Bon cau (tieng Anh: toilet) la mot phan cua thiet bi cung đuoc su dung đe thu thap hoac xu ly chat thai bai tiet cua con nguoi, noi cach khac la "thiet bi ve sinh voi be mat cho phep nguoi su dung đe tieu tien va đai tien an toan va thuan tien". Thiet bi nay co the co hoac khong co nuoc xa (bon cau xa nuoc hoac bon cau kho). Chung co the đuoc thiet lap cho mot tu the ngoi hoac cho mot tu the ngoi xom (xi xom). Bon cau xa nuoc thuong đuoc ket noi voi he thong thoat nuoc o khu vuc thanh thi va be tu hoai o khu vuc cach ly. Bon cau kho đuoc ket noi voi mot ho, thung chua di đong, buong u hoac thiet bi luu tru va xu ly khac. Ngoai ra cau tao bon co the lam tu cac vat lieu nhu gom (su), be tong, nhua hoac go.
Tai nha rieng, bon cau, bon rua tay, bon tam hoac voi hoa sen co the o trong cung mot phong. Mot lua chon khac la co mot phong đe ve sinh co the (phong tam) va mot phong khac lam nha ve sinh va bon rua tay (phong ve sinh). Nha ve sinh cong cong bao gom mot hoac nhieu nha ve sinh (va thuong la bon tieu) co san cho cong chung su dung. Nha ve sinh di đong hoac cac buong ve sinh sau đo đuoc xu ly hoa hoc (chemical toilet) đuoc su dung cho cac đia điem tap trung đong nguoi hay tam thoi.
Nhieu ho ngheo o cac nuoc đang phat trien su dung nha ve sinh rat co ban va thuong khong hop ve sinh, vi du nhu ho xi đon gian va cho đi ve sinh thuong đuoc đat ben ngoai nha. Tren toan cau, gan mot ty nguoi khong co nha ve sinh va buoc phai đi ve sinh lo thien (đac biet la o An Đo).
Cac benh lay truyen qua đuong chan tay mieng hoac qua chat thai bai tiet nhu dich ta va tieu chay, co the lay lan tu van đe đi ve sinh lo thien. Chung cung co the lay lan tu cac nha ve sinh khong an toan gay o nhiem nuoc mat hoac nuoc ngam. Trong lich su, ve sinh la moi quan tam tu cac giai đoan đau tien cua cac khu đinh cu cua con nguoi. Muc tieu phat trien ben vung so 6 cua Lien Hop Quoc keu goi "Ve sinh va cai thien đieu kien ve sinh đay đu va cong bang cho tat ca moi nguoi va cham dut đi ve sinh lo thien vao nam 2030". Theo cach nay, mau bon cau đau tien su dung vat lieu đan hoi va co đo nhot (Viscoelastic) đa đuoc phat trien ma hau nhu khong co ma sat.


Lich su = Thoi co đai =

Thien nien ky thu 4 truoc Cong nguyen đa chung kien su phat minh ra cac ong bang đat nung, cong ranh va khu ve sinh tai Mesopotamia, voi thanh pho Uruk ngay nay trung bay ho ve sinh noi bo đuoc biet đen som nhat, tu khoang 3200 truoc Cong nguyen.
Ngoi lang thoi ky đo đa moi Skara Brae co cac vi du mau cac phong nho ben trong qua mot cong chung, thay vi su dung ho.
Nen van minh luu vuc song An o tay bac An Đo va Pakistan la noi co he thong ve sinh đo thi đau tien đuoc biet đen tren the gioi. Tai Mohenjo-Daro (khoang nam 2800 truoc Cong nguyen), nha ve sinh đuoc xay canh cac buc tuong ben ngoai cua ngoi nha. Nhung nha ve sinh nay co mang thang đung, qua đo chat thai đuoc xu ly thanh rac thai hoac cong ranh đuong pho. Mot vi du đien hinh khac la thanh pho Indus cua Lothal (khoang nam 2350 truoc Cong nguyen). O Lothal, tat ca cac ngoi nha đeu co nha ve sinh rieng đuoc ket noi voi mang luoi cong đuoc xay dung bang gach đuoc to chuc cung voi mot loai vua lam tu thach cao đuoc đo vao cac vung nuoc xung quanh hoac thay vao đo la cac chat thai, phan sau thuong đuoc đo bo va lam sach.
Nen van minh luu vuc song An cung co nha ve sinh xu ly nuoc thai đa su dung nuoc chay trong moi ngoi nha đuoc lien ket voi cac cong đuoc phu bang gach đat set nung. Dong chay đa loai bo chat thai cua con nguoi. Tai đay co mot mang luoi cong đuoc xay dung duoi nhung đuong pho hinh dang luoi.
Cac nha ve sinh rat som khac su dung nuoc chay đe loai bo chat thai đuoc tim thay tai Skara Brae o Orkney, Scotland, noi bi chiem đong tu khoang 3100 truoc Cong nguyen cho đen 2500 truoc Cong nguyen. Mot so ngoi nha o đo co mot cong thoat nuoc ben duoi chung, va mot so trong so đo co mot hinh khoi tren cong. Vao khoang the ky 18 truoc Cong nguyen, nha ve sinh bat đau xuat hien o nen van minh Minos, Ai Cap co đai va Ba Tu co đai.
Vao nam 2012, cac nha khao co đa tim thay noi đuoc cho la nha xi som nhat cua Đong Nam A trong qua trinh khai quat mot ngoi lang thuoc di tich khao co hoc Rach Nui, mien nam Viet Nam. Cau tieu, co tu nam 1500 truoc Cong nguyen, đem lai manh moi quan trong ve xa hoi Đong Nam A thoi ky đau.
Hon 30 mau phan hoa thach (coprolite), chua ca va xuong đong vat bi vo, đa cung cap thong tin ve che đo an uong cua nguoi va cho va ve cac loai ky sinh trung tung phai đoi mat.
Trong nen van minh La Ma, nha ve sinh su dung nuoc chay đoi khi la mot phan cua nha tam cong cong. Nha ve sinh La Ma, giong nhu nhung nha ve sinh trong hinh, thuong đuoc cho la đa đuoc su dung o vi tri ngoi. Cac nha ve sinh La Ma co le đa đuoc nang len đe nang chung len tren cac cong mo đuoc đinh ky "xa" bang nuoc chay, thay vi nang len đe ngoi. Nguoi La Ma va Hy Lap cung su dung nhung chiec binh trong buong ma ho mang đen bua an va nhung buoi uong ruou.
Johan J. Mattelaer noi: "Pliny the Elder đa mo ta lam the nao co nhung thung chua lon tren đuong pho tai tRome va Pompeii trong đo cac chau nuoc tieu đuoc don sach. Nuoc tieu sau đo đuoc nhung nguoi tho chuoi va ho vai lay ve." (Ho vai la mot buoc quan trong trong san xuat det may)
Thoi nha Han o Trung Quoc tu hai ngan nam truoc đa su dung nha tieu ket hop chuong lon.


= Lich su can đai =

Đen thoi ky Can đai, cac loai bo đi ve sinh thuong đuoc lam bang su hoac đong va co the đuoc trang tri cau ky. Sau khi su dung đuoc đo vao mang xoi cua con đuong gan nha nhat.
O Đan Mach thoi Can đai, nguoi ta thuong đi đai tien tren đat nong nghiep hoac nhung noi khac, chat thai cua con nguoi co the đuoc thu gom duoi dang phan bon. Ngon ngu Old Norse co mot so thuat ngu đe đe cap đen phan phu cua ngoi nha, bao gom garðhus (nha kho), nað-/naða-hus (nha đe nghi ngoi), and annat hus (nha khac). Noi chung, nha ve sinh la chuc nang khong ton tai o nong thon Đan Mach cho đen the ky 18.
Đen the ky 16, cac quan ruou va nha may ngay cang đao đat sau xuong gan cac ngoi nha o chau Au lam mot phuong tien thu gom rac thai, khi dan so đo thi tang len va mang xoi đuong pho bi tac nghen voi khoi luong chat thai cua con nguoi lon hon. Mua khong con đu đe rua troi chat thai tu mang xoi. Mot đuong ong noi nha xi voi ham cau, va thinh thoang co mot luong nho nuoc rua troi chat thai. Cac ham cau đuoc cac thuong nhan,ve sinh, đuoc goi trong tieng Anh la "gong farmer" (nguoi rung keng), đa bom cac chat thai long ra, sau đo xuc chat thai ran ra va thu gom trong đem. Chat thai ran nay, đuoc goi la phan chuong, đuoc ban lam phan bon cho san xuat nong nghiep (tuong tu nhu cach tiep can khep kin cua mo hinh ve sinh sinh thai).
Khu ve sinh trong cac toa nha thoi Trung Co đuoc thay the bang "privy midden" va buong đi ve sinh (pail closet) o Chau Au thoi ky tien cong nghiep.
Đau the ky 19, cac quan chuc nha nuoc va cac chuyen gia ve sinh cong cong đa nghien cuu va tranh luan ve ve sinh trong vai thap ky. Viec xay dung mot mang luoi đuong ong ngam đe xu ly chat thai ran va long chi moi đuoc bat đau vao giua the ky 19, dan dan thay the he thong ham cau, mac du cac ben tau van đuoc su dung o mot so khu vuc cua Paris vao the ky 20. Ngay ca London, vao thoi điem đo, thanh pho lon nhat the gioi, ve sinh trong nha khong xuat hien trong cac đieu le ve xay dung cho đen sau Chien tranh the gioi thu nhat.

Bon ve sinh co xa nuoc (water closet) co tu thoi ky Tudor bat đau xuat hien voi hinh dang gom mot be chua tren cao, uon cong, ong đat va van vao khoang nam 1770. Đay la tac pham cua Alexander Cumming va Joseph Bramah. Cau tieu giat nuoc chi bat đau đuoc di chuyen tu ngoai vao trong nha vao khoang nam 1850.
Buong ve sinh xa nuoc tach roi bat đau đuoc xay dung thanh nhung ngoi nha trung luu vao nhung nam 1860 va 1870, truoc het la tai tang co phong ngu chinh va trong nhung ngoi nha lon hon la cho o cua nguoi giup viec vao nam 1900, mot cai nua o hanh lang. Mot nha ve sinh cung se đuoc đat ben ngoai cua sau cua nha bep đe nhung nguoi lam vuon va cac nguoi lam ben ngoai khac nhu trong ngua su dung. Toc đo pho bien mo hinh rat đa dang, do đo, vao nam 1906, thi tran chu yeu la tang lop lao đong Rochdale co 750 buong ve sinh xa nuoc cho dan so 10.000 nguoi.
Nha cua nhung nguoi lao đong chuyen đoi tu ngoi nha tranh nong thong len cac day nha quay lung sat nhau tren thanh thi voi nhung day nha ve sinh ben ngoai, đen khu nha co bac cua nhung nam 1880 voi cho rua va nha ve sinh đoc lap ben ngoai. Đo la bao cao cua Tudor Walters nam 1918 khuyen cao rang nhung nguoi lao đong ban lanh nghe nen đuoc o trong cac ngoi nha ngoai o co bep va nha ve sinh noi bo. Theo tieu chuan thinh va suy cua cac tang trong nha đuoc khuyen nghi trong cac tieu chuan va đieu le xay dung, phong tam voi buong ve sinh xa nuoc va sau đo buong ve sinh cap thap đuoc chu trong hon trong nha.
Truoc khi bon cau trong nha đuoc biet đen, nguoi ta thuong su dung bo đi tieu đe duoi giuong moi nguoi vao ban đem va sau đo đem đi đo bo vao buoi sang. Vao thoi ky Victoria cua Anh, nhung nguoi hau gai tai nuoc Anh se thu don tat ca bo đi ve sinh trong gia đinh va mang chung đen mot can phong đuoc goi la "housemaids' cupboard". Phong nay co "bon xoi nuoc", đuoc lam bang go voi lop lot chi đe chong sut me loai bo bang su đe rua "đo dung trong phong ngu" hoac "dung cu buong". Khi nhung thiet bi bon cau bom va xa nuoc đuoc trang bi trong cac ngoi nha o Anh, nguoi hau đoi khi phai dung nha ve sinh rieng o tang duoi, tach biet voi nha ve sinh gia đinh.
Cong viec don dep bo cho nguoi khac, con goi "slopping out" hay đo chat thai cua nguoi bang tay khi cac xa lim nha tu đuoc mo khoa vao buoi sang, tiep tuc trong cac nha tu cua Anh cho đen gan đay la nam 2014 va van đuoc su dung trong 85 phong giam tai Cong hoa Ireland vao thang 7 nam 2017.
Ngoai nhung ngoai le hiem hoi, bo champer pot khong con đuoc su dung. Nhung đo dung hien đai lien quan nhu bo vit/bo bet (bedpan) cho benh nhan va ghe tieu tien, đuoc su dung trong benh vien va nha cua thuong binh.


 Thiet bi ve sinh cong nghe cao  Thiet bi bon cau "cong nghe cao", co the thay tai cac quoc gia nhu Nhat Ban, bao gom cac tinh nang nhu co che xa nuoc tu đong; voi xit rua hoac "voi rua phia duoi"; cac may say kho tay,hoac am thanh xa nhan tao đe che giau tieng on.
Nhung thiet bi khac bao gom cac tinh nang theo doi y te nhu phan tich nuoc tieu va phan va kiem tra huyet ap, nhiet đo va luong đuong trong mau. Mot so nha ve sinh co hoat đong nap tu đong, ghe co suoi, quat khu mui, hoac tu đong thay the giay ve sinh-boc ban ngoi cua bon cau.
Bon tieu tuong tac đa đuoc phat trien o mot so quoc gia, cho phep nguoi dung choi tro choi video. "Toylet", đuoc san xuat boi Sega, su dung cam bien ap suat đe phat hien dong nuoc tieu va chuyen no thanh hanh đong tren man hinh.
Cac phi hanh gia tren Tram vu tru quoc te su dung mot nha ve sinh khong gian voi nuoc tieu co the thu hoi lai thanh nuoc uong.


Tham khao Ghi chu Lien ket ngoai