Hai Thuong Lan Ong (chu Han: 海上懶翁, 27 thang 12 nam 1724 – 18 thang 3 nam 1791), ten that la Le Huu Trac (黎友晫) la mot lang y, đuoc coi la ong to cua nganh y hoc co truyen Viet Nam.


Tieu su Le Huu Trac von co ten la Huan (薰), bieu tu Can Nhu (瑾如), but hieu Que Hien (桂軒), Thao Am (草庵), Lan Ong (懶翁), biet hieu cau Chieu Bay (舅招𦉱), sinh ngay 10 thang 11 nam Giap Thin (1724) tai thon Van Xa, huong Lieu Xa, huyen Đuong Hao, phu Thuong Hong, tran Hai Duong (nay la xa Lieu Xa, huyen Yen My, Hung Yen). Tuy nhien, cuoc đoi ong phan nhieu (đac biet la tu nam 26 tuoi đen luc mat) gan bo voi o que me thon Bau Thuong, xa Tinh Diem, huyen Huong Son, phu Đuc Quang, tran Nghe An (nay la xa Quang Diem, huyen Huong Son, tinh Ha Tinh). Ong la con thu 7 cua tien si Le Huu Muu va phu nhan Bui Thi Thuong.
Dong toc ong von co truyen thong khoa bang; ong noi, bac, chu (Le Huu Kieu), anh va em ho đeu đo Tien si va lam quan to. Than sinh cua ong tung đo Đe tam giap Tien si, lam Thi lang Bo Cong trieu Le Du Tong, gia phong chuc Ngu su, tuoc Ba, khi mat đuoc truy tang ham Thuong thu (nam Ky Mui 1739). Khi ay, Le Huu Trac moi 20 tuoi, ong phai roi kinh thanh ve que nha, vua trong nom gia đinh vua cham chi đen sach, mong noi nghiep gia đinh, lay đuong khoa cu đe tien than. Nhung xa hoi bay gio roi ren, cac phong trao nong dan noi day khap noi. Chi mot nam sau (1740), ong bat đau nghien cuu them binh thu va vo nghe, "nghien cuu trong vai nam cung biet đuoc đai khai, moi đeo guom tong quan đe thi nghiem suc hoc cua minh" (tua "Tam linh"). Chang bao lau sau, ong nhan ra xa hoi thoi nat, chien tranh chi tan pha va mang bao đau thuong, lam ong chan nan muon ra khoi quan đoi, nen đa nhieu lan tu choi su đe bat. Đen nam 1746, nhan khi nguoi anh o Huong Son mat, ong lien vien co ve nuoi me gia, chau nho thay anh, đe xin ra khoi quan đoi, thuc su "be ten coi giap" theo đuoi chi huong moi.


Nghe thuoc Le Huu Trac bi benh tu luc o trong quan ngu, giai ngu ve phai ganh vac cong viec vat va "tram viec đo don vao minh, suc ngay mot yeu" (Loi tua "Tam linh"), lai som khuya đen sach khong chiu nghi ngoi, sau mac cam nang, chay chua toi hai nam ma khong khoi. Sau nho luong y Tran Đoc, nguoi Nghe An la bac lao nho, hoc rong biet nhieu nhung thi khong đo, tro ve hoc thuoc, nhiet tinh chua khoi.
Trong thoi gian hon mot nam chua benh, nhan khi ranh roi ong thuong đoc "Phung thi cam nang" va hieu đuoc cho sau xa cua sach thuoc. Ong Tran Đoc thay la, ben đem het nhung hieu biet ve y hoc truyen cho ong. Von la nguoi thong minh hoc rong, ong mau chong hieu sau y ly, tim thay su say me o sach y hoc, nhan ra nghe y khong chi loi ich cho minh ma co the giup nguoi đoi, nen ong quyet chi hoc thuoc.
O Huong Son, ong lam nha canh rung đat ten hieu "Hai Thuong Lan Ong". "Hai Thuong" la hai chu đau cua tinh Hai Duong va phu Thuong Hong que cha va cung la xu Bau Thuong que me. "Lan Ong" nghia la "ong luoi", ngu y luoi bieng, chan ghet cong danh, tu giai phong minh khoi su rang buoc cua danh loi, cua quyen the, tu do nghien cuu y hoc, thuc hien chi huong ma minh yeu thich gan bo.
Mua thu nam Binh Ty (1756), Le Huu Trac ra kinh đo mong tim thay đe hoc them vi ong thay y ly menh mong nhung khong gap đuoc thay gioi, ong đanh bo tien mua mot so phuong thuoc gia truyen, tro ve Huong Son "tu khuoc su giao du, đong cua đe đoc sach" (tua "Tam linh"), vua hoc tap va chua benh. Muoi nam sau tieng tam cua ong đa noi o vung Hoan Chau.
Sau may chuc nam tan tuy voi nghe nghiep, Hai Thuong Lan Ong đa nghien cuu rat sau ly luan Trung y qua cac sach kinh đien: Noi kinh, Nam kinh, Thuong han, Kim quy; tim hieu nen y hoc co truyen cua dan toc; ket hop voi thuc te chua benh phong phu cua minh, ong he thong hoa tinh hoa cua ly luan Đong y cung voi nhung sang tao đac biet qua viec ap dung ly luan co đien vao đieu kien Viet Nam, đuc ket nen y hoc co truyen cua dan toc. Sau hon chuc nam viet nen bo "Y ton tam linh" gom 28 tap, 66 quyen bao gom đu cac mat ve y hoc: Y đuc, Y ly, Y thuat, Duoc, Di duong. Phan quan trong nua cua bo sach phan anh su nghiep van hoc va tu tuong cua Hai Thuong Lan Ong.


Lai kinh Ngay 12 thang 1 nam Canh Hung 43 (1782), ong nhan đuoc lenh chua trieu ve kinh. Luc nay ong đa 62 tuoi, suc yeu lai quyet chi xa lanh cong danh, nhung do theo đuoi nghiep y đa may chuc nam ma bo "Tam linh" chua in đuoc, "khong dam truyen thu rieng ai, chi muon đem ra cong bo cho moi nguoi cung biet, nhung viec thi nang suc lai mong, kho ma lam đuoc" ("Thuong kinh ky su"), ong hy vong lan đi ra kinh đo co the thuc hien viec in bo sach. Vi vay ong nhan chieu chi cua chua Trinh, tu gia gia đinh, hoc tro roi Huong Son len đuong.
Ra kinh vao phu chua xem mach va ke đon cho the tu Trinh Can, ong đuoc Trinh Sam khen "hieu sau y ly" ban thuong cho ong 20 xuat linh hau, va bong loc ngang voi chuc quan kiem soat bo Ho đe giu ong lai. Nhung ong gia om khong vao chau, sau lai vien co tuoi gia mat hoa, tai điec thuong om yeu đe đuoc tro o ngoai. Bon ngu y ghen ty voi Lan ong khong chiu chua theo đon cua ong, nen the tu khong khoi, ong biet the nhung khong he thac mac voi bon thay thuoc thieu luong tam nay, ket qua đe som thoat khoi vong cuong toa cua quyen than, danh loi.
Thoi gian o kinh đo, ong nhieu lan xin ve tham co huong Hai Duong, nhung mai đen thang 9 nam 1782, sau chua Trinh moi cho phep ong ve. Khong lau sau, ong lai co lenh trieu ve kinh vi Trinh Sam om nang. Ve kinh ong chua cho Trinh Sam khoi va cung mien cuong chua tiep cho Trinh Can. Trinh Sam lai trong thuong cho ong. Ong bat buoc phai nhan nhung bung nghi: "Minh tuy khong phai đa bo quen viec an cu, nhung nay hay tam nhan phan thuong roi sau vut đi cung đuoc" ("Thuong kinh ky su").
Sau khi Trinh Sam chet vi benh lau ngay suc yeu, Trinh Can len thay, nhung Trinh Can cung om dai dang nen "khi luc kho kiet", kho long khoe đuoc. Do nong long tro ve Huong Son, nhan co nguoi tien cu mot luong y moi, Le Huu Trac lien lay co nguoi nha om nang roi kinh, ong rat vui mung. Ngay 2 thang 11 (nam 1782) Lan ong ve đen Huong Son.


Soan sach Nam 1783 ong viet xong tap "Thuong kinh ky su" bang chu Han ta quang canh o kinh đo, cuoc song xa hoa trong phu chua Trinh va quyen uy, the luc cua nha chua – nhung đieu Le Huu Trac mat thay tai nghe trong chuyen đi tu Huong Son ra Thang Long chua benh cho the tu Trinh Can va chua Trinh Sam. Tap ky ay la mot tac pham van hoc vo cung quy gia. Mac dau tuoi gia, cong viec lai nhieu: chua benh, day hoc, nhung ong van tiep tuc chinh ly, bo sung, viet them (tap Van khi bi đien, nam 1786) đe hoan chinh bo "Hai Thuong y tong Tam linh". Hai Thuong Lan Ong Le Huu Trac khong chi la danh y co cong hien to lon cho nen y hoc dan toc, ong con la mot nha van, nha tho, nha tu tuong lon cua thoi đai.
Ong qua đoi vao ngay 25 thang Gieng nam Tan Hoi (1791) (nham ngay 18 thang 3 nam 1791) tai Bau Thuong, (nay la xa Son Quang, huyen Huong Son, tinh Ha Tinh), huong tho 67 hoac 71 tuoi. Mo ong nay con nam o khe nuoc canh chan nui Minh Tu thuoc xa Son Trung, huyen Huong Son.
Le Huu Trac la đai danh y co đong gop lon cho nen y hoc dan toc Viet Nam, trong đo co thuoc Nam, ke thua xuat sac su nghiep "Nam duoc tri Nam nhan" cua Tue Tinh thien su. Ong đe lai nhieu tac pham lon nhu Hai Thuong y tong tam linh gom 28 tap, 66 quyen chat loc tinh hoa cua y hoc co truyen, đuoc đanh gia la cong trinh y hoc xuat sac nhat trong thoi trung đai Viet Nam va cac cuon Linh Nam ban thao, Thuong kinh ky su khong chi co gia tri ve y hoc ma con co gia tri van hoc, lich su, triet hoc.


Cau noi noi tieng Suot đoi, Hai Thuong Lan Ong khong vuong vao vong danh loi. Ong co hai cau tho to chi cua minh:

"Cong danh truoc mat troi nhu nuoc,
Nhan nghia trong long chang đoi phuong."


Vinh danh Quan the khu di tich Hai Thuong Lan Ong Le Huu Trac o huyen Huong Son, tinh Ha Tinh, trai dai tren mot cung đuong gan 8 km, bao gom:  nha tho Le Huu Trac (xa Quang Diem); chua Tuong Son (xa Son Giang); mo, tuong đai va khu du lich sinh thai Hai Thuong (xa Son Trung). Nam 1990, Quan the di tich lich su van hoa Hai Thuong Lan Ong Le Huu Trac đuoc Bo Van hoa, Thong tin xep hang la di tich lich su van hoa cap Quoc gia. Ngay 31 thang 10 nam 2003 Bo truong Bo Y Te đa quyet đinh phe chuan Du an tu bo, ton tao quan the di tich gan lien voi cuoc đoi va su nghiep cua ong.

Ten ong đuoc đat cho nhieu đuong pho tren khap Viet Nam nhu tai: Ha Noi co pho Lan Ong (tu pho Hang Đuong đen pho Thuoc Bac); thanh pho Uong Bi (tu pho Tue Tinh đen pho Huu Nghi), Thanh pho Ho Chi Minh (tu đuong Vo Van Kiet đen Hoc Lac).
Ong đuoc ca ngoi boi tam long nhan ai cua minh, het long quan tam, giup đo cac benh nhan trong bai tap đoc "thay thuoc nhu me hien" – SGK lop 5 tap 1.
Thang 6 nam 2011, Thu tuong Chinh phu đa chinh thuc cho phep Hoc vien Quan y Viet Nam co them ten moi la Truong Đai hoc Y – Duoc Le Huu Trac đe su dung trong giao dich dan su va hop tac quoc te ve đao tao, nghien cuu va đieu tri. Vien bong quoc gia mang ten Le Huu Trac cung thuoc Hoc vien Quan y.
Ngay 21 thang 11 nam 2023, đai danh y Hai Thuong Lan Ong Le Huu Trac đuoc UNESCO vinh danh.
Ngay 30 thang 12 nam 2024, Buu đien Viet Nam phat hanh tem ky niem 300 nam ngay sinh ong.


Tham khao Lien ket ngoai Lang co Lieu Xa Luu tru ngay 13 thang 3 nam 2007 tai Wayback Machine
Le Huu Trac- nha y hoc, nha van, nha tho Luu tru ngay 14 thang 1 nam 2007 tai Wayback Machine
Danh nhan Y hoc – Website Bo Y te