Taj Mahal (tieng Urdu: تاج محل, tieng Hindu: ताज महल) la mot lang mo nam tai Agra, An Đo. Hoang đe Mogul Shah Jahan (goc Ba Tu, len ngoi nam 1627); trong tieng Ba Tu Shah Jahan (شاه ‌جها) co nghia la "chua te the gioi" đa ra lenh xay no cho nguoi vo cua minh la Mumtaz Mahal, khi ba qua đoi. Cong viec xay dung bat đau nam 1631 va hoan thanh nam 1653. Mot so tranh cai xung quanh cau hoi ai la nguoi thiet ke Taj Mahal; ro rang mot đoi cac nha thiet ke va tho thu cong đa chiu trach nhiem thiet ke cong trinh va Ustad Ahmad Lahauri đuoc coi la kien truc su chinh.
Taj Mahal noi chung đuoc coi la hinh mau tuyet voi nhat cua Kien truc Mogul, mot phong cach tong hop cac yeu to cua cac phong cach Kien truc Ba Tu, Tho Nhi Ky, An Đo, va Hoi giao. Tuy phan mai vom bang đa cam thach trang cua lang la phan noi bat nhat, thuc te Taj Mahal la mot tong hop cac phong cach kien truc. No đuoc liet vao danh sach cac Đia điem Di san The gioi cua UNESCO nam 1983 va đuoc mieu ta la mot "kiet tac đuoc ca the gioi chiem nguong trong so cac di san the gioi". Viec xay dung Taj Mahal đa đuoc giao pho cho mot hoi đong quan tri cua kien ​​truc su duoi su giam sat cua trieu đinh, bao gom Abd ul-Karim Khan Ma'mur, Makramat Khan, va Ustad Ahmad Lahauri. Lahauri thuong đuoc coi la nguoi thiet ke chinh.


Nguon goc va cam hung Shah Jahan, vi hoang đe cua Đe quoc Mogul trong giai đoan cuc thinh cua no, nam trong tay nhieu nguon tai nguyen to lon. Nam 1631 nguoi vo thu ba cua ong đa qua đoi khi sinh đua con gai thu hai, va cung la đua con chung thu muoi bon cua ho. Shah Jahan đuoc cho la khong the khuay khoa truoc mat mat đo. Nhung cuon bien nien su trieu đinh thoi ky đo chua nhieu cau chuyen lien quan toi noi buon đau cua Shah Jahan truoc cai chet cua Mumtaz; chung chinh la co so cua nhung cau "chuyen tinh" thuong đuoc cho la cam hung tao nen Taj Mahal. Vi du, 'Abd al-Hamid Lahawri, đa ghi chep rang, truoc khi ba chet vi hoang đe co "hai muoi soi rau bac," nhung sau đo khong con soi nao khong bac ca.
Viec xay dung đen Taj Mahal đa bat đau tai Agra ngay sau cai chet cua Mumtaz nam 1632. Lang chinh đuoc hoan thanh nam 1648, va cac cong trinh xung quanh cung vuon cay hoan thanh nam nam sau đo. Toi tham Agra nam 1663, nha du lich nguoi Phap Francois Bernier đa viet: 

Toi se ket thuc buc thu nay voi nhung dong mieu ta ve hai lang mo tuyet voi va chung chinh la su vuot troi đang ke nhat cua Agra truoc Delhi. Mot lang đuoc Jehan-guyre [sic] xay len đe vinh danh nguoi cha Ekbar; va Chah-Jehan đa xay lang kia đe tuong nho vo minh Tage Mehale, mot phu nu đep va noi tieng khac thuong, nguoi đuoc chong yeu thuong rat muc toi muc co ghi chep rang trong suot cuoc đoi va khi ba chet đuc vua đa luon o ben va hau nhu đa muon theo ba vao trong mo.


= Anh huong =

Lang Taj Mahal so huu va la noi phat trien nhieu truyen thong kien truc, đac biet la kien truc Hindu, Ba Tu va kien truc Mogul truoc đo. Mot so cam hung đac trung lay tu mot so cong trinh Timur va Mogul đa thanh cong truoc đo. Chung gom Gur-e Amir (mo cua Timur, nguoi khoi lap trieu Timur, tai Samarkand), Mo cua Humayun, Mo Itmad-Ud-Daulah (thinh thoang đuoc goi la Baby Taj), va chinh Jama Masjid cua Shah Jahan tai Delhi. Duoi su bao tro cua ong, cong trinh Mogul đa đat toi đinh cao hoan thien moi. Trong khi cac cong trinh Mogul chu yeu đuoc xay bang đa sa thach đo, Shah Jahan đa ung ho viec su dung đa cam thach trang đuoc kham cac loai đa ban quy khac.
Cac tho thu cong Hindu, đac biet la cac nha đieu khac va tho đa, đa mo rong pham vi buon ban ra toan chau A vao thoi điem đo, va tai nghe cua ho đuoc nhung nguoi chiu trach nhiem xay lang mo luu tam tim kiem. Tuy kien truc cat đa la đac điem chu yeu cua nhung cong trinh xay dung o thoi ky đo nhung no lai it anh huong toi Taj Mahal (cham khac chi la mot hinh thuc cua yeu to trang tri), cac cong trinh An Đo khac nhu cung đien Man Singh tai Gwalior la mot nguon cam hung cho hau het kien truc cung Mogul va cung la nguon cam hung cua đai ky niem chhatris ben trong Taj Mahal.


Vuon Phuc hop nay đuoc đat trong va ngoai mot charbagh lon (mot Vuon Mogul tieu chuan thuong đuoc chia thanh bon phan).
Voi kich thuoc 320 m × 300 m, vuon co nhung đuong đi đap cao chia moi phan cua no thanh 16 bon hoa hay luong hoa thap. Mot be nuoc bang đa marble cao o trung tam vuon, khoang giua mo va cong chinh, va mot be phan chieu giong theo truc bac nam phan chieu hinh anh Taj Mahal. Moi noi trong vuon đeu đuoc bo tri nhung đuong đi voi cac hang cay va voi phun nuoc.
Vuon charbagh đuoc vi hoang đe Mogul đau tien la Babur đua vao An Đo, đay la kieu thiet ke lay cam hung tu cac vuon cay Ba Tu. Charbagh co nghia phan chieu cac khu vuon thien đang (tu tu paridaeza trong tieng Ba Tu—mot khu vuon co tuong bao). Trong cac van ban than bi Hoi giao thoi ky Mogul, thien đang đuoc mieu ta la mot khu vuon ly tuong, phong phu. Nuoc đong mot vai tro quan trong trong nhung phan mieu ta đo: O Thien đuong, nhung cuon sach đo viet, bon con song bat nguon tu mot dong suoi o trung tam hay mot qua nui, va chung chia khu vuon thanh bon phan bac, tay, nam va đong.

Đa so cac charbagh cua Mogul đeu co hinh tam giac, voi mot ngoi mo hay ngoi đinh lon o trung tam vuon. Vuon Taj Mahal lai đat yeu to chinh, ngoi mo, o phia cuoi chu khong phai o giua vuon. Nhung su ton tai cua mot Mahtab Bagh hay "Vuon Anh trang" moi đuoc kham pha o phia ben kia Yamuna cho ta mot cach giai thich khac—rang chinh Yamuna đuoc tich hop vao thiet ke vuon, va mang y nghia la mot trong nhung dong song cua Thien đuong.
Cach bo tri cua khu vuon, va cac đac điem kien truc cua no nhu cac voi phun nuoc, gach, va cac loi đi lat đa marble, nhung luong hoa theo cac hinh khac nhau cung nhung đac điem khac, tuong tu voi Shalimar, va cho thay vuon co the cung đa đuoc kien truc su Ali Mardan thiet ke. Early accounts of the garden describe its profusion of vegetation, including abundant roses, daffodils, and fruit trees.
Nhung loi mieu ta đau tien ve khu vuon noi toi su phong phu cua cac loai thuc vat, gom hoa hong, thuy tien hoa vang, va cac loai cay an qua. Khi Đe quoc Mogul suy tan, khu vuon cung tan ta theo. Khi nguoi Anh nam quyen kiem soat Taj Mahal, ho đa thay đoi canh quan đe khien no giong voi nhung vuon co tai Luan Đon.


Cac cong trinh phia ngoai Phuc hop Taj Mahal đuoc bao quanh boi mot buc tuong đa sa thach đo co bo tri lo chau mai o ba canh. Mat quay ra con song khong co tuong bao. Ben ngoai buc tuong la nhieu cong trinh phu tro khac, gom ca lang mo cua nhung nguoi vo khac cua Shah Jahan, va mot ngoi mo lon cho nguoi hau than can cua Mumtaz. Cac cong trinh đo, chu yeu đuoc xay dung bang đa sa thach đo, noi chung nho hon cac ngoi mo Mogul cung thoi ky.
Phia ben trong (vuon), buc tuong đuoc xay mat truoc bang nhung mai vom voi cot chong, mot đac điem đien hinh ca cac đen tho Hindu sau nay đa đuoc tich hop vao cac thanh đuong Mogul. Buc tuong đuoc đat rai rac mot so ngoi nha nho (chattris) mai vom, va cac cong trinh nho co the tung đuoc dung lam noi quan sat hay đai chiem nguong (nhu cai goi la Ngoi nha Am nhac, hien đuoc dung nhu bao tang).
Cong chinh (darwaza) la mot cau truc ky niem đuoc xay chu yeu bang đa marble. Phong cach lam ta lien tuong toi phong cach kien truc Mogul cua cac vi hoang đe Mogul truoc đo. Cong mai vom cua no phan anh hinh anh cong mai vom cua ngoi mo, va tren cac vom cung pishtaq cua no đuoc trang tri bang nhung net chu viet. Cong đuoc trang tri voi cac motif hoa la theo kieu phu đieu đap noi thap va pietra dura (kham). Nhung vom tran va nhung buc tuong đuoc trang tri cac hinh hoc phuc tap, nhu nhung hinh đuoc tim thay tai cac cong trinh xay bang đa sa thach khac trong phuc hop.

O goc xa nhat cua phuc hop, hai cong trinh xay bang đa sa thac đo lon mo ra hai phia lang mo. Tuong phia sau chung song song voi cac buc tuong bao phia tay va phia đong.
Hai cong trinh nay la hinh anh phan chieu cua nhau. Cong trinh phia tay la mot thanh đuong; phia đoi dien cua no la jawab hay "su đoi dien", muc đich chinh cua no la đe tao su can bang kien truc (va co the no tung đuoc su dung nhu mot nha khach o thoi Mogul). Su khac biet giua chung la jawab khong co mihrab, mot hoc tuong ben trong huong ve phia Mecca, va san cua jawab co kieu thiet ke hinh hoc, trong khi san thanh đuong Hoi giao đuoc kham 596 tam tham cua nguoi cau nguyen bang đa marble đen.

Thiet ke can ban cua thanh đuong tuong tu voi nhung thanh đuong khac đuoc Shah Jahan xay dung, đac biet la thanh đuong Jama Masjid tai Delhi: mot sanh dai noi len voi ba lop mai vom. Cac thanh đuong Mogul giai đoan nay chia sanh đien thanh ba khu vuc: mot đien chinh voi cac đien nho hon o hai ben. Tai Taj Mahal, moi đien dan toi mot sanh mai vom lon.


Mo = Mong =

Điem nhan cua Taj Mahal la lang mo đa cam thach trang. Giong nhu hau het lang mo Mogul khac, cac yeu to can ban đeu co nguon goc Ba Tu: mot toa nha đoi xung voi iwan, mot o cua hinh vom, tren đinh la mot vom lon.
Lang mo đung tren mot be hinh vuong. Cau truc nen lon va co nhieu phong. Phong chinh la noi đat bia ky niem Shah Jahan va Mumtaz (mo o duoi mot cap).
Nen chu yeu la hinh khoi voi cac canh xoi, khoang 55 met moi canh (xem so đo nen, ben phai). O cac canh dai, mot pishtaq, hay loi đi co mai vom lon, bao quanh iwan, voi mot ban cong hinh vom tuong tu ben tren. Cac vom chinh keo dai tren mai toa nha bang cach su dung mat ngoai noi tiep. 

Moi ben vom chinh, cac loi đi co mai vom phu đuoc sap xep ben tren va ben duoi. Motif sap xep pistaq đuoc lap lai tai khu goc xoi.
Thiet ke hoan toan đong nhat va nhu nhau o moi phia toa nha. Bon thap, o moi goc chan cot, đoi dien voi cac goc xoi, tao thanh khung bao mo.


= Vom =

Vom đa marble tren mo la điem đang chu y nhat. No cao bang voi nen toa nha khoang 35m. Chieu cao cua no noi bat nho đuoc đat tren mot cau truc hinh tru cao khoang 7 met.
Vi hinh dang cua no, vom thuong đuoc goi la vom cu hanh (cung đuoc goi la amrud hay vom oi). Đinh vom đuoc trang tri mot bong hoa sen, voi vai tro nhan manh chieu cao. Đinh cao nhat la mot hinh cham đau mai ma vang, theo phong cach pha tron Ba Tu truyen thong va cac yeu to Hindu. 

Hinh dang vom đuoc nhan manh boi bon chattris (buong) nho hon đat o bon goc. Chattri vom tuan theo hinh dang cu hanh cua vom chinh. Đay hinh cot cua chung mo qua mai mo, va dan anh sang vao ben trong. chattris cung co đinh la cac hinh cham đau mai ma vang.
Cac đuong xoan oc trang tri (guldastas) keo dai tu cach cach đay tuong, va la điem nhan quang hoc cho chieu cao vom.
Motif hoa sen đuoc lap lai tren ca chattris va guldastas.


= Hinh cham đau vom =
Đinh cua mai vom chinh co mot chop nhon (hay hinh cham) dat vang. Cho toi nhung nam đau 1800 đinh chop đuoc lam bang vang, ngay nay no đuoc lam tu đong. Hinh chop chinh la bang chung ro rang cho thay co su hoa nhap giua truyen thong Ba Tu va nhung yeu to trang tri Hindu. Tren cung cua hinh chop la mot Mat Trang theo motif Hoi giao truyen thong, co hai đau nhon huong len troi. Do vi tri cua no o tren đau mai, hai đau nhon cua Mat Trang va đinh chop tao thanh mot hinh đinh ba—goi lai mot bieu tuong truyen thong Hindu la Shiva. Nhung đinh thap đeu co dang cu hanh tuong tu nhau. Đinh thap trung tam giong het nhu mot chen đung nuoc thanh cua nguoi Hindu ('kalash hay kumbh).


= Thap =
Tai moi goc cua mat nen lang mo la cac ngon thap theo kieu giao đuong Hoi giao: bon ngon thap lon cao hon 40m. Mot lan nua cac ngon thap đa the hien xu huong chu đao co ban cua Taj Mahal la su đoi xung va thiet ke lap lai.
Cac ngon thap đuoc thiet ke voi cong nang tuong tu nhu cac ngon thap truyen thong o giao đuong Hoi giao, đo la noi cac muezzin (thay tu) keu goi nhung tin đo sung đao cau nguyen. Moi ngon thap đuoc chia lam ba phan bang nhau ro ret boi hai ban cong, dung đe rung chuong cho thap. Tren đinh moi ngon thap la ban cong cao nhat voi mot chhatri tren cung, phan chieu lai nhung thiet ke tren ham mo.
Chhatri cua cac ngon thap đeu co nhung chi tiet hoan thien giong nhau: thiet ke hinh hoa sen, tren cung la hinh cham đau mai. Moi ngon thap đeu đuoc xay hoi nghieng ra phia ngoai cua mat nen, đe cho khi thap co bi sup đo (mot su co thuong xay ra đoi voi nhung cong trinh cao tang vao thoi đo)thi cac manh vun cung se co xu huong roi ra xa ham mo.


Trang tri = Trang tri ben ngoai =

Cac trang tri ben ngoai đen Taj Mahal đuoc đanh gia la nhung trang tri đep nhat thoi vuong trieu Mogul. Mot chi tiet trang tri noi bat chinh la cac dong chu pishtaq noi tieng. Cac chu pistaq phia duoi đuoc viet nho hon phia tren đe khi tu duoi nhin len, ta co cam tuong la cac chu nay to bang nhau. Chung đuoc viet bang son, hoac bang vua, hoac bang đa kham hoac đon gian hon la cham khac thang vao vach tuong.
Cac đoan van tren tuong đen Taj Mahal đuoc viet theo kieu Thuluth, mot kieu chu rat đep va bong bay do Amanat Khan tao ra. Chung đuoc kham boi cac loai đa quy nhu đa hoa va cam thach, đac biet cac đoan chu viet tren be đa cam thach cua đai tuong niem trong đen lai cang chi tiet va thanh nha hon. Mot so đoan van ban trong kinh Koran cung đuoc trang tri tren tuong đen, tuong truyen rang đich than Amanat Khan đa chon nhung đoan nay.
Khi buoc vao cong Taj Mahal, co mot dong chu viet nhu sau: O Soul, thou art at rest. Return to the Lord at peace with Him, and He at peace with you. (tam dich la: Nay linh hon, ban đang yen nghi. Hay tro ve ben Thuong đe, binh yen voi Ngai, va Ngai se binh yen voi ban.)


= Trang tri ben trong =

Noi that ben trong lang Taj Mahal đa vuot ra khoi nhung yeu to trang tri truyen thong. Co the nhan xet khong he cuong đieu, lang mo đung la mot mon trang suc. Nhung chi tiet trang tri o đay khong phai la tranh kham ma la cham khac. Vat lieu trang tri tren be mat khong phai la cam thach hay ngoc bich ma la đa quy hay đa ban quy. Moi chi tiet trang tri ngoai that cua ham mo đeu đuoc đanh gia lai voi nghe thuat kim hoan.


Xay dung Taj Mahal đuoc xay tren mot thua đat o phia nam cua thanh pho co Agra. Shah Jahan presented Maharajah Jai Singh voi mot cung đien lon o trung tam Agra đe trao đoi lay đat xay dung. Khu vuc co dien tich gan 3 acre (khoang 12.000 m2) đuoc đao len, lap đay bui đe giam tham, va o đo cao 50 met (160 ft) so voi bo song. O khu vuc mo, cac gieng đuoc đao len va lap đau cuoi soi đe tao mong cho mo. Thay vi dung tre chong đo, nhung nguoi tho đa xay dung mot gian giao bang gach lon phan chieu ngoi mo. Gian giao rat to lon theo uoc tinh mat khoang vai nam đe nhung nguoi tho thao do no.
Theo truyen thuyet, Shah Jahan ra lenh rang bat cu ai cung co the giu nhung vien gach lay tu gian giao, va do đo no đa bi nhung nguoi nong dan thao do chi trong mot đem. 15 km (9,3 mi) đuong doc bang đat đam nen đuoc xay dung đe van chuyen đa cam thach va cac vat lieu khac đen đe xay dung cong trinh va cac đoi gom 20 hoac 30 con ba đuoc dung đe keo cac khoi đa tren cac toa xe co cau tao đac biet. Mot he thong rong roc phuc tap đuoc su dung đe nang cac khoi đa len đen vi tri thiet ke. Nuoc đuoc lay tu song bang mot loat cac purs, theo co che dung suc keo cua suc vat, đo vao mot ho chua nuoc lon va đua len cac bon phan phoi lon. No đuoc đua qua 3 bon chua nho hon, tu đo cap đen cac phuc hop.
Cac tru va ngoi mo mat khoang 12 nam đe hoan thanh. Phan con lai cua khu phuc hop mat them 10 nam va đa đuoc hoan thanh theo thu tu thap, nha tho Hoi giao va Jawab, va cong. Vi phuc hop đuoc xay dung trong nhieu giai đoan, nen co su khac biet ve ngay hoan thanh do nhung quan điem khac nhau ve su "hoan thanh". Vi du, rieng lang mo, ve co ban hoan thanh nam 1643, nhung cong viec van con tiep tuc đe hoan thanh nhung phan con lai cua khu phuc hop. Du toan chi phi xay dung co su khac biet do nhung kho khan trong du toan chi phi theo thoi gian. Tong chi phi đa đuoc uoc tinh la khoang 32 trieu Rupees tai thoi điem đo.
Vat lieu xay dung Taj Mahal đuoc lay tu nhieu noi tren khap An Đo va chau A va co hon 1000 con voi đuoc su dung đe van chuyen vat lieu xay dung. Đa cam thach trang mo đuoc mua tu Makrana, Rajasthan, jasper tu Punjab, jade va pha le tu Trung Quoc. Turquoise tu Tay Tang va Lapis lazuli tu Afghanistan, trong khi sapphire tu Sri Lanka va carnelian tu A Rap. Tong cong co 28 loai đa quy va ban quy đuoc kham vao đa cam thach trang.
Viec xay dung Taj Mahal đa đuoc giao pho cho mot hoi đong quan tri cua kien ​​truc su duoi su giam sat cua trieu đinh, bao gom Abd ul-Karim Khan Ma'mur, Makramat Khan, va Ustad Ahmad Lahauri. Lahauri is generally considered to be the principal designer.
20.000 lao đong đuoc su dung tu khap mien bac An Đo. Cac nha đieu khac tu Bukhara, nha thu phap tu Syria va Ba Tu, nguoi xep lop đa tu mien nam An Đo, nguoi cat đa tu Baluchistan, mot chuyen gia trong viec xay dung thap phao, mot nguoi chi chuyen khac hoa tren đa cam thach, trong tong so 37 nguoi tao ra tuyet tac nay. Mot so tho xay tham gia xay dung Taj Mahal la: 

Ismail Afandi (a.k.a. Ismail Khan) - truoc đo lam viec cho Ottoman Sultan va đuoc xem la mot trong nhung nguoi thiet ke mai vom.
Ustad Isa, sinh o Shiraz, đe quoc Ottoman hoac Agra – co vai tro quan trong trong viec thiet ke kien ​​truc va mai vom chinh.
'Puru' tu Benarus, Ba Tu – la nguoi giam sat kien truc.
Qazim Khan, nguoi Lahore – cast the solid gold finial.
Chiranjilal - nha đieu khac truong va kham đa.
Amanat Khan tu Shiraz, Iran – thu phap truong.
Muhammad Hanif – giam sat phan xay ne.
Mir Abdul Karim va Mukkarimat Khan cua Shiraz – phu trach tai chinh va quan ly san xuat hang ngay.


Xem them Lang mo cua Mausolus
Lang Ho Chi Minh
Lang mo Tan Thuy Hoang
Lang Lenin
Kien truc Ba Tu
Mo Humayun
Phao đai Agra
Fatehpur Sikri
Bibi Ka Maqbara
Kien truc Tho Nhi Ky


Tham khao Tai lieu Lien ket ngoai Taj Mahal in UNESCO List
Chronology of events associated with the Taj Mahal based on 17th Century Sources Luu tru ngay 11 thang 3 nam 2007 tai Wayback Machine
Berger Foundation (Fondation Berger) Luu tru ngay 17 thang 1 nam 2008 tai Wayback Machine French site displaying dozens of detailed photos of Taj Mahal
Moonlight Garden and the Black Taj Myth
'The Man Of Marble' - Outlook India Luu tru ngay 19 thang 8 nam 2008 tai Wayback Machine
Taj Mahal's 360° panorama photo 1 MB Download 11640 X 770 size Photo (Creative Commons).