Khoa bang Viet Nam la che đo khoa cu thoi quan chu tai Viet Nam. O thoi thuong co, su nuoc Viet khong chep ro ve cach tuyen lua tri thuc. Theo Đao Duy Anh, đen thoi Bac thuoc thi nuoc Viet moi bat đau co Han hoc, vien Thai thu Si Nhiep đa day dan Viet thi thu. Đen thoi nha Ngo, nha Đinh, nha Tien Le, do nuoc moi dung, cac trieu đai chua co đieu kien đe to chuc nen giao duc.
Cho đen trieu nha Ly, nha Tran, 3 ton giao la Phat giao, Đao giao, Nho giao đeu đuoc coi trong. Trieu đinh nha Ly đa mo cac khoa thi Tam truong đe lay nguoi bo lam quan. Sang đoi Hau Le, Nguyen thi Nho hoc đoc ton. Trieu nha Le mo khoa thi kinh đien danh rieng cho cac nha tu hanh mot cach han che. Đen thoi vua Minh Mang, Nho hoc suy vi, đen khi Viet Nam tiep xuc voi Tay phuong, tinh trang xa hoi bien thien nhanh chong, Nho hoc nhuong cho cho cac hoc thuat moi. Viet Nam sau khi thanh thuoc đia thi bo khoa cu ma theo Phap hoc, rieng o mien Bac va mien Trung thi nam 1915 va nam 1918 ket thuc.
Cac ky thi Nho hoc o Viet Nam bat đau co tu nam 1075 duoi trieu Ly Nhan Tong va cham dut vao nam 1919 đoi vua Khai Đinh. Trong 845 nam đo, đa co nhieu loai khoa thi khac nhau, o moi trieu đai lai co nhung đac điem khac nhau, song trong cac đoi Ly, Tran, Ho co mot đac điem chung la cac khoa thi đeu do trieu đinh đung ra to chuc, chi đao thi. He thong thi cu tuyen nguoi lam quan nay goi la khoa cu (chu Nho: 科舉).


Khai quat Khoa bang (科榜) la cai bang danh du, liet ke ten ho cac thi sinh đo đat hoc vi trong cac ky thi cu nay, phan lon đuoc tuyen chon lam quan chuc cho trieu đai phong kien Viet Nam. Khoa bang la tinh tu đe chi nhung nguoi đo đat nay. Thi du: "Gia đinh khoa bang" la gia đinh co hoc, co nguoi trong ho đo đat cao trong nhung ky thi cu do trieu đinh to chuc va cham khao.
Cac sach xua dung chu Nho day Nho giao cho thi sinh du cac ky thi Huong, thi Hoi gom co: Nhat thien tu, Su hoc van tan, Au hoc ngu ngon thi, Minh tam bao giam, Minh đao gia huan, Tam tu kinh va bo sach giao khoa la Tu Thu (Luan ngu, Manh tu, Đai hoc va Trung dung), Ngu Kinh (Kinh Thi, Kinh Thu, Kinh Le, Kinh Dich va Kinh Xuan Thu). Nhieu nho si con đoc them ca bach gia chu tu, cac sach Phat giao, Đao giao nua. Khoi luong sach hoc that la đo so, lai phai hoc thuoc long va hieu đung nghia nen nho sinh mat rat nhieu cong phu hoc va vat va gian nan. Cuc kho nhat la phai cho hai ba nam moi co ky thi. Khi đi thi thi sinh lai phai mang theo leu, chong, thuc an, lan loi xa xoi len kinh thanh. Ngoai viec thong lau kinh sach va the thuc đi thi, si tu con phai thuoc nhung chu ky huy. Ai viet lam thi bi toi "pham truong quy" va se bi đanh hong. Tac gia Ngo Tat To co viet truyen Leu chong đe noi len nhung oai am cua cac ky thi nay.

Ngay nay nghe đen hai tu "leu chong", co le nhieu nguoi se lay lam la vi nhung tu ay tu biet chung ta ma đi toi cho mat tich đa gan ba chuc nam nay. Nhung ma truoc hon hai chuc nam đi nguoc tro len, cho đen hon mot nghin nam, "leu", "chong" đa lam chu van menh cua giang son cu ky ma nguoi ta tan khoe la "bon nghin nam van hien". Nhung ong ngoi trong mieu đuong lam ruong cot cho nha nuoc, nhung ong o noi tuyen thach, lam khuon mau cho đao đuc phong hoa, đeu o trong đam "leu chong" ma ra. Leu chong voi nuoc Viet Nam chang khac mot đoi tao vat đa che tao đu cac hang nguoi huu dung hay vo dung. Chinh no đa lam cho nuoc Viet Nam tro nen mot nuoc co van hoa. Roi lai chung no đa đua nuoc Viet Nam đen cho diet vong. Voi chung, nuoc Viet Nam trong mot thoi ky rat dai kinh qua nhieu canh tuong ky quai, khien cho nguoi ta phai cuoi, phai khoc, phai rung roi hon via. (Ngo Tat To, Thoi vu so 109 ra ngay 10-3-1939)
Thoi Ly - Tran to chuc thi Tam giao đe tuyen nhung nguoi thong hieu ca ba ton giao Nho, Phat va Lao. Khoa thi Tam giao đau tien dien ra nam 1195 đoi Ly Cao Tong. Nguoi đo Tam giao goi la Tam giao xuat than. Khoa thi Tam giao cuoi cung to chuc nam 1247 đoi Tran Thai Tong. Hinh thuc nay sau đo khong ap dung nua.
Cuoi thoi nha Tran, Ho Quy Ly nam quyen đieu hanh trieu đinh đa đat ra le thi Huong đau tien o cac đia phuong nam 1396 đoi Tran Thuan Tong, lay nguoi đo đuoc hoc vi cu nhan. Nam sau (1397) to chuc thi Hoi o kinh đo. Đay la khoa thi Hoi đau tien.
Tu thoi Hau Le, viec thi cu đuoc tien hanh đeu đan va quy cu. Cac ky thi theo thu tu la Thi Huong, Thi Hoi, Thi Đinh. Nguoi đo đau ca ba thi goi la Tam Nguyen (nhu Tam Nguyen Nguyen Khuyen).
Thi Huong đuoc to chuc moi 3 nam, vao cac nam Ty, Ngo, Mao, Dau. Thi Hoi sau thi Huong 1 nam, vao nam Suu, Mui, Thin, Tuat. Con đuong hoc hanh cua si tu ngay xua bat đau rat som. Theo mot so tai lieu con luu lai, khi 6 đen 7 tuoi, tre đa bat đau hoc ve sach So hoc van tan, Tam tu kinh (kinh ba chu), Tu tu kinh (kinh 4 chu), Ngu ngon (van van 5 chu). Hoc tro tap lam van, lam cau đoi 2 chu, 4 chu, biet phan biet van trac va bang…


= Noi dung hoc tap =
Khoang 10 tuoi, hoc tro lam quen nhung sach kinh đien cua Nho giao, nhu Tu thu, Ngu kinh, roi Bac su (su Trung Quoc), Nam su (su nuoc Viet).
Ngoai ra, tre con phai đoc sach Bach gia chu tu cua cac triet gia Trung Quoc thoi co đai, Đuong thi, Tong thi, nhung ang van tieu bieu trong lich su Viet Nam va Trung Quoc. Tat ca nhung noi dung đo, hoc tro phai thuoc long, quen mot chu thi tim thay đe hoi. Tat nhien, đe thi cu đau đat, nhung kien thuc tren van chua đu. No con phu thuoc nhieu vao viec van dung sang tao, linh hoat vao noi dung cua tung bai thi cu the.
Khong chi hoc thuoc lau van tho, kinh sach, viet van, lam tho, ve đoi, hoc tro con phai biet soan thao cac loai van ban cua trieu đinh.
Thay giao truong lang đuoc menh danh la thay đo, thuong la nhung nguoi hoc gioi nhung thi cu khong đau đat cao, quan lai nghi huu, hoac thi đo ma khong muon lam quan…
Nha nuoc khong đai tho truong day tre con ma chi mo truong huyen, phu va tinh. Quan giao duc o huyen goi la huan đao, o phu goi la giao thu, con danh hieu đoc hoc goi la quan cua hang tinh.


= Noi dung thi =
Quy che khoa cu thoi phong kien bao gom 3 ky thi (thi Huong, thi Hoi, thi Đinh). Trong đo, quan trong nhat la 2 ky thi Huong va thi Hoi.
Thi Huong đuoc to chuc quy mo mot tinh hoac lien tinh đe chon nguoi vao thi Hoi, thi Đinh. The le thi Huong đuoc on đinh tu thoi Le Thanh Tong, bat đau mo truong thi o cac đia phuong. Theo sach Kham Đinh Đai Nam Hoi đien su le cua nha Nguyen, ky thi Huong co ba vong (tam truong) hoac bon vong (tu truong).
Vong đau thi kinh nghia, gom cac sach tu thu, ngu kinh cua Nho giao. Vong hai thi chieu bieu (tuc soan thao cac van ban hanh chinh nhu chieu, bieu, so...). Vong ba thi sang tac tho phu theo chu đe. Vong bon thi van sach đe viet cac bai tu luan.
Vong thi kinh nghia tuong đoi de, chi can thuoc long tu thu, ngu kinh va trinh bay cho đung y cua nguoi xua. Vong thi chieu bieu thi kho hon, phai thuoc hang tram bai loai nay roi chat loc tinh hoa đe viet thanh bai.
De lam nhung kho đo nhat la ky thi tho phu. De vi suot ca ngay chi can sang tac mot bai tho toi đa 16 cau va mot bai phu tam cau, nhung cai kho la phai hay vi moi nguoi mot cam nhan, đanh gia nen rat kho.
Vong bon thi van sach thi tu do trinh bay theo kien giai rieng cua minh, tuong tu nhu thi tu luan ngay nay. Muon qua đuoc vong thi nay, si tu khong nhung phai thong lau kinh su ma con phai biet van dung so hoc cua minh đe trinh bay nhung kien giai moi la. Đe thi thuong hoi đu moi linh vuc nhu thien van, đia ly, boi toan, y hoc..., đac biet la nhung cau hoi ve thoi su, đoi hoi si tu phai co nhung kien giai đoc đao va đua ra giai phap kha thi. Thi tu truong nhung phai hoc "thien kinh van quyen" la the.
Nhung nguoi đo trong cac ky thi Huong chia ra lam hai loai. Loai mot (tu thoi Le ve truoc) co cac danh hieu Cong cu, Cong sinh, Cong si, Huong tien, Huong cong. Nhung ong cu nay se đuoc du ky thi Hoi. Loai Hai khong đuoc thi Hoi goi la Sinh đo. Nguoi đo đau thi Huong đuoc menh danh Giai nguyen.
Thi Hoi va thi Đinh đuoc menh danh la ky thi Đai Ty (thi lon, thuong đuoc goi la Đai khoa, gom hai giai đoan).
Thi Hoi la ky thi quoc gia danh cho nhung nguoi đa qua thi Huong, co bang cu nhan va cac Giam sinh đa man khoa Quoc Tu Giam. Nhung nguoi đo đat trong cac ky đai khoa nhu the đeu co danh hieu, tuy thuoc cac thoi ky khac nhau trong lich su. Theo quy đinh tu nam 1434, thi Hoi cung co 4 ky. Ky mot thi kinh nghia, thu nghia, ky hai thi chieu, che, bieu, ky ba thi tho phu va ky bon thi van sach.
Thi Đinh con goi la Đien thi, đuoc to chuc ngay tai san đien, do đich than vua ra đe va cham thi. Quyen thi va quyen nhap đeu do bo Le cap, co roc phach. Vua cham thi van khong biet bai đo cua ai. Thi Đinh thuc chat la cuoc phuc tra cuoi cung nham tham đinh va xep hang cac tan tien si. Đay cung la ky thi cuoi cung đe xep loai tien si đa đo o ky thi Hoi truoc đo. Sau khi vua cham bai, hoc vi cua cac si tu đuoc quyet đinh va bang vang ghi danh la vinh hien tot cung. Cac tien si co ten niem yet tren bang vang se đuoc ban yen tiec trong cung, đuoc be kien hoang thuong, tham hoa o vuon ngu uyen, cuoi ngua dao khap kinh thanh, roi vinh quy bai to. Phan thuong cao quy nhat cho tien si la đuoc khac ten vao bia đa đat o Van Mieu đe luu danh mai mai.
Trieu đinh khong quy đinh tuoi tac cua thi sinh va rat xem trong đao đuc cua thi sinh. Chi nhung nguoi đap ung đu đieu kien ve đao đuc moi đuoc du thi. Khi đa vao truong thi, moi nguoi đeu binh đang nhu nhau. Duoi thoi Nguyen, si tu mang tai lieu vao phong thi se bi gong co, phat đanh 100 roi, bai thi quy đinh rat ngat ngheo ve cach dien đat, trinh bay…
Thoi nha Nguyen quy đinh thi Huong đo tam truong (ba vong đau), đat hoc vi Tu tai; đo tu truong đat hoc vi Huong cong (ve sau goi la cu nhan); đo thu khoa đat Giai nguyen. Thi Hoi đo bang chinh goi la trung cach đuoc tiep tuc du thi Đinh; đo bang thu la thu trung cach, đuoc hoc vi Pho bang; đo thu khoa đat Hoi nguyen. Đo thi đinh đat hoc vi chung la Tien si; đo thu khoa đat Đinh nguyen. Thoi Nguyen khong lay đo Trang nguyen vi đe xuat Tu bat lap do so lam quyen: Khong đat chuc Te tuong, khong lay đo Trang nguyen, khong lap Hoang hau va khong phong Thai tu.


Lich su To tien nguoi Kinh bat đau hoc chu Han ngay tu buoi đau thoi Bac thuoc, co le tu đoi vua Trieu Đa, song viec giao duc bat đau co to chuc thi tu đoi Si Nhiep. Cach thuc to chuc su sach khong chep ro; nhung nguoi co tieng ve hoc van trong thoi Bac thuoc đeu đa du hoc o Trung Quoc nhu Ly Tien, Ly Cam, Truong Trong. Đen trieu Ngo va trieu Đinh đoc lap, tri nuoc khong đuoc lau ma lai lo chinh đon viec vo bi va chinh tri, chua co thi gio ma to chuc viec giao duc. Cho nen viec hoc bay gio chi co o trong cac chua chien. Co the noi rang bay gio Han hoc nho Phat hoc ma truyen ba trong dan gian.
Theo sach Lich trieu hien chuong loai chi: "Nuoc Viet tu thoi nha Đinh, nha Le khoa cu chua to chuc, trieu đinh dung nguoi đai đe khong cau ne. Đen đoi nha Ly, van hoa mo dan; nam Thai Ninh đoi vua Ly Nhan Tong (1072-1076) mo khoa Bac hoc, nam Thieu Minh đoi vua Ly Anh Tong (1138-1140) co phep thi Đinh, quy che dung nguoi, đieu muc va đai cuong gan nhu đay đu".
Theo sach Viet Nam phong tuc cua Phan Ke Binh: "Nuoc ta tu thoi Ly moi co khoa cu. Xet trong Su ky; nam Thai Binh thu tu đoi vua Thanh Ton (1075) nuoc ta moi bat đau mo khoa thi ba ky, ken lay nguoi minh kinh bac hoc. Sau lai mo ra khoa Van hoc. Thoi vua Ly Anh Tong mo khoa thi Thai hoc sinh, hoi viec chinh tri, ai đo thi dung lam quan; vua Ly Nhan Tong mo khoa lai đien, thi hanh luat thu toan, ai đo thi bo lam ty thuoc".
Đen đoi nha Tran, mo rong đuong khoa cu, phep thi chia lam tam giap, bao gom nhat giap, nhi giap va tam giap; nien han đinh le 7 nam, cac đoi tuan theo, phep thi ngay cang hoan chinh. Nam 1244 lai đinh le nhat giap; chia lam ba bac; bac thu nhat la Trang nguyen, bac thu nhi la Bang nhan; bac thu 3 la Tham hoa.
Nha Le khai quoc, truoc het mo khoa thi Hoi; đen đoi vua Le Thai Tong (1434-1442) ky thi đinh 3 nam mot khoa, phep thi bon truong khac nhau, phep ay truyen đen thoi nha Nguyen.


= Nha Ly =
Trieu nha Ly, đen đoi vua Ly Thanh Tong (1054-1072), viec dep loan đa tam yen, viec chinh tri cung đa chinh đon, nen vua đoi quoc hieu la Đai Viet va bat đau sua sang viec hoc.
Vua Ly Thanh Tong sai lap Van mieu (nuoc ta co van mieu tu đay), sai lam tuong Chu Cong, Khong Tu va that thap nhi hien đe tho, to long kinh trong Nho hoc.
Vua Ly Nhan Tong, nam 1075, nha vua ha chieu nhung nguoi gioi kinh, hoc rong va thi Nho hoc ba truong hay goi la ky thi Tam Truong. Ky nay chon đuoc 10 nguoi. Thu khoa la Le Van Thinh. Nam 1076, Nam 1086, thi nhung nguoi co van hoc trong nuoc bo vao lam quan tai vien Han lam, Mac Hien Tich đau đau, đuoc bo lam Han lam hoc si.
Đoi vua Ly Anh Tong, nam 1152, thi Đinh. Nam 1165 thi Thai Hoc sinh. Nam 1185, thi hoc tro tu 15 tuoi tro len, ai thong Kinh Thi, Kinh Thu thi đuoc vao hau ngu dien. Nam 1193, thi lay hoc tro vao hau noi ngu hoc. Nam 1195, thi Tam giao cho đo xuat than.
Theo loi ban cua Su than ho Ngo trong sach Lich trieu hien chuong loai chi: "Thi tam giao la thi xet nhung nguoi thong hieu ca đao Nho, đao Lao, đao Phat thi cho đo".
Nha Ly mo khoa thi chep trong su chi co 6 khoa thi bao gom:

Khoa thi nam At Mao (1075, nguoi đo đau la Le Van Thinh, nguoi huyen Gia Đinh (nay la huyen Gia Luong, thuoc Bac Ninh.)
Khoa thi nam Binh Dan (1086) trieu vua Ly Nhan Tong, thi nhung nguoi van hoc trong nuoc, bo sung vao vien Han Lam. Nguoi đo đau la Mac Hien Tich.
Khoa Nham Than (1154) thi Đinh.
Khoa At Dau (1165) thi hoc sinh.
Khoa At Ty (1185) thi hoc sinh trong nuoc lay nguoi trung tuyen vao chau vua hoc tap. Su chep ba nguoi thi đo la Bui Quoc Khai, Đo The Dien va Đang Nghiem.
Khoa Quy Suu (1193)thi hoc sinh trong nuoc lay nguoi trung tuyen vao chau vua hoc tap.


= Nha Tran =
Sang trieu Tran, ngay đoi vua Tran Thai Tong, viec giao duc va khoa cu đa to chuc chu đao hon trieu Ly. Nam 1232, ngoai phep thi Tam truong nhu đoi truoc lai mo them khoa thi Thai hoc sinh, chia lam tam giap đe phan biet cao thap.

Thi Thai hoc sinh: la khoa thi cho Thai hoc sinh, tuc la cac hoc sinh o nha Thai hoc, cung goi la nha Quoc hoc, noi cach khac la sinh vien o truong đai hoc quoc gia duy nhat cua thoi đo. Nguoi thi đo cac khoa thi nay goi la đo Thai hoc sinh.
Thi Đai ty: con goi la Đai ty thu si đuoc to chuc cho nam loai đoi tuong:
Thuoc quan o Tam quan (cho con cai cac quan đuoc lay vao vua lam viec vua hoc tap o ba "quan" (ngay nay la vien) nhu Sung van quan, Nho lam quan, Tu lam cuc),
Thai hoc sinh,
Thi than hoc sinh (con cai cac quan đuoc lay vao vua lam viec vua hoc tap o 6 cuc Ngu tien can thi chi hau, o Trung thu giam),
Tuong phu hoc sinh (con cai cua cac than vuong, than cong, hoang tu, cong chua, cac tuong cong hau ba thuoc ho hang than thich cua nha vua đuoc nha nuoc cu hoc quan đen day tai phu đe cua minh),
Nguoi lam quan co tuoc pham.
Nam 1236, trieu đinh chon nho sinh thi đo vao hau vua, sau đinh thanh le. Nam 1239, thi Thai hoc sinh, chia thu bac Tam giap. Nam 1247, đinh nien han thi đai ty đe lay hoc tro, cu 7 nam mot lan.
Khoa thi thang 2, nam 1247, thi Đai ty, lai đat ra tam khoi (Trang nguyen, Bang nhan va Tham hoa) o tren Thai hoc sinh. Ky thi nay lay 48 nguoi, xuat than theo thu bac. Truoc đay, hai khoa truoc chi chia bac Giap, At, nay moi lay Tam khoi.
Thang 8 nam 1247, thi tam giao bat hoc sinh phai thi ca ba mon Nho hoc, Phat hoc va Lao hoc.
Đay la ky thi Tam Khoi đau tien (goi la thi Đinh, nhung thi Đinh luc nay con la ky thi cuoi cung cua khoa thi Đai ty, do trieu đinh to chuc, chua tach ra thanh mot khoa thi rieng) đe chon Trang nguyen, Bang Nhan, Tham Hoa. Trang nguyen cua khoa đau tien nay la Nguyen Hien, 13 tuoi, nguoi huyen Thuong Nguyen. Le Van Huu nguoi huyen Đong Son 18 tuoi, đo Tham hoa; đo Bang nhan la Đang Ma La, 14 tuoi, nguoi o My Luong
Nam Nguyen Phong thu 6 (1256) mo khoa thi lay Kinh Trang nguyen va Trai Trang nguyen, moi ben mot nguoi cho đo xuat than. Truoc kia do chau Hoan, Ai o xa nhan tai khong nhieu bang o cac kinh tran, cho nen moi khoa thi lay nguoi gioi nhat ve ben trai goi la Trai trang nguyen, ngang hang voi Kinh trang nguyen đe to y khuyen khich. Ky nay lay 43 nguoi đo Thai hoc sinh
Nam 1266 đoi vua Tran Thanh Tong, mo khoa thi lay Kinh trang nguyen, Trai trang nguyen, Thai hoc sinh 47 nguoi, xuat than theo thu bac.
Nam At Hoi (1275), lai hop Kinh va Trai lam mot, lay 3 nguoi đo Tam khoi va 27 nguoi đo Thai hoc sinh.
Nam 1305 đoi vua Tran Anh Tong thi hoc tro trong nuoc, lay Tam khoi, Hoang giap va Thai hoc sinh 44 nguoi. Mac Đinh Chi đo Trang nguyen, Nguyen Trung Ngan đo Hoang giap. Ten goi Hoang giao moi bat đau tu đay 
Phep thi, truoc thi am ta Y quoc thien va Muc thien tu truyen đe loai bot.; roi đen thi kinh nghi (hoi nhung đieu ngo trong cac kinh), kinh nghia, tho dung the co thi ngu ngon truong thien, lay 4 chu tai, nan, xa, tri lam van, phu dung the 8 van. Truong thu 3 thi chieu, che, bieu. Truong thu tu thi van sach.
Ky thi nam 1305, ai đo Tam khoi se đuoc dan ra cua Long Mon, Phuong Thanh đi choi pho 3 ngay. Trang nguyen thi bo Thai hoc sinh hoa dung thu, sung chuc noi thu gia; Bang nhan thi bo chi hau ba thu; co mao sam. sung chuc noi lenh thu gia; Tham hoa thi bo hieu thu, co quyen mien va đuoc 2 tu; con 330 nguoi đuoc luu hoc. Cung nam co chieu dung bay khoa đe thi hoc tro trong nuoc.
Nam 1314, thi Thai hoc sinh, ai đo cho tuoc ba thu lenh. Nam 1345, thi Thai hoc sinh, phep thi dung am ta co van, kinh nghia, tho phu. Nam 1363 thi hoc tro, lay nguoi co van nghe vao lam trong quan cac. Nam 1374 thi Tien si o đien đinh, lay đo Trang nguyen, Bang nhan, Tham hoa, Hoang giao, Cap đe va đong Cap đe 44 nguoi, xuat than theo thu bac khac nhau. Nam 1381 thi Thai hoc sinh. Nam 1384 thi Thai hoc sinh o chua Van Phuc, nui Tien Du. Nam 1393, thi Thai hoc sinh.
Nam 1396, co chieu đinh cach thuc thi cu nhan: cu nam truoc thi Huong thi nam sau thi Hoi, ai đo thi Hoi thi nha vua ra thi mot đe van sach đe đinh thu tu.
Buoi đau đoi Tran, thi Thai hoc sinh chia ra thuong trai, ha trai va thi Đinh chia ra kinh va trai, lay đo co Tam khoi, nhung van the khong nhat đinh.
Theo Phan Huy Chu đay la phep thi cua nha Nguyen, dung van the bon truong, bo bai am ta co van.

Truong nhat thi mot bai kinh nghia, co nhung đoan pha, tiep ngu, tieu giang, nguyen đe, đai giang, ket thuc lam bai han 500 chu tro len.
Truong nhi thi mot bai tho dung Đuong luat, mot bai phu dung co the, hoac the ly tao hoac the van tuyen, cung han 500 chu tro len.
Truong ba thi mot bai chieu dung the đoi Han, che bieu moi thu mot bai, dung the tu luc đoi Đuong.
Truong tu thi van sach mot bai, ra đe ve kinh su thoi vu, 1000 chu tro len.
Đoi vua Tran Due Tong, nam 1374, Le Quy Ly cai cach phep thi đoi Thai hoc sinh lam Tien si cho Tam khoi va Hoang giap la cap đe xuat than; cho Tien si la đong cap đe xuat than. Nam 1397, Le Quy Ly đinh lai bon truong va bo mon am ta; nhat truong thi kinh nghia; nhi truong thi tho phu; tam truong thi chieu, che bieu; tu truong thi van sach. Le Quy Ly lai bat đau đinh phep thi Huong; co trung tuyen cu nhan moi đuoc du thi Hoi nam sau, ai trung thi Hoi thi thi mot bai van sach nua đe đinh cao thap; goi la thi Đinh.
Truoc kia nha quoc hoc chi đat o Kinh đo; con trong dan gian thi viec hoc hanh do tu y nhan dan to chuc. Nam 1398, Ho Quy Ly đat quan Giao thu tai cac chau, cac phu nhung lo Son Nam (nay la Nam Đinh); Ninh bac (nay la Bac Ninh) va Hai đong (nay la Hai duong); tuy theo chau phu lon nho ma cap hoc đien la 15, 12 hay 10 mau. O moi lo co quan Đoc hoc day sinh đo, cu moi nam thi chon nhung ke tuan tu cong ve trieu đe thi hach.


= Nha Ho =
Ho Quy Ly cuop ngoi nha Tran nam 1400, thang 8 nam đo thi Thai hoc sinh. Ky thi nay lay đo 20 nguoi, Luu Thuc Kiem; Nguyen Trai, Ly Tu Tan, Vu Mong Nguyen, Hoang Hien, Nguyen Thanh đeu đo ky nay.
Nam 1404, Ho Han Thuong đinh cach thuc thi cu nhan: Thang 8 nam nay thi Huong, ai đo thi đuoc mien lao dich; thang 8 nam sau thi o Le bo, ai đo thi bo dung; lai đen thang 8 sang nam nua thi Hoi, ai đo thi sung Thai hoc sinh, đeu cu ba nam mot khoa. Phep thi theo nha Nguyen, thi ba truong, lai co mot ki van sach la truong tu, mot ky thi viet va tinh la truong nam.


= Nha Hau Le =


 Đoi vua Le Thai To  Theo Đao Duy Anh, nua sau trieu Tran tu đoi nha Nho Chu Van An, Nho hoc đa bat đau thang Phat hoc. Sang đoi Le, Nguyen, Nho hoc moi chiem đia vi đoc ton. Hai trieu ay đeu co phep luat nghiem khac đoi voi cac nha tu hanh Phat giao va Đao giao. Nuoc Viet trai qua cuoc nha Minh chinh phuc thi rat nhieu sach vo ve Nho hoc, Phat hoc cua nuoc Viet bi nguoi Minh thu mat, roi nguoi Minh phat lai nhung sach Ngu kinh, Tu thu the chu đe dung o cac truong cong. Đen khi nha Le phuc quoc, nhung che đo va thu tich o đoi Ly, Tran đa mat tich nen đanh bat chuoc che đo cua Minh trieu, lay khoa cu lam con đuong dung than duy nhat, dung van chuong bac co đe lam thuoc đo nhan tai, lay sach Tong nho lam chinh thu.
Nha Minh hoan thanh viec xam luoc Đai Ngu bang viec đanh bai nha Hau Tran nam 1399; nha Minh co mo khoa thi nhung ke si đeu tron tranh khong chiu ra thi. Phep thi cu bo mac cho đen khi vua Le Thai To đanh thang quan Minh, khoi phuc giang son voi quoc hieu Đai Viet.
Nam 1426, Le Thai To tien quan ra Bac, đong quan o dinh Bo Đe, lien ha lenh thi hoc tro van hoc, đau đe bai thi: Bang van du thanh Đong Quan, lay đo 50 nguoi, sung bo chuc An phu cac lo ben ngoai va chuc vien ngoai lang o 6 bo trong Kinh. Khoa nay Đao Cong Soan, nguoi Tien Lu, Hung Yen đo đau.
Sau khi Le Thai To đanh đuoi quan Minh, khoi phuc đoc lap (1428), nha vua luu tam sap đat viec hoc ngay. Nha vua cho mo lai truong Quoc tu giam đe cho con chau cac quan va nguoi thuong dan tuan tu vao hoc va đat cac nha hoc o cac phu va cac lo. Luc moi đen Đong Đo, mo khoa thi lay đo 32 nguoi.
Nam 1429, mot nam sau nam chien thang hoan toan quan Minh, ha chieu cho quan nhan cac lo va nhung nguoi an dat o rung nui, cung cac quan tu tu pham tro xuong, ai thong kinh su, thi đe ca sanh đuong đe thi, nam ay thi khoa Minh kinh.
Nam 1431, thi Hoanh tu. Nam 1433, vua lai than thi van sach. Thi hai khoa nay, hoac dung minh kinh, hoac luan phu hoac dung sach van, đeu tuy tai nang ma cat nhac bo dung vuot bac, van chua lay đo Tien si.

 


 Đoi vua Le Thai Tong, Le Nhan Tong  Đoi vua Le Thai Tong, nam Thieu Binh thu 1 (1434), đinh phep thi chon ke si. Nha vua ra chieu rang:Muon co nhan tai, truoc het phai chon nguoi co hoc, phep chon nguoi co hoc thi thi cu la đau. Nuoc ta tu khi trai qua binh lua, anh tai it nhu la mua thu, tuan si thua nhu sao buoi som. Thai To ta moi dung nuoc, đa lap ngay truong hoc, nhung luc moi mo mang, chua đat khoa thi. Ta noi theo chi tien đe, muon cau đuoc nguoi hien tai đe thoa long mong đoi. Nay đinh đieu le khoa thi, hen toi nam Thieu Binh thu 5 (1438) thi thi Huong o cac đao, đen nam thu 6 (1439) thi thi Hoi o đo sanh đuong.
Tu đo phep thi cu ba nam mot khoa thi, đat lam thuong le. Ai thi đo đeu cho la Tien si xuat than theo thu bac khac nhau. Phep thi:

Truong nhat thi mot bai kinh nghia va tu thu nghia, moi sach mot bai han tren 300 chu.
Truong nhi thi chieu che, bieu.
Truong ba thi tho phu.
Truong tu thi van sach mot bai tren 1000 chu.
Nam Đai Bao thu 3 (1442) thi Hoi, thi Đinh, lay tam khoi cap đe, lai sai soan van dung bia đe ten cac tien si. Bia tien si bat đau co tu đay. Si tu ung thi 450 nguoi, lay 33 nguoi trung tuyen, quan thang sau vao thi Đinh, nha vua ngu đien đinh ra sach van, sai quan đoc, tau va xuong danh, lay đo Trang nguyen, Bang nhan, Tham hoa va 7 tien si, 23 phu bang, an ban an yen, mu ao, can đai va cho vinh quy ve lang, viec thanh le ve sau 
Đoi vua Le Nhan Tong, nam 1448, thi Hoi, thi Đinh vao thang 8, nha vua than ra van sach hoi ve le nhac hanh chinh, chia nhung nguoi đo ra lam chinh bang va phu bang theo bac khac nhau. Sau ky thi Huong, lay đo 760 nguoi đe thi Hoi,; lay 27 nguoi trung tuyen vao thi Đinh.


 Đoi vua Le Thanh Tong  Đoi vua Le Thanh Tong, nam Quang Thuan thu 3 (1462), đinh le bao ket thi Huong: Hoc tro đi thi thi khong cu quan dan hay chuc dich; đeu tu thuong tuan thang 8 nam nay đen khai ten o ban đao, đoi thi Huong đo thi đua danh sach len vien Le nghi, đen Trung tuan thang 1 nam sau thi thi Hoi. Cho quan ban quan cung ban xa bao ket, nguoi nao thuc co đuc hanh moi đuoc khai vao so ung thi. Nhung nguoi bat hieu, bat muc, loan luan, đieu toa, dau co hoc van van chuong, cung khong đuoc vao thi. Giay thong than cuoc sac cua cac cu nhan, phai khai ro xa, huyen, tuoi, chuyen tri kinh gi, cung la cuoc sac cua ong cha, khong đuoc gia mao. Nhung nha lam nghe hat xuong cung la nghich đang nguy quan va nguoi co tieng xau, thi ban than va con chau đeu khong đuoc đi thi.

Buoc thi nhat thi mot bai am ta đe loai bot nguoi kem.
Truong nhat thi tu thu va kinh nghia 5 bai.
Truong nhi thi chieu che bieu, dung tu luc co the.
Truong ba thi tho, dung Đuong luat, phu, dung co the, ve the ly tao hoac van tuyen đeu tren 300 chu.
Truong tu thi van sach, đe ra ve kinh su, thoi vu, 1000 chu tro len.
Nam 1463, đinh le ba nam mot khoa thi. Thang 2 nam ay hoi thi cac cu nhan (ung thi hon 4400 nguoi, lay đo hon 40 nguoi). Nam 1466, hoi thi cac cu nhan, nha vua ngu ra cua đien Kinh Thien, ra van sach hoi ve phep tri thien ha cua đe vuong, lay đo tien si va đong tien si theo thu bac khac nhau. Sau đo xuong danh cac tien si, ban an menh; Le bo mang bang vang treo o ngoai cua Đong Hoa va cho cac tien si vinh quy.
Ky thi nam 1463, so si tu du thi Hoi đen 1400 nguoi, lay đo 44 nguoi, khoa nay moi cho đo cap đe xuat than.
Nam 1466, theo Le Quy Đon, moi đinh ba nam thi mot khoa, ve the le mo khoa thi, lay cac nam Ty, Ngo, Mao va Dau thi Huong; cac nam Thin, Tuat, Suu va Mui thi Hoi. Khoa nay lay đo 27 nguoi, co tam nguoi đo Tien si va 19 nguoi đo đong Tien si.
Nam 1469 khong lay đo Tam khoi. Nam 1472, hoi thi cac cu nhan, co lenh đinh ro cac phep thi nhu sau:

Truong nhat kinh nghia 8 đe trong Tu thu, Luan ngu 4 đe, Manh tu 4 đe, cu tu chon lay 4 đe ma lam, ngu kinh moi kinh 3 đe, cu tu chon lay 1 đe, duy 2 đe ve kinh Xuan Thu thi ke la 1 đe.
Truong nhi thi chieu, che, bieu, moi the 3 bai.
Truong ba thi tho phu, đeu 2 bai, phu dung the phu Ly Bach.
Truong tu thi van sach 1 bai, hoi ve y chi kinh truyen giong nhau, khac nhau, chinh su cac đoi hay do the nao.
Lai đinh tu cach tien si nhu sau: Đe nhat giap đe nhat danh, ham chanh luc pham, 8 tu; Đe nhi danh, ham tong luc pham, 7 tu; Đe tam danh, ham chanh that pham, 6 tu; Đe nhi giao, ham tong that pham, 5 tu; Đe tam giap, ham chanh bat pham, 4 tu. Vao han lam vien thi đuoc hon mot cap.
Khoa thi nam 1478 đoi vua Le Thanh Tong khong lay đo Trang nguyen ma lay hai Tham hoa. Đen đoi vua Le Chieu Tong (1520) khong lay Tam khoi. Theo Le Quy Đon viec đo co y than trong ve viec lua chon.


 Nha Mac  Sau phe bo nha Le va len ngoi đuoc 3 nam (1527 - 1530), Mac Thai To truyen ngoi cho con la Mac Đang Doanh. Tho tu cac noi khoi binh, suot mot dai xu Thanh, Nghe, Tuyen, Hung đeu khong theo ho Mac. Truoc tinh hinh đat nuoc roi ren o nhung nam đau, nha Mac chua to chuc cac khoa thi.
Mai đen nam nam 1532, Mac Thai Tong moi mo khoa thi cu nhan, lay đo Nguyen Thien va 26 nguoi khac.
Nam 1535, nha Mac mo khoa thi cu nhan, lay đo Nguyen Binh Khiem, tong cong 32 nguoi trung tuyen. Nam sau cho tu sua lai truong Quoc tu giam.
Nam 1541, vua Mac Hien Tong mo khoa thi cu nhan, lay đo Nguyen Ky gom 30 nguoi trung tuyen. Nam 1547, Mac Phuc Nguyen mo khoa thi cu nhan, lay Duong Phuc Tu cong 30 nguoi trung tuyen. Nam 1550, mo khoa thi lay Tran Van Bao cong 25 nguoi trung tuyen.


 Đoi Le Trung hung va chua Trinh  Sau khi nha Le chinh thuc mat ve tay Mac Đang Dung vao nam 1527, nhieu noi khoi binh chong lai nha Mac. Mot vien tuong trieu đinh ten la Nguyen Kim khoi binh o vung Thanh Hoa, Nghe An, lap con vua Le Chieu Tong ten Duy Ninh lam vua Le Trang Tong. Nam 1548, vua Trang Tong mat, con la Le Trung Tong noi ngoi, mo mang co nghiep.
Nam 1554, nha Le Trung Hung đat che khoa thi thi si tu tai Thanh Hoa, lay 13 nguoi đo xuat than va đong xuat than. Nam 1565, mo khoa thi lay đo 10 nguoi. Nam 1577, lay đo 5 nguoi. Tu nam 1580 bat đau mo lai khoa thi Tien si, lay 6 nguoi đo xuat than va đong xuat than; trong đo co Nguyen Van Giai va Phung Khac Khoan. a khoa 1583, 1577, 1592, đeu thi o Thanh Hoa.
Nam 1593, sau khi đanh bai nha Mac, Trinh Tung ruoc xa gia vua Le The Tong tu Thanh Hoa ve Thang Long. Nam At Mui (1595) lai mo khoa thi o Đong Kinh, đay la khoa thi thu nhat đoi Le trung hung. Khoa nay Nguyen Thuc va Nguyen Viet Trang đeu đo đau. Tu đay ve sau, 3 nam mot lan đeu mo khoa thi theo le cu, duy lay it tien si hon va it khi lay đo Tam khoi.
Vao nam 1750, đoi Canh Hung (Chua Trinh), trieu đinh đat ra le thu tien cho nguoi đi thi. Ai nop tien thi khong bi khao hach, nen nguoi co tien đi thi nhieu đen noi đong qua, đap len nhau khi vao thi, lam chet mot so thi sinh. Khi thi thi co ke muon nguoi viet ho. Vao thoi nay co tien la co đuoc bang cap.
.
Kien van tieu luc cua Le Quy Đon co chep:


 Chua Nguyen  Nam 1558, Nguyen Hoang đuoc su cho phep cua Trinh Kiem cung gia thuoc vao tran thu Thuan Hoa. Tu đay Nguyen Hoang phat trien co đo, giu rieng mot coi phia Nam, lap ra nghiep chua, viec chinh tri, thue le, binh linh, viec gi cung sap xep nhu mot nuoc tu chu.
Nam Đinh Hoi 1674, chua Nguyen ra hai loai khoa thi:

thi chinh đo: Đo ba hang: 1. nhat giam sinh bo lam tri phu tri huyen; 2. nhi sinh đo bo lam huan đao; 3. ba cung goi la sinh đo bo lam nhieu hoc.
thi hoa van: Thi ba ngay, moi ngay thi sinh phai lam 1 bai tho. Ai đo cho lam viec o Tam ti.
Nam 1695, chua Nguyen Phuc Chu mo khoa thi o trong phu chua, goi la thi Van chuc va thi Tam ti. Thi Tam ti la thi Xa sai ti, thi Tuong than lai ti va thi Lenh su ti. Thi Van chuc thi thi tu luc, tho phu, van sach; thi Xa sai ti thi hoi ve viec binh linh, tien luong, tu tung; thi Tuong than lai ti va Lenh su ti thi chi lam mot bai tho.
Nam 1740, Vu vuong Nguyen Phuc Khoat (1738-1765) đinh lai phep thi: nhung nguoi đau ky đe-nhat goi la nhieu hoc, đuoc mien sai 5 nam; đau ky đe nhi va ky đe tam thi đuoc mien sai chung than; đau ky đe tu goi la huong cong, đuoc bo đi lam tri phu, tri huyen.

.


= Nha Tay Son =
Thoi vua Quang Trung thi cu thuong phai bang chu Nom, bai bo dung chu Han. Vi vay nhieu giam khao, thi sinh cho rang trieu đinh khac nghiet.


= Nha Nguyen =


 Đoi vua Gia Long  Vua Gia Long Nguyen Anh nho vo cong moi dung nen co nghiep, cho nen cac quan đau trieu la quan ngu quan đo thong va quan tong tran Nam Bac hai thanh đeu la quan vo. Nhung Gia Long cho rang, su tri nuoc can phai co van, co vo, nen nha vua luu y ve viec hoc hanh thi cu trong nuoc.
Nha vua cho lap Van Mieu o cac doanh, tran, tho Khong Tu đe to long trong Nho hoc. Đat Quoc tu giam o kinh đo đe day con cac quan va si tu. Mo khoa thi Huong đe ken lay nhung nguoi co hoc ra lam quan. Đat them chuc đoc hoc o cac tran va dung nhung nguoi co khoa muc o đoi nha Le, đe coi viec day do.


 Đoi vua Minh Mang va cac vua Nguyen đoi sau  Đoi vua Gia Long chi co ky thi Huong, đen nam 1822, vua Minh Mang mo khoa thi Hoi, thi Đinh đe lay Tien si. Đen nam 1829 nha vua lai cho nhung nguoi trung cach, nhung khong cap phan, đuoc đo pho bang. Pho bang khoi đau tu đay.
Truoc đay cu 6 nam mot khoa thi, nay đoi lai lam 3 nam mot khoa, cu nam Ti, Ngo, Mao, Dau thi thi Huong; nam Thin, Tuat, Suu, Mui thi Hoi, thi Đinh.
Phep thi van theo nhu đoi vua Gia Long. ky đe nhat thi kinh nghia; đe nhi: thi tu luc; ky đe tam:thi phu; ky đe tu: thi van sach. Truoc ai đo tam truong, goi la sinh đo, ai đo tu truong goi la huong cong; nay đoi sinh đo la Tu tai, huong cong la cu nhan.
Trai qua cac đoi Minh Menh, Thieu Tri, Tu Đuc, moi đoi vua co sua đoi nhung thi Hoi van co bon truong, con thi Huong thi rut mot con ba truong vao đoi vua Tu Đuc. Đen đoi Kien Phuc thi đinh thi Huong quyen nao đuoc vao hang uu binh phai thi them mot ky phuc hach. Bai thi van la kinh nghia, tu luc, tho phu va van sach. O trieu Le nguoi thi Huong đau goi la Cu nhan, Tu tai; đen đoi Hau Le goi la Huong cong, Sinh đo; đoi Giang Long cung theo đoi truoc, đen đoi vua Minh Menh đoi goi la Cu nhan va Tu tai.


 Ket thuc  Nen Nho hoc bong gap tinh the phai tiep xuc voi van minh phuong Tay. Luc nay trang thai chinh tri va xa hoi bien thien nhanh chong, Nho hoc khong con thich hop nua, phai nhuong cho cho hoc thuat moi. Viet Nam tu khi thanh thuoc đia thi bo khoa cu theo nen giao duc cua nguoi Phap. Rieng o mien Bac, viec thi cu theo Nho hoc ket thuc nam 1915; va o mien Trung ket thuc vao nam 1918. 
Nho hoc bi bai bo đuoc cho la ly do khien đao đuc xa hoi xuong cap, nguoi Viet bi tach roi khoi di san hoc thuat cua nuoc nha tich luy đuoc trong muoi the ky, toan xa hoi mat phuong huong, me loan ve gia tri. Hoc gia Tran Trong Kim nhan đinh "Xet ra cho ky, su bo cu theo moi cua ta hien thoi bay gio khong phai la khong can cap, nhung vi nguoi minh nong noi, khong suy nghi cho chin, chua gi đa đem pha hoai ca đi, thanh thu cai xau, cai do cua minh thi vi tat đa bo đi đuoc, ma lai lam hong mat cai phan tinh tuy đa giu cho xa hoi cua ta đuoc vung ben hang may nghin nam nay. Pham nguoi ta muon bo cai cu đa ham nat, tat la phai co cai moi tot hon, đep hon đe thay vao. Nay ta chua co cai moi ma đa voi vang bo cai cu đi, thanh ra đo nat ca, ma khong co cai gi thay vao đuoc. Ay la cai tinh trang nuoc ta ngay nay la the, khac nao nhu chiec thuyen đi ra giua bien, đanh mat đia ban chi nam, khong biet phuong huong nao ma đi cho phai đuong, cu lenh đenh mai, khong kheo lai bi song gio va vao đa vo tan mat ca".


Thi Huong = Đai cuong =
Theo Đao Duy Anh, nam 1397, trieu nha Tran, Ho Quy Ly lai bat đau đinh phep thi Huong; co trung tuyen cu nhan moi đuoc du thi Hoi nam sau, ai trung thi Hoi thi thi mot bai van sach nua đe đinh cao thap; goi la thi Đinh.
Nha Hau Le, vua Le Thai To đanh thang nha Minh, van chua đinh phep thi Huong, thi Hoi, đen đoi vua Le Thai Tong  moi ha chieu thi khao trong nuoc. Ky thi nay lay hon ngan nguoi trung tuyen, chia lam ba hang; hang nhat, nhi bo vao Quoc tu giam; hang ba vao truong o cac đao đe hoc tap, cho mien lao dich.
Đoi vua Le Nhan Tong, ha lenh cho nhan dan biet chu đen thi khao o ban đao, nguoi nao trung tuyen se đua đen thi Hoi o bo Le, cho mien viec tuyen bo quan ngu lan nay.
Viec đinh phep thi Huong, thi Hoi moi ro o thoi vua Le Thanh Tong, cu 6 nam mot lan xet tuyen. Vao nam 1485, trieu đinh lay co rang nam truoc lay đo hon 1 van nguoi, nen ha sac chi cho thi khao lai.


= The le =
Mot nguoi muon du thi Huong phai qua hai đieu kien (goi la Khao hach):

Co đao đuc tot va ly lich trong sach. Ban khai ly lich nay phai đuoc xa truong va quan đia phuong xac nhan.
Co trinh đo hoc luc: trinh đo hoc luc luc đau đuoc kiem tra bang mot ky thi lien voi ky thi Huong nhung khong tinh vao noi dung thi Huong 4 ky tren. Đay la ky thi am ta co van ai đo ky nay moi đuoc vao thi Huong. Đay la thi sat hach, khong phai la ky thi chinh thuc. Đo ky nay chang co hoc vi gi, ca tinh cung du thi, ai đo ky nay cung đa vinh du lam, nhat la đo đau. Nguoi đo đau ca xu đuoc tang danh hieu đau xu (ve sau đo đau tinh cung đuoc goi la đau xu) goi tat la ong xu, nhu: xu Nhu (Nguyen Khac Nhu), xu To (Ngo Tat To). Ong xu To chi đo đau xu thoi, chang co hoc vi gi, nhung that la mot nha Nho uyen tham.
Cuoc thi đuoc to chuc tai cac truong nhieu noi (tu Huong do nghia khu vuc que huong cua nguoi thi). Nhung khong phai tinh nao cung đuoc to chuc thi Huong. Truong thi chia ra lam nhieu vung. Ba bon tran hoac tinh cung thi o mot noi, thi du truong Nam la tap trung thi sinh o cac tinh chung quanh Nam Đinh, truong Ha cac tinh chung quanh Ha Noi v.v. So thi sinh moi khoa co đen hang nghin nguoi.
The le thi Huong vao đoi vua Le Thai Tong (1434-1439), Le Nhan Tong (1443-1453), nguoi nao do sinh đo ma đo Huong cong thi đuoc sung vao Giam sinh, nguoi nao đang la quan nhan ma đo Huong cong thi khong đuoc sung vao Giam sinh ma van la Huong cong. Nam 1462, đinh the le thi Huong, si tu la sinh đo hay quan nhan đeu đuoc du vao thi Huong. Nguoi nao trung đuoc 3 ky goi la Sinh đo; đen khoa sau lai vao thi, nguoi nao trung đuoc 4 ky thi Huong goi la Huong cong, moi đuoc du thi Hoi. Ve phan quan vien, chua đo Huong cong cung đuoc phep du thi Hoi.
Nam 1486, theo loi tau cua Luong The Vinh, ha lenh cho quan vien co hoc tap cu nghiep, neu lam qua o Kinh, thi đen thi o ti Thua chinh, truoc het phai qua ky sat hach o phu huyen, theo nhu le cua bach tinh, roi vao đuoc vao thi Hoi.

Theo quy đinh tu nam 1434, thi Huong co 4 ky, goi la bon truong. 

Ky I: kinh nghia, thu nghia;
Ky II: chieu, che, bieu;
Ky III: tho phu;
Ky IV: van sach.
Thi qua 3 ky thi đo Tu Tai (truoc 1828 goi la Sinh đo) - ten dan gian la ong Đo, ong Tu. Thuong moi khoa đo 72 nguoi. Tuy co tieng thi đo nhung thuong khong đuoc bo dung. Nhieu nguoi thi đi thi lai nhieu lan đe co đat cho đuoc hoc vi Cu nhan. Lan thu nhat đo goi la "ong Tu", lan thu hai van đo Tu tai thi goi la "ong Kep", lan thu 3 van the thi goi la "ong Men".
Thi qua ca bon ky thi đo Cu nhan (truoc 1828 goi la Huong cong) - ong Cong, ong Cu, đuoc bo dung lam quan o cac co quan cap tinh, cap trung uong, hoac đuoc đi lam quan cac huyen, sau dan dan moi len cac chuc vu cao hon.
Nguoi đo đau goi la Giai nguyen.
Khoa thi Huong đau tien nam 1396 đoi Tran Thuan Tong, khoa thi Huong cuoi cung to chuc nam 1918 đoi vua Khai Đinh.


 The ky 20  Duoi thoi Phap thuoc thi viec thi Huong co phan thay đoi. Ke tu khoa Ky Dau 1909 thi noi dung la:

Truong nhat: nam đao van sach
Truong nhi: thi, phu
Truong ba: hai bai luan chu Quoc ngu
Đo la nam đau tien chu Quoc ngu đuoc dung trong khoa cu.
Khoa Nham Ty 1912 thi lai đoi nua, bo phan thi phu. Noi dung la:

Truong nhat: nam đao van sach
Truong nhi: hai bai luan chu Han
Truong ba: hai bai luan chu Quoc ngu
Truong tu (phuc hach): mot bai van sach, mot bai luan Han van, va mot bai luan Quoc ngu.


Thi Hoi = Đai cuong =
Thi Hoi la khoa thi 3 nam mot lan o cap trung uong do bo Le to chuc. Tu đoi Le Thanh Tong thi Huong đuoc to chuc vao cac nam Ty, Ngo, Mao, Dau va thi Hoi vao nam sau Suu, Mui, Thin, Tuat (dua theo quy đinh thi cu cua Trung Quoc). Khoa thi nay đuoc goi la "Hoi thi cu nhan" hoac "Hoi thi cong si" (cac cu nhan, cong si, tuc la nguoi đa đo thi Huong o cac đia phuong, tu hoi lai o kinh đo đe thi) do đo goi la thi Hoi.
Truoc nam 1442 thi sinh đo ca bon ky đuoc cong nhan la trung cach thi Hoi, nhung khong co hoc vi gi. Neu khong tiep tuc thi Đinh thi van chi co hoc vi huong cong hoac cu nhan. Chi sau khi thi Đinh, nguoi trung cach thi Hoi moi đuoc xep loai đo va moi đuoc cong nhan la co hoc vi cac loai tien si. Tu nam 1442 thi sinh đo thi Hoi moi co hoc vi Tien si (tuc Thai hoc sinh - ten dan gian la ong Nghe). Nguoi đo đau goi la Hoi Nguyen. Vao thoi nha Nguyen nhung thi sinh thieu điem đe đo tien si co the đuoc cuu xet va cho hoc vi Pho Bang (ong Pho Bang hay At tien si). Khoa thi Hoi đau tien nam 1397 đoi Tran Thuan Tong, khoa thi Hoi cuoi cung to chuc nam 1919 thoi vua Khai Đinh, đanh dau su cham dut cua khoa bang phong kien Viet Nam.


= The le =
Ky thi Hoi vao nam Quang Thuan- đoi vua Le Thanh Tong, nguoi nao trung đuoc 4 ky goi la Tien si, nguoi khong trung bo vao tang quang sinh o Quoc tu giam, nguoi nao trung 3 ky bo lam thuoc lai, ta nhi hoac giao chuc o nha mon, con vien quan chinh thu o cac huyen se bo nguoi thi đau Tien si.


= The le thi hoi thoi nha Nguyen =
Nam Minh Menh thu 6, đinh le cu nam Thin, Tuat, Suu, Mui mo khoa thi hoi va thi vao thang ba am lich. Giam khao co mot chanh chu khao, mot pho chu khao, hai tri cong cu, hai đe đieu, sau đong khao đe coi viec ra đau bai, cham quyen, vai bon tuan sat đe coi viec giu gian va bon muoi tho lai đe coi viec so sach, viet quyen, viet bang,...
Thi Hoi chia lam 4 ky: ky đe nhat it nhat phai lam mot bai kinh nghia, ky thu hai thi chieu, bieu; ky thu ba thi mot bai ngu ngon muoi sau cau, mot bai phu đo tam van; ky thu tu thi van sach. Trong hai ky, phai mot ky bat cap phan thi hong, trong bon ky đuoc tam phan tro len moi trung cach. Hoi thi trung cach roi moi thi Đinh.


Thi Đinh Ky thi cao nhat la thi Đinh to chuc tai san đinh nha vua. Noi thi la mot cai nghe lon, nen sau nay nguoi ta thuong goi cac vi vao thi la cac ong nghe. Nha vua truc tiep ra đau đe, va sau khi hoi đong giam khao hoan thanh viec cham bai, can nhac điem so, chinh nha vua tu tay phe lay đo. Nguoi đo đau goi la Đinh Nguyen.
Theo so điem, nguoi đo đuoc xep vao 3 hang goi la Tam Giap:

Bac 3: Đo Tien si Đe Tam Giap (Đong tien si xuat than - ten dan gian la ong Tien si)
Bac 2: Đo Tien si Đe Nhi Giap (Tien si xuat than, Hoang Giap - ong Hoang)
Bac 1: Đo Tien si Đe Nhat Giap (Tien si cap đe - gom 3 thi sinh đo cao nhat goi la Tam khoi: Đo hang ba la Tham Hoa (ong Tham), hang nhi la Bang Nhan (ong Bang), đo đau la Trang nguyen (ong Trang)
Đoi khi luc cham bai, chu khao (trong đo co ca vua) thay nguoi thu khoa khong đat đuoc điem so toi thieu đe goi la Trang. Nhung khoa nay se khong co trang nguyen - thu khoa giu cap Đinh nguyen (thi du: Le Quy Đon đo cao nhat nhung chi đuoc cap vi Đinh nguyen Bang nhan).
Theo le cu, nguoi nao đa thi Hoi đo vao thi Đinh đeu khong đanh hong nguoi nao; chi co khoa thi nam 1496, vua Le Thanh Tong than hanh xem xet phan biet, đanh hong 11 nguoi.
Thoi nha Nguyen, thi Đinh chi đoi sach mot bai rat dai. Quan truong hoi đong xet van roi đung len Ngu lam, điem cao lay vao hang Tien si, điem thap thi vao hang Pho bang. Vao nam 1828 vua Minh Mang chinh đon lai khoa cu va bo Đe nhat giap. Hoc vi trang nguyen, bang nhan khong con tren khoa bang tu đo.


Thong ke va cac ky luc Trong cac khoa thi suot chieu dai lich su Viet Nam, co nhung dau moc va ky luc đang luu y:

Vi khai khoa đau tien la Le Van Thinh, đo nam 1075 đoi Ly Nhan Tong, sau lam toi Thi lang Bo Binh roi Thai su.
Danh vi Tam khoi đau tien đuoc ghi nhan trong chinh su la Trang nguyen Nguyen Hien, Bang nhan Le Van Huu, Tham hoa Đang Ma La, đo khoa 1247 đoi Tran Thai Tong. Ca ba ong cung đong thoi giu danh vi Tam khoi tre nhat lich su voi Nguyen Hien 13 tuoi, Le Van Huu 17 tuoi va Đang Ma La 14 tuoi.
Danh vi Tam khoi cuoi cung đuoc ghi nhan la Trang nguyen Nguyen Đang Đao, Bang nhan Pham Quang Trach, Tham hoa Quach Giai, đo nam 1683 đoi Le Hy Tong.
Khoa thi co Tam khoi gia nhat la khoa 1637 đoi Le Than Tong: Trang nguyen Nguyen Xuan Chinh 50 tuoi, Bang nhan Nguyen Nghi 61 tuoi, Tham hoa Nguyen The Khanh 37 tuoi.
Trang nguyen gia nhat la Nguyen Nghieu Tu, đo luc 65 tuoi nam 1448 đoi Le Nhan Tong.
Bang nhan gia nhat la Nguyen Nghi, đo khoa 1637 đoi Le Than Tong khi 61 tuoi.
Tham hoa gia nhat la Giang Van Minh đo khoa 1628 đoi Le Than Tong khi 56 tuoi.
Trang nguyen cuoi cung la Trinh Tue (hay Trinh Hue) đo nam 1736 đoi Le Y Tong tai khoa thi Đinh to chuc o phu chua Trinh.
Bang nhan cuoi cung la Vu Duy Thanh đo khoa 1851 đoi Tu Đuc.
Tham hoa cuoi cung la Vu Pham Ham, đo khoa nam 1892 đoi vua Thanh Thai. Khoa nay khong lay ai đo Trang nguyen cung nhu Bang nhan.
Khoa thi Mau Tuat 1478 đoi Le Thanh Tong lay đo hai bang nhan la Le Quang Chi va Tran Bich Hoanh.
Khoa thi Quy Suu 1853 đoi Tu Đuc lay đo 2 tham hoa la Nguyen Đuc Đat va Nguyen Van Giao.
Tien si tre nhat la Nguyen Trung Ngan, đo nam 1304 đoi Tran Anh Tong khi moi 16 tuoi. Tien si gia nhat la Nguyen Binh, đo nam 1628 đoi Le Than Tong khi 87 tuoi.
Nu tien si duy nhat la Nguyen Thi Due đo nam 1616 đoi Mac Kinh Cung (thoi nha Mac rut len Cao Bang) khi ngoai 20 tuoi.
Si tu cao tuoi nhat la Vu Đinh Thu du khoa Canh Ty, Thanh Thai thu 12 (nam 1900) khi đa 84 tuoi. Cu đo Cu nhan, đung thu 62 trong so 90 Cu nhan cua truong Ha Noi - Nam Đinh (nam đo 2 truong Ha Noi va Nam Đinh thi chung, truong Ha Noi lay đo 43 nguoi, Nam Đinh 47 nguoi). Cu Đoan Tu Quang cung đo nam đo, đung thu 29 trong so 30 Cu nhan truong Nghe An, khi 82 tuoi, van con kem cu Vu Đinh Thu 2 tuoi. Sau nay ong mat nam 1928, tho 110 tuoi.
Nha Ho la trieu đai quy đinh thi cu qua nhieu vong nhat: nguoi đo ky thi Huong nam sau phai vao Bo Le thi lai, co đo moi đuoc tuyen; nam sau nua moi đuoc thi Hoi, qua đuoc ky nay moi đuoc goi la Thai hoc sinh (tien si). Ky thi thu 5 la thi viet va toan.
Khoang thoi gian dai nhat khong lay đuoc nguoi đo Trang nguyen la tu nam 1743 đen 1785 thoi Le Hien Tong. Trong 42 nam co 16 khoa thi nhung khong co trang nguyen vi trieu đinh cho rang khong co nguoi xung tam voi hoc vi đo.
Bia Tien si đuoc dung lan đau nam 1484 đoi Le Thanh Tong tai san Quoc tu giam.
Le xuong danh nguoi đo đe bieu duong nguoi hoc gioi thuc hien lan đau nam 1466 đoi Le Thanh Tong.


Nhan đinh Theo Le Quy Đon, khi binh ve viec thi cu đoi nha Hau Le:Quoc giao khoi phuc sau khi nhieu nhuong thi nha Nho vang ve, đen đoi Hong Đuc mo rong khoa muc thi ke si xo ve hu van, đoi Đoan Khanh tro đi thi si tap suy bai qua lam.
Theo vua Minh Menh:Lau nay khoa cu lam cho nguoi ta sai lam. Van chuong von khong co qui cu nhat đinh, ma nay nhung nguoi lam van cu nghiep thi cau ne hu sao, khoe khoang lan nhau, biet moi nha mot loi, nhan pham cao hay thap do tu đo. Hoc nhu the thi trach nao nhan tai chang moi ngay mot kem đi.
Theo Pham Ke Binh:Xua nay loi khoa cu cua ta la mot con đuong rong rai phang phiu cho bon si phu. Si phu co do con đuong ay xuat than moi la chinh đo, ma su vinh hanh ve sau cung boi đo ma ra ca. Boi vay nhan tam nuoc minh say me bia đa bang vang, co suc dui mai truyen hien, kinh thanh, co nguoi đau bac ma van chiu kho đeo bo leu chieu đe đua ganh voi bon thieu nien. Ma rut lai thi co gi đau, hoc cung chang qua la hoc van chuong, thi cung chang qua la thi van chuong...


Sach tham khao Đai Viet su ky toan thu; Soan gia Le Van Huu, Phan Phu Tien, Ngo Sy Lien,...Dich gia Vien su hoc Viet Nam; Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi Ha Noi, 1993.
Lich trieu hien chuong loai chi; tap 2; soan gia Phan Huy Chu; Dich gia Vien su hoc Viet Nam; Nha xuat ban Giao duc; 2006
Viet Nam phong tuc; soan gia Phan Ke Binh; Nha xuat ban giao duc; 2005.
Viet Nam van hoa su cuong; soan gia Đao Duy Anh, 1938; in tai Quan Hai tung thu, ban đien tu.
Kien van tieu luc, soan gia Le Quy Đon, phien dich va chu thich Pham Trong Điem; Nha xuat ban van hoa thong tin, 2007.
Đai Viet thong su, soan gia Le Quy Đon, Dich gia Ngo The Long, Nha xuat ban van hoa thong tin, 2007.
Viet Nam su luoc; soan gia Tran Trong Kim, Nha xuat ban; Tan Bac Trung Van; 1920; ban đien tu.


Xem them Trang nguyen Viet Nam
Quoc trieu khoa bang luc
Nho giao Viet Nam


Tham khao Lien ket ngoai Le Thai Dung (2008), Gio trang su Viet, Nha xuat ban Đai hoc Quoc gia Ha Noi
Su hinh thanh hai cap thi va ba khoa thi chinh quy ve Nho hoc Luu tru ngay 14 thang 4 nam 2009 tai Wayback Machine
Viec thi cu cua cac trieu vua duoi dang cac con so
Khai luoc ve Nho giao Viet Nam - Le Anh Dung
Nguyen Thi Chan Quynh, Đai luoc ve Khoa Cu