Nha Abbas (tieng A Rap: الخلافة العباسية / ALA-LC: al-Khilafah al-‘Abbasiyyah) trong tieng Viet con đuoc goi la nuoc Đai Thuc theo cach goi cua nguoi Trung Quoc (大食) la trieu đai Hoi giao (khalifah) thu ba cua nguoi A Rap. No đuoc cai tri boi cac vi khalip cua nha Abbas, nhung nguoi đa xay dung kinh đo cua ho o Bagdad sau khi lat đo chinh quyen cua nha Omeyyad tren tat ca cac vung đat cua nguoi A Rap chi tru co vung Al-Andalus o Tay Au.
Vuong quoc Hoi giao Abbas đuoc thanh lap boi cac hau due cua Abbas ibn Abd al-Muttalib, nguoi cau tre tuoi nhat cua nha Tien tri Hoi giao Mohammet, o Harran trong nam 750 va doi đo cua ho đen Bagdad trong nam 762. Vuong quoc nay phat trien manh me trong 150 nam, nhung tu tu đi vao suy thoai va tan ra cung voi su gia tang quyen luc cua cac đoi quan Tho Nhi Ky (nguoi Mamluk) va su tach ra ly khai cua Nha Fatima. Mac du tren danh nghia, cac khalip Nha Abbas đa kiem soat vung đat Ba Tu suot 150 nam, nhung ho phai chiu đe cac tieu vuong đia phuong o đay nam quyen kiem soat thuc te. Vuong quoc Hoi giao cung bi mat cac tinh o phia Tay va chau Au nhu Al-Andalus, Maghreb va Ifriqiya vao tay cac tieu vuong nha Omeyyad, Aghlab va Fatima.
Quyen cai tri cua nha Abbas đa bi cham dut trong mot thoi gian ngan khoang ba nam ke tu nam 1258, khi Huc Liet Ngot - mot han nguoi Mong Co cong chiem thanh Bagdad, va đuoc noi lai khi nguoi Mamluk chiem Ai Cap nam 1261. Mot nguoi trong dong ho Abbas đuoc nguoi Mamluk đua len ngoi đe tiep tuc quan ly cac van đe ve ton giao, nhung tu nay nha Abbas khong con thuc quyen ve chinh tri. Đen nam 1517, đen luot quyen luc ton giao cua nha Abbas bi vua cua Đe quoc Ottoman tuoc mat, va thu đo cua Đe quoc đuoc chuyen đen thanh pho Constantinopolis (tuc Istanbul ngay nay), đanh dau su ket thuc hoan toan vai tro cua nha Abbas.


Lich su Cac khalip nha Abbas la hau due cua Abbas ibn Abd al-Muttalib (566-662), mot nguoi chu it tuoi nhat cua Mohammed, do đo ho tu coi minh la nguoi thua ke thuc su cua Mohammed trai nguoc voi nha Omeyyad. Cac vi vua Hoi giao nha Omeyyad la hau due cua Umayya va la mot gia toc rieng biet trong bo lac Quraish cua Mohammed. Ho đa gianh đuoc su ung ho cua nguoi Shiite đe đoi đau voi trieu đinh Omeyyad bang cach tam thoi chuyen sang Hoi giao Shia va cung nhau chien đau chong lai su tri vi cua nha Omeyyad.
Cac thanh vien nha Abbas tao su khac biet giua chinh ho voi nha Omeyyad bang cach tan cong vao đao đuc cua ho va cach quan ly hanh chinh noi chung cua nha Omeyyad. Theo su gia Ira Lapidus, "Cac cuoc noi day cua nha Abbas đa đuoc ho tro phan lon boi nguoi A Rap, chu yeu la nhung nguoi đinh cu o Marw bi gay thiet hai boi cac chinh sach cua nha Omeyyad cung voi su ho tro tu nguoi Yemen va nguoi Mawali, nhung nguoi theo đao Hoi nhung khong phai la nguoi A Rap". Nha Abbas cung đac biet keu goi su tham gia cua nguoi Hoi giao phi A Rap đuoc goi la mawali, nhung nguoi van phai o ben ngoai le xa hoi boi moi quan he ho hang cua nguoi A Rap va đuoc xem la co mot thu hang thap hon trong đe quoc Omeyyad. Mohammed ibn ‘Ali, mot nguoi chau trai lon cua Abbas, đa bat đau van đong cho su tro lai cam quyen cua gia đinh Mohammed, nha Hashimit tai Ba Tu trong trieu đai cua Umar II.
Trong suot thoi tri vi cua vua Marwan II, su chong đoi cua nha Abbas đa len đen đinh điem trong cuoc noi loan cua Ibrahim, vi Imam thu tu co nguon goc tu Abbas. Voi su ho tro tu tinh Khorasan cua Iran, ong nay đa đat đuoc nhung thanh cong đang ke, nhung cuoi cung van that bai va đa bi bat giu vao nam 747 va chet trong tu, mot so nguoi cho rang ong đa bi am sat mot cach bi mat. Ibrahim lai đuoc thay the boi Abdallah, anh/em trai cua ong, nguoi đuoc biet đen voi cai ten Abu al-’Abbas as Saffah, ong nay cung la nguoi đa đanh bai nha Omeyyad vao nam 750 trong Tran Zab o gan Đai Zab va sau đo đa tuyen bo tro thanh quoc vuong Hoi giao.
Ngay sau chien thang cua minh Abu al-’Abbas as-Saffah đa gui quan đen Bac Phi va Trung A, noi ma luc luong cua ong đa phai chien đau chong lai su mo rong cua nha Đuong trong Tran chien Talas (nguoi Abbas đuoc biet đen voi đoi thu cua ho nhu la: "Hac y Đai Thuc" (黑衣大食: heiyi Dashi), Đai Thuc hay Tazi la mot tu vay muon tu tieng Ba Tu đe chi nguoi A Rap. Barmak (mot nguoi goc Ba Tu va co ten Batu la Barmakiyan), nguoi đa co tam quan trong trong viec xay dung thu đo Bagdad, cung la nguoi đau tien tren the gioi đuoc ghi nhan lam giay o Bagdad, luc nay cung bat đau mot ky nguyen moi cua su hoi sinh viec so huu tri tue trong vung cai tri cua nha Abbas. Trong thoi gian 10 nam, nha Abbas đa cho xay dung mot nha may giay noi tieng o thanh pho Cordoba, thu đo cua nha Omeyyad tai Tay Ban Nha.


Suc manh Su thay đoi đau tien ma nha Abbas lam la cho di chuyen thu đo cua đe quoc tu Damas, Syria đen Bagdad o Iraq. Viec nay duong nhu la đe vua xoa diu cung nhu đe tro nen gan gui hon voi nguoi mawali Ba Tu (nguoi phi A rap) trong khu vuc nay va mot phan mong muon cua nguoi mawali Ba Tu la co it đi su thong tri cua nguoi A Rap trong đe quoc. Thanh pho Bagdad đuoc tao lap tren song Tigris trong nam 762. Mot vi tri moi, te tuong (vizier), cung đuoc lap nen đe đai dien cho chinh quyen trung uong va con quyen luc lon hon đuoc giao cho cac tieu vuong o đia phuong. Cuoi cung thi đieu nay co nghia rang la vi tri cua nhieu khalip nha Abbas bi tut xuong chi con o mot vai tro nghi le hon so voi thoi cua nha Omeyyad, va cac te tuong bat đau gay anh huong lon hon va vai tro cua tang lop quy toc A Rap cu đa dan dan bi thay the bang mot bo may quan lieu nguoi Ba Tu.
Nha Abbas đa phu thuoc rat nhieu vao su ho tro cua nguoi Ba Tu trong khi ho tim cach lat đo nha Omeyyad. Al-Mansur, nguoi ke vi Abu al-’Abbas đa doi đo tu Damas đen Bagdad, thanh pho moi va hoan nghenh viec nhung nguoi Hoi giao A Rap khong toi trieu đinh cua ho. Trong khi su kien nay đa giup cho viec tich hop cac nen van hoa A Rap va Ba Tu, thi no cung lam cho nha Abbas bi xa lanh boi nhieu nguoi A Rap ung ho ho, đac biet la nguoi A Rap o Khorasan, nhung nguoi đa ho tro ho trong cac tran chien cua ho chong lai nha Omeyyad.
Nhung vet ran nut voi nhung nguoi đa ho tro ho đa tao ra nhung van đe ngay tuc thi. Nha Omeyyad thi lai khong nhu vay, trong khi bi đay ra khoi quyen luc ho đa khong bi tieu diet hoan toan. Thanh vien duy nhat con song cua gia đinh hoang gia Omeyyad cuoi cung đa đen đuoc Tay Ban Nha, noi ong tu lap cho minh thanh mot Tieu vuong A rap đoc lap (Abd ar-Rahman I nam 756). Nam 929, Abd ar-Rahman III tiem xung chuc Khalip, va thanh lap vuong quoc Al-Andalus tu Cordoba nhu la mot đoi thu voi Bagdad, von la thu đo hop phap cua Đe quoc Hoi giao.
Nam 756, Khlip nha Abbas, Al-Mansur gui hon 4.000 linh đanh thue A Rap đe ho tro nha Đuong Trung Quoc trong Loan An Su. Sau chien tranh, ho van o lai Trung Quoc. Khalip Harun al-Rashid đa thiet lap mot lien minh voi Trung Quoc. Viec mot so su gia đuoc Khalip nha Abbas gui đen trieu đinh Trung Quoc đuoc ghi trong su sach nha Đuong, quan trong nhat trong so nay la nhung nguoi (A-bo-lo-ba) Abul Abbas, nguoi sang lap ra trieu đai moi, đo la (A-p'u-ch'a-cho) Abu Jafar, nha xay dung thanh Bagdad, trong đo co hon phai noi ngay lap tuc, va rang (A-lun) Harun al-Rashid, noi tieng, co le, thong qua cac tac pham pho bien ngay nay, Nghin le mot đem. Nhung nguoi Abbas hoac "Hac ky", nhu ho đa thuong đuoc goi, von đuoc biet đen trong su sach nha Đuong la Hac y Đai thuc, co nghia la "Nhung nguoi A Rap mac ao choang đen". Al-Rashid phai su gia đen nha Đuong Trung Quoc va thiet lap mot moi quan he tot voi ho.


Chinh quyen Trung uong suy yeu = Nguyen nhan =
Xung đot voi nguoi Shia
Nha Abbas cung co mau thuan voi nguoi Hoi giao Shia, đa so ho đa ho tro cuoc chien cua nha Abbas chong lai nha Omeyyad, ke tu khi nguoi dong Abbas va nguoi Shia tuyen bo ve tinh hop phap cua ket noi gia đinh cua ho voi Mohammed. Sau khi nam chinh quyen, nha Abbas lai quay ra giu tin nguong Hoi giao va choi bo bat ky su ho tro cho niem tin Shi’a. Su kien nay đa dan đen nhieu cuoc xung đot, đinh điem la mot cuoc noi day tai Mecca nam 786, tiep theo la nhung cuoc tan sat va đo mau lam cho nhieu nguoi Shi’a phai lanh nan đen Maghreb, noi ma nhung nguoi song sot đa thanh lap vuong quoc Idris. Nha Abbas cung đa cho hanh hinh nhung hau due truc tiep cua nha tien tri Mohammed, nhung nguoi la lanh tu Hoi giao dong Shia, trong đo bao gom Imam Jafar Sadiq va cac quy toc đang ton trong khac. Ngay sau đo, nguoi Berber o Kharijit đa thanh lap mot nha nuoc đoc lap o Bac Phi trong nam 801. Trong vong 50 nam cac vuong quoc Idris o Maghreb va Aghlab o Ifriqiya va mot chut sau đo, Tulun va Ikshid o Misr đeu tuyen bo đoc lap o Bac Phi.

Xung đot voi cac tuong linh
Chinh quyen nha Abbas bat đau suy yeu đi duoi thoi tri vi cua Khalip al-Radi khi nhung vi tuong nguoi Tho Nhi Ky cua ho, nhung nguoi de facto đoc lap, nam ngoai tam kiem soat cua trieu đinh, ngung cong nop cho Khalip. Tham chi cac tinh gan thu đo Bagdad cung đa bat đau thanh lap mot tieu trieu đinh đia phuong.
Ngoai ra, nha Abbas thuong xuyen co mat tai cac cuoc xung đot voi nha Omeyyad o Tay Ban Nha.


= Chinh quyen Trung uong bi mat quyen luc =
Ngay vao nam 820, nguoi Saman đa bat đau qua trinh đoi quyen đoc lap cho xu Transoxiana va vung Đai Khorasan, cung nhu nguoi Shia Hamdan o mien Bac Syria, va cac trieu đai Tahir va Saffar o Iran. Đen the ky thu X, nha Abbas đa gan nhu đanh mat quyen kiem soat Iraq vao tay cac tieu vuong khac nhau, va vi khalip al-Radi đa buoc phai thua nhan quyen luc cua ho bang cach tao ra cac vi tri "Tieu vuong cua tieu vuong" (Amir al-umara). Ngay sau đo, mot phe phai Ba Tu đuoc goi la Buwayh đen tu Daylam đa chiem lay viec kiem soat quyen luc va he thong hanh chinh quan lieu o Bagdad. Theo nha chep su Miskawayh nguoi Ba Tu, ho bat đau phan phoi cac iqtas (cac thai ap theo hinh thuc trang trai nop thue) cho nhung nguoi ung ho ho.
Ben ngoai Iraq, tat ca cac tinh tu tri tren thuc te đa tu tu tro thanh cac tieu quoc va nha cam quyen co quyen cha truyen con noi, co quan đoi rieng va cac khoan thu rieng va quyen ba chu cua Khalip chi la tren danh nghia, va duong nhu ho khong nhat thiet phai co nghia vu tra bat ky khoan trieu cong nao vao ngan sach cua chinh quyen Trung uong, chang han nhu Tieu vuong Soomro đa kiem soat vung Sindh va cai tri toan tinh tu thu đo cua ho o Mansura. Mahmud cua Ghazni tu xung la Sultan chu khong phai la danh hieu tieu vuong von đuoc su dung pho bien va viec nay đa đanh dau su ra đoi cua Đe quoc Ghaznav đoc lap khoi nha Abbas, bat chap viec Mahmud đa pho truong nghi le chinh thong Sunni truoc Khalip nay. Trong the ky XI, su mat ton trong vao quyen luc cua Khalip van đuoc tiep tuc, nhu viec mot so nha cai tri Hoi giao khong con đe cap đen ten cua Khalip trong ngay le khutba hom thu sau hoac ho đa cho đuc đong tien rieng cua ho.
Tham chi chinh quyen cua nha Ismaili Fatima đang cai tri Cairo con tiem xung chuc Khalip, tranh gianh voi nha Abbas ngay ca danh nghia va quyen nang cua chuc vi Ummah Hoi giao. Ho co mot so su ho tro trong nhung phan nguoi Shia o Bagdad (chang han nhu quan Karkh), bat chap Bagdad la thanh pho lon gan lien voi quoc vuong Hoi giao, ngay ca trong Trieu đai Buwayh va Seljuk. Nha Fatima su dung co hieu mau trang đe đoi lap voi mau đen cua nha Abbas va nhung thach thuc cua nha Fatima chi ket thuc voi su sup đo cua ho trong the ky XII.


= Su kiem soat quan su cua nha Buwayh va Seljuk =
Bat chap suc manh cua cac tieu vuong nha Buwayh, nha Abbas van giu đuoc mot cung đinh o Bagdad voi cac nghi thuc rat long trong nhu theo cac mo ta cua Hilal al-Sabi ‘, mot quan chuc cua tieu vuong Buwayh, va ho đa giu lai đuoc mot anh huong nhat đinh đoi voi Bagdad cung nhu trong đoi song ton giao. Khi nha Buwayh bi suy yeu quyen luc sau cai chet cua Al Baha ‘-Daula, quoc vuong Hoi giao đa co the lay lai đuoc mot phan suc manh cua minh. Vi du nhu vi khalip al-Qadir đa dan đau cuoc đau tranh y thuc he chong lai nguoi Shia voi tac pham Tuyen ngon Bagdad. Cac vi khalip co tam quan trong trong viec giu binh yen o chinh Bagdad va co gang đe ngan chan su bung phat noi chien o thu đo.
Voi viec nha Buwayh tro nen suy yeu dan, vung chan khong đuoc tao cuoi cung đa đuoc lap đay boi cac trieu đai cua nguoi Oghuz Turk con đuoc goi la nguoi Seljuk. Khi vi tieu vuong kiem cuu no le Basasiri dan đau đoi quan cua trieu đinh Fatimid dong Shia tien ve Bagdad nam 1058, vi khalip al-Qa’im thay rang khong the đanh bai ong ta ma khong co su giup đo ben ngoai. Toghril Beg-vi sultan nguoi Saljuq đa phuc hoi đuoc Bagdad duoi quyen cai tri cua nguoi Sunni va chiem Iraq cho trieu đai cua ong ta. Mot lan nua, nha Abbasids lai bi buoc phai đoi pho voi mot suc manh quan su ma ho khong the đu tam đe khang cu mac du cac vi khalip nha Abbas van ve danh nghia la nguoi đung đau cua cong đong Hoi giao. Cac nha vua ke tiep Alp Arslan va Malikshah, cung nhu te tuong cua ho la Nizam al-Mulk đa song o Ba Tu, nhung van nam quyen luc qua nha Abbas o Baghdad. Khi trieu đai nay bat đau suy yeu trong the ky XII, nha Abbas lai mot lan nua gianh đuoc nhieu đoc lap hon nua.


Lanh tho Cac khalip nha Omeyyad (661 - 750) đong đo o Damascus (Syria) va đa banh truong lanh tho tu Trung A đen An Đo, Tay Ban Nha. Vao the ky VIII, dong quy toc A Rap Abbas (co nguon goc tu nguoi chu cua nha tien tri đao Hoi Muhammad) noi day, đanh bai nha Omeyyad va gianh đuoc quyen tri vi o Tay va Trung A, đong đo o Bagdad (Iraq). Trieu đai Omeyyad sau đo chi con giu đuoc Tay Ban Nha va Bac Phi.


Van hoa The gioi Hoi giao A Rap duoi thoi nha Abbas van tiep tuc giu vai tro giao luu van hoa Đong - Tay va gop phan lon vao kho tang van hoa nhan loai: Kien truc va trang tri đoc đao, det tham, van chuong va y hoc,... Vi khalip noi tieng nhat cua trieu đai Abbas la Harun Al-Rashid (786 - 809). Ong nay thuong xuat hien trong bo truyen đuong thoi Nghin le mot đem.


Thoi hau ky Nam 1055, vua Đai Seljuk la Toghrul Bey tien ve Bagdad, va đuoc khalip nha Abbas đon tiep. Tuy nhien, nhung Toghrul va con chau chi lay danh hieu sultan va van ton cac vua Abbas lam khalip. Du vay, tren thuc te, nha Abbas khong con ton tai.
Nam 1258 đe quoc Mong Co duoi quyen cua Huc Liet Ngot Kha Han tan cong Bagdad va xu tu khalip Al-Mustasim cua nha Abbas. Tuy nhien, buoc tien cua quan Mong Co bi sultan Ai Cap chan đung tren đat Palestine (tran Ain Jalut). Nam sau, sultan Ai Cap cho ruoc mot hau due cua nha Abbas ve ton lam khalip o Cairo. Trong thoi gian nay, cac vi khalip chi giu vai tro ve dan đau nghi le va mot vai van đe ton giao. Trieu đai Abbas o Cairo sup đo nam 1517 sau khi khalip Al-Mutawakkil III bi sultan cua đe quoc Ottoman la Selim I bat phai nhuong chuc khalip.


Tham khao Tham khao Bai viet nay bao gom van ban tu mot an pham hien thoi trong pham vi cong cong: Chisholm, Hugh, bien tap (1911). Encyclopædia Britannica (an ban thu 11). Cambridge University Press. {{Chu thich bach khoa toan thu}}: |title= trong hay bi thieu (tro giup)
Sach Lich su the gioi, tai lieu nuoc ngoai do Bui Đuc Tinh bien dich, tr.105.