Nam Tu (Jugoslavija trong tieng Serbia-Croatia (ky tu Latinh) va tieng Slovenia; Југославија trong tieng Serbia-Croatia (ky tu Kirin) va tieng Macedonia) mieu ta ba thuc the chinh tri ton tai noi tiep nhau tren Ban đao Balkan o Chau Au, trong hau het the ky 20.
Quoc gia đau tien đuoc biet voi cai ten Nam Tu la Vuong quoc Nam Tu, von truoc ngay 3 thang 10 nam 1929 tung đuoc goi la "Vuong quoc cua nguoi Serb, Croat va Slovene". Quoc gia nay đuoc thanh lap ngay 1 thang 12 nam 1918 boi lien minh Nha nuoc cua nguoi Slovene, Croat va Serb va Vuong quoc Serbia. Nuoc nay bi phe Truc xam chiem nam 1941, va boi cac su kien dien ra tiep sau đo, đa chinh thuc bi xoa bo nam 1945.
Quoc gia voi ten nay tung la "Lien bang Dan chu Nam Tu", tuyen bo nam 1943 boi nhung nguoi cong san thuoc phong trao khang chien trong Chien tranh the gioi thu hai. No đuoc đoi ten thanh "Cong hoa Lien bang Nhan dan Nam Tu" nam 1946, khi mot chinh phu cong san đuoc thanh lap. Nam 1963, no lai đuoc đoi ten thanh "Cong hoa Lien bang Xa hoi chu nghia Nam Tu" (SFRY). Nhung nuoc cong hoa xa hoi chu nghia hop thanh nha nuoc nay, tu bac xuong nam, gom: Cong hoa Xa hoi chu nghia Slovenia, Cong hoa Xa hoi chu nghia Croatia, Cong hoa Xa hoi chu nghia Bosna va Hercegovina, Cong hoa Xa hoi chu nghia Montenegro, Cong hoa Xa hoi chu nghia Serbia (gom ca cac tinh tu tri Vojvodina va Kosovo, sau nay đuoc goi đon gian la Kosovo) va Cong hoa Xa hoi chu nghia Macedonia. Bat đau tu nam 1991, Cong hoa Lien bang Xa hoi chu nghia Nam Tu tan ra trong nhung cuoc chien tranh Nam Tu keo theo su ly khai cua hau het cac thuc the cong hoa.
Quoc gia cuoi cung mang ten nay la "Cong hoa Lien bang Nam Tu" (FRY) đuoc thanh lap ngay 27 thang 3 nam 1992. Đay la mot lien bang tren lanh tho cua hai nuoc cong hoa (chua ly khai) la Serbia (gom ca cac tinh tu tri Vojvodina va Kosovo) va Montenegro. Ngay 4 thang 2 nam 2003, no đuoc đoi ten lai thanh "Lien bang Serbia va Montenegro", va chinh thuc xoa bo cai ten "Nam Tu". Ngay 3 thang 6 va 5 thang 6 nam 2006, Montenegro va Serbia lan luot tuyen bo đoc lap, vi the cham dut nhung tan tich cuoi cung cua mot nha nuoc Nam Tu.


Ten goi Ten goi "Nam Tu" trong tieng Viet la viet ngan cua Nam Tu-lap-phu (南斯拉夫), am Han Viet cua cac chu Han ma tieng Trung phien am tu Yugoslavia. Mot phan dich nghia tu "yugo" tuc la phuong nam, mot phan la tu "slav" phien am bang tieng Trung (theo pinyin: Si la fu), viet bang chu Han thanh "斯拉夫" (Tu-lap-phu). Trong Hai ngoai huyet thu, tac gia Phan Boi Chau đa phien am ten quoc gia nay la Ngo Con Ba quoc.


Boi canh Y tuong ve mot nha nuoc duy nhat cho moi thuc the Nam Slav xuat hien hoi cuoi the ky 17 va bat đau đuoc quan tam o the ky 19 trong Phong trao Illyrian nhung chua bao gio thanh hinh.
Giai đoan đau Chien tranh the gioi thu nhat, mot so nhan vat chinh tri co anh huong tai cac vung Nam Slavo thuoc Habsburg Đe che Ao-Hung đa bo chay toi Luan Đon, noi ho bat đau thanh lap Uy ban Nam Tu đe đai dien cho nhung thuc the Nam Slavo thuoc Ao-Hung. Nhung thuc the "Nam Tu" nay gom nguoi Serb, nguoi Croatia va nguoi Slovenia nhung nguoi tu cho minh thuoc phong trao vi muc tieu mot nha nuoc Nam Tu duy nhat hay nha nuoc Nam Slavo va muc tieu can ban cua uy ban la su thong nhat cac vung đat Nam Slavo voi Vuong quoc Serbia (đang co đoc lap du đa bi Ao-Hung xam chiem o thoi điem ay).
Voi that bai cua Phe Lien minh Trung tam trong Chien tranh the gioi thu nhat va su tan ra cua Đe che Ao-Hung sau chien tranh, nhieu lanh tho Nam Slavo nhanh chong tap hop voi nhau đe hinh thanh Vuong quoc cua nguoi Serb, nguoi Croatia va nguoi Slovenia, đuoc tuyen bo ngay 1 thang 12 nam 1918 o Beograd.
Vuong quoc moi đuoc hinh thanh tu cac vuong quoc tung co đoc lap truoc kia gom Serbia va Montenegro (đa thong nhat voi nhau trong thang truoc đo), cung nhu mot so vung lanh tho truoc kia thuoc Ao-Hung, Nha nuoc cua nguoi Slovenia, Croatia va Serbia. Nhung vung đat truoc kia thuoc Ao-Hung đa hinh thanh nen nha nuoc moi gom Croatia, Slavonia va Vojvodina tu Hungary mot phan cua Đe che, Carniola, mot phan cua Styria va đa phan Dalmatia tu Ao, va tinh hoang gia (crown province) Bosna va Hercegovina.


Vuong quoc đa sac toc = 1918-1928 =

Hien phap Vidovdan
Hiep uoc Rapallo, 1920
Lenh cam Đang Cong san
Cuoc bau cu nam 1923
Hiep uoc Roma, 1924
Vu am sat Stjepan Radic


= Giai đoan Vua Alexander =
Vua Alexander I đa cam cac đang chinh tri quoc gia nam 1929, nam quyen hanh phap va đoi ten nuoc thanh Nam Tu. Ong hy vong kim che cac khuynh huong ly khai va giam bot cac phong trao quoc gia. Tuy nhien, cac chinh sach cua Alexander nhanh chong gap phai su chong đoi tu cac cuong quoc Chau Au noi len nho su phat trien tai Y va Đuc, noi nhung nguoi theo chu nghia Phat xit va Đang quoc xa noi len nam quyen luc, va Lien bang Xo viet, noi Stalin đa tro thanh lanh tu tuyet đoi. Khong mot che đo nao o tren tan thanh chinh sach cua Alexander I. Tren thuc te, Y va Đuc muon khoi phuc cac hiep uoc quoc te đuoc ky ket sau Chien tranh the gioi thu nhat, va nguoi Xo viet quyet tam gianh lai vi tri cua minh o chau Au va theo đuoi mot chinh sach quoc te tich cuc hon.
Alexander đa tim cach tao lap mot nha nuoc Nam Tu đich thuc. Ong quyet đinh xoa bo cac vung lich su Nam Tu, va cac bien gioi moi ben trong đuoc ve lai cho cac tinh hay cac banovina. Cac banovina đuoc đat ten theo cac con song. Nhieu chinh tri gia bi bo tu hay bi quan thuc chat che. Hieu ung cua su cam quyen đoc tai cua Alexander cang khien nhung nguoi khong phai nguoi Serb cam ghet y tuong thong nhat.
Nha vua bi am sat tai Marseille trong mot chuyen tham chinh thuc toi Phap nam 1934 boi mot tay thien xa thuoc To chuc Cach mang Noi đia Macedonia cua Ivan Mihailov cung su phoi hop cua Ustase, mot to chuc ly khai Croatia. Nguoi con trai 11 tuoi cua Alexsander Peter II len noi ngoi voi mot hoi đong nhiep chinh đung đau boi nguoi chu la Hoang tu Paul.


= Nam Tu nhung nam 1930 =
Boi canh chinh tri quoc te hoi cuoi thap nien 1930 đang chu y boi tinh khong khoan nhuong ngay cang lon giua cac nhan vat chinh tri chu chot, boi quan điem gay han cua cac che đo đoc tai va boi su chac chan ma su trat tu đuoc thiet lap sau Chien tranh the gioi thu nhat đa mat đi nhung thanh tri va nhung nguoi tham gia đa mat đi suc manh. Đuoc ung ho va gay ap luc boi Phat xit Y va Phat xit Đuc, nha lanh đao nguoi Croatia Vlatko Macek cung đang cua minh đa tim cach thanh lap Banovina Croatia (tinh hanh chinh) nam 1939. Thoa thuan chi ro rang Croatia van la mot phan cua Nam Tu, nhung thuc the nay nhanh chong xay dung mot vi the chinh tri đoc lap trong cac moi quan he quoc te.
Hoang tu Paul lui buoc truoc suc ep cua phe Phat xit va đa ky Hiep uoc Tripartite tai Vien ngay 25 thang 3 nam 1941, hy vong giu đuoc Nam Tu đung ben ngoai cuoc chien tranh. Nhung hanh đong nay đa khien su ung ho cua dan chung danh cho nhiep chinh Paul mat đi. Cac quan chuc quan su cao cap cung phan đoi hiep uoc nay va tien hanh mot cuoc đao chinh khi nha vua quay tro ve ngay 27 thang 3. Vi tuong quan đoi Dusan Simovic len nam quyen va bat giu đoan đai bieu Wien, truc xuat Paul, va cham dut che đo nhiep chinh, trao toan bo quyen luc cho Vua Peter khi ay 17 tuoi.


= Su khoi đau cua The chien II tai Nam Tu =
Hitler sau đo quyet đinh tan cong Nam Tu ngay 6 thang 4 nam 1941, ngay lap tuc sau đo la cuoc tan cong xam luoc Hy Lap noi Mussolini tung bi đay lui. (Vi the, Chien dich Barbarossa đa phai cham lai bon tuan, chung minh đo la mot quyet đinh đat gia.)


Nam Tu trong The chien II = Cuoc xam luoc Nam Tu =

Luc 5:12 sang ngay 6 thang 4 nam 1941, cac luc luong Đuc, Y, Hungary va Bulgaria tan cong Nam Tu. Khong quan Đuc (Luftwaffe) nem bom Belgrade va cac thanh pho chinh khac cua Nam Tu. Ngay 17 thang 4, cac đai dien tu nhieu vung cua Nam Tu đa ky mot thoa thuan đinh chien voi Đuc tai Belgrade, cham dut 11 ngay khang chien chong quan xam luoc Đuc (Wehrmacht Heer). Hon ba tram ngan si quan va binh linh Nam Tu bi bat.
Cac nuoc phe Truc chiem Nam Tu va chia nho no. Nha nuoc Đoc lap Croatia đuoc thanh lap nhu mot nha nuoc bu nhin cua Phat xit, do mot nhom du kich phat xit đuoc goi la Ustase, bat đau xuat hien tu nam 1929 nam quyen, nhung chi hoat đong han che cho toi nam 1941. Quan đoi Đuc chiem Bosna va Hercegovina cung nhu mot phan cua Serbia va Slovenia, trong khi nhung phan khac cua nuoc nay bi Bulgaria, Hungary va Y chiem. Trong thoi gian nay Nha nuoc Đoc lap Croatia đa lap ra cac trai tap trung cho nhung nguoi chong phat xit, cong san, nguoi Serb, Gypsy va nguoi Do Thai. Mot trong nhung trai đo la Jasenovac. Mot so lon nam gioi, phu nu va tre em, chu yeu la nguoi Serb, đa bi hanh quyet tai cac trai nay.


 Cac phong trao khang chien  Nhung nguoi Nam Tu phan đoi Phat xit đa to chuc mot phong trao khang chien. Ho co khuynh huong ung ho Vuong quoc Nam Tu cu gia nhap Quan đoi Nam Tu tai To quoc, cung đuoc goi la đoi quan du kich trung thanh Chetniks, Serbia do Dragoljub "Draza" Mihailovic lanh đao. Nhung nguoi ung ho Đang Cong san (Komunisticka partija), va chong lai nha Vua, gia nhap Quan đoi Giai phong Quoc gia Nam Tu (Narodno Oslobodilacka Vojska hay NOV), do Josip Broz Tito, mot nguoi Croatia theo chu nghia quoc gia lanh đao. Chetniks la đong minh cua Hoa Ky tai chau Au va ho đa cuu thoat hon 150 phi cong My trong Chien dich: "Vazdusni Most".
Quan đoi Giai phong Quoc gia Nam Tu đa tung ra mot chien dich chien tranh du kich đuoc phat trien thanh đoi quan khang chien lon nhat tren lanh tho Đong va Trung Au bi chiem đong. Ban đau Chetniks tung ra nhung cuoc tan cong đang chu y va đuoc ung ho boi chinh phu hoang gia luu vong cung nhu Đong Minh, nhung nhanh chong phai giam bot quy mo hanh đong boi nhung cuoc tra đua vao dan thuong Serbia cua Đuc.
Voi moi linh thiet mang, quan Đuc se hanh quyet 100 thuong dan, va voi moi linh bi thuong, ho giet 50 nguoi. Vi cai gia nhan mang qua đat, Chetniks đa phai cham dut cac hoat đong chong Đuc va Đong Minh chuyen sang ung ho Quan đoi Giai phong Quoc gia Nam Tu.
Tuy nhien, Quan đoi Giai phong Quoc gia Nam Tu van tien hanh cuoc chien tranh du kich cua minh. Thiet hai nhan mang đuoc Vladimir Zerjavic va Bogoljub Kocovic, uoc tinh la 1.027.000 nguoi, con so nay đuoc Lien hiep quoc chap nhan, trong khi co quan chuc nang Nam Tu cho rang co 1.700.000 nguoi chet. Chu yeu la nguoi Serb song tai Bosna va Croatia, cung nhu nguoi Do Thai va cac cong đong thieu so Romani cao hon nhieu so voi nhung sac dan bat hop tac.

Trong cuoc chien, quan du kich do nhung nguoi cong san lanh đao tren thuc te cam quyen tai cac lanh tho giai phong, va cac hoi đong nhan dan do Quan đoi Giai phong Quoc gia Nam Tu lap ra hoat đong nhu nhung co quan quan ly dan su. Mua thu nam 1941, quan du kich thanh lap Cong hoa Uzice tai lanh tho giai phong o phia tay Serbia. Thang 11 nam 1941, quan đoi Đuc chiem lai lanh tho nay, trong khi đa so cac luc luong du kich phai bo chay ve phia Bosna.
Ngay 25 thang 11 nam 1942, Hoi đong Chong Phat xit cua Phong trao Giai phong Quoc gia Nam Tu (Antifasisticko Vijece Narodnog Oslobođenja Jugoslavije) đuoc nhom hop tai Bihac, Bosna. Hoi đong tai hop ngay 29 thang 11 nam 1943, tai Jajce, cung thuoc Bosna va lap ra cac can ban cho viec to chuc đat nuoc thoi hau chien, thanh lap mot lien bang (ngay nay sau chien tranh đa đuoc goi la Ngay Cong hoa).


= Giai phong Nam Tu =
Quan đoi Giai phong Quoc gia Nam Tu đay lui đuoc Phe truc ra khoi Serbia nam 1944 va phan con lai cua Nam Tu nam 1945. Hong quan giup giai phong Belgrade va mot so lanh tho khac, nhung đa rut lui sau khi chien tranh cham dut. Thang 5 nam 1945, Quan đoi Giai phong Quoc gia Nam Tu gap cac luc luong Đong Minh ben ngoai cac bien gioi cu cua Nam Tu, sau khi chiem Trieste va nhieu vung thuoc cac tinh Styria va Carinthia phia nam nuoc Ao. Đay la vung lanh tho co đa so dan la nguoi Y va nguoi Slovenia. Tuy nhien, Quan đoi Giai phong Quoc gia Nam Tu đa phai rut khoi Trieste trong cung nam ay.
Nhung no luc cua phuong Tay nham thong nhat cac nhom du kich, ho tu choi quyen lanh đao cua chinh phu cu cua Vuong quoc Nam Tu, va su hoi huong cua vi vua, dan toi Thoa thuan Tito-Subasic vao thang 6 nam 1944, tuy nhien Tito đuoc cac cong dan coi la mot anh hung quoc gia, vi the ong gianh đuoc quyen lanh đao o nha nuoc cong san đoc lap thoi hau chien, bat đau voi chuc vu thu tuong.


Nam Tu thu hai Ngay 31 thang 1 nam 1946, hien phap moi cua Lien bang Cong hoa Nhan dan Nam Tu, theo hinh thuc hien phap Lien bang Xo viet, thanh lap sau nuoc Cong hoa Xa hoi Chu nghia, mot Tinh Xa hoi Chu nghia Tu tri va mot Quan Xa hoi Chu nghia Tu tri tung la mot phan cua Cong hoa Xa hoi Chu nghia Serbia. Thu đo lien bang đat tai Belgrade. Cac nuoc Cong hoa va cac Tinh gom (theo thu tu chu cai):

(* hien la Podgorica)
Nam 1974, hai tinh Vojvodina va Kosovo-Metohija (tinh sau khi ay đa đuoc nang cap len vi the mot tinh), cung nhu cac nuoc cong hoa Bosna va Hercegovina va Montenegro, đuoc trao quyen tu tri lon hon toi muc tieng Albania va tieng Hungary đa đuoc chinh thuc cong nhan la cac ngon ngu thieu so va tieng Serbo-Croat cua Bosna va Montenegro đa bien đoi thanh mot hinh thuc dua tren kieu noi cua nguoi dan đia phuong ma khong phai la cac ngon ngu tieu chuan cua Zagreb va Belgrade.
Vojvodina va Kosovo-Metohija la mot phan cua nuoc Cong hoa Serbia. Nuoc nay đa giu khoang cach voi Lien bang Xo viet nam 1948 (cf. Cominform va Informbiro) va đa bat đau con đuong xay dung chu nghia xa hoi cua rieng minh duoi su lanh đao chat che cua Josip Broz Tito. Nha nuoc nay chi trich ca Khoi phuong Đong va cac quoc gia NATO, va đa cung cac nuoc khac lap ra Phong trao khong lien ket nam 1961, va lien tuc la thanh vien cua to chuc nay cho toi khi bi giai tan.


= Nhan khau =
Nam Tu luon co su đa dang ve dan cu, khong chi tren mat sac toc, ma con o khia canh ton giao. Hoi giao, Cong giao La Ma, Do Thai giao va Tin Lanh cung nhieu đuc tin Kito giao Đong phuong hien dien tai Nam Tu, ton cong co 40 ton giao. Nhan khau cac ton giao tai Nam Tu đa thay đoi nhieu ke tu Chien tranh the gioi thu hai. Cac cuoc đieu tra dan so đuoc thuc hien vao nam 1921 va nam 1948 cho thay rang 99% dan cu tham gia sau vao viec hanh đao. Cung voi cac chuong trinh hien đai hoa va đo thi hoa cua chinh phu sau chien tranh, ti le tin huu cac ton giao đa sut giam đang ke. Ket noi giua niem tin ton giao va sac toc đa đat ra mot moi đe doa nghiem trong cho cac chinh sach hau chien cua chinh phu cong san.
Sau khi tro thanh mot quoc gia cong san, mot cuoc khao sat vao nam 1964 đa cho thay rang chi co hon 70% tong dan so Nam Tu tu xem minh la tin đo cua mot ton giao. Nhung noi co tinh ton giao manh nhat la Kosovo voi 91% va Bosna va Hercegovina voi 83,8%. Nhung noi co tinh ton giao thap nhat la Slovenia 65,4%, Serbia voi 63,7% va Croatia voi 63,6%. Khac biet ton giao giua nguoi Serb theo Chinh Thong giao, nguoi Croatia theo Cong giao, va nguoi Bosnia theo Hoi giao va su troi day cua chu nghia dan toc đa gop phan vao su sup đo cua Nam Tu nam 1991.


= Chinh phu =
Ngay 7 thang 4 nam 1963 nuoc nay đoi ten chinh thuc thanh Cong hoa Lien bang Xa hoi chu nghia Nam Tu va Tito đuoc phong lam Tong thong tron đoi.
Tai Cong hoa Lien bang Xa hoi chu nghia Nam Tu, moi nuoc cong hoa va tinh co hien phap, toa an toi cao, nghi vien, tong thong va thu tuong rieng. Lanh đao toi cao cua chinh phu Nam Tu la Tong thong (Tito), Thu tuong lien bang va Nghi vien lien bang (mot chuc vu Tong thong tap the đuoc lap ra sau khi Tito chet nam 1980).
Cac chuc vu quan trong khac la cac tong thu ky Đang Cong san tai moi nuoc cong hoa va moi tinh, va tong thu ky Uy ban Trung uong Đang Cong san.
Josip Broz Tito la nhan vat quyen luc nhat đat nuoc, tiep theo la cac chu tich va thu tuong nuoc cong hoa va tinh, va cac chu tich Đang Cong san. Rat nhieu nguoi đa phai khon kho khi bi ong ghet. Slobodan Penezic Krcun, lanh đao canh sat mat cua Tito tai Serbia, tro thanh nan nhan cua mot vu tai nan giao thong đang ngo khi ong ta bat đau phan nan ve chinh sach cua Tito. Bo truong noi vu Aleksandar Rankovic bi tuoc toan bo danh hieu va quyen loi sau khi bat đong voi Tito ve đuong loi chinh tri đat nuoc. Thinh thoang, cac vi bo truong trong chinh phu, nhu Edvard Kardelj hay Stane Dolanc, con quan trong hon thu tuong.
Su đan ap bat đong leo thang voi cai goi la Mua xuan Croatia nam 1970-1971, khi sinh vien tai Zagreb to chuc cac cuoc tuan hanh đoi quyen tu do dan su lon hon va quyen tu tri cao hon cho Croatia. Chinh quyen đan ap cuoc phan khang va tong giam nhung nguoi lanh đao, nhung nhieu nhan vat đai dien quan trong cua Croatia trong Đang bi mat ung ho cuoc đau tranh nay, vi the mot hien phap moi đa đuoc phe chuan nam 1974 trao them nhieu quyen cho cac nuoc cong hoa tai Nam Tu va cac tinh tai Serbia.


= Cang thang sac toc va khung hoang kinh te =
Nam Tu thoi hau Chien tranh the gioi thu hai o nhieu mat la mot hinh mau tim kiem cach xay dung mot nha nuoc đa quoc gia. Lien bang đuoc xay dung tren mot nen tang kep: mot nha nuoc Nam Tu thoi giua hai cuoc chien voi uu the cua tang lop cam quyen nguoi Serb; va mot su phan chia quoc gia thoi chien, khi Y va Phat xit Đuc phan chia nuoc nay va ung ho mot phai quoc gia Croatia cuc đoan đuoc goi la Ustashe nam quyen va đa thuc hien tham sat chong lai nguoi Serb. Mot so nhan vat quoc gia Bosna đa gia nhap cac luc luong phe Truc va tan cong nguoi Serb. Đe tra đua, nhung nguoi Serb quoc gia cuc đoan tung ra nhung cuoc tan cong tra thu va nguoi Bosna va nguoi Croatia.
Bao luc sac toc chi cham dut khi đoi quan Du kich Nam Tu đa sac toc kiem soat đat nuoc thoi hau chien va cam ung ho chu nghia quoc gia. Su hoa binh ben ngoai đuoc giu trong suot thoi cam quyen cua Tito, du nhung cuoc phan khang mang tinh chat quoc gia van dien ra, nhung chung nhanh chong bi đan ap va nhung nguoi lanh đao bi bo tu hay bi hanh quyet. Tuy nhien, mot cuoc phan khang đa xay ra tai Croatia trong thap nien 1970, đuoc goi la "Mua xuan Croatia" voi su ung ho cua phan đong nguoi Croatia cho rang Nam Tu la mot su ba quyen cua nguoi Serb va yeu cau giam bot quyen luc cua Serbia. Tito, von la nguoi Croatia, lo ngai ve su on đinh cua đat nuoc va đa hanh đong theo huong xoa diu ca nguoi Croatia va nguoi Serb, ong ra lenh bat giu nhung nguoi Croatia phan khang, trong khi chap nhan mot so yeu cau cua ho. Nam 1974, anh huong cua Serbia trong lien bang đa bi giam bot kha nhieu khi cac tinh tu tri đuoc thanh lap tai vung Kosovo voi đa so nguoi Albania va Vojvodina voi cac sac toc pha tron. Cac tinh tu tri nay co quyen bo phieu nhu cac nuoc cong hoa nhung khong nhu nhung nuoc cong hoa, ho khong đuoc phep ly khai khoi Nam Tu. Su lui buoc nay lam Croatia va Slovenia hai long, nhung tai Serbia va tai tinh tu tri Kosovo moi thanh lap, su phan ung khac biet nhau. Nguoi Serb coi hien phap moi la su thua cuoc truoc nguoi Croatia va nhung nguoi quoc gia Albania. Nguoi Albania tai Kosovo coi viec thanh lap tinh tu tri la chua đu, va yeu cau Kosovo phai tro thanh mot nha nuoc cong hoa voi quyen ly khai khoi Nam Tu. Viec nay khien cang thang trong gioi lanh đao cong san gia tang, đac biet trong so cac quan chuc nguoi Serb von buc tuc vi cho rang hien phap nam 1974 lam suy yeu anh huong cua Serbia va lam ton hai toi su thong nhat quoc gia khi cho cac nuoc cong hoa quyen ly khai.
Mot cuoc khung hoang kinh te bung phat trong thap nien 1970 la san pham cua nhung sai lam nghiem trong cua cac chinh phu Nam Tu, nhu vay muon cac khoan tin dung khong lo tu phuong Tay nham thuc đay phat trien qua xuat khau. Cac nen kinh te chau Au luc ay đang o giai đoan giam phat, lam xuat khau cua Nam Tu ngung tre va tao ra cac khoan no lon. Chinh phu Nam Tu khi ay phai chap nhan cac đieu kien cua Quy Tien te Quoc te nham xoa diu ganh nang khung hoang voi tang lop lao đong. Đong thoi, cac nhom xa hoi manh xuat hien ben trong Đang Cong san Nam Tu, lien minh voi cac nhom loi ich kinh doanh, ngan hang va nha nuoc phuong tay va bat đau thuc đay chu nghia tan tu do, voi su ung ho cua Hoa Ky. Chinh chinh quyen Reagan, vao nam 1984, đa thong qua mot đe xuat "Lieu phap soc" đe thuc đay Nam Tu theo huong phuc hoi tu ban.
Nam 1989 Jeffrey Sachs toi Nam Tu đe giup chinh phu lien bang cua Ante Markovic chuan bi goi "Lieu phap Soc" cua IMF/Ngan hang The gioi, sau đo đuoc đua ra nam 1990 ngay o thoi điem cac cuoc bau cu nghi vien đang đuoc to chuc o nhieu nuoc cong hoa.
Chuong trinh "Lieu phap soc" danh Nam Tu vua la duy nhat trong vung vua co tam anh huong chinh tri quan trong trong giai đoan 1989-90. Luat pha san đe thanh ly cac doanh nghiep nha nuoc co hieu luc tu Luat cac Hoat đong Tai chinh nam 1989 yeu cau rang neu mot doanh nghiep khong tra đuoc no trong 30 ngay lien tiep, hay trong 30 ngay cua mot giai đoan 45 ngay, no phai đam phan voi cac chu no hoac phai trao quyen so huu cho ho hay se bi thanh ly, trong truong hop đo cac cong nhan se bi sa thai, thong thuong khong đuoc nhan tien cong.
Nam 1989, theo cac nguon tin chinh thuc, 248 cong ty tuyen bo pha san hay bi thanh ly va 89.400 cong nhan bi sa thai. Trong chin thang đau nam 1990 sau khi chuong trinh cua IMF đuoc thong qua, 889 doanh nghiep khac voi 525.000 cong nhan phai chiu chung so phan. Noi theo cach khac, trong vong chua toi hai nam "co cau khoi đong" (theo Đao luat cac Hoat đong Tai chinh) hon 600.000 cong nhan trong tong so 2.7 trieu cong nhan trong linh vuc cong nghiep đa bi sa thai. Them khoang 20% nguon nhan luc, hay mot nua trieu nguoi khong đuoc tra luong trong nhung thang đau nam 1990 khi cach doanh nghiep phai tim cach tranh pha san. Noi tap trung đong nhat cac doanh nghiep pha san va sa thai cong nhan la Serbia, Bosna va Hercegovina, Macedonia va Kosovo. Thu nhap thuc te roi tu do, cac chuong trinh xa hoi đa sup đo tao nen mot khong khi bat man xa hoi va vo hi vong. Đay la mot điem chuyen đoi quan trong dan toi nhung su kien dien ra tiep theo.
Mua xuan nam 1990, Markovic van la chinh tri gia co nhieu anh huong nhat, khong chi voi toan bo Nam Tu, ma ca o moi nuoc cong hoa tao thanh lien bang nay. Đung ra ong đa phai to chuc nhung cuoc tuan hanh dan chung ung ho nha nuoc Nam Tu chong lai nhung nhan vat quoc gia nhu Milosevic tai Serbia hay Tuđman tai Croatia va ong đa co the nho cay vao su trung thanh cua cac luc luong vu trang. Ong đuoc 83% dan so Croatia, 81% dan so Serbia va 59% dan so Slovenia cung 79% dan so trong toan bo Nam Tu ung ho. Muc đo ung ho nay cho thay nguoi dan Nam Tu van kien quyet duy tri quoc gia nhu the nao.
Nhung Markovic đa gan lien Chu nghia Nam Tu cua minh voi chuong trinh "Lieu phap Soc" co đieu kien cua IMF va EU va viec nay đa khien nhung nguoi theo chu nghia ly khai o Tay Bac va nhung nguoi theo chu nghia quoc gia o Serbia co co hoi troi day. Nhung nguoi theo chu nghia ly khai tai Slovenia va Croatia keu goi cac cu tri bac bo chuong trinh kinh te kho hanh cua Markovic-IMF va bang cach đo se giup nhung nuoc cong hoa cua ho chuan bi roi bo Nam Tu va "gia nhap chau Au". Loi keu goi cua Milosevic tai Serbia dua tren y tuong rang phuong Tay đang hanh đong chong lai nhung loi ich cua nguoi Serb. Nhung loi keu goi mang tinh chu nghia quoc gia đo cuoi cung đa thanh cong: o tat ca cac nuoc cong hoa, bat đau bang Slovenia va Croatia vao mua xuan, cac chinh phu bo qua cac quy đinh gioi han tien te cua chuong trinh on đinh cua Markovic đe gianh lay so phieu bau.
Chinh phu cap vung moi đuoc bau ra sau đo tap trung no luc vao viec pha vo đat nuoc. Ho đuoc chinh phu Hoa Ky ung ho bang lap truong muon pha bo ket cau quoc gia Nam Tu nham đay nhanh hon nua chuong trinh "Lieu phap Soc". Mot so it quoc gia chau Au co cac loi ich chien luoc tai Nam Tu co y muon thuc đay su tan ra.
Cung co mot so thieu sot, đac biet la trong co cau cua Nam Tu khien viec sup đo dien ra nhanh chong hon. Vi du, nhieu nguoi cho rang su phi tap trung hoa Thi truong Chu nghia xa hoi la mot thi nghiem sai lam cho tinh hinh đia chinh tri cua nha nuoc Nam Tu. Hien phap nam 1974 du tot hon cho nguoi Albani tai Kosovo, đa khien cac nuoc cong hoa co nhieu quyen luc hon, vi the lam anh huong toi quyen luc the che va huu hinh cua chinh phu lien bang. Chinh quyen Tito đa thay đoi su suy yeu nay cho toi tan khi ong qua đoi nam 1980, sau đo nha nuoc va Đang Cong san dan te liet va roi vao khung hoang.


= Tan vo =

Sau cai chet cua Tito ngay 4 thang 5 nam 1980, cang thang sac toc gia tang o Nam Tu. Di san cua Hien phap nam 1974 đa đuoc dung đe đua he thong ra quyet đinh thanh mot nha nuoc te liet, khien toan bo roi vao tinh trang vo vong khi xung đot loi ich đa tro nen khong the hoa giai. Khung hoang hien phap khong the tranh khoi dien ra sau đo đa dan toi su troi day cua chu nghia quoc gia tai tat ca cac nuoc cong hoa: Slovenia va Croatia đua ra nhung yeu cau noi long quan he ben trong lien bang, sac toc nguoi Albania đa so tai Kosovo yeu cau đuoc tro thanh mot nuoc cong hoa, Serbia tim cach co đuoc quyen kiem soat tuyet đoi voi Nam Tu. Them vao đo, hanh trinh tim kiem đoc lap cua nguoi Croatia khien cac cong đong nguoi Serb lon ben trong Croatia noi day va tim cach ly khai khoi nuoc cong hoa Croatia.
Nam 1986, Vien han lam Khoa hoc va Nghe thuat Serbia phac thao mot ban ghi nho đe cap toi mot so van đe quan trong lien quan toi vi the cua nguoi Serb la nhom nguoi đong đao nhat tai Nam Tu. Nuoc cong hoa lon nhat ve lanh tho va dan so trong Lien bang Nam Tu la Serbia voi cac anh huong tren cac vung Kosovo va Vojvodina đa bi giam bot trong Hien phap nam 1974. Vi hai tinh tu tri cua ho tren thuc te co đac quyen nhu nhung nuoc cong hoa đay đu, Serbia thay rang ho đa bi troi tay truoc cac chinh phu tai cac nuoc cong hoa trong viec đua ra va thuc hien cac quyet đinh đoi voi nhung vung nay. Boi cac tinh co phieu bau ben trong Hoi đong Tong thong Lien bang (mot hoi đong co tam thanh vien gom cac đai dien tu sau nuoc cong hoa va hai tinh tu tri), ho thinh thoang con tham chi tham gia vao lien minh voi cac nuoc cong hoa khac, vi vay lan at đuoc Serbia. Su bat luc chinh tri cua Serbia khien cac nuoc cong hoa co the gay ap luc voi 2 trieu nguoi Serb (20% tong dan so Serbia) song ben ngoai nuoc cong hoa nay.
Lanh đao cong san cua Serbia Slobodan Milosevic tim cach tai lap chu quyen Serbia nhu hoi truoc nam 1974. Cac nuoc cong hoa khac, đac biet la Slovenia va Croatia, bac bo đong thai nay coi đo la su phuc hoi cua chu nghia ba chu Serbia. Milosevic đa thanh cong trong viec giam bot quyen tu tri cua Vojvodina va Kosovo va Metohija, nhung ca hai thuc the nay van giu đuoc mot phieu bau ben trong Hoi đong Tong thong Nam Tu. Cong cu đa đuoc su dung đe giam bot anh huong cua Serbia thi nay lai đuoc dung đe tang anh huong đo: trong hoi đong tam thanh vien, Serbia khi ay it nhat đa co bon phieu bau - cua Serbia, sau đo cua thuc the trung thanh Montenegro, va Vojvodina va Kosovo.
Nhu mot hau qua cua nhung su kien đo, nguoi thieu so Albania tai Kosovo to chuc nhung cuoc bieu tinh, phat trien len thanh cuoc xung đot sac toc giua nguoi Albania va nhung nguoi khong phai Albania o tinh nay. Voi ty le 87% dan so Kosovo trong thap nien 1980, sac toc Albania chiem đa so dan. So luong nguoi Slav tai Kosovo (chu yeu la nguoi Serb) nhanh chong giam sut vi nhieu ly do, trong so đo co ly do tu nhung cang thang sac toc gia tang va cuoc di cu dien ra sau đo khoi vung nay. Toi nam 1999 nguoi Slav chi con chiem 10% so dan tai Kosovo.
Trong luc ay Slovenia, duoi su lanh đao cua Milan Kucan, va Croatia ung ho nguoi thieu so Albania va cuoc đau tranh đoi đuoc cong nhan chinh thuc cua ho. Nhung cuoc đinh cong ban đau đa tro thanh cac cuoc tuan hanh rong lon yeu cau thanh lap mot nha nuoc Kosovo. Đieu nay lam gioi lanh đao Serbia buc tuc theo đuoi bien phap vu luc, va dan toi su kien sau đo khi Quan đoi Lien bang đuoc gui toi tinh nay theo lenh cua Hoi đong Tong thong Nam Tu voi đa so cua nguoi Serb.
Thang 1 nam 1990, Đai hoi bat thuong lan thu 14 cua Lien đoan Cong san Nam Tu đuoc nhom hop. Trong hau het thoi gian, cac đai bieu nguoi Slovenia va nguoi Serb tranh luan voi nhau ve tuong lai Lien đoan Cong san Nam Tu. Đoan đai bieu Serbia, duoi su lanh đao cua Milosevic, nhan manh vao mot chinh sach "mot nguoi, mot phieu", se lam tang quyen luc cho sac dan chiem đa so, nguoi Serb. Trai lai, nguoi Slovenia, đuoc nguoi Croatia hau thuan, tim cach sua đoi Nam Tu bang cach trao them quyen cho cac nuoc cong hoa, nhung đeu bi bo phieu bac bo. Vi the, phai đoan Slovenia, va cuoi cung ca phai đoan Croatia roi bo Đai hoi, va Đang cong san toan Nam Tu bi giai tan.
Sau su sup đo cua chu nghia cong san tai nhung phan con lai cua Đong Au, moi nuoc cong hoa đeu to chuc cac cuoc tuyen cu đa đang nam 1990. Slovenia va Croatia to chuc bau cu vao thang 4 boi cac đang cong san cua ho tim cach rut lui khoi quyen luc mot cach hoa binh. Cac nuoc cong hoa khac thuoc Nam Tu - đac biet la Serbia - it nhieu bat binh voi qua trinh dan chu hoa tai hai nuoc cong hoa kia va đe xuat cac bien phap trung phat khac nhau (vi du "thue hai quan" cua Serbia voi cac san pham cua Slovenia) chong lai hai nuoc kia nhung khi thoi gian troi qua cac đang cong san tai cac nuoc cong hoa khac thay qua trinh dan chu hoa la khong the tranh khoi va vao thang 12 khi thanh vien cuoi cung cua lien bang - Serbia to chuc cuoc bau cu nghi vien xac nhan su cam quyen cua nhung nguoi cong san tai nuoc cong hoa nay. Tuy nhien, cac van đe chua đuoc giai quyet van ton tai. Đac biet, Slovenia va Croatia bau ra cac chinh phu voi khuynh huong cac nuoc cong hoa tu tri lon hon (duoi su lanh đao cua Milan Kucan va Franjo Tuđman), boi moi viec đa tro nen ro rang rang cac no luc duy tri thong tri cua Serbia va cac muc đo tieu chuan dan chu khac nhau đang ngay cang khong con thich hop. Serbia va Montenegro lua chon cac ung cu vien ung ho su thong nhat cua Nam Tu. Nguoi Seriba tai Croatia khong chap nhan mot tinh trang thieu so trong mot nha nuoc Croatia co chu quyen, boi đieu nay lam ho mat vi the va giam bot quyen luc tai nha nuoc Croatia.


Noi chien Nam Tu Chien tranh bung no khi nhung chinh quyen moi tim cach thay the cac luc luong quan su va dan su cua Nam Tu bang nhung luc luong ung ho ly khai. Vao thang 8 nam 1990 khi Croatia tim cach thay the canh sat tai vung Croat Krajina co đong nguoi Serb sinh song bang vu luc, ban đau dan chung tai đo đi toi tron tranh trong nhung doanh trai Quan đoi Lien bang Nam Tu, trong khi quan đoi van tho o. Sau đo dan chung to chuc cac đoi khang chien vu trang. Nhung cuoc xung đot vu trang giua cac luc luong Croatia ("canh sat") va dan thuong đa đanh dau su khoi đau cua chien tranh Nam Tu lam anh huong ca vung. Tuong tu, no luc thay the canh sat bien phong cua Nam Tu bang canh sat Slovenia đa gay ra nhung cuoc xung đot vu trang đia phuong va ket thuc voi so luong nan nhan toi thieu. Mot no luc tuong tu tai Bosna va Hercegovina đa dan toi mot cuoc chien chi cham dut sau hon 3 nam (xem ben duoi). Ket qua cua nhung cuoc xung đot đo la su di cu cua hau nhu toan bo nguoi Serb khoi ca ba vung đo, nhung cuoc di dan lon tai Bosna va Hercegovina va su thanh lap ba nuoc đoc lap moi. Su ly khai khoi Cong hoa Nam Tu cua Macedonia dien ra trong hoa binh.
Nhung cuoc noi day cua nguoi Serb tai Croatia bat đau vao thang8 nam 1990 bang hanh đong phong toa đuong sa tu bo bien Dalmatian vao trong luc đia hau nhu đa dien ra mot nam truoc khi gioi lanh đao Croatia co bat ky hanh đong huong toi đoc lap nao. Nhung cuoc noi day ay đuoc ung ho cong khai hay bi mat cua Quan đoi Lien bang Nam Tu (JNA). Nguoi Serb tuyen bo su xuat hien cua cac Vung Tu tri Serbia (sau nay đuoc goi la Cong hoa Serb Krajina) tai Croatia. Quan đoi Lien bang tim cach giai gioi cac luc luong phong ve lanh tho cua cac nuoc cong hoa Slovenia (cac nuoc cong hoa co cac luc luong phong ve đia phuong rieng tuong tu nhu Home guard) vao nam 1990 nhung khong hoan toan thanh cong. Slovenia bat đau nhap khau vu khi đe tang cuong suc manh cua minh. Croatia cung tham gia cac hoat đong nhap lau vu khi, (sau khi luc luong vu trang cac nuoc cong hoa bi Quan đoi Lien bang giai gioi), chu yeu tu Hungary, va đa bi phat hien khi Co quan Phan gian Nam Tu (KOS, Kontra-obavjestajna Sluzba) trung ra mot bang video ve mot cuoc gap go bi mat giua Bo truong Quoc phong Croatia Martin Spegelj va hai nguoi đan ong. Spegelj thong bao ho đang o tinh trang chien tranh voi quan đoi va ra cac chi thi ve viec buon lau vu khi cung nhu cac bien phap đoi đau voi cac quan chuc quan đoi Nam Tu đon tru tai cac thanh pho Croatia. Serbia va quan đoi Lien bang đa su dung bang chung tai vu trang nay cua Croatia cho cac muc đich tuyen truyen.
Thang 3 nam 1990, trong nhung cuoc tuan hanh tai Split, Croatia, mot linh tre nguoi Nam Tu đa bo chay khoi xe tang sau khi lao vao mot đam đong. Tuong tu, sung đa no tai cac can cu quan su tren khap Croatia. O nhung noi khac, cang thang cung leo thang.
Cung trong thang ay, Quan đoi Nhan dan Nam Tu (Jugoslovenska Narodna Armija, JNA) gap go ban lanh đao Nam Tu trong mot no luc nham buoc ho tuyen bo tinh trang khan cap cho phep quan đoi nam quyen kiem soat đat nuoc. O thoi điem ay quan đoi bi coi la mot luc luong cua Serbia nen cac nuoc cong hoa khac so rang ho se bi thong tri cua Serbia trong lien minh. Cac đai dien cua Serbia, Montenegro, Kosovo va Metohija va Vojvodina bo phieu ung ho, trong khi tat ca cac nuoc cong hoa khac, Croatia (Stipe Mesic), Slovenia (Janez Drnovsek), Macedonia (Vasil Tupurkovski) va Bosna va Hercegovina (Bogic Bogicevic), bo phieu chong. Moi quan he van giu cho nhung su xung đot chua leo thang, nhung khong keo dai.
Sau nhung ket qua cua cuoc bau cu đa đang đau tien, vao mua thu nam 1990, cac nuoc cong hoa Slovenia va Croatia đe nghi chuyen đoi Nam Tu sang hinh thuc mot nha nuoc lien bang long leo hon voi sau nuoc cong hoa. Bang đe nghi nay cac nuoc cong hoa se co quyen tu quyet. Tuy nhien Milosevic phan đoi moi đe nghi nhu vay, cho rang giong nhu nguoi Slovenia va nguoi Croatia, nguoi Serb (nen nho la co nguoi Serb tai Croatia) cung phai co quyen tu quyet.
Ngay 9 thang 3 nam 1991, nhung cuoc tuan hanh phan đoi Slobodan Milosevic đuoc to chuc o Belgrade, nhung canh sat va quan đoi đa đuoc trien khai tren cac đuong pho đe giu gin trat tu, giet hai hai nguoi. Cuoi thang 3 nam 1991, Vu viec Plitvice Lakes la mot trong nhung tia lua đau tien nhom len cuoc chien tai Croatia. Quan đoi Nhan dan Nam Tu (JNA), voi cac tuong linh cao cap chu yeu la nguoi Seriba, duy tri lap truong trung lap, nhung khi thoi gian troi đi, ho ngay cang can thiep sau vao chinh tri trong nuoc.
Ngay 25 thang 6 nam 1991, Slovenia va Croatia tro thanh hai nuoc cong hoa đau tien tuyen bo đoc lap khoi Nam Tu. Cac quan chuc hai quan lien bang tai Slovenia tren vung bien gioi voi Y, Ao va Hungary chu yeu chi thay đoi đong phuc boi đa so ho la nguoi Slovenia đia phuong. Canh sat bien gioi cung đa la nguoi Slovenia truoc khi nuoc nay tuyen bo đoc lap. Ngay hom sau (26 thang 6), Hoi đong Hanh phap Lien bang ra lenh đac biet cho quan đoi nam quyen kiem soat "cac đuong bien gioi đa đuoc quoc te cong nhan". Xem Cuoc chien muoi ngay.
Cac luc luong Quan đoi Nhan dan Nam Tu, dua vao cac đon vi đon tru tai Slovenia va Croatia, muon thuc hien nhiem vu nay trong vong 48 gio sau đo. Tuy nhien, vi Quan đoi Nam Tu thong tin sai lenh nen Lien bang nam duoi su tan cong cua cac luc luong nuoc ngoai, va tren thuc te đa so ho khong muon tham gia vao mot cuoc chien tren bo noi ho đang lam nhiem vu, cac luc luong phong ve Slovenia nhanh chong gianh lai hau het cac vi tri trong vong vai ngay voi ton that nhan su nho nhat cho ca hai phia. Co mot vu viec bi coi la mot toi ac chien tranh, khi kenh ORF TV station cua Ao phat song đoan phim tu lieu ve ba binh linh Quan đoi Nam Tu đau hang luc luong phong ve, truoc khi co tieng sung va nhung nguoi linh nga xuong. Tuy nhien, khong ai thiet mang trong vu viec nay. Tuy vay đa co nhung vu viec pha huy tai san va sinh mang ca nhan boi Quan đoi Nhan dan Nam Tu - cac ngoi nha, mot nha tho, san bay dan su đa bi nem bom, cac tai xe xe tai tren đuong Ljubljana - Zagreb va cac nha bao Ao tai San bay Ljubljana đa bi thiet mang. Luc ay thoa thuan ngung ban đuoc đua ra. Theo Thoa thuan Brioni, đuoc cong nhan boi tat ca cac đai dien cua cac nuoc cong hoa, cong đong quoc te gay ap luc voi Slovenia va Croatia đe đat ra mot thoi han tri hoan ba thang tuyen bo đoc lap cua ho. Trong ba thang nay, Quan đoi Nam Tu đa hoan thanh viec rut khoi Slovenia, nhung tai Croatia, mot cuoc chien tranh bung phat vao mua thu nam 1991. Sac toc Serbia, đa tao ra quoc gia Cong hoa Serbian Krajina cua rieng ho tai cac vung co đa so nguoi Serb sinh song chong lai cac luc luong cua Cong hoa Croatia đang tim cach đua vung ly khai nay tro lai duoi quyen cai quan cua Croatia. Tai mot so vung chien luoc, Quan đoi Nam Tu hanh đong nhu mot vung đem, o hau het nhung noi khac quan đoi bao ve hay giup đo nhung nguoi Serb bang cac nguon luc va ca nhan luc trong cuoc chien cua ho voi quan đoi va canh sat Croatia.

Thang 9 nam 1991, Cong hoa Macedonia cung tuyen bo đoc lap, tro thanh nuoc cong hoa cu duy nhat gianh đuoc chu quyen ma khong gap phai su chong đoi cua chinh quyen Nam Tu tai Belgrade. Nam tram binh si My sau đo đa đuoc trien khai duoi danh nghia Lien hiep quoc đe giam sat cac bien gioi phia bac cua Marcedonia voi Cong hoa Serbia, Nam Tu. Tong thong đau tien cua Macedonia, Kiro Gligorov, van duy tri đuoc quan he tot voi Belgrade va cac nuoc cong hoa ly khai khac va toi thoi điem ay van khong he co van đe gi giua Macedonian va canh sat bien gioi Serbia tham chi voi ca cac vung nho la Kosovo va Presevo la noi lich su đuoc biet la Macedonia, đieu co the gay ra tranh cai bien gioi khi nhung nguoi Macedonia theo chu nghia quoc gia co the đat lai van đe (xem IMORO).
Vi cuoc xung đot nay, Hoi đong Bao an Lien hiep quoc đa đon phuong thong au Nghi quyet so 721 cua Hoi đong Bao an Lien hiep quoc ngay 27 thang 11 nam 1991, tao đuong cho su thanh lap cac chien dich gin giu hoa binh tai Nam Tu.
Tai Bosna va Hercegovina thang 11 nam 1991, nguoi Serb tai Bosna đa to chuc mot cuoc trung cau dan y voi đai đa so ung ho thanh lap cong hoa Serbia trong cac bien gioi cua Bosna va Hercegovina va o trong mot nha nuoc chung voi Serbia va Montenegro. Ngay 9 thang 1 nam 1992, quoc hoi cua nuoc Serbia Bosna tu phong tuyen bo mot nuoc "Cong hoa cua nguoi Serb tai Bosna va Hercegovina" rieng biet. Cuoc trung cau dan y va viec thanh lap SARs đuoc tuyen bo mot cach bat hop hien boi chinh phu Bosna va Hercegovina, va khong hop phap cung nhu khong co gia tri. Tuy nhien, vao thang 2 va thang 3 nam 1992 chinh phu đa to chuc mot cuoc trung cau dan y quoc gia ve nen đoc lap cua Bosna khoi Nam Tu. Cuoc trung cau dan y nay cung đuoc tuyen bo trai nguoc voi BiH va hien phap Lien bang cua Toa an hien phap lien bang tai Belgrade va chinh phu moi đuoc thanh lap cua Serbia Bosna. Cuoc trung cau nay bi tay chay manh me boi nguoi Serb tai Bosna. Đang chu y la Toa an Lien bang tai Belgrade khong quyet đinh ve van đe trung cau dan y cua nguoi Serb tai Bosna. Ket qua la khoang 64-67% trong 98% nguoi tham gia ung ho đoc lap. Khong ro rang hai phan ba so phieu can thiet tren thuc te co y nghia khong va ket qua co đat yeu cau nay khong. Chinh phu nuoc cong hoa tuyen bo nen đoc lap cua minh ngay 5 thang 4, va nguoi Serb ngay lap tuc tuyen bo nen đoc lap cua Cong hoa Srpska. Cuoc chien tai Bosna bung no ngay sau đo.


 Su cham dut cua Nam Tu thu hai  Nhieu ngay đuoc coi la ngay cham dut cua Lien bang Cong hoa Xa hoi Chu nghia Nam Tu:

25 thang 6 nam 1991, khi Croatia va Slovenia tuyen bo đoc lap.
8 thang 9 nam 1991, sau mot cuoc trung cau dan y Cong hoa Bac Macedonia tuyen bo đoc lap.
8 thang 10 nam 1991, khi lenh đinh hoan su ly khai cua Slovenia va Croatia ngay 9 thang 7 cham dut va Croatia tai khoi đong qua trinh gianh đoc lap tai Nghi vien Croatia (ngay nay đuoc ky niem la Ngay Đoc lap tai Croatia)
15 thang 1 nam 1992, khi Slovenia va Croatia đuoc hau het cac quoc gia chau Au cong nhan.
6 thang 4 nam 1992, Hoa Ky va hau het cac nuoc chau Au cong nhan hoan toan nen đoc lap cua Bosna va Hercegovina.
28 thang 4 nam 1992, su thanh lap cua Cong hoa Lien bang Nam Tu (xem ben duoi).
Thang 11 nam 1995, thoa thuan hoa binh đuoc ky ket tai Dayton giua cac lanh đao Nam Tu, Bosna va Hercegovina va Croatia
1996-1999, Nhung cuoc xung đot giua quan đoi Nam Tu va KLA
24 thang 3-10 thang 6 nam 1999, NATO nem bom Cong hoa Lien bang Nam Tu.
Thang 6 nam 1999, luc luong quan ly cua Lien hiep quoc va NATO toi Kosovo
5 thang 2 nam 2003, Nha nuoc lien bang Serbia va Montenegro đuoc cong bo.
5 thang 6 nam 2006, Sau mot cuoc trung cau dan y tai Montenegro, Serbia va Montenegro tuyen bo nen đoc lap cua rieng minh.
17 thang 2 nam 2008, khi Kosovo đon phuong tuyen bo đoc lap khoi Serbia


Cong hoa Lien bang Nam Tu Cong hoa Lien bang Nam Tu (FRY) đuoc thanh lap ngay 28 thang 4 nam 1992, gom nuoc Cong hoa Xa hoi Chu nghia Serbia va Cong hoa Xa hoi Chu nghia Montenegro cu. Hien phap moi cua Nam Tu đuoc cac đai bieu quoc hoi, đuoc bau trong cuoc tuyen cu mot đang nam 1986 bo phieu thong qua.
Cuoc chien o nhung vung phia tay Nam Tu cu cham dut nam 1995 voi nhung cuoc đam phan hoa binh đuoc Hoa Ky bao tro tai Dayton, Ohio, dan toi cai goi la Thoa thuan Dayton.
Tai Kosovo, trong suot thap nien 1990, gioi lanh đao sac toc Albania đa theo đuoi cac chien thuat phan khang phi bao luc nham gianh đoc lap cho tinh nay. Nam 1996, nguoi Albania thanh lap Quan đoi Giai phong Kosovo. Phan ung cua Nam Tu la su su dung vu luc bua bai chong lai dan thuong, va buoc nhieu sac toc Albania phai bo chay khoi nha cua. Sau vu Racak va su bat thanh cua Thoa thuan Rambouillet trong nhung thang đau nam 1999, NATO nem bom Serbia va Montenegro trong thoi gian hon hai thang, cho toi khi mot thoa thuan đat đuoc giua NATO va chinh phu Milosevic, voi su trung gian cua Nga. Nam Tu rut cac luc luong cua minh khoi Kosovo, đoi lai NATO rut lai yeu cau o truoc cuoc chien đoi cac luc luong NATO vao Serbia, khien 250.000 nguoi Serb va cac sac toc khong Albania khac roi vao canh ti nan. Xem Chien tranh Kosovo đe biet them thong tin. Tu thang 6 nam 1999, tinh nay thuoc quyen quan ly cua cac luc luong gin giu hoa binh NATO va Nga, du tat ca cac ben tiep tuc cong nhan no la mot phan cua Serbia.
Viec Milosevic tu choi cac tuyen bo thang cu trong vong đau tien cua phe đoi lap trong cuoc bau cu tong thong lien bang vao thang 9 nam 2000 đa dan toi nhung cuoc tuan thanh lon o Belgrade ngay 5 thang 10 va su sup đo cua chinh quyen. Ung cu vien đoi lap, Vojislav Kostunica len nam quyen tong thong Nam Tu ngay 6 thang 10 nam 2000.
Thu bay ngay 31 thang 3 nam 2001, Milosevic đau hang cac luc luong an ninh cua chinh quyen tai nha o Belgrade, voi mot lenh bat moi đuoc ban hanh ve cac trach nhiem lam dung quyen luc va tham nhung. Ngay 28 thang 6 ong bi đua toi bien gioi Nam Tu-Bosna va ngay lap tuc sau đo bi đat duoi su giam sat cua cac quan chuc SFOR, va tiep tuc bi gui ra truoc Toa an Toi pham Quoc te ve Nam Tu cu cua Lien hiep quoc. Phien toa xu ong ve cac trach nhiem trong cuoc tham sat tai Bosna va nhung toi ac chien tranh tai Croatia va tai Kosovo cung Metohija bat đau tai The Hague ngay 12 thang 2 nam 2002, ong qua đoi tai đo ngay 11 thang 3 nam 2006, khi phien toa van đang dien ra. Ngay 11 thang 4 nam 2002, nghi vien Nam Tu thong qua mot đieu luat cho phep truc xuat tat ca nhung nguoi bi Toa an Toi pham Quoc te buoc cac toi ac chien tranh.
Thang 3 nam 2002, chinh phu Serbia va Montenegro đong y cai cach Cong hoa Lien bang Nam Tu thanh mot hinh thuc lien minh moi, nhung kem thong nhat hon, đuoc goi la Serbia va Montenegro. Theo nghi quyet cua Nghi vien Lien bang Nam Tu ngay 4 thang 2 nam 2003, Nam Tu, it nhat tren hinh thuc, đa ngung ton tai. Mot chinh phu Lien bang van ton tai o Belgrade nhung chu yeu chi co quyen luc nghi thuc. Cac chinh phu rieng cua Serbia va cua Montenegro tien hanh cac cong viec rieng cua minh nhu the đo la hai nuoc cong hoa đoc lap. Hon nua, cac hinh thuc hai quan đa đuoc thiet lap doc theo bien gioi cu giua hai nuoc cong hoa.
Ngay 21 thang 5 nam 2006, 86% nguoi dan Montenegro đa tham gia mot cuoc trung cau dan y đac biet ve nen đoc lap cua Montenegro ra khoi lien minh voi Serbia. 55.5% đa bo phieu gianh đoc lap, đuoc cong nhan la tren 55% nguong gioi han do Lien minh chau Au đat ra đe chinh thuc cong nhan nen đoc lap cua Montenegro. Ngay 3 thang 6 nam 2006, Montenegro chinh thuc tuyen bo đoc lap, Serbia cung tuyen bo hai ngay sau đo, chinh thuc giai tan di san cuoi cung cua Nam Tu cu.
Kosovo tuyen bo đoc lap vao thang 2 nam 2008, nhung no van chua phai la mot thanh vien cua Lien hiep Quoc va chi đuoc 41 chinh phu cong nhan.


Di san = Cac quoc gia moi =
Cac quoc gia ngay nay đuoc thanh lap tu nhung phan cu cua Nam Tu gom:

Bosna va Hercegovina
Croatia
Bac Macedonia
Montenegro
Serbia
Slovenia
Kosovo (đuoc cong nhan mot phan)
Nuoc cong hoa đau tien thuoc Nam Tu cu gia nhap Lien minh chau Au la Slovenia, nop đon nam 1996 va tro thanh mot thanh vien nam 2004. Croatia đa nop đon xin gia nhap nam 2003, va tro thanh thanh vien thang 7 nam 2013. Cong hoa Macedonia nop đon nam 2004, va co the gia nhap trong giai đoan 2010–2015. Bon nuoc cong hoa con lai con chua nop đon gia nhap nen noi chung ho kho co the tro thanh thanh vien truoc nam 2015. Cac quoc gia nay tham gia nhieu thoa thuan đoi tac voi Lien minh chau Au. Tu ngay 1 thang 1 nam 2007, cac nuoc nay cung Albania đa bi bao quanh boi cac quoc gia thanh vien EU. Xem them: Mo rong Lien minh chau Au.


= Cac moi lien he van hoa va sac toc con lai =
Su tuong đong cua cac ngon ngu va lich su lien ket dai lau đa đe lai nhieu moi quan he trong cac dan toc cua cac quoc gia moi, tham chi khi cac chinh sach rieng cua cac quoc gia moi thanh lap muon tao lap su khac biet, đac biet trong ngon ngu. Tieng Serbo-Croatian ve mat ngon ngu hoc la mot ngon ngu duy nhat, voi nhieu bien the noi va viet va cung tung la phuong tien giao tiep tai nhung noi khi cac ngon ngu khac chiem uu the (Slovenia, Macedonia). Hien tai cac tieu chuan ngon ngu khac nhau đang ton tai cho tieng Bosna, tieng Croatia, tieng Serbia va Tieng Montenegro. Ve mat ky thuat Lien bang Cong hoa Xa hoi Chu nghia Nam Tu co ba ngon ngu chinh thuc, cung voi cac ngon ngu nho đuoc su dung chinh thuc tai cac cong đong đo, nhung tai cac co quan lien bang chi tieng Serbo-Croatian đuoc su dung.
Ky uc ve thoi cung song chung va nhung khia canh tot đep cua thoi gian ay đuoc goi la Yugonostalgy (Jugonostalgija). 
Rat nhieu khia canh cua Yugonostalgia lien quan toi he thong xa hoi chu nghia va cam giac an toan an sinh xa hoi đuoc cung cap va nhung su tri tre cua no.


Thong tin khac Tieu hanh tinh 1554 Yugoslavia do Milorad B. Protic phat hien va đat ten theo ten Nam Tu.


Xem them Lich su vung Balkans
Lich su chau Au
Am nhac Nam Tu
Chien tranh Nam Tu


Chu thich Bai viet nay ket hop cac tai lieu thuoc pham vi cong cong tu website hay thu muc thuoc Library of Congress Country Studies.


Đoc them Allcock, John B.: Explaining Yugoslavia. New York: Columbia University Press, 2000
Anne Marie du Preez Bezdrob: Sarajevo Roses: War Memoirs of a Peacekeeper. Oshun, 2002. ISBN 177007031
Chan, Adrian: Free to Choose: A Teacher's Resource and Activity Guide to Revolution and Reform in Eastern Europe. Stanford, CA: SPICE, 1991. ED 351 248
Cigar, Norman,: Genocide in Bosina: The Policy of Ethnic-Cleansing. College Station: Texas A&M University Press, 1995
Cohen, Lenard J.: Broken Bonds: The Disintegration of Yugoslavia. Boulder, CO: Westview Press, 1993
Conversi, Daniele: German -Bashing and the Breakup of Yugoslavia, The Donald W. Treadgold Papers in Russian, East European and Central Asian Studies, no. 16, March 1998 (University of Washington: HMJ School of International Studies) http://easyweb.easynet.co.uk/conversi/german.html Luu tru ngay 27 thang 6 nam 2006 tai Wayback Machine
Dragnich, Alex N.: Serbs and Croats. The Struggle in Yugoslavia. New York: Harcourt Brace Jovanovich, 1992
Fisher, Sharon: Political Change in Post-Communist Slovakia and Croatia: From Nationalist to Europeanist. New York: Palgrave Macmillan, 2006 ISBN 1-4039-7286-9
Glenny, Mischa: The Balkans: Nationalism, War and the Great Powers, 1804-1999 (London: Penguin Books Ltd, 2000)
Glenny, Mischa: The fall of Yugoslavia: The Third Balkan War, ISBN 0-14-026101-X
Gutman, Roy.: A Witness to Genocide. The 1993 Pulitzer Prize-winning Dispatches on the "Ethnic Cleansing" of Bosnia. New York: Macmillan, 1993
Hall, Brian: The Impossible Country: A Journey Through the Last Days of Yugoslavia. Penguin Books. New York, 1994
Harris, Judy J.: Yugoslavia Today. Southern Social Studies Journal 16 (Fall 1990): 78-101. EJ 430 520
Hayden, Robert M.: Blueprints for a House Divided: The Constitutional Logic of the Yugoslav Conflicts. Ann Arbor: University of Michigan Press, 2000
Hoare, Marko A., A History of Bosnia: From the Middle Ages to the Present Day. London: Saqi, 2007
Jelavich, Barbara: History of the Balkans: Eighteenth and Nineteenth Centuries, Volume 1. New York: American Council of Learned Societies, 1983 ED 236 093
Jelavich, Barbara: History of the Balkans: Twentieth Century, Volume 2. New York: American Council of Learned Societies, 1983. ED 236 094
Kohlmann, Evan F.: Al-Qaida's Jihad in Europe: The Afghan-Bosnian Network Berg, New York 2004, ISBN 1-85973-802-8; ISBN 1-85973-807-9
Lampe, John R: Yugoslavia As History: Twice There Was a Country Great Britain, Cambridge, 1996, ISBN 0-521-46705-5
Owen, David: Balkan Odyssey Harcourt (Harvest Book), 1997
Ramet, Sabrina: The Three Yugoslavias: State-building and Legitimation, 1918-2003. Bloomington: Đai hoc Indiana Press, 2006
Sacco, Joe: Safe Area Gorazde: The War in Eastern Bosnia 1992-1995. Fantagraphics Books, January 2002
Silber, Laura and Allan Little:Yugoslavia: Death of a Nation. New York: Penguin Books, 1997
West, Rebecca: Black Lamb and Gray Falcon: A Journey Through Yugoslavia. Viking, 1941
White, T.: Another fool in the Balkans - in the footsteps of Rebbecca West. Cadogan Guides, London, 2006
Time homepage: New Power Luu tru ngay 7 thang 5 nam 2008 tai Wayback Machine


Lien ket ngoai Congressional Research Service (CRS) Reports regarding Yugoslavia Luu tru ngay 16 thang 8 nam 2007 tai Wayback Machine
European University Institute Yugoslavia
Maps
Slobodna Jugoslavija
Teaching about Conflict and Crisis in the Former Yugoslavia Luu tru ngay 2 thang 3 nam 2010 tai Wayback Machine
The First Yugoslavia: Search for a Viable Political System, by Alex N. Dragnich
The Official Website of the Royal Family of Serbia
Timeline: Break-up of Yugoslavia at BBC News
"Where the West went wrong" Luu tru ngay 9 thang 12 nam 2012 tai archive.today: mot bai viet tren TLS cua Charles King ve su giai the cua Nam Tu.
"Yugoslavia: the outworn structure" (CIA) Report from November 1970 Luu tru ngay 10 thang 11 nam 2012 tai Wayback Machine