Badnjak (tieng Serbia: бадњак) hay con goi la veseljak (весељак), la canh cay hoac cay non đuoc nguoi Serb Chinh thong giao đot tren lo suoi trong đem Giang Sinh. Badnjak thuong la cay soi con non than thang đuoc chat vao sang som ngay Giang Sinh. Cac cong đoan chat, chuan bi, dung đeu trai qua nhung nghi thuc phuc tap, khac nhau o mot so noi. Đot badnjak đi kem voi loi cau nguyen cho nam moi đuoc đay đu đo an, hanh phuc, tinh yeu va tien bac. Badnjak đuoc coi nhu mot nhan vat; nguoi ta mung đon badnjak va dang le nhu ngu coc, ruou va mat ong. Khi badnjak chay trong le Giang Sinh, vi khach đau tien se dung canh cay hoac gay đap len voi ham y hanh phuc va cong viec cua gia đinh se tran ngap nhu nhung tan lua toe ra xung quanh badnjak. Do cuoc song hien đai khong đuoc đot lua tren lo nua nen badnjak co the chi con la cay trang tri trong ngay Giang Sinh.
Tuc le đot badnjak theo truyen thong dan gian la đe ky niem su kien tai Bethlehem, cac muc đong đa đot cui đe suoi am cho hai nhi Giesu moi sinh va me Ngai. Badnjak cung co the coi la bieu tuong cua thap gia ma Chua Giesu bi đong đinh, con ngon lua tuong trung cho su cuu roi theo niem tin Co Đoc đuoc toa ra qua su kien kho hinh đo. Cac nha su hoc ton giao, ngu van va dan toc hoc lai cho rang nguoi Serb thua huong phong tuc nay tu ton giao tien Co Đoc. Ho dien giai badnjak la hien than cua linh hon cay coi hay nhu mot vi than qua lua đot chet đi roi song lai, va ban đat đai mau mo, suc khoe, hanh phuc cho gia đinh đa hien te va cau xin. Ngon lua badnjak tuong trung cho anh sang Mat Troi mang lai nang luong suc song cho nam moi. Mot so dan toc Nam Slav cung co phong tuc tuong tu, mot so vung khac o chau Au cung ghi nhan truyen thong đot cay trong le Giang Sinh.
Nguoi Serb truoc kia thuc hien phong tuc badnjak o trong nha, sau chuyen thanh nghi thuc chung cua cong đong ben ngoai tu thoi Vuong quoc Serbia. Khi ay, binh linh van thuong đot cay badnjak trong đem Giang Sinh tai doanh trai. Sang thoi Vuong quoc Nam Tu, nghi le badnjak đuoc chuan hoa trong quan đoi nhung roi ket thuc khi Chien tranh the gioi thu hai bung no. Tu thap nien 1990, Giao hoi Chinh thong giao Serbia va cac cong đong đia phuong to chuc le Giang Sinh cong cong, badnjak giu vi tri quan trong trong buoi le. Vao dip Giang Sinh, dan chung trong giao xu se đon cay va mang đen nha tho, đat truoc cong, tai đo giao si se lam le va ban phuoc. Buoi le ket thuc bang hinh anh tat ca moi nguoi vay quanh đong lua.


Le tai gia = Chat cay va chuan bi =

Sang som truoc ngay Giang Sinh, thuong la truoc khi mat troi moc, chu nha cung cac đan ong trong nha vao rung chat cay badnjak. Khi khoi hanh ban sung truong hoac na cao su prangija lam hieu. Cay cu thuong đuoc chon lam badnjak, con neu khong co san thi co the chon soi thay the. Mien đong Serbia cung co khi chon cac loai cay go khac it pho bien hon nhu de gai, le, moc qua, bach duong hay man. O vung duyen hai Montenegro noi khong co soi thi thay the bang lay o liu, nguyet que, du hoac thach nam. Cay đuoc dung con non, thang va khong bi gay dap. Chat trom cay trong rung nha khac se co gia tri hon la cay trong rung nha minh.

O mot so noi nhu Montenegro, moi ho co the chat nhieu hon mot cay badnjak, so luong tuy noi, nhu bang so luong nam gioi trong nha cong them mot cay. Nhu vay, moi nguoi nam trong nha se co mot cay, chu nha đuoc cay to nhat, con cay nho nhat dung đe đot chung. O Grblja phia tay nam Kotor, mot cay badnjak tu soi hoac o liu đuoc cat ra chia cho moi nguoi trong nha, ngoai tru ba noi tro. Thay vao đo, ba nhan đuoc khuc cay nhua đieu goi badnjacica (badjank cai). O vung duyen hai Montenegro, tat ca cac badnjak trong  nha khong nhat thiet phai cung mot loai cay go.
Tu badnjacica cung dung đe chi ve khuc cay nho hon khi co hai khuc cay đuoc chuan bi cho đem Giang Sinh. Tai Resava, badnjacica dung đe chi cay go soi Y con badnjak thi chi ve cay go tu soi Tho. O Zagarac mien trung Montenegro, ca badnjacica lan badnjak co the đeu chat tu cung mot cay neu cay đu cao. Mot so noi lai con co ca khuc cay thu ba goi la badnjacic (badnjak con). Đa so cac noi đeu lay cay con non than manh thi o oblast Bukovica, Dalmatia, hai khuc go co đuong kinh len toi 30 đen 50 cm, kem theo mot khuc khac đuong kinh nho hon, the hien cho  ba ngoi. Mot so noi lai thay vi chat cay tuoi, ho luom nhung canh kho ve đe lam badnjak.
Khi tim đuoc cay phu hop, chu nha đung truoc cay va quay mat ve huong đong. Sau đo rac hat lua mi len va cat tieng: "Xin chao va chuc badnjak vui ve", lam dau thanh, cau nguyen va hon cay (tuy vao phong tuc moi đia phuong ma co the bo qua mot so thu tuc). Nguoi đo bat đau giai thich ly do minh se chat voi badnjak, vi du nhu o Levca, ho noi rang: "Ta đen đe mang mi ve nha, tro nen ke trung tin giup đo moi viec va thinh vuong, trong nha, trong chuong, ngoai đong va khap moi noi". Nguoi chu dung riu chat cheo xuong cay. Phong tuc mot so noi cam dung tay khong cham vao badnjak nen nguoi chat cay phai đeo gang. Cay phai đo ve phia đong va khong đuoc đe len cay coi xung quanh. Mot so noi quy đinh chi đuoc chat bang ba nhat riu, neu van khong đuoc thi phai dung tay be van no ra. Cho be gay đo con đuoc goi la phan "rau cam" va đuoc tao ra co y ro rang. Mot khi đa chat xuong thi khong đuoc đe lai ma phai mang ve, neu khong badnjak se nguyen rua gia đinh gap xui xeo.
O Sumadija, nua o banh mi đuoc đe lai tren goc cay, nua con lai an tren đuong đua badnjak ve nha. O Zagarac, goc cay bi chat đuoc phu reu hoac la kho, neu sang xuan co choi non nhu len tu đo thi đuoc coi la điem may man hanh phuc va thinh vuong cho nam đo. Manh vun cay khi chat cung đuoc mang ve nha, đat o noi mong muon co su sinh soi trong nam toi nhu canh to ong, trong chuong ga, hoac thung đung sua bo. Mot so noi đat duoi đong men lam banh đe hi vong moi viec trong nha se no day nhu men. O Semberija, mot vun go đuoc cho vao bot lam banh toi, theo truyen thong la đe "vi nhung con ong".
Badnjak thuong đuoc bo ngon đe khong qua dai, chi khoang 2,5 met đo lai đe co the vac đuoc tren vai. Tuy phong tuc moi noi ma cac canh co bi chat bo hay khong, sau đo nguoi ta đat badnjak thang đung ngay canh cua truoc. Tai vung duyen hai Montenegro, badnjak đuoc trang tri bang canh nguyet que, o liu, day thuong xuan, tren ngon co the gan huong thao va van sam, giua cay va phia goc la vong hoa thuong xuan, lua hoac len đo. Mot so vung mien đong Serbia va Kosovo co the quan chiec ao cua nam gioi quanh badnjak. Tai Rađevina, badnjak đuoc cat thanh ba phan, phan chinh quan trong nhat nam o phia goc goi la dozemak. Tai Resava, Levca, Temnic, Jadar o Serbia cung nhu Romania hay Ozren cua Cong hoa Srpska, badnjak đuoc chia lam ba khuc tuong ung voi nam gioi, phu nu va tre em.


= Mang vao nha va đot =
Toi đen, chu nha hoac mot nguoi nam truong thanh khac mang badnjak vao nha; viec nay goi la badnjacar. Neu co nhieu badnjak, khuc cay day nhat đuoc coi la cay chinh va vao nha đau tien. Buoc chan phai qua nguong cua, nguoi mang cay se thay mat badnjak noi: "Xin chao va chuc Giang Sinh vui ve". Ca nha lien tra loi: "Chua ban cho anh tot lanh va may man" hoac "Chuc may man ca tram nam" hay "Chua ban cho anh tot lanh, hanh phuc va may man" cung nhung loi chuc tuong tu. Ba noi tro lay sang say bot len badnjak. O Montenegro, badnjak vao nha giua hai phu nu cam nen thap sang o hai ben, hoac nen đinh o hai ben thanh cua. Voi toc nguoi Kuci, ba noi tro mang o banh mi ra đe đon va cham vao "rau cam" badnjak.

Vao trong nha, nguoi mang badnjak đen lo suoi, đat len đong lua, dich len tren mot chut đe cau mong ca nha se phat trien trong nam toi. Neu co nhung cay con lai thi cac nguoi nam khac trong nha se mang vao đat song song hoac vuong goc voi badnjak chinh. Voi nhung noi co ca badnjak va badnjacica thi se đat hai cay vuong goc, co khi boi mat ong len cay, đan ong se hon badnjak con phu nu hon badnjacica. O Bukovica, hai khuc day đuoc đat canh nhau, con khuc mong hon đat len phia tren (ba ngoi). O Hercegovina the ky 19, nhung nha lon se cho ba bon đoi bo keo badnjak vao, sau khi đat len lua, bo se ra khoi nha qua cua sau.
Ngay truoc hoac sau khi badnjak vao nha, rom se đuoc rai khap san nha. Khi trai rom, nguoi ta cung noi nhung loi chuc giong nhu khi ray bot len badnjak. Nguoi trai rom vua lam vua bat chuoc tieng ga mai goi con "Cuc cuc cuc", con lu tre bat chuoc tieng ga con: "Chiep chiep chiep". Tai Cecava mien bac Cong hoa Srpska, lu tre nam lan xuong rom, nham mat va dung mieng can lay rom đung day. Đua nao ngam soi rom dai nhat đuoc coi la co phuc trong nam moi. Tuc le o Risan thi nguoi vua trai rom vua phai keu to len rang "Noi nao co rom la co vinh quang". Nguoi ta nem vai nam hat oc cho vao đong rom. Rom đuoc đe nhu vay cho đen ngay thu ba cua ky le Giang Sinh thi se đuoc don va mang ra ngoai. Bo rom đuoc đe vao noi kho rao đe đot vao Ngay Le Thanh George nham bao ve đong ruong mua mang.
Phan đau gan goc cua badnjak co y nghia đac biet. O Montenegro, no đuoc coi la đau badnjak va khi đot phai quay ve huong đong. O mien trung Serbia thi phan đau nay phai nam lo ra ngoai đong lua đe tranh bi lua ben truc tiep vao. Gia đinh goi nhung nguoi chan gia suc trong nha đen hon len phan đau badnjak đe mong cho đan cuu sinh soi trong nam moi. O Gruza, phan đau badnjak đuoc boi mat ong, va lu tre se liem len đo. O phia đau badnjak, gia đinh co the bay banh mi, đuong, ro ngu coc, mat ong, banh ngot, ruou, muoi, man kho, ngu coc va tao. Tat ca nguoi trong nha se đen hon len vet chat o đau badnjak.
Chu nha lay hu ruou ruoi vao badnjak; mot so noi con ray ca hat lua mi len nua. Roi chu nha cau nguyen: "Lay Chua, xin ban cho nha nay suc khoe va niem vui, cho chung con luong thuc va vuon nho, cho lu tre chung con khoe manh, cho gia tang san nghiep chung con noi đong ruong, kho chua va chuong gia suc!" hoac "Chuc suc khoe badnjak, toi dang len nguoi lua mi va ruou vang, nguoi hay ban cho toi phuoc lanh va binh an!" cung nhung cau tuong tu. Sau đo, ong chuc mung Giang Sinh cho ca nha minh, uong ruou roi chia cho moi nguoi cung uong theo thu tu tuoi tac, nam roi đen nu. O Kuci, nguoi ta đo ruou len "rau cam" badnjak roi cho mot be gai ngoi len mot lat, nham giup đan gia suc sinh soi. Sau đo, ca nha quay quan dung bua toi Giang Sinh, theo truyen thong co đau, ca, ngu coc, mat ong, cung voi ruou vang đo va banh khong men, banh khong đuoc cat bang dao ma phai dung tay be.
Co mot so luat le can chu y khi đot badnjak. Dam len hoac nhay qua badnjak, hay thoi vao ngon lua đeu bi coi la toi loi. Khong nen dich chuyen badnjak khi đang chay đe tranh bi gay, khuc badnjak roi ra chi nen do lua chay ma thoi. Khong ai đuoc ngu quen truoc khi badnjak chay het đe tranh nguoi trong nha bi bat đac ky tu trong nam toi.
Theo phong tuc đia phuong, thoi khac badnjak chay rui đuoc đanh dau rat long trong. Nguoi chu gia đinh hon badnjak, rot ruou va banh mi nuong len badnjak. Moi nguoi thuong đi ra san va ban chi thien đe an mung. Chu nha co the thuong qua cho nguoi đau tien nhin thay badnjak chay rui. Co han mot đong tu rieng la preveseliti đe dung chi ve badnjak chay rui thay vi đong tu thong thuong pregoreti. Sau khi đa preveseliti, mot so noi thi đe lua tat nhung nhung noi khac thi đan ong trong nha phai tuc truc ben lo suoi đe duy tri ngon lua.
Khi badnjak tat lua, phan đau đuoc lay ra va dung tuy theo muc đich cua phong tuc đia phuong. Mot so noi đat o gan to ong hoac tren canh man hay tao non. O cac noi khac, nam gioi se got thanh gia tu đo, roi gan duoi hien nha hay cac vi tri khac trong nha, ngoai đong, vuon nho, to ong,... muc đich cau mong cho ca nam hanh phuc va thinh vuong. Mot so nem dau thap tu nay len mai nha. O Kosovo, mot khuc cua badnjak đuoc giu lai đe đot tiep vao đem giao thua hoac le Hien Linh. Cung co the no đuoc giu lai toi Giang Sinh tiep theo đe đot truoc khi co cay badnjak moi, coi nhu la bieu tuong cua su lien tuc.
Lua tu badnjak se đuoc giu cho het ngay Giang Sinh, du la chay tiep tu đem hay đuoc nhom lai vao sang som. Nguoi khach đau tien vieng tham gia đinh hom ay rat quan trong (giong nhu tuc xong đat nam moi o mot so noi). Nguoi nay thuong la mot nam thanh nien đuoc chon va moi truoc đo, goi la polaznik. Đe khong moi ma đen truoc ca polaznik, nguoi ta tranh tu y đen nha nhau vao dip Giang Sinh. Sang som, polaznik đen nha đo, buoc vao bang chan phai va cat tieng chao: "Đang Christ đa ha sinh va chuc mung Giang Sinh", ca nha đap lai: "Qua that Ngai đa giang sinh". Mot so noi thi chuan bi truoc cho cau mot cay gay truoc cua nha. Cau mang no vao lo suoi, đap vao badnjak đang chay đe ban ra cac tia lua va đoc tho:

Tu ngu co the khac nhau nhung ve co ban đeu mang y nghia goi len hanh phuc va thinh vuong. Sau đo, cau trai bo gay xuong, dich cay go chay mot chut ham y la nam moi co su tien bo, roi nem mot đong xu vao lua. Sau đo, cau tham gia mot so nghi le khac khong lien quan đen badnjak. Cau đuoc tang mot o banh ngot hinh tron va mon qua do gia đinh chon truoc. Ngoai ra, phong tuc dung vat nuoi lam polzanik thay cho cau trai tre van ton tai o mot so noi cho đen nua đau the ky 20. Tai Rađevina, chu nha se mang mot con cuu vao, đat no đung giua lo suoi va chinh minh, lay canh cay cat ra tu badnjak đap len no, cau xin hanh phuc, thinh vuong va noi: "Chung ta đa vuot qua mot đam lua va chang so gi đam khac." Hai vo chong chu nha hon nhau phia tren con cuu va noi: "Cau cho con cuu hon nhung chien con giong nhu chung ta đa hon nhau."
O mot so noi trong Vinh Kotor, nguoi ta khong chi chuan bi badnjak vao đem Giang Sinh, ma ca trong đem giao thua, le Hien Linh va le Thanh Sava. O Kuci, nam moi đuoc goi la Giang Sinh cua phu nu, nen moi nha chuan bi so badnjacica bang voi so phu nu trong nha.
O Jadra, tro than badnjak con dung đe boi toan, tien đoan so luong cac loai ngu coc va gia suc, dua tren loai than con hong lau nhat hay so luong tro con lai. Mot so noi tin rang se thu đuoc nhieu mat ong neu badnjak tu no ban ra cac tia lua. Nguoi ta đat tro than len cac canh cay an trai, hoac đat canh badnjak vao cay an trai con non. Tro đuoc nem len cay trong ngoai vuon, tron nau voi cam cho gia suc gia cam an. Tham chi con giu tro lai đe pha nuoc uong tri đau đau. Con rat nhieu tuc le lien quan đen badnjak đuoc ghi chep lai.

Truyen thong badnjak co xua co nhieu phien ban moi thich nghi voi cuoc song hien đai. Nha ngay nay thuong khong con lo suoi lua đe đot badnjak, nen co the tuong trung bang vai canh soi đat canh lo nuong, mot so nguoi cung co the đot lua trong lo. Mot so nguoi chat badnjak thanh nhung manh nho cho vua vao lo. Tuy nhien, pho bien nhat la dung mot canh soi trang tri nha cua vao ngay Giang Sinh. No đuoc giu trong nha cho đen Giang Sinh tiep theo thi đuoc thay the bang mot canh cay moi. Nhung canh badnjak nho nay co the mua đuoc trong cac cho tai thanh pho hoac lay tu nha tho. Thong thuong, canh soi se đuoc bo quanh bang vong giac moc va mot it rom.
Viec giu cay badnjak co the coi la đieu co ban nhat ma mot gia đinh Serbia the hien ton kinh truyen thong dan toc minh. Trong su thi Gorski vijenac cua Njegos, Vojvoda Batric keu goi vua quan Hoi giao Montenegro quay ve voi dan toc Serb va Co Đoc giao: "[...] Hay đap bo thap va nha tho Hoi giao đi, roi lam hai chuyen vinh du la chuan bi cay badnjak Giang Sinh va ve trung Phuc Sinh, ta đa kieng an cho tat ca cac nguoi đo". Njegos mo ta khong khi le hoi quanh viec đot badnjak qua loi mot trong nhung nhan vat chinh la vien phu Stefan:

Phong tuc badjnak tai nha cung đuoc nha khoa hoc Nga Pavel Rovinsky ghi chep lai khi khao cuu ve dan toc hoc Montenegro.


Le hoi cong cong Phong tuc badnjak luc đau chi dien ra trong gia đinh đa dan chuyen thanh nghi le chung cua lang xom. Duoi thoi Vuong quoc Serbia, nghi le nay lan đau đuoc to chuc trong doanh trai, giup binh linh đong quan vao dip Giang Sinh đuoc huong khong khi le hoi mot cach đon so. Sang thoi Vuong quoc Nam Tu, tuc badnjak đuoc chuan hoa thanh nghi thuc quan đoi va tiep tuc thuc hien. Trong ngay Giang Sinh, mot si quan đuoc chon ra chi huy cac đon vi đon tru thanh mot đam ruoc long trong tren lung ngua voi am nhac đi kem. Dan thuong va nhung nguoi thuoc to chuc dan su cung đuoc tham gia đam ruoc toi khu rung gan nhat đe lay badnjak. Ho chat mot luong cay đa tinh tu truoc, danh cho hoang cung, cho gia đinh cac quan tuong, cho chi huy cao tuoi nhat trong đon, va cho tung chi huy đoan quan rieng. Khi badnjak ve đen doanh trai se co dien van chao đon.
So luong dan su tham gia le ruoc Giang Sinh quan su tang dan theo nam, nen dan tro thanh mot le hoi quoc gia. Vao thap nien 1930, tuc đat badnjak đa tro thanh mot nghi thuc cung đinh. Đai dien quan đoi se tien hanh nghi thuc trong mot can phong hoang gia co lo suoi, nha Karađorđevic giu vai tro chu nha. Cuoi thap nien 1930, o mot so vung cua Vuong quoc Nam Tu, chu yeu tai Vojvodina va Montenegro, badnjak đuoc đat giua quang truong hoac nga tu đuong chu khong nam trong doanh trai nua. Mot linh muc se chu tri truoc mat quan đoi va dan thuong. Tap tuc nay tuong trung cho khoi đai đoan ket nha nuoc, nha tho va dan chung, nhung viec nay cham dut khi Chien tranh the gioi thu hai bung no.
Trong thoi ky xa hoi chu nghia Nam Tu, cac nghi le ton giao bi đan ap. Vao giua thap nien 1980, nghi thuc ton giao theo phong cach moi đuoc tai lap trong noi bo gia đinh, roi dan sau đo moi xuat hien noi cong cong. Đau thap nien 1990, Giao hoi Chinh thong giao Serbia va cac cong đong đia phuong đa to chuc le Giang Sinh cong khai, thuong gom ba phan co ban: chuan bi, nghi le va phan hoi vui. Cong tac chuan bi bao gom đi chat badnjak, đua đen cong nha tho, trang hoang va cac viec khac đe vao le. Nghi le bao gom phan tho phuong buoi toi, đat badnjak len đong lua truoc cong nha tho, ban phuc hoac thanh hien badnjak, co chuong trinh hat le va ngam vinh. Mot so noi khong đot o cong nha tho ma tai nhung noi phu hop trong lang hay thi tran. Phan hoi vui mung se tap hop tat ca moi nguoi cung quay quan ben đong lua. Le hoi se co nhung khac biet tuy theo truyen thong cac vung khac nhau.

Hoat đong chinh cua phan chuan bi la đi lay badnjak. Viec nay co the do mot nguoi thuc hien, nhung thuong thi to chuc thanh mot đam ruoc co ca ngua, xe đi cung. Badnjak đuoc chon thuong la cay soi hoac cu cao, con la kho. Co the ho chat mot cay, nhung đoi khi cung la ba cay tuong trung cho Chua Ba Ngoi. Mot so nghi thuc dan gian co the đuoc thuc hien khi chat cay. Mot luong lon canh badnjak nho thuong đuoc chuan bi truoc va phat cho tin huu tap trung tai cong hay trong nha tho. Mot so noi co nghi le ruoc badnjak ve tren xe hang. Toi nha tho cung vay, co the chi can đat truoc cong khong can bat ky nghi thuc nao nhung phong tuc o mot so vung Cong hoa Srpska va Vinh Kotor thi viec nay cung thanh su kien nao nhiet.
Phan le la hoat đong chinh. Đau tien la le tho phuong buoi toi, thoi gian va sap xep tiet muc trong le khac nhau tuy tung noi. Co nhung noi vao cuoi le, banh keo đuoc nem len rom rai tren nen nha tho, con lu tre nhay vao luom nhat. Viec đat badnjak len đong lua truoc cong nha tho thuong đuoc thuc hien sau khi đoc kinh, do linh muc hoac nhung giao dan đang kinh đam nhiem. Truoc đo, badnjak co the đuoc ruoc quanh nha tho. Neu co nhieu badnjak thi chung đuoc xep thanh hinh thap gia. Roi đen luot tat ca moi nguoi đat nhung canh badnjak nho cua minh. Linh muc se thuc hien nghi thuc thanh hoa hoac ban phuc cho badnjak, ray hat lua mi len, đot badnjak trong khi hat thanh ca chuc mung Giang Sinh, roi rot ruou vang hoac mat ong len, va co bai cau nguyen danh rieng cho dip nay. Mot so noi, nghi thuc thanh hoa thuc hien bang cach ray nuoc phep, truoc hoac sau khi đat badnjak vao đe đot, nen tuy vao thu tu ma tien hanh o trong hay noi cong nha tho.
Phan nghi le ket thuc bang mot bai giang ngan cua linh muc cung mot vai tiet muc keo theo, thuong la ca đoan hoac nghe si hat thanh ca ve Giang Sinh va badnjak. O Montenegro, vi cam tau len đe hat 10 đieu khuc dan gian. Tiep theo la phan hoi: moi nguoi quay quan ben đong lua, uong ruou hoac tra nong, mot so noi con co đo an kieng vi mua chay Giang Sinh con tiep dien đen ngay Giang Sinh hom sau. Khi đa xong, moi nguoi mang cac canh badnjak nho ve nha va giu cho đen Giang Sinh nam toi.
Trong hoan canh Nam Tu xa hoi chu nghia đan ap phan lon cac hoat đong ton giao cong cong keo dai đen tan đau thap nien 1990, nhung nguoi Serb di cu va con chau ho tai Hoa Ky van giu đuoc cac nghi le nay. Badnjak đuoc thuc hien tai cac nha tho Chinh thong giao Serbia o Hoa Ky tu luc ay cho đen ngay nay.


Y nghia dien giai Theo giao hoi, nguon goc badnjak đuoc giai thich bang nhung su kien lien quan đen su Giang Sinh cua Chua Giesu. Can cu vao Lu-ca 2:1–20, Đuc Me Đong Trinh sinh hai nhi Giesu tai Bethlehem, quan khan va đat vao trong mang co. Theo truyen thong, mang co nam trong mot hang đa gan Bethlehem. Mot thien than xuat hien vao bao cho nhung muc đong rang Đang Cuu The đa ra đoi. Đen Bethlehem, cac muc đong thay hai nhi nam trong mang co nhu loi thien than bao tin. Dan gian cho rang cac muc đong đa chat cay mang vao hang đe đot lua suoi am cho ba Maria va con tre moi sinh. Nhu vay, badnjak dung đe ky niem lai su kien nay.
Mot trong nhung loi cau phuc badnjak do cac linh muc đoc, badnjak đuoc coi la bieu tuong thap tu gia cua Chua Giesu va cung nhac nho ve su kien Giang Sinh. Trong đo, cac muc đong khi đen tho lay Chua đa lay cui đot đe suoi, đong thoi loan bao cho nhan loai ve kho hinh Ngai chiu tren thap tu.
Cac su gia ton giao, ngon ngu hoc va dan toc hoc cho rang phong tuc badnjak bat nguon tu ton giao Slav co. Su gia ton giao Serbia Veselin Cajkanovic viet rang trong tin nguong tien Co Đoc cua nguoi Serb, co nhung cai cay la noi tru ngu cua than linh hoac tham chi chinh no cung la mot vi than. Đieu nay the hien qua badnjak, khi nguoi ta chao va cau xin voi badnjak, dang te le len cho badnjak, mot đoi tuong co than vi chu khong chi la cai cay đon thuan.
Badnjak co the hien than cho linh hon cay coi, nguoi ta dang le đe mong đong ruong tot tuoi, gia đinh đuoc suc khoe va hanh phuc. Đot badnjak tuong trung cho anh sang mat troi va nham cung cap nang luong song am ap cua mat troi cho nam moi. Đot badnjak la su ket hop cua tuc tho cay coi voi tuc tho lua. Cajkanovic coi badnjak tien Co Đoc la mot than linh chet qua lua thieu roi song lai, giong nhu Attis, Osiris, Adonis va Sandan. Cajkanovic cung đe xuat rang hinh thanh gia o phan cuoi goc badnjak co nguon goc tu hinh tuong tien Co Đoc tuong đuong nhu lari trong than thoai La Ma, hinh thap tu gia đa nhan cach hoa than tuong chu khong phai xuat phat tu Co Đoc giao. Badnjak thuong lam tu cay soi, đay cung la loai cay thieng trong ton giao Slav co, gan lien voi vi than toi cao Perun.
Tin nguong ve linh hon to tien bao ve cho gia đinh, cu ngu noi bep lua hay lo suoi co o nhieu dan toc, trong đo co ca nguoi Slav. Tuc tho lua đuoc ghi nhan trong ton giao Slav co đuoc chuyen thanh y niem ton tho vi tri lo suoi trong nha, roi cung ket hop voi tin nguong tho to tien. Tuc te le cho lua con roi rot lai qua hinh anh cau trai tre nem đong xu vao đong lua sau khi đap vao badnjak. Lua lo suoi nay khong đuoc truyen cho bat cu ai trong dip Giang Sinh. Theo Cajkanovic, tuc kieng ky nay la tin nguong dan gian cho rang linh hon to tien đang đi lai trong nha. Bua toi Giang Sinh thuc chat la đe moi to tien cung du voi con chau. Cac linh hon to tien tu tap trong nha nhieu hon thuong ngay, đac biet tren đam rom trai tren san hay tren lo suoi. Neu ai lay lua tu lo suoi đi, cac linh hon đang o đo co the bi cuon đi va gia đinh se mat đi su bao ho cua nhung linh hon đo.
Nguoi Slav đuc ket lai nhung nguyen nhan đe khong cho lua nhu "đe hanh phuc khong bi lay ra khoi nha", "vi mua mang tot hon", "vi đan ong". Y nghia "vi đan ong" đuoc Cajkanovic giai thich voi bang chung trong ton giao Serb co, ong đuoc coi la loai con trung thanh khiet va linh thieng, linh hon to tien co the ngu trong chung.
Nha ngu van Nga Vladimir Toporov con cho rang viec chat badnjak la su tai hien lai tran chien than thoai khi ma Bozic Tre giet cha minh la Badnjak Gia. Cac ca khuc mung Giang Sinh cua nguoi Serb co nhac đen hai nhan vat nay. Theo Toporov, Badnjak Gia la su nhan cach hoa cua ngay cuoi nam the hien suc manh hon mang đat đinh điem, con Bozic Tre nhan cach hoa ngay đau nam, dung len trat tu vu tru moi. Rat co the ca hai đeu bat nguon tu hai tuyen nhan vat trong than thoai giet rong tien An Au: rong va ki si giet rong. Neu gia thuyet nay co co so, thi Badnjak Gia se co the đong nhat voi con rong Ahi Budnja trong Kinh Ve-đa bi than Indra giet chet; hay nhu rong Python bi than Apollo giet trong than thoai Hy Lap. Tat ca nhung tu badnjak, budnja, python đeu co nguon goc An-Au *bhudh-, nghia la nen tang, đo sau, đay.
Nha ngu van Nga Boris Uspensky lai so sanh hai badnjak gia tre nay voi hai cha con Nikola trong truyen thong Đong Slav. Thanh Nikola thanh Myra đuoc giao hoi le kinh vao ngay 6 thang 12, con ngay mung 5 thi đuoc coi la ngay danh rieng cho "cha" cua Thanh Nikola. Van hoa dan gian Đong Sav mieu ta Thanh Nikola la nguoi bao tro cho thuong dan, nong nghiep, gia suc; gan lien voi su giau co, mau mo phi nhieu va sinh soi. Uspensky chung to rang vi thanh nay thua huong cac đac tinh cua than rong Volos von đuoc nguoi Đong Slav ton tho truoc khi tiep nhan Co Đoc giao. Đoi thu cua Volos la than set Perun đuoc phan anh qua nhan vat cha Thanh Nikola.
Nhieu truyen thuyet ke ve cuoc đoi đau giua hai cha con Nikola. Moi lien he Badnjak Gia-Bozic Tre voi Cha-Con Nikola co the xem xet qua thuc te o nhieu vung Đong Slav, cac phong tuc Giang Sinh (Bozic) đuoc chuyen hoa tu tuc tho Nikola. Tuy nhien van co mau thuan khi đoi chieu hai cap hinh mau nay, đo la o mot hinh mau, nguoi cha xuat phat tu rong than thoai, nguoi con la đoi thu, con o hinh mau kia vi tri đo lai bi trao đoi nguoc lai. Theo Uspensky, su đao nguoc nay the hien o phong tuc mot so noi, ngay "cha" Nikola lai sau Ngay Le Thanh Nikola, chu khong phai truoc nhu thong thuong. Trong y nghia nay, "rong" (Nikola) xuat hien truoc "ke giet rong" (cha cua Nikola) giong nhu Badnjak Gia-Bozic Tre.
Nha dan toc hoc va nhan chung hoc Serbia Petar Vlahovic cho rang danh tu badnjak va dang tinh tu badnji bat nguon tu đong tu bdeti co nghia la thuc, theo phong tuc moi nguoi phai (thay phien) thuc trong đem Giang Sinh. Nha ngon ngu hoc va triet hoc Vuk Stefanovic Karadzic cung đe xuat cach giai thich tuong tu.


Dau vet phong tuc cua nguoi Serb Hoi giao Nha su hoc Ivan Jastrebov viet rang nhung nguoi Hoi giao song o Opole (gan Prizren) van giu cac phong tuc cua dan Serb, du nhom Kukli-beg tim moi cach xoa bo het nhung phong tuc đo. Khoang 30 nam truoc khi ong viet ve nguoi Opole, ho van chuan bi badnjak chu đao. Phong tuc nay chi con la đat cheo badnjak khi đot chu khong thanh hinh thap tu nua. Sau khi cai sang Hoi giao, nguoi Opole chi đot badnjak ma khong co cac nghi thuc kem theo. Nguoi Hoi giao Albania van goi badnjak va badnjacica la palibozic, tu nay bat nguon tieng Nga co nghia tu bozhok (chua nho) va paliti (đot). Nguoi Opole va Gora cuoi cung mat phong tuc nay vi vao mua đong khong con nguoi nam nao biet cach thuc hien giong nhu thuo truoc, thoi điem ay ho thuong đen Rumelia, Epirus, Bulgaria va Serbia đe kiem song. Nhung nguoi Gora gia ca thi van nho co phong tuc nay do to tien truyen lai.


Phong tuc tuong tu o chau Au Nhieu vung khac nhau tai chau Au cung co truyen thong đot cui tren lo suoi vao dip Giang Sinh. Thi si Robert Herrick o Anh the ky 17 viet "that sweet luck may come while the log is a-teending" (may man ngot ngao đen khi đot khuc cay) khi đot khuc cay Yule. Cac đia phuong o Phap goi khuc cay Giang Sinh la chalendal, calignaou, trefoir va trefouet. Nguoi Provence lai chat cay an trai, ca nha cung mang cay vao đong thoi hat khuc ca cau xin gia đinh đuoc phuc, phu nu sinh con, cung de con, chien con đay đan, luong thuc va ruou nho du dat. Truoc khi đot cui, nguoi con ut se ruoi ruou len tren. Nhieu vung o Y cung co tuc nay. O Toscana, Giang Sinh đuoc goi la Festa di Ceppo nghia đen la "le hoi khuc cay". O Val di Chiana, lu tre bi bit mat va lay gay đap vao khuc cay đang chay. Đuc va Bac Au cung co phong tuc ve cay Giang Sinh. Đem Giang Sinh o Thuringen, ca nha se đat Christklotz (khuc cay Đang Christ) vao lo truoc khi đi ngu, nhu vay no co the chay suot đem.
Nguoi Croat cung co phong tuc giong badnjak la nhung cay soi Tho hay phi dai đen hai met voi nhieu chum hoa đuoi soc, dung đe trang tri ngay Giang Sinh đat o cua, duoi hien hoac tren mai. Hoac ba khuc cay soi đot trong lo suoi đem Giang Sinh. O mot so noi lai co bien the la khuc go khac hinh thap tu gia roi đot trong bep vao đem Giang Sinh. O Bulgaria thi goi la badnik (бъдник), nguoi nam tre nhat trong nha vao rung chat cay soi, du hoac le. Cay đuoc mang vao nha đuc mot lo o đau đe đo ruou, dau va nhu huong vao roi dung vai lanh trang quan bit lo đo lai, roi đot tren lo suoi.
Vao đem Giang Sinh, nguoi Hy Lap đot mot khuc go lon va cho chay am i tren lo suoi cho đen tan Le Hien Linh. Viec nay nham bao ve chong lai quy su Kallikantzaros (tieng Hy Lap: Καλλικαντζαροι), nguoi ta tin rang chung ra khoi hang o vao ban đem giua 12 ngay tu Giang Sinh đen Le Hien Linh đe tan cong va ham hai con nguoi. Lua va khoi tu khuc go co tac dung ngan lu Kallikantzaros vao nha qua đuong ong khoi.
Tuc đot khuc cay trong đem Giang Sinh cung co o Albania goi la buzm. Khi buzm đuoc đua vao san, mot nguoi nha se đen truoc cua, ho ten chu nha, va bao rang buzm se đen va mang theo nhieu đieu ky dieu. Chu nha se noi "Chao mung!" roi dien ra nghi thuc ruoc buzm vao, ca nha bay to long kinh trong truoc buzm. Sau đo, ho đat khuc cay len lo suoi cung voi mot phan đo an thuc uong co san, roi thieu chung tat ca trong lo.


Xem them Cay Giang Sinh


Ghi chu Tham khao Thu muc Ardalic, Vladimir (1902), "Bukovica: narodni zivot i obicaji" [Bukovica: đoi song va phong tuc dan gian], Zbornik za narodni zivot i obicaje Juznih Slovena [Tuyen tap van hoa phong tuc dan gian Nam Slav] (bang tieng Serbia) (an ban thu 7), Zagreb: Jugoslavenska akademija nauka i umjetnosti
Dragic, Marko (2008), "Drvo badnjak u krscanskoj tradicijskoj kulturi" [Badnjak trong van hoa Co Đoc truyen thong], Crkva u svijetu (bang tieng Croatia), quyen 43, Split: Katolicki bogoslovni fakultet Sveucilista u Splitu
Dragovic, Đorđija (1997), "Narodni obicaji u Zagaracu" [Phong tuc dan gian tai Zagarac], Glasnik Etnografskog instituta SANU (bang tieng Serbia), quyen 46, Beograd: Srpska akademija nauka i umetnosti, tr. 214—216
Cajkanovic, Veselin (1973), Mit i religija u Srba: izabrane studije [Than thoai va ton giao nguoi Serb: nghien cuu tuyen lua] (bang tieng Serbia), Beograd: Srpska knjizevna zadruga
—— (1994), "Banjak", Recnik srpskih narodnih verovanja o biljkama [Tu đien tin nguong dan gian Serbia ve cay coi] (bang tieng Serbia), Beograd: Srpska knjizevna zadruga
Đurđev, Aleksandar (1988), "Godisnji obicaji" [Tuc le hang nam], Rađevina: Obicaji, verovanja i narodno stvaralastvo [Rađevina: phong tuc, tin nguong va nghe thuat dan gian] (bang tieng Serbia), Krupanj: Aleksandar Đurđev, tr. 79—90, luu tru ban goc ngay 13 thang 8 nam 2021, truy cap ngay 23 thang 10 nam 2021
Elsie, Robert (2001), "Yule log" [Khuc cay Yule], A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture [Tu đien ton giao, than thoai va van hoa dan gian Albania] (bang tieng Anh), London: C. Hurst, ISBN 9781850655701
Janicijevic, Jovan (1995), "Sloveni", U znaku Moloha: antropoloski ogled o zrtvovanju [Dau hieu than Moloch: tieu luan nhan chung hoc ve hien te] (bang tieng Serbia), Beograd: Idea
Jastrebov, Ivan (2018), Stara Srbija i Albanija [Serbia va Albania co] (bang tieng Serbia), Beograd: Sluzbeni glasnik
Kulisic, Spiro (1970), "Badnjak", trong Kulisic, Spiro; Petrovic, Petar Z.; Pantelic, Nikola (bien tap), Srpski mitoloski recnik [Tu đien than thoai Serbia] (bang tieng Serbia), Beograd: Nolit
Miles, Clement A. (1912), "The Yule Log" [Khuc cay Yule], Christmas in ritual and tradition Christian and Pagan [Giang Sinh trong nghi le, truyen thong Co Đoc va ngoai giao] (bang tieng Anh), Forgotten Books, ISBN 9781605068145
Milicevic, Milan Đ. (1867), "Zivot Srba Seljaka" [Đoi song nong dan Serb], Glas Srbskog ucenog drustva (bang tieng Serbia), quyen 5, Beograd: Srpsko uceno drustvo
Peric, Branko (1996), "Bozicni obicaji" [Phong tuc Giang Sinh], Cecava: selo u Republici Srpskoj [Cecava: ngoi lang Cong hoa Srpska] (bang tieng Serbia), Novi Sad: Papirus, ISBN 978-86-82197-02-7
Petrovic Njegos, Petar II (1847), Gorski vijenac [Hao quang nui] (bang tieng Serbia), Bec
Rovinsky, Павел Аполонович Ровински (1998), Етнографија Црне Горе [Dan toc hoc Montenegro] (bang tieng Nga), quyen II, ЦИД - Подгорица
Stefanovic Karadzic, Vuk (1818), "B", Srpski rjecnik [Tu đien tieng Serbia] (bang tieng Serbia), Bec
—— (1841), "Pjesme od kolede" [Ca khuc Giang Sinh], Srpske narodne pjesme: U kojoj su razlicite zenske pjesme [Dan ca Serbia: trong đo co nhung bai hat cua phu nu khac nhau] (bang tieng Serbia) (an ban thu 1), Bec: Prosveta
—— (2005), "Naravi i obicaji u Crnoj Gori" [Tu nhien va phong tuc Montenegro], Zivot i obicaji naroda srpskoga [Cuoc song va phong tuc nguoi Serb] (bang tieng Serbia), Beograd: Politika: Narodna knjiga
Tolstoj, N. I. (2001), "Badnjak", trong Tolstoj, Svetlana M.; Radenkovic, Ljubinko (bien tap), Slovenska mitologija: enciklopedijski recnik [Than thoai Slav: tu đien bach khoa toan thu] (bang tieng Serbia), Beograd: Zepter Book World
Uspensky, Борис Андреевич Успенский (1982), Филологические разыскания в области славянских древностей: Реликты язычества в восточнославянском культе Николая Мирликийского [Nghien cuu triet ly trong Slav co: Tan tich ngoai giao Đong Slav cua Nikola xu Mirlikisky] (bang tieng Nga), Москва: Московски државни универзитет
Vukmanovic, Jovan (1962), "Bozicni obicaji u Boki Kotorskoj" [Phong tuc Giang Sinh o Vinh Kotor], Zbornik za narodni zivot i obicaje Juznih Slovena [Tuyen tap van hoa phong tuc dan gian Nam Slav] (bang tieng Serbia) (an ban thu 40), Zagreb: Jugoslavenska akademija nauka i umjetnosti
Vukovic, Milan T. (1972), Narodni obicaji, verovanja i poslovice kod Srba [Phong tuc, tin nguong va tuc ngu dan gian cua nguoi Serb] (bang tieng Serbia), Beograd: Izdavac
Watkins, Calvert (1995), "Python and Ahi Budhnya, the Serpent of the Deep" [Python va Ahi Budhnya, mang xa vuc sau], How to Kill a Dragon: Aspects of Indo-European Poetics [Cach giet rong: khia canh su thi An-Au] (bang tieng Anh), London: Oxford University Press, ISBN 9780198024712


= Tai lieu bo sung =
Cajkanovic (1994) trich dan cac an pham dan toc hoc tieng Serbia sau đe viet ve badnjak: