Nghe hay nghe nha, nghe ta, khuong hoang (danh phap hai phan: Curcuma longa) la cay than thao lau nam thuoc ho Gung, (Zingiberaceae), co cu (than re) duoi mat đat. No co nguon goc o vung nhiet đoi Tamil Nadu, phia đong nam An Đo, va can nhiet đo tu 20 đo C đen 30 đo C (68 đo F va 86 đo F) va mot luong mua hang nam đang ke đe phat trien manh. Cay đuoc thu hoach hang nam đe lay phan cu, va đuoc nhan giong tu mot phan trong so cu đo vao mua sau.
Khi khong đuoc su dung ngay, cu đuoc luoc trong khoang tu 30 đen 45 phut va sau đo đem say kho trong lo nong. Sau đo chung đuoc nghien ra thanh mot loai bot co mau vang cam sam ma thuong đuoc su dung lam gia vi trong am thuc Tamil va ke ca cac loai ca ri, hoac đe nhuom mau, tao mau cho cac loai gia vi mu tac. Thanh phan hoat đong cua no la chat curcumin voi huong vi hoi cay nong, hoi đang, co mui mu tac, va ‘mang huong vi cua đat’ mot cach khac biet. Curcumin la tam điem thu hut vi tinh nang chua benh tiem tang voi mot so chung benh, bao gom ung thu, Alzheimer, tieu đuong, di ung, viem khop, va cac loai benh man tinh khac. An Đo la nuoc san xuat nghe chinh, voi nhung ten goi theo vung tuy vao ngon ngu va quoc gia.

Vi nghe la mot hop chat thuc vat tu nhien, nen no khong mang tinh đoc quyen đe đuoc cap bang sang che rieng.


Lich su Con đuoc biet la haldi, nghe đa đuoc su dung o Nam An Đo qua hang ngan nam va la mot thanh phan chinh trong y hoc Siddha. Lan đau tien no đuoc su dung lam thuoc nhuom va sau đo la vi cac gia tri y hoc cua no.


Tu nguyen hoc Ten goi nay duong nhu bat nguon tu nuoc Anh vao thoi trung co / đau thoi ky hien đai la turmeryte hay tarmaret voi nguon goc khong chac chan. No cung co the la tu tieng La tin terra merita (đat co gia tri).
Con ten goi cua chi, la curcuma bat nguon tu tieng A Rap cua ca saffron va nghe.


Mo ta thuc vat hoc = Ve ngoai =
Nghe la mot loai thuc vat than thao lau nam, ma co the đat đen chieu cao 1 met. Cay tao nhanh cao, co mau vang cam, hinh tru, va than re co mui thom. Cac la moc xen ke va xep thanh hai hang. Chung đuoc 1 thanh be la, cuong la va phien la. Tu cac be la, than gia đuoc hinh thanh. Cuong la dai tu 50 – 115 cm. Cac phien la đon thuong co chieu dai tu 76 – 115 cm va hiem khi len đen 230 cm. Chung co chieu rong tu 38 – 45 cm va co dang hinh thuon hoac elip va thu hep o chop.


= Cum hoa, hoa, va qua =
O Trung Quoc, thoi gian ma nghe ra hoa thuong la vao thang tam.
O phan cuoi tren than gia co mot cum hoa voi than dai tu 12 – 20 cm voi nhieu bong hoa. Cac la non mau xanh nhat, hinh trung voi chieu dai tu 3 – 5 cm hay hinh thuon voi chop la dang tu.
O phia chop cua cum hoa ma la non hien dien o đo thi khong co hoa. Nhung la nay co mau trang hay xanh va đoi khi nhuom mau đo - tim va phan chop co dang thon.
Nhung bong hoa luong tinh, moc đoi xung hai ben va lon gap ba lan. Ba đai hoa dai tu 0.8 – 1.2 cm ket hop voi nhau va mau trang, cung voi long min va ba mau đai khong can xung. Ba canh hoa mau vang nhat ket hop thanh mot ong trang hoa dai đen khoang 3 cm. Ba thuy cua trang hoa co chieu dai tu 1 – 1.5 cm, hinh tam giac voi đau tren co gai mem. Trong khi thuy cua trang hoa o giua la lon hon so voi hai ben. Thi chi co nhi hoa o vong tron ben trong la sinh san đuoc. Tui phan hoa đuoc gan tai đay cua no. Tat ca cac nhi hoa khac đeu chuyen thanh nhi lep (staminode). Cac nhi lep ben ngoai thi ngan hon so voi moi cua hoa. Moi hoa co mau vang, voi mot dai mau vang o giua va no la dang trung nguoc, voi chieu dai tu 1.2 – 2 cm. Ba la noan nam duoi mot bau nhuy gom ba thuy dinh va khong đoi, voi long thua thot.
Qua nang mo voi ba ngan.


Thanh phan hoa sinh Cac thanh phan hoa hoc quan trong nhat cua nghe la mot nhom cac hop chat đuoc goi la curcuminoid, trong đo bao gom curcumin (diferuloylmethane), demethoxycurcumin, va bisdemethoxycurcumin. Hop chat đuoc nghien cuu nhieu nhat la curcumin, tao thanh 3.14% (theo luong trung binh) bot nghe. Ngoai ra con co cac loai tinh dau quan trong khac nhu turmerone, atlantone, va zingiberene. Mot so thanh phan khac la cac loai đuong, protein va nhua.
Cu nghe chua khoang 5% tinh dau va đen 5% curcumin, mot dang polyphenol. Curcumin la hoat chat chinh trong cu nghe, voi ky hieu C.I. 75300, hay Natural Yellow 3. Ten hoa hoc cua no la(1E,6E)-1,7-bis(4-hydroxy-3-methoxyphenyl)-1,6-heptadien-3,5-dion.


Su dung = Trong che bien thuc pham =

Nghe moc hoang trong cac khu rung o Nam A va Đong Nam A. No la mot trong nhung thanh phan chinh trong nhieu mon an chau A. Y hoc co truyen Tamil, con đuoc goi la Siddha, đa đe nghi su dung nghe trong thuc pham vi gia tri chua benh tiem nang cua no, ma van la mot chu đe đang đuoc nghien cuu. Viec su dung no đe lam chat tao mau khong co gia tri chinh trong am thuc Nam A.
Nghe chu yeu đuoc su dung trong cac mon an ngon, nhung cung đuoc su dung trong mot so mon an ngot nhu banh Sfouf. O An Đo, la cay nghe đuoc su dung đe lam mot mon an ngot đac biet la patoleo, bang cach xep bot gao cung hon hop dua va thot not tren la, sau đo goi lai roi hap trong mot noi hap đac biet bang đong(Goa).
Trong nhung cong thuc nau an ben ngoai Nam A, nghe đoi khi đuoc su dung lam chat tao mau vang ruc nhu banh. No đuoc su dung trong đo uong đong hop va cac san pham nuong, cac san pham sua, kem, sua chua, banh ngot mau vang, nuoc cam, banh quy, mau cua bap rang, keo, banh kem, ngu coc, nuoc sot, gelatin... Đay la mot thanh phan quan trong trong hau het cac loai bot ca ri thuong mai.
Hau het cac loai nghe đeu đuoc su dung o dang bot cu, o mot so vung (đac biet la o Maharashtra, Goa, Konkan va Kanara), la nghe đuoc su dung đe boc va nau thuc an. Cach su dung la nghe nhu the nay thuong la o nhung noi ma nghe đuoc trong tai đo, vi la đuoc su dung ngay khi vua thu hoach. La nghe tao mot huong vi đac biet.
Mac du thuong đuoc su dung o dang bot kho, nghe cung đuoc su dung o dang tuoi, nhu la gung. No co rat nhieu ung dung trong nhung cong thuc nau an Vien Đong, chang han nhu dua muoi đuoc lam tu cu nghe tuoi co chua cac khoi nghe mem.
Nghe đuoc su dung rong rai lam gia vi trong am thuc Nam A va Trung Đong. Nhieu mon an Ba Tu su dung nghe nhu mot thanh phan khoi đong. Hau nhu tat ca cac mon an chien o Iran đeu co dau, hanh, va nghe kem theo bat ky thanh phan khac ma se đuoc them vao.
O Nepal, nghe đuoc trong va đuoc su dung rong rai trong nhieu mon rau qua va thit vi mau sac cung nhu gia tri tiem nang cua no trong y hoc co truyen. O Nam Phi, nghe đuoc su dung đe tao mau vang cho com.
O Viet Nam, bot nghe đuoc su dung đe tao mau sac, va tang them huong vi cua cac mon an nhat đinh, chang han nhu banh xeo, banh khot va mi quang. Bot nghe cung đuoc su dung trong nhieu mon xao va cac mon canh o Viet Nam. La nghe đuoc dung nhu loai rau mui tao huong thom am nong, hoi nong va khu mui tanh cho cac mon goi, chao, kho va canh.
Tai Indonesia, la nghe đuoc su dung cho mon ca ri Minangese hoac ca ri Padangese o Sumatra, nhu rendang, sate padang va nhieu mon khac.
Tai Thai Lan, cu nghe tuoi đuoc su dung rong rai trong nhieu mon an, đac biet la trong cac mon an o mien nam Thai Lan, chang han nhu ca ri vang (แกง เหลือง) va sup cu nghe (ตม ขมิน).
Trong thoi trung co Chau Au, nghe đa đuoc goi la saffron An Đo vi no đuoc su dung rong rai đe thay the cho saffron, loai gia vi ton kem hon rat nhieu.


= Su dung trong y hoc co truyen va dan gian =
O Tamil Nadu, nghe đa đuoc su dung trong y hoc co truyen hang ngan nam nhu mot phuong thuoc chua cac benh ve da day va gan, cung nhu thuong dung đe chua lanh cac vet loet, do nhung tinh chat khang khuan co ban cua no. Trong he thong y hoc Siddha (tu nam 1900 TCN), nghe la thuoc chua mot so benh va tinh trang nhu o da, phoi, he thong tieu hoa, đau nhuc, cac vet thuong, bong gan, va cac roi loan o gan. Nuoc ep nghe tuoi thuong đuoc su dung trong nhieu tinh trang ve da, bao gom ca benh cham, thuy đau, benh zona, di ung, va ghe.
Manjal Pal (sua bot nghe) la sua am tron voi mot it bot nghe. No thuong đuoc su dung o Tamil Nadu nhu mot bai thuoc gia truyen khi co ai đo đang bi sot. Bot nghe nhao thuong đuoc su dung o Tamil Nadu đe lam chat khu trung cac vet thuong ho, con chun - holud (nghe tron voi voi toi) đuoc su dung đe cam mau nhu phuong phap gia truyen. No cung đuoc su dung lam chat tay nam da o Tamil Nadu.
Hop chat hoat đong curcumin đuoc cho la co mot loat cac hieu ung sinh hoc bao gom chong viem, chong oxy hoa, hoa tri lieu, khang sinh, khang virus va cac hoat đong cua virus, cho thay tiem nang trong y hoc lam sang. Trong y hoc co truyen Trung Quoc, no đuoc su dung đe đieu tri cac chung nhiem trung khac nhau va cung la mot chat khu trung.


= Nghien cuu y hoc ban đau =

Theo Trung tam Quoc gia ve Y hoc bo sung va thay the, " co rat it bang chung đang tin cay đe bo sung viec su dung nghe cho bat ky tinh trang suc khoe nao boi vi co rat it thu nghiem lam sang đuoc tien hanh. "
Mac du cac thu nghiem đang đuoc tien hanh tren viec su dung nghe đe đieu tri ung thu, lieu can thiet cho bat ky hieu qua nao o con nguoi đeu rat kho đe thiet lap. Nguoi ta khong biet rang, that su co hay khong nhung hieu qua tich cuc cua nghe trong viec chong ung thu hay bat cu benh nao khac. Ke tu thang 12 nam 2013, nghe van đang đuoc đanh gia ve hieu qua tiem nang cua no đoi voi mot so benh o con nguoi trong cac thu nghiem lam sang, bao gom cac benh than va tim mach, viem khop, vai loai ung thu va benh ruot kich thich.
Cu the hon, nghe cung đang đuoc nghien cuu trong moi quan he voi benh Alzheimer, benh tieu đuong, va cac roi loan lam sang khac.
Tuy nhien, theo cac nghien cuu co ban khac nhau, viec su dung chat curcumin hoac nghe co the ngan chan mot so giai đoan phat trien ung thu o dang đa khoi u. Mot nghien cuu ve curcumin tren cac te bao ung thu o nguoi trong ong nghiem bang cach su dung hon hop cac phan tu voi thuoc chong buon non thalidomide đe tao ra qua trinh chet rung te bao o cac te bao gay ra ung thu tuy. Mot so nghien cuu cho thay cac hop chat trong nghe co đac tinh chong nam va khang khuan; Tuy nhien, chat curcumin khong phai la mot trong so chung.
Curcumin, thanh phan hoat đong cua nghe, cung đa đuoc chung minh la mot phoi tu cua thu the vitamin D "voi cac quan he mat thiet trong viec ngan chan hoa hoc đoi voi ung thu ruot ket".


= Thuoc nhuom =
Nghe la mot chat nhuom vai kem, vi no khong ben mau. Tuy nhien, nghe thuong đuoc su dung trong trang phuc An Đo va Bangladesh, chang han nhu sari va ao choang cua tang lu Phat giao. Nghe (ky hieu la E100 khi đuoc su dung lam phu gia thuc pham) đuoc su dung đe bao ve cac san pham thuc pham khoi anh sang mat troi. Cac nhua dau cua cay đuoc su dung cho cac san pham co dau. Dung dich curcumin va polysorbate hoac bot curcumin hoa tan trong con đuoc su dung cho cac san pham co nuoc. Qua trinh lam đam mau đoi khi đuoc su dung đe bu cho mau bi phai, chang han nhu trong dua chua, gia vi, va mu tac.
Khi ket hop voi hat đieu mau (E160b), nghe đuoc su dung đe tao mau cho pho mat, sua chua, hon hop kho, tron salad, bo mua đong va bo thuc vat. Nghe cung đuoc su dung đe tao mau vang cho mu tat lam san, nuoc canh thit ga đong hop va cac thuc pham khac (thuong la do gia re hon rat nhieu so voi saffron).


= Dung trong nghi le =

Nghe đuoc coi la rat linh thieng va cao quy, tot lanh tai Tamil Nadu va đa đuoc su dung rong rai trong cac nghi le khac nhau trong hang ngan nam. Tham chi ngay nay, nghe con đuoc su dung trong le cuoi va nghi le ton giao.
Nghe đa đong mot vai tro quan trong trong An Đo giao va tin nguong nguoi Tamil. Chiec ao choang cua cac nha su Tamil theo truyen thong đa đuoc nhuom mau vang voi chat nhuom lam bang cu nghe. Vi mau vang - cam cua no, nghe đuoc lien ket voi mat troi hoac Thirumal (mot vi than noi tieng trong An Đo giao, cung la ten goi khac cua than Vishnu) trong than thoai cua tin nguong Tamil co đai, va đuoc xem la tap trung cua nhung luan xa, nguon nang luong tam linh.


Xem them Alpinia zerumbet
Etlingera elatior
Kaempferia galanga


Tham khao Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Curcuma longa tai Wikimedia Commons
 Du lieu lien quan toi Curcuma longa tai Wikispecies
Turmeric, from the U.S. National Institutes of Health
Turmeric List of Chemicals (Dr. Duke's) Luu tru ngay 18 thang 11 nam 2004 tai Wayback Machine
Plant Cultures: review of botany, history and uses Luu tru ngay 7 thang 10 nam 2008 tai Wayback Machine
Scientists say curry compound kills cancer cells Luu tru ngay 21 thang 4 nam 2010 tai Wayback Machine
Ban mau:Gia vi