Cong hoa La Ma hay Cong hoa Roma (tieng Latinh: Res publica Romana; phat am tieng Latinh: [ˈreːs ˈpuːb.lɪ.ka roːˈmaː.na]) la giai đoan trong nen van minh La Ma co đai đuoc phan biet vi co che đo cong hoa. Giai đoan cong hoa bat đau khi che đo quan chu bi lat đo vao khoang nam 509 TCN va keo dai hon 450 nam, đen khi bi suy yeu do loat noi chien va đuoc thay bang che đo nguyen thu (Principate) va giai đoan Hoang đe. Đung luc ma Cong hoa La Ma tro thanh Đe che La Ma tuy theo cach hieu. Cac nha lich su đa đe nghi chon mot vai su kien, bao gom khi Julius Caesar đuoc bo nhiem lam Thong lanh toi cao (đoc tai suot đoi; 44 TCN), Tran Actium (2 thang 9 nam 31 TCN), va khi Vien nguyen lao La Ma cap Octavius cac quyen luc đac biet theo thoa thuan đau tien giua Vien nguyen lao va binh dan (16 thang 1 nam 27 TCN).
Nguoi La Ma dan dan đanh bai nhung dan toc khac tren ban đao Y, chu yeu lien quan đen nhung bo toc Y khac (thuoc dong An-Au) nhu nguoi Samnite va Sabine, nhung cung co ca nguoi Etrusca. Moi đe doa cuoi cung cho đe che La Ma đen khi Tarentum, mot thuoc đia lon cua Hy Lap, nhan đuoc su giup đo cua vua xu Ipiros la Pyrros vao nam 282 TCN. Trong nua sau cua the ki thu 3 TCN, Roma xung đot voi Carthage trong 2 cuoc Chien tranh Punic, xam chiem Sicilia va Iberia. Sau khi đanh bai Vuong quoc Macedonia va Đe che Seleucid vao the ki thu 2 TCN, nguoi La Ma tro thanh nhung nguoi chu khong the choi cai cua vung Đia Trung Hai.
Xung đot noi bo gio đay tro thanh moi đe doa lon nhat đoi voi nen Cong hoa. Hoi đong Nguyen lao, khu khu giu lay quyen luc cho minh, lien tuc phan đoi nhung cai cach đat đai quan trong. Mot hau qua khong luong truoc đuoc tu cai cach quan su cua Gaius Marius la quan linh thuong co long trung thanh voi nguoi chi huy cua ho nhieu hon đoi voi thanh pho, va mot vi tuong hung manh nhu Marius, hay đoi thu cua ong Lucius Cornelius Sulla, co đu kha nang uy hiep buoc thanh pho va Hoi đong Nguyen lao phai nhuong bo.
Vao giua the ki 1 TCN ba nguoi, Julius Caesar, Gnaeus Pompeius Magnus (Pompey) va Marcus Licinius Crassus, đa nam quyen kiem soat khong chinh thuc cua chinh phu cong hoa thong qua mot hiep uoc bi mat đuoc biet đen nhu la Che đo Tam hung đau tien. Caesar co the hoa hop voi nhung đoi thu Pompey va Crassus, ca hai đeu la nhung nguoi cuc giau voi quan đoi rieng va su nghiep thuong nghi si, va hanh đong vi loi ich cua ca hai nguoi khi bau chon quan chap chinh toi cao, truoc khi dung cuong vi thong đoc cua minh nhu nguoi cam quyen cua Gaule đe tu minh co đuoc danh tieng quan su. Sau cai chet cua Crassus va su sup đo cua che đo Tam hung, mot su tach biet giua Caesar va Hoi đong Nguyen lao đa dan toi noi chien, voi Pompey dan đau luc luong cua Hoi đong. Caesar chien thang va đuoc phong lam nha đoc tai suot đoi sau khi tu choi tuoc hieu quoc vuong. Tuy nhien, ong nam qua nhieu quyen luc va tro thanh cai gai trong mat cac nguyen lao, va sau đo bi am sat trong mot am muu đuoc to chuc boi Brutus va Cassius vao ngay 15 thang 3 nam 44 TCN.
Mot che đo Tam hung thu hai, bao gom nguoi thua ke đa đuoc chi đinh cua Augustus va nhung cuu tro than Marcus Antonius va Marcus Aemilius Lepidus, len nam quyen, nhung nhung thanh vien cua no nhanh chong roi vao mot cuoc đau tranh gianh quyen thong tri. Trong no luc cuoi gianh chinh quyen Cong hoa, Augustus đanh bai Antonius tai tran chien Actium vao nam 31 TCN va thon tinh nhung vung lanh tho cua Cleopatra, nguoi vo phuong Đong cua Antonius. Augustus giu lai Ai Cap nhu la thuoc đia khong chinh thuc cua nha vua, bao đam mot thu nhap đe lay long nhung cu dan thu đo. Gio đay ong ta nam lay quyen luc gan nhu tuyet đoi voi tu cach la thong soai quan su, nguoi bao ve duy nhat cua quan chung, va quyen luc toi cao tren lanh tho La Ma, va lay ten Augustus. Nhung xac lap hien phap tren (đa bien Roma tu mot nuoc cong hoa thanh mot đe quoc). Nguoi ke vi đuoc chi đinh cua Augustus, Tiberius, len nam quyen ma khong co cuoc đo mau nao (tham chi con khong co nhieu su khang cu), va nhu vay đa hoan thanh cong trinh cua ong.
Đinh ro luc ket thuc cua Cong hoa la viec danh cho nha lich su ngay nay; dan La Ma vao luc đo khong nghi rang Cong hoa khong con. Cac "Hoang đe" vuong trieu Julia-Claudia van tuyen bo rang res publica (thoi quan chung) van tiep tuc, cho du hoat đong duoi su bao ve cua cac quyen luc đac biet, va se tro lai hinh thuc Cong hoa đay đu. La Ma van con la Cong hoa tren danh nghia it nhat cho đen the ky 3 va cuoc cai cach lap che đo Dominate (chu nhan).


Hien phap Hien phap La Ma la tap hop nhung chi dan va nguyen tac bat thanh van chu yeu thong qua tu cac tien le. Hien phap La Ma khong chinh quy, đa so khong thanh van va thay đoi lien tuc.


= Vien nguyen lao =

Nen tang quyen luc cua vien nguyen lao xuat phat tu su quy trong va uy tin. Su quy trong va uy tin nay xuat phat tu thoi quen va phong tuc, cung giong nhu nang luc va uy tin cao cua cac nghi si. Vien nguyen lao thong qua cac sac lenh đuoc goi la senatus consultum, mot cach chinh thuc đuoc goi la "Loi khuyen" cua vien nguyen lao đoi voi quan chap chinh. Trong thuc te thi cac quan chap chinh luon chap hanh menh lenh nay. Vien nguyen lao chu yeu tap trung vao chinh sach đoi ngoai mac dau ve nguyen tac thi vien nguyen lao khong he co vai tro quan ly nhung xung đot quan su, no cung co vai tro quan ly cong dan trong cac thanh pho va thi tran. Đieu kien đe tro thanh mot nghi si vien nguyen lao la phai so huu mot vung đat tuong đuong voi 100.000 denarii, thuoc dong doi patrician (Quy toc co dong doi lau đoi tai La Ma), đa tung giu chuc vu trong chinh quyen. Vien nguyen lao se bo phieu đe chap nhan mot nguoi co đu tieu chuan tren co thanh nghi si hay khong


= Hoi đong lap phap =

Cac hoi đong lap phap la nhung hoi nghi tap trung toan bo cong dan La Ma, quyet đinh cuoi cung đen bau cu cac quan chuc, ban hanh cac đao luat, thi hanh cac hinh phat, tuyen chien va cau hoa, giai tan hoac lap lien minh voi cac quoc gia khac. Co hai loai hoi đong lap phap. Thu nhat la comitia - hoi đong cua tat ca cac cong dan, thu hai la concilia - hoi đong cua mot nhom cong dan nhat đinh.


= Hoi đong Centuriata =
Cong dan La Ma đuoc to chuc theo cac đon vi co ban la Centuria va Bo lac. Dan chung se tap hop theo cac Centuriata va Tributa. Hoi đong Centuria (ten goc la Comitia Centuriata) la tap hop toan the nhan dan theo cac đon vi goi la Centuria. Nguoi chu tri hoi đong Centuriata thong thuong la Quan chap chinh. Cac đon vi se bo phieu, moi đon vi đuoc mot phieu, quyet đinh se theo đa so. Đai hoi Centuriata se bau ra cac quan co quyen chi huy quan đoi (Phap quan va Chap chinh quan). No cung bau ra cac giam quan. Hoi đong Centuriata cung co the tuyen chien, thong qua ket qua đieu tra dan so. Va cung la toa an toi cao.


= Hoi đong Tributa =
Hoi đong Tributa hay Comitia Tributa chu tri boi chap chinh quan, đuoc tap hop tu 35 Tributa. Tributa khong phai la nhom nguoi cung mot dan toc hoac cung huyet thong ma la nhom đuoc phan chia theo đia ly. Thu tu bau chon cua cac Tributa đuoc lay ngau nhien bang cach rut tham. Khi đuoc so đong ung ho cuoc bo phieu se ket thuc. Hoi đong Tributa khong thong qua luat no chi bau cu Quan coi quoc kho, Quan thi chinh va thong linh quan đoi.


= Hoi đong Pleb =
Hoi đong Pleb la quoc hoi cua nhung nguoi Pleb, nhung nguoi binh dan (khong thuoc tang lop quy toc) bao gom nhung nguoi no le đuoc giai phong, nong dan ngheo, nguoi song dua vao tang lop quy toc va tho thu cong. Nhung nguoi binh dan bi tu choi va bi cam nhieu quyen loi nhu nhung nguoi khac trong cung tang lop. Nhieu hon the nua la ho thuong bi đoi xu bat cong boi cac vi quan toa. Ho tu to chuc thanh nhung Tributa rieng, tu bau cu lay quan hanh chinh, quan toa, quan bao dan. Thong thuong quan bao dan cua nguoi Pleb chu tri hoi đong. Hoi đong nay thong qua hau het cac luat va cung la toa an. Tu khi đuoc to chuc theo cac tribe, thi luat le va thu tuc cua no gan giong nhu Hoi đong Tribe.


Lich su Phan no ve viec Sextus Tarquinius, con trai cua vua Lucius Tarquinius Superbus cuong hiep Lucretia, Lucius Junius Brutus đa lanh đao cuoc lat đo vuong trieu Tarquinius nam 509 TCN, La Ma buoc vao ky nguyen cua nen cong hoa, the che cai tri boi Vien nguyen lao. Lich su cua Cong hoa La Ma la lich su cua nhung cuoc chien tranh. Tat ca cac cau chuyen lich su nguoi La Ma se dung nhu la minh chung cho cac uu điem va gia tri La Ma đeu bat đau tu giai đoan du doi nay, giai đoan cua cac cuoc xam luoc va bao ve đat nuoc. Truoc nay, hien phap cua La Ma khong ton tai chinh thuc hay đuoc viet ra thanh van ban ma la mot loat cac gia tri va luat bat thanh van. No đuoc đinh ra tren co so cua che đo quan chu trong qua khu, boi vay du khong khoi phuc nen quan chu, nguoi La Ma van danh nhung quyen luc to lon cho cac quan chuc.

O vi tri cao nhat la hai quan chap chinh, đuoc bau cu hang nam trong so nhung nha quy toc. Cung giong voi cac quoc vuong trong thoi quan chu, 2 quan chap chinh đua ra luat phap, chi huy quan đoi va đieu hanh quoc gia. Phuc suc cua ho giong voi cac vi vua trong qua khu va ho ngoi tren ghe truyen thong danh rieng cho nha vua. Tuy nhien, quyen luc cua ho đa bi han che rat nhieu. Thu nhat, ho nam quyen chi co 1 nam, sau đo co the đuoc bau lai hoac tro ve đoi song rieng. Thu hai, sau khi lam quan chap chinh mot nhiem ky, ho bi cam lam lai trong 10 nam. Thu ba, co 2 quan cung chap chinh, va vi nay co the ngan can co hieu qua bat cu quyet đinh hay hanh đong nao cua vi kia bang quyen phu quyet. Thu tu, cac quan chap chinh tiep tuc phai phuc vu o Vien nguyen lao sau khi nhiem ky cham dut, đieu nay khien ho chuyen tam hop tac voi Vien nguyen lao. Ket qua cua nhung viec nay la cac quan chap chinh khong thuc su chu đong va sang tao, boi vay chinh phu La Ma co khuynh huong bao thu va than trong. Trong the ki IV truoc CN, quyen luc cua quan chap chinh đuoc chuyen cho cac vi thong linh quan đoi, va nhung nguoi nay tai vi nhieu nhiem ky do yeu cau cua cac chien dich quan su.
Duoi 2 quan chap chinh la cac quan coi quoc kho, quan thi chinh va phap quan. Chuc phap quan la chuc danh tu phap, đong thoi co quyen chi huy quan đoi; cac phap quan va quan chap chinh la cac vi tuong chu chot cua La Ma. Vi tri phap quan cung nhu quan chap chinh co nhiem ky 1 nam, va cung co the keo dai trong thoi gian chien tranh. Viec phan loai dan chung theo tai san va muc đong thue la viec cua 2 vi giam quan. Nhiem vu cua ho la len ho so dan chung va đinh muc thue phai nop. Do đo ho co rat nhieu co hoi đe an cap va tham nhung. Boi vay, vi tri nay chi đuoc giao cho cac nguyen chap chinh quan, nhung nguoi co đao đuc va liem khiet nhat. Cac giam quan co quyen luc lon, ho co the thai hoi cac nghi si trong Vien nguyen lao khong chi vi cac vuong mac tai chinh ma co the vi bat cu ly do gi. Vao giai đoan cuoi cua nen cong hoa, cac giam quan nam trong so nhung chinh tri gia co quyen luc nhat o La Ma.
Voi viec quyen luc hoan toan tap trung trong tay gioi quy toc, the che cong hoa La Ma luc bat đau la 1 hinh thuc chuyen giao quyen luc tu quoc vuong sang tang lop giau co nhat La Ma. Tinh chat thong tri cua luat phap, he thong tai chinh, va chinh sach ngoai giao thiet lap boi gioi quy toc ngay lap tuc đua đen su oan gian cua tang lop binh dan. Tu luc bat đau nam 509 truoc CN cho đen luc tan ra vao nam 27 truoc CN, lich su chinh tri cua Cong hoa La Ma la 1 mo hon đon, va thuong xuyen xung đot giua hai tang lop muon tranh gianh quyen luc chinh tri.
Nam 494 TCN, nhung nguoi binh dan La Ma roi Roma va di cu toi mot vung nui thieng. Tai đay, ho thanh lap 1 chinh phu moi, 1 chinh phu co to chuc bo lac kieu cu, đung đau la cac quan bao dan. Ho cong khai phu quyet cac quyet đinh cua gioi quan chuc La Ma va luat phap cua Vien nguyen lao. Chinh phu nay do dan ngheo bau ra va cac quyet đinh cua no ap dung cho moi đoi tuong la dan ngheo. Noi cach khac, dan ngheo đa tu danh cho ho quyen viet ra luat phap cho rieng minh. Nam 450 truoc CN, phong trao đau tranh giai cap đua ra bo luat 12 điem voi viec chinh thuc hoa luat le va hien phap La Ma. Nguoi La Ma xem đay la 1 chien thang cua viec đau tranh đoi quyen binh đang, no la cong cu giup ho xac đinh vi tri cua minh trong xa hoi phap quy. Nam 445 truoc CN, gioi binh dan gianh đuoc quyen lap gia đinh voi nguoi trong gioi quy toc, va đen nam 367 truoc CN, 1 nguoi thuoc gioi binh dan đuoc bau lam quan chap chinh. Bo luat Lex Licinia Sextia quy đinh it nhat mot trong 2 quan chap chinh phai la nguoi thuoc gioi binh dan. Voi viec sau khi hoan thanh nhiem ky chap chinh, vi quan nay tro thanh thanh vien cua Vien nguyen lao, quyen nam giu Vien nguyen lao cua gioi quy toc đa bi pha vo. Đen nam 300 truoc CN, gioi binh dan co quyen tham gia o tat ca moi cap cua giao hoi, co nghia la ngang hang voi gioi quy toc ve tin nguong. Va cuoi cung, chien thang quyet đinh ve mat quyen luc va su anh huong đen vao nam 287 truoc CN, nam ma cac quyet đinh va luat phap cua chinh phu binh dan đuoc ap dung cho toan bo cong đong La Ma, bao gom ca gioi quy toc. La Ma đa đat đuoc nhung cai cach nay ma khong can bat ky 1 cuoc noi chien hay đo mau nao. Tat nhien, cuoc đau tranh giai cap van khong the đuoc giai quyet nhung ro rang la noi chien giai cap đa đuoc ngan chan hoan toan. Nhu vay, nguoi La Ma đa cai cach the che cua minh nhu 1 nhu cau tu phat hon la vi theo đuoi 1 ke hoach cu the nao.
Cung thoi gian nay, va voi tinh chat tu phat tuong tu, ho tien hanh mo rong lanh tho cua minh. Thoat đau, cac cuoc chien do nhung nguoi cong hoa tien hanh chu yeu co tinh chat phong ngu vi viec lat đo vuong trieu Tarquinius đa dan đen nhieu cuoc tan cong cua nguoi Etruscan va cac đong minh nham vao La Ma. Nhung khong lau sau đo, La Ma chuyen sang viec tan cong gianh quyen kiem soat lanh tho cua nhung nguoi lang gieng nham triet tieu hiem hoa bi tan cong. Su Logic cua La Ma la viec kiem soat cac lanh tho chung quanh se ngan ngua đuoc bat cu cuoc tan cong nao tu cu dan tren cac lanh tho nay đong thoi tao ra 1 vung đem an toan cho La Ma voi nhung ke tan cong đen tu xa. Chinh sach xam luoc cua La Ma boi vay tiep tuc đuoc duy tri vi ly do an toan cua ban than ho. Ket qua cuoi cung cua qua trinh nay la viec gianh quyen kiem soat toan bo ban đao Italia nam 265 truoc CN, va sau đo la ca vung Đia Trung Hai. Co the noi rang đe che La Ma la 1 su phat trien tu nhien, no đuoc hinh thanh trong qua trinh theo đuoi 1 chinh sach co ten: su an toan. Chi đen giai đoan cuoi cua qua trinh nay, Đe che La Ma moi tro thanh 1 muc tieu ro rang.


= Chinh phuc Ban đao Italia =

Cuoc chinh phuc ban đao Italia đuoc bat đau ngay sau khi nguoi La Ma truc xuat vua Lucius Tarquinius Superbus nam 509 truoc CN voi muc tieu đau tien chinh la lanh tho cua nguoi Etruscan. Tuy nhien, cuoc chinh phuc Italia cua nguoi La Ma bat ngo bi gian đoan boi cuoc xam luoc cua bo toc Gaul, du cu va thien chien đen tu ben kia day Alps. Nam 387 truoc CN, nguoi Gaul vuot day Alps, nhanh chong đanh bai quan đoi va thieu huy La Ma. Tuy nhien, nguoi Gaul khong co y đinh đinh cu tai Italy, ho chi quan tam đen cua cai cua La Ma. Ho cuop pha La Ma, yeu cau cong nap, va sau khi đa thu thap đu thi quay ve đat cua ho o trung tam chau Au. La Ma luc nay suy kiet va nhieu cu dan ho đa chinh phuc tren ban đao Italia quay lai tan cong ho. Tuy nhien, đen nam 350 truoc CN, La Ma đa hoi phuc manh me đu đe lap lai vi the o cac vung đat noi tren.
Du chi la 1 thanh vien trong lien minh cac nuoc Latin, La Ma đa ap đat vi the ba chu len tat ca cac nuoc trong lien minh nay. Nam 340, cac nuoc noi day đoi quyen đoc lap sau khi La Ma khuoc tu yeu sach cua ho. Tuy nhien, La Ma chi mat co 2 nam đe dep tan cuoc noi day nay va thong nhat khoi Latin nam 338 truoc CN. Nam 295 truoc CN, La Ma bat đau cuoc chien chong lai su noi loan cua nhung nguoi Samnites song tren day nui Apennine, co them su tham gia cua nhung nguoi Etruscan, nguoi Gaul sot lai va mot vai thanh pho Italia khac. Ket qua cua cuoc chien nay la đen nam 280 truoc CN, La Ma gianh quyen kiem soat toan bo trung tam Italia. Ho chuyen su quan tam cua minh ve phia Nam ban đao toi cac thanh pho cua Hy Lap va nhanh chong khuat phuc not khu vuc nay. Vay la đen giua the ky 3 truoc CN, La Ma đa hoan toan lam chu ban đao Italia.
Lich su co đai cho thay rang viec giu cac vung đat chinh phuc đuoc la rat kho khan. Tuy nhien, La Ma duong nhu đa tim ra cach giai quyet van đe nay voi cac chinh sach vua tu do vua quan phiet. Thu nhat, Roma khong huy diet cac vung đat nay ma trao cho chung nhung quyen luc chac chan. Mot so noi đuoc chap thuan tro thanh cong dan La Ma đac biet la cac vung gan La Ma, mot so vung khac đuoc chap nhan chi phai theo nhung luat nao đo cua La Ma. Mot so vung đuoc cho phep tro thanh khu tu tri, mot so khac đuoc cho phep tro thanh đong minh. Nhung tat ca đeu phai đong thue va cung cap binh linh cho La Ma. Ngoai ra, La Ma cho quan linh đinh cu tren cac mien đat chiem đong nhu la phan thuong cho su phuc vu cua ho. Quan linh co đat đai co the sinh loi, va La Ma co đoi quan co đinh tren cac mien đat đa chiem đong. Đe tang cuong suc manh cho cac đoi quan nay, La Ma tien hanh cac du an lam đuong đay tham vong. Ho xay cac con đuong thang tap vuot qua cac ngon nui cho phep quan đoi nhanh chong van đong toi cac vung co noi loan. Su ket hop cua viec trao quyen hanh va quyen cong dan voi viec đam bao nhung phan ung nhanh chong va khat khe đoi voi nhung ke noi loan đa cho ra đoi 1 đe che hoa binh va ben vung tren ban đao Italia.


= Chien tranh Punic =

Luc luong hai quan hung manh nhat tren Đia Trung Hai trong the ky 3 truoc Cong nguyen la Carthage, quoc gia phia bac chau Phi gan Tunisia ngay nay. Nguoi Carthage la nguoi goc Phoenicia va Carthage la mot thuoc đia cu cua Phoenicia tu the ky 9 truoc CN. Tu Carthage trong tieng Phoenicia co nghia la "thanh pho moi". Đen the ky 6 truoc CN, Phoenicia bi chinh phuc boi nguoi Assyria (la nhung bo lac Semitic song o phia bac Mesopotamia) va sau đo la nguoi Ba Tu. Tuy nhien Carthage lai khong bi anh huong va tro thanh mot quoc gia đoc lap hoan toan. Song song voi cuoc chinh phuc ban đao Y cua La Ma, Carthage cung mo rong lanh tho cua minh ra khap Bac Phi. Khi La Ma hoan tat cuoc chinh phuc Y cua minh thi Carthage cung đa kiem soat toan bo bo bien Bac Phi tu phia Tay Libya đen eo bien Gibraltar (bo bien phia nam Tay Ban Nha), hau het bo bien phia nam Tay Ban Nha cung nhu cac đao Corse va Sardegna o Chau Au. Carthage tro thanh mot cuong quoc, ho kiem soat hau het cac hoat đong giao thuong tren Đia Trung Hai, cung cap binh linh, no le va hang hoa, va tich tru luong luong vang bac khong lo tu cac mo khai thac o Tay Ban Nha.
Hai đe che hung manh nay bat đau va cham nhau vao giua the ky 3 truoc Cong nguyen, khi quyen luc cua La Ma đa vuon toi cuc nam cua Y. Thuc ra, hai ben đa co nhung tiep xuc roi rac truoc đo nhung chua ben nao cam thay moi đe doa đen tu ben kia. Nguoi La Ma co hieu biet ky luong ve nguoi Carthage. Ho goi nhung nguoi nay bang cai ten goc la nguoi Phoenicia. Trong tieng Latin, no đuoc viet la Poeni, đay la nguon goc cai ten Punic cua cuoc chien tranh trong bai nay. Cuoc chien bat hanh cho Carthage nay la khong the tranh đuoc. Nam giua Carthage va Y la hon đao lon Sicilia. Carthage kiem soat nua phia tay cua hon đao, nhung voi viec đa kiem soat cuc nam cua ban đao Y thi La Ma chi con cach Sicilia mot tam tay. La Ma can thiep vao cuoc noi day cua nguoi Messana chong lai Carthage, va chien tranh Punic lan thu nhat no ra.
Nam 264 TCN, Cong hoa La Ma đa gianh quyen kiem soat ban đao Y phia nam cua song Po. Khong giong nhu Carthage, Roma đa co quan đoi thuong truc lon đuoc tuyen dung tu cac cong dan La ma. Mat khac,khi bat đau cua Chien tranh Punic lan đau tien,nguoi La Ma đa khong co hai quan thuong truc,dau vay ho đa xay dung luc luong hai quan trong suot cuoc chien.


 Chien tranh Punic lan thu nhat  No ra nam 264 TCN, chu yeu dien ra tren đao Sicilia. La Ma bao vay nhieu thanh pho cua Carthage o Sicilia va khi Carthage đua hai quan cua minh đen giai vay, La Ma huy diet hoan toan luc luong hai quan nay. Lan đau tien ke tu khi thanh lap, Đe che Carthage chuoc lay that bai tren bien. Cuoc chien cham dut voi chien thang khong thuc su thuoc ve ben nao. Nam 241 TCN, mot hiep uoc đuoc ky nam 241 giua 2 ben voi viec Carthage phai roi bo Sicilia (du chua bi mat vao tay La Ma) va boi thuong mot khoan cho chien tranh. Ngay sau đo, Carthage phai đoi mat voi cac vu noi loan cua luc luong linh đanh thue, va La Ma huong loi tu su lon xon nay voi viec chiem đuoc đao Corse. La Ma rat e ngai nguoi Carthage va muon xay dung mot vung đem an toan cang lon cang tot giua La Ma va Carthage. Sau Sicilia va Corse, La Ma tiep tuc muon đay nguoi Carthage ra khoi Sardegna, hon đao phia tay ban đao Y. Carthage phan ung bang cach gia tang suc manh o Chau Au. Truoc tien, ho đua tuong Hamilcar va con re ong ta la Hasdrubal toi Tay Ban Nha thiet lap che đo thuoc đia va xay dung quan đoi. O đay, hai cha con nay lap quan he đong minh voi cac nuoc vung Iberia, va quan đoi Carthage chieu mo tu cac quoc gia đong minh lang le lon manh va quyen luc cung anh huong cua Carthage vuon khap ban đao Iberia.


 Chien tranh Punic lan thu hai  Rat lo lang truoc tinh hinh nay nen khi Saguntum, mot thanh pho nho o Tay Ban Nha yeu cau Roma tro thanh đong minh, La Ma đa khong tu choi. Vai nam sau, Hannibal, mot tuong tre 25 tuoi tro thanh tong chi huy quan Carthage o Tay Ban Nha. Luc đau, Hannibal cho phep nguoi Saguntum su dung cac ben cang rong lon đe tranh xung đot voi La Ma. Nhung Saguntum voi giup đo cua nguoi đong minh La Ma, bat đau choi tro chinh tri voi cac thanh pho Tay Ban Nha khac. Bo qua nhung đe doa truc tiep tu La Ma, Hannibal tan cong va chiem giu Saguntum. La Ma co gang thu xep van đe nay bang con đuong ngoai giao. Ho yeu cau Carthage cach chuc Hannibal va đua ong nay đen Roma. Chien tranh Punic lan 2 no ra nam 218 truoc CN khi Carthage khuoc tu yeu cau nay. Nhung lan nay, La Ma phai đoi mat voi mot đich thu đang so. Trong thoi gian sau cuoc chien lan 1, Carthage đa tao ra mot đoi quan hung manh. Hannibal đa đua đoi quan nay đi doc chau Au va thang 9 nam 218, ong đua quan Carthage vuot day Alpes bat đau cuoc xam luoc Y. Du met moi vi quang đuong van đong chien, Hannibal van ngay lap tuc đap tan quan La Ma o phia bac Y. Chien thang ngoan muc nay đa khien nhieu chien binh du muc Gaule gia nhap đoan quan cua Hannibal nang tong so quan cua ong len tren 50000. Chien thang cua Hannibal truoc nguoi La Ma đuoc đam bao bang viec thuyet phuc cac đong minh cua La Ma va sap nhap nhieu thanh pho vao Carthage.
Nguoi La Ma hieu rang ho khong the đanh bai Hannibal. Tuyet vong, La Ma trao quyen cho nha đoc tai Quintus Fabius Maximus. Fabius ra lenh tranh chien tranh truc dien bang moi gia, chi đanh du kich cho toi khi quan Carthage suy yeu đu đe tan cong truc dien. Nhung khi Hannibal hanh quan toi Cannae (tran Cannae) nam 216 truoc CN, Fabius đua 1 đoi quan 80000 nguoi ra chong lai. Đoi quan nay ngay lap tuc bi Hannibal tieu diet hoan toan, đay la that bai lon nhat Roma tung trai qua. Cac đong minh phia Nam Y cua La Ma chay sang phia Hannibal, toan bo Sicilia tro thanh đong minh cua Carthage. Them vao đo, vua Philippos V cua Macedonia, nguoi kiem soat hau het lanh đia Hy Lap cung nga theo Hannibal va bat đau cuoc chien tranh chong lai La Ma nam 215 truoc CN. Tinh hinh gan nhu tuyet vong đoi voi La Ma. Fabius khong con dung khi đoi đau voi Hannibal. Hannibal đua quan đoi vong quanh Y ma khong con bat cu su chong cu nao. Tuy nhien, Hannibal khong co đu luc luong va trang bi đe bao vay hay tan cong o at cac thanh pho nhu Roma. Tat ca nhung gi ong co the lam la đi khap cac mien nong thon Y va tan pha.
La Ma quyet đinh tan cong hau phuong cua Hannibal. Biet rang Hannibal phu thuoc vao nguon cung cap nhan luc va vat luc tu Tay Ban Nha, La Ma trao cho Publius Cornelius Scipio (237-183 TCN), mot thien tai ve chien luoc chuc Thong đoc Tay Ban Nha, mot hanh đong khong hop hien vi vi tuong tre nay chua bao gio la quan chap chinh. Scipio, sau nay đuoc goi bang cai ten Scipio Africanus vi chien thang cua ong truoc nguoi Carthage tren đat Chau Phi, đa nhanh chong chinh phuc toan bo Tay Ban Nha. Đen luc nay, Hannibal bi mac can tren đat Y. Sau đo, Scipio đua quan vao chau Phi va buoc nguoi Carthage phai đe nghi Roma mot hiep uoc hoa binh. Mot phan cua hiep uoc nay la Hannibal phai roi khoi ban đao Y. Hannibal la mot trong nhung danh tuong vi đai nhat trong lich su the gioi. Trong suot cuoc chien tranh voi La Ma, ong khong he thua mot tran nao. Du vay ong van buoc phai rut lui. Va du thang trong tat ca cac tran đanh, Hannibal đa thua trong cuoc chien tranh nay. Khi Hannibal quay tro lai, nguoi Carthage lay lai tinh than va them mot lan nua noi day chong lai La Ma. Nam 202 TCN, Hannibal va Scipio giao chien o Zama phia bac chau Phi va tai đay Hannibal nem chien bai đau tien. Carthage bi đay xuong thanh mot bang đoc lap. La Ma luc nay kiem soat toan bo mien tay Đia Trung Hai bao gom ca khu vuc Bac Phi.
Cuoc chien nay mang đen cho La Ma nhung kinh nghiem lich su. Ho đa phai đoi mat voi nhung that bai hien nhien truoc mot đich thu hung manh va cuoi cung đa chien thang nhung ke thu vuot troi nay. Tinh cach La Ma đuoc nhin nhan tu cuoc chien tuyet vong nay đa xuyen suot phan con lai cua lich su đe che. Chien tranh Punic lan 2 đua La Ma tu mot quyen luc co tinh khu vuc tro thanh mot đe che tren toan the gioi. Voi viec Philip V cua Macedonia bat tay voi Hannibal tien hanh chien tranh chong lai Roma, La Ma chuyen huong chien tranh ve phia đong truoc tien xam chiem Macedonia va sau đo la cac vuong quoc Hi Lap khac. Ket qua cuoi cung cua chien tranh Punic lan thu hai la su thong tri the gioi cua La Ma.


 Chien tranh Punic lan 3  Trong nhung nam tiep theo, La Ma tiep tuc chinh phuc cac quoc gia Hy Lap o phia đong. O phia tay, ho đan ap tan bao nguoi Iberia va trut thinh no len đau nguoi Carthage. Cac nha su hoc đa ghi lai loi cua mot lanh tu hang đau cua La Ma la Cato rang khi ket thuc mot bai phat bieu ve bat cu van đe gi, ong nay cung co cau: "toi cho rang phai huy diet Carthage". Trong nua đau the ky thu 2 truoc CN, du khong gianh lai đuoc nhieu quyen luc nhung voi cac hoat đong thuong mai, Carthage cung đa khoi phuc lai nhieu phan su thinh vuong truoc kia. La Ma cang ngay cang nghi ngo su hoi sinh cua Carthage va yeu cau nguoi Carthage tu bo thanh pho cua ho đe lui sau vao trong luc đia Bac Phi. Carthage, xu so buon ban phu thuoc vao giao thuong tren bien khuoc tu yeu cau nay. Vien nguyen lao La Ma tuyen bo chien tranh. Sau mot thoi gian bao vay, nguoi La Ma chiem đuoc thanh pho, binh linh La Ma đi tung nha tan sat dan cu Carthage. Đay co le la vu hanh quyet co he thong đam mau nhat truoc Chien tranh the gioi thu hai. Nhung nguoi Carthage con song bi bat va bi ban lam no le. Cang bien va thanh pho bi pha huy.


= Chinh phuc Hy Lap =

Trong thoi gian La Ma đang ban ron voi nhung tranh chap chinh tri noi bo va cuoc chinh phuc Italia thi nguoi Makedonia đa chinh phuc hau het lanh đia Hy Lap va sau đo vuon ban tay đe quoc ra khap the gioi. Nam 324 truoc CN, khi ma Roma van chua chinh phuc het Italia va van đang sa lay trong moi xung đot giua gioi quy toc va dan ngheo, thi toan bo lanh đia the gioi nam phia đong La Ma đa thuoc ve 1 nguoi đan ong duy nhat, Alexandros Đai Đe, nha quan su co the coi la vi đai nhat trong lich su co đai. Sau khi chinh phuc toan bo Ba Tu, Alexandros bat ngo chet đe lai đe che menh mong ong đa dung len trong su xau xe cua cac tuong linh. Nam 312 truoc CN, Seleukos, mot trong cac vien tuong nay xung vua tai Babylon va phan đat rong lon phia đong Hy Lap, sau đo tiep tuc mo rong lanh tho toi phia đong Anatolia (Tho Nhi Ky) va phia bac Syria thanh lap vuong quoc Seleukos. Nhung La Ma duong nhu khong quan tam lam đen nhung su kien chan đong nay. Bi chi phoi boi nhung van đe trong noi bo, La Ma khong quan tam lam đen tinh hinh ben ngoai va chua nhin nhan đe quoc Hy Lap nhu 1 moi đe doa. Nhung chien tranh Punic lan 2 đa lam tat ca thay đoi. Roma gan nhu đa bi huy diet boi nguoi Carthage va vuong quoc Makedonia (duoi quyen tri vi cua Philippos V 221-179 truoc CN) lai lien minh voi Carthage. The gioi Hy Lap xuat hien trong mat cua nguoi La Ma nhu la moi đe doa lon nhat đen tu ben ngoai.
Philippos V la mot vi vua nhieu tham vong, muon mo rong lanh tho va bien Makedonia thanh 1 đe che. Khong may cho ong ta, Antiochus III (223-187 truoc CN), vi vua cua đe che Seleucid cung co cung tham vong nay. Antiochus III bat đau chiem đoat lanh tho Palestina, tranh gianh quyen kiem soat voi nha Ptolemaios o Ai Cap. Đong thoi, Philippos V cung bat đau vuon tay toi bien Aegean (nam giua ban đao Hy Lap va vung tieu A thuoc Tho Nhi Ky) va vung tieu A. Hsi vi vua nay thay giai phap tot nhat la bat tay nhau cung chinh phuc Ai Cap sau đo moi tinh đen chuyen chia chac.
Tuy nhien sau đo Philippos V lai giai hoa voi La Ma. Ket qua hiep uoc hoa binh giua Philippos V va La Ma rat han che. Philippos V hau nhu bi quan che trong khu vuc cua Macedonia va phai boi thuong ngay lap tuc 1000 talent vang, phai giao nop hau het chien thuyen va vai con tin, trong đo co con trai cua ong, Demetrios. Sau su kien nay, Philippos V hop tac voi nguoi La Ma trong cuoc chien cua ho chong lai vua xu Sparta la Nabis vao nam 195 TCN va Antiochos III trong cac nam 192 TCN - 189 TCN.
Đoi lai cho su giup đo cua ong khi quan đoi La Ma duoi quyen Publius Cornelius Scipio Africanus va em trai Lucius Cornelius Scipio Asiaticus hanh quan qua Macedonia va Thrace nam 190 TCN. Nguoi La Ma mien nhung khoan boi thuong ma ong phai tra va con trai ong Demetrios đa đuoc phong thich. Philippos sau đo tap trung vao viec cung co quyen luc tai Macedonia. Ong tap trung cai to lai nen tai chinh cua đat nuoc, cac mo đuoc khai thac va mot loai tien te moi đa đuoc phat hanh. Sau đo Antiochus III nay đua quan len đat Hy Lap tan cong nguoi La Ma nhung nhanh chong bi đanh bat khoi Hy Lap roi bi tham bai trong tran Magnesia o Tieu A nam 189 truoc CN. Trong cuoc chien nay, nguoi La Ma khong chiem đoat đat đai ma chi buoc Antiochus nop 1 khoan tien phat lon. Noi chung, La Ma coi cac thanh pho Hy Lap nhu nhung thanh pho tu do it tiem luc, va La Ma coi minh la nguoi bao ve Hy Lap, va bang cach nay ngan chan su phat trien cua bat ky quyen luc tap trung nao co kha nang đe doa Roma. Nam 179 truoc CN, Philippos V chet, nguoi ke vi la Perseus khuay đong phong trao dan chu va tinh than cach mang o Hy Lap. Va La Ma lai xam luoc Hy Lap. Cuoc chien tranh Macedonia lan thu ba no ra (172-168 truoc CN). Khong giong voi lan truoc, khi cuoc chien nay ket thuc, du van khong chiem đat đai nhung Roma ap đat luat le ba chu rat cung ran đoi voi cac đong minh cung nhu cac thanh pho phu thuoc nham ngan chan moi ngon lua cach mang. La Ma đa hoc đuoc tu viec kiem soat cac thanh pho o Italia rang co the keo dai su than phuc cua cac thanh pho nay neu duy tri đuoc su đan ap dut khoat, nhanh chong va tan bao.


= Cuoc khung hoang cua nen Cong hoa =
Gioi binh dan La Ma bao gom nhung nong dan, tho thu cong va nhung lao đong chan tay khac. mot phan nong dan lam viec trong nhung trang trai nho cua rieng minh, phan con lai cung voi cac tho thu cong va cac loai lao đong khac đi lam thue cho gioi quy toc voi muc luong khong toi. Chien tranh Punic lan thu hai đa thay đoi tan goc re su so huu tai san trong xa hoi. Hannibal đa san bang cac mien nong thon khi van đong chien quanh La Ma, toan bo cua cai cua quoc gia đuoc tap trung sau nhung buc tuong thanh Roma đe bao ve. Ben ngoai, nha cua va ruong đat cua hang van nong dan bi pha huy. Sau chien tranh, gioi quy toc cang giau them vi chien loi pham chien tranh mua sach đat đai trong trot. Đen giua the ky II TCN, nen nong nghiep La Ma hoan toan bi chi phoi boi cac đon đien menh mong thuoc so huu cua nhung chu đat giau co đen muc khong tuong. Nhung nong dan khanh kiet tran vao cac thanh pho kiem viec lam. Đay moi chi la phan chim cua tang bang xung đot.
Trong khi đo cac cuoc chien Punic va Macedonia đa cung cap cho La Ma rat nhieu no le. Truoc đay, La Ma đa co nhung lao đong la no le, nhung phai đen giua the ky 2 TCN, su chuyen đoi tu nen kinh te lao đong lam cong sang lao đong no le moi thuc su dien ra. Đen cuoi the ky 2 truoc CN, phan lon dan so La Ma thuoc tang lop no le. Tinh trang nay lam giam đi cac co hoi viec lam va thu nhap tot cho nguoi lao đong goc La Ma. Neu muon co cong viec, ho buoc phai chap nhan muc thu nhap tham chi thap hon nhung nguoi no le, muc đa khong the đu song. Tinh trang nay tao ra mot lan song di tru khong lo cua nhung nguoi lao đong tu thanh pho nay sang thanh pho khac o La Ma voi noi oan gian ngay cang tang. Thung thuoc sung khung hoang đa đuoc cham ngoi.


= Gracchi =
Nam 133 TCN, tranh chap đua La Ma vao noi chien. Tiberius Gracchus, vi quan ho dan đai dien cho dan chung đe nghi gioi han quyen so huu đat đai duoi 640 acre (1 acre ~ 0.4 ha), va nhu vay lay đi phan lon đat đai cua gioi quy toc. Nhung nguoi co tren 640 acre đat phai tra lai phan doi đe Nha nuoc chia cho dan ngheo. Tat nhien, gioi thuong luu va vien nguyen lao La Ma tim moi cach co the đe phan đoi du luat nay. Ho nam đuoc vi quan ho dan thu hai la Octavius va thuyet phuc ong nay phu quyet cai cach ruong đat cua Gracchus. Kho chiu vi bi phan đoi, Gracchus cach chuc Octavius, mot hanh đong vi hien ro rang. Khi nhiem ky ket thuc, Gracchus tiep tuc co them hanh đong vi hien thu 2 la tham gia ky bau cu cho nhiem ky tiep theo. Bao loan no ra trong lan bau cu nay va Gracchus bi 1 nhom cac nghi si am sat, lan đau tien trong lich su ton tai, nguoi La Ma chem giet lan nhau.
Nhieu nguoi đa khong đanh gia đung vai tro cua Tiberius Gracchus đoi voi lich su La Ma. Du cuoc cai cach cua ong that bai, nhung Gracchus đa tao ra mot phong cach chinh tri moi: phuc vu đa so. Truoc Gracchus, nhung thay đoi chinh tri đuoc thuc hien chu yeu do nhung yeu cau cua, va đe phuc vu 1 thieu so la gioi quy toc. Tuy nhien, Tiberius lai tim kiem nhung thay đoi vi loi ich cua so đong dan chung va hoan toan khong đem xia đen gioi quy toc. Đieu đo đa tao ra 1 lop chinh tri gia moi o La Ma, nhung nguoi đuoc goi la chinh tri gia mi dan do nhung co gang gianh quyen luc cua ho bang cach thu hut su ung ho trong dan chung. Đoi lap voi nhung chinh tri gia kieu nay, gioi quy toc tiep tuc no luc duy tri co cau chinh tri truyen thong: phuc vu tang lop giau co.
Tiberius chet nhung nha Gracchi chua dung lai o đo. Lien tiep hai nam 123 va 122 TCN, Gaius Gracchus (em trai Tiberius) đuoc bau la quan ho dan. Co nguon ung ho khong lo tu dan chung, Gaius tim cach thong qua rat nhieu bo luat tai quoc hoi. Đau tien, ong ra luat binh on gia ca ngu coc bang viec cho xay dung cac nha kho chua ngu coc thua tu mua truoc. Du luat thu hai se mang lai cho ong rat nhieu su chong đoi la trao quyen cong dan cho tat ca nguoi Italia (nham lam tang quyen luc cua ban than Gaius). Nam 121 TCN, Vien nguyen lao thong qua 1 luat đinh yeu cau cac quan chap chinh bao ve nen cong hoa va tuyen bo Gaius Gracchus la ke thu cua nha nuoc. Gaius bi san đuoi va tu sat, hang ngan nguoi ung ho ong bi giet va treo co.


= Suy tan =
Cuoc cai cach cua Sulla mang lai su phan khang du doi. Sau khi Sulla chet, vien nguyen lao phai đoi mat voi cac cuoc noi loan co vu trang. Nam 70 TCN, hai chinh tri gia nhieu tham vong la Crassus va Pompey len lam quan chap chinh va ngay lap tuc bai bo hien phap cua Sulla. 1 trao luu chinh tri moi xuat hien. Crassus va Pompey lien minh voi cac quan ho dan va quoc hoi chong lai vien nguyen lao cung gioi quy toc.
Nam 67 TCN, Pompey đuoc trao quyen lanh đao toan bo vung Đia Trung Hai trong 3 nam, va quyen luc nay đuoc keo dai trong nhieu nam tiep theo đe ong co the tiep tuc cuoc chien o vung Tieu A. Đen cuoi giai đoan nay, Pompey đa tro thanh nha lanh đao noi tieng nhat o La Ma. Viec nay khien Crassus lo so vi ong ta khong co vi tri quan trong nhu Pompey trong ca vien nguyen lao lan Quoc hoi. Va Crassus quyet đinh lien minh voi cac chinh tri gia tieng tam khac, trong đo noi bat nhat la Gaius Julius Caesar (100-44 TCN). Caesar xuat than tu mot gia đinh quy toc lau đoi, va la vi tuong thien tai chi huy quan La Ma o Tay Ban Nha va Gaul.
Khi Caesar tro ve tu Tay Ban Nha, ong yeu cau 1 cuoc dieu binh chien thang vong quanh Roma. Vien nguyen lao tu choi cuoc dieu binh nay vi so anh huong cua ong toi đam đong dan chung. Caesar thuyet phuc Pompey va Crassus hoa giai va the che tam hung đau tien đuoc thanh lap bao gom ba chinh tri gia noi tren. Chinh phu tam hung đau tien bao gom Caesar, Crassus va Pompey bat đau nam quyen luc nam 59 truoc CN sau khi Caesar đuoc bau lam quan chap chinh. Chuong trinh cai cach cua chinh phu moi đuoc ban hanh va Caesar tro thanh thong đoc cua 2 tinh Gaul (phia bac Italia) va Illycrium (ven bien Adria cua Nam Tu). Cac chien dich chinh phuc bang quan su la con đuong đe vuon toi quyen luc o La Ma, bang cach đo tao cho cac tuong lanh 1 đoi quan trung thanh, su giau co, su ung ho va uy tin o Roma. Chuc thong đoc o 2 tinh noi tren cho phep Caesar thuc hien uoc mo chinh phuc cua minh.


Ngon ngu Ngon ngu cua nguoi La Ma la tieng Latin, no đa đuoc Virgil nhan manh nhu mot nguon goc cua su thong nhat va truyen thong cua nguoi La Ma. Cho đen tan thoi hoang đe Alexander Severus (tri vi tu nam 222-235) thoi đe che, Giay khai sinh va chuc thu cua cong dan La Ma đeu phai đuoc viet bang tieng Latin. Tieng Latin cung con la ngon ngu cua cac toa an o phia Tay va cua quan đoi tren khap Đe quoc, nhung lai khong đuoc ap dung chinh thuc đoi voi nhung cu dan nam duoi su cai tri cua nguoi La Ma. Thanh Augustino nhan xet rang nguoi La Ma ua thich tieng Latinh đen muc đa chap nhan va thuc hien per societatis pacem, thong qua mot hiep uoc xa hoi. Chinh sach nay tuong phan voi cua Alexandros Đai đe, von mong muon nham bien tieng Hy Lap tro thanh ngon ngu chinh thuc tren khap đe che cua minh. Nhu la mot he qua tu cac cuoc chinh phuc cua Alexandros, ngon ngu Koine Hy Lap đa tro thanh ngon ngu chung o khu vuc quanh phia đong Đia Trung Hai va o Tieu A  "Bien gioi ngon ngu ho" nay đa phan chia đe quoc thanh hai nua voi tieng Latin o Phia Tay va tieng Hy Lap o Phia Đong thong qua ban đao Balkan, tao ra mot he ngon ngu song song ben trong đe quoc La Ma. Nhung nguoi La Ma ma đuoc nhan mot nen giao duc uu tu, thi lai hoc tieng Hy Lap nhu la mot ngon ngu tho ca, va hau het nhung nguoi thuoc chinh quyen đeu co the noi tieng Hy Lap. Cac vi hoang đe cua trieu đai Julio-Claudius đa khuyen khich nhung tieu chuan cao đoi voi tieng Latin chuan (Latinitas), mot trao luu ngon ngu đuoc đong nhat theo nhung thuat ngu hien đai nhu la tieng Latinh co đien, va ung ho viec su dung chinh thuc tieng Latin trong cac hoat đong kinh doanh.


Tham khao Tham khao Dionysius of Halicarnassus (ngay 30 thang 7 nam 2007). "Book IV, sections 64-85". Roman Antiquities. Loeb Classical Library. Ernest Cary (Translator); William Thayer (Editor). Cambridge MA, Chicago: Harvard University, University of Chicago.
Livius, Titus. "Book I, sections 57-60". Ab urbe condita.
Abbott, Frank Frost (1901). A History and Description of Roman Political Institutions. Elibron Classics. ISBN 0-543-92749-0.
Byrd, Robert (1995). The Senate of the Roman Republic. U.S. Government Printing Office Senate Document 103-23.
Caesar, Julius (58–50 BC). The conquest of Gaul. London: Penguin Books. ISBN 0-14-044433-5. {{Chu thich sach}}: Kiem tra gia tri ngay thang trong: |year= (tro giup)Quan ly CS1: nam (lien ket)
Cicero, Marcus Tullius (1841). The Political Works of Marcus Tullius Cicero: Comprising his Treatise on the Commonwealth; and his Treatise on the Laws. Quyen 1 . London: Edmund Spettigue.
Eck, Werner (2003). The Age of Augustus. Oxford: Blackwell Publishing. ISBN 0-631-22957-4.
Flower, Harriet I. (2004). The Cambridge Companion to the Roman Republic. Cambridge.
Flower, Harriet I. (2009). Roman Republics. Princeton.
Goldsworthy, Adrian (2003). The Complete Roman Army. Thames & Hudson. ISBN 0-500-05124-0.
Hart, B. H. Liddell (1926, reprint 2004). Scipio Africanus — Greater than Napoleon. DA CAPO Press. ISBN 0-306-81363-7. {{Chu thich sach}}: Kiem tra gia tri ngay thang trong: |year= (tro giup)Quan ly CS1: nam (lien ket)
Holland, Tom (2005). Rubicon: the last years of the Roman Republic. Doubleday. ISBN 0-385-50313-X.
Lintott, Andrew (1999). The Constitution of the Roman Republic. Oxford University Press. ISBN 0-19-926108-3.
MacDonald, W. L. (1982). The Architecture of the Roman Empire. Yale University Press, New Haven.
Matyszak, Philip (2004). The Enemies of Rome. Thames & Hudson. ISBN 0-500-25124-X.
Owen, Francis (1993). The Germanic people; their Origin Expansion & Culture. Barnes & Noble Books. ISBN 0-19-926108-3.
Palmer, L. R. (1954). The Latin Language. Univ. Oklahoma. ISBN 0-8061-2136-X.
Polybius (1823). The General History of Polybius: Translated from the Greek . Oxford: Printed by W. Baxter.
Taylor, Lily Ross (1966). Roman Voting Assemblies: From the Hannibalic War to the Dictatorship of Caesar. The University of Michigan Press. ISBN 0-472-08125-X.