Mat kha nang dien đat cam xuc (tieng Anh: alexithymia), hay mu cam xuc la mot cau truc nhan cach voi net đac trung la thieu kha nang can lam sang đe nhan biet va mieu ta cam xuc cua ban than. Nhung đac điem chinh bao gom loan chuc nang ro ret trong viec nhan thuc cam xuc, viec gan bo voi xa hoi va trong quan he voi nguoi khac. Them vao đo, nguoi mat kha nang nay cung gap kho khan trong viec phan biet va tran trong cam xuc cua nguoi khac. Đieu nay đuoc cho la nguyen nhan gay ra nhung phan ung thieu đong cam va co hieu qua cam xuc kem. Khoang 10% dan so mat kha nang dien đat cam xuc. Hien tuong nay co the xuat hien voi mot so benh tam than.


Tu nguyen Thuat ngu alexithymia đuoc đat boi nha hai nha tam ly tri lieu John Case Nemiah va Peter Sifneos vao nam 1973, bat nguon tu tieng Hy Lap: α- (a-, "khong co") + λεξις (lexis, "ngon tu") + θυμος (thymos, "trai tim" hoac "cam xuc"), tuc "khong co ngon tu cho cam xuc".
Cac thuat ngu ngoai y te dung mieu ta nhung trang thai tuong tu gom dung dung va vo cam xuc. Trong tieng Anh, nguoi mat kha nang dien đat cam xuc đuoc goi la alexithymic hoac alexithymiac.


Phan loai Mat kha nang dien đat cam xuc đuoc xem la mot đac điem tinh cach khien nguoi mac phai co nguy co bi nhung chung benh hoac roi loan tam than khac, đong thoi lam giam kha nang nhung nguoi nay phan ung lai nhung lieu phap đieu tri thong thuong cho benh khac. Hien tuong nay khong đuoc xep vao cac loai benh tam than trong Cam nang chan đoan va thong ke cac roi loan tam than an ban thu tu. No la mot đac điem tinh cach co chieu, co the khac nhau ve đo nghiem trong tuy theo tung nguoi. Điem so mat kha nang dien đat cam xuc đuoc tinh bang cac bang cau hoi nhu Toronto Alexithymia Scale (TAS-20), Bermond-Vorst Alexithymia Questionnaire (BVAQ), Online Alexithymia Questionnaire (OAQ-G2) hay Observer Alexithymia Scale (OAS). Mat kha nang dien đat cam xuc khac voi roi loan nhan cach tam than, vi du nhu roi loan nhan cach chong đoi xa hoi hay roi loan nhan cach ranh gioi, tuy chung co mot so đac điem chung. No cung khac voi nhung trang thai bat thuong o benh xa hoi (sociopathy) hoac benh nhan cach (psychopathy).
Mat kha nang dien đat cam xuc đuoc xac đinh boi:

kho khan trong viec nhan biet cam giac; kho khan trong viec phan biet giua cam giac va cam nhan co the khi cam xuc đuoc kich thich
kho khan trong viec mieu ta cam giac cho nguoi khac
qua trinh tuong tuong bi han che, bang chung la nguoi mat kha nang dien đat cam xuc hiem khi tuong tuong
cach nhan thuc huong ngoai va bi rang buoc boi kich thich.
Theo cac nghien cuu tren dan so noi chung, muc đo thieu kha nang dien đat cam xuc nang hay nhe bi anh huong boi đo tuoi, khong boi gioi tinh. Ty le mat kha nang nay o nhung đoi tuong khoe manh đa đuoc xac đinh la 8.3%, 4.7%, 8.9% va 7%. Do đo, nhieu nghien cuu bao cao ty le  mat kha nang dien đat cam xuc nam duoi 10%. Mot kham pha khac it pho bien hon cho rang hien tuong nay co ty le cao hon o nam gioi, dua tren viec mot so nam gap kho khan trong viec "mieu ta cam xuc", nhung khong dua tren viec "nhan biet cam xuc", boi ca nam va nu đeu boc lo kha nang nay nhu nhau.
Nha tam ly hoc R. Michael Bagby va nha tam than hoc Graeme J. Taylor lap luan rang cau truc mat kha nang dien đat cam xuc co lien ket cach mat thiet (nhung tieu cuc) toi cac khai niem ve tam ly coi mo va tri tue xuc cam. Ho cho rang co "bang chung thuc nghiem vung chac cho thay mat kha nang dien đat cam xuc la mot đac điem tinh cach on đinh, khong chi la he qua cua tinh trang đau buon ve tam ly." Nhung y kien bat đong lai đua ra bang chung cho rang no phu thuoc vao trang thai cua nguoi mac.
Bagby va Taylor cung cho rang mat kha nang dien đat cam xuc gom hai loai: Mat kha nang dien đat cam xuc so cap—mot đac tinh tam ly ben vung khong thay đoi theo thoi gian; mat kha nang dien đat cam xuc thu cap—phu thuoc vao trang thai cua nguoi mac va bien mat sau khi tinh huong gay cang thang thay đoi. Hai bieu hien tren con đuoc goi la mat kha nang dien đat cam xuc "đac tinh" hoac "trang thai".


Mo ta Nhung khiem khuyet đien hinh gom kho khan trong viec nhan biet, xu ly, mieu ta cam giac cua chinh ban than, thuong bieu lo bang viec khong hieu đuoc cam giac cua nguoi khac; kho khan trong viec phan biet giua cam giac va cam nhan cua co the khi cam xuc đuoc kich thich; it khi mo hay tuong tuong vi tri tuong tuong bi han che; suy nghi logic, thuc te, cu the, thuong vi nhung phan ung ve mat cam xuc đa bi loai tru. Nguoi thieu kha nang dien đat cam xuc cung co nhung giac mo rat logic va thuc te, nhu đi cho hay đang an com. Kinh nghiem lam sang cho rang đac điem cau truc cua nhung giac mo – khong phai kha nang nho lai chung – chinh la thu giup mo ta hien tuong nay mot cach ro ret nhat.
Mot so ca the mat kha nang dien đat cam xuc co the co bieu hien trai nguoc nhung đac điem ke tren, vi ho cung bi kho chiu (dysphoria) kinh nien, tuc gian boc phat, hay oa khoc. Tuy nhien, khi đuoc hoi, ho thuong khong co kha nang mieu ta cam giac hoac to ra boi roi khi đuoc hoi ve cam giac cua minh mot cach chi tiet.
Theo Henry Krystal, nhung ca the  mat kha nang dien đat cam xuc co cach nghi hieu qua va to ra thich ung voi thuc tai hon han nguoi khac. Tuy nhien, trong tam ly tri lieu, ho lai co roi loan ro ret ve nhan thuc vi thuong thuat lai nhung su kien, phan ung va hanh đong nho nhat thuong ngay theo thu tu thoi gian bang nhung chi tiet đon đieu. Nhin chung, nhung ca the nay thieu tri tuong tuong, truc giac, đong cam va su thuc giuc thoa man tri tuong tuong, đac biet la khi co lien quan đen đoi the (object). Thay vao đo, ho huong toi vat the (thing) va tham chi la coi minh nhu robot. Nhung van đe nay gioi han kha nang phan ung cua ho truoc tam ly tri lieu phan tam hoc. Neu ho tham gia tam ly tri lieu thi nhung benh tam-the  (psychosomatic illness) hay lam dung chat gay nghien se tro nen tram trong hon.
Mot quan niem sai lam pho bien ve nguoi mat kha nang dien đat cam xuc la ho hoan toan khong co kha nang dien đat cam xuc bang loi, tham chi khong the cong nhan viec minh co trai nghiem cam xuc. Truoc ca khi đua ra thuat ngu nay, Sifneos (1967) đa luu y nguoi benh thuong nhac đen lo au hoac tram cam. Yeu to đac trung la khi phai mieu ta cam giac cua minh, ho khong the đao sau hon ngoai mot so tinh tu it oi nhu "vui" hoac "khong vui".
O đay, van đe cot loi la nhung nguoi thieu kha nang dien đat cam xuc khong gioi phan biet cam xuc, lam gioi han kha nang phan biet va mieu ta cam xuc cua minh cho nguoi khac. Đieu nay gop phan khien ho cam thay ban than bi tach roi khoi cam xuc va thay kho khan trong viec ket giao voi nguoi khac. Mat kha nang dien đat cam xuc, do đo, co anh huong tieu cuc toi muc đo hai long voi cuoc song, ngay ca khi tram cam va nhung bien nhieu khac đa đuoc kiem soat.


Nguyen nhan Khong ro nguyen nhan gay mat kha nang dien đat cam xuc la gi, nhung co nhieu ly thuyet đa đuoc đua ra.
Cac nghien cuu truoc đay chung minh nao cua nguoi thieu kha nang dien đat cam xuc gap loi lien lac giua hai ban cau; tuc nhung thong tin ve cam xuc o ban cau nao phai khong đuoc truyen đung cach toi vung đam trach ngon ngu o ban cau nao trai, gay ra boi su suy giam the chai. Hien tuong nay thuong xuat hien o nhung benh nhan tam than bi bao hanh khi con nho. Theo mot nghien cuu tam ly hoc than kinh nam 1997,  mat kha nang dien đat cam xuc co the xay ra do nhieu loan o ban cau nao phai, noi phan lon đam trach viec xu ly cam xuc. Mot mo hinh tam ly hoc than kinh khac cho rang hien tuong nay co the lien quan toi roi loan chuc nang o vung đai truoc cua vo nao (anterior cingulate cortex). Tuy nhien, nhung nghien cuu nay van con thieu sot, va bang chung thuc nghiem ve co che than kinh cua mat kha nang dien đat cam xuc van chua đua ra ket luan nao thuyet phuc.
Nha phan tam hoc nguoi Phap Joyce McDougall phan đoi viec cac bac si lam sang tap trung giai thich nguon goc va cach van hanh cua hien tuong nay theo sinh ly hoc than kinh thay vi theo tam ly hoc. Ong cung gioi thieu thuat ngu "bat man" (disaffectation) đe mo ta hien tuong mat kha nang dien đat cam xuc tam than. Theo ong, ca the bi "bat man" đa tung "trai qua thu cam xuc choang ngop đen noi no đe doa tan cong y thuc cua ho ve tinh nguyen ven va ban sac cua minh," do đo ho phai trang bi cho minh mot lop phong thu tam ly đe tieu diet va đay lui tat ca nhung cam xuc tieu cuc  khoi y thuc. Mot cach dien giai tuong tu tiep buoc bang cach su dung cac phuong phap hien tuong hoc. McDougall cung luu y rang tat ca cac tre so sinh sinh ra đeu khong co kha nang nhan biet, sap xep va tro chuyen ve nhung trai nghiem cam xuc cua minh (tu infans bat nguon tu tieng Latin la "khong noi"), va "vi chua truong thanh nen viec chung thieu kha nang dien đat cam xuc la khong the tranh khoi." Dua tren đo, nam 1985, McDougall trinh bay rang phan thieu kha nang dien đat cam xuc trong nhan cach mot nguoi truong thanh co the la "mot cau truc tam ly cuc ky uc che va nhi tinh". Thu ngon ngu đau tien cua mot đua tre khong phai loi noi ma la net mat. Trang thai cam xuc cua cha me la yeu to rat quan trong trong viec quyet đinh su phat trien cua đua tre. Viec lo đi hoac tho o truoc nhung thay đoi tren net mat cua đua tre ma khong co phan hoi thich hop se thuc đay viec nhung net mat ma đua tre the hien tro nen mat hieu luc. Mot yeu to quan trong khac la kha nang phan anh su tu nhan thuc len con tre cua cha me. Neu nguoi lon khong co kha nang nhan biet va phan biet nhung cam xuc ma đua tre the hien, đieu đo se anh huong toi kha nang đua tre đo nhan thuc bieu hien cam xuc.
Nhung nghien cuu di truyen phan tu ve  mat kha nang dien đat cam xuc van con it, nhung cac gen tiem nang  đa đuoc xac đinh qua nhung nghien cuu ve moi lien he giua hien tuong nay va mot so gen nhat đinh, giua ca nhung nguoi mac benh va toan dan so noi chung. Mot nghien cuu đa kiem tra mot nhom nam gioi Nhat Ban va nhan thay nhung nguoi đong hop tu ve alen dai 5-HTTLPR ghi điem cao hon tren thang Toronto Alexithymia (TAS-20). Khu vuc 5-HTTLPR cua gen van chuyen serotonin co anh huong đen qua trinh phien ma cua gen van chuyen serotonin chuyen loai bo serotonin khoi khe xinap, va đuoc nghien cuu rat ky boi moi lien he cua no voi nhieu roi loan tam than khac. Mot nghien cuu khac kiem tra thu the 5-HT1A – thu the lien ket serotonin – va nhan thay nhung nguoi co allele G cua đa hinh Rs6295 tren gen HTR1A co muc đo thieu kha nang dien đat cam xuc cao hon. Mot nghien cuu khac nghien cuu hien tuong nay cung roi loan am anh cuong che nhan thay muc đo thieu kha nang dien đat cam xuc cao hon co lien quan đen allele Val/Val cua đa hinh Rs4680 tren gen ma hoa enzym Catechol-O-methyltransferase (COMT), mot enzym lam suy giam cac dan truyen than kinh catecholamine nhu dopamine. Nhung lien ket nay chua co bang chung chac chan; can phai nghien cuu them đe lam sang to moi lien he giua cac gen tren va nhung di tat than kinh o nao cua nguoi mat kha nang dien đat cam xuc.
Đa co bang chung cho vai tro cua yeu to moi truong va than kinh, tuy nhien, vai tro va anh huong cua yeu to di truyen toi su phat trien cua mat kha nang dien đat cam xuc van con chua ro rang. Mot nghien cuu co quy mo lon cua Đan Mach cho rang yeu to di truyen gop mot phan đang luu y toi su phat trien cua hien tuong nay. Tuy nhien, nhung nghien cuu song sinh nay con gay tranh cai vi chung "gia đinh rang cac moi truong đeu nhu nhau" va cac uoc tinh ve "kha nang di truyen" khong he tuong ung voi cau truc DNA thuc te. Chan thuong so nao cung co lien quan đen su phat trien cua mat kha nang dien đat cam xuc. Nhung benh nhan chan thuong so nao co kha nang mac hien tuong nay cao gap sau lan nguoi thuong.


Trong quan he Mat kha nang dien đat cam xuc gay ra nhieu van đe trong quan he voi nguoi khac, vi nhung ca the nay thuong tranh nhung moi quan he gan gui ve mat cam xuc. Neu ho co hinh thanh quan he voi nguoi khac, ho thuong đat minh o vi tri hoac le thuoc, hoac lam chu, hoac chung chung, khach quan "đe moi quan he ay chi đuoc duy tri o muc hoi hot." Theo quan sat, nguoi mat kha nang nay cung khong "phan biet" đuoc ban than minh va nguoi khac mot cach thoa đang.
Trong mot nghien cuu, mot nhom lon nhung nguoi thieu kha nang dien đat cam xuc đa hoan thanh Ban ke Van đe giua cac Ca nhan (IIP-64) gom 64 cau. Ho nhan thay "hai van đe co quan he đang ke va on đinh toi viec mat kha nang dien đat cam xuc la hoat đong xa hoi lanh lung/xa cach va thieu quyet đoan. Tat ca nhung thang điem IIP-64 phu khac đeu khong co lien he đang ke toi mat kha nang dien đat cam xuc."
Sifneos cung nhan thay nguoi mat kha nang dien đat cam xuc co nhung moi quan he hon loan. Do nhung kho khan co huu trong viec nhan biet va mieu ta cam xuc cua ban than va nguoi khac, hien tuong nay cung co anh huong tieu cuc toi su man nguyen trong quan he giua cac cap đoi.
Theo mot nghien cuu nam 2008, mat kha nang dien đat cam xuc cung co tuong quan voi su suy giam trong viec hieu va bay to tinh cam than thiet. Su suy giam nay phan nao khien tinh than kem khoe manh, đong thoi lam giam chat luong cac moi quan he. Nhung ca the bi nang cung it lo buon khi thay nguoi khac bi đau va it the hien long vi tha.
Nhung ca the lam viec cho cac to chuc ma o đo viec đieu khien cam xuc la chuyen binh thuong co the co nhung hanh vi giong mat kha nang dien đat cam xuc, nhung khong phai ho bi mac hien tuong nay. Tuy nhien, theo thoi gian, viec thuong xuyen khong boc lo cam xuc co the tro thanh thoi quen va khien ho thay kho đong cam voi nguoi khac hon.


Cac roi loan đi kem Mat kha nang dien đat cam xuc thuong xuyen xay ra cung cac roi loan khac. Nghien cuu chi ra rang bi mat kha nang dien đat cam xuc xuat hien trung voi roi loan pho tu ky (ASD). Theo mot nghien cuu đa su dung TAS-20 (2004), 85% nguoi lon bi tu ky roi vao nhom mat kha nang dien đat cam xuc; gan 50% roi vao nhom tram trong. Trong nhom nguoi lon tieu chuan đe so sanh, chi co 17% mat kha nang nay; khong co truong hop nao tram trong. Fitzgerald va Bellgrove chi ra rang, "Cung nhu mat kha nang dien đat cam xuc, hoi chung Asperger cung co đac điem la roi loan trong kha nang noi, kha nang ve ngon ngu va cac moi quan he xa hoi." Hill va Berthoz đong y (2006) va tuyen bo "giua mat kha nang dien đat cam xuc va tu ky co mot su goi trung nao đo". Ho đua ra nhung nghien cuu đa phat hien nguoi mat kha nang dien đat cam xuc cung khuyet ky nang ve thuyet tam tri; bang chung tu giai phau hoc than kinh cung chi ra nguyen nhan gay benh chung va ky nang xa hoi yeu tuong tu nhau. Ban chat cua su goi trung nay chua đuoc xac đinh chac chan. Bieu hien thieu kha nang dien đat cam xuc o nguoi bi tu ky co the lien quan đen tram cam lam sang hay lo au; khong ro yeu to trung gian la gi. Co kha nang mat kha nang dien đat cam xuc se dan đen lo au.
Con nhieu roi loan tam than khac co the xay ra cung hien tuong nay. Mot nghien cuu nhan thay 41% cuu chien binh chien tranh Viet Nam mac roi loan stress sau sang chan (PTSD) cung mat kha nang dien đat cam xuc. Mot nghien cuu khac nhan thay muc đo mat kha nang dien đat cam xuc o nhung nguoi song sot sau diet chung Holocaust bi PTSD cao hon nguoi khong bi. Theo mot nghien cuu khac, muc đo mat kha nang dien đat cam xuc cao o nhung nguoi lam me bi PTSD lien quan đen bao hanh co ty le nhay cam voi viec cham soc thap hon. Nghien cuu nay cung cho rang, khi đieu tri nhung benh nhan PTSD đa la cha hoac me, can chu y đen quan he giua cha me-con cai va su phat trien cam xuc-xa hoi cua đua tre khi đanh gia va xu ly hien tuong mat kha nang dien đat cam xuc.
Cac ket qua nghien cuu đon le ve ty le cua nhung roi loan khac gom 63% trong so nhung nguoi bi chan an tam than, 56% bi chung hau an, khoang 40% đen 50% bi tram cam, 34% mac roi loan hoang so, 28% mac am anh xa hoi, va 50% trong so nhung nguoi lam dung chat gay nghien. Mot ty le lon cac ca the bi ton thuong nao mac phai (acquired brain injury) nhu tai bien mach mau nao hay chan thuong so nao cung mat kha nang dien đat cam xuc.
Mat kha nang dien đat cam xuc cung co lien quan đen nhung roi loan nhan cach, roi loan lam dung chat gay nghien, mot so roi loan lo au va roi loan tinh duc nhat đinh, cung nhu cac benh ve the chat nhu cao huyet ap, viem ruot va loan tieu hoa (dyspepsia) chuc nang. Them vao đo, mat kha nang dien đat cam xuc cung co lien quan đen đau nua đau, đau lung duoi, hoi chung ruot kich thich, suyen, buon non, di ung, va hoi chung đau xo co.
Mot so nguoi mat kha nang dien đat cam xuc co khuynh huong giai phong su cang thang phat sinh tu nhung cam xuc kho chiu qua hanh đong boc đong, hay nhung hanh vi cuong che nhu an uong vo đo, lam dung chat gay nghien, co hanh vi tinh duc lech lac hoac chan an tam than. That bai trong viec đieu chinh cam xuc mot cach co nhan thuc co the anh huong đen he than kinh tu chu va he than kinh noi tiet, gay ra cac benh ve co the. Nguoi mat kha nang dien đat cam xuc cung bi gioi han o kha nang cam nhan nhung cam xuc tich cuc, nen Krystal (1988) va Sifneos (1987) mieu ta nhung ca the nay la bi mat khoai cam (anhedonia).


Xem them Hoi chung Asperger
Roi loan nhan cach ranh gioi
Roi loan stress sau sang chan
Tu ky


Chu thich