Co Sao (ten tieng Anh: Miss Sao) la mot vo opera cua Đo Nhuan. Đay la vo nhac kich đau tien cua nen am nhac Viet Nam, cung la mot trong nhung tac pham tieu bieu nhat cua Đo Nhuan. Vo nhac kich đuoc sang tac vao đau thap nien 1960 trong khi Đo Nhuan đang theo hoc tai Nhac vien Tchaikovsky, sau đo đuoc cong dien lan đau nam 1965 voi Vo Bai đam nhiem vai tro đao dien.
Co Sao co noi dung noi ve mot co gai ten A Sao thuoc dan toc Thai, mot dan toc thieu so tai Viet Nam. Co mo coi cha me nen som bi che đo phong kien ruong bo, lam o nhuc. A Sao con bi vu khong la co ma ca rong trong nguoi nen co bi ep phai song trong rung. Tai đay, co gap Ha va Van, la nhung chien si giup A Sao co đuoc anh sang va ly tuong cach mang.
Trai qua 2 lan cong dien va dan dung, Co Sao bi that lac ban tong pho va đuoc con trai Đo Nhuan la Đo Hong Quan len ke hoach phuc dung. Sau gan 40 nam ke tu lan cong dien thu hai, Co Sao đa đuoc dan dung lai nhan ky niem 90 nam ngay sinh cua Đo Nhuan vao nam 2012. Voi viec phuc dung va cong dien lan thu 3, Co Sao mang nhieu y nghia voi nen am nhac Viet Nam khi lan đau co so luong lon nguoi dan noi đay đuoc xem mot loai hinh nghe thuat co tinh chat quoc te nhu opera. Nhung khuc aria trong vo nhac kich nay luon đuoc xem la "nhung thu thach" voi cac giong ca opera tai Viet Nam qua nhieu the he.


Lich su = Boi canh =
Theo nhac si Đo Hong Quan, Chu tich Hoi Nhac si Viet Nam va cung la con trai cua Đo Nhuan, Co Sao đuoc cha ong du đinh sang tac trong thoi gian ban than bi thuc dan Phap giam cam tai nha tu Son La khoang nhung nam 1941 đen 1943. Tuy vay, mai đen nhung nam đau thap nien 1960, Đo Nhuan moi thuc su sang tac Co Sao trong khi ong đang theo hoc tai Nhac vien Tchaikovsky, Lien Xo. Tac pham đuoc cong dien lan đau tai Nha hat Lon Ha Noi trong dip ky niem 20 nam Quoc khanh nuoc Viet Nam Dan chu Cong hoa va nhan đuoc su đon nhan tu cong chung. Co Sao đuoc Nha hat Giao huong nhac vu kich Viet Nam dan dung lan đau vao nam 1965. Buoi cong dien nam 1965 cua vo kich co su tham gia cua nhung giong ca opera hang đau cua Viet Nam luc bay gio: Ngoc Dau, Kim Đinh, Quy Duong, Quang Hung, Tam Trung, Le Gia Hoi, Quoc Tru, Trung Kien. Vo nhac kich cung đuoc bieu dien voi quy mo rat đo so bang 150 nhac cong. Ben canh đo, nghe si nhan dan Le Dung cung la nguoi the hien vo nhac kich mot cach "thanh cong". Đen nam 1976, vo opera cong dien lan thu hai va đuoc đoi ten thanh A Sao.
Trong lan cong dien đau, vai tro đao dien cua tac pham do Vo Bai đam nhiem, con lan tai cong dien la đao dien Van Ha. Lan thu hai cong dien đong thoi cung đuoc luu dien o cac tinh thanh pho khac tai Viet Nam nhu Nam Đinh, Hai Phong, Quang Ninh. Mot so aria trich trong cac vo nhac kich con đuoc thu thanh va phat tren song Đai Tieng noi Viet Nam, đuoc nhieu the he nghe si Viet Nam bieu dien o trong nuoc quoc te. Tinh đen nam 2000, mot so tiet muc nam trong vo nhac kich đa đuoc bieu dien tren 100 lan, la mot ky luc voi mot vo dien san khau hien đai cung nhu kich hat moi tai Viet Nam.


= That lac va phuc dung =
Thoi gian sau, vi nhieu ly do khach quan, nguyen ban ban thao sang tac cua nhac si Đo Nhuan đa bi that lac. Đo Hong Quan cho biet, ong phai phuc dung tac pham gan nhu tu đau. Ong đa than tho rang do cong tac luu tru khong tot nen ban tong pho Co Sao đa that lac, nen viec phuc dung "gan nhu la rat kho". Trong khi đo, ban ghi am hien cung chi con lai vai aria. Trong qua trinh no luc tim kiem, Đo Hong Quan đa phat hien ra ban nhap bang but chi chep tay cua cha minh nam 1960. Ong đa cung voi nhac si Phan Anh tien hanh khoi phuc lai toan bo ban tong pho cua Co Sao tu ban chep tay tren co so đoi chieu voi nhung gi con sot lai. Đo Hong Quan đa gap cac nghe si nam xua tung bieu dien đe xin lai tung ban tong pho nhung tiet muc ma ho đa tham gia. Sau hon mot nam, ong đa khoi phuc lai 1.000 ban tong pho tu nhung ban sang tac viet tay cua cha minh. Ong cung cho bien tap, bo sung phoi khi cho tac pham. Mot vai cong su khac cung tham gia va hoan thanh tong pho đuoc nhu von co sau khi so sanh, đoi chieu, suu tam voi nhung tu lieu cu. Sau khi đoc lai tu lieu, Đo Hong Quan đa bien tap, chinh ly, bo sung nang cao đe trinh dien bang mot ban dien moi chu khong lap lai loi dien cua hai lan đau. Trong khi đo, theo phan anh cua nhung nguoi đa đuoc xem ban dung đau tien vao nam 1965, ban tong pho moi "khong trung thanh" voi nguyen goc chep tay, ho cho rang nhieu đoan ban goc chuyen đoan khong hop ly, nhung not nhac "chua hay", ket thuc con "dai dong". Do đo, rieng phan am nhac lan phuc dung nay se co su phoi khi lai, phoi moi hoac o nhung phan quan trong cua tac pham đuoc phat trien mo rong. Tuy nhien, tac pham se mang tinh ton trong nguyen ban nen nhung đuong net chinh o kich ban goc se khong đuoc thay đoi.


= Tai cong dien =
Sau gan 40 nam ke tu lan cong dien thu hai, Co Sao đuoc dan dung lai nhan ky niem 90 nam ngay sinh cua Đo Nhuan. Hoi Nhac si Viet Nam cung Dan nhac Giao huong Viet Nam, Nha hat Nhac vu kich Viet Nam se dan dung moi cong trinh nay. Cuoi nam 2012, nhac kich Co Sao đuoc cong dien tai Nha hat Lon Ha Noi, sau đo o cac tinh Vinh Phuc, Son La, Thanh Hoa voi mot đoi ngu dan dung cac nghe si cua Nha hat Nhac vu kich nhu Pham Anh Phuong, Ha Pham Thang Long, Manh Dung, Manh Đuc, Huy Đuc, Vanh Khuyen, Manh Chung... Cac hoa si thiet ke my thuat la Hoang Ha Tung va Nguyen Son.
Đau nam 2014, vo nhac kich đa hoan thanh đuoc nguyen vong cua nhac si Đo Nhuan la to chuc cong dien o Son La vao dip ky niem 60 nam Viet Nam thang tran trong chien dich Đien Bien Phu. Đo Hong Quan cho biet, đe đua đuoc vo dien len Son La đa "gap rat nhieu kho khan, đac biet la ve co so vat chat va kinh te". Son La thoi điem nay khong co nha hat nao đu tieu chuan ma chi co mot hoi truong voi suc chua khoang 500 ghe ngoi. Do đo, đoan dien đa phai rut gon lai tu khau trang tri, he thong anh sang, cai tao san khau đen dan nhac va so luong dien vien, tu 150 dien vien đa phai giam xuong 80, đong thoi phai đieu chinh lai tat ca ve nghe thuat, tu dan hop xuong đen dan nhac va nhac cu.


Noi dung chinh Vo kich co noi dung xoay quanh A Sao, mot co gai dan toc Thai tre tuoi, mo coi cha me tu som. Co lon len o vung nui Tay Bac nhung nam truoc Cach mang thang Tam nam 1945. A Sao bi xa hoi thuc dan phong kien ruong bo va lam o nhuc. Khong loi keo đuoc, A Sao đa bi vu khong rang co co ma ca rong trong nguoi va bi ep phai song trong rung cach xa ban muong. O khu rung gan nha tu Son La, Sao đa gap Ha – mot chien si cong san bi tu đay va Van – mot can bo đang hoat đong cach mang bi mat. Nho đo, A Sao đuoc chay ra vung giai phong. Cach mang Thang Tam thanh cong, Sao gap lai Ha ben cay đao To Hieu. Đay cung la thoi điem Phap đanh chiem Nam Bo. Ho gap nhau roi chia tay nhau, nhung la đe cung buoc chung tren con đuong "ly tuong cua cach mang".


Cac man Co Sao la tac pham lon voi khoang 3 man, 3 canh va 36 tiet muc.


= Man 1 =
Bao gom phan mo đau toi tiet muc 15. Sao la co gai dan toc Thai mo coi cha me tu nho, vi so phan dan lang ruong ray nen phai xa lanh lang xom song trong rung. Van la mot can bo lien lac cach mang đang bi truy đuoi đuoc Sao cho tron trong nha roi tim cach đanh lua Xai, No (hai tay sai cua mu Su) nham cuu Van thoat nan. Sao to ra đau kho va tui nhuc vi bi dan lang nghi la ma ca rong roi ruong bo, xa lanh. Đuoc Van va Ha (cung la chien si cach mang) giup đo, Sao dan lay niem tin vao chinh ban than minh va cuoc song tuoi đep đe vuc day, nhung mot lan nua so phan khong buong tha cho co. Co bi bat coc va tong vao đoi gai xoe, tro thanh no le cho nha mu Ba quan tri chau Đeo Van Hung.


= Man 2 =
Bao gom tu tiet muc 16 đen 25. Canh tuong hien len tung top nguoi Thai, nguoi H'Mong, Kho Mu rac ruoi, met nhoc gui tung bi thoc, ngo, da ho, sung huou vao dinh quan chau nop suu, nop thue cho ten tri huyen Đeo Van Hung tan ac, hong hach. Cu Sinh la mot cu gia nguoi H'Mong đen nop quan hai ban tay trang, lap tuc bi ten quan chau sai linh đanh đap va bat giam. Than phan cac co gai xoe cung vo cung cuc kho, phai mua hat mua vui cho tang lop thong tri duoi đon roi vot. Sao may man đuoc cu Sinh cuu thoat khoi nha mu Ba va đuoc đua ve can cu cach mang. Thang 3 nam 1945, sau su kien Nhat đao chinh Phap, nhieu tu nhan chinh tri o Son La to chuc vuot nguc va cung nhan dan trong vung đau tranh gianh lai chinh quyen.


= Man 3 =
Bao gom tu tiet muc 26 đen het. Mua xuan nam 1946, mot ngay hoi mung chien thang cua nhan dan cac dan toc trong vung dien ra gan nha tu Son La. Sao, cu Sinh, On va Ha cung nhieu nam thanh nu tu cua đia phuong gap nhau tai đay. Ho nho lai nhung ky niem xua, mung đat nuoc đoi moi. Sao, Ha va Van chuan bi len đuong Nam tien cho cuoc chien tranh.


Sang tac Khi hoc viet nhac kich o Lien Xo, Co Sao đuoc Đo Nhuan lay cam hung tu cau tho "Tren đoi ngan van đieu cay đang, Cay đang chi bang mat tu do" cua Ho Chi Minh đe lam tu tuong chinh cua vo nhac kich. Đen khi ve nuoc, ong gap rut hoan thanh vo nhac kich. Trong vai thang, Đo Nhuan lam viec voi cac cong su tu chi đao nghe thuat Pham Ngoc Le đen đao dien Vo Bai, nhac si dung dan nhac Tran Quy đen nhac si dung hop xuong Đo Dung va bien đao mua Thai Ly. Vo dien con la ky niem giua ong va Thai Ly – mot ky niem nghe thuat cuoi cung cua ho tai mien Bac Viet Nam. Sau khi Co Sao cong dien ngay 9 thang 9 nam 1965, vai thang sau, Thai Ly vuot đuong Truong Son vao chien truong mien Nam. Ngoai viec la tac gia cua ca tu, kich ban, Đo Nhuan con ve phac thao bang but chi mot so canh trong vo nhac kich va ve chan dung cac nhan vat chinh theo cach nghi cua ong.


= Am nhac va nhan vat =
Trong vo nhac kich nay, ngoai hinh thuc ouverture đuoc thay bang đoc tho va hop xuong ket hop dan nhac giao huong đem, Đo Nhuan đa su dung cac hinh thuc cau truc am nhac co ban cua opera nguyen goc chau Au nhu aria, song ca, tam ca, tu ca va hop xuong. Rieng ve hat noi, ong can cu theo ngu đieu tieng Viet va cac hinh thuc ke, noi loi, đoc tho trong am nhac dan toc đe xu ly cac tinh huong am nhac khac nhau. Nhan vat A Sao la nhan vat trung tam voi tuyen nhac tru tinh, đuoc phat trien tren 2 đuong net giai đieu chinh, goi la chu đe "tu do" va chu đe "tinh yeu". Hai chu đe am nhac nay đuoc su dung theo am đieu ngu cung đi theo nhan vat A Sao xuyen suot vo kich. Hai chu đe "tu do" va "tinh yeu" xuat hien lan đau trong aria cua Sao, gan nhu đuoc giu nguyen dang, chi dich giong sang đieu khac moi khi tro lai trong song ca, tam ca. Chung con đuoc ghep noi voi nhau thanh aria moi cua nhan vat chinh.
Đe dien ta tam trang bat an cua Sao, Đo Nhuan su dung loi ket hop cac đieu thuc ngu cung khac nhau, khong đon gian theo chieu ngang nhu cac ca khuc đon thuan cua ong ma lan nay, ong long chung vao nhau. Giai đieu tuy nhieu bien am nhung van co am huong cua ngu cung nho su tron lan hai đieu thuc nam am khong ban am. Gan voi tuyen tru tinh cua Sao con co mot chuoi nhung tiet muc dien ra trong hoat canh giac mo cua co, trong đo am nhac đuoc hinh thanh chu yeu tren nhung đieu dan ca Thai. Đieu "Xoe hoa" đuoc giu nguyen dang trong bai hat ngam sao o phan đoan hoi tuong tuoi tho cua nhan vat A Sao. Bai hat nay đuoc mo rong cuong đo thanh am thanh đem hoi va nguyen goc đieu xoe Thai lai đuoc su dung lam nhac nen cho đieu mua trong mo. Giac mo ket thuc o canh A Sao cung nguoi yeu nhay mua tren đieu nhac "Inh la oi".
Chu đe cach mang giai phong con nguoi đuoc the hien ro rang nhat qua tuyen am nhac thu 2 voi am đieu tram hung, dien ta hinh anh nhung nguoi tu cach mang, đai dien la nguoi yeu cua A Sao - nhan vat Ha. Theo nha phe binh am nhac Nguyen Thi Minh Chau, nhan vat Ha lay nguyen mau tu chinh Đo Nhuan, con canh tu đay o nha tu Son La lay tu chinh ki uc cua ong. Qua đo, trong tieng hat đoan tu cung co su chuyen bien nhu su chuyen bien trong sang tac ca khuc cua Đo Nhuan. Ong su dung tu net nhac mang tinh "uat han" voi mo tip quen thuoc la Fa♯ – Mi♯ – Re trong cac ca khuc thap nien 1940 cua ong cho đen tinh chat "chac khoe, tu tin va dan da" trong am đieu ngu cung.
Neu nhu tuyen am nhac thu nhat chu yeu dua vao chat lieu am nhac dan gian vung Tay Bac Viet Nam, tuyen am nhac thu hai gan voi am đieu dan ca cua dan toc Kinh thi tuyen am nhac thu ba tao hinh anh am nhac đoi lap bang mot am đieu "lai cang, meo mo, đoi khi hai huoc". Ong su dung ken phuong Tay đe mieu ta vu đieu ma quy va đieu hat cua nhung nhan vat phan dien trong vo kich. Đoan hat noi "No la con gai/Co ma ca rong..." la mot đoan hat noi tren tiet tau tho bon chu cua ten tay sai đa su dung mot cach hieu qua loi hat noi cua the loai nhac Cheo. Nhan vat Tri chau Đeo Van Hung trong vo nhac kich cung đuoc su dung mot bai ca voi loi mang tinh chat huenh hoang, bat nguon tu loi noi van quang cao cua nhung nguoi rao ban thuoc rong tren tau xe. Nhan vat mu Ba, von trong vo nhac kich la mot Me Tay cung đuoc Đo Nhuan gan cho đieu nhac vua gia nhan tu "A di đa Phat" tren net nhac meo mo lai vua cham biem trong loi noi van hat van dan gian cua Viet Nam.
Đo Nhuan đa tiep nhan ki thuat sang tac opera tu phuong Tay khi su dung hinh thuc phuc đieu fugue bon be tren hai chu đe o dan nhac đe dien ta noi buon cua nhan vat A Sao va fugue bon be tren mo tip "tram hung" trong canh đoan tu lao đong kho sai. Ong đa khong bo qua cac thu phap phuc đieu nhu co gian chu đe, nhung chu yeu van huong toi loi phat trien tu do va luoc gian ma khong sap đat theo ki thuat phuc tap, nang ne. Tinh đon gian cua vo nhac kich cung đuoc the hien trong cau truc cua cac aria, arioso, song tau, tam tau va hop xuong. Cach tu duy theo ngon ngu ca khuc đuoc duy tri khong chi trong nhung hinh thuc thanh nhac mot be va nhieu be ma con ca trong phan khi nhac.


Đanh gia Co Sao đuoc viet theo quy chuan cua nhac kich quoc te voi giong hat theo loi bel canto, hop xuong, dan nhac giao huong va mua ballet. Ngoai y nghia ve lich su, nghe thuat, điem đac biet cua vo nhac kich nay la tu cot truyen, kich ban, ca tu, am nhac, tong pho đeu do nhac si Đo Nhuan sang tac. Co Sao tong hop đuoc ca 3 phong cach am nhac cua Đo Nhuan, đo la tuyen nhac tru tinh, tram hung va hai huoc. Co Sao cung Nguoi tac tuong đa gop phan khang đinh đuoc vi the quan trong cua Đo Nhuan trong linh vuc nhac kich cua Viet Nam. Theo mot nhan đinh, xet ve gia tri nghe thuat, tong the cua vo nhac kich tuy con bieu hien "nang đau nhe đuoi" nhung van co the coi đay la mot san pham nghiem tuc, nhieu tim toi sang tao trong viec van dung ngon ngu am nhac theo huong dan toc, la thanh cong đau tien cua the loai opera tai Viet Nam.Nhung đoan hat van noi van tren am hinh tiet tau đa cho thay kha nang cua Đo Nhuan trong viec đat ve. Su tim toi trong phuong huong "dan toc hoa" ngon ngu nhac giao huong cua vo nhac kich chu yeu nam o cach chong am theo cac quang 2, 4 va 5 đe co đuoc phan đem phu hop cho giai đieu lay nguyen goc tu dan ca. Đieu nay giup tac pham tang them tinh pho cap cho vo dien truoc đoi tuong quan chung Viet Nam đuong thoi con xa la voi hinh thuc nhac kich, nhung cung lam giam đi nhieu co hoi phat trien su kich tinh bang nhung cao trao am nhac be the, huy hoang can co đuoc trong vo nhac kich.
Nghe si uu tu Ha Pham Thang Long, nguoi đam nhan vai dien nhan vat A Sao vao buoi cong dien nam 2012 đa nhan xet vo nhac kich đung voi tieu chuan cua mot vo opera thong thuong. Co cho biet ban than hat rat cao: "Đe hat đen not Si bang tieng Viet - voi am đong - la rat kho khan". Theo mot bai bao phan tich tren tap chi "Van hoa Nghe thuat" so 473, trich đoan "Em nghi sao khong ra" la mot aria mang nhieu kich tinh, tru tinh va kho the hien, đoi hoi nguoi hat phai co mot cot hoi vung chac, am thanh on đinh, biet tiet che cam xuc. Thuat ngu bel canto đa ton tai va phat trien song hanh cung san khau opera co đien phuong Tay qua nhieu the ky, nhung cung đa du nhap vao Viet Nam song song voi su ra đoi cua opera tai quoc gia nay. Theo tac gia Tran Thi Ngoc Lan, viec đua ky thuat hat cua mot ngon ngu hoan toan khac vao tieng Viet (von la ngon ngu đon am tiet) la mot qua trinh đoi hoi nhieu "cong phu, say me va sang tao". Đe phat am tieng Viet tot đoi voi giong nu cua vo nhac kich, nguoi hat can chuan bi tot viec xu ly ngon ngu, luyen lay, nhung am đem trong loi hat dan ca va nhac co truyen, cac giai đieu mang am huong dan toc co trong tac pham.


Di san Co Sao đuoc coi la tac pham opera (nhac kich) đau tien cua Viet Nam, đong thoi cung la sang tac noi bat nhat trong su nghiep am nhac cua Đo Nhuan. Tac pham đa đanh dau viec xuat hien cua nhac kich Viet Nam. Đay cung la tac pham đat nen mong cho nhac kich tai Viet Nam voi tu cach la mot tac pham am nhac kinh đien cua nen am nhac nuoc nay. Viec tai hien va phuc dung Co Sao mang nhieu y nghia voi nen am nhac nuoc nay khi lan đau nguoi dan Viet Nam đuoc xem mot loai hinh nghe thuat co tinh chat quoc te nhu opera. Nghe si nhan dan Tran Minh Ngoc cho biet ke tu sau khi Co Sao đuoc dan dung va cong dien lan đau, nhac kich Viet đa co nhung buoc chuyen minh trong hon nua the ky qua.
Theo bao VnExpress, Co Sao giong nhu mot loi tri an toi nhieu the he nguoi Viet Nam biet tran trong am nhac han lam. Nhung khuc aria trong vo nhac kich nay cung luon la nhung thu thach voi cac giong ca opera hang đau Viet Nam qua nhieu the he. Bao Nhan Dan cho rang vo nhac kich la di san cua dan toc Viet Nam đe tu hao voi the gioi. Theo nhac si Đo Hong Quan, thong qua Co Sao, khan gia co the tiep nhan va hieu đuoc mot loai hinh am nhac hoan toan xa la. Nam 2015, đao dien Huyen Nga la nguoi đua vo nhac kich Co Sao tham gia cuoc thi nghe thuat Ca mua nhac toan quoc va đoat giai đac biet, đong thoi nhan them 2 Huy chuong Vang, 2 Huy chuong Bac cho ca nhan cac nghe si tham gia.


Ghi chu Tham khao = Nguon sach =
Tu Ngoc (2000). Am nhac moi Viet Nam tien trinh va thanh tuu. Ha Noi: Vien Am nhac. OCLC 682149444.
Xuan Truong Ha (2002). Theo Bac moi mot chang đuong. Nha xuat ban Van hoa dan toc. OCLC 815978826.
Chi Phan (2004). 22 tac gia quan đoi: chuyen đoi, chuyen nghe. Thanh pho Ho Chi Minh: Nha xuat ban Thanh Nien. OCLC 57002649. Ban goc luu tru ngay 14 thang 8 nam 2022. Truy cap ngay 14 thang 8 nam 2022.
Proceedings of International Scientific Conference. Vien Am nhac. 2004.
Nguyen Thi Minh Chau (2007). Am nhac Viet Nam: tac gia - tac pham. Quyen 3. Vien Am nhac. OCLC 1223293284.
Nguyen Thuy Kha (2017). The ky am nhac Viet Nam: mot thoi đan bom. Nha xuat ban Van hoc. ISBN 9786049540943.
Nguyen Bach (2021). Tu đien giai thich thuat ngu am nhac. Thanh pho Ho Chi Minh: Nha xuat ban Tong hop Thanh pho Ho Chi Minh. ISBN 9786043353426. OCLC 1365275759.