Pan American World Airways, thuong đuoc biet đen voi cai ten Pan Am, la hang hang khong quoc te chinh cua nuoc My tu thap nien 1930 cho toi khi Hang cham dut hoat đong vao nam 1991. Đuoc thanh lap lan đau tien voi dich vu thuy phi co tu Key West, Florida, Hang đa tro thanh cong ty lon đuoc tin nhiem voi rat nhieu sang kien đa tro thanh chuan muc trong nganh cong nghiep hang khong quoc te, bao gom viec su dung đai tra may bay phan luc, may bay lon chuyen cho hanh khach va he thong đat cho vi tinh. Đuoc biet đen boi bieu trung hinh qua đia cau mau xanh duong va su dung chu "Clipper" o moi cai ten cua chiec may bay va ten hieu cua hang, Pan Am la hinh anh cua van hoa the ky 20 va cung la hang hang khong quoc gia khong chinh thuc cua nuoc My.
Pan Am đa chuyen thanh 2 cong ty sau nam 1991. Hang Pan Am thu hai hoat đong tu nam 1996 cho đen nam 1998 tap trung vao nhung chuyen bay đuong dai gia re tu nuoc My đen vung bien Caribe. Hang Pan Am thu ba o Portsmouth, New Hampshire, cham dut hoat đong vao nam 2004 (Boston-Maine Airways, hang hang khong cung kieu voi hang Pan Am III, van hoat đong duoi cai ten Pan Am Clipper Connection). Ngoai tru hang thu 2 co so hieu cua IATA la "PN", Pan Am III van con su dung so hieu cua IATA la PA va cua ICAO la PAA cho du cac cong ty nay khong co quan he gi voi hang Pan Am đau tien ca. Ngay ca hang Pan Am III khong he co quan he gi voi hang thu hai cua giua thap nien 1990.


Lich su = Su thanh lap =
To chuc Pan American Airways đuoc sang lap vao ngay 14 thang 3 nam 1927 boi Thieu ta Henry H. "Hap" Arnold va đoi tac cua ong ta. Cong ty quan su cua ho co the đat đuoc mot ban hop đong ve viec phan phat thu cua nuoc My toi Cuba, nhung ho lai thieu kha nang tai chinh đe lam đuoc viec đo. Ngay 2 thang 6 nam 1927, Juan Trippe thanh lap Aviation Corporation of America voi su ung ho manh me va co tinh chinh tri cua cac nha tai phiet William A. Rockefeller, Cornelius Vanderbilt Whitney va mot so nguoi khac; Whitney phuc vu cong ty voi tu cach la Chu tich cong ty. Cong ty cua ho co tat ca quyen loi đe đuoc ha canh tai La Habana, co đuoc mot cong ty hang khong nho đuoc thanh lap vao nam 1926 boi John K. Montgomery va Richard B. Bevier la dich vu thuy phi co tu Key West toi La Habana. Cong ty hang khong Atlantic, Gulf, Caribbean Airways đuoc thanh lap vao ngay 11 thang 10 nam 1927 boi nha đau tu ngan hang cua thanh pho New York Richard Hoyt, lam viec voi tu cach la chu tich. Ca ba cong ty đo sap nhap voi nhau thanh mot cong ty co phan me ten la Aviation Corporation of the Americas vao ngay 23 thang 6 nam 1928. Richard Hoyt đuoc giu chuc Chu tich Hoi đong Quan tri, nhung Trippe va đoi tac cua ong ta lai nam toi 40% von trong cong ty va Whitney đuoc lam Chu tich. Trippe tro thanh nguoi đung đau cac hoat đong cua to chuc Pan American Airways moi, đuoc thanh lap nhu la cong ty con hoat đong đau tien cua Aviation Corporation of the Americas.
Chinh phu My đa đong y ban hop đong goc ve viec phan phat thu cua Pan Am voi su chong đoi nho nhen va thoat ra khoi noi so vi ong chu nguoi Đuc cua hang hang khong quoc gia Colombia SCADTA (ngay nay la Avianca) se khong the canh tranh viec đau gia lo trinh giua My Latinh va nuoc My. Xa hon nua chinh phu cung giup cho Pan Am bang viec bao ve Hang tach ra khoi nhung đoi thu nguoi My khac, xem Pan Am nhu mot "hang đa đuoc chon" cho đuong bay nuoc ngoai cua My. Hang đuoc mo rong, đuoc huong mot phan nao theo nhu ban thoa thuan ve viec đoc quyen khong chinh thuc phan phoi thu ra nuoc ngoai.

Trippe va đong minh cua ong ta đa co ke hoach mo rong đuong bay cua Pan Am xuyen suot Trung va Nam My. Trong thoi gian cuoi thap nien 20 va đau thap nien 30, Pan Am đa mua lai mot so hang hang khong đa va đang pha san cua Trung va Nam My va thuong luong ve quyen đuoc ha canh voi cac nhan vien buu đien đe kiem đuoc đa so cac ban hop đong phan phat thu cua chinh phu toi nhung vung đo. Thang 9 nam 1929, Trippe đi ngoai giao vung My Latinh voi Charles Lindbergh đe thuong luong ve quyen đuoc ha canh tai mot so quoc gia, ke ca đat que nha cua SCADTA tai Colombia. Vao thoi điem cuoi nam, Pan Am cung cap cac chuyen bay xuong bo bien phia Tay cua Nam My toi Peru. Vao nam ke tiep, Pan Am mua lai hang New York, Rio and Buenos Aires Line (NYRBA), cho hang đo đuong bay bang thuy phi co doc theo bo bien phia Đong cua Nam My toi Buenos Aires, Argentina va đi ve phia Tay toi Santiago, Chile va đoi ten hang thanh Panair do Brasil. Pan Am cung hop tac voi hang tau thuy Grace Shipping Company vao nam 1929 đe thanh lap Pan American-Grace Airways, hay con đuoc biet đen la Panagra, đe chiem cho đung toi vi tri cua cac nuoc thuoc day Andes o Nam My.
Cong ty me cua Pan Am, Aviation Corporation of the Americas la cong ty co co phieu soi đong nhat tren thi truong chung khoan New York Curb Exchange vao nam 1929, va xuat hien su đau co tang gia co phieu moi khi cong ty co đuong bay moi. Vao mot ngay thang 3, gia tri co phieu cua cong ty đa tang len toi 50%. Trippe va đong minh cua ong ta đa phai đau tranh chong lai no luc tiep quan cua United Aircraft and Transport Corporation (UATC) đe giu lai quyen đieu hanh Pan Am (UATC la cong ty me cua nhung hang bay gio la Boeing, Pratt & Whitney va United Airlines).


= Ky nguyen Clipper =

Khi Pan Am đang phat trien mang luoi đuong bay Nam My, Hang cung thuong luong hop tac voi Bernt Balchen cua hang hang khong Na Uy Norwegian Airline DNL vao nam 1937 cho nhung chuyen bay vuot Đai Tay Duong toi chau Au. Noi dung thuong luong la Pan Am se su dung nhung chiec Clipper cua ho cho nhung chuyen bay tu New York toi Reykjavik, Ai xo len; con DNL se dung Sikorsky S-43 đe bay tiep toi Bergen, Na Uy. Y tuong nay đa bi loai bo khi Pan Am rut lui va thay vao đo đoi huong sang Anh va Phap đe bat đau dich vu thuy phi co giua nuoc My va chau Au. Hang hang khong Nha nuoc Anh Imperial Airways hao huc muon hop tac voi Pan Am, nhung Phap lai it co thien chi hop tac, vi hang hang khong quoc gia Phap Aeropostale la hang chu yeu o My Latinh va cung la đoi thu cua Pan Am o mot so đuong bay. Cuoi cung, Pan Am đa nam đuoc thoa thuan voi ca hai nuoc đe cung cap dich vu tu Norfolk, Virginia toi chau Au qua Bermuda va đao Acores bang nhung chiec thuy phi co Sikorsky S-40. Dich vu nay tuy chua hoan toan hoat đong, nhung tu ngay 16 thang 6 nam 1937, mot dich vu chung tu New York toi Bermuda bat đau, voi viec Pan Am su dung chiec Sikorsky S-42 Bermuda Clipper con Imperial Airways su dung chiec thuy phi co "hang C" RMA Cavalier. Pan Am cung kiem đuoc mot hop đong phan phat thu tu Boston toi Halifax.
Vao ngay 5 thang 7 nam 1937, chuyen bay thuong mai khao sat đau tien qua ben kia bo Bac Đai Tay Duong đa đuoc dan đuong. Chiec Sikorsky S-42 Pan Am Clipper III, ha canh tai Botwood o Vinh Exploits, Newfoundland, Canada tu Cang Washington, New York, bay qua Shediac, New Brunswick, Canada. Ngay tiep theo chiec Pan Am Clipper III, do Co truong Harold Gray đieu khien roi Botwood đe toi Foynes, Ai Nhi Lan. Cung ngay chiec Short Empire C-class The Caledonia, duoi su chi huy cua Co truong Arthur Sydney Wilcockson, roi Foynes toi Botwood va ha canh vao ngay 6 thang 7, vuon toi Montreal ngay 8 thang 7 va New York ngay 9 thang 7. Nhung chuyen bay thu nghiem đo đanh dau buoc đau nham toi viec khoi đong cua nhung chuyen bay thuong mai vuot Đai Tay Duong.
Mot đoi bay gom 6 chiec thuy phi co tam xa Boeing 314 đuoc giao cho Pan Am đau nam 1939. Kieu may bay moi đa cho phep nhung chuyen bay hanh khach va phat thu hang tuan tu My đen Anh bat đau vao ngay 28 thang 7 nam 1939. Đuong bay tu New York qua Shediac, Botwood va Foynes toi Southampton. Gia ve mot chieu la 375 đo la - tuong đuong voi 5000 đo la ngay nay. Tu su bung no cua chien tranh, Foynes tro thanh nha ga cho toi khi dich vu cham dut vao mua đong ngay 5 thang 10. Trong suot cuoc chien tranh, nhung chiec Pan Am Boeing 314 thuong xuyen bay tren bau troi trung tam Đai Tay Duong va tren khap the gioi ung ho cho cac hoat đong quan su.
Pan Am đa co ke hoach bat đau dich vu may bay tren đat lien qua Alaska toi Nhat va Trung Quoc va đua Lindbergh len mot chuyen bay khao sat vao nam 1930; tuy nhien trong tinh trang noi day gianh chinh quyen o Lien bang Xo Viet va Nhat khien cho đuong bay nay khong ton tai đuoc. Trippe sau đo quyet đinh mo dich vu tu San Francisco toi Honolulu va tu đo toi Hong Kong va Auckland đi theo con đuong tau thuy. Sau khi thuong luong vao nam 1934 ve quyen ha canh vao nam 1934 tai Tran Chau Cang, Đao Midway, Đao Wake, Guam va Vinh Subic (Manila), Pan Am cho mot thiet bi hang khong tri gia 500.000 đo la ve huong Tay vao thang 3 nam 1935 va chay thu chuyen bay khao sat đau tien toi Honolulu vao thang 4 voi chiec Sikorsky S-42. Hang đa co đuoc mot hop đong chuyen thu tuyen San Francisco-Canton cuoi nam ay, bay chuyen đau tien cua chiec Martin M-130 ngay 22 thang 11 đe pho truong. Sau đo Pan Am su dung nhung chiec Boeing 314 cho nhung đuong bay Thai Binh Duong: o Trung Quoc, hanh khach co the đi tiep chuyen bay noi đia tren mang luoi China National Aviation Corporation (CNAC) đuoc thanh lap boi Pan Am. Chiec Boeing 314 cung đuoc su dung trong cac chuyen bay vuot Đai Tay Duong bat đau vao nam 1939.
"Clippers"—cai ten nhai lai nhung chiec thuyen buom (Clipper ships) the ky 19—la may bay hanh khach duy nhat cua nuoc My vao thoi điem co kha nang du lich lien luc đia. Đe canh tranh voi nhung chiec tau thuy cho khach, Pan Am đa chao moi nhung chiec ghe hang nhat tren hau het cac chuyen bay, va phong cach cua to lai tro nen trang trong hon. Thay vi mac ao khoac da, đeo khan quang co theo kieu phi cong phat thu, to lai cua chiec nhung chiec Clipper mac đong phuc theo kieu hai quan va phai dieu hanh khi len xuong may bay. Tuy nhien, trong thoi điemChien tranh the gioi thu hai, đa so nhung chiec Clipper bi đua vao quan đoi, khi ma to lai cua Pan Am phai hoat đong may bay theo nhu hop đong. Trong thoi ki nay, Pan Am đa tien phong mot đuong bay moi sang ben phia Tay va Trung Phi đe toi Iran. Mot đieu quan trong khac vao thang 1 nam 1943, khi Franklin Roosevelt tro thanh Tong thong My đau tien bay ra nuoc ngoai tren chiec Dixie Clipper. Cung trong thoi điem nay nguoi tao ra se-ri Star Trek Gene Roddenberry la phi cong cua chiec Clipper. Ong ta đa o tren chiec Clipper Eclipse khi no roi o Syria ngay 19 thang 6 nam 1947.


= Nhung su mo rong sau chien tranh =
Sau chien tranh, đoi may bay cua Pan American đa nhanh chong đuoc thay the boi nhung chiec may bay nhanh hon nhu: Boeing 377, Douglas DC-6, Lockheed Constellation. Gan nhu suot 40 nam, chuyen bay Pan Am 001 thong tri tat ca chuyen bay du lich ve phia Tay voi chuyen bay bat đau tu San Francisco cho đen tat ca moi noi tren the gioi. Nhung điem đen đo bao gom Honolulu, Tokyo, Hong Kong, Bang Coc, Calcutta, New Delhi, Beirut, Luan Đon, Frankfurt va cuoi cung la New York. Nhung chuyen bay ve phia Tay đay keo dai khoang 46 tieng ke tu khi lan đau tien cat canh. Trong khi đo, chuyen bay Pan Am 002 thi bay vong quanh đia cau ve phia Đong.
Cho du Pan Am đa van đong manh me đe lam noi bat vi tri hang khong quoc te cua My, hang đa mat đi danh hieu đay—truoc tien la American Overseas Airlines, sau đo la mot so hang đuoc chi đinh đe canh tranh voi Pan Am o mot so thi truong nhu mat cho TWA thi truong chau Au, Nam My cho hang Braniff International va Đong A cho hang Northwest Orient. Vao nam 1950, it lau sau khi bat đau dich vu bay vong quanh the gioi va phat trien khai niem ve dich vu hanh khach "Hang gia re" (Economy Class), Pan American Airways, Inc. đoi ten thanh Pan American World Airways, Inc.
Voi su canh tranh manh me tren rat nhieu đuong bay cua hang, Pan Am bat đau đau tu vao nhung sang kien moi nhu may bay phan luc va may bay than rong. Pan Am đa mua nhung chiec DC-8 va Boeing 707, chiec may bay ma Boeing phai thay đoi đe co 6 ghe ngoi moi hang thay vi 5 duoi suc ep cua Pan Am. Hang đa mo đau cho dich vu may bay phan luc vuot Đai Tay Duong tu New York đen Paris vao ngay 26 thang 10 nam 1958, voi chiec Boeing 707 co ten la Clipper America.
Pan Am cung la khach hang khoi đau cho chiec Boeing 747, ban đau đa đat mua 25 chiec vao thang 4 nam 1966. Ngay 15 thang 1 nam 1970, Đe nhat Phu nhan Pat Nixon chinh thuc đat ten cho chiec 747 cua Pan Am tai San bay Quoc te Washington Dulles voi su co mat cua Chu tich Hoi đong Quan tri Pan Am Najeeb Halaby. Hay hon viec đap vo chai sam-banh, mau đo, trang, xanh da troi đuoc phun len may bay. Pan Am đa hoat đong dich vu thuong mai co lich trinh đau tien cua chiec 747 vao buoi chieu ngay 21 thang 1 nam 1970, khi chiec Clipper Victor roi New York toi Luan Đon.
Pan Am cung la mot trong ba hang hang khong đau tien ky hop đong mua may bay Concorde, nhung giong nhu cac hang hang khong khac đeu rut ban hop đong—voi su phan đoi cua British Overseas Airways Corporation (BOAC) va Air France—tham chi Hang van chua mua chiec may bay sieu am. Hang cung la khach hang tiem nang cho chiec Boeing 2707 bi bo quen, ke hoach cho chiec may bay sieu am cua My van chua he thay co dich vu.
Vao thap nien 1950, Pan Am đa dang hoa tren nhieu linh vuc khac. Mot so cong ty ma Pan Am mua lai co phan ke ca chuoi khach san InterContinental va chiec may bay tu nhan Dassault Falcon. Pan Am cung bi dinh dang đen viec tao ra ten lua tham do tam bay o Nam Đai Tay Duong va hoat đong mot phong thi nghiem đong co hat nhan o Nevada.
Khi su đi lai tang dan vao nam 1962, Pan Am đa uy quyen cho hang IBM đe xay dung PANAMAC, chiec may tinh lon đuoc dung đe đat cho tren chuyen bay va khach san. No cung luu tru mot so luong lon thong tin ve cac thanh pho, đat nuoc, phi truong, may bay, khach san va nha hang. Chiec PANAMAC đuoc đat tai tang 4 cua Toa nha Pan Am, truoc đo đuoc xay dung o trung tam Manhattan va đa tung la van phong thuong mai lon nhat the gioi trong mot thoi gian.
Pan Am cung xay dung Worldport, la ga hanh khach cua hang hang khong lon nhat the gioi trong rat nhieu nam o San bay Quoc te JFK. No rat đac sac boi thiet ke hinh elip, dien tich mai 16.000 m², trong lo lung tu xa tu cot ben ngoai cua ga ben duoi boi 32 bo cot tru va day cap. Ga đuoc thiet ke đe co the cho phep hanh khach co the len xuong bang cau thang ma khong bi uot boi viec đo chiec mui may bay ben duoi mai. Su gioi thieu cau may bay đa lam cho điem nay tro nen loi thoi. Tiep noi nhung cong trinh đam net co đien cua hang, o Miami Pan Am đa xay dung mot toa nha huan luyen đuoc ma vang voi kieu dang cua Edward Durell Stone đuoc thiet ke boi Steward-Skinner Architects.
Tai phan đinh, Pan Am cung cap dich vu co lich trinh toi tat ca cac chau luc, tru Nam Cuc. Rat nhieu đuong bay cua Hang giua New York, chau Au va Nam My, giua Miami va vung bien Caribe. Bat đau tu nam 1964, Hang đa cung cap dich vu may bay truc thang tu cac san bay chinh cua New York đen Manhattan. Ben canh chiec DC-8, Boeing 707 va Boeing 747, đoi bay cua Pan Am con co ca Boeing 720, Boeing 727 (thay the cho 720), 737 va Boeing 747SP, chiec đa cho phep Pan Am bay tu New York đen Tokyo ma khong dung lai. Hang cung su dung Lockheed L-1011, DC-10 va ca Airbus A300, A310.
Pan Am cung tham gia vao cac chuyen bay tu thien noi tieng. Pan Am mo 650 chuyen bay 1 tuan giua Tay Đuc va Tay Berlin, đau tien voi chiec DC-6B va sau đo vao nam 1966 voi chiec Boeing 727. Pan Am cung bay nhung chuyen R&R (Rest and Recreation, Nghi ngoi va tieu khien) trong thoi gian chien tranh Viet Nam. Nhung chuyen bay nay cho nhung vien chuc nguoi My lam cho R&R roi Hong Kong, Tokyo va mot so thanh pho chau A khac.
O đinh cao cua hang vao đau thap nien 1970, viec quang cao cua Pan Am đa đua Hang tro nen noi tieng qua cau khau hieu thuong mai "World's Most Experienced Airline" (Hang hang khong giau kinh nghiem nhat the gioi). Thoi gian nay hang đuoc quan tam sau sac tu nhung buc tranh may bay va nhung điem đen ma Hang đa bay đen tren hon 160 nuoc. Hang cung rat đuoc ton trong boi kinh nghiem va su thanh thao cua to bay; nhan vien khoang may bay co the noi đuoc nhieu thu tieng va đeu tot nghiep Đai hoc, thuong xuyen tap luyen su cham soc, đieu duong. Trong thoi ky nay, dich vu va viec nau nuong tren chuyen bay cua Pan Am đuoc lay cam hung tu Maxim's de Paris, đuoc giao toi "voi su tinh mat cua con nguoi hiem khi sanh kip". Jacqueline Kennedy Onassis (cuu Đe nhat Phu nhan My) đa rat thich bay o hang nhat tren nhung chuyen bay cua Pan Am tu New York toi Athens, mac du nguoi chong Hy Lap cua ba ta so huu hang Olympic Airlines.


= Su suy sup =
Su khung hoang nang luong vao nam 1973 tac đong đang ke đen chi phi hoat đong cua Pan Am. Cong them gia nhien lieu tang cao, nhu cau du lich bang may bay thap va su cung cap qua muc tren thi truong du lich quoc te (nguyen nhan do phan nao cua giai thuong đuong bay cua lien bang toi hang hang khong khac, nhu truong hop tuyen vuot Thai Binh Duong) đa lam giam so luong hanh khach ma Pan Am chuyen cho, cung chang khac gi su lai rong cua loi nhuan. Giong nhu cac hang hang khong chinh khac, Pan Am đa đau tu vao so luong kha lon đoi bay Boeing 747 voi su mong cho yeu cau cua du lich hang khong se tiep tuc tang len, nhung no khong luon la truong hop.
Ngay 23 thang 9 nam 1974, mot nhom nhan vien Pan Am cong bo mot muc quang cao tren to New York Times đe đang ky su bat đong đoi voi chinh sach lien bang khi ho cam thay bi ton hai boi kha nang tai chinh cua ong chu cua ho. Muc quang cao cung noi rang su trai nguoc nhau o phi ha canh o san bay, khi Pan Am tra toi 4200 đo la đe đap mot chiec may bay o Sydney, Uc ma hang hang khong Uc Qantas Airways chi tra co 178 đo la đe đap mot may bay o Los Angeles. Muc quang cao cung đau tranh rang Dich vu buu đien My tra cho cac hang hang khong nuoc ngoai đen 5 lan đe phan phoi thu cua nuoc My so voi Pan Am. Cuoi cung, muc nay đa đat cau hoi tai sao Ngan hang xuat nhap khau cua nuoc My cho Nhat, Phap va A rap Xe ut vay voi muc lai 6% trong khi Pan Am phai tra lai toi 12%.
Đe giu nguyen suc canh tranh voi cac hang hang khong khac, Pan Am bat đau co gang xam nhap vao thi truong noi đia My. Sau mot vai no luc that bai đe kiem đuoc su chap thuan thi truong noi đia, đao luat ve su bai bo quy đinh hang khong cuoi cung cung cho phep Pan Am bat đau cac chuyen bay noi đia tu nhung trung tam cua hang o My vao nam 1979. Nhung mat khac, su bai bo quy đinh cung đa ton thuong Pan Am tu khi Hang khong co he thong đuong bay noi đia som hon, đo la ket qua cua su tap trung vao viec thong tri thi truong hai ngoai cua Juan Trippe. Trong luc đo, cac hang may bay voi thi truong noi đia bay gio cung canh tranh voi Pan Am tren thi truong quoc te.
Duoi su đieu khien cua Chu tich Hoi đong Quan tri William Seawell, Pan Am phat trien mang luoi thi truong noi đia qua đem bang viec mua lai hang National Airlines vao nam 1980. Tuy nhien, mot cuoc tra gia gay ra boi Pan Am vi ho phai tra nhieu hon so voi gia tri thuc cua National Airlines. Cong ty ket hop tiep tuc tich luy no nan vi nhung chiec may bay khong phu hop (Pan Am co chiec L-1011 voi đong co Rolls-Royce, trong khi đo National Airlines su dung nhung chiec DC-10 voi đong co GE), đuong bay khong phu hop (Su hoat đong cua National tap trung vao Florida) va van hoa tap the khong phu hop. Seawell co gang cuu hang bang viec ban mot so tai san, bao gom Toa nha Pan Am cho cong ty bao hiem Metropolitan Life Insurance vao nam 1981 va toan bo đuong bay Thai Binh Duong cho United Airlines vao nam 1985. Tien cong them đuoc đau tu vao cac loai may bay moi nhu Airbus A310 va A320, cho du chiec A320 chua he giao cho Pan Am. Hang cung mo dich vu van tai đuong ngan giua Boston, New York va Washington, D.C. Tuy nhien, thua lo tai chinh cung chang khac gi lam tang them loi chi trich dich vu toi te tiep tuc quay ray Pan Am.
Hinh anh mau muc cua Pan Am cung la muc tieu chinh cua khung bo. Su co gang đe cho thay rang Hang rat an toan khi bay voi nhung su nham lan đia chi trong viec an ninh cua hang, Hang đa lap ra Alert Management System nam 1986. He thong moi đa cai thien phan nao an ninh. Nhung xa hon no lai lam tram trong them noi lo tai chinh cua cong ty, cai ma Hang du đinh giu lai mot phan nho cua an ninh đe khong lam phien hanh khach va mat viec lam khi cat canh. FAA đa loc Pan Am ra voi 19 loi an ninh, ra khoi thong tu 236 đa đuoc nhan ra giua 29 hang vao thang 12 1988.
Hang cuoi cung cung bat đau suy sup tach roi tu vu khong tac nam 1986 tren chuyen bay Pan Am 73 tai Pakistan, vu viec ma 140 hanh khach cung phi hanh đoan bi thuong hoac bi giet, va vu đanh bom chuyen bay Pan Am 103 (Clipper Maid of the Seas) vao nam 1988 tren bau troi Lockerbie, Scotland voi hau qua la 270 nguoi chet. Đa so hanh khach sau đo tranh xa viec đat cho tren cac chuyen bay cua Pan Am vi neu ho khong lam the đong nghia voi viec đi tren mot hang hang khong nguy hiem. Đoi mat voi vu kien hon 300 trieu đo cua hon 100 gia đinh cac nan nhan tren chuyen bay PA 103, Hang đa đoi ra hau toa ho so cua 6 co quan chinh phu My, ke ca CIA, DEA va So Lien bang. Dau cho nhung ho so nay chi ra viec Chinh quyen My đa biet đuoc ve canh bao co đanh bom va quen đa chuyen thong tin nay cho Hang, cac gia đinh đeu khang đinh Pan Am đang co gang tron tranh trach nhiem.
Chien tranh Vung Vinh xay ra vao thang 8 1990, đua hang khong vuot Đai Tay Duong đen so luong nho dan. Ngay 23 thang 10 1990, Pan Am đa phai ban re tuyen bay co lai London Heathrow cho United Airlines, nguoi ta co the noi đo la tuyen bay quoc te lon nhat cua Pan Am (Tuyen đo đa đuoc chuyen giao lai vao thang 4 nam 1991, sau khi ca My va Anh đeu chap thuan). No đa đe lai cho Pan Am tuyen bay duy nhat toi London hien nay hai chuyen hang ngay toi Gatwick. Tuy nhien, Pan Am bi buoc phai cong bo viec pha san vao thang 1 nam 1991. Hang Delta Air Lines đa mua lai nhung tai san co lai con lai cua Pan Am, bao gom ca tuyen bay chau Au con lai va ca Pan Am Worldport o san bay JFK, va them vao đo mot so tien vao hang Pan Am nho hon chu yeu bay toi Caribe va My Latinh. Trong thoi gian đo, Pan Am van phai tiep tuc ganh nhung mat mat to lon. Hoat đong cua hang cuoi cung cham dut vao ngay 4 thang 12 nam 1991, khi Delta cat bo tro cap. Chuyen bay lich trinh cuoi cung cua hang la chuyen Pan Am 436 tu Bridgetown, Barbados toi Miami, chiec Boeing 727 co ten Clipper Goodwill. Trung tam cuoi cung con lai cua Pan Am o san bay quoc te Miami cung bi chia cat trong nam tiep theo giua United Airlines, hang co phan lon tuyen bay cua Pan Am va American Airlines, hang co phan lon ga hanh khach. Nhan hieu Pan Am đa đuoc ban cho cac nha đau tu dan đen mot hang hoat đong tu nam 1996 đen nam 1998, mot hang hoat đong tu nam 1998 đen 2004 va mot hang hoat đong duoi cai ten Pan Am tu 2005.
Trong cuon sach cua Barnaby Conrad, Pan Am: Huyen thoai cua hang khong, cho rang su sup đo cua Pan Am la su ket hop giua viec quan ly cong ty toi te, su lanh đam cua chinh quyen đe bao ve hang chuyen cho quoc te quan trong nhat va lo hong cua chinh sach. Ong ta đa viet len su theo doi đuoc lam boi Pho Chu tich Pan Am Stanley Gewirtz cho External Affairs:

Cai gi đa cho phep đi sai đa lam. Khong co ai đa đi theo Juan Trippe ma co đuoc cai nhin ve tuong lai đe lam viec gi đo ro rang hon... no la vi du la lung nhat cua Luat Murphy trong moi hoan canh. Viec ban đi cac phan co lai cua Pan Am khong the tranh đuoc su sup đo cua cong ty. Khong con đu mot phan nao đe co the gay dung lai cong ty.


Nhung chuyen bay ky luc đa đuoc ghi lai Trong thoi ky giua thap nien 70, đa co 2 chuyen bay cua Pan Am bay vong quanh the gioi đe lap hoac pha ky luc bay vong quanh the gioi truoc. Mot chuyen vao thang 5 nam 1976, mot chuyen vao cuoi thang 10 nam 1977—sinh nhat lan thu 50 cua Pan Am.


= Chuyen bay toc hanh Liberty Bell (Liberty Bell Express) =
Chuyen bay nay, su dung chiec Boeing 747SP-21 co ten Clipper Liberty Bell voi so hieu N533PA, pha ky luc bay vong quanh the gioi truoc đo lap boi chiec Boeing 707 cua Flying Tiger Line, voi ky luc moi la 46 tieng 50 giay. Chuyen bay nay roi New York vao ngay 1 thang 5 nam 1976 va quay tro lai ngay 3 thang 5 nam 1976. Chuyen bay nay chi dung lai đung 2 lan, lan đau la o New Delhi, lan thu 2 la o Tokyo-Haneda, noi ma chuyen bay bi tri hoan toi 2 tieng vi cuoc bai cong cua nhan vien san bay. Tuy nhien, chuyen bay nay đanh bai ky luc cu cua chiec 707 voi 16 tieng 24 phut nhanh hon.


= Chuyen bay 50 =
Đe ky niem sinh nhat Pan Am lan thu 50, Pan Am đa chuan bi mot chuyen bay vong quanh the gioi khac bay tren vung Cuc Bac va vung Cuc Nam, lan nay, voi 3 lan dung o san bay London Heathrow, Cape Town va Auckland truoc khi tro lai noi xuat phat—San Francisco. Chiec Boeing 747SP-21 đuoc su dung lan nay, chiec Clipper New Horizons thuc ra la chiec Liberty Bell cu, đua chiec may bay nay tro thanh chiec duy nhat bay vong quanh đia cau tren Xich đao (voi Liberty Bell) va tren hai cuc (voi New Horizons). Chuyen bay chi bay trong 54 tieng 7 phut va 12 giay, lap nen 6 ky luc the gioi moi đuoc chung nhan boi FAI. Nguoi co truong đieu khien chiec may bay nay cung la nguoi đieu khien Chuyen bay toc hanh Liberty Bell.


Van hoa binh dan Pan Am nam giu vi tri cao ngat nguong trong van hoa binh dan thoi ky Chien tranh lanh. Mot trong nhung hinh anh noi tieng nhat cua Hang chinh la viec ban The Beatles đen san bay JFK vao nam 1964 tren chiec Pan Am Boeing 707-331 Clipper Defiance.
Tu nam 1964 đen nam 1968, hoa si lua Frank Abagnale, Jr., hoa trang thanh phi cong cua Pan Am, đi may bay ma khong phai tra tien toi rat nhieu điem đen tren ghe phu cua buong lai. Ong ta cung su dung nhung khach san đuoc Pan Am uu đai, tra cac hoa đon voi sec gia va sau đo mua sam bang cuon sec tra cho nhan vien voi cai ten cua Pan Am. Ong ta đa chung minh giai đoan nay qua cuon tieu thuyet Catch Me if You Can (Hay bat toi neu co the), sau đo tac pham nay đuoc dung thanh phim vao nam 2002. Abagnale goi Pan Am la "Ritz-Carlton cua cac hang hang khong" va luu y rang nhung ngay xa xi trong du lich hang khong đang mat đi dan.
Trong chuong trinh tau vu tru Apollo, Pan Am ban ve cho chuyen bay tuong lai toi Mat Trang. Nhung chiec ve nay sau đo tro thanh nhung vat vo gia cua cac nha suu tam. Mot chiec Pan Am "Space Clipper" hu cau, chiec may bay vu tru thuong mai đuoc goi la Orion III co vai tro xuat chung trong phim cua Stanley Kubrick co ten 2001: A Space Odyssey, đua ra tren bich chuong cua phim. Mo hinh chat deo cua chiec Pan Am Space Clipper đuoc tung ra thi truong boi cong ty Aurora cung thoi gian phat hanh phim vao nam 1968. Mot buc hinh cham biem bo phim cua tap chi Mad Magazine vao nam 1968 cho thay nu tiep vien cua Pan Am trong bo đo "Actionwear by Monsanto" voi viec ho đua ve guong mat cac hanh khach khi non ra trong moi truong vo trong luc. Phan tiep theo cua phim, 2010: The Year We Make Contact cung đe cao Pan Am o canh quan quang cao tren ti vi o nha vo goa cua David Bowman voi khau hieu "Voi Pan Am, se khong con gioi han nua". Trong mot se-ri phim khoa hoc vien tuong gan đay, Battlestar Galatica, mot trong nhung con tau cua nhung nguoi song sot lang thang trong vu tru la chiec tau ngoi sao "Pan Galactic" hoac "Pan Gal". Con tau đuoc son mau son cua Pan Am va bieu trung cua Pan Am thi gan giong nhu đuc bieu trung cu cua Pan American.
Pan Am cung xuat hien trong mot so phim khac, đac biet la mot so phim "Điep vien 007". Nhung chiec Boeing 707 cua Hang đuoc đe cao trong mot so phim nhu Dr. No, From Russia with Love va phim nhai lai noi tieng Casino Royale, khi ma chiec Pan Am 747 va Worldport xuat hien trong Live and Let Die. Bieu trung cua hang cung đuoc noi bat len trong Licence to Kill, khi James Bond đang ky chuyen bay cua Pan Am ma rot cuoc thi anh ta khong len may bay.
Nhung su đe cap khac bao gom co:

Phim đuoc san xuat nam 1969 Bullitt lam noi bat canh ruot đuoi nhau tai phi truong San Francisco, noi ma nhan vat do Steve McQueen đong đuoi theo mot ten toi pham tren đuong khi lat leo ra khoi nhung chiec Pan Am Boeing 707.
Cung trong nam 1969, dien vien nguoi Achentina Isabel Sarli đang ky va len chuyen bay tren chiec Pan Am Boeing 707 tu Thanh pho Panama, Panama toi Buenos Aires trong bo phim cua Armando Bo, Desnuda de la arena.
Bieu tuong cua hang cung đuoc nhin thay trong Blade Runner. Sau đo Pan Am tro thanh mot trong nhung nan nhan cua cai đuoc cho la su nguyen rua cua Blade Runner len nhung cong ty lon co bieu trung xuat hien mot canh trong phim.
Pan Am cung đuoc nhac đen ro rang mot cach noi bat trong Scarface (canh quay đat o Miami, mot trong nhung trung tam lon cua Pan Am), noi ma bieu tuong cung voi khau hieu cua Pan Am bi su dung rieng boi trum toi pham Tony Montana.
Trong bo phim san xuat nam 1988 High Spirits, mot gia đinh nhung du khach nguoi My du lich toi lau đai Ai Nhi Lan cua Peter Plunkett tren chiec Pan Am 747. Đay la mot trong nhung bo phim cuoi cung ma khan gia co the thay chiec 747 voi mau moi cua Pan Am.
Pan Am cung đuoc noi bat o đoan mo đau phim Hook cua Robin Williams, phim ma mot gia đinh o tren mot chiec Pan Am Boeing 747-121 toi London. Tro treu thay, bo phim ra mat chi mot tuan sau khi Pan Am dung hoat đong.
Trong phim The Phantom (1996), mot chiec Pan Am Clipper, chac chan la chiec Sikorsky S-42, co gang tao ra mot chuyen đi "khong pham vi" giua New York va đat nuoc hu cau Bengala o chau Phi truoc khi cuoc tan cong cua hai tac tren khong dung no lai. Cung o cang New York quang cao rang: "Pan Am Clipper Cargo" va "Via Pan American", ca hai voi bieu tuong cu cua Pan Am.
O Nhat Pan Am la nha tai tro chinh cho mon vat Sumo tu 1961 đen 1991 (tiep tuc sau khi Hang rut khoi thi truong vuot Thai Binh Duong). Quan ly vung Vien Đong David Jones la nguoi trao cup Pan American Trophy cho cac tay đo vat xuat sac sau moi vong đau, ong cung la nguoi co chut tieng tam trong lang the thao Nhat. Pan Am cung cho Cong ty xep hinh Tuco muon ten va logo cua hang tu thap nien 1960 đen 1970. Nhung bo xep hinh mieu ta cac thang canh đep ma hanh khach co the đen đuoc voi Pan Am.
Pan Am cung la nha tai tro chinh cho cac su kien the thao lon nhu FIFA World Cup (lan cuoi vao nam 1990) va Đai hoi Olympic (lan cuoi vao nam 1988).
Mot thuat ngu su dung trong tam ly hoc binh dan la "Pan American (hoac Pan Am) Smile" đuoc đat ten sau loi chao cua tiep vien (hay it nhat la cua cac dien vien đong vai tiep vien tren quang cao truyen hinh) đuoc cho la toi hanh khach, no gom ca su cu đong guong gao cua mieng ma khong co cu đong cua cac co mat xung quanh mat giup cho mieu ta nu cuoi that hon. No cung đuoc bat chuoc mot cach đinh ky trong suot bo phim Toy Story 2, khi mot con bup be Barbie đuoc thiet ke sau đo va an mac nhu mot tiep vien cua Pan Am.


Cac tai nan va vu khung bo May bay Pan Am dinh toi 75 vu co tieng, mot so trong đo co tu vong. Vu đau tien xuat hien vao ngay 16 thang 7 nam 1932, khi mot chiec Ford Trimotor đam xuong nui o Vitacura, Chile. Toan bo 9 nguoi tren may bay thiet mang.
Mot so tai nan khien Pan Am dinh toi viec khoi đau cho chinh sach cua FAA ve thiet lap cac phuong sach an toan tren may bay. Mot chiec Pan Am 707 co ten Clipper Tradewind va hoat đong voi so hieu bay Flight 214 đang chuan bi ha canh trong chuyen bay tu Baltimore đen Philadelphia khi ma lan cuoi no đuoc nhin thay đi xuong trong lua ngay 8 thang 12 nam 1963. No đuoc xac đinh rang set đa lam boc hoi nuoc trong thung xang. Nhu la ket qua cua tham hoa, bac phong set đa đuoc lap đat tren tat ca cac may bay thuong mai.
Mot chiec Pan Am 747 khac, chiec Clipper Victor (la chiec may bay bay chuyen bay thuong mai lich trinh đau tien cua chiec Boeing 747) dinh vao vu Tham hoa Tenerife ngay 27 thang 3 nam 1977, tham hoa kinh khung nhat trong lich su hang khong (ngoai tru vu 11/9). Chiec Clipper Victor hoat đong nhu la chuyen bay cho thue tu Los Angeles toi Las Pamas, đao Canary, phai chuyen huong toi Tenerife vi vu đanh bom đe doa tai Las Pamas. Mot chiec KLM 747 cat canh ma khong co su cho phep ro rang đam vao chiec Clipper Victor tren đuong bang. Tong cong co 583 nguoi chet, 335 nguoi tren chiec Pan Am 747. Tai nan nay đa dan đen su sua đoi ke ca viec cai tien trong viec lien lac giua to lai va đai khong luu.
Vu Dawson ngay 6 thang 9 nam 1970, chiec Pan Am 747 mang so hieu bay 93 chuyen cho 153 hanh khach va 17 nhan vien to lai, bay tu Brussels, Bi đen New York voi chang dung o Amsterdam. Hai ten khung bo cua to chuc PFLP đa len may bay va khong tac chiec may bay nay nhu la muc tieu cua co hoi. Cung luc đo chuyen 741 cua hang TWA, chuyen 100 cua hang Swissair va chuyen 775 cua Hang BOAC cung bi khong tac buoc phai ha canh xuong can cu quan su bo hoang Dawson. Vi nhieu ly do khong the ha canh xuong Dawson, chiec Pan Am 747 phai ha canh xuong San bay Cairo. Truoc khi khong tac 4 chuyen bay kia, 2 thanh vien PFLP la Patrick Arguello va Leila Khaled đa khong tac chiec may bay Boeing 707 mang so hieu bay 219 cua Hang Hang khong El Al Israel nhung that bai. Ca bon chiec may bay đeu bi đat bom no sau khi đa đua het con tin ra khoi may bay.
Ngay 2 thang 7 nam 1972, mot chiec Boeing 747 cua Pan Am do co truong Gene Vaughn đieu khien, đa bi sinh vien Nguyen Thai Binh khong che va đinh cuop may bay đe đap xuong Ha Noi. Nhung sau đo khi may bay đap xuong San bay Tan Son Nhat thi Binh đa bi mot canh sat My ban chet.
Pan Am cung tung trai qua mot so vu co tu vong ma hau qua la tu khung bo. Ngay 17 thang 12 nam 1973, bom đa đuoc thay len chuyen bay 110 boi mot nhom nguoi Palestin (chiec Boeing 707 ten Clipper Celestial) khi hanh khach đang len may bay tai Roma, Y. Chiec may bay bi chay va 30 nguoi thiet mang. Chuyen bay 830 bi đanh bom tren vung bien Thai Binh Duong ngay 11 thang 8 nam 1982, mot hanh khach thiet mang truoc khi may bay đap an toan xuong Honolulu. Mot chiec 747 ten Clipper Empress of the Seas, hoat đong voi so hieu bay Flight 73, bi khong tac khi đang dung đung lich trinh tai Karachi, Pakistan ngay 5 thang 9 nam 1986. Chuyen bay chua he roi khoi Karachi, nhung 20 nguoi bi giet khi may bay bi xong vao o duoi đat.


= Chuyen bay 103 cua Pan Am =

Vu khung bo cuoi cung co tu vong la chuyen bay 103, chuyen bay lich trinh vuot Đai Tay Duong hang ngay thu ba cua Pan Am tu London Heathrow toi San bay quoc te John F. Kennedy. Ngay 21 thang 12 1988, chiec may bay bay tuyen bay nay, chiec Boeing 747-121 co so hieu N739PA va đuoc đat ten Clipper Maid of the Seas, bi no đi khi đang bay tren bau troi Lockerbie, Dumfries va Galloway, Scotland, Anh khi mot loai chat no plastic nang khoang 340-450g bi kich no o khoang chua hang truoc, gay ra mot chuoi su kien khoi đau cho viec pha huy nhanh chong cua may bay. 270 nguoi tu 21 quoc gia thiet mang, ke ca 11 nguoi o mat đat. Voi 189 hanh khach thiet mang la nguoi My, vu đanh bom nay la vu tan cong khung bo te hai nhat chong lai nuoc My cho đen vu 11/9.


May bay Đoi bay cua hang Pan American World Airways tu nam 1927 cho đen nam 1991.


Xem them Pan American-Grace Airways
Pan American Airways (1996-1998)
Pan Am Cargo


Tham khao Lien ket ngoai To chuc lich su Pan Am - Đuoc thanh lap đe giu gin cac thanh tuu va nhung su viec đang ghi nho cua Pan Am.
Trang chu ve tai lieu cua Pan Am
Lich su ve ba cong ty Pan Am Luu tru ngay 8 thang 2 nam 2007 tai Wayback Machine
Du lich vuot Đai Duong & Pan American Clippers
Thoi gian bieu cua chuyen bay va đuong bay co that trong lich su Luu tru ngay 14 thang 1 nam 2007 tai Wayback Machine
Tong quan ve nhung đieu can ghi nho va nhung vat dung suu tam
Fly Pan Am Luu tru ngay 12 thang 4 nam 2021 tai Wayback Machine - Trang web cua cong ty hien nay đang so huu nhan hieu Pan Am (khong lien quan đen Pan Am 1927-1991)
Ban hanh lai nhung chuyen bay vuot Đai Tay Duong Luu tru ngay 13 thang 2 nam 2007 tai Wayback Machine
Pan American World Airways, Nu hoang cua bau troi Luu tru ngay 5 thang 8 nam 2005 tai Wayback Machine
Pan Am Viet Nam, Chuyen bay cuoi cung roi Viet Nam