Pha Mat Trang hay pha cua Mat Trang la su xuat hien cua phan be mat Mat Trang đuoc chieu sang boi Mat Troi khi quan sat tu mot vi tri, thuong la tu Trai Đat. Cac pha cua Mat Trang thay đoi mot cach tuan hoan khi Mat Trang quay quanh Trai Đat, tuy thuoc vao su thay đoi vi tri tuong đoi cua ba thien the Trai Đat, Mat Trang, Mat Troi. Mot nua be mat cua Mat Trang luon đuoc chieu sang boi Mat Troi (ngoai tru luc nguyet thuc), va ti le ban cau đuoc chieu sang khi quan sat tu Trai Đat thay đoi tu 0% (trang moi hay trang đau thang hoac soc) đen 100% (trang tron hay vong). Bien cua vung đuoc chieu sang va khong đuoc chieu sang cua ban cau đuoc goi la đuong phan gioi hoac đuong chang vang.


Khai quat Cac pha cua Mat Trang la ket qua tu viec nhin ban cau đuoc chieu sang cua Mat Trang tu nhung vi tri hinh hoc khac nhau; nhung phan toi đo khong phai la do bong cua Trai Đat che lap Mat Trang xay ra trong qua trinh nguyet thuc. Mat Trang the hien cac pha khac nhau khi vi tri hinh hoc tuong đoi cua Mat Troi, Trai Đat va Mat Trang thay đoi, trang tron (vong) hien len khi Mat Troi va Mat Trang o hai phia đoi dien cua Trai Đat, va trang moi (soc) hien len khi chung cung o mot phia so voi Trai Đat. Cac pha trang tron va trang moi la nhung vi du cua hien tuong soc vong, xay ra khi Trai Đat, Mat Trang va Mat Troi nam gan theo mot đuong thang. Thoi gian giua hai lan trang tron (thang am lich) trung binh khoang 29,53 ngay (29 ngay 12 gio 44 phut) (tu đay, khai niem ve khoang cua mot chu ky thoi gian cua mot thang đuoc suy ra). Thang giao hoi nay dai hon thoi gian đe Mat Trang quay đuoc mot vong quanh quy đao cua Trai Đat so voi cac ngoi sao co đinh o xa (goi la thang thien van, dai khoang 27,32 ngay). Su khac nhau nay la do trong khi he Mat Trang-Trai Đat quay quanh Mat Troi thi Mat Trang cung di chuyen tren quy đao quanh Trai Đat.
Thoi gian thuc giua hai lan soc vong hoac hai pha hoi bien đoi mot chut vi quy đao cua Mat Trang co dang elip va chiu nhieu nhieu loan co tinh chu ky, khien cho van toc tren quy đao cua no bi thay đoi. Khi Mat Trang gan Trai Đat hon, no di chuyen nhanh hon, khi no o xa so voi Trai Đat, no di chuyen cham hon. Quy đao cua Trai Đat quanh Mat Troi cung la mot hinh elip, do đo van toc cua no cung bi thay đoi, va tong hop lai lam anh huong đen cac pha cua Mat Trang.
Chung ta mong đoi rang moi thang mot lan khi Mat Trang đi vao giua Trai Đat va Mat Troi trong giai đoan trang moi, bong cua no se chieu len Trai Đat gay ra hien tuong nhat thuc. Tuong tu nhu vay, trong giai đoan trang tron chung ta mong rang bong cua Trai Đat se che khuat Mat Trang, dan đen hien tuong nguyet thuc. Nhung hai hien tuong nay khong xay ra hang thang đuoc boi vi mat phang quy đao cua Mat Trang quanh Trai Đat bi nghieng khoang 5 đo so voi mat phang quy đao cua Trai Đat quanh Mat Troi (goi la mat phang hoang đao). Do vay, khi đen thoi điem trang moi hoac trang tron, Mat Trang nam o phia bac hoac nam đuong noi Trai Đat va Mat Troi. Mac du thien thuc chi co the xay ra khi Mat Trang o thoi điem trang moi hoac trang tron, vi tri cua no cung phai nam gan o giao điem cua mat phang quy đao cua Mat Trang voi mat phang quy đao cua Trai Đat (con goi la giao điem Mat Trang). Vi tri thuan loi cua Mat Trang xay ra khoang hai lan trong mot nam, va do đo co khoang 4 đen 7 lan thien thuc trong nam. Hau het chung chi la su che khuat mot phan, va su che khuat toan phan hiem khi xay ra.


Ten cua cac pha Mat Trang Ten cac pha cua Mat Trang theo thu tu nhu sau (co 8 pha cua Mat Trang):

Khi Mat Troi va Mat Trang sap hang nam ve cung mot phia so voi Trai Đat, thi Mat Trang la "moi" va khong nhin thay đuoc phan Mat Trang đuoc Mat Troi chieu sang. Khi Mat Trang tron dan (dien tich be mat cua no đuoc chieu sang tang len khi nhin tu Trai Đat), cac pha cua no bat đau tu trang moi, trang luoi liem, ban nguyet đau thang, trang khuyet, trang tron, sau đo lai la trang khuyet, ban nguyet cuoi thang, trang luoi liem va khong trang (bat đau trang non). Nua vang trang thuong nhac đen ban nguyet đau thang (trang thuong huyen) hoac ban nguyet cuoi thang (trang ha huyen). Thuat ngu tuan trang (thuong tuan, trung tuan va ha tuan) la đe chi su keo dai cua chu ky pha Mat Trang.
Khi mot hinh cau đuoc chieu sang tren ban cau cua no va nhin no duoi mot goc, ti le dien tich đuoc chieu sang đuoc trong thay se la mot hinh hai chieu xac đinh boi giao cua mot hinh elip va hinh tron (trong đo truc lon cua elip bang đuong kinh cua đuong tron). Neu mot nua elip ghep loi voi mot nua hinh tron thi hinh thu đuoc la hinh tron khuyet (phinh ra ngoai), trong khi neu mot nua elip ghep lom voi mot nua hinh tron thi hinh thu đuoc la hinh luoi liem. Khi Trang luoi liem xuat hien, hien tuong anh sang Trai Đat co the xay ra, theo đo phan toi cua Mat Trang phan xa hoi mo anh sang tu Trai Đat.
O Bac ban cau, neu phan ben trai cua Mat Trang la toi thi phan đuoc chieu sang se tang dien tich len trong thang, va Mat Trang đuoc goi la tron dan (chuyen dich dan ve phia trang tron). Neu phan phai cua Mat Trang la toi thi phan đuoc chieu sang se giam dan dien tich, va Mat Trang đuoc goi la khuyet dan (chuyen dich dan ve phia trang moi). Gia su rang vi tri chung ta quan sat o Bac ban cau, phan ben phai cua Mat Trang luon luon tang len (tuc la neu phan ben phai đang la toi, thi Mat Trang se tro len toi dan, neu phan ben phai cua Mat Trang sang, thi Mat Trang đang sang dan len).


Lich Đo dai trung binh cua mot thang trong nam, bang 1/12 cua nam, la khoang 30,44 ngay, trong khi chu ky pha cua Mat Trang (chu ky giao hoi) lap lai khoang 29,53 ngay. Do vay viec tinh thoi gian cho cac pha cua Mat Trang dich chuyen trung binh khoang mot ngay cho cac thang ke tiep. Khi chung ta chup anh cac pha Mat Trang moi ngay trong mot thang, bat đau tu buoi toi sau khi Mat Troi lan, cu lap lai chup anh đeu đan sau khoang 25 phut o cac ngay tiep theo, va ket thuc chup đen cuoi thang vao buoi sang truoc khi Mat Troi moc, ta se thu đuoc mot buc anh to hop nhu hinh ben tu ngay 8 thang 5 nam 2005 đen ngay 6 thang 6 nam 2005. Khong co buc anh cho ngay 20 thang 5 do buc anh phai chup truoc nua đem vao ngay 19 thang 5, va sau nua đem vao ngay 21 thang 5. Tuong tu, ta co the liet ke thoi gian trang moc va trang lan tren lich, mot so ngay se đuoc bo qua. Khi Mat Trang moc vua truoc nua đem cua mot đem thi no se moc vua sau nua đem cua đem tiep theo. 'Ngay bo qua' chi la cua lich nhan tao va khong phai la do su bat thuong cua Mat Trang.


XEM THEM Trang xanh
Giao điem Mat Trang
Thang
Quan sat Mat Trang
Quy đao cua Mat Trang
Anh sang hanh tinh
Pha hanh tinh
Bang cac pha Mat Trang
Thuy trieu


Tham khao Lien ket ngoai = Tong quan =
Pha cua Mat Trang tren YouTube
Anh Mat Trang theo thoi gian thuc Luu tru ngay 17 thang 11 nam 2015 tai Wayback Machine
Dich vu cua Hai quan My ve cac pha Mat Trang Luu tru ngay 12 thang 9 nam 2010 tai Wayback Machine / Mat Trang nhin giong gi ngay nay Luu tru ngay 28 thang 5 nam 2010 tai Wayback Machine (Đai quan sat Hai quan My)
Ten goi cac pha Mat Trang trong tieng Anh
Anh thien van chup cac pha cua Mat Trang Luu tru ngay 27 thang 2 nam 2009 tai Wayback Machine cua Michael Myers
Mat Trang ben duoi đuong xich đao Luu tru ngay 13 thang 2 nam 2010 tai Wayback Machine
Pha cua Mat Trang
Đo dai cua chu ky Mat Trang (Phan tich bang phuong phap so)
Pha Mat Trang truc tuyen, thoi gian moc va lan cua Mat Trang vva Mat Troi
Pha Mat Trang va su đu đua cua no nam 2013 NASA.gov


= Cho giao duc =
Starchild: Moonlight Madness Tro choi cac pha Mat Trang
Quia 3rd Grade SOL 3.8 – Tro choi đat cac pha cua Mat Trang theo đung thu tu