Đat Hai (tieng Man: ᡩᠠᡥᠠᡳ, chuyen ta: Dahai, gian the: 达海; phon the: 達海; 1595 – 1632) la mot hoc gia, nha phien dich thoi Hau Kim va đau nha Thanh trong lich Trung Quoc. Ong la nguoi đa hoan thien bang chu cai tieng Man dua tren co so nhung van tu đa đuoc Cat Cai va Ngach Nhi Đuc Ni sang tao ra truoc đo, cung vi vay ma ong đuoc xung "thanh" trong cong đong nguoi Man.


Cuoc đoi To tien cua Đat Hai von sinh song o vung Giac Nhi Sat nen đa lay đia danh nay lam ho. Ong noi ong la Bac Lac (博洛) đa quy thuan Hau Kim tu khi No Nhi Cap Xich khai quoc, đuoc bien che vao Man Chau Chinh Lam ky. Cha ong la Nga Mat Thien (艾密禅) tung lam quan đen Tan trat đai than. Đat Hai la con trai thu 3 cua Nga Mat Thien. Ong co mot nguoi anh trai tung nham chuc Vo Bi vien Đai than tu tran trong Tran Đai Lang Ha.


= Thong thao tieng Han =
Cung nhu Ngach Nhi Đuc Ni, Đat Hai đuoc xem la nguoi khong chi thong thao ca 3 ngon ngu tieng Han, tieng Man va tieng Mong Co ma con am hieu ve ngon ngu va van hoa cua ca nguoi Mong Co va nguoi Man. Ong thong minh tu nho, len 9 tuoi đa thong thao ca tieng Man va tieng Han. Nam 20 tuoi, ong đuoc Hoang Thai Cuc cho goi vao Van quan, tat ca nhung van thu su gia gui đen nha Minh, Mong Co va Trieu Tien đeu do Đat Hai khoi thao. Nhung menh đuoc truyen đi trong nuoc neu can dung đen van tu tieng Han cung se do Đat Hai đi tuyen. Tat ca đuoc cho la y cua No Nhi Cap Xich. Khong lau sau, Đat Hai tiep tuc phung menh phien dich "Minh hoi đien", "To thu" va "Tam luoc". Đat Hai tung bi to cao co quan he bat chinh voi mot cung nu cua No Nhi Cap Xich. Đay von la toi chet nhung vi Đat Hai thong hieu tieng Han ma đuoc mien, đoi thanh cam tu. Sau khi Hoang Thai Cuc len ngoi đa chia Van quan thanh 2 bo phan, mot bo phan chiu trach nhiem ghi chep chinh su trong nuoc, mot bo phan khac phu trach phien dich thu tich chu Han do Đat Hai cung Cuong Lam, To Khai, Co Nhi Ma Hon va Thac Bo Thich phu trach. Nam Thien Thong thu 3 (1629), Hoang Thai Cuc dan quan vong qua Mong Co truc tiep tan cong Bac Kinh, đanh bai quan đoi cua Tong binh Man Que ngay tren đuong hanh quan. Cong thanh Bac Kinh đa lau khong thanh, Hoang Thai Cuc cu Đat Hai soan thu nghi hoa cung nha Minh nhung nha Minh be quan tu choi tiep nhan. Vi vay Hoang Thai Cuc lai lenh Đat Hai viet hai phong thu, mot phong đat o ben ngoai Đuc Thang mon, mot phong khac đat o ben ngoai An Đinh mon, roi dan quan khai hoan tro ve.
Mot nam sau, Hau Kim tiep tuc tan cong nha Minh, khi hanh quan đen tram dich Sa Ha, Hoang Thai Cuc lenh cho Đat Hai dung tieng Han tuyen bo chi du tien hanh chieu hang. Khong lau sau thi quan Hau Kim đanh ha đuoc Vinh Binh, Đat Hai phung menh cam Hoang ky treo len thanh, dung tieng Han tuyen bo chi du. Quan dan trong thanh trong thay lien quy ho "Van tue". Khi cac hang tuong nhu Manh Kieu Phuong, Duong Van Khoi, Duong Thanh Vien theo A Ba Thai đen gap Hoang Thai Cuc, cung la do Đat Hai thay mat tham hoi bang tieng Han. Sau khi Tam Truan Doanh va Han Nhi Trang đau hang, nha Minh cho quan tap kich Tam Truan Doanh. Hoang Thai Cuc lo so Han Nhi Trang cung loi dung thoi co phan boi lien cho Đat Hai dung tieng Han tran an quan dan. Cung cung nam đo, cuon sach do Đat Hai phien dich hoan thanh, ong đuoc phong chuc Du kich. Thang 7 nam 1631, ong đuoc ban hieu "Ba Khac Thap" (巴克什). Hai thang sau, Hau Kim tiep tuc tan cong nha Minh, đanh ha quan phong thu Đai Lang Ha, Đat Hai nhan lenh dung tieng Han chieu hang Tong binh To Đai Tho. Luc ban thuong yen tiec cho toan quan, ong cung la nguoi thay mat truyen du tham hoi.


= Cai tao chu Man =
Truoc đay, he thong chu Man do Cat Cai va Ngach Nhi Đuc Ni sang tao ra dua tren chu Mong Co, nen rat nhieu phu am cung cac nguyen am nhu o va u đeu dung chung mot chu cai, dan đen rat nhieu truong hop kho phan biet chung. Thang 3 nam 1632, Hoang Thai Cuc đa lenh Đat Hai tien hanh cai che he thong chu nay. Đat Hai đa them cac cham tron ben canh cac chu Man cu đe phan biet cac phu nguyen am khac nhau. Tien to nguyen am đoi cung đuoc them vao đe cach phat am cua tieng Man va chu Han tuong ung cang them chinh xac, tu đo thanh cong sang che ra loai chu Man moi. Thang 6 cung nam, Đat Hai đo benh. Chi trong vong 1 thang benh tinh đa đot ngot chuyen xau. Hoang Thai Cuc sau khi nghe tin lien to ra lo lang, lap tuc phai tuy tung đen tham benh, thuong cho Đat Hai gam theu mang, cung bay to ban khoan thuong xot cho con trai ong. Nhung luc nay Đat Hai đa benh nang, khong the noi gi, khong lau sau thi qua đoi o tuoi 38. Luc bay gio, Đat Hai đang phu trach phien dich nhieu tac pham nhu "Thong giam", "Luc thao", "Manh Tu", "Tam quoc dien nghia", "Đai thua kinh", tat ca đeu chua kip hoan thanh.
Nam 1636, Đat Hai đuoc ban thuy Van Thanh (文成). Đen thang 5 nam 1669, Khang Hi nghe theo đe xuat cua chau noi Thien Bo, lap bia tuong niem cong lao sang che Man van cua Đat Hai. La nguoi hoan thien viec sang che nen Man van, Đat Hai đuoc nguoi Man ton xung "thanh nhan". Ong co tat ca 4 nguoi con trai, trong đo con trai truong Nha Tan đuoc thua ke the chuc Ky đo uy, nham Ta linh. Con chau cua ong đuoc phep su dung day lung mau tim (tu đai) đia vi gan voi dong doi Ai Tan Giac La, ma cac chau gai đeu khong phai tham gia Bat Ky tuyen tu.


Tuong quan Co 3 phien ban ve thoi điem Đat Hai bat đau cai tao Man van: giua nhung nam Thien Menh, nam Thien Thong thu 3 (1629) va nam Thien Thong thu 6 (1632).
Trong nhung nam Khang Hi, Quoc tu giam Te tuu A Ly Ho tung tau xin Khang Hi đua Đat Hai vao phu tho o Khong mieu, nhung vi su phan đoi cua Le bo Thuong thu Han Tham ma viec nay khong đuoc tien hanh.
Co hoc gia cho rang, viec dong doi nam cua Đat Hai đuoc mang tu đai, nu khong phai tham gia tuyen tu khong phai la đac quyen vi ong đa sang che ra Man van ma la vi gia toc Đat Hai von thuoc dong Giac La, tuc von la ho Ai Tan Giac La, nhung vi pham toi ma bi truat đi tu cach Giac La, đen nhung nam Khang Hi thi đuoc ban tu đai.


Chu thich = Ghi chu =


= Tham khao =


= Nguon =