Anne Le Thi Thanh (1781–1841), con goi la Ba Đe, la mot Thanh Cong giao Viet Nam. Ba sinh nam 1781 tai Thanh Hoa. Khi trieu đinh nha Nguyen đang thi hanh chinh sach chong đao Cong giao gay gat, ba la nguoi giup đo cho nhieu linh muc lanh nan tai Ninh Binh. Vi ly do nay ba đa bi bat giam roi giam giu o Nam Đinh, trong tu ba van quyet giu đuc tin Cong giao du đa nhieu lan bi bat phai tu bo. Ba chet vao nam 1841 khi đang bi cam tu.
Ngay 2 thang 5 nam 1909, ba đuoc Giao hoang Pio X phong Chan Phuoc. Ngay 19 thang 6 nam 1988, Giao hoang Gioan Phaolo II đa ton phong ba len bac Hien Thanh, va trong so 118 hien thanh va a thanh tu đao tai Viet Nam, ba la Thanh nu duy nhat. Trong cong đong Cong giao Viet Nam, ba đuoc xem la mot ba me Cong giao guong mau.


Gia đinh Ba Ane Le Thi Thanh sinh nam 1781 tai lang Gia Mieu (cung goi la Bai Đien), huyen Yen Đinh, nay la xa Ha Long, huyen Ha Trung, tinh Thanh Hoa, thuoc Giao phan Thanh Hoa trong mot gia đinh theo đao Cong giao. Vi muu sinh nen ngay tu khi ba con nho, gia đinh ba đa chuyen ve song tai que ngoai o lang Phuc Nhac, nay thuoc xa Khanh Nhac, huyen Yen Khanh, tinh Ninh Binh, thuoc Giao phan Phat Diem. Ba la mot thieu nu rat ngoan ngoan, net na, đuoc nhieu nguoi trong xom đao nhan xet la ngoan hien, đao đuc. Moi ngay sang va toi ba len nha tho đe đoc kinh, cau nguyen. Ba con phu me tem trau đe ban.
Nam 16 tuoi, me ba mat. Nam 19 tuoi, ba ket hon voi ong Nguyen Van Nhat, cung la mot thanh nien Cong giao ngoan đao. Hai ong ba rat thuan hoa voi nhau, kiem song bang nghe lam ruong, nuoi tam. Du cung khong du gia gi, ba khong bao gio tu choi khi co nguoi toi xin an. Hai ong ba sinh đuoc sau con: hai con trai ten Đe va Tran, bon con gai ten Thu, Nam, Nhien, Nu. Tuc le đia phuong thoi ay thuong goi ten cha me theo con trai ca nen ba cung đuoc biet đen voi ten la ba Đe. Cho toi luc qua đoi, ba co tat ca 17 chau trai va gai.
Cac con cua ong ba Đe đeu la nhung đua tre ngoan ngoan, le phep, đuoc moi nguoi quy men. Đuoc nhu vay la nho cong quan tam cham soc day do cua hai ong ba. Ba day cac con hoc chu, giao ly, nhac nho chung sieng nang đi le, xung toi. Ve đoi song gia đinh cua cac con, ba chi cho phep cac con gai ket hon voi nhung thanh nien đao đuc. Khi cac con đa lap gia đinh roi, ba hay đen tham, khuyen nhu cac con phai song hoa thuan yeu thuong nhau, khong bao gio đuoc gay go va phai luon vang loi cha me chong.


Hoan canh tu đao Ba Ane Le Thi Thanh la nguoi co long bac ai hay yeu thuong giup đo moi nguoi, nhat la cac linh muc. Ba cung chong danh han mot khu nha đac biet cho cac linh muc tru an. Thoi ay vua Thieu Tri đang co chinh sach cam đao, toi chua chap linh muc co the bi chet. Luc bay gio la thang 3 nam 1841, co 4 linh muc đang hoat đong tai lang Phuc Nhac gom linh muc Berneux Nhan o nha ong Phaolo Thuc, linh muc Galy Ly o nha ong Trum Co, linh muc Thanh o nha ba Đe va linh muc Ngan o mot nha khac. Linh muc Thanh co mot nguoi giup viec ten Đe. Nguoi nay vi tham tien nen đa len bao quan cho cac linh muc đang o.
Sang ngay 14 thang 4 nam 1841, ngay le Phuc Sinh, quan Tong đoc Trinh Quang Khanh cung 500 linh ap xuong lang Phuc Nhac. Quan lenh tat ca moi nguoi trong lang phai tap trung o mot cho roi cho linh đi luc soat tung nha. Linh muc Thanh va Ngan nhanh chan nen may man tron thoat; linh muc Nhan vi so suat đe lo gau ao tren gac nha dong Men Thanh Gia nen, con linh muc Ly thi đuoc ong Co dan sang nha ba Đe. Ba chi cho ong mot cho tron o cai muong kho sau vuon canh bui tre, roi cung con gai lay rom phu len. Khong may quan linh cung đa nhin thay ong vao nha ba. Nha cua ba lien bi luc soat, moi tai san đeu bi tich thu, con ban than ba, linh muc Ly, ong Co va 2 nu tu thi bi troi va đeo gong ra đinh lang. Khi đo ba 60 tuoi.

Luc moi bi bat ba rat so hai, nhung khi ra toi đinh lang thi ba khong con co ve gi la so set nua. Ba va nhung nguoi bi bat cung phai đeo gong đi bo suot đem tu Phuc Nhac ra Nam Đinh. Vi tuoi gia suc yeu, đuong thi xa nen nhieu lan quan linh phai mang giup. Khi ra cong truong, quan bat ba cung hai nu tu phai choi đao nhung ca ba đeu nhat quyet khong chiu. Quan truyen lenh đanh, luc đau thi bang roi, sau lay cui lon quat vao chan ba, vua đanh vua keo ba qua Thanh Gia. Ba sap minh xuong đat keu lon tieng:"Lay Chua, xin thuong giup con, con khong bao gio muon choi bo long tin Chua, nhung vi con la đan ba yeu đuoi, nen ho dung suc manh đe cuong bach con đap len Thap Gia"Khong lay chuyen đuoc niem tin cua ba, quan tong ba vao tu. O đo ba phai chiu đu loai cuc hinh tra tan, bi đanh đap tan nhan, nhung ba van khong thoi chi, khong buoc qua Thanh Gia cung nhu khong khai cho tru an cua cac linh muc khac. Quan ben lenh cho bo ran đoc vao nguoi ba. Vi la than đan ba, ba rat so hai, nhung sau khi cau nguyen len Chua, ba can đam đung yen nen ran khong can. Quan buc tuc lai truyen đanh ba manh hon truoc. Ve sau ba chia se voi chong luc ong vao tham: "Ho đanh đap toi vo cung hung du, đen đan ong chua chac đa chiu noi, nhung toi đuoc on Đuc Me giup suc, nen khong cam thay đau đon gi".
Bi nhot cung chung voi ba co hai nu tu dong Men Thanh Gia la Anna Khiem va Ane Thanh. Hai di cung bi tha ran vao ao, cot đe lam cho so ma khai ra cho an tron cua cac linh muc. Hai nu tu nay cung đa thay nhau cham soc ba khi ba mac chung kiet li vi đieu kien ve sinh trong tu khong tot. Cac linh muc cung goi thuoc cho ba va ban phep giai toi, xuc dau.
Khi con gai vao tham, thay quan ao ba đay mau lien oa khoc, ba on ton bao: "Con đung khoc, me mac ao hoa hong đay, me vui long chiu kho vi Giesu, sao con lai khoc?". Ba khuyen con nen ve đe sua soan viec nha, sot sang giu đao, sang toi đoc kinh va cau nguyen cho ba đu suc đe vac Thanh Gia Chua đen cung. Cuoi cung, vi kiet suc, ba qua đoi vao ngay 12 thang 7 nam 1841, huong tho 61 tuoi.


An tang va phong thanh Sau khi ba mat, quan truyen cho quan linh đot ngon chan ba theo thu tuc luc bay gio đe chac chan ba đa chet. Ho tam liem xac ba roi an tang tai phap truong Bay Mau
Khoang sau thang sau, moi nguoi đi tim lai mo cua ba. Tuong truyen vi co qua nhieu mo nen khong biet mo nao la đung. The roi co nguoi nay sinh y tuong cam mot cay tre vao moi ngoi mo, cay tre nao van con xanh tot giua trua he nang nong chinh la cay tre ngoi mo cua ba. Sau mot thoi gian, chi con duy nhat mot cay con xanh tuoi, đao len thi thay đung la mo ba Ane Le Thi Thanh. Viec nay đuoc ke la mot trong nhung phep la trong ho so phong thanh cua ba. Luc mo nap quan tai, than xac ba van con hong hao y nguyen, chua hu hai gi. Nam 1881, linh muc chanh xu Phuc Nhac đem thi hai ba cung bay vi tu đao khac ve an tang tai mo rieng.
Vao ngay 2 thang 5 nam 1909 ba đuoc Giao hoang Pio X phong Chan Phuoc. Sau đo vao ngay 19 thang 6 nam 1988, cung voi 116 vi Thanh Tu Đao Viet Nam khac, Giao hoang Gioan Phaolo II phong ba len bac Hien Thanh.


Lien he voi Ine Tu đao van Nam 1838, trong Tu Đien Viet-La (Dictionarium Latino-Anamiticum) cua Jean Louis Taberd, phan phu luc trang 110 đen 135 co in mot bai tho (van) ten Ine Tu đao van ve mot vi tu đao co ten thanh la Ine. Bai van gom 562 cau, in song song voi ban dich tieng Latinh, Anh va Phap. Vi tu đao trong bai tho nay cung la mot nguoi phu nu, cung bi bat vao tu, bi đanh đap tra tan, chong con cung vao tham khuyen bo đao nhung van kien quyet theo Chua toi cung. Vi le đo cho nen co it nhat hai tac gia đa cho rang vi tu đao nay chinh la Thanh Ane Le Thi Thanh. Tuy nhien đieu nay khong hop ly vi Tu Đien Viet-La đuoc in nam 1838, trong khi Thanh Ane Thanh tu đao nam 1841.
Ve tac gia, Le Van Hao nhan xet Ine Tu đao van khuyet danh, nhung Le Đinh Thong lai cho rang chinh Thanh Philipphe Phan Van Minh (1815 - 1853) la tac gia đong thoi cung la dich gia ba ban tieng Latinh, Anh va Phap. Đo Quang Chinh, dua tren sach Histoire de la mission de Cochinchine, ket luan thuc ra bai tho nay đa đuoc viet som hon nhieu, vao khoang nam 1700, va ve mot nhan vuc co thuc hoan toan khac: ba Ine Huynh Thi Thanh, tu đao ngay 25-12-1700 tai Nha Trang; tac gia viet bai tho la Loren Huynh Lau (1656-1712).


Di san Tai Ninh Binh la noi ba lon len co mot nha tho rieng đe kinh ba, va cung la trung tam kinh Thanh Tu Đao cua giao phan Phat Diem, ten la Đen Thanh Phuc Nhac. Đen theo kien truc phuong Đong, nam ngay canh cho Nhac, xa Khanh Nhac, huyen Yen Khanh, tai km thu 13 huong Ninh Binh ve Phat Diem. Moi tuan luc 5 gio chieu co thanh le.
Ba la Thanh Quan Thay cua Hoi Ba Thanh Đe tai Ha Noi, mot hoi đoan nham giup cho nhung phu nu trong cung nhu ngoai Cong giao đa lay chong co đieu kien gap go, chia se giup đo lan nhau. Mot so Hoi hien mau hay Hoi cac ba me Cong giao cung nhan ba lam thanh quan thay.


Xem them Cac thanh tu đao Viet Nam
Đen Thanh Phuc Nhac
Nha tho chinh toa Phat Diem


Chu thich Lien ket ngoai Đoc tieu su Thanh Ane Le Thi Thanh hay la o đay Luu tru ngay 4 thang 3 nam 2016 tai Wayback Machine, giong đoc: Nguyen Ngoc Ngan.