Daniel Kahneman (; tieng Hebrew: דניאל כהנמן; 5 thang 3 nam 1934  –  27 thang 3 nam 2024) la mot nha tam ly hoc va nha kinh te hoc nguoi My goc Israel noi tieng voi cong trinh nghien cuu ve tam ly hoc đanh gia va đua ra quyet đinh, cung nhu kinh te hoc hanh vi. Ong đa đuoc trao Giai thuong Tuong niem Nobel ve Khoa hoc Kinh te nam 2002 (cung Vernon L. Smith). Nhung phat hien thuc nghiem cua ong thach thuc gia đinh ve tinh hop ly cua con nguoi, von rat pho bien trong cac ly thuyet kinh te hien đai.
Cung voi Amos Tversky va nhung nguoi khac, Kahneman đa thiet lap co so nhan thuc cho nhung sai sot pho bien cua con nguoi, phat sinh tu nhung suy nghiem va thien kien, va phat trien ly thuyet trien vong.
Nam 2011, ong đuoc tap chi Foreign Policy đua vao danh sach nhung nha tu tuong hang đau the gioi. Cung nam đo, tac pham Tu duy, Nhanh va Cham tong hop nhieu nghien cuu cua ong đuoc xuat ban va tro thanh mot cuon sach thuoc hang best-seller. Nam 2015, tuan bao The Economist đa xep ong la nha kinh te co anh huong lon thu bay tren toan cau.
Ong la Giao su Danh du ve Tam ly hoc va Cong vu tai Truong Quan he quoc te va Cong vu thuoc Đai hoc Princeton. Ong cung la đoi tac sang lap cua TGG Group, mot cong ty tu van kinh doanh va tu thien. Nam 1978, ong ket hon voi nha tam ly hoc nhan thuc va thanh vien cua Hiep hoi Hoang gia Anne Treisman. Ba mat nam 2018.


Tuoi tho Daniel Kahneman sinh ra o Tel Aviv, Lanh tho uy tri Palestine ngay 5 thang 3 nam 1934, noi me ong, Rachel, o choi nha ho hang. Đau nhung nam 1920, cha me ong đa di cu tu Lithuania đen Paris, Phap. Đay cung la noi ong trai qua nhung nam đau đoi, gom ca khi thanh pho nay bi Đuc Quoc xa chiem đong vao nam 1940. Cha ong, Efrayim, bi bat trong đot vay bat nguoi Do Thai o Phap đau tien, nhung ong đuoc tha sau sau tuan nho su can thiep cua nguoi quan ly, Eugene Schueller. Gia đinh Kahneman đa phai chay tron trong suot thoi gian con lai cua cuoc chien tranh va đa song sot, chi tru cha Kahneman - nguoi mat nam 1944 vi benh tieu đuong. Sau đo, ho chuyen đen Lanh tho Uy tri Palestine vao nam 1948, ngay truoc khi thanh lap nha nuoc Israel.

Kahneman đa ke lai nhung trai nghiem cua ong o Phap, khi đo bi Đuc Quoc xa chiem đong, khi giai thich ly do tai sao ong quyet đinh nghien cuu ve tam ly hoc:"Luc đo la khoang cuoi nam 1941, đau 1942. Nguoi Do Thai phai đeo Ngoi sao David va tuan thu gio gioi nghiem - 6 gio toi. Toi đi choi voi mot nguoi ban theo đao Co đoc va đa ve tre. Toi lon mat trai chiec ao len mau nau ra ngoai đe đi bo ve nha qua vai day pho. Khi đang đi tren mot con đuong vang, mot nguoi linh Đuc tien lai gan toi. Nguoi đo mac bo đong phuc mau đen ma toi đuoc day la phai biet so hon so voi bat ky ke nao khac - đo la bo quan phuc chi danh cho linh đac chung SS. Cang lai gan anh ay, toi cang co đi that nhanh. Toi nhan thay anh ay nhin toi rat cham chu. Sau đo, anh ra hieu cho toi, be toi len va om toi. Toi đa so rang anh se nhan ra ngoi sao ben trong chiec ao. Nhung nguoi đo noi voi toi bang tieng Đuc. Duong nhu luc đo anh rat xuc đong. Khi đat toi xuong, anh mo vi, cho toi xem anh mot cau be va cho toi mot it tien. Toi ve nha va biet chac hon bao gio het rang me toi noi đung: con nguoi vo cung phuc tap va thu vi."


Hoc tap va buoi đau lap nghiep Nam 1954, Kahneman nhan bang cu nhan khoa hoc chuyen nganh chinh tam ly hoc va chuyen nganh toan hoc tu Đai hoc Hebrew cua Jerusalem.
Ong lam viec trong bo phan tam ly cua Luc luong Phong ve Israel. Mot trong nhung nhiem vu cua ong la đanh gia cac ung cu vien cho truong đao tao si quan, đong thoi phat trien cac bai kiem tra va đanh gia cho nhiem vu nay.
Nam 1958, ong đen Hoa Ky đe hoc bang Tien si Tam ly hoc tai Đai hoc California, Berkeley. Nam 1961, ong viet luan van tien si. Nguoi huong dan cua ong la Susan M. Ervin-Tripp. Bai luan đanh gia moi quan he giua cac tinh tu trong su khac biet ngu nghia va "cho phep toi tham gia vao hai muc tieu toi yeu thich: phan tich cac cau truc tuong quan phuc tap va lap trinh FORTRAN", nhu sau nay ong nho lai.


Su nghiep hoc thuat = Tam ly hoc nhan thuc =
Su nghiep hoc thuat cua Kahneman bat đau khi ong tro thanh giang vien tam ly hoc tai Đai hoc Hebrew o Jerusalem vao nam 1961. Nam 1966, ong đuoc thang ngach len giang vien cao cap. Nhung nghien cuu đau tien cua ong tap trung vao nhan thuc thi giac va chu y. Bai viet đau tien cua ong tren tap chi noi tieng Khoa hoc co tua đe "Đuong kinh Đong tu va Tai trong cua Tri nho". Cung luc đo, ong la hoc gia thinh giang tai Đai hoc Michigan (1965–66) va Nhom Nghien cuu Tam ly hoc Ung dung o Cambridge (mua he nam 1968, 1969). Nam 1966/1967, ong tro thanh thanh vien cua Trung tam Nghien cuu Nhan thuc, va la giang vien tam ly hoc nhan thuc tai Đai hoc Harvard.


= Phan đoan va ra quyet đinh =
Giai đoan nay đanh dau su khoi nguon cua moi quan he lau dai sau nay giua Kahneman va Amos Tversky. Ho đa cung nhau xuat ban nhieu bai bao chuyen sau ve linh vuc phan đoan va ra quyet đinh noi chung. Trong so đo, đang chu y nhat la ly thuyet trien vong.  Sau đo, ho hop tac voi Paul Slovic đe bien tap tac pham "Phan đoan khong chac chan: Suy nghiem va Thien kien" (1982). Tac pham nay tom tat nhung nghien cuu cua ho, cung nhu nhung su tien bo moi me vao thoi đo đa co anh huong đen ho. 23 nam sau lan đau cong bo, Kahneman đa đuoc trao Giai thuong Tuong niem Nobel ve Khoa hoc Kinh te cho cong trinh nghien cuu ve ly thuyet trien vong.
Trong tieu su giai Nobel cua minh, Kahneman ke rang ong va Tversky bat đau hop tac voi nhau khi ong moi Tversky thuyet trinh voi vai tro khach moi tai mot trong nhung cuoc hoi thao cua ong o Đai hoc Hebrew vao khoang nam 1968 hoac 1969. Bai bao đau tien ho cung chap but, "Niem tin vao Đinh luat So be", đuoc xuat ban nam 1971. Tu nam 1971 đen 1979, ho viet tong cong bay bai bao đang tren cac tap chi đuoc binh duyet. Ngoai "ly thuyet trien vong", bai quan trong nhat trong so đo la "Phan đoan khong chac chan: Suy nghiem va Thien kien". Bai đua ra khai niem ve mo neo, đuoc xuat ban tren tap chi Science.
Nam 1978, Kahneman roi truong Đai hoc Hebrew đe đen lam viec tai Đai hoc British Columbia.


= Kinh te hoc hanh vi =
Nam hoc 1977-1978, Kahneman va Tversky cung la nghien cuu sinh tai Trung tam Nghien cuu Cap cao ve Khoa hoc Hanh vi, Đai hoc Stanford. Mot nha kinh te hoc tre tuoi ten Richard Thaler la giao su thinh giang tai chi nhanh Stanford cua Cuc Nghien cuu Kinh te Quoc gia khi đo. Theo Kahneman, "[Thaler va toi] som tro thanh ban be, va tu đo chung toi đeu co anh huong đang ke đen suy nghi cua nguoi kia". Nam 1980, Thaler đa xuat ban "Huong toi Gia thuyet Tich cuc ve Lua chon cua Nguoi tieu dung" dua tren hau het nghien cuu cua Kahneman va Tversky, trong đo co ly thuyet trien vong. Kahneman goi bai bao nay la "ban tuyen ngon khai sinh nganh kinh te hoc hanh vi".
Kahneman va Tversky đa tham gia rat nhieu vao viec phat trien huong nhin moi nay voi ly thuyet kinh te, va viec nay đa khien ho khong con hop tac toan dien va lien tuc đuoc nhu truoc. Du vay, cho đen khi Tversky mat nam 1996, ho van xuat ban chung rat nhieu tac pham. Tuy nhien, thoi ky ong gan nhu chi xuat ban chung voi Tversky ket thuc vao nam 1983, khi ong xuat ban hai bai bao voi Anne Treisman, nguoi vo thu hai cua ong.


= Tam ly khoai cam hoc =
Trong nhung nam 1990, trong tam nghien cuu cua Kahneman chuyen dan sang tam ly khoai cam hoc.

Theo Kahneman va cong su cua ong,"Tam ly khoai cam hoc... la nganh nghien cuu ve nhung đieu khien nhung trai nghiem va cuoc song tro nen de chiu hoac kho chiu hon. No lien quan đen cam giac sung suong va đau đon, thich thu va chan ghet, niem vui va noi buon, thoa man va khong thoa man. Pham vi cua nganh bao ham tat ca nhung gi, thuoc đu pham tru tu sinh hoc đen xa hoi, gay ra đau kho va hanh phuc." (Nganh nay co lien quan mat thiet voi phong trao tam ly hoc tich cuc, khi đo đang dan tro nen pho bien.)
Rat kho xac đinh chinh xac tu khi nao nghien cuu cua Kahneman bat đau tap trung vao khoai cam hoc, du co le nhung nghien cuu nay xuat phat tu cong trinh cua ong ve khai niem kinh te "thoa dung". Sau khi xuat ban nhieu bai bao va an pham tu 1979 đen 1986 (tong cong 23 tac pham đuoc xuat ban trong 8 nam), trong nhung nam 1987-1989, ong chi xuat ban mot an pham duy nhat. Sau khoang thoi gian nay, cac bai bao ve thoa dung va tam ly hoc thoa dung bat đau xuat hien.
Nam 1992, Varey va Kahneman đa neu ra phuong phap đanh gia ky uc, mot cach đe ghi lai "trai nghiem keo dai theo thoi gian". Trong khi ong tiep tuc nghien cuu viec ra quyet đinh, tam ly khoai cam hoc tro thanh trong tam cua ngay cang nhieu nhung tac pham. Đang chu y nhat trong so đo la mot tap đuoc Ed Diener va Norbert Schwarz, nhung nguoi nghien cuu ve anh huong va hanh phuc. 


 Ao giac tap trung  Cung voi David Schkade, Kahneman đa phat trien khai niem ve ao giac tap trung, nham giai thich mot phan nhung sai lam ma con nguoi mac phai khi uoc tinh anh huong cua nhung vien canh khac nhau len tam trang cua minh trong tuong lai. (Hanh vi nay con đuoc goi la tien đoan cam xuc, đa đuoc Daniel Gilbert nghien cuu rat ky). Khi xem xet tac đong cua mot yeu to cu the len tam trang chung cua minh, con nguoi co xu huong phong đai qua muc tam quan trong cua yeu to đo ma bo qua nhieu yeu to khac (trong hau het cac truong hop) co tac đong lon hon.
Bai bao nam 1998 cua Kahneman va Schkade "Song o California co khien nguoi ta cam thay hanh phuc khong? Ao giac tap trung khi đanh gia muc đo thoa man voi cuoc song" đa đua ra mot vi du đien hinh. Trong bai bao đo, cac sinh vien o vung Trung Tay va California đa cho thay muc đo hai long ve cuoc song tuong đuong nhau, nhung nhung đoi tuong o Trung Tay lai nghi rang nhom nguoi song tai California hanh phuc hon. Thong tin khac biet duy nhat nhom Trung Tay biet đuoc khi đua ra đanh gia ve nhung sinh vien kia la ho song o California. Do vay, ho đa "tap trung" vao su khac biet nay, va tu đo đanh gia qua cao anh huong cua thoi tiet California đen muc đo hai long voi cuoc song cua cu dan.


 Hanh phuc va su thoa man voi cuoc song  Kahneman đa đinh nghia hanh phuc la "nhung gi toi đang trai nghiem, ngay tai đay va ngay luc nay",  nhung cung noi rang, tren thuc te, con nguoi theo đuoi su hai long trong cuoc song, đieu "co lien quan nhieu đen tieu chuan xa hoi – nhu đat đuoc muc tieu, hay đap ung nhung ky vong."


 Quy tac đinh - ket va nhung ky uc hanh phuc  Kahneman đa kham pha ra rat nhieu thien kien nhan thuc thuoc tam ly khoai cam hoc. Mot trong so đo la quy tac đinh - ket. No anh huong đen cach chung ta nho lai cam giac vui suong hoac buon kho trong ky uc. Quy tac nay chi ra rang an tuong tong the cua chung ta ve cac su kien trong qua khu đuoc xac đinh phan lon khong phai boi tong niem vui va đau kho ma boi nhung cam xuc khi cham đinh va luc ket thuc. Vi du, ky uc ve mot lan noi soi đau đon se bot đi nhieu neu ong soi nam them ba phut ben trong co the nhung khong bi di chuyen nua, dan đen cam giac kho chiu vua phai. Ky uc ve qua trinh noi soi keo dai nay, du ve tong the la đau hon, lai đuoc ghi nho it tieu cuc hon do con đau đa giam đi nhieu o cuoi qua trinh. Đieu nay tham chi con tang kha nang benh nhan quay lai kham nhung lan sau. Kahneman giai thich su sai lac nay bang điem khac biet giua hai ban nga: ban nga hien tai, thu nhan thuc niem vui va đau kho o hien tai, va ban nga ghi nho, thu tong hop tat ca cam xuc trong nhung khoang thoi gian dai. Su sai lac vi quy tac đinh - ket xay ra o ban nga ghi nho. Xu huong dua vao ban nga ghi nho thuong khien chung ta theo đuoi nhung hanh vi khong thoa man nhu cau hoac mong muon cua ban than.


= Giang day =
Kahneman la mot giang vien cao cap va giao su danh du tai khoa Tam ly hoc, Đai hoc Princeton va Truong Quan he Quoc te va Cong vu Princeton. Ong cung tung lam viec tai Đai hoc Hebrew va la Nha khoa hoc cap cao cua Gallup.


Đoi tu Nguoi vo đau tien cua Kahneman la Irah Kahneman, mot nha tam ly hoc giao duc nguoi Israel. Ho co voi nhau hai nguoi con. Con trai ong mac chung tam than phan liet, con con gai ong lam viec trong linh vuc cong nghe.
Nguoi vo thu hai cua ong la nha tam ly hoc nhan thuc Anne Treisman. Cuoc hon nhan keo dai tu nam 1978 cho đen khi ba qua đoi vao nam 2018.
Nam 2015, Kahneman tu mo ta minh la mot nguoi rat cham chi, "mot ke hay lo lang" va "khong vui tinh". Nhung, ong cung noi: "Toi co the tro nen rat vui, va đa co mot cuoc đoi that đep."


Giai thuong Nam 2001, ong đuoc bau lam thanh vien cua Vien Han lam Khoa hoc Quoc gia.
Nam 2002, ong nhan Giai thuong Tuong niem Nobel ve Khoa hoc Kinh te, du tren thuc te la mot nha nghien cuu tam ly hoc, cho cong trinh ve ly thuyet trien vong. Ong tung noi rang ong chua bao gio tham gia bat cu khoa hoc kinh te nao - va rang tat ca kien thuc ong biet ve kinh te đeu la nho đa hoc đuoc (cung Tversky) tu nhung nguoi cong su, Richard Thaler va Jack Knetsch.
Nam 2003, ong (cung Tversky) nhan Giai thuong Grawemeyer cua Đai hoc Louisville ve Tam ly hoc.
Nam 2007, ong đuoc trao Giai Cong hien Tron đoi Xuat sac cho Tam ly hoc cua Hiep hoi Tam ly hoc Hoa Ky.
Ngay 6 thang 11 nam 2009, ong đuoc trao bang tien si danh du cua khoa Kinh te, Đai hoc Erasmus, Rotterdam, Ha Lan. Trong bai phat bieu nhan giai, ong noi: "Neu ban song đu lau, ban se thay nhung đieu khong the tro thanh hien thuc." Luc đo, ong muon noi ong đa khong he biet rang minh se đuoc trao tang nhung giai thuong kinh te khi moi bat đau nghien cuu linh vuc ma sau nay tro thanh Kinh te hoc hanh vi.
Trong hai nam lien tiep 2011 va 2012, ong lot vao danh sach 50 nguoi co anh huong nhat trong linh vuc tai chinh toan cau cua Bloomberg.
Ngay 9 thang 11 nam 2011, ong đuoc Vien Han lam Khoa hoc va Nghe thuat Hoa Ky trao giai thuong Talcott Parsons.
Cuon sach Tu duy, Nhanh va Cham cua ong đa gianh đuoc Giai thuong Sach Thoi bao Los Angeles ve Xu huong va Giai thuong Truyen thong cua Vien Han lam Khoa hoc Quoc gia cho an pham hay nhat xuat ban nam 2011.
Nam 2012, ong đuoc trao danh hieu Vien si Tuong ung tai Real Academia Espanola (Khoa hoc Kinh te va Tai chinh).
Ngay 8 thang 8 nam 2013, Tong thong Barack Obama thong bao rang ong se đuoc nhan Huan chuong Tu do Tong thong.
Ngay 1 thang 6 nam 2015, ong đuoc trao bang tien si danh du tu Khoa Nghe thuat, Đai hoc McGill, Montreal.
Thang 12 nam 2018, ong đuoc Vien Khoa hoc Xa hoi Quoc gia trao tang Huy chuong Vang Danh du.
Nam 2019, ong nhan Giai Đia vang cua Vien Han lam Thanh tuu Hoa Ky.


Cong hien đang chu y Tac pham Kahneman, Daniel (1973). Attention and Effort. Prentice-Hall.
Kahneman, Daniel; Slovic, Paul; Tversky, Amos (1982). Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases. Cambridge University Press.
Kahneman, Daniel; Diener, E.; Schwarz, N. (1999). Well-being: The Foundations of Hedonic Psychology. Russell Sage Foundation.
Kahneman, Daniel; Tversky, Amos (2000). Choices, Values and Frames. Cambridge University Press.
Kahneman, Daniel; Gilovich, Thomas; Griffin, Dale (2002). Heuristics and Biases: The Psychology of Intuitive Judgment. ISBN 978-0521792608.
Kahneman, Daniel (2011). Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux. ISBN 978-0374275631. (Reviewed by Freeman Dyson in New York Review of Books, ngay 22 thang 12 nam 2011, pp. 40–44.)
Kahneman, Daniel; Sibony, Olivier; Sunstein, Cass R. (2021). Noise: A Flaw in Human Judgment. William Collins. ISBN 978-0008308995.


Phong van "Chung ta co the tin tuong vao truc giac cua minh khong?", Conversations on Ethics, Alex Voorhoeve. Nha xuat ban Đai hoc Oxford, 2009. ISBN 978-0-19-921537-9
Phong van tren đai

Tat ca trong tam tri, ABC, Uc (2003)
Tat ca trong tam tri, BBC, Vuong quoc Anh (2011)
Phong van truc tuyen

Suy nghi ve Suy nghi - Mot cuoc phong van voi Daniel Kahneman (2011) [1] Luu tru ngay 31 thang 10 nam 2013 tai Wayback Machine
Tro chuyen voi Tyler - Daniel Kahneman: Nhan biet nhanh Nhung đieu kho hieu (2018) [2]
Bang Du an Tri thuc - Daniel Kahneman: Đong cung truc giac cua ban (2019) [3]
Bang Lex Fridman thu 65 - Daniel Kahneman: Tu duy Nhanh va Cham, Hoc sau va Tri tue nhan tao (2020) [4]
Phong van tren truyen hinh

Ban thuc su đua ra quyet đinh nhu the nao - Horizon (BBC) - 2013–2014, so thu 9


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Daniel Kahneman tai Wikimedia Commons
 Trich dan lien quan toi Daniel Kahneman tai Wikiquote
Website chinh thuc (tai Princeton)
Cac cong trinh cua, hoac lien quan đen Daniel Kahneman Luu tru ngay 17 thang 4 nam 2021 tai Wayback Machine trong thu vien (WorldCat)
Daniel Kahneman tai TED 
Daniel Kahneman tren IMDb 
Daniel Kahneman tren Nobelprize.org, bao gom Bai giang Nobel Ban đo Tinh hop ly Bi gioi han.


Đoc them Lewis, Michael (2016). The Undoing Project: A Friendship That Changed Our Minds. New York: W. W. Norton & Company. ISBN 978-0-393-25459-4.


Tham khao