Đut gay (con goi la bien vi, đoan tang hoac phay) la mot hien tuong đia chat lien quan toi cac qua trinh kien tao trong vo Trai Đat. Đut gay chia lam nhieu loai: Đut gay thuan, đut gay nghich, đut gay ngang... Thong thuong đut gay thuong xay ra tai noi co đieu kien đia chat khong on đinh. Voi nganh đia chat thuy van đut gay la mot trong nhung dau hieu quan trong trong viec tim kiem nguon nuoc. Đut gay đi đoi voi nhung đoi ca nat/đoi dap vo hinh thanh do su pha huy cua hoat đong đut gay (đut gay lam đa hai ben canh cua đut gay dich chuyen hai ben cua mat truot lam cho đa bi pha huy). Cac đoi dap vo nay la yeu to quan trong trong cong tac tim kiem tham do nguon nuoc ngam. Tai cac vung co đa mong la đa voi thi viec nghien cuu cac đut gay la viec lam đau tien ma cac nha đia chat thuy van đe y, tai nhung noi co đut gay se hinh thanh cac đoi dap vo ma đo la đieu kien rat thuan loi cho viec hinh thanh cac hang đong va cacto (karst). Tai nhung vung đa voi cong tac tim kiem tham do nuoc gan lien voi viec nghien cuu cac hang đong, cacto. O nhung vung nay nuoc tap trung chu yeu tai nhung hang đong va cacto nhu đa noi o tren. Tuy nhien trong nganh đia chat cong trinh thi đut gay hoan toan khong co mot chut loi nao ma hoan toan co hai—cac đut gay co the lam pha hoai cac cong trinh. Đoi voi nganh tim kiem khoang san thi cac đoi đut gay lai la noi co the tim thay nhung khoang vat nhiet dich tai vi khi đut gay se tao ra nhieu khe ho va cac dung dich nhiet dich se xam nhap vao đo đe hinh thanh len cac kim loai khoang san co nguon goc nhiet dich nhu vang, bac.


Co che đut gay Do luc ma sat va tinh ran cua đa, chung khong the truot hoac troi qua nhau mot cach de dang, va đoi khi su dich chuyen dung lai. Khi viec nay xay ra, ung suat tich tu trong đa va khi no vuot nguong suc cang, the nang tich tu bi phan tan bang su giai phong suc cang, bang chuyen đong tap trung vao mot mat phang — đut gay.
Su cang xay ra dan dan hoac ngay lap tuc, phu thuoc vao luu bien hoc cua đa; lop vo deo ben duoi va lop manti tich tu su bien dang dan dan qua su truot, trong khi lop vo gion ben tren phan ung bang cach nut – giai toa ung suat truc tiep – đe tao ra chuyen đong doc theo đut gay. Mot đut gay o đa deo co the giai toa ngay lap tuc khi suc cang qua lon. Nang luong đuoc giai phong nho su giai phong suc cang truc tiep tao ra đong đat, mot hien tuong pho bien giua ranh gioi chuyen dang.


Truot, dich chuyen doc, dich chuyen ngang Truot đuoc đinh nghia la chuyen đong tuong đoi cua cac đac điem đia chat co o hai ben cua mat phang đut gay. Chieu truot đuoc đinh nghia la chuyen đong tuong đoi cua khoi đa o moi ben cua đut gay đoi voi phia ben kia. Khi đo su phan tach theo chieu ngang hoac doc, dich chuyen doc cua đut gay la thanh phan thang đung cua su phan tach va dich chuyen ngang cua đut gay la thanh phan nam ngang.

Vecto truot co the đuoc đanh gia đinh tinh bang cach nghien cuu bat ky gap nep keo nao cua cac tang, co the đuoc nhin thay o hai ben cua đut gay; huong va cuong đo cua dich chuyen ngang va dich chuyen doc chi co the đuoc đo bang cach tim cac điem giao cat chung o hai ben cua đut gay (đuoc goi la điem xuyen qua). Trong thuc te, thuong chi co the tim thay huong truot cua cac đut gay va gia tri xap xi cua cac vecto dich chuyen ngang va dich chuyen doc.


Canh treo va canh nam Hai ben cua mot đut gay khong thang đung đuoc goi la vach treo/"vach tren" va vach đay/"vach duoi". Vach treo nam phia tren mat phang đut gay va vach đay nam phia duoi mat phang nay. Thuat ngu nay xuat phat tu nganh khai thac mo: khi lam viec voi than quang dang bang phang, cong nhan khai thac đung voi vach đay duoi chan va vach treo phia tren đau anh ta.


Cac loai đut gay Dua tren huong truot, đut gay co the đuoc phan loai nhu sau:

Đut gay truot ngang, đo dich chuyen cua hai khoi cua đut gay chu yeu theo phuong ngang hay song song voi vet đut gay.
Đut gay truot nghieng, đo dich chuyen cua hai khoi cua đut gay chu yeu theo phuong thang đung va/hoac vuong goc voi vet đut gay.
Đut gay truot xien, truot ngang va nghieng ket hop.


= Đut gay truot ngang =

Trong đut gay truot ngang (con đuoc goi la đut gay co le, đut gay xe hoac đut gay cat ngang), be mat đut gay (mat phang) thuong thang đung va cac canh đut gay chuyen đong ngang trai hoac phai voi rat it chuyen đong thang đung. Đut gay truot ngang trai hay con đuoc goi la đut gay sang trai con đut gay truot ngang phai con đuoc goi la đut gay sang phai. Moi loai đut gay đuoc xac đinh theo huong chuyen đong cua mat đat khi nguoi quan sat đung o khoi ben nay cua đut gay va quan sat su chuyen đong cua khoi ben kia đut gay.
Mot truong hop rat đac biet cua đut gay truot ngang đuoc goi la đut gay chuyen dang, khi no tao thanh ranh gioi mang kien tao. Kieu đut gay nay lien quan đen su chuyen đong cua tach gian đay đai duong, chang han nhu song nui giua đai duong, hoac it pho bien hon la trong thach quyen luc đia nhu đut gay Bien Chet o Trung Đong hoac đut gay Alpine o New Zealand. Cac đut gay chuyen dang cung đuoc goi la ranh gioi mang "bao toan", vi thach quyen khong đuoc tao ra cung nhu khong bi pha huy.


= Đut gay truot nghieng =

Cac đut gay truot nghieng co the la thuan ("mo rong") hoac nghich.
Trong mot đut gay thuan, vach treo di chuyen xuong duoi so voi vach đay. Khoi tut xuong o giua hai đut gay thuan nhan chim ve phia nhau tao thanh đia hao. Khoi troi len giua hai đut gay thuan nhan chim ra xa nhau đuoc goi la đia luy. Cac đut gay thuan goc nghieng nho (LANF) voi y nghia kien tao khu vuc co the goi la đut gay tach gian.
Mot đut gay nghich la mot đut gay nguoc lai voi đut gay thuan, trong đo vach treo di chuyen len so voi vach đay. Đut gay nguoc cho thay su co ngan do nen ep cua lop vo. đo nghieng cua mot đut gay nguoc tuong đoi doc, thuong lon hon 45°. Thuat ngu "thuan" va "nghich" xuat phat tu khai thac than o Anh, noi cac đut gay thuan la pho bien nhat. Mot đut gay chom co cung chieu truot nhu đut gay nghich, nhung voi đo nghieng cua mat phang đut gay duoi 45°. Cac đut gay chom thuong tao thanh cac bo doc, vung phang va cac nep gap đut gay cong (vach treo va vach đay).

Cac đoan phang cua cac mat phang đut gay chom đuoc goi la vung phang va cac phan nghieng cua đut gay chom đuoc goi la bo doc. Thong thuong, cac đut gay chom di chuyen trong pham vi cac he tang bang cach hinh thanh cac vung phang va leo len cac phan co bo doc. Cac nep gap đut gay uon cong đuoc hinh thanh tu su di chuyen cua vach treo tren be mat đut gay khong phang va đuoc thay la co lien quan đen ca cac đut gay mo rong va đut gay chom.
Cac đut gay co the đuoc kich hoat lai vao thoi gian sau đo voi chuyen đong theo huong nguoc lai voi chuyen đong ban đau (đao nguoc đut gay). Do đo, mot đut gay thuan co the tro thanh mot đut gay nghich va nguoc lai.
Cac đut gay chom hinh thanh cac nep phu (dai chom) va klippe trong cac dai chom lon. Cac đoi hut chim la mot loai đut gay chom đac biet, tao thanh cac đut gay lon nhat tren Trai Đat va gay ra cac tran đong đat lon nhat.


= Đut gay truot xien =

Mot đut gay co ca thanh phan truot ngang lan thanh phan truot nghieng đuoc goi la "đut gay truot xien". Gan nhu tat ca cac đut gay đeu co mot so thanh phan nhat đinh cua ca truot ngang lan truot nghieng, do đo viec xac đinh mot đut gay la truot xien đoi hoi ca hai thanh phan đo nghieng va huong truot ngang phai la co the đo đac đuoc va gia tri đo đac la co y nghia. Mot so đut gay truot xien xay ra trong cac che đo lien suc cang va lien ap luc, con cac đut gay truot xien khac xay ra khi huong gian rong hoac co ngan thay đoi trong qua trinh bien dang nhung cac đut gay hinh thanh truoc đo van hoat đong. Goc doc đuoc đinh nghia la phan phu cua goc nghieng; đo la goc giua mat phang đut gay va mat phang thang đung song song voi đut gay.


= Đut gay hinh xeng =

Cac đut gay hinh xeng la tuong tu nhu đut gay thuan nhung cac đuong cong mat phang đut gay, đo nghieng la doc đung hon khi gan be mat, voi đo sau tang len thi no dan dan bot doc hon. Đo nghieng co the lam phang đe tro thanh mot đuong truot tach roi gan nhu nam ngang, dan đen su truot ngang tren mat phang ngang. Hinh minh hoa cho thay su sut lun cua vach treo doc theo mot đut gay hinh xeng. Trong truong hop khong co vach treo (nhu tren mot vach đa), vach đay co the sut lun theo cach tao ra nhieu đut gay hinh xeng.


= Đut gay hinh vong =
Cac đut gay hinh vong, con đuoc goi la đut gay hom chao, la cac đut gay xay ra trong cac hom chao nui lua đa sup đo va cac khu vuc chiu va cham voi cau lua, nhu ho va cham vinh Chesapeake. Cac đut gay hinh vong la ket qua cua mot loat cac đut gay thuan goi len nhau, tao thanh đuong vien hinh tron. Cac nep đut gay do đut gay hinh vong gay ra co the đuoc nhoi đay bang cac the tuong hinh vong.


= Đut gay cung huong va đoi huong =
Đut gay cung huong va đoi huong la cac thuat ngu đuoc su dung đe mo ta cac đut gay nho lien quan đen mot đut gay lon. Cac đut gay cung huong nghieng cung huong voi đut gay lon trong khi cac đut gay đoi huong nghieng theo huong nguoc lai. Nhung đut gay nay co the đi kem voi cac nep loi luan hoi (vi du: kieu ket cau đong bang chau tho song Niger).


Đa đut gay Tat ca cac đut gay đeu co đo day co the đo đuoc, đuoc tao thanh tu đa bien dang đac trung cua cao trinh trong lop vo khi đut gay xay ra, cua cac loai đa chiu anh huong cua đut gay va su hien dien va ban chat cua bat ky chat luu khoang hoa nao. Đa đut gay đuoc phan loai theo ket cau va co che bien dang keo theo. Mot đut gay đi qua cac cao trinh khac nhau cua thach quyen se co nhieu loai đa đut gay khac nhau đuoc phat trien doc theo be mat cua no. Su dich chuyen truot nghieng lien tuc co xu huong đat chong len nhau cac loai đa đac trung cua cac cao trinh lop vo khac nhau, voi muc đo chong lap khac nhau. Hieu ung nay đac biet ro rang trong truong hop cac đut gay tach gian va cac đut gay chom chinh.
Cac loai đa đut gay chinh bao gom:

Cataclasit - mot loai đa đut gay, hoac la dinh ket voi vai phang kem phat trien hay khong co, hoac la khong dinh ket voi đac trung la cac vun ket va cac manh đa noi chung la goc canh trong mot chat nen hat min co thanh phan tuong tu.
Dam ket đut gay hay dam ket kien tao - Cataclasit hat tu trung binh đen tho, chua> 30% manh vo nhin thay đuoc.
Set mach đut gay - Cataclasit voi hat tu min đen sieu min, giau set, khong dinh ket, co the co vai phang va chua < 30% manh vo nhin thay đuoc. Co the co cac vun ket.
Vet o set - Set mach đut gay giau set hinh thanh trong cac tang tram tich chua cac lop giau set bi bien dang manh va bi cat thanh set mach đut gay.
Mylonit - mot loai đa đut gay dinh ket va đac trung boi mot loai vai phang phat trien tot sinh ra tu suy giam kien ​​tao kich thuoc hat, va thuong chua cac vun ket porfia va cac manh đa co thanh phan tuong tu nhu cac khoang vat trong chat nen.
Pseudotachylyt - vat lieu trong giong nhu thuy tinh, hat sieu min, thuong co be ngoai mau đen va mau đa lua, xuat hien duoi dang cac mach phang va mong, mach chen hoac gia cuoi ket hoac dam ket, tram bit cac khe gian đut gay trong đa goc. Pseudotachylyt co le chi hinh thanh do toc đo truot đia chan va co the hoat đong nhu mot chi bao toc đo đut gay đoi voi cac đut gay khong hoat đong.


Tac đong đen cac cau truc va con nguoi Trong đia ky thuat mot đut gay thuong tao thanh điem gian đoan co the co anh huong lon đen trang thai co hoc (cuong đo, bien dang, v.v.) cua cac khoi đat đa trong đuong ham, mong hoac cong trinh xay dung tren doc.
Muc đo hoat đong cua mot đut gay co the rat quan trong đoi voi:

Đinh vi cac toa nha, be chua, đuong ong.
Đanh gia rung chuyen đia chan va nguy hiem song than đoi voi co so ha tang va nguoi dan trong vung lan can. Vi du, tai California, viec xay dung toa nha moi đa bi cam truc tiep hoac gan cac đut gay đa di chuyen trong the Holocen (11.700 nam qua) trong lich su đia chat cua Trai Đat. Ngoai ra, cac đut gay cho thay co su di chuyen trong the Holocen cong the Pleistocen (2,6 trieu nam qua) co the đuoc xem xet, đac biet la voi cac cau truc rat quan trong nhu nha may đien, đap nuoc, benh vien va truong hoc. Cac nha đia chat đanh gia tuoi cua mot đut gay bang cach nghien cuu cac đac điem cua đat đuoc thay trong cac cuoc khai quat nong va đia mao đuoc thay trong cac buc anh chup tu tren khong. Cac manh moi duoi be mat bao gom cac vet cat va moi quan he cua chung voi cac ket hach cacbonat, set bi xoi mon va khoang hoa sat oxit đoi voi đat co va su thieu vang cac dau hieu nhu vay đoi voi đat tre hon. Đinh tuoi bang cacbon phong xa cua vat lieu huu co vui lap ben canh hoac tren mot đut gay thuong rat quan trong trong viec phan biet đut gay hoat đong voi đut gay khong hoat đong. Tu cac moi quan he nhu vay, cac nha co đia chan hoc co the uoc tinh cap đo va quy mo cua cac tran đong đat trong qua khu vai tram nam qua va phat trien cac du đoan so bo ve hoat đong đut gay trong tuong lai.


Đut gay va khoang san Nhieu khoang san nam tren cac đut gay. Đieu nay la do thuc te la cac đoi đut gay bi hu hai cho phep luu thong cac chat luu chua khoang vat. Cac điem giao cat cua cac đut gay gan thang đung thuong la vi tri cua cac khoang san đang ke. Vi du ve đut gay la noi chua khoang san đong pocfia co gia tri la đut gay Domeyko o mien bac Chile, voi cac mo o Chuquicamata, Collahuasi, El Abra, El Salvador, La Escondida va Potrerillos.
Xa hon ve phia nam Chile la khoang san đong pocfia Los Bronces va El Teniente nam o điem giao cat cua hai he thong đut gay.


Tham khao Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Đut gay tai Wikimedia Commons
Fault Motion Animations tai IRIS Consortium.
Aerial view of the San Andreas fault in the Carrizo Plain, Central California, from "How Earthquakes Happen" tai USGS.
LANDSAT image of the San Andreas Fault in southern California, from "What is a Fault?" Luu tru ngay 4 thang 4 nam 2008 tai Wayback Machine tai USGS.