Thich Quang Đuc, the danh Lam Van Tuc, (k. 1897 – 11 thang 6 nam 1963) la mot nha su Phat giao Đai thua nguoi Viet Nam. Ong la nguoi đa tam xang tu thieu tai nga tu đuong Le Van Duyet va Phan Đinh Phung, Sai Gon (nay la nga tu đuong Cach Mang Thang Tam va Nguyen Đinh Chieu, Quan 3, Thanh pho Ho Chi Minh) vao ngay 11 thang 6 nam 1963 nham phan đoi su đan ap Phat giao cua chinh quyen Viet Nam Cong hoa Ngo Đinh Diem.
Tam anh chup ong tu thieu đa đuoc truyen đi khap the gioi va gay nen su chu y đac biet toi chinh sach cua che đo Ngo Đinh Diem. Phong vien Malcolm Browne đa gianh Giai thuong Anh Bao chi The gioi nam 1963 nho mot buc hinh chup canh Thich Quang Đuc tu thieu, va nha bao David Halberstam, mot nguoi sau đuoc trao giai Pulitzer, cung đa co ban tuong thuat su kien. Sau khi chet, thi hai cua ong đa đuoc hoa tang, nhung trai tim cua ong thi van con nguyen. Đay đuoc coi la xa loi bieu tuong cua long tu bi, dan đen viec gioi Phat tu suy ton ong thanh mot vi Bo Tat.
Hanh đong cua ong đa lam tang suc ep cua quoc te đoi voi chinh quyen Ngo Đinh Diem, dan toi viec Tong thong Diem phai tuyen bo đua ra mot so cai cach nham xoa diu gioi Phat tu. Tuy nhien, nhung cai cach nhu đa hua đo lai đuoc thuc hien mot cach cham chap hoac khong he đuoc thuc hien, khien tinh hinh cang tro nen xau hon. Khi phong trao phan khang van tiep tuc dang cao, luc luong đac biet trung thanh voi co van Ngo Đinh Nhu, em trai Tong thong Diem, đa tien hanh nhieu cuoc tan cong bo rap chua chien tren ca nuoc. Mot so nha su khac cung đa tu thieu. Cuoi cung, cuoc đao chinh quan su vao thang 11 đa lat đo chinh quyen va giet chet anh em Ngo Đinh Diem. Hanh đong tu thieu cua Thich Quang Đuc đuoc coi nhu mot buoc ngoat trong cuoc khung hoang Phat giao Viet Nam, dan toi viec xoa bo nen Đe Nhat Cong hoa tai mien Nam Viet Nam.


Hanh trang Lam Van Tuc sinh nam 1897 tai lang Hoi Khanh, xa Van Khanh, huyen Van Ninh, tinh Khanh Hoa, thuoc mien Trung Viet Nam, trong mot gia đinh co bay anh chi em, cha la Lam Huu Ung va me la Nguyen Thi Nuong. Nam len bay tuoi, cau xuat gia tu hoc voi hoa thuong Thich Hoang Tham, vua la thay ban su, vua la cau ruot. Cau đuoc hoa thuong Hoang Tham nhan lam con chinh thuc, nen lay ten la Nguyen Van Khiet. Nam muoi lam tuoi Lam Van Tuc tho gioi Sa Di, nam hai muoi tuoi tho Ty Kheo gioi, phap danh Thi Thuy (是水), phap tu Hanh Phap (行法), phap hieu Quang Đuc (廣德) noi phap đoi thu 42 thien tong Lam Te the he thu 9 cua phai Chuc Thanh. Tho gioi xong hoa thuong vao mot ngon nui ten la Hon nui Đat thi xa Ninh Hoa - Khanh Hoa phat nguyen tinh tu ba nam, ve sau ong đa tro lai ngon nui nay đe thanh lap mot ngoi chua lay hieu la Thien Loc.
Sau quang thoi gian song biet lap, ong bat đau du hanh khap mien Trung đe giang phap. Sau 2 nam ong tro lai nhap that tai chua Sac Tu Thien Tu tai xa Ninh Loc, thi xa Ninh Hoa, gan thanh pho Nha Trang. Nam 1932, ong đuoc bo nhiem lam chuc kiem tang tai chi hoi Phat giao Ninh Hoa, sau đo nhan nhiem vu kiem tang trong tinh Khanh Hoa. Trong suot thoi gian o mien Trung Viet Nam, ong đa tien hanh kien tao va trung tu 14 ngoi chua. Nam 1934, roi Khanh Hoa vao mien Nam đe giao hoa, ong cung tung đen Campuchia hai nam đe hoc hoi va nghien cuu kinh đien theo truyen thong Theravada. Cung nhu o mien Trung, hai muoi nam hanh đao o mien Nam, ong đa khai son va trung tu 17 ngoi chua. Nhu vay, ong đa co cong xay dung hoac trung tu tat ca 31 ngoi chua. Ngoi chua cuoi cung la noi ong tru tri la chua Quan The Am o xa Phu Nhuan, Gia Đinh, nay con đuong nay đa đoi thanh chinh ten cua ong la Thich Quang Đuc. Ong đa tung giu chuc vu Pho tri su va Truong ban nghi le cua Giao hoi Tang gia Nam Viet trong mot thoi gian kha lau. Truoc đo, ong co luc đa nhan nhiem vu tru tri chua Phuoc Hoa, tru so đau tien cua Hoi Phat hoc Nam Viet. Khi tru so nay doi ve chua Xa Loi, ong xin thoi viec đe co đu thoi gian an tam tu niem.


Boi canh ton giao Tai mot đat nuoc ma 70-90% dan so ton tho đao Phat mac du ho co the vo ton giao chu khong phai la tin đo chinh thuc cua đao Phat trong khi Tong thong Ngo Đinh Diem lai la con chien cua Cong giao, chinh quyen đa theo đuoi nhung chinh sach ma cac nha su hoc cho la rat thien vi. Cu the, chinh phu Viet Nam Cong hoa đa thien vi Cong giao ve cac mat dich vu cong cong cung voi cac vi tri trong quan đoi cung nhu cat đat, sap đat thuong mai va giam thue. Mot lan, Tong thong Diem đa noi voi mot quan chuc cap cao cua minh ma quen mat rang (me) ong ta theo đao Phat: "Hay đat nhung cap duoi theo đao vao cac vi tri nhay cam. Ho co the tin đuoc". Nhieu si quan trong Quan luc Viet Nam Cong hoa đa cai sang đao Thien Chua vi nghi rang vien canh quan đoi se phu thuoc vao ton giao nay. Them vao đo, vu khi danh cho luc luong dan quan trong ap chien luoc chong cong thi chi đuoc phat cho nhung nguoi theo đao Thien Chua. Mot so cha xu tham chi con co quyen chi huy quan đoi rieng cua minh, va đa co nhung cuong buc cai đao cung nhu cuop boc va tan cong chua chien tai mot so khu vuc trong khi chinh phu co tinh lam ngo. Mot so ngoi lang ma phan đong dan cu theo Phat giao phai cai đao hoac bi cuong ep tai đinh cu. "Tinh trang rieng" đuoc ap đat đoi voi Phat giao tu thoi Phap cai tri, von bat buoc phai co su cho phep chinh thuc tu chinh quyen moi đuoc to chuc cac hoat đong Phat giao noi cong cong, nay van khong đuoc Tong thong Diem bai bo. Giao dan tren thuc te la nhung nguoi đuoc mien thue (mac du khong chinh thuc) va ho đuoc nhan phan lon vien tro tu đong minh Hoa Ky. Nha tho la nhung đia chu lon nhat ca nuoc va đat đai so huu boi nha tho cung đuoc mien thue. La co vang-trang cua Vatican đuoc treo o noi cong cong trong suot cac su kien lon o mien Nam Viet Nam. Nam 1959, Tong thong Diem cung hien đat nuoc minh cho Đuc me Maria voi niem ton kinh Đuc me Maria.
Su bat binh cua gioi Phat tu bat đau no ra sau lenh cam treo co ton giao noi cong cong ban hanh đau thang 5 nam 1963 truoc le Phat Đan 2 ngay trong khi chi vai ngay truoc đo, giao dan đuoc cho phep treo co Vatican trong mot buoi le tan phong Tong giam muc xu đao Hue cua Ngo Đinh Thuc, anh trai Ngo Đinh Diem.
O Hue, ngay 7 thang 5, truoc su phan đoi cua gioi Phat tu, Tinh truong Hue đa đong y cho phep treo co va đen Phat giao, nhung Lanh đao Tong hoi Phat giao Mien Trung nhan đinh chinh quyen Ngo Đinh Diem van khong tu bo chinh sach ky thi Phat giao nen van tiep tuc hanh đong đoi pho chinh quyen. Sau đo, ngay 8 thang 5, cac Phat tu đa tu tap va dieu co Phat giao nhan dip Phat đan nam 1963 tai đai phat thanh Hue va keo theo đo la mot vu no sung. Dien bien vu no sung nay đuoc nhieu nguon mo ta khac nhau nhu sau:

Theo giao su lich su nguoi My Seth Jacobs thi co mot đam đong Phat tu phan đoi lenh cam, bat chap chinh phu bang viec dieu hanh ngoai tru so đai phat thanh voi co Phat giao tren tay, keu goi binh đang ton giao. Cac luc luong chinh quyen đa ban vao đam đong bieu tinh va lam 9 nguoi thiet mang.
Theo nha nghien cuu lich su Phat giao Viet Nam la Nguyen Hien Đuc, khi Phat tu tap trung tai đai phat thanh Hue đe cho nghe chuong trinh phat thanh lai le Phat đan dien ra tai chua Tu Đam. Bong co 2 tieng no lon sau đo quan đoi bat đau no sung. Co tam nguoi thiet mang trong su kien nay. Bac si Erich Wulff chung kien su viec tai đai phat thanh Hue va sau đo đen nha xac quan sat cac thi the khang đinh co 5 trong 8 nan nhan bi xe boc thep ban mat đau.
Phan ung lai vu no sung nay, Tong thong Ngo Đinh Diem đa choi bo trach nhiem cua chinh quyen ve thuong vong va quy trach nhiem cho "Viet Cong" khien cho su phan khang cang du doi. Cac lanh đao Phat giao đua ra ban yeu sach gom cac điem:

Chinh phu bo lenh cam treo co Phat giao
Đuoc tu do hanh đao nhu Cong giao
Xem xet lai du so 10 đe khong coi ton giao nhu mot hiep hoi
Cham dut khung bo đan ap Phat giao
Boi thuong cho cac nan nhan vu đai phat thanh Hue va trung tri ke gay đo mau


Tu thieu vi đao Trong thoi ky đau tranh quyet liet nay, nhung tu si Phat giao đa chon cach tu thieu đe phat đong phong trao đau tranh chong lai chinh sach ky thi ton giao cua chinh quyen. Theo tac pham Viet Nam Phat giao su luan cua tac gia Nguyen Lang, ngay 27 thang 5 nam 1963, Thich Quang Đuc đa viet mot la thu cho Giao hoi Tang Gia Toan Quoc tinh nguyen tu thieu đe phan đoi chinh quyen. Y đinh nay cua ong đa bi Giao hoi tu choi. Theo mot nguon khac, cac chu tang hop tai Chua An Quang đa quyet đinh đe Thich Quang Đuc lanh su menh quan trong nay.
Ngay 10 thang 6, phat ngon vien cua gioi Phat tu tiet lo cho cac nha bao My biet rang "mot cai gi đo quan trong" se xay ra sang hom sau ben ngoai đai su quan Campuchia o Sai Gon. Phan lon phong vien đeu khong đem xia đen loi nhan va ngay hom sau, rat it nha bao xuat hien. Trong so đo co David Halberstam cua to New York Times va Malcolm Browne, luc đo đang lam truong đai dien hang thong tan AP tai Sai Gon.
Thich Quang Đuc xuat hien trong mot đam dieu hanh bat đau tu mot ngoi chua gan đo. Khoang 350 hoa thuong va ni co dan đau boi mot chiec Austin Westminster chia lam hai nhanh giuong cao khau hieu bang ca tieng Viet va tieng Anh. Ho len an chinh quyen Ngo Đinh Diem vi chinh sach ky thi Phat giao va đoi binh đang ton giao. Y đinh tu thieu đa xuat hien o mot nha su nhung cuoi cung Thich Quang Đuc moi la nguoi thuc hien.
Su viec dien ra tai nga tu đai lo Phan Đinh Phung va pho Le Van Duyet (nay la nga tu pho Nguyen Đinh Chieu va đuong Cach mang thang Tam). Thich Quang Đuc đi ra tu chiec o to cung voi hai nha su khac. Mot nguoi đat mot tam nem xuong đuong con nguoi kia mo cabin xe va lay ra mot binh xang dung tich 5 gallon. Vi đoan dieu hanh đang tao thanh nhieu lop vong tron xung quanh minh, Thich Quang Đuc binh tinh ngoi thien tren tam đem. Hai nha su cung đi bat đau trut xang len đau ong. Thich Quang Đuc lan trang hat va bat đau niem: "Nam Mo A Di Đa Phat" truoc khi đong đao cham lua tu xa. Lua nhanh chong thieu rui ao ca sa va da thit ong, khoi đen boc len tu co the đang chay bung cua ong.
Truoc luc tu thieu, Thich Quang Đuc tam nguyen:

Canh sat đa co ngan vu tu thieu nhung khong the xuyen qua đuoc đam đong Phat tu đang vay quanh Thich Quang Đuc. Mot canh sat phi minh vao va phu phuc truoc ong nham to long kinh trong. Nhung nguoi chung kien phan lon sung sot trong yen lang, so khac thi khoc va bat đau cau nguyen. Nhieu nha su va ni co cung nhu nguoi qua đuong đa quy lay truoc vi hoa thuong đang chay bung. Mot nha su tuyen bo nhieu lan qua mot micro bang ca tieng Anh va tieng Viet: "Mot nha su đa tu thieu. Mot nha su đa tro thanh con nguoi tu vi đao".
Chung 10 phut sau thi lua tan, Thich Quang Đuc đo guc xuong đuong. Mot nhom su sai đa boc thi hai ong bang ao ca sa vang va đat vao mot chiec ao quan bang go, nhung khong the gap đuoc tu chi cho vua khit. Mot canh tay cua ong tho ra ngoai trong luc ao quan đuoc cho đen chua Xa Loi gan đo. Luc 13:30, khoang 1000 nha su tap trung trong chua đe hop trong khi ben ngoai, đam đong sinh vien ung ho Phat giao tap trung giuong bieu ngu: "Mot hoa thuong đa tu thieu vi 5 yeu cau cua chung toi" va dan thanh hang rao xung quanh ngoi chua. Cuoc hop nhanh chong ket thuc va cac nha su quay tro lai nga tu noi Thich Quang Đuc tu thieu. Khoang 18:30, 30 ni co va 6 nha su đa bi bat vi toi to chuc cau nguyen tren pho ben ngoai chua Xa Loi. Canh sat luc đo đa bao vay ngoi chua va chan đung su tiep xuc voi ben ngoai. Nhung nguoi chung kien cam thay rang mot cuoc đan ap vu trang sap xay ra. Chieu ngay hom đo, hang nghin nguoi dan Sai Gon khang đinh rang ho đa thay ao canh tren troi nhu khuon mat Đuc Phat Thich-ca Mau-ni. Ho cho rang Phat to đang nho le.


Tang le Sau vu tu thieu, phia Hoa Ky gia tang suc ep buoc Viet Nam Cong hoa tiep tuc thuong luong va hoa giai voi phia Phat giao. Luc 11:30 ngay 11 thang 6, Tong thong Diem trieu tap noi cac đe hop khan cap ban ve van đe khung hoang Phat giao. The nhung sau cai chet cua Thich Quang Đuc, ong đa huy cuoc hop va gap rieng voi cac bo truong cua minh. Đai su My William Trueheart đa canh bao Nguyen Đinh Thuan, thu ky cua Diem, rang tinh hinh hien rat nhay cam va đat hy vong Tong thong se som đap ung nhung yeu sach cua gioi Phat tu. Tai My, ngoai truong Dean Rusk cung canh bao đai su quan Sai Gon rang Nha Trang se cong khai cong bo ban yeu sach đo "tu no se khong lien quan" gi đen chinh quyen neu su viec đa khong xay ra. Ban thong cao chung co y nhuong bo Phat tu đuoc ky ngay 16 thang 6.
15 thang 6 đuoc chon lam ngay to chuc le tang cho Thich Quang Đuc. Ngay hom đo đa co hon 4.000 nguoi tap trung ben ngoai chua Xa Loi nhung buoi le lai bi hoan. Đen ngay 19, linh cuu cua hoa thuong đuoc cho đen mot nghia trang cach trung tam thanh pho 16 km (10 dam) ve phia Nam đe hoa tang lai. Theo nhu ban thong cao chung vua đuoc ky ket truoc đo vai ngay trong đo co su đong thuan giua cac chuc sac Phat giao va canh sat thi so nguoi tham du le tang đuoc gioi han khoang 400 nguoi.


Trai tim xa loi Tuy thi hai Thich Quang Đuc đa đuoc hoa tang lai nhung trai tim cua ong thi khong chay va van con nguyen, ve sau đuoc đat tren mot chiec ly thuy tinh tai chua Xa Loi. Gioi Phat tu coi đay la mot đieu thieng, mot bieu tuong cua long tu bi va suy ton ong thanh mot vi Bo tat.
Đam tang chua phai la su kien cuoi cung lien quan đen thi hai Thich Quang Đuc. Ngay 21 thang 8, luc luong đac biet cua Quan luc Viet Nam Cong hoa đa tan cong chua Xa Loi va mot vai ngoi chua khac tren khap ca nuoc. Canh sat mat đinh cuop binh đung tro cua Thich Quang Đuc nhung hai nha su đa kip tron thoat truoc đo theo loi rao sau chua. Tuy nhien linh cua ong Nhu cung đa lay đuoc trai tim xa loi. Trai tim ma luc luong quoc gia lay đuoc khi đo, co nguoi cho la trai tim gia.
Đia điem đuoc chon lam noi tu thieu, truoc cong đai su quan Campuchia tai Sai Gon, đa lam day len nhung nghi van lieu đo chi la su ngau nhien hay con co y gi khac. Trueheart va nhan vien su quan cam thay rang đia điem nay đuoc chon nhu đe bay to tinh đoan ket voi chinh phu Campuchia cua Hoang than Norodom Sihanouk. Quan he giua Viet Nam Cong hoa va Campuchia luc đo đang cang thang. Ngay 22 thang 5, Sihanouk buoc toi Diem đa bac đai nguoi Viet va Phat tu thieu so nguoi Khmer. To Thoi bao Viet Nam cho in mot bai viet so ra ngay 9 thang 6 khang đinh rang cac nha su ben Campuchia đang đung ve phia Phat giao đe phan đoi chinh quyen. To bao nay cung cho rang đay la mot phan trong ke hoach cua Campuchia nham mo rong chinh sach ngoai giao trung lap vao Nam Viet Nam. Floweree cho biet Tong thong Diem đang "hao huc va san sang trong ban tay cua Campuchia nhung vao tat ca cac hoat đong co to chuc cua Phat giao".


Phan ung cua chinh quyen Ngo Đinh Diem Luc 19 gio cung ngay Thich Quang Đuc tu thieu, Tong thong Ngo Đinh Diem đoc mot bai dien van tren song phat thanh rang ong "het suc lo ngai" ve vu viec va khan khoan keu goi "đong bao binh tam". Ong cung thong bao rang tien trinh đam phan đang tien trien tot. Ong Diem cho biet chinh tinh hinh ton giao cang thang nhu the nay đa lam noi bat vai tro cua thuyet nhan cach trong Thien chua giao đoi voi cac luat le cua ong. Ngo Đinh Diem con cho rang nhung nguoi co tu tuong cuc đoan đa bop meo su that va khang đinh rang cac Phat tu co the: "tin tuong vao Hien phap, hay noi cach khac la tin tuong o toi".
Quan luc Viet Nam Cong hoa huong ung loi keu goi cua Tong thong, bay to su đoan ket voi nhau đang sau Ngo Đinh Diem đe co lap cac si quan chong đoi. 30 quan chuc cap cao đung đau boi tuong Le Van Ty đa khang đinh quyet tam thuc thi moi nhiem vu giao pho cho quan đoi đe bao ve hien phap va nen cong hoa. Ban tuyen bo thuc ra la vo boc che đay cho ke hoach lat đo Ngo Đinh Diem. Mot so nguoi tham gia ky ket ve sau co dinh liu truc tiep toi cuoc đao chinh va am sat Diem thang 11 nam đo. Cac tuong Duong Van Minh va Tran Van Đon, co van quan su cua Tong thong va la nguoi se lanh đao cuoc lat đo, luc đo đang o nuoc ngoai va khong phai tham gia man kich ky ket.
Tran Le Xuan, vo cua Ngo Đinh Nhu va em dau Tong thong, luc đo đuoc menh danh la Đe Nhat Phu nhan Viet Nam Cong hoa vi Tong thong song đoc than, đa phat bieu: "Toi se vo tay khi thay mot vu nuong su khac" (I would clap hands at seeing another monk barbecue show) va "neu ai thieu xang dau toi se cho". Tra loi phong van cua ky gia to New York Times, Tran Le Xuan noi: "Toi con thach may ong su them muoi lan nua. Phuong phap giai quyet van đe Phat giao la phot lo, khong can biet toi". Nhung phat bieu thieu can nhac va qua khich cua ba nhu rot them nuoc soi vao tinh hinh cang thang luc đo.
Cuoi thang 6, chinh phu Ngo Đinh Diem cao buoc rang Thich Quang Đuc "đa bi chich thuoc" truoc khi bi ep tu van. Chinh quyen cung buoc toi Browne đa hoi lo nha su đe ong tu thieu. Nhung ve sau, Tran Le Xuan đa tim cach tu choi mot so cac phat bieu thieu trach nhiem nay.


Tac đong chinh tri va truyen thong Nhung buc anh cua Browne chup canh tu thieu nhanh chong truyen đi bang cac phuong tien đien tin va len trang nhat cua nhieu to bao khap the gioi. Viec mot hoa thuong tu thieu tai mot đat nuoc ma phan đong dan so theo đao Phat đa đuoc ghi nhan la buoc ngoat trong cuoc khung hoang Phat giao va dan đen su sup đo cua chinh quyen Ngo Đinh Diem. Mac du su suy yeu cua chinh phu bat đau lo ro tu truoc nhung vu viec van đuoc coi la buoc then chot trong tinh hinh hon loan luc bay gio. Nha su hoc Seth Jacobs khang đinh Thich Quang Đuc đa "đot cuoc thu nghiem Diem cua nuoc My ra tro" va "khong co loi bao chua nao co the go gac lai đuoc danh tieng cua Ngo Đinh Diem" mot khi nhung buc anh cua Browne đa han vao tam tri cua cong chung the gioi. Ellen Hammer mo ta rang su kien đa goi len nhung hinh anh đen toi ve su đan ap va ghe ron, tuong ung voi mot thuc tai rat chau A ma nguoi phuong Tay von khong hieu". William Colby, giam đoc CIA vung Vien Đong cho rang Ngo Đinh Diem "đa xu tri cuoc khung hoang rat do va đa đe cho no tien trien. Nhung thuc su toi khong nghi rang co nhieu co hoi đe ho giai quyet van đe mot khi đa co mot thay tu tu thieu".

Tong thong Hoa Ky John F. Kennedy, nguoi đung đau chinh phu đong minh voi Viet Nam Cong hoa, biet đuoc thong tin ve vu mot nha su tu thieu tai Nam Viet Nam khi đoc bao tin tuc buoi sang, trong khi ong đang ngoi tren giuong va noi chuyen voi em trai Robert F. Kennedy, vien chuong ly Hoa Ky. Tong thong đa cat ngang cuoc đam thoai ve tinh hinh tai bang Alabama va thot len: "Lay Chua Gie-su!". Ve sau ong nhan xet rang "trong lich su khong co mot buc hinh thoi su nao lai gay nen nhieu xuc cam tren khap the gioi nhu vay". Thuong nghi si Frank Church, thanh vien Uy ban Quan he Quoc te, đa phat bieu: "Nguoi ta chua tung chung kien nhung canh tuong hai hung nhu the nay ke tu khi cac vi thanh tu vi đao dat tay nhau vao đau truong La Ma nop minh".
Tai chau Au, buc anh đuoc bay ban hang loat tren đuong pho nhu nhung tam buu thiep trong suot thap nien 1960. Cong hoa Nhan dan Trung Hoa đa in buc anh ra hang trieu ban va phan phat khap chau A va chau Phi nhu mot minh chung ve "chu nghia đe quoc My". Mot trong nhung tam anh Browne chup canh tuong kinh hoang van con dan tren chiec xe ma Thich Quang Đuc lai toi nga tu noi ong tu thieu. Ve phia Viet Nam Dan chu Cong hoa, Chu tich Ho Chi Minh cung bay to su kham phuc truoc hanh đong tu thieu cua Thich Quang Đuc qua hai cau đoi: Vi phap vong than van co hung uy Thien Nhat Nguyet/Luu danh bat tu bach nien chinh khi Đia Son Ha.
Đoi voi Browne va hang thong tan AP, nhung buc anh la mot thanh cong trong tiep thi. Ray Herndon, nha bao hang thong tan UPI (United Press International) đa quen khong mang may anh ngay hom đo nen bo lo co hoi chup canh mot hoa thuong tu thieu, sau đa bi cap tren la ray. UPI uoc luong rang co 5.000 đoc gia o Sydney, mot thanh pho luc đo co khoang 1,5 đen 2 trieu dan, đa chuyen sang lay tin tu cac nguon cua hang AP. Ve phia chinh quyen Ngo Đinh Diem, to Times of Vietnam, co quan ngon luan bang tieng Anh, đa gia tang su cong kich đoi voi cac nha bao My va gioi Phat tu. Nhung dong tit kieu nhu "Gioi chuc chua Xa Loi đua ra loi ham doa moi" hay "Su sai am muu am sat" xuat hien tren mat bao. Mot bai bao hoai nghi ve moi quan he giua cac nha su va bao chi voi viec đat mot cau hoi tai sao "rat nhieu co gai tre ra vao chua Xa Loi vao buoi sang som" va sau đo cho rang ho đa đuoc đua vao trong đo vi muc đich tinh duc cho cac phong vien.
Tam anh đoat giai cua Browne đa đuoc gioi truyen thong đai chung su dung lai trong nhieu thap nien. Nam 1992, ban nhac rap metal Rage Against the Machine su dung mot tam anh lam bia cho album va đia đon đau tay cua ho. Trong tap 408 bo phim hoat hinh South Park, "Chef Goes Nanners", nhan vat Chef đa dung đen tam anh tu thieu cua Browne truoc khi đo xang va đot chay mot nha su đe phan khang lai la co phan biet chung toc cua thi tran.
Ngay 22/8/1963, thong che Sarit Thanarat, thu tuong Thai Lan, đe nghi trieu tap mot hoi nghi so bo gom cac nuoc Phat giao truoc luc đua van đe Phat giao Viet Nam ra Lien Hop Quoc. Bon ngay sau đo Đai ta Mutukhan, Pho giam đoc nha Ton giao thuoc bo Giao duc, đa khuyen cao chinh phu Ngo Đinh Diem bang nhung loi gay gat va nhu mot tien tri:

"Vi đa đan ap Phat tu Viet Nam, Tong thong Ngo Đinh Diem se phai hung chiu het nhung tai hoa duoi đu moi hinh thuc, hieu theo giao ly nha Phat, ke ca diet vong va đoa đia nguc..."


Tien le va anh huong Mac du cong chung phuong Tay rat bang hoang ve su kien tu thieu cua Thich Quang Đuc, viec cac nha su Viet Nam tu thieu khong phai hien tuong hiem. Nhieu truong hop tu thieu đa đuoc ghi nhan tu hang the ky truoc, voi ly do thuong la đe to long ton kinh voi Đuc Phat. Truong hop gan nhat truoc Thich Quang Đuc đuoc ghi nhan o mien Bac Viet Nam vao nam 1950. Sau khi xam chiem Viet Nam vao the ky XIX, thuc dan Phap đa co bai tru nhung hanh đong nay nhung khong thuc su thanh cong. Thap nien 1920, ho đa thanh cong trong viec ngan chan mot nha su o Hue tu thieu, nhung cuoi cung nha su nay đa tuyet thuc cho đen chet. Trong nhung nam 1920 va 1930, bao chi Sai Gon đa đua tin ve cac truong hop hoa thuong tu thieu nhu the nhung chuyen binh thuong. Đieu tuong tu cung dien ra o thanh pho Cap Nhi Tan, tinh Hac Long Giang cua Trung Quoc. Nam 1948, mot hoa thuong ngoi theo tu the hoa sen, ben duoi la mun cua va dau đau nanh va tu thieu đe phan đoi chinh sach nguoc đai Phat giao cua nhung nguoi cong san do Mao Trach Đong đung đau. Trai tim cua vi hoa thuong nay van con nguyen nhu trai tim cua Thich Quang Đuc. Sau Hoa thuong Thich Quang Đuc, 5 thanh vien hoi Tang lu Viet Nam cung tu vi đao cho đen tan thang 10 nam 1963, khi phong trao phan khang cua Phat giao len cao. Ngay 1 thang 11, Quan luc Viet Nam Cong hoa thuc hien cuoc đao chinh lat đo Tong thong. Ngo Đinh Diem va Ngo Đinh Nhu bi am sat ngay hom sau.
Nguoi My tai Sai Gon thuong thay nhung hanh đong tu thieu rat ky quac, ho su dung cac kieu choi chu vi du nhu "bonze fires" hay "hot cross bonzes", gan nhu đe tron khoi tinh trang hoang mang, Trong mot truong hop, mot cau be con mot quan chuc nguoi My o đai su quan My tai Sai Gon đa đo dau hoa len nguoi minh va cham lua. Đen khi lua đuoc dap thi cau đa bi bong rat nang. Ve sau, cau chi giai thich ve hanh đong cua minh rang: "Con chi muon thu xem no nhu the nao". Truong hop tu thieu cung xay ra it nhat hai lan tai My trong cac cuoc phan đoi Chien tranh Viet Nam. Ngay 2 thang 11 nam 1965, Norman Morrison, mot tin đo Quaker yeu hoa binh, đa tu thieu bang dau hoa ben duoi cua so tang 3 Lau Nam Goc, noi Bo truong Quoc phong Robert McNamara lam viec. Cung nam đo, Alice Herz, mot phu nu 82 tuoi, đa tu thieu o Detroit, Michigan.


Xem them Giao hoi Phat giao Viet Nam thong nhat


Tham khao = Ghi chu =


= Chu thich =


= Thu muc =


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Thich Quang Duc tai Wikimedia Commons

Trang mang thong tin ve Hoa thuong Thich Quang Đuc Luu tru ngay 5 thang 8 nam 2009 tai Wayback Machine
Thich Quang Duc (Vietnamese monk) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)