Malisan (so hieu: P-901) la mot tau ngam co nho lop CB cua Hai quan Cong hoa Xa hoi Y trong The chien II va cua Hai quan Nam Tu (tieng Serbia-Croatia: Jugoslavenska ratna mornarica) tu nam 1953 đen 1957. Tau đuoc đat luon vao nam 1943 tai nha may Caproni o Milano duoi ten CB-20, đuoc che tao nham muc đich bao ve hai cang va tac chien chong ngam. Cho đen khi Vuong quoc Y ky ket Hiep đinh đinh chien Cassibile vao thang 9 nam 1943, qua trinh khoi đong con tau van chua đuoc hoan thien.
Malisan đuoc trang bi hai ong phong ngu loi co 450 mm (17,7 inch), bo tri o hai ben ria than tau. Khi hoan tat qua trinh che tao, con tau nam duoi quyen kiem soat cua Cong hoa Xa hoi Y – mot chinh phu bu nhin do Đuc Quoc Xa dung len, ton tai tu nam 1943 đen 1945. Vao giai đoan cuoi cuoc chien, no bi quan đoi Nam Tu bat giu tai Pola va đuoc đua vao bien che ham đoi, phuc vu cong tac huan luyen thuy thu ve hai quan tac chien. Nam 1959, sau mot thoi gian hoat đong, con tau đuoc trao tang cho bao tang Nikola Tesla Technical Museum o Zagreb nhu mot hien vat lich su.
Truoc khi trai qua mot đot sua chua lon vao nam 2008, con tau đa đuoc trung bay tai bao tang trong gan 50 nam. Cong tac phuc che đuoc thuc hien duoi su phoi hop giua bao tang, Vien Hang hai, Đai hoc Zagreb va mot so nha thau tu nhan. Sau đot trung tu, chiec tau ngam đuoc đua tro lai khu vuc trung bay vao thang 4 nam 2010. Tuy nhien, quyet đinh phuc dung lai con tau theo mau son va ten goc Y đa gap phai mot so loi chi trich.


Thiet ke va che tao Hai quan Hoang gia Y đa che tao nhieu lop tau ngam co nho nham phong thu ben cang va tac chien chong ngam. Malisan la mot tau ngam co nho thuoc lop CB. No co than ngan va thap, voi hai đay đoi – khong chiu trong tai – nam doc tren 2⁄3 than tau. Phan than chinh giup chiu ap luc nuoc khi con tau đi ngam chua mot phong đieu khien o phia truoc va khoang đong co o phia sau. Phan than ngoai nhe la lop vo bao boc tau, gom "cot buom cao nho len khoi lop vo" chua thap chi huy ben trong; mot kinh tiem vong va hai cua sap đe đi vao tau (cua nam phia truoc va sau thap chi huy). Con tau đuoc trang bi tong cong bay be dan nhung chi co hai be giup chiu trong tai; so con lai đuoc dung đe đieu chinh su noi hoac lan xuong cua tau. Ben trong phan than chinh, giua phong đieu khien va khoang đong co đuoc chia ra bang mot vach ngan khong kin nuoc, voi muc đich ban đau la giup giam tieng on tu đong co tau. O phan than ngoai, khu vuc tu phia sau thap chi huy đuoc thiet ke voi cau truc hep dan ve phia đuoi. Malisan co mot song đay phia duoi, giup con tau de dang đuoc van chuyen tren đuong bo va đuong sat. No cung đuoc thiet ke voi phan song đay nam ria o hai ben, giup con tau giu on đinh duoi đay bien truoc khi tan cong đich. Theo nha su hoc hai quan Zvonimir Freivogel, vo cua tau đuoc lam tu mot loai thep co chat luong kem va de bi gi set. Ngoai ra, banh lai va cac tam lai nam ngang đuoi tau la loai ban can bang.
Malisan do cong ty Caproni tai Milano che tao. Tau đuoc đat luon vao nam 1943 duoi ten CB-20, du kien đuoc bien che cho Hai quan Hoang gia Y khi hoan tat cong đoan che tao. Ve thong so ky – chien thuat, Malisan co chieu dai 15 m (49 ft 3 in), truc ngang rong 3 met (9 ft 10 in) va mon nuoc 2,05–3 m (6 ft 9 in–9 ft 10 in); tau co trong luong choan nuoc tieu chuan 35,4 t (34,8 tan Anh) khi noi, va 45 tan (44 tan Anh) khi lan; đo lan sau toi đa 55 m (180 ft 5 in). Con tau đuoc trang bi toi đa hai ong phong ngu loi co 450 milimet (17,7 in) nam ngoai ria hai ben man. Voi thiet ke tho so, viec nap ngu loi chi co the thuc hien khi tau đi noi, va phai thao do cac bo phan xi lanh phia sau ong đe co the nap ong đan moi. Theo nha su hoc Freivogel, Malisan co the su dung linh hoat giua hai loai vu khi thuy loi va ngu loi. Tai boong truoc, tau đuoc lap them mot sung may tren gia đo. Ngay duoi mui tau, no đuoc trang bi he thong sonar co nho. Vao giai đoan tac chien, Malisan hoat đong cung voi 4 thuy thu đoan; tuy nhien, luc luong chi con lai 2 nguoi trong thoi binh.
Du truoc đay, nhung chiec tau lop CB cung loai đuoc trang bi đong co đien Brown & Boveri manh me, voi cong suat 100 ma luc phanh (75 kW). Malisan đuoc van hanh boi hai đong co đuoc gan tren mot truc chan vit duy nhat: đong co diesel Isotta Fraschini D 80 tao ra cong suc tong cong 88,4 bhp (65,9 kW) o toc đo quay 1.850 vong/phut; va đong co đien Marelli Motore Corrente Contina MG 754 S tao ra cong suat 60 bhp (45 kW) o toc đo quay 1.650 vong/phut. Tau co đong co đien đuoc cap nguon tu 308 ac quy đat duoi phong đieu khien, va nhung ac quy nay đuoc sac khi tau van hanh đong co diesel đi tren mat nuoc. Malisan co toc đo toi đa 7,5 hai ly tren gio (13,9 km/h; 8,6 mph) khi đi noi, va 6 kn (11 km/h; 6,9 mph) khi đi lan. Khi tau noi, tam hoat đong toi đa đat 450 hai ly (830 km; 520 mi) va can moc 1.400 hai ly (2.600 km; 1.600 mi) o toc đo đuong truong 5 kn (9,3 km/h; 5,8 mph). Khi tau lan, tam hoat đong 60 nmi (110 km; 69 mi) o toc đo 3 kn (5,6 km/h; 3,5 mph). Vao giai đoan thuoc bien che cua Y, Malisan đuoc trang bi them mot chiec giuong nam danh cho thuy thu ben trong, va thoi gian hoat đong đoc lap tren bien du kien la 2 ngay đem. Lop CB cua no co toc đo toi đa khi lan tuong đuong voi tau ngam lop X cua Anh cung thoi ky.


Lich su phuc vu Vao giua nam 1942, nhung chiec tau lop CB đau tien đi đen Bien Đen đa đat đuoc mot so thanh tuu nhat đinh trong cac cuoc tan cong chong lai tau ngam cua Ham đoi Lien Xo. Khi Vuong quoc Y đau hang truoc phe Đong minh vao ngay 3 thang 9 nam 1943, luc luong Đuc đa thu giu CB-20 khi con tau chi moi hoan thanh khoang 60% tong tien đo lap rap va che tao. Thang 3 nam 1944, no đuoc hang Caproni đong hoan tat tai Milano voi muc đich phuc vu cho viec trinh sat bo bien. Khi hoan thien, CB-20 đuoc ban giao cho luc luong hai quan thuoc Cong hoa Xa hoi Y (RSI) – mot chinh quyen bu nhin do Đuc lap nen o The chien II, ton tai o mien Bac nuoc Y duoi su lanh đao cua Benito Mussolini. Con tau đuoc phan vao Đoi Tau Ngam so 1 Comandante Lombardo thuoc đon vi Decima Flottiglia MAS, mot đoi tau lam nhiem vu trinh sat va đua quan "biet kich" đe pha hoai cac vung can cu cua đich. Trong khoang thoi gian tu thang 9 đen thang 10 nam 1944, CB-20 đuoc đieu đong đen can cu hai quan tai Pola đe roi bi Quan đoi Nam Tu (truoc đay la luc luong Du kich Nam Tu) chiem giu vao ngay 2 thang 5 nam 1945. Khi quan đoi Nam Tu đanh chiem Pola, thuy thu đoan cua CB-20 đa co gang tron thoat, nhung do con tau bi hu hai vi trung min tu tinh cua Đuc o cua vao cang, khien ho buoc phai đua con tau quay tro lai Pola. Du đa đau hang truoc đo; song thuy thu cua CB-20 cung voi cac thanh vien trong đon vi Decima Flottiglia MAS đeu bi quan Nam Tu sat hai.
Cai ten CB-20 đuoc Hai quan Nam Tu đoi thanh Malisan – nghia la nipper hay little boy trong tieng Anh – va mang so hieu P-901. Tau đuoc chuyen đen xuong đong tau Uljanik tai Pula (truoc đay la Pola) đe sua chua, va cac trang thiet bi tu cac tau lop CB khac đang neo đau vinh vien đuoc su dung đe "tai trang bi" cho Malisan. Cac ky thuat vien cua Nam Tu đa thay đoi dien mao cho con tau bang cach thao do phan lan can tren noc, va trang bi mot khau sung may co 7,92 milimet (0,31 in) luu tru trong khoang, co the lay ra đe lap vao phia truoc tau khi can thiet. Trong thoi gian Malisan neo đau tai xuong sua chua, cac ky su tai đay đa ve ban thiet ke cua tau, co the dung đe che tao them cac tau ngam co nho khac cho Hai quan Nam Tu. Tuy nhien, lop Una do Nam Tu che tao vao nhung thap nien 1980 hoan toan khong mang đac điem nao cua lop CB.
Malisan chinh thuc đuoc bien che cho Hai quan Nam Tu vao nam 1953 o Pula. Tai đay, no đuoc su dung đe huan luyen cac thuy thu tau ngam moi. Con tau cung đuoc đua ra đe phuc vu viec đao tao cac thanh vien cua nhom tuan tra trong tac chien chong ngam o ngoai khu vuc đe chan song tai cang Pula cho đen kenh Fazana, vung đat nam giua bo bien phia tay cua Istria va quan đao Brijuni. Do kich thuoc nho va kho phat hien, Malisan phai tha bong bong khi khi muon bao hieu vi tri cho cac tau tuan tra khac. Thinh thoang, cac si quan cap cao cua hai quan va luc quan Nam Tu cung đuoc đua len Malisan đe ho lam quen voi khong gian ben trong tau. Malisan tung mang theo mot buc thu chuc mung sinh nhat gui toi Tong thong Nam Tu Josip Broz Tito qua vinh Pula, trong khuon kho su kien thuong nien mang ten Tiep suc Thanh nien (Relay of Youth) nham cung co su sung bai ca nhan đoi voi nha lanh đao. Con tau cung tung thuc hien mot chuyen hai hanh dai qua cac thanh pho ven bien Nam Tu nhu Pula, Rijeka va Zadar. Do viec bao duong lien tuc gap phai nhieu tro ngai, con tau đa bi loai khoi bien che hai quan vao ngay 30 thang 9 nam 1957.


So phan Malisan đuoc tang cho bao tang Nikola Tesla Technical Museum tai Zagreb vao ngay 3 thang 10 nam 1959. Phan thap chi huy cua no đuoc thao do đe tien cho viec chuyen cho tren đuong sat. Trong chang đuong cuoi cung, nguoi ta đa dung xe cho tang đe van chuyen no toi Zagreb. Malisan co mot tau chi em la CB-26, tung bi đanh chim vao cuoi The chien II va sau đo đuoc luu giu o bao tang Henriquez Collection of War Material tai Trieste. Trong giai đoan 1987–1995, mot nha may thuoc so huu cua cuu chi huy CB-21 đa cho phuc dung lai con tau nay. Theo nguon tin cua Technical Museum bao cao nam 2021, CB-26 chua đuoc phuc hoi theo phien ban tot nhat va qua trinh phuc che con tau theo cach khong phu hop. Vao nam 2023, nha bao nguoi Croatia, Boris Svel đa đua tin rang cac trang thiet bi cua CB-26 đeu bi xuong cap tram trong. Hien tai, CB-26 nam trong bo suu tap cua bao tang Diego de Henriquez War Museum for Peace tai Trieste.
Technical Museum quyet đinh khoi phuc va sua chua Malisan vao nam 2007, khi dau hieu hu hong bat đau lo ra tren be mat con tau. Cong viec phuc che bat đau vao nam 2008, trong đo, tap trung vao phan noi that cua tau va thao do cac chi tiet co the tach roi o khu vuc thap chi huy va khoang đong co. Cac nhan vien phuc che tai xuong đa cho ghi chep lai tinh trang cua cac bo phan truoc khi thao ra va sau khi lap. Ho cung su dung mot can cau rieng đe nang cac thiet bi nang hon 100 kilogam (220 lb) nhu may nen khi va đong co đien ra khoi tau. Cac phan ngoai that nhu ong phong ngu loi, đuoi tau va truc chan vit đuoc thao ra va sua chua tu nam 2009. Con tau đuoc đat tren mot gia đo cao 80 cm (31 in) đe khach tham quan co the de dang tiep can. Theo le nay, du khach co the treo xuong ben trong tau ngam thong qua mot cua sap nhu cach ban đau. Toan the viec phuc dung con tau đuoc tien hanh giua su hop tac cua Technical Museum, Vien Hang hai, Khoa Co Khi Che Tao May va Ky thuat tau thuy cua Đai hoc Zagreb; cac cong ty Bastina d.o.o. va EPO-Oroslavje duoi su giam sat cua Zoran Kirchhoffer, chuyen gia phuc che cao cap cua Technical Museum. Sau khi phuc che, con tau mang kieu son va ten theo nguyen ban goc Y; thay vi dien mao va so hieu cua no trong thoi gian phuc tai Hai quan Nam Tu. Con tau đuoc phuc dung hoan tat va trung bay cong khai vao ngay 8 thang 4 nam 2010.
Truoc đo, bao tang Technical Museum đa tuyen bo mot cach khong chinh thuc rang dien mao kieu Y cua con tau co "y nghia lich su cao hon" va "ten cung co hieu goc Y cua no đuoc ghi chep ro rang va đang tin cay hon". Tuy nhien, Boris Svel sau khi tro ve tu chuyen tham quan trien lam vao nam 2013 đa bay to rang giai thich cua bao tang ve viec giu lai dien mao Y cho con tau la chua hop ly. Theo cach hieu nay, Y co hon hai muoi chiec tau ngam cung loai đang phuc vu; trong khi Nam Tu thi chi co mot chiec duy nhat. Nha bao Svel cung chat van bao tang bang cach đat cau hoi tai sao cho rang Malisan cung co hieu goc Y cua no lai đuoc ghi nhan ro rang va đang tin cay hon so voi khi con tau phuc vu trong Hai quan Nam Tu. Đong thoi, nha bao Svel đua ra đe nghi rang, bang mo ta con tau tai bao tang nen đuoc cap nhat nhieu thong tin chi tiet hon ve thoi ky no thuoc bien che cua Hai quan Nam Tu.


Ghi chu Chu thich Nguon tham khao = Sach =
Compton-Hall, Richard (2004). Submarines at War 1939–45 [Nhung chiec tau ngam trong Chien tranh the gioi thu hai] (bang tieng Anh). Penzance: Periscope Publishing. ISBN 978-1-904381-21-1.
De Grand, Alexander J. (2000). Italian Fascism: Its Origins & Development [Chu nghia phat xit Y: Nguon goc va su phat trien] (bang tieng Anh) (an ban thu 3). Lincoln, Nebraska: University of Nebraska Press. ISBN 0-8032-6622-7.
Delgado, James (2012). Silent Killers: Submarines and Underwater Warfare [Nhung sat thu duoi long bien: Tau ngam va chien tranh duoi nuoc] (bang tieng Anh). Oxford: Osprey Publishing. ISBN 978-1-84908-861-9.
Fraccaroli, Aldo (1974). Italian Warships of World War II [Tau chien Y trong The chien II] (bang tieng Anh). London: Ian Allan Publishing. OCLC 834485650.
Freivogel, Zvonimir (2021). Warships of the Yugoslav Navy: Yugoslav Warships and their Fates 1945–1991 [Luoc su ve tau chien Hai quan Nam Tu trong giai đoan 1945–1991] (bang tieng Anh). Zagreb, Croatia: Despot Infinitus. ISBN 978-953-366-006-6.
Stille, Mark (2014). Axis Midget Submarines: 1939–45 [Tau ngam co nho cua Phe Truc trong nhung nam 1939–45] (bang tieng Anh). Oxford: Osprey Publishing. ISBN 978-1-4728-0122-7.
Manglik, Mr. Rohit (2024). Design Principles of Ships and Marine Structures [Nguyen ly thiet ke tau thuy va cong trinh bien] (bang tieng Anh). EduGorilla Publication. ISBN 9368176213.
Greene, Danny (1984). Cruising Sailboat Kinetics: The Art, Science, and Magic of Cruising Boat Design [Co hoc tau buom: Nghe thuat, khoa hoc va su ky dieu trong thiet ke tau thuyen] (bang tieng Anh). Seven Seas Press. ISBN 0915160692.


= Trang web =
"'Izronio' najvazniji eksponat Tehnickog muzeja" [Hien vat quan trong nhat cua Technical Museum chinh thuc ra mat] (bang tieng Serbo-Croatia). tportal.hr. ngay 7 thang 4 nam 2010. Ban goc luu tru ngay 29 thang 9 nam 2023. Truy cap ngay 4 thang 10 nam 2023.
"Price iz muzejske radionice" [Nhung cau chuyen tu xuong phuc che hien vat cua bao tang] (bang tieng Serbo-Croatia). Technical Museum. 2011. Ban goc luu tru ngay 5 thang 3 nam 2016. Truy cap ngay 4 thang 10 nam 2023.
Svel, Boris (ngay 23 thang 3 nam 2013). "Zavirimo u podmornicu!" [Kham pha ben trong tau ngam!] (bang tieng Serbo-Croatia). Obrana i sigurnost [Defence and Security]. Luu tru ban goc ngay 3 thang 10 nam 2017. Truy cap ngay 4 thang 10 nam 2023.