Oliver (sinh: khoang nam 1958 – chet: ngay 2 thang 6 nam 2012) la ten cua mot con tinh tinh bieu dien giai tri đuoc cong chung đat biet danh la "tinh tinh nguoi" do dien mao tuong đoi giong nguoi va co kha nang đung thang bang hai chan. Mac du voi cac đac điem hinh thai va hanh vi khac thuong, Oliver đuoc cac nha khoa hoc xac minh rang khong phai la mot ca the lai giua nguoi va tinh tinh.


Thoi gian đau đoi Nhieu kha nang Janet Berger đa tim thay chu tinh tinh o Congo. Ho cung tin rang đay la mot sinh vat giong nguoi, co the la lai giua nguoi va tinh tinh vi hinh dang be ngoai va nhung thoi quen khac thuong cua Oliver. Cu the, ngoai viec so huu khuon mat phang hon đong loai, Oliver con co tan suat đi đung bang hai chan thay vi đi tren cac đot ngon tay thuong xuyen hon nhieu so voi cac ca the khac (cho đen khi no bi viem khop). Mat khac, Oliver cung boc lo xu huong co cam tinh voi phu nu hon la voi nhung con tinh tinh cai khac. Trong mot chuong trinh cua kenh Discovery Channel ngay 16 thang 12 nam 2006, Janet Berger cho biet Oliver bat đau thich o gan ba hon khi đuoc 16 nam tuoi.


Enchanted Village va nhung co so khac (1977–1989) Vao nam 1977, ong chu Michael Miller đa giao Oliver lai cho Ralph Jackson, đoi tac lam an trong cong vien giai tri co ten Enchanted Village o Buena Park, California. Khi Enchanted Village đong cua cung nam đo, Jackson chuyen sang du an moi la Gentle Jungle va tiep tuc đua Oliver ra bieu dien. Gentle Jungle chuyen đia điem vai lan va cuoi cung đong cua vao nam 1982. To Los Angeles Times ra mot bai viet ve Oliver, goi con tinh tinh nay la mot loai moi phat hien. Oliver sau đo đuoc chuyen toi Trung tam huan luyen đong vat hoang da o Riverside, bang California, thuoc so huu cua Ken Decroo. Toi nam 1985, Decroo giao ban Oliver. Huan luyen vien cuoi cung so huu Oliver la Bill Rivers, ong cung cho biet Oliver kem hoa đong voi cac ca the tinh tinh khac.


Cong ty Buckshire (1989–1998) Oliver tiep tuc đuoc ban lai cho cong ty Buckshire vao nam 1989. Cong ty co tru so o Pennsylvania nay chuyen buon lau đong vat cho cac thi nghiem khoa hoc hoac lam my pham. Oliver khong đuoc su dung trong thi nghiem, nhung chin nam bi giam nhot trong mot chiec cui nho đa khien cho chu tinh tinh mac chung teo co, tu chi run ray. Nam 1996, Sharon Hursh, chu tich cua Buckshire, bi khu bao ton đong vat Primarily Primates bang Texas to cao, tu đo giup giai cuu cho 13 con tinh tinh đang bi nhot trong chuong.


Primarily Primates (1998–2012) Nam 1998, Oliver đa đuoc chuyen toi trung tam Primarily Primates do Wallace Swett thanh lap vao nam 1978. Tai thoi điem nay, Oliver đa gia đi, thi luc giam va bi viem khop. Chu tinh tinh đuoc cac nhan vien nuoi trong mot long lon.
Nam 2006, Oliver đuoc Lee Theisen-Watt, chuyen gia phuc hoi va tri lieu đong vat hoang da, cham soc. Ba la giam sat vien cua Primarily Primates trong thoi gian chinh quyen bang Texas tim nguoi quan ly chinh thuc cho trung tam nay.
Ngay 27 thang 4 nam 2007, Texas thong qua quyet đinh trong đo thay the Lee Theisen-Watt bang mot ban quan ly moi do Eric Turton va Priscilla Feral lanh đao. Cuu giam đoc Wallace Swett bi sa thai va bi cam hoat đong trong nganh vo thoi han.
Oliver tiep tuc đuoc cham soc toi khi chet trong khu bao ton cua trung tam sau nhung cai che cung nhung nhan vien quan ly moi.


Cai chet Oliver song nhung nam cuoi cung voi mot con tinh tinh cai co ten Raisin. Con tinh tinh nay đuoc nuoi cung lam ban tu khi suc khoe Oliver suy yeu, co bi teo nhu đa đe cap o tren. Tin tuc cung nhu hinh anh ve chu tinh tinh đuoc nhan vien cham soc đang tai len mang truc tuyen đe cong chung theo doi. Ben canh đo, Oliver đuoc cho tham gia vao cac hoat đong phuc hoi the trang nhu luyen suc luc bang cach nghien nat dua hau, hay tham chi la ve tranh. Oliver cung đuoc tiep xuc gan voi moi truong thien nhien hon trong nhung nam cuoi cung. Ngay 2 thang 6 nam 2012, tinh tinh Oliver đuoc phat hien đa chet mot cach thanh than trong khi đang ngu o tuoi 55. Stephen Rene Tello, giam đoc cua Primarily Primates, thong bao rang Oliver đa đuoc hoa tang va phan tro đuoc mang rai trong khuon vien trung tam bao ton.


Kiem tra di truyen hoc Nam 1996, trong khoang thoi gian Oliver bi nuoi nhot tai cong ty Buckshire, mot chuyen gia di truyen hoc tu Đai hoc Chicago đa thi nghiem kiem tra DNA cua con tinh tinh nay. Ket qua cho thay Oliver co 48 nhiem sac the nhu moi con tinh tinh binh thuong khac, bac bo con so 47 trong mot tuyen bo truoc đo (so nhiem sac the cua nguoi la 46). Mot nghien cuu đoc lap khac ve giai phau so, hinh dang tai, nhung vet tan nhang va muc đo hoi toc cua Oliver cung cho ra ket qua khop voi cac so lieu cua mot con tinh tinh binh thuong. Tuong tu, nghien cuu di truyen hoc cong bo tren to American Journal of Physical Anthropology (bao Nhan hoc hinh the Hoa Ky) ket luan DNA ty the cua Oliver gan khop voi phan loai tinh tinh phan bo o Congo, Gabon va mot so vung khac thuoc Trung Phi, noi ma no đuoc tim thay.
Tuy vay, ket qua chi tiet DNA khong đuoc cong bo. Nhung yeu cau giam đinh khoa hoc tren co the Oliver truoc va sau khi no qua đoi đeu bi tu choi, Primarily Primates, voi nhung đieu luat rieng, cho rang nhung yeu cau tren la "muon ly do kham nghiem đe tim hieu moi truong song" (cua chu tinh tinh).


Chu thich Lien ket ngoai Oliver's Obituary by Friends of Animals Luu tru ngay 24 thang 7 nam 2017 tai Wayback Machine, the group who runs the refuge where he spent his last years
The Story of Oliver Luu tru ngay 20 thang 5 nam 2009 tai Wayback Machine: an online video biography of Oliver produced by Primarily Primates.
Oliver research and publications by David J. Daegling. Truy cap ngay 14 thang 12 nam 2006.
Primate Info Net: Oliver by John J. Ely, ngay 22 thang 5 nam 2006. Truy cap ngay 14 thang 12 nam 2006.