va mang tinh binh dan sau sac. Co the noi tho ong sinh đong, giau triet ly nhan van nhung hom hinh, đo la chat tho co đuoc tu đoi song, lay đoi song lam cot loi.


Tuong nho Ten cua ong đa đuoc lay đat cho nhieu con đuong, truong hoc tren khap đat nuoc.


Đoc them Chien tranh Viet – Xiem (1841–1845)


Tham khao Lien ket ngoai Nguyen Cong Tru tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Xoa hon di tich Tren web bao Tuoi Tre.