Bao đong tai Urumqi, thang 7 nam 2009 la mot loat cac cuoc bao đong keo dai nhieu ngay, bat đau no ra vao ngay 5 thang 7 nam 2009 tai Urumqi, thu phu cua Khu tu tri Duy Ngo Nhi Tan Cuong, o Tay Bac Trung Quoc. Cuoc bao đong co su tham gia cua it nhat 1.000 nguoi Duy Ngo Nhi trong ngay đau tien, ban đau chi la cac đam đong bieu tinh on hoa, sau đo bao luc nhanh chong bung phat. Luc luong Canh sat Vu trang Nhan dan Trung Quoc đa đuoc trien khai ngay sau đo. Hai ngay sau, hang tram nguoi Han đung đo voi ca canh sat va nguoi Duy Ngo Nhi. Cac quan chuc cua Trung Quoc cho biet co tong cong 197 nguoi chet, hau het la nguoi Han, 1.721 nguoi khac bi thuong cung voi nhieu phuong tien co gioi va toa nha bi pha huy. Nhieu nguoi Duy Ngo Nhi đa bien mat trong cac cuoc truy quet quy mo lon cua canh sat trong nhung ngay sau cuoc bao đong; va so lieu thuc te con co kha nang cao hon nhieu.
Lan song bao loan đam mau đuoc cham ngoi boi mot vu au đa tai mot nha may đo choi o mien nam Trung Quoc vai ngay truoc đo, khien hai cong nhan nguoi Duy Ngo Nhi thiet mang. Chinh quyen trung uong Trung Quoc cao buoc nhung nguoi Duy Ngo Nhi đang song luu vong tai nuoc ngoai đa kich đong bao luc, trong đo, chinh Đai hoi Uyghur The gioi (WUC) đung đau la Rebiya Kadeer đa đung đang sau vu bao đong nham muc đich lat đo chinh quyen. Kadeer phu nhan nhung cao buoc nay.
Cac phuong tien truyen thong Trung Quoc đua tin ve vu viec rat rong rai, thuong đuoc so sanh voi cac bao cao ve bao đong o Tay Tang nam 2008. Ngay khi cuoc bao loan no ra, ket noi đien thoai va Internet giua the gioi ben ngoai va Tan Cuong đa bi cat. Trong nhung tuan sau đo, mot so nguon tin bao cao rang hon 2.000 nguoi Duy Ngo Nhi bi bat va giam giu; cac nha tho Hoi giao cua nguoi Duy Ngo Nhi tam thoi đong cua. Cac dich vu đien thoai va Internet khong đuoc khoi phuc hoan toan cho đen 14 thang 5 nam 2010. Chin nguoi bi tu hinh vao thang 11 nam 2009, va đen thang 2 nam 2010, it nhat 26 nguoi đa nhan an tu hinh.


Boi canh Tan Cuong, mot vung đat rong lon o Trung A, la lanh tho tu tri trong Cong hoa Nhan dan Trung Hoa. Thanh phan sac toc tai đay rat đa dang, gom nhieu nhom thieu so — 45% dan cu la nguoi Duy Ngo Nhi, 40% la nguoi Han, — la sac dan đa so tai Trung Quoc. Thu phu Urumqi la mot thanh pho cong nghiep hoa voi 2,3 trieu nguoi, voi khoang 75% dan cu la nguoi Han, 15% nguoi Duy Ngo Nhi, 10% thuoc ve cac sac toc khac.
Nhin chung, nguoi Duy Ngo Nhi va chinh quyen Trung Quoc bat đong ve yeu sach lich su voi khu vuc Tan Cuong. Trong khi nguoi Duy Ngo Nhi tin rang to tien minh la ban đia cua khu vuc nay, trong khi chinh sach cua chinh phu coi Tan Cuong ngay nay thuoc ve Trung Quoc tu khoang the ky thu 2 truoc Cong nguyen. Nguoi Duy Ngo Nhi đuoc xep vao nhom Dan toc thieu so chu khong phai la nhom ban đia va khong co đac quyen voi đat đai theo quy đinh. Trung Quoc to chuc di dan tu cac đia phuong khac len sinh song tai Tan Cuong, dan đen su ap đao cua nguoi Han trong khu vuc ve mat kinh te va chinh tri. Ngay tu đau the ky 19, 40 nam sau khi nha Thanh tai kiem soat khu vuc, co khoang 155.000 nguoi Han va nguoi Hoi o Tan Cuong, trong khi so nguoi Duy Ngo Nhi thi khoang gap hai lan so đo. Mot cuoc đieu tra dan so vao đau the ky 19 đa thong ke ty le sac toc la 30% nguoi Han va 60% la nguoi Turk, trong khi đieu tra dan so 1953 chi ghi nhan 6% nguoi Han va 75% nguoi Duy Ngo Nhi. Toi nam 2000 la 40,57% Han va 45,21% Duy Ngo Nhi. Theo so lieu cua Cuc Thong ke Quoc gia Trung Quoc, tu nam 1953 đen nam 1982, dan so Tan Cuong tang toi 79,9%, cao hon nhieu so voi mat bang chung cua Trung Quoc la 45,2%. Giao su Stanley W. Toops đanh gia rang tinh hinh nhan khau hoc ngay nay tuong tu nhu thoi ky đau nha Thanh o Tan Cuong. O phia bac Tan Cuong, nguoi Man đua nguoi Han, nguoi Hoi, nguoi Duy Ngo Nhi, nguoi Xibe va nguoi Kazakh nhap cu đen vung đat sau khi ho tieu diet nguoi Zunghar trong khu vuc. Mot phan ba dan so phia bac Tan Cuong la nguoi Hoi va nguoi Han, trong khi khoang hai phan ba dan so o khu vuc long chao Tarim o phia nam la nguoi Duy Ngo Nhi.
Mac du chinh sach dan toc thieu so cua Trung Quoc hien nay đa gop phan giu gin va phat huy ban sac van hoa dan toc Duy Ngo Nhi, mot so hoc gia cho rang Bac Kinh ung ho mot cach khong chinh thuc mo hinh đon ngu, đon van hoa dua tren so đong. Cac nha chuc trach cung đan ap bat ky hoat đong nao co ve nhu cau thanh chu nghia ly khai. Nhung chinh sach nay, ben canh khac biet ve van hoa lau đoi, đoi khi đa dan đen nhung "hiem khich" giua nguoi Duy Ngo Nhi va nguoi Han. Mot mat, do ket qua cua cac chinh sach cua chinh phu, quyen tu do ton giao va đi lai cua nguoi Duy Ngo Nhi bi han che, hau het nguoi Duy Ngo Nhi lap luan rang chinh phu coi thuong lich su va van hoa truyen thong cua ho. Mat khac, mot so nguoi Han cho rang nguoi Duy Ngo Nhi đuoc đoi xu đac biet, chang han nhu cong điem đai hoc va đuoc mien chinh sach mot con.
Mau thuan sac toc giua nguoi Duy Ngo Nhi va nguoi Han đa ton tai tu nhieu thap ky, thinh thoang bung len thanh bao luc sac toc va Tan Cuong la đia điem thuong xuyen cua cac vu bao đong va xung đot sac toc, tieu bieu nhu su co Ghulja nam 1997, vu tan cong Kashgar nam 2008, tinh trang bat on lan rong truoc The van hoi Olympic o Bac Kinh.


= Nguyen nhan truc tiep =

Bao loan dien ra vai ngay sau mot vu au đa o Thieu Quan, Quang Đong, noi nhieu lao đong nhap cu đuoc tuyen dung đe giam bot tinh trang thieu lao đong. Theo truyen thong nha nuoc, mot cuu cong nhan bat man đa theu det tin đon vao cuoi thang Sau rang 6 nguoi Duy Ngo Nhi hiep dam 2 phu nu nguoi Han tai mot nha may. Cac nguon tin sau đo cho biet khong tim thay bang chung nao cho cao buoc hiep dam. Đem ngay 25-26 thang 6, cang thang tai nha may dan đen mot cuoc au đa sac toc gay gat giua nguoi Duy Ngo Nhi va nguoi Han khien hai cong nhan nguoi Duy Ngo Nhi thiet mang. Theo nhung nguoi Duy Ngo Nhi song luu vong tai nuoc ngoai, so nguoi chet trong vu an tai Quang Đong co the cao hon nhieu so voi bao cao. Trong khi Tan Hoa xa chinh thuc đua tin rang nguoi tung tin đon đa bi bat, nguoi Duy Ngo Nhi cao buoc rang chinh quyen that bai trong viec bao ve cong nhan Duy Ngo Nhi, hoac bat giu nhung nguoi Han nao lien quan. Ho xuong đuong bieu tinh o Urumqi vao ngay 5 thang 7 đe the hien bat binh va yeu cau nha chuc trach mo cuoc đieu tra toan dien va minh bach ve vu viec tren.

Cuoc bieu tinh bat đau tuong đoi on hoa. Tuy nhien, bao luc nhanh chong bung phat. Cac quan chuc chinh phu noi rang vu bao đong la "toi ac bao luc co to chuc" đuoc "xui giuc, chi đao tu nuoc ngoai va tien hanh boi nhung ke ngoai vong phap luat". Nur Bekri, chu tich Tan Cuong, hom 6 thang 7 cho biet cac luc luong ly khai o nuoc ngoai đa loi dung vu viec o Thieu Quan đe kich đong tinh hinh bat on, pha hoai đoan ket dan toc va on đinh xa hoi. Chinh phu cao buoc Đai hoi Uyghur The gioi đung đau la Kadeer đa đung sau va xui giuc cac cuoc bao đong, trich dan cac bai phat bieu truoc cong chung cua co sau tinh hinh bat on o Tay Tang va cac đoan ghi am đien thoai cua co. Cac nha chuc trach Trung Quoc cao buoc mot nguoi đan ong ma ho cho la thanh vien cua WUC đa kich đong cang thang sac toc bang cach phat tan mot video bao luc va keu goi nguoi Duy Ngo Nhi, trong mot dien đan truc tuyen, đung len chong lai Han bang bao luc. Jirla Isamuddin, thi truong Urumqi, tuyen bo rang nhung nguoi bieu tinh đa to chuc truc tuyen thong qua cac nen tang nhu QQ. Kadeer phu nhan viec kich đong bao luc va lap luan rang cac cuoc bao đong Urumqi xay ra la do su giam sat nghiem ngat, noi bat binh đoi voi su viec Thieu Quan va tich tu nhieu nam bi đan ap, chu khong phai do su anh huong cua cac nhom ly khai hoac khung bo. Mot so nguon tin tu nguoi Duy Ngo Nhi o nuoc ngoai cung cho hay bao luc chi bung phat sau khi canh sat dung bao luc giai tan đam đong tuan hanh on hoa.
Phan lon đeu đong y rang cac cuoc bieu tinh đuoc chuan bi tu truoc; cac điem tranh cai chinh la lieu bao luc đuoc len ke hoach hay tu phat, va lieu nhung cang thang co phan anh khuynh huong ly khai hay mong muon cong bang xa hoi.


Dien bien = Cac cuoc bieu tinh ban đau =

Cac cuoc bieu tinh bat đau vao toi ngay 5 thang 7 o Grand Bazaar, mot đia điem du lich noi bat. Mot so nhan chung cho rang cuoc bieu tinh co su tham gia cua khoang 1.000 nguoi Duy Ngo Nhi. Vao ngay 6 thang 7, chu tich Khu tu tri nguoi Duy Ngo Nhi tai Tan Cuong, Nur Bekri, đa trinh bay cac su kien ngay hom truoc, theo đo vao khoang 5 gio chieu theo gio đia phuong, hon 200 nguoi bieu tinh đa tap trung tai Quang truong Nhan dan, va khoang 70 thu linh cua cac cuoc bieu tinh bi bat giu. Sau đo, đam đong tu tap tai cac khu đinh cu cua nguoi Duy Ngo Nhi o đuong Nam Giai Phong, cau Nhi Đao va hem Son Tay. Đen 7 gio 30 phut toi, hon mot nghin nguoi đa tap trung truoc mot benh vien o hem Son Tay. Khoang 7 gio 40 phut toi, hon 300 nguoi đa chan cac con đuong o đuong Nhan Dan va đia khu Nam Mon. Theo Bekri, nhung ke bao đong bat đau đap pha xe buyt luc 8:18 toi, sau khi canh sat khong che va giai tan đam đong.
Khong ro tai sao cac cuoc bieu tinh lai tro thanh bao luc. Mot so nguoi noi rang canh sat đa su dung vu luc qua muc đoi voi nhung nguoi bieu tinh; Kadeer cao buoc rang co nhung ke kich đong bao luc trong đam đong. Trong khi đo, quan điem chinh thuc cua chinh phu la bao luc khong chi do nhung nguoi bieu tinh khoi xuong, ma con do nhung nguoi ly khai Duy Ngo Nhi o nuoc ngoai len ke hoach va đieu phoi. Co quan cong an đia phuong cho biet đa tim thay bang chung cho thay nhieu nguoi Duy Ngo Nhi tu cac thanh pho khac đen tu tap cho cuoc bao đong va bat đau chuan bi vu khi tu hai hoac ba ngay truoc khi xay ra bao loan.


= Leo thang va lan rong =
Sau khi cuoc đoi đau voi canh sat tro nen bao luc, nhung ke bao loan bat đau nem đa, đap pha xe co, đot nhap vao cac cua hang va tan cong dan thuong nguoi Han. It nhat 1.000 nguoi Duy Ngo Nhi đa tham gia vao cuoc bao đong, va so nguoi co the đa len toi 3.000. Jane Macartney cua to The Times mo ta nan nhan trong cuoc bao loan ngay đau tien chu yeu la nguoi Han bi cac nhom nguoi Duy Ngo Nhi tan cong; trong khi mot bao cao tren to The Australian vai thang sau cho rang nhung nguoi Duy Ngo Nhi on hoa cung co the bi tan cong. Mac du phan lon nhung nguoi bao loan la nguoi Duy Ngo Nhi nhung khong phai tat ca nguoi Duy Ngo Nhi tham gia. Co nhung cau chuyen ke ve nhung dan thuong nguoi Han va nguoi Duy Ngo Nhi giup nhau thoat khoi bao luc va an nau. Khoang 1.000 canh sat đuoc đieu đong; su dung dui cui, đan that, sung đien, hoi cay va voi rong đe giai tan nhung ke bao loan, lap rao chan va bo tri xe boc thep khap thanh pho.

Trong mot cuoc hop bao, thi truong Jirla Isamuddin noi rang vao khoang 8:15 toi, mot so nguoi bieu tinh bat đau  cuop pha, lat đo lan can bao ve va đap pha ba chiec xe buyt truoc khi bi giai tan. Vao luc 8:30 toi, bao luc leo thang xung quanh khu vuc đuong Nam Giai Phong va đuong Long Tuyen, nhung ke bao loan đot chay xe tuan tra cua canh sat va tan cong nguoi qua đuong. Ngay sau đo, khoang 700 đen 800 nguoi đa đi tu Quang truong Nhan dan đen khu vuc Đai Tay Mon va Tieu Tay Mon, đap pha, cuop boc, va giet choc tren đuong đi. Vao luc 9:30 toi, chinh phu nhan đuoc bao cao rang 3 nguoi thiet mang va 26 nguoi bi thuong, 6 trong so đo la canh sat. Luc luong tiep vien đa đuoc đieu đong đen cac điem nong tren đuong Nhan Dan, Nam Mon, Đoan Ket, Dien An va Nam Tan Hoa. Canh sat gianh lai kiem soat cac tuyen đuong chinh va cac khu thuong mai trong thanh pho vao khoang 10 gio nhung bao loan van tiep dien o cac con pho va ngo nho, voi nguoi Han bi tan cong va o to bi lat hoac đot chay. Canh sat sau đo thanh lap cac đoi nho va can quet toan bo thanh pho trong hai ngay tiep theo. Mot lenh gioi nghiem nghiem ngat đuoc đua ra đe tranh tinh trang hon loan gia tang.
Tan Hoa Xa đua tin canh sat cho rang nhung ke kich đong đang co gang to chuc them cac cuoc bao loan o nhung khu vuc khac tai Tan Cuong, chang han nhu Aksu va Ili. Cac cuoc bieu tinh bao luc cung no ra o Kashgar, thuoc phia tay nam Tan Cuong. To South China Morning Post đua tin nhieu cua hang bi đong cua va cac khu vuc xung quanh nha tho Hoi giao đa bi quan Giai phong Nhan dan Trung Quoc phong toa sau cac cuoc đoi đau. Nhung nguoi Duy Ngo Nhi đia phuong đo loi cho luc luong an ninh su dung vu luc qua muc - ho "tan cong nhung nguoi bieu tinh va bat giu 50 nguoi". Mot cuoc đung đo khac đuoc bao cao gan nha tho Hoi giao vao thu Ba, ngay 7 thang 7 va uoc tinh khoang 50 nguoi đa bi bat giu. Co toi 12.000 sinh vien tai Hoc vien Giang day Kashgar bi gioi han di chuyen trong khuon vien truong ke tu cuoc bao đong hom Chu nhat. Nhieu sinh vien cua vien duong nhu đa đen Urumqi đe bieu tinh.


= Thuong vong va thiet hai =
Trong nhung gio đau tien cua cuoc bao đong, truyen thong nha nuoc đua tin rang ba nguoi đa thiet mang. Tuy nhien, con so nay tang manh sau đem đau tien. Vao giua trua Thu Hai, 6 thang 7, Tan Hoa Xa thong bao rang 129 nguoi đa chet. Trong nhung ngay tiep theo, so nguoi chet đuoc bao cao tu nhieu nguon chinh phu (bao gom ca Tan Hoa Xa va cac quan chuc đia phuong) dan dan tang len, va ban cap nhat chinh thuc cuoi cung vao ngay 18 thang 7 la 197 nguoi chet, 1.721 nguoi bi thuong. Đai hoi Uyghur The gioi tuyen bo rang so nguoi chet la khoang 600.
Tan Hoa Xa khong tiet lo ngay lap tuc ve thanh phan dan toc cua nhung nguoi thiet mang. Toi ngay 10 thang 7, Tan Hoa Xa cho biet trong tong so 184 nguoi chet đuoc bao cao vao thoi điem đo, 137 nguoi la nguoi Han, 46 nguoi la nguoi Duy Ngo Nhi va 1 nguoi la nguoi Hoi. Co nhung nguoi chet trong so tham gia bao đong, nhu thong tin chinh thuc, mot nhom 12 nguoi tan cong dan thuong đa bi canh sat ban. Trong nhung thang sau cuoc bao loan, chinh phu van giu nguyen quan điem rang phan lon thuong vong la nguoi Han con mot so benh vien cho biet 2/3 so nguoi bi thuong la nguoi Han. Theo so lieu do chinh phu Trung Quoc cong bo vao thang 8 nam 2009, 134 trong so 156 nan nhan thuong dan la nguoi Han, 11 nguoi Hoi, 10 nguoi Duy Ngo Nhi va 1 nguoi Man Chau. Nhieu nha hoat đong nguoi Duy Ngo Nhi tiep tuc đat nghi van ve so lieu cua chinh phu, noi rang so luong nguoi dan toc Duy Ngo Nhi van con thap. Tan Hoa Xa đua tin rang 627 phuong tien va 633 cong trinh xay dung bi hu hong.
Chinh quyen thanh pho Urumqi ban đau thong bao rang ho se boi thuong 200.000 nhan dan te, cong voi 10.000 nhan dan te lam chi phi tang le cho moi truong hop vo toi tu vong do bao loan gay ra. Khoan tien boi thuong sau đo đuoc tang gap đoi len 420.000 te cho moi truong hop tu vong. Thi truong Jirla Isamuddin uoc tinh rang cac khoan boi thuong it nhat la 100 trieu nhan dan te.


= Sau ngay 5 thang 7 =
Sau su kien ngay 5 thang 7, tinh hinh noi thanh van cang thang trong khi cac nha bao đuoc moi vao thanh pho chung kien canh đoi đau giua quan đoi Trung Quoc va nguoi Duy Ngo Nhi đoi tra tu do cho nguoi nha ma ho cho rang đa bi bat mot cach vo ly. Mot phu nu Duy Ngo Nhi noi voi phong vien The Daily Telegraph rang canh sat ap vao cac khu nguoi Duy Ngo Nhi trong đem 6 thang 7, pha cua, keo đan ong va con trai ra khoi giuong va tom gon 100 nghi pham. Đen ngay 7 thang 7, cac quan chuc bao cao rang 1.434 nguoi bi tinh nghi la bao loan đa bi bat giu. Mot nhom tu 200 đen 300 phu nu đia phuong tap hop vao ngay 7 thang 7 đe phan đoi nhung gi ho noi la giam giu bua bai; cuoc bieu tinh dan đen mot cuoc đoi đau phi bao luc voi luc luong canh sat. Kadeer tuyen bo rang "gan 10.000 nguoi" mat tich chi sau mot đem. To chuc Theo doi Nhan quyen (HRW) sau đo đa ghi nhan 43 truong hop nguoi Duy Ngo Nhi bien mat sau khi bi luc luong an ninh Trung Quoc bat đi trong cac cuoc truy quet quy mo lon cac khu dan cu Duy Ngo Nhi ngay sau cuoc bao loan, va noi rang đieu nay co kha nang chi la phan noi cua tang bang chim; cao buoc rang nhung nguoi nam tre, chu yeu o đo tuoi 20, đa bi bat giu bat hop phap va khong đuoc nhin thay ke tu đo.
Vao ngay 7 thang 7, đa co cac cuoc bieu tinh vu trang quy mo lon cua nguoi Han o Urumqi. Cac uoc tinh ve so luong nguoi bieu tinh cua bao chi phuong Tay dao đong tu "hang tram" đen cao nhat la 10.000 nguoi. Cac au đa nho  thuong xuyen no ra giua nguoi Duy Ngo Nhi va nguoi Han, cac nhom nguoi Han to chuc lai đe tra thu đam đong Duy Ngo Nhi. Canh sat su dung hoi cay va rao chan đe giai tan cuoc bieu tinh va keu goi nguoi Han binh tinh va đe canh sat lam nhiem vu. Lat Tri, bi thu Thanh uy Urumqi, đung tren noc xe canh sat voi loa keu goi đam đong ve nha.
Cac cuoc bieu tinh quan chung nhanh chong bi dap tat, tuy nhien nhieu vu bao luc le te đa đuoc bao cao. Trong nhung ngay sau bao loan, hang nghin nguoi co gang roi khoi thanh pho va gia ve xe buyt đa tang gap 5 lan.
Vao ngay 10 thang 7, chinh quyen thanh pho đong cua cac nha tho Hoi giao o Urumqi vi su an toan cua cong đong, noi rang qua nguy hiem đe co nhung cuoc tu tap đong nguoi va to chuc Jumu'ah, co the lam gia tang cang thang. Tuy nhien, đam đong nguoi Duy Ngo Nhi van tu tap đe cau nguyen va canh sat quyet đinh cho phep hai nha tho Hoi giao đuoc mo cua đe tranh xay ra xung đot. Sau khi cau nguyen tai Nha tho Trang, vai tram nguoi đa bieu tinh phan đoi viec giam giu sau cuoc bao đong, nhung đa bi canh sat chong bao đong giai tan, voi nam hoac sau nguoi bi bat giu.
Hon 300 nguoi khac bi bat vao đau thang 8. Theo The New York Times, tong so vu bat giu lien quan đen bao loan co the len đen tren 2.000 nguoi. To Financial Times uoc tinh con so nay con cao hon, trich loi mot nguoi trong cuoc noi rang khoang 4.000 vu bat giu đa dien ra vao giua thang 7 va cac nha tu cua Urumqi đa chat kin đen muc nhung nguoi moi bi bat đang bi giam giu trong mot nha kho cua Quan đoi Giai phong Nhan dan. Theo Hiep hoi nguoi Duy Ngo Nhi tai My, mot so nha bao va blogger nguoi Duy Ngo Nhi khac cung bi giam giu sau cuoc bao đong; mot trong so ho, nha bao Gheyret Niyaz, sau đo đa bi ket an 15 nam tu vi đa noi chuyen voi truyen thong nuoc ngoai. Ilham Tohti, mot nha kinh te hoc nguoi Duy Ngo Nhi tai Đai hoc Dan toc, Trung Quoc, đa bi bat sau cuoc bao đong.


Phan ung = Phan ung trong nuoc =


 Cat ket noi đien thoai va Internet  Dich vu đien thoai di đong va truy cap Internet bi han che ca trong va sau cuoc bao đong. Dich vu đien thoai cua China Mobile bi cat đe ngan cuoc bieu tinh lan rong hon. Cac cuoc goi đi quoc te, nhan tin SMS va ket noi Internet trong khu vuc bi chan. Khach san Hoi Tak noi cac nha bao nuoc ngoai o la noi trong nhung noi duy nhat trong thanh pho co ket noi Internet. Nhieu bai đang trai phep tren cac trang đia phuong va Google đa bi kiem duyet xoa bo. Tuy nhien, cac hinh anh va đoan phim ghi lai cac cuoc bieu tinh va bao loan đa som đuoc đang tai tren Twitter, YouTube va Flickr. Nhieu trang web co tru so tai Tan Cuong khong the truy cap đuoc, trong khi truy cap Internet tai Urumqi van bi han che gan mot nam sau cuoc bao đong, khong đuoc khoi phuc cho đen ngay 14 thang 5 nam 2010.


 Chinh quyen  Đai truyen hinh nha nuoc Trung Quoc phat song canh xe hoi bi đap pha va nguoi dan bi đanh đap. Chu tich Tan Cuong Nur Bekri đa co mot bai phat bieu dai ve tinh hinh va su viec o Thieu Quan, đong thoi tuyen bo rang chinh quyen cua ca Quang Đong va Tan Cuong xu ly cac cong nhan tu vong mot cach thich đang va ton trong. Bekri tiep tuc len an cuoc bao loan la đuoc tinh toan truoc va co ke hoach; trong khi Chu tich Uy ban Thuong vu Đai hoi Nhan dan Khu vuc Tan Cuong đo loi cho chu nghia cuc đoan, chu nghia ly khai va khung bo.

Cac phuong tien truyen thong Trung Quoc đa đua tin rong rai ve vu bao loan. Vai gio sau khi quan đoi ngan chan bao loan, nha nuoc moi cac nha bao nuoc ngoai tham gia chuyen đi tim hieu thuc te chinh thuc đen Urumqi; voi hon 150 nha bao tu hon 80 to chuc truyen thong đeu tap trung vao khach san Hoi Tak o trung tam thanh pho. Cac nha bao đuoc cho phep tiep can cac điem nong xung đot va benh vien. To Financial Times goi cach xu ly nay la tien bo so voi tham hoa quan he cong chung o vu viec bat on Tay Tang nam 2008.
Trong no luc xoa diu cang thang ngay sau bao đong, truyen thong nha nuoc to chuc cac hoat đong tuyen truyen quy mo lon ca ngoi su hoa hop sac toc o nhieu vung khac nhau cua Tan Cuong. Cac chuong trinh đia phuong moi cac ca si Duy Ngo Nhi va cac ca si Han cung hat "Chung ta la mot gia đinh". Nhung nguoi Duy Ngo Nhi "hanh đong anh hung" trong cuoc bao loan đa đuoc tuyen duong; nhung chiec xe keo khau hieu tren khap đuong pho. Mot trong so đo canh bao chong lai "ba the luc" la khung bo, chu nghia ly khai va chu nghia cuc đoan.
Chu tich nuoc kiem Tong Bi thu Đang Cong san Trung Quoc Ho Cam Đao cat ngan chuyen cong du chau Au, trong đo co tham du hoi nghi thuong đinh G8, trieu tap cuoc hop khan cua Bo Chinh tri va cu Uy vien Thuong vu Chu Vinh Khang đen Tan Cuong đe giu gin on đinh. Bi thu tinh uy Quang Đong Uong Duong luu y rang cac chinh sach cua chinh phu đoi voi nguoi dan toc thieu so chac chan can đieu chinh, neu khong se co rac roi. Mot nhan vien chiu trach nhiem đieu phoi an ninh, cho biet cac nha chuc trach co ke hoach đieu them quan tu cac khu vuc khac đe nang so luong canh sat len toi 130.000 nguoi truoc le ky niem 60 nam vao thang 10.
Sau vu viec, chinh phu Cong hoa Nhan dan Trung Hoa gay ap luc ngoai giao len cac nuoc ma Kadeer du đinh đen tham. Vao cuoi thang 7, An Đo đa tu choi cap thi thuc cho Kadeer "theo loi khuyen cua Bac Kinh". Bac Kinh cung trieu tap đai su Nhat Ban đe phan đoi chuyen đi cua Kadeer đen Nhat Ban. Khi Kadeer đen tham Australia vao thang 8 đe quang ba cho bo phim ve cuoc đoi co, Trung Quoc chinh thuc khieu nai voi chinh phu Australia va yeu cau thu hoi bo phim.


 Phan ung cua cu dan mang  Cu dan mang Trung Quoc đa phan ung voi cac cuoc bao đong mot cach đa dang hon đang ke so voi cac quan chuc. Bat chap ngan chan va kiem duyet, nguoi dung Internet van tiep tuc co gang bay to y kien ​​ve nguyen nhan cua vu viec hoac bay to su tuc gian truoc bao luc. Trong khi mot so blogger ung ho chinh phu, nhung nguoi khac phan anh nhieu hon ve nguyen nhan sau xa cua su kien. Tren nhieu dien đan va trang tin tuc, cac nhan vien chinh phu nhanh chong go bo nhung binh luan ve vu bao loan. Cac chu đe pho bien la keu goi trung phat nhung nguoi co trach nhiem. Mot so bai đang cung đe cap rang mot bo phan nguoi Han va cac dan toc khac rat ton sung Vuong Chan, the nhung nhieu nguoi Duy Ngo Nhi so ong vi su đan ap sau khi Cong hoa Nhan dan Trung Hoa chiem Tan Cuong nam 1949.


= Phan ung quoc te =


 Cac to chuc lien chinh phu  Lien hop quoc: Tong thu ky Ban Ki-moon keu goi tat ca cac ben thuc hien kiem che, va keu goi Trung Quoc thuc hien cac bien phap bao ve dan thuong cung nhu ton trong cac quyen tu do cua cong dan, bao gom tu do ngon luan, hoi hop va thong tin. Giam đoc nhan quyen Navanethem Pillay cho biet ba đuoc bao đong ve "so luong nguoi thiet mang va bi thuong qua cao trong vong chua đay mot ngay xay ra bao loan." Ba cung cho biet Trung Quoc phai đoi xu nhan đao voi nhung nguoi bi bat giu theo cach tuan thu cac chuan muc quoc te.
To chuc Hop tac Thuong Hai: cho biet ho thong cam voi cac thanh vien gia đinh nhung nguoi vo toi thiet mang trong cuoc bao loan; nhan manh rang cac quoc gia thanh vien coi Tan Cuong la mot phan bat kha xam pham cua Cong hoa Nhan dan Trung Hoa va tin rang tinh hinh o Tan Cuong hoan toan la cong viec noi bo cua Trung Quoc. Bo truong Ngoai giao Nga Sergey Lavrov  len an nhung ke bao loan vi su dung cac khau hieu ly khai va kich đong mau thuan sac toc. Cac quan chuc tu ca hai nuoc lang gieng Kazakhstan va Kyrgyzstan cho biet đa chuan bi tinh than cho dong nguoi ti nan va that chat kiem soat bien gioi.
To chuc Hop tac Hoi giao: chi trich viec su dung vu luc qua muc, keu goi Bac Kinh nhanh chong đua nhung nguoi chiu trach nhiem ra cong ly va thuc giuc Trung Quoc đieu tra nguyen nhan vu viec, tim giai phap cho tinh trang bat on.
Lien minh chau Au: cac nha lanh đao bay to quan ngai va keu goi chinh phu Trung Quoc the hien su kiem che trong viec đoi pho voi cac cuoc bieu tinh. Tong thong Y Giorgio Napolitano đua ra van đe nhan quyen trong cuoc hop bao voi Ho Cam Đao, va noi rang tien bo kinh te va xa hoi đang đat đuoc o Trung Quoc đat ra nhung yeu cau moi ve nhan quyen. Phat ngon vien cua Thu tuong Anh Gordon Brown keu goi cac ben kiem che.


 Quoc gia  Tho Nhi Ky bay to "noi buon sau sac" va keu goi cac nha chuc trach Trung Quoc đua thu pham ra truoc cong ly. Recep Tayyip Erdogan so sanh vu viec giong nhu mot cuoc "diet chung", trong khi Bo truong Thuong mai va Cong nghiep Nihat Ergun keu goi tay chay hang hoa Trung Quoc. Bao luc chong lai nguoi Duy Ngo Nhi cung kich đong nhieu nguoi Tho Nhi Ky tu tap phan đoi Trung Quoc, chu yeu nham vao cac đai su quan va lanh su quan o cac thanh pho khac nhau cua Tho Nhi Ky. Lap truong cua Tho Nhi Ky đa gay ra lan song phan đoi đang ke tu truyen thong Trung Quoc.
Cac quoc gia A Rap ung ho Trung Quoc ve mat chinh tri trong OIC, đac biet la A Rap Xe-ut va Ai Cap, giup Trung Quoc phu quyet bat ky sang kien ​​chong Trung Quoc nao cua To chuc Hop tac Hoi giao. Ai Cap cho rang minh cung co van đe ton giao nhu Trung Quoc, va Sudan cung lo lang ve viec cac the luc ben ngoai can thiep vao cong viec noi bo. Indonesia phai đoi pho voi cac phan tu Hoi giao trong nuoc, nhan manh rang khong co xung đot ton giao hay bao loan sac toc o Tan Cuong đe lam diu tinh hinh. Pakistan, A Rap Xe-ut va Ai Cap đa giup Trung Quoc đua ra tuyen bo chung ve tinh hinh Tan Cuong trong OIC. Lien đoan A Rap, A Rap Xe-ut va Iran khong phan ung cong khai ve tinh hinh nay. Trung Quoc đa xay dung moi quan he ben chat hon voi Iran va A Rap Xe-ut do anh huong cua ho trong the gioi Hoi giao.
Afghanistan, Campuchia va Viet Nam cho biet ho tin rang Trung Quoc đang ap dung cac bien phap phu hop đe lap lai trat tu cong cong va su on đinh, tuyen bo ung ho toan ven lanh tho va chu quyen cua Trung Quoc tai Khu tu tri dan toc Duy Ngo Nhi Tan Cuong.

Chinh phu Nhat Ban bay to su quan tam va chu y theo doi tinh hinh; Singapore keu goi kiem che va đoi thoai, trong khi chinh phu Đai Loan len an manh me tat ca nhung ke chu muu. Thu tuong Luu Trieu Huyen cung keu goi kiem che va bay to hy vong rang chinh quyen Trung Quoc se the hien su khoan dung lon nhat co the trong viec giai quyet hau qua va ton trong quyen cua nguoi dan toc thieu so. Đai Loan tu choi cap thi thuc cho Kadeer, voi cao buoc co co lien he voi Phong trao Hoi giao Đong Turkestan.

Thuy Si keu goi kiem che, đong thoi gui loi chia buon toi gia đinh cac nan nhan, đong thoi keu goi Trung Quoc ton trong quyen tu do ngon luan va bao chi.
Cac cuoc bieu tinh bao luc đa no ra o Ha Lan va Na Uy. Đai su quan Trung Quoc tai Ha Lan bi cac nha hoat đong Duy Ngo Nhi tan cong, cua so bi gach đap vo. Đa co 142 nguoi bi bat giu va Trung Quoc đong cua đai su quan trong ngay. Trong khi đo tai Đuc, canh sat cho biet bom lua đa đuoc nem vao lanh su quan Trung Quoc o thanh pho Munich, mien nam nuoc Đuc vao ngay 6 thang 7, gay hu hong nhe mat tien va lam chay quoc ky Trung Quoc. O Na Uy, khoang 100 nguoi Duy Ngo Nhi bieu tinh ben ngoai đai su quan Trung Quoc tai Oslo. Nhung nguoi bieu tinh tu Lien đoan Hoi giao Indonesia đa tan cong bao ve cua Đai su quan Trung Quoc o Jakarta, keu goi mot cuoc thanh chien chong lai Trung Quoc.
Bo truong Ngoai giao Canada Lawrence Cannon keu goi đoi thoai va thien chi đe giup giai quyet cac bat binh va ngan chan tinh hinh xau đi them. Nguoi phat ngon cua chinh quyen Obama cho biet Hoa Ky lay lam tiec ve thiet hai ve nguoi o Tan Cuong, vo cung quan ngai va keu goi tat ca cac ben thuc hien kiem che. Nguoi phat ngon Bo Ngoai giao Hoa Ky Ian Kelly cho biet đieu quan trong la cac nha chuc trach Trung Quoc phai hanh đong đe khoi phuc trat tu va ngan chan viec xay ra them bao luc.


 Cac to chuc phi chinh phu  To chuc An xa Quoc te: keu goi mot cuoc đieu tra khach quan va đoc lap ve vu viec, noi them rang nhung nguoi bi giam giu vi bay to mot cach hoa binh quan điem va thuc hien quyen tu do ngon luan va hoi hop phai đuoc tra tu do trong khi nhung nguoi khac phai đuoc mot phien toa cong bang.
To chuc Theo doi Nhan quyen: keu goi Trung Quoc thuc hien kiem che va cho phep mot cuoc đieu tra đoc lap ve cac su kien, bao gom viec giai quyet nhung lo ngai cua nguoi Duy Ngo Nhi ve cac chinh sach trong khu vuc. Đong thoi noi them rang Trung Quoc nen ton trong quy tac quoc te khi phan ung voi cac cuoc bieu tinh va chi su dung vu luc mot cach phu hop.


= Truyen thong =
Chen Shirong, bien tap vien Trung Quoc cua BBC World Service, nhan xet ve su cai thien trong quan ly truyen thong cua Tan Hoa Xa: "... ho đa phat hanh đoan phim vai gio sau su kien, khong phai hai tuan." Peter Foster nhan xet rang "cac nha binh luan lau nam ve Trung Quoc rat ngac nhien ve toc đo ma Bac Kinh chuyen sang nam bat chuong trinh tin tuc ve su kien nay," va cho rang đo la do ong tin rang Trung Quoc khong co gi đe che giau. New York Times va AFP ghi nhan Trung Quoc đa hoc đuoc bai hoc tu cac cuoc bieu tinh chinh tri tren khap the gioi, chang han cuoc cach mang mau o Georgia, Ukraine va cuoc bieu tinh bau cu nam 2009 o Iran, ket luan rang cac chuyen gia Trung Quoc đa nghien cuu cach thuc cong nghe hien đai giup nhung nguoi bieu tinh to chuc va tiep can voi the gioi ben ngoai, va nghien cuu cach thuc chinh phu co the chong lai ho.
Tuy nhien Willy Lam, thanh vien cua Jamestown Foundation, tuyen bo rang cac nha chuc trach chi đang thu phan ung. Ong tin rang neu ket qua cua su coi mo nay kem, ho se "ham phanh" lai. Co nhung truong hop phong vien nuoc ngoai bi canh sat tam giu, sau đo đuoc tha ngay sau đo. Vao ngay 10 thang 7, cac quan chuc ra lenh cho cac phuong tien truyen thong nuoc ngoai roi khoi Kashgar "vi su an toan cua chinh ho." Ha Lam, mot quan chuc hang đau cua Tan Hoa Xa, trong mot buoi hop kin, tiet lo rang bao luc do ca hai ben gay ra trong va sau cuoc bao đong đa bi coi nhe hoac hoan toan khong đuoc đua tin tren cac kenh chinh thuc, vi lo ngai rang bao luc sac toc se lan rong ra ngoai Urumqi.
Mot chuyen muc tren to People's Daily len tieng chi trich mot so hang truyen thong phuong Tay vi tieu chuan kep, đua tin va binh luan thien vi. Bai viet noi rang Trung Quoc khong nhan đuoc su "cong nhan" cho thai đo coi mo va minh bach tu cac chinh tri gia lan cac co quan truyen thong nuoc ngoai. Tac gia cho biet mot so luong đang ke cac trang thong tin van co y hoac vo tinh noi giam cac hanh đong bao luc cua nhung ke bao loan, va co gang tap trung vao cai goi la xung đot sac toc. Agence France-Presse hoan nghenh su coi mo ngay cang tang đoi voi truyen thong nuoc ngoai, tuy nhien cho rang truyen thong Trung Quoc, hien tai moi chi tap trung chu yeu vao thuong vong cua nguoi Han trong khi bo qua "cau chuyen cua nguoi Duy Ngo Nhi" hoac ly do đang sau bien co.
Vao ngay 3 thang 8, Tan Hoa Xa đua tin rang hai trong so nhung nguoi con cua Rebiya Kadeer đa viet thu đo loi cho co dan dung cac cuoc bao đong. Mot nha nghien cuu cua To chuc Theo doi Nhan quyen nhan xet van phong cua buc thu giong mot cach đang ngo voi cach ma chinh quyen Trung Quoc đa mo ta bao loan o Tan Cuong va hau qua sau đo. Ong noi them rang "viec [cac con Kadeer] bi phat tan rong rai tren nen tang cua mot co quan ngon luan cua chinh phu la rat bat thuong."


Hau qua va tac đong lau dai = Bat giu va xet xu =

Vao đau thang 8, chinh phu Urumqi thong bao rang 83 ca nhan đa bi bat vi lien quan đen cac cuoc bao đong. To China Daily đua tin vao cuoi thang 8 rang hon 200 nguoi bi buoc toi va cac cuoc xet xu se bat đau vao cuoi thang 8. Mac du đieu nay bi mot quan chuc đia phuong phu nhan, chinh quyen Tan Cuong sau đo thong bao rang đa ban hanh lenh bat giu đoi voi 196 nghi pham, trong đo 51 nguoi đa bi truy to. Canh sat cung yeu cau vien kiem sat phe chuan viec bat giu them 239 nguoi va giam giu 825 nguoi khac, China Daily cho biet. Chinh quyen lan đau tien cong bo cao trang hinh su đoi voi nhung nguoi bi tam giu vao cuoi thang 9, khi truy to 21 nguoi ve toi giet nguoi, đot pha, cuop tai san va pha hoai tai san. Mot toa an Tan Cuong ket an tu hinh sau nguoi đan ong Duy Ngo Nhi va mot nguoi tu chung than vao ngay 12 thang 10 nam 2009. Truyen thong nuoc ngoai cho biet cac ban an nay duong nhu nham xoa diu su tuc gian cua nguoi Han; trong khi WUC to cao phan quyet la "chinh tri", va noi rang cong ly khong đuoc thuc thi. To chuc Theo doi Nhan quyen noi rang đa co "nhung vi pham nghiem trong ve quy trinh to tung" tai phien toa xet xu 21 bi cao lien quan đen cac cuoc bieu tinh hoi thang 7. Ho noi rang cac phien toa khong đap ung cac tieu chuan quoc te toi thieu ve thu tuc to tung va xet xu cong bang - cu the, cac phien toa đuoc thuc hien trong mot ngay ma khong co thong bao truoc cong chung, rang bi cao chi đuoc chon luat su mot cach han che, va chinh quyen đua ra huong dan cho cac tham phan ve cach xu ly vu viec.
Đen thang 2 nam 2010, so luong an tu hinh đuoc đua ra đa tang len it nhat 26. Trong so chin ca nhan bi ket an đa bi tu hinh vao thang 11 nam 2009; dua tren ten cua ho, bay nguoi la nguoi Duy Ngo Nhi va hai nguoi la nguoi Han.


= Cac bien phap an ninh va bat on ve sau =

Bat đau tu giua thang 8, đa co mot loat vu tan cong trong đo co toi 476 nguoi bi đam bang kim tiem duoi da. Cac quan chuc tin rang cac cuoc tan cong nham vao dan thuong nguoi Han va do nhung nguoi ly khai Duy Ngo Nhi tien hanh. Đe đap lai moi lo ngai ve cac cuoc tan cong va su khong hai long ve su cham chap cua chinh phu trong viec truy to nhung nguoi co lien quan đen cuoc bao đong hoi thang 7, hang ngan nguoi Han đa đo ra đuong bieu tinh. Nhung nguoi bieu tinh tu tap o tren mot khu vuc nhay cam ve chinh tri — Quang truong Nhan dan Urumqi— noi luc luong an ninh nha nuoc đan ap cuoc bieu tinh cua nguoi Duy Ngo Nhi vai thang truoc. Nguoc lai, canh sat khong co đong thai giai tan tuong tu, bat chap thach thuc truc tiep cua ho đoi voi chinh quyen.
Vao ngay 3 thang 9, đa co nam nguoi chet, khi đam đong đanh đap mot nguoi đan ong Duy Ngo Nhi bi buoc toi đam mot phu nu, va sau đo tan cong xe cuu thuong cho anh ta đen benh vien. Ngay hom sau, bi thu Thanh uy Urumqi Lat Tri bi cach chuc cung voi canh sat truong Luu Dieu Hoa; trong khi bi thu tinh uy Vuong Nhac Tuyen bi thay the.
Trong khi thanh pho tro nen yen binh hon sau nhung su kien nay va chinh phu đa no luc rat nhieu đe chung to rang cuoc song đang tro lai binh thuong, su hien dien cua canh sat vu trang van con. Vao cuoi thang 1 nam 2010, co bao cao rang canh sat tuan tra nam hoac sau lan mot ngay, va tang cuong tuan tra vao ban đem. Khong lau truoc ky niem mot nam xay ra bao loan, nha chuc trach lap đat hon 40.000 camera giam sat xung quanh Urumqi đe đam bao an ninh o nhung noi cong cong.


= Đieu tra =
Vao cuoi thang 8, chinh quyen trung uong đa thong qua đao luat neu ro cac tieu chuan cho viec trien khai canh sat vu trang trong cuoc noi loan, bao loan, bao luc toi pham nghiem trong quy mo lon, cac cuoc tan cong khung bo va cac su co an toan xa hoi khac. Sau cac cuoc bieu tinh vao đau thang 9, chinh phu ra thong bao cam moi hoat đong tuan hanh, bieu tinh va phan đoi quan chung khong co giay phep. Chinh quyen tinh cung thong qua luat cam su dung Internet đe kich đong chu nghia ly khai sac toc.
Vao thang 11, chinh phu Trung Quoc cu khoang 400 quan chuc đen Tan Cuong, bao gom cac lanh đao cap cao nhu Tong thu ky Quoc vu vien Ma Khai, Truong ban Tuyen truyen Luu Van Son va Truong ban Mat tran Thong nhat Đo Thanh Lam, đe thanh lap mot nhom Đieu tra va Nghien cuu o Tan Cuong, voi y đinh nghien cuu cac thay đoi chinh sach. Vao thang 4 nam 2010, Vuong Nhac Tuyen, đuoc biet đen voi cach tiep can cung ran cua minh đoi voi nguoi dan toc thieu so, đuoc thay the boi Truong Xuan Hien, mot nhan vat co tinh on hoa hon. Chinh phu chuyen khoang 15 ty đo tu cac tinh phia đong đen Tan Cuong đe ho tro phat trien kinh te, đong thoi cong bo ke hoach thanh lap đac khu kinh te o Kashgar.
Trung Quoc đa thiet lap mot mang luoi can bo cap co so tren khap Tan Cuong đe đoi pho voi cac nguy co xa hoi va phat hien som cac dau hieu bat on. Hang tram can bo di chuyen tu khu vuc ngheo nhat phia nam Tan Cuong đen khu vuc bat on Urumqi. Chinh quyen cung ap dung mot chinh sach la neu ca gia đinh that nghiep, chinh phu se bo tri viec lam cho mot nguoi trong gia đinh. Chinh phu cung cong bo tro cap hoc phi cho sinh vien đai hoc. Cac khu o chuot đuoc xay dung lai thanh cac khu chung cu, nha o xa hoi. Tuy nhien, cac nha quan sat tin rang nhung bat binh đang co ban can phai đuoc giai quyet, va tu duy can đuoc thay đoi đe thanh cong. Ilham Tohti canh bao rang chinh sach moi co the thu hut nhieu nguoi Han nhap cu hon, cang khien nguoi dan Duy Ngo Nhi cam thay bi co lap hon nua.


= Dich vu cong cong va ket noi Internet =
It nhat đen đau thang 8, phuong tien giao thong cong cong moi đuoc khoi phuc hoan toan trong thanh pho. Theo Tan Hoa Xa, 267 xe buyt bi hu hai trong cuoc bao đong; Chinh phu tra cho cac cong ty xe buyt tong cong 5,25 trieu nhan dan te tien boi thuong. Mac du cac dich vu van chuyen đuoc khoi phuc va chinh phu no luc khuyen khich du khach đen khu vuc, du lich giam manh sau cuoc bao loan; Hon 98% tong so khach du lich đa huy chuyen vao giua thang 7, ngay lap tuc gay ra thiet hai uoc tinh khoang 1 ty nhan dan te. Vao ky nghi le Quoc khanh vao thang 10, Tan Cuong co it khach du lich hon 25% so voi nam 2008.
Cac truong cong lap Urumqi mo cua theo lich trinh vao thang 9 cho hoc ky mua thu, nhung co canh sat vu trang canh gac. Nhieu truong hoc bat đau ngay hoc đau tien bang cac bai giang ve long yeu nuoc.
Internet va dich vu đien thoai quoc te o Urumqi van bi han che trong gan mot nam sau bao loan. Vao cuoi thang 11, hau het Internet van khong the truy cap đuoc đoi voi nguoi dan va đien thoai quoc te la khong the. Nguoi dan phai đen Đon Hoang cach đo 14 gio đe truy cap Internet binh thuong. Trong thanh pho, chi co khoang 100 trang web đia phuong, chang han nhu ngan hang va cac trang web cua chinh quyen khu vuc, co the đuoc truy cap. Cac cuoc goi đien thoai quoc te đen va đi đeu khong đuoc phep, vi vay nguoi dan Urumqi chi co the lien lac bang cach goi cho nguoi trung gian o cac thanh pho khac tai Trung Quoc, nhung nguoi sau đo se thuc hien cac cuoc goi quoc te. Viec cat ket noi đien thoai va Internet gay ra tranh cai o Trung Quoc. Nhieu nguoi chi trich đong thai nay boi cung cho rang no gay gian đoan cho kinh doanh va đoi song xa hoi, ton hai cho cac doanh nghiep đia phuong va tri hoan su phuc hoi, tao ra su bat binh rong rai trong dan chung. Trong khi đo, David Gosset tu dien đan Trung- Au lap luan rang chinh phu co quyen ngung truyen thong vi muc tieu on đinh xa hoi; mot so nguoi dan đia phuong tin rang viec tranh xa Internet tham chi con cai thien chat luong cuoc song cua ho.
Vao cuoi thang 12, chinh phu bat đau khoi phuc dan cac dich vu. Cac trang web cua Tan Hoa Xa va People's Daily, hai co quan truyen thong nha nuoc, đa co the truy cap vao ngay 28 thang 12, cac trang web Sina.com va Sohu.com vao ngay 10 thang 1 nam 2010, va 27 trang web khac vao ngay 6 thang 2.
Nhung viec khoi phuc chi la mot phan: vi du, nguoi dung co the duyet qua cac dien đan va blog nhung khong the đang tren đo.  China Daily đua tin rang cac dich vu e-mail han che cung đa đuoc khoi phuc tai Urumqi vao ngay 8 thang 2, mac du cung khoang thoi gian đo, BBC cho biet e-mail van chua the truy cap đuoc. Nhan tin van ban tren đien thoai di đong đuoc khoi phuc vao ngay 17 thang 1, mac du co gioi han ve so luong tin nhan ma nguoi dung co the gui hang ngay. Truy cap Internet đuoc khoi phuc hoan toan vao ngay 14 thang 5 nam 2010.


Trich dan Tham khao = Sach =


= Tap chi khoa hoc =


= Van ban nha nuoc =


= Bao chi =


Lien ket ngoai = Tin tuc =
Tan Hoa Xa đua tin
Ban tin CCTV (bang tieng Trung Quoc)
Timeline: Xinjiang unrest, BBC


= Đa phuong tien =
Ethnic clashes in Urumqi, China, The Boston Globe
Video ve su kien o Thieu Quan