Moc cung Mat Troi (Han-Viet: giai nhat thang, tieng Anh: Heliacal rising) hay moc luc rang đong cua mot ngoi sao hay cac thien the khac, nhu Mat Trang, hanh tinh hoac chom sao) xay ra khi lan đau tien nguoi ta nhin thay thien the đo tren đuong chan troi phia đong vao luc tranh toi tranh sang buoi sang (rang đong), sau mot khoang thoi gian no bi che khuat duoi đuong chan troi suot ca đem hoac khi no chi vua xuat hien tren đuong chan troi thi đa bi anh sang choi loa cua Mat Troi lam bien mat. Chiem tinh hoc Trung Hoa goi thoi điem nay la hop.
Tiep theo, moi mot ngay sau thoi điem moc cung Mat Troi qua đi, cac ngoi sao duong nhu moc hoi som hon mot chut va xuat hien tren bau troi lau hon truoc khi bi che khuat boi anh sang cua Mat Troi (do Mat Troi bi dich chuyen bieu kien ve phia đong tuong đoi so voi cac ngoi sao doc theo đuong hoang đao). Cuoi cung thi ngoi sao đo se khong con đuoc nhin thay tai bat ky đau tren bau troi vao luc rang đong do no đa lan xuong duoi đuong chan troi phia tay vao khoang thoi gian dien ra rang đong. Lan lan đau tien nhin thay cua ngoi sao trong tranh toi tranh sang buoi sang đuoc goi la lan vu tru bieu kien (tieng Anh: apparent cosmical setting). Trong cac buoi sang truoc đo, ngoi sao chua kip dich chuyen toi đuong chan troi phia tay truoc khi bi anh sang Mat Troi lam cho lu mo va khong nhin thay đuoc nua.
Ngoi sao đo se tai xuat hien tren bau troi phia đong vao luc rang đong xap xi gan 1 nam (duong lich) so voi thoi điem dien ra moc cung Mat Troi lan truoc đo cua chinh no. Do moc cung Mat Troi phu thuoc vao su quan sat đoi voi thien the, nen thoi gian chinh xac co the phu thuoc vao cac đieu kien thoi tiet.
Khong phai moi ngoi sao đeu co hien tuong moc cung Mat Troi: mot so co the (phu thuoc vao vi đo quan sat tren Trai Đat) ton tai vinh cuu tren đuong chan troi, lam cho chung luon luon nhin thay tren bau troi vao luc rang đong, truoc khi bi che khuat boi anh sang Mat Troi; nhung ngoi sao khac lai co the khong bao gio đuoc nhin thay (vi du nhu sao Bac Cuc khi quan sat tai Australia).
Cac chom sao chua cac ngoi sao co hien tuong moc va lan quan sat đuoc tu Trai Đat đuoc đua vao trong cac lich hay hoang đao thoi ky nguyen thuy. Nguoi Ai Cap co đai tinh toan nong lich cua ho theo moc cung Mat Troi cua sao Thien Lang (Sirius), do no trung voi mua nuoc len hang nam cua song Nin tai Memphis. Ho cung nghi ra phuong phap xac đinh thoi gian ban đem dua theo moc cung Mat Troi cua 36 ngoi sao goi la cac tuan tinh (mot cho moi đoan vien phan 10°Cua 360° trong đuong tron cua hoang đao/lich). Nguoi Sumeria, nguoi Babylon va nguoi Hy Lap co đai cung su dung moc cung Mat Troi cua cac ngoi sao khac nhau đe xac đinh thoi gian cho cac hoat đong san xuat nong nghiep. Đoi voi nguoi Maori o New Zealand thi cum sao Tua Rua (Pleiades), đuoc ho goi la Matariki, va moc cung Mat Troi cua no đanh dau su bat đau cua mot nam moi (khoang thang 6 theo lich Gregory).
Lan moc cuoi cung cua thien the tren chan troi phia đong vao luc man đem buong xuong (hoang hon) đuoc goi la moc luc hoang hon hay moc luc Mat Troi lan (Han-Viet: nhat mot thang, tieng Anh: [apparent] achronychal rising). Trong cac buoi chieu tiep theo, ngoi sao se moc trong khi bau troi con qua nhieu anh sang Mat Troi đe co the nhin thay no.
Lan lan nhin thay cuoi cung cua thien the o phia tay vao luc man đem buong xuong (hoang hon) đuoc goi la lan luc hoang hon hay lan cung Mat Troi (Han-Viet: giai nhat lac, tieng Anh: Heliacal setting). Trong cac buoi chieu tiep theo, ngoi sao se vuot qua đuong chan troi phia tay trong khi con qua nhieu anh sang Mat Troi đe co the nhin thay no.


Chu y Ben canh cac kieu moc va lan do quan sat nay, con co cac kieu moc va lan nhat đinh đuoc suy luan/tinh toan ra chu khong phai do quan sat, do ngoi sao bi che khuat boi anh sang Mat Troi khi chung moc va lan. Cac kieu moc va lan do tinh toan nay chi đuoc cac nha thien van su dung.

Moc vu tru (tieng Anh: cosmical rising): Ngoi sao va mat troi moc cung nhau. Tat nhien, ngoi sao bi anh sang Mat Troi lam lu mo va che khuat ngay khi no moc.
Lan vu tru (tieng Anh: cosmical setting): Ngoi sao lan cung khi Mat Troi moc.
Moc luc hoang hon that su (tieng Anh: true acronychal rising): Ngoi sao moc cung thoi điem khi mat troi lan.
Lan luc hoang hon that su (tieng Anh: true acronychal setting): Ngoi sao va mat troi lan cung nhau.


Tham khao