Nam Kasai (tieng Phap: Sud-Kasai) la mot quoc gia ly khai khong đuoc cong nhan nam trong Cong hoa Congo (Cong hoa Dan chu Congo ngay nay), ton tai ban đoc lap tu nam 1960 đen nam 1962. Du ban đau chi đuoc đe xuat la mot tinh, Nam Kasai đa theo đuoi quyen tu tri chinh thuc trong hoan canh tuong tu nuoc lang gieng phia nam lon hon nhieu Katanga, giua thoi ky hon loan chinh tri phat sinh tu nen đoc lap cua Congo thuoc Bi voi ten goi Khung hoang Congo. Tuy nhien, khac voi Katanga, Nam Kasai khong tuyen bo đoc lap hoan toan khoi Cong hoa Congo mot cach ro rang, cung nhu bac bo chu quyen cua Congo.
Nha lanh đao va nguoi ung ho chinh cua Nam Kasai la Albert Kalonji. Ong đai dien cho mot phe cua phong trao dan toc chu nghia (Mouvement National Congolais-Kalonji hoac MNC-K) thoi ky tien phi thuc dan hoa, khai thac nhung cang thang sac toc giua dan toc cua ong, nguoi Baluba va nguoi Bena Lulua đe thiet lap mot quoc gia voi nguoi Luba chiem đa so. Đat nuoc nay nam trong que huong truyen thong cua ho o phia đong nam vung Kasai. Khi bao luc giao phai no ra tren khap đat nuoc, nha nuoc tuyen bo ly khai khoi chinh phu Congo vao ngay 9 thang 8 nam 1960, keu goi nhung nguoi Baluba song o phan con lai cua Congo tro ve "que huong" ho roi bo nhiem Kalonji lam Tong thong. Mac du chinh phu Nam Kasai tuyen bo thanh lap mot khu tu tri cua mot quoc gia lien bang rong khap Congo, nhung ho thuc hien mot muc đo tu tri khu vuc, tham chi con san xuat hien phap va tem buu chinh rieng. Nuoc nay đuoc ho tro boi cac the luc nuoc ngoai, đac biet la Bi, đong thoi do hoat đong xuat khau kim cuong tai tro. Nam Kasai đa giai quyet nhieu cuoc khung hoang, bao gom ca nhung cuoc khung hoang do luong lon nguoi ti nan Luba di cu gay ra, nhung ngay cang tro nen quan phiet va đan ap.
Ngay sau cuoc ly khai, quan đoi Nam Kasai va Congo nhanh chong đung đo sau khi chinh quyen trung uong Congo ra lenh tan cong khu vuc nay. Chien dich đuoc hoach đinh la buoc đau tien cua mot cuoc chien lon hon chong lai Katanga, đi kem voi cac vu tham sat nguoi Baluba tren dien rong va mot cuoc khung hoang nguoi ti nan, bi mot so nguoi đuong thoi coi nhu diet chung. Nha nuoc nhanh chong bi quan đoi Congo tan pha. Bao luc trong cuoc đan ap Kasai đa mang lai it nhieu tinh hop phap đe Joseph Kasa-Vubu phe truat Patrice Lumumba khoi ghe Thu tuong vao cuoi nam 1960; Lumumba sau đo bi bat giu va am sat. Do đo, Nam Kasai van co quan he tuong đoi tot voi chinh phu moi cua Congo tu nam 1961. Cac nha lanh đao cua vung bao gom ban than Kalonji đa giu chuc vu trong ca chinh phu Nam Kasai lan quoc hoi Congo. Nam Kasai tiep tuc trong trang thai gan nhu đoc lap trong khi quan đoi Congo va Lien Hop Quoc co the di chuyen qua lanh tho cung luc tranh xung đot voi hien binh Nam Kasai. Vao thang 4 nam 1961, Kalonji lay tuoc hieu hoang gia Mulopwe ("Vua cua nguoi Baluba") đe rang buoc nha nuoc chat che hon voi Đe quoc Luba thoi tien thuoc đia. Hanh đong nay đa gay chia re trong chinh quyen Nam Kasai khien Kalonji đa bi đa so đai dien quoc hoi nuoc nay o Leopoldville tu choi. Vao thang 12 nam 1961, Kalonji bi bat voi co phap luat o Leopoldville roi ngoi tu; Ferdinand Kazadi len nam quyen voi tu cach nguyen thu quoc gia. Quan đoi Lien Hop Quoc va Congo chiem đong Nam Kasai. Vao thang 9 nam 1962, ngay sau khi vuot nguc va tro ve Nam Kasai, Kalonji bi lat đo boi mot cuoc đao chinh quan su buoc ong phai song luu vong va cham dut cuoc ly khai.
Nha nuoc ly khai Nam Kasai thuong đuoc xem la ket thuc vao thang 12 nam 1961 khi Kalonji bi bat, hoac thang 10 nam 1962 voi cuoc đao chinh chong Kalonji cung su xuat hien mang tinh quyet đinh cua quan chinh phu.


Boi canh = Thoi ky thuoc đia =

Che đo thuc dan chau Au o Congo bat đau cuoi the ky 19. To ra that vong vi đat nuoc thieu quyen luc va uy tin quoc te, vua Leopold II cua Bi đa co gang thuyet phuc chinh phu ung ho viec mo rong thuoc đia xung quanh luu vuc Congo luc bay gio phan lon chua đuoc khai pha. Su mau thuan cua chinh phu Bi ve y tuong nay khien Leopold cuoi cung thiet lap mot thuoc đia cho rieng minh. Nho mot so quoc gia phuong Tay coi Leopold nhu trung gian huu ich giua nhung cuong quoc thuc dan đoi đich, quoc te đa cong nhan thuoc đia rieng Nha nuoc Tu do Congo cua ong vao nam 1885. Cuong quoc khu vuc lon nhat o vung Kasai Đe quoc Luba bi sap nhap vao quoc gia moi nam 1889. Vao đau the ky 20, su bao luc cua cac quan chuc Nha nuoc Tu do chong lai nguoi Congo ban đia cung chinh sach khai thac kinh te tan nhan đa dan đen ap luc ngoai giao du doi đoi voi Bi, thuc đay nuoc nay nam quyen kiem soat Congo mot cach chinh thuc. He qua la Bi bien Congo thanh thuoc đia vao nam 1908.
Su cai tri cua Bi o Congo dua tren "bo ba thuoc đia" (trinite colonise) gom cac loi ich cua nha nuoc, nha truyen giao va cong ty tu nhan. Đac quyen ve loi ich thuong mai cua Bi đua mot luong lon von vao Congo, trong khi cac khu vuc rieng le xuat hien su phan cong lao đong. Trong nhieu truong hop, loi ich cua chinh phu va doanh nghiep tu nhan tro nen gan bo chat che va nha nuoc đa giup cac cong ty pha vo cac cuoc đinh cong, cung nhu loai bo cac rao can khac do nguoi dan ban đia ap đat. Đat nuoc đuoc chia thanh cac đon vi hanh chinh to chuc theo thu bac va đieu hanh thong nhat theo mot "chinh sach ban đia" (politique indigene) đa đinh san – trai nguoc voi nguoi Anh va nguoi Phap thuong ung ho he thong cai tri gian tiep theo đo nhung lanh đao truyen thong nam cac vi tri quyen luc duoi su giam sat cua chinh quyen thuoc đia.


= Dan toc =
Truoc khi bat đau thoi ky thuoc đia, khu vuc Nam Kasai hinh thanh nen mot phan cua Đe quoc Luba, mot lien bang gom cac vuong quoc đia phuong voi van hoa đong nhat. Trong the ky 17 va 18, nguoi Baluba phan bo rong tren phan lon thao nguyen Kasai-Katanga doc theo luu vuc song Kasai va cuoi cung phat trien thanh mot so nhom dan toc, đang chu y la nguoi Luba-Kasai va nguoi Luba-Katanga. Mac du chua bao gio hop nhat thanh mot quoc gia tap trung duy nhat, nhung cac dan toc van giu tinh cam gan bo voi nhau dua tren cac huyen thoai ve nguon goc chung va cac tap quan van hoa. Cac nhom khac nhu Songye va Kanyok cung co lich su lau đoi o vung Kasai.
Mot trong nhung di san chinh cua che đo thuoc đia Kasai la su phan chia lai dan cu mot cach tuy tien thanh cac nhom sac toc moi. Bat chap ngon ngu chung (Tshiluba) va van hoa cua hai dan toc, cac nha quan ly thuoc đia tin rang cu dan o khu vuc song Lulua khac biet ve mat chung toc voi nguoi Baluba va goi ho la Bena Lulua. Ho con tin rang nguoi Baluba thong minh, cham chi va coi mo voi nhung y tuong moi hon nguoi Bena Lulua, nhung nguoi bi cho la phan đong va ngu ngoc hon. Do đo, tu nhung nam 1930, nha nuoc bat đau đoi xu khac biet voi hai nhom dan toc, ap dung cac chinh sach khac nhau cho moi nhom đong thoi nang nguoi Baluba len đia vi cao hon cac sac dan khac.
Trong nhung nam 1950, khi nguoi Bi bat đau lo so rang su troi day cua tang lop Luba hung manh se tao nen moi đe doa voi che đo thuoc đia, chinh quyen bat đau ho tro cac to chuc nguoi Lulua. Đieu nay cang gop phan vao su phan cuc dan toc ngay cang tang giua hai nhom. Nam 1952, mot to chuc co ten Lulua Freres (Anh em Lulua) đuoc thanh lap đe van đong cho su tien bo kinh te xa hoi cua nhom Lulua va tro thanh đai dien khong chinh thuc cua nguoi Bena Lulua. Nam 1959, su thu đich Luba-Lulua len đen đinh điem khi chinh quyen thuc dan đe xuat di doi nong dan Luba khoi mien đat Lulua đe đen vung lanh tho Luba kem mau mo hon. Đieu nay dan đen su thu đich gia tang va cac cuoc đung đo du doi no ra. Vao thang 8 nam 1959, nguoi Luba bieu tinh chong lai ke hoach nay song bi quan đoi va canh sat thuoc đia đan ap du doi.


= Phong trao dan toc chu nghia va chinh tri Congo =


 Chu nghia dan toc Congo  Mot phong trao dan toc chu nghia va chong thuc dan Lien Phi đa phat trien o Congo thuoc Bi trong thap nien 1950, chu yeu tai tang lop evolue (giai cap tu san thanh thi da đen). Phong trao gom mot so đang phai va nhom chinh tri bi phan chia rong rai ve chung toc, đia ly đong thoi đoi lap voi nhau. To chuc lon nhat, Mouvement National Congolais (MNC), la mot mat tran thong nhat mong muon gianh đoc lap "trong thoi điem thich hop". Mat tran đuoc thanh lap theo mot đieu le, trong đo nhung nguoi ky bao gom Patrice Lumumba, Cyrille Adoula va Joseph Ileo. Lumumba tro thanh nhan vat lanh đao va đen cuoi nam 1959, đang tuyen bo co toi 58.000 thanh vien. Tuy nhien, nhieu nguoi cho rang MNC qua on hoa. Mot so đang khac noi len mang chu nghia cap tien, ung ho hinh thuc lien bang hoa hoac tap trung hoa va lien ket voi cac nhom sac toc nhat đinh. Đoi thu chinh cua MNC la Alliance des Bakongo (ABAKO) do Joseph Kasa-Vubu lanh đao, mot đang cap tien hon do nguoi Kongo o mien bac ung ho, va Confederation des Associations Tribales du Katanga (CONAKAT) cua Moise Tshombe, mot đang theo chu nghia lien bang manh me o tinh mien nam Katanga.


 Phan chia va phan cuc Kalonji-Lumumba  Tuy la đang lon nhat trong so cac chinh đang dan toc chu nghia o chau Phi, nhung MNC co nhieu phe phai khac nhau nen đua ra lap truong khac nhau ve mot so van đe. Đang ngay cang bi phan cuc giua cac evolues on hoa va thanh vien quan chung cap tien hon. Mot phe cap tien va theo chu nghia lien bang do Ileo va Albert Kalonji đung đau đa tach ra vao thang 7 nam 1959, nhung khong the khien cac thanh vien MNC khac roi đang hang loat. Phe bat đong chinh kien co ten MNC-Kalonji (MNC-K), trong khi nhom đa so tro thanh MNC-Lumumba (MNC-L). Su chia re đa phan tach co so ung ho cua đang thanh nhung nguoi trung thanh voi Lumumba, chu yeu o vung mien đong bac Stanleyville va nhung nguoi ung ho MNC-K, pho bien o mien nam. Nhom nay bao gom nguoi Baluba, dan toc cua Kalonji. MNC-K sau đo đa thanh lap mot cartel voi ABAKO va Parti Solidaire Africain (PSA) đe keu goi mot lien bang Congo thong nhat.
Cuoc bau cu nam 1960 đa bien thanh mot "cuoc trung cau dan y chong Baluba" o Kasai khi phai MNC-K cua nguoi Luba chiem đa so nhung khong kiem soat noi chinh quyen tinh. Thay vao đo, Lumumba đa thang chuc cho mot ung cu vien nguoi Lulua, Barthelemy Mukenge, lam chu tich tinh trong khi Kalonji bi tu choi chuc vu bo truong quan trong trong chinh phu quoc gia cua Lumumba. Kalonji tu choi loi đe nghi lam Bo truong Nong nghiep cua Lumumba. Mukenge co gang thanh lap mot chinh phu đoan ket, tham chi con đe nghi thanh vien MNC-K Joseph Ngalula mot vi tri trong noi cac cua minh. Ngalula cu tuyet va vao ngay 14 thang 6, MNC-K quyet đinh thanh lap mot chinh phu thay the duoi su lanh đao cua ong. Kalonji khong cong nhan chinh phu nay co bat ky tham quyen nao.
Nhung nguoi theo phe Kalonji cam thay bi chinh quyen trung uong tu choi va gat ra ngoai le nen bat đau ung ho cac đang thay the. Trong so đo, phai nay ung ho đang CONAKAT cua Tshombe o xu Katanga lan can vi lap truong lien bang manh me cua đang nay, phan đoi quan niem cua Lumumba ve mot chinh quyen đon nhat co tru so tai thu đo Leopoldville. Phe Kalonji ung ho CONAKAT chong lai đoi thu đia phuong chinh cua ho, Association Generale des Baluba du Katanga (BALUBAKAT) do Jason Sendwe lanh đao, du đang nay đai dien cho nguoi Baluba cua tinh Katanga, song ung ho che đo tap trung. Phe phai Kalonji tin rang ho đang hanh đong thay mat cho toan bo Luba-Kasai, tao ra su thu đich giua dan Luba-Kasai va nguoi Luba-Katanga nhung cung khong gianh su ung ho hoan toan cua CONAKAT, phan lon trong so ho co thanh kien ​​​​ve chung toc đoi voi nguoi Baluba va chi ung ho "nhung nguoi Katanga chinh thong".


Ly khai = Khung bo nguoi Baluba =
Cong hoa Congo gianh đoc lap vao ngay 30 thang 6 nam 1960, do tong thong Kasa-Vubu va thu tuong Lumumba lanh đao. Nghi vien Leopoldville đa trieu tap mot tuan truoc khi xem xet noi cac cua Lumumba va bo phieu tin nhiem. Trong phien hop, Kalonji voi tu cach đai bieu dan cu đa chi trich noi cac đuoc đe xuat, bay to su bat binh khi đang cua ong khong đuoc hoi y kien ​​​​khi thanh lap chinh phu va tuyen bo rang ong tu hao khong bi đua vao nhom "chong Baluba" va "chong Batshoke" coi khinh uoc vong cua nguoi dan Kasai. Ong cung tuyen bo y đinh khuyen khich nguoi Baluba va Batshoke khong tham gia vao chinh phu, ngoai ra con thuc hien cac buoc rieng đe thanh lap mot quoc gia co chu quyen voi thu đo la Bakwanga.
Ngay 26 thang 6, cac quan chuc MNC-K kien ​​nghi voi Quoc hoi Leopoldville phan chia tinh Kasai mot cach hoa binh theo ranh gioi do Kalonji đe xuat. Kien nghi yeu cau sua đoi hien phap moi cua Congo (Loi fondamentale), đa đuoc mot co quan lap phap phan chia giua cac phe phai Lumumba va Kasa-Vubu tiep nhan song khong the đat thoa thuan nao.
Sau khi gianh đoc lap cang thang sac toc bung len tren khap đat nuoc, phan lon nham vao nguoi Baluba, va mot so cuoc đung đo bao luc đa xay ra. Vao ngay 3 thang 7, chinh quyen trung uong đa ra lenh bat giu đoi thu cua chinh phu MNC-K Kasai, gay ra tinh trang bat on o Luluabourg. Mac du tu choi cac đe xuat truoc đo ve viec đua nguoi Luba tro lai tinh vao thang 1 nam 1960, nhung nguoi theo phe Kalonji chinh thuc keu goi nguoi Baluba tren khap Congo tro ve "que huong" Kasai vao ngay 16 thang 7. Ban đau, phai Kalonji du tinh chia đoi tinh Kasai nham thanh lap mot chinh quyen MNC-K gan nhu tu tri va do nguoi Luba thong tri. Tinh đe xuat đuoc goi la Nha nuoc Lien bang Nam Kasai (Etat federatif du Sud-Kasai). Tuy nhien, Kalonji nhanh chong nhan ra rang ong co the loi dung su hon loan o phan con lai cua Congo đe đon phuong ly khai va tuyen bo vung nay đoc lap hoan toan. Quyet đinh nay đen gan hon khi Nha nuoc Katanga (Etat du Katanga) do Tshombe lanh đao chinh thuc ly khai khoi Congo ngay 11 thang 7 nam 1960. Kalonji đen tham Katanga vao đau thang 8 nam 1960, ngay sau khi nuoc nay ly khai. Tai đay, ngay 8 thang 8 ong tuyen bo Kasai "phai đuoc tach roi bang moi gia."


= Ly khai =
Vao ngay 9 thang 8 nam 1960, Kalonji khi đo van o Katanga tuyen bo khu vuc phia đong nam Kasai la Nha nuoc Khai thac Nam Kasai (Etat minier du Sud-Kasai) moi hoac Nha nuoc tu tri Nam Kasai (Etat autonome du Sud-Kasai).
Tuy nhien khac voi Katanga, su ly khai cua Nam Kasai khong co y nghia ro rang rang nuoc nay ly khai khoi Cong hoa Congo. Thay vao đo, đieu nay giong cac chinh quyen đia phuong tu tuyen bo o tinh Equateur. Danh xung "Nha nuoc tu tri" đuoc lua chon đe cung co lai niem tin rang viec ly khai khong phan đoi chu quyen Congo, ma la thanh lap mot khu vuc tai Congo do lien bang quan ly. Hanh đong nay đa nhan mot so su ung ho tu cac nha bao, tri thuc va chinh khach o Leopoldville. Tham chi, mot to bao goi đay la "mot mo hinh ma nhieu quoc gia moi hien đang moc len nhu nam o Congo co the tan dung, đe thanh lap mot lien bang moi". Tren thuc te, Nam Kasai co muc đo đoc lap cao hon đang ke so voi mot tinh thong thuong va ket qua la đa tach khoi Congo, bang cach đon phuong đat lanh tho duoi su uy tri lien bang. Nha nuoc cung khong chuyen bat ky khoan thue nao cho chinh quyen trung uong va nguoi dan đia phuong — so sanh voi quoc gia ly khai phia nam — con goi đay la "Tieu Katanga". Cac đai bieu cua MNC-K ban đau cung tu choi ngoi trong ghe Quoc hoi Congo o Leopoldville.


= Quan ly =

Khi đa on đinh quyen luc, Kalonji tu coi minh la "ong lon" va nguoi bao tro cho nguon goc quyen luc nha nuoc. Cac thu linh bo lac nguoi Luba va cac nhom dan toc khac co moi quan he than thiet, giong nhu "khach hang" voi chinh Kalonji va nhan đuoc su đoi xu uu đai đe đoi lay cac dich vu do chinh quyen cung cap. Đac biet, Kalonji phu thuoc vao cac thu linh bo lac đe huy đong luc luong ban quan su ho tro quan đoi Nam Kasai. Viec quan ly Nam Kasai rat phuc tap vi ban chat de bien đoi cua nen chinh tri Luba. Cang thang gia tang giua Kalonji va Ngalula, nhung nguoi co y tuong khac nhau ve cach đieu hanh nha nuoc; Kalonji muon chinh phu dua tren truyen thong va cac thu linh theo phong tuc, trong khi Ngalula ua chuong he thong dan chu va lam viec voi tang lop tri thuc. Nam Kasai co nam chinh phu khac nhau trong vai thang đau tien ton tai.

Cac van đe noi bo truoc mat ma Nam Kasai phai đoi mat la so luong lon nguoi ti nan Luba chua đinh cu va bat đong noi bo tu cac nhom thieu so khong phai Luba. Nha nuoc co the chuyen tien tu xuat khau kim cuong va ho tro nuoc ngoai đe tai tro cho cac dich vu cong cong, cho phep nguoi ti nan Luba đuoc on đinh viec lam. Cac dich vu xa hoi "đuoc van hanh tuong đoi tot". Doanh thu nha nuoc đuoc uoc tinh len toi tong cong 30.000.000 đo la hang nam. Nam Kasai đua ra ba ban hien phap, ban đau tien đuoc ban hanh vao thang 11 nam 1960 va ban cuoi cung vao ngay 12 thang 7 nam 1961. Hien phap thang 7 đa thay đoi quoc gia thanh Nha nuoc Lien bang Nam Kasai (Etat federe du Sud-Kasai), tuyen bo chinh ban than nuoc nay "co chu quyen va dan chu" đong thoi la mot phan cua "Cong hoa Lien bang Congo" gia đinh. Hien phap cung quy đinh co quan lap phap luong vien, ha vien bao gom tat ca cac đai bieu, thuong nghi si quoc gia va dan bieu cap tinh đuoc bau tai cac khu vuc bau cu trong lanh tho Nam Kasai, va thuong vien gom cac thu linh truyen thong. Mot he thong tu phap đa đuoc to chuc, voi cac tham phan hoa giai, toa an so tham va toa phuc tham. Quoc gia co co va quoc huy, xuat ban cong bao chinh phu rieng, Moniteur de l'Etat Autonome du Sud-Kasai, tham chi con san xuat tem buu chinh va bien đang ky xe rieng. Khong giong nhu Katanga, Nam Kasai khong duy tri co quan đai dien ngoai giao nao o nuoc ngoai. Đong franc Congo đuoc giu lai lam tien te cua nha nuoc.
Quan đoi hay hien binh Nam Kasai đa phat trien tu chi 250 thanh vien khi moi thanh lap len gan 3.000 vao nam 1961. Luc luong nay đuoc lanh đao boi "Tuong" Floribert Dinanga 22 tuoi voi su ho tro cua chin si quan chau Au. Nam 1961, quan đoi đa tien hanh mot chien dich nham mo rong quy mo lanh tho cua nha nuoc, gay ton hai cho cac nhom sac toc lan can. Mac du nhan đuoc mot so ho tro tu Bi, luc luong hien binh đuoc trang bi kem va lien tuc thieu nguon cung cap va đan duoc.
Khi quyen luc chinh phu o Nam Kasai đuoc cung co, che đo dan tro nen quan phiet va đoc đoan. Cac nhom dan toc khong phai Luba ngay cang bi gat ra ria xa hoi. Cac đoi thu chinh tri bi sat hai hoac luu đay, bao gom ca Ngalula vao thang 7 nam 1961. Nhung sac toc ngoai Luba trong khu vuc, đac biet la nguoi Kanyok, đa tien hanh noi day lien tuc chong lai chinh phu Nam Kasai, song chi o muc đo han che.


= Ho tro tu quoc te =

Kalonji đa no luc het suc đe quoc gia Nam Kasai đuoc quoc te cong nhan va ung ho. Cuong quoc thuoc đia cu Bi khong tin tuong chinh quyen trung uong Congo nen ung ho ca hai chinh phu Nam Kasai va Katanga. Giong nhu Katanga, Nam Kasai co cac mo khoang san quan trong bao gom kim cuong. Cac cong ty Bi co mot khoan tien lon gan lien voi cac mo trong khu vuc. Cong ty Forminiere cua Bi la nha tai tro chinh cua nha nuoc va đa đuoc Nam Kasai nhuong đe đoi lay quyen ho tro tai chinh. Sau khi ly khai, kim cuong cua Nam Kasai đuoc đinh tuyen lai qua Congo-Brazzaville đe xuat khau ra thi truong quoc te. Thu nhap tuong đoi lon tu cac cong ty khai thac nghia la Nam Kasai co the ho tro cac dich vu cong cong quan trong va đoi pho voi so luong lon nguoi ti nan Luba di tan trong nuoc. Trong boi canh Chien tranh Lanh, Kalonji đuoc ho tro boi cac cuong quoc phuong Tay va phai on hoa trong chinh phu Congo; ho coi ong vua la mot nguoi on hoa than phuong Tay vua la nguoi chong cong. Mac du ca Katanga lan Nam Kasai đeu đuoc ung ho boi Nam Phi, Phap va Lien bang Trung Phi, nhung khong quoc gia nao tung đuoc cong nhan ngoai giao mot cach chinh thuc. Mot phai đoan Nam Kasai đen Nam Phi vao thang 9 nam 1960 voi mot la thu do Ngalula ky, yeu cau Thu tuong Hendrik Verwoerd vien tro quan su. Chinh phu Nam Phi tu choi cung cap thiet bi quan su nhung thong bao voi phai đoan rang ho co the mua vu khi hang nang đuoc cung cap tren thi truong Nam Phi.
Sau cuoc đao chinh lat đo Lumumba khoi quyen luc, Kalonji đa co gang vun đap moi quan he tot đep voi chinh phu Congo. Đac biet, Tuong Joseph-Desire Mobutu đa co the su dung Nam Kasai đe hanh quyet cac đoi thu chinh tri cua minh va nhung nguoi bat đong chinh kien theo Lumumba, bao gom ca Jean-Pierre Finant. Hoat đong nhu vay đa khien nha nuoc ly khai mang biet danh "san sau cua ten đo te quoc gia".


= Kalonji voi tu cach Mulopwe =
Do tam quan trong cua dan toc Luba đoi voi Nam Kasai, Kalonji đa tan dung su ung ho tu chinh quyen bo lac Luba truyen thong đe tu phong lam Mulopwe. Danh hieu Mulopwe (thuong đuoc dich la "Vua" hoac "Hoang đe") mang tinh bieu tuong cao vi đuoc su dung boi nhung nguoi cai tri Đe quoc Luba thoi tien thuoc đia va bi bai bo tu nhung nam 1880. Bang viec tu xung la Mulopwe, cung voi ten phu Ditunga ("que huong"), Kalonji rang buoc chat che ban than va nha nuoc Nam Kasai voi Đe quoc Luba nham tang tinh hop phap cua quoc gia trong mat nguoi Baluba. Đe tranh bi xem la khong đung đan, danh hieu nay đa đuoc trao cho cha cua Kalonji vao ngay 12 thang 4 nam 1961, nhung ong ngay lap tuc thoai vi đe nhuong ngoi cho con trai minh. Voi viec Kalonji mang danh hieu Mulopwe vao ngay 16 thang 7, quoc hieu đoi thanh Vuong quoc Lien bang Nam Kasai (Royaume federe du Sud-Kasai).
Viec Kalonji đam nhan vi tri Mulopwe đa bi nhieu nguoi Luba o Nam Kasai chi trich nang ne. Đong thai nay cung bi phuong tien truyen thong phuong Tay che gieu. Kalonji van đuoc mot so phe phai nguong mo, nhung đa mat đi su ung ho cua cac nha cach mang Nam Kasai, khi ho coi viec nang cao đia vi ong mang chu nghia co hoi trang tron. Ngay sau khi tu phong danh hieu, Kalonji đa bi 10 trong so 13 đai dien Nam Kasai tai Quoc hoi Leopoldville len an va cong khai roi bo, bat đau su tan ra cua nha nuoc ly khai.


Sup đo va khoi phuc = Chien dich thang 8–9 nam 1960 =
Khi Nam Kasai ly khai, quan đoi chinh phu (ANC) đang chien đau chong lai quan Katanga o vung Kasai. Nam Kasai nam giu cac giao lo đuong sat quan trong ma quan đoi Congo can đe luu thong trong chien dich Katanga, do đo quoc gia nay nhanh chong tro thanh mot muc tieu quan trong. Nam Kasai cung co nguon tai nguyen khoang san lon ma chinh quyen trung uong rat muon tra lai cho Congo. Chinh phu cung hieu sai quan điem cua Nam Kasai, tin rang khu vuc nay đa tuyen bo đoc lap hoan toan khoi Congo va bac bo chu quyen cua nuoc nay, giong nhu Katanga đa lam.Ban đau Lumumba hy vong rang Lien Hop Quoc (LHQ) se giup chinh quyen trung uong đan ap ca hai cuoc ly khai cua nguoi Katanga va Nam Kasai, khi to chuc nay đa cu luc luong gin giu hoa binh đa quoc gia đen Congo vao thang 7 nam 1960. Tuy nhien, Lien Hop Quoc to ra mien cuong, coi viec ly khai la van đe chinh tri noi bo va nhiem vu cua chinh ho la duy tri luat phap va trat tu co ban. Bi ca Lien Hop Quoc lan Hoa Ky tu choi, Lumumba tim kiem su ho tro quan su tu quoc gia cong san Lien Xo. Trong vong vai ngay sau cuoc ly khai voi su ho tro hau can cua Lien Xo, 2.000 quan ANC đa phat đong mot cuoc tan cong lon vao Nam Kasai va som đat thanh cong. Vao ngay 27 thang 8, nhung nguoi linh ANC tien đen Bakwanga.
Trong qua trinh tan cong, ANC đa tham gia vao cuoc bao luc sac toc giua nguoi Baluba va nguoi Bena Lulua. Khi quan chinh phu đen Bakwanga, ho tha nhung tu nhan Lulua khoi nha tu va bat đau trung dung cac phuong tien dan su. Khi Bo truong Bo Cong chinh Nam Kasai David Odia phan đoi, binh linh đa đanh ong va lam ong bi thuong nang. Nhieu nguoi Baluba ban đau chay tron trong kinh hoang, nhung sau đo bat đau chong cu bang sung san tu che. Đieu nay khien ANC gay ra mot so vu giet choc thuong dan Luba quy mo lon. Vao thang 9, Tong thu ky Lien Hop Quoc Dag Hammarskjold, nguoi gan đay đa trien khai mot luc luong gin giu hoa binh lon toi Congo, goi cac vu tham sat la "mot cuoc diet chung moi bat đau". Nguoi Baluba cung bi nguoi Katanga tan cong tu phia nam. Cac cuoc tham sat thuong co su hop tac cua ANC va quan Katanga, trong đo khoang 3.000 nguoi Baluba đa bi giet. Tinh trang bao luc tu cuoc tien cong đa khien hang nghin thuong dan Luba di cu, roi bo nha cua đe thoat khoi cuoc giao tranh; chi rieng hon 35.000 nguoi đa đen cac trai ti nan o Elisabethville (thu đo Katanga). Co toi 100.000 nguoi tim noi an nau o Bakwanga. Cac benh, đang chu y la benh kwashiorkor cung nhu sot ret, đau mua va thieu mau, đa lan rong va đat đen "ty le dich benh" trong so nhung nguoi ti nan Luba tu thang 10 đen thang 12 nam 1960. To chuc Y te The gioi đa gui mot trieu lieu vac xin đau mua đen Nam Kasai đe giai quyet van đe. Dich benh xay ra truoc nan đoi lan rong vao thang 12, uoc tinh giet chet chung 200 nguoi moi ngay. Lien Hop Quoc keu goi cac quoc gia thanh vien cuu tro, va đen cuoi thang 1, chinh phu va vien tro tu nhan đa giam ty le tu vong xuong 75%. Su ho tro bo sung duoi hinh thuc khong van thuc pham khan cap, bo sung nhan vien y te cung hat giong tu To chuc Luong thuc va Nong nghiep đam bao rang nan đoi gan nhu đuoc giai quyet hoan toan vao thang 3 nam 1961. Cac nhan vien cuu tro cua Lien Hop Quoc rut lui sau su kien Port Francqui thang 4 nam 1961 do van đe an ninh lo ngai, mac du vien tro luong thuc tiep tuc đuoc đua đen bien gioi.
Cac cao buoc diet chung va su tan bao cua ANC đuoc dung lam co so cho viec Kasa-Vubu cach chuc Lumumba voi su hau thuan cua Mobutu vao thang 9 nam 1960. Sau chien dich, nha nuoc Nam Kasai đa co the cung cap vien tro đang ke cho nhung nguoi ti nan, khi nhieu nguoi trong so ho đa đuoc tai đinh cu va co cong an viec lam. Tuy nhien, cuoc xam luoc khien nen kinh te đia phuong bi gian đoan đang ke; đen thang 12, so luong vien kim cuong do Forminiere cat va so nguoi cong ty tuyen dung đeu giam xuong con vai nghin.


= Chung song va no luc hoa giai =

Bat chap viec bi chiem đong, nha nuoc Nam Kasai khong bi giai the ma cung ton tai voi phan con lai cua Congo. Cac đai bieu Congo, cung nhu quan đoi ANC va Lien Hop Quoc noi chung co the di chuyen quanh lanh tho ma khong xung đot voi chinh quyen Nam Kasai trong khi chien dich le te cua ho chong lai luc luong Katanga van tiep tuc. Mot lenh ngung ban do Lien Hop Quoc bao tro vao thang 9 nam 1960 đa tam dung xung đot Luba-Lulua, nhung đen thang 11, luc luong Kalonji pha vo thoa thuan ngung ban. Trong phan lon thoi gian, hien binh Nam Kasai chien đau voi dan quan Kanyok va Lulua tren khap khu vuc trong khi bao loan sac toc đia phuong van tiep dien. Vao thang 1 nam 1961 Kasa-Vubu bay đen Bakwanga đe gap Kalonji. Chuyen tham bat đau trong su gay gat khi Kasa-Vubu tu choi cong nhan đoi bao ve danh du Nam Kasai co mat tai san bay va đi tren chiec limousine treo co Nam Kasai đuoc ho đua toi. Kalonji cuoi cung đa go bo la co va hai nguoi hoa giai.
Vao giua nam 1961, cac hoi nghi đuoc to chuc tai Coquilhatville (Mbandaka ngay nay) va sau đo tai Antananarivo, Madagascar nham co gang lam trung gian hoa giai giua cac phe ly khai va chinh quyen trung uong truoc mot chinh phu noi day o Đong Congo do Antoine Gizenga lanh đao. Voi viec Lumumba đa chet, gioi chinh tri hy vong co the tao ra mot hien phap lien bang giup hoa giai ba ben. Tuy nhien, cac thoa thuan lai gia tang su thieu chac chan. Viec lat đo Thu tuong Nam Kasai Ngalula vao thang 7 đa đay nhanh su sup đo noi bo. Ong thanh lap đang chinh tri cua rieng minh, Lien minh Dan chu, đe chong lai nhung nguoi theo phe Kalonji. Cuoi thang đo, Quoc hoi tai trieu tap voi su tham du cua Kalonji va cac đai bieu Nam Kasai khac. Mot chinh quyen trung uong Congo moi đuoc thiet lap vao ngay 2 thang 8 trong đo Ngalula la Bo truong Bo Giao duc, va Kalonji quay tro lai Nam Kasai. Vao cuoi thang 10 nam 1961, ong cung mot so thu linh Lulua thanh lap mot lien minh mang tinh bieu tuong trong no luc cham dut xung đot bo toc Luba-Lulua.


= Vu bat giu Kalonji =

Vao ngay 2 thang 12 nam 1961, Kalonji bi nguoi cong san Christophe Gbenye – mot cap pho khac cua minh –  buoc toi đa ra lenh nhuc hinh mot tu nhan chinh tri o Nam Kasai. Quoc hoi bo phieu loai bo quyen mien tru nghi vien cua Kalonji; sau đo ong ta bi ANC bat giu o Leopoldville. Mot phai đoan khoang 400 truong lao bo lac Luba đuoc cu đen Leopoldville đe phan đoi cung bi bat trong thoi gian ngan. Mobutu va tuong Victor Lundula đen tham Bakwanga ngay sau đo. Ferdinand Kazadi len nam quyen voi tu cach nguoi đung đau nha nuoc Nam Kasai.
Ngay 9 thang 3 nam 1962, duoi su lanh đao cua Thu tuong Cyrille Adoula, Quoc hoi Leopoldville vua tai trieu tap đong y sua đoi Hien phap va trao cho Nam Kasai quy che tinh chinh thuc. Đen thang 4 nam 1962, cac luc luong Lien Hop Quoc đuoc lenh chiem đong Nam Kasai nham the hien lap truong hieu chien moi cua Tong thu ky U Thant chong lai viec ly khai sau khi Hammarskjold qua đoi. Tai Leopoldville, Kalonji bi ket an 5 nam tu. Tuy nhien vao ngay 7 thang 9, ong đao tau va quay tro lai Nam Kasai voi hy vong gianh lai vi tri chinh thuc trong cac cuoc bau cu đia phuong va đung đau chinh phu, lay lai quyen mien tru cua minh.


= Đao chinh thang 9–10 nam 1962 =
Khi su bat man voi hanh đong ly khai ngay cang tang, Ngalula va nhung nguoi di cu Nam Kasai khac o Leopoldville am muu lat đo che đo Bakwanga. Vao thang 9 nam 1962, chinh phu Leopoldville bo nhiem Albert Kankolongo, mot cuu bo truong trong chinh phu cua Kalonji lam Đac uy vien (commissaire extraordinaire) Nam Kasai, trao cho ong toan quyen quan su va dan su đe giai the chinh quyen đia phuong. Ngalula đa gap mat Kankolongo đe lanh đao mot cuoc binh bien va đao chinh chong lai Kalonji.
Trong đem 29 rang ngay 30 thang 9 nam 1962, cac chi huy quan su o Nam Kasai do Kankolongo lanh đao đa tien hanh mot cuoc đao chinh o Bakwanga chong lai che đo Kalonji. Đai phat thanh Bakwanga keu goi tat ca si quan cua luc luong hien binh Nam Kasai ho tro chinh quyen trung uong voi loi hua rang ho se hoa nhap vao ANC voi cap bac va muc luong hien tai cua ho. Kalonji va tuong Dinanga bi quan thuc tai gia, trong khi cac bo truong Nam Kasai khac bi giam trong mot ngoi nha. Kalonji va Dinanga tron thoat vai ngay sau đo; vi cuu tong thong bat mot xe tai đen Katanga. Kankolongo phan ung bang cach ngay lap tuc đua cac bo truong con lai đen Leopoldville. Vao ngay 5 thang 10 nam 1962, quan đoi chinh phu trung uong lai đen Bakwanga đe ho tro binh si noi loan va tran ap nhung nguoi cuoi cung trung thanh voi Kalonji, đanh dau su cham dut cua nha nuoc ly khai. Kalonji đen cu tru tai Kamina va co gang gap Tshombe, nhung bi Bo truong Bo Noi vu Katanga Godefroid Munongo tu choi. Sau đo, ong tron sang Paris truoc khi đinh cu tai Barcelona o Tay Ban Nha thoi Franco.


Hau qua = Tai Kasai =

Thang 10 nam 1962, Nam Kasai tai sap nhap vao Cong hoa Congo. Quoc gia Katanga tiep tuc chong lai chinh quyen trung uong cho đen khi sup đo vao thang 1 nam 1963 sau khi cac luc luong Lien Hop Quoc bat đau co thai đo hung hang hon duoi thoi Thant. Nam Kasai la mot trong 21 tinh chinh thuc đuoc thanh lap theo hien phap lien bang nam 1964 nhu mot phan cua ban thoa thuan giua chinh quyen trung uong va đia phuong. Khi che đo Mobutu tien hanh tai cau truc nha nuoc Congo tu nam 1965, ho giu nguyen mot vai tinh trong đo co Nam Kasai. Nha nuoc sau đo lai tai co cau tinh nay đe bao gom đia ban cac huyen Kabinda va Sankuru, roi đoi ten thanh Đong Kasai (Kasai-Oriental).
Phan lon binh linh Nam Kasai nhap ngu ANC sau khi nha nuoc bi giai the nhung gan 2.000 nguoi trung thanh quyet đinh an nau, hy vong Kalonji se tro lai. Quan noi day do tuong Mwanzambala lanh đao chien đau trong mot cuoc chien du kich chong lai chinh quyen tinh moi cho đen nam 1963 khi ho cung chap nhan gia nhap ANC. Ngay sau khi ket thuc ly khai, thanh pho Bakwanga đuoc đoi ten thanh Mbuji-Mayi theo ten con song trong vung nham the hien su hoa giai giua cac sac toc Luba. Bat chap đieu đo, bao luc giua cac phe phai Luba keo dai đen nam 1964 va mai đen nam 1965 moi đat giai phap chinh tri khi J. Mukamba đuoc bau Chu tich tinh Nam Kasai.


= Khung hoang Congo cham dut =
Nam 1965, Mobutu phat đong cuoc đao chinh thu hai chong lai chinh quyen trung uong va tu ban bo tinh trang khan cap. Sau khi cung co quyen luc chinh tri, Mobutu dan tang cuong quyen kiem soat Congo. Khong chi giam so tinh, ong con han che quyen tu chu cua ho dan đen mot nha nuoc tap trung cao đo. Mobutu ngay cang bo nhiem nhieu nguoi trong vay canh vao cac chuc vu quan trong. Nam 1967, đe chung minh tinh hop phap ca nhan ong thanh lap Phong trao Cach mang Binh dan (MPR), cho đen nam 1990 la đang chinh tri hop phap duy nhat trong nuoc theo hien phap do Mobutu tu sua đoi. Nam 1971, quoc gia đuoc đoi ten thanh Zaire va no luc loai bo moi anh huong thuoc đia. Ong cung quoc huu hoa tai san kinh te thuoc so huu nuoc ngoai con lai trong nuoc. Theo thoi gian, chu nghia than huu lan rong tai Zaire cung voi su tham nhung va quan ly kinh te yeu kem. Su bat man voi che đo o Kasai-Oriental đac biet manh me.
Cac van đe ve chu nghia lien bang, sac toc trong chinh tri va tap trung hoa nha nuoc đa khong đuoc giai quyet trong cuoc khung hoang. Đieu nay gop mot phan khien nguoi dan Congo bot tin tuong vao nha nuoc. Mobutu rat ung ho viec tap trung hoa nen đa sap nhap cac tinh va bai bo phan lon quyen lap phap cua ho vao nam 1965, ngay sau khi len nam quyen. Viec mat niem tin vao chinh quyen trung uong la mot trong nhung ly do khien Congo bi coi la nha nuoc that bai, gop phan kich đong bao luc giua cac phe ung ho chu nghia lien bang dan toc va đia phuong hoa.


Xem them Đieu 15 (Cong hoa Dan chu Congo) — cach goi pho bien ve hien phap cua Nam Kasai
Phi thuc dan hoa chau Phi
Kim cuong xung đot
Biafra


Ghi chu va tham khao = Ghi chu =


= Chu thich =


= Thu muc =


= Sach =


= Tap chi =


= Bao =


Đoc them Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Nam Kasai tai Wikimedia Commons
Congo-Zaire : l'empire du crime permanent : le massacre de Bakwanga Luu tru ngay 27 thang 5 nam 2022 tai Wayback Machine tai Le Phare
La Verite sur le Sud-Kasai tai Association Kasayienne d'Entre-aide Mutuelle