Thu mo vit (ten khoa hoc: Ornithorhynchus anatinus) la mot loai đong vat co vu đe trung ban thuy sinh đac huu cua mien đong Uc, bao gom ca Tasmania. Du đa khai quat đuoc cac mau hoa thach cua mot so loai co lien quan, thu mo vit van đuoc coi la loai duy nhat con ton tai cua ho Ornithorhynchidae va chi Ornithorhynchus.
Thu mo vit la mot trong nam loai đon huyet con ton tai (cung bon loai thuoc ho Thu long nhim) – nhung loai thu co vu duy nhat đe trung. Loai nay co nguon goc tu Australasia. Cung nhu cac loai cung ho, thu mo vit cam nhan con moi bang đien thu quan. Thu mo vit cung la mot trong so rat it thu co đoc. Cua chan sau cua thu mo vit đuc co kha nang tiet ra chat đoc manh. Ve ngoai bat thuong cua loai đong vat co vu, chan rai ca, đuoi hai ly, mo vit va sinh san bang cach đe trung nay đa khien cac nha tu nhien hoc chau Au phai boi roi khi tiep xuc lan đau tien. Nhung nha khoa hoc tien phong kham nghiem xac mot con thu mo vit (nam 1799) thi cho rang đo la đo nguy tao tu nhieu bo phan cua cac đong vat khac nhau.
Thu mo vit co nhieu đac điem đoc đao, giup loai nay tro thanh đoi tuong đac biet quan trong trong nganh sinh hoc tien hoa va bieu trung cua Uc. Trong van hoa mot so dan toc ban đia cua Uc, loai nay con đong vai tro thuc pham. Thu mo vit con la linh vat cua nhieu su kien cap quoc gia va xuat hien tren mat sau đong hai muoi xu cua Uc, đong thoi la loai vat bieu tuong cua bang New South Wales. Ngoai ra, series phim truyen hinh Phineas and Ferb cua My con su dung hinh tuong thu mo vit cho nhan vat hu cau Thu mo vit Perry. Cho đen đau the ky XX, con nguoi san thu mo vit đe lay bo long; tuy nhien, hien nay, loai nay đa đuoc bao ve trong vung lanh tho tu nhien cua chung. Du bien phap nhan giong nuoi nhot chi đat đuoc vai thanh qua nhat đinh, con qua trinh sinh truong cua thu mo vit rat de bi o nhiem moi truong anh huong, nhung loai nay khong nam trong tinh trang bi đe doa.
Tinh đen  nam 2020, theo luat phap quy đinh, thu mo vit la loai đuoc bao ve o moi bang co khu vuc sinh truong cua loai nay. Tuy nhien, chi co bang Nam Uc coi thu mo vit la loai nguy cap. To chuc IUCN xep thu mo vit o trang thai sap bi đe doa, nhung mot bao cao đe trinh thang 11 nam 2020 đa đe xuat nang muc canh bao len bi đe doa vi tinh trang mat moi truong song va suy giam so luong ca the o tat ca cac bang dua theo Đao luat lien bang EPBC.


Phan loai va tu nguyen Nam 1798, sau khi cac nha tham hiem chau Au lan đau tien nhin thay thu mo vit, Thuyen truong John Hunter, thong đoc thu hai cua bang New South Wales đa gui mot bo long kem theo ban phac thao ve Anh. Ban đau, dua tren cam tinh, cac khoa hoc gia nguoi Anh cho rang cac đac tinh la nguy tao. George Shaw, nguoi viet ban mo ta đau tien trong tac pham Naturalist's Miscellany nam 1799, khang đinh rang khong the khong nghi ngo ban chat thuc su cua loai nay, con Robert Knox thi tin rang đo la san pham cua tay nhoi xac đong vat chau A nao đo. Loai đong vat nay đuoc cho la von trong giong hai ly, nhung co nguoi đa khau noi them chiec mo vit. Shaw tham chi con lay keo cat bo da kho đe tim vet khau.
Ten thong thuong "platypus" cua thu mo vit trong tieng Anh co nghia la "chan phang". Tu nay bat nguon tu chu "platupous" ("πλατυπους") trong tieng Hy Lap co; "platupous" la tu ghep cua "platus" ("πλατυς", nghia la "rong" hoac "phang") va "pous" ("πους", nghia la "chan"). Trong mo ta ban đau, Shaw đat ten phan loai Linnae cho loai nay la Platypus anatinus. Tuy nhien, khong lau sau, nguoi ta phat hien ra ten nay đa dung đe phan loai loai bo canh cung phan hoa ray go Platypus. Nam 1800, Johann Blumenbach mo ta thu mo vit voi ten Ornithorhynchus paradoxus tu mot tieu ban do Sir Joseph Banks gui. Sau đo, đe tuan theo cac nguyen tac uu tien ve danh phap, Ornithorhynchus anatinus tro thanh ten khoa hoc chinh thuc cua loai nay.
Ornithorhynchus anatinus co nghia đen la "mo giong mo vit'. Trong danh phap hai phan, ten chi cua thu mo vit bat nguon tu chu goc tieng Hy Lap "ornith-" ("ορνιθ", nghia la "chim") va rhunkhos ("ρυγχος", nghia la "mo"), con ten loai tu chu anatinus ("giong nhu vit") trong tieng Latinh.
Trong tieng Anh, khong co dang so nhieu nao cua tu "platypus" đuoc chap thuan rong rai. Cac nha khoa hoc thuong chi dung "platypuses", hoac đon gian hon la "platypus". Trong van noi, tu "platypi" cung đuoc su dung lam dang so nhieu, du la gia-Latin; neu tuan theo quy tac tieng Hy Lap thi "platypodes" moi la tu đung. Nhung nguoi Anh đau tien đinh cu o Uc dung rat nhieu ten khac nhau đe goi loai nay, chang han nhu "watermole" ("chuot chui nuoc"), "duckbill" ("mo vit"), "duckmole" ("chuot chui vit"), va đoi khi la "duck-billed platypus" ("platypus mo vit").


Mo ta Co the va chiec đuoi rong, phang cua thu mo vit đuoc bao phu bang mot bo long day mau nau co the huynh quang sinh hoc. Giua hai lop nay la mot lop khong khi cach nhiet đe giu am. Long thu mo vit khong tham nuoc, co van giong nhu long chuot chui. Đuoi cua thu mo vit đuoc dung đe du tru chat beo (mot dang thich nghi cung xuat hien o mot so loai khac nhu quy Tasmania). Lop mang giua cac ngon chan o chi truoc lon hon chi sau, va se gap lai khi thu mo vit đi tren can. Chiec mom dai va ham duoi đuoc lop da mem bao phu, tao thanh mo. Lo mui nam o mat lung cua mom, con mat va tai o trong mot ranh ngay phia sau. Khi thu mo vit boi, ranh nay se đong lai. Nguoi ta đa nghe thay thu mo vit gam gu mot tieng nho khi bi lam phien; trong moi truong nuoi nhot, thu mo vit con co the phat ra mot so loai am thanh khac.

Trong luong thu mo vit co the nam trong khoang tu 0,7 đen 2,4 kg (1 lb 9 oz đen 5 lb 5 oz). Con đuc thuong lon hon con cai: chieu dai trung binh cua ca the đuc la 50 cm (20 in), va 43 cm (17 in) o ca the cai. Ngoai ra, kich thuoc trung binh co the thu mo vit thay đoi đang ke theo tung vung. Su khac biet nay duong nhu khong co lien quan đen bat ky quy tac khi hau cu the nao; đay co the la he qua cua cac yeu to khac, vi du nhu tap tinh an thit hoac mat moi truong song do con nguoi xam lan.
Than nhiet trung binh cua thu mo vit dao đong trong khoang 32 °C (90 °F) so voi muc 37 °C (99 °F) thuong thay o thu co nhau thai. Cac nghien cuu cho thay đac điem nay khong phai co tu xua, ma la su thich nghi dan dan voi đieu kien moi truong khac nghiet cua mot so it loai đon huyet con sot lai.
Ca the con cua thu mo vit hien đai co ba chiec rang o xuong ham tren (mot rang tien ham, hai rang ham) va ba chiec rang o xuong ham duoi (ba rang ham). Nhung rang nay se tu rung truoc hoac ngay sau khi chung se mat truoc hoac ngay sau khi roi khoi noi giao phoi. Khi truong thanh, thu mo vit se tram mot lop chat sung goi la ceratodonte vao cho rang rung. Rang thu nhat ham tren va rang thu ba ham duoi cua thu mo vit con kha nho, co mot mau chinh, it hon cac rang khac mot mau. Ham cua thu mo vit co cau truc va co mo ham khong giong voi cac loai đong vat co vu khac. O moi đong vat co vu thuc thu, cac xuong nho truyen dan am thanh trong tai giua lien ket hoan toan voi hop so, chu khong nam trong ham nhu o cac đong vat Mot cung ben truoc khi tien hoa thanh thu co vu. Tuy nhien, tai ngoai van nam o gan điem noi ham. Thu mo vit co them mot so loai xuong o đai vai, bao gom ca xuong gian đon, ma cac loai thu co vu khac khong co. Tuong đong voi nhieu đong vat co xuong song thuy sinh va ban thuy sinh, nhung xuong nay co dau hieu bi xo hoa lam tang mat đo xuong, tu đo đong vai tro lam vat dan. Khi đi, chan cua thu mo vit di chuyen o hai ben co the giong voi cac loai bo sat. Luc tren can, chung đi bang cac khop ngon cua chi truoc đe bao ve lop mang rong giua cac ngon.


= Noc đoc =

Du ca thu mo vit đuc va cai đeu co cua, chi cua o con đuc moi co đoc. Cac cua nay co cau tao chu yeu tu nhieu loai protein tuong đong voi chat bao ve ("defensin-like proteins") do he mien dich tiet ra; trong so đo, co ba loai chi co o thu mo vit. Cac chat bao ve von chi phan giai vi khuan va virus gay benh, nhung o thu mo vit, chung co them chuc nang hinh thanh chat đoc đe tu ve. Đoc cua thu mo vit đu manh đe giet cac loai thu nho, chang han nhu cho, nhung khong co kha nang gay chet nguoi. Tuy nhien, nan nhan van se đau đon du doi va co the mat kha nang lao đong. Trieu chung phu se lan rong va nhanh quanh vet thuong, roi dan dan phu ca chi. Nhung bang chung truyen mieng va thong tin thu đuoc tu nhieu vu truoc đo cho thay con đau se phat trien thanh chung tang cam giac đau (tang đo nhay voi con đau); chung nay keo dai trong nhieu ngay, tham chi len đen nhieu thang. Co quan tiet đoc o thu mo vit đuc la cac tuyen đay (crural gland) co hinh giong tuyen phe nang hinh qua than nam o tren đui; chung noi voi cua o vi tri xuong got cua hai chi sau bang mot ong co thanh mong. Giong voi cac loai thu long nhim khac, thu mo vit cai cung co hai chiec cua nhu khong phat trien (rung truoc khi len mot tuoi) va khong co cac tuyen đay o vung đui nhu con đuc.
Noc cua thu mo vit duong nhu co chuc nang khac voi noc cua cac loai khong phai đong vat co vu. Tac dung cua đoc khong đu manh đe gay nguy hiem đen tinh mang con nguoi, nhung van co the khien nan nhan bi ton thuong nghiem trong. Vi chi cac ca the đuc moi co đoc va luong đoc tiet ra tang manh trong mua sinh san, cua tro thanh vu khi đe gianh loi the giao phoi.


= Đien đinh vi =

Ngoai it nhat mot loai ca heo, đong vat đon huyet la nhung loai thu duy nhat co đien thu quan. Chung đinh vi con moi mot phan bang cach cam nhan đien truong do viec co that co bap gay ra. Kha nang thu cam đien cua thu mo vit la nhay cam nhat trong so cac loai đon huyet.
Tren mo cua thu mo vit, cac thu quan đien xep thanh cac hang doc theo lop da bao quanh, con thu quan co hoc (xuc giac) lai phan bo kha đong đeu. Vung cam giac đien cua vo đai nao nam ben trong cac vung cam giac than the, va mot so te bao vo nao tiep nhan thong tin tu ca thu quan đien va thu quan co, cho thay cam giac xuc giac va cam giac đien co lien ket chat che voi nhau. Ca thu quan đien va thu quan co o mo đeu co vai tro rat quan trong voi ban đo tuong ung nao-than trong nao thu mo vit, tuong tu voi vai tro cua hai ban tay nguoi trong đo hinh Penfield.
Thu mo vit co the xac đinh đuoc huong xuat hien nguon đien, co le bang cach so sanh cuong đo tin hieu o cac thoi điem khac nhau tren pho thong tin nhan đuoc tu thu quan đien. Cach giai thich nay cung phu hop voi chuyen đong đau đac trung tu ben nay sang ben kia khi đang san moi cua thu mo vit. Viec cac vung đien thu cam va xuc giac giao nhau o vo nao cho thay co che xac đinh khoang cach tuong đoi cua con moi o loai nay: khi di chuyen, chung phat ra đong thoi ca tin hieu đien va xung ap co hoc, roi dung su khac biet giua thoi gian phan xa tin hieu đe cam nhan khoang cach.
Thu mo vit khong su dung thi va khuu giac đe kiem an: chung se nham mat, đong tai va mui khi lan. Khi thu mo vit đao boi đay song bang mo, cac thu quan đien se phat hien nhung dong đien rat nho do cac con co that co o con moi gay ra, tu đo cho phep phan biet cac vat the bat đong va đong vat – thu se lien tuc kich thich thu quan co. Nhieu thi nghiem đa chi ra rang thu mo vit tham chi se phan ung voi mot "con tom" nhan tao co dong đien nho chay qua.
Kha nang đien đinh vi cua cac loai đon huyet co le đa phat trien đe giup chung tim thuc an trong cac vung đam lay, va co the lien quan đen viec thoai hoa rang. Loai Obdurodon đa tuyet chung cung co đien thu quan, nhung khac voi loai thu mo vit hien đai, chung kiem an o vung mat nuoc bien.


= Mat =
Mot so nghien cuu gan đay cho rang mat cua thu mo vit co điem tuong đong voi mat ca mut đa myxin Thai Binh Duong hoac ca mut đa khong rang o vung Bac ban cau hon so voi mat cua hau het đong vat bon chan. Mat thu mo vit cung co cac te bao non đoi ma đai đa so thu co vu khong co.
Du mat thu mo vit kha nho va khong đuoc dung khi chung lan, nhung mot so tinh chat cho thay thi giac tung co vai tro rat quan trong voi to tien cua loai nay. Mat giac mac va mat tiep xuc cua the thuy tinh kha phang, nhung mat sau cua the thuy tinh lai cong doc, giong mat cac loai thu thuy sinh khac, chang han nhu rai ca va su tu bien. Xuong thai duong (phia tai) hoi tu cac te bao hach vong mac thiet yeu voi thi giac hai ben mat, cho thay tam quan trong trong viec san moi. Tuy nhien, đo nhay thi luc lai khong đu cho nhung hoat đong nhu vay. Hon nua, đo nhay han che nay con tuong xung voi muc khuech đai vo nao thap, hach goi ngoai nho va mai thi giac lon, cho thay trung nao thi giac cua thu mo vit co vai tro quan trong hon so voi vo nao thi giac, giong nhu o mot so loai gam nham. Nhung đac tinh nay cho thay thu mo vit đa thich nghi voi loi song thuy sinh va ve đem bang cach phat trien he thong đien thu quan, nhung thoai trien thi giac. Qua trinh tien hoa nay tuong đong voi su hinh thanh mot so luong nho thu quan đien o loai thu long nhim mo ngan (song o noi kho rao), va thu long nhim mo dai (song o noi am uot) chinh la điem trung gian giua hai loai đon huyet kia.


= Huynh quang sinh hoc =
Nam 2020, mot nghien cuu ve huynh quang sinh hoc cho thay thu mo vit (va mot so loai đon huyet khac) co kha nang phat sang khi tiep xuc voi anh sang đen co mau luc lam.


Phan bo, sinh thai va hanh vi Thu mo vit la loai ban thuy sinh, phan bo o cac song va suoi nho tren pham vi rat lon, tu vung cao nguyen lanh gia cua Tasmania va day nui Alps (Uc) đen cac khu rung mua nhiet đoi o ven bien Queensland, va ca ve ria ban đao Cape York o phia bac. Tren can, vung phan bo cua thu mo vit khong ro rang. Sau lan bat gap cuoi tai Renmark vao nam 1975, nguoi ta cho rang loai nay đa tuyet chung o luc đia Nam Uc. Nguoi ta khong con tim thay con thu mo vit nao con song trong vung chinh cua luu vuc Murray-Darling. Nguyen nhan co the la do cac chuong trinh giai phong mat bang va thuy loi tren dien rong lam giam chat luong nuoc. Su phan bo cua thu mo vit o cac he thong song ngoi ven bien cung rat kho đoan. Chung khong sinh song o nhieu con song chua bi o nhiem, nhung lai xuat hien o mot so noi đa bi anh huong, chang han nhu ha luu song Maribyrnong.
Nhung con thu mo vit hoang da đuoc đua ve khu nuoi nhot khi đa khoang 11 tuoi co the tiep tuc song tho đen 17 nam. Trong tu nhien, tu suat cua cac ca the thu mo vit truong thanh cung kha thap. Thien đich tu nhien cua loai nay gom co ran, chuot nuoc, nhong Uc, dieu hau, cu va đai bang. O mien bac Uc, so luong thu mo vit khong nhieu, co the la vi bi ca sau an thit. Viec loai cao đo du nhap vao luc đia nam 1845 vi muc đich lam giam so luong tho co le đa co tac đong đen so luong thu mo vit. Thu mo vit thuong đuoc coi la loai an ve đem va luc chang vang, nhung mot so con cung hoat đong vao ban ngay. Moi truong song cua chung lien ket giua song ngoi (cung cap thuc an) va khu vuc ven song (noi đao hang va lam to). Lanh tho cua mot con thu mo vit co the len đen 7 km (4,3 mi); thong thuong, lanh tho cua mot con đuc se giao voi lanh tho cua ba hoac bon con cai khac.
Thu mo vit boi rat tot va thuong danh phan lon thoi gian duoi nuoc đe kiem an. Chung co kieu boi kha đac biet va khong co vanh tai. Trong so tat ca cac loai co vu, thu mo vit la loai duy nhat boi bang cach dung chan truoc đe quat nuoc. Du ca bon chi cua chung đeu co mang, nhung hai chi sau (giu sat than) khong đay nuoc, ma dung đong thoi voi đuoi đe đoi huong. Vi la đong vat noi nhiet, nhiet đo co the cua thu mo vit đuoc duy tri quanh muc 32 °C (90 °F), thap hon so voi hau het cac loai đong vat co vu, ngay ca khi kiem an nhieu gio duoi nuoc co nhiet đo thap hon 5 °C (41 °F).
Thu mo vit thuong chi lan khoang hon 30 giay mot lan va rat it khi vuot qua gioi han ua khi uoc tinh 40 giay. Thoi gian nghi tren mat nuoc giua cac lan keo dai tu 10 đen 20 giay.
Khi khong boi duoi nuoc, thu mo vit se chui vao trong mot cai hang thang va ngan, co mat cat ngang hinh bau duc đe nghi ngoi. Hang nay thuong nam gan bo song, khong qua cao hon muc nuoc, va đuoc nguy trang bang mot mo re cay đe bao ve.


= Kiem an =
Thu mo vit la đong vat an thit. Thuc an cua loai nay chu yeu la giun đot, au trung, tom nuoc ngot va cherax (tom hum đat). Chung kiem moi bang cach dung mo đao boi đay song hoac san đuoc khi boi. Sau khi tim đuoc moi, chung đay moi vao tui ma, ngoi len mat nuoc roi moi an. Luong thuc an mot con thu mo vit tieu thu trong mot ngay tuong đuong khoang 20% trong luong co the, nen thoi gian san moi cua loai nay chiem đen 12 tieng mot ngay.


= Sinh san =

Vao lan đau tien bat gap thu mo vit, cac nha tu nhien hoc chau Au đa tranh cai ve viec con cai co đe trung hay khong. Nam 1884, sau mot cuoc tim kiem dai, William Hay Caldwell cung đoi ho tro gom 150 tho dan ban đia đa phat hien ra mot so trung.
Thu mo vit chi giao phoi va sinh san vao mot mua duy nhat tu thang 6 đen thang 10 hang nam; khoang thoi gian nay co the thay đoi tuy theo cac quan the khac nhau o cac đia điem phan bo khac nhau. Nhieu nghien cuu quan sat, đanh dau va bat lai truoc đay cung cac đieu tra so bo ve di truyen trong quan the đa cho thay kha nang ton tai cua ca cac nhom ngan han va dai han trong pham vi quan the, cung nhu he thong giao phoi đa the. Cac ca the cai bat đau thuan thuc vao tuoi thu hai; qua trinh phoi giong đuoc xac nhan la van co the xay ra o nhung con tren chin tuoi.
Ngoai mua giao phoi, thu mo vit thuong song o mot cai hang nong trong đat; loi vao cach mat nuoc khoang 30 cm (12 in). Sau khi giao phoi, con cai se đao mot cai hang sau va phuc tap hon, co the len đen 20 m (66 ft), roi chan đuong noi hai hang lai. Viec nay giup chong thuy trieu dang ngap hang va cac loai san moi, cung nhu đieu chinh đo am va nhiet đo. Con đuc khong cham soc con non, nen se lui ve hang cu cua minh, con con cai thi lot la chet đa am len nen hang đe lam toi đat. No van chuyen la rung va lau say ve to bang cach cuon chung trong chiec đuoi lon, roi lap đay đoan cuoi đuong ham đe lam o.
Thu mo vit cai co hai buong trung, nhung chi buong trung ben trai co the thu tinh. Gen cua thu mo vit co the la moi lien ket tien hoa giua hai he thong xac đinh gioi tinh XY (o đong vat co vu) va ZW (o chim va bo sat), vi mot trong so nam nhiem sac the X cua thu mo vit chua loai gen DMRT1 cung xuat hien o nhiem sac the Z cua chim. Thu mo vit thuong đe moi lan tu mot đen ba qua trung nho, nhieu long (giong nhu trung bo sat), co đuong kinh khoang 11 mm (0,43 in) va hoi tron hon so voi trung chim. Qua trinh phat trien trong tu cung cua trung keo dai khoang 28 ngay, con thoi gian ap ngoai la 10 ngay. Thoi gian ap đuoc chia lam ba giai đoan. Trong giai đoan đau, phoi khong co co quan chuc nang va phai lay chat dinh duong tu tui noan hoang. Suot qua trinh phat trien, con non se hap thu noan hoang. Cac ngon va rang trung se lan luot hinh thanh trong giai đoan thu hai va thu ba.
Nhung con thu mo vit moi no rat de bi thuong, khong the tiep nhan thong tin tu thi giac va khong co long, uong sua me đe song. Du co tuyen vu, nhung thu mo vit lai khong co num vu. Do đo, sua se tiet qua lo chan long, roi đong lai o cac ranh tren bung. Sau khi no, con non đuoc cho bu khoang tu ba đen bon thang. Trong suot thoi gian ap trung va cai sua cho con, ban đau, thu mo vit me chi roi hang đe kiem an trong thoi gian ngan. Khi đi khoi to, no se boi mot so đun đat nho bit kin đuong ra cua hang, co le vi đe bao ve con khoi thu san moi. Luc ve hang, thu mo vit me se chui qua nhung lop đat nay; đat se đay nuoc khoi long, giup hang khong bi uot. Sau khoang nam tuan, thu mo vit me se đi khoi hang nhieu hon, va khi đa đu bon thang tuoi, con non se ra khoi hang. Thu mo vit co rang ngay tu khi sinh ra, nhung nhung chiec rang nay se nhanh chong rung đi, roi thay bang cac mang sung dung đe nghien thuc an.


Tien hoa Hien nguoi ta moi chi biet đuoc rat it thong tin ve thu mo vit va cac loai khac thuoc bo đon huyet. Nhieu nguoi van tin vao mot so than thoai lan truyen tu the ky XIX, vi du nhu viec đong vat đon huyet la cac loai "ha cap" hoac ban bo sat. Nam 1947, William King Gregory gia thuyet rang đong vat co vu co nhau thai va thu co tui co the đa phan huong som hon, va mot nhanh con đa chia thanh bo Đon huyet va phan thu lop Thu co tui; sau nay, cac nghien cuu va khao cuu hoa thach cho thay thuyet tren khong chinh xac. Tren thuc te, bo Đon huyet hien đai la nhung loai song sot sau cung cua mot nhanh phan huong khoi đong vat co vu tu rat xua, con cac phan thu lop Thu co nhau thai va Thu co tui thi bat nguon tu mot nhanh can đai hon. Theo đong ho phan tu va nien đai hoa thach, thu mo vit đa tach ra khoi ho Thu long nhim khoang 19 đen 48 trieu nam truoc.

Mau hoa thach thu mo vit hien đai co xua nhat co nien đai khoang 100.000 nam, vao ky Đe Tu. Hai loai đon huyet đa tuyet chung Teinolophos va Steropodon tung đuoc cho la co lien quan mat thiet voi thu mo vit hien đai, nhung hien nay, chung nam o vi tri phan loai cao hon. Hoa thach Steropodon nguoi ta phat hien đuoc o New South Wales co mot xuong ham duoi bi khoang chat hoa va ba chiec rang ham tao boi mot xuong ham duoi co mat voi ba chiec rang ham (thu mo vit hien đai khong co rang). Ban đau, nguoi ta nghi rang nhung chiec rang ham nay co ba đinh; y niem nay cung co cho mot thuyet bien the tu gia thuyet nguyen ban cua Gregory. Tuy nhien, cac nghien cuu sau nay đa cho thay rang: du nhung chiec rang nay co ba đinh, nhung chung lai tien hoa theo mot qua trinh rieng biet. Mau hoa thach đuoc cho la co nien đai khoang 110 trieu nam tuoi; đay cung la mau hoa thach đong vat co vu lau đoi nhat tung đuoc phat hien o Uc. Khac voi thu mo vit hien đai (va cac loai thu long nhim), Teinolophos khong co mo.
Nguoi ta cung tim thay mau hoa thach cua Monotrematum sudamericanum, mot ho hang khac cua thu mo vit, o Argentina; đieu nay cho thay cac loai đon huyet đa song o sieu luc đia Gondwana, vao thoi ky hai luc đia Nam My va Uc con lien nhau thong qua Nam Cuc (hon 167 trieu nam truoc). Hoa thach mot chiec rang cua loai thu mo vit khong lo, Obdurodon tharalkooschild, co nien đai tu 5 đen 15 trieu nam truoc; dua tren kich thuoc mau rang, cac nha khoa hoc uoc tinh con vat dai đen 1,3 met, la con thu mo vit lon nhat tung đuoc ghi nhan.

Do phan huong som voi phan lop Thu bac cao va so it cac loai đon huyet khac con ton tai, thu mo vit la đoi tuong nghien cuu thuong xuyen cua nganh sinh hoc tien hoa. Nam 2004, cac nha nghien cuu cua Đai hoc Quoc gia Uc đa phat hien ra thu mo vit co đen muoi nhiem sac the gioi tinh, nhieu hon han so voi hai (XY) o đai đa so cac loai đong vat co vu khac. Muoi nhiem sac the nay tao thanh nam cap XY va XX duy nhat lan luot o ca the đuc va cai. Cu the, trinh tu nhiem sac the o con đuc la X1Y1X2Y2X3Y3X4Y4X5Y5. Mot trong so cac nhiem sac the X cua thu mo vit co su tuong đong rat lon voi nhiem sac the Z o chim. He gen cua thu mo vit cung co cac gen lien quan đen qua trinh trung thu tinh cua ca bo sat va đong vat co vu. Du thu mo vit khong co gen xac đinh gioi tinh SRY cua đong vat co vu, mot nghien cuu đa cho thay co che xac đinh gioi tinh o con non la gen AMH tren nhiem sac the Y lau đoi nhat. Ngay 8 thang 5 nam 2008, tap chi Nature cong bo mot ban phac thao trinh tu gen cua thu mo vit, cho thay chung co nhieu tinh chat tuong đong voi ca bo sat va thu co vu, cung nhu hai loai gen khac ma truoc đo nguoi ta chi thay o ca, chim va đong vat luong cu. Hon 80% ma gen cua thu mo vit giong voi gen cua cac loai co vu khac đa đuoc giai ma. Nam 2021, mot he gen moi va đay đu nhat tu truoc đen nay cua thu mo vit đa đuoc cong bo (cung voi loai thu long nhim mo ngan).


Bao ton = Tinh trang va cac moi đe doa =
Khu vuc phan bo chung cua thu mo vit hien nay khong khac thoi ky truoc khi nguoi chau Au đen đinh cu o Uc, tru viec loai nay khong con xuat hien o bang Nam Uc. Tuy nhien, vi moi truong song chiu tac đong tu con nguoi, su phan bo cua thu mo vit đa nhieu lan thay đoi (theo đia phuong) va chia nho khu vuc song. Khoa hoc hien đai van chua biet so luong ca the truoc đay cua thu mo vit, cung nhu rat kho đanh gia tinh trang hien nay. Tuy nhien, so thu mo vit duong nhu đa giam đi, du van co rat nhieu ca the ton tai trong cac vung phan bo cua loai nay, tinh đen nam 1998. Cho đen nhung nam đau cua the ky XX, loai nay bi con nguoi san bat thuong xuyen đe lay long; va, du đa đuoc bao ve tren toan nuoc Uc tu nam 1905, trong khoang 45 nam sau đo, thu mo vit van chiu nhieu nguy hiem vi bi ket trong mang luoi thuy san tren luc đia.
Theo Lien minh Bao ton Thien nhien Quoc te, tinh trang bao ton cua thu mo vit la "Sap bi đe doa". Tuy thu mo vit đuoc luat phap bao ve, Nam Uc la bang duy nhat đua loai nay vao danh sach loai "Nguy cap", theo Đao luat Vuon Quoc gia va Đong vat Hoang da (1972). Mot khuyen nghi nam 2020 cho rang nen xep thu mo vit vao loai Sap nguy cap cua bang Victoria theo Đao luat Bao đam Đong thuc vat (1988).


 Pha huy moi truong song  Nho co cac bien phap bao ton, thu mo vit khong bi nguy cap hoan toan hay tuyet chung, nhung van co the bi tac đong tieu cuc tu moi truong song bi pha huy vi đap, cac cong trinh thuy loi, o nhiem, đanh luoi va bay. Han han thuong xuyen va khai thac nuoc cho cac nhu cau nhu nong nghiep, cong nghiep hay sinh hoat đa lam giam luu luong dong chay va muc nuoc, tro thanh mot moi đe doa đoi voi thu mo vit. Nam 2016, Sach đo cua IUCN xep thu mo vit vao nhom loai "Sap bi đe doa"; ho uoc tinh so luong ca the cua loai nay đa giam đi khoang 30% tu khi nguoi chau Au đen đinh cu o Uc. Loai đong vat nay đuoc coi la co nguy co tuyet chung o Nam Uc, nhung Đao luat lien bang EPBC khong co quy đinh gi giup xu ly van đe tren.
Trong nhieu nam, cac nha nghien cuu đa bay to lo ngai vi cho rang so luong ca the giam đi nhieu hon uoc tinh. Thang 1 nam 2020, cac nha nghien cuu tu Đai hoc New South Wales đa đua ra nhieu bang chung cho thay thu mo vit co nguy co bi tuyet chung: khai thac tai nguyen nuoc, pha rung, bien đoi khi hau va han han nghiem trong. Nghien cuu cung du đoan rang, neu tiep tuc bi đe doa nhu hien nay, trong 50 nam toi, so luong ca the thu mo vit se giam khoang 47 đen 66%, con muc cu tru trong sieu quan the se giam khoang 22 đen 32%, khien "cac quan the tuyet chung tren khoang 40% khu vuc phan bo". Theo du bao bien đoi khi hau, viec moi truong bi han han pha huy se dan đen suy giam 51 đen 73% so luong ca the va giam 36–56% ty le cu tru. Nhung du đoan tren cho thay loai se thuoc nhom "Sap nguy cap". Cac tac gia nhan manh rang, đe đam bao moi truong song khoe manh cua thu mo vit, nha nuoc can phai ho tro bao ton, co the bao gom ca viec tien hanh them nhieu lan khao sat, theo doi xu huong, giam thieu đe doa va nghiem ngat hon trong quan ly song ngoi. Đong tac gia Gilad Bino cung lo ngai rang uoc tinh so bo nam 2016 co the sai, va tinh đen nay, so luong thuc te đa giam đi mot nua.
Thang 11 nam 2020, cac nha khoa hoc tu Đai hoc New South Wales, do Quy Bao ton Uc tai tro, phoi hop voi To chuc Quoc te ve Bao ton Thien nhien o Uc va Hiep hoi Nhan đao Quoc te Uc, bao cao rang moi truong song cua thu mo vit đa hep đi 22% trong vong 30 nam truoc đo, đong thoi khuyen cao xep thu mo vit vao nhom loai Bi đe doa, theo Đao luat EPBC. O New South Wales, so luong ca the suy giam manh nhat, đac biet la vung luu vuc Murray-Darling.


 Benh dich  Nhin chung, trong tu nhien, thu mo vit it khi mac benh; tuy nhien, vao nam 2008, nhieu nguoi o Tasmania đa lo ngai ve nhung tac đong co the co do mot can benh bat nguon tu nam Mucor amphiborum gay ra. Can benh nay (ten chinh thuc la Mucormycosis, con goi la benh nam đen) chi anh huong đen thu mo vit Tasmania; nguoi ta chua ghi nhan đuoc anh huong nao o loai thu mo vit tren luc đia. Nhung con mac benh se bi loet hoac ton thuong da tren nhieu bo phan khac nhau, chang han nhu lung, đuoi va chan. Benh gay tu vong cho thu mo vit ca truc tiep (anh huong đen kha nang duy tri than nhiet va kiem an) va gian tiep (nhiem trung thu cap). Chi nhanh Bao ton Đa dang Sinh hoc tai So Cac Nganh cong nghiep Chinh va Nuoc đa phoi hop voi nhom nghien cuu tu Đai hoc Tasmania đe xac đinh he qua cua can benh nay đoi voi thu mo vit Tasmania, cung nhu co che truyen dan va lay lan cua benh.


= Thu mo vit trong cac khu bao ton đong vat hoang da =
Nam 1939, nhieu nguoi đa biet đen thu mo vit qua mot bai bao noi ve loai nay, cung no luc nghien cuu va nuoi duong trong moi truong nuoi nhot, đang tren tap chi Hoi Đia ly Quoc gia Hoa Ky. Viec nghien cuu va nuoi duong rat kho thuc hien; tu đo đen nay, chi co mot vai con non song đen tuoi truong thanh, nhieu nhat la tai Khu bao ton Healesville (Victoria). David Fleay, mot nhan vat tien phong, đa thiet lap "platypusary" (be mo phong dong chay) o Khu bao ton Healesville; chinh o khu nay, nam 1943, thu mo vit lan đau tien đuoc nhan giong thanh cong. Nam 1972, ong tim thay mot con non khoang 50 ngay tuoi đa chet, co le đuoc sinh ra trong moi truong nuoi nhot, tai cong vien đong vat hoang da cua ong o Burleigh Heads, thanh pho Gold Coast, Queensland. Voi mot be chua tuong tu, Healesville tiep tuc nhan giong thanh cong vao cac nam 1998 va 2000. Tu 2008 đen nay, thu mo vit đa sinh san thuong xuyen tai Healesville, bao gom ca the he thu hai (nhung con đuoc sinh ra trong moi truong nuoi nhot tu sinh san trong đieu kien nuoi nhot). So thu Taronga o Sydney cung nhan giong thanh cong hai lan: 2003 va 2006.


Moi quan he voi con nguoi Tho dan Uc tung san thu mo vit lam thuc an (chiec đuoi tru mo cua chung đac biet bo duong). Sau khi thuoc đia hoa, thuc dan chau Au san bat chung đe lay long tu cuoi the ky XIX đen tan nam 1912, sau khi hanh vi nay bi phap luat nghiem cam. Ngoai ra, cac nha nghien cuu chau Au cung bat va giet thu mo vit, hoac lay trung, mot phan vi nguyen nhan khoa hoc, nhung phan khac la vi muon tao uy the va canh tranh voi đoi thu tu cac quoc gia khac.


Thu mo vit trong van hoa Thu mo vit la chu đe trong nhieu cau chuyen Mong thoi cua tho dan Uc. Mot so thi toc con tin rang loai nay la con lai cua vit va chuot nuoc.
Theo mot cau chuyen đuoc truyen lai o vung thuong luu song Darling, cac phe đong vat lon – gom cac loai tren can, cac loai duoi nuoc va chim – đeu tranh gianh đe moi thu mo vit gia nhap. Tuy nhien, cuoi cung, thu mo vit lai quyet đinh khong tham gia bat ky phe nao vi cam thay tu minh co the đac biet ma khong can phai gia nhap, đong thoi van tiep tuc lam ban voi muon loai. Trong mot chuyen Mong thoi khac, cung o vung thuong luu Darling, mot con vit con đa đi choi qua xa ma khong nho đen nhung gi bay đan đa dan va bi mot con chuot nuoc lon ten la Biggoon bat coc. Sau mot thoi gian, vit tron đuoc, roi quay ve va đe hai qua trung, tu đo no ra hai sinh vat co long ky la. Sau đo, cac nhan vat bi bo toc đuoi đi va phai len nui song.
Mot so thi toc tho dan ban đia Uc cung dung hinh tuong thu mo vit lam vat to. Nguoi Wadi Wadi, nhung tho dan song doc theo song Murray, coi thu mo vit la vat to đong vat cua minh. Vi y nghia van hoa va tam quan trong cua thu mo vit co lien quan đen cam nhan ve quoc gia, chung đuoc dan ban đia bao ve.
Thu mo vit cung thuong đuoc dung lam bieu trung cho ban sac van hoa Uc. Trong nhung nam 1940, nguoi ta tang thu mo vit song cho cac đong minh trong The chien II, nham tang cuong quan he va nang cao tinh than.
Nhieu linh vat cua cac su kien quoc te đa lay tao hinh thu mo vit: Thu mo vit Syd – mot trong ba linh vat cua The van hoi Mua he nam 2000 o Sydney (hai linh vat con lai la Thu long nhim Millie va Chim dacelo Olly), Thu mo vit Expo Oz – linh vat cho Hoi cho The gioi 88 (to chuc o thanh pho Brisbane, nam 1988), va Thu mo vit Hexley – linh vat cua he đieu hanh Darwin.
Tu sau khi tien te thap phan du nhap vao Uc nam 1966, hinh mot con thu mo vit do Stuart Devlin thiet ke va đuoc cham noi đa xuat hien tren mat sau cua đong hai muoi xu. Thu mo vit thuong xuyen xuat hien tren cac bo tem buu chinh cua Uc. Hai loat gan nhat co hinh loai nay la "Đong vat Ban đia" (2015) va "Đong vat Đon huyet Uc" (2016)
Trong series phim hoat hinh Phineas and Ferb (2007–2015) cua My, hai nhan vat chinh nuoi mot con thu mo vit co ten Perry, ma khong he biet đo la mot mat vu. Cac tac gia lua chon tao hinh thu mo vit vi "chang ai biet gi may [ve thu mo vit]", nen ho co the "bia ra nhieu đieu" voi ban thao trong tron trong tay. Nhan vat nay đa đuoc ca khan gia va gioi chuyen mon đanh gia rat tich cuc.


Chu giai va tham khao = Chu giai =


= Tham khao =


= Sach =
Augee, Michael L. (2001). "Platypus". World Book Encyclopedia.
Burrell, Harry (1974). The Platypus. Adelaide SA: Rigby. ISBN 978-0-85179-521-8.
Fleay, David H. (1980). Paradoxical Platypus: Hobnobbing with Duckbills. Jacaranda Press. ISBN 978-0-7016-1364-8.
Grant, Tom (1995). The platypus: a unique mammal. Sydney: University of New South Wales Press. ISBN 978-0-86840-143-0.
Griffiths, Mervyn (1978). The Biology of the Monotremes. Academic Press. ISBN 978-0-12-303850-0.
Hutch, Michael; McDade, Melissa C., bien tap (2004). "Grzimek's Animal Life Encyclopedia: Lower metazoans and lesser deuterosomes". Grzimek's Animal Life Encyclopedia. Quyen 12: Mammals III. Gale. ISBN 9780787657772. OCLC 1089554968.
Moyal, Ann Mozley (2004). Platypus: The Extraordinary Story of How a Curious Creature Baffled the World. Baltimore: The Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-8052-0.
Strahan, Ronald; Van Dyck, Steve (thang 4 nam 2006). Mammals of Australia (an ban thu 3). New Holland. ISBN 978-1-877069-25-3.


= Phim tai lieu =
"Southern Exposure". Eye of the Storm. 2000. Australian Broadcasting Corporation. Ban goc luu tru ngay 7 thang 5 nam 2013. Platypus {{Chu thich phan chuong trinh}}: Lien ket ngoai trong |quote= (tro giup) DVD EAN 9398710245592
"El Nino". Eye of the Storm. 2000. Ban goc luu tru ngay 28 thang 2 nam 2013. Platypus {{Chu thich phan chuong trinh}}: Lien ket ngoai trong |quote= (tro giup)


Lien ket ngoai Platypus (monotreme) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Thu muc Thu vien Di san Đa dang Sinh hoc ve Ornithorhynchus anatinus
Xem bo gen cua thu mo vit tren Ensembl