Cuon chieu, hay đon gian la chieu la cac đong vat chan khop thuoc lop Chan kep (ten khoa hoc Diplopoda), phan nganh Nhieu chan. No đuoc goi la lop Chan kep vi cac loai cuon chieu đeu co hai cap chan trong moi đot, ngoai tru đot đau tien nam sau phan đau khong co chan). Hien tuong nay co nguyen do vi moi "đoan" cua cuon chieu la do hai đot nhap lai ma thanh. Phan lon cac loai cuon chieu co co the gan nhu hinh ong tuyp tron, mac du mot so loai co than hinh dep theo mat bung-lung, trong khi đo cac loai cuon chieu thuoc sieu bo Sau đa (Oniscomorpha) co chieu dai rat ngan va khi cuon tron co the thi trong nhu mot qua bong, giong nhu cac loai mot am (Armadillidiidae).
Ten "cuon chieu" trong tieng Viet xuat phat tu tap tinh cuon tron co the cua nhom sinh vat nay, giong nhu khi nguoi ta cuon mot chiec chieu. Mot so đia phuong con goi cuon chieu la "con tram chan".
Trong tieng Anh va mot so ngon ngu khac, cuon chieu đuoc goi la millipede (bat nguon tu tieng La Tinh mille "mot nghin" va pes "chan"), mac du chua co loai cuon chieu nao đuoc phat hien co so luong chan đat đen 1000 cai, cho đen khi loai Eumillipes persephone đuoc phat hien gan đay voi hon 1300 cai, pha vo ky luc đong vat nhieu chan nhat truoc đo cua Illacme plenipes voi 750 cai. Thong thuong, so chan cuon chieu dao đong trong khoang 40-400 chan. Tren the gioi hien co khoang 10.000 loai cuon chieu phan lam 13 bo va 115 ho, mac du cac uoc tinh cho rang đay chi la mot phan nho trong so tong loai cuon chieu tren the gioi. Loai cuon chieu khong lo chau Phi Archispirostreptus gigas la loai cuon chieu lon nhat tren the gioi.
Cuon chieu la cac đong vat an vun huu co. Phan lon chung an cac la cay kho muc va cac phan kho muc khac cua thuc vat, khi an chung dung nuoc bot lam am va mem cac thuc an sau đo can nhai bang ham cap. Đoi khi, cuon chieu co the gay hai cho cay trong, nhat la cay trong trong cac nha kinh, khi chung an cac cay con moi nay mam. Dau hieu cua su pha hai cua cuon chieu la cac lop vo ngoai cay non bi bong troc cung nhung thuong ton bat quy tac tren ngon cay.
Cuon chieu co the de dang đuoc phan biet voi ret, nhung loai cung nam trong phan nganh Nhieu chan, nhung thuoc lop Chan moi, co ho hang xa va ngoai hinh kha giong voi cuon chieu. Trong khi cuon chieu di chuyen kha cham chap, va an la cay muc, ret di chuyen rat nhanh, va la cac loai co đoc, chuyen an thit, va chi co mot cap chan tren moi đot.


Tien hoa Cuon chieu đuoc cho la nhung loai đong vat đau tien sinh song tren đat lien trong ky Silur. Thuc an cua cac loai cuon chieu so khai nay co le la reu va cac loai thuc vat co mach nguyen thuy. Loai cuon chieu co xua nhat tung đuoc biet đen, Pneumodesmus newmani, song cach đay 428 trieu nam va co chieu dai 1 xentimet (0,39 in). Trong ky Than đa som, (340  -  280 trieu nam ve truoc), Arthropleura tro thanh loai đong vat khong xuong song lon nhat tung ton tai tren trai đat, voi chieu dai len toi 2,6 met (8 ft 6 in).


Đac điem Chieu dai cua cuon chieu dao đong trong khoang rat lon, co the tu 2 đen 280 milimet (0,079 đen 11,024 in), va co the co tu 11 đen hon 100 đot. Nhin chung chung co mau nau hay đen mac du mot so loai mang mau sac kha sac so.
Đac điem noi bat nhat cua cuon chieu la so luong chan cuc ki lon. Tren thuc te cuon chieu la nhom đong vat nhieu chan nhat the gioi, voi loai Illacme plenipes đung đau bang voi 750 cai. So luong chan lon khien cac loai cuon chieu di chuyen cham nhung co suc đao boi rat khoe. Voi cac chan va ca co the di chuyen theo dang song, cuon chieu co the de dang chui đau xuong duoi đat sau. Chung cung co kha nang "xay dung" kha tot, the hien trong viec cung co cac hang đao bang cac vat lieu san co chung quanh. Co the cuon chieu phan lam nhieu đot va vi vay chung di chuyen theo dang song, ve phia truoc va co the ca ve phia sau.
Phan đau cua cuon chieu thuong co dang tron o mat tren va det o mat duoi, phan duoi cua đau cung mang ham nhai rat lon. Co the co hinh dang ong tuyp tron hay det, voi mot tam lam bang chitin o lung, moi tam o mot ben hong, va 2 hay 3 tam o mat bung. Nhieu loai cuon chieu co cac tam nay hoa lan voi nhau o cac muc đo khac nhau, đoi khi hop nhat lai thanh mot vong hinh nhan. Cac tam nay rat cung va đuoc tich hop cac muoi calci trong thanh phan hoa hoc. Do khong co cac lop chong thoat nuoc dang sap, cuon chieu de mat nuoc qua da va phai danh phan lon thoi gian chui ruc trong đat am hay o nhung noi co khong khi am.
Trai voi ret hay cac đong vat co cau tao tuong tu khac, moi đot cua cuon chieu co 2 cap chan (tu đo hinh thanh cai ten "chan kep" Diplopoda) chu khong phai 1 cap. Nguyen do cua viec nay la, that ra moi "đot" cua cuon chieu la do 2 đot nhap lai voi nhau ngay tu hoi giai đoan bao thai; vi vay chung cung đuoc goi la cac "đot kep". Mot so đot đau nam ngay sau phan đau khong nhap voi nhau nhu vay: đot đau tien khong co chan va đuoc đat ten la "đot co", cac đot tu 2-4 chi co 1 cap chan moi đot. Đoi voi mot so loai cuon chieu, mot vai đot cuoi cung cung khong co chan, va đot ngay chot cung cua con vat mang mot cai tram.
Cuon chieu ho hap thong qua hai cap lo tho tai moi đot kep. Cac lo tho nay thong voi mot khoang trong co the va tu đo noi thong voi he thong khi quan. Tim chay doc theo chieu dai co the voi mot đong mach chu chay toi đau. Co quan bai tiet bao gom mot cap vi quan Malpighi nam gan phan giua cua ruot.
Đau cuon chieu co mot cap co quan cam giac goi la co quan Tomosvary. Chung toa lac ngay tai phan truoc va ben cua rau va sap xep thanh mot vong bau duc o goc rau. Co kha nang co quan nay đuoc dung đe cam nhan đo am moi truong va co the co kha nang cam thu cac chat hoa hoc. Mat cua cuon chieu la mat kep, bao gom nhieu mat đon phang sap xep thanh cum o truoc va hai ben đau. Nhieu loai cuon chieu, bao ham cac loai chuyen song trong hang đao nhu Causeyella, co mat bi tieu bien khi lon len.
Theo Sach Ky luc Guinness loai cuon chieu chau Phi khong lo Archispirostreptus gigas co the dai toi 38,6 xentimet (15,2 in).


Khau phan Phan lon cac loai cuon chieu co nguon thuc an la thuc vat, cu the la nhung phan cay, la muc hoac tron lan trong đat. Mot so loai cuon chieu la đong vat an tap hay đong vat an thit, con moi cua chung la cac loai chan khop nho nhu con trung, ret hay giun đat. Mot so loai cuon chieu co phan phu mieng nhon nhu mot chiec kim tiem, giup chung hut dich qua.
He tieu hoa cua cuon chieu co dang mot đuong ong đon gian voi hai tuyen nuoc bot giup tieu hoa thuc an. Nhieu loai cuon chieu dung nuoc bot tham uot va lam mem thuc an truoc khi an chung.


Sinh san Cuon chieu đuc co the đuoc phan biet voi cuon chieu cai boi 1 hay 2 cap chan đac biet đuoc bien đoi thanh chan giao cau. Chan giao cau thuong nam o đot thu 7 va co tac dung đua cac khoi tinh dich vao co the cuon chieu cai trong qua trinh giao phoi. Mot vai loai cuon chieu sinh san đon tinh va trong quan the co rat it hoac khong co con đuc.
Lo sinh duc cua cuon chieu nam o đot thu 3 va o con đuc, no thuong đi kem boi 1 hay 2 duong vat, va chan sinh duc se hung lay tinh dich tiet tu duong vat đe đua vao co the con cai. Lo sinh duc o cuon chieu mo vao mot khoang goi la am ho - von đuoc che phu boi mot lop co hinh dang nhu chiec mu trum đau, va co chuc nang tich tru tinh dich nhan đuoc sau khi giao phoi. Moi lua cuon chieu đe chung 10-300 trung, tuy theo loai, va trung đuoc thu tinh ngay khi đe bang tinh trung tich chua trong am ho. Nhieu loai cuon chieu bo mac trung tren đat am hay cac vun muc huu co, nhung mot so loai khac xay to bao ve trung bang phan kho.
Trung cuon chieu se no trong vong vai tuan va cuon chieu moi đe thuong chi co 3 cap chan, theo sau đo la 4 đot khong chan. Khi lon len, cuon chieu lot xac nhieu lan, sau moi lan lot xac thi so đot va so chan tang dan len. Mot so loai chi lot xac trong cac hang đao đuoc chuan bi đac biet - cac hang nay cung la noi tru an trong mua kho han - va đa so loai sau khi lot xac se an luon phan vo cu. Tuoi tho cuon chieu thuong keo dai tu 1-10 nam, tuy loai.


Tu ve Do toc đo di chuyen cham va thieu kha nang can, đot, phuong phap tu ve chu yeu cua cuon chieu la cuon tron co the thanh hinh xoan oc nham su dung lop vo cung o mat lung bao ve phan chan va cac phan de ton thuong cua co the. Nhieu loai cuon chieu so huu mot bien phap phong ve thu cap la tiet ra mot so chat đoc hay khi hydro xyanua thong qua cac lo sieu nho tai cac tuyen tiet mui thom doc theo hai ben co the. Mot so chat đoc nay la cac chat an da va co the an mon lop vo cua kien cung nhu cua nhieu loai con trung san moi khac, cung nhu lam bong da va mat cua cac loai san moi to lon hon. Mot so đong vat nhu khi Capuchin đuoc ghi nhan la đa co nhung con cuon chieu len nguoi đe co the đuoc bao phu lop chat đoc cua cuon chieu, nho đo giup cho khi khong bi muoi đot. It nhat mot loai cuon chieu la Polyxenus fasciculatus co mang tren minh nhung chiec long cung đe chong lai kien.

Đoi voi con nguoi, noc đoc cua cuon chieu khong nguy hiem. Chung thuong chi gay ra nhung tac đong nho, chu yeu la lam mat mau da. Tuy nhien mot so noc đoc manh hon co the gay đau nhuc, phu, ban đo, rop da, eczema va nut da. Neu noc đoc day vao mat co the gay đau mat hoac cac he qua nghiem trong hon nhu viem mang ket va viem giac mac. Cac bien phap so cuu bao gom rua sach noi nhiem đoc bang nuoc, sau đo la lam giam nhe tac đong cua noc tai noi nhiem.


Phan loai Nhung loai cuon chieu hien con song đuoc chia lam 15 bo trong 3 phan lop. Phan lop co so Penicillata bao ham 160 loai co bo xuong ngoai chua đuoc calci hoa va đuoc bao phu boi long cung. Nhung loai cuon chieu khac, theo đinh nghia khat khe, thuoc ve nhom Chilognatha.
Phan lop Pentazonia bao ham cac loai sau đa voi than hinh rat ngan va khi cuon tron lai nhin trong nhu qua bong. Phan lop Helminthomorpha bao ham phan lon cac loai cuon chieu đuoc biet.
Cac phan nhom cua cuon chieu theo thu tu phan loai hoc tu loai co so nhat đen loai tien hoa cao nhat la:

Chi co so Eileticus (hoa thach)
Phan lop Penicillata Latreille, 1831
Bo Polyxenida Lucas, 1840
Phan lop Arthropleuridea (chua chac chan; hoa thach)
Phan lop Zosterogrammida Wilson, 2005 (hoa thach)
Phan lop Pentazonia Brandt, 1833
Chi co so Amynilyspes (hoa thach)
Sieu bo Limacomorpha
Bo Glomeridesmida Latzel, 1884
Sieu bo Oniscomorpha
Bo Glomerida Leach, 1814
Bo Sphaerotheriida Brandt, 1833
Family Sphaerotheriidae Koch, 1847
Family Sphaeropoeidae Brolemann, 1913
Phan lop Archipolypoda Scudder, 1882
Phan lop Helminthomorpha Pocock, 1887
Sieu bo Pleurojulida Schneider & Werneburg, 1998 (hoa thach)
Sieu bo Colobognatha (paraphyletic?)
Bo Polyzoniida Gervais, 1844
Bo Platydesmida DeSaussure, 1860
Bo Siphonocryptida (truoc đay thuoc Polyzoniida)
Bo Siphonophorida Hoffman, 1980
Sieu bo "Merocheta"
Bo Polydesmida Pocock, 1887
Sieu bo Nematophora
Chi co so Hexecontasoma (hoa thach)
Bo Callipodida Bollman, 1893
Bo Chordeumatida Koch, 1847
Bo Stemmiulida Pocock, 1894
Sieu bo Diplocheta
Bo "Xyloiuloida" Cook, 1895 (hoa thach)
Bo Julida Brandt, 1833
Bo Siphoniulida Cook, 1895
Bo Spirobolida
Bo Spirostreptida


Xem them Phan nganh Nhieu chan
Ret


Chu thich Lien ket ngoai Diplopoda Taxonomy Site Luu tru ngay 6 thang 3 nam 2012 tai Wayback Machine
Video of a millipede from Thailand
Cuon chieu bo Nhieu chan (Sphaerotheiida, Glomerida) va Chan đoi (Diplopoda)) tai Tu đien bach khoa Viet Nam