Tieng Trung Quoc (gian the: 中国话; phon the: 中國話; Han-Viet: Trung Quoc thoai; binh am: Zhongguo hua), con goi la tieng Trung, tieng Hoa, tieng Han, tieng Tau, Trung van (中文 Zhong wen), Hoa ngu (華語/华语 Hua yu), Hoa van (華文/华文), Han ngu (漢語/汉语 Han yu), la mot nhom cac ngon ngu tao thanh mot ngu toc trong ngu he Han-Tang. Mot so ngon ngu hoc goi tieng Trung la ngu toc Han (Tieng Anh: Chinese languages hoac Sinitic languages) nham nhan manh tieng Trung la mot nhom cac ngon ngu khac nhau chu khong phai la mot ngon ngu duy nhat. Tieng Trung la tieng me đe cua nguoi Han, chiem đa so tai Trung Quoc va la ngon ngu chinh hoac phu cua cac dan toc thieu so tai đay. Gan 1,2 ti nguoi (chung 16% dan so the gioi) co tieng me đe la mot bien the tieng Hoa nao đo.
Cac dang tieng Trung Quoc khac nhau thuong đuoc nguoi ban ngu coi la cac phuong ngu cua cung mot ngon ngu. Tuy nhien, do khong co tinh thong hieu lan nhau (mutual intelligibility), chung đuoc nhieu nha ngon ngu hoc coi la cac ngon ngu rieng biet trong cung mot ho ngon ngu, giong nhu kieu nhom ngon ngu Roman. Nganh nghien cuu ve moi quan he lich su giua cac thu tieng Trung Quoc van con kha non tre. Hien tai, hau het cac phan loai đeu xep tu 7 đen 13 nhom khu vuc chinh dua tren su phat trien ngu am tu tieng Han trung co, trong đo ngon ngu đuoc noi nhieu nhat cho đen nay la tieng Quan Thoai (voi khoang 800 trieu nguoi noi, tuong đuong 66%), tiep theo la nhanh Man (75 trieu, vi du tieng Man Nam), nhanh Ngo (74 trieu, vi du tieng Thuong Hai), va nhanh Quang Đong (68 trieu, vi du tieng Quang Chau). Cac nhanh nay khong the thong hieu lan nhau, va nhieu phan nhom cua chung khong the hieu đuoc cac tieng khac trong cung mot nhanh (vi du: Man Nam). Tuy nhien, co nhung khu vuc chuyen tiep noi cac ngon ngu tu cac nhanh khac nhau chia se đu đac điem đe co mot so su thong hieu han che, bao gom tieng Tan Tuong voi Quan thoai Tay Nam, tieng Tuyen Chau voi Quan thoai Ha Giang, tieng Tan voi Quan thoai Trung Nguyen va mot so phuong ngu cua tieng Khach Gia voi tieng Cam (mac du khong the thong hieu tieng Khach Gia chinh thong). Tat ca cac phuong ngu tieng Trung Quoc đeu co thanh đieu va phan lon la ngon ngu đon lap.


Pha he Tieng Trung Quoc la mot phan cua ngu he Han-Tang, cung voi tieng Mien, tieng Tang va nhieu ngon ngu khac phan bo khap Himalaya va cac vung lan can.
Du moi quan he giua cac ngon ngu trong ngu he nay đa đuoc đe xuat tu the ky XIX va nay đuoc chap nhan rong rai, viec phuc nguyen tieng Han-Tang nguyen thuy khi so voi tieng An-Au nguyen thuy thi kem hoan chinh hon nhieu.
Nhung kho khan trong phuc nguyen bao gom su đa dang noi tai cua he, su thieu vang bien to o nhieu ngon ngu, va anh huong cua su tiep xuc ngon ngu.
Hon nua, nhieu ngon ngu nho co mat o vung nui kho tiep can, va thuong cung o khu vuc bien gioi nhay cam. Thieu su phuc nguyen chac chan cua tieng Han-Tang nguyen thuy, cau truc thuong tang cua ngu he hien nay van con bo ngo. Ngu he Han-Tang thuong đuoc tam chia lam hai ngu toc: Han va Tang-Mien.


Lich su Nhung di tich chu Han co nhat co nien đai tu thoi nha Thuong (khoang 1250 TCN). Nhung đac điem ngu am cua tieng Han thuong co co the đuoc tai dung dua tren cach gieo van trong nhung bai tho co. Thiet Van, mot tu đien van, cho ta biet nhung net khac biet giua tieng Han mien bac va nam đuong thoi. Trong thoi ky Nam-Bac trieu, tieng Han trung co trai qua nhieu su bien đoi am vi va chia tach thanh nhieu phan chi. Trieu đinh nha Minh va thoi đau nha Thanh sau đo đa su dung mot dang ngon ngu chung goi la "Quan thoai". Han ngu tieu chuan đuoc tiep nhan vao thap ky 1930, ngay nay đuoc coi la ngon ngu chinh o ca Trung Quoc đai luc va Đai Loan.


Cac bien the cua Tieng Trung Quoc Cac bien the cua tieng Trung Quoc thuong đuoc nguoi ban ngu coi nhu nhung "phuong ngon" cua mot ngon ngu duy nhat, song cac nha ngon ngu hoc đeu cho rang tieng Trung Quoc voi muc đo đa dang đa dang ngang voi mot ngu toc.
Su đa dang cua tieng Trung Quoc co the đuoc so sanh voi ngu toc Roman, tham chi con đa dang hon. Co tu 7 đen 13 phan chi tieng Trung Quoc chinh (tuy theo phan loai), trong đo phan chi quan thoai co so luong nguoi noi đong nhat (khoang 960 trieu, vi du tieng Quan thoai Tay Nam), theo sau la Ngo (xap xi 80 trieu, vi du tieng Thuong Hai), roi Man (tren 70 trieu, vi du tieng Man Nam) va Quang Đong (con goi la Viet) (tren 60 trieu, vi du tieng Quang Chau), v.v... Cac phan chi tren đeu khong thong hieu lan nhau, va tham chi nhung nhom phuong ngu trong phan chi Man cung khong thong hieu lan nhau. Tuy vay, co truong hop nhu tieng Tuong va mot so phuong ngu Quan thoai Tay Nam co the hieu nhau o mot muc đo nao đo. Moi phan chi tieng Trung Quoc đeu co thanh đieu va la ngon ngu đon lap phan tich tinh. Han ngu tieu chuan (pho thong thoai/quoc ngu/Hoa ngu) la dang chuan hoa tieng Trung Quoc noi, dua tren cach phat am cua tieng Bac Kinh thuoc phan chi Quan thoai. Đay la ngon ngu chinh thuc cua Cong hoa Nhan dan Trung Hoa va Trung Hoa Dan Quoc (Đai Loan), va la mot trong bon ngon ngu chinh thuc cua Singapore. Han ngu tieu chuan cung la mot trong sau ngon ngu cua Lien Hop Quoc. Han ngu tieu chuan la cau noi giua cac "phuong ngon" khong the thong hieu lan nhau.
Jerry Norman uoc tinh rang co hang tram bien the tieng Trung khong thong hieu lan nhau. Mot so bien the co the đuoc xem nhu nhung day phuong ngu, tuc nhung noi gan nhau thi co the hieu tieng noi cua nhau, nhung cang xa nhau thi khac biet cang lon. Noi chung, mien nam Trung Quoc lam đoi nui thi đo đa dang ve "phuong ngon" hon han vung binh nguyen Hoa Bac. Co nhung khu vuc o Nam Trung Quoc ma nguoi noi phuong ngu cua mot thanh pho lon cung chi hieu "so so" tieng noi cua vung lan can. Vi du, Quang Chau cach Ngo Chau
120 dam (190 km) đuong song, nhung dang tieng Quang Đong o Quang Chau lai giong voi cua Ngo Chau hon giong cua Đai Son, du Đai Son chi cach Quang Chau 60 dam (95 km). Co nhung noi o Phuc Kien ma tieng noi cua mot huyen (hay tham chi mot lang) khong the thong hieu voi cua huyen (hay lang) ke ben.
Cho đen tan nua cuoi the ky XX, nguoi nhap cu goc Hoa o Đong Nam A va Bac My chu yeu đen tu vung duyen hai đong nam, noi cac phuong ngon Man, Khach Gia va Quang Chau hien dien. Đa so nguoi Bac My goc Hoa co goc tich o Đai Son va co to tien noi phuong ngu nay.
Cac phuong ngon thuong đuoc xep vao bay nhom:

Quan thoai: co Han ngu tieu chuan, tieng Bac Kinh, tieng Tu Xuyen va tieng Đong Can (o Trung A)
Ngo: co tieng Thuong Hai, tieng To Chau va tieng On Chau
Cam
Tuong
Man: co tieng Phuc Chau, tieng Hai Nam, tieng Man Tuyen Chuong, tieng Đai Loan va tieng Trieu Chau
Khach Gia
Quang Đong (Viet), co tieng Quang Chau va tieng Đai Son
Phan loai cua Ly Vinh, dung trong Trung Quoc Ngu Ngon Đia Đo Tap (1987), co them ba phan chi nua:

Tan, tung đuoc gop vao Quan thoai.
Huy Chau, tung đuoc gop vao Ngo.
Binh, tung đuoc gop vao Quang Đong.

So nguoi ban ngu cua tung phan chi (chi tinh tai CHND Trung Hoa va Đai Loan) nam 2004:

Mot so bien the tieng Trung Quoc chua đuoc phan loai, vi du phuong ngu Đam Chau (o Đam Chau, Hai Nam), tieng Ngoa Huong (tay Ho Nam) va tieng Thieu Chau (bac Quang Đong).


Ngu phap Tieng Trung Quoc la ngon ngu đon lap, hay la ngon ngu phan tich, tuc la khong lam thay đoi ve tu vung so huu cach, tu hinh thai, tinh tu, so. Chi theo thu tu truoc sau cua tu va su dung tu ao (hu tu) đe dien đat đuoc nghia. Cau truc nay giong voi tieng Viet va cac ngon ngu o Đong Nam A.
Cac phuong ngon co ngu phap khac biet nhau, cho nen khi dung bach thoai van co the gay ra hon loan chu viet, cac chu viet đo goi la chu phuong ngon. Cho nen lay ngu phap cua Han ngu tieu chuan lam ngu phap Bach thoai. Ngu phap co đien van hoc, cung goi la Van ngon.


Chu viet He chu chinh dung đe viet tieng Trung la chu Han, co hai cach viet la viet doc truyen thong va viet ngang hien đai:

Cach truyen thong: đuoc viet theo hang doc, đoc tu tren xuong duoi theo cot, tu cot phai sang cot trai.
Cach hien đai: đuoc viet theo hang ngang, đoc tu trai sang phai theo hang, tu hang tren xuong hang duoi.
Moi chu Han đai dien cho mot hinh vi va thuong co cach phat am bien đoi theo phuong ngon. Vi du, chu 一 ("nhat") đuoc đoc la yi trong Han ngu tieu chuan, yat1 trong tieng Quang Chau va it trong tieng Man Tuyen Chuong. Tu vung cua nhung nhanh chinh thuong kha khac nhau, va dang viet phi chuan cua Bach thoai(ngon ngu thong tuc) thuong co nhung "chu phuong ngon" rieng, vi du 冇 va 係 (trong tieng Quang Chau va Khach Gia), ma co the bi xem la loi thoi hay khac la trong Quan thoai Bach thoai van (dang viet chuan).
"Viet ngu" Bach thoai van(Dang viet tieng Quang Chau thong tuc) kha pho bien trong cac trang chatroom va nhan tin tuc thoi truc tuyen đoi voi nguoi Hong Kong va nguoi noi tieng Quang Chau noi chung.
O Ho Nam, phu nu o nhung vung nhat đinh viet bang Nu thu, mot bo am tu bat nguon tu chu Han. Tieng Dungan, mot phuong ngu Quan thoai, ngay nay đuoc viet bang chu Kirin, va truoc đay đuoc viet bang chu A Rap. Nguoi Dungan chu yeu theo Hoi giao va song tai Kazakhstan, Kyrgyzstan, va Nga.
Tieng Trung von la đon am, tuc la mot chu mot am, mot am co the chia lam thanh, van, đieu. Chu Han đa so khong bieu am đe phat am, nen thoi xua nguoi ta dung phuong phap Đoc nhuoc (讀若, A đoc gan đung nhu A'). Tu sau khi đao Phat truyen vao Trung Quoc, biet tiep thu va dich tieng Phan, biet đen Phien thiet, co the dung đe lam dau phat am. Tu thoi can đai toi ngay nay, đa co Chu am phu hieu va Phanh am cho Tieng Han tieu chuan, am van tu đay that ro rang.


Hoc tap va giang day Voi tam quan trong ngay cang tang va anh huong cua nen kinh te Trung Quoc tren toan cau, viec day Han ngu tieu chuan ngay cang pho bien o cac truong hoc o Hoa Ky va tro thanh mot chu đe đuoc nhieu nguoi biet đen trong gioi tre the gioi phuong Tay, nhu o Anh.
Nam 1991, co 2.000 sinh vien nuoc ngoai tham du Ky thi nang luc Han ngu cua Trung Quoc (con goi la HSK, tuong đuong voi Chung chi Cambridge tieng Anh), trong khi nam 2005 so ung cu vien đa tang manh len 117.660. Đen nam 2010, 750.000 nguoi đa tham gia cuoc thi nay.
Theo Hiep hoi Ngon ngu Hien đai, co 550 truong tieu hoc, trung hoc co so va cao cap cung cap cac chuong trinh tieng Trung o Hoa Ky vao nam 2015, tang them 100% trong hai nam. Đong thoi, ty le nhap hoc cac lop tieng Trung o cap đai hoc đa tang 51% tu nam 2002 đen nam 2015. Mat khac, Hoi đong Giao duc Ngoai ngu Hoa Ky cung co con so cho thay rang 30.000-50.000 sinh vien đang hoc tieng Trung vao nam 2015.
Nam 2016, hon mot nua trieu hoc sinh Trung Quoc theo đuoi chuong trinh giao duc sau trung hoc o nuoc ngoai, trong khi 400.000 sinh vien quoc te đen Trung Quoc đe hoc cao hon. Đai hoc Thanh Hoa đa đon 35.000 sinh vien tu 116 quoc gia đen hoc trong cung nam.
Theo su gia tang nhu cau ve tieng Trung nhu ngon ngu thu hai, theo Bo Giao duc Trung Quoc, co 330 to chuc day tieng Trung tren toan cau. Viec thanh lap cac Hoc vien Khong Tu, la cac to chuc cong cong truc thuoc Bo Giao duc Trung Quoc, nham muc đich quang ba van hoa va ngon ngu Trung Quoc cung nhu ho tro day tieng Trung Quoc o nuoc ngoai. Co hon 480 Vien Khong Tu tren toan the gioi vao nam 2014.


Tu đien Thuyet van giai tu
Quang van
Khang Hi tu đien


Tham khao = Ghi chu =


= Chu thich =


= Tai lieu =


Lien ket ngoai Chinese language tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Tieng Han tai Tu đien bach khoa Viet Nam