Nam Phuong Hoang hau (chu Han: 南芳皇后; 14 thang 11 nam 1913 – 15 thang 9 nam 1963) la hoang hau cua Hoang đe Bao Đai thuoc trieu đai nha Nguyen, đong thoi la hoang hau cuoi cung cua che đo quan chu trong lich su Viet Nam. Viec đuoc tan phong hoang hau sau ngay cuoi khien cho ba tro thanh mot trong hai vi hoang hau nha Nguyen mang tuoc vi Hoang hau (皇后) ngay khi con song (ba khac la Thua Thien Cao Hoang hau - chinh that cua Hoang đe Gia Long). Ba cung la hoang hau duy nhat theo đao Cong giao trong lich su Viet Nam. Ba đa co cong đe xuong viec thanh lap va mo cac truong hoc thuoc Dong Đuc Ba (Congregation de Notre-Dame) tai Viet Nam vao nam 1935. Tren thuc te, qua viec Bao Đai thoai vi hoang đe nam 1945 đe tro thanh mot cong dan cua nuoc Viet Nam Dan chu Cong hoa thi tat nhien ba Nam Phuong cung mat đi tuoc vi hoang hau. Du vay, nhung nguoi mo men va ton kinh ba van goi la "Nam Phuong hoang hau".


Tieu su Theo sach Souverains et notabilites d'Indochine do chinh quyen Đong Duong soan va sach Nguyen Phuc toc the pha do Hoi đong Tri su Nguyen Phuc toc bien soan thi Nam Phuong hoang hau sinh vao ngay 17 thang 10 nam Giap Dan. Cung theo hai sach nay thi ngay thang nam Tay lich đoi ung voi ngay thang nam nong lich neu tren la ngay 4 thang 12 nam 1914. Tren mo cua Nam Phuong hoang hau o Phap, ngay sinh cua ba đuoc khac la ngay 14 thang 11 nam 1913.
Nam Phuong Hoang hau nhu danh la Jeanne Mariette Nguyen Huu Thi Lan sinh ra tai vung Go Cong - Trao Trao, xu Bien Hoa (nay thuoc phuong Long Thanh My, Thu Đuc, Thanh pho Ho Chi Minh) nhung nhieu tai lieu nham lan thanh vung đat Go Cong  thuoc tinh Tien Giang ngay nay. Xuat than trong mot gia đinh Cong giao giau co, la con gai cua ong Pierre Nguyen Huu Hao va ba Marie Le Thi Binh, que quan o huyen Kien Hoa tinh Đinh Tuong nay la Thanh pho Go Cong, tinh Tien Giang. nguon khac ghi ten ba la Le Thi Binh. Ong ngoai la đai phu ho Le Phat Đat. Vo chong ong Hao chi co hai con gai. Con gai lon la Marie-Agnes Nguyen Huu Hao sinh nam 1903; con gai thu hai la Jeanne Mariette Nguyen Huu Hao, nhung sau nay ghi trong giay khai sinh quoc tich Viet Nam la Nguyen Huu Thi Lan, con ten theo Phap tich phai ghi them la Jeanne Mariette Therese.
Nam 1928, khi 25 tuoi, nguoi chi Agnes ket hon voi nam tuoc Pierre Jules Francois Didelot (nguoi nay sinh ngay 7 thang 8 nam 1898 tai Saint-Remy en Bouzemont, 51 Marne, Grand Est, Phap). Hai nguoi co con gai đau la Marie-Agnes Elisabeth Didelot sinh nam 1930. Nam tuoc Pierre Didelot tung la đai uy (capitaine) Phao binh trong Quan đoi Phap va giam đoc thong tan xa Havas o Ha Noi. Vao thap nien 1930 gia đinh song o so 177, Rue Paul Blanchy/ve sau chuyen thanh đuong Hai Ba Trung, Thanh pho Go Cong (con đuong nay nam phia truoc cong cho cu Go Cong) nhung roi gia đinh chuyen ra so 72, đuong Boulevard Carnot (đuong Phan Đinh Phung), Ha Noi. Sau Chien tranh the gioi thu 2, Nam tuoc Didelot, bay gio thang la đai ta đuoc vua Bao Đai bo nhiem lam Kham mang Hoang trieu Cuong tho.


= Thoi tho au =
Theo nhung buc hinh chup tren to bao Indochine nam 1923 thi ca hai chi em đeu cao rao hon han nhung nguoi phu nu Viet Nam binh thuong. Hai chi em o tai biet thu Montjoye cua gia đinh đe đi hoc. Moi sang, hai tieu thu đi nha tho thi bang qua đuong Le Van Duyet, toi đuong Bui Thi Xuan chung nua cay so la toi nha tho. Nha tho nay do ong Le Phat Đat (ong ngoai Nam Phuong) hien nhieu tien cua đe xay dung
Nam 12 tuoi, Marie-Therese Nguyen Huu Thi Lan đuoc gui sang Paris, Phap theo hoc truong Couvent des Oiseaux, Paris tren đuong rue de Ponthieu, sau đo chuyen đen truong noi tru đuoc đieu hanh boi Dong Đuc Ba theo luat Thanh Augustin tai xa Verneuil-sur-Seine, tinh Yvelines.
Ba Sabine Didelot, cuu hoc sinh cua truong Couvent des Oiseaux Đa Lat (ngay nay cong trinh nam trong khuon vien cua Truong Pho thong Dan toc Noi tru Lam Đong) va chau ruot đa noi ve nguoi sau nay tro thanh Nam Phuong Hoang Hau nhu sau: 'Luc nho, Mariette rat sung đao, thong minh, hoc gioi va te nhi.'
Thang 9 nam 1932, sau khi hoan thanh tu tai Phap (tuong đuong voi tot nghiep trung hoc), Nguyen Huu Thi Lan ve nuoc tren con tau D'Artagnan cua hang Messagerie Maritime. Vua Bao Đai hoi loan cung đi cung chuyen tau đo nhung hai nguoi khong gap nhau.


Hon su = Gap go Bao Đai =
Ve Viet Nam đuoc gan mot nam, khi vua Bao Đai len nghi mat tai Đa Lat, va đuoc su dan xep cua vi Toan Quyen Phap Pasquier va vien Đoc ly Darles (Thi Truong) Đa Lat, trong mot buoi da tiec tai khach san La Palace Đa Lat tai Đa Lat do Toan quyen Đong Duong, vo chong cuu Kham su Trung ky Jean Francois Eugene Charles va vien Đoc ly thanh pho sap đat, Nguyen Huu Thi Lan va Bao Đai đa gap nhau.
Vua Bao Đai cho biet ong đa gap Nam Phuong Hoang Hau o Đa Lat, chu khong phai o tren tau, ong đa gap vao cuoi nam 1932:

"Vao dip cuoi nam, toi co luu lai vai ngay o Đa Lat cung voi Toan Quyen Pasquier, trong dip gap ong nay o phong khach, khach san Langbian Palace, ong co gioi thieu mot co gai tre la ban be cua ba Charles, co Marie Therese Nguyen Huu Hao, co thuoc mot gia đinh đien chu giau co o xu Nam Ky. Co cung la nguoi Cong giao nhu cha me va vua hoc het chuong trinh hoc cua co o truong Oiseaux, ben Phap. Co ay 18 tuoi."
Hoang hau Nam Phuong cung nhac lai:

"Hom đo ong Darle, Đoc Ly thanh pho Đa Lat goi giay moi cau Le Phat An toi  va toi đen du da tiec o Hotel Palace. Toi khong muon đi nhung cau An toi nan ni va hua voi toi la chi đen tham du mot chut va vai chao nha Vua xong la ve nen toi phai đi mot cach mien cuong va toi cung chi trang điem so sai va chi mac cai ao dai bang lua đen mua ben Phap thoi. Chung toi đen tre nen buoi tiec đa bat đau tu lau. Cau toi keo ghe đinh ngoi ngoai hien thi ong Darle trong thay, ong ta chay đen chao chung toi roi nam tay cau toi keo chung toi vo nha. Vua đi ong vua noi: "Ong va co phai đen bai yet Hoang thuong moi đuoc". Khi canh cua phong khach vua mo, toi thay vua Bao Đai ngoi tren chiec ghe banh chinh giua nha. Ong Darle buoc toi ben canh Vua roi nghieng minh cui chao va kinh can noi:
-Votre Majeste, Monsieur Le Phat An et sa niece, Mademoiselle Marie Therese. (Tau Hoang thuong, đay la ong Le Phat An va nguoi chau gai, co Marie Therese)
Nho cac nu tu o truong Couvent des Oiseaux tung chi day nen toi biet phai lam gi đe to long ton kinh đoi voi bac Quan Vuong, vi vay toi đa khong ngan ngai đen truoc mat Hoang Đe, quy mot goi va cui đau sat nen nha cho đen khi thay ban tay cau toi keo toi day, toi moi đung len. Vua gat đau chao toi đung luc tieng nhac vua troi theo nhip đieu Tango, Ngai ngo loi moi va diu toi ra san nhay roi chung toi bat đau noi chuyen. Ve sau, khi đa tro thanh vo chong, Ngai moi cho toi biet hom đo Ngai rat chu y cach phuc suc đon so cua toi. Toi nghi rang toi đuoc nha Vua luu y mot phan do trong suot buoi da tiec chi co toi la nguoi phu nu Viet Nam duy nhat noi tieng Phap va theo hanh le đung cung cach le nghi Au tay đoi voi Ngai".
Ve cuoc tinh duyen đo, Bao Đai co viet trong cuon Con rong Viet Nam:

"Sau lan hoi ngo đau tien ay, thinh thoang chung toi lai gap nhau đe trao đoi tam tinh. Marie Therese thuong nhac đen nhung ki niem o truong Couvent des Oiseaux mot cach thich thu. Cung nhu toi, Marie Therese rat thich the thao va am nhac. Nang co ve đep diu dang cua nguoi mien Nam pha mot chut Tay phuong. Do vay ma toi đa chon tu kep Nam Phuong đe đat danh hieu cho nang. Cac vi Tien Đe cua toi cung thuong huong ve nguoi đan ba mien Nam. Neu toi nho khong sai thi truoc Hoang hau Nam Phuong, co đen bay phu nu mien Nam đa tung la chu nhan cua Hoang thanh Hue. Khi chon phu nu mien Nam lam vo, hinh nhu đuc Tien Đe va toi đeu nghi rang truoc kia đuc The To Cao Hoang đa đuoc nhan dan mien Nam yem tro trong viec khoi phuc giang son. Chinh đo la su rang buoc tinh cam giua Hoang trieu Hue voi nguoi dan mien Nam".
Sau vai dip gap go: "Mot tinh cam em diu đa nay sinh giua chung toi. Chung toi đa quyet đinh gap lai nhau". "Lan co mot ve đep thuy mi cua nguoi con gai mien Nam, hien lanh va quyen ru lam toi say me".
Khi vua Bao Đai hoi cuoi thi gia đinh Nguyen Huu Thi Lan ra cac đieu kien:

Nguyen Huu Thi Lan phai đuoc tan phong Chanh cung Hoang hau ngay trong ngay cuoi.
Đuoc giu nguyen đao Cong giao, va cac con khi sinh ra phai đuoc rua toi theo giao luat Cong giao va giu đao.
Rieng Bao Đai thi van giu đao cu la Phat giao.
Phai đuoc Toa Thanh cho phep đac biet hai nguoi lay nhau va giu hai ton giao khac nhau.
Mot to bao Annam tiet lo tin vao ngay 22 thang 2 nam 1934 la Bao Đai ket hon voi mot co gai theo đao. Ca Hoang gia rung đong va phu quyet. Ton That Đan du tinh lam mot thinh nguyen thu chung cua tat ca quan lai cao cap phan đoi viec nay, con nghi đen giai phap bat Nam Phuong phai bo đao Cong giao theo đao Phat.
Vi vay cuoc hon nhan giua Bao Đai va Nguyen Huu Thi Lan gap phai rat nhieu phan đoi. Truoc Hoang Toc Trieu Nguyen, Bao Đai đa noi: "Tram cuoi vo cho tram đau phai cuoi cho cu Ton That Han  va Trieu đinh."


= Hon le =
Hon le đuoc to chuc ngay 20 thang 3 nam 1934 o Hue. Khi đo Bao Đai đung 21 tuoi, con Nguyen Huu Thi Lan 20 tuoi.
Quyet đinh cua Bao Đai lay vo theo đao Cong giao đa gay khung hoang lon trong ca trieu đinh nha Nguyen, noi chinh quyen Phap va Toa Thanh La Ma. Theo luat le cua Cong giao La Ma, tin đo khong đuoc ket hon voi nguoi ngoai đao, trong khi Bao Đai khong theo đao nao ca, ong tung viet: "O trong cung, chi co mot ong Troi, đo la Hoang đe, con ong Troi" ("Au palais, il n'y avait qu'un Dieu: L'empereur, fils du ciel").
Gia đinh cua Nguyen Huu Thi Lan lo chuyen hon nhan khong thanh do tro ngai ton giao đa khan cau đen Đuc Thanh Cha qua trung gian đai dien Toa Thanh o Đong Duong. Khong lau sau, ca nuoc Phap cung nhap cuoc bang đuong loi ngoai giao cua toa đai su Phap canh toa thanh. Nguoi Phap co đu nhung yeu to loi ve chinh tri, ton giao trong chuyen nay.
Du đinh cua nguoi Phap trong cuoc hon nhan nay chi la mot loi ich chinh tri nham hoa giai nhung chong đoi co the co ma chinh Bao Đai o thoi ky đo cung khong biet ro đuoc. Bao Đai đa bi dan dat vao mot tro choi chinh tri cua nuoc Phap qua quan toan quyen Phap, qua trung gian ong ba Charles cung nhu đai su Phap Charles Roux o Roma:

"Nuoc Phap thay can thiet, ve mat chinh tri, phai co mot chon lua ngay ve cai nguoi con gai co the hoa giai cac su chong đoi va đo ky... Trong khi đo thi tat ca cac co gai đuoc tuyen chon do hang quan lai đeu khong co đuoc mot nen hoc van Tay Phuong va se khong tranh đuoc roi vao anh huong cua cac ba Mau Hau... Nha vua nay thi co the nam biet đuoc quyen loi ma chinh quyen muon thuc hien ve du đinh nay, chinh la qua cac nguoi đan ba ma nhung hang quan lai chong đoi cu muon dua vao đe kem kep thai tu ra khoi anh huong cua nguoi Phap... Chung ta se lat nguoc nhung toan tinh đo va hoang hau tuong lai ma chung ta mong đoi se la mot đong minh quan trong đe bao đam cho su thanh cong nhat đinh ve chinh tri cua chung ta o Hue."
Theo hoi ky cua Vua Bao Đai, chi sau khi lam đam cuoi xong, ong moi gui thu cho Giao hoang Pio XI mot la thu qua trung gian nguoi Phap, vi thoi đo nuoc ta chua co lien lac ngoai giao voi Vatican. Neu Hoang Hau muon xin phep thi phai gui thu qua cac cha co, theo he thong nha đao.
Tai Roma, qua đai su Chareles Roux đa tim het cach đe cuoc hon nhan đuoc Giao hoang chap nhan, ngay ca trong truong hop mot cuoc hon nhan kin đao giua vai nhan vat trong Hoang Gia. Phan Toa Thanh, Giao hoang khong muon đi nguoc lai luat le đa quy đinh. Thang Gieng nam 1934 tuc la ba thang sau khi đe đon lan thu nhat xin phep Giao hoang khong đuoc, chinh quyen bao ho co sang kien yeu cau Nha vua ban thuong cho cac Hong y. The la Hong y Pietro Fumasoni Biondi đuoc trao Nam Long boi tinh đe nhat đang, con cac cong su thi đuoc ban thuong boi tinh đang cap thap hon.
Nhung roi cuoc hon nhan van đuoc tien hanh du khong đuoc phep chuan cua Toa Thanh Vatican. To Osservatore Romano, co quan ngon luan cua Toa Thanh cung phu nhan moi tin đon va xac nhan rang Toa Thanh van giu lap truong nhu cu va khong thay đoi. Vi the sau 63 nam khi binh luan ve tin vua Bao Đai bang ha, phai vien hang Reuters van con nhac lai mot cuoc hon nhan khong chinh thuc ("Union non-officialise")" cua ba Nam Phuong Hoang Hau.
Sau đo mot bua yen tiec đa đuoc to chuc tai cung An Đinh voi hon 700 khach moi voi vien Toan Quyen Đong Duong va cac Kham su Trung Ky, Thong su Bac Ky, Thong đoc Nam Ky. Buoi chieu hom đam cuoi, vua Bao Đai đa moi ong ba Charles an bua com: "Su mang cua cong viec cua ho lam đa hoan tat, Ho se len đuong tro ve Paris".
Ngay ngay hom sau, le tan phong hoang hau đuoc dien ra rat trong the o đien Thai Hoa. Hoang đe phong Nguyen Huu Thi Lan tuoc vi Nam Phuong Hoang Hau. Theo mot bai viet tren to Ngo Bao tai Ha Noi, Bao Đai von đat cho hieu la Nam Huong Hoang hau, nhung vien chap su bien sai ra chu Quoc ngu thanh Nam Phuong Hoang hau.
Bao Đai ke ve le tan phong hoang hau trong hoi ky nhu sau:

"Vang, toi đa quyet đinh đat vo toi len lam Hoang Hau trong cuoc hon nhan nay, cai chuc ma chi danh cho mau hau khi ma nha vua đa qua đoi. Mac pham phuc trieu đinh voi chiec ao choang rong, đi giay hai mui cong nhon, chit khan co đinh nhung vien đa quy. Đay la lan đau tien trong lich su nuoc Annam ma mot nguoi đan ba đa tien len mot minh giua su chao đon cua trieu đinh... Cung van chi mot minh, co đa vao trong đai sanh đa co toi đoi o đo, va ngoi o mot cai đon đe o thap hon.


Hoang hau cuoi cung trong lich su Viet Nam Su kien Nguyen Huu Thi Lan đuoc tan phong Hoang hau ngay sau khi cuoi la mot đieu hiem hoi đoi voi cac chinh cung trong trieu Nguyen vi cac đoi truoc moi chi co duy nhat Thua Thien Cao Hoang hau, chinh that cua Gia Long đuoc phong Hoang hau khi con song.
Bat đau tu nam 1934, trieu đinh nha Nguyen dung tu Ngai Hoang đe thua goi hoac noi ve Nam Phuong Hoang Hau.
Bao Đai co giai thich them ve hai chu Nam Phuong nhu sau: "Toi đa chon ten tri vi cho ba Hoang Hau moi la Nam Phuong. Nam Phuong co nghia la huong thom cua mien Nam (Parfume du Sud) va toi cung ra mot chi du đac biet cho phep ba đuoc phuc suc mau vang – mau danh rieng cho Hoang Đe".
Sau le cuoi, Bao Đai cung Nam Phuong khong đuoc o trong Tu Cam thanh theo quyet đinh cua Hoi đong hoang toc (Ton nhan phu). Thoat đau ho o mot cung đien rieng, sau nay goi la đien Kien Trung o gan ngay đay nhung van la ngoai khu vuc Tu Cam thanh. Bao Đai đa van nai Hoang Thai hau Tu Cung va ba đa khan khoan xin voi Ton nhan phu đe cuoc hon nhan nay đuoc chap nhan. Đien Kien Trung xay cat tu thoi Khai Đinh, nhung đa đuoc sua chua va tan trang cac tien nghi Tay phuong vao đau trieu Bao Đai, trong đo co phong an, phong ngu, phong tiep khach, phong lam viec. Be ngoai cung đien van đuoc giu y nguyen nhu cu, nhung ben trong đuoc kien truc su M. Chatel thay đoi toan dien lam cho no moi hon, rong rai, thoang mat, ve sinh va thuc tien hon.
Khi đo cong viec hang ngay cua Hoang hau la day do cac hoang tu, cong chua. Thinh thoang ba phai cung cac quan o Bo Le ban thao cac le tiec trong cung đinh, lo viec cung gio cac Tien đe va đi van an suc khoe cac ba Tien cung va Tu Cung Hoang thai hau, tuc me cua Bao Đai. Hoang hau con tham gia cac viec xa hoi va tu thien. Hang nam ba đeu tham du cac buoi phat giai thuong cho cac hoc sinh gioi to chuc tai trung tam Accueil gan nha Dong Chua Cuu The. Theo loi nu si Đam Phuong thi co lan Hoang hau yeu cau ba soan đon xin phep Bo Giao duc thoi bay gio đua mon nu cong gia chanh vao hoc đuong.
Hoang hau cung xuat hien thuong xuyen ben canh Bao Đai trong cac nghi le ngoai giao nhu đon tiep Thong che Tuong Gioi Thach cua Đai Loan, Quoc Vuong Soupha Vangvong nuoc Lao hoac Quoc vuong Sihanouk cua Cao Mien... Co lan Bao Đai tu minh lai xe hoi đi tham Nam Vang cung co mat Hoang hau thap tung.
Hoang hau Nam Phuong cung cu xu rat kheo voi moi nguoi ton sung đao Phat trong hoang toc. Ba hay đi le chua, co khi cho ca cac con đi cung nhung ba cung han che đen muc toi thieu chi cho du nhung ngay le chinh cua đao Phat, can ngan khong cho Thai hau đeo bua o co tay chau noi cua ba. Ba cung khuoc tu đeo vao vai tui đung nhung la bua. Ba tham du cac buoi le Phat, đi tham cac lang tam, luon đung thang nguoi nhung hai tay bao gio cung chap lai ngang nguc voi mot thai đo kinh can. Nhung ba cung kien quyet đoi thuc hien cac bien phap canh tan cua minh.


= Con cai =

Hai nam sau ngay cuoi, đem ngay 4 thang 1 nam 1936, nguoi dan Hue nghe nhung tieng sung ban mung bao tin Nam Phuong hoang hau đa ha sinh, va lo mo sang lai mot lan nua 7 tieng sung than cong lam lay đong ca Hoang Thanh, bao hieu Hoang hau đa sinh mot Hoang tu. Nguoi đo chinh la Đong cung Thai tu Nguyen Phuc Bao Long.
Nam Phuong hoang hau cung Bao Đai co tat ca nam nguoi con:

Nguyen Phuc Bao Long, sinh ngay 4 thang 1 nam 1936, tuoc phong Hoang thai tu.
Hoang nu Phuong Mai, sinh ngay 1 thang 8 nam 1937.
Hoang nu Phuong Lien, sinh ngay 2 thang 11 nam 1938.
Hoang nu Phuong Dung, sinh ngay 5 thang 2 nam 1942.
Nguyen Phuc Bao Thang, sinh ngay 9 thang 12 nam 1943, Nhi hoang tu.


Sau khi Bao Đai thoai vi Sau Cach mang thang Tam 1945, ngay 25 thang 8, Chinh phu lam thoi cua Ho Chi Minh đien cho Bao Đai yeu cau ong ban du thoai vi. Ngay 30 thang 8 1945, Bao Đai thoai vi trong mot buoi le long trong o Ngo Mon, Hue, trao quoc an Hoang đe Chi Buu va thanh kiem bac nam ngoc cho đai dien cua chinh phu lam thoi cua nuoc Viet Nam Dan chu Cong hoa la ong Tran Huy Lieu. Thang 9 nam 1945, ong ra nhan chuc "Co van toi cao" trong chinh phu. Ngay 16 thang 3 1946, ong tham gia phai đoan Viet Nam Dan chu Cong hoa sang tham vieng Trung Hoa, nhung khong tro ve nuoc. Sau ngay toan quoc khang chien 19 thang 12 1946, thuc dan Phap tro lai chiem đong Hue. Hoang hau Nam Phuong roi khoi Đai Noi ra song ngay tai khach san Morin, luc nay đay khach san duy nhat trong kinh đo Hue đe cho đoi thoi co sang Phap, cung nhu tranh khoi cuoc chien chinh tri trong Đai Noi. Ngay 1 thang 1 1947 Nam Phuong hoang hau cung cac con sang Phap.

Nam Phuong hoang hau đuoc nhieu nguoi đanh gia la nguoi thiet tha voi đat nuoc. Theo tai lieu cua su gia Phap Jean Renaud do nha xuat ban Guy Boussac an hanh nam 1949: 

Quan Phap dua vao the luc cua quan Anh quoc đe gay han o mien Nam voi y đo tai chiem Viet Nam. Luc đo vua Bao Đai đa thoai vi, ba Nam Phuong đang o tai Cung An Đinh ben bo song An Cuu. Đau long truoc tham canh ma đong bao mien Nam, que huong cua ba đang truc tiep ganh chiu, cuu Hoang hau Nam Phuong đa gui mot thong điep cho ban be o A chau yeu cau ho len tieng to cao hanh đong xam lang cua thuc dan Phap voi loi le nhu sau:
"Ke tu thang 3 nam 1945, nuoc Viet Nam đa thoat khoi su đo ho cua nguoi Phap nhung vi long tham cua mot thieu so thuc dan Phap voi su tiep tay cua quan đoi Hoang gia Anh nen hien nay mau cua nhan dan Viet Nam lai tiep tuc chay tren manh đat von đa co qua nhieu đau kho. Hanh đong nay cua thuc dan Phap la trai voi chu truong cua Đong Minh ma nuoc Phap lai la mot thanh vien. Vay toi tha thiet yeu cau nhung ai đa tung đau kho vi chien tranh hay bay to thai đo va hanh đong đe giup chung toi cham dut chien tranh đang ngay đem tan pha đat nuoc toi.
Thay mat cho hang chuc trieu phu nu Viet Nam, toi thinh cau tat ca ban be cua toi va ban be cua nuoc Viet Nam hay benh vuc cho tu do. Xin cac chinh phu cua khoi tu do som can thiep đe kien tao mot nen hoa binh cong minh va chan chinh va xin quy vi nhan noi đay long biet on sau xa cua tat ca đong bao cua chung toi"
Hoang hau Nam Phuong cung la nguoi tieu bieu trong cac ba menh phu, ba chu toa "Tuan le Vang" do Viet Minh phat đong tai Hue. Hom ay, ngay 17 thang 9 1945, ba la nguoi đau tien đen ben mot cai ban trai khan đo roi tu tu thao het so hang trang suc bang vang đang mang tren nguoi. Sau đo ba đuoc gan mot huy hieu in co đo sao vang.
Ba la mot "cong dan Phap" nhung nguoi ta khong ro tinh trang "cong dan Phap" cua ba ra sao sau khi ba tu Phap ve Viet Nam đe ket hon voi vua Bao Đai, va ke tu sau khi vua Bao Đai thoai vi.


Di cu Ong Pham Khac Hoe, tung la Đong ly ngu tien van phong cua hoang đe Bao Đai, tung chung kien Nam Phuong đau long vi thoi trang hoa cua Bao Đai. Khi đo la khoang nam 1946, Bao Đai đang o Ha Noi, do quen thoi an choi, cuu hoang khong chiu đuoc thieu thon, nen nho ong Hoe ve Hue gui cho vo mot buc thu xin tien. Chieu hom đo khi ong Pham Khac Hoe đen lay thu tra loi, hoang hau nho nhe noi: "Ong Hoe! Chac ong biet toi rat tin ong, quy trong ong, truoc cung nhu nay. Cho nen toi muon ong cho biet tat ca su that ve viec ong Vinh Thuy me con Ly (Ly Le Ha)". Ba cung muon ra Ha Noi sum hop, nhung so lam ton kem them cho chinh phu, lai lam cho cuu hoang bi go bo, nen ba bao ong Hoe: "Thoi! Toi đanh chiu đung rieng mot minh đe cho nguoi ta vui suong". Roi ba gui cho chong so tien ma ong ta đoi hoi. Ong Hoe cung ke, khong biet Nam Phuong viet nhung gi trong thu ma khi đoc, mat Bao Đai cu tai dan đi.
It lau sau, vao thang 3/1946, Bao Đai đi Trung Quoc roi sang Hong Kong cung Ly Le Ha, tu bo đat nuoc. Hoang hau Nam Phuong đa viet cho tinh đich mot buc thu ma Ly Le Ha van giu suot nua the ky sau: "Em Ly Le Ha than quy. Chi o xa đuc cuu hoang hang may van dam trung duong, nhung chi biet rang em đang het long het suc cham soc cuu hoang o Hong Kong. Chi cau mong lich su mai đay khong buong roi cuu hoang, con gap lai nhau. Đuc Tu Cung thai hau va chi tron kiep nho on em. Chi Nam Phuong".
Ngay 1 thang 1 nam 1947, Nam Phuong Hoang hau cung cac con roi Viet Nam sang Phap. O đay Ba đuoc nhan mot khoi tai san lon do cha đe cua minh trao cho. Đo la mot chung cu lon tai Neuilly va mot chung cu tai Đai lo Opera, ngoai ra con nhieu nha đat o Congo, Maroc... Tat ca Ba chia cho cac con, chi giu lai mot trang trai o Chabrignac gom 160 mau đat voi mot đan bo gan 100 con bo va mot vuon hong luc nao cung no hoa.
Thang 8 nam 1947, đai phat thanh Viet Minh phat tu Hue mot tin, thuat lai mot bai đang tren bao Continental Daily Mail ra ngay 25 thang 7 nam 1947 tai London: 

"Cac nha chuc trach Phap đen tham cuu Hoang hau Nam Phuong, đe nghi ba đua con trai ba muoi ba tuoi len ngoi. Ba khong tra loi. Trong luc cac vi khach Phap giai thich thi ba đen truoc đan duong cam than nhien choi bai Tien quan ca, quoc ca cua Viet Nam...".
Mot thang sau, to Echo du Vietnam tiet lo: 

"Mot ke hoach xao quyet do Hoi thuoc đia trinh bay. Ho chu truong khoi phuc che đo quan chu o An Nam. Co the khoi đau bang mot cuoc thoai vi trong the cua Bao Đai nhuong ngoi cho con trai. Cuu hoang phai thua nhan sai lam cua ban than, tu nguyen rut lui khoi chinh truong đe mo đuong cho su hoa hop chan thanh voi nuoc Phap".
Mot nha bao hoi cuu Hoang hau Nam Phuong luc đo đang o Đa Lat: "Co phai con ba sap len ngai vang khong?". Ba khong tra loi nhung cung khong cai chinh. Thuc te Bao Long, mua he nam 1947 đang song duoi su cham soc cua ba ngoai tai Đa Lat.
Ngay 12 thang 8 tai Hue nam 1947, cuu Hoang hau Nam Phuong quyet đinh roi khoi Viet Nam, ba va cac con đap may bay Anh đe toi Hong Kong tham chong. Nguoi tinh Ly Le Ha, thu phi Bui Mong Điep va cac co gai tre khac tam lanh mat, it nhat trong mot thoi gian. Khong bao lau sau đo ba Nam Phuong va cac con roi Hong Kong sang Phap. Chuyen đi phai tam dung lai o Bang Coc cho khac phuc nhung truc trac ky thuat cua chiec thuy phi co. Do khong đe phong truoc nhung hong hoc, nen sau nhieu ngay, moi nguoi đeu phai chuyen sang đi tau thuy cung voi hanh ly.
Nam 1947 toi Phap, trong thoi gian đau, me con ba Nam Phuong ve Cannes, noi co toa lau đai Thorenc đuoc danh cho ca gia đinh. Tu đo ba Nam Phuong chi co the biet qua tinh hinh trong nuoc nho nhung la thu cua chi ruot la ba nam tuoc Didelot o lai Sai Gon bao tin.
Nam 1949, Bao Đai tro ve Viet Nam lam Quoc truong Quoc gia Viet Nam, nhung ba Nam Phuong van o ben Phap. Nhung ngay nghi le, ba Nam Phuong thuong đi pho cung cac con đe mua đo choi cho chung hoac đi xem chieu bong voi hoang tu Bao Thang, cong chua Phuong Dung la hai nguoi con nho nhat. Cung co nhung luc Bao Đai ve Phap, ba Nam Phuong cung đi voi Bao Đai toi casino đe xem ong choi baccarat hoac roulette cho vui. Nhung lan co ba cung đi, neu đuoc bac thi Bao Đai tang het cho ba đe sam sua quan ao.
Nam Phuong Hoang hau ua thoi trang cua hang Christian Dior va Balmain. Ba cung an mac sanh đieu va mau tim nhat la mau ba ua thich nhat. Hang ngay sinh hoat cua ba la cham lo cho cac con hay đoc sach bao hoac ra vuon trong hoa, tia la. Buoi toi ba thich choi duong cam cho cac con nghe.
Trong phong ba, nguoi ta thay treo nhung buc hoa cua Renoir, Buffet. Ba khong thich tranh lap the cua Picasso vi tam hon khong hop voi truong phai hoi hoa nay cung nhu sieu thuc. Trong nha ba co ca mot đan cho, co mot con thuoc giong Saint Bernard. Ve the thao ba co the choi bong ban, quan vot va golf nhung khong gioi lam.
Ngay ca ong Bao Đai cung chua bao gio dam trach vo ve viec trai gai, vi ke tu ngay ly than voi Bao Đai, ba Nam Phuong khong co mot nguoi nhan tinh nao, du la đi khieu vu hay đi tam bien voi mot nguoi đan ong nao khac.


Cuoi đoi Sau nam 1955, Bao Đai đe ba Nam Phuong o nha mot minh voi may nguoi con khi đo đa lon, moi nguoi đi lam mot noi. Ve sau, ba Nam Phuong roi lau đai Thorenc o Cannes đe ve song o lau đai Domain de la Perche o Chabrignac, tinh Correze, vung Nouvelle-Aquitaine cach Paris chung bon nam tram cay so.
Ngoi nha cua ba co rung bao quanh, gom 32 phong, 7 phong tam, 5 phong khach. Ve đoi song vat chat thi ba Nam Phuong khong luc nao thieu thon khi song o xu nguoi. Tai san rieng do gia đinh Nguyen Huu Hao tau cho ba gom mot chung cu lon tai Neuilly va o đai lo Opera. Ngoai ra ba con nhieu nha đat o ben xu Maroc, Congo... Nhung bat đong san nay ba đa chia cho cac con moi đua mot phan rieng va chi giu lai trang trai o Charbrignac, gom 160 mau đat voi mot đan bo gan tram con va mot vuon hong luc nao cung no hoa. Nha cua ba o cach biet voi nhung nha dan o vung nay, vi la lang que nen moi nguoi it co dip giao thiep voi nhau. Va đa co lan ba Nam Phuong ngo y đuoc tro ve Viet Nam đe đuoc an tang ben canh hai mo cha me o Đa Lat nhung Bao Đai va cac con khong đong y.
Dan lang Chabrignac ke rang, ba Nam Phuong giau co, nhung song tram lang. Bao nhieu nam chi thay cuu hoang Bao Đai ve tham Hoang hau may lan, lan đuoc nho nhat la vao dip le cuoi cua cong chua Phuong Lien ket hon voi chang trai nguoi Bordeaux. Buon nan vi tinh cam cua minh, ba Nam Phuong chi song am tham trong ngoi nha vang ve. Hoa hoan ba moi ve tham Paris vai ngay. Co le vui nhat la dip nghi he, cac con moi co dip ve tham ba.
Nhung nam sau nay ba Nam Phuong it đi ra ngoai va gap go ai. Cung co đoi khi ba Nam Phuong đi Paris đe tham cac con đang hoc va lam an o đo. Va nguoc lai nhung dip he thi cac con co ve đay tham me o it ngay cho ba đo buon. Thoi gian nay ba bi benh tim nang lam kho tho.


Qua đoi Ngay 15 thang 9 nam 1963, sau khi ra nang bi cam lanh va đi tam khien ba bi sot cao, thay đau hong. Bac si toi tham benh, noi ba bi viem hong nhe. Khong ngo sau đo, ba bi kho tho. Ong quan gia cung cac hau gai đa voi chay đi tim bac si khac o lang ben, cach muoi cay so. Nhung vi benh vien o xa, bac si khong toi kip nen ba đa ra đi vao luc 5 gio chieu ngay 15 thang 9 nam 1963.
Ngoai hai nguoi giup viec trong nha, khong co mot nguoi ruot thit nao co mat ben canh ba trong gio phut lam chung. Khi đo cac con ba đang đi hoc hoac lam o Paris, con Bao Đai song o mien Nam nuoc Phap.
Đam tang cua ba Nam Phuong đuoc cu hanh theo nghi thuc đao Cong giao vao 12h trua ngay 18 thang 9 nam 1963. Đam tang co su tham gia cua cuu hoang Bao Đai  va cac Hoang tu, Cong chua cung mot so ban be than thiet cua gia đinh. Tai đia phuong co vi Tinh truong va dan bieu đia phuong ba Nam Phuong cu ngu toi chia buon va du tang le. Đac biet co su tham du cua Cong chua Nhu Ly, con gai cua vua Ham Nghi. Cong chua Nhu Ly cung o gan noi ba Nam Phuong cu ngu, nhung khi ba Nam Phuong con song thi ba Nhu Ly chua bao gio toi tham, ma duy nhat lan nay ba Nam Phuong ta the Cong chua toi du đam tang.


An tang Linh cuu cua ba Nam Phuong đuoc an tang ngay nghia trang Cong giao tai Chabrignac. Tren mo cua ba co tam bia ghi nhung dong chu:

Chu Han:
大南南芳皇后之陵
ĐAI NAM NAM PHUONG HOANG HAU CHI LANG
(Lang cua Hoang hau Nam Phuong nuoc Đai Nam)
Chu Phap:
ICI REPOSE L'IMPERATRICE D'ANNAM NEE MARIE THERESE NGUYEN HUU THI LAN
(Đay la noi an nghi cua Hoang hau nuoc An Nam, nhu danh Maria Teresa Nguyen Huu Thi Lan)
Duoi chan mo con co tam bang khac chu Phap: 

ICI REPOSE L'IMPERATRICE NAM PHUONG NEE JEANNE MARIETTE NGUYEN HUU HAO
(Đay la noi an nghi cua Hoang hau Nam Phuong, nhu danh Jeanne Mariette Nguyen Huu Hao)


Chu thich Tham khao Joyaux, Francois (2019). Nam Phuong: La derniere imperatrice du Vietnam (bang tieng Phap). Perrin. ISBN 978-2262082161.


Lien ket ngoai