Khai niem ve mot Đang Toi cao hay Thuong đe la đa dang, voi cac ten goi khac nhau phu thuoc vao cach nhin nhan cua con nguoi ve vi than nay, tu Trimurti cua An Đo giao, Waheguru cua Sikh giao, Jah cua phong trao Rastafari, cho đen Giave cua Do Thai giao, Allah cua Hoi giao, va Thien Chua Ba Ngoi cua Kito giao. Tom lai, hau nhu co bao nhieu ton giao la co bay nhieu cach giai thich ve su hien huu, ban the va cac thuoc tinh cua thuc the toi thuong nay. Tuy nhien, o đay chi đe cap đen khai niem ve Thien Chua.


So luoc Tuy thuat ngu Thien Chua (God) đuoc dung đe chi mot Đang Toi Cao, nhung lai co nhieu đinh nghia khac nhau ve Thien Chua. Nhieu he thong ton giao va triet hoc xem Thien Chua la Đang Tao Dung toan the Vu tru. Nhieu nguoi tin rang Đang Tao Hoa đang bao ton vu tru ma minh đa dung nen, trong khi nhung nguoi khac cho rang Thien Chua khong con quan tam đen the gioi sau khi Ngai hoan thanh cong cuoc sang tao. Quan điem cho rang Thien Chua khong con quan tam đen the gioi sau khi Ngai hoan thanh viec tao dung no xuat phat tu thuoc tinh Toan Nang cua Thien Chua. Do Thien Chua la Đang Toan Nang nen bat ky san pham nao ma Ngai đa hoan thanh cong viec sang tao ra no đeu đa la toan hao ngay tu luc san pham đo vua đuoc Thien Chua sang tao ra (khong can phai them hay bot cai gi cung nhu phai chinh sua, khac phuc cai gi nua). Chinh vi the, the gioi ma Chua hoan thanh cong cuoc sang tao la hoan hao ngay tu luc no vua đuoc tao thanh. Đieu nay cung đung voi thu tao con nguoi ma Thien Chua đa tao dung theo hinh anh cua Chua, rang con nguoi la mot tao vat linh thieng, cao cap nhat cua Chua va đa hoan hao bac nhat ngay tu luc con nguoi vua đuoc Thien Chua hoan thanh cong cuoc tao dung. Ket qua la, do the gioi đa toan hao nen Thien Chua khong can phai quan tam  đen the gioi nua ma chi chiem nghiem, ngam nhin thanh qua cua minh dien tien, phat trien. Luu y rang, "su toan hao" cua san pham do Chua tao dung mang tinh sieu hinh, tuc la mac du moi san pham đo đeu co khiem khuyet nhung ngay ca su khiem khuyet đo cung la mot su "hoan hao" nhin o goc đo Ban the hoc va Sieu hinh hoc do chinh tay Chua tao dung. Đoi mat voi viec tai sao nhung tao vat ma Chua tao dung van la toan hao nhung lai van đay "khiem khuyet", con nguoi la cau noi khien nhung "khiem khuyet" đo bien mat đe nhung tao vat đo la su toan hao trong toan hao bang cach cai tao no, bien đoi no phu hop hon voi the gioi va cuoc song cua loai nguoi. Đo la Thanh Y Thien Chua.
Quan điem đuoc nhieu nguoi chap nhan nhat tin rang Thien Chua la Đang Toan Nang, Đang Toan Tri va Đang Giau Long Thuong Xot, trong khi nhieu nguoi khac theo đuoi y tuong cho rang su hieu biet han hep cua con nguoi khong cho phep ho đat đen bat ky nhan thuc đay đu va chan xac nao ve Thien Chua, va mot so truyen thong than bi cho rang quyen binh cua Thien Chua la co gioi han, neu khong, ho lap luan, se khong con cho cho su lua chon cua con nguoi.
Khai niem ve mot Thien Chua duy nhat la đac điem cua Đoc than giao, du cac ton giao thuoc khuynh huong nay van chua đong y voi nhau ve mot đinh nghia chung ve Thien Chua. Nguoi ta tim thay trong mot so khai niem ve Thien Chua dau vet cua nhung no luc tim cach gan cho Thien Chua cac tinh chat, phai tinh va danh hieu cua con nguoi cung nhu tinh uu viet cua mot chung toc nao đo. Mot so khai niem mieu ta Thien Chua la Thuc The toi cao, Thuc The vinh ton va Thuc The sieu nhien, vuot len tren the gioi đa dang va bien dich.
Khai niem ve Thien Chua thuong đuoc noi ket voi cac nguyen tac ve he thong chan ly va nen đao đuc co gia tri tuyet đoi. Nhieu nguoi xem Thien Chua la mot than vi voi cac thuoc tinh đuoc hien lo, trong khi nhung nguoi khac nghi ve ngai nhu mot quyen luc than bi, mo ho va xa cach. Cung con nhieu tra van ve kha nang hien huu mot moi quan he giua Thien Chua va con nguoi, dan đen vo so cung cach khac nhau giup con nguoi tho phung hoac tim cach lam vui long Chua. Trong khi mot so nguoi tin rang khai niem ve Thien Chua cua ho la chan xac va toi hau, thi nhung nguoi khac chap nhan su kha di co nhieu đinh nghia khac nhau ve Thien Chua va tat ca đeu huong ve mot chan ly.


Than hoc Nha than hoc thuong đat cac cau hoi nhu: Ban the cua Thien Chua la gi? Tinh duy nhat cua Thien Chua co y nghia gi? Tinh nhi nguyen hoac ba ngoi, theo cach nguoi ta tin, ham y đieu gi? Thien Chua la sieu nhien hay hien huu noi tai trong thien nhien, hay la su pha tron cua ca hai? Moi quan he giua Thien Chua va vu tru cung nhu moi quan he giua Thien Chua va con nguoi xay ra nhu the nao?
Đoc than giao tin rang chi co mot Thien Chua va con nguoi phai tho phung Ngai. Thuat ngu "Thien Chua giao" dung đe chi ba ton giao cung ton tho mot Thien Chua duy nhat, la Ki-to giao, Do Thai giao va Hoi giao, tuy cung tho mot Đang nhung cach nhin nhan va cach giai thich cua moi ton giao ve Thien Chua la khac nhau. Ki-to huu tin rang Thien Chua la mot Thien Chua duy nhat, nhung ton tai trong Ba Ngoi Vi la Cha va Con va Thanh Than, Ba Ngoi la mot Thien Chua duy nhat chu khong phai co ba Chua khac nhau. Ki-to huu đong y Allah cua Hoi giao la Thien Chua cua Ki-to giao (tuy cach tho phung va nhan biet Thien Chua cua Hoi giao la khong tron ven, vi ho khong chap nhan tin vao Chua Con va Chua Thanh Than, theo quan điem Ki-to giao). Do Thai giao cung tin tho Thien Chua nhung khong chap nhan đang Messiah cua Ki-to giao, (Đuc Gie-su Ki-to) la Đuc Chua Con đong ban the voi Thien Chua. Ca Hoi giao va Do Thai giao đeu bac bo quan niem Thien Chua Ba Ngoi cua Ki-to giao, ma cho rang Thien Chua chi co mot Ngoi Vi duy nhat (thuong đuoc hieu la Chua Cha).


Cac khai niem ve Thien Chua = Do Thai giao, Ki-to giao va Hoi giao =
Ba ton giao nay tin rang Thien Chua la đang tu huu, hang huu, la đang tao hoa va đang te tri toan the vu tru. Theo quan điem nay, nhung thuoc tinh cua Thien Chua la thanh khiet (tinh tuyen va tach biet khoi toi loi), cong chinh (cong binh, ngay thang va chan that trong moi đoan xet), te tri (khong gi can tro đuoc y chi cua Chua), toan nang (khong gi ma Chua khong the lam đuoc), toan tri (khong gi ma Chua khong biet), yeu thuong, va hien dien khap moi noi.

Quan điem nay mieu ta Thien Chua la vo hinh va huu hinh, co than vi, Ngai la nguon cua moi nghia vu đao đuc, va la thuc the toi cao con nguoi co the nhan biet đuoc. Trong cac muc đo khac nhau, nhung thuoc tinh nay đuoc trinh bay boi cac hoc gia tien khoi cua Do Thai giao, Ki-to giao va Hoi giao, trong đo co Augustine, Al-Ghazali, va Maimonides.
Theo giao ly cua hau het cac giao hoi thuoc cong đong Co Đoc giao, Thien Chua la duy nhat, hien huu trong ba ngoi vi: Chua Cha, Chua Con va Chua Thanh Than (con goi la Chua Thanh Linh).


= Kinh Thanh =
Kinh Thanh Hip-ri [Hebrew] cua Do Thai giao cung la Cuu Uoc cua Ki-to giao mieu ta Thien Chua theo cac thuoc tinh sau: "Chua la Thien Chua nhan tu, thuong xot, cham gian, du dat an hue va thanh thuc, giu long đen ngan đoi, tha thu đieu gian ac, su vi pham va toi loi, nhung khong ke ke co toi la vo toi, va nhan toi to phu phat đen con chau trai ba bon đoi" (Exodus 34. 6-7).


 Thien Chua la Đang Tao hoa  Chuong đau tien cua Kinh Thanh đuoc dung đe ky thuat cong cuoc sang tao cua Thien Chua. Theo Kinh Thanh, Thien Chua tao dung vu tru. Ngoai ngai khong co su hien huu. Thien Chua tao nen moi vat, nhung chi co ngai la đang tu huu. Thien Chua sang tao vu tru ex nihila, tu su vo hinh va trong khong. Theo Kinh Thanh, Thien Chua dung nen con nguoi, va ban cho ho quyen cai quan moi loai tren đat.
Kinh Thanh cung mieu ta cac thuoc tinh cua Thien Chua nhu toan nang va toan tri.
Cuu Uoc thuong nhac đen danh hieu Chua toan nang, va giai thich "khong co đieu gi kho qua cho Ngai." (Sang 18: 14). Boi vi Thien Chua la đang tao hoa, khong co đieu gi vuot qua nang luc cua ngai, cung khong ai co đu quyen nang đe ngan can cong viec tay ngai lam.
Hai thuoc tinh toan nang va toan tri cua Thien Chua, theo mieu ta cua Kinh Thanh, lien quan mat thiet voi nhau va la mot phan trong quyen nang sang tao va bao ton vu tru. Khi to cho cac mon đo biet ve su quan phong cua Thien Chua, Chua Gie-su noi: "Ngay đen toc tren đau anh em, Nguoi cung đem ca roi." (Lc 12, 7). Mot cho khac trong Tan Uoc khang đinh thuoc tinh nay cua Thien Chua, "Chang co loai tho tao nao co the che giau đuoc truoc mat Chua, nhung tat ca đeu tran trui va phoi bay truoc mat Đang ma chung ta phai khai trinh." (Hebro 4: 13).


 Thien Chua la Đang Cuu roi  Trong Kinh Thanh, cong cuoc sang tao va cuu roi lien quan mat thiet voi nhau. Thien Chua dung nen con nguoi, yeu thuong ho, va muon ban cho ho su song đoi đoi. Theo Kinh Thanh, chuong trinh cuu roi cua Thien Chua xuat phat tu tinh yeu cua ngai, Su đo Gioan đa mieu ta "Thien Chua la tinh yeu thuong." (1 Gioan 4:8). Khi loai nguoi bat tuan, sa nga, va pham toi, ho đa xuc pham đuc cong chinh cua Thien Chua, va bi đat duoi con thinh no va su đoan phat cua ngai. Vi Thien Chua la cong chinh, su cuu roi phai thoa man su cong binh cua luat phap. Su chet cua Chua Gie-su tren cay thap tu đe đen toi thay cho loai nguoi, theo Kinh Thanh, la giai phap tron ven co the đap ung ca tinh yeu thuong va đuc cong chinh cua Thien Chua.
Tuy nhien Kinh Thanh khong mieu ta Thien Chua mot cach co he thong, lai cung cap nhung hinh anh thi vi ve moi tuong giao giua Chua va con nguoi. Theo nha thanh kinh su hoc Yehezkal Kaufmann, phat kien nen tang cua mon than hoc Kinh Thanh la trinh bay mot Thien Chua khong chi quan tam đen con nguoi ma con muon biet con nguoi co quan tam đen Chua hay khong. Hau het đeu tin rang Kinh Thanh nen đuoc xem la quan điem cua con nguoi ve Thien Chua, song nha than hoc Abraham Joshua Heschel mieu ta Thien Chua trong Kinh Thanh theo quan điem anthropopathic, theo đo Kinh Thanh nen đuoc đoc theo quan điem cua Thien Chua ve con nguoi chu khong phai quan điem cua con nguoi ve Thien Chua.
Tuong tu, Tan Uoc khong cung cap mot nen than hoc co he thong ve Thien Chua, nhung la mot nen than hoc tiem an khi day rang Thien Chua tro thanh nguoi trong than vi cua Chua Gie-su trong khi van la Thien Chua cach tron ven. Trong y nghia nay, Thien Chua tro nen mot thuc the co the nhin thay va cham đen đuoc, co the phan day va hanh đong theo mot cung cach ma con nguoi de dang cam nhan trong khi van duy tri pham cach sieu nhien va vo hinh cua Chua. Cac khai niem nay la nhung buoc triet đe tach roi khoi cac khai niem ve Thien Chua đuoc tim thay trong Kinh thanh Hip-ri [Hebrew], dan đen viec xac lap hoc thuyet Ba Ngoi.


Chu thich Xem them Thien Chua giao
Thuong đe
Ba Ngoi
Đoc than giao
Cac ton giao khoi nguon tu Abraham
Jehovah


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi God in monotheistic religions tai Wikimedia Commons
God - quan điem Co Đoc
Cheung, Vincent (2003). "Systematic Theology" Luu tru ngay 10 thang 8 nam 2007 tai Wayback Machine
Islam-info.ch (2006) Concept of God in Islam Luu tru ngay 21 thang 4 nam 2019 tai Wayback Machine.
Draye, Hani (2004). Concept of God in Islam. Truy cap 2005-06-26.
Haisch, Bernard (2006). The God Theory: Universes, Zero-Point Fields and What's Behind It All.
Jewish Literacy Luu tru ngay 19 thang 12 nam 2010 tai Wayback Machine. Truy cap 2005-06-26.
a look at the role of Questions about the Attributes of God Luu tru ngay 4 thang 8 nam 2007 tai Wayback Machine in Christian faith.
Nicholls, David (2004). DOES GOD EXIST?. Truy cap 2005-06-26.
Salgia, Amar (1997) Creator-God and Jainism Luu tru ngay 15 thang 6 nam 2006 tai Wayback Machine Retrieved 2005-10-18.
Shaivam.org (2004). Hindu Concept of God Luu tru ngay 4 thang 5 nam 2003 tai Wayback Machine. Truy cap 2005-06-26.
Who Is God? Luu tru ngay 24 thang 8 nam 2007 tai Wayback Machine from the Yoga point of view.
Schlecht, Joel (2004).* Stanford Encyclopedia of Philosophy (2004). Moral Arguments for the Existence of God. Truy cap 2005-06-26.
Stanford Encyclopedia of Philosophy (2005). God and Other Necessary Beings. Truy cap 2005-06-26.
Catholic Encyclopedia (1909). Relation of God to the Universe. Truy cap 2007-02-28.
Students of Shari'ah (2005). Proof Of Creator Luu tru ngay 27 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine. Truy cap 2005-06-26.
God and Science. A Christian approach to modern science.