Katakana (Kanji: 片仮名, Han Viet: Phien gia danh; katakana: カタカナ hay Hiragana: かたかな), con đuoc goi la chu cung, la mot dang chu bieu am va la thanh phan trong he thong chu viet truyen thong cua tieng Nhat, ben canh hiragana, kanji va mot so ky tu khac. Tu "katakana" co nghia la "kana chap va", do chu katakana đuoc tao thanh tu cac net giong Kanji nhung chua đu net đe thanh mot chu Han hoan chinh (co ve giong bo thu).
Katakana đuoc tao thanh tu cac net thang, net cong va net gap khuc y nhu cac net trong chu Han, la kieu chu đon gian nhat trong chu viet tieng Nhat. Do net ve nhu vay, Katakana con đuoc goi la "chu cung" trong tieng Viet.
Katakana co hai kieu sap thu tu thuong gap: Kieu sap xep co iroha (伊呂波), va kieu thuong dung thinh hanh gojuon (五十音).


Su dung Khac voi kanji co the đuoc phat am theo nhieu cach tuy theo ngu canh (dang chu "tuong hinh, bieu y"), cach phat am cua cac ky tu katakana (va hiragana) hoan toan theo quy tac "tuong thanh, bieu am".
Trong tieng Nhat hien đai, katakana thuong đuoc dung đe phien am nhung tu co nguon goc ngoai lai (goi la gairaigo - "ngoai lai ngu"). Vi du, "television" (Tivi) đuoc viet thanh "テレヒ" (terebi). Tuong tu, katakana cung thuong đuoc dung đe viet ten cac quoc gia, ten nguoi hay đia điem cua nuoc ngoai. Vi du, ten "Viet Nam" đuoc viet thanh "ヘトナム" (Betonamu) ("Viet Nam" cung co the viet theo Kanji la "越南" - đoc la Etsu'nan (えつなん) vi von di tieng Viet cung co the viet bang chu Han va chu Nom, nhung hien it pho bien).
Tuy nhien, cung co nhung truong hop nguoc lai, đo la cach viet kanji tu nhung tu von đuoc viet bang katakana. Mot vi du la tu コーヒー (kohi), nghia la ca phe, đoi khi co the đuoc viet la 珈琲. Tu kanji nay thinh thoang đuoc cac nha san xuat ca phe su dung nham tao su moi la.
Katakana cung đuoc su dung đe viet cac tu tuong thanh, nhung tu đe bieu dien mot am thanh. Vi du nhu tieng chuong nha tho keu "binh - boong", se đuoc viet bang chu katakana la "ヒンホン" (pinpon).
Nhung tu ngu trong khoa hoc - ky thuat, nhu ten loai đong vat, thuc vat, ten san vat, thong thuong cung đuoc viet bang katakana.
Katakana cung nhieu khi (nhung khong phai la tat ca) đuoc su dung đe viet ten cac cong ty o Nhat. Vi du nhu Sony đuoc viet la "ソニー", hay Toyota la "トヨタ". Katakana ngoai ra con đuoc dung đe nhan manh, đac biet đoi voi cac ky hieu, quang cao, pano ap phich. Vi du, chung ta co the se nhin thay chu "ココ" - koko - ("o đay"), コミ gomi ("rac") hay メカネ megane ("kinh đeo mat"). Nhung tu muon nhan manh trong cau đoi khi cung đuoc viet bang katakana, giong nhu kieu chu nghieng italic.
Katakana đuoc su dung đe bieu dien cach đoc on'yomi (cach đoc am Han-Nhat) cua mot chu Han trong tu đien kanji.
Mot so ho ten nguoi Nhat đuoc viet bang katakana. Ngay xua đieu nay thuong pho bien hon, nen nhung nguoi phu nu đung tuoi thuong co ten katakana.
Nhung tu kanji kho đoc đuoc viet thanh katakana rat pho bien. Nhung truong hop nay thuong thay trong cac thuat ngu y hoc. Vi du, trong tu 皮膚科 hifuka (khoa da lieu), tu kanji thu 2, 膚, đuoc cho la mot tu kho đoc, do đo tu hifuka rat hay đuoc viet thanh 皮フ科 hay ヒフ科, dung ca kanji va katakana. Tuong tu, tu 癌 gan (ung thu) thuong đuoc viet bang katakana hoac hiragana.


Chinh ta Cac cau trong ngon ngu nhieu nuoc thuong đuoc ngan cach boi dau cau (cham, phay,...) trong tieng Nhat goi la 中黒 (nakaguro) con cac tu đuoc ngan cach boi dau cach. Tuy nhien, trong nhung truong hop nguoi đoc biet tu nuoc ngoai đo phan cach o đau, thi dau cach (hay dau cau) khong đuoc su dung. Vi du, tu コンヒュータケーム ("konpyuta gemu," hay "computer game") – "tro choi đien tu", chua hai tu tieng Anh kha thong dung tai Nhat, nen no khong co mot dau phan cach nao ca.
Cu phap chinh ta cua Katakana hoi khac voi hiragana. Hiragana bieu dien nguyen am dai bang cach cho them nguyen am kana thu hai vao sau, con trong katakana, thuong su dung mot dau gach mo rong goi la choon. Dau gach nay trong cach viet Yokogaki (Trai sang phai, tren xuong duoi) la mot dau gach ngan nam ngang theo dong viet, va trong cach viet Tategaki (Tren xuong duoi, phai sang trai) la nam doc. Tuy nhien, no thuong đuoc su dung nhieu khi viet cac tu muon; nguyen am dai trong tieng Nhat đuoc viet bang katakana cung thong dung nhu đuoc viet bang hiragana. Ngoai tru mot so tu nhu ローソク(蝋燭)(rosoku)(cay nen) hay ケータイ(携帯)(ketai)(đien thoai di đong).
Chu tsu nho ッ đuoc goi la sokuon chi ra mot phu am kep, đuoc phat am bang cach nhan đoi phu am đi sau no. Vi du, tu bed (giuong ngu) đuoc viet bang katakana se la ヘット (beddo).
Sokuon đoi khi đuoc dung trong nhung vi tri khong co su tuong đuong cua am tiet von co. Vi du, chu h kep trong chu "ch" (thuong thay trong ten tieng Đuc). Lay vi du chu "bach" đuoc viet la ハッハ (Bahha); chu "Mach" la マッハ (Mahha). Chu "h" kep trong tu Bach va Mach (đuoc bieu dien bang chu ッ) co le la cach bieu dien tot nhat cua tieng Nhat cho nhung tu nay.
Mot so am tiet trong nhieu ngon ngu thuong kha kho khan đe bieu dien bang tieng Nhat, vi du tu "huong" (tieng Viet) lai tro thanh フオン (Fuon). Ali Khamenei la アリー・ハーメネイー (Ari Hamenei).


Bang katakana Sau đay la bang katakana cung voi phien am romaji tuong ung. Nhung chu ben bang đau tien la chu katakana tieu chuan (ky tu co mau đo la ky tu co (hien tai khong dung), con ky tu co mau xanh la chu katakana hien đai, su dung chu yeu đe phien am nhung tu nuoc ngoai). Viec đoc chu katakana co đoi chut phuc tap do be ngoai tuong tu cua mot so chu. Nhu chu shi シ va chu tsu ツ, hay so ソ va chu n ン, trong co ve giong nhau ve hinh thu nhung khac nhau ve thu tu cac net khi viet va đo nghieng cua cac net. Mot so chu katakana lai kha giong chu Han, nhu chu "ni" (ニ) va chu Nhi (二 "so 2"), chu "ka" (カ) va chu Luc (力 "suc manh"), chu "ro" (ロ) va chu Khau (口 "cai mieng"). Su khac biet se ro hon khi nhung chu nay đuoc viet bang but muc nuoc (but long).

1: ヲ phat am giong オ ("o") nhung trong thuc te no hiem khi đuoc su dung ngoai tru viec viet cach đieu (nhu ten manga Wotakoi) khi can bieu dien chu hiragana tuong ung (を) bang katakana. Đe bieu dien am "wo", nguoi Nhat dung chu cung ウォ("uo").
2: Nhung katakana nay đuoc đua vao he thong giao duc tu kha som – thoi ky Minh Tri, nhung chua bao gio tro nen pho bien. [1] [2]


Lich su Katakana đuoc phat trien vao thoi ky Heian tu cac thanh phan cua cac ky tu man'yogana (万葉仮名, "van diep gia danh") - mot dang toc ky - la nhung chu Han đuoc dung đe bieu dien cach phat am cua nguoi Nhat, bat đau hinh thanh tu the ky thu 5. Vi du, chu ka カ đuoc hinh thanh tu phan ben trai cua chu ka 加 (gia - gia tang). Bang duoi đay cho thay nguon goc cua tung chu katakana: chu đo la chu Han goc cua katakana tuong ung.


Giang day Katakana Nhieu giang vien "gioi thieu katakana sau khi nguoi hoc đa hoc đoc va viet hiragana mot cach de dang đong thoi nam ro cac quy tac." Hau het nguoi hoc đa hoc qua hiragana cung se "khong gap qua kho khan khi hoc va nho" katakana. Tuy nhien, voi nhung nguoi hoc hiragana truoc khi hoc katakana, neu tao thanh thoi quen viet va đoc hiragana đoi khi se gay đoi chut kho khan cho viec su dung katakana mot cach thuan thuc va nhanh nhen.
Trong khi đo, mot so giang vien khac lai gioi thieu katakana truoc, boi chung đuoc su dung đe bieu dien cac tu muon. Viec nay giup nguoi hoc, nhat la nhung nguoi noi ngon ngu khong chiu anh huong Han van, luyen đoc va viet kana voi cac tu ngu de hieu hon.


Ma hoa trong may tinh Katakana co the viet đuoc trong tat ca cac phong chu danh cho tieng Nhat va phong chu đay đu cua Unicode (nhu Arial Unicode MS), kha nhieu phong chu ho tro tieng Trung Quoc cung ho tro ca katakana (nhu MS Song).
Katakana co hai đinh dang ma hoa, hankaku (半角 - "ban giac", đo rong 1 nua) va zenkaku (全角 - "toan giac", đo rong đay đu). Đinh dang hankaku co nguon goc tu JIS X 0201. Trong đinh dang nay, hau het cac chu katakana đuoc bieu dien bang 1 byte. Cuoi thap ky 1970, cac ky tu 2 byte ra đoi (nhu JIS X 0208) đe viet Hiragana, Kanji va cac ky tu khac. He thong JIS_X_0208 co cach bieu dien chu katakana hoan toan khac voi JIS_X_0201. Chu katakana cua JIS_X_0208 đuoc bieu dien bang it nhat la 2 byte, vi the nhieu thiet bi (đac biet la cac thiet bi cua the he truoc) thuong viet katakana co đo dai 2 byte. Đo la ly do tai sao chu Katakana cua JIS_X_0201 đuoc goi la hankaku con JIS_X_0208 la zenkaku. Va cung do đo, hau het cac đinh dang ma hoa khong co đinh dang hankaku cho Hiragana.
Mac du hau nhu khong con đuoc dung nua, nhung trong thuc te katakana hankaku van con trong nhieu he thong ma hoa. Vi du trong cac may đien toan, nhan đia, phu đe DVD hay truyen hinh so. Nhieu kieu ma hoa tieng Nhat nhu EUC-JP, Unicode va Shift-JIS vua co ca ma katakana hankaku vua co ca ma zenkaku. Nguoc lai, ISO-2022-JP lai khong co ma katakana hankaku, va thuong đuoc dung trong cac giao thuc SMTP va NNTP. Chu hankaku katakana thong thuong đuoc dung đe tiet kiem bo nho.


= Ma Unicode =
Trong Unicode, chu zenkaku katakana chiem cac vi tri tu U+30A0 đen U+30FF [3]:

Nhung chu hankaku katakana tuong ung cung đuoc ma hoa trong Unicode. Bat đau tu U+FF65 đen U+FF9F (cac vi tri tu U+FF61 đen U+FF64 la cac dau cau hankaku):

Cac vi tri ma tu 32D0 đen 32FE la cac chu Katakana khoanh tron. Chu y: Khong co chu ン khoanh tron.


Cac vi du ve cach phien am cua Katakana tu nhung tu nuoc ngoai = Duoc pham =


= Cong nghe thong tin =


= Ten =

Kanji van đuoc dung đe viet truc tiep ten nguoi Trung Quoc, nguoi Đai Loan, nguoi Trieu Tien trong van ban tieng Nhat (kem theo furigana bang katakana bieu dien am đoc), nhung do tai Viet Nam chu Han va chu Nom khong con su dung pho bien cho tieng Viet, ten nguoi Viet Nam trong tieng Nhat thuong đuoc viet truc tiep theo katakana la chu yeu va khong co Kanji đi kem, mac du thuc te ten nguoi Viet Nam co the viet theo Kanji, vua giup bieu nghia va vua giam so ky tu so voi katakana, tham chi con co the đoc truc tiep chinh xac ten tieng Viet va nhan dang đoi tuong de dang hon qua am Han Viet cua Kanji tuong ung, do katakana khong the hien đu am tieng Viet, nen chi dua theo katakana se de gay suy đoan nham am, dan đen đoan nham ten nguoi Viet, nhu truong hop cua Phuong va Huong o tren.


= Đia điem =


= Quoc gia va thanh pho =


Xem them Tieng Nhat
Kana
Kanji
Hiragana
Romaji
Hentaigana
Man'yogana
Furigana
Okurigana


Tham khao Lien ket ngoai Katakana code chart at Unicode.org
Real Kana Practice katakana using different typefaces.
katakana stroke order diagrams on nihongoresources.com
Animations showing how to write katakana Luu tru ngay 27 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine
Learn Katakana, simple game to learn Katakana alphabet.