Tam ly bay đan hay tam ly đam đong la su mo ta cach mot so nguoi bi anh huong boi nhung nguoi than can cua ho thong qua nhung hanh vi nhat đinh, theo xu huong, va/hoac theo nhung điem tua. Cac nha tam ly hoc xa hoi nghien cuu nhung chu đe lien quan nhu tri thong minh theo nhom, tri tue đam đong, va ra quyet đinh phan cap.


Đinh nghia Tam ly bay đan la tu ghep giua tu "bay đan" co nghia la mot "nhom đong vat" va tu "tam ly" ngu y mot hoan canh nhat đinh cua suy nghi.
Tam ly bay đan khac voi hanh vi bay đan, vi hanh vi bay đan chi dung cho nhung nhom đong vat, trong khi đo "tam ly" la mot thu đac trung rieng cua loai nguoi. Tam ly bay đan la mot phan ung tam ly gay ra boi phan ung so hai ap luc len tam ly ca nhan lam xuat phat ra hanh đong đe tranh cam giac "bi loai ra khoi nhom". Tam ly bay đan đoi khi cung đuoc goi la tam ly đam đong.


Lich su Tam ly bay đan va hanh vi bay đan đa đuoc su dung đe mo ta hanh vi con nguoi tu khi loai nguoi bat đau hinh thanh cac bo lac, di tru theo nhom, va cung nhau trong trot hay buon ban. Y tuong ve mot "suy nghi theo nhom" hoac "hanh vi đam đong" lan đau tien đuoc nha tam ly hoc xa hoi Phap Gabriel Tarde va Gustave Le Bon đua ra vao the ky 19. Hanh vi bay đan trong xa hoi loai nguoi cung đa đuoc nghien cuu boi Sigmund Freud va Wilfred Trotter, nguoi đa viet cuon sach Ban nang bay đan trong thoi binh va thoi chien (Herd Instincts in Peace and War) la mot tac pham kinh đien trong linh vuc tam ly xa hoi. Cuon sach Ly thuyet ve tang lop moi giau (Theory of the Leisure Class) cua nha xa hoi hoc va kinh te hoc Thorstein Veblen minh hoa cach mot ca the bat chuoc cac thanh vien cua nhung nhom co đia vi xa hoi cao hon minh trong hanh vi tieu dung cua ho. Gan đay, Malcolm Gladwell trong tac pham The Tipping Point, xem xet bang cach nao ma cac yeu to ve van hoa, xa hoi va kinh te hoi tu đe tao ra cac xu huong trong hanh vi nguoi tieu dung. Trong nam 2004, nha binh luan tai chinh cua to The New Yorker, James Suroweicki đa xuat ban tac pham Tri tue đam đong (The Wisdom of Crowds).
O the ky 21, cac nganh nhu tiep thi va tai chinh hoc hanh vi đa no luc đe nhan dang va du đoan cac hanh vi hop ly va bat hop ly cua cac nha đau tu. Bi chi phoi boi cac phan ung cam xuc nhu long tham va so hai, cac nha đau tu co the tham gia mua va ban co phieu mot cach đien cuong, tao ra nhung bong bong kinh te va lam sup đo thi truong chung khoan. Tam ly bay đan xuat hien o hau het cac thi truong moi noi tham chi ngay ca o cac thi truong phat trien thi van co nhung giai đoan ton tai tam ly bay đan. Lich su kinh te the gioi đa chung kien nhieu vu no bong bong va khung hoang nhu bong bong hoa tulip (1634-1637), bong bong South Sea -Anh (1711-1720), khung hoang bat đong san Florida- My (1920-1922), đai suy thoai the gioi 1929, khung hoang 1987, Khung hoang tai chinh chau A 1997, khung hoang dotcom, tat ca đeu do tam ly bay đan gay nen.


Nghien cuu Cac thi nghiem ve su tuan theo cua Asch (1951) lien quan đen mot loat cac nghien cuu do Nha tam ly hoc nguoi My Solomon Asch chi đao nham đo luong tac đong cua niem tin va quan điem cua nhom đa so đoi voi ca nhan. 50 nam sinh tu Đai hoc Swarthmore tham gia bai kiem tra thi luc voi nhiem vu phan đoan đuong thang. Mot nguoi tham gia se đuoc đua vao mot can phong voi bay dien vien, nhung nguoi tuan theo su chi đao cua nhom nghien cuu. Nguoi tham gia khong he biet đen đieu nay va hieu rang cac dien vien cung la nhung nguoi tham gia. Co mot nhom đoi chung khong co dien vien. Trong nhom thi nghiem, cac dien vien co tinh đua ra cau tra loi sai trong 12 lan thu. Nguoi tham gia thuong đong y voi ca nhom va cung noi cau tra loi sai. Qua tong so 18 thu nghiem, Asch (1951) nhan thay rang mot phan ba (33%) nguoi tham gia đa chap nhan đi theo đam đong voi đa so mac du co nhan đinh sai ro rang, voi 75% nguoi tham gia trong 12 thu nghiem. It hon 1% nguoi tham gia tra loi sai khi khong co dien vien.
Cac nha nghien cuu tai Đai hoc Leeds đa thuc hien mot thi nghiem nhom trong đo cac tinh nguyen vien đuoc yeu cau đi bo ngau nhien xung quanh mot hoi truong lon ma khong noi chuyen voi nhau. Mot so it nguoi đuoc huong dan chi tiet hon ve hanh trinh đi bo. Cac nha khoa hoc phat hien ra rang moi nguoi se mu quang đi theo mot hoac hai nguoi đuoc chi dan, nhung nguoi co ve nhu biet ho đang đi đau. Ket qua cua thi nghiem nay cho thay chi can 5% nhung nguoi tu tin nhin va huong dan moi nguoi co the anh huong đen huong đi cua 95% nguoi khac trong đam đong, va 200 tinh nguyen vien đa lam đieu nay ma khong he nhan ra.
Cac nha nghien cuu tu Đai hoc Hebrew, NYU va MIT đa kham pha tam ly bay đan trong khong gian truc tuyen, cu the la trong boi canh "y kien tong hop, đuoc so hoa". Cac binh luan truc tuyen đuoc phep đua ra bieu quyet tich cuc hoac tieu cuc ban đau (tuong tu nhu bieu quyet thich hoac khong thich) tren mot trang web khong đuoc tiet lo. Cac y kien cua nhom đoi chung đuoc tach rieng. Cac nha nghien cuu phat hien ra rang "nguoi đau tien đoc nhan xet đuoc bieu quyet tich cuc gia co kha nang bo phieu cao hon 32%". Trong nam thang, cac nhan xet đuoc bieu quyet tich cuc gia co điem trung binh cao hon 25% so voi nhom đoi chung, ket qua bieu quyet tieu cuc ban đau khong co y nghia thong ke so voi nhom đoi chung. Cac nha nghien cuu phat hien ra rang "cac xep hang truoc đay tao ra su thien vi đang ke trong hanh vi xep hang ca nhan, va cac anh huong xa hoi tich cuc va tieu cuc tao ra hieu ung phan nhom bat đoi xung".
"Đo la mot su thay đoi đang ke", Tien si Aral, mot trong nhung nha nghien cuu tham gia vao cuoc thu nghiem, noi. "Chung toi đa thay cach nhung tin hieu rat nho ve anh huong xa hoi nay tro thanh nhung hanh vi nhu chan gia suc." 


Thuc te xa hoi ngay nay Trong mot so tinh huong, ap dung tam ly đam đong se la mot chien luoc sinh ton co loi, tuy nhien tam ly đam đong chua đuoc đieu chinh cho phu hop voi boi canh xa hoi hien đai va co the dan đen hau qua tieu cuc.
Qua trinh giao dich tren thi truong kinh te thuong bi chi phoi rat lon boi tam ly đam đong. Trong khoang thoi gian thi truong bat on, nhung đap ung so hai se dan dat cac nha đau tu bat chuoc nhung nha đau tu khac ma khong kiem chung hay phan tich nhung loi ich va rui ro cho nhung hanh đong cua minh. Nha Kinh te hoc Keynes đa chi ra, "nguoi xua day rang tot hon het, hay that bai theo cach thong thuong con hon la thanh cong theo cach khong binh thuong". Viec chay theo ngoai hoi va bong bong thi truong chung khoan chinh la do tam ly bay đan. Vao nhung thoi điem khac, cac ca nhan đuoc huong loi tu "chuoi thong tin" bang cach tap hop lai thong tin khong đay đu ve thi truong. Tuy nhien, neu ra quyet đinh tuy tien tren thi truong tai chinh dua tren su tap hop thong tin nhu vay co the tao nen bat on tren quy mo lon.
Tam ly đam đong co the đuoc dung lam cong cu huu ich trong tiep thi, vi cac nghien cuu đa chi ra rang nguoi mua sam co xu huong mua san pham nhieu hon khi thai đo cua ho đuoc nguoi khac anh huong va tam ly đam đong se ro rang hon khi quy mo đam đong tang len.
Tam ly đam đong cung co the tao nen nhung luong song du luan tieu cuc va dan đen su phan cuc cua xa hoi. Khi con nguoi khong co su phan bien thong tin hoac bay to quan điem ca nhan, thi moi truong mang xa hoi se la moi truong "phong vong", noi ma moi nguoi chi tiep can thong tin mot chieu, va thong tin đo ngay cang đuoc cung co boi tac gia đua tin. Khi cac thanh vien cua mot nhom co chung quan điem, đieu nay se khuech đai niem tin chung cua nhom va co the dan đen viec gat bo quan điem cua nhom thieu so, khien cac thanh vien trong nhom co kha nang uu tien su đong thuan hon la đua ra quyet đinh hop ly (đuoc goi la "suy nghi theo nhom").


Xem them Argumentum ad populum
Tam ly hoc đam đong
Tu duy tap the
Tri tue tap the
Phuong phap Delphi
Su vo tri đa nguyen
Su kich loan đam đong


Tham khao Đoc them Tri tue đam đong (The wisdom of crowds), James Surowiecki, Nha xuat ban Tri thuc 2007.
Bloom, Howard, The Global Brain: The Evolution of Mass Mind from the Big Bang to the 21st Century. (2000) John Wiley & Sons, New York.
Freud, Sigmund's Massenpsychologie und Ich-Analyse (1921; English translation Group Psychology and the Analysis of the Ego, *1922). Reprinted 1959 Liveright, New York.
Gladwell, Malcolm, The Tipping Point: How Little Things Can Make a Big Difference. (2002) Little, Brown & Co., Boston.
Le Bon, Gustav, Les Lois psychologiques de l'evolution des peuples. (1894) National Library of France, Paris.
Le Bon, Gustave, The Crowd: A Study of the Popular Mind. (1895) Project Gutenberg.
Trotter, Wilfred, Instincts of the Herd in Peace and War. (1915) Macmillan, New York.
Suroweicki, James: The Wisdom of Crowds: Why the Many Are Smarter Than the Few and How Collective Wisdom Shapes Business, Economies, *Societies and Nations. (2004) Little, Brown, Boston.
Sunstein, Cass, Infotopia: How Many Minds Produce Knowledge. (2006) Oxford University Press, Oxford, United Kingdom.


Lien ket ngoai The Madness Of Crowds
Results of Surveys about Stock Market Speculation 12/99
http://www.biz.uiowa.edu/iem/ Luu tru ngay 11 thang 6 nam 2008 tai Wayback Machine
http://www.predictivemarkets.com
http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=3806781
http://www.randomhouse.com/features/wisdomofcrowds/excerpt.html