Đien anh Y la nen nghe thuat va cong nghiep đien anh cua Y. Cung voi đien anh Phap, đien anh Y la mot trong nhung nen đien anh lau đoi nhat the gioi va la tru cot cua nganh cong nghiep đien anh chau Au. Y va Phap cung la hai quoc gia dan đau ve so Giai Oscar cho phim ngoai ngu hay nhat, vuot xa cac nen đien anh lon khac.


Lich su = Nhung nam đau =
Chi vai thang sau khi Anh em Lumiere phat minh ra ky thuat đien anh, nen nghe thuat moi nay đa xuat hien o Roma, Y khi Giao hoang Leo XIII đuoc ghi hinh trong thoi gian vai giay trong khi đang cau nguyen.
Cong nghiep đien anh Y đuoc thuc su hinh thanh trong khoang thoi gian tu nam 1903 đen 1908 voi 3 hang phim lon, Cines o Roma, Ambrosio o Turino va Itala Film. Cac hang phim khac cung nhanh chong đuoc thanh lap tai Milano va Napoli. Chi trong thoi gian ngan, cac cong ty nay đa nhanh chong san xuat đuoc nhung bo phim co chat luong va thuc hien viec xuat khau phim ra ben ngoai nuoc Y. So truong thoi bay gio cua đien anh nuoc nay la cac bo phim lich su voi tac pham đau tien la La presa di Roma, 20 settembre 1870 đuoc đao dien Filoteo Alberini thuc hien nam 1905. Cac bo phim tiep theo noi ve nhung nhan vat noi tieng trong lich su nhu Bao chua Nero, Julius Caesar va Cleopatra đuoc cong chung đon nhan nong nhiet. Bo phim cua Arturo Ambrosio, Nhung ngay cuoi cung cua thanh Pompei (1908) noi tieng toi muc chi sau đo 5 nam no đa đuoc lam lai mot phien ban khac do Mario Caserini đao dien. Cac nu dien vien đien anh ngoi sao (tieng Y: diva) đau tien cua cong nghiep đien anh Y co the ke toi Lyda Borelli, Francesca Bertini va Pina Menichelli, trong đo Francesca Bertini co le la mot trong nhung dien vien đau tien xuat hien tren ban khoa than trong mot bo phim.


= Cinecitta =

Trong khi đien anh Y đang phat trien ruc ro thi chinh quyen Phat xit Y bat đau tang cuong kiem soat cac loai hinh nghe thuat pho bien, bao gom ca đien anh. Duoi su ung ho cua Benito Mussolini, mot khu vuc lon o phia Tay Nam Roma đa đuoc danh rieng đe xay dung mot khu pho đien anh (ex novo) cuc lon lay ten la Cinecitta. Khu pho nay đuoc quy hoach đe co tat ca nhung co so can thiet cho mot bo đien anh, bao gom cac rap phim, cac khu truong quay, khu ki thuat va tham chi la mot truong day quay phim cho cac nghe si tre. Cung luc nay, Vittorio Mussolini, con trai cua nha đoc tai cung đung ra thanh lap mot cong ty san xuat phim quoc gia đe tao đieu kien hoat đong cho tat ca cac tai nang đien anh, tu đao dien, nha bien kich đen dien vien. Ket qua cua nhung chinh sach khuyen khich đien anh nay la su ra đoi cua mot the he đao dien cuc ki tai nang gan voi Cinecitta trong đo phai ke toi Roberto Rossellini, Federico Fellini va Michelangelo Antonioni.


= Chu nghia hien thuc moi =

Chien tranh the gioi thu hai bung no buoc đien anh Y phai tap trung cho cac bo phim mang tinh chat tuyen truyen cho quan đoi Phat xit. Tuy vay nam 1942 đao dien Alessandro Blasetti lai cho ra đoi bo phim ve tang lop binh dan Quattro passi tra le nuvole đanh dau su ra đoi cua trao luu Hien thuc moi (neorealismo) trong nghe thuat đien anh Y.
Trao luu hien thuc moi thuc su bung no va gay tieng vang ngay sau khi chien tranh ket thuc, chi trong thoi gian cuoi thap nien 1940, đien anh Y đa chung kien su ra đoi cua nhung bo phim đe đoi nhu bo ba Roma citta aperta (1945), Paisa (1946), Germania anno zero (1948) cua Roberto Rossellini. Tuy Cinecitta khong the hoat đong nhung viec san xuat phim van đuoc tien hanh ngoai troi, ngay tren nhung con đuong bi tan pha cua mot đat nuoc đa thua cuoc trong Chien tranh the gioi thu hai. Nhung bo phim khac hoa cuoc song kho khan cua nuoc Y sau chien tranh va dien xuat tuyet voi cua cac dien vien nhu Anna Magnani (dien vien Y đau tien gianh Giai Oscar Nu dien vien chinh xuat sac nhat) la mot cong cu van hoa quan trong cua chinh quyen trong viec khich le tinh than nguoi dan.
Nhung nam sau chien tranh cung chung kien su thang hoa cua mot trong nhung đao dien Y vi đai nhat, Vittorio De Sica, voi mot loat bo phim hien thuc kinh đien nhu Ke cap xe đap (Ladri di biciclette, 1948), Miracolo a Milano (1950) va Umberto D. (1952).
Voi so luong lon tac pham đac sac, chi trong vong hon 10 nam tu 1947 đen 1959, đien anh Y đa gianh toi 5 Giai Oscar cho phim ngoai ngu hay nhat cho cac phim Sciuscia (1947), Ke cap xe đap (1949), Le mura di Malapaga (1950, san pham hop tac voi Phap), La strada (1956) va Le notti di Cabiria (1957) trong đo 2 phim đau do De Sica đao dien con 2 phim cuoi do Federico Fellini đao dien.


= Trao luu hien thuc moi hong va phim hai =
Sau Umberto D., trao luu hien thuc moi trong đien anh Y gan nhu cham dut, co le mot phan do đieu kien kinh te va xa hoi đuoc cai thien đa huong cac đao dien toi nhung đe tai moi tuoi sang hon la cac tac pham mang gam mau toi ve cuoc song. The cho no la trao luu hien thuc moi hong (neorealismo rosa), van la cac bo phim lay đe tai xa hoi Y nhung co su gop mat cua cac nu dien vien xinh đep nhu Sophia Loren, Gina Lollobrigida, Silvana Pampanini, Lucia Bose.
Trao luu hien thuc moi hong đuoc tiep noi bang nhung bo phim hai đac trung kieu Y (Commedia all'italiana) co đe tai xa hoi cuc ki nghiem tuc nhung lai đuoc dien đat bang nhung đoan thoai va canh phim hai huoc, trao phung. Bo phim mo đau cho trao luu nay la I soliti Ignoti (1958) cua đao dien Mario Monicelli. Vittorio Gassman, Marcello Mastroianni, Ugo Tognazzi, Alberto Sordi, Claudia Cardinale, Monica Vitti va Nino Manfredi la nhung ngoi sao lon cua the loai phim nay, ho cung la nhung dien vien tieu bieu cho thoi ki phuc hoi cua kinh te Y. Mastroianni con la dien vien chinh cua mot trong nhung bo phim Y xuat sac nhat the ky, La dolce vita (1960) cua Fellini, tac pham đoat giai Canh co vang tai Lien hoan phim Cannes nam 1960.


= Phim mien Tay kieu Y =

Nhung nam 1960 chung kien su ra đoi cua mot the loai phim đac sac cua Y, nhung bo phim mien Tay kieu Y (Spaghetti Western), von xuat phat tu nhung bo phim mien Tay truyen thong cua đien anh Hoa Ky nhung lai đuoc quay tai Y voi kinh phi thap va kich ban cung nhu phong cach quay rat đac sac.
Đai dien tieu bieu cho the loai phim nay la bo ba phim dollar (Dollars Trilogy) cua đao dien Sergio Leone gom Per un pugno di dollari (1964), Per qualche dollaro in piu (1965) va Il buono, il brutto, il cattivo (1966) đeu do Clint Eastwood thu vai chinh va Ennio Morricone viet nhac phim.


= Giallo =
Giallo (mau vang) la the loai phim kinh di kieu Y bat đau noi len trong thap nien 1960 va 1970 khi cac đao dien Mario Bava, Riccardo Freda, Antonio Margheriti va Dario Argento thuc hien cac bo phim kinh di va rung ron kinh đien sau nay co anh huong lon toi the loai nay cua đien anh the gioi nhu La maschera del demonio (1960), Danza macabra (1964), Reazione a catena (1971) va L'uccello dalle piume di cristallo (1970).
The loai nay đuoc khai thac sau hon bang nhung bo phim đien anh kieu tai lieu (Mondo movie) trong đo cac canh quay đuoc thuc hien bang phong cach quay phim tai lieu voi boi canh phim gan voi hien thuc o muc cao nhat. Tieu bieu cho phong cach nay la Mondo Cane (1962) cua Gualtiero Jacopetti va đac biet la Cannibal Holocaust (1980) cua Ruggero Deodato. Cannibal Holocaust đuoc quay chan thuc va kinh di toi muc o rat nhieu nuoc no bi cam phat hanh va đao dien Deodato tham chi con bi moi hau toa vi cac quan chuc tuong đay la mot bo phim tai lieu quay canh giet nguoi that (phim snuff - snuff film) va Deodato chi đuoc tha sau khi đua ra cac bang chung cho thay cac dien vien van con song sau khi thuc hien cac canh phim.


= Cuoc khung hoang thap nien 1980 =
Tu cuoi thap nien 1970 đen giua thap nien 1980 đien anh Y lam vao tinh trang khung hoang keo dai, cac bo phim nghe thuat đac trung cho nghe thuat thu 7 Y bi chia cat khoi dong phim chinh tren thi truong. Nhung bo phim đuoc ua chuong thoi ki nay thuong chi la nhung bo phim co chat luong nghe thuat thap, thuong la phim hai đe cap toi nhung đieu cam ki trong xa hoi Y, đac biet la ve cac đe tai tinh duc.
Trong so it oi cac bo phim co chat luong nghe thuat cao co the ke toi tac pham hop tac Hoang đe cuoi cung (The Last Emperor) cua đao dien Bernardo Bertolucci, bo phim nay đa gianh Giai Oscar Phim hay nhat cung 8 giai Oscar khac. Mot bo phim xuat sac khac la C'era una volta in America cua Sergio Leone.


= Thap nien 1990 đen nay =
Cuoi thap nien 1980 mot the he đao dien moi đa bat đau đem lai suc song cho cac bo phim Y. Su hoi sinh cua đien anh Y bat đau voi bo phim gay tieng vang Rap chieu bong Thien đuong (Nuovo Cinema Paradiso, 1988) cua Giuseppe Tornatore, tac pham chien thang tai hang muc Phim noi tieng nuoc ngoai hay nhat tai le trao Giai Oscar nam 1990. Cung tai hang muc nay đien anh Y con hai lan chien thang khac vao thap nien 1990 voi Mediterraneo (1991) cua Gabriele Salvatores va Cuoc song tuoi đep (La vita e bella, 1998) cua Roberto Benigni. Benigni cung la nguoi Y đau tien gianh toi 3 giai Oscar trong mot nam voi cac giai Vai nam chinh, Phim noi tieng nuoc ngoai va Nhac phim. Nam 2017 co Call Me by Your Name cua Luca Guagdanino cung la mot bo phim lang man, tuoi moi lon xuat sac


Nhan vat noi tieng Michelangelo Antonioni
Mario Bava
Roberto Benigni
Bernardo Bertolucci
Ettore Scola
Enzo G. Castellari
Vittorio De Sica
Federico Fellini
Umberto Lenzi
Sergio Leone
Pier Paolo Pasolini
Roberto Rossellini
Gabriele Salvatores
Giuseppe Tornatore
Luchino Visconti
Luca Guadagnino


Tham khao Lien ket ngoai European-films.net Luu tru ngay 10 thang 4 nam 2007 tai Wayback Machine - Gioi thieu phim, phong van, tin tuc ve cac phim chau Au
Anh phim va ap phich phim Y Luu tru ngay 26 thang 8 nam 2006 tai Wayback Machine