HeLa (; cung đuoc goi la Hela hoac hela) la mot dong te bao bat tu đuoc su dung trong nghien cuu khoa hoc. Đay la dong te bao lau đoi nhat va đuoc su dung pho bien nhat o nguoi. Dong nay co nguon goc tu cac te bao ung thu co tu cung đuoc lay ra vao ngay 8 thang 2 nam 1951, tu Henrietta Lacks, mot ba me 31 tuoi nguoi My goc Phi co 5 đua con, qua đoi vi benh ung thu vao ngay 4 thang 10 nam 1951, va dong te bao nay đuoc đat theo ten cua Henrietta Lacks bang cach lay 2 ky tu đau cua ten rieng ket hop voi 2 ky tu đau cua ho ma tao thanh - HeLa. Dong te bao nay đuoc phat hien la co đo ben va kha nang sinh san đang ke, cho phep no đuoc su dung rong rai trong nghien cuu khoa hoc.
Cac te bao tu khoi u ung thu co tu cung cua Lacks đa đuoc lay đi ma co khong he hay biet, đay la thong le o Hoa Ky vao thoi điem đo. Nha sinh hoc te bao George Otto Gey phat hien ra rang chung co the đuoc giu song va phat trien thanh mot dong te bao neu đuoc nuoi trong moi truong thich hop. Truoc đay, cac te bao đuoc nuoi cay tu cac te bao khac cua con nguoi se chi ton tai đuoc vai ngay, nhung cac te bao tu khoi u cua Lacks lai co the song va sinh san khong ngung.


Lich su = Nguon goc =
Nam 1951, mot benh nhan ten Henrietta Lacks đuoc đua vao Benh vien Johns Hopkins voi trieu chung chay mau am đao bat thuong, va sau đo đuoc đieu tri ung thu co tu cung. Lan đieu tri đau tien cua co đuoc thuc hien boi Lawrence Wharton Jr., nguoi luc nay đa thu thap cac mau mo tu co tu cung cua co ma khong co su đong y cua co. Sinh thiet co tu cung cua co đa cung cap cac mau mo đe George Otto Gey, nguoi đung đau Phong thi nghiem Nuoi cay Mo, đanh gia va nghien cuu lam sang. Tro ly phong thi nghiem cua Gey, Mary Kubicek, đa su dung ky thuat ong lan đe đat te bao vao nuoi cay. Nguoi ta quan sat thay cac te bao phat trien manh me, tang gap đoi sau moi 20–24 gio, khong giong nhu cac mau vat truoc đo đa chet.
Cac te bao nay đuoc Gey nhan giong khong lau truoc khi Lacks qua đoi vi benh ung thu vao nam 1951. Đay la dong te bao đau tien cua con nguoi đuoc chung minh la nuoi cay thanh cong trong ong nghiem, đay la mot thanh tuu khoa hoc mang lai loi ich sau sac cho nghien cuu y hoc trong tuong lai. Gey đa tang mien phi nhung te bao nay cung voi cac cong cu va quy trinh ma phong thi nghiem cua ong đa phat trien cho bat ky nha khoa hoc nao muon nghien cuu vi loi ich cua khoa hoc. Ca Lacks va gia đinh co đeu chua đuoc xin phep đe thu hoach te bao. Cac te bao nay sau đo đa đuoc thuong mai hoa, mac du chua bao gio đuoc cap bang sang che o dang ban đau. Vao thoi điem đo, khong co yeu cau phai thong bao cho benh nhan hoac nguoi than cua ho ve nhung van đe đo vi cac mau vat thai ra trong qua trinh phau thuat, chan đoan hoac đieu tri la tai san cua bac si hoac co so y te.
Theo thong le đoi voi tro ly phong thi nghiem cua Gey, te bao nuoi cay đuoc đat ten tuan thu theo hai chu cai đau tien trong ho va ten cua Henrietta Lacks, vi the dong te bao nay đuoc goi la HeLa. Truoc khi bi ro ri thong tin ra cong chung vao nhung nam 1970, tiet lo ten that cua co, dong te bao "HeLa" đa bi nham tuong la đuoc đat theo ten cua "Helen Lane" hoac "Helen Larson".
Cac te bao nuoi cay khac đang bi cac te bao HeLa nghi ngo xam chiem, vi vay mot nhom nghien cuu đa lien he voi gia đinh Lacks đe tim kiem mau DNA nham giup xac đinh cac dong te bao gay o nhiem. Gia đinh chua bao gio hieu muc đich cua chuyen tham, nhung ho rat đau kho vi hieu đuoc nhung gi cac nha nghien cuu đa noi voi ho. Nhung te bao nay đuoc coi la te bao ung thu, vi chung co nguon goc tu sinh thiet lay tu mot ton thuong co the nhin thay tren co tu cung nhu mot phan trong chan đoan ung thu cua Lacks.
Te bao HeLa, giong nhu cac dong te bao khac, đuoc goi la "bat tu" o cho chung co the phan chia khong gioi han so lan trong đia nuoi cay te bao trong phong thi nghiem mien la đap ung cac đieu kien song sot co ban cua te bao (tuc la đuoc duy tri trong moi truong thich hop). Co nhieu chung te bao HeLa khi chung tiep tuc bien đoi trong moi truong nuoi cay te bao, nhung tat ca cac te bao HeLa đeu co nguon goc tu cung cac te bao khoi u đuoc loai bo khoi Lacks. Tong so te bao HeLa đuoc nhan len trong nuoi cay te bao vuot xa tong so te bao co trong co the Henrietta Lacks.


= Tranh cai =

Truong hop cua Lacks la mot trong nhieu vi du đien hinh cua the ky XX ve viec thieu su chap thuan cua benh nhan co hieu biet trong y hoc khi co so đieu tri hoac bac si lay đi tu co the cua ho mot mau vat. Su lien lac giua nguoi hien mo va bac si hau nhu khong ton tai – te bao đuoc lay ma khong co su đong y cua benh nhan va benh nhan khong đuoc cho biet te bao se đuoc su dung đe lam gi. Benh vien Johns Hopkins, noi Lacks đuoc đieu tri va thu hoach mo, la benh vien duy nhat o khu vuc Baltimore noi benh nhan nguoi My goc Phi co the đuoc cham soc mien phi. Nhung benh nhan đuoc cham soc mien phi tu khu vuc tach biet nay cua benh vien thuong tro thanh đoi tuong nghien cuu ma ho khong he hay biet. Gia đinh cua Lacks cung khong co quyen truy cap vao ho so benh nhan cua co va khong co quyen quyet đinh ai se nhan te bao HeLa hoac chung se đuoc su dung vao muc đich gi. Ngoai ra, khi te bao HeLa đuoc pho bien va su dung thuong xuyen hon trong cong đong khoa hoc, nguoi than cua Lacks khong nhan đuoc loi ich tai chinh nao va tiep tuc song voi kha nang tiep can cham soc suc khoe han che.
Van đe ai so huu cac mau mo đuoc lay đe nghien cuu đa đuoc đua ra trong vu kien cua Toi cao phap vien California trong vu Moore kien Regents cua Đai hoc California vao nam 1990. Toa an đa phan quyet rang mo va te bao bi loai bo cua mot nguoi khong phai la tai san cua nguoi đo va co the đuoc thuong mai hoa.
Truong hop cua Lacks đa anh huong đen viec thiet lap Quy tac chung vao nam 1981. Quy tac chung thuc thi su đong y bang cach đam bao rang cac bac si se thong bao cho benh nhan neu ho du đinh su dung bat ky mau vat nao tren co the cua benh nhan trong nghien cuu va cho ho lua chon tiet lo chi tiet hay khong. Cac mo đuoc ket noi voi ten cua nguoi hien tang cung đuoc quan ly chat che theo quy tac nay va cac mau khong con đuoc đat bang ten viet tat cua nguoi hien tang ma thay vao đo bang ma so. Đe giai quyet them van đe ve quyen rieng tu cua benh nhan, Johns Hopkins đa thanh lap mot uy ban chung voi Vien Y te Quoc gia va mot so thanh vien gia đinh cua Lacks đe xac đinh xem ai co quyen truy cap vao bo gen cua Henrietta Lacks.
Vao nam 2021, gia đinh cua Henrietta Lacks khoi đon kien đe đoi cac khoan thanh toan trong qua khu va tuong lai cho viec ban te bao HeLa đuoc cho la trai phep va đuoc biet đen rong rai boi Thermo Fisher Scientific. Gia đinh cua Lacks đa thue luat su đe đoi boi thuong tu hon 100 cong ty duoc pham đa su dung va thu loi tu te bao HeLa. Viec giai quyet vu kien voi Thermo Fisher Scientific đuoc cong bo vao thang 8 nam 2023 voi cac đieu khoan khong đuoc tiet lo. Sau thoa thuan dan xep, co thong bao rang gia đinh Lacks đang kien cong ty Ultragenyx.


Su dung trong nghien cuu Te bao HeLa la te bao đau tien cua con nguoi đuoc nhan ban thanh cong vao nam 1953 boi Theodore Puck va Philip I. Marcus tai Đai hoc Colorado, Denver. Ke tu thoi điem đo, te bao HeLa đa "lien tuc đuoc su dung đe nghien cuu ve benh ung thu, AIDS, tac đong cua buc xa va cac chat đoc hai, lap ban đo gen va vo so muc đich khoa hoc khac." Theo tac gia Rebecca Skloot, đen nam 2009, "nhieu hon 60.000 bai bao khoa hoc đa đuoc xuat ban ve nghien cuu đuoc thuc hien tren HeLa, va con so đo đang tang len đeu đan voi toc đo hon 300 bai bao moi thang."


= Xoa bo benh bai liet =

Te bao HeLa đuoc Jonas Salk su dung đe thu nghiem Vac-xin bai liet đau tien vao nhung nam 1950. Quan sat thay chung de bi nhiem benh bai liet, khien cac te bao bi nhiem benh chet. Đieu nay khien te bao HeLa rat đuoc ua chuong đe thu nghiem vac xin bai liet vi co the de dang thu đuoc ket qua. Can mot luong lon te bao HeLa đe thu nghiem vac xin bai liet cua Salk, khien To chuc Quoc gia ve Benh bai liet o tre so sinh (NFIP) phai tim mot co so co kha nang san xuat hang loat te bao HeLa. Vao mua xuan nam 1953, mot nha may nuoi cay te bao đuoc thanh lap tai Đai hoc Tuskegee đe cung cap te bao HeLa cho Salk va cac phong thi nghiem khac. Chua đay mot nam sau, vac xin cua Salk đa san sang đe thu nghiem tren nguoi.


= Virus hoc =
Te bao HeLa đa đuoc su dung đe kiem tra xem parvovirus lay nhiem vao te bao cua nguoi, cho va meo nhu the nao. Nhung te bao nay cung đa đuoc su dung đe nghien cuu cac loai virus nhu oropouche virus (OROV). OROV gay ra su gian đoan cua cac te bao trong qua trinh nuoi cay, trong đo cac te bao bat đau thoai hoa ngay sau khi chung bi nhiem benh, gay ra hien tuong virus chet te bao theo chuong trinh. Te bao HeLa đa đuoc su dung đe nghien cuu su bieu hien cua papillomavirus E2 va apoptosis. Te bao HeLa cung đa đuoc su dung đe nghien cuu kha nang gay ra apoptosis cua virus gay benh o cho trong cac dong te bao ung thu, co the đong vai tro quan trong trong viec phat trien cac phuong phap đieu tri cho cac te bao khoi u khang lai buc xa va hoa tri.
Te bao HeLa cung đong vai tro quan trong trong viec phat trien vac xin ngua Nhiem virus papilloma o nguoi (HPV). Vao nhung nam 1980, Harald zur Hausen phat hien ra rang cac te bao cua Lacks tu sinh thiet ban đau co chua HPV-18, loai vi rut nay sau đo đuoc phat hien la nguyen nhan gay ra can benh ung thu ac tinh đa giet chet Henrietta Lacks. Cong trinh lien ket HPV voi ung thu co tu cung cua ong đa mang lai cho ong giai thuong Nobel va dan đen su phat trien cac loai vac xin HPV đuoc du đoan se lam giam 70% so ca tu vong do ung thu co tu cung.
Trong nhung nam qua, cac te bao HeLa đa bi nhiem nhieu loai vi-rut khac nhau bao gom HIV, sot ret, benh mun rop va quai bi đe thu nghiem va phat trien cac loai vac-xin va thuoc moi. Tien si Richard Axel phat hien ra rang bang cach them protein CD4 vao te bao HeLa, chung co the bi nhiem HIV, cho phep nghien cuu virus. Nam 1979, cac nha khoa hoc biet đuoc virus soi lien tuc bien đoi khi lay nhiem vao te bao HeLa va vao nam 2019, ho phat hien ra rang vi rut soi khong the nhan len trong te bao HeLa.


= Benh ung thu =
Te bao HeLa đa đuoc su dung trong mot so nghien cuu ve ung thu, bao gom ca nhung nghien cuu lien quan đen hormone steroid sinh duc nhu estradiol, estrogen va thu the estrogen, cung voi cac hop chat giong estrogen nhu quercetin va đac tinh giam ung thu cua no. Cung đa co nghien cuu ve te bao HeLa, tac dung cua flavonoid va chat chong oxy hoa voi estradiol đoi voi su tang sinh te bao ung thu.
Vao nam 2011, te bao HeLa đa đuoc su dung trong cac thu nghiem thuoc nhuom heptamethine moi IR-808 va cac chat tuong tu khac hien đang đuoc kham pha vi nhung ung dung đoc đao cua chung trong chan đoan y te, phat trien lieu phap tri lieu, đieu tri ca nhan cho benh nhan ung thu voi su ho tro cua PDT, đong thoi-quan ly voi cac loai thuoc khac, va chieu xa. Te bao HeLa đa đuoc su dung trong nghien cuu lien quan đen fullerene đe gay ra apoptosis nhu mot phan cua lieu phap quang đong, cung nhu trong nghien cuu ung thu trong ong nghiem su dung cac dong te bao. Cac te bao HeLa khac cung đa đuoc su dung đe xac đinh cac dau hieu ung thu trong RNA va đuoc su dung đe thiet lap He thong nhan dang dua tren RNAi va su can thiep cua cac te bao ung thu cu the.
HeLa đa đuoc chung minh vao nam 2014 la dong te bao kha thi đe ghep xenograft khoi u o chuot trui C57BL/6, va sau đo đuoc su dung đe kiem tra tac dung in vivo cua fluoxetine va cisplatin đoi voi ung thu co tu cung.


= Di truyen hoc =
Nam 1953, mot loi trong phong thi nghiem lien quan đen viec tron nham te bao HeLa voi chat long sai đa cho phep cac nha nghien cuu nhin va đem ro rang tung nhiem sac the trong te bao HeLa ma ho đang lam viec cung lan đau tien. Phat hien tinh co nay đa khien cac nha khoa hoc Joe Hin Tjio va Albert Levan phat trien cac ky thuat nhuom va đem nhiem sac the tot hon. Ho la nhung nguoi đau tien mo ta chinh xac rang con nguoi co 23 cap nhiem sac the thay vi 24 nhu nguoi ta tin truoc đay. Đieu nay rat quan trong đoi voi viec nghien cuu cac roi loan phat trien nhu hoi chung Down lien quan đen so luong nhiem sac the.
Nam 1965, Henry Harris va John Watkins đa tao ra giong lai giua nguoi va đong vat đau tien bang cach ket hop te bao HeLa voi te bao phoi chuot. Đieu nay cho phep tien bo trong viec lap ban đo gen toi cac nhiem sac the cu the, cuoi cung dan đen Du an Bo gen Nguoi.


= Vi sinh vat khong gian =
Vao nhung nam 1960, te bao HeLa đa đuoc gui len ve tinh Sputnik-6 cua Lien Xo va cac su menh khong gian cua con nguoi đe xac đinh tac đong lau dai cua viec du hanh vu tru len te bao va mo song. Cac nha khoa hoc phat hien ra rang te bao HeLa tham chi con phan chia nhanh hon trong moi truong khong trong luc.


Phan tich = Telomerase =
Dong te bao HeLa đuoc tao ra đe su dung trong nghien cuu ung thu. Nhung te bao nay sinh soi nay no nhanh chong mot cach bat thuong, tham chi so voi cac te bao ung thu khac. Giong nhu nhieu te bao ung thu khac, te bao HeLa co phien ban hoat đong cua telomerase trong qua trinh phan chia te bao, sao chep telomere nhieu lan. Đieu nay ngan chan su rut ngan ngay cang tang cua telomere co lien quan đen lao hoa va cuoi cung la chet te bao. Bang cach nay, cac te bao se pha vo gioi han Hayflick, đo la so lan phan chia te bao gioi han ma hau het cac te bao binh thuong co the trai qua truoc khi tro thanh lao hoa. Ket qua la su phan chia te bao khong gioi han va su bat tu.


= So nhiem sac the =
Viec chuyen gen ngang tu papillomavirus 18 (HPV18) o nguoi sang te bao co tu cung cua con nguoi đa tao ra bo gen HeLa, khac voi bo gen cua Henrietta Lacks ve nhieu mat, bao gom ca so luong nhiem sac the. Te bao HeLa la te bao ung thu phan chia nhanh chong va so luong nhiem sac the thay đoi trong qua trinh hinh thanh ung thu va nuoi cay te bao. Uoc tinh hien tai (khong bao gom cac đoan rat nho) la "so luong nhiem sac the sieu tam boi (3n+)" co nghia la tong so 76 đen 80 nhiem sac the (chu khong phai so luong luong boi binh thuong la 46) voi 22–25 nhiem sac the bat thuong ve dong vo tinh, đuoc goi la "nhiem sac the đac trung HeLa". Cac nhiem sac the đac trung co the đuoc lay tu nhieu nhiem sac the ban đau, tao ra so luong tom tat đay thach thuc dua tren cach đanh so ban đau. Cac nha nghien cuu cung đa luu y rang nhung kieu nhan bat thuong nay co the on đinh đen muc nao. Cac nghien cuu ket hop phuong phap phan tich nhiem sac the quang pho, FISH va cac ky thuat te bao hoc thong thuong cho thay nhung sai lech nhiem sac the đuoc phat hien co the la đai dien cua ung thu bieu mo co tu cung tien trien va co the đa hien dien trong khoi u nguyen phat, vi bo gen HeLa van on đinh ngay ca sau nhieu nam tiep tuc nuoi cay.


= Trinh tu bo gen hoan chinh =
Bo gen hoan chinh cua te bao HeLa đa đuoc giai trinh tu va cong bo vao ngay 11 thang 3 nam 2013 ma gia đinh Lacks khong he hay biet. Gia đinh đa neu len moi lo ngai nen cac tac gia đa tu nguyen tu choi quyen truy cap vao du lieu trinh tu. Jay Shendure đa dan đau mot du an giai trinh tu HeLa tai Đai hoc Washington, du an nay đa tao ra mot bai bao khoa hoc đa đuoc chap nhan xuat ban vao thang 3 nam 2013 – nhung bai bao đo cung bi hoan lai trong khi nhung lo ngai ve quyen rieng tu cua gia đinh Lacks đang đuoc giai quyet. Vao ngay 7 thang 8 nam 2013, giam đoc Vien Y te Quoc gia la Francis Collins đa cong bo chinh sach truy cap co kiem soat vao bo gen cua dong te bao dua tren thoa thuan đat đuoc sau ba cuoc gap voi gia đinh Lacks. Mot uy ban truy cap du lieu se xem xet cac yeu cau cua cac nha nghien cuu ve quyen truy cap vao trinh tu bo gen theo tieu chi nghien cuu danh cho nghien cuu y hoc va nguoi dung se tuan thu cac đieu khoan trong Thoa thuan su dung du lieu bo gen HeLa, trong đo bao gom tat ca cac nha nghien cuu do Vien Y te Quoc gia tai tro se gui du lieu vao mot co so du lieu duy nhat đe chia se trong tuong lai. Uy ban bao gom 6 thanh vien bao gom cac đai dien tu cac linh vuc y te, khoa hoc va đao đuc sinh hoc, cung nhu hai thanh vien cua gia đinh Lacks. Trong mot cuoc phong van, Collins ca ngoi su san long cua gia đinh Lacks khi tham gia vao tinh huong buoc ho phai ganh chiu nay. Ong mo ta toan bo trai nghiem voi ho la "manh me", noi rang no tap hop "khoa hoc, lich su khoa hoc va cac moi quan tam ve đao đuc" theo mot cach đoc đao.


Su o nhiem Te bao HeLa đoi khi kho kiem soat vi chung thich nghi voi su phat trien trong đia nuoi cay mo voi kha nang xam lan va canh tranh voi cac dong te bao khac. Thong qua viec bao tri khong đung cach, chung đa lam o nhiem cac te bao nuoi cay khac trong cung phong thi nghiem, can tro nghien cuu sinh hoc va buoc cac nha nghien cuu phai tuyen bo nhieu ket qua khong đung. Muc đo o nhiem te bao HeLa giua cac loai te bao khac van chua đuoc biet ro vi rat it nha nghien cuu kiem tra danh tinh hoac đo tinh khiet cua cac dong te bao đa đuoc thiet lap. Nguoi ta đa chung minh rang mot phan đang ke cac dong te bao in vitro bi nhiem te bao HeLa; uoc tinh dao đong tu 10% đen 20%. Quan sat nay cho thay rang bat ky dong te bao nao cung co the de bi nhiem ban o mot muc đo nao đo. Stanley Michael Gartler (1967) va Walter Nelson-Rees (1975) la nhung nguoi đau tien cong bo ve su lay nhiem cua cac dong te bao khac nhau boi HeLa. Gartler luu y rang "Voi su mo rong lien tuc cua cong nghe nuoi cay te bao, gan nhu chac chan rang ca o nhiem giua cac loai va trong cung loai se xay ra."
O nhiem te bao HeLa đa tro thanh mot van đe pho bien tren toan the gioi - anh huong đen ca phong thi nghiem cua nhieu bac si, nha khoa hoc va nha nghien cuu noi tieng, bao gom ca Jonas Salk. Van đe o nhiem HeLa cung gop phan gay ra cang thang trong Chien tranh Lanh. Lien Xo va Hoa Ky đa bat đau hop tac trong cuoc chien chong ung thu do Tong thong Richard Nixon phat đong, chi đe phat hien ra rang cac te bao đuoc trao đoi đa bi nhiem HeLa.
Thay vi tap trung vao cach giai quyet van đe o nhiem te bao HeLa, nhieu nha khoa hoc va tac gia khoa hoc tiep tuc ghi nhan van đe nay đon gian la van đe o nhiem - khong phai do loi hoac thieu sot cua con nguoi ma do ban chat cung ran, sinh soi nay no qua manh cua HeLa. Du lieu gan đay cho thay o nhiem cheo van la mot van đe lon đang dien ra voi nuoi cay te bao hien đai. Uy ban Xac thuc Dong Te bao Quoc te (ICLAC) luu y rang nhieu truong hop xac đinh sai dong te bao la ket qua cua su lay nhiem cheo moi truong nuoi cay boi mot dong te bao phat trien nhanh hon khac. Đieu nay đat ra cau hoi ve gia tri cua nghien cuu đuoc thuc hien bang cach su dung cac dong te bao bi o nhiem, vi mot so thuoc tinh nhat đinh cua chat gay o nhiem, co the đen tu mot loai hoac mo hoan toan khac, co the đuoc phan bo sai cho dong te bao đang đuoc đieu tra.


Đe xuat loai moi HeLa đuoc nha sinh vat hoc tien hoa Leigh Van Valen mo ta nhu mot vi du ve viec tao ra mot loai moi đuong thoi, đuoc đat ten la "Helacyton gartleri", do kha nang sao chep vo thoi han va so luong nhiem sac the khong phai cua con nguoi. Loai nay đuoc đat theo ten cua nha di truyen hoc Stanley Michael Gartler, nguoi ma Van Valen cho rang đa kham pha ra "su thanh cong đang chu y cua loai nay". Lap luan cua ong ve su hinh thanh loai phu thuoc vao nhung điem sau:

Su khong tuong thich nhiem sac the cua te bao HeLa voi con nguoi.
O sinh thai cua te bao HeLa.
Kha nang ton tai va phat trien cua chung vuot xa mong muon cua nguoi nuoi cay.
HeLa co the đuoc đinh nghia la mot loai vi no co kieu nhan đo rieng.
Van Valen đe xuat ho moi la Helacytidae va chi Helacyton, cung nhu đe xuat mot loai moi cho te bao HeLa trong cung mot bai bao.
Tuy nhien, đe xuat nay chua đuoc cac nha sinh hoc tien hoa noi tieng khac cung nhu cac nha khoa hoc thuoc cac nganh khac coi trong. Lap luan cua Van Valen ve viec HeLa la mot loai moi khong đap ung cac tieu chi cho mot loai sinh san vo tinh đon bao đoc lap vi su bat on cua kieu nhan cua HeLa va viec chung thieu mot dong doi to tien nghiem ngat.


Hinh anh Trong phuong tien truyen thong Bo phim tai lieu "The Way of All Flesh" nam 1997 cua Adam Curtis giai thich lich su cua HeLa va y nghia cua no trong y hoc va xa hoi.
Mot tap phim Law & Order "Immortal" nam 2010 dua chu yeu vao cau chuyen cua Henrietta Lacks va dong HeLa, su dung cac te bao "NaRo" hu cau lam the than.
Cau chuyen ve su ra đoi cua dong HeLa cung la chu đe cua mot tap podcast Radiolab nam 2010.
HeLa la chu đe trong cuon sach xuat ban nam 2010 cua Rebecca Skloot, Cuoc đoi bat tu cua Henrietta Lacks, đieu tra boi canh lich su cua dong te bao va cach gia đinh Lacks tham gia vao viec su dung no.
Mot bo phim HBO nam 2017, Cuoc đoi bat tu cua Henrietta Lacks (phim) dua tren cuon sach cung ten. Phim co su tham gia cua Oprah Winfrey, Sylvia Grace Crim, Rocky Carroll va Renee Elise Goldsberry trong vai Henrietta Lacks. Tac gia Rebecca Skloot cung xuat hien voi tu cach la mot nhan vat trong phim do Rose Byrne the hien.


Tham khao Đoc them Hannah Landecker (2000). "Immortality, In Vitro: A History of the HeLa Cell Line". Trong Brodwin, Paul (bien tap). Biotechnology and culture: bodies, anxieties, ethics. Bloomington: Indiana University Press. tr. 53–74. ISBN 978-0-253-21428-7.
Rebecca Skloot (2010). The Immortal Life of Henrietta Lacks.


Lien ket ngoai HeLa (CCL-2 Cells) in the ATCC database
MeSH HeLa Cells
HeLa Transfection and Selection Data for HeLa Cells
Rebecca Skloot, The Immortal Life of Henrietta Lacks book website with additional features (photo/video/audio)
The Henrietta Lacks Foundation, a foundation established to, among other things, help provide scholarship funds and health insurance to Henrietta Lacks's family.
Rebecca Skloot, Cells That Save Lives are a Mother's Legacy, New York Times
"Wonder Woman: The Life, Death, and Life After Death of Henrietta Lacks, Unwitting Heroine of Modern Medical Science" by Van Smith
"What's Left of Henrietta Lacks?" by Anne Enright
"Culturing Life: How Cells Became Technologies" a book by Hannah Landecker about HeLa and the history of tissue culture.
Discussion about the taxonomic effect of creating the new taxon Helacyton.
Cell Centered Database – HeLa cell
Audio Interview with Rebecca Skloot about her book "The Immortal Life of Henrietta Lacks"
Cellosaurus entry for HeLa
The Legacy of Henrietta Lacks