Marion Robert Morrison (26 thang 5 nam 1907 – 11 thang 6 nam 1979), thuong đuoc biet đen voi nghe danh John Wayne va biet danh Duke, la mot nam dien vien va nha lam phim nguoi My, mot bieu tuong van hoa đai chung nho cac vai dien trong nhung bo phim đien anh ra đoi vao Ky nguyen Vang cua Hollywood, đac biet la hai dong phim Vien Tay va chien tranh. Su nghiep cua ong thang hoa tu ky nguyen phim cam cua thap nien 1920 thong qua trao luu New Hollywood; ong xuat hien trong tong cong 179 tac pham đien anh va truyen hinh. Ong nam trong so nhung dien vien co doanh thu phong ve phim cao nhat trong ba thap ky, va hien dien cung nhieu ngoi sao Hollywood quan trong khac trong ky nguyen cua minh. Nam 1999, Vien phim My lua chon Wayne la mot trong nhung nam minh tinh đien anh vi đai nhat cua nen đien anh My thoi hoang kim.
Wayne sinh ra o Winterset, Iowa nhung lon len o mien Nam California. Ong đanh mat hoc bong bong bau duc vao Đai hoc Nam California do bi tai nan luot song, va bat đau lam viec cho Tap đoan đien anh Fox. Ong chu yeu đong cac vai phu, ong co vai chinh đau tien trong phim Vien Tay The Big Trail (1930) cua Raoul Walsh - mot bo phim su thi chieu tren man anh rong that bai ve mat doanh thu. Ong thu vai chinh trong nhieu phim hang B o thap nien 1930, đa so la phim Vien Tay ma van chua the tro thanh mot ten tuoi lon. Phai đen phim Stagecoach (1939) cua John Ford thi Wayne moi tro thanh mot ngoi sao đien anh, ong đong vai chinh trong tong cong 142 tac pham đien anh. Theo mot nguoi viet tieu su ve ong: "đoi voi hang trieu nguoi, John Wayne la hien than di san bien gioi cua quoc gia."
Cac vai dien trong nhung bo phim Vien Tay khac cua Wayne gom co mot nguoi chan nuoi trau bo tren Đuong mon Chisholm trong Red River (1948), mot cuu binh Noi chien co chau gai bi mot bo toc nguoi Comanche bat coc trong The Searchers (1956), mot chu trai nuoi gia suc gap kho khi cham tran voi mot vi luat su (James Stewart) đe tranh gianh trai tim cua mot phu nu trong The Man Who Shot Liberty Valance (1962), va mot vi canh sat truong chot mot mat kho tinh trong True Grit (1969). Vai dien trong True Grit đa đem ve cho ong giai Oscar cho nam dien vien chinh xuat sac nhat. Ong con đuoc ghi nho voi nhung vai dien trong cac phim The Quiet Man (1952), Rio Bravo (1959) voi Dean Martin va The Longest Day (1962). Trong vai dien man anh cuoi cung, ong hoa than thanh mot tay sung cao tuoi chong choi voi can benh ung thu trong The Shootist (1976). Ong co lan xuat hien cuoi cung truoc cong chung tai le trao giai Oscar đuoc to chuc vao ngay 9 thang 1 nam 1979, đe roi sau đo hai thang phai chong choi voi can benh ung thu da day. Ong đa đuoc truy tang Huan chuong Tu do Tong thong, tuoc hieu cong dan cao quy nhat cua Hoa Ky.


Than the Wayne co ten khai sinh la Marion Robert Morrison, chao đoi ngay 26 thang 5 nam 1907 tai can nha so 224, pho South Second o Winterset, Iowa. An pham đia phuong Winterset Madisonian đua tin tren trang 4, so bao ngay 30 thang 5 nam 1907 rang Wayne nang 13 lbs. (khoang 6 kg.) luc moi sinh. Wayne tuyen bo rang ten đem cua ong tu lau đa đuoc đoi tu Robert sang Michael khi cha me ong quyet đinh đat ten con tiep theo cua ho la Robert, song nhung nghien cuu chuyen sau lai khong tim thay truong hop đoi ten hop phap nao nhu vay. Ten hop phap cua Wayne van la Marion Robert Morrison trong suot đoi ong.
Cha cua Wayne, ong Clyde Leonard Morrison (1884–1937) la con trai cua cuu binh Noi chien Hoa Ky Marion Mitchell Morrison (1845–1915). Me cua Wayne, ba Mary "Molly" Alberta Brown (1885–1970) xuat than tu quan Lancaster, Nebraska. Wayne co to tien goc Scotland, Anh va Ireland. Cu co cua ong la Robert Morrison (sinh 1782) đa roi quan Antrim, Ireland cung me ong đe chuyen đen New York vao nam 1799, sau cung ho chon đinh cu tai quan Adams, Ohio. Nha Morrison von đen tu đao Lewis o Outer Hebrides, Scotland. Ong đuoc nuoi lon theo giao hoi truong lao.
Gia đinh Wayne chuyen toi Palmdale, California va ke đen la Glendale tai so 404 Pho Isabel vao nam 1916, noi cha ong lam duoc si. Ong theo hoc Truong trung hoc Glendale Union va co nang khieu tot o ca the thao lan hoc thuat. Wayne nam trong thanh phan đoi tuyen bong bau duc cua truong. Ong con la Chu tich cua Hoi Latin va đong gop vao cot bao the thao cua truong.
Mot nguoi linh cuu hoa truc tai tram nam tren đuong Wayne đen truong o Glendale bat đau goi ong la "Little Duke" (Tieu Duke) boi ong luon đi sat cung chu  cho suc Airedale ten Duke. Ong thich biet danh "Duke" hon la "Marion" nen đa chon giu biet danh ay. Wayne theo hoc Truong trung hoc Wilson o Glendale. Khi con la thieu nien, ong đi lam tai cua hang ban kem cho mot nguoi đan mong ngua cua cac xuong phim Hollywood. Ong con la mot thanh vien hoat đong nang no cua to chuc Order of DeMolay. Ong choi bong bau duc cho đoi bong cua Truong trung hoc Glendale - đoi vo đich nam 1924.
Wayne đa nop đon vao Hoc vien Hai quan Hoa Ky song khong đuoc nhan. The nen ong đa chon theo hoc Đai hoc Nam California (USC), chuyen nganh tien luat. Ong la thanh vien cua hai hoi sinh vien la Trojan Knights va Sigma Chi. Wayne con thi đau cho đoi bong bau duc USC duoi thoi huan luyen vien Howard Jones. Mot chan thuong xuong đon đa cham dut su nghiep the thao cua ong; sau đo Wayne hoi tuong lai rang ong đa qua so hai truoc phan ung cua Jones nen khong tiet lo nguyen nhan thuc su đang sau chan thuong cua ong la tai nan luot van. Do đo ong đanh mat hoc bong the thao va khong co tien, nen buoc phai roi truong đai hoc.


Su nghiep = Nhung tac pham va vai chinh đau tien =
Do uu ai Jones vi ong nay đa tang nhung tam ve xem USC thi đau cho ngoi sao phim cam Vien Tay Tom Mix, đao dien John Ford va Mix đa thue Wayne lam quan ly đo đac san khau va đong vai quan chung. Sau nay Wayne ghi nhan cach đi đung, noi chuyen va con nguoi ong la nho quen biet Wyatt Earp - mot nguoi ban tot cua Tom Mix. Wayne som chuyen sang tuong tac truc tiep voi cac dien vien chinh va lap nen mot tinh ban lau nam voi đao dien John Ford - nguoi đem đen cho ong vai tro ay. Thoi gian đau nay, ong co mot vai nho nhung khong đuoc ghi cong - vai mot bao ve trong bo phim Bardelys the Magnificent cong chieu nam 1926. Wayne cung xuat hien cung cac đong đoi o USC choi bong trong cac phim Brown of Harvard (1926), The Dropkick (1927) va Salute (1929) va Maker of Men cua Columbia (ghi hinh nam 1930 va cong chieu nam 1931).
Trong luc thuc hien nhung vai tro nho cho Tap đoan đien anh Fox, Wayne đuoc đe ten tren man anh la "Duke Morrison" chi mot lan trong phim Words and Music (1929). Đao dien Raoul Walsh đa nhin thay ong khuan vac đo đac trong xuong phim va giao cho ong vai dien chinh đau tien trong phim The Big Trail (1930). Lan nay khi nhac đen nghe danh ghi tren man anh, Walsh goi y cho nam dien vien cai ten "Anthony Wayne", đat theo ten vi tuong cua cuoc chien tranh Cach mang "Mad" Anthony Wayne. Giam đoc Fox Studios Winfield Sheehan tu choi cai ten ay vi nghe no "mang qua nhieu chat Y". Sau đay Walsh đe xuat ten "John Wayne". Sheehan gat đau va tu đay cai ten nay đuoc chon. Tham chi Wayne con khong co mat trong buoi thao luan. Thu lao cua ong la 105 đo la My mot tuan.
The Big Trail la phim đien anh co kinh phi lon đau tien đuoc ghi hinh ngoai troi trong ky nguyen phim co tieng, đuoc san xuat voi kinh phi "khung" luc bay gio la hon 2 trieu đo la My, su dung hang tram dien vien quan chung va khung canh rong lon cua Tay Nam Hoa Ky - vao thoi điem ay van con thua thot nguoi o. Đe tan dung khung canh hung vi, phim đa đuoc ghi hinh thanh hai phien ban: phien ban 35 mm va ban 70mm moi, su dung sang kien mot may quay va ong kinh. Nhieu khan gia xem phim theo phien ban Grandeur đa đung day va reo ho tan thuong. Tuy nhien, chi co mot luong nho rap chieu đuoc bo tri trang thiet bi chieu phim tren man anh rong, va nhung no luc cua cac nha lam phim tro nen vo ich. Luc bay gio phim đa gap that bai nang ne o phong ve, nhung dan ve sau đuoc gioi phe binh hien đai ca ngoi het loi.


= Nhung bo phim ke tiep, gay đot pha va nhung nam chien su =

Sau khi The Big Trail that bai ve mat thuong mai, Wayne bi giang xuong cac vai nho trong nhung bo phim hang A, chang han nhu vai mot xac chet trong The Deceiver (1931) cua Columbia. Ong tham gia du an phim dai ky Ba nguoi linh ngu lam (1933), mot ban cai bien cuon tieu thuyet cua Alexandre Dumas, xoay quanh cac nhan vat chinh la nhung nguoi linh trong Binh đoan Le duong Phap o chien su Bac Phi luc bay gio. Ong đong vai chinh va đuoc đe ten canh tieu đe o nhieu phim Vien Tay kinh phi thap cua xuong phim hang B Poverty Row, chu yeu tai Monogram Pictures va cac loat phim dai ky cua Mascot Pictures Corporation. Theo uoc tinh cua ca nhan Wayne, ong đa đong khoang 80 vo "kich ngua" tu nam 1930 đen 1939. Trong Riders of Destiny (1933), ong tro thanh mot trong nhung cao boi biet hat đau tien tren phim đien anh, du chi la long tieng. Wayne con xuat hien trong cac phim Vien Tay Three Mesquiteers, co nhan đe choi chu theo tieu thuyet cua Dumas. Ong đuoc cac dien vien đong the huong dan cach cuoi ngua va nhung ki nang khac cua the loai phim Vien Tay. Dien vien đong the Yakima Canutt va Wayne đa phat trien cac ki thuat đam đa va đong the tren man anh - chung van huu dung cho đen ngay nay. Mot trong nhung phat kien chinh co cong cua Wayne nam o nhung bo phim Vien Tay đau tien cua Poverty Row, cho phep nguoi tot chien đau giong nguoi xau mot cach thuyet phuc, chu khong phai luon luon đanh đep. Wayne khang đinh: "Truoc khi toi dan than vao [dong phim Vien Tay], đa co mot tieu chuan rang nguoi hung luon phai đanh đep. Phan dien đuoc phep đanh vao đau nguoi hung bang ghe, nem đen dau vao hoac đa vao bung anh ta, nhung nguoi hung chi đuoc phep ha phan dien mot cach lich thiep roi đoi đen khi y đung day. Toi đa thay đoi tat ca nhung đieu ay. Toi quang ghe va đen. Toi đanh manh va đanh ban. Toi đanh nhau đe chien thang."
Vai dien đot pha thu hai cua Wayne nam o bo phim Stagecoach (1939) cua John Ford. Do Wayne chi la dien vien đong phim hang B va doanh so khong kha quan cua cac phim Vien Tay kinh phi thap trong thap nien 1930, Ford đa gap kho trong viec tim nguon tai tro đe lam phim co kinh phi hang A. Sau khi bi tat ca cac hang phim lon tu choi, Ford đa đong y thoa thuan voi nha san xuat phim đoc lap Walter Wanger đe Claire Trevor—mot ngoi sao đien anh lon luc bay gio—đuoc đua len đau danh sach dien vien. Stagecoach đa gat hai thanh cong lon ca ve doanh thu lan chuyen mon, bien Wayne tro thanh ngoi sao quan chung. Ban dien Louise Platt đa ghi cong Ford la nguoi noi rang Wayne se tro thanh ngoi sao lon nhat tu truoc đen nay boi suc loi cuon cua anh ay la hinh mau "binh dan".
Viec My can du vao The chien II la nguyen nhan cho su ung ho chien tranh đong đao tu moi tang lop trong xa hoi, va Hollywood cung khong phai ngoai le. Wayne đuoc mien nghia vu do tuoi tac (34 tuoi o thoi điem dien ra Tran Tran Chau Cang) va tinh trang gia đinh (đuoc phan loai 3-A, tuc gia đinh hoan quan dich). Wayne lien tuc viet thu gui cho John Ford noi rang ong muon nhap ngu, mot dip no ong hoi tham xem lieu minh co the tham gia đon vi quan đoi cua Ford khong. Wayne khong co ngan quan đoi tai phan loai ong la 1-A (đu đieu kien nhap ngu), nhung hang Republic Studios cuong quyet khong đe mat ong vi ong la dien vien hang A duy nhat cua ho con thoi han hop đong. Herbert J. Yates (chu tich cua Republic) đe doa se kien Wayne neu ong huy hop đong, con Republic Pictures can thiep vao qua trinh Tuyen quan phuc dich, yeu cau cho Wayne hoan quan dich them.
Nhung ho so cua Co quan luu tru quoc gia Hoa Ky ghi lai rang thuc te la Wayne đa nop đon đe ung tuyen vao Co quan Tinh bao chien luoc (OSS), tuc tien than cua CIA ngay nay, va la đon đuoc đon phien che cua Quan đoi tiep nhan đe chuyen cho OSS. Si quan chi huy cua OSS la William J. Donovan đa viet cho Wayne mot buc thu thong bao rang ong đa đuoc nhan vao Đon vi Chup anh Hien truong, song buc thu lai đen nha nguoi vo Josephine đa ly than. Co chua bao gio ke ve buc thu cho Wayne. Wayne đa đi khap cac can cu va benh vien cua My o Nam Thai Binh Duong trong 3 thang vao cac nam 1943 va 1944, cung USO. Trong chuyen đi nay, ong thi hanh yeu cau tu Donovan đe đanh gia xem lieu Tuong Douglas MacArthur (chi huy cua Khu vuc Tay Nam Thai Binh Duong hay đoi ngu cua ong nay co đang can tro cong viec cua OSS khong. Sau đo Donovan đa cap cho Wayne mot Chung chi phuc dich OSS nham tuong nho đong gop cua Wayne cho nhiem vu cua OSS. Theo nhieu nguoi ke lai, viec khong the phuc dich trong quan đoi sau nay đa tro thanh noi đau lon nhat đoi Wayne. Goa phu cua ong sau nay ke rang long yeu nuoc cua ong trong nhieu thap ky sau xuat phat tu toi loi: "Anh ay se tro thanh 'nguoi sieu yeu nuoc' trong suot phan đoi con lai đe co chuoc toi o que nha."


= Thap nien 1950 =
Ong mat vai chinh Jimmy Ringo trong phim The Gunfighter (1950) vao tay Gregory Peck do tu choi lam viec cho Columbia Pictures boi giam đoc cua hang phim la Harry Cohn tung đoi xu te bac voi ong nhieu nam truoc, khi ong con la mot dien vien tre. Cohn đa bo tien mua du an cho Wayne, nhung moi thu cua Wayne qua sau đam, lam Cohn phai ban kich ban cho hang phim Twentieth Century Fox, roi Peck đa đuoc giao vai dien ma Wayne du rat muon nhung tu choi lam viec cho Cohn.
Waynes đa đong sang lap cong ty san xuat phim Batjac vao nam 1952, đuoc đat ten theo cong ty van tai hu cau Batjak trong phim Wake of the Red Witch (1948) - tac pham chuyen the tu tieu thuyet cua Garland Roark. Batjac (va tien than cua hang la Wayne-Fellows Productions) la canh tay giup Wayne tu san xuat nhieu bo phim cho ban than ong va cac ngoi sao khac. Tac pham noi tieng nhat khong co Wayne đong la Seven Men From Now (1956) - khoi đau cua su hop tac kinh đien giua đao dien Budd Boetticher va ngoi sao Randolph Scott, va Gun the Man Down (1956) voi dien vien hop đong James Arness vao vai mot ke ngoai vong phap luat.
Mot trong nhung vai dien noi tieng nhat cua Wayne la trong phim The High and the Mighty (1954), do William Wellman lam đao dien, dua tren tieu thuyet cua Ernest K. Gann. Vai dien phi cong thu hai anh hung cua ong đa đuoc đong đao khan gia tan duong. Wayne con hoa than lam phi cong trong cac phim Flying Tigers (1942), Flying Leathernecks (1951), Island in the Sky (1953), The Wings of Eagles (1957) va Jet Pilot (1957).
Ong xuat hien trong gan 24 bo phim cua John Ford trong hon 20 nam nhu She Wore a Yellow Ribbon (1949), The Quiet Man (1952), The Wings of Eagles (1957). Bo phim đau tien ma Wayne goi nguoi khac la "Pilgrim" - phim The Searchers (1956) cua Ford, thuong đuoc xem la so huu man the hien xuat sac va phuc tap nhat cua Wayne.


= Thap nien 1960 =

Nam 1960, Wayne đao dien va san xuat phim The Alamo. Ong đa đuoc đe cu giai Oscar cho phim hay nhat voi tu cach nha san xuat. Nam ay Wayne con đong trong phim North to Alaska cua Henry Hathaway. Nam 1961, Wayne thu vai trong The Comancheros cua Michael Curtiz. Ngay 23 thang 5 nam 1962, Wayne dien xuat trong The Man Who Shot Liberty Valance cua John Ford cung James Stewart. Ngay 29 thang 5 nam, phim Hatari! cua Howard Hawks ma Wayne đong chinh đuoc cong chieu. Ngay 4 thang 10, phim The Longest Day bat đau chieu rap, voi su tham gia cua Wayne trong dan dien vien chinh. Ngay 20 thang 2 nam 1963, Wayne đong trong mot trong nhung canh nho cua phim How the West Was Won. Ngay 12 thang 6, Wayne thu vai chinh trong bo phim cuoi cua ong voi John Ford la Donovan's Reef. Ngay 13 thang 11 nam, mot tac pham nua co su gop mat cua Wayne la McLintock! cua Andrew V. McLaglen đuoc cong chieu. Nam 1964, Wayne đong trong phim Circus World cua Henry Hathaway.
Nam 1968, Wayne đong đao dien cung Ray Kellogg phim The Green Berets. Đay la du an phim lon duy nhat đuoc san xuat trong thoi chien tranh Viet Nam nham ung ho cuoc chien. Wayne muon lam bo phim nay vi luc bay gio Hollywood it hung thu lam phim ve chien tranh Viet Nam. Trong luc ghi hinh phim The Green Berets, nguoi Rang Đe hoac nguoi Thuong o Tay Nguyen Viet Nam - nhung nguoi chien đau quyet liet chong cong san - đa tang cho Wayne mot chiec vong tay bang đong, đuoc ong đeo trong bo phim va tat ca cac phim sau nay. Cung nam ay, Wayne đong trong phim Hellfighters cua Andrew V. McLaglen.
Ngay 13 thang 6 nam 1969, phim True Grit cua Henry Hathaway đa khoi chieu. Voi vai dien trong phim, Wayne đa đoat giai nam dien vien chinh xuat sac nhat tai giai Oscar. Thang 11 nam ay, mot bo phim nua ma Wayne đong đa đuoc phat hanh la The Undefeated cua Andrew V. McLaglen.


= Thap nien 1970: cuoi su nghiep =
Ngay 26 thang 4 nam 1970, CBS đa phat hanh mot chuong trinh truyen hinh đac biet la Raquel! do David Winters lam đao dien va moi Wayne lam khach moi. Chuong trinh co su gop mat Raquel Welch va cac vi khach moi nhu Tom Jones va Bob Hope.  Ngay 24 thang 6, phim Chisum cua Andrew V. McLaglen bat đau chieu tai cac rap. Wayne vao vai chu mot trang trai chan nuoi gia suc phat hien ra mot doanh nhan đang tim cach chiem đat lan can bat hop phap. Ngay 16 thang 9, phim Rio Lobo cua Howard Hawks đa đuoc khoi chieu. Wayne thu vai Đai ta Cord McNally cham tran voi nhom linh đanh cap mot chuyen hang cho vang o cuoi cuoc noi chien. Thang 6 nam 1971, Big Jake cua George Sherman đuoc cong chieu. Trong phim Wayne hoa than vao vai nguoi cha ghe lanh truy dau vet cua bang đang bat coc chau trai minh.
Nam 1976, Wayne tham gia phim The Shootist cua Don Siegel. Đay la vai dien đien anh cuoi cung cua Wayne, lan nay ong vao vai chinh J. B. Books đang hap hoi vi can benh ung thu—thu ma chinh Wayne phai chong choi ngoai đoi sau đo 3 nam. Phim co nhieu điem tuong đong ve mat cot truyen voi The Gunfighter gan 30 nam ve truoc - bo phim ma Wayne tung muon tham gia nhung đa tu choi. Sau khi ra rap, tac pham thu ve 13.406.138 đo la My doanh thu noi đia. Tac pham kiem đuoc $6 trieu đo la My nho cho thue rap chieu. Phim đuoc chon la mot trong 10 phim đien anh hay nhat cua nam 1976 boi Hiep hoi đanh gia phim quoc gia. Nha phe binh đien anh Roger Ebert cua to Chicago Sun-Times đa liet The Shootist o hang 10 trong danh sach 10 phim hay nhat nam 1976 cua ong. Bo phim đa gianh đuoc mot đe cu Oscar, a giai Qua cau vang, giai BAFTA va mot giai cua Nghiep đoan bien kich My. Tac pham hien co 86% điem "tuoi" tren website tong hop đanh gia Rotten Tomatoes, dua tren 22 bai nhan xet. Bo phim con đuoc Vien phim My đe cu la mot trong nhung phim Vien Tay hay nhat vao nam 2008.


Qua đoi Mac du đa đang ky tham gia mot nghien cuu vac-xin ung thu nham đau tranh voi can benh nay, song Wayne van tu tran vi ung thu da day vao ngay 11 thang 6 nam 1979 tai Trung tam Y hoc UCLA. Ong đuoc chon cat tai Nghia trang Cong vien tuong niem Pacific View o Corona del Mar, Newport Beach. Theo loi nguoi con trai Patrick va chau trai Matthew Munoz - mot linh muc tai Giao phan Orange o California, Wayne đa cai đao sang Cong giao ngay truoc khi ong qua đoi. Ong đe xuat ghi tren bia mo cua minh dong chu "Feo, Fuerte y Formal" - mot van bia bang tieng Tay Ban Nha ma Wayne mieu ta nghia la "xau xi, manh me va trang nghiem". Sau khi khong đuoc đanh dau trong gan 20 nam, mo cua ong đa đuoc đanh dau ke tu nam 1999 voi loi trich dan:

Ngay mai la ngay quan trong trong cuoc đoi. Hay đen voi chung toi that trong sach vao luc nua đem. Ngay ay hoan hao khi no toi va nam trong tay chung ta. Ngay ay hi vong rang chung ta hoc đuoc đieu gi đo tu ngay hom qua.


Quan điem chinh tri Trong gan nhu ca cuoc đoi, Wayne la mot đang vien Cong hoa bao thu co tieng o Hollywood, ung ho cac quan điem chong cong san. Tuy nhien, ong lai bo phieu bau cho Tong thong cua Đang Dan chu Franklin D. Roosevelt trong cuoc bau cu tong thong nam 1936 va the hien su nguong mo voi nguoi ke nhiem cua Roosevelt, Tong thong Đang Dan chu Harry S. Truman. Ong tham gia sang lap to chuc Lien minh Đien anh đe Bao ton cac Ly tuong My vao thang 2 nam 1944 va đuoc bau lam chu tich cua to chuc nay vao nam 1949. La mot nguoi nhiet tinh chong cong va nguoi phat ngon ung ho Uy ban Ha vien Kiem tra Hanh đong chong Hoa Ky (HUAC), ong đa tu lam ra bo phim Big Jim McLain (1952) voi tu cach thanh tra cua HUAC nham the hien ung ho voi su nghiep chong cong. Quan điem ca nhan cua ong la chu đong thuc thi chinh sach "Danh sach đen", tu choi viec lam va huy hoai su nghiep cua nhieu dien vien va nha van tung the hien nhung đuc tin chinh tri ca nhan trong đoi ho. Nha lanh đao Lien Xo Iosif Vissarionovich Stalin đuoc cho đa noi rang Wayne nen bi am sat vi thuong xuyen tan thanh ra mat chong cong, du cho ong la nguoi ham mo cac bo phim cua Wayne. Wayne con la nguoi ung ho Thuong nghi si Joseph McCarthy.
Wayne đa ung ho Pho tong thong Richard Nixon trong cuoc bau cu tong thong nam 1960, song the hien long yeu nuoc khi John F. Kennedy đac cu: "Toi khong bau cho ong ay nhung ong ta lai la tong thong cua toi, va toi hi vong ong ta lam tot." Ong đa su dung quyen luc cua ngoi sao đien anh đe ung ho cac su nghiep bao thu, trong đo co tap hop su ung ho chien tranh Viet Nam bang cach san xuat, đong đao dien va đong chinh trong bo phim thanh cong ve mat doanh thu The Green Berets (1968). Nam 1960, ong gia nhap Hoi John Birch chong cong nhung đa ly khai sau khi to chuc nay cao buoc vu viec nhuom fluoride vao nuoc la mot am muu cua cong san.
Voi vi the la ngoi sao Đang Cong hoa noi tieng nhat o Hollywood, nhung nguoi ung ho Đang Cong hoa giau co o Texas đa moi Wayne tranh cu chuc vu quoc gia vao nam 1968, giong nhu nguoi ban va đong nghiep cua ong - Thuong nghi si George Murphy. Ong tu choi va đua rang ong khong tin cong chung se can nhac chon mot dien vien vao trong Nha Trang. Thay vao đay, ong ung ho cac chien dich tranh cu cua nguoi ban Ronald Reagan cho vi tri Thong đoc California vao nam 1966 va 1970. Ong đuoc moi lam ung cu vien lien danh cung Thong đoc Alabama George Wallace cua Đang Dan chu vao nam 1968, song ngay lap tuc tu choi loi moi va tich cuc van đong cho Richard Nixon; Wayne la nguoi phat bieu tai Đai hoi Toan quoc Đang Cong hoa 1968 vao ngay khai mac.


Đoi tu Wayne đa ket hon toi 3 lan va ly di hai lan. Ba nguoi vo cua ong thi co mot nguoi My goc Tay Ban Nha ten la Josephine Alicia Saenz, hai nguoi con lai xuat than tu My Latinh la Esperanza Baur va Pilar Pallete. Ong co 4 con cung Josephine: Michael Wayne (23 thang 11 nam 1934 – 2 thang 4 nam 2003), Mary Antonia "Toni" Wayne LaCava (25 thang 2 nam 1936 – 6 thang 12 nam 2000), Patrick Wayne (sinh ngay 15 thang 7 nam 1939) va Melinda Wayne Munoz (sinh ngay 3 thang 12 nam 1940). Ong con co them ba con nua cung Pilar: Aissa Wayne (sinh ngay 31 thang 3 nam 1956), John Ethan Wayne (sinh ngay 22 thang 2 nam 1962) va Marisa Wayne (sinh ngay 22 thang 2 nam 1966).
Pilar la mot nguoi đam me choi mon quan vot. Nam 1973, co khuyen khich chong xay dung Cau lac bo quan vot John Wayne o Newport Beach, CA. Nam 1995, cau lac bo bi ban cho Ken Stuart (cuu tong giam đoc) va tro thanh Cau lac bo quan vot Palisades. Nhieu đua con cua Wayne đa buoc chan vao nganh cong nghiep đien anh va truyen hinh. Son Ethan đuoc đe ten la John Ethan Wayne trong mot vai bo phim va đong mot trong nhung vai chinh trong ban cap nhat thap nien 1990 cua bo phim truyen hinh Adam-12. Chau gai Jennifer Wayne (con gai cua Aissa) la mot thanh vien cua nhom nhac đong que Runaway June.
Vu ly hon on ao nhat cua ong la voi cuu nu dien vien nguoi Mexico Esperanza Baur. Co tin rang Wayne va ban dien Gail Russell đang ngoai tinh, nhung ca Wayne va Russell đeu phu nhan cao buoc tren. Cai đem ma bo phim Angel and the Badman (1947) đong may, thong thuong co mot bua tiec danh cho dan dien vien va đoan lam phim, nen Wayne ve nha rat tre. Luc ong đat chan ve nha thi Esperanza đang trong con say va co ban ong khi ong buoc qua cua truoc.
Wayne co nhieu quan he tinh ai noi bat, trong đo co moi tinh voi Merle Oberon keo dai tu 1938 đen 1947. Sau khi chia tay Pilar, nam 1973, Wayne co quan he tinh cam va song chung voi nguoi thu ky cu Pat Stacy (1941–1995) cho đen khi ong qua đoi vao nam 1979. Co đa xuat ban mot tua sach noi ve cuoc đoi co gan bo voi ong vao nam 1983, đat nhan đe la Duke: A Love Story.
Toc cua Wayne bat đau thua đi vao thap ky 1940, roi ong bat đau đi đoi chum toc gia vao cuoi thap nien ay. Đoi khi ong hien dien truoc cong chung ma khong đoi toc gia (chang han nhu o tang le cua Gary Cooper theo tap chi Life). Trong lan xuat hien tai Đai hoc Harvard, Wayne đuoc mot sinh vien hoi the nay "Chum toc tren đau ong co phai lam tu toc de khong?" thi ong đap: "O, thua cau, đo la toc that đay. Khong phai cua toi, nhung la hang that nhe."
Mot nguoi ban than cua Wayne la Nghi si California Alphonzo E. Bell Jr. viet ve ong nhu sau: "Tinh cach va khieu hai huoc cua Duke rat gan gui voi nhung gi cong chung thay tren man anh rong. Co le đieu ay the hien ro nhat qua nhung cau tu ma ong đa khac len mot tam bia: 'Moi chung ta la su tong hoa cua mot vai pham chat tot va mot vai pham chat chua tot. Khi đe y đen đong loai, đieu quan trong la nho toi cai tot ... Chung ta nen tranh phan xet chi vi mot nguoi tinh co la mot ten khon đe tien va đoi bai.'"
Michael Munn (cay viet tieu su ve Wayne) đa ghi lai thoi quen uong ruou cua Wayne. Theo hoi ky Cut to the Chase cua Sam O'Steen, cac giam đoc xuong phim biet phai ghi hinh cac canh cua Wayne truoc buoi trua, boi vi đen buoi trua ong đa la "mot ga say xin xau tinh". Ong nghien thuoc la tu thoi nien thieu va đuoc chan đoan ung thu phoi vao nam 1964. Ong trai qua ca phau thuat cat bo toan bo la phoi trai  va 4 cai xuong suon thanh cong. Bat chap đuoc cac đoi tac kinh doanh co ngan can cong khai can benh vi lo so ong se mat viec, Wayne đa thong bao rang ong mac ung thu va keu goi cong chung đi kham đe phong ngua. 5 nam sau, Wayne lai đuoc tuyen bo đa chua khoi ung thu. Wayne đuoc ghi nhan la nguoi nghi ra thuat ngu "The Big C" nhu mot loi noi trai ve ung thu.


Dau an = Giai thuong, ky niem va dau moc =

Danh vong truong ton cua Wayne – mot bieu tuong cua My đa chinh thuc đuoc chinh phu Hoa Ky cong nhan duoi hai tuoc hieu cong dan cao quy nhat. Nhan dip sinh nhat tuoi 72 cua ong vao ngay 26 thang 5 nam 1979, Wayne đa đuoc trao Huy chuong vang Quoc hoi. Nhung nhan vat cua Hollywood va cac lanh đao tu moi phe canh chinh tri cua My nhu Maureen O'Hara, Elizabeth Taylor, Frank Sinatra, Mike Frankovich, Katharine Hepburn, Tuong quan Omar Bradley va Phu nhan, Gregory Peck, Robert Stack, James Arness va Kirk Douglas đeu đung ra lam chung truoc Quoc hoi đe ung ho giai thuong. Robert Aldrich (chu tich cua Nghiep đoan đao dien My) co mot bai phat bieu đang chu y nhu sau:

Đieu quan trong la cac ban phai biet rang toi la mot thanh vien đa vao Đang Dan chu va theo hieu biet cua toi, khong co quan điem chinh tri nao [cua toi] đuoc Duke tan thanh. Tuy nhien, bat ke anh ay co om yeu hay khoe manh, John Wayne vuot xa ca nhung chuan muc chinh tri thong thuong trong cong đong nay. Boi long dung cam, pham hanh, chinh truc cua anh, tai nang lam dien vien, suc manh lanh đao, hoi am tinh nguoi trong suot su nghiep lay lung cua minh, anh co quyen nam giu mot vi tri đoc nhat trong trai tim va tri oc cua chung ta. Trong nganh cong nghiep nay, chung ta thuong phan xet nguoi ta, đoi khi mot cach khong cong bang khi hoi ho đa lam viec cham chi chua. John Wayne đa hoat đong ben bi tu nam nay qua nam khac, va toi tu hao khi xem anh ay nhu mot nguoi ban va cuc ky tan thanh chinh phu cua minh ghi nhan cong hien cua mot danh nhan quan trong nhu Ngai Wayne.

Wayne đuoc truy tang Huan chuong Tu do Tong thong boi Tong thong Jimmy Carter vao ngay 9 thang 6 nam 1980. Ong tung tham du le nham chuc Tong thong cua Carter vao nam 1977 duoi tu cach "thanh vien cua phe đoi lap trung thanh", theo nhu ong mieu ta. Nam 1998, ong nhan Giai di san Hai quan tu Quy tuong niem Hai quan Hoa Ky do đa ung ho Hai quan va quan đoi trong su nghiep đien anh cua minh. Nam 1999, Vien phim My (AFI) tuyen duong Wayne o vi tri so 13 trong nhung nam huyen thoai chieu bong vi đai nhat cua nen đien anh Hollywood hoang kim.

Nhieu đia điem cong cong đa đuoc đat ten theo Wayne đe ton vinh ong, chang han nhu San bay John Wayne o Quan Cam, California (noi đat buc tuong đong cao 9 foot (2,7 m) hinh chan dung ong ngay loi vao); Ben đau John Wayne (tren manh đat ma Wayne đe lai, nam gan Sequim, Washington); Truong tieu hoc John Wayne (P.S. 380) o Brooklyn, New York (noi đay tu hao vi co mot uy ban ve tranh kham tren tuong cao 38 foot (12 m) cua nghe si New York Knox Martin, mang ten "John Wayne va bien gioi Hoa Ky"); va mot con đuong dai hon 100 dam (160 km) co ten "Đuong mon tien phong John Wayne" tai Cong vien tieu bang Iron Horse cua Washington. Mot buc tuong đong lon hon ca kich co nguoi that cua Wayne cuoi tren mot con ngua đa đuoc đat o goc Đai lo La Cienega va Đai lo Wilshire tai Beverly Hills, California, nam tai van phong cu cua Great Western Savings and Loan Corporation – cong ty ma Wayne tung đi đong quang cao. Trong thanh pho Maricopa, Arizona, mot phan Đuong 347 bang Arizona đuoc đat ten la Đai lo John Wayne, chay cat qua trung tam thanh pho.
Nam 2006, ban be cua Wayne va Louis Johnson (đoi tac kinh doanh cu cua ong o Arizona) đa to chuc su kien "Louie and the Duke Classics" nham gay quy cho Quy ung thu John Wayne va Hiep hoi ung thu My. Su kien keo dai dip cuoi tuan moi mua thu tai Casa Grande, Arizona, bao gom mot giai đanh golf, mot buoi đau gia cac ky vat cua John Wayne va mot giai team roping.


= Bieu tuong nuoc My =

Wayne đa vuot xa ca su ghi nhan thong thuong danh cho mot dien vien noi tieng đe tien toi muc bieu tuong truong ton, mot hinh tuong truyen đat nhung gia tri va ly tuong cua nuoc My. Nho su dung suc manh giao tiep thong qua phim cam va đai phat thanh, Wayne đa gop phan tao ra nen van hoa quoc gia tu nhung noi bi xem thuong o Hoa Ky va hien thuc hoa hinh mau anh hung dan toc. Cho đen giua su nghiep, Wayne đa phat trien hinh anh lon hon ca đoi thuc, va khi su nghiep cua ong tien buoc, ong đa lua chon nhung vai dien khong lam ton hai đen hinh tuong ngoai man anh cua minh. Wayne the hien bieu tuong nam tinh va chu nghia ca nhan manh me cua nguoi My trong ca phim anh lan ngoai đoi. Tai mot bua tiec vao nam 1957, Wayne đoi mat voi nam dien vien Kirk Douglas đe noi ve quyet đinh thu vai Vincent van Gogh cua nguoi đong nghiep trong phim Lust for Life: "Chua oi, Kirk, sao anh co the đong kieu vai nhu vay? Nhung nguoi nhu chung ta khong con nhieu nua. Chung ta phai vao vai nhung nhan vat manh me, bat khuat. Chu khong phai nhung ke đong tinh yeu đuoi nhu the nay." Tuy nhien, nam dien vien Marlon Brando đac biet chi trich ca tinh cua Wayne truoc cong chung va ca su vo cam ve van hoa cua cac nhan vat trong con nguoi Wayne, Brando tranh luan tren The Dick Cavett Show the nay: "Chung ta [nhung nguoi My] co le thich nhin ban than minh giong nhu  John Wayne nhin chung ta. Rang chung ta la đat nuoc đai dien cho tu do, le phai va cong ly," roi noi them "chi đon gian la khong ap đat nhu vay đuoc."
Cach ma Wayne vuon len thanh anh hung thuan tuy cho phim anh thoi chien bat đau đinh hinh tu 4 nam sau The chien II, khi phim Sands of Iwo Jima (1949) đuoc cong chieu. Nhung dau chan cua ong tai rap chieu phim Trung Quoc cua Grauman o Hollywood đuoc in lai bang be tong co chua cat tu Iwo Jima. Danh tieng cua ong tro nen vang doi va bien thanh huyen thoai khi Nhat hoang Hirohito ghe tham Hoa Ky vao nam 1975, vi hoang đe đa đe nghi gap John Wayne – bieu tuong đai dien cho ke thu cu cua đat nuoc ong. Tuong tu khi lanh đao Xo Viet Nikita Khrushchev ghe tham Hoa Ky vao nam 1959, ong chi đat ra hai yeu cau: ghe tham Disneyland va gap Wayne.
Trong cuoc bau chon 10 ngoi sao phim Vien Tay kiem tien nhieu nhat cua Motion Picture Herald, Wayne co mat trong danh sach vao cac nam 1936 va 1939. Ong co ten trong cuoc bau chon tuong tu cua Box Office vao cac nam 1939 va 1940. Trong khi hai cuoc bau chon ke tren chi the hien đo noi tieng cua loat minh tinh, Wayne con co mat trong Top 10 nhan vat kiem tien nhieu nhat trong tat ca cac bo phim tu nam 1949 đen 1957 va tu 1958 đen 1974 (chiem vi tri so mot vao cac nam 1950, 1951, 1954 va 1971). Voi tong cong 25 nam co ten trong danh sach, Wayne co nhieu lan gop mat hon bat ki minh tinh nao, xep tren ca Clint Eastwood (21) đung o vi tri thu hai. Wayne la dien vien duy nhat co mat trong moi so danh sach thuong nien "Nhung nam dien vien chieu bong noi tieng nhat" cua Harris Poll va la nguoi duy nhat xuat hien trong danh sach sau khi mat. Wayne đung trong top 10 cua cuoc bau chon nay trong 19 nam lien tiep, bat đau vao nam 1994, tuc 15 nam sau khi ong mat.


Danh sach phim Tham khao Ghi chu

Chu thich


= Nguon =
Roberts, Randy; Olson, James S. (1995). John Wayne: American. New York: Free Press. ISBN 978-0-02-923837-0.


Đoc them Lien ket ngoai Website chinh thuc
John Wayne tren IMDb 
John Wayne Cancer Foundation
John Wayne Cancer Institute
FBI file on John Wayne
Birthplace of John Wayne official website Luu tru ngay 10 thang 4 nam 2008 tai Wayback Machine

John Wayne tren trang TCM Movie Database
John Wayne tren Allmovie
"On the Set of The Alamo": Behind-the-scenes footage from the production of the film, from the Texas Archive of the Moving Image.
Phim ngan STAFF FILM REPORT 66-28A (1966) co the đuoc tai mien phi ve tu Internet Archive
Ban mau:John Wayne