Tran Due Tong (chu Han: 陳睿宗, 30 thang 6 nam 1337 – 4 thang 3 nam 1377) ten that la Tran Kinh la vi hoang đe thu 10 cua trieu đai nha Tran trong lich su Viet Nam. Ong tri vi tu nam 1372 đen khi tu tran vao nam 1377. Tran Due Tong la vi hoang đe duy nhat trong lich su Viet Nam bi tu tran khi đuong quyen. Xet trong 7 the ky Chien tranh Viet-Chiem, ong cung la vi Hoang đe duy nhat bi tu tran khi đanh nhau voi quan Chiem Thanh.
Tran Due Tong Hoang đe co long dung cam, mong muon chan hung Đai Viet đa bi tan pha va suy yeu duoi thoi Tran Du Tong, Duong Nhat Le, muon tran ap ke thu tu thoi khai quoc cua Đai Viet la Chiem Thanh. Nhung vi ong qua nong voi đanh bai ke đich ma ong xem la yeu ot, nhuoc tieu nen bi bai tran. Do ong la tam binh phong lon nhat cho dong toc nha Tran khi đo, viec ong bi tu tran khien Thuong hoang Tran Nghe Tong khiep đam, sau nay he Che Bong Nga bac tien la cung Ho Quy Ly bo kinh thanh chay dai. Tran thua lon o Đo Ban khien the nuoc Đai Viet suy kem, nhung nguoi ke vi đeu vo tai, nha Tran ngay cang suy.


Than the Due Tong Hoang đe ten that la Tran Kinh (陳曔), con thu 11 cua Minh Tong Due Hieu Hoang đe, me ong la Đon Tu Quy phi Le Thi, em gai cua Minh Tu Quy phi, nguoi cung me voi chinh that cua Minh Tong la Hien Tu Tuyen Thanh Hoang hau Tran Thi. Ve mat vai ve, ong la ho hang cua Le Quy Ly, vi Quy Ly goi me ong la co ruot.
Khi con la hoang tu, ong giu tuoc hieu Cung Tuyen Vuong (恭宣王). Ten ngoai giao voi nha Minh cua ong la Tran Đoan (陳煓), hoac Tran Nhat Đoan (陳日煓).


Khoi phuc nha Tran Vao nam 1369, vua Tran Du Tong (con thu 10 cua vua Tran Minh Tong) chet, khong co con noi. Hien Tu Thai hau đung ra lua chon nguoi ke vi, va ba chon chau trai cua minh, con trai cua nguoi con lon cua ba la Cung Tuc vuong Tran Nguyen Duc, ten la Tran Nhat Le. Theo su sach, Nhat Le von khong phai la tong that nha Tran ma me Le la đao hat, vo cua kep hat Duong Khuong. Ba đa mang thai Le truoc khi lam vo Cung Tuc vuong Tran Nguyen Duc, anh ruot cung me cua Du Tong, mat nam 1363.
Nhat Le đang ngoi, phong cac chu, bac la Cung Tinh Đai vuong Tran Nguyen Trac lam Thai te, Cung Đinh Đai vuong Tran Phu lam Thai su, Cung Tuyen vuong Tran Kinh lam Huu Tuong quoc. Nha vua ve sau bo be cong viec, ham choi, ruou che, lai giet Hien Tu Thai hau vi ba hoi han viec lap Nhat Le. Duong Nhat Le cho đon Duong Khuong, cha đe cua Nhat Le, vao trieu, song Nhat Le con đinh đoi sang ho Duong khien cac quan trong trieu bat binh.
Đem ngay 20 thang 9 nam 1370, cac tong that la: cha con Thai te Tran Nguyen Trac, Tran Nguyen Tiet va hai nguoi con cua Thien Ninh Cong chua đem nguoi ton that vao thanh đinh giet Nhat Le. Nhat Le treo qua tuong, nap duoi cau moi. Moi nguoi lung khong thay, giai tan ra ve. Khi troi sap sang, Nhat Le vao cung, chia nguoi đi bat Nguyen Trac cung 17 nguoi chu muu va tat ca đeu bi hai.
Vao mua đong, thang 10 nam 1370, Cung Đinh vuong vi co con gai lam Hoang hau cua Nhat Le, so va lay đen minh nen tranh ra tran Đa Giang (tuc Gia Hung), ngam hen voi cac em la Cung Tuyen vuong Tran Kinh, Chuong Tuc quoc thuong hau Tran Nguyen Đan, Thien Ninh Cong chua Ngoc Tha hoi o song Đai Lai, phu Thanh Hoa đe day quan. Tran Kinh giup ong đam nhan viec sam sua moi vu khi, trang bi quan đoi.
Vao thang 11 nam 1370, tat ca anh em Tran Phu, Tran Kinh cung voi Thien Ninh Cong chua dan quan ve Kinh thanh. Duong Nhat Le bi phe bo, giang xuong lam Hon Đuc Cong (昏德公).
Noi guong đoi truoc cua nha Tran thuong giu che đo Hoang đe va Thai thuong hoang cung tri nuoc, thang 11 nam 1372, Nghe Tong nhuong ngoi cho Tran Kinh va len lam Thai thuong hoang. Tran Kinh len ngoi, tuc la Tran Due Tong. Tran Nghe Tong tai vi voi ton hieu Quang Hoa Anh Triet Thai thuong Hoang đe (光華英哲太上皇帝), Due Tong xung lam Kham Hoang (欽皇).
Tran Due Tong tiep tuc đuong loi cua cha ong, lien tuc tuyen chon nhan tai cho quoc gia. Su cu chep: "At Mao (nam 1375),... xuong chieu chon cac quan vien, nguoi nao co tai nang, luyen tap nghe vo, thong hieu thao luoc, thi khong cu la ton that đeu lam tuong coi quan, đong thoi cho ra khoi quan ngu nhung nguoi linh gia ca, om yeu, benh tat..."
Ong đa to chuc thi Đinh nam 1374 tuyen chon nhan tai cho quoc gia. Nhung nho si thoi đo nhu Đao Su Tich (Trang nguyen), Le Hien Phu (Bang nhan), Tran Đinh Tham (Tham hoa)... đeu xuat than tu binh dan, khong trong hang ngu hoang toc. Ong rat coi trong nho sy, coi đo la đai dien van hien nuoc nha, nen cho an yen, ao xap, tuoc pham...
Tran Due Tong con rat chu trong đe cao quy đinh rieng cua trieu đai. Ong ha lenh cho quan dan khong đuoc mac ao kieu nguoi phuong Bac va khong đuoc bat chuoc tieng noi cua cac nuoc Chiem – Lao. Ong con quy đinh ve mau ma cac loai thuyen, xe ngua, kieu, tan, nghi, truong va y phuc, tat ca đeu noi theo mu ao cua đoi Tran Minh Tong. Thang 4 nam 1374, đoan su nha Tran bao tin viec truyen ngoi cho nha Minh hay.


Lam nan o đat Chiem Do Đai Viet thuong bi Chiem Thanh xam lan, Due Tong ra suc xay dung quan đoi hong muon dung binh luc ap che Chiem Thanh mai mai, nhung khong ngo đo lai la mam hoa khong chi voi ban than ong, ma con khien trieu đai nha Tran tien gan đen bo diet vong.
Thang 8 nam 1374, Due Tong cho dan đinh xung vao quan ngu: hang nhat xung vao Lan Đo, roi đen hang nhi, hang ba. Nguoi thap be nhung manh khoe cung đuoc xung len hang tren. Truoc đay, quan Tuc ve co quan Tu Thien, Tu Thanh, Tu Than, sau đat them cac quan Uy Tiep, Bao Tiep, Long Duc, Than Duc, Y Yen, Thien Truong, Bac Giang, Đien Hau, Long Tiep, thich 3 chu đen vao tran. Cac quan Thi ve, Tac Ngach, Hoa Ngach, Ta Ban, Huu Ban, Thanh Hoa, Nghe An, Hoa Chau, Thuan Chau, Lam Binh đeu đat quan hieu. Co đai đoi truong, đai đoi pho lam tuong hieu.
Nam 1376, chua Chiem la Che Bong Nga lai mang quan xam lan. Due Tong sai Đo Tu Binh đi đanh. Che Bong Nga so hai, xin dang 10 mam vang ta toi. Tu Binh giau vang đi, lai tau ve trieu rang chua Chiem kieu ngao khong than phuc. Due Tong cang quyet đinh than chinh đi đanh, mac cho moi loi khuyen ngan cua cac đai than.
Thang 12 nam 1376, Due Tong Hoang đe cam 12 van quan đanh Chiem Thanh. Ong sai Le Quy Ly đoc van luong thao đen cua bien Di Luan (tuc Quang Binh) roi dung quan 1 thang đe luyen si tot.
Thang gieng nam 1377, quan Tran tien vao cua Thi Nai (Quy Nhon), đanh lay đon Thach Kieu roi tien toi kinh thanh Đo Ban nuoc Chiem. Che Bong Nga lap đon giu ngoai thanh, roi cho nguoi tra hang noi rang Che Bong Nga đa bo thanh tron. Ngay 24, Due Tong muon tien quan ngay, đai tuong Đo Le can ngan mai nhung ong khong nghe, noi voi quan si rang: "Ta minh mac giap, tay cam guom, dai gio dam mua, loi song, treo nui, vao sau trong đat giac, khong mot nguoi nao dam chong lai đo la troi giup. Huong chi nay vua giac nghe tieng bo tron, khong co long đanh lai. Co nhan noi "Dung binh quy o nhanh chong". Nay lai dung dang khong tien nhanh, the la troi cho ma khong lay, đe no lai co muu khac, thi hoi khong kip?"
Va ong thuc quan tien vao thanh. Quan Chiem 4 phia phuc binh đo ra đanh, quan Đai Viet thua to, muoi phan chet đen 7, 8 phan. Due Tong bi ham trong tran, cung cac tuong Đo Le, Nguyen Nap Hoa, Hanh khien Pham Huyen Linh đeu tu tran. Nam đo ong 41 tuoi.
Đo Tu Binh truoc đa vu cao chua Chiem, luc đo linh hau quan khong toi cuu ung cho Due Tong. Le Quy Ly cung so hai bo chay. Thuong hoang Nghe Tong sai lay xe cui nhot Tu Binh. Theo Đai Viet Su Ky toan thu, khi cui giai Tu Binh tro ve tren thuyen qua Thien Truong, dan chung tranh nhau lay ngoi, gach nem vao thuyen ma chui. Sach Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc chep khac mot chut: Tu Binh bi nhot vao xe, khong o tren thuyen va bi dan "chui mang, lay gach ngoi nem vao xe tu Tu Binh." Tuy nhien khi ve kinh, Quy Ly khong he bi Thuong hoang Nghe Tong trach cu, con Tu Binh chi bi đo lam linh 1 nam, sau đo lai đuoc cat nhac len chuc vu cao hon truoc.
Thuong hoang Tran Nghe Tong thay ong vi viec nuoc ma bo minh, nen chieu hon chon o Hy Lang va cho lap con truong cua ong la Kien Đuc Đai vuong Tran Hien [陳晛] noi nghiep nha Tran, tuc la Tran Phe Đe.
Theo Đai Viet su ky toan thu, Tran Phe Đe sai su la Đinh Tham sang cao pho voi nha Minh, va noi rang Due Tong đi tuan noi bien gioi, bi chet đuoi o bien. Nguoi Minh tu choi khong sang vieng, lay co rang: Theo Kinh Le, co ba đieu khong nen tham la: vi pham toi ma chet o trong nguc (uy), hoac vi bi đe chet ma chet bep (ap), hoac vi nga xuong nuoc ma chet đuoi (nich).
Đinh Tham tranh luan, cai rang: "Nguoi Chiem chong nghich, quay nhieu noi bien gioi, vua Due Tong co cong chong ngoai hoan, cuu nhan dan, vay sao khong nen vieng?" Nha Minh moi sai su sang đieu tang ong. Bay gio Minh Thai To Chu Nguyen Chuong muon nhan Đai Viet co đai tang va ton that nhan su, tinh chuyen xam luoc. Thai su Ly Thien Truong noi rang: "Thay em chet vi viec nuoc, anh lai lap con cua em len ngoi; xem nhan su [xu tot voi nhau] nhu the, thi đu biet long troi [hay con tua nuoc nguoi ta]". Do đo, Chu Nguyen Chuong đanh thoi y đinh xam lan. Tuy nhien, đoi chieu Minh Thuc luc thi khong co chi tiet nao cho thay Chu Nguyen Chuong co y đinh đanh An Nam.
Tuy nhien, theo Minh thuc luc, Tran Đoan (Due Tong) mat thang 3 nam 1377 khi bi quan Cham pa phan cong, đau nam 1378, em trai Tran Đoan la Tran Vi (tuc Phe Đe) sai su la Tran Kien Sam (陳建琛) va Nguyen Si Ngac (阮士諤) sang bao tang anh trai va cau phong. Nha Minh sai quan Tran Nang (陳能) mang le vat sang chia buon.


Giai thoai ve Che Thang Phu nhan Tuong truyen theo truyen dan gian, khi Tran Due Tong mang quan toi cua bien Quang Binh, gio thoi nguoc khien thuyen quan Tran khong tien đuoc. Ong lam le cau than bien. Đem đo than bien bao mong cho ong, đoi phai nop 1 my nhan moi cho thuan gio đe quan đi qua.
Hom sau, Due Tong thuat lai chuyen cho moi nguoi nghe. Moi nguoi so hai, chi co ba Cung phi Nguyen Thi Bich Chau tinh nguyen hien than cho than bien. Ba lao minh xuong bien chet va quan Tran đi qua đuoc.
Sau nay đen thoi Le Thanh Tong, nam 1471, cung đi đanh Chiem Thanh, qua cho ba Bich Chau đa tram minh. Ba hien len bao mong cho vua Le va xin lam le giai thoat. Vua Le lam le cau giai thoat cho ba va lap đen tho o cua bien, phong lam Che Thang Phu nhan.


Bao mong vua anh ve su diet vong cua nha Tran Theo Đai Viet Su ky Toan thu, thang 3 nam 1394, Tran Nghe Tong (anh Due Tong) luc đo đang la Thuong hoang, chiem bao thay ong đem quan đen va đoc bai tho nhu sau:

Trung gian duy huu xich chuy hau,
An can tiem thuong bach ke lau.
Khau vuong di đinh hung vong su,
Bat tai tien đau tai hau đau.
Dich la:

O giua chi co loai mo đo,
Lam le lan len lau ga trang.
Khau vuong đa đinh viec hung vong,
Khong o truoc ma o ve sau.
Thuong hoang tu minh chiet tu đoan la: "xich chuy" (mieng đo) am chi Quy Ly, "bach ke" (ga trang) la Nghe Tong vi ong tuoi Tan Dau (1321), "khau vuong" thi chu khau (口) va chu vuong (王) ghep lai la chu "quoc" (囯), viec nuoc con hay mat sau se thay. Nghe Tong tu đoan biet ngay sau minh qua đoi nha Tran se mat nuoc. Ma đung la nhu vay, sau khi Nghe Tong qua đoi 6 nam, nha Tran diet vong.


Binh luan Đai Viet su ky toan thu nhan đinh ve Tran Due Tong nhu sau:

Vua uong gan co chap, khong nghe loi can, khinh thuong quan giac, nen mang hoa vao than chu khong phai la do bat hanh.
Su than Le Tung thoi Le Tuong Duc đa nhan xet Tran Due Tong trong bai Đai Viet Thong giam Tong luan:

"Due Tong moi đuoc nhuong ngoi, luu tam lo tri, chon tuong ren quan, mo khoa thu si, soan bai đe tram, lam sach hoang huan, duong nhu cung kha chiu lam. Song tin dung ngoai thich, khoi moi cho gian than tiem ngoi, gat loi so noi thang cua Le Tich, nghe loi tau gian tra cua Tu Binh, than đi đanh Chiem Thanh, khinh suat vao đong Y Mang, lieu quan chuoc va, đen noi bo minh."
Trong sach Thuyet Tran, Tran Xuan Sinh tong ket mot so y kien khac nhau ve Due Tong. Co y kien cho Due Tong kieu hanh tu hai minh va hai cac tuong si; nhung cung co y kien nguoc lai coi ong la nguoi co khi phach va chet o chien truong khong ket toi.
Sau khi Tran Minh Tong qua đoi (1357), trong cac hoang đe nha Tran thoi hau ky, ong la vi hoang đe duy nhat co ca tinh manh me, mang hoai bao chan hung quoc gia. Ngoi vi cua Nghe Tong gianh lai tu tay Duong Nhat Le phan nhieu do cong lao cua ong.
Cai chet cua Due Tong la buoc ngoat lon đoi voi nha Tran thoi hau ky. Vua anh Nghe Tong nhu nhuoc, von hoan toan dua vao ong va sau khi ong mat lai hoan toan dua vao Ho Quy Ly khien co nghiep nha Tran suy sup. Neu ong khong chu quan som bo mang, nuoc Đai Viet it ra co the giam thieu đuoc hoa Chiem Thanh trong nhung nam tiep theo va chung nao con ong, Quy Ly kho tro thanh quyen than ma thao tung trieu đinh. Cai chet cua Due Tong đuoc xem la thiet thoi cho Đai Viet va cho nha Tran.


Gia quyen Than phu: Hoang đe Tran Minh Tong.
Than mau: Đon Tu Hoang thai phi Le thi (? - 1347). Khi con la phi tan cua Minh Tong đuoc giu hang Sung vien (充媛). Nghe Hoang sau khi len ngoi truy phong lam Quang Hien Than phi (光憲宸妃), sau Due Tong truy phong thanh Đon Tu Hoang thai phi (敦慈皇太妃).
Hau cung:
Gia Tu Hoang hau Le thi, em gai ho hang cua Ho Quy Ly.
Che Thang phu nhan Nguyen Thi Bich Chau, man tiep thong tue, tuyet sac giai nhan.
Cung phi Tran Thi Ngoc Hoa, đuoc biet toi trong dan gian la Hoang hau Bach Ngoc, con gai ong Tran Cong Thieu, que lang Tri Ban, xa Tho Hoang, phu Đuc Quang, lo Nghe An (nay thuoc huyen Huong Khe, tinh Ha Tinh). Tu khi đuoc tuyen vao cung, ba sinh đuoc Huy Chan Cong chua.
Hau due:
Tran Vi (陳煒 1359-1373), truy phong Chuong Vu Đai vuong (彰武大王).
Tran Hien (陳晛), tuc Xuong Phu Đe (昌符帝) hoac Gian Hoang (簡皇), sau bi Nghe Hoang giang lam Linh Đuc vuong roi bat that co chet.
Tran Nguyen Dieu (陳元曜 ? - 23/1/1390), hang Chiem Thanh, sau khi Chua Chiem Che Bong Nga chet lai chay ve Đai Viet nhung bi giet.
Chuong Tinh vuong Tran Nguyen Hy (陳元翬).
Huy Chan Cong chua Tran Thi Ngoc Hien (輝真公主  陳氏玉賢 ),me la Tran Cung phi. Sau tro thanh vo cua Le Loi,co mot con gai la Trang Tu Cong chua Le Thi Ngoc Chau.


Chu thich Tai lieu tham khao Ngo Si Lien (1993), Đai Viet su ky toan thu, Ban Ky, Quyen VII , Hanoi: Social Science Publishing House
Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc
Viet Nam su luoc
Tran Xuan Sinh (2006), Thuyet Tran, Nha xuat ban Hai Phong


Xem them Nha Tran
Tran Nghe Tong
Tran Phe Đe
Duong Nhat Le
Chien tranh Viet-Chiem 1367-1396