Carthage (tieng Phoenicia: 𐤒𐤓𐤕𐤇𐤃𐤔𐤕, Qart-hadast, "Thanh pho moi" ; tieng Hy Lap co: Καρχηδων, Karkhedon ; tieng Latinh: Carthago ; tieng A Rap: قرطاج, Qartaj) la mot trung tam va thanh pho thu đo co cua nen Van minh Carthage, phia đong ho Tunis, ngay nay la khu vuc ngoai o Tunis, thu đo cua Tunisia. Carthage đuoc coi la trung tam thuong mai quan trong nhat cua Đia Trung Hai co đai va đuoc cho la mot trong nhung thanh pho giau co bac nhat The gioi co đai.
Thanh pho nay phat trien tu mot thuoc đia cua Phoenicia tro thanh thu đo cua Đe che Punic thong tri phan lon tay nam Đia Trung Hai trong thien nien ky thu nhat truoc Cong nguyen. Nu hoang Dido huyen thoai đuoc coi la nguoi gay dung len thanh pho, mac du lich su ve su ton tai cua ba bi nghi ngo. Theo cac tac pham cua Timaeus cua Taormina, ba đa mua đat tu mot bo lac đia phuong khu vuc đat co nhieu nhat co the đuoc bao quanh boi mot tam da bo. Ba đa cat da bo thanh tung dai, đua ra yeu sach cua minh va thanh lap mot đe che, thong qua phat đong Chien tranh Punic khien Carthage tro thanh hiem hoa hien huu duy nhat cua Rome luc bay gio, cho đen khi nguoi Vandal xuat hien sau đo vai the ky.
Thanh pho sau đo bi pha huy boi Cong hoa La Ma trong cuoc chien tranh Punic lan thu ba vao nam 146 truoc Cong Nguyen, sau đo tai phat trien voi ten goi Carthage La Ma đe tro thanh thanh pho chinh cua La Ma o tinh Chau Phi. Carthage sau đo bi cuop boc va pha huy boi Omeyyad va mot lan nua trong Tran Carthage nam 698 nham ngan khong cho Đe quoc Đong La Ma chiem lai. No van bi chiem đong trong thoi ky Hoi giao va đuoc nguoi Hoi giao su dung nhu mot phao đai cho đen thoi ky Hafsid, khi Thap tu chinh thu tam chiem giu thanh pho va tan sat cu dan. Hafsid đa quyet đinh pha huy he thong phong thu cua thanh pho đe no khong the đuoc su dung lam can cu boi mot the luc thu đich nao nua. Va no tiep tuc ton tai nhu la mot giam muc.
Thuat ngu Punic bat nguon tu tieng Latin Punicus (hoac Poenicus), co nghia la "nguoi Carthage", va am chi đen to tien nguoi Phoenicia cua nguoi Carthage. Tinh tu tieng Latinh punicus đuoc phan anh trong tieng Anh trong mot so tu vay muon tu tieng Latinh—đac biet la Chien tranh Punic va tieng Punic.


Đia the Carthage đa đuoc xay dung tren mot mui đat cung voi mot con lach nho huong ra bien o phia bac va nam. Đia điem cua thanh pho lam cho no tro thanh trung tam cua buon ban đuong bien cua Đia Trung Hai. Tat ca cac tau thuyen qua bien đa phai vuot qua giua Sicilia va bo bien cua Tunisia, noi Carthage đuoc xay dung, tao đieu kien cho no tro thanh the luc hung manh va quyen luc.
Hai hai cang nhan tao lon đuoc xay dung trong pham vi thanh pho, mot cang la noi tru an cua ham đoi tau chien gom 220 tau va mot danh cho viec buon ban. Mot buc tuong thanh đuoc xay dung đe bao boc ca hai cang.
Thanh pho đuoc bao boc boi tuong thanh 23 dam (37 km) chieu dai, dai hon tuong thanh cua cac thanh pho đuoc so sanh khac. Hau het cac buc tuong đuoc đat tren bo va vi vay it gay đuoc chu trong vi nguoi Carthage kiem soat bien, tien hanh cac cuoc tan cong tu huong đo la kho khan. Khoang 2,5 -3 dam (4-4,8 km) cua tuong tren eo đat toi phia tay la thuc su lon va trong thuc te đa khong bao gio bi xam nhap.
Thanh pho co mot khu nghia trang rat lon, khu vuc ton giao, khu vuc cho, hoi đong thanh pho, thap canh va mot nha hat va đuoc chia thanh bon khu vuc dan cu voi cung mot bo cuc. O trung tam thanh pho la mot phao đai goi la Byrsa. No la mot trong nhung thanh pho lon nhat trong thoi đai Hy Lap hoa (theo mot so uoc tinh chi Alexandria la lon hon) va la mot trong nhung thanh pho lon nhat truoc thoi ki cong nghiep.


Lich su = Lich su thanh lap =

Nghien cuu lich su cua Carthago la mot van đe do dau tich van hoa va cac tai lieu co đa bi tieu huy boi nguoi La Ma o cuoi cuoc Chien tranh Punic lan thu ba, rat it nguon con sot lai ve lich su cua nguoi Carthago. Con rat it nhung ban dich co ve Punic boi nguoi Hy Lap va La Ma va tu nhung chu khac tren đai ky niem va cac toa nha đuoc phat hien o Bac Phi. Cac nguon khao co hoc chinh la su hoc Hy Lap va La Ma bao gom Livy, Polybius, Appian, Cornelius Nepos,Silius italicus, Plutarch, Dio Cassius va Herodotus. Nhung nha van, nha su hoc nay thuoc cac dan toc thuong canh tranh, va co nhung cuoc xung đot voi Carthago. Nhung thanh pho Hy Lap canh tranh voi Carthago vi Sicilia, va nhung nguoi La Ma đa chien đau trong ba cuoc chien tranh chong lai Carthago. Khong ngac nhien khi ma cac tai lieu cua ho chua nhung thong tin thu đich trong khi lai co rat it tac pham Hy Lap phan bac. Hau het nhung tac pham dang nay thuong đa bien mat.


 Nu hoang Elissa (Dido)  Nu hoang Elissa (con đuoc goi la "Alissar", theo tieng A Rap va ten [6] اليسار cung اليسا va عليسا), sau nay con đuoc goi la Dido, la nguoi khai quoc Carthago. Vao thoi ki đinh cao, kinh đo cua ba đuoc goi la "thanh pho Mat Troi" thong tri hon 300 đo thi khac cua mien tay Đia Trung Hai, va lanh đao the gioi Phoenici (hoac Punic).
Theo Justinus, Elissa la mot cong chua xu Tyros. Ba la con gai cua vua Matten xu Tyros (con đuoc goi la Muttoial hay Belus II). Khi ong mat, ngai vang đa đuoc truyen lai cho ca ba va em trai ba la vua Pygmalion. Ba đa lap gia đinh voi chu cua minh la Acherbas (con đuoc goi la Sychaeus), mot giao si toi cao phung su tai mieu tho than Melqart, la nguoi giau co va nam đai quyen trong tay. Đieu nay đa dan đen su xung đot giua nha vua va ton giao. Pygmalion la mot bao chua, ham thich vang bac va muu mo, ong ta luon luon mong muon chiem đoat tai san va quyen luc cua Acherbas. Pygmalion đa am sat Acherbas trong mieu tho va lua doi ve cai chet cua nguoi chong cua chi minh trong mot thoi gian dai.
Duoi ach thong tri ha khac cua Pygmalion, nguoi dan Tyros keu la ve su đoc đoan cua vi bao quan va gay nen mau thuan trong noi bo Hoang toc. Sau khi hieu đuoc rang Pygmalion đan ap nhan dan, muon co lap minh va tham chi con đinh sat hai minh đe đoc chiem ngai vang, Elissa chay tron khoi Tyros đe thoat khoi ban tay tan nhan cua em trai minh. Cung đi voi ba co nhieu nguoi dan Tyros khong muon o lai que huong đe ma tiep tuc bi bao chua đe đau cuoi co.


 Dido qua su thi Aeneid cua Virgil  Bo su thi Aeneid cua nha thi hao La Ma Virgil, mo đau voi loi ca ngoi cong đuc cao ca cua Nu hoang Dido (ten Hy Lap cua nu hoang Elissa). Chi trong vong bay nam, ke tu khi nguoi Carthago di tru khoi Tyros, ba hoan tat qua trinh gay dung thanh Carthago.
Virgil nhan xet ba la mot Nu hoang co nhan cach cao quy, ba cho phep Hoang tu Aeneas thanh Troia ty nan voi nhung chien binh cua minh, sau khi Troia bi nguoi Hy Lap xam chien. Thay Dido đem long yeu Aeneas, Than vuong Jupiter sai Mercury - vi su gia cua Than vuong - đen khuyen can Aeneas rang chang khong đuoc o lai Carthago ma phai tu bo tinh yeu cua minh, phai len thuyen toi Y đe lap nen thanh La Ma. Virgil ket thuc bo su thi nay voi đoan Aeneas tu choi tinh yeu cua Dido, lam cho trai tim cua ba bi tan vo. Ba đa ra lenh cho xay dung mot gian thieu noi ba nga xuong thanh guom cua Aeneas.


= Cong hoa Carthago =
Xem them: Cong hoa Carthago

Cong hoa Carthago la mot trong nhung quoc gia lau đoi nhat va hung manh nhat trong the gioi Đia Trung Hai co đai. Cac thu tich co con sot lai đen nay ke ve nhung cuoc chien voi xu Syracuse va Cong hoa La Ma, voi ket qua la chien bai kem theo su cao chung cua Nha nuoc co đai Carthago trong cuoc chien tranh Punic lan 3.


Quan đoi Bai chi tiet: Luc luong quan đoi Carthago
Theo Polybius, Carthago dua rat nhieu, mac du khong đoc quyen, vao linh đanh thue nuoc ngoai đac biet la trong chien tranh o nuoc ngoai. Cot loi cua quan đoi cua no la tu bac phi (dan toc Libya va nguoi Numidia, cung nhu "Liby-Phoenicia" - Punics). Cac binh si đa đuoc ho tro boi linh đanh thue tu cac nhom dan toc khac nhau, trai dai tren khap Đia Trung Hai, nhung nguoi chien đau tai cac đon vi cua chinh quoc gia ho. Nguoi Celt, Balearic, va Iberia đac biet chiem uu the hon ca. Sau cuoc chinh phuc cua nha Barca o ban đao Iberia, linh Iberia tham chi con đong hon nguoi Carthago. Carthago co tren chien truong mot luc luong ki binh rat ghe gom, đac biet la o chau Phi, que huong cua no. Mot luc luong quan trong trong đo la ki binh nhe cua Numidia. Mot loai quan khac đuoc su dung la nhung con voi chien bac Phi đa tuyet chung. Chung đuoc đao tao cho chien tranh va đuoc su dung đe pho bien cho cac cuoc tan cong mat truoc hoac nhu chong lai su tan cong cua ki binh. Mot đoi quan co the đuoc trang bi toi hang tram con voi hoang da nhu vay, nhung trong cac van ban co xua thi chi co it hon mot tram đuoc trien khai. Nhung nguoi quan tuong đuoc trang bi giao va bua đe giet voi neu chung quay nguoc tro lai ve phia quan đoi cua minh.


Hai quan Hai quan cua Carthago la mot trong nhung ham đoi lon nhat tai Đia Trung Hai, su dung mot quy trinh đong hang loat đe duy tri so luong lon voi chi phi vua phai. Cac thuy thu va thuy quan luc chien cua hai quan Carthago đuoc tuyen dung chu yeu tu cac cong dan Punic, khong giong nhu nhieu quoc gia đong minh va quan linh đanh thue cua quan đoi Carthago. Hai quan cung cap mot nghe nghiep on đinh va đam bao tien luong cho cac thuy thu cua no. Đieu nay đa giup gop phan on đinh chinh tri cua thanh pho, lam giam bot tinh trang that nghiep.
Polybius đa viet trong cuon sach thu sau cua tac pham "Lich su" cua minh rang nguoi Carthago "đa tham gia trong hai quan nhieu hon bat cu dan toc nao khac". Ham đoi cua ho co tu 300-350 tau. Nguoi La Ma, nhung nguoi co it kinh nghiem trong chien tranh hai quan truoc khi Chien tranh Punic lan thu nhat no ra, cuoi cung đa co gang đe đanh bai nguoi Carthago bang cach su dung nhieu manh khoe đe chiem giu tau cua ho: tuyen dung cua cac thuy thu Hy Lap co kinh nghiem tu thanh phan cac thanh pho bi ho chinh phuc.


Sup đo Tran Carthago vao nam 146 truoc Cong Nguyen đa dut điem cuoc Chien tranh Punic lan thu ba va cung ket lieu hoan toan su ton tai cua Nha nuoc co đai Carthago. Trong ba cuoc Chien tranh Punic, quan La Ma ban đau chiu nhung that bai tren bien, sau lai con phai hoi phuc co đo quoc gia khoi noi khiep so ve cuoc chiem đong phan lon ban đao Y trong suot 15 nam cua Hannibal, tuy nhien chuoi chien tranh nay cham dut voi su sup đo hoan toan cua Đe quoc Carthago va su pha huy tan nat ca thanh pho Carthago theo lenh cua danh tuong La Ma la Scipio Aemilianus. Nguoi La Ma keo cac tau chien cua nguoi Phoenician ben ngoai vao trong cang va đot chung truoc thanh pho, va đi tu nha nay sang nha khac, thu giu, cuong buc va no dich cua nguoi dan. Nam muoi ngan nguoi Carthago đa bi ban lam no le. Thanh pho đa bi đot chay, va san bang mat đat, đe lai tan tich chi va đong đo nat. Sau su sup đo cua Carthago, nuoc Cong hoa La Ma sap nhap phan lon cac thuoc đia cua Carthago, bao gom ca cac đia điem khac o Bac Phi nhu la Volubilis, Lixus, Chellah, va Mogador.


Thoi ki La Ma Khi Carthage sup đo, đoi thu gan đo cua no, thanh Utica, mot đong minh cua La Ma, đa đuoc bien thanh thu phu cua khu vuc nay va thay the Carthage tro thanh trung tam thuong mai Punic va lanh đao chinh. No co vi tri thuan loi nam ben ho Tunis va cua song cua song Majardah, con song duy nhat o Tunisia ma nuoc chay quanh nam. Tuy nhien, viec trong trot luong thuc o vung nui Tunisia khien cho mot luong lon phu sa xoi mon xuong song. Luong bun nay đa tich luy o trong ben cang cho đen khi no lam cho ben cang dan tro nen vo dung, va Roma đa buoc phai xay dung lai Carthago.
Vao nam 122 TCN, Gaius Gracchus đa thanh lap mot thuoc đia ma ban than no chi ton tai trong mot thoi gian ngan, no đuoc goi la Colonia Iunonia, đat theo ten Latin cua nu than Punic, than Tanit, Iuno caelestis. Muc đich la đe co đuoc đat canh tac danh cho nhung nong dan ngheo kho. Tuy vay, vien nguyen lao bai bo thuoc đia nay mot so thoi gian sau đo, đe lam suy yeu quyen luc cua Gracchus.
Sau no luc xau so nay mot thanh pho Carthago moi đa đuoc xay dung tren cung vung đat nay boi Julius Caesar trong thoi gian giua nam 49-44 truoc Cong nguyen, va vao the ky 1 CN, no đa phat trien tro thanh thanh pho lon thu hai o nua phia Tay cua Đe che La Ma, voi mot dan so o luc cao điem len đen 500.000 nguoi [can dan nguon]. No tro thanh thu phu cua tinh chau Phi cua La Ma, mot trong nhung vua lua lon cua đe che.


Cac vua Carthage Nu hoang Elissa: 814 - 759 TCN
Hanno I: 580 – 556 TCN
Malchus: 556 – 550 TCN
Mago I: 550 – 530 TCN
Hasdrubal I: 530 – 510 TCN
Hamilcar I: 510 – 480 TCN
Hanno II 480–440 BC
Himilco I (in Sicily) 460–410 BC
Hannibal I 440–406 BC
Himilco II 406–396 BC
Mago II 396–375 BC
Mago III 375–344 BC
Hanno III 344–340 BC
Hanno the Great 340–337 BC
Gisco 337–330 BC
Hamilcar II 330–309 BC
Bomilcar 309–308 BC


Xem them Chien tranh Punic
Carthago co đai
Lich su Carthage
Lich su Tunisia
Ngon ngu Phoenici
Umayyad chinh phuc Bac Phi


Nguon = Ton giao =
Polybius
Hannibal's Campaigns. Tony Bath. New York, NY: Barnes & Noble Books, 1981.
La vie quotidienne a Carthage au temps d'Hannibal. Gilbert et Colette Charles-Picard. Paris: Hachette, 1958.
La legende de Carthage. Azedine Beschaouch. Paris: Gallimard, 1993.
Carthage: Uncovering the Mysteries and Splendors of Ancient Tunisia. David Soren, Aicha Ben Abed Ben Kader, Heidi Slim. New York: Simon and Schuster, 1990.
The Phoenicians and the West: Politics, colonies and trade. Maria Eugenia Aubet. Cambridge: Cambridge University Press, 1987.
Itineraria Phoenicia.Edward Lipinski. Leuven: Uitgeverij Peeters en Department Oosterse Studies, 2004. "Aeneid" Virgil


= Hai quan =
Polybius. Ancient History Sourcebook: Polybius (c 200–118 TCN): Rome at the End of the Punic Wars History Luu tru ngay 5 thang 2 nam 2007 tai Wayback Machine, Book 6.


Lien ket ngoai Ancient History Sourcebook: Aristotle: On the Constitution of Carthage, kh. 340 TCN
Ancient Places TV: HD video of Carthage Luu tru ngay 24 thang 5 nam 2009 tai Wayback Machine
Brian K. Garnand: "From infant sacrifice to the ABC'S: ancient Phoenicians and modern identities" Luu tru ngay 19 thang 10 nam 2012 tai Wayback Machine - (University of Chicago). Earlier version presented in Standford Colloquium "Past Narratives / Narratives Pasts"
Hannibal Luu tru ngay 27 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine: Published by Decapo Books, an excellent source of military history about ancient Carthage and the tactics of Hannibal and the Roman Republic
Livius.org: Carthage
In Our Time: The Destruction of Carthage (may be audible in UK only)


Tham khao