Quang Trung (1753 – 16 thang 9 nam 1792), tuoc hieu khi chua len ngoi la Bac Binh Vuong, ten thuo nho la Thom (hay Ho Thom), que goc Nghe An sau đoi ten thanh Nguyen Hue (阮惠), la mot nha chinh tri va quan su nguoi Viet Nam. Ong la vi hoang đe thu 2 cua Nha Tay Son sau khi anh trai la Thai Đuc Hoang đe Nguyen Nhac thoai vi va nhuong ngoi.
Nguyen Hue va 2 nguoi anh em cua ong, đuoc biet đen voi ten goi Tay Son tam kiet, la nhung lanh đao cua cuoc khoi nghia Tay Son đa cham dut cuoc noi chien Trinh – Nguyen phan tranh giua hai tap đoan phong kien Trinh o phia bac va Nguyen o phia nam, lat đo hai tap đoan nay cung Nha Hau Le, cham dut tinh trang phan biet Đang Trong – Đang Ngoai keo dai suot 2 the ky. Ngoai ra, Quang Trung con la nguoi đanh bai cac cuoc xam luoc Đai Viet cua Xiem La tu phia nam, cua Đai Thanh tu phia bac. Ban than ong đa cam quan chien đau tu nam 18 tuoi, trong 20 nam lien đa trai qua hang chuc tran đanh lon, va chua thua mot tran nao.
Nha su hoc Phan Huy Le đa đanh gia "Quang Trung khong chi la mot nha quan su loi lac ma con la mot nha chinh tri co biet tai" Voi nhan quan tien bo, chi trong 3 nam, ong đa lien tiep đe ra nhieu ke hoach cai cach tien bo trong kinh te, van hoa, giao duc, quan su,... nham xay dung đat nuoc va tiep thu khoa hoc ky thuat hien đai tu phuong Tay. Ve nhan su, ong đa xuong chieu cau hien va trong dung nhieu nhan tai nhu Ngo Thi Nham, Phan Huy Ich, Nguyen Thiep, Nguyen Huy Luong,... Ve quan su, ong cho xay dung quan đoi trang bi hien đai. Ve kinh te, ong cai cach che đo đinh đien va ruong đat, khuyen khich thu cong nghiep, mo rong ngoai thuong voi phuong Tay. Ve giao duc, ong cai tien thi cu theo huong thiet thuc va ban hanh chinh sach khuyen hoc, khuyen khich dung chu Nom thuan Viet thay cho chu Han, sap xep lai chua chien du thua va bai tru me tin di đoan. Gioi su hoc đanh gia rat cao nhung cai cach nay boi chung mang xu huong rat tien bo va vuot tren cac nuoc chau A đuong thoi, co the đua đat nuoc thoat khoi su tri tre đa keo dai tren 100 nam cua che đo phong kien thoi Trinh – Nguyen. Đen tan mai sau nay (1822), Hoa kieu tung song o Hue duoi thoi Tay Son van con hoai niem ve su cai tri cua Nguyen Hue, ho nhan xet voi thuong gia nguoi Anh cho rang Quang Trung cai tri on hoa va cong bang hon cac vua nha Nguyen (Gia Long va Minh Mang) (xem chi tiet tai nhung cai cach tien bo cua vua Quang Trung).
Cuoc đoi hoat đong cua Nguyen Hue đa đong gop quyet đinh vao su nghiep thong nhat đat nuoc cua trieu đai Tay Son Sau 20 nam lien tuc chinh chien va 3 nam tri nuoc, khi tinh hinh đat nuoc bat đau co chuyen bien tot thi Quang Trung đot ngot qua đoi o tuoi 39. Sau cai chet cua ong, Nha Tay Son suy yeu nhanh chong. Nguoi ke vi ong la Quang Toan van con qua nho (9 tuoi) nen khong đu kha nang đe lanh đao Đai Viet, trieu đinh lam vao mau thuan noi bo va đa that bai trong viec tiep tuc chong lai Nguyen Anh.
Nguyen Hue đuoc Bo Van hoa, The thao va Du lich liet ke vao danh sach 14 vi Anh hung dan toc tieu bieu cua Viet Nam. Nhieu truong hoc va đuong pho o cac đia phuong đuoc đat cac ten Quang Trung va Nguyen Hue.


Nguon goc va giao duc Theo sach Kham đinh Viet su Thong giam cuong muc, Đai Nam thuc luc: To tien Nguyen Hue la nguoi huyen Hung Nguyen, xu Nghe An, khoang nam Thinh Đuc (nien hieu Le Than Tong) (1653–1657) bi quan Chua Nguyen bat đuoc đem ve, cho o tai huyen Tuy Vien thuoc phu Hoai Nhon, ke tiep vai đoi, đen Nguyen Nhac đuoc giu chuc Bien lai o tuan Van Đon. Sach Viet Nam su luoc viet them rang: Than sinh Nguyen Hue la Ho Phi Phuc doi nha sang o ap Kien Thanh, sinh đuoc 3 nguoi con: truong la Nhac, thu la Hue, thu ba la Lu..Me la Nguyen Thi Đong.
Theo sach Lich su noi chien Viet Nam tu 1771 đen 1802, to tien Nha Tay Son von la ho Ho o lang Huong Cai, huyen Hung Nguyen, tinh Nghe An, dong doi Ho Quy Ly, theo chan Chua Nguyen vao Nam lap nghiep khi Chua Nguyen vuot Luy Thay đanh ra đat Le – Trinh toi Nghe An (nam 1655). Ong co (cu noi) cua Nguyen Hue ten la Ho Phi Long (vao giup viec cho nha ho Đinh o thon Bang Chau, huyen Tuy Vien, tuc An Nhon) cuoi vo ho Đinh va sinh đuoc mot trai ten la Ho Phi Tien. Ho Phi Tien khong theo viec nong ma bo đi buon trau o ap Tay Son, cuoi vo va đinh cu tai đo. Vo cua Ho Phi Tien la Nguyen Thi, con gai duy nhat cua mot phu thuong đat Phu Lac, do đo ho đoi ho cua con cai minh tu ho Ho sang ho Nguyen cua me. Nguoi con la Nguyen Phi Phuc cung chuyen nghe buon trau va lam an phat đat. Cung co tai lieu cho rang ho Ho đa đoi theo ho Chua Nguyen ngay tu khi moi vao Nam. Ong Nguyen Phi Phuc co 8 nguoi con, trong đo co 3 con trai: Nguyen Nhac, Nguyen Hue va Nguyen Lu.
Nguyen Hue sinh nam Quy Dau 1753 nien hieu Canh Hung thu 13 duoi trieu vua Le Hien Tong Nha Hau Le. Ong con co ten la Quang Binh, Van Hue hay Ho Thom. Sau nay, nguoi dan đia phuong thuong goi ong la Đuc ong Binh hoac Đuc ong Tam. Theo Quang Trung anh hung dan toc thi "Nguyen Hue toc quan, da san, mat nhu chop sang, tieng noi sang sang nhu tieng chuong, nhanh nhen, khoe manh, can đam". Sach Tay Son luoc con mieu ta đoi mat Quang Trung "ban đem khi ngoi khong co đen thi anh sang tu đoi mat soi sang ca chieu".
Ve thu tu cua Nguyen Hue va Nguyen Lu trong cac anh em, cac nguon tai lieu ghi khong thong nhat: Cac sach Đai Nam thuc luc chinh bien, Đai Nam chinh bien liet truyen, Tay Son thuy mat khao đeu thong nhat ngoi thu trong ba anh em Tay Son đa khang đinh rang: "Con truong la Nhac, ke la Lu, ke nua la Hue"; Dan phu Quy Nhon xua truyen lai rang: Nguyen Nhac thuo đi buon trau nen goi anh Hai Trau, Nguyen Hue con co ten la Thom nen goi la chu Ba Thom, Nguyen Lu goi la thay Tu Lu. Theo thu tu cua cac giao si phuong Tay hoat đong o Đai Viet khi đo nhu Labartette, Eyet va Varen thi Nguyen Hue la em cua Nguyen Lu. Nguyen Lu đuoc goi la Đuc Ong Bay con Nguyen Hue la Đuc Ong Tam; Le Trong Ham trong sach Minh đo su lai cho rang Ho Phi Phuc sinh "Nhac, Lu đen hai co con gai roi đen Hue".
Lon len, ong va Nguyen Nhac, Nguyen Lu đuoc đua đen thu giao ca van lan vo voi thay Truong Van Hien. Truong Van Hien la mon khach cua Truong Van Hanh, con Truong Van Hanh la thay day cua Nguyen Phuc Luan – cha cua Nguyen Anh. Sau khi Truong Van Hanh bi quyen than Truong Phuc Loan ham hai, Truong Van Hien chay vao Binh Đinh. Chinh nguoi thay nay đa phat hien đuoc kha nang cua Nguyen Hue va khuyen bao ba anh em khoi nghia đe xay dung đai nghiep. Tuong truyen cau sam "Tay khoi nghia, Bac thu cong" la cua Truong Van Hien. Tuong truyen Nguyen Hue, Nguyen Nhac va Nguyen Lu đeu la nhung nguoi rat gioi vo nghe va la nhung nguoi khai sang ra mot so vo phai Binh Đinh. Nguyen Hue khai sang Yen phi quyen, Nguyen Lu sang tao Hung ke quyen, va ca ba anh em Tay Son sang tao Đoc lu thuong. Tay Son tam kiet co vai tro rat lon cho su hinh thanh, phat trien vo phai Tay Son Binh Đinh, la nhung đau linh sang tao, cai cach cac bai quyen, bai binh khi đe truyen day cho ba quan trong giai đoan đau khoi nghia.


Khoi nghia chong chua Nguyen o Đang Trong Vao thoi bay gio, nuoc Viet chia lam hai, lay song Gianh lam gioi tuyen; tu song Gianh ra Bac la đat cua vua Le–chua Trinh; phia Nam la bo coi do cac Chua Nguyen cai tri, truyen tu đoi nay qua đoi kia, viec chinh tri, kinh te sap xep nhu mot nuoc tu chu. Cac Chua Nguyen lam chua truyen đoi Vu vuong Nguyen Phuc Khoat, ong đinh đo o Phu Xuan, phong cho nguoi con thu 9 la Nguyen Phuc Hieu lam The tu. Nam 1765, Vu vuong mat, bay gio the tu Nguyen Phuc Hieu đa chet truoc, con cua The tu con nho, ma nguoi con truong cua Vu vuong cung đa mat. Vu vuong lap di chieu lap nguoi con thu hai ten Nguyen Phuc Luan len noi nghiep chua, nhung vien quan phu chinh, cau ruot cua Vu vuong la Truong Phuc Loan co y chuyen quyen, ben đoi to di chieu ma lap nguoi con thu 16 moi 12 tuoi len ngoi, tuc Chua Nguyen thu 9, Đinh vuong Nguyen Phuc Thuan. Truong Phuc Loan lam phu chinh, la nguoi tham lam, cay quyen lam nhieu đieu tan ac, nguoi dan trong nuoc ai cung oan gian.


= Tham gia khoi nghia =

Theo cac sach su Đai Nam thuc luc, Kham đinh Viet su Thong giam cuong muc cua nha Nguyen: Gia đinh anh em Nguyen Nhac tru tai huyen Tuy Vien thuoc phu Hoai Nhon, ke tiep vai đoi, đen Nguyen Nhac đuoc giu chuc Bien lai o tuan Van Đon. Theo cac sach nay thi do đanh bac tieu mat tien thu thue, Nguyen Nhac ben tron vao Tay Son lam trom cuop, nhung nguoi vo lai va nguoi ngheo đoi phan nhieu phu theo, vi the thu ha co đen vai ngan nguoi. Nhac cung em la Van Hue, Van Lu chia nhau quan lanh, roi đi đanh cuop đon ap, vien tuong giu tran khong sao kiem che đuoc. Tuy nhien, theo cac nha nghien cuu, tinh tiet "Nguyen Nhac thua bac nen đi trom cuop" thuc chat la chuyen theu det cua Nha Nguyen sau khi ho đa đanh bai Tay Son nham ha uy tin đoi thu. Viec anh em Nguyen Nhac khoi nghia chac chan phai đuoc muu tinh tu lau, tu viec chuan bi can cu, luong thuc cho đen thu hut luc luong tham gia, khong the chi la hanh vi bot phat do "thua bac".
Anh em Nguyen Hue lam hoc tro cho Giao Hien o An Thai, nguoi nay đa dien giai loi sam Tay khoi nghia, Bac thu cong đe khuyen Nguyen Nhac khoi binh. Nguyen Nhac cat binh khoi nghia nam 1771, xay dung can cu chong chinh quyen Chua Nguyen tai Tay Son, voi danh nghia diet tru quyen than Truong Phuc Loan, ton pho Hoang ton Duong (tuc Nguyen Phuc Duong, chau cua Vo vuong Nguyen Phuc Khoat). Trong giai đoan xay dung the luc, Nguyen Hue đa giup Nguyen Nhac xay dung kinh te va huan luyen quan su. Voi su ngam tro giup ve mat tam ly cua thay giao Hien va ban linh ca nhan, Nguyen Hue đa nhanh chong xay dung đuoc uy tin cho luc luong Tay Son va ca cho ca nhan minh. Chang bao lau sau, luc luong cua Nha Tay Son moi ngay moi lon va vung vang. Nhung nguoi hop tac đau tien voi Nha Tay Son co Nguyen Thung, Bui Thi Xuan, Vo Van Dung, Vo Đinh Tu, Tran Quang Dieu, Truong My Ngoc, Vo Xuan Hoai. Ve sau, ke si gan xa đen huong ung them đong.
Luc luong Tay Son khong nhung đanh đau thang đo ma con noi tieng vi binh đang, binh quyen, khong tham o cua dan va lay cua nguoi giau chia cho nguoi ngheo. Đieu đo đuoc cac giao si Tay Ban Nha, đien hinh la Diego de Jumilla ghi lai trong sach "Les Espagnols dans l'Empire d'Annam" nhu sau:

"Ban ngay ho xuong cac cho, ke đeo guom, nguoi mang cung ten, co nguoi mang sung. Ho khong he lam thiet hai đen nguoi va cua. Trai lai ho to ra muon binh đang giua moi nguoi Đang Trong; ho vao nha giau, neu đem nop ho it nhieu thi ho khong gay ton hai, nhung neu chong cu lai thi ho cuop lay nhung cua quy đem chia cho nguoi ngheo; ho chi giu gao va luong thuc cho ho ma thoi... Nguoi ta goi ho la bon cuop đao đuc va nhan tu đoi voi quan chung ngheo kho...".
Theo Lich su noi chien Viet Nam tu 1771 đen 1802, luc luong ban đau cua Nguyen Nhac co nhieu nhom cu dan so tai, bao gom nguoi Viet, nguoi Thuong va nguoi Hoa o Tay Son. Co ca nhung nguoi lam cuop nhu Nhung Huy, Tu Linh o vung An Tuong, đam quan nguoi Hoa cua Tap Đinh, Ly Tai, tat ca khoi nguoi san sang bao đong đo đuoc Nguyen Nhac noi ket thanh mot luc luong vung chac.
Quan Tay Son đanh chiem cac huyen, thanh, thon ap, tuan phu Quy Nhon Nguyen Khac Tuyen cung đe đoc Ly Trinh đi đanh dep. Quan Khac Tuyen đen Phu Ly gap quan Tay Son do Nguyen Hue chi huy. Hai ben giao chien, Ly Trinh bi Nguyen Hue chem chet, Khac Tuyen bo chay ve Quy Nhon. Nam 1773, anh em Tay Son ha đuoc thanh Quy Nhon (kinh thanh Đo Ban cu cua Chiem Thanh). Nguyen Nhac ben tha tu pham, lua dan lam binh, dung co hieu cua Tay Son len thanh, khien cho Đang Trong nao đong. Chua Nguyen hay tin, sai Chuong co Nguyen Cuu Thong mang quan đi đanh Tay Son, bi Tay Son đanh bai. Thoi Đang Trong von hoa binh đa lau, linh khong quen viec binh, trong trieu Truong Phuc Loan lai lam mat long nguoi, linh ra tran la bo chay, do vay quan Tay Son ngay cang manh. Đen thang 12 nam 1773, Chua Nguyen sai Ton That Huong lam Tiet che, đem noi quan va quan Tam Ky đen nui Bich Ke (thuoc Binh Đinh) bi quan Tay Son do Ly Tai, Tap Đinh chi huy giet chet. Quan Tay Son lam chu Quang Ngai, quan Nguyen phai rut ve, Nguyen Nhac sai quan chiem cac phu Binh Khang, Dien Khanh. Bay gio, quan Tay Son chiem mot dai đat tu Quang Ngai vao Nam cho toi Binh Thuan.


= Tai chiem Phu Yen =


 Tay Son lam nguy  Khong lau sau khi lam chu phan lon khu vuc Nam Trung Bo, anh em Tay Son bat đau gap kho khan truoc nhung dien bien moi. Giua nam 1774, Chua Nguyen cu Tong Phuoc Hiep mang quan tu Gia Đinh theo hai đuong thuy bo ra đanh Nam Trung Bo, va nhanh chong lay lai đuoc Binh Thuan, Dien Khanh va Binh Khang. Tay Son tu đo chi con lam chu tu Phu Yen ra Quang Ngai.
Nhan co hoi Chua Nguyen suy yeu, thang 10 nam 1774, chua Trinh Sam sai Viep quan cong Hoang Ngu Phuc dan 3 van quan tien đanh Đang Trong. Quan Trinh vuot song Gianh đanh chiem Phu Xuan. Đinh Vuong Nguyen Phuc Thuan va cac quan phai chay vao Quang Nam, Nguyen Nhac mang quan hai đuong thuy bo tien ra đanh, voi theo đuong bien tron vao Gia Đinh, Chua Nguyen gap tuong Tong Phuoc Hiep vao thang 2 nam 1775; đe Nguyen Phuc Duong o lai. Quan Trinh vuot đeo Hai Van đa đung đo voi quan Tay Son cung đang tien ra đe lung bat Nguyen Phuc Duong. Hoang Ngu Phuc đang đa thang loi, đanh bai quan Tay Son o Cam Sa. Nguyen Nhac phai rut quan ve Quy Nhon, sau khi đa bat đuoc Phuc Duong. Loi dung Nguyen Nhac thua tran, Tong Phuc Hiep tu Binh Khang tien ra đanh Phu Yen, quan Tay Son thua tran phai co ve Quy Nhon. Phan lanh tho ma anh em Tay Son con kiem soat chi con Quy Nhon va Quang Ngai.
Nhu vay luc nay, quan Trinh tu Bac tien vao, Chua Nguyen rut vao Nam, tinh the cua quan Tay Son luc đo rat nguy ngap bi kep vao giua, neu mang quan ra đuong đau voi ca hai phia thi chac chan Tay Son se bi tieu diet. Nguyen Nhac quyet đinh xin giang hoa voi Chua Trinh đe tap trung vao chien truong phia Nam, ben sai nguoi đen cho Hoang Ngu Phuc xin đau hang va lam tien phong cho Chua Trinh đe đanh Chua Nguyen. Hoang Ngu Phuc cung muon muon suc Tay Son diet ho Nguyen nen nhan danh Chua Trinh thuan cho Nguyen Nhac hang, phong lam "Tay Son truong hieu trang tiet tuong quan". Du the, Hoang Ngu Phuc van khong cho lui quan, đong sat đia gioi Quang Ngai, co y cho neu Tay Son bai tran se tien vao chiem Quang Ngai va Quy Nhon.


 Xuat quan thang tran  Tam yen phia Bac nhung Tay Son van con o vao tinh the nguy hiem, chi co mot lua chon la phai thang tran đe chiem lai Phu Yen tu tay quan Nguyen, neu khong se bi quan Trinh đanh tu phia sau. Trong tinh the cac tuong đeu bac nhuoc do thua tran, Nguyen Nhac quyet đinh cu Nguyen Hue khi đo moi 23 tuoi, lam chu tuong mang quan vao Nam. Đe ho tro cho Nguyen Hue, nhan nam con bai Nguyen Phuc Duong trong tay, Nguyen Nhac ga con gai cho Duong, roi sai nguoi vao Phu Yen đieu đinh voi Tong Phuc Hiep ban viec lap Phuc Duong lam chua va cung đanh Trinh. Tuong Nguyen Tong Phuoc Hiep tin loi, khong phong bi gi ca. Nguyen Nhac sai Nguyen Hue đanh up pha đuoc. Nguyen Hue bat song Nguyen Khoa Kien, giet Nguyen Van Hien. Tuong cua Chua Nguyen o Binh Khang la Bui Cong Ke mang quan ra cuu bi Nguyen Hue bat song, luu Ly Tai o lai Phu Yen. Tuong Chua Nguyen khac la Tong Van Khoi o Khanh Hoa ra đanh cung bi Nguyen Hue giet tai tran.
Hoang Ngu Phuc nhan luc Tay Son mang quan vao Nam lien lan toi đong quan o Chau O thuoc Quang Ngai. Nguyen Nhac lay cong viec Nguyen Hue pha đuoc quan Chua Nguyen, xin voi Hoang Ngu Phuc phong cho Nguyen Hue lam "Tay Son hieu tien tuong quan". Gap co dich benh, quan Trinh chet qua nua, truoc đo đat Thuan Hoa bi mat mua lon nen quan luong bi thieu. Ban than Hoang Ngu Phuc cung tuoi gia suc yeu, toi muc khong the tu đi đung đuoc, đeu phai co nguoi hau nang nhac Nguyen Nhac đa biet tin Hoang Ngu Phuc benh nang nhung khong đem quan tan cong lai (đe Hoang Ngu Phuc yen tam ma tu rut quan). Qua nhien Hoang Ngu Phuc đat mat ke hoi binh ve Phu Xuan. Co nguoi khuyen Hoang Ngu Phuc o lai, Phuc khong nghe, xin rut quan ve giu đat Thuan Hoa, Trinh Sam y cho. Đen thang 10 nam 1775, Hoang Ngu Phuc chet tren đuong ve Bac, nhu vay quan Đang Ngoai đa mat đi vien tuong thien chien nhat cua minh.
Đen thang 11 nam 1775, nhan luc quan Trinh rut khoi Quang Nam, 2 nguoi con cua Chua Nguyen Phuc Khoat khoi binh chiem giu. Nam ay mat mua, quan Nguyen bi thieu luong. Nguyen Nhac ben đieu Nguyen Hue tu Phu Yen ra đanh tan quan Nguyen, lay lai Quang Nam. Chien thang Phu Yen la dau an đau tien cua Nguyen Hue tren con đuong binh nghiep cua ong sau nay. Tu đay ong tro thanh cho dua vung chac cho Nha Tay Son.
Nguyen Nhac bao Nguyen Van Due giu đat Quang Nam. Cung thang, Chu Van Tiep nguoi Phu Yen đem 1000 quan theo ve Chua Nguyen. Ve phia Tay Son, tuong nguoi Hoa Ly Tai do Nguyen Nhac dan đoi xu bac nen đem quan đau hang Chua Nguyen (co sach khac cho rang Ly Tai khong đuoc phong tuong quan nhu Nguyen Hue nen bat man). Nam 1776, Nguyen Nhac tu xung la Tay Son vuong, phong cho Nguyen Hue lam Long Nhuong tuong quan. Sai em la Nguyen Lu đem thuy quan đi vao đanh Gia Đinh, vao thang 6 quan cua Nguyen Lu bi đanh bai, phai rut theo đuong bien ve Quy Nhon mang theo 200 thuyen luong. Cung nam tuong Nguyen la tuong Tong Phuoc Hiep mat.


= Tien cong Gia Đinh =
Bay gio quan cua Chua Nguyen – Đinh vuong Nguyen Phuc Thuan co hai luc luong chinh do Đo Thanh Nhan va Ly Tai chi huy. Khi Ly Tai đau hang tuong Nguyen la Tong Phuoc Hiep, Đo Thanh Nhan luc ay mang Ly Tai la vi the nen hai nguoi xay ra hiem khich. Tong Phuoc Hiep chet, Đo Thanh Nhan len lam chu tuong, Ly Tai lo so ben đua quan giu nui Chieu Thai. Thanh Nhan đanh khong đuoc, đap luy đe giu. Đen thang 10 nam 1776, Đong cung Nguyen Phuc Duong bi Tay Son tan cong nen vuot bien tu Quy Nhon vao Gia Đinh. Chua Nguyen Nguyen Phuc Thuan ra đon ve tai noi o cua minh. Luc ay, Ly Tai đem quan đen đanh, quan Chua Nguyen do Đo Thanh Nhan chi huy bo chay, Đong cung Nguyen Phuc Duong ra mat, quan cua Ly Tai đeu rap xuong quy lay. Ly Tai ep Nguyen Phuc Thuan nhuong ngoi cho Nguyen Phuc Duong lam Tan chinh vuong, con Nguyen Phuc Thuan lam Thai Thuong Vuong, Ly Tai tro thanh Bao gia Đai tuong quan.
Thang 3 nam 1777, Nguyen Nhac lai cu Nguyen Hue lam tuong mang thuy quan vao đanh Gia Đinh. Ly Tai thua tran bo chay khoi thanh va đua 2 Chua Nguyen ve Hoc Mon. Sau Ly Tai rut khoi Hoc Mon ve Ba Giong bi Đo Thanh Nhan đon đuong giet chet. Nguyen Phuc Thuan theo Đo Thanh Nhan giu Tranh Giang, Nguyen Phuc Duong theo tuong Truong Phuc Than giu Tai Phu. Nguyen Hue chia đuong đanh bai ca hai canh quan Nguyen. Nguyen Phuc Thuan va Đo Thanh Nhan phai bo chay ve Can Tho cau vien Tong binh Ha Tien la Mac Thien Tu, con Nguyen Phuc Duong bo chay ve Ba Viet (Ben Tre).
Nguyen Hue đanh bai Mac Thien Tu. Nguyen Phuc Thuan sai Đo Thanh Nhan len ra Binh Thuan cau cuu Chu Van Tiep, Tran Van Thuc. Nguyen Nhac nhan luc Nguyen Hue thang tran o Nam Bo cung cu binh đanh Phu Yen, Binh Thuan. Tran Van Thuc chua ra khoi Binh Thuan đa bi quan Tay Son giet chet, Chu Van Tiep bo chay. Nguyen Nhac chiem lai Phu Yen đen Binh Thuan.
Thang 9 nam 1777, Nguyen Hue mang quan bao vay tan cong Ba Viet, bat song Nguyen Phuc Duong va toan bo quan tuong. Duong va 18 tuong tuy tung bi đua ve Gia Đinh xu tu (vao thang 10 nam 1777). Nguyen Phuc Thuan bai tran bo Can Tho sang Long Xuyen, đinh cho Mac Thien Tu lay tau đe chay sang Trung Quoc cau vien nha Thanh nhung bi quan Tay Son đuoi đen noi, bat đuoc Nguyen Phuc Thuan mang ve Gia Đinh xu tu thang 10 nam 1777. Nguyen Anh, Đo Thanh Nhan va Mac Thien Tu tron thoat moi nguoi mot noi.
Nhu vay trong vong 7 thang, Nguyen Hue đanh thang va bat giet đuoc ca hai Chua Nguyen, Nha Tay Son tu cho bi don ve Quy Nhon đa chu đong gianh lai khong nhung Nam Trung Bo ma ca Nam Bo, tieu diet the luc cua Chua Nguyen.
Sau khi Nguyen Hue rut đai quan ve, Nguyen Nhac len ngoi hoang đe (1778), nien hieu la Thai Đuc, ong phong cho Nguyen Hue la Long Nhuong tuong quan. Cac tuong cu cua chua Nguyen lai lap Nguyen Anh lam chua, chiem lai Gia Đinh. Đuoc cac luc luong phuong Tay nhu Phap, Bo Đao Nha giup suc, Nguyen Anh lai manh len. Thai Đuc hoang đe sai tuong vao đanh nhung lai bi thua va mat them Binh Thuan.
Thang 3 nam 1782, Nguyen Hue cung vua Thai Đuc mang quan thuy bo Nam tien, pha tan quan Nguyen, giet chet cai co nguoi Phap la Manuel (Man Hoe). Nguyen Anh bo chay ve Hau Giang. Vua Thai Đuc chiem lai Nam Bo, sai nguoi giao hao voi Chan Lap (Campuchia) va đe nghi hop tac đanh Nguyen Anh. Chan Lap chia quan đon bat đuoc đoan cau vien Xiem La cua Nguyen Anh va suyt bat đuoc ong. Trong mot tran đanh, tuong Tay Son la Phan Ngan bi ban chet, Nguyen Nhac cho rang luc luong Nghia Hoa Đoan cua nguoi Trung Quoc ban chet, Phan Ngan, lien sai tan sat hon 1 van nguoi Hoa o Gia Đinh. Nguyen Anh tron ra đao Phu Quoc.
Anh em Tay Son rut quan ve Bac, Chu Van Tiep lai tu Binh Thuan mang quan vao đanh chiem đuoc Gia Đinh va đon Nguyen Anh tro ve. Thang 2 nam 1783, Nguyen Nhac lai sai Nguyen Hue, Nguyen Lu mang quan Nam tien. Du Nguyen Anh đa lap tuyen phong thu truoc van bi quan Tay Son pha tan va Anh buoc phai bo chay ve Đong Tuyen. Nguyen Hue đanh pha Đong Tuyen, Nguyen Anh lai bo chay ra Ha Tien roi tron ra đao Phu Quoc. Thang 8-1783, quan Tay Son truy kich, Nguyen Anh chay mot vong ra cac đao Co Long, Co Cot roi lai quay ve Phu Quoc. Quan Tay Son vay đanh nhung luc đo co bao bien, cac thuyen Tay Son phai gian ra, sau 7 ngay đem lenh đenh tren bien, Nguyen Anh thua co lai tron thoat, chay han ra đao Tho Chu cach xa đat lien roi đau nam sau tu minh sang Xiem cau vien.


Tran Rach Gam - Xoai Mut Thang 2 nam Giap Thin (1784), Nguyen Anh sang Xiem La hoi kien voi vua Xiem La la Chat Tri (Chakri, Rama I) tai Vong Cac (Bangkok). Vua Xiem sai hai tuong la Chieu Tang, Chieu Suong đem 2 van quan thuy cung 300 chiec thuyen sang giup. Ngoai ra con co 3 van quan bo tien sang Chan Lap voi danh nghia giup vua Chan Lap, nhung thuc chat y đo nham tao gong kim phia tay, cho co hoi tieu diet quan Tay Son.
Quan Xiem nhanh chong lay đuoc Rach Gia, Ba Thac, Tra On, Man Thit, Sa Đec, ra tay cuop pha bua bai. Tuong Tay Son giu đat Gia Đinh la pho ma Truong Van Đa, thay quan Xiem the luc manh, ben co thu tai Gia Đinh va sai nguoi ve Quy Nhon bao. Vua Tay Son sai Nguyen Hue đem binh vao chong giu.
Sau khi vao Gia Đinh, Nguyen Hue đanh vai tran nhung khong thang, co y rut binh nhung gap dip mot tuong cua Nguyen Anh la Le Xuan Giac ve hang bay muu phuc binh. Muu hop voi y cua Nguyen Hue nen ong nghe theo, lien cho bo tri tran đia va nhu quan Xiem đen gan Rach Gam va Xoai Mut (o phia tren My Tho) đe đanh mot tran lon tieu diet quan Xiem.
Đem 19 rang 20 thang 1 nam 1785 (đem 9 rang 10 thang 12 nam Giap Thin), quan Xiem loi dung thuy trieu xuoi theo dong song đe tan cong My Tho nham pha vo đoi thuyen phong thu cua Tay Son. Quan Tay Son gia thua rut dan ve huong My Tho, nhu đoi phuong lot vao tran đia mai phuc đoan Rach Gam-Xoai Mut. Quan Xiem quen mui thang nen tien vao tran mai phuc cua Tay Son, khi quan Xiem lot vao tran mai phuc, bat ngo quan Tay Son su dung phao ban uy hiep du doi o cu lao Thoi Son va bo song Tien, khoa chat hai đau, don quan Xiem vao the "tien thoai luong nan". Ben canh đo, phao hoa ho o hai ben bo na đan toi tap vao đoi hinh lam quan Xiem roi loan, tinh than hoang mang roi bo chay. Cung luc đo, mot đoi thuyen cam tu cho đay rom va nhung vat lieu de chay đam thang vao thuyen quan Xiem lam cho so bi chim, so bi chay. Trong khi đo, canh quan bo Xiem La ngay tu đau đa bi quan Tay Son chan đanh khong cho cuu vien.
Mot tran quyet chien dien ra trong khong đay mot ngay đa tieu diet gan nhu hoan toan 2 van quan Xiem, so con song sot chi đuoc vai nghin nguoi chay theo đuong thuong đao tron ve nuoc. Canh quan bo nghe tin that tran cung tan ra va thao chay. Nhi Vuong Xiem La Chieu Tang, Chieu Suong chay theo đuong bo ve Xiem; con Nguyen Anh phai chay ra đao Tho Chu roi ve Co Cot đuoc Cai co Trung đon sang Xiem.
Sau tran đanh nay, quan Xiem khiep đam truoc suc manh cua Tay Son, "ngoai mieng thi noi khoac nhung trong bung thi so quan Tay Son nhu so cop". Đanh dep xong, Nguyen Hue đem quan ve Quy Nhon đe đo đoc la Đang Van Tran o lai tran đat Gia Đinh.


Tan cong Đang Ngoai, lat đo Chua Trinh = Đanh chiem Phu Xuan =

Tai Bac Ha, nam 1782, Tinh Đo Vuong Trinh Sam qua đoi, the tu Trinh Can đuoc lap lam Đien Đo Vuong. Ho Trinh von phat xuat tu Thanh Hoa, chi dung binh linh tu hai xu Thanh Hoa va Nghe An, goi la uu binh. Bay gio trieu đinh khong kiem soat đuoc nhung kieu binh nay nua, đe ho tu lam loan cung voi nguoi con lon cua Trinh Sam la Trinh Tong lam binh bien, giet quan phu chinh la quan Huy Hoang To Ly (chau lao tuong Hoang Ngu Phuc) đua Trinh Tong len ngoi, tuc la Đoan Nam Vuong (1782-1786). Tu đo uu binh Thanh Nghe cay cong, lam ngang, khong co ky cuong gi.
Mot tuong nguoi Nghe An theo phe quan Huy la Tham quan Nguyen Huu Chinh von hao hoa, can đam, nhieu muu tri khong hop tac voi Trinh Tong. Do truoc đay Chinh lam thuoc ha cho quan Viep Hoang Ngu Phuc, tung lam viec giao thiep voi Tay Son, đen nay đi đuong bien vao Nam theo Nguyen Nhac. Nguyen Nhac yeu tai va cho lam đo đoc. Nguyen Huu Chinh muon tru kieu binh, ngay đem bay muu cho Tay Son.
Ve phia Trinh, sau khi nhan hang Nguyen Nhac, lao tuong Hoang Ngu Phuc rut đai quan ve Bac (1775), đe lai Pham Ngo Cau va Hoang Đinh The giu thanh Phu Xuan. Bac Ha ngay mot suy yeu, khi binh đinh xong đat Gia Đinh, Nguyen Hue ve thanh Quy Nhon, co y muon đanh Phu Xuan. Nguyen Nhac ngan lai noi rang:Con ong co noc, đung đen cho no đot. Vua luc ay, Pham Ngo Cau sai Nguyen Phu Nhu ngam sang Tay Son đe do tham, nguoi nay von quen Nguyen Huu Chinh, noi voi Chinh đat Thuan Hoa co the đanh đuoc. Chinh noi lai voi Nguyen Nhac, Nguyen Nhac sai Nguyen Huu Chinh lam huu quan, Vo Van Nham lam ta quan, Nguyen Lu đoc thuy quan, theo Nguyen Hue quan suat đe đanh Phu Xuan.
Nguyen Huu Chinh nhan đuoc tin xu Thanh Nghe va tu tran Bac Ha đoi to, dan chang ua gi linh, neu lay đuoc đat Thuan Hoa thi viec binh đinh thien ha khong kho. Chinh tau voi Nguyen Nhac, Nguyen Nhac đong y, sai Nguyen Hue lam chu tuong tien đanh Phu Xuan. Thanh Phu Xuan đuoc Chua Trinh cho ba ngan quan đong đon va ba van quan thay phien canh phong can mat. Vien quan tran nham la Pham Ngo Cau, vien quan pho la Hoang Đinh The.
Nguyen Huu Chinh von quen biet Hoang Đinh The, lien viet mot buc thu gui cho pho tuong Hoang Đinh The, nhung lai vo gui cho chu tuong quan Tao-Pham Ngo Cau. Pham Ngo Cau đam ra nghi ngo Hoang Đinh The, sau đo Hoang Đinh The đanh nhau voi Tay Son, ten đan het, quan Tao khong cho them, The tuc minh lui voi vao đe noi chuyen phai trai, tuc thi đoi hinh roi loan, bi giet cung voi hai nguoi con trai, Pham Ngo Cau đau hang, Nguyen Hue sai giai ve Quy Nhon chem đau. Trong khi đo thi Nguyen Lu đem quan thuy đanh xong cac đon tu song Gianh tro vao (xem them bai ve nha Tay Son va Nguyen Lu).


= Tien ra Thang Long lan thu nhat =

Chiem đuoc Phu Xuan, thua thang quan Tay Son do Nguyen Hue chi huy tien ra Quang Binh, thu tuong quan Trinh o đay bo chay, Tay Son chiem đuoc toan bo đat Thuan Hoa. Nguyen Hue ben hop cac tuong ban viec sua lai đia gioi La Ha; đong thoi sai lam to "lo bo" (thu bao tin thang tran) bao tin thang tran ve cho Nguyen Nhac. Nguyen Huu Chinh khuyen Nguyen Hue xua quan ra Bac ma chiem đat Bac Ha, Nguyen Hue do du, Nguyen Huu Chinh noi rang: Sach đia ky cua ho Trinh co cau Phi đe phi ba, quyen khuynh thien ha, truyen to bat đai, tieu tuong khoi hoa (Chang đe chang ba, quyen nghieng thien ha, truyen đuoc tam đoi, trong nha day va). Ho Trinh cam quyen đa 200 nam, đu 8 đoi chua, nay sap bi diet la đung voi cau ay. Nguyen Hue nghe loi, ben cho Nguyen Lu o lai Phu Xuan, sai Nguyen Huu Chinh dan thuy binh đi truoc, con minh đi sau hau ung.
Nguyen Huu Chinh dan thuy binh đi truoc, đi qua đat Thanh Nghe, dung lai sai du binh vai tram nguoi đanh cac đon pho truong thanh the. Quan tran thu Thanh Hoa, Nghe An đeu bo chay. Đen thang 6 nam 1786, Chinh chiem đuoc kho luong lon o Vi Hoang (Nam Đinh). Chinh bao tin cho Nguyen Hue thuan theo gio nom tien ra, dan Nghe An thay bong lau thuyen cung co quat ngoai bien đeu than chui Nguyen Huu Chinh:"Cong ran can ga nha, han ta that co toi. Song cung la mot viec khong may đoi co!".
Chua Trinh nghe tin đat Nghe An nguy cap voi sai Trinh Tu Quyen mang 27 co quan vao Nghe An chong giu, nhung sua soan 10 ngay van chua đi đuoc. Khi đi đuoc 30 dam, luc ay quan Tay Son đa đen Vi Hoang, Tu Quyen mang quan giu Kim Đong. Quan tran thu Son Nam la Bui The Dan đem quan giu o xa Phu Sa, huyen Đong An. Đinh Tich Nhuong đem thuy binh ra giu o cua Luoc. Đen đem co gio Đong Nam, Nguyen Hue sai lay tuong go bo len may chiec thuyen, roi đanh trong keo co tha thuyen troi đi. Đinh Tich Nhuong dan tran ban, ban mai moi biet la tuong go. Quan Tay Son tien đanh, Tich Nhuong het thuoc sung, bo chay, đam quan cua Trinh Tu Quyen va Bui The Dan nghe tin tan vo ca.
O kinh thanh, luc luong uu binh la quan Thanh - Nghe, nhung Chua Trinh Khai khong sai khien đuoc, Trinh Khai đanh trao quyen cho quan Thac - Hoang Phung Co chi huy. Quan Tay Son tien toi Thanh Tri, thuy binh o đay nghi Tay Son con lau moi đen nen đoi hinh tan mat, khong phong bi gi, bi chiem het thuyen be. Quan Tay Son tien đen cho quan quan Thac chi huy, luc ay đang gio an com, nghe quan Tay Son đen thi bo chay het, quan Thac song sot nhung mat đen 6 nguoi con. Trinh Khai tu len voi giao chien voi Tay Son, rot cuoc thua chay, bo len Son Tay, sau đo tu sat, Nguyen Hue chon theo nghi le cua bac đe vuong.
Nguyen Hue vao thanh Thang Long yet kien vua Le Hien Tong, cam quan linh cuop pha dan gian. Nguyen Hue đem cac tuong vao lay Le Hien Tong va dang so quan si, dan đinh đe to ro cai nghia ton phu nhat thong, nghia la tu đo ve sau Nha Le co quyen tu chu. Vua Le phong cho Nguyen Hue lam Nguyen Soai Uy Quoc Cong, va lai ga cho Ngoc Han Cong Chua. Thang 7 nam 1786, vua Le Hien Tong qua đoi, tho 70 tuoi. Hoang Ton la Duy Ky len noi ngoi, đat nien hieu la Chieu Thong.
Nguyen Nhac von khong co y lay đat Bac, nay nghe tin Nguyen Hue chiem đuoc Thang Long, so lau ngay sinh bien, ben đem theo 500 quan, sau lay them 2000 nguoi nua, khong ke ngay đem ra Thang Long. Vua Chieu Thong muon nhuong may quan đe lam le khao quan nhung Nguyen Nhac tu choi. Hom sau hai anh em đem quan tro ve Nam, tat ca luong thuc, kho tang,... đeu đem ve Nam het, đe lai cho vua Le mot kho tang trong khong. Hai anh em lai thay Nguyen Huu Chinh xao quyet, nen muon bo Huu Chinh o lai. Nguyen Hue giu Huu Chinh o lai tro chuyen suot ca ngay, trong khi Tay Son thu don đe ve Nam, hong khong cho Chinh biet. Đen sang, Chinh thay quan Tay Son ve het, lien chay ve theo du bi dan kinh ky đuoi bat may chay thoat, đen đat Nghe An, Nguyen Nhac cho mot it tien, bao luu lai đo.


= Xung đot voi Nguyen Nhac =

Theo sach Viet Nam su luoc, khi dan quan tu mien Bac ve Quy Nhon, Nguyen Nhac xung đe, đong thoi phong vuong cho 2 nguoi em va ban cho ho cai quan đat phong: Nguyen Nhac xung la Trung uong Hoang đe, đong đo o Quy Nhon; Phong Nguyen Lu lam Đong Đinh Vuong, cai quan vung đat Gia Đinh; Phong Nguyen Hue lam Bac Binh Vuong, cai quan vung đat Thuan Hoa, lay nui Hai Van lam gioi han.
Mau thuan cua anh em Nguyen Nhac, Nguyen Hue ngay cang lon. Vua Tay Son von khong co y đanh ra Bac Ha, chi muon chiem Nam Ha; viec Hue đanh Bac Ha la trai y Nguyen Nhac, lai thay Nguyen Hue o Bac Ha lau qua sau khi thang nen Nguyen Nhac đam ra lo so vi kho kiem che đuoc Nguyen Hue. Su sach khong ghi chep that ro rang ve nguyen nhan mau thuan giua 2 nguoi. Cac su gia nha Nguyen cho rang tai Nguyen Nhac tu thong voi vo Nguyen Hue . Tuy nhien, mot nguon tu bao Dan Viet phan tich cho rang đieu nay la sai. Theo đo, Nguyen Hue luc đo co 2 vo con song va ho đeu o rat xa Quy Nhon: ba ho Bui theo chong ra cu tru tai Phu Xuan, con ba Ngoc Han thi van o Thang Long. Co tai lieu khac lai noi rang Nguyen Nhac yeu cau Nguyen Hue đen chau, nop vang bac lay tu kho cua ho Trinh o Bac Ha nhung Nguyen Hue khong chiu; hon the vua em lai xin vua anh cho cai quan them Quang Nam nhung vua anh khong chap thuan.
Nguyen Hue to ra chong đoi Nguyen Nhac va binh linh lai rat trung thanh voi ong. Nguyen Nhac phan chi, giet cong than Nguyen Thung Nguyen Hue đem quan đanh voi Nguyen Nhac trong vai thang đau nam 1787, ong tong đong vien chung 6 van toi 10 van quan. Ho đanh nhau du doi va sau đo Nguyen Hue tien đen vay thanh Quy Nhon, đap thanh đat, ban đai bac vao thanh. Theo sach Đai Nam thuc luc:Hue cung Nhac đanh nhau, giet hai rat nhieu, roi giang hoa, Hue lui quan, giu tu Thang Hoa, Đien Ban tro ra Bac, đong o Phu Xuan, tu xung la Bac Binh Vuong. Tu đay Tay Son roi tu trong, khong con ranh ma nhom ngo mien Nam nua.
Nguyen Nhac bi vay buc qua phai vao đen tho cha me khoc roi keu Đang Van Chan tu Gia Đinh ve cuu nhung quan Đang Van Chan toi noi lai bi Nguyen Hue đanh tan, buoc Đang Van Chan phai toi hang. Tuy quan cua Nguyen Hue trong cac cuoc cong thanh thuong vong đen phan nua nhung tinh the buoc Nguyen Nhac phai len mat thanh khoc xin em "No long nao ma noi da xao thit nhu the". Nguyen Hue ne tinh anh em, thoi ham thanh va bang long giang hoa voi Nguyen Nhac, roi rut ve Thuan Hoa


Luong đau tho đich O Bac Ha, Chua Trinh đa sup đo, vua Le Chieu Thong nam đuoc quyen binh, nhung vi vua nay khong co tai va tinh quyet đoan, trieu đinh luc bay gio khong ai la nguoi co nang luc: he thay co giac thi bo chay, giac đi roi thi keo nhau ra ban nguoc ban xuoi, nguoi thi đinh lap lai nghiep chua, ke thi muon ton phu nha vua. Lai co dong doi ho Trinh la Trinh Le va Trinh Bong chia đang ra đanh nhau đe tranh quyen. Vua Chieu Thong bat đac di phai phong cho Trinh Bong lam An Đo Vuong, lap lai phu Chua. Đang ho Trinh lai toan đuong hiep che nha vua, vua Chieu Thong phai xuong mat chieu voi Nguyen Huu Chinh, luc ay đa nam binh quyen o Nghe An ra giup. Nguyen Huu Chinh keo quan tu Nghe An ra đanh bai Trinh Bong, Trinh Bong thua chay, may lan nua khoi binh van thua, rot cuoc đi tu, su nghiep Chua Trinh cham dut tu đay. Vua Le Chieu Thong phong Nguyen Huu Chinh chuc Đai tu đo Bang trung cong, Huu Chinh tu quyet đoan moi viec. Nam đuoc uy quyen cao o trieu đinh, Nguyen Huu Chinh to ra chuyen quyen, muon chong lai Tay Son.
Tai Đang Trong, giua nam 1787, do 2 anh em Nguyen Nhac, Nguyen Hue đanh nhau, Nguyen Lu lai bat tai nen mat phia Nam cua Tay Son suy yeu. Nguyen Anh tu Xiem quay tro lai Gia Đinh. Nguyen Lu so, bo Pham Van Tham o lai giu Sai Gon, con ong giu Bien Hoa. Nguyen Anh lam gia mot buc thu cua Nguyen Nhac gui cho Nguyen Lu, noi dung la lenh giet Pham Van Tham, roi gia vo gui cho Tham. Tham lien keo quan đen phan tran voi Lu, Lu tuong lam Tham đa đau hang keo quan đanh minh, lien rut ve Quy Nhon, sau đo chet vi benh. Nguyen Anh chiem đuoc Gia Đinh, quan Tay Son do Pham Van Tham chi huy đong o Ba Thac.
Truoc tinh hinh Nam, Bac đeu co bien, Nguyen Hue quyet đinh giai quyet van đe phia bac truoc. Ong lien phai Vu Van Nham, con re cua Nguyen Nhac, ra tieu diet Nguyen Huu Chinh. Vu Van Nham đanh bai Nguyen Huu Chinh, khien Chinh va hoang gia ho Le phai chay tron khoi kinh thanh. Sau đo Huu Chinh bi Vu Van Nham bat va giet chet, vua Le Chieu Thong tim cach khoi phuc nhung đeu khong co ket qua. Thang 4 nam 1788, Le Chieu Thong đa bo kinh đo, chay sang luu vong ben Trung Quoc. Vu Van Nham ben lap chu Chieu Thong la Sung nhuong cong Le Duy Can lam giam quoc, bay gio trong cung chi co vai hoang than va vo tuong, khong ai tau bay viec gi ca, moi viec do Vu Van Nham quyet đinh. Đen luot Vu Van Nham to ra chuyen quyen va co y chong lai quan Tay Son.
Truoc đay Nguyen Hue sai Vu Van Nham ra đanh Nguyen Huu Chinh thi đa co long nghi Vu Van Nham, cho nen lai sai Ngo Van So va Phan Van Lan lam tham tan quan vu đe chia bot binh quyen. Đen khi Van Nham lay đuoc Thang Long, giet đuoc Huu Chinh roi, co y cay tai va ra bo kieu ngao. Ngo Van So đem y ay viet thu ve noi Vu Van Nham muon lam phan. Nguyen Hue lap tuc truyen lenh keo quan ky, đem ngay đi gap đuong ra Thang Long, nua đem đen noi bat Vu Van Nham giet đi, roi truyen goi cac quan van vo Nha Le cho vao yet kien, đat quan luc bo va cac quan tran thu, đe Le Duy Can lam giam quoc, chu truong viec te le, dung Ngo Thoi Nham lam Lai Bo Ta Thi Lang. Con cac quan Nha Le thi co nguoi o lai nhan chuc, co nguoi tron đi, cung co nguoi tuan tiet. Ngo Thi Nham khuyen Nguyen Hue len ngoi hoang đe đong thoi van đong cac quan lai Nha Le suy ton ong cho hop cach. Sau ba buc thu suy ton cua quan than Nha Le cung mot chieu chi cua Nguyen Hue trung cau y dan Bac Ha ve viec ong len ngoi nhung tinh hinh chua thuan loi nen Nguyen Hue chua the len ngoi. Nguyen Hue sap xep moi viec, đe Ngo Van So o lai giu Bac Ha, con minh ve Phu Xuan, đem theo mot so van than.
Nguyen vua Le Chieu Thong đa may lan toan su khoi phuc, nhung khong đuoc, phai nuong nau o đat Lang Giang; con ba Hoang Thai Hau thi đem hoang tu sang Long Chau keu than voi quan Nha Thanh - Trung Quoc, xin binh cuu vien. Bay gio quan tong đoc Luong Quang la Ton Si Nghi dang bieu tau voi vua Can Long Nha Thanh xin đuoc đanh An Nam. Vua Can Long nghe loi tau ay, sai Ton Si Nghi khoi quan bon tinh Quang Đong, Quang Tay, Quy Chau, Van Nam, đem sang đanh Tay Son. Ton Si Nghi chia quan ra lam 3 đao tong cong khoang 29 van quan, sai quan tong binh tinh Van Nam va Quy Chau đem mot đao sang man Tuyen Quang, sai Sam Nghi Đong la tri phu Đien Chau đem mot đao sang man Cao Bang. Si Nghi cung voi đe đoc la Hua The Hanh đem mot đao sang man Lang Son, hen ngay tien binh sang đanh.
Mua đong thang 10, nam 1788, vua Le Chieu Thong đem quan Nha Thanh do Ton Sy Nghi chi huy tien sang Đai Viet. Tuong tran thu cua Tay Son la Ngo Van So quyet đinh lui binh, Ngo Van So sau khi đem cac đao quan rut lui, tuc toc sai Nguyen Van Tuyet chay tram vao Nam cao cap. Mot mat chan ngang đat Truong Yen thuoc huyen Yen Mo, tinh Ninh Binh lam gioi han, đong thuy quan o hai phan Bien Son, quan bo thi chia đon đong giu khap vung nui Tam Điep, hai mat thuy bo lien lac voi nhau, ngan han mien Nam voi mien Bac. Vi the, viec o bon tran Bac Ha khong he thau đen hai xu Thanh, Nghe.
Nguyen Hue đung truoc hai lua chon: Nam tien hoac Bac tien. Ca hai mat tran đeu khan cap va can đen ong, tuy nhien, neu ong qua sa vao mot mat tran thi mat tran kia se vo. Nguyen Hue nhan thuc rang quan ngoai quoc Man Thanh phia bac la nguy co lon hon va gap gap hon, nhung vi tinh hinh nguy cap nen ong khong the đanh đich theo chien luoc truong ky nhu trieu đai Nha Ly, Nha Tran truoc đo đa lam đe chong quan phuong Bac. Vi vay, ong quyet đinh chon cach đanh than toc đe som giai quyet chien truong o mien Bac. Ngay truoc khi tien quan ra Bac, ong sai mot bay toi tin can la Diem cam thu cua ong vao Nam dan tuong Pham Van Tham co phong thu cho tiep vien.


Thong nhat Nha Tay Son, len ngoi Hoang đe = Quang Trung len ngoi Hoang đe =

Theo sach Đai Nam thuc luc cua Nha Nguyen: Thang 11 nam 1788, Nguyen Van Hue tu lap lam vua, xung hieu la Quang Trung nam thu 1. Chinh lenh cua Tay Son đeu tu Hue ma ra, Nguyen Nhac chi giu đat Quy Nhon, Phu Yen ma thoi. Theo sach cua hai tac gia Nguyen Luong Bich, Pham Ngoc Phung: Cuoi nam 1788, Nguyen Nhac tuoi cao lam benh, bat luc khong the cuu ung Nam Bo, nen ong chu đong xin nhuong ngoi hoang đe, tu giang xuong la Tay Son vuong, nhuong het đat đai va binh quyen cho Nguyen Hue (chi xin giu lai thanh Quy Nhon đe lo tho cung) va thinh cau ong vao cuu. Nguyen Lu thi đa benh mat, nhu vay toan bo Nha Tay Son đa đuoc thong nhat duoi quyen chi huy cua Nguyen Hue..
Đe chuan bi cho chien dich Nam tien nham tieu diet not the luc cua Nguyen Anh va thong nhat đat nuoc, Nguyen Hue tong đong vien binh linh o Thuan Hoa, ngay đem tap luyen. Tuy nhien, khi ong chua kip tien vao Nam thi lai nghe tin Nha Thanh nghe loi Le Chieu Thong cau vien, sai Ton Si Nghi mang chung 29 van quan va dan cong sang đanh vao Đai Viet

Le Chieu Thong chay sang Trung Quoc, cau vien hoang đe Nha Thanh la Can Long. Cuoi nam 1788, Can Long sai Tong đoc Luong Quang Ton Si Nghi chi huy 20 van quan Thanh ho tong Le Chieu Thong ve Đai Viet voi danh nghia "phu Le", vao chiem đong Thang Long. Khi nghe tin quan Thanh giup Le Chieu Thong sang đanh Tay Son, Nguyen Anh o phia nam cung sai tuy tuong mang thu va cho 50 van can gao ra giup cho quan Thanh, nhung thuyen đi giua đuong bi đam het.
Quan Tay Son do Đai tu ma Ngo Van So, theo muu ke cua Ngo Thi Nham, Phan Huy Ich va cac muu than khac, chu đong rut quan ve đong o Tam Điep – Bien Son co thu cho lenh.
Nghe tin bao quan Thanh tien vao nuoc Viet, truoc su so hai cua nhieu nguoi, Nguyen Hue cuoi ma noi: 

"Cho Ngo (chi quan Thanh) thi la cai tha gi, chung đen đay chi đe tu đi vao cho chet. Viec gi ma phai cuong quyt lam vay?"
Ngay 25 thang 11 nam Mau Than (22 thang 12 nam 1788), Nguyen Hue xuat quan tien ra Bac Ha. Đe lay danh nghia chinh thong, Nguyen Hue quyet đinh len ngoi Hoang đe. Nguyen Hue tuc toc cho lap đan Nam Giao o nui Ban (canh nui Ngu Binh) lam le te cao troi đat, tuyen bo len ngoi Hoang đe, lay nien hieu Quang Trung (nghia la anh sang o trung tam), nham vao ngay 25 thang 11 nam Mau Than (22 thang 12 nam 1788). Chieu len ngoi cua vua Quang Trung viet:

Nuoc Viet ta tu đoi Đinh, Le, Ly, Tran gay dung ra nuoc cho đen ngay nay, thanh minh day len khong phai la mot ho, nhung thinh suy, dai ngan, van menh do troi, khong phai suc nguoi tao ra đuoc. Truoc đay Nha Le mat chinh quyen, ho Trinh va cuu Nguyen chia bo coi. Hon hai tram nam nay, ky cuong roi loan, vua Le chi la hu vi, cuong than tu y vun trong, gieng moi cua troi đat mot phen roi xuong khong nang len đuoc, chua co luc nao hu hong qua nhu luc nay vay. Va lai may nam gan day, nam bac gay viec binh đao, nhan dan roi vao chon bun than
Tram hai lan gay dung ho Le, the ma tu quan ho Le khong biet giu xa tac, bo nuoc đi bon vong, si dan Bac Ha khong huong ve ho Le, chi trong mong vao tram, ve phan đai huynh (Nguyen Nhac) co y moi met, tinh nguyen giu mot phu Quy Nhon, tu nhun xung la Tay Vuong, may nghin dam đat ve phuong nam thuoc het ve tram. Tram tu nghi tai đuc khong bang nguoi xua, ma đat đai thi rong, nhan dan thi nhieu, ngam nghi cach thong tri, lo ngay ngay nhu day cuong muc chi huy sau ngua.
Nay xem khi than rat he trong, ngoi troi that kho khan, tram chi lo khong kham noi, nhung uc trieu nguoi trong bon be đeu xum quanh ca vao than tram, đo la y troi đa đinh, khong phai do nguoi lam ra. Tram nay ung menh troi, thuan long nguoi khong the khang khang co giu su khiem nhuong. Tram chon ngay 22 thang 11 nam nay len ngoi thien tu, đat nien hieu la Quang Trung nam đau, truyen bao cho tram ho muon dan phai tuan theo giao lenh cua nha vua. Nhan nghia, trung chinh la đao lon cua nguoi, tram nay cung dan đoi moi, vang theo muu mo sang suot cua vua thanh đoi truoc, lay giao hoa tri thien ha.
Tap chi Nghien cuu Lich su đang bai Hich đanh Thanh, ten bai hich la "Loi hieu du tuong sy" đuoc vua Quang Trung đoc tai le len ngoi:

Đanh cho đe dai tocĐanh cho đe đen rangĐanh cho no chich luan bat phanĐanh cho no phien giap bat hoanĐanh cho su tri Nam quoc anh hung chi huu chu"Dich nghia:Đanh cho đe dai tocĐanh cho đe đen rang Đanh cho no banh xe khong quay laiĐanh cho no manh giap khong tro veĐanh cho su biet nuoc Nam anh hung co chu


= Than toc bac tien, Đai pha quan Thanh (1789) =

Ngay 29 thang 11 nam Mau Than (26 thang 12 nam 1788), đai quan cua hoang đe Quang Trung toi Nghe An, dung quan tai đo hon 10 ngay đe tuyen quan va cung co luc luong. Đe co them quan đanh Thanh, vua Quang Trung thi hanh chinh sach cuong bach tong quan. Theo tac gia Hoa Bang, tat ca nam gioi tu 12, 13 đen 60 tuoi đeu phai đang ky vao so đinh nam. Theo thu cua giao si La Barette, tat ca nam tu 15 tuoi tro len đeu phai đi linh, nguoi gia va phu nu phai đi sua cau đuong. Theo Nguyen Luong Bich va Pham Ngoc Phung, cu 3 suat đinh thi chon lay 1 nguoi đi linh. Trong 10 ngay tuyen quan, Quang Trung đa co them khoang may van quan, nang tong quan so len toi 10 van. Theo Đai Nam chinh bien liet truyen, so quan cu va moi cua Quang Trung la 10 van, đuoc to chuc thanh 5 đao: tien, hau, ta, huu va trung quan, ngoai ra con co mot đoi tuong binh gom 200 voi chien. Quang Trung con to chuc le duyet binh ngay tai Nghe An đe khich le tinh than va y chi quyet chien, quyet thang cua tuong si đoi voi quan xam luoc Man Thanh. Ngay sau le duyet binh, Quang Trung tien quan ra Bac Ha.
Cac giao sy phuong Tay ghi rang quan cua Quang Trung "tien nhanh nhu vu bao... tu Thanh Hoa ra Ninh Binh chi mat co mot ngay, khong quan đuong xa kho nhoc đa lam chet nhieu ngua voi cua ong, trong khi nguoi khac phai mat ba bon ngay". Ngay 20 thang 12 nam Mau Than (15 thang 1 nam 1789), đai quan cua Quang Trung đa ra đen Tam Điep. Sau khi xem xet tinh hinh, Quang Trung hen ba quan ngay mong 7 Tet se quet sach quan Thanh, vao an Tet o Thang Long. Quang Trung chia quan lam 5 đao. Mot canh do đo đoc Long chi huy tu lang Nhan Muc tap kich đon Khuong Thuong va phia tay Thang Long. Canh đo đoc Bao tien đanh cac đon phia nam Thang Long. Trung quan do đich than Quang Trung chi huy, phoi hop voi đo đoc Bao đanh diet cac đon phia nam Thang Long. Canh đo đoc Tuyet va đo đoc Loc theo đuong bien ra Bac, chan đuong lui cua đich o phia bac song Nhi Ha va huyen Phuong Nhan.
Đem 30 thang Chap am lich, quan Tay Son đanh diet đon Gian Khau cua cac tuong Le Chieu Thong. Sau đo Quang Trung đanh diet cac đon Nguyet Quyet, Nhat Tao, du hang đuoc đon Ha Hoi. Đem mong 4 Tet, Quang Trung tien đen truoc đon lon nhat cua quan Thanh la Ngoc Hoi nhung dung lai chua đanh khien quan Thanh lo so, phan bi đong khong dam đanh truoc nhung cung khong biet bi đanh luc nao. Trong khi đo canh quan cua đo đoc Long bat ngo tap kich đon Khuong Thuong khien quan Thanh khong kip tro tay, hang van linh bo mang. Chu tuong Sam Nghi Đong tu van. Xac quan Thanh chet sau xep thanh 13 go đong lon, co đa moc um tum nen goi la go Đong Đa.
Đo đoc Long tien vao đanh pha quan đich phong thu o Tay Long. Sang mong 5, Quang Trung moi cung đo đoc Bao tong tan cong vao đon Ngoc Hoi. Truoc suc tan cong manh liet cua Tay Son, quan Thanh bi đong thua chet hang van, phan lon cac tuong bi giet. Trong khi Quang Trung chua đanh Ngoc Hoi thi Ton Si Nghi nghe tin đo đoc Long đanh vao Thang Long, cuong cuong so hai đa bo chay truoc. Đen song Nhi Ha, so quan Tay son đuoi theo, Ton Si Nghi ha lenh cat cau khien quan Thanh roi xuong song chet rat nhieu lam dong song bi nghen dong chay. Tren đuong thao chay, Ton Si Nghi bi hai canh quan Tay Son cua đo đoc Tuyet va đo đoc Loc chan đanh, toi ta chay ve. Le Chieu Thong hot hai chay theo Nghi thoat sang ben kia bien gioi. Quan Tay Son đuoi theo va rao len rang se đuoi qua bien gioi đen khi bat đuoc Ton Si Nghi va Chieu Thong moi thoi. Boi the dan Trung Quoc o bien gioi dat nhau chay lam cho suot vai chuc dam khong co nguoi.
Nhu vay, som hon du kien, chi trong vong 6 ngay, quan Tay Son đa đanh tan quan Thanh. Trua mung 5 Tet, Quang Trung tien quan vao thanh Thang Long trong su chao đon cua nhan dan.
Ngo Ngoc Du la mot nha tho đuong thoi, đa ghi lai khong khi tung bung cua ngay chien thang oanh liet đo trong mot bai tho:


Chinh sach cai tri thoi hau chien = Chinh tri =
Nguyen Hue tuy đa thu phong Nha Thanh, nhung ben trong tu coi minh la Hoang Đe, lap ba Ngoc Han con vua Le Hien Tong Nha Le lam Bac Cung Hoang Hau, lap con la Quang Toan lam Thai Tu. Lay thanh Nghe An la đat giua nuoc va lai la đat to khi xua o đo, moi sai tho thuyen tai van đa, go, gach, ngoi, sua sang đen đai cung đien, va sai quan cac đao đao lay đa ong đe xay noi thanh, goi la Phuong Hoang Trung Đo. Cai thanh Thang Long la Bac Thanh, chia đat Son Nam ra lam hai tran, goi la Son Nam Thuong, Son Nam Ha. Moi tran đat quan tran thu va quan hiep tran. Moi huyen, van thi đat chuc phan tri đe xet viec kien cao, vo thi đat chuc phan suat đe coi viec binh luong.

Quang Trung chia vung cai quan thuoc đat Nha Le cu thanh cac xu (tran) nhu sau:


= Quan che =

Bo may hanh chinh thoi Quang Trung gom: Tam cong, Tam thieu, Đai chung te, Đai Tu đo, Đai Tu khau, Đai Tu ma, Đai Tu khong, Đai Tu Le, Thai uy, Ngu uy, Đai Tong quan, Đai Đo ho, Đai đo đoc, Đo đoc, Noi hau, Ho gia, Điem kiem, Chi huy su, Đo ty, Đo uy, Trung uy, Ve Uy, Tham đoc, Tham linh, Trung Thu lenh, Phung Chinh, Thi Trung đai hoc si, Hiep bien đai hoc si, Luc Bo Thuong thu, Ta - Huu đong nghi, Ta - Huu phung nghi, Thi Lang, Tu vu, Han Lam...
Moi tran đat mot tran thu ve hang vo va mot hiep tran ve hang van. Moi huyen đat mot van phan tri, mot vo phan suat, mot ta quan ly va mot huu quan ly. Cong viec cua quan van la trung đoc binh luong, xet xu tu tung. Phan su cua quan vo la coi quan va thao dien quan linh tu Đao đen Co, tu Co đen Đoi. Trong cac xa, thon thi co xa truong, thon truong. Hang tong thi đat Tong truong (nhu chuc Chanh Tong ve sau) đe giu viec hanh chinh trong mot tong. ong cung cho soan mot bo luat ten la "Hinh luat thu", nhung chua xong thi ong đot ngot mat nen mai khong hoan thanh.
Đe phat trien quoc gia, Quang Trung rat chu trong thu dung cac nhan tai tung phuc vu Nha Le. Ong ban "Chieu cau hien" co đoan:Tram đang ghe chieu lang nghe, thuc ngu mong moi ma co nguoi tai cao hoc rong chua tung thay đen. Hay Tram it đuc khong đang đe pho ta chang? hay đang thoi đo nat chua the ra phung su?... Tram nom nop lo nghi, mot ngay hai ngay cung co hang van su viec nay sinh Ngam cho ky: cai nha to lon - suc mot cay khong de gi chong đo, su nghiep thai binh - suc mot nguoi khong the đam đuong. Cac cuu than nha Le cu, tieu bieu la cac tien si Đoan Nguyen Tuan, Vu Huy Tan, Nguyen Ne, Nguyen Huy Luong, Bui Duong Lich,... đa ra giup Nha Tay Son. Danh si Nguyen Thiep sau nhieu lan tu choi, cuoi cung cung nhan loi xuong nui giup vua Quang Trung.


= Phat trien giao duc =

Nam 1792, Quang Trung ra chieu chi ve viec dich sach chu Han sang chu Nom. Quang Trung chu truong bo Han ngu nhu la ngon ngu chinh thuc trong cac van ban cua quoc gia. Ngon ngu chinh thuc đuoc su dung la tieng Viet va đuoc viet trong cac van kien hanh chinh bang he thong chu Nom. Quang Trung quy đinh cac bai hich, chieu chi phai soan bang chu Nom; đe thi viet bang chu Nom, va đen đe tam truong cac si tu phai lam tho phu bang chu nom. Ong con chu truong thay toan bo sach hoc chu Han sang chu Nom nen nam 1791 đa cho lap "Sung chinh vien" đe dich kinh sach tu Han sang Nom.
Theo sach Tay Son luoc thuat, ong chon mot quan van "5 ngay mot lan vao cam cung đe giang giai kinh sach". Ngoai ra, Quang Trung quan tam đua viec hoc đen tan thon xa. Trong "Chieu lap hoc" ong lenh cho cac xa:: "Phai chon Nho si ban đia co hoc thuc, co hanh kiem đat lam thay day, giang tap cho hoc tro". Lan đau tien trong lich su phong kien Viet Nam, truong hoc đuoc pho bien xuong tan cap xa.
Ve noi dung giao duc, Quang Trung rat chu y chinh đon lai che đo hoc tap va thi cu. Ong muon gat bo loi thi cu nang ve hoc thuoc long sao rong, cong thuc cua cac thoi truoc, thay vao đo la loi hoc thiet thuc hon nham đao tao nhung nguoi co nang luc hoat đong thuc su, theo đung tinh than "ket hop hoc voi hanh" nhu đe nghi cua Nguyen Thiep: "Theo đieu hoc biet ma lam, hoa may nhan tai moi co the thanh tuu, nha nuoc nho đo ma đuoc vung yen"
Chu truong dung chu Nom, bo loi thi cu khuon sao noi len hoai bao rat lon cua Quang Trung muon ca nuoc thoat ly han su le thuoc vao van tu cua nuoc ngoai, chong chinh sach đong hoa cua cac trieu đinh phong kien phuong Bac, cung nhu thai đo coi khinh ngon ngu dan toc cua cac giai cap phong kien trong nuoc. Nhung chinh sach nay lam cho mot so si phu Nho giao rat tuc toi, vi ho cho rang chu Han moi đich thuc la tinh tuy cua su hoc tap. Theo Tran Trong Kim nhan xet trong Viet Nam su luoc, nhung chinh sach nay đeu co tac dung tot, nhat la viec thay chu Han bang chu Nom. nhung Thoi bay gio nhieu nguoi khong hieu ro cai y nghia sau xa ay, cho la vua Tay Son dung ha chinh ma uc hiep nhan dan.
Sau nay, khi Nguyen Anh đanh đo nha Tay Son va len ngoi, ong đa xoa bo viec dung chu Nom cua Quang Trung va khoi phuc lai loi thi cu, viet van ban bang chu Han.


= Chinh đon ton giao =
Quang Trung co mot chinh sach ton giao rat tu do va rong rai: du la nguoi đe cao Nho giao nhung ong van bao đam hoat đong cho cac ton giao khac nhu Phat giao va cac tin nguong khac. Ve Cong giao, cac giao si đuoc tu do hoat đong, truyen đao, xay dung nha tho. Nhung đong thoi ong cung thi hanh chinh sach bai tru me tin di đoan rat manh, chan chinh lai viec tu hanh: nhieu chua o cac lang co ma nguoi tu hanh lam dung đe truyen ba me tin di đoan bi đap bo đe xay duy nhat mot ngoi chua o huyen cap tren, đong thoi nhung nguoi tu hanh khong đao đuc, nhung ke luu manh, luoi bieng đeu phai hoan tuc. Theo Tran Trong Kim, nhung viec cai cach ay rat co nghia ly, nhung vi thua ay co nhieu su chien tranh, va lai Quang Trung cung khong lam vua đuoc bao lau thi đa bang ha, cho nen thanh ra khong co cong hieu gi ca.


= Phat trien san xuat =

Mot mat lo chong thu trong giac ngoai, mat khac vua Quang Trung rat quan tam toi viec xay dung đat nuoc. Vua phan phoi đat đai cho nhung nong dan ngheo, thuc đay thu cong nghiep tung bi cam truoc kia.
Ve thu cong nghiep, Quang Trung chu trong mo cac xuong đuc tien, đuc vu khi, đong thuyen chien, san xuat nhung mat hang thiet yeu phuc vu nhu cau cua đat nuoc. Nhung xuong đong thuyen chien phuc vu chien tranh thoi Quang Trung đa đong đuoc thuyen lon mang nhieu đai bac, co the cho đuoc voi.
Ve nong nghiep, Quang Trung co mot chinh sach thue đon gian voi thue ruong la chinh: ruong chia ra lam ba hang đe đanh thue nhat đang đien (150 bat thoc), nhi đang đien (80 bat thoc), tam đang đien (50 bat thoc). Lai thu tien thap vat, moi mau mot tien va tien khoan kho moi mau 50 đong. Ruong tu đien cung đanh thue: nhat đang đien moi mau nop 40 bat thoc, nhi đang đien moi mau 30 bat, tam đang đien moi mau 20 bat. Tien thap vat cung theo nhu ruong cong đien, con tien khoan kho thi moi mau phai nop 30 đong Cac loai thue khac nhu thue đieu, thue nhan đinh đuoc giam đe giam bot ganh nang cua dan chung va phong ngua tham nhung. Ngoai ra, trieu đinh con ban lenh cac đia phuong phai đam bao giai quyet het dien tich ruong đat bo hoang, neu het thoi han van bo hoang khong khai khan thi ruong cong se chieu theo ngach thue thu gap đoi, neu la ruong tu thi thu thanh ruong cong. Quang Trung cung ra lenh nhung nguoi lang thang, ngu cu o nhung noi nhat thiet phai tro ve nguyen quan lam an, chi tru nhung nguoi đa sinh co lap nghiep o xa khac đuoc tu ba đoi tro len. Nhung xa nao chap chua nhung nguoi tron tranh, vi pham phap lenh tren thi ban than nguoi tron tranh va ca xa truong so tai cung bi trung phat. Bon luu manh, nhung nguoi tron tranh lao đong vao an nap trong cac chua cung phai hoan tuc tro ve que huong lam an.
Nho chinh sach nay, san xuat nong nghiep buoc đau đuoc khoi phuc. Đen vu mua nam 1791, mua mang thu hoach tot, mot nua so đia phuong trong nuoc khoi phuc đuoc canh nhu thoi thai binh truoc đay. Bai phu Tung Tay Ho cua Nguyen Huy Luong phan anh tinh hinh đo voi nhung cau: "Toi Mau Than (1788), tu ro ve tuong van, song nui khap nho cong đang đich; qua Canh Tuat (1790), lai tuoi con thoi vu, co cay đeu goi đuc chiem nhu"


= Phat trien ngoai thuong =
Vua Quang Trung co tu tuong tien bo, vua khong đi theo con đuong "trong nong uc thuong" ma chu truong đe cao thuong nghiep va mo rong quan he buon ban giua Đai Viet voi nuoc ngoai. Trong lan gap voi Nguyen Thiep tai Nghe An cuoi nam 1788, Quang Trung đa bay to hoai bao cua minh la muon xay dung mot nen kinh te cong thuong nghiep phat trien, đam bao cung cap moi nhu cau thiet yeu cho nhan dan.
Sau ngay len ngoi hoang đe va quan ly ca khu vuc Bac Bo, Quang Trung bai bo chinh sach uc thuong ma chinh quyen Le-Trinh truoc đay ap dung đe tao đieu kien cho hang hoa luu thong, thuc đay san xuat phat trien. Do chinh sach nang đo cua Quang Trung, tinh hinh cong thuong nghiep bi đinh tre hang the ki đa đuoc phuc hoi va dan dan đa co nhung bieu hien phat trien ro ret. Kinh te cong thuong nghiep cang đuoc phuc hoi va phat trien manh me, nhat la trung tam kinh te Thang Long. Nguyen Huy Luong ghi lai trong bai phu Tung Tay Ho nhu sau: "O đay canh hoang tan cua nhung nam cuoi thoi Le mat, buoi ay cung gop phan tan hai, sau thu troi bao xiet noi hoang kho đa bien mat, đe nhuong cho nhung hoat đong cong thuong nghiep nhon nhip", "Khach Ngo So cho tay ngoi san sat..., rap ren cuoi bai Đuoi nheo, thuyen thuong khach chen buom nhu buom buom..."
Đoi tac ngoai thuong lon nhat khi đo van nhu truyen thong la Trung Quoc. Nam 1790, ong cu nguoi thuong thuyet voi Nha Thanh đe mo mot thuong điem tai Nam Ninh (Quang Tay) mua ban hang hoa giua hai nuoc. Ong khuyen khich giao thuong giua cac thuyen cua thuong thuyen nuoc ngoai va cac thuong thuyen cua Đai Viet.
Sau nay, khi Nguyen Anh đanh đo nha Tay Son va len ngoi, ong ta đa xoa bo chinh sach khuyen khich ngoai thuong rat tien bo cua Quang Trung, thay vao đo la chinh sach ngan cam giao thuong buon ban voi nuoc ngoai. Sau khi Nha Tay Son sup đo, cac thuong nhan nuoc ngoai đen buon ban tai Viet Nam van co su so sanh ve chinh sach thuong mai cua Quang Trung voi Nha Nguyen. Thuong nhan nguoi Anh la Crafurd khi đen Viet Nam nam 1822, dan lai loi cac Hoa kieu tung song o Hue duoi thoi Tay Son cho rang: anh em Tay Son cai tri on hoa va cong bang hon vi vua hien tai (Minh Mang) hay nguoi cha (Gia Long).


= Chinh sach thue khoa =
Sau khi len ngoi, Quang Trung cho thi hanh nhung chinh sach thue khoa đon gian va bai bo nhieu thu thue phuc tap truoc đay va giam thue cho nguoi dan. Ve thue ruong đuoc chia lam hai loai, gom ruong cong va ruong tu voi muc thue khac nhau.
Ve thue nhan đinh, Quang Trung cung giam nhe hon thoi cac chua Trinh. Quang Trung chi giu lai thue đinh, bo han thue đieu, moi
suat đinh hang nam nop chung 1 quan 2 tien (thoi Chua Trinh thi moi suat đinh nop 1 quan 2 tien va 4 bat gao, lai nop them 6 tien thue đieu). Nam 1789, Quang Trung ra lenh bai bo thue đieu cho nhan dan tu song Gianh tro ra (tuc khu vuc Đang Ngoai) nham muc đich "bot thue, thuong dan".
Ve thue tho san va thue cong thuong nghiep, Quang Trung cung bai bo mot so muc thue nang ne truoc đay đe tao đieu kien san xuat va kinh
doanh de dang cho gioi cong thuong. Rieng viec thong thuong voi Trung Quoc qua vung bien gioi thi đuoc mien thue hoan toan.
Chinh sach thue khoa va lao dich cua Nguyen Anh sau nay nang hon rat nhieu so voi thoi vua Quang Trung. Mot giao si nguoi Phap ten Guerard nhan xet rang Gia Long đanh thue qua nang len dan chung: "Vua Gia Long bop nan dan chung bang đu moi cach, su bat cong va long hanh lam cho nguoi ta ren xiet hon ca o thoi Tay Son; thue ma va lao dich thi tang len gap ba". Chinh vi viec tang thue khoa qua nang so voi thoi Tay Son nen dan chung rat bat binh, gop phan tao nen rat nhieu cuoc khoi nghia chong nha Nguyen va tam ly hoai niem trieu Tay Son cua nguoi dan Viet Nam trong the ky 19.


= Quan ly nhan khau =
Nam 1790, ong cho lap so theo doi nhan khau (hay ho khau). Nguoi dan đuoc phan 4 hang theo lua tuoi: 9–17 tuoi la hang "vi cap cach"; 18–55 tuoi la hang "trang"; 55–60 tuoi la hang "lao"; 60 tuoi tro len la hang "lao nhieu". Ong con cho lam the bai "Thien ha đai tin" bang go co khac ho ten, que quan cua nguoi mang khong phan biet giau sang ngheo hen. Chinh sach nay khien cho nhan gian nhieu đong, nhieu nguoi phai tron vao rung, ve sau nguoi ke vi ong đa tu bo chinh sach tin bai nay.


= Quan he ngoai giao voi Trung Quoc =

Nguyen Hue vao thanh Thang Long, ha lenh chieu an, neu nguoi Trung Quoc o đau ra thu toi đeu đuoc cap cho luong an, ao mac. Lai cho rang vua Thanh the nao cung xau ho ve viec thua tran, nen sai Ngo Thi Nham viet thu sang loi le kheo leo nham tranh viec binh đao hai nuoc. Sai su gia đem thu sang Trung Quoc, va lai sai đem nhung quan Nha Thanh đa bat đuoc, đe o mot noi, cap cho luong thuc, đoi ngay cho ve nuoc. Xep đat moi viec xong roi, Nguyen Hue đem quan ve Nam, luu Ngo Van So va Phan Van Lan o lai tong thong cac viec quan quoc; con nhung viec tu lenh giao thiep voi nha Thanh thi uy thac cho Ngo Thi Nhiem va Phan Huy Ich.
Vua Thanh nghe tin Ton Si Nghi bi đanh bai, sai Phuc Khang An sang thay lam tong đoc Luong Quang, đem binh ma chin tinh sang kinh ly viec Viet Nam. Phuc Khang An đen Quang Tay nghe tin quan Tay Son manh, trong bung muon hoa, ben viet thu cho Nguyen Hue voi noi dung viec loi hai va bao lam bieu ta toi đe tien viec bang giao. Nguyen Hue sai nguoi đua vang bac đut lot Phuc Khang An, sai nguoi chau sang cau phong. Vua Thanh phong cho Nguyen Hue lam An Nam quoc vuong, moi quoc vuong sang chau. Theo su Trung Quoc, Nguyen Hue sau khi đanh bai quan Thanh đa sai chau la Nguyen Quang Hien (阮光顯) đi su sang ta toi, xin đuoc phong vuong va sang chau.
Thang 1 nam 1790, theo ke cua Ngo Thi Nham, Quang Trung sai nguoi đong gia lam minh cam đau đoan su gom 150 nguoi sang Yen Kinh (Bac Kinh sau nay) trieu kien Can Long. Cac tai lieu ghi khac nhau ve nhan vat đong gia Quang Trung. Theo Viet Nam su luoc, nguoi đong Nguyen Hue ten la Pham Cong Tri, chau goi Nguyen Hue bang cau; theo Đai Nam chinh bien liet truyen thi nguoi đo la tuong Nguyen Quang Thuc nguoi Nghe An. Muc đich cua đoan su la tham do thai đo cua Nha Thanh đoi voi vi vua luu vong Chieu Thong cua Nha Le. Đai quan Nha Thanh la Phuc Khang An, tung sang chien truong Đai Viet, bi Quang Trung mua chuoc đung sau lung đoan su bo, nen nhieu tuong linh Nha Thanh biet nguoi cam đau su bo khong phai la Nguyen Hue, nhung vi ngai gay han nen khong noi ra.
Vua Can Long đon tiep trong the đoan su bo An Nam, đai tiec va ban thuong rat nhieu cua cai. Tren đuong đi, đoan nguoi cua vua Quang Trung đuoc vua Can Long đac biet gui tang 5 qua vai. Theo sach "54 vi Hoang Đe Viet Nam", Nha Thanh chi phi cho su đoan moi ngay het 4.000 lang bac (tong cong len đen 800.000 lang tinh cho toi khi su đoan ve). Tuy nhien, theo Thanh thuc luc thi khong co chuyen lang phi đo. Khi tiep vua Quang Trung (gia) tai hanh cung Nhiet Ha, vua Can Long cho dung le "bao kien, thinh an" đe tiep đon than mat, le nay chi đuoc dung cho nhung đai than co cong trang to lon. Ngay mung 1 thang 8, tai vuon Vien Minh, đoan su bo đuoc đai tiec lon va xem ban phao hoa. Bua tiec cho Can Long gom 20 mon nong, 20 mon lanh, 4 mon sup, 4 mon khai vi, 4 loai trai cay tuoi, 28 loai trai cay kho va dua, 29 mon điem tam, tong cong 109 mon; cac quan khach đuoc bay so mon bang 1/4 so voi nha vua Vua Quang Trung (đong gia) đuoc xep ngoi canh vua Can Long, co the noi la cuc ky biet đai

Ngay 20 thang 8, vua Quang Trung (gia) vao cung tu biet Can Long. Ngay 22 thang 8, đoan su bo len đuong ve nuoc bang thuyen, sau 7 ngay thi toi ho Đong Đinh, toi đau cung đuoc quan lai đia phuong tiep đon an can, dung thuy đinh o ben song bay yen tiec thet đai. Ngay 29 thang 11, đoan su bo ve toi ai Nam Quan.
Cuoi thang 11 nam 1790, đoan su bo tro ve Thang Long, ngay 20 toi 12 thi toi Nghe An. Theo Viet Nam su luoc, vua Thanh đa phong cho Nguyen Hue lam An Nam quoc vuong va chap nhan nen hoa binh giua hai nuoc, nen đa tu choi loi đe nghi đem quan sang đanh Viet Nam cua vua Le Chieu Thong. Sang nam 1791, Nha Thanh sai phan tan cac quan lai cu cua Nha Le đi cac noi đe tach biet khong lien lac đuoc voi nhau va co lap Le Chieu Thong; ban than Chieu Thong bi giam long o "Tay An Nam dinh" tai Yen Kinh va sau om ma chet yeu luc 28 tuoi.
Quang Trung hoa hoan voi nha Thanh chi cot đoi ngay đu suc ma đanh bao thu, viec trong nuoc tam yen, ong ngay đem tru tinh viec đanh Trung Quoc đe gianh lay vung Luong Quang. Quan vien đe nghi phai đieu tra đuoc dan so đe ken lay linh. Ben xuong lenh cho cac tran bat dan xa lam lai so đinh, ai ai cung phai bien vao so, roi cap cho moi nguoi mot cai the bai, khac bon chu Thien Ha Đai Tin, chung quanh ghi ten ho que quan, va phai điem chi lam tin. Nguoi nao cung phai đeo the ay goi la tin bai. Ai khong co the la dan lau, bat sung vao quan phong, va bat toi tong truong, xa truong. Nhan co viec ay, nhung ke lai dich hiep voi xa truong đi lai lam bay: thuong vao lang vay bat hoi the, lam cho dan gian nhieu đong, nhieu nguoi phai tron vao rung ma o. Sau khi Nguyen Hue chet, nguoi con ke vi cua ong đa tu bo chinh sach nay.
Bay gio o ben ven bien Trung Quoc co nhung nguoi lam giac cuop goi la Tau o, quay nhieu o mien bien bi quan Nha Thanh đanh đuoi, chay sang xin phu thuoc Viet Nam, vua Quang Trung cho nguoi tuong Tau o lam chuc tong binh, sai sang quay nhieu Trung Quoc. Lai co nguoi thuoc ve đang Thien Đia Hoi lam giac o Tu Xuyen, vua cung thu dung cho lam tuong.
Đau nam 1792, vua Quang Trung lai sai su bo sang Bac Kinh, mang cac cong pham dang Can Long gom: chien loi pham lay đuoc o Van Tuong, sach binh thu cua Đai Viet va mot quyen su viet ve trieu đai Le Chieu Thong. Ong cung cau hon voi cong chua Thanh va đe nghi nha Thanh cat vung đat Luong Quang cho Đai Viet (Trong Bang giao hao thoai ma Ngo Thi Nham la nguoi chep lai van con hai van ban ngoai giao đo). Đe tham do thai đo nha Thanh, vua Quang Trung giao viec nay cho Vu Van Dung, mot vien tuong tin cay que o Hai Duong. Vu Van Dung mang hai to bieu sang Yen Kinh truc tiep đat hai van đe tren voi vua Can Long. Vua quang Trung đa ha sac chi cho ho Vu nhu sau:

"Sac truyen cho Hai Duong Chieu vien đo đoc tuong quan duc van cong than Vu quoc cong đuoc gia phong chuc chanh su đi su nuoc Thanh, đuoc toan quyen trong viec đoi đap tau xin hai tinh Quang Đong va Quang Tay đe do y va cau hon mot vi cong chua đe choc tuc. Phai than trong đay! Hinh the trong chuyen dung binh đeu o chuyen đi nay. Ngay khac lam tien phong (đanh nuoc Thanh) chinh la khanh đay. Kinh thay sac nay!" 
Cau "Hinh the trong chuyen dung binh đeu o chuyen đi nay", cho thay Vu Van Dung đi su nuoc Thanh khong phai chi co cac nhiem vu tren ma con phai do xet noi tinh nha Thanh, quan sat đia hinh đia vat nhung noi ong đi qua đe mot khi chien tranh Viet Thanh lai bung no thi quan Tay Son co the co mot so tin tuc tinh bao can thiet ma to chuc cuoc hanh quan chiem Luong Quang.


Ke hoach thong nhat đat nuoc do dang = Thong nhat Nha Tay Son =

Sau khi Nguyen Huu Chinh va Vu Van Nham mat va voi dien bien chien truong Nam Bo, vua Thai Đuc (Nguyen Nhac) đa to ra buong xuoi. Khong the kim che nguoi em tai ba hon minh, Nguyen Nhac quyet đinh nhuong ngoi cho Nguyen Hue đe dep bo mau thuan giua 2 anh em. Cuoi nam 1788, ong tu bo đe hieu va nien hieu Thai Đuc, chi xung la "Tay Son Vuong". Ong viet thu cho Nguyen Hue, chi xin giu Quy Nhon va nhuong toan bo binh quyen, đat đai trong ca nuoc cho vua em; đong thoi ong cau khan Nguyen Hue mang gap đai binh vao cuu Nam bo (chieu len ngoi cua Quang Trung noi ro van đe nay).
Sau khi chien thang quan Thanh, Quang Trung tro thanh lanh đao chung cua Nha Tay Son va la vi Hoang đe duy nhat tai Viet Nam (vua Le Chieu Thong đa chay sang Trung Quoc, con Nguyen Anh khi đo cai quan lanh tho con nho hep va chua xung đe). Tinh hinh voi Quang Trung rat thuan loi: ong co đuoc uy tin lon sau chien cong chong quan Thanh, đuoc Nha Thanh cong nhan la vi vua chinh thong cua Viet Nam (thay the đia vi cua Nha Hau Le), lai dep bo đuoc mau thuan trong noi bo Nha Tay Son (Nguyen Nhac đa bo đe hieu, tu giang xuong lam Vuong đe to y quy nhan quyen lanh đao cua ong).
Tren co so đo, Quang Trung đa len ke hoach cho mot chien dich Nam tien rat lon nham triet đe đanh bai the luc cua Nguyen Anh, thu phuc mien Nam bo va thong nhat đat nuoc.


= Ke hoach Nam tien do dang =

Ngay 25 thang 1 nam 1787, Ba Đa Loc (giao si nguoi Phap lam co van cho Nguyen Anh) đa thay mat Nguyen Anh ky Hiep uoc Versailles (1787) voi Phap. Theo đo, vua Phap đong y cu sang 4 chiec tau chien va mot đao binh: 1.200 luc quan, 200 phao binh, 250 linh da đen o Phi Chau (Cafres) va đu cac thu sung ong thuoc đan đe đanh Tay Son. Nguoc lai, sau khi chien thang, Nguyen Anh nhuong cho nuoc Phap cua Hoi An (Faifo) va đao Con Lon (Poulo-Condore), chu quyen cac vung đat đo se thuoc ve nuoc Phap ngay luc quan đoi Phap chiem đong hon đao noi tren. Đung luc đo thi nuoc Phap xay ra Cach mang, vua Phap khong thuc hien Hiep uoc nhung Ba Đa Loc đa keu goi cac thuong nhan nguoi Phap tro giup cho Nguyen Anh..
Cac hoat đong quyen gop tien sau nay hay xay dung, sua sang thanh Gia Đinh, Vinh Long, Chau Đoc, Ha Tien, Bien Hoa, Ba Ria, huan luyen co đoi phao thu, to chuc bo binh va ren luyen tap binh linh theo loi chau Au, trung gia mua tau chien va vu khi... đeu co su gop suc cua nhung nguoi Phap ma do Ba Đa Loc chieu mo, keu goi. Viec cung co Gia Đinh cong them su giup đo cua nguoi Phap đa giup cho the luc cua Nguyen Anh ngay cang manh, co the đoi đau voi Tay Son. Quan Nguyen Anh đuoc nguoi Phap ho tro keo ra đanh Binh Thuan, Binh Khang, Dien Khanh, quan cua Tay Son Vuong Nguyen Nhac lien tiep bai tran va mat may thanh nay. Cho toi nam 1791, Nguyen Nhac chi con cai quan Quy Nhon, Phu Yen va Quang Ngai.
Sau khi on đinh tinh hinh Bac Ha, Quang Trung quyet tam tieu diet Nguyen Anh. Ong ra suc tran an Nguyen Nhac va nhan dan trong vung do Nguyen Nhac cai quan đe chuan bi Nam tien. Theo nhieu nha nghien cuu, viec Quang Trung sai Vu Van Dung đi "xin" Can Long đat Quang Đong, Quang Tay thuc ra chi la mot thu thuat ve chinh tri. Quang Trung khong co dung tam lay đat Trung Quoc vi ong biet thuc luc khong the, hay it ra la chua the lam luc đo. Hon nua, ong thu dung quan luc lam "Tau o", sai đanh pha bien gioi Trung Quoc cot đe Nha Thanh bi cuon vao hoat đong ngoai giao va chong giac cuop đe cho ong co thoi gian ho tro vua anh don luc luong vao chien truong mien Nam ma thoi. Đe chuan bi phoi hop voi Quang Trung, nam 1792, Nguyen Nhac đong nhieu tau thuyen đong o cua Thi Nai đe Nam tien. Nhung luc đo la mua gio nom chi thuan cho quan Nam ra, phai đoi đen mua đong moi thuan gio cho quan Tay Son vao. Nguyen Anh thua dip cung quan Phap, Bo Đao Nha đanh up cua Thi Nai, đot chay nhieu thuyen chien cua Tay Son. Tay Son Vuong khong phong bi, lai phai thu quan ve Quy Nhon.
Đe bao thu tran đo, Quang Trung du đinh phat đong chien dich rat lon, huy đong hon 20–30 van quan thuy bo, chia lam ba đuong:

Nguyen Nhac va quan "Tau o" (hai tac Trung Hoa) cung theo đuong bo tu Phu Yen vao đanh Gia Đinh
Quan bo cua Quang Trung tu Phu Xuan đi thang qua lanh tho Van Tuong toi Nam Vang (Chan Lap), tu đo cung quan Chan Lap keo ve Gia Đinh, bao boc đuong chay cua Nguyen Anh khong cho sang Xiem
Quan thuy cua Quang Trung se tien vao đon long tan Ha Tien đo bo len đat lien đe ngan Nguyen Anh chay ra bien.
Chinh cac giao si Phap giup Nguyen Anh luc đo cung rat lo lang va du lieu Nguyen Anh kho long chong lai đuoc Tay Son tran nay. Trong thu gui cho M. Letondal ngay 14 thang 9 nam 1791, giam muc Ba Đa Loc viet: "... Nha vua đa khong biet loi dung co hoi ma ong ta co đuoc đe đanh bai ke thu, ma lai đe chung co thi gio hoan hon va chung thay ro tat ca nhung đon đai ve viec nguoi Au đen giup chi la chuyen hao. Ong ta (Nguyen Anh) bat dan đong thue va lam dich vu nang ne, va luc nay, dan chung bi nan đoi đe doa nen ho co ve mong quan Tay Son đen. Trong tinh trang hien thoi, neu chung qua quyet đen tan cong, thi nha vua kho co the đuong đau lai đau đuoc... Toi rat so khong đi kip truoc khi tai hoa xay ra cho nha vua, neu co su ay". Tuy nhien trong khi cho gio đoi chieu thi cai chet đot ngot vi lo lang cho cuoc vien chinh cua Quang Trung vao thang 9 duong lich nam 1792 khien ke hoach Nam tien nay khong bao gio tro thanh hien thuc.


Qua đoi Tuong truyen, vao mot buoi chieu đau thu nam 1792, vua Quang Trung đang ngoi lam viec, bong hoa mat, toi sam mat mui, me man bat tinh. Khi tinh day, nha vua cho trieu tran thu Nghe An la Tran Quang Dieu ve trieu ban viec doi đo ra Phuong Hoang Trung Đo (nay thuoc Nghe An). Nhung viec chua quyet xong thi benh tinh nha vua đa nguy kich. Truoc khi mat, nha vua đa can dan Tran Quang Dieu va cac quan than:

Ngay 29 thang 7 nam Nham Ty (16 thang 9 nam 1792), vao khoang 11–12 gio đem, Quang Trung Nguyen Hue qua đoi, o ngoi đuoc 4 nam, huong duong 40 tuoi, thuy hieu la Vu hoang đe. Thoi điem mat cua vua Quang Trung đuoc cac tai lieu co ghi khac nhau. Sach Đai Nam thuc luc cua Nha Nguyen ghi ong mat thang 7 am lich nam 1792, Hoang Le nhat thong chi ghi ong mat thang 8 am lich nam 1792. Theo ly giai cua Hoang Xuan Han trong La Son phu tu, ca hai sach ghi đeu khong sai. Quang Trung mat vao khoang 11 gio đem ngay 29 thang 7 am lich, khoang đo la gio ty, nghia la bat đau đuoc tinh sang hom sau; ma thang 7 nam đo la thang thieu, ngay 29 la ngay cuoi thang, nen sau 11 gio đem đa chuyen sang thang 8. Theo Hoang Xuan Han: "Ghi thang 7 hay thang 8 thuc ra chi chenh nhau khoang nua gio". Bac cung hoang hau Le Ngoc Han đa viet bai "Te vua Quang Trung" va bai "Ai Tu Van" đe bay to noi đau kho va tiec thuong cho nguoi chong anh hung som ra đi.
Theo Đai Nam liet truyen - Nguy Tay liet truyen, mot tai lieu cua Su quan trieu Nguyen: "Ngay 29 thang 9 Hue chet, Hue tiem ngoi 5 nam, tuoi moi co 40. Thai tu la Quang Toan noi ngoi nguy. Thang 10 tang o phia nam song Huong, nguy thuy la Thai To Vu Hoang đe."
Trong bai tho Đai Viet su thi, Ho Đac Duy tiec nuoi viec Quang Trung qua đoi qua som va đot ngot:

Đat ke hoach trong ngoai lien ket
Đoi voi Tau le yet cau hon
Mien Nam, Nguyen (Anh) se khong con
Đat đai Đai Viet nuoc non lay lung
Nhung tiec thay nua đuong van so
Vua Quang Trung đanh bo ra đi (1792)
Lia tran mot giac biet ly
Tram nam con lai nhung gi nua đay


= Phan ung cua nha Thanh =
Hay tin vua Quang Trung mat, vua Can Long vo cung thuong tiec va trach cac quan trinh bao cham. Can Long tu lam mot bai tho đieu, sai su sang đot truoc mo Quang Trung o Nghe An va ban thuong mot đai hat đat (大哈達), phat ba nghin luong bac tu kho Quang Tay (廣西藩庫) đe lam viec thien. Đong thoi, Can Long cung lo lang cho Nguyen Quang Toan, so bi Ngo Van So ap che nen sai su do tham.
Tho đieu vua An Nam Nguyen Quang Binh do Can Long ngu che:

外邦例以遣陪臣
展覲從無至已身
納款最嘉來玉闕
懷疑堪笑代金人
秋中尚憶衣冠肅
膝下誠如父子親
七字不能罷哀述
憐其忠悃出衷真
Dich tho:

Ngoai bang thuong phai ke theo hau,
Trieu kien chua tung đen chinh chau.
Dang le ngoc thanh, long kinh trong,
Cuoi nguoi vang cu, da con sau.
Thu sang van nho trang nghiem ao,
Duoi goi nhu cha, nghia đam sau.
Bay chu chang ngung loi thong thiet,
Thuong thay trung hau tu tam đau.


= Nhung gia thuyet ve cai chet =
Cho đen nay, đa co nhieu gia thuyet ve nguyen nhan cai chet cua vua Quang Trung đuoc đua ra, nhung chua gia thuyet nao co đuoc chung cu xac thuc, đu suc thuyet phuc do ghi chep đuong thoi khong co nhieu.
Sach Nguy Tay liet truyen, mot tai lieu cua Su quan trieu Nguyen ghi chep cai chet cua vua Quang Trung nhu sau:

Mot hom, ve chieu, Quang Trung đang ngoi bong xay xam, toi tam, thay mot ong gia đau bac tu tren troi xuong, mac ao trang, cam gay sat, mang rang: "Ong cha nguoi song o đat cua Chua, đoi đoi lam dan Chua Nguyen, sao pham đen lang tam...". Roi lay gay đanh vao tran Quang Trung, me man nga xuong, bat tinh nhan su lau lam... Tu đo, benh chuyen nang...

Ghi chep cua Nguy Tay liet truyen mang tinh hu cau, ve ra chuyen bao mong đe nang cao su me tin vao "thien menh" cua Nha Nguyen, nhung no cung cho thay Quang Trung bi bat tinh đot ngot, co le la do tai bien o vung nao bo.
Sach Tay Son thuc luc cung co ghi "Hue mac benh nang, chua khong khoi...". Va sau khi Quang Trung mat, vao thang 1 nam Can Long thu 58 (1793), Quach The Huan cung bao cao voi Can Long: "Quang Trung đa chet vi benh". Cung mot gia thuyet đuoc truyen lai nhieu nhat la mot buoi chieu thu nam 1792, vua Quang Trung đang ngoi lam viec, bong hoa mat, toi sam mat mui, me man bat tinh. Nguoi xua goi la chung "huyen van", con ngay nay y hoc goi la tai bien mach mau nao.
Mot giao si ten Longer, co mat o Đang Ngoai vao nhung thoi điem nay, đa viet trong mot buc thu đe ngay 21 thang 12 nam 1792 la vua Quang Trung chet vi benh, nhung khong ro la benh gi. Cac nha nghien cuu ve sau gat bo cac chi tiet me tin trong Nguy Tay liet truyen thi ho cho rang Quang Trung đa bi mot con tang huyet ap đot ngot. Bac si Bui Minh Đuc qua khao cuu cac nguon tu lieu lich su, ket luan rang Nguyen Hue bi "Xuat huyet nao duoi mang nhen; nguyen nhan tu vong: do viem phoi sac" (tran dich mang phoi).


An tang = Vieng Quang Trung =
Thi hai Quang Trung đuoc tang ngay tai Phu Xuan, tai mot cung đien cua ong ten la Đan Duong. Nguyen Quang Toan len noi ngoi, tuc la vua Canh Thinh, sai su sang Nha Thanh bao tang va xin tap phong. Đo đoc Vu Van Dung đang đi su Nha Thanh o Bac Kinh, nghe tin Quang Trung mat lien lam bai tho vieng nhu sau:

Bo y phan tich ngu nien trung
Mai co thi vi tu bat đong
Thien vi ngo hoang tang nhat ky
Bat y Đuong Tong thuyet anh hung
Dich:
Nam nam day nghiep tu than nong
Thoi truoc thoi sau kho sanh cung
Troi đe vua ta them chuc tuoi
Anh hung Đuong, Tong het khoe hung.
Vua Can Long tang ten hieu cho vua Quang Trung la Trung Thuan (忠純), lai than lam mot bai tho vieng va cho mot pho tuong, 300 lang bac đe sua sang viec tang. Su Nha Thanh đen tan mo o Linh Đuong (mo gia) thuoc huyen Thanh Tri (Ha Noi) đe vieng.
Theo Đai Nam liet truyen - Nguy Tay liet truyen, mot tai lieu cua Su quan trieu Nguyen: "Sai Thi trung Đai hoc si la Ngo bo Ta đong nghi la Nguyen Viet Truc, Ho bo Ta thi lang la Nguyen Van Thai, sang nuoc Thanh bao tang, noi doi la Hue dan sau khi chet roi tang o Tay Ho Bac Thanh, ngo hau đuoc gan cua vua đe nuong tua, vua nuoc Thanh tin loi, cho ten thuy la Trung Thuan, than lam mot bai tho đe vieng."


= Lang mo bi pha =
Thoi Canh Thinh, trieu đinh Tay Son sinh ra luc đuc. Nguyen Anh nhan thoi co đo keo ra đanh bai Nha Tay Son. Muoi nam sau ngay Quang Trung qua đoi, Nha Tay Son sup đo hoan toan (xem them bai ve Nha Tay Son). Đe tra thu xua, Nguyen Anh sai đao mo Nguyen Hue va Nguyen Nhac, tan hai cot thanh bot nhoi thuoc sung ban va bo xuong so vao vo, giam trong nguc toi. Nguoi đoi thuong tiec Nha Tay Son goi la "Ong Vo".
Noi đat lang mo cua Quang Trung cung bi san phang, khong cho đe lai dau tich, nen sau nay co mot so nha nghien cuu đa day cong tra cuu, khao sat, tim toi song khong the xac đinh đuoc mo vua Quang Trung o đia điem nao
Khao sat trong thoi gian gan đay cua cac nha nghien cuu đa tim ra bai tho Kien Quang Trung linh cuu (Nhin thay linh cuu vua Quang Trung) cua nha tho Le Trieu (1771-1846), nguoi song duoi thoi Tay Son va thoi Nguyen. Bai tho noi ve cam xuc cua tac gia khi đung truoc noi tung la lang mo cua Quang Trung, chi sau may nam bi Nguyen Anh khai quat (theo cac nha nghien cuu la nam 1801 hay 1802):

Dich tho (Hong Phi phien am va dich):

Ap Tay Son noi ong khoi nghia cung vua anh, toi thang 9 nam 1819, Nguyen Anh lenh đoi thanh An Tay, sau đo lai đoi thanh An Son.


= Cau chuyen ve "Ong Vo" =
Trong vong 20 nam tu 1802–1821, đau lau cua cac vua Tay Son (Thai Đuc, Quang Trung va Quang Toan) bi bo vao ba cai vo, giam o nha Đo Ngoai, tuc la Vo Kho sau nay. Tu nam 1822–1885, cac vo bi giam vao Kham đuong, o phia tay bac kinh thanh Hue, khoang giua cua chinh Tay va An Hoa. Ba chiec vo bi xieng va giam rieng, ngan cach nhau, ben ngoai co niem phong, hang thang co đoan cua trieu Nguyen xuong kiem tra. Ba chiec vo đuoc cac tu nhan ton kinh goi la "Ong Vo", con nhung nguoi gac nguc goi la "chua nguy". Nhung nguoi song o gan Kham đuong đeu to ra kinh can ba Ong Vo, ho thuong cung bai va coi nhu than ho menh.
Nam 1885, kinh thanh Hue bien đong boi chien tranh giua phe chu chien cua nha Nguyen voi nguoi Phap, ba chiec vo bi mat tich. Cac nha nghien cuu van tiep tuc tim toi, nghien cuu ve van đe nay nhung chua co ket luan cuoi cung. Theo bao Đat Viet thi vao đem 22 rang 23 thang nam At Dau (1885), phong thanh Hue that thu, vua Ham Nghi cung hoang gia phai roi khoi phong thanh, quan Phap tran vao thanh. Luc đo, co nguoi mang 3 vo chay tron. Rieng mot vo (hop so vua Quang Trung) đuoc mot ong ho Phan, nguoi o gan Cau Ngoi đa theo hao, lach, song đua ve Cau ngoi Thanh Toan.


Nghi van trong cac ghi chep cua nha Nguyen Vao thoi Nha Nguyen, cac vua Nguyen truy diet tat ca nhung gi lien quan đen nha Tay Son, boi quan Tay Son đa đanh đo cac chua Nguyen. Vua Quang Trung bi gan cho la "giac cuop", "thao khau" trong cac bo su cua nha Nguyen, nhung hanh vi xau xa cung thuong bi gan cho ong. Vi du, sach Đai Nam thuc luc do nha Nguyen bien soan quy toi Nguyen Hue đa ra lenh đao mo 8 chua Nguyen:

"Truoc kia giac Tay Son Nguyen Van Hue tham bao vo le, nghe noi cho đat phia sau lang Kim Ngoc (tuc lang Truong Mau) [lang cua chua Ninh Nguyen Phuc Thai] rat tot, đinh đem hai cot vo tang o đo. Hom đao huyet, bong co hai con cop o bui ram nhay ra, gam thet vo can, quan giac so chay. Hue ghet, khong muon chon nua.
Sau Hue đanh tran hay thua, nguoi ta đeu noi cac lang liet thanh [cac chua Nguyen] khi tot nghi ngut, nghiep đe tat day. Hue buc tuc, sai đo đang đao cac lang, mo lay hai cot quang xuong vuc. Lang Hoang Khao o Cu Hoa [lang Co Thanh cua Nguyen Phuc Con, than sinh Gia Long] Hue cung sai Đo đoc Nguyen Van Ngu đao vut hai cot xuong vuc o truoc lang. Nha Ngu o xa Kim Long bong phat hoa. Ngu trong thay ngon lua chay ve. Nguoi xa Cu Hoa la Nguyen Ngoc Huyen cung voi con la Ngoc Ho, Ngoc Đoai ban đem lan xuong nuoc lay vung hai cot ay đem giau mot noi. Đen nay, Huyen đem viec tau len.
"Nguyen Phuc Toc the pha" thi ghi la:

"Theo truyen thuyet, khi Tay Son khai quat hai cot đuc Hung To nem xuong song thi mot hom Nguyen Ngoc Huyen bo luoi bat ca, sau ba lan đeu thay cai so nam trong luoi. Huyen cho la so cua mot vi nao anh linh nen kiem noi an tang tu te. Khi vua Gia Long len ngoi, đi tim lai hai cot cua than phu, nghe nguoi lang tuong thuat, ngai cho đoi Ngoc Huyen bao chi cho. Khi đao đuoc so len, vua chich huyet o tay minh cho giot vao so, so lien hut nhung giot huyet nay (loi thu nay cho biet moi lien he cot nhuc giua hai nguoi)"
Tuy nhien, nhieu y kien cho rang viec Quang Trung cho pha lang tam chua Nguyen la do su quan thoi Nguyen co y gan ghep, thieu bang cu xac đang. Đung la cac lang mo chua Nguyen đa bi pha huy vao thoi ky đo, nhung Phu Xuan vao giai đoan 1781-1785 tung thuoc su kiem soat cua quan chua Trinh, roi sau đo lai chien su lien mien, co rat nhieu cac nhom tho phi chuyen đao mo đe cuop cua, nen chua the quy trach nhiem cho quan Tay Son neu chi dua vao ghi chep cua Đai Nam thuc luc. Rat co the cac su quan nha Nguyen đa dua vao mot viec co thuc (lang tam chua Nguyen bi pha) roi co y gan trach nhiem cho quan Tay Son, nham bao chua cho viec Nguyen Anh tra thu nha Tay Son tan khoc sau nay, cung nhu đe ha uy tin cua nha Tay Son trong nhan dan. Luan điem nay đuoc can cu boi 5 chi tiet:

Ngoai bo sach Đai Nam thuc luc va "Nguyen Phuc Toc the pha" do chinh nha Nguyen viet, khong co bo su nao khac cua Viet Nam thoi đo cung nhu khong co giao sy phuong Tay đuong thoi nao ghi chep lai viec nay, du đay la 1 su kien đu lon đe gay chan đong ca đat nuoc. Ke ca cuon Hoang Le nhat thong chi cua cac hoc gia Ngo Gia van phai đuong thoi (von co quan điem chong Tay Son) cung khong ghi lai.
Ghi chep cua Đai Nam thuc luc lai khong noi ro viec đao mo dien ra vao ngay thang nam nao, trong khi đay la mot su kien rat quan trong voi nha Nguyen. Đieu nay cho thay cac su quan nha Nguyen cung khong nam đuoc lang cac chua Nguyen bi pha khi nao, nen cang khong co đu co so đe quy toi cho quan Tay Son.
Chinh ghi chep cua Đai Nam thuc luc cung co nhieu điem huyen bi, ngay nay xem xet lai mot cach khoa hoc thi ro rang la nguoi viet hu cau. Sach nay ghi la quan Tay Son đang đao huyet thi "bong co hai con cop o bui ram nhay ra", roi thi "nha Đo đoc Nguyen Van Ngu bong dung phat hoa". Cac chi tiet nay ro rang la tinh tiet hu cau thoi phong kien nham the hien rang nha Nguyen co "thien menh", "troi phu ho nha Nguyen". Sach nay cung cho la "Hue đanh tran hay thua" nen tuc gian ma pha lang chua Nguyen. Đay la luan điem vo can cu, vi Nguyen Hue đanh tran luon chien thang Nguyen Anh, chua he thua mot tran nao.
Ghi chep cua Đai Nam thuc luc mau thuan voi "Nguyen Phuc Toc the pha". Đai Nam thuc luc ghi rang "Nguyen Ngoc Huyen cung voi cac con ban đem lan xuong nuoc lay vung hai cot ay đem giau mot noi", nhung "Nguyen Phuc Toc the pha" lai ghi rang Nguyen Ngoc Huyen bo luoi bat ca moi tinh co vot đuoc hai cot. Đieu nay cho thay it nhat 1 trong 2 cuon sach la hu cau (tham chi co the ca hai đeu la hu cau), cac su quan nha Nguyen khong he nam đuoc chi tiet vu viec nen moi viet ra cac thong tin mau thuan nhau.
Quan Tay Son co ky luat nghiem minh, khi đanh ra Bac diet chua Trinh, tien vao thanh Thang Long cung khong he cuop pha lang mo cua cac vua Le–chua Trinh. Vay thi cung khong co ly do đe quan Tay Son pha lang cua cac chua Nguyen. Nguyen Hue la mot vi vua khon ngoan, ong biet ro nhieu nguoi dan Đang Trong van nho ve chua Nguyen, nen se khong dai dot pha lang chua Nguyen đe khien nguoi dan bat binh.
Tom lai, viec quan Tay Son cho pha lang tam chua Nguyen co nhieu kha nang la do su quan thoi Nguyen hu cau ra, nham bao chua cho viec Nguyen Anh tra thu nha Tay Son tan khoc sau nay, cung nhu đe ha uy tin cua nha Tay Son trong nhan dan.


Cuoc song ca nhan = Ngoai hinh va tinh cach =
Trong "Tay son thuat luoc" (西山述略), nguoi ta mieu ta Nguyen Hue "Toc Hue quan, mat mun đay, co mot con mat nho, nhung ma cai trong rat la, ban đem ngoi khong co đen thi anh sang tu mat soi sang ca chieu...". Su gia Ta Chi Đai Truong binh luan "toc quan", "mat mun", "mat nho" la dau vet than xac; con "chuyen trong mat co anh sang phat ra, ban đem soi sang ca cho ngoi la cam tuong cua nguoi nhin khiep so truoc oai vu cua "Thuong cong"".
Trong cuoc song tinh cam ca nhan, giao si Labartette mo ta Nguyen Hue la nguoi mem yeu khi ma cong chua Le Ngoc Han thuong xuyen "meu khoc" vuot ve tu ai đang truong phu khi muon đoi hoi gi đo; hay Nguyen Hue phat cuong vi co nguoi vo mat o Phu Xuan. Chinh tam long say me đo đem đo vao cuoc đoi Nguyen Hue, vao trieu chinh, o cho chien truong tro thanh mot suc quyen ru loi cuon nguoi khac. Ve chien tran, cung sach nay mieu ta Nguyen Hue "...la buc lao thu hung ton va gioi cam quan. Coi y ra Bac vao Nam that la xuat than quy nhap. Khong ai co the do biet. Y bat Nguyen Huu Chinh nhu bat tre con, giet Vu Van Nham nhu giet con lon, khong mot nguoi nao dam trong thang vao mat. Nghe lenh y, ai cung mat ca hon via, so hon ca sam set..."
Nguyen Đinh Gian, thuoc quan cua Nguyen Huu Chinh, khi ban ve Nguyen Hue nhan đinh "Bac Binh Vuong [Nguyen Hue] la mot tay anh hung". Nguyen Đinh Gian va Pham Đinh Du, quan Nha Le, nhan đinh "Bac Binh Vuong la nguoi rat quyet, hay dung tri thuat lao lung nguoi khac, trong luc ban luan, khi xuong lai nang len nguoi ta khong biet đau ma do". Vi quan khac Tran Cong Xan nhan đinh "[Nguyen Hue la] nguoi huyen bi kho luong".
Ngay chinh su nha Nguyen cung phai mo ta "Nguyen Van Hue la em Nhac, tieng noi nhu chuong, mat sang nhu đien, giao, kiet, thien chien? ai cung phai so... Bon lan đanh Gia Đinh, luc ra tran đeu đi truoc, si tot hieu lenh nghiem minh, thuoc ha ai nay doc long vang menh".


= Gia đinh =


 Hau phi  Cac nguon tai lieu, chu yeu la Đai Nam chinh bien liet truyen cua Nha Nguyen ve gia quyen cua Nguyen Hue, đa ghi nhan ong co it nhat 6 nguoi vo.

Chinh Cung:
Pham Thi Lien, que o Quy Nhon, la con cung me khac cha voi Thai su Bui Đac Tuyen. Nam 16 tuoi ba Pham Thi Lien đuoc Nguyen Hue chon lam vo. Nam Quang Trung len ngoi (1789), ba đuoc phong lam Chinh Cung hoang hau, ba kem Nguyen Hue khoang chung 5–6 tuoi. Pham hau đa co voi Nguyen Hue nam con, 3 trai 2 gai. Mot trong 3 nguoi con trai đuoc lap thai tu, la Nguyen Quang Toan – ve sau ke tuc su nghiep cua Quang Trung. Ba đuoc đat thuy la Nhan Cung Đoan Tinh Trinh Thuc Nhu Thuan Vu Hoang chinh hau (仁恭端靜貞淑柔純武皇正后).
Bui Thi Nhan, theo mot so nguon thi sau khi ba Pham Thi Lien qua đoi, Nguyen Hue lay ba Bui Thi Nhan lam Chinh cung hoang hau. Bui Thi Nhan nguoi thon Xuan Hoa, huyen Tuy Vien (nay la Tay Son), tinh Binh Đinh, la em cua Bui Đac Tuyen, co ruot cua nu tuong Bui Thi Xuan va la con gai ut cua Bui Đac Luong, nhu vay ba con la chi em cung me voi Pham hau. Ba la mot trong 5 nguoi phu nu noi tieng thoi Tay Son đuoc menh danh la Tay Son ngu phung thu.
Theo gia thuyet nay, chinh ba Bui Thi Nhan moi la me cua Nguyen Quang Toan, Nguyen Quang Thieu va Nguyen Quang Khanh; con ba Pham Thi Lien lai la me cua Nguyen Quang Thuy va Nguyen Quang Ban (nen Quang Thuy lon hon Quang Toan). Ngoai ra, ba con la me cua 2 cong chua - trong đo co mot nguoi lay Nguyen Van Tri. Ba tu sat nam 1802 khi Canh Thinh thua tran va ba khong muon lot vao tay quan Nguyen Anh.
Cung theo gia thuyet nay, ba lay Nguyen Hue khi ong chua lam hoang đe; con ba Pham Thi Lien đa mat som vi benh khi Quang Thuy con nho. Nhu vay, theo gia thuyet nay, hau het nhung nguoi con cua ba Pham Thi Lien lai la con ba Bui Thi Nhan, con ba Pham Thi Lien lai la me Quang Thuy.

Thu Cung: Le Ngoc Han, con gai thu cua Le Hien Tong. Khi Quang Trung len ngoi, do la cong chua Nha Le nen ba tro thanh Hoang hau, tuy nhien đia vi cua ba van khong hon đuoc Chinh Cung la Pham Thi Lien, va sau nay la Bui Thi Nhan. Ba đa co voi Quang Trung hai nguoi con, mot trai va mot gai: hoang tu ten la Nguyen Quang Đuc va cong chua la Nguyen Thi Ngoc Bao.
Cac ba thiep khac:
Ba me cua Nguyen Quang Thuy: Co y kien cho rang ba me cua Nguyen Quang Thuy nay chinh la mot nang hau. Quang Thuy lon hon Quang Toan, nhung khong phai la con cua Pham hoang hau va cung khong phai la con cua Ngoc Han cong chua. Vua Can Long (Nha Thanh) tung lam tuong Quang Thuy la con truong cua vua Quang Trung khi Thuy trong đoan su bo sang chuc tho bat tuan vua Thanh (1790).
Ba phi ho Le: nguoi Quang Ngai: Ba nay co mot con trai voi vua Quang Trung, cuoc đoi cua ba đen nay van khong ro, vi hoang tu con ba bi Nguyen Anh giet nam 1801.
Ba Tran Thi Quy: nguoi Quang Nam: Khong ro ba Tran Thi Quy đuoc Nguyen Hue chon lam thu phi nam nao va co con voi ong hay khong. Tuong truyen, trong nhung ngay Tay Son that the, ba bi quan cua Nguyen Anh bat đuoc đua len bai cat Kim Bong chem đau roi tha troi song. Thi hai cua ba đuoc nhan dan bi mat vot len kham liem va mai tang can than o canh đong thuoc xu Tra Quan, lang Thanh Đong (Quang Nam – Đa Nang).
Ba Nguyen Thi Bich: nguoi Quang Tri: Ba la con gai ut thu 16 cua vien quan nho vao mat ky thoi Chua Nguyen o Phu Xuan. Ba cung co mot con trai voi vua Quang Trung. Sau khi trieu Tay Son sup đo, ba tron ve Vinh An (nay thuoc xa Cat Hanh huyen Phu Cat tinh Binh Đinh) đe nuong than, luc chet đuoc chon o go Tho, Vinh An.
Ngoai cac ba ke tren, Quang Trung con du đinh cau hon voi Hoa Hieu Cong chua nha Thanh con gai thu muoi cua vua Can Long nhung viec khong thanh vi ong qua đoi đot ngot.
Xet theo quan he gia đinh, Nguyen Hue va Nguyen Anh la anh em cot cheo voi nhau khi lay hai chi em ruot (Nguyen Hue lay Le Ngoc Han, Nguyen Anh lay Le Ngoc Binh, 2 cong chua con cua vua Le Hien Tong). Trong đo Nguyen Hue la anh, Nguyen Anh la em.


 Hau due  Theo cac nha nghien cuu, so con cua Quang Trung khoang 20 nguoi:

Nguyen Quang Toan, sau la Canh Thinh Đe, me la Pham Thi Lien (hoac Bui Thi Nhan).
Nguyen Quang Ban, me la Pham Thi Lien (hoac la Bui Thi Nhan).
Nguyen Quang Thieu, me la Pham Thi Lien (hoac Bui Thi Nhan).
2 cong chua, trong đo co mot nguoi lay Nguyen Van Tri, me la Pham Thi Lien (hoac Bui Thi Nhan).
Nguyen Quang Khanh, me la Bui Thi Nhan.
Nguyen Quang Đuc, me la Le Ngoc Han.
Cong Chua Nguyen Thi Bao Ngoc, me la Le Ngoc Han.
1 nguoi con trai, me la ba phi ho Le.
1 nguoi con trai, me la Nguyen Thi Bich.
Nguyen Quang Thuy, me la Pham Thi Lien hoac 1 nang hau.
Nguyen Quang Cuong (khong ro me).
Nguyen Quang Tu (khong ro me).
Nguyen Quang Đien (khong ro me).
Nguyen Quoc That (khong ro me).
Nguyen Quoc Duy: lam chuc Thai te thoi Canh Thinh (khong ro me).
5 cong chua khac cung bi bat voi vo Nguyen Van Tri, nhung su khong neu ro co ai trong so nay la cong chua con ba Pham Thi Lien, Bui Thi Nhan va Ngoc Han hay khong.
Tru Quang Thuy tu van khi Canh Thinh bi bat,  nhung nguoi con lai (ke ca cac cong chua - cung pho ma Nguyen Van Tri) đeu bi Nguyen Anh bat va bi hanh hinh nam 1802.


= Giai thoai ve viec ra quan =
Tuong truyen, truoc khi ra quan đanh quan Thanh, tai le đang quang o Phu Xuan, Nguyen Hue lap ke đe đong vien quan si.
Sau luc lam le, Quang Trung sai mang đen cai mam, tren đe cac đong tien, co phu vai đieu, roi tuyen bo voi quan si:

Ba quan hay cung ta quan sat, neu ca hai tram đong tien nay đeu sap, thi đo la điem troi bao chung ta đai thang. Nhuoc bang, co đong ngua, thi đo la đai su cua chung ta co đieu trac tro.
Nguyen Hue chap tay khan vai, đang bung mam tien, cung kinh dang len cao, roi hat tung xuong san. Quan si thay cac đong tien nhat loat đeu sap, reo ho mung ro, tin chac tran ra bac se thang quan Thanh. Neu giai thoai nay la co that, thi at han Nguyen Hue đa bi mat sai đuc 200 đong tien co ca hai mat đeu la mat sap.


Nhan đinh Giao su Van Tao (Vien Su hoc Viet Nam) đa khang đinh rang Nguyen Hue đa "thong nhat đat nuoc gan lien voi đoc lap cua dan toc va toan ven lanh tho". Ngoai viec thanh toan Trinh - Nguyen, hai the luc chia cat đat nuoc, vua Quang Trung con đap tan am muu chia cat đat nuoc cua nha Man Thanh bang Chien thang nam Ky Dau 1789. Nhu vay co the hieu rang, voi cac chien cong lat đo Trinh - Nguyen, cham dut tinh trang chia cat 200 nam, nhu vay Nguyen Hue cung co cong thong nhat vay, Long Nhuong Tuong quan Nguyen Hue đa lam đuoc mot đieu rat to lon cho viec thong nhat son ha, ong đa thong nhat đat nuoc ve mat co ban (đanh bai cac tap đoan phong kien Trinh - Nguyen, cham dut su chia cat trong may tram nam), tao nen mong cho su thong nhat hoan toan ma chinh đoi thu cua ong la Nguyen Anh se lam ve sau, nhan đinh ve rieng cong thong nhat đat nuoc, Nguyen Hue la nguoi thong nhat đat nuoc ve co ban, con Nguyen Anh la thong nhat đat nuoc hoan toan.
Tac gia Ta Chi Đai Truong tong ket rang Nguyen Hue nhan đuoc loi khen ngoi cua khong chi nhung nguoi bay toi duoi quyen ma ngay ca cua "đam thu nghich tung chiu đien đao vi ong" cung phai khen ngoi ong.
Nha su hoc Tran Trong Kim viet nam 1920, trong tac pham Viet Nam su luoc đa đanh gia cu the rang: xet rieng voi Nha Nguyen thi vua Quang Trung la ke đich (vi ong đa đanh đo Chua Nguyen), nhung xet ve cong lao voi đat nuoc, voi dan toc thi vua Quang Trung la mot anh hung sanh ngang voi vua Đinh Tien Hoang, vua Le Thai To:

Khi biet tin vua Quang Trung qua đoi (1792), tai san đien vua Nha Thanh, tuong Vo Van Dung đa ngat đi. Khi tinh day, ong đa lam ngay mot bai tho tiec thuong nha vua đa mat khi con kha tre, rang neu Quang Trung song them đuoc 10 nam thi su nghiep cua ong se khong kem nhung Đuong Thai Tong, Tong Thai To:

Trong bai tho Lich su nuoc ta, Ho Chi Minh ca ngoi ong:

Trong Tay Son bi hung truyen, Le Đinh Danh ca ngoi ong:


= So sanh voi đoi thu la Nguyen Anh =
Tren Tap chi Song Huong so 175 thang 9 nam 2003, tac gia Tran Cao Son so sanh Nguyen Hue voi đoi thu cua ong la Nguyen Anh:

Theo tac gia K.W Taylor: Mac du Binh Đinh khong co tai nguyen đe tro thanh mot trung tam đu suc khong che cac vung khac trong bat ki thoi gian dai nao, nhung no cung boc lo mot cai nhin khu vuc ve van đe lam nguoi Viet. No san sinh la mot nhan vat, Nguyen Hue, nguoi dan quan tu lanh tho nay sang lanh tho khac va đa co tim cach thong nhat moi khu vuc cua nguoi Viet duoi uy quyen cua ong. Viec ong that bai thuong đuoc quy cho la vi cai chet bat ngo cua ong. Nhung co le nguoi ta đa khong danh đu su chu y cho cau hoi lam the nao vien kien khu vuc cua Binh Đinh đa co the đinh hinh tham vong cua ca ong va nhung nguoi ke vi yeu kem, va khien ho de bi đe doa boi mot đoi thu co mot vien kien khu vuc khac. Chung nao mot suc manh quan su tu nguyen va chuoi dai thang tran con la bi quyet giup co quyen luc chinh tri, vien kien cua Binh Đinh co the chiem uu the. Nhung khi đoi dien voi mot đoi thu đa thua tran lien tuc nhung luon đung day, mot đoi thu co tam nhin chien dich lau dai chu khong chi mot tran đanh, mot đoi thu xem thanh cong khong phai nho giao tranh ma la ket qua cua to chuc, ren luyen, huy đong tai nguyen, chuan bi, hoach đinh va cho đoi, cho đoi, cho đoi, thien tai Tay Son, đung truoc mot đoi thu nhu the, bong chi tro thanh mot su gan da cap tinh. Va đoi thu nay xuat hien tu đau? Tu Nam Bo.
Nguoi ta con truyen khau cau chuyen đoi đap, khi nu tuong Bui Thi Xuan bi bat, Nguyen Anh ben sai nguoi ap giai ba đen truoc mat roi hoi voi giong đac chi: "Ta va Nguyen Hue ai hon?". Bui Thi Xuan tra loi:

Ve tu tuong kinh te, Quang Trung cung co nhung net tien bo hon so voi Nguyen Anh. Vua Quang Trung khuyen khich nhan dan giao thuong buon ban voi nuoc ngoai, trong khi Nguyen Anh lai tim cach han che va ngan cam. Cac thuong nhan nuoc ngoai đen buon ban tai Viet Nam đa co su so sanh ve chinh sach thuong mai cua Quang Trung voi Nguyen Anh. Thuong nhan nguoi Anh la Crafurd khi đen Viet Nam nam 1822, dan lai loi cac Hoa kieu tung song o Hue duoi thoi Tay Son cho rang: anh em Tay Son cai tri on hoa va cong bang hon so voi Nguyen Anh.


= Tai nang quan su =
Quang Trung la hoang đe bach chien bach thang, lap nhieu chien tich quan su nhat trong lich su Viet Nam. Ca cuoc đoi binh nghiep cua ong, du duoi danh hieu Long Nhuong tuong quan, Bac Binh Vuong hay hoang đe Quang Trung, ong đeu lap cong trang hien hach, chua tung that bai mot tran nao. Do nhung chien tich vang doi, Nguyen Hue đuoc cac giao si Tay phuong so sanh voi Alexandros Đai đe va Attila.
Chinh su cua Nha Nguyen cung phai thua nhan:

Sach Đai Nam thuc luc cua Nha Nguyen chep lai loi tau cua be toi Nguyen Anh ve Tay Son:

"Ke kia, Nhac, Hue, anh em tu dan ao vai, khong tac đat cam dui, vuon tay ho mot tieng, nguoi theo co ca van, chang đay 5–6 nam ma co đuoc nuoc. Ho khong co tai đuc hon nguoi thi vi le gi ma lai hung thinh du doi nhu vay?".
Su quan nha Nguyen la Tran Trong Kim nam 1920 cung phai khen ngoi chien tich than toc đanh bai quan Thanh cua Quang Trung:

Gras de Preville, thuyen truong tau Pandour cua Phap o Gia Đinh nam 1788 đa viet ve Nguyen Hue va quan đoi cua ong nhu sau:

Gan nhu toan bo chien thang cua Nha Tay Son đeu gan voi ten tuoi ong. Nhung chien cong noi bat nhat cua Nguyen Hue:

Đanh Gia Đinh, bat hai Chua Nguyen (1777).
Chien thang 5 van quan Xiem o Rach Gam, Xoai Mut (1785)
Ha thanh Phu Xuan (1786)
Tien đanh Thang Long (1786)
Cuoc chien voi 20 van quan Nha Thanh (1789): Tran Ngoc Hoi, Tran Đong Đa


= Tai nang chinh tri =
Tran Trong Kim trong tac pham Viet Nam su luoc viet nam 1920, du la quan Nha Nguyen nhung đa danh rieng mot chuong ve vua Quang Trung đe ca ngoi ong:


 Đoi ngoai  Đoi voi viec Nguyen Hue mang quan ra Bac Ha đanh ho Trinh chuyen quyen, ong dung khau hieu "Phu Le diet Trinh" đe tranh thu su ung ho cua nhan dan Bac Ha. Khi diet đuoc ho Trinh, ong van ton tho vua Le. Viec lam đo đuoc su gia Tran Trong Kim nhan đinh "Ay la đa co suc manh ma đa biet lam viec nghia vay".
Cung theo su gia Tran Trong Kim: "vi vua Nha Le nhu nhuoc, trieu than luc bay gio khong ai co tai kinh luan, lai đe cho Trinh Bong va Nguyen Huu Chinh noi nhau ma chuyen quyen, đen noi thanh ra tan loan. Dau the mac long, khi Nguyen Hue giet Vu Van Nham roi, khong no dut Nha Le, đat Giam Quoc đe giu tong mieu tien trieu; nhu the thi cach o voi Nha Le khong lay gi lam bac".
Ngay sau khi đai pha quan Thanh o Tran Ngoc Hoi – Đong Đa, vua Quang Trung tim cach xoa bo thu han bang viec chieu hang, nuoi duong hang van tu binh nha Thanh va thu don, cung te chieu hon quan Thanh; thuc thi chinh sach hoa giai voi cuong quoc phuong Bac va trieu cong, xin phong Vuong. Bang mot ke sach ngoai giao khon kheo, mua chuoc đuoc cac can than nha Thanh (Phuc Khang An, Hoa Than,...), Nguyen Hue đa đuoc vua Thanh chap nhan cau phong đe nha Tay Son chinh thuc thay the nha Le lam chu Đai Viet.


 Đoi noi va nhung cai cach  O trong nuoc, Quang Trung đa cho thi hanh nhieu cai cach quan trong:

Ve quan su, o moi tran, vua Quang Trung cho đat quan tran thu va quan hiep tran. Moi huyen, van thi đat chuc phan tri đe xet viec kien cao, vo thi đat chuc phan suat đe coi viec binh luong. Quan đoi chia lam 5 doanh: trung, tien, hau, ta, huu. Ngoai ra con co them mot so quan hieu khac nhu ta bat, huu bat, kieu thanh, thien can. Quan đoi đuoc trang bi hien đai, vu khi co nhieu loai, co loai đuoc cai tien nhu hoa ho (mot loai ong phun lua), co ca sung truong, đai bac. Hai quan Tay Son rat manh voi nhieu loai tau chien, loai lon cho đuoc ca voi, trang bi tu 50 đen 60 khau đai bac, cho đuoc tu 500 đen 700 linh.
Ve nong nghiep, ong cho cai cach che đo đinh đien va ruong đat. Nam 1789, Quang Trung bai bo thue đien cho nhan dan tu song Gianh ra Bac, đong vien nhan dan lao đong san xuat. Chi trong vong 3 nam sau, nong nghiep đuoc phuc hoi. Nam 1791, "mua mang tro lai phong đang, nam phan muoi trong nuoc khoi phuc đuoc canh thai binh".
Ve cong thuong nghiep, Quang Trung khuyen khich đay manh san xuat thu cong nghiep, mo rong ngoai thuong, phat trien moi nganh san xuat nham xay dung mot nen kinh te phon vinh, tu chu trong đo co cong thuong nghiep. Đoi voi thuyen buon cua cac nuoc phuong Tay, Quang Trung to ra rong rai, mong muon ho tang cuong quan he ngoai thuong voi Viet Nam, nho vay tinh hinh thuong nghiep thoi Quang Trung đuoc phuc hung va phat trien. Tu tuong thong thuong tien bo cua Quang Trung đa the hien nhan quan kinh te rong mo, phu hop voi xu the phat trien "mo cua ai, thong thuong buon ban, khien cho cac hang hoa khong ngung đong đe lam loi cho dan chung".
Ve giao duc, Quang Trung đa ban hanh chinh sach "khuyen hoc", truong hoc đuoc mo rong đen cac lang xa, cho phep cac đia phuong su dung mot so đen chua khong can thiet lam truong hoc. Ve noi dung, bo loi hoc thuoc theo khuon sao, cai tien dan theo huong thiet thuc, bat cac nho sinh, sinh đo o cac trieu đai truoc phai thi đe đanh gia lai, con danh hieu sinh đo quan do bo tien ra mua truoc đo (thoi Le – Trinh) đeu bi loai bo. Nha vua muon rang nguoi Viet Nam thi phai dung tieng Viet Nam, đe gay dung tinh than cua nuoc nha, va van chuong Viet Nam khong phai đi muon tieng muon chu cua nuoc Tau. Vay nen khi thi cu, ong thuong yeu cau quan ra bai chu Nom va bat si tu lam bai bang chu Nom.
Ve van hoa, Vua Quang Trung thay lang nao cung co chua chien, nhieu nguoi đi tu hanh chi muon tieng than thanh ma lua bip nguoi dan, nen ong xuong chieu bat bo nhung chua nho o cac lang, đem go gach lam o moi phu huyen mot chua that to đep, roi chon lay nhung tang nhan co hoc thuc, co đao đuc coi chua tho Phat. Con nhung nguoi khong xung đang thi bat hoan tuc ve lam an. Vua Quang Trung muon rang cho tho Phat phai ton nghiem, nhung nguoi đi tu hanh thi phai chan tu mo đao, nhu vay moi dep bo đuoc me tin di đoan va giao hoa tot cho nguoi dan.
Nha su hoc Phan Huy Le đa đanh gia chinh sach cai cach cua Quang Trung "neu đuoc thuc hien triet đe trong thoi gian dai, nhat đinh se mang đen nhung thanh tuu to lon va se mo ra nhung ki nang phat trien moi, đua đat nuoc thoat khoi tinh trang đinh tre keo dai cua che đo phong kien".
Nhung cai cach cua Quang Trung co nhieu mat tich cuc, đa đua đat nuoc nhanh chong vuot qua cuoc khung hoang sau chien tranh keo dai. Tuy nhien, nhung chinh sach cai cach cua Quang Trung chi đuoc thuc hien chua đay 3 nam thi ong đa qua đoi. Con ong la Quang Toan con qua nho tuoi nen bat luc, khong tiep tuc thuc hien đuoc nhung cai cach đo. Sau nay, khi tieu diet đuoc nha Tay Son, nha Nguyen cua Nguyen Anh đa xoa bo phan lon nhung cai cach nay.


 Quyen bien  Trong thoi loan lac cua Nguyen Hue cuoi the ky XVIII, mot trong nhung thoi ky roi ren, nhieu be phai va phan liet nhieu nhat trong lich su Viet Nam, ngoai tan du cua cac luc luong ton tai lau đoi, trong qua trinh tranh chap giua cac phe phai con nhieu phan tu nay sinh y đo xung hung xung ba truoc nhung co hoi do hoan canh mang lai, nhat la khi đia ban kiem soat cua ong nam giua hai vung Nam Bo va Bac Bo, đat kiem soat cua cac luc luong chong đoi. Nguyen Hue, trong qua trinh đanh Nam dep Bac cung phai đoi pho voi nhung tu tuong ly khai cua cac tuong linh duoi quyen, song ong luon co cach xu ly chung to ban linh cua mot chinh tri gia gia gian.
Đoi voi Nguyen Hue, ai chua theo, chua phuc, ong đe nguoi ta suy nghi ky (Nguyen Thiep ban đau chua chiu ra lam viec voi ong nhung roi chap thuan sau khi suy ngam lai). Neu cuoi cung van khong theo thi Nguyen Hue van đe ho song chu khong đe doa hoac bat giu (vi du nhu Nguyen Du, Nguyen Gia Thieu,...). Ong cung san sang thu dung ca tuong đich bi bat va ton trong long trung thanh cua ho voi chu cu (vi du nhu truong hop cua Nguyen Huynh Đuc). Vay co the noi Nguyen Hue la mot nguoi bao dung, mot đuc tinh lon cua mot vi vua.
Biet Nguyen Huu Chinh la nguoi de thay long đoi da nhung Nguyen Hue van tan dung tai nang, muu luoc va su thong thao đat Bac Ha cua Nguyen Huu Chinh đe đanh đo Chua Trinh. Đanh xong ho Trinh, ong khong thang tay giet Nguyen Huu Chinh ma muon tay cac the luc than ho Trinh cu (nhung nguoi đo oan Chinh) đe giet Nguyen Huu Chinh bang viec cung vua anh Nguyen Nhac am tham rut quan ve Nam, bo Nguyen Huu Chinh o lai.
Toi khi Nguyen Huu Chinh leo đeo chay theo kip, Nguyen Hue khong the bo mac, ben luu lai o Nghe An cho tran thu, cho bien co. Luc Nguyen Huu Chinh "Phu Le" đanh đuoc Trinh Bong, ra mat chong Tay Son voi viec sai nguoi vao Phu Xuan đoi ong giao tra đat Nghe An, ong moi cong khai cu binh đanh Nguyen Huu Chinh. Nguyen Huu Chinh bi diet nhanh chong.
Vu Van Nham tiep quan Thang Long tu tay Nguyen Huu Chinh cung nay y xung hung – chuyen quyen va tu y đuc an rieng. Luc đo, Nguyen Hue đa đieu bot binh cho Vu Van Nham va phai đe phong mat Nam, nen khong the dan quan đi đanh Vu Van Nham nhu đanh Nguyen Huu Chinh. Ong lang le đi gap ra Bac va lap tuc tru khu Vu Van Nham.
Hai vien tuong tai co y đo chong lai bi loai tru voi nhung ly do chinh đang bang nhung cach thuc khac nhau, kho luong truoc. Cac tuong ben duoi nhu Ngo Van So, Phan Van Lan lap tuc đuoc đon len thay trong trach. Viec Nguyen Hue khien tuong đieu binh khien cac tuong linh tam phuc va tu đo khong con ai mang y đo cat cu.


= Tai cai tri =
Khong chi la mot vien tuong thien chien, Quang Trung con la mot nha cai tri tai ba. Ong gioi chien thuat quan su, gioi ve chien luoc ngoai giao va lai biet thu dung nhan tai đe xay dung đat nuoc. Trong ba anh em Tay Son, Nguyen Hue khong chi troi hon ve tai nang quan su ma ngay ca trong viec tri nuoc, ong cung to ra la nguoi xuat sac nhat. Sau la mot vai loi nhan xet ve cong cuoc cai tri cua Quang Trung:

Su ra đi cua Nguyen Hue la ton that khong the bu đap va la đieu khong may cho Nha Tay Son. Co nghiep ong đe lai khong đuoc nguoi thua ke xung đang bao ton, nen đa nhanh chong mat ve tay Nguyen Anh. Cai chet đot ngot cua ong khien đoi sau con tiec cho nhieu du đinh lon lao chua thanh hien thuc.
Du sau nay nha Nguyen tim nhieu cach đe boi nho va xoa bo nhung chung tich lien quan toi Nguyen Hue noi rieng va Nha Tay Son noi chung, nhung ten tuoi ong khong he bi mai mot. Nguoi Viet Nam ghi nhan ong la nguoi anh hung ao vai dan toc, la mot trong nhung vi vua vi đai nhat trong lich su nuoc nha.


Tuong niem Tai que huong ong (thi tran Phu Phong, huyen Tay Son, tinh Binh Đinh) co Bao tang Quang Trung va đen tho 3 anh em nha Tay Son.
Quang Trung đuoc tho tai chua Boc o Ha Noi. Buc tuong Quang Trung trong chua đuoc tac vao thoi ky Nha Nguyen đang truy diet tat ca nhung gi lien quan đen Nha Tay Son, tuong co dong chu "Binh Ngo tao Quang Trung tuong". Hang nam, vao ngay mong 5 Tet am lich, tai quan Đong Đa – Ha Noi thuong to chuc hoi Go Đong Đa đe ky niem chien thang Ngoc Hoi – Đong Đa đanh tan quan Thanh cua vua Quang Trung. Dip ky niem 200 nam chien thang Đong Đa, khu tuong đai Quang Trung đuoc xay dung tai khu vuc nay.
Phong tuyen Tam Điep o thanh pho Tam Điep tinh Ninh Binh la mot quan the cac di tich lich su ghi dau cuoc chien tranh giua nghia quan Tay Son va Nha Thanh. Quan the di tich nay thuoc khu vuc day nui Tam Điep, la ranh gioi tu nhien hiem yeu ngan cach hai mien Trung – Bac. Đay la noi hoi quan mot thoi oai hung cua Quang Trung voi nhung cai ten đeo Ba Doi, nui Giong Than, đoi Hau Vua, đoi Chuong, đen Thuong, đen Quan Chao, đen Dau... Nhung đon luy Tam Điep, Quen Re, Quen Tho, Luy Chen, Luy Đem, Luy Đen..., ai Quang Trung, Kem Đo – co hong hiem yeu nhat Tam Điep... Luy Quen Tho la vung đoi nui, rung ru hoang vu, nam xua khi than chinh ra Bac, vua Quang Trung đa len thap huong xin ke pha giac o đay. Tuong truyen ngoi đen tho than Cao Son truoc đo o giua lung chung nui. Vua Quang Trung đa đuoc than bao mong va nhac nho xay đen len đinh nui neu thang tran. Sau khi thang tran vi vua nay đa cho di doi Đen len đinh nui. Đen Quan Chao la noi tho co gai dang chao cho quan linh Tay Son truoc gio xung tran. Đen tho Quang Trung đuoc xay dung o thanh co Tam Điep ngay trong thoi nha Nguyen. Quang truong, tuong đai Hoang đe Quang Trung đuoc nhan dan Ninh Binh xay dung tai xa Quang Son, thanh pho Tam Điep.
Tai thanh pho Quy Nhon, tinh Binh Đinh cung co tuong đai Hoang Đe Quang Trung, đat tai cong vien truoc nha ga tau hoa.
Ten Nguyen Hue hoac nien hieu Quang Trung cua ong đuoc đat cho cac đuong pho, truong hoc, phuong xa o cac thanh pho lon Viet Nam (Ha Noi, Thanh pho Ho Chi Minh, Can Tho, Vinh, Phan Thiet, Ha Long, Uong Bi, Quang Yen, Ben Tre, Tam Điep, Đong Hoi, Ninh Binh...). O Ha Noi, pho Quang Trung đuoc đat tren di chi cu cua phu Chua Trinh la noi ong tung đong quan khi tien vao Thang Long nam 1786 va cung la noi cu hanh hon le giua ong va cong chua Le Ngoc Han. O Thanh pho Ho Chi Minh, co mot ngoi mieu nho cua ong toa lac tai Quan 12, gan Cong vien phan mem Quang Trung.


Hinh tuong Nguyen Hue trong đien anh Bo phim da su – vo thuat đau tien cua đien anh Viet Nam ve Vua Quang Trung la bo phim Tay Son hao kiet đuoc thuc hien boi hang phim Ly Huynh phoi hop cung Hang phim Thanh Nien hop tac san xuat voi su gop mat cua cac dien vien: Thuy Lam, NSND The Anh, NSND Đoan Dung, NSUT Ly Huynh, Cong Hau, Mong Van,... va vai Nguyen Hue đuoc giao cho nam dien vien Ly Hung. Phim đuoc khoi quay tu ngay 7 thang 3 nam 2009.
Bo phim dai 90 phut, dung lai mot quang thoi gian trong cuoc đoi cua Nguyen Hue – Quang Trung. Đo la thoi gian nguoi anh hung Nguyen Hue cham mat va bat đau moi tinh voi Cong chua Le Ngoc Han, Nguyen Hue keo quan ra Bac pho Le – diet Trinh va phim ket lai voi hinh anh chien thang Ngoc Hoi – Đong Đa lich su khi 10 van quan Tay Son đanh tan 20 van quan linh Nha Thanh, tien đen giai phong Thang Long vao mua xuan Ky Dau 1789. Bo phim đa đuoc đau tu tren 12 ti đong, thuc hien rong ra trong 3 nam va la phim đau tien cua Hang phim Ly Huynh đuoc lam hau ky tai Hong Kong. Ngoai ra, phim con co su tham gia cua 200 vo su (vovinam, vo co truyen), 50 con voi o Buon Đon, 38 tuan ma tu truong đua, may 2.000 bo trang phuc cho bon sac linh, đuc 10 cay sung than cong va canh quay đong nhat co tren 3.000 dien vien. Phim đuoc chieu ra mat ngay 22 thang 4 nam 2010 va chinh thuc cong chieu toan quoc vao ngay 30 thang 4.


Xem them Nha Tay Son
Nguyen Nhac
Nguyen Lu
Nguyen Anh
Tran Rach Gam – Xoai Mut
Chien thang Ky dau (1789)
Phong tuyen Tam Điep
Nui Ban
Tay Son hao kiet


Chu giai Chu thich va tham khao = Thu muc tham khao =


Đoc them Lien ket ngoai Quang Trung tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Quang Trung tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Nguyen Duy Chinh, Hoang Đe Quang Trung ra Bac, nghien cuu moi 26 Thang 1 2006 - Cap nhat 14h05 GMT. BBC
Nhung ba vo cua Hoang đe Quang Trung Luu tru ngay 19 thang 3 nam 2008 tai Wayback Machine Thuc Giap, (theo Đai Nam chinh bien liet truyen va mot so tai lieu khac) bao Binh Đinh
Bi mat quanh cai chet cua vua Quang Trung Luu tru ngay 12 thang 2 nam 2009 tai Wayback Machine - Le Van Qu, Nguyet san Phap luat so 51 - thang 3/2001, trang 16 - 20 (3.159), thu vien tinh Binh Đinh
Nguyen Hue voi nhan tai Luu tru ngay 14 thang 2 nam 2009 tai Wayback Machine - Ho Khang, Lich su quan su.- 1989.- Thang 7 (43).- Tr. 28 - 31 (3.151), thu vien tinh Binh Đinh
Binh Đinh: Khanh thanh tuong đai Hoang đe Quang Trung BTK-TTX, bao đien tu Đang Cong san Viet Nam, 21:30, 20/01/2008
Moi 'tham thu' Gia Long - Tay Son: Gay ong đap lung ong? Luu tru ngay 29 thang 3 nam 2013 tai Wayback Machine Bao Đat Viet. Cap nhat luc 13:35, 20/08/2011