Oi (tieng Anh: guava ( GWAH-və)) la mot loai trai cay nhiet đoi pho bien đuoc trong o nhieu vung nhiet đoi va can nhiet đoi. Oi thuong (Psidium guajava) la loai oi pho bien nhat, quen thuoc nhat va đuoc an nhieu nhat, thuoc ho Sim (Myrtaceae), co nguon goc tu Mexico, Trung My, Caribe va phia bac Nam My. Ten oi cung đuoc đat cho mot so loai khac trong chi Psidium nhu oi se (Psidium cattleyanum) va oi dua (Feijoa sellowiana). Nam 2019, 55 trieu tan oi đuoc san xuat tren toan the gioi, dan đau la An Đo voi 45% tong san luong. Ve mat thuc vat hoc, oi la qua mong.


Phan loai Loai đuoc an thuong xuyen nhat va thuong đuoc goi đon gian la "oi", la oi thuong (Psidium guayava). Hau het cac giong oi trong trot tren the gioi đuoc nhan giong, lai tao ra tu loai nay. Oi la loai Myrtoideae đien hinh, co la nang, cung, sam, moc đoi nhau, la đon, hinh elip đen hinh trung va dai 5–15 cm (2,0–5,9 in). Hoa co mau trang, nam canh va nhieu nhi hoa. Qua la loai qua mong co nhieu hat.


Tu nguyen Thuat ngu oi trong tieng Anh, guava, duong nhu đa đuoc su dung tu giua the ky 16. Ten goi bat nguon tu tieng Taino, mot ngon ngu cua nguoi Arawak, la guayabo bien thanh guava qua tieng Tay Ban Nha cho guayaba. No đa đuoc chuyen the sang nhieu ngon ngu chau Au va chau A, co hinh thuc tuong tu.


Nguon goc va phan bo Oi co nguon goc tu mot khu vuc đuoc cho la keo dai tu Mexico, Trung My hoac phia bac Nam My tren khap khu vuc Caribe. Cac đia điem khao co o Peru đa mang lai bang chung ve viec trong oi vao khoang nam 2500 truoc Cong Nguyen.
Oi đuoc su dung lam cay trong o chau A nhiet đoi va can nhiet đoi, mot so vung cua Hoa Ky (tu Tennessee va Bac Carolina, ve phia nam, cung nhu phia tay va Hawaii), chau Phi nhiet đoi va chau Đai Duong. Oi đuoc du nhap vao Florida, Hoa Ky vao the ky 19 va đuoc trong xa ve phia bac nhu Sarasota, Chipley, Waldo va Fort Pierce. Tuy nhien, chung la vat chu chinh cua ruoi đuc qua Caribe va phai đuoc bao ve tranh nan xam nhap o cac khu vuc cua Florida noi loai gay hai nay xuat hien.
Oi đuoc trong o mot so nuoc nhiet đoi va can nhiet đoi. Mot so loai đuoc trong vi muc đich thuong mai; oi thuong va giong cay cua loai nay la nhung loai đuoc giao dich pho bien nhat tren pham vi quoc te. Oi cung moc o tay nam chau Au, đac biet la Costa del Sol o Malaga (Tay Ban Nha) va Hy Lap, noi oi đa đuoc trong thuong mai tu the ky 20 va chung sinh soi nay no duoi dang cay trong. Cay truong thanh cua hau het cac loai đeu kha chiu lanh va co the ton tai o nhiet đo lanh hon 25 °F (−4 °C) mot chut trong thoi gian ngan, nhung nhung cay non hon co the se bi đong bang tren mat đat.
Oi đuoc nguoi dan o cac vung can nhiet đoi quan tam trong tai nha vi la mot trong so it loai trai cay nhiet đoi co the phat trien đen kich co đau qua trong chau canh. Khi đuoc trong tu hat, cay oi co the ra qua trong hai nam va co the tiep tuc nhu vay trong bon muoi nam.


Sinh thai hoc Cac loai Psidium bi sau buom cua mot so canh vay đuc khoet, chu yeu la buom đem nhu Ello Sphinx (Erinnyis ello), Eupseudosoma aberrans, E. involutum va Hypercompe icasia. Bo ve nhu Pronematus pruni va Tydeus munsteri đuoc biet đen la loai gay hai cay trong tren oi thuong (P. guajava) va co le ca cac loai khac. Vi khuan Erwinia psidii gay benh thoi oi.
Loai qua nay đuoc con nguoi trong va ua chuong. Nhieu loai đong vat khac nhu chim cung thich an oi, va de dang phat tan hat trong phan cua chung. O Hawaii, oi se (P. littorale) đa tro thanh loai xam lan hung han đe doa tuyet chung hon 100 loai thuc vat khac. Nguoc lai, mot so loai oi đa tro nen hiem do moi truong song bi pha huy va it nhat mot loai (oi Jamaica, P. dumetorum), đa tuyet chung.


Qua Qua oi dai khoang 4 đen 12 cm (1,6 đen 4,7 in), co hinh tron hoac hinh bau duc tuy theo loai. Chung co mui thom đac trung va ro ret, tuong tu nhu vo chanh nhung kem đam hon. Lop vo ben ngoai co the san sui, thuong co vi đang hoac mem va ngot. Khac nhau giua cac loai, vo co the co đo day bat ky, thuong co mau xanh truoc khi truong thanh, nhung co the co mau vang, mau hat de hoac xanh luc khi chin. Thit ben trong co the co vi ngot hoac chua va co mau trang nhat (oi ruot trang) đen mau hong đam (oi ruot đo). Hat o phan cui trung tam co so luong va đo cung khac nhau tuy theo loai.


San xuat Nam 2019, san luong oi the gioi la 55 trieu tan, dan đau la An Đo voi 45% tong san luong (bang). Cac nuoc san xuat lon khac la Trung Quoc va Thai Lan.


Cong dung = Am thuc =

O Mexico va cac nuoc My Latinh khac, đo uong pho bien agua fresca thuong đuoc nau bang oi. Toan bo qua la thanh phan chinh trong mon punch va nuoc ep thuong đuoc su dung trong nuoc sot am thuc (nong hoac lanh), bia, keo, đo an nhe kho, thanh trai cay va mon trang mieng hoac nhung vao sot chamoy. Pulque de guayaba ("guayaba" trong tieng Tay Ban Nha co nghia la oi) la mot loai đo uong co con pho bien o nhung vung nay.
O nhieu nuoc, oi đuoc an song, thuong cat thanh tung phan tu hoac an nhu tao. Cung co the an voi mot chut muoi va tieu, bot cayenne hoac hon hop gia vi (masala). O Philippines, oi chin đuoc dung đe nau mon sinigang. Oi la mot mon an nhe pho bien o Cuba voi ten goi pastelitos de guayaba. O Đai Loan, đuoc ban o nhieu goc pho, cho đem khi troi nang nong, kem theo goi bot man kho tron voi đuong va muoi đe cham. O Đong A, oi đuoc an voi hon hop bot man kho chua ngot. Nuoc ep oi đuoc ua chuong o nhieu nuoc. Qua cung thuong đuoc them vao trong mon xa lach trai cay.
Do ham luong pectin cao nen oi đuoc su dung rong rai đe lam keo, chat bao quan, thach, mut va marmalade (chang han nhu goiabada cua Brasil va bocadillo cua Colombia va Venezuela), cung nhu mut keo phuc vu tren banh mi nuong.
Oi ruot đo co the đuoc dung lam nen cho cac san pham muoi nhu nuoc sot, thay the cho ca chua, đac biet đe giam thieu đo chua. Mot loai đo uong co the đuoc lam tu dich ep cua qua va la oi, o Brasil đuoc goi la cha-de-goiabeira, tuc la "tra" tu la oi, đuoc xem nhu thuoc.


Thanh phan = Dinh duong =
Oi rat giau chat xo va vitamin C, voi ham luong acid folic vua phai (bang dinh duong). Mot qua oi (P. guajava) co nang luong thuc pham thap tren moi khau phan thong thuong, voi it chat dinh duong thiet yeu, thuong chua 254% gia tri hang ngay cua vitamin C (bang). Ham luong dinh duong khac nhau giua cac giong oi. Mac du oi se (P. littorale var. Cattleianum) chi co 39% luong vitamin C thong thuong, nhung ham luong cua qua trong mot khau phan 100 g van cung cap 41% gia tri hang ngay.


= Hoa thuc vat =
Do mot so hoa thuc vat tao ra mau sac cua vo va thit qua, nen oi co mau đo cam co xu huong chua nhieu polyphenol va carotenoid hon nhung qua co mau vang xanh. La oi chua ca carotenoid va polyphenol nhu (+)-gallocatechin va leucocyanidin.


= Dau hat oi =

Hat oi la phu pham cua qua trinh che bien đuoc thuc hien trong nganh cong nghiep nuoc ep oi thuong mai. Dau hat oi, co the đuoc su dung trong cac san pham am thuc hoac my pham, la nguon cung cap acid beo thiet yeu nhu acid linoleic, phenolics va phytosterol.
Trong nghien cuu, dau hat oi đa đuoc su dung, thu đuoc bang cach chiet xuat hexan cua hat oi đe xac đinh thanh phan va thu nghiem đoc tinh, su di chuyen te bao, kha nang song sot cua te bao ung thu va su phat trien cua plasmodium. Dau hat oi tuong đoi khong đoc đoi voi te bao gan binh thuong va te bao đon nhan mau ngoai vi, voi chuot nho trong 14 ngay cho biet lieu gay chet trung binh (LD50) > 10 mg/kg va chuot nho trong toi đa 90 ngay. Đieu đang ngac nhien la dau đa uc che su tang sinh cua hoi chung tang bach cau o nguoi theo cach dua theo lieu luong voi nua gia tri co can uc che toi đa lan luot la 155 va 137 μg/ml sau 24 va 48 gio. Đieu quan trong la dau hat oi o muc 500 μg/ml đuoc phat hien lam tang muc đo di chuyen cua te bao sung (HaCaT). Nhung quan sat nay cho biet rang dau hat oi an đuoc, chua nhieu acid linoleic va chat chong oxy hoa, co the thuc đay qua trinh lanh vet thuong tren da va uc che su tang sinh cua cac te bao bach cau.
Theo nghien cuu, tieu thu dau hat oi trong thoi gian dai khong lam tang nong đo cholesterol va chat beo trung tinh trong huyet thanh chuot, nhung lai xu huong lam giam nong đo acid beo trong huyet thanh bang cach dua theo luong co can. Đay la nghien cuu đau tien bao cao ve cac thanh phan lipid, phytosterol va phenolic, hoat đong chong oxy hoa cung nhu kha nang bao ve gan va than kinh o muc đo cang thang oxy hoa do hydro peroxide gay ra trong chiet xuat dau hat oi.
Thanh phan acid beo trong dau hat oi đuoc the hien trong bang sau:


Y hoc dan gian Tu nhung nam 1950, oi, đac biet la la, đa đuoc nghien cuu ve thanh phan, đac tinh sinh hoc tiem nang va lich su trong y hoc dan gian.


Ky sinh trung Oi la mot trong nhung vat chu pho bien nhat cua ruoi giam nhu A. suspensa, chung đe trung trong nhung qua oi qua chin hoac hu hong. Au trung ruoi nay sau đo an qua cho đen khi chung co the chuyen sang giai đoan nhong. Dang ky sinh nay đa gay ra thiet hai kinh te hang trieu USD cho cac quoc gia o Trung My.
Cac loai nam Neopestalotiopsis va Pestalotiopsis la tac nhan gay benh ghe oi o Colombia.


Xem them Myrteae
Cay oi
Chi Oi
Oi se


Tham khao