Hoang đe (chu Han: 皇帝, tieng Anh: Emperor, tieng Latinh: Imperator, tieng Đuc: Kaiser) la tuoc vi toi cao, mot vi vua (đoi voi nam), thuong la nguoi cai tri cua mot Đe quoc. Nu hoang la chi mot nguoi phu nu co quyen luc cai tri nhu Hoang đe. Hoang đe noi chung đuoc cong nhan co danh du va tuoc vi cao hon han Quoc vuong.
Hien nay, Thien hoang cua Nhat Ban la chuc vi Hoang đe duy nhat con ton tai tren the gioi, mac du ban than Thien hoang khong nam quyen hanh tuyet đoi nhu cac nha vua chuyen che ma chi la bieu tuong cua mot đat nuoc theo che đo quan chu lap hien.


Phan biet voi vua chua khac Ca Quoc vuong va Hoang đe la nguoi đung đau che đo quan chu. Trong boi canh cua chau Au, hoang đe va hoang hau đuoc coi la tuoc hieu quan chu cao nhat. Tuy nhien, nguoi đung đau trieu đai cua đe che đa khong đuoc su dung la tuoc hieu quan chu cua Anh cho đen su sap nhap cua An Đo vao Đe quoc Anh va tham chi sau đo chi su dung no trong mot boi canh han che. Hoang đe đa tung co thoi đuoc uu tien hon quoc vuong trong cac quan he ngoai giao quoc te.
Ben ngoai boi canh chau Au, hoang đe la ten goi cho nguoi nam giu danh hieu la nguoi đuoc danh nhung quyen uu tien giong nhu hoang đe chau Au ve ngoai giao. Co đi co lai, nhung nha cai tri nay co the cong nhan cac chuc danh tuong đuong trong ngon ngu me đe cua ho voi cac đong nghiep chau Au cua ho. Thong qua nhieu the ky cua hoi nghi quoc te, đieu nay đa tro thanh quy luat chi phoi đe xac đinh mot hoang đe trong thoi ky hien đai.
Mot so đe quoc, chang han nhu Đe quoc La Ma Than thanh va Đe quoc Nga, co nguon goc van phong cua ho tu cac co quan cua hoang đe La Ma (translatio imperii). Danh hieu nay la mot no luc co y thuc cua che đo quan chu đe lien ket voi cach to chuc va truyen thong cua nguoi La Ma nhu la mot phan cua he tu tuong nha nuoc. Tuong tu nhu vay, cac nuoc cong hoa co phap luat dua tren Vien nguyen lao La Ma.
Cac nha su hoc đa su dung tu do dung tu hoang đe va đe quoc ra khoi boi canh La Ma va chau Au cua minh đe mo ta bat ky nha nuoc lon nao va nguoi cai tri cua no trong qua khu va hien tai. Đe quoc tro thanh yeu to xac đinh ve lanh tho rong lon ma vua nam giu chu khong phai la danh hieu cua nguoi cai tri cua no vao giua the ky 18.


Truyen thong La Ma Danh hieu nay lan đau tien đuoc su dung nhu mot su kinh can đoi voi mot nha lanh đao quan su cua La Ma co đai.
Trong truyen thong La Ma, danh hieu nay co y nghia va tam quan trong lon cua hinh thuc đe quoc cua che đo quan chu phat trien; trong y đinh luon luon la nguoi đung đau cao nhat, nhung no cung co the giam xuong đen mot danh hieu khong can thiet cho gioi quy toc chua bao gio đuoc gan "Đe che" ho đuoc coi nhu la đuong kim. No cung la ten cua mot vi tri đuoc phan chia trong mot so nganh truyen thong phuong Tay, xem duoi đay.
Tam quan trong va y nghia cua buoi le đang quang va bieu chuong cua vua cung khac nhau trong truyen thong: vi du Hoang đe La Ma Than thanh chi co the đuoc len ngoi hoang đe boi Giao hoang, co nghia la le đang quang thuong dien ra o La Ma, thuong vai nam sau khi hoang đe len ngai vang (tuc la "vua") o trong nuoc cua ho. Cac Hoang đe La Tinh cua Constantinopolis đau tien đeu phai mat tai thu đo moi đuoc chinh phuc cua đe che boi vi đo la noi duy nhat ma ho co the đuoc phong đe tro thanh hoang đe.
Cac hoang đe La Ma ban đau tranh bat ky loai buoi le va bieu chuong khac voi nhung gi la binh thuong cho trong Cong hoa La Ma: su thay đoi duy nhat la mau sac chiec ao choang cua ho la mau tim. Sau nay bieu tuong moi cua quyen luc tran the va/hoac tam linh, giong nhu qua cau đa tro thanh mot phan thiet yeu cua cac phu kien đe quoc.


Đe quoc La Ma co đai đe quoc Đong La Ma = Thoi ky co đien =

Khi nen Cong hoa La Ma tro thanh che đo quan chu mot lan nua, trong nua thu hai cua the ky 1 truoc Cong nguyen, luc đau khong co ten cho danh hieu cua loai hinh vua moi; nguoi La Ma co đai cam ghet cai ten Rex ("Quoc vuong"), va sau khi Julius Caesar tro thanh quan Đoc tai (luc bay gio Đoc tai la mot chuc quan cua nen Cong hoa La Ma va ban than Caesar cung khong phai la nguoi đau tien giu no).
Augustus, nguoi co the đuoc coi la Hoang đe La Ma đau tien, tranh đat ten minh bat cu đieu gi ma co the goi nho đen "che đo quan chu" hay "che đo đoc tai". Thay vao đo, nhung vi hoang đe đau tien nay xay dung van phong cua ho nhu la mot bo suu tap phuc tap cua co quan, chuc danh, va danh du, đuoc hop nhat xung quanh mot nguoi duy nhat va nguoi than gan gui. Nhung vi hoang đe La Ma đau tien đa khong can mot ten cu the đoi voi che đo quan chu cua ho: ho co van phong, quyen han đay đu va tich luy nhu vay trong bat ky linh vuc quyen luc, ho đa "khong the hon", va ben canh đo no ro rang đa co quyen luc toi cao.
Khi hoang đe La Ma đau tien khong cai tri theo đuc hanh cua bat ky thuong nghi si đac biet nao cua van phong cong hoa, ten giao cho quan cua nguoi đung đau nha nuoc trong hinh thuc quan chu moi nay cua chinh phu đa tro nen khac nhau tuy thuoc vao truyen thong, khong ai trong so nay hop nhat vao truyen thong trong ngay đau cua Đe che La Ma:

Caesar (nhu vi du trong De Vita Caesarum cua Suetonius). Truyen thong nay tiep tuc trong nhieu ngon ngu: trong tieng Đuc no tro thanh "Kaiser"; trong mot so ngon ngu Slavic no đa tro thanh "Sa hoang"; o tieng Hungary no đa tro thanh "Csaszar" va nhieu bien the hon khac. Danh hieu nay bat nguon tu ten rieng cua Julius Caesar la "Caesar": ten rieng nay đa đuoc thong qua boi tat ca cac hoang đe La Ma, đoc quyen boi vua cam quyen sau khi trieu Julius-Claudius cham dut. Trong truyen thong nay, Julius Caesar đoi khi đuoc mo ta nhu la Caesar/ hoang đe đau tien (theo y kien cua Suetonius). Đay la mot trong nhung danh hieu đuoc dung lau dai nhat, Caesar va chuyen the cua no xuat hien trong cac nam ke tu thoi cua Caesar Augustus cho toi khi Sa hoang Symeon II cua Bulgaria bi truat ngoi vao nam 1946.
Augustus la danh hieu cao quy đau tien ban cho Hoang đe Augustus: theo sau ong thi tat ca cac hoang đe La Ma đuoc them cai ten nay vao ten cua ho. Mac du no co mot gia tri tuong trung, ​​mot cai gi đo nhu "cao" hay "tuyet voi", noi chung la khong đuoc su dung đe chi van phong cua chinh "Hoang đe ". Truong hop ngoai le bao gom danh hieu cua Augustan History, mot bo suu tap ban lich su cua tieu su cac vi hoang đe cua the ky thu 2 va thu 3. Augustus đa (theo di chuc cuoi cung cua ong) cap danh hieu cao quy phien ban cho nu nhu su kinh can (Augusta) voi vo cua minh. Ke tu khi chua co "danh hieu" Hoang hau (phoi ngau) nao, phu nu cua trieu đai tri vi đuoc cung cap cho danh hieu cao quy nay la muc tieu cao nhat co the đat đuoc. Tuy nhien rat it nguoi đuoc cap danh hieu nay va chac chan khong phai la mot quy luat tat ca cac ba vo cua hoang đe tri vi.
Imperator (vi du nhu trong Lich su tu nhien cua Pliny Gia). Trong Cong hoa La Ma Imperator co nghia la "chi huy (quan đoi)". Vao cuoi nen Cong hoa, nhu trong nhung nam đau cua che đo quan chu moi, Imperator la mot danh hieu cap cho cac tuong linh La Ma boi quan đoi cua ho va Vien Nguyen lao sau khi mot thang loi lon, tuong đuong voi nguyen soai mat tran (đung đau hoac chi huy toan bo quan đoi). Vi du, vao nam 15 thi Germanicus tu xung Imperator trong thoi cai tri cua nguoi cha nuoi la Tiberius. Chang bao lau sau đo "Imperator" đa tro thanh mot danh hieu danh rieng cho vua cam quyen. Đieu nay dan đen tu "Hoang đe" trong tieng Anh, "Empereur" trong tieng Phap va "Mbreti" trong tieng Albanian. Danh hieu Imperatrix danh cho nu trong tieng La Tinh chi phat trien sau khi "Imperator" đuoc đua vao đinh nghia cua "Hoang đe".
Αυτοκρατωρ (autokrator), βασιλευς (basileus): mac du nguoi Hy Lap su dung tu tuong đuong "Caesar" (Καισαρ, Kaisar) va "Augustus" (trong 2 hinh thuc: phien am nhu Αυγουστος, Augoustos hoac đuoc dich la Σεβαστος, Sebastos), nhung danh hieu nay chi đuoc su dung nhu mot phan cua ten Hoang đe hon la mot dau hieu cua van phong. Thay vi phat trien mot ten moi cho loai hinh moi cua che đo quan chu, ho su dung αυτοκρατωρ (autokrator, chi co mot phan chong cheo voi su hieu biet hien đai cua "vua chuyen quyen") hoac βασιλευς (basileus, cho đen khi tro thanh ten thong thuong cho "chu quyen"). Autokrator ve co ban đuoc su dung nhu la mot ban dich cua tu La Tinh Imperator trong phien am chu noi tieng Hy Lap la mot phan cua Đe quoc La Ma, nhung o đay chi co mot phan chong cheo len nhau giua y nghia cua khai niem goc Hy Lap va La Tinh. Đoi voi nguoi Hy Lap Autokrator khong phai la mot danh hieu quan su va gan gui hon voi khai niem đoc tai trong tieng La Tinh ("mot nguoi voi quyen luc khong gioi han") truoc khi no đen co nghia la Hoang đe. Basileus co ve khong đuoc su dung đoc quyen trong y nghia cua "hoang đe". (va đac biet, hoang đe La Ma/Byzantine) truoc the ky 7, mac du no chi la mot tieu chuan chinh thuc cua Hoang đe o phia Đong noi tieng Hy Lap.
Sau thoi ki hon loan Nam cua bon Hoang đe trong nam 69, trieu Flavius tri vi trong 3 thap ky. Trieu Nerva-Antoninus ke thua cai tri hau het the ky 2 đa on đinh Đe che. Thoi đai nay đuoc biet đen nhu la thoi đai cua Nam Hoang đe tot va đuoc theo sau boi trieu Severus ngan ngui.
Trong Khung hoang cua the ky thu 3, cac hoang đe doanh trai ke thua nhau chi trong khoang thoi gian ngan. Ba nguoi ke thua ngan ngui đa co gang đe co hoang đe cua rieng minh: Đe che Gallia, Đe che Britannia va Đe che Palmyrene mac du đe che sau cung su dung rex thuong xuyen hon. Giai đoan tiep theo, đuoc biet đen nhu la Dominate, bat đau boi che đo "bo tu" do Diocletianus thanh lap.
Trong hau het the ky 4, co nhieu hoang đe rieng biet cho phia Tay va phia Đong cua đe quoc. Mac du co cac moi quan he nhieu trieu đai giua cac hoang đe cua ca hai phan, ho cung thuong xuyen la đoi thu cua nhau. Hoang đe cuoi cung cai tri đe quoc La Ma thong nhat la Theodosius. Hon mot the ky sau cai chet cua ong nam 395, Hoang đe cuoi cung cua nua phuong Tay cua đe quoc đa bi truat ngoi.


= Thoi ky Đong La Ma =


 Truoc cuoc thap tu chinh thu 4  Nha su hoc thuong đat ten cho phan phia đong cua Đe quoc La Ma la đe quoc Byzantine dua tren thu đo Constantinopolis, co ten co la Byzantium (Istanbul ngay nay). Sau su sup đo cua thanh La Ma truoc cac toc Giecmanh trong nam 476, danh hieu "Hoang đe" van ton tai o Đong La Ma.
Cac hoang đe Byzantine hoan thanh viec chuyen đoi tu y tuong cua Hoang đe nhu la mot ten chinh thuc ban cong hoa voi Hoang đe nhu mot vi vua truyen thong khi Hoang đe Heraclius giu lai danh hieu cua Basileus, đa la mot tu đong nghia cho "Hoang đe" (nhung truoc đo chi đuoc chi đinh cho "vua" trong Hy Lap) trong nua đau cua the ky t7. Mot phat trien đac biet cho vi tri hoang đe cua Byzantine la cesaropapism, vi tri lanh đao cua nguoi Kito giao.
Trong su dung chung, danh hieu hoang gia Byzantine phat trien tu đon gian la "hoang đe" (basileus), "Hoang đe cua nguoi La Ma" (basileus ton Romaion) trong the ky 9 toi "hoang đe va vua chuyen quyen cua nguoi La Ma" (basileus kai autokrator ton Romaion) trong the ki 10 . Trong thuc te, chua tu nao trong so nay (va them epithets va cac chuc danh khac) hoan toan bi loai bo.
Đe quoc Byzantine cung co 3 nu hoang manh me co hieu qua tri vi nhu mot hoang đe, trong hinh thuc nhiep chinh la nu hoang Irene va hoang hau Zoe va Thedora.


 Hoang đe La-tinh  Nam 1204, cuoc Thap Tu Chinh thu tu đa đanh chiem Constantinopolis va som thanh lap mot đe quoc La Tinh cua Constantinopolis duoi mot trong nhung nha lanh đao Thap tu chinh. Tuy nhien nha nuoc La-tinh chi nam quyen kiem soat tren mot phan lanh tho rat nho cua Đe quoc Đong La Ma. Khi đe quoc nay bi nguoi Đong La Ma tieu diet vao nam 1261, mot so vung lanh tho o Hy Lap van cong nhan quyen han cua no trong mot thoi gian. Cuoi cung, danh hieu Hoang đe đa tro thanh du thua va tham chi khong lam thang them ti nao cho uy tin cua cac quy toc trong lanh đia cua ho: no khong con đuoc dung tu nam 1383. Đe quoc nay đa tao ra 3 nu hoang tri vi, 2 trong so đo cai tri ben ngoai thanh pho trong nhung tan tich cua đe che cua ho.


 Sau cuoc thap tu chinh thu 4  Tai Tieu A, sau khi đe quoc Đong La Ma bi quan Thap tu chinh tan pha va huy diet, nhung quy toc đia phuong đa thanh lap nen hai quoc gia ly khai chong lai đe quoc La Tinh la Đe quoc Nicaea va Đe quoc Trebizond. Tuong tu nhu vay, Despotate cua Epiros đuoc thanh lap tai khu vuc Balkan phia Tay cua đe quoc La Tinh (nhung nguoi cai tri sau nay lay danh hieu cua Hoang đe trong mot thoi gian ngan sau cuoc chinh phuc cua ho vao Thessalonica vao nam 1224).
Cuoi cung, hoang đe Nicaea đa thanh cong trong viec lay lai danh hieu hoang đe Đong La Ma. Ho buoc Epirus phai thuan phuc va chiem lai Constantinopolis nam 1261 nhung Trebizond van đoc lap. Đe quoc Byzantine phuc hoi cuoi cung lai roi vao tay Đe quoc Ottoman vao nam 1453. Đe quoc Trebizond co 3 nu hoang tri vi truoc khi ho cung bi tieu diet boi Đe quoc Ottoman trong nam 1461.


Đe che La Ma Than thanh Tu "La Ma" cua danh hieu Hoang đe la mot su phan anh cua imperii translatio (chuyen giao quyen cai tri) viec coi cac hoang đe La Ma Than thanh la nhung nguoi ke thua danh hieu Hoang đe cua Đe quoc Tay La Ma, mot danh hieu khong co nguoi nhan o phuong Tay sau cai chet cua Julius Nepos nam 480.
Tu thoi cua Otto Đai đe tro đi, nhieu cuu vuong quoc Vuong trieu Caroling cua Đong Francia tro thanh Đe quoc La Ma Than thanh. Nhieu vi vua (Đuc) khac nhu vua cua Bavaria, Saxony, Pho bau mot trong nhung đong nghiep cua ho lam "Kaiser cua nguoi Đuc" truoc khi đuoc đang quang boi Giao hoang. Hoang đe cung co the theo đuoi viec lua chon nguoi thua ke cua minh (thuong la con trai) nhu Vua, nguoi sau nay se noi nghiep sau khi ong chet. Vi Vua nho nay sau đo mang danh hieu Vua cua nguoi La Ma. Mac du ve mat ky thuat đa đuoc phan quyet, sau khi cuoc bau cu, ong se đuoc trao vuong mien la hoang đe boi Đuc Giao hoang. Hoang đe cuoi cung đuoc đang quang boi Đuc Giao hoang la Charles V; tat ca cac hoang đe sau ong la hoang đe đac cu, nhung đuoc goi pho bien la Hoang đe.


Đe quoc Ao Hoang đe Ao đau tien la Hoang đe La Ma Than thanh Franz II. Trong khi đoi mat voi su xam luoc cua Napoleon, Franz lo so cho tuong lai cua Đe quoc La Ma Than thanh. Ong muon duy tri tinh trang hoang gia cua minh va gia đinh trong truong hop Đe che La Ma than thanh nen bi giai the, vi thuc su vao nam 1806 đoi quan lanh đao boi Ao phai chiu mot that bai nhuc nha o tran Austerlitz. Sau đo, Napoleon chien thang tien hanh thao do Reich cu bang cach cat đut mot phan cua đe quoc va bien no thanh mot Lien bang song Rhine. Voi kich thuoc cua lanh tho đe quoc cua ong bi giam đang ke, Franz II, hoang đe La Ma Than thanh đa tro thanh Franz I, Hoang đe Ao. Danh hieu hoang đe moi co the co ve it uy tin hon so voi cai cu, nhung trieu đai cua Franz van tiep tuc cai tri Ao va mot vi vua Habsburg van la mot hoang đe (Kaiser) va khong chi đon thuan la ten mot vi vua (Konig), trong cai ten.
Danh hieu moi keo dai chi hon mot the ky cho đen nam 1918, nhung chua khong bao gio ro rang ve lanh tho thanh lap "đe quoc cua Ao". Khi Franz lay danh hieu nay nam 1804, dien tich đat Habsburg đuoc menh danh la Kaisertum Osterreich. Kaisertum theo nghia đen co the đuoc dich la "emperordom" (tuong tu voi "vuong quoc") hoac "quyen cua hoang đe"; thuat ngu nay bieu thi đac biet "lanh tho cai tri boi mot hoang đe" va do đo phan nao tong quat hon so voi Reich, ma trong nam 1804 mang y nghia thuc cua quy luat pho quat. Lanh đia cua Ao (nhu trai nguoc voi su phuc tap cua vung đat Habsburg nhu toan the) đa đuoc la Archduchy tu the ky 15 va hau het cac vung lanh tho khac cua đe quoc đa co to chuc va lich su lanh tho rieng cua ho, mac du co mot so no luc tap trung, đac biet la trong trieu đai cua Maria Theresia va con trai ba la Joseph II va sau đo hoan thanh vao đau the ky 19. Khi Hungary đuoc quyen co chinh phu rieng vao nam 1867, nhung phan khong phai Hungarian đuoc goi la Đe quoc Ao va đa chinh thuc đuoc biet đen nhu la "vuong quoc va đat đai dien trong Hoi đong Hoang gia" (Reichsrat). Danh hieu cua Hoang đe Ao va Đe quoc lien quan đen ca hai đeu bi bai bo vao cuoi Chien tranh the gioi thu nhat vao nam 1918, khi Đuc Ao tro thanh mot nuoc cong hoa va cac vuong quoc lan đat đai dien khac trong Hoi đong Hoang gia thanh lap su đoc lap cua rieng minh hoac ket dinh ho vao cac tieu bang khac.


Hoang đe cua Đong Au Nen van hoa gan gui va chinh tri tuong tac cua Đong La Ma voi cac nuoc lang gieng Balkan la Bulgaria va Serbia va voi Nga (nuoc Nga Kiev, sau đo Đai Cong quoc Moskva) đa dan đen viec thong qua truyen thong đe quoc Đong La Ma o tat ca cac quoc gia nay.


= Bulgaria =
Nam 913, Simeon I cua Bulgaria len ngoi Hoang đe (Sa hoang) boi Đuc Thuong Phu Constantinopolis va hoang gia nhiep chinh Nicholas Mystikos ben ngoai thu đo Byzantine. Trong hinh thuc đon gian hoa cuoi cung, danh hieu "Hoang đe va vua chuyen quyen cua toan Bulgaria va La Ma" (Tsar i samodarzhets na vsichki balgari i gartsi trong tieng ban xu hien đai). Thanh phan "La Ma" trong danh hieu hoang gia Bungari cho thay ca hai co quyen cai tri nguoi noi tieng Hy Lap va nguon goc cua truyen thong trieu đinh tu nguoi La Ma (đai dien boi "La Ma" Byzantine).
Su cong nhan cua Byzantine voi danh hieu hoang gia Simeon đa bi thu hoi boi chinh phu Byzantine ke thua. Thap ky 914-924 đa dung trong chien tranh pha hoai giua Byzantium va Bulgaria ve đieu nay va cac van đe khac cua cuoc xung đot. Vua Bulgaria đa tiep tuc kich thich đoi tac Byzantine cua minh bang cach tuyen bo danh hieu "Hoang đe cua nguoi La Ma" (basileus ton Romaion), cuoi cung đuoc cong nhan nhu la "Hoang đe cua Bulgaria" (basileus ton Boulgaron) boi hoang đe Byzantine Romanos I Lakapenos trong nam 924. Byzantine cong nhan nhan pham trieu đinh cua vua Bulgaria va nhan pham phu cua thuong Phu Bulgaria mot lan nua khang đinh tai ket luan cua hoa binh vinh vien va mot cuoc hon nhan trieu đai Bulgaria-Byzantine trong nam 927. Trong khi đo, danh hieu hoang gia Bulgaria co the co đuoc cung đuoc xac nhan boi Đuc Giao hoang. Danh hieu "Sa hoang" cua hoang gia Bulgaria đa đuoc thong qua boi tat ca cac vi vua Bulgaria cho đen su sup đo cua Bulgaria thuoc Ottoman cai tri. Thanh phan van hoc Bulgaria cua the ky 14 ro rang bieu thi thu đo Bulgaria (Tarnovo) nhu la mot ke thua cua La Ma va Constantinople, co hieu luc nhu la "La Ma thu Ba".
Can luu y rang sau khi Bulgaria gianh đuoc đoc lap tu đe quoc Osman nam 1908, quoc vuong cua no, nguoi truoc đay theo kieu "Knyaz", tuc la Hoang tu, lay danh hieu truyen thong cua "Sa hoang", nhung chi đuoc cong nhan quoc te chi nhu la mot vua.


= Serbia =

Nam 1345, Vua Serbia la Stefan Uros IV Dusan tu xung Hoang đe (Sa hoang) va đuoc trao vuong mien tai Skopje vao le Phuc Sinh nam 1346 boi Đuc Thuong Phu moi đuoc tao ra cua Serbia va cua Đuc Thuong Phu cua Bulgaria va Đuc Tong Giam muc autocephalous cua Ohrid. Danh hieu hoang gia cua ong đuoc cong nhan boi Bulgaria va cac nuoc lang gieng khac va đoi tac thuong mai nhung khong phai boi đe quoc Byzantine. Trong hinh thuc đon gian hoa cuoi cung cua no, danh hieu hoang gia Serbia đuoc đoc la "Hoang đe cua nguoi Serbia va Hy Lap" (car Srba i Grka trong tieng ban xu hien đai). No chi đuoc su dung boi Stefan Uros IV Dusan va con trai cua ong la Stefan Uros V o Serbia cho đen khi ong qua đoi nam 1371), sau đo no đa tro thanh tuyet chung. Mot nguoi anh em cung cha khac me cua Dusan, Simeon Uros va sau đo la con trai cua ong Jovan Uros, tuyen bo cung mot danh hieu cho đen khi thoai vi sau nay trong nam 1373, trong khi cam quyen nhu dynasts tai Thessaly. Thanh phan "Hy Lap" trong danh hieu hoang gia Serbia cho biet ve quyen cai tri nguoi Hy Lap va nguon goc cua truyen thong trieu đinh tu nguoi La Ma (đai dien boi "tieng Hy Lap" Đong La Ma).


= Nga =

Nam 1472, chau gai cua hoang đe Byzantine cuoi cung la Sophia Palaiologina ket hon voi Ivan III, đai hoang tu cua Moskva, nguoi bat đau đau tranh cho y tuong cua Nga la su ke thua cho đe quoc Byzantine. Y tuong nay đuoc đai dien nhan manh trong thanh phan ma nha su Filofej gui cho con trai cua ho la Vasili III. Sau khi ket thuc su phu thuoc cua Đai Cong quoc Moskva vao chua te Mong Co trong nam 1480, Ivan III đa bat đau viec su dung cac chuc danh Sa hoang va Autocrat (samoderzhets). Su nhan manh cua ong ve su cong nhan nhu vay boi hoang đe cua Đe quoc La Ma Than thanh tu nam 1489 dan đen viec cap su cong nhan nay vao nam 1514 do Maximilian I cho Vasili III. Con trai cua ong la Ivan IV nhan manh viec trao vuong mien Sa hoang cho minh (Sa hoang) vao ngay 16 thang 1 nam 1547. Tu Sa hoang co nguon goc tu Caesar trong tieng La tin, nhung danh hieu nay đa đuoc su dung o Nga la tuong đuong voi vua; loi nay xay ra khi cac giao si thoi trung co Nga goi cac vi vua Do Thai trong Kinh Thanh voi danh hieu tuong tu đuoc su dung đe chi đinh nha cam quyen La Ma va Byzantine - Caesar.
Ngay 31 thang 10 nam 1721, Pyotr I đuoc cong bo la Hoang đe Thuong vien - danh hieu đuoc su dung la tieng La Tinh "Imperator", ma la mot hinh thuc phuong tay hoa tuong đuong voi danh hieu Slavic truyen thong "Tsar". Ong dua tren yeu cau cua minh mot phan khi mot la thu đuoc phat hien nam 1717 đuoc viet tu nam 1514 boi Maximilian I cho Vasili III, trong đo Hoang đe La Ma Than thanh su ​​dung thuat ngu đe cap đen Vasili. Danh hieu nay đa khong đuoc su dung tai Nga ke tu su thoai vi cua Hoang đe Nikolai II vao ngay 15 thang 3 nam 1917.
Đe quoc Nga co 3 Nu hoang tri vi, tat ca đeu trong the ky 18.


= Đe quoc Ottoman =
Nhung nguoi cai tri cua Ottoman đa to chuc mot so danh hieu bieu thi tinh trang Hoang gia cua ho. Chung bao gom:

Thanh thuong Đai sultan, Vua cua Hoang gia Osman, Sultan cua cac sultan, Han cua cac Han, Nguoi dan dat cac tin đo va Nguoi ke vi cua nha Tien tri cua Van vat, Nguoi bao ho cua ba thanh đia Mecca, Medina va Jerusalem, Hoang đe cua ba thanh pho Constantinopolis, Hadrianopolis va Bursa, cua cac thanh pho Damascus va Cairo, cua toan Azerbaijan, nguoi Magris, cua Barka, cua Kairuan, cua Aleppo, cua Iraq thuoc A Rap va cua Ajim, cua Basra, cua El Hasa, cua Dilen, cua Raka, cua Mosul, cua Parthia, cua Diyarbakır, cua Cicilia, cua nhung tinh Erzurum, cua Sivas, cua Adana, cua Karaman, Van, cua Berber, cua Abyssinia, cua Tunisia, cua Tripoli, cua Damascus, cua Sip, cua Rodos, cua Candia, cua tinh Morea, cua bien Marmara, bien Đen va cac bo bien, cua Tieu A, cua cac xu Rumelia, Bagdad, Kurdistan, Hy Lap, Turkistan, Tartary, Circassia, cua 2 mien đat Kabarda, Gruzia, cua cac đong bang noi nguoi Kypshak sinh song, cua toan quoc gia nguoi Tartar, cua xu Kefa va cua tat ca cac xu lang gieng, cua xu Bosnia va nhung phan phu thuoc, cua thanh pho va phao đai Beograd, cua tinh Serbia, voi tat ca nhung lau đai, phao đai va thanh pho, cua toan xu Albania, cua toan xu Iflak va xu Bogdania, va ca nhung bien gioi va vung le thuoc, va nhieu quoc gia va thanh pho khac .
Sau su sup đo cua Đe quoc Đong La Ma vao nam 1453, cac danh hieu bo sung gom Kaysar-i Rum (Hoang đe cua nguoi La Ma) cung đuoc su dung.


Hoang đe o Tay Au = Phap =
Cac vi vua cua Ancien Regime va che đo quan chu Thang bay su dung xung la "Hoang đe nuoc Phap" (Empereur de France) trong thu ngoai giao va cac đieu uoc quoc te voi cac Hoang đe Ottoman it nhat la tu nam 1673 tro đi. Cac Hoang đe Ottoman khang đinh danh hieu nay trong khi khong chiu thua nhan cac hoang đe La Ma Than thanh hoac cac Nga hoang vi ho đoi quyen thua ke Đe quoc La Ma. Noi tom lai, đay la mot su lang ma gian tiep cua nguoi Tho đoi voi cac Hoang đe La Ma Than thanh va nguoi Nga. Cac vua Phap cung xung la "Hoang đe nuoc Phap" trong cac cong van toi Maroc (1682) va Ba Tu (1715).


 Đe che Phap thu nhat  Napoleon Bonaparte, nguoi tung la Đe nhat Tong tai cua Đe nhat Cong hoa Phap (Premier Consul de la Republique francaise) suot đoi đa tuyen bo minh la Hoang đe cua nguoi Phap (Empereur des Francais) vao ngay 18 thang 5 nam 1804 do đo tao ra Đe che cua nguoi Phap (Empire des Francais).
Napoleon tu bo danh hieu Hoang đe cua nguoi Phap vao ngay 6 thang 4 va mot lan nua vao ngay 11 thang 4 nam 1814. Con trai tre cua Napoleon, Napoleon II đuoc cong nhan boi Hoi đong cua Peers, nhu Hoang đe tu thoi điem su thoai vi cua cha minh va do đo tri vi la Hoang đe 15 ngay, ke tu ngay 22 thang 6 đen ngay 7 thang 7 nam 1815.


 Elba  Tu 3 thang 5 nam 1814, chu quyen cua Elba đa tao ra mot che đo quan chu khong cha truyen con noi thu nho duoi su lanh đao cua Hoang đe Phap luu vong Napoleon I. Napoleon I đuoc cho phep giu lai danh hieu Hoang đe theo cac đieu khoan cua hiep uoc Fontainebleau (27 thang 4). Quan đao nay khong đuoc thiet ke lai nhu mot đe che.
Ngay 26 thang 2 nam 1815, Napoleon roi Elba đe toi Phap va phuc hoi đe quoc Phap trong vong 100 Ngay; tuy nhien cuoc chien tranh cua Napoleo that bai, ong bi đuoi khoi đao Elba vao ngay 25 thang 3 nam 1815 va, vao ngay 31 thang 3 cung nam, Elba đa đuoc nhuong lai su cho Đai Cong quoc Tuscania theo cac đieu khoan cua Đai hoi Vien. Sau that bai cuoi cung cua minh, Napoleon đuoc coi la mot tuong boi chinh quyen Anh trong thoi gian luu vong thu hai cua ong đen đao Saint Helena o Đai Tay Duong. Danh hieu cua ong la mot van đe tranh chap voi Thong đoc Saint Helena, nguoi khang khang goi ong la "Tuong Bonaparte", mac du trong "thuc te lich su ong đa la mot hoang đe" va do đo đuoc giu lai no .


 Đe che Phap thu hai  Chau trai cua Napoleon I, Napoleon III, lam song lai danh hieu hoang đe ngay 2 thang 12 nam 1852, sau khi thanh lap Đe che thu hai trong mot cuoc đao chinh tong thong, sau đo đuoc phe duyet boi toan dan đau phieu. Trieu đai cua ong đuoc đanh dau bang cac cong trinh cong cong quy mo lon, phat trien cac chinh sach xa hoi va su mo rong anh huong cua Phap tren toan the gioi. Trong suot trieu đai cua ong, ong cung thiet lap ve viec tao ra cac Đe quoc Mexico thu hai (lanh đao boi Maximilian I, thanh vien cua Nha Habsburg), đe lay lai su nam giu cua Phap o chau My va đe đat đuoc su vi đai cho chung toc 'La Tinh' . Napoleon III bi lat đo vao ngay 4 thang 9 nam 1870 sau khi khi Phap bi đanh bai trong Chien tranh Phap-Pho. Cong hoa thu Ba theo sau ong va sau cai chet cua con trai Napoleon (IV) vao nam 1879 trong Chien tranh Zulu, phong trao chia cat cua Bonapartist va Cong hoa thu ba keo dai đen nam 1940.


= Ban đao Iberia =
Nguon goc cua danh hieu Imperator totius Hispaniae (tieng La Tinh cho Hoang đe cua toan Tay Ban Nha ) la khong ro rang. Đo la lien quan voi che đo quan chu Leon co the lui xa đen Alfonso Đai đe (866-910). Hai vi vua cuoi cung cua trieu Perez đuoc goi la hoang đe trong mot nguon đuong đai.
Vua Sancho III cua Navarra chinh phuc Leon nam 1034 va bat đau su dung no. Con trai ong, Ferdinand I cua Castile lay danh hieu nam 1039. Con trai cua Ferdinand, Alfonso VI cua Castile lay danh hieu nam 1077. Sau đo no đuoc truyen cho con cua ong, Alfonso I cua Aragon nam 1109. Con trai rieng cua ong va chau trai cua Alfonso VI, Alfonso VII la nguoi duy nhat đa thuc su co mot le đang quang hoang đe trong nam 1135.
Danh hieu nay khong chinh xac do di truyen nhung tu đuoc cong bo boi nhung nguoi đa, toan bo hoac mot phan, thong nhat cac tin đo Kito mot phan phia bac cua ban đao Iberia, thuong la bang cach giet chet anh chi em ruot đoi thu. Cac Giao hoang va hoang đe La Ma Than thanh phan đoi viec su dung danh hieu hoang đe nhu mot soan ngoi cua lanh đao trong Kito giao phuong Tay. Sau cai chet cua Alfonso VII nam 1157, danh hieu nay bi bo roi.
Sau su sup đo cua Đe quoc Đong La Ma, nguoi thua ke hop phap ngai vang, Andreas Palaiologos, đa tuyen bo Ferdinand va Isabella la cua minh vao nam 1503. Tuyen bo nay duong nhu đa bi lang quen hoac bi bo roi lang le trong suot 17 nam qua


= Anh =

Vao cuoi the ky 3, vao cuoi ky nguyen cua cac hoang đe doanh trai tai Roma, co 2 vi hoang đe Britannic tri vi khoang mot thap ky. Sau khi ket thuc su cai tri cua La Ma o Anh, Imperator Cunedda gia mao Vuong quoc Gwynedd o mien bac xu Wales, nhung tat ca cac nguoi ke nhiem cua ong đa co danh hieu vua va hoang tu.


 Anh  Khong co danh hieu nao đat ra cho nha vua cua nuoc Anh truoc nam 1066 va che đo quan chu đa chon phong cach cho rieng minh nhu la ho hai long. Cac chuc danh hoang gia đuoc su dung khong thich hop bat đau voi Athelstan nam 930 va ket thuc voi viec nguoi Norman chinh phuc nuoc Anh. Nu hoang Matilda (1102-1167) la vua Anh duy nhat thuong đuoc goi la "hoang đe" hay "Nu hoang", nhung co đuoc danh hieu cua minh thong qua cuoc hon nhan cua ba voi Heinrich V cua Thanh che La Ma va co tinh hop phap it nhat la Nu hoang Anh.
Trong su cai tri cua Henry VIII, mot Đao luat cua Quoc hoi tuyen bo rang linh vuc nay cua nuoc Anh la mot đe quoc... lanh đao boi Thu truong toi cao va Vua co nhan pham va bat đong san hoang gia cua Hoang đe. Do đo Anh bang cach mo rong la nha nuoc hien đai, ke thua Lien hiep Vuong quoc Anh va Bac Ireland, thi trong thuc te no la mot đe quoc cai tri boi mot vi vua đuoc uu đai voi pham gia hoang gia. Tuy nhien, đieu nay đa khong dan đen viec tao ra cac danh hieu cua Hoang đe o Anh hoac o chinh Vuong quoc Anh.


 Vuong quoc Anh  Nam 1801, George III tu choi danh hieu cua Hoang đe khi đuoc moi. Thoi gian duy nhat khi che đo quan chu Anh đa to chuc danh hieu cua hoang đe trong trieu đai ke thua bat đau khi danh hieu Nu hoang An Đo đuoc tao ra cho Nu hoang Victoria. Chinh phu do Thu tuong Chinh phu Benjamin Disraeli đung đau tang danh hieu them cho ba theo Đao luat cua Quoc hoi, noi tieng la lam diu bot su kich thich vi vua tai vi chi la Nu hoang, thap hon so voi con gai cua ba (Cong chua Victoria la vo cua đuong kim Hoang đe Đuc); thiet ke Hoang gia An Đo cung đa chinh thuc hop ly bieu hien thanh cong cua Anh trong viec la nguoi cai tri toi cao cua Mogul, su dung quy tac gian tiep thong qua hang tram vuong quoc chinh thuc đuoc bao ho, khong phai thuoc đia, nhung chap nhan Anh la ba chu cua ho. Danh hieu nay đuoc tu bo boi Kaisar-i-Hind cuoi cung la George VI khi An Đo đoc lap vao ngay 15 thang 8 nam 1947.
Hai thap ky truoc đo Đao luat ve danh hieu cua Nghi vien va Hoang gia nam 1927 đa noi rang Vuong quoc Anh va cac lanh đia "binh đang trong tinh trang, khong phu thuoc vao nhau trong bat ky khia canh cua cong viec ben trong hoac ben ngoai cua minh, mac du thong nhat boi long trung thanh pho bien ngai vang, va tu do lien quan nhu la thanh vien cua Khoi thinh vuong chung cua Anh Quoc". Cung voi Đieu le Westminster, nam 1931, đieu nay đa thay đoi cach che đo quan chu nghi vien Anh cai tri cac lanh đia o nuoc ngoai, di chuyen tu đe quoc thuc dan Anh đoi voti mot cau truc moi cho su tuong tac giua Khoi thinh vuong chung va Ngai vang.
Nu hoang cuoi cung cua An Đo la Elizabeth Bowes-Lyon.


= Đe che Đuc =

Duoi chieu bai chu nghia ly tuong mo đuong cho chu nghia hien thuc, nhung nguoi theo chu nghia dan toc Đuc nhanh chong tu bo xu huong tu do dan chu trong trao luu cach mang 1848 - 1849 va huong toi "chinh sach thuc dung" (Realpolitik) cua Thu tuong nuoc Pho la Otto von Bismarck. Bismarck muon thon tinh nhung nuoc Đuc nho đich thu đe đat đuoc muc tieu cua ong ve mot nuoc Đuc thong nhat va theo đuong loi bao thu do Pho thong tri. Thang loi cua Vuong quoc Pho trong ba cuoc chien tranh (chien tranh Schleswig lan thu hai chong Đan Mach vao nam 1864, chien tranh Ao-Pho chong lai Ao vao nam 1866 va chien tranh Phap-Pho chong lai Đe che thu hai Phap vao cac nam 1870 - 1871) đa đem lai thanh cong cho đuong loi cua Bismarck. Sau khi ha đuoc thu đo Paris cua Phap vao nam 1871, Lien bang Bac Đuc - voi su ung ho cua cac đong minh mien nam nuoc Đuc - bat tay ngay vao viec thanh lap mot Đe che Đuc. Nha vua Pho la Wilhelm I đa lam le đang quang ngoi Hoang đe Đuc tai Cung đien Versailles - mot hanh đong voi muc đich nham si nhuc nuoc Phap bai tran.
Sau khi Hoang đe Wilhelm I qua đoi, Hoang thai tu Friedrich len noi ngoi bau, tuc Hoang đe Friedrich III, nhung chi tri vi đuoc co 99 ngay thi benh mat. Cung nam đo, con cua Friedrich III la Hoang thai tu Wilhelm len ngoi Hoang đe Wilhelm II. Trong nam 1888 nuoc Đuc đa ba lan thay đoi ngoi vi Hoang đe. Wilhelm II cung la vi Hoang đe cuoi cung cua Đe che Đuc: sau khi Đuc that bai trong cuoc Chien tranh the gioi thu nhat (1914 - 1918) va phong trao Cach mang Đuc (1918) bung no, Đe che Đuc cung diet vong, nhuong cho cho nen Cong hoa Weimar.


Hoang đe theo mo hinh chau Au thoi hau thuoc đia = Brasil =
Khi Napoleon I ra lenh xam luoc Bo Đao Nha vao nam 1807 vi tu choi tham gia He thong phong toa Luc đia, nguoi nha Bragancas chuyen thu đo cua ho đen Rio de Janeiro đe tranh so phan cua nha Bourbon cua Tay Ban Nha (Napoleon I bat giu ho va đua anh trai cua ong la Joseph lam vua). Khi tuong Phap Junot đen Lisbon, ham đoi Bo Đao Nha đa bo đi voi tat ca tang lop thuong luu o cac đia phuong.
Nam 1808, duoi su ho tong cua hai quan Anh, ham đoi Bo Đao Nha đen Brasil. Sau đo, vao nam 1815, Vuong tu Nhiep chinh Bo Đao Nha (ke tu 1816 la vua Joao VI) đa cong bo thanh lap Lien hiep Vuong quoc Bo Đao Nha, Brazil va Algarve, nhu mot lien minh cua 3 vuong quoc, nang Brazil khoi tinh trang thuoc đia cua no.
Sau su sup đo cua Napoleon I va cuoc cach mang tu do o Bo Đao Nha, Vuong gia Bo Đao Nha tro ve chau Au (1820). Vuong tu Pedro Braganca (con trai lon cua vua Joao VI) o lai Nam My, tro thanh Nhiep chinh cua Brasil, nhung hai nam sau đo la nam 1822, ong tu xung lam Hoang đe đau tien cua đat nuoc nay, tuc Pedro I. Pedro van ton phu hoang Joao VI la Hoang đe Danh nghia cua Brazil, mot danh hieu the hien su ton kinh cho đen khi Joao VI qua đoi vao nam 1826.
Đe che Brasil cham dut vao nam 1889, khi Hoang đe Pedro II (con trai va nguoi ke nhiem cua Pedro I) bi lat đo va nuoc cong hoa Brasil đuoc thanh lap.


= Haiti =
Haiti đa tuyen bo la mot đe che boi nguoi cai tri cua minh, Jean-Jacques Dessalines, nguoi tu lap minh lam Hoang đe Jacques I vao ngay 20 thang 5 nam 1805. Ong bi am sat vao nam tiep theo. Haiti mot lan nua tro thanh mot đe che tu 1849-1859 duoi quyen cua Faustin Soulouque.


= Mexico =

Tai Mexico, Đe che Mexico thu nhat la mot trong 2 đe che đau tien đuoc tao ra. Agustin de Iturbide, vien tuong đa tuyen bo Mexico đoc lap khoi ach thong tri cua Tay Ban Nha, đa đuoc cong bo la Hoang đe Agustin I vao ngay 12 thang 7 nam 1822, nhung bi lat đo boi mot su kien goi la Ke hoach cua Casa Mata vao nam sau đo.
Vao nam 1863, quan xam luoc Phap, duoi thoi Napoleon III (xem o tren), trong lien minh voi phe bao thu va gioi quy toc Mexico, đa dung nen Đe che Mexico thu hai voi Hoang đe cua no la Đai Cong tuoc Maximilian cua nha Habsburg-Lorraine, em trai cua Hoang đe Ao Franz Josef I. Maximilian khong co con va hoang hau cua ong la Carlota, con gai vua Leopold I cua Bi, nhan nuoi chau cua Agustin la Agustin va Salvador nhu nguoi thua ke cua Maximilian đe cung co ngai vang cua Mexico. Maximilian va Carlota chon Lau đai Chapultepec la noi ngu tri cua ho, von la cung đien duy nhat tai Bac My la nha cua nguoi cam quyen. Sau khi nen thong tri cua Phap bi đanh đuoi vao nam 1867, Hoang đe Maximilian bi bat va xu tu boi quan giai phong cua Benito Juarez. Đe che nay dan đen anh huong cua Phap trong nen van hoa Mexico va lan song nhap cu cua nguoi dab tu Phap, Bi va Thuy Si đen Mexico.


Cac quoc gia thoi tien Columbus Truyen thong Aztec va Inca đeu khong lien quan đen nhau. Ca hai quoc gia nay đeu bi chinh phuc duoi trieu đai cua vua Charles I cua Tay Ban Nha, nguoi đa đong thoi la hoang đe moi đac cu cua Đe quoc La Ma Than thanh khi Aztec bi xam chiem va la hoang đe chinh thuc khi Inca sup đo. Ngau nhien la vua cua Tay Ban Nha, ong cung la hoang đe La Ma (Byzantine) tren danh nghia thong qua Andreas Palaiologos. Cac ban dich ve tuoc hieu cua hai quoc gia nay đeu đuoc thuc hien boi Tay Ban Nha.


= Đe che Aztec =
Nhung "hoang đe" cua đe quoc Aztec (1375-1521) đuoc nguoi dan ban đia goi voi tuoc hieu Hueyi Tlatoani. Đo la mot che đo quan chu đuoc bau chon boi tang lop thuong luu. Mot vien tuong Tay Ban Nha Hernan Cortes đa giet Hoang đe Cuauhtemoc va thiet lap mot nha cai tri bu nhin lam chu hau cho Tay Ban Nha. Hoang đe Maximilian cua Mexico xay dung cung đien cua minh, Lau đai Chapultepec, tren đong đo nat cua mot lau đai Aztec xua.


= Đe che Inca =
"Hoang đe" cua đe quoc Inca (1438-1533) đuoc nguoi ban đia goi la Sapa Inca. Mot vien tuong Tay Ban Nha la Francisco Pizarro, nguoi đa to chuc cuoc xam luoc Inca, đa giet Hoang đe Atahualpa va lap nen mot vi vua Inca bu nhin. Atahualpa thuc su co the đuoc coi la mot nguoi cuop ngoi vi ong đat đuoc quyen luc bang cach giet chet anh trai cung cha khac me cua minh va ong cung khong thuc hien le đang quang can thiet voi vuong mien hoang đe mascaipacha boi Uma Huillaq (giao si toi cao).


Ba Tu Tai Ba Tu, tu thoi điem cua Darius Đai đe, nguoi cai tri Ba Tu đa su dung danh hieu "Vua cua cac vua" (Shahanshah trong tieng hien đai cua Iran) ke tu khi ho cai tri tren cac dan toc tu An Đo toi Hy Lap. Alexander Đai đe đa đang quang la shahanshah sau khi chinh phuc Ba Tu, đua cum tu basileus toon basileoon toi Hy Lap. Tigranes Đai đe, vua cua Armenia, đuoc đat ten la vua cua cac vua khi ong tao ra đe che cua minh sau khi đanh bai đe quoc Parthia.
Shahanshah cuoi cung bi lat đo vao nam 1979 sau cuoc Cach mang Iran. Shahanshah thuong đuoc dich la vua cua cac vua hay chi đon gian la vua cho cac nha cai tri co xua cua Achaemenid, Arsacid va trieu Sassanid va thuong rut ngan la shah cho nha cam quyen ke tu trieu Safavid trong the ky 16.


Tieu luc đia An Đo Tu tieng Phan cho hoang đe la Samrat hoac Chakravarti (tu goc: samraj). Tu nay đuoc su dung nhu la mot hinh dung cua cac vi than Ve Đa khac nhau nhu Varuna va đa đuoc chung thuc trong Kinh Ve Đa, co the la cuon sach đuoc bien soan lau đoi nhat trong cac tac pham An-Au. Chakravarti đuoc đe cap đen nhu vua cua cac vua. Chakravarti la khong chi la mot nguoi cai tri co chu quyen nhung cung la nguoi sang lap.
Thong thuong, trong thoi đai Ve Đa sau đo, mot vi vua An Đo giao (Maharajah) chi đuoc goi la Samrat sau khi thuc hien le hien te Ve Đa Rajasuya, thiet lap ong boi truyen thong ton giao đe khang đinh tinh uu viet hon cac vi vua va hoang tu khac. Mot tu khac cho hoang đe la sarvabhauma. Danh hieu cua Samrat đuoc su dung boi cac nha cai tri cua tieu luc đia An Đo tuyen bo nhu la chu quyen boi than thoai Hindu. Trong lich su, hau het cac nha su hoc goi Chandragupta Maurya la samrat (hoang đe) đau tien cua tieu luc đia An Đo, boi vi đe quoc khong lo ong cai tri. "Hoang đe" Phat giao noi tieng nhat la chau trai cua ong A-duc vuong. Cac vi vua cua mot so trieu đai khac cung đuoc coi la Hoang đe nhu la Quy Suong, Gupta, Vijayanagara, Hoysala va Chola.
Sau khi An Đo bi xam luoc boi cac Han Mong Co va nguoi Hoi giao goc Đot Quyet, cac nha cai tri cua cac quoc gia lon tren tieu luc đia đeu co danh hieu Xuntan cua cac nuoc Hoi giao. Theo cach nay, chi co mot nu hoang tai ngoi duy nhat thuc su ngoi tren ngai vang la Sultan Razia. Đoi voi giai đoan 1877-1947 khi Hoang đe Anh cai tri, thuoc đia An Đo la vien ngoc tren vuong mien cua Đe quoc Anh, xem o tren.


Chau Phi = Ethiopia =

Tai Ethiopia, trieu Solomon su dung danh hieu "nəgusa nagast" co nghia la "Vua cua cac Vua" bat đau tu nam 1270. Viec su dung tuoc hieu "Vua cua cac vua" bat đau mot thien nien ky truoc đo trong khu vuc nay, tuy nhien, voi danh hieu đuoc su dung boi cac vi vua cua Aksum, bat đau voi Nha Sembrouthe trong the ky 3. Mot danh hieu khac đuoc su dung boi trieu đai nay la "Itegue Zetopia".
"Itegue" tam dich la Nu hoang, va cung đuoc su dung boi phu nu duy nhat tri vi nhu Nu hoang, Zauditu, cung voi danh hieu chinh thuc Negiste Negest (Nu hoang cua cac Vua).
Nam 1936, sau khi Ethiopia bi phat xit Y xam chiem trong Chien tranh Y-Abyssinia lan thu hai, vua Y la Victor Emmanuel III cung tu xung lam Hoang đe Ethiopia. Sau khi đe quoc Anh đuoi co phat xit Y khoi Ethiopia vao nam 1941, hoang đe Haile Selassie khoi phuc lai ngai vang nhung Victor Emmanuel van tiep tuc xung Hoang đe cho đen tan nam 1943.
Rastafari tuyen bo Selassie nhu Chua tai sinh truoc va tham chi nhieu hon sau khi Chien tranh the gioi thu hai (xem phong trao Rastafari) vi su dung cam cua minh trong Chien tranh Y-Abyssinia lan thu hai, viec ong cuu to quoc cua minh va bai ​​phat bieu tuyet voi cua minh voi nguoi cua vuong quoc Anh. Sau đo, tu Hoang đe  đuoc su dung boi cac thanh vien cua no nhu la mot kinh can cua viec su dung đoc quyen cho vua than linh cua ho, Hoang đe cuoi cung cua Ethiopia.


= Đe quoc Trung Phi =
Nam 1976, Tong thong Jean-Bedel Bokassa cua Cong hoa Trung Phi tuyen bo đat nuoc la Đe quoc Trung Phi va đa bien minh thanh Hoang đe Bokassa I. Cac khoan chi phi kinh khung cua buoi le đang quang cua ong đa khien đat nuoc bi pha san. Ong bi lat đo chi 3 nam sau đo va nuoc cong hoa đuoc phuc hoi.


Truyen thong Đong A Truyen thong Đong A la khac biet voi truyen thong La Ma, phat sinh mot cach rieng biet. Nhung gi lien ket chung lai voi nhau la viec su dung tu 皇 (huang) va 帝 (di) ma cung nhau hoac ca nhan la hoang đe. Do anh huong van hoa cua Trung Quoc, cac nuoc lang gieng cua nuoc nay đa thong qua danh hieu nay hoac đa co danh hieu me đe cua ho phu hop voi tu tieng Han.


= Trung Quoc =

Thoi thuong co, cac vua co danh hieu Hoang hoac Đe (Tam Hoang Ngu Đe). Thoi nha Ha va giai đoan đau nha Thuong, vua khi con song thi goi la Hau, sau khi mat thi goi la Đe. Đen cuoi đoi nha Thuong va tu đoi nha Chu, tuoc vi đe chi vua la Vuong, ke ca khi con song va khi đa qua đoi.
Nam 221 truoc Cong Nguyen, Tan Vuong Doanh Chinh thong nhat cac nuoc nho, cac dan toc khac nhau tren mot vung rong lon tao ra tien đe đe tao thanh nuoc Trung Quoc sau nay. Vua Tan la Doanh Chinh von đang xung Vuong khong muon dung lai danh xung Vuong nhu vua nha Chu, ma sau nay se đuoc dung lam tuoc phong tang cho cac cong than cua minh (tuoc Vuong). Đe chung to đang cap cao hon cua vua nha Tan moi so voi vua nha Chu cu, phan ro ton ti tren duoi voi cac vua cai tri cac tieu quoc cu đa bi tieu diet, to ro than quyen phong kien chinh danh voi dan cac nuoc đa bi chiem đoat, tieu diet, Tan Doanh Chinh đa ghep chu Hoang la danh xung cua 3 vi vua thoi Tam Hoang va chu Đe la danh xung cua 5 vi vua thoi Ngu Đe thoi thuong co thanh tuoc vi Hoang đe, va tro thanh vi Hoang đe đau tien trong lich su nuoc Tan, tuc la Tan Thuy Hoang. Tu đo cac vi vua phong kien tap quyen chinh thong o Trung Quoc cung dung danh vi nay, va tuoc Vuong tro thanh bac thu hai.
Ngoi vi cua vua phong kien xua o Trung Quoc tuc Hoang đe theo che đo tong phap tuc "cha truyen con noi". Hoang đe chinh thuc cuoi cung o Trung Quoc la Pho Nghi, thoai vi nam 1912 du Vien The Khai sau đo cung xung lam Hoang đe nhung khong chinh thuc.
Tuoc vi hoang đe con dung đe ton phong cho nhung bac to tien cua hoang đe, du cac vi đo chua bao gio lam vua. Nhu khi Ly Uyen lap ra nha Đuong, đa phong cho Lao tu (ten la Ly Đam - nha Đuong lay lam thuy to) lam hoang đe, va cac the he ben tren lam hoang đe het. Khi vua noi ngoi khong phai con vua truoc, thuong cung ton phong cha đe cua minh lam hoang đe. Co truong hop nhu thai tu Ly Hoang con cua Đuong Cao Tong va Vo Tac Thien, tai nang nhung đoan menh qua đoi som, Đuong Cao Tong cung thuong con ma phong hieu la hoang đe; hoac Nhiep chinh vuong Đa Nhi Con cua nha Thanh cung đuoc phong hoang đe khi chet, du chi la chu cua vua.


= Nhat Ban =

Trong thoi Nhat Ban co đai, nhung danh hieu đau tien dung cho nguoi đung đau nha nuoc quan chu Nhat Ban la ヤマト大王/大君 (yamato okimi, Đai Hoa Đai vuong) hay Oa Vuong, Oa Quoc Vuong 倭王/倭国王 (wao/wakokuo, đay la danh hieu ma cac quoc gia khac goi ho) hoac Tri thien ha Đai vuong, 治天下大王 (amenoshita shiroshimesu okimi, đuoc su dung trong nuoc Nhat). Ngay tu the ky 7 tu "Thien hoang", 天皇 (co the đuoc đoc nhu sumera no mikoto, trat tu than thanh, hoac la tenno, sau nay đuoc bat nguon tu mot thuat ngu Trung Quoc đe cap đen ngoi sao cuc ma tat ca cac ngoi sao khac xoay xung quanh) đa bat đau đuoc su dung. Tai lieu đau tien xac nhan viec su dung thuat ngu nay la mot tam go phang, hoac mokkan, đuoc khai quat tai Asuka-Mura, tinh Nara vao nam 1998 va co tu thoi tri vi cua Thien hoang Than Vu va nu Thien hoang Tri Thong. Thien hoang đa tro thanh mot tuoc hieu "chuan" cho vua Nhat Ban va bao gom ca thoi đai hien nay. Tu "đe" 帝 (mikado) cung đuoc tim thay trong cac nguon van hoc.
Nam 607, cac vua Nhat Ban tuyen bo tuoc vi cua minh ngang hang voi cac Hoang đe Trung Hoa; tuy nhien tuoc hieu "Thien tu" cua Trung Quoc hiem khi đuoc dung. Đoi voi nguoi Nhat, danh hieu Thien hoang chi dung đe am chi cac vi vua Nhat Ban con danh hieu Hoang đe thi dung cho cac vua nuoc ngoai. Trong lich su Nhat Ban, nhieu vi vua cung nhuong ngoi cho con va tu lap minh lam Thai thuong hoang, ngoi o ngoi nhiep chinh. Va cung suot 10 the ky, Thien hoang chi ngoi lam vi con thuc quyen nam trong tay cac Chinh di Đai tuong quan cha truyen con noi (goi tat la Tuong quan) hay cac Nhiep chinh Quan bach. Tren thuc te, trong mot phan lon chieu dai lich su Nhat Ban, quyen luc cua Thien hoang khong kha hon mot ong vua bu nhin la may.
Sau khi phat xit Nhat bi tieu diet trong Chien tranh the gioi thu hai, theo Tuyen ngon nhan gian thi Thien hoang tuyen bo minh la nguoi binh thuong chu khong phai la than thanh. Quyen luc cua Thien hoang bi tuoc bo va thuc quyen roi vao tay mot he thong Nghi vien dan chu. O đay, mac du Thien hoang van đuoc nhieu hoc gia xem la mot vi vua cua che đo quan chu lap hien, Hien phap hien tai cua Nhat Ban chi xem Thien hoang la "bieu tuong quoc gia" chu khong xem Thien hoang la Nguyen thu quoc gia hay bat ky chuc vu nao trong Nha nuoc. Đen cuoi the ky 20, Nhat Ban la quoc gia duy nhat van con Hoang đe tai vi.
Đen đau the ky 21, theo luat ke ngoi cua Nhat Ban thi phu nu van bi cam ke vi ngai vang. Tuy nhien, do Thai tu Đuc Nhan khong co con trai, ong đa đe nghi bai bo luat cam nay đe con gai cua ong co the hop phap ke thua ngoi vi Thien hoang. Khong lau sau đo, khi Vuong phi Kiko - vo cua Than vuong Fumihito mang thai mot nguoi con trai (tuc Than vuong Hisahito), Thu tuong Koizumi Junichiro tuyen bo huy bo đe nghi nay. Vao ngay 3 thang 1 nam 2007, sau khi Than vuong Hisahito chao đoi, Thu tuong Abe Shinzo cung tuyen bo rang ong se tu bo thay đoi luat cam nay. Hien nay, nhieu nguoi cho rang vi tan Than vuong se đuoc chon lam nguoi thua ke ngai vang theo luat đinh. Tuy nhien, tren thuc te Nhat Ban tung co 8 vi nu hoang đe, ho tri vi voi tuoc hieu Thien hoang chu khong phai tuoc hieu Hoang hau (皇后) hay Trung cung (中宮). Va chuyen nu gioi co đuoc ke ngoi hay khong van đang đuoc cai nhau am i. Mot đieu đang noi o đay la, to tien theo truyen thuyet cua cac Thien hoang lai chinh la mot vi nu than: Thien Chieu Đai than, vi than đung đau trong he thong than linh cua Than đao.


= Viet Nam =

Vua o Viet Nam moi khi gianh đuoc đoc lap tu Trung Quoc cung tu xung Hoang đe đe khong kem vua Trung Quoc ve mat danh xung, nhu cac vua Ly Nam Đe, Hau Ly Nam Đe, Mai Hac Đe đeu xung đe va toi thoi nha Đinh, nha Tien Le, nha Ly, nha Tran, nha Hau Le, nha Mac, nha Tay Son va nha Nguyen đeu xung Hoang đe. Mac du vay, đe tranh xung đot khong can thiet voi cac trieu đai Trung Quoc vi thuyet thien menh ve quyen luc noi rang mot troi khong the co hai hoang đe hay thien tu, cac hoang đe Viet Nam van hay dung danh xung quoc vuong khi ngoai giao voi Trung Quoc nhu chi đon gian la "An Nam Quoc vuong". Viec nay la mot trong nhung dau hieu cho thay y tuong "Viet Nam binh đang voi Trung Quoc" ma van con nguyen ven cho đen the ky 20 .
Nam 1806, du ngoai mat than phuc nha Thanh nhung Nguyen Anh van xung Hoang đe, va tiep tuc cho đen khi trieu đai ket thuc. Nam 1940, Viet Nam bi phat xit Nhat xam chiem, sau đo đe quoc Nhat dung len mot "Đe quoc Viet Nam" vao thang 3 nam 1945. Hoang đe cuoi cung o Viet Nam la Bao Đai tuyen bo thoai vi nam 1945, mac du sau nay ong phuc vu nhu nguoi đung đau nha nuoc Quoc gia Viet Nam tu 1949-1955.
Cung tuong tu cac hoang đe Trung Quoc, khi cac trieu đai moi đuoc thanh lap, vua cung truy ton cac to tien cua minh lam hoang đe, nhu nha Tran truy ton tu Tran Hap toi Tran Ly, nha Mac truy ton tu Mac Đinh Chi toi Mac Hich, nha Nguyen truy ton tu Nguyen Hoang toi cac chua Nguyen lam hoang đe.
Cac hoang đe luon co thuy hieu, va thuong đeu co mieu hieu. Khi goi cac hoang đe thuong dung ho va mieu hieu (vi du Tran Nhan Tong, Le Hien Tong,...), khi khong co mieu hieu thi dung thuy hieu (vi du Le Uy Muc Đe). Rieng nha Nguyen, thuong goi hoang đe bang nien hieu vi tat ca hoang đe trieu nay chi co mot nien hieu duy nhat.
Trong ngon ngu cung đinh, đuong kim hoang đe đuoc goi la kim thuong, hoang thuong be ha, vua đa qua đoi đuoc goi la tien đe, tien hoang. Ban than hoang đe goi cha minh la hoang khao.


= Trieu Tien =

Cac nha cai tri cua Cao Cau Ly (37 TCN-668 CN) su dung tuoc hieu Đai vuong (태왕, 大王) T'aewang). Ngoai ra mot so nha cai tri cua Tan La (57 TCN-935 CN) bao gom Phap Hung vuong va Chan Hung vuong cung su dung tuoc hieu nay nham khang đinh su đoc lap cua minh khoi anh huong cua Cao Cau Ly. Tuy nhien, mac du "Đai Vuong" cao hon "vuong" binh thuong nhung cung chua phai la "Hoang đe".
Cac nha cai tri cua nha nuoc Bot Hai (698-926) bat đau tu xung la Hoang đe va đo la lan đau tien tuoc hieu Hoang đe đuoc dung o Trieu Tien. Sau đo, nhieu vi vua Cao Ly cung su dung đong thoi hai tuoc hieu Đai vuong va Hoang đe. Tuy nhien khi Cao Ly bi Mong Co xam luoc (1231-1258), cac vua nha Cao Ly bi tuoc bo danh hieu danh hieu Hoang đe, chi con la mot vi Vuong chu hau cua đe quoc Mong-Nguyen.
Cac nha cai tri cua nha Trieu Tien (1392-1897) khong dung danh hieu Hoang đe ma chi xung la "Trieu Tien Quoc vuong" (조선국왕, 朝鮮國王 Choson Kukwang). Nam 1895, Trieu Tien tuyen bo đoc lap hoan toan tu anh huong cua nha Thanh ben Trung Quoc, tuy nhien tuoc hieu "Đai Quan chu Be ha" (대군주폐하, 大君主陛下, Taekunchu P'aeha) cua vua Trieu Tien Cao Tong cung khong phai la tuoc hieu Hoang đe chinh thuc.
Hai nam sau (nam 1897), cuoi cung vua Cao Tong cung chinh thuc xung Hoang đe, đat nien hieu la Quang Vu (광무, 光武, Kwangmu) va chuyen đoi nuoc Trieu Tien thanh Đe quoc Đai Han (1897-1910). Đe quoc nay khong ton tai lau, chi 13 nam sau (nam 1910) no bi đe quoc Nhat thon tinh.


= Mong Co =
Sau khi thanh lap nha nuoc Mong Co thong nhat vao nam 1206, Thanh Cat Tu Han tu xung minh lam Kha han (co nghia la Đai Han). Sau nam 1271, cac vi vua cua nha Nguyen cung tu xung minh la Hoang đe nhu Trung Hoa. Tuy nhien, chi co cac vi Đai Han Mong Co tinh tu tu Thanh Cat Tu Han cho đen khi nha Nguyen sup đo vao nam 1368 moi đuoc cac tai lieu Tay phuong goi la "hoang đe".


Chau Đai Duong Hoang đe duy nhat o Chau Đai Duong la nguoi đung đau cua Đe quoc Tu'i Tonga.


Su dung trong tai lieu hu cau Đa co nhieu hoang đe hu cau trong phim anh va sach. Đe xem danh sach nhung hoang đe nay.
Xem them: Danh muc hoang đe va nu hoang hu cau.


Danh hieu cua nguoi than thich Ong noi goi la Thai hoang thai thuong / Vo Thuong Hoang.
Ba noi goi la Thai hoang thai hau.
Cha cua Hoang đe, neu đa tung lam hoang đe va van đang con song, goi la Thai thuong hoang.
Me la Hoang thai hau.
Chi, em gai la Truong cong chua.
Bac la Hoang ba, la anh cua hoang đe tien nhiem, thong thuong đa đuoc phong vuong vi, va tiep tuc giu tuoc hieu nay đen đoi hoang đe hien tai
Chu la Hoang thuc,  la em cua hoang đe tien nhiem, thong thuong đa đuoc phong vuong vi, va tiep tuc giu tuoc hieu nay đen đoi hoang đe hien tai
Co la Thai truong cong chua.
Vo chinh cua hoang đe la Hoang hau.
Thiep cua Hoang đe la Hoang phi. Hoang phi gom nhieu cap bac, thuong gom 2 cap bac chinh la Phi va Tan, VD: Nguyen phi, Quy phi, Hy tan, Thuc tan,....;
Con trai la Hoang tu, con dau la Cong nuong (phuong Tay) hoac Hoang tu phi (Trung Quoc, Trieu Tien).
Chau la Hoang ton.
Con trai ke vi la Hoang thai tu, vo goi la Hoang thai tu phi hay Thai tu phi.
Con gai la Cong chua; con re la Pho ma.
Cha cua Hoang đe đa mat goi la Tien Đe
Cau cua Hoang đe goi la Hoang cuu phu


Xem them Tuoc Vuong
Auctorita
Danh sach cac hoang đe
Vo thuong hoang
Thai thuong vuong


Chu thich Lien ket ngoai Trang web cua Ian Mladjov tai Đai hoc Michigan Luu tru ngay 12 thang 12 nam 2012 tai archive.today:
Monarchs (chronology and genealogy) Luu tru ngay 15 thang 12 nam 2012 tai archive.today
Monarchs (more genealogy) Luu tru ngay 12 thang 12 nam 2012 tai archive.today