Thanh Bat Quai (con goi la thanh Quy, thanh Gia Đinh) la mot toa thanh cua nha Nguyen thuoc Tran Gia Đinh ton tai tu nam 1790 đen nam 1835 o khu vuc ma ngay nay la trung tam Thanh pho Ho Chi Minh, Viet Nam. Đay la mot cong trinh đuoc xay dung theo thiet ke cong su cua Vauban, co tinh phong thu quan trong, giup cac vua Nguyen giu vung an ninh vung Gia Đinh trong mot khoang thoi gian tuong đoi dai.


Lich su Thang 8 nam Mau Than (7 thang 9 nam 1788), loi dung khi quan Tay Son đang ban tai lap trat tu Bac Ha va đanh quan Thanh, Nguyen Anh đanh chiem đuoc Sai Gon va bien noi đay thanh co so chong lai Tay Son.
Hai nam sau, 1790, Nguyen Anh chon đat Sai Gon lam kinh đo, ten la Gia Đinh kinh; roi ong nho hai nguoi Phap la Olivier de Puymanel (Viet danh la "Ong Tin") va Theodore Lebrun la 2 si quan cong binh nguoi Phap đi theo giam muc Ba Đa Loc ve hoa đo thanh theo kieu chau Au ket hop voi ban ve quy hoach cua Tran Van Hoc. Thanh đuoc xay duoi su chi huy cua Ton That Hoi voi gan 30.000 dan phu đuoc huy đong, voi tuong thanh cao muoi lam thuoc moc, tinh ra loi bon thuoc tay le tam tac (khoang 4 m 8), toan bang đa ong Bien Hoa kieu "luc lang", nham cung co chan đung cua minh tren đat Gia Đinh.
Thang 7 nam Nham Ty (1792), vua Quang Trung Nguyen Hue cua nha Tay Son bang ha, trieu Tay Son luc đuc noi bo va roi vao khung hoang, Nguyen Anh nhanh chong to chuc phan cong va ong đanh bai nha Tay Son sau đo nhieu nam. Sau khi tieu diet nha Tay Son, Nguyen Anh len ngoi vua, hieu la Gia Long, roi doi kinh đo tu Gia Đinh kinh (Sai Gon) ve Hue.
Nam 1811, kinh thanh Hue đuoc lam xong thi Gia Đinh kinh đuoc đoi thanh Gia Đinh thanh (cao hon cap tran) va tro thanh thi so cua quan Tong tran Nam Ky.
Đen đoi vua Minh Mang, nam 1830, Le Van Khoi, con nuoi cua Le Van Duyet, noi loan, đanh chiem lay thanh Bat Quai va bien noi đay thanh can cu chinh cho cuoc noi day cua minh tu nam 1833 đen 1835. Sau khi đanh bai Le Van Khoi roi, vua Minh Mang đa cho pha thanh Bat Quai đe lap thanh Gia Đinh moi nam 1837. Chinh vi su pha huy nay ma thanh Bat Quai con bi goi Gia Đinh phe thanh.

Xem them Cuoc noi day Le Van Khoi


Kien truc va đia the Thanh Bat Quai nay gan nhu hinh bat giac, co tam cong theo mau bat quai tuong trung cho tu phuong chinh cung voi cac huong phu. Thanh trai rong tu Nam đen Bac, tu đuong Mac-Mahon (bay gio la đuong Nam Ky Khoi Nghia) toi buc tuong thanh đa bi pha (bay gio la khu vuc đuong Đinh Tien Hoang va Ton Đuc Thang) va tu Đong sang Tay, tu đuong Espagne (bay gio la đuong Le Thanh Ton) đen đuong Moi (bay gio la đuong Nguyen Đinh Chieu). Nguyen Anh đong quan o thanh nay suot hai muoi hai nam, nam nao ong cung đem quan đi đanh Tay Son khi gio mua thuan loi.
Thanh nam o mot cau truc giao thong đuong bo gom co 3 truc chinh: đi Cao Mien chay thang ra cang Ben Nghe; đi cac tinh mien Tay; đuong đi ve Đong Nai. Đuong song gom Song Sai Gon vua đong vai tro phong thu thanh Bat Quai ve phia Nam vua đong vai tro đuong giao thong chinh, cang Ben Nghe (ben Bach Đang), co xuong đong tau Ba Son la vi tri tien tieu, cua ngo đe giao dich buon ban voi cac tau nuoc ngoai. Ngoai ra con co mot he thong kenh rach day đac nhu rach Thi Nghe, kenh Ben Nghe, kenh Te, rach Cau Kho va kenh Tau Hu noi lien cac tinh mien Tay va cang Ben Nghe, đay la con đuong huyet mach đe van chuyen lua gao, luong thuc cac loai.
Thanh co 8 cua, phia nam la cua Can Nguyen va cua Li Minh, phia bac la cua Khon Hau va cua Kham Hien, phia đong la cua Chan Hanh va cua Cam Chi, phia tay la cua Ton Thuan va cua Đoai Duyet. Thoi Minh Mang đoi ten cac cua: phia nam la cua Gia Đinh va cua Phien An, phia bac la cua Cung Than va cua Vong Thuyet, phia đong la cua Phuc Vien va cua Hoai Lai, phia tay la cua Tinh Bien va cua Tuyen Hoa.

Cac điem dan cu, cong trinh kien truc hinh thanh tu tan khi nhung nguoi Minh Huong đen đay vao khoang nam 1680: cong trinh kien truc luc nay co la đon linh, kho luong thao, dinh quan tran thu nhu: kho Quan Thao, dinh Tan Thuan, dinh Nac Non, cung mot he thong đon linh ngay cang Ben Nghe. Cac cong trinh ton giao va cho bua phuc vu nhu cau nguoi dan, binh linh hinh thanh nhu cho Đieu Khien, chua Cay Mai. Đong thoi mot so đia danh phan anh su hinh thanh điem dan cu nhu Bau Tron, Thi Nghe, Đat Ho cung ra đoi. Tu nam 1801, nho su ho tro cua Phap, Nguyen Anh đanh bai Tay Son, thanh lap trieu Nguyen, thong nhat Viet Nam. Le Van Duyet đuoc cu lam Tong tran Nam Ky va tru đong tai Sai Gon. Cac cong trinh cho bua, cang, cua hang. kho hang, cac khoi nganh nghe thu cong… xung quanh thanh Bat Quai phat trien theo, xoa đi nhung điem cho bua va thuong mai cu ngay xua va phan thi đuoc hinh thanh mot cach tu phat. Vi tinh hinh bat on, nhieu nguoi Hoa o Ha Tien, Đinh Quan cung chay ve vung Sai Gon gan thanh Bat Quai hinh thanh nen vung Cho Lon, giao thong voi thanh Bat Quai bang kenh Tau Hu va mot con đuong đoc đao. So cu dan cua thanh nam 1819 la khoang mot tram tam chuc ngan (180.000) dan ban đia va muoi ngan (10.000) nguoi Trung Quoc.


Chu thich Xem them Thanh Gia Đinh
Thanh Phung


Tham khao Truong Vinh Ky an ban 1885 do Nguyen Đinh Đau luoc dich va chu giai, Ky uc lich su ve Sai gon va cac vung phu can, Nha xuat ban Tre, Thanh pho Ho Chi Minh, 1997.
Đia danh Sai Gon - TP.HCM qua cac thoi ky Luu tru ngay 29 thang 9 nam 2008 tai Wayback Machine cua tac gia Van Trinh đang tren Viet Nam Net.
Nien bieu 300 Sai Gon-Thanh pho Ho Chi Minh Luu tru ngay 5 thang 6 nam 2009 tai Wayback Machine tren Website chinh thuc cua Thanh pho Ho Chi Minh.
Sai Gon nam xua, phan 3-1, bien khao cua nha khao co hoc Vuong Hong Sen.
Buttinger, Joseph (1958). The Smaller Dragon: A Political History of Vietnam. Praeger.
Cady, John F. (1964). Southeast Asia: Its Historical Development. McGraw Hill.
Chapuis, Oscar (2000). The last emperors of Vietnam: from Tu Duc to Bao Dai. Greenwood Press. ISBN 0-313-31170-6.
Hall, D. G. E. (1981). A History of South-east Asia. Macmillan. ISBN 0333241630.
Karnow, Stanley (1997). Vietnam: A history. London: Penguin Books. ISBN 0-670-84218-4.
Marr, David G. (1970). Vietnamese anticolonialism, 1885–1925. Berkeley: University of California. ISBN 0-520-01813-3.
Nguyen, Thanh Thi (1992). The French conquest of Cochinchina, 1858–1862. University Microfilms International.
Mantienne, Frederic (October 2003). "The Transfer of Western Military Technology to Vietnam in the Late Eighteenth and Early Nineteenth Centuries: The Case of the Nguyen". Journal of Southeast Asian Studies 34 (3): pp. 519–534. doi:10.1017/S0022463403000468.
McLeod, Mark W. (1991). The Vietnamese response to French intervention, 1862–1874. Praeger. ISBN 0-275-93652-0.