Bat ky hay Bat ky Man Chau (tieng Man: ᠵᠠᡴᡡᠨᡤᡡᠰᠠ, Mollendorff: jakun gusa, Abkai: jakvn gvsa, tieng Trung: 八旗; binh am: Baqi) la mot che đo to chuc quan su đac trung cua nguoi Man Chau va nha Thanh (sau nay), đac trung cua Bat ky la moi đon vi đuoc phan biet bang mot la co khac nhau, tong cong co tam la co co ban theo đo moi nguoi dan Man Chau đeu thuoc mot trong tam "Ky", đung đau la mot ky chu va tu lenh toi cao la Đai Han, đo vua la cac đon vi dan su vua mang tinh chat quan su. Bat ky ban đau la danh xung dung đe chi ve Bat ky Man Chau hay Man Ky sau đo đuoc phat trien them Mong Co Bat ky va Han quan Bat ky vi vay goi chung la Bat ky.
Đay la mot to chuc quan su đac sac cua nguoi Man Chau va cung la đoi quan hung manh trong lich su Trung Hoa, đa đong gop cong lao to lon trong cuoc chinh chien giua nha Thanh va nha Minh. Che đo Bat ky do No Nhi Cap Xich sang lap va đuoc hoan thien duoi thoi ky tri vi cua Hoang Thai Cuc. Tuy nhien, sau mot thoi gian hoa binh keo dai va qua trinh Han hoa, đen thoi Ung Chinh (1722 – 1735) va Can Long (1735 – 1795) thi nang luc tac chien cua quan Bat ky ngay cang suy thoai, đen thoi ky Ham Phong (1850 – 1861) thi Bat ky gan nhu đa tro nen vo dung va cuoi cung đa tan ra khi nha Thanh sup đo nam 1912.


Lich su Tien than cua nguoi Man la nguoi Nu Chan cung tung co mot che đo tuong tu la "Manh an muu khac" (chu Han: 猛安谋克, chu Nu Chan:  /miŋgan moumukə/), tuy nhien nguon goc truc tiep cua che đo Bat ky la "Nguu luc ngach chan" (tieng Man: ᠨ᠋ᡳᡵᡠᡝᠵᡝᠨ, Mollendorff: niru ejen) von mang y nghia "thong linh cua 10 nguoi" đuoc thanh lap tam thoi khi nguoi Nu Chan tien hanh đi san vao thoi Minh. Nam 1584, No Nhi Cap Xich von xuat than tu Ta ve Kien Chau khoi binh noi day, nguu luc ngach chan (ve sau đuoc dich sang tieng Han la ta linh) tro thanh mot chuc quan trong luc luong Kien Chau, thong linh khoang 300 nguoi.


= Kien lap =
Luc khoi binh vao nam 1584, No Nhi Cap Xich lay Hac ky (co đen) lam co hieu. Đen khi thong nhat Kien Chau tam ve vao nam 1589, ong lien thiep lap them Hong ky (co đo) roi đich than thong linh, Hac ky ban đau đuoc giao cho em trai cung me la Thu Nhi Cap Te. Trong qua trinh chinh phat cac bo toc Nu Chan, No Nhi Cap Xich khong ngung thon tinh nguoi dan cac bo lac, so luong cac Ta linh cung ngay mot tang. Đoi voi cac bo toc chu đong đen quy thuan, luc tien hanh phan chia bien che le thuoc cung phai suy xet đen tinh thong nhat ve mat huyet thong trong to chuc. Nam 1601, No Nhi Cap Xich tien hanh mot cuoc cai tao quy mo lon đoi voi he thong Nguu luc, đat ra bien che co ban va cac vi tri quan vien cu the: moi nguu luc se co mot Ta linh, moi 5 Ta linh se thuoc 1 Tham linh, moi 5 Tham linh la 1 Ky, đung đau la Đo thong. Tren cac Đo thong la cac Ky chu, Linh chu do ban than No Nhi Cap Xich va con chau cua ong đam nhiem, goi la "nhap bat phan vuong cong".
No Nhi Cap Xich cung đat ra 4 Ky phan biet theo mau co hieu la Hoang (Suwayan), Bach (Sanggiyan), Hong (Fulgiyan), Lam (Lamun). Hoang ky đat duoi quyen khong che va đieu đong cua ong, Lam ky giao cho nguoi em Thu Nhi Cap Te, Bach ky đuoc giao cho con trai truong la Chu Anh va Hong ky do nguoi con trai thu la Đai Thien quan ly. Nguoi đung đau moi Ky goi la "Ky chu". Moi Ky Chu phai truc tiep nghe theo menh lenh cua Đai Han, quyen luc va đia vi chi thap hon Đai Han ma cao hon tat ca moi nguoi. Cac bo lac thanh vien trong tat ca cac Ky khong nam giu tat ca mot vung, hay khong chien đau thanh đon vi hop nhat. Khi yeu cau mot cuoc hanh quan thi đuoc thiet lap duoi cac ky khac nhau. Nhung su phan chia nay chu yeu han che nguy co cac bo lac ly khai hay khong tuan lenh.


= Mo rong =

Nam 1614, so luong Nguu luc đa tang len khoang 400. Nam 1615, quan Kien Chau đa thon tinh gan nhu tat ca bo lac Nu Chan tru Diep Hach, hon nua lai co nhieu nguoi Han va Mong Co đen quy thuan. Nguu luc duoi truong No Nhi Cap Xich đa mo rong gap tram lan so voi quy mo thoi ky moi khoi binh. Dua tren co so 4 ky co san, No Nhi Cap Xich quyet đinh tang them 4 ky bang cach them "vien" vao cac mau co cu. Cac ky cu đuoc them danh xung Chinh (Gulu, khong co vien), goi la Chinh Hoang, Chinh Bach, Chinh Hong va Chinh Lam, con cac ky moi co them mau vien tren co hieu la co them danh xung Tuong (Kubuhe, co vien), goi la Tuong Hoang ky, Tuong Lam ky, Tuong Bach ky, Tuong Hong ky, chinh thuc hinh thanh nen Bat ky. Co xi cua Chinh tu ky la hinh vuong thuan sac, đau rong huong ve sau; co xi cua Tuong tu ky la hinh ngu giac, co them vien đo hoac vien trang, đau rong huong ve phia truoc.
Bat ky tong hop cac chuc nang hanh chinh, quan su, xa hoi va san xuat, va co tac đong sau sac đen su troi day cua Man Chau va nha Thanh. Bat ky la mot to chuc hanh chinh, tat ca nhung nguoi thuoc quyen quan ly cua Nguu luc đeu la mot bo phan cua tang lop xa hoi Bat ky, tang lop thong tri dung ky đe cai tri ho va ban hanh cac menh lenh cua chinh quyen. Cac tuong si Bat ky đeu "ra la binh, vao la dan", trong thoi chien, binh linh se đuoc tuyen chon tu cac nguu luc cua moi ky. Sau khi chien tranh ket thuc thi nhung tuong si nay lai quay ve nguu luc, lay viec canh tac nuoi duong viec chien đau. He thong Bat ky cung hop nhat cac bo lac truoc đay phan tan khong lien ket voi nhau thanh mot to chuc thong nhat va thiet lap mot mo hinh quan ly co trat tu voi he thong Ky – Tham linh – Ta linh, đe nhung nguoi Bat ky co nguon goc khac nhau tro thanh mot chinh the khong de bi chia cat.
Luc moi hinh thanh Bat ky, trong ten goi Ky khong he phan chia dan toc (Man – Mong – Han). Đen nam 1629, sau khi Hoang Thai Cuc len ngoi moi thay co su xuat hien cua ghi chep ve hai ky thuoc Mong Co. Nam 1635, sau khi Hau Kim chinh phuc Sat Cap Nhi bo đa tien hanh mot cuoc sap xep bien che quy mo lon đoi voi đong đao trang nien Mong Co, bat đau hinh thanh nen Mong Co Bat ky (tieng Man: ᠮᠣᠩᡤᠣᡤᡡᠰᠠ, Mollendorff: Monggo gusa, Abkai: Monggo gvsa; tieng Trung: 八旗蒙古; binh am: baqi menggu). Con ve Han quan Bat ky, von la sau khi quan Hau Kim tien vao cung Lieu Ninh – Tham Duong, bat va thu hang đuoc rat đong quan nhan nguoi Han, dung hinh thuc no boc phan chia cho cac Boi lac, Đai than. Sau khi Hoang Thai Cuc len ngoi, đa bien to Han quan Nguu luc, dung khoa cu, đe cu hoc sinh cac loai đe đe cao đai ngo cua nhung nguoi Han nay, khien ho thoat khoi than phan no boc, tro thanh nguoi co ho khau Ky tich. Ky Han quan đau tien xuat hien vao nam 1631, sau đo tach lam hai mau Đen – Xanh vao nam 1637, đen nam 1639 thi tach lam bon ky. Đen nam 1642, to chuc lai cac Nguu luc Han quan va phan vao Bat ky, Han quan Bat ky chinh thuc tro thanh mot bo phan cua Bat ky. Tu đay, boi Bat ky đuoc tao boi ba bo phan chinh la Man Chau – Mong Co – Han quan ma mot it su lieu se goi chung la "Nhi thap tu Ky" (24 Ky). Tuy nhien, Man Chau – Mong Co – Han quan duoi moi Ky la mot chinh the, cung thuoc su quan ly hanh chinh cua mot Ky chu. Vi vay du co tat ca 24 Co son Ngach chan cung chi co 8 vi Ky chu. Ban đau, moi ky co 7.500 quan, tong cong 8 ky co 6 van quan. Viec mo rong ve co cau Bat ky khien cho bien che quan chu luc cua nha Thanh tang len đang ke, len đen 170.000 binh si trong thoi gian nguoi Man Chau đanh chiem Trung Quoc.


= Thay đoi theo chinh tri =

Vi Bat ky von do con chau cua No Nhi Cap Xich nam giu, vi vay sap xep cac Ky cung thuong theo thu tu "truong – au", tuy nhien vi luan phien thay đoi quyen luc thoi Thanh so nen tren thuc te cung co vai lan thay đoi chinh. Trong nhung ghi chep con lai hien nay, ghi chep ve sap xep som nhat la vao nam Thien Menh thu 7 (1622): Chinh Hoang ky – Tuong Hoang ky – Chinh Hong ky – Tuong Hong ky – Tuong Lam ky – Chinh Lam ky – Chinh Bach ky – Tuong Bach ky. Luc đo, ban than No Nhi Cap Xich quan ly hai Hoang ky, Đai Boi lac Đai Thien quan ly hai Hong ky, Nhi Boi lac A Man quan ly Tuong Lam ky, Tam Boi lac Mang Co Nhi Thai quan Chinh Lam ky, Tu Boi lac Hoang Thai Cuc quan Chinh Bach ky va truong ton cua No Nhi Cap Xich la Đo Đo quan Tuong Bach ky. Vi vay, sap xep thu tu Bat ky nhu vay co lien quan đen thu tu "truong – au" cua nguoi nam giu no. Ve sau, Đai Thien va hai nguoi con trai do nguyen phoi sinh ra la Nhac Thac va Thac Thac xuat hien mau thuan lon, No Nhi Cap Xich đa đem Tuong Hong ky giao cho hai anh em Nhac Thac.
Trong nhung nam cuoi tai vi, No Nhi Cap Xich đa giao Chinh Hoang ky cho A Te Cach va Đa Nhi Con, lai chia mot nua Ta linh Tuong Hoang ky cho đich au tu la Đa Đac, mot phan con lai van do ong thong linh. Luc nay, thu tu cua Chinh Hoang ky va Tuong Hoang ky hoan đoi cho nhau. Truoc khi qua đoi, No Nhi Cap Xich đe lai toan bo Tuong Hoang ky cho Đa Đac. Tu đo, Đa Đac va A Te Cach tro thanh Ky chu cua hai Hoang ky. Sau khi len ngoi, Hoang Thai Cuc lay ly do Hoang ky von thuoc Đai Han, đa đem đoi hai Hoang ky va hai Bach ky. Lai vi A Te Cach va Đa Nhi Con đeu la anh cua Đa Đac nen đem hai Bach ky đoi cho nhau, Đa Đac tro thanh Ky chu cua Chinh Bach ky, A Te Cach va Đa Nhi Con chia nhau Tuong Bach ky. Viec hoan đoi nay đa giup Hoang Thai Cuc khuech đai the luc cho ngoi Han cua minh.  Thang 6 nam Thien Thong thu 4 (1630), A Man bi hoach toi cach tuoc, tat ca tai san no boc cua ong va con trai bao gom Tuong Lam ky đeu giao cho nguoi em trai cung me la Te Nhi Cap Lang. Te Nhi Cap Lang tro thanh Ky chu Tuong Lam ky. Viec Hoang Thai Cuc giao Tuong Lam ky cho Te Nhi Cap Lang, nguoi tu nho đuoc nuoi duong trong cung, đuoc cho la hanh đong nham thu hoi dan quyen luc Bat ky tu tay cac Boi lac. Khong lau sau, Mang Co Nhi Thai cung bi hoach toi, Chinh Lam ky bi Hoang Thai Cuc thu lai. Mot thoi gian ngan sau, Hoang Thai Cuc tien hanh cai to ba ky ban than đang truc tiep quan ly, giao Chinh Lam ky cho con trai truong la Hao Cach. Hoang Thai Cuc lan luot ha be A Man va Mang Co Nhi Thai, đia vi cua hai Lam ky cung theo đo ma giam xuong, hinh thanh nen thu tu Hoang ky – Hong ky – Bach ky – Lam ky.
Nam Sung Đuc thu 8 (1643), Hoang Thai Cuc qua đoi, mau thuan ve nguoi ke vi bat đau noi len trong noi bo hoang that cung nhu trieu đinh. Thac Thac vi muon ung ho Đa Nhi Con len ngoi ma bi ket toi "nhieu loan quoc chinh", bi xu tu va tich thu toan bo gia san. Sau khi Thuan Tri Đe len ngoi, Đa Nhi Con tro thanh Nhiep chinh vuong, tien hanh cai to bien che hai Bach ky. Ong hoan đoi hai Bach ky voi nhau, lai đieu Linh chu cung ky voi minh la A Te Cach nhap vao ky do Đa Đac quan ly. Tu đo Đa Đac va A Te Cach cung chia nhau Tuong Bach ky, ban than Đa Nhi Con mot minh đoc chiem Chinh Bach ky. Đia vi cua Chinh Bach ky cung tu thu 5 len thu 3, tren ca hai Hong ky cua mot nha Đai Thien. Tu đo, thu tu Bat ky tro thanh: Tuong Hoang ky (Thuan Tri) – Chinh Hoang ky (Thuan Tri) – Chinh Bach ky (Đa Nhi Con) – Chinh Hong ky (Đai Thien) – Tuong Bach ky (Đa Đac, A Te Cach) – Tuong Hong ky (Nhac Thac) – Chinh Lam ky (Hao Cach) – Tuong Lam ky (Te Nhi Cap Lang). Va thu tu nay khong he thay đoi cho đen cuoi đoi Thanh. Nam 1648, Hao Cach bi bat giam, Chinh Lam ky von phai thuoc ve Thuan Tri Đe thi nay lai bi Đa Nhi Con đoc chiem. Sau khi Hao Cach qua đoi trong nguc, Chinh Lam ky chi con 1 chi hoang that cua A Ba Thai nhung khong đuoc phong lam Ky chu; vi tri nay cung đe trong suot 2 nam. Thang 4 nam 1649, Đa Đac qua đoi, theo ly khi con trai ong la Đa Ni thua ke tuoc vi cung se thua ke vi tri thong linh Tuong Bach ky. Nhung tren thuc te hai Bach ky luc nay đa do Đa Nhi Con quan ly. Mac du Đa Ni van đuoc thua huong thuoc nhan trong Tuong Bach ky ma cha đe lai nhung khong đuoc phong lam Ky chu. Đen cuoi nam 1650, Đa Ni tro thanh Ky chu cua Chinh Lam ky. Đong thoi, Co Son Ngach chan cua Tuong Bach ky cung đuoc đieu nham đen Chinh Lam ky. Đieu nay khien cho mot so hoc gia nhan đinh truoc khi qua đoi, Đa Đac đa tien hanh trao đoi voi Đa Nhi Con, đoi Tuong Bach ky lay Chinh Lam ky.

Nam thu 7 (1650), Đa Nhi Con qua đoi, Thuan Tri Đe bat đau than chinh. Đe tang cuong Hoang quyen, ong đich than nam giu Chinh Bach ky von thuoc ve Đa Nhi Con. Cung tu đo, Hoang đe đich than thong linh 3 ky Tuong Hoang, Chinh Hoang va Chinh Bach, xung la "Thuong Tam ky". Ky tich cua Hoang đe thuoc Tuong Hoang ky, xung la "Tuong Hoang ky Đe nhat Tham linh Đe nhat Ta linh thuong ngu danh". Cung vi vay ma Tuong Hoang ky tro thanh Ky đung đau (头旗, tieng Man: ᡶᡝᡵᡝ ᡤᡡᠰᠠ, Mollendorff: fere gusa) cua Bat ky. 5 ky con lai do cach vuong cong, boi lac khong che bao gom Chinh Hong, Tuong Bach, Tuong Hong, Chinh Lam, Tuong Lam đuoc goi la "Ha ngu ky" voi cac ky chu lan luot la Le Than vuong (hau due Đai Thien), Tuc Than vuong (hau due Hao Cach), Khac Can Quan vuong (hau due Nhac Thac), Du Than vuong (hau due Đa Đac) va Trinh Than vuong (hau due Te Nhi Cap Lang). Vi trat tu cua Bat ky co điem khac biet, nen nguoi Bat ky nho vao chien cong hoac đuoc hoang that ban an se đuoc đuoc đua tu Ha Ngu ky vao Thuong Tam ky, xung la "Đai ky" (抬旗). Con trong truong hop đoi ho khau sang Ky sac hoac Ky phan khac thi goi la "Đoi ky".


= Thoi nha Thanh =

Truoc khi nhap quan, vi duy tri che đo phan phong Bat ky cho cac Linh chu (tieng Trung: 领主; nghia đen 'lanh chua') ma cac Ky chu co quyen so huu tuyet đoi đoi voi tai vat va thuoc nhan trong ky cua minh quan ly. Nhung tu sau khi Thuan Tri Đe đich than thong linh Thuong Tam ky, che đo phan chia Bat ky cu triet đe bi pha vo. Vi đe tang cuong Trung uong tap quyen, Hoang đe bat đau thu hoi quyen luc to lon cua cac Ky chu va cac Nhap bat phan Vuong cong Linh chu trong Ky cua ho. Trong thoi Thuan Tri, bat đau su dung che đo moi đoi voi cac Vuong cong, thay the cho che đo cac Đai ky chu chia đeu quyen luc, cung cham dut che đo "Bat ky Nghi chinh". Cang ve sau, quyen khong che cua cac Ky chu đoi voi quan đoi cua ban Ky cung dan yeu đi. Đen thoi Ung Chinh, đe tien xa hon mot buoc tren con đuong tang cuong Trung uong tap quyen, Ung Chinh Đe lay ly do "Thien ha khong the co hai mat troi" ha chi du, xac đinh vi tri "Bat ky cong chu" (Chu nhan chung cua toan bo Bat ky) la Hoang đe, chinh thuc cham dut quyen so huu truc tiep cua cac Ky chu đoi voi moi Ky (bao gom quan đoi, quan vien, tai vat,...). chi luu lai quyen khong che truc tiep đoi voi thuoc ha tang lop Bao y. Tu đay, tat ca Ky phan Ta linh đeu hoan toan truc thuoc Hoang đe. Quyen bo nhiem va bai mien quan vien trong Ky cua moi Ky chu bi đoat đi toan bo, chua ke truoc đo trong thoi Khang Hi, Đo thong Bat ky thi hanh che đo nham chuc theo khoa ky, tranh viec cac Vuong cong nam thuc quyen lon.
Nam Ung Chinh nguyen nien (1723), nha Thanh chinh thuc thiet lap Nha mon cho Đo thong Bat ky, cham dut tinh trang cac Đo thong "lam viec tai phu", khong co cong so nha mon đa keo dai trong suot hon 100 nam qua. Tren phuong dien chinh tri, nha Thanh ap dung che đo phan chia "ky nhan" va "dan nhan". Tren đat cua nguoi Han, nha Thanh van ap dung nhung chinh sach cai tri cu cua nha Minh, nhung nhung nguoi chiu su quan ly cua che đo Bat ky thi co mot he thong quan ly rieng, duong nhu giong voi "Ben trong Trung Quoc co mot Man Chau quoc". Nha Thanh lay che đo Bat ky lam he thong can ban cua quoc gia, vi vay nhung "Ky nhan" luon co đac quyen nhat đinh tu giao duc, khoa cu, nham chuc đen kinh te, quan su. Chuc nghiep chinh cua phan lon con em Bat ky la mac giap tong quan, "toan dan đeu la binh", thoi binh thi tham gia san xuat, thoi chien thi tong chinh. Sau khi nhap quan, vi đe cung co su thong tri, đong thoi giai quyet noi lo ve sau cua quan binh Bat ky, nha Thanh thiet lap che đo quan đoi Bat ky thuong truc va che đo luong bong. Tu đo quan linh Bat ky tro thanh quan đoi chuyen nghiep, dung cho tru phong hoac chinh chien. Tuy nhien, han ngach binh linh cua nha Thanh la co gioi han, theo so luong nguoi Man cang luc cang tang, khong phai nguoi Man nao cung đuoc mac giap, ma cang ve sau ti le nguoi Man đuoc mac giap cang ngay cang thap. Ban đau, nhung Ky nhan nhan tan đeu đuoc ban cho ruong đat nhung vi bi troi buoc boi che đo ma khong tien canh tac, chi co the đem cho ta đien thue hoac đem đi cam co, dan đen tinh canh cua nhung nguoi Bat ky o tang lop duoi cang ngay cang kho khan, lam vao trang thai ban cung.
Đen nhung nam Can Long, van đe ke sinh nhai cua Bat ky bat đau hien ro. Đe giam nhe tinh trang nay, mot bo phan ky nhan thuoc Han quan đa rut khoi ho tich Bat ky hay con goi la xuat ky, tro thanh dan nhan. Ve sau, lien tiep nhieu đoi hoang đe đeu đua mot so con em Bat ky quay ve vung Đong Bac khai khan, nhung đieu nay chi tri đuoc phan ngon ma khong tri đuoc phan goc. Ngoai lua chon đi linh nhap ngu, ky nhan muon vuon len con co the chon con đuong đoc sach ra lam quan. Trong phuong dien giao duc, Bat ky mo ra tong hoc, giac la hoc, cac loai quan hoc đe giao duc con em Bat ky. Ngoai khoa cu, con em Bat ky con co the dua vao nhung vi tri đac thu nhu But thiep thuc, Phien dich Tien si, Thi ve ma tien vao con đuong lam quan. Khi tien hanh bo nhiem quan vien, co su phan biet giua vi tri cho nguoi thuoc va khong thuoc Bat ky, goi la "ky khuyet" va "han khuyet". Ky nhan co the đuoc bo nhiem vao han khuyet, nhung đieu nguoc lai thi khong.
Vao đau thoi nha Thanh, muc song cua hau het nguoi Bat ky đeu cao hon so voi nguoi Han binh thuong. Tuy nhien, cuoc song tuong đoi thoai mai cung khien binh linh Bat Ky dan xao nhang viec tap tran. Trieu đinh nha Thanh đa lay "quoc ngu, cuoi ngua ban cung" lam quoc sach, nhung đen thoi Can Long, hien trang binh linh kinh ky va quan Bat ky tru phong cac noi tren khap đat nuoc buong long huan luyen, khong thong thao vo thuat nghe thuat đa xuat hien. Ma trong cac đai than cua Bat ky, nguoi biet binh phap cang ngay cang it. Tat ca nhung đieu nay đa tao co hoi cho Tuong quan, Hoai quan cung nhu cac luc luong vu trang khac cua nguoi Han troi day vao cuoi trieu đai nha Thanh. Mot phuong dien khac, tu khi chien tranh nha phien xay ra, khi cac cuong quoc phuong tay đa su dung nhung loai vu khi tien tien đe tien hanh tan cong Trung Quoc, trieu đinh nha Thanh van y vao "cuoi ngua ban cung" đa bi thoi gian đao thai. Trieu đinh nha Thanh đa co gang tai cau truc Bat ky đe thich ung voi thoi cuoc, cung nhu thanh lap mot loai quan đoi moi, nhung tat ca đeu co rat it tac dung, va khong the ngan chan loan trong giac ngoai khien Bat ky va nha Thanh ngay cang suy bai. Nam 1907, chinh quyen nha Thanh bai bo chinh sach phan chia ky dan đe cai tri, nhung chi 4 nam sau, Cach mang nam 1911 no ra va nha Thanh diet vong.


= Thoi Dan Quoc =
Sau khi Tuyen Thong thoai vi, Bat ky van co the giu lai mot so chuc nang cua minh nho vao "Đieu kien uu đai cho hoang that nha Thanh". Nha mon Bat ky truc thuoc Quan đoi Chinh phu Bac Kinh cua Trung Hoa Dan Quoc, chiu trach nhiem xu ly cac cong viec lien quan đen nguoi Bat ky nhu cap phat quan tien. Nam 1924, sau cuoc đao chinh o Bac Kinh, viec tra quan tien cho ky nhan bi đinh chi, Nha mon Bat ky chi con la hinh thuc. Nam 1928, sau khi Quan đoi Cach mang Quoc dan tien hanh Bac phat thanh cong, Chinh phu Quoc dan chinh thuc bai bo Nha mon Bat ky. Ngoai kinh ky, quan tru phong Bat ky o phia đong bac va tay bac, chang han nhu Bo Đat Cap Bat ky, Sach Luan Bat ky o Ho Luan Boi Nhi, Tich Ba doanh o Tan Cuong, vi nguyen nhan lich su ma van đuoc chinh quyen Quoc dan giu lai va xay dung tro thanh luc luong bao an đia phuong. Nam 1932, Nha mon cua Pho đo thong Ho Luan Boi Nhi va Bo Đat Cap Bat ky bi chinh quyen Man Chau Quoc bai bo va cai to lai. Nam 1938, Tich Ba doanh voi tu cach la to chuc Bat ky cuoi cung cung đa bi Chinh quyen tinh Tan Cuong xoa bo.
Giai đoan nua cuoi trieu Thanh, nhung ky nhan Mong Co va Han vi su anh huong cua Ky ma dan đen phong tuc tap quan, ngon ngu va hanh vi khac biet tuong đoi lon voi nguoi Mong Co, Han truyen thong, lai tro nen giong voi nguoi Man Chau. Vi vay đen thoi Dan Quoc, nhung nguoi nay khong chi bi nguoi khac nhan đinh ma ho con tu nhan minh la nguoi Man ve mac van hoa. Khi chinh phu Cong hoa Nhan dan Trung Hoa tien hanh xac đinh dan toc, viec to tien gia toc co đuoc phan vao Bat ky hay khong tro thanh mot trong nhung can cu tham khao đe phan đinh nguoi Man Chau đuong thoi. Vi vay, nguoi Man hien nay la mot khoi cong đong dan toc đuoc hinh thanh chu yeu tu su hop nhat nhieu toc nguoi thuoc Bat ky. Voi tu cach la ten goi khac cua dan toc Man, "ky nhan" đuoc luu truyen cho đen ngay nay.


Co cau to chuc Theo quy đinh cua No Nhi Cap Xich, moi nguoi dan trong cac bo lac Nu Chan đeu quy thuoc bien che to chuc nhan su vao mot trong 8 nhom bo lac, đuoc goi la cac "Ky" ma moi ky nay la tap hop to chuc cac bo lac, vua la cac đon vi dan su vua mang tinh chat quan su. Ve can ban, ong van giu nguyen hinh thuc bo lac, van duy tri che đo tu truong (ma nguoi Nu Chan goi la Beile: am Han Viet: Boi lac), nhung can cu theo so luong nguoi Nu Chan co trong cac bo (bo lac), phan chia tren co so nhu sau:

O cac ky quan trong con co them đon vi Mai lac (Meiren), gom 10 Nguu luc hop thanh, đung đau la mot Mai lac Ngach chan (Meiren–i Ejen), danh xung Han Viet: Pho Đo thong.
Vi vay to chuc co ban trong Ky se la Nguu luc < Giap Lat (< Mai lac) < Ky, ung voi chuc vu quan ly la Ta linh < Tham linh < Pho Đo thong < Đo thong. Tren cac Đo thong la cac Ky chu, Linh chu, do ban than No Nhi Cap Xich va con chau tuc cac Boi lac đam nhiem, la cac Nhap bat phan Vuong cong. Cac Boi lac nay đuoc xem la co đia vi cao hon cac Boi lac khac, nen con đuoc goi la cac Hoa Thac Boi lac (Holson Belei).


Dan cu = Dan toc =
Tren co ban, Bat ky chia lam 3 toc phan chinh la Man Chau Bat ky, Mong Co Bat ky va Han quan Bat ky, nhung cu the ma noi thi rat phuc tap. Toc due cua Bat ky lay Man Chau lam trung tam, bo phan chinh la Mong Co va Han quan, ngoai ra con co Cao Ly, Sach Luan, Tich Ba, Hoi va Nga La Tu, tham chi co ca nguoi Viet (phe đe Le Chieu Thong). Nhung nguoi von la nguoi Han (hay con goi la Ni Kham trong tieng Man), mot phan đuoc phan vao Han quan Bat ky, mot phan khac lai đuoc phan vao Noi vu phu Ky co Ta linh, mot bo phan nho khac lai đuoc phan vao Man Chau Bat ky. Nhung nguoi von la nguoi Mong Co, chu yeu đuoc phan vao Mong Co Bat ky, mot bo phan nho đuoc phan vao Man Chau Bat ky. mot bo phan cuc nho khac tung lam quan thoi Minh thi đuoc phan vao Han quan Bat ky. Nhung nguoi von la nguoi Cao Ly, mot phan nho đuoc phan vao Ky phan Ta linh cua Man Chau Bat ky, con phan lon đeu phan vao tang lop Bao y duoi Noi vu phu Cao Ly Ta linh. Con nhung toc nguoi nhu Tich Ba, Sach Luan, chu yeu la vao nhung nam Thien Thong, Sung Đuc, theo quan Hau Kim chinh chien, sau lai theo quan Thanh nhap quan ma đuoc phan vao Man Chau Bao y cua Bat ky. Nhung nguoi Hoi phan lon đeu la nguoi thuoc Hoa Trac thi đen Kinh su vao nhung nam Can Long. Nhung nguoi Nga nhu A Nhi Ba Tan quy phu Đai Thanh vao nhung nam Thuan Tri, Khang Hi, đuoc phan vao "Tuong Hoang ky Man Chau đe tu Tham linh đe thap that Ta linh", tuc xung "Nga La Tu Ta linh".


= Tang lop =
Trong Bat ky, co the chia lam 3 tang lop co ban: Ngoai Bat ky, Noi Bat ky (tuc Bao y) va Ky ha Gia no. Ngoai Bat ky chinh la tuc Ky phan Ta linh trong Bat ky, nguyen la nhung nguoi tu do thoi Thanh truoc khi nhap quan, cung la mot giai tang pho bien nhat cua nguoi Bat ky. Tu hau due Quy toc, hao mon the gia, đen cac con em Bat ky binh thuong, o giua mac du co nhieu cap bac tuoc vi khac nhau, nhung đeu thuoc vao tang lop nay. Tang lop nay đuoc chia ra 3 phan he Bat ky chinh la Man Chau, Mong Co va Han quan. Noi Bat ky chinh la Bao y, la tang lop phuc vu cho Hoang that Ai Tan Giac La, tuc la Hoang đe va cac Ky chu, Linh chu, Tong that Vuong cong khac. Tuy nhien, ngoai viec tuc truc phuc vu Hoang that, thi Bao y la giai cap co đia vi trong xa hoi Man Chau, ngang bang voi tang lop Ngoai Bat ky, đeu co ho tich chinh thuc va can cu theo "Luat le Đai Thanh", ho đeu đuoc xem la "luong dan" trong xa hoi. Thuong Tam ky Bao y truc thuoc Noi vu phu, vi vay thuong goi la Noi vu phu Bao y. Nguoi thuoc tang lop Bao y cung la nguoi Bat ky chan chinh, bon ho cung co the co no gia cua rieng minh nhu nhung nguoi Ky phan Ta linh, chinh la tang lop Ky ha Gia no (旗下家奴).
Nhung nguoi von thuoc tang lop Bao y cung co the đuoc phan vao Ky phan Ta linh nho cong lao hoac la nguoi nha cua Hau phi đac sung, thuong la quy vao Man Chau hoac Han quan bon ky (tuc Bao y thi nang len Man Chau Tuong Hoang ky hoac Han quan Tuong Hoang ky), truong hop nay đuoc goi la "Xuat ky", cung la mot loai cua "Đai ky". Tang lop nay chia lam Bao y Ta linh, Bao y Ky co Ta linh va Bao y Quan linh, trong đo Bao y Ta linh con co the đuoc goi la Bao y Man Chau Ta linh đe phan biet. Ky ha Gia no chinh la gia boc cua Bat ky Đai than va nhung Ky nhan pho thong khac, bon ho khong co ho tich đoc lap ma thuoc ve duoi danh nghia cua chu nhan, vi vay ma bi xung la "Ho ha nhan" hoac "Bat ky ho ha Gia nhan". Theo "Luat le Đai Thanh", tang lop Ky ha Gia no thuoc ve tang lop "tien dan" trong xa hoi, hoan toan khong đuoc tham gia khoa cu, hoac xuat si lam quan. Thoi Thanh so, cho du la binh linh Bat ky thong thuong cung co đong đao Gia no, phan đong trong so đo đeu theo chu nhan chinh chien. Sau khi lap đuoc chien cong, co kha nang se đuoc lap ho tich, tro thanh "Khai ho nhan", mac du tot hon so voi Ky ha Gia no, nhung chung quy van thap hon so voi nguoi Bat ky, trong viec tuyen chon binh linh, cung chi co the đam nham nhung vi tri cuc thap. Thoi Thanh trung – hau ky, ke sinh nhai cua nguoi Bat ky cang luc cang hien ra van đe, phan đong Ky ha Gia no bi tha ra, hoac ban cho nhung nguoi Han co tien, rat nhieu Ky nhan khong con tiep tuc so huu Gia no. Ma phan lon "Khai ho nhan" cung đuoc Can Long cho "Xuat ky", tuy nhien mot bo phan nho "Khai ho nhan" ton tai đa lau, khong the tra nguon goc nen khong the đua vao hang ngu Bat ky.


= Nhan khau =
Thoi No Nhi Cap Xich, Hoang Thai Cuc, to chuc Bat ky phat trien tuong đoi nhanh. Truoc khi nhap quan, Man Chau Bat ky co 309 Ta linh, 18 Ban phan Ta linh; Mong Co Bat ky co 117 Ta linh, 5 Ban phan Ta linh; Han quan Bat ky co 157 Ta linh, 5 Ban phan Ta linh; Man – Mong – Han Bat ky tong cong 583 Ta linh, 28 Ban phan Ta linh.
Thoi ky đau sau nhap quan, do nhu cau chien tranh thong nhat Trung Quoc va binh đinh cac cuoc noi day phan Thanh, Man Chau Bat ky phat trien nhanh chong.

Man Chau Bat ky thoi Thuan Tri tang them 8 Ta linh, đat 699 Ta linh thoi Khang Hi va 681 Ta linh thoi Gia Khanh.
Mong Co Bat ky tang them 11 Ta linh thoi Thuan Tri, 76 Ta linh thoi Khang Hi va chinh thuc đinh che tong cong 204 Ta linh vao nam Ung Chinh thu 2 (1724). Luc moi lap ra Bat ky, co mot so luong nguoi Mong Co đuoc phan vao Man Chau Bat ky, tinh đen thoi Thanh mat thi co 35 Ta linh va 2 Ban phan Ta linh von la nguoi Mong Co nhung lai xep vao Man Chau Bat ky.
Han quan Bat ky co tat ca 206 Ta linh va 3 Ban phan ta linh vao nam Thuan Tri thu 15 (1658). Đen nam Khang Hi thu 51 (1712) tang đen 258 Ta linh, 1 Ban phan Ta linh. Đen nam Ung Chinh thu 12 (1734), chinh thuc đinh che 270 Ta linh. Ve sau, vi ke sinh nhai cua Bat ky cang luc cang kho khan, mot bo phan nguoi thuoc Han quan đa xuat ky, tro thanh dan nhan. Đen nam Can Long thu 15 (1790), Han quan Ta linh giam con 266, tu đo ve sau khong thay đoi nua.


Quan đoi = Cam lu Bat ky =
Nha Thanh đong đo o Bac Kinh, đay cung la đai ban doanh cua Bat ky. Quan đoi Bat ky đong giu o Kinh su đuoc goi la "Cam lu Bat ky", "Kinh lu Bat ky" hoac "Kinh ky". Nha Thanh thuc hien che đo chia dan cu theo tung thanh đe sinh song, an theo quy hoach đai ban doanh đem Bat ky chia lam 2 la Ta duc (canh trai, gom Tuong Hoang ky, Chinh Bach ky, Tuong Bach ky, Chinh Lam ky) va Huu duc (canh phai, Chinh Hoang ky, Chinh Hong ky, Tuong Hong ky, Tuong Lam ky) đe đong quan trong noi thanh Bac Kinh, Hoang thanh va cac đia phuong ben ngoai.
Quan canh trai đong o thanh Đong Bac, lan luot phan biet đong quan trong:

An Đinh mon: Tuong Hoang ky
Đong Truc mon: Chinh Bach ky
Trieu Duong mon: Tuong Bach ky
Sung Van mon: Chinh Lam ky
Quan canh phai đong o thanh Tay Bac, lan luot phan biet đong quan trong:

Đuc Thang mon: Chinh Hoang ky
Tay Truc mon: Chinh Hong ky
Phu Thanh mon: Tuong Hong ky
Tuyen Vu mon: Tuong Lam ky
Ke tu đo, du tinh chat "Đai ban doanh Bat ky" cua thanh Bac Kinh dan khong con nhu truoc, nhung vi tri tru phong cua Bat ky trong thanh Bac Kinh khong he xay ra bien hoa. Ve mat hanh chinh, quan binh trong Bat ky đeu do Đo thong Nha mon cua Ky đo quan ly, co chien su thi xuat binh, khong co chien su thi lap tuc rut ve kinh thanh, la luc luong co ban cua quan đoi nha Thanh. Binh si cua Cam lu Bat ky vao thoi Thuan Tri la 8 van, thoi Khang Hi la 10 van, đen thoi Thanh Mat, co chuc quan la 6680 nguoi, binh linh la hon 12 van.
The che cua "Cam lu Bat ky" la dua theo binh chung khac nhau ma thanh lap cac doanh khac nhau, lan luot la Than quan, Kieu ky (Ma giap), Tien phong, Ho quan, Bo quan (Bo giap). Trong đo, Kieu ki doanh, Ho quan doanh, va Bo quan doanh đeu an theo tung Ky ma thiet lap; Tien phong doanh an theo Ta – Huu duc đe thiet lap; Ho quan doanh va Tien phong doanh la Canh ve cung cam, luc Hoang đe ra ngoai thi lam tuy tung đi theo, la thanh phan tinh nhue trong quan đoi Bat ky. Sau đo lai tu cac Doanh tren tuyen chon ra Than co doanh, tu trong Tien phong doanh tuyen chon ra Kien due doanh, tu Han quan cua Kieu ki doanh tuyen ra Thuong doanh, Phao doanh cac loai, tu quan Man – Mong co luyen tap hoa khi tuyen chon ra Hoa khi doanh, chinh la linh đac chung. Tu thoi Khang Hi, quan Bat ky tung buoc di cu ra khoi thanh Bac Kinh, nguyen nhan la vi su xuat hien cua Vien Minh vien, lien phai đieu quan vien Bat ky trong Kinh thanh đen noi nay đe bao ve. Sau khi Vien Minh vien hoan thanh, cac đoi Hoang đe thuong xuyen o lai đay vai thang, vi vay tren thuc te, Vien Minh vien la mot toa Hoang cung thu hai. Vi đe bao ve su an toan cua Vien Minh Vien, vao nam Ung Chinh thu 2 (1724), trieu đinh đa len ke hoach thiet lap Ho quan doanh o đay:

Tuong Hoang ky: phia tay Thu thon, phia sau Vien Minh Vien
Chinh Bach ky: phia đong Thu thon
Tuong Bach ky: phia đong bac Truong Xuan vien
Chinh Hoang ky: phia bac Tieu Gia Ha thon
Chinh Hong ky: phia tay bac Bac An Ha kieu
Tuong Hong ky: phia đong bac Ngoc Tuyen son
Chinh Lam ky: phia đong Hai Đien
Tuong Lam ky: phia nam Di Hoa vien


= Tru phong Bat ky =

Đe co the khong che tot lanh tho rong lon, nha Thanh phan mot bo phan lon quan Bat ky đen cac đia phuong đong giu, xung la "Tru phong Bat ky". Ban đau, đe đe phong nha Nam Minh va cac the luc phan Thanh phuc Minh, nha Thanh chu yeu tap trung bo tri luc luong phong thu o phia Nam, đac biet la Đong Nam. Ve sau, đen nua sau nhung nam Khang Hi, the luc Chuan Cat Nhi quat khoi, vi vay Khang Hi Đe bat đau tang cuong luc luong phong thu o phia Bac. Che đo Tru phong Bat ky bat đau tu trieu Thuan Tri, mo rong va phat trien trong hai trieu Khang – Ung, đen thoi Can Long thi hinh thanh đinh che.
Giua nhung nam Thuan Tri, quan Bat ky Tru phong o cac đia phuong chi ven ven hon 15 ngan quan, đen thoi Khang – Ung thi dan tang len hon 9 van quan, đen Thanh trung ky thi đat hon 10 van, cung tu đo ma binh ngach cua Bat ky Tru phong ve co ban ngang hang voi Kinh ky, keo dai đen tan thoi Thanh mat. Đen thoi Khang – Can, noi tru phong cua quan Bat ky o Man Chau tang tu 15 len 44 noi, tai cac tinh khac thi tang tu 9 len 20 noi. Trong nhung nam Can Long, con thiet lap them 8 noi đong quan o Tan Cuong. Trong đo, binh luc tai Đong Bac chiem gan mot nua binh luc tru phong, so noi tru phong cung chiem hon phan nua. Nguoc lai, cac đia phuong khac chi co tu 1 đen 3 noi đong quan o moi Tinh, trong đo phia bac Truong Giang tuong đoi nhieu, con lai Ho Nam, Giang Tay, Quang Tay, Quy Chau đeu khong bo tri tru phong. Viec đong giu trong noi đia chu yeu do hon 60 van Luc ky binh đam nhiem, Bat ky Tru phong chu yeu đam nhiem vai tro giam sat. Quan Bat ky đong giu hon 70 noi tren toan lanh tho Trung Quoc, đeu la nhung thanh tran quan trong hoac nhung noi thuy bo trong yeu. Can cu theo nhu yeu ma thiet lap Tru phong Tuong quan, Đo thong, Pho Đo thong hoac chi thiet lap Thanh thu Uy, Phong thu Uy lam thong linh. Tru phong Bat ky la luc luong quan trong cua nha Thanh đe khong che toan lanh tho. Ngoai tru khu vuc Đong Bac, o tat ca cac đia phuong tru phong nha Thanh cung ap dung che đo phan chia "Ky nhan" va "Dan nhan", vua đe de quan ly, vua đe giam kha nang bi nguoi Han o đia phuong đong hoa.
Ung Chinh Đe tung noi, noi Tru phong chi la noi đi cong tac, Kinh su moi la que cha đat to. Binh si Tru phong ban đau đeu la tu cac Ta linh Kinh ky phai ra, sau đo lai tu nhung Ta linh khac nhau nay, tai noi Tru phong hinh thanh nen nhung Ta linh moi, tuy nhien ho tich cua ho van nam trong Ta linh ban đau. Tuy nhien, dan dan do tinh co đinh hoa cua che đo, ho tich cua nguoi Bat ky tru phong mac du van thuoc nha mon Ta linh cu, nhung quan he lai cang luc cang nhat đi, lai dan hinh thanh nen mot quan the moi o đat tru phong. Viec thuc thi che đo Bat ky tru phong đa kien cho dan cu Bat ky phan tan thanh cac tu điem dan cu nho, rai khap ca nuoc, nam đen Quang Chau, bac đen Ai Hon, tay đen Y Le, cuoi cung tap trung đong nhat van la xung quanh kinh thanh.


 Tru phong theo đia phuong  Nam Thuan Tri thu 2 (1645), trieu đinh nha Thanh cho thiet lap 3 đon vi tru phong đia phuong bao gom Giang Ninh, Hang Chau va Tay An. Quan tru phong tai Giang Ninh bao gom binh linh tu 4 ky canh trai thuoc Man, Mong Bat ky, đung đau la 1 Ngang bang Chuong kinh va 2 Pho đo thong. Mot thoi gian sau, vi tri đung đau luc luong tru phong đuoc đoi thanh Tong quan va cuoi cung la Giang Ninh tru phong Tuong quan vao nam 1663 duoi trieu Khang Hi. Khi moi thanh lap, quan luc tai khu vuc nay la 4000 quan, nhung đen nam 1763 duoi trieu Can Long thi giam chi con 2863 vi binh linh Mong Co đa đuoc đieu đen Tran Giang, chi con lai binh linh Man Chau tiep tuc đong o khu vuc nay. Quan tru phong tai Hang Chau mac du đuoc thanh lap cung thoi gian nhung vi đieu kien tru phong khac biet ma quan so nhieu lan tang giam, đen nam 1658 moi đinh ra han ngach 4000 quan linh tu canh phai. Nam 1674 duoi trieu Khang Hi, vi Loan Tam phien ma quan so tang len đot ngot, đen khi bien loan ket thuc thi lai khoi phuc nhu ban đau.


Chu thich = Ghi chu =


= Tham khao =


Tai lieu = Tieng Viet =


= Tieng Trung =


= Tieng Anh =