Trong sinh thai hoc, mot o la su phu hop cua mot loai voi mot đieu kien moi truong cu the. No mo ta cach ma mot sinh vat hoac quan the phan ung voi phan bo nguon song va cac đoi thu canh tranh (vi du: bang cach phat trien khi nguon song doi dao va khi hiem đong vat an thit, ky sinh va mam benh) va cach ma no thay đoi nhung yeu to tuong tu ay (vi du: gioi han tiep can nguon song boi cac sinh vat khac, đong vai tro la nguon thuc an cho đong vat an thit va loai tieu thu con moi). "Loai va so luong bien đoi la tap hop gom kich thuoc cua mot o moi truong thay đoi tu loai nay sang loai khac [va] tam quan trong tuong đoi cua nhung bien đoi moi truong cu the voi mot loai co the thay đoi tuy theo boi canh đia ly va sinh hoc".
O Grinnel đuoc xac đinh boi sinh canh ma mot loai sinh song va nhung tap tinh thich nghi đi kem. O Elton nhan manh rang mot loai khong chi phat trien va phan ung voi moi truong, ma con co the thay đoi moi truong va tap tinh khi no lon len. O Hutchinson su dung toan hoc va thong ke đe co giai thich cach ma cac loai cung ton tai trong mot quan the nhat đinh.
Khai niem ve o sinh thai la trong tam cua nganh đia sinh hoc sinh thai, chu trong vao nhung mo hinh khong gian cua cac quan the sinh thai. "Su phan bo cua loai va đong luc hoc cua chung theo thoi gian la ket qua cua nhung đac tinh cua loai, bien đoi moi truong..., va tuong loai giua hai loai—cu the la kha nang cua mot so loai (đac biet la loai nguoi chung ta), nham đieu chinh moi truong cua chung va lam thay đoi đong luc pham vi cua nhieu loai khac." Su thay đoi cua mot o sinh thai boi sinh vat cu ngu la đe tai cua thiet ke o.
Đa so loai ton tai trong mot o sinh thai tieu chuan, chia se tap tinh, thich nghi va đac tinh chuc nang tuong tu nhu nhung loai co quan he chat che khac o cung mot lop phan loai rong, nhung van co nhung ngoai le. Mot vi du đien hinh ve loai lap đay o khong chuan la chim kiwi khong bay va song tren mat đat cua New Zealand; loai chim nay an giun va cac sinh vat khac tren mat đat, đong thoi cu ngu trong mot o nhu đong vat co vu. Đia sinh hoc đao co the giup giai thich cac loai tren đao va nhung o chua đuoc lap đay.


O Grinnell Y nghia sinh thai cua o (niche) bat nguon tu viec o co nghia la mot hoc tuong đe đat mot buc tuong, co le ban than no bat nguon tu tu nicher trong tieng Phap Trung co, co nghia la to (tieng Anh: nest). Thuat ngu nay do nha tu nhien hoc Roswell Hill Johnson đat ra, song Joseph Grinnell co le la nguoi đau tien su dung no trong mot chuong trinh nghien cuu vao nam 1917, trong bai bao "The niche relationships of the California Thrasher" (tieng Viet: Moi quan he o cua chim hoa mi đo California) cua ong.
Khai niem o Grinnell trinh bay y tuong rang o cua mot loai đuoc xac đinh boi sinh canh ma no sinh song va nhung tap tinh thich nghi đi kem. Noi cach khac, o la tong hop cac yeu cau sinh canh va tap tinh cho phep mot loai ton tai va sinh con. Vi du, tap tinh cua loai chim hoa mi đo California phu hop voi sinh canh chaparral ma no sinh song—no sinh san va kiem an trong bui ram va thoat khoi nhung loai san moi bang cach di chuyen tu bui ram nay sang bui ram khac. 'O' cua no đuoc xac đinh bang bo sung kheo leo giua tap tinh va đac tinh hinh the cua chim hoa mi đo (mau nguy trang, canh ngan, chan khoe) voi sinh canh nay.

O Grinnell co the đuoc xac đinh boi nhung bien đoi phi tuong tac (phi sinh hoc) va đieu kien moi truong tren quy mo rong. Nhung bien đoi quan trong trong lop o nay bao gom nhiet đo trung binh, luong mua, buc xa mat troi va khia canh đia hinh ngay cang tro nen de tiep can tren quy mo khong gian. Phan lon tai lieu chu trong vao cau truc o Ginnell, thuong tu goc đo khi hau, nham giai thich su phan bo va đo doi dao. Nhung phep du đoan hien tai ve phan ung cua loai đoi voi bien đoi khi hau chu yeu dua vao du đoan nhung đieu kien moi truong bi bien đoi tren su phan bo loai. Tuy nhien, gioi khoa hoc ngay cang thua nhan rang bien đoi khi hau cung tac đong đen tuong tac cua cac loai va goc nhin Elton co the de dang giai thich nhung qua trinh nay.
Goc nhin nay cua o cho phep ton tai ca nhung đon vi sinh thai tuong đuong va nhung o trong. Mot đon vi sinh thai tuong đuong voi mot sinh vat la mot sinh vat tu mot nhom phan loai khac the hien thich nghi tuong tu trong sinh canh tuong tu, vi du nhu thuc vat mong nuoc khac nhau lan luot đuoc tim thay o sa mac, xuong rong va đai kich o My va chau Phi. Mot vi du khac, than lan anole o Đai Antilles la mot vi du hiem gap cua tien hoa hoi tu, buc xa thich ung va su ton tai cua đon vi sinh thai tuong đuong: than lan anole tien hoa trong sinh canh vi mo tuong tu đoc lap voi nhau va tao ra kieu hinh thai sinh thai giong nhau tren ca bon hon đao.


O Elton Nam 1927, nha sinh thai hoc nguoi Anh Charles Sutherland Elton đa đinh nghia o nhu sau: "'O' cua mot đong vat tuc la vi tri cua no trong moi truong sinh hoc, quan he cua no voi thuc an va ke thu."

Elton phan loai o theo cac hoat đong kiem an ("tap tinh kiem an"):Vi du, co cai o bi lap đay boi nhung con chim chuyen san moi nhung đong vat nho nhu chuot chu va chuot nhat. Trong mot khu rung soi, cai o nay bi lap đay boi cu vang nau, trong khi o đong co trong no lai bi chim cat chiem giu. Su ton tai cua o sinh vat an thit nay phu thuoc vao thuc te nua la chuot nhat hinh thanh o đong vat an co ro rang trong nhieu lien he khac nhau, bat chat loai chuot nhat thuc te co the kha khac nhau.

Ve mat khai niem, o Elton gioi thieu y tuong ve phan ung va tac đong cua mot loai len moi truong. Khong nhu nhung khai niem o khac, no nhan manh rang mot loai khong chi phat trien va phan ung voi moi truong dua tren nguon song, đong vat an thit va đieu kien khi hau san co, ma con thay đoi tinh san co va tap tinh cua nhung yeu to ay khi no phat trien. O mot vi du đien hinh, hai ly yeu cau mot so nguon song nhat đinh đe ton tai va sinh san, nhung cung xay dung cac đap lam thay đoi dong chay cua dong song noi hai ly sinh song. Do đo, hai ly tac đong đen đieu kien sinh hoc va phi sinh hoc cua cac loai khac song trong va gan đau nguon. O mot truong hop it gap hon, nhung sinh vat canh tranh tieu thu nguon song o cac ty le khac nhau co the dan đen chu ky trong mat đo nguon song phan biet giua cac loai. Cac loai khong chi phat trien khac nhau lien quan đen mat đo nguon song, ma su gia tang quan the cua chinh chung co the tac đong đen mat đo nguon song theo thoi gian.
O Elton chu trong vao cac tuong tac sinh hoc va đong luc hoc sinh vat tieu thu-nguon song (cac bien đoi sinh hoc) tren quy mo đia phuong. Do pham vi chu trong hep, nhung bo du lieu đac trung cho o Elton thuong o dang nghien cuu thuc đia chi tiet ve cac hien tuong ca nhan cu the, vi đong luc cua lop o nay rat kho đo đem o quy mo đia ly rong. Tuy nhien, o Elton co the huu ich trong giai thich kha nang chiu đung thay đoi toan cau cua mot loai. Do nhung đieu chinh trong tuong tac sinh hoc chac chan se lam thay đoi cac yeu to phi sinh hoc, nen o Elton co the huu ich trong mieu ta phan ung tong the cua mot loai đoi voi moi truong moi.


O Hutchinson O Hutchinson la mot "sieu the tich n chieu", trong đo cac chieu la đieu kien moi truong va nguon song, xac đinh nhung yeu cau cua mot ca the hoac mot loai đe tien hanh cach song cua no, ma cu the hon la đe quan the cua no ton tai. "Sieu the tich" đinh nghia khong gian đa chieu cua nguon song (vi du: anh sang, chat dinh duong, cau truc, v.v.) co san va cu the do cac sinh vat su dung, va "moi loai khac voi nhung loai đang đuoc xem xet đeu đuoc xem la mot phan cua toa đo he thong."
Khai niem o do nha đong vat hoc G. Evelyn Hutchinson pho bien vao nam 1957. Hutchinson đat ra cau hoi tai sao co qua nhieu loai sinh vat o bat ky sinh canh nao. Cong trinh cua ong đa truyen cam hung cho nhieu nha sinh hoc khac phat trien cac mo hinh đe giai thich co bao nhieu va muc đo loai cung ton tai tuong đong nhu the nao co the o  mot quan the nhat đinh va dan đen cac khai niem ve 'be rong o' (tinh đa dang cua cac nguon song hoac moi truong song ma mot loai nhat đinh su dung), 'phan hoa o' (phan hoa nguon song theo cac loai cung ton tai) va 'chong cheo o' (tinh chong cheo cua nguon song ma cac loai khac nhau su dung).

So lieu thong ke đa đuoc Robert MacArthur va Richard Levins đua vao o Hutchinson bang cach su dung o 'nguon song-tan dung' qua cac bieu đo đe mo ta 'tan suat xay ra' nhu mot ham cua toa đo Hutchinson. Vi vay, vi du nhu mot phep phan phoi Gauss co the mieu ta tan suat ma mot loai an con moi co kich thuoc nhat đinh, đua ra mo ta o chi tiet hon la chi ghi ro mot vai so trung vi hoac kich thuoc con moi trung binh. Đoi voi phan bo dang hinh chuong kieu nhu vay, vi tri, be rong va hinh thai cua o tuong ung voi gia tri trung binh, đo lech chuan va chinh đo phan phoi thuc te cua o. Mot loi the trong su dung so lieu thong ke đuoc minh hoa trong hinh, trong đo ro rang la đoi voi cac khu vuc phan bo hep hon (phia tren) khong co canh tranh ve con moi giua cac loai ngoai cung ben trai va ngoai cung ben phai, trong khi đoi voi khu vuc phan bo rong hon (phia duoi), su chong cheo cua o cho thay canh tranh co the xay ra giua tat ca cac loai. Cach tiep can nguon song-tan dung mac nhan rang canh tranh khong chi co the xay ra ma no con xay ra va su chong cheo trong su dung nguon song truc tiep cho phep uoc tinh nhung he so canh tranh. Tuy nhien, nguyen ly nay co the bi nham lan vi no bo qua nhung tac đong ma nguon song cua tung loai len sinh vat va tac đong cua sinh vat đoi len nguon song cua tung loai. Chang han, nguon song trong vung chong cheo co the khong bi gioi han, trong truong hop đo khong co canh tranh đoi voi nguon song nay mac cho chong cheo o.

Mot sinh vat khong co su can thiep tu cac loai khac co the su dung đay đu đieu kien (sinh hoc va phi sinh hoc) va cac nguon song ma no co the ton tai va sinh san đuoc goi la o co ban cua no. Tuy nhien, do ap luc va tuong tac voi cac loai sinh vat khac (tuc la canh tranh giua cac loai) ma sinh vat thuong buoc phai chiem mot noi thich hop hep hon the va chung hau nhu thich nghi cao; đay đuoc goi la be rong o xac đinh. Hutchinson đa su dung y tuong canh tranh nguon song lam co che chinh đieu khien he sinh thai, nhung viec qua chu trong vao trong tam nay đa chung to la mot tro ngai đoi voi khai niem o. Đac biet, viec nhan manh qua muc vao su phu thuoc cua mot loai vao nguon song lai dan đen viec nhan manh qua it vao tac đong cua sinh vat len moi truong cua chung, chang han nhu chiem giu va xam lan.
Thuat ngu "vung thich nghi" do nha co sinh vat hoc George Gaylord Simpson đat ra đe giai thich lam sao ma mot quan the co the nhay tu o nay sang o khac phu hop voi no, nhay sang 'vung thich ung', co the co đuoc nho mot so đieu chinh hoac co the la thay đoi trong chuoi thuc an, lam cho vung thich nghi hop voi no ma khong co gian đoan trong cach song cua no vi nhom đa 'thich nghi truoc' voi co hoi sinh thai moi.
Mot o la mot phan khuc cuc ky đac trung cua khong gian sinh thai do mot loai duy nhat chiem giu. Voi gia đinh rang khong co hai loai giong het nhau ve moi mat (đuoc goi la 'tien đe bat binh đang' cua Hardin)) va nguyen ly loai tru canh tranh, mot so khia canh nguon song hoac thich nghi se cung cap mot o cu the cho tung loai. Tuy nhien, cac loai co the chung 'loi song' hoac 'chien luoc sinh thai hoc đon loai', nhung đinh nghia rong hon ve khong gian sinh thai. Vi du, nhung loai o đong co Uc (mac du khac voi cac loai o đong co Đai Binh nguyen Bac My) song lai the hien nhung loi song tuong tu.
Bieu dien toan hoc ve o co ban cua mot loai trong khong gian sinh thai va phep hinh chieu tiep theo cua no tro lai khong gian đia ly, la linh vuc cua mo hinh o.


Thuyet o đuong đai Thuyet o đuong đai (con đuoc goi la "thuyet o co đien" trong mot so ngu canh) la mot khuon mau ma ban đau đuoc thiet ke đe dung hoa nhung đinh nghia khac nhau ve o (xem cac đinh nghia cua o Grinnell, Elton va Hutchinson o tren) va đe giup giai thich cac qua trinh co ban tac đong đen phuong he Lotka–Volterra trong mot he sinh thai. Khuon mau xoay quanh "cac mo hinh nguon song-sinh vat tieu thu", chu yeu phan chia mot he sinh thai nhat đinh thanh cac nguon song (vi du: anh sang mat troi hoac nuoc co san trong đat) va sinh vat tieu thu (vi du: bat ky sinh vat song nao, ke ca thuc vat va đong vat) va co gang xac đinh pham vi cua nhung moi quan he co the co the ton tai giua hai nhom.
Trong thuyet o đuong đai, "o tac đong" đuoc đinh nghia la su ket hop nhung tac đong ma mot sinh vat tieu thu nhat len ca nguon song ma no su dung lan sinh vat tieu thu khac trong he sinh thai. Do đo, o tac đong tuong tu voi o Elton vi ca hai khai niem đeu đuoc xac đinh boi tac đong cua mot loai nhat đinh len moi truong cua no.
Pham vi cac đieu kien moi truong noi mot loai co the ton tai va sinh san thanh cong (tuc la đinh nghia cua Hutchinson ve mot o xac đinh) cung đuoc gop vao thuyet o hien đai, đuoc goi la "o yeu cau". O yeu cau bi gioi han boi ca tinh san co cua nguon song cung nhu tac đong cua sinh vat tieu thu cung ton tai (vi du: cac loai canh tranh va loai san moi).


= Cung ton tai theo thuyet o đuong đai =
Thuyet o đuong đai cung cap ba yeu cau phai đuoc đap ung đe hai loai (sinh vat tieu thu) cung ton tai:

Cac o yeu cau cua ca hai sinh vat tieu thu phai chong cheo.
Moi sinh vat tieu thu phai canh tranh voi nhau đe gianh đuoc nguon song ma no can nhat. Vi du, neu hai thuc vat (P1 va P2) đang canh tranh nito va phosphor trong mot he sinh thai nhat đinh, chung se chi cung ton tai neu chung bi han che boi cac nguon song khac nhau (co the P1 bi nito han che boi con P2 bi phosphor han che) va moi loai phai canh tranh vuot troi so voi cac loai khac đe đoat đuoc nguon song ay (P1 can thu đuoc nito tot hon con P2 can thu đuoc phosphor tot hon). Theo truc giac, đieu nay co y nghia tu goc đo nguoc lai: Neu ca hai sinh vat tieu thu bi gioi han boi cung mot nguon song, thi mot trong hai loai cuoi cung se la loai canh tranh tot hon va chi loai đo se ton tai. Ngoai ra, neu P1 bi canh tranh ve nito (nguon song ma no can nhat) thi no se khong ton tai đuoc. Tuong tu, neu P2 bi canh tranh phosphor, no cung se khong ton tai đuoc.
Tinh san co cua cac nguon song han che (nito va phosphor trong vi du neu tren) trong moi truong la tuong đuong nhau.
Nhung yeu cau nay đeu thu vi va gay tranh cai vi chung yeu cau hai loai bat ky co chung mot moi truong nhat đinh (co cac o yeu cau chong cheo) nhung ve co ban lai khac nhau ve cach ma chung su dung (hoac "tac đong") moi truong ay. Nhung yeu cau nay đa nhieu lan bi vi pham boi cac loai khong ban đia (tuc la la loai du nhap va xam lan), thuong cung ton tai voi cac loai moi trong pham vi khong ban đia cua chung, nhung duong nhu khong bi han che cac yeu cau nay. Noi cach khac, thuyet o đuong đai du đoan rang cac loai se khong the xam chiem nhung moi truong moi ben ngoai o yeu cau (hay o xac đinh) cua chung, tuy nhien nhieu vi du ve gia đinh nay đa đuoc ghi chep đay đu. Ngoai ra, thuyet o đuong đai du đoan rang cac loai se khong the thiet lap trong moi truong noi ma cac loai khac đa tieu thu nguon theo cach tuong tu nhu cac loai sap toi, tuy nhien cac vi du ve gia đinh nay cung rat nhieu.


Pham vi đia ly va o Pham vi đia ly cua mot loai co the đuoc xem nhu đe phan anh khong gian o cua no, cung voi cac đac điem cua khuon mau đia ly va loai tac đong đen kha nang đinh cu cua no. Pham vi đia ly co ban cua mot loai la khu vuc ma loai đo chiem giu co đieu kien moi truong thuan loi, khong bi han che tu cac chuong ngai đen phan tan hoac đinh cu. Mot loai se bi gioi han trong pham vi đia ly xac đinh cua no khi đoi mat voi nhung tuong tac sinh hoc hoac chuong ngai phi sinh hoc lam han che phan tan, mot tap hop con hep hon cua pham vi đia ly co ban cua no.
Mot nghien cuu so khai ve o sinh thai do Joseph H. Connell tien hanh đa phan tich cac yeu to moi truong lam han che pham vi sinh song cua mot con ha bien (Chthamalus stellatus ) tren Đao Cumbrae cua Scotland. Trong thi nghiem cua minh, Connell đa mo ta nhung đac điem noi bat cua cac o C. stellatus va đua ra loi giai thich ve su phan bo cua chung tren vung bai trieu cua bo bien đa tren Đao. Connell mieu ta ta phan tren pham vi phan bo cua C. stellatus bi gioi han boi kha nang chong mat nuoc cua ha bien trong thoi ky thuy trieu xuong. Phan thap hon cua pham vi bi gioi han boi nhung tuong tac giua cac loai, cu the la canh tranh voi mot loai hau song chung va bi mot con oc sen an thit. Bang cach loai bo B. balanoides canh tranh, Connell cho thay rang C. stellatus co the mo rong goc duoi cua o xac đinh trong truong hop khong co loai tru canh tranh. Nhung thi nghiem nay chung minh cac yeu to sinh hoc va phi sinh hoc lam han che su phan bo cua mot sinh vat ra sao.


Tham so Nhung kich thuoc khac nhau, hoac cac truc cat bieu đo, cua mot o đai dien cho nhung bien so sinh hoc va phi sinh hoc khac nhau. Nhung yeu to nay co the bao gom cac mieu ta lich su su song, sinh canh, vi tri dinh duong (vi tri trong chuoi thuc an) va pham vi đia ly cua sinh vat. Theo nguyen ly loai tru canh tranh, khong co hai loai nao co the chiem chung mot o trong cung mot moi truong trong mot thoi gian dai. Nhung tham so cua mot o xac đinh đuoc mo ta bang be rong o xac đinh cua loai đo. Mot so loai thuc vat va đong vat (đuoc goi la loai chuyen hoa) can sinh canh va moi truong xung quanh cu the đe ton tai, chang han nhu cu long đom, loai chuyen song trong cac khu rung gia. Nhung loai thuc vat va đong vat khac (đuoc goi la loai rong sinh thai) khong chuyen hoa va co the ton tai trong nhieu đieu kien, vi du nhu bo cong anh.


Xem them Thay đoi o phat sinh ca the
Phan phoi can bien (sinh hoc)
Canh quan thich ung
Biet hoa o
Quan the du thua
Chu nghia bao ton o phat sinh gen
Thuyet trung lap thong nhat ve đa dang sinh hoc


Chu thich Lien ket ngoai Khai niem o sinh thai
O moi truong – Su tuyet chung cua khung long Luu tru ngay 18 thang 9 nam 2011 tai Wayback Machine
Ban the hoc cua o
Han che va phan biet o
O trong
Thuyet be rong o vi đo