Fidel Castro (ten khai sinh: Fidel Alejandro Castro Ruz; tieng Tay Ban Nha: [fiˈðel aleˈxandɾo ˈkastɾo ˈrus]; 13 thang 8 nam 1926 – 25 thang 11 nam 2016) la mot nha cach mang va chinh khach nguoi Cuba. Ong la lanh tu cua Cuba tu nam 1959 toi nam 2008, tung giu chuc vu thu tuong tu nam 1959 toi nam 1976 va chu tich nuoc tu nam 1976 toi nam 2008. Voi y thuc he Marx–Lenin va dan toc chu nghia, ong cung giu chuc Bi thu thu nhat Đang Cong san Cuba tu nam 1965 toi nam 2011. Duoi su lanh đao cua ong, Cuba đa tro thanh mot nha nuoc cong san đon đang, voi nen cong – doanh nghiep đuoc quoc huu hoa va cac chinh sach cai cach xa hoi chu nghia đuoc đua vao thuc tien.
Sinh ra o Biran, la con trai cua mot phu nong nguoi Tay Ban Nha, Castro linh hoi chinh tri canh ta phan đe trong thoi gian hoc luat tai Đai hoc La Habana. Sau khi tham gia nhieu cuoc bien loan chong cac chinh phu canh huu o Cong hoa Dominica va Colombia, ong đa len ke hoach lat đo Tong thong đoc tai Cuba Fulgencio Batista, thuc hien mot cuoc tan cong bat thanh nham vao Doanh trai Moncada vao nam 1953. Sau mot nam tu nguc, ong sang Mexico va thanh lap hoi nhom cach mang co ten la Phong trao 26 thang 7 cung em trai Raul Castro va đong chi Ernesto "Che" Guevara. Tro lai Cuba, ong lanh đao Cach mang Cuba va tien hanh chien tranh du kich chong lai cac luc luong than Batista tai vung nui Sierra Maestra. Sau khi Batista bi lat đo vao nam 1959, ong đam nhan chuc trach thu tuong Cuba. Voi bien chuyen chinh tri nay, Hoa Ky tro nen thu đich voi chinh phu Castro va co gang loai bo ong bang nhieu thu đoan muu sat, trung phat kinh te va kich đong phan cach mang, tieu bieu la su kien Vinh Con lon vao nam 1961. Đap lai, Castro lien ket voi Lien Xo va cho phep chinh quyen nuoc nay đat ten lua hat nhan tren quoc đao, dan đen vu khung hoang ten lua Cuba vao nam 1962 – mot trong nhung su kien đinh hinh Chien tranh Lanh.
Tiep thu mo hinh phat trien Marx–Lenin va voi su lanh đao cua Đang Cong san Cuba, Castro đa thuc thi cac chinh sach hoach đinh kinh te, mo rong nen y te va giao duc nha nuoc, ben canh đo la su kiem soat bao chi va tran ap nhung nguoi bat đong chinh kien. Ve đoi ngoai, ong ung ho cac đang phai cach mang phan đe, hau thuan cho su thanh lap cua cac chinh phu Marxist o Chile, Nicaragua va Grenada, đong thoi cu quan đoi ho tro cac đong minh trong Chien tranh Yom Kippur, Ogaden va Angola. Nhung quyet sach nay, song hanh vai tro lanh đao cua Castro trong Phong trao Khong lien ket giai đoan 1979–1983 va viec xuat khau an sinh y te, đa cung co đang ke uy tin cua Cuba tren truong quoc te. Theo sau su sup đo cua Lien Xo vao nam 1991, ong đa dan dat Cuba thoat khoi cuoc suy thoai kinh te "Thoi ky Đac biet", đong thoi tiep thu cac tu tuong moi ve bao ve moi truong va chong toan cau hoa. Vao thap nien 2000, ong lien minh voi cac chinh phu My Latinh "thuy trieu hong" – đon cu nhu voi Hugo Chavez cua Venezuela – va đay manh hop tac voi Lien minh Bolivar vi My Chau. Nam 2006, ong chuyen giao chuc trach cho Pho Chu tich nuoc Raul Castro, nguoi sau đo đuoc Quoc hoi Cuba bau len lam chu tich nuoc vao nam 2008.
Voi tu cach nguyen thu quoc gia khong phai quy toc tai nhiem lau nhat the ky thu 20 va 21, Castro la mot nhan vat gay chia re du luan the gioi. Nhung nguoi ung ho Castro coi ong la vi lanh tu đau tranh cho su nghiep xa hoi chu nghia va phan đe chu nghia, co cong thanh lap chinh phu cach mang đa gop phan đam bao su cong binh kinh te – xa hoi va nen đoc lap tu chu cua Cuba truoc ba quyen Hoa Ky. Trai lai, nhung nguoi phan đoi Castro cho rang ong la mot nha đoc tai, chiu trach nhiem lap ra mot che đo chen ep nhan quyen, khien nhieu nguoi Cuba phai ti nan cung nhu lam ban cung nen kinh te nuoc minh.


Đau đoi va su nghiep = Thieu thoi: 1926–1947 =
Fidel Alejandro Castro Ruz chao đoi ngay 13 thang 8 nam 1926 tai nong trang cua than phu. Cha ong, Angel Castro y Argiz, la mot cuu chien binh cua cuoc chien My – Tay Ban Nha, nhap cu Cuba tu Galicia, Tay Ban Nha. Ong gay dung gia tai bang nghe trong mia tai nong trang Las Manacas o Biran, bay gio thuoc tinh Oriente cua Cuba (nay la tinh Holguin). Sau cuoc hon đau tan vo, Angel dan diu voi nguoi hau nu Lina Ruz Gonzalez (1903–1963) – que goc Canaria – va cuoi ba lam vo; ho co voi nhau bay nguoi con, trong đo co Fidel Castro. Khi len sau, Castro đuoc gui đi ta tuc nha thay giao o Santiago de Cuba, roi đuoc rua toi va ket nap vao Giao hoi Cong giao La Ma khi len tam. Castro theo hoc truong noi tru La Salle Cong giao o Santiago, sau chuyen sang hoc Truong Dolores cua Dong Ten o Santiago.

Nam 1942, Castro theo hoc Đai hoc Belen cua Dong Ten o La Habana. Tuy co hung thu voi lich su, đia ly va tranh bien tai Đai hoc Belen, thanh tich hoc tap tren lop cua Castro lai khong qua xuat sac, thay vao đo đam me choi the thao. Nam 1945, Castro bat đau hoc luat tai Đai hoc La Habana. Tuy thua nhan la bay gio "chang biet gi ve chinh tri", Castro van tich cuc tham gia cac phong trao van đong sinh vien va van hoa gangsterismo bao luc o đai hoc. Sau khi bi thuyet phuc boi chu nghia phan đe va to ra bat binh truoc su can thiep quan su cua Hoa Ky o Caribe, ong đa van đong ban chu tich cua Lien hiep Hoi sinh vien Đai hoc voi khau hieu "thanh that, tu te va cong binh" nhung bat thanh. Castro chi trich thuc trang tham nhung va bao luc duoi thoi Tong thong Ramon Grau, theo đo ong đa gay chu y voi bai dien thuyet đa kich chinh phu vao thang 11 nam 1946 xuat hien tren nhieu mat bao.
Nam 1947, Castro gia nhap Đang Nhan dan Cuba (hay Đang Chinh thong; Partido Ortodoxo), mot chinh đang đuoc thanh lap boi Eduardo Chibas. La mot nhan vat co suc hut manh liet, Chibas len tieng vi cong bang xa hoi, chinh phu coi mo va tu do chinh tri; trong khi đang cua ong phat lo nan tham nhung trong gioi chuc va đau tranh đoi cai cach. Tuy Chibas ve thu ba trong cuoc tong tuyen cu nam 1948, Castro van rat tin tuong su nghiep chinh tri cua vi nay. Trong boi canh Grau trong dung con đo lam canh sat, cuong đo cua cac cuoc au đa voi sinh vien tang cao. Bat chap nhung loi đe doa tinh mang buoc ong roi đai hoc, Castro bat đau mang theo mot khau sung ben minh va ket đoan voi nhung nguoi ban vu trang. Ve sau, nhung ke bat đong chinh kien chong Castro cao buoc ong tung thuc hien cac vu am sat lien quan đen bang đan trong thoi gian nay, song nhung loi le ay chua co bang chung vung chai. Nha su hoc nguoi My John Lewis Gaddis binh chu rang, Castro "khoi nghiep la mot nha cach mang chua co y thuc he: ong la mot chinh tri gia sinh vien, roi thanh giang ho đuong pho, roi thanh nguoi linh du kich, [ngoai ra con] la mot nguoi say me đoc sach, mot nha dien thuyet dai dong, va mot cau thu bong chay kha gioi".


= Noi loan va Chu nghia Marx: 1947–1950 =

Thang 6 nam 1947, Castro biet ve mot cuoc vien chinh đa đuoc len ke hoach nham lat đo chinh phu canh huu cua Rafael Trujillo, mot đong minh cua Hoa Ky o Cong hoa Dominica. Voi tu cach la Chu tich Uy ban Đai hoc ve Dan chu o Cong hoa Dominica, Castro tinh nguyen tham gia cuoc vien chinh. Luc luong cua ho bao gom 1.200 binh linh, hau het la nguoi Cuba va Dominica luu vong, du đinh xuat canh Cuba vao thang 7 nam 1947. Chinh phu Grau ngan chan cuoc vien chinh duoi suc ep cua Hoa Ky; Castro va nhieu chien huu cua ong tron thoat khoi vu bat bo. Quay ve La Habana, Castro dan đau no luc bieu tinh phan đoi cac vu sat hai sinh vien đai hoc boi can ve cua chinh phu. Lan song bat binh nay, đong thoi voi mot cuoc đan ap nhung nguoi bi tinh nghi la cong san, đa dan đen cac vu au đa bao luc giua nguoi bieu tinh va canh sat vao thang 2 nam 1948, khien Castro bi đanh bam dap. Tai thoi điem nay, cac bai dien van cua ong nghieng hon ve canh ta, chi trich su bat cong kinh te – xa hoi o Cuba, thay vi chi xoay vao phe phan te tham nhung va chu nghia đe quoc My nhu trong cac bai dien van cu.
Thang 4 nam 1948, Castro lu hanh toi Bogota, Colombia, dan đau mot nhom sinh vien Cuba đuoc tai tro boi Tong thong Argentina Juan Peron. Tai đay, vu am sat thu linh canh ta noi tieng Jorge Eliecer Gaitan Ayala đa kich đong xung đot giua Đang Bao thu cam quyen – voi su hau thuan cua quan đoi – va Đang Tu do. Castro gia nhap Đang Tu do va trom sung tu đon canh sat, song cac cuoc đieu tra sau đo cho thay ong chua tung giet mot nguoi nao bang khau sung đo. Thang 4 nam 1948, su thanh lap cua To chuc cac Quoc gia chau My tai Bogota đa day len mot cuoc bao đong co su tham gia cua Castro.


Cong hien Castro co quan điem kien đinh ve đao đuc. Ong tin rang ruou con, ma tuy, đanh bac va mai dam la nhung toi loi lon. Ong coi song bac va cac cau lac bo đem la nguon goc cua su cam do va suy đoi đao đuc nen sau khi len nam quyen (nam 1961), ong đa đe ra luat đong cua nhung co so nay. Hien nay, Cuba la nuoc co ty le toi pham thap nhat tai khu vuc chau My.
Trong che đo Batista, nhieu co so dich vu the hien su phan biet chung toc khi co 2 khu danh rieng cho nguoi da đen va da trang (be boi, bai bien, khach san, nghia đia,...). Fidel đa xoa bo tat ca nhung su phan biet nay, ong cam cac khu dich vu mo nhung khu vuc danh rieng cho moi chung toc, tat ca moi nguoi đeu binh đang khi su dung dich vu.
Trong suot giai đoan lanh đao cua minh, Fidel rat quan tam toi phuc loi xa hoi cho nguoi dan (giao duc, y te,...). Truoc cuoc cach mang, 23,6% dan so Cuba mu chu. Tai cac vung nong thon, tren 50% dan so khong biet đoc biet viet va 61% tre em khong co co hoi toi truong. Castro đa yeu cau cac sinh vien thanh pho ve nong thon đe day nguoi dan biet chu. Cuba giuong cao khau hieu: "Neu ban khong biet, hay hoc. Neu ban biet, hay day", nho vay nan mu chu đuoc thanh toan. Giao duc o Cuba hien nay la mien phi o tat ca cac cap hoc duoi su kiem soat cua Nha nuoc Xa hoi chu nghia, khong co chuyen tre em bi that hoc vi đoi ngheo.
Thang 1 nam 1998, Fidel Castro đa noi ve mot trong nhung thanh tuu ma ong coi la lon nhat trong cuoc đoi minh:

Chinh quyen Cuba đieu hanh he thong y te toan dan va tu ganh trach nhiem tai chinh va quan ly cho toan bo he thong. Truoc cach mang, Cuba chi co 6.000 bac si, 64% so nay lam viec o La Habana, noi sinh song cua đai đa so nhung nguoi giau co nhat. Fidel Castro đa yeu cau cac bac si phai đuoc phan bo đeu khap đat nuoc, đong thoi cho xay dung ba truong đai hoc y khoa moi. Bat ky hoat đong y te nao mang tinh chat tu nhan đe thu loi nhuan đeu bi Chinh phu Cuba nghiem cam. Nam 1976, chuong trinh cham soc suc khoe Cuba đuoc đua thanh đieu 50 cua Hien phap Cuba, theo đo quy đinh rang "tat ca moi nguoi đuoc quyen bao ve va cham soc suc khoe mien phi".
Mot so thong ke ve Cuba đuoc to Independent cua Anh neu ra ve y te Cuba vao nam 2006:

Tuoi tho binh quan: nam 75,11; nu: 79,85 (My tuong ung la 75; 80,8).
Ty le tu vong tre so sinh: 6,22 ca tu vong tren 1.000 tre em (My la 6,43).
Ty le nhiem HIV: duoi 0,1% (My: 0,6%).
So bac si tren 1000 dan: 5,91 (My: 2,56).
So giuong benh tren 10.000 dan: 49 (My: 33).
25.000 bac si Cuba đang lam nhiem vu nhan đao tai 68 quoc gia. Nam 2006, 1.800 bac si tu 47 nuoc đang phat trien đa tot nghiep tu 21 truong y te cua Cuba. Moi nam co hon 5.000 "khach du lich suc khoe" đi du lich toi Cuba, tao ra hon 40 trieu USD cho nen kinh te Cuba.
So bac si đuoc Fidel Castro gui sang My đe giup đo cac nan nhan cua con bao Katrina: 1.586
Chinh phu Cuba thuong xuyen cu cac đoan y te toi cac khu vuc co thien tai, dich benh tren the gioi (đac biet tai cac nuoc ngheo) đe ho tro Ke tu khi Cuba cu mot nhom bac si đen giup Chile khac phuc hau qua cua mot tran đong đat nam 1960, đen nay Cuba nay đa gui hon 135.000 nhan vien y te đen nhieu noi tren the gioi trong cac su menh nhan đao. "Ngoai giao y te" tao ra loi ich suc khoe va cai thien quan he giua cac quoc gia la nen tang cua chinh sach đoi ngoai Cuba trong suot hang chuc nam qua. Ben canh nhung gia tri ve nhan đao va tao lap hinh anh quoc gia, Cuba cung đuoc huong loi kinh te tu chinh sach "ngoai giao y te". Cung voi cac dich vu giao duc, the thao, viec cu cac chuyen gia y te ra nuoc ngoai lam viec đua ve cho Cuba khoang 10 ty USD hang nam, tro thanh nguon thu nhap quan trong nhat đoi voi hon đao nay.
Ngay 1 thang 7 nam 2015, To chuc Y te The gioi (WHO) chinh thuc xac nhan Cuba tro thanh quoc gia đau tien đa thanh cong trong viec ngan chan virus HIV truyen tu me sang con. Theo Giam đoc WHO Margaret Chan, thanh cong cua Cuba la mot trong nhung thanh tuu quan trong nhat cua he thong y te toan cau, la chien thang y hoc rat vi đai cua nhan loai trong cuoc chien lau dai voi HIV/AIDS. Mot trong nhung yeu to quan trong la nho vao he thong cham soc y te quoc gia toan dien tap trung vao suc khoe san phu. Tai Cuba co đen 99% ba me mang thai va 100% cac be so sinh tu me bi HIV đeu đuoc đieu tri thuoc ngan chan phoi nhiem HIV va cac loai thuoc nay mien phi hoan toan cho benh nhan, theo huong dan cua bac si.
Mot ky gia Viet Nam đa tung sang Cuba 4 lan tu nam 2006 đen 2014; cung đa đuoc lam viec voi lanh đao Bo Kinh te Cuba; Bo Noi vu Cuba, đa nhan xet:

Qua that, toi cung xin phep đuoc nhac lai cau cua Đai su Le Quang Ba neu nhu noi ve Cuba: "Bao gio ta co the lam đuoc nhu ho?!".
Bay lau nay, the gioi va ca Viet Nam nua – cung khong hieu Cuba. Rat nhieu loi nhan xet ve Cuba la xuat phat tu nhung ke troc phu lam tien. Noi nom na la ho coi cai gi o Cuba cung kem, cung xau. Nhung ho khong biet rang, o Cuba, co nhung đieu ma it nhat 2/3 dan so Viet Nam đang nam mo cung khong đuoc nhu vay.
Tat ca tre em Cuba đeu đuoc giao duc mien phi ngay tu mau giao lon (5 tuoi) cho đen khi tot nghiep đai hoc hoac hoc len đen tien si... Tat ca nguoi dan Cuba đeu đuoc kham, chua benh mien phi va đuoc dung nhung loai thuoc tot nhat co the... Tat ca nguoi dan, tre em Cuba đeu đuoc uong sua tuoi mien phi... Roi nua, giao duc cua Cuba đuoc xep vao hang tien tien nhat the gioi, ngang voi Đan Mach. Y te Cuba thi đung vao hang đau va ho đa che ra đuoc vac-xin phong chong benh ung thu va nhieu loai thuoc đac biet khac. The thao Cuba thi cung đung vao hang thu 14, 15 tren the gioi.
Con ve trat tu xa hoi thi qua thuc đo la mot thien đuong cho su ngan nap, ne nep, van minh va su ton trong cac quy tac trat tu đo thi, bao ve moi truong.
Đung la nguoi dan Cuba con thieu thon boi lenh cam van da man cua My. Nhung trong pham vi co the, Chinh phu Cuba đa lo cho tre em va nguoi gia het muc. Đay chinh la ban chat tot đep cua che đo xa hoi chu nghia.
Nhung ke troc phu se khong bao gio nhin thay nhung đieu đo boi ho quen đen nhung noi co tien la co the mua tat ca. Nhung ho lai khong nghi rang, co nhung đieu trong cuoc song con nguoi ta ma co tien cung chang the mua đuoc: Đo la su hanh phuc, binh an... Ma cung phai noi them rang, binh quan thu nhap theo đau nguoi cua Cuba con cao gap 3 lan nguoi Viet Nam. Va Cuba đa danh 54% tong thu nhap quoc gia cho giao duc va y te.
Cuba thoi Fidel Castro đa tham gia vao 17 cuoc cach mang chau Phi, gianh đuoc chien thang vi đai o Angola va tao hieu ung suot mien nam chau Phi. Nhung hinh anh tu chuyen tham Cuba cua Nelson Mandela đen gap Fidel Castro vao nam 1991, ngay sau khi roi khoi nha tu sau 27 nam, van hinh anh mang tinh bieu tuong cua long biet on toi Cuba đong gop cho phong trao giai phong o cac bo phan khac nhau cua chau Phi. Fidel tung noi "Angola rat giau tai nguyen thien nhien. Mot so đe quoc tu hoi tai sao chung toi giup nguoi dan Angola, nham đat nhung loi ich gi. Chung toi khong nham bat ky loi ich vat chat nao ca, ma chung toi đang thuc hien nghia vu quoc te cao ca" (sau nay khi Fidel mat, Angola đa đe quoc tang cho ong).
Hinh anh minh hoa an tuong nhat cua su cong hien cua ong cho cuoc tranh đau cua chau Phi la can thiep cua ong o Namibia va Angola chong lai che đo phan biet chung toc o Nam Phi đuoc su ung ho cua My va cac cuong quoc thuc dan Tay Au khac nham khai thac va thong tri cua chau luc nay. Su tro giup cua Fidel cho cac nuoc chau Phi van tiep tuc cho đen nay. Minh chung đam net la su ​​ho tro hao phong cua Cuba trong cuoc chien chong lai đai dich Ebola cho cac nuoc Tay Phi vao nam 2014. Sau khi Namibia đoc lap, Castro gui giao vien Cuba, ky su va bac si y khoa Cuba đen đe giup tai thiet Namibia va cho đen ngay nay nguoi dan Namibia van đuoc huong su cham soc va tu van cua cac bac si Cuba o đay, nho vao long hao tam va tam nhin xa rong lon cua Castro.. Sau chien tranh, khi Angola khong đu kha nang tra no cho Cuba, Fidel tung noi "Chung toi lam Cach mang khong phai đe cac ban tra tien". Hon 42% nhan vien y te tai Angola la nguoi Cuba, nhieu nguoi quyet đinh o lai sau chien tranh. Fidel Castro đuoc Ban lanh đao Lien đoan phu nu dan chu the gioi (FDIM) phong tang la "Cong dan Toan cau" vao ngay 5 thang 12 nam 2006.


Hinh anh đai chung Trong lich su hien đai, Fidel Castro la mot nha lanh đao nhan đuoc nhung nhan đinh mau thuan. Truyen thong phuong Tay mieu ta ong la mot nha đoc tai va thoi gian cam quyen cua ong la dai nhat trong lich su My Latinh hien đai., to chuc theo doi nhan quyen Hoa Ky buoc toi ong tao ra mot "bo may đan ap". To chuc An xa Quoc te (Hoa Ky) thi mo ta ong la "mot nha lanh đao tien bo nhung co nhieu khiem khuyet", theo đo Fidel can đuoc "hoan nghenh" voi nhung "cai tien đang ke" cua chinh quyen đoi voi y te va giao duc, nhung đong thoi to chuc nay cung chi trich ong vi cho rang ong đa đan ap quyen tu do cua con nguoi. Tuy nhien, nhan dan Cuba xem ong la mot vi anh hung, nguoi đa thuc hien cuoc cach mang va đau tranh vi nen đoc lap cua đat nuoc Cuba. Ho goi ong la "Fidel vo cung yeu men" va ton vinh "su nhay cam đac biet cua ong đoi voi nhung nguoi khac" cung voi "tinh than chien đau khong met moi vi ly tuong"..
Nha viet tieu su Leycester Coltman mo ta ong la "nguoi nhiet huyet, lam viec cham chi, tan tam, trung thanh... rong luong va hao hung" nhung can chu y rang ong se khong tha thu cho ke thu. Ong khang đinh, Castro "luon luon co mot cam giac quan tam va hai huoc" nhung co the se co "con thinh no du doi neu ong nghi rang minh đa bi lang nhuc" Nha viet tieu su Peter Bourne ghi nhan Fidel co thai đo quan tam đac biet voi nhan dan, ong coi ho "nhu nhung thanh vien trong đai gia đinh khong lo cua minh" Nha su hoc Alex Von Tunzelmann nhan xet "mac du đoc đoan, Castro la mot nguoi yeu nuoc, mot nguoi đan ong voi y thuc sau sac ve nhiem vu cuu vot nhan dan Cuba".
Su gia va nha bao Richard Gott coi Castro la "mot trong nhung nhan vat chinh tri khac thuong nhat cua the ky 20", ghi nhan Castro đa tro thanh mot "anh hung the gioi theo khuon mau cua Garibaldi" voi moi nguoi tren khap the gioi đang no luc chong lai chu nghia đe quoc Ong đa đuoc trao tang nhieu giai thuong danh du cua Chinh phu cac nuoc, va đa đuoc xem la nguon cam hung cho nhieu nha lanh đao nuoc ngoai nhu Ahmed Ben Bella va Nelson Mandela, nguoi sau đo trao tang ong giai thuong dan su cao nhat cua Nam Phi cho nguoi nuoc ngoai, Huan chuong Hao Vong
Đoi voi nhung cao buoc tu phuong Tay rang ong la nha đoc tai, Fidel Castro tuyen bo rang nha nuoc đoi khi phai han che quyen tu do cua mot so ca nhan đe bao ve cac quyen loi cua tap the nguoi dan nhu quyen đuoc lao đong, giao duc, cham soc suc khoe va y te mien phi. Bourne Castro ghi nhan rang tam anh huong manh me cua Castro o Cuba hoan toan la tu nhung gia tri cua ban than con nguoi ong. Bourne luu y rang rat hiem co mot quoc gia va mot dan toc hoan toan ung ho boi "nhan cach tu mot con nguoi" nhu đoi voi Fidel.


Đoi song rieng Nhung chi tiet ve cuoc song rieng tu cua Castro, đac biet ma co dinh liu toi nhung thanh vien trong gia đinh, it đuoc biet, boi vi bao chi nha nuoc bi cam đe cap toi. Voi nguoi vo đau tien, ba Mirta Diaz-Balart (Con gai Bo truong Noi vu luc đo), ma ong cuoi vao ngay 11 thang 10 nam 1948, Castro co mot nguoi con trai ten Fidel Angel "Fidelito" Castro Diaz-Balart, sinh ngay 1 thang 9 nam 1949. Diaz-Balart va Castro ly di trong nam 1955, sau đo ba cuoi Emilio Nunez Blanco. Sau mot thoi gian cu tru o Madrid, Diaz-Balart đa tro ve La Habana đe song voi Fidelito va gia đinh ong. Fidelito lon len o Cuba; co mot thoi, ong lam Chu tich Uy ban Nang luc nguyen tu Cuba nhung sau đo bi cach chuc boi chinh cha minh.
Ngoai ra, Fidel co nam nguoi con trai khac voi nguoi vo thu hai, Dalia Soto del Valle: Antonio, Alejandro, Alexis, Alexander "Alex" and Angel Castro Soto del Valle. Trong khi Fidel o voi Mirta, ong đa ngoai tinh voi Natalia "Naty" Revuelta Clews, sinh o La Habana vao nam 1925 va đa lam đam cuoi voi Orlando Fernandez, đe ra mot nguoi con gai ten Alina Fernandez. Alina roi khoi Cuba vao nam 1993, hoa trang lam mot du khach nguoi Tay Ban Nha, va xin ti nan o Hoa Ky. Ba đa chi trich chinh sach cua cha minh. Voi mot phu nu khac khong đuoc biet ten, ong co mot nguoi con trai khac, ten Jorge Angel Castro. Fidel con co mot nguoi con gai khac, Francisca Pupo (sanh nam 1953) ket qua cua mot cuoc tinh mot đem. Pupo va chong ba bay gio song o Miami. Nguoi viet tieu su ve Castro, ong Robert E. Quirk ghi nhan la trong suot cuoc đoi, Fidel thuong co quan he tinh mot đem voi cac nguoi đan ba khac vi ong "khong co kha nang đe duy tri mot quan he yeu đuong lau dai voi bat cu nguoi phu nu nao."
Em gai cua ong, ba Juanita Castro, tung la mot nhan vien tinh bao My (CIA) hoat đong chong lai chinh anh em trai minh truoc khi chuyen sang song o Hoa Ky ngay tu đau thap nien 1960. Khi ba đi ty nan, đa noi la "Toi khong the ho hung voi nhung gi đang xay ra tren đat nuoc toi. Hai anh em cua toi, Fidel va Raul đa bien nuoc toi thanh mot nha tu khong lo đuoc bao quanh boi bien ca. Nguoi dan đang bi troi buoc va hanh ha boi chu nghia cong san quoc te."
Bao RFI dan loi si quan can ve Juan Reinaldo Sanchez, nguoi đa chay sang My luu vong nam 2008, trong quyen sach "La Vie cachee de Fidel Castro" đa cao buoc: "Ca cuoc đoi, Fidel Castro khang đinh ong khong co tai san, chi co mot chiec leu cau ca. Thuc te, can leu cua lanh đao Cuba la mot he thong biet thu sang trong, huy đong nhung phuong tien hau can khong lo, chiem tron đao Cayo Piedra ma gioi lanh đao xa hoi chu nghia thuong sang tham Cuba it ai biet." Tuy nhien, cac nha bao quoc te tung toi phong van Fidel tai nha ong đa bac bo thong tin nay va cho biet: mac du đuoc cung cap thuc pham va cham soc y te tot, Fidel khong he song mot cuoc song xa hoa.
Nam 2006, tap chi Forbes tung ghi nhan Fidel co tai san 900 trieu USD, tuy nhien tap chi nay cung thua nhan uoc tinh nay mang tinh cam quan hon la khoa hoc. Sau đo, Fidel Castro đa gian du xuat hien tren truyen hinh đe bac bo tuyen bo cua tap chi Forbes, goi đo la "su vu khong lo bich". Chu tich Fidel Castro con tuyen bo se tu chuc neu Forbes chung minh đuoc ong co tai san gui o nuoc ngoai, du đo chi la 1 USD. Thong đoc Ngan hang Trung uong Cuba Francisco Soberon cho rang, Co quan Tinh bao My đung đang sau thong tin tren tap chi Forbes voi muc đich boi nho Fidel Castro. Thang 5 nam 2006, nha bao My George Galloway đa xuat hien tren truyen hinh Cuba đe bao ve Castro. Ong noi: "Nhung nguoi dan Cuba la nhung nguoi duy nhat tren the gioi co mot nha lanh đao co the noi rang ong ta khong co mot đong đola rieng cua minh."
Đai ta Ho Van A nho lai chuyen tham Viet Nam nam 1973, Chu tich Fidel Castro khi toi Quang Binh, thay mot dan cong nu bi ngat đa cho dung xe, lenh cho Đai su quan Cuba tai Viet Nam lay xe cho đi cap cuu. Ngay sau đo, Fidel đa goi đien ve nuoc va yeu cau som xuc tien viec xay dung mot benh vien ngay tai khu vuc nay. Chi mot thoi gian ngan, Benh vien Huu nghi Viet Nam - Cuba đa ra đoi ngay tai Đong Hoi, Quang Binh. Khi ve nuoc, Fidel van nho toi nguoi nu dan cong va đa gui thuoc cung danh thiep ky niem sang cho chi. Nhieu nhan chung ngay ay van nho hinh anh Fidel voc dang to lon, mac bo quan phuc mau xanh nhung cu chi lai gan gui đen bat ngo.
Fidel Castro noi tieng voi gio lam viec ban ron, ong thuong chi ngu 3 hay 4 gio moi ngay Ong co mot tri nho "phi thuong", cac bai phat bieu Castro thuong trich dan cac bao cao va nhung cuon sach ong đa đoc, ong co the dien thuyet ve mot chu đe trong suot nhieu gio truoc đam đong ma khong can tai lieu kem theo Ngay tu nho, ong đa đam me cac loai vu khi, nhat la sung va ua thich cuoc song o vung nong thon ngoai o thanh pho.
Noi ve đong luc cua đoi minh, Fidel phat bieu: 


Cac vu am sat nham vao Fidel Castro Uy ban Giao hoi tuyen bo đa tim ra it nhat tam no luc cua tinh bao My (CIA) nham am sat Fidel Castro trong giai đoan 1960-1965. Fabian Escalante, nguyen giam đoc đa nghi huu cua co quan phan gian Cuba, nguoi đuoc giao nhiem vu bao ve Fidel Castro, uoc tinh so luong cac chuong trinh am sat hoac no luc am sat cua Co quan tinh bao Trung uong My nham vao Fidel la 638 (tinh toi 2006). Cac no luc am sat rat đa dang, bao gom xi ga tam đoc to hoac tam thuoc no, but bi chua mot ong tiem tam chat đoc chet nguoi, thue mafia am sat, va ca tam đoc vao sua bien... Mot so am muu đa đuoc mieu ta trong mot bo phim tai lieu voi tua đe 638 cach đe giet Castro phat song vao nam 2006 boi Channel 4 - kenh truyen hinh dich vu cong cong cua Anh.
Castro tung noi đua: "Neu song sot sau cac vu am sat cung đuoc trao huy chuong Olympic, thi toi nhat đinh se gianh đuoc huy chuong vang."


Qua đoi va tuong niem Ngoai Cuba, 11 quoc gia khac cung tuyen bo quoc tang đe tuong niem ong: Bolivia (7 ngay) Algerie (8 ngay) Nicaragua (9 ngay) Cong hoa Dan chu Nhan dan Trieu Tien (3 ngay) Guinea Xich Đao (3 ngay) Venezuela (3 ngay), Uruguay (1 ngay) va Viet Nam (1 ngay), Namibia đe tang 3 ngay , Angola đe tang 1 ngay, va Dominica. Tai tang le o Cuba, 70 nuoc đa cu lanh đao chinh phu đen vieng ong.

Cuu Tong Thu ky Lien Hop Quoc Ban Ki-moon noi tu Ashgabat, Turkmenistan: "Tai thoi điem nay cua quoc tang, toi cam ket su ung ho cua Lien Hop Quoc đe lam viec cung voi nguoi dan cua hon đao Cuba. Voi su lanh đao cua cuu Chu tich Castro, Cuba đa tien bo khong ngung trong cac linh vuc giao duc va cham soc suc khoe. Toi hy vong Cuba se tiep tuc tien tren con đuong cai cach va thinh vuong hon. Fidel đe lai mot dau an lon tren đat nuoc cua ong va ve chinh tri toan cau. Ly tuong cach mang cua ong đe lai vai tranh luan. Ong la mot tieng noi manh me cho cong bang xa hoi trong cac cuoc thao luan toan cau tai Đai hoi đong Lien hop quoc va cac dien đan quoc te va khu vuc."
Cuu Tong thu ky Lien Hiep quoc Kofi Annan noi: "Hom nay toi thuong tiec cho su mat mat cua mot nguoi ban, co lanh đao Cuba Fidel Castro. Đam bao cac phuc loi cho nhan dan Cuba va su đoc lap cua đat nuoc la đinh huong chinh trong suy nghi cua Fidel Castro va nhieu hanh đong cua Ngai. Cho du ai đo co đong y voi quan điem chinh tri cua ong hay khong, Fidel Castro van la mot trong nhung lanh đao đang chu y cua My Latinh. Trong cuoc đoi lau dai cua minh, ong đa vuot qua vo so nghich canh, du ong co the chon vo so con đuong khac de dang va thoai mai. Toi đa gap Fidel Castro nhieu lan trong nhung nam qua va đanh gia cao tri tue phi thuong, đau oc sac ben cua ong, va kha nang cua ong đe tham gia vao cac cuoc đoi thoai mang tinh xay dung. Vinh biet Fidel!"
Tong thong Nga Vladimir Putin mo ta Castro la "mot nguoi ban chan thanh va đang tin cay cua Nga" va la mot "bieu tuong thoi đai". Thu tuong An Đo Narendra Modi goi ong la "mot trong nhung nhan vat mang tinh bieu tuong nhat cua the ky 20" va la mot "nguoi ban tuyet voi", trong khi Tong thong Nam Phi Jacob Zuma ca ngoi Castro vi đa giup đo nguoi Nam Phi da đen trong cuoc đau tranh chong phan biet chung toc . Bo truong ngoai giao Tay Ban Nha gui loi chia buon: "Mot con nguoi co tam quan trong lon lao trong lich su đa khong con, mot nguoi đan ong mang ve mot buoc ngoat trong tien trinh phat trien cua đat nuoc va co anh huong lon trong khu vuc. La con cua cha me nguoi Tay Ban Nha, cuu Tong thong Castro luon duy tri moi lien ket chat che voi Tay Ban Nha qua moi quan he mau mu va van hoa" .
Tong thong My Barack Obama (nguoi ung ho qua trinh binh thuong hoa quan he giua 2 nuoc) cho rang "lich su se ghi nho tac đong to lon cua con nguoi đac biet nay đen the gioi xung quanh minh" Nguoc lai, Tong thong My Donald Trump (nguoi đao nguoc chinh sach than thien cua Obama) thi kich liet len an Fidel, ong đa co bai tuyen bo nhan cai chet cua Castro "Hom nay, the gioi đanh dau su qua đoi cua mot ten đoc tai tan nhan đa đan ap chinh nguoi dan cua minh trong gan 6 thap ki. Di san cua Fidel Castro la nhung cuoc hanh quyet, bon rut, kho đau khong tuong, ngheo đoi va su đan ap quyen con nguoi. Trong khi Cuba van con la mot hon đao phai song duoi mot che đo đoc tai toan tri. Toi hi vong rang ngay hom nay đanh dau mot buoc tien xa khoi su kinh hoang ma nguoi Cuba đa phai chiu đung trong mot thoi gian qua lau, đe huong toi mot tuong lai ma nhan dan Cuba cuoi cung co the đuoc song mot cuoc song tu do ma ho vo cung xung đang.". Nhieu nguoi Cuba luu vong o Miami (My) cung đa to chuc an mung tren đuong pho ngay sau khi nhan đuoc tin Castro qua đoi .


Huan chuong va danh hieu Tinh toi 2010, Fidel đa đuoc trao tang 50 huan chuong va danh hieu cac loai tu hon 40 quoc gia tren the gioi:

Anh hung Lien Xo
Huan chuong Lenin, 3 lan 1972; 1986 "vi nhung đong gop cho tinh huu nghi giua Lien Xo va Cuba".
Giai thuong hoa binh Lenin (Lien Xo, 1961)
Huan chuong ky niem 30 nam chien thang Chien tranh Ve quoc vi đai 1941-1945 (Lien Xo, 1975)
Huan chuong Cach mang Thang Muoi (Lien Xo, 1976)
Ngoi sao Cong hoa Indonesia, Cap 4
Ngoi sao du kich (Indonesia, 1960)
Huan chuong ngoi sao Romania, Cap 1 (1972)
Huan chuong Su tu trang, Cap 1 (Czechoslovakia, 1972)
Huan chuong Georgi Dimitrov (Bulgaria, 1972)
Chu Thap lon cua Huan chuong Polonia Restituta (1973)
Huan chuong Dung cam (Libya) (1977)
Huan chuong Somali, Cap 1 (1977)
Huan chuong Jamaica (1977)
Huan chuong cong đuc Jamaica
Cap cao nhat Huan chuong danh du Ethiopia (1978)
Giai thuong hoa binh Jorge Dimitrov (Bulgaria, 1980)
Huan chuong Sao Vang (Viet Nam, 1982)
Anh hung Cong hoa Dan chu Nhan dan Trieu Tien
Huan chuong Quoc ky, cap 1 (Trieu Tien, 1986)
Huan chuong Karl Marx (Đong Đuc)
Huan chuong Đai bang Aztec (Mexico, 1987)
Huan chuong vang cua Thuong vien Tay Ban Nha (1988)
Huan chuong Klement Gottwald (Czechoslovakia, 1989).
Huan chuong Agostinho Neto (Angola, 1992)
Huan chuong cong đuc Duarte, Sanchez va Mella, chu thap vang (Cong hoa Dominican, 1998)
Huan chuong Hao Vong, hang nhat (Nam Phi, 1998)
Chu thap Huan chuong quoc gia Mali (1998)
Huan chuong Hoang tu Yaroslav xu Wise (Ukraine, 2000), for medical assistance to victims of the Chernobyl disaster
Huan chuong Đoc lap cua Qatar (15/9/2000)
Huan chuong Cong hoa Yemen (2000)
Huan chuong giai phong hang nhat (Venezuela, October 2000)
Huan chuong Agostura Congress (Venezuela, 2001)
Huan chuong danh du Quan Giai phong Algeri (6/5/2001)
Huan chuong Vuong mien (Malaysia, 11/05/2001)
Huan chuong Thanh pho Buenos Aires (2003)
Huan chuong lao đong (Trieu Tien, 2006)
Huan chuong Quoc ky cap 1 (Trieu Tien, 2006) to "promote the reunification of the Korean peninsula and build socialism"
Huan chuong Amilcar Cabral (Guinea xich đao, 2007)
Ky niem chuong the thao (Bo the thao Ecuador, 2007)
Huan chuong Welwitschia Mirabilis co đai (Namibia, 2008) "vi nhung đong gop cho su nghiep giai phong nhan dan chau Phi"
Giai thuong Ubuntu (Hoi đong di san quoc gia Nam Phi, 2008) vi đa "danh tron cuoc đoi cho đoan ket va đao đuc, neu bat tam quan trong cua cac gia tri nhan ban va su cong hien cho nhan loai"
Huan chuong danh du Dominica (2008) vi nhung "đong gop cho nen đoc lap cua Dominica"
Huan chuong Omar Torrijos Herrera hang nhat (Panama, 2009)
Huan chuong Quetzal hang nhat (2009) "nham ton vinh hon 17 trieu luot kham va hon 40.000 ca phau thuat đuoc thuc hien boi cac bac si Cuba vi loi ich cua nguoi dan Guatemala"
Huan chuong O. R. Tambo hang Vang cua Nam Phi "vi nhung đong gop vao cong cuoc xoa bo chu nghia thuc dan, phan biet chung toc va bat binh đang trong xa hoi loai nguoi"
Huan chuong Danh du va Vinh quang (Giao hoi Chinh thong giao Nga, ngay 19 thang 10 nam 2008) - vi nhung đong gop cho viec tang cuong hop tac giua cac ton giao.
Huan chuong Đai bang Zambia, Cap 1 (Zambia, 2009) "vi đa truyen cam hung cho nhung nguoi đau tranh vi pham gia va binh đang"
Huan chuong Merit (Ukraine) hang nhat (Ukraine, 2010) "vi nhung đong gop quan trong đe khoi phuc suc khoe cho tre em vung Chernobyl, sau tai nan vao nam 1986"
Giai thuong tuong Eloy Alfaro (Ecuador, May 2010) "cho nhung gia tri va pham chat đac biet"
Huan chuong Đong Timor hang nhat (2010) "vi nhung đong gop cua Cuba ve y te va giao duc"


Bieu tuong cong cong Theo nguyen vong cua co lanh đao Fidel Castro Ruz, sau khi ong chet, khong co truong hoc, benh vien, cong trinh cong cong nao đuoc đat ten ong. Tuong tu nhu vay, Cuba cung khong dung tuong đai ong. Khong co đia danh nao o Cuba mang ten Fidel.

Tuy nhien o nhieu nuoc khac, nhieu đuong pho, truong hoc, quang truong... mang ten ong.

Fidel Castro Street (Pretoria, Nam Phi);
Fidel Castro Street (Cape Town, South Africa);
Fidel Castro Street (Ladysmith, South Africa);
Fidel Castro Street (Klerksdorp, South Africa);
Fidel Castro Ruz House (of Departament of Health of Limpopo, South Africa);
Fidel Castro Street (Conakry, Guinea);
Fidel Castro Street (Windhoek, Namibia);
Fidel Castro School (Windhoek, Namibia);
Fidel Castro Secondary School (Wawi, Tanzania);
Escola Fidel Castro (Tombwa, Angola);
Escola Primaria Nº 5001 Fidel Castro (Viana, Angola);
Escola Primaria Fidel Castro (Xai-Xai, Mozambique);
Campus Fidel Castro (Montpelier, Jamaica);
Avenida Comandante Fidel Castro (Luanda, Angola);
Parque Fidel Castro (Oleiros, Galicia) with statue of him.
Fidel Castro School in Katutura, Namibia
Cong vien Fidel (Quang Tri, Viet Nam)


Nhung cau noi noi tieng Tham khao = Thu muc =


Đoc them Benjamin, Jules R. (1992). The United States and the Origins of the Cuban Revolution: An Empire of Liberty in an Age of National Liberation. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-02536-0.
Bohning, Don (2005). The Castro Obsession: U.S. Covert Operations Against Cuba, 1959–1965. Washington, D.C.: Potomac Books, Inc. ISBN 978-1-57488-676-4.
Roman, Peter (2003). People's Power: Cuba's Experience with Representative Government. Rowman & Littlefield. ISBN 978-0742525658.


Lien ket ngoai CAXTORO F. tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Cac dien van cua Fidel Castro
Kho luu tru lich su ve Fidel Castro tai Marxists Internet Archive