Ba Trieu (chu Han: 趙婆, con goi la Trieu Trinh Nuong, Trieu Thi Trinh hay Trieu Quoc Trinh, sinh ngay 08 thang 11 nam 226 – 04 thang 04 nam 248) la mot thu linh khang chien the ky thu 3 tai Viet Nam.


Boi canh Nam 226, Si Nhiep mat, vua Đong Ngo la Ton Quyen ben chia đat tu Hop Pho ve Bac thuoc Quang Chau, dung La Đai lam thu su; tu Hop Pho ve nam la Giao Chau, sai Đoi Luong lam thai thu, sai Tran Thi lam thai thu quan Giao Chi. Luc bay gio, con cua Si Nhiep la Si Huy tu noi ngoi va xung la thai thu, lien đem binh chong lai.

Thu su La Đai ben xua quan sang đanh. Do nghe loi chieu du, Si Huy cung nam anh em ra hang. La Đai đem chem tat ca roi đem đau gui ve Vu Xuong. Du đang cua Si Huy tiep tuc chong lai, khien La Đai mang quan vao Cuu Chan giet hai mot luc hang van nguoi.


Cuoc đoi va su nghiep Trieu Thi Trinh sinh ngay 2 thang 10 nam Binh Ngo va mat 8 thang 11 nam 226 tai mien nui Quan Yen (hay Quan Yen), quan Cuu Chan, nay thuoc lang Quan Yen (hay con goi la Yen Thon), xa Đinh Tien, huyen Yen Đinh, tinh Thanh Hoa.
Tu nho, ba som to ra co chi khi hon nguoi. Khi cha ba hoi ve chi huong mai sau, tuy con it tuoi, ba đa ran roi thua: "Lon len con se đi đanh giac nhu ba Trung Trac, Trung Nhi". Cha me đeu mat som, Ba Trieu đen o voi anh la Trieu Quoc Đat, mot hao truong o Quan Yen.
Lon len, ba la nguoi co suc manh, gioi vo nghe, lai co chi lon. Đen nam 19 tuoi gap phai nguoi chi dau (vo ong Đat) ac nghiet, ba giet chi dau roi vao o trong nui Nua (nay thuoc cac thi tran Nua huyen Trieu Son, xa Mau Lam huyen Nhu Thanh, xa Trung Thanh huyen Nong Cong, Thanh Hoa), chieu mo đuoc hon ngan trang si.
Mua xuan nam Mau Thin (248), thay quan lai nha Đong Ngo (Trung Quoc) tan ac, dan kho so, Ba Trieu ben ban voi anh viec khoi binh chong lai.
Tu hai can cu nui vung Nua va Yen Đinh, hai anh em ba dan quan đanh chiem huyen tri Tu Pho nam o vi tri huu ngan song Ma. Đay la can cu quan su lon cua quan quan nha Đong Ngo tren đat Cuu Chan. Thua thang, luc luong nghia quan chuyen huong xuong hoat đong o vung đong bang con song nay.
Đang luc ay, Trieu Quoc Đat lam benh qua đoi. Cac nghia binh thay ba lam tuong co can đam, ben ton len lam chu. Ba đa phoi hop voi ba anh em ho Ly o Bo Đien đanh chiem cac vung đat con lai o phia Bac Thanh Hoa ngay nay. Đong thoi, ba xay dung tuyen phong thu tu vung can cu Bo Đien đen cua bien Than Phu (Nga Son, Thanh Hoa) đe ngan chan vien binh cua giac Ngo theo đuong bien tan cong tu phia Bac. Khi ra tran, Ba Trieu mac ao giap vang, đi guoc nga, cai tram vang, cuoi voi trang mot nga va đuoc ton la Nhuy Kieu tuong quan. Quan Ba đi đen đau cung đuoc dan chung huong ung, khien quan thu khiep so. Theo truyen thuyet, đe mua chuoc, giac đa phong cho Ba Trieu đen chuc Le Hai Ba Vuong (nu vuong xinh đep cua vung ven bien), con bi mat sai tay chan than tin toi gap va hua se cap cho Ba that nhieu tien bac, nhung Ba cung chang chut to hao. Cung theo truyen thuyet, sau nhieu tran that bai, he nghe toi viec phai đi đan ap Ba Trieu la binh linh giac lai lo lang, chung phai thot len rang:

Hoanh qua đuong ho di,
Đoi dien Ba vuong nan.

Dich:

Vung tay đanh cop xem con de
Đoi dien Ba Vuong moi kho sao.

Đuoc tin cuoc khoi nghia lan nhanh, vua Ngo la Ton Quyen lien phai tuong Luc Dan (chau cua Luc Ton), sang lam Thu su Giao Chau, An Nam hieu uy, đem theo 8.000 quan sang đan ap cuoc khoi nghia. Đen noi, tuong Luc Dan lien dung cua cai mua chuoc mot so lanh tu đia phuong đe lam suy yeu va chia re luc luong nghia quan.
Nhung tran đanh ac liet đa dien ra tai can cu Bo Đien. Song do chenh lech ve luc luong va khong co su ho tro cua cac phong trao đau tranh khac nen can cu Bo Đien bi bao vay co lap, va chi đung vung đuoc trong hon hai thang.

Theo Tran Trong Kim trong Viet Nam su luoc, ba chong đo voi quan Đong Ngo đuoc nam, sau thang thi thua. Ba Trieu đa tuan tiet tren nui Tung (xa Trieu Loc, huyen Hau Loc, Thanh Hoa) vao nam Mau Thin (248), luc moi 23 tuoi.
Theo truyen thuyet, sau khi tim thay thi the nu chu tuong, ba anh em ho Ly đa đap mo chu toan cho Ba ngay tren đinh nui. Khong bao lau sau đo, ba ong cung đa tuan tiet duoi chan nui Tung đe giu tron loi the voi nu chu tuong cua minh.
Nuoc Viet lai bi nha Đong Ngo đo ho cho đen 263, khi La Hung giet thu su Ton Tu va dang cac chau cho Tao Nguy, sau nay la nha Tan.
Chinh su Trung Quoc (Tam quoc chi) chep lai su kien nay nhu sau:

Nam Xich O thu muoi mot, nguoi ro o quan Giao Chi, Cuu Chan đanh diet thanh ap, Giao Chau nhieu đong. Lay Luc Dan lam Giao Chau Thu su, An nam Hieu uy. Dan vao mien nam, dung an tin đe du, ua viec chieu nap, hon ba nghin nguoi phe đang cua bon cu suy Hoang Ngo o huyen Cao Luong đeu ra hang. Dan quan xuong phia nam, tuyen bo rat that, đem tien cua đe trao tang. Hon tram tuong giac, nam van nguoi dan o noi sau xa kho quan, chang ai khong cui đau, do đo Giao Chau yen binh.


Cau noi Nam 19 tuoi, đap loi nguoi hoi ba ve viec chong con, Ba Trieu noi: 

Cau noi nay thay chep đau tien trong sach Thanh Hoa ky thang cua Vuong Duy Trinh, song vao the ky 19, tung lam tong đoc Thanh Hoa. Khong thay cac bo chinh su xua hon nhac toi cau noi nay, nen khong ro tinh xac thuc.


Tuong nho Ve sau vua Ly Nam Đe (tuc Ly Bi) khen Ba Trieu la nguoi trung dung, sai lap mieu tho, phong la: "Bac chinh anh liet hung tai trinh nhat phu nhan".
Su gia Le Tung o the ky 16 viet:

Trieu Au (tuc Ba Trieu) la nguoi con gai o quan Cuu Chan, hop quan trong nui, đanh pha thanh ap, cac bo đeu theo nhu bong theo hinh, de hon tro ban tay. Tuy chua chiem giu đuoc đat Linh Bieu nhu viec cu cua Trung Vuong, nhung cung la bac hung tai trong nu gioi.
Vua Tu Đuc o the ky 19 cung viet:

Con gai nuoc ta co nhieu nguoi hung dung la thuong. Ba Trieu Au that xung đang la nguoi sanh vai đuoc voi Hai Ba Trung. Xem the thi ha co phai chi Trung Quoc moi co đan ba danh tieng nhu chuyen Thanh Phu Nhan va Nuong Tu Quan ma Bac su đa chep đau.
Hien nay, noi nui Tung (xa Trieu Loc) van con di tich lang mo cua ba. Cach noi ba mat khong xa, tren nui Gai ngay sat Quoc lo 1 (đoan đi qua thon Phu Đien, xa Trieu Loc, cach thanh pho Thanh Hoa 18 km ve phia Bac) la đen tho ba. Hang nam, vao ngay 21 thang 2 (am lich), nguoi dan trong vung van to chuc lam le gio ba.

Ten cua ba đuoc đat cho mot so đia danh tai tinh Thanh Hoa nhu huyen Trieu Son (tu nam 1964) va xa Trieu Loc (thuoc huyen Hau Loc, tu nam 1954).
Tai nhieu tinh thanh o Viet Nam, ten ba cung đa đuoc dung đe đat ten cho nhieu truong hoc va đuong pho; rieng tai Ha Noi, co mot con đuong mang ten pho Ba Trieu, va tai Đa Nang cung nhu vay nhung lai viet la Trieu Nu Vuong.


Tho ca, cau đoi Trong Đai Nam quoc su dien ca co đoan "Ba Trieu Au đanh Ngo", khai quat rat sinh đong:

Tuong truyen quan Ngo khiep uy dung cua Ba Trieu nen co cau:

Trong dan gian hien cung con truyen tung nhieu cau tho ca va cau đoi lien quan đen ba nhu sau: 

Ngoai ra, trong Hong Đuc quoc am thi tap va trong cac tap tho cua cac danh si nhu Nguyen Đon Phuc, Nguyen Đon Du... đeu co tho khen ngoi Ba Trieu.


Van đe lien quan = Đoan cuoi cuoc khoi nghia =
Lau nay su sach đeu bien chep cuoc khoi nghia Ba Trieu that bai, va ba đa tu van nam 248. Tuy nhien, Giao su Le Manh That đa dan Thien Nam ngu luc va Nguy chi đe ket luan rang Ba Trieu đa khong thua boi tay Luc Dan, trai lai đa đanh bai vien tuong nay. Luc Dan chi chiem đuoc vung đat nay thuoc Quang Tay va Ba Trieu đa giu đuoc đoc lap cho đat nuoc đen khi Đang Tuan đuoc Ton Huu sai sang đanh Giao Chi vao nam 257. Tuy nhien, y kien moi me nay con phai đuoc su đong thuan cua nhieu nguoi trong gioi.


= Ten goi =
Nhung bo su co chi goi ba la Trieu nu (co gai Trieu), Trieu Au. Nhung ten goi Trieu Trinh Nuong, Trieu Thi Trinh, Trieu Quoc Trinh... theo Van Lang thi ro rang la moi đat gan đay. Tac gia cho biet van đe ten goi nay (cung nhu ten goi cua Ba Trung) thuoc pham tru ngon ngu Viet co va cach đat ten nguoi o thoi gian đau Cong nguyen, con đang đuoc nghien cuu (tr. 33).
Ngoai ra, Ba Trieu con đuoc nguoi đoi ton la Nhuy Kieu tuong quan (vi tuong yeu kieu) va Le Hai ba vuong (vua ba o vung bien my le).
Rieng cai ten Trieu Au (趙嫗), thay xuat hien lan đau trong Nam Viet chi, Giao Chau ky (the ky 4, 5) roi đen Thai binh hoan vu (the ky 10) duoi muc Quan Ninh (tuc Quan Yen cu).
Truoc đay, Hong Đuc quoc am thi tap, Đai Viet su ky toan thu, Thanh Hoa ki thang, Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc... đeu goi ba la Trieu Au. Sau, su gia Tran Trong Kim khi cho tai ban Viet Nam su luoc đa khong giai thich ma chi ghi chu rang: Ba Trieu, cac ky xuat ban truoc đe la Trieu Au. Nay xet ra nen đe la Trieu Thi Chinh (tr. 52).
Ke tu đo co nhieu ly giai khac nhau, nhu:

Su gia Pham Van Son: Vi nguoi Tau cam gian nen đat ten la Trieu Au (Au co nghia la mu) đe to y khinh man (tr. 205).
Nhom tac gia sach Lich su Viet Nam (truoc the ky 10, quyen 1, tap 1): Sach su Trung Quoc goi ba la Trieu Au voi nghia xau (nguoi vu em) (tr. 109).
Mot so nguoi lai giai thich "au" nghia la con mu ho Trieu, la ba gia, hoac la "nu tu truong Trieu".


= Hinh tuong vu dai =
Sach Giao Chi chi chep:

Trong nui o quan Cuu Chan co nguoi con gai ho Trieu, vu dai ba thuoc, khong lay chong, hop đang cuop boc cac quan, huyen, thuong mac ao ngan mau vang, chan đi giay mui cong, ngoi đau voi ma chien đau, sau chet lam than.
Sach Thai Binh ngu lam, phan noi ve vuTrieu Au (趙嫗) la mot nu thu linh tho phi đuoc ghi chep trong Giao Chau ky (交州記) cua Luu Tan Ky (劉欣期). Ba la nguoi huyen Quan An 軍安, quan Cuu Chan (nay thuoc mien Trung Viet Nam). Theo ghi chep, ba co ngoai hinh ky di voi bo nguc dai đen vai thuoc, suot đoi khong lay chong.
Trieu Au sau nay vao rung sau, tap hop tho phi, dan tro thanh thu linh va tan cong ca quan ly. Khi ra tran, ba thuong mac ao gam vang, đi guoc cao, va moi khi lui quan đeu dung man truong, cung nhieu thieu nien than can vui choi, co luc đen vai chuc nguoi hau ha ben canh.

Cuoi cung, Thu su Giao Chau la Luc Dan (陸胤), nguoi Ngo Quan, đa đem quan dep yen cuoc noi loan va tieu diet ba.Sach Nhung trang su ve vang giai thich: Phu nu khong lo, vu dai... la huyen thoai ve ba Me-Đat (terre-Mere, Deesse-Mere). Sau hinh tuong đo đuoc khoac cho bat ky mot phu nu hiet kiet nao (tr. 129). Cac tac gia sach Lich su Viet Nam (tap I) cung đeu cho rang huyen thoai ve mot nguoi phu nu co "vu dai ba thuoc" von rat pho bien o phuong Nam, tu Hop Pho đen Cuu Chan. Nhu truyen "Tay thi phu nhan", "Tieu quoc phu nhan" đeu noi ho la nhung phu nu cao to va co vu dai đoi ba thuoc... Co the, vi ba Trieu cung la mot nguoi phu nu kiet xuat, nen dan gian đa dung hinh tuong nay khoac len cho ba (tr. 345).


Chu thich Sach tham khao Khuyet danh, Đai Viet su luoc (Nguyen Gia Tuong dich. Nguyen Khac Thuan hieu đinh). Nha xuat ban TP. Ho Chi Minh, 1993.
Ngo Si Lien, Đai Viet su ky toan thu (Tap 1). Nha xuat ban KHXH, Ha Noi, 1983.
Tran Trong Kim, Viet Nam su luoc. Nha xuat ban Tan Viet, Sai Gon, 1968.
Pham Van Son, Viet su tan bien (Quyen 1). Nha xuat ban Khai Tri, Sai Gon, lan tai ban nam 1968.
Phan Huy Le, Tran Quoc Vuong, Ha Van Tan, Luong Ninh, Lich su VN (tap I). Nha xuat ban Đai hoc & THCN, 1983.
Truong Huu Quynh-Phan Đai Đoan-Nguyen Canh Minh, Đai cuong lich su Viet Nam (tap I). Nha xuat ban Giao duc, 2007.
Nhieu nguoi soan, Lich su Viet Nam (truoc the ky 10), quyen 1 tap 1. Nha xuat ban Giao duc, 1977.
Nguyen Q. Thang-Nguyen Ba The, Tu đien nhan vat lich su Viet Nam. Nha xuat ban KHXH, Ha Noi, 1992.
Van Lang-Quynh Cu-Nguyen Anh, Danh nhan đat Viet (Tap 1). Nha xuat ban Thanh nien, 1995.
Hong Nam-Hong Linh, Nhung trang su ve vang cua dan toc Viet Nam chong phong kien Trung Quoc xam luoc. Nha xuat ban KHXH, Ha Noi, 1984.
Hoang Khoi-Hoang Đinh Thi, Giai thoai ve phu nu Viet Nam. Nha xuat ban Phu nu, 1987.
ĐoThi Hao- Mai Thi Ngoc Chuc, Cac nu than Viet Nam. Nha xuat ban Phu nu, 1984.
Đang Duy Phuc, Viet Nam anh kiet. Nha xuat ban Ha Noi, 2004.
Nhieu nguoi soan, Hoi đap lich su (Quyen 1). Nha xuat ban Tre, 2006.
Nha Tong, Thai Binh ngu lam (太平御覽), quyen 371, Nhan Su, bo 12, nhu (vu).


Lien ket ngoai Trieu Thi Trinh tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Trieu Thi Trinh Luu tru ngay 8 thang 10 nam 2006 tai Wayback Machine trang Van hoa Viet Nam - Buu đien Đa Nang.
Ngon co vang, tac gia Đinh Gia Thuyet, đang tai trang web cua Bo Van hoa - Thong tin (Viet Nam).
Trieu Thi Trinh trong Đai Viet Su Ky Toan Thu Luu tru ngay 13 thang 1 nam 2013 tai Wayback Machine
Trieu Thi Trinh trang quan 8 Thanh pho Ho Chi Minh