Xen canh la he thong trong xen hai hay nhieu loai cay trong tren mot đon vi dien tich đong ruong. Muc đich la đe đat san luong cao thong qua viec su dung hop ly cac nguon loi tu nhien ma he thong cay trong đoc canh khong đat đuoc.
Xen canh trong lam vuon va nong nghiep la viec trong trot cac loai cay trong khac nhau o gan nhau vi nhieu ly do trong đo bao gom cac ly do nham kiem soat sau benh, thu phan, cung cap moi truong song cho con trung co ich, su dung toi đa khong gian va đe lam tang nang suat cay trong. Xen canh la mot hinh thuc đa canh.
Xen canh đuoc ap dung boi nong dan va nguoi lam vuon o ca cac nuoc cong nghiep phat trien va cac nuoc đang phat trien vi nhieu ly do. Nhieu nguyen tac hien nay cua viec trong cay xen canh đa ap dung tu nhieu the ky truoc trong cac vuon rung o chau A, va hang nghin nam truoc o vung Mesoamerica.


Lich su O Trung Quoc, beo hoa dau (Azolla spp.) đa đuoc trong nong nghiep it nhat mot nghin nam qua duoi vai tro la cay xen canh voi cay lua. Chung la loai cay sinh song cua mot loai vi khuan lam co chuc nang co đinh nito trong bau khi quyen, đong thoi giup chan anh sang chieu đen cac cay trong canh tranh voi lua.
Viec canh tac xen canh đa đuoc cac dan toc ban đia o chau My thuc hanh trong nong nghiep duoi nhieu hinh thuc khac nhau truoc khi nguoi chau Au đat chan đen chau luc nay. Cac dan toc nay đa thuan hoa bi ngoi cach đay tu 8.000 đen 10.000 nam, sau đo la ngo, roi đen cac loai đau que, hinh thanh nen ky thuat nong nghiep bo ba cay trong. Cay ngo đuoc dung nhu mot gian leo cho cay đau co the leo, trong khi đo đau co đinh đam, co loi cho cay ngo va la rong cua cay bi mang lai nhieu bong mat giup đat giu am va mau mo.


Ap dung nong nghiep Bat đau tu khoang nhung nam 1920, nong nghiep huu co va lam vuon huu co đa thuong xuyen ap dung canh tac xen canh do nhieu phuong phap bon phan, triet co dai va kiem soat sau benh khac bi cam thuc hien.
So luong cay trong xen canh đuoc su dung trong cac he thong xen canh rat lon, bao gom cac loai rau, cay an qua, cay trong nha bep, hoa vuon va cay trong thuc an gia suc. So luong cac loai bao gom ca nhung loai co tuong tac tich cuc (cac cap loai ho tro lan nhau) va tieu cuc (cac loai cay tot nhat khong đuoc trong voi nhau) cung rat lon. Ket luan cho cac cap tuong tac nay đen tu cac thi nghiem đuoc kiem soat va ca nhung phuong phap dan gian đuoc luu truyen. Vi du, cac cay trong thuoc ho bap cai (Brassicaceae) phat trien tot khi xen canh voi can tay, cac cay thuoc chi hanh (Allium) va cac loai rau thom, nhung tot nhat chung khong nen đuoc trong xen canh voi dau tay hoac ca chua.


Co che Hoat đong trong xen canh co the thuc hien thong qua nhieu co che, đoi khi co the ket hop nhieu co che voi nhau. Chung bao gom kiem soat dich hai, thu phan, cung cap moi truong song cho con trung co ich va su dung toi đa khong gian; tat ca nhung co che nay đeu co the giup tang nang suat cay trong.


= Cung cap chat dinh duong =

Cac cay ho đau nhu co ba la cung cap cac hop chat nito cho nhung cay trong xung quanh bang cach co đinh nito tu khong khi cung voi vi khuan cong sinh trong not san o re cua chung. Đieu nay cho phep co hoac cac cay trong lan can khac san sinh ra nhieu protein hon va nho đo phat trien manh hon.


= Cay trong đe bay =
Cay trong đe bay (trap crop) la cac loai cay thay the đuoc su dung đe thu hut sau benh ra khoi cay trong chinh. Vi du nhu cay sen can (Tropaeolum majus) la cay thuc an cua mot so loai sau buom, chung an chu yeu cac loai trong ho bap cai; mot so nha vuon nong nghiep tuyen bo rang trong loai cay nay xung quanh cay cai se giup bao ve cay luong thuc chinh khoi bi hu hai, vi trung cua sau benh đuoc uu tien đe tren cay sen can. Tuy nhien, trong khi nhieu loai cay trong đe bay giup chuyen sau hai khoi cay trong tieu điem trong cac thi nghiem nha kinh, vuon va ruong quy mo nho, thi chi co mot phan nho cua nhung loai cay nay lam giam thiet hai do sau benh o quy mo san xuat thuong mai lon hon.


= Gay gian đoan viec tim kiem cay trong chu =
Sau bo bay se it gay hai hon neu cay trong chu ma chung gay hai bi bao quanh boi cac cay trong khac hoac tham chi "cay moi" co mau xanh luc. Sau bo tim vat chu theo tung giai đoan, đau tien phat hien mui thuc vat khien no co gang đau len cay chu, tranh đat trong. Neu cay bi co lap, thi sau bo chi can đap xuong bat ky mang xanh nao o gan noi co mui, thuc hien mot "cuoc ha canh thich hop". Neu no phat hien thay minh đang đau lam tren mot cay trong khac, nhan ra mot cuoc "ha canh khong thich hop", no se cat canh va bay đen mot cay khac; cuoi cung no se roi khoi khu vuc neu co qua nhieu cuoc đo bo "khong phu hop". Viec trong xen canh co ba la thuong đuoc ap dung do lop phu cua co ba la tren mat đat lam giam tac đong cua 8 loai sau benh tu 4 bo con trung khac nhau. Trong mot thu nghiem, 36% ruoi re bap cai đe trung tren đat trong ben canh bap cai (pha hoai mua mang), so voi chi 7% đe trung ben canh bap cai moc trong co ba la (cho phep mot vu mua tot). Nhung moi nhu đon gian bang bia cung mau xanh la cay cung co tac dung tot tuong tu nhu lop phu mat đat.


= Ngan chan dich hai =
Mot so cay xen canh giup ngan chan con trung gay hai hoac nam benh gay hai cho cay trong thong qua cac bien phap hoa hoc. Vi du, mui cua tan la cuc van tho đuoc cho la co the ngan rep an cac cay lan can. Mot nghien cuu vao nam 2005 cho thay rang chat dau bay hoi chiet xuat tu cuc van tho Mexico thong qua phuong phap chung cat chan khong giup lam giam kha nang sinh san cua ba loai rep (rep đau, rep muoi va rep vay cao) toi 100% sau 5 ngay ke tu khi tiep xuc. Mot vi du khac von quen thuoc voi nhung nguoi lam vuon la su tuong tac lan nhau cua hanh tay va ca rot voi cac loai gay hai: mui hanh tay xua đuoi ruoi cu ca rot, trong khi mui ca rot xua đuoi ruoi hanh tay.


= Thu hut đong vat san moi =
Cac cay xen canh tao ra luong doi dao mat hoa hoac phan hoa trong vuon rau (Thuc vat an con trung) co the giup khuyen khich so luong con trung co ich cao hon đe kiem soat dich hai.


= Noi tru an bao ve =

Mot so loai cay trong đuoc trong duoi su che cho bao ve cua cac loai cay khac nhau, du đe chan gio hay lay bong ram. Vi du, cac loai ca phe đuoc canh tac trong bong ram, đac biet la Coffea arabica theo truyen thong, đuoc trong duoi bong ram mat do cac cay phan tan co tan mong tao ra, cho phep anh sang xuyen qua bui la ca phe nhung bao ve chung khoi nhiet qua nong. Cac loai cay chau A trong phu hop bao gom Erythrina subumbrans (tton tong hoac dadap), Gliricidia sepium (khae falang), Cassia siamea (muong đen), Melia azedarach (xoan), va Paulownia tomentosa (hong long) mot loai cay go huu ich.


Phuong phap tiep can Cac phuong phap trong xen canh đang đuoc su dung hoac đang trong qua trinh thu nghiem bao gom:

Lam vuon bang o vuong co gang bao ve cay trong khoi cac van đe nhu su gay hai cua co dai bang cach đong thung chung trong cac o đat trong cang gan nhau cang tot. Đieu nay đuoc tao đieu kien thuan loi bang cach su dung cac cay xen canh, chung co the đat o gan nhau hon binh thuong.
Lam vuon trong rung, noi cac cay xen canh đuoc trong xen ke đe mo phong mot he sinh thai, tranh đua tuong tac cua cac loai cay tren cac đo cao len đen bay đo cao khac nhau trong mot vung rung.


Tham khao = Ghi chu =


= Chu thich =


Lien ket ngoai Xen canh, goi vu tai Tu đien bach khoa Viet Nam