Giai Nobel Van hoc (tieng Thuy Đien: Nobelpriset i litteratur) la mot trong sau giai thuong cua nhom Giai Nobel, giai đuoc trao hang nam cho mot tac gia tu bat cu quoc gia nao co, theo cach dung tu trong di chuc cua Alfred Nobel, tac pham xuat sac nhat theo khuynh huong duy tam (nguyen van tieng Thuy Đien: "den som inom litteraturen har producerat det utmarktaste i idealisk riktning"). "Tac pham" o đay co the la toan bo su nghiep sang tac cua nguoi đuoc trao giai hoac la mot so tac pham rieng biet đuoc neu trong phan ly do trao tang. Vien Han lam Thuy Đien se cong bo ten cua nguoi đoat giai vao đau thang Muoi. Đay la mot trong nam Giai Nobel thanh lap theo di chuc cua Alfred Nobel tu nam 1895. Theo truyen thong, van hoc la giai thuong cuoi cung đuoc trao tai le trao giai Nobel. Trong mot so truong hop, giai thuong se bi hoan sang nam sau, gan đay nhat la vao nam 2018 ke tu thang 5 nam 2022.


Boi canh Alfred Nobel đa quy đinh trong di chuc va di chuc cuoi cung cua ong rang tien cua ong se dung đe tao ra mot loat giai thuong cho nhung nguoi mang lai "loi ich lon nhat cho nhan loai" trong vat ly, hoa hoc, hoa binh, sinh hoc hoac y hoc, va van hoc. Mac du Nobel đa viet nhieu di chuc trong suot cuoc đoi cua ong, nhung di chuc cuoi cung đuoc viet hon mot nam truoc khi ong qua đoi va ky tai Cau lac bo Thuy Đien-Na Uy o Paris vao ngay 27 thang 11 nam 1895. Nobel đe lai 94% tong tai san 31 trieu Kronor Thuy Đien (US$198 trieu, €176 trieu vao nam 2016), đe thiet lap va ban tang nam giai thuong Nobel. Do muc đo hoai nghi xung quanh di chuc, phai đen ngay 26 thang 4 nam 1897, di chuc moi đuoc Storting (Quoc hoi Na Uy) chap thuan. Nhung nguoi thuc hien di chuc cua ong la Ragnar Sohlman va Rudolf Lilljequist, ho đa thanh lap Quy Nobel đe quan ly tai san cua Nobel va to chuc cac giai thuong.
Cac thanh vien cua Uy ban Nobel Na Uy se trao giai Giai Hoa binh ngay sau khi di chuc đuoc thong qua. Cac to chuc trao giai theo sau: Hoc vien Karolinska vao ngay 7 thang 6, Vien Han lam Thuy Đien vao ngay 9 thang 6 va Vien Han lam Khoa hoc Hoang gia Thuy Đien vao ngay 11 thang Sau. Sau đo, Quy Nobel đa đat đuoc thoa thuan ve huong dan cach thuc trao giai Nobel. Nam 1900, quy che moi đuoc thanh lap cua Quy Nobel do Vua Oscar II ban hanh. Theo di chuc cua Nobel, giai thuong van hoc nen đuoc mot "Vien han lam o Stockholm" xac đinh va đanh gia, theo cac đao luat cua Quy Nobel, đong nghia voi Vien Han lam Thuy Đien.


Thu tuc xet giai Hang nam, Vien Han lam Thuy Đien se gui cac đe nghi đe cu nhung tac gia theo ho la xung đang đuoc trao Giai Nobel Van hoc. Ngoai cac vien si cua Vien Han lam Thuy Đien thi thanh vien cua cac hoi va vien han lam van hoc, giao su van hoc va ngon ngu, nhung nguoi tung đuoc trao giai thuong nay va chu tich cac hiep hoi nha van cung đuoc quyen đe cu, tuy nhien ho khong đuoc quyen đe cu ban than.
Moi nam, co hang ngan đe nghi đuoc gui đi voi khoang 220 đe xuat se bi tra lai. Cac đe cu phai đuoc gui đen Vien truoc ngay 1 thang 2, sau đo mot uy ban se xem xet cac đe cu ky luong. Tu thang 4, Vien bat đau gioi han so ung cu xuong con khoang 20, va đen mua he thi chi con khoang 5 tac gia nam trong danh sach đe cu. Cac thang tiep theo, vien si cua Vien bat đau nghien cuu ky tac pham cua nhung ung cu vien cuoi cung nay. Cac yeu to khac cua quy trinh tuong tu nhu cac giai thuong Nobel khac. Vien Han lam Thuy Đien bao gom 18 thanh vien binh bau tron đoi va ve mat ky thuat khong đuoc phep roi khoi vien cho đen nam 2018.
Ngay 2 thang 5 nam 2018, Vua Carl XVI Gustaf đa sua đoi cac quy tac cua hoc vien va khien cac thanh vien co the tu chuc. Cac quy tac moi cung neu ro mot thanh vien khong tham gia cong viec cua hoc vien trong hon hai nam co the bi yeu cau tu chuc. Cac thanh vien cua uy ban Nobel đuoc bau trong thoi han ba nam trong so cac thanh vien cua hoc vien va cac co van chuyen gia đuoc chi đinh đac biet se ho tro ho.
Giai thuong thuong cong bo vao thang 10. Đoi khi, giai thuong đuoc cong bo nam sau cua nam đe cu, gan đay nhat la giai thuong nam 2018. Ngay 4 thang 5 nam 2018, giua nhung tranh cai xung quanh tuyen bo tan cong tinh duc, xung đot loi ich va cac quan chuc tu chuc, Vien Han lam Thuy Đien đa thong bao nguoi đoat giai nam 2018 se cong bo vao nam 2019 cung voi nguoi đoat giai nam 2019.


Tranh cai Mac du giai Nobel Van hoc đa tro thanh giai thuong van hoc danh gia nhat the gioi, Vien han lam Thuy Đien đa bi chi trich nang ne vi cach xu ly giai thuong. Nhieu tac gia đoat giai đa chim vao quen lang, trong khi nhung tac gia khac bi ban giam khao tu choi van đuoc nghien cuu va đoc rong rai. Trong Wall Street Journal, Joseph Epstein đa viet, "Co the ban khong biet, nhung ban va toi la thanh vien cua mot cau lac bo ma cac thanh vien khac bao gom Leo Tolstoy, Henry James, Anton Chekhov, Mark Twain, Henrik Ibsen, Marcel Proust, James Joyce, Joseph Conrad, Jorge Luis Borges va Vladimir Nabokov. Cau lac bo nhung nguoi khong đoat giai Nobel Van hoc. Tat ca nhung nha van nay thuc su vi đai, van con song ke tu khi giai thuong khoi xuong nam 1901 nhung khong mot ai trong so nay nhan no." Giai thuong đa "đuoc nhieu nguoi coi la mot giai thuong chinh tri - mot giai thuong hoa binh đoi lot van hoc", noi ma cac giam khao co thanh kien voi cac tac gia co thi hieu chinh tri khac voi ho. Tim Parks đa bay to su hoai nghi rang co the "cac giao su Thuy Đien so sanh mot nha tho tu Indonesia, co le mot tieu thuyet gia tu Cameroon đa dich sang tieng Anh voi , co the chi co san bang tieng Phap, va mot nguoi khac viet bang tieng Afrikaans nhung xuat ban bang tieng Đuc va tieng Ha Lan...". Tinh đen nam 2021, 16 trong so 118 nguoi nhan la nguoi goc Scandinavi. Vien han lam thuong bi cho la thien vi cac tac gia nguoi chau Au, đac biet la nguoi Thuy Đien.
Cau trich dan trong di chuc cua Nobel ve giai thuong nay đa dan đen nhieu tranh cai. Trong tieng Thuy Đien, tu id ealisk vua co the hieu la duy tam (idealistic), vua co the hieu la ly tuong (ideal). Cach giai thich cua Uy ban Nobel đa thay đoi qua nhieu nam. Trong nhung nam gan đay, đieu nay co nghia la mot loai chu nghia ly tuong bao ve nhan quyen tren quy mo rong.


= Nhung tranh cai ve viec lua chon nguoi đoat giai Nobel =

Nam 1974, ba tac gia noi tieng the gioi la Graham Greene, Vladimir Nabokov va Saul Bellow đeu đuoc đe cu, nhung giai thuong lai lot vao tay cac tac gia nguoi Thuy Đien it ten tuoi hon la Eyvind Johnson va Harry Martinson, von cung nam trong uy ban xet tang giai thuong nay. Sau đo Bellow nhan giai nam 1976 nhung Greene va Nabokov thi khong bao gio đuoc xet tang giai thuong nay nua.
Nguoi đuoc tang Giai Nobel Van hoc nam 1997 la Dario Fo thoat tien chi đuoc mot so nha phe binh coi la mot ung cu vien nhe ky vi tac gia nay thuong đuoc biet toi nhu la mot dien vien hon la mot nha van, va lai Giao hoi Cong giao Roma cung đa tung chi trich tac pham cua Fo. To bao L'Osservatore Romano cua Vatican bay to su ngac nhien truoc viec Fo đuoc chon trao giai binh luan rang "Trao giai thuong cho mot nguoi đong thoi la tac gia cua nhung tac pham đang ngo la đieu ngoai suc tuong tuong." Theo nha xuat ban cua Dario Fo o Luan Đon thi Salman Rushdie va Arthur Miller moi la nhung nguoi đuoc du đoan se gianh giai, tuy nhien nhung nha to chuc đa tuyen bo rang hai nha van nay la "qua de du đoan va qua pho bien" (too predictable, too popular).
Mot thanh vien cua Vien Han lam Thuy Đien la Knut Ahnlund, nguoi đa khong đong vai tro tich cuc trong Vien ke tu nam 1996, đa phan đoi viec lua chon nguoi đoat giai nam 2004 la Elfriede Jelinek; Ahnlund tu chuc, cao buoc rang viec chon Jelinek đa gay ra "thiet hai khong the khac phuc" đoi voi danh tieng cua giai thuong.
Viec lua chon Harold Pinter cho giai thuong nam 2005 đa bi tri hoan vai ngay, ro rang la do Ahnlund tu chuc, va dan đen nhung suy đoan moi ve viec co "yeu to chinh tri" trong viec trao giai cua Vien Han lam Thuy Đien. Mac du Pinter khong the truc tiep thuyet trinh ve giai Nobel vi suc khoe yeu, nhung ong ay đa truyen đat no tu mot phong thu truyen hinh tren video đuoc chieu tren man hinh cho khan gia tai Hoc vien Thuy Đien, o Stockholm. Y kien ​​cua ong đa la nguon goc cua nhieu binh luan va tranh luan. Van đe ve "lap truong chinh tri" cua ho cung đuoc neu ra đe đap lai viec trao giai Nobel Van hoc cho Orhan Pamuk va Doris Lessing lan luot vao nam 2006 va 2007.
Trong nhung nam gan đay, Bob Dylan nhan Giai Nobel Van hoc 2016 va Peter Handke cho Giai Nobel Van hoc 2019 đa bi chi trich nang ne.


= Tranh cai ve thanh vien hoi đong Vien Han lam Thuy Đien =
Tu cach thanh vien trong hoc vien bao gom 18 thanh vien, ve mat ky thuat la thanh vien tron đoi. Cho đen nam 2018, cac thanh vien khong đuoc phep roi đi, mac du ho co the tu choi tham gia. Đoi voi cac thanh vien khong tham gia, ghe hoi đong quan tri cua ho se bi bo trong cho đen khi ho qua đoi. So đai bieu quy đinh la muoi hai thanh vien tich cuc/tham gia.
Nam 1989, ba thanh vien, trong đo co cuu thu ky thuong truc Lars Gyllensten, đa tu chuc đe phan đoi sau khi hoc vien tu choi to cao Ayatollah Ruhollah Khomeini vi đa keu goi am sat Salman Rushdie, tac gia cua The Satanic Verses (Nhung van tho cua quy Satan). Thanh vien thu tu la Knut Ahnlund quyet đinh o lai vien, nhung sau đo tu choi tham gia vao cong viec cua ho va tu chuc vao nam 2005 đe phan đoi giai Nobel Van hoc đuoc trao cho Elfriede Jelinek. Theo Ahnlund, quyet đinh trao giai cho Jelinek đa lam hong gia tri cua giai Nobel Van hoc trong mot thoi gian dai.


 Tranh cai va huy giai 2018  Thang 4 nam 2018, ba thanh vien cua hoi đong đa tu chuc sau cuoc đieu tra ve hanh vi sai trai tinh duc lien quan đen tac gia Jean-Claude Arnault, nguoi đa ket hon voi Katarina Frostenson, mot thanh vien trong hoi đong. Arnault bi it nhat 18 phu nu cao buoc tan cong va quay roi tinh duc. Ong va vo cung bi buoc toi tiet lo ten cua nhung nguoi nhan giai thuong it nhat bay lan đe ban be kiem loi tu cac vu ca cuoc. Ong phu nhan moi cao buoc, mac du sau đo bi ket toi hiep dam va nhan an hai nam sau thang tu giam.  Sara Danius, thu ky hoi đong quan tri, đa thue mot cong ty luat đe đieu tra xem lieu Frostenson co lam ro ri thong tin mat hay khong va lieu Arnault co bat ky anh huong nao đen Vien hay khong, nhung khong co hanh đong phap ly nao đuoc thuc thi. Cuoc đieu tra đa gay ra su chia re trong Vien. Sau mot cuoc bo phieu loai tru thanh vien hoi đong quan tri Frostenson, ba thanh vien khac đa tu chuc đe phan đoi cac quyet đinh cua Vien. Hai cuu thu ky thuong truc la Sture Allen va Horace Engdahl goi Danius la mot lanh đao yeu kem.
Ngay 10 thang 4, Vien han lam yeu cau Danius tu chuc, nang so ghe trong len bon ghe. Mac du Vien han lam đa bo phieu chong lai viec loai bo Katarina Frostenson khoi uy ban, ba tu nguyen rut lui khoi viec vien, nang tong so ghe rut len nam nguoi. Boi vi hai ghe khac van con trong trong vu Rushdie, chi con lai 11 thanh vien tich cuc, van thieu mot nguoi so voi so đai bieu can thiet đe bo phieu thay the. Ngay 4 thang 5 nam 2018, Vien Han lam Thuy Đien thong bao viec tuyen chon se bi hoan lai cho đen nam 2019 voi hai nguoi se nhan giai. Ve mat ky thuat, van co the chon nguoi đoat giai nam 2018 vi chi can tam thanh vien tich cuc đe chon nguoi nhan. Tuy nhien, co nhung lo ngai rang vien khong đu đieu kien đe trao giai theo cach đang tin cay. Giai thuong Han lam moi ve Van hoc đuoc tao ra nhu mot giai thuong thay the chi danh cho nam 2018.
Nhieu nguoi coi vu be boi gay ton hai đen uy tin cua giai thuong va tham quyen cua no. Theo ghi nhan cua Andrew Brown cua The Guardian trong mot bai bao dai viet ve vu be boi:

"Vu be boi co yeu to cua mot bi kich, trong đo nhung nguoi đat muc tieu phuc vu van hoc va van hoa lai cay đang phat hien ra rang ho chi đang chieu chuong cac nha van va nhung nguoi xung quanh. Viec theo đuoi su xuat sac trong nghe thuat đa va phai viec theo đuoi uy tin xa hoi. Vien cu xu nhu the cac bua an trong cau lac bo cung la mot thanh tuu tuong tu nhu cai cach ma moi nguoi đuoc bau chon o đo."

Vua Carl XVI Gustaf cua Thuy Đien cho biet co the cai cach cac quy tac, bao gom ca viec đua ra quyen tu chuc đoi voi tu cach thanh vien suot đoi hien tai cua uy ban. Ngay 5 thang 3 nam 2019, co thong bao rang Giai Nobel Van hoc se mot lan nua se đuoc trao va cong bo chung cho ca nguoi đoat giai cua nam 2018 va 2019. Quyet đinh đuoc đua ra sau khi co mot so thay đoi đoi voi cau truc cua Vien Han lam Thuy Đien cung nhu viec lua chon cac thanh vien cua Uy ban Nobel, nham "[khoi phuc] niem tin vao Vien Han lam voi tu cach la mot to chuc trao giai thuong".


Danh sach nguoi đoat giai Nhung nguoi đoat giai Nobel Van hoc


Ngoai le Cho đen nay tac gia lon tuoi nhat đuoc nhan Giai Nobel Van hoc la Doris Lessing, nu nha van nguoi Anh nay đa 88 tuoi khi đuoc cong bo la nguoi nhan giai nam 2007. Con nguoi tre nhat đuoc nhan giai la Rudyard Kipling, ong 42 tuoi khi nhan giai nam 1907.
Nguoi nhan Giai Nobel Van hoc song tho nhat cho đen nay la Bertrand Russell, ong qua đoi nam 97 tuoi. Con nguoi chet tre nhat trong so nhung nguoi đoat giai la nha van Phap Albert Camus, ong qua đoi sau mot tai nan o to nam 46 tuoi, chi ba nam sau khi đuoc nhan giai Nobel.
Cho đen nay sau khi hon 100 tac gia đa đuoc trao Giai Nobel Van hoc thi moi chi co 17 phu nu đuoc nhan vinh du nay, đo la Selma Lagerlof (1909), Grazia Deledda (1926), Sigrid Undset (1928), Pearl S. Buck (1938), Gabriela Mistral (1945), Nelly Sachs (1966), Nadine Gordimer (1991), Toni Morrison (1993), Wisława Szymborska (1996) va Elfriede Jelinek (2004), Doris Lessing (2007), Herta Muller (2009), Alice Munro (2013), Svetlana Alexievich (2015), Olga Tokarczuk (2018), Louise Gluck (2020) va Annie Ernaux (2022).


Xem them Tham khao Lien ket ngoai Danh sach trao giai tren trang web chinh thuc cua Giai Nobel
Giai Nobel van chuong: bao gio minh bach, cong khai?
Huy chuong Giai Nobel Van hoc – Trang web chinh thuc cua Quy Nobel.
Minh hoa: Giai Nobel Van hoc Quoc gia 1901–2009 theo quoc tich tai thoi điem trao giai va theo quoc gia sinh. cua J. Schmidhuber (2010), Evolution of National Nobel Prize Shares in the 20th Century tai arXiv:1009.2634v1
What the Nobel Laureates Receive – Lien ket noi bat trong "Le trao giai thuong Nobel" tren trang web chinh thuc cua Quy Nobel.
"The rise of the Prize" –Bai viet cua Nilanjana Roy đe cap đen lich su cua giai thuong theo thap ky, tu thap nien 1900 đen thap nien 2000.
Giai Nobel van hoc thay the đuoc len ke hoach o Thuy Đien