Ukraina (phat am tieng Viet: U-crai-na; tieng Ukraina: Украіна, đa Latinh hoa: Ukrayina, phat am [ʊkrɐˈjinɐ] ) la mot quoc gia thuoc khu vuc Đong Au, giap voi Nga ve phia Đong, Belarus ve phia Bac, Ba Lan, Slovakia va Hungary ve phia Tay, Romania va Moldova ve phia Tay Nam va bien Đen cung bien Azov ve phia Nam. Thu đo la thanh pho Kyiv.
Ukraina bao gom 24 tinh, mot nuoc Cong hoa tu tri la Krym va hai thanh pho co đia vi phap ly đac biet la thu đo va Sevastopol. Ukraina theo the che cong hoa tong thong.
Lich su Ukraina bat đau tu khoang the ky IX cua Cong Nguyen khi vung đat nay tro thanh trung tam cua nen van minh Đong Slav voi quoc gia Rus Kyiv hung manh ton tai đen the ky XII. Khi đe quoc Mong Co cua Thanh Cat Tu Han troi day va banh truong, Rus Kyiv bi chinh phuc va chiu canh no le trong suot nhieu the ky. Sau khi Mong Co suy yeu, lanh tho cua Ukraina lai bi phan chia giua nhieu the luc khac nhau tai chau Au nhu Ba Lan, Tho Nhi Ky va Nga. Đen the ky XIX, khi Nga banh truong va đanh bai hai đich thu con lai, hau het lanh tho cua Ukraina nam trong Đe quoc Nga. Nam 1922, Ukraina tro thanh mot nuoc đong sang lap Lien bang Xo viet đong thoi tro thanh mot nha nuoc cong hoa theo the che xa hoi chu nghia nam trong Lien Xo. Nam 1991, Lien Xo sup đo va Ukraina lai tro thanh mot quoc gia đoc lap. Tu đo đen nay, Ukraina tien hanh mo cua, xay dung nen kinh te thi truong va tro thanh quoc gia co trinh đo phat trien cao o Đong Au. Tuy nhien trong nhung nam gan đay, khung hoang chinh tri cung chien tranh voi Nga đa khien Ukraina mat quyen kiem soat o mot so vung lanh tho trong yeu, khien cho tinh hinh đat nuoc đi xuong tram trong.


Tu nguyen Cai ten Ukraina xuat hien tu the ky thu 12 (truoc đo goi la Tieu Nga) voi y nghia la Vung đat ben le, phan cach giua chau Au va Nga. Đen the ky thu 17, ten Ukraina bat đau đuoc dung thinh thoang, cho đen the ky 19, khi no bat đau đuoc gioi thieu rong rai boi mot so hoc gia muon đanh thuc y thuc dan toc cua nguoi Ukraina. Nhung mai đen tan the ky 20 thi cai ten Ukraina moi bat đau thong dung va cai ten Tieu Nga dan dan it pho bien.


Lich su = Buoi đau lich su =
Khu đinh cu cua con nguoi trong lanh tho Ukraina it nhat co tu nam 4500 truoc Cong Nguyen, khi nen van hoa Cucuteni thoi ky Đo đa moi phat trien tai mot khu vuc lon bao phu nhieu vung cua Ukraina hien đai gom Trypillia va toan bo vung Dnieper-Dniester. Trong thoi ky đo sat, vung đat nay đuoc cu tru boi nguoi Cimmeria, Scythia, va Sarmatia. Tu nam 700 truoc Cong Nguyen toi 200 truoc Cong Nguyen no la mot phan cua Vuong quoc Scythian, hay Scythia. Sau nay, cac thuoc đia cua Hy Lap co đai, La Ma co đai, va Đe che Đong La Ma, nhu Tyras, Olbia, va Hermonassa, đa đuoc thanh lap, bat đau o the ky thu VI truoc Cong Nguyen, tren bo phia đong bac Bien Đen, va tro nen thinh vuong trong the ky thu VI Cong Nguyen. Nguoi Goths song trong vung nhung nam duoi su thong tri cua nguoi Hung tu nhung nam 370 cua Cong Nguyen. O the ky thu VII, lanh tho đong Ukraina la trung tam cua Đai Bulgaria Co. Cuoi the ky đo, đa so cac bo toc Bulgar di cu theo nhieu huong va vung đat lai roi vao tay nguoi Khazar.


= Thoi ky huy hoang cua Kyiv, su khai sinh Nga, Belarus va Ukraina =

Trong the ky thu IX, hau het lanh tho Ukraina ngay nay la noi sinh song cua cac bo toc nguoi Rus', hinh thanh nha nuoc lien minh bo toc Kyiv Rus'. Lanh tho Kyiv Rus' thoi cuc đai bao gom hau nhu toan bo lanh tho Ukraina, Belarus va mot phan kha lon trong phan lanh tho chau Au cua nuoc Nga hien nay. Trong the ky thu X va XI, nha nuoc nay đa phat trien thanh mot nha nuoc lien minh bo toc lon nhat va hung manh nhat o Đong Au. Trong nhung the ky tiep sau, no đat nen mong cho tinh đong nhat quoc gia cua nguoi Ukraina va nguoi Nga. Kyiv, thu đo cua Ukraina hien đai, đa tro thanh thanh pho quan trong nhat cua nguoi Rus'. Theo Bien nien su Đau tien, gioi thuong luu Nga ban đau gom nhung nguoi Varangian tu Scandinavia. Nguoi Varangian sau nay bi đong hoa vao xa hoi cu dan Slavo đia phuong va tro thanh mot phan cua trieu đai Nga đau tien la nha Ryurik. Kiev Rus' gom nhieu cong quoc do cac vuong cong nha Ryurik co quan he huyet thong voi nhau cai tri. Khu vuc Kyiv, cong quoc thinh vuong va co anh huong nhat, tro thanh muc tieu tranh gianh giua cac vuong cong nha Ryurik va la đich toi thuong cho cuoc tranh gianh quyen luc cua ho.
Thoi ky huy hoang cua nuoc Rus' Kyiv bat đau voi su cai tri cua Vladimir Vi đai, ong đa đua Rus' theo Co Đoc giao. Trong thoi cam quyen cua con trai ong, Yaroslav Thong thai (1019–1054), nha nuoc Kyiv Rus' đat toi cuc điem phat trien van hoa va quyen luc quan su. Tiep sau đo la su tan ra ngay cang nhanh cua quoc gia khi cac cuong quoc trong vung lai xuat hien. Sau mot cuoc noi day cuoi cung duoi thoi cai tri cua Vladimir Monomakh (1113–1125) va con trai ong Mstislav (1125–1132), nuoc Rus Kyiv cuoi cung tan ra thanh nhieu cong quoc sau cai chet cua Mstislav.
Trong the ky XI va XII, nhung cuoc xam luoc thuong xuyen cua cac bo toc Turk du muc nhu Pechenegs va Kipchak, gay ra nhung cuoc di cu lon cua dan cu Slavo toi nhung vung an toan va co nhieu rung cay hon o phia bac. The ky XIII, cuoc xam luoc cua Mong Co đa tan pha nuoc Rus Kyiv. Kyiv bi pha huy hoan toan nam 1240. Tren lanh tho Ukraina, nha nuoc Kyiv Rus' đuoc ke tuc boi cac cong quoc Galich (Halych) va Volodymyr-Volynskyi, chung sap nhap thanh nha nuoc Galicia-Volhynia.
Trong thoi gian nay, mot so lanh đao đia phuong, đac biet la xu Novgorod va xu Pskov, đa chien đau đe thua ke di san van hoa va chinh tri cua nuoc Rus Kyiv, theo thoi gian cac xu nay dan phat trien va tro thanh nuoc Nga ngay nay. Trong khi đo, cac vung mien tay bi Đai cong quoc Lietuva va Ba Lan chiem giu. Su chia cat ve chinh tri cua Rus Kyiv đa tach nguoi Nga o phia bac ra khoi nguoi Belarus va nguoi Ukraina o phia tay.
Nhu vay, 3 quoc gia Nga, Belarus va Ukraina đeu chia se chung mot coi nguon la xu Rus Kyiv cua nguoi Rus'. Cho toi nay, 3 quoc gia nay tuy đoc lap voi nhau nhung co rat nhieu điem chung ve ngon ngu, phong tuc, ton giao.


= Su đo ho cua nuoc ngoai =

Giua the ky XIV, Galicia-Volhynia bi Kazimierz III cua Ba Lan chinh phuc, tuy vung đat trung tam cua Nga, gom ca Kyiv, roi vao tay Đai vuong cong Lietuva la Gediminas sau Tran đanh tren Song Irpen'. Sau nam 1386 Lien minh Krevo, mot lien minh cac trieu đai giua Ba Lan va Litva, hau het lanh tho Ukraina bi gioi quy toc Litva đia phuong ngay cang Ruthenia hoa cai tri nhu mot phan cua Lanh đia Đai cong tuoc Litva. O thoi điem nay, thuat ngu Ruthenia va nguoi Ruthenia nhu cac phien ban La tinh hoa cua Rus', bat đau đuoc ap dung rong rai cho vung đat va con nguoi Ukraina.
Toi nam 1569, Lien minh Lublin thanh lap Khoi thinh vuong chung Ba Lan-Litva, va mot phan lon lanh tho Ukraina đuoc chuyen tu quyen cai tri chu yeu Litva sang cho bo may hanh chinh Ba Lan, nhu no đa đuoc chuyen giao cho Vua Ba Lan. Duoi ap luc van hoa va chinh tri cua qua trinh Ba Lan hoa đa phan thuong Ruthenia chuyen theo Cong giao va tro nen khong the phan biet voi gioi quy toc Ba Lan. Vi the, nhung nguoi thuong dan Ukraina, mat đi nhung nguoi bao ho đia phuong cua minh trong gioi quy toc Ruthenia, quay sang tim kiem su bao ho cua nguoi Cossack, ho luon kien quyet trung thanh voi chinh thong giao va co khuynh huong quay sang dung bao luc chong lai nhung ke ma ho cho la ke thu, đac biet la nha nuoc Ba Lan va nhung đai dien cua no. 

Giua the ky XVII, mot quan đoi kieu nha nuoc cua nguoi Cossack, Đao quan Zaporozhia đuoc thanh lap boi nhung nguoi Cossack song Dnieper va cac nong dan Ruthenia chay tron che đo nong no Ba Lan. Ba Lan it co quyen kiem soat thuc te voi vung đat nay, qua thuc ho thay rang nguoi Cossack la mot luc luong chien đau huu hieu chong lai nguoi Tho va nguoi Tatar, o nhung thoi điem hai luc luong lien ket trong cac chien dich quan su. Tuy nhien, qua trinh tiep tuc nong no hoa cac nong dan cua gioi quy toc Ba Lan đuoc tang cuong them boi tham muon manh liet khai thac nguon nhan luc, va quan trong nhat, la su đan ap Nha tho Chinh thong đuoc thuc đay boi tham muon cua nguoi Cossack roi bo Ba Lan. Mong muon cua ho la co đai dien trong Sejm, cong nhan cac truyen thong Chinh thong va su mo rong dan dan cua Cossack Registry. Tat ca chung đeu bi gioi quy toc Ba Lan kich liet phan đoi. Cuoi cung nguoi Cossack quay sang tim kiem su bao ho cua Chinh thong giao Nga, mot quyet đinh sau nay se dan toi su sup đo cua nha nuoc Ba Lan-Litva, va su bao ton Nha tho Chinh thong va tai Ukraina.
Nam 1648, Bohdan Khmelnytsky lanh đao nhung cuoc noi day lon nhat cua nguoi Cossack chong lai Khoi thinh vuong chung va vua Ba Lan Jan II Kazimierz Waza. Bo ta Ukraina cuoi cung sap nhap vao Nga nhu Cossack Hetmanate, sau Hiep uoc Pereyaslav nam 1654 va cuoc Chien tranh Nga Ba Lan sau đo. Sau cuoc phan chia Ba Lan o cuoi the ky XVIII boi Pho, nha Habsburg cua Ao, va Nga, Tay Ukraina Galicia bi Ao chiem, trong khi phan con lai cua Ukraina dan bi sap nhap vao Đe quoc Nga. Tu đau the ky XVI toi cuoi the ky XVII cac nhom cuop pha cua nguoi Tatar vung Krym hau nhu đot nhap hang nam vao cac vung đat nong nghiep Slavo bat nguoi đe ban lam no le.. Nam 1775, nguoi Cossacks Ukraine đa bi chinh phu Nga tieu diet va tai lieu luu tru cua ho đa đuoc luu giu tu lau trong Phao đai Saint Elizabeth . 

Sau su sap nhap Kha han quoc Crimea nam 1783, vung nay la noi đinh cu cua nhung nguoi du cu tu cac vung khac cua Ukraina. Du co nhung loi hua trao cho Ukraina quyen tu tri trong Hiep uoc Pereyaslav, gioi lanh đao Ukraina va nguoi Cossack khong bao gio co tu do va tu tri ma ho cho đoi tu Đe quoc Nga. Tuy nhien, ben trong Đe che, nguoi Ukraina len đuoc nhung chuc vu cao nhat cua nha nuoc Nga, va Nha tho Chinh thong Nga. O giai đoan sau nay, chinh quyen Sa hoang tien hanh chinh sach Nga hoa cac vung đat Ukraina, cam su dung ngon ngu Ukraina trong xuat ban va cong cong.


= Cach mang va Chien tranh the gioi thu nhat =

Ukraina buoc vao Chien tranh the gioi thu nhat ben canh ca phe Lien minh, voi đe quoc Ao-Hung, va phe Hiep uoc, voi Nga. 3.5 trieu nguoi Ukraina chien đau trong Quan đoi Đe quoc Nga, trong khi 250,000 nguoi chien đau cho Quan đoi Ao-Hung. Trong cuoc chien, chinh quyen Ao-Hung thanh lap Quan đoan Ukraina đe chien đau chong lai Đe quoc Nga. Quan đoan nay la nen tang cua Quan đoi Galician Ukraina chien đau chong lai ca nhung nguoi Bolshevik va Ba Lan trong giai đoan hau Chien tranh the gioi thu nhat (1919–23). Nhung nguoi bi nghi ngo co cac tinh cam than voi Nga tai Ao bi đoi xu tan nhan. Len toi 5,000 nguoi ung ho Đe quoc Nga thuoc Galicia bi giam giu va đua vao cac trai tap trung Ao tai Talerhof, Styria, va trong cac khu rung tai Terezin (hien o Cong hoa Sec).
Voi su sup đo cua Đe quoc Nga va Ao-Hung sau chien tranh va cuoc Cach mang Nga nam 1917, mot phong trao quoc gia Ukraina đoi quyen tu quyet tai xuat hien. Trong giai đoan 1917–20, nhieu Quoc gia Ukraina rieng biet xuat hien trong mot giai đoan ngan: Cong hoa Nhan dan Ukraina, Hetmanate, Tong cuc Ukraina va Cong hoa Xa hoi Chu nghia Xo viet Ukraina (hay Xo viet Ukraina, đuoc đang Bolshevik giup đo) lien tiep đuoc thanh lap trong cac lanh tho cu cua Đe quoc Nga; đong thoi Cong hoa Nhan dan Tay Ukraina xuat hien mot thoi gian ngan trong lanh tho cua Ao-Hung cu. Trong boi canh cuoc Noi chien, mot phong trao vo chinh phu đuoc goi la Hac quan lanh đao boi Nestor Makhno cung phat trien o mien Nam Ukraina. Tuy nhien voi su that bai cua Tay Ukraina trong Chien tranh Ba Lan-Ukraina tiep theo la su thua tran cua cuoc tan cong cua Ba Lan bi nhung nguoi Bolshevik đay lui. Theo Hiep uoc Hoa binh Riga đuoc ky ket giua nguoi Xo viet va Ba Lan, tay Ukraina chinh thuc bi sap nhap vao Ba Lan đoi lai Ba Lan cong nhan nuoc Cong hoa Xa hoi chu nghia Xo viet Ukraina vao thang 3 nam 1919, sau nay tro thanh mot thanh vien sang lap Lien bang Cong hoa Xa hoi Chu nghia Xo viet hay Lien xo thang 12 nam 1922.


= Ukraina Xo viet giua hai cuoc chien =

Sau cuoc cach mang, chinh phu Xo viet phai đoi đau voi su tan pha Ukraina. Hau qua cua chien tranh la 1.5 trieu nguoi chet va hang tram nghin nguoi mat nha cua. Xo viet Ukraina phai đoi mat voi nan đoi nam 1921. Chung kien mot xa hoi đang kiet que, chinh phu Xo viet tro nen rat mem deo trong thap ky 1920. Vi the, Van hoa Ukraina va ngon ngu đa co su phuc hoi, boi su Ukraina hoa tro nen mot phan đia phuong cua viec ap dung chinh sach Korenisation (nghia đen ban xu hoa) tren khap Lien xo. Nguoi Bolshevik cung cam ket thuc hien cham soc y te pho thong, cung cap cac loi ich giao duc va an sinh xa hoi, cung nhu quyen lam viec va co nha o. Cac quyen cua phu nu đuoc tang cuong manh thong qua cac bo luat moi co muc đich loai bo nhung su bat binh đang tu nhieu the ky. Tuy nhien, cach chinh sach kinh te cua Lenin đa bi đao nguoc hoi đau thap nien 1930 sau khi Iosif Stalin dan cung co quyen luc đe tren thuc te tro thanh nguoi lanh đao tuyet đoi cua đang cong san va Lien bang Xo viet.

Bat đau tu cuoi thap nien 1920, Ukraina tham gia vao cuoc cong nghiep hoa Lien xo va san pham cong nghiep cua nuoc cong hoa đa tang gap bon lan trong thap nien 1930. Tuy nhien, cuoc cong nghiep hoa khien tang lop nong dan phai tra gia đat, ve nhan khau ho la xuong song cua quoc gia Ukraina. Đe đap ung nhu cau cua quoc gia ve nguon luong thuc ngay cang tang, va đe cung cap tai chinh cho cuoc cong nghiep hoa, Stalin tien hanh mot chuong trinh tap the hoa nong nghiep khi nha nuoc cong huu hoa ruong đat va gia suc cua nong dan vao trong cac trang trai tap the va ep buoc thuc hien cac chinh sach bang quan đoi thuong truc va canh sat. Nhung nguoi chong đoi bi bat giu va truc xuat va han ngach san xuat gia tang lai đuoc đat len vai nguoi nong dan. Stalin tin rang cac nong truong quoc doanh rong lon trang bi may nong nghiep co khi hoa se lam tang nang suat, nhung su tap the hoa voi va qua muc thuc te lai gay tac đong xau voi san xuat nong nghiep. Boi cac thanh vien cua cac nong trang tap the khong đuoc phep nhan bat ky hoa loi nao cho toi khi đat muc han ngach nop thue, su thieu an đa xay ra. Trong nam 1932–33, khi han han xay ra, ca trieu nguoi đa chet trong mot nan đoi đuoc goi la Holodomor. Cac hoc gia đang tranh cai lieu nan đoi nay co thich hop voi đinh nghia diet chung, nhung nghi vien Ukraina va hon 10 quoc gia khac cong nhan no la nhu vay.
Nhung thoi gian cong nghiep hoa va Holodomor cung trung voi cuoc tan cong cua Lien xo vao gioi lanh đao chinh tri va van hoa quoc gia thuong bi buoc toi "chech huong quoc gia". Hai lan song thanh trung chinh tri va truy to cua Stalin tai Lien bang Xo viet (1929–34 va 1936–38) đa bat giu gan bon phan nam gioi lanh đao Ukraina va ba phan tu toan bo si quan cao cap cua quan đoi.


= Chien tranh the gioi thu hai =

Sau cuoc Xam luoc Ba Lan vao thang 9 nam 1939, quan đoi Đuc va Lien Xo phan chia lanh tho Ba Lan. Vi the, Đong Galicia va Volhynia voi dan so Ukraina o đo đuoc tai thong nhat voi phan con lai cua Ukraina. Su thong nhat Ukraina lan đau tien trong lich su đuoc hoan thanh va la su kien mang tinh quyet đinh trong lich su đat nuoc.
Sau khi Phap đau hang Đuc, Rumani nhuong Bessarabia va bac Bukovina theo cac yeu cau cua Lien Xo. Cong hoa Xa hoi chu nghia Ukraina sap nhap cac quan phia bac va phia nam cua Bessarabia, bac Bukovina, va vung chiem đong Hertsa cua Lien Xo. Nhung no nhuong lai phan phia tay Cong hoa Xa hoi chu nghia Tu tri Moldavia cho nuoc Cong hoa Xa hoi chu nghia Xo viet Moldavia moi đuoc thanh lap. Toan bo nhung lanh tho gianh đuoc đo đeu đuoc quoc te cong nhan theo Cac Hiep uoc Hoa binh Paris nam 1947.
Quan đoi Đuc xam luoc Lien Xo ngay 22 thang 6 nam 1941, khoi đong mot cuoc chien tranh tong luc keo dai trong bon nam lien. Lien minh phe Truc ban đau tien nhanh truoc nhung no luc tuyet vong nhung khong hieu qua cua Hong quan. Tran bao vay Kyiv, thanh pho đuoc ca ngoi nhu mot "Thanh pho anh hung", dien ra boi lo ngai su khang cu cua Hong Quan va dan chung đia phuong Hon 600,000 binh si Xo viet (hay mot phan tu cua Mat tran phia Tay) bi giet hay bi bat giu tai đo. Du đai đa so nguoi Ukraina chien đau ben canh Hong quan va cuoc khang chien Xo viet, mot so thanh phan quoc gia Ukraina bi mat lap ra mot phong trao quoc gia chong Lien Xo tai Galicia, Quan đoi Noi day Ukraina (1942) chien đau cung cac luc luong Phat xit va tiep tuc chien đau voi Lien bang Xo viet trong nhung nam hau chien. Su dung cac chien thuat chien tranh du kich, nhung nguoi noi day thuc hien am sat va khung bo nhung nguoi ho cho la đai dien, hay hop tac o bat ky muc đo nao voi nha nuoc Xo viet. Cung luc ay mot phong trao quoc gia khac chien đau ben canh quan Phat xit. Tong cong, so nguoi Ukraina chien đau trong moi cap bac Quan đoi Lien xo đuoc uoc tinh tu 4.5 trieu toi 7 trieu. Cuoc khang chien du kich cua quan khang chien ung ho Lien xo tai Ukraina uoc tinh o con so 47,800 nguoi tu đau cuoc xam luoc len toi đinh điem 500,000 nguoi nam 1944; voi khoang 50 phan tram trong so ho la nguoi Ukraina. Noi chung, cac con so linh cua Quan đoi Noi day Ukraina rat khong đang tin cay, thay đoi trong khoang tu 15,000 toi 100,000 chien binh.
Ban đau, nguoi Đuc đuoc đon nhan nhu nhung nguoi giai phong boi mot so nguoi goc Ba Lan o tay Ukraina, ho chi moi gia nhap Lien Xo nam 1939. Tuy nhien, su cai tri ha khac cua nguoi Đuc tai cac vung lanh tho chiem đong cuoi cung đa khien nhung nguoi ung ho ho quay sang chong đoi su chiem đong. Cac vien chuc Phat xit tai cac vung lanh tho Lien Xo đa bi chiem đong it co no luc đe khai thac su bat man cua dan chung trong lanh tho Ukraina voi cac chinh sach kinh te va chinh tri cua Stalin. Thay vao đo, Phat xit duy tri he thong trang trai tap the, tien hanh mot cach co he thong cac chinh sach diet chung chong lai nguoi Do Thai, bat nhung nguoi khac toi lam viec tai Đuc, va bat đau mot cuoc di dan co he thong tai Ukraina đe chuan bi cho viec thuc dan hoa cua Đuc, gom ca phong toa luong thuc voi Kyiv.

Đai đa so tran đanh trong Chien tranh the gioi thu hai dien ra tai Mat tran phia Đong, va theo nguon thong ke mang tinh thoi phong cua Lien Xo thi Phat xit Đuc chiu 93 phan tram thuong vong tai đay (du ty le thuc te cung kha cao la khoang 75%). Tong cong thiet hai voi dan so Ukraina trong cuoc chien đuoc uoc tinh trong khoang nam toi tam trieu nguoi, gom hon mot nua trieu nguoi Do thai bi Einsatzgruppen giet hai, thinh thoang voi su giup đo cua nhung ke cong tac nguoi đia phuong. Trong uoc tinh 8.7 trieu linh Xo viet hi sinh trong chien đau chong Phat xit, 1.4 trieu la nguoi Ukraina. Vi the toi ngay nay, Ngay Chien thang đuoc coi la mot trong muoi ngay le quoc gia cua Ukraina.


= Hau Chien tranh the gioi thu hai =

Nuoc cong hoa bi thiet hai nang trong chien tranh, va can nhung no luc to lon đe khoi phuc. Hon 700 thanh pho va thi tran va 28,000 ngoi lang bi pha huy. Tinh hinh cang nghiem trong hon boi mot nan đoi nam 1946–47 do han han va hu hong co so ha tang khien hang chuc nghin nguoi chet.
Nam 1945 Ukraina la mot trong nhung thanh vien sang lap to chuc Lien hiep quoc. May tinh đau tien cua Lien Xo MESM đuoc che tao tai Vien ky thuat đien Kyiv va đi vao hoat đong nam 1950.
Theo cac con so thong ke, toi ngay 1 thang 1 nam 1953, nguoi Ukraina đung thu hai chi sau nguoi Nga trong so nguoi lon "bi truc xuat đac biet", chiem 20% tong so. Ngoai nguoi Ukraina, hon 450,000 nguoi thuoc sac toc Đuc tu Ukraina va hon 200,000 nguoi Tatar Crimea la nhung nan nhan cua nhung cuoc di cu bat buoc.
Sau cai chet cua Stalin nam 1953, Nikita Khrushchev tro thanh lanh đao moi cua Lien bang Xo viet. La Thu ky thu nhat cua Đang Cong san Cong hoa Xa hoi chu nghia Ukraina trong giai đoan 1938-49, Khrushchev rat gan gui voi nuoc cong hoa sau khi nam quyen tren toan lien bang, ong bat đau nhan manh tinh huu nghi giua quoc gia Ukraina va Nga. Nam 1954, ky niem lan thu 300 Hiep uoc Pereyaslav đuoc to chuc khap noi, va đac biet, Krym đuoc chuyen tu Lien bang Cong hoa Xa hoi chu nghia Xo viet Nga cho Cong hoa Xa hoi chu nghia Xo viet Ukraina.
Toi nam 1950, nuoc cong hoa đa vuot qua muc san xuat cong nghiep thoi tien chien. Trong ke hoach nam nam 1946-1950 gan 20 phan tram ngan sach Lien xo đuoc đau tu vao Ukraina Xo viet, tang 5% so voi cac ke hoach tien chien. Nho the luc luong lao đong Ukraina tang 33.2% tu 1940 toi 1955 trong khi san luong cong nghiep tang 2.2 lan trong cung thoi ky. Xo viet Ukraina nhanh chong tro thanh mot nuoc dan đau chau Au ve san xuat cong nghiep. No cung tro thanh mot trung tam quan trong cua nganh cong nghiep vu khi va nghien cuu ky thuat cao cua Lien xo. Vai tro quan trong đo dan toi mot anh huong to lon toi gioi tinh hoa đia phuong. Nhieu thanh vien ban lanh đao Lien xo toi tu Ukraina, đang chu y nhat la Leonid Brezhnev, nguoi sau nay đa lat đo Khrushchev va tro thanh lanh đao Lien Xo tu nam 1964 toi nam 1982, cung nhu nhieu van đong vien the thao, nha khoa hoc, nghe si uu tu khac cua Lien xo. Ngay 26 thang 4 nam 1986, mot lo phan ung cua Nha may đien hat nhan Chernobyl no, dan toi tham hoa Chernobyl, tai nan lo phan ung hat nhan nghiem trong nhat trong lich su. O thoi điem vu tai nan bay trieu nguoi đang song tai cac vung lanh tho bi o nhiem, gom 2.2 trieu nguoi tai Ukraina. Sau vu tai nan, mot thanh pho moi, Slavutych, đuoc xay dung ben ngoai khu vuc cam lam noi o va ho tro cho cac nhan vien cua nha may chat dut cong viec nam 2000. Mot bao cao do Co quan Nang luong Nguyen tu Quoc te va To chuc Y te The gioi cho rang 56 thiet mang truc tiep do vu tai nan va uoc tinh co the co toi 4,000 ca chet vi ung thu khac.


= Đoc lap =
Ngay 16 thang 7 nam 1990, mot nghi vien moi thong qua Tuyen bo Quoc gia Ukraina co Chu quyen. Tuyen bo lap ra cac nguyen tac tu quyet cua Quoc gia Ukraina, nen dan chu, su đoc lap chinh tri va kinh te va su uu tien cua luat phap Ukraina trong lanh tho Ukraina so voi luat phap Lien Xo. Mot thang truoc đo, mot tuyen bo tuong tu đa đuoc nghi vien Cong hoa Xa hoi chu nghia Xo viet Lien bang Nga thong qua. Cac su kien tren khoi đau mot giai đoan ngan co su bat đong giua chinh quyen trung uong Lien Xo va cac chinh quyen Cong hoa moi. Thang 8 nam 1991, Uy ban Khan cap Nha nuoc chi huy mot so su đoan Hong quan, KBG cung chinh phu Xo viet cac nuoc Belarus va Azerbaijan tien hanh mot cuoc đao chinh đe loai bo Mikhail Gorbachev va tai lap quyen luc cua Đang Cong san Lien Xo. Sau khi cuoc đao chinh that bai, ngay 24 thang 8 nam 1991 nghi vien Ukraina thong qua Luat Đoc lap trong đo nghi vien tuyen bo Ukraina la mot nha nuoc dan chu đoc lap. Mot cuoc trung cau dan y va bau cu tong thong đau tien dien ra ngay 1 thang 12 nam 1991. Ngay hom đo, hon 90% nguoi dan Ukraina the hien su ung ho Luat Đoc lap, va ho bau chu tich nghi vien, Leonid Kravchuk tro thanh Tong thong đau tien cua đat nuoc. Tai cuoc gap go o Brest, Belarus ngay 8 thang 12, tiep sau la cuoc gap tai Alma Ata ngay 21 cac lanh đao Belarus, Nga, va Ukraina chinh thuc giai tan Lien bang Xo viet va lap ra Cong đong cac quoc gia đoc lap (CIS).
Ban đau Ukraina đuoc coi la mot nuoc cong hoa co nhieu đieu kien thuan loi ve kinh te so voi cac vung khac cua Lien Xo. Tuy nhien, nuoc nay roi vao tinh trang giam phat kinh te sau hon mot so nuoc cong hoa thuoc Lien Xo cu khac. Trong thoi ky giam phat, Ukraina mat 60% GDP tu 1991 toi 1999, va co ty le lam phat o muc nam con so. Bat man voi cac đieu kien kinh te, cung nhu tinh trang toi pham va tham nhung, nguoi dan Ukraina tien hanh cac cuoc bieu tinh va bai cong co to chuc.
Nen kinh te Ukraina on đinh vao cuoi thap nien 1990. Mot đong tien te moi, hryvnia, đuoc đua vao luu thong nam 1996. Tu nam 2000, nuoc nay đa co tang truong kinh te thuc ben vung khoang 7% hang nam. Mot Hien phap Ukraina moi đuoc thong qua nam 1996, bien Ukraina thanh mot nha nuoc cong hoa ban tong thong va thiet lap mot he thong chinh tri on đinh. Tuy nhien, Kuchma bi phe đoi lap chi trich vi tap trung qua nhieu quyen luc vao tay minh, tinh trang tham nhung, chuyen tai san vao tay gioi đau so trung thanh, khong khuyen khich tu do ngon luan va gian lan bau cu.


= Cach mang Cam =

Nam 2004, Viktor Yanukovych, khi ay la Thu tuong, đuoc tuyen bo la nguoi chien thang trong cuoc bau cu tong thong, đa gian lan o dien rong, nhu Toa an Toi cao Ukraina tuyen bo sau nay. Cac ket qua dan toi mot su phan đoi cua cong chung ung ho ung cu vien đoi lap, Viktor Yushchenko, nguoi khong thua nhan ket qua cua cuoc bau cu va lanh đao cuoc Cach mang Cam hoa binh. Cuoc cach mang đua Viktor Yushchenko va Yulia Tymoshenko len nam quyen luc, bien Viktor Yanukovych thanh phe đoi lap. Tuy nhien Yanukovych lai tro thanh Thu tuong nam 2006 cho toi cuoc bau cu đot xuat vao thang 9 nam 2007 đua Tymoshenko len lam Thu tuong tro lai.
Cac cuoc xung đot voi Nga ve gia khi tu nhien (ngan) đa ngung toan bo nguon cung cap khi tu nhien cho Ukraina nam 2006 va 2009, dan toi nhung thieu hut khi đot tai nhieu nuoc chau Au khac (ca hai lan).
Vao cuoc bau cu tong thong 2010, Viktor Yanukovych đa đanh bai Tymoshenko trong vong nhi voi ty le 48%-45%.


= Euromaidan va Cach mang 2014 =

Phong trao Euromaidan la mot lan song bieu tinh o Ukraina bat đau vao đem 21 thang 11 nam 2013. Viec nay xay ra khi truoc đo cung ngay chinh phu Ukraina tuyen bo hoan viec ky ket mot thoa thuan hop tac va thuong mai tu do voi Lien minh chau Au "nham đam bao an ninh quoc gia" thay vao đo lua chon viec thiet lap quan he chat che hon voi Lien bang Nga . Nhung nguoi bieu tinh cho rang đong thai cua chinh phu Ukraina la khong dan chu, anh huong đen đoi song cua ho, ho co vu cho quan he gan gui hon voi EU. Rat đong nguoi Ukraina đa xuong đuong bieu tinh đe the hien su ung ho cua ho đoi voi phong trao Euromaidan . Trong khi đo, o phan đong lanh tho cua Ukraina noi ma Nguoi Nga chiem đa so, mot phan lon dan so tai đay đa bay to su phan đoi cua ho đoi voi Euromaidan, thay vao đo ho ung ho chinh phu than Nga cua Yanukovych .
Chang bao lau thi phong trao Euromaidan đa lan rong ra keu goi Tong thong Ukraina Viktor Yanukovych va chinh phu cua thu tuong Azarov tu chuc cung nhu phai tha cuu Thu tuong Ukraina Yulia Tymoshenko. Cac cuoc bieu tinh đuoc tien hanh bat chap viec canh sat tang cuong luc luong tran ap, va so luong tham gia cac cuoc bieu tinh ngay cang tang nhat la tu gioi sinh vien đai hoc. Cac co quan thuc thi phap luat, cu the la Berkut (mot đon vi thuoc Bo noi vu) du khong bi khieu khich đa tan cong mot cach tan bao đoi voi nhung nguoi bieu tinh va cac phong vien vao ngay 30 thang 11 nam 2013. Khoang 10.000 nguoi bieu tinh đa tap trung tai Kyiv vao đem 29 thang 11 nam 2013. Canh sat đa dung hoi cay tran ap nguoi bieu tinh khien nhieu nguoi bi thuong. Viec gia tang bao luc tu cac luc luong chinh quyen đa lam cho so nguoi tham du bieu tinh cang tang them, uoc luong khoang tu 350.000 – 700.000 nguoi phan đoi bieu tinh luc cao điem tai Kyiv vao ngay 1 thang 12.. Ngay 8 thang 12 nam 2013, nhung nguoi bieu tinh qua khich đa giat đo tuong đai Lenin tai Quang truong Đoc lap o thu đo Kyiv, dung bua đap pha tuong đa co tu nam 1946 nay va truong co Lien minh chau Au tren be tuong..
Đen giua thang 2 nam 2014, nhung cuoc đam phan giua Tong thong Viktor Fedorovych Yanukovych va phe đoi lap đa that bai. Ukraina đung tren bo vuc tai hoa cua mot cuoc noi chien. Ong Yanukovych đa bi Quoc hoi Ukraina thong qua bo phieu bai bo tu cach tong thong vao ngay 22 thang 2 voi 328 tren 340 phieu thuan. Chu tich Quoc hoi Oleksander Turchynov cho biet ong Yanukovych đa "tu bo trach nhiem theo hien phap, đe doa chuc nang cua nha nuoc, toan ven lanh tho va chu quyen cua Ukraina". Petro Poroshenko, mot nguoi than EU, đa gianh chien thang trong cuoc bau cu sau đo voi hon 50% so phieu đe tro thanh Tong thong moi cua Ukraina 


= Khung hoang Crimea va su can thiep cua Nga =

Tai Crimea (hay Krym), cac cuoc bieu tinh đa đuoc to chuc boi cac nhom dan toc chu yeu la nguoi goc Nga phan đoi cac cuoc bieu tinh Euromaidan o Kyiv va muon quan he gan gui hoac sap nhap Krym vao nuoc Nga, ngoai viec quyen tu chu mo rong hoac kha nang đoc lap cho Krym. Cac nhom khac tai Crimea, bao gom ca nguoi Tatar thi nguoc lai, tuyen bo ung ho Euromaidan.
Nhan co hoi Tong thong Yanukovych bi lat đo va tinh hinh chinh tri roi ren đang xay ra o Ukraina, Tong thong Nga Vladimir Putin bat đau len ke hoach đe sap nhap Crimea tro lai nuoc Nga vao ngay 23 thang 2 nam 2014. Bon ngay sau, vao ngay 27/2/2014, mot nhom nguoi co vu trang trum mat đa chiem cac toa nha chinh quyen va quoc hoi cua Krym va cam quoc ky Nga tren cac toa nha nay. Mot nhom khac mat quan phuc nhung khong đeo quan hieu co vu trang cung đa chiem hai san bay o Krym. Tong thong tam thoi cua Ukraina la Oleksandr Turchynov đa cao buoc Nga trien khai quan đoi tai ban đao Krym đe kich đong mot "cuoc xung đot vu trang" nhung phia Nga phu nhan cao buoc nay. Ngay 1 thang 3, Thuong vien Nga đa chap thuan mot kien nghi cua Tong thong Nga Putin cho phep ong đuoc quyen đua quan vao Ukraina  ho tro chinh quyen moi do Sergey Aksyonov đung đau Ngay 2 thang 3 nam 2014, mot so can cu quan su Ukraina đa bi vay ham hoac bi tan cong. Ukraina tuyen bo canh bao chien đau va ra lenh tong đong vien tren ca nuoc. Cac nuoc G7 (Hoa Ky, Đuc Nhat Ban, Canada, Phap, Y va Vuong quoc Anh) len an hanh đong cua Nga tai ban đao Krym, trong mot bai tuyen bo chung đuoc cong bo boi phu tong thong Hoa Ky vao ngay 02.03.2014, ro rang la đa vi pham chu quyen, xam pham lanh tho cua Ukraina.,,,. Sau khi quan đoi Nga tien vao Crimea, mot cuoc trung cau dan y gay tranh cai đa đuoc to chuc vao ngay 16 thang 3 nam 2014 va ket qua chinh thuc la 97% nguoi dan Crimea đong y sap nhap vung lanh tho nay vao Lien bang Nga . Ngay 18 thang 3 nam 2014, Nga va Cong hoa Crimea tu xung đa ky mot hiep uoc chinh thuc tuyen bo Cong hoa Crimea va Sevastopol gia nhap Lien bang Nga.
13 thanh vien Hoi đong Bao an Lien Hop Quoc đa len an cuoc bo phieu tai Crimea la bat hop phap. Trung Quoc cung khong the hien su ung ho cho Nga khi chi bo phieu trang. Samantha Power, Đai su My noi "đo la thoi khac buon va đang nho". Ba Samantha cung goi Nga la quoc gia "co lap, co đon va sai trai". Đai hoi đong Lien Hop Quoc cung đa thong qua nghi quyet tuyen bo rang cuoc trung cau dan y khong hop le, va su sap nhap Crimea vao Nga la bat hop phap..
Sau đo, cac cuoc bieu tinh cua cac nhom than Nga o vung Donbass cua Ucraina đa leo thang thanh mot cuoc xung đot vu trang giua chinh phu Ucraina va luc luong ly khai do Nga hau thuan tai Donetsk va Lugansk. Vao thang 4 nam 2014, nhung nguoi ly khai Ukraina tu tuyen bo thanh lap Cong hoa Nhan dan Donetsk va Cong hoa Nhan dan Lugansk đong thoi to chuc trung cau dan y vao ngay 11 thang 5 nam 2014; nhung nguoi ly khai đa tuyen bo gan 90% bo phieu ung ho đoc lap . Cuoc noi chien giua mot ben la quan đoi Ukraina va cac tieu đoan tinh nguyen ung ho Ukraina, mot ben la cac luc luong cua Cong hoa Nhan dan Donetsk va Lugansk đuoc Nga ho tro, đa ngay cang tro nen quyet liet tai Donbass. Vao thang 12 nam 2014, hon 6.400 nguoi đa chet trong cuoc xung đot nay va theo so lieu cua Lien Hop Quoc, đa co hon nua trieu nguoi phai di tan trong cuoc noi chien Ukraina va hon 200.000 nguoi ti nan chay sang cac nuoc lang gieng . Đen thang 12 nam 2015, hon 9.100 nguoi đa chet (phan lon la dan thuong) trong cuoc chien tai Donbass, theo so lieu tu Lien hop quoc 


= Nga xam luoc Ukraina nam 2022 =

Vao mua xuan nam 2021, Nga bat đau xay dung luc luong quan đoi doc bien gioi voi Ukraina. Vao ngay 22 thang 2 nam 2022, Tong thong Vladimir Putin đa ra lenh cho cac luc luong quan su Nga tien vao cac nuoc cong hoa ly khai cua Ukraina la Donetsk va Luhansk, goi hanh đong nay la mot "su menh gin giu hoa binh". Putin cung chinh thuc cong nhan Donetsk va Luhansk la cac quoc gia co chu quyen, hoan toan đoc lap voi chinh phu Ukraina. Phan ung truoc nhung quyet đinh nay, Tong thong My Joe Biden đa tuyen bo bat đau thuc hien "cac bien phap trung phat tai chinh nang ne cua My" đoi voi Nga va hua se co cac bien phap trung phat tai chinh bo sung neu quan đoi Nga tran sang Ukraina thich hop. Cac co quan tinh bao My đa uoc tinh rang luc luong binh linh Nga o gan bien gioi Ukraina la 150.000 nguoi.
Vao đau gio ngay 24 thang 2 nam 2022, Tong thong Nga Vladimir Putin tuyen bo mot "hoat đong quan su đac biet" nham phi quan su hoa Ukraina. Sau đo cung ngay, chinh phu Ukraina thong bao rang Nga đa nam quyen kiem soat Chernobyl, thanh pho tung hung chiu tham hoa hat nhan toi te nhat trong lich su.


Đia ly Voi dien tich 603,700 km² va bo bien rong 2782 km², Ukraina la nuoc lon thu 45 tren the gioi (sau Cong hoa Trung Phi, truoc Madagascar). No la nuoc nam toan bo o chau Au lon nhat va nuoc lon thu hai o chau Au (sau phan chau Au cua Nga, truoc Mau quoc Phap).
Phong canh Ukraina gom chu yeu la cac đong bang phi nhieu (hay thao nguyen) va cac cao nguyen, bi cat ngang boi cac con song nhu Dnieper (Dnipro), Seversky Donets, Dniester va Southern Buh khi chung chay ve phia nam vao Bien Đen va Bien Azov nho hon. O phia tay nam, đong bang Danube tao thanh bien gioi voi Romania. Vung nui duy nhat cua nuoc nay la Nui Carpathian o phia tay, trong đo đinh cao nhat la Hora Hoverla o đo cao 2061 m, va nhung ngon nui tren ban đao Krym, o cuc nam doc theo bo bien.
Ukraina chu yeu co khi hau on hoa va luc đia, du mot kieu khi hau mang nhieu đac điem khi hau Đia Trung Hai hon co tai bo bien nam Crimea. Luong mua phan bo khong đeu; cao nhat o phia tay va phia bac va thap nhat o phia đong va đong nam. Tay Ukraina, co luong mua khoang 1200mm hang nam, trong khi Krym co luong mua khoang 400mm. Nhung mua đong tu mat doc Bien Đen toi lanh o sau hon trong luc đia. Nhiet đo trung binh nam trong khoang tu 5.5–7 °C (42–45 °F) o phia bac, toi 11–13 °C (52–55.4 °F) o phia nam.


Chinh tri Ukraina la mot nuoc cong hoa ban tong thong voi cac nhanh lap phap, hanh phap, va tu phap rieng biet. Tong thong đuoc bau boi cac cu tri pho thong voi nhiem ky nam nam la lanh đao chinh thuc cua nha nuoc.
Nhanh lap phap Ukraina la nghi vien đon nhat gom 450 ghe, tieng Ukraina goi la Verkhovna Rada, co nghia la "Hoi đong toi cao" Ben canh chuc nang lap phap, Nghi vien con co trach nhiem phe chuan viec thanh lap co quan hanh phap (Noi cac) do Thu tuong lanh đao, đuoc Tong thong chi đinh.
Luat, đao luat cua nghi vien va noi cac, nghi đinh tong thong, va đao luat cua nghi vien Crimea co the bi Toa an Hien phap huy bo, neu chung vi pham Hien phap Ukraina. Cac đao luat co tinh quy pham khac cung la đoi tuong xem xet lai cua nhanh tu phap. Toa an Toi cao la co quan chinh trong he thong toa an cua tu phap chung.
Viec tu quan ly cua đia phuong đuoc chinh thuc đam bao. Cac hoi đong đia phuong va cac thi truong thanh pho đuoc dan chung bau ra va thuc hien quyen kiem soat voi ngan sach đia phuong. Cac lanh đao vung va cac co quan hanh chinh quan đuoc tong thong chi đinh.
Ukraina co rat nhieu đang chinh tri, nhieu đang trong so đo co it thanh vien va khong đuoc cong chung biet toi. Cac đang nho thuong tham gia vao cac lien minh đa đang (khoi bau cu) cho muc tieu tham gia vao bau cu nghi vien.


= Quan đoi =

Sau su sup đo cua Lien bang Xo viet, Ukraina đuoc thua huong mot luc luong quan su 780,000 linh tren lanh tho cua minh, đuoc trang bi kho vu khi hat nhan lon thu ba the gioi. Thang 5 nam 1992, Ukraina ky Hiep uoc Cat giam Vu khi Chien luoc (START) theo đo nuoc nay đong y trao moi vu khi hat nhan cho Nga va gia nhap Hiep uoc Khong Pho bien Vu khi Hat nhan nhu mot quoc gia phi hat nhan. Ukraina phe chuan hiep uoc nam 1994, va toi nam 1996 nuoc nay khong con so huu vu khi hat nhan. Quan đoi Ukraina hien tai lon thu hai o chau Au, sau Nga.
Ukraina đa thuc hien cac buoc kien quyet nham cat giam cac vu khi quy uoc. Ho đa ky Hiep uoc ve Cac luc luong Vu trang Quy uoc tai chau Au, keu goi giam bot so luong xe tang, phao va cac phuong tien thiet giap (cac luc luong quan đoi đuoc giam xuong 300,000 nguoi). Nuoc nay co ke hoach chuyen che đo nghia vu quan su sang mot che đo quan su tu nguyen khong cham hon nam 2011.
Ukraina đa đong mot vai tro ngay cang quan trong hon trong cac chien dich gin giu hoa binh. Quan Ukraina đa đuoc trien khai tai Kosovo nhu mot phan cua Tieu đoan Ukraina-Ba Lan. Mot đon vi Ukraina đa đuoc trien khai tai Liban, nhu mot phan cua Luc luong Lam thoi Lien hiep quoc đam bao viec thuc hien thoa thuan ngung ban. Cung co mot tieu đoan bao duong va huan luyen đuoc trien khai tai Sierra Leone. Nam 2003–05, mot đon vi Ukraina đuoc trien khai tai Iraq, nhu mot phan cua Luc luong Đa quoc gia tai Iraq duoi quyen chi huy cua Ba Lan. Tong cong so quan Ukraina đuoc trien khai tren khap the gioi la 562 nguoi.
Sau khi đoc lap, Ukraina tu tuyen bo minh la mot nha nuoc trung lap. Nuoc nay đa co su đoi tac quan su han che voi Nga, cac quoc gia thanh vien Hoi đong cac quoc gia đoc lap khac va mot đoi tac cua NATO tu nam 1994. Trong nhung nam 2000, chinh phu nuoc nay nghieng ve phia NATO, va mot su hop tac sau hon voi lien minh đa đuoc thiet lap theo Ke hoach Hanh đong NATO-Ukraina đuoc ky ket nam 2002. Sau đo nuoc nay đa đong y rang van đe gia nhap NATO phai đuoc giai quyet bang mot cuoc trung cau dan y toan quoc o mot thoi điem nao đo trong tuong lai. Tuy vay no đa bi xoa khoi chuong trinh nghi su chinh sach đoi ngoai cua chinh phu khi tong thong than Nga Viktor Yanukovych đuoc bau len vao nam 2010.


= Phan cap hanh chinh =

He thong phan chia hanh chinh Ukraina phan anh vi the quoc gia nhu mot nha nuoc đon nhat (nhu đa đuoc ghi trong hien phap nha nuoc) voi cac che đo phap ly va hanh chinh thong nhat cho moi đon vi.
Neu nhu tinh ca Sevastopol va Crimea đa đuoc sap nhap vao Lien Bang Nga tu nam 2014 thi Ukraina đuoc chia thanh 24 tinh (oblast) va mot nuoc cong hoa tu tri (avtonomna respublika), Krym. Ngoai ra, cac thanh pho Kyiv va Sevastopol đeu co vi the phap ly đac biet. 24 oblast va Krym đuoc chia thanh 136 huyen (raion), la đon vi hanh chinh cap hai.
Cac vung đo thi (thanh pho) hoac co the phu thuoc vao cac co quan hanh chinh nha nuoc (nhu trong truong hop cua Kyiv va Sevastopol), tinh hoac huyen, phu thuoc vao dan so va tam quan trong kinh te xa hoi cua no. Đon vi hanh chinh thap hon la hromada, gom cac khu đinh cu kieu đo thi, tuong tu nhu cac cong đong nong nghiep nhung đo thi hoa hon, gom cac doanh nghiep cong nghiep, cac co so giao duc va cac ket noi giao thong, va cac lang.
Tong cong, Ukraina co 457 thanh pho, truoc nam 2020 thi 176 trong so đo đuoc xep hang thuoc tinh, 279 nho hon la cac thanh pho thuoc huyen (raion), va hai thanh pho co vi the phap ly đac biet. Tiep theo đo la 886 khu đinh cu kieu đo thi va 28.552 lang.


Kinh te Trong thoi Xo viet, kinh te Ukraina lon thu hai ben trong Lien xo, la mot thanh phan cong nghiep va nong nghiep quan trong trong nen kinh te ke hoach cua đat nuoc. Voi su sup đo cua he thong Xo viet, nuoc nay chuyen tu mot nen kinh te ke hoach sang kinh te thi truong. Qua trinh chuyen tiep rat kho khan cho hau het dan cu va đa so ho roi vao tinh trang ngheo kho. Kinh te Ukraina giam phat nghiem trong trong nhung nam sau su sup đo cua Lien xo. Cuoc song hang ngay cho nguoi dan thuong song tai Ukraina la mot cuoc chien đau. Mot so lon cong dan tai cac vung nong thon Ukraina song bang luong thuc tu trong, thuong lam hai hay nhieu viec va co đuoc cac nhu yeu pham thong qua trao đoi.
Nam 1991, chinh phu tu do hoa hau het gia ca đe giai quyet su thieu hut hang hoa tren dien rong, va đa thanh cong. Cung luc ay, chinh phu tiep tuc bao cap cho cac nganh cong nghiep va nong nghiep do nha nuoc quan ly bang cac khoan tien cong khai. Cac chinh sach tien te long leo đau thap nien 1990 đay lam phat len cac muc đo sieu lam phat. Nam 1993, Ukraina giu ky luc the gioi ve muc lam phat trong mot nam. Nhung nguoi song nho thu nhap co đinh gap kho khan nhieu nhat. Gia ca chi on đinh lai sau khi đong tien te moi ra đoi, đong hryvnia, nam 1996.
Nuoc nay cung cham cham trong viec ap dung cac cai cach co cau. Sau khi gianh đoc lap, chinh phu đa thanh lap mot co cau phap ly cho viec tu nhan hoa. Tuy nhien, su chong đoi lan rong voi cac cai cach ben trong chinh phu va tu mot phan đong dan chung nhanh chong lam đong bang cac no luc cai cach. Mot so lon doanh nghiep thuoc so huu nha nuoc đa bi loai khoi qua trinh tu nhan hoa. Cung luc ay, toi nam 1999, GDP đa roi xuong thap hon 40% so voi muc nam 1991, nhung đa hoi phuc toi hon 100% o cuoi nam 2006. Đau nhung nam 2000, nen kinh te cho thay su tang truong manh 5 toi 10% va dua nhieu vao xuat khau voi san xuat cong nghiep tang truong hon 10% moi nam. Ukraina đa bi tac đong tu cuoc khung hoang kinh te nam 2008 vao thang 11 nam 2008, IMF đa thong qua mot khoan vay khan cap $16.5 ty cho nuoc nay. Nen kinh te cua Ukraina đa vuot qua cuoc khung hoang nang ne do xung đot vu trang o phan đong nam cua đat nuoc. Su mat gia len toi muc 200% cua đong tien hryvnia Ucraina (đong tien quoc gia) trong 2014-2015 đa lam cho hang hoa va dich vu cua Ucraina tro nen re hon va kem canh tranh hon. Trong nam 2016, lan đau tien ke tu nam 2010, nen kinh te đat muc tang truong hon 2%. Theo bao cao cua Ngan hang The gioi, muc tang truong du kien la 2% vao nam 2017 va 3,5% vao nam 2018.
GDP (theo PPP) nam 2016 cua Ukraina theo tinh toan cua IMF, xep hang 117 tren the gioi va uoc tinh o muc $8,638 ty. GDP tren đau nguoi nam 2016 cua nuoc nay theo IMF o muc $2,125 (theo PPP), xep hang 132 the gioi. GDP danh nghia (theo dollar My, đuoc tinh theo ty gia trao đoi thi truong) la $87.198 ty, xep hang 66 tren the gioi. O thoi điem thang 7 nam 2008 luong danh nghia trung binh tai Ukraina đat 1,930 hryvnias moi thang. Du van o muc thap hon cac quoc gia trung Au lang gieng, tang truong thu nhap nam 2008 đung o muc 36.8% 
Theo UNDP nam 2003 4.9% dan so Ukraina song voi duoi 2 dollar My moi ngay va 19.5% dan cu song duoi nguong ngheo quoc gia cung trong nam ay.

Ukraina che tao hau nhu moi kieu phuong tien van tai va tau vu tru. Cac may bay Antonov va xe tai KrAZ đa đuoc xuat khau toi nhieu quoc gia. Đa so xuat khau cua Ukraina la sang Lien minh chau Au va Cong đong cac quoc gia đoc lap. Tu khi đoc lap, Ukraina đa duy tri co quan vu tru cua rieng minh, Co quan Vu tru Quoc gia Ukraina (NSAU). Ukraina đa tro thanh mot ben tham gia tich cuc vao viec tham hiem khoa hoc vu tru va cac phi vu tim kiem tu xa. Trong giai đoan 1991 toi 2007, Ukraina đa phong sau ve tinh va 101 phuong tien phong do ho tu che tao, va tiep tuc thiet ke tau vu tru. Vi the toi ngay nay, Ukraina đuoc cong nhan la nuoc hang đau the gioi trong viec che tao ten lua va ky thuat lien quan toi ten lua.
Nuoc nay nhap khau hau het nang luong, đac biet la dau mo va khi tu nhien, va o muc đo lon hon phu thuoc vao Nga trong nang luong. Tuy 25% khi tu nhien o Ukraina co tu cac nguon noi đia, khoang 35% đen tu Nga va so con lai 40% tu Trung A qua cac đuong van chuyen thuoc quyen kiem soat cua Nga. Cung luc đo, 85% khi cua Nga đuoc chuyen toi Tay Au qua Ukraina.. Trong nam 2014, gan 100% nguon cung cap khi tu nhien cua Ukraina đen tu Nga. Tu nam 2016, nguon cung cap dau khi hau nhu la đen tu cac nuoc EU.
Ngan hang The gioi xep hang Ukraina la quoc gia co thu nhap trung binh. Cac van đe lon gom co so ha tang va van tai kem phat trien, tham nhung va quan lieu. Nam 2007 thi truong chung khoan Ukraina ghi nhan muc tang truong cao thu hai the gioi voi 130%. Theo CIA, nam 2006 tu ban hoa thi truong cua thi truong chung khoan Ukraina la $111.8 ty. Cac linh vuc đang phat trien cua kinh te Ukraina gom thi truong cong nghe thong tin (IT), đung đau cac nuoc Trung va Đong Au nam 2007, tang truong khoang 40%.


= Du lich =

Ukraina đung thu 8 the gioi ve so luong khach du lich, theo xep hang cua To chuc Du lich The gioi.
Bay ki quan Ukraina la bay cong trinh lich su va van hoa đuoc binh chon trong mot cuoc thi vao thang 7-2007, o Ukraina.


= Co so ha tang =

Đa phan he thong đuong bo Ukraina đa khong đuoc nang cap tu thoi Xo viet, va hien nay đa qua cu. Chinh phu Ukraina đa cam ket xay dung khoang 4,500 km (2,800 dam) đuong cao toc toi thoi điem nam 2012. Tong cong, đuong trai nhua tai Ukraina co chieu dai 164,732 km. Van tai đuong sat tai Ukraina đong vai tro quan trong ket noi moi vung đo thi, co so hai cang va trung tam cong nghiep quan trong voi cac quoc gia lang gieng. Noi tap trung nhieu mang luoi đuong sat nhat la vung Donbas cua Ukraina. Mac du so luong hang hoa đuoc van chuyen bang đuong sat đa giam 7.4% nam 1995 so voi nam 1994, Ukraina van la mot trong cac quoc gia su dung đuong sat voi mat đo cao nhat the gioi. Tong chieu dai đuong sat tai Ukraina la 22,473 km, trong so đo 9,250 km đa đuoc đien khi hoa.
Ukraina la mot trong nhung quoc gia tieu thu nang luong lon nhat Chau Au; nuoc nay su dung luong đien gap đoi Đuc, tren moi đon vi GDP. Mot phan lon luong đien cung cap tai Ukraina co tu cac nha may đien hat nhan, va nuoc nay co đuoc nguon nguyen lieu hat nhan chu yeu tu Nga. Ukraina phu thuoc nang vao nguon nang luong nguyen tu cua minh. Nha may đien hat nhan lon nhat chau Au, Nha may đien hat nhan Zaporizhzhia, nam o Ukraina. Nam 2006, chinh phu co ke hoach xay dung 11 lo phan ung moi vao nam 2030, tren thuc te, hau nhu tang gap đoi nang luc san xuat đien hat nhan. Linh vuc nang luong Ukraina lon hang thu 12 the gioi ve cong suat đa xay dung, voi 54 gigawatt (GW). Nang luong tai tao van đong mot vai tro yeu kem trong san xuat đien, vao nam 2005 luong đien đuoc đap ung tu cac nguon sau: hat nhan (47%), nhiet đien (45%), thuy đien va khac (8%).


Nhan khau Theo Đieu tra dan so Ukraina nam 2001, nuoc nay khi đo co khoang 48.5 trieu nguoi nhung đen 2019 chi con 43.9 trieu, nguoi Ukraina chiem 77.8% dan so. Cac nhom sac toc lon khac gom nguoi Nga (17.3%), nguoi Belarus (0.6%), nguoi Moldova (0.5%), nguoi Tatar Crimea (0.5%), nguoi Bulgari (0.4%), nguoi Hungary (0.3%), nguoi Romania (0.3%), nguoi Ba Lan (0.3%), nguoi Do Thai (0.2%), nguoi Armenia (0.2%), nguoi Hy Lap (0.2%) va nguoi Tatars (0.2%). Cac vung cong nghiep o phia đong va đong nam co dan so đong đuc nhat, va khoang 67.2% dan so song tai cac vung đo thi.
Ukraina đuoc coi la đang o trong khung hoang nhan khau vi ty le tu cao va ty le sinh thap. Ty le sinh hien tai cua Ukraina la 9.55 sinh/1,000 dan, va ty le tu la 15.93 tu/1,000 dan. Mot yeu to gop phan vao ty le tu cao la ty le tu vong tre so sinh cao trong nhom nam o đo tuoi lam viec tu cac ly do co the tranh đuoc nhu nhiem đoc ruou va hut thuoc. Nam 2007, dan so nuoc nay giam o ty le nhanh thu tu the gioi.

Đe giup giai quyet tinh trang nay, chinh phu tiep tuc tang cac khoan ho tro cho tre em. Chinh phu cung cap khoan chi tra mot lan 12,250 Hryvnia cho đua tre thu nhat, 25,000 Hryvnia cho đua tre thu hai va 50,000 Hryvnia cho đua tre thu ba va thu tu, cung voi cac khoan chi tra theo thang la 154 Hryvnia cho moi đua tre. Khuynh huong nhan khau cho thay cac dau hieu cai thien, boi ty le sinh đa tang vung chac tu nam 2001. Tang dan so thuc tren chin thang đau tien cua nam 2007 đuoc ghi nhan o nam tinh (trong so 24 tinh), va su hao hut dan so cho thay nhung dau hieu on đinh tren toan quoc. Nam 2007 ty le sinh cao nhat thuoc cac tinh phia tay.
Nhap cu lon dien ra o nhung nam đau tien sau khi Ukraina đoc lap. Hon mot trieu nguoi đa toi Ukraina trong giai đoan 1991–2, chu yeu tu cac nuoc cong hoa thuoc Lien xo cu. Tong cong, trong giai đoan 1991 va 2004, 2.2 trieu nguoi đa nhap cu vao Ukraina (trong so đo 2 trieu nguoi toi tu cac nuoc cong hoa thuoc Lien xo cu) va 2.5 trieu nguoi di cu khoi Ukraina (trong so đo 1.9 trieu nguoi toi cac nuoc cong hoa thuoc Lien xo cu). Hien tai, nguoi nhap cu chiem khoang 14.7% tong dan so, hay 6.9 trieu nguoi; đay la con so lon thu tu the gioi. Nam 2006, co uoc tinh 1.2 trieu nguoi Canada co to tien la nguoi Ukraina, khien Canada la nuoc đung thu ba the gioi ve so nguoi Ukraina sau Ukraina va Nga. 


= Đo thi =


= Ton giao =

Mot khao sat nam 2021 do Vien Xa hoi hoc Quoc te Kyiv (KIIS) tien hanh cho biet 82% nguoi dan Ukraina nhan minh theo ton giao, trong khi co 7% vo than, va 11% thay kho tra loi cau hoi.
Ton giao chu yeu tai Ukraina la Chinh thong giao Đong phuong. Ukraina co so luong tin huu Chinh thong giao lon thu hai tren the gioi, sau Nga. Đa so tin huu thuoc ve Giao hoi Chinh thong giao Ukraina, va thieu so thuoc ve Giao hoi Chinh thong giao Ukraina (Toa Thuong phu Moskva).
Mot thieu so đang ke khac la Giao hoi Cong giao Ukraina voi Nghi le Đong phuong, hiep thong voi Toa Thanh Roma. Ngoai ra, co 863 cong đong Cong giao Tay phuong voi Nghi le Latinh, va 474 giao si phuc vu khoang mot trieu tin đo Cong giao Tay phuong tai Ukraina. Nhom nay chiem khoang 2.19% dan so va chu yeu gom sac toc Ba Lan va Hungary, song tai cac vung phia tay đat nuoc.
Đao Tin Lanh cung chiem khoang 2.19% dan so. So tin đo Tin lanh đa tang nhieu ke tu khi Ukraina gianh đoc lap. Lien đoan Phuc am Bap tit Ukraina la nhom lon nhat voi hon 150,000 thanh vien va khoang 3000 tang lu. Nha tho Tin lanh đung thu hai la Hoi thanh Đuc tin Phuc Am Ukraina (Phong trao Ngu tuan) voi 110000 thanh vien va 1500 nha tho đia phuong cung hon 2000 tang lu, nhung cung ton tai cac nhom va lien hiep Ngu tuan khac tat ca la hon 300,000 nguoi voi hon 3000 nha tho đia phuong. Tuong tu co nhieu truong giao duc cao hoc Ngu tuan nhu Lviv Theological Seminary va Kyiv Bible Institute. Cac nhom khac gom thuyet Canvin, Giao hoi Lutheran, Giam ly, Nhan chung Jehovah va Giao hoi Co đoc Phuc lam. Giao hoi Cac Thanh huu Ngay sau cua Chua Giesu Kito (Mormon) cung ton tai.
Co uoc tinh 500,000 tin đo Hoi giao tai Ukraina, va khoang 300,000 trong so ho la nguoi Tatar Crimea. Co 487 cong đong Hoi giao co đang ky, 368 trong so đo o ban đao Crimea. Ngoai ra, khoang 50,000 nguoi Hoi giao song tai Kiev; chu yeu la nguoi sinh o nuoc ngoai. Cong đong Do Thai chi bang mot phan nho cong đong co truoc The chien II. Cac thanh pho co đong nguoi Do Thai nhat nam 1926 la Odessa, 154,000 hay 36.5% tong dan so; va Kyiv, 140,500 hay 27.3%. Cuoc đieu tra dan so nam 2001 cho biet co 103,600 nguoi Do Thai tai Ukraina, du cac lanh đao cong đong tuyen bo dan Do Thai len toi 300,000 nguoi. Khong co cac con so thong ke ve ty le nguoi Do Thai Ukraina, nhung Đao Do Thai Chinh thong co su hien dien manh nhat tai Ukraina. Cac nhom Cai cach va Bao thu (Masorti) cung co ton tai.


= Giao duc =

Theo hien phap Ukraina, giao duc mien phi đuoc cung cap toi moi cong dan. Hoan thanh giao duc cap hai la bat buoc tai cac truong nha nuoc va đai đa so hoc sinh đeu qua cap nay. Giao duc cao hon mien phi tai cac co so giao duc nha nuoc va vung đuoc cung cap tren mot co so canh tranh. Cung co mot so nho truong hoc va cac co so giao duc cap cao cua tu nhan.
Vi su nhan manh cua Lien xo tren tong so nguoi tiep can giao duc tren toan bo dan so, van tiep tuc đen ngay nay, ty le biet chu đuoc uoc tinh o muc 99.4%. Tu nam 2005, mot chuong trinh hoc muoi mot nam đa đuoc thay the bang chuong trinh muoi hai nam: giao duc cap mot bon nam (bat đau tu khi sau tuoi), cap hai nam nam; giao duc cap ba ba nam. O lop 12, hoc sinh thuc hien cac bai Kiem tra Chinh phu, cung đuoc goi la ky thi ra truong. Nhung bai kiem tra nay sau đo đuoc su dung cho viec vao đai hoc.
He thong giao duc cao hoc Ukraina gom cac co so giao duc cao hoc, khoa hoc va phuong phap luan thuoc lien bang, đia phuong va cac co so tu quan chiu trach nhiem giao duc. To chuc giao duc cao hoc tai Ukraina đuoc xay dung theo co cau giao duc cao hoc cua cac nuoc phat trien tren the gioi, nhu đuoc đinh nghia boi UNESCO va UN.


= Ngon ngu =

Theo Hien phap, ngon ngu nha nuoc cua Ukraina la tieng Ukraina. Tieng Nga, tren thuc te la ngon ngu chinh thuc cua Lien xo, đuoc su dung rong rai, đac biet tai phia đong va phia nam Ukraina. Theo cuoc đieu tra dan so nam 2001, 67.5 phan tram dan so tuyen bo tieng Ukraina la tieng me đe va 29.6 phan tram tuyen bo la tieng Nga. Đa so nguoi dung tieng Ukraina nhu tieng me đe biet tieng Nga nhu mot ngon ngu thu hai.
Cac chi tiet ket qua khac biet nhau rat nhieu tuy theo tung cuoc đieu tra, va tham chi mot cau hoi chi hoi khac biet cung dan toi nhung cau tra loi khac tu mot nhom nguoi kha lon. Tieng Ukraina chu yeu đuoc dung o phia tay va trung Ukraina. O phia tay Ukraina, tieng Ukraina cung la ngon ngu pho bien trong cac thanh pho (nhu Lviv). O trung Ukraina, tieng Ukraina va tieng Nga đuoc su dung nhu nhau trong cac thanh pho, tieng Nga hoi pho bien hon o Kyiv, trong khi tieng Ukraina la ngon ngu chinh tai cac cong đong nong thon. Tai phia đong va phia nam Ukrain, tieng Nga đuoc dung chu yeu trong cac thanh pho, tieng Ukraina đuoc dung o cac vung nong thon.
Trong mot phan lon thoi gian thoi ky Xo viet, so nguoi noi tieng Ukraina giam sut sau moi the he, va toi giua thap nien 1980, viec su dung tieng Ukraina trong đoi song cong cong đa sut giam đang ke. Sau khi gianh đoc lap, chinh phu Ukraina bat đau chinh sach Ukraina hoa, đe tang cuong viec su dung tieng Ukraina, trong khi khong khuyen khich tieng Nga, von đa bi cam hay han che tren truyen thong va phim anh. Đieu nay co nghia cac chuong trinh tieng Nga phai đuoc dich hay chay tit tieng Ukraina, nhung đieu nay khong ap dung voi cac tac pham truyen thong đuoc thuc hien trong thoi Xo viet.
Theo Hien phap cua Cong hoa Tu tri Krym, tieng Ukraina la ngon ngu nha nuoc duy nhat cua nuoc cong hoa. Tuy nhien, hien phap nuoc cong hoa đac biet cong nhan tieng Nga la mot ngon ngu đuoc đa so nguoi dan cua no su đung va đam bao viec su dung tieng Nga 'trong moi linh vuc cua đoi song cong cong'. Tuong tu, tieng Tatar Crimea (ngon ngu cua 12% dan so Crimea) đuoc đam bao mot su bao ho đac biet cua nha nuoc cung nhu trong 'cac ngon ngu cua cac sac toc khac'. Nhung nguoi noi tieng Nga chiem đai đa so dan cu Crimea (77%), tieng Ukraina chi chiem 10.1%, va nguoi noi tieng Tatar Crimea chiem 11.4%. Nhung trong đoi song hang ngay đa so nguoi Tatar Crimea va nguoi Ukraina o Crimea su dung tieng Nga.


Van hoa Cac phong tuc Ukraina chiu anh huong nhieu boi Kito giao, la ton giao vuot troi trong nuoc. Cac vai tro gioi tinh cung thuong co tinh truyen thong hon, va ong ba đong mot vai tro lon hon trong giao duc tre em so voi tai phuong Tay. Van hoa Ukraina cung đa bi anh huong boi cac nuoc lang gieng phia đong va phia tay, no đuoc phan anh trong kien truc, am nhac va nghe thuat Ukraina.
Thoi ky cong san co mot anh huong kha manh trong nghe thuat va van hoc Ukraina. Nam 1932, Stalin đa đua ra chinh sach nha nuoc chu nghia hien thuc xa hoi chu nghia tai Lien xo khi ong ban hanh nghi đinh "Ve viec Xay dung cac To chuc Van hoc va Nghe thuat". Chinh sach nay đa kim che kha nang sang tac rat nhieu. Trong thap nien 1980 chinh sach glasnost (mo cua) đuoc đua ra va cac nghe si cung nha van Lien xo đa đuoc tu do the hien minh nhu ho muon.

Truyen thong trung Phuc sinh, con đuoc goi la pysanky, co nguon goc tu lau o Ukraina. Nhung qua trung nay đuoc ve sap đe tao ra mot hinh mau; sau đo, trung đuoc nhuom mau đe khien no co nhung mau sac vui mat, mau nhuom khong an len nhung phan đa đuoc ve sap truoc đo tren qua trung. Sau khi toan bo qua trung đuoc nhuom, lop sap bi loai bo chi đe lai nhung mau hinh mau sac đep mat. Truyen thong nay đa co tu hang nghin nam, va co truoc khi Kito giao xuat hien tai Ukraina. Tai thanh pho Kolomya gan chan day cac ngon đoi duoi day nui Carpathian nam 2000 mot bao tang Pysanka đa đuoc xay dung va no đuoc coi nhu mot cong trinh hien đai cua Ukraina nam 2007, mot phan cua hoat đong xay dung Bay ky quan cua Ukraina.Mon an truyen thong Ukraina gom ga, lon, bo, ca va nam. Nguoi Ukraina cung thuong an rat nhieu khoai tay, ngu coc rau tuoi. Cac mon an truyen thong binh dan gom varenyky (banh bao hap voi nam, khoai tay, dua cai bap, pho mat lam tu sua gan kem hay anh đao), borscht (sup nau tu cu cai đuong, cai bap va nam hay thit) va holubtsy (cai bap cuon voi gao, ca rot va thit). Cac mon đac san Ukraina con gom Ga Kyiv va Banh Kyiv. Cac mon đo uong Ukraina gom qua ham, cac loai nuoc hoa qua, sua, nuoc sua (ho lam pho mat sua gan bang thu nay), nuoc khoang, tra va ca phe, bia, ruou va horilka.


= Van hoc =

Lich su van hoc Ukraina co tu the ky thu 10, sau su Kito giao hoa Rus' Kyiv. Cac tac pham thoi gian nay chu yeu la ve nghi thuc ton giao va đuoc viet bang tieng Slav Giao hoi co. Cac van ban lich su thoi gian nay đuoc goi la bien nien su, tac pham quan trong nhat la Bien nien su Đau tien. Hoat đong van hoc bat than suy tan trong thoi Mong Co xam luoc Rus'.

Van hoc Ukraina lai bat đau phat trien mot lan nua o the ky XIV, va tien bo vuot bac o the ky XVI voi su ra đoi cua ky thuat in va voi su khoi đau cua thoi đai Cossack, duoi ca su anh huong cua Nga va Ba Lan. Nguoi Cossack đa lap ra mot xa hoi đoc lap va truyen ba mot kieu tho su thi moi, đanh dau đinh cao cua van hoc truyen khau Ukraina. Nhung tien bo nay mat đi trong the ky XVII đau the ky XVIII, khi viec xuat ban bang tieng Ukraina bi đat ra ngoai vong phap luat va bi ngan cam. Tuy nhien, toi cuoi the ky XVIII van hoc hien đai Ukraina cuoi cung đa xuat hien tro lai.
The ky XIX khoi đau mot thoi ky tieng đia phuong tai Ukraina, khoi đau voi tac pham Eneyida cua Ivan Kotliarevsky, tac pham xuat ban đau tien cua Ukraina hien đai. Toi thap nien 1830, chu nghia lang man Ukraina bat đau phat trien, va nhan vat van hoa noi tieng nhat Ukraina la nha tho/hoa si lang man Taras Shevchenko. Neu Ivan Kotliarevsky đuoc coi la nguoi cha cua van hoc tieng đia phuong Ukraina; Shevchenko la nguoi cha cua su hoi phuc quoc gia Ukraina. Sau đo, vao nam 1863, viec su dung tieng Ukraina trong in an đa hoan toan bi ngan cam boi Đe quoc Nga. Đieu nay đa hoan toan han che hoat đong van hoc trong khu vuc, va cac tac gia Ukraina bi buoc hoac phai xuat ban tac pham bang tieng Nga hoac phat hanh chung tai vung Galicia do Ao quan ly. Lenh cam chua tung bi chinh thuc do bo, nhung no đa mat nhieu hieu luc sau cuoc cach mang va khi nhung nguoi Bolshevik len nam quyen.
Van hoc Ukraina tiep tuc phat trien trong nhung nam đau thoi ky Xo viet, khi hau het moi khuynh huong van hoc đeu đuoc cho phep. Nhung chinh sach nay đa thay đoi trong thap nien 1930, khi Stalin ap dung chinh sach chu nghia hien thuc xa hoi chu nghia. Hoc thuyet nay khong đan ap tieng Ukraina, nhung no buoc cac tac gia phai theo mot so kieu cach trong tac pham cua minh. Cac hoat đong van hoc tiep tuc bi han che o mot so điem boi đang cong san, va chi toi khi Ukraina gianh đoc lap nam 1991 thi cac tac gia moi co the the hien minh nhu minh muon.


= The thao =

Ukraina đuoc huong loi nhieu tu chinh sach nhan manh tren giao duc the chat thoi Lien xo. Nhung chinh sach nay khien Ukraina co hang tram san van đong, be boi, phong tap the duc va nhieu co so the thao khac. Mon the thao đuoc ua chuong nhat la bong đa. Giai chuyen nghiep hang đau la Vyscha Liha, cung đuoc goi la Ukrainian Premier League. Hai đoi co nhieu thanh tich nhat tai Vyscha Liha la hai đoi thu FC Dynamo Kyiv va FC Shakhtar Donetsk. Du Shakhtar la nha đuong kim vo đich Vyscha Liha, Dynamo Kyiv co lich su giau truyen thong hon, đa gianh hai UEFA Cup Winners' Cup, mot UEFA Super Cup, mot ky luc 13 lan vo đich Lien xo va ky luc 12 lan gianh Ukrainian Championship; trong khi Shakhtar chi gianh bon Ukrainian championship. Nhieu cau thu Ukraina cung đa choi cho Đoi tuyen bong đa quoc gia Lien Xo, đang chu y nhat la Ihor Belanov va Oleh Blokhin, nguoi gianh giai Qua bong vang chau Au danh gia cho cau thu hay nhat nam. Giai thuong nay chi đuoc trao cho mot nguoi Ukraina sau khi Lien Xo tan ra, đo la Andriy Shevchenko, cuu thu quan cua đoi tuyen bong đa quoc gia Ukraina. Đoi tuyen Ukraina lan đau tien co mat tai 2006 FIFA World Cup, va lot vao toi vong tu ket truoc khi thua nha vo đich sau đo, đoi tuyen Y. Nguoi Ukraina cung ua thich đam boc, noi hai anh em trai Vitali Klitschko va Vladimir Klitschko đang giu nhieu chuc vo đich quyen anh hang nang the gioi. Ukraina lan đau tien đong đang cai Euro 2012 (cung voi Ba Lan) va cung la lan đau tien đuoc to chuc tai hai quoc gia thuoc Đong Au.
Ukraina lan đau tham du Olympic tai Olympic Mua đong nam 1994. Tuy nhien, Ukraina co nhieu thanh cong hon tai Olympic Mua he (96 huy chuong cho bon lan tham gia) so voi Olympic Mua đong (nam huy chuong vang cho bon lan tham gia). Ukraina hien xep thu 35 ve so luong huy chuong vang gianh đuoc tai tat ca cac ky Olympic, noi tat ca cac nuoc xep tren, ngoai tru Nga, đeu co so lan tham du nhieu hon. Buoc moi cua Ukraina trong the thao the gioi la tham gia đang cai to chuc Olympic Mua đong nam 2018. Chinh phu Ukraina đa đua Bukovel - khu the thao truot tuyet moi nhat cua Ukraina đe lam noi to chuc nam 2018. Ben chien thang đa đuoc thong bao nam 2011 tai cuoc hop thu 123 cua IOC tai Durban, Nam Phi la thanh pho Pyeyongchang cua Han Quoc.


Ghi chu Tham khao Thu muc Lien ket ngoai Website chinh thuc 
Chinh phu
The President of Ukraine
Government Portal of Ukraine
The Parliament of Ukraine
Chief of State and Cabinet Members Luu tru ngay 26 thang 10 nam 2009 tai Wayback Machine
Thong tin chung
Muc “Ukraine” tren trang cua CIA World Factbook.
Ukraine information from the United States Department of State
Portals to the World from the United States Library of Congress
Ukraine Luu tru ngay 7 thang 6 nam 2008 tai Wayback Machine at UCB Libraries GovPubs
Ukraina tren DMOZ
 Wikimedia Atlas cua Ukraine

Van hoa Ukrainia
Ukrainian art. Most famous modern painters