Nong lich, thuong goi la am lich, la mot loai am duong lich hien van con đuoc su dung o cac quoc gia va khu vuc chiu anh huong cua nen van minh lua nuoc. Ve thuc chat, no la mot loai am duong lich tao ra boi su ket hop cua am lich thuan tuy voi thoi điem xay ra tiet khi, la nhung cai đuoc tinh theo duong lich. Lich nay hien nay chu yeu đuoc su dung đe tinh toan cac ngay le hoi quan trong nhu Tet Nguyen Đan hay Tet Trung thu, cung nhu đe tinh toan ngay thang cho cac cong viec trong đai nhu cuoi xin, khoi cong xay dung nha cua, mo ma, mua sam nhung đo vat co gia tri lon v.v... Đieu nay khong chi thinh hanh o nong thon ma con o cac thanh pho lon. Cac loai nong lich cua nguoi Trieu Tien, Nhat Ban, Đai Loan, Viet Nam, Singapore ve co ban la gan giong nhu lich cua nguoi Trung Quoc. Nguoi Nhat Ban tinh theo mui gio UTC+9 cung nhu quy tac hoi khac, nguoi Viet Nam tinh theo UTC+7 cho nen co the co sai biet nao đo so voi nong lich Trung Quoc ve thoi điem bat đau va ket thuc cua moi thang (tuc so ngay trong thang) cung nhu thang nhuan.
O Trung Quoc, va cac nuoc neu tren, lich nay con goi la Ha lich (夏曆), "nong lich" (農曆), khac voi "cong lich" (公曆), hay "tay lich" (西曆). Ngoai ra nguoi ta con goi no la "cuu lich" (舊曆) sau khi "tan lich" (新曆), tuc lich Gregory đuoc su dung nhu la lich chinh thuc.


Lich su = Bat đau =
Truyen thuyet ve su khoi đau cua lich Trung Quoc cho rang lich nay co tu truoc thien nien ky 1 TCN. Truyen thuyet cho rang lich Trung Quoc do Hoang Đe phat minh. Nhung chi la truyen thuyet vi lich đuoc tinh theo van hoa lua nuoc bat nguon tu đong bang truong giang (luc nay khong biet Bach Viet nam o đau neu khong co nguoi Hoa (Ha) goi ten ho nhu vay). Ong la nguoi cai tri Trung Quoc khoang nam 2698-2599 truoc Cong Nguyen. Vi hoang đe huyen su thu tu la Đuong Nghieu đa them vao cac thang nhuan. Chu ky 60 nam, Can-Chi (干支 ganzhi), đuoc them vao cho cac nam tu the ky 1 TCN. Cho la Hoang Đe len ngoi khi đa lon, nam đau tien cua chu ky đau tien la nam 2637 TCN theo nhu Herbert A. Giles, trong quyen A Chinese-English Dictionary (1912), cung nhu tat ca cac tac gia phuong Tay khac trong thoi ky cuoi cua nha Thanh. Vi the cho đen nam 1984 thi chu ky hien tai la 78. Tuy nhien, mot so tac gia hien đai cho rang nam đau tien cua chu ky đau tien la 2697 TCN khi ma Hoang Đe con nho, va noi la hien nay chung ta đang o chu ky 79. Hai cach tinh ky nguyen nay đa tao ra hai cach tinh toan nam lien tuc, tao ra "nam Trung Quoc" la 4642 hay 4702 cho đen đau nam 2005.
Tuy nhien, cac chu ky 60 đuoc đanh so lien tuc va cac nam dua tren chung la phat kien cua cac nha nien đai hoc phuong Tay—nguoi Trung Hoa khong su dung chung. Ho su dung cac chu ky khong đanh so, mac du no co vai tro co loi đoi voi nam nien hieu, đuoc cong bo boi cac hoang đe Trung Hoa. Thuc vay, viec khong su dung nien hieu cua hoang đe tuong đuong voi su lam phan ma hinh phat cua no la tu hinh. Nhung cuoc noi day cua Nghia Hoa Đoan nam 1900 đa lam nguoi lanh đao khong chinh thuc cua Trung Quoc, Tu Hi Thai hau, bi suy yeu va de ton thuong truoc cac thach thuc tu phia nhung nguoi đi theo xu huong cong hoa, đay la nhung nguoi co y dung he thong đem nam lien tuc nham bat hop phap hoa nha Thanh bang cach tu choi su dung nien hieu cua no. Mac du bao chi cong hoa su dung nhieu hon mot nien đai, cai ma Ton Trung Son lua chon, 2698 TCN, đa đuoc cong nhan boi phan lon cac cong đong Hoa kieu ngoai khu vuc Đong Nam A nhu pho nguoi Hoa o San Francisco, dan đen nam 4703 cua ho đuoc bat đau vao nam 2005. Nhieu nha nien đai hoc, khong biet lich su cua no, cho rang 2698 TCN la sai lam đoi voi ky nguyen 2697 TCN thu đuoc tu cac chu ky 60, trong khi no thuc su la ky nguyen duy nhat đuoc mot so nguoi Trung Quoc su dung that su, mac du chi la thieu so (phan lon nguoi Trung Hoa khong su dung bat ky mot kieu đem so nam tu ky nguyen truyen thuyet).


= Lich su so ky =
Cac chung cu khao co hoc som nhat cua lich Trung Quoc xuat hien tren cac tam xuong boi toan vao thoi ky cuoi cua thien nien ky 2 TCN thoi nha Thuong. Cac tam xuong nay chi ra nam am duong lich co 12 thang va thinh thoang co thang thu 13, cung nhu tham chi co thang thu 14. Boi vi ngay thang Trung Quoc la co co so vung chac bat đau tu nam 841 TCN, lich cua thoi ky đau nha Chu đuoc biet đen nhu la lich voi thang nhuan đuoc them vao mot cach tuy tien. Thang đau tien cua nam khi đo rat gan voi đong chi va thang nhuan cua no la sau thang thu 12. Lich tu phan (四分 sifen) bat đau khoang nam 484 TCN, la lich đau tien đuoc tinh toan o Trung Quoc. No đuoc đat ten nhu the vi no su dung nam Mat Troi voi 365¼ ngay, cung voi quy tac chu ky 19 nam = 235 thang, đuoc biet đen o phuong tay la chu ky Meton. Đong chi khi đo nam trong thang đau tien va thang nhuan cua no đuoc chen them vao sau thang thu muoi hai. Bat đau tu nam 256 TCN cua vuong quoc Tan, sau nay la nha Tan, thang nhuan la thang phu thu chin vao cuoi nam ma bay gio bat đau bang thang thu muoi, va đong chi nam trong thang thu muoi mot. Cach tinh nam nhu the đuoc su dung cho đen nua thoi ky đau cua nha Tay Han.


= Quy tac "Trung khi" =
Vua Han Vu đe cua nha Han đa đe ra cac quy tac co ban ma lich Trung Quoc ap dung tu đo đen nay. Lich Thai so (太初, Taichu - su khoi đau vi đai, nien hieu cua Han Vu đe) cua ong nam 104 TCN la nam voi đong chi nam trong thang thu muoi mot va đuoc thiet ke đe thang nhuan co the la bat ky thang nao (thang 29 hay 30 ngay) ma trong thang đo Mat Troi khong đi qua cac điem Trung khi (tuc la Mat Troi chi nam trong mot cung hoang đao). Vi chuyen đong trung binh cua Mat Troi (bieu kien) đuoc su dung đe tinh toan tiet khi cho đen tan nam 1645, thang nhuan nhu the co the xuat hien sau bat ky thang nao cua nam voi cung mot xac suat. Tuy nhien, su giao hoi cua Mat Troi va Mat Trang (hay soc) su dung chuyen đong trung binh cua ca hai thien the nay chi cho đen nam 619, nam thu hai cua nha Đuong, khi ca hai chuyen đong bat đau đuoc su dung mo hinh chuyen đong that voi hai parabon quan trac nguoc nhau (voi nhung thanh phan nho tuyen tinh va lap phuong). Tuy nhien, cac parabon khong phu hop voi chuyen đong trung binh, ma phu hop voi nhung điem gian đoan hay buoc nhay.


= Chuyen đong thuc cua Mat Troi va Mat Trang =
Sau khi thien van hoc cua chau Au đuoc gioi thieu vao Trung Hoa boi cac giao si dong Ten, chuyen đong cua ca Mat Troi va Mat Trang bat đau đuoc tinh toan bang cac ham luong giac trong lich Thoi Hien (時憲 Shixian) nam 1645 cua nha Thanh, lich nay đuoc lap boi giao si Adam Schall, ten Trung Hoa la Thang Nhuoc Vong. Chuyen đong that cua Mat Troi (bieu kien) bay gio đuoc su dung đe tinh tiet khi. Thang nhuan thong thuong hay xay ra sau thang thu hai cho đen thang thu chin va it khi xay ra sau thang thu muoi neu tinh tu thang đau tien. Rat it thoi gian trong mua thu-đong co mot hay hai thang ma Mat Troi đi qua hai cung hoang đao, lan voi hai hay ba thang ma Mat Troi chi nam trong mot cung hoang đao.


= Cai cach lich Gregory va thay đoi thoi gian nam 1929 =
Lich Gregory đuoc cong nhan boi Trung Hoa Dan Quoc, luc đo moi ra đoi, co hieu luc tu ngay 1 thang 1 nam 1912 cho cac hoat đong chinh thuc, nhung dan chung van tiep tuc su dung lich truyen thong cua nha Thanh. Tinh trang cua lich Gregory trong khoang 1916 đen 1921, khi Trung Quoc bi kiem soat boi cac đoc quan, khong đuoc ro. Tu khoang 1921 đen 1928 cac đoc quan van tiep tuc kiem soat phia bac Trung Quoc, nhung Quoc dan đang đa kiem soat mien nam Trung Quoc va co le ho đa su dung lich Gregory. Sau khi Quoc dan đang cong bo cai to lai Trung Hoa Dan Quoc 10 thang 10 nam 1928, ho ra sac lenh bat buoc su dung lich Gregory co hieu luc tu ngay 1 thang 1 nam 1929. Ho cung ra sac lenh co hieu luc tu ngay nay moi nguoi dan phai su dung mui thoi gian bo bien đa đuoc dung trong tat ca cac cang hiep uoc, cho cac cang doc theo bo bien phia đong Trung Quoc, ky voi chau Au (theo Hiep uoc Nam Kinh 1842) tu nam 1904. Đieu nay đa thay đoi thoi điem bat đau moi ngay đoi voi ca lich truyen thong va lich Gregory mot luong +14,3 phut tu nua đem Bac Kinh toi nua đem tai kinh đo 120° đong tinh tu Greenwich.
Đieu nay đa sinh ra mot so sai biet, chang han nhu đoi voi Tet Trung Thu nam 1978. Điem soc khi đo la ngay 3 thang 9 nam 1978, hoi 00:07, Gio chuan Trung Quoc. Su dung lich cu theo mui gio Bac Kinh, soc xay ra luc 23:53 ngay 2, vi the thang Tam (am lich) bat đau trong cac ngay khac nhau tuy theo tung loai lich. Nguoi Hong Kong (su dung lich truyen thong) an Tet nay vao ngay 16 thang 9, nhung nhung nguoi Trung Quoc khac an Tet nay vao ngay 17 thang 9.
Quoc dan đang co the đa bat đau đanh so nam cua nen cong hoa cua ho vao nam 1929, bat đau tu nam 1912 nhu la nam 1. Khi nhung nguoi cong san gianh đuoc quyen kiem soat đoi voi Trung Hoa đai luc 1 thang 10 nam 1949, ho chi đon gian la tiep tuc su dung lich Gregory, nhung bat đau tu đay đanh so nam theo kieu phuong tay, bat đau voi 1949. O ca Trung Hoa đai luc va Đai Loan, cac thang cua lich Gregory đuoc đanh so tu 1 đen 12 giong nhu cac thang cua lich truyen thong.


Quy tac Cac quy tac sau co hieu luc tu nam 104 TCN, mac du mot so chi tiet đa tung la khong can thiet truoc nam 1645. Cung luu y la cac quy tac nay khong chi ro cac tinh toan chi tiet dua tren co so cua chuyen đong that hay trung binh cua Mat Troi, Mat Trang, đieu nay phu thuoc vao tung giai đoan lich su.

Cac thang cua am lich co ngay bat đau tinh tu nua đem cua ngay dien ra soc thien van tinh theo mui gio đia phuong.
Moi nam co 12 thang thong thuong, đuoc đanh so noi tiep tu 1 đen 12. Cu hai đen ba nam lai co nam co thang nhuan (閏月 runyue - nhuan nguyet), thang nay co cung cach đanh so nhu thang truoc đo (no co the xay ra sau bat ky thang nao? - đieu nay ban tieng Anh co le khong đung vi nguoi ta quy đinh cac thang 11: Ty, 12:Suu, 1: Dan khong đuoc tinh nhuan). Xem them quy tac 6 va Thang nhuan.
Cu moi mot tiet khi chinh cua lich Mat Troi Trung Quoc tuong đuong voi điem ma Mat Troi đi vao trong cung hoang đao (trung khi). Co 12 trung khi la vu thuy, xuan phan, coc vu, tieu man, ha chi, đai thu, xu thu, thu phan, suong giang, tieu tuyet, đong chi, đai han.
Mat Troi phai luon đi qua điem đong chi (tuc la đi vao cung Ma Ket hay Capricorn) trong thang 11 am lich.
Neu co 13 thang am lich giua hai thang 11 am lich ke tiep, it nhat co mot thang la thang ma khi đo Mat Troi chi nam hoan toan trong mot cung hoang đao. Neu chi co 1 thang nhu vay thi no la thang nhuan, neu co 2 thang nhu vay tro len thi chi co thang đau tien la nhuan (co ngoai le, xem muc 6 duoi đay).
Khong đuoc tinh nhuan cac thang Ty, Suu, Dan. Neu trong cac thang nay co mot thang nao khong co trung khi thi no van khong bi tinh la nhuan cua thang truoc đo, thang bi tinh la nhuan se la mot trong hai truong hop sau:
Thang sau thang Mao (thang 2) (neu chi co mot thang khong co trung khi). Truong hop nay co thang gia nhuan, mac du thang am lich gia nhuan nay co the van co chua điem trung khi.
Hay thang khong co trung khi con lai, neu co 2 tren 13 thang khong co trung khi.
Thoi gian dien ra soc thien van va Mat Troi đi vao mot cung hoang đao nao đo trong lich Trung Quoc đuoc xac đinh theo mui gio Trung Quoc tai đai thien van Tu Kim Son (紫金山天文台) gan Nam Kinh su dung cac phuong trinh thien van hien đai, con tai Viet Nam xac đinh theo gio Ha Noi.
Cung Hoang Đao ma Mat Troi đi qua trong thang va kinh đo cua đuong hoang đao cua cac điem đi vao cac cung thong thuong dung đe xac đinh thang thong thuong. Thang 1, chanh nguyet (zhengyue), tieng Viet goi la thang gieng (tieng Hoa la thang khoi đau - thang nguyen co nghia đau tien. Tu đay phat sinh ten goi tet + Nguyen Đan tuc la buoi sang som đau tien, tet + Nguyen Tieu tuc la buoi đem đau tien v.v.).

Muoi hai thang am lich la kha gan voi cac su kien trong su phat trien cua thuc vat va trong nong nghiep, vi the chung con co ten goi khac theo cac loai cay:

Chinh nguyet 正月: Thang gieng (Latin: primus mensis)
Hanh nguyet 杏月: Thang hoa mo hanh
Đao nguyet 桃月: Thang hoa đao
Mai nguyet 梅月: Thang hoa mo mai
Luu nguyet 榴月: Thang hoa luu
Ha nguyet 荷月: Thang hoa sen
Lan nguyet 蘭月: Thang hoa lan
Que nguyet 桂月: Thang hoa que (luu y que nay thuoc chi Osmanthus ho Oleaceae, chu khong phai que chi Cinnamomum ho Lauraceae)
Cuc nguyet 菊月: Thang hoa cuc
Luong nguyet 良月: Thang tot lanh
Đong nguyet 冬月: Thang mua đong
Lap nguyet 臘月: Thang chap
Mot so nguoi tin rang cac quy tac tren đay luon luon đung, nhung thuc te co mot so ngoai le ngan khong cho Tet Nguyen Đan luon luon la soc thu hai sau Đong chi, hay co nghia la no lam cho ngay le nay dien ra sau tiet Vu Thuy. Ngoai le nay dien ra vao cac giai đoan tu nam 2033 đen nam 2034, va tu nam 2128 đen nam 2129, khi Đong chi la tiet khi chinh thu hai trong thang Mot (11) am lich. Thang tiep theo khong co tiet khi chinh va do vay no la nhuan, va thang Chap (12) tiep theo sau đo se chua ca Bao Binh (Aquarius) va Song Ngu (Pisces) va hai tiet khi chinh (Đai Han va Vu Thuy). Nam Dan vi the bat đau vao soc thu ba sau Đong chi, va no dien ra sau tiet Vu Thuy - Song Ngu (Pisces), vao ngay 19 thang 2.

Chu thich cua nguoi viet: Đieu nay hien van con đang chua thong nhat, do cac nha lam lich Trung Quoc cho rang cach tinh cua nguoi phuong Tay co sai so, thang nhuan trong nam 2033 theo ho roi vao sau thang 7 (thang Than) am lich chu khong phai sau thang Mot (11) am lich va quy tac khong nhuan cac thang 11, 12, 1 van đuoc bao toan. Tuy nhien, vi giua thang am lich chua Đong chi cua nam 2032 (Mung 1 cua thang nay roi vao ngay 3/12/2032) va thang am lich chua Đong chi cua nam 2033 (Mung 1 cua thang nay roi vao ngay 22/11/2033) chi co 11 thang, nen neu sau thang 7 (thang Than) am lich la thang nhuan, thi thang chua Đong chi cua nam 2033 se la thang 10 am lich???. Nen neu muon đam bao giu cho Đong chi nam trong thang 11, thi khong đuoc tinh thang nhuan sau thang 7 (thang Than) am lich. Đieu tuong tu se lap lai vao nam 2128.
Mot truong hop khac la nam 1984-1985, khi Mat Troi nam trong cung Ma Ket (Capricorn) o 270° va Bao Binh (Aquarius) o 300° trong thang 11, va sau đo đi vao cung Song Ngu (Pisces) o 330° trong thang ke tiep, ma le ra khi đo phai la trong thang gieng (thang 1). Mat Troi đa khong đi vao cung nao trong thang ke tiep. Đe đam bao giu cho Đong chi nam trong thang 11, thang le ra phai la thang 1 (Dan) tro thanh thang 12, va thang sau đo la thang 1, lam cho Tet Nguyen Đan dien ra vao 20 thang 2 nam 1985 sau khi Mat Troi đa vuot qua Pisces o 330° trong thang truoc đo, hon la nam trong thang bat đau trong ngay nay.

Chu thich cua nguoi viet: Đieu nay đa khong dien ra đoi voi lich Viet Nam do Viet Nam tinh theo UTC+7 va tren thuc te Tet Nguyen Đan nam 1985 o Viet Nam dien ra som hon so voi Trung Quoc 1 thang am lich.
Trong cac truong hop khi thang co 2 tiet khi chinh dien ra, no luon luon xay ra o mot khoang thoi gian nao đo giua hai thang khong co tiet khi chinh. No thong thuong dien ra đon le va nam o mot trong hai ben hoac gan voi Đong chi, vi the viec đat Đong chi trong thang 11 (quy tac 4) se dan đen phai chon lua thang nao trong hai thang khong co tiet khi lam thang nhuan. Nam 1984-1985, thang ngay truoc thang 11 co hai tiet khi chinh la thang khong co tiet khi chinh va no đuoc tinh la thang 10 nhuan. Moi thang tu thang co hai tiet khi chinh toi thang khong co tiet khi chinh ma khong tinh la nhuan đuoc đanh so noi tiep nhau theo quy tac 2 tinh nhu la cac thang thuong. Phat bieu cua quy tac 5, lua chon thang đau tien trong hai thang khong co tiet khi chinh giua thang 11, la khong bi bat buoc ke tu lan cai cach lich cuoi cung va cung se khong can thiet cho đen tan truong hop cua nam 2033-2034 va nam 2128-2129, khi cac thang co hai tiet khi chinh se nam canh ba thang khong co tiet khi chinh, hai trong so chung se nam o mot ben cua thang 11. Thang 11 nhuan rat it khi xay ra. Xem [1]
Cac ngoai le nhu tren đay la rat hiem. Toi 96,6% cac thang chi chua mot tiet khi chinh (điem vao trong mot cung hoang đao), no phu hop voi quy tac đanh so cua bang tiet khi, va 3,0% cac thang la nhuan (luon luon la thang khong co tiet khi chinh). Chi co 0,4% cac thang hoac la co hai tiet khi chinh hoac la cac thang ke tiep đuoc đanh so lai.
Đieu nay chi xay ra sau cai cach lich nam 1645. Khi đo nguoi ta can thiet phai co đinh mot thang luon luon chua tiet khi chinh cua no va cho phep cac thang con lai đoi khi khong chua tiet khi chinh cua no. Thang 11 đa đuoc chon, vi tiet khi chinh cua no (Đong chi) tao ra su khoi đau cua nam Mat Troi trong lich Trung Quoc.
Lich Trung Quoc va lich Gregory thong thuong se đong bo tro lai sau 19 nam (chu ky Meton). Tuy nhien, chu ky 19 nam voi cac bo thang nhuan đinh san chi la tuong đoi, vi the cac mo hinh xac đinh thang nhuan trong cac chu ky ke tiep nhau cuoi cung se thay đoi sau vai lan chu ky 19 nam thanh chu ky 19 nam hoan toan khac.
Hoang đao Trung Hoa (xem cac phan Danh phap va Đia Chi) chi su dung đe đat ten nam - no thuc su khong đuoc su dung đe tinh lich. Tren thuc te, nguoi Trung Quoc co he thong chom sao hoan toan khac.


Danh phap Cac nam đuoc đat ten theo chu ky cua 10 Thien Can va chu ky cua 12 Đia Chi. Moi nam đuoc đat ten theo cap cua mot can va mot chi goi la Can Chi (干支 ganzhi). Thien Can phoi hop voi Am Duong va Ngu hanh. Chu ky 10 nam cua Can bat đau tu can Giap nhung nam tan cung bang 4 nhu 1984, 1994, 2004 v.v., con đoi voi nam truoc cong nguyen la 7. Đia Chi lien ket voi 12 con vat tuong trung. Chu ky 12 nam bat đau bang chi Ty (Ti) voi nhung nam chia cho 12 con du 4 nhu 1984, 1996 v.v. hay trong phep chia cho 12 con du 9 neu la nam truoc Cong nguyen nhu 9 TCN (Nham Ty), 21 TCN (Canh Ty), v.v. (luu y la khong co nam 0, sau ngay 31 thang 12 nam 1 TCN (nam Canh Than) la ngay 1 thang 1 nam 1 (nam Tan Dau)).
Chu ky 60 nam tao thanh boi to hop cua hai chu ky đuoc biet nhu la "chu ky Giap Ty" (甲子 jiazi). No khong phai la 120 vi hai chu ky nay quay vong tuan hoan đoc lap voi nhau. Do vay khong the co nhung to hop nhu Giap Suu chang han. Goi la chu ky Giap Ty vi nam đau tien cua chu ky 60 nam la nam Giap Ty.
Chu ky 60 nam la khong đu cho cac tham chieu lich su. Trong thoi ky phong kien, nien hieu (ten ky nguyen cua mot ong vua) đuoc đat truoc ten cua nam đe phan biet. Vi du: Khang Hi Nham Dan (康熙壬寅), hay nam 1662, la nam Nham Dan (壬寅) đau tien trong thoi gian tri vi cua hoang đe Khang Hi (康熙). Khang Hi cung la truong hop duy nhat trong lich su Trung Quoc tri vi tren 60 nam, cho nen nam Khang Hi Nham Dan vua la nam 1662 khi Khang Hi len ngoi, vua la nam 1722 khi ong bang ha. Su dung nien hieu cua vua la tiem an su thua nhan tinh hop phap cua vi vua đo, la rat quan trong ve chinh tri trong truong hop ke vi đay tranh cai hay noi loan. Tuy nhien, no cung gay ra kho khan cho cac nha su hoc Trung Quoc trong viec cho rang trieu đai nao la hop phap hon khi noi ve cac thoi ky som hon, khi ma Trung Quoc bi chia se.
Cac thang, ngay va gio cung co the đuoc bieu thi bang Can Chi, mac du chung noi chung đuoc bieu dien chu yeu theo cac so đem Trung Hoa. Cung voi no, bon cap Can-Chi tao ra bat tu (八字 bazi) đuoc su dung trong chiem tinh hoc Trung Quoc.
Co su phan biet giua nam tinh theo Mat Troi va nam tinh theo Mat Trang trong lich Trung Quoc do no la mot loai am duong lich. Nam dua theo Mat Trang (年 nian = nien) la tu mot Tet Nguyen Đan đen Tet Nguyen Đan tiep theo. Nam dua theo Mat Troi (歲 sui = tue) co the la chu ky giua mot Lap xuan va Lap xuan tiep theo hay chu ky giua hai Đong chi (xem phan tiet khi). Nam dua theo Mat Trang đuoc su dung đe tinh ngay, trong khi nam dua theo Mat Troi (đac biet la nam giua hai Đong chi) đe tinh thang.


Muoi hai chi Xem chiem tinh hoc Trung Quoc đe biet them chi tiet
Muoi hai con vat đai dien cho muoi hai đia chi theo trat tu la chuot, bo (Viet Nam: trau), ho, tho (Viet Nam: meo), rong, ran, ngua, cuu (hay de), khi, ga, cho va lon (bac Viet Nam: heo la cach goi lon cua mien nam).
Truyen thuyet giai thich trat tu đuoc phan chia cho cac con vat. Ca 12 con vat đanh lan nhau đe tranh gianh quyen đung truoc trong chu ky cac nam cua lich, vi the Ngoc Hoang phai to chuc mot cuoc thi đe xac đinh trat tu. Moi con vat xep hang ngang tren bo song va phai tim cach sang bo song ben kia. Trat tu trong lich cua chung se la trat tu khi chung sang đen ben kia bo song. Meo thi tu hoi bang cach nao co the sang bo song ben kia khi ma no rat so nuoc. Cung trong thoi gian ay, bo tu hoi bang cach nao no co the sang đen bo ben kia voi thi luc kem. Con chuot lau linh đe nghi la no va meo se ngoi tren lung bo va huong dan cho no qua song. Bo đong y va lam viec cat luc ma khong đe y đen nhung su kien tren lung no. Trong khi ay, chuot len ra đang sau meo va đay no xuong nuoc. Khi bo đen gan bo, chuot nhay len phia truoc va ket thuc cuoc dua o vi tri thu nhat. Con lon luoi bieng sang đen bo ben kia o vi tri thu muoi hai. Vi the chuot đuoc đat ten cho nam đau tien, bo o vi tri thu hai va lon o vi tri thu 12 trong chu ky. Meo vao đen bo qua muon, khong con cho cho no trong lich va no the rang se la ke thu truyen kiep cua chuot.


Tiet khi Cac thang trong lich Trung Quoc tuan theo cac chu ky cua Mat Trang. Lich nong nghiep dua theo Mat Troi voi 24 điem goi la tiet khi (節氣). Chung la cac điem đanh dau cac thay đoi bon mua đe ho tro nong dan quyet đinh khi nao trong trot hay thu hoach mua mang, trong khi am lich vi nguyen nhan tren la khong đang tin cay đe theo doi. Thuat ngu "tiet khi" thong thuong đuoc goi la cac "điem thoi tiet". Vi viec tinh toan dua theo Mat Troi, cac tiet khi roi vao xap xi cung mot ngay trong moi nam duong lich chang han nhu lich Gregory, nhung no khong tao ra quy luat ro rang trong lich Trung Quoc do quy tac tinh thang nhuan cua no. Tiet khi đuoc cong bo hang nam trong nien lich cho nong dan. Tet Nguyen Đan thong thuong la ngay soc gan voi Lap xuan. Cu the ve tiet khi xem bai Tiet khi.

Ghi chu:

Trong ngoac la tieng Hoa gian the neu cach viet khac voi tieng Hoa truyen thong.
Viet bang Hangul, trong ngoac la cach viet kieu Hanja
Y nghia cua cac tiet ve co ban la giong nhau trong cac nuoc, tuy nhien co mot vai điem khac nhau ro ret.
Ngay bat đau cua tiet khi co the dao đong trong pham vi ±1 ngay.


Le hoi Moi nam theo lich Trung Quoc co 9 le hoi chinh, 7 trong so đo xac đinh theo am-duong lich, 2 le hoi con lai co nguon goc tu lich nong nghiep (nong lich) dua theo Mat Troi. (Luu y rang nong dan thuc te su dung lich Mat Troi (duong lich), va no co 24 tiet khi đe xac đinh khi nao thi can gieo trong ngu coc vi cac đac điem thoi tiet, khi hau khi tinh theo am duong lich truyen thong khong chinh xac. Tuy nhien, lich truyen thong cung đuoc biet đen nhu la nong lich.)
Hai le hoi đac biet đo la Tet Thanh Minh va le hoi Đong chi, trung voi hai tiet khi tuong ung la Thanh minh va Đong chi, le hoi đau tien dien ra khi kinh đo cua Trai Đat tren quy đao cua no quanh Mat Troi la 15 đo, le hoi sau o vi tri 270 đo. Đe tinh toan am lich thi mui gio đuoc su dung la UTC+ 8.
Bang duoi đay the hien 9 le hoi nay. Tuy nhien, bang nay con bo sot mot so tet khac nhu Tet Han Thuc (3 thang 3 am lich) hay Tet Trung Thap (10 thang 10 am lich), đoi khi con đuoc to chuc trang trong hon cac le hoi nhu Đong chi hay That tich.


Lich Trieu Tien Lich truyen thong Trieu Tien co nguon goc tu lich Trung Quoc. Đau the ky 19 Trieu Tien dua vao quan he ngoai giao gan gui voi Trung Quoc trong khi khong co quan he ngoai giao voi cac quoc gia khac. Đe cong nhan moi quan he nay, cac vi vua Trieu Tien to chuc viec tiep nhan lich Trung Quoc tu hoang đe Trung Hoa moi nam voi mot su pho truong lon. Lich nay co:

Hoang đao Trung Hoa gom 12 Đia Chi (con vat), đuoc su dung đe tinh gio va nam;
Muoi Thien Can, đuoc to hop cung voi 12 Đia Chi đe tao ra chu ky 60 nam;
Hai muoi tu điem đoi huong thoi tiet (節氣 절기 jeolgi) trong moi nam, cach nhau khoang 15 ngay;
Cac thang Mat Trang (thang am lich).
Lich truyen thong Trieu Tien thong thuong tinh bat đau tu nam 2333 TCN, la thoi gian thanh lap ra Trieu Tien boi Dangun theo huyen thoai.
Lich truyen thong nay hien nay it đuoc su dung, ngoai tru đe tinh toan cac le hoi truyen thong (xem them Le hoi Trieu Tien theo am lich) va đe đanh dau ngay thang sinh boi nhung nguoi cao tuoi.


Xem them Tiet khi
Lich Gregory
Am duong lich
Am lich


Ghi chu Lien ket ngoai Rules for the Chinese Calendar
Chinese calendars
Years of China, Japan, and Korea Luu tru ngay 3 thang 4 nam 2005 tai Wayback Machine
Toan hoc trong lich Trung Quoc (tieng Anh)
Lich Tau - Trung Quoc Rat phu hop voi Lich cua Trung Quoc đang su dung va đuoc an them cac sao Cat than va Hung than đe thuan loi cho viec cho ngay gio tot xau.
Calendar Conversion
Gregorian-Chinese calendar converter- works only for the republican age (after 1912)
Two Thousand Year Chinese Calendar Converter Luu tru ngay 6 thang 4 nam 2009 tai Wayback Machine (in Chinese)- works for all dates from the Han Dynasty until 2100
Pages from the Hong Kong Observatory website
The Chinese Agricultural Calendar or Nongli Luu tru ngay 23 thang 10 nam 2013 tai Wayback Machine
The 24 Solr Terms of Jieqi Luu tru ngay 18 thang 1 nam 2008 tai Wayback Machine
Heavenly Stems and Earthly Branches Luu tru ngay 4 thang 11 nam 2018 tai Wayback Machine
The 12-Year Animal Cycle Luu tru ngay 5 thang 4 nam 2005 tai Wayback Machine
Gregorian-Lunar Calendar Conversion Table Luu tru ngay 3 thang 11 nam 2011 tai Wayback Machine