Song Hang hay song Ganges (tieng Hindi: गंगा, tieng Bengal: গঙগা, tieng Phan: गङगा / Ganga, Han – Viet: 恆河 / 恒河 / Hang ha) la con song quan trong nhat cua tieu luc đia An Đo. Song Hang dai 2.510 km bat nguon tu day Hymalaya cua Bac Trung Bo An Đo, chay theo huong Đong Nam qua Bangladesh va chay vao vinh Bengal. Ten cua song đuoc đat theo ten vi nu than Hindu Ganga. Song Hang co luu vuc rong 907.000 km², mot trong nhung khu vuc phi nhieu va co mat đo dan so cao nhat the gioi.
Song Hang la song linh thieng nhat đoi voi An Đo Giao. Con song la nguon song cua hang trieu nguoi An Đo song doc theo no va phu thuoc vao no hang ngay. Con song co vai tro quan trong ve lich su voi nhieu thu đo, thu phu cua cac đe quoc truoc đay (nhu Pataliputra, Kannauj, Kara, Kashi, Allahabad, Murshidabad, Munger, Baharampur, Kampilya, va Kolkata) nam doc theo bo song nay.
Song Hang đuoc xep thu 5 tren the gioi ve muc đo o nhiem nam 2007. Su o nhiem đe doa khong chi đoi voi con nguoi ma con hon 140 loai ca, 90 loai luong cu va ca heo song Hang. Chuong trinh Hanh đong song Hang voi muc tieu nham cai thien tinh trang o nhiem moi truong cua song hau nhu that bai hoan toan, do thieu chuyen mon ky thuat, thieu quy hoach moi truong tot, va thieu su ho tro cua cac chuc sac ton giao.


Dong chay = Thuong luu =
Song Hang đuoc tao thanh o noi hop luu hai con song đau nguon la song Bhagirathi va song Alaknanda o day nui Himalaya cua bang Uttaranchal thuoc An Đo. Nguon nuoc thuong đuoc moi nguoi thua nhan la song Bhagirathi, mot con song bat nguon tu đong bang Gomukh tai đo cao 3.892 m o tan cung cua song bang Gangotri va la con song nho hon trong hai phu luu chinh o đau nguon cua song Hang. Song Alaknanda đuoc tao thanh tu nhung khoi bang tuyet tan ra tu cac đinh nui nhu Nanda Devi(7,816 m/25,643 ft),Trisul(7,120 m/23,360 ft) va Kamet (7.756 m/25.446 ft), hai song nhanh nay chay ve phia Nam qua trung đo Haymalaya đen noi hoi tu cua chung đe tao nen song Hang.

Ngoai song Bhagirathi va song Alaknada, con co bon song khac cung đuoc coi la cac nguon cua song Hang la song Dhauliganga, song Nandakini, song Pindar va song Mandakini. Nam cho hop luu cua chung goi la Prayag Panch, tat ca đeu nam doc theo song Alaknanda, theo thu tu tu thuong nguon tro xuong la:

Song Alaknanda hop luu voi song Dhauliganga o Vishnuprayag;
Song Alaknanda hop luu voi song Nandakini o Nandprayag;
Song Alaknanda hop luu voi song Pindar o Karnaprayag;
Song Alaknanda hop luu voi song Mandakini o Rudraprayag;
Song Alaknanda hop luu voi song Bhagirathi o Devprayag tao thanh song Hang.


= Trung luu =
Sau khi chay hon 200 km (125 dam), song Hang đen thanh pho Haridwar (đo cao 310 m/1.020 ft), noi no xe doc Day nui Siwalik va bat đau chay theo huong nhin chung la Đong-Nam qua Đong bang song Hang. Tai Haridwar, mot con đap đa chuyen huong nuoc đen Kenh thuong luu song Hang.
Chay qua thanh pho Haridwar, song Hang tiep tuc chay them mot khoang cach gan 800 km (500 dam) qua cac thanh pho Kannauj, Farukhabad va Kanpur mot cach ngoan ngoeo va khong the luu thong bang tau thuyen đuoc do co nhieu cho nong va thac ghenh. O đoan nay, song Hang hop luu voi song Ramganga, mot con song co luu luong trung binh khoang 500 m³/s(18,000 cu ft/s) chay xuong tu day Hymalaya.
Tai thanh pho Allahabad, song Hang đuoc song Yamuna, phu luu lon nhat cua no theo chieu dai, bat nguon tu song bang Yamunotri o Hymalaya nhap vao tu huong Tay Nam. Hai dong song nay hop luu o Triveni Sangam- Prayag o giua Allahabad, đay cung la mot cho hop luu linh thieng đoi voi Hindu giao giong nhu cac cho hop luu o thuong nguon song Hang. O cho hop luu, song Yamuna tham chi con rong hon ca song Hang voi lan nuoc mau xanh luc, tinh lan va sau tham, co luu luong khoang 2,950 m3/s (104,000 cu ft/s), chiem toi khoang 58.5% tong luu luong song Hang o đay; con song Hang thi nong can hon, chay xiet hon va nuoc trong hon.
Song Hang chay theo huong Đong, hop luu voi song Tamsa(con đuoc goi la song Ton), mot con song co luu luong khoang 190 m3/s (6,700 cu ft/s) chay tu day nui Kaimur len phia Bac. Sau khi hop luu voi song Tamsa, song Hang tiep tuc hop luu voi song Gomti, mot con song co luu luong khoang 234 m3/s (8,300 cu ft/s) chay tu day Hymalaya xuong phia Nam.
Sau đo, song Hang hop luu voi phu luu lon nhat cua no tinh theo luu luong va lon thu hai tinh theo đo dai la song Ghaghara, co luu luong khoang 2,990 m3/s (106,000 cu ft/s), nhap vao song Hang o ta ngan. Song Ghaghara đuoc tao thanh o noi hop luu cua hai con song đau nguon la song Karnali bat nguon tu song bang Mapchachungo o Tay Tang va song Sarda bat nguon o Hymalaya. Ca hai con song nay cung cat xe day Hymalaya roi chay xuong đong bang An-Hang nhap lai thanh song Ghaghara.
Sau khi hop luu voi song Ghaghara, song Hang đuoc song Son, phu luu lon nhat cua no chay tu phia Nam len voi luu luong khoang 1,000 m3/s (35,000 cu ft/s) nhap vao. Song Hang tiep đo đuoc song Gandaki, mot con song co luu luong khoang 1,654 m3/s (58,400 cu ft/s), bat nguon o bien gioi Tay Tang (Trung Quoc) – Nepal tren day Hymalaya chay theo xuong phia nam hop luu voi song Hang. Sau khi song Gandaki hop luu voi song Hang, Song Kosi, phu luu lon thu ba cua song Hang sau song Yamuna va song Ghaghara, bat nguon tu Tay Tang, co luu luong khoang 2,166 m3/s (76,500 cu ft/s) hop luu voi song Hang.
Tu thanh pho Allahabad đen thanh pho Malda cua bang West Bengal, song Hang lan luot chay qua cac thanh pho khac nhu Chunar, Mirzapur, Varanasi, Ghazipur, Patna, Bhagalpur, Ballia, Buxar, Simaria, Sultanganj, va Saidpur.


= Ha luu =
Qua Bhagalpur, song chay quanh day đoi Rajmahal tai bien gioi Bangladesh va bat đau chay theo huong Nam-Đong Nam. O đay, qua huong Nam la Đong bang chau tho song Hang, cach Allahabad khoang 900 km ve phia thuong luu va cach Vinh Bengal 450 km ve phia ha luu. Gan Pakaur, An Đo, song Hang chia nhanh. Nhanh Bhagirathi-Hooghly chay ve huong Nam đe tao nen song Hoogly, la nhanh cuc Tay cua đong bang chau tho, cung nhu la kenh van chuyen đuong thuy chinh cua khu vuc đong bang nay. Cac tau bien co the chay vao Hoogly tu cua song Hang o Vinh Bengal đen thanh pho Kolkata nam cach cua song khoang 130 km phia thuong luu. Tu giua thap nien 1970, An Đo đa chuyen huong nuoc vao song Hoogly hay lang bun đe tang kha nang van chuyen đen thanh pho Kolkata nhung đieu nay đa dan đen tranh chap ve quyen su dung nuoc voi quoc gia lang gieng Bangladesh. Song Hoogly đuoc tao thanh tu su hop luu cua song Bhagirathi-Hoogly va song Jalangi o thanh pho Nabadwip. Con song cung co nhung phu luu rieng cua no, trong đo lon nhat la song Damodar dai 541 km (336 mi) va co luu vuc rong 25,820 km² (9,970 sq mi). Noi song Hoogly đo vao vinh Bengal nam o gan đao Sagar. Tu thanh pho Malda đen cua song Hoogly, con song nay đa lan luot chay qua cac thi tran va thanh pho nhu Murshidabad, Nabadwip, Kolkata and Howrah. 

Nhanh chinh cua song Hang tiep tuc chay qua Bangladesh, noi co đoan no đuoc goi la song Padma. Song Hang đa tao ra nhieu nhanh song tao thanh mot mang luoi đuong thuy cung nhu tao ra mot trong nhung đong bang chau tho rong lon va phi nhieu nhat the gioi. Do song Hang mang theo trong minh luong phu sa lon nen vung đong bang chau tho do no tao ra tiep tuc mo rong ve phia vinh. O phia nam đong bang la quan đao Sundarbans-mot trong ba quan đao lon cua An Đo, gom mot he thong cac đao do phu sa song Hang tao nen va đuoc rung ngap man bao phu. Sundarbans đa đuoc UNESCO cong nhan la Di san the gioi.

Song Padma tiep tuc chay theo huong Nam va đuoc nhan them nuoc tu song Jamuna đo vao. Đay la phan luu lon nhat cua song Brahmaputra, mot con song hung manh bat nguon tu song bang Angsi o son nguyen Tay Tang, no đa tao thanh nen hem nui lon nhat the gioi- hem nui Yarlung-Tsangpo tren son nguyen nay roi cat xe day Hymalaya truoc khi chay xuong đong bang An-Hang. Song Jamuna la mot con song lon, rong khoang 8–13 km (5–8 miles) tu bo nay sang bo kia vao mua mua lu va khoang 3.2–4.8 km (2–3 miles) vao mua kho, đo sau trung binh cua song la khoang 38 m, luu luong cua no tham chi con lon hon ca song Padma tai cho hop luu, vao khoang 19,300 m3/s (681,600 cu ft/s). Sau khi hop luu voi song Jamuna, song Padma đa mo rong ra rat nhieu, sau khoang vai tram met, luu luong trung binh len đen 35,000 m³/s (1,200,000 cu ft/s).
Sau khi hop luu voi song Jamuna, song Padma tiep tuc hop luu tu song Meghna. Giong nhu song Padma, song Meghna cung đuoc nhan them nuoc tu song Brahmaputra thong qua cac phan luu khac cua no nhu song Brahmaputra cu, song Sitaiakhya va song Dhaleshwari. Ngoai cac phan luu cua song Brahmaputra tren, song Meghna con co nhung phu luu khac, tieu bieu la song Gumti, song Feni,... Sau khi hop luu, song Padma đuoc đoi ten thanh song ha Meghna. Do nhan đuoc nuoc tu ca ba he thong song lon la he thong song Hang, he thong song Brahmaputra-Yarlung Tsangpo, he thong song song Meghna-Surma-Barak nen song ha Meghna la con song lon nhat đo vao vinh Bengal, no rong 30 km va co luu luong rat lon la 42,470 m3/s (1,499,814 cu ft/s), đung thu ba the gioi sau song Amazon va song Congo vao mua can va đung thu hai the gioi chi sau song Amazon vao mua lu. Song ha Meghna đo vao vinh Bengal qua bon cua song: Tetulia, Shahbazpur, Hatia, and Bamni.


Thuy loi va Thuy đien Song Hang va cac chi luu cua no, đac biet la song Yamuna, đa đuoc su dung cho tuoi tieu tu thoi co đai. Cac đap va kenh đao đa pho bien o đong bang song Hang tu the ky 4 TCN. Luu vuc song Hang-Brahmaputra-Meghna co tiem nang thuy đien rat lon, uoc tinh vao khoang 200.000 đen 250.000 MW, gan phan nua trong so đo de dang khai thac. Đen nam 1999, An Đo đa khai thac khoang 12% tiem nang thuy đien cua song Hang va chi 1% tiem nang to lon cua Brahmaputra.


Tam quan trong ve kinh te Luu vuc song Hang la khu vuc đong dan nhat, san xuat nong nghiep lon nhat va rong lon nhat o An Đo. O chau A, chi co vung Binh nguyen Hoa Bac cua Trung Quoc va đong bang song Hong cua Viet Nam la co mat đo dan cu tuong tu o luu vuc nay. O phan phia Tay cua đong bang song Hang, con song nay cung cap nuoc tuoi va mot he thong kenh rach chang chit voi cac kenh huyet mach chinh la Kenh Thuong luu song Hang va Kenh Ha luu song Hang. Cac loai luong thuc va hoa mau trong trot va thu hoach o khu vuc nay co: lua, mia đuong, đau lang, hat co dau, khoai tay va lua my. Hau nhu ca khu vuc đong bang song Hang đa bi khai hoang het rung cay va co đe phuc vu cho nong nghiep.
Thong thuong, hai ben bo song Hang co cac vung đam lay va cac ho nuoc. O cac khu vuc đam lay va cac khu vuc ao ho nay, nguoi ta trong rau, lua, ot, cay mu tac, vung (me) va cay đay. Mot so khu vuc khac co rung đuoc va co ca sau sinh song.
Do song Hang đuoc cap nuoc tu cac đinh nui phu bang tuyet, luong nuoc cua no van giu muc cao quanh nam va dong song van đuoc su dung lam thuy loi tham chi vao mua kho va nong tu thang 4 đen thang 6. Vao mua mua mua He, luong mua lon co the gay lu lut hoanh hanh, đac biet la vung đong bang chau tho.


Tam quan trong ve ton giao Nhung nguoi dan toc Hindu, dan toc chiem đa so trong dan so An Đo, xem song Hang la mot dong song thieng: Ganga la con gai cua than nui Himavan hay Himalaya. Theo tin nguong Hindu, tam tren song Hang đuoc xem la got rua moi toi loi, va nuoc song đuoc su dung rong rai trong cac nghi le tho cung. Uong nuoc song Hang truoc khi chet la mot điem lanh va nhieu nguoi Hindu đa yeu cau đuoc hoa thieu doc hai ben song Hang va lay tro thieu cua ho rai len dong song.
Nhung nguoi hanh huong Hindu hanh huong đen cac thanh pho thanh Varanasi, noi cac nghi le ton giao thuong đuoc cu hanh; Haridwar đuoc ton sung vi no la noi song Hang roi day Himalaya; con Allahabad, noi dong song Saraswati huyen thoai đuoc nguoi ta tin la chay vao song Hang. Moi 12 nam, mot le hoi Purna Kumbha (Vac Đay) đuoc to chuc o Haridwar va Allahabad ma trong cac le hoi nay hang trieu nguoi đen đe tam trong song Hang. Nhung nguoi hanh huong cung đen cac đia điem linh thieng khac gan cac thuong nguon song Hang, bao gom đen tho duoi nui bang Gangotri.


O nhiem Song Hang đang ganh chiu cac muc o nhiem cuc ky cao, voi su anh huong cua 400 trieu dan song gan con song. Nuoc cong tu cac thanh pho doc theo cac đoan song, chat thai cong nghiep va vat dang hien ton giao bao boc boi cac tui nhua khong the phan huy la nhung nguon gay o nhiem chinh đoi voi con song khi no chay qua cac khu đong dan cu. Van đe cang tram trong hon boi mot thuc te rang nhieu nguoi ngheo phu thuoc vao con song tu cac nhu cau thiet yeu nhu tam giat va nau nuong. Theo uoc tinh cua Ngan hang The gioi chi phi cham soc suc khoe tu nguon nuoc o nhiem o An Đo bang 3% GDP cua An Đo. Cung co nhan đinh rang 8% tat ca cac benh o An Đo va 1/3 ca tu vong co the la do cac benh lien quan đen nguon nuoc.
Varanasi, thanh pho 1 trieu dan co nhieu nguoi hanh huong đen đe tam nuoc thanh trong song Hang, đa thai ra khoang 200 trieu lit nuoc cong ranh moi ngay cua con nguoi chua qua xu ly, lam cho lam luong vi khuan faecal coliform tang cao. Theo cac tieu chuan hien hanh, nuoc an toan cho tam khong chua qua 500 con F. Coli tren 100ml nuoc, tuy vay, thuong nguon cac ghat (bac thang xuong song) o Varanasi nuoc song đa chua luong vi khuan F. Coli gap 120 lan vao khoang 60.000 faecal coliform/100 ml.
Sau khi hoa tang nhung nguoi qua co o cac bac đa cua Varanasi, xuong va tro đuoc nem xuong song Hang. Tuy nhien, trong qua khu tung co hang ngan xac khong đuoc hoa tang nem xuong song trong cac tran dich ta, lam phat tan dich benh. Tham chi ngay nay, holy men, phu nu mang thai, nguoi co benh phong/thuy đau, nguoi bi ran can, nguoi tu tu, nguoi ngheo va tre em duoi 5 tuoi khong đuoc hoa tang tai cac bac đa nhung đuoc tha troi đe phan huy trong nuoc. Ngoai ra, nhung nguoi khong co đu mot luong go lon đe hoa tang toan bo thi the, bo lai nhieu phan co the bi đot phan nua.
Sau khi đi qua Varanasi, va tiep nhan 32 dong nuoc thai chua xu ly cua thanh pho, ham luong F. Coli trong song tang len tu 60.000 đen 1,5 trieu, voi gia tri đinh quan sat đuoc la 100 trieu/100 ml. Uong va tam trong dong nuoc nay co nguy co bi lay nhiem rat cao.
Trong khoang nam 1985 va 2000, 10 ti Rs. tuong đuong 226 trieu USD đuoc tieu ton cho chuong trinh hanh đong song Hang, đay la mot sang kien moi truong trong no luc lam sach mot dong song o nhiem nhat tren the gioi." Chuong trinh hanh đong song Hang đa đuoc mieu ta theo nhieu cach khac nhau la mot su that bai hoac mot that bai lon.
Su that bai cua chuong trinh nay tu nhieu ly do khac nhau nhu "quy hoach moi truong ma khong hieu đung nhung moi tuong tac giua con nguoi-moi truong," "tap quan va tin nguong" cua nguoi An Đo," "tham nhung va thieu kien thuc ve cong nghe" va "thieu su ho tro tu cac co quan ton giao."
Thang 12 nam 2009, Ngan hang The gioi đong y cho An Đo vay 1 ti USD trong vong 5 nam toi đe giup cuu van con song. Theo uoc tinh cua Uy ban Ke hoach, can so von đau tu 70 ti Rs (tuong đuong 1,5 ti USD) đe lam sach con song.
Thang 11 nam 2008, song Hang la song duy nhat cua An Đo đuoc cong nhan la "Song quoc gia", nham mo đuong so su hinh thanh Co quan quan ly luu vuc song Hang, la mot co quan co quyen cao hon trong viec quy hoach, thuc hien va giam sat cac bien phap bao ve con song.
Ty le mac benh tu nuoc va ruot - chang han benh đuong tieu hoa, ta, ly, viem gan A va thuong han - trong so nhung nguoi nguoi su dung nuoc song đe tam, rua bat va đanh rang la cao, khoang 66% moi nam.
Nghien cuu gan đay cua Hoi đong nghien cuu y hoc An Đo (ICMR) noi rang song nhu vay la đay đu cac chat o nhiem giet nguoi ma nhung nguoi song doc theo cac bo song o bang Uttar Pradesh, Bihar va Bengal de bi ung thu hon so voi bat cu noi nao khac trong ca nuoc. Thuc hien boi Chuong trinh Đang ky ung thu quoc gia thuoc ICMR, nghien cuu đua ra nhung phat hien gay soc cho thay song chua đay kim loai nang va cac hoa chat gay chet nguoi gay ra ung thu. Theo Pho Tong Giam đoc NCRP A. Nandkumar, ty le mac benh ung thu cao nhat trong ca nuoc o nhung khu vuc thoa nuoc tu Song Hang va noi rang van đe se đuoc nghien cuu sau sac va voi nhung phat hien đuoc trinh bay trong mot bao cao cua Bo Y te nuoc nay.


Sinh thai va moi truong = Ca heo song Hang =

Ca heo song Hang tung đuoc su dung trong cac truong hoc lon o cac trung tam đo thi o ca song Hang va song Brahmaputra, hien nay bi đe doa nghiem trong do o nhiem va viec xay đap. So ca the cua chung hien giam xuong con 1/4 so voi so luong cach đay 15 nam, va hien đa tuyet chung o mot so nhanh chinh cua song Hang. Mot cuoc khao sat gan đay cua Quy Quoc te Bao ve Thien nhien chi thay con 3000 ca the thuoc luu vuc cua hai song nay.
Ca heo song Hang la mot trong 4 loai ca heo nuoc ngot tren the gioi. Ba loai khac la ca heo song Duong Tu (Lipotes vexillifer) song tren song Duong Tu o Trung Quoc, hien co the đa tuyet chung; bhulan cua song An o Pakistan; va boto cua song Amazon o Brazil. Co nhieu loai ca heo bien ma dai phan bo cua chung cung bao gom cac moi truong nuoc ngot, nhung 4 loai nay la cac loai chi co the song trong moi truong nuoc ngot o song hoac ho.


= Can kiet nguon nuoc =
Cung voi su gia tang o nhiem chua tung thay, su can kiet nguon nuoc ngay cang tro nen te o dong song nay. Mot so đoan song đa can kiet hoan toan. Khu vuc quanh Varanasi, dong song tu co đo sau trug binh 60 met (200 ft), nhung o mot so noi hien nay chi sau 10 met (33 ft).


Xem them Song An
Brahmaputra
Ganga


Chu thich Tham khao Đoc them Berwick, Dennison. A walk along the Ganges. Dennison Berwick. ISBN 978-0-7137-1968-0.
Cautley, Proby Thomas (1864). Ganges canal. A disquisition on the heads of the Ganges of Jumna canals, North-western Provinces. London, Printed for Private circulation.
Fraser, James Baillie (1820). Journal of a tour through part of the snowy range of the Himala Mountains, and to the sources of the rivers Jumna and Ganges. Rodwell and Martin, London.
Hamilton, Francis (1822). An account of the fishes found in the river Ganges and its branches. A. Constable and company, Edinburgh.
Hydrology and water resources of India. Springer. 2007. ISBN 978-1-4020-5180-7. {{Chu thich sach}}: |first= thieu |last= (tro giup)Quan ly CS1: nhieu ten: danh sach tac gia (lien ket)


Lien ket ngoai ON THINNER ICE 如履薄冰: signs of trouble from the Water Tower of Asia, where headwaters feed into all the great rivers of Asia (by GRIP, Asia Society and MediaStorm)
Ganges in the Imperial Gazetteer of India, 1909
Melting Glaciers Threaten Ganges
An article about the land and the people of the Ganges