Tran Marathon (tieng Hy Lap: Μαχη του Μαραθωνος Mache tou Marathonos la tran đanh noi tieng dien ra vao mua thu nam 490 TCN trong Cuoc xam luoc Hy Lap lan thu nhat cua Ba Tu. Đay la tran chien giua quan dan Athena, đuoc su giup đo cua Plataea, voi ben xam luoc la quan đoi Ba Tu do Datis va Artaphernes chi huy. Đay la tran đanh đien hinh co y nghia trong yeu trong cuoc chien tranh chong quan xam luoc cua nhan dan Hy Lap thoi co đai. Hinh tuong nguoi chien binh chay mot quang đuong dai 42 km, vuot qua rung nui tu noi dien ra tran chien ac liet toi Athens đe bao tin thang tran đa tro nen tieu bieu cho tinh than thi đau cua bo mon chay Marathon ngay nay.
Marathon nam cach Athens 42 km, la mot thung lung bang phang co nui rung bao quanh ba mat: Bac, Tay va Nam. Phia Đong Marathon la vung bien Aegean. Đay la vung đat đa chung kien bao su kien oai hung cua nguoi Hy Lap. Cac luc si Hy Lap đa chon Marathon la noi luyen tap đe roi sau đo lap bao chien cong hien hach.


Boi canh lich su Vao nam 551 TCN, vua xu Ba Tu la Cyrus Đai Đe đanh đo "thien trieu" cua ong la Đe quoc Media. Ong len ngoi Hoang đe cua Ba Tu va Media, khoi lap nen Đe quoc Ba Tu. Voi cong cuoc banh truong cua minh, ong chinh phat cac Đe quoc giau co va hung manh nhu Lydia va Babylon, đua Đe quoc Ba Tu tro thanh đe quoc rong lon nhat the gioi thoi bay gio. Sau khi kinh đo Sardis cua xu Lydia that thu vao nam 547 TCN, cac thanh bang Hy Lap lan can cung đau hang vi "Vua cua cac vi vua Ba Tu". "Vua cua cac vi vua" Cambyses II len noi ngoi vao nam 530 TCN, ong hoan tat cong cuoc banh truong cua vua cha, tien hanh chinh phat xu Ai Cap. Luc vua Darius I len ngoi "Vua cua cac vi vua" vao nam 522 TCN, ong thua huong mot Đe quoc vo cung rong lon, trong đo co "hau nhu toan bo chau A".
"Vua cua cac vi vua" Darius I tich cuc cung co va xay dung đat nuoc, tien hanh nhung cai cach lon lao. Ong cung tiep tuc cong cuoc mo mang bo coi va gat hai đuoc nhieu chien cong hien hach, dep tan cac cuoc noi day o xu Media va xu Babylon. Sau nhung nam thang chinh phat cua Đe quoc Ba Tu, đang trong thoi ky thai binh thinh tri thi ong hay tin du. Nhan dan Ionia noi day chong lai su thong tri cua ong, luc đo la cuoi trieu đai lau dai va thanh cong cua ong. Đuoc su ho tro cua thanh bang Athena, ho đot pha thanh pho Sardis cua tinh Lydia. Theo ghi nhan cua nguoi "Cha cua Su hoc" Herodotus, khi hay tin, vi "Vua cua cac vi vua" hoi:

It lau sau đo, ong đa hieu ra rang, cuoc chien tranh giua Đe quoc Ba Tu va nguoi Hy Lap se quyet đinh đen nen van minh phuong Tay. Trong thoi buoi nay, xu Tho Nhi Ky do nguoi Hy Lap cai quan (nguoi Tho Nhi Ky chi toi đay 1500 nam sau). Nhung mot so thanh pho xu Tho Nhi Ky, trong so đo co nhung trung tam hoanh trang nhu Miletus va Halicarnassus, đa roi vao tay Đe quoc Ba Tu vao khoang giua the ky thu V. Vao nam 499 TCN, nhan dan Hy Lap o Ionia phat co khoi nghia, cac xu Eretria va Athena đung ve phia ho đe giai phong đong bao Hy Lap thoat khoi ach no dich cua Đe quoc Ba Tu. Quan đoi Ba Tu do "Vua cua cac vi vua" Darius I phai đen đa dep tan tac cua noi day nay. Voi viec đanh bai quan noi day Ionian, đay la lan đau tien "Vua cua cac vi vua" Darius I cham tran voi nguoi Hy Lap.
Khong nhu ngay nay, xu Hy Lap thoi đo khong phai la mot quoc gia, tham chi khong phai la mot thuc the đia ly. Nguoi Hy Lap khong chi song o xu Hy Lap, ma con đinh cu o phia Đong bien Đia Trung Hai, ho di cu đen bien Aegean cung nhu thiet lap cac khu đinh cu o ban đao Y, xu Sicilia va tat ca cac bo bien vung Tieu A. Nhung thanh bang cua nguoi Hy Lap nhu Athena, Thebes, Corinth, Sparta, v.v... tu lau đa phat trien ben vung, khong chiu bat cu anh huong gi tu Đe quoc Ba Tu. Von tu thoi xa xua, ho đa co tinh than tu chu. Truoc kia, ho khong bao gio chiu khuat phuc cac Đe quoc Babylon va Ai Cap, va gio đay, khong đoi nao ho chiu ach đo ho cua Đe quoc Ba Tu. Do đo, khi "Vua cua cac vi vua" Darius I phai su than đen xu Hy Lap, đoi hoi ho phai khuat phuc ong, phai cong nap đat va nuoc cho ong, nguoi Sparta đa giet chet vien su than Ba Tu. Do đo, vi "Vua cua cac vi vua" quyet đinh phai Quan đoi Ba Tu đen trung phat nhan dan Hy Lap.

Roi sau đo, Darius I tang cuong on đinh tinh hinh trong nuoc, xuc tien viec cung co quan đoi, đong them thuyen chien, tich tru luong thao va cho thoi co thuc hien y đo. Nam 492 TCN, ong tien hanh cuoc vien chinh lan thu nhat đanh chiem eo bien Henretspon va xu Theraso. Tuy nhien ham đoi cua ong bi quan Theraso tieu diet. Cuoc vien chinh lan thu nhat that bai.
Hai nam sau, Darius I lai đieu đong luc luong tien hanh cuoc vien chinh lan hai. Trong cuoc vien chinh nay ham đoi Ba Tu co toi 600 chien thuyen va gan 10 van quan duoi su chi huy cua tuong Datis va Artaphernes. Đoan quan vien chinh xuat phat tu đao Samos, men theo bo bien vung Tieu A chiem cac đao Naxos, Delos. Nhan dan cac đao đa quyet chien đau mot cach dung cam. Nhung chi sau mot tuan, quan Ba Tu đa chiem đuoc cac đao. Hau het cac cu dan o đay đeu tro thanh no le va vung bien nay tro thanh can cu xuat phat cua ham đoi Ba Tu sang phia Tay. Sau thang loi đo, Ba Tu tiep tuc tien vao vung bien cua Attica sau đo tien thang vao đat lien roi đo bo len bo bien cua xu Athens, tren canh đong Marathon. Tat ca moi viec đeu tien hanh thuan loi, khong gap mot suc đe khang nao đang ke, tuong Dati đa hoan thanh buoc đau cua cuoc hanh quan. Cuoc đo bo thuc chat chi nham keo quan Athens bo ngo thu phu Athens tao đieu kien cho ho men theo bo bien đe vong len đanh chiem.


Cuoc hop cua Hoi đong tuong linh Athens Quan Ba Tu sau khi đo bo đa tien hanh dung leu trai tren bai bien voi y đinh nghi binh, lam cho nguoi Athens tuong rang ho se tac chien tai đay. Đuoc tin quan Ba Tu đo bo, sau khi đe lai mot luc luong bao ve, cac tuong linh Athens nhanh chong đieu hon 1 van quan đen Marathon. Tren ngon đoi Cotroni nhin xuong thung lung Marathon ma phia xa, tren bai bien quan Ba Tu đang keo thuyen len bo va đong trai, mot cuoc hop quan trong cua hoi đong tuong linh Athens đuoc trieu tap. Đay la cuoc hop co y nghia quyet đinh van menh cua thanh bang Athens truoc su xam luoc cua nguoi Ba Tu. Hoi đong tuong linh bao gom 10 đai bieu đai dien cho cac đia phuong thanh lap xu Athens va mot vi tham phan cao cap la Callimachus. Cuoc hop dien ra trong khong khi cang thang nhung tat ca 11 con nguoi đeu the hien y chi quyet tam chien đau mot mat mot con voi quan Ba Tu. Mot van đe nan giai đuoc đat ra va gay tranh luan trong cuoc hop la tien hanh giao chien o đau va nhu the nao? Nen giao chien voi quan Ba Tu ngay tren canh đong hay lui ve giu cac ngon đoi, noi co đia the cao nham ngan chan quan Ba Tu va cho quan tiep vien toi? Cuoc tranh luan keo dai. Nhung nguoi khong muon giao chien o Marathon cho rang luc luong o đay qua it, ma quan Ba Tu lai qua đong lai co ky binh manh, neu quan Athens giao chien o đay e kho co the bao toan luc luong va that bai la đieu kho tranh khoi. Đoi voi nhung nguoi quyet tam giao chien o Marathon, trong đo co Miltiades, mot vi tuong muu luoc tai ba cua Athens thi cho rang quan Ba Tu du đong nhung neu giao chien o đay se boc lo nhieu điem yeu. Ky binh Ba Tu voi tai phi ngua, ban cung la luc luong chu yeu cua quan Ba Tu chi quen đanh phan tan, neu đanh tap trung suc chien đau se bi han che. Va lai gio đay, cac tuong linh Athens đa nhin thay phan lon luc luong ky binh nay đa xuong thuyen ve Athens theo đuong bien. So ky binh con lai cua Ba Tu se kho co đong tren canh đong chat hep, lay loi. Quan Ba Tu lai la đoi quan hon hop cua nhieu dan toc bi chinh phuc, chien đau khong co muc đich, khong đuoc huan luyen mot cach ky cang va đac biet chi đuoc trang bi vu khi ngan va cung ten la chu yeu. Trong khi đo quan Athens mac du luc luong it hon nhung ho đuoc huan luyen ky, đuoc trang bi giao va mac dai hon, co ky luat va tinh than chien đau cao. Cuoc hop keo dai nhung du sao cung phai đi toi mot quyet đinh, co nam nguoi thuan đanh o ngay Marathon thi cung co đung bay nhieu nguoi bac lai chu truong đo chi co vi tham phan van con phan van chua quyet đinh dut khoat. Nguoi ta dung cach bo phieu kin vi khong con cach nao khac. Y kien cua vi tham phan co y nghia quyet đinh. Biet ro suc nang cua la phieu ay tuong Miltiades nguoi se chi huy tran giao chien, đong thoi cung la nguoi chu truong quyet chien o ngay Marathon đa đung len noi: 

Truoc loi le chan thuc va đay suc thuyet phuc cua Miltiades, Callimachus đa bo phieu đung ve phia nhung nguoi quyet tam giao chien voi Ba Tu ngay tai Marathon.

Tu quyet đinh đo, Callimachus ra lenh cho quan Athens chuan bi giao chien.


Luc luong tham chien Quan Ba Tu co 72000 quan trong đo co 60000 quan la bo binh va 12000 quan la ky binh. Ho đong va thien chien, nhung ho cung co kha nhieu nhuoc điem. Ky binh la suc manh chu yeu, gom nhung nguoi du muc va nguoi mien nui, gan da va hieu chien, ho phi ngua va ban cung rat gioi. Nhung ho cung chi thao đanh phan tan xe le theo kieu mot choi mot, con đanh co to chuc trong đoi hinh tap trung thi suc chien đau lai khong cao. Tinh trang đo cung chung cho bo binh Ba Tu, ke ca cac đoi tinh binh đuoc trang bi đay đu. Cung nhu cai đe quoc đa khai sinh ra no, co bao nhieu nuoc lon nho, dan toc va bo toc bi Ba Tu chinh phuc, thi quan đoi Ba Tu cung co bay nhieu thu to chuc quan đoi, gom đu cac thanh phan dan toc, cac kieu bien che trang bi, cac cach đanh khac, hon hop lam mot nhung lai xa la, cach biet va cuu thi lan nhau hon la gan bo chien đau ben nhau. Bi bat buoc phai phuc vu cho tham vong xam lang cua hoang đe Ba Tu. Ho khong co chut ly tuong nao het, ngoai su say me chem giet,cuop đoat, tan pha, đuoc kich thich them boi long sung đao. Ben canh nhung mat manh, ho cung co nhung điem yeu chi tu.
Quan Hi Lap chi co 11000 quan. Trong cuoc chien nay, ho chien đau cho su mat con cua To quoc đe bao ve "ban tho va bep" nhu ho thuong noi roi ho đa lua chon: tha chet tu do con hon song no le, đuoc xay dung theo che đo binh dich gom nhung nguoi dan tu do va nhung nguoi no le nao tham gia chien đau se đuoc tu do, it nhieu đa trai qua huan luyen quan su hoac đuoc thu thach thuc te trong chien tranh, ho la mot quan đoi co thanh phan thuan khiet, đuoc bien che thong nhat va co to chuc, co ky luat, đa tao nen suc manh, han che đuoc phan nao nhung nhuoc điem, nhat la su thua kem đoi phuong ve quan so. Ho chua co ky binh, đo la mot đieu het suc bat loi. Bo binh Athens chia lam bo binh nang va bo binh nhe chien đau theo đoi hinh phalanx. Tuy con kha nhieu nhuoc điem, nhung đoi hinh nay co kha nang phong thu chac va co uy luc cong kich manh, song chi van dung đuoc tren đia hinh bang phang. Bo binh nang la nong cot cua quan đoi Hy Lap co đai. Mac du con nhung nhuoc điem va han che, nhung quan Athens co the gianh đuoc thang loi neu biet kheo bay mot the tran tot va co cach đanh hay.


Đia hinh Marathon Marathon cach thu đo Athen 42 km, an ngu con đuong nui quanh co dan đen thu đo. Tru phia truoc trong ra bien la trong trai bang phang, con hai ben suon va mat sau đeu dua vao nui. Canh đong Marathon khong rong hai ben la đong lay, vao mua nay thuong ngap đay nuoc, han che rat nhieu đen su van đong cua ky binh. Chon mot noi nhu the lam noi giao chien, Miltiades muon buoc đoi phuong chi co the tan cong bang cach đanh vo mat theo đoi hinh hep, khong the dung ky binh đanh boc suon, va muon hay khong cung khong the tung mot luc luong đong đao vao giao chien. Can than hon nua, o hai ben suon quan Athen co the đao hao đap u đe ngan chan đoi phuong.


Phuong cham tac chien Quan Ba Tu sau khi đo bo len bo bien Athens. Datis va Artaphernes đa cho quan dung lai vai ngay an binh bat đong đe nghi ngoi chinh đon luc luong va xem xet tinh hinh. Con mot ly do nua la ho đang cho mot cuoc bao loan o thu đo Athens do mot so quy toc phan boi cam đau đe thuc hien ke "noi cong ngoai kich" mot ke hoach đa đuoc cac gian điep, cac nha ngoai giao Ba Tu ngam ngam chuan bi lau nay. Song cho đa vai ngay ma van khong thay đong tinh. Tuong Ba Tu quyet đinh đieu mot bo phan luc luong quan trong đi theo mot huong khac đe bat ngo tan cong thu đo Athens.
Chien thuat cua quan Ba Tu trong tan cong, thuong tien nhanh xong vao đoi hinh đoi phuong, đen cu ly thich hop, ky binh se phong ra mot loat mua ten, roi sau đay su dung nhung khoi ngua, nhung khoi bo binh noi tiep nhau pha vo đoi hinh chien đau cua đoi phuong.
Quan Athens phat hien thay su thay đoi đot ngot nay cua quan Ba Tu đa tao cho ho mot co hoi thuan loi, chi phai giao chien voi mot so đich it hon (tuy rang chi rieng voi so nay thoi, quan Ba Tu o Marathon cung van đong hon ho), nhung đong thoi cung thuc đay ho phai đanh som hon  đe con kip thoi ve giu thu đo Athens.
Miltiades bay san mot the tran phong ngu vung chac va to ra muon giao chien ngay đe nhu quan Ba Tu vao the tran cua minh. Ong to chuc cho quan Athens dan tran: 10 000 bo binh nang o tren, 1000 bo binh nhe o duoi. Nhung nguoi cung đia phuong đuoc sap xep ben nhau. Canh huu quan do Callimachus chi huy. Voi y đo dung luc luong đong manh đe cong kich đich tu hai ben suon. Miltiades đa khong lam nhu thuong le ma lai giam so nguoi o trung quan đe tang cuong cho hai ben suon cac chien binh đung sat ben nhau chinh te, giap tru bang sat, mot tay cam giao dai, mot tay mang moc, ben suon giat thanh kiem ngan, cap mat huong ve truoc san sang chien đau. Ong hy vong su thay đoi linh hoat nay ve cach bo tri đoi hinh phalanx co tac dung lon trong luc cuoc chien o vao thoi điem quyet đinh nhat.
(Đoi hinh phalanx: la đoi hinh cua quan đoi Hi Lap co đai, bo tri thanh khoi day đac, gom nhieu hang quan. Cac chien binh đung sat nhau, khoang hai nguoi trong 1 met; trong tan cong, moi hang cach nhau 1 met; trong phong ngu moi hang cach nhau 0,5 met. Trang bi cua bo binh co giao, lao, kiem, moc v.v. Bo binh nang co giap sat. Khi tan cong hay phong ngu, ca khoi nguoi đo đeu tien hay lui đeu nhau, giu vung cu ly gian cach quy đinh. Mat manh cua đoi hinh nay la o chinh dien, va co suc chien đau cao khi đanh voi đoi phuong kem to chuc, luc luong yeu. Mat yeu cua no la sau lung va ben suon, kha nang co đong kem va chi dung đuoc o đia hinh bang phang quang đang. Đe khac phuc nhuoc điem, nguoi ta dung bo binh nhe va ky binh đe che suon cung nhu đe tan cong vao suon hay truy kich đoi phuong)


Dien bien tran đanh Vao ngay 13 thang 9 nam 490 TCN quan Athens đa dan đoi hinh tren mot chinh dien 1200 m va co chieu sau khoang 8 hang quan, dang hinh chu nhat manh o chinh dien, day o hai ben suon, lam cho quan Ba Tu hoi bi bat ngo truoc hanh đong quyet chien cua nguoi Athens. Nhung du sao voi luc luong con lai, ho van con rat đong. Va khong mot chut hoai nghi ho tin chac se đe bep đoi phuong.
Gap quan Athens đa san sang giao chien, cac tuong linh Ba Tu cho dan đoi hinh thanh nhung khoi ngang, roi no hieu lenh thuc quan tien len cong kich. Neu nhu o mot chien đia khac, rong rai hon, ky binh Ba Tu đa đanh kep vao hai ben suon la noi đoi phuong yeu nhat. Nhung đay, voi cach lua chon đia hinh kheo leo va voi cach dan the tran vua co chinh dien hep, vua co chieu sau, lai day o hai ben suon. buoc quan Ba Tu phai tan cong o chinh dien (la noi ma phalanx Hy Lap to ra vung chac nhat). Đung luc quan Ba Tu tien đen cu ly sap sua giuong cung thi rat bat ngo, Miltiades cho thoi ken thuc quan xung phong.
Ca mot rung nguoi gom hang van chien binh mac giap sat, ket thanh mot khoi sat thep rung rung chuyen đong, giao guom tua tua. Moi đau ho con buoc gap, khi toi tam hieu qua cua nhung mui ten, ho bat đau chay xong thang vao đoi phuong khi ay cung đang lao vao ho. Mot cuoc cham tran nay lua đa xay ra het suc bat ngo đoi voi quan Ba Tu, con quan Athens thi do ho chu đong nen đa tao ra đuoc uu the suc manh cua minh. O hai ben canh voi đoi hinh siet chat va day đac, hoplite (tuc bo binh nang Hy Lap), đa ngan chan va đay lui đuoc đoi phuong. Ngay ca ky binh Ba Tu cung phai chun buoc truoc nhung canh tay ran chac va nhung ngon giao loi hai cua ho.
Nhung o phia trung quan, vi luc luong mong, mac dau đa het suc co gang, quan Athens van khong can noi quan Ba Tu. Hang ngu cua ho bi roi loan roi bi choc thung. Quan Ba Tu theo đay tran vao, cat phalanx Hy Lap ra lam đoi. Ho đa don mot bo phan quan Athens phai lui ve tuyen xuat phat cu va đuoi theo sat got.
Cuoc giao tranh rat quyet liet va uu the đang nghieng ve phia quan Ba Tu. Nhung Miltiades đa luong truoc tinh huong nay co the xay ra. Đung luc quan Ba Tu đang ao ao tran vao noi bi đot pha, mot hoi ken vang len, hai canh ta va huu quan Athens lien chuyen huong đanh thoc vao hai ben suon quan Ba Tu. Đon đanh hiem rat đung luc ay đa lam quan Ba Tu phai chung lai va đua ho vao the bi bao vay. Roi cung luc đo đoi trung quan cua Athens nhanh chong chan chinh lai đoi hinh, phoi hop chien đau, tien len tan cong vao chinh dien đoi phuong. Quan Athens đa lam nen uu the ap đao đoi phuong.
Bi sa vao mot tinh the het suc bat loi, quan Ba Tu duoi quyen chi huy cua Datis va Artaphernes van chien đau rat dung manh. Nhung hang quan o phia sau van tiep tuc ban hang loat ten qua đau đong đoi đe yem ho cho phia truoc phan kich. Ho gan da lao vao giua rung giao nhon cua đoi phuong đanh giap la ca, co phat huy loi đanh so truong cua ho. Nhung moi co gang đeu that bai truoc nhung tam giap sat, nhung ngon giao dai va tinh than bao ve to quoc.
Quan Ba Tu thuong vong moi luc mot tang. Hang ngu bi roi loan, ho bat đau hoang mang dao đong va cuoi cung đa tan vo. Truoc that bai khong sao cuu van noi, Datis va Artaphernes cho quan rut chay ve phia bien.
Quan Hy Lap đuoi theo truy kich. Nhung trang bi kha nang ne lai co đong bang chan ho khong the van đong đuoc nhanh. Lai chi quen chien đau trong đoi hinh tap trung. Nen đa bo lo mot co hoi đe tieu diet đoi phuong.
Đuoi theo quan Ba Tu đuoc khoang 1500m thi Miltiades buoc phai cho quan dung lai đe chinh đon đoi ngu. Quan Ba Tu (phan lon la bo binh nhe va ky binh) đa kip xuong thuyen va tau thoat. Song cung co mot bo phan quan Athens bam theo đanh đen tan bo bien, tieu diet them mot so nua.


Ton that Quan Ba Tu mat khoang 6400 nguoi chet va bi thuong, bo lai 7 tau chien
Quan Hi Lap mat 200 quan trong đo co tuong chi huy canh huu Callimachus.


Y nghia tran đanh "Vua cua cac vi vua" Darius I tri vi Ba Tu sau khi "Vua cua cac vi vua" Cyrus Đai Đe qua đoi, va duoi trieu đai ong, nguoi Ba Tu va nguoi Hy Lap giao chien voi nhau lan đau tien. Tran đanh Marathon khong phai la tran đanh cuoi cung giua hai nen van minh vi đai nay. Cu the hon, chien thang cua nguoi Athens o Marathon moi chi đanh bai đuoc đot xam lang đau tien cua đe quoc Ba Tu vao đat Hy Lap. Phai 40 nam rong ra nguoi Hy Lap moi gianh đuoc toan thang trong cuoc chien tranh Hy Lap-Ba Tu. Va tran Marathon chua phai la tran giao chien lon nhat trong 40 nam chien tranh giua hai nuoc. Tuy nhien voi y nghia la tran đanh đau tien cua Hy Lap truoc quan Ba Tu trong đieu kien phai lay it đich nhieu va la mot tran đanh phan anh su tai gioi ve loi dung đia hinh, ve cach tien cong đich o thoi co va cu ly thich hop, ve cach chi huy manh bao va kheo leo; tran Marathon van đuoc coi la tran đanh xuat sac trong cuoc chien tranh Hy-Ba. Đoi voi su hinh thanh va phat trien cua nen nghe thuat quan su co đai, no đuoc xem nhu mot tran đanh tieu bieu
Tran Marathon đanh dau buoc phat trien ve nghe thuat quan su cua nguoi Hy Lap, trong đo co Callimachus va Miltiades la nhung nguoi co đong gop lon lao. Hon 20 the ky troi qua nhung tinh than cua tran đanh chong quan xam luoc van luon ngoi sang. Hinh anh nguoi chien binh đuoc giao nhiem vu bao tin chien thang o Marathon chay ve thanh Athens, vuot qua 42km đuong rung nui va guc nga sau khi noi loi cuoi cung van in đam trong tam tri nguoi dan Hy Lap. Hinh anh đo cung tieu bieu cho tinh than Marathon ma ngay nay đuoc ghi nhan trong cac hoat đong the thao quoc te voi mon chay Marathon đuong dai (đuoc quy đinh la 42.195 km). Tran Marathon la mot trong nhung tran đanh tieu bieu trong lich su the gioi thoi co đai.
Chien thang tai Marathon cung đong thoi voi mot cuoc bao loan chong lai Đe quoc Ba Tu tai xu Ai Cap. Sau khi Hoang đe Darius I qua đoi, con trai cua ong la Xerxes I len ngoi "Vua cua cac vi vua", ong tien hanh chinh phat xu Hy Lap, đe bao thu cho chien bai cua vua cha trong tran Marathon. Sau mot loat chien thang va tham chi con đot đuoc ca thanh Athena, ong bai tran va rut quan tro ve. Hoang đe Xerxes I la vi "Vua cua cac vi vua" vi đai cuoi cung cua nha Achaemenes. Đe quoc Ba Tu se con keo dai, nhung suy yeu. Vao nam 401 TCN, nguoi Hy Lap va nguoi Ba Tu se con giao chien voi nhau khi mot chien binh nguoi Athena la Xenophon tham chien trong cuoc khoi nghia cua Hoang tu Cyrus Tre (cho nham lan voi vi to phu lung lay cua ong la Hoang đe Cyrus Đai Đe) chong lai anh trai la "Vua cua cac vi vua" Artaxerxes II.


Chu thich Tham khao Samuel Willard Crompton, Cyrus the Great, Infobase Publishing, 2008. ISBN 0-7910-9636-X.
J. Poolos, Darius the Great, Infobase Publishing, 2008. ISBN 0-7910-9633-5.
Dennis Abrams, Xerxes, Infobase Publishing, 2008. ISBN 0-7910-9602-5.
Samuel Willard Crompton, Alexander the Great, Infobase Publishing, 2003. ISBN 0-7910-7219-3.


Lien ket ngoai Livius, Tran Marathon boi Jona Lendering Luu tru ngay 20 thang 9 nam 2008 tai Wayback Machine
Hinh anh đen trang ve tran Marathon