Vit Laysan hay mong ket Laysan (danh phap hai phan: Anas laysanensis) la mot loai chim trong ho Vit (Anatidae). Đay la loai đac huu cua quan đao Tay Bac Hawaii va đuoc đanh gia la "loai thuy cam ban đia quy hiem nhat cua Hoa Ky".


Phan loai Vit Laysan đuoc Lionel Walter Rothschild đat cho danh phap khoa hoc la Anas laysanensis vao nam 1892 dua theo ten cua đao Laysan (mot trong cac đao cua quan đao Tay Bac Hawaii). Loai vit nay la mot thanh vien cua nhanh vit co xanh trong nhom vit mo, co su khac thuong ca ve mat di truyen va tap tinh. Cac nghien cuu moi cho rang vit Laysan tien hoa tu mot loai vit troi xuat than tu mien đong chau A thuoc Nam ban cau chu khong phai tu vit co xanh Anas platyrhynchos nhu quan niem cua cac tai lieu cu.


Mo ta Vit Laysan co chieu dai co the tu 15 inch (38 cm) đen 17 inch (43 cm), long co mau nau voi mat canh co mau tu xanh la cay-xanh duong sang đen mau tim; vien quanh mat la vung long mau trang. Vit trong co mo mau xanh duong-xanh la cay trong khi vit mai co mo xin mau vang nau. Loai nay co tuoi tho đen muoi hai nam trong moi truong hoang da va muoi tam nam trong moi truong nuoi nhot.


Tap tinh = Kiem an =

Vit Laysan đi bo va chay đeu tot; đai chau thich nghi voi hoat đong kiem an tren mat đat. Nho chiec co vuon dai va mo gan mat đat nen vit co the chay doc theo cac bai bun va nhanh chong ha mo đop lay đam ruoi Neoscatella sexnotata. Ngoai ra, vit con loi tim đong vat khong xuong song, tao, la cay va hat cay doc cac vung nuoc nong ven ho hay tren can. Trong ngay, va đac biet la trong mua sinh san, vit thich an minh trong đam co va cay bui đe tranh cac loai chim san moi nhu coc bien. Loai nay thich ra ngoai tim thuc an tu luc chang vang cho toi binh minh.


= Sinh san =
Vit Laysan cap đoi voi nhau vao mua thu va bat đau lam to vao mua xuan. Chim mai dung mot cai to đuoc che chan ki duoi đam cay ram rap. To chim nong, co dang chiec bat an trong đo lot đay co kho va long chim. Vit đe moi lua khoang bon đen sau qua trung mau nga nhot nhat trong khoang thang 4 đen thang 8. Vit con som phat trien va co kha nang tu kiem an chi hai ngay sau khi no nhung van đuoc vit me bao ve, ap u va dan đen noi co thuc an trong khoang tu 40 đen 60 ngay đau.


Bao ton = Suy giam đen bo tuyet chung =

Su sut giam so luong ca the vit Laysan bat đau trong khoang thoi gian tu 1000 đen 1600 nam ve truoc, cung luc voi su di dan cua nguoi Polynesia cung cac đong vat co vu san moi đi kem đen quan đao Hawaii. Cho đen nam 1860 thi loai vit nay bien mat khoi tat ca cac đao Hawaii ngoai tru đao Laysan, kha nang cao nhat la vi bi chuot ngoai lai an thit. Tuong tu nhu nhieu loai sinh vat song tren cac đao biet lap, vit Laysan tien hoa trong mot moi truong ma o đo thieu vang cac loai đong vat co vu san moi, tu đo chung thieu kha nang phong ve truoc cac loai đi san ngoai lai nhu con nguoi, chuot cong, lon rung va cay lon. Vi du, vit Laysan co nhieu kha nang se đung im thay vi chay hay bay đi khi chung bi giat minh; phan xa nay tuy thich hop đe phong ve cac loai san moi tren khong ban đia Hawai’i nhung vo dung khi đoi pho voi cac loai san moi tren mat đat. Mac du co the bay nhung vit Laysan khong phan tan ra nhieu đao.
Vit Laysan tim noi tru ngu tren đao Laysan - noi khong bi chuot xam hai - trong phan lon thoi gian cua the ki 19, va khi đo khong gian sinh ton cua vit thuoc dien nho nhat so voi tat ca cac loai vit khac tren the gioi (chi 415 ha). Nam 1909, Khu bao ton quan đao Hawaii (Hawaiian Islands Reservation) thanh lap va đao Laysan nam duoi su bao ve cua lien bang. Tuy nhien, nan pha hoai tham thuc vat tren đao do tho nha ngoai lai gay ra đa đay vit Laysan đen ben bo vuc tuyet chung vao nam 1912 khi so ca the cham moc thap nhat trong lich su voi chi bay con truong thanh va nam con non (Dill & Bryan 1912).


= Phuc hoi =

Sau khi tho nha hoac bi chet đoi hoac bi cac nha sinh hoc loai bo khoi đao vao nam 1923 thi vit Laysan bat đau phuc hoi so luong va đat muc 500 ca the vao nam 1957 (Warner 1963, Moulton & Weller 1984, (Moulton & Marshall 1996)). Nam 1966, Quoc hoi Hoa Ky thong qua Đao luat Bao ton Sinh vat Nguy cap. Nam 1967, vit Laysan đuoc xep vao nhom cac sinh vat nguy cap va đuoc bao ve boi lien bang. Tuy vay, tinh the "nut that co chai" ve so luong ca the lai dien ra nhu truong hop nam 1993 khi nan han han va thieu hut thuc an do hien tuong El Nino gay ra đa lam giam so luong vit xuong khoang con 100. Ke tu nam 1998, nguoi ta tien hanh chon mau mot so luong vit nhat đinh roi gan vong đeo chan hoac bo truyen tin hieu radio cho chung nham giam sat tinh trang sinh san va sinh ton. Ket qua thu đuoc cho thay chi co 30% so vit con tren đao Laysan co the song sot đen khi đu long đu canh.
Vao thang 10 nam 2004 va 2005, 42 ca the vit Laysan đuoc đua đen ran san ho vong Midway trong mot no luc chung giua Cuc Khao sat Đia chat va Cuc Hoang da va Ca (Hoa Ky) nham khoi phuc quan the vit thu hai trong thien nhien. Viec lam nay gop phan giam bot nguy co tuyet chung vit Laysan trong truong hop xay ra tham hoa vi co it kha nang cac thien tai - nhu han han, bao, song than, dich benh (nhu cum gia cam) hay su xam nhap cua cac loai cay va đong vat ngoai lai - se tan cong ca hai ran san ho vong cung mot luc.
Quan the vit tren cac đao thuoc ran san ho vong Midway đa phat trien nhanh chong khi so luong ca the tang gap đoi chi trong vong hai nam đau tien. Đau thang 1 nam 2007, co 100 chu vit song tren đao Sand va đao East thuoc ran vong Midway. Cac nha nghien cuu giam sat so vit tai Midway đa nhan thay rang vit noi đay sinh san som hon va đe nhieu trung hon so voi đong loai tren đao Laysan. Đieu nay goi y rang nguon thuc an va moi truong song doi dao tren cac đao Midway đa kich thich vit Laysan sinh san nhieu hon.


Tham khao = Chu thich =


= Thu muc =