Bang giao Đai Viet thoi Ly phan anh cac hoat đong ngoai giao cua chinh quyen nha Ly tu nam 1009 đen nam 1225 trong lich su Viet Nam.


Hoan canh Nam 1009, Ly Cong Uan len ngoi vua, thay the nha Tien Le, lap ra nha Ly. Ngay sau khi len ngoi, Ly Thai To đa chu đong thiet lap quan he ngoai giao voi đoi tac quan trong nhat đuong thoi la trieu đinh nha Tong o phuong Bac. Viec ngoai giao thoi Ly co tinh ke tuc cac hoat đong ngoai giao đa thiet lap tu thoi Đinh, thoi Tien Le truoc đo.


Voi nha Tong = Thoi Bac Tong =
Ngay trong nam 1010 khi moi len ngoi, Ly Thai To đa bat đau sai su sang nha Tong. Su kien nay mo đau cho moi quan he bang giao trong 2 the ky giua nha Ly voi nha Tong cua Trung Quoc. Theo đanh gia cua cac su gia, viec tich cuc va chu đong quan he voi phuong Bac nham gian tiep khang đinh chinh thong cua nha Ly va su ton tai cua nuoc Đai Co Viet.
Duoi thoi Ly Thai To va Ly Thai Tong, viec trieu cong nha Tong dien ra đeu đan. Khi Đai Co Viet co vua moi, nha Tong đeu sai su sang phong vuong. Trong vong 46 nam thoi 3 vi vua đau tien cua nha Ly, su sach chi ghi nhan 3 lan nha Tong sai su sang phong vuong cho nha Ly khi cac vua moi len ngoi, khong co nhung hoat đong ngoai giao trong thoi cac vua cai tri nhu thoi Đinh va Tien Le.
Sang thoi Ly Thanh Tong, nam 1057 nha Ly sai su sang cong thu la cho nha Tong, bao la con lan. Vua Tong nghe loi Tu Ma Quang (so khong chac la con lan thi cac nuoc khac che cuoi), lien thuong cho su Đai Viet roi sai mang con thu ve. Ly Thanh Tong gian nha Tong, cho la phan phuc, nam 1059 ben mang quan đanh vao Kham chau đe thi uy roi rut ve. Sau lan hoa đam nam 1060, hoat đong ngoai giao đuoc noi lai. Nam 1067, nha Tong sai su sang gia phong Ly Thanh Tong lam Nam Binh vuong va Khai phu Nghi đong tam ty. Đo la lan đau tien nha Tong cu su sang Đai Viet khong vi viec thay ngoi vua cua nha Ly.
Ngoai muc đich bao tang, mung vua moi, ket hieu, cac vua Ly con sai su sang nha Tong khi đanh thang Chiem Thanh, nham gian tiep the hien cho nha Tong biet Chiem Thanh la thuoc quoc cua minh. Nha Tong khong the hien su phan đoi viec đo va giu thai đo mem mong. Nam 1078 khi su Đai Viet la Đao Tong Nguyen cham tran su Chiem Thanh o Bien Kinh, nha Tong lo ngai, sai nguoi bo tri thu xep noi an o va thoi gian va đia điem vao chau co to ra co su phan biet giua hai nuoc nham xoa diu phia Đai Viet.
Theo thong ke cua Hoang Xuan Han, trong 63 nam đau thoi Ly, nha Ly đa cu 23 đoan su bo sang nha Tong, trong đo 13 lan voi muc đich ket hieu va ta on, 3 lan bao tin thang tran khi vua đanh Chiem Thanh, 7 lan la cac muc đich khac (bao tang, mung vua Tong len ngoi, xin kinh Phat...).
Sang thoi Ly Nhan Tong, chi vai nam sau khi nha Ly tiep nhan chuc Giao Chi quan vuong cua vua Tong, chien tranh Tong-Ly no ra. Sau khi chien tranh cham dut, viec ngoai giao giua 2 nuoc tap trung vao van đe đat đai bien gioi Tong va Đai Viet. Le Van Thinh – thu khoa đau tien cua Đai Viet nam 1075 – đuoc giao đi đam phan voi nha Tong, ket qua toi nam 1084, phan lon đat đai bi Tong chiem đong trong chien tranh đuoc tra lai cho Đai Viet.
Cuoi nam 1126, đoan su bo Đai Viet sang nha Tong, nhung chi đen Que Chau (Quang Tay) thi đuoc quan chuc tai đo đe nghi quay ve, vi quan cac tran xung quanh đa đuoc đieu het đi chong quan Kim đang đanh Bien Kinh, ngua tram va phu tram khong đu phuc vu su đoan Đai Viet. Ket qua su đoan mang le vat tro ve nuoc.


= Thoi Nam Tong =

Tu nam 1127, nha Tong bi mat phuong bac ve tay nguoi Kim, phai chay xuong Lam An (Hang Chau) đong đo. Quan he ngoai giao giua nha Ly voi Nam Tong van đuoc duy tri, tham chi co lan nam 1156 thoi Ly Anh Tong, cong pham cho nha Tong co gia tri kha lon. Le Van Sieu cho rang đang ra nha Ly nen nhan thoi co suy yeu cua Nam Tong đe thuc hien nhung cuoc bac phat nhu Ly Thuong Kiet tung lam thi co the mo mang cuong tho phia bac.
Đoi lai viec nha Ly giu quan he huu hao khi nha Tong đa suy, nam 1164 khi su than Doan Tu Tu, Ly Bang Chinh sang Lam An, vua Tong Hieu Tong tiep đon va ban lenh đoi ten"Giao Chi"thanh"An Nam", phong Ly Anh Tong lam"An Nam quoc vuong"; nghia la trong quan he ngoai giao giua Tong va Viet tu đo, Đai Viet khong con la mot quan ma chinh thuc đuoc coi la mot nuoc phien thuoc, mang ten An Nam.
Tu nam 1206, do loan lac trong nuoc, viec sang su tien cong nha Tong khong đuoc thuc hien cho toi het thoi Ly (1225).
Cac su gia đa thong ke đuoc trong thoi gian ton tai 216 nam, nha Ly đa 57 lan sai su sang nha Tong. Nhung lan cu su sang phuong Bac, nha Ly đeu chon nguoi co hoc thuc, co tai ung đoi, biet lam tho. Cac su đoan luon the hien tinh than tu ton dan toc, giu the dien quoc gia.
Viec trieu cong nha Tong chi nham đat đuoc su cong nhan ben ngoai cua trieu đinh phuong Bac, giam bot xung đot bien gioi, tao ra moi truong on đinh đe phat trien kinh te - xa hoi trong nuoc. Ben trong, cac vua Ly van the hien su tu ton, đoc lap tu chu. Cac vua Ly tuy nhan tuoc phong cua nha Tong nhung van co nien hieu rieng, an tin rieng trong qua trinh cai tri đat nuoc, khong bao gio dung cac chuc vu do nha Tong phong (Giao Chi quan vuong, Tinh Hai tiet đo su, Nam Binh vuong…).


Voi nha Kim Nuoc Kim (nha Kim) khi đo đang rat hung manh o mien bac Trung Hoa, uy hiep nuoc Nam Tong thuong xuyen nhung cung rat ton trong Đai Viet. Sau khi đa co hoa binh voi Nam Tong, nam 1168, Kim The Tong sai su gia vuot qua lanh tho Nam Tong đen nuoc Đai Viet va đo cung la lan duy nhat nha Kim co quan he ngoai giao voi Đai Viet.
Cung voi su nha Kim, su Nam Tong cung đen Đai Viet luc đo. Vua Ly Anh Tong sai cac quan đon tiep su gia ca hai nuoc chu đao nhung khong cho đoan su gia hai nuoc gap nhau.


Voi Chiem Thanh Cung viec cung co quan he voi phuong Bac, nha Ly chu trong toi bien gioi phia nam. Sau khi bi Le Đai Hanh đanh bai nam 982, Chiem Thanh đa to ra than phuc. Tu thap ky 90 cua the ky X, Chiem Thanh đa vai lan sai su sang Đai Co Viet, quan he hoa thuan cua hai ben đuoc giu toi het thoi Tien Le. Sau khi Ly Thai To len ngoi, Chiem Thanh sai su sang dang su tu nam 1011.
Tu đo viec cong cua Chiem Thanh sang Đai Viet kha đeu đan, vai nam 1 lan, tham chi giai đoan 1081-1088 la moi nam 1 lan. Cac cong pham cua Chiem Thanh gom su tu, voi trang, ca sau, to lua, vang bac…
Trong giai đoan quan he tot đep, vua Chiem la Jaya Harivarman đa cho con gai sang lam cung phi cho Ly Anh Tong. Su sach cung ghi lai lan duy nhat vua Chiem Thanh toi Đai Viet xin sac phong la Suryavarman (1192-1203), do vi vua nay đa cat đut quan he voi Chan Lap nen muon dua vao Đai Viet. Nam sau, Ly Cao Tong sai su sang phong vuong cho Suryavarman.
Tuy trieu cong kha đeu đan nhung Chiem Thanh khong hoan toan than phuc Đai Viet, ma van thi thoang mang quan cuop pha vung bien gioi khien nha Ly phai dung toi bien phap quan su đe ngan chan. Nha Ly giu quan he voi Chiem Thanh bang bien phap vua cuong vua nhu nham bao ve bien gioi, gay thanh the o phia nam nham kiem che am muu xam luoc cua nha Tong o phuong Bac.
Co mot so thoi gian gian đoan trong quan he 2 ben, nhu khi Ly Thai Tong moi len ngoi, Chiem Thanh suot 16 nam khong tien cong, dan đen viec Thai Tong than chinh đanh Chiem hoac giai đoan chien tranh giua nha Ly voi nha Tong.
Cac su gia thong ke đuoc trong thoi Ly, Chiem Thanh đa 43 lan sai su sang cong. Sang đau the ky XIII, trong nuoc Đai Viet xay ra loan lac, nha Ly ngay cang suy yeu, Chiem Thanh khong thuc hien ngoai giao va tien cong nua.


Voi Chan Lap Khi nha Ly thanh lap va phat trien cung la thoi ky vuong trieu Angkor đang phon thinh, tu cac vua Suryavarman (1002-1050), Hasharvarman (1066-1089), Suryavarman II (1113-1150) va Jayavarman VII (toi sau 1200). Tu khi nha Ly moi thanh lap, Chan Lap đa cho su sang đat quan he.
Cac su gia thong ke đuoc trong 2 the ky XI va XII, Chan Lap co 13 lan cu su sang Đai Viet. Trong quan he ngoai giao giua 2 nuoc con co ca giao luu ve ton giao, trong nhieu lan su gia Chan Lap sang Đai Viet co ca cac nha su va đao si Ba La Mon. Ho đuoc trieu đinh nha Ly moi tham gia cac nghi le đao Phat tai kinh thanh Thang Long. Theo di tich bia Preah Khan đuoc dung thoi Jayavarman VII, cac nha nghien cuu xac đinh đuoc trong nhung dip le lon cua Chan Lap, Đai Viet đa cu su gia sang mung va tang le vat. Tu cuoi the ky XII sang đau the ky XIII, ca nha Ly va Chan Lap đeu buoc vao thoi ky suy yeu, cac hoat đong ngoai giao va giao luu ton giao khong con đuoc duy tri.


Voi Ai Lao Thoi ky nha Ly moi thanh lap, Lao con o trong giai đoan cac bo toc do cac thu linh đung đau, mot dang nha nuoc so khai. Quan he ngoai giao giua Đai Viet va Lao đuoc su sach ghi nhan lau đau vao nam 1067, Ai Lao (ten goi Lao khi đo) dang vang bac, tram huong, sung te, nga voi va cac thu san vat đia phuong.
Viec ngoai giao hai ben khong đuoc duy tri thuong xuyen, do su thu đich giua hai ben. Nha Ly đa nhieu lan cu tuong đi đanh Ai Lao do nhung xung đot tai bien gioi vao cac nam 1048, 1159, 1183 va đeu thang loi.


Voi cac nuoc khac Đuong thoi, Đai Viet co quan he thuong mai voi khong chi quan he voi cac nuoc lang gieng, ma con co quan he thuong mai voi cac nuoc trong khu vuc nhu Xiem La, La Hoc, Lo Lac, Tam Phat Te, Đe Hi, Tay Ha, Lieu. Cac quan he kinh te đa thuc đay hoat đong ngoai giao chinh thuc.
Su sach xac nhan vao nam 1182 thoi Ly Cao Tong, vuong quoc Xiem La (Thai Lan) đa cu su sang tien cong Đai Viet va cac su gia xac đinh đo la lan đau tien Đai Viet co quan he ngoai giao voi nuoc nay.
Voi cac nuoc khac tai Đong Nam A, đuong thoi tinh on đinh lanh tho cua tung tieu quoc va kha nang to chuc lanh tho cua cac thu linh đia phuong con long leo, co nhieu xao tron nen đa lam han che kha nang giao thiep giua nha Ly voi cac nuoc nay.


Y nghia Cac su gia cho rang, ngoai viec thiet lap hoa binh voi cac nuoc xung quanh đe tao ra moi truong on đinh, phat trien kinh te - xa hoi trong nuoc, cac quan he ngoai giao voi mat đo lon thoi Ly khang đinh vi the cua nuoc Đai Viet voi cac quoc gia lang gieng ma con tang cuong kha nang giao luu van hoa, hieu biet lan nhau va su gan ket giua dan toc Viet va cac dan toc khac.


Xem them Nha Ly
Ngoai giao Viet Nam thoi Đinh


Tham khao Đai Viet su luoc, Nguyen Gia Tuong dich (1993), Nha xuat ban Tong hop TP Ho Chi Minh
Đai Viet su ky toan thu
Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc
Ngo Thi Si (2011), Đai Viet su ky tien bien, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Hoang Xuan Han (1996), Ly Thuong Kiet lich su ngoai giao va tong giao trieu Ly, Nha xuat ban Ha Noi
Nguyen Quang Ngoc chu bien (2010), Vuong trieu Ly, Nha xuat ban Ha Noi
Uy ban nhan dan thanh pho Ha Noi (2009), Ky yeu hoi thao khoa hoc"1000 nam vuong trieu Ly va kinh đo Thang Long, Nha xuat ban The gioi
Đao To Uyen chu bien (2008), Giao trinh lich su Viet Nam, tap 2, Nha xuat ban Đai hoc su pham
Đao Duy Anh (2005), Đat nuoc Viet Nam qua cac đoi, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Le Van Sieu (2006), Viet Nam van minh su, Nha xuat ban Van hoc


Chu thich