Jane Grey (nam 1536 hoac 1537 – 12 thang 2 nam 1554), hay Lady Jane Dudley, con đuoc goi la Cuu nhat nu vuong (The Nine Days' Queen), la mot nu quy toc nguoi Anh, va đuoc tuyen bo Nu vuong nuoc Anh tu ngay 10 thang 7 đen 19 thang 7 nam 1553 sau cai chet cua Edward VI cua Anh.
Thang 5 nam 1553, Jane Grey ket hon voi Guildford Dudley, con trai thu cua quan Te tuong cua Quoc vuong Edward VI la John Dudley, Cong tuoc thu 1 xu Northumberland. Thang 6 nam 1553, Edward VI hap hoi, tren giuong benh ong đa chon Jane Grey ke vi ngoi bau, phu đinh quyen ke vi, theo Đao luat Ke vi thu ba, cua hai nguoi chi cung cha khac me cua minh la Lady Mary Tudor va Lady Elizabeth Tudor. Trong thoi tri vi ngan ngui cua minh, Jane Grey ngu o Thap Luan Đon. Ngay 19 thang 7, ba bi giam giu tai đay khi Hoi đong Co mat nuoc Anh chuyen huong va tuyen bo Mary Tudor la Nu vuong hop phap.
Thang 11 nam ay, Jane Grey bi ket an phan loan nhung khong bi xu toi chet. Vu noi loan cua Thomas Wyatt Tre bung no trong thang 1 va thang 2 vao nam 1554, chong lai ke hoach cua Nu vuong Mary ket hon voi Quoc vuong Felipe II cua Tay Ban Nha đa dan đen vu hanh hinh Jane Grey. Lady Jane Grey thu huong mot nen giao duc nhan van tuyet hao, va noi tieng nhu la mot trong nhung phu nu tre uyen bac nhat trong thoi cua ba. La mot tin huu Khang Cach trung kien, nhieu nguoi xem ba khong chi la nan nhan cua cac muu toan chinh tri ma con trong vong ba nhu la mot nguoi tu vi đao.


Thieu thoi Jane Grey la con gai đau cua Henry Grey, Cong tuoc thu 1 xu Suffolk voi Frances Brandon. Jane thuong đuoc cho rang sinh trong thang 10 nam 1537, tai Bradgate Park o Leicestershire, nhung nhung nghien cuu gan đay chi ra rang ba chao đoi som hon, co le tai Luan Đon, vao cuoi nam 1536 hoac mua xuan nam 1537. Than mau cua ba, Frances Brandon, la con gai cua Mary Tudor, Vuong hau Phap - em gai cua Henry VIII cua Anh, do đo Frances tro thanh chau goi bac cua Henry VIII, cung nhu la em ho cua Edward VI tuong lai. Jane co hai em gai, Katherine Grey va Mary Grey; qua ho me, ba co gai nay la chau ho cua Vua Edward VI, Mary lan Elizabeth.
Jane thu huong nen giao duc nhan van hang đau, co hoc tieng Latinh, Hy Lap, va Hebrew voi John Aylmer, va tieng Y voi Michelangelo Florio. Qua anh huong cua cha va cac thay day, ba tro nen mot tin huu Khang Cach sung tin va thuong xuyen trao đoi thu tu voi nha cai cach o thanh pho Zurich, Heinrich Bullinger.


Truong thanh = Sap xep hon nhan =

Đau thang 2 nam 1547, Jane Grey đuoc goi đen song trong nha cua Thomas Seymour, Nam tuoc Seymour thu 1 xu Sudeley, luc ay Seymour sap ket hon voi vo goa cua Vua Henry VIII la Thai hau Catherine Parr. Jane Grey song voi Thomas va Catherine cho đen khi Catherine qua đoi vao thang 9 nam 1548. Ba tiep tuc song trong nha Thomas Seymour khoang hai thang thi ong bi bat giu vao cuoi nam 1548. Anh cua Thomas, Bao Quoc cong Edward Seymour, Cong tuoc thu 1 xu Somerset, cam thay moi đe doa bi tuoc đoat quyen luc boi vi Thomas đuoc Quoc vuong Edward VI yeu men, va Thomas co ve muon tien cu Jane Grey tro thanh Vuong hau.
Trong vu an Thomas Seymour, than phu cua Jane la Cong tuoc xu Suffolk may man thoat toi. Sau 4 lan bi Hoi đong co mat tham van, ong sap xep ga con gai cho con trai cua Bao Quoc cong Edward Seymour nhung bat thanh. Đen mua xuan nam 1553, Jane đinh hon voi Guildford Dudley, thu nam cua John Dudley, Cong tuoc thu 1 xu Northumberland. Cha chong tuong lai cua Jane luc ay la nhan vat quyen the nhat nuoc. Ngay 21 thang 5 nam 1553, hai nguoi ket hon trong mot đam cuoi tap the danh cho ba đoi lua, hai cap con lai la Katherine Grey, em gai cua Jane, voi Lord Herbert, nguoi ke vi William Herbert, Ba tuoc thu 1 xu Pembroke, va Katherine Dudley, em gai cua Guildford, voi Henry Hastings, nguoi ke vi cua Francis Hastings, Ba tuoc thu 2 xu Huntingdon.


= Len ngoi =
Đao luat Ke vi thu ba vao nam 1544 đa phuc hoi quyen ke vi cua Mary Tudor va Elizabeth Tudor, mac du luat phap van xem ho la con ngoai hon. Đao luat nay cung cho phep Henry VIII thay đoi quyen ke vi theo y ong, va ong đa xac lap quyen ke vi cho ba nguoi con cua ong, roi tuyen bo rang neu khong ai trong so ho co con noi ngoi thi quyen ke vi se thuoc ve hau due cua em gai ong, Mary Tudor, Vuong hau Phap, trong đo co Jane Grey (khong ro vi ly do gi Henry đa loai tru Frances Brandon, me cua Jane, khoi quyen ke vi). Henry VIII cung loai bo quyen ke vi danh cho hau due cua chi ong, Margaret Tudor, mot phan vi Henry VIII khong muon trao Vuong quyen nuoc Anh cho vi quan chu xuat than tu Scotland, va vi Đao luat Quoc hoi nam 1431 đa cam bat cu ai sinh tai nuoc ngoai, ke ca nguoi thuoc Vuong toc, thua huong tai san trong nuoc Anh.
Nam 1553, vao đau mua he, khi Quoc vuong Edward VI luc đo 15 tuoi va lam benh nang, nguoi chi theo Cong giao cua nha vua, Lady Mary Tudor, van đuoc xem la nguoi ke vi truc tiep. Ngay 21 thang 6, đich than nha vua giam sat viec chep sac thu co chu ky cua 102 nha quy toc gom co tat ca thanh vien Hoi đong Co mat, cac Giam muc, cac quan toa, va cac uy vien hoi đong thanh pho Luan Đon. Edward VI cung cho biet "tuyen cao" cua ong se đuoc chuyen qua Quoc hoi vao thang 9 cung nam, va cac van ban can thiet đa đuoc chuan bi.

Ngay 6 thang 7 nam 1553, Edward VI cua Anh qua đoi khi chi vua 15 tuoi. Ngay 9 thang 7 cung nam, phu nhan Jane Dudley đuoc thong bao ngay la Nu vuong, va theo loi cua ba sau nay, ba chi chap nhan mot cach mien cuong. Hom sau, Jane chinh thuc đuoc tuyen xung la Nu vuong Anh sau khi đen Thap Luan Đon, noi vua chua Anh theo truyen thong đen tru ngu đe cho đang quang. Jane tu choi cong bo chong ba, Dudley, la Quoc vuong, thay vi vay chi tan phong la Cong tuoc xu Clarence.
Cha chong cua Jane Grey, Cong tuoc xu Northumberland đoi dien voi mot so thu thach đe cung co quyen luc sau khi Edward VI qua đoi, quan trong nhat la phai co lap, neu co the, bat giu Mary Tudor nham ngan can ba trieu tap luc luong ung ho. Song, ngay khi biet ro y đinh cua Vua Edward VI, Mary lien roi Hunsdon đe đen Đong Anglia, va khoi su trieu tap nhung nguoi ung ho. Ngay 14 thang 7, Cong tuoc xu Northumberland đem quan khoi Luan Đon, nhung khi ong vang mat, Hoi đong Co mat quay sang ung ho Mary. Nhieu nha su hoc nhan đinh đieu nay co le la do đong đao quan chung ung ho Mary vao thoi điem ay, khien Hoi đong phai chon đuong lui ma phan boi Jane đe ung ho Mary. Ngay 19 thang 7, tai Luan Đon, Hoi đong tuyen bo Mary la Nu vuong Anh trong su hoan hi cua dan chung. Jane bi bat giam tai Thap Luan Đon, chong co bi giam o Thap Beauchamp.
Ngay 3 thang 8, Mary Tudor khai hoan tien vao Luan Đon; va ngay 22 thang 8, Cong tuoc xu Northumberland bi xu tu. Thang 9, Quoc hoi tuyen bo Mary la quan vuong hop phap đong thoi thu hoi viec xung vuong cua Jane va goi ba la "Ke tiem quyen".


Xet xu va Hanh hinh Jane va chong, Guildford Dudley, bi cao buoc phan quoc, cung cac anh em nha Dudley va Tong Giam muc Canterbury, Thomas Cranmer. Ngay 13 thang 11 nam 1553, mot uy ban đac biet to chuc cuoc xet xu tai Guidhall trong Luan Đon. Lanh đao Uy ban la Thomas Whit, Thi truong Luan Đon, va Thomas Howard, Cong tuoc thu 3 xu Norfolk. Cac thanh vien khac gom Edward Stanley, Ba tuoc thu 3 xu Derby va John Bourchier, Ba tuoc thu 2 xu Bath. Nhu đuoc mong đoi, tat ca bi cao đeu bi ket toi va bi an tu hinh. Jane co toi vi đa ky mot so van kien trong tu cach "Nu vuong Jane", ba se bi "thieu song tren Tower Hill hoac bi chem đau do Nu vuong quyet đinh" (theo thong le cua nguoi Anh khi phu nu bi ket toi phan quoc). Tuy nhien, theo tuong trinh cua đai su Đe quoc La Ma thanh goi Hoang đe Karl V, Jane se khong bi tu hinh.
The nhung, cuoc noi loan cua nhung nguoi Khang Cach duoi su lanh đao cua Thomas Wyatt Tre trong thang 1 nam 1554 đa an đinh so phan cua Jane, du ba khong lien can gi. Bao loan bung no chong lai ke hoach cua Nu vuong Mary ket hon voi Felipe II cua Tay Ban Nha - con trai cua Hoang đe Karl V cua Thanh che La Ma. Than phu cua Jane, Cong tuoc xu Suffolk, va hai anh em trai cua ba gia nhap cuoc noi day. Cuoc hanh hinh du đinh dien ra ngay 9 thang 2 nam 1554, nhung hoan lai 3 ngay đe Jane co co hoi cai đao sang Cong giao. Nu vuong Mary đa cu tuyen uy cua ba, John Feckenham, đen gap Jane du ong khong muon. Tuy khong chiu nhuong bo truoc nhung no luc cua Feckenham đe "cuu linh hon nguoi", Jane đong y ket ban voi ong va đe ong ho tong co đen đoan đau đai.
Sang ngay 12 thang 2 nam ay, nguoi ta giai Guildford tu Thap Luan Đon đen Tower Hill đe bi chem đau truoc cong chung. Mot chiec xe ngua mang thi the Guildford tro lai Thap Luan Đon, ngang qua can phong cua Jane. Nhin thay xac chong, Jane đuoc thuat lai keu than: "Oi, Guildford, Guildford". Roi ba bi dan đen Tower Green ben trong Thap Luan Đon, va bi chem đau trong cho kin đao vi co danh phan nguoi trong vuong that cua ba.
Truoc khi bi hanh hinh, Jane đoc Thanh Thi 51 ("Lay Chua, xin thuong xot con!") bang tieng Anh, đua gang va khan tay cho nguoi hau. Đao phu đen gan xin co thu loi, co đong y, va tiep, "Ta xin nguoi hay chem đau ta that nhanh". Ba tu bit mat minh, đua tay do dam tim thot chem nhung khong tim đuoc, ba bat khoc, "Toi phai lam gi đay? No đau roi?". Luc đo, Sir Thomas Brydges, nguoi phu trach Thap Luan Đon, giup Jane tim cho. Đau đat tren thot chem, Jane nham đoc nhung loi cuoi cung cua Chua Giesu đuoc chep trong Phuc am Luca khi Ngai bi đong đinh tren cay thap tu: "Lay Cha, con xin giao linh hon lai trong tay Cha!". Roi Jane bi chem đau ngay sau đo.
Jane va Guildford đuoc an tang tai Nguyen đuong St Peter ad Vincula, phia bac Tower Green. Than phu cua Jane, Cong tuoc xu Suffolk, bi xu tu mot tuan sau đo, ngay 19 thang 2 nam 1554. Thang 3 nam 1555, me cua Jane, Ba Cong tuoc xu Suffolk, ket hon voi Quan Giam Ma Adrian Stokes. Ba đuoc Mary an xa va cho phep song trong cung voi hai co con gai, va qua đoi nam 1559.


Di san = Trong van hoc nghe thuat =

"Bac anh thu cua cuoc Khang Cach" - theo cach goi cua nha su hoc ve Vuong toc Tudor, Albert Pollard - chi moi 16 hoac 17 tuoi vao thoi điem Jane Grey bi hanh hinh. Trong thoi ky bach hai ton giao duoi trieu đai cua Mary va nhung the ky ve sau, nguoi ta xem Jane Grey la nguoi tin huu Khang Cach tu vi đao. Hinh anh cua ba chiem vi tri chu đao trong quyen Book of Martyrs cua John Foxe. Trong van hoa pho thong, Lady Jane dan da tro thanh huyen thoai, voi nhieu sach tieu su, tieu thuyet, kich, tranh ve, va phim anh đuom tinh lang man ve cuoc đoi ba, mot trong nhung tac pham ay la xuat pham đien anh san xuat nam 1986 co ten Lady Jane voi Helena Bonham Carter trong vai Jane. Hinh tuong Lady Jane đe lai mot an tuong lau dai tren van hoc va su thi Anh. Su thieu thon nguon tu lieu khong lam nan long cac tac gia cua cac thoi đai đang lap đay khoang trong ay bang bong trai cua tri tuong tuong phong phu cua ho.
Trong nhung khuc ballad thoi đai Elizabeth, cuoc đoi Jane la cau chuyen ke ve mot co gai ngay tho bi phan boi. Jane con đuoc xem la mot nguoi tu đao vi chinh nghia Tin Lanh, nhu đuoc trinh bay trong quyen Book of Martyrs cua Foxe, roi Roger Ascham ly tuong hoa hinh tuong Lady Jane nhu mot phu nu cao quy va uyen bac. Nhung su ton vinh lon nhat danh cho Jane đen tu thi pham Elegy xuat ban nam 1579 cua Thomas Chaloner. Lady Jane đuoc mieu ta nhu mot thieu nu tri tue vo song va nhan sac tuyet tran, co the vi sanh voi Socrates ve long dung cam va su tram tinh khi đoi dien voi cai chet.
Tu van hoc tu đao va thi ca, hinh tuong Jane xuat hien tren san khau trong thoi tri vi cua James I cua Anh (1603-165) voi vo kich Lady Jane cua John Webster va Thomas Dekker. Trong the ky ke tiep, chu đe nay đuoc lap lai boi nha soan kich John Banks trong vo Innocent Usurper: or, the Death of Lady Jane Grey. Jane khong chi bi nai ep len ngoi ma con chiu ap luc tu nguoi chong, Lord Guilford Dudley, ong doa tu tu neu Jane khong đong y. The ky 18 chung kien su xuat hien cua nhieu vo kich va tap tho ve Lady Jane. Ba đuoc mieu ta nhu mot nu anh hung, nguoi tu vi đao, mot phu nu uyen bac va đau kho trong tinh yeu, chia tay voi nhung trang sach cua Platon đe nhan ngoi bau hau co the cuu van chinh nghia Tin Lanh. Vo bi kich Lady Jane Grey: A Tragedy in Five Acts (nam 1715) cua Nichoas Rowe nhan manh đen tinh bi thuong trong so phan cua Jane. Ngay ca triet gia David Hume cung xuc đong ve bi kich cua Jane va Dudley.
Hinh tuong Jane van tiep tuc đuoc yeu thich trong the ky 19, thoi đai in an, nhu la mot con nguoi cua bi kich khi chuyen ke ve Jane xuat hien tren cac phuong tien truyen thong nhu cac tap chi va sach danh cho tre em. Sau Cach mang Phap, phong trao Tin Lanh ton vinh co nhu la mot bieu tuong, khong phai vi tinh lang man ma vi long sung tin cua ba. The Lady's Monitor (nam 1828) noi rang ba thua huong "moi pham hanh vi đai, cao quy, va đang ton trong ve tri tue, tam tinh, va tinh cach". Triet gia cap tien William Godwin goi ba la "nguoi thieu nu hoan hao nhat đuoc tim thay trong lich su". Jane cung xuat hien trong cuon tieu thuyet The Prince and the Pauper (1882) cua Mark Twain.


= Hoi hoa =

Nam 1833, Paul Delaroche ve buc tranh The Execution of Lady Jane Grey (le Supplice de Jeanne Grey), đuoc xem la buc chan dung noi tieng nhat cua Jane, mieu ta cuoc hanh hinh dien ra trong nguc toi. Tuy nhien, mot so chi tiet trong buc tranh la thieu chinh xac. Trong tranh, Jane mac ao dai trang tuong tu mau trang phuc cua Maria Antonia cua Ao khi bi hanh hinh nam 1793. That ra, cuoc hanh hinh dien ra ngoai troi ben trong Thap Luan Đon.
Jane Grey la quan vuong duy nhat cua nuoc Anh trong 500 nam qua khong co buc chan dung nao đuoc luu giu. Mot buc tranh tai National Portrait Gallery o Luan Đon trong nhieu nam tung đuoc cho la chan dung cua Jane, nhung đen nam 1996 đuoc xac đinh la chan dung cua Catherine Parr, nguoi vo goa cua Henry VIII.
Mot hoa pham đuoc mot so chuyen gia cho la chan dung cua Jane do tu nhan so huu đuoc tim thay nam 2005. Buc "Streatham Portrait" (goi theo ten mot khu vuc o Luan Đon noi buc tranh đuoc cat giu) mieu ta mot thieu nu mac ao dai đo, trang điem voi chau ngoc, tay cam sach cau nguyen. National Portrait Gallery bi hoa hoan sau khi mua buc tranh ay, theo loi đon đai, voi gia 100.000 bang Anh nam 2006.


= Van hoc =
Tieu thuyet The Nine Days Queen (Nu vuong Chin ngay) cua Karleen Bradford thuat lai cau chuyen cua Jane tu goc nhin cua chinh ba.
Nha su hoc kiem tieu thuyet gia Alison Weir xuat ban cuon tieu thuyet Innocent Traitor dua tren cuoc đoi cua Jane vao thang 2 nam 2007.
Raven Queen, cuon tieu thuyet danh cho đoc gia hon 12 tuoi cua Pauline Francis phat hanh ngay 12 thang 2 nam 2007 ky niem 453 nam ngay Lady Jane bi hanh hinh.
Jane xuat hien trong it nhat ba cuon tieu thuyet lich su: Mary, Bloody Mary va Beware, Princess Elizabeth, cua Carolyn Meyer, cung quyen Elizabeth I: Red Rose of the House of Tudor cua Kathryn Lasky, nhu la mot phan trong đe an Royal Diaries xuat ban hai muoi tac pham van hoc.
Lady Jane Grey cung co mat trong Timeless Love cua Judith O'Brien, ke chuyen mot co gai tuoi teen đi nguoc thoi gian tro lai thoi tri vi cua ong vua tre Edward VI.
The World of Lady Jane Grey, tieu thuyet lich su hu cau cua Gladys Malvern xuat ban nam 1965.
Nine Days a Queen cua Ann Rinaldi la cau chuyen ke tu goc nhin cua Jane ve cuoc đoi ba cho đen khi bi xu chem. Jane Grey mien cuong len ngoi, va tin rang Mary se an xa truoc khi ba bi hanh quyet.


= Đien anh va Truyen hinh =

Co ba phien ban đien anh ve cuoc đoi cua Lady Jane, voi cac dien vai đong vai Jane:

Nina Vanna trong phim cam cua Anh Lady Jane Grey; Or, The Court of Intrigue (1923)
Nova Pilbeam trong Tudor Rose (1936)
Helena Bonham Carter trong Lady Jane (1986)
Trong nhung phien ban cua phim The Prince and the Pauper, cac dien vien đong vai Jane:

Anne Howard trong The Prince and the Pauper (1937)
Jane Asher trong The Prince and the Pauper (1962), thuoc loat phim truyen hinh My cua Disneyland
Nadia Lippi trong O Principe E o Mendigo (1972), truyen hinh Brazil
Felicity Dean trong Crossed Swords (1977)
Sophia Myles trong The Prince and the Pauper (1996)
Perdita Weeks The Prince and the Pauper cua Anh(2000)
Vai Jane do Sarah Frampton đong trong loat phim truyen hinh cua BBC Elizabeth R (1971), trong Lost in Time phan 1 va 2, Amber Beattie đong vai Jane.
Trong nhung bo phim truyen hinh khac:

Bella Ramsey trong Becoming Elizabeth (2022)


Pho he Chu thich Tham khao Alford, Stephen (2002), Kingship and Politics in the Reign of Edward VI, Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 9780521039710
Ascham, Roger. Mayor, John E. B. (bien tap). The Scholemaster (an ban thu 1863). London: Bell and Daldy. OCLC 251212421.
de Lisle, Leanda (2008). The Sisters who would be Queen - the Tragedy of Mary, Katherine and Lady Jane Grey. London: Harper Press. ISBN 978-0-00-721906-3.
Ives, Eric (2009). Lady Jane Grey: A Tudor Mystery. Malden MA; Oxford UK: Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-9413-6.{{Chu thich sach}}:  Quan ly CS1: ref trung mac đinh (lien ket)
Loades, David (1996), John Dudley Duke of Northumberland 1504–1553, Oxford: Clarendon Press, ISBN 0198201931


Lien ket ngoai Edwards, J. Stephan. "Somegreymatter.com".
Cac cong trinh lien quan hoac cua Jane Grey tren cac thu vien cua thu muc (WorldCat)