Nong nghiep Đai Viet thoi Tran phan anh che đo ruong đat va viec lam thuy nong thoi nha Tran trong lich su Viet Nam.


Che đo ruong đat = Ruong cong =
Co hai bo phan ruong cong, gom ruong đat do trieu đinh truc tiep quan ly va ruong đat cong cua thon lang.


 Ruong quoc kho  Ruong quoc kho, hay quoc kho đien, la ruong cong cua trieu đinh ma hoa loi thu đuoc du tru vao kho cua vua đe chi dung cho hoang cung. Tuong tu nhu thoi Ly, nguoi cay cay tren ruong cua vua goi la "cao đien nhi" hay "cao đien hoanh", von la nguoi bi tu toi, co đia vi xa hoi rat thap.
Nha Tran đat ruong quoc kho o Cao Xa. Ruong đat nay khong chiem so lon nhung cung la nguon thu nhap đang ke cho trieu đinh. Tai đay moi hoanh nhi cay 3 mau, moi nam nop 300 thang thoc.


 Son lang  Son lang la loai ruong dung vao viec tho phung to tien dong ho nha vua, đuoc giao cho dan trong nom viec te tu, đuoc mien to thue. Thoi Ly, ruong son lang tap trung o huong Co Phap (Bac Ninh), toi thoi Tran van duy tri. Cac vua Tran đuoc chon cat o nhieu noi nen ruong son lang cung rai rac. Cac lang Thai Đuong, Tham Đong (Thai Binh), Tuc Mac (Nam Đinh), Yen Sinh (Quang Ninh), đeu co ruong son lang.
Khong chi cac vua Tran, cac quy toc nha Tran cung co ruong son lang. Nhung ruong son lang theo thoi gian du co thu hep nhung van ton tai đen nhieu đoi sau, goi la tu đien; nhu ruong son lang Tran Thu Đo o xa Phu Ngu (lang Ngu, Hung Ha, Thai Binh) duy tri toi nam Chinh Hoa nha Hau Le (1680-1705) thu nho lai van con 9 mau, ruong son lang Hoai Đuc vuong Tran Ba Liet toi đau the ky 20 dan đia phuong goi la "Tran trieu son lang" va đuoc duy tri đen truoc nam 1945 con khoang 41 mau ghi trong đia ba lang Trang Liet (Bac Ninh).


 Tich đien  Ruong tich đien la loai ruong do trieu đinh truc tiep quan ly, hoa loi dung cho trieu đinh, đa co tu thoi Tien Le. Su sach khong ghi ro cac vua Tran đat ruong tich đien tai đau va nhung nguoi cay ruong la no ti, nong no hay nong dan lang xa.


 Ruong cong lang xa  Huong la đon vi hanh chinh cap co so cua chinh quyen. Do nhu cau to thue va đieu đong nhan luc phuc dich va tuyen linh nen trieu đinh thuong kiem ke dan so.
Ruong cong lang xa goi la quan đien hay quan đien ban xa. Su sach khong chep nhieu ve che đo ruong cong lang xa. Cac nha nghien cuu can cu vao mot so tu lieu lich su đua ra mot vai ket luan:

Mot thoi gian dai trong the ky 13 khong lap đien ba. Huong xa co nhieu ruong cong, song viec chi phoi quan ly cua trieu đinh chua chat che.
Ruong đat cong tai cac lang xa khac nhau va cac dan đinh đuoc phan chia so ruong khong đeu nhau, co nguoi khong co ruong cay cay.
Nha Tran co che đo to thue cho loai ruong cong cua lang xa: co 1-2 mau thi nop 1 quan; co 3-4 mau thi nop 2 quan, tu 5 mau tro len nop 3 quan; to ruong moi mau nop 100 thang thoc.
Muc to thue kha nang, hang nam nguoi dan phai nop so tien bang 1/10 đen 1/5 mau ruong (đoi voi loai chi co 1 mau) hoac tu 1/20 đen 1/10 mau ruong đoi voi loai 2 mau.


 Đon đien   Thang moc ap  Đo la ruong đat đuoc nha vua ban cho chu hau, đe lay thu nhap, chi phi vao viec "trai gioi" (tam goi) hoac co the hieu đo la noi an chon ngu khi ve chau vua. Theo"Sach Le ky, phan Vuong che chep: Cac quan o đia phuong khi trieu kien, đeu co thang moc ap trong kinh ky, đuoc coi nhu cac quan trong trieu đinh". O nuoc ta, vao truoc thoi Tran thi cac hinh thuc ban cap bong loc theo kieu đat phong nay đa xuat hien qua tu thoi Ngo, Đinh, Tien Le, Ly. Ten goi cua no kha phong phu, sau đay la mot vai minh chung cu the. Ruong ap thang moc duoi trieu Ly đa đuoc ghi nhan qua Đai Viet su ki toan thu nhu sau:"nam kien gia thu 14 (1224), cac cong chua đuoc chia theo cac lo đe lam ap thang moc"


 Thai ap  Quan lai thoi Ly chua đuoc cap bong, thoi Tran moi đinh ra le cap bong cho cac quan van vo. Đay la net khac biet co ban giua hai trieu đai.
Chinh sach ban cap ruong đat va bong loc the hien duoi hinh thuc thai ap. Nhung thai ap tieu bieu thoi Tran la Quac Huong (Binh Luc, Ha Nam) cua Tran Thu Đo, Van Kiep cua Tran Quoc Tuan, Chi Linh cua Tran Quoc Chan, Dien Chau cua Tran Quoc Khang.


= Ruong tu =


 Đien trang  Đien trang đa hinh thanh tu kha lau nhung van roi rac va le te. Nam 1266, do nhu cau khan truong mo rong dien tich canh tac va thuc hien chu truong xay dung cung co the luc cua quy toc nha Tran, trieu đinh cho cac vuong hau, cong chua, pho ma cung tan chieu tap nhung nguoi xieu tan khong co tai san lam no ti đe khan hoang. Đien trang chinh thuc phat trien pho bien tu đo.
Cac su gia can cu vao tu lieu cu xac đinh nhung vung đien trang thoi Tran nhu An Lac (Binh Luc, Ha Nam), Vu Lam (Ninh Binh), Co Nhue (Ha Noi), To Xuyen (Quynh Phu, Thai Binh), Phat Loc (Thai Thuy, Thai Binh).
Đien trang thanh lap la điem dan cu tieu bieu cho hinh thai kinh te - xa hoi thoi Tran. Đay la khu vuc kinh te hon hop cua hinh thuc boc lot nong no, no ti va nong dan le thuoc.


 Ruong tu cua đia chu  Nam 1254 đanh dau moc quan trong trong su phat trien ruong tu huu, trieu đinh ra lenh ban ruong cong. Toi nhung nam 1280, hinh thuc so huu ruong tu đa rat pho bien. Nhung đia chu so huu nhieu ruong đat nhung khong vi vay ma đia vi xa hoi cua ho đuoc nang cao.
Trong cuoc chien tranh chong Nguyen-Mong, trieu đinh đa keu goi cac đia chu ung ho thoc lua đe nuoi quan va ban cho cac đia chu hien lua chuc "gia lang tuong".


 Ruong đat tieu nong  Kinh te hang hoa - tien te la mot trong nhung nguyen nhan tao ra so huu ruong đat tieu nong. Lenh ban đat nam 1254 tao đieu kien cho cac gia đinh tieu nong mua them ruong đat.
Su cu chep khong nhieu ve hinh thuc so huu nay. Viec so huu ruong đat cua nong dan khong on đinh. Vao nhung nam mat mua, ho phai ban ruong cho đia chu, khong it nguoi lam vao canh lam no ti.


 Ruong cua nha chua  Đap đe va lam thuy loi = Đe đieu =
Nha Tran tu khi moi nam quyen đa nhanh chong phuc hoi san xuat nong nghiep, mo rong them dien tich canh tac. Trieu đinh ap dung nhieu bien phap khuyen khich nong nghiep, trong đo co lam thuy loi cho ca nuoc.
Đe đuoc nha Ly quan tam đap nhung chua co quy hoach quy mo, nhieu lan nuoc van tran vao kinh thanh. Nam 1238 va 1243, nuoc lai tran vao cung đien. Nam 1248, Tran Thai Tong lap ra co quan Ha đe, co chanh su, pho su phu trach đe đieu tai cac lo phu. Viec đap đe thuc hien suot tu đau nguon cho toi bo bien đe ngan nuoc lu tran ngap, goi la đap đe quai vac.
Đap đe quai vac đuoc xem la buoc ngoat to lon trong lich su thuy loi Viet Nam. Trieu đinh truc tiep to chuc đap đe tren cac trien song va co co quan chuyen trach chi đao quan ly đe đieu. Trieu đinh đa bo ra nhieu tien cua cho cong trinh nay, đoan đe nao lan vao ruong đat tu nhan thi đuoc đen bu. Hien nay nhieu đia phuong ven song Hong van con đe quai vac.
Viec đap đe quai vac khong chi thuc hien o đong bang song Hong ma con thuc hien tai Thanh Hoa, Nghe An.
Đe đinh nhi khong phai la cong trinh moi va khong chi đap mot lan co the xong. Tren co so nhung đe vung cu, nha Tran cho đap noi lai, hop nhat thanh tuyen tu đau nguon toi bien cho đe to hon va vung hon.
Viec ho đe mua lu lut đuoc trieu đinh rat quan tam. Trieu đinh quy đinh khi co lut thi moi nguoi cung phai co trach nhiem. Vua đi than chinh va huy đong ca hoc sinh truong Quoc Tu Giam.
Ngoai đap đe ngan nuoc song, nha Tran con to chuc đap đe bien ngan nuoc man. Đe bien la nhung cong trinh moi co tu thoi Tran. Cac quy toc nha Tran thuong cho no ti đap đe tai ven bien cac đien trang.


= Thuy loi =
Cong tac thuy loi cung đuoc trieu đinh chu trong. Tai Thanh Hoa va Nghe An co nhieu cong trinh. Nam 1233, nhieu dong song bi tac, Tran Thai Tong sai Nguyen Bang Coc đen quan ban phu đao kenh Tram, kenh Hao tu Thanh Hoa toi Dien chau.
Nam 1248, Thai Tong lai cho đao song Ma, song Le va đuc nui Chieu Bach o Thanh Hoa đe tao thanh con kenh chay dai theo huong bac nam, dai hon 8 km tu song Hoat (cho sat Cau Cu) đen song Len (lang Binh Lam) ma dan đia phuong goi la song Đa Bach nham tieu nuoc tu Tong Giang (Ha Trung, Thanh Hoa).
Nam 1256, nha Tran lai cho khoi song To Lich nham đam bao giao thong, đong thoi tuoi tieu cho cac vung xung quanh kinh thanh Thang Long.
Sang the ky 14, nhieu cong trinh thuy nong van đuoc tiep tuc xay dung. Nam 1355 va 1357, Tran Du Tong cho đao song o Thanh Hoa va Nghe An. Nam 1374, Tran Due Tong cho nao vet cac dong song tu Thanh Hoa toi cua bien Ha Hoa (Ky La, Ha Tinh). Nam 1382, nha Tran cho đao tiep song o Tan Binh va Thuan Hoa.


Xem them Nha Tran
Nong nghiep Đai Viet thoi Ly
Nong nghiep Đai Viet thoi Le so


Tham khao Truong Huu Quynh, Đinh Xuan Lam, Le Mau Han chu bien (2008), Đai cuong lich su Viet Nam, Nha xuat ban Giao duc


Chu thich