Nhat thuc (tieng Anh: solar eclipse) xay ra khi Mat Trang đi qua giua Trai Đat va Mat Troi tren cung mot đuong thang va quan sat tu Trai Đat, luc đo Mat Trang che khuat hoan toan hay mot phan Mat Troi. Đieu nay chi co the xay ra tai thoi điem trang non khi nhin tu Trai Đat, luc Mat Troi bi Mat Trang che khuat va bong cua Mat Trang phu len Trai Đat. Trong luc nhat thuc toan phan, đia Mat Troi bi che khuat hoan toan. Voi nhat thuc mot phan hoac hinh khuyen, đia Mat Troi chi bi che khuat mot phan.
Neu Mat Trang co quy đao tron hoan hao, gan hon Trai Đat mot chut, va trong cung mat phang quy đao, se co nhat thuc toan phan xay ra moi lan trong mot thang. Tuy nhien, quy đao cua Mat Trang nghieng hon 5° so voi mat phang quy đao cua Trai Đat quanh Mat Troi (xem mat phang hoang đao), do vay bong cua Mat Trang luc trang non thuong khong chieu len Trai Đat. Đe hien tuong nhat thuc cung nhu nguyet thuc xay ra, Mat Trang phai đi qua mat phang quy đao cua Trai Đat. Hon nua, quy đao cua Mat Trang co hinh elip, va no thuong o đu xa Trai Đat khien cho kich co bieu kien cua no khong đu lon đe che khuat hoan toan Mat Troi luc nhat thuc. Mat phang quy đao cua Mat Trang va cua Trai Đat moi nam cat nhau tai cac điem nut len va nut xuong cua quy đao; va co it nhat la 2 va nhieu nhat la 5 lan nhat thuc xay ra trong mot nam, cung khong the co nhieu hon hai lan nhat thuc toan phan trong cung mot nam. Tuy nhien, tai mot noi cu the tren Trai Đat, hien tuong nhat thuc toan phan xay ra la rat hiem boi vi bong cua Mat Trang trong luc hien tuong nay xay ra đo len Trai Đat theo mot dai hep va trong thoi gian ngan, voi lan lau nhat khoang 7 phut (nhat thuc toan phan ngay 20 thang 7 nam 1955).
Hien tuong che khuat la hien tuong cua tu nhien. Tuy the, trong lich su co đai va quan niem cua mot so nguoi hien đai, nhat thuc thuoc ve hien tuong sieu nhien. Hien tuong nhat thuc toan phan gay ra su so hai đoi voi nguoi dan thoi co đai do thieu hieu biet ve thien van hoc, khi Mat Troi duong nhu bien mat vao ban ngay va bau troi toi đen trong vai phut.
Rat nguy hiem cho mat khi nhin truc tiep vao Mat Troi. Do vay đe quan sat hien tuong nhat thuc truc tiep can su dung cac loai kinh bao ve mat hoac quan sat gian tiep hinh anh luc nhat thuc. Nhung khi xay ra hien tuong nhat thuc toan phan, mat co the an toan quan sat hien tuong nay trong luc Mat Trang che khuat hoan toan Mat Troi. Nhung nguoi ua thich hien tuong nay thuong đi du lich đen nhung noi sap xay ra đe chung kien va chup anh.


Cac kieu nhat thuc Co bon kieu nhat thuc:

Nhat thuc toan phan xay ra khi đia toi cua Mat Trang che khuat hoan toan Mat Troi va nguoi quan sat nam trong bong toi cua Mat Trang, cho phep quan sat đuoc vang hao quang bao quanh Mat Troi hay vanh nhat hoa bang mat voi dung cu bao ve. Trong thoi gian xay ra bat ky mot lan nhat thuc nao, chi co the quan sat thay nhat thuc toan phan tu mot dai hep tren be mat Trai Đat.
Nhat thuc hinh khuyen xay ra khi Mat Troi va Mat Trang nam chinh xac tren mot đuong thang, nhung kich co bieu kien cua Mat Trang nho hon kich co bieu kien cua Mat Troi. Vi the Mat Troi van hien ra nhu mot vong đai ruc ro bao quanh Mat Trang. Thoi gian dien ra nhat thuc hinh khuyen lau hon nhat thuc toan phan nhung cung chi keo dai trong vai phut.
Nhat thuc lai la mot kieu trung gian giua nhat thuc toan phan va nhat thuc hinh khuyen. O mot so điem tren Trai Đat, no đuoc quan sat thay la nhat thuc toan phan; o nhung noi khac no lai la nhat thuc hinh khuyen. Thuat ngu chung cho nhat thuc toan phan, hinh khuyen hay nhat thuc lai la nhat thuc trung tam. Nhat thuc lai rat hiem khi xay ra.
Nhat thuc mot phan xay ra khi Mat Troi va Mat Trang khong nam chinh xac tren cung mot đuong thang, va Mat Trang chi che khuat mot phan cua Mat Troi. Hien tuong nay thuong đuoc quan sat thay o nhieu noi tren Trai Đat ben ngoai đuong đi cua nhat thuc trung tam. Tuy nhien, mot so kieu nhat thuc chi co the quan sat thay nhu la nhat thuc mot phan, khi vung bong toi (umbra) truot qua mot trong hai vung cuc Trai Đat va đuong trung tam luc nay khong cat qua be mat cua Trai Đat. Nhat thuc mot phan thuong khong co anh huong đang ke toi đo sang cua Mat Troi, vi can co đo che khuat lon hon 90% đe su toi co the nhan thay đuoc bang mat thuong. Ngay ca voi 99% đia Mat Troi bi che khuat, bong toi van khong toi hon chang vang dan dung. Tat nhien, nhat thuc mot phan (hay pha mot phan cua cac loai nhat thuc khac) van co the quan sat đuoc neu ta xem Mat Troi qua mot kinh loc toi (nen đuoc su dung đe đam bao an toan cho mat).
Khoang cach Mat Troi đen Trai Đat xap xi bang 400 lan khoang cach Mat Trang đen Trai Đat, va đuong kinh cua Mat Troi bang khoang 400 lan đuong kinh cua Mat Trang. Boi vi hai ti so nay xap xi bang nhau, khi nhin tu Trai Đat, Mat Troi va Mat Trang co kich thuoc bieu kien gan bang nhau: khoang 0,5 đo goc.
Mot loai nhat thuc khac ma Mat Troi bi che khuat boi mot hanh tinh khac ngoai Mat Trang khi nhin tu mot điem trong khong gian vu tru. Vi du, đoan du hanh vu tru Apollo 12 đa chup đuoc anh Trai Đat che khuat Mat Troi nam 1969 va tau khong gian Cassini cung chup đuoc anh Sao Tho che khuat Mat Troi nam 2006.
Quy đao cua Mat Trang quanh Trai Đat cung nhu quy đao cua Trai Đat quanh Mat Troi la hinh elip. Do vay kich co bieu kien cua Mat Troi va Mat Trang bien đoi theo vi tri tren quy đao. Đo lon cua mot lan thien thuc xac đinh bang ti so giua kich co bieu kien cua Mat Trang tren kich co bieu kien cua Mat Troi trong thoi gian xay ra thien thuc. Su kien thien thuc (bao gom nhat thuc va nguyet thuc) xay ra khi Mat Trang o gan điem can đia (điem gan Trai Đat nhat) co the tro thanh hien tuong thien thuc toan phan boi vi khi đo Mat Trang se đu lon đe che khuat hoan toan đia sang cua Mat Troi, hay quang quyen; va luc nay đo lon thien thuc co gia tri lon hon 1. Nguoc lai, su kien thien thuc xay ra khi Mat Trang o điem vien đia (điem xa Trai Đat nhat) chi co the la hien tuong thien thuc hinh khuyen boi vi khi đo Mat Trang co kich thuoc bieu kien nho hon so voi cua Mat Troi; đo lon thien thuc luc nay co gia tri nho hon 1. Trung binh, hien tuong nhat thuc hinh khuyen xay ra nhieu hon nhat thuc toan phan, boi vi Mat Trang nam kha xa Trai Đat đe co the bao phu hoan toan Mat Troi. Hien tuong nhat thuc lai xay ra khi đo lon thien thuc trong thoi gian dien ra chuyen tu gia tri nho hon 1 sang lon hon 1, do vay tai mot noi tren Trai Đat co the quan sat thay nhat thuc toan phan trong khi o nhung noi khac lai quan sat thay nhat thuc hinh khuyen.
Khoang cach tu Trai Đat đen Mat Troi thay đoi trong mot nam do quy đao elip. Đieu nay cung lam cho kich thuoc bieu kien cua Mat Troi bien đoi trong nam, nhung su bien đoi nay khong nhieu bang so voi kich thuoc bieu kien cua Mat Trang. Khi Trai Đat nam xa Mat Troi nhat vao thang 7, va neu hien tuong nhat thuc xay ra thi kha nang nhieu la hien tuong nhat thuc toan phan, trong khi neu hien tuong nhat thuc xay ra luc Trai Đat nam gan Mat Troi nhat vao thang 1 thi nhieu kha nang đo la nhat thuc hinh khuyen.


= Thuat ngu nhat thuc trung tam =

Nhat thuc trung tam la thuat ngu chung đe mieu ta cac hien tuong nhat thuc toan phan, hinh khuyen hay nhat thuc lai. Tuy nhien, đinh nghia thuat ngu nay khong hoan toan đung va bo sung them: nhat thuc trung tam la hien tuong nhat thuc xay ra khi đuong noi "tam" cua đia Mat Trang voi "tam" cua đia Mat Troi cat be mat Trai Đat. Nhung co truong hop, va rat hiem, mot phan cua vung bong toi (nguyen bong, umbra) phu len be mat Trai Đat (va do vay tao ra nhat thuc hinh khuyen hay toan phan) nhung đuong noi 2 tam khong cat be mat Trai Đat. Hien tuong nay goi la nhat thuc toan phan (hay hinh khuyen) khong trung tam. Nhat thuc khong trung tam xay ra sap toi vao ngay 29 thang 4 nam 2014 va la nhat thuc hinh khuyen. Nhat thuc khong trung tam toan phan se xay ra vao ngay 9 thang 4 nam 2043 (va nhu vay nhat thuc khong trung tam rat hiem gap!).

Nguoi ta phan chia ra 5 pha trong mot lan nhat thuc toan phan đo la:

Tiep xuc đau tien—khi ria đia Mat Trang tiep xuc chinh xac voi đia Mat Troi.
Tiep xuc lan hai—bat đau bang hieu ung vong hat Baily (anh sang Mat Troi đi qua cac khe nui tren Mat Trang do đia hinh go ghe cua no) hay con goi la hieu ung "nhan kim cuong". Gan nhu toan bo đia Mat Troi đa bi che khuat.
Mat Trang che khuat hoan toan đia Mat Troi, va chi co the quan sat thay vanh nhat hoa bao quanh no.
Tiep xuc lan ba—khi anh sang Mat Troi lan đau tien lo tro lai va bong toi cua Mat Troi dan bien mat. Mot lan nua, hien tuong nhan kim cuong co the xay ra.
Tiep xuc lan bon—khi ria đia Mat Trang tiep xuc lan cuoi cung voi đia Mat Troi va ket thuc hien tuong nhat thuc.
Tai mot noi quan sat, toan bo 5 pha nay co the keo dai trong vai gio, nhung thoi gian cho pha nhat thuc toan phan chi keo dai trong vai phut.


Tien đoan nhat thuc = Hinh hoc =

Hai hinh ben phai cho thay vi tri cua Mat Troi, Mat Trang va Trai Đat trong lan nhat thuc. O hinh thu hai va thu ba, vung mau đen nam giua Trai Đat va Mat Trang goi la vung bong toi (umbra), noi Mat Troi hoan toan bi che khuat boi Mat Trang. Vung đen nho tren be mat Trai Đat la noi co the quan sat thay nhat thuc toan phan. Pham vi rong hon mau xam la vung nua toi (penumbra), noi đung tren Trai Đat co the thay nhat thuc mot phan. Mot nguoi quan sat neu đung trong vung đoi cua vung bong toi (antumbra), co the thay nhat thuc hinh khuyen.
Quy đao cua Mat Trang nghieng khoang 5° so voi mat phang quy đao cua Trai Đat. Do đieu nay, vao luc trang non, Mat Trang thuong o phia tren hay phia duoi Mat Troi (xem them minh hoa o hinh tren). Nhat thuc chi xay ra luc trang non va khi Mat Trang nam gan cac giao điem cua mat phang hoang đao va mat phang quy đao cua no (goi la cac điem nut quy đao).
Mat Trang co quy đao elip, do vay khoang cach cua no đen Trai Đat bien thien khoang 6% so voi gia tri trung binh. Vi the ma kich thuoc bieu kien cua no cung thay đoi theo khoang cach (bien đoi khoang 13%) khi nhin tu Trai Đat, va đieu nay anh huong đen hien tuong nhat thuc toan phan hay hinh khuyen. Khoang cach giua Trai Đat va Mat Troi cung thay đoi trong nam nhung ti so tuong đoi la nho, vi vay kich thuoc bieu kien cua Mat Troi khong thay đoi nhieu. Trung binh, khi nhin tu Trai Đat, Mat Trang hien len nho hon Mat Troi, do đo phan lon nhat thuc trung tam la nhat thuc hinh khuyen. Chi khi Mat Trang đu gan Trai Đat hon so voi trung binh (gan điem can đia) thi nhat thuc toan phan xay ra. Chang han, trong giai đoan 1900 đen 1999, co tat ca 239 lan nhat thuc, gom 84 lan nhat thuc mot phan, 71 lan nhat thuc hinh khuyen, 62 lan nhat thuc toan phan, va 22 lan nhat thuc lai.

Chu ky quy đao cua Mat Trang xap xi 27,3 ngay, tinh theo nhung ngoi sao co đinh o xa. Thoi gian nay tuong ung voi thang thien van. Tuy nhien, trong thoi gian 1 thang thien van, Trai Đat cung đa di chuyen đuoc mot quang đuong tren quy đao quanh Mat Troi, khien thoi gian trung binh giua hai lan trang moi keo dai hon thang thien van, xap xi 29,5 ngay, hay chinh la chu ky giao hoi cua Mat Trang. Cac nha thien van hoc goi đay la thang giao hoi, va dua tren đo phan ra duong lich hay am lich.
Mat Trang đi tu phia nam len phia bac cua mat phang hoang đao tai điem nut len, va nguoc lai tai điem nut xuong. Tuy nhien, cac điem nut cua quy đao Mat Trang dan dan di chuyen thay đoi theo thoi gian do anh huong hap dan cua Mat Troi len chuyen đong quy đao cua Mat Trang, va cac điem nut quy đao co chu ky gan 18,6 nam Trai Đat. Su tien dich nay lam cho khoang thoi gian giua moi lan Mat Trang đi qua điem nut len ngan hon thang giao hoi. Khoang thoi gian nay đuoc cac nha thien van goi la thang giao điem thang. (xem Phuong phap tien đoan o duoi)
Mat khac do anh huong cua nhieu loan hap dan ma điem can đia cua Mat Trang cung tien đong theo thoi gian tren quy đao, va điem can đia co chu ky khoang 8,85 nam. Khoang thoi gian Mat Trang hoan thanh giua hai lan đi qua điem can đia hoi dai hon thang giao điem thang va nguoi ta goi đo la thang điem can đia.
Quy đao Mat Trang cat mat phang hoang đao tai hai điem nut cach nhau 180°. Do vay, khi nhung lan trang moi xuat hien gan cac điem nut theo chu ky trong mot nam cach nhau xap xi sau thang (173,3 ngay), luc đo co it nhat mot lan nhat thuc xay ra trong nhung thoi điem nay. Thinh thoang khi lan trang moi xuat hien đu gan mot điem nut dan đen trong hai thang lien tiep xay ra 2 hien tuong nhat thuc mot phan. Co nghia la, trong mot nam bat ky, se co it nhat 2 lan nhat thuc va nhieu nhat la 5 lan nhat thuc xay ra.
Hien tuong thien thuc chi co the xay ra khi Mat Troi nam cach mot điem nut khoang cach goc 15° đen 18°, (10° đen 12° cho hien tuong nhat thuc trung tam). Va đay la gioi han cho hien tuong thien thuc. Trong thoi gian Mat Trang tro lai điem nut (thang giao điem thang), vi tri bieu kien cua Mat Troi di chuyen trong pham vi rong 29° so voi cac điem nut. Do gioi han thien thuc co pham vi toi 18° x 2 = 36° voi điem nut N1 hoac N2 o chinh giua (24° cho nhat thuc trung tam), no mo ra co hoi cho hien tuong thien thuc mot phan xay ra (hoac nhat thuc mot phan va nhat thuc trung tam xay ra, nhung hiem hon) trong hai thang ke tiep nhau.


= Đuong đi cua bong Mat Trang va pham vi quan sat =
Trong lan nhat thuc trung tam, vung bong toi cua Mat Trang - umbra (hoac vung đoi bong toi - antumbra, trong truong hop nhat thuc hinh khuyen) di chuyen rat nhanh tu tay sang đong tren be mat Trai Đat. Trai Đat quay quanh truc tu tay sang đong, voi van toc khoang 28 km/min tai xich đao, nhung Mat Trang cung chuyen đong tren quy đao theo cung huong tu quay cua Trai Đat voi van toc 61 km/min, do vay vung bong toi (umbra) gan nhu luon luon di chuyen theo huong tay-đong tren be mat voi van toc quy đao cua Mat Trang tru đi van toc tiep tuyen cua van toc tu quay cua Trai Đat bang 33 km/min.
Be rong cua vung bong toi luc nhat thuc toan phan hay luc nhat thuc hinh khuyen phu thuoc theo khoang cach cua Mat Trang đen Trai Đat va do đo la đuong kinh bieu kien cua Mat Trang va Trai Đat. Trong nhung lan nhat thuc đac biet nhat, khi nhat thuc toan phan xay ra khi Mat Trang rat gan điem can đia, be rong (hay đuong kinh vung bong toi) cua đuong đi co the tren 250 km, va tai mot vi tri tren Trai Đat thoi gian xay ra nhat thuc toan phan keo dai tren 7 phut. Ben ngoai vung bong toi trung tam, vung quan sat thay nhat thuc mot phan co dien tich kha lon. Trung binh, vung bong toi co đuong kinh khoang 100–160 km, trong khi đuong kinh cua vung nua toi co the tren 6.400 km. (Xem them anh đong o đau bai)


= Phuong phap tien đoan =

Tu thoi co đai, som nhat tu 1350 TCN, trong đo cac nha thien van hoc Babylon (khoang 730 TCN) đa phat hien ra Mat Trang tuan theo chu ky Saros, ten goi do Edmund Halley đat, cac hien tuong thien thuc lap lai cu sau xap xi 18 nam 11 ngay 8 gio (6585d 8h). Chu ky nay do su trung hop thoi gian giua ba loai chu ky Mat Trang:

223 thang giao hoi (giua hai lan trang moi): 29,530589 ngay x 223 = 6585,3223 ngay = 6585d 07h 43m
239 thang điem can đia (giua hai lan can đia): 27,554550 ngay x 239 = 6585,5375 ngay = 6585d 12h 54m
242 thang giao điem thang (giua hai lan đi qua điem nut len): 27,212221 ngay x 242 = 6585,3575 ngay = 6585d 08h 35m
Do nhat thuc thuong xay ra nhung luc trang moi va Mat Trang gan điem nut quy đao (neu o them điem can đia thi kha nang xay ra nhat thuc toan phan), vi vay hai lan thien thuc cach nhau boi chu ky Saros co nhung tinh chat hinh hoc giong nhau. Chung xuat hien o cung mot điem nut ma Mat Trang co cung khoang cach đen Trai Đat va o cung thoi điem trong nam. Boi vi chu ky Saros khong chan ngay (du ra 8 gio), khien đieu han che lon nhat cua no đo la nhung lan nhat thuc tiep sau se xuat hien o nhung noi khac nhau tren toan cau. Luong du 1/3 ngay co nghia la Trai Đat phai quay them ~8 gio hoac them mot goc ~120º đoi voi moi chu ky. Đoi voi nhat thuc, ket qua nay lam dich chuyen đuong đi cua bong toi Mat Trang khoang ~120º ve phia tay o lan nhat thuc sau. Do đo, sau 3 chu ky Saros, nhat thuc lap lai tai cung pham vi đia ly tren Trai Đat (54 nam va 34 ngay). Dua tren chu ky Saros, neu đa biet đuoc hien tuong thien thuc xay ra tu truoc thi se tien đoan kha chinh xac hien tuong nay se xay ra trong tuong lai gan o vi tri đia ly nao.
Nam 1824, nha toan hoc va thien van hoc nguoi Đuc Friedrich Bessel đua ra phuong phap tinh moi tien đoan vi tri va thoi gian xay ra hien tuong thien thuc bang cac tham so Bessel cho theo he quy chieu cua bong Mat Trang so voi tam cua Trai Đat. Phuong phap nay rat chinh xac va la cong cu manh cung voi may tinh cho viec tien đoan cac hien tuong thien thuc khong nhung tren Trai Đat ma đoi voi ca cac hanh tinh va sao khac. Mot mat phang goi la mat phang co ban đi qua tam Trai Đat va vuong goc voi truc cua bong Mat Trang (truc noi tam Mat Troi va Mat Trang). Cac toa đo x, y va z lan luot chi theo huong đong, bac va song song voi truc cua bong Mat Trang. Cac tham so Bessel la x va y cho bong Mat Trang, l1 va l2 lan luot la ban kinh cua vung nua toi va vung bong toi tren mat phang co ban. Huong cua truc z tren thien cau đuoc cho theo hai toa đo xich vi d va goc gio μ, va goc cua đuong bao vung toi va vung nua toi so voi truc bong Mat Trang lan luot la f1 va f2. Tam tham so Bessel (x, y, l1, l2, d, μ, f1, f2) cung voi ti so ban kinh Mat Trang tren ban kinh Trai Đat k, đuoc cho theo bang in san hoac đuoc lap trinh theo nhieu chuong trinh du đoan nhat thuc va nguyet thuc. Chi tiet ve tinh toan thien thuc co thao luan tai mot so cuon chuyen khao ve lich thien van va nhat thuc.


Tan suat va thoi gian xay ra Tai mot noi tren Trai Đat, nhat thuc toan phan la mot hien tuong hiem gap. Mac du no xay ra tren hanh tinh trung binh khoang 18 thang mot lan nhat thuc toan phan,. Nguoi ta tinh đuoc hien tuong nay lap lai tai mot noi bat ky trung binh khoang tu 360 đen 410 nam. Nhat thuc toan phan keo dai trong vai phut tai tung noi bat ky, boi vi vung bong toi cua Mat Trang di chuyen ve phia tay voi toc đo tren 1700 km/h. Tai mot noi, thoi gian quan sat thay nhat thuc toan phan khong bao gio keo dai qua 7 phut 31 giay, va thuong ngan hon 5 phut: trong moi thien nien ky thuong co it hon 10 lan nhat thuc toan phan keo dai qua 7 phut. Lan gan đay nhat la nhat thuc toan phan ngay 30 thang 6 nam 1973 voi 7 phut 3 giay. Lan nay, cac nha thien van đa su dung mot may bay Concorde bay theo vet toi cua Mat Trang va quan sat đuoc nhat thuc toan phan trong thoi gian khoang 72 phut. Lan nhat thuc toan phan tiep theo co thoi gian keo dai hon 7 phut se la vao ngay 25 thang 6 nam 2150. Lan nhat thuc toan phan keo dai lau nhat trong giai đoan 8.000 nam tu 3.000 TCN đen 5.000 se xay ra vao ngay 16 thang 7 nam 2186, khi thoi gian dien ra tai mot noi đac biet vao khoang 7 phut 29 giay. Đe so sanh, lan nhat thuc toan phan lau nhat trong the ky XX la 7 phut 8 giay vao ngay 20 thang 6 nam 1955 va khong co lan nhat thuc toan phan nao keo dai tren 7 phut trong the ky XXI.
Neu ngay va thoi gian cua nhung lan nhat thuc đa biet, nguoi ta co the tien đoan nhung lan nhat thuc trong tuong lai bang su dung chu ky nhat thuc. Chu ky Saros la mot trong nhung chu ky noi tieng va chinh xac nhat ma cac nha thien van hoc co đai tung ap dung (xem o tren). Chu ky Saros bang 6.585,3 ngay (tren 18 nam), co nghia la sau moi chu ky nay mot su kien thien thuc giong het se dien ra. Nhung co su khac biet ve kinh đo đia ly bi dich chuyen khoang 120° (do du 0,3 ngay) va lech mot it ve vi đo (do đo nghieng cua mat phang quy đao Mat Trang). Chuoi Saros luon luon bat đau bang thien thuc mot phan gan mot trong hai vung cuc cua Trai Đat, sau đo dich chuyen tren toan cau thong qua nhung lan thien thuc hinh khuyen va toan phan, va ket thuc chuoi bang nhat thuc mot phan tai vung cuc đoi đinh. Chuoi Saros keo dai khoang tu 1226 đen 1550 nam voi 69 đen 87 lan thien thuc, trong đo 40 đen 60 lan la thien thuc trung tam.


= So lan trong moi nam =
Mot nam co it nhat hai lan nhat thuc va nhieu nhat nam lan nhat thuc. Tu khi ap dung lich Gregory nam 1582, cac nam co 5 lan nhat thuc xay ra đo la 1693, 1758, 1805, 1823, 1870, va 1935. Nam tiep theo se la 2206.


= Nhat thuc toan phan cuoi cung =
Nhat thuc xay ra nho cau hinh hinh hoc đac biet cua Mat Trang, Trai Đat va Mat Troi. Tuy đoi voi con nguoi o tren Trai Đat, hien tuong nhat thuc toan phan la hiem gap va ngan ngui, nhung trong hang tram trieu nam truoc trong qua khu, Mat Trang nam kha gan Trai Đat đe nhieu lan che khuat hoan toan Mat Troi giong nhu nhat thuc toan phan ngay nay; va trong mot ty nam toi no van co the che lap Mat Troi.

Do anh huong cua gia toc thuy trieu, quy đao cua Mat Trang quanh Trai Đat hien tai moi nam dich ra xa khoang 3,8 cm. Nguoi ta tinh đuoc rang trong it hon 1,4 ty nam nua, khoang cach tu no đen Trai Đat se tang them 23.500 km. Trong thoi gian nay, đuong kinh goc cua Mat Trang se giam dan, trong khi Mat Troi thi khong co su bien đoi nhieu trong 1,4 ty nam nua va do vay Mat Trang khong the hoan toan che khuat đuoc đia Mat Troi khi nhin tu Trai Đat. Đieu nay se đung khi Mat Trang o điem can đia va Trai Đat o điem vien nhat. Do vay, kha nang se khong con hien tuong nhat thuc toan phan sau 1,4 ty nam nua.


= Nhat thuc va nguyet thuc =
Nhat thuc co kha nang quan sat thay it hon nguyet thuc, mac du tren thuc te tan suat nhat thuc nhieu hon. Ly do la nguyet thuc co the quan sat thay boi mot nua so nguoi tren Trai Đat nam trong nua toi, con nhat thuc chi co the quan sat trong bong hep cua Mat Trang đo xuong Trai Đat.


Quan sat Nhin truc tiep vao quang quyen cua Mat Troi, đia sang cua Mat Troi, ngay ca trong vai giay, se lam pha huy nang ne vong mac cua mat do cuong đo anh sang manh va buc xa vo hinh phat ra tu quang quyen. Su pha huy nay lam giam thi luc, dan đen bi mu. Vong mac khong nhay voi vet đau, va hieu ung cua nguyen nhan pha huy vong mac khong cam thay đuoc trong vai gio sau đo, do vay khong co dau hieu canh bao nao cua vet thuong vong mac ma nguoi bi cam thay đuoc.

Trong nhung đieu kien thong thuong, Mat Troi rat sang va khong the quan sat truc tiep. Tuy nhien, trong thoi gian nhat thuc, voi nhieu phan Mat Troi bi che khuat, se de hon đe quan sat no voi cac dung cu bao ve mat. Thuc te, nhin vao Mat Troi trong thoi gian nhat thuc cung nguy hiem khi nhin vao no luc khong co hien tuong nay, ngoai tru trong mot thoi gian ngan cua nhat thuc toan phan, khi toan bo đia Mat Troi bi che khuat hoan toan boi Mat Trang. Canh bao: khong đuoc dung mat quan sat truc tiep đia Mat Troi thong qua bat ky mot thiet bi ho tro quang hoc nao (ong nhom, kinh thien van, hay may anh camera) vi đieu nay se lam mu mat trong vai phan giay.


= Nhat thuc mot phan va hinh khuyen =
Quan sat nhat thuc mot phan va hinh khuyen (va trong qua trinh nhat thuc toan phan khi Mat Troi khong hoan toan bi che khuat boi Mat Trang) can nhung dung cu bao ho mat hoac quan sat theo phuong phap gian tiep đe tranh hong mat. Quan sat đia Mat Troi nen su dung kinh mat quan sat nhat thuc chuyen dung đe loc bot nhung buc xa nguy hiem tu Mat Troi. Kinh ram khong an toan khi dung đe quan sat Mat Troi. Chi nen su dung nhung kinh đat tieu chuan voi thiet ke rieng cho quan sat nhat thuc truc tiep. Đac biet, voi nhung dung cu tu che nhu tu o đia mem, đia CD, phim am ban...nen tranh su dung.
Cach an toan nhat đe quan sat nhat thuc đo la quan sat đia Mat Troi mot cach gian tiep. Bang cach su dung ong nhom hoac kinh thien van voi to bia mot lo nho đat truoc kinh va chieu anh Mat Troi len mot to giay trang. Luc đo anh chieu cua Mat Troi co the quan sat an toan; ky thuat nay cung đuoc su dung đe quan sat vet đen Mat Troi. Cung can phai đe phong đe khong ai nhin truc tiep qua ong nhom hay kinh thien van. Quan sat đia Mat Troi thong qua man hinh video cua camera ghi hinh la an toan, mac du camera co the bi pha huy boi chiu tac đong truc tiep cua anh sang Mat Troi. Co the đat truoc may quay camera hoac may anh mot kinh loc sang giup bao ve cac bo CCD cua may va cho phep quan sat an toan. Can phai co ky nang thanh thuc khi đat bo kinh loc truoc may đe khong gay anh huong đen anh quan sat va tac hai toi may. Trong nhat thuc mot phan khong the quan sat thay vanh nhat hoa hoac bau troi khong toi hoan toan, phu thuoc vao dien tich đia Mat Troi bi che khuat ma co the cam nhan đuoc bau troi toi đi hay khong. Neu hon ba phan tu dien tich đia Mat Troi bi che khuat thi anh sang ban ngay se mo đi ro ret, tuy bau troi đa toi đi nhung cac vat van in bong xuong mat đat.


= Nhat thuc toan phan =

Trong luc nhat thuc toan phan, khi phan sang cua đia Mat Troi rat nho, luc nay se hinh thanh hieu ung vong hat Baily. Hieu ung nay xuat hien boi anh sang Mat Troi van đen đuoc Trai Đat do đia hinh go ghe cua be mat Mat Trang. Hien tuong nay con đuoc biet đen la hieu ung nhan kim cuong, nhung anh sang cuoi cung cua Mat Troi truoc luc nhat thuc toan phan.
Trong luc nhat thuc toan phan, Mat Troi bi che khuat hoan toan boi Mat Trang, co the nhin truc tiep hien tuong nay bang mat thuong mot cach an toan, nhung khong the tiep tuc quan sat khi giai đoan nhat thuc toan phan ket thuc. Luc nay hinh anh Mat Troi rat mo thong qua bo loc anh sang. Va co the nhin thay vanh nhat hoa bao quanh đia toi, cung nhu sac quyen, tai lua Mat Troi, hay tham chi la vet loe Mat Troi (solar flare). Cuoi pha nhat thuc toan phan, hieu ung nhan kim cuong lai xuat hien ve phia đoi dien cua đia Mat Trang.


= Chup anh =
Thu chup anh nhat thuc co the thuc hien bang cac may chup anh thong thuong. Nhung đe hien ro đia Mat Troi/Mat Trang thi can nhung camera voi thau kinh phong đai tieu cu lon (it nhat 200 mm cho camera 35 mm), va đe thu đuoc hinh anh cua đia trong hau het cac khung hinh, can mot thau kinh tieu cu lon hon (tren 500 mm). Khi ngam chinh huong thong qua kinh ngam, can phai than trong đe khong bi hong vong mac neu chang may nhin truc tiep vao Mat Troi qua ong ngam.


Lich su quan sat Cac lan nhat thuc trong lich su la mot du lieu tham chieu quy gia cho cac nha su hoc, cho phep ho suy ra ngay tuong ung voi mot su kien lich su mot cach chinh xac. Nhu lan nhat thuc 15 thang 6 nam 763 TCN đuoc nguoi Assyria ghi lai trong van tu la mot dau moc quan trong giup cac nha lich su xac đinh ro nien đai lich su can Đong. Cung co nhung ghi chep ve nhat thuc som hon trong lich su. Vua Trong Khang nha Ha, cach nay gan 4.000 nam, đa tung xu tram hai nha chiem tinh vi ho đa đoan sai ve nhat thuc. Co le đe cap ve nhat thuc som nhat đuoc ghi lai nhung chua đuoc minh chung, đo la cua nha khao co Bruce Masse, ong cho rang nhat thuc xay ra ngay 10 thang 5 nam 2807 TCN cung voi su kien mot thien thach roi xuong An Đo Duong gay ra nhung tran lut/song than huyen bi trong truyen thuyet ma đe cap đen hai su kien nay xay ra đong thoi voi nhau.
Nguoi co đai tung coi hien tuong thien thuc la điem go bao hieu sap co su kien xau trong tuong lai gan. Nha lich su Hy Lap co đai Herodotus viet rang Thales cua Miletus tien đoan se co hien tuong nhat thuc xay ra trong thoi gian chien tranh giua nguoi Medes va Lydia. Đieu nay đa khien ca hai phia ha vu khi va thoa uoc hoa binh do su kien nhat thuc xay ra. Ngay chinh xac xay ra nhat thuc van con la van đe tranh cai giua nhieu nha lich su co đai va hien đai. Mot trong nhung kha nang đo la nhat thuc ngay 28 thang 5 nam 585 TCN, co le xay ra gan song Halys o Tieu A. Mot lan nhat thuc ma Herodotus ghi lai đuoc truoc khi vua Xerxes rut lui đoan quan cua ong khi chong lai nguoi Hy Lap, ma co le vao nhung nam 480 TCN, ma John Russell Hind tinh toan rang co nhat thuc hinh khuyen xay ra tai Sardis ngay 17 thang 2 nam 478 TCN. Nguoi Ba Tu cung ghi chep lai nhat thuc mot phan vao ngay 2 thang 10 nam 480 TCN. Herodotus cung ghi lai lan nhat thuc o Sparta trong thoi gian nguoi Ba Tu xam luoc Hy Lap lan hai. Ngay xay ra nhat thuc ma ong ghi chep (1 thang 8 nam 477 TCN) lai khong phu hop chinh xac voi ngay xam luoc ma đa so cac nha su hoc hien đai chap nhan.
Ghi chep ve nhat thuc cua Trung Hoa co đai bat đau co tu 720 TCN. Nha thien van the ky thu IV TCN Thach Than (石申) đa mieu ta cach tien đoan nhat thuc bang cach su dung vi tri tuong đoi cua Mat Trang va Mat Troi. Tu tuong ve anh sang tu Mat Trang la do be mat cua no phan chieu anh sang tu Mat Troi co tu khoang the ky thu VI TCN, mac du nha triet hoc Vuong Sung (王充) đa phan đoi lap luan nay vao the ky I. Cac nha thien van Hy Lap co đai, nhu Parmenides va Aristotle, cung neu ra tu tuong cho rang Mat Trang phat sang la do phan xa anh sang Mat Troi.
Mot trong nhung gia thuyet ve chinh xac ngay thu sau Tuan Thanh, ngay ma chua Gie-su bi đong thanh gia, chinh la mot ngay xay ra nhat thuc. Gia thuyet nay chua đuoc cong nhan rong rai, va thu sau Tuan Thanh đuoc ghi lai voi le Vuot Qua ma xay ra vao luc trang tron. O Tay ban cau, co mot vai tu lieu tin cay ghi lai nhat thuc truoc nam 800, cho đen khi co su ra đoi cua cac đai quan sat A Rap va tu vien thoi trung co. Quan sat đau tien ve nhat hoa đuoc ghi lai o Constantinople nam 968.
Nguoi co đai cung đa xay dung mot so cong trinh lam noi te than cung nhu su dung đe quan sat va tien đoan hien tuong thien thuc. Stonehenge la mot cong trinh bao gom cac tang đa lon xep thanh nhung vong tron đong tam, ma nhieu nha khao co cho rang mot trong nhung cong dung cua no la su dung đe tien đoan nhat thuc.
Quan sat nhat thuc bang kinh thien van đau tien co le la vao nam 1706 tai Phap. Chin nam sau, nha thien van nguoi Anh Edmund Halley đa quan sat nhat thuc ngay 3 thang 5 nam 1715. Cho đen giua the ky XIX, nhung hieu biet khoa hoc ve Mat Troi đa tien trien them nho quan sat vanh nhat hoa trong thoi gian nhat thuc toan phan. Vanh nhat hoa đuoc phat hien đau tien trong lan nhat thuc xay ra ngay 8 thang 7 nam 1842, va buc anh đau tien ve nhat thuc toan phan chup ngay 28 thang 7 nam 1851.


Nhung quan sat khac Nhat thuc toan phan la mot co hoi hiem co đe quan sat thay vanh nhat hoa (lop ben ngoai cua khi quyen Mat Troi). Thong thuong khong the quan sat thay no do quang quyen sang hon nhieu vanh nhat hoa. Tuy theo Mat Troi vao o giai đoan hoat đong cua no, chu ky Mat Troi, ma vanh nhat hoa co the nho va đoi xung hoac lon nhung mo. Cac nha khoa hoc đa khong biet đen đieu nay neu khong quan sat thong qua nhat thuc toan phan va rat kho đe tien đoan tinh chat cua vanh nhat hoa.
Co mot hieu ung lien quan đen qua trinh xay ra nhat thuc đo la nhung dai toi, tuong tu nhu nhung dai toi o đay ho boi. Chung chi xuat hien truoc va sau nhat thuc toan phan, khi hinh anh luoi liem Mat Troi chieu xuong khi quyen va coi nhu mot nguon sang khong đong đeu theo moi huong.


= Phat hien heli co tren Mat Troi =

Trong lan quan sat nhat thuc toan phan xay ra ngay 18 thang 8 nam 1868 tai Guntur, An Đo, nha thien van hoc nguoi Phap Pierre Janssen lan đau tien thu đuoc chung cu ve vach pho cua nguyen tu heli, vach sang mau vang trong quang pho tu sac quyen cua Mat Troi. Ban đau ong cho rang vach nay la cua natri. Ngay 20 thang 10 trong cung nam, nha thien van hoc nguoi Anh Norman Lockyer cung quan sat thay vach mau vang trong quang pho Mat Troi va ong ky hieu no la vach D3 trong vach pho Fraunhofer, boi vi no nam gan vach D1 va D2 cua natri. Ong ket luan rang vach nay la cua mot nguyen to moi xuat hien tren Mat Troi va chua tim thay o Trai Đat. Lockyer cung nha hoa hoc nguoi Anh Edward Frankland đat ten cho nguyen to moi theo tieng Hy Lap cho Mat Troi la ηλιος (helios).
Nam 1882, nha vat ly Italia Luigi Palmieri lan đau tien phat hien ra heli co tren Trai Đat, thong qua vach pho D3, khi ong thuc hien phan tich dung nham tu nui lua Vesuvius.
Ngay 26 thang 3 nam 1895, nha hoa hoc Scottland Sir William Ramsay co tach đuoc heli tu khoang vat cleveite (mot loai khoang uraninit chua it hon 10% nguyen to đat hiem) bang axit. Muc đich cua Ramsay la tim kiem argon nhung sau khi tach đuoc nito va oxy tu khi thoat ra tu acid sulfuric, ong nhan thay vach mau vang trong quang pho phu hop voi vach D3 quan sat trong quang pho Mat Troi.


= Quan sat nam 1919 =

Thang 11 nam 1915, Albert Einstein hoan tat cong trinh thuyet tuong đoi rong khi ong tim ra đuoc phuong trinh truong hap dan. Trong bai bao cua minh, ong đua ra ba he qua đau tien cua thuyet tuong đoi rong, bao gom su tien đong cua điem can nhat Sao Thuy-ma gia tri tim đuoc khop voi cac quan sat truoc đo cua Urbain Le Verrier, dich chuyen đo do hap dan, va anh sang bi lech boi truong hap dan. Einstein tinh ra ket qua anh sang bi lech khoang 1,73" gap đoi gia tri ma ong tung tien đoan vao nam 1907.
Quan sat anh sang đi lech thuc hien đau tien bang cach khao sat su thay đoi vi tri cua cac ngoi sao khi chung o gan Mat Troi tren thien cau. Do anh sang Mat Troi qua sang se lam mo hinh anh cac sao, vi vay đe co the quan sat đuoc chung phai tan dung co hoi nhung lan nhat thuc toan phan. Nam 1919, tuy moi ket thuc chien tranh the gioi thu nhat, nha thien van hoc nguoi Anh Sir Arthur Eddington va cong su đa đen đao Principe thuoc chau Phi đe chup lai hinh anh cac ngoi sao - thoi điem nay cac ngoi sao thuoc chom sao Kim Nguu-trong luc nhat thuc toan phan dien ra ngay 29 thang 5. Trong khi đo mot đoan tham hiem khac cung đen Sobral, Ceara o Brasil đe thuc hien quan sat va chup anh. Bang cach so sanh vi tri bieu kien cua nhung ngoi sao, voi khi co va khong co Mat Troi luc chup anh, Arthur Eddington thong bao qua thuc anh sang bi lech theo nhu tien đoan cua Einstein. Ket qua đuoc xem la mot trong nhung tin tuc giat gan va xuat hien tren hau het cac to bao lon hoi đo. Thuc nghiem đa lam Einstein va ly thuyet tuong đoi tong quat cua ong tro len noi tieng. Khi nguoi tro ly cua ong hoi rang, neu nhu ket qua quan sat nhat thuc cua Eddington va Dyson nam 1919 la sai so voi tien đoan ly thuyet thi ong se nghi sao, Einstein đap lai rang: "Luc đo toi cam thay tiec cho Chua. Ly thuyet la đung đan hoan toan." 
Tuy nhien đo chinh xac ban đau la kha tho. Mot so nguoi đa cho rang đo lech đo đuoc la do sai so he thong va do vay ket qua cua Eddington la qua long leo, mac du nhung phan tich hien đai ve bang du lieu cua ong cho thay phan tich cua Eddington la chinh xac. Viec kiem chung đo lech anh sang đa đuoc lap lai nhieu lan trong nhung lan nhat thuc toan phan tiep theo, nhu cua đoi cac nha thien van tu Đai quan sat Lick thuc hien nam 1922 cho ket qua khop voi ket qua nam 1919, hoac cac nha thien van o Đai quan sat Yerkes quan trac nam 1953 va mot đoi cac nha khoa hoc thuoc Đai hoc Texas quan sat nhat thuc toan phan nam 1973 đeu cho ket qua nhu tien đoan cua thuyet tuong đoi tong quat.


= Di thuong hap dan =
Co mot lich su dai trong quan sat hieu ung anh huong cua hap dan lien quan đen nhat thuc, đac biet trong thoi gian xay ra nhat thuc toan phan. Nam 1954 va vao nam 1959, Maurice Allais thong bao quan sat thay su dich chuyen ky la va khong giai thich đuoc trong suot qua trinh nhat thuc toan phan. Hieu ung nay ngay nay đuoc goi la hieu ung Allais. Tuong tu, Erwin Saxl va Mildred Allen nam 1970 quan sat thay su thay đoi bat thuong trong chuyen đong cua con lac xoan, va nguoi ta goi la hieu ung Saxl.
Mot quan sat cong bo trong lan nhat thuc 1997 cua Wang va cong su goi ra kha nang ve hieu ung la chan hap dan, va day len mot cuoc tranh luan ve van đe nay. Sau đo vao nam 2002, Yang va Wang cho đang du lieu phan tich cho thay van đe cua ho van chua giai thich đuoc.


= Thien thuc va su đi ngang qua =
Ve nguyen ly, su kien xuat hien đong thoi nhat thuc va hien tuong mot hanh tinh đi ngang qua đia Mat Troi la co the. Nhung su trung hop nay la rat hiem boi vi chung xay ra trong thoi gian ngan. Su kien nhat thuc va Sao Thuy đi ngang qua đia Mat Troi xay ra đong thoi se xuat hien vao ngay 5 thang 7 nam 6757, va nhat thuc đi kem voi su đi ngang qua cua Sao Kim se xay ra vao ngay 5 thang 4 nam 15232.
Thuong gap hon, đo la su kien giao hoi cua mot hanh tinh (đac biet khong chi Sao Thuy va Sao Kim) tai thoi điem nhat thuc toan phan, khi đo hanh tinh se nhin thay o gan Mat Troi trong thoi gian nhat thuc toan phan, va khi ket thuc nhat thuc no se bi lu mo boi anh sang choi loa cua Mat Troi. Đa co thoi nguoi ta đe xuat co hanh tinh o phia trong quy đao Sao Thuy goi la hanh tinh Vulcan; nhung neu no ton tai thi cac nha thien van se quan sat thay no trong nhung lan nhat thuc toan phan hoac su kien no đi qua đia Mat Troi, va hien tai hanh tinh nay la khong ton tai.


= Chup tu ve tinh nhan tao =

Cac ve tinh nhan tao cung vuot qua đia Mat Troi khi nhin tu Trai Đat nhung khong đu lon đe gay ra hien tuong che khuat. Vi du, tai đo cao cua Tram Vu tru Quoc te mot vat the can co đuong kinh it nhat 3,35 km moi co the che khuat hoan toan đia Mat Troi. Nhung lan cac ve tinh nhan tao đi ngang qua đia la kho quan sat, boi vi chung rat nho va tac đong cua anh sang Mat Troi. Thong thuong, cac ve tinh vuot qua đia Mat Troi chi trong vai giay.
Cung co nhung buc anh quan sat ve thien thuc tu tau khong gian hay ve tinh nhan tao quay tren quy đao quanh Trai Đat. Phi hanh đoan Gemini 12 đa chup anh nhat thuc toan phan tu khong gian nam 1966. Pha nhat thuc mot phan trong lan nhat thuc toan phan ngay 11 thang 8 nam 1999 cung đuoc cac nha du hanh vu tru tren tram Mir chup lai.


Nhung lan nhat thuc gan đay va sap toi Thien thuc chi xay ra trong thoi điem Mat Troi o gan điem nut len hoac điem nut xuong cua Mat Trang khi nhin tu Trai Đat. Moi lan thien thuc cach nhau bang 1, 5 hay 6 thang giao hoi, va khoang thoi gian Mat Troi di chuyen tu điem nut nay đen điem nut kia la khoang 173,3 ngay. Chu ky nay hoi nho hon nua nam Cong lich boi vi cac điem nut cua Mat Trang cung tien đong. Nhu lap luan o tren, 223 thang giao hoi gan bang 239 thang điem can đia va 242 thang giao điem thang, hien tuong thien thuc se co cung tinh chat hinh hoc sau 223 thang giao hoi (khoang 6.585,3 ngay). Hay cac nha thien van goi đay la chu ky Saros (18 nam 11,3 ngay). Boi vi 223 thang giao hoi khong vua bang 239 thang điem can đia hay 242 thang giao điem thang, chu ky Saros khong lap vinh vien hay khong phai xay ra tai cung mot noi sau 1 chu ky nay. Moi chu ky bat đau bang nhat thuc voi bong Mat Trang phu len vung gan cuc bac hoac cuc nam Trai Đat, va nhung lan nhat thuc sau bong cua Mat Trang se tien dan ve phia cuc kia cho đen khi bong toi Mat Trang khong con phu len Trai Đat va ket thuc 1 chu ky Saros. Chu ky Saros đuoc đanh so; va hien tai la cac chu ky 117 đen 156.


Xem them Nguyet thuc
Che khuat (thien van hoc)


Chu thich Tham khao Mark Littmann; Fred Espenak; Ken Willcox (2009). Totality:Eclipses of the Sun: Eclipses of the Sun. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-157994-3.
Mobberley, Martin (2007). Total Solar Eclipses and How to Observe Them. Astronomers' Observing Guides. New York: Springer. ISBN 978-0-387-69827-4.
Steel, Duncan (1999). Eclipse: The celestial phenomenon which has changed the course of history. Luan Đon: Headline. ISBN 0-7472-7385-5.
Harrington, Philip S. (1997). Eclipse! The What, Where, When, Why and How Guide to Watching Solar and Lunar Eclipses. New York: John Wiley and Sons. ISBN 0-471-12795-7.


Lien ket ngoai Nhat thuc va nguyet thuc tai Tu đien bach khoa Viet Nam
(tieng Anh)

Eclipse (astronomy) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
NASA Eclipse Web Site
Detailed eclipse explanations and predictions, Hermit Eclipse
Eclipse Photography, Prof. Miroslav Druckmuller
Animated maps of 2009 solar eclipses Luu tru ngay 30 thang 5 nam 2009 tai Wayback Machine, Larry Koehn
Eclipse, Astronomical Association of Queensland and Science Teachers Association of Queensland
Five Millennium (−1999 to +3000) Canon of Solar Eclipses Database, Xavier M. Jubier
Animated explanation of the mechanics of a solar eclipse Luu tru ngay 25 thang 5 nam 2013 tai Wayback Machine, University of South Wales
Eclipse Image Gallery Luu tru ngay 15 thang 10 nam 2016 tai Wayback Machine, The World at Night
Ring of Fire Eclipse: 2012 Luu tru ngay 22 thang 4 nam 2014 tai Wayback Machine, Photos