kaengreg/wikifacts-bench huggingface dataset:
Đong đat San Francisco 1906 la tran đong đat lon tan cong vao San Francisco, California va bo bien bac California vao luc 5:15 sang ngay thu 4, 18 thang 4 nam 1906. Đo lon tran đong đat đuoc đa so chap nhan la 7,8 Mw; tuy nhien, cac con so theo cac đe xuat khac dao đong tu 7,7 đen cao nhat la 8,25. Chan tam nam o ngoai khoi cach thanh pho 3 km, gan Mussel Rock. No gay dap vo doc theo đut gay San Andreas ve ca huong bac va nam voi tong chieu dai 477 km. Rung đong co the cam nhan đuoc tu Oregon đen Los Angeles, va noi đia nhu trung tam Nevada. Đong đat va chay no đuoc xem la tham hoa toi te nhat trong lich su Hoa Ky. Tong so nguoi chet do đong đat va chay uoc tinh hon 3.000, la con so nguoi thiet mang lon nhat do mot tran đong đat gay ra tai Hoa Ky. Anh huong kinh te co the so sanh voi anh huong do bao Katrina gay ra.


Anh huong Vao thoi điem bao cao co 376 nguoi chet; con so do quan chuc chinh phu bia ra, neu cong bo con so that se anh huong đen gia bat đong san va nhung no luc đe xay dung lai thanh pho; them vao đo, hang tram nguoi chet o pho nguoi Hoa đa bi bo qua va khong đuoc ghi nhan. Ngay nay, con so nay đuoc đinh chinh la co it nhat 3.000 nguoi chet. Hau het nguoi chet la o San Francisco, va co 189 nguoi chet trong vung vinh; cac thanh pho lan can nhu Santa Rosa, San Jose va Stanford cung chiu anh huong. O hat Monterey, đong đat đa lam đoi huong cua song Salinas o gan cua song. Truoc đay o khu vuc nay, dong song đo vao vinh Monterey giua Moss Landing va Watsonville, sau đong đat no bi đoi huong 6 dam tu phia nam đen mot cua moi o gan phia bac Marina.

Co khoang 225.000 đen 300.000 nguoi bi mat nha cua trong tong so dan khoang 410.000 cua thanh pho; phan nua trong so dan đuoc so tan đen Oakland va Berkeley. Cac to bao luc đo mieu ta cong vien Cong Vang, Presidio, the Panhandle va cac bai bien nhu giua Ingleside va North Beach nhu đuoc che phu bang leu trai (makeshift). Sau hon hai nam (1908), nhieu trai ti nan van con hoat đong.
Bao cao cua Lawson nam 1908, mot nghien cuu ve chan đong nam 1906 đuoc giao su Andrew Lawson cua đai hoc California, cho thay đut gay San Andreas gay ra tham hoa o San Francisco nam rat gan Los Angeles. Tran đong đat la thien tai đau tien đuoc dung thanh phim va đe tai cua nhiep anh. Hon the, no xuat hien vao luc ma khoa hoc đia chan đang phat trien no ro. Chi phi thiet hai do tran đong đat vao luc đo uoc tinh khoang 400 trieu USD (tuong đuong 6,5 ty USD nam 2009).


Tham khao
Khai niem dan toc trong tieng Viet co the đe cap đen cac nghia nhu sau:

Dan toc (cong đong): theo nghia rong la cong đong nguoi co chung nen van hoa, nhom sac toc, ngon ngu, nguon goc, lich su; đoi khi bao gom nhieu nhom sac toc. Dan toc trong truong hop quoc gia dan toc con đuoc goi la quoc dan.
Sac toc: chi nhom xa hoi đuoc phan loai dua tren nhieu net chung nhu di san van hoa, nguon goc, lich su, ngon ngu hoac phuong ngu.
Giao duc va khoa cu thoi Tran trong lich su Viet Nam phan anh he thong truong hoc va che đo khoa cu nuoc Đai Viet tu nam 1226 đen nam 1400.


He thong giao duc Khi Phat giao đuoc nha Tran coi trong va thinh hanh, Nho giao đong vai tro thu yeu. Tuy nhien Nho hoc cung tung buoc tham nhap vao xa hoi qua he thong giao duc. Sach hoc chinh đuoc quy đinh gom co Ngu Kinh, Tu Thu, Bac su.
Ban đau chi co nha chua la noi day chu Nho va cac sach su. Sau nay, nhieu nha nho va thai hoc sinh khong lam quan, ve nha day hoc. He thong truong lop tai cac đia phuong đuoc hinh thanh. Mot trong nhung nguoi thay xuat sac nhat la Chu Van An.


Che đo khoa cu Sau khi thanh lap khong lau, nha Tran bat đau thuc hien che đo khoa cu đe chon nguoi tai giup nuoc. Nam 1232, nha Tran mo khoa thi đau tien. Nam 1247, trieu đinh đat le thi lay Tam khoi gom 3 nguoi đo đau la trang nguyen, bang nhan, tham hoa va quy đinh cu 7 nam mo 1 khoa thi.
Nam 1255, nha Tran đat le lay 2 trang nguyen: 1 kinh trang nguyen danh cho cac lo phia bac va 1 trai trang nguyen danh cho Thanh Hoa va Nghe An đe khuyen khich viec hoc cua phuong nam. Nam 1275 le nay bai bo vi khong can thiet nua.
Nam 1304, trieu đinh quy đinh ro noi dung thi 4 truong:

Truong 1: thi am ta co van
Truong 2: thi kinh nghi, kinh nghia, tho phu
Truong 3: thi che, chieu, bieu
Truong 4: thi đoi sach
Sau đo trieu đinh mo ky thi Đinh đe phan hang cao thap cho thai hoc sinh. Tu khoa thi nam 1304 co danh hieu "hoang giap" trong thi cu.
Nam 1396, Tran Thuan Tong ban chieu quy đinh cach thuc thi Huong, thi Hoi bang the van 4 ky, va đinh ro: "Cu nam truoc thi Huong thi nam sau thi Hoi, nguoi đo thi vua ra mot bai van sach đe xep buc". Le thi 4 truong đuoc quy đinh lai nhu sau:

Truong 1: thi kinh nghia (bo thi am ta co van)
Truong 2: thi tho phu (mot bai Đuong luat, mot bai phu the ly tao hoac van tuyen)
Truong 3: thi che, chieu, bieu (dung the van chu Han)
Truong 4: thi van sach
Khoa cuoi cung chua kip yet bang ten nguoi đo thi nha Tran bi nha Ho gianh ngoi (1400).
Nhung nguoi đo đat đuoc bo nhiem vao chuc vu o vien Han lam, cac co quan hanh khien, sung vao cac phai bo su than hoac tiep su phuong Bac. Ho tro thanh bo phan quan trong trong bo may nha nuoc, co nhung đong gop quan trong trong linh vuc chinh tri, ngoai giao nhu Nguyen Hien, Mac Đinh Chi, Nguyen Trung Ngan, Pham Su Manh, Le Quat…


Cac ky thi Trong 175 nam ton tai, nha Tran đa to chuc 14 khoa thi (10 khoa chinh thuc va 4 khoa phu), lay 283 nguoi đo. Co 2 khoa thi 1256 va 1266 lay 2 trang nguyen la Kinh trang nguyen va Trai trang nguyen nen tong so co 12 nguoi đo đau trong cac ky thi.


Xem them Nha Tran
Khoa bang Viet Nam
Giao duc khoa cu thoi Le So
Giao duc khoa cu thoi Mac


Tham khao Le Quy Đon (2007), Kien van tieu luc, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Truong Huu Quynh, Đinh Xuan Lam, Le Mau Han chu bien (2008), Đai cuong lich su Viet Nam, Nha xuat ban Giao duc
Tran Xuan Sinh (2006), Thuyet Tran, Nha xuat ban Hai Phong
Mai Hong (1989), Cac trang nguyen nuoc ta, Nha xuat ban Giao duc


Chu thich
Che Ma No Đa Nan (?-1407) la tuong nha Tran va nha Ho trong lich su Viet Nam, nguyen goc nguoi Chiem Thanh. Ong tham gia cuoc chien tranh Viet-Chiem 1400-1407.


Than the Che Ma No Đa Nan la con vua Che Bong Nga nuoc Chiem Thanh. Ong khong đuoc su sach nhac toi trong nhung cuoc bac tien tan cong Đai Viet cua vua cha Che Bong Nga trong hon 20 nam (1367-1390) ma chi xuat hien tu thoi điem sau khi vua cha qua đoi.


Hang Đai Viet Cuoi nam 1389, Che Bong Nga mang quan sang đanh Đai Viet lan thu 7. Đang đa thang loi, vua Chiem bi noi phan sang chi điem cho tuong nha Tran la Tran Khat Chan biet cho tru ngu nen thuyen vua Chiem bi trung đan va vua Chiem tu tran (1390).
Tuong Chiem la La Ngai thu quan ve nuoc va gianh lay ngoi vua Chiem. Che Ma No Đa Nan cung em la Che Son Na yeu the phai chay sang đau hang Đai Viet. Nha Tran phong cho Che Na Mo Đa Nan lam Hieu chinh hau va Che Son Na lam A hau.


Trong chien tranh Viet-Chiem Nam 1400, Ho Quy Ly gianh ngoi nha Tran, lap ra nha Ho. Nam 1402, nha Ho mang quan đi đanh Chiem Thanh lan thu hai. Quan Chiem thua tran, vua Chiem moi la Ba Đich Lai (con La Ngai) so hai, phai chap nhan yeu sach cua nha Ho, chuyen dan ve phia nam va nop đat Chiem Đong, Co Luy.
Cung viec phong Nguyen Canh Chan lam An phu su lo Thang Hoa, nha Ho cho Che Ma No Đa Nan lam Co Luy huyen thuong hau, tran giu chau Tu va chau Nghia, chieu du nguoi Chiem đe chuan bi thuc hien cuoc nam tien tiep theo.
Cuoi nam 1406, nha Minh sang đanh nha Ho. Sau mot so tran khang cu, sang nam 1407, nha Ho that the phai chay vao nam. Bi quan Minh đuoi gap, Ho Quy Ly ben viet thu cho tran thu Hoang Hoi Khanh, sai lay dan Viet moi đen khan hoang o Thang Hoa va dan ban đia cu lam quan "can vuong", lai phong cho Che Ma No Đa Nan lam Thang Hoa quan vuong đe vo ve dan Chiem tai đay.
Vua Chiem la Ba Đich Lai nhan luc Đai Ngu bi quan Minh đanh ben mang quan bac tien đe chiem lai đat cu cua Chiem Thanh. Dan ban đia thay quan Chiem keo ra, so hai tan ra bo chay ra bac. Hoang Hoi Khanh khong chong cu noi, cung cac tuong Đang Tat, Nguyen Lo bo Tu Nghia rut ve Hoa chau. Che Ma No Đa Nan o Tu Nghia mot minh chong lai quan Chiem Thanh nhung khong co tro luc. Do co the, ong bi quan Chiem giet chet. Quan Chiem chiem lai chau Tu, Nghia, tuc la đat Co Luy truoc đay.


Xem them Chien tranh Viet-Chiem 1367-1396
Chien tranh Viet-Chiem 1400-1407
Chien tranh Minh-Đai Ngu
Hoang Hoi Khanh
Đang Tat


Tham khao Vien Su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 3, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi
Đai Viet su ky toan thu
Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc
Đang Huy Phuc (2005), Đang Tat - Đang Dung, Nha xuat ban Tre


Chu thich
Konstantin Petrovich Feoktistov (tieng Nga: Константин Петрович Феоктистов; 7.2.1926 – 21.11.2009) la mot nha du hanh vu tru Xo Viet va la mot ky su khong gian xuat sac. Feoktistov cung viet nhieu sach ve tham hiem va ky thuat hoc khong gian. Ho Feoktistov tren phia sau cua Mat Trang đuoc đat theo ten ong.


Tieu su Duoi thoi Đuc quoc xa chiem đong Voronezh trong the chien thu hai, o đung tuoi 16, Feoktistov đa chien đau trong Quan đoi Xo Viet chong lai quan xam luoc Đuc, đam nhan cac nhiem vu trinh sat. Sau khi bi mot đoi tuan tieu cua Waffen-SS bat, Feoktistov bi mot si quan Đuc ban. Tuy nhien, vien đan xuyen qua cam ra co đa khong giet chet ong. Sau đo Feoktistov con đu suc bo đi tim ve phong tuyen Xo Viet.
Sau khi cham dut chien tranh, Feoktistov vao hoc nganh ky su o Đai hoc Tong hop Ky thuat Moskva mang ten Bauman va tot nghiep nam 1949. Sau đo Feoktistov cung đau bang tien si vat ly.


Su nghiep Ong gia nhap OKB (phong thiet ke thi nghiem) cua Mikhail Tikhonravov, va nam 1955, Feoktistov tham gia đoi chuyen vien thiet ke cac ve tinh Sputnik, đau tau vu tru Vostok, đau tau vu tru Voskhod va đau tau vu tru Soyuz duoi du lanh đao cua truong ban thiet ke Xo Viet Sergey Korolev. Trong thoi gian nay, Feoktistov cung tham gia thiet ke mot tau vu tru van hanh bang ion đe co the cho nguoi len Sao Hoa.
Nam 1964, Feoktistov đuoc chon vao nhom cac ky su đe huan luyen thanh nha du hanh vu tru, va đen thang 10 cung nam, ong đuoc phan cong gap vao phi hanh đoan đa nganh cua chuyen bay cua tau vu tru Voskhod 1. Ong la mot thuong dan (khong phai quan nhan) đau tien bay vao vu tru, va cung la nha du hanh vu tru duy nhat cua Lien Xo khong la đang vien cua Đang Cong san Lien Xo. Chuyen bay nay keo dai 24 gio 17 phut trong khong gian.
Sau chuyen bay tren tau Vostok 1, Feoktistov khong con tham gia khoa huan luyen du hanh vu tru nao nua vi ly do suc khoe. Tuy nhien, Feoktistov van tiep tuc lam viec trong nganh du hanh vu tru. Sau đo ong tro thanh nguoi đung đau phong thiet ke Khong gian Xo viet trong viec thiet ke cac tram khong gian Salyut va tram khong gian Mir.
Feoktistov đa tu chuc o Tap đoan ten lua vu tru Energia roi tro ve lam giao su o Đai hoc Tong hop Ky thuat Moskva mang ten Bauman nam 1990.
Feoktistov tu tran ngay 21.11.2009.


Tham khao Ghi chu BBC News (ngay 22 thang 11 nam 2009), Former Soviet cosmonaut Konstantin Feoktistov dies, truy cap ngay 29 thang 11 nam 2009
Roskosmos (ngay 22 thang 11 nam 2009), Умер лётчик-космонавт СССР Феоктистов Константин Петрович, Ban goc luu tru ngay 29 thang 11 nam 2009, truy cap ngay 29 thang 11 nam 2009 (tieng Nga)
Associated Northcliffe Digital (ngay 23 thang 11 nam 2009), Lasting Tribute to Konstantin Feoktistov, truy cap ngay 29 thang 11 nam 2009
Martin Childs (ngay 28 thang 11 nam 2009), "Konstantin Feoktistov: Cosmonaut who helped set a space altitude record on Voskhod I", The Independent, truy cap ngay 29 thang 11 nam 2009


Lien ket ngoai (tieng Phap) Un resume des vols effectues Luu tru ngay 9 thang 3 nam 2009 tai Wayback Machine
Ban mau:Lists of Russians
Tu tinh (tieng Anh: magnetic property) la mot tinh chat cua vat lieu huong ung duoi su tac đong cua mot tu truong. Tu tinh co nguon goc tu luc tu, luc nay luon đi lien voi luc đien nen thuong đuoc goi la luc đien tu. Luc đien tu la mot trong bon luc co ban cua tu nhien. Su lien he giua luc tu, luc đien, va nguon goc cua chung đuoc cho boi he phuong trinh Maxwell. Luc đien tu sinh ra khi cac hat tich đien chuyen đong vi nhu cac đien tu chuyen đong trong dong đien, hoac tren quan điem luong tu thi luc đien tu gay ra boi chuyen đong quy đao va spin cua đien tu trong nguyen tu (atomic). Tu tinh co the phan ra lam cac loai: sat tu, phan sat tu, ferri tu, thuan tu, nghich tu. Thong thuong khi ta noi mot vat lieu co tu tinh, tuc la am chi vat lieu co tinh sat tu, phan sat tu hoac ferri tu.


Tham khao
Blue Pill la ten ma cua mot rootkit gay tranh cai dua tren nen tang cong nghe ao hoa x86 lay muc tieu la he đieu hanh Windows Vista cua Microsoft. Blue Pill truoc tien đoi hoi vi xu ly ho tro cong nghe ao hoa AMD-V (Pacifica), nhung sau đo đuoc chuyen đe ho tro ca Intel VT (Vanderpool). No đuoc tao boi Joanna Rutkowska va cong bo đau tien o hoi thao Black Hat vao ngay 3 thang 8, nam 2006.


Tong quan Theo tac gia, bang cach su dung Pacifica, Blue Pill co the bay tuc thoi phien ban đang hoat đong cua he đieu hanh vao mot may ao, roi hoat đong nhu mot sieu kiem soat vien, đat toan bo may tinh trong quyen đieu khien. Joanna Rutkowska đa tu khang đinh rang, vi moi chuong trinh kiem nghiem đeu bi lua boi sieu kiem soat vien, nen he thong nhu vay se la "100% khong the bi phat hien". Vi cong nghe ao hoa đuoc lam ra đe khong the bi nguoi dung phat hien, nen chi co mot cach khien Blue Pill bi phat hien chinh ban than su ao hoa bi phat hien (khi đo lai la loi cua cong nghe nay).
Su uoc đinh nay, đuoc lap lai nhieu lan tren cac bai viet, bi tranh cai: AMD issued a statement dismissing the claim of full undetectability. Mot vai nha nghien cuu va cac ky gia chuyen nganh khac cung gat bo y tuong nay, cho rang no khong đung. Mot mat, bo chi lenh cua x86 co chua nhung chi lenh mang đac quyen nen chung khong the bi ao hoa đuoc; mat khac, ao hoa nhin chung co the bi nhan dien bang ky thuat timing attack.
Nam 2007, mot nhom cac nha nghien cuu dan đau boi Thomas Ptacek cua Matasano Security thach thuc Rutkowska đe Blue Pill chong lai phan mem phat hien rootkit cua ho trong hoi thao Black Hat nam đo, nhung thoa thuan đuoc cho rang khong thuc hien vi Joanna yeu cau 384.000 USD lam chi phi đe tham gia cuoc thu thach. Rutkowska cung voi Alexander Tereshkin đa chong lai yeu sach cua nhung nguoi phan đoi sau phan hoi đam o Black Hat, bien luan rang phuong phap kiem đinh đuoc đe xuat la sai.
Ma nguon cua Blue Pill đa đuoc cong khai tu đo.


Tu nguyen Cai ten Blue Pill (vien con nhong xanh) đuoc lay cam hung tu blue pill trong Ma tran noi nhan vat Morpheus o trong mot moi truong gia lap thuc tai ao noi voi nhan vat Neo nguoi con chua nhan thuc đuoc ho đang o trong thuc te ao.
Morpheus noi, "Đay la co hoi cuoi cung. Sau đo, se khong co đuong quay lai đau. Cau nhan vien thuoc mau xanh, cau chuyen ket thuc, cau tinh day tren giuong minh va tin vao nhung gi cau muon tin. Cau nhan vien thuoc mau đo, cau o lai Xu so dieu ky va toi se cho cau thay cai hang tho sau đen chung nao."
Mot he thong đien toan nan nhan cua Blue Pill cung nhu Neo, khong nhan ra rang tat ca đa đuoc thoa hiep.


Xem them Red Pill - mot cong nghe đe phat hien tinh trang ao hoa, vo hieu hoa Blue Pill cung đuoc phat trien boi Joanna Rutkowska.[1] Luu tru ngay 11 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine


Tham khao Lien ket ngoai Introducing the Blue Pill by Joanna Rutkowska
InternetNews - Blackhat takes Vista to Task
Heading Off the Hackers - Business Week, 10 thang 8 2006
Blue Pill, Episode 54 of the Security Now Podcast
Black Hat 2006 Presentation
Source code Luu tru ngay 17 thang 2 nam 2009 tai Wayback Machine
Detecting and Blocking Blue Pill, Vitriol etc
Galen (bat nguon tu tu tieng Phap galene /galɛn/), con đuoc viet la ga-len, la mot dang khoang vat tu nhien cua chi sulfide. No la mot khoang vat quang chi rat quan trong.
Galen la mot trong nhung khoang vat sulfide pho bien va phan bo rong khap nhat tren Trai Đat. No ket tinh theo he tinh the lap phuong va thuong gap o dang hinh bat dien. No thuong đi cung voi cac khoang vat khac nhu: sphalerit, canxit va fluorit.


Quang chi Quang galen thuong chua mot luong bac đang ke o dang pha khoang vat bac sulfide hoac o dang dung dich ran han che trong cau truc galen. Cac loai galen chua bac nay đa tu lau lam nguon quang bac quan trong. Ben canh đo, kem, cadmi, antimon, asen va bismuth cung co mat trong cac quang chi. Selen thay the luu huynh trong cau truc cau thanh nen cac loat dung dich ran. Khoang vat altait telurua co cung cau truc voi galen. Trong đoi phong hoa hoac oxy hoa galen bien đoi thanh anglesit (chi sulfide) hay cerussit (chi cacbonat). Galen tiep xuc voi nuoc axit mo co the bi oxy hoa thanh anglesit boi cac vi khuan co trong tu nhien va vi khuan co boi qua trinh tuong tu nhu phuong phap tach kim loai bang vi khuan 
Cac mo galen đuoc phat hien o Wales, Đuc, Phap, Romania, Uc, Bi, Y, Tay Ban Nha, Scotland, Ireland, Anh, va Mexico. Cac mo noi tieng nhu o Freiberg, Saxony; Cornwall, Mendips, Somerset, Derbyshire va Cumberland, Anh; mo Sullivan o British Columbia; va Broken Hill, Uc. Galena cung co mat o nui Hermon phia bac Israel. O Hoa Ky, galen noi tieng nhat la đoi chi cua mo thung lung Mississippi, đong nam Missouri, va o vung Driftless cua Illinois, Iowa va Wisconsin. Su quan trong ve kinh te cua galen trong lich su truoc đay o vung Driftless đa hinh thanh nen mot trong cac thi tran trong vung voi ten goi Galena, Illinois.
Galen cung la khoang vat chinh trong cac mo chi-kem xung quanh Joplin phia tay nam Missouri va cac khu vuc lan can Kansas va Oklahoma. Galen cung la quang quan trong trong cac vung khai thac bac cua Colorado, Idaho, Utah va Montana. Galen la khoang vat bieu trung cua cac bang Missouri va Wisconsin.
Tinh the galen lon nhat đuoc ghi nhan co kich thuoc 25x25x25 cm³.


Su dung Galena đuoc nguoi Ai Cap co đai dung lam kohl, loai phan trang điem xung quanh mat đe lam giam đo choi cua mat troi o sa mac va xua đuoi cac loai ruoi co kha nang mang mam benh.
Galen la mot chat ban dan voi khoang trong nang luong nho khoang 0,4 eV đuoc dung trong he thong truyen thong khong day. Vi du, cac tinh the galen đuoc dung lam điot tiep xuc điem đe nhan tin hieu radio trong may thu vo tuyen tinh the.


Xem them Danh sach khoang vat


Tham khao
The ky 16 la khoang thoi gian tinh tu thoi điem nam 1501 đen het nam 1600, nghia la bang 100 nam, trong lich Gregory.


Cac su kien 1494-1559: Cac cuoc chien tranh Y
1503: Leonardo da Vinci bat đau ve buc Mona Lisa.
1504: Michelangelo hoan thanh tuong David tai Florence.
1506: Vuong cung thanh đuong Thanh Phero đuoc khoi cong xay dung.
1508: Michelangelo bat đau thi cong ve tran nha nguyen Sistine.
1513: Machiavelli viet tac pham Quan Vuong.
1517: Phong trao Khang Cach bat đau khi Martin Luther cong bo 95 luan đe.
1519: Fernao de Magalhaes (đuoc biet đen voi ten Anh hoa la Ferdinand Magellan) bat đau chuyen hai hanh vong quanh Trai Đat đau tien.
1521: Minh The Tong len ngoi, bat đau giai đoan tri vi 45 nam.
1533: Michel de Montaigne chao đoi.
1534: Jacques Cartier thuc hien chuyen hai hanh kham pha ra Canada.
1540: Dong Ten đuoc Giao hoang Phaolo III chinh thuc cong nhan.
1543: Tac pham De revolutionibus orbium coelestium ve thuyet nhat tam cua Nicolaus Copernicus đuoc xuat ban.
1547: Ivan Bao Chua tro thanh Sa hoang.
1549: Thanh Phanxico Xavie cap cang Kagoshima.
1554: Cac tu si dong Ten Jose de Anchieta va Manuel da Nobrega thanh lap Sao Paulo.
1557: Nha Minh bat đau cho Bo Đao Nha thue Ma Cao.
1564: Galileo Galilei va William Shakespeare chao đoi.
1571: Manila đuoc conquistador nguoi Tay Ban Nha Miguel Lopez de Legazpi thanh lap.
1582: Giao hoang Gregorio XIII cho gioi thieu lich Gregorius vao thang 10.
1583: Toyotomi Hideyoshi khoi cong xay dung Thanh Osaka.
1588: Ham đoi Tay Ban Nha.
1590: Tac pham Tay Du Ky do nha van Ngo Thua An sang tac đuoc phat hanh
1593: Hoan thanh Phao đai Bourtange o Ha Lan
1597: Vo Romeo va Juliet cua William Shakespeare đuoc xuat ban.
Thuc dan Tay Ban Nha tai chau My


Tham khao
Tran Trieu Quan co the la:

Tran Trieu Quan (1952–2010), vo su nguoi Canada goc Viet.
Tran Trieu Quan, sinh nam 1992, cau thu bong đa nguoi Hong Kong, nguoi đa ghi ban thang thu 1.000 trong lich su Cup bong đa chau A.
Đo Huu (chu Han: 杜佑, 735-812) la nha su hoc Trung Quoc, tac gia bo sach Thong đien thoi Đuong.


Cuoc đoi Đo Huu tu la Quan Khanh, nguoi vung Đo Khuc huyen Van Nien, phu Kinh Trieu. Ong xuat than trong gia đinh khoa bang, nhieu đoi lam quan.
Nam 753, khi 18 tuoi, Đo Huu nho tap am cua cha, bat đau lam quan, nham chuc Tham quan quan Te Nam.
Vao nien hieu Đai Lich (766-779), ong nham chuc Lang trung o Bo Cong, lam viec van chuyen đuong song. Sau đo ong đuoc trieu đinh cu lam Đo chi lang trung kiem Hoa đich su, thuc hien viec thu mua luong thuc; roi lam Tiet đo su Hoai Nam.
Do co cong, ong đuoc cat nhac lam quan trong trieu đinh trung uong. Nam 803 đoi Đuong Đuc Tong, Đo Huu đuoc phong lam Kiem hieu tu đo, Đong trung thu mon ha Binh chuong su.
Nam 804, Đuong Đuc Tong qua đoi, Đuong Thuan Tong len ngoi. Ong đuoc phong lam Te tuong. Sang nam 806 thoi Đuong Hien Tong, ong giu chuc Tu đo, tuoc Ky quoc cong.
Nam 812, ong qua đoi, tho 78 tuoi. Đuong Hien Tong truy tang ong lam Thai pho, thuy la An Gian.


Tac pham Bo sach Thong đien đuoc Đo Huu bien soan trong 35 nam, bat đau tu nam 766 va hoan thanh nam 801, trong thoi gian ong lam Tiet đo su Hoai Nam, gom co 200 quyen, chia thanh 8 phan: Thuc hoa, Tuyen cu, Quan chuc, Le, nhac, Binh hinh, Chau quan va Bien phong.
Thong đien bao quat thoi gian tu thoi thuong co đen Đuong Huyen Tong, bao quat dien mao đoi song xa hoi, chinh tri thoi phong kien Trung Quoc. Thong đien la tac pham su hoc đau tien nghien cuu ve he thong phap luat cua trieu đinh. Đay cung la tac pham su hoc đau tien đat noi dung "Hoa thuc" len đau sach. Ong cung chi ra rang dan giau thi nuoc moi manh, tung gia đinh no đu thi đat nuoc moi no đu.
Ngoai ra, Đo Huu con the hien quan điem lich su phat trien, dung hien thuc lich su đe phan bac quan điem đao nguoc lich su. Đo Huu coi trong con nguoi va đe cao vai tro cua con nguoi trong viec thay đoi cuoc song, thay đoi xa hoi chu khong tin vao thien menh.
Cach viet su cua Đo Huu sau nay đuoc Ma Đoan Lam thoi Nguyen ke tuc voi tac pham Van hien thong khao.


Nhan đinh Đo Huu lam quan suot hon 50 nam duoi 6 đoi vua nha Đuong: Huyen Tong, Tuc Tong, Đai Tong, Đuc Tong, Thuan Tong, Hien Tong. Đo Huu đuoc đanh gia la vi quan co tai, đuong hoan lo thuan loi. Ong đa tien cu Duong Viem voi trieu đinh, thi hanh luong thue phap. Tuy lam Te tuong va co kinh nghiem nhieu nam tren chinh truong nhung Đo Huu van luon khiem ton hoc hoi.
Đo Huu song trong thoi ky Trung Quoc co nhieu bien đong. Nha Đuong đang thinh tri đa suy yeu qua loan An Su (756-763). Ong luon co phan ung tich cuc va sang suot truoc cac bien co lich su, nhan thuc va nam ro su bien đoi cua thoi đai.


Xem them Nhi thap tu su
Thong đien
Ma Đoan Lam


Tham khao Nguyen Thanh Ha (2009), Muoi nha su hoc noi tieng Trung Quoc, Nha xuat ban Van hoa thong tin


Chu thich