Tinian ( hay ) la mot trong ba đao chinh cua Thinh vuong chung Quan đao Bac Mariana. Tinian cung voi hon đao lang gieng khong nguoi o Aguijan tao thanh đo thi tu tri Tinian, mot trong bon khu tu tri cau thanh cua quan đao Bac Mariana. Xa lon nhat cua Tinian la San Jose.


Đia ly Tinian cach Saipan khoang 5 dam (9,3 km) ve phia Tay Nam voi eo bien Saipan nam o giua. Đao co dien tich 39 dam² (100 km 2) va đo cao lon nhat la 561 ft (171 m) tai đinh nui Lasso.
Tinian co he đong thuc vat đa dang cung nhung vach đa voi va hang đong. Tinian monarch la loai chim đac huu duy nhat tren đao va loai nay đang bi đe doa do mat moi truong song. Xung quanh đao ton tai su song đa dang va nhung ran san ho. Nuoc bien trong, am noi đay ly tuong cho viec boi, lan va cau ca.


Dan so Dan so Tinian tinh đen nam 2010 la 3.136 nguoi, tuong ung chua đen 5% tong so dan cua quan đao Bac Mariana. Mat đo dan so la 35 nguoi/km². Thanh phan dan so chu yeu la nguoi Chamorro (chiem khoang 75%), ben canh đo la mot so luong nho nguoi Đong A va nguoi goc chau Au.


Lich su = Thoi tien su =
Cac nha khao co hoc đa tim thay nhung dau tich chung to con nguoi đa co mat tren đao Tinian đuoc tam 4.000 nam, bao gom nhung phien đa latte co xua, nhung hien vat chi ra moi quan he ve van hoa voi vung Melanesia va voi nhung di tich bang đa tuong đong o Micronesia va Palau. Khoang 3000 nam truoc, thong tri Tinian la vua Taga cua nguoi Chamorro, nguoi đa xay mot cung đien bang đa nguyen khoi va đa latte. Hien o Tinian co mot bai bien va mot hang cho thue may bay đia phuong mang ten vi vua nay.


= Thuoc đia cua Tay Ban Nha =
Co le chuyen tham hiem cua Ferdinand Magellan la lan đau tien nguoi chau Au tiep can Tinian va Saipan. Ho đa đo bo len phan phia Nam quan đao Mariana vao ngay 6 thang 3 nam 1521. Cung co ve Gonzalo Gomez de Espinosa đa quan sat thay hon đao nay vao nam 1522 tu con thuyen Trinidad cua Tay Ban Nha trong mot no luc nham tien toi Panama sau cai chet cua Magellan. Vao khoang thoi gian tu cuoi thang 8 đen cuoi thang 9, ho phat hien ra quan đao Maug. Gonzalo de Vigo la nguoi bi bo lai tren quan đao nay va ong đa song cung nhung nguoi Chamorro. Trong vong bon nam, Gonzalo de Vigo đa tham quan 13 đao chinh cua quan đao Mariana va co kha nang Tinian nam trong so đo. Chung cu ro rang đau tien ve viec nguoi chau Au đat chan len Tinian lien quan đen chiec thuyen buom Manila Santa Margarita do Juan Martinez de Guillistegui chi huy. Con thuyen nay bi đam vao thang 2 nam 1600 tai đia điem nam ve phia Đong Nam Saipan va nhung nguoi song sot đa o lai Tinian trong vong hai nam cho toi thoi điem 250 nguoi đuoc hai chiec thuyen Santo Tomas va Jesus Maria giai cuu. Tinian chinh thuc bi Tay Ban Nha chiem đong vao nam 1669 voi chuyen tham hiem truyen giao cua Diego Luis de San Vitores. Ke tu nam 1670, Tinian tro thanh cang đen cua nhung con thuyen Tay Ban Nha va thi thoang la Phap, Ha Lan, Anh voi chuc nang nhu mot tram cung cap luong thuc va nuoc sach. So dan ban đia đa giam tu 40.000 nguoi tai thoi điem nguoi Tay Ban Nha đat chan đen xuong con it hon 1.400 nguoi do benh tat ma nguoi chau Au đem đen va nhung cuoc xung đot tren đao. Nhung nguoi song sot bi buoc di doi đen Guam vao nam 1720 đe de be kiem soat va đong hoa. Duoi su cai quan cua nguoi Tay Ban Nha, hon đao đa tro thanh nong trai chan nuoi gia suc va lon cung cap nguon thuc pham cho nhung chiec thuyen buom Tay Ban Nha tren đuong toi Mexico.


= Thuoc đia cua Đuc =
Sau that bai trong cuoc chien voi My nam 1898, Tay Ban Nha đa suy yeu va khong con nang luc kiem soat mot cach hieu qua gan 6.000 hon đao tren khap Micronesia. Do đo vao nam 1899, Tay Ban Nha đa ban mot so luong đao, trong đo co Tinian cho Đe quoc Đuc. Nguoi Đuc quan ly Tinian nhu mot phan cua New Guinea thuoc Đuc, tuy nhien ho khong no luc phat trien hay đua nguoi toi đinh cu.


= Thuoc đia cua Nhat =

Tinian bi Đe quoc Nhat Ban chiem đong vao nam 1914, thoi điem ma the chien thu nhat đang dien ra. Đen nam 1918, Hoi Quoc Lien trao quyen kiem soat chinh thuc Tinian cho Nhat nhu mot phan cua lanh tho Uy tri Nam Thai Binh Duong. Sau đo nguoi sac toc Nhat, Han va Okinawa toi đinh cu va dung len nhung đon đien mia quy mo lon. Duoi su quan ly cua nguoi Nhat, co so ha tang đuoc phat trien rong khap, bao gom viec xay dung cac cang, nha may nuoc, nha may đien, đuong sa, truong hoc, cung voi cac cong trinh vui choi giai tri va cac đen tho than đao. No luc an cu ban đau gap phai mot so kho khan nhu con trung pha hoai mua mang, tiep đen la mot đot han han nghiem trong xay ra vao nam 1919. Tuy nhien tu nam 1926, duoi su bao ho cua cong ty Nanyo Kohatsu Kabushiki Kaisha, hoat đong nay đa đuoc phuc hoi voi nhung nguoi di cu toi tu Okinawa, Fukushima va Yamagata; cung su xuat hien cua ca phe va bong voi chuc nang nhu nhung loai cay cong nghiep ben canh mia đuong; kem theo đo la mot nha may che bien Katsuobushi. Đen thang 6 nam 1944, đa co khoang 15.700 cong dan Nhat cu tru tren đao Tinian (bao gom ca 2700 nguoi sac toc Han va 22 nguoi Chamorro).


= Chien tranh the gioi thu hai =

Tinian khong đuoc Nhat Ban bo tri quan đon tru trong giai đoan đau cua Chien tranh the gioi thu hai. Ve sau nguoi Nhat đa nhan ra tam quan trong chien luoc cua hon đao nay, đo la viec no co the tro thanh mot cu điem cho nhung chiec may bay nem bom Boeing B-29 Superfortress cua My khoi hanh neu bi đanh chiem. Thuc te la sau Tran Tinian dien ra tu ngay 24 thang 7 đen ngay 1 thang 8 nam 1944, quan đoi My đa chiem đuoc đao. Chi co 313 linh đon tru Nhat song sot qua tran chien nay so voi so luong ban đau la 8.500. Hang ngan thuong dan Nhat đa bi giet trong cuoc giao tranh, tu sat, hoac bi linh Nhat hanh quyet đe tranh roi vao tay quan My.
Nam cach lanh tho chinh cua Nhat Ban khoang 1.500 dam (2.400 km), Tinian rat phu hop đe tro thanh mot can cu trung gian tiep tuc phuc vu cho chien dich tan cong nhung hon đao cua Nhat bang may bay nem bom hang nang. Ngay lap tuc sau khi chiem đuoc Tinian, nguoi My đa tien hanh xay dung mot trong nhung can cu khong quan lon nhat trong Chien tranh the gioi thu hai voi quy mo bao phu toan bo hon đao, chi tru ba khu vuc đia hinh cao. Can cu nay co 40.000 nhan vien va cac đon vi Seabee cua Hai quan My đa thiet ke no theo hinh mau cac con đuong cua thanh pho tuong tu nhu o đao Manhattan, New York. Thanh pho Sunharon cua Nhat truoc đay đuoc đat ten la "The Village" boi vi tri tuong ung voi Lang Greenwich. Dien tich lon giua Phi truong Bac va Tay chu yeu danh cho benh vien quan đoi va nhung phan đat khac khong su dung đuoc goi la Cong vien Trung tam.
Hai phi truong Tay va Bac co tong cong sau đuong bang, moi đuong dai 8.500 ft (2.600 m). Hien bon đuong bang tai Phi truong Bac đang o vao tinh trang bi bo khong va co moc um tum. Con voi Phi truong Tay, mot trong hai đuong bang van đuoc su dung nhu mot phan cua San bay Quoc te Tinian.


 Phi truong Tay  Phi truong nay khoi thuy la do nguoi Nhat xay dung voi hai đuong bang song song. Ve sau nguoi My tu sua lai va goi no la Phi truong Tay. Tu đay bay phi đoi thuoc Su đoan Khong quan 58 đa tien hanh nhung phi vu trinh sat, chien đau tren toan Đong Nam A va cuoi cung la tai nhung hon đao chinh cua Nhat Ban nhu mot phan cua chien dich oanh tac Nhat Ban.
Ngay nay, Phi truong Tay đa tro thanh San bay Quoc te Tinian.


 Phi truong Bac  Nguoi Nhat đa xay dung ba đuong bang nho cho may bay chien đau tren đao Tinian nhung chung khong phu hop cho cac may bay nem bom. Đen khi nguoi My tiep quan, hau nhu toan bo phan phia Bac cua hon đao đa bi cac đuong bang chiem cho. Gan nhu tat ca 11 dam (18 km) đuong lan va dien tich phi truong đuoc thiet ke cho toan the Su đoan Khong quan 313 cung nhung chiec may bay nem bom Boeing B-29 Superfortress.
Phi truong Bac la điem khoi hanh cua hai chiec may bay Enola Gay va Bockscar mang theo hai qua bom nguyen tu Little Boy va Fat Man nem xuong Hiroshima va Nagasaki.
Ngay nay, nhung tan tich cua can cu khong quan My, cua nhung ham chua bom nguyen tu, cong su cua Nhat, co the tim thay tai Phi truong Bac. O ham chua bom thuoc phi truong khi xua ma nay đa đuoc lap đay co mot đai tuong niem. Ca hai ham đuoc mo tro lai vao le ky niem 60 nam Tran Saipan va Tran Tinian. Ban đau cac ham nay đuoc xay dung nham muc đich đua nhung qua bom nguyen tu len may bay do chung qua lon đe co the thuc hien theo cach thong thuong. Nhung chiec B-29 voi khoang chua bom đe mo đuoc đieu đong toi phia tren ham đe thuan tien cho viec đua bom len may bay.


= Tinian sau Chien tranh the gioi thu hai =
Sau khi chien tranh the gioi thu hai ket thuc, Tinian tro thanh mot phan cua Lanh tho Uy thac Quan đao Thai Binh Duong do My quan ly. Quan đoi My tiep tuc lam chu Tinian va toi nam 1962 đao đuoc quan ly nhu mot tieu khu hanh chinh cua Saipan. Tinian la mot đo thi tu tri cua Thinh vuong chung Quan đao Bac Mariana tu nam 1978. Trong thap nien 1980, mot trong nhung đuong bang o Phi truong Bac đuoc duy tri hoat đong đe phuc vu cho nhung chiec may bay C-130 cua Khong quan Hoa Ky cat va ha canh nham muc đich ho tro Thuy quan luc chien Hoa Ky huan luyen, dien tap tai phan phia Bac cua đao. Ke tu thap nien 1990, du dan đuoc thay the bang dich vu du lich nhung su hien dien quan su van đong mot vai tro quan trong trong nen kinh te đia phuong.


Kinh te Kinh te Tinian đa phan phu thuoc vao du lich. Hoat đong nong nghiep la chu yeu xet ve mat đap ung muc song đu đe ton tai. Chu lao đong lon nhat tren đao la chinh phu va song bac, đoi tuong đa đuoc hop phap hoa vao nam 1989.
Co so ha tang du lich tren đao la tuong đoi ngheo nan. Lang San Jose co mot vai khach san nho, nha hang va quan bar. San bay Quoc te Tinian la mot san bay nho thuoc so huu cua Gioi chuc Cua khau Thinh vuong chung. Hang hang khong Freedom truoc tung phuc vu tren đao đa đe đon xin pha san vao thang 10 nam 2013 va bi đinh chi toan bo hoat đong tu thang 3 nam 2014. Dich vu pha ket noi Tinian va Saipan van hanh hai chuyen moi ngay thua lo uoc tinh 1 trieu USD mot nam va nay đa ngung hoat đong.


Tham khao Lien ket ngoai The Insular Empire: America in the Mariana Islands, PBS documentary film & website
Pacific Wrecks: Tinian History
Google Maps
Pascal Horst Lehne and Christoph Gabler: Uber die Marianen. Lehne-Verlag, Wohldorf in Germany 1972. Luu tru ngay 27 thang 4 nam 2014 tai Wayback Machine and Tinian Luu tru ngay 27 thang 4 nam 2014 tai Wayback Machine