A-di-đa Phat (chu Han: 阿彌陀佛) đuoc phien am tu Amitabha, hay con đuoc biet đen voi ten goi Amida hoac Amitayus (trong tieng Sankrit Amitabha co nghia la anh sang vo luong, Amitayus co nghia la tho mang vo luong, nen A-di-đa Phat đuoc xem la đuc Phat Vo Luong Tho, Vo Luong Quang, Vo Ngai Quang, Thanh Tinh Quang, Giai Thoat Quang, Bat Kha Tu Nghi Quang, Tri Hue Quang, Sieu Nhat Nguyet Quang hoac Tiep Dan đao su  (Vi thay đao tiep đon chung sinh). Trong hai tieu thuyet Phong than dien nghia va Tay du ky co 1 nhan vat co ten nay nhung đuoc mieu ta co ngoai hinh khac. Ngai la mot trong nhung vi Phat đuoc tho trong Phat giao Đai thua, ngu o tinh đo cua minh va đen the gioi nay voi vai tro la mot the luc cuu đo. Theo Đai Kinh A-di-đa hay Đai Kinh Sukhavativyuha, trong mot kiep song truoc đay A-di-đa la mot vi tang ten la Phap-tang hay Dharmakara, ong nguyen khi đac qua Phat se tinh hoa va trang nghiem mot the gioi va bien no thanh mot trong nhung quoc đo thanh tinh va đep đe nhat. Mot khi ong hoan toan tinh giac va thanh tuu loi nguyen cua minh, Dharmakara se tro thanh Phat A-di-đa. Phat A-di-đa gio đay đang cu ngu tai the gioi đa tinh hoa, goi la Sukhavati (Cuc lac) tinh đo o phia phuong Tay. Tu the gioi nay Ngai se đen voi chung ta, vay quanh boi nhung vi bo tat, chao mung nhung chung sinh đa khuat va dan ho đi tai sinh trong đat nuoc thanh tinh cua Ngai.
Hinh anh cua A-di-đa khong he đuoc nhac đen trong nhung tang van lieu co xua nhat cua Phat Giao Nguyen Thuy Theravada, nhung vao khoang đau Cong nguyen, danh hieu A-di-đa xuat hien la mot vi Phat o phia Tay trong bo Ngu phuong Phat. Tin nguong A-di-đa gan nhu đuoc phat trien cung voi phuong phap hanh tri thoi ky đau cua Đai Thua hay Mahayana la cau khan va tho phung "moi vi phat" va hinh tuong vai vi trong so đo đang song o nhung the gioi "thanh tinh", xa xoi, ung voi mot phuong huong chinh. Huyen thoai ve nhung loi nguyen va tinh tho cua A-di-đa co the đuoc phat trien xap xi voi hay canh tranh voi nhung tin nguong tuong tu cua nhung vi Phat khac chang han nhu Phat A-suc-be hay Aksobhya (mot trong nhung vi Phat cua ngu phuong, co tinh-tho nam o phia đong goi la Dieu Hy hay Abhirati).
Du rang A-di-đa co nhieu pham chat giong voi nhung vi Phat Đai thua khac, nhung A-di-đa thuong đuoc gan voi anh chieu ta rang ro, lan ra khap moi ngo ngach vu tru ma khong lam thieu đot hay mu loa (o Đong A Ngai cung đuoc lien ket voi anh trang). Su nhan manh tren nhung pham chat phat quang (hay vang hao quang) nay von đong mot vai tro quan trong trong van hoa bieu tuong Đong A, khong lam thay the hay mau thuan khi ket hop Đuc A-di-đa voi ton giao cua am thanh va tieng noi; su cuu ho cua Ngai đuoc đam bao hay cam chac bang cach goi ten Ngai, hay đung hon, cau khan danh hieu Ngai voi cau: "Nam Mo A-di-đa Phat." Tham chi trong nhung đoan van nhan manh vao hinh anh anh sang nhu la Đai-tri-đo luan (Luan ve Đai Tri tue Hoan Hao), Ngai van la mau hinh manh me cua the nguyen va thanh danh.
A-di-đa thuong đuoc the hien trong an thien đinh dhyanamudra, co le đe noi đen 500 kiep thien đinh đa đua Dharmakara đen giac ngo. Mot thu an khac cung hay đuoc the hien trong tu the đung la an vo uy abhayamudra (MUDRA cua su phong ho khoi so hai va nguy hiem).

Trong nhung hinh thai pho quat hoa cua no, niem tin vao A-di-đa van tiep tuc cho đen ngay nay bao gom đa dang cac phuong phap thuc hanh va đoi tuong tho cung. Mot niem tin pho thong la tin rang tinh tho Sukhavati, đuoc ban phuoc boi 2 vi bo tat Quan The Am va Đai The Chi, đac biet la Quan The Am, von thuong đuoc gan voi su thinh nguyen hong danh cua A-di-đa, tri tung danh hieu ngai co the mang bo tat Quan The Am đen cuu giup nguoi tung niem. Su trung lap nhieu niem tin va phuong phap thuc hanh khac nhau, giong nhu su chong cheo cua nhung vi cuu the va nhung hinh tuong thieng lieng, co le đo la boi canh chung nhat cho su xuat hien cua A-di-đa đo la truong hop o Trung Quoc, Han Quoc, Viet Nam va o Phat giao Nhat Ban ngoai tru Phat giao đoc quyen cua nhung cai cach Kamakura.
Nhan thuc ve A-di-đa nhu la mot trong nhung vi cuu the hay su lien ket giua niem tin vao ong va nhung nang luc sieu viet cua Quan The Am, la nhung chu đe pho bien xuyen suot Phat giao A Chau. Khong phai la tu nhien ma Panchen Lama (Ban thien Lat-ma) cua Tay Tang lai đuoc xem la tai sinh cua A-di-đa, trong khi vi quyen luc hon kia o Lhasa, Dalai Lama (Đat-lai Lat-ma), thi đuoc xem la su tai sinh cua bo tat Quan The Am (du ban than ong đa phu nhan đieu đo).


Tinh đo tong Nhung Phat tu theo Tinh đo tong thuong tung "Nam-mo A-di-đa Phat" (Kinh le đang Giac ngo vo luong). Ho tin rang, trong Thap Luc Quan Kinh Phat day: neu chung sinh nao niem mot lan danh hieu cua Phat A-di-đa se tieu đuoc 8 muon uc kiep toi nang. Nhung cac phai Phat giao khac nhu thien tong, Phat giao nguyen thuy khong tung niem cau nay.
Trong Phat giao Tay Tang, đai su Lien Hoa Sinh va Ban-thien Lat-ma đuoc xem la mot hoa than cua Đuc Phat A-di-đa.
Ngoai ra, cung co truyen thuyet cho rang Đai Su Vinh Minh Dien Tho la hoa than cua Phat A-di-đa. Dua tren cau chuyen nay, cac tin đo Phat giao Bac tong noi chung va Tinh Đo tong noi rieng lay ngay sinh cua Đai Su Vinh Minh la ngay 17 thang 11 am lich đe to chuc le via Phat A-di-da vao hang nam, tuy rang trong cac kinh van co đe cap đen lich su Phat A Di Đa nhu Kinh Vo Luong Tho, Kinh Đai Bon A Di Đa... tuyet nhien khong thay noi chinh xac ngay sinh cua Phat A-di-đa.


Nguon goc ve mat Giao Ly cua Phat A-di-đa Vi nhieu ly do khac nhau nen nguon goc A-di-đa van con gay rat nhieu tranh cai cho nguoi trong cung nhu ngoai đao. Ve mat lich su giao ly, khi xem xet giai thich nguon goc cua Phat A-di-đa va cac giao ly lien quan đen ong chu khong xet đen nguon goc lich su thoi gian thong thuong, nguoi tu Tinh đo thi tin rang Niem Phat A-di-đa va tu Tinh đo la cach nhanh nhat đe đat đuoc giai thoat, ai cung lam đuoc. Con giao ly nguyen thuy trong phat giao thi cho rang thien la đe tu giai thoat, Phat khong the giup ai, chi co ta tu giup ta. Ngay ca đuc Phat Thich-ca, cung tu minh giac ngo va đua toi giai thoat cao thuong.
Do co nhieu cach hieu khac nhau, nen đuc tin nay dan toi nhieu giao ly đoi đau tham chi trai nguoc nhau.
Trong Kinh Phat, Phat A-di-đa đuoc đuc Phat Thich-ca (đuc Phat cua Hien tai) gioi thieu va ca ngoi lan đau tien trong Kinh Vo Luong Tho. Theo loi cua Đuc Phat Thich-ca, đe thanh đao Thuc Tinh (tuc đat đuoc Giai Thoat hoan toan) thi co 8 van 4 ngan con đuong đe tro nen đat đao (con so tuong trung chi ra rang co rat nhieu cach đe thanh Phat chu khong han la chi co đi Tu moi thanh Phat) tuy theo tung hoan canh tung con nguoi cu the ma nguoi ta co the tu do lua chon cho minh phuong the khac nhau đe tro nen Phat (nghia la thuc su Thuc Tinh, đuoc giai thoat, đat đao). Tuy nhien, trong giao ly nguyen thuy, 8 van 4 ngan phap mon, y đe noi tat ca nhung loi Phat thuyet gom 8 van 4 ngan cau va đoan trong Tang Kinh, Tang Luat va Tang Vo Ty Phap.
Ban than chu A-di-đa, ngoai viec danh xung cua Phat Phap Tang (Phat Trung Chi Vuong). Theo giao ly thi tu nay y nghia sau xa,ngoai viec la ten cua Phat, con co y nghia nhac nguoi tung niem y thuc than phan yeu hen cua minh, dua vao than luc cua Phat đe vuot thang toi loi va yeu đuoi cua ban than nham đung vung đe đen luc chet đuoc Phat A-di-đa đon vao coi Cuc Lac tiep tuc tu đao đe đuoc giai thoat.
Nguoi tin vao phap mon Tinh đo (nhan tro luc cua Phat A-di-đa đe tai sinh vao cuc lac tiep tuc tu thanh Phat) chiem chu yeu o cac nuoc Đong A. Con đoi voi cac hang tri thuc hoc Phat tren the gioi thi lai co niem tin tu tu tu giai thoat khong phat thanh nao giup đuoc ta pho bien hon. Co le nhung hoc gia tri thuc co su suy tu va tim hieu ve coi nguon giao phap co khoa hoc hon.


Nguon goc ve mat lich su cua Phat A-di-đa Phat A-di-đa lan đau tien đuoc nhac đen trong Kinh Vo Luong tho, đuoc cho la đuoc Phat Thich-ca Thuyet khi con tai the. Tuy vay cac bang chung khao co chi tim thay kinh vo luong va cac ghi chep ve Phat A-di-đa vao khoang the ky 1 truoc cong nguyen. Nen nay sinh nhieu tranh cai ve Nguon goc cua niem tin nay.
Phan giai thich lich su nguon goc ve niem tin A-di-đa đuoc trich o bach khoa toan thu Viet Nam cho rang truyen thong đuc tin vao phat A-di-đa la 1 san pham cua hoc gia Phat giao cua the ky thu 1 truoc cong nguyen, do đo khong co co so nao chung minh đuoc co that su la đuc Thich-ca co that su noi ve Phat A-di-đa hay khong, hay phat A-di-đa chi la mot san pham cua hoc gia.
Tuy vay cung can phai xet rang, cac ly luan nay chi dua vao bang chung khao co cua hoc gia thoi. Mot so hoc gia theo truyen thong đa coi cac kinh đien Đai thua som nhat bao gom cac phien ban đau tien cua loat Prajnaparamita, cung voi cac van ban lien quan đen Akshobhya, co le đuoc sang tac vao the ky thu 1 truoc Cong nguyen o phia nam An Đo. Mot so kinh đien đau tien cua Đai thua đa đuoc dich boi nha su Kushan, Lokaksema, nguoi đa đen Trung Quoc tu vuong quoc Gandhara. Ban dich đau tien cua ong sang tieng Trung Quoc đuoc thuc hien tai thu đo Luoyang cua Đong Han trong khoang tu 178 đen 189 CE. Mot so kinh đien Đai thua đuoc dich trong the ky thu 2.


Chu thich Lien ket ngoai A-di-đa tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Amitabha (Buddhism) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)