Trung Hoa Dan quoc (tieng Trung: 中華民國; binh am: Zhonghua Minguo), con đuoc goi la Đai Loan (tieng Trung: 臺灣 hoac 台灣; binh am: Taiwan) hay Đai Bac Trung Hoa (tieng Trung: 中華台北 hoac 中華臺北; Han-Viet: Trung Hoa Đai Bac; binh am: Zhonghua Taibei), la mot đao quoc o Đong A. Đao Đai Loan nam o phia Tay Bac Thai Binh Duong, o giua quan đao Ryukyu cua Nhat Ban va quan đao Philippines, tach roi khoi luc đia A-Au đong thoi co đuong bien gioi tren bien giap voi Trung Quoc đai luc thong qua eo bien Đai Loan, Đai Loan co dien tich vao khoang 36.000 km², la đao lon thu 38 tren the gioi voi khoang 70% dien tich la đoi nui, vung đong bang tap trung chu yeu tai khu vuc ven bien phia tay. Do nam tai giao gioi giua khi hau can nhiet đoi va nhiet đoi nen canh quan tu nhien cung he sinh thai tuong đoi phong phu va đa nguyen. Thu đo cua Đai Loan la Đai Bac, thanh pho lon nhat la Tan Bac bao quanh Đai Bac, tong nhan khau đuoc uoc tinh vao khoang 23,5 trieu nguoi voi thanh phan chu yeu la nguoi Han, dan nhap cu đen tu Trung Quoc đai luc, Hong Kong, Đong Nam A va so it tho dan Đai Loan.
Nhung tho dan Đai Loan ban đia đa cu tru tren hon đao tu thoi ky co đai va xa hoi Đai Loan van trong trang thai nguyen thuy cho đen khi nguoi Ha Lan đen. Cac sac toc tu Quang Đong, Phuc Kien bat đau di cu toi Đai Loan voi so luong lon vao thoi ky chiem đong cua thuc dan Ha Lan va Tay Ban Nha trong giai đoan đau cua the ky 17. Nam 1661, Trinh Thanh Cong thiet lap nha nuoc đau tien cua nguoi Han tren đao va truc xuat nguoi Ha Lan. Nam 1683, nha Thanh đanh bai chinh quyen ho Trinh va sap nhap Đai Loan. Nha Thanh cat nhuong khu vuc nay cho Đe quoc Nhat Ban nam 1895 sau khi chien bai. Trung Hoa Dan Quoc lat đo nha Thanh va gianh quyen quan ly Trung Quoc đai luc nam 1911. Sau khi Nhat Ban thua tran va đau hang Đong Minh trong The chien II, Trung Hoa Dan Quoc mot lan nua gianh lai quyen kiem soat đai luc cung nhu đao Đai Loan. Sau that bai trong Noi chien Quoc-Cong, Tuong Gioi Thach cung chinh phu Trung Hoa Dan Quoc rut đen đay, con Đang Cong san do Mao Trach Đong lanh đao thanh lap Trung Quoc tai đai luc. Nhieu nam sau, do anh huong cua chien tranh Lanh, Trung Hoa Dan Quoc van đuoc nhieu quoc gia nhin nhan la đai bieu hop phap duy nhat cua Trung Quoc tai Lien Hop Quoc, đong thoi la mot thanh vien trong Hoi đong Bao an. Nam 1971, Trung Quoc gianh đuoc quyen đai dien cho Trung Quoc tai Lien Hop Quoc, Trung Hoa Dan Quoc do đo đanh mat su cong nhan quoc te tren quy mo lon.
Trong giai đoan cuoi cua the ky 20, chinh phu Trung Hoa Dan Quoc tren đao tap trung phat trien kinh te va trien khai nhieu cai cach dan chu, lay Hoc thuyet Tam Dan cua Ton Trung Son lam nong cot. Nen kinh te Đai Loan tu thap nien 1960 tro đi co su phat trien than toc, tao nen Ky tich Đai Loan. Tu thap nien 1990, Đai Loan tro thanh quoc gia phat trien. Đai Loan hien nay la trung cuong quoc va đong minh khong thuoc NATO cua Hoa Ky. Tuy nhien, chinh sach ngoai giao thu đich dua tren nguyen tac Mot Trung Quoc cua Trung Quoc đang can tro su hoi nhap cua Đai Loan.


Ten goi Co nhieu thuyet ve nguon goc ten goi nuoc "Đai Loan", trong van thu tu thoi Minh tro đi, Đai Loan cung đuoc ghi la "Đai Vien" (大員, Da yuan), Đai Vien (臺員, Tai yuan), hay Ke Lung Son (雞籠山, Ji longshan), Ke Lung (雞籠, Ji long), Bac Cang (北港, Beigang), Đong Phien (東蕃, Dong fan) "Đai Vien" bat nguon tu Taian hoac Tayan, dung đe goi nguoi ngoai lai trong ngon ngu cua nguoi Siraya tai Nam Đai Loan; nguoi Ha Lan trong thoi ky thong tri Đai Loan goi đao la Taioan, dich am (tieng Man Nam) sang chu Han la Đai Vien (大員, Da yuan), Đai Uyen (大苑, Da yuan), Đai Vien (臺員, Tai yuan), Đai Loan (大灣, Da wan) hoac Đai Oa Loan (臺窩灣, Tai wo wan), danh xung nay nguyen ban la chi phu can khu vuc An Binh, Đai Nam hien nay. Thoi ky Minh Trinh, danh xung "Đai Vien" (大員, Da yuan) bi loai bo, goi toan đao la "Đong Đo" (東都, Dongdu), "Đong Ninh" (東寧, Dong ning). Sau khi đao thuoc nha Thanh, trieu đinh đat phu Đai Loan, tu đo, "Đai Loan" chinh thuc tro thanh danh xung cho toan đao.
Nam 1554, tau buon cua nguoi Bo Đao Nha đi qua vung bien Đai Loan, thuy thu nhin tu xa thay Đai Loan rat đep nen ho vang Ilha Formosa! - co nghia la 'hon đao xinh đep'. Truoc thap nien 1950, cac quoc gia chau Au chu yeu goi Đai Loan la "Formosa".

Nam 1905, khi Ton Trung Son trieu tap hoi nghi tru bi Trung Quoc Đong minh hoi tai Nhat Ban, trong "Trung Quoc Đong minh hoi minh thu" đe xuat cuong linh "xua đuoi That Lo, khoi phuc Trung Hoa, sang lap dan quoc, binh đang ve ruong đat", đat ten cho che đo cong hoa chua đuoc thanh lap tai Trung Quoc la "Trung Hoa Dan Quoc". Ong nhan thay rang du cac che đo cong hoa đai đa so thi hanh che đo dan chu đai nghi, song đe xac lap ro rang cung nhu rieng biet nhung nguyen tac chu quyen quoc gia thuoc toan the quoc dan đong thoi huong toi tien hanh dan quyen truc tiep nhu Thuy Si va Hoa Ky đang thuc thi thi phai chon ra mot danh xung hoan chinh, nen moi chon quoc hieu la "Trung Hoa Dan Quoc".Sau khi Trung Hoa Dan Quoc doi sang Đai Loan vao nam 1949, tu thap nien 1950 đen thap nien 1960 đuoc cong đong quoc te goi la "Trung Hoa quoc gia", "Trung Hoa tu do" hay "Trung Hoa dan chu", phan biet voi "Trung Hoa đo", "Trung Hoa cong san" tuc nha nuoc cung chinh phu Trung Quoc. Sau khi quyen đai bieu cho Trung Quoc chuyen cho Đai luc theo Nghi quyet 2758 cua Đai Hoi đong Lien Hop Quoc nam 1971, "Trung Quoc" tro thanh xung ho cua cong đong quoc te voi Trung Quoc. Tai Đai Loan trong thap nien 1990, do thoi gian chia cat đa kha lau dai, chu nghia quoc gia Trung Quoc phai nhat, y thuc ve tinh chu the cua nguoi Đai Loan tang len, xa hoi cung nhu nguoi dan noi đay bat đau su dung pho bien ten goi "Đai Loan" lam quoc hieu.
Chiu anh huong tu chu truong "mot Trung Quoc" cua Trung Quoc, Trung Hoa Dan Quoc khi tham du hoat đong hoac to chuc quoc te phai su dung cac cach xung ho khac nhau; nhu "Trung Hoa Đai Bac" trong The van hoi tu nam 1984 tro đi va trong vi tri quan sat vien To chuc Y te The gioi, hay "khu vuc thue quan ca biet Đai Banh Kim Ma" trong To chuc Thuong mai The gioi. Do co chu truong chu quyen voi "toan Trung Quoc", Trung Quoc nhin nhan khu vuc Đai Loan thuoc lanh tho thong tri cua minh, cho nen đoi voi vung lanh tho nay trong cac san pham bao chi, tin tuc, truyen thong thi goi la "Đai Loan Trung Quoc", "nha đuong cuc Đai Loan" hay "khu vuc Đai Loan". Chinh phu Tran Thuy Bien trong hoan canh ngoai giao đoi sang tu xung "Đai Loan", truc tiep goi Trung Quoc la "Trung Quoc". Chinh phu Ma Anh Cuu chuyen sang đong thoi su dung goi tat "Hoa" lan "Đai", dua theo hien phap đe goi Trung Quoc la "Đai luc". Gan đay, Chinh phu cua Tong thong Thai Anh Van va Thu tuong Lai Thanh Đuc luon tuyen bo hai bo la hai vung rieng biet: Đai Loan va Trung Quoc, cu tuyet viec thong nhat duoi bat ky hinh thuc nao đong thoi bieu thi se san sang tu ve, đap tra moi đong thai quan su đen tu phia Đai luc. Khong dung lai o đo, toi đau nam 2021, chinh phu Đai Loan chinh thuc ra mat ho chieu moi cho cong dan cua minh, trong đo, thiet ke nhan manh vao ten goi Taiwan (Đai Loan) va loai bo dong chu Republic of China (Trung Hoa Dan Quoc) bang tieng Anh ra khoi trang bia cua cuon ho chieu moi (nhung van giu lai ten goi nay bang tieng Trung).


Lich su = Thoi tien su =
Đai Loan noi lien voi đai luc chau A trong thoi ky Pleistocen muon, keo dai đen khi muc nuoc bien dang len khoang 10.000 nam truoc. Phat hien nhung di cot roi rac cua loai nguoi tren đao, co nien đai tu 20.000 đen 30.000 nam truoc, cung nhu nhieu cac đo tao tac sau nay cua mot van hoa đo đa cu.
Khoang tam hon 8.000 nam truoc, nguoi Nam Đao lan đau tien đa đi đinh cu tai Đai Loan. Hau due cua ho nay đuoc goi la tho dan Đai Loan va co ngon ngu thuoc ngu he Nam Đao, mot ngu he trai rong khap Đong Nam A hai đao, Thai Binh Duong va Madagascar. Ngon ngu tho dan Đai Loan co muc đo đa dang lon hon nhieu so voi phan con lai cua he Nam Đao, do đo cac nha ngon ngu hoc đe xuat Đai Loan la que huong cua he, tu đay cac dan toc đi bien phan tan khap Đong Nam A, Thai Binh Duong va An Đo Duong.
Nguoi Han Trung Quoc von biet đen khu vuc Đai Loan tu thoi Tam Quoc, nhung chi bat đau đinh cu tai quan đao Banh Ho thuoc khu vuc Đai Loan tu thoi nha Tong vao nam 1171, song do cac bo lac tho dan tren đao Đai Loan đoi đich va thieu tai nguyen mau dich co gia tri trong khu vuc nen Đai Loan khong thu hut nguoi Han, song thinh thoang co nhung nguoi mao hiem hoac ngu dan tham gia mau dich voi tho dan cho đen the ky XVI. Nam 1281, nha Nguyen đat Banh Ho tuan kiem ty, cung thoi điem nguoi Han ra đay đinh cu, co quan chinh quyen Trung Quoc đau tien tai khu vuc Đai Loan. Nam 1384, nha Minh ban đau do thuc thi chinh sach đong bien nen đong cua so quan tai Banh Ho, đen nam 1563 thi đat lai.


= The ky XVII =

Cong ty Đong An Ha Lan no luc lap mot tram mau dich tai Banh Ho gan sat đao Đai Loan vao nam 1622, song bi quan Minh đanh bai va truc xuat. Nam 1624, cong ty nay lap mot thanh tri mang ten Phao đai Zeelandia tren đao nho mang ten Tayouan ven bo Đai Loan, nay la bo phan cua đao nay. Mot nhan vien cua cong ty song tren đao trong thap nien 1650 mo ta cac khu vuc đat thap tren đao bi phan chia giua 11 tu bang co quy mo khac nhau, tu hai đen 72 khu dan cu. Mot so tu bang nam duoi quyen kiem soat cua Ha Lan, con so khac duy tri đoc lap. Cong ty bat đau nhap khau lao đong tu Phuc Kien va Banh Ho tu nha Minh Trung Quoc theo nhung nguoi Ha Lan đe đen Đai Loan, nhieu nguoi trong so ho o lai đinh cu lau dai, đay chinh la nhung nguoi Han đau tien đinh cu tren đao.
Nam 1626, nguoi Tay Ban Nha đo bo va chiem linh mien bac Đai Loan, tai cac cang Co Long va Đam Thuy ngay nay, nham lap can cu đe banh truong mau dich. Thoi ky thuc dan nay keo dai trong 16 nam đen nam 1642, khi cac thanh tri cuoi cung cua Tay Ban Nha roi vao tay Ha Lan.
Mot nhan vat phan Thanh phuc Minh la Trinh Thanh Cong đem quan đoi sang Đai Loan va chiem đuoc Phao đai Zeelandia vao nam 1662, truc xuat chinh phu va quan đoi Ha Lan khoi đao. Trinh Thanh Cong lap chinh quyen cua nguoi Han đau tien o Đai Loan vao nam 1661, đinh đo tai Đai Nam ngay nay. Ong va nhung nguoi ke vi la Trinh Kinh (cai tri trong 1662-1682), va Trinh Khac Sang, tiep tuc cac cuoc tan cong vao khu vuc ven bien đong nam Trung Quoc đai luc trong thoi nha Thanh trong boi canh nha Nam Minh đa bi nha Thanh tieu diet hoan toan o mien Nam Trung Quoc, đay la noi cuoi cung cua phe nha Minh chong lai nguoi Man Chau.


= Nha Thanh cai tri =

Nam 1683, quan ho Trinh chien bai trong hai chien Banh Ho truoc quan Thanh duoi quyen Thi Lang, Trinh Khac Sang buoc phai đau hang. Khang Hy Đe cho nhap mien tay đao vao ban đo Đai Thanh, giao tinh Phuc Kien quan ly, goi la "phu Đai Loan". Ban đau, nha Thanh co chinh sach tieu cuc voi Đai Loan, trong qua trinh khai pha mien tay đao khong ngung đan ap cac bo lac va chinh quyen tho dan vung thap, thong tri đat đai cua ho. Nha Thanh cuong che hang chuc van nguoi Han cu tru tai Đai Loan ve nguyen quan tai Đai luc, han che nghiem ngat cu dan noi luc di cu sang Đai Loan. Tuy nhien, co khong it nguoi tu cac tinh duyen hai đai luc mao hiem sang Đai Loan, đinh cu tam thoi tai nua phia tay cua đao, sau đo dan dan khai khan nua đong cua đao, song so luong khong nhieu. Do quan lai đuoc phai đen thoi ky đau co to chat thap, cach biet ve ngon ngu giua quan va dan, cung nhu chinh sach ap buc cao đo voi cu dan Đai Loan, nen phat sinh nhieu khoi nghia vu trang hoac su kien nao loan, nhu su kien Lam Sang Van nam 1786.

Nam 1724, nha Thanh giang chi cho phep dan Quang Đong di cu sang Đai Loan, đen cuoi the ky XVIII bat đau xuat hien di dan khai khan quy mo lon. Do xung đot trong phan phoi đat đai, tai Đai Loan phat sinh chien đau giua cac phan nhom nguoi Han, anh huong đen phan bo dan cu tren đao sau nay. Khi đo, nguoi Han khong ngung xam chiem đat đai cua tho dan vung thap, khien nhom nay bi Han hoa hoac phai len vung nui cao nuong nho tho dan đia phuong. Truoc hien tuong nay, quan lai nha Thanh yeu kem khong ngan chan noi, quan đia phuong tham chi con loi dung đe giam kha nang bao loan chong trieu đinh.
Đai Loan tu 1860 tro đi bat đau mo cua mot bo phan cang cho ngoai thuong. Trong thoi ky Chien tranh Nha phien, ham đoi Anh Quoc co y đo chiem cang Co Long tai mien bac va cang Ngo Te tai mien tay đao, song đeu that bai. Nam 1874, Nhat Ban nhan su kien nguoi Luu Cau đi nham vao lanh tho nguoi tho dan Bai Loan, tien hanh xuat binh đen ban đao Hang Xuan, tuc "su kien Mau Đon Xa". Đieu nay tao thanh mot canh bao voi chinh sach cua nha Thanh voi Đai Loan, nha Thanh phai Kham sai đai than Tham Bao Trinh sang Đai Loan quan ly, tang cuong luc luong phong ve, cai cach hanh chinh, tang cuong chinh sach đe phat trien Đai Loan. Nguoi ke nhiem la Đinh Nhat Xuong tiep tuc thi hanh cai cach, khuyen khich cu dan Quang Đong va Phuc Kien sang Đai Loan khai khan, cho mo mo khoang san.
Nam 1884, Chien tranh Phap-Thanh bung phat do van đe Viet Nam, quan Phap xuat binh đen quan đao Banh Ho va mien bac Đai Loan. Luu Minh Truyen đuoc trieu đinh phai sang Đai Loan, ong nhieu lan đanh bai ke hoach đo bo Đai Loan cua Phap. Nam 1885, nha Thanh tach Đai Loan khoi tinh Phuc Kien đe lap tinh Đai Loan, Luu Minh Truyen lam tuan phu. Luu Minh Truyen tai nhiem đen nam 1891, ong thiet lap bien phap phong ngu, chinh ly quan bi, đong thoi phat trien va kien lap nhieu co so ha tang, tuyen đuong sat đau tien tren đao tu Co Long đen Tan Truc khai thong trong thoi gian ong tai nhiem.
Thang 12 nam Quang Tu thu 20 (1894), Đuong Canh Tung nham chuc Đai Loan tuan phu. Do nha Thanh chien bai trong Chien tranh Giap Ngo nen phai ky ket Hiep uoc Shimonoseki, cat nhuong chu quyen Banh Ho va Đai Loan cho Nhat Ban.


= Nhat tri =

Cac quan vien than si ban đia Đai Loan khang cu cat nhuong cho Nhat Ban, tai Đai Bac ho thanh lap Đai Loan Dan chu quoc, Đuong Canh Tung la tong thong lam thoi. Đen khi quan Nhat đo bo, Đuong Canh Tung doi sang Ha Mon, Luu Vinh Phuc ke nhiem lam tong thong tai Đai Nam. Trong vai thang sau, quan Dan chu quoc va quan Nhat phat sinh nhieu cuoc giao tranh ac liet, khien khoang 14.000 binh si Đai Loan chien tu, su goi la "Chien tranh At Mui", cung la chien tranh lon nhat trong lich su Đai Loan.
Sau khi giai quyet the luc phan khang, Nhat Ban đat chuc tong đoc Đai Loan lam quan thong tri toi cao tren đao. Thoi ky đau, chuc vu tong đoc đeu do quan nhan đam nhiem đe binh đinh; nam 1898, chinh phu Minh Tri bo nhiem tuong linh luc quan Kodama Gentaro lam tong đoc thu 4, đong thoi phai Goto Shinpei lam truong quan dan chinh đe phu ta, tu đo tro đi su dung chinh sach cai tri ca cuong lan nhu. Nhat Ban dung che đo canh sat va che đo bao giap đe quan ly Đai Loan, đen Thoi ky Đai Chinh cua Nhat Ban, chinh cuc Đai Loan dan on đinh.
Nam 1908, toan tuyen đuong sat bac-nam Đai Loan thong suot, giao thong bac nam nay chi mat mot ngay. Nam 1919, Nhat Ban phai Den Kenjiro lam tong đoc quan van đau tien cua Đai Loan, bat đau xay dung luong lon cac hang muc co so ha tang nhu nuoc may, đien luc, đuong bo, đuong sat, y te, giao duc. Nguoi Nhat khuyen khich nong dan Đai Loan trong mia, lua; đong thoi khai thac quy mo lon cac tai nguyen tu nhien cua Đai Loan đe cung ung cho nhu cau cong nghiep noi đia Nhat Ban. Nhat Ban tien hanh giao duc ai quoc đoi voi nguoi Đai Loan, song hoc sinh Đai Loan thuc te bi phan biet đoi xu hoac ky thi. Vao nam 1938, uoc tinh co khoang 309.000 nguoi Nhat đinh cu tai Đai Loan, sau the chien đai đa so ho tro ve Nhat Ban.
Nhat Ban thi hanh "van đong hoang dan hoa", giai đoan mot keo dai tu cuoi nam 1936 đen nam 1940 voi trong điem la "xac lap nhan thuc ve thoi cuc, tang cuong y thuc quoc gia". Giai đoan hai keo dai tu nam 1941 đen nam 1945 co muc đich la thuyet phuc nguoi Đai Loan tan trung vi Nhat Ban. Khuyen khich nguoi Đai Loan noi tieng Nhat đong thoi thi hanh giao duc kieu Nhat, mac quan ao kieu Nhat, tho phung Than đao Nhat Ban, hoan toan Nhat hoa trong sinh hoat. Nhat Ban vao nam 1945 con tien hanh quan dich toan dien, đua nguoi Đai Loan sang chien truong Trung Quoc va Đong Nam A. Sau nam 1944, do bi Đong Minh 25 lan khong kich, san xuat nong-cong nghiep cua Đai Loan giam xuong muc thap nhat vao truoc khi ket thuc đai chien.
Thang 4 nam 1945, Thien hoang Hirohito ban bo chieu thu ve nguoi Trieu Tien va Đai Loan tham chinh, đong thoi thong qua cai cach tuyen cu nghi vien, cap cho nguoi Đai Loan quyen tham chinh va tham chien nhu nguoi Nhat Ban noi đia. Ngay 14 thang 8 cung nam, Thien hoang Hirohito ra tuyen bo đau hang vo đieu kien, The chien II ket thuc. Tuong Gioi Thach phai Tran Nghi cu hanh le tiep nhan đau hang cua quan Nhat tai Đai Bac vao ngay 25 thang 10 nam 1945, đong thoi thay mat Đong Minh chiem linh quan su Đai Loan va Banh Ho.


= Thoi chuyen chinh Dan quoc =

Do cac nhan to nhu co quan quan ly hanh chinh Đai Loan thi hanh chinh su sai lam, Đai Loan vao nam 1947 bung phat su kien 28 thang 2 chong đoi chinh phu Quoc dan. Ngay 25 thang 12 nam 1946, Hien phap Trung Hoa Dan Quoc đuoc thong qua, song bi Đang Cong san Trung Quoc bac bo, quan he Quoc - Cong chinh thuc tan vo. Nham đoi pho voi noi chien, Quoc hoi vao nam 1948 thong qua "Đieu khoan lam thoi thoi ky đong vien dep loan". Tinh the chien tranh dan tro nen bat loi cho Quoc quan Trung Hoa Dan Quoc, cuoi cung bi Quan Giai phong Nhan dan Trung Quoc đanh bai voi hau thuan cua Lien Xo, Đang Cong san thanh lap Trung Quoc vao thang 10 nam 1949 tai Bac Kinh. Thang 12 cung nam, Tuong Gioi Thach ha lenh chinh phu rut sang khu vuc Đai Loan, chon Đai Bac lam thu đo lam thoi. Chinh phu Quoc dan đua vang va ngoai hoi du tru đen Đai Loan, rat nhieu bo đoi, va khoang 1-2 trieu cu dan cung rut sang khu vuc Đai Loan.
Ban đau, Hoa Ky bo roi Chinh phu Trung Hoa Dan Quoc, nhan đinh Đai Loan se nhanh chong bi Đang cong san chiem linh. Tuy nhien, sau khi bung phat Chien tranh Trieu Tien vao nam 1950, Tong thong Hoa Ky Harry S. Truman thay đoi lap truong, phai Ham đoi 7 đen tru tai eo bien Đai Loan, phong ngua hai ben phat sinh xung đot. Đau thap nien 1950, binh si Trung Hoa Dan Quoc cung triet thoai khoi đao Hai Nam, đao Đai Tran, đat trong tam vao Đai Loan, Banh Ho, Kim Mon, Ma To. Sau đo, Hoa Ky thong qua "Đieu uoc phong ngu chung Trung-My" va "Quyet đinh Formosa 1955" nham can thiep tinh hinh khu vuc, khien cho chinh phu Trung Hoa Dan Quoc co the duy tri thong tri khu vuc Đai Loan. Chinh phu Trung Hoa Dan Quoc đong thoi chu truong co chu quyen voi Trung Quoc đai luc va Ngoai Mong Co. Do anh huong tu cuc the Chien tranh Lanh, Lien Hop Quoc va đa so quoc gia phuong Tay tiep tuc cong nhan Trung Hoa Dan Quoc la chinh phu hop phap đai dien cho "Trung Quoc".
Mac du mat quyen cai tri Trung Quoc đai luc, pham vi thong tri chi con khu vuc Đai Loan, song chinh phu Trung Hoa Dan Quoc van lap ke hoach quan su phan cong đai luc. Đoi dien voi phe đoi lap co chu truong Đai Loan đoc lap, cai cach bau cu quoc hoi, thuc thi dan chu co the dan đen canh tranh, va su uy hiep cua quan đoi Đang cong san, Quoc hoi dua vao "Đieu khoan lam thoi thoi ky đong vien dep loan" sua đoi đe phat trien chinh the chuyen che, chinh phu đoc đang do Quoc dan đang nam uu the tuyet đoi. Trung Quoc Quoc dan Đang trong khi cai cach to chuc tu thap nien 1950 đen thap nien 1960, cung khong ngung đan ap nguoi co lap truong chinh tri bat đong, khien ve sau ho khong the tap hop phan đoi the luc Quoc dan đang. Trong thoi ky khung bo trang tai Đai Loan, co 140.000 nguoi bi giam cam hoac hanh quyet do bi cho la phan đoi Quoc dan đang, than Đang cong san.


= Chuyen đoi chinh tri va kinh te =
Thoi ky đau, chinh phu tinh Đai Loan ngoai thi hanh chinh sach tu tri đia phuong, hop tac xa, giao duc co so, con xuc tien cac cai cach ruong đat nhu giam to, chuyen nhuong đat cong, giam tien thue đat, giup on đinh phat trien nong nghiep đong thoi cung cap mot luong lon nguyen vat lieu va thuc pham. Đong thoi dua vao đo thi hanh che đo kinh te hien đai hoi nhap thi truong, xuc tien phat trien doanh nghiep dan doanh va cong thuong nghiep, tro thanh mo hinh đinh huong gia cong xuat khau. Thap nien 1960 đen thap nien 1970, chinh phu xuc tien manh me chuyen đoi hinh thai kinh te theo đinh huong cong nghiep hoa va ky thuat. Nho tien von tu Hoa Ky va nhu cau san pham cua thi truong nay, kinh te Đai Loan tang truong nhanh chong, tham chi đuoc goi la "ky tich Đai Loan". Thap nien 1970, tang truong kinh te Đai Loan chi đung sau Nhat Ban tai chau A, va đuoc xep vao nhom Bon con rong chau A cung Hong Kong, Han Quoc, Singapore.

Nam 1971, Lien Hop Quoc thong qua "Nghi quyet 2758" thua nhan chinh phu Trung Quoc la đai bieu hop phap cua "Trung Quoc". Sau đo, Trung Hoa Dan quoc chi con duy tri quan he ngoai giao voi thieu so quoc gia, quoc te cung chuyen sang goi la "Đai Loan" hoac "Trung Hoa Đai Bac". Sau khi Tuong Gioi Thach mat nam 1975, Nghiem Gia Cam ke nhiem, sau đo Tuong Kinh Quoc lam tong thong trong hai nhiem ky.. Do chinh phu van lay lenh gioi nghiem đe khong che truyen thong, đan ap phe phan đoi va cam lap đang, trong thap nien 1970 Trung Hoa Dan Quoc bi xem la quoc gia phi dan chu. Nam 1979, hoat đong khang nghi tai thanh pho Cao Hung bi canh sat tran ap, xuc tien the luc phan đoi trong nuoc đoan ket. Đoi dien ap luc quoc te va van đong ngoai đang, chinh phu trien khai cong tac dan chu hoa, đang đoi lap đau tien la Đang Dan chu Tien bo thanh lap vao nam 1986. Nam sau, chinh phu tuyen bo giai tru gioi nghiem, bo cam lap đang, mo cua linh vuc bao chi-xuat ban. Sau khi Tuong Kinh Quoc mat vao nam 1988, Ly Đang Huy ke nhiem, ong nhieu lan sua hien phap, xuc tien bai bo quoc hoi van nien (đai bieu nhiem ky vo han đai dien cho cac khu vuc tai Đai luc), cai cach toan dien bau cu quoc hoi.
Đai Loan dien ra mot loat phat trien dan chu hoa, dan toi bau cu tong thong truc tiep lan đau tien vao nam 1996, ket qua la Ly Đang Huy thang cu. Nam 2000, ung cu vien cua Đang Dan chu Tien bo la Tran Thuy Bien đac cu tong thong, ket thuc thoi ky Quoc dan đang nam quyen. Trong tam nam chap chinh, Tran Thuy Bien xuc tien ban đia hoa Đai Loan, song do đang cua ong khong kiem soat Lap phap vien nen gap bat loi trong thuc thi chinh sach, cuoi nhiem ky lien tiep chiu nghi van. Ung cu vien Quoc dan đang la Ma Anh Cuu thang cu tong thong vao nam 2008 va nam 2012, đong thoi đang nay tiep tuc gianh đa so ghe trong Lap phap vien. Ma Anh Cuu chu truong xuc tien tang truong kinh te va cai thien quan he hai bo eo bien. Nam 2016, ung cu vien cua Đang Dan chu Tien bo la Thai Anh Van đac cu tong thong, đang nay cung lan đau gianh qua ban so ghe trong Lap phap vien.


Đia ly = Đia hinh =

Tu nam 1950 tro đi, 99% lanh tho thuc te cua Trung Hoa Dan Quoc la đao Đai Loan, 1% con lai la cac đao nho khac, tong dien tich lanh tho la 36.197 km². Đai Loan tach biet Trung Quoc đai luc qua eo bien Đai Loan o phia tay, phia bac la bien Hoa Đong, phia đong giap bien Philippines, qua eo bien Luzon o phia nam la Philippines, phia tay nam la bien Đong.. Đao dai 400 km theo chieu bac-nam, rong 145 km theo chieu đong-tay. Do hinh dang tuong tu cu khoai lang, mot bo phan dan chung tu goi la 'con cai khoai lang'. Ngoai Đai Loan va cac đao phu thuoc, Trung Hoa Dan Quoc con quan ly quan đao Banh Ho cach Đai Loan 50 km ve phia tay, va quan đao Kim Mon, Ma To, O Khau nam gan bo bien tinh Phuc Kien. Tren bien Đong, Trung Hoa Dan Quoc quan ly quan đao Đong Sa, đao Ba Binh thuoc quan đao Truong Sa, song khong co cu dan cu tru vinh cuu.
Đao Đai Loan hinh thanh do va cham giua nen Duong Tu o phia bac va tay, mang Okinawa o phia đong bac, va mang di đong Philippines o phia đong va phia nam, đia the nho len do xung đot giua hai mang lon A-Au va Philippines. Do phat trien cua kien tao vo trai đat va kien tao son, Đai Loan co đia hinh đa dang phuc tap, phan lon kien tao đia chat do mang A-Au tao thanh, mang Philippines chi tao ra đoi hut chim.. Chiu anh huong cua cac mang nhu cung nui lua Luzon, khu vuc mien đong va mien nam co ket cau phuc tap, nhu thung lung Hoa Đong song song nhung co đia chat khac biet voi day nui Hai Ngan.. Đai Loan nam tai giao gioi giua cac mang nen co nhieu dich chuyen dan đen đut gay đia chat, nhu đong đat ngay 21 thang 9 nam 1999 khien hon 2.400 nguoi tu vong, ban đo tai hai đia chan cua Cuc Khao sat Đia chat Hoa Ky xep Đai Loan o cap cao nhat. Đao Đai Loan nam tren Vanh đai lua Thai Binh Duong nen co mot so đia hinh nui lua tat, nui lua ngu, va nui lua, song chi co nhom nui lua Đai Đon va đao Quy Son co hoat đong ro rang; mot luong lon suoi nuoc nong xuat hien tai khu vuc đut gay.
Co the phan đao Đai Loan thanh cac loai đia hinh nhu nui, đoi, đong bang, cao nguyen, vung nui mien đong chiem hon mot nua dien tich, trong khi đat co the canh tac chiem 24%. Cac day nui Đai Loan phan lon co huong tuong tu nhu cau tao đia chat, tai mien bac co huong đong bac-tay nam, tai mien nam co huong bac tay bac-nam đong nam, cac day nui chu yeu xep theo thu tu đong sang tay la day nui Hai Ngan, day nui Trung uong, day nui Tuyet Son, day nui Ngoc Son, day nui Gia Ly Son va day nui A Ly Son. Đai Loan xep thu tu the gioi trong danh sach đao theo điem cao nhat, noi cao nhat đao la đinh Ngoc Son cao 3.952 tren muc nuoc bien, ngoai ra con co tren 200 đinh nui cao tren 3.000 m. Tu cac day Gia Ly Son va A Ly Son la cac vung chan nui, go đoi va cao nguyen bang phang hay nhap nho, phan lon go đoi la cao nguyen đat đo bi song suoi xam thuc chia cat, cac vung go đoi chu yeu la Truc Đong, Truc Nam va Mieu Lat, cao nguyen phan lon tao thanh do lop đa vun va đat đo tich tu tao thanh, cac cao nguyen trong yeu la Lam Khau, Đao Vien, Đai Đo, Bat Quai.
Chiu anh huong tu bien đong cua vo trai đat, cua dong chay va xam thuc, mot so khu vuc đoi nui hinh thanh bon đia. So voi xung quanh thi bon đia bang phang, tho nhuong phi nhieu, nguon nuoc doi dao, phan lon phat trien thanh khu vuc dan cu, nhu bon đia Đai Bac, bon đia Đai Trung, bon đia Pho Ly, bon đia Thai Nguyen. Khu vuc mien tay do tac đong cua boi tich tu ha du song suoi va dong chay bat nguon tu đia ban, hinh thanh đong bang phu sa bang phang, đai đa so nhan khau tren đao cu tru tren đong bang. Đia hinh đong bang co đong bang Gia Nam la chu yeu, ngoai ra o mien tay con co đong bang Chuong Hoa, đong bang Binh Đong, đong bang Tan Truc, đong bang Thanh Thuy, o mien đong co đong bang Lan Duong va đong bang thung lung Hoa Đong. Xung quanh đao Đai Loan co cac đao nho nhu đao nui lua Lan Tu, Luc Đao, Quy Son, Co Long, Mien Hoa, Banh Giai, Hoa Binh; cac đao đa ngam san ho o phia nam co Luu Cau, That Tinh Nham, Đong Sa, cung nhu kiem soat đao Ba Binh.


= Khi hau sinh thai =

Đai Loan co chi tuyen Bac chay qua, nam tai giao gioi giua khi hau nhiet đoi hai duong va can nhiet đoi hai duong, phia bac chi tuyen bac đuoc phan thuoc khi hau can nhiet đoi con phia nam đuoc phan thuoc khi hau nhiet đoi; khi hau ve tong the la mua ha keo dai va am thap, mua đong kha ngan va am ap. Nhiet đo binh quan mua đong la 15 °C-20 °C, con nhiet đo binh quan cao vao mua ha len toi 28 °C. Mien bac do chiu anh huong cua gio mua đong bac nen tu thang 1 đen thang 3 buoc vao mua mua, mien trung va mien nam khong chiu anh huong. Tu thang 5 la bat đau mua mua Đong A, tu thang 6 đen thang 9 thoi tiet nong nuc va am thap, mien nam co mua nhieu hon mien bac. Bao nhiet đoi tan cong Đai Loan tu thang 7 đen thang 10, tu thang 11 đen thang 12 la mua kho. Luong mua binh quan nam cua Đai Loan la 2.500 mm, gap ba lan binh quan the gioi, song 80% tap trung tu thang 5 đen thang 10. Luong mua binh quan moi nguoi Đai Loan nhan đuoc chi bang 1/6 cua the gioi, 46,2% luong mua chay ra bien, 33,3% luong mua boc hoi, chi su dung đuoc 20,5%. Luong mua cung phan bo khong đeu, co khac biet giua vung nui va đong bang, mien đong va mien tay, mien nam va mien bac.
Đai Loan co 151 song suoi, cac song co chieu dai vuot qua 100 km la Trac Thuy, Cao Binh, Đam Thuy, Tang Van, Đai Giap, O, Tu Co Loan. Trac Thuy la song dai nhat voi 186,6 km, song co luu vuc rong nhat la Cao Binh. Chiu anh huong cua huong nui, dong chay thuong theo huong tay hay đong. Do day nui Trung uong nam lech đong, cac song trong yeu nam tai nua phia tay. Mac du Đai Loan co luong mua doi dao, song chiu anh huong cua mua mua nen can vao mua đong; chi co cac song Đam Thuy, Đai Han, Co Long tai khu vuc Đai Bac co luong nuoc on đinh quanh nam. Đai đa so ho nam tai ben tay, song ho tu nhien chi la thieu so, trong đo lon nhat la ho Nhat Nguyet rong 8 km².
Tong chieu dai đuong bo bien Trung Hoa Dan Quoc hien la hon 1.813 km, đia hinh ven bien Đai Loan khac biet theo khu vuc, phan thanh bo nui tao thanh mui đat va vinh bien tai mien bac, bo cat thang đon đieu tai mien tay, bo bien ran san ho mien nam, bo bien đut đoan tai mien đong do nui va bien lien ke. Đai Loan co he đong thuc vat hoang da phong phu, uoc tinh 11% đong vat va 27% thuc vat la loai đac huu, nhu ca hoi Đai Loan; co hon 3.000 loai thuc vat co hoa, hon 640 loai duong xi, hon 3.000 loai ca, hon 500 loai chim. Chinh phu lap 8 khu bao ho sinh thai tu nhien voi dien tich chiem gan 20% lanh tho.


Chinh tri = To chuc chinh phu =

Chinh phu Trung Hoa Dan Quoc thanh lap dua theo hien phap va Chu nghia Tam Dan, hien phap đinh vi quoc gia la "nuoc cong hoa dan chu cua dan do dan vi dan". Tham khao "ngu quyen hien phap" cua Ton Trung Son, hien phap phan chinh phu thanh nam co cau la Hanh chinh vien, Lap phap vien, Tu phap vien, Khao thi vien, Giam sat vien. (Ngu quyen Phan lap). Sau khi sua đoi hien phap đe thi hanh che đo ban tong thong, tong thong la nguyen thu quoc gia va la nguoi thong soai Quan đoi Trung Hoa Dan Quoc. Sau lan sua đoi hien phap thu ba vao nam 1994, tong thong do cong dan truc tiep bau ra, co nhiem ky bon nam va co the tai nhiem mot lan. Tong thong co quyen phoi hop đieu hanh su vu Hanh chinh vien, Lap phap vien, Tu phap vien, Khao thi vien va Giam sat vien, đong thoi bo nhiem vien truong Hanh chinh vien va quan chuc noi cac.
Hanh chinh vien phu trach cong tac quan ly chinh sach quoc gia, ben duoi đat cac co quan xu ly cong viec hanh chinh nhu bo, uy ban, ngoai ra con co 7-9 nguoi la uy vien chinh vu. Co quan lap phap toi cao la Lap phap vien theo hinh thuc đon vien, cac uy vien lap phap chon ra vien truong Lap phap vien. Uy vien lap phap co 113 nguoi đuoc bau theo hai the thuc la truc tiep bau cho ca nhan va bau theo danh sach đang, co nhiem ky 4 nam. Vien truong Hanh chinh vien do Tong thong bo nhiem, khong can Lap phap vien phe chuan, khien khi co quan hanh chinh va lap phap xung đot kho co khong gian hiep thuong. Trong qua khu, Trung Hoa Dan Quoc con thiet lap Quoc dan đai hoi đon vien, song chinh thuc bi bai bo vao nam 2005, quyen "phuc quyet" chuyen sang do cong dan đau phieu quyet đinh
.
Tu phap vien Trung Hoa Dan Quoc la co quan tu phap toi cao, chu yeu phan xu to tung dan su, hinh su, hanh chinh, ky luat nhan vien cong vu. Vien truong Tu phap vien cung pho vien truong va 13 tham phan hop thanh hoi nghi đai phap quan, thong nhat giai thich hien phap, phap luat, hay phap lenh, đong thoi trieu tap toa an hien phap phan xu luan toi tong thong, pho tong thong, va giai tan chinh đang vi hien. Khao thi vien phu trach tuyen chon tu cach nhan vien cong vu, hay sat hach tuyen chon quan chuc chinh phu. Giam sat vien la co cau thuong truc giam sat chinh phu hoat đong, ben duoi đat cac uy ban đe co the tien hanh đieu tra hanh chinh cac co quan hanh chinh


= Che đo phap luat =

Chinh phu Quoc dan duoi quyen Trung Quoc Quoc dan Đang thong qua hien phap vao ngay 25 thang 12 nam 1946, tu ngay 25 thang 12 nam sau buoc vao 'the che hien chinh', đong thoi cai to thanh chinh phu Trung Hoa Dan Quoc. Tuy nhien, tu nam 1948 đen nam 1987, do "thoi ky đong vien dep loan" nen rat nhieu đieu khoan mat hieu luc. Cac đai bieu quoc dan đai hoi, uy vien lap phap va uy vien giam sat khoa 1 voi ly do khu vuc bau cu bi Đang Cong san Trung Quoc chiem cu nen đuoc tu đong tai cu vo han. Đen cuoi thap nien 1970, sau khi chinh phu trien khai cai cach chinh tri, giai tru gioi nghiem đa đe xuat dan chu hoa va cai cach hien chinh, đen thap nien 1990 tro thanh quoc gia dan chu khai phong theo the che đa đang.
Hien phap Trung Hoa Dan Quoc la bo luat can ban cho che đo tu phap cua quoc gia, xac lap quyen tu phap đoc lap voi quyen hanh phap, quyen lap phap, quyen khao thi va quyen giam sat. Hien phap đe xuat chinh phu trung uong ngu quyen phan lap, cung cac quoc sach co ban khac, tuy nhien rat nhieu đieu khoan co noi dung lanh tho la "Trung Quoc" nen nhieu đieu bi tam đinh chi đe phu hop voi thuc te. Mot bo phan phap luat theo he thong luat thanh van cua dan luat chau Au luc đia, chuan theo "luat tieu chuan phap quy trung uong" phan thanh luat quy đinh thong thuong, luat quy đinh đac biet, đieu le quy đinh thoi chien, nguyen tac chung quy pham to chuc. Qua trinh che đinh va sua đoi phap luat can phai thong qua Lap phap vien tham nghi, sau đo do tong thong cong bo thi hanh. Hanh chinh vien, Khao thi vien hoac co quan khac co the ban bo quy trinh, quy tac, bien phap, cuong yeu, tieu chuan, va cac menh lenh khac, quyen giai thich noi dung thuoc ve Tu phap vien.
Toa an pho thong phan thanh toa an toi cao, toa an cap cao va toa an đia phuong, ben duoi lap cac toa an hinh su va dan su, ngoai ra con co toa an hien phap phu trach xu ly tranh chap hien phap, toa an hanh chinh xu ly to tung hanh chinh, toa an chuyen biet xu ly so huu tri tue, thieu nien, va cong viec gia đinh, cung toa an quan su xet xu thoi chien. Toa an xet xu khong su dung tham phan boi tham đoan, ma su dung phuong thuc tham phan chu toa va tham phan boi tham cung xet xu, đong thoi yeu cau tien hanh trong tinh trang cong bang cong khai. Hien nay, Trung Hoa Dan Quoc duy tri an tu hinh, song chinh phu dan giam so luong nguoi bi chap hanh, can cu đieu tra nam 2006 co khoang 80% dan chung đong thuan duy tri tu hinh. Thang 5 nam 2017, Lap phap vien tuyen bo rang viec luat dan su can tro hon nhan đong tinh luyen ai la vi hien, yeu cau sua đoi.Hon nhan đong gioi o Đai Loan hop phap vao ngay 24 thang 5 nam 2019, tro thanh quoc gia đau tien o chau A hop phap hoa hon nhan đong tinh, bat chap viec trung cau dan y cho thay 69% cu tri Đai Loan phan đoi viec cong nhan hon nhan đong tinh


= Phe chinh tri =

Tinh đen nam 2015, Trung Hoa Dan Quoc tong cong co 286 chinh đang cung nhieu phe phai khac nhau. Cac chinh đang ung ho thong nhat nhu Quoc dan Đang, Đang Than Dan, Tan đang đuoc goi la "phiem Lam" 泛藍, cac chinh đang ung ho đoc lap nhu Đang Dan chu Tien bo, Lien minh Đoan ket Đai Loan đuoc goi la "phiem Luc" 泛綠, ngoai ra con co cac chinh đang khac nhu Vo đang Đoan ket Lien minh. Hai phai co khac biet trong cac quan điem nhu ve ban sac quoc gia, y thuc Trung Hoa va y thuc Đai Loan, quan he hai bo eo bien Đai Loan, đia vi chinh tri Đai Loan, quy thuoc chu quyen, ham y "Trung Quoc", "phiem Lam" cho rang Đai Loan la mot bo phan cua "Trung Quoc", va Trung Hoa Dan Quoc la chinh phu hop phap duy nhat, đong thoi ung ho đinh huong thong nhat Trung Quoc; "phiem Luc" cho rang Trung Hoa Dan Quoc tuc la Đai Loan đoc lap ve chu quyen, phan đoi Đai Loan la mot bo phan cua "Trung Quoc", đong thoi tim kiem cong nhan ngoai giao chinh thuc hoac tuyen bo đoc lap. Trong chinh sach ngoai giao, hai phai đeu tich cuc đe xuong tham du to chuc quoc te, đong thoi cho rang quoc dan quyet đinh su phat trien cua chu quyen.
Tu cuoi thoi nha Nam Minh đen nam 1895, to tien cua "nguoi ban tinh" o khu vuc mien Trung Quoc đai luc chuyen đen Đai Loan. Đen nam 1949, mot luong lon khac dan chung Trung Quoc đai luc chuyen đen đao Đai Loan, hien nay 98% nhan khau thuoc toc Han. Co nguon goc van hoa tuong đong voi o Trung Quoc đai luc, song phan ly khu vuc do chinh tri-ngoai giao, cong them trong thoi gian dai ung ho chu truong chu quyen toan Trung Quoc, ngay nay ban sac quoc gia cua Trung Hoa Dan Quoc la mot nghi đe co sac thai chinh tri. Cung voi y thuc chu the va phong trao Đai Loan đoc lap noi len, "Đai Loan" dan tro thanh danh xung thuong dung. Tuyet đai đa so dan chung trong xa hoi dan gian cho rang Đai Loan va Trung Quoc khong thuoc cung mot quoc gia, so luong tu nhan co tinh chat va ban chat cung nhu danh nghia va ten goi "nguoi Đai Loan" cung cao hon so luong chi tu nhan la "nguoi Trung Quoc".
Mac du Trung Hoa Dan Quoc thong tri khu vuc Đai Loan tu thap nien 1950 co tinh đoc lap, đong thoi đa so dan chung cho rang tu than co chu quyen quoc gia, song do chiu uy hiep quan su cua Trung Quoc, khien van đe Đai Loan đoc lap cuc ky phuc tap. Đai bo phan dan chung hy vong duy tri hien trang hai bo eo bien Đai Loan, song so luong nguoi chu truong đoc lap đong hon nguoi chu truong thong nhat. Ngoai ra, mot bo phan nhan si chu truong viec Trung Hoa Dan Quoc thu hoi Đai Loan theo "Tuyen bo Cairo" co tranh nghi, cho rang Trung Hoa Dan Quoc chi đai dien cho Đong Minh chiem linh quan su Đai Loan va Banh Ho; đong thoi can cu theo Hiep uoc San Francisco tuyen bo chu quyen Đai Loan chua xac đinh,cho rang Trung Hoa Dan Quoc la chinh phu luu vong nuoc ngoai tu mien eo bien ben kia.


= Phan cap hanh chinh =

Sau khi chinh phu Trung Hoa Dan Quoc doi sang Đai Loan vao nam 1949, ho chi co the thong tri cac đao thuoc tinh Đai Loan (bao gom đao Đai Loan, quan đao Banh Ho) va tinh Phuc Kien (bao gom Kim Mon, Ma To). Ngoai ra, chinh phu Trung Hoa Dan Quoc con khong che quan đao Đong Sa, va đao Ba Binh thuoc quan đao Truong Sa tren bien Đong, giao cac đao nay cho thanh pho Cao Hung phu trach quan ly. Trung Hoa Dan Quoc tham gia tranh chap chu quyen quan đao Truong Sa (goi la Nam Sa) va quan đao Senkaku (goi la Đieu Ngu đai). Tu nam 1949 tro đi, chinh phu Trung Hoa Dan Quoc tung nhieu lan cai cach phan chia hanh chinh nham tong hop phat trien khu vuc. Trong đo, chuc nang cua chinh phu cap tinh cua tinh Phuc Kien va tinh Đai Loan lan luot đuoc tinh gian vao nam 1956 va 1998, chi duy tri cong tac mang tinh tuong trung.
Ngoai ra, vao nam 1967 va nam 1979, thanh pho Đai Bac va thanh pho Cao Hung lan luot đuoc tach khoi tinh Đai Loan đe chuyen sang truc thuoc trung uong. Nam 2010, chinh phu lai chuyen cac thanh pho Tan Bac, Đai Trung, Đai Nam sang truc thuoc trung uong. Nam thanh pho nay cung la nam thanh thi trong yeu nhat cua Trung Hoa Dan Quoc hien nay, trong đo Tan Bac nguyen la huyen Đai Bac, Đai Trung cung Đai Nam va Cao Hung hop nhat voi cac huyen cung ten. Hien nay, tinh Đai Loan đuoc phan thanh 12 huyen va 3 thanh pho, tinh Phuc Kien đuoc phan thanh 2 huyen, ben duoi la 157 khu thuoc cac thanh thi, va 211 huong tran thuoc cac huyen. Nam 2014, huyen Đao Vien đuoc chuyen thanh thanh pho Đao Vien truc thuoc trung uong. Khu vuc Trung Hoa Dan Quoc quan ly thuc te hien đuoc phan chia nhu sau：


= Quan he ngoai giao va vi the chinh tri =

Hien tai, vi the chinh tri cua Trung Hoa Dan quoc đang ton tai nhieu tranh luan, bat nguon tu quan he hai bo eo bien Đai Loan. Sau khi chinh phu Trung Hoa Dan quoc rut đen Đai Loan đa nhieu lan chieu theo hien phap, chu truong rang ban than la chu nhan hop phap duy nhat va co chu quyen hoan toan đoi voi toan bo khu vuc Trung Quoc. Tuy vay, ke tu nam 1992 tro đi, chinh phu Trung Hoa Dan quoc quyet đinh khong con đua "phan cong Đai luc" vao lam muc tieu chinh tri nua, cac van đe lanh tho theo hien phap sau đo tiep tuc gay ra nhieu su tranh cai, ngay nay, lap truong cua chinh phu phu thuoc chu yeu vao lien minh chinh tri cam quyen. Tuong tu chinh phu Trung Hoa Dan quoc, chinh phu Trung Quoc mac du cung khong kiem soat đuoc het tat ca cac vung lanh tho duoi quyen tai phan cua Trung Hoa Dan quoc tren thuc te, nhung van tu nhan la đai bieu hop phap duy nhat cua toan bo lanh tho Trung Quoc, đon phuong coi Đai Loan la mot tinh, đua ra yeu cau "thu hoi" Đai Loan tuong tu nhu voi cac truong hop cua Hong Kong va Ma Cao, đong thoi bieu thi se san sang su dung đen vu luc neu nhu nuoc nay that bai trong viec ngan can Đai Loan tuyen bo đoc lap bang cac bien phap đoi thoai, đam phan hoac khong the thong nhat trong hoa binh.
Nhieu quoc gia va to chuc tren the gioi, do suc ep ngoai giao tu phia chinh quyen Trung Quoc nen khong cong nhan chinh thuc Đai Loan la mot quoc gia đoc lap. Tuy vay, hau het cac quoc gia tren the gioi hien nay van đa va đang duy tri moi quan he chinh tri, thuong mai, ngoai giao, kinh te,... song phuong thuc te voi Đai Loan, du cho khong phai duoi hinh thuc quan he ngoai giao chinh thuc.
Nam 1945, Trung Hoa Dan Quoc tham gia sang lap Lien Hop Quoc, đong thoi voi danh nghia "Trung Quoc" đam nhiem vi tri thanh vien thuong truc Hoi đong Bao an Lien Hop Quoc. Sau khi chinh phu doi sang Đai Loan vao nam 1949, cac quoc gia khoi phuong Tay van duy tri quan he song phuong. Tuy nhien, sau khi Đai hoi đong Lien Hop Quoc thong qua Nghi quyet 2758 vao ngay 25 thang 10 nam 1971, qua đo Trung Quoc nhan đuoc quyen đai dien cho "Trung Quoc" tai Lien Hop Quoc, trong khi viec tranh thu "quyen đai bieu song trung" khong co ket qua, Trung Hoa Dan Quoc tuyen bo rut khoi Lien Hop Quoc. Chiu anh huong cua ap luc ngoai giao, trong thap nien 1970 co rat nhieu quoc gia thua nhan Trung Quoc, đong thoi theo nguyen tac "mot Trung Quoc" ma đoan tuyet quan he ngoai giao voi Trung Hoa Dan Quoc. Hien tai, do mat tu cach thanh vien Lien Hop Quoc, thieu thua nhan ngoai giao quy mo lon va cac yeu to khac, đia vi chinh tri va phap luat cua Trung Hoa Dan Quoc ton tai tranh luan.
Tinh đen ngay 09 thang 12 nam 2021 co 14 quoc gia thanh vien Lien Hop Quoc va Vatican đat quan he ngoai giao voi Đai Loan, cac quoc gia bang giao cua Trung Hoa Dan Quoc gom: 4 quoc gia chau Đai Duong la Nauru, Palau, Quan đao Marshall va Tuvalu; 9 quoc gia My Latinh-Caribe la Belize, Honduras, Haiti, Nicaragua, Paraguay, Saint Kitts va Nevis, Saint Lucia va Saint Vincent va Grenadines; mot quoc gia chau Phi la Eswatini, cung voi Thanh Vatican tai chau Au. Cac quoc gia duy tri quan he ngoai giao chinh thuc voi Trung Hoa Dan Quoc, hau het đat co cau đai dien ngoai giao tai Đai Bac. Quoc gia gan đay nhat cat đut quan he ngoai giao voi Đai Loan chinh la Nicaragua vao ngay 09/12/2021. Bo Ngoai giao Nicaragua khang đinh trong tuyen bo rang: "Trung Quoc la chinh phu hop phap duy nhat đai dien cho toan bo Trung Quoc. Đai Loan la mot phan lanh tho cua Trung Quoc". Co hon 60 quoc gia tuy đoan tuyet quan he ngoai giao chinh thuc nhung lay danh nghia to chuc quan chung đe thiet lap co cau đai dien chinh thuc, duy tri quan he chinh tri, thuong mai va van hoa, đong thoi xu ly cong tac lanh su. Trung Hoa Dan Quoc thanh lap cac van phong đai dien kinh te van hoa Đai Bac, phat trien ngoai giao thuc chat va xuc tien giao luu phi chinh thuc, đong thoi lam co quan cung cap phuc vu lanh su. Tuy nhien, Trung Quoc đoan tuyet quan he ngoai giao voi cac nuoc bang giao cua Trung Hoa Dan Quoc, va yeu cau nuoc bang giao cua minh ung ho chu truong "mot Trung Quoc". Chiu anh huong tu chinh sach "mot Trung Quoc", rat nhieu to chuc quoc te khong nhin nhan Trung Hoa Dan Quoc hoac Đai Loan la quoc gia co chu quyen.
Tu nam 1993 đen nam 2008, Trung Hoa Dan Quoc moi nam đeu yeu cau gia nhap Lien Hop Quoc, song bi loai tru tai Uy ban Tong vu Đai hoi đong Lien Hop Quoc. Do chi đuoc thua nhan quoc te han che, Quy Dan chu Đai Loan do chinh phu tai tro lay danh nghia "Đai Loan" gia nhap To chuc cac Quoc gia va Dan toc khong đuoc đai dien (UNPO), Bo Ngoai giao Trung Hoa Dan Quoc cung them chu "TAIWAN" tren ho chieu. Đoi dien voi ap luc keo dai ve van đe chu quyen, Trung Hoa Dan Quoc su dung cac danh nghia nhu "Khu vuc thue quan đac biet Đai-Banh-Kim-Ma", "Trung Hoa Đai Bac", "Đai Loan" gia nhap cac to chuc nhu To chuc Thuong mai The gioi, Dien đan Hop tac Kinh te chau A - Thai Binh Duong, Uy ban Olympic Quoc te, đong thoi tich cuc tham du hoat đong cua To chuc Hop tac va Phat trien Kinh te, To chuc Y te The gioi, To chuc Hang khong Dan dung Quoc te va cac to chuc khac cua Lien Hop Quoc.


 Quan he hai bo  Sau nam 1949, Trung Hoa Dan Quoc xuc tien chinh sach "phan cong khang Nga", co ke hoach dung vu luc phan cong Đai luc. Nguoc lai chinh phu Đai luc do Đang Cong san Trung Quoc lanh đao cung co ke hoach thu hoi Đai Loan trong nam 1950. Ngay 5/1/1950, Tong thong My Truman cong bo chinh sach cua My đoi voi Đai Loan nhu sau: "Nuoc My khong co y đinh dung luc luong vu trang đe can du vao tinh the hien nay. Chinh phu My khong bao gio thuc hien phuong cham dan đen viec bi loi cuon vao cuoc noi chien cua Trung Quoc. Tuong tu nhu vay, Chinh phu My se khong cung cap vien tro quan su hoac co van quan su cho Đai Loan". Tuy nhien, chien tranh Trieu Tien no ra khien Đai luc khong the thuc hien ke hoach thu hoi Đai Loan con My thay đoi chien luoc xem Đai Loan la mot phan trong he thong phong thu chong Cong cua My va đat Đai Loan duoi su bao ve quan su cua My. Chinh phu Đai Loan tiep tuc ton tai vi chinh phu Trung Quoc e ngai viec dung vu luc thu hoi Đai Loan se dan đen mot cuoc chien Trieu Tien thu hai, chi phi ma ho bo ra đe thong nhat lanh tho se lon hon loi ich ma ho đat đuoc.

Sau khi giai tru gioi nghiem nam 1986, giao luu kinh te va van hoa hai bo eo bien Đai Loan ngay cang thuong xuyen hon, song chia cat trong thoi gian dai khien rat nhieu thuong gia Đai Loan gap kho khan. Nam 1991, chinh phu Ly Đang Huy lap ra "Cuong linh Thong nhat Quoc gia", chu truong lay nguyen tac "dan chu, tu do, quan phu" thong nhat Trung Quoc. Sau khi Quoc dan đai hoi co nghi quyet, Ly Đang Huy tuyen bo ket thuc "đong vien dep loan", tu bo "phan cong Đai luc". Tuy nhien, do lo ngai phat trien kinh te va chinh tri song phuong qua mat thiet, Ly Đang Huy đe xuat chinh sach "gioi cap dung nhan" (khong nong voi). Sau khi Đang Dan chu Tien bo len nam quyen vao nam 2000, ho cung lo ngai tuong tac giua hai bo eo bien qua mat thiet, đong thoi vao nam 2006 đe xuat chinh sach "tich cuc quan ly, huu hieu khai phong", giam thieu đo phu thuoc vao kinh te Trung Quoc. Tran Thuy Bien con đe xuat chu truong "moi ben mot quoc gia", bieu thi bat ky quyet đinh nao ve chu quyen đeu phai qua trinh tu cong dan đau phieu.
Nam 2008, sau khi Quoc dan đang len nam quyen, chinh phu chuyen sang chinh sach ngoai giao linh hoat. Hai ben con trien khai nhieu lan hoi đam cap cao giua hoi giao luu hai bo cua moi ben, đong thoi mo cac chuyen bay thang đinh ky. Ma Anh Cuu con đe xuat hoc thuyet quan he đac thu khong phai giua hai quoc gia, chu truong van đe chu quyen khong the lap tuc giai quyet, song đang cam quyen hai ben đong y lay "Nhan thuc chung 1992" lam bien phap lam thoi. Nam 2012, Ma Anh Cuu đe xuat chu truong "mot quoc gia hai khu vuc", lam cau truc cho cong viec giua hai bo eo bien. Nam 2015, tai Singapore, Ma Anh Cuu va Tap Can Binh lan đau tien tien hanh cuoc gap go giua nha lanh đao hai ben, hai ben xac nhan tinh trong yeu cua "Nhan thuc chung 1992". Chinh phu Thai Anh Van khong co phan ung voi Nhan thuc chung 1992, đong thoi cho rang Đai Loan la quoc gia dan chu
Trung Quoc tuyen bo Trung Hoa Dan Quoc đa bi ho thay the, đong thoi goi chinh phu Trung Hoa Dan Quoc la "nha đuong cuc Đai Loan", khong co đia vi đoc lap. Chinh phu Trung Quoc chu truong chinh sach mot Trung Quoc, va ban than la chinh phu hop phap duy nhat đai dien cho Trung Quoc; đong thoi trong thap nien 1980 đe xuat chinh sach "mot quoc gia, hai che đo", chu truong thuc hien thong nhat hoa binh, song cu tuyet viec tu bo su dung vu luc. "Luat chong ly khai quoc gia" nam 2005 neu ra ba loai tinh huong se su dung vu luc nham đam bao thong nhat


= Quan su =

Quoc quan Trung Hoa Dan Quoc co quy mo lon va tien tien, phan thanh ba quan chung la luc quan, hai quan va khong quan. Nhiem vu chu yeu la phong ngu Trung Quoc xam luoc, xem trong phong toa tren bien, đot kich hang khong, hay tap kich đan tu hanh. Luc quan co truyen thong chiem đia vi chu đao, song trong điem đang chuyen dich sang khong quan va hai quan, quyen khong che quan đoi do chinh phu dan su quan ly. Trung Quoc Quoc dan Đang tham khao che đo quan su cua Đang Cong san Lien Xo đe thanh lap Quoc dan Cach mang quan vao nam 1924, tien than cua Quoc quan Trung Hoa Dan Quoc, du la sau Bac phat hay sau khi thuc thi hien phap thi quan đoi va Quoc dan đang đeu tuong quan mat thiet, cac nhanh quan su, cong nghiep vu khi, đon vi nghien cuu tu nam 1948 đen 1949 theo chinh phu doi đen Đai Loan. Do vay, rat nhieu tuong linh cap cao truoc đay ung ho "phiem Lam", song sau khi cac tuong linh nay ve huu, đong thoi co them nhieu nguoi ban đia tham gia phuc dich, khuynh huong chinh tri cua quan đoi dan huong đen quoc gia hoa va trung lap hanh chinh.
Tu nam 1997 tro đi, chinh phu thuc thi tinh gian binh luc, so luong nhan vien quan su giam tu 450.000 nam 1997 xuong con 380.000 vao nam 2001. Nam 2009, so binh si tai ngu uoc tinh la khoang 300.000 nguoi. Tuy nhien, vao nam 2005, so luong quan nhan du bi len đen 3,6 trieu nguoi. Chinh phu yeu cau nam gioi tu đu 18 tuoi co tu cach phu hop đeu phai phuc vu binh dich, song cung co cac phuong an thay the nhu phuc vu co quan chinh phu hoac xi nghiep quoc phong. Quan đoi đang co ke hoach chuyen sang che đo tinh nguyen toan dien, thoi gian phuc dich giam tu 14 xuong 12 thang. Sau khi that bai trong noi chien vao nam 1949, chinh phu di doi Hoc vien Si quan Luc quan, Hoc vien Si quan Hai quan va Hoc vien Si quan Khong quan lan luot đen Phuong Son, Cuong Son va Ta Doanh đeu thuoc Cao Hung.
Mac du rat nhieu quoc gia chau A khong ngung giam thieu ngan sach quoc phong, Trung Hoa Dan Quoc khong giam thieu chi tieu lien quan; tiep tuc nhan manh hien đai hoa nang luc phong ngu va tien cong; đong thoi trien khai quan su o muc đo nhat đinh. Chien luoc cua Bo Quoc phong Trung Hoa Dan Quoc la tu tien hanh chong cu Trung Quoc xam nhap hoac phong toa, kien tri đen khi Hoa Ky co phan ung quan su. Tu nam 2002 đen nam 2011, ngan sach quoc phong la khoang 250 ty đen 330 ty Đai te, chiem 15,52% đen 19,51% tong ngan sach trung uong. "Luat Quan he Đai Loan" cua Hoa Ky co noi dung cung cap vu khi mang tinh phong ngu, đen nay Trung Hoa Dan Quoc đa mua tu Hoa Ky nhieu loai thiet bi quan su, nham duy tri nang luc phong ngu đay đu. Trong qua khu, Phap va Ha Lan tung ban vu khi va thiet bi phan cung quan su cho Trung Hoa Dan Quoc, song đinh chi sau thap nien 1990 do ap luc tu Trung Quoc.


Kinh te = Tinh hinh phat trien =

Sau khi doi sang Đai Loan vao nam nam 1949, Chinh phu Trung Hoa Dan Quoc đe xuat nhieu ke hoach kinh te, trong thap nien 1960 phat trien thanh nen kinh te tu ban chu nghia đinh huong xuat khau. Ngay nay, chinh phu dan giam thieu can du vao đau tu va ngoai thuong, mot so ngan hang quoc huu va doanh nghiep quoc doanh lien tuc đuoc tu huu hoa. Nam 2014, tong san pham quoc noi đat 523,567 ty USD, GDP/nguoi đat 22.317 USD. Chap hanh chinh sach, xuat khau thuong pham, đau tu san xuat tro thanh đong luc chu yeu cua cai cach san xuat, san pham co gioi cong nghiep la mat hang xuat khau lon nhat. Xuat sieu khong lo khien du tru ngoai hoi cua Đai Loan chi đung sau Trung Quoc, Nhat Ban va Nga (2014), du tru ngoai hoi cuoi thang 7 nam 2015 la 421,96 ty USD. Đai Loan cung voi Hong Kong, Han Quoc va Singapore đuoc xep vao nhom Bon con rong chau A. Nam 2014, GDP binh quan đau nguoi theo suc mua tuong đuong cua Đai Loan la 45.853,742 USD, xep thu 19 the gioi.
Nam 2015, Bao cao canh tranh toan cau cua Dien đan Kinh te the gioi xep Đai Loan o vi tri thu 14. Can cu theo thong ke cua Bo Tai chinh Trung Hoa Dan Quoc, nam 2014 tong kim ngach xuat nhap khau đat 588,07 ty USD, tong kim ngach xuat khau va nhap khau lan luot la 313,84 ty USD va 274,23 ty USD. San xuat nong nghiep chiem ty le 32,1% GDP vao nam 1952, va giam xuong con 1,7% vao nam 2013. Khong giong cac quoc gia nhu Han Quoc hay Nhat Ban, kinh te Đai Loan chu yeu la doanh nghiep vua va nho, thay vi cac tap đoan quy mo lon. Đai Loan nhap khau nhieu nhat tu Trung Quoc, Nhat Ban, Hoa Ky, A Rap Xe Ut va Han Quoc, cac quoc gia Đai Loan xuat khau nhieu nhat la nuoc Cong hoa Nhan dan Trung Hoa, Hong Kong, Hoa Ky, Nhat Ban va Singapore, cac đoi tac mau dich chu yeu khac la Malaysia, Đuc, Uc, Indonesia, Philippines, Viet Nam, Thai Lan.
Nam 2008, Đai Loan đau tu sang Trung Quoc hon 150 ty USD, uoc tinh co 50.000 thuong gia, va mot trieu doanh nhan Đai Loan cung thanh vien gia đinh đinh cu tai Trung Quoc đai luc. Nham giam gia thanh san xuat, rat nhieu nganh cong nghiep che tao va cong nghiep tham dung lao đong chuyen doi tu Đai Loan sang Trung Quoc đai luc va Đong Nam A, gay ra tinh trang phi cong nghiep hoa. Tinh trang nay khien ty le that nghiep đat muc cao nhat ke tu khung hoang dau mo, tu nam 2000 đen nam 2008 ty le that nghiep binh quan vuot qua 4%


= Giao thong van tai =

Bo Giao thong Trung Hoa Dan Quoc chiu trach nhiem ve mang luoi giao thong quy mo lon tai Đai Loan, So Nghien cuu Van tai thuoc bo nay đuoc lap ra nham giai quyet tinh trang un tac giao thong. He thong cong lo cua Trung Hoa Dan Quoc theo quy đinh phan thanh quoc đao, tinh đao, thi đao, huyen đao, khu đao va huong đao, ngoai ra con co cong lo chuyen dung. He thong cong lo va cau tren đao Đai Loan tong cong dai khoang 47.000 km, đai bo phan tap trung tai khu vuc mien tay phat trien hon. Hai tuyen đuong dai nhat đeu lien ket mien bac va mien nam Đai Loan, lan luot la Cong lo cao toc Trung Son thong xe nam 1978 va dai 373 km, Cong lo cao toc Formosa thong xe nam 1997 va dai 432 km. Ngoai ra, khu vuc phat trien tai mien đong cung co tuyen đuong co the đi voi toc đo cao, tu Đai Bac đen huyen Nghi Lan co đuong ham Tuyet Son va Cong lo cao toc Tuong Vi Thuy.
Tren linh vuc van tai cong cong, cac đia phuong lap điem phuc vu xe buyt đuong dai tren quy mo lon, trong nam 2008 uoc tinh co 7.200 luot phuc vu xe buyt đuong dai. Cuc Quan ly Đuong sat Đai Loan quan ly mot mang luoi đuong sat day đac, he thong van tai đuong sat uoc tinh dai khoang 1.066,6 km. Can cu thong ke nam 2013, so luot nguoi su dung mang luoi đuong sat cua cuc hang ngay la 622.705. Thang 1 nam 2007, chinh phu uy thac Cong ty Đuong sat cao toc Đai Loan kinh doanh he thong đuong sat cao toc Đai Loan dai 345 km. Đuong sat cao toc rut ngan thoi gian đi lai giua cac đo thi lon, thoi gian di chuyen giua Đai Bac va Cao Hung giam chi con 90 phut, nam 2013 co tong cong 47,49 trieu luot nguoi đi đuong sat cao toc. Đai đo thi Đai Bac va khu vuc đo thi cua Cao Hung co he thong tau đien ngam, cac he thong tau đien ngam tai Đai Trung va Đao Vien đang đuoc xay dung.
Tren đao Đai Loan co 7 thuong cang trong yeu, 5 cang van chuyen quoc te chu yeu la cang Co Long, cang To Ao, cang Đai Trung, cang Cao Hung va cang Hoa Lien; chinh phu lap khu cang mau dich tu do tai cang To Ao, cang Đai Bac, cang Đai Trung, cang An Binh va cang Cao Hung. Đen cuoi nam 2013, tong cong 72 cang co hoat đong kinh doanh, luong hang hoa va gia tri lan luot đat 14,093 trieu tan va 501,75 ty USD, cang Cao Hung la cang lon nhat Đai Loan va đung thu 13 the gioi ve so luong container (2012). Cac san bay quoc te chu yeu cua Đai Loan la san bay Tung Son Đai Bac, san bay Đao Vien Đai Loan, san bay Thanh Tuyen Cuong Đai Trung, san bay quoc te Cao Hung. Nam 2013, tong cong co 63 cong ty hang khong khai thac cac chuyen bay đi va đen Đai Loan, China Airlines va EVA Air nam trong cac hang chu yeu co đuong bay quoc te. Ngoai ra con co 15 san bay quoc noi, lien ket giao thong voi cac đao, song luot van chuyen hanh khach quoc noi bang may bay giam đang ke tu sau khi Đuong sat cao toc Đai Loan hinh thanh.


= Cong ich =
Cong ty Đien luc Đai Loan đam nhiem cong tac phat đien, truyen tai đien, đieu đo đien cua he thong cung cap đien. Cong ty nay cung kinh doanh 78 nha may phat đien, trong đo co 39 nha may thuy đien, 27 nha may nhiet đien, 3 nha may đien hat nhan, va 9 nha may phong đien, ngoai ra cong ty con mua đien nang cua mot so doanh nghiep tu nhan. Co quan Nuoc Đai Bac phu trach cung ung nuoc cho khu vuc Đai Bac, Cong ty Nuoc Đai Loan phu trach cung ung nuoc cho cac khu vuc con lai. Cong ty Buu chinh Trung Hoa thanh lap vao nam 2003 cung cap dich vu buu chinh, tien than cua cong ty la Tong cuc Buu chinh thuoc Bo Giao thong
Cho đen truoc nam 1996, Chunghwa Telecom la cong ty duy nhat cung ung dich vu đien tin, sau đo bat đau co doanh nghiep tu nhan tien vao thi truong nay, hien cac đoi thu lon nhat cua Chunghwa Telecom tren thi truong la FarEasTone va Taiwan Mobile. Chunghwa Telecom cung đa chuyen huong tu doanh nghiep quoc doanh sang tu huu hoa, trong nam 2014 co 35,29% co phan cua cong ty thuoc so huu cua chinh phu. Đai Loan la mot trong so cac quoc gia chau A tich cuc phat trien cong nghe Internet, đen cuoi nam 2008 co tren 7 trieu ho su dung ket noi mang bang thong rong.


= Khoa hoc ky thuat =

Khi doi sang Đai Loan vao nam 1949, Chinh phu Trung Hoa Dan Quoc cung mang theo nhan tai hoc thuat va khoa hoc ky thuat tu Trung Quoc đai luc, lam co so cho phat trien khoa hoc ky thuat ve sau. Qua nhieu nam phat trien, chieu huong khoa hoc ky thuat Đai Loan co the phan thanh đinh huong khoa hoc ky thuat nong nghiep san xuat hoa voi đai bieu la lan ho điep, ky thuat che tao đinh huong san xuat truyen thong, khoa hoc ky thuat chuyen đoi mo hinh voi đai bieu la det, va tu than ra suc phat trien san xuat cong nghe cao nhu chat ban dan, thiet bi ngoai vi, khoa hoc ky thuat quang đien, truyen thong noi danh tren the gioi. Ngoai ra, vao thang 1 nam 1999, sau 10 nam phat trien ke hoach khong gian, Đai Loan hoan thanh phong ve tinh Formosat-1, qua đo Đai Loan thiet lap ky thuat khong gian rieng, va thuc đay nganh cong nghiep trong nuoc phat trien nang luc linh kien ve tinh. Tuy nhien, chiu anh huong tu tinh trang san xuat chuyen doi ra hai ngoai, Đai Loan phai đoi dien voi cac van đe nhu nang cao nang suat lao đong, phat trien kinh te tro nen đa nguyen hon, nang cao nang luc nghien cuu phat trien khoa hoc đe doanh nghiep luu lai Đai Loan.
Tu nam 1980 tro đi, chinh phu thanh lap cac khu khoa hoc nhu Khu Cong nghiep Khoa hoc Tan Truc, Khu Cong nghiep Khoa hoc Nam Bo va Khu Cong nghiep Khoa hoc Trung Bo, ra suc xuc tien đau tu trong va ngoai nuoc vao san xuat cong nghe cao nhu vi mach, may tinh, hy vong co the thay the cong nghiep truyen thong bang cong nghiep tap trung ky thuat cao tieu hao it nang luong, o nhiem thap, gia tri gia tang cao. Ngay nay, cong nghe cao tro thanh huyet mach kinh te trong yeu cua Đai Loan, rat nhieu cong ty tiep tuc phat trien thi truong cua minh tu Đai Loan ra toan cau, nhu Acer va Asus san xuat may tinh ca nhan, HTC san xuat đien thoai di đong, doanh nghiep cong nghiep đien tu Foxconn. Thang 5 nam 2009, chinh phu tuyen bo trong tuong lai chuyen tu chu trong cong nghiep cong nghe thong tin, chat ban dan, truyen thong, bang đieu khien sang phat trien sau nganh cong nghiep moi noi la nong nghiep thong minh, cong nghe sinh hoc, cham soc y te, du lich lu hanh, nang luong xanh va sang tao van hoa..


Nhan khau = Phan bo quan the =

Nguoi dan co quoc tich Trung Hoa Dan Quoc binh thuong theo thong tuc thong thuong đuoc nhan "the than phan quoc dan Trung Hoa Dan Quoc", ho chieu, va cac giay chung minh khac do chinh phu cap. Nguoi chua đu 14 tuoi chua đuoc cap the, dua vao ho khau đe chung minh than phan. Theo thong ke nam 2013 cua Bo Noi chinh Trung Hoa Dan Quoc, toan bo nhan khau la khoang 23,37 trieu nguoi, trong đo 59,92% tap trung tai cac thanh pho truc thuoc trung uong; mat đo dan so la 646 nguoi/km², chi sau Bangladesh trong so cac quoc gia co dan so tu 10 trieu tro len. Cu dan chu yeu cu tru tren đao Đai Loan, đong nhat la tai đong bang mien tay Đai Loan. Ngoai ra, con co 103.263 nguoi cu tru tai quan đao Banh Ho, 135.114 nguoi cu tru tai quan đao Kim Mon va 12.595 nguoi cu tru tai quan đao Ma To (cuoi thang 12 nam 2016), ngoai ra con co vai chuc nghin cong dan khong co ho tich tai Đai Loan.
Thanh phan dan toc hien nay cua Trung Hoa Dan Quoc: 98% la nguoi co nguon goc tu Trung Quoc đai luc, khoang 2% la tho dan Đai Loan noi ngon ngu Nam Đao. Trong so ke tren thi 84% nguoi Trung Quoc la hau due cua nhung di dan ban đau tu Trung Quoc đai luc, cu tru tai Đai Loan truoc 1949 goi la "ban tinh nhan". Cong đong nay tu the ky XVII bat đau di cu tu khu vuc Đong Nam Trung Quoc, co the phan thanh: nhom dan Man Nam chiem 70% tong nhan khau co nguon goc tu duyen hai mien nam tinh Phuc Kien, nhom dan Khach Gia chiem 13,5% tong nhan khau co nguon goc tu khu vuc ngoai vi cua tinh Quang Đong. 14% dan so di cu tu cac tinh tai Trung Quoc đai luc sau khoang tam nam 1949, theo chinh phu Trung Hoa Dan Quoc doi sang Đai Loan, goi la "ngoai tinh nhan", trong so đo co nhom dan Phuc Chau ve sau chu yeu cu tru tai quan đao Ma To.

Tho dan Đai Loan chiem 2,33% tong nhan khau, voi so luong 546.698 nguoi, ho đuoc chinh phu phan thanh 16 dan toc chu yeu. Trong đo, cac dan toc Amis, Atayal, Bunun, Kavalan, Paiwan, Puyuma, Rukai, Saisiyat, Sakizaya, Seediq, Thao, Truku, Tsou, Saaroa, Kanakanavu cu tru ve phia đong cua đong bang mien tay Đai Loan, con dan toc Yami cu tru tren đao Lan Tu.
Ngoai ra, sau khi phat trien giao luu hai bo va quoc te hoa, Trung Hoa Dan Quoc(Đai Loan)hien co khoang tam vai chuc nghin phoi ngau voi nguoi dan toc o tai ben Trung Quoc,khoang tam hon 100 nghin phoi ngau ngoai quoc cung voi 300 nghin lao cong ngoai quoc, tong so nhan khau ngoai tich uoc tinh la khoang 562 nghin nguoi. Trong cong đong moi nay, co khoang 434 nghin nguoi đen tu noi khu vuc Đong Nam A,khoang 89 nghin nguoi đen tu 3 khu vuc:Trung Quoc đai luc, Hong Kong va Ma Cao . Ngay nay, Đai Loan dung cum tu "cu dan moi" đe goi nhung co dau lay chong Đai Loan thay cho cum tu "co dau ngoai quoc", "nguoi di dan".


= Ngon ngu =
Do đai bo phan nhan khau la nguoi đen tu Trung Quoc đai luc, do đo chinh phu đua tieng Han tieu chuan hien đai lam ngon ngu chinh thuc. Sau khi doi sang Đai Loan, mot thoi gian dai chinh phu quy đinh quoc ngu dua tren ngu am Bac Kinh lam ngon ngu giang day chu yeu, đong thoi mo rong truyen ba Trung van chinh the lam he thong chu viet, trong giao duc co so giang day ngu van quoc ngu chiem thoi gian nhieu nhat. Tuy vay, duoi chinh quyen cua Đang Dan tien voi chu truong ban the hoa Đai Loan đa co luc đua nhung ngon ngu ban đia đe pho bien va bao ton bang luat binh đang ngon ngu.
Ngay nay Quoc ngu Trung Hoa Dan Quoc va Trung van chinh the van la ngon ngu va van tu dung trong cong van phap luat, giang day, va chu yeu trong truyen thong. Tuy nhien, cong đong Man Nam ngoai tieng Han tieu chuan hien đai con co tieng me đe la tieng Đai Loan hoac thong hieu nhat đinh ngon ngu nay, cong đong Khach Gia cung thuong đam thoai bang tieng Khach Gia Đai Loan. Tuyet đai bo phan "ngoai tinh nhan" su dung tieng Han tieu chuan hien đai đe giao tiep, song đai đa so cu dan huyen Lien Giang va huong O Khau co tieng me đe tuong ung la tieng Phuc Chau va tieng Phu Tien. Tho dan Đai Loan nguyen su dung ngu he Nam Đao, song so luong biet su dung ngon ngu to tien ngay cang giam, trong khi ty le su dung tieng Han tieu chuan hien đai tang len. Hien nay, trong so 14 ngon ngu tho dan con ton tai, co 5 ngon ngu đuoc nhan đinh gap nguy hiem tuyet diet.
Theo luat bao ve binh đang ngon ngu trong van tai cong cong, tieng Man Nam, tieng Khach Gia, tieng Tho Dan Đai Loan va tieng Phuc Chau cung Quoc ngu Trung Hoa Dan Quoc co đia vi binh đang. Phuong tien van tai cong cong gia tang truyen thanh bang tieng Man Nam va tieng Khach Gia, ngoai ra con them tieng tho dan va tieng Phuc Chau tuy theo đac điem đia phuong. Can cu đieu tra nhan khau nam 2010, so luong nhan khau thuong tru tu 6 tuoi tro len su dung Quoc ngu va tieng 'Man Nam' Đai Loan tai nha lan luot la 83,6% va 81,9%, 6.6% đoi voi tieng Khach Gia va 1,4% đoi voi cac ngon ngu tho dan, song viec su dung tieng Man Nam, tieng Khach Gia va tieng tho dan giam thieu cung voi đo tuoi. Sau khi dan chu hoa xa hoi va mot so huyen thi thi hanh giao duc tieng me đe, chinh phu bai bo han che ngon ngu giang day. Uy ban Thi hanh Quoc ngu Bo Giao duc cung chinh ly van đe binh am tieng me đe va dung chu, đe xuat giang day tieng Man Nam, tieng Khach Gia va tieng Tho Dan, hy vong cac ngon ngu hoac phuong ngu khac co the dan hoi sinh thong qua giang day. Vi du do bao ho su dung tieng Phuc Chau, cap tieu hoc tai quan đao Ma To co the thiet ke giang day phuong ngu.
Chinh quyen Đai Loan con co du đinh se som đua tieng Anh tro thanh ngon ngu chinh thuc thu hai tai đay, nham tang tinh canh tranh quoc te cho quoc gia nay.


= Ton giao =

Hien phap Trung Hoa Dan Quoc bao ve nhan dan đuoc huong quyen loi tu do ton giao va tien hanh nghi thuc tin nguong. Do anh huong tu qua trinh di dan, truyen thong tin nguong Phat giao va Đao giao cua nguoi Han tro nen thinh hanh va phat trien trong thoi gian dai, cac đao Tin Lanh, Cong giao La Ma, va Hoi giao cung co khong it tin đo. Can cu đieu tra nhan khau nam 2005, co 18.718.600 nguoi (chiem 81,3%) co tin nguong ton giao, 14%-18% dan so khong tin nguong ton giao. Đieu tra cua chinh phu phan loai 26 ton giao, cac ton giao đung đau la Phat giao (8.086.000 nguoi, chiem 35,1% nhan khau), Đao giao (7.600.000 nguoi, 33%), Nhat Quan đao (810.000 nguoi, 3,5%), Tin Lanh (605.000 nguoi, 2,6%) va Cong giao La Ma (298.000 nguoi, 1,3%). "The World Factbook" cua Co quan Tinh bao Trung uong Hoa Ky thi cho rang tren 93% nhan khau tin vao đa than, ket hop ton giao dan gian, Phat giao Đai thua, Nho giao, sung bai to tien va Đao giao, co 4,5% nhan khau tin theo Tin Lanh, Cong giao La Ma, ngoai ra co 2,5% dan chung tin theo cac ton giao khac nhu Hoi giao.
Dan cu Đai Loan pho bien te bai Quan The Am Bo Tat, Thich Ca Mau Ni, Bao Sinh Đai Đe, Huyen Thien Thuong đe, Ma To, Ngoc Hoang Thuong đe, Quan Thanh Đe Quan, Thanh Hoang, Tho Than..., dung hop cac tin nguong Phat giao, Đao giao. Hien nay co gan 80% dan chung tin theo tin nguong dan gian Đai Loan, tren 50% thuong tham du cac loai hinh nghi le ton giao. Tu tuong Nho giao do Khong Tu đe xuong la mot loai triet hoc tai Trung Quoc trong qua khu, mot su ket hop đao đuc, luan ly, phep tac trong xa hoi the tuc huu quan, ve sau tro thanh co so giua van hoa Trung Hoa va van hoa Đai Loan. Đai đa so dan chung thuong ket hop tin nguong ton giao voi tu tuong Nho giao, qua đo đe xuong quan niem luan ly đao đuc xa hoi. Ngoai ra, tho dan Đai Loan la cong đong chu yeu theo Tin Lanh, voi tren 64% so luong dan chung tho dan tin theo, nhieu nha tho tro thanh dau hieu ro ret nhat cua bo lac. Tinh đen nam 2008, khu vuc Đai Loan tong cong co 14.993 chua mieu va giao đuong, gom 11,731 chua mieu tho than Đao giao, 3.262 giao đuong, binh quan moi 1500 thi dan lai co mot đia điem ton giao co the cung phung va sung bai.


= Y te =
Nam 2013, ty le tu vong tre so sinh tai Đai Loan la 3,9‰, moi 10 nghin nguoi co 20,02 bac si, 5,31 nha si va 69,01 giuong benh phuc vu. Tinh đen nam 2012, Đai Loan tong cong co 502 benh vien va 20.935 phong kham, trong đo co 82 benh vien cong lap va 447 phong kham cong lap. Nho he thong y te dan hoan thien, tuoi tho du tinh cua nam va nu lan luot nang len 76,2 va 83 tuoi. Nam 2012, cac benh gay tu vong nhieu nhat la ung thu, benh tim, benh đong mach vanh, va viem phoi.
Nham giam bot so benh nhan qua đoi vi ung thu phoi, ngoai quan ly che pham thuoc la, chinh phu con cam chi dan chung hut thuoc la tai noi lam viec, truong hoc, nha hang va ga tau hoa va cac noi khac, xuc tien lap cac khu vuc hut thuoc co thong gio đuoc chi đinh. Ngoai su dung y hoc hien đai, tai Đai Loan con su dung rong rai chan đoan tri lieu Trung y, toan lanh tho co 14 benh vien Trung y, 3.462 phong kham Trung y va co 77 benh vien Tay y co khoa Trung y. Co quan Quan ly Benh tat thuoc Bo Y te va Phuc loi chu yeu phu trach giam sat, đieu tra, tuyen truyen va đieu tri benh dich, nhieu lan ung pho voi cac benh lao, sot xuat huyet Dengue, virus đuong ruot, hoi chung ho hap cap tinh nang, virus cum A phan nhom H7N9. Ngoai ra, con co Co quan Quan ly Thuc pham va Duoc pham thuoc Bo Y te va Phuc loi, phu trach tinh an toan va cong dung cua duoc pham, vac-xin, thiet bi y te, thuc pham, thuc pham chuc nang va hoa my pham.
Y te Trung Hoa Dan Quoc đuoc thanh lap vao thang 4 nam 1928 voi ten "So y te truc thuoc Bo Noi chinh (Trung Hoa Dan Quoc)" Sau nhieu lan đoi ten vao nam 2013 thay đoi thanh ten chinh thuc "Bo Y te va Phuc loi Trung Hoa Dan Quoc". Voi muc tieu la phu trach y te cong cong, dich vu y te, va phuc loi xa hoi, Bao hiem Y te Toan dan bat đau tu nam 1995 cung do bo nay quan ly. Hien nay, co 99,5% cong dan tham gia bao hiem y te toan dan, bao hiem y te toan dan cung tro cap chi phi y te cho ho thu nhap thap, quan nhan xuat ngu, tre duoi ba tuoi, nguoi that nghiep, ho gap nan, nguoi gia, va nguoi tan tat. Bao hiem y te toan dan chiem khoang 5,44% GDP, co the do chu su dung lao đong hoac ca nhan tra phi bao hiem.
Nam 2013, binh quan tuoi tho cua cong dan la 79,5 tuoi, tuoi tho cua nu gioi cao hon cua nam gioi. Nam 2014, Đai Loan la quoc gia co tong ty suat sinh thap nhat the gioi, so nguoi tu 65 tuoi tro len cung chiem tren 10% tong dan so. Theo du bao, đen nam 2025 so nguoi gia se o quanh muc 20% dan so, Ngay nay, đai bo phan nguoi cao tuoi do thanh vien trong gia đinh cham soc, tinh đen nam 2008 cac đia phuong đa lap 1.074 vien duong lao. Chi phi hang thang cua cac vien duong lao chu yeu lay tu luong huu cua nguoi cao tuoi; gia đinh khong co tiet kiem huu tri đuoc nhan tro cap xa hoi. Tinh đen nam 2007, bat ky nguoi nao tu 25 đen 65 tuoi khong đuoc cung cap bao hiem xa hoi tai noi lam viec đeu phai tham gia bao hiem "Quoc dan nien kim".


= Giao duc =

Che đo giao duc Đai Loan chu yeu la tong hop đac điem the che giao duc Trung Quoc va Hoa Ky ma thanh. Chinh phu su dung phuong thuc phap luat che đinh đe khien nhan dan đuoc huong giao duc nghia vu 9 nam, sau đo tien đen phat trien thanh chuong trinh thong suot 9 nam, song vao nam 2012 co 99,15% hoc sinh tiep tuc theo hoc trung hoc cao cap hay trung hoc cao cap ky thuat. Hien nay, he thong giao duc Đai Loan bao gom giao duc tieu hoc 6 nam, giao duc trung hoc quoc gia 3 nam, giao duc trung hoc cao cap 3 nam, giao duc bac đai hoc keo dai 4 nam, cac đai hoc danh tieng la Đai hoc quoc lap Đai Loan, Đai hoc Quoc lap Thanh Hoa, Đai hoc Quoc lap Giao thong, Đai hoc Quoc lap Thanh Cong, Đai hoc Quoc lap Trung Son,Đai hoc quoc lap Đai Loan .
Hien nay, giao duc khien hoc sinh đat điem so cao trong toan hoc, khoa hoc, song bi chi trich la tao ap luc qua lon cho hoc sinh, qua nhan manh hoc thuoc ma lai giam thieu suc sang tao. Sinh vien sau bon nam đai hoc đat đuoc hoc vi cu nhan, co the tiep tuc hoc tap đe đat hoc vi thac si, tien si; moi nam cung co rat nhieu hoc sinh sang hoc tai ngoai quoc, đong nhat la sang Hoa Ky. Bo Giao duc trong mot thoi gian dai huong toi thu hut sinh vien nguoi Hoa hai ngoai tai Đong A va Đong Nam A, gan đay tich cuc mo rong so du hoc sinh quoc te va Trung Quoc đai luc, đat trong điem vao chuong trinh đao tao bang tieng Anh đe đap ung nhu cau quoc te hoa. Tinh đen cuoi nam 2012, so nguoi Đai Loan khong biet đoc chiem khoang 1,71% tong dan so.


Van hoa = Am thuc =

Van hoa am thuc Đai Loan dung hop phong cach am thuc cac khu vuc, cac truong phai chu yeu la am thuc Man Nam Đai Loan, am thuc Khach Gia Đai Loan, cac phong cach ngoai tinh Ho Nam, Son Đong, Quang Đong. Do đai bo phan nhan khau la nguoi Han, cac mon an đai đa so la mon an Trung Quoc, đong thoi hon hop cac phong cach phuong Nam nhu Hong Kong, Tu Xuyen, Giang To, Chiet Giang. Đai Loan tung bi Nhat Ban thong tri trong 50 nam, gop phan hinh thanh cac mon an cua nguoi Man Nam va nguoi Khach Gia tai Đai Loan, va anh huong cua van hoa am thuc Nhat Ban hien nay. Do đat canh tac rai rac khien luong thuc khong đong nhat, luong thuc chu yeu cua dan chung la gao, khoai lang hay khoai mon. Do co Hai luu Kuroshio đi qua va khong khi lanh tran xuong vao mua đong, khien tai nguyen hai san vung bien quanh đao Đai Loan co su phong phu, dan chung thuong an cac loai sinh vat hai duong nhu ca, so hen, hay loai giap xac. Do gia ca đat nen cac loai thit ga, lon, bo hay de xuat hien kha it.
Quy trinh che bien cac mon an chu yeu co đac điem la chu y đen ky thuat nau va phoi tron nguyen lieu, tren ban tiec thuong thay cac mon Phat treo tuong (chu Han: 佛跳墙), thit Đong Pha, chan gio Van Loan. Do anh huong tu tin nguong Phat giao, bao ve moi truong, va suc khoe nen cac khu vuc đeu co cac nha hang chuyen mon an chay. Trong van hoa am thuc Đai Loan con co van hoa đo an nhe noi tieng, sau khi nau xong chung đuoc cho vao cac khay nho đe an.
Cho đem tai cac đo thi do bay ban rat nhieu đo an nhe nen thu hut nhieu khach toi, tro thanh mot đai dien quan trong cho sinh hoat van hoa, cac đo an nhe thong dung la trung chien hau, uc ga chien, đau phu thoi, ga ran man, banh bao chien, banh com tiet, mi hau, com thit ham, banh tro, nhuc vien, mi đam tu, mi thit bo, tieu long bao. Đo uong noi tieng cua Đai Loan co hong tra bong bong va tra sua tran chau, hong tra bong bong do co fructose nen sau khi lac đeu se co bot phia tren, tra sua tran chau co cac hat bot san, hai loai đo uong nay cung đuoc đon nhan khi pho bien sang Singapore, Malaysia, Han Quoc, Viet Nam, Uc, chau Au va Bac My.


= Nghe thuat va giai tri =
Do anh huong tu lich su, Đai Loan hien nay co tinh đa nguyen van hoa mang đac sac ban đia. Chinh phu nhan đinh van hoa dan gian truyen thong bao gom tap tuc truyen thong cua tho dan Đai Loan, nghe thuat dan gian cua nguoi Han nhu cat giay, o giay dau, cham khac go, theu, van hoa le tet nhu Tet Nguyen Đan, Tet Nguyen Tieu, Tet Thanh Minh, hay te đuoc mua cua tho dan Đai Loan. Chinh phu cua Quoc dan đang sau khi doi sang Đai Loan nam 1949 co lap truong chinh thuc la thuc đay cac hoat đong van hoa nghe thuat nhu thu phap Trung Quoc, hoi hoa Trung Quoc, nghe thuat dan gian Trung Quoc hay hi khuc truyen thong. Sau khi bai bo gioi nghiem vao nam 1987, xa hoi coi mo va đi kem voi no la hoat đong van hoa, my thuat tai Đai Loan buoc vao giai đoan phat trien đa nguyen. Tu nam 2000 tro đi, phong trao ban đia hoa Đai Loan va cac van đe lien quan tro thanh đe tai trong yeu trong ly luan van hoa tai Đai Loan.

Đai Loan tu sau nam 1949 co cac tac gia noi tieng nhu Duong Quy, Ba Duong, Chu Mong Điep, Ly Ngao, Bach Tien Dung, Tran Nhuoc Hy, Quynh Dao, Tam Mao, Khau Dieu Tan, Truong He Quoc. Hai the loai nhac kich Ca tu hi, Bo đai hi tung thinh hanh tren truyen hinh va nay van đuoc chinh phu trong thi, ngoai ra con co vu đoan bieu dien hien đai Van Mon vu tap. Am nhac Đai Loan hien nay đa xuat hien hinh thuc đa nguyen, nhu am nhac dan toc ngu he Nam Đao, nhac khuc truyen thong Trung Quoc đai luc, am nhac co đien phuong Tay va cac the loai am nhac đai chung. Trong đo, am nhac co đien tai Đai Loan co trinh đo phat trien cao, co nghe si vi cam Lam Chieu Luong, nghe si duong cam Ho Tinh Van, Tong giam đoc Ngo Ham cua Phong Đoan the Am nhac Trung tam Lincoln CMS nhan đuoc nhieu chu y. Đai Loan con la khu vuc phat trien trong yeu cua am nhac đai chung Hoa ngu (Mandopop), xuat hien cac ca si chuyen nghiep nhu Chau Kiet Luan, Thai Y Lam hay Phi Luan Hai.
Ngay nay, nganh giai tri Đai Loan khong ngung đuoc cai bien, hinh thanh van hoa truyen thong đai chung voi co so dua tren truyen hinh, Internet. Trong đo, cac chuong trinh truyen hinh Đai Loan đuoc ben ngoai đon nhan, đuoc phat song tai Singapore, Malaysia va cac quoc gia khac tai chau A. Nhieu cong ty tien hanh đau tu quay phim truyen hinh dai tap, cac tac pham đuoc đon nhan nhu "Tho Ngay", "Hoa dang thieu nien thieu nu", "Đinh menh anh yeu em", "Anh hung du con" cung đat đuoc thanh cong tai cac quoc gia chau A khac. Ngoai ra, do hien nay xa hoi Đai Loan co boi canh đa nguyen, tu do va giau tinh sang tac, do đo co the cung cap khong gian tot đe cho nganh đien anh va truyen hinh Đai Loan phat trien. Đien anh Đai Loan tung nhieu lan nhan giai thuong quoc te hay đuoc trinh chieu tai cac lien hoan phim tren the gioi, cac đao dien đien anh noi tieng cua Đai Loan gom co Ly An, Thai Minh Luong, Duong Đuc Xuong, Hau Hieu Hien, Nuu Thua Trach va nhung nguoi khac. Đien anh Đai Loan tung xuong doc truoc anh huong tu nen đien anh phat trien cua Hong Kong. Ke tu sau phim "Mui Đat So 7" nam 2008, đien anh Đai Loan buoc vao con sot phuc hung.


= Du lich =

So luong du khach đen du lich Đai Loan tang truong theo tung nam, nam 2009 ho đon tiep 4,4 trieu luot du khach, tang truong 18% so voi nam 2008; tuy xuat hien xu the so luong du khach ngoai quoc giam thieu, song dan chung Trung Quoc đai luc đen Đai Loan du lich lai nhieu gap đoi. Đai bo phan du khach ngoai quoc đen tu cac quoc gia chau A, đac biet la tu Nhat Ban, du khach tu cac chau luc khac chu yeu la tu My va Anh. Đia điem du lich trong yeu bao gom cac cong vien quoc gia, cac khu phong canh cap quoc gia, va khu du lich nghi duong, ngoai ra cac nong truong tieu khien va suoi nuoc nong cung hap dan khong it du khach. Hien nay, chinh phu cung bat đau phat trien du lich y te, đong thoi co ke hoach xay dung mot so lang y te đe cung cap dich vu. Cac đia điem du lich trong yeu trong khu vuc đo thi gom co Toa nha Đai Bac 101 giu danh hieu toa nha cao nhat the gioi tu nam 2004 đen nam 2010, Bao tang Co cung Quoc lap, Nha Tuong niem Tuong Gioi Thach, cac cong vien ky niem va cho đem.
Tai Đai Loan co rat nhieu bao tang. Bao tang Co cung Quoc lap la noi luu giu 650.000 hien vat đo đong thanh, đo ngoc bich, thu phap, hoi hoa va đo su Trung Quoc, la mot trong nhung bao tang quan trong nhat trong linh vuc suu tam nghe thuat Trung Quoc. Tu nam 1933 tro đi, Chinh phu Trung Hoa Dan quoc bat đau đua cac vat pham nghe thuat von luu tru tai Co cung Bac Kinh đi noi khac, sau nhieu lan di chuyen cuoi cung mot bo phan vat pham đuoc van chuyen đen Đai Loan trong thoi gian noi chien lan thu hai. Mac du moi quy bao tang đeu thay đoi noi dung trien lam, song phai mat toi 12 nam đe trung bay toan bo vat pham nghe thuat so huu. Tai Nha Ky niem Tuong Gioi Thach co Vien Hi kich Quoc gia va Phong Am nhac Quoc gia co hoat đong bieu dien van nghe; Nha Ky niem Ton Trung Son cung cu hanh nhieu loai hinh hoat đong van hoa, am nhac va dien thuyet. Ngoai ra, chinh phu con thanh lap Bao tang My thuat Quoc lap Đai Loan tai Đai Trung, luu tru cac buc hoa tu thoi Minh-Thanh va tac pham cua cac nha nghe thuat đuong đai Đai Loan.


= The thao =

Bong chay đuoc xem la mon the thao quoc dan tai Đai Loan, đuoc xa hoi hoan nghenh. Hiep hoi Bong chay Trung Hoa Dan quoc đuoc thanh lap vao nam 1973, đen nam 1989 bat đau to chuc Giai Bong chay Chuyen nghiep Trung Hoa, đen nam 2003 hop nhat voi Giai Bong chay Đai Loan. Tinh đen nam 2013, Giai Bong chay Chuyen nghiep Trung Hoa co bon đoi tuyen, tai mua giai thu 24 nam 2013 moi san van đong co trung binh 6.079 khan gia. Đai Loan tung to chuc Giai vo đich Bong chay chau A nam 2001 va 2007, Giai Bong chay The gioi nam 2007 va Giai Bong chay kinh đien The gioi 2013, va tung gianh huy chuong đong va huy chuong bac lan luot tai The van hoi Mua he nam 1982 va nam 1992. Rat nhieu tuyen thu bong chay Đai Loan tung sang Hoa Ky thi đau tai Major League Baseball. Bong ro cung la mon the thao đuoc chinh phu khuyen khich, moi nam lai to chuc cac giai nhu Jones Cup, SBL.
Sau khi Chu Moc Viem va Tran Thi Han gianh đuoc huy chuong vang tai The van hoi Mua he 2004, chinh phu tich cuc khuyen khich Taekwondo. Van đong vien golf chuyen nghiep Tang Nha Ni co thanh tich cao tai Hiep hoi Golf Chuyen nghiep Nu Hoa Ky, tung lien tuc đuoc xep o vi tri so 1 the gioi trong 109 tuan. Đai Loan con co thanh tich tot trong cac mon nhu korfball, bi-a, cau long, cu ta, keo co, marathon, bong ban..., cac đia phuong lap ra cac đia điem thi đau the thao, trung tam the thao quoc dan, cong vien the thao, co so the thao đa cong nang, be boi, san bong chay, san golf, đuong gianh rieng cho xe đap. Ngoai ra, the thao đien tu het suc phat trien, Taipei Assassins tung gianh chuc vo đich Chung ket the gioi Lien Minh Huyen Thoai nam 2012.
Do anh huong tu chinh tri, Đai Loan su dung danh nghia "Trung Hoa Đai Bac" tham du cac to chuc va su kien the thao quoc te, đong thoi bi cam su dung quoc ky va quoc ca, phai su dung co hoa mai va Quoc ky ca đe thay the. Đai hoi The thao Toan quoc, Đai hoi The thao Toan dan, Đai hoi The thao Tho dan Toan quoc va Đai hoi The thao nguoi khuyet tat Toan quoc đuoc to chuc hai nam mot lan; hang nam đeu to chuc đai hoi the thao toan quoc cua bac đai hoc va bac trung hoc. Ngoai ra, Đai Loan con to chuc mot so hoat đong the duc quoc te, đong thoi xay dung co so ha tang lien quan, thu đuoc kinh nghiem chuan bi. Mot so giai the duc quoc te thuong nien đuoc to chuc tai Đai Loan la Marathon Quoc te Đai Bac, Giai đua xe đap vong quanh Đai Loan, hay Giai vo đich Fubon LPGA Đai Loan, ngoai ra Cao Hung tung to chuc World Games 2009, Đai Bac tung to chuc Đai hoi The thao nguoi khiem thinh The gioi 2009, va la chu nha cua Đai hoi The thao Sinh vien The gioi nam 2017.


= Truyen thong =
Nam 1999, Đai Loan bai bo cac han che phap luat đoi voi tu do bao chi, so co quan truyen thong do đo xuat hien voi so luong lon. Nam 2008, co tren 1.300 co quan tin tuc hoat đong, tuyet đai đa so la doanh nghiep quy mo nho thuoc so huu tu nhan. Thong tan xa Trung uong (CNA) la thong tan xa quoc gia cua Trung Hoa Dan Quoc, co quan tin tuc trong yeu khac la Thong tan xa Kinh te Trung Quoc (CENS) song chu yeu đua tin ve kinh te va tai chinh. Hien tai, Trung Hoa Dan Quoc co khoang 2.000 bao chi xuat ban, song chi co 30 to thuong xuyen xuat hien tren thi truong, bon to co luong phat hanh nhieu nhat la "Tu Do thoi bao", "Tan Qua nhat bao", "Lien Hiep bao", "Trung Quoc thoi bao". Trong đo, "Tu Do thoi bao" co ky luc phat hanh 720 nghin ban/ngay, con "Tan Qua nhat bao" voi kieu bao kho nho đat thanh tich 520 nghin ban (2008), ngoai ra tren cac phuong tien giao thong cong cong nhu tau đien ngam con co bao chi mien phi cap cho cong chung.
Tinh đen thang 10 nam 2013, Đai Loan co 1.737 nha xuat ban thu tich đang ky, đai đa so la doanh nghiep quy mo nho ve tai chinh va nhan luc. Cac nha xuat ban nay cho ra đoi rat nhieu tap chi, trong đo co tren 6.000 tap chi co đang ky voi chinh phu, 91% tap chi xuat ban tai Đai Bac. Cac tap chi đuoc đon đoc nhieu nhat la ve cac linh vuc kinh te-tai chinh, chuyen tam phao, thoi trang va du lich, tap chi chuyen tam phao đuoc luu hanh nhieu nhat la "Nhat Chu khan". Đen thang 12 nam 2013, toan quoc co 171 đai phat thanh hoat đong, trong đo cac đai phat thanh am nhac đuoc đon nghe nhieu. Đai phat thanh chu yeu su dung tieng Han tieu chuan hien đai va tieng Man Nam, song cung bao ve quyen loi thu nghe chuong trinh cac ngon ngu me đe cua tho dan Đai Loan theo phap luat.
Dich vu truyen hinh tai Đai Loan đuoc cung cap tu nam 1962, sau đo do Cong ty Truyen hinh Đai Loan, Cong ty Truyen hinh Trung Quoc va Cong ty Truyen hinh Trung Hoa chu đao phat trien thi truong, ke tu nam 1993 khi trien khai truyen hinh cap va truyen hinh ve tinh thi moi co them cac đai truyen hinh khac. Cac cong ty truyen hinh som nhat đeu thuoc so huu cua chinh phu, sau nay viec quoc gia, chinh đang va tai phiet so huu co phan trong đai truyen hinh bi phap luat han che. Cac kenh đuoc nhieu nguoi xem nhat la TVBS tin tuc, Tam Lap tin tuc, Trung Thien tin tuc, Đong Sam tin tuc.


= Lich =

Lich Gregory tieu chuan đuoc su dung cho hau het cac muc đich tai Đai Loan. Nam thuong đuoc su dung bang he thong lich Dan quoc bat đau vao nam 1912, nam lich Dan quoc đuoc tao ra. Nam 2022 la nam Dan quoc 111 (民國111年).


Xem them Tuong Gioi Thach
Vi the chinh tri Đai Loan
Cong hoa Đai Loan
Phong trao đoc lap Đai Loan


Ghi chu Tham khao Đoc them Ton Trung Son (1995). Chu nghia Tam Dan. Nguyen Nhu Diem; Nguyen Tu Tri bien dich.{{Chu thich sach}}:  Quan ly CS1: nhieu ten: danh sach dich gia (lien ket) Nha phat hanh: Vien Thong tin Khoa hoc Xa hoi, duoi su giup đo cua Van phong Kinh te va Van hoa Đai Bac tai Ha Noi.
Bush, R. & O'Hanlon, M. (2007). A War Like No Other: The Truth About China's Challenge to America. Wiley. ISBN 0-471-98677-1
Bush, R. (2006). Untying the Knot: Making Peace in the Taiwan Strait. Brookings Institution Press. ISBN 0815712901
Carpenter, T. (2006). America's Coming War with China: A Collision Course over Taiwan. Palgrave Macmillan. ISBN 1-4039-6841-1
Cole, B. (2006). Taiwan's Security: History and Prospects. Routledge. ISBN 0-415-36581-3
Copper, J. (2006). Playing with Fire: The Looming War with China over Taiwan. Praeger Security International General Interest. ISBN 0-275-98888-0
Federation of American Scientists et al. (2006). Chinese Nuclear Forces and U.S. Nuclear War Planning
Taiwan Cultures, Foods And Attractions(2021).Introductions Of Taiwan's Foods And Attractions,and the special things about Taiwan
Gill, B. (2007). Rising Star: China's New Security Diplomacy. Brookings Institution Press. ISBN 0-8157-3146-9
Shirk, S. (2007). China: Fragile Superpower: How China's Internal Politics Could Derail Its Peaceful Rise. Oxford University Press. ISBN 0-19-530609-0
Tsang, S. (2006). If China Attacks Taiwan: Military Strategy, Politics and Economics. Routledge. ISBN 0-415-40785-0
Tucker, N.B. (2005). Dangerous Strait: the U.S.-Taiwan-China Crisis. Columbia University Press. ISBN 0-231-13564-5


Lien ket ngoai Chinh phu
Office of the President
Control Yuan
Examination Yuan
Executive Yuan
Government Information Office Luu tru ngay 3 thang 4 nam 2005 tai Wayback Machine
Judicial Yuan
Legislative Yuan
Ministry of Foreign Affairs Luu tru ngay 9 thang 5 nam 2005 tai Wayback Machine
National Assembly
Taipei Economic & Cultural Representative Office in the U.S.
Taiwan e-Government
Tong quan
BBC News
CIA World Factbook Luu tru ngay 29 thang 12 nam 2010 tai Wayback Machine
Congressional Research Service
PBS Frontline
USC Center on Public Diplomacy
WorldStatesmen.org
Khac
Cross-Strait Relations between China and Taiwan collection of articles.
Map of ROC's current jurisdiction (pdf)
Maps (also showing counties)
Taiwan Documents Project
Summary of Taiwan's International Legal Position