Nui lua tren Io, mot ve tinh tu nhien cua Sao Moc, voi so luong len đen hang tram, la hoat đong đia chat manh me nhat tren thien the nay, thuong xuyen đua cac chat khoang nong chay voi nhiet đo va ap suat cao len be mat cua thien the, đong thoi cung cap vat chat cho khi quyen Io va tu quyen Sao Moc.  Mon khoa hoc ve nui lua tren Io la mon nghien cuu ve cac dong chay dung nham, cac ho nui lua va cac hoat đong nui lua tren be mat cua Io. Hoat đong nui lua cua Io đa đuoc phat hien vao nam 1979, boi Linda Morabito, nguoi nghien cuu cac anh chup tu Voyager 1. Cac quan sat ve Io boi cac tau vu tru đi ngang qua (Voyagers, Galileo, Cassini, va New Horizons) va cac đai thien van tren Trai Đat đa cho thay hon 150 nui lua hoat đong. Toi 400 nui lua đuoc du đoan la đang ton tai tren Io, dua vao nhung quan sat nay. Hoat đong nui lua cua Io lam cho ve tinh tu nhien nay tro thanh mot trong bon thien the trong He Mat Troi đuoc biet đen la đang co nui lua hoat đong (ba thien the con lai la Trai Đat, Enceladus - mot ve tinh tu nhien cua Sao Tho - va Triton - ve tinh tu nhien cua Sao Hai Vuong).
Cac nguon nhiet cung cap nang luong cho hoat đong nui lua cua Io, đuoc tien đoan lan đau tien vao thoi gian ngay truoc khi Voyager 1 bay ngang qua, đen tu nhiet thuy trieu do đo lech tam quy đao lon cua Io. Đay la nguon nhiet khac han voi đia nhiet cua Trai Đat, sinh ra  chu yeu la tu hoat đong phan ra đong vi phong xa va nguon nhiet nguyen thuy. Quy đao lech tam lon cua Io dan đen khac biet ve luc hut cua Sao Moc len no o can điem so voi vien điem quy đao, khien cho buou thuy trieu cua Io o can điem va vien điem la khac nhau. Nhu vay, Io bien dang lien tuc khi di chuyen tren quy đao, va su bien dang nay gay ra ma sat, sinh ra nhiet trong long cua no. Neu khong co nhiet thuy trieu, Io co the se tuong tu nhu Mat Trang, mot thien the co kich co va khoi luong tuong đuong, voi hoat đong đia chat đa ngung va be mat lo cho cac ho thien thach.
Hoat đong nui lua cua Io đa dan đen su hinh thanh cua hang tram tam nui lua va cac cau truc dung nham rong lon, lam cho no tro thanh thien the co hoat đong nui lua manh me nhat trong He Mat Troi. Ba kieu phun trao nui lua khac nhau đa đuoc xac đinh, khac nhau ve thoi gian, cuong đo va toc đo tran dung nham, va vi tri phun trao (co xay ra trong vung lom nui lua hay khong). Cac dong dung nham tren Io, voi chieu dai tu hang chuc đen hang tram cay so, co thanh phan chu yeu la bazan, tuong tu nhu dung nham tren Trai Đat tai cac nui lua hinh khien nhu Kilauea o Hawaii. Mac du hau het cac dung nham tren Io cau tao tu bazan, mot vai dong dung nham chua luu huynh va luu huynh dioxide đa đuoc quan sat thay. Ngoai ra, nhiet đo phun trao co the len toi 1.600 K (1.300 °C; 2.400 °F), nhiet đo cao nay co the đuoc giai thich boi su phun trao dung nham sieu mafic silicat nhiet đo cao.
Do su hien dien cua luong lon vat lieu luu huynh trong lop vo va tren be mat cua Io, mot so vu phun trao đay luu huynh, khi luu huynh dioxide, va tephra len đo cao toi 500 kilomet (310 mi) vao khong gian, tao ra cac cot khoi nui lua hinh o du. Cac vat chat đuoc phun ra tao nen mau sac cho đia hinh xung quanh - gom cac mau đo, đen, va/hoac trang - đong thoi cung cap vat lieu cho bau khi quyen mong cua Io va tu quyen Sao Moc. Cac tau vu tru bay qua Io tu nam 1979 đa quan sat thay nhieu thay đoi be mat cua Io do hoat đong nui lua.


Lich su kham pha Truoc khi Voyager 1 đen Io vao ngay 5 thang 3 nam 1979, Io đa đuoc cho la mot the gioi chet nhu Mat Trang. Viec kham pha ra mot đam may natri xung quanh Io đa dan đen gia thuyet rang ve tinh tu nhien nay đuoc bao phu trong evaporit.
Nhung goi y cho cac kham pha ban đau đen tu cac anh chup hong ngoai boi cac đai thien van tren Trai Đat trong nhung nam 1970. Mot thong luong nhiet nhieu bat thuong, so voi nhung ve tinh Galileo khac, đa đuoc phat hien trong cac phep đo o buoc song hong ngoai 10 μm khi Io nam trong bong toi cua Sao Moc. Vao thoi gian cua phat hien nay, thong luong nhiet cao đuoc gia đinh la do be mat co nhiet dung rieng cao hon Europa vaGanymede. Tuy nhien, cac ket qua đo o buoc song 20 μm lai cho thay Io co be mat voi cac đac tinh tuong tu nhu cac ve tinh khac. Đieu nay dan đen ket luan so bo la thong luong nhiet cao o buoc song ngan la do su ket hop cua hoat đong nui lua tren Io va nhiet luong tu Mat Troi, trong đo Mat Troi cung cap mot luong nhiet lon hon o buoc song dai hon. Phat xa  nhiet cua Io đuoc quan sat thay la manh bat thuong o 5 μm vao ngay 20 nam 1978 boi Witteborn, et al. Nhom tac gia nay gia đinh hoat đong nui lua gay ra phat xa nhiet nay, trong truong hop đay đung la hoat đong nui lua thi cac du lieu cho thay vung hoat đong nui lua rong khoang 8.000 kilomet vuong (3.100 dam vuong Anh) va co nhiet đo 600 K (300 °C; 600 °F). Tuy nhien, cac tac gia đa coi la gia thuyet nay it co kha nang xay ra, va tap trung vao gia thuyet ve su tuong tac giua Io va tu quyen Sao Moc.
Ngay truoc khi Voyager 1 bay qua Io, Stan Peale, Patrick Cassen va R. T. Reynolds đa cong bo mot bai bao tren tap chi Science du đoan ve  be mat cua Io bi thay đoi nhieu do hoat đong nui lua va loi cua Io bi phan tach thanh nhieu tang, co tang loi đa o trong cung, chu khong phai la mot loi đong nhat. Du đoan nay dua tren mo hinh trong đo co mot luong nhiet lon đuoc sinh ra boi thay đoi luc thuy trieu cua Sao Moc len Io do quy đao co đo lech tam lon cua Io. Cac tinh toan cua ho cho thay luong nhiet sinh ra cho mot Io voi loi đong nhat se gap ba lan nhiet tao ra boi phan ra đong vi phong xa. Hieu ung nay se con lon hon voi Io co loi đuoc tach thanh nhieu tang.

Nhung hinh anh đau tien chup Io tu Voyager 1 cho thay be mat khong co cac ho va cham, đac điem cua mot  be mat rat tre. Cac ho va cham đuoc su dung boi cac nha đia chat đe uoc tinh tuoi cua mot be mat hanh tinh; so ho va cham tang theo tuoi cua be mat hanh tinh. Thay vao đo, cac hinh anh tu Voyager 1 cho thay be mat nhieu mau sac, co nhieu cho lom bat thuong khong co đac tinh cua ho va cham (la vanh mieng ho cao len). Voyager 1 cung cho thay cac dong chay đuoc hinh thanh boi chat luu co đo nhot thap, cung nhung ngon nui cao co lap nhung lai khong giong nui lua tren Trai Đat. Be mat quan sat đuoc cho thay la đa bi thay đoi nhieu boi hoat đong nui lua, giong nhu gia thuyet ma Peale va cac đong nghiep đa đua ra.
Vao ngay 8 thang 3 nam 1979, ba ngay sau khi đi qua Sao Moc, Voyager 1 chup anh cac ve tinh tu nhien cua Sao Moc đe giup nhung nguoi đieu khien Voyager 1 xac đinh vi tri cua con tau nay mot cach chinh xac, theo mot quy trinh đuoc goi la đinh huong quang hoc. Khi thuc hien viec xu ly hinh anh cua Io đe nang cao muc đo kha kien cua nen sao, ky su đinh huong tau Linda Morabito tim thay mot đam may cao toi 300 kilomet (190 mi) cua Io o gan đuong chan troi tren anh chup. Luc đau, co đa nghi ngo hinh anh đam may thuc ra chi la hinh anh cua mot ve tinh tu nhien khac cua Sao Moc o phia sau Io, nhung khong ve tinh voi kich thuoc phu hop nao đa o vi tri đo. Đam may nay sau đo  đa đuoc xac đinh la mot cot khoi tao boi nui lua đang hoat đong o mot vung lom toi sau nay đuoc đat ten la Pele. Sau phat hien nay, bay cot khoi khac đa đuoc xac đinh trong cac anh chup Io truoc đo cua Voyager. Ket qua đo buc xa nhiet tu nhieu nguon quan sat khac cung đa đuoc thuc hien, cho thay qua trinh dung nham nguoi dan. So sanh cac hinh anh Io thu đuoc boi Voyager 2 bay qua bon thang sau đo cho thay be mat đa bi thay đoi, voi cac cot khoi moi o vung ma sau nay đuoc đat ten la Aten Patera va Surt.


Nguon nhiet Nguon nhiet chinh cho hoat đong nui lua cua Io đen tu cac luc thuy trieu đuoc tao ra boi luc hap dan cua Sao Moc. Nguon nhiet đen tu ben ngoai nay khac voi nguon đia nhiet tu noi tai Trai Đat cho cac hoat đong nui lua tren Trai Đat, von la ket qua cua phan ra đong vi phong xa va nhiet du tu thoi ky boi tu nguyen thuy. O Trai Đat, nhung nguon nhiet noi tai gay ra đoi luu manti, dan đen hoat đong nui lua thong qua kien tao mang. Tren Io, nhiet thuy trieu phu thuoc vao khoang cach tu no đen Sao Moc, đo lech tam quy đao, thanh phan cau tao ben trong Io, va trang thai vat ly cua no.
Cong huong quy đao cua Io voi Europa va Ganymede giup duy tri quy đao lech tam cua Io va ngan can luc thuy trieu lam cho Io bi chuyen ve quy đao tron. Cu the, chu ky quay cua Europa gap 2 lan chu ky quay cua Io, va chu ky quay cua Ganymede gap 2 lan chu ky quay cua Europa. Vi tri ma Io o gan Europa nhat luon xay ra tai cung mot điem tren quy đao cua Io va cua Europa, lap lai mot lan sau hai vong quay cua Io, tai đo Europa keo Io ve phia no thong qua luc hap dan. Luc keo đinh ky, theo tan so cong huong, tai mot điem tren quy đao giup duy tri quy đao khong tron cua Io. Hien tuong tu xay ra voi tuong tac giua Europa va Ganymede, cung nhu giua Io va Ganymede.

Đo lech tam quy đao dan đen hai hieu ung lam toa nhiet tren Io. Thu nhat, buou thuy trieu cua Io o can điem quy đao, khi Io gan Sao Moc hon va chiu luc hut manh hon, cao hon toi 100 met (330 ft) so voi o vien điem quy đao, do chenh lech luc hap dan cua Sao Moc giua hai cung điem quy đao nay. Nhu vay hinh dang cua buou thuy trieu bien dang lien tuc khi Io di chuyen quy đao, co bop theo đung chu ky quay cua Io. Thu hai, trong khi Io tu quay quanh truc cua no voi toc đo goc tuong đoi đeu đan, bang voi toc đo goc trung binh cua Io tren quy đao, thi buou thuy trieu lai khong quay voi toc đo đeu. Buou thuy trieu quay voi toc đo goc cua Io tren quy đao, va do đo quay nhanh hon o can điem quy đao, va cham hon tai vien điem quy đao. Nhu vay, neu đung trong he quy chieu cua Io, buou thuy trieu se quay luc lac, lac sang mot ben o can điem quy đao, va lac sang ben kia o vien điem quy đao. Goc luc lac khoang nua đo, ung voi su dich chuyen qua lai cua đinh buou thuy trieu trong khoang cach co 16 km. Tong hop su co bop va luc lac cua buou thuy trieu lam bien dang Io, nhao bop thien the nay, va gay ra ma sat trong long Io, sinh ra nhiet thuy trieu, duy tri trang thai tan chay cua it nhat mot phan loi cua Io.
Khong giong nhu o Trai Đat, noi ma noi nhiet đuoc toa ra ngoai khong gian qua dan nhiet o cac lop vo, tren Io noi nhiet đuoc giai phong qua hoat đong nui lua va sinh ra thong luong nhiet toa ra lon (tong cong 0,6 đen 1,6 × 1014 W).  Mot nghien cuu vao 2015, chi ra cac dong chay cua mac ma ben trong long Io, la hon hop cua đa ran va mac ma long, gay ra nhiet do ma sat khi chay, khien vi tri phun trao cua nui lua đuoc quan sat thuc te tren Io bi lech ve phia đong khoang 30 đen 60 đo so voi mo hinh nhiet thuy trieu cua Io đon gian khong co dong chay trong long. Mo hinh cua quy đao Io cho thay nhiet thuy trieu ben trong Io thay đoi theo thoi gian, va gia tri thong luong nhiet hien tai khong đai dien cho muc trung binh lau dai. Thong luong nhiet quan sat đuoc hien tai lon hon luong nhiet uoc tinh đuoc sinh ra tu nhiet thuy trieu, cho thay rang Io đang o giai đoan nguoi đi, sau mot thoi gian bi thuy trieu nhao bop manh hon truoc đo. Theo đinh luat bao toan nang luong, thong luong nhiet toa ra ngoai khong gian tu Io lam tieu hao co nang cua he cac thien the Io, Sao Moc, Europa va Ganymede, la he thong đuoc gan ket thong qua tuong tac hap dan. Mot nghien cuu vao nam 2009 cua Valery Lainey va cac đong nghiep, phan tich du lieu cua 116 nam quan sat he thong Sao Moc va cac ve tinh tu nhien cua no, chi ra rang su tieu hao co nang neu tren đang lam cho Io quay ngay cang gan Sao Moc hon, va ba ve tinh Io, Europa va Ganymede đang trong qua trinh roi khoi cong huong quy đao.


Thanh phan Viec phan tich cac hinh anh cua Voyager đa dan cac nha khoa hoc đen ket luan rang nhung dong dung nham tren Io bao gom chu yeu la cac dang thu hinh cua nguyen to luu huynh nong chay. Mau sac o cac dong dung nham tuong tu mau cua cac dang thu hinh cua luu huynh. Su khac biet ve mau va đo sang cua dung nham phu thuoc vao nhiet đo cua luu huynh đa nguyen tu va cach sap xep va lien ket cua cac nguyen tu. Mot phan tich ve hinh anh cac dong chay toa ra tu Ra Patera cho thay cac vat lieu co nhieu mau sac khac nhau, tat ca đeu co lien he voi luu huynh long, o nhung khoang cach khac nhau đen lo phun: vat chat co suat phan chieu thap nam gan lo phun voi nhiet đo 525 K (252 °C; 485 °F), vat lieu mau đo nam o trung tam cua moi dong chay va co nhiet đo 450 K (177 °C; 350 °F), va vat lieu mau cam o điem ket thuc xa nhat cua moi dong chay voi nhiet đo 425 K (152 °C; 305 °F). Mau hinh sac mau nay  tuong ung voi cac dong chay toa ra tu mot lo phun, va cac dong chay nguoi dan khi đi ra khoi lo phun. Ngoai ra, phep đo nhiet đo su dung buc xa nhiet tai Loki Patera thuc hien boi Pho ke Giao thoa Hong ngoai va May đo song radio (IRIS) cua Voyager 1 cung cho cac so lieu phu hop voi hoat đong nui lua phun ra luu huynh. Tuy nhien, IRIS đa khong co kha nang đo đac o cac buoc song ung voi cac nhiet đo cao hon. Đieu nay co nghia rang nhiet đo phu hop voi hoat đong nui lua phun silicat khong đuoc phat hien boi Voyager. Mac du vay, cac nha khoa hoc trong chuong trinh Voyager suy luan rang silicat phai đong mot vai tro trong viec lam tre hoa be mat cua Io, do mat đo khoi luong cao cua silicat va su can thiet cua silicat trong viec ho tro đo doc lon o quanh vung lom nui lua. Mau thuan giua cac chung cu ve ket cau va ket qua phan tich quang pho va nhiet đo sau chuyen bay qua cua Voyager đa dan đen mot cuoc tranh luan trong cong đong cac nha khoa hoc hanh tinh ve thanh phan cua dung nham tren Io, lieu co chua luu huynh hay silicat.
Cac nghien cuu anh chup hong ngoai tu cac đai thien van tren Trai Đat trong nhung nam 1980 va 1990 đa dan chuyen dich mo hinh ve thanh phan vat chat trong dung nham nui lua cua Io, tu chu yeu chua luu huynh sang chu yeu chua silicat, va luu huynh chi đong mot vai tro thu yeu. Vao nam 1986, cac quan sat ve mot đot phun trao sang tren Io đa cho thay nhiet đo it nhat 900 K (600 °C; 1.200 °F). Nhiet đo nay cao hon so voi điem soi cua luu huynh (715 K hay 442 °C hay 827 °F), cho thay thanh  phan phai la silicat, it nhat cho mot so dung nham tren Io. Nhiet đo cao tuong tu cung đuoc tim thay o mot đot phun trao tai vung Surt trong nam 1979, giua hai chuyen bay qua cua cac tau Voyager, va o mot đot phun trao khac vao nam 1978, đuoc quan sat boi Witteborn va cac đong nghiep. Ngoai ra, mo hinh dong dung nham silcat tren Io cho cho thay chung nguoi đi nhanh chong, khien buc xa nhiet cua chung đuoc thong tri boi cac thanh phan nhiet đo thap, chang han nhu o dong chay đong cung nhanh, trai nguoc voi cac khu vuc nho van con đuoc phu boi dung nham long voi nhiet đo cao gan bang nhiet đo luc moi phun ra.

Hoat đong nui lua co thanh phan chua silicat, voi dung nham bazan co mafic hoac  sieu mafic (giau magie), đa đuoc xac nhan boi thong tin tu tau vu tru Galileo trong nhung nam 1990 va 2000, gom ket qua đo nhiet đo tai cac điem nong cua Io, noi phat xa nhiet đuoc phat hien, va ket qua đo quang pho tai cac vung  vat lieu toi tren Io. Cac phep đo nhiet đo tu May anh Chat Ran (SSI) va Pho ke Lap ban đo Hong ngoai gan (NIMS) cua Galileo đa cho thay nhieu điem nong voi cac thanh phan nhiet đo cao tu it nhat 1.200 K (900 °C; 1.700 °F) đen toi đa cua 1.600 K (1.300 °C; 2.400 °F), vi du nhu o vu phun trao tai Pillan Patera vao nam 1997. Uoc tinh ban đau trong qua trinh thuc hien nhiem vu Galileo đa goi y nhiet đo phun trao gan 2.000 K (1.700 °C; 3.100 °F), sau đo đa bi chung minh la qua cao, vi su dung mo hinh nhiet sai trong tinh toan nhiet đo. Cac quan sat quang pho cua cac phan vat lieu toi cua Io đa chi ra su hien dien cua pyroxen, nhu enstatit, khoang chat silicat giau magnesi pho bien trong cac bazan mafic va sieu mafic. Cac vat lieu toi đuoc tim thay trong cac ho nui lua, trong cac dong dung nham moi đuoc phun ra, va cac tram tich mat vun nui lua (pyroclastic) xung quanh cac vung phun trao nui lua kieu no moi xay ra. Dua vao ket qua đo nhiet đo dung nham va cac phep đo quang pho, mot so dung nham co the la tuong tu nhu komatiit tren Trai Đat. Viec sieu gia nhiet do ap luc lon, co the lam tang nhiet đo dung nham trong qua trinh chung đuoc phun len be mat trong mot vu phun trao, cung co the la mot yeu to gay nen  mot so vu phun trao co nhiet đo cao hon.
Mac du cac ket qua đo nhiet đo cua nui lua Io đa giup giai quyet cuoc tranh luan ve viec nui lua o đay chua luu huynh hay silicat, đa dien ra trong thoi gian giua cac chuyen tham cua tau Voyager va Galileo tai Sao Moc, luu huynh va luu huynh dioxide van co mot vai tro quan trong trong cac hien tuong quan sat đuoc tren Io. Ca hai vat lieu đa đuoc phat hien trong cac cot khoi đuoc tao ra o nui lua cua Io, voi luu huynh la mot phan chinh cua cot khoi loai Pele. Cac dong dung nham sang mau đa đuoc xac đinh tren Io, vi du tai Tsui Goab Fluctus, Emakong Patera, va Balder Patera, đa goi y ve su ton tai cua hoat đong nui lua  tran ngap luu huynh, hay luu huynh dioxide.


Cac kieu phun trao Cac quan sat Io, boi cac tau vu tru va cac đai thien van tren Trai Đat, đa cho thay co mot so loai phun trao nui lua khac nhau tren thien the nay. Ba loai chinh đa đuoc xac đinh bao gom phun trao trong vung lom, phun trao kieu chay, va phun trao kieu no. Chung co su khac biet ve thoi gian phun trao, nang luong thoat ra, nhiet đo (đuoc xac đinh tu hinh anh hong ngoai), loai dong chay dung nham, va viec co bi gioi han trong ho nui lua hay khong.


= Phun trao trong vung lom =

Phun trao trong vung lom la cac phun trao nui lua xay ra trong vung lom nui lua, vung thuong co  san phang bao quanh boi nhung buc tuong doc. Vung lom nui lua tren Io trong giong nhu hom chao tren Trai Đat, nhung khong ro lieu chung co đuoc hinh thanh khi buong dung nham rong bi sup đo nhu tren Trai Đat khong. Mot gia thuyet cho rang chung đuoc tao ra khi cac mach ngang (sill) cua nui lua bi lam lo ra, voi lop vat lieu nam ben tren bi thoi bay hoac bi roi vao trong mach ngang. Mot so vung lom co dau hieu cua nhieu vu sup đo đa xay ra, tuong tu nhu voi hom chao tren đinh Olympus Mons tren Sao Hoa hay Kilauea tren Trai Đat, cho thay rang chung co the thinh thoang đuoc hinh thanh giong nhu cac hom chao. Vi co che hinh thanh cua chung van chua đuoc chac chan, thuat ngu ma Hiep hoi Thien van Quoc te đat cho chung la ten Latinh patera (so nhieu la paterae), thay vi ten goi cua hom chao. Khong giong cac hom chao hoac cac cau truc tuong tu tren Trai Đat va Sao Hoa, cac vung lom thuong khong nam o đinh cua cac nui lua hinh khien va rong lon hon, voi đuong kinh trung binh co 41 kilomet (25 mi). Đo sau vung lom moi chi đuoc đo cho mot vai vung lom va thuong sau hon 1 km. Vung lom nui lua lon nhat tren Io la Loki Patera co be ngang 202 kilomet (126 mi). Du co che hinh thanh co nhu the nao, hinh thai va phan bo cua nhieu vung lom nui lua goi y rang cau truc cua chung co tuan theo nhung quy tac nhat đinh, voi it nhat mot nua đuoc bao quanh boi cac đut gay hoac nui non.

Phun trao kieu nay co the co hinh dang la cac dong dung nham chay toa ra san cua vung lom, hoac o hinh dang ho dung nham. Tru cac quan sat o cu ly gan cua tau vu tru Galileo trong bay lan bay qua Io, voi cac anh chup khac, co the kho phan biet ho dung nham voi dong dung nham phun tran len san vung lom, do khong đu đo phan giai va phat xa nhiet cua hai hinh dang nay tuong tu nhau. Cac vu phun trao trong vung lom, vi du nhu vu phun trao o Gish Bar Patera vao nam 2001, co the to rong nhu nhung vu phun trao tran ra cac vung đong bang cua Io. Cac đac điem giong nhu dong chay cung đa đuoc quan sat trong mot so vung lom, nhu o Camaxtli Patera, goi y rang cac dong dung nham co the noi len san cua cac vung lom mot cach đinh ky.
Cac ho dung nham tren Io la cac vung thap đuoc đien đay boi dung nham nong chay, bao phu boi mot lop mong dung nham đong cung. Nhung ho dung nham nay noi truc tiep voi mot be chua mac ma nam ben duoi. Cac quan sat phat xa nhiet tai mot so ho dung nham tren Io tiet lo cac vung đa nong chay toa sang nam o ria vung lom, do lop phu mong o mat tren cua ho bi nut vo theo đuong chay quanh ria cua vung lom. Theo thoi gian, vi dung nham đong cung co trong luong rieng lon hon so voi dung nham van con nong chay, lop vo nay co the bi chim xuong, gay ra mot su tang đot ngot buc xa nhiet o vung lom nui lua. Voi mot so ho dung nham, vi nhu tai nui lua Pele, hien tuong lop phu đong cung chim xuong thuong xuyen dien ra, lam chung tro thanh nhung điem buc xa hong ngoai gan manh nhat tren Io. Tai cac ho dung nham khac, nhu Loki Patera, hien tuong nay co the chi xay ra vao mot so thoi điem. O loai ho dung nham yen tinh hon nay, trong thoi điem dien ra qua trinh chim xuong cua lop phu, mot lan song lop phu be mat chim xuong lan toa ra vung lom voi toc đo khoang 1 kilomet (0,6 mi) moi ngay, voi lop phu non moi hinh thanh o phia sau lan song nay, cho toi khi toan bo ho bi dung nham nong chay noi len. Mot vu phun trao moi se chi bat đau, o mot thoi điem sau, mot khi lop phu non moi đa đu nguoi, đu đong cung va đu day đe cho no khong con co the noi ben vung ben tren dung nham long đuoc nua. Trong moi lan  đao lon lop phu nhu vay, Loki co the phat ra đen hon muoi lan luong nhiet so voi khi lop phu cua no đang on đinh.


= Phun trao kieu chay (kieu Prometheus) =

Phun trao kieu chay la cac su kien phun trao ton tai lau dai, tao ra nhung dong dung nham rong lon va phuc hop. Đo phu rong cua nhung dong dung nham cua phun trao kieu chay lam cho chung tro thanh đac điem đia hinh lon nhat tren Io. Voi loai phun trao nay, mac ma noi len tren be mat tu lo phun tren san cua vung lom nui lua, hoac tu cac mach dan hep (fissure) tren vung đong bang, tao ra nhung dong chay dung nham phong va phuc hop, tuong tu nhu dung nham o nui lua Kilauea tai Hawaii tren Trai Đat. Hinh anh tu cac tau vu tru Galileo cho thay nhieu trong so nhung dong chay dung nham lon tren Io, nhu o Prometheus va Amirani, đuoc tao ra boi su boi đap  cua nhung dong chay nho hon ben tren nhung dong chay cu. Phun trao kieu chay khac voi phun trao kieu no o cho chung ton tai lau hon va phat ra it hon nang luong trong moi đon vi thoi gian. Dung nham đuoc phun ra o toc đo on đinh, va mot vu phun trao kieu chay co the keo dai nhieu nam hoac nhieu thap ky.
Nhung vung co dong chay dung nham dai hon 300 kilomet (190 mi) đa đuoc quan sat tren Io tai Amirani va Masubi. Mot vung co dong chay dung nham khong con hoat đong co ten la Lei-Kung Fluctus bao phu mot dien tich rong 125.000 kilomet vuong (48.000 dam vuong Anh), mot khu vuc hoi lon hon Nicaragua mot chut. Đo day cua vung co dong chay khong đuoc xac đinh boi cac thong tin tu tau Galileo, nhung nhung vu phun trao đon le tren be mat cua no co the day khoang 1 m (3 ft). Trong nhieu truong hop, dung nham đuoc phun chay ra tren be mat tai nhung đia điem cach lo phun cua nui lua hang chuc đen hang tram cay so, voi vung nam giua lo phun nui lua va đia điem co dung nhan tran ra co phat xa nhiet thap. Quan sat nay chung to rang dong dung nham đuoc chay qua cac ong dung nham noi tu lo phun cua nui lua đen nhung đia điem dung nham tran ra tren be mat.
Mac du phun trao kieu chay thuong co toc đo phun trao on đinh, nhung vu bung phat phun trao lon cung đa đuoc quan sat o nhieu đia điem co phun trao kieu nay. Vi du, mep cua vung co dong chay dung nham Prometheus đa dich chuyen khoang 75 đen 95 kilomet (47 đen 59 mi) giua lan quan sat cua tau Voyager, trong nam 1979, va lan quan sat boi tau  Galileo vao nam 1996. Mac du khong manh nhu phun trao kieu no, toc đo dong chay trung binh tai nhung vung co dong chay phuc hop lon hon rat nhieu so voi cac dong chay dung nham tuong tu tren Trai Đat. Toc đo lan chiem dien tich cua dong chay dung nham, tinh trung binh, vao khoang 35–60 met vuong (380–650 foot vuong) moi giay đa đuoc quan sat thay o Prometheus va Amirani qua cac thong tin thu đuoc tu tau Galileo, cao hon so voi 0,6 met vuong (6,5 foot vuong) moi giay tai Kilauea.


= Phun trao kieu no (kieu Pillan) =

Phun trao kieu no la kieu phun trao manh nhat tren Io. Nhung vu phun trao kieu nay, đoi khi đuoc goi la nhung "vu no" khi quan sat tu Trai Đat, co đac trung la chi keo dai trong vai tuan đen vai thang, khoi đong nhanh chong, thong luong dong chay phun trao lon, va buc xa nhiet manh. Chung lam cho đo sang cua Io o vung hong ngoai gan tang manh trong mot khoang thoi gian ngan. Vu phun trao nui lua manh nhat đa đuoc thay trong lich su quan sat Io  la mot "vu no" tai Surt, quan sat boi cac nha thien van tren Trai Đat vao ngay 22 thang 2 nam 2001.
Phun trao kieu no xay ra khi mot khoi mac ma (goi la mot the mach) noi len tu lop phu nong chay o sau ben trong long Io, đen đuoc be mat Io qua mot mach dan hep (fissure). Khi đo co mot man trinh dien ngoan muc giong nhu mot đai phun dung nham. Trong giai đoan đau cua phun trao kieu no, buc xa nhiet đuoc thong tri boi thanh phan manh trong dai buc xa hong ngoai 1-3 μm. Buc xa nay đuoc phat ra tu mot luong lon dung nham moi đuoc lo ra trong đai phun tai lo phun. Nhung vu phun trao kieu no tai nui lua Tvashtar trong thang 11 nam 1999 va thang 2 nam 2007, tap trung vao mot "rem" nham thach dai 25 kilomet (16 mi) va cao 1 kilomet (0,62 mi) sinh ra tai mot vung lom nam trong vung phuc hop Tvashtar Paterae lon hon.
Luong lon cac dung nham nong chay lo ra o nhung đai phun đa cung cap cho cac nha nghien cuu nhung co hoi tot nhat đe đo nhiet đo chinh xac cua dung nham Io. Nhiet đo goi y cua dung nham sieu mafic tuong tu komatiit thoi ky tien Cambri (khoang 1.600 K hay 1.300 °C hay 2.400 °F) chiem chu đao tai nhung vu phun trao nhu vay, mac du qua trinh sieu gia nhiet cua mac ma khi troi len be mat co the cung đong vai tro gay ra nhiet đo cao cua dung nham đuoc phun ra.

Mac du giai đoan bung no voi đai phun dung nham co the chi keo dai mot vai ngay cho đen mot tuan, vu phun trao kieu no van co the tiep tuc trong nhieu tuan đen vai thang, sinh ra dong dung nham silicat co the tich lon. Mot vu phun trao lon trong nam 1997 tu mot mach dan phia tay bac cua Pillan Patera đa phun ra hon 31 kilomet khoi (7,4 mi khoi) dung nham nong chay trong mot khoang thoi gian co 2+1⁄2 đen 5+1⁄2 thang, va sau đo lam ngap san cua vung lom Pillan Patera. Cac quan sat boi tau Galileo goi y toc đo lan chiem dien tich cua dong dung nham o Pillan la vao khoang tu 1.000 đen 3.000 met vuong (11.000 đen 32.000 foot vuong) moi giay trong vu phun trao nam 1997. Cac dong chay trong vu phun trao nay o Pillan co đo day khoang 10 m (33 ft), so voi đo day 1 m (3 ft) đuoc quan sat o vung phong tai Prometheus va Amirani. Tuong tu, nhung dong dung nham chay nhanh cung đa đuoc quan sat boi tau Galileo o nui lua Thor vao nam 2001. Toc đo chay nay  tuong tu nhu tai vu phun trao o Laki tai Iceland tren Trai Đat vao nam 1783 va o cac vu phun trao dong lu bazan khac o Trai Đat.
Cac vu phun trao kieu no co the tao ra nhung thay đoi be mat an tuong (nhung thuong ngan ngui) xung quanh đia điem phun trao, vi du nhu nhung vung tram tich lon cua cac cot khoi chua khi đuoc giai phong tu đai phun dung nham. Vu phun trao tai Pillan nam 1997 đa tao ra mot vung rong 400 km (250 mi) chua cac vat chat tram tich silcat toi mau va luu huynh dioxide sang mau. Cac vu phun trao o Tvashtar nam 2000 va 2007 tao ra mot cot khoi cao 330 km (210 mi); vat chat trong cot nay lang xuong đa tao ra mot vung hinh nhan chua luu huynh va luu huynh dioxide mau đo, rong 1.200 km (750 mi). Mac du co su xuat hien ngoan muc, nhung do khong co nguon cung cap vat chat lien tuc, cac lo phun thuong quay lai trang thai truoc khi phun sau vai thang (trong truong hop o Grian Patera) hay vai nam (nhu o Pillan Patera).


Cac cot khoi Nhung kham pha ve cac cot khoi nui lua o Pele va Loki trong nam 1979 đa cung cap nhung bang chung rang Io co hoat đong đia chat tich cuc. Ve co ban, cac cot khoi hinh thanh khi cac vat lieu boc hoi nhu luu huynh va luu huynh dioxide bi đay len troi tu nui lua cua Io voi toc đo đen 1 kilomet tren giay (0,62 mi/s), tao ra nhung đam may khi va bui hinh o du. Cac vat chat khac co the đuoc tim thay trong cot khoi nui lua cua Io gom natri, kali va clo. Rat noi bat khi xuat hien, cac cot khoi khong thuong xuyen xay ra. Trong so khoang 150 nui lua đa đuoc quan sat la đang hoat đong tren Io, cac cot khoi chi đuoc phat hien trong khoang vai chuc nui lua. Vung co dung nham chay tren Io co dien tich gioi han, cho nen đe xoa đuoc cac dau vet cua cac ho va cham tren toan bo be mat Io, phai can đen cac vat lieu bay ra tu cac cot khoi va đong lai tren be mat Io.
Loai cot khoi pho bien nhat tren Io la cac cot bui, hay con goi la loai Prometheus, đuoc sinh ra khi cac dong dung nham chay qua bang đa luu huynh dioxide, lam boc hoi cac vat lieu, va khien chung bay len troi. Vi du ve loai Prometheus bao gom Prometheus, Amirani, Zamama, va Masubi. Nhung cot khoi thuong co đo cao thap hon 100 kilomet (62 mi) va toc đo phun trao khoang 0,5 kilomet tren giay (0,31 mi/s). Cac cot khoi loai Prometheus chua nhieu bui, voi ben trong cot co mat đo day đac con vung tan ben tren co hinh o du la vung song soc. Nhung cot khoi nay thuong tao ra vung co vat lieu roi xuong va lang đong o ben duoi co hinh tron sang mau, voi ban kinh vao khoang tu 100 đen 250 kilomet (62 đen 155 mi) va chua chu yeu bang đa luu huynh dioxide. Cac cot khoi loai Prometheus thuong thay o cac nui lua kieu chay, va do đo co the ton tai trong thoi gian dai. Bon tren sau cot khoi đuoc quan sat boi Voyager 1 trong nam 1979 cung đuoc nhin thay trong suot thoi gian tau  Galileo thuc hien nhiem vu va ca khi New Horizons bay qua trong nam 2007. Mac du cac cot bui co the đuoc nhin thay ro tren anh chup trong pho anh sang thong thuong cua Mat Troi, thuc hien boi cac tau vu tru bay qua, nhieu cot khoi loai Prometheus co mot vang hao quang mo nhat boc ben ngoai, co chua nhieu khi va đat đo cao tuong đuong voi cot khoi loai Pele.
Cac cot khoi lon nhat cua Io la loai Pele, đuoc tao ra khi khi luu huynh va luu huynh dioxide khi đuoc giai phong tu dung nham tai mieng nui lua hoac tai ho dung nham, mang theo cac vat lieu tephra. Mot vai cot khoi loai Pele đa đuoc quan sat thuong co lien he voi cac nui lua kieu no, va do đo ton tai trong thoi gian ngan ngui. Truong hop cua nui lua Pele la ngoai le, do co ho dung nham hoat đong lien tuc trong thoi gian dai, mac du cot khoi cua nui lua nay đuoc cho la khong lien tuc. Cac cot khoi ung voi lo phun co nhiet đo va ap suat cao hon, co toc đo phun len đen 1 kilomet tren giay (0,62 mi/s), cho phep chung đat đen đinh cao khoang tu 300 đen 500 kilomet (190 đen 310 mi). Cac cot khoi Pele tao ra vat lieu roi xuong va đong lai tren be mat Io co mau đo (tu hop chat luu huynh chuoi ngan) va mau đen (tu tephra), tao thanh vung hinh nhan co mau đo va kich thuoc toi 1.000 kilomet (620 mi), giong nhu xung quanh nui lua Pele. Cac thanh phan luu huynh cua cac cot khoi loai Pele đuoc cho la ket qua cua du luong luu huynh lon trong lop vo cua Io va su giam kha nang hoa tan cua luu huynh tai tang thach quyen sau hon trong Io. Cac cot khoi loai Pele thuong mo hon loai Prometheus do chua it bui hon, khien mot so đuoc goi la cot khoi tang hinh. Nhung cot khoi nay đoi khi chi quan sat đuoc khi Io nam trong trong bong toi cua Jupiter  hoac qua anh chup trong pho cuc tim. Mot luong nho bui quan sat đuoc trong anh sang Mat Troi đuoc tao ra khi khi luu huynh va luu huynh dioxide ngung tu lai, khi cac dong khi nay đat đen đinh cua quy đao đan đao. Đay la ly do tai sao nhung cot khoi nay thieu cot trung tam day đac thuong thay trong loai Prometheus, loai ma bui đuoc sinh ra ngay tu nguon. Vi du cua cac cot khoi loai Pele đa đuoc quan sat la o Pele, Tvashtar, va Grian.


Xem them Danh sach nui lua ngoai Trai Đat
Nui lua tren Sao Kim
Nui lua tren Sao Hoa


Tham khao Lien ket ngoai Cac đac trung nui lua o Io
Cac ung vien thay đoi be mat Io

Ban mau:Io