Thuy Si (con đuoc viet la Thuy Sy), ten đay đu la Lien bang Thuy Si, la mot nuoc cong hoa lien bang tai chau Au. Quoc gia nay gom co 26 bang, va thanh pho Bern la noi đat tru so nha đuong cuc lien bang. Quoc gia nay nam tai Tay – Trung Au, co bien gioi voi Y ve phia nam, voi Phap ve phia tay, voi Đuc ve phia bac, va voi Ao cung Liechtenstein ve phia đong. Thuy Si la quoc gia khong giap bien, co tong dien tich 41.285 km² va ve đia li bao gom day Alps, cao nguyen Thuy Si va day Jura. Mac du day Alps chiem phan lon dien tich lanh tho quoc gia, song khoang 8 trieu dan Thuy Si hau het tap trung tai khu vuc cao nguyen. Cac thanh pho lon nhat toan quoc cung nam tai khu vuc cao nguyen, trong đo co hai thanh pho toan cau va trung tam kinh te la Zurich va Geneva.
Moc thanh lap Cuu Lien bang Thuy Si la vao thoi ki Trung Co, la ket qua tu mot loat thang loi quan su chong lai Ao va Burgandy. Thuy Si đuoc chinh thuc cong nhan đoc lap tu Thanh che La Ma theo Hoa uoc Westfalen vao nam 1648. Thuy Si co lich su trung lap ve quan su tu thoi ki Cai cach Tin Lanh; quoc gia nay khong nam trong tinh trang chien tranh tren binh dien quoc te tu nam 1815 va khong gia nhap Lien Hop Quoc cho đen nam 2002. Tuy the, Thuy Sy theo đuoi chinh sach đoi ngoai tich cuc va thuong xuyen tham gia vao cac tien trinh kien tao hoa binh tren toan cau. Thuy Si la noi khai sinh cua to chuc Chu thap đo, la noi đat tru so cua nhieu to chuc quoc te, trong đo co van phong lon thu nhi cua Lien Hop Quoc. Tren cap đo chau Au, Thuy Si la mot thanh vien sang lap cua Hiep hoi Mau dich tu do chau Au, song khong phai la thanh vien cua Lien minh chau Au va Khu vuc kinh te chau Au. Tuy nhien, Thuy Si tham gia Khu vuc Schengen va Thi truong chung chau Au thong qua cac hiep đinh song phuong.
Thuy Si nam tai noi giao nhau cua chau Au German va chau Au La Tinh, co bon khu vuc ngon ngu va van hoa: Đuc, Phap, Y va Romansh. Đa so dan chung noi tieng Đuc, song ban sac dan toc Thuy Sy bat nguon tu mot boi canh lich su chung, chia se cac gia tri nhu chu nghia lien bang va dan chu truc tiep, va chu nghia tuong trung Alpes. Do đa dang ve ngon ngu, Thuy Sy co nhieu ten goi ban đia: Schweiz [ˈʃvaɪts] (tieng Đuc); Suisse [sɥis(ə)] (tieng Phap); Svizzera [ˈzvittsera] (tieng Y); va Svizra [ˈʒviːtsrɐ] hoac [ˈʒviːtsʁːɐ] (Romansh). Tren tien xu va tem buu chinh, ten goi trong tieng Latinh (thuong đuoc rut ngan thanh "Helvetia") đuoc su dung thay vi bon ngon ngu chinh thuc. Tien te cua vung đat chocolate - so co la la Franc.
Thuy Si nam trong so cac quoc gia phat trien nhat tren the gioi, co cua cai binh quan cao nhat (2010) va GDP PPP binh quan cao thu 8 theo IMF (2011). Thuy Sy nam vao hang đung đau toan cau tren mot vai so lieu ve thanh tuu quoc gia, bao gom tinh minh bach chinh phu, tu do dan su, chat luong sinh hoat, tinh canh tranh kinh te va phat trien con nguoi. Zurich va Geneve nam trong so cac thanh pho đung đau the gioi ve chat luong sinh hoat, theo Mercer nam 2009.


Tu nguyen = Nguon goc danh xung trong cac ngon ngu chinh thuc cua Thuy Sy =
Đia danh Schwyz đuoc chung thuc lan đau vao nam 972 voi dang tieng Thuong Đuc Co Suittes, rot cuoc co le lien quan đen suedan "đot chay", am chi khu rung bi đot va phat quang đe xay dung. Ten goi nay đuoc mo rong ra khu vuc do bang nay thong tri, va sau Chien tranh Schwaben nam 1499 thi dan đuoc su dung cho toan lien bang. Ten tieng Đuc-Thuy Sy cua quoc gia la Schwiiz tuy đong am voi Schwyz song đuoc phan biet nho su dung mao tu xac đinh ('d'Schwiiz đe chi lien bang, song chi la Schwyz đe chi bang va thi tran).
Ten tieng Latinh Confoederatio Helvetica đuoc tan tu hoa va đuoc đua vao dan sau khi thanh lap lien bang nam 1848, goi lai Cong hoa Helvetii cua Napoleon, xuat hien tren tien xu tu nam 1879, đuoc ghi trong Cung đien lien bang vao nam 1902 va sau nam 1948 đuoc su dung trong con dau chinh thuc. (Ma ngan hang ISO "CHF" cho franc Thuy Sy bat nguon tu ten Latinh cua lien bang). Helvetica bat nguon tu Helvetii, mot bo lac song tren cao nguyen Thuy Sy truoc thoi ky La Ma.
Helvetia xuat hien voi than phan nhan cach hoa quoc gia cua Lien bang Thuy Sy trong the ky XVII theo mot vo kich vao nam 1672 cua Johann Caspar Weissenbach.


= Nguon goc ten tieng Viet =
Ten tieng Viet cua Thuy Sy bat nguon tu danh xung tieng Han 瑞士 Thuy Sy (am đoc ghi theo am Han Viet). Trong tieng Phap, Thuy Sy đuoc goi la Suisse. Tu tieng Phap Suisse đuoc phien am sang tieng Quang Đong la 瑞士 Seoi6-si6. Dich danh chu Han 瑞士 sau đo đuoc truyen nhap sang cac dang tieng Han khac. Nguoi noi cac dang tieng Han khac đo khong đoc hai chu Han 瑞士 bang am đoc trong tieng Quang Đong ma đoc chung bang am đoc tuong ung trong cac dang tieng Han đo. Khi tieng Viet vay muon ten goi 瑞士 cua tieng Han, hai chu Han 瑞士 đa đuoc bang am Han Viet cua chung.


Lich su = Lich su so khoi =
Dau tich co nhat ve su hien dien cua ho Nguoi tai Thuy Sy co nien đai khoang 150.000 nam truoc. Cac khu đinh cu nong nghiep co nhat đuoc biet đen tai Thuy Sy nam tai Gachlingen va co nien đai khoang 5300 TCN.

Cac "bo lac van hoa" som nhat đuoc biet đen la thanh vien cua van hoa Hallstatt va La Tene. Van hoa La Tene phat trien va thinh vuong vao cuoi thoi đai đo sat tu khoang nam 450 TCN, co the la duoi mot so anh huong tu van minh Hy Lap va van minh Etrusca (tai Y ngay nay). Helvetii la mot trong so cac nhom bo lac quan trong nhat tai khu vuc nay la Thuy Sy. Do thuong xuyen bi cac bo lac German quay nhieu, đen nam 58 TCN nguoi Helvetii quyet đinh tu bo cao nguyen Thuy Sy va di cu đen mien tay Gallia, song quan đoi cua Julius Caesar truy kich va đanh bai ho trong tran Bibracte tai mien đong cua Phap ngay nay, buoc bo lac nay chuyen ve que huong ban đau cua ho. Nam 15 TCN, Hoang đe La Ma tuong lai Tiberius cung em trai la Drusus chinh phuc day Alpes, hop nhat khu vuc nay vao Đe quoc La Ma. Khu vuc do nguoi Helvetii chiem giu đau tien tro thanh bo phan cua tinh Gallia Belgica thuoc La Ma, sau đo thuoc tinh Thuong Germania cua đe quoc, trong khi phan mien đong cua Thuy Sy ngay nay đuoc hop nhat vao tinh Raetia cua đe quoc.
Trong the ky thu nhat va thu hai, cu dan song tren cao nguyen Thuy Sy đuoc huong mot thoi ky thinh vuong. Mot so đo thi nhu Aventicum, Iulia Equestris va Augusta Raurica đat đen quy mo đang ke, co hang tram bat đong san nong nghiep (Villae rusticae) đuoc phat hien tai vung nong thon. Khoang nam 260, khu vuc Agri Decumates phia bac song Rhine that thu khien Thuy Sy luc nay tro thanh vung bien gioi cua Đe quoc La Ma. Cac vu tap kich lap đi lap lai cua cac bo lac Alamanni khien cac đo thi va kinh te La Ma bi tan pha, buoc cu dan phai tim noi tru an gan cac cong su La Ma. Đe quoc cho xay dung mot tuyen phong thu khac tai bien gioi phia bac (đuoc goi la Donau-Iller-Rhine-Limes), song đen cuoi the ky IV thi ap luc gia tang tu nguoi German buoc nguoi La Ma tu bo quan niem phong thu theo tuyen, va cao nguyen Thuy Sy cuoi cung mo ra cho cac khu đinh cu cua nguoi German.
Đen So ky Trung Co, tu cuoi the ky IV, mien tay cua Thuy Sy ngay nay la bo phan lanh tho cua Vuong quoc Burgundia. Nguoi Alemanni đinh cu tai Cao nguyen Thuy Sy vao the ky V va tai cac thung lung thuoc day Alpes trong the ky VIII, hinh thanh Alemannia. Lanh tho Thuy Sy ngay nay vao luc đo bi phan chia giua hai vuong quoc nay. Trong the ky VI, sau chien thang cua Clovis I truoc nguoi Alemanni tai Tolbiac vao nam 504 va roi nguoi Frank thong tri nguoi Bourgogne, toan the khu vuc tro thanh bo phan cua Đe quoc Frank.
Trong phan con lai cua the ky VI, trong the ky VII va VIII khu vuc Thuy Sy tiep tuc nam duoi quyen ba chu cua Frank (cac trieu đai Meroving va Caroling). Tuy nhien, sau khi banh truong duoi thoi Charlemagne, Đe quoc Frank bi phan chia theo Hiep uoc Verdun vao nam 843. Khu vuc nay la Thuy Sy bi phan chia giua Trung Frank va Đong Frank cho đen khi thong nhat duoi quyen Thanh che La Ma (mot tap hop cac lanh đia) vao khoang nam 1000.
Đen nam 1200, cao nguyen Thuy Sy gom cac lanh đia cua cac gia toc Savoy, Zahringer, Habsburg va Kyburg. Mot so khu vuc (Uri, Schwyz, Unterwalden sau goi la Waldstatten) do thanh che truc tiep quan ly. Do khong co hau due theo dong nam gioi vao nam 1263, Trieu đai Kyburg sup đo vao nam 1264; sau đo Gia toc Habsburg duoi quyen Quoc vuong Rudolph I (Hoang đe Thanh che vao nam 1273) đua ra yeu sach đoi voi đat cua nha Kyburg va sap nhap chung đe banh truong lanh tho cua ho đen mien đong cao nguyen Thuy Sy.


= Lien bang Thuy Sy Cu =

Lien bang Thuy Sy Cu la mot lien minh giua cac cong đong trong thung lung tai mien trung day Alpes. Lien minh tao thuan tien cho quan ly cac loi ich chung va đam bao hoa binh tren cac tuyen mau dich mien nui quan trong. Hien chuong Lien bang nam 1291 đuoc đong thuan giua cac cong xa nong thon Uri, Schwyz va Unterwalden, đuoc cho la van kien hinh thanh lien bang, mac du cac lien minh tuong tu co ve ton tai tu nhieu thap nien truoc đo.
Đen nam 1353, lien minh tiep nhan them cac bang Glarus, Zug va cac thanh bang Lucerne, Zurich va Bern đe hinh thanh "Lien bang Cu" gom tam bang va ton tai cho đen cuoi the ky XV. Viec mo rong nay lam gia tang quyen luc va thinh vuong cho lien bang. Đen nam 1460, lien bang kiem soat hau het lanh tho nam ve phia nam va phia tay cua Song Rhine cho đen day Alpes va day Jura, đac biet la sau cac chien thang truoc Vuong trieu Habsburg tai Ao, truoc Charles Dung cam cua Bourgogne trong thap nien 1470, va thanh cong cua cac linh đanh thue Thuy Sy. Chien thang cua Thuy Sy trong Chien tranh Schwaben truoc Lien minh Schwaben duoi quyen Hoang đe Thanh che La Ma Maximilian I vao nam 1499 giup đem lai đoc lap thuc te cho Thuy Sy trong Thanh che La Ma.
Lien bang Thuy Sy Cu co đuoc danh tieng bat kha chien bai trong cac cuoc chien ban đau nay, song viec mo rong lien bang gap phai mot buoc lui vao nam 1515 khi Thuy Sy that bai trong tran Marignano truoc Phap va Venezia. Chien tranh ket thuc đieu đuoc goi la ky "anh hung" trong lich su Thuy Sy. Cai cach Tin Lanh duoi quyen lanh đao cua Zwingli thanh cong tai mot so bang, song dan đen xung đot ton giao giua cac bang vao nam 1529 va nam 1531. Đen nam 1648, theo Hoa uoc Westfalen, cac quoc gia chau Au cong nhan Thuy Sy đoc lap tu Thanh che La Ma va tinh chat trung lap cua nuoc nay.
Trong thoi ky can đai cua lich su Thuy Sy, chu nghia chuyen che cua cac gia đinh quy toc phat trien, ket hop voi mot cuoc khung hoang tai chinh bat nguon tu Chien tranh Ba muoi Nam dan đen nong dan khoi nghia vao nam 1653. Trong boi canh cuoc đau tranh nay, xung đot giua cac bang Cong giao La Ma va Tin Lanh van dai dang, bung phat thanh bao luc hon nua trong Chien tranh Villmergen lan thu nhat vao nam 1656, va Chien tranh Toggenburg (Chien tranh Villmergen lan thu hai) vao nam 1712.


= Thoi đai Napoleon =

Nam 1798, chinh phu Cach mang Phap xam chiem Thuy Sy va ap đat mot hien phap thong nhat moi. Đay la hanh đong nham trung uong tap quyen hoa chinh phu quoc gia, bai bo cac bang tren thuc te. Ngoai ra, Mulhausen gia nhap Phap con thung lung Valtellina gia nhap Cong hoa Cisalpina (nay thuoc Y). Che đo moi mang ten Cong hoa Helvetii, song rat khong đuoc long dan. No do quan đoi ngoai quoc xam luoc ap đat va pha hoai truyen thong tu nhieu the ky, bien Thuy Sy thanh mot quoc gia ve tinh cua Phap.
Khi chien tranh bung phat giua Phap voi cac kinh đich cua ho, quan cua Nga va Ao xam chiem Thuy Sy. Nguoi Thuy Sy tu choi chien đau ben phia Phap nhan danh Cong hoa Helvetii. Nam 1803, Napoleon to chuc mot hoi nghi gom cac chinh tri gia hang đau Thuy Sy tu ca hai ben tai Paris. Ket qua la Đao luat Đieu giai, theo đo khoi phuc phan lon quyen tu tri cua Thuy Sy va đua lai mot Lien bang gom 19 bang. Tu đo ve sau, chinh truong Thuy Sy phan lon lien quan đen can bang giua truyen thong tu tri cua cac bang va nhu cau ve mot chinh phu trung uong.
Nam 1815, Đai hoi Wien tai lap hoan toan nen đoc lap cua Thuy Sy va cac cuong quoc chau Au đong y cong nhan vinh vien tinh chat trung lap cua Thuy Sy. Hiep đinh cho phep Thuy Sy gia tang lanh tho cua minh, voi viec tiep nhan cac bang Valais, Neuchatel va Geneve. Bien gioi Thuy Sy khong thay đoi ke tu đo, ngoai tru mot so đieu chinh nho.


= Quoc gia lien bang =

Khoi phuc quyen luc cho giai cap quy toc chi la tam thoi. Sau mot giai đoan bat on voi cac xung đot bao luc lien tiep, noi chien (Sonderbundskrieg) bung phat vao nam 1847 khi mot so bang Cong giao La Ma no luc lap mot lien minh rieng biet (Sonderbund). Chien tranh keo dai trong chua toi mot thang, co it hon 100 nguoi thiet mang. Mac du co quy mo nho so voi cac nao loan va chien tranh khac tai chau Au trong the ky XIX, tuy the cuoc noi chien  co tac đong lon đen tam ly va xa hoi Thuy Sy. Chien tranh thuyet phuc hau het nguoi Thuy Sy ve tinh can thiet cua viec đoan ket va suc manh truoc cac lang gieng. Nguoi Thuy Sy tu tat ca tang lop xa hoi, theo Cong giao La Ma hay Tin Lanh, tu khuynh huong tu do đen bao thu, nhan thay rang cac bang se co loi hon neu cac loi ich kinh te va ton giao cua ho đuoc hop nhat.
Do đo, trong khi phan con lai cua chau Au xay ra cac cuoc khoi nghia cach mang, thi nguoi Thuy Sy lap ra mot hien phap đe ra bo cuc lien bang, phan lon đuoc lay cam hung tu Hien phap My . Hien phap nay tao ra mot nha đuong cuc trung uong, trong khi đe lai cho cac bang quyen tu quan ve cac van đe đia phuong. Quoc hoi đuoc chia thanh mot thuong vien (Hoi đong Cac bang, moi bang co hai đai bieu) va mot ha vien (Hoi đong Quoc gia, co đai bieu đuoc bau tu toan quoc). Bat buoc phai trung cau dan y đe sua đoi bat ky noi dung nao trong hien phap nay.

Mot he thong can va đo luong duy nhat đuoc đinh ra va đen nam 1850 franc Thuy Sy tro thanh đon vi tien te duy nhat cua quoc gia. Đieu 11 cua hien phap ngan cam đua binh si đi phuc vu tai ngoai quoc. Mot đieu khoan quan trong trong hien phap la no co the đuoc soan lai hoan toan neu đuoc cho la can thiet, do đo cho phep viec phat trien toan the thay vi sua đoi mot phan tai mot thoi điem. Đieu nay nhanh chong chung minh tinh can thiet khi dan so gia tang va cach mang cong nghiep tiep sau đo dan đen cac yeu cau thay đoi hien phap cho phu hop. Mot du thao ban đau bi dan chung bac bo vao nam 1872 song ban sua đoi đuoc thong qua vao nam 1874. No xac đinh trung cau dan y khong cuong bach đoi voi phap luat tai cap đo lien bang. No cung xac đinh lien bang chiu trach nhiem ve cac su vu phong thu, mau dich va lap phap.
Nam 1891, hien phap đuoc đieu chinh voi cac yeu to dan chu truc tiep manh me khac thuong, đieu nay van con la đoc nhat the gioi cho đen ngay nay.


= Lich su hien đai =

Thuy Sy khong bi xam chiem trong hai đai chien the gioi. Trong Chien tranh the gioi thu nhat, Thuy Sy la noi Vladimir Lenin song luu vong cho đen nam 1917. Tinh trung lap cua Thuy Sy bi nghi ngo nghiem trong do mot chinh tri gia nuoc nay ten la Robert Grimm thuong luong hoa binh giua Đuc va Nga vao nam 1917. Nam 1920, Thuy Sy gia nhap Hoi Quoc Lien co tru so tai Geneve, voi đieu kien la ho đuoc mien bat ky yeu cau quan su nao.
Trong Chien tranh the gioi thu hai, nguoi Đuc soan thao cac ke hoach xam luoc chi tiet đoi voi Thuy Sy, song nuoc nay chua tung bi tan cong. Thuy Sy co the duy tri đoc lap nho ket hop ran đe quan su, nhuong bo voi Đuc, va may man do cac su kien lon hon trong chien tranh khien Đuc tri hoan xam luoc. Chien luoc ve quan su cua Thuy Sy thay đoi tu phong thu chien luoc tai bien gioi đe bao ve khu trung tam kinh te, sang chien luoc mang ten Reduit nham tieu hao đich lau dai co to chuc va triet thoai đen cac vi tri cao kien co, co đu du tru tren day Alpes. Thuy Sy la mot can cu quan trong ve hoat đong tinh bao đoi voi ca hai phe xung đot va thuong lam trung gian giao thiep giua luc luong Phe Truc va Đong Minh.
Trong suot cuoc chien, Thuy Sy giam giu tren 300.000 nguoi ti nan va Chu thap đo quoc te co tru so tai Geneve giu vai tro quan trong trong xung đot. Cac chinh sach nhap cu va ti nan nghiem ngat cung nhu quan he tai chinh voi Đuc Quoc xa gay ra tranh luan, song chung khong keo dai đen cuoi the ky XX.
Sau chien tranh, chinh phu Thuy Sy xuat khau tin dung thong qua quy tu thien mang ten Schweizerspende va cung đong gop cho Ke hoach Marshall nham giup chau Au phuc hoi, cac no luc nay cuoi cung cung lam loi cho kinh te Thuy Sy.
Trong Chien tranh Lanh, nha đuong cuc Thuy Sy tung xem xet che tao mot bom hat nhan. Cac nha vat ly hoc hat nhan hang đau tai Vien Cong nghe Lien bang Zurich bien đieu nay tro thanh kha thi. Tuy nhien, cac van đe tai chinh va ngan sach quoc phong ngan can cung cap luong kinh phi đang ke, va Hiep uoc khong pho bien vu khi hat nhan nam 1968 đuoc cho la mot lua chon co gia tri. Toan bo cac ke hoach con lai ve phat trien vu khi hat nhan bi dung lai vao nam 1988.

Thuy Sy la nuoc cong hoa phuong Tay cuoi cung trao quyen tuyen cu cho nu gioi. Mot so bang cua Thuy Sy phe chuan quyen nay vao nam 1959, con o cap lien bang la vao nam 1971. Sau khi gianh đuoc quyen đi bau o cap đo lien bang, tam quan trong chinh tri cua nu gioi nhanh chong noi len, nu gioi đau tien trong Hoi đong Lien bang la Elisabeth Kopp, co nhiem ky 1984–1989, va nu tong thong đau tien la Ruth Dreifuss vao nam 1999.
Thuy Sy gia nhap Uy hoi chau Au vao nam 1963. Nam 1979, mot so khu vuc cua bang Bern gianh đuoc đoc lap va hinh thanh bang Jura. Ngay 18 thang 4 nam 1989, dan chung Thuy Sy va cac bang bo phieu tan thanh thay đoi hoan toan hien phap lien bang.
Nam 2002, Thuy Sy tro thanh mot thanh vien đay đu cua Lien Hop Quoc. Thuy Sy la mot thanh vien sang lap cua Hiep hoi Mau dich tu do chau Au, song khong phai la thanh vien cua Khu vuc kinh te chau Au. Đon xin lam thanh vien Lien minh chau Au đuoc gui đi vao thang 5 nam 1992, song khong co tien bo tu khi dan chung bac bo Khu vuc Kinh te chau Au vao thang 12 nam 1992. Tu đo co mot so cuoc trung cau dan y ve van đe Lien minh chau Au; do phan ung khac nhau tu dan chung nen đon xin lam thanh vien bi đong bang. Tuy the, phap luat Thuy Sy dan đuoc đieu chinh đe phu hop voi phap luat Lien minh chau Au, va chinh phu ky ket mot so thoa thuan song phuong voi to chuc nay. Ngay 5 thang 6 nam 2005, cu tri Thuy Sy chap thuan tham gia Hiep uoc Schengen.


Đia li Thuy Si trai dai qua suon phia bac va phia nam cua Day Alpes tai Tay-Trung Au, co su đa dang lon ve canh quan va khi hau trong mot dien tich han che la 41.285 kilomet vuong (15.940 dam vuong Anh). Dan so toan quoc khoang 8 trieu, khien mat đo dan so binh quan la khoang 195 nguoi/km². Nua phia nam co đia hinh nui non hon, va co dan cu thua thot hon rat nhieu so voi nua phia bac. Bang lon nhat la Graubunden nam hoan toan tren day Alpes, co mat đo dan so la 27 nguoi/km².
Thuy Si nam giua cac vi tuyen 45° va 48° Bac, va cac kinh tuyen 5° va 11° Đ. Quoc gia nay gom co ba khu vuc đia hinh co ban: Day Alpes Thuy Si ve phia nam, cao nguyen Thuy Si hay cao nguyen Trung tam, va day Jura ve phia tay. Day Alpes la mot day nui cao chay doc trung-nam cua quoc gia, chiem khoang 60% dien tich toan quoc. Đa so dan chung Thuy Si cu tru tai cao nguyen Thuy Si. Trong so cac thung lung cao cua day Alpes Thuy Si, co nhieu song bang voi tong dien tich la 1.063 kilomet vuong (410 dam vuong Anh). Chung la đau nguon cua mot so song lon, chang han nhu Rhine, Inn, Ticino va Rhone, chung chay theo bon huong co ban ra toan chau Au. Mang luoi thuy van hoc bao gom mot so thuc the nuoc ngot vao hang lon nhat tai Trung-Tay Au, nhu ho Geneve, Bodensee va ho Maggiore. Thuy Sy co tren 1500 ho va chua 6% tai nguyen nuoc ngot cua chau Au. Cac ho va song bang chiem khoang 6% dien tich quoc gia. Song Rhone chay ra Đia Trung Hai tai vung Camargue cua Phap con song Rhine chay ra bien Bac tai Rotterdam thuoc Ha Lan, cach nhau khoang 1.000 kilomet (620 dam), song dong chay cua chung chi cach nhau khoang 22 kilomet (14 dam) tren day Alpes Thuy Si.

Thuy Si co 48 nui cao tu 4.000 met (13.000 ft) tro len so voi muc nuoc bien. Monte Rosa la nui cao nhat voi 4.634 m (15.203 ft), song nui Matterhorn voi đo cao (4.478 m hay 14.692 ft) thuong đuoc cho la noi tieng nhat. Ca hai đeu nam tren day Alpes Pennines thuoc bang Valais, tren bien gioi voi Y. Đoan day Alpes Bern nam o tren thung lung Lauterbrunnen gom co 72 thac nuoc, đuoc biet nhieu voi cac nui Jungfrau (4.158 m hay 13.642 ft) Eiger va Monch, cung nhieu thung lung đep nhu hoa trong khu vuc. Tai phia đong nam co thung lung Engadin trai dai, gom khu vuc St. Moritz cua bang Graubunden, cung noi tieng; đinh cao nhat tai day Alpes Bernina la Piz Bernina (4.049 m hay 13.284 ft).
Phan mien bac đong dan hon cua Thuy Si chiem khoang 30% tong dien tich, đuoc goi la cao nguyen Thuy Si. No co canh quan rong mo va đoi nui, mot phan la rung, mot phan la thao nguyen rong thuong dung đe chan tha gia suc, hoac đe trong rau va qua, song van co nhieu đoi. Tai đo co cac ho nuoc lon va cac thanh pho lon nhat Thuy Si.


= Khi hau =
Khi hau Thuy Si ve tong the la on đoi, song co the khac biet lon giua cac đia phuong, tu tinh trang bang gia tren cac đinh nui, đen thuong em diu tuong tu khi hau Đia Trung Hai tai mui phia nam cua Thuy Si. Co mot so khu vuc thung lung nam tai phan phia nam cua Thuy Si, tai đo co mot so cay co chiu lanh. Mua he co xu huong am va am cung cac con mua đinh ky, thich hop cho đong co va gia suc. Mua đong tren cac day nui co it am hon, co the on đinh trong mot thoi gian dai nhieu tuan, trong khi tai cac vung thap co xu huong nghich on trong cac giai đoan nay, do đo khong co Mat troi trong nhieu tuan.
Mot hien tuong thoi tiet goi la phon co the xay ra tai bat ky luc nao trong nam va mang đac điem la gio am bat ngo, khien khong khi co đo am tuong đoi rat thap tai phia bac cua Alpes trong cac giai đoan mua tai suon nam cua Alpes. Hien tuong nay xay ra theo ca hai huong qua Day Alpes, song pho bien hon la gio thoi tu mien nam. Tinh trang kho han nhat ton tai trong toan bo cac thung lung nui cao noi đia, chung nhan đuoc mua it hon do cac đam may mat đi phan lon luong am khi vuot qua cac day nui truoc khi tiep can đen chung. Cac khu vuc nui cao lon nhu Graubunden van kho han hon cac khu vuc truoc nui cao va nhu tai thung lung chinh cua Valais cac loai nho đuoc trong đe lam ruou vang.
Tinh trang am nhat ton tai tren vung nui Alpes cao va tai bang Ticino, tai đo co nhieu anh nang gay cac con mua lon. Giang thuy co xu huong trai vua phai quanh nam voi đinh điem vao mua he. Mua thu la mua kho han nhat, mua đong co it giang thuy hon mua he, song mo hinh thoi tiet tai Thuy Si khong phai la mot he thong on đinh va co the bien thien tu nam nay sang nam khac.


= Moi truong =
He sinh thai cua Thuy Si co the đac biet de ton thuong, do nhieu thung lung nhay cam bi cac nui cao chia cat nen thuong tao thanh he sinh thai duy nhat. Cac khu vuc nui non cung de bi ton thuong, co đa dang ve thuc vat khong tim thay tai cac đo cao khac, va trai qua mot so ap luc tu du khach va gia suc. Cac đieu kien khi hau, đia chat va đia hinh cua khu vuc nui cao tao nen mot he sinh thai rat mong manh, đac biet nhay cam voi bien đoi khi hau. Tuy the, theo Chi so Thanh tuu Moi truong 2014, Thuy Sy xep thu nhat trong so 132 quoc gia ve bao ve moi truong, do co điem so cao ve y te cong cong moi truong, phu thuoc nhieu vao nguon nang luong tai tao (thuy đien va đia nhiet), va kiem soat phat thai khi nha kinh.


Chinh tri Hien phap Lien bang đuoc thong qua vao nam 1848 la can cu phap ly cua nha nuoc lien bang hien đai. No nam trong so cac hien phap lau nam nhat cua the gioi. Mot hien phap moi đuoc phe chuan vao nam 1999, song khong tien hanh cac bien đoi đang ke ve cau truc lien bang. No phac thao cac quyen loi co ban va chinh tri cua cac ca nhan va tham gia cua cong dan vao cong vu, phan chia quyen luc giua lien bang va cac bang, va xac đinh tham quyen va quyen han cua lien bang. Co ba co cau quan ly chinh tai cap đo lien bang: Quoc hoi Lien bang (lap phap), Hoi đong Lien bang (hanh phap) va Toa an Lien bang (tu phap).

Nghi vien Thuy Sy gom co hai vien: Hoi đong Cac bang gom co 46 đai bieu (moi bang hai đai bieu va moi ban bang co 1 đai bieu), ho đuoc bau theo he thong rieng do moi bang xac đinh, va Hoi đong Quoc gia gom 200 thanh vien đuoc bau theo mot he thong đai dien ty le, tuy theo dan so cua moi bang. Thanh vien cua hai vien phuc vu trong bon nam va chi phuc vu ban thoi gian (goi la "Milizsystem" hay co quan tu phap cong dan). Khi ca hai vien hop chung, ho đuoc goi la Nghi hoi Lien bang. Thong qua trung cau dan y, cong dan co the thach thuc bat ky luat nao do nghi vien thong qua, va thong qua xuong nghi co the đua cac sua đoi vao hien phap lien bang, do đo bien Thuy Sy thanh mot nen dan chu truc tiep.
Hoi đong Lien bang gom co chinh phu lien bang, chi đao chinh quyen lien bang va đong vai tro la co quan cao nhat cua quoc gia. Đay la mot co cau hiep nghi gom bay thanh vien, đuoc Nghi hoi Lien bang bau ra theo nhiem ky uy thac bon nam, Nghi hoi Lien bang cung thuc thi giam sat Hoi đong. Tong thong Lien bang đuoc Nghi hoi Lien bang bau ra tu bay thanh vien nay, theo truyen thong chuc vu nay đuoc luan phien va co nhiem ky mot nam; Tong thong chu tri chinh phu va đam nhiem cac chuc nang tuong trung. Tuy nhien, tong thong la mot nguoi đung đau binh đang, khong co them quyen luc, va duy tri la nguoi đung đau mot co quan trong chinh quyen.
Chinh phu Thuy Sy la mot lien minh cua bon chinh đang lon ke tu nam 1959, moi đang co mot so luong ghe trong nghi vien, chung phan anh đai the ty le cu tri va đai dien cua ho trong nghi vien lien bang. Phan bo kieu cu la 2 thanh vien CVP/PDC, 2 thanh vien SPS/PSS, 2 thanh vien FDP/PRD va 1 thanh vien SVP/UDC ton tai tu nam 1959 đen nam 2003 va đuoc goi la "cong thuc ma thuat". Sau bau cu Hoi đong Lien bang nam 2015, bay ghe trong hoi đong đuoc phan bo nhu sau:

1 ghe cua Đang Nhan dan Dan chu Co Đoc giao (CVP/PDC),
2 ghe cua Đang Dan chu Tu do (FDP/PRD),
2 ghe cua Đang Dan chu Xa hoi (SPS/PSS),
2 ghe cua Đang Nhan dan Thuy Sy (SVP/UDC).
Chuc nang cua Toa an Toi cao Lien bang la phan xu khang an phan quyet cua cac toa an cap bang va lien bang. Cac tham phan đuoc Nghi hoi Lien bang bau ra, co nhiem ky sau nam.


= Dan chu truc tiep =

Dan chu truc tiep va chu nghia lien bang la cac điem noi bat cua he thong chinh tri Thuy Sy. Cong dan Thuy Sy la đoi tuong cua ba quyen luc tu phap: tai cap khu tu quan, bang va lien bang. Hien phap 1848/1999 xac đinh mot he thong dan chu truc tiep (thinh thoang goi la ban truc tiep hay dan chu truc tiep đai dien). Cac cong cu cua he thong nay tai cap đo lien bang, đuoc goi la quyen dan chung (tieng Đuc: Volksrechte, tieng Phap: droits populaires, tieng Y: Diritti popolari), bao gom quyen đe trinh mot "xuong nghi lien bang" va mot "trung cau dan y", ca hai đeu co the lat đo cac quyet đinh cua nghi vien.
Bang cach yeu cau mot cuoc "trung cau dan y" lien bang, mot nhom cong dan co the thach thuc mot luat do nghi vien thong qua neu ho thu thap đuoc 50.000 chu ky chong lai luat trong vong 100 ngay. Neu vay, mot cuoc bo phieu toan quoc đuoc len ke hoach đe cac cu tri quyet đinh theo the thuc đa so gian đon ve viec chap thuan hay bac bo luat. Tap hop gom tam bang bat ky cung co the yeu cau trung cau hien phap ve mot luat cua lien bang.
Tuong tu, "xuong nghi hien phap" lien bang cho phep cong dan đua mot sua đoi hien phap ra bo phieu toan dan, neu nhu trong vong 18 thang co 100.000 cu tri ky ten vao sua đoi đuoc đe xuat. Hoi đong Lien bang va Nghi hoi Lien bang co the bo sung sua đoi đuoc đe xuat bang mot phan đe an, va sau đo cu tri can phai cho biet ho uu tien gi hon trong truong hop hai đe xuat đuoc chap thuan. Do đo, cac sua đoi hien phap bat ke tien hanh dua theo xuong nghi hoac tai nghi vien, can phai đuoc chap thuan boi đa so kep theo phieu pho thong quoc gia va phieu pho thong cap bang.


= Thu đo =
Luat Thuy Sy khong đinh ro mot thu đo chinh thuc, song nghi vien va chinh phu lien bang đat tai Bern, trong khi cac toa an lien bang nam tai cac thanh pho khac.


= Đon vi hanh chinh =

Lien bang Thuy Sy gom co 20 bang va 6 ban bang:

*Cac bang đuoc xem la ban bang va do đo chi co mot uy vien (thay vi hai) trong Hoi đong Cac bang.
Cac bang co mot đia vi hien phap vinh vien, va so voi tinh hinh tai cac quoc gia khac thi chung co muc đo đoc lap cao. Theo Hien phap Lien bang, toan bo 26 bang đeu binh đang ve đia vi. Moi bang co hien phap rieng, cung nghi vien, chinh phu va toa an rieng. Tuy nhien, co khac biet đang ke giua cac bang, quan trong nhat la ve dan so va dien tich. Dan so cac bang dao đong tu 15.000 (Appenzell Innerrhoden) đen 1.253.500 (Zurich), va dien tich dao đong tu 37 km2 (14 dam vuong Anh) (Basel-Stadt) đen 7.105 km2 (2.743 dam vuong Anh) (Graubunden). Cac bang gom co tong cong 2.485 khu tu quan. Tai Thuy Sy co hai vung đat lot vao: Busingen thuoc ve Đuc, Campione d'Italia thuoc ve Y.


= Ngoai giao va to chuc quoc te =
Thuy Sy co truyen thong tranh cac lien minh co the yeu cau quan su, chinh tri va hanh đong kinh te truc tiep, va la nuoc trung lap ke tu khi ket thuc mo rong vao nam 1515. Chinh sach trung lap cua ho đuoc quoc te cong nhan trong Đai hoi Wien nam 1815. Phai đen nam 2002 Thuy Sy moi tro thanh mot thanh vien đay đu cua Lien Hop Quoc va la quoc gia đau tien gia nhap to chuc nay theo trung cau dan y. Thuy Sy duy tri quan he ngoai giao voi hau nhu toan bo cac quoc gia va theo truyen thong đong vai tro la mot ben trung gian giua cac quoc gia khac. Thuy Sy khong phai la thanh vien cua Lien minh chau Au; nguoi Thuy Sy kien tri bac bo tu cach thanh vien cua to chuc nay ke tu đau thap nien 1990. Tuy nhien, Thuy Sy tham gia Khu vuc Schengen.

Mot luong lon cac to chuc quoc te đat tru so cua ho tai Thuy Sy, mot phan la do chinh sach trung lap cua nuoc nay. Geneve la noi khai sinh cua Phong trao Chu thap đo va Trang luoi liem đo va Cong uoc Geneve, va tu nam 2006 la noi đat tru so Hoi đong Nhan quyen Lien Hop Quoc. Mac du Thuy Sy la mot trong so cac nuoc moi nhat gia nhap Lien Hop Quoc, song Cung cac Quoc gia tai Geneve la trung tam lon thu nhi cua Lien Hop Quoc sau tru so tai New York, va Thuy Sy la mot thanh vien sang lap va la noi đat tru so cua Hoi Quoc Lien truoc đay.
Ngoai tru so cua Lien Hop Quoc, Thuy Sy con la tru so cua nhieu co quan Lien Hop Quoc, nhu To chuc Y te The gioi (WHO), To chuc Lao đong Quoc te (ILO), Lien minh Vien thong Quoc te (ITU), Cao uy Lien Hop Quoc ve nguoi ti nan (UNHCR) va khoang 200 to chuc quoc te khac, trong đo co To chuc Thuong mai The gioi (WTO) va To chuc So huu Tri tue The gioi (WIPO). Cac hoi nghi thuong nien cua Dien đan Kinh te The gioi tai Davos co su tham gia cua cac lanh đao doanh nghiep va chinh tri quoc te nham thao luan cac van đe quan trong cua the gioi, trong đo co y te va moi truong. Ngoai ra, tru so cua Ngan hang Thanh toan Quoc te (BIS) đat tai Basel tu nam 1930.
Hon nua, nhieu lien đoan va to chuc the thao đat tai khap Thuy Sy, nhu Lien đoan bong ro quoc te tai Geneve, Lien đoan bong đa chau Au (UEFA) tai Nyon, Lien đoan bong đa the gioi (FIFA) va Lien đoan khuc con cau tren bang quoc te đat tai Zurich, Lien đoan Xe đap Quoc te tai Aigle, va Uy ban Olympic Quoc te tai Lausanne.


= Quan su =

Luc luong vu trang Thuy Sy gom co Luc quan va Khong quan, gom chu yeu la cac binh si nghia vu tu cac nam cong dan tuoi tu 20 đen 34 (trong truong hop đac biet len đen 50). Do la mot quoc gia noi luc, Thuy Sy khong co hai quan song tren cac ho bien gioi co su dung cac tau kiem soat quan su co vu trang. Cong dan Thuy Sy bi cam phuc vu trong quan đoi ngoai quoc, ngoai tru Đoi can ve Thuy Sy cua Vatican, hoac neu ho co quoc tich kep cua mot nuoc khac va cu tru tai đo.
Cau truc cua he thong dan quan Thuy Sy quy đinh rang cac binh si giu thiet bi ma Quan đoi phat cho tai nha, bao gom toan bo vu khi ca nhan. Mot so to chuc va chinh đang tranh luan ve thuc tien nay Nghia vu quan su ap dung cho toan bo nam cong dan Thuy Sy; nu gioi co the phuc vu tu nguyen. Nam gioi thuong nhan lenh huan luyen nghia vu quan su vao nam 18 tuoi. Khoang hai phan ba thanh nien Thuy Sy phu hop đe phuc vu; co mot so hinh thuc phuc vu thay the đoi voi nhung nguoi đuoc đanh gia la khong phu hop. Moi nam co khoang 20.000 nguoi đuoc huan luyen tai cac trung tam tuyen quan trong khoang thoi gian tu 18 đen 21 tuan le. Cai cach "Luc quan XXI" đuoc dan chung thong qua vao nam 2003, thay the mo hinh "Luc quan 95" truoc đo, giam chien binh tu 400.000 xuong khoang 200.000. Trong đo, 120.000 nguoi tai ngu trong thoi ky huan luyen va 80.000 binh si du bi phi huan luyen.
Tong the, Thuy Sy tung ba lan tuyen bo tong đong vien nham đam bao tinh toan ven va tinh trung lap cua Thuy Sy. Lan đau tien nham ung pho voi Chien tranh Phap-Pho 1870-1871. Lan thu hai la nham ung pho voi bung phat Chien tranh the gioi thu nhat vao thang 8 nam 1914. Lan thu ba dien ra vao thang 9 nam 1939 nham ung pho truoc viec Đuc xam luoc Ba Lan; Henri Guisan đuoc bau lam tong tu lenh.
Do co chinh sach trung lap, quan đoi Thuy Sy hien khong tham gia cac xung đot quan su tai nuoc ngoai, song nam trong mot so su menh duy tri hoa binh khap the gioi. Ke tu nam 2000 co quan luc luong vu trang cung duy tri he thong thu thap tinh bao Onyx nham theo doi truyen thong ve tinh.
Sau khi Chien tranh Lanh ket thuc, co mot so no luc nham han che hoat đong quan su hoac tham chi la bai bo luc luong vu trang. Mot cuoc trung cau dan y đang chu y ve van đe nay đuoc mot nhom chong quan phiet phat đong, đuoc to chuc vao nam 1989. Ket qua la that bai khi hai phan ba cu tri bac bo đe xuat. Mot cuoc trung cau dan y tuong tu đuoc to chuc khong lau sau Su kien 11 thang 9 tai Hoa Ky co ket qua la 78% cu tri bac bo
Thuy Sy co chinh sach ve sung đoc nhat tai chau Au do co ty le tuong đoi lon (29%) cong dan co vu trang hop phap. Đa so lon vu khi đuoc giu tai nha la loai đuoc phat cho dan quan, song đan duoc khong đuoc phat.


Kinh te Thuy Sy co mot nen kinh te on đinh, thinh vuong va cong nghe cao, co đuoc cua cai lon. Nam 2011, quoc gia nay đuoc xep hang giau co nhat the gioi ve binh quan đau nguoi ("giau" đuoc xac đinh bao gom tai san tai chinh va phi tai chinh), trong khi Bao cao Cua cai Toan cau Credit Suisse 2013 cho thay rang Thuy Sy co luong cua cai binh quan đau nguoi cao nhat trong nam đo. Thuy Sy la nen kinh te lon thu 19 theo GDP danh nghia va lon thu 11 theo suc mua tuong đuong (2016). Đay la nuoc xuat khau lon thu 18 the gioi (2015) du co kich thuoc nho. Thuy Sy đuoc xep hang cao nhat chau Au ve Chi so Tu do Kinh te nam 2010. GDP danh nghia binh quan cua Thuy Sy cao hon cua cac nen kinh te lon tai Tay-Trung Au va Nhat Ban.
Bao cao Canh tranh Toan cau cua Dien đan Kinh te The gioi xep hang kinh te Thuy Sy la canh tranh nhat toan the gioi (2016-2017), trong khi Lien minh chau Au xep hang Thuy Sy la quoc gia sang tao nhat chau luc (2010). Trong phan lon the ky XX, Thuy Sy la quoc gia giau co nhat tai chau Au voi mot khoang cach đang ke (theo GDP/nguoi). Nam 2007, thu nhap ho gia đinh trung binh tai Thuy Sy uoc tinh đat 137.094 USD theo suc mua tuong đuong trong khi thu nhap trung binh la 95.824 USD. Thuy Sy la mot trong cac quoc gia can bang tai khoan vang lai lon nhat theo ty le GDP.

Thuy Sy co mot so tap đoan đa quoc gia lon. Cac cong ty lon nhat Thuy Sy theo doanh thu la Glencore, Gunvor, Nestle, Novartis, Hoffmann-La Roche, ABB, Mercuria Energy Group va Adecco. Ngoai ra, con phai chu y đen UBS AG, Zurich Financial Services, Credit Suisse, Barry Callebaut, Swiss Re, Tetra Pak, The Swatch Group va Swiss International Air Lines. Thuy Sy đuoc xep vao hang cac nen kinh te manh nhat the gioi.
Linh vuc kinh te quan trong nhat cua Thuy Sy la che tao. Nganh che tao phan lon gom san xuat cac mat hang hoa chat, y duoc chuyen biet, cac dung cu đo luong khoa hoc va chinh xac, va nhac cu. Mat hang xuat khau lon nhat la hoa chat, may moc/đo đien tu, va thiet bi/đong ho chinh xac. Xuat khau dich vu chiem 1/3 tong gia tri xuat khau. Linh vuc dich vu, đac biet la ngan hang, bao hiem, du lich va cac to chuc quoc te la mot nganh quan trong khac cua Thuy Sy.
Khoang hon 5 trieu nguoi lam viec tai Thuy Sy theo so lieu nam 2017, khoang 25% nguoi lao đong thuoc mot to chuc cong đoan vao nam 2004. Thuy Sy co thi truong lao đong linh hoat hon so voi cac quoc gia lang gieng va ty le that nghiep o muc rat thap. Ty le that nghiep tang tu 1,7% trong thang 6 nam 2000 len đen đinh la 4,4% trong thang 12 nam 2009. Ty le that nghiep giam xuong 3,2% vao nam 2014 va khong giam them vao nam 2015 va 2016. Tang truong dan so bat nguon tu di cu thuan la kha cao, o muc 0,52% dan so vao nam 2004. Cu dan la cong dan ngoai quoc chiem 21,8% vao nam 2004, tuong đuong voi Uc. GDP theo gio lam viec cao thu 16 the gioi, voi 49,46 dollar quoc te vao nam 2012.
Khu vuc tu nhan chiem ap đao trong kinh te Thuy Sy va muc thue tai đay thap theo tieu chuan Phuong Tay. Thuy Sy la quoc gia tuong đoi de dang đe kinh doanh, đung thu 26 ve Chi so thuan loi kinh doanh (2016). Thuy Sy trai qua tang truong cham trong thap nien 1990 va đau thap nien 2000, tao ra ung ho lon hon cho cac cai cach kinh te va hai hoa voi Lien minh chau Au. Theo Credit Suisse, nam 2007 chi khoang 37% cu dan so huu nha o, nam vao hang thap nhat tai chau Au. Gia nha o va thuc pham cao hon 171% va 145% so voi cac quoc gia EU vao nam 2007, tuong đuong voi 113% va 104% so voi Đuc.
Ngan sach lien bang Thuy Sy co quy mo 62,8 ty franc Thuy Sy vao nam 2010, tuong đuong 11,35% GDP quoc gia trong nam; tuy nhien ngan sach khu vuc (cap bang) va ngan sach cac khu tu quan khong đuoc tinh vao trong ngan sach lien bang va tong chi tieu chinh phu la gan 33,8% GDP. Nguon thu nhap chu yeu cua chinh phu lien bang la thue gia tri gia tang (33%) va thue lien bang truc tiep (29%) va chi tieu chu yeu nam tai cac khu vuc phuc loi xa hoi va tai chinh & thue. Chi tieu cua Lien bang Thuy Sy tang tu 7% GDP vao nam 1960 len 9,7% vao nam 1990 va đen 10,7% vao nam 2010. Trong khi cac linh vuc phuc loi xa hoi va tai chinh & thue tang tu 35% vao nam 1990 len 48,2% vao nam 2010, mot su suy giam đang ke chi tieu đang dien ra trong cac linh vuc nong nghiep va quoc phong, tu 26,5% xuong 12,4% (uoc tinh vao nam 2015).
Chu nghia bao ho nong nghiep la mot ngoai le hiem hoi trong chinh sach mau dich tu do cua Thuy Sy, no gop phan khien gia thuc pham o muc cao. Tu do hoa thi truong san pham tut hau so voi nhieu quoc gia EU theo đanh gia cua OECD. Tuy the, suc mua noi đia nam vao hang tot nhat the gioi. Ngoai nong nghiep, cac hang rao kinh te va mau dich giua Lien minh chau Au va Thuy Sy la toi thieu va Thuy Sy co cac thoa thuan mau dich tu do tren toan cau. Thuy Sy la mot thanh vien cua Hiep hoi Mau dich tu do chau Au (EFTA).


= Giao duc va khoa hoc =
Giao duc tai Thuy Sy rat đa dang do Hien phap Thuy Sy uy thac cho cac bang giu tham quyen ve he thong truong hoc. Ton tai cac truong hoc cong lap va tu thuc, trong đo co nhieu truong hoc quoc te tu nhan. Tuoi toi thieu đoi voi truong tieu hoc la khoang sau tuoi tai toan bo cac bang, song hau het cac bang cung cap mot "truong hoc tre em" mien phi bat đau tu nam 4 hoac 5 tuoi. Cap tieu hoc keo dai đen lop bon, nam hoac sau, tuy theo truong hoc. Theo truyen thong, ngoai ngu thu nhat trong truong hoc luon la mot trong cac ngon ngu chinh thuc khac cua Thuy Sy, song gan đay tieng Anh đuoc đua vao lam ngoai ngu thu nhat tai mot so bang.
Đen cuoi cap tieu hoc (hoac đau cap trung hoc), hoc sinh đuoc phan loai theo kha nang cua ho theo mot vai (thuong la ba) linh vuc. Nhung tre hoc nhanh hon đuoc day trong cac lop hoc tien tien đe chuan bi cho hoc tap sau hon va ky thi tu tai, con nhung tre tiep thu cham hon mot chut đuoc tiep nhan giao duc thich ung hon voi nhu cau cua chung.

Thuy Sy co 12 đai hoc, muoi truong duy tri thuoc cap bang va thuong cung cap linh vuc cac mon hoc phi ky thuat. Đai hoc đau tien tai Thuy Sy đuoc thanh lap vao nam 1460 tai Basel (voi mot khoa y) va co truyen thong ve nghien cuu hoa hoc va y hoc tai Thuy Sy. Đai hoc lon nhat tai Thuy Sy la Đai hoc Zurich voi khoang 25.000 sinh vien. Vien Cong nghe Lien bang Thuy Sy tai Zurich (ETHZ) va Đai hoc Zurich đuoc xep thu 20 va 54 theo Xep hang Hoc thuat Đai hoc The gioi 2015 cua Đai hoc Giao thong Thuong Hai.
Hai hoc vien đuoc chinh phu lien bang tai tro la Vien Cong nghe Lien bang Thuy Sy tai Zurich (ETHZ) thanh lap vao nam 1855 va Vien Cong nghe Lien bang Thuy Sy tai Lausanne (EPFL) đuoc thanh lap vao nam 1969- truoc đo la mot vien lien ket voi Đai hoc Lausanne.
Ngoai ra, ton tai mot so đai hoc khoa hoc ung dung (Fachhochschule). Trong nghien cuu kinh doanh va quan tri, Đai hoc St. Gallen đuoc xep hang thu 329 trong Bang xep hang đai hoc the gioi QS va xep hang nhat ve chuong trinh mo toan cau theo Financial Times. Thuy Sy co ty le cao thu hai (gan 18% vao nam 2003) sinh vien ngoai quoc o cap đai hoc, sau Uc (hon 18% mot chut).
Nhu đe thich hop voi mot quoc gia trong vai tro la noi đat tru so cua nhieu to chuc quoc te, Vien Sau đai hoc Nghien cuu Quoc te va Phat trien (IHEID) đat tai Geneve la truong sau đai hoc nghien cuu quoc te va phat trien lau nam nhat tai chau Au luc đia, va đuoc nhin nhan pho bien la mot trong nhung truong uy tin nhat.
Nhieu nha khoa hoc Thuy Sy tung nhan đuoc giai thuong Nobel, trong đo co nha vat ly hoc noi tieng the gioi Albert Einstein, ong phat trien thuyet tuong đoi hep cua minh trong thoi gian lam viec tai Bern. Gan đay co cac nha khoa hoc Thuy Sy Vladimir Prelog, Heinrich Rohrer, Richard Ernst, Edmond Fischer, Rolf Zinkernagel va Kurt Wuthrich nhan giai Nobel. Tong cong, Thuy Sy gianh hon 100 giai Nobel trong toan bo cac linh vuc va Giai Nobel Hoa binh đuoc trao chin lan cho cac to chuc co tru so tai Thuy Sy.

Geneve va tinh Ain thuoc Phap nam ke ben cung la noi đat phong thi nghiem lon nhat the gioi la CERN, danh cho nghien cuu vat ly hat. Vien Paul Scherrer la trung tam nghien cuu quan trong khac. Cac phat minh đang chu y gom co thuoc ao giac lysergic acid diethylamide (LSD), kinh hien vi quet xuyen ham va Velcro. Mot so cong nghe cho phep tham hiem cac the gioi moi nhu bong ap luc cua Auguste Piccard va Bathyscaphe, cho phep Jacques Piccard tiep can điem sau nhat cua đai duong the gioi.
Van phong Khong gian Thuy Sy tham gia mot so cong nghe va chuong trinh khong gian. Ngoai ra, ho con la mot trong 10 the che sang lap Co quan Khong gian chau Au vao nam 1975 va đong gop lon thu bay cho ngan sach cua co quan nay. Trong khu vuc tu nhan, mot so cong ty lien quan đen cong nghiep khong gian nhu Oerlikon Space hay Maxon Motors ho cung cap cac cau truc tau vu tru.


= Nang luong, ha tang va moi truong =

56% đien nang tai Thuy Sy la tu thuy đien, va 39% la tu đien hat nhan, ket qua la he thong phat đien gan nhu khong thai CO2. Ngay 18 thang 5 nam 2003, hai sang kien chong đien hat nhan bi bac bo: Moratorium Plus nham muc tieu cam chi xay dung nha may đien hat nhan moi, va Đien nang Khong Hat nhan. Tuy nhien, do tac đong tu su co hat nhan Fukushima tai Nhat Ban, Chinh phu Thuy Sy vao nam 2011 cong bo rang co ke hoach ket thuc su dung nang luong hat nhan trong vong hai hoac ba thap nien toi. Thang 11 nam 2016, cu tri Thuy Sy bac bo mot đe xuat cua Đang Xanh ve đay nhanh thoi dan nang luong hat nhan. Van phong Nang luong Lien bang Thuy Sy (SFOE) chiu trach nhiem ve toan bo cac van đe lien quan đen cung ung nang luong va su dung nang luong. Co quan nay ung ho sang kien xa hoi 2.000 W (trung binh mot nguoi dung khong qua 48 KWh moi ngay) nham cat giam su dung nang luong quoc gia xuong hon mot nua vao nam 2050.
Thuy Sy co mang luoi đuong sat day đac nhat tai chau Au, gom 5.250 kilomet (3.260 mi) chuyen cho 596 trieu luot hanh khach moi nam (tinh đen 2015). Nam 2015, moi cong dan Thuy Sy đi trung binh 2.550 kilomet (1.580 mi) bang tau hoa, do đo la nhung nguoi su dung đuong sat nhieu nhat. Gan nhu 100% mang luoi đuoc đien khi hoa. Đa so (60%) he thong do Đuong sat Lien bang Thuy Sy (SBB CFF FFS) đieu hanh. BLS AG van hanh đuong sat kho tieu chuan lon thu nhi, hai cong ty đuong sat khac van hanh mang luoi kho nho la Đuong sat Rhaetian (RhB) tai bang đong nam Graubunden, trong đo co mot so đoan la di san the gioi, va Matterhorn Gotthard Bahn (MGB) đong van hanh cung RhB đoi voi Glacier Express giua Zermatt va St. Moritz/Davos. Ngay 31 thang 5 nam 2016, Đuong ham Gotthard qua day Alpes đuoc khai thong, la đuong ham đuong sat dai nhat va sau nhat the gioi voi chieu dai 57,1 kilomet long (35,5 mi).
Mang luoi đuong bo Thuy Sy đuoc quan ly ket hop cong-tu, quy lay tu phi đuong bo va thue xe. He thong xa lo cao toc Thuy Sy yeu cau mua mot tem thue co gia 40 franc Thuy Sy moi nam theo lich đe su dung đuong, ap dung voi ca xe cho khach va cho hang. He thong xa lo cao toc Thuy Sy co tong chieu dai 1.638 km (1.018 mi) (tinh đen nam 2000), va so voi dien tich toan quoc la 41.290 km2 (15.940 dam vuong Anh) thi đay cung la mot trong nhung he thong xa lo day đac nhat the gioi. San bay Zurich la cua ngo hang khong quoc te lon nhat cua Thuy Sy, chuyen cho 22,8 trieu luot hanh khach vao nam 2012. Cac san bay quoc te khac la San bay Geneve (13,9 trieu hanh khach vao nam 2012), EuroAirport Basel-Mulhouse-Freiburg tren lanh tho Phap, San bay Bern, San bay Lugano, San bay St. Gallen-Altenrhein va San bay Sion. Swiss International Air Lines la hang hang khong quoc gia cua Thuy Sy, co trung tam chinh la Zurich.
Thuy Sy nam trong so cac quoc gia phat trien co thanh tuu moi truong tot nhat; Thuy Sy ky ket Nghi đinh thu Kyoto vao nam 1998 va phe chuan no vao nam 2003. Cung voi Mexico va Han Quoc tao thanh To chuc Toan ven Moi truong (EIG). Thuy Sy rat tich cuc trong cac quy đinh tai che va chong xa rac, va la mot trong nhung nuoc tai che hang đau tren the gioi, voi 66-96% vat lieu co the tai che đa đuoc tai che vao nam 2010, tuy theo khu vuc. Chi so Kinh te Xanh Toan cau 2014 xep hang Thuy Sy nam trong 10 nen kinh te xanh hang đau the gioi.


Nhan khau Nam 2022, dan so Thuy Sy uoc đat 8,508,698 nguoi. Tuong tu nhu cac quoc gia phat trien khac, dan so Thuy Sy gia tang nhanh chong trong thoi ky cong nghiep hoa, tang bon lan tu nam 1800 đen nam 1990. Tang truong tu đo on đinh, va nhu hau het chau Au, Thuy Sy hien phai đoi dien voi ket cau dan so lao hoa, song đuoc du bao tang truong lien tuc hang nam cho đen nam 2035 phan lon la do nhap cu va ty suat sinh gan đen muc thay the.
Tinh đen  nam 2012, cu dan la nguoi ngoai quoc chiem 23,3% dan so, mot trong cac ty le cao nhat tai the gioi phat trien. Hau het trong so ho (64%) đen tu Lien minh chau Au hoac cac quoc gia EFTA. Nguoi Y la dan toc đon le lon nhat trong so nguoi ngoai quoc voi ty le 15,6% trong nhom nay, tiep đen la nguoi Đuc (15,2%), di dan tu Bo Đao Nha (12,7%), Phap (5,6%), Serbia (5,3%), Tho Nhi Ky (3,8%), Tay Ban Nha (3,7%), va Ao (2%). Di dan Sri Lanka voi hau het la nguoi ti nan Tamil la nhom lon nhat trong nhung nguoi goc A.
Ngoai ra, so lieu tu nam 2012 cho thay 34,7% dan so thuong tru tu 15 tuoi tro len tai Thuy Sy (tuc khoang 2,33 trieu nguoi) co mot xuat than nhap cu. Mot phan ba trong so đo (853.000) giu quyen cong dan Thuy Sy. Bon phan nam so nguoi co mot xuat than nhap cu la nguoi nhap cu; con mot phan nam sinh tai Thuy Sy.
Trong thap nien 2000, cac to chuc noi đia va quoc te bay to lo ngai ve đieu đuoc nhin nhan la gia tang bai ngoai, đac biet la trong mot so chien dich chinh tri. Phan ung truoc mot bao cao phe phan, Hoi đong Lien bang luu y rang "chu nghia ky thi chung toc đang tiec la hien dien tai Thuy Sy", song phat bieu rang ty le cao cong dan ngoai quoc tai đay, cung nhu viec nguoi ngoai quoc hoi nhap nhin chung la khong co van đe cho thay su coi mo cua Thuy Sy.


= Ngon ngu =

Thuy Sy co bon ngon ngu chinh thuc: Tieng Đuc chiem đa so (63,3% dan so noi vao nam 2014); tieng Phap (22,7%) tai mien tay; va tieng Y (8,1%) tai mien nam. Ngon ngu thu tu la tieng Romansh (0,5%), đay la mot ngon ngu thuoc he Latinh va đuoc noi o quy mo đia phuong tai bang Graubunden thuoc mien đong nam. Tuy nhien, phap luat lien bang va cac đao luat chinh thuc khac khong can thiet đuoc ban hanh bang tieng Romansh.
Nam 2013, cac ngon ngu đuoc noi nhieu nhat tai nha trong so cu dan thuong tru tu 15 tuoi tro len la tieng Đuc-Thuy Sy (60,1%), tieng Phap (23,4%), tieng Đuc tieu chuan (10,1%), va tieng Y (8,4%). Tren hai phan nam (42,6%) cu dan thuong tru bieu thi thuong xuyen noi hon mot ngon ngu. Cac ngon ngu khac đuoc noi tai nha gom co tieng Anh (4,6%), tieng Bo Đao Nha (3,5%), tieng Albania (2.6%), tieng Serbia va Croatia (2,5%), tieng Tay Ban Nha (2,2%), va tieng Tho Nhi Ky (1,3%).
Chinh phu lien bang co nghia vu giao thiep bang cac ngon ngu chinh thuc, va trong nghi vien lien bang cac ban dich đong thoi đuoc cung cap giua tieng Đuc, Phap va Y.
Ngoai dang chinh thuc, bon khu vuc ngon ngu cua Thuy Sy cung co dang phuong ngu cua minh. Vai tro cua phuong ngu trong moi khu vuc ngon ngu khac biet đang ke: Tai cac khu vuc noi tieng Đuc, tieng Đuc-Thuy Sy ngay cang tro nen thinh hanh hon ke tu nua cuoi the ky XX, đac biet la trong truyen thong, va đuoc su dung lam ngon ngu thuong nhat, trong khi giao thiep bang van ban hau nhu luon su dung dang tieng Đuc tieu chuan cua Thuy Sy. Tuong phan, tai cac khu vuc noi tieng Phap, phuong ngu ban đia hau nhu đa bien mat, trong khi cac phuong ngu tai cac khu vuc noi tieng Y hau nhu bi han che trong boi canh gia đinh va đam thoai binh thuong.
Hoc mot trong cac ngon ngu quoc gia khac tai truong hoc la đieu bat buoc đoi voi toan bo hoc sinh Thuy Sy, do đo nhieu nguoi Thuy Sy đuoc gia đinh it nhat la song ngu, đac biet la nhung nguoi thuoc cac nhom thieu so ngon ngu.


= Y te =
Toan the cong dan Thuy Sy đuoc yeu cau mua bao hiem y te tu cac cong ty bao hiem tu nhan, nguoc lai cac cong ty đuoc yeu cau chap nhan bat ky nguoi nao nop đon. Chi phi cua he thong y te Thuy Sy nam vao hang cao nhat, song co ket qua tot so voi cac quoc gia chau Au khac; cac benh nhan la cong dan Thuy Sy đuoc bao cao nhin chung la hai long cao đo voi he thong. Nam 2012, tuoi tho du tinh khi sinh la 80,4 đoi voi nam gioi va 84,7 đoi voi nu gioi — la con so cao nhat the gioi. Chi tieu vao y te đac biet cao voi 11,4% GDP (2010), song ngang hang voi Đuc va Phap (11,6%) cung cac quoc gia chau Au khac, va thap hon đang ke chi tieu tai Hoa Ky (17,6%). Tu nam 1990, ghi nhan đuoc co tinh trang tang dan chi phi, phan anh chi phi cao cua cac dich vu đuoc cung ung. Do dan so đang lao hoa va cac ky thuat y te moi, chi tieu cho y te duong nhu se tiep tuc tang len.


= Đo thi hoa =
Tu hai phan ba đen ba phan tu dan so cu tru tai cac khu vuc đo thi. Thuy Sy bien đoi tu mot quoc gia phan lon cu dan song tai nong thon sang mot quoc gia phan lon cu dan song tai đo thi trong vong 70 nam. Tinh trang mo rong đo thi nay khong chi tac đong đen cao nguyen Thuy Sy ma con đen day Jura va chan nui Alpes va co lo ngai gia tang ve su dung đat. Tuy nhien, tu đau the ky XXI, tang truong dan so tai khu vuc đo thi cao hon tai khu vuc nong thon.
Thuy Sy co mot mang luoi thanh pho day đac, co cac thanh pho co lon, vua va nho bo khuyet cho nhau. Cao nguyen Thuy Sy co mat đo dan so rat cao voi khoang 450 nguoi/km² va canh quan lien tuc bieu thi dau hieu con nguoi hien dien. Suc nang cua cac đai đo thi la Zurich, Geneve–Lausanne, Basel va Bern co xu huong gia tang. Theo so sanh quoc te, tam quan trong cua cac khu vuc đo thi nay manh hon so voi so luong cu dan cua chung. Ngoai ra, hai trung tam chinh la Zurich va Geneve đuoc cong nhan co chat luong sinh hoat đac biet cao.


= Ton giao =

Thuy Sy khong co quoc giao, song hau het cac bang (ngoai tru Geneve va Neuchatel) cong nhan cac giao hoi chinh thuc, la Giao hoi Cong giao La Ma hoac Giao hoi Cai cach Thuy Sy. Cac giao hoi nay, va tai mot so bang con co cac giao đoan Cong giao Co va Do Thai giao, đuoc tai tro bang thue chinh thuc tu cac tin đo.
Kito Giao la ton giao chu yeu cua Thuy Sy (khoang 71% cu dan va 75% cong dan Thuy Sy), bi phan chia giua Cong giao La Ma (38,21% dan so), Giao hoi Cai cach Thuy Sy (26,93%), cac giao hoi Tin Lanh khac (2,89%) va cac giao phai Kito khac (2,79%). Gan đay co su noi len cua phai Phuc Am. Su nhap cu lap nen cac cong đong ton giao thieu so đang ke, nhu Hoi giao (4,95%) va Chinh thong giao Đong phuong (khoang 2%). Theo mot trung cau vao nam 2015 cua Gallup International, 12% dan chung Thuy Sy tu xac đinh la "nguoi vo than xac tin."
Theo đieu tra nhan khau nam 2000, cac cong đong thieu so Kito khac gom co Tan Mo đao (Pietism) (0,44%), Ngu Tuan (0,28%), Giam Ly (0.13%), Tan Tong đo (0,45%), Nhan Chung Gie-ho-va (0,28%), giao phai Tin Lanh khac (0,20%), Cong giao Co (0,18%), cac giao phai Kito khac (0,20%). Cac ton giao phi Co Đoc la An Đo giao (0,38%), Phat giao (0,29%), Do Thai giao (0,25%) va khac (0,11%); 4,3% khong tuyen bo. 21,4% vao nam 2012 tu tuyen bo la khong giao phai, tuc khong lien ket voi bat ky giao hoi hoac co cau ton giao nao.
Quoc gia co lich su can bang ngang nhau giua Cong giao va Tin Lanh, co su đan xen phuc tap ve phai chiem đa so tai hau het lanh tho. Geneve cai sang Tin Lanh vao nam 1536, ngay truoc khi John Calvin đen đo. Noi nay đuoc quoc te goi la "Roma Tin Lanh" do la can cu cua nhieu nha cai cach nhu Theodore Beza hay William Farel. Zurich tro thanh mot thanh tri Tin Lanh khac khoang cung thoi điem, khi Huldrych Zwingli va Heinrich Bullinger nam quyen lanh đao tai đo. Co mot bang la Appenzell bi phan chia chinh thuc giua cac phai Cong giao va Tin Lanh vao nam 1597. Cac thanh pho lon va bang ma chung thuoc ve (Bern, Geneve, Lausanne, Zurich va Basel) la noi Tin Lanh chiem uu the. Trung Thuy Sy cung voi Valais, Ticino, Appenzell Innerrhodes,Jura va Fribourg co truyen thong Cong giao. Hien phap Thuy Sy 1848 do anh huong tu xung đot giua cac bang Cong giao va Tin Lanh đuong thoi nen co y xac đinh mot tinh trang hiep thuong, cho phep Cong giao va Tin Lanh cung ton tai hoa binh. Mot sang kien vao nam 1980 keu goi hoan toan tach biet giao hoi va nha nuoc đa bi 78,9% cu tri bac bo. Mot so bang va thanh pho co truyen thong Tin Lanh ngay nay co mot đa so nho Cong giao, khong phai vi phai nay co tin đo tang len, ma chi la vi tu khoang nam 1970 co su gia tang dan luong nguoi khong lien ket voi bat ky giao hoi hoac co cau ton giao khac, đac biet la tai cac khu vuc truyen thong Tin Lanh nhu thanh pho Basel (42%), bang Neuchatel (38%), bang Geneve (35%), bang Vaud (26%), hay thanh pho Zurich (>25%%).


Van hoa Van hoa Thuy Sy mang đac điem la đa dang, phan anh thong qua pham vi rong cac phong tuc truyen thong. Mot khu vuc co the bang mot so cach thuc đe giu lien ket manh voi quoc gia lang gieng chia se cung ngon ngu voi ho, ban than Thuy Sy co goc la van hoa Tay Au. Van hoa Romash co lap ve ngon ngu tai bang Graubunden la ngoai le, no ton tai chi tren cac thung lung cao thuoc luu vuc song Rhine va Inn va phan đau duy tri truyen thong ngon ngu hiem cua minh.
Thuy Sy co nhieu cu dan co đong gop noi bat cho van hoc, nghe thuat, kien truc, am nhac va khoa hoc. Ngoai ra quoc gia nay con thu hut mot so ca nhan sang tao trong thoi ky bat on hoac chien tranh tai chau Au.
Thuy Sy co khoang 1000 bao tang, đuoc phan bo tren toan quoc; so luong tang gap ba lan ke tu nam 1950. Trong so cac cuoc trinh dien van hoa quan trong nhat đuoc to chuc thuong nien co Le hoi Paleo, Le hoi Lucerne, Le hoi Jazz Montreux, Lien hoan Phim Quoc te Locarno va Art Basel.
Chu nghia bieu tuong Alpes đong vai tro thiet yeu trong hinh thanh lich su quoc gia va ban sac dan toc Thuy Sy. Ngay nay mot so vung nui tap trung co van hoa nghi duong truot tuyet soi noi vao mua đong, va van hoa đi bo đuong dai hoac xe đap leo nui vao mua he. Cac khu vuc khac trong suot nam co van hoa giai tri phuc vu cho du lich, song mua xuan va mua thu vang ve hon do it du khach hon. Van hoa nong dan va muc dan truyen thong cung chi phoi tai nhieu khu vuc, cac nong trai nho hien dien khap noi khi ra khoi cac thanh pho. Nghe thuat dan gian đuoc duy tri ton tai trong cac to chuc khap Thuy Sy, chu yeu đuoc the hien bang am nhac, vu đao, tho, khac go va theu. Alphorn la mot nhac cu giong nhu trumpet lam bang go, no cung voi loi hat yodel va phong cam la khai quat cua am nhac truyen thong Thuy Sy.


= Van hoc =

Voi tu cach lien bang, hinh thanh tu nam 1291 va khi đo hau nhu chi bao gom cac khu vuc noi tieng Đuc, dang van hoc som nhat cua Thuy Sy đuoc viet bang tieng Đuc. Đen the ky XVIII, tieng Phap tro thanh ngon ngu thoi thuong tai Bern va noi khac, voi anh huong cua cac đong minh va lanh tho le thuoc noi tieng Phap tro nen ro rang hon.
Trong so tac gia kinh đien cua van hoc tieng Đuc tai Thuy Sy co Jeremias Gotthelf (1797–1854) va Gottfried Keller (1819–1890). Cac nhan vat phi thuong cua van hoc Thuy Sy trong the ky XX la Max Frisch (1911–1991) va Friedrich Durrenmatt (1921–1990), co cac tiet muc Die Physiker (Cac nha vat ly hoc) va Das Versprechen (The nguyen), đuoc Hollywood dung phim va phat hanh vao nam 2001.
Cac nha van tieng Phap xuat chung la Jean-Jacques Rousseau (1712–1778) va Germaine de Stael (1766–1817). Cac tac gia gan đay hon la Charles Ferdinand Ramuz (1878–1947) va Blaise Cendrars (1887–1961).
Co le sang tao van hoc noi tieng nhat cua Thuy Sy la Heidi, mot cau chuyen ve co be mo coi song voi ong tren day Alpes, đay la mot trong so cac sach thieu nhi noi tieng nhat cho đen nay va tro thanh mot tuong trung cua Thuy Sy. Tac gia cua truyen la Johanna Spyri (1827–1901), ba con viet mot so sach khac ve đe tai tuong tu.


= Truyen thong =
Tu do bao chi va quyen tu do bieu đat đuoc đam bao trong hien phap lien bang cua Thuy Sy. Thong tan xa Thuy Sy (SNA) phat thong tin moi gio bang ba trong bon ngon ngu chinh thuc ve chinh tri, kinh te, xa hoi va van hoa. SNA cung cap tin tuc cho hau nhu toan bo truyen thong Thuy Sy va hang chuc dich vu truyen thong ngoai quoc.
Thuy Sy co so đau bao phat hanh lon nhat xet theo ty le voi dan so va kich thuoc. Cac bao co anh huong nhat la Tages-Anzeiger va Neue Zurcher Zeitung (NZZ) viet bang tieng Đuc, va Le Temps viet bang tieng Phap, song hau nhu moi thanh pho đeu co it nhat mot bao đia phuong. Su đa dang van hoa giai thich viec co so luong lon bao chi.
Chinh phu ap dung kiem soat nhieu hon đoi voi truyen thong phat song so voi truyen thong in an, đac biet la tai chinh va cap phep. Tap đoan Phat song Thuy Sy SRG SSR chiu trach nhiem san xuat va phat song cac chuong trinh phat thanh va truyen hinh. Cac phong thu cua SRG SSR đuoc phan bo khap cac khu vuc ngon ngu. Noi dung phat thanh đuoc san xuat tai sau phong thu trung uong va bon phong thu khu vuc, trong khi cac chuong trinh truyen hinh đuoc san xuat tai Geneve, Zurich va Lugano. Mot mang luoi cap quy mo rong cung cho phep hau het nguoi Thuy Sy tiep can voi cac chuong trinh tu cac quoc gia lang gieng.


= Kien truc =
Kien truc o Thuy Sy co truyen thong lau đoi. Phong cach Romanesque cua the ky 12 co the đuoc tim thay trong cac nha tho o Basel, Sion, Chur, Geneva va Lausanne. Phong cach nay, rat phong phu ve bieu hien, cung co the đuoc tim thay o nhieu lau đai va phao đai khap đat nuoc, nhieu trong so đo van con o trong tinh trang tot. Cac nha tho o Schaffhausen, Zug va Zurich co phong cach Gothic, va cac nha tho cua Einsiedeln va St. Gallen co phong cach Baroque.


= The thao =

Truot tuyet, truot van tren tuyet va leo nui nam trong so cac mon the thao pho bien nhat tai Thuy Sy, đac điem tu nhien cua quoc gia nay đac biet thich hop cho cac hoat đong nhu vay. The thao mua đong đuoc cu dan ban đia va du khach luyen tap ke tu nua sau the ky XIX khi phat minh xe truot bang tai St. Moritz. Cac giai vo đich truot tuyet the gioi đau tien đuoc to chuc tai Murren (1931) va St. Moritz (1934). St. Moritz con tung đang cai The van hoi Mua đong lan thu 2 vao nam 1928 va lan thu nam vao nam 1948.
Cac mon the thao đuoc theo doi nhieu nhat tai Thuy Sy la bong đa, khuc con cau tren bang, truot tuyet đo đeo, vat dan toc "Schwingen", va quan vot.
Tru so cua Lien đoan bong đa the gioi (FIFA) va Lien đoan khuc con cau tren bang the gioi (IIHF) đat tai Zurich. Tren thuc te tru so cua nhieu lien đoan the thao quoc te khac cung nam tai Thuy Sy, nhu Uy ban Olympic Quoc te (IOC), Bao tang Olympic va Toa Trong tai The thao (CAS) cua IOC đat tai Lausanne.
Thuy Sy tung đang cai Giai bong đa vo đich the gioi 1954, va cung voi Ao đang cai Giai vo đich bong đa chau Au 2008. Giai bong đa vo đich quoc gia Thuy Sy (Swiss Super League) la hang đau bong đa chuyen nghiep cao nhat cua quoc gia. San bong đa cao nhat chau Au voi đo cao 2.000 met (6.600 ft) tren muc nuoc bien nam tai Thuy Sy va mang ten San van đong Ottmar Hitzfeld.
Nhieu nguoi Thuy Sy theo doi khuc con cau tren bang va ung ho mot trong 12 cau lac bo tai Giai hang A, la giai đong đao nhat tai chau Au. Nam 2009, Thuy Sy lan thu 10 đang cai Giai vo đich khuc con cau tren bang the gioi. Do co nhieu ho nen Thuy Sy la mot noi thu hut đoi voi mon thuyen buom. Ho lon nhat Thuy Sy la ho Geneve la can cu cua đoi tuyen thuyen buom Alinghi, la đoi tuyen chau Au đau tien gianh chien thang Cup chau My nam 2003 va bao ve đuoc danh hieu vao nam 2007. Quan vot ngay cang tro nen pho bien tai Thuy Sy, cac van đong vien nhu Martina Hingis, Roger Federer, va Stanislas Wawrinka tung nhieu lan gianh chien thang tai Grand Slam.
Đua o to va cac su kien the thao o to bi cam chi tai Thuy Sy sau tai nan Le Mans nam 1955 tai Phap, ngoai le la cac su kien nhu leo đoi toc đo. Trong giai đoan nay, Thuy Sy van san sinh cac tay đua thanh cong, va Thuy Sy cung chien thang Giai vo đich the gioi the thao o to cong thuc A1 mua 2007-2008. Thang 6 nam 2007, Hoi đong Quoc gia Thuy Sy bo phieu bo lenh cam, song Hoi đong Cac bang Thuy Sy bac bo thay đoi va lenh cam van duy tri.
Cac mon the thao truyen thong gom co vat Thuy Sy hay "Schwingen". Đay la mot truyen thong co xua tu cac bang mien trung nong thon va đuoc mot so nguoi nhin nhan la mon the thao quoc gia. Hornussen la mon the thao ban đia Thuy Sy khac, giong nhu pha tap giua bong chay va golf. Steinstossen la bien the Thuy Sy cua mon đay đa, mot cuoc tranh tai bang cach nem mot khoi đa nang. No von chi đuoc tap luyen trong pham vi cu dan vung nui cao tu thoi ky tien su, va đuoc ghi nhan dien ra tai Basel trong the ky XIII. Đay la trung tam cua Le hoi Unspunnenfest đuoc to chuc lan đau vao nam 1805, voi bieu tuong la hon đa 83,5 kg mang ten Unspunnenstein.


= Am thuc =

Am thuc Thuy Sy co nhieu khia canh, mot so mon nhu fondue, raclette hay rosti hien dien tren toan quoc, song moi bang phat trien nghe thuat am thuc rieng cua minh dua theo khac biet ve khi hau va ngon ngu.
 Am thuc Thuy Sy truyen thong su dung cac nguyen lieu tuong tu nhu cua cac quoc gia chau Au khac, cung nhu cac san pham sua va pho mat đoc nhat nhu Gruyere hay Emmental, đuoc san xuat tai cac thung lung Gruyeres va Emmental. Co nhieu co so hao hang, đac biet la tai mien tay Thuy Sy.
Socola đuoc san xuat tai Thuy Sy tu the ky XVIII, song đat đuoc danh tieng vao cuoi the ky XIX khi phat minh cac cong nghe hien đai khien san pham co chat luong cao. Mot buoc đot pha la phat minh socola sua đac vao nam 1875 boi Daniel Peter. Nguoi Thuy Sy binh quan tieu thu socola lon nhat the gioi.
Đo uong co con pho bien nhat tai Thuy Sy la ruou vang. Thuy Sy noi tieng vi trong nhieu loai nho do khac biet lon ve đieu kien đat, khong khi, đo cao va anh sang. Ruou vang Thuy Sy đuoc san xuat chu yeu tai Valais, Vaud (Lavaux), Geneve va Ticino, voi đa so nho la ruou vang trang. Cac ruong nho đuoc canh tac tai Thuy Sy tu thoi La Ma, tham chi cac dau tich nhat đinh co the cho thay nguon goc co xua hon. Cac loai pho bien nhat la Chasselas (goi la Fendant tai Valais) va Pinot noir. Merlot la loai chu yeu đuoc san xuat tai Ticino.


Chu thich Tham khao = Đoc them =
Church, Clive H. (2004) The Politics and Government of Switzerland. Palgrave Macmillan. ISBN 0-333-69277-2.
Dalton, O.M. (1927) The History of the Franks, by Gregory of Tours. Oxford: The Clarendon Press.
Fahrni, Dieter. (2003) An Outline History of Switzerland. From the Origins to the Present Day. 8th enlarged edition. Pro Helvetia, Zurich. ISBN 3-908102-61-8
Historical Dictionary of Switzerland (2002–). Published electronically and in print simultaneously in three national languages of Switzerland.


Lien ket ngoai Chinh phu lien bang Luu tru ngay 3 thang 1 nam 2005 tai Wayback Machine
Nghi vien Thuy Sy
Toa an Toi cao Lien bang (Đuc, Phap, Y)
Bo Thong ke Lien bang Thuy Sy
Hien phap Lien bang Thuy Sy Luu tru ngay 27 thang 11 nam 2007 tai Wayback Machine (PDF)
Culturelinks.ch Luu tru ngay 25 thang 11 nam 2004 tai Wayback Machine – thu muc ve van hoa Thuy Sy
Tu đien Lich su Thuy Sy – bach khoa toan thu ve quoc gia (Đuc, Phap, Y)
Swissworld Luu tru ngay 26 thang 6 nam 2004 tai Wayback Machine – bach khoa toan thu ve lien bang cua chinh phu
About.ch – them ve quoc gia
swissinfo Luu tru ngay 10 thang 5 nam 2018 tai Wayback Machine – tin tuc va thong tin Thuy Sy, do Cong ty Phat thanh Thuy Sy cong cong (9 ngon ngu)
Quy hoach Khong gian Thuy Sy – Bo Phat trien Khong gian cua Lien bang Thuy Sy (quy hoach su dung đat, chuyen cho, va phat trien co the giu lau đuoc)