Nguoi khuyet tat la nguoi khiem khuyet ve ma vi the gay ra suy giam đang ke va lau dai đen kha nang thuc hien cac hoat đong, sinh hoat hang ngay. Theo DDA (Disability Discrimination Act – Đao luat chong phan biet đoi xu voi nguoi khuyet tat do Quoc hoi Anh ban hanh), khi xet ve mat thoi gian tac đong thi khiem khuyet keo dai hoac se co the keo dai ma it hon 12 thang binh thuong khong đuoc coi la khuyet tat, tru phi la bi tai đi tai lai, mot so nguoi co khiem khuyet keo dai hon mot nam thi van o trong dien cua DDA, ca khi ho se đuoc phuc hoi hoan toan . Con Đao luat ve nguoi khuyet tat cua Hoa Ky nam 1990 (ADA - Americans with Disabilities Act of 1990) đinh nghia nguoi khuyet tat la nguoi co su suy yeu ve the chat hay tinh than gay anh huong đang ke đen mot hay nhieu hoat đong quan trong trong cuoc song. Cung theo ADA nhung vi du cu the ve khuyet tat bao gom: khiem khuyet ve van đong, thi giac, noi va nghe, cham phat trien tinh than, benh cam xuc va nhung khiem khuyet cu the ve hoc tap, bai nao, đong kinh, teo co, ung thu, benh tim, tieu đuong, cac benh lay va khong lay nhu benh lao va benh do HIV (co trieu chung hoac khong co trieu chung) . Co su thong nhat tuong đoi ve đinh nghia the nao la khuyet tat cua hai đao luat nay.
Theo phan loai cua To chuc Y te The gioi, co ba muc đo suy giam la: khiem khuyet (impairment), khuyet tat (disability) va tan tat (handicap). Khiem khuyet chi đen su mat mat hoac khong binh thuong cua cau truc co the lien quan đen tam ly hoac/va sinh ly. Khuyet tat chi đen su giam thieu chuc nang hoat đong, la hau qua cua su khiem khuyet. Con tan tat đe cap đen tinh the bat loi hoac thiet thoi cua nguoi mang khiem khuyet do tac đong cua moi truong xung quanh len tinh trang khuyet tat cua ho (WHO, 1999). Con theo quan điem cua To chuc Quoc te nguoi khuyet tat, nguoi khuyet tat tro thanh tan tat la do thieu co hoi đe tham gia cac hoat đong xa hoi va co mot cuoc song giong nhu thanh vien khac (DPI, 1982). Do vay, khuyet tat la mot hien tuong phuc tap, phan anh su tuong tac giua cac tinh nang co the va cac tinh nang xa hoi ma trong đo nguoi khuyet tat song.
Theo thong ke nam 2011, Viet Nam co khoang 6.1 trieu nguoi khuyet tat, tuong đuong 7.8% dan so.


Khai niem = Khuyet tat va tan tat =
Đoi voi đa so nguoi Viet Nam, khuyet tat va tan tat la hai tu đe chi cung mot khai niem, tu nam 2009 tro ve truoc nguoi ta van dung song song chung tren ca phuong tien truyen thong đai chung va van ban phap quy. Trong cac phap lenh truoc đay cua nha nuoc Viet Nam, tan tat la cum tu đuoc chinh thuc su dung, song theo du thao nam 2009, tu khuyet tat nhieu kha nang se đuoc dung đe thay the tu tan tat trong cac bo luat. Nam 2010 Quoc hoi Viet Nam đa chinh thuc su dung cum tu nguoi khuyet tat thay cho tan tat trong cac bo luat ban hanh co lien quan.
Thong thuong tu khuyet tat đuoc cho la mang sac thai tinh cam, y nghia tot hon la tu tan tat. Nguoi ta cho rang tu "tan" trong cum tu tan tat goi đen hinh anh tieu cuc, tao cam giac khong con kha nang gi, khong con tuong lai va đieu đo anh huong khong tot đen no luc phan đau vuot kho khan. Tu "khuyet" mang nghia suy giam chuc nang nhung van co kha nang phuc hoi, van con hy vong. Nguoc lai cung co y kien cho rang đay chi la cac ten goi, cac nhan mac cho khai niem do vay khong can phai qua cau ne, cot yeu la thai đo va hanh vi thuc te. Tuy nhien xu huong chung đuoc khuyen nghi la su dung tu khuyet tat thay cho tu tan tat. Trong cuoc hoi thao do Van phong Đieu phoi cac hoat đong ho tro nguoi tan tat Viet Nam (NCCD) va To chuc Cuu tro va Phat trien (CRS) thuc hien thi co đen 17 tren tong so 19 y kien cho rang nen thay cum tu tan tat bang khuyet tat. Ngoai ra ban than nhung nguoi co khiem khuyet cung muon minh đuoc goi bang cum tu nguoi khuyet tat hon.


= Tu khiem khuyet cho đen khuyet tat =
Theo đinh nghia khuyet tat phai đam bao ca hai đieu kien la co khiem khuyet va khiem khuyet đo anh huong nghiem trong đen cuoc song. Noi ve khiem khuyet, đo la van đe rat thong thuong, va bat ky ai cung đeu co the bi khiem khuyet trong mot giai đoan nao đay cua cuoc song. Vay van đe chi con nam o cho khiem khuyet đo nghiem trong đen muc nao. Tuy nhien khai niem nghiem trong o đay khong hoan toan xac đinh đuoc mot cach đon nhat, boi vi no khong chi phu thuoc vao ban than khiem khuyet ma con phu thuoc vao boi canh van hoa, khoa hoc. Neu mot nguoi can thi kha nang trong thoi đai khong co kinh tro giup thi đo la mot van đe cuc rac roi va se bi coi la khuyet tat. Mot vi du khac, chang han mot co gai co vet seo dai o mat va trong kho coi (theo quan điem cua xa hoi) se bi anh huong nghiem trong đen hanh phuc cua co trong đo co long tu trong bi ton thuong va kha nang ket hon theo su tu lua chon thap. Nhung ro rang la co gai đo van co suc khoe the chat, tam than va giac quan binh thuong. Nhu vay su khuyet tat cua co do quan niem cua xa hoi tao thanh, chinh nhung quan niem cua xa hoi va cua chinh co đa han che co tri nhan đay đu gia tri cuoc song. Neu vet seo đo o vung bung van đe lai khac hoan toan...Nhung đieu tren cho thay, su cai tien cua khoa hoc cong nghe va su đieu chinh thai đo đung đan khien nhieu nguoi khuyet tat se đon gian chi la bi khiem khuyet. Mo hinh khuyet tat se giup hieu ro hon ve van đe nay.


= Mo hinh khuyet tat =
 
Co nhieu mo hinh khuyet tat, duoi đay chi trinh bay hai mo hinh chinh:
- Mo hinh y hoc cua khuyet tat: theo đo khuyet tat la tinh trang suy giam the chat, tinh than cua mot ca nhan anh huong xau đen chat luong cuoc song cua ca nhan đo. Nhu vay viec chua tri hoac kiem soat khuyet tat đong nghia voi viec xac đinh, tim hieu, cung nhu tac đong len khuyet tat. Do đo neu chinh phu, khu vuc tu nhan va toan xa hoi đau tu cho viec cham soc suc khoe va cac dich vu co lien quan đe chua tri cac khuyet tat ve mat y hoc se giup nguoi khuyet tat co mot cuoc song binh thuong. Mo hinh nay nhan manh đen ban chat cua chinh khuyet tat.
- Mo hinh xa hoi cua khuyet tat: theo đo nhung rao can va đinh kien cua xa hoi du la co chu y hay vo y la nhung nguyen nhan chinh xac đinh ai la nguoi khuyet tat va ai khong la nguoi khuyet tat. Mo hinh nay cho rang mot so nguoi co nhung khac biet ve mat tam ly, tri tue hoac the chat (nhung khac biet ma đoi khi co the coi la nhung khiem khuyet) so voi chuan muc chung, nhung nhung khac biet nay se khong dan đen cac kho khan nghiem trong trong cuoc song neu xa hoi co the giup đo va co suy nghi, ung xu tich cuc. Mo hinh xa hoi nhan manh toi su binh đang va chu trong đen nhung thay đoi can thiet cua xa hoi.


Nguyen nhan va cac dang khuyet tat va ty le Ve co ban, cac moi quan he khuyet tat co the đuoc tam chia thanh cac linh vuc sau:

Khuyet tat than the, tu chi, khuyet tat van đong
Suy giam cac giac quan: (mu, điec, khiem thinh, khiem thi, khong nhan đuoc mui vi)
Khuyet tat ve noi (cam, liu luoi), đoc (thieu nang đoc)
Khiem khuyet ve kha nang hoc hoi, luyen tap
Khuyet tat tam ly (tam than), bai nao
Thieu nang tri tue, tu ky
Lien quan đen cac nguyen nhan gay ra khuyet tat, co the phan biet giua:

Khuyet tat mac phai khi phat trien
- Ket qua tu chu ky sinh (trong khi sinh)
- Benh
- Ton that, thuong tich, vi du: bi bao hanh (bao luc), tai nan, chan thuong chien tranh
- Thong qua lao hoa
Khuyet tat bam sinh
- Do di truyen hoac nhiem sac the
- Ton that khi sinh (trong chu ky mang thai cua nguoi me), bat thuong bam sinh


= Ty le =
Ve ty le nguoi khuyet tat, cac con so đua ra rat khac nhau va đa dang, nguyen nhan la vi, co kha nhieu cac to chuc đanh gia, cua chinh phu cung nhu phi chinh phu...quan trong hon cac tieu chi khac nhau đa anh huong quyet đinh đen ket qua. Thong ke tren the gioi co khoang 10% nguoi khuyet tat tuong đuong voi 650 trieu nguoi (khao sat nam 2007). O Viet Nam theo thong ke cua tong cuc thong ke ve Bao cao đieu tra quoc gia ve nguoi khuyet tat nam 2016 hien co 6,2 trieu nguoi khuyet tat tu 2 tuoi tro len chiem 7,09% dan so  .
Ty le tuong đuong cua cac nuoc tren the gioi la:


 Tai Viet Nam  Dua tren Bang phan loai Quoc te ve chuc nang, khuyet tat va suc khoe (International Classification of Functioning, Disability and Health-ICF) cua To chuc Y te The gioi (WHO), tu nam 2006 Tong cuc Thong ke Viet Nam đa tien hanh khao sat, ho su dung mot so cau hoi ve khuyet tat theo phuong phap đanh gia chuc nang. Moi thanh vien tu 5 tuoi tro len cua ho gia đinh đuoc phong van 6 cau hoi đe đanh gia thuc hien cac chuc nang co ban cua con nguoi la: nghe, nhin, van đong, nhan thuc, kha nang ghi nho/tap trung, tu cham soc ban than, va chuc nang giao tiep. Nguoi tra loi tu đanh gia viec thuc hien cac chuc nang đo dua tren 4 muc phan loai sau: (1) Khong kho khan; (2) Kho khan; (3) Rat kho khan; va (4) Khong the thuc hien đuoc. Trong tai lieu nay, neu mot nguoi co phuong an tra loi la (2), (3) hoac (4) khi thuc hien bat ky chuc nang nao trong sau chuc nang noi tren se đuoc coi la khuyet tat.
Theo cach phan loai tren, ty le nguoi khuyet tat chung ca nuoc Viet Nam vao nam 2006 la 15,3%. Vung co ty le khuyet tat cao nhat la Đong Nam Bo, thap nhat la Tay Bac. Ty le nguoi khuyet tat khu vuc thanh thi cao hon khu vuc nong thon (17,8% so voi 14,4%).
Ty le nguoi khuyet tat nu cao hon nam (16,58% so voi 13,69%) ly do đuoc đua ra la nhom dan so nu cao tuoi chiem ty trong cao hon nhieu so voi nhom dan so cao tuoi la nam gioi.


Kho khan va anh huong Nguoi khuyet gap kho khan ve nhieu mat trong đo co hoc tap, viec lam, hon nhan, ky thi...Nhung kho khan đo tac đong qua lai lan nhau, la nguyen nhan va ket qua cua nhau do vay chung tao thanh mot vong luan quan. Su giup đo lon ve vat chat khong phai ai cung lam đuoc nhung ve tinh than thi khac - chung ta giup đuoc rat nhieu chi can su thanh tam ma thoi. Can tro lon nhat voi nguoi khuyet tat la ky thi, no la rao can vo hinh nhung tan nhan đay nhieu nguoi ra ben le cua cuoc song. Va ky thi khong phai la van đe thuoc vat chat, cua khoa hoc ky thuat - no la van đe thuoc tam ly, va su y thuc sau xa gia tri song cua con nguoi - ma khong phai la long thuong hai - nhung la long cam thong thuc su se chi huong cho hanh đong đung đan cua chung ta. Duoi đay trinh bay cu the nhung bat loi chung cua nguoi khuyet tat.


= Hoc tap =

Voi su gioi han cua minh, đac biet la o nguoi khuyet tat ve tri tue hoac co quan thu nhan cam giac (khiem thinh, khiem thi) kha nang tiep thu tri thuc la kha kho khan, khuyet tat van đong thi bi anh huong it hon. Nguoi khuyet tat can mot hinh thuc giao duc đac biet phu hop voi đac điem khiem khuyet cua minh - đieu nay đoi khi yeu cau đau tu ve co so vat chat nhieu hon so voi giao duc thong thuong, do đo neu su ho tro tu phia chinh quyen, co quan giao duc va ban than gia đinh khong tot, viec duy tri hoc tap tiep len cao hau nhu la bat kha thi.
Theo To chuc Giao duc, Khoa hoc va Van hoa cua Lien Hop Quoc 90% tre em khuyet tat o cac nuoc đang phat trien khong đuoc đua đen truong. Quy Nhi đong Lien Hop Quoc thi cho biet 30% so thanh nien đuong pho la tre khuyet tat. Ve trinh đo hoc van nghien cuu cua Chuong trinh ho tro phat trien cua Lien Hop Quoc (UNDP) thuc hien nam 1998 ti le biet đoc, biet viet o nguoi truong thanh bi khuyet tat tren toan cau la duoi 3%, o phu nu khuyet tat chi 1%. O nhung nuoc thuoc To chuc Hop tac va Phat trien Kinh te (OECD), sinh vien khuyet tat co trinh đo cao van chua nhieu mac du con so nay đang co xu huong tang.
Theo Bo Lao đong Thuong binh va Xa hoi Viet Nam, trinh đo hoc van cua nguoi khuyet tat o Viet Nam rat thap. 41% so nguoi khuyet tat chi biet đoc biet viet; 19,5% hoc het cap mot; 2,75% co trinh đo trung hoc chuyen nghiep hay chung chi hoc nghe, va it hon 0.1% co bang đai hoc hoac cao đang. Nhin chung, chi co khoang 3% đuoc đao tao nghe chuyen mon, va chi hon 4% nguoi co viec lam on đinh. Hien co hon 40% nguoi khuyet tat song duoi chuan ngheo (Bo LĐTBXH, 2005).


= Viec lam =
Kho khan trong hoc tap anh huong truc tiep đen kha nang xin viec, trinh đo hoc van chung cua nguoi khuyet tat thap hon tuong đoi so voi cong đong. Ngoai ra mot so cong viec co nhung yeu cau ma nguoi khuyet tat kho thuc hien tot đuoc, đieu nay co the đuoc giam thieu bang cach tranh nhung viec lien quan đen han che cua minh, chang han khuyet tat o chan thi khong nen tim nhung viec phai đi lai qua nhieu. Mot so khac thi yeu cau ngoai hinh va suc khoe tot, đay cung la nhung cong viec ma ho kho co the tiep can.
Theo uoc tinh cua To chuc Lao đong Quoc te (ILO-International Labour Organization) co khoang 386 trieu nguoi tren the gioi trong đo tuoi lao đong bi khuyet tat. Ty le that nghiep cua nguoi khuyet tat o mot so quoc gia len đen hon 80%. Thong thuong nguoi su dung lao đong cho rang nguoi khuyet tat khong the lam viec.
Nam 2004, cuoc đieu tra o Hoa Ky cho thay chi co 35% nguoi khuyet tat trong đo tuoi lao đong đang co viec lam (mac du con so nay cung đa kha tot so voi cac nuoc khac), trong khi đo 78% nguoi khong khuyet tat trong đo tuoi lao đong co viec lam. Hai phan ba trong so nguoi khuyet tat that nghiep noi rang ho muon lam viec nhung khong the tim đuoc viec.
Nghien cuu cua Đai hoc Rutgers nam 2003 cho biet 1/3 so nguoi su dung lao đong đuoc khao sat cho rang, nguoi khuyet tat co the khong co hieu qua thuc hien cong viec theo yeu cau nhiem vu. Thu hai, ly do pho bien nhat cho viec khong thue nguoi khuyet tat la su so hai phai đau tu cac thiet bi ton kem.


= Hon nhan =

Nguoi khuyet tat kho lap gia đinh hon nguoi binh thuong, đieu nay co nhieu nguyen nhan. Theo nguyen ly chung thi con nguoi co xu huong lua chon ban đoi co bo gien tot, do vay nguoi khuyet tat thuong bi cho la lua chon "duoi tieu chuan", bang chung la 17% nguoi đuoc hoi o Thai Binh, 16% o Quang Nam - Đa Nang va 25% o Đong Nai con co y nghi rang nguoi khuyet tat chi nen ket hon voi nguoi khuyet tat - mot quan điem the hien su phan biet đoi xu het suc ro rang. Thu nua neu mot nguoi lanh lan yeu nguoi khuyet tat, gia đinh - đac biet la bo me cua nguoi khong khuyet tat thuong phan đoi vi ho so rang neu lay con ho se kho. Ngoai ra la nhung lo so ve di truyen, kha nang cham soc con cai yeu kem va kho khan sau nay do benh nang them, kinh te kho khan, xau ho voi xa hoi... Nguoi khuyet tat cung thuong co mac cam minh lam kho nguoi yeu voi suy nghi sai lam kieu nhu: Đang ra anh (co) ay se hanh phuc hon neu yeu va lay nguoi lanh lan. Du luan xa hoi noi chung co cach nhin phien dien, du luan cho rang se la đoi đua lech neu nhu mot co gai khoe manh lay mot chang trai khuyet tat (hoac nguoc lai) va nghi rang ho đen voi nhau vi mot ly do khac chu khong phai tinh yeu. Su thuc thi đung la co nhung kho khan nhat đinh nhung hanh phuc gia đinh khong chi phu thuoc duy nhat vao viec nguoi nao đo co khuyet tat hay khong.
Su ky thi tham chi đuoc the hien ca trong gioi tinh, va nhu thuong le, phu nu van la nguoi chiu thiet thoi nhieu hon - cung bi khuyet tat nhung nam gioi co kha nang lap gia đinh cao hon nu gioi nhieu, theo mot bao cao cua Vien Nghien cuu phat trien xa hoi (ISDS) thuc hien thi co đen 70% nguoi khuyet tat nam 15 tuoi tro len o Thai Binh ket hon, trong khi ty le nay o nu chi khoang 20%, tinh ra muc chenh lech la hon 3 lan. Tai Quang Nam, Đa Nang cung co muc chenh lech ve ty le nguoi khuyet tat khong ket hon kha lon (59% la nu, 33% la nam); Đong Nai (nu 66%, nam 51%). Khoang mot nua so nguoi khuyet tat o Thai Binh va Đong Nai đuoc hoi cho rang, ho khong the ket hon đuoc la do suc khoe. Con lai la do cong đong khong thong cam voi tinh trang khuyet tat cua ho (32 – 50%); gia đinh khong ung ho (8,2 – 21,4%). Cuoc khao sat nhung nguoi đa ket hon o Thai Binh con cho thay co đen 38% cho rang kho đam bao đuoc đieu kien song cho gia đinh; 30% cam thay nuoi con rat vat va va 10% sinh con bi di tat bam sinh; 8% khong hai long voi đoi song tinh duc va 5% thieu su thong cam va khuyen khich tu vo hoac chong. Đieu tra cung cho biet them rang nhom nguoi khuyet tat do chat đoc mau da cam va bam sinh kho ket hon hon nhieu nhom khuyet tat vi cac nguyen nhan khac.


= Tam ly =
Tam ly cua kha đong nguoi khuyet tat la mac cam, tu đanh gia thap ban than minh so voi nhung nguoi binh thuong khac. O nhung nguoi ma khuyet tat nhin thay đuoc - chang han nhu khuyet chi - ho co cac bieu hien tam ly giong nhu mac cam ngoai hinh (Body Dysmorphic Disorder), tuc la su chu trong qua muc đen khiem khuyet co the đen noi gay kho đau lon - mac du vay trong tam ly hoc, mac cam ngoai hinh khong đuoc chan đoan cho nguoi co khiem khuyet co the nghiem trong, roi loan tam ly nay chi huong toi nhung nguoi co khiem khuyet nho nhung lai cu cuong đieu chung len. Tiep đen mot anh huong khac can xet đen la am anh so xa hoi mot kieu tron tranh va so hai khi thuc hien cac hoat đong mang tinh cong đong nhu giao luu gap go o cho đong nguoi. Tuy nhien đieu nay khong phai luon luon đung, nguoi ta nhan thay o nhieu nguoi khuyet tat no luc ton tai va phat trien đac biet cao.


= Ky thi/Phan biet đoi xu =

Ky thi la van đe thuong xay ra voi nhom thieu so va mang mot so đac điem bi cho la bat loi. Nguoi ta bat gap thai đo đo voi nhom nguoi mac HIV, nhung nguoi đong tinh luyen ai, toi nhan sau khi ra tu... Nguoi khuyet tat cung khong tranh khoi va đieu đo cang lam ho kho khan hon đe co đuoc cuoc song binh thuong.
Nghien cuu cua Erving Goffman (1963) đa mieu ta ba loai ky thi (Discrimination):(1) "su ghe so ve co the" tuc la nhung ky thi lien quan đen nhung bien dang the chat; (2) "nhuoc điem ve tinh cach cua mot ca nhan" chang han nhu mot nguoi bi coi la thieu y chi neu co nhung đam me khong binh thuong hoac khong trung thuc; (3) "ky thi bo lac", tuc la ky thi ve sac toc, quoc tich hoac ton giao hoac la viec tham gia mot to chuc xa hoi bi khinh miet. Cong trinh sau đo cua Parker va Aggleton (2003) đa coi ky thi la mot qua trinh xa hoi, san sinh va tai san sinh ra nhung moi quan he ve quyen luc va su kiem soat. Ho cung nghien cuu ky thi đuoc su dung nhu the nao đe bien su khac biet thanh su bat binh đang, giup mot so nhom nguoi ha thap gia tri cua nhung nhom khac dua tren nhung thuoc tinh "khac biet" (Ogden va Nyblade, 2005). Theo đo tinh trang khuyet tat co the dan đen ky thi loai thu nhat (su ghe so ve bien dang co the), tuy nhien, mot so dang khuyet tat cung co the dan đen ky thi loai thu hai.
Nam 2007 đuoc su tai tro cua Quy Ford, Vien Nghien cuu Phat trien xa hoi (ISDS) đa tien hanh khao sat 4 tinh thanh o Viet Nam va đua ra mot vai con so thong ke sau đay ve quan điem cua cong đong ve nguoi khuyet tat - qua đo cho thay su phan biet đoi xu la lon nhu the nao, cac con so bien thien do su khac biet giua cac tinh:

Phan biet đoi xu boi chinh gia đinh minh (dua tren viec đat cau hoi voi nhung nguoi quen biet nguoi khuyet tat - ly do la nguoi trong gia đinh se khong noi that ve hanh vi phan biet đoi xu cua chinh ho):

Coi thuong nguoi khuyet tat (16%);
Coi la ganh nang suot cuoc đoi (40%);
Coi la vo dung (20,7%);
Thuong xuyen lang ma (14,2%);
Bo mac khong cham soc (8,5%);
Bo roi (7,1%);
Khong cho an (4,3%);
Khoa/xich trong nha (10,2%);
Bat đi an xin (1,5%).


= Bao luc =
Theo mot nghien cuu cua nuoc Anh, nguoi khuyet tat co nhieu kha nang la nan nhan cua bao hanh hoac ham hiep, va it co kha nang hon đuoc canh sat can thiep, bao ve phap ly hoac cham soc phong ngua. Nghien cuu khac cho thay rang bao hanh đoi voi tre em khuyet tat xay ra hang nam cao hon it nhat la 1,7 lan so voi nhung tre co cung vi the nhung khong khuyet tat. Phu nu va cac tre gai khuyet tat đac biet de bi ton thuong, lam dung. Mot cuoc khao sat nho trong nam 2004 tai Orissa, An Đo, cho thay rang hau nhu tat ca phu nu va cac tre gai khuyet tat tung bi đanh o nha, 25% phu nu khuyet tat tri tue bi hiep dam va 6% bi buoc lam mat kha nang sinh đe bang vu luc. Nhu vay nguoi khuyet tat noi chung de tro thanh đoi tuong cua bao luc hon, ca ve mat the xac lan tinh than.


Anh huong cua chien tranh Cac cuoc chien đa tao ra nhieu thuong binh va nan nhan. Tuy tung quoc gia co nhung chinh sach đac biet đe giup đo nhung nguoi nay. Trong thoi binh theo thoi gian ty le nguoi khuyet tat do chien tranh se giam dan thay vao đo ty le do tai nan giao thong, sinh hoat va trong luc lao đong se tang len.


= Anh huong chien tranh đen nguoi khuyet tat Viet Nam =
Viet Nam trai qua hai cuoc chien tranh co quy mo tan pha khung khiep. Nhung khuyet tat cua cuu binh va dan thuong co hau qua truc tiep tu bom đan hoac cac hanh vi tra tan va tu ham. Khuyet tat chan tay (khuyet chi) la nhung dang pho bien. Ve roi loan tam ly thi roi loan stress sau sang chan – mot dang am anh, so hai ve qua khu đau thuong, co the xay ra voi muc đo nang nhe khac nhau tuy theo đo tham khoc cua sang chan. 

Viec su dung khoang 76,9 trieu lit thuoc diet co co chua chat đoc dioxin trong giai đoan tu nam 1962-1971 ma quan đoi My rai xuong mien Trung va mien Nam Viet Nam voi muc đich ban đau chi la lam rung la cay rung đe quan đoi du kich Mat tran Dan toc Giai phong Mien Nam Viet Nam khong con noi an nap đa đe lai hau qua nghiem trong. Cac khuyet tat o nhung đua tre moi sinh tu cha, me tung bi phoi nhiem đuoc nhieu nguoi cho la co nguyen nhan truc tiep tu nhiem đoc dioxin va theo đo co the co tu 2,1 đen 4,8 trieu nguoi bi phoi nhiem truc tiep voi dioxin trong khoang thoi gian tren.  Vao thang 5/2007, Quoc hoi Hoa Ky đa phan bo khoan ngan sach 3 trieu USD nham khac phuc anh huong cua chat đoc da cam va moi truong tai mot so điem nong nhat va nam 2009 tang len 6 trieu USD . Cac nan nhan cua thu hoa chat đoc hai nay đa thuc hien vu kien hau qua chat đoc mau da cam trong Chien tranh Viet Nam nham đoi cac cong ty hoa chat san xuat phai boi thuong thiet hai, nhung đa bi toa an Hoa Ky bac đon vi cho rang đon kien khong chung minh đuoc bang chung khoa hoc ve moi lien he giua cac khuyet tat va thuoc diet co, va so luong nan nhan that su.
Đe giam thieu ganh nang, Chinh phu Viet Nam co cac chinh sach ho tro cho thuong binh va nan nhan chien tranh trong đo co ho tro kinh te bang cach tro cap luong hang thang, xay nha tinh nghia hay giam hoc phi, uu tien cho nhung nguoi la con cai cua thuong binh. Tuy nhien van co nhung loi phan nan rang cac ho tro nay la khong tuong xung va đoi khi to ra qua cham tre.


= Phat xit Đuc va cuoc tham sat nguoi khuyet tat =

Đuc quoc xa khong chi la tham hoa đoi voi nguoi Do Thai, chu nghia phan biet chung toc, chu nghia toan tri va long ham muon tao ra mot dan toc thuong đang đa đua đay ho đen nhung tu tuong va hanh vi đuoc xep vao loai khung khiep nhat trong lich su loai nguoi. Đuc Quoc xa nam lay y tuong tu hoc thuyet chon loc tu nhien cua Charles Darwin, đac biet la y tuong ve su song sot cua ca the co kha nang thich nghi nhat trong vuong quoc cua loai vat đe đem ap dung may moc vao xa hoi loai nguoi. Theo đo thi ho cho rang viec đe nhung nguoi khuyet tat song va sinh con lam can tro toc đo cua qua trinh tien bo, tiep tuc duy tri su yeu kem cua chung toc, hay noi cach khac tieu diet nguoi khuyet tat se giup loai nguoi mau đat đuoc cuoc song sung tuc hon.
Hanh đong T4 (Action T4) la ten cua ke hoach do Karl Brandt- bac si rieng cua Adolf Hitler cam đau nham loai bo nguoi khuyet tat ve the chat cung nhu tinh than (trong đo co benh nhan tam than, nguoi thieu nang tri tue, nguoi đong tinh luyen ai - can luu y rang o thoi điem đo đong tinh luyen ai van bi coi la benh va la mot bat thuong thuoc tam ly...). Trong chuong trinh nay, cac nan nhan bi giet bang cach tiem thuoc đoc hoac bang phun hoi ngat carbon monoxit. Theo uoc tinh co khoang 275 ngan nguoi khuyet tat đa bi giet chet.


Nguoi khuyet tat o cac quoc gia Kho đe uoc tinh chinh xac so nguoi khuyet tat tren the gioi va tung quoc gia. Mac du co nhieu cach đinh nghia khac nhau ve khuyet tat, nhung cac nha nhan khau hoc đeu đong y rang co rat nhieu nguoi khuyet tat tren the gioi. Theo uoc tinh cua To chuc Y te The gioi nam 2012, dan so the gioi la 6,5 ty nguoi. Trong đo, co khoang 650 trieu nguoi, tuong đuong 10%, bi khuyet tat trung binh hoac nang. Theo uoc tinh cua To chuc Lao đong Quoc te nam 2018, tren the gioi co khoang mot ty nguoi mac khuyet tat, tuong đuong mot phan bay dan so toan cau. Trong đo, 80% song o cac nuoc đang phat trien va 80% thuoc đo tuoi lao đong. Viec loai tru nguoi khuyet tat khoi luc luong lao đong co the khien tong san pham quoc noi giam toi 7%.


= Viet Nam =
Phap lenh ve nguoi tan tat cua nuoc Cong hoa Xa hoi Chu nghia Viet Nam đinh nghia nguoi tan tat nhu sau: "khong phan biet nguon goc gay ra tan tat, nguoi tan tat la nguoi bi khiem khuyet mot hay nhieu bo phan co the hoac chuc nang bieu hien duoi nhung dang tan tat khac nhau, lam suy giam kha nang hoat đong, khien cho lao đong, sinh hoat, hoc tap gap nhieu kho khan. Thong ke cua Chinh phu Viet Nam nam 2003 cho thay co tren 5 trieu nguoi khuyet tat, chiem 6,3% tong dan so. Theo gioi tinh thi, 63,5% nguoi khuyet tat la nam gioi va chi co 36,5% la nu, cac con so thong ke khac moi hon o 4 tinh Thai Binh, Quang Nam, Đa Nang va Đong Nai cho ket qua tuong tu trong đo nam gioi van chiem nhieu hon voi con so xoay quanh khoang 60%.
Bo Lao đong – Thuong binh – Xa hoi (MOLISA) đuoc giao trach nhiem giai quyet cac van đe ve nguoi khuyet tat, đong thoi co trach nhiem đieu phoi viec thuc hien phap luat lien quan đen van đe nguoi khuyet tat. Cac Bo nganh khac co lien quan gom:

Bo Giao duc va Đao tao
Bo Y te
Bo Xay dung
UBND cap tinh, cap huyen va cap xa la nhung đon vi thuc hien truc tiep cac chinh sach lien quan đen van đe nguoi khuyet tat.
Chinh phu Viet Nam đa thong qua va thuc thi nhieu luat, chinh sach, quy đinh va sang kien lien quan đen nguoi khuyet tat, ke ca quyen tiep can viec lam ben vung va hieu qua, trong đo phai ke đen nhung van ban chu yeu sau: 

Hien phap nuoc Cong hoa Xa hoi Chu nghia Viet Nam đuoc Quoc hoi thong qua nam 1992 va sua đoi nam 2001. Viec bao ve nguoi khuyet tat đuoc neu tai Đieu 59 va 67.
Phap lenh Nguoi Khuyet tat (1998). Đieu 9 nghiem cam moi hanh vi phan biet đoi xu hoac nguoc đai nguoi khuyet tat.
Bo Luat Lao đong (nam1994). Phan III cua Bo Luat quy đinh ve viec lam cho nguoi khuyet tat tai co quan va doanh nghiep. Đieu 123 neu chi tieu 2% đen 3% luc luong lao đong trong doanh nghiep phai la nguoi khuyet tat.
Luat Đao tao Nghe (nam 2006)
Bo Quy chuan va Tieu chuan ve tiep can đoi voi nguoi khuyet tat (2002), đua ra nhung tieu chuan tiep can cap quoc gia.
Ban Đieu phoi Quoc gia ve Van đe Nguoi khuyet tat (2001).
Đe an Tro giup Nguoi Khuyet tat cua Chinh phu giai đoan 2006-2010. Đuoc phe duyet thang 10 nam 2006. Đe an đua ra phuong phap tiep can toan dien đoi voi van đe nguoi khuyet tat voi viec mo rong đoi tuong tham gia đe an va co su tham gia cua nhieu bo nganh lien quan.
Giao duc hoa nhap tam nhin toi nam 2015. Chinh phu đat muc tieu thuc hien giao duc hoa nhap cho tat ca tre em khuyet tat vao nam 2015.
Luat Nguoi Khuyet tat moi đang đuoc du thao (tu thang 5 nam 2009) va du tinh đuoc Quoc hoi thong qua vao nam 2010.
Viet Nam van đuoc su tro giup cua quoc te đe ho tro nguoi khuyet tat, nhu trong nam 2008, Hoa Ky đa tai tro hon 2,6 trieu USD mo rong hai du an tro giup nguoi khuyet tat tai Viet Nam .


= Hoa Ky =
Theo bao cao cua Trung tam Kiem soat va Phong ngua Dich benh Hoa Ky, nam 2016, khoang 25% dan so Hoa Ky mac khuyet tat. Trong đo, 10% thanh nien tre mac khuyet tat ve tam than. Ty le gap van đe ve di chuyen cao nhat o nguoi trung nien va nguoi cao tuoi, lan luot la 18,1% va 26,9%. Theo chung toc hoac dan toc, nguoi Chau A co ty le khuyet tat thap nhat, khoang 10%. Nguoi My ban đia co ty le khuyet tat cao nhat, khoang 30%. Nguoi My goc Phi co ty le khuyet tat cao hon nguoi da trang (16%) va nguoi goc Tay Ban Nha (17%).


= Canada =
Theo Khao sat Nguoi khuyet tat Canada nam 2017, 22,3% nguoi Canada tren 15 tuoi mac khuyet tat, tuong đuong 6,2 trieu nguoi. Ty le khuyet tat o nguoi cao tuoi tren 65 tuoi cao gap đoi so voi nam gioi trong đo tuoi lao đong (38% so voi 20%) va cao hon nu gioi trong đo tuoi 25-65 (24,3%).  Theo Đieu tra Nguoi khuyet tat Canada nam 2017, ty le khuyet tat cao nhat o Canada la o nguoi Nam A tren 15 tuoi, voi 4%. Ty le nay thap hon đang ke o nguoi My Latinh, chi 1%.


= Australia =
Theo Cuc Thong ke Australia, ty le nguoi khuyet tat o Uc la 20%, tuong đuong 4,4 trieu nguoi. Trong đo, hon 25% la nguoi khuyet tat ve tam than hoac hanh vi. Ve phan bo theo gioi, ty le nam gioi khuyet tat cao hon mot chut so voi nu gioi, lan luot la 17,6 trieu va 17,8 trieu nguoi. Ve phan bo theo đo tuoi, ty le nguoi khuyet tat cao nhat la o nguoi cao tuoi tu 65 tuoi tro len, đat 49,6%. Trong khi đo, ty le nguoi khuyet tat trong đo tuoi lao đong tu 15 đen 64 tuoi la 53,4%.


= Vuong quoc Anh =
Ty le nguoi khuyet tat o Vuong quoc Anh la 22%, tuong đuong 14,6 trieu nguoi. Ty le nay cao nhat o nguoi tren đo tuoi huong luong huu (42%), thap nhat o tre em (9%). Ve phan bo theo dan toc, nguoi da trang co ty le khuyet tat cao nhat (29%), tiep theo la nguoi lai (27%), nguoi chau A (22%), nguoi da đen (21%) va nguoi thuoc cac nhom dan toc khac (19%). Ve phan bo theo gioi, phu nu co ty le khuyet tat cao hon nam gioi (31% so voi 26%).


= Trung Quoc =
Theo nghien cuu cua Thu vien Y Khoa Quoc Gia, vao nam 2006, uoc tinh co khoang 84,6 trieu nguoi Trung Quoc song chung voi khuyet tat. Trong đo, ty le nguoi khuyet tat cao nhat la o hai nhom: nam gioi 18-44 tuoi (22,5%) va nu gioi 65-74 tuoi (22,8%). Ty le nguoi khuyet tat o Trung Quoc cung co su khac biet đang ke giua vung đo thi va nong thon. Tai nong thon, ty le nguoi khuyet tat cao hon, voi 72,4% nam gioi va 72,2% nu gioi, so voi 27,6% nam gioi va 27,8% nu gioi o thanh thi. Khuyet tat ve thinh giac va ngon ngu la pho bien nhat o Trung Quoc, voi 39,6% nam gioi va 36,2% nu gioi bi anh huong.


= Han Quoc =
Tai Han Quoc, ty le nguoi khuyet tat la 5,0%, tuong đuong 2,517 trieu nguoi. So voi nguoi dan khong khuyet tat, nguoi khuyet tat trung binh phai nam vien lau hon 2,6 ngay. Trong luc luong lao đong, 34,9% nguoi khuyet tat tham gia vao cac cong viec lien quan đen khuyet tat. Thu nhap binh quan cua cac gia đinh khuyet tat chi bang 71,3% so voi cac gia đinh noi chung. Theo thong ke, phan lon nguoi khuyet tat can ho tro trong viec lau don ve sinh va su dung phuong tien giao thong.


= Cac nuoc đang phat trien =
Khuyet tat la mot van đe suc khoe toan cau, anh huong đen moi quoc gia, nhung ty le khuyet tat cao hon o cac nuoc đang phat trien so voi cac nuoc phat trien. Theo To chuc Y te The gioi (WHO), khoang 15% dan so the gioi, tuong đuong 1,2 ty nguoi, song chung voi khuyet tat. Trong đo, 80% song o cac nuoc đang phat trien. Đieu nay đuoc cho la do mot vong luan quan trong đo khuyet tat dan đen ngheo đoi, va ngheo đoi lai lam tang nguy co khuyet tat.


Su giup đo May moc ho tro cho nguoi khuyet tat rat nhieu, tren tat ca cac phuong dien tu khuyet tat van đong cho đen tri tue hay cam giac. 

Van đong: Chan tay gia thuong đuoc thiet ke khi kha nang van đong van tuong đoi tot, ngay nay cac chat lieu cung nhu phan co khi cua cac bo phan gia đo rat tien bo, tuy nhien gia thanh lai cao, khong phu hop voi phan đong thu nhap cua nguoi Viet. Voi nhung nguoi bi nang o chan, xe lan la phuong tien ho tro huu hieu, thong thuong su di chuyen cua xe lan đuoc thuc hien bang tay, đoi voi nhung nguoi tay rat yeu ho đuoc thiet ke nhung chiec xe lan chuyen dung chay bang đien chi phai đieu khien bang nut bam.
Co quan thu nhan cam giac: nguoi nghe kem co cac may tro thinh đien tu nho gon voi kha nang phong đai cung nhu loc am tot. Nguoi suy giam thi luc o muc đo vua phai nhan đuoc su ho tro tu kinh mat, mot phuong tien co gia thanh binh dan. O nhung nguoi bi nang ma cac phuong tien quang hoc khong con co kha nang giup ich nua thi chu noi, bang ghi am va đac biet la cac may đoc tu đong se xuat hien. May đoc tu đong san pham cua cong nghe tong hop giong noi se tu đong đoc cac van ban thanh tieng, tuy nhien đe giong đuoc nguoi noi con la mot chang đuong dai. Cac ung dung thuoc chuyen nganh xu ly ngon ngu tu nhien co kha nang to lon giup ich cho nhung nguoi co khiem khuyet lien quan đen ngon ngu - mot cong cu nhan thuc va giao tiep co ban.


= Dung cu đac che =
Co nhieu dung cu va phuong tien đuoc đac che đe ho tro nguoi khuyet tat trong sinh hoat hang ngay, nhu xe lan, sach bao voi he thong cac dau cham noi Braille...


= Mot so phan mem ho tro =
Thi du nhu phan mem đoc tu đong tren may tinh hoac cac thiet bi cam tay đe giup nguoi khiem thi. Ngoai ra phai ke đen cac chuong trinh nhu tu đien, sach noi, trinh duyet web...He đieu hanh Windows XP cung co nhung thiet lap đe tao thuan loi cho nguoi khuyet tat, đe thuc hien cac thiet lap đo co the vao muc Accessibility Options co bieu tuong nguoi ngoi xe lan mau xanh la cay trong Control Panel. Cu the lam nhu sau: chon Start – Settings – Control Panel, nhay đup vao Accessibility Options. Trong hop thoai, se thay 5 the tuong ung voi 5 chuc nang: Keyboard, Sound, Display, Mouse, General. Nhung ho tro nay chu yeu tap trung vao nguoi khiem thi, khiem thinh va nhung nguoi kho thao tac binh thuong voi ban phim do di tat nao đo o tay.


= Nang cao kha nang tiep can va hoa nhap cong đong =

Nang cao kha nang tiep can la tao nhung đieu kien cho nguoi khuyet tat (thuong la khuyet tat van đong) co the su dung đuoc nhung cong trinh cong cong, phuong tien giao thong, cong nghe thong tin, dich vu van hoa, the thao, du lich va dich vu khac, đe giup ho khong bi co lap va co the hoa nhap lai voi cong đong. Cu the la nhung thiet ke kien truc đuoc xay dung trong mot cach ma chung co the đuoc dung boi nhung nguoi khuyet tat va nhung nguoi lon tuoi trong cung mot cach nhu nhung nguoi khong khuyet tat (binh thuong). O My, theo nhu Đao luat nguoi khuyet tat My nam 1990, nhung cong trinh xay dung moi, ca cong cong va tu nhan đeu phai tiep can đuoc. O Uc, Đao luat chong phan biet đoi xu voi nguoi khuyet tat 1992 co nhieu đieu khoan danh cho su tiep can.
Rong ra, qua nhung chien dich thong tin, cong đong nguoi binh thuong cung nhan biet, thong cam hon va biet cach cu xu phu hop voi nguoi khuyet tat, pha bo nhung rao can va đinh kien cua xa hoi.
Gan đay, Viet Nam cung bat đau chu y van đe nay. Theo Bo Luat Nguoi khuyet tat Viet Nam, co hieu luc tu ngay 01/01/2011 đinh nghia: "Tiep can la viec nguoi khuyet tat su dung đuoc cong trinh cong cong, phuong tien giao thong, cong nghe thong tin, dich vu van hoa, the thao, du lich va dich vu khac phu hop đe co the hoa nhap cong đong. Trung tam Nghien cuu va Phat trien Nang luc Nguoi khuyet tat tai Viet Nam đa co Du an Ban đo tiep can cho Nguoi khuyet tat đe tang su hoa nhap cua Nguoi khuyet tat voi cong đong va nang cao nhan thuc cua cong đong ve nhu cau hoa nhap chinh đang cua Nguoi khuyet tat trong su tiep can cac cong trinh dan dung va cong trinh cong cong. Đuoc su tai tro cua To chuc Nippon Foudation, "Trung tam song đoc lap" đa giup mot so nguoi khuyet tat khong bi co lap ma đuoc tro lai tham gia nhung sinh hoat cong đong, co the song hoa nhap, co kha nang đoc lap tu chu, cung nhu nhan đuoc thong cam cua nguoi binh thuong.


Khuyet tat, luat phap va van hoa = Ngay cua nguoi khuyet tat =
Ngay quoc te nguoi khuyet tat: Ngay 3 thang 12 (đuoc Đai hoi đong Lien Hop Quoc lua chon)
Ngay nguoi khuyet tat Viet Nam: Ngay 18 thang 4 
Sinh hoat đac biet cho nguoi khuyet tat:
Co nhieu sinh hoat đac biet chi danh rieng cho nguoi khuyet tat đe giup ho hoa nhap vao đoi song nhu The Van Hoi Cho Nguoi Khuyet Tat (Paralympic).


= Cong uoc LHQ ve quyen cua nguoi khuyet tat =

Cong uoc quoc te ve quyen cua nguoi khuyet tat la hiep uoc quoc te xac đinh cac quyen cua nguoi khuyet tat va nghia vu cua cac quoc gia tham gia. Mac du khong thiet lap cac nhan quyen moi nhung đay la cong uoc quoc te ve nhan quyen đau tien cua the ky 21, đong thoi cung la cong cu luat phap đau tien bao ve toan dien quyen cua nguoi khuyet tat.
Ngay 13 Thang 12 nam 2006, Lien Hop Quoc đa thong qua Cong uoc quoc te ve quyen cua nguoi khuyet tat, đen nay (thoi điem cua bai bao la nam 2008) đa co khoang 200 quoc gia tham gia ky ket. Viet Nam la thanh vien thu 118 tham gia ky Cong uoc vao thang 10/2007. Ngay 30/7/2009, tai tru so Lien hop quoc o New York, đai dien Chinh phu My cung đa ky cong uoc nay. Đay la cong uoc quoc te ve nhan quyen đau tien ma My đa ky trong gan mot thap ky qua.
Ong John Hendra - Đieu Phoi vien thuong tru Lien Hop Quoc tai Viet Nam đa co nhan xet nhu sau ve cong uoc:

Đuoc xay dung dua tren khuon kho Tuyen ngon nhan quyen, Cong uoc ve quyen cua nguoi khuyet tat đa co hieu luc tu ngay 3 thang 5 nam 2008 va lan đau tien, Cong uoc nay đa thiet lap quyen cua 650 trieu nguoi khuyet tat tren toan the gioi. Đay la hiep uoc đau tien mang lai vi the va quyen hop phap nhin nhan tinh trang khuyet tat nhu la mot van đe ve quyen con nguoi. Cong uoc nay con co y nghia đac biet khi thay đoi cach nhin đoi voi tinh trang khuyet tat la mot van đe xa hoi chu khong phai la van đe y te, va xac lap su dich chuyen tu phuong thuc tiep can theo huong nhan đao sang huong nhan quyen.


Chu thich Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Disabilities tai Wikimedia Commons
Luat ve nguoi khuyet tat do Quoc hoi ban hanh
Du thao Luat Nguoi khuyet tat trinh len Quoc hoi, Co quan chu tri soan thao: Bo Lao đong – Thuong binh va Xa hoi
www.pwd.vn Luu tru ngay 13 thang 1 nam 2010 tai Wayback Machine Nguoi khuyet tat Viet Nam | Viet Nam People With Disability
www.drdvietnam.org Trung tam Khuyet tat va Phat trien (DRD)
www.dphanoi.org.vn Luu tru ngay 21 thang 1 nam 2010 tai Wayback Machine Hoi nguoi khuyet tat thanh pho Ha Noi, Viet nam | Hanoi Disabled People Association, Vietnam
www.ttbtntt.com.vn Luu tru ngay 29 thang 3 nam 2010 tai Wayback Machine Trung tam Bao tro -Day nghe va Tao viec lam cho nguoi khuyet tat Thanh pho Ho Chi Minh, thuoc So Lao đong – Thuong binh va Xa hoi Thanh pho