Tam quoc dien nghia (gian the: 三国演义; phon the: 三國演義, Pinyin: san guo yan yi), nguyen ten la Tam quoc chi thong tuc dien nghia, la mot cuon tieu thuyet da su ve lich su Trung Quoc đuoc nha van La Quan Trung viet vao the ky 14. Tieu thuyet co noi dung ke ve mot thoi ky hon loan trong lich su Trung Hoa la giai đoan cuoi thoi Đong Han va sau đo la Tam Quoc (184–280). Tam quoc dien nghia co tong cong 120 chuong hoi, đuoc ke theo phuong phap bay phan thuc, ba phan hu (七分實事, 三分虛構 - 7 phan thuc te, 3 phan hu cau). Tieu thuyet nay đuoc xem la mot tac pham van hoc kinh đien, va la mot trong Tu đai danh tac cua van hoc Trung Quoc.


Nguon goc Tam quoc dien nghia ve phuong dien bien soan chu yeu la cong lao cua La Quan Trung, nhung thuc ra bo tieu thuyet nay truoc sau đa trai qua mot qua trinh tap the sang tac lau dai cua rat nhieu nguoi.

Truoc La Quan Trung, tu lau, chuyen Tam quoc đa luu hanh rong rai trong dan gian truyen mieng, cac nghe nhan ke chuyen, cac nha van hoc nghe thuat viet kich, dien kich, đeu khong ngung sang tao, lam cho nhung tinh tiet cau chuyen va hinh tuong cac nhan vat phong phu them. Tu đau thoi Nguyen, cac cau chuyen Tam quoc đa đuoc thu thap thanh mot cot truyen hoan chinh co đau co cuoi, goi la Tam quoc chi binh thoai.
Cuoi đoi Nguyen đau đoi Minh, nha tieu thuyet La Quan Trung đa viet bo Tam quoc chi thong tuc dien nghia chinh la đa dua tren co so sang tac tap the rat hung hau đo cua nhan dan quan chung. Di nhien trong khi viet ong co tham khao nhung ban ghi chep cua cac nha viet su va cac nha van khac (Tam quoc chi cua Tran Tho, Tam quoc chi chu cua Bui Tung Chi), nhung quan trong hon la phan the nghiem cuoc song phong phu cua ban than ong va tai nang van hoc kiet xuat cua ong.
Mot trong nhung ban Tam quoc dien nghia ra đoi som nhat hien nay con giu đuoc la ban in nam Giap Dan nien hieu Hoang Tri đoi Minh (1494) va nam Nham Ngo thoi Gia Tinh (1522) gom co 24 cuon 240 tiet. Tu đo ve sau (gan 300 nam), nhieu ban Tam quoc đa luu hanh, nhung noi dung đeu khong co gi khac nhau lam.
Truyen Tam quoc cua La Quan Trung so voi ban truyen ke cua đoi nha Nguyen, đai khai co may đac điem nhu sau:

Tuoc bot mot so phan me tin, nhan qua bao ung va nhung tinh tiet "qua u hoang đuong".
Viet them, lam noi dung cuon truyen phong phu them rat nhieu, to ve tinh cach va hinh tuong nhan vat cho sau sac, đam net hon.
Nang cao ngon ngu đen muc nghe thuat, tang cuong them suc hap dan cua nghe thuat.
Lam noi bat len mot cach ro rang va manh liet nhan dan tinh va xu huong tinh van hoc la yeu Luu Bi, ghet Tao Thao, huong ve nuoc Thuc va chong lai nuoc Nguy trong toan cuon sach.
Noi tom lai, La Quan Trung đa đem nhung phan phong phu trong truyen Tam quoc ma nhan dan quan chung va nhung nghe nhan ke chuyen đa sang tac ra, nang cao len thanh mot tac pham van hoc lon lao noi tieng.

Đau đoi Thanh, hai cha con Mao Luan, Mao Ton Cuong (nguoi Trang Chau tinh Giang To) lai bat đau tu đinh truyen Tam quoc. Cong viec tu đinh nay hoan thanh vao khoang nam Khang Hy thu 18 (1679).
Mao Ton Cuong đa gia cong, them bot, nhuan sac nhung chi tiet nho, sap xep lai cac hoi muc, cau đoi, sua chua lai cau, loi trung hoac nhung cho chua thoa đang. Ong đa tuoc bo rat nhieu nhung chuong tau, nhung bai binh luan, tan rong trong phan chu thich, thay đoi mot so cau tho lan lon van ke voi van van, v.v... va them vao đo nhung loi ban, don 240 tiet thanh 120 hoi, lai đat cho bo Tam quoc cai ten la "cuon sach đe nhat tai tu". Lam cho truyen cang hoan chinh, van ke trong sang, got giua, tren mot muc đo nao đo cung đa lam tien loi cho moi quan chung đoc gia. Tu đo ban cua Mao Ton Cuong thay ban cua La Quan Trung, tiep tuc đuoc luu truyen rong rai.
Nam 1958, Nhan dan Van hoc Xuat ban xa Bac Kinh đa chinh ly lai nhieu, bang cach dua vao ban cua Mao Ton Cuong hieu đinh rat ky tung cau, tung chu, tung ten rieng co đoi chieu voi ban cua La Quan Trung roi sua chua lai nhung cho ma ban cua Mao Ton Cuong đa sua hong, sua sai voi nguyen ban cua La Quan Trung, nhung noi chung van giu nguyen bo mat cua ban Mao Ton Cuong. Con nhung ten lich su đac biet nhu ten nguoi, ten đat, ten trieu đai... neu ca hai ban tren đeu sai, thi hieu đinh lai theo su sach. Nen cac lan in sau hau het đeu lay theo ban in nay.


Cot truyen Mot trong nhung thanh cong lon nhat cua Tam quoc dien nghia la tinh chat quy mo, hoanh trang cua cot truyen va nhan vat. Do vay ma phan sau đay chi co gang tom tat het suc so luoc toan bo truyen theo nhung net chinh yeu ma khong đi vao chi tiet nhan vat va su kien:


= Nha Đong Han suy yeu =

Truyen lay boi canh vao thoi ky suy vi cua nha Đong Han khi nhung hoang đe cuoi cung cua trieu đai nay chi lo an choi sa đoa ma khong quan tam đen chinh su, ben canh viec qua tin dung gioi hoan quan ma gat bo nhung be toi trung truc. Trieu chinh ngay cang suy đoi, hu bai, khien kinh te, xa hoi khung hoang va đoi song nguoi dan tro nen co cuc. Đen đoi Han Linh Đe, loan giac Khan Vang no ra do Truong Giac, mot nguoi đa hoc đuoc nhieu ma thuat va bua phep chua benh, cam đau. Sau đo la cuoc hoi ngo giua ba nhan vat Luu Bi, Quan Vu va Truong Phi, ca ba nguoi đeu muon dep loan yen dan nen đa ket nghia huynh đe voi nhau o vuon đao.
Ha Tien huy đong quan đoi cac tran chang may choc dap tat đuoc cuoc khoi nghia Khan Vang. Nho la anh re vua, ong đuoc nham chuc đai tuong quan cua trieu đinh. Sau khi Han Linh Đe mat, Ha Tien lap con truong cua vua la Han Thieu Đe len ke vi. Luc đo ong co mau thuan voi bon hoan quan Thap thuong thi nen muon tru bo bon chung. Thu ha cua Ha Tien la Vien Thieu khuyen ong keu goi quan cac tran tren ca nuoc vao kinh đo Lac Duong diet hoan quan, Tien nghe theo ngay. Khi ma muu đo diet hoan quan cua Ha Tien chua thanh thi ong lai mac muu cua đam hoan quan, bi chung lua vao cung Truong Lac va giet chet. Ngay sau đo cac đai than do Vien Thieu, Tao Thao cam đau đem quan vao cung giet sach đam hoan quan nay.
Trong so cac quan lai nhan lenh Ha Tien vao kinh diet hoan quan co ca gian than Đong Trac la thu su Tay Luong. Đong Trac nhan co hoi ca Ha Tien va đam hoan quan đeu đa chet, lien tien vao Lac Duong lam loan trieu đinh. Ong ta phe truat Han Thieu Đe va lap Tran Luu Vuong len lam hoang đe, roi tu phong minh lam tuong quoc, thau tom trieu chinh. Chi moi thu su Tinh Chau Đinh Nguyen la dam phan đoi su long quyen cua Trac, nhung Trac khong the hai đuoc ong do Đinh Nguyen co nguoi con nuoi la La Bo rat dung manh, ho ve. Tuy nhien, Đong Trac dung ke mua chuoc La Bo, sai Ly Tuc đem tang cho La Bo vang bac va con ngua Xich Tho cua minh. La Bo noi long tham, lam phan giet Đinh Nguyen ngay trong đem hom đo đe quay sang quy phuc Đong Trac.


= Cai chet cua Đong Trac va su noi day cua Ly Thoi-Quach Di =

Hanh vi tan bao, long quyen cua Đong Trac khien cac chu hau vo cung phan no, ho hoi quan voi Vien Thieu đe cung diet Đong Trac. Luu Bi, Quan Vu va Truong Phi cung đi theo lien quan diet gian tac. La Bo thuong xuyen đuoc Đong Trac sai đi tran ap chu hau, tung mot minh giao chien voi ca ba anh em Luu Bi, nhung lien tuc that bai. Sau nhieu chien thang lien tiep, lien quan Vien Thieu tien thang đen Lac Duong. Đong Trac hoang so, lien bat vua Han doi đo ve Truong An lanh nan.
Trong thoi ki Đong Trac nam quyen, van con nhieu trung than nhu Vuong Doan luon tim cach diet tru han. Mot lan, Vuong Doan đa su dung lien hoan ke, ban đau hua ga con gai Đieu Thuyen cho La Bo, nhung sau đo lai dang cho Đong Trac, khien La Bo tuc gian chat van Vuong Doan. Vuong Doan noi thac rang Trac muon giu Đieu Thuyen truoc đe chon ngay tot ma ga lai cho Bo, nhung sau đo Bo thay Trac an ngu voi Đieu Thuyen nhu vo chong thi vo cung tuc gian. Co lan La Bo nhan luc Đong Trac đang cung vua ban chinh su, len toi đinh Phuong Nghi đe gap Đieu Thuyen. Đieu Thuyen nghe loi Vuong Doan, đa noi khich vai cau đe ly gian Đong Trac voi La Bo. Khi Đong Trac ve đien, thay La Bo đang om Đieu Thuyen, noi gian nem long kich vao La Bo nhung ong đa may man tranh đuoc. Tu đo, La Bo han thu Đong Trac, Vuong Doan thay vay lien noi khich ong nhieu hon, khien La Bo cang quyet tam giet Đong Trac đe tra thu. Ca hai đa bay muu lua Đong Trac vao kinh thanh đe roi đich than La Bo vac hoa kich lao đen đam chet ong.
Khong lau sau khi Đong Trac bi giet chet, cac thuoc ha cua han la Ly Thoi va Quach Di đem quan Tay Luong noi day lam loan, lay co bao thu cho chu sau khi bon chung khong đuoc Vuong Doan an xa. La Bo chong cu khong noi ben bo thanh ma chay. Chang bao lau sau, bon Thoi, Di chiem đuoc Truong An, giet đuoc Vuong Doan, roi nam vua Hien Đe thay Đong Trac. Mot so trieu than nha Han khong chiu noi su long hanh cua chung, ben bi mat lien ket voi chu hau o Tay Luong la Ma Đang, Han Toai, am muu đem quan vao Truong An giup vua Han tieu diet bon Ly Thoi, nhung that bai nang ne. Ca hai may man chay thoat nan.


= Lien minh chu hau tan ra =

Trong luc đo, cac chu hau trong lien quan chong Đong Trac nhu Tao Thao va Vien Thieu lai luc đuc voi nhau. Ton Kien, cha cua Ton Sach va Ton Quyen, loi dung luc lon xon, đa lay đuoc ngoc ty truyen quoc roi bo tron ve Giang Đong. Vien Thieu nghi ngo, lenh cho thai thu Luu Bieu o Kinh Chau đem quan đanh up Ton Kien đe đoi lai ngoc ti. Tu đo Ton Kien han thu Luu Bieu, khong lau sau dan quan đanh Kinh Chau bao thu nhung bi Luu Bieu đanh bai, ban than ong cung bi tu tran. Con cua Ton Kien la Ton Sach đem ngoc ty chay sang Hoai Nam nuong nho Vien Thuat. Luc đo lien quan chong Đong Trac đa bi tan ra, cac chu hau quay ve đia phuong cua minh va bat đau giao chien voi nhau. Nhieu anh hung nhu Tao Thao va Luu Bi, mac du chua chinh thuc đuoc ban tuoc va quan, cung bat đau xay dung luc luong rieng.
Vien Thieu luc moi khoi su đia ban rat nho. Co luc luong thuc can kiet, Thieu phai muon luong cua chu hau Han Phuc o Ky Chau. Muu si Phung Ky lien bay muu cho Vien Thieu mot mat du Cong Ton Toan cung Thieu đanh Ky chau roi hai ben chia đat, mat khac bao tin nay cho Han Phuc, khien ong ta hoang so. Sau khi nghe loi du cua Vien Thieu, Han Phuc lien dang Ky chau cho Thieu nham bao ve Ky chau khoi su xam pham cua Cong Ton Toan. Nho đo, Vien Thieu lay đuoc Ky chau ma khong ton binh luc. Cong Ton Toan biet minh bi Vien Thieu lua gat, lap tuc cat quan bao thu, ket qua la tham bai. Tu đo ca Vien Thieu va Cong Ton Toan bat đau nay sinh han thu va lien tuc đanh nhau.
Tao Thao cho đon cha minh đang lanh nan o xa toi can cu cua minh, co đi qua nghi đem o Tu Chau. Thu su Tu Chau la Đao Khiem lenh cho bo tuong Truong Khai tiep tuc ho tong ong ta ve cho Tao Thao. Nhung Truong Khai thay cha Tao Thao mang nhieu vang bac cua cai nen noi long tham, đa giet ong ta trong đem đe cuop sach. Tao Thao nghe tin thi vo cung tuc gian, đem đai quan đanh Tu Chau bao thu. Quan đoi cua Đao Khiem yeu the, phai lien thu voi Luu Bi luc đo đang theo Cong Ton Toan, moi đay lui đuoc quan Tao. Sau đo, Đao Khiem om chet, Luu Bi thay Đao Khiem cai quan Tu chau.
Sau khi bi Ly Thoi va Quach Di đanh đuoi khoi Truong An, La Bo phieu bat qua nhieu noi va nuong tua cac chu hau khac nhau. Sau nay, La Bo thay Tao Thao mai đanh Tu chau ma loi long phong bi, nen đa tap hop quan đoi cung cac thuoc ha nhu Cao Thuan, Truong Lieu, Tang Ba đanh chiem đia ban Duyen Chau. La Bo cung thu phuc đuoc muu si Tran Cung, nguoi von muon theo Tao Thao nhung bat man truoc viec ong ta tan sat dan Tu Chau khi đanh Đao Khiem. Voi tai tuc tri đa muu, Tran Cung giup La Bo đanh thang Tao Thao o tran Boc Duong, tham chi suyt bat song đuoc ong. Tuy nhien, La Bo sau đo đa trung ke cua Tao Thao nen that bai trong viec giu đia ban, cung đuong đanh phai nuong nho anh em Luu Bi o Tu Chau, nhung phai tam đong quan o quan Tieu Bai. Tan dung su lo la cua Truong Phi khi đuoc Luu Bi tam giao viec giu Tu Chau, La Bo bat ngo đanh up Tu Chau. Đe chuoc loi voi Luu Bi, La Bo van cho ong ta đong quan o Tieu Bai, noi thac la do Truong Phi nong nay de hong viec nen chi muon thay Phi giu Tu Chau. Khi Vien Thuat vay đanh can cu Tieu Bai cua Luu Bi, La Bo đa ban kich vien mon cuu ong, buoc Vien Thuat phai giai vay rut ve. Tuy nhien, La Bo sau đo lai tro mat đanh Luu Bi va chiem đuoc Tieu Bai, buoc Luu Bi phai dan quan ve hang Tao Thao.


= Vien Thuat xung đe =
Luc nay o Hoai Nam, Ton Sach khong muon đung duoi truong Vien Thuat nua, cung Truong Chieu va cac thuoc ha than tin ra suc tu lap. Ton Sach lay co đi đanh chu hau Duong chau Luu Do đe bao ve gia quyen, đong thoi đe ngoc ty lai lam tin. Vien Thuat chap thuan. Sau khi đanh bai đuoc Luu Do o Duong chau, Ton Sach thua thang chinh phuc Ngo quan va Coi Ke, đanh bai đuoc cac chu hau Nghiem Bach Ho va Vuong Lang. Nho đo Sach chinh thuc lam chu Giang Đong, li khai voi Vien Thuat va gui thu yeu cau ong ta tra lai ngoc ti. Vien Thuat thay Ton Sach lam phan minh thi vo cung gian du, nen khong chiu tra ngoc ti. Co ngoc ti truyen quoc, Vien Thuat đa tu xung đe khong lau sau đo, du nha Han van con. Hanh đong nay cua Thuat bi Tao Thao va cac chu hau xem la toi phan nghich, nen ho đa cung lien minh voi nhau đe đanh ong.
Đe đoi pho voi cac chu hau, Vien Thuat muon lien minh voi La Bo, tham chi cho su gia đen xin ket nghia thong gia. Nhung La Bo đa khuoc tu yeu cau nay, quyet đinh đi theo lien minh cac chu hau đe thao phat Vien Thuat. Vien Thuat thua to nhieu tran lien, luc luong tro nen suy yeu, đanh phai an phan o Hoai Nam đe co thu.


= Tao Thao nam thien tu =

Luc đo o Truong An, cac đai than trieu đinh thay bon Thoi, Di chuyen quyen, đa bay muu voi vua Han đe li gian bon chung, buoc Ly Thoi va Quach Di nay sinh mau thuan va tro mat đanh lan nhau. Nhan luc bon chung tieu diet nhau, cac quan than bi mat ho tong thien tu ve Lac Duong đe thoat khoi bon chung. Ly Thoi va Quach Di nghe tin phai giang hoa roi đem quan đuoi theo cuop gia. Cac bo tuong trieu đinh nhu Đong Thua, Duong Phung, Tu Hoang nhieu lan giup vua đay lui đuoc bon chung nhung binh luc cu hao hut dan. Han Hien Đe đanh trieu Tao Thao đem quan đen cuu gia, ca Ly Thoi va Quach Di đeu bi Tao Thao đanh bai. Cuoi cung, Tao Thao nam đuoc vua Han, doi đo ve Hua Xuong, co the dung lenh thien tu đe hieu trieu chu hau.
Tao Thao lay danh nghia cua thien tu, yeu cau La Bo đe Luu Bi tro lai đong quan o Tieu Bai, hai ben khong đuoc xam pham nhau. Tuy nhien, La Bo ve sau nhan ra hai ben Tao-Luu đang cung am muu đanh minh nen rat tuc gian, lien đem quan đanh chiem Tieu Bai lan nua, buoc Luu Bi phai bo thanh ma chay. Tao Thao thay vay ben lay danh nghia giup Luu Bi, đem đai quan đanh La Bo. La Bo thua tran lien tiep, ca Tieu Quan, Tieu Bai va ca Tu Chau đeu that thu, cuoi cung bi vay khon o Ha Bi, cung đuong đanh xin ket nghia thong gia voi Vien Thuat đe đuoc ong ta gui quan chi vien. Vien Thuat khong tin ong, đoi La Bo phai đem con gai minh qua Hoai Nam truoc roi moi xuat binh. Do bi quan Tao vay chat thanh, ke hoach nay đa that bai. La Bo sau đo bi cac thu ha lam phan, troi lai nop cho Tao Thao va cuoi cung bi xu tu. Tuy lay đuoc Tu Chau, Tao Thao đa khong trao lai chau nay cho Luu Bi nhu đa hua, ma quyet đinh giu ong ta o lai Hua Xuong đe de be kiem soat.
Vien Thuat tuy khong cuu La Bo, nhung khi thay the luc cua Tao Thao ngay cang lon manh, ong muon đem ngoc ty va ngoi vua sang trao cho anh la Vien Thieu o Ky Chau đe cung lien minh chong Tao. Tao Thao sai Luu Bi đem quan chan đanh Vien Thuat o Tu Chau khi ong ta đang tren đuong sang cho Vien Thieu. Quan Vien Thuat thua to phai rut ve Hoai Nam. Tren đuong rut quan, quan cua Vien Thuat het luong khong con gao đe an, si tot bo tron gan het, khien ong tuyet vong ma qua đoi. The luc cua ong sau đo nhanh chong bi Tao Thao thon tinh. Tao Thao cung tich thu đuoc ngoc ty cua Vien Thuat.
Khi Tao Thao nam vua Han, tro nen long quyen ngang nguoc, khi quan pham thuong. Han Hien Đe khong cam chiu than phan đo, lap tuc viet mot mat chieu cho Đong Thua, khuyen Thua tru giac. Đong Thua lap ra hoi Nghia trang, tuc la hoi chong Tao Thao. It lau sau co bay nguoi tham du, trong đo co Ma Đang va Luu Bi. Ve sau, Ma Đang ve Tay Luong, Luu Bi ve Tu Chau, Đong Thua gian ho nen phat benh. Khi chua benh cho Đong Thua, thai y Cat Binh phat hien Thua muon diet Tao Thao, xin tham gia vao Nghia trang. Nhung ngay sau đo ke hoach đa bi bai lo khi nguoi đay to cua Đong Thua, do bi chu trach phat nen oan gian, bi mat to giac vu hoi Nghia trang cho Tao Thao biet. Tao Thao ben cho bat Cat Binh đem tra tan đe lay loi khai nhung Cat Binh đa tu sat. Sau mot hoi đieu tra, vu viec đa bi phat hien, va ca nam nguoi bon Đong Thua đeu bi Tao Thao tru di.
Luu Bi sau khi tieu diet Vien Thuat đa khong thu quan ve Hua Xuong theo lenh cua Tao Thao ma giet thai thu Tu Chau la Xa Tru va đong quan tai đay đe ngam cung co the luc, du chua chinh thuc li khai. Tao Thao nghi ngo, đa sai nguoi đem quan toi Tu Chau giam sat Luu Bi nhung bi ong buc đuoi ve. Biet Luu Bi nam trong hoi Nghia trang nen ngay sau khi tru Đong Thua, Tao Thao dan quan đanh Tu Chau, Luu Bi khong chong cu noi phai chay sang Vien Thieu, Truong Phi tron ve Nhu Nam con Quan Vu do cung đuong nen phai tam hang Tao Thao. Tao Thao rat men mo tai đuc cua Quan Vu nen tim moi cach thu phuc ong. Tuy nhien, sau khi nghe tin Luu Bi đang o Ha Bac cung Vien Thieu, Quan Vu đa tu choi tiep tuc phung su Tao Thao, tu minh cuoi ngua "qua nam ai chem sau tuong" đe ve voi Luu Bi. Tren đuong đen Ha Bac, Quan Vu gap lai Truong Phi khi đo đang lanh o Nhu Nam. Khi đo Luu Bi cung muon roi bo Vien Thieu, ben lay co đi Kinh Chau đe thuong thuyet voi Luu Bieu roi tron đi han, nen cuoi cung ca ba anh em huynh đe đa hoi ngo tro lai o Co Thanh.


= Chien tranh Vien-Tao =
Vien Thieu sau khi tieu diet đuoc ke thu phia bac cua minh la Cong Ton Toan đa kiem soat đuoc bon chau lon o Ha Bac, tro thanh mot the luc quan phiet hung manh ma ngay ca Tao Thao cung phai e ngai. Do đo Luu Bi sau khi li khai Tao Thao ban đau đa quyet đinh sang Ky Chau voi Vien Thieu đe cung đanh Tao, song do som nhan thay Vien Thieu khong co kha nang binh đinh thien ha nen ong đanh bo đi. Va trong chien dich quan su đanh Vien Thieu, Tao Thao voi chien thuat "lay it đich nhieu" cung tai muu luoc cua minh, đa gianh đuoc thang loi ban đau o tran Bach Ma - Dien Tan va chien thang quyet đinh cua Tao Thao la tai tran Quan Đo. No luc bao thu cua Vien Thieu sau đo đa bi pha san hoan toan khi ong lai đe thua tiep mot tran đanh lon khac voi Tao Thao o Thuong Đinh nen tu đo suc khoe bat đau suy sup, luc luong cung tro nen kiet que.
Sau khi Vien Thieu qua đoi, do Thieu bo con truong Vien Đam đe lap con ut Vien Thuong len ke vi, cac con cua ong đa nay sinh mau thuan roi day binh đanh lan nhau. Tao Thao thua co hoi anh em ho Vien can xe lan nhau, đem quan chiem đuoc ca bon chau Ha Bac, buoc hai anh em Vien Thuong va Vien Hy phai chay sang Lieu Đong nuong nho thai thu Cong Ton Khang. Tao Thao quyet đinh khong đem quan truy kich, khien Cong Ton Khang quyet đinh giet hai anh em Vien Thuong va Vien Hy đe giu quan he tot voi ong. That bai cua Vien Thieu đa đat co so cho Tao Thao cung co quyen luc tuyet đoi khap mien bac Trung Quoc.


= Luu Bi khang Tao =

Cung trong thoi gian nay, Luu Bi lap đuoc can cu moi o Nhu Nam đe chong Tao Thao. Ban đau ong tu đem quan đi tan cong Tao Thao nhung bi that bai nang ne, ben toi Kinh Chau nuong nho Luu Bieu la mot nguoi anh ho xa cua minh cho lanh nan. Luu Bi đuoc Luu Bieu cho đong quan o quan Tan Da đe đe phong Tao Thao, tai đo ong đa thu phuc đuoc muu si Tu Thu. Tu Thu voi tai muu luoc cua minh, ong đa giup Luu Bi thang quan Tao nhieu tran. Nhung Tao Thao lap muu bat me cua Tu Thu, buoc Tu Thu phai theo minh. Truoc khi buoc phai roi bo Luu Bi, Tu Thu tien cu Gia Cat Luong voi Luu Bi. Sau ba lan đen tham leu co cua Gia Cat Luong, Luu Bi đa chieu mo đuoc ong ta lam muu si. Hai lan đau tien, Gia Cat Luong lay co đi co viec đe tu choi gap khach. Chi co lan cuoi cung vi cam kich boi su chan thanh va kien tri cua Luu Bi ma Gia Cat Luong moi quyet đinh theo pho ta.
Khong lau sau Luu Bieu mat, đe lai di chuc trao Kinh Chau cho con truong la Luu Ky. Noi bo Kinh Chau bat đau luc đuc khi bo tuong cua Luu Bieu la Sai Mao đua con thu Luu Tong len lam chua roi đinh giet Luu Ky đe tru hoa, nhung Luu Ky đa chu đong tron ve Giang Ha. Tao Thao biet tin Kinh Chau đang co bien loan, lap tuc cho quan đi chiem Tan Da. Luu Bi nhan thay binh ma o Tan Da khong đu kha nang chong Tao nen muon tam rut lui. Do đuoc long dan chung thanh Tan Da nen truoc vien canh bi quan Tao xam chiem, toan bo dan trong thanh mot long xin đi theo Luu Bi. Luu Bi đanh đua dan Tan Da ve thanh Tuong Duong cua Luu Tong, tai đay Luu Bi bi tu choi khong cho vao thanh. Khong con cach nao khac ong phai tiep tuc nam tien xuong Giang Ha (江夏), la thanh cua Luu Ky, do bi Sai Mao ham hai nen bo tron đen đay. O Giang Ha, Luu Bi cuoi cung cung tam co đuoc mot cho dung than đe chong lai cuoc tan cong du doi cua Tao Thao. Tao Thao sai nguoi đua thu toi Tuong Duong chieu hang Luu Tong. Luu Tong đong y, dan tuy tung ra đau hang, chu đong nop het chin quan Kinh Chau cho Tao Thao.


= Tran Xich Bich =

Con o Giang Đong, Ton Quyen vua moi len nam quyen sau cai chet bat ngo cua nguoi anh Ton Sach. Sau khi chiem Kinh Chau ma khong ton binh luc, Tao Thao tiep tuc huy đong đai quan sang phia đong nam, chuan bi thao phat Ton Quyen. Thao ban đau cho nguoi sang Giang Đong du hang, tuy nhien Gia Cat Luong đa tu minh đen quan Sai Tang (柴桑) va thuyet phuc đuoc Ton Quyen hop tac voi Luu Bi đe khang Tao. Cac be toi cua Ton Quyen chia thanh hai phe la chu hang va chu chien. Đung đau phe chu hang la Truong Chieu, đung đau phe chu chien la Chu Du. Ton Quyen nghe theo Chu Du, quyet lien minh voi Luu Bi đe đanh Tao Thao. Mua đong nam 208, Tao Thao dan đai quan hon tam muoi van nguoi tien xuong Giang Đong tieu diet Ton Quyen đe thong nhat Trung Hoa. Biet quan Tao khong gioi thuy chien lai de bi say song, Chu Du va Gia Cat Luong đa lenh cho muu si Bang Thong đen trai Tao bay lien hoan ke, du Tao Thao cho noi cac thuyen chien lai voi nhau đe de bay binh bo tran. Chu Du tan dung co hoi nay đe dung hoa cong khang Tao, đa dan đen that bai tham hai nhat cua Tao Thao tai tran Xich Bich.


= The chan vac hinh thanh =
Sau khi thua tran Xich Bich, luc luong cua Tao Thao ve co ban khong con troi hon so voi Luu Bi va Ton Quyen nhu truoc nua. The chan vac dan hinh thanh tu đay.
Do truoc đo đa chiem đuoc Kinh Chau, Tao Thao đa giao ba quan lon cua chau nay la Nam Quan, Tuong Duong va Hop Phi lan luot cho Tao Nhan, Ha Hau Đon va Truong Lieu coi giu. Lien minh Ton-Luu thua thang tran Xich Bich, cung nhau đanh chiem nhung vung đat nay, nhung Luu Bi đa chiem uu the nho tai muu luoc cua Gia Cat Luong. Chu Du dan quan chiem Nam Quan, đanh bat đuoc Tao Nhan nhung Nam Quan đa bi tuong cua Luu Bi la Trieu Van chiem mat truoc đo, va Tuong Duong sau đo cung bi Quan Vu thua co chiem truoc. Trong khi đo, Ton Quyen dan quan đanh tran Hop Phi thi bi Truong Lieu đanh bai.
Đe lay Kinh Chau ma khong phai cat quan, Chu Du chi cho Luu Bi "muon Kinh Chau" va khi Luu Ky (con truong Luu Bieu) chet thi phai tra, do Luu Ky tren danh nghia van đang ke thua Luu Bieu o Kinh Chau. Tuy nhien, Luu Ky mat som, Chu Du lai sai Lo Tuc đen đoi. Mot lan nua Gia Cat Luong lai dung muu meo đe tri hoan van đe nay khi noi rang muon muon Kinh Chau cho đen khi Luu Bi đanh chiem đuoc đat Tay Xuyen cua Luu Chuong, neu khong se khong co cho dung than. Vi the Chu Du rat tuc gian va the se tim ke tra đua Gia Cat Luong.
Voi y đinh loai tru Luu Bi, Chu Du bay muu cho Ton Quyen ga em gai minh cho Luu Bi. Sau đo, Luu Bi mac muu sang Sai Tang đe lam le cuoi. Tuy nhien, Ton Quyen rat nghe loi me minh la Ngo Quoc Thai Phu Nhan; ba nay rat quy Luu Bi va khong cho ai ham hai Luu Bi. Cung do tai muu luoc cua Gia Cat Luong ma Luu Bi cuoi cung đa quay ve Giang Ha cung voi nguoi vo moi. Chu Du lien dung cach khac đanh Kinh Chau khi chu đong sua soan binh ma roi muon tieng đanh Tay Xuyen giup Luu Bi nhung thuc ra la muon chiem Kinh Chau đe Luu Bi chu quan khong phong bi, nhung muu ke nay cuoi cung van that bai boi nhung ke sach đung đan cua Gia Cat Luong. That vong, Chu Du buon ba ve Sai Tang roi qua uat uc ma qua đoi.
Tao Thao sau khi nam chinh that bai đa tieu diet chu hau Han Toai, Ma Đang va đanh bai con Ma Đang la Ma Sieu o Tay Luong, truoc khi binh đinh Truong Lo o Han Trung, nhung van khong the thong nhat Trung Hoa. Ve sau Ma Sieu quay lai đanh Tao Thao o tran Ky Thanh đe bao thu nhung van that bai nang ne, phai lieu chet pha vay đe chay thoat. Ma Sieu ban đau phieu bat qua Truong Lo, sau nay do nghe loi du hang cua Luu Bi ma Ma Sieu moi ve theo Luu Bi.
Trong thoi gian đo, Luu Bi cung dan quan Tay chinh đanh Luu Chuong, chiem đuoc Thanh Đo (Ich Chau). Tuy nhien đo la mot cuoc chien khong may de dang vi du thang tran nhung quan đoi Luu Bi chiu nhieu ton that, đac biet cai chet trong đam loan tien cua muu si Bang Thong o go Lac Phuong. Mot thoi gian sau Luu Bi nhan ra co hoi chinh phuc Trung Nguyen đa đen, lien sai hai tuong Hoang Trung va Trieu Van đanh vao đat Han Trung cua Tao Thao, giet đuoc tuong Tao la Ha Hau Uyen. Tao Thao tuc gian đem quan đen bao thu nhung lai that bai nang ne phai rut ve Nghiep Thanh. Sau chien thang nay, Luu Bi len ngoi Han Trung vuong.


 Cai chet cua Quan Vu  Khi Luu Bi đang đanh Han Trung thi Quan Vu (luc đo đang đuoc Luu Bi giao viec giu Kinh Chau) cung đem quan đanh hai quan Tuong Duong va Phan Thanh. Tuong giu Phan Thanh la Tao Nhan thua tran lien tiep. Tao Thao phai sai Vu Cam va Bang Đuc đem quan đi cuu vien. Quan Vu đanh thang ca đai quan cuu vien, Vu Cam bi bat song, Bang Đuc khong hang bi chem, con Tao Nhan bi Quan Vu vay chat o Phan Thanh. Tao Thao thay tinh hinh nguy khon đanh phai nhan luc Ton Quyen đang muon chiem Kinh Chau, đe lien minh voi Đong Ngo cung đanh Quan Vu. Thao sai Tu Hoang đem quan đen chi vien cho Phan Thanh đe du Quan Vu đem quan o Kinh Chau ra đanh. Do Ton Quyen truoc đo đa gia vo cach chuc La Mong đe cho Luc Ton, luc đo con la mot vi tuong tre it danh tieng, len lam đo đoc nuoc Ngo; Quan Vu chu quan khinh đich, lien don het binh luc o Kinh Chau toi đanh Tu Hoang, khien thanh Kinh Chau gan nhu bo khong. Ton Quyen thua co sai La Mong đem quan đanh up Kinh Chau. Quan Vu nghe tin đo thi hoang hot, đem quan tu Phan Thanh ve đinh chiem lai Kinh Chau thi that bai va bi quan Ngo vay chat o Mach Thanh. Quan Vu cung đuong phai sai su sang Thuong Dung yeu cau hai bo tuong khac cua Luu Bi la Manh Đat va Luu Phong đem quan toi cuu vien nhung ho khong đong y. No luc pha vay cua Quan Vu cung khong thanh, ong cuoi cung đa bi Ton Quyen bat giet.


= Ba nuoc cung xung đe =

Tinh trang giang co giua ba the luc van be tac cho đen khi Tao Thao chet vao nam 220, co le do bi u nao. Nam đo, con truong cua Tao Thao la Tao Phi ep phe Hien Đe va lap ra nha Nguy. Đap lai, Luu Bi tu xung đe Thuc Han (đe chung to van mang dong mau quy toc nha Han nhung đat đo tai Thanh Đo Thuc). Truoc khi len ngoi, Luu Bi cung tap trung diet tru Luu Phong va Manh Đat vi truoc đo ho đa khong cuu Quan Vu. Luu Phong bi giet nhung Manh Đat thi chay thoat va đau hang Tao Phi.
Luc nay, Ton Quyen lai nga ve phia Nguy. Ong chiu đe Tao Phi phong vuong nuoc Ngo. Ton Quyen lam viec nay nham tap trung luc luong chong Thuc do Luu Bi đa quyet tam đong tien đanh Ngo. Vi bao thu cho Quan Vu, Tien chu Luu Bi khoi binh phat Ngo, cat 75 van đai quan tien ve phia đong đen Di Lang. Ban đau, quan Thuc thang lien tiep nhieu tran, quan Ngo bai lien tuc. Trong qua trinh giao tranh, do thoi tiet oi buc, Luu Bi cho toan quan ha trai trong rung đe tranh nang. Đo đoc Luc Ton (陆逊) phia Ngo đa thua co đo, ngay trong đem dung hoa cong thieu chay khu rung noi quan Thuc ha trai, khien Luu Bi đai bai trong tran Di Lang, tuong si chet vo so ke. Luc Ton ban đau đinh thua thang tan cong ve phia nuoc Thuc, nhung sau khi phat hien ke du đich cua Gia Cat Luong đa ngung khong tiep tuc dan sau ve phia tay. Vi tin vao quyet tam đanh Thuc cua Luc Ton, Tao Phi phat đong mot cuoc xam luoc vao nuoc Ngo vi cho rang quan Ngo van con o ngoai đia phan. Cuoc tan cong nay đa bi đe bep boi su khang cu quyet liet cua quan Ngo cung voi benh dich bung phat ben phia quan Nguy. Nhung chien thang lien tiep truoc Thuc va Nguy đa giup thanh the cua Đong Ngo ngay cang lon manh, tao đieu kien đe Ton Quyen quyet đinh xung đe. 
Trong luc đo tai nuoc Thuc, Luu Bi sau khi thua tran Di Lang đa qua u uat ma qua đoi, đe lai con trai Luu Thien con nho dai. Truong Phi đa chet truoc đo nen Luu Bi đanh pho thac Luu Thien cho Gia Cat Luong cham soc. Nam bat co hoi nay, Tao Phi gang mua chuoc mot so luc luong, trong đo co Ton Quyen va cac bo toc thieu so đe tan cong nuoc Thuc. Mot su gia cua Thuc thuyet phuc đuoc Ton Quyen lui quan, nhung Gia Cat Luong van phai lo xu ly quan cua cac bo toc thieu so.
Mot trong nhung muu luoc tai ba cua Gia Cat Luong trong thoi gian nay la tien hanh chien dich thu phuc Manh Hoach, thu linh bo toc nguoi Man (蛮族). Gia Cat Luong đa bay lan bat song Manh Hoach trong cac cuoc tran ap bo toc nay, nhung lan nao cung cho tha ong ra nguyen ven. Manh Hoach vi cam đong boi muu tri va long nhan tu cua Gia Cat Luong nen sau đo đa the mai mai gan bo voi nha Thuc.
Trong luc nay, Tao Phi cung bat ngo lam benh ma chet, cac vua Nguy ve sau dan mat thuc quyen vao tay ho Tu Ma. Gia Cat Luong do đo lien nhin ve phia bac. Tuy nhien, ban than ong cung khong con song đuoc bao lau nua. Chien thang đang ke cuoi cung cua ong trong chien dich chong lai quan Nguy co le la chieu hang đuoc Khuong Duy ve phia minh. Khuong Duy truoc đo la mot tuong ben Nguy, co tai nang quan su. Sau sau lan xuat quan ra Ky Son, Gia Cat Luong du đanh thang nhieu tran nhung voi qua nhieu kho khan ve tiep te luong thao va tuong Nguy la Tu Ma Y chu truong co thu khong giao chien, ong khong the đat muc tieu la đanh chiem Truong An.
Đen khi Gia Cat Luong mat, vua Thuc Luu Thien luc ay lam theo loi dan do cua ong, lan luot cho Tuong Uyen va Phi Y nhiep chinh. Sau khi ca hai nguoi nay qua đoi, Khuong Duy tro thanh đai tuong quan thong linh binh ma, tiep tuc cac cuoc Bac phat voi nuoc Nguy, nhung khong gianh đuoc ket qua nao đang ke.
O nuoc Ngo, sau khi Ton Quyen qua đoi, cac vua con lai cua Đong Ngo la Ton Luong, Ton Huu va Ton Hao đeu chi la nhung ke bat tai khien trieu chinh roi ren. Nuoc Ngo suy yeu tu đo.


= Nha Tay Tan thong nhat Trung Hoa =
Khi cuoc chien keo dai nhieu nam giua Nguy va Thuc đang dien ra thi phia trieu đinh nha Nguy lien tuc đoi ngoi. Nha ho Tao ngay mot yeu the. Ho Tu Ma o nuoc Nguy lien tuc lon manh. Sau khi Tu Ma Y mat, cac con cua ong la Tu Ma Su va Tu Ma Chieu lan luot thay nhau nam quyen chinh. Nhan thay nuoc Thuc suy yeu, Tu Ma Chieu đem quan diet Thuc, bat đuoc Luu Thien. Tuy nhien, Khuong Duy tiep tuc tien hanh chien dich cua Gia Cat Luong chong lai Tao Nguy, ngay ca sau khi Luu Thien đau hang. Khuong Duy bay muu kich đong xung đot giua hai tuong lon phia Nguy la Chung Hoi va Đang Ngai. Ke sach nay đa tien rat sat đen thanh cong, cho đen khi mot tuong Nguy trung thanh la Ho Liet phao tin ra ngoai. That khong may, benh tim cua Khuong Duy boc phat ngay giua tran đanh cuoi cung. Ong lien dung kiem tu van, đanh dau su khang cu cuoi cung cua nha Thuc Han.
Sau khi Tu Ma Chieu qua đoi, con trai ong va la chau cua đai than Tu Ma Y la Tu Ma Viem ke nghiep. Cuoi cung, vao thoi Tao Hoan, Tu Ma Viem bat Tao Hoan nhuong ngoi giong nhu Tao Phi đa tung ep phe Han Hien Đe, tro thanh vua Tan Vu Đe, sang lap ra nha Tan.
Vua cuoi cung cua Đong Ngo la Ton Hao (孙皓) đen nam 280 cung bi quan đoi cua Tan Vu Đe đanh bai. Ca ba vua cuoi cung cua ba nuoc la Tao Hoan, Luu Thien va Ton Hao đeu đuoc trieu đinh nha Tan cho song cho đen tan cuoi đoi. Va the la thoi đai Tam Quoc cuoi cung cung đa cham dut sau gan mot the ky đay xung đot.
Va nguoi đoi sau co mot bai ca tom tat cau chuyen trong Tam Quoc dien nghia:
Guom Cao To Ham Duong thuo no, 
Vang binh minh soi đo goc troi. 
Chan nhan Bach Thuy noi ngoi, 
Qua vang bay bong tuyet voi may xanh. 
Van suy yeu khi đoi vua Hien, 
Manh kim o đa xe non đoai. 
Tiec thay Ha Tien vo tai, 
Gian than Đong Trac giu ngoi trieu đuong. 
Vuong tu đo muu toan van đoi, 
Đang Di-Thoi lai noi ben song. 
Tu phuong trom giac nhu ong, 
Am am sau coi anh hung keo ra: 
Vien minh chua đanh noi Thanh Hai; 
Ma Phuc ba chiem dai Ha Duong; 
Ba Tay co ga Luu Chuong; 
Canh Thang cat cu Kinh Tuong xung hung;
Ong Truong Lo đong vung Nam Trinh; 
Lao Han Toai giu tinh Luong Chau; 
Cong Ton Toan; La On hau; 
No thanh Truong Tu; kia lau Trong Gia;… 
Tao Thao moi gian hung quy quyet, 
Nam lenh vua sai khien chu hau. 
Đuong đuong truong phu ngoi cao, 
Quyen uy hien hach, ai nao dam đuong?! 
Huyen Đuc gap Quan, Truong ket nghia, 
The cung nhau đem lai son ha. 
Chi thuong bon be khong nha, 
Nay đong, mai bac, lan la coi tran. 
Cau Gia Cat an can quyen co, 
Giai tam long gan bo nho to. 
Rong bay, ho nhay, tranh đua, 
Tay Xuyen gay dung co đo mot noi. 
Thanh Bach Đe may loi tham thot, 
Tinh thac co chua xot nhuong bao. 
Ky Son tro ngon co đao, 
Mot tay mong chong troi cao nghin trung. 
The nhung van đa cung khon guong, 
Nua đem go Ngu Truong sao sa. 
Khuong Duy cay suc lam gia, 
Chin phen đanh Nguy ke đa uong cong. 
Đuong vao Thuc, Đang, Chung keo đen, 
Van Viem Luu phut bien thanh Tao. 
Tao kia cung chang đuoc bao, 
Lai đem co nghiep ma trao tay nguoi. 
Ho Tu Ma noi ngoi thien menh, 
Đanh Kien Xuong hieu lenh non song. 
Thanh Nguy, nui Thuc, song Ngo, 
Bon phuong tam huong cung nhau quy ve.
Đai Thu Thien ngat troi may phu, 
Song Tam Giang song gio em dong. 
Hang vuong xiet noi then thung, 
Cong hau may cung thong dong tron đoi. 
Ngam the su boi boi ngan noi, 
Cuoc ganh đua bien đoi khon luong. 
Tam phan mot giac mo mang, 
Tieng đoi goi co may hang nom na.


Su thuc cua mot so tinh tiet hu cau Cac si phu thoi phong kien tuy khen ngoi gia tri nghe thuat cua tac pham nhung cung co nguoi chi trich van đe bay thuc ba hu cua Tam quoc dien nghia, noi la co nhieu cho vo can cu, hoang đuong, vi vay lam cho đoc gia hieu sai nhieu dien bien trong chinh su. Truong Hoc Thanh đoi nha Thanh va mot so nguoi khac neu ra mot so tinh tiet nhu: ket nghia vuon đao, Quan Vu hien thanh o Ngoc Toan, Quan Vu đot đuoc ngoi suot đem truoc cua buong hai Cam, My phu nhan, đuong Hoa Dung Quan Vu chan Tao Thao, Bang Si Nguyen chet o go Lac Phuong, Chu Du uat han noi "Đa sinh ra Du sao con sinh Luong", Gia Cat Luong te o song Lo, nan bot lam đau nguoi... la vo can cu vi khong thay co ghi trong chinh su. Gan đay, cac hoc gia Trung Quoc đa đe cap nhieu tinh tiet khong co thuc trong lich su ma nha van La Quan Trung (hay noi chinh xac hon la nhung cau chuyen dan gian ma ong tap hop đe viet nen tac pham) đa hu cau. Mot so tai lieu khac cung đe cap toi su so sanh giua su thuc lich su va nhung tinh tiet hu cau cua tieu thuyet. Mot so tinh tiet tieu bieu la:

Ket nghia vuon đao.Ba nguoi Luu Bi, Quan Vu, Truong Phi đung la than thiet nhu anh em nhung khong co ghi chep trong su sach ve viec 3 nguoi tung lam le ket nghia.
Tao Thao am sat Đong Trac khong thanh, bo tron đi hieu trieu chu hau đanh Trac: Su khong neu ro ly do Tao Thao bo Đong Trac; nguoi hieu trieu chu hau đanh Đong Trac la Vien Thieu.
Tao Thao đuoc Tran Cung tha o Trung Mau, cung nhau giet nha La Ba Sa: Viec giet La Ba Sa khong co mat Tran Cung va su khong chep ro vien huyen lenh Trung Mau co phai Tran Cung hay khong.
18 lo chu hau đanh Đong Trac: Su thuc khong co toi 18 lo ma chi co 10 lo la Vien Thieu, Vien Thuat, Han Phuc, Khong Do, Luu Đai, Truong Mao, Truong Sieu, Vuong Khuong, Vien Di, Kieu Mao (neu tinh ca Tao Thao khi đo đang phuc vu Truong Mao thi la 11). Nhung nguoi khac đuoc Tam quoc dien nghia đe cap toi nhung thuc ra khong tham du la: Khong Dung, Đao Khiem, Ma Đang, Truong Duong, Cong Ton Toan. Con nguoi thu 17 la Ton Kien cung tu đong khoi binh đanh Đong Trac chu khong hoi quan voi Vien Thieu.
Quan Vu giet Hoa Hung: truyen Tam quoc dien nghia ke Quan Vu chem Hung trong nhay mat, khi chen ruou moi cua Tao Thao truoc khi ra tran con nong.Nhung thuc te theo su sach thi nguoi giet Hoa Hung - bo tuong cua Đong Trac - la Ton Kien, nguoi khai nghiep o Giang Đong.
Tam anh chien La Bo: Ba anh em Luu Bi cung khong tham gia lien minh đanh Đong Trac va do đo su kien "Tam anh chien La Bo" o Ho Lao la khong co thuc.
Đieu Thuyen va cau chuyen Phung Nghi Đinh.Đieu Thuyen khong co that, La Bo va Đong Trac chi cung thich mot con hau gai. Vuong Doan moi khich Bo đe Bo giet Trac.
Quan Vu "qua 5 ai chem 6 tuong" sau khi chia tay Tao Thao truoc tran Quan Đo, va ca tuong Sai Duong sau đo o Co Thanh.Thuc ra khong co viec qua ai chem tuong cua Quan Vu va Sai Duong bi giet o tran Nhu Nam (xay ra sau tran Quan Đo).
Tu Thu quy Tao: Tu Thu theo giup Luu Bi chong Tao Thao. Tao dung ke bat me Tu Thu va buoc ba viet thu du con. Tu mau khong chiu, Tao Thao sai nguoi mao net chu ba me đe viet thu du Tu Thu. Tu Thu đanh bo Luu Bi sang Tao Thao đe tron đao hieu; truoc khi đi tien cu Gia Cat Luong voi Luu Bi.Su thuc: khi Gia Cat Luong đen voi Luu Bi, Tu Thu van con o voi Luu Bi va ca hai nguoi cung lam muu si chong Tao. Khi Luu Bi bi thua o Đuong Duong - Trang Ban, chang nhung hai con gai Luu Bi bi bat ma me Tu Thu cung bi bat tai đay. Tao Thao sai me Tu Thu viet thu du con. Ba khong cu tuyet Tao Thao nhu trong Tam quoc dien nghia mo ta. Tu Thu luc đo moi sang Tao.
Gia Cat Luong muon bai phu Đai Đong Tuoc cua Tao Thuc đe khich Chu Du: Tam Quoc Dien Nghia ke viec Khong Minh goi chuyen Tao Thao xay đai Đong Tuoc vi muon bat 2 nang Kieu la vo Ton Sach va Chu Du, con sai Tao Thuc lam bai phu.Su thuc la sau tran Xich Bich, Tao Thao moi xay đai va khi đo Tao Thuc moi lam bai phu.
Thuyen co muon ten: Trong tran Xich Bich noi tieng, co tinh tiet Gia Cat Luong đi cung Lo Tuc va 30 thuyen co trong suong mu, khien Tao Thao khong dam xuat quan ma chi ban ten ra. The la hang chuc van mui ten cam vao thuyen co quay ngang. Gia Cat Luong thu ten ve nop cho Chu Du.Su thuc khong co viec dung "thuyen co muon ten".
 Ngo Quoc thai đen chua xem re hien.Ngo quoc thai (vo Ton Kien) chet rat lau truoc khi Ton Thuong Huong đuoc ga cho Luu Bi, do đo khong co chuyen "Ngo quoc thai đen chua xem re hien". Ngo Quoc Thai thuc ra la chi em cua vo Ton Kien, sau khi me ruot ton quyen chet va moi thay chi len lam quoc thai.
"Sinh Du ha sinh Luong?" Tam quoc dien nghia ke chuyen Gia Cat Luong ba lan choc tuc Chu Du khien Du tuc phai than: "Troi sinh Du sao con sinh Luong?" roi chet.Su thuc la Chu Du chet vi benh trong quan ngu, khong lien quan đen viec bi Gia Cat Luong choc tuc.
Bang Thong chet o go Lac Phuong roi Gia Cat Luong moi vao Tay Xuyen: Tam quoc dien nghia ke viec Bang Thong bi tuong Tay Xuyen la Truong Nhiem mai phuc o go Lac Phuong ban chet; Luu Bi khong co nguoi phu ta, phai goi Khong Minh tu Kinh Chau vao Tay Xuyen ho tro; Khong Minh lua bat đuoc Truong Nhiem.Thuc te thi khi đanh Tay Xuyen kho khan, Luu Bi đa goi Gia Cat Luong vao tham chien. Gia Cat Luong cung Truong Phi va Trieu Van vao Tay Xuyen nua nam sau thi Bang Thong moi chet tai Lac Thanh (khong phai tai go Lac Phuong) khi đung đo voi Truong Nhiem. Tran nay Luu Bi va Bang Thong tac chien đoc lap khong co Khong Minh va cac tuong khac tham gia nhung van thang đuoc Truong Nhiem o Lac Thanh. Bang Thong thang tran nhung bi ten lac ma chet. Truong Nhiem bi Luu Bi bat song, khong chiu hang ma chet.
Trieu Van va Truong Phi đoi A Đau.Ton Thuong Huong chu đong tron ve Ngo theo su gia cua Ngo va đem A Đau theo chi đe lam con tin đe ve nha an toan. Do đo Trieu Van đoi lai A Đau cung chi la cuoc trao đoi (tha cho ba ve, đoi lai phai tra lai A Đau) chu Van khong he xong vao thuyen ba.
Tran lut Phan Thanh.Khong phai do ke dan nuoc song gay lut cua Quan Vu ma la do thien tai, Vu tan dung co hoi nen bat đuoc Vu Cam.
Gia Cat Luong mang chet Vuong Lang: trong lan ra Ky Son đanh Nguy (thoi Nguy Minh Đe Tao Due), Gia Cat Luong gap lao than Tao Nguy la Vuong Lang truoc tran; Vuong Lang khuyen Gia Cat hang nhung bi Gia Cat dung loi le mang lai viec bo nha Han theo ho Tao cuop ngoi la trai le; Vuong Lang nghe xong uat qua nga xuong đat chet.Su thuc, viec nay dien ra thoi Van Đe Tao Phi. Tao Phi chi sai Vuong Lang cung cac danh si Hoa Ham, Tran Quan, Hua Chi viet thu cho Gia Cat Luong, khuyen ong nen hieu ro thoi the, van nha Han đa het, nen bo Han sang Nguy. Gia Cat Luong nhan thu, cong khai tra loi, khang đinh lap truong pho ta nha Han khong dao đong; nguoc lai con to y tiec cho lao than Vuong Lang đa a dua theo nhung nguoi ung ho ho Tao. Su viec dung lai o đo va Vuong Lang khong chet vi buc thu tra loi cua Gia Cat Luong. Hai nguoi chi co loi le qua lai bang thu tu, khong gap nhau ngoai chien truong.
Khong thanh ke: Tam quoc dien nghia ke viec sau khi đe mat Nhai Đinh, Gia Cat Luong o Tay Thanh bi Tu Ma Y keo đen toan vay đanh nhung đa ap dung "khong thanh ke", cho mo toang cong thanh khien Tu Ma Y nghi co phuc binh nen rut đi.Tren thuc te su kien nay phai goi la "khich tuong ke", Gia Cat Luong đung la đa co lan ngoi truoc doanh trai quan Tao đe choi co, xung quanh chi co may tieu đong phuc vu đe khich quan Nguy ra đanh, nhung quan Nguy so phuc binh nen khong dam ra đanh (khong phai la Gia Cat Luong ngoi trong thanh gay đan đe phong thu quan Nguy tan cong)."Khong thanh ke" thuc su trong lich su xay ra tai chien tranh Luu Tong-Bac Nguy thoi Nam Bac trieu. Khi quan Nguy đuoi theo quan Tong đen Lich Thanh, Thai thu Te Nam cua Luu Tong la Tieu Thua Chi chi co vai tram quan, lieu chung khong the chong lai đai quan Nguy, ben ap dung "khong thanh ke", cho mo toang cong thanh. Quan Bac Nguy so co phuc binh khong dam vao thanh.


Nhung an pham lien quan Ngay tu khi moi vao Viet Nam, Tam quoc dien nghia con keo theo no hang loat an pham khac ve cac nhan vat, su kien lien quan đen thoi Tam quoc, hoac nhung cuon khao cuu ve ban than tac pham Tam quoc dien nghia. Tat ca nhung an pham đo đuoc cac tac gia nguoi Viet sang tac, hoac đuoc dich sang tieng Viet đe giup cho nhung nguoi yeu thich Tam quoc dien nghia co them đuoc nhung goc nhin khac nhau ve tac pham van chuong bat hu nay cua the gioi.
Co the ke ra nhung tac pham lien quan đen su kien, nhan vat Tam quoc nhu:

Hau Tam quoc, Tam quoc ngoai truyen cua Ta My Sinh
Tao Thao cua Tao Trong Hoai
Đieu Thuyen cua Chu Tuong
Muu chi va sach luoc cua Tao Thao cua Tri Tue
Nguoi tinh nho cua Truong Phi cua Tat Tran...
Con sach viet rieng ve Khong Minh Gia cat Luong cung co hang loat tac pham nhu:

Khong Minh Gia Cat Luong cua Tran Van Đuc
Khong Minh Gia Cat Luong cua Le Xuan Mai
Khong Minh (song ngu Hoa-Viet) cua Ma Nguyen Luong - Le Xuan Mai
Gia Cat Luong nha quan su tien tri cua Bui Bien Hoa
Gia Cat Luong cuoc đoi tai tri cua Tao Hai Đong
100 đieu chua biet ve Gia Cat Luong cua Ly Đien Nguyen
Muu hay ke la cua Khong Minh Gia Cat Luong cua Nguyen Nguyen Quan
Khong Minh Gia Cat Luong cua Du Đai Cat...
Loai sach khao cuu nhu:

Long Trung quyet sach cua Kien Hoa
Tam quoc binh giang, Khao luan ve Tam quoc chi dien nghia cua Nguyen Tu Quang
Thuat dung nguoi thoi Tam quoc cua Phung The Ban
Chan dung nhan vat Tam quoc chi cua Viet Chuong
Noi chuyen Tam quoc cua Vu Tai Luc
Luoc khao Tam quoc chi dien nghia cua Nguyen Quang To
Tam quoc dien nghia phu luc cua Moss Robert va Jim Waters...


Phe binh van hoc Giua tac pham van hoc va ghi chep lich su, giua tieu thuyet va su, đac biet la giua loai tieu thuyet lich su co tinh chat sang tac tap the cua nhan dan quan chung nhu Tam quoc chi thong tuc dien nghia voi loai sach goi la "chinh su" do cac si phu phong kien bien soan, giua hai thu đo ban chat khac han nhau. Quen mat điem khac nhau đo se dan toi cai nhin sai lam lech lac. Hieu ro va đanh gia mot tac pham van hoc noi tieng nhu Tam quoc la viec khong đon gian. Cach ke chuyen thoi Tam quoc cua La Quan Trung cung cho chung ta thay su phan anh tinh hinh chinh tri thoi tac gia song. Hoang đe nha Minh Van Lich đa chinh thuc nang Quan Vu thanh thanh đe nhan manh đuc tinh qua cam va tuyet đoi trung thanh cua ong (nhung tinh cach ma ro rang hoang đe muon đe cao đe cac be toi, than dan noi theo). Tuy nhien La Quan Trung lai xay dung cho chung ta mot nhan vat Quan Vu tinh te hon o cho Quan Vu chet nhu mot than tuong tan vo, đang thuong vi tinh ca tin cua minh. Cac loi binh co đa khong chu y đen chi tiet nay nhung kham pha gan đay cho thay nhan vat Quan Vu cua La Quan Trung la mot su phan anh hap dan cua van hoa Trung Quoc duoi luat thoi nha Minh, tac gia vua theo chuong trinh tuyen truyen cua trieu đinh phong kien thoi đay ma van pha luat mot cach kha tinh te.


Y nghia, gia tri cua tac pham Lich su Trung Quoc đa tung xuat hien rat nhieu thoi loan the, chang han nhu Xuan Thu Chien Quoc, Han So tranh hung, Tam Quoc, Ngu Ho Thap luc quoc, Nam Bac trieu hay Ngu Đai Thap Quoc; nhung neu noi ve đo noi tieng va pho bien nhat, cac nhan vat đuoc biet toi nhieu nhat thi khong co thoi đai nao co the vuot qua Tam Quoc. So di co đieu đo la do thanh cong va an tuong ma cuon tieu thuyet "Tam Quoc dien nghia" đem lai cho hau the. Tieu thuyet nay la vi du tuyet voi cho moi tuong tac het suc phuc tap giua chinh su, da su, van hoc viet hu cau, van chuong dan gian va sinh hoat van hoa binh dan dien ra trong mot truyen thong van hoa lon - truyen thong Trung Hoa keo dai qua bao thoi đai. Nguoi Trung Hoa vi cac tac pham van chuong bat hu nhu "mat trang mat troi truong ton cung song nui", Tam Quoc Dien Nghia co the noi chinh la "Nhat nguyet treo cao" trong kho tang van hoc Trung Quoc.


= Tu tuong ung Luu phan Tao =

Tam quoc dien nghia đuoc xep la 1 trong "Tu đai danh tac" cua Trung Hoa. Tac gia La Quan Trung đa noi ro chu đe ngay tu ten tac pham: ong dung lich su cua ba quoc gia thoi Tam quoc đe dien giai ve "nghia" (tu tuong chinh nghia) cua con nguoi, lay đo lam chu đe chinh. Tam quoc dien nghia bao ham y nghia cao sieu cua tieu chuan đao đuc, luan ly truyen thong Trung Hoa, ngoai ra con co đao ly "Nhan qua bao ung", "Thuan theo tu nhien", "Nguoi tinh khong bang troi tinh". Tac pham khong chi la tieu thuyet đon thuan, ma con an chua nhung bai hoc ran day ve đao đuc, nhung tam guong đuoc moi nguoi ton kinh thong qua nhung cau chuyen lich su. Boi vi nam chac đuoc điem nay cho nen Tam quoc dien nghia moi co the "truong thinh khong suy", đi sau vao long nguoi đoc suot nhieu thoi đai nhu vay, khong chi o Trung Quoc ma ca o nhung nuoc đong van nhu Nhat Ban, Trieu Tien, Viet Nam,...
Tam quoc dien nghia la cau chuyen gan mot tram nam, su viec nhieu nhung khong roi, đo la do ngoi but co khuynh huong ro rang cua La Quan Trung. Tac gia đung ve phia Thuc Han, len an Tao Nguy, con Ton Ngo chi la luc luong trung gian. Nhung nhan vat cua Thuc Han nhu hoang đe Luu Bi voi tu tuong "trong nhan hoa, lay dan lam goc", gia đinh thua tuong Gia Cat Luong suot 3 đoi pho ta trieu đinh voi tam long "cuc cung tan tuy, đen chet moi thoi", cac đai tuong Quan Vu, Truong Phi, Trieu Van, Khuong Duy vo nghe xuat chung lai tan trung vi nuoc, bao phen xa than đe bao ve co nghiep nha Han; Cam phu nhan chi la nu nhi ma thau hieu đao nghia, My phu nhan san long hy sinh tinh mang đe cuu dong doi Luu Bi,... Moi nhan vat chinh cua nha Thuc Han đeu đuoc khac hoa voi chinh khi lam liet, la nhung tam guong ve trung than nghia si, con hieu thao, vo tiet trinh. Nha Thuc Han la su ket tinh nguyen vong cua quan chung nhan dan ve mot vi vua xuat than han vi, biet thau hieu noi kho va yeu thuong quy trong nhan dan, mot trieu đinh thuc hien "nhan chinh", mot xa hoi giau đao đuc voi nhung tam guong toi trung vo tiet, mot đat nuoc thong nhat va hoa binh.
Đac biet trong boi canh tac pham ra đoi, khi nha Nguyen cua ngoai toc Mong Co đang thong tri Trung Hoa, tu tuong "ung Luu phan Tao" con the hien khat vong cua nhan dan Trung Hoa đe co mot vi vua ke thua dong mau nguoi Han (Luu Bi la dong doi hoang that nha Han), đanh đuoi trieu đinh ngoai toc đe gianh lai giang son cho dan toc Hoa Ha (mot kiet tac san khau ra đoi trong cung thoi ky cung mang tu tuong nay, đo la Con coi nha ho Trieu).
Tuy Tam quoc dien nghia co mot so tinh tiet hu cau ve lich su, nhung ve net chinh, cac bo chinh su Trung Quoc cung cong nhan trieu đinh Thuc Han co rat nhieu nhan vat đang khen ngoi: vua nha Thuc Han la Luu Bi von co xuat than han vi, thuo nho phai đan dep co kiem song nen rat thau hieu noi kho cua nhan dan, ong tu hai tay trang gay dung co đo nho su tro giup trung thanh cua cac tuong si, khi len ngoi lai thi hanh chinh sach khoan hoa voi nhan dan. Gia đinh cua thua tuong Thuc Han la Gia Cat Luong thi suot ba đoi đeu het long tan tuy vi nuoc va rat liem khiet, "trong nha chang đe thua gam voc, ben ngoai khong co đien san du doi". Đai tuong Khuong Duy la tong chi huy quan đoi cung song rat gian di, "an uong rat muc tiet kiem, trong nha khong co thiep hau, sau san chang nghe thay tieng đan hat". Danh tuong Trieu Van khong quan hiem nguy mot minh cuu au chua trong tran Đuong Duong - Truong Ban. Cac cap cha con Trieu Van - Trieu Quang, Gia Cat Chiem - Gia Cat Thuong, Pho Đong - Pho Thiem thi "thu menh luc lam nguy, cha con noi đoi trung nghia", vi bao ve giang son xa tac ma trang liet hy sinh. Nhung yeu to đo rat gan gui voi hinh mau mot vi vua ly tuong, mot trieu đinh chan chinh đoi voi nhan dan Trung Quoc thoi phong kien, nuoc Thuc Han mat roi ma nguoi dan đia phuong đen ca nghin nam sau van con hoai niem va lap đen tho. Do vay, cac cau chuyen dan gian ve thoi Tam Quoc co xu huong ca ngoi Luu Bi va nha Thuc Han, cam ghet ke thu cua ong la đieu tat yeu, va xu huong "ung Luu phan Tao" đa la tu tuong chung cua đai đa so nhan dan Trung Quoc tu truoc ca khi tac pham Tam quoc dien nghia ra đoi.
Trong sach su đoi Bac Tong (khoang 300 nam truoc khi cuon tieu thuyet ra đoi) đa co ghi lai mot đoan but ky noi rang: "Nhung tre em trong xom ngo, thuong xum lai nghe ke truyen Tam Quoc, thay noi đen Luu Bi thua thi cau may khong vui, co em khoc. Thay ke Tao Thao bai tran thi khoai chi reo mung". But ky ay cho thay: tu rat lau truoc khi Tam Quoc chi dien nghia cua La Quan Trung ra đoi, nhan dan Trung Quoc đa co xu huong "ung Luu phan Tao", ho yeu men Luu Bi va cam ghet Tao Thao. Chinh su ke thua nguyen ven tu tuong đo đa giup tac pham đuoc đong đao nhan dan Trung Hoa đon nhan, ho nhu thay đuoc thai đo yeu - ghet cua chinh ban than o ngay trong tac pham.
Tac pham la su ket hop giua sang tac tap the cua cac nghe sy dan gian voi sang tac rieng cua nha van, ma phan cot loi la sang tac truyen mieng đuoc tich luy qua nhieu the he. Nhung tac pham truyen mieng la ket tinh cua tri tue tap the, the hien mot cach ro net y thuc chinh tri xa hoi, y thuc đao đuc luan ly va y thuc tham my cua đa so quan chung nhan dan, trai qua nhieu nam đuoc La Quan Trung got giua, đa đat toi đinh cao nghe thuat cung nhu triet ly nhan sinh. Nhung pham chat tot đep ma nhan dan ca ngoi nhu: Trung hau nhan tu; Hao phong chinh truc; Anh dung ngoan cuong; Đoan ket tuong tro; Thong minh muu tri; Quen minh vi nghia,... đuoc cac nghe sy dan gian tap trung vao nhan vat Luu Bi va cac muu si, tuong linh nha Thuc Han. Mat khac, cac nghe sy dan gian cung đem nhung thoi hu tat xau ma nhan dan cam ghet nhu: Hung ac tan bao; Nham hiem gian tra; Tu tu gia doi, Bat nhan bat nghia, Hong hach ngang nguoc; Hoang dam vo đo,... đe gan cho cac nhan vat Tao Thao, Đong Trac, Vien Thieu, La Bo,... Co the noi mot cach khong khoa truong rang "Tam quoc dien nghia" la mot kho bau ve the gioi quan, nhan sinh quan, quan niem gia tri va quan niem tham my cua quan chung nhan dan thoi co Trung Quoc. Đay chinh la nguyen nhan co ban, khien "Tam quoc dien nghia" đuoc đong đao quan chung nhan dan ua thich qua nhieu the ky.


= Triet ly chinh tri va nhan sinh quan =
La mot tieu thuyet lich su nen Tam quoc dien nghia chua đung rat nhieu quan điem nhan sinh va tu duy chinh tri sau sac. Nhieu đoan tac gia đa muon loi dan truyen hoac loi cac nhan vat đe long ghep nhung suy ngam ve qua trinh thinh suy cua đat nuoc, ve vong tuan hoan trieu đai.
Co mot cau noi noi tieng cua nguoi Trung Quoc đuoc nhac toi ngay o đau cuon tieu thuyet: "Thien ha đai su, chia lau roi tat hop, hop lau roi tat chia" (分久必合，合久必分). Ham y la: Chien tranh loan lac khong the keo dai mai vi som muon se co nguoi đu tai nang đe thong nhat thien ha, nhung trieu đai moi se lai tan vo neu nguoi ke thua cai tri kem coi, quan lai tham nhung, nhan tam chia lia. Đieu nay the hien ro ngay trong tac pham: Nha Han hung manh trai suot 400 nam cuoi cung đa sup đo vi nhung vi vua bat tai, tham nhung tran lan khien dan chung noi day chong lai; trong canh loan lac quan phiet cat cu, ba nha Thuc Han, Tao Nguy, Ton Ngo noi len boi nhung nguoi tai tri nhu Luu Bi, Tao Thao, Ton Quyen, nhung ca 3 đeu chi ton tai đuoc may chuc nam roi lan luot sup đo boi nhung nguoi ke vi bat tai, đe roi the luc moi la nha Tan lai noi len thong nhat thien ha.
Qua lich su thoi Tam quoc, tac gia La Quan Trung đa gui gam loi nhac nho: gianh đuoc thien ha đa kho, giu thien ha cung kho khong kem. Mot trieu đai du qua khu hung manh, đat rong dan đong ma nguoi cai tri kem coi, loi song hoang dam xa xi, nhan tam chia re thi cung phai som sup đo. Muon trieu đai đuoc vung ben, muon chien tranh loan lac khong tai dien thi nha cai tri luon phai biet "lay dan lam goc" ma tan tam lo nghi, moi nguoi dan cung phai biet song co đao đuc, tuan theo le phai, khong tham dam xa xi. Đay la bai hoc lich su ma con nguoi o bat ky thoi đai nao cung can ghi nho.


= Ngon ngu van hoc =
Tam quoc dien nghia la tieu thuyet su thi nen giong đieu chu yeu la ca ngoi hay cham biem hai huoc đe phe phan. Tac pham khoa truong nhung chien tich đe ca ngoi cac anh hung hao han, cuong đieu nhung kho khan hiem tro đe thu thach tai nang vo nghe cua cac anh hung. Cac nhan vat luon co voc dang khac nguoi, nhung hanh đong phi thuong va tam hon ho cung cao thuong hon han so voi nguoi thuong. Co le vi the, du thoi Tam Quoc co nhieu tran đanh ac liet, thuong vong rat nhieu nhung tac pham van khong gay khong khi bi tham. Truyen giong nhu mot ban anh hung ca ve su dung cam, muu luoc, tam long nhan ai trung nghia cua cac vi anh hung nha Thuc Han, ma hau the khi đoc van phai thay cam kich va thu nhan nhung bai hoc quy gia cho chinh minh.
Ngon ngu cua Tam quoc dien nghia la su ket hop giua van ngon va bach thoai, su dung đuoc ngon tu thong dung trong nhan dan. Ngon ngu ke chuyen lan at ngon ngu mieu ta, va trong ngon ngu mieu ta rat it su dung đinh ngu va tinh tu. Nguoi Trung Quoc goi loai mieu ta ngan gon nhu vay la loi bach mieu, nhung nho loi ke chuyen kheo leo, đoi thoai sinh đong va su dung rong rai khau ngu, cac truyen co tich, truyen thuyet, than thoai, chuyen lich su,... nen đa tao cho tac pham mot ve đep hap dan vua bac hoc va dan da.


= Su ca ngoi trong dan gian =

Trong dan gian co rat nhieu tac pham tho van bat nguon tu nhung tich truyen noi tieng trong Tam quoc dien nghia.
Thua tuong Thuc Han la Gia Cat Luong đuoc nguoi dan Trung Quoc ca ngoi la "van đai quan su" vi tai nang va long trung thanh tuyet voi, đen tho ong tai thanh Bach Đe noi tieng nhat van la tac pham cua nha tho Đo Phu thoi Đuong đe tang:

Gia Cat danh thom khap hai ha,
Ton than tuong ay đu cao xa.
Ba chan đai đinh phan ranh gioi,
Mot quat ke mao đuoi giac ta.
Gay dung ba vuong tai La Vong,
Mo mang co nghiep chi Tieu Ha
Nhung mong ganh vac pho vua Han,
Ngu Truong chua yen mong hai ha.
Tai nhung tho Quan Vu (tuong nha Thuc Han) co rat nhieu cau đoi ca ngoi su nghiep va đuc đo cua ong. Nhung cau đoi noi tieng nhat ve Quan Vu đuoc ghi nhan la:

Xich dien binh xich tam, ky Xich tho truy phong, tri khu thoi vo vong Xich đe
Thanh đang quan thanh su, truong Thanh long yen nguyet, an vi xu bat uy Thanh thien
Tam dich:
Mat đo voi long son, cuoi Xich tho truy phong, khi rong ruoi khong quen vua Đo.
Đen xanh xem su xanh, cam Thanh long yen nguyet, chon an vi chang then troi Xanh.
Hay:
Sinh Bo Chau, su Du Chau, chien Tu Chau, thu Kinh Chau, van co Than Chau huu nhat;
Huynh Huyen Đuc, đe Duc Đuc, xa Manh Đuc, thich Bang Đuc, thien thu Thanh Đuc vo song.
Tam dich:
Sinh o Bo Chau, lam o Du Chau (cung Luu Bi), chien Tu Chau, giu Kinh Chau, truoc gio Than Chau chi co mot.
Anh la Huyen Đuc, em la Duc Đuc, tha Manh Đuc, giet Bang Đuc, ngan thu đuc lon chang ai bang.
Tuong Thuc Han la Trieu Van voi chien tich mot minh cuu au chua Luu Thien trong tran Đuong Duong - Truong Ban thi đuoc dan gian ca ngoi bang bai tho:

Mau đo chan hoa ao giap hong
Đuong Duong ai ke dam tranh hung
Xua nay cuu chua xong tram tran
Chi co Thuong Son Trieu Tu Long
Ngay ca o Viet Nam, dan gian đa co nhung cau tho the hien tinh than ca ngoi nha Thuc Han trong truyen Tam quoc nhu sau:

Truyen Tam quoc truc tran that su
Coi voi trong chanh (chinh) su khong sai
Đa lam trang quy quyet tri tai
Lai nhieu ke tam hoai nghia khi
Ai nhan tu bang ong Luu Bi
Ai gian hung nhu Nguy Tao Man
Quan cong Hau mot tam trung can
Loa ngon đuoc ro rang guong nhat nguyet
Truong Duc Đuc oanh oanh liet liet
Tinh binh sanh chan that truc tinh
Nha tho Tan Đa cua Viet Nam co bai tho ca ngoi long tan trung bao quoc cua thua tuong Gia Cat Luong cua nha Thuc Han:

Luc xuat Ky Son Gia Cat Luong
Long trung choi sang coi nhan hoan
Bieu xuat su hoa le chua chan
Xiet nghi giang son cung au chua
Thanh bai, hung vong, troi đa đinh
Tranh hung cat cu kha do nhan


Hanh trinh o Viet Nam Do noi dung het suc hap dan nen sach Tam quoc rat đuoc nguoi đoc Viet Nam đon nhan. Ngay tu đau the ky 20 khi chu quoc ngu moi manh nha hinh thanh va phat trien o Viet Nam thi Tam quoc dien nghia đa ngay lap tuc đuoc cac nha Nho dich sang chu Quoc ngu đe nguoi đoc Viet Nam lam quen voi mot kiet tac cua van hoc co Trung Quoc. Vi vay qua trinh xuat ban va gioi thieu Tam quoc dien nghia o Viet Nam duong nhu cung song hanh voi su phat trien chu quoc ngu o Viet Nam.

Co the coi nam 1902 la cot moc lan đau tien truyen Tam quoc dien nghia đuoc dich va gioi thieu voi đoc gia Viet Nam. Theo hoc gia Vuong Hong Sen viet trong tac pham Thu choi sach thi truyen Tam quoc vao Viet Nam la do Luong Khac Ninh dich (nhung lai ky duoi la Chu nhan Paul Canavaggio) đang tren bao Nong Co Min Đam, mot trong nhung to bao som nhat cua bao chi chu quoc ngu Viet Nam do Canavaggio sang lap tu thang 8 - 1901.
Nam 1907, Nha xuat ban Imprimerie De L'Opinion tai Sai Gon đa xuat ban Tam quoc dien nghia in thanh 24 quyen, moi quyen 5 hoi; sach khong co hinh minh hoa, ngon ngu binh dan Nam bo.
Nam 1909, Nha xuat ban Impimerie-Express tai Ha Noi xuat ban mang nhan đe Tam quoc chi dien nghia va phia tren co đe chu Sach ngoai dich nom, nguoi dich la cu Phan Ke Binh, co hinh ve minh hoa in thanh 5 cuon, kho nho. Viec dich va in bo Tam quoc nay, theo nhu loi tua o đau sach, chinh la nham tuyen truyen cho viec hoc chu Quoc ngu luc bay gio. Loi Tua do Nguyen Van Vinh viet co đoan nhu mot "tuyen ngon" rang: Nuoc Nam ta mai sau nay, hay do cung o nhu chu quoc ngu... cai đieu hay cho hau van nuoc To-Viet ta ay la nho nhu chu quoc ngu. Chu đau hay the! Ma de hoc thay! Goc hai muoi ba chu, nam dau soay (xoay) van, ma tieng nuoc Nam bao nhieu cung viet đuoc đu. Ban dich nay cuoi moi hoi thuong ghi ca nhung loi binh cua Mao Ton Cuong va loi binh cua nguoi dich.
Sau đo o mien Nam cho ra ban dich cua Nguyen Lien Phong, Nguyen An Cu va Nguyen An Khuong, tron bo 31 cuon, moi cuon đeu co hinh minh hoa. Khong ro ly do vi sao đen nam 1928 in lai roi đuoc tai ban nhieu lan sau đo, chi đe ten nguoi dich la mot minh ong Nguyen An Cu. cung thoi đo con co ban do Tin Đuc thu xa o 37, sau đoi sang 25 đuong Sabourain (nay la Ta Thu Thau) xuat ban, nhung chat luong dich kem hon. Ngoai ra o mien Nam trong thoi ky đau the ky 20 con co bo Tam quoc dien nghia in nam 1930 o Sai Gon no gom 38 tap mong tong cong hon 1500 trang, nguoi dich la ong Nguyen Chanh Sat; do nha in Nguyen Van Viet o 85-87 đuong Ormay xuat ban. Ong Nguyen Chanh Sat đa tung dich kha nhieu truyen Trung Hoa nhu: Tay Hon (Han), Đong Hon (Han), Ngu ho binh Tay, Can Long du Giang Nam, Manh Le Quan, Chinh Tay...
Nam 1960, Nha xuat ban A Chau cho ra ban dich đang chu y khac cua Tu Vi Lang Tam quoc chi dien nghia đuoc chia thanh 8 tap, cung co loi binh va phan ngoai thu o cuoi sach cua Mao Ton Cuong va phan đau co Bai ca mo đau. Ngoai ra, ban dich nay cung co hinh minh hoa cung dong chu thich. An ban lan 2 nam 1961–1962 va đuoc tai ban nam 1969 va nam 1972.
Nam 1967–1968, Nha xuat ban Huong Hoa cho ra ban dich cua Mong Binh Son, in thanh mot tap duy nhat day gan 1700 trang, tiec rang ban dich nay đa bo bot mot so đoan tho trong nguyen tac, nhung o phan cuoi sach lai co them phan "Ngoai thu" dai khoang 60 trang, chua ke nhung "loi nhan xet cua nguoi thoi nay" cung voi loi ban cua Mao Ton Cuong trich trong Thanh than ngoai thu o cuoi moi hoi. (Ban dich nay đuoc tai ban nhieu lan)
Nam 1972, Nha sach Khai Tri o 62 Le Loi, Sai Gon cung xuat ban Tam quoc dien nghia theo ban dich cua Phan Ke Binh in nam 1909

O mien Bac, sau ban in nam 1909 cua dich gia Phan Ke Binh, tron 40 nam sau, nam 1949 nha in Phuc Chi o 95 Hang Bo, Ha Noi moi in tiep Tam quoc dien nghia, nguoi dich la Hong Viet, ban nay trinh bay hai cot nhu tren bao, tong cong len toi hon 2000 trang.
Sau đo mai đen cuoi nam 1959 va đau nam 1960, Nha xuat ban Pho Thong moi lai cho in Tam quoc dien nghia (chia thanh 13 tap), van dua tren ban dich nam 1909 cua Phan Ke Binh, nhung do Bui Ky hieu đinh kha nhieu bang cach đem đoi chieu voi nguyen ban tieng Trung Quoc moi nhat vao thoi điem ay do Nhan dan Van hoc xa Bac Kinh xuat ban nam 1958. Trong so tat ca cac ban dich truoc đo thi đay la ban dich đuoc hieu đinh ky luong nen rat trau chuot, toat len đuoc cai than cua Tam quoc nhat. Đac biet tap 1 co đang loi noi đau cua bo bien tap Nha xuat ban Nhan dan Van Hoc Trung Quoc dai toi 35 trang, phan tich kha ky noi dung truyen va lan đau tien co in bai tu mo đau truyen do cu Bui Ky dich voi nhung dong hao sang, cung voi nhung tranh minh hoa do hai hoa si Trung Quoc Tu Chinh Binh va Tu Hoang Đat the hien that song đong nhu trong mot cuon phim.

Nam 1975, đat nuoc thong nhat, nhung phai 12 nam sau, Tam quoc dien nghia moi đuoc Nha xuat ban Đai hoc va Trung hoc chuyen nghiep cho in vao nam 1987. Ban dich nay chia lam 8 tap, dua vao ban in nam 1959 cua Nha xuat ban Pho Thong, ngoai ra con co ban đo va bang đoi chieu đia danh xua va nay. Ngay nam sau 1988, Nha xuat ban Đai hoc va Giao duc chuyen nghiep lai noi ban va Nha xuat ban Giao duc lai cho "in lan thu hai" vao nam 1996. Ke tu đo, viec xuat ban Tam quoc dien nghia đuoc thuc hien mot cach rong rai va thuong xuyen. Đang chu y la bo tap tranh Tam quoc dien nghia lien hoan hoa do hai hoa si Trung Quoc Tu Chinh Binh va Tu Hoang Đat ve, Nha xuat ban Mui Ca Mau in đu 7124 tranh, chia thanh 30 tap, đuoc tai ban nam 2004.
Xin noi them ve bo Tam quoc dien nghia lien hoan hoa: Thuc te, bo truyen tranh Tam quoc dien nghia lien hoan hoa do gan 30 hoa si ky cong ve nen, moi tap co tu mot đen nam hoa si tham gia. Hai hoa si Tu Chinh Binh va Tu Hoang Đat chi la nguoi ve tap đau tien "Ket nghia vuon đao". Hoa si ve nhieu tap nhat la Uong Ngoc Son, tham gia ve 9 tap. Ban đay đu nhat cua bo truyen Tam quoc dien nghia lien hoan hoa đuoc in thanh 65 tap, gom 7456 tranh (nhieu hon khoang 300 tranh so voi bo truyen do Nha xuat ban Mui Ca Mau đa in). Tuy vay, nhung minh hoa trong bo "Tam quoc dien nghia lien hoan hoa" ke o tren van chua the hien đay đu noi dung truyen Tam quoc dien nghia. Vi vay đen nam 2007, cac hoa si Trung Quoc đa ve tiep cac phan con thieu va gop thanh 30 tap bo sung nua. Co the ke ten mot so tap moi trong bo Tam quoc dien nghia lien hoan hoa bo sung gom 30 tap (20 tap dai va 10 tap ngan), đuoc xuat ban lan đau nam 2007 nhu: Bac Hai cuu Khong Dung, Chem Vu Cat, Đai Đong Tuoc, Tao Thao binh Han Trung, Loan Hua Đo, Nui Ngoc Toan, Vo hau binh nam... 

Đac biet, đau nam 2007, Nha xuat ban Van hoc cho in lai theo ban 13 tap (ca phan tranh) cua Nha xuat ban Pho Thong nam 1959 do Phan Ke Binh dich va Bui Ky hieu đinh, bia cung co hai loai kho đe nguoi đoc lua chon (kho nho 4 tap, kho lon 2 tap) con in kem 40 trang phu ban mau voi hon 100 cac nhan vat va kem theo ban đo mau kho lon. Ban in nay con in y nguyen loi gioi thieu cua Nha xuat ban Pho Thong nam 1959 va Loi noi đau cua bo bien tap Nhan dan Van hoc Xuat ban xa Bac Kinh thang 3 nam 1959. Cung trong lan xuat ban nay con co muc Hanh trinh truyen Tam quoc o Viet Nam cua Yen Ba (tu trang 30 đen trang 38) thong ke kha ty mi ve nhung lan dich va xuat ban o Viet Nam (muc nay lay thong tin chu yeu o đo)
Nhu vay, ke tu lan dich đau tien đen nay la mot the ky, Tam quoc dien nghia đa đuoc gioi thieu rong rai o Viet Nam cung rat đa dang, nhieu nguoi dich, in theo nhieu kho, mot tap co, nhieu tap co, in truyen tranh co, hieu đinh ky luong co va cung co nhung ban dich binh dan, co ca nhung cau van van ke lai so luoc truyen Tam quoc nhu:
Truyen Tam quoc truc tran thiet su
Coi voi trong chanh (chinh) su khong sai
Đa lam trang quy quyet tri tai
Lai nhieu ke tam hoai nghia khi
Ai nhon (nhan) tu bang ong Luu Bi
Ai gian hung nhu Nguy Tao Mang (Man)
Quang (Quan)cong Hau mot tam trung can
Loa ngon đuoc ro rang guong nhut (nhat) nguyet
Truong duc đuc hoanh hoanh liec liec (oanh oanh liet liet)
Tinh binh sanh chon thiet (chan that) truc tinh
.......
Nhu vay cho chung ta thay, hiem co mot tac pham van hoc nao lai đuoc đong đao quan chung nhan dan Viet Nam yeu thich nhu Tam quoc dien nghia.


Nhung khia canh khac = Phat giao =
Tam quoc dien nghia ghi lai cau chuyen ve mot nha su ten (Pho Tinh), la ban va cung la đong huong cua Quan Vu, đa bi mat bao cho Quan Vu biet truoc ve cuoc muu sat ong cua mot tuong giu ai, trong hanh trinh chem sau tuong pha nam ai cua minh. Sau đo chinh vi su nay đa giup Quan Cong đau thai tro lai sau khi ong mat. Vi tieu thuyet đuoc viet vao thoi nha Minh, cach thoi điem cua cau chuyen hon 1000 nam nen nhung chi tiet nay phan anh viec đao Phat đa tung la mot nhan to quan trong cua dong chay van hoa chinh va co the khong chinh xac ve mat lich su. La Quan Trung van giu nhung chi tiet nay tu cac phien ban truoc đe nhan manh hinh tuong Quan Vu la mot nhan vat trung thanh nhung đoi khi cung la mot nguoi tiet thao đay kieu ngao. Ke tu đo tro đi, Quan Vu con đuoc goi la Quan Cong.


= Thanh ngu =
Ben canh cac cau the noi tieng trong truyen, nhieu thanh ngu Trung Quoc đang dung ngay nay đeu xuat phat tu tieu thuyet nay:

"Vo con nhu quan ao, anh em nhu tay chan" (the tu nhu y phuc, huynh đe nhu thu tuc 妻子如衣服, 兄弟如手足)
"Vua noi đen Tao Thao, Tao Thao đa hien ra."; "Nhac Tao Thao, Tao Thao đen" (thuyet Tao Thao, Tao Thao đao 說曹操, 曹操到) – đe noi khi mot nguoi đuoc nhac đen đot nhien xuat hien
"Ba ong tho may bang mot Gia Cat Luong (tam ca xu bi tuong, thang qua nhat ca Gia Cat Luong 三個臭皮匠, 勝過一個諸葛亮) – ba nguoi kem coi biet lam viec tap the con hon mot nguoi gioi giang
Ngoai ra cung co mot so thanh ngu tieng Viet nhu:

"Nong nay nhu Truong Phi, đa nghi nhu Tao Thao, nhu nhuoc nhu Luu Bi"
"Tao Thao đuoi", "Tao Thao ruot"... (can vao nha ve sinh gap)
"Vong vo Tam quoc" (noi loanh quanh mai ma khong chiu đi vao van đe chinh)


Chu thich Xem them Tam Quoc Chi
Tam Quoc
Danh sach su kien hu cau trong Tam quoc dien nghia
Danh sach nhan vat hu cau trong Tam quoc dien nghia
Trong Tuong van Han
Van hoc Trung Quoc


Thu muc Nhieu tac gia (1984), Tu đien Van hoc, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi Ha Noi
La Quan Trung (1988), Tam Quoc dien nghia, ban dich cua Phan Ke Binh, Nha xuat ban Van hoc
Nguyen Tu Quang (1988), Tam Quoc binh giang, Nha xuat ban Tong hop An Giang
Vuong Tu Kim va Le Đong Phuong (2007), Ke chuyen Tan Han, Nha xuat ban Đa Nang
Le Đong Phuong (2007), Ke chuyen Tam Quoc, Nha xuat ban Đa Nang
Tran Van Đuc (2008), Khong Minh Gia Cat Luong đai truyen, Nha xuat ban Van hoc


Đoc them Luo, Guanzhong, attributed to, translated from the Chinese with afterword and notes by Moss Roberts (1991). Three Kingdoms: A Historical Novel. Berkeley; Beijing: University of California Press; Foreign Languages Press. ISBN 0520068211.{{Chu thich sach}}:  Quan ly CS1: nhieu ten: danh sach tac gia (lien ket)
Hsia, Chih-tsing,"The Romance of the Three Kingdoms," in The Classic Chinese Novel: A Critical Introduction (1968) rpr. Cornell East Asia Series. Ithaca, N.Y.: East Asia Program, Cornell University, 1996.
Luo, Guanzhong (2002) [1925]. Romance of the Three Kingdoms. Quyen 1. English translation by Charles H. Brewitt-Taylor, Introduction by Robert E. Hegel. Singapore: Tuttle Publishing. ISBN 9780804834674.
Luo, Guanzhong (2002) [1925]. Romance of the Three Kingdoms. Quyen 2. English translation by Charles H. Brewitt-Taylor, Introduction by Robert E. Hegel. Singapore: Tuttle Publishing. ISBN 9780804834681.
Luo, Guanzhong (2006). Three Kingdoms. English translation by Moss Roberts, Introduction by Shi Changyu. Bac Kinh: Foreign Language Press. ISBN 7-119-00590-1.
Li Chengli. Romance of the Three Kingdoms (illustrated in English and Chinese) (2008) Asiapac Books. ISBN 978-981-229-491-3
Besio, Kimberly Ann and Constantine Tung, eds., Three Kingdoms and Chinese Culture. Albany: State University of New York Press, 2007. ISBN 0791470113. Essays on this novel's literary aspects, use of history, and in contemporary popular culture.
Luo, Guanzhong (2014). The Three Kingdoms. Quyen 1. English translation by Yu Sumei, Edited by Ronald C. Iverson. Singapore: Tuttle Publishing. ISBN 9780804843935.
Luo, Guanzhong (2014). The Three Kingdoms. Quyen 2. English translation by Yu Sumei, Edited by Ronald C. Iverson. Singapore: Tuttle Publishing. ISBN 9780804843942.
Luo, Guanzhong (2014). The Three Kingdoms. Quyen 3. English translation by Yu Sumei, Edited by Ronald C. Iverson. Singapore: Tuttle Publishing. ISBN 9780804843959.
Andrew West, The Textual History of Sanguo Yanyi The Mao Zonggang Recension, at Sanguo Yanyi 三國演義. Based on the author’s, Quest for the Urtext: The Textual Archaeology of The Three Kingdoms (PhD. Dissertation. Princeton University, 1993), and his 三國演義版本考 (Sanguo Yanyi Banben Kao Study of the Editions of The Romance of the Three Kingdoms) (Shanghai: Shanghai Guji Chubanshe, 1996)
Andrew West, The Textual History of Sanguo Yanyi: The Manchu Translation.
Chinese text with embedded Chinese-English dictionary at Chinese Notes


Lien ket ngoai = Tieng Anh =

Good online version of the novel with enough reference to pre-Three Kingdoms Chinese history. Explanations of verses are aligned by Java Applets.
Romance of the Three Kingdoms Novel and History
Website written by a Chinese. A view of the novel and the historical period from the TV series perspective. Luu tru ngay 31 thang 8 nam 2006 tai Wayback Machine


= Tieng Hoa =
Several chapters of the original Chinese text.
Ban tieng Hoa Tam quoc dien nghia Luu tru ngay 8 thang 11 nam 2006 tai Wayback Machine


= Tieng Viet =
Ban Google Book