Nen giao duc Viet Nam Cong hoa la nen giao duc o cac vung do che đo Viet Nam Cong hoa kiem soat tai mien Nam Viet Nam tu 1955 toi 1975 (cac vung do Mat tran Dan toc giai phong mien Nam kiem soat thi khong ap dung). He thong giao duc Viet Nam Cong hoa gom tieu hoc, trung hoc va đai hoc, cung voi mot mang luoi cac co so giao duc cong lap, dan lap va tu thuc o ca ba bac hoc va he thong to chuc quan tri tu trung uong toi đia phuong. Hien phap Viet Nam Cong hoa quy đinh ve viec co gang xay dung nen giao duc co ban mang tinh bat buoc va mien phi, cac truong đai hoc tu tri, va nhung nguoi co kha nang ma khong co phuong tien se đuoc nang đo đe theo đuoi hoc van.
Nhin chung mo hinh giao duc o mien Nam Viet Nam trong nhung nam 1960–1970 co khuynh huong xa dan anh huong cua nen giao duc Phap von chu trong đao tao mot so it phan tu tri thuc va co khuynh huong thien ve ly thuyet, đe chuyen sang mo hinh giao duc đai chung va thuc tien.


Tong quan Tu nam 1917, chinh quyen thuoc đia Phap o Viet Nam đa co mot he thong giao duc thong nhat cho ca ba mien Nam, Trung, Bac, va ca Lao cung Cao Mien. He thong giao duc thoi Phap thuoc co ba bac: tieu hoc, trung hoc, va đai hoc. Chuong trinh hoc la chuong trinh cua Phap, voi mot chut sua đoi nho ap dung cho cac co so giao duc o Viet Nam, dung tieng Phap lam ngon ngu chinh, tieng Viet chi la ngon ngu phu. Sau khi chinh phu Viet Nam thanh lap vao ngay 17 thang 4 nam 1945, chuong trinh hoc cua Viet Nam - con goi la chuong trinh Hoang Xuan Han ban hanh trong khoang thoi gian tu 20 thang 4 đen 20 thang 6 nam 1945 duoi thoi chinh phu Tran Trong Kim cua Đe quoc Viet Nam - đuoc đem ra ap dung o mien Trung va mien Bac, nhung chi 2 thang sau thi Đe quoc Viet Nam sup đo. Vi su tro lai cua nguoi Phap nen chuong trinh Phap van con tiep tuc cho đen giua thap nien 1950. Đen thoi Đe Nhat Cong hoa thi chuong trinh Viet moi đuoc ap dung o mien Nam đe thay the cho chuong trinh cu cua Phap. Cung tu đay, cac nha lanh đao giao duc nguoi Viet Nam moi co co hoi đong vai tro lanh đao.
Ngay tu nhung ngay đau hinh thanh nen Đe Nhat Cong hoa, nhung nguoi lam cong tac giao duc o mien Nam đa bat đau xay dung cac nen mong đau tien cho nen giao duc. Nhung van đe đo la: triet ly giao duc, muc tieu giao duc, chuong trinh hoc, tai lieu giao khoa va phuong tien hoc tap, vai tro cua nha giao, co so vat chat va trang thiet bi truong hoc, đanh gia ket qua hoc tap, va to chuc quan tri. Nhin chung, nguoi ta thay mo hinh giao duc o mien Nam Viet Nam trong nhung nam 1960 co khuynh huong xa dan anh huong cua Phap von chu trong đao tao mot so it phan tu uu tu trong xa hoi va co khuynh huong thien ve ly thuyet, đe chap nhan mo hinh giao duc Hoa Ky co tinh cach đai chung va thuc tien.


= Ty le nguoi đi hoc =

Theo Nguyen Thanh Liem (cuu Thu truong Bo Quoc gia Giao duc Viet Nam Cong hoa), nen giao duc VNCH chi ton tai trong 20 nam (tu 1955 đen 1975), bi anh huong nang ne boi chien tranh va nhung bat on chinh tri thuong xay ra, phan thi ngan sach eo hep do phan lon ngan sach quoc gia phai danh cho quoc phong va noi vu (tren 40% ngan sach quoc gia danh cho quoc phong, khoang 13% cho noi vu, chi khoang 7–7,5% cho giao duc). Tuy nhien, co so truong lop đa phat trien nhanh, đap ung đuoc mot phan nhu cau gia tang nhanh chong cua nguoi dan, đao tao đuoc mot nhom tri thuc co kha nang chuyen mon đe xay dung quoc gia va tao đuoc su nghiep o cac quoc gia phat trien. Ket qua nay la nho cac nha giao co y thuc ro rang ve su mang, trach nhiem va danh nhieu tam huyet đong gop cho nghe nghiep, cung nhu nhieu bac phu huynh đa đong gop tai chinh cho viec xay dung co so vat chat, cung nhung y tuong, sang kien, va no luc mang lai su tien bo cho nen giao duc. Tuy nhien, giao duc VNCH van ton tai nhieu khuyet điem, tieu bieu la mang luoi truong hoc bi thieu hut va mat can đoi, muc đo pho cap giao duc kha thap, so truong trung hoc va đai hoc qua it so voi dan so, ty le tre em that hoc cao, ty le nguoi mu chu van con kha lon (xem so lieu o duoi).
Nam hoc 1973–1974, Viet Nam Cong hoa co 20% dan so la hoc sinh va sinh vien đang đi hoc trong cac co so giao duc. Con so nay bao gom 3.101.560 hoc sinh tieu hoc, 1.091.779 hoc sinh trung hoc, va 101.454 sinh vien đai hoc Đen nam 1975, tong so sinh vien trong cac vien đai hoc o mien Nam la khoang 150.000 nguoi (khong tinh cac sinh vien theo hoc o Hoc vien Quoc gia Hanh chanh va o cac truong đai hoc cong đong), chiem 0,75% dan so.
He thong giao duc Viet Nam Cong hoa thuc hien pho cap tieu hoc, moi tre em đen 6 tuoi đeu co quyen đang ky đi hoc tai truong cong. Tuy nhien tu cap 2 tro đi thi khong đuoc pho cap. Hoc sinh toi lop 5 (lop cuoi cung cua cap tieu hoc) se phai trai qua mot loat cac ky thi đuoc đe ra voi ty le đanh truot cao o tung giai đoan. Cho đen nien hoc 1967 tong cong co bon ky thi:

Thi bang tieu hoc khi xong lop 6  đe vao trung hoc đe Nhat cap. Ky thi co tinh chon loc kha cao, ty le đau vao truong cong khoang 62%. So 38% bi truot phai vao truong tu va tu trang trai hoc phi, khong đuoc mien phi nhu truong cong. Mot so hoc sinh rot se đuoc ghi danh hoc lop tiep lien, danh rieng hoc chi nhung mon thi vao Đe that: Quoc van, toan va thuong thuc.
Thi bang Trung hoc đe nhat cap khi xong lop 9. Tuy nhien đay khong phai la đieu kien bat buoc đe nhap hoc lop 10.
Thi Tu tai I khi xong lop 11. Hoc sinh khong đau khong the nhap hoc lop 12.
Thi Tu tai II cuoi nam lop 12. Khong đau Tu tai II thi khong the ghi danh hoc đai hoc.
Noi chung Tu tai I ty le đau chi khoang 15–30% va Tu tai II khoang 30–45%. Nam gioi thi hong Tu tai I phai trinh dien nhap ngu quan đoi va đi quan dich hai nam hoac vao truong ha si quan Đong Đe o Nha Trang.
Do so thi sinh bi đanh truot cao, hoc sinh thoi Viet Nam Cong hoa phai chiu ap luc rat lon ve thi cu nen phai hoc tap rat vat va, va chi khoang 24% tong so thieu nien o lua tuoi tu 12 đen 18 la đuoc đi hoc. Noi san AĐS cho biet: “Cu 100 em vao lop đau cua bac tieu hoc thi chi co 3 em đuoc hoc trung hoc đe nhi cap, con 97 em bi hat ra ngoai nen giao duc đai chung cua ong Thieu, va trong tieu hoc co 51% hoc sinh khong đuoc hoc len lop 4”. Toi nam 1974, ty le nguoi dan biet đoc va viet cua Viet Nam Cong hoa uoc tinh vao khoang 70% dan so, 30% con lai van mu chu.
Sau nam 1975, Viet Nam Cong hoa sup đo trong khi van chua giai quyet đuoc tinh trang mu chu, it hoc trong mot bo phan khong nho nguoi dan mien Nam. Trong Chi thi 221 CT/TW "Ve cong tac giao duc o mien Nam sau ngay hoan toan giai phong", ngay 17-6-1975, Ban Bi thu Trung uong Đang nhan manh “Truoc mat, phai coi đay (nhiem vu xoa nan mu chu va bo tuc van hoa) la mot nhiem vu cap thiet so mot.... Truoc het, phai xoa ngay nan mu chu trong can bo va thanh nien va tiep tuc bo tuc van hoa cho ho, đong thoi phat đong phong trao soi noi trong quan chung nham mau chong xoa nan mu chu trong nhan dan lao đong, phan đau hoan thanh nhiem vu nay trong hai nam”. Thang 9-1976, trong thu gui giao vien va hoc sinh ca nuoc nhan dip khai giang nam hoc moi, Chu tich nuoc Ton Đuc Thang luu y “Rieng đoi voi mien Nam, can tap trung suc nhanh chong xoa xong nan mu chu va đay manh cong tac bo tuc van hoa cho can bo va thanh nien cong nong...”. Phong trao binh dan hoc vu nham giai quyet tinh trang nguoi dan mu chu trong che đo cu đuoc thuc hien. Cuoi thang 2-1978, tat ca 21 tinh va thanh pho o mien Nam đa co ban hoan thanh ke hoach xoa nan mu chu.


Triet ly giao duc Nam 1958, duoi thoi Bo truong Bo Quoc gia Giao duc Tran Huu The, Bo đa to chuc nhom hop Đai hoi Giao duc Quoc gia (lan I) tai Sai Gon. Đai hoi nay quy tu nhieu phu huynh hoc sinh, than hao nhan si, hoc gia, đai dien cua quan đoi, chinh quyen va cac to chuc quan chung, đai dien nganh van hoa va giao duc cac cap tu tieu hoc đen đai hoc, tu pho thong đen ky thuat... Ba nguyen tac giao duc la nhan ban, dan toc, va khai phong đuoc chinh thuc hoa o hoi nghi nay. Đay la nhung nguyen tac lam nen tang cho triet ly giao duc cua Viet Nam Cong hoa, đuoc ghi cu the trong tai lieu Nhung nguyen tac can ban do Bo Quoc gia Giao duc an hanh nam 1959 va sau đo trong Hien phap Viet Nam Cong hoa (1967). Tuy nhien, khong co van ban cu the hoa cach hieu ba nguyen tac nay la nhu the nao. Theo Nguyen Thanh Liem trong mot cong trinh nghien cuu xuat ban tai Santa Ana nam 2006, va theo tai lieu Chinh sach van hoa giao duc cua Hoi đong Van hoa Giao duc Viet Nam Cong hoa an hanh nam 1972, nhung nguyen tac tren co the hieu nhu sau:

Nhan ban: chu truong con nguoi co đia vi quan trong trong the gioi; lay con nguoi lam goc, lay cuoc song cua con nguoi trong cuoc đoi lam can ban; xem con nguoi nhu mot đong luc cua su phat trien chu khong phai nhu mot phuong tien hay cong cu phuc vu. Đe cao nhung gia tri thieng lieng cua con nguoi. Chu truong su phat trien quan binh va toan dien cua moi nguoi va moi nguoi. Triet ly nhan ban chap nhan co su khac biet giua cac ca nhan, nhung khong su dung su khac biet đo đe đanh gia con nguoi, khong chap nhan su ky thi hay phan biet giau ngheo, đia phuong, ton giao, chung toc... Voi triet ly nhan ban, moi nguoi co gia tri nhu nhau va đeu co quyen đuoc huong nhung co hoi đong đeu ve giao duc.
Dan toc: ton trong gia tri đac thu, cac truyen thong tot đep cua dan toc trong moi sinh hoat lien he toi gia đinh, nghe nghiep, va quoc gia. Giao duc phai bieu hien, bao ton va phat huy đuoc nhung tinh hoa hay nhung truyen thong tot đep cua van hoa dan toc đe khong bi mat đi hay tan bien trong nhung nen van hoa khac. Giao duc con nham bao đam su đoan ket va truong ton cua dan toc, su phat trien đieu hoa va toan dien cua quoc gia.
Khai phong: Tinh than dan toc khong nhat thiet phai bao thu, khong nhat thiet phai đong cua. Nguoc lai, giao duc phai khong ngung huong toi su tien bo, ton trong tinh than khoa hoc, mo rong tiep nhan nhung kien thuc khoa hoc ky thuat tan tien tren the gioi, tiep nhan tinh than dan chu, phat trien xa hoi, tinh hoa van hoa nhan loai đe gop phan vao viec hien đai hoa quoc gia va xa hoi, lam cho xa hoi tien bo tiep can voi van minh the gioi, gop phan phat trien su cam thong va hop tac quoc te, tich cuc đong gop vao su phat trien chung cua nhan loai.
Tuy nhien, suot đen khi cham dut ton tai, chinh phu Viet Nam Cong hoa van chua co van ban cu the hoa cach hieu ba nguyen tac nay la nhu the nao. Vi vay, nhung ly thuyet "nhan ban, dan toc, khai phong" tuy nghe thi ly tuong nhung khi ap dung vao thuc te thi bi lung tung, va viu. Do khong co van ban quy đinh chi tiet nen o moi đia phuong, moi nha giao lai hieu 3 nguyen tac đo theo huong khac han nhau, viec đat ra triet ly giao duc bi xem la khong co tinh kha thi.
Tac gia Nguyen Tu Loc la mot giao vien o mien Nam thoi ky đo, nam 1966 đa nhan xet: 3 triet ly neu tren nghe thi rat quy bau, cao ca, nhung chung van chi la khau hieu o tren giay, con so lieu thuc te lai khac han: mot nua so tre em khong đuoc đi hoc tieu hoc, 50% dan chung van con mu chu, nhieu truong tu chi danh cho con em nha giau, tong so hoc sinh, sinh vien nganh ky thuat chi la 0,5% tong so hoc sinh, sinh vien; su me tin di đoan thi van con ngu tri trong khap mien thon que chiem 80% dan so. Khi tinh trang đo chua đuoc cai thien, thi "nhan ban, dan toc, khai phong" cung chi la khau hieu suong va khong co y nghia gi trong thuc te.


Muc tieu giao duc Theo Nguyen Thanh Liem thi nhung muc tieu giao duc đuoc đe ra la đe nham tra loi cho cau hoi: sau khi nhan đuoc su giao duc, nhung nguoi đi hoc se tro thanh nguoi co thai đo nhu the nao đoi voi ca nhan minh, đoi voi gia đinh, quoc gia, xa hoi, va nhan loai, vi du nhu:

Phat trien toan dien moi ca nhan: Trong tinh than ton trong nhan cach va gia tri cua ca nhan hoc sinh, giao duc huong vao viec phat trien toan dien moi ca nhan theo ban tinh tu nhien cua moi nguoi va theo nhung quy luat phat trien tu nhien ca ve the chat lan tam ly. Cung cap cho hoc sinh đay đu thong tin va du kien đe hoc sinh phan đoan, lua chon. Nhan cach va kha nang rieng cua hoc sinh đuoc luu y đung muc.
Phat trien tinh than quoc gia o moi hoc sinh: giup hoc sinh hieu biet hoan canh xa hoi, moi truong song, va loi song cua nguoi dan; giup hoc sinh hieu biet lich su nuoc nha, yeu thuong đat nuoc minh, ca ngoi tinh than đoan ket, tranh đau cua nguoi dan trong viec chong ngoai xam bao ve to quoc; giup hoc sinh hoc tieng Viet va su dung tieng Viet mot cach co hieu qua; giup hoc sinh nhan biet net đep cua que huong xu so, nhung tai nguyen phong phu cua quoc gia, nhung pham hanh truyen thong cua dan toc; giup hoc sinh bao ton nhung truyen thong tot đep, nhung phong tuc gia tri cua quoc gia; giup hoc sinh co tinh than tu tin, tu luc, va tu lap.
Phat trien tinh than dan chu va tinh than khoa hoc: giup hoc sinh to chuc nhung nhom lam viec đoc lap qua đo phat trien tinh than cong đong va y thuc tap the; giup hoc sinh phat trien oc phan đoan voi tinh than trach nhiem va ky luat; giup phat trien tinh to mo va tinh than khoa hoc; giup hoc sinh co kha nang tiep nhan nhung gia tri van hoa cua nhan loai.


Giao duc tieu hoc va trung hoc = Giao duc tieu hoc =
Bac tieu hoc thoi Viet Nam Cong hoa bao gom nam lop, tu lop 1 đen lop 5 (thoi Đe Nhat Cong hoa goi la lop Nam, lop Tu, lop Ba, lop Nhi, lop Nhat). Theo quy đinh cua Hien phap, giao duc tieu hoc la giao duc pho cap (bat buoc). Tu thoi Đe Nhat Cong hoa đa co luat quy đinh tre em phai đi hoc it nhat ba nam tieu hoc. Moi nam hoc sinh phai thi đe len lop. Ai thi truot phai hoc "đup", tuc hoc lai lop đo. Cac truong cong lap đeu hoan toan mien phi, khong thu hoc phi va cac khoan le phi khac. Hoc sinh tieu hoc chi hoc mot buoi, sau ngay moi tuan. Theo quy đinh, mot ngay đuoc chia ra 2 ca hoc; ca hoc buoi sang va ca hoc buoi chieu. Vao đau thap nien 1970, Viet Nam Cong hoa co 2,5 trieu hoc sinh tieu hoc, 82% tong so thieu nien tu 6 đen 11 tuoi theo hoc o 5.208 truong tieu hoc (chua ke cac co so o Phu Bon, Vinh Long, va Sa Đec).
Tat ca tre em tu 6 tuoi đeu đuoc nhan vao lop Mot đe bat đau bac tieu hoc. Phu huynh co the chon lua cho con em vao hoc mien phi cho het bac tieu hoc trong cac truong cong lap hay ton hoc phi (tuy truong) tai cac truong tieu hoc tu thuc. Lop 1 (truoc nam 1967 goi la lop Nam) cap tieu hoc moi tuan hoc 25 gio, trong đo 9,5 gio mon quoc van; 2 gio bon phan cong dan va đuc duc (con goi la lop Cong dan giao duc). Lop 2 (truoc nam 1967 goi la lop Tu), quoc van giam con 8 tieng nhung them 2 gio su ky va đia ly. Lop 3 tro len thi ba mon quoc van, cong dan va su đia chiem 12–13 tieng moi tuan. Mot nam hoc keo dai chin thang, nghi ba thang he. Trong nam hoc co khoang 10 ngay nghi le (thong thuong vao nhung ngay ap Tet).
Đoi voi cac sac toc nguoi Thuong, sac luat 033 ngay 29 Thang 8, 1967 an đinh viec giang day tho ngu cung voi tieng Viet o bac tieu hoc nen co bon bo sach giao khoa cho bon thu tieng Jarai, Rhade, Kaho va Bahnar. Đen nam 1971 thi hoan thanh tong cong 12 bo sach cho 12 ngon ngu Thuong.


= Giao duc trung hoc =

Tinh đen đau nhung nam 1970, Viet Nam Cong hoa co hon 550.000 hoc sinh trung hoc, tuc 24% tong so thanh thieu nien o lua tuoi tu 12 đen 18; co 534 truong trung hoc (chua ke cac co so o Vinh Long va Sa Đec). Đen nam 1975 thi co khoang 900.000 hoc sinh o cac truong trung hoc cong lap. Cac truong trung hoc cong lap noi tieng thoi đo co Petrus Ky, Chu Van An, Vo Truong Toan, Trung Vuong, Gia Long, Le Quy Đon (Sai Gon) tien than la Truong Chasseloup Laubat, Quoc Hoc (Hue), Truong Trung hoc Phan Chu Trinh (Đa Nang), Nguyen Đinh Chieu (My Tho), Phan Thanh Gian (Can Tho)... Cac truong cong lap đeu hoan toan mien phi, khong thu hoc phi va cac khoan le phi khac. Cac truong tu thuc thi thu hoc phi voi muc khac nhau (tuy tung truong va khoi lop).

Trung hoc đe nhat cap
Trung hoc đe nhat cap bao gom bon lop 6 đen lop 9 (truoc nam 1970 goi la lop đe that, đe luc, đe ngu, đe tu), tuong đuong trung hoc co so hien nay. Tu tieu hoc phai thi vao trung hoc đe nhat cap. Đau vao truong trung hoc cong lap khong de. Cac truong trung hoc cong lap hang nam đeu to chuc tuyen sinh vao lop Đe that (tu nam 1970 goi la lop 6), ky thi co tinh chon loc kha cao (ty so chung toan quoc vao truong cong khoang 62%); tai mot so truong danh tieng ty le trung tuyen thap hon 10%. Nhung hoc sinh khong vao đuoc truong cong thi co the nhap hoc truong tu thuc nhung phai tu tra hoc phi. Mot nam hoc đuoc chia thanh hai "luc ca nguyet" (hay "hoc ky"). Ke tu lop 6, hoc sinh bat đau phai hoc ngoai ngu, thuong la tieng Anh hay tieng Phap. Mon Cong dan giao duc tiep tuc voi thoi luong 2 gio moi tuan. Tu nam 1966 tro đi, mon vo Vovinam (tuc Viet Vo đao) cung đuoc đua vao giang day o mot so truong. Hoc xong nam lop 9 thi thi bang Trung hoc đe nhat cap (tieng Phap: brevet d'etudes du premier cycle). Ky thi nay thoat tien co hai phan: viet va van đap. Nam 1959 bo phan van đap roi đen nien hoc 1966–67 thi Bo Quoc gia Giao duc bai bo han ky thi Trung hoc đe nhat cap.

Trung hoc đe nhi cap
Trung hoc đe nhi cap la cac lop 10, 11 va 12, truoc 1971 goi la đe tam, đe nhi va đe nhat; tuong đuong trung hoc pho thong hien nay. Muon vao thi phai đau đuoc bang Trung hoc đe nhat cap, tuc bang Trung hoc co so. Vao đe nhi cap, hoc sinh phai chon hoc theo mot trong bon ban nhu du bi vao đai hoc. Bon ban thuong goi A, B, C, D theo thu tu la khoa hoc thuc nghiem hay con goi la ban van vat; ban toan; ban van chuong; va ban van chuong co ngu, thuong la Han van va La Tinh. Ngoai ra hoc sinh cung bat đau hoc them mot ngoai ngu thu hai. Vao nam lop 11 thi hoc sinh phai thi Tu tai I roi thi Tu tai II nam lop 12. The le nay đen nam hoc 1972–1973 thi bo, chi thi mot đot tu tai pho thong. Thi sinh phai thi tat ca cac mon hoc đuoc giang day (tru mon The duc), đe thi gom cac noi dung đa hoc, khong co gioi han hoac bo bot. Hinh thuc thi ke tu nam 1974 cung bo loi viet bai luan (essay) ma theo loi thi trac nghiem co tinh cach khach quan hon. Moi nam co hai đot thi Tu tai to chuc vao khoang thang 6 va thang 8. Ty le đau Tu tai I (15–30%) va Tu tai II (30–45%) tai cac truong cong lap nhin chung ty le đau cao hon truong tu thuc do phan lon hoc sinh đa đuoc sang loc qua ky thi vao lop 6 roi.
Do ty le đau ky thi Tu tai kha thap nen vao đuoc đai hoc la mot chuyen kho. Thi sinh đau đuoc xep thanh: Hang "toi uu" hay "uu ban khen" (18/20 điem tro len), thi sinh đau Tu tai II hang toi uu thuong hiem, moi nam toan Viet Nam Cong hoa chi mot vai em đau hang nay, co nam khong co; hang "uu" (16/20 điem tro len); "binh" (14/20); "binh thu" (12/20), va "thu" (10/20). Mot so truong trung hoc chia theo phai tinh nhu o Sai Gon thi co truong Petrus Ky, Chu Van An, Vo Truong Toan, Truong Ho Ngoc Can (Gia Đinh) va cac truong Quoc hoc (Hue), Phan Chu Trinh (Đa Nang), Cuong Đe (Quy Nhon), Tang Bat Ho (Bong Son), Vo Tanh (Nha Trang), Tran Hung Đao (Đa Lat), Nguyen Đinh Chieu (My Tho), Phan Thanh Gian (Can Tho) danh cho nam sinh. Cac truong Trung Vuong, Gia Long, Le Van Duyet, Truong Nu Trung hoc Đong Khanh (Hue), Truong Nu Trung hoc Hong Đuc (Đa Nang), Truong Nu Trung hoc Bui Thi Xuan (Đa Lat), Truong Nu Trung hoc Le Ngoc Han (My Tho), Truong Nu Trung hoc Đoan Thi Điem (Can Tho) chi danh cho nu sinh. Hoc sinh trung hoc luc bay gio phai mac đong phuc: nu sinh thi ao dai trang, quan trang hay đen; con nam sinh thi mac ao so mi trang, quan mau xanh duong.

Trung hoc tong hop
Chuong trinh giao duc trung hoc tong hop (tieng Anh: comprehensive high school) la mot chuong trinh giao duc thuc tien phat sinh tu quan niem giao duc cua triet gia John Dewey, sau nay đuoc nha giao duc nguoi My la James B. Connant he thong hoa va đem ap dung cho cac truong trung hoc Hoa Ky. Chuong trinh nay chu trong đen khia canh thuc tien va huong nghiep, đat nang vao cac mon tu van, kinh te gia đinh, kinh doanh, cong-ky nghe, v.v... nham trang bi cho hoc sinh nhung kien thuc thuc tien, giup ho co the muu sinh sau khi roi truong trung hoc. O tung đia phuong, phu huynh hoc sinh va cac nha giao co the đe nghi nhung mon hoc đac thu kha di co the đem ra ung dung o noi minh sinh song. Tu thoi Đe Nhat Cong hoa nam 1962, phai đoan Ohio University do USAID đai tro đa gui nguoi sang giup canh tan giao trinh trung hoc. Nhung phai đoi đen nam 1965, chinh phu moi cho thu nghiem chuong trinh trung hoc tong hop, nhap đe nhat va đe nhi cap lai voi nhau. Tong cong co ba truong tien khoi đat o Hue (1965), Thu Đuc (1966) va Can Tho (1967) do Bo Quoc gia Giao duc đieu hanh. Tuy nhien vi chien cuoc va nhan su, chi co Truong Thu Đuc hoat đong thanh cong ap dung mo hinh tong hop. Sau đo chuong trinh mo rong them o mot so truong nhu Nguyen An Ninh (cho nam sinh; 93 đuong Tran Nhan Tong, Quan 10) va Suong Nguyet Anh (cho nu sinh; goc đuong Hoa Hao va Vinh Vien, gan chua An Quang) o Sai Gon, va Chuong binh Le o Long Xuyen.
Truong Trung hoc Kieu mau Hue (nay la mot phan cua Truong Su Pham Hue)

Trung hoc ky thuat

Cac truong trung hoc ky thuat nam trong he thong giao duc ky thuat, ket hop viec day nghe voi giao duc pho thong. Cac hoc sinh trung tuyen vao trung hoc ky thuat thuong đuoc cap hoc bong toan phan hay ban phan. Moi tuan hoc 42 gio; hai mon ngoai ngu bat buoc la tieng Anh va tieng Phap. Cac truong trung hoc ky thuat co mat hau het o cac tinh, thanh pho; vi du, cong lap thi co Truong Trung hoc Ky thuat Cao Thang (thanh lap nam 1956; tien than la Truong Co khi A chau thanh lap nam 1906 o Sai Gon; nay la Truong Cao đang Ky thuat Cao Thang),, Truong Trung hoc Nong Lam Suc Bao Loc, Truong Trung hoc Ky thuat Nguyen Truong To; tu thuc thi co Truong Trung hoc Ky thuat Don Bosco (do cac tu si Dong Don Bosco thanh lap nam 1956 o Gia Đinh; nay la Truong Đai hoc Cong nghiep Thanh pho Ho Chi Minh).
Truong Trung hoc Ky thuat Hue (nay la Truong Cong nghiep Hue); Truong Nong lam Suc Hue (nay la Truong Đai hoc Nong Lam Hue).


= Cac truong tu thuc va Quoc gia Nghia tu =

Cac truong tu thuc cua cac ton giao
Ngoai he thong truong cong lap cua chinh phu la he thong truong tu thuc. Vao nam 1964 cac truong tu thuc giao duc 28% tre em tieu hoc va 62% hoc sinh trung hoc. Đen nien hoc 1970–1971 thi truong tu thuc đam nhiem 17,7% hoc sinh tieu hoc va 77,6% hoc sinh trung hoc. Tinh đen nam 1975, Viet Nam Cong hoa co khoang 1,2 trieu hoc sinh ghi danh hoc o hon 1.000 truong tu thuc o ca hai cap tieu hoc va trung hoc. Cac truong tu thuc noi tieng nhu Lasan Taberd danh cho nam sinh; Couvent des Oiseaux de Dalat, Couvent des Oiseaux de Saigon-Regina Mundi (Nu vuong The gioi), va Regina Pacis (Nu vuong Hoa binh) danh cho nu sinh. Bon truong nay nam duoi su đieu hanh cua Giao hoi Cong giao. Tong cong Giao hoi Cong giao so huu 226 truong trung hoc, 1030 truong tieu hoc.
Giao hoi Phat giao Viet Nam Thong nhat co he thong cac truong tieu hoc va trung hoc Bo đe o nhieu tinh thanh, tinh đen nam 1970 tren toan quoc co 137 truong Bo đe, trong đo co 65 truong trung hoc voi tong so hoc sinh la 58.466. Ngoai ra con co mot so truong do chinh phu Phap tai tro nhu Marie-Curie, Colette, Saint-Exupery, Lycee Yersin (Đa Lat), College Đa Nang, va College Nha Trang. Nhung truong nay theo giao trinh cua Phap đe hoc sinh thi tu tai Phap. Ke tu nam 1956, tat ca cac truong hoc tai Viet Nam, bat ke truong tu hay truong do ngoai quoc tai tro, đeu phai day mot so gio nhat đinh cho cac mon quoc van va lich su Viet Nam. Chuong trinh hoc chinh trong cac truong tu van theo chuong trinh ma Bo Quoc gia Giao duc đa đe ra, du co the them mot so gio hoac mon kien thuc them. Sau nam 1975, duoi chinh the Cong hoa Xa hoi Chu nghia Viet Nam, tong cong co 1.087 truong tu thuc o mien Nam bi giai the va tro thanh truong cong (hau het mang ten moi).

Cac truong nguoi Viet goc Hoa
Truong Bac ai (College Fraternite) o Cho Quan voi đa so hoc sinh la nguoi Viet goc Hoa cung la mot tu thuc co tieng do cac thuong hoi nguoi Hoa bao tro. Theo Quy hoc chanh ban hanh nam 1957 va tu chinh nam 1958 đoi voi truong tu thuc cua nguoi Hoa thi chinh phu đoi hoi cac truong tieu hoc phai dung tieng Viet lam chuyen ngu va tieng Hoa bi liet vao hang ngoai ngu, han che day toi đa sau (6) gio/tuan. Nhung nam ke tiep quy đinh nay cung ap dung voi cap trung hoc. Vao nam 1962 co 16 truong trung hoc cua cong đong nguoi Hoa voi 5.635 hoc sinh. Neu tinh ca tieu va trung hoc gop lai thi co khoang 70.000 hoc sinh truong Hoa vao đau thap nien 1960.

Cac truong Quoc gia Nghia tu
Ngoai he thong cac truong cong lap va tu thuc ke tren, Viet Nam Cong hoa con co he thong thu ba la cac truong Quoc gia Nghia tu. Tuy đay la truong cong lap nhung khong đon nhan hoc sinh binh thuong ma chi danh rieng cho cac con em cua tu si hoac thuong phe binh cua Quan luc Viet Nam Cong hoa nhu la mot uu đai cua chinh phu giup đo khong chi phuong tien hoc hanh ma ca viec nuoi duong. He thong nay bat đau hoat đong tu nam 1963 o Sai Gon, sau khai trien them o Đa Nang, Can Tho, Hue, va Bien Hoa. Tong cong co 7 co so voi hon 10.000 hoc sinh. Loai truong nay do Bo Cuu Chien binh quan ly chu khong phai Bo Quoc gia Giao duc, nhung van dung giao trinh cua Bo Quoc gia Giao duc. Chu đich cua cac truong Quoc gia Nghia tu la giao duc pho thong va huong nghiep cho hoc sinh chu khong huan luyen quan su. Vi vay truong Quoc gia Nghia tu khac truong thieu sinh quan. Sau nam 1975, cac truong Quoc gia Nghia tu cung bi giai the.


Giao duc đai hoc Du giua cac vien đai hoc co su khac biet, nen van hoa tri thuc cua Viet Nam Cong hoa co 4 đac tinh noi bat la tinh the gioi, tinh hien đai, su tiep nhan cac trao luu tri thuc Phap roi đen My, va khuynh huong cong hoa va phi cong san, hiem khi chong cong ro ret.
Hoc sinh đau đuoc Tu tai II thi co the ghi danh vao hoc o mot trong cac vien đai hoc, truong đai hoc, va hoc vien trong nuoc. Tuy nhien, o mot so noi vi so luong tuyen sinh rat co gioi han nen hoc sinh phai du mot ky thi tuyen co tinh chon loc rat cao; cac truong nay thuong la Y, Duoc, Nha, Ky thuat, Quoc gia Hanh chanh, va Su pham. Viec tuyen chon dua tren kha nang cua thi sinh, hoan toan khong xet đen ly lich gia đinh. Sinh vien hoc trong cac co so giao duc cong lap thi khong phai đong tien hoc phi. Chi o mot vai truong hay phan khoa đai hoc thi sinh vien moi đong le phi thi vao cuoi nam hoc. Ngoai ra, chinh phu con co nhung chuong trinh hoc bong cho sinh vien.
Chuong trinh hoc trong cac co so giao duc đai hoc đuoc chia lam ba cap. Cap 1 (hoc 4 nam): Neu theo huong cac nganh nhan van, khoa hoc, v.v.. thi lay bang cu nhan (vi du: cu nhan Triet, cu nhan Toan...); neu theo huong cac nganh chuyen nghiep thi lay bang tot nghiep (vi du: bang tot nghiep Truong Đai hoc Su pham, bang tot nghiep Hoc vien Quoc gia Hanh chanh...) hay bang ky su (vi du: ky su Đien, ky su Canh nong...). Cap 2: hoc them 1–2 nam va thi lay bang cao hoc hay tien si đe tam cap (tieng Phap: docteur de troisieme cycle; tuong đuong thac si ngay nay). Cap 3: hoc them 2–3 nam va lam luan an thi lay bang tien si (tuong đuong voi bang Ph.D. cua Hoa Ky). Rieng nganh y, vi phai co thoi gian thuc tap o benh vien nen sau khi hoc xong chuong trinh du bi y khoa phai hoc them 6 nam hay lau hon moi xong chuong trinh đai hoc.


= Mo hinh cac co so giao duc đai hoc =

Phan lon cac co so giao duc đai hoc Viet Nam thoi Viet Nam Cong hoa đuoc to chuc theo mo hinh vien đai hoc. Đay la mo hinh tuong tu nhu university cua Hoa Ky va Tay Au, cung voi no la he thong đao tao theo tin chi. Moi vien đai hoc bao gom nhieu phan khoa đai hoc (thuong goi tat la phan khoa, vi du: Phan khoa Y, Phan khoa Su pham, Phan khoa Khoa hoc, v.v...) hoac truong đai hoc truc thuoc (vi du: Truong Đai hoc Nong nghiep, Truong Đai hoc Ky thuat, v.v...). Trong moi phan khoa đai hoc hay truong đai hoc truc thuoc lai chia ra cac nganh (vi du: nganh Đien tu, nganh Cong chanh, v.v...); ve mat to chuc, moi nganh tuong ung voi mot ban (tuong đuong voi đon vi khoa hien nay).
Trong thap nien 1960 va 1970, luc hoi nghi hoa binh dien ra o Paris, Viet Nam Cong hoa rao riet len ke hoach tai thiet hau chien, voi vien canh la hoa binh se lap lai o Viet Nam, mot chinh phu lien hiep se đuoc thanh lap, nguoi linh tu cac ben tro ve can đuoc đao tao đe tai hoa nhap vao xa hoi. Trong khuon kho ke hoach đo, co hai mo hinh co so giao duc đai hoc moi va mang tinh thuc tien đuoc hinh thanh: truong đai hoc cong đong va vien đai hoc bach khoa.
Truong đai hoc cong đong la mot co so giao duc đai hoc so cap va đa nganh. Sinh vien hoc o đay đe chuyen tiep len hoc o cac vien đai hoc lon, hoac mo mang kien thuc, hoac hoc nghe đe ra lam viec. Cac truong đai hoc cong đong đuoc thanh lap voi su tham gia đong gop, xay dung, va quan tri cua đia phuong nham đap ung nhu cau phat trien o đia phuong trong cac mat van hoa, xa hoi, va kinh te. Khoi điem cua mo hinh giao duc nay la mot nghien cuu cua ong Đo Ba Khe tien hanh vao nam 1969 ma cac ket qua sau đo đuoc đua vao mot luan an tien si trinh o Vien Đai hoc Nam California vao nam 1970 voi tua đe The Community College Concept: A Study of its Relevance to Postwar Reconstruction in Vietnam (Khai niem truong đai hoc cong đong: Nghien cuu su phu hop cua no voi cong cuoc tai thiet hau chien o Viet Nam). Co so đau tien đuoc hinh thanh la Truong Đai hoc Cong đong Tien Giang, thanh lap vao nam 1971 o Đinh Tuong sau khi mo hinh giao duc moi nay đuoc mang đi trinh bay sau rong trong dan chung.

Vao nam 1973, Vien Đai hoc Bach khoa Thu Đuc đuoc thanh lap. Đay la mot co so giao duc đai hoc đa nganh, đa linh vuc, va chu trong đen cac nganh thuc tien. Trong thoi gian đau, Vien Đai hoc Bach khoa Thu Đuc co cac truong đai hoc chuyen ve nong nghiep, ky thuat, giao duc, khoa hoc va nhan van, kinh te va quan tri, va thiet ke đo thi; ngoai ra con co truong sau đai hoc. Theo ke hoach, cac co so giao duc đeu co mot khuon vien rong lon, tao moi truong goi cam hung cho suy luan, canh tri đuoc thiet ke nham nang cao oc sang tao; quan ly hanh chinh tap trung đe tang hieu nang va giam chi phi.
Theo nhu Hien phap quy đinh thi nen giao duc đai hoc đuoc tu tri. Tuy nhien, Tong thong bo nhiem vien truong cac vien đai hoc. Ve hoc vu, su thanh lap cac khoa, truong, nganh hoc, van bang, chung chi van phai do Bo Giao duc chap thuan, ve nhan vien, viec tuyen dung, luong bong, thang thuong, sa thai phai do Bo Giao duc va Tong Nha Cong vu chap thuan, ve Ngan sach: Quyen chuan chi đuoc uy nhiem cho Vien truong". Nhu vay, ve hanh chinh, Vien Đai hoc truc thuoc Bo Giao duc, va co the bi chi phoi boi Bo Giao duc va Tong Nha Cong vu chu khong han la tu tri. Chinh quyen Sai Gon chi muon xay dung Vien Đai hoc hoan toan le thuoc vao chinh quyen hoac đang phai hay ca nhan nguoi lanh đao, boi vay, trong cong đong sinh vien đai hoc mien Nam tung day len nhieu phong trao đau tranh đoi thuc thi tu tri đai hoc. Cac Vien truong Đai hoc va Vien truong Hoc vien Quoc gia Hanh chanh đuoc xep ngang Thu truong mot bo. Ngoai nhung truong đao tao cong chuc chinh ngach nhu Đai hoc Su pham, Hoc vien Quoc gia Hanh chanh, phai thi tuyen vao va sinh vien đuoc huong mot khoan hoc bong đang ke hang thang, hau het cac phan khoa cua cac Vien Đai hoc cong lap khac đeu theo the thuc ghi danh, cac sinh vien khong phai thi tuyen ma chi ghi danh nhap hoc va khong phai đong mot khoan hoc phi nao trong suot cac nam hoc.
Sau nam 1975, duoi chinh the Cong hoa Xa hoi Chu nghia Viet Nam, toan bo cac co so giao duc đai hoc thoi Viet Nam Cong hoa bi đoi ten va bi phan tan theo khuon mau giao duc cua Lien Xo nen khong con mo hinh theo đo cac truong hay phan khoa đai hoc cau thanh vien đai hoc, ma moi truong tro nen biet lap. Giao duc đai hoc Viet Nam duoi cac chinh the Viet Nam Dan chu Cong hoa va Cong hoa Xa hoi Chu nghia Viet Nam theo mo hinh phan tan nganh hoc. Cac "truong đai hoc bach khoa" đuoc thanh lap duoi hai chinh the nay khong giong nhu mo hinh vien đai hoc bach khoa vi chi tap trung vao cac nganh ky thuat. Tuong tu, mo hinh "truong đai hoc tong hop" cung chi tap trung vao cac nganh khoa hoc co ban, chu khong mang tinh chat toan dien. Đen đau thap nien 1990, chinh phu Cong hoa Xa hoi Chu nghia Viet Nam moi thanh lap hai "đai hoc" cap quoc gia va ba "đai hoc" cap vung theo mo hinh gan giong nhu mo hinh vien đai hoc. Vao thang 10 nam 2009, mot so đai bieu Quoc hoi đua ra đe nghi goi ten cac "đai hoc" cap quoc gia va cap vung la "vien đai hoc".


= Cac vien đai hoc cong lap =

Vien Đai hoc Sai Gon: Tien than la Vien Đai hoc Đong Duong (1906), roi Vien Đai hoc Quoc gia Viet Nam (1955) - con co ten la Vien Đai hoc Quoc gia Sai Gon. Nam 1957, Vien Đai hoc Quoc gia Viet Nam đoi ten thanh Vien Đai hoc Sai Gon. Đay la vien đai hoc lon nhat mien Nam. Truoc nam 1964, tieng Viet lan tieng Phap đuoc dung đe giang day o bac đai hoc, nhung sau đo thi chi dung tieng Viet theo chinh sach ngon ngu theo đuoi tu nam 1955. Rieng Truong Đai hoc Y khoa dung ca tieng Anh. Vao thoi điem nam 1970, hon 70% sinh vien đai hoc duoi chinh the Viet Nam Cong hoa ghi danh hoc o Vien Đai hoc Sai Gon.
Vien Đai hoc Hue: Thanh lap vao thang 3 nam 1957 voi 5 phan khoa đai hoc: Khoa hoc, Luat, Su pham, Van khoa, va Y khoa.
Vien Đai hoc Can Tho: Thanh lap nam 1966 voi 4 phan khoa đai hoc: Khoa hoc, Luat khoa & Khoa hoc Xa hoi, Su pham, va Van khoa.
Vien Đai hoc Bach khoa Thu Đuc: Thanh lap nam 1974. Tien than la Trung tam Quoc gia Ky thuat (1957), Hoc vien Quoc gia Ky thuat (1972).


= Cac vien đai hoc tu thuc =

Vien Đai hoc Đa Lat: Thanh lap ngay 8 thang 8 nam 1957. Mot phan co so cua Vien Đai hoc Đa Lat nguyen la mot chung vien cua Giao hoi Cong giao. Vien đai hoc nay co 4 phan khoa đai hoc: Chinh tri Kinh doanh, Khoa hoc, Su pham, Than hoc va Van khoa. Theo uoc tinh, tu nam 1957 đen 1975, vien đai hoc nay đa giao duc 26.551 nguoi.
Vien Đai hoc Van Hanh: Thuoc khoi An Quang cua Giao hoi Phat giao Viet Nam Thong nhat; thanh lap ngay 17 thang 10 nam 1964 o so 222 đuong Truong Minh Giang (sau 1975 la đuong Le Van Sy), Quan 3, Sai Gon-Gia Đinh voi 5 phan khoa đai hoc: Giao duc, Phat hoc, Khoa hoc xa hoi, Khoa hoc ung dung, va Van hoc & Khoa hoc nhan van. Vao đau thap nien 1970, Van Hanh co hon 3.000 sinh vien.
Vien Đai hoc Phuong Nam: Đuoc cap giay phep nam 1967, toa lac o so 16 đuong Tran Quoc Toan (sau nam 1975 la đuong 3 Thang Hai), Quan 10, Sai Gon. Vien đai hoc nay thuoc khoi Viet Nam Quoc Tu cua Giao hoi Phat giao Viet Nam Thong nhat, Giao su Le Kim Ngan lam vien truong. Vien Đai hoc Phuong Nam co 3 phan khoa đai hoc: Kinh te-Thuong mai, Ngoai ngu, va Van khoa. Vao thap nien 1970, vien đai hoc nay co khoang 750 sinh vien ghi danh.
Vien Đai hoc An Giang (Hoa Hao): Thanh lap nam 1970 o Long Xuyen voi 5 phan khoa đai hoc: Van khoa, Thuong mai-Ngan hang, Bang giao Quoc te, Khoa hoc Quan tri va Su pham. Vien Đai hoc nay truc thuoc Giao hoi Phat giao Hoa Hao.
Vien Đai hoc Cao Đai: Thanh lap nam 1971 tren đuong Ca Bao Đao o Tay Ninh voi 3 phan khoa đai hoc: Than hoc Cao Đai, Nong lam muc, va Su pham. Vien Đai hoc nay truc thuoc Hoi Thanh Cao Đai Toa Thanh Tay Ninh.
Vien Đai hoc Minh Đuc: Đuoc cap giay phep nam 1972, tru so o Sai Gon voi 5 phan khoa đai hoc: Ky thuat Canh nong, Khoa hoc Ky thuat, Kinh te Thuong mai, Nhan van Nghe thuat, va Y khoa. Vien Đai hoc nay do Giao hoi Cong giao đieu hanh.


= Cac hoc vien va vien nghien cuu =

Hoc vien Quoc gia Hanh chanh: Co so nay đuoc thanh lap tu thoi Quoc gia Viet Nam voi van ban ky ngay 29 thang 5 nam 1950 nham đao tao nhan su chuyen mon trong lanh vuc cong quyen nhu thue vu va ngoai giao. Truong so đat o Đa Lat; nam 1956 thi doi ve Sai Gon đat o đuong Alexandre de Rhodes; nam 1958 thi chuyen ve so 100 đuong Tran Quoc Toan (gan goc đuong Cao Thang, sau nam 1975 la đuong 3 thang 2), Quan 10, Sai Gon. Hoc vien nay truc thuoc Phu Thu tuong hay Phu Tong thong, đen nam 1973 thi thuoc Phu Tong uy Cong vu. Hoc vien co chuong trinh hai nam cao hoc, chia thanh ba ban cao hoc, đoc su, va tham su.
Hoc vien Quoc gia Nong nghiep (1972–1974): tien than la Truong Cao đang Nong lam suc (1962–1968), Trung tam Quoc gia Nong nghiep (1968–1972) roi nhap vao Vien Đai hoc Bach khoa Thu Đuc nam 1974.
Ngoai nhung hoc vien tren, Viet Nam Cong hoa con duy tri mot so co quan nghien cuu khoa hoc nhu Vien Pasteur Sai Gon, Vien Pasteur Đa Lat, Vien Pasteur Nha Trang, Vien Hai duong hoc Nha Trang, Vien Nguyen tu luc Đa Lat, Vien Khao co v.v. voi nhung chuyen mon đac biet.


= Cac truong đai hoc cong đong =

Bat đau tu nam 1971 chinh phu mo mot so truong đai hoc cong đong (theo mo hinh community college cua Hoa Ky) nhu Truong Đai hoc Cong đong Tien Giang o My Tho, Duyen Hai o Nha Trang, Quang Đa o Đa Nang (1974), va Long Ho o Vinh Long. Truong Đai hoc Cong đong Tien Giang đat trong tam vao nong nghiep; Truong Đai hoc Cong đong Duyen Hai huong ve ngu nghiep. Rieng Truong Long Ho con đang dang do chua hoan tat thi chinh the Viet Nam Cong hoa bi giai tan. O Sai Gon thi co Truong Đai hoc Regina Pacis (khai giang vao nam 1973) danh rieng cho nu sinh do Cong giao thanh lap, va theo triet ly đai hoc cong đong.


= Cac truong ky thuat va day nghe =

Ngoai nhung truong đai hoc con co he thong truong cao đang nhu Truong Bach khoa Phu Tho va Truong Nong lam suc. Mot so nhung truong nay sang thap nien 1970 đuoc nang len tuong đuong voi cap đai hoc. 

Truong Quoc gia Nong lam muc: Thoat tien la Nha Khao cuu Đong Duong thanh lap nam 1930 o B'lao, co so nay đen nam 1955 thi nang len thanh Truong Quoc gia Nong lam muc voi chuong trinh hoc bon nam. Dien tich vuon thuc nghiem rong 200 ha đuoc chia thanh nhung khu chan nuoi gia suc, vuon cay cong nghiep, lua thoc. Qua tung giai đoan Truong đoi ten thanh Truong Cao đang Nong lam suc (1962–1968), Trung tam Quoc gia Nong nghiep (1968–1972), Hoc vien Quoc gia Nong nghiep (1972–1974). Cuoi cung Truong Quoc gia Nong lam muc đuoc sap nhap vao Vien Đai hoc Bach khoa Thu Đuc (co tru so o so 45 đuong Cuong Đe, Quan 1, Sai Gon). Truong con co chi nhanh o Hue, Can Tho, va Binh Duong.
Trung tam Quoc gia Ky thuat Phu Tho: Thanh lap nam 1957 thoi Đe Nhat Cong hoa gom bon truong: Truong Cao đang Cong chanh, Truong Cao đang Đien hoc, Truong Quoc gia Ky su Cong nghe, va Truong Viet Nam Hang hai. Nam 1968 lap them Truong Cao đang Hoa hoc. Nam 1972, Trung tam Quoc gia Ky thuat đoi thanh Hoc vien Quoc gia Ky thuat va đen nam 1974 thi nhap voi Truong Đai hoc Nong nghiep đe tao nen Vien Đai hoc Bach khoa Thu Đuc.
Hoc vien Canh sat Quoc gia: Thanh lap nam 1966 đe đao tao nhan vien giu an ninh va thi hanh luat phap.


= Cac truong nghe thuat =

Truong Quoc gia Am nhac va Kich nghe: Thanh lap ngay 12 thang 4 nam 1956 duoi thoi Đe Nhat Cong hoa. Chuong trinh hoc sau đuoc bo tuc đe bao gom cac bo mon am nhac co đien Tay phuong va truyen thong Viet Nam cung kich nghe.
Truong Quoc gia Am nhac Hue: Thanh lap nam 1962 o co đo Hue, chu yeu day am nhac co truyen Viet Nam, dung nha hat Duyet Thi Đuong trong Kinh thanh Hue lam noi giang day.
Truong Quoc gia Trang tri My thuat: thanh lap nam 1971, tren co so nang cap Truong Trung hoc Trang tri My thuat Gia Đinh (tien than la Truong My nghe Gia Đinh, thanh lap nam 1940).
Truong Quoc gia Cao đang My thuat Sai Gon: thanh lap sau nam 1954; chuyen đao tao ve nghe thuat tao hinh voi cac chuong trinh hoc 3 va 7 nam. Vi giam đoc đau tien la hoa si Le Van Đe (1954–1966).


= Cac truong giao duc binh dan =
Ngoai nhung co so giao duc chinh quy, chinh phu con hop tac voi nhung đoan the tu nhan to chuc nhung lop giao duc binh dan, giup xoa nan mu chu, nham lop nguoi 16 tuoi tro len. Giao trinh la nhung lop tap đoc, tap viet, toan, su ky, đia ly, ve sinh, nhac ly, va cong dan. Lop hoc thuong la buoi sang hay buoi chieu, keo dai hai gio đong ho, nhom hop o đinh, chua, nha tho... Sach, vo, but, giay đeu phat mien phi. Si so toan quoc len đen mot trieu nguoi vao nam 1960. Truong Bach khoa Binh dan la mot thi du.


= Sinh vien du hoc ngoai quoc =
Mot so sinh vien bac đai hoc đuoc cap giay phep đi du hoc o nuoc ngoai. Hai quoc gia thu nhan nhieu sinh vien Viet Nam vao nam la Phap (2.059 nam 1959, 1.522 nam 1964) va Hoa Ky (102 nam 1959, 399 nam 1964), đa so theo hoc cac nganh khoa hoc xa hoi va ky su.


Tai lieu va dung cu giao khoa Thoi gian đau, giao duc tieu hoc Viet Nam Cong hoa tiep tuc su dung bo sach giao khoa Viet Nam Tieu hoc Tung thu do Nha Hoc chinh Đong Phap soan thao trong giai đoan 1920-1930. Cac truong hoc con su dung loai sach Tap Đoc Vui đuoc soan thao va phat hanh song song voi sach giao khoa. Nam 1958, chinh phu Đe Nhat Cong hoa cho lap Ban Tu thu thuoc Bo Quoc gia Giao duc đe soan, dich, va in sach giao khoa cho he thong giao duc toan quoc. Tinh đen nam 1962, Bo Quoc gia Giao duc đa an hanh xong 39 đau sach tieu hoc, 83 sach trung hoc, va 9 sach đai hoc. Cac giao chuc va hoa si lam viec trong Ban Tu thu đa soan thao tron bo sach cho bac tieu hoc. Bo sach nay đuoc đanh gia cao ca ve noi dung lan hinh thuc. Co nhieu sach đa đuoc viet, dich, va phat hanh đe hoc sinh va sinh vien co tai lieu tham khao. Phan lon sach giao khoa va trang thiet bi dung cu hoc tap do Trung tam Hoc lieu cua Bo Giao duc san xuat va cung cap voi su giup đo cua mot so co quan nuoc ngoai. Trung tam nay con hop tac voi UNESCO đe viet va dich sach danh cho thieu nhi đe giup cac em hieu biet ve cac nen van hoa khac nhau va tao su đoan ket giua cac nhi đong tren the gioi. Bo Giao duc cung danh rieng ngan quy đe in sach giao khoa bac tieu hoc cho gan 30 sac toc thieu so khac nhau o Viet Nam. Hau het sach giao khoa cac bac hoc Tieu hoc, Trung hoc va Đai hoc đeu theo khuynh huong phi chinh tri hoa, chu trong chu yeu đen viec giao duc con nguoi. Nguoi viet sach giao khoa khong bi mot ap luc nao hay phai tuan theo mot su chi đao nao.
O bac Trung hoc, khong co mot bo sach giao khoa nao do co quan giao duc chinh thong bien soan va phat hanh đe thay va tro day va hoc theo. Giao vien tu chon sach giao khoa đe day cho phu hop voi hoan canh va quan điem giao duc cua minh mien sao ton trong đung noi dung chuong trinh giao duc do Bo Quoc gia Giao duc soan thao, giup hoc sinh đat đuoc ket qua tot trong cac ky thi. Tren thi truong cung xuat hien rat nhieu loai sach giao khoa do cac nha giao bien soan. Su chon loc, đao thai cua thi truong sach giao khoa giup cac giao chuc, hoc sinh tim đuoc nhung sach đung đan, co chat luong đe day va hoc. O bac Đai hoc, voi chu truong mot nen đai hoc tu tri, chinh quyen Viet Nam Cong hoa danh cho cac vien Đai hoc quyen han rong rai trong viec sap xep chuong trinh giang day, bo tri mot đoi ngu giao su đai hoc phu hop. Thong thuong sach giao khoa o bac hoc nay do chinh giao su cac bo mon soan thao va giang day.
Ngoai ra, đe co su thong nhat trong viec su dung cac danh tu chuyen mon, Bo Giao duc cung đa thiet lap Uy ban Quoc gia Soan thao Danh tu Chuyen mon bao gom nhieu giao su đai hoc. Uy ban đa soan thao va, thong qua Trung tam Hoc lieu, an hanh nhung tap đau tien trong linh vuc van hoc va khoa hoc. Trong nhung du an đo Bo cho in lai nguyen ban Truyen Kieu bang chu Nom.
Giao duc tieu hoc va trung hoc tai Viet Nam Cong hoa the hien noi dung kha đa dang. Theo giao su Olga Dror, Viet Nam Dan chu cong hoa giao duc hoc sinh đe chuan bi cho chien tranh, con VNCH thi giao duc hoc sinh chuan bi cho hoa binh. Lua chon cua Viet Nam Dan chu cong hoa đa thanh cong, con VNCH lai gap bat loi trong thoi chien, nhung đo la lua chon cua ho trong boi canh chinh phu lien tuc thay đoi. Theo tac gia Truong Thuy Dung, nen giao duc Viet Nam Cong hoa co muc tieu lau dai la đao tao cong dan tuong lai. Giao duc đai hoc co tinh trung thuc trong viec thi cu va đanh gia sinh vien, cac đai hoc tu do thiet ke chuong trinh hoc, day tat ca cac trao luu triet hoc, tu tuong, nhung di san nay van con co the gap trong nen giao duc Viet Nam hien nay, nhung cung chinh đieu cung gop phan tao ra phong trao phan chien tai cac truong đai hoc cua VNCH vao nhung nam 1960 va 1970


Nha giao = Đao tao giao chuc =

Truong Đai hoc Su pham Sai Gon thuoc Vien Đai hoc Sai Gon (thanh lap vao nam 1957) la co so su pham đau tien, bat đau khai giang nam 1958. Sau co them cac truong cao đang su pham o Ban Me Thuot, Hue, Vinh Long, Long An, va Quy Nhon Nha Trang, My Tho, Can Tho, Long Xuyen. Ngoai ra con co Truong Đai hoc Su pham Hue thuoc Vien Đai hoc Hue, Truong Đai hoc Su pham Đa Lat thuoc Vien Đai hoc Đa Lat va Truong Quoc gia Su pham Sai Gon sau đuoc goi la Truong Su pham Sai Gon. Vao thoi điem nam 1974, ca nuoc co 16 co so đao tao giao vien tieu hoc voi chuong trinh hai nam con goi la chuong trinh su pham cap toc. Chuong trinh nay nhan nhung ai đa đau đuoc bang Trung hoc Đe nhat cap. Hang nam chuong trinh nay đao tao khoang 2.000 giao vien tieu hoc. Giao vien trung hoc thi phai theo hoc chuong trinh cua truong đai hoc su pham (2 hoac 4 nam). Đoi voi giao su đai hoc thi đa so xuat than tu Vien Đai hoc Đong Duong o Ha Noi tu truoc nam 1954. So khac đuoc đao tao o Phap, Đuc va My. Vao nam 1970 tong cong co 941 giao su giang day o cac truong đai hoc cua Viet Nam Cong hoa. Sinh vien cac truong su pham đuoc cap hoc bong neu ky hop đong 10 nam lam viec cho nha nuoc o cac truong cong lap sau khi tot nghiep. Giao vien tieu hoc va trung hoc tai cac truong cong đuoc vao bien che nha nuoc, đuoc xem la cong chuc con giao su đai hoc lam viec tai cac Vien đai hoc cong lap theo hop đong do qui che tu tri cua bac đai hoc.

Nha Su pham (thuoc Bo Van hoa, Giao duc va Thanh nien) va cac truong su pham thuong xuyen to chuc cac chuong trinh tu nghiep va cac buoi hoi thao giao duc đe cac giao chuc co dip hoc hoi va phat trien nghe nghiep. Bo Van hoa, Giao duc va Thanh nien cung đa gui nhieu giao chuc đi tu nghiep o cac nuoc nhu Anh, Phap, Hoa Ky, Nhat, Đuc...
Tinh trang thieu truong lop, thieu giao vien pho thong pho bien tren toan mien Nam Viet Nam ngoai tru mot so thanh pho lon. Thoi Đe nhat Cong hoa, so truong tu chiem ti le ap đao. Thuong moi tinh co mot truong trung hoc cong lap chinh nam o tinh ly day đen het bac Trung hoc Đe nhi cap. O moi quan trong cac tinh lon, co mot truong Tieu hoc cong lap va/hoac truong Trung hoc Đe nhat cap. Ben canh nhung truong day thuan tuy chuong trinh bang tieng Viet do chinh quyen hay tu nhan quan ly, con mot so truong đuoc thanh lap tu thoi Phap thuoc day chu yeu bang tieng Phap. Thoi ky 1954-1963, so giao su Trung hoc Đe nhi cap rat thieu. Khong phai tinh nao cung co truong cong lap Trung hoc Đe nhat cap. Mot so hoc sinh Trung hoc Đe nhi cap o cac tinh nho phai đi qua tinh lon đe hoc Trung hoc Đe nhat cap vi thieu truong lop. Sinh vien tot nghiep truong Đai hoc Su pham o cac thanh pho lon thuong đuoc đua ve cac tinh đe bo sung cho luc luong giao vien tai đia phuong. Giao vien Tieu hoc tot nghiep truong Quoc gia Su pham đuoc phan bo xuong cac truong Tieu hoc cap quan huyen tren ca nuoc. Sang nua sau thap nien 1960, cac truong Tieu hoc cap xa đuoc bo sung them “giao vien ap tan sinh”. Cac truong tu thuc thuong xuyen bi thieu giao vien đuoc đao tao chinh quy. Thoi đo quy đinh giao vien bac Tieu hoc phai co it nhat bang Tieu hoc, day bac Trung hoc Đe nhat cap phai co toi thieu bang Trung hoc Đe nhat cap, day bac Trung hoc Đe nhi cap phai co bang Tu Tai II tro len. Co truong tu thuc vi thieu giao vien đa tuyen nguoi co kha nang giang day nhung khong co đieu kien ve bang cap theo quy đinh, đen cuoi nien khoa, khi lam so Hoc ba cho hoc sinh, phai thay ten nguoi day thuc su bang ten nguoi khac co đu đieu kien ve van bang. O bac Trung hoc Đe nhi cap, cac truong tu thuc con su dung ca sinh vien đang hoc may nam cuoi cung bac Đai hoc, nhat la sinh vien Đai hoc Su pham va Đai hoc Khoa hoc.


= Đoi song va tinh than giao chuc =
Chi so luong cua giao vien tieu hoc moi ra truong la 250, giao hoc bo tuc hang 5 la 320, giao su trung hoc đe nhat cap hang 4 la 400, giao su trung hoc đe nhi cap hang 5 la 430, hang 4 la 470, giao su đai hoc la 640 tro len. Voi muc luong can ban nhu vay, cong them phu cap su pham, nha giao o cac thanh pho thoi Đe Nhat Cong hoa co cuoc song kha thoai mai, co the thue đuoc nguoi giup viec trong nha. Sang thoi Đe Nhi Cong hoa, đoi song bat đau đat đo, vat gia leo thang, nha giao cam thay đoi song chat vat hon, nhat la o nhung thanh pho lon nhu Sai Gon va Đa Nang. Tuy vay, hau het cac nha giao van giu vung tinh than va tu cach cua nha mo pham (nguoi mau muc, nguoi đong vai tro hinh mau), tu cach an mac that đung đan đen cach an noi, giao tiep voi phu huynh va hoc sinh, va voi ca gioi chuc chinh quyen đia phuong.
Cac giao su đai hoc la mot thanh phan xa hoi o tren cao, cach biet rat lon voi hang ngu giao chuc trung, tieu hoc va sinh vien đai hoc. Hau het cac giao su đai hoc sinh truong trong cac gia đinh thuong luu. Đa so đeu đi day bang o to. Cac giao su đai hoc luc bay gio toan tam toan y cho cong cuoc giao duc, đao tao the he tri thuc tuong lai, ma khong he chiu mot suc ep nao, ve kinh te cung nhu ve chinh tri. Nhieu giao su đai hoc đuoc moi tham gia chinh phu trong cuong vi Tong truong, Bo truong nhu Vu Quoc Thong (Bo truong Y te), Vu Van Mau (Bo truong Ngoai giao), Nguyen Quang Trinh (Bo truong Giao duc), Nguyen Van Tuong (Phu Đac uy Hanh chanh, tuong đuong Bo truong Noi vu), Tran Van Kien (Uy vien Tai chanh, tuong đuong Bo truong Tai chanh), Nguyen Duy Xuan (Bo truong Kinh Te), Vuong Van Bac (Bo truong Ngoai giao)...


Thi cu va đanh gia ket qua hoc tap Đe thi trac nghiem đa đuoc su dung cho mon Cong dan, Su, Đia trong cac ky thi Tu tai I va Tu tai II tu nien khoa 1965–1966. Đen nam 1974, toan bo cac mon thi trong ky thi tu tai gom toan nhung cau trac nghiem. Cac thanh tra vien trong ban soan đe thi đeu phai đi du lop huan luyen ve cach thuc soan cau hoi, thu nghiem cac cau hoi voi tren 1.800 hoc sinh o nhieu noi, phan tich cau tra loi cua hoc sinh đe tinh đo kho cua cau hoi va tra loi đe lua chon hoac đieu chinh cau hoi trac nghiem cho thich hop.
Đau nhung nam 1970, Nha Khao thi cua Bo Quoc gia Giao duc đa ky hop đong voi cong ty IBM đe đien toan hoa toan bo ho so thi vu, tu viec ghi danh, lam phieu bao danh, chung chi trung tuyen... đen cac con so thong ke can thiet. Bang tra loi cho đe thi trac nghiem đuoc đat tu Hoa Ky, va bai lam cua thi sinh đuoc cham bang may IBM 1230. Điem cham xong tu may cham đuoc chuyen sang may IBM 534 đe đuc lo. Nhung phieu đuc lo nay đuoc đua vao may IBM 360 đe đoc điem, nhan he so, cong điem, tinh điem trung binh, đo lech chuan, chuyen điem tho ra điem tieu chuan, tinh thu hang trung tuyen... Nhom mau (sample) va nhom đinh chuan (norm group) đuoc lua chon ky cang theo đung phuong phap cua khoa hoc thong ke đe tinh điem trung binh va đo lech tieu chuan.


To chuc quan tri = He thong quan tri giao duc =

Duoi thoi Đe Nhat Cong hoa, Bo Quoc gia Giao duc co Tong Nha Trung Tieu hoc va Binh dan Giao duc phu trach giao duc tieu hoc va trung hoc; đung đau la mot Tong Giam đoc. Tong Nha nay (van phong đat tai so 7 đuong Nguyen Binh Khiem, Sai Gon) bao gom Nha Trung hoc, Nha Tieu hoc, Nha Tu thuc, So Khao thi, va Ban Thanh tra va Soan Đe thi. O đia phuong, moi tinh co mot Ty Tieu hoc đe quan ly tat ca cac truong tieu hoc trong tinh. Nhung cac truong trung hoc o Sai Gon va o cac tinh ly va quan ly đeu lam viec thang voi Nha Trung hoc o Tong Nha. Khi so truong trung hoc gia tang qua nhieu thi Nha Trung hoc hoat đong khong con huu hieu nua. O tai cac tinh, hieu truong truong trung hoc tinh ly kiem luon viec kiem soat cac truong ban cong va tu thuc khien vi tri cong viec nay rat nang ne. Nam 1958 lap Ban Tu thu đe soan sach giao khoa, phan lon in o ngoai quoc voi vien tro cua My.
Thang 6 nam 1971, duoi thoi Đe Nhi Cong hoa, Bo Quoc gia Giao duc mo rong thanh Bo Van hoa, Giao duc va Thanh nien (VH–GD–TN). Co quan đau nao cua Bo bao gom: Mot Tong truong (ngay nay goi la Bo truong), mot Thu truong, va bon Phu ta đac biet (ngang hang thu truong) đac trach Trung Tieu hoc va Binh dan Giao duc, Van hoa, Thanh nien, va Ke hoach. Đieu hanh van phong co quan đau nao co Đong ly van phong (chuc vu nay bi bai bo tu nam 1974), Chanh van phong cua Tong truong, Chanh van phong cua Thu truong, Bi thu cua Tong truong, Bi thu cua Thu truong, Tham chanh Van phong cua Tong truong, cac Cong can Uy vien cua Tong truong, Thu truong, Phu ta đac biet, va mot so Thanh tra đac biet tai Bo.
Tong thu ky va Pho tong thu ky cua Bo trong coi khoi đieu hanh o trung uong voi 13 nha, 1 so, va 1 trung tam: (1) Nha Suu tam va Nghien cuu Giao duc, (2) Nha Ke hoach va Phap che, (3) Nha Hoc chanh (tuc la Quan tri Giao duc), (4) Nha Sinh hoat Hoc đuong, (5) Nha Sinh hoat Van hoa, (6) Nha Sinh hoat Thanh nien, (7) Nha Cong tac Quoc te, (8) Nha Su pham va Tu nghiep, (9) Nha Khao thi, (10) Nha Y te Hoc đuong, (11) Nha Nhan vien, (12) Nha Tai chinh, (13) Nha Tao tac (tuc la Kien thiet va Hau can), (14) So Van thu, va (15) Trung tam Hoc lieu. Thanh tra Đoan đuoc lap o trung uong, ben canh khoi đieu hanh cua Tong thu ky. Tong Nha Trung Tieu hoc va Binh Dan Giao duc đuoc giai tan va tat ca cac cong viec thuoc Tong Nha đuoc đua ve Bo va nam duoi su đieu hanh truc tiep cua Phu ta đac biet đac trach Trung Tieu hoc va Binh Dan Giao duc.
Vao nam 1972, Bo VH–GD–TN thiet lap 4 Khu Hoc chanh đe đai dien cho Bo o 4 vung chien thuat (quan khu) đe đon đoc, kiem soat va giup đo cong viec van hoa, giao duc, va thanh nien o cac tinh thuoc pham vi quan khu cua minh. Đay la mot co quan hoat đong rat huu hieu, tuy nhien vi ngan sach eo hep va vi nhu cau cai to cong vu tren toan quoc nen Khu Hoc chanh bi giai tan sau hon mot nam hoat đong. Tai moi tinh, Bo VH–GD–TN cho thiet lap mot So Hoc chanh đe phu trach tat ca cac cong viec lien quan đen van hoa va giao duc trong tinh; Ty Tieu hoc đuoc sap nhap vao So Hoc chanh. Bo VH–GD–TN mong muon rang co quan hoc chanh o moi tinh phai co đia vi quan trong va cang it bi ap luc cua đia phuong cang tot cho nen đa nang co quan nay len thanh So. Tuy vay, do tinh hinh đat nuoc, đieu nay khong the thuc hien đuoc, va cong cuoc cai to cong vu toan quoc đa đua đen quyet đinh chuyen So Hoc chanh thanh Ty Van hoa Giao duc tai đia phuong tu nam 1974. Tren toan lanh tho Viet Nam Cong hoa luc nay co 50 Ty Van hoa Giao duc đat tai 48 tinh ly va 2 thi xa.
Ve mat ngan sach vao thoi điem nam 1961 thoi Đe Nhat Cong hoa voi ngan sach quoc gia la 15.276 trieu đong, chinh phu đa chi 811,4 trieu đong cho ngan sach giao duc; chinh quyen đia phuong gop 563,3 trieu đong tinh tong cong la 8,99% ngan sach quoc gia.
Bo Quoc gia Giao duc con đieu hanh Vien Khao co va quan ly cac vien bao tang quoc gia nhu Vien Bao tang Quoc gia Viet Nam o Sai Gon, Vien Bao tang Hue va Vien Bao tang Cham.


= Nhung nguoi lam giao duc =
O Viet Nam, ngay tu thoi quan chu, giao duc la cua nhung nguoi lam giao duc. Cac vuong trieu cua Viet Nam thuong chi vach ra nhung đuong net chung va nhung muc tieu chung, kem theo đo la to chuc cac ky thi đe tuyen chon nguoi tai ma khong truc tiep can du vao hoat đong giang day cua cac co so giao duc. Sang thoi Phap thuoc, nguoi Phap lap ra mot nen giao duc moi, nhung viec đieu hanh va soan thao chuong trinh van đuoc giao cho cac nha giao đuoc huan luyen chuyen mon, du la nguoi Phap hay nguoi Viet.
Đac điem tren đuoc ton trong trong suot thoi Quoc gia Viet Nam cua Cuu hoang Bao Đai va ca thoi Viet Nam Cong hoa. Cac chuc vu bo truong hay tong truong giao duc co the la do cac chinh tri gia hay nhung nguoi thuoc cac nganh khac đam nhiem, nhung cac chuc vu khac trong Bo Giao duc đeu la nhung nha giao chuyen nghiep đam trach (ngoai tru mot so chuc vu co tinh chat chinh tri nhu đong ly van phong, bi thu...). Ho la nhung nguoi co kinh nghiem giang day, giau tam huyet, va coi chuyen mon quan trong hon kinh nghiem chinh tri. Trong cac co quan lap phap, nhung nguoi đung đau cac uy ban hay tieu ban giao duc cua Thuong vien va Ha vien (cua Quoc hoi Viet Nam Cong hoa) đeu la nhung nghi si quoc hoi xuat than tu nha giao. Ngoai tru o nhung vung mat an ninh, nhung van đe chinh tri nhat thoi đeu it tac đong đen cac nha truong
Rieng trong linh vuc giao duc đai hoc, Đieu 10 cua Hien phap Viet Nam Cong hoa (1967) neu ro: Nen giao duc đai hoc đuoc tu tri. O mien Nam truoc 1975 khong co "Bo Đai hoc" cung khong co co quan chu quan kieu nhu Bo Y te quan ly cac truong đai hoc Y–Duoc. Trong ban lanh đao cua Bo Quoc gia Giao duc cua Viet Nam Cong hoa co mot thu truong đac trach giao duc đai hoc. Cong viec cua vi nay chu yeu la lo ve chinh sach chung vi cac vien đai hoc la co quan ngoai vi đoi voi Bo o trung uong. Ve hoc vu va đieu hanh, cac co so giao duc đai hoc đuoc tu tri. Cac hoi đong o cap vien đai hoc va cap truong đai hoc (hay phan khoa đai hoc) co quyen thao luan va quyet đinh cac van đe khong trong yeu ma khong phai trinh bao hay xin chi thi tu cap tren. Cac hieu truong hay khoa truong cua cac truong đai hoc hay phan khoa đai hoc khong do Bo Quoc gia Giao duc bo nhiem ma do cac giao su cua Hoi đong Khoa bau len.
Ve mat tai chinh, tuy cac vien đai hoc cong lap co ngan sach rieng nhung đay la mot phan cua ngan sach chung thuoc ngan sach quoc gia va phai đuoc Quoc hoi chap thuan. Tat ca cac chi tieu phai qua thu tuc "chieu hoi ngan sach" ("chieu hoi"=kiem nhan) do Bo Tai chinh kiem soat va thuc hien. Ngoai ra, giang vien va nhan vien la cong chuc quoc gia. Viec tuyen moi, chuyen ngach, bo nhiem, thang chuc, v.v... phai qua thu tuc "chieu hoi cong vu" do Phu Tong uy Cong vu thuc hien đe kiem soat. Trong thuc te, thu tuc nay đuoc thuc hien mot cach kha de dang va nhanh chong. Nhu vay, ve mat tai chinh cac vien đai hoc cong lap o mien Nam khong đuoc nhieu quyen tu tri nhu cac vien đai hoc o Hoa Ky. Ly do cua viec nay la do cac vien đai hoc nay khong thu hoc phi cua sinh vien, khong co nguon thu rieng.


= Cac ky đai hoi giao duc quoc gia =
Đai hoi Giao duc Quoc gia lan I: to chuc o Sai Gon vao nam 1958. Triet ly giao duc nhan ban - dan toc - khai phong đuoc chinh thuc hoa o hoi nghi nay.
Đai hoi Giao duc Quoc gia lan II: to chuc o Sai Gon vao nam 1964. Đai hoi nay tai xac nhan ba nguyen tac can ban nhan ban - dan toc - khai phong va to chuc lai he thong hoc đuong nhan manh đen su hoc tap lien tuc tu lop 1 đen lop 12.


= Mot so nha lanh đao giao duc tieu bieu =
Trong suot thoi gian 20 nam ton tai, cac vi tong truong (tuc bo truong) va thu truong giao duc cua Viet Nam Cong hoa đa co nhung y tuong, sang kien, va no luc mang lai su tien bo cho nen giao duc o mien Nam Viet Nam. Sau đay la vai nha lanh đao tieu bieu: 

Phan Huy Quat: sinh nam 1911, mat nam 1979; Tong truong Giao duc Quoc gia Viet Nam 1949, mat vi benh viem gan trong trai cai tao duoi chinh the Cong hoa Xa hoi Chu nghia Viet Nam.
Nguyen Thanh Giung: sinh nam 1894 tai Sa Đec; tien si van vat hoc (Vien Đai hoc Khoa hoc Marseille); Bo truong Bo Quoc gia Giao duc 1952–1953 thoi Quoc gia Viet Nam, kiem Pho Vien truong Vien Đai hoc Ha Noi.
Tran Huu The: sinh nam 1922 tai My Tho, mat nam 1995 tai Phap; tien si khoa hoc (1952), tung day hoc o Lyon (Phap) va lam giao su o Truong Đai hoc Khoa hoc thuoc Vien Đai hoc Sai Gon; tu 1958 đen 1960 lam Bo truong Bo Quoc gia Giao duc; tung lam Đai su cua Viet Nam Cong hoa tai Philippines. Duoi thoi Bo truong Tran Huu The, so luong hoc sinh, sinh vien gia tang nhanh chong, va nhieu cai tien trong giao duc đa đuoc thuc hien. Cung thoi ky nay, Đai hoi Giao duc Quoc gia (lan I) đuoc to chuc o Sai Gon vao nam 1958 chinh thuc hoa ba nguyen tac nhan ban, dan toc, va khai phong lam nen tang cho triet ly giao duc Viet Nam Cong hoa.
Nguyen Van Truong: sinh nam 1930 tai Vinh Long; giao su tai Vien Đai hoc Hue; hai lan đam trach chuc vu Tong truong Giao duc thoi ky chuyen tiep giua Đe Nhat va Đe Nhi Cong hoa. Ong la nguoi tich cuc van đong va đong gop vao su ra đoi cua Vien Đai hoc Can Tho vao nam 1966.
Tran Ngoc Ninh: sinh nam 1923 tai Ha Noi; bac si giai phau va giao su Truong Đai hoc Y khoa Sai Gon, giao su Van minh Đai cuong va Van hoa Viet Nam tai Vien Đai hoc Van Hanh; Pho Thu tuong kiem Tong truong Giao duc thoi ky chuyen tiep giua Đe Nhat va Đe Nhi Cong hoa.
Le Minh Tri: bac si y khoa tai-mui-hong, giao su Truong Đai hoc Y khoa Sai Gon, lam Tong truong Quoc gia Giao duc (1968–1969) bi am sat bang luu đan nam 1969.
Nguyen Luu Vien: sinh nam 1919; bac si, tung lam viec tai Truong Đai hoc Y khoa Sai Gon, Benh vien Cho Ray, va Vien Pasteur Sai Gon; tu 1969 đen 1971 lam Pho Thu tuong kiem Tong truong Giao duc roi Pho thu tuong kiem Truong Phai đoan Viet Nam Cong hoa o Hoi nghi La Celle Saint Cloud trong chinh phu Tran Thien Khiem.
Ngo Khac Tinh: sinh nam 1922 tai Phan Rang, mat nam 2005 tai Hoa Ky; duoc si (tot nghiep o Phap); tu nam 1971 đen 1975 lam Tong truong Bo Van hoa, Giao duc, va Thanh nien; tu nam 1975 đen 1988 bi tu cai tao duoi chinh the Cong hoa Xa hoi Chu nghia Viet Nam.
Đo Ba Khe: sinh nam 1922 tai My Tho, mat nam 2005 tai Hoa Ky; tien si giao duc (Vien Đai hoc Nam California); Thu truong Bo Van hoa, Giao duc, va Thanh nien thoi Đe Nhi Cong hoa. Ong la nguoi đa thiet lap he thong cac truong đai hoc cong đong o mien Nam Viet Nam va đuoc xem la "cha đe cua cac truong đai hoc cong đong Viet Nam". Ong con thiet lap Vien Đai hoc Bach khoa Thu Đuc vao nam 1974 dua theo mo hinh cua cac vien đai hoc bach khoa o California (Hoa Ky) va lam viec voi vai tro vien truong sang lap cua vien đai hoc nay.
Nguyen Thanh Liem: sinh nam 1934 tai My Tho; tien si giao duc (Vien Đai hoc Iowa State, Hoa Ky); Thu truong Bo Van hoa, Giao duc, va Thanh nien thoi Đe Nhi Cong hoa.
Cac Bo truong Quoc gia Giao duc: Vuong Quang Nhuong, Nguyen Duong Đon, Nguyen Quang Trinh.


Tro giup cua quoc te Nhung no luc phat trien giao duc cua Viet Nam Cong hoa nhan đuoc su tro giup cua cac to chuc quoc te va nhieu nuoc tren the gioi. Mot vai vi du co the ke đen: UNESCO giup thiet lap mot he thong cac truong tieu hoc cong đong. UNDP giup đo trang thiet bi cho Trung tam Quoc gia Ky thuat Phu Tho. New Zealand xay dung cac toa nha cho Truong Đai hoc Khoa hoc thuoc Vien Đai hoc Sai Gon. Phap cung cap nhieu giao su, trang thiet bi, khoan tai tro giup phat trien nhan su, đac biet la trong linh vuc toan hoc hien đai. Cong hoa Lien bang Đuc (Tay Đuc) giup xay dung va cung cap trang thiet bi cho mot truong trung hoc ky thuat, ngoai ra con ho tro Truong Đai hoc Y khoa cua Vien Đai hoc Hue...
Phan lon su tro giup đen tu Hoa Ky. Trong đo co su giup đo trong viec an loat sach giao khoa, xay dung Truong Đai hoc Su pham cua Vien Đai hoc Sai Gon va cac truong su pham khac o cac tinh, 11.000 phong hoc trong cac ap chien luoc, 18 truong trung hoc ky thuat, mot trung tam y khoa cho Vien Đai hoc Sai Gon, mot truong su pham va cung voi no la mot truong trung hoc kieu mau, mot truong su pham ky thuat, mot truong đai hoc nong nghiep, mot truong đai hoc ky thuat, mot trung tam hanh chinh cho vien đai hoc... Tat ca cac chuong trinh nay đuoc thuc hien thong qua cac nhom chuyen gia gom cac giao su, nha quan tri, va sinh vien cua cac vien đai hoc Hoa Ky.


Chu viet Vao thoi đo, chinh ta tieng Viet khac voi bay gio it nhieu. Điem khac biet gom co viec dung gach noi "-" giua cac tu trong mot tu kep, vi du nhu "ngan-hang", "Viet-Nam". Cach viet ten rieng thi co khi viet thanh "Nguyen-van-Mo" thay vi viet hoa moi chu (Nguyen Van Mo). Nhung khac biet nay khong phai do chinh quyen tao ra hay chi moi xuat hien vao thoi buoi đo ma đung ra la tiep noi cach viet tu thoi tien chien.


Cac thanh tuu va khuyet điem = Thanh tuu =
Giao duc Viet Nam Cong hoa tuy con nhung han che nhat đinh nhung đa xay dung đuoc cho minh mot so nen tang ban đau cua mot nen giao duc moi, tao co so cho nhung buoc phat trien them ve sau:

Thuc hien giao duc mien phi đoi voi nhung truong cong lap: Nguoi đi hoc tu bac tieu hoc đen khi tot nghiep đai hoc gan nhu khong phai đong hoc phi, tru vai khoan le phi đong gop (tuy nhien neu hoc truong tu thi van phai đong hoc phi tuy theo quy đinh tung truong).
Nen giao duc van hanh tren co so tu chu cao: Cac vien đai hoc ca cong lan tu đuoc hoat đong kha đoc lap va tu chu trong co cau bo may, hoat đong, tu do thiet lap chuong trinh giang day va hoc tap theo co che "tu tri đai hoc" (tuong đuong voi "tu chu" đai hoc hien nay), it bi le thuoc boi chi đao tu chinh phu (tat nhien van co nhung gioi han khong đuoc vi pham, nhu khong đuoc dung giang đuong đe tuyen truyen chong My, hoac ca ngoi quan Giai phong mien Nam va chu nghia cong san).
Nen giao duc mang tinh xa hoi hoa cao: moi ca nhan hoac đoan the/to chuc hop phap đeu co quyen mo truong day hoc tu mau giao đen đai hoc theo quy đinh cua luat, nho vay he thong giao duc tu nhan phat trien manh va kha đa dang ve loai hinh, đa buoc đau thiet lap đuoc mot so mo hinh giao duc đac biet, thich nghi voi hoan canh cua tung đia phuong va cua đat nuoc. Hinh thuc to chuc cac lop hoc đa dang, tao đieu kien cho moi nguoi đuoc hoc, khong gioi han tuoi tac.
Giao duc it bi anh huong boi chinh tri va ton giao: o ca ba cap tieu, trung va đai hoc (pho thong lan chuyen nghiep), noi dung sach giao khoa it bi chinh tri chi phoi (tru cac mon đac thu nhu lich su, đia ly, van hoc). O cac mon xa hoi nhu van hoc, lich su, triet hoc, cac su kien, nhan vat đuoc giang day, phan anh kha đay đu va bao quat (tru nhung noi dung ve lich su hien đai phai viet lech đi, vi du nhu tranh noi toi viec Viet Nam Dan chu Cong hoa chong Phap trong khi Viet Nam Cong hoa lai hop tac voi Phap, khi noi ve viec lat đo Ngo Đinh Diem thi khong đuoc noi đo la "đao chinh" ma noi tranh la "cach mang 1-11"). Giao duc cung tach khoi ton giao, noi dung giang day khong phung su rieng cho mot ton giao nao (tru nhung truong do cac to chuc ton giao thanh lap va đieu hanh).
Ne nep thi cu tuong đoi on đinh, kha cong bang va binh đang cho moi nguoi đi hoc.
Trinh đo nghiep vu, luong tam, trach nhiem, the dien, tu cach mo pham … cua cac giao vien van giu đuoc mot cach can ban nho đuoc đao tao tuong đoi tot. It xay ra nhung hien tuong tieu cuc nhu tham o, moc ngoac, lang phi cua cong mot cach tran lan.


= Khiem khuyet, han che cua nen giao duc =
Ben canh nhung thanh tu ke tren, nen giao duc Viet Nam Cong hoa cung ton tai nhung khuyet điem. Thoi gian đau, trong qua trinh gop y va cai to giao duc, nhieu nha giao, giang vien Viet Nam Cong hoa đuong thoi đa neu ra cac khiem khuyet, han che cua nen giao duc Viet Nam Cong hoa:: 

Nen giao duc vay muon ngoai lai, la di san cua thuc dan phong kien, chiu anh huong sau đam cua chuong trinh giao duc cu cua Phap suot 1 the ky ma ho cai tri, thieu tinh tu chu, thieu su sang tao...
Thieu mot chinh sach ro ret, chua co ke hoach mang tinh lau dai.
Chuong trinh nang ve ly thuyet va thi cu, xa thuc te, thieu thuc hanh. Chuong trinh nang va dai, nhung chi trong tri duc ma xem nhe phan đuc duc va the duc.
Thieu truong oc, giao chuc khong đu, thieu co so vat chat giao duc...
Nen giao duc thieu tinh cach thuan nhat trong co cau to chuc va trong su phan phoi chuong trinh giua ba cap hoc, thieu su phoi hop va lien thong giua cac cap.
Thieu quan niem va to chuc huong hoc va huong nghiep, tam ly trong van kinh nghe... Ngay tai cac truong chuyen mon va ky thuat, chuong trinh hoc cung nang phan ly thuyet, kem phan thuc hanh.
Nen giao duc thieu mot chinh sach huong dan, ke hoach to chuc đe thich ung voi nhu cau quoc gia.
Đa co nhieu bai bao phan tich cac khuyet điem cua nen giao duc, tuu trung nhu sau: (1) Thieu mot ke hoach dai han va quy mo; (2) Thieu mot co cau to chuc huu hieu; khong đu truong oc va mot đoi ngu su pham đuoc huan luyen chu đao; (3) Giao duc thieu thuc dung, đac biet ve phuong dien kinh te; (4) Ap dung mot chuong trinh hoc sai lam, lac hau.
Sinh vien hoc sinh Viet Nam Cong hoa phai chiu ap luc rat lon ve thi cu (do ty le xet đau kha thap). Mot ty le kha lon (40%) bi truot thi tuyen lop Đe that truong cong, roi lai phai chiu ap luc nang ne trong cac ky thi Trung hoc Đe nhat cap, Tu tai I (moi ky chi xet đau khoang 15–30%). Hoc sinh sinh vien phai hoc rat vat va vi lo thi rot, neu đau lai lo ra truong bi that nghiep.
He thong truong hoc cua Viet Nam Cong hoa rat mat can đoi ve co cau va thieu hut ve so luong, chi co nhung vung đo thi, cac loai truong trung hoc moi phat trien. Đen nam hoc 1970 - 1971, rieng vung Sai Gon - Gia Đinh đa chiem 13% truong tieu hoc) va 24 % (truong trung hoc), su mat can đoi nay cho thay khau hieu “giao duc đai chung”, “giao duc cho moi nguoi” la khong the thuc hien đuoc. Co van My Donald M. Knox, Truong phai đoan co van My tai mien Nam Viet Nam đa nhan xet: toan mien Nam co khoang 2,6 trieu cac em tuoi tu 12 - 18 nhung chi co 60 van em co cho hoc trong cac truong trung hoc. Noi san AĐS cho biet: “Cu 100 em vao lop đau cua bac tieu hoc thi chi co 3 em đuoc hoc trung hoc đe nhi cap, con 97 em bi hat ra ngoai nen giao duc đai chung cua ong Thieu, va trong tieu hoc co 51% hoc sinh khong đuoc hoc len lop 4” 
Hoan canh kinh te, đoi song cua giao vien bi sa sut khien nhieu nguoi đa bo nghe hoac phai tim viec lam them đe nuoi song gia đinh. Đa vay, lai khong co Luat Giao duc hoac Quy che Giao chuc đe đam bao quyen loi cua giao vien, nen ho chiu nhieu hau qua nhu: su bat binh đang trong hang ngu giao chuc; truong tu thuc bi bien thanh co so thuong mai va giao chuc tu thuc bi chu truong boc lot; giao chuc tieu hoc bi nhieu thiet thoi; giao chuc bi hieu truong va nguoi ngoai hiep đap (phe điem, hanh hung…) va rat nhieu hau qua khac".


= Nguyen nhan khuyet điem, han che =
Trong qua trinh gop y va cai to giao duc, nhung nguyen nhan gay ra cac khuyet điem nay đuoc cac nha nghien cuu ke ra nhu:

Ve mat khach quan: do chien tranh keo dai, lien tuc bat on ve chinh tri, ngan sach giao duc thieu thon (chi khoang 5–6% tren tong ngan sach quoc gia);
Ve mat chu quan:
Chua co chinh sach lau dai ve giao duc. Nhung ly thuyet "giao duc nhan ban, khai phong", "giao duc tien bo"… nghe thi ly tuong nhung khi ap dung vao thuc te thi bi lung tung, va viu. Do thieu thuc hanh cho nen đat tieu chuan nhu vay khong co tinh kha thi.
Cac y niem "giao duc Nhan ban, Khoa hoc, Dan toc va Khai phong" kha mo ho, khien su phat trien khong đinh huong, lon xon va chap va.
Chinh sach giao duc thay đoi lien tuc: chi trong vong 5 nam (1964–1969) đa thay toi 14 vi Tong truong nganh giao duc. Moi vi co mot chu truong, mot đuong loi khac nhau, khong chiu tiep noi cong trinh cua vi tien nhiem.
Co y kien cho rang chinh phu Viet Nam Cong hoa chua bao gio đat van đe giao duc len đung tam quan trong cua no.
Ngoai ra, con co nhung can tro khac: can benh ky thi xuat than Nam, Bac va tinh trang tranh chap ngam ngam giua lop giao vien Cu (anh huong tu Phap) va lop Moi (anh huong tu My).
Ngoai ra, hien tuong tham nhung đa bat đau len loi vao nganh giao duc voi mot so truong hop đuoc đua ra anh sang, cang lam mat them niem tin chung cua nguoi dan ve tinh lanh manh va thien chi cua bo may giao duc.


= Cac đe xuat, du an cai to =
Tu nhung khuyet điem, cac nha giao đuong thoi đe nghi phai co cac vi am hieu ve giao duc cung nghien cuu chuong trinh cai to cu the. Chinh phu phai đat van đe giao duc len hang quoc sach moi hy vong nen giao duc thoat ra khoi canh be tac… Phai luu tam đen may điem duoi đay: Xem xet thuc trang cua nen giao duc; Tim hieu nguyen nhan đa dan đen cuoc khung hoang va be tac hien tai; Tim biet ve nhu cau cua quoc gia hien tai; Soan thao va vach đinh huong cung chuong trinh cua mot nen giao duc tien bo; Co ke hoach thuc hien, cai to toan dien nen giao duc tu Mau giao, Tieu hoc, Trung hoc đen Đai hoc.
Nha giao Tran Ngoc Ninh đe nghi mot chuong trinh khan truong gom bon điem chinh: Tao lai long tin: hay tranh su thay đoi vun vat ve chuong trinh hoc, hop ly hoa va bo bot cac ky thi cu; Phai co mot chinh sach toan dien hop ly va hop voi tinh trang xa hoi Viet Nam, tranh rap khuon; Phai coi giao duc la trong tam cua tinh than dan chu; Phai hieu giao duc la mot viec đau tu chac chan va hop ly nhat trong cac viec đau tu cua mot quoc gia.
Mot so đe an cai to tieu bieu:

He thong du an giao duc moi 1964: Du an nay đe ra 6 muc tieu co ban: Gia tang tinh thuan nhat cua he thong giao duc; Đi sat thuc trang voi nhu cau đia phuong, Thiet lap to chuc huong hoc va huong nghiep theo cac nuoc tien tien; Tang cuong nen hoc chuyen nghiep va ky thuat o Trung hoc; Thich ung voi nhu cau quoc gia; Tang gia hieu nang cua truong đai hoc.
He thong giao duc cai to theo Chinh sach Van hoa Giao duc (1972) cua Hoi đong Van hoa Giao duc'
"Ke hoach phat trien giao duc bon nam (1971–1975)" cua Bo Giao duc: Voi 3 muc tieu: Phat huy nang khieu ca nhan; Thich ung ca nhan voi xa hoi; Phat huy tinh than quoc gia.
Ke hoach Giao duc quoc gia cua Nhom Nghien cuu hau chien
He thong giao duc theo mot đe xuat cai to cua tu nhan.
Cac đe xuat cai to đe nghi van dung sang tao nhieu hinh thuc đao tao, mo hinh truong đao tao tu tieu hoc đen đai hoc: nhu tieu hoc cong đong, đai hoc cong đong, trung hoc tong hop, truong cao đang va chuyen nghiep, cac vien, đai hoc bach khoa...; chu trong đen viec đao tao can bo chuyen mon ky thuat thuoc nhieu nganh nghe khac nhau. Viec thi cu cung đuoc đon gian bot: Bai bo ky thi Trung hoc Đe nhat cap (nien khoa 1965–1966) va Tu tai phan I (vao nam 1972–1973).
Tap du thao "Ke hoach phat trien giao duc bon nam (1971–1975)" cua Bo Giao duc đa đua ra 3 muc tieu cai to giao duc: (1) Phat huy nang khieu ca nhan; (2) Thich ung ca nhan voi xa hoi; (3) Phat huy tinh than quoc gia. Phai lo phat trien: (1) Giao duc cong đong cap I; (2) Giao duc ky thuat va chuyen nghiep cap II; (3) Đai hoc bach khoa. Tuy nhien, ban du thao nay bi mot so nha giao nhu Tran Nho Mai che la thieu thuc te, khong co tinh kha thi, vi nhung muc tieu đat ra vuot qua kha nang ve đieu kien vat chat đe thi hanh. Do vay, ke hoach bi bai bo.
Vi vay, nam 1974, Hoi đong cai to giao duc đa tung neu đe xuat la se soan mot chuong trinh cai cach moi voi muc tieu dai han, tuy nhien nam 1975 Viet Nam Cong hoa sup đo nen van chi dung o muc y tuong.


Đanh gia Đanh gia cua nha phe binh van hoc Thuy Khue: "Co the noi, trong suot thoi gian chia đoi đat nuoc, mac du voi nhung te nan cua xa hoi chien tranh, tham nhung; mien Nam van co mot he thong giao duc đung đan. Trong chuong trinh giao khoa, cac giai đoan lich su va van hoc đeu đuoc giang day đay đu, khong thien huong. O bac trung hoc hoc sinh gat hai nhung kien thuc đai cuong ve su, ve van, va toi trinh đo tu tai, thu thap nhung khai niem đau tien ve triet hoc. Len đai hoc, sinh vien van khoa co dip hoc hoi va đao sau them ve nhung trao luu tu tuong Đong Tay, đong thoi đoc va hieu đuoc van hoc nuoc ngoai qua mot nen dich thuat đang tin cay, dich đuoc nhung sach co ban. Nguyen Van Trung trong hoi ky đa nhan manh đen su tu tri cua đai hoc, nho su tu tri nay ma cac giao su co quyen giang day tu do, khong bi ap luc chinh tri cua chinh quyen. Chinh đieu kien giao duc nay, đa cho phep mien Nam xay dung đuoc mot tang lop tri thuc, mot tang lop van nghe si va mot quan chung đoc gia; giup cho nhieu nha van co the song bang nghe nghiep cua minh. Va cung chinh tang lop tri thuc va sinh vien nay đa la đoi trong, chong lai chinh quyen, khi co nhung bien co chinh tri lon nhu viec đan ap Phat giao thoi ong Diem va viec đau tranh chong tham nhung (nhu vu bao Song Than) thoi ong Thieu."
Tu ngay 7 đen ngay 28 thang 6 nam 1975 (tuc la sau tuan sau su kien ngay 30 thang 4), Arthur W. Galston, giao su sinh hoc o Vien Đai hoc Yale, vieng tham mien Bac Viet Nam (luc đo van la Viet Nam Dan chu Cong hoa). Theo tuong trinh cua Galston cho tap chi Science so ra ngay 29 thang 8 nam 1975 thi mot trong nhung chu đe khien cac nha lanh đao mien Bac ban tam vao luc đo la van đe thong nhat voi mien Nam. Theo tap chi Science thi "Viec thong nhat trong linh vuc khoa hoc va giao duc co le se co nhieu kho khan vi hai mien đa phat trien theo hai chieu huong khac nhau trong nhieu thap nien. Nhung du cho co nhieu kho khan, Galston nhan thay cac nha lanh đao mien Bac cong khai bay to su nguong mo đoi voi nhieu đac điem cua nen khoa hoc va giao duc o mien Nam; ho du đinh ket hop nhung đac điem nay vao mien Bac khi qua trinh thong nhat đang đuoc thao luan soi noi vao luc đo thuc su dien ra." Theo Galston, cac nha lanh đao mien Bac, cu the đuoc nhac đen trong bai la Nguyen Van Hieu (Vien truong Vien Khoa hoc Viet Nam) va Pham Van Đong (Thu tuong Viet Nam Dan chu Cong hoa), đac biet quan tam đen he thong giao duc nhan manh đen cac nganh ky thuat va đien tu cung he thong cac truong đai hoc cong đong he hai nam đa đuoc thiet lap o mien Nam.
Tac gia Tran Van Chanh thi cho rang: "Viet Nam Cong hoa chet yeu, chi song 20 nam (1955-1975), nen ly thuyet/du tinh/ke hoach giao duc cao sieu thi nhieu nhung su the hien tren thuc te lai chua đuoc tron ven, van con bi nhieu bac thuc gia đuong thoi chi trich nang ne. Co nhung ke hoach đuoc soan thao nhung van chi nam tren giay, chua co thoi gian, đieu kien thuc hien, hoac chi thuc hien đuoc mot phan nho. Vai ke hoach đoi khi chi phan anh sang kien cua mot vai ca nhan hay tap the, giai đoan đau van con lung tung chua co mot chinh sach giao duc ro ret va nhat quan tu tren xuong, su phat trien co luc con thieu đinh huong, lon xon va chap va."
Tac gia Vo Quang Phuc thi cho rang nen giao duc Viet Nam Cong hoa tuy tu coi minh la "phi chinh tri", nhung thuc chat van phuc vu theo phuong cham "lay chien tranh nuoi chien tranh, dung nguoi Viet đanh nguoi Viet" cua My. Chi co nhung vung đo thi, cac loai truong trung hoc moi phat trien. Đen nam hoc 1970 - 1971, rieng vung Sai Gon - Gia Đinh đa chiem 13% truong tieu hoc) va 24 % (truong trung hoc), su mat can đoi nay cho thay khau hieu “giao duc đai chung”, “giao duc cho moi nguoi” cua chinh quyen Sai Gon chi la gia tao. Chinh co van My Donald M. Knox, Truong phai đoan co van My tai mien Nam Viet Nam đa nhan xet: toan mien Nam co khoang 2,6 trieu tre em tuoi tu 12 - 18 nhung chi co 60 van tre em co cho hoc trong cac truong trung hoc. Noi san AĐS cho biet: “Cu 100 em vao lop đau cua bac tieu hoc thi chi co 3 em đuoc hoc trung hoc đe nhi cap, con 97 em bi hat ra ngoai nen giao duc đai chung cua ong Thieu, va trong tieu hoc co 51% hoc sinh khong đuoc hoc len lop 4”. Tac gia Nguyen Tu Loc la mot giao vien o mien Nam thoi ky đo nhan xet:

“Giao duc Viet Nam Cong hoa van ca tung nhung ly tuong nhan ban, dan toc, khoa hoc, khai phong: Con gi quy bau, cao ca hon. Nhung nhan ban o cho nao khi mot nua so tre em trai gai khong đuoc đi hoc tieu hoc; khi 50% dan chung con mu chu? Nhan ban cho nao khi no chi nham phuc vu cho mot thieu so truong gia o thanh thi; khi đai đa so nhan dan nong thon va thanh thi ngheo hen bi lang quen va khinh bi? Dan toc o cho nao khi chinh tieng quoc ngu bi cac nha đai tri thuc khinh bi, cha đap; khi giai cap thuong luu cua xa hoi cho con cai đi hoc truong Tay, truong My...? Khoa hoc o cho nao khi co cai hoc tu chuong, buon bang ban chu; khi tong so hoc sinh, sinh vien ky thuat chi la 0,5% tong so hoc sinh, sinh vien; khi su me tin di đoan con ngu tri trong khap mien thon que 80% dan so? Khai phong o đau khi chung quanh toan nhung canh ngong cuong, an cuop, an cap... đua len lam mau muc;...khi nhung bo mat to lon chuong ra đay do ban va đoc hai? Khi xa hoi danh cho đai đa so the he đang len so phan bi đat cua ban cung, nhuc nha, lam than, tuyet vong?"


Cac van đe khac = Anh huong cua chinh tri va ton giao =
Đieu 7 Hien phap Viet Nam Cong hoa 1956 quy đinh "Nhung hanh vi co muc đich pho bien hoac thuc hien mot cach truc tiep hay gian tiep chu nghia cong san duoi moi hinh thai đeu trai voi cac nguyen tac ghi trong Hien phap". Đieu 4 Hien phap Viet Nam Cong hoa 1967 (Chuong I - Đieu khoan can ban) tiep tuc quy đinh rang "Viet Nam Cong Hoa chong lai chu nghia Cong san duoi moi hinh thuc. Moi hanh vi nham muc đich tuyen truyen hay thuc hien chu nghia Cong san đeu bi cam chi". Do đo, cac noi dung giao duc cua Viet Nam Cong hoa cung phai tuan theo cac quy đinh nay.
Do chinh sach chong cong, sach giao khoa lich su cua Viet Nam Cong hoa khong viet gi ve su ra đoi cua Quoc gia Viet Nam (la tien than cua Viet Nam Cong Hoa). Sach co nhac toi Cach mang Thang Tam va Chien thang Đien Bien Phu, nhung chi ghi mo ho la "dan chung keo nhau gianh chinh quyen", "nguoi Viet yeu nuoc truong ky khang chien va thang loi"). Sach con mo ta rang Viet Nam Dan chu Cong hoa đa "2 lan cau ket voi Phap phan boi dan toc".
Phan lon cac hoc bong đi hoc nuoc ngoai đeu roi vao tay cac linh muc hoac sinh vien Cong giao.  Co noi linh muc dung uy the cua minh đe phu huynh khong cho con hoc truong cong ma phai vao hoc truong cua Giao hoi, nen truong tu thuc cua Giao hoi lam te liet ca truong cong vi khong tuyen đuoc hoc sinh.
Khong gian van hoa tri thuc cua cac đai hoc, gom nhung tap chi, hoi van hoc, va nhom van hoa, rat khac biet. Mot so gan ket voi ton giao nhu Cong giao, Phat giao, va Hoa Hao giao. Mot so qua khich ve chinh tri, trong khi so khac bao ton hon, va mot so hau nhu khong đe cap toi chinh tri.


= Su ho tro cua Hoa Ky =
Theo bac si nhi khoa, nha nghien cuu van hoa va tam ly - y hoc - giao duc Nguyen Khac Vien, vi hoat đong cho Đang Cong san Phap nen bi truc xuat ve Viet Nam vao nam 1963, roi tro thanh Đang vien Đang Cong san Viet Nam, thi trong suot qua trinh ton tai, giao duc Viet Nam Cong hoa co su ho tro lon ca ve tai chinh va nhan su cua My. Trong giai đoan 1954–1960, đa co 729 chuyen gia đuoc cu sang My đao tao: 222 trong linh vuc nghien cuu giao duc, 114 hoc ve quan tri cong cong, nhung chi co 55 nguoi hoc ve nong nghiep va 7 nguoi hoc ve cong nghiep. Đieu nay nhan manh muc tieu cua My trong viec ho tro cac co so giao duc cua Viet Nam Cong hoa, đo la đao tao nen đoi ngu can bo chinh phu chiu anh huong boi tu tuong va van hoa My, nham tao ra cac quan chuc chinh phu than My trong tuong lai. Trong khoang 1958 toi 1973, đa co 1778 quan chuc cap cao cua Viet Nam Cong hoa đuoc đao tao chi rieng boi nhom cong tac cua Đai hoc Michigan (My).
Tinh tu nam 1956 toi 1974, My đa chi tong cong 76 trieu USD (tuong đuong 450 trieu USD theo thoi gia nam 2012) đe vien tro cho giao duc Viet Nam Cong hoa. Phan lon sach giao khoa cua Viet Nam Cong hoa đuoc in an tai My, Han Quoc va Philipines. Nhieu bo sach giao khoa đuoc bien soan voi su co van tu Hoa Ky, trong đo long ghep nhieu tu tuong chong Cong cua chinh phu My, vi du sach giao khoa giao duc cong dan lop 4 cua Bo giao duc nam 1960 co ghi "Cong san la nhung ke phan boi gia đinh, đat nuoc va ton giao. Tai cac nuoc cong san con nguoi bi coi nhu suc vat". Su can du sau cua cac truong đai hoc My vao chuong trinh đao tao va chinh sach chien tranh tai Viet Nam đa gay ra nhieu phan đoi tu phia hoc sinh va giao vien nguoi Viet.


= Cac phong trao phan chien va chong My =
Trong thoi chien tranh Viet Nam, cac phong trao sinh vien đa noi len voi muc đich la: đoi hoa binh, chong su can thiep cua My, chong quan su hoa hoc đuong, đoi tha tu chinh tri, ung ho chinh phu lien hiep hoa giai dan toc, ung ho tong tuyen cu thong nhat đat nuoc.
Cac hoat đong noi bat:

Thang 8–1964, sinh vien hop o tong hoi, keo đen phu thu tuong phan đoi hien chuong moi cua chinh phu Nguyen Khanh. Khi co bao đang sai lech ve cuoc gap nay, to chuc bieu tinh ram ro tu Truong J.J.Rousseau (tuc Truong Chasseloup Laubat, nay la Truong THPT Le Quy Đon) keo đen Bo thong tin đoi đinh chinh.
Nam 1970: phong trao đoi tra tu do cho Huynh Tan Mam (chu tich hoi) va 30 thanh vien khac bi chinh quyen bat giu, đuoc su ung ho cua cac phong trao sinh vien quoc te. Đay con goi la ‘Vu mong 10 thang 3′, ngay Huynh Tan Mam va cac sinh vien bi bat.
Nam 1970, Đai hoi thanh sinh vien the gioi cung hoi thao voi chu đe "Sinh vien the gioi va Hoa binh Viet Nam" đuoc Tong hoi sinh vien Sai Gon ket noi to chuc tai chua An Quang va Đai hoc Nong Lam Suc. Su kien dien ra trong hai ngay 10 va ngay 11 thang 7 nam 1970, thu hut hang ngan sinh vien hoc sinh va cac tang lop nhan dan, ton giao. Chu tich Tong hoi sinh vien Hoa Ky Charles Palmer dan đau phai đoan Hoa Ky, trong đo co Sam Brown, Ronald Young, nhung nguoi truoc đo tung to chuc cac cuoc bieu tinh lon nhat tai Washington đoi Tong thong Nixon cham dut chien tranh tai Viet Nam. Tham du con co Chu tich Tong hoi sinh vien cac nuoc Uc, Ha Lan, New Zealand, cac linh muc đai dien Lien ton the gioi… Đac biet la su co mat cua GS. George Wald (Đai hoc Harvard, My) – nguoi đat giai thuong Nobel Y khoa ve sinh hoc nam 1967. Đai hoi ket thuc bang mot cuoc xuong đuong dieu hanh ram ro tren đuong pho, chinh quyen Sai Gon đa dung voi rong, luu đan cay, dung ca truc thang ban luu đan lua đe dep đam đong. Nhieu sinh vien bi thuong, đai dien cac phai đoan quoc te thi bi bat va truc xuat ve nuoc.
Nam 1971 no ra phong trao chong bau cu tong thong đoc dien (vi chi co đuong kim tong thong Nguyen Van Thieu la ung cu vien duy nhat).
Chien dich đot xe My: thang 12–1970, nhan su kien em hoc sinh Nguyen Van Minh o Quy Nhon bi hai linh My ban chet ngay truoc cong truong trong tro choi "ban nguoi uong bia", noi theo nhung vu giet hai dan thuong nhu Tham sat Son My, tong hoi lien phat đong phong trao đot xe My đe bay to su phan uat. Rat nhieu nhom hanh đong mang ten Sao bang, Sao choi, Sao xet... đa đuoc lap. Chiec xe đau tien bi đot đe mo đau chien dich o nga tu Hong Thap Tu - Cuong Đe (Nguyen Thi Minh Khai - Đinh Tien Hoang bay gio).


Xem them Giao duc Viet Nam Dan chu Cong hoa
Giao duc Viet Nam


Chu thich Tham khao Lien ket ngoai