Benh dai (tieng Anh: Rabies) la mot can benh do virus gay ra viem nao o nguoi va đong vat co vu khac. Trieu chung ban đau co the bao gom sot va ngua ran o noi co vet thuong; tiep đen la mot hoac nhieu hon nhung trieu chung sau: hanh đong bao luc, kich đong khong kiem soat, so nuoc, khong the cu đong cac phan co the, lu lan, va mat y thuc. Mot khi trieu chung đa khoi phat thi ket cuc gan nhu la tu vong. Thoi gian tu khi mac benh đen khi xuat hien trieu chung thuong roi vao khoang mot đen ba thang, co the dao đong tu duoi mot tuan đen hon mot nam tuy thuoc vao quang đuong virus phai di chuyen đe đen he than kinh trung uong.
Thu pham gay benh dai la cac loai Lyssavirus bao gom virus dai va lyssavirus doi Uc. Can benh lay lan khi đong vat bi nhiem can hoac cao đong vat khac hoac con nguoi. Nuoc bot tu đong vat bi nhiem cung co the truyen benh neu tiep xuc voi mat, mieng, hay mui. Tong quan thi cho la đong vat lien quan pho bien nhat. Hon 99% ca dai o cac quoc gia ma cho thuong nhiem benh la do cho can. O chau My, doi can la nguon gay nhiem dai pho bien nhat o nguoi, trong khi so ca tu cho chua đen 5%. Cac loai gam nham rat hiem khi bi dai.  Benh chi co the chan đoan sau khi xuat hien trieu chung.
Cac chuong trinh tiem chung va kiem soat đong vat đa lam giam nguy co mac benh dai tu cho o mot so vung tren the gioi.  Tiem chung tu truoc đuoc khuyen cao voi nhom nguy co cao gom nguoi lam viec voi doi hay nguoi danh nhieu thoi gian o nhung noi ma benh pho bien. O nguoi bi phoi nhiem, vac-xin dai va đoi khi la globulin mien dich hieu qua trong phong benh neu nguoi benh đuoc đieu tri truoc khi trieu chung khoi phat. Rua vet cao va can bang xa phong va nuoc, povidon iod, hay chat tay trong 15 phut co the lam giam so luong virus va phan nao đo ngan đuoc su truyen nhiem. Tinh đen nam 2016, chi 14 nguoi qua khoi benh dai sau khi khoi phat trieu chung.
Tren the gioi nam 2015, benh dai đa giet chet khoang 17.400 nguoi. Hon 95% so ca tu vong xay ra o chau A, chau Phi va khoang 40% la o tre duoi 15 tuoi. Can benh co mat tai hon 150 quoc gia va moi luc đia tru chau Nam Cuc. Hon ba ty nguoi đang song o nhung vung co benh dai. Mot so nuoc nhu Uc, Nhat Ban, va hau khap Tay Au, khong co benh dai trong cho. Nhieu đao Thai Binh Duong cung khong ton tai benh nay. To chuc Y te The gioi đa xep dai thuoc nhom cac benh nhiet đoi bi lang quen.


Dau hieu va trieu chung Thoi ky u benh (tu khi bi nhiem đen nhung trieu chung đau tien) o nguoi thuong la 1–3 thang song đa ghi nhan truong hop ngan đen bon ngay va dai đen hon 6 nam tuy vao vi tri, muc đo nghiem trong cua vet thuong, va so luong virus xam nhap. Cac dau hieu va trieu chung ban đau cua benh dai thuong khong đac biet nhu sot va đau đau. Khi benh tien trien gay viem nao va viem mang nao, dau hieu va trieu chung co the bao gom liet nhe hoac mot phan, lo au, mat ngu, lu lan, hanh xu bat thuong, hoang tuong, quay roi, ao giac, roi tien toi me sang va hon me. Cai chet thuong xay ra sau đo 2 đen 10 ngay. Khi trieu chung đa bieu hien, kha nang song sot la gan nhu bang khong, ke ca benh nhan co đuoc cham soc tich cuc hay khong.
Chung so nuoc (hydrophobia) la ten goi khac it pho bien hon cua benh dai đe cap đen loat trieu chung giai đoan sau ma o đo benh nhan co bieu hien kho nuot, to ra so hai khi đuoc cho nuoc đe uong, va khong the lam het con khat. Tat ca đong vat co vu bi nhiem virus đeu co the bieu hien chung so nuoc. Luong nuoc bot san ra tang len nhieu va no luc hoac tham chi y đinh, goi y uong nuoc hay nuot nuoc bot co the gay co that đau đon du doi o co hong va thanh quan. Co the đieu nay la do thuc te virus sinh soi va tich luy trong tuyen nuoc bot cua đong vat bi nhiem vi muc đich lay truyen thong qua hanh vi can. Kha nang truyen virus se giam đi đang ke neu ca the bi nhiem co the nuot nuoc bot va nuoc. Chung so nuoc thuong đi voi the dai cuong, loai chiem 80% so ca nguoi mac. 20% con lai co the trai qua the dai cam voi đac điem yeu co, mat cam giac, va liet; the nay khong may khi gay ra chung so nuoc.


Tac nhan Tac nhan gay benh dai la mot so loai Lyssavirus bao gom virus dai va lyssavirus doi Uc.
Virus dai la loai đien hinh cua chi Lyssavirus thuoc ho Rhabdoviridae, bo Mononegavirales. Cac hat lyssavirus hoan chinh (lyssavirion) co cau truc xoan oc can đoi, dai khoang 180 nm, be ngang khoang 75 nm, co vo ngoai bao boc va mot bo gen RNA soi đon am. Thong tin di truyen đuoc goi gem duoi dang to hop ribonucleoprotein, o đo RNA đuoc boc chat boi nucleoprotein virus. Bo gen RNA ma hoa nam gen cua virus ma trinh tu cua chung rat đuoc bao ton: nucleoprotein (N), phosphoprotein (P), matrix protein (M), glycoprotein (G), va RNA polymerase (L).
Khi đa vao co the, virus dai bat đau qua trinh nhan ban. Cac gai tam phan o phan ngoai mang virus tuong tac voi mot thu the te bao đac hieu ma nhieu kha nang la acetylcholine. Mang te bao lom xuong trong mot qua trinh goi la am bao cho phep virus xam nhap te bao. Virus sau đo tap hop thanh nhung the noi bao lon, dung hop mang virus voi mang the noi bao roi giai phong nam protein va RNA soi đon vao te bao chat.
Tiep theo, protein L sao chep nam soi mRNA va mot soi RNA duong tu soi RNA am goc nho cac nucleotide tu do trong te bao chat. Nam soi mRNA nay đuoc dich ma thanh cac protein tuong ung (P, L, N, G, va M) tai nhung ribosome tu do. Mot so protein yeu cau sua đoi sau dich ma. Vi du, protein G bi gap them khi di chuyen qua mang luoi noi chat go ghe roi bi glycosyl hoa khi toi bo may Golgi.
Khi đa co đu protein virus, polymerase cua virus se bat đau tong hop cac soi RNA am moi tu khuon soi RNA duong. Cac soi RNA am nay se tao nen nhung to hop voi protein N, P, L, M roi di chuyen toi mang trong te bao, noi protein G bi gan vao. Tiep đo protein G quan quanh to hop N-P-L-M đong thoi lay đi mot phan mang te bao chu tao ra vo ngoai moi cua hat virus. Virus sau đo chui ra khoi te bao.
Tu luc vao co the, virus nham đen te bao than kinh, đi theo nhung con đuong đe đen he than kinh trung uong. Virus thuong nhiem vao te bao co gan điem xam nhap truoc, o đo chung co the nhan ban ma khong bi he mien dich cua vat chu chu y. Khi đa đu so luong, virus bat đau bam vao thu the acetylcholine tai nga giao than kinh co. Virus tiep theo nghich chuyen qua soi truc te bao than kinh khi protein P cua no tuong tac voi dynein, mot protein co trong te bao chat cua te bao than kinh. Khi đa đen than bao virus di chuyen nhanh đen he than kinh trung uong, nhan ban trong noron van đong va cuoi cung len nao. Sau khi nhiem vao nao, virus lan luot phan tan đen he than kinh ngoai bien va he than kinh tu chu, sau đo toi tuyen nuoc bot, noi chung san sang đe nhiem sang vat chu ke tiep.


Lay truyen Moi loai mau nong, bao gom con nguoi, đeu co the bi nhiem virus dai va khoi phat trieu chung. Chim bi con nguoi truyen virus dai lan đau vao nam 1884 nhung hau het nhung con chim bi nhiem đeu khong co trieu chung va sau đo đa binh phuc. Ngoai ra con co nhung loai chim đuoc biet la đa xuat hien khang the dai sau khi an đong vat co vu mac benh dai.
Virus con thich nghi đe sinh truong trong te bao cua đong vat co xuong song mau lanh. Co nhieu loai đong vat co the nhiem virus va truyen benh cho nguoi. Doi, khi, gau meo, cao, chon hoi, bo, soi xam, soi đong co, cho, meo, cay lon, mang đen rui ro cao cho con nguoi.
Gau, gia suc, macmot chau My, chon, va nhung loai đong vat an thit khac cung co the lam lay nhiem dai. Tho va nhung loai gam nham nho nhu soc chuot, chuot nhay, chuot lang, hamster, chuot nhat, chuot đong, soc, gan nhu khong bao gio bi dai va khong đuoc biet la truyen dai cho nguoi. Vet can tu chuot hay soc it khi can đe phong vi nhung loai gam nham nay thuong bi giet khi đung đo đong vat dai lon. Opossum co nhiet đo co the thap hon muc phu hop cho virus dai nen đe khang nhung khong mien nhiem can benh.
Virus thuong co trong day than kinh va nuoc bot cua đong vat dai bieu hien trieu chung. Con đuong truyen chu yeu la qua vet can. O nhieu truong hop, con vat dai cuc ky hung du, co the tan cong vo co va bieu hien hanh vi la thuong khac. Đay la vi du ve viec virus đieu chinh hanh vi cua vat chu đe tao thuan loi cho lay truyen sang vat chu khac. Sau khi vao co the, virus đi vao he than kinh ngoai bien roi theo day than kinh huong tam đen he than kinh trung uong. Thoi gian nay, virus khong the de dang bi phat hien trong vat chu va vac-xin van co the ban mien dich trung gian te bao. Khi đa đen nao, virus nhanh chong gay viem nao, khoi đong nhung trieu chung. Khi trieu chung đa xuat hien, viec chua tri gan nhu vo dung va ty le tu vong la tren 99%. Benh dai con co the gay viem tuy song va viem tuy ngang.
Lay tu nguoi sang nguoi la cuc hiem, moi chi ghi nhan vai truong hop qua phau thuat cay ghep. Mac du tren ly thuyet nguoi bi dai co the truyen benh cho nguoi khac qua hanh vi can hay gi khac nhung thuc te chua ghi nhan truong hop nao nhu vay vi benh nhan thuong đuoc đua đi benh vien va co nhung bien phap đe phong can thiet. Cham vao nguoi bi dai hay tiep xuc voi mo hoac dich khong nhiem (nuoc tieu, phan, mau) khong gay phoi nhiem va khong can du phong sau phoi nhiem. Tuy nhien neu virus co trong tinh dich hoac dich tiet am đao, kha nang lay qua đuong tinh duc la co the.


Chan đoan Cach thuc tham khao la xet nghiem khang the huynh quang (FAT), mot thu tuc hoa mo mien dich đuoc To chuc Y te The gioi khuyen cao. FAT dua vao kha nang cua mot phan tu do (thuong la FITC) ket hop voi khang the dai tao ra lien hop rang buoc cho phep quan sat khang nguyen dai nho ky thuat hien vi huynh quang. Phan tich hien vi mau la phuong phap truc tiep duy nhat giup nhan biet khang nguyen đac hieu trong thoi gian ngan voi chi phi thap, bat ke nguon goc đia ly va tinh trang vat chu. Đay co the đuoc xem la buoc đau tien trong thu tuc chan đoan đoi voi moi phong thi nghiem. Tuy nhien, cac mau tu phan co the lam giam đo nhay va đo đac hieu cua FAT. Xet nghiem RT-PCR to ra hieu qua cho chan đoan thong thuong, nhat la nhung mau phan huy va mau luu tru. Chan đoan mau nao lay tu vat chu đa chet co the chac chan. Chan đoan con co the thuc hien voi nuoc bot, nuoc tieu, va cac mau dich nao tuy, song khong nhay hoac đo tin cay thap hon mau nao. Cac the vui nao goi la tieu the Negri la dau hieu 100% benh dai nhung chi thay o 80% so ca. Con vat gay ra vet can nen đuoc kham nghiem neu co the.
Mot so ky thuat hien vi quang hoc cung co the đuoc dung đe chan đoan benh dai voi chi phi bang mot phan muoi ky thuat hien vi huynh quang truyen thong, phu hop cho cac nuoc kem phat trien. LN34 la xet nghiem de dang thuc hien tren nao đong vat chet va co the giup xac đinh xem co can du phong sau phoi nhiem khong. Xet nghiem nay do CDC phat trien vao nam 2018.
Chan đoan phan biet dai nghi ngo o nguoi luc đau co the bao gom moi nguyen nhan gay viem nao, cu the nhiem virus nhu herpesvirus, enterovirus, va arbovirus nhu virus Tay song Nile. Virus quan trong nhat can loai tru la herpes đon dang loai mot, varicella zoster, enterovirus bao gom coxsackievirus, echovirus, poliovirus, va enterovirus 68 đen 71.
Cac nguyen nhan moi gay viem nao do virus cung co the, nhu đot bung phat 300 ca viem nao o Malaysia nam 1999 co ty le tu vong 40% do virus Nipah, mot paramyxovirus moi đuoc cong nhan. Tuong tu, virus đa biet co the xuat hien o đia ban moi, nhu đot viem nao do virus Tay song Nile o mien đong Hoa Ky. Yeu to dich te nhu mua, vi tri đia ly, tuoi benh nhan, lich su du lich, kha nang phoi nhiem, co the huu ich trong qua trinh chan đoan.


Phong ngua Gan nhu moi ca dai o nguoi đeu dan đen tu vong cho đen khi Louis Pasteur va Emile Roux tim ra vac-xin vao nam 1885. Vac-xin ban đau thu tu tho benh, o đo virus trong mo than kinh bi lam yeu bang cach đe kho 5 đen 10 ngay. Nhung vac-xin co nguon goc tu mo than kinh tuong tu hien van đuoc dung o mot so nuoc do chi phi re hon nhieu vac-xin nuoi cay te bao hien đai.
Vac-xin dai te bao luong boi nguoi đuoc khoi đong nam 1967. Vac-xin te bao phoi ga va vac-xin te bao vero tinh khiet re hon hien san co. Mot vac-xin tai to hop goi la V-RG đuoc dung o Bi, Phap, Đuc, My đe ngan benh dai bung phat trong đong vat khong thuan hoa. Chung ngua tien phoi nhiem đuoc ap dung ca o nguoi va đong vat trong nhung hoan canh đuoc cho la can thiet.

Cac hanh đong sau co the giup lam giam nguy co mac dai:

Tiem phong dai cho cho, meo
Luon giam sat vat nuoi, khong tha rong
Tranh xa đong vat hoang da hoac đi lac
Lien he cuc quan ly đong vat khi thay thu hoang hay đi lac, nhat la neu con vat hanh xu ky la
Neu bi đong vat can, rua vet thuong bang xa phong va nuoc trong 10–15 phut roi đi gap bac si đe xac đinh co can du phong sau phoi nhiem khong.
O chau A va mot phan chau My, chau Phi, cho van la vat chu chinh. Tiem phong bat buoc đong vat it hieu qua o vung nong thon. O cac nuoc đang phat trien, cho hay đuoc tha rong va nguoi dan khong chap nhan tieu huy chung. Vac-xin đuong mieng co the đuoc phan phat an toan trong moi, cach lam đa giam tru benh dai thanh cong o nhung vung nong thon cua Canada, Phap, My. Boi le, cac chien dich vac-xin co the gay ton kem va dung moi la phuong phap hieu qua chi phi. O Ontario, benh dai đuoc ghi nhan giam manh khi mot chien dich tha moi chua vac-xin tu tren khong đuoc phat đong.
So nguoi tu vong do benh dai o My đa giam tu 100 hoac hon moi nam hoi đau the ky 20 xuong mot hoac hai hien tai nho tiem phong cho meo dien rong va su phat trien cua phuong phap đieu tri globulin mien dich cung nhu vac-xin o nguoi. Hau het ca tu vong hien gio co nguyen nhan do doi can, đieu co the khien nan nhan khong chu y va do đo khong đieu tri.


Đieu tri = Sau phoi nhiem =
Rua ky vet thuong cang som cang tot bang xa phong va nuoc trong nam phut co tac dung lam giam so hat virus. Tiep theo, khuyen cao nen dung povidon-iod hoac con nham lam giam them luong virus. Khong lam dap nat them vet thuong hoac lam ton thuong rong hon, tranh khau kin ngay vet thuong. Neu bat buoc phai khau thi nen tri hoan khau vet thuong sau vai gio đen ba ngay va nen khau ngat quang/bo mui sau khi đa tiem huyet thanh khang dai vao tat ca cac vet thuong. Tuy truong hop cu the co the su dung khang sinh va tiem phong uon van.
Đieu tri sau phoi nhiem co the ngan ngua benh neu thuc hien kip thoi, nhin chung la trong vong 10 ngay tu luc nhiem. Vac-xin dai hieu qua 100% neu ap dung som va van co co hoi thanh cong trong truong hop cham tre. Moi nam co hon 15 trieu nguoi đuoc chung ngua sau khi nghi nhiem virus. Cong tac chua tri tuy hieu qua song chi phi la đang ke. O My, Trung tam Kiem soat va Phong ngua Benh tat (CDC) khuyen nguoi dan nen nhan mot lieu globulin mien dich (hay huyet thanh khang, HRIG) va bon lieu vac-xin trong 14 ngay. HRIG đat va chiem phan lon chi phi đieu tri sau phoi nhiem (len đen vai ngan đo-la). Lieu nay nen đuoc tiem nhieu nhat quanh vet can, phan con lai tiem sau vao bap cach xa noi tiem vac-xin.
Nguoi ma truoc đo đa tung đuoc nhan vac-xin khong can dung đen globulin mien dich, chi can dung vac-xin sau phoi nhiem vao ngay 0 va 3. Tac dung phu cua vac-xin te bao hien đai giong vac-xin cum. Vac-xin mo than kinh cu đoi hoi tiem nhieu lan vao bung voi mui kim lon it ton kem song dan it dung va bi thay the boi che đo vac-xin trong da cung it ton kem cua To chuc Y te The gioi. Tiem bap thi nen tiem vao co delta, khong tiem co mong vi vac-xin co the khong tac dung do mui tiem đi vao mo chu khong vao co. Voi tre so sinh, khuyen cao la nen tiem o vi tri đui ben.


= Sau phat benh =
Mot phuong phap đieu tri goi la giao thuc Milwaukee, bao gom viec lam cho nguoi benh hon me va dung thuoc chong virus tung đuoc đe xuat nhung ve sau bi phat hien la khong co tac dung. Con nguoi lan đau đua phuong phap nay vao su dung nam 2003 sau khi Jeanna Giese, mot thieu nien tu Wisconsin, tro thanh nguoi đau tien đuoc biet qua khoi benh dai ma khong nhan đieu tri du phong truoc khi trieu chung khoi phat. Tuy nhien luc toi benh vien Giese đa co san khang the chong benh dai trong nguoi. Cach chua nay đa đuoc thu nghiem them nhieu lan nhung khong lan nao thanh cong. Ke tu đo no đuoc đanh gia la khong hieu qua đi kem voi van đe chi phi va đao đuc.


Tien luong Voi nguoi khong dung vac-xin, benh dai gan nhu luon gay tu vong sau khi trieu chung than kinh bieu hien. Su dung vac-xin sau phoi nhiem (PEP) rat thanh cong trong ngua benh neu thuc hien phu hop.


Dich te Trong nam 2010 tren the gioi uoc tinh co khoang 26.000 nguoi tu vong vi benh dai, giam tu 54.000 nam 1990. Đa so ca tu vong xay ra o chau A va chau Phi. Tinh đen nam 2015, An Đo ke đen la Trung Quoc va Cong hoa Dan chu Congo la nhung nuoc co nhieu ca nhat. Vao nam 2015 To chuc Y te The gioi, To chuc Suc khoe Đong vat The gioi, To chuc Luong thuc va Nong nghiep Lien Hiep Quoc, va Lien minh Kiem soat Benh dai Toan cau đa hop tac vi muc tieu đen nam 2030 khong con ca tu vong vi benh dai.


= An Đo =
An Đo la nuoc co ty le nguoi mac benh dai cao nhat the gioi, chu yeu vi cho đi lac voi so luong gia tang nhieu ke tu đao luat cam giet cho nam 2001. Cong tac kiem soat va đieu tri benh dai mot cach hieu qua o An Đo bi can tro boi mot kieu đien loan đam đong goi la hoi chung mang thai cho con. Nguoi bi hoi chung nay, ca nam lan nu, ma bi cho can se tin rang cho con đang lon len trong nguoi ho va thuong đi tim su tro giup tu nhung nguoi chua benh bang niem tin thay vi dich vu y te. Uoc tinh moi nam o An Đo co 20.000 nguoi chet vi benh dai, chiem hon mot phan ba tong so toan cau.


= Uc =
Mac du trang thai chinh thuc la nuoc khong co benh dai, lyssavirus doi Uc (ABLV) đuoc phat hien nam 1996 la chung virus dai thinh hanh trong quan the doi ban đia. Tinh đen nay đa ghi nhan ba ca nguoi nhiem ABLV o Uc va tat ca đeu tu vong.


= My =
Tai My, trong khi benh dai o nguoi co nguyen nhan tu cho đa đuoc loai bo, moi nam lai co khoang mot tram con cho bi nhiem benh tu loai hoang da khac. Doi, gau meo, chon hoi, va cao la vat chu mang virus o hau het cac ca bao cao (98% nam 2009). Doi dai đuoc tim thay o tat ca 48 bang tiep giap. Nhung o chua khac bi han che hon ve mat đia ly, vi du nguoi ta chi tim thay bien the virus dai gau meo o mot dai đat tuong đoi hep doc Đong Duyen hai.
Do nhan thuc cong chung cao ve virus, no luc chung ngua cho đong vat nuoi, viec han che quan the hoang da, va tinh san co cua du phong sau phoi nhiem, truong hop nguoi mac dai o My la rat hiem. Giai đoan 1960–2018, nuoc My ghi nhan tong cong 125 ca benh dai o nguoi, 36 (28%) trong đo đuoc cho la do bi cho can trong luc du lich quoc te. Trong so 89 ca nhiem o lanh tho My, 62 (70%) co nguon goc tu doi.


= Mexico =
Vao nam 2019, Mexico đuoc To chuc Y te The gioi chung nhan la khong co benh dai lay truyen tu cho sang nguoi vi khong co truong hop lay truyen nao đuoc ghi nhan trong vong 2 nam.


= Chau Au =
Hang nam khong co hoac co rat it ca benh dai đuoc bao cao o chau Au. Nhung nguoi bi mac benh co the mac trong thoi gian du lich o noi khac va tai chau Au.
O Thuy Si can benh hau nhu bi xoa so sau khi cac nha khoa hoc đat đau ga tam vac-xin song đa lam yeu o vung Alps Thuy Si. Cao Thuy Si, nguon dai chinh o nuoc nay, an đau ga va co đuoc su mien dich.
Y sau khi tuyen bo khong con benh dai tu 1997 đen 2008 đa chung kien can benh quay tro lai trong đong vat hoang da o Triveneto (Trentino-Alto Adige/Sudtirol, Veneto va Friuli-Venezia Giulia) do su lay lan cua mot đot dich o Balkan ma cung tac đong đen Ao. Mot chien dich chung ngua đong vat hoang da dien rong đa mot lan nua diet tru virus khoi Y va nuoc nay lai đat trang thai khong benh dai vao nam 2013. Ca dai cuoi cung đuoc bao cao la o mot con cao đo hoi đau nam 2011.
Anh đa khong con benh dai tu đau the ky 20 ngoai tru mot virus giong dai o mot vai con doi Daubenton. Co mot ca lay truyen sang nguoi gay tu vong. Ke tu nam 2000 ghi nhan bon ca tu vong do benh dai nhiem tu nuoc ngoai boi cho can. Ca nhiem cuoi cung tai Anh xay ra nam 1922 va ca tu vong cuoi cung do benh dai ban đia la vao nam 1902. Khac voi nhung quoc gia chau Au khac Anh đuoc bao ve boi viec la mot hon đao cong them nhung thu tuc kiem dich nghiem ngat.


= Viet Nam =
Tai Viet Nam, benh dai co mat o hau het cac tinh thanh. Vao đau thap nien 1990 moi nam co 350-500 ca tu vong vi benh dai. Giai đoan 1996-2007 nho tich cuc tien hanh cac bien phap phong chong nen so ca tu vong đa giam 75%. Tuy nhien sau đo can benh lai co chieu huong gia tang. Cu the trong thap nien 2010, moi nam Viet Nam co 70-110 nguoi mac benh va tu vong. Ke tu nam 1992 trung binh moi nam co khoang 440.000 nguoi phai đi tiem phong. Cho la đong vat truyen benh chu yeu, chiem 96-97%, tiep đen la meo 3-4%. Chua ghi nhan truong hop nguoi mac dai tu đong vat khac. Trong khoang 2005 đen 2014, ton that kinh te do benh dai la hon 719 trieu USD, chu yeu la chi phi lien quan đen đieu tri sau phoi nhiem.
Nhung nguyen nhan chu yeu khien benh xuat hien trong cong đong bao gom ty le tiem phong dai cho cho thap, nguoi dan thieu kien thuc, kho tiep can vac-xin hay huyet thanh khang dai o nhieu noi. Hau het truong hop tiem phong la sau khi bi cho can va tham khao y kien bac si, rat it khi benh đuoc xac đinh qua phong thi nghiem. Chi phi du phong sau phoi nhiem tai Viet Nam uoc tinh tu mot đen hai trieu VND, con so qua lon đoi voi nhung cong đong thieu so mien nui. Theo Bo Y te Viet Nam thi 80% so ca tu vong vi benh dai xay ra o nhung đia ban mien nui phia bac do dan tri thap va đieu kien y te thieu thon. Đa so truong hop bi cho hay meo can o đay khong đi tiem phong. Giai đoan 2005-2015, ty le du phong sau phoi nhiem (PEP) giam va tong quan thi khong co su gia tang so ca benh đang ke. Mot nghien cuu khac chi ra mac du PEP san co o nhieu noi song ty le hoan thanh la thap, hay noi cach khac nguoi nghi mac benh thuong bo do tien trinh tiem vac-xin.
Virus dai o Viet Nam va Thai Lan co quan he gan gui va kha nang khoi nguon tu mot to tien chung.


Lich su Con nguoi đa biet đen benh dai tu khoang nam 2000 truoc Cong Nguyen. Tai lieu chu viet đau tien ve benh dai la Bo luat Eshnunna cua Luong Ha (khoang 1930 TCN) trong đo ra lenh cho chu so huu cua cho bieu hien trieu chung dai can co bien phap ngan ngua cho can. Neu mot nguoi khac bi cho dai can va chet sau đo, chu cho se bi phat nang.
Nhung phuong thuoc dan gian vo dung đay ray trong tai lieu y khoa cua the gioi co đai. Bac si Scribonius Largus ke đon thuoc gom co mot manh vai va da linh cau, con Antaeus thi đe nghi chuan bi đau lau cua mot nguoi bi treo co.
Benh dai xem ra co nguon goc o Cuu The gioi, đot dich tren đong vat đau tien o Tan The gioi xay ra o Boston nam 1768. Can benh tu đo lay lan trong nhung nam tiep theo đen nhieu bang khac cung nhu Tay An thuoc Phap va cuoi cung tro nen pho bien khap Bac My.
Con nguoi xem benh dai nhu tai hoa vi su pho bien cua no trong the ky 19. O Phap va Bi, noi nguoi ta sung kinh Thanh Hubert, chia khoa cua Thanh Hubert đuoc nung nong va đat vao cho vet thuong. Ung dung tu duy ma thuat, con nguoi in dau chia khoa vao cho voi hy vong đieu đo bao ve chung khoi benh dai. Noi so benh dai qua lon đen phi ly do so luong vat truyen (chu yeu la cho dai) đong va viec khong he co phuong phap chua tri hieu qua. Chuyen mot nguoi bi cho chi nghi ngo la mac dai can tu sat hoac bi nguoi khac giet khong phai la hiem.
Vao thoi co đai phan gan luoi (ham luoi, mot mang nhay) bi cat va loai bo vi nguoi ta nghi đo la khoi nguon cua benh dai. Hanh vi nay cham dut khi nguyen nhan gay benh thuc su đuoc phat hien. Vac-xin mo than kinh 1885 cua Louis Pasteur đa thanh cong va dan dan đuoc cai thien nham lam giam nhung tac dung phu nghiem trong.
Cho đen thoi hien đai, noi so benh dai van khong bien mat va can benh cung nhung trieu chung cua no (nhat la kich đong) nhu mot nguon cam hung cho mot so tac pham ve xac song hay hu cau cung đe tai, thuong mieu ta virus dai la đa đot bien thanh mot virus manh hon gay benh khong the chua hoac bien con nguoi thanh cuong sat, mang đen mot đai dich tan pha rong khap.


Tham khao Tai lieu tham khao Lien ket ngoai