Chinh ta tieng Viet la su chuan hoa hinh thuc chu viet cua ngon ngu tieng Viet. Đay la mot he thong quy tac ve cach viet cac am vi, am tiet, tu, cach dung cac ky tu dau cau the hien, loi viet hoa. Trong đo, tieng Viet la tieng me đe cua nguoi Viet, ngon ngu quoc gia tai Viet Nam voi phuong cham dung tieng noi, chu viet, giu gin ban sac dan toc, phat huy phong tuc, tap quan, truyen thong va van hoa tot đep cua minh; chinh ta la nguyen tac đieu chinh ngon ngu mang tinh đinh huong o hau het cac ngon ngu tren the gioi. Chinh ta tieng Viet hop thuc hoa cac nguyen tac, phuong vi khac nhau theo vung mien, thoi gian cua tieng Viet, thong nhat cach viet đap ung muc tieu chinh xac.
Tieng Viet cua nguoi Viet trai qua giai đoan lich su lau dai, nhieu bien đoi. Xuat phat điem la ngon ngu co ban khong chu viet, lan luot thoi ky vay muon tu Han Viet đe phong phu ngon ngu, tao chu Nom đe viet tieng Viet theo dang tuong hinh va hinh thanh chu Quoc ngu (su dung cac ky tu Latinh), he chu viet chinh thuc tren thuc te hien nay cua tieng Viet. Lich su thay đoi, vi tri đia ly cung thay đoi dan toi su khac biet nhat đinh ve mot so tu vung, am thanh giong noi theo mien Bac, mien Trung, mien Nam. Trong nhung thay đoi đo, chinh ta tieng Viet dan dan đuoc xac đinh o thoi hien đai.
Chinh ta tieng Viet co: chinh ta pho thong – nhom co ban chiem phan lon he thong chinh ta, đua vao giang day tai tat ca cac truong cong lap, thuoc quy đinh bat buoc đoi voi chu viet; chinh ta theo truong hop – nhom chinh ta co nhung cach viet khac nhau nhung đeu đuoc chap nhan, tuy nhien khuyen khich theo mot huong chung; chinh ta van ban quy pham phap luat – nhom quy đinh boi van ban quy pham phap luat, hinh mau cho cach viet mang tinh đong nhat, khoa hoc. Cac nhom nay đeu mang anh huong lon toi nguoi Viet, đuoc the hien trong đa so van ban. Ngoai ra, chinh ta tieng Viet van đang ton tai cac van đe tranh luan, chua nhat quan, cach ghi chep va su dung khac nhau tren thuc te; chinh ta tieng Viet đang trong qua trinh nghien cuu, tap trung chuan hoa he thong toan quoc.


Lich su = Nguon goc =
Tieng Viet co quan he gan gui voi tieng Muong, va đuoc xep vao ngu chi Viet thuoc nhom ngon ngu Mon – Khmer trong ngu he Nam A o khu vuc Đong Nam A hien nay. Nhom ngon ngu Viet Muong o thoi ky khoang đau cong nguyen la nhung ngon ngu hay phuong ngu khong thanh đieu. Ve sau, qua qua trinh giao thoa voi Hoa ngu, nhat la voi cac ngu thuoc ngu he Tai-Kadai von co he thong thanh đieu phat trien cao, he thong thanh đieu trong tieng Viet xuat hien va co dien mao nhu ngay nay, theo quy luat hinh thanh thanh đieu. Su xuat hien cac thanh đieu, bat đau khoang the ky VI thoi Bac thuoc voi ba thanh đieu va tang thanh sau thanh đieu vao khoang the ky XII thoi Nha Ly. Thanh đieu tro thanh mot trong cac noi dung anh huong chinh ta.
Trong thoi Bac thuoc, tieng Viet chiu nhieu anh huong boi tieng Trung Quoc, chu yeu la chu Han phon the. Trong Bac thuoc thu nhat (218 hoac 179 hoac 111 TCN – 40) thuoc Nha Trieu, Nha Han, nuoc Viet chiu thong tri nhu mot vung le thuoc. Hai Ba Trung gianh đoc lap (40 – 43), thua tran truoc Phuc Ba tuong quan Ma Vien cua Luu Tu, chuyen sang Bac thuoc thu hai (43 – 541). Thoi nay, Thai thu Si Nhiep cai tri Giao Chi (187 – 226), truyen ba chu Han va đao Khong mot cach co he thong, giai đoan tu Han co. Sang Bac thuoc thu ba (602 – 905) giai đoan Trieu Đuong, tu vung tieng Han trung co anh huong toi tieng Viet la trong giai đoan nay goi la tu Han Viet. Ve mat ngon ngu, nguoi Viet van noi tieng Viet va vay muon so luong lon tu ngu linh vuc triet hoc, chinh tri va ky thuat. Giai đoan nay, su dung chu Han đong thoi ap dung chinh ta kieu Han, chi co trong tang lop quy toc va quan chuc.


= Trung đai =
Ket thuc Bac thuoc thu ba, nuoc Viet tu chu, tach khoi van hoa Trung Hoa, chu Nom ra đoi thoi Nha Ly, Nha Tran đe đap ung he suy nghi, đoi song nguoi Viet. Chu Nom xay dung tuong tu chu Han đe ghi chep tieng Viet, phat trien theo huong ghi am, nham ghi chep ngay mot sat hon, đung hon voi tieng Viet. Đen the ky XVIII – XIX, chu Nom đa phat trien toi muc cao, at đia vi chu Han. Nhung tac pham chu Nom nay rat đa dang voi nguon tu Han luat (tho Nom theo luat Đuong), đen van te, truyen tho luc bat, song that luc bat, phu, hat noi, tuong, cheo. Co the ke đen cac tac pham nhu Loi hieu du tuong si bang chu Nom, khoa thi huong duoi thoi Quang Trung (1789) đa co bai thi lam bang chu Nom; Quoc am thi tap (Nguyen Trai), Hong Đuc quoc am thi tap (Le Thanh Tong), Bach Van quoc ngu thi tap (Nguyen Binh Khiem) dang tho Han luat bat cu hoac tu tuyet; Cung oan ngam khuc (Nguyen Gia Thieu), truyen Kieu (Nguyen Du), Luc Van Tien (Nguyen Đinh Chieu) dang luc bat, song that luc bat chu Nom. Chu Nom ghi am tieng Viet, the hien chu viet theo cach noi, thay đoi ngu phap viet tieng Viet, tien đe chinh ta theo tieng noi.


= Can đai =

Vao the ky XVII, trong thoi Trinh – Nguyen phan tranh, voi su giao luu voi phuong Tay, chu Quoc ngu (chu Latinh) đuoc hinh thanh boi cac tu si Dong Ten trong qua trinh truyen đao Cong giao tai Viet Nam duoi quy che bao tro cua Bo Đao Nha. Francisco de Pina la nha truyen giao đau tien thong thao tieng Viet, ong đa bat đau xay dung phuong phap ghi am tieng Viet bang chu cai Latinh. Cuoi the ky XVIII, tai Đang Trong dien ra cuoc chinh ly khien chu Quoc ngu hau nhu giong voi ngay nay. Cac giao huu Đang Trong đa bien soan Tu đien chu Quoc ngu, duoi su đieu phoi cua Giam muc Pierre Pigneau de Behaine. Can cu vao ban thao nay, giao si Jean-Louis Taberd đa bien tap va cho xuat ban nam 1838. Nam 1865, Gia Đinh bao, to bao tieng Viet đau tien dung chu Quoc ngu ra đoi. Thoi Phap thuoc nay, giao duc ngon ngu cho nguoi Viet bao gom chu Nom va chu Quoc ngu, dan dan thien ve chu Quoc ngu vi đong van tu voi tieng Phap. Ngay 22 thang 2 nam 1869, Pho Đe đoc Marie Gustave Hector Ohier ky quyet đinh bat buoc dung chu Quoc ngu thay the chu Han, chu Nom trong cac cong van o Nam Ky. Ngay 6 thang 4 nam 1878, Thong đoc Nam Ky Lafont ky quyet đinh thoi gian trong bon nam (đen nam 1882) phai chuyen han sang chu Quoc ngu. Phan chinh ta chu Quoc ngu chu yeu ve cach viet chu, su dung ky tu tuan theo nguyen tac chinh ta tieng Phap va chinh ta tieng Bo Đao Nha, the thuc phuong Tay tro nen pho bien nhieu khu vuc tren the gioi cung chieu huong xam luoc cua thuc dan phuong Tay. Đong thoi, luong tu vung đuoc tang len gom phien am cua ngon ngu phuong Tay, chu yeu la tu tieng Phap, thuong đuoc su dung boi tang lop thi dan khong thong thao chu Han; chuyen phien am phuong Tay sang tu Han Viet, ca hai tro thanh von tu muon moi. Chinh ta ve am tiet chua đuoc thong nhat.


= Hien đai =

Nua đau the ky XX, voi cac su kien nhu bo khoa cu, thanh lap he thong day hoc ngon ngu, chu Quoc ngu dan tro thanh van tu chinh pho bien toan quoc, đuoc mo rong pho bien cung hoan thien noi dung. Co the ke đen cac to chuc nhu Đong Kinh Nghia Thuc, Tu Luc van đoan, Hoi Tri Tri, Hoi Truyen ba Quoc ngu hoat đong co anh huong toi ngon ngu, rieng Hoi Truyen ba giup cho 70.000 nguoi biet chu tinh đen nam 1945. Chinh ta tieng Viet thoi ky nay co su khac biet ve cach viet ghi am, cach dung ky tu so voi bay gio, vi du nhu tac pham Duong kach menh cua Nguyen Ai Quoc, dung dau gach noi trong nhieu tu ghep nhu tu-do, Viet-Nam, Chinh-Phu. Nam 1945, Cach mang thang Tam thanh cong, Viet Nam Dan chu Cong hoa ra đoi, mo Binh dan hoc vu chong nan mu chu, lay chu Quoc ngu lam van tu chung. Ke tiep trong thoi ky Chien tranh Viet Nam, nuoc Viet chia lam hai, mien Bac la Viet Nam Dan chu Cong hoa, mien Nam la Viet Nam Cong hoa co su khac nhau ve chinh ta trong ca phat am, cach viet ghi am va ky tu.
Viet Nam thong nhat nam 1975, thanh lap nuoc Cong hoa xa hoi chu nghia Viet Nam nam 1976. Cong tac chuan hoa chinh ta bat đau đuoc tien hanh đe hop nhat su khac biet giua hai mien. Ngay 30 thang 11 nam 1980, Bo Giao duc va Uy ban Khoa hoc Xa hoi đa ban hanh mot so quy đinh ve chinh ta tieng Viet. Ngay 1 thang 7 nam 1983, Hoi đong Chuan hoa chinh ta va Hoi đong Chuan hoa thuat ngu đa ban hanh quyet nghi ve chinh ta cung thuat ngu tieng Viet, tap trung tai khang đinh quy đinh nam 1980, them chi tiet, đieu chinh lai nhung quy đinh đo. Nam 1984, Quyet đinh cua Bo truong Bo Giao duc: Quy đinh ve chinh ta tieng Viet va thuat ngu tieng Viet đuoc ban hanh va la quy pham phap luat đau tien ve chinh ta tieng Viet. Trong thoi hien đai, cac van đe tranh cai thuoc chinh ta tieng Viet đeu đang ton tai, nhieu đe tai nghien cuu chinh ta. Trong cac Tu đien chinh ta tieng Viet đuoc xuat ban, tu đien nam 2020 cua Nha xuat ban Đai hoc Quoc gia Ha Noi phai thu hoi do "thay quan điem cua tac gia trong mot so muc tu chua phu hop voi chinh ta hien hanh". Su khac nhau nhung van đe ve chu viet, ky tu, va ca cach viet hoa van con trong nhieu ban viet. Muc tieu chuan hoa chinh ta tieng Viet, hop nhat chu viet va đua vao cac van ban quy pham phap luat o Viet Nam đang đuoc đat ra.
Ve chinh ta trong van ban hanh chinh, ngay 19 thang 1 nam 2011, Bo Noi vu ban hanh Thong tu so 01/2011/TT-BNV: Huong dan the thuc va ky thuat trinh bay van ban hanh chinh; ngay 5 thang 3 nam 2020, Thu tuong Chinh phu ky ban hanh Nghi đinh 30/2020/NĐ-CP Ve cong tac van thu. Hai van ban quy pham phap luat nay đieu chinh soan thao chinh ta van ban, mang tinh anh huong quyet đinh đoi voi chinh ta tieng Viet. Hien nay, đang tuan thu Nghi đinh 30/2020/NĐ-CP.
Ve chinh ta trong chuong trinh giao duc pho thong, sach giao khoa pho thong thi ngoai Quyet đinh 240/QĐ nam 1984, Bo Giao duc va Đao tao cung đa ban hanh them 2 van ban khac quy đinh cach viet chinh ta tieng Vietː Quyet đinh 07/2003/QĐ-BGDĐT Quy đinh tam thoi ve viet hoa ten rieng trong sach giao khoa va Quyet đinh 1989/2018/QĐ-BGDĐT Quy đinh ve chinh ta trong Chuong trinh, sach giao khoa giao duc pho thong. Tuy nhien, cach viet chinh ta khong đuoc thong nhat trong quy đinh cua Bo Giao duc va Đao tao va Bo Noi vu, Chinh phu, cu the la cach viet i va y sau phu am đau khong co am đem va am cuoi. Quyet đinh 1989/2018/QĐ-BGDĐT yeu cau viet li luan, mi thuat, con Nghi đinh 30/2020/NĐ-CP mac du khong ghi ro quy đinh viet i va y nhung phu luc II co vi du cach viet đung chinh ta la Trieu Ly, ky niem.
Mac du co nhieu quy đinh ban hanh nhung cach dung cua chu i va y duong nhu van la thieu nhat quan nhat trong suot chieu dai lich su chinh ta tieng Viet, đieu nay gay tranh cai va co nhieu he luy ve viet ten đia danh, vi du tieu bieu la Qui Nhon hay Quy Nhon. Cach viet Qui Nhon hay Quy Nhon mau thuan ca trong cac van ban hanh chinh va ca trong gioi nghien cuu Ngon ngu hoc.


Nguyen tac chinh ta = Đinh vi va tac đong =

Tieng Viet ton tai va đi theo lich su nguoi Viet trong suot nhieu thoi đai, bien đoi ca ngu am va chu viet. Trong đo, ngu am bien hoa boi thay đoi vi tri đia ly, theo đoi song, sinh hoat, giao luu voi nhieu dan toc khac nhau cua nguoi Viet; chu viet vay muon (chu Han) san sinh (chu Nom, chu Quoc ngu), đuoc chap nhan đe luu tru, trao đoi, the hien ngon ngu. Tu thap nien 20 cua the ky XX đen nay, chu Quoc ngu tro thanh chu viet chinh cua nguoi Viet, voi y nghia co ban la: su dung chu viet đe mieu ta, bieu thi truc tiep phat am. Tren thuc te, voi anh huong cua lich su va vi tri đia ly, cach phat am cua nguoi Viet co su khac nhau nhat đinh ve am thanh, tuc cac phuong ngu – ngon ngu đia phuong vung mien. Viet Nam chu yeu co ba vung phuong ngu chinh: phuong ngu Bac (Bac Bo), phuong ngu Trung (Bac Trung Bo), phuong ngu Nam (Nam Trung Bo va Nam Bo). Cac phuong ngu nay khac nhau chu yeu o ngu am, roi đen tu vung, cuoi cung la mot chut khac biet ngu phap. Su khac nhau ve ngu am vung mien khien cho chu viet mo ta cung khac nhau. Tu đo, phuong an chuan hoa chinh ta ra đoi nham thong nhat tu ngu chu viet chung cho ca nuoc.
Chu Quoc ngu la mot chu viet ghi am bang chu cai. Do đac điem cua tieng Viet (ngon ngu am tiet tinh, khong bien hinh), nguyen tac chinh ta co ban cua chu Viet đon gian la nguyen tac ngu am hoc: phat am nhu nhau thi viet giong nhau, va viet giong nhau thi đoc nhu nhau, giua phat am va chinh ta co moi quan he truc tiep. Trong nguyen tac ngu am co hai bo phan: đoi voi cac tu phat am giong nhau ca nuoc thi đuoc viet theo phat am; đoi voi cac tu phat am khac nhau theo tung phuong ngu thi co so chinh ta la tong hop cac su phan biet am vi hoc co trong cac phuong ngu. Vi du: tu tran (cai tran), phat am mien Nam la trang, phat am mien mien Bac la chan, neu chu viet theo cac phat am nay thi đeu la sai chinh ta, khong thong nhat. Phat am noi chung la co so cho chinh ta tieng Viet, khong phai la phat am thuan tuy cua mot phuong ngu noi rieng nao. Phuong ngu mien Nam khong phan biet tran voi trang, đeu phat am la trang; phuong ngu mien Bac khong phan biet tran voi chan, đeu phat am la chan. Dua tren co so nay, chinh ta đa đuoc đat ra đe phan biet tran, trang, chan, chang, goi la phan biet am vi hoc, thong nhat tu ngu toan quoc, gop phan ket noi, khong co ranh gioi giua tu ngu đia phuong va tu ngu toan dan.
Chinh ta tieng Viet vua đuoc xay dung, vua đua vao giao duc đi cung thoi ky cai cach giao duc, tu truong hoc đia phuong cho đen thiet lap quy đinh, dan dan mang tinh toan quoc. Trong lich su Viet Nam hien đai, co mot so yeu to anh huong chu yeu toi chinh ta tieng Viet. Tac đong tu tap hop cac tac pham nghien cuu, tu đien, van ban va bai viet xuyen suot, lien quan toi viec su dung chinh ta. Vi du nhu Tu đien tieng Viet, ban in an tieng Viet linh vuc lich su nhu Đai Viet su ky toan thu, Đai Viet su ky, Kham đinh Viet su Thong giam cuong muc, Đai Nam thuc luc đuoc đat lam khuon mau tham khao, luu tru trong thoi gian tiep theo. Tac đong tu thoi quen su dung tu ngu cua nguoi Viet, thoi quen nay tao ra nhung von tu khong chinh xac voi quy tac đuoc đe nghi xay dung, nhung boi tinh chat tap quan đuoc đong thuan boi đong đao nguoi dung, chinh ta chiu anh huong va chap nhan. Vi du tu truyen va chuyen: ban đau co tu nguyen xuat phat vay muon tu Han Viet, mot nghia (傳), sau đo bien đoi theo tap quan su dung va tach thanh hai nghia truyen va chuyen ngay nay. Tac đong quyet đinh toi chinh ta la cac van ban quy pham phap luat quy đinh van đe chinh ta, tao thanh he thong chung đuoc đua vao cac bo sach giao khoa giang day toan quoc. Vi du: tap trung tai sach giao khoa cac lop tieu hoc, hoc sinh đuoc giang day tieng Viet, gom chu viet va cac quy tac chinh ta, tong quan, pho bien va đong thuan nhat, tao nen kien thuc chinh ta co ban va bat buoc.


= Chinh ta pho thong =
Chinh ta pho thong đi cung chu viet trong giao duc Viet Nam, mang tinh bat buoc toan quoc. Trong qua trinh hoc tap pho thong, noi dung giang day tieng Viet bao gom bang chu cai tieng Viet, cach viet va ket noi nguyen am, phu am, dau thanh; he thong ky tu dau cau trong ngon ngu:

Tu đien tieng Viet, Tu đien chinh ta tieng Viet tro thanh nguon tu vung cung cap cho giao duc, ho tro tra cuu đua vao giang day, gop phan chi dan cach viet đung chinh ta cua cac tu ngu. Chinh ta pho thong la chinh ta co ban đuoc đong thuan, chap nhan pham vi ca nuoc, lien tuc đuoc cung co cho cac the he tiep theo trong giao duc. Noi dung va cau tao chinh ta am tiet cua Tu đien chinh ta tieng Viet đuoc xay dung theo cac van đe thuc te ton tai truong hop khong thong nhat hoac chia phan vung mien, gom: am tiet phu am đau cua ch-/tr-, d-/gi-/v-/r-, l-/n-...; am tiet co phu am cuoi cua -c/-t, -c/-ch/-t, -n/-ng/-nh, -i/-y, -o/-u; am tiet co am chinh cua e/e, i/ie, i/u, o/oo, o/o/o, u/uo, u/uo; am tiet co cac khuon van -oi/-oai; am tiet co cac thanh đieu hoi/nga, nga/nang va mot so truong hop đac biet khac. Vi du tu chinh va chanh, ca hai tu đeu la phien am tieng Viet cua hai tu tieng Trung Quoc la 政 va 正 (hai tu nay co binh am Han ngu nhu nhau ngu am: zheng hoac zheng) trong thoi phan chia phuong ngu, mien Bac thuong dung tu chinh đe đoc ca hai tu, mien Nam thuong dung tu chanh. Cung mot nghia nhung đoc theo hai kieu, cac cum nhu chuyen chinh va chuyen chanh, dan chinh va dan chanh, đinh chinh va đinh chanh. Hien nay, tu chinh đuoc chon lam tu su dung trong hau het cac cum tu mang nghia nhu danh chinh ngon thuan, chinh tri, chinh quyen, cong chinh. Tu chanh khong bien mat, ma con đuoc giu trong mot so vi tri đia ly cu the nhu huyen Binh Chanh, huyen Lang Chanh; su dung trong mot so chuc vu to chuc nhu Chanh an, Chanh Van phong.

Trong chinh ta pho thong, co quy đinh đoi voi cac nhom cung ngu am, khac ngu am nhu:Nhom tu -i-/-y-, y dung đe thay the cho i, co ba truong hop bat buoc viet y la: viet y đung sau am đem nhu huy, tuy, thuy; viet y đung sau nguyen am ngan a nhu ay; viet y đung truoc e khi chu đo khong co am đau nhu yeu, yet, yem. Truong hop bat buoc viet i: sau cac nguyen am dai, trong đo cac van ket thuc bang phu am ma khong co am đem. Vi du: kim, tim, tin; viet i truoc a khi chu đo khong co am đem nhu: lia, kia, chia.
Truong hop l-/n-: chu n khong đung đau cac tieng co van co am đem (oa, oe, ua, uy), tru hai am tiet Han Viet: noan, noa. Do đo neu gap cac tieng dang nay thi chon l đe viet, khong chon n. Vi du: choi loa, loa mat, loang xoang. Trong lay van: cac tu lay van co tieng co n hoac l thi tieng thu nhat bao gio cung co am đau l, tieng thu hai co am đau n khi tieng thu nhat co am đau gi hoac khuyet am đau va tieng thu hai co am đau l khi tieng thu nhat co am đau khac gi. Vi du: la ca, lo đo, lo mo, lan man; tru hai truong hop đac biet la khum num, khe ne.
Truong hop ch-/tr-: chu tr khong đung đau cac tieng co van am đem (oa, oa, oe, ue), truong hop chon ch đe viet, khong chon tr. Vi du: sang choang, ao choang, choang vang. Nhung tu Han Viet co thanh nang hoac thanh huyen thuong co am đau tr, chon tr đe viet, khong chon ch. Vi du: trong, truong, trang. Nhung tu chi đo vat trong nha, chi ten cac loai qua, chi ten cac mon an, chi ten cac hoat đong, chi quan he giua nhung nguoi trong gia đinh va nhung tu mang y nghia phu đinh thuong co am đau ch. Vi du: chan, chieu, chai.
Truong hop s-/x-: chu s khong đung đau cac tieng co am đem (oa, oa, oe, ue, ua), ngoai tru cac truong hop: soat, soat, soang, soan, suat. Nhom nay chon x đe viet khong chon s. Vi du: xue xoa, xoay xo, xoanh xoach.
Truong hop r-/d-/gi-: chu r va gi khong đung đau cac tieng co van co am đem (oa, oe, ue, uy). Truong hop nay chon d đe viet, khong chon r hoac gi. Vi du: kinh doanh, doa nat, doang ra. Trong cac tu Han Viet: cac tieng co thanh nga hoac thanh nang thuong viet voi am đau d. Vi du: dien vien, hap dan. Trong cau tao tu ghep giua r, d, va gi, chi co tu ghep co tieng am đau gi va tieng co am đau d, khong co tu ghep co tieng am đau r va am đau d hay am đau r va am đau gi. Vi du: gia dan, giao duc, giao dich.

Truong hop c/k/q: quy luat q luon đi voi am đem u đe thanh qu; c luon đung truoc cac nguyen am: a, a, a, o, o, o, u, u; k luon đung truoc cac nguyen am: i, e, e.

Đoi voi cac ky tu dau cau ngon ngu, chuc nang ky tu đi cung chinh ta, gom: dau cham (.), dung đe ket thuc mot cau tran thuat, giup nguoi đoc biet cau chuyen chuyen sang mot van đe khac; dau phay (,), dung đe phan tach cau, tu; dau cham hoi (?), dung đe ket thuc mot cau nghi van, cau hoi; dau cham than (!), dung đe cau khien, to thai đo; dau cham phay (;), dung đe phan biet ranh gioi liet ke, ngat quang cau; dau ba cham (...), dung đe dien ta chung muc, van đe; dau hai cham (:), dung đe giai thich, đanh dau, trich dan; dau gach ngang (–), dung đe chi su ngang hang, ghep hai con so, noi đia danh, liet ke noi dung, đanh dau loi noi va tach phan; dau gach noi (-), dung đe noi tieng vay muon; dau gach cheo (/), thuong dung đe cach cac phan cua chuoi ngay, tach đoan chu; dau ngoac đon (), dung đe ghi chu giai thich truc tiep; dau ngoac vuong ([]), dung đe chu thich van đe thuong dung trong khoa hoc; dau ngoac kep (“”), dung đe trich dan, tuong thuat. Đoi voi dau cham (.) va dau phay (,) trong toan hoc, cach viet o Viet Nam: dau cham đuoc đat o moi đon vi ba con so nguyen, dau phay đat o đon vi so le. Vi du: dien tich đat lien cua Viet Nam la 331.211,6 km2 ghi theo tieng Viet; viet trong van ban tieng Anh (My) la 331,211.6 km2, su dung dau phay truoc o so nguyen, dau cham o so le.
Cac dau cau gom dau cham (.), dau phay (,), dau hai cham (:), dau ba cham (...), dau cham phay (;), dau cham hoi (?), dau cham than (!) đeu co đac điem viet lien, ke tiep tu phia truoc, co khoang cach voi tu tiep theo; nhom dau ngoac đon (), ngoac vuong ([]), ngoac kep (“”) đuoc viet lien voi cac tu đuoc bao boc; dau gach ngang (–) viet cach cac tu, dau gach noi (-), dau gach cheo (/) viet lien cac tu. Ngoai ra, con co quy đinh ve viet va in đam (vi du: in đam), in nghieng (vi du: in nghieng), voi muc đich nhan manh, tap trung tu ngu noi dung đac biet. Su dung tuy truong hop, khong hoan toan bat buoc đoi voi phong cach nay.
Quy tac dau thanh pho thong: tinh đen nam 2020, quy tac dau thanh chinh ta đuoc giang day pho thong đo la dau thanh đuoc đat tren chu cai am chinh, thong nhat trong cac tu co mot nguyen am. Vi du nhu tu vi, tu du, tu thong, tu nhat đeu chi co mot am chinh, đat dau thanh o am đo. Cac am tiet co am chinh la nguyen am đoi gom ie, ye, uo, uo va am cuoi la p, t, c, ch, m, n, ng, nh, o, u, i thi đat dau thanh len chu cai thu hai trong to hop hai chu cai bieu dien cho am chinh. Vi du tu uoc, muon, thiep, hieu, nguoi. Voi cac tu nhieu hon mot am chinh khac, co su khac nhau giua quy tac kieu cu va kieu moi, đang trong giai đoan quyet đinh lua chon.
Quy tac viet hoa pho thong: viec viet hoa bat buoc trong giao duc đoi voi toan bo phan cua danh tu rieng; đau cau (sau cac dau cham, dau cham than, dau cham hoi), dan loi noi truc tiep, xuong dong đoan moi. Danh tu rieng vi du nhu: Bac Ho, Vo Nguyen Giap, Viet Nam; dan loi noi vi du nhu: — Em a!; phien am qua am Han Viet nhu Đuc, Hoa Ky, Trung Quoc; phien am khong qua am Han Viet (phien am truc tiep, giu nguyen tu goc, viet hoa chu đau) nhu Tokyo, Seoul, Dubai. Chinh ta pho thong cung cho phep cac cach viet đac biet trong tinh huong rieng, vi du nhu viet hoa toan bo tu đe nhan manh, viet chu phong cach đac biet trong nghe thuat.
Quy tac viet tu nuoc ngoai: la quy tac đuoc xep trong he thong sach giao khoa pho thong ve viec viet tu ngu, ten goi va thuat ngu tieng nuoc ngoai. Trong pho thong, truong hop phien am khong qua am Han Viet tuc phien am truc tiep, viet sat theo cach đoc thi voi moi bo phan tao thanh ten rieng, viet hoa chu cai đau va co gach noi giua cac am tiet. Vi du nhu Pho-ri-đo-rich Ang-ghen, Vo-la-đi-mia I-lich Le-nin, Mat-xco-va, I-ta-li-a, An-gie-ri; truong hop viet tat thi viet nguyen dang viet tat, co the ghi them ten dich nghia hoac ghi them ten nguyen dang khong viet tat. Vi du: WB (Ngan hang The gioi), hoac WB (World Bank).


= Chinh ta theo truong hop =
Chuan chinh ta pho thong la cac quy đinh đuoc thong nhat bat buoc, đua vao giang day trong moi truong hoc pho thong ca nuoc. Chinh ta theo truong hop thuoc ve nhom quy đinh chua đuoc ap dung bat buoc toan bo, trong giai đoan dan dan đua vao he thong giang day pho thong, đa mang tinh đong nhat, co quy luat va quy đinh, co anh huong lon. Lop chinh ta nay tap trung vao cac nhom tu đa phuong hinh thuc, truong hop; co hon mot cach viet nhung đeu đuoc chap nhan; khuyen khich quy luat thong dung, thich hop voi chinh ta pho thong, đieu huong chuan chinh ta. Dua tren nghien cuu cua cac nha ngon ngu hoc Viet Nam, bat đau tu nam 1980, khoi đau tham khao tu Quyet đinh ve Quy đinh chinh ta tieng Viet nam 1984, co anh huong cho đen ngay nay.

Nguyen tac chung cua Quy đinh chinh ta nam 1984:
Đoi voi nhung tu tieng Viet ma hien nay chuan chinh ta chua ro, nen chon giai phap chuan hoa theo nguyen tac chung sau đay: tieu chi cua giai phap chuan hoa can đuoc can nhac cho thich hop voi cac truong hop khac nhau (tuy truong hop, co the la tieu chi ve phat am hay tieu chi ve tu nguyen); khi chuan chinh ta đa đuoc xac đinh, phai nghiem tuc tuan theo, tuy viec chuan hoa va thong nhat phat am chua đat thanh yeu cau cao nhung cung nen dua vao chuan chinh ta ma phat am; o truong hop chua xac đinh đuoc chuan chinh ta thi nen chap nhan bien the.

Đoi voi ten rieng chua khong phai tieng Viet thi nguyen tac chung la: ve chinh ta, can ton trong nguyen hinh theo chu viet Latin hay chuyen tu Latin trong nguyen ngu; ve phat am, phai huong dan đe dan dan co đuoc cach phat am thich hop, thong nhat.Quy đinh đoi voi truong hop cu the chia lam ba phan: thu nhat ve tu tieng Viet chua co trong chuan chinh ta; thu hai ve ten rieng khong phai tieng Viet va thu ba ve ten rieng tieng Viet. Đoi voi phan thu nhat va thu hai, co hieu luc cho đen ngay nay, rieng phan thu ba khong co hieu luc, chiu thay đoi boi quy đinh moi o chinh ta van ban quy pham phap luat.
Thu nhat: ve nhung tu tieng Viet ma chuan chinh ta chua ro, khuyen khich dung tieu chi thich hop, co the chap nhan ca cac cach viet khac nhau ve mot nghia nhung pho bien. Cu the la: dung tieu chi thoi quen phat am cua đa so nguoi trong xa hoi, mac du thoi quen nay khac voi tu nguyen (goc Viet hay goc Han). Vi du: chong gong đuoc đong y su dung (tuy rang đung la chong gong theo tu nguyen), chong dung trong nhieu cum nhu chong len, nga chong ca bon chan; đai bang la tu pho bien (tuy rang đung la đai bang theo tu nguyen), bang dung trong rat nhieu cum tu nhu cong bang, bang nhau, hay tu trong cau nhu em bang vao đau ma noi the?. Dung tieu chi tu nguyen khi thoi quen phat am chua lam ro mot hinh thuc ngu am on đinh. Vi du: tri mang (tuy cung co gap hinh thuc phat am chi mang), nay hai cum tu đeu đuoc chap nhan vi đo pho bien. Khi trong thuc te đang ton tai hai hinh thuc chinh ta ma chua xac đinh đuoc mot chuan duy nhat, thi co the tam thoi chap nhan ca hai hinh thuc ay, cho đen khi nao thoi quen su dung nghieng han ve mot hinh thuc. Vi du: eo seo va eo xeo, su mang va su menh, mang dung duy nhat trong cac cum nhu mang luoi, mang nhen, menh dung duy nhat trong cac cum nhu bac menh, van menh.
Thu hai: ve ten rieng khong phai tieng Viet, nguyen tac ton trong nguyen ngu tu vung, huong ve chu cai Latin, đong y cac tu ngu pho bien tren the gioi va trong nuoc, cho phep cac truong hop đac biet hoat đong. Cu the la: neu chu viet cua nguyen ngu dung chu cai Latinh thi giu đung nguyen hinh tren chu viet cua nguyen ngu; ke ca cac chu cai f, j, w, z nhu trong nguyen ngu; dau phu o mot so chu cai trong nguyen ngu co the luoc bot. Vi du: Shakespeare, Paris, Wroclaw (co the luoc dau phu o chu cai), Petofi (co the luoc dau phu o chu cai o). Neu chu viet cua nguyen ngu thuoc mot he thong chu cai khac thi dung loi chuyen tu chinh thuc sang chu cai Latinh. Vi du: Lomonosov, Moskva, Abdel. Neu chu viet cua nguyen ngu khong phai la chu viet ghi tung am bang chu cai thi dung loi phien am chinh thuc bang chu cai Latinh (thuong la cach phien am đa co tinh chat pho bien tren the gioi). Vi du: Osaka. Ton trong cac chu cai Latinh, tieng Anh hay ngon ngu the gioi khac trong truong hop viet, vi du nhu Festival Hoa Đa Lat, Festival Hue.
Đoi voi truong hop ten rieng ma trong thuc tien su dung rong rai tren the gioi đa quen dung mot hinh thuc viet bang chu cai Latinh khac voi nguyen ngu (thuong đo la ten mot so nuoc, thanh pho) thi dung hinh thuc ten rieng pho bien đo. Vi du: Hungary (tuy trong nguyen ngu la Magyarorszag), Bangkok (tuy trong nguyen ngu la Krung Thep hoac Krung Rattanakosin). Đoi voi truong hop nhung song, nui thuoc nhieu nuoc (va do đo co nhung ten rieng khac nhau) thi dung hinh thuc tuong đoi pho bien tren the gioi va trong nuoc; tuy vay trong nhung van ban nhat đinh, do yeu cau rieng, co the dung hinh thuc dua theo ngon ngu cua đia phuong. Vi du: song Danube (co the dung Donau theo tieng Đuc, Duna theo tieng Hungary, Dunares theo tieng Rumania). Đoi voi nhung ten rieng hay bo phan cua ten rieng (thuong la đia danh) ma co nghia thi dung loi dich nghia phu hop voi chu truong chung co the nhan thay qua cac ngon ngu tren the gioi. Vi du: Bien Đen, Guinea xich đao. Nhung ten rieng đa co hinh thuc phien am quen thuoc trong tieng Viet thi khong can thay đoi, tru mot so truong hop đac biet co yeu cau rieng thi phai thay đoi. Vi du: Phap, Hy Lap, Bac Kinh, Lo Tan; chap nhan dung ca Italia va Y, Australia va Uc. Chap nhan su ton tai nhung hinh thuc khac nhau cua mot so ten rieng trong nhung pham vi su dung khac nhau. Vi du: La Ma (thanh pho La Ma, đe quoc La Ma, chu so La Ma), Roma (thu đo Italia ngay nay). Giai đoan 2010 – 2020, chinh ta theo truong hop, nhat la đoi voi su dung tieng nuoc ngoai đuoc cac co quan to chuc va Bo Giao duc đa to chuc hoi thao đe đe xuat thong nhat cach viet, dua theo đanh gia, nghien cuu va tinh thong dung, co the ke toi y kien nhu: dung ten goi pho bien nhat hoac mot ten goi phu hop voi ngu canh đoi voi ten rieng lien quan đen nhieu nuoc; viet nguyen dang tieng nuoc ngoai voi thuat ngu co tinh he thong, co kha nang tao ra nhieu thuat ngu cung goc hoac thuat ngu dan chieu đen ky hieu, cong thuc thong dung; viet nguyen dang neu ten nuoc ngoai la ten viet bang chu Latinh, chuyen tu sang chu Latinh neu đo la ten viet bang cac chu ghi am khong phai chu Latinh hoac viet nhu cach viet trong tieng Anh neu khong chuyen tu đuoc.
Ngoai ra, con co nhung khuyen khich ap dung vao chinh ta. Truong hop viet i/y đeu đung trong truong hop co am tiet mo (khuyen khich viet i: chau Mi/chau My, đia li/đia ly, bac si/bac sy).


= Chinh ta van ban quy pham phap luat =
Nhom chinh ta theo truong hop can cu tu cac van ban quy pham phap luat, van ban hanh chinh, bao gom quyet đinh, thong tu cua co quan Đang, Nha nuoc ve van đe chinh ta, ky thuat soan thao van ban đong vai tro quan trong, mang tinh anh huong quyet đinh toi xu huong chuan hoa chinh ta tieng Viet. Chinh ta van ban quy pham phap luat đuoc đat ra nham quy đinh hinh thuc soan thao voi to chuc thuoc Đang va Nha nuoc mot cach thong nhat trong noi dung cac van đe thuoc chuc nang, quyen luc, cong tac cua cac đon vi. Mac du khong đe cap đen viec bat buoc moi to chuc trong moi noi dung (chi quy đinh truc tiep ap dung cho co quan, to chuc Nha nuoc va doanh nghiep nha nuoc, to chuc chinh tri, chinh tri – xa hoi, to chuc xa hoi, xa hoi – nghe nghiep), nhung lop chinh ta nay mang tinh khoa hoc, chuan quy, va tac đong toan dien, do đo co nhung phan chinh ta đuoc ap dung cho ca nuoc, nhu la mot bo phan tuan thu buoc tiep theo cua chinh ta pho thong.
Chinh ta van ban quy pham phap luat chu yeu o phan viet hoa, boi cac phan khac đeu ap dung tuan thu chinh ta pho thong va chinh ta theo truong hop. Nhom nay co thay đoi theo tung giai đoan, cu the nhu Nghi đinh 110/2004/NĐ-CP, Thong tu 01/2011/TT-BNV, Nghi đinh 30/2020/NĐ-CP. Chuan hoa chinh ta tieng Viet theo doi su khac nhau, tuan thu van ban hien hanh la Nghi đinh ve Cong tac van thu 2020 cua Chinh phu, ban ghi cac bo luat, đac biet lay chuan soan thao tu Hien phap nuoc Cong hoa xa hoi chu nghia Viet Nam nam 2013.
Mot so quy đinh ve ky thuat soan thao lien quan đen chinh ta: van ban hanh chinh bat buoc su dung kho giay A4 (210 mm x 297 mm), đinh le trang cach mep tren va mep duoi 20 – 25 mm, cach mep trai 30 – 35 mm, cach mep phai 15 – 20 mm; phong chu tieng Viet Times New Roman, bo ma ky tu Unicode theo Tieu chuan Viet Nam TCVN 6909:2001, mau đen. Dung chu so A Rap, ghi so tu 01 đen 31 ve ngay, 01 đen 12 ve thang hang nam, nghia la đinh huong viet đu bo ngay thang (vi du: 21/08/2020 đu hon 21/8/2020).
Ve quy đinh ve viet hoa: sau dau cham cau (.); sau dau cham hoi (?); sau dau cham than (!) va khi xuong dong, tuc khong viet hoa sau dau hai cham (:), dau ba cham (...), dau cham phay (;). Viet hoa ten hieu, ten goi nhan vat lich su, chu cai đau tat ca cac am tiet. Vi du: Vua Hung, Ba Trieu, Ong Giong, Cu Ho. Viet hoa ca danh tu chung chi đon vi hanh chinh trong truong hop ten đon vi hanh chinh đuoc cau tao giua danh tu chung ket hop voi chu so, ten nguoi, ten su kien lich su. Vi du: Quan 1 (viet hoa chu Q), Phuong Quang Trung (viet hoa chu P); viet hoa truong hop Thu đo Ha Noi va Thanh pho Ho Chi Minh. Ve ten co quan, to chuc, viet hoa chu cai đau cua cac tu, cum tu chi loai hinh co quan, to chuc; chuc nang, linh vuc hoat đong cua co quan, to chuc. Vi du: Ban Chi đao trung uong ve Phong chong tham nhung, Van phong Chu tich nuoc, Bo Tai nguyen va Moi truong, Tap đoan Đien luc Viet Nam, So Cong Thuong; truong hop đac biet nhu Ban Chap hanh Trung uong Đang Cong san Viet Nam, Van phong Trung uong Đang; viet hoa to chuc the gioi theo quy tac viet ten co quan, to chuc cua Viet Nam, nhu Lien hop quoc (UN), To chuc Y te the gioi (WHO).
Trong nhung truong hop khac: viet hoa danh tu đac biet gom Nha nuoc va Nhan dan. Viet hoa ten chuc vu, hoc vi, danh hieu đi lien voi ten nguoi cu the. Vi du: Giao su Ton That Tung. O đay, cac chuc vu thuoc to chuc lanh đao Viet Nam đeu đuoc viet hoa, the hien trong vi du nhu: Chu tich Quoc hoi (viet hoa tu Chu), Thu tuong Chinh phu (viet hoa tu Thu); trong he thong cac cac van ban quy pham phap luat, van ban hanh chinh khac ma đac biet la Hien phap 2013, vi du đoan soan thao nhu: "Chinh phu gom Thu tuong Chinh phu, cac Pho Thu tuong Chinh phu, cac Bo truong va Thu truong co quan ngang bo", hoac "...Chu tich nuoc, Pho Chu tich nuoc, Chu tich Quoc hoi, Pho Chu tich Quoc hoi, Uy vien Uy ban thuong vu Quoc hoi, Chu tich Hoi đong dan toc, Chu nhiem Uy ban cua Quoc hoi, Thu tuong Chinh phu, Chanh an Toa an nhan dan toi cao, Vien truong Vien kiem sat nhan dan toi cao". Voi nguyen tac viet hoa tu ngu co noi dung đac biet, cac chuc vu thuoc to chuc đeu đuoc viet hoa du khong đi cung ten nguoi, vi du: "theo đe nghi cua Bo truong Bo Noi vu".
Viet hoa chu cai đau cua tu, cum tu chi ten goi đo trong truong hop dung trong mot nhan xung, đung đoc lap va the hien su tran trong. Vi du: Bac, Nguoi (chi Chu tich Ho Chi Minh), Đang (chi Đang Cong san Viet Nam); viet hoa chu cai đau cua am tiet tao thanh ten goi ten cac ngay le, ngay ky niem. Vi du: ngay Quoc khanh, ngay Tong tuyen cu đau tien, ngay Quoc te Lao đong, ngay Phu nu Viet Nam; viet hoa chu cai đau cua ten loai van ban va chu cai đau cua am tiet thu nhat tao thanh ten goi cua van ban trong truong hop noi đen mot van ban cu the. Vi du: Bo luat Hinh su, Luat To chuc Quoc hoi; viet hoa chu cai đau cua chu cai đau cua phan, chuong, muc, tieu muc, đieu khi vien dan chuong, muc, tieu muc, đieu, khoan, điem cua mot van ban cu the. Vi du: can cu điem a, khoan 2, Đieu 103, Muc 5, Chuong XII, Phan I, cua Bo luat Hinh su; viet hoa chu cai đau cua am tiet thu nhat tao thanh ten goi. Vi du: tet Nguyen đan, tet Đoan ngo, tet Trung thu, viet hoa chu Tet trong truong hop thay cho tet Nguyen đan; viet hoa chu cai đau cua am tiet chi ngay va thang trong truong hop khong dung chu so đoi voi ngay trong tuan va thang trong nam. Vi du: thu Hai, thu Tu, thang Nam, thang Tam; viet hoa chu cai đau cua cac am tiet tao thanh su kien va ten su kien, trong truong hop co cac con so chi moc thoi gian thi ghi bang chu va viet hoa chu đo đoi voi su kien lich su va cac trieu đai. Vi du: Trieu Ly, Trieu Tran, Phong trao Xo viet Nghe Tinh, Cach mang thang Tam; viet hoa chu cai đau cua am tiet thu nhat tao thanh ten tac pham, sach bao. Vi du: tu đien Bach khoa toan thu, tap chi Cong san.


Mot so van đe ve chinh ta = Van đe phuong ngu Bac Trung Nam =
Chu Quoc ngu la mot chu viet ghi am, chuan hoa chinh ta dua tren chuan phat am, quyet đinh nen tang cua chinh ta tieng Viet. Ve chuan phat am cua tieng Viet, co mot so van đe. Tren thuc te, chu viet đuoc coi trong hon phat am o Viet Nam: trong truong hop phat am tieng Viet co khac nhau giua cac phuong ngu thi cach phat am chuan đuoc xem la cach phat am co su phan biet đuoc phan anh tren chu viet. Vi du, chu viet co phan biet dau hoi – dau nga, phat am cua phuong ngu mien Bac, phan biet hoi – nga la chuan chinh ta; chu viet co phan biet s – x, phat am cua phuong ngu mien Nam, phan biet s – x la chuan chinh ta.
Vi tri đia ly tao nen su khac trong phuong ngu Viet Nam. Phuong ngu mien Bac va phuong ngu mien Nam khac nhau o phan phat am, đoc trai ngu am cua nhieu tu. Trong khi phuong ngu mien Trung (chu yeu o sau tinh Bac Trung Bo) co đac điem la tao ra nhieu tu đia phuong. Vi du nhu cum cac tu đia phuong mien Trung: mo (nghia la đi đau trong đi mo), te (nghia la ben kia trong ben te), rang (nghia la khong sao đau trong khong rang mo), rua (nghia la the đo trong rua te). Van đe phuong ngu đa va đang đuoc phan tich va sap xep, tao phuong an chuan hoa thich hop, đua đac điem phuong ngu vung mien tro thanh yeu to y nghia trong van hoa Viet Nam.


= Van đe cach viet =

Van đe mau thuan giua phat am cua mot phuong ngu voi chu viet: chu viet co phan biet, nhung phat am khong phan biet, tao ra hien tuong đong am trong phuong ngu. Nhung hien tuong đong am phuong ngu khien xuat hien nhieu van đe chinh ta, vi du nhu van đe phan biet dau thanh hoi – nga mien Nam, phan biet ch – tr mien Bac. Xet tong the ca nuoc, co hai truong hop van đe chinh ta do mau thuan giua phat am moi phuong ngu voi chu viet, gom: 
Nhom d va gi: tieng Viet khong phat am phan biet d va gi, nhung co su phan biet trong chinh ta. Vi du: tu danh va gianh co phat am nhu nhau, nhung phan biet ve y nghia trong tu vung phan chinh ta. Danh trong cum nhu danh cho, danh danh, danh dum, danh tien, danh rieng; gianh trong cum gianh lay, gianh nhau, quyet gianh, đau tranh gianh đoc lap.

Nhom y va i: chu Quoc ngu su dung y đe viet ban nguyen am i trong ay, ay; viet nguyen am i khi đung mot minh trong y, y, y; viet nguyen am i trong uy, to hop voi e viet nguyen am đoi ie (trong yem, yen, yet, yeu, uyen, uyet, uyen, van van). Cach su dung y va i chua đuoc nhat quan, vi du: y trong my le, nuoc My nhung lai khong viet my dan ma la mi dan, cac tu đeu mang yeu to Han Viet. Ca hai loi viet hien đang ton tai, co cac đe nghi trai chieu bao gom viec thong nhat su dung i, tuc khoi phuc lai loi viet cu va giu nguyen phan đinh ro hai am.
Van đe ve yeu to Han Viet: yeu to Han Viet đuoc su dung rong rai đe cau tao đai bo phan tu ghep, mot phan he thong yeu to đuoc goi la am tiet – yeu to cau tao tu Han Viet co van đe ve chinh ta. Đoi voi chinh ta yeu to Han Viet, hien đang co quy tac nhat đinh, vi du: voi phuong ngu mien Bac, van đe ve d-/gi-/r-, trong đo r khong co yeu to Han Viet; van d Han Viet đeu chi viet khong dau, dau nga hoac dau nang (ngoai tru tu dan), khac voi van gi Han Viet đeu chi viet khong dau, dau hoi, dau sac.


= Đat dau thanh =

Van đe ve vi tri dau thanh: trong phan lon cac truong hop, chuan vi tri dau thanh, quy tac đat dau thanh trong chu Quoc ngu đuoc xac đinh, tuy nhien thieu nhat tri trong mot so nhom tu vung. Cac to hop oa, oe, uy va (q)ua, (q)ue, (q)uy, co cac the thuc trinh bay khac nhau, nhom dau thanh o con chu giua: hoa, hoe, huy, qua, que, quy; voi nhom dau thanh o con chu cuoi: hoa, hoe, huy, qua, que, quy; pho bien đuoc su dung trong cac van ban la hoa, hoe, huy, qua, que, quy đa tron lan ca hai nhom. Trong tieng Viet, cac con chu o, u dung đe chi nguyen am o, u va ban nguyen am – ban phu am w tai mot so truong hop. Co nghia rang cac to hop phia tren thuc ra la wa, we, wi va (k)wa, (k)we, (k)wi; w (viet bang o, u) trong am tiet nay khong thuoc thanh phan nguyen am, nguyen am o đay la a, e, i (viet bang y). Đat vi dau thanh hien chua quyet đinh chuan hoa, trong giai đoan phan tich quan điem cu va moi, chu yeu o phan dau thanh cua nguyen am, ban nguyen am tron moi o va u.


= Van đe su dung linh hoat =
Chinh ta tieng Viet đuoc su dung linh hoat theo nhieu hinh thuc trong đoi song thuong ngay, mot bo phan lon chu viet khac voi chuan chinh ta thuong xuyen trong hoi thoai mang xa hoi nhu Facebook, Youtube. Cach viet nay gom ca co tinh va vo tinh, thuong o thanh thieu nien. Vi du nhu: dung no nang, đung la lo lang, hok don, đung la khong gion hoac khong đua. Van đe nay khong vi pham nguyen tac, vi chuan chinh ta chi bat buoc trong cac van ban, chu viet thuoc noi dung chinh thuc nhu khoa hoc, giao duc, hoat đong xa hoi, bao chi; phong cach chu viet đuoc su dung tu do trong đoi song hang ngay hoac van đe đac biet. Tuy nhien, viec su dung sai gay anh huong toi chuan chinh ta, gom: gay hieu sai chinh ta; mo rong cac van đe tranh cai ve chinh ta. Ben canh đo, chinh ta con đuoc su dung sai trong, thieu thong nhat tren cac phuong tien thong tin truyen thong, trong cac bai van cua hoc sinh, sinh vien, vi du nhu: tu sai la sat nhap đuoc su dung nhieu, tu đung la sap nhap, viet hoac đoc sai la sang lang, thuc te phai viet đung la xan lan; gay anh huong su trong sang cua tieng Viet, anh huong đen ban sac van hoa. Cac van đe nay đeu đang đuoc đanh gia, nghien cuu phuong an giai quyet.


= Viet hoa =
Đoi voi viet hoa, viet hoa trong chinh ta pho thong đuoc chuan hoa va tuan thu đong bo, it xay ra loi, van đe nam o cac cum tu đac biet, chu yeu thuoc chinh ta van ban quy pham phap luat. Boi vi chua chuan hoa, quy đinh ve viet hoa cac cum tu co thay đoi theo cac dip, đuoc theo doi va tuan thu. Vi du: đoi voi ten to chuc, co quan, theo Quy đinh 240 nam 1984 thi chi viet hoa chu cai đau cua am tiet đau trong to hop tu dung lam ten, nhu Đang cong san Viet Nam, Truong đai hoc bach khoa Ha Noi; đen nam 2011, theo Thong tu 01 cua Bo Noi vu, đa chuyen thanh viet hoa them chu cai y nghia, nhu Đang Cong san Viet Nam, Truong Đai hoc Bach khoa Ha Noi, co hieu luc thoi điem hien tai. Ben canh đo, trong linh vuc bao chi, co nhieu cach viet khac nhau lan khong tuan thu chinh ta van ban.
Van đe ve viet hoa tu ngu thuoc lich su: cac tu ngu đac biet trong lich su chua đuoc chuan hoa chinh ta, co nhieu cach viet khac nhau trong cac van ban va bai viet hien tai. Vi du: tu ngu tuoc vi thoi phong kien nhu Vuong, Cong, Hau co nhieu bai viet khac nhau ve viec viet hoa hay viet thuong tu nguyen Han Viet nay. Cac tu nay, mang y nghia la tu ngu đac biet, đuoc tao ra đe the hien noi dung đac trung, cu the la cac tuoc vi quy toc, hoang gia. Voi cac khung hinh chung nhu he quy đinh ve chinh ta van ban – viet hoa tu đac biet cua ten hieu qua khu, chuc vu hien đai; he cac tu tuong tu nhu viet hoa Đe – mot tu đong nhom cung Vuong trong cum Gian Đinh Đe, Han Vu Đe; he thong dung tieng Anh, viet hoa tuoc vi khi đi kem to chuc, ca nhan nhu Cong tuoc xu Edinburgh (Duke of Edinburgh, luon viet hoa tu Duke – tuoc Cong khi đi cung nhan vat, đia danh, to chuc); khien cho quy tac đung la viet hoa tu Vuong, Cong, Hau va cac tu thuoc he tuoc hieu, chuc vu nay khi đi cung ten nguoi, ten vi tri, ten chuc vu, nhu Tay So Ba Vuong, Hung Đao Vuong hay Hoang đe Nha Đuong.


= Cai tien cach viet =
Thoi hien đai, co nhung nghien cuu ve tieng Viet, bao gom van đe ve chinh ta, đac biet la Đe xuat Cai tien chu quoc ngu, nghien cuu ca nhan cua nha ngon ngu Bui Hien, đuoc đe xuat tu nam 1995. Theo đe xuat thi muc đich cua cai tien la: thong nhat va đon gian hoa mot phan ve mat chu viet cho cac van ban; giup nguoi nuoc ngoai, nguoi dan toc thieu so de tiep can voi chu viet tieng Viet hon. Cuoi nam 2017, sau mot cuoc hoi thao ve ngon ngu, đe xuat cua ong đuoc đua ra truyen thong va tao nen đanh gia, tranh luan va phan bien soi noi ve nghien cuu cai cach cua ong; van đe nay cung đuoc đua len chuong trinh Tao quan 2018, pho bien toan quoc.

Nghien cuu nay tap trung vao cai tien cach viet tieng Viet, thay đoi chu viet, giam ky tu bang chu cai tu 38 xuong 31. Vi du phuong an cai tien nhu:LUAT GIAO DUC
Đieu 7. Ngon ngu dung trong nha truong va co so giao duc khac; day va hoc tieng noi, chu viet cua dan toc thieu so; day ngoai ngu.
1. Tieng Viet la ngon ngu chinh thuc dung trong nha truong va co so giao duc khac. Can cu vao muc tieu giao duc va yeu cau cu the ve noi dung giao duc, Thu tuong chinh phu quy đinh viec day va hoc bang tieng nuoc ngoai trong nha truong va co so giao duc khac.

2. Nha nuoc tao đieu kien đe nguoi dan toc thieu so đuoc hoc tieng noi, chu viet cua dan toc minh nham giu gin va phat huy ban sac van hoa dan toc, giup cho hoc sinh nguoi dan toc thieu so de dang tiep thu kien thuc khi hoc tap trong nha truong va co so giao duc khac. Viec day va hoc tieng noi, chu viet cua dan toc thieu so đuoc thuc hien theo quy đinh cua Chinh phu.Cach viet theo phuong an:LUAT ZAO ZUK
Dieu 7. Qon qu zuq coq n’a cuoq va ko so zao zuk xak; zay va hok tieq noi, cu viet kua zan tok wieu so; zay qoai qu.
1.Tieq Viet la qon qu cin’ wuk zuq coq n’a cuoq va ko so zao zuk xak. Kan ku vao muk tieu zao zuk va yeu kau ku we ve noi zuq zao zuk, Wu tuoq cin’ fu kuy din’ viek zay va hok baq tieq nuok qoai coq n’a cuoq va ko so zao zuk xak.

2. N’a nuok tao dieu kien de quoi zan tok wieu so duok hok tieq noi, cu viet kua zan tok min’ n’am zu zin va fat huy ban sak van hoa zan tok, zup co hok sin’ quoi zan tok wieu so ze zaq tiep wu kien wuk xi hok tap coq n’a cuoq va ko so zao zuk xak. Viek zay va hok tieq noi, cu viet kua zan tok wieu so duok wuk hien weo kuy din’ kua Cin’ fu.


Xem them Tieng Viet
Chu Han, tu Han – Viet, chu Nom va chu Quoc ngu.
Ngon ngu hoc, ngu am hoc.


Chu thich = Ghi chu =


= Tham khao sach va truc tuyen =


= Thu muc =


Đoc them Lien ket ngoai Chinh ta tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Tieng Viet tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Vietnamese language tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Ban đien tu Hien phap nuoc Cong hoa xa hoi chu nghia Viet Nam nam 2013 tai Bo Tu phap.
Ban đien tu Nghi đinh so 30/2020/NĐ-CP cua Chinh phu: Ve cong tac van thu tai Cong Thong tin đien tu Chinh phu Viet Nam.
Ban đien tu Quyet đinh so 240/QĐ - Quy đinh ve chinh ta tieng Viet va thuat ngu tieng Viet nam 1984 cua Bo Giao duc.
Phan lop tu ngu theo nguon goc: Cac tu ngu goc An-Au. tai website ngonngu.net, ngay 31 thang 12 nam 2006. Theo Mai Ngoc Chu; Vu Đuc Nghieu & Hoang Trong Phien. Co so ngon ngu hoc va tieng Viet. Nha xuat ban Giao duc, H., 1997.