Hung No (tieng Trung: 匈奴; binh am: Xiongnu) la cac bo lac du cu o khu vuc Trung A, noi chung sinh song o khu vuc thuoc Mong Co ngay nay. Tu the ky III TCN ho đa kiem soat mot đe che rong lon tren thao nguyen, keo dai ve phia tay toi khu vuc Kavkaz (Caucasus). Cac hoat đong cua ho dien ra chu yeu tai cac khu vuc thuoc mien nam Siberi, mien tay Man Chau va cac tinh, khu tu tri ngay nay cua Trung Quoc la Noi Mong Co, Cam Tuc va Tan Cuong. Cac tai lieu lich su rat co cua nguoi Trung Quoc (co le la truyen thuyet) cho rang nguoi Hung No la cac hau due cua con trai cua vua Kiet (桀) - vi vua cuoi cung cua nha Ha (夏朝) - trieu đai đau tien trong lich su Trung Quoc, ma cac dau vet con lai cua ho đuoc nguoi Trung Quoc thoi Xuan Thu-Chien Quoc cho la nguoi cua nuoc Ky (杞). Tuy nhien, do cac khac biet va xung đot noi bo nen nguoi Hung No đa chay len phia bac va tay bac.
Quan he giua nguoi Han va nguoi Hung No rat phuc tap va bao gom cac xung đot quan su, cac trao đoi cong pham va thuong mai, cung nhu cac thoa uoc ve hon nhan.
Đa so thong tin ve nguoi Hung No chi co đuoc tu cac su lieu Trung Quoc, nen khong co cach nao đe khoi phuc lai cac phan quan trong nhat cua tieng Hung No. Chi co mot it cac ten goi va tuoc vi cua ho co đuoc tu cac ban dich ra tieng Trung.
Theo cac su lieu Trung Quoc nhu Su ky, Han thu thi đen thoi Đong Han, nguoi Hung No bi phan ra thanh hai bo phan co ban la:

Nam Hung No: Sau bi Han hoa.
Bac Hung No: Di doi ve phuong Tay vao khoang the ky IV, co le tro thanh nguoi Hung (Huns).
Ngoai ra con mot bo phan nua goi la Tay Hung No, nhung gan nhu khong co thong tin gi ve nhom nay.


Nguon goc va lich su so ky Khu vuc đia ly ban đau cua nguoi Hung No noi chung đuoc coi la khu vuc Ordos. Theo Tu Ma Thien trong Su ky-phan Hung No liet truyen, nguoi Hung No la cac hau due cua Thuan Duy (淳維), co the la con trai cua vua Kiet, vi vua cuoi cung cua nha Ha. Tuy nhien, trong khi khong co chung cu truc tiep đe bac bo gia thuyet nay thi cung khong co chung cu truc tiep đe ho tro no. Thoi nha Chu, khong co nhieu tu lieu viet ve ho, ngoai cac cum tu nhu ro (nhung) Đich, ro Ho đeu song o vung sa mac mien tay bac Trung Quoc, co le la đe chi cac nhom nguoi nay.


Lien minh duoi truong Mac Đon Nam 209 TCN, tuc la chi khoang 3 nam truoc khi nha Han ra đoi, nguoi Hung No đa lien ket lai voi nhau thanh mot lien minh hung manh duoi quyen cua mot thien vu (单于) moi co ten goi la thien vu Mac Đon (冒顿, khoang 209 TCN-174 TCN). Su thong nhat ve mat chinh tri cua nguoi Hung No đa lam cho ho tro thanh mot đich thu đang gom, do ho co kha nang tap trung cac luc luong quan su lon va thuc hien tot hon viec phoi hop chien luoc. Tuy nhien, nguyen nhan dan đen su lien minh nay van chua ro rang. Nguoi ta cho rang su thong nhat Trung Quoc đa thuc đay cac bo lac du cu tap hop lai xung quanh mot trung tam chinh tri nham cung co vi the cua ho.. Mot gia thuyet khac la su tai co cau nay la cach thuc phan ung cua ho đoi voi khung hoang chinh tri đa dien ra đoi voi ho khi vao nam 215 TCN, khi quan đoi nha Tan do Mong Điem chi huy đa xua đuoi ho ra khoi cac đong co ben song Hoang Ha.
Sau khi hoan thanh viec thong nhat noi bo, Mac Đon mo rong đe che cua minh ra cac phia. Ve phia bac, ong đa chinh phuc hang loat cac bo toc du cu, bao gom ca nguoi Đinh Linh (Sac Lac) o mien nam Siberia. Ong cung đe bep su khang cu cua nguoi Đong Ho o mien đong Mong Co va Man Chau, cung nhu cua nguoi Nguyet Chi trong hanh lang Cam Tuc. Ngoai ra, ong cung đa co kha nang khoi phuc lai tat ca cac vung đat đa bi tuong cua nha Tan la Mong Điem đanh chiem. Truoc khi Mac Đon chet vao nam 174 TCN thi nguoi Hung No đa xua đuoi hoan toan nguoi Nguyet Chi ra khoi hanh lang Cam Tuc va khang đinh su co mat cua ho tai Tay Vuc, thuoc Tan Cuong ngay nay.


= Ban chat nha nuoc Hung No =
Duoi thoi Mac Đon, mot he thong nhi nguyen cua the che chinh tri đa đuoc hinh thanh. Cac nhanh ta va huu (tuc la ta bo va huu bo) cua nguoi Hung No đuoc phan chia tren co so lanh tho đia phuong. Nguoi đung đau cac bo nay la ta hien vuong va huu hien vuong. Thien vu - nguoi tri vi toi cao, tuong đuong voi "Thien tu" cua nguoi Han, thuc hien uy quyen truc tiep tren vung lanh tho trung uong. Long Thanh (蘢城), gan Koshu-Tsaidam o Mong Co, đa đuoc thiet lap nhu la noi hop mat hang nam va la kinh đo tren thuc te (de facto).


He thong thoa uoc hon nhan Nam 201 TCN, Hung No tan cong nha Han. Han vuong Tin đau hang. Vao mua đong nam 200 TCN, sau khi vay ham Thai Nguyen (太原), Han Cao To Luu Bang đich than chi huy mot chien dich quan su chong lai Mac Đon. Tai tran Bach Đang (白登, ngay nay la Đai Đong, Son Tay), quan Han đa bi khoang 300.000 ky binh Hung No bao vay. Vi hoang đe nay đa bi cat nguon tiep te va cuu tro trong 7 ngay, chi co may man moi thoat đuoc.
Sau that bai tai Binh Thanh, Luu Bang tu bo giai phap quan su đoi voi moi đe doa tu phia nguoi Hung No. Thay vi the, nam 198 TCN, mot can than la Luu Kinh (劉敬) đa đuoc cu đi đam phan. Giai phap hoa binh cuoi cung đa đat đuoc giua hai ben, bao gom viec cac cong chua nha Han se lay cac thien vu (goi la hoa than 和親); cac mon qua tang theo chu ky cho nguoi Hung No, bao gom to lua, ruou va gao; đia vi binh đang giua hai quoc gia va Van Ly Truong Thanh la bien gioi chung.
Thoa thuan đau tien nay đa tro thanh kieu mau cho quan he giua nha Han va nha nuoc cua nguoi Hung No trong khoang 60 nam. Cho toi nam 135 TCN, thi thoa thuan nay đa đuoc thay đoi khong duoi 9 lan, voi su gia tang cua cac mon "qua tang" sau moi lan thoa thuan ke tiep. Nam 192 TCN, Mac Đon tham chi con đe nghi đuoc cuoi La Thai hau. Con trai ong ta va la nguoi ke nghiep, mot nguoi manh me ten la Ke Chuc (稽粥, khoang 174 TCN-160 TCN), con đuoc biet đen nhu la Lao Thuong thien vu (老上單于), van tiep tuc thuc hien cac chinh sach banh truong cua cha minh. Lao Thuong đa thanh cong trong viec đam phan voi Han Van Đe cac đieu kien đe duy tri mot he thong cho đuoc chinh quyen ho tro o muc đo lon.
Trong khi nguoi Hung No thu đuoc nhieu loi loc thi ve phia nguoi Han cac thoa thuan hon nhan la đat đo va khong hieu qua. Lao Thuong đa cho thay la ong ta khong he co y đinh nghiem chinh thuc hien thoa thuan. Thinh thoang, nhung điep vien cua ong ta đa xam nhap toi tan Truong An. Nam 166 TCN đich than ong ta dan 140.000 ky binh xam lan An Đinh, tien gan toi noi nghi ngoi cua hoang đe tai đat Ung (雍). Nam 158 TCN, nguoi ke nghiep ong la thien vu Quan Than (khoang 160 TCN-127 TCN) đa đem 30.000 ky binh tan cong Thuong Quan (上郡- thuoc Thiem Tay ngay nay) va 30.000 quan tan cong Van Trung (雲中-thuoc Noi Mong Co ngay nay).


Chien tranh voi nha Han Nha Han đa chuan bi cho viec đoi đau quan su tu thoi ky tri vi cua vua Han Van Đe (tri vi tu 180 TCN đen 157 TCN). Su tuyet giao dien ra nam 133 TCN, ngay sau khi co mot am muu bat thanh nham đanh up thien vu Quan Than tai Ma Ap (馬邑). Vao thoi điem nay, đe che Trung Hoa đa tro nen vung chac ve cac mat chinh tri, quan su, tai chinh, cung nhu phe ung ho chien tranh đang thang the tai trieu đinh. Tuy nhien, cung trong nam đo thi Han Vu Đe (tri vi tu nam 141 TCN đen nam 87 TCN) đa đao nguoc lenh ma ong đa đua ra vao nam truoc đo đe phuc hoi lai thoa thuan hoa binh.
Muc đo đay đu nhat cua chien tranh đa dien ra vao mua thu nam 129 TCN, khi 40.000 ky binh Trung Quoc đot ngot tan cong nguoi Hung No tai cac cho bien gioi. Nam 127 TCN, tuong nha Han la Ve Thanh (衛青) tai chiem Ordos. Nam 121 TCN, nguoi Hung No lai phai ganh them mot that bai nua khi Hoac Khu Benh (霍去病) chi huy mot đoi ky binh nhe tien ve phia tay cua Lung Tay va trong vong 6 ngay đa mo đuong xuyen qua 5 tieu quoc cua Hung No. Nam 119 TCN ca Hoac Khu Benh va Ve Thanh, moi nguoi chi huy khoang 50.000 ky binh va 100.000 bo binh, va tien quan theo hai huong tay-đong, đa ep buoc đuoc thien vu Y Tri Ta (伊稚斜) va toan bo trieu đinh cua ong ta chay ve phia bac cua sa mac Gobi, huu hien vuong đau hang cung voi 40.000 nguoi.. Hoac Khu Benh tien quan theo huong tay, đuoi nguoi Hung No toi tan Lang Cu Tu Son, con Ve Thanh theo huong đong đanh vao trieu đinh Hung No. Tai phia đong, nha Han lien minh voi nguoi O Hoan con tai phia tay van thuc hien chinh sach hoa than.
Nam 73 TCN, nha Han cung nguoi O Hoan đem 200.000 quan tan cong Hung No. Nam 57 TCN, trieu đinh Hung No chia re, Chi (Chat?) Chi (郅支) (?-36 TCN) rut chay ve mac bac (tuc sa mac Gobi), nam 51 TCN Ho Han Ta (Da?) (呼韓邪) (58 TCN-31 TCN) ve đau hang nha Han. Sau nay Chi Chi đem dan chung rut lui ve khu vuc ven bien Aral va ho Balkhash (ngay nay thuoc ve Afghanistan, Uzbekistan va Kazakhstan). Ho Han Ta chiem lai vuong trieu tai mac bac.
Cac kho khan co ban đa han che thoi gian va su keo dai cac chien dich nay la cac van đe tu nhien. Theo phan tich cua Nghiem Vuu (嚴尤), cac kho khan nay co hai điem chinh. Thu nhat la van đe tiep te luong thuc, thuc pham voi mot khoang cach lon. Thu hai, thoi tiet o cac vung đat mien bac cua nguoi Hung No la mot rao can cho cac binh si nguoi Han, nhung nguoi khong bao gio co đu suc luc do khong hop thuy tho.. Theo cac bao cao chinh thuc, phia Hung No mat khoang tu 80.000 đen 90.000 nguoi, con trong so 140.000 ngua ma nguoi Han đua toi vung sa mac, chi con it hon 30.000 quay tro lai toi Trung Quoc.
Ket qua cua cac tran chien nay la nguoi Han đa kiem soat đuoc khu vuc chien luoc tu sa mac Ordos va hanh lang Cam Tuc toi Lop Nor (La Bo Bac). Ho đa thanh cong trong viec chia cat nguoi Hung No ra khoi nguoi Khuong (羌族) o phia nam, cung nhu co đuoc đuong đi truc tiep toi Tay Vuc.


Tranh gianh quyen luc Khi đe che Hung No đa mo rong, mot đieu tro nen ro rang la cau truc lanh đao ban đau cua nguoi Hung No thieu su mem deo va khong the duy tri su co ket co hieu qua. Truyen thong ke vi cua con trai truong ngay cang tro nen khong co hieu qua trong thoi gian chien tranh thuoc the ky I TCN. Đoi lai voi cac van đe cua quyen ke vi, thien vu Ho Han Ta sau đo đa đe ra quy tac la ke tu nguoi ke nghiep ong, moi thien vu phai chuyen ngai vang cho em trai minh. Kieu ke vi mang tinh anh em nay tren thuc te đa tro thanh tieu chuan.
Su gia tang cua chu nghia cuc bo đia phuong ngay cang ro rang vao thoi ky nay, khi cac vi vua cua cac tieu quoc tu choi khong tham du cac cuoc hop mat hang nam tai cung đien cua thien vu. Trong thoi ky nay, cac thien vu buoc phai xay dung luc luong tren lanh tho rieng cua minh đe bao đam giu đuoc ngai vang.
Trong giai đoan tu nam 114 TCN đen nam 60 TCN, nguoi Hung No đa dung len ca thay la 7 thien vu. Hai trong so nay, Chanshilu va Ho Dien Đe (壺衍鞮) đa ganh vac trong trach khi chi la nhung đua tre. Nam 60 TCN, Tuqitang, tro thanh thien vu Ac Dien Cu Đe (握衍朐鞮, Wuyanjuti). Khong bao lau sau khi ong tro thanh thien vu, thi ong bi nhung nguoi o ta bo hat cang khoi quyen luc. Nam 58 TCN gioi quy toc trong ta bo đua Ho Han Ta len lam thien vu cua ho. Nam 57 TCN la su tranh gianh quyen binh giua 5 nhom cuc bo, moi nhom lap ra mot thien vu cua rieng minh. Nam 54 TCN Ho Han Ta roi bo kinh đo o phia bac sau khi bi nguoi em cua minh la thien vu Chi Chi đanh bai.


Quan he trieu cong voi nha Han Nam 53 TCN Ho Han Ta quyet đinh chap nhan viec trieu cong cho nha Han. Cac đieu kien ban đau ma trieu đinh nha Han đoi hoi la: thu nhat la thien vu hoac su gia cua ong ta phai toi kinh đo cua nha Han đe to long than phuc; thu hai la thien vu phai đua con trai đen lam con tin; va thu ba la thien vu phai cong nop cho hoang đe nha Han. Đia vi chinh tri cua Hung No trong trat tu the gioi cua nguoi Han đa bi ha tu "quoc gia anh em" xuong thanh "ngoai than" (外臣). Tuy nhien, trong thoi ky nay thi nguoi Hung No van duy tri đuoc chu quyen chinh tri va đoc lap hoan toan ve lanh tho. Van Ly Truong Thanh van tiep tuc la đuong ranh gioi giua nha Han va nha nuoc Hung No.
Ho Han Ta đa gui con trai cua minh, Shuloujutang, toi trieu đinh nha Han lam con tin. Nam 51 TCN đich than ong toi Truong An đe to long than phuc hoang đe nha Han nhan dip Tet Nguyen Đan. Ve mat tai chinh, Ho Han Ta đa đuoc ban tang nhieu vang, tien, quan ao, to lua, ngua va luong thuc. Ho Han Ta con hai lan nua toi Truong An, vao nam 49 TCN va nam 33 TCN, duoi thoi Tuyen Đe va Nguyen Đe; voi moi lan nay thi đo ban thuong cua hoang đe lai tang len. Lan cuoi cung, Ho Han Ta đa nhan co hoi đe nghi đuoc lam con re hoang đe. Nhu la dau hieu cua su suy tan đia vi chinh tri cua nguoi Hung No, Han Nguyen Đe đa tu choi, thay vi the đa ban cho ong nay 5 ti thiep cua minh. Mot trong so nay la Vuong Chieu Quan (王昭君), mot trong Tu đai my nhan Trung Hoa trong cac cau chuyen dan gian cua nguoi Trung Quoc.
Khi Chi Chi biet đuoc su khuat phuc cua anh trai minh, ong ta cung gui con trai toi trieu đinh nha Han lam con tin vao nam 53 TCN. Sau đo, hai lan vao cac nam 51 TCN va 50 TCN, ong cung đa gui cac phai đoan toi trieu đinh nha Han cung cong pham. Nhung vi khong chiu tu đen than phuc nen ong đa khong đuoc chap nhan cho trieu cong. Nam 36 TCN, mot vien tuong tre la Tran Thang (陈汤), voi su ho tro cua Cam Duyen Tho (甘延壽), quan tong nhiep chinh o Tay Vuc, đa chi huy mot luc luong vien chinh đanh bai Chi Chi tai tran Taraz va gui đau ong nay ve Truong An lam chien loi pham.
Quan he trieu cong đa bi gian đoan trong thoi gian cai tri cua Ho Đo Nhi Thi (18-48), tuong ung voi thoi gian chinh bien cua nha Tan tai Trung Quoc. Nguoi Hung No nam lay co hoi đe gianh lai su kiem soat đoi voi Tay Vuc, cung nhu đoi voi cac bo lac lang gieng, chang han đoi voi nguoi O Hoan. Nam 24, Ho Đo Nhi Thi tham chi con nhac đen van đe đao nguoc lai he thong trieu cong.


Bac va Nam Hung No Quyen luc moi cua nguoi Hung No la trung hop voi chinh sach xoa diu cua Han Quang Vu Đe (5 TCN-57, cam quyen tu nam 25 đen nam 57). Khi o đinh cao nhat cua quyen luc, Ho Đo Nhi Thi tham chi con so sanh minh voi ong to noi tieng la Mac Đon. Tuy nhien, do chu nghia cuc bo đia phuong lai gia tang giua nhung nguoi Hung No nen Ho Đo Nhi Thi đa khong bao gio co the thiet lap uy quyen o muc khong bi tranh cai. Khi ong chi đinh con trai minh lam nguoi ke vi (trai voi quy tac truyen ngoi cho anh em do Ho Han Ta đe ra) thi Bi, khi ay la huu hien vuong, đa tu choi tham du cuoc hop mat hang nam tai cung đien cua thien vu.
La con trai lon cua thien vu truoc đo, Bi co quyen đoi hoi su ke vi. Nam 48, hai nam sau khi con trai cua Ho Đo Nhi Thi la Bo No len ngai vang, tam bo lac Hung No trong khu vuc can cu cua Bi tai mien nam, voi luc luong khoang 40.000 đen 50.000 nguoi, đa ton Bi lam thien vu cua ho. Trong suot thoi Đong Han, hai nhom nay đuoc goi la nam Hung No va bac Hung No.
Bi nguoi Hung No mien bac chen ep manh va bi ton that boi thien tai, Bi đa đua nguoi Hung No mien nam tro lai quan he trieu cong voi Trung Quoc cua nha Han vao nam 50. He thong trieu cong đa đuoc that chat đang ke đe giu nguoi Hung No mien nam duoi su giam sat cua nha Han. Thien vu đuoc lenh phai đat kinh đo tai huyen Meiji cua quan Tay Ha. Nguoi Hung No mien nam đa đuoc tai đinh cu tai 8 quan vung bien gioi. Cung thoi gian đo, mot luong lon nguoi Han đa bi ep buoc phai di cu toi cac quan nay, tai đay cac khu đinh cu hon tap bat đau xuat hien.
Ve mat kinh te, nguoi Hung No mien nam gan nhu dua hoan toan vao su ho tro cua nha Han. Cac quan he cang thang la hien nhien giua nhung nguoi Han đinh cu va nhung nguoi co cuoc song du cu. Vi the, nam 94 thien vu An Quoc (安國) đa hop nhat cac luc luong voi nguoi Hung No moi bi no dich hoa tu phia bac đe bat đau mot cuoc noi day lon chong lai nha Han.
Vao cuoi thoi Đong Han, nguoi Hung No mien nam đa tham gia vao nhieu cuoc noi day khi đo đang gay ra nhieu phien toai cho nha Han. Nam 188, thien vu Khuong Cu (羌渠) bi mot so than dan cua minh am sat vi đa đong y gui quan đoi đen giup nha Han dep loan tai Ha Bac – nhieu nguoi Hung No e ngai rang đieu nay co the tro thanh tien le cho su phuc vu quan đoi khong co điem ket thuc cho nha Han. Con trai cua thien vu bi sat hai nay len ke vi, nhung ong nay sau đo cung đa bi nhung nguoi noi loan nay lat đo vao nam 189. Ong ta chay toi Lac Duong đe tim kiem su tro giup cua nha Han, nhung vao thoi gian đo thi trieu đinh nha Han cung đang roi loan do mau thuan giua cac phe canh cua Ha Tien va cac hoan quan, cung nhu sau đo la su chuyen quyen cua Đong Trac. Thien vu nay ten la U Phu La (於扶羅), voi tuoc hieu la Đac Chi Thi Truc Hau (特至尸逐侯), đa khong con su lua chon nao khac ngoai viec cung nhung nguoi đi theo o lai Binh Duong, mot thanh pho thuoc Son Tay, Trung Quoc ngay nay. Nam 195, ong ta chet va nguoi em ong ta ten la Ho Tru Tuyen (呼廚泉) đa ke nghiep.
Nam 216, Tao Thao đa cam giu Ho Tru Tuyen tai Nghiep Thanh (鄴城) va chia nhung nguoi đi theo ong ta toi Son Tay thanh 5 bo: ta, huu, nam, bac va trung. Đieu nay nham ngan can nhung nguoi Hung No luu vong tai Son Tay dinh liu vao cac cuoc noi loan, cung nhu cho phep Tao Thao su dung nguoi Hung No lam cac luc luong bo tro cho đoi quan ky binh cua minh. Cuoi cung, tang lop quy toc Hung No tai Son Tay đa đoi ho cua minh tu Loan Thi (欒提) thanh Luu vi cac ly do uy tin va thanh the, khi ho cho rang minh co quan he ho hang voi hoang toc nha Han, thong qua chinh sach lien minh hon nhan tu thoi truoc.


Hung No sau thoi Han Sau thoi Ho Tru Tuyen (呼廚泉), nguoi Hung No bi chia nho thanh 5 bo lac đia phuong. Tinh trang dan toc phuc tap cua cac khu đinh cu hon tap tai khu vuc bien gioi bat đau tu thoi Đong Han đa tao ra cac hau qua nghiem trong, đa khong đuoc chinh quyen Trung Quoc nam ro cho đen tan cuoi the ky III. Vao nam 260, Luu Khu Ti (劉去卑) đa to chuc lien minh Thiet Phat (鐵弗) o mien đong bac va vao nam 290, Luu Nguyen Hai (刘元海) đa lam thu linh cua mot nhom nho tai mien tay nam. Vao thoi gian nay, su nao đong cua nhung nguoi khong phai la nguoi Han đa đat toi quy mo đang bao đong doc theo toan bien gioi cua nha Tay Tan.


= Luu Uyen va nuoc Han (304-318) =
Nam 304, Luu Uyen (劉淵) (?-310), nguoi chau noi đa Han hoa cua U Phu La (von co ten la Luu Bang, Uyen chi la ten tu, nhung vi trung voi ten huy cua Han Cao To nen su sach chi dung ten tu), khuay đong cac hau due cua nguoi Hung No mien nam noi len lam loan tai Son Tay, nhan nha Tay Tan suy yeu vi loan bat vuong (Bat vuong chi loan). Luu Uyen noi len va sau đo đa hoanh hanh quanh kinh đo nha Tay Tan la Lac Duong. Quan Luu Uyen đuoc nhieu nguoi Han vung bien gioi đi theo va đuoc goi la Bac Han. Luu Uyen su dung tu 'Han' lam quoc hieu, hy vong co đuoc su ung ho cua nhung nguoi con luyen tiec qua khu huy hoang cua nha Han va lap kinh đo tai Binh Duong (平阳, ngay nay la Lam Phan (臨汾)). Nguoi Hung No su dung mot luong lon ky binh nang voi ao giap sat cho ca nguoi va ngua, lam cho ho co uu the quyet đinh so voi quan đoi nha Tan đa bi suy yeu va nan long vi ba nam noi chien. Nam 311, quan Han chiem đuoc Lac Duong, bat vua nha Tan la Tu Ma Si (司馬熾-tuc Tan Hoai Đe). Nam 316, vi hoang đe tiep theo cua nha Tan la Tan Man Đe (晉愍帝) cung bi bat tai Truong An va toan bo mien bac Trung Quoc nam duoi su thong tri cua nguoi Hung No trong khi nhung nguoi con lai cua hoang toc nha Tan chay xuong phia nam (cac nha su hoc goi la nha Đong Tan).


= Luu Dieu va nuoc Trieu (318-329) =
Nam 318, sau cuoc đao chinh cung đinh tai trieu đinh nuoc Han cua nguoi Hung No (trong đo ca vua Han (Han Trieu) va phan lon cac quan lai đeu bi tham sat), mot hoang tu cua nguoi Hung No la Luu Dieu (劉曜) (con nuoi cua Luu Uyen) đa doi kinh đo tu Binh Duong toi Truong An va đoi ten nuoc thanh Trieu (趙), vi the cac nha su hoc goi chung tieu quoc nay la Han Trieu). Tuy nhien, khu vuc phia đong cua mien bac Trung Quoc đa nam duoi su kiem soat cua mot vien tuong nuoc Han Trieu nay la Thach Lac (石勒), thuoc nhom nguoi Yet (羯- co le co to tien goc Enisei). Luu Dieu va Thach Lac đa đem quan đanh lan nhau cho toi tan nam 329, khi Luu Dieu bi bat song tai tran va sau đo bi hanh hinh. Truong An ngay sau đo bi roi vao tay Thach Lac, va trieu đai cua nguoi Hung No bi xoa bo. Mien bac Trung Quoc đa nam duoi su tri vi cua Thach Lac (nuoc Hau Trieu) trong vong 20 nam sau.
Tuy nhien, nguoi Hung No mang ho "Luu" van con hoat đong o mien bac trong it nhat la mot the ky nua.


= Thiet Phat va nuoc Ha (260-431) =
Nhanh Thiet Phat (鐵弗) o mien bac cua nguoi Hung No đa gianh đuoc su kiem soat khu vuc Noi Mong Co trong vong 10 nam tu 376 - 386. Nam 376, nuoc Đai cua nguoi Thac Bat (mot nhanh cua nguoi Tien Ti) bi nuoc Tien Tan chinh phuc va sau đo phuc hoi vao nam 386 đoi ten la Bac Nguy. Sau nam 386, nguoi Thiet Phat dan dan bi Thac Bat bo Tien Ty tieu diet hoac buc hang. Nhung nguoi Thiet Phat chiu quy phuc đuoc goi la nguoi Đoc Co (獨孤). Luu Bot Bot (劉勃勃), mot hoang tu song sot cua nguoi Thiet Phat chay toi khu vuc Ordos (vung Ha Sao, cao nguyen Hoang Tho), thanh lap ra mot tieu quoc goi la nuoc Ha (goi nhu vay la do to tien cua nguoi Hung No đuoc coi la co tu trieu đai nha Ha) va đoi ho thanh Hach Lien (赫連 - tieng Hung No nghia la Troi). Nha nuoc Ha cua ho Hach Lien sau đo đa bi Bac Nguy cua nguoi Tien Ty chinh phuc vao nam 431. Nguoi Hung No ke tu đay tro đi bi giam vai tro trong lich su Trung Quoc, dan da bi đong hoa thanh nguoi Tien Ti va nguoi Han.


Truyen thuyet cua nguoi H’Mong Nguoi H'Mong tai Trung Quoc tin rang nguoi Hung No co đai tren thuc te la mot nhom nguoi H'Mong, vao thoi gian đo đuoc nhung nguoi khon ngoan nhat cua bo toc lanh đao. Theo gia thuyet nay, nguoi H'Mong đa tung sinh song trong khu vuc gan Man Chau vao khoang 5.000 nam truoc. Cuoi cung thi sau that bai tai tran Trac Loc huyen thoai va cai chet cua nguoi thu linh la Xi Vuu, ho đa chay ve phuong nam xuyen qua Trung Quoc đe toi Đong Nam A, mac du mot so nguoi van o lai va tap hop lai voi nhau thanh nguoi Hung No. O đay co su suy đoan la ten goi "Hung" co nghia la "nguoi tri vi" hoac "nguoi vi đai". Trong tieng H'Mong, tu No (co the đuoc phat am voi giong cao) co nghia la "cong viec". Đieu đo co nghia la Hung No trong tieng H'Mong mang nghia cong viec cua nguoi tri vi. 


Sac toc ngon hoc cua nguoi Hung No Cai ten Hung No (phien am Han Viet) la mot tu miet thi đuoc đat boi nguoi Han, hai chu 匈奴 co nghia đen la "no le hung du". Co nhieu gia thuyet ve danh tinh dan toc ngon hoc (ethnolinguistic, nganh khoa hoc phan loai dan toc dua tren ngon ngu) cua nguoi Hung No.


= Nguoi Hung =
Cach phat am tieng Han thuong co cua chu đau tien (匈) đuoc tai tao la /qʰoŋ/ (am tu theo IPA). Cach phat am nay co nhieu tuong đong voi tu "Hun" (nguoi Hung) trong cac ngon ngu chau Au. Chu thu hai (奴) co nghia la no le va khong co tu nguyen tuong đuong trong cac ngon ngu phuong Tay. Ta khong biet lieu cach phat am giong nhau cua tu thu nhat la quan he ho hang hay chi la su trung hop ngau nhien. Neu chung thuc su co lien quan thi mot trong ba gia thuyet sau đay se đung: rang nguoi Hung la hau due cua Hung No phuong Bac di cu ve phia tay, hoac nguoi Hung dung cai ten ho vay muon tu Hung No phuong Bac, hoac nguoi Hung No la mot bo phan cua lien minh cac toc nguoi Hung.
Gia thuyet Hung No-Hung tung đuoc đe xuat boi nha su hoc nguoi Phap Joseph de Guignes vao the ky 18. Ong nhan thay rang cac su gia Trung Quoc co đai goi cac bo lac co lien he voi nguoi Hung No bang nhung cai ten tuong tu nhu "Hung", mac du đuoc viet bang cac ky tu khac nhau. Etienne de la Vaissiere phat hien ra rang trong bang chu Sogdia đuoc viet tren "Cac la thu co Sogdia", nguoi Hung No va nguoi Hung đeu đuoc goi la γwn (xwn), cho thay rang hai cai ten nay đong nghia. Mac du gia thuyet nguoi Hung No la to tien cua nguoi Hung đuoc nhieu hoc gia chap nhan, quan điem nay van chua thuc su đuoc cong nhan mot cach chinh thuc. Gia thuyet nay co le khong han đung hoac no đon gian hoa qua muc mot van đe phuc tap hon.


= Gia thuyet ngu chi Iran =

Nha ngon hoc Harold Walter Bailey cho rang nguoi Hung No noi mot thu tieng co goc Iran dua tren cac ten goi tu the ky thu 2 TCN. Hoc thuyet nay đuoc ung ho boi nha ngon hoc chuyen ve cac ngon ngu Tuoc Henryk Jankowski.[10] Hoc gia Trung A Christopher I. Beckwith luu y rang ten Xiongnu co le la mot tu chung goc (cognate) voi cac tu Scythia, Saka va Sogdia, co nguon goc tu nhom ngon ngu Đong Iran. Theo Beckwith, lien minh Hung No hau het la nguoi goc tu Iran khi moi thanh lap nhung nhieu kha nang la truoc thoi điem đo, ho tung la chu hau cua nguoi Iran va thua ke mo hinh du muc cua dan Iran co.
Trong cuon History of Civilizations of Central Asia do UNESCO xuat ban nam 1994, bien tap boi Janos Harmatta tuyen bo rang cac bo lac hoang toc va cac vi vua cua nguoi Hung No đeu mang ten goc Iran, rang von tu Hung No ma nguoi Trung Quoc ghi nhan co le la tu mot ngon ngu Scythia nao đo va phan lon cac bo lac Hung No noi mot ngon ngu Đong Iran.


= Gia thuyet ngu he Mongol =
Nguoi Mong Co va nhieu hoc gia khac cho rang nguoi Hung No noi mot ngon ngu trong ngu he Mong Co. Cac nha khao co hoc Mong Co cho rang nhung dan cu cua Van hoa Mo phien (Slab Grave culture) la to tien cua nguoi Hung No, va mot so hoc gia cho rang nguoi Hung No co le la to tien cua nguoi Mong Co. Nikita Bichurin coi nguoi Hung No va Tien Ti la hai phan nhom (hoac vuong trieu) cua cung mot dan toc. GZrard Chaliand va R. Bin Wong, sau khi xem xet Su ky Tu Ma Thien va cac thu tich co khac, ket luan rang "Mac du bien nien su Trung Quoc mo ta nguoi Hung No la nguoi Mong Co, chung mo ta cac chien binh co mai toc vang va mat xanh, ton tho mot vi than bau troi ten la Tengri va đuoc cac phap su lam cau noi". Theo "Tong Su", nguoi Nhu Nhien (cuon Nguy thu xac đinh ho la hau due cua nguoi Đong Ho ma cac hoc gia hien đai cho rang noi mot thu tieng Proto-Mong Co) con co cac ten khac la 大檀 (Binh am: Datan, Han-Viet: Đai Đan) "Tatar" va/hoac 檀檀 (Binh am: Tantan, Han-Viet: Đan Đan) "Tartar". Theo Luong Thu, "ho tao thanh mot nhanh rieng cua Hung No". Nha tho thoi Tong To Thuc tung viet "Xich nhiem bich nhan lao Tien Ti" (nghia la "ong lao Tien Ti rau đo mat xanh") trong bai tho "Viet ve [buc tranh] Hai con ngua cua Han Can" (Thu Han Can Nhi Ma); va Cuu Đuong thu đe cap đen nguoi That Vy đau vang (Han tu: 黃頭室韋, Binh am: Huangtou Shiwei, Han-Viet: Hoang đau That vy) trong so 20 bo lac That Vy, ma cac nguon cua Trung Quoc (Tuy thu, Cuu Đuong Thu, Tan Đuong thu) cho rang co quan he voi nguoi Khiet Đan. Cung theo su lieu Trung Quoc, nguoi Khiet Đan chinh la hau due cua nguoi Tien Ti va co lien he voi nguoi Hung No. Cac dan toc Tien Ti, Khiet Đan va That Vy đuoc cho la nhung nguoi noi ngu he Mong Co va Can-Mong Co. The ma, nguoi Tien Ti lai đuoc chep la co nguon goc tu nguoi Đong Ho, sac toc khac han voi nguoi Hung No va tung bi chinh phat boi Thien vu Mac Đon. Ngoai ra, cac nha viet su Trung Quoc thuong quy nguon goc cua nguoi Hung No cho cac nhom du muc khong lien quan: vi du, to tien cua Hung No đuoc coi la nguoi Kumo Xi noi thu tieng thuoc ngu he Can-Mong Co, va đong thoi la to tien cua nguoi Gokturk va nguoi Thiet Lac noi cac ngon ngu thuoc ngu he Turk.
Thanh Cat Tu Han tung viet "thoi ky xa xoi cua Thien vu chung ta" đe chi thoi đai Mac Đon trong mot buc thu ong gui cho Đao si Khau Xu Co. Bieu tuong mat troi va mat trang cua Hung No ma cac nha khao co hoc phat hien gan giong voi bieu tuong Soyombo cua nguoi Mong Co.


= Gia thuyet ngu he Turk =
Nhung nha nghien cuu ung ho hoc thuyet tieng Hung No thuoc ngu he Turk bao gom E.H. Parker, Jean-Pierre Abel-Remusat, Julius Klaproth, Kurakichi Shiratori, Gustaf John Ramstedt, Annemarie von Gabain va Omeljan Pritsak. Mot so nguon khang đinh rang giai cap thong tri Hung No noi tieng proto-Turk. Craig Benjamin coi Hung No la dan toc noi tieng proto-Turk hoac proto-Mong Co, co le lien quan đen tieng noi cua nguoi Đinh Linh.
Cac su lieu Trung Quoc lien ket nguoi Thiet Lac va nguoi A Su Na (Ashina) voi Hung No. Theo Chu thu va Bac su, toc A Su Na la thanh vien cua lien minh Hung No.
Cac kha han nguoi Duy Ngo Nhi tu xung la co nguon goc Hung No (theo Nguy thu, nguoi sang lap han quoc Duy Ngo Nhi la hau due cua mot thien vu Hung No).
Ca Bac Su va Chu thu, va mot ban khac co bang tieng Sogdia, chep rang nguoi Gokturk la mot phan nhom cua nguoi Hung No.


= Gia thuyet ngu he Enisei =
Lajos Ligeti la hoc gia tien phong cho hoc thuyet tieng Hung No thuoc ngu he Enisei. Vao đau nhung nam 1960, Edwin Pulleyblank mo rong y tuong nay voi nhieu bang chung đang tin cay. Nam 2000, Alexander Vovin xem xet lai cac ly thuyet cua Pulleyblank va tim ra nhieu bang chung bo sung dua tren ban phuc dung gan đay nhat cua am vi hoc tieng Han thuong co cua cac tac gia Starostin va Baxter, cung mot ban phien am tieng Trung duy nhat con sot lai cua mot cau đuoc viet trong ngon ngu cua nguoi Yet, mot dan toc thanh vien cua Lien minh Hung No. Cac cach giai thich truoc đay bang ngu he Turk khong khop voi ban dich tieng Trung cua cau nay, nhung khi ap dung ngu phap Enisei thi lai an khop hoan toan. Pulleybank va D. N. Keightley khang đinh rang cac tuoc danh Hung No "ban đau la cac tu cua tieng Siberia nhung sau nay đuoc cac dan toc noi tieng Turk va Mong Co vay muon". Tieng cua nguoi Hung No đa anh huong đen ngon ngu cua cac Đe quoc nguoi Turk va Mong Co sau nay; mot so tu van hoa quan trong đuoc vay muon bao gom: tangri trong tieng Turk, tenggeri trong tieng Mong Co, ban đau đoc la chengli trong tieng Hung No, đeu co nghia la "thien đuong". Cac tuoc danh nhu tarqan, tegin va kaghan cung đuoc ke thua tu ngon ngu Hung No va co le bat nguon tu ngu he Enisei. Vi du, tu "thien đuong" trong tieng Hung No đuoc suy đoan la bat nguon tu tieng Proto-Yenisei (Enisei nguyen thuy) la tɨŋVr. Theo Edwin G. Pulleyblank, su ton tai cua cac phu am đau r va l, cung cac cum phat am đau trong tieng Hung No chung to no khong thuoc vung ngon ngu sprachbund Altai, va von tu cua tieng Hung No rat giong tieng Enisei. Cach đon gian nhat đe giai thich đieu nay đo chinh la: Tieng Hung No la mot ngon ngu thuoc ngu he Enisei, con cac tieng Turk va Mong Co bi anh huong boi tieng Hung No. Haplogroup Q đuoc tim thay o nguoi Hung No va xuat hien o khoang 94% dan so nguoi Ket. Nhieu tu Hung No duong nhu chung goc voi nhieu tu trong ngon ngu Enisei, chang han: "sakdak" trong tieng Hung No va "saagdi" trong tieng Ket đeu mang nghia la 'ung', kʷala trong tieng Hung No nghia la 'con trai' va qalek trong tieng Ket nghia la 'chau trai'.
Theo Vovin (2007) nguoi Hung No co le đa noi mot thu tieng Enisei. Co le thuoc nhanh phuong nam cua ngu he Enisei.

Tu "ket" đa đuoc đoi chieu voi tieng phuc dung Proto-Enisei "keʔt", nghia la 'nguoi'


Nien bieu Hung No Xem them Cac dan toc Trung Hoa
Nguoi Hung
Ngu Ho
Tran Ma Ap
Tran Ke Lac Son (Ikh Bayan)


Tham khao Trich dan = Nguon đau tay =


= Nguon thu cap =


Lien ket ngoai Đe che Hung No Luu tru ngay 19 thang 3 nam 2015 tai Wayback Machine