Tran Thai Tong (chu Han: 陳太宗 9 thang 7 nam 1218 – 5 thang 5 nam 1277), ten khai sinh la Tran Canh (陳煚), la vi hoang đe đau tien cua Hoang trieu Tran nuoc Đai Viet. Ong giu ngoi tu ngay 10 thang 1 nam 1226 toi ngay 30 thang 3 nam 1258, sau đo lam Thai thuong hoang cho đen khi qua đoi nam 1277.
Tran Canh sinh ra vao thoi Ly, que o huong Tuc Mac, phu Thien Truong (nay la phuong Loc Vuong, thanh pho Nam Đinh, tinh Nam Đinh). Khi ong ra đoi, cha ong la Tran Thua đang la Phu quoc Thai uy cua nha Ly do co cong pho ta vua Hue Tong trong loan Quach Boc. Ho Tran luc nay đa la the luc chinh tri nam trieu đinh nha Ly. Len bay tuoi, ong đuoc Đien tien Chi huy su Tran Thu Đo von la chu ho tien cu lam Chi hau chinh chi ung cuc, hau ha cho nu hoang nho tuoi Ly Chieu Hoang. Cuoi nam 1225 – đau nam 1226, Tran Thu Đo buoc Ly Chieu Hoang cuoi va nhuong ngoi cho Tran Canh, tuc Hoang đe Tran Thai Tong. Tan hoang đe moi cha la Tran Thua lam Thai thuong hoang, Tran Thu Đo lam Thai su, lai phong Chieu Hoang lam Chieu Thanh Hoang hau. 12 nam sau, Tran Thu Đo ep Thai Tong phe Chieu Thanh vi khong sinh đuoc nguoi ke vi, va lap chi Chieu Thanh la Thuan Thien len thay. Thuan Thien von la vo cua anh Thai Tong la Tran Lieu, va khi ay đang co thai voi Tran Lieu 3 thang. Viec nay đa khien Tran Lieu lam loan o song Cai, nhung cuoi cung bi that the, Tran Thu Đo muon giet nhung Thai Tong can thiep, tha chet cho anh minh.
Cung voi Thuong hoang Tran Thua (mat nam 1234) va Thai su Tran Thu Đo (mat nam 1264), Tran Thai Tong đa tien hanh cai to luat phap, hanh chinh, đong thoi khuyen khich nong, thuong nghiep va phat trien nen giao duc Tam giao đong nguyen. Ong cung xay dung quan đoi manh va ngan chan quan Chiem Thanh cuop pha man nam. Theo nha chep su Le Tung đoi Le so: "che đo nha Tran do đay hung thinh". Trong thoi gian đo, tren huong bac Đai Viet, dan toc Mong Co đa troi day thanh mot đe quoc quan su lon. Nam 1258, tuong Mong Co Ngot Luong Hop Thai đem quan tan cong Đai Viet. Tran Thai Tong truc tiep lanh đao khang chien va cuoi cung đa đanh bai nguoi Mong Co. Khong lau sau chien thang, ong nhuong ngoi cho Thai tu Hoang, tuc Hoang đe Tran Thanh Tong, va đuoc ton lam Hien Nghieu Thanh Tho Thai Thuong Hoang Đe (顯堯聖壽太上皇帝). Thuong hoang van co anh huong lon đen viec trieu chinh cho đen khi mat nam 1277. Ong con la mot thien su Phat giao, đa truyen day kinh nghiem tu hanh cua minh qua cac tac pham Khoa hu luc, Thien tong chi nam, Chu giai Kinh Kim cuong Tam muoi va Luc thoi sam hoi khoa nghi. Ong đuoc xem la nguoi co anh huong lon đen su hinh thanh Thien phai Truc Lam – giao hoi thong nhat đau tien cua đao Phat tai Viet Nam – vao cuoi the ky XIII.


Than the Tran Thai Tong nguyen ten that la Tran Bo (陳蒲) sau đoi thanh Tran Canh (陳煚), cac sach su Trung Quoc goi la Tran Nhat Canh (陳日煚) hoac Tran Quang Binh (陳光昺), que o huong Tuc Mac (nay la phuong Loc Vuong, thanh pho Nam Đinh). Ong sinh ngay 16 thang 6 nam Mau Dan, nien hieu Kien Gia thu 8 thoi Ly Hue Tong (tuc ngay 9 thang 7 nam 1218), la con trai thu hai cua quan Noi thi phan thu Tran Thua, me ong la Thuan Tu Hoang hau Le thi.
Sach Đai Viet Su ky Toan thu, do su quan Ngo Si Lien bien soan nam 1479 đoi Le Thanh Tong, mo ta ong co ngoai hinh "mui cao, mat rong, giong nhu Han Cao To". Khi Tran Canh sinh ra, Tran Thua cung em la Thai uy Tran Tu Khanh đa nam quyen thao tung trieu đinh Nha Ly. Do sinh ra vi tri thu hai, nen ong con đuoc goi la Tran Nhi Lang (陳二郎).


Len ngoi Tran Canh ra đoi va lon len luc ho Tran đang nam quyen binh trong trieu đinh Nha Ly, voi tru cot la chu ruot Tran Tu Khanh va sau la phu than Tran Thua. Sau khi Tran Tu Khanh mat (1223), mot nguoi chu ho cua ong la Tran Thu Đo (em ho Tran Thua) đuoc phong chuc Đien tien Chi huy su, cai quan luc luong cam ve hoang cung. Nam 1225, Ly Hue Tong truyen ngoi cho con gai 7 tuoi la Chieu Thanh, tuc vua Ly Chieu Hoang. Tran Thu Đo tien cu Tran Canh, luc đo moi 8 tuoi, lam Chi hau chinh chi ung cuc hau ha trong cung. Tran Canh trac tuoi voi Chieu Hoang, đuoc ba rat quy men, gan gui va hay treu đua. Tran Thu Đo đa loi dung đieu nay đe dan xep hon nhan giua Chieu Hoang voi Tran Canh, sau đo ep Chieu Hoang truyen ngoi cho chong. Sach Đai Viet Su ky Toan thu ke rang:

Ngay 21 thang 10 nam At Dau (tuc ngay 22 thang 11 nam 1225) Chieu Hoang xuong chieu nhuong ngoi cho Tran Canh. Ngay 11 thang 12 nam ay (tuc 10 thang 1 nam 1226), Chieu Hoang trao hoang bao cho Tran Canh o đien Thien An. Nha Ly cham dut sau 216 nam ton tai. Tran Canh len ngoi Hoang đe, tu xung la Thien Hoang (善皇), sau đoi thanh Van Hoang (文皇) va đuoc quan than tang ton hieu Khai Thien Lap Cuc Chi Nhan Chuong Hieu Hoang đe (啓天立極至仁彰孝皇帝). Su sach goi ong la Tran Thai Tong (陳太宗). Sau nay, nam 1237, sau khi dep đuoc loan Hoai vuong Tran Lieu, Tran Thai Tong đuoc dang them ton hieu la Thong Thien Ngu Cuc Long Cong Hau Đuc Hien Cong Huu Thuan Thanh Van Than Vu Hieu Nguyen Hoang đe (綂天御極隆功厚德顯功佑順聖文神武孝元皇帝).
Sau đo, Tran Thu Đo lap muu buc tu nhac phu ong la nha su Hue Quang (Ly Hue Tong truoc đay) nham dep tru hau hoa.


Tri vi Sau khi len ngoi, ong cu Tran Thu Đo lam Quoc thuong phu (国尚父) nam toan quyen chap chinh. Tran Thu Đo đang ban đanh dep o ben ngoai, lai tu nghi rang minh von mu chu, nen thuyet phuc tan hoang đe moi cha la Tran Thua ra lam nhiep chinh. Đe xuat nay đuoc trieu đinh đong y, va vao thang 10 am lich nam 1226 Thai Tong ton Tran Thua lam Thai thuong hoang. Con Tran Thu Đo đuoc giu chuc Thai su thong quoc hanh quan vu chinh thao su. Duoi trieu đai cua minh, Tran Thai Tong đa su dung cac nien hieu Kien Trung (建中 thang 2 al nam 1225 – thang 7 al nam 1237), Thien Ung Chinh Binh (天應政平 thang 7 al nam 1232 – thang 2 al nam 1251) va Nguyen Phong (元豐 thang 2 al nam 1251 – thang 2 al 1258).


= Chinh sach tri nuoc =
Trong 9 nam đau thoi vua Thai Tong, Thuong hoang Tran Thua nam quyen cai quan chinh su. Sau khi thuong hoang mat (1234), Tran Thu Đo đuoc phong chuc Thong quoc Thai su, tro thanh nguoi co anh huong lon nhat đen cac chinh sach cua hoang đe. Tu nam 1226 đen 1258, voi su giup đo cua thuong hoang, Thai su va cac đai than, Tran Thai Tong đa ban hanh nhieu bien phap ve kinh te, nong nghiep, giao duc, van hoa va luat phap đe cung co nen cai tri cua trieu Tran.


 Quan che  Sau khi len ngoi, Hoang đe Tran Thai Tong đa đinh lai quan che Đai Viet. Tu đay co he thong quan lai gom cac van vo đai than (Tam thai, Tam thieu, Thai uy, Tu ma, Tu đo, Tu khong), Te tuong (đuoc them danh hieu la Ta huu Tuong quoc Binh chuong quan quoc trong su), thu tuong (đuoc them danh hieu la Tham tri chinh su, Nhap noi hanh khien, hoac Ta phu huu bat), cac chuc quan van trong trieu (Thuong thu cac bo, Ta huu tham tri, Ta huu gian nghi, Trung thu thi lang, Thi lang cac bo, Ta huu ty lang trung, Vien ngoai lang, Ngu su đai phu, Ngu su trung tuong,...), quan vo trong trieu (Phieu ky thuong tuong quan, Cam ve thuong tuong quan, Kim ngo đai tuong quan, Vo ve đai tuong quan, Pho đo tuong quan,...), quan van đia phuong (An phu su, Tri phu, Thong phan, Thiem phan,...), quan vo đia phuong (Kinh luoc su, Phong ngu su, Thu ngu su, Quan sat su, Đo ho, Đo thong, Tong quan,...). Vua Thai Tong con đat le: cu 15 nam thi xet duyet quan lai 1 lan, cu 10 nam thi thang len 1 tuong cho cac quan, va cu 15 nam thi thang len 1 chuc. Co quan nao bi thieu chuc pho, thi nguoi giu chuc chanh se kiem nhiem chuc pho; con neu thieu ca chanh lan pho thi cu quan khac lam tam mot thoi gian, đen ky xet duyet moi chinh thuc cho lam chuc đo.
Mua xuan nam 1250, Tran Thai Tong cho đoi Đo ve phu (co quan coi viec kien tung cua nha nuoc) lam Tam ty vien (tuc ba vien Phung tuyen, Thanh tuc, Hien chinh), cu Ngu su trung tuong Le Phu Tran trong coi Tam ty vien.
Cung tu trieu Tran Thai Tong, Nha Tran co truyen thong chon nguoi ton that lam Ta huu Tuong quoc Binh chuong quan quoc trong su, nguoi ngoai hoang toc du co gioi đen may van khong đuoc giu chuc đay. Trong thoi ky nay, vua va bay toi giu quan he rat gan gui, than mat, it đat nang le nghi. Khi co yen tiec, cac quan uong cho say xong roi đung len nam tay nhau cung hat. Su gia Ngo Si Lien đa binh luan: "Xem the đu thay, tuy bay gio vua toi cung vui, khong go bo vao le phap, cung la đieu gian di, chat phat cua phong tuc, nhung khong con chung muc gi nua. Huu Tu noi: "Biet đuoc hoa đong roi hoa đong, nhung khong lay le ma tiet che, thi cung khong the lam đuoc"... ky cuong cua trieu đinh đe đau?".
Truoc đay, trieu Ly khong co quy che ro rang ve viec cap bong loc cho quan lai, chi co quan giu hinh nguc la đuoc tra luong hang nam. Đen nam 1236 Hoang đe Tran Thai Tong đat le cap luong bong cho ba quan van vo trong trieu, ngoai đia phuong va cac quan coi cung that, lang tam. Nam 1244 ong lai đat them che đo luong bong cho cac quan tuc ve. Si phu đoi Nguyen, Phan Huy Chu trong bo Lich trieu hien chuong loai chi co binh luan: "Chinh su Nha Tran lam viec nay la rat phai, thuc rat đang khen".
Thang 5 al nam 1254, vua Thai Tong ban bo quy đinh ve kieu ao mu, xe kieu va so nguoi hau cua vuong hau, van quan, vo tuong: "Tu tong that cho đen quan ngu pham đeu đuoc đi kieu, ngua va vong. Ton that thi kieu đau đon cham phuong son son, tuong quoc thi kieu đau đon cham vet son đen, long tia; tu tam pham tro len thi kieu đau đon cham may, long xanh; tu tu pham đen luc pham thi kieu đau đon bang dau; ngu pham tro len thi long xanh; luc that pham thi long giay đen. Nguoi theo hau nhieu thi 1.000 nguoi, it thi 100 nguoi".


 Hanh chinh, luat phap  Thang 8 am lich nam 1228, Tran Thu Đo, Tran Thai Tong cho kiem tra dan đinh tai Thanh Hoa. Hai ong duy tri chinh sach cua trieu Ly, sai cac quan đia phuong lap so truong tich đe thong ke so luong trai trang, nguoi gia, nguoi benh tat, nguoi đi phieu bat, nguoi đen đinh cu, nguoi đa lam quan van, quan vo, binh si, thu lai o moi lang. Trong so truong tich, binh dan đuoc chia thanh cac the loai nhu tieu hoang nam (nam gioi 18-20 tuoi), đai hoang nam (nam gioi tren 20 tuoi), lao (nguoi gia 60 tuoi), long lao (nguoi hon 60 tuoi). Chinh sach nay giup trieu đinh nam bat dan so, tien cho viec quan ly nhan khau, thue ma, tuyen mo linh trang va đong vien ca nuoc chong ngoai xam.
Thang 2 am lich nam 1242, Tran Thai Tong chia Đai Viet lam 12 lo; moi lo gom nhieu xa hop thanh. Trieu đinh đat ra 2 chuc quan van la An phu chanh, pho su đe tran thu cac lo. Duoi An phu su co cac chuc đai tu xa (mang ham tu ngu pham tro len), tieu tu xa (ham tu luc pham tro xuong) cai quan 3-4 xa; moi xa do quan xa chanh va xa giam quan ly.
Đoi voi kinh đo, nam 1231, Tran Thai Tong chia Thang Long lam 61 phuong. Ong con lap Ty Binh bac lam co quan quan ly hanh chinh cua kinh su. Đong thoi, Thai Tong tu sua vong thanh ngoai cung cua Thang Long (thanh Đai La) va giao viec canh gac 4 cua thanh cho quan Tu suong. Ben trong Hoang thanh nha vua xay them nhieu cung đien moi o huong đong va huong tay, tieu bieu la cung Thanh Tu (noi o cua thuong hoang) va cung Quan trieu (noi o cua hoang đe).
Thang 3 am lich nam 1230, vua Thai Tong sai nghien cuu luat phap thoi Ly, roi soan ra bo luat Quoc trieu thong che gom 20 quyen. Ngay nay sach nay đa bi that truyen. Tuy nhien, theo ghi nhan trong sach Lich trieu hien chuong loai chi cua Phan Huy Chu, luat Nha Tran quy đinh cac toi pham trom, cuop phai xam len tran 2 chu "pham đao" va boi thuong cho nan nhan; nguoi nao tai pham se bi cat tay, cat chan hoac cho voi giay. Nguoi đao ngu khoi quan đoi cung bi chat ngon chan hoac cho voi đap chet. Đai Viet Su ky Toan thu cung chep viec nha vua đe xuat hinh phat đoi voi nguoi bi toi kho sai, theo đo pham nhan toi nhe hang nam phai cay 3 mau ruong cong tai xa Nhat Cao (nay thuoc Thai Binh) va dang 300 thang thoc; con pham nhan toi nhe phai đi nho co tai Phuong Thanh (Thang Long) duoi su giam sat cua quan Tu suong.


 Van hoa – giao duc  Nam 1227, Hoang đe Thai Tong khoi phuc le hoi the đen Đong Co (nay thuoc lang Yen Thai, Ha Noi) tu thoi Ly. Theo đo ngay 4 thang 4 am lich moi nam, Te tuong cung ba quan phai tap trung truoc đen than Đong Co đe tuyen the rang: "Lam toi tan trung, lam quan trong sach, ai trai the nay, than minh giet chet". Nhung vien quan khong du phai đong phat 5 quan tien.

Tran Thai Tong con la mot cu si mo đao cua Phat giao. Nam 1231, ong va thuong hoang ha chieu cho dung tuong tho Phat o cac quan tram trong nuoc. Su quan đoi Le-Trinh la Ngo Thi Si trong sach Viet su tieu an đa ly giai nguon goc cua viec nay rang: "Tuc nuoc ta: vi nang buc, nen lap ra nhieu đinh quan o doc đuong cho hanh khach nghi ngoi, tranh nang. Khi Vua con han vi, thuong vao nghi o mot cai đinh, co thay tang bao rang: "Cau be nay ngay sau phai đai quy", noi roi, khong biet thay tang ay đi đau mat, cho nen đen khi bay gio pham cho nao co quan tram đeu to ve tuong Phat".
Thang 4 am lich nam 1248, Tran Thai Tong cho xay cau Lam Ba o chua Chan Giao, chay qua ho Ngoan Thiem, toi quan Thai Thanh va cung Canh Linh (Thang Long), su Nha Le mo ta la "cuc ky trang le". Nha vua cung sai tu sua chua Dien Huu vao nam 1249.
Đoi voi đao Lao, Đai Viet Su ky Toan thu ke nha vua tung nho đao si cung Thai Thanh la Tham cau tu cho minh, ket qua ung nghiem, hau cung co thai sinh ra hoang tu thu 6 – Chieu Van vuong Tran Nhat Duat.
Hoang đe Tran Thai Tong cung co nhieu đong gop cho su lon manh cua nen giao duc Nho giao. Tu nam 1232 đen 1239, ong đa to chuc cac khoa thi Thai hoc sinh (lan đau vao thang 2 am lich nam 1232; lan hai vao thang 2 am lich nam 1239) đe tuyen nho si gioi ra giup nuoc. Nhung nguoi thi đo đuoc phan theo 3 hang trong tam giap (đe nhat giap, đe nhi giap va đe tam giap); chang han, ky thi nam 1232 co Truong Hanh va Luu Diem đo đau, trung đe nhat giap; Đang Dien va Trinh Phau trung đe nhi giap; Tran Chu Pho trung đe tam giap.
Thang 8 am lich nam 1236, Thai Tong cho cac nho sinh thi đo vao hau vua, viec nay sau tro thanh le. Thang 10 am lich cung nam, ong lap Quoc tu vien lam noi hoc cua con em cac van than, tung than; lay Pham Ung Than lam Thuong thu tri Quoc tu vien.
Nam 1247, Thai Tong đat le thi lay Tam khoi gom 3 nguoi đo đau la trang nguyen, bang nhan, tham hoa (tren thai hoc sinh) va quy đinh cu 7 nam mo 1 khoa thi. Thang 2 am lich nam 1247, nha vua mo khoa thi Tam khoi đau tien, lay đuoc Trang nguyen Nguyen Hien, Bang nhan Le Van Huu, Tham hoa Đang Ma La cung 48 Thai hoc sinh (trong đo, Le Van Huu chinh la nguoi đa soan bo quoc su đau tien cua Viet Nam – Đai Viet su ky va dang len Thuong hoang Tran Thai Tong, vua Tran Thanh Tong nam 1272). Mua xuan nam 1256, Thai Tong mo khoa thi Tam khoi thu hai, đong thoi đat le lay 2 trang nguyen: 1 kinh trang nguyen danh cho cac lo phia bac va 1 trai trang nguyen danh cho Thanh Hoa va Nghe An đe khuyen khich viec hoc o phuong nam. Khoa nay cham đo 47 nguoi.
Ben canh viec tien hanh cac khoa thi Nho hoc, Tran Thai Tong cung to chuc thi Tam giao vao thang 8 am lich nam 1247 đe chon nguoi am hieu 3 đao Phat, Nho va Lao lam quan. Ngo Thi Si đa nhan xet ve nen khoa cu thoi vua Thai Tong rang: "đieu le khoa thi ngay them đay đu, an đien ngay mot long trong, o đo moi san xuat lam nhan tai, so voi trieu Ly thinh hon nhieu".
Thang 6 am lich nam 1253, Tran Thai Tong sai dung Quoc hoc vien, tai đay co tuong tho Chu Cong Đan, Khong Tu, Manh Tu va tranh tho That thap nhi hien (72 mon sinh cua Khong Tu). Thang 9 am lich nam nay, ong trieu tap si phu trong nuoc ve Quoc tu vien giang Ngu kinh, Tu thu.


 Kinh tai  Đe cai thien nen kinh te Đai Viet von đa suy thoai tu cuoi thoi Ly, vua Thai Tong ban hanh mot loai thue moi (thue than), đuoc đanh dua tren dien tich ruong cua moi nguoi dan. Muc thue than đuoc quy đinh la 1 quan tien đoi voi nguoi co 1-2 mau ruong (tuc khoang tu 3600 đen 7200 m²), 2 quan đoi voi nguoi co 3-4 mau, va 3 quan đoi voi nguoi co it nhat 5 mau. Trieu đinh con thu thue ruong o cac muc đo khac nhau tuy theo phan loai ruong (ruong tu nhan; ruong cong - gom ruong quoc kho va ruong thac đien). Thue cac loai ruong thuong đuoc tinh bang thoc, chang han muc thue ruong tu nhan la 100 thang thoc tren mot mau. Ngoai ra, sach Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc (su quan thoi Tu Đuc soan) con vien dan An Nam tuc su (tap tho cua su gia Nha Nguyen Tran Phu mo ta chuyen đi Đai Viet nam 1293) cho biet trieu Tran ap thue voi trau cau, dau thom va moi mat hang rau qua, thuy san.
Cuoi nam 1226, trieu đinh Thai Tong quy đinh "cho dan gian dung tien "tinh bach" moi tien la 69 đong. Tien nop cho nha nuoc (tien "thuong cung") thi moi tien la 70 đong" (theo Đai Viet Su ky Toan thu). Đay đuoc xem la lan đau tien su sach Viet Nam ghi lai quan he giua cac đon vi tien te.
Nha vua va Tran Thu Đo rat chu trong đen thuy loi-nong nghiep. Mua xuan nam 1231, ong sai hoan quan Nguyen Bang Coc đon đoc quan ban phu đao kenh Tram, kenh Hao tu Thanh Hoa toi Dien Chau. Bang Coc đa hoan tat cong viec va đuoc Thai Tong phong tuoc Phu Quoc thuong hau. Nam 1248, Thai Tong sai đao song Ma, song Le va đuc nui Chieu Bach o Thanh Hoa, tao thanh mot con kenh chay dai theo huong bac nam, dai hon 8 km tu song Hoat (cho sat Cau Cu) đen song Len (lang Binh Lam) nham tieu nuoc tu Tong Giang (Ha Trung, Thanh Hoa). Đen nam 1256, nha vua sai vet song To Lich đe ho tro giao thong, đong thoi tao nguon tuoi tieu cho cac đia phuong quanh kinh thanh.
Cong tac đe đieu đa đat đuoc buoc phat trien moi trong thoi Tran Thai Tong. Truoc đay Nha Ly đa quan tam đap đe nhung chua co quy hoach quy mo, nen nhieu lan nuoc van tran vao kinh thanh. Nam 1238 va 1243, nuoc lai tran vao cung đien. Thang 3 am lich nam 1248, Thai Tong truyen cho cac lo đap đe suot tu đau nguon ra toi bo bien đe chong nuoc lu dang tran, goi la đe đinh nhi (quai vac). Ong lap ra co quan Ha đe, co chanh su, pho su phu trach đe đieu trong ca nuoc. Neu co đoan đe lan vao ruong tu nhan, trieu đinh se đen tien cho chu ruong.
Moi khi trong nuoc co han han, trieu đinh thuong ban hanh luat mien thue khoa, mo luong thoc roi đai xa. Cac chinh sach kinh te-xa hoi cua Thuong hoang Tran Thua, Thai su Tran Thu Đo va Hoang đe Tran Thai Tong đa khien quoc luc mau chong khoi phuc, Đai Viet lai tro nen phon thinh va thai binh. Đai Viet Su ky Toan thu co mo ta tinh hinh Đai Viet thoi Tran Thai Tong la "quoc gia vo su, nhan dan yen vui".


 Binh Chiem dep Bac  Tran Thai Tong rat chu trong viec xay dung quan đoi thien chien, gom cam quan va quan cac lo. Nam 1239 ong ra lenh tuyen đinh trang trong nuoc lam linh; chia lam 3 bac thuong, trung, ha. Thang 2 am lich nam 1241, ong tim nguoi khoe manh va thao vo nghe cho gia nhap Cam quan, goi la quan thuong đo tuc ve. Sau đo, mua xuan nam 1246 Thai Tong lap ra 3 ve cam quan, ten la Tu thien, Tu than, Tu thanh. Đoi voi quan cac lo, nha vua quy đinh: đinh trang cua hai lo Long Hung, Thien Truong thi gia nhap quan Thien thuoc, Thien cuong, Cuong thanh, Cung than; đinh trang lo Hong, lo Khoai thi gia nhap quan Ta Huu Thanh Duc; đinh trang hai lo Truong Yen, Kien Xuong thi gia nhap quan Thanh Duc, Than sach. Đinh trang cac lo con lai đuoc cho vao quan Cam ve hoac cac đoan đoi trao nhi (linh cheo thuyen).
Thang 8 am lich nam 1253, Thai Tong thanh lap Giang Vo đuong đe huan luyen cho quan vo. Si phu đoi Le Ngo Thi Si đa khen ngoi chinh sach xem trong van, vo cua vua sang lap trieu Tran:


 = Dep Bac  =
Duoi thoi Thai Tong, mot so cuoc xung đot đa xay ra tren bien gioi phia Bac va Nam cua Đai Viet. O phia Bac, Nam Tong đang chiu suc ep tan cong tu đe quoc Mong Co. Do vay, quan lai cua Tong kiem soat bien gioi phia Nam rat long leo, tao đieu kien cho cac toan cuop nguoi Man lien tuc hoanh hanh. Đieu nay đa lam can tro cho viec đi lai giua Đai Viet voi Tong. Sach Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc con cho biet: "Su bo Nha Tran phai sang ben Tong, đuoc đi đo bon nguoi, chi đuoc đem giay to đi theo, con le cong thi niem phong lai đua đen bien gioi, do quan đia phuong chuyen đe ve trieu, nhung cung khong lan nao đe ve đuoc đay đu."
Thang 10 am lich nam 1240, dan Tho Man tu nuoc Tong keo sang Đai Viet, cuop pha Lang Giang. Thai Tong cu thi than Bui Kham len bien gioi giai quyet tinh hinh.
Mua đong nam 1241, nguoi dan toc nuoc Tong lai quay pha bien gioi Đai Viet. Thai Tong sai đoc tuong Pham Kinh An mang quan dep loan, pha đuoc quan Tho, Man.
Cuoi nam 1241, Tran Thai Tong than chinh đanh vao đat Tong, hong truy diet cac toan cuop Tho Man va noi lai đuong giao thong giua Đai Viet voi Tong. Sach Đai Viet Su ky Toan thu đa thuat lai cuoc hanh quan nay rang: 

"Vua than hanh cam quan đi đanh cac trai Vinh An, Vinh Binh cua nuoc Tong phia đuong bo, vuot qua chau Kham, chau Liem, tu xung la Trai Lang, bo thuyen lon o trong coi, chi đi bang cac thuyen nho Kim Phung, Nhat Quang, Nguyet Quang. Nguoi chau ay khong biet la vua, đeu so hai chay tron. Đen sau biet la vua moi chang xich sat giua song đe chan đuong thuy. Khi tro ve, vua sai nho lay vai chuc cai neo đem ve."
Sau khi ve nuoc, thang 4 am lich nam 1242, vua Thai Tong lai sai Than ve tuong quan Tran Khue Kinh đua quan len đong tai bien ai Viet-Tong. Tran Khue Kinh thuc quan đanh chiem lo Bang Tuong (Trung Quoc), tu đay cac tuyen giao thong giua Đai Viet voi Tong hoan toan đuoc khoi phuc.


 = Binh Chiem  =
O phia Nam, ke tu cuoi thoi Ly, Chiem Thanh thuong xua quan cuop pha vung ven bien cua Đai Viet. Tu nam 1203-1220, Chiem Thanh bi Chan Lap đo ho. Đen tan nam 1226, vua Jaya Paramesvaravarman II moi tuyen bo gianh lai đoc lap. Cung nam 1226, Nha Tran thanh lap, vua Thai Tong đa sai su sang thong hieu voi Chiem Thanh. Nguoi Chiem mot mat dang trieu cong (cac nam 1228, 1242), mat khac cho quan đanh pha Đai Viet va đoi vua Tran tra lai lanh tho bi mat nam 1069. Thang 1 am lich nam 1252, Thai Tong cu em la Tran Nhat Hieu lam Luu thu kinh su, roi than chinh đanh Chiem Thanh. Quan Đai Viet thang tran, bat đuoc vuong hau Bo Da La cung nhieu the thiep, quan dan cua vua Chiem Jaya Paramesvaravarman II. Cuoi nam 1252, vua Thai Tong đem quan ve nuoc, phong Nhat Hieu lam Thai uy. That bai nay khien Chiem Thanh phai chinh thuc than phuc Nha Tran; su Viet va thu tu ngoai giao giua vua Tran voi vua Mong Co đeu xac đinh tu nam 1252 đen nam 1285, Chiem Thanh đa nhieu lan sai su sang trieu cong (tham chi vao nam 1279, nhieu su than Chiem con xin o lai lam quan cho vua Tran) va khong gay mot cuoc chien nao voi Đai Viet.


= Phe lap Hoang hau =
Mua xuan nam 1226, sau khi đuoc vo la Ly Chieu Hoang nhuong ngoi, Tran Thai Tong đa lap Chieu Hoang lam Hoang hau, đoi goi la Chieu Thanh Hoang hau. Trong thoi gian nay, Thai Tong co mot hoang tu đat ten la "Trinh" (鄭), nhung khong ro me la ai, cung khong co gi chung minh đay la con do Chieu Thanh sinh ha. Sach "Đai Viet su ky Toan thu" goi Trinh la Hoang thai tu, nhung khi viet ve viec Trinh mat (nam 1233) thi Ngo Si Lien phong đoan la Trinh đa chet ngay khi sinh. Ban than Ngo Si Lien cung khong ghi chep me cua hoang tu la ai, cung khong am chi la Chieu Thanh sinh ra. Thai su Tran Thu Đo cung vo la Thien Cuc cong chua ben tinh chuyen lap mot nguoi khac lam hoang hau đe đam bao co con noi doi cho Thai Tong.
Nam 1236, thay Thuan Thien cong chua (chi cua Chieu Thanh va cung la vo Hoai vuong Tran Lieu - anh Thai Tong) đang mang thai Tran Quoc Khang 3 thang, Tran Thu Đo ep nha vua phe Chieu Thanh xuong lam cong chua, roi lay Thuan Thien lam hoang hau moi. Tran Lieu khong chiu mat vo, ben tap hop binh luc noi day tren song Cai. Đieu nay lam cho Thai Tong kho xu, va vao mot đem ngay 9/5 (mong 3 thang 4 am lich), ong bi mat roi Thang Long len nui Yen Tu, xin tu theo thien su Đao Vien. Khi thien su hoi ong co nhu cau gi ma len nui, nha vua bay to: "Tram con tho au voi mat hai than, bo vo đung tren si dan khong cho nuong tua. Lai nghi su nghiep cac bac đe vuong đoi truoc, thanh suy khong thuong, cho nen Tram đen nui nay chi cau lam Phat, cho khong cau gi khac". Su Đao Vien tra loi:

"Trong nui von khong co Phat, Phat chi o trong tam. Tam lang ma biet goi la Chan Phat. Nay Be ha neu ngo tam nay thi tuc khac thanh Phat, khong nhoc tim cau ben ngoai."
Sau đo, Tran Thu Đo đua cac quan len nui Yen Tu nan ni Thai Tong tro lai kinh đo. Su Đao Vien cung khuyen rang: 

"Pham lam đang nhan quan, phai lay y muon cua thien ha lam y muon cua minh, lay tam cua thien ha lam tam cua minh. Nay thien ha muon đon Be ha tro ve, Be ha khong ve sao đuoc. Song phan nghien cuu noi đien, mong Be ha đung xao lang."
Nghe loi su Đao Vien va Tran Thu Đo, Tran Thai Tong cung bach quan tro ve kinh đo, tiep tuc tri nuoc. Hai tuan sau, Tran Lieu nhan thay quan minh yeu the va khong the chong lai trieu đinh. Tran Lieu cho luc Thai Tong đi thuyen qua song Cai, roi Lieu cai trang lam nguoi đanh ca, đi thuyen đoc moc đen cho thuyen ngu đe đau hang. Tran Thu Đo rut guong toan chem Tran Lieu, nhung Thai Tong lay than minh bao ve cho Tran Lieu, roi khuyen Tran Thu Đo thu quan. Nha vua con cap cho Tran Lieu đat thai ap o Yen Phu, Yen Duong, Yen Sinh, Yen Hung va Yen Bang (nay thuoc Quang Ninh), ngoai ra tang Lieu tuoc Yen Sinh vuong (安生王). Cac su gia nhu Ngo Si Lien va Phan Phu Tien đa chi trich Thai Tong la "cuop vo cua anh" va quy cho ong la đat tien đe cho cac hanh vi trai "tam cuong ngu thuong" cua vua toi trieu Tran: 

Tuy nhien, nhom su than Đai Nam bien soan bo Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc co loi bien ho cho Tran Thai Tong truoc cac phe binh cua su than trieu truoc:

Thang 2 am lich nam 1237, Tran Thai Tong dung đien Linh Quang (hay đien Phong Thuy) o ben Đong Bo Đau, bo nam song Hong, đoan tu doc Hang Than toi cau Long Bien ngay nay. Thuong khi xe vua đi tu hoang thanh ra đay, ba quan đua đon, dang trau cau va tra, nen dan gian quen goi la đien Ho Tra (Goi Che).
Cung sau lan gap Thien su Đao Vien o Yen Tu nam 1236, Tran Thai Tong bat đau chuyen tam tu tap theo Thien tong Phat giao. Mac du ban viec coi chinh su va hoc Khong giao, ong van danh nhieu thoi gian cho viec nghien cuu, ap dung cac triet ly trong kinh đien Đai thua cung nhung giao huan cua To su Thien. Nha vua tu hoc voi su ho tro cua cac thien su nhu Đao Vien o Yen Tu, Ung Thuan, Tuc Luc va Đai Đang o Thang Long, cung cac vi tang nguoi Tong la Đuc Thanh, Thien Phong. Theo cuon Thanh đang ngu luc (mot tac pham khuyet danh ve viec tu hoc Thien tong cua 5 vua đau thoi Tran, đuoc viet vao khoang the ky XIV), Thai Tong đoc kinh Kim Cuong đen cau "Ung vo so tru nhi sanh ky tam" thi ngo đao. Sau đo, khoang nam 1247-1252, ong viet sach Thien tong chi nam ca (Bai ca ve yeu chi cua Thien tong) đe truyen ba cho hau sinh ve kinh nghiem giac ngo cua minh. Thien su Đao Vien khi đoc đuoc tac pham nay đa nhan xet: "Tam cua chu Phat o ca trong nay", va khuyen khich nha vua luu hanh rong rai trong nuoc. Ngoai ra, Thai Tong con dung chua Tu Phuc trong noi đo Thang Long, đe trao đoi them kien thuc voi cac cao tang, đong thoi giang day Thien hoc cho lop hau sinh. Thanh đang ngu luc ke rang "hang ngay vua cung trai tang cho hon 500 vi, đo lam đe tu hon 30 nguoi".


= Khang chien chong Mong Co =

Trong khi Đai Viet hung thinh duoi trieu Tran, o phuong Bac, Nha Tong phai rut xuong phia nam truoc su xam lan tu nuoc Kim cua nguoi Nu Chan. Phia tay bi nuoc Tay Ha chia cat. Toi đau the ky XIII, nguoi Mong Co o phia bac nuoc Kim thong nhat duoi quyen Thanh Cat Tu Han, tro nen lon manh. Mong Co đanh xuong phia nam, tieu diet Tay Ha (1227) va Kim (1234). Mac du đa mo rong bo coi bao la sang phia tay, diet nhieu nuoc Tay A va đanh sang chau Au, nguoi Mong Co tiep tuc tien xuong phia nam đe tieu diet Nam Tong. Truoc the tan cong cua Mong Co, thang 2 am lich nam 1257, tho quan chau Tu Minh cua Tong la Hoang Binh đem gia quyen sang noi thuoc Đai Viet. Tran Thai Tong nhan, lay con gai Binh la Hue Tuc Phu nhan.
Nam 1253, quan Mong Co do Thai soai Uriyangqatai (Ngot Luong Hop Thai) chi huy chinh phuc nuoc Đai Ly (Van Nam ngay nay). Sau đo, nam 1257, khac han Mong Co la Mong Kha len ke hoach sai Uriyangqatai đem quan tu Đai Ly xuong chiem Đai Viet, hong tao the "gong kim" đanh quat len cac chau Ung (nay la Nam Ninh, Quang Tay) va Que (nay la Que Lam, Quang Tay) cua Tong. Uriyangqatai đa 3 lan gui su sang đoi Đai Viet than phuc nhung vua Thai Tong khong nhung tu choi ma con bat cac su gia giam vao nguc. Thai Tong cung khan truong chuan bi khang chien. Theo Đai Viet Su ky Toan thu, thang 9 am lich nam 1257, ong sai Hung Đao vuong Tran Quoc Tuan huy đong quan thuy bo tran thu bien gioi, sau đo, thang 11 am lich nam 1257, ong keu goi quan dan ca nuoc sua soan khi gioi. Cac vuong hau, ton that cung chieu mo gia no, dan binh, tho binh... lam luc luong can vuong, phoi hop chien đau voi quan chinh quy cua trieu đinh.
Thang 12 am lich nam 1257, Uriyangqatai (Ngot Luong Hop Thai) dan gan 3 van quan tien vao Đai Viet. Ngay 12 thang 12 am lich nam 1257 (tuc ngay 17 thang 1 nam 1258) quan Mong Co đen Binh Le Nguyen (nay la huyen Binh Xuyen tinh Vinh Phuc), Tran Thai Tong than đem sau quan đi đanh. Su cu ghi nhan nha vua va tuong Le Phu Tran đa chien đau rat cam đam, nhung khong the đanh bai quan Mong Co. Khi quan quan that the, co nguoi khuyen Thai Tong o lai tu thu nhung Le Phu Tran kien quyet ngan can. Thai Tong thu quan đen ben Lanh My, sau đo xuong thuyen đi ve Phu Lo. Uriyanqatai sai Cacakdu tien quan nhanh ra ben, hong cuop thuyen, bat song vua quan Nha Tran, nhung khong thanh cong. Cuong muc chep: "Nha vua... lui quan đong o song..., Phu Tran đi sau cung đe ven quan. Luc ay quan Mong Co đuoi gap, ban tu tung, Phu Tran lay cai sap thuyen che đo cho nha vua đuoc thoat nan". That bai trong viec đuoi bat bo chi huy Nha Tran va ket thuc som chien tranh đa khien cho Cacakdu bi Uriyanqatai trach phat du doi, va phai uong thuoc đoc tu tu.
Sang ngay hom sau, ngay 18 thang 1 nam 1258, vua Tran Thai Tong dan quan chan đich ben song Ca Lo o Phu Lo. Quan Mong Co vuot sang song Ca Lo va đanh bai quan Đai Viet. Vua Tran lai chu đong rut quan ve phia Thang Long. Uriyangqatai tung quan truy kich toi ben Đong Bo Đau (nay la pho Hoe Nhai, Hang Than, Ha Noi) tren huong đong Thang Long. Đe thoat khoi tinh the nguy ngap, bo chi huy Đai Viet quyet đinh di tan luc luong khoi kinh đo, va lui ve song Thien Mac (nay thuoc huyen Khoai Chau, tinh Hung Yen). Tai đay vua Thai Tong đa thao luan voi Le Phu Tran nhung van đe co mat, hau nhu khong nguoi nao đuoc nghe. Nha vua cung đi thuyen nho toi thuyen cua Tran Nhat Hieu (chi huy quan Tinh Cuong) đe xin y kien ve ke sach giu nuoc. Nhat Hieu đua ngon tay xuong cham nuoc roi ghi hai chu "nhap Tong" (tuc la nen tron sang nuoc Tong) tren man thuyen. Thai Tong lai hoi ve tinh hinh quan Tinh Cuong thi Nhat Hieu chi đap: "Khong goi đuoc chung đen". Sau đo Thai Tong tim đen tham van Thai su Tran Thu Đo, va đuoc thai su khich le:

Quan Mong Co chiem đuoc kinh thanh Thang Long, song gap nhieu kho khan do thieu luong thuc tram trong. Mong Co phai chia quan đi cuop boc o vung ngoai vi va phu can, nhung bi dan chung chan đanh quyet liet. Quan Mong Co chiu ton that nang ne. Trong khi đo, quan chu luc Đai Viet đa đuoc chinh đon va hoi suc sau nhung that bai đau tien. Ngay 28 thang 1 nam 1258, vua Tran Thai Tong cung Thai tu Tran Hoang thuc quan phan kich vao ben Đong Bo Đau, đanh tan quan Mong Co. Uriyangqatai phai rut quan khoi Thang Long va thao chay ve Van Nam. Tren đuong chay, quan Mong Co lai bi mot tho quan nguoi Tay la Ha Bong tap kich, đanh tan tai Quy Hoa (vung Lao Cai, Yen Bai). Quan Mong Co rut lui, khong he cuop pha, nen dan Viet goi la "giac Phat". Uriyangqatai keo quan ve thanh Ap Xich (Đai Ly), phai tim đuong khac đanh đat Tong. Ngay mung mot Tet nam 1258, Tran Thai Tong to chuc đinh cong, phat toi cho quan tuong tai Thang Long. Le Phu Tran lanh chuc Nhap noi phan thu, tuoc Bao Van hau va đuoc ga vo cu vua la Chieu Thanh; Tran Khanh Du đuoc ban chuc Thien tu nghia nam; Ha Bong cung thu phong tuoc hau.
Bo Đai Viet Su ky Toan thu cung ke chuyen Tran Thai Tong tha toi cho Hoang Cu Đa, vien tieu hieu co hanh vi bat trung trong cuoc chien chong Mong Co:

Truoc kia co lan vua ban xoai cho nhung nguoi hau can, Cu Đa khong đuoc an. Đen khi quan Nguyen toi Đong Bo Đau, Cu Đa ngoi thuyen nhe chay tron. Đen Hoang giang gap Hoang thai tu đi thuyen nguoc len, Đa lanh sang bo song ben kia, thuyen chay rat gap. Quan quan goi lon:
- Quan Nguyen o đau?
Cu Đa tra loi:
- Khong biet, đi ma hoi nhung nguoi an xoai ay!
Đen đay, Thai tu xin khep Cu Đa vao cuc hinh đe ran nhung ke lam toi bat trung. Vua noi:
- Cu Đa toi đang giet ca ho, song đoi xua đa co chuyen Duong Cham khong đuoc an thit de, đen noi lam quan nuoc Trinh bi thua. Viec Cu Đa la loi o ta, tha cho han toi chet, cho phep han đanh giac chuoc toi.


 Bang giao sau cuoc chien  Sau that bai cua cuoc tan cong Đai Viet nam 1258, đe quoc Mong Co van khong bo y đinh thon tinh phuong Nam. Luc nay Mong Co đang phai tap trung luc luong đanh Nam Tong, nen ho chua the phat binh đanh Đai Viet lan hai, va tam su dung bien phap ngoai giao đe thuyet phuc vua Tran than phuc. Theo cac sach Kinh the đai đien tu luc va Nguyen su, ngay sau khi lui quan ve Van Nam, Thai soai Mong Co Uriyangqatai (Ngot Luong Hop Thai) đa gui 2 su gia sang du vua Tran toi chau. Tran Thai Tong troi hai su gia va truc ve nuoc. Đong thoi ong van duy tri quan he huu hao voi Nam Tong. Nhung mot thoi gian sau, thay Mong Co con rat manh va tiep tuc lan vao đat Tong, trieu đinh Thai Tong nhan đinh Nam Tong khong con kha nang anh huong toi Đai Viet va chinh Mong Co moi la moi đe doa lon nhat. Nha vua ben thay đoi phuong sach ngoai giao; mua xuan nam 1258, ong cu mot phai bo gom Le Phu Tran lam Chanh su, Chu Bac Lam lam Pho su sang thong hieu voi Mong Co. Su bo nay lay danh nghia sang dang cong vat cho Uriyanqatai tai Van Nam; nhung thuc chat la đi tham do thuc luc cung nhu cac đong thai cua Mong Co.
Sau khi su bo cua Le Phu Tran ve nuoc, han Mong Co sai Nur-ud-Din đi su sang Đai Viet, đem theo buc thu đoi Thai Tong đich than đen chau. Trong thu co đoan: "Truoc đay ta sai su sang thong hieu, cac nguoi bat giu khong cho ve, vi the ta moi co cuoc xuat quan nam truoc, khien quoc chu nguoi phai chay ra noi thao da. Lai lenh hai su đen chieu an, tra nuoc, nguoi lai bat troi su ta roi đuoi ve. Nay đac sai su đen du, neu bon nguoi co long the noi phu thi quoc chu phai đich than đen, nhuoc bang khong sua loi, hay bao cho ta ro". Thai Tong khong chap thuan, chi tra loi bang loi le te nhi: "Tieu quoc thanh tam tho be tren, vay đai quoc đoi đai the nao?". Chuyen đi su cua Nur-ud-Din hoan toan that bai; nhung sau đo, Mong Kha lai sai Nur-ud-Din sang Đai Viet voi muc đich tuong tu lan truoc. Vua Tran van khong nhuong bo, nhung cung tran an su gia rang "Đoi đuc am ban xuong se lap tuc sai con em sang lam con tin". Tren thuc te, viec nay khong bao gio đuoc thuc hien. Cuoc đau tranh ngoai giao giua hai nuoc tiep tuc dien ra quyet liet cho đen thoi Tran Nhan Tong, khi Mong Co xam luoc Đai Viet lan thu hai (1285).
Đanh gia ve tam voc cua cuoc thang loi nam 1258 cua Tran Thai Tong va quan dan Đai Viet, cac tac gia phuong Tay Peter D. Sharrock va Vu Hong Lien (nguoi Anh goc Viet) viet:


Thai thuong hoang Ngay 24 thang 2 nam Nguyen Phong thu 8 (tuc ngay 30 thang 3 duong lich nam 1258), Tran Thai Tong truyen ngoi cho Thai tu Tran Hoang, tuc Hoang đe Tran Thanh Tong. Tran Thai Tong lui ve cung Thanh Tu lam Thai thuong hoang, đuoc Thanh Tong dang ton hieu Hien Nghieu Thanh Tho Thai Thuong Hoang Đe (顯堯聖壽太上皇帝). Tu đay, Nha Tran theo le truyen ngoi som cho thai tu, thu nhat đe tranh viec tranh gianh ngoi bau giua cac con (do đa som đuoc đinh đoat), thu nua la ren luyen cho vi hoang đe moi cai tri đat nuoc cang som cang tot.
Tren cuong vi la Thuong hoang, Tran Thai Tong van ho tro, huong dan con minh tri nuoc, cung co nen thong tri cua ho Tran, mo mang giao duc, kinh te, van hoa va quan tam theo doi tinh hinh phuong Bac. Sach Viet su tieu an đa ke lai: "Thuong hoang ban yen cho quan than o đien Dien Hien, co sao choi hien ra o phan vi sao Lieu, sang ruc troi; Thuong hoang ra coi, bao rang: "Sao Lieu la đia phan Lam An, khong phai la thien tai o nuoc ta"... thang 10 nam ay [1264] thi vua Nha Tong mat". Thuong hoang cung đich than đon tiep su bo Mong Co do Truong Lap Đao (Truong Hien Khanh) lam Chanh su vao nam 1265. Trong thoi gian nay, hai vua Tran mot mat giao hao voi Nam Tong (nam 1262, Tong Ly Tong sac phong Tran Thai Tong lam Kiem hieu Thai su An Nam Quoc Đai vuong, Thanh Tong lam An Nam Quoc vuong, tang them vang va gam voc), mat khac chap nhan trieu cong Mong Co 3 nam 1 lan, nhung cu tuyet moi yeu sach nham bien Đai Viet thanh mot thuoc quoc cua Mong Co.

Sau khi nhuong ngoi vua cho con, Tran Thai Tong co nhieu thoi gian hon cho viec nghien cuu, giang day Thien tong. Thuong hoang đa dung chua Pho Minh tai Thien Truong (Nam Đinh) va am Thai Vi tai hanh cung Vu Lam (Hoa Lu, Ninh Binh) đe tu tap, đong thoi chi đao dan khai hoang, mo ap. Thuong hoang con viet them nhieu sach day Phat hoc, trong đo co Khoa hu luc (Tap bai giang ve le hu vo), Luc thi sam hoi khoa nghi (Nghi thuc sam hoi vao sau thoi khac trong mot ngay), Kim Cuong Tam Muoi Chu Giai (Chu giai kinh Kim Cuong Tam Muoi, ngay nay đa that lac, chi con bai tua in trong quyen Khoa hu luc), Binh đang le sam van (Binh đang sam hoi) cung mot so bai luan giang ve viec toa thien, viec niem Phat va mot bai ran ve tuu sac... Trong bai Pho thuyet sac than (Noi rong ve sac than) thuoc bo Khoa hu luc, Thai Tong co giang ve su vo thuong, gia tam cua than nguoi va su khong the tranh khoi cua cai chet:

Hoac nhu trong bai tua Luc thi sam hoi khoa nghi, Tran Thai Tong co giai thich cong dung cua nghi thuc sam hoi trong viec chuyen ac lam lanh:

Sang tac cua Thuong hoang trong giai đoan nay đuoc Hoa thuong Thich Nhat Hanh nhan xet la "con chin chan hon Thien Tong Chi Nam ma hoi viet vua chi moi tren 30 tuoi".
Tran Thai Tong con la mot nha tho, đa đe lai tap Tran Thai Tong ngu tap (1 quyen), đuoc Phan Huy Chu khen la "loi tho thanh nha, đang đoc". Ngay nay tap tho nay đa that lac, chi con lai 2 bai Ky Thanh Phong am tang Đuc Son (Gui nha su Đuc Son o am Thanh Phong) va Tong Bac su Truong Hien Khanh (Tien Bac su Truong Hien Khanh) chep trong An Nam chi luoc, Viet am thi tap va Toan Viet thi luc.


Qua đoi Ngay 1 thang 4 am lich (5 thang 5 duong lich) nam 1277, Thuong hoang Tran Thai Tong qua đoi tai đien Van Tho (Thang Long), huong tho 60 tuoi. Theo Đai Viet Su ky Toan thu, Thai Tong đa đoan truoc đuoc ngay mat cua ong:

Truoc đo, Thuong hoang đen ngu đuong, bong thay con ret bo tren ao ngu. Thuong hoang so, lay tay phui no roi đanh "keng" xuong đat, nhin xem thi hoa ra cai đinh sat, đoan la điem nam Đinh.
Lai co lan đua sai Minh tu Nguyen Mac Lao dung phep nghiem quan nghiem xem điem lanh hay điem du. Hom sau Mac lao tau: "Thay mot chiec hom vuong bon mat đeu co chu "nguyet", tren hom co mot cai kim, mot chiec luoc".
Thuong hoang lai đoan: "Hom tuc la quan tai, chu " nguyet" (thang) o bon ben tuc la thang 4, cai kim co the cam vao vat gi, tuc la nhap vao quan tai, chu "so" la chiec luoc, đong am voi "so" la xa tuc la se xa roi cac nguoi".
Lai luc ay đuong co tro mua roi, thuong co cau: "Mau đen ngay mong 1 thay phien". Thuong hoang lai đoan: "The la ngay mong 1 ta chet".
Nam truoc, co mot hom thuong hoang chot bao ta huu: "Thang 4 sang nam ta tat chet". Đen nay qua nhu vay.

Sach Thanh đang ngu luc cung thuat lai nhung cuoc đam đao Phat phap cuoi cung cua Tran Thai Tong voi Tran Thanh Tong va Quoc su Đai Đang:

Vua benh, Thanh Tong tham benh, nhan đo hoi:
 – Chan khong va ngoan khong la đong hay khac?
Vua đap:
 – Hu khong la mot, nhung do tu tam me ngo nen thanh co chan va ngoan sai khac. Vi nhu phong nha, mo ra thi sang, đong lai thi toi, sang va toi chang đong, va phong nha la mot.
Ngay hom sau, Quoc su Đai Đang vao tham hoi:
 – Be ha benh chang?
Vua đap:
 – Tu đai la benh, cai nay xua nay sanh tu khong can he, ma dinh ket trong benh hoan sao?
Khoang may ngay sau, Thai Tong lang thinh khong noi, đuoi het ke hau ha, đem viec nuoc dan do Thanh Tong. Thanh Tong muon nho hai Quoc su Phu Van (Đao Vien) va Đai Đang noi phap xuat the cho Thai Tong nghe. Thai Tong gan giong bao:
 - Đen trong đay, bot mot may to duong tren thit khoet thuong, them mot may to nhu trong mat đe bui. Ba đoi chu Phat, bon mat nhin nhau, sau đoi To su thoi than co phan. Du Phu Van noi huyen, Đai Đang thuyet dieu đeu la loi thua, co ich gi đoi voi cai nay?
Noi xong Ngai lang le thi tich...
Ngay Thai Tong bang ha,cong chua Thieu Duong chet.Hom ay cong chua nghe chuong đanh lien hoi,nghi:'Thuong hoang mat chang?' No ty noi doi la khong phai.Gao khoc mai roi chet.
Ngay 4 thang 10 am lich (31 thang 10 duong lich) nam 1277, trieu đinh lam le mai tang Thai Tong tai Chieu Lang thuoc phu Long Hung (Tien Đuc, Hung Ha, Thai Binh ngay nay). Ong đuoc ton mieu hieu la Thai Tong (太宗), thuy hieu la Thong Thien Ngu Cuc Long Cong Mau Đuc Hien Hoa Huu Thuan Than Van Thanh Vu Nguyen Hieu Hoang đe (統天御極隆功茂德顯和佑順神文聖武元孝皇帝).


Nhan đinh Bo Đai Viet Su ky Toan thu đa đanh gia ve Tran Thai Tong:

Le Tac, mot su gia nguoi goc Viet cua Đai Nguyen, đa viet trong sach An Nam chi luoc rang Tran Thai Tong la nguoi: "khoan nhan thong tue, van vo toan tai, lay tu cach con re Nha Ly ke vi quoc vuong." Quyen Đe Thap cuu cua sach nay con chep bai Đo chi ca, co đoan: 

Het Đinh lai phong Le va Ly.
Ly truyen chin đoi mot tram nam,
Lien co Tran vuong len ke vi.
Thai Binh lau ngay trong nho phong,
Le nhac, y quan co be the.
Trong bo Viet giam thong khao tong luan (bien soan vao thoi Hau Le), su than Le Tung co loi ban:

Su gia Ngo Thi Si nhan đinh trong Viet su tieu an:

Tran Nhan Tong - hoang đe thu ba cua trieu Tran - co bai tho Ngay xuan tham Chieu Lang (Xuan nhat yet Chieu Lang - Chieu Lang la ten lang cua Tran Thai Tong), trong đo bay to su tu hao đoi voi ong noi minh la Tran Thai Tong, cung nhu voi chien thang cua quan dan Đai Viet do Thai Tong lanh đao truoc quan Mong Co nam 1258. Bai tho đa đuoc chep lai trong sach Tho van Ly-Tran (tap II, quyen thuong) do Nguyen Hue Chi, Tran Thi Bang Thanh, Đo Van Hy va Tran Tu Chau bien soan:

春日謁昭陵
貔虎千門肅，
衣冠七品通。
白頭軍士在，
往往說元豐。
Xuan nhat yet Chieu Lang
Ti ho thien mon tuc
Y quan that pham thong
Bach đau quan si tai
Vang vang thuyet Nguyen Phong
Ngay xuan tham Chieu Lang
Nghin cua, nghiem ti ho,
Bay pham, đu can đai.
Linh bac đau con đo,
Chuyen Nguyen Phong, ke hoai.
Vua thu 7 cua trieu Tran, Tran Du Tong, cung lam bai tho so sanh cong đuc cua Tran Thai Tong voi Đuong Thai Tong:

裕宗賛太宗詩
唐越開基两太宗，
彼稱貞觀我元豐。
建成誅死安生在，
廟號雖同德不同。
Du Tong tan Thai Tong thi
Đuong Viet khai co luong Thai Tong,
Bi xung Trinh Quan, nga Nguyen Phong.
Kien Thanh tru tu, An Sinh tai,
Mieu hieu tuy đong, đuc bat đong.
Tho Du Tong tan tung Thai Tong
Sang nghiep Viet Đuong hai Thai Tong,
Kia xung Trinh Quan, ta Nguyen Phong.
Kien Thanh bi giet, Yen Sinh song,
Mieu hieu nhu nhau, đuc chang đong.
Tran Thai Tong con đuoc xem la mot thien su-cu si lon cua Phat giao, nguoi đa đat nen mong ve tu tuong cho viec hop nhat 3-4 dong thien co mat tai Đai Viet thoi bay gio thanh mot giao hoi thong nhat – Thien phai Truc Lam. Vi to thu nhat cua thien phai nay chinh la Đieu ngu Tran Nhan Tong, chau noi cua ong. Hoa thuong Thich Nhat Hanh đa nhan xet ve Tran Thai Tong tren vai tro la mot thien su Phat giao: 

Ngay nay Tran Thai Tong đuoc lap đen tho o nhieu noi, tieu bieu nhu đen Tran Thai Tong tai thon Phu Nghia (Nam Đinh), đen Tran Thai Tong o cac xa Trung Phu, Trinh Xuyen (huyen Vu Ban, Nam Đinh); đinh Sen va đen tho Tran Thai Tong o Thai Vi ( thanh pho Hoa Lu, Ninh Binh), đen Hanh cung Vu Lam o Quan the di san the gioi Trang An, mieu Tran Thai Tong o cac xa Truong Khe, Yen Mo (Ninh Binh) va đen tho Tran Thai Tong o lang Voc (huyen Vu Ban, tinh Ha Nam).


Gia quyen ha: Tran Thua, đuoc truy ton la Tran Thai To (陳太祖).
Me: Le thi Thai (黎氏 ? - 1230), truy ton Thuan Tu Quoc Thanh Hoang thai hau (順慈國聖皇太后).
Anh chi em:
Yen Sinh vuong Tran Lieu (安生王陳柳), anh trai.
Kham Thien Đai vuong Tran Nhat Hieu (欽天大王陳日晈), em trai.
Hoai Đuc vuong Tran Ba Liet (懷德王陳婆列), em trai.
Thuy Ba Cong chua (瑞婆公主), chi gai, me nuoi cua Hung Đao Đai vuong Tran Quoc Tuan.
Nhan Hoa Vuong Tran Di Ai
Hau phi:
Chieu Thanh Hoang hau (昭聖皇后 1218 - 1278), huy Thien Hinh (天馨), con gai Ly Hue Tong va Linh Tu Quoc mau, Nu hoang đau tien va duy nhat trong lich su Viet Nam, truoc khi nhuong ngoi cho Thai Tong. Nam 1237, ba bi truat ngoi Hoang hau vi khong co con, bi giang tro lai lam Cong chua. Đen nam 1258, ba đuoc Thai Tong ga cho Ngu su đai phu Le Phu Tran.
Hien Tu Thuan Thien Hoang hau (順天皇后 1216 - 1248), huy Oanh (莹), chi ruot cua Chieu Thanh, nguyen la vo cua Tran Lieu. Nam 1237 ba bi ep bo Tran Lieu, tro thanh hoang hau cua Thai Tong. Co con voi Tran Lieu la Vu Thanh vuong Tran Doan, Tinh Quoc Đai vuong Tran Quoc Khang; voi Thai Tong la Tran Thanh Tong, Chieu Minh Đai vuong Tran Quang Khai.
Hue Tuc Phu nhan Hoang thi (惠肅夫人黃氏), con gai tho quan nha Tong Hoang Binh.
Nhieu phi tan khong ro danh tinh, cac hoang tu la Tran Ich Tac, Tran Nhat Duat cung An Tu Cong chua đeu sinh ra sau khi Thuan Thien Hoang hau qua đoi (1248).


= Hau due =
Su sach khong ghi chep cu the so con cua Tran Thai Tong, nhung co đe cap đen mot so nguoi:

Hoang tu:
Hoang thai tu Tran Trinh (皇太子陳鄭; ? - 1233), con trai ca tren thuc te cua Tran Thai Tong. Nghi van la chet yeu, khong ro me la ai, thuong noi la Chieu Hoang.
Tinh Quoc Đai vuong Tran Quoc Khang (靖國大王陳國康), đuoc xem la anh ca trong cac con cua Thai Tong, tren thuc te la con cua Kham Minh Đai vuong Tran Lieu va Hien Tu Thuan Thien Hoang hau.
Tran Hoang (陳晃), tuc Hoang đe Tran Thanh Tong (陳聖宗), me la Thuan Thien Hoang hau.
Chieu Minh Đai vuong Tran Quang Khai (昭明大王陳光啟), me la Thuan Thien Hoang hau.
Chieu Đao vuong Tran Quang Xuong (昭道王陈光昶), anh cung me voi Chieu Quoc vuong. 
Chieu Quoc vuong Tran Ich Tac (昭國王陳益稷), hoang tu thu 5 cua Thai Tong.
Chieu Van vuong Tran Nhat Duat (昭文王陳日燏), hoang tu thu 6 cua Thai Tong.
Vu Uy vuong Tran Duy (武威王陳維), khong ro thu tu. Sach chinh su la Toan thu khang đinh Quoc Khang la "anh ca", sau đen Thanh Tong, roi tiep la Quang Khai la "Hoang tu thu ba", ma Chieu Đao la anh cua Chieu Quoc, trong khi Chieu Quoc đuoc xac đinh ro la "Hoang tu thu nam" cua Thai Tong. Dua theo nhung đieu nay, Vu Uy vuong co le la con trai thu 7 tro xuong cua Thai Tong.
Binh Nguyen vuong Tran Nhat Vinh (平原王陳日永).
Minh Hien vuong Tran Quoc Uat (明宪王陈國蔚), con trai ut cua Thai Tong, ban than cua Pham Ngu Lao[106].
Hoang nu:
Thieu Duong Cong chua (韶陽公主 ? - 4/1277), huy la Thuy, lay Thuong vi Van Hung hau (khuyet danh), mat ngay khi Tran Thai Tong qua đoi. Đai Viet Su ky Toan thu co đoan viet ve cong chua nhu sau: "Hom thuong hoang bang, cong chua Thieu Duong (con gai thu cua Thuong hoang ten la Thuy) đuong o cu, bong nghe tieng chuong lien hoi, moi hoi: "Co the nao khong phai la tin du chang?" Nhung nguoi hau ben canh noi doi, nhung cong chua khong nghe, cu thuong khoc, keu gao, mat nham nghien roi mat". 
Thuy Bao Cong chua (瑞寶公主), em cung me voi Thieu Duong Cong chua, lay Uy Van vuong Toai, sau lay Bao Nghia Vuong Tran Binh Trong. Tran Binh Trong mat, cong chua mot minh nuoi day con gai rieng cua ong, coi nhu la con ruot cua minh. Ve sau, nguoi con gai đo đuoc đua vao cung lam phi cho Tran Anh Tong, tuc Chieu Tu Hoang thai hau (昭慈皇太后), me sinh cua Tran Minh Tong.
Hoa Dung cong chua, khong ro su tich.
An Tu Cong chua (安姿公主), con gai ut cua Thai Tong. Nam 1285, khi Mong-Nguyen đanh Đai Viet lan hai, Tran Thanh Tong ga An Tu cho Tran Nam Vuong Thoat Hoan, "la muon lam thu gian loan nuoc vay".
Nhan vat trong than tich:
Cung phi Vu thi, huy la Vuong, theo than tich la me cua Chieu Van vuong Tran Nhat Duat.
Le Trinh Nguyen phi Le thi (厲貞元妃黎氏), huy la Tuyet.
Thai Đuong Cong chua, con gai truong cua Thai Tong, co thuyet cho rang ba do Thuan Thien Hoang hau sinh ra. Nhan vat đuoc ghi nhan trong than tich khong ro nguon goc, ve sau lay Hau tuoc ten Vu Tinh, co mot con trai la Vu Thanh. Sau khi chong va con mat, ba ve trong coi thai ap cho anh la Thai uy Tran Quang Khai.


Van đe ve ten goi Cac su gia hien đai khong đong nhat trong viec xac đinh ten goi mot so vua Tran trong co su Trung Hoa.
Nha su hoc Nhat Ban la Yamamoto Tatsuro trong bo An Nam su nghien cuu (1950) lap luan rang, Nhat Canh va Quang Binh đeu la ten goi Tran Thai Tong trong cac van thu ngoai giao, dua tren cac chi tiet trong su Trung Quoc nhu:

An Nam chi luoc: "Qua nam Mau-Ngo (1258) Vuong [Tran Nhat Canh] đoi ten la Quang Binh, khien boi than dang bieu nap khoan..."
Nguyen su, An Nam truyen: "(Chi Nguyen) nam thu 14 (1277), Quang Binh mat, nguoi trong nuoc lap the tu Nhat Huyen, sai Trung thi đai phu Chau Trong Ngan, Trung luong đai phu Ngo Đuc Thieu đen chau". Ghi chep nay cua Nguyen su trung khop voi thoi điem Tran Thai Tong mat (1277), đuoc mo ta trong Đai Viet Su ky Toan thu.
Tuy nhien, su gia Le Manh That, tac gia cuon Tran Thai Tong toan tap (2004) lai khang đinh rang Tran Nhat Canh la ten goi cua Thai Tong, con Quang Binh la ten cua Tran Thanh Tong trong van thu voi Mong Co; Le Manh That vien dan cac trich đoan nhu: 

Nguyen su, An Nam chi luoc: "Mau Ngo nam thu 8 (1258) thang 2, Nhat Canh truyen nuoc cho con truong la Quang Binh, cai nguyen Thieu Long".
Cung trong Nguyen su, An Nam chi luoc – Đai Nguyen phung su: "Nam Đinh Ty (1257), An Nam bat đau than phuc... nam Canh Than (1260), Quoc vuong An Nam Tran Nhat Canh sai su dang bieu chuc mung, cong phuong vat. Nam sau, chieu phong Quang Binh lam An Nam Quoc vuong...". Chi tiet nay, theo Le Manh That, cho thay sau nam 1258, Thai Tong van dung ten Nhat Canh, va Nhat Canh voi Quang Binh la hai nguoi khac nhau.
An Nam truyen cua Nguyen su, sau khi chep ve viec Quang Binh mat (nam 1277), lai ghi them viec nam 1278: "An Nam Quoc vuong Quang Binh sai su dang bieu đen cong". Le Manh That ly giai rang du lieu cho thay Quang Binh co le con song sau nam 1277, va vi vay đay la Tran Thanh Tong.
Ngoai ra, Le Manh That cung lap luan rang cac hoat đong cua Quang Binh ghi lai trong Nguyen su, An Nam chi luoc hoan toan trung khop voi ghi chep ve Tran Thanh Tong trong Đai Viet Su ky Toan thu.
Theo Tan Nguyen su, Tran Thai Tong co ten la Tran Nhat Canh (陳日煚), con (Tran Thanh Tong) la Tran Quang Cao (陳光暠). Tran Quang Cao (陳光暠) đuoc nha Nguyen phong la An Nam quoc vuong. Nam 1277, thuc te Tran Thai Tong qua đoi nhung Tan Nguyen su (va nha Nguyen) lam la Quang Cao (光暠) mat, the tu la Nhat Huyen (日烜) xin phong. Ve Nhat Huyen: Tran Di Ai (陳遗爱) la chu ho Nhat Huyen, Hung Đao vuong Tran Tuan (陈峻) la anh ho Nhat Huyen. Nhu vay Nhat Huyen la Tran Thanh Tong. Đoan sau lai noi: nam 1285, Nhat Huyen tu xung Đai Viet quoc chu Hien Thien The Đao Đai Minh Quang Hieu Hoang Đe 大越国主宪天体道大明光孝皇帝 va nhuong ngoi cho con. Nguoi con xung la Thieu Bao (nien hieu cua Tran Nhan Tong). Cac em cua Nhat Huyen la Van Chieu vuong Tran Dat Hau (陈遹侯 Tran Nhat Duat) va Chieu Quoc vuong Tran Ich Tac (陈益稷). Hung Ninh vuong Tran Tung (陈嵩) la anh ho Nhat Huyen.


Trong van hoa đai chung Đoc them Nam Ong mong luc, Ho Nguyen Trung
Linh Nam chich quai, Tran The Phap
Viet đien u linh tap, Ly Te Xuyen
Vien su hoc (2007), Lich su Viet Nam (tap 3) Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi
Quynh Cu, Đo Đuc Hung, Cac trieu đai Viet Nam, Nha xuat ban Thanh nien, 2007


= Chu thich =


= Thu muc =