Nguyen Tien Loi (15 thang 10 nam 1918 – 2008) la mot nha quay phim, đao dien tien phong cua nhiep anh va đien anh cach mang Viet Nam. Von la mot nha nhiep anh, ong đa đe lai nhieu chum anh tu lieu ve chien truong trong cac chien dich o mien Bac Viet Nam, đac biet la Thu đo Ha Noi. Sau khi chuyen sang nghe lam phim, ong tiep tuc mang may quay vao sau trong cac tran đia đe ghi lai nhung thuoc phim tai lieu ve cac tran đanh ac liet. Voi nhung đong gop cho nen đien anh Viet Nam, Nguyen Tien Loi khong chi đuoc nha nuoc phong tang danh hieu Nghe si uu tu, ong con nhan đuoc Giai thuong Nha nuoc ve Van hoc nghe thuat cho ca hai linh vuc nhiep anh va đien anh.


Nha nhiep anh Nguyen Tien Loi sinh ngay 15 thang 10 nam 1918 tai lang Van An, xa Đai Bang, huyen Yen Phong, tinh Ha Bac (nay la phuong Van An, thanh pho Bac Ninh, tinh Bac Ninh). Von la mot tho anh va co hieu anh o Ha Noi, ong tham gia đoi quan Tu ve Thu đo tu nam 1945, ve sau tro thanh chien si cua Trung đoan Thu Đo. Cung voi Vu Nang An, Vo An Ninh va Nguyen Ba Khoan, Nguyen Tien Loi đuoc xem la mot trong nhung nguoi linh tien phong cua nhiep anh bao chi Viet Nam thoi bay gio, đa ghi lai đuoc nhieu hinh anh quy gia trong cuoc tong khoi nghia Cach mang Thang Tam o Ha Noi. Khong chi o Ha Noi ma o cac mat tran khac, nguoi phong vien Nguyen Tien Loi cung thuong bam sau vao chien truong đe ghi lai nhung khoanh khac quan trong.


= Phong vien chien truong =
Ngay 27 thang 2 nam 1946, Trung đoan Thu Đo rut khoi Ha Noi, ong la phong vien nhiep anh tai mat tran E 54. Sau đo, ong đuoc bo nhiem phu trach Ban nhiep anh cua Đai đoan 308. Nam 1949, ong tham gia Chien dich song Thao voi tu cach phong vien chien truong va đa chup đuoc khoanh khac mot chien si xung phong vao đon Pho Rang. Buc anh nay thuong đuoc biet đen voi nhieu ten goi nhu "Tran Pho Rang", "Xung phong", hay "Xung kich". Sau chien dich, tap anh cua ong chup trong chien dich đuoc trung bay tai Ðai hoi Van nghe toan quoc lan thu nhat hop tai Viet Bac. Đay la trien lam anh đau tien đuoc to chuc o tien phuong trong giai đoan chien tranh nay.
Cung trong nam 1949, ong tiep tuc tham gia Chien dich Cao – Bac – Lang. Sau khi quan Viet Minh chien thang hai binh đoan tinh nhue Le Page va Charton cua quan đoi Phap, giai phong hoan toan cac tinh bien gioi Cao Bang, Bac Kan va Lang Son, Nguyen Tien Loi đa ghi lai nhung hinh anh chien thang cua quan đoi cung nhu nguoi dan cac dan toc thieu so. Ngay khi chien dich chua hoan toan ket thuc, nhung hinh anh chien thang đo đa đuoc trung bay trong phong trien lam cua Ban Chinh tri Su đoan 308. Đay la trien lam anh thu 2 cua Nguyen Tien Loi. Nhu nhieu đong nghiep khac, Nguyen Tien Loi đa co mat tren khap cac mat tran chien dich phia Bac, tru Chien dich Hoa Binh boi thoi điem đo ong đuoc lenh tap trung ve Đoi Co đe chuan bi chuyen sang cong tac đien anh.


= Di san =
Nhung hinh anh cua Nguyen Tien Loi ve Trung đoan Thu Đo đa đuoc in trong tap sach "Nhung nguoi quyet tu" cua nha xuat ban Ha Noi thang 12 nam 1980 va tap sach "Quyet tu đe To quoc quyet sinh" cua nha xuat ban Quan đoi nhan dan nam 2005. Nhung bo anh cua ong đuoc sap xep theo tung chu đe rieng biet: Mat tran song Lo – Lien khu III (1948–1949), Chien thang Ha Bang (1949), Nguoc dong song Thao (1948–1949), Đuong vao Đai Buc, Đai Phac. Ngoai ra, nhung tac pham nhiep anh cua ong con thuong xuat hien trong cac trien lam anh ve hinh anh nguoi linh Thu đo.
20 nam sau khi ra đoi, buc anh "Xung phong" đa gianh đuoc Huy chuong Vang trong cuoc thi anh quoc te đuoc to chuc o Cuba nhan ky niem Ngay Quoc khanh Cuba lan thu 10 (1959–1969). Va đen nam 2007, tac pham nhiep anh nay đa giup Nguyen Tien Loi nhan đuoc Giai thuong Nha nuoc ve Van hoc nghe thuat cho linh vuc nhiep anh. Ben canh đo, buc anh nay cua Nguyen Tien Loi la mot trong nhung tac pham đuoc tuyen chon đe in vao tuyen tap "Anh Viet Nam the ky XX".
Nam 2009, trong cuon Nhiep anh Ly luan Phe binh cua nha xuat ban Van hoa Thong tin, nha nhiep anh Tran Manh Thuong cho rang buc anh "Xung phong" la san pham cua viec dan dung va binh luan: "Nguyen Tien Loi dung lai canh anh bo đoi “xung phong” qua xac giac va giao thong hao nhu that tram phan tram. Buc anh mang đen cho nguoi xem cai gi đo đep hon, anh hung hon, quyet liet hon cua cuoc chien đau". Viec buc anh co phai la san pham dan dung hay khong đa gay ra nhieu tranh cai trong gioi nhiep anh, đong thoi đa co nhieu y kien phan bac nghi ngo va phan bac đanh gia nay.


Nha lam phim tai lieu Tu nam 1951, Nguyen Tien Loi bat đau chuyen sang cong tac đien anh. Cung trong nam nay, Viet Nam co bo phim hop tac quoc te đau tien mang ten Viet Nam khang chien cua đao dien nguoi Trung Quoc Xuong Hac Linh (唱鹤翎). Voi vai tro quay phim, Nguyen Tien Loi đa tham gia đoan lam phim, vua hop tac vua hoc hoi. Mot thoi gian ngan sau, ong tham gia đoan quay phim Chien thang Tay Bac cua đao dien Mai Loc. Đay la bo phim tai lieu đau tien quay bang phim nhua 35mm, co đo dai 8 cuon. So voi nhieu phim tai lieu theo phong cach phong su ngan truoc đay, Chien thang Tay Bac đa co đo dai tuong đoi cua mot tac pham tai lieu co gia tri ve noi dung va nghe thuat.
Nam 1952, phong Đien anh – Nhiep anh chuyen tu Tuyen Quang ve Đoi Co. Co quan đien anh tai Đoi Co cua chien khu Viet Bac luc bay gio chinh la noi khai sinh cua đien anh cach mang Viet Nam. Nguyen Tien Loi thuoc ban Nhiep anh cung voi mot so nha lam phim khac nhu Nguyen Hong Nghi, Phan Nghiem, Pham Van Khoa. Ngay 15 thang 3 nam 1953, Chu tich Ho Chi Minh ky Sac lenh so 147/SL quyet đinh đat phong Đien - Nhiep anh thuoc Nha Tuyen truyen va Van nghe thanh mot doanh nghiep Quoc gia lay ten Doanh nghiep quoc gia chieu bong va chup anh Viet Nam, chinh thuc khai sinh nganh Đien anh Viet Nam. 


= Chien thang Đien Bien Phu =
Cung trong khoang thoi gian nay, khi quan dan Viet Nam đang rao riet chuan bi cho Chien dich Đien Bien Phu thi nganh đien anh Viet Nam cung chuan bi luc luong đe ghi lai cuoc chien nay. Đe co đuoc bo phim tai lieu hoan chinh va cai nhin tong quan ve chien dich, rat nhieu nha lam phim tai lieu Viet Nam đa tham gia quay phim o nhieu noi khac nhau, đac biet la 2 to quay đa theo đoan quan tien sau vao Đien Bien Phu. Mot trong so đo la to 4 nguoi bao gom Nguyen Ngoc Quynh, Nguyen Quy Luc va Nguyen Van Sinh do Nguyen Tien loi lam đoi truong va đam nhiem quay phim chinh. Luc bay gio đoan quay phim chi co chiec may quay hieu Paya Bolex 16mm cua Thuy Si, loai may quay thuong đuoc dung quay trong gia đinh hay khi du lich, nhung vi khong the tim đuoc may quay co 35mm chuyen dung cho đien anh nen ho buoc phai dung loai may quay nay. Đoi quay đa bam sat tran đia suot hon 8 thang đe quay lai nhung thuoc phim tu chien truong. Nhung thuoc phim chien đau rong ra suot nhieu thang troi, ket hop voi nhung thuoc phim ve su chuan bi o hau phuong, cac cong viec chuan bi o hau can, tat ca đuoc tong hop va bien tap nen bo phim tai lieu Đien Bien Phu (hay thuong goi la Chien thang Đien Bien Phu). 
Sau khi hoan thanh, bo phim đa đuoc cong chieu rong rai o nhieu quoc gia tren the gioi va đuoc su đon nhan manh me cua khan gia. Bo phim khong chi đuoc xem la tac pham đanh dau su truong thanh cua nen đien anh cach mang, ma con la tac pham gay tieng vang đau tien đanh dau su ra đoi cua đien anh Viet Nam. Trong so thao Lich su đien anh cach mang Viet Nam xuat ban nam 1983 cua Cuc Đien anh đa đanh gia: "Chien thang Đien Bien Phu la tac pham tong ket ca mot giai đoan phat trien đau tien cua đien anh dan toc Viet Nam truong thanh trong chien đau". Neu phan lon phim tai lieu truoc đay cua Viet Nam mang đac điem cua phim phong su thi tu Chien thang Đien Bien Phu đa hinh thanh mot cau truc bai ban cua mot phim tai lieu. Đay đuoc xem la tac pham đinh cao nhat trong cuoc đoi sang tao nghe thuat cua đao dien Nguyen Tien Loi. Đen nam 1973, tai Lien hoan phim Viet Nam lan thu 2, ca Chien thang Tay Bac va Chien thang Đien Bien Phu đeu nhan đuoc Bong sen vang cho phim tai lieu nhan 20 nam thanh lap nganh đien anh Viet Nam (1953–1973). Nam 2012, bo phim tai lieu Chien thang Đien Bien Phu đa giup đao dien Nguyen Tien Loi đuoc truy tang Giai thuong Nha nuoc ve Van hoc nghe thuat cho linh vuc đien anh.
Thang 5 nam 2024, nhan dip 70 nam chien dich Đien Bien Phu, cac co quan, to chuc nha nuoc Viet Nam đa to chuc nhieu hoat đong đe ky niem chien thang nay, trong đo bao gom tuan le phim tai cac hang phim nhu Đien anh Quan đoi nhan dan, Hang phim Tai lieu va Khoa hoc Trung uong. Bo phim tai lieu Đien Bien Phu cua Nguyen Tien Loi la mot trong cac bo phim tai lieu ve Đien Bien Phu đuoc chon loc đe cong chieu tai cac tuan le phim. La mot trong nhung bo phim tai lieu đau tien ve chien dich nay, Chien thang Đien Bien Phu cung đa ra đoi tron 70 nam.


= Viet Nam tren đuong thang loi =
Ngay sau khi chien dich Đien Bien Phu ket thuc, mot đoan lam phim cua Lien Xo bao gom cac nha lam phim tai lieu Roman Lazarevich Karmen, Vladimir Semyonovich Yeshurin va Evgeny Mukhin đa sang Viet Nam đe quay bo phim tai lieu mang ten Viet Nam. Ngoai đoan lam phim đen tu Lien Xo, co cac nha lam phim Viet Nam đa tham gia vao cong tac ky thuat, trong đo co Nguyen Tien Loi cung Pham Van Khoa va Nguyen Hong Nghi. Ngoai nhung thuoc phim đuoc quay bang cach dan dung lai boi canh, bo phim con su dung nhung thuoc phim đuoc quay trong thoi gian chien dich dien ra cua cac nha quay phim Hong Nghi, Mai Loc va Nguyen Tien Loi. Ban goc cua bo phim von di la phim mau. Sau khi hoan thanh bo phim, đao dien Roman Karmen đa gui tang lai mot ban cho cac cong su nguoi Viet Nam. Nhung vi đieu kien ky thuat lam phim cua Viet Nam tai nhung nam thap nien 50 con tho so, khong the trang đuoc phim mau, nen khan gia Viet Nam chi biet đen bo phim duoi dang trang đen cung loi binh cua nha van Nguyen Đinh Thi cung ten goi Viet Nam tren đuong thang loi. Nam 2004, Đai Truyen hinh Viet Nam đa mua ban quyen ban phim mau tu Vien Luu tru phim anh - tai lieu quoc gia Lien bang Nga. Đen thang 4, phien ban mau voi cai ten chinh thuc moi đuoc phat song o Viet Nam.
Mot phan tu lieu tu đoan lam phim Viet Nam đac biet la nhung canh quay vao ngay 1 thang 1 nam 1955 khi nhan dan đon Chu tich Ho Chi Minh va Chinh phu tu chien khu Viet Bac tro ve Thu đo, va toan van bai phat bieu cua Ho Chu tich tai Quang truong Ba Đinh, đa đuoc bien tap lai tro thanh bo phim Ngay lich su. Đuoc hoan thanh tu nam 1955 nhung bo phim nay mai đen nam 2005 moi đuoc phat song lan đau tien o Viet Nam. Nhung thuoc phim nay đuoc đanh gia la co tam quan trong lon ve mat xa hoi va chinh tri, khong chi đoi voi nguoi Viet Nam ma con đoi voi hang tram nghin khan gia Lien Xo cung nhu Trung Quoc va cac nuoc dan chu nhan dan khac. Vao 10 nam sau lan đau đuoc phat song tai Viet Nam, hau truong cua bo phim moi đuoc biet đen khi đao dien Roman Karmen cho ra mat cuon sach Anh sang trong rung tham.


Đao dien phim truyen Nam 1956, Doanh nghiep quoc gia chieu bong va chup anh Viet Nam đuoc tach lam 2 bo phan la Xuong phim Viet Nam (nay la Hang phim truyen Viet Nam) va Quoc doanh phat hanh phim va chieu bong Viet Nam (nay la FAFIM Viet Nam). Nguyen Tien Loi la mot trong nhung nha lam phim gan bo voi xuong phim tu nhung ngay đau thanh lap. Nam 1959 la nam nganh đien anh Viet Nam bat đau co nhung buoc ngoat phat trien manh me voi su ra đoi cua Truong Đien anh Viet Nam, Nha may co khi đien anh, Xuong phim Hoat hoa va bup be, Xuong phim Thoi su, tai lieu Trung uong. Trong giai đoan nay, Nguyen Tien Loi bat đau chuyen sang mang phim truyen.
Bo phim truyen đau tien cua ong la Co gai cong truong san xuat nam 1960 dua tren kich ban cua nha van Kim Lan cung voi su hop tac cua nha quay phim Nguyen Đang Bay, hoa si Nguyen Nhu Huan, nhac si Van Ky va cac dien vien Đuc Luu, Mai Chau, Si Minh. Tuy nhien, đay khong phai mot bo phim truyen đuoc đanh gia cao. Nam 1963, Nguyen Tien Loi tiep tuc thuc hien bo phim truyen thu 2, Khoi trang, dua tren kich ban cua Nguyen Hoang. Đoan lam phim ngoai Nguyen Tien Loi con co đao dien Le Thieu, nha quay phim Khuong Me va Quang Tuan, hoa si Le Thanh Đuc, nhac si Hoang Van cung cac dien vien Van Hoa, Ngoc Can, Kim Thanh, Minh Đuc va Manh Linh. Đay la bo phim Viet Nam đau tien ve đe tai xi nghiep cong nghiep, cung la vai dien đau tay cua Nghe si nhan dan Minh Đuc. Mac du viec thuc hien đuoc đanh gia kha tot, nhung bo phim lai bi đanh gia thap o khau kich ban.
Nam 1967, Nguyen Tien Loi bat tay thuc hien bo phim Bien goi cung đao dien Nguyen Ngoc Trung va bien kich Hoang Tich Chi. Đay la mot bo phim 7 cuon mieu ta lai hinh anh cuoc song sinh hoat cua nguoi dan vung bien, vua tham gia san xuat, vua phai đanh tra may bay My, vua tham gia phuc vu chien đau. Tai Lien hoan phim Viet Nam lan thu 1, Bien goi la mot trong cac bo phim truyen nhan đuoc Bong sen bac.


= Cong tac quan ly =
Voi kha nang va kinh nghiem tham gia đien anh cach mang tu nhung ngay đau, nam 1971 Nguyen Tien Loi đuoc Bo Van hoa bo nhiem lam Pho Giam đoc phu trach ky thuat, Chu tich Hoi đong nghe thuat cua Xuong Phim truyen Viet Nam. Nam 1975, khi Chien dich Ho Chi Minh bung no, ong la nguoi truc tiep chi đao 4 đoan lam phim cua Xuong phim tham gia chien dich. 4 đoan lam phim nay đa lan luot cho ra đoi nhieu bo phim tai lieu gianh đuoc cac giai thuong lon nhu Thanh pho luc rang đong cua Hai Ninh gianh đuoc Bo cau vang tai Lien hoan phim Leipzig nam 1975 va Bong sen vang tai Lien hoan phim Viet Nam lan thu 4, Thang Nam – Nhung guong mat cua Đang Nhat Minh gianh đuoc Bong sen bac tai Lien hoan phim Viet Nam lan thu 4. Nam 1980, ong thuc hien bo phim truyen cuoi cung truoc khi nghi huu, bo phim san khau Song Bach Đang.
Nguyen Tien Loi qua đoi nam 2008. Ong đa đuoc trao tang danh hieu Nghe si uu tu va đuoc truy tang giai thuong Nha nuoc cho chuyen nganh đien anh vao nam 2011.


Tac pham = Phim tai lieu =


= Phim truyen =


Thanh tuu = Huan chuong =
Huan chuong Chien cong hang Ba.
Huan chuong Chien thang hang Ba.
Huan chuong Khang chien chong Phap hang Ba.
Huan chuong Khang chien chong My hang Nhat.


= Giai thuong =


Chu thich = Ghi chu =


= Tham khao =


= Nguon =


Lien ket ngoai Nguyen Tien Loi tren IMDb