Chien tranh Hoa Hong la mot loat cac cuoc noi chien tranh gianh vuong vi nuoc Anh giua nhung nguoi ung ho hai dong ho Lancaster va York. Cuoc chien dien ra trong cac giai đoan roi rac khoang tu 1455 toi 1485. Nguyen nhan cua cuoc chien xuat phat tu nhung roi ren ve xa hoi va tai chinh theo sau cuoc Chien tranh Tram Nam, cong them tinh trang than kinh bat on va nen cai tri yeu mem cua vua Henry VI đa thuc đay Cong tuoc xu York la Richard noi len đoi ngoi bau.
Chien tranh ket thuc voi chien thang cua Ba tuoc xu Richmond Henry Tudor, mot nguoi thua ke cua nha Lancaster đa thanh lap nen nha Tudor cai tri nuoc Anh va xu Wales trong 117 nam. So di cuoc chien co ten goi chien tranh Hoa Hong la do huy hieu cua hai dong ho đung đau cuoc chien đeu co hinh anh hoa hong: hoa hong trang cua nha York va hoa hong đo cua nha Lancaster.


Tong quan = Tom tat =
Henry cua Bolingbroke, tuc Henry IV, lap nen nha Lancaster o Anh vao nam 1399 khi ong lat đo nguoi anh ho la Richard II. Henry IV va con trai ong la Henry V lan luot lam vua nuoc Anh, nhung khi Henry V qua đoi, nguoi thua ke cua ong la Henry VI chi la mot đua be so sinh. Henry VI lon len trong tinh trang than kinh khong on đinh va hoan toan bi lan at boi cac quyen than.
Do Henry VI khong co kha nang cai tri vuong quoc Anh. Richard Plantagenet, Cong tuoc thu ba cua York, len tieng đoi ngai vang. Richard la con chau cua dong ho Edward, dong ho cai tri nuoc Anh truoc thoi Lancaster va to ra la mot lanh đao co tai, nam giu nhieu trong trach trong nuoc. Mac du cac cuoc đung đo vu trang truoc đo đa dien ra giua nhung nguoi ung ho hai dong ho York va Lancaster, đen nam 1455 moi no ra tran đanh lon đau tien, tran St. Albans lan thu nhat. Nhieu nhan vat chu chot cua gia đinh Lancaster thiet mang, nhung nhung nguoi thua ke tiep tuc cuoc chien. Hoa binh đuoc tai lap tam thoi, nhung dong ho Lancaster, duoi su lanh đao cua vuong hau Margeret, tiep tuc thach thuc anh huong cua dong ho York.
Chien tranh tiep dien vao nam 1459. Phe York thua cuoc va bi buoc phai luu vong, nhung mot trong nhung nguoi ung ho chu chot cua ho, Ba tuoc xu Warwick, Richard Neville, xam luoc nuoc Anh tu Calais va bat song Henry VI trong tran Northampton. Richard Plantagenet xu York ve nuoc va lam Bao ho cua nuoc Anh, nhung khong đuoc thua ke ngai vang. Margeret va cac thanh vien con lai cua nha Lancaster thu thap tan quan va cung co luc luong o mien bac Anh. Khi quan York tien ve mien bac, Richard xu York bi giet trong mot tran đanh cuoi nam 1460. Nha Lancaster lai tien ve phia nam va giai thoat cho Henry VI trong tran St. Albans lan thu hai, nhung khong chiem đuoc London va lai rut ve mien bac.
Sau đo, con trai ut cua Richard xu York, Edward IV, len ngoi, tap hop luc luong va gianh đuoc mot chien thang quan trong truoc phe Lancaster trong tran Towton vao đau nam 1461. Sau khi dep tan nhung cuoc noi loan cua phe Lancaster, quan York bat lai đuoc Henry VI vao nam 1464, nhung Edward bat đong quan điem voi can than quan trong nhat cua ong, Ba tuoc cua Warwick, "Nguoi buon vua". Ong cung gay buc tuc voi nhieu trieu than va ca cac thanh vien trong gia đinh minh khi danh nhieu uu tien cho gia đinh ben vo, hoang hau Elizabeth Woodville, nguoi ong ket hon trong bi mat. Warwick đinh thay Edward bang cau em trai George, Cong tuoc cua Clarence, roi sau đo se khoi phuc ngai vang cho Henry VI. Đieu nay giup cho Henry VI gianh lai quyen kiem soat trong hai nam 1470 va 1471, truoc khi Edward IV gianh đuoc thang loi hoan toan vao nam 1471. Warwick va nguoi thua ke cua dong ho Lancaster, Edward, Hoang than cua Wales, chet trong chien tran va Henry bi xu tu ngay sau đo.
Sau đo la mot giai đoan hoa binh tuong đoi, nhung Edward qua đoi đot ngot vao nam 1483. Em trai cua ong, Richard cua Gloucester, co gang ngan can gia đinh Woodville cua ba vo goa cua Edward tham gia trieu chinh khi nguoi ke vi cua Edward, Edward V, con qua nho. Sau đo, Richard cuop luon ngoi vua voi loi giai thich rang cuoc hon nhan cua Edward IV khong đuoc phap luat thua nhan. Henry Tudor, mot nguoi ho hang xa cua nha Lancaster, khoi binh chong lai Richard, đanh bai ong o Bosworth nam 1485. Nhung nguoi ung ho dong ho York thua dip bat on noi bo cua nha Lancaster lai noi day nam 1487 va Henry Tudor đua quan dep loan trong nhung tran đanh cuoi cung. Hau het thanh vien co quyen thua ke cua gia đinh York đeu bi bat, nhung cac nhom noi loan le te van hoat đong cho toi khi mot nguoi tu xung la Perkin Warbeck, nguoi thua ke xa cua nha York, bi xu tu vao nam 1499.


= Ten goi va bieu tuong =

Ten goi Chien tranh Hoa Hong chi đuoc su dung sau nay dua tren gia huy cua hai dong ho hoang gia, hoa hong trang đai dien cho nha York va hoa hong đo đai dien cho nha Lancaster. Ten goi cuoc chien tro nen pho bien tu the ky 19 sau khi Sir Walter Scott cho xuat ban cuon sach Anne of Geierstein. Scott đat ten cho cuoc chien dua theo mot hoi trong vo kich da su Henry VI cua William Shakespeare.
Mac du cac bieu tuong hoa hong cung đuoc su dung trong cuoc chien, hau het nhung tuong linh truc tiep tham chien co gia huy rieng dua tren lanh đia phong kien va dong toc cua ho. Chang han, luc luong cua Henry VI o Bosworth chien đau duoi la co co hinh rong đo, con quan đoi cua York su dung bieu tuong ca nhan cua Richard III, mot con lon rung mau trang. Tuy nhien, bieu tuong hoa hong co tam quan trong lon nhat va vao cuoi cuoc chien, vua Henry VII đa hop nhat hai bieu tuong thanh mot đoa hong vua co mau đo vua co mau trang, hoa hong Tudor.
Ten va bieu tuong cua hai dong ho cung rat it lien quan đen nhung thanh pho York va Lancaster, hay cac đia hat Yorkshire va Lancashire o Anh ngay nay, du cac tran cricket va bong bau duc giua hai đoi đai dien cho hai thanh pho van đuoc goi la Cuoc chien Hoa Hong. Tren thuc te, cac vung lanh đia cua Cong tuoc xu Lancaster nam chu yeu o Gloucestershire, bac Wales va Cheshire, trong khi đat phong va lanh đia cua Cong tuoc xu York (va cua ba tuoc xu March ma Richard xu York đuoc thua ke) trai rong khap nuoc Anh, tap trung nhat tai vung March xu Wales.


= Quan đoi va cac ben tham chien =

Cac luc luong tham chien chu yeu trong Chien tranh Hoa Hong la quan đoi cua nhung lanh chua phong kien va cac dong ho quy toc Anh. Nhung nguoi ung ho cho hai ben York va Lancaster chu yeu dua vao quan he dong toc, hon nhan trong gioi quy toc hoac cac quyen loi ve đat đai. He thong phan phong khong chinh thuc cung la mot trong nhung nguyen nhan dan đen cuoc chien. Theo đo, cac quy toc nhieu quyen luc cam ket su bao ho voi nhung ai chap nhan đi theo la co cua ho, cung nhu tra tien cho binh linh tu đat phong cua minh. Vua nuoc Anh do đo, khong co thuc quyen voi nhung quy toc lanh chua va ngai vang co the bi đe doa mot cach kha de dang. Do nhung mau thuan gia đinh, dong ho, loi ich ve đat phong, tham vong quyen luc, cac quy toc cung co the de dang tro mat va mot so tran đanh đuoc đinh đoat chi do su phan boi cua cac luc luong tham chien o ca hai ben.
Quan đoi thoi bay gio chu yeu la nhung nguoi gia than cua cac quy toc, voi hai quan chung chu yeu la linh ban cung va bo binh dung giao. Cung co cac binh chung su dung sung va phao, nhung rat han che. Ky binh chi đuoc su dung o muc dung lam quan do tham hoac cac toan trinh sat. Gan nhu toan bo luc luong tham chien la bo binh.


Boi canh = Tranh cai quyen thua ke =

Moi kinh đich giua hai dong ho bat đau sau khi vua Richard II bi nguoi em ho Henry Bolingbroke, Cong tuoc cua Lancaster, lat đo vao nam 1399. Chinh quyen cua Richard II rat mat long dan va Bolingbroke, tro ve Anh sau giai đoan luu vong o nuoc ngoai, luc đau chi muon lay lai tuoc hieu Cong tuoc xu Lancaster. Nhung nhan đuoc su ung ho cua hau het cac quy toc, Bolingbroke lat đo Richard II va len ngoi voi vuong hieu Henry IV. Tuy nhien, so voi mot ung cu vien khac cho ngai vang, John cua Gaunt, con trai thu ba cua vua Edward III, Bolingbroke o qua xa chi truong cua dong ho đuoc thua ke. Theo đung luat thua ke, ngai vang le ra phai đuoc trao cho mot trong nhung con trai cua Lionel cua Antwerp, Cong tuoc cua Clarence, con trai thu hai cua Edward III. Tren thuc te, Richard II, khong co con, cung đa phong Roger Mortimer, Ba tuoc thu tu cua March va la chau trai cua Lionel, lam thai tu. Tuy nhien, Mortimer qua đoi mot nam truoc đo va truoc khi Bolingbroke ve nuoc, cac quy toc đa du đinh đua con trai nho cua Mortimer, Edmund, len thua ke ngai vang. Trong vai nam nam giu ngai vang, Henry IV phai đoi pho voi mot so cuoc noi day duoi danh nghia can vuong cho Mortimer va con trai o xu Wales, Chesire va Northumberland. Tat ca cac cuoc noi day đeu bi đan ap, du chinh quyen trung uong gap khong it kho khan.
Henry IV bang ha nam 1413. Con trai va nguoi thua ke cua ong, Henry V, đuoc thua ke mot quoc gia tuong đoi hoa binh. Henry V to ra la mot chien binh can truong. Quan đoi cua ong đa đanh tan quan Phap trong cuoc Chien tranh Tram nam, giup ong gianh đuoc uy tin lon trong nuoc va cung co ngai vang cho dong ho Lancaster. Trong thoi ky tri vi kha ngan ngui cua Henry V, ong phai đoi pho voi am muu Southampton, mot muu đo lat đo ong. Nguoi thuc hien am muu nay la Richard, Ba tuoc cua Cambridge, con trai cua Edmund cua Langley, con trai thu tu cua Edward III. Am muu that bai va Cambridge bi xu tu nam 1415. Vo cua Cambridge, Anne Mortimer, cung muon gianh ngai vang do ba la con gai cua Roger Mortimer va la hau due cua Lionel cua Antwerp. Anh trai Edmund cua ba, mot nguoi ung ho Henry V nhiet thanh, qua đoi khi chua co con, nen ba tro thanh nguoi thua ke gan nhat trong dong hoang toc chinh thong.
Richard, con trai cua Cambridge va Anne Mortimer, moi bon tuoi khi cha bi hanh quyet. Richard đuoc thua ke tuoc hieu Cong tuoc xu York tu nguoi anh cua Cambridge, Edward cua Norwich, Cong tuoc thu hai cua York, chet tran khi chien đau cung Henry V o tran Agincourt. Mac du Cambridge tao phan, Henry V van cho phep Richard thua ke tuoc hieu va phan đat phong cua nguoi bac qua co, qua đoi ma khong co nguoi thua ke. Luc đo, Henry V, con co ba nguoi em trai, đang o đo tuoi đep nhat va vua ket hon, tin tuong chac chan vao kha nang nha Lancaster se bao ve đuoc ngai vang. Tuy nhien, sau khi ong qua đoi, con trai duy nhat cua ong gap cac van đe than kinh, khong đu suc cai tri, trong khi nhung nguoi em trai khong nhan đuoc su ung ho đe thua ke ngai vang. Tat yeu, Richard cua York tro thanh mot ung cu vien hang đau cho ngai vang nuoc Anh.


= Henry VI =
Henry V đot ngot qua đoi nam 1422 va con trai ong, Henry VI cua Anh, noi ngoi khi la mot đua be so sinh moi chin thang tuoi. Sau cai chet cua nguoi chu, John, Cong tuoc cua Bedford nam 1435, cac trieu than ben canh Henry VI khong con ai đang tin cay. Nhung nguoi nhieu anh huong nhat la Humphrey, Cong tuoc cua Gloucester, mot nguoi chu khac cua nha vua, Hong y Beaufort va William de la Pole, Cong tuoc thu nhat cua Suffolk. Tuy nhien, uy tin cua ho suy giam do nhung that bai trong cuoc Chien tranh Tram nam tiep dien voi nguoi Phap. Trong thoi cua Henry VI, nuoc Anh lan luot đe mat cho Phap nhieu vung lanh tho, bao gom ca phan đat ma Henry V gianh đuoc truoc kia.
Noi bo trieu đinh cung chia re. Suffolk bat giam Humphrey cua Gloucester voi cao buoc ong nay pham toi khi quan. Humphrey chet trong nguc khi đang cho xet xu o Bury St Edmunds nam 1447. Mot so su gia cho rang Chien tranh Hoa Hong bat đau tu cai chet cua Humphrey. Tuy nhien, sau nhung that bai o Phap, chinh Suffolk cung buoc phai tu chuc va bi sat hai khi tren đuong đi luu vong. Edmund Beaufort, Cong tuoc thu hai cua Somerset, thua ke quyen hanh cua Suffolk trong trieu va tim kiem hoa binh voi Phap. Tuy nhien, Richard, Cong tuoc cua York, đang lam tu lenh quan đoi Anh o Phap, muon tiep tuc cuoc chien va chi trich trieu đinh, đac biet la Somerset, hen nhat, tham nhung va an chan tien cua quan đoi đang chien đau o Phap. Trong tat ca nhung bien đong nay, Henry VI hau nhu khong co vai tro gi. Ong to ra la mot vi vua yeu ot, khong chut anh huong. Hon nua, Henry VI con bi benh than kinh co the do di truyen tu ong ngoai la vua Charles VI cua Phap. Đen nam 1450, rat nhieu quy toc cho rang Henry VI khong the hoan thanh nhiem vu tren ngai vang.

Nam 1450, mot cuoc noi loan xay ra o Kent do Jack Cade lanh đao. Trieu đinh va ban than nha vua bi chi trich vi khong the bao ve tai san cua nhieu tang lop, ca thuong dan va quy toc, truoc su cuop boc cua quan noi loan. Quan noi loan tham chi chiem đuoc mot phan London, nhung nguoi dan o đo to chuc cac nhom tu ve va đay lui cac cuoc cuop boc. Quan noi loan sau đo tu giai tan khi mot so thanh vien hang đau đuoc chinh quyen an xa, bao gom ca Cade (nhung sau nay Cade van bi xu tu).
Hai nam sau, Richard cua York tro lai Anh khi đang lam tu lenh quan đoi Anh o Ireland. Ong dan quan ve London va đoi Somerset phai cai to toan bo trieu đinh. Cac quy toc khong ung ho su thay đoi đo va York buoc phai mang quan ve trinh dien tai Blackheath. Ong bi bat giam trong hai nam 1452 va 1453 nhung đuoc tha ra sau khi đa the se khong chong lai trieu đinh.
Tinh hinh tri an tren ca nuoc tiep tuc phuc tap khi cac gia toc phong kien tranh gianh lanh đia va anh huong, hoan toan coi thuong quyen luc cua chinh quyen trung uong. Nhieu cuoc xung đot vu trang quy mo lon dien ra giua nhung gia đinh nay, nhu cac cuoc chien giua nha Percy va nha Neville o Northumberland, giua nha Courtenay va nha Bonville o Cornwall va Devon. Nhieu binh linh Anh đuoc giai ngu sau cuoc chien tranh that bai o Phap tro ve nha tham gia vao nhung cuoc chien nay. Cac lanh chua đia phuong dan xay dung quan đoi rieng cho ho. Tinh trang tham nhung va bat luc cua chinh quyen Henry VI cang khien cac đieu kien cho mot cuoc noi chien them chin muoi. Nhung nhan vat quyen luc nhat trong trieu bay gio la Somerset va cac thanh vien khac cua dong ho Lancaster đuoc Henry VI phong đat mot cach bua bai.
Nam 1453, benh tinh cua Henry VI them tram trong, ong tham chi khong nhan ra đuoc con trai moi sinh cua minh, Edward. Mot hoi đong nhiep chinh đuoc thanh lap do chinh Richard, Cong tuoc cua York, nguoi đuoc long dan nhat trong trieu đinh, đung đau. York dan dan cung co lai quyen luc cua ong, bat giam Somerset va ung ho gia đinh Neville trong cuoc chien voi nha Percy tranh gianh lanh đia Northumberland. Neville, Ba tuoc cua Salisbury la anh re cua York, trong khi Percy, Ba tuoc cua Northumberland, la mot nguoi ung ho nhiet thanh dong ho Lancaster (dau vay, đen luc nay, York van chua co dau hieu gi cho thay ong muon tranh chap ngai vang). Tuy nhien, Henry VI binh phuc nam 1455 va phe Lancaster lai chiem uu the trong trieu, lan nay duoi su lanh đao cua vuong hau Margeret, nguoi lanh đao tren thuc te cua nha Lancaster. Margeret tap hop cac quy toc khac trong trieu va loai Richard cua York khoi vi tri đung đau hoi đong nhiep chinh. Tranh chap quyen hanh bung phat thanh xung đot vu trang vao nam 1455.


Dien bien = Tu tran St Albans lan thu nhat đen tran Towton =


 Tran St Albans lan thu nhat va Ngay Yeu thuong  Richard, Cong tuoc cua York, đua mot luc luong nho tien toi London va cham tran voi luc luong cua Henry VI tai St Albans, phia bac London, vao ngay 22 thang 5 nam 1455. Tran St Albans lan thu nhat, mot tran đanh nho, no ra va la lan xung đot vu trang đau tien cua cuoc noi chien. Muc tieu cua Richard chua phai la ngai vang nuoc Anh, ma chi la loai bo cac trieu than cua Henry VI. Tran chien ket thuc voi that bai cho nha Lancaster. Mot so lanh đao quan trong cua ho, bao gom Somerset va Northumberland, thiet mang. Sau tran đanh, quan đoi York tim thay vua Henry VI im lang ngoi trong leu cua minh. Nha vua đa bi trieu than cua ong bo roi va chung than kinh lai tai phat. York va cac đong minh cua ong lay lai anh huong tai trieu đinh. Henry VI chi đinh York lam nhiep chinh va Margeret khong đuoc tham gia trieu chinh, ma chi cham soc nha vua.
Luc đau, ca hai phia bi soc vi xung đot vu trang đa that su dien ra va co gang het suc thu xep cac bat đong. Nhung mau thuan lai nhanh chong nay sinh vi van đe co ban: ai se thua ke ngai vang nuoc Anh, Richard, Cong tuoc xu York hay Edward, con trai so sinh cua Henry VI va Margeret Anjou. Margeret khong chap nhan bat cu giai phap nao yeu cau con trai ba tu bo quyen thua ke va chi cam chiu the ha phong chung nao ma Cong tuoc xu York va cac đong minh cua ong van chiem uu the ve quan su.
Thang 2 nam 1456, Henry VI binh phuc va cach chuc nhiep chinh cua York. Mua thu nam đo, Henry co chuyen đi đen mien trung nuoc Anh, noi vua va hoang hau nhan đuoc nhieu su ung ho nhat. Sau đo, Margeret khong cho nha vua tro ve London vi tinh hinh trat tu hon loan do cac lai buon noi gian voi tinh trang thuong mai sut giam tram trong. Henry VI doi đia điem thiet trieu ve Coventry. Khi đo, Cong tuoc moi cua Somerset (ke vi Somerset đa tu tran o St. Albans) la trieu than so mot cua Henry VI. Margeret thuyet phuc nha vua huy bo vai tro nhiep chinh cua York. Ong đanh tro lai lam tong tu lenh quan Anh tai Ireland.
Tinh hinh tri an o thu đo va mien bac Anh tro nen roi loan vi mot so nguyen nhan: cuoc chien tiep dien giua hai dong ho Neville va Percy va cac đoan tau chien cua Phap cuop boc doc theo bo bien phia nam gia tang. Tuy nhien, vua va hoang hau van khong chiu ve thu đo. Tai London, mot đong minh cua York, Warwick (nguoi sau nay đuoc goi la "Nguoi buon vua") loi dung su vang mat cua vua va hoang hau đe cung co uy tin ca nhan voi gioi thuong gia.
Mua xuan nam 1458, Thomas Bourchier, Tong giam muc Canterbury, đung ra dan xep thoa thuan ngung ban. Cac lanh chua phong kien tap hop o London trong mot cuoc hop đai hoi đong va thanh pho tran ngap linh vu trang cua cac dong ho. Tong giam muc Canterbury thu xep đuoc mot thoa thuan yeu cau cac dong ho ngung cuoc chien đam mau keo dai sau tran St Albans lan thu nhat. Sau đo, ngay 25 thang 3 nam 1458, hoang gia to chuc Ngay Yeu thuong. Trong ngay đo, nha vua dan đau mot đoan nguoi vao nha tho St Paul. Cac quy toc cua hai gia đinh Lancaster va York, tay trong tay, buoc theo sau ong. Nhung roi nhung ao tuong hoa binh tan bien va cac am muu lai bat đau.


 Chien tranh tiep dien, 1459-1460 va Luat thoa hiep  Nam 1459, York tro ve Anh tu Ireland ma chua đuoc phep cua nha vua, tinh trang cang thang lai tiep dien. York goi cac lanh đao dong ho Neville đen gap ong tai tong hanh dinh cua phe York o lau đai Ludlow vung March xu Wales. Ngay 23 thang 9 nam 1459, trong tran Blore Heath o Staffordshire, quan đoi nha Lancaster khong the ngan đuoc Salisbury nha Neville đua quan tu lau đai Middleham o Yorkshire toi Ludlow. Khong lau sau đo, lien quan cua York đung đo voi mot luc luong lon hon han cua nha Lancaster trong tran Ludford Bridge. Mot đao quan cua Warwick đong o Calais do Andrew Trollope chi huy tro giao quy hang nha Lancaster khien quan York thua tran va buoc phai thao chay. York tro lai Ireland. Con Edward, Ba tuoc cua March (con trai đau cua York), Salisbury cung Warwick chay sang Calais.
Nha Lancaster lai kiem soat hoan toan trieu đinh. York va nhung nguoi ung ho bi tuyen bo pham toi khi quan. Somerset đuoc chi đinh lam Thong đoc xu Calais va đuoc cu đi đong quan o nhung phao đai co vai tro song con ben kia eo bien Anh. Tuy nhien, no luc đe bep Warwick tren đat Phap cua Somerset khong thanh cong. Warwick chong tra Somerset quyet liet va dan dan co the to chuc nhung cuoc đot kich vao bo bien Anh tu Calais. Bi khep toi khi quan, York va nhung nguoi ung ho khong con cach nao khac đe bao ton mang song ngoai viec lat đo bang đuoc Henry VI hoac buoc ong khoi phuc tuoc vi cho ho, bang vu luc. Warwick đi đuong bien toi Ireland đe gap York va len ke hoach tan cong nuoc Anh. Tren đuong đi, ong đa phai tranh ne cac tau tuan tra cua Henry VI do Henry Holland, Cong tuoc thu ba cua Exeter chi huy.
Cuoi thang 6 nam 1460, Warwick, Salisbury va Edward cua March vuot eo bien Anh va nhanh chong thiet lap đuoc can cu tai Kent va London, noi ho nhan đuoc nhieu su ung ho. Đuoc mot linh muc dan đuong, ho tien ve phia bac. Henry VI ben đua quan ve phia nam, đe Margeret va hoang than Edward o lai giu mien bac. Trong tran Northampton ngay 10 thang 7 nam 1460, quan York do Warwick chi huy đanh bai quan Lancaster do phia nha vua co nguoi phan boi. Lan thu hai trong cuoc noi chien, nhung nguoi York lai tim thay vua Henry VI bi bo lai mot minh trong leu cua ong. Sau khi bat đuoc nha vua, quan York tro ve London.
Nho cac chien thang quan su o mien nam, York tu tin roi Ireland. Ong va vo, Cecily Neville, đap tau o mien bac Wales va vao London. York đinh tien hanh le đang quang, giai tan nghi vien va len ngoi hoang đe. Tuy nhien, tuyen bo cua ong gap phai su im lang đay boi roi tu cac quy toc ung ho dong ho York. Hau het cac lanh chua quy toc, tham chi ca Warwick va Salisbury, đeu bi soc truoc tham vong cua York va chua san sang phe truat vua Henry VI. Ho chi moi dung lai o viec yeu cau nha vua loai bo cac trieu than cua ong.
Ngay hom sau, York trinh bay nhung moi quan he dong toc đe khang đinh lai mong muon len ngoi cua ong la thich đang, boi ong la hau due cua Lionel cua Antwerp. Lan nay cac quy toc to ra thong cam hon, nhung khi bo phieu, đa so van cho rang Henry VI phai tiep tuc giu ngai vang. Mot thoa thuan nhuong bo đat đuoc vao thang 10 nam 1460 voi Luat thoa hiep theo đo quy đinh Henry VI tiep tuc la vua nuoc Anh, nhung York se la nguoi thua ke, tuoc quyen thua ke cua đua con trai sau tuoi cua Henry, Edward. York chap nhan su nhuong bo nay, boi le no con cho phep ong lam nhiep chinh va la nguoi cai tri nuoc Anh, trong khi Henry chi la bu nhin.


 Nha Lancaster phan cong  Sau khi nha vua bi bat, hoang hau Margaret va con trai rut ve bac Wales, mot phan van do nha Lancaster kiem soat. Sau đo ho đi bang đuong bien toi Scotland đe xin vien quan cua nguoi Scotland. Mary cua Gueldres, hoang hau cua vua James II cua Scotland, đong y cho Margeret mot đao vien quan voi đieu kien ba phai nhuong thi tran Berwick cho Scotland va hoang than Edward phai cuoi con gai cua Mary. Margeret đong y, du ba khong co tien tra cho quan đoi va chi hua hen ve viec cuop boc nhung quy toc giau co o mien nam sau khi thang tran.
Cuoi nam 1460, York roi London cung Ba tuoc cua Salisbury đe cung co cac vung đat o mien bac chuan bi chong nhung đot phan cong cua nha Lancaster, đa đua quan toi gan thanh pho York. York đong quan o lau đai Sandal gan Wakefield vao khoang Giang sinh nam 1460. Ngay 30 thang 12, quan đoi cua ong roi lau đai va tan cong thang vao quan Lancaster du luc luong phia York it hon. Tran Wakefield la mot chien thang tuyet đoi cho nha Lancaster. Richard xu York tu tran, Salisbury va con trai thu hai cua York, Edmund, Ba tuoc cua Rutland, moi 17 tuoi, bi bat va bi xu tu. Margeret đa ra lenh beu đau ca ba nguoi bon ho len cong thanh pho York.

Luat thoa hiep va tran chien Wakefield khien con trai ca cua York, Edward, Ba tuoc cua March, 18 tuoi, gio la nguoi thua ke lanh đia York cung nhu ngai vang nuoc Anh sau khi Henry VI chet. Voi quan đoi than York huy đong o vung March (vung bien gioi giua Anh va Wales), Edward, Ba tuoc cua March, đoi đau voi quan đoi Lancaster do Jasper Tudor, Cong tuoc thu nhat cua Bedford, chi huy o Wales. Edward gianh đuoc chien thang vang doi o tran Mortimer's Cross tai Herefordshire. Edward đa len tinh than cho binh si bang viec chi cho ho ba mat troi tren bau troi (thuc ra la hien tuong mat troi ao) ma ong khang đinh la tuong trung cho ba con trai con lai cua nha York: chinh ong, George va Richard. Sau nay, Edward lay mat troi lam bieu tuong cho la co chien cua ong.
Sau that bai cua Jasper Tudor, quan đoi cua Margeret tien ve phia nam, vua đi vua cuop boc mien nam Anh giau co. O London, Warwick su dung cac chien dich tuyen truyen đe cung co su ung ho voi dong ho York o mien nam va thi tran Coventry tro co sang quy thuan nha York. Quan đoi cua Warwick đon tru o thi tran St Albans đe chan con đuong chinh tu phuong bac, nhung luc luong cua Warwick it hon nhieu so voi Margeret va ong bi đanh tu hai phia trong tran St Albans lan thu hai. Nha Lancaster gianh đuoc mot thang loi quyet đinh. Quan york bo chay tan loan, khong kip mang theo tu nhan quan trong nhat, vua Henry VI. Nha vua hoan toan khong bi say sat va đang ngoi duoi mot goc cay khi quan Lancaster tien vao.
Henry VI phong hiep si ngay lap tuc cho 30 binh linh cua Lancaster sau tran đanh. Trong mot su kien cho thay su tan khoc cua cuoc chien, hoang hau Margeret đa ra lenh cho cau con trai bay tuoi, Edward cua Westminster, phai cuong quyet xu tu nhung ky si cua York đa bao ve vua Henry VI an toan trong suot tran đanh. Quan Lancaster tien tiep ve phia nam, gay ra mot lan song so hai o London. Nguoi dan London loan truyen tin đon ve nhung vu cuop boc tan bao cua quan mien bac, đong cua thanh va khong cung cap luong thuc cho đao quan cua hoang hau, khien ho phai đi cuop boc o cac hat quanh thanh pho, Hertfordshire va Middlesex.


 Chien thang cua nha York  Sau that bai cua Warwick, Edward cua March đua quan ve London tu phia tay va thu thap tan quan cua Warwick. Quan hoang hau, do thieu luong thuc, phai rut ve phia bac toi Dunstable. Nho đo, Edward va Warwick de dang tien vao London. Ho đuoc chao đon nong nhiet va nhan đuoc nhung ho tro lon ve tai chinh o thanh pho luon ung ho phe York suot tu đau cuoc chien. Đen đay, Edward khong con co the đon gian loai bo cac trieu than cua vua Henry VI. Tran chien ke tu luc nay la vi ngai vang nuoc Anh. Edward nhan đuoc su ung ho cua Thomas Kempe, Giam muc London. Kempe hoi nguoi dan London y kien cua ho va nguoi dan ho vang "vua Edward". Edward nhanh chong sap xep mot le đang quang khong chinh thuc o tu vien Westminster, nhung khang đinh chua la vua nuoc Anh chung nao Henry VI va Margeret chua bi hanh quyet hay buoc phai luu vong. Edward cung tuyen bo Henry đa tu bo ngai vang khi cho phep hoang hau đem quan chong lai nguoi thua ke theo luat cua ong.
Edward va Warwick lai tap hop đuoc mot luc luong lon va đem quan ve phia bac. Ho cham tran đao quan Lancaster đong khong kem o thi tran Towton. Tran Towton, dien ra gan thanh pho York, la tran đanh lon nhat trong ca cuoc Chien tranh hoa hong. Ca hai ben đeu coi tran đanh la su kien quyet đinh cuoc chien. Tu 40.000 đen 80.000 quan đa tham gia tran đanh nay va hon 20.000 nguoi đa chet trong va sau cuoc chien. Đo la tran đanh lon nhat tung dien ra tren đat Anh moi thoi đai va cung chiem ky luc ve so thuong vong trong mot ngay. Edward gianh đuoc mot thang loi quyet đinh va hau het cac tuong linh cua nha Lancaster bi tieu diet, nhieu nguoi khac đau hang vua Edward. Nhung nguoi khong đau hang co gang rut ve cac lau đai o mien bac hoac o Wales. Henry VI, hoang hau Margeret va cau con trai, luc đo đang đoi o York, nhanh chong bo chay ve phia bac khi biet ket qua tran đanh. Edward tien tiep va chiem lai York, noi ong thay the đau cua cha, anh minh va Salisbury bang đau nhung tuong linh nha Lancaster. Trong so nhung nguoi ung ho nha Lancaster bi beu đau o thanh pho York co ca John Clifford, Nam tuoc thu chin nha Clifford cua Skipton-Craven, nguoi đa hanh quyet em trai cua Edward, Edmund xu Rutland, sau tran Wakefield.


= Tu Edward IV đen Henry Tudor =


 Edward IV  Le đang quang chinh thuc cua Edward IV dien ra thang 6 nam 1461 tai thu đo London, noi ong nhan đuoc su chao đon nong nhiet cua nhung nguoi ung ho. Edward cai tri trong mot nen hoa binh tuong đoi khoang 10 nam.

O mien bac Anh, Edward chua bao gio thuc su kiem soat hoan toan cho toi tan nam 1465. Sau tran Towton, Henry va Margeret chay sang Scotland va nuong nho vua James III cua Scotland. Cuoi nam đo, ho to chuc mot cuoc tan cong Carlisle, nhung do thieu ho tro tai chinh, ho de dang bi quan Edward đay lui va buoc phai rut khoi ca nhung vung con lai ma luc luong Lancaster truoc kia chiem đong o mien bac. Mot so lau đai do cac chi huy ung ho nha Lancaster con tru lai đuoc nhieu nam, nhu Dunstanburgh, Alnwick (noi gia đinh Percy đon tru), va Bamburgh.
Nam 1464 cung dien ra nhung cuoc noi day cua nha Lancaster o mien bac Anh. Mot so quy toc Lancaster, bao gom Henry Beaufort, Cong tuoc thu ba cua Somerset, nguoi truoc kia đa đau hang Edward, lanh đao quan noi day. Cuoc noi day bi em trai cua Warwick, John Neville, Hau tuoc thu nhat cua Montagu đan ap. Mot luc luong nho quan noi day bi tieu diet trong tran Hedgeley Moor ngay 25 thang 4, nhung do Neville đang đinh dan xep mot thoa thuan voi Scotland, ong khong đuoi theo quan noi day sau khi luc luong nay chay sang đat Scotland. Ngay 15 thang 5, Somerset lai bi đanh bai trong tran Hexham, bi bat va bi xu tu.
Vua Henry VI bi quan đoi nha York bat lan thu ba o Clitheroe, Lancashire nam 1465. Ong bi giai ve London, bi giam o Thap London va đuoc đoi xu tot. Cung luc đo, Edward IV va Scotland đat đuoc mot thoa thuan. Margeret cung con trai buoc phai roi Scotland đi bang đuong bien sang Phap, noi ho song trong canh luu vong vat va. Phao đai cuoi cung cua nha Lancaster la lau đai Harlech o Wales, đau hang vao nam 1468 sau bay nam bi vay ham.


 Cuoc noi day cua Warwick va am muu đua Henry VI tro lai ngai vang  Sau chien tranh, Ba tuoc cua Warwick, "Ke buon vua", tro thanh lanh chua quyen luc nhat, nhieu đat đai nhat trong ca nuoc Anh. Ngoai đat đai cua nha vo, Warwick con đuoc thua ke cac lanh đia cua cha va đuoc phong cho nhieu vung đat cuop đuoc tu trong cuoc chien voi nha Lancaster. Ong đat nhieu chan tay cua minh đe cai quan cac vung đat noi tren. Warwick cho rang nuoc Anh can phai lien minh voi Phap va đa thuong luong cuoc hon nhan cua Edward IV voi mot co dau trong hoang toc Phap. Tuy nhien, Edward bi mat ket hon voi Elizabeth Woodville, goa phu cua mot hiep si nha Lancaster, vao nam 1464. Edward chi tuyen bo cuoc hon nhan cua ong sau khi su đa roi va khien Warwick be mat.
Xung đot quyen loi bat đau nay sinh khi nhung thanh vien trong gia đinh Woodvilles đuoc Edward IV uu ai hon so voi gia đinh Nevilles trong trieu. Nhieu nguoi than cua hoang hau Elizabeth ket hon voi cac gia đinh quy toc, nhung nguoi khac đuoc phong đat o khap noi. Ngoai ra, trong khi Warwick muon lien minh voi Phap thi Edward IV lai muon giao hao voi Burgundy. Edward cung khong san long đe hai nguoi em trai cua ong, George, Cong tuoc cua Clarence va Richard, Cong tuoc cua Gloucester, ket hon voi cac con gai cua Warwick, Isabella Neville va Anne Neville. Uy tin cua Edward IV voi nguoi dan cung giam sut do tinh trang thue ma cao va tri an khong đuoc van hoi.

Toi nam 1469, Warwick thanh lap mot lien minh voi nguoi em trai xao tra va nhieu tham vong cua Edward, Clarence, nguoi đa cuoi Isabel Neville bat chap su phan đoi cua Edward. Lien minh ra mat chong đoi nha vua va đanh bai đao quan cua ong trong tran Edgecote Moor. Edward IV bi bat tai Olney, Buckinghamshire, va bi giam giu o lau đai Middleham tai Yorkshire (nhu vay la trong thoi gian ngan, Warwick đa cam tu hai nha vua nuoc Anh). Warwick ra lenh xu tram cha cua hoang hau, Richard Woodville, Ba tuoc Rivers thu nhat va em trai ba, John Woodville. Tuy nhien, ong khong đe cap đen viec xet xu Edward IV ma đua ngay Clarence len ngoi. Đat nuoc roi vao tinh trang hon loan. Cac quy toc lai tap hop quan đoi va đanh lan nhau đe tranh gianh đat đai. Nhung nguoi Lancaster lai noi day. Rat it quy toc san sang ung ho viec Warwick nam quyen. Đe lam diu tinh hinh, Warwick buoc phai dan hoa ngoai mat voi Edward IV voi su trung gian cua Tong giam muc York tai London. Do đo Warwrick buoc phai đua Edward tro lai ngai vang.

Sau khi tro lai ngai vang, Edward lay lai uy tin bang chien thang truoc quan noi day trong tran Losecoat Field. Tu loi khai cua nhung nguoi lanh đao cuoc noi day nay, nha vua tuyen bo Warwick va Clarence pham toi thong đong voi quan noi day. Warwick va Clarence buoc phai tron chay sang Phap, noi Margeret Anjou đang luu vong cung con trai. Louis XI cua Phap, đang muon ngan chan viec Edward IV lien minh voi em re ong, Charles Can Truong, Cong tuoc xu Burgundy va đe doa nuoc Phap, đa đe nghi lien minh giua Warwick va Margeret. Luc đau, hai ke cuu thu khong chap nhan y tuong đo, nhung dan dan ca hai nhan ra loi ich cua quan he lien minh. Tuy nhien, hai ben mang theo nhung muc đich khac nhau: Warwick muon dung len mot vi vua bu nhin giong nhu Henry VI hay con trai ong, con Margeret muon gianh lai quyen luc thuc su cho nha Lancaster. Mot cuoc hon nhan đuoc thu xep giua con gai cua Warwick, Anne va con trai cua Margeret, Edward va Warwick đem quan tien vao nuoc Anh mua thu nam 1470.

Khi đo, Edward IV đang đong quan o phia bac vi ong đi đan ap mot cuoc noi day o Yorkshire. Warwick, voi su giup đo cua hai quan do mot nguoi chau ong chi huy, cap ben đat lien nuoc Anh o Dartmouth va nhanh chong chiem giu cac đia hat va hai cang mien nam. Ong chiem đuoc London vao thang 10 va đua vua Henry VI dieu hanh qua cac đuong pho thu đo voi tu cach vi vua đuoc khoi phuc ngai vang. Em trai cua Warwick, John Neville, luc đo la mot vi tuong chi huy đao quan lon trong cuoc chinh phat mien bac cua vua Edward IV, đa tro giao ung ho anh minh Warwick. Edward đa khong ngo toi va phai cung Gloucester bo chay tu Doncaster xuong vung bo bien roi đi sang Ha Lan va tu đo đi đuong bo đen luu vong o Burgundy. Ho bi Henry VI va Warwick ket toi khi quan, trong khi nhieu trieu than cua nha Lancaster tro ve nhan lai đat phong.
Tuy nhien, chien thang cua Warwick khong keo dai đuoc bao lau. Ong đa lam viec qua suc minh khi lien minh voi Phap đe xam lan Burgundy. Warwick qua tham vong va bi quyen ru boi nhung loi hua hen cua vua Louis XI ve nhung vung lanh tho o Ha Lan. Charles cua Burgundy, em re cua Edward IV, lien cung cap tien va quan đoi cho anh trai quay lai tan cong nuoc Anh nam 1471. Luc luong khong lon lam cua Edward đo bo xuong vung Ravenspur tren bo bien Yorkshire. Lan nay, ong tuyen bo ung ho Henry VI va chi muon đuoc khoi phuc tuoc hieu Cong tuoc xu York. Ong nhanh chong chiem đuoc thanh pho York va cung co vai nguoi ung ho. Em trai ong, Clarence, lai mot lan nua phan boi, lan nay la quay lung lai voi Warwick. Nho the, Edward chiem đuoc London. Tran đanh quyet đinh giua Edward va Warwick la tran Barnet, dien ra trong suong mu day đac. Theo mot giai thoai khac, thoi tiet đay suong mu la do Hoang hau Elizabeth va me ba đa goi toi nham giup suc cho Edward. Quan Warwick nham lan va đanh lan nhau, gay ra su hoang mang rang co ke đa phan boi, dan toi viec toan quan tan ra. Warwick va nguoi em trai John Neville đeu chet trong tran đanh nay.
Margeret va con trai Edward toi Anh vai ngay sau tran Barnet. Thay vi tro ve Phap, Margeret tim cach gay dung luc luong trong so nhung nguoi ung ho nha Lancaster o Wales. Nhung quan đoi cua ba, do Edmund Beaufort, Cong tuoc thu tu cua Somerset chi huy, bi đe bep o tran Tewkesbury. Hoang than Edward, nguoi thua ke ngai vang cua dong ho Lancaster, tu tran. Khong co nguoi thua ke, Henry VI bi sat hai khong lau sau đo vao ngay 14 thang 5 nam 1471 khi nha York tim cach cung co ngai vang cua ho.


 Richard III  Viec Edward IV tro lai ngai vang nam 1471 đuoc mot so su gia coi la su kien ket thuc Chien tranh Hoa Hong. Hoa binh đuoc van hoi trong giai đoan cai tri con lai cua Edward. Em trai ut cua ong, Richard, Cong tuoc cua Gloucester va nguoi ung ho trung thanh cua Edward, William Hastings, đuoc tuong thuong vi long trung thanh, va lan luot đuoc phong lam thong đoc cac vung mien bac va mien trung nuoc Anh. George xu Clarence khong co đuoc su may man đo, bi nha vua xa lia va bi xu tu nam 1478 voi cao buoc phan boi.
Tuy nhien, khi Edward IV đot ngot qua đoi nam 1483, tinh hinh chinh tri lai tro nen hon loan. Nhieu quy toc van cam ghet anh huong tu nhung nguoi ho hang cua hoang hau Woodville (em trai ba la Anthony Woodville, Ba tuoc Rivers thu hai va con trai rieng cua ba la Thomas Grey, Hau tuoc thu nhat cua Dorset) va coi ho la nhung ke tiem quyen. Vao luc Edward qua đoi, nguoi thua ke cua ong, Edward V, moi 12 tuoi va quyen nhiep chinh đuoc trao cho Ba tuoc Rivers o Ludlow. Luc lam chung, Edward di menh cho em trai la Richard cua Gloucester lam nguoi nhiep chinh. Tuy nhien, Richard đang o mien bac Anh luc Edward qua đoi. Hastings đa gui thu cho ong yeu cau ong đua quan ve London đe ngan chan viec nha Woodville cuop quyen nhiep chinh. Henry Stafford, Cong tuoc thu hai cua Buckingham cung tuyen bo ong ung ho Richard.
Richard va Buckingham đua quan ve thu đo. Tren đuong đi, tai Buckinghamshire ngay 28 thang 4, ho bat đuoc Ba tuoc Rivers khi ong nay đang đua vua Edward V đen London. Ho tuyen bo gia đinh Woodville pham toi muu sat nha vua. Rivers cung nguoi chau trai la Richard Grey bi đua đen lau đai Pontefract o Yorkshire va bi xu tu vao cuoi thang 6. Richard đua Edward V vao London ngay 4 thang 5 va bat đau lo ro tham vong soan ngoi. Ong giam nha vua vao Thap London. Le đang quang du kien ngay 22 thang 6, cung la luc Richard ket thuc quyen nhiep chinh. Tuy nhien, ngay 13 thang 6, Richard trieu tap cuoc hop hoi đong quy toc, tuyen bo Hastings co am muu chong lai ong va đem vi co menh đai than ra xu tu ma khong xet xu ngay trong ngay hom đo.

Sau đo, thong qua Tong giam muc Canterbury la Thomas Bourchier, Richard thuyet phuc Elizabeth Woodville đua not cau con trai thu hai cua ba moi chin tuoi la Richard, Cong tuoc cua York, vao Thap London. Sau khi đa bat giu ca hai nguoi thua ke, Richard tuyen bo cuoc hon nhan cua Edward IV voi Elizabeth Woodville la bat hop phap, nen con ho khong co quyen thua ke. Nghi vien va hoi đong quy toc đeu chap nhan va chinh thuc đua Richard len ngoi, vua Richard III cua Anh. Hai hoang tu bi giam cam sau đo co the đa bi sat hai, nhung đay van con la mot nghi an trong su hoc. Richard III lam le đang quang ngay 6 thang 7 nam 1483.


 Cuoc noi day cua Buckingham  Ngay 18 thang 10, Buckingham, mot nguoi ung ho Richard III truoc kia, khoi quan noi day voi muc tieu đua Henry Tudor cua nha Lancaster len ngoi. Đau tien, Buckingham đinh lay danh nghia ung ho Edward V hoac con trai nha vua, nhung khi biet ca hai đeu đa chet, ong thay đoi y đinh. Nhieu quy toc khac, tuc gian vi thai đo trao tro cua Richard III va phan no truoc cai chet cua hai hoang tu, cung noi day chong lai Richard.
Henry Tudor la nguoi thua ke ngai vang gan nhat cua dong ho Lancaster sau khi Henry VI va con ong qua đoi nam 1471. Cha cua Henry, Edmund Tudor, Cong tuoc thu nhat cua Richmond, la em cung me khac cha cua vua Henry VI. Ngoai ra, me cua Henry Tudor, Margeret Beaufort, la hau due cua John Beaufort. John Beaufort lai la con trai cua John cua Gaunt, tuc la chau noi cua vua Edward III. John Beaufort đau tien la con khong đuoc thua nhan, nhung sau đo đuoc thua nhan voi đieu kien tu bo quyen ke vi ngai vang. Thoi tho au, Henry song chu yeu o lau đai Harlech cua nha Lancaster bi quan York vay ham va đi luu vong o Brittany. Sau nam 1471, Edward IV cung đe phong khong đe Henry Tudor tiep can ngai vang, nhung nho su bao ve cua nguoi me Margeret va nguoi cha ruot, chu cua Buckingham, cung nhu nguoi cha duong la Huan tuoc Thomas Stanley, mot trieu than co anh huong cua Edward IV, Henry Tudor van đuoc an toan.
Cuoc noi day cua Buckingham that bai. Mot so nguoi ung ho ong o mien nam khong chuan bi tot khien tu lenh cua Richard III o mien nam, John Howard, Cong tuoc thu nhat cua Norfolk, chan đuoc cac luc luong noi day lien ket voi nhau va be gay tung nhom mot. Buckingham tap hop đuoc mot đoi quan o Brecon, mien trung Wales. Tuy nhien, ong khong vuot đuoc song Severn đe gia nhap cac luc luong noi day o phia nam vi bao va lu lut. Quan đoi cua Buckingham khong co luong an, ong bi phan boi va bi giet. Tuy nhien, that bai cua cuoc noi day khong phai la cham dut nhung no luc chong lai Richard III. Sau khi vo va cau con trai 11 tuoi cua ong qua đoi, dong ho York đung truoc nguy co đe mat ngai vang.


 Henry Tudor  Nhieu nguoi ung ho Buckingham va cac quy toc bat man khac cung Henry Tudor đi luu vong. Richard III đa tung tien hoi lo thuoc ha cua Cong tuoc Britanny đe phan boi va bat lai Henry, nhung Henry kip biet tin va tron sang Phap, noi ong nhan đuoc su ho tro tu trieu đinh Phap.
Tu tin rang nhieu quy toc o Anh va ngay ca cac can than cua Richard III cung se theo ong, Henry Tudor len tau tro ve tu Harfleur vao ngay 1 thang 8 nam 1485 voi luc luong tap hop đuoc tu Phap. Nho thuan gio, ong đen Pembrokeshire sau ngay sau. Nhung trieu than cua Richard III o Wales hoac tro giao theo Henry, hoac khong can thiep vao cuoc hanh quan cua ong. Henry vua thu thap them nguoi ung ho vua tien qua Wales va vung March. Ong đanh bai Richard III tai tran Bosworth Field. Vi vua cuoi cung nha York tu tran. Tuong truyen, tay cung thu nguoi xu Wales Rhys ap Thomas chinh la nguoi đa lay mang ong. Ba ngay sau đo, Rhys đuoc Henry Tudor, gio la vua Henry VII, phong tuoc hiep si.
Sau tran Bosworth Field, thay Richard bi lot tran truong, vat len lung ngua roi đem ve beu 2 ngay o Leicester. Henry đuoc ton lam vua, lay hieu la Henry VII. Ong cung co ngai vang cua minh bang cach ket hon voi Elizabeth cua York, con gai cua Edward IV va Hoang hau Elizabeth Woodville va la nguoi gan gui nhat ben phia nha York co the tranh gianh ngai vang. Qua đo, Henry VII thong nhat hai dong ho hoang toc va hop nhat bieu tuong hoa hong đo va hoa hong trang thanh mot đoa hong vua đo vua trang, hoa hong Tudor. Henry VII tiep tuc cung co ngai vang bang cach xu tu bat cu ke nao co kha nang thua ke ngay khi co co hoi, mot chinh sach đuoc con trai ong, Henry VIII, tiep tuc.
Nhieu su gia nhat tri rang viec Henry VII đang quang đanh dau ket thuc cuoc Chien tranh Hoa Hong. Nhung cung co nhung nguoi cho rang cuoc chien tiep tuc toi tan cuoi the ky 15 voi nhung am muu lat đo Henry VII cua cac thanh vien nha York. Hai nam sau tran Bosworth, nha York lai khoi loan, lan nay do John de la Pole, Ba tuoc cua Lincoln, lanh đao. Lincoln tung đuoc Richard III chi đinh lam nguoi thua ke nhung lai quy phuc Henry VII sau tran Bosworth. Nhung nguoi nha York con dung len mot nhan vat đe đoi ngai vang. Mot cau be ten la Lambert Simnel co ngoai hinh rat giong voi Edward, Ba tuoc cua Warwick (con trai cua Clarence), nguoi thua ke ngai vang gan nhat con song ben nha York, đuoc phe noi day ton lam thu linh. Tuy nhien, am muu nay rat ho đo vi chinh Edward, Ba tuoc xu Warwick van con song va đang nam trong tay Henry VII. Trong tran Stoke, Henry VII đe bep quan đoi cua Lincoln. Simnel đuoc an xa va đuoc vao lam viec trong bep cua hoang gia.
Ngai vang cua Henry lai mot lan nua bi thach thuc vao nam 1491 khi mot gia vuong khac, Perkin Warbeck, xuat hien. Warbeck tu nhan la Richard, Cong tuoc xu York (nguoi em bi nhot chung voi vua Edward V trong toa thap). Warbeck nhieu lan keu goi noi day va nhan đuoc su ung ho tu Burgundy va James IV cua Scotland. Nhung ong bi bat sau cuoc noi day Cornish lan thu hai nam 1497, bi xu tu nam 1499 sau khi vuot nguc bat thanh.
Ngay ca trong thoi cua Henry VIII, con trai Henry VII, nha York van tiep tuc thach thuc ngai vang, toi tan nam 1525, voi nhung nhan vat lanh đao nhu Edward Stafford, Cong tuoc thu ba cua Buckingham, Edmund de la Pole, Cong tuoc thu ba cua Suffolk va nguoi em trai Richard de la Pole. Tat ca nhung nguoi đo đeu la hau due truc tiep cua nha York tung nam giu ngai vang.


He qua Mac du cac nha su hoc van con tranh cai ve anh huong cua cuoc chien đoi voi lich su Anh thoi trung co, nhieu nguoi nhat tri rang Chien tranh Hoa Hong đa dan toi mot cuc dien chinh tri moi va nhung thay đoi sau sac trong can can quyen luc. Anh huong ro rang nhat la sup đo cua trieu đai Plantagenet va su noi len cua trieu đai Tudor, nhung nguoi cai tri se lam thay đoi sau sac nuoc Anh trong nhung nam sau đo.
Rat nhieu quy toc Anh cung đa thiet mang trong cuoc chien dan đen nhung thay đoi trong xa hoi phong kien Anh, tiep noi nhung anh huong cua tran đai dich Cai chet đen truoc đo. Trong đai dich nay, dan chung quy ket cho quan đoi nha Tudor gieo rac tai hoa tren đuong đi cua ho. Mot cach tuong đoi, cuoc chien lam suy yeu quyen luc cua cac lanh chua phong kien va tang cuong suc manh cho tang lop thuong nhan cung nhu cho ra đoi mot chinh quyen quan chu tap trung manh me hon han duoi thoi cac vua nha Tudor. Cac su kien đo bao hieu ket thuc thoi trung co o Anh va chuyen sang thoi Phuc Hung.
Ngoai ra, mot so nha su hoc cho rang thiet hai cua cuoc chien đa đuoc vua Henry VII phong đai đe nhan manh tam quan trong cua ong trong viec mang lai hoa binh. Chac chan cac anh huong tieu cuc cua chien tranh đoi voi lai buon, nguoi lao đong va hau het dan thuong nho hon nhieu so voi nhung cuoc chien tranh keo dai ngay khac o chau Au. Cung co nhung cuoc vay ham keo dai, nhu o lau đai Harlech hay lau đai Bamburgh, nhung đo đeu la nhung vung xa xoi, cu dan thua thot. Trong cac vung đong dan cu, cac phe phai thuong tron lua viec tien hanh tran đanh o nhung khoang khong gian mo, thuan tuy quan su va khong lam anh huong đen sinh hoat dan su binh thuong.
Cuoc chien cung lam suy giam nghiem trong anh huong cua Anh tren đat Phap. Sau khi chien tranh ket thuc, Anh mat tat ca nhung vung đat gianh đuoc tren đat Phap trong cuoc Chien tranh Tram nam, ngoai vung Calais dan roi vao tay Mary I. Mac du sau nay cac nha cai tri Anh co no luc đua quan vao chau Au luc đia, ho khong bao gio con lam chu cac vung lanh tho nua. Tai chau Au luc đia, hai đoi thu cua nhau, nha Burgundy va nuoc Phap, cung loi dung tinh hinh chia re o Anh đe ung ho khi thi phe nay, khi thi phe kia đe che ngu đoi thu cung nhu ngan chan mot nuoc Anh thong nhat, hung manh co the đe doa ho.
Ket thuc cuoc chien con đanh dau su cham dut tinh trang cac lanh chua co đat phong đuoc quyen so huu quan đoi rieng. Henry VII, lo ngai cac cuoc noi day, đa quan ly nhung quy toc đuoc phong đat het suc chat che, tuoc quyen tuyen, huan luyen va trang bi quan đoi cua ho. Ke tu thoi Henry VII, quan đoi hoan toan do chinh quyen trung uong kiem soat. Cung ke tu đo, cac dong ho quy toc khong con san sang mao hiem tinh mang va tuoc hieu cua minh trong nhung cuoc xung đot khong ro rang nua.


Nhung nhan vat chu chot trong cuoc chien = Danh sach =

Cac vua nuoc Anh
Henry VI (nha Lancaster)
Edward IV (nha York)
Edward V (nha York)
Richard III (nha York)
Henry VII (nha Lancaster)
Nhung nhan vat chu chot giai đoan 1455–1487
Nha York
Elizabeth Woodville, vuong hau cua Edward IV
George Plantagenet, Cong tuoc thu nhat cua Clarence
Richard Plantagenet, Cong tuoc thu ba cua York
Richard Neville, Cong tuoc thu 16 cua Warwick ("Nguoi buon vua")
Richard Neville, Ba tuoc thu nam cua Salisbury
John Neville, Hau tuoc thu nhat cua Montagu
William Neville, Ba tuoc thu nhat cua Kent
Bastard of Fauconberg
William Herbert, Ba tuoc thu nhat cua Pembroke
Nha Lancaster
Margaret Anjou, vuong hau cua Henry VI
Henry Percy, Ba tuoc thu hai cua Northumberland
Henry Percy, Ba tuoc thu ba cua Northumberland
Richard Neville, Cong tuoc thu 16 cua Warwick ("Nguoi buon vua")
Edmund Beaufort, Cong tuoc thu hai cua Somerset
Henry Beaufort, Cong tuoc thu ba cua Somerset
Edmund Beaufort, Cong tuoc thu tu cua Somerset
John Clifford, Nam tuoc thu chin cua Clifford


= Cay gia pha =
Trong bang duoi đay, nhung nguoi khung đo la nguoi nha Lancaster, khung xanh la nguoi nha York, Warwick, "Nguoi buon vua" co luc ung ho Lancaster, co luc ung ho Warwick nen co khung mau tim.


Chu thich Tham khao = Thu muc =


Lien ket ngoai The Wars of the Roses Luu tru ngay 23 thang 3 nam 2018 tai Wayback Machine
warsoftheroses.com bao gom ban đo, moc thoi gian, thong tin ve cac nhan vat chinh va tom tat cac tran đanh.
diagram of the Wars of the Roses