Đuong Huyen Tong (chu Han: 唐玄宗, binh am: Xuanzong ; 8 thang 9, 685 - 3 thang 5, 762), hay Đuong Minh Hoang (chu Han: 唐明皇, binh am: Tang Ming Huang), ten that la Ly Long Co, co thoi điem goi la Vo Long Co (tieng Trung: 武隆基) trong giai đoan 690 - 705, la vi Hoang đe thu 7 hoac thu 9 cua trieu đai nha Đuong trong lich su Trung Quoc. Đuong Minh Hoang đuoc đanh gia la mot trong nhung vi Hoang đe đang chu y nhat cua nha Đuong, danh tieng khong thua kem ong co noi cua ong la Đuong Thai Tong Ly The Dan, tao nen giai đoan thinh tri tot bac cho trieu đai nay.
Thoi nien thieu cua ong chung kien nhung bien đong to lon cua dong ho, tu viec to mau Vo thai hau soan ngoi xung đe cho đen Vi hoang hau muu đoat ngai vang. Nam 710, sau khi bac ruot la Đuong Trung Tong bi me con Vi hoang hau va Cong chua An Lac am hai, ong lien ket voi co mau la Truong cong chua Thai Binh, tien hanh chinh bien Đuong Long, tieu diet be đang Vi thi, ton hoang phu tuc Due Tong Ly Đan tro lai ngoi hoang đe. Sau đo, Ly Long Co đuoc phong lam Hoang thai tu. Nam 712, Long Co đuoc vua cha nhuong ngoi. Sau khi đang co, Đuong Minh Hoang thanh trung cac phe canh chong đoi do cong chua Thai Binh lanh đao, cham dut gan 30 nam đay bien đong cua nha Đuong voi lien tiep nhung nguoi phu nu noi nhau buoc len vu đai chanh tri. Sau đo, ong bat tay vao viec xay dung đat nuoc, trong dung cac te quan tai ba nhu Dieu Sung, Tong Canh, Truong Thuyet va Truong Cuu Linh, đe xuong phat trien kinh te, van hoa, xa hoi, trong dung nhan tai, ngan chan quan lieu lang phi, tang cuong uy tin cua Trung Quoc voi lan bang, mo ra thoi ki Khai Nguyen thinh the (開元盛世) keo dai hon 30 nam.
Tuy nhien ve cuoi đoi, Đuong Minh Hoang sinh ra u me xa xi, me đam trong tuu sac, khong chu y đen nen chinh tri ngay cang bai hoai suy vi, ben trong sung ai Duong Quy Phi, bo be viec nuoc, ben ngoai trong dung gian than Ly Lam Phu, Duong Quoc Trung khien cho nen thong tri ngay cang xuong doc. Cac phien tran do nguoi dan toc thieu so cai quan đuoc trong dung qua muc, trong đo co manh nhat la An Loc Son o đat Yen. Nam 755, An Loc Son chinh thuc phat đong loan An Su sau đo nhanh chong tien ve kinh đo Truong An. Su kien nay cung mo đau cho giai đoan suy tan cua trieu đai nha Đuong. Truoc bo vuc cua su diet vong, Minh Hoang va trieu đinh phai bo chay khoi kinh thanh Truong An, đi đen Thanh Đo. Cung nam 756, con trai ong la thai tu Ly Hanh xung đe, tuc la Đuong Tuc Tong, Minh Hoang buoc phai thua nhan ngoi vi cua Tuc Tong, len lam Thai thuong hoang.
Cuoi nam 757, khi quan Đuong gianh lai đuoc kinh đo Truong An, Thai thuong hoang đe đuoc đon ve kinh đo nhung khong con quyen luc va bi hoan quan Ly Phu Quoc uc hiep. Nhung ngay cuoi cung cua ong song trong u uat va that vong cho đen luc qua đoi vao ngay 3 thang 5 nam 762, o tuoi 78.


Thoi nien thieu Đuong Minh Hoang ten that la Ly Long Co (李隆基), la con trai thu ba cua Đuong Due Tong Ly Đan, vua thu 5 hay thu 7 cua Trieu đai nha Đuong, chao đoi vao ngay Mau Dan thang 8 nam nguyen nien Thuy Cung (tuc ngay 8 thang 9 nam 685) o kinh đo Truong An, ong ra đoi duoi thoi gian tri vi đau tien cua vua cha Đuong Due Tong, me cua ong la Đau thi, nguoi vo thu hai cua Due Tong, khi ay đang đuoc phong la Đuc phi. Luc đo tuy Due Tong nam ngoi vua, nhung moi quyen hanh đeu bi chi phoi boi me Due Tong la Vo thai hau, ba nam moi quyen hanh trong trieu, co am muu soan ngoi ma xung đe.
Thang 8 nam 687, hoang tu Ly Long Co 3 tuoi, cung cac anh em trai đeu đuoc phong tuoc Vuong, ong đuoc phong lam So vuong (楚王). Tan Đuong thu mo ta Ly Long Co "tu nho đa anh minh đa nghe, hieu biet am luat, thien bat phan thu, dung mao vi le, co tu chat phi thuong". Trong so cac con cua Due Tong, xep tren Long Co la hai nguoi anh trai Ly Thanh Khi (con nguoi vo chanh cua vua cha la Luu hoang hau) va Ly Thanh Nghia, cac em trai ong gom Ly Long Pham, Ly Long Nghiep va Ly Long Đe. Ong co hai nguoi chi em cung cha me la cong chua Kim Tien va cong chua Ngoc Chan (Ly Tri Doanh), ca hai nguoi sau đeu xuat gia lam nu đao si.


Thoi Vo Tac Thien Nam 689, Ly Long Co đuoc Vo Thai hau menh lam con thua tu cua bac ruot la Ly Hoang, thai tu duoi thoi Đuong Cao Tong, song yeu menh mat som đi (co loi đon la do Vo thai hau ha đoc ma chet). Sang nam 690, Thai hau ep Due Tong nhuong ngoi cho minh, lam gian đoan nha Đuong, lap ra nha Vo Chu. Ba ta cung buoc Due Tong cung cac hoang tu đoi sang ho cua minh la Vo. Thang 11 nam 692, ong va cac anh em đuoc phep ra khoi cung, mo phu đe o ngoai cung va bo tri nguoi phuc vu, nam đo ong vua moi 7 tuoi. Cung nam đo, nhan dip trieu đinh to chuc nghi thuc cung te, Long Co cung đuoc toi du. Co vien quan Vo thi la Kim Ngo tuong quan Vo Y Tong (武懿宗) thay Long Co la tong that Ly thi đa het thoi ma co tac phong nghiem chinh, thi đem long ganh ghet, muon si nhuc ong. Ong noi:

Khi biet đuoc chuyen nay, Vo Tac Thien đa bat đau chu y toi đua chau noi nay hon.
Nam 693, me ca va me ruot cua Long Co, tuc Luu Vuong phi va Đau Đuc phi, bi mot nguoi đan ba than can cua Vo Tac Thien la Vi Đoan Nhi vu khong la lap bua phep đe ham hai Vo thai hau. Thai hau ben trieu ho vao trong cung giet hai - tham chi thi the cua ho ve sau cung khong đuoc tim thay. Khi đo Long Co chi moi 8 tuoi, ong đuoc mot thi thiep khac cua Due Tong la Đau Lu thi cung 2 nguoi di nuoi duong. Vi viec nay, Vo Tac Thien giang phong vi So vuong cua ong thanh Lam Tri vuong (臨淄王), chuyen vao trong cung quan thuc cung voi cac anh ho la Lac An vuong Ly Quang Thuan, Ung vuong Ly Thu Le va Vinh An vuong Ly Thu Nghia, ba nguoi con cua co thai tu Ly Hien (thai tu duoi thoi Đuong Cao Tong, con nguoi chi cua Vo Tac Thien tuc Han Quoc phu nhan Vo Thuan, sau bi Tac Thien giet). Tat ca ho đeu bi cat đut moi lien lac voi ben ngoai. Cho đen nam 699, khi Due Tong khong con đuoc giu ngoi Thai tu, tro lai lam Tuong vuong, thi Long Co moi đuoc phep ra khoi cung, va đuoc lap phu đe o phuong Tich Thien, thanh Lac Duong. May nam sau, ong đuoc cung Vo Tac Thien đen Truong An, sau đo đuoc ban phu đe o Khanh phuong (noi o cua hoang than nha Đuong o Truong An).


Thoi Đuong Trung Tong Nam 705, trong trieu đinh, te tuong Truong Gian Chi lam binh bien ep Vo thai hau phai thoai vi. Bac ruot Long Co la Đuong Trung Tong Vo Hien, bi phe truat nam 684, đuoc tro lai ngoi vi, tai lap nha Đuong. Nhung hoang than bi Vo Tac Thien đoi ho truoc đay đeu đuoc đoi sang ho Ly nhu cu, do đo Vo Long Co đuoc đoi la Ly Long Co, sau nhan chuc phong la Ve uy thieu khanh.
Giua nam 708, Ly Long Co đuoc phong lam biet gia Lo chau. Đau nam 709, ong đuoc đoi phong lam Ngan Thanh Quang Loc đai phu. Sang nam 710, Long Co bi đieu Lo chau tro ve Truong An. Luc nay bon phap su o trong cung phao tin rang co khi thien tu o khu vuc quanh noi o cua Ly Long Co, nen Trung Tong tim cach tran an du luan bang viec đen tham phu đe cua Long Co va dung tiec ruou tai đay.
Vao cuoi thoi Đuong Trung Tong, Vi hoang hau va con gai la cong chua An Lac Ly Khoa Nhi nam giu trieu chinh, muon xung Hoang đe nhu Vo Tac Thien truoc đay, nhung Trung Tong truoc sau khong đong y. Ly Long Co biet the Vi hau rat lon, nen cung am tham chuan bi luc luong, chieu tap nghia si đe chong lai Vi hau. Do đo ong thuong hay giao du nhieu van vo si, trong đoi Than quan Van ki cua Trung Tong phat trien the luc. Tu thoi Đuong Thai Tong, đoi ki binh đa đuoc hang tram, sang thoi Vo Tac Thien đuoc nang len hang nghin, va đen thoi Trung Tong đa hang van.


Thoi Đuong Due Tong = Chinh bien chong Vi hau =

Ngay 3 thang 7 nam 710, Đuong Trung Tong qua đoi mot cach đot ngot, ma cac su gia thoi xua phan nhieu cho rang la do me con Vi hoang hau ha sat. Vi hau tinh viec dung binh bien xung Đe, tro thanh Vo Tac Thien thu hai, va se cho cong chua An Lac lam Thai nu ke thua ngoi vi. Giua luc đo, em gai Trung Tong cong chua Thai Binh Ly Lenh Nguyet va Chieu dung Thuong Quan Uyen Nhi can thiep vao, lap di chieu buoc Vi hoang hau lap On vuong Ly Trong Mau lam hoang đe, nhung Vi thi van la Thai hau lam trieu nhiep chinh, con Tuong vuong Ly Đan đuoc quyen nghe chinh su, the cuoc tam thoi yen on. Phe canh cua Vi Thai hau la Vi On (韋溫) va Tong So Khach (宗楚客) thay Ly Đan va Ly Lenh Nguyet la moi đe doa lon đoi voi Vi hau, nen đinh diet tru. Tuong vuong Ly Đan đoi voi viec cung đinh khong he co hung thu, nen viec khuech truong ban bay the luc đeu do Ly Long Co tu minh lam chu.
Bay gio trong trieu, Thi lang bo Binh Thoi Nhat Dung (崔日用) von than thien voi gian than Tong So Khach, biet So Khach va Vi Thai hau co y lam bay, so bi lien luy, ben sai nguoi bao voi Ly Long Co. Bay gio, Long Co bi bai chuc Lo chau biet gia, o trong kinh thanh chieu ket đuoc nhieu dung si, nghe đuoc tin nay, ben lien lac voi co ruot tuc cong chua Thai Binh muu tru Vi Thai hau. Bay gio, Vi thai hau đoi voi su can thiep cua cong chua trong viec lap On vuong vo cung bat man, nen cang gay hiem khich hon. Long Co mat ban ke hoach cung Thai Binh va con trai ba ta Tiet Sung Gian (薛崇簡) cung bon Chung Thieu Kinh (鍾紹京), Ma Tu Tong, Luu U Cau... tinh be lat đo ho Vi. Luc nay, quan cam ve do Vi Ba (chau Vi thai hau) cung Cao Tung nam giu. Nhung nguoi nay co gang the hien quyen luc cua minh, đoi xu voi quan si rat ha khac, do vay tuong si đeu phan no. Bon Cat Phuc Thuan, Tran Huyen Le, Ly Tien Phu lien ru nhau theo ve phe Long Co
Co nguoi xin Long Co bao truoc viec voi cha la Tuong vuong Ly Đan, ong noi

Ngay 21 thang 7 nam 710, Ly Long Co mac quan ao binh thuong, cung cac thuoc ha (trong đo co Duong Tu Huc) vao cua Huyen Vo, đen tru su cua Chung Thieu Kinh đang quan ly cong thanh. The nhung luc đo, Chung Thieu Kinh lo so muon tu choi khong tham gia, thi đuoc vo khuyen nhu ma nghe theo, cung phoi hop voi Ly Long Co vao đuoc sau ben trong cam cung. Cat Phuc Thuan (葛福順) va Ly Tien Phu (李仙鳧) xin xung phong đi truoc, vao doanh Vo Lam, chem chet Vi Tuyen (韋璿), Vi Ba (韋播) la than thich cua Vi Thai hau. Cac tuong si Vo Lam quan cung ghet Vi Thai hau sat hai Trung Tong, ben cung nhau huong ung, keo vao cung. Ly Long Co đong o ngoai cua Huyen Vo, sai cac tuong chia nhau tien vao. Vi hau bo tron, bi mot nguoi phi ki chem đau, nop cho Long Co. Cong chua Ly Khoa Nhi đang soi guong trang điem cung bi chem chet cung chong la Vo Dien Tu, Thuong Quan chieu dung cung bi chem đau. Cuoc chinh bien đuoc su sach goi la Su bien Đuong Long (唐隆之變) ket thuc thang loi, toan bo be đang ho Vi bi diet tru. Ly Long Co sai giet hai than toc ho Vi va cac quan lai trong phe cua Vi Thai hau, va đem thi the Vi hau ra giua cho đe khoe chien thang voi nguoi dan.
Ngay 24 thang 7, ong đich than đen yet kien cha la Tuong vuong Ly Đan, khau đau ta toi. Sau đo, ong đon cha vao cung lam chu chanh cho Đuong Thuong Đe Ly Trong Mau. Ly Long Co ep Thuong Đe lap minh lam Binh vuong (平王). Ngay 25 thang 7, duoi su sap đat cua cong chua Thai Binh, Đuong Thuong Đe ha chieu truyen ngoi cho Tuong vuong Ly Đan. Ly Long Co đuoc can nhac lam Đien trung giam (殿中監).
Sau khi phuc vi, Đuong Due Tong can nhac viec lap Thai tu, giua con đich truong la Tong vuong Ly Thanh Khi (李成器), nguoi ke thua hop phap theo nhung nguyen tac cua Nho giao, voi con thu la Binh vuong Ly Long Co, nhung lap đuoc nhieu cong trang. Nhung Thanh Khi lai xin nhuong ngoi cho Long Co, con minh an phan chiu lam mot than Vuong huong phu quy, ong noi

Ly Thanh Khi khoc loc trong nhieu ngay, va sau cung Due Tong theo loi khuyen cua Luu U Cau - mot trong so nhung đai than tham gia su bien Đuong Long đa chap thuan thinh cau nay, quyet đinh lap Long Co lam Thai tu. Long Co co tu, lai dang so nhuong vi lai cho anh la Thanh Khi, song Due Tong khong chap nhan.


= Mau thuan voi Thai Binh cong chua =
Cong chua Thai Binh truoc kia ung ho Ly Long Co lam thai tu, vi cho rang ong tuoi tre (khi lam thai tu thi ong 25 tuoi) va la nguoi de dang kiem soat. Nhung ve sau, nhan thay su tai tri cua Long Co, nen lai hoi han va muon lat đo ong. Hai ben roi vao the đoi đau nhau, chia lam hai phe phai trong trieu. Nhieu lan ba ta noi voi Đuong Due Tong rang Long Co khong phai con truong, khong nen cho o ngoi Tru, nhung Due Tong khong nghe. Cong chua con mua chuoc đam nguoi hau can, tim cach boi moc nhung loi lam cua thai tu va nguoi cua ba ta trong trieu thi lan truyen nhung đon đai khong hay ve thai tu. Ngoai ra cong chua con co lien minh voi bon te than Sam Hi va Đau Hoai Trinh; nhung hai te tuong khac la Nguy Tri Co va Tong Canh quyet đinh khong tham gia vao phe đang cua cong chua.
Đau nam 711, Thai Binh cong chua nhieu lan to cao Long Co muu phan, lai mua chuoc đai than Vi An Thach. Due Tong bat đau nghi ngo thai tu, trieu An Thach vao hoi y, nhung An Thach co gang khuyen can va benh vuc cho thai tu, nen bi Thai Binh ghet bo. Thai Binh to cao An Thach, nhung An Thach đuoc Quach Nguyen Chan xin giup nen khong bi tri toi. Tong Canh cung quan te than khac la Dieu Nguyen Chi cung ung ho thai tu, tau voi Due Tong nen đua cac hoang tu co kha nang tranh chap ngai vang, cung Ban vuong Ly Thu Le - con Chuong Hoai thai tu Ly Hien ra lam Thu su cac chau va an tri cong chua Thai Binh cung cac con o Đong Kinh Lac Duong, đong thoi trao quyen hanh cho thai tu. Due Tong chap nhan cho cac hoang tu ra khoi kinh thanh, song cho rang Lac Duong qua xa, nen doi cong chua cung phu quan Vo Du Ki đen Bo chau
Cong chua Thai Binh đang o Son Tay, nghe vay tuc gian, uy hiep Ly Long Co phai to cao Tong Canh va Dieu Nguyen Chi muu phan. Biet minh the yeu, Long Co phai chap nhan, dang tau noi Tong, Dieu hai tuong co y chia cat tinh anh em giua Long Co voi Thanh Khi va Thu Le (ho tung co thoi gian lon len cung nhau), xin xu tu hai nguoi. Due Tong cuoi cung giang chuc Tong, Dieu, trieu hoi lai cac than vuong bi đay cung Thai Binh tro ve kinh đo. Bay gio, bay vi te tuong trong trieu co toi bon la tay chan cua Thai Binh (Đau Hoai Trinh, Tieu Chi Trung, Sam Hi, Luc Tuong Tien, Trung Lan), chi con hai nguoi theo phe Long Co, the luc cua ong thua kem han Thai Binh. Thang 7 cung nam, Long Co xin nhuong ngoi thai tu cho anh la Thanh Khi, Due Tong khong chap nhan. Long Co nhan đo xin cho Thai Binh ve kinh, Due Tong vi muon tran an ong, đanh phai chap thuan. Sau đo Due Tong bat đau giao cac viec nho trong trieu cho Ly Long Co giai quyet. Cung trong nam 711, Due Tong lam le cau sieu cho Luu thi va Đau thi, cung truy tang cho Đau thi lam Chieu Thanh hoang hau, lap mieu o kinh su, nhung do thi the cua ho khong đuoc tim thay, nen phai cho an tang theo quy cach chieu hon.


Nien hieu Tien Thien: On đinh noi bo = Thu thien đang vi =

Thang 8 nam 712, tren bau troi xuat hien di tuong, sao Tue Tinh ra huong tay, kinh Hien vien nhap vao Thai vi la điem sap thay đoi trieu đai. Cong chua Thai Binh do muon hai Long Co, ben sai bon thuat gia bao viec nay va noi thai tu se len ngoi hoang đe, muc đich đe cho Due Tong giet chet Long Co tru hau hoan. Nhung Due Tong cho rang nen nhan co hoi nay, truyen ngoi cho Long Co mot cach co trat tu cung co the tru đuoc nan. Cong chua Thai Binh cuc luc phan đoi, Long Co cung xin khong nhan ngoi vua, nhung Due Tong van khang khang muon nhuong ngoi, nen cuoi cung ong đa chap thuan, tuc vi hoang đe vao ngay Canh Ti (8 thang 9) nam 712, Ly Long Co tuc vi, tuc Đuong Huyen Tong, đoi nien hieu la Tien Thien, ton Due Tong lam Thai Thuong hoang. Thai Binh muon kiem che Long Co, ben xin Thuong hoang Due Tong tiep tuc nam quyen luc, cu nam ngay ra trieu mot lan.
Khoang đau nam 713, Thuong hoang lenh cho Đuong Minh Hoang đen tuan tra bien gioi phia bac, tuyen si tot o cac quan gia nhap quan đoi. Tuy nhien sau đo bon si tot moi nhap ngu bi giai tan, Minh Hoang cung khong đen phia bac nua.


= Tieu diet cong chua Thai Binh va be đang =

Tuy nhien mau thuan giua ong voi Cong chua Thai Binh van tiep dien. Thai Binh cong chua y viec Thuong hoang Due Tong con nam quyen, ra suc nho vao đo tac oai trong trieu va thuong xay ra hiem khich voi vua Minh Hoang. Mot nua đai than trong trieu đeu la vay canh cua ba ta. Luu U Cau cung mot đai than khac la Truong Vi, voi su chap thuan cua Minh Hoang, len ke hoach trieu tap cac đao quan trong nuoc ve kinh cuu gia, diet tru bon Đau Hoai Trinh, Sam Hi thuoc phe đang cua Thai Binh. Tuy nhien sau đo Truong Vi lai đem viec nay tiet lo voi Đang Quang Tan, va Quang Tan lai lo mieng tiet lo viec nay ra. Ket cuc la Luu U Cau bi bat giam va ket an tu hinh. Minh Hoang ra mat xin cho U Cau, cuoi cung Thuong hoang Due Tong quyet đinh luu đay Luu U Cau, Truong Vi va Đang Quang Tan.
Nhung hanh đong loi keo be đang cua Cong chua Thai Binh đa chung to ba ta đang chuan bi cho mot cuoc đao chinh nua. Con Đuong Minh Hoang Ly Long Co đang đung truoc hai su lua chon: mot la đung yen cho đen khi Cong chua ra tay voi minh va đoi pho mot cach thu đong, hai la ra tay truoc, tru khu nguoi co ruot đe thuc su tro thanh "hoang đe" va thuc hien nhung hoai bao chanh tri cua minh. Tuy nhien Thai Binh la nguoi em gai ruot duy nhat cua phu than ong, neu nhu ong hanh đong lo mang thi se mang tai tieng bat hieu. Nha vua suy nghi rat nhieu ve viec nay. Khi đo co vien quan ten la Vuong Cu khuyen ong rang tai hoa sap đen, khong the chan chu:

Mua ha nam 713, co tin đon rang cong chua Thai Binh, Đau Hoai Trinh, Sam Hi, Tieu Chi Trung, Trung Lan cung bon van than Tiet Tac, Ly Tan (hau due Ly Đuc Luong, em trong ho cua Đuong Cao To Ly Uyen), Ly Du, Co Ung Phuc, Đuong Tan, vo tuong Thuong Nguyen Giai, Ly Tu, Ly Kham va nha su Huifan, đang am muu lat đo Minh Hoang. Nguoi ta con cho rang ho đa muu tinh voi thi ti cua Minh Hoang la Nguyen thi đe ha chat đoc Gastrodia elata (mot loai chat kich duc) vao trong đo ngu dung cua Minh Hoang. Khi am muu nay đuoc Nguy Tri Co tau len Minh Hoang, Minh Hoang theo loi khuyen cua Vuong Cu, Truong Thuyet va Thoi Nhat Dung, quyet đinh hanh đong truoc. Ong trieu cac huynh đe la Ky vuong Ly Pham va Tiet vuong Ly Nghiep, Quach Nguyen Chan, Vuong Mao Trong, Khuong Kieu, Ly Lenh Van, Vuong Thu Nhat (hoang ti phu), thai giam Cao Luc Si, hoan quan Duong Tu Huc, tuong quan Ly Thu Đuc, ban ke sach hanh đong. Ngay 29 thang 7, hoang đe giao cho Vuong Mao Trong 300 quan tu đien Vo Đuc tien vao cua Kiem Hoa, giet Trieu Nguyen Giai va Ly Tu, bat giam Gia Ung Phuc, Tieu Chi Trung, Sam Hi, Ly Du roi chem o giua trieu. Đau Hoai Trinh bo tron sau đo treo co tu tu. Minh Hoang sai đoi ho cua Hoai Trinh thanh Đoc va giet chet be đang cua Hoai Trinh. Ong ra lenh xa thien ha, tru nhung đong muu cua cong chua. Tiet Tac bi buc tu trong nguc.
Thuong hoang Due Tong nghe tin bien đong, len cua Thua Thien đe quan sat đieu gi đang xay ra. Quach Nguyen Chan tau voi Thuong hoang ve hanh đong cua Minh Hoang, va Thuong hoang bat buoc phai ra chieu lenh ke toi nhung nguoi ke tren, hop phap hoa cuoc chanh bien. Ngay 30 thang 7, Thuong hoang ra lenh giao lai quyen hanh trong trieu cho Minh Hoang, chuyen sang song o đien Bach Phuc cho đen khi qua đoi ngay 13 thang 7 nam 716. Tu đo ong hoan toan nam giu quyen luc trong trieu. Cong chua Thai Binh tron vao mot ngoi chua, sau bi phat hien va bi Minh Hoang ban cho đuoc tu sat. Tuy nhien, ong tha cho con trai cong chua la Tiet Sung Gian, nhung buoc đoi sang ho Ly. Toan bo tai san cua cong chua bi tich thu.


Thoi ki Khai Nguyen: Thai binh thinh tri = Tinh hinh chinh tri =

Cuoi nam 713, Đuong Minh Hoang đoi nien hieu thanh Khai Nguyen nam thu nhat. Tu đo mo đau thinh tri Khai Nguyen, mot thoi đai huy hoang ve chinh tri, van hoa, quan su... trong lich su nha Đuong noi rieng va lich su Trung Quoc noi chung.
Minh Hoang ban đau dung Truong Thuyet va Luu U Cau vao chuc te tuong, nhung som thay the ho bang Dieu Nguyen Chi cung Lu Hoai Than. Dieu Nguyen Chi đuoc su sach đanh gia la mot vi quan co nang luc va đay chinh truc, sau nay khi lam te tuong, ong đoi ten thanh Dieu Sung do ky ten vao nien hieu Khai Nguyen đang dung khi đo. Đai than Khuong Kieu co xich mich voi Dieu Sung, bi Minh Hoang trach phat nang ne, sau đo ong bai Nguyen Chi lam Binh bo thuong thu, Đong trung thu mon ha tam pham. Duoi thoi Minh Hoang, so luong te tuong trong trieu đuoc han che o so 2 (đoi khi la 3) thay vi 6, 7 nguoi nhu thong le cac trieu vua truoc. Ong lap vo la Vuong thi lam Hoang hau. Nhung do Hoang hau khong con, nen nguoi con cua Trieu Le phi - nguoi đuoc Minh Hoang sung ai - la Ly Tu Khiem đuoc phong lam Thai tu vao nam 714.
Ong muon giao het trieu chinh cho Dieu Sung giai quyet, nhung Dieu Sung khong hieu y khien Minh Hoang khong hai long. May nho co Cao Luc Si đung ra giai hoa, cho Dieu Sung hay y vua, tu đo Dieu Sung (voi su phu ta cua Lu Hoai Than), chuong quan trieu đinh, tien cu trung luong, trung phat gian than, vo an bach tinh, khien trieu chinh tro nen on đinh va vung manh, ban than Sung tro thanh vi te tuong noi tieng thanh cong trong lich su Trung Quoc.
Cuoi nam 713, đau nam 714, Minh Hoang lan luot cho đoi ten mot so co quan va đia danh trong nuoc: đoi chuc Thuong thu ta huu boc xa lam Ta va Huu thua tuong; đoi Trung thu tinh thanh Tu vi tinh, Trung thu lenh thanh Tu vi lenh (chuc nay giao cho Dieu Sung); đoi Mon ha tinh lam Hoang mon tinh....
Sang nam 714, Minh Hoang ha lenh bai chuc va luu đay nhieu quan lai đoc ac duoi thoi Vo Tac Thien, loi dung quyen cai nguc ma dung cuc hinh cha đap pham nhan, xam hai bach tich nhu Chu Loi Trinh, Vuong Tien Đong, Nguy Tri Co, cam con chau nhung nguoi nay ra lam quan... Theo loi tau cua Khuong Hoi, cac cuu te than thoi Trung Tong gom Vi Tu Lap, Vi An Thach, Truong Ngan Chieu, Ly Kieu... bi sa thai vi toi chi biet đung nhin truoc su long hanh qua quat cua Vi hoang hau. Lu Hoai Than van cung Dieu Sung đam nhan chuc te tuong, nhung tai nang cua Dieu Sung van vuot troi Hoai Than, do đo co phan lan at hon. Nam 715, Hoai Than tien cu Thai thuong khanh Ma Hoai To len Đuong Minh Hoang, ong phong Hoai To lam Ta tan ky thuong thi.
Cuoi nam 7 nam 716, Thuong hoang Due Tong bang ha. Minh Hoang ep con gai minh la Cong chua Van An lam nu quan, cau phuc cho vong linh cua Thuong hoang.
Cuoi nam nam 716, Lu Hoai Than bi benh gan mat, ben tien cu cac đai than la Tong Canh, Ly Kiet, Ly Trieu An, Lu Tong Nguyen len Minh Hoang, sau đo thi mat. Hoang đe đa trong dung tat ca nhung nguoi tren, va dung Nguyen Can Dieu len thay vi tri pho tuong cua Lu Hoai Than. Con Dieu Sung khong co phu đe, phai song trong chua Vong Cuc, đen luc đo lay co bi benh ma khong yet trieu. Tu đo moi khi co viec lon khong giai quyet đuoc, nha vua đeu đen chua nay đe gap hoi y Dieu Sung. Sau đo ong chuyen Sung sang Tu phuong quan duong benh. Tuy nhien ve sau, con trai Dieu Sung cung voi cong su Trieu Hoi dinh vao mot vu an tham nhung lon va bi Minh Hoang xu tu, Dieu Sung buon rau khong muon du trieu nua, ben xin tu chuc te tuong, tien cu Tong Canh len ngay. Minh Hoang nghe theo. Nguyen Can Dieu cung bi bai chuc, va To Đinh len nam giu quyen te tuong cung voi Tong Canh. Con Dieu Sung tuy khong con tham gia chinh quyen, nhung van co anh huong toi hoang đe, nhieu lan van đuoc ong hoi y kien đen tan luc mat (721). Chu truong chinh tri cua Tong Canh la thuong ton phap luat, moi viec đeu lam theo luat va thuong can gian thang thung, trai voi Dieu Sung nhanh nhen va linh hoat. Đon cu nhu vao nam 719, đai than Vuong Nhan Kieu mat, nguoi nha muon lam ma cao nam truong mot thuoc, nhung Tong Canh khong đong y vi theo nghi le, phan mo đai than cao nhat chi toi ba truong. Tuy khong hop y voi nha vua nhung noi chung thoi Tong Canh lam te tuong, quan he quan than trong trieu van tot đep. Su sach nhan manh rang du tinh cach cua hai tuong Dieu - Tong trai nguoc nhau, nhung khi noi toi thinh tri thoi Khai Nguyen thi khong the khong ke đen ten cua ho; va cac te tuong sau nay luon bi đanh gia thap hon ho.
Nam 718, Minh Hoang cho khoi phuc lai Tu Vi tinh va Hoang mon tinh thanh Trung thu va Mon ha tinh nhu cu. Trong khi đo trong trieu, duoi thoi Tong Canh lam te tuong, chinh tri van on đinh. Tong Canh đuoc nguoi dan quy men, muon lap đen tho song, nhung ong xin nha vua cam lam viec nay.
Tu thoi Minh Hoang, chinh su bat đau co su can thiep cua hoan quan, đo la Cao Luc Si. Luc Si hau ha ben canh Minh Hoang tu thoi ong con tre, nen rat đuoc ong tin tuong. Luc Si tung nhieu lan dan xep moi quan he vua toi trong trieu, nhung cung cam ghet mot so đai than khong ua minh. Nam 719, Minh Hoang phong cho đai than Vuong Mao Trong lam Thai boc khanh va trong dung ong ta. Vuong Mao Trong đo ki nhieu đai than trong trieu. Tuy co phu đe o ngoai nhung ong ta lai thuong đen noi trach trong cung đe o, lai to ra hong hach voi cac quan lai. Cao Luc Si va Duong Tu Uc ghet ong ta, nen tim co ham hai.
Cung nam đo, cha Vuong hoang hau la Vuong Nhan Hieu qua đoi. Hau huynh Vuong Thu Nhat - nguoi đa ket hon voi cong chua Tiet quoc chi Minh Hoang - đe nghi xay dung mo phan Nhan Hieu theo quy mo ngoi mo cua Đau Hieu Kham, ngoai to phu cua Minh Hoang. Ban đau nha vua đong y, nhung sau đo cac te tuong Tong Canh va To Đinh phan đoi vi co mo cua Đau Hieu Kham qua ton kem va khong nen lam them mot ngoi mo nhu the nua. Minh Hoang đong y voi cac te tuong, va ha lenh chon cat Vuong Nhan Hieu theo le quan nhat pham.
Tu cuoi nam 719, trong nuoc phat sinh nan tien gia, Tong Canh va To Đinh xu ly su viec kha nghiem khac, vo tinh lam Minh Hoang khong vui Sang nam 720, ong bai chuc Te tuong cua Tong Canh va To Đinh, sau đo bo nhiem Truong Gia Trinh va Nguyen Can Dieu lam te tuong.. Nguyen Can Dieu chu truong khong nen trong dung con chau the toc ma khong co cong huan, nen tu minh xin Minh Hoang cho bai chuc hai nguoi con, cho ra lam viec o cac chau. Sau đo cac quan khac cung đanh huong ung xin theo, tong cong hon 100 cong tu quy toc đuoc huong phu am bi chuyen sang cac chau quan lam viec. Con Truong Gia Trinh cung la mot nha chinh tri co kha nang, nhung khong bang Dieu Sung, Tong Canh. Luc lam te tuong, ong ta tien cu bon quan đai than gom Mieu Dien Tu, La Thai Nhat, Vien Gia Tinh, Thoi Huan. Bon nguoi nay đuoc tham gia quyet đinh chinh su trong trieu, cung co nhieu quyen luc. Sang thang 9 AL nam 721, Minh Hoang lai bo nhiem Truong Thuyet lam Đong trung thu mon ha tam pham, do đo trong trieu đinh co toi 3 te tuong.
Trong khi đo, hoang đe theo đe nghi cua Truong Thuyet, đa giam so quan phong thu o bien cuong tu 60 van xuong con 20 van, đe nhung nguoi linh co the tro ve đoan tu voi gia đinh ho. Hon nua, nhan thay rang binh si bat binh vi ho bi buoc phai ra tran thu bien cuong dai han nhung gia đinh ho khong đuoc mien thue, nen Truong Thuyet đa đe nghi bai bo che đo cu, ban lenh cho quan si trong quan đoi đuoc mien thue than va lao dich, do đo nhieu nguoi xung phong nhap ngu. Đieu nay giup cho trong mot thoi gian, cac binh si đuoc chu cap đay đu hon. Cuoi nam, nha Đuong thu thap đuoc 13 van tinh binh, ben ha lenh luan phien chia thoi gian trong nam nhau thanh cac ki han; đen ki thi cho binh linh vao tuc truc, het han thi tra ve que lam ruong. Mot so su gia sau nay len an Truong Thuyet, cho rang quyet đinh cua ong la mam mong cho su suy yeu cua quan đoi Đuong sau nay, song mot so nguoi khac, chang han nhu su gia hien đai Ba Duong, lap luan rang hanh đong cua Truong Thuyet khong chi la can thiet đe đap ung binh linh ma con cuu song nhieu nguoi.
Tet nam 723, Đuong Minh Hoang roi Truong An đen tuan du phuong bac, thang 3 ve kinh. Trong luc đo tai trieu, hai te tuong Truong Gia Trinh, Truong Thuyet bat hoa voi nhau, va Truong Thuyet boi moc viec em trai cua Truong Gia Trinh la Truong Gia Huu dinh dang toi mot vu tham nhung ma giem pha voi hoang đe, do đo Gia Trinh bi hoang đe biem lam Thu su U chau.. Sau đo Truong Thuyet đuoc phong Trung thu lenh, tro thanh te tuong nam quyen luc cao nhat. Đen thang 4, Minh Hoang phong Vuong Tuan lam Binh bo thuong thu, Đong trung thu mon ha tam pham, thay the vi tri cua Truong Gia Trinh. Nhung đen cuoi nam đo, Tuan bi to cao co y tao phan, nhung do khong đu bang chung nen chi bi biem chuc lam Thu su Ki chau.
Cuoi nam 723, quan than đe nghi Minh Hoang lam le phong thien (te troi). Ve viec nay, hai te tuong Nguyen Can Dieu va Truong Thuyet trai quan điem, trong khi Can Dieu khuyen van chua toi thoi co thich hop, nhung Truong Thuyet thi nguoc lai. Do đo giua hai nguoi sinh ra bat binh. Nghi le cuoi cung đuoc to chuc vao nam 725.
Nam 726, thay Minh Hoang co y trong dung cac đai than Thoi An Phu va Ly Lam Phu, Vo Van Dung; Truong Thuyet sinh long ghen ghet, sau đo hoang đe phong Thoi An Phu lam Ngu su đai phu, do đo Thuyet oan An Phu. Mua ha nam 726, Thoi An Phu, Vo Van Dung va Ly Lam Phu to cao Truong Thuyet nhan hoi lo. Minh Hoang tuc gian, cho bai chuc Truong Thuyet. Tuy nhien sau đo ong nghe theo hoan quan Cao Luc Si, van giu cho Truong Thuyet mot so chuc vu lon trong trieu va bo qua toi hoi lo. Khong lau sau, ong phong cho Ly Nguyen Hoanh lam Trung thu thi lang, Đong binh chuong su (Te tuong) thay vao vi tri cua Truong Thuyet. May thang sau, ong tiep tuc phong cho Đo Xiem lam Thua tuong thu ba.
Nam 727, thay Minh Hoang lai nho đen Truong Thuyet; Vo Van Dung va Thoi An Phu lo so, ben dang so đan hac Thuyet. Nha vua khong tin, lai cho biem Vo Van Dung đen Nguy chau, bat An Phu ve nha duong benh cho me. Thang 11 nam 728, Minh Hoang phong đai than Tieu Tung lam Đong binh chuong su. cung trong thoi gian nay, Minh Hoang ha lenh cho xay Thap Vuong vien (十王院) lam noi o cho cac hoang tu, than vuong. Ke tu đo, cac thanh vien nam trong hoang toc phan lon song trong Thap Vuong vien nay.
Truong Gia Trinh roi Truong Thuyet, Ly Nguyen Hoanh... đuoc phong te tuong roi bi phe truat, chi co Nguyen Can Dieu tai vi đuoc lau hon ca, la do ong ta luon nhun nhuong cac đai than khac, khong dam lan at ho, do đo chuc vi te tuong cua Can Dieu cung khong lam đuoc gi. Nam 729, Ly Nguyen Hoanh cung Đo Xiem bat hoa, thuong to cao nhau truoc mat Minh Hoang. Cuoi mua ha nam đo, Minh Hoang sai biem chuc ca hai nguoi, va bai chuc Thi trung cua Nguyen Can Dieu, nhung van đe ong ta giu chuc Ta thua tuong. Ong lay Bui Quang Đinh, Vu Van Dung nam quyen te chap trong trieu. Vu Van Dung kien nghi cach thu them tien cho ngan kho bang viec tang cac loai thue cu va thiet lap cac loai thue moi. Cuoi nam đo, Vu Van Dung đo oan cho Ly Huy, anh ho cua nha vua, co y muu phan. Su viec đuoc phat giac, Vu Van Dung bi truc xuat va chet tren đuong luu đay, Tieu Tung len thay. Tuy nhien, nguoi ta cho rang tu thoi Vu Van Dung, vua Minh Hoang bat đau đe y đen viec thu them tien vao ngan kho, đieu ma cac nha su hoc truyen thong xem la dan đen ganh nang tai chinh đo len vai nguoi dan. Hon the nua, khi Bui Quang Đinh phu trach he thong van đe dan su, nguoi ta cho rang do su co hu cua ong ta khien cac khoa cu cua trieu đinh bo sot nhieu nhan tai.
Luc đo Vuong Mao Trong tuy khong lam te tuong nhung rat đuoc tin dung. Ong ta cung Cat Phuc Thuan, Ly Thu Đuc, Vuong Canh Dieu... tro thanh mot nhom the luc trong trieu, khinh re cac đai than khac. Cuoi nam 730, hoan quan Cao Luc Si von đuoc nha vua tin yeu, khong hai long voi Mao Trong, ben nhan luc vo ong ta sinh con trai, xin Minh Hoang cho minh đen chuc mung. Minh Hoang ben nho Luc Si mang ruou đen chuc mung va phong tieu cong tu lam quan ngu pham. Khi Luc Si tro ve, nha vua hoi ve thai đo cua Vuong Mao Trong, Luc Si bao Vuong Mao Trong đoi cho con minh lam quan tam pham, khien vua cuc ki tuc gian. Đau nam 731, nha vua sai biem Vuong Mao Trong lam biet gia Nhuong chau, cac đai than cung canh cung bi đay đen chau xa, sau đo Minh Hoang lai sai nguoi đen ban ruou đoc cho Mao Trong.. Tu đo ong cang tin tuong Cao Luc Si, Luc Si chinh la nguoi mo đau cho nan hoan quan tham chinh trong nhung nam nua cuoi trieu Đuong.
Mua xuan nam 733, Bui Đinh Quang chet, Minh Hoang theo y kien cua Tieu Tung, bo nhiem Vuong Khau thay lam te tuong, nhung Vuong Khau tu choi va đe cu đai than Han Huu. Do đo Han Huu đuoc phong Hoang mon thi lang, Đong binh chuong su. Ban đau Han Huu cung Tieu Tung hoa hop, nhung sau đo chuyen sang bat hoa. Nha vua biet chuyen, mua đong cung nam đo bai chuc ca hai, lay Bui Dieu Khanh va Truong Cuu Linh cung len thay đam nhan chuc te tuong.


= Quan su va ngoai giao =
Ve quan đoi, Đuong Minh Hoang tien hanh cai cach phu binh che. Nam 723, ong thiet lap che đo muon quan. Che đo nay mot mat vua co the giai tru đuoc noi kho đi linh o dan chung o cac noi, mat khac lai co the thu hut đoi ngu that nghiep, lam diu mau thuan xa hoi. Minh Hoang con giai quyet ve van đe luong thuc cho quan đoi. Nam 717, quan Đuong đa thu toi 13 chau đa roi vao tay giac suot 17 nam. Minh Hoang con muon mo rong đat đai nen đa đem quan sang xam chiem ban đao Trieu Tien, cung co nen thong tri o An Nam. Danh tieng cua nha Đuong ngay cang lung lay, nhung nuoc A rap va La Ma cu ngay nguoi sang đe đi su, giao hao va hoc hoi Đai Đuong. Đat nuoc ngay cang cuong thinh.


 Chien tranh voi lan bang  Mua xuan nam 713, Kha han Han quoc Hau Đot Quyet la Thien Thien Kha han A Su Na Mac Xuyet sai con la A Su Na Bac Cau, Đong Nga Đac Lac, em vo Hoa Bat Hiet Loi cung tuong Thach A That cong đanh Bac Đinh đo ho phu, nhung bi quan Đuong kich bai, Đong Nga Đac Lac bi quan Đuong chem chet, trong khi Hoa Bat Hiet Loi so hai ma chay đen nha Đuong (sau nay Hoa Bat Hiet Loi đoi ten thanh Hoa Bat Quy Nhan 火拔歸仁 va đuoc nha Đuong phong lam tuong nha Đuong). A Su Na Mac Xuyet đau đon dan quan ve. Sau tran nay, hoang đe lay Hong Lu thieu khanh, Soc Phuong pho đai tong quan Vuong Khue kiem lam An Bac đai đo ho, Soc Phuong đao hanh quan đai tong quan, cho cai tri them ba thanh Phong An, Đinh Vien, Hang Thanh... đe phong bi Đot Quyet xam lan. Thang 5 nam 714, do nang cong chua truoc kia đuoc Đuong Due Tong ga cho A Su Na Mac Xuyet đa chet, A Su Na Mac Xuyet lai sai su gia đen nha Đuong xin cau hon voi mot nang cong chua nua, trong thu A Su Na Mac Xuyet xung la pho ma, Thanh Thien Cot Đoc Loc Kha han. Minh Hoang chap nhan, ga cong chua sang Đot Quyet.. Tu đo mac du thinh thoang van xay ra xung đot, nhung noi chung quan he giua hai ben van tot đep. Tuy nhien sang nam 715, Minh Hoang phong Tiet Not lam Thu su Luong Chau đe trong chung Thien Thien Kha han A Su Na Mac Xuyet cua Han quoc Hau Đot Quyet tan cong. O Han quoc Hau Đot Quyet, khi Thien Thien Kha han A Su Na Mac Xuyet gia ca thi sinh ra bao nguoc, tan ac. Mot so nguoi cua ong ta va mot so bo lac, bao gom ca con re nguoi Cao Cau Ly la Cao Van Gian (高文簡) va con re la A Su Đuc Ho Loc (阿史德胡禄) khong con quy phuc A Su Na Mac Xuyet nua, ru nhau quy hang nha Đuong. Cac cuoc noi day cua cac bo lac dien ra ngay sau đo trong lanh tho Han quoc Hau Đot Quyet.
Truoc kia quan đoi nuoc Khiet Đan va Kho Mac He (Kumo Xi) nhan luc vung Doanh chau hon loan đa xua quan chiem lay. Đau nam 714, tuong quan Tiet Not dang so xin Minh Hoang ho tro quan khoi phuc lai Doanh chau. Tuy Dieu Sung nhieu lan can gian rang chua toi luc đe đong binh, nhung Minh Hoang van quyet đinh ra quan. May thang sau, Minh Hoang sai Tiet Not dan quan tien cong Khiet Đan. Bat chap loi canh bao cua Đo Tan Khach rang cai nong mua he khien binh linh kho mac ao giap va ganh nang luong thuc, Tiet Not van ra quan trong mua he. Tiet Not tien quan thi bi quan Khiet Đan cua Kha han Ly That Hoat phuc kich đanh tan, chet đen 8,9 phan. Tiet Not đa co the chay tron cung voi mot so binh linh ky binh, va nhung nguoi linh Khiet Đan đa che cuoi Tiet Not bang cach goi Tiet Not la "Tiet Nai" (“Ba noi ho Tiet”).. Cung nam 714, Đo Tan Khach va Thoi Tuyen Đao cung xuat quan đanh Khiet Đan va lai tham bai. Sau that bai, Tiet Not đo loi that bai cho Thoi Tuyen Đao va tam tuong si trong quan Đuong khong phai nguoi nha Đuong. Minh Hoang ra lenh xu tu Thoi Tuyen Đao va tam tuong si trong quan Đuong khong phai nguoi nha Đuong đo tai U Chau, nhung tha cho Tiet Not va chi cach chuc ong ta khoi tat ca chuc vu cua minh. Rieng Đo Tan Khach khong bi trung phat.

Thang 12 nam 713, nuoc Tho Phien (Tay Tang) sau nhieu lan xung đot đa gui su sang giang hoa voi nha Đuong. Tuy nhien khong lau sau hai nuoc tiep tuc xay ra xung đot. Thang 6 nam 714, tuong Tho Phien Bon Đat Dien dang thu xin giang hoa, trieu đinh nghi ngo đo la ke li binh cua Tho Phien, nen Minh Hoang cu 10 van quan o hai chau Tan, Vi đe đe phong. Ve sau, tuy cung nhieu lan dang thu minh uoc nhung Tho Phien van dom ngo nha Đuong. Mua thu cung nam, tuong Tho Phien la Bon Đat Dien lai dan quan cuop pha Lam Thao. Minh Hoang sai Tiet Not cung Quach Tri Van ra chong cu, lan nay quan Đuong cua Tiet Not đanh bai quan Tho Phien o Vo Nhai, đay lui đuoc Tho Phien. Vua Đuong Huyen Tong phuc chuc cho Tiet Not. Mua đong, khi Tho Phien lai đen xam lan Vi Nguyen, Minh Hoang cho chuan bi hon 10 van quan va 4 van con ngua, du đinh đich than xuat chien. Sau đo, Tiet Not lai thang đuoc quan Tho Phien o Vo Nhai, Minh Hoang ben bo y đinh than chinh. Sau nay, hai ben co gang đi đen mot thoa thuan viec hon nhan: Minh Hoang phong cho con gai cua Ly Thu Le lam cong chua, ga cho hoang đe Tho Phien Xich Đuc To Tan (Mes Ag Tshoms). Tuy nhien nhung xung đot khong dung lai, quan đoi hai nuoc van đoi đau nhau nam nay sang nam khac. Đe đoi pho voi Tho Phien, vua Minh Hoang thanh lap Lung Huu tiet đo su, đat tri so o Hai Đong đat Thanh Hai, gom quan 12 chau duoi quyen mot tuong cai quan voi chuc danh Tiet đo su. Ve sau, che đo Tiet đo su mo rong sang cac noi khac va tro thanh mam mong cho hoa loan cua phien tran ve sau nay.
Nam 716, Thien Thien Kha han A Su Na Mac Xuyet cua Han quoc Hau Đot Quyet đang tren đuong tro ve sau khi tran ap cac bo lac Thiet Lac đang noi day gom Huihe, Tongluo, Baixi, Bat Due Co va Boc Co, đa bi phuc kich boi mot nguoi bo lac Bat Due Co ten la Hiet Chi Luoc (颉质略) vao ngay 22 thang 7 nam 716 khi A Su Na Mac Xuyet đi qua mot khu rung. Cai đau bi chat cua Thien Thien Kha han A Su Na Mac Xuyet đuoc Hiet Chi Luoc phai nguoi gui đen Truong An va bo lac Bat Due Co đau hang nha Đuong. Con cua A Su Na Mac Xuyet la A Su Na Bac Cau len ke vi, xung la Thac Tay Kha han. Tu đo, Han quoc Hau Đot Quyet suy yeu dan va khong con đe doa lon toi nha Đuong nua. Tuy nhien quan Đuong van đoi luc gap bat loi. Đau nam 717, o Han quoc Hau Đot Quyet, Khuyet Đac Can va A Su Đuc Nguyen Tran khong cong nhan Thac Tay Kha han A Su Na Bac Cau la nguoi thua ke hop phap cua Thien Thien Kha han A Su Na Mac Xuyet. Khuyet Đac Can va A Su Đuc Nguyen Tran gay dung mot đoi quan, roi lam binh bien tan cong va giet chet Thac Tay Kha han A Su Na Bac Cau, A Su Na Đoat Tat Bac va nhung nguoi than tin cua A Su Na Bac Cau. Khuyet Đac Can va A Su Đuc Nguyen Tran đua anh trai minh la A Su Na Mac Cuc Lien len ngoi Kha han cua Han quoc Hau Đot Quyet. A Su Na Mac Cuc Lien xung la Bi Gia Kha han (“Kha han thong minh” trong ngon ngu Đot Quyet). Nhung cai cach moi cua Bi Gia Kha han A Su Na Mac Cuc Lien va su on đinh cua che đo đa khien cac bo lac tung chay tron khoi Han quoc Hau Đot Quyet lan luot quay tro lai. Te tuong nha Đuong la Wang Jun, tin rang nhung nguoi Đot Quyet đa đau hang nha Đuong se co gang chay tro ve Han quoc Hau Đot Quyet, nen đa buoc nguoi Đot Quyet phai di chuyen vao trung tam cua nha Đuong đe ngan can ho. Tuy nhien, truoc khi đe nghi cua Wang Jun co the đuoc thuc hien, đa co mot cuoc noi day cua nguoi Đot Quyet, nhung nguoi đa đau hang nha Đuong, duoi su lanh đao cua Hiet Điet Tu Thai (𨁂跌思泰) va A Tat Lan (阿悉爛). Minh Hoang lenh cho Tiet Not đuoi theo, nhung truoc khi Tiet Not co the đen, hai tuong Đuong la Wang Jun va Quach Tri Van đa đanh bai quan noi day cua Hiet Điet Tu Thai va A Tat Lan trong tran chien, mac du quan noi day van co the rut lui va quay tro lai Han quoc Hau Đot Quyet. Đay cung co the đuoc coi la mot that bai cua Tiet Not. Ngay sau đo, Tiet Not xin tu quan, cao lao hoi huong. Vao nam 720, khi tuong quan cua Han quoc Hau Đot Quyet Bilge Tunuquq (Thon Duc Coc) xam lan hai chau Cam, Luong, đa đanh bai lien quan Đuong va chu hau Bat Tat Mat. Trieu đinh nha Đuong keu goi Khiet Đan va Kho Mac He (Kumo Xi) đem quan ho tro, nhung hai nuoc khong cu quan, khien quan Đuong bi thua tran. Sang nam 721, hai nuoc moi giang hoa. Đen giua nam 726, Minh Hoang cho bo tri quan o nam chau Đinh, Hang, Mac, Dich, Thuong đe phong bi Han quoc Hau Đot Quyet xam lan.

Trong khoang thoi gian nay, nha Đuong đang tranh gianh anh huong o Tay Vuc voi Tho Phien va nha Umayyad. Vao nam 715, vua Bat Han Na bi lien quan Tho Phien - Umayyad lat đo va thay the bang mot vi vua đuoc ho ung ho, Minh Hoang sai tuong Truong Hieu Tung dan quan can thiep, đuoi vi tan vuong va khoi phuc lai cuu vuong. Nam 717, quan đoi nha Đuong lai đanh bai lien quan Tho Phien - Umayyad tai Tran Asku (717). Cuoc chien nay co su tham gia cua Sulu (To Loc Kha Han) cua Đot Ki Thi (Turgesh). Quan Đot Ki Thi, Tho Phien va Umayyad tan cong Uch Turfan va Aksu - hai thanh pho nam duoi su bao ho cua nha Đuong - vao ngay 15 thang 8 nam 717, nhung bi tham bai nang ne va quan A Rap phai thao chay ve Tashkent.
Nam 717, đai than Tong Khanh lai dang bieu xin thu phuc lai Doanh chau. Đau mua ha cung nam cung nam, Minh Hoang cho xay thanh trong đia phan gan Doanh chau đe chuan bi viec tan cong, tu đo nha Đuong thu phuc lai 13 quan Doanh chau. Thanh xay xong trong ba tuan, nhieu nguoi dan luu tan trong vung cung nhan co hoi đuoc tu hop tro ve lam an. May nam sau, vung đat đo lai sung tuc. Thay nha Đuong giau manh, Kha han Ly That Hoat cua Khiet Đan tam thoi xin quy phuc nha Đuong, giao tra lai Lieu Thanh (柳城, o Trieu Duong, Lieu Ninh ngay nay) va 13 quan Doanh Chau cho nha Đuong. Cuoi nam 717, Kha han Khiet Đan la Ly That Hoat đen trieu kien Minh Hoang. Sang cuoi nam 719, vua moi cua Khiet Đan la Ly Sa Co (李娑固) cung cong chua đuoc hoang đe ga sang truoc đo cung đen trieu kien. Sang nam 721, hoang đe lai phong cho Dieu huyen chua Mo Dung thi lam Yen Quan cong chua, ga cho Kha han Khiet Đan moi la Ly Uc Vu.
O Linh Nam thuoc An Nam đo ho phu, vao nam 713, co Mai Thuc Loan (su nha Đuong goi la Mai Huyen Thanh) dung co khoi nghia o Ru Đun, tu xung la Mai Hac Đe. Nam 714, Mai Hac Đe mang quan 32 chau chiem đuoc thu phu cua An Nam đo ho phu la thanh Tong Binh, phat trien luc luong len toi 40 van nguoi, lai ket minh voi Lam Ap (nay la mien Trung Viet Nam), Chan Lap (nay la Campuchia) va Kim Lan (nay la Malaysia) lam ngoai vien, chiem cu Hai Nam. Quan đo ho Quang So Khach hot hoang chay ve Trung Quoc. Tam nam sau (nam 722), nha Đuong on đinh đuoc An Bac đo ho phu, An Tay đo ho phu va An Đong đo ho phu thi huy đong 10 van quan do Duong Tu Huc, Quang So Khach chi huy theo lo trinh xua cua Ma Vien ma tien vao đat Viet đe chiem lai An Nam đo ho phu. Mai Hac Đe bai tran, rut vao rung, sinh benh roi qua đoi cung nam 722. Nam 723, Mai Thuc Huy ke vi lam Mai Thieu Đe tiep tuc chong lai quan Đuong. Mai Thieu Đe bi quan Đuong giet thi Mai Ky Son ke vi lam Bach Đau Đe tiep tuc chong lai quan Đuong. Cuoi nam 723, Bach Đau Đe tu chien khi đang chien đau voi quan Đuong, cuoc khoi nghia bi dap tat hoan toan.
Nam 725, quoc vuong nuoc Vu Đien noi day chong lai nha Đuong nhung sau đo bi quan tu phu đo ho An Tay đanh bai, ban than ong ta bi phe truat va thay the bang mot vi vua khac
Đen khi cung co xong luc luong, Tho Phien lai bat đau xuat quan gay han, nhung van bi quan Đuong ap đao. Nam 727, theo thinh cau cua Vuong Quan Xuoc (王君㚟), hoang đe uy nhiem cho ong ta thong linh đai quan giao tranh voi Tho Phien. Truoc đo vao cuoi nam 726, Vuong tien hanh phan kich cuoc tan cong cua tuong Tho Phien la Xinuoluogonglu (Tat Nac La Cung Loc). Tuy nhien vao cuoi nam đo, Xinuoluogonglu va mot tuong khac la Zhulongmangbuzhi (Chuc Long Mang Bo Chi) tan cong lan nua va chiem đuoc co huong cua Vuong la Qua chau, bat giam cha cua ong nay la Vuong Tho. Vi co nay ma Vuong khong dam phan cong, va sau đo đo loi that bai cho cac tu truong dan toc thieu so duoi truong roi bat ho đi luu đay. Yaoluoge Hushu (Duoc Cat La Ho Thau), chau cua mot trong nhung tu truong ke tren - Yaoluoge Chengzong (Duoc Cat La Thua Tong) đa tien hanh phuc kich va giet chet Vuong; sau đo chay tron. Minh Hoang lai cho bo tri tu cac chau quan khac khoang 56.000 quan đen Lung Đao, 40.000 quan o Ha Tay, 10.000 quan đen am Thao, 20.000 đen Hoi chau đe phong thu voi nguoi Tho. Đen đau mua đong nam 727, thay Tho Phien khong đanh nua, so quan nay đuoc lenh ve que cu.
Nam 728, tuong Tat Mac Lang cua Tho Phien xam nhap Qua chau. Đo đoc Truong Thu Khue đuoc lenh xuat quan binh dep. Sau đo cac tuong Tieu Tung va Truong Trung Luong tiep tuc đai pha Tho Phien o Khat Ba Coc roi tien sang đat Tho Phien, bat nhieu nguoi dan đem ve. Ve sau, quan Tho Phien lai bai tran o Lien Thanh. Khi Tho Phien lai sang cuop boc, Tieu Tung sai Tuong Cuong đem quan đanh dep, bat 7 đai tuong cua Tho Phien. Thang 3 AL nam 729, quan Tho Phien tiep tuc bi đanh bai boi cac tuong Truong Thu Khue va Gia Su Thuan o đat Tay Ninh. Thang sau, Tho Phien cong đanh thanh Thach Bao, nhung cung thua tran. Con đoi voi cac bo toc Nam Man, trong mua xuan nam đo, tuong Đuong la Truong Thu To cung chiem đuoc Con Minh va Diem Thanh, giet va bat hon 10.000 nguoi. Sang thang 5 AL nam 730, Tho Phien gui su gia sang cau hoa.. Trong nhieu nam tiep theo, nha Đuong khong tham gia vao cac chien dich quan su lon nao trong khu vuc nay nua.
Nam 730, đai tuong Khiet Đan la Kha Đot Vu giet vua Ly Thieu Co, sau đo uy hiep vua He quoc Ly Lo To cung minh hang Đot Quyet. Vua He voi va cung the thiep bo tron, cau cuu nha Đuong, Kha Đot Can nhan đo chiem lay luon He quoc. Minh Hoang cu Trieu Ham Chuong, Vuong Tuan Linh, Ly Trieu An đem quan thao phat, va chieu mo them dung si. Đe co the tap trung luc luong cho chien truong He - Khiet Đan, nha Đuong tam giang hoa voi Tho Phien. Nam 732, Minh Hoang cu them Ly Y dan them quan chi vien. Quan cua Y đai pha đuoc quan hai nuoc, giet va bat giu rat nhieu nguoi, nhung đe Kha Đot Can chay thoat. Sau đo He Quoc gui su sang đau hang. Mua xuan nam 732, theo đe nghi cua cong chua Kim Thanh, Đuong Minh Hoang sai cam bia phan đinh bien gioi giua Đuong va Tho Phien.

O phia đong bac, vuong quoc Bot Hai von giu hoa hieu voi nha Đuong. Nam 713, Minh Hoang sai su sang vuong quoc Bot Hai phong cho Bot Hai vuong Đai To Vinh lam Bot Hai quan vuong (Bot Hai la ten cua vung bien bao quanh Lieu Đong va Son Đong nha Đuong). Ca nha Đuong va Tan La đeu khong cong nhan vuong quoc Bot Hai cua Đai To Vinh la quoc gia ke vi Cao Cau Ly (Goguryeo). Nha Đuong coi vuong quoc Bot Hai la mot cong quoc cua nguoi Mat Hat trong khi Tan La coi vuong quoc Bot Hai la chu hau cua ho. Nam 714, Minh Hoang doi nhiem so cua An Đong đo ho phu tu U Chau (nay la Bac Kinh, Trung Quoc) sang Binh Chau (nay la Lu Long, Ha Bac, Trung Quoc), đong thoi goi An Đong đo ho Đan Tu Kinh (单思敬) ve Truong An. Minh Hoang phong cho Hua Kham Thau (许钦凑) lam An Đong đo ho. Sau khi vua Đai To Vinh cua vuong quoc Bot Hai qua đoi nam 719, vua Bot Hai Vu Vuong (Đai Vu Nghe) cua vuong quoc Bot Hai đuoc Minh Hoang sac phong vuong vi la Que Lau Vuong (Gyeru wang) - Vuong cua tinh Que Lau (Gyeru). Bot Hai Vu Vuong tuyen bo nien hieu Nhan An (In-an) cung nam 719 (nien hieu thay the cho nien hieu Thien Thong cua vua Bot Hai Cao Vuong Đai To Vinh), mot hanh đong nham the hien tinh đoc lap voi nha Đuong cua Trung Quoc du ong ta đa nhan moi sac phong cua nha Đuong. Tren mot phuong dien khac, Bot Hai Vu Vuong thuong xuyen cu su than sang nha Đuong, trong đo co ca con trai va cac em trai cua ong ta. Nam 721, nha Đuong yeu cau Bot Hai Vu Vuong ho tro quan su cho nha Đuong chong lai toc Khiet Đan (đoi Kha han Ly Uc Vu) nhung Bot Hai Vu Vuong đa tu choi. Nam 722) Minh Hoang đa bo nhiem mot thu linh cua bo lac Hac Thuy Mat Hat lam Thai thu Bozhou (ngay nay thuoc Khabarovsk, Nga) đe kiem tra anh huong cua vuong quoc Bot Hai. Nam 725), An Đong đo ho Tiet Thai (薛泰) cua An Đong đo ho phu tai Binh Chau đe nghi Minh Hoang cho đong quan Đuong trong khu vuc. Đap lai, cac quan chuc nha Đuong đa cu mot chinh quyen gom cac thu linh cua cac bo lac nho hon duoi su chi huy cua Thu su U Chau. Bot Hai Vu Vuong tin rang bo lac Hac Thuy Mat Hat va nha Đuong đang am muu tan cong vuong quoc Bot Hai cua minh va Bot Hai Vu Vuong đa yeu cau mot cuoc tan cong phu đau. Bot Hai Vu Vuong đa ra lenh cho em trai minh la Đai Mon Nghe (大門藝, Dae Mun-ye) dan quan Bot Hai đi tan cong bo lac Hac Thuy Mat Hat. Đai Mon Nghe, nguoi đa o lai kinh đo Truong An nha Đuong lam con tin ke tu khi bat đau quan he hoa binh giua Bot Hai va nha Đuong tu nam 705 đen nam 725 moi đuoc ve nuoc, va hieu y nghia cua viec tan cong đong minh cua nha Đuong, đa mien cuong thuc hien menh lenh. Bo lac Hac Thuy Mat Hat bi đanh bai, lanh tho vuong quoc Bot Hai đuoc mo rong. Đieu nay đa dan đen xich mich ngoai giao chong lai Minh Hoang. Viec mo rong lanh tho cua Bot Hai Vu Vuong đa bi hieu lam la mot moi rang buoc chinh tri voi mot so bo lac Mat Hat, va Bot Hai Vu Vuong bi ep buoc phai gui con trai truong cua minh la Đai Đo Loi Hanh (大都利行) đen nha Đuong lam con tin. Đai Mon Nghe đa hai lan khuyen Bot Hai Vu Vuong nen tu bo ke hoach tan cong bo lac Hac Thuy Mat Hat. Bot Hai Vu Vuong khong đe y đen em trai minh va lay su mien cuong cua Đai Mon Nghe lam cai co đe loai bo Đai Mon Nghe ra khoi quyen chi huy quan đoi Bot Hai. Đai Mon Nghe bo tron sang Truong An nha Đuong. Bot Hai Vu Vuong dan quan Bot Hai đi đanh chiem nhieu thanh cua nha Đuong o An Đong đo ho phu vao nam 727 du Minh Hoang đa sac phong vuong vi Que Lau Vuong cho Bot Hai Vu Vuong. Nam 728 vua Bot Hai Vu Vuong (Đai Vu Nghe) phai bo binh tan cong vao đong bac nha Đuong. Khi quan Đuong chuan bi phan cong thi quan Bot Hai lui quan. Nam 732 Bot Hai Vu Vuong cu mot đoan su gia Bot Hai đen trieu đinh nha Đuong yeu cau Minh Hoang xu tu Đai Mon Nghe. Đap lai, nha Đuong đa bi mat gui Đai Mon Nghe đen Trung A trong khi thong bao cho Bot Hai Vu Vuong rang em trai cua ong ta đa bi đay đen mien nam nha Đuong. Tuy nhien, su that cua cac su kien đa bi ro ri ra ngoai, khien Bot Hai Vu Vuong vo cung tuc gian. Them vao đo, con trai truong cua ong ta la Đai Đo Loi Hanh đang lam con tin o nha Đuong đuoc 7 nam thi qua đoi. Đieu nay cang khien Bot Hai Vu Vuong] ha quyet tam tuyen chien voi nha Đuong.
Sau đo Bot Hai Vu Vuong phai Truong Van Huu (장문휴, 張文休) dan hai quan Bot Hai đi tan cong Đang Chau (nay la Yen Đai) thuoc ban đao Son Đong nha Đuong cung nam 732. Hai quan Bot Hai cua Truong Van Huu đa giet chet quan thai thu nha Đuong o ban đao Son Đong la Vi Tuan (偉俊), chiem đong Đang Chau va tiep tuc đi đanh chiem cac thanh tri nha Đuong khac o Son Đong, bat rat nhieu thuy thu va thuong dan nha Đuong giai ve Bot Hai.. Đang Chau la trung tam cua cac tuyen thuong mai hang hai o Đong A, va la đia điem ma ca su than Tan La va vuong quoc Bot Hai đa o lai khi đen trieu cong cho Hoang đe nha Đuong. Ket qua la, cuoc tan cong cua hai quan Bot Hai vao Đang Chau khong chi đon thuan đuoc thuc đay boi su tra đua đia chinh tri chong lai nha Đuong ma con xuat phat tu mong muon khang đinh suc manh hang hai moi hinh thanh cua minh cung nhu ngan can Hac Thuy Mat Hat thiet lap quan he thuong mai voi nha Đuong, von đa bi suy yeu. Bot Hai thong tri cac tuyen đuong thuong mai phia bac. Cuoc tan cong thanh cong cua hai quan Bot Hai vao Đang Chau cung the hien suc manh hang hai đang kinh ngac cua mot quoc gia ba muoi bon nam tuoi, noi co cac tau hai quan quan su co the vuot bien cung nhu cac tau buon co the thuc hien cac hoat đong thuong mai. Luc đau Minh Hoang cho rang quan Bot Hai cua Truong Van Huu chi la đam hai tac hoanh hanh o bo bien Son Đong, đen khi thai thu Vi Tuan bi giet hai, Minh Hoang moi nhan thay đay la hanh đong gay chien tranh voi nha Đuong cua vuong quoc Bot Hai. Mot thoi gian ngan sau, Truong Van Huu cho rut quan chien thuat ra khoi thanh Đang Chau nhung quan Bot Hai cua Truong Van Huu van con chiem đong nhieu thanh tri thuoc Son Đong nha Đuong. Đe đoi pho voi cac cuoc tan cong, nha Đuong đa ra lenh cho Kim Chungsin, chau trai cua vua Tan La Thanh Đuc vuong va la can than trong trieu đinh nha Đuong, quay tro lai Tan La va to chuc mot cuoc tan cong vao vuong quoc Bot Hai. Kim Chungsin bao chua cho yeu cau nay bang cach yeu cau o lai nha Đuong voi tu cach la can ve cua Minh Hoang. Thay the vi tri cua Kim Chungsin, nha Đuong cu Kim Saran, mot nha ngoai giao cap thap cua Tan La, va mot hoan quan cua nha Đuong. Đai Mon Nghe cung đuoc Minh Hoang trieu hoi tu Trung A ve đe tuyen binh o U Chau nha Đuong. Bot Hai Vu Vuong than chinh dan bo binh Bot Hai tien đen Ma Đo Son (馬都山) tai Du Quan cua nha Đuong va tien hanh đanh chiem nhieu quan huyen cua nha Đuong gan đo. Bot Hai Vu Vuong cho quan đi cuop pha thi tran Matoushan (phia tay bac Son Hai quan ngay nay), va giet chet 10.000 binh linh nha Đuong. Quan Bot Hai con đot kich va cuop boc bien gioi nha Đuong doc theo Lieu Ha va bo bien cua Tieu Cao Cau Ly o ban đao Lieu Đong cung bi quan Bot Hai đot kich. Thang 9 nam 732, quan Bot Hai do Truong Van Huu chi huy tan cong thanh Đang Chau o Son Đong nha Đuong lan 2. Minh Hoang cu quan đen phong thu va chi vien cho Đang Chau. Cung nam 732, tuong Đuong la Cat Phuc Thuan đanh bai quan Bot Hai mot tran lon o Son Đong khien hai quan Bot Hai cua Truong Van Huu phai rut khoi Son Đong theo đuong bien ve nuoc.
Nam sau (733), Minh Hoang phong cho Tan La Thanh Đuc vuong lam Ninh Hai quan su (Ninghai junshi 寧海軍使) voi lenh trung phat vuong quoc Bot Hai. Sau đo, Minh Hoang lenh cho Đai Mon Nghe (大門藝, Dae Mun-ye) dan quan Đuong tan cong vuong quoc Bot Hai cung voi cac luc luong cua nuoc Tan La (đoi vua Tan La Thanh Đuc vuong), song đa khong thanh cong. Lien quan Đuong - Tan La gap tuyet lon chan moi con đuong. Bao tuyet đa giet chet mot nua trong so 100.000 quan Đuong - Tan La nen buoc bon ho phai lui quan. Bot Hai Vu Vuong chop thoi co xua quan đanh tan lien quan Đuong - Tan La. Đai Mon Nghe theo quan Đuong rut ve nha Đuong. Bot Hai Vu Vuong tiep tuc co giet em trai Đai Mon Nghe cua minh. Ong ta cu mot thich khach đen Lac Duong nha Đuong đe am sat Đai Mon Nghe. Đai Mon Nghe bi tan cong vao ban ngay gan cau Tianjin ben ngoai hoang cung Lac Duong nhung khong he han gi.
Bot Hai Vu Vuong sau đo phai su gia mang thu đen nha Đuong co noi dung chi trich Minh Hoang nhu sau:

Mot đe che vi đai (nhu nha Đuong) phai the hien su chan thanh, tai sao Ngai (Minh Hoang) lai lua doi chung toi? Lam on, hay giet han (Đai Mon Nghe) voi yeu cau cu cua toi!.
Nam 733, Quach Anh Kiet bi quan Khiet Đan giet o Đo Son. Sau đo, Tiet đo su Tiet So Ngoc dan 10.000 quan hop suc voi He quoc cung cong đanh Khiet Đan, nhung quan He so hai bo tron. Quan Đuong gap canh bat loi, cuoi cung Anh Kiet bi giet, hon 6000 quan con lai khong đau hang đeu bi Kha Đot Vu giet hai. Khoang nam 735, Kha Đot Vu bi giet trong cuoc chien tranh gianh quyen luc. Khiet Đan lai xin quy phuc nha Đuong, nhung chi trong mot thoi gian ngan, lai no ra chien su. Ve nuoc Đot Ki Thi, mot phan lanh tho Han quoc Hau Đot Quyet cu cung thuong cat quan xam pham bien gioi, nhung cung đeu bi quan Đuong nhanh chong đay lui. Mua thu nam 735, Đot Ki Thi tan cong vao đat Đinh chau song that bai va phai cau hoa voi nha Đuong.


 Noi loan  Nam 721, nguoi chau Lan Tri o bien cuong la Ho Khang Đai chieu tap dan chung cac bo toc it nguoi noi len khang Đuong. Thang 4 AL cung nam cong đanh Luc Ho chau roi tap hop 70.000 nguoi đanh toi Ha chau. Minh Hoang sang Quach Tri Van tien đanh, đen thang 7 AL thi binh đinh xong. Nha Đuong trieu tap tu truong cac noi đen xem tu hinh Khang Đai, đe to ro uy the. Sang nam 722, du đang cua Ho Khang Đai la Khang Nguyen Tu lai noi loan, tu xung Kha han. Minh Hoang sai Truong Thuyet đi đanh, binh dep xong.
Cung nam đo, Ta Linh quan Quyen So Bich cung Ly Te Ton lai noi loan chong trieu đinh, ton Quyen Luong Son lam Quang đe, tra xung la con trai cua Thuong Đe Ly Trong Mau. Quan noi loan hon 100 nguoi tien vao cung thanh, nhung bi quan ho ve đanh tan, So Bich bi chem đau.
Nam 725, tuong Uy Tri Thieu Am hop muu voi cac bo toc phuong bac phan loan, An Tay pho đo ho la Đo Xiem đem quan đanh dep va giet Thieu Am. Cung nam 725, yeu tac Luu Đinh Cao noi loan, dan quan cong đanh cua Thong Lac, bi quan trieu đinh giet chet. Nam 726, co nguoi o Thai Nguyen tu xung la hoang tu con Trieu Le phi, nhung Minh Hoang khong tin, sai giet chet.
Đau nam 728, Tran Hanh Pham o Lung Đang chau, Ha Du Lo o Quang chau cung nhau lam loan, vay hon 40 thanh. Hanh pham xung hoang đe con Du Lo xung Đinh Quoc đai tuong quan. Nha vua sai Duong Tu Uc dan quan tu Que chau va cac vung lan can đanh dep. Tu Uc tram đuoc 6 van quan phan loan, giet Hanh Pham.


= Van hoa, khoa hoc va xa hoi =

Minh Hoang tu luc nho cung gioi ve am nhac. Khi len ngoi, ong tiep tuc chu y phat trien cac hinh thuc ca vu, thuong sai than tin gioi am nhac đen cac phuong hat chi day cho nghe si. Nam 714, ong tuyen hon 100 nhac cong, sai sang tac khuc Hoang Đe le vien đe tu, sai cung nu dien tap. Sau đo con tuyen ki nu mua hat vao cung, lap Nghi Xuan Vien, đe ho song o đo va thuong sai bieu dien o cac hoi le trong trieu..
Tu thoi Vo Tac Thien va Đuong Trung Tong, hoang đe sung đao Phat, nguoi trong nuoc ru nhau xuat gia đi tu lam mat nhieu nhan luc cho san xuat. Trong chua nhieu nha su khong biet giu gioi lam mat thanh uy nha Phat. Thang 2 nam 714, Minh Hoang theo loi Dieu Sung, cho truc xuat hon 12000 nha su khoi chua. Ong cung ha lenh cam quan lai quan he mat thiet tang ni đe tranh chuyen nha su dinh dang vao trieu chinh, đong thoi cung ra lenh cam nhan gian chu thich cac kinh Phat.
Te tuong Tong Canh duoi thoi đam nhiem chuc vu cung khong than thien voi nhung quan lai me tin di đoan, thich viec quy than. Đe giam tinh trang nay, ong ta cung nhieu lan dang so xin bai mien nhieu quan lai nhu vay len Minh Hoang, đien hinh la nam 718, Minh Hoang theo loi Tong Canh, bai chuc cua hai đai than Ly Ung va Trinh Mien. Con ve dan chung o bien cuong nhieu lan noi loan, nha vua cho doi dan o sau chau Ha Khuc (hau het la nguoi Ho) đen cac chau Hua, Nhu, Đuong, Đang, Tien, Du đe de be quan ly.
Ngoai ra ong cung chu trong toi viec suu tam sach vo. Luc đau, ong lap Thu vien Le Chanh, chieu tap nhieu tri thuc hoc gia trong nuoc đen đam đao. Nam 723, co xa nhan Luc Kien xin mien viec nay vi khong co ich gi, nhung Minh Hoang nghe theo Truong Thuyet rang tu xua khi quoc gia vo su thi đe vuong co the chu tam đen sach vo van hoc, phat huy đien tich. Cuoi nam 723, Minh Hoang to chuc te nam giao.
Ve khoa hoc, Minh Hoang cung chu trong đen nganh thien van. Đac biet la vao thoi chap chinh cua te tuong Truong Thuyet - mot đai than co su quan tam đac biet đoi voi thien van hoc. Nam 724, ong bo tri cho Nam Cung Thuyet, mot nha thien van noi tieng, thuc hien mot cuoc quan sat thien tuong o nhieu đia điem khac nhau trong nuoc. Nhan ngay sanh nhat cua minh vao nam 729, Đuong Minh Hoang trieu cac đai than đen Hoa Ngac Lau du yen. Tai buoi le, cac đai than đe nghi nha vua moi nam vao giua thang 8 to chuc Tiet thien thu. Tu đo, hang nam nguoi dan đeu to chuc Trung thu, dan đa đay tro thanh mot le hoi lon o Trung Quoc va cac nuoc lan can.


= Kinh te =
Đuong Minh Hoang rat chu trong ve viec phat trien kinh te xa hoi. Đe nong dan co đat đe an o, ong đa thang tay trung tri nhung bon đia chu, quy toc tham lam dam chiem đoat ruong đat cua dan. Đong thoi tu nam 712 đen nam 715, Ong đa trien khai phong trao Kiem đien quat ho trong pham vi ca nuoc. Hoang đe bo nhiem Vo Van Dung lam quan khuyen nong khac va quan phu ta phan cong nhau đi đen khap noi trong nuoc đe kiem tra ruong đat o đo. Neu bon đia chu co thua đat thi phai ep chung cat mot mieng đat cho dan ngheo. Con nhung nguoi ta tuc trong nha bon cuong hao thi phai đang ky ho tich. Ket qua la phong trao noi tren đem lai nhieu loi ich đang ke, lam cho nha nuoc tang them 88 van ho, con neu tinh them tien cua nhung nguoi ta tuc thi nhieu khong ke xiet. Đe phat trien nganh san xuat nong nghiep, Đuong Minh Hoang cho xay dung nhung cong trinh thuy loi trong ca nuoc. Tong so cong trinh thuy loi ma Minh Hoang cho xay dung đa vuot hon ca hai thoi Đuong Cao Tong va Vo Tac Thien, chiem gan mot nua voi ca cong trinh thuy loi cua nha Đuong.
O trong cung, Đuong Minh Hoang trong thoi ki nay chu truong tiet kiem, khong khuyen khich cung nhan dung nhieu đo trang suc xa xi. Mua thu nam 714, ong ra lenh rang nhung đo dung thua trong cung can đuoc giao cho huu ti tieu huy bot, chi giu lai mot phan đu dung. Trong trieu, ong cam quan lai duoi ngu pham dung cac loai trang suc quy phai vuong gia, nhung pham trat tren cung chi cho dung theo mot han nhat đinh.
Nam 716, trong nuoc phat sinh nan chau chau pha hoai mua mang cua nong dan. Minh Hoang theo loi Dieu Sung, mo chien dich lon tieu diet chau chau, va gianh đuoc mot so thanh cong nhat đinh, đay lui nan chau chau va ngan chan nguy co ve mot nan đoi co the xay đen. Minh Hoang cung ha lenh cam phat hanh va luu hanh tien gia trong nuoc. Lenh nay đuoc ban bo đau nam 718 theo đe nghi cua te tuong Tong Canh. Ngoai ra ong cung cho xuat 2 van tien trong Thai phu đe binh on gia ca tren thi truong. Sang nam 719, ong ra lenh cho quan lai cac phu tim kiem va thieu huy nhung đong tien gia.
Sau đo, nam 721, ong con ra lenh cho nhung nguoi dan li tan co the tro ve que cu hoac đinh cu o lang moi, nhung phai đang ky vao ho khau đe trieu đinh de kiem soat, đong thoi cap tien trong ngan kho đe giup ho sinh song do đo so ho trong nuoc tang len ro ret, đen 800.000 ho. Đoi song cua nguoi dan cung đuoc nang cao va dan so cung gia tang ro ret. Theo thong ke nam 726, tren toan lanh tho Đai Đuong co toi 7.069.565 ho, 41.419.712 nguoi.. Sang nam 732, con so nay la 7.861.236 ho, 45.431.265 nguoi, nam 734 co 8.018.710 ho, 46.285.161 nguoi va nam 742 la 1528 huyen, 8.525.763 ho, 48.909.800 nguoi; gap khoang 3 lan so voi Trinh Quan chi tri cua Đuong Thai Tong. Nong nghiep nhan đo cung phat trien manh voi nhung banh xe nuoc đuoc phat minh, cac cong trinh đap nuoc đuoc tu bo, dien tich khai hoang mo rong... Thu cong nghiep cung co nhung buoc nhay vot đang ke, voi nhung lang nghe det to o Đinh Chau, Ich Chau, Duong Chau, nghe gom o Viet Chau, nghe lam giay o Tuyen Chau, Ich Chau....


= Trong hau cung =
Sau khi len ngoi, Đuong Minh Hoang cho lap vo chanh la Vuong thi lam Hoang hau. Vuong thi luc tre tung hien ke cho ong dep loan chu Vi. Tuy nhien ve sau Vuong hoang hau ngay cang gia đi, nhan sac ngay cang suy kem, khong con đuoc su sung ai cua Minh Hoang nua. Bay gio đac sung la Vo Hue phi, con gai cua Vo Du Chi, mot nguoi chau trong ho cua Vo Tac Thien. Hue phi sinh đuoc bay nguoi con trong khi hoang hau khong con. Vo Hue phi co muu đo chiem ngoi hoang hau, khien Vuong hoang hau rat bat binh va tuc gian, nhieu lan to cao truoc mat nha vua. Tuy nhien Minh Hoang lai đong y voi Vo Hue phi, nghe nhung loi cua ba thi cang chan ghet hon, va cung muon phe Vuong hoang hau. Co mot dip, hoang hau nhac nho nha vua rang thuo con han vi, co lan cha cua hoang hau đa phai nhao bot lam mi đe mung sinh nhat Minh Hoang, đen noi tay ong ta bi bam tim ca len. Nha vua co to ra xuc đong, nhung khong lau sau thi đau lai vao đay.
Nam 722, ong cung đai than Khuong Kieu ban ke hoach phe hau, tuy nhien Khuong Kieu lai tiet lo viec nay toi tai Vuong hau. Truong Gia Trinh, nguoi nam tuong vi khi đo, la nguoi than thiet voi Vuong Thu Nhat - em trai Vuong hoang hau; cung voi Đang vuong Ly Kieu (em re cua hau) đeu dang thu hoi ly do len hoang đe, ong sinh buc boi voi Khuong Kieu, ben cho đanh Kieu 60 truong, đay ra Kham Chau, Khuong Kieu chet tren đuong bi luu đay.
Sau vu Khuong Kieu, Vuong hoang hau tam trang lo lang so bi phe. Su sach ghi rang hoang hau rat co uy tin voi bon thai giam va cung nu, nen khong ai noi gi ve nhung viec lam tieu cuc cua ba. Vi the nha vua cung khong co ly do gi thich hop đe phe ba ca, va co luc đa do du. Tuy nhien phia Vuong Thu Nhat lai cung voi đao si Minh Ngo lam le cung Nam Tao va Bac Đau, va đua cho hoang hau đeo mot mieng ngoc boi lam bang go khac hinh troi đat va ten huy cua Minh Hoang, voi y cau cho hau co con va se đuoc nhu Vo Tac Thien luc xua. Nam 724, su viec bi phat giac, Minh Hoang xuong chieu phe Vuong Hoang hau lam thu nhan, biem Thu Nhat bi biem khoi trieu đinh, sau ep tu tu. Cuu te tuong Truong Gia Trinh cung bi nghi ngo co thong đong voi Hoang hau, nen cung bi biem lam Thu su Thai Chau Thang sau Vuong thu nhan chet, trong cung nhieu nguoi khoc thuong. Minh Hoang cung cam thay hoi han, ben an tang ba theo nghi le danh cho nhat pham. Nam 762, duoi thoi Đuong Đai Tong (chau noi cua Đuong Minh Hoang), Vuong thi đuoc truy tang lai lam hoang hau, song khong co thuy hieu.
Sau cai chet cua Vuong hoang hau, Vo Hue phi tro thanh nguoi nam giu nhieu quyen luc nhat trong hau cung. Nam 726, hoang đe đem y muon lap ba ta lam hoang hau noi voi quan than, nhung quan than cho rang thai tu Ly Hong khong phai con đe cua Hue phi, so ve sau Hue phi ma chinh vi trung cung se đe doa đen ngoi thai tu cua Ly Hong, hon nua Vo Hue phi cung la chau cua Vo Tac Thien. Minh Hoang khong cuong lai đuoc, đanh chap nhan, nhung ong cung danh cho Vo Hue phi nghi truong va đo dung giong het hoang hau đe an ui.


Cuoi Khai Nguyen va Thien Bao: mam mong loan lac Tu cuoi đoi Khai Nguyen, Minh Hoang lao vao an choi xa xi, lai sung ai Quy phi Duong Thai Chan ma bo be chanh su, mam mong cua su diet vong dan xuat hien. Đe co chi phi cho chien tranh, nha Đuong lai tang muc suu thue ma nhan dan phai đong gop, lai them nan tham quan, nen đoi song nhan dan kho cuc hon. Chinh tri xuong doc, gian than Ly Lam Phu đuoc trong dung, ngan chan đuong tien than cua ke si, y đo đoc chiem trieu đinh. Ben ngoai, chinh sach trong nang ngoai nhe cua Ly Lam Phu gop phan giup cho the luc ngoai toc phat trien, An Loc Son (nguoi Đot Quyet) co the luc o Đong Bac, phat trien the luc, đen nam 755 phan Đuong, gay ra Loan An Su. Nha Đuong do đo ma suyt nua bi diet vong.


= Đuoi trung than, dung gian than =
Thi lang bo binh Ly Lam Phu la nguoi giao hoat, xu ninh. Han ta mua chuoc cac hoan quan va ti nu than can cua Minh Hoang đe biet đuoc cac hoat đong va so thich cua Minh Hoang, lai ket giao voi Vo Hue phi, hua giup con ba ta la Tho vuong Ly Mao lam Hoang thai tu. Do đo Hue phi tin nhiem Lam Phu, nhieu lan tien cu han len Minh Hoang. Thang 4 nam 734, han đuoc phong lam Le bo thuong thu. Sang thang 6, nha vua phong Bui Quang Đinh lam Thi trung, Truong Cuu Linh lam Trung thu lenh, Lam Phu lam Đong trung thu mon ha tam pham. Ba nguoi tro thanh ba te tuong trong trieu.
Cung nam đo, hoang đe thay Truong Thu Khue co nhieu cong trang, muon phong lam Te tuong, nhung Truong Cuu Linh lo so mat quyen luc, ben thuyet phuc ong bo y đinh. Du vay, Truong Thu Khue cung đuoc thang len cac chuc vu cao trong trieu. Tu nam 736, nha vua ngay cang to ra khong con tha thiet voi viec chanh su, va bat đau tro nen lang phi va thich tieu khien. Truong Cuu Linh nhieu lan khuyen gian, khien ong khong vua y va tu đo Cuu Linh dan bi that sung. Hon nua, Cuu Linh ung ho thai tu Ly Anh, trong khi Ly Lam Phu đung ve phe Tho vuong Ly Mao (con trai cua Vo Hue phi). Nam 736, Ly Lam Phu bay muu khien Minh Hoang tin rang Truong Cuu Linh va Bui Dien Linh ket be ket đang trong trieu, khien hai ong nay bi bai chuc. Lam Phu đua Nguu Tien Khach la nguoi cung phe canh vao trieu, đe cung co quyen luc. Mua ha nam nam 737, Giam sat ngu su Chu Tu Luong phat hien Nguu Tien Khach la ke bat tai, đua bang chung len Minh Hoang. Nhung hoang đe đa bi Ly Lam Phu lam mo mat, chang nhung khong nghe ma con biem chuc Tu Luong, đanh truong va đay sang Nhuong chau. Ly Lam Phu nhan đo to cao rang Chu Tu Luong la do Truong Cuu Linh tien cu, do đo Cuu Linh bi bai chuc Te tuong, đay sang Kinh chau. Trong khoang 15 nam tiep theo, Ly Lam Phu đoc chuong quyen hanh, va dung nhieu thu đoan đe co the giu đuoc quyen luc, bao gom ca viec noi xau nhung nguoi tai nang co kha nang đe doa vi tri cua minh, va tim cach ngan chan nhung cong van noi xau minh toi tai hoang đe. Khong khi tu do trong trieu đinh nhung nam đau Khai Nguyen đen đay đa khong con nua. Đieu nay thuong đuoc cac nha su hoc truyen thong xem la buoc ngoat trong thoi đai cua Minh Hoang, cham dut mot thoi ky hoang kim trong lich su, mo ra mot thoi ky suy thoai. Nhan xet cua Tu Ma Quang trong Tu tri thong giam


= Mot luc giet ba con =
Tiep đo đau nam 737, Ly Lam Phu bay ke ham hai thai tu Ly Anh. Gian than Duong Hoi cam ghet Thai tu Ly Anh cung Ngac vuong Ly Dao, Quang vuong Ly Cu. Han ta to cao rang thai tu lien ket voi anh vo Tiet To Tiem co muu đo đai su. Con Ly Lam Phu gia vo khong dam ban toi viec nay. Tu luc Truong Cuu Linh bi bai chuc, thai tu Ly Anh mat đi cho dua, đen đo khi bi giem pha, thai tu khong sao giai thich đuoc. Minh Hoang ben ra lenh đay ba nguoi con Ly Anh, Ly Dao, Ly Cu lam thu nhan, đay đen Nhuong chau, khong lau sau, đich than ong ra lenh ep ba hoang tu phai tu sat o Lam Đien.
Ly Lam Phu sau đo đuoc phong lam Tan quoc cong, Nguu Tien Khach lam Ban quoc cong. Hai nguoi nay muon đua Tho vuong Ly Mao, hoang tu thu 18, con cua Vo Hue phi lam thai tu, nhung nha vua do du, chan chu gan 1 nam khong quyet đinh đuoc. Đen nam 738, hoan quan Cao Luc Si len tieng khuyen ong nen lap con truong, do đo đen thang 6 cung nam, Minh Hoang lap nguoi con trai lon tuoi nhat con song la Trung vuong Ly Du lam Thai tu, sau đo đoi ten thanh Ly Thieu roi Ly Hanh.
Thang 1 nam 738, Vo Hue phi mat, Minh Hoang vo cung xot thuong, ben truy phong ba ta lam Trinh Thuan hoang hau. Su sach ghi nhan rang Đuong Minh Hoang đa buoc hon 4 van nguoi phu nu vao cung đe phuc vu cho ong, nhieu hon bat ky nha Đuong hoang đe nao khac. Nhieu nguoi trong so ho đen nam 60 tuoi van khong đuoc cho phep xuat khoi cung.


= Ly Lam Phu long quyen =
Thang 2 nam 739, Ly Lam Phu đuoc phong lam Thuong thu bo Lai, Trung thu lenh. Tu đo han tro thanh nguoi nam quyen luc cao nhat trong trieu. Co chuc Te tuong, Ly Lam Phu tim moi cach đe cung co chuc vi cua minh, dung thu đoan ngan chan đuong tien than cua hien si. Nam 740, Minh Hoang bat ngo bai Nguu Tien Khach khoi trieu đinh, đay đen Soc Phuong ma khong ro ly do tai sao, nhung sau lai su dung tro lai. Sang đau nam 742, ong cho đoi nien hieu Khai Nguyen thu 30 thanh Thien Bao nguyen nien.
Ngay 5 thang 1 nam 742, truong huynh cua Minh Hoang la Ninh vuong Ly Thanh Khi (đoi ten thanh Ly Hien tu nam 716) qua đoi. Minh Hoang vi ngay xua Ninh vuong nhuong lai đe vi cho minh, nen đoi voi Vuong luon danh nhieu su ton trong; đen đay thi truy ton la Nhuong hoang đe, tang o Hue lang theo nghi le danh cho thien tu, vo la Nguyen thi la Cung hoang hau. Mua thu nam đo, Nguu Tien Khach chet, nha vua dung mot thanh vien trong tong that Ly gia la Ly Thich Chi đuoc đam nhiem ngoi Ta thua tuong.
Nam 743, Minh Hoang muon phong cho Duong Than Cang lam Ngu su trung thua, nhung Duong Than Cang so Ly Lam Phu se ham hai nen khong dam nhan. Tu đo, cac đai than hau het so uy Ly Lam Phu, viec gi cung nghe theo han, khong con ai dam can ngan thang than nua. Nen chinh tri tot đep thoi Khai Nguyen đa tro thanh qua khu. Đau nam 745, do thay Minh Hoang trong dung Thuong thu bo Ho Bui Khoan To, Ly Lam Phu lo so chuc Te tuong bi lung lay, ben giem pha Khoan To. Do đo Khoan To bi đay đen Tuy Duong.
Tuy nhien Ly Lam Phu cung gap phai su chong đoi tu Ly Thich Chi, mot te tuong khac. Đen giua nam 746, anh cua thai tu phi Vi thi la Vi Kien bi Ly Lam Phu muu hai. Tuong tac thieu tuong Vi Lam cung Binh bo ngoai lang Vi Chi muon loi cua thai tu Ly Hanh xin tha cho Vi Kien. Minh Hoang rat tuc gian con Ly Hanh rat lo so, ben xin ly hon voi Thai tu phi Vi thi. Sau đo nhieu thanh vien trong gia toc ho Vi bi luu đay xuong phuong nam. Nhan đo Ly Lam Phu to cao ca Ly Thich Chi co lien he voi ho Vi. Do đo Ly Thich Chi bi bai chuc, giang lam Thai thu Nghi Xuan. Cac đai than khac nhu Vi Ban, Bui Khoan, Ly Te Vat,... tong cong hon 10 nguoi bi đuoi khoi trieu đinh, rieng Vi Kien, Ly Ung va Bui Đon Phuc bi xu tu. Thay the tuong vi bo trong cua Ly Thich Chi la Tran Hy Liet, nguoi đuoc Minh Hoang cat nhac chi boi vi thong hieu Đao Giao va cac phep phu thuy. Sang nam 747, Hoang Phu Duy Minh cung bon anh em ho Vi bi ban chet. Ly Thich Chi, Vuong Cu - nhung nguoi theo Minh Hoang tu thoi con cong chua Thai Binh - so hai, đeu uong ruou đoc tu tu. Con Ly Thich Chi la Ly Thich Nghieng đem thi hai cha ve Truong An, cung bi Ly Lam Phu to cao va bi đanh cho toi chet.
Cung nam đo, Minh Hoang muon tim nguoi tai gioi trong nuoc ra phuc vu cho trieu đinh. Ly Lam Phu rat lo so, ben nghi ke xin Minh Hoang rang neu nhu co nhieu nguoi ung tuyen lam quan thi se kho xem xet het đuoc, nen chia lam hai vong, sau khi khao sat ke si trong mot đia phuong roi moi chon nhung nguoi gioi len cho trieu đinh xem xet va bo dung. Ket qua Ly Lam Phu uy hiep quan lai đia phuong, nen khong co si tu nao vuot qua vong khao thi o quan huyen. Lam Phu ben chuc mung nha vua rang nhan tai trong thien ha đa ve phuc vu trieu đinh het roi, nen trong nhan gian khong con sot mot ai nua. Mua ha nam 749, Thai thu Ham Ninh Trieu Phung Chuong dang so ke 20 toi lon cua Ly Lam Phu. Lam Phu tuc gian, ben giem pha Phung Chuong voi nha vua roi sai trieu ong ta vao cung, đanh cho toi chet.


= Sach lap Duong Quy phi =

Tu sau cai chet cua Vo Hue phi, Minh Hoang tro nen buon rau khong vui. Đen khi ong gap đuoc Tho vuong phi la Duong Ngoc Hoan, vo Ly Mao, thay Ngoc Hoan co sac đep, ben bat co ta lam nu quan trong cung, roi đem Vi Chieu Huan cho Ly Mao lam vuong phi. Ngoc Hoan đuoc ban phap hieu Thai Chan. Thai Chan phap su chang nhung đep ma con gioi ve am luat. Nam 745, Minh Hoang đua ba ta vao cung, va het muc sung ai, nguoi trong cung đeu goi la Nuong tu. Nghi phuc Minh Hoang danh cho ba ta cung chang khac gi hoang hau.. Khi đo Đuong Minh Hoang đa 60 tuoi, con Duong Thai Chan chi moi co 27.
Mua thu nam 746, Minh Hoang phong Duong Thai Chan lam Quy phi, truy tang cha Quy phi Duong Huyen Diem lam Binh Bo thuong thu, thuc phu Huyen Khue lam Quang Loc Khanh, anh ho Quy phi la Duong Tiem đuoc phong lam Đien trung thieu giam. Tu đo, Duong quy phi tro thanh nguoi đuoc Minh Hoang yeu quy nhat va nam quyen trong hau cung. Nguoi hau ha trong vien cua Quy phi co đen hon 100. Cac đai than ben ngoai muon đuoc hoang đe trong dung đeu chu đong dang le vat quy cho Quy phi. Nhieu nguoi đuoc thang tien bang con đuong nay. Trong hau cung, tu khi Duong Quy phi xuat hien thi cac phi tan khac đeu rat kho đuoc an hanh nua. Hoang đe gap Duong Quy phi luc tuoi đa ngoai 50, co the suy nhuoc vi trai qua nhung thu vui sac duc thai qua. Hoang đe nho An Loc Son dang mot thu linh đan goi la "Tro tinh hoa" giup co nhieu suc khoe đe đuoc hoa hop vui say cung Duong Quy phi. Đe lam vui long quy phi, Minh Hoang khong tiec ton kem bao nhieu tien cua. Bay gio nui Ly Son co cung On Tuyen nam gan mot suoi nuoc nong. Nam 747, nha vua cho sua chua cung On Tuyen va đoi ten la Hoa Thanh cung. Moi nam, cu đen mua đong, ong lai cung Quy phi đen đay nghi va ngam nang tam o con suoi nay.
Mua đong nam 748, ba nguoi anh cua Duong Quy phi la Duong Quoc Trung, Duong Tiem, Duong Ki ngay cang tro nen giau co; ma ba nguoi chi cua Quy phi lam Thoi thi, Bui thi, Lieu thi cung đuoc phong lam Han quoc, Quac quoc va Tan quoc phu nhan. Ba nguoi nay đeu co nhan sac, cung đuoc Minh Hoang yeu men, tro thanh nhung nguoi giau co bac nhat trong thanh Truong An. Thay chi nho mot Duong quy phi ma khien ca gia toc đuoc hau ai đen cung cuc, nguoi Trung Hoa thoi ki đo lai thich sinh con gai hon la con trai.
Duong Quy phi tuy co nhan sac nhung tinh net uong nganh, nhieu lan đac toi va xung đot voi Minh Hoang. Thang 3, nam 750, sau mot lan xung đot, Quy phi bi đuoi khoi cung. Nhung co hoan quan Cao Luc Si cau xin cho Quy phi, do đo nha vua lai hoi han, sai Luc Si đen tham, Quy phi cat toc gui ve dang vua. Vua trong thay ma xuc đong qua, lai voi Quy phi ve va sung ai hon truoc.


= Quan su va ngoai giao =

Trong khi đo o ban đao Trieu Tien, nha Đuong dan đe mat uu the vao tay Vuong quoc Tan La. Trong no luc kiem che tham vong cua vuong quoc Bot Hai, nha Đuong đa chap nhan yeu cau cua Tan La (đoi Tan La Thanh Đuc vuong) la bo tri quan đoi Tan La o Hwanghae va song Đai Đong vao nam 735. Đieu đo chung to rang nha Đuong đa chinh thuc trao cho Tan La vung lanh tho phia nam song Đai Đong, vung đat đuoc nha Đuong quan ly it nhat la tu the ky 7 trong cac chien dich cua ho voi Tan La nham đanh bai Cao Cau Ly. Mot bieu hien cai thien quan he giua Tan La voi nha Đuong.
Boi canh bat loi ve chien luoc bat đau chuyen sang vuong quoc Bot Hai vao nam 734 – 735, khi thu linh nguoi Khiet Đan la Kha han Khuat Liet, Kha han Ly Qua Chiet va Kha Đot Vu va đong minh Han quoc Hau Đot Quyet (cac đoi Bi Gia Kha han A Su Na Mac Cuc Lien, Y Nhien Kha han A Su Na Y Nhien) cua Kha Đot Vu bi quan đoi nha Đuong đanh bai. Ngoai ra, mot luc luong gom 5.000 ky binh Kho Mac He (Kumo Xi) đa đau hang nha Đuong. Su that bai cua nguoi Khiet Đan va nguoi Đot Quyet truoc nha Đuong, va su phuc tung cua Kho Mac He voi nha Đuong đa loai bo vung đem đa hinh thanh giua vuong quoc Bot Hai va nha Đuong. Cam nhan đuoc su thay đoi trong dien bien chien luoc, Bot Hai Vu Vuong quyet đinh cau hoa voi nha Đuong. Hai nuoc Bot Hai va nha Đuong đa ky hoa uoc, voi đieu kien Bot Hai phai cong nap cho nha Đuong.
Thang 2 nam 737 mot su than nha Đuong đen Tan La đe sac phong cho nguoi ke vi cua vua Tan La Thanh Đuc vuong la vua Tan La Hieu Thanh vuong) lam quoc vuong Tan La, va đuoc xac nhan rang vua Tan La Thanh Đuc vuong thuc te đa mat vao nam 736.
Cung nam 737, cac thuy thu va thuong dan nha Đuong bi giam giu o Bot Hai tu nam 732 đuoc Bot Hai Vu Vuong cho hoi huong ve lai nha Đuong (đoi vua Đuong Huyen Tong). Trong nam 737 Bot Hai Vu Vuong (Đai Vu Nghe) qua đoi. Con trai thu ba cua ong ta la Đai Kham Mau (Dae Heummu) len ke vi, tuc la vua Bot Hai Van Vuong. Vua Bot Hai Van Vuong cua vuong quoc Bot Hai cung thiet lap quan he ngoai giao voi nha Đuong.
Cuoi nam 737, o nuoc Đot Ki Thi (von bi chia re thanh hai phai Hoang va Hac) tu truong Mac Ha Đat Can giet Kha han To Loc. Tuong Đo Ma Đo, đong minh cu cua Mac Ha Đat Can la Đo Ma Đo chong lai ong ta, lap Cot Xuyet la Tho Hoa Tien Kha han, phan tranh voi Mac Ha Đat Can. Mac Ha Đat Can sai nguoi đen cau vien Thich Tay Tiet đo su Cai Gia Van. Minh Hoang đuoc tin, sai Gia Van dan quan cong đanh Đot Ki Thi. Tho Hoa Tien va Đo Ma Đo chiem cu thanh Toai Diep, cung Hac Tinh Kha han Nhi Vi Đac Lac cat cu o thanh La Tu ben lien ket voi nhau khang Đuong.
Nam 738, mot đoan su gia tu vuong quoc Bot Hai (đoi vua Bot Hai Van Vuong) đa yeu cau nha Đuong thuc hien cac quy tac nghi le va lich su trieu đai trong mot cu chi mang tinh bieu tuong huong toi hoa binh giua Bot Hai va nha Đuong. Đong thoi, rac roi voi Tho Phien o phia tay đa buoc nha Đuong phai rut toan bo luc luong quan su khoi manh đat Cao Cau Ly cu va ap dung the phong thu truoc Bot Hai (truoc đo nha Đuong luon ap dung the tan cong truoc Bot Hai). Vua Bot Hai Van Vuong cu nhieu du sinh sang nha Đuong đe hoc tap (giong nhu nuoc Tan La đang lam) va nhieu nguoi tham chi đa vuot qua ky thi khoa cu cua Trung Quoc. mo rong anh huong cua Phat giao va Nho giao tai Bot Hai. Bot Hai đa tich cuc tiep nhan van hoa va he thong chinh tri cua nha Đuong tai Trung Quoc. Cac nghien cuu khao co ve cach bo tri cua cac thanh pho Bot Hai đa đua ra ket luan rang chung co chuc nang tuong tu nhu cac thanh pho Cao Cau Ly, đong thoi cung cho thay Bot Hai co duy tri su tuong dong van hoa voi nha Đuong sau khi đuoc thanh lap.
Giua nam 738, tuong Đo Hi Vong đem quan tien cong Tho Phien, đoat đuoc đat Ha Kieu. Tho Phien cu 30.000 quan chong tra. Đo Hi Vong vi binh it luong thieu, khong the chong lai Tho Phien. Nhung khi đo co ta Uy ve lang tuong Vuong Trung Tu tu đem quan ra ung chien truoc, giet hon 100 quan, Hi Vong nhan đo thua co tap kich, Tho Phien bi đai bai. Khong bao lau sau, Minh Hoang phong cho vua Nam Chieu Mong Bi La Cac lam Van Nam vuong. Mong Bi La Cac tuy nhan tuoc phong cua nha Đuong, ky thuc chinh la mot vuong quoc đoc lap. Nuoc Nam Chieu sau đo thu phuc nhieu bo lac Nam Man, dan tro nen lon manh va tro thanh moi đe doa moi o bien cuong nha Đuong.
Mua thu nam 739, Kha han Tho Hoa Tien bi Cai Gia Van bat song. Sau đo Cai Gia Van đanh thanh La Tu, bat song Hac Tinh Kha Han Nhi Vi, bat hon 10.000 nguoi đem ve. Do đo the luc cua nha Đuong cang lon manh. Nam 740, Cai Gia Van bat Tho Hoa Tien ve Truong An, Minh Hoang ha lenh xa toi, phong lam Kim Ngo tuong quan. Sau đo ong phong cho A Su Na Han lam Thap tinh Kha han, cai tri phuong bac. Minh Hoang con muon thang chuc cho Cai Gia Van, nhung sau đo nghe theo te tuong Bui Dieu Khanh, cho rang Gia Van khong co cong, ben khong phong thuong nua. Mac Ha Đat Can that A Su Na Han lam Kha han, tuc gian khoi binh. Minh Hoang sai Cai Gia Van tim cach chieu du va phong Mac Ha Đat Can lam Kha han. Mac Ha Đat Can ben quy hang, đen thang 6 nam 742 thi giet A Su Na Han. Cung nam đo, Minh Hoang phong cho Đo Ma Đo lam Tam tinh diep ho.
Tho Phien ngay cang lon manh, lien tuc dan quan cong pha bien gioi. Luc nay nha Đuong đa met moi vi chien tranh, do đo Tho Phien cang xam lan nhieu hon. Tuy quan Đuong đanh dep đuoc, nhung quoc luc cung bi ton hao rat nhieu. Nhung nam cuoi đoi Đuong Minh Hoang, Tho Phien lai tro thanh moi đe doa thuc su cua nha Đuong.
Mua ha nam 741, 140.000 quan Tho Phien ram ro keo sang đat Thanh Hai nha Đuong. Tuong Tang Hi Dich dan 5000 quan kich pha thanh cong, buoc Tho Phien rut lui. Sang thang 7 cung nam, nuoc Đot Quyet sinh ra noi loan cua Cot Đot Diep Ho, nha vua sai Ta Vo Lam tuong Ton Lao No lien ket voi Hoi Hot va Cat La Loc cho thoi co cong đanh.
Cung nam 741 bo lac Đat He khoi binh chong trieu đinh. Minh Hoang sai Tiet đo su Phu Mong Linh Sat đi đanh. Phu Mong Linh Sat sai Cao Tien Chi mang 2000 quan ra cu. Quan Đat He hanh quan xa, met moi, chua muon giao chien. Cao Tien Chi chu đong ra quan đanh bai quan Đat He. Phong Thuong Thanh ngoi trong truong viet tin bao thang tran, tuong thuat ti mi tinh hinh mat tran, muu ke đanh thang đich ra sao. Nhung gi Cao Tien Chi đinh noi, Phong Thuong Thanh tu viet thay lai het khien Cao Tien Chi cung cam thay bat ngo. Thang tran tro ve, Phong Thuong Thanh đuoc moi nguoi kinh ne, đuoc Minh Hoang phong lam Đia ha tuat chu Luy chau.
Sang nien hieu Thien Bao (742-756) thoi Minh Hoang, toc Tho Phien ga con gai cho vua nuoc Tieu Bot Luat, xui giuc nuoc Tieu Bot Luat tan cong nha Đuong. Tu đo, toc Tho Phien khong che hon 20 nuoc phia tay bac nha Đuong. Nha Đuong ra quan nhieu lan đanh khong thang đuoc.
Cung nam 743, quan Đuong do Hoang Phu Duy Minh chi huy đanh bai Tho Phien o thanh Hong Te. Cung nam 743, Minh Hoang doi nhiem so cua An Đong đo ho phu tu Binh Chau (nay la Lu Long, Ha Bac, Trung Quoc) sang Lieu Tay Co Thanh, tuong ung voi Doanh Chau, đong thoi goi An Đong pho Đai đo ho Co Tuan (贾循) tu Binh Chau sang Lieu Tay Co Thanh (đen khi An Loc Son noi day nam 756 thi An Đong đo ho phu chanh thuc bi bai bo).
Sang mua ha nam 744, Ha Tay Tiet đo su Mong Linh giet chet Mac Ha Đat Can. Minh Hoang ben phong cho Cot Đot Loc Bi Gia lam Thap tinh Kha han o Đot Ki Thi.
Mua thu nam 744, Bat Tat Mat Cong giet chet Kha han O To cua Đot Quyet, dang thu cap đen Truong An. Vuong Trung Tu ben nhan đo cong đanh Đot Quyet, lien quan voi Hoi Hot va Cat La Loc, giet đuoc Mat Hiet Điet Y Kha han. Vua Hoi Hot la Cot Luc Bui La cung nhan đo tu xung Gia Khuyet Kha han, trieu đinh nha Đuong cong nhan ong ta. Tu đo Đot Quyet diet vong, lanh tho cu thuoc ve Hoi Hot. Trong thoi gian nay, Hoi Hot chu truong than phuc nha Đuong.
Nam 745 Minh Hoang ban cho Nam Chieu (đoi vua Mong Bi La Cac) 2 bo nhac cua nguoi Ho.
Nam 747, do Tho Phien bo viec trieu cong, Minh Hoang sai tuong Đuong goc Cao Cau Ly la Cao Tien Chi lam Tiet đo su hanh doanh, đem 1 van quan ky thao phat Tho Phien. Cao Tien Chi dan quan Đuong vuot nui Ba Mat, tan cong ha đuoc đon Lien Van cua Tho Phien. Tu nui Viet Hung Đo Kho Thap tren đinh Than Cau, Cao Tien Chi đanh thang xuong suon nui, gianh thang loi, thu lai hon 40 dam đat cho nha Đuong, đai thang đuoc quan Tho Phien. Sau đo tuong Ca Thu Han đuoc Minh Hoang bo tri lanh quan chong Tho Phien. Thang 8 nam đo, Cao Tien Chi mo cuoc tan cong o at, quet sach quan Tieu Bot Luat khien uy danh cua ong ta vang khap vung phia tay. Minh Hoang xet cong ben phong Cao Tien Chi lam Tiet đo su 4 tran Tay An.
Nam 748, Ca Thu Han nhieu lan đanh bai Tho Phien, khien ho khong dam vuot qua vung Thanh Hai. Cung nam 748, nha Đuong phong Mong Cac La Phuong lam Van Nam vuong (雲南王). Co su giup suc cua nha Đuong, Mong Cac La Phuong khong che va thau tom chinh quyen cac bo toc cua Thoan Thi (爨氏) va chiem hau het khu vuc Van Nam.
Đen nam 750, Cao Tien Chi (nguoi Cao Cau Ly) suat quan Đuong đi diet nuoc Khiet Su, bat vua Bot Đac Mot. Do vay uy the cua nha Đuong mo rong hon ve phia tay. Cao Tien Chi gia cach hoa hoan voi mot quoc gia phia tay la nuoc Thach. Sau đo, nhan luc ho khong phong bi, Cao Tien Chi mo mot cuoc tan cong bat ngo, gianh đuoc thang loi. Ong ta thu lay rat nhieu vang bac chau bau cua ho khien nhieu nuoc phia tay bat binh.
Van Nam vuong Mong Cac La Phuong vi khong chiu hoi lo cho thai thu Van Nam Truong Kien Đa, va Kien Đa giem pha voi Minh Hoang rang Nam Chieu co y gay su. Do đo Mong Cac La Phuong tuc gian, cung nam 750, dan quan đanh Van Nam, giet đuoc Truong Kien Đa, chiem 32 chau o Van Nam, chinh thuc phan lai nha Đuong. Nghe tin, Te tuong nha Đuong la Duong Quoc Trung phai Thien Vu Trong Thong đem quan đoi đen Nhung Chau, Tay Chau, chia ra 3 đuong tien binh chong lai Mong Cac La Phuong. Thang 4 nam 750, quan Đuong do Tiet đo su Kiem Nam Tien Vu Trong Thong ra quan thao phat Mong Cac La Phuong, song bi thua mot tran lon o Lo Nam. Minh Hoang sau đo lai cu 80.000 quan, phan hai đuong, tien đanh Mong Cac La Phuong. Mong Cac La Phuong nhanh chong phai su gia giang hoa, nhung Thien Vu Trong Thong khong chap nhan, tiep tuc tien binh. The la Mong Cac La Phuong bi bach xin Tho Phon cuu giup.
Tuy nhien đen nam 751, nha Đuong phai chiu that bai lon o Ha Quan truoc quan đoi cua Van Nam vuong Mong Cac La Phuong va quan Tho Phon. Quan Đuong thiet hai hon 6 van nhan mang, tuc 3/4 quan so. Ngay nay, mo tuong (2 km ve phia tay Ha Quan), va ma van binh (trong cong vien Thien Bao) la chung tich cho tham bai nay cua quan đoi nha Đuong. Tu tran nay, Van Nam vuong Mong Cac La Phuong va vua Tho Phon ket lam huynh đe chi bang. Nhung Duong Quoc Trung đang cam quyen trong trieu lai giau giem viec nay, noi doi la quan Đuong đai thang. Con o phia tay, chuoi thang tran lien tuc cua Cao Tien Chi bi chan đung o tran Đat Tu La truoc quan Abbasid nam 751, khien nha Đuong khong the xam nhap sau hon ve phia tay đuoc nua.
Nam 754, nha Đuong lai cu Ly Mat đem quan đoi sang đanh Van Nam vuong Mong Cac La Phuong, lan nay tu phia bac, nhung khi quan Đuong đen thi khong cong thanh đuoc, lai het luong, benh dich nen Ly Mat phai rut đi. Mong Cac La Phuong nhan đo truy kich va tieu diet toan bo quan Đuong cua Ly Mat.
Sau đo cua Van Nam vuong Mong Cac La Phuong nhieu lan xam nhap bien cuong. Quan Đuong đoi pho mot cach cham chap va kem hieu qua. Con o phia tay, Cao Tien Chi lai gap that bai truoc quan đoi Tho Phien, the luc cua nha Đuong đoi voi lan bang do đo suy giam ro ret.


Hoang đe luu vong = An Loc Son phat trien the luc =

Nam 735, Minh Hoang theo loi đe nghi cua Truong Thu Khue, phong cho hai nghia tu cua ong ta la A Lac Son va Su Tot Can lam quan trong trieu, đoi ten chung la An Loc Son va Su Tu Minh. An Loc Son nam quan o phia bac, thuong to ra dung cam thien chien va gia vo trung thanh, do đo Minh Hoang rat tin nhiem. Han lai mua chuoc nhieu quan lai đuoc nha vua cu đen giam sat, nen đuoc bon nay noi giup. Cuoi nam 741, Minh Hoang phong An Loc Son lam Đo đoc Doanh chau, Sung quan su o Binh Lu, Kinh luoc su cua bon phu.
Trong trieu đinh truoc đo khong co chinh sach trong dung nguoi ngoai toc. Đen khi Ly Lam Phu lam te tuong đa ra suc khuyen hoang đe nen dung nguoi Ho, vi le nguoi Ho thi se trung thanh hon nguoi Han, mac du ly do chu yeu la tu đong co ca nhan cua ong ta: so rang neu trieu đinh dung qua nhieu nguoi Han thi se co ngay đia vi cua minh lung lay. Do đo, mot loat tuong co goc la nguoi toc khac nhu An Loc Son nguoi Ho, Cao Tien Chi nguoi Cao Cau Ly đuoc ong trong dung. Nam 742, Đuong Minh Hoang cho bo tri quan đoi o cac khu vuc hiem yeu, gom 9 phu Tiet đo su, 1 phu Đo ho su (Linh Nam) va ba phu Kinh luoc su (Truong Lac, Đong Lai, Đong Muu)

Tong cong o nhung noi nay co tat ca 490.000 quan va hon 80.000 ngua chien. Tu thoi điem đo, do chinh sach bo tri nhieu quan đoi nhu vay va cung do cac cuoc tan cong lien tiep cua Tho Phien, chi phi cho chien tranh cua nha Đuong ngay cang lon, moi ganh nang lai đo len vai nguoi dan, do đo tinh hinh kinh te đi xuong, dan chung kho cuc.
Nam 744, Đuong Minh Hoang phong cho An Loc Son lam Tiet đo su Pham Duong. An Loc Son tu đo nam đuoc hai phien tran hiem yeu, bat đau phat trien the luc lon manh, tro thanh mam hoa cho nha Đuong ve sau. Nhung Minh Hoang khong nhan ra viec đo, van mot muc tin tuong An Loc Son. Trong trieu, Ly Lam Phu cung co muu toan rieng, muon dua vao the luc cua An Loc Son đe lam loi cho minh, do đo Loc Son nhieu lan lam viec trai phep ma nha vua khong he hay biet, lai tuong han la nguoi trung thanh. Bay gio Vuong Trung Tu nhin ro da tam cua An Loc Son, ben tau len hoang đe, nhung ong khong tin. Von la nguoi biet nhieu thu ngon ngu, Loc Son de dang thiet lap lien minh voi He va Khiet Đan, tao thanh the luc lon.
Cung luc đo o trong trieu, Ly Lam Phu e ngai Vuong Trung Tu - nguoi Han - nam giu 4 trong tran (Ha Tay, Lung Huu, Soc Phuong, Ha Đong), se la moi đe doa voi ngoi te tuong, nen thuong noi giup cho An Loc Son. Nam 747, Ly Lam Phu cao buoc Vuong Trung Tu co am muu lat đo nha vua, đua thai tu len thay. Trung Tu bi bat, va chi thoat khoi an tu hinh theo loi khan cau cua, Wang bi bat va ha cap, thoat chet nho loi cau xin cua pho tuong Kha Thu Han. Trieu đinh sau đo dung Thu Han cai quan Ha Tay, Lung Huu; roi lai giao cho An Loc Son them hai tran Binh Lu, Ha Đong. Loc Son tro thanh vi tuong nam nhieu binh quyen nhat trong khap đe quoc.
Cung trong nam đo, An Loc Son mot lan vao trieu, nha vua mo tiec thet đai Trong buoi tiec, Loc Son tu minh ra mua đieu Ho Toan (mot đieu mua xoay tron cua nguoi Ho) đe gop vui. Minh Hoang thay ong ta bung beo ma mua nhu vay, khong nhin đuoc cuoi ma noi

An Loc Son tra loi rang:

Vi the nha vua rat vui mung. Trong buoi hom đo Loc Son gap đuoc Duong Quy phi thi sinh ra them muon, ben gia cach nhan Quy phi la mau than, nhan đo đuoc tu do ra vao cung cam, ma thong gian voi Quy phi. Minh Hoang phong phanh nghe đuoc, nhung cung bi An Loc Son qua mat va lua gat mot cach de dang. O phia đong bac (lanh đia An Loc Son cai quan), Loc Son cho tuyen chon ra 8000 quan thien chien lam luc luong nong cot, nhieu nguoi bo toc Đong La, He, Khiet Đan rat dung manh, thien chien ma ong nuoi duong, huan luyen thanh luc luong rieng goi la Due lac ha (tieng ban toc co nghia la trang si). Biet thai tu Ly Hanh khong ua minh, An Loc Son cang gap rut chuan bi, phong ngay sau nha vua qua đoi.


= Duong Quoc Trung len nam quyen =
Ly Lam Phu nam quyen lau ngay, rat đuoc Minh Hoang tin tuong, tuong vi tuong chung vung chac. Tuy nhien ke tu nam 750, Duong Quoc Trung va Tran Tien Ky bat đau lien minh voi nhau mong lat đo ong ta. Duong Quoc Trung vi la anh ho cua Quy phi, nen nhanh chong đuoc cat nhac. Tu nam 746 han lien tuc thang tien, ngoi len chuc Ngu su trung thua. Han lien ket voi mot so đai than, tieu diet mot so than tin cua Ly Lam Phu, hong len lam Te tuong. Sau đo Ly Lam Phu va Duong Quoc Trung ra mat đoi đich voi nhau.
Cuoi nam 752, Ly Lam Phu benh nang, tau xin Minh Hoang đua Duong Quoc Trung đen đat Thuc chong Nam Chieu. Quoc Trung biet Lam Phu muon hai minh, ben xin Quy phi noi giup. Do đo khi Quoc Trung con chua toi đat Thuc, đa đuoc sai su trieu ve. Khi đo benh tinh cua Ly Lam Phu đa rat nguy cap, nhan Duong Quoc Trung đen ben xin han bao dung cho con chau cua minh, nhung Quoc Trung khong đap. Cuoi nam 752, Ly Lam Phu chet. 19 nam tai vi cua Ly Lam Phu la lau nhat trong cac vi te tuong duoi thoi Minh Hoang, va trong 19 nam đo, ong ta đa khien cho quoc luc nha Đuong suy yeu tram trong, la mam mong la hoa loan ve sau. Sau khi Ly Lam Phu chet, Duong Quoc Trung lap tuc to cao ong ta la ke đong loa trong cuoc noi day cua tuong Ly Hien Trung, ket qua Lam Phu hac toi (du đa chet), gia đinh ong ta bi luu đay.


= An Loc Son tao phan =
Đau nam 753, Duong Quoc Trung đuoc phong lam te tuong. Sau đo, mot su xung đot lai no ra giua Duong Quoc Trung va An Loc Son. Quoc Trung nhieu lan canh bao hoang đe rang An Loc Son se tao phan, nhung Minh Hoang truoc sau khong tin. Đen nam 754, Duong Quoc Trung tau rang neu bay gio ma trieu An Loc Son đen kinh đo, han chac chan se tu choi, va nha vua quyet đinh lam nhu vay đe thu long Loc Son. Loc Son lieu thoi co chua chin muoi, nen quyet đinh vao kinh dien thanh. Sau su kien nay, Hoang đe khong con nghi ngo gi đoi voi An Loc Son nua. Tuy nhien, vi su phan đoi cua Duong Quoc Trung, nen Minh Hoang tam gac du đinh ke hoach phong An Loc Son lam te tuong.
Cung nam đo, Duong Quoc Trung tim cach loai bo te than khac la Tran Hi Liet, ben to cao Hi Liet. Hi Liet biet minh se bi Quoc Trung ham hai, nen chu đong xin tu chuc đe tranh tai hoa. Nha vua lay Thi lang Vo bo Cat On len thay lam te tuong thu hai. Sau đo Duong Quoc Trung con vu khong va loai bo đuoc đai than Kinh Trieu doan Ly Hien.
Nam 754, An Loc Son đe bat 500 nguoi He, Khiet Đan, Cuu Tinh, Đong La len lam tuong quan va 2.000 nguoi thang chuc Trung lang tuong. Sang đau nam 755, lai dung 32 tuong nguoi Ho thay cac tuong nguoi Han, tu đo toan bo tuong lanh duoi quyen An Loc Son đeu la nguoi Ho. Ngoai ra, An Loc Son con ra suc tich luong thao, nuoi nhieu chien ma, lam so quan va thuc luc manh hon han luc luong cua trieu đinh trung uong nha Đuong.


= Sai lam lien tiep =
Cuoi nam 755, Duong Quoc Trung tien hanh bao vay phu đe cua An Loc Son o Truong An, bat giu va hanh quyet nhung nguoi than cua ong ta đang o đay. Loc Son khi đo đang o Pham Duong, het suc tuc gian. Ngay 16 thang 11 nam 755, An Loc Son nghe theo goi y cua thuoc ha, trieu chu tuong lai, gia cach tuyen bo minh nhan mat chieu cua thien tu, đem quan vao tru diet Duong Quoc Trung. Sau đo, Loc Son khoi binh tu Pham Duong, lien ket voi He, Khiet Đan, Đong La, chinh thuc phan Đuong. Quan An co 15 van, nhung phao len la 20 van. Loan An Su bat đau.
Cac thanh phia đong bac nhanh chong roi vao tay An Loc Son. Đen khi thong tin truyen toi Truong An, nha vua bang hoang, con Duong Quoc Trung duong duong tu đac vi minh đa đoan đung, va du đoan chi trong 20 ngay, An Loc Son se bi thuoc ha giet chet. Tiet đo su An Tay Phong Thuong Thanh xin mo phu kho o Lac Duong, chieu mo si tot tong quan, Minh Hoang nghe theo. Sau đo Thuong Thanh mo 60.000 quan, đong o Ha Duong gay thanh the. Huyen Tong lai phong cho Tiet đo su Soc Phuong An Tu Thuan lam Ho bo thuong thu, Thai thu Cuu Nguyen Quach Tu Nghi la Tiet đo su Soc Phuong, Ly Quang Bat lam Tiet đo su Ha Đong phong thu cac tran nay; Vuong Thua Nghiep lam Thai Nguyen doan, Vinh vuong Ly Uyen lam Nguyen soai, Cao Tien Chi lam pho, suat quan đong chinh, đong o đat Thiem chau.
Nhung cac thanh cua nha Đuong van lan luot bi mat: Bac Lang, Hao Thanh roi Tran Luu, Binh Nguyen, Huynh Duong, Vinh Duong, Thuong Son... sau đo quan Yen keo đen Lac Duong. Tuong Đuong giu Lac Duong la Phong Thuong Thanh thua tran, bo chay toi Thiem chau hoi quan voi Cao Tien Chi cung giu thanh. Minh Hoang ben cho giet chet con trai An Loc Son la An Khanh Tong đang lam con tin o kinh đo, va bat vo Khanh Tong la Vinh Nghia quan chua tu van.
An Loc Son sai thuoc tuong Thoi Can Huu mang quan tiep tuc tien quan đanh Thiem chau. Hai tuong Đuong giu Thiem chau la Phong Thuong Thanh va Cao Tien Chi chong cu khong noi, bi quan An Loc Son đanh bai o Vo Lao. Cao Tien Chi va Phong Thuong Thanh phai chay ve giu Đong Quan. Phong Thuong Thanh bi Minh Hoang cach chuc Tiet đo su Pham Duong vi đe thua tran mat Đong đo. Cao Tien Chi lenh cho Phong Thuong Thanh tuan tra giam sat cac trai xung quanh. Cung luc, Thoi Can Huu đong quan tai Thiem chau, cung đoi luy voi Cao Tien Chi. Minh Hoang cung muon than chinh đanh An Loc Son, đe thai tu Ly Hanh giam quoc, nhung Duong Quoc Trung tau rang Ly Hanh co da tam lon, khong the mot luc pho thac het chinh su cho đuoc. Ong ben bo lenh than chinh.
Vua sai hoan quan Bien Lenh Thanh ra lam Giam quan, giam sat quan Cao Tien Chi. Bien Lenh Thanh thuong hach sach bat Cao Tien Chi thoa man yeu cau ca nhan, nhung đeu bi Cao Tien Chi tu choi. Bien Lenh Thanh thu han Cao Tien Chi, tro ve kinh tau voi Minh Hoang rang:

Minh Hoang khong đanh gia het thuc luc cua quan An Loc Son va khong xem xet dien bien thuc te ngoai mat tran, nghe theo loi giem cua hoan quan Bien Lenh Thanh, noi con tuc gian, sai Bien Lenh Thanh cam lenh ra Đong Quan, xuong tay giet ca Phong Thuong Thanh va Cao Tien Chi, va cu tuong Ca Thu Han ra tran thu Đong Quan. Ngay 18 thang chap (đau nam duong lich 756), ca Cao Tien Chi va Phong Thuong Thanh đeu bi chem đau. Viec chem tuong khi đang lam tran cua Minh Hoang bi xem la pham phai đieu đai ky khong nen lam.
Sau đo Minh Hoang cu Ca Thu Han (đang duong benh o nha) dan 80.000 quan đen tran thu Đong Quan. Thang 1 nam 756, An Loc Son tiem xung hoang đe, lay quoc hieu la Yen. Cung luc đo, nha vua sai Ly Quang Bat 5000 quan tien ve phia đong, đanh pha Thuong Son. Ly Quang Bat đanh tan quan cua Su Tu Minh, thu phuc 10 huyen o Thuong Son. Ke đo, thang 5 AL, đai tuong Quach Tu Nghi chiem lai hai quan Van Trung, Ma Ap. An Loc Son phai rut ve Lac Duong cung co luc luong, va sai Su Tu Minh cuu Ha Bac, lenh cho con trai An Khanh Tu o lai Đong Quan.
Su Tu Minh tuy bi quan Đuong ap đao o Ha Bac nhung the luc con lon. Quach Tu Nghi dung ke đanh lau dai đe lam tieu hao sinh luc đich, tinh the tren chien truong đa chuyen sang nghieng ve phia quan Đuong khi Su Tu Minh bi đanh phai lui ve Bac Lang.
O Đong Quan, Ca Thu Han dung chien thuat phong thu khong ra khien quan Yen mac ket khong tien len đuoc. Tuy nhien ngay luc nay, Đuong Minh Hoang lai mac sai lam. Tai Truong An va xung quanh kinh thanh no ra du luan trong cac tuong linh quy trach nhiem cho Duong Quoc Trung long hanh va kich đong ra cuoc phan loan cua An Loc Son. Cac tuong đang tran giu Đong Quan nhu Ca Thu Han, Vuong Tu Le khuyen co y mang quan ve kinh thanh trung Duong Quoc Trung. Duong Quoc Trung so, ben mo 10.000 quan đe tu ve. Quach Tu Nghi, Ly Quang Bat va Ca Thu Han đeu chu truong đanh lau dai, cho An Loc Son mat long dan. Nhung nha vua non nong thang tran, nghe loi sam tau cua Duong Quoc Trung, ep Kha Thu Han xuat kich tu Đong Quan ra đanh quan Yen, nhanh chong chiem lai Lac Duong. Thang 8 nam đo, Ca Thu Han đanh phai nghe lenh, ket qua đai quan vua keo ra thi roi vao phuc kich, 100.000 quan bi tieu diet boi mai phuc cua Yen quan, Đong Quan bi mat, ban than Ca Thu Han bi giet. Buc tuong Đong Quan chan ngay truoc thanh Truong An đa roi vao tay ke đich.


= Bo khoi kinh đo =

Chiem đuoc Đong Quan, An Loc Son keo ve Truong An. Ca trieu đinh nha Đuong nhon nhao, nguoi dan cuong cuong thu don đo đac, chuan bi rut khoi kinh đo.
Ngay 14 thang 7 nam 756, truoc tinh the quan Yen đa sap đanh toi Truong An; Đuong Minh Hoang voi va thu don hanh ly, bo khoi kinh đo, cung Duong Quy phi, Duong Quoc Trung, Cao Luc Si... chuan bi chay sang đat Thuc, nhung be ngoai tuyen bo la hoang thuong than chinh. Khi ong ra khoi kinh đo, Duong Quoc Trung sai đot cau bac ngang song đe ngan chan quan Yen. Ong noi

Roi sai dap lua. Sau đo Minh Hoang toi Ham Duong. Luc đo, tinh canh trieu đinh luu vong het suc kham kho, đen ca Đuong Minh Hoang cung bi thieu thuc an, con cac hoang tu va tuy tung vi đoi cung đanh tim vao nhung thon xom đe xin an.
Luc đo, mot bo lao đen noi voi nha vua

Nha vua đap rang

Sau đo đoan tuy tung tiep tuc len đuong, đen Kim Thanh. Khi đo vien lenh đa tron mat, lai nghe tin Kha Thu Han bai tran; nhieu nguoi bo tron khong theo nha Đuong nua.


= Ban chet Duong quy phi =

Ngay 15 thang 7, đoan tuy tung cua Đuong Minh Hoang đen tram dich Ma Ngoi. Luc đo binh si tuy hanh đoi khat met moi, tinh canh nguy cap. Đai tuong Tran Huyen Le thay rang canh loan lac la boi Duong Quoc Trung ma ra, nen muon diet tru. Thai tu Ly Hanh biet viec nhung khong dam hop tac voi Huyen Le. Khong lau sau, co tieng ho hoan ngoai tram dich:

Roi xong vao giet Duong Quoc Trung. Sau đo lai giet luon nguoi con cua Trung la Duong Huyen cung Han quoc, va Tan quoc phu nhan. Ngu Su Đai Phu la Nguy Phuong Tien len tieng mang lai, cung bi giet not. Minh Hoang nghe co bien đong, ben hoi nguyen do, moi biet quan si lam phan. Ong ben chong gay ra ngoai xem, ra lenh cho binh si phai tro ve đoi ngu, hua se khong hoi toi. Nhung binh si khong chiu. Tran Huyen Le thua:

Minh Hoang do du, vao ben trong. Lat sau, cui đau đi ra. Kinh Trieu doan Trieu Tu Luc cung Vi Ngac đeu khuyen ong phai thuan theo tinh the. Ong noi voi Cao Luc Si:

Luc Si noi

Đuong Minh Hoang khong con cach nao đe đoi pho, đanh phai nghe theo y cua Cao Luc Si, ban chet cho Quy phi. Theo cac su sach co nhu Tu tri thong giam, Cuu Đuong thu, Đuong quoc su bo... thi Quy phi bi tu hinh bang cach treo co duoi goc cay le. Tuy nhien cac thi nhan đuong thoi trong nhung tac pham cua minh mo ta quy phi bi tu hinh bang hinh thuc khac: Đo Phu va Đo Muc cho rang ba bi loan quan giet chet, Ly Ich noi ba bi dim chet duoi vung bun, lai co y kien noi ba bi ngua giam nat thay, hay đo bot vang đa nau soi vao hong cho đen chet. Luc Quy phi qua đoi, nha vua cuc ki đau xot, cung khong dam chung kien canh ay. Sau khi Duong quy phi mat, đoan tuy tung lai roi khoi Ma Ngoi. Cac tuong si muon đen Linh Vo, Thai Nguyen hoac ve Truong An. Minh Hoang lai muon chay tiep vao Tu Xuyen, nhung bi phu lao giu lai. Ong ben đe thai tu o lai tran an phu lao o xung quanh kinh đo con minh tiep tuc chay ve phia tay. Phu lao trong thanh that vong ve ong, ben nay y ton pho thai tu. Sau đo ngay 12 thang 8, đuoc su ung ho cua cac đai than, Ly Hanh len ngoi hoang đe tai Linh Vu, đo la vua Đuong Tuc Tong. Tuc Tong ton Huyen Tong lam Thai thuong hoang.


Lam Thai thuong hoang = Cong nhan Tuc Tong =
Trong khi đo tinh canh cua đoan tuy tung đi theo Thai Thuong hoang ngay mot bi đat hon, cac binh si đao ngu ngay mot nhieu, Tran Huyen Le cung khong kiem che đuoc. Thuong hoang ben trieu cac tuong lai, hua se hau thuong xung đang cho ho neu con trung thanh voi trieu đinh nha Đuong, sau đo ong dung loi le than tinh đe phu du tuong si, do đo ho rat cam đong, the chet đe bao ve ong. Tinh trang đao ngu va phan boi khong con nua.
Luc đo Thuong hoang chua biet viec Tuc Tong đa đang co, ben phong cho mot so nguoi con va tuong linh dan quan đen phong thu mot so noi duoi su chi huy chung cua Hoang thai tu (tuc la Tuc Tong). Tuc Tong đuoc Thuong hoang phong lam Thien ha binh ma nguyen soai, Đo thong Soc Phuong, Ha Đong, Ha Bac, Binh Lu đang tiet đo binh ma đe chi huy viec khoi phuc hai kinh.
Ngay 1 thang 9, Thuong hoang đen Thanh Đo, Thuc quan, luc bay gio ben canh ong chi con khoang 1300 binh si va 24 cung nu. Sang ngay 10 thang 9, Thuong hoang moi nhan đuoc tin trong nuoc đa co tan đe, quyet đinh cong nhan ngoi vi cua Tuc Tong, tu xung Thai thuong hoang, đoi menh lenh cua minh la cao (thay vi chieu). Ngay Ki Hoi (16 thang 9), Thuong hoang trieu ba quan đen tuyen chi du

Ve sau, đe tranh bi nghi ngo rang minh va vua Tuc Tong đang đoi đau nhau, Thuong hoang đa ha lenh cho mot so van than vo tuong đuoc phep roi khoi Thanh Đo, đen Linh Vu đe phung su cho Tuc Tong.


= Tro ve kinh đo =
Đen thang 10 nam 757, Quach Tu Nghi đanh bai quan cua An Khanh Tu, khoi phuc đuoc hai kinh, đon Đuong Tuc Tong ve kinh. Thang sau, Tuc Tong sai Đam Đinh Dao đen Thanh Đo ruoc Thuong hoang ve Truong An. Ngay Đinh Mao thang 9 Am lich, Thuong hoang roi khoi Thanh Đo, đen quan Phung Tuong. Sau khi qua tram dich Ma Ngoi, Thuong hoang sai tim di the cua Duong Quy Phi đe cai tang nhung luc đo di the đa muc nat thoi rua, khong the nhan ra đuoc, chi con mot tui gam ben canh van toa huong thom. Thuong hoang ben giu lay, đem ve va thuong xuyen ngam nhin, nhu the Quy phi con song. Ong truy tang me ruot cua Tuc Tong la Duong Quy tan lam Hoang hau. Lai nho xua kia Truong Cuu Linh tung canh bao ong ve su nguy hiem cua An Loc Son, ben sai su gia đen mo cua Cuu Linh đe vieng te.
Tuc Tong sai 3000 tinh ki đen Phu Phong đe ho ve cho Thuong hoang, va co y muon đon ong ve kinh. Ban đau Thuong hoang e ngai khong muon ve, ma muon o lai Kiem Nam. Tuc Tong cam thay do du, sau đo nghe theo loi cua Ly Bi, khong đa đong gi đen viec tra lai ngoi vua, khi đo Thuong hoang moi yen tam.
Ngay 29 thang 1 nam 758, Tuc Tong đich than đen Ham Duong cung nghenh đon Thuong hoang, sau đo yet kien ong o Nam Lau. Tuc Tong muon tra ngoi lai cho Thuong hoang, nhung ong tu choi, noi:

Ngay 5 thang 3 nam 758, Thuong hoang ve lai Truong An sau 2 nam roi khoi, đuoc ba quan van vo va dan chung đon tiep long trong. Sau đo ong đuoc bo tri o cung Ham Nguyen trong đien Đai Minh. Sau đo, ong đen ta loi voi to tien vi than chu cua nhieu tien đe đa bi quan Yen pha huy truoc đo, roi chuyen sang song o cung Hung Khanh.
Luc nay Thuong hoang hau nhu khong can thiep vao viec chanh su, song van gay anh huong nhat đinh đoi voi Tuc Tong. Vi du nhu khi Tuc Tong vi cam ich on Truong Duyet tung cuu minh luc con trong bung me va khi bi Ly Lam Phu ham hai, nen khi hai con cua Truong Duyet la Truong Quan va Truong Te theo giup giac Yen va bi quan Đuong bat lai, Tuc Tong co y muon tha cho ho. Nhung do Thuong hoang khong hai long voi nhung hanh đong phan boi nay, nen cuoi cung Truong Quan bi giet, con Truong Te bi đay ra Linh Nam.
Mua xuan nam 758, Đuong Tuc Tong suat quan than đen ton xung Thuong hoang la Thai thuong Chi Đao Thanh hoang đe.


= Qua đoi trong uat han =

Vo Tuc Tong la Truong hoang hau, von lang loan tho bao, thay Thuong hoang gia ca yeu đuoi, cung khong them ton trong gi ca. Trong trieu, hoan quan Ly Phu Quoc long quyen, đen ca Tuc Tong cung khong dam lam gi. Tuc Tong nhieu lan muon tham Thuong hoang cung bi Truong hoang hau ngan tro. Tai cung Hung Khanh, Thuong hoang co nhung nguoi than tin thap tung nhu Cao Luc Si, Tran Huyen Le, thi nu Luu Tien Vien cung cac hoan quan nhu Vuong Thua An, Nguy Duyet. Ngoai ra ong cung thuong đi dao cung em gai la cong chua Ngoc Chan Ly Tri Doanh cung cac hoan quan hau ha minh khi xua, va hay moi nhac su đen bieu dien giup vui, va mo nhung tiec ruou khao thuong binh si Kiem Nam, đe Luu Tien Vien va Ly Tri Doanh đai dien ra rot ruou moi. Co luc Thuong hoang con đen ngu o lau Truong Khanh, gan khu dan cu, khi nguoi đi đuong thay ong đeu dung lai ma bai vong. Đoi khi Thuong hoang con sai Cao Luc Si lay mot so thuc an ban cho ho, nen đuoc tung ho.
Ly Phu Quoc nhan đo giem pha voi Tuc Tong, rang Thuong hoang co y tro lai lam vua. Cuoi cung vao nam 760, Phu Quoc lien ket voi Truong hoang hau, nhan Thuong hoang ra cuoi ngua, Ly Phu Quoc ep buoc ong phai tro ve cung đien, khong lau sau gia lenh Tuc Tong, xin Thuong hoang đen Tay Noi ban viec. Khi sap toi Tay Noi, Thuong hoang thay Ly Phu Quoc mac vo phuc, đeo kiem, dan may tram quan si, vac thuong, cam kiem, xep hang hai ben đuong, nen lo so. Cao Luc Si mang Ly Phu Quoc, do đo Phu Quoc phai lui ra. Nhung Thuong hoang bi giu lai o đien Cam Lo trong Tay Noi.
Sau đo, Ly Phu Quoc lap muu ham hai, vu khong Cao Luc Si roi đay ong ta đen Ba Thuc, Ngoc Chan cong chua cung bi bat đi lam tro ve đao quan. Thuong hoang do đo roi vao canh co đon, khong co ai bau ban, cuoi cung sinh ra benh tram cam, tu choi khong chiu an thit nua ma chi an chay. Khi Đuong Tuc Tong biet chuyen, rat tuc gian, muon giet Ly Phu Quoc, nhung khi đo Ly Phu Quoc nam het binh quyen trong cung, Tuc Tong khong lam gi đuoc.
Ngay 3 thang 5 nam 762, Thuong hoang bang ha o Tay Noi, huong tho hon 76 tuoi, đuoc truy ton la Chi Đao Đai Thanh Đai Minh Hieu hoang đe (至道大圣大明孝皇帝), mieu hieu la Huyen Tong (玄宗). Luc ay Cao Luc Si đuoc an xa đang tren đuong ve kinh, thi nghe tin Thuong hoang chet, cung đau buon than khoc đen noi tho huyet ra ma chet theo..
13 ngay sau cai chet cua Thuong hoang, vua Tuc Tong cung qua đoi, trong trieu đinh xay ra nhieu vu bien đong, cuoi cung Đuong Đai Tong Ly Du tieu diet đuoc Truong hoang hau, Ly Phu Quoc, binh đinh xong loan An Su, khoi phuc lai nha Đuong.
Thang 3 AL nam 763, trieu đinh lam le an tang cho Đuong Minh Hoang, chon cat vao Thai Lang.


Đanh gia Trieu đai cua Đuong Minh Hoang co the chia ra lam hai giai đoan ro ret: thoi ki cuc thinh ung voi nien hieu Khai Nguyen, va thoi ki đai chinh cuoi Khai Nguyen va Thien Bao. Ly Long Co tu nho song trong canh kho cuc: 8 tuoi mat me, va phai trai qua mot cuoc song khong khac gi bi giam cam, nhung sau đo bang tai nang va long qua cam, ong đa đanh bai đuoc nhung tranh chap, đau đa trong trieu đinh va cham dut luon mot giai đoan oanh liet cua nhung nguoi phu nu tren chinh truong Trung Quoc. Nua đau nhung nam tri vi, Đuong Minh Hoang ke thua nhung chinh sach cai tri cua ong co noi la Đuong Thai Tong, ong chu trong nguoi hien, chinh đon moi viec, tuyen chon nhan tai, thuong phat nghiem minh, tao su lien ket chat che giua nha vua va cac quan, trieu Đuong xuat hien mot thoi ky phat trien ruc ro ve moi mat ma cac nha viet su thuong goi la "Khai Nguyen thinh the" - coi đo nhu mot thoi đai hoang kim cua lich su phong kien Trung Quoc, thue khoa lao dich rong rai, hinh phat ro rang, dan chung am no.
Trong trieu đinh, ong dung cac te tuong trong nhung nam nay nhu Dieu Sung, Tong Canh, Truong Cuu Linh... đeu la nhung nguoi hien nang, co tai tri ly. Cac nha su hoc đeu khen ngoi Đuong Minh Hoang biet chon nhan tai

Đoi voi đia phuong, ong quy đinh che đo thuyen chuyen quan lai, tang cuong viec bien phong. Ve kinh te thi chu truong tiet kiem, thay đoi loi song xa xi trong hau cung tu thoi Vo Tac Thien. Vi the, tai chinh ngay cang doi dao, kho tang đay đu, vat gia binh on. Khoa hoc ki thuat cung đuoc quan tam phat trien. Su giau manh trong nuoc cung dan đen su tang cuong uy tin cua nha Đuong đoi voi lan bang, cac nuoc lan can nhu Cao Cau Ly, Bach Te, Nhat Ban, Thien Truc (An Đo), Tho Phien, Lam Ap, Chan Lap... cho đen mien Trung A, Bac Phi thuong cu su gia đen Truong An thiet lap quan he ngoai giao, buon ban. Viec quan he voi nuoc ngoai đa đuoc đa dang hoa, tao nhieu co hoi đe hoc tap, su giao luu voi nhieu nuoc Au a co nen van minh lau đoi đa khien cho trieu Đuong tro thanh cau noi van minh lon nhat o Đong A. Nha tho Đo Phu co bai tho "Uc tich" ca ngoi ve thoi đai nay. Ban dich cua Phan Ngoc

Nho ngay xua thoi Khai Nguyen thinh đuc
Ap nho con đong đuc tren van nha.
Thoc chua chan gao trang xoa tran tre,
Kho cong voi kho tu đeu chat nich.
Bai Van Mon trong cung vua tau nhac
Ban be uong thien ha gan keo son...
Tuy nhien ve cuoi đoi, Đuong Minh Hoang nay sinh chan nan voi chinh su, đinh điem cua su tha hoa nay chinh la su xuat hien cua Duong quy phi. Nhung nam cuoi đoi ong bi nhieu su gia chi trich vi thoi lang phi va viec trong dung bon gian than nhu Ly Lam Phu, Duong Quoc Trung, An Loc Son, đong thoi cung do ong trong dung Cao Luc Si ma mo ra tien le hoan quan tham chinh roi tien toi chuyen quyen nhung nam sau đo cua nha Đuong. Mot trong nhung sai lam lon nhat cua ong co le lam ap dung chinh sach "trong nhe ngoai nang" cua te tuong Ly Lam Phu, tuc la tang cao quan đon tru o cac vung bien gioi, ma lai coi nhe kinh su von phai la noi can ban. Ngoai ra Lam Phu con keu goi Minh Hoang su dung nguoi Ho tiep quan cac trong tran thay vi nguoi Han. Chinh đieu nay đa giup cho An Loc Son co co hoi khuech truong the luc va gay thanh loan An Su. Lai đen khi hoa loan no ra, tuy nha Đuong đa xuong doc nhung luc luong van nhieu hon gap 4 lan so voi quan Yen cung hang loat cac
tuong linh trung thah san sang xa than noi chien truong vi hoang that, cong them voi đat đai rong lon nhat trong lich su cung tai nguyen chien luoc, neu Đuong Minh Hoang biet cach dung binh đung cach thi cung khong đen noi gay thanh mot moi hoa lon. Tuy nhien ngay khi đo chinh ong lai pham lien tiep cac sai lam ma đinh điem la khi Kha Thu Han co thu o Đong Quan, ong lai nong long muon thang loi, nghe loi Quoc Trung, ep Kha Thu Han xuat kich, ket qua dan đen tham bai, that thu Đong Quan va coi nhu đa mo toang cong thanh Truong An cho quan Yen. Cai gia phai tra cho vi hoang đe gia buoc phai bo tron khoi kinh đo chay loan, khong the cuu đuoc vi phi tu ma minh thuong yeu, va cuoi cung bi hoan quan buc hiep, chet trong su co đon va phan uat. Nha Đuong tuy cuoi cung đa đanh dep đuoc An Su nhung khong bao gio co the khoi phuc lai nen thinh tri nhu truoc đuoc nua.
Su gia Nguyen Hien Le đanh gia cao tam hon thi si cua Đuong Minh Hoang song lai xem thuong kha nang tri quoc cua ong

Co Chu tich Cong hoa Nhan dan Trung Hoa Mao Trach Đong cho rang trieu đai cua Đuong Minh Hoang la nua sang, nua toi. Che đo Tiet đo su do ong lap ra đa nhanh chong phat trien sau khi nha Đuong dep xong loan An Su, dan đen mot giai đoan xung đot va mat on đinh, keo dai đen tan khi nha Đuong diet vong va mo ra thoi đai Nam đoi Muoi nuoc.


Giai thoai = Di hoa tiep moc =

Đat He Doanh Doanh la tieu thiep cua mot hoan quan đuoc Đuong Minh Hoang sung ai. Doanh Doanh chang nhung tai sac ven toan ma con la nguoi rat phong luu, lang man. Co mot hom nang giau mot ten Thien Nguu ve vao trong phong cua minh đen nhieu ngay. Viec ten Thien Nguu ve mat tich truyen đen tai nha vua, the la co chieu lenh cho luc soat khap toan thanh. Cha cua vien Thien Nguu ve khai rang han ta truoc tung đen tham benh vien hoan quan la "chong" cua Đat He Doanh Doanh. Ten Thien Nguu ve biet chuyen rat so hai, nhung Doanh Doanh đa nghi ra mot ke đe giai nguy cho han ta. Sau đo vien Thien Nguu ve len tron khoi nha hoan quan roi chay đen yet kien Đuong Minh Hoang. Nha vua gian du, hoi may hom nay han đa đi đau. Han tra loi voi nha vua mot đieu gi đo ma khien ong chang nhung khong tri toi ma con bat cuoi nua.
Ngay hom sau Quac Quoc phu nhan đen, Minh Hoang trach rang tai sao lai giau trai trong phu lau đen vay. Thi ra Đat He Doanh Doanh đa dung ke đe ten Thien Nguu ve mieu ta lai cach bay tri phong oc va thoi quen an uong cua Quac Quoc phu nhan, ma chuyen phu nhan giau trai trong nha ca thanh Truong An khong ai la gi, nha vua du co biet đuoc cung vi ca ne Duong quy phi nen khong the tri toi. Sach Muu tri thoi Tuy Đuong goi đay la ke "di hoa tiep moc", nghia đen la lay canh hoa nay ma cam len cay khac.


= Luc Si coi giay, Quy phi mai muc =

Bay gio Đuong Minh Hoang nghe danh tieng cua Ly Bach, nen ha lenh trieu tap ong ta đen Truong An phuc vu cho trieu đinh. O đay, nhieu đao si va van nhan men tai cua Ly Bach, trong đo co Ha Tri Chuong, nguoi đa đat cho ong biet danh Trich Tien giang tran. Đuong Minh Hoang nhieu lan thu tai Ly Bach, cuoi cung cung phai cong nhan tai nang cua ong ta, va to chuc mot bua tiec lon đe thet đai, đich than chuan bi mon canh cho ong, va ban cho chuc Hoc si vien Han lam. Vi Ly Bach biet tieng Phien, nen Minh Hoang đa nho ong viet gium buc thu tra loi cong van cua vua Tho Phien gui sang. Ly Bach mat đo, lieng xieng đi đen Cao Luc Si, đua chan cho y thao giay, roi ngoac Duong Quoc Trung (co thuyet cho la Duong Quy phi) lai mai muc ong moi chiu viet. Hai nguoi nay đanh phai lam theo.
Nha vua dan Duong Quy phi ra ngam hoa, sai nhac đoi ca hat, lai voi Ly Bach đang say ruou vao viet loi nhac chuc tung cho Quy phi. Ly Bach đang say viet lien 3 bai Thanh Binh đieu. Vua va Quy Phi rat thich. Duong Quoc Trung va Cao Luc Si cam gian bi Ly Bach lam nhuc, ben lay mot đoan trong bai, noi rang Ly Bach co y so Quy phi voi Trieu Phi Yen đoi nha Han. Nha vua vi ne so Quy phi, đanh phai đem vang lua ra tang roi đuoi kheo Ly Bach ve vuon.


= Gap Quy phi tren cung trang =

Co truyen thuyet cho rang sau khi dep xong An Loc Son, Đuong Minh Hoang nho thuong Duong Quy Phi khong nguoi. Đem ram thang tam, gio mat, trang tron that đep, mot vi tien xuat hien tinh nguyen đua vua đi gap Quy Phi. Vi tien hoa phep tao mot chiec cau vong, mot đau giap cung trang, mot đau cham mat đat, nha vua treo len cau vong đi len cung Quang, nhin thay Quy Phi xua trong đoan vu. Tro ve tran the, vua luyen tiec canh cung trang đay tho mong, đat ra tet Trung Thu. Trong ngay tet nay, luc đau chi uong ruou thuong trang nen con goi la Tet Ngam Trang.


Tai tu = Tho van =

La mot Hoang đe đa tai ve nghe thuat, Đuong Minh Hoang đa đe lai rat nhieu thanh tuu ve thu phap va tho ca. Đac biet, ong co mot bai tho nam trong danh sach Đuong thi tam bach thu do hoc gia Ton Thu (1722 - 1778) đoi nha Thanh suu tap. Bai tho viet theo phong cach luat thi, the loai hoai co, co tua đe la "Kinh Lo, te Khong Tu nhi than chi", đe cap đen Khong Tu va Lo quoc thoi Xuan Thu, bay to su tiec nuoi va hoai tuong ve qua khu, va noi len cai nhin ve su song va cai chet cua tac gia.


= Am nhac =
Đuong Minh Hoang con đuoc biet đen la mot nguoi co tai nang thien bam ve am nhac, co anh huong nhat đinh đoi voi su phat trien cua am nhac duoi trieu nha Đuong. Ong co the tu dien tau cac loai nhac cu nhu ti ba, yet co, co so truong viet cac ca khuc dai, noi bat co "Nghe thuong huu y khuc", "Tieu pha tran nhac", "Xuan quang hao", "Thu phong cao"... tong cong đuoc hon 100 nhac khuc. Minh Hoang moi khi ranh rang viec nuoc thuong ra vuon le, day ca vu, dien xuat, đan hat, thoi sao... cho con em nhac cong. Ke tu đo nguoi ta hay goi đoan hi kich la le vien, goi dien vien la "Le vien đe tu" (con em vuon le); nhung gia đinh đoi đoi theo đuoi nghe thuat hi khuc la "Le vien the gia"; goi gioi hi khuc la "Le vien gioi"...


Te tuong tieu bieu Sam Hi (712–713)
Luu U Cau (712, 713)
Trung Lan (712–713)
Luc Tuong Tien (712–713)
Nguy Tri Co (712–713)
Đau Hoai Trinh (712–713)
Tieu Chi Trung (713)
Quach Nguyen Chan (713)
Truong Thuyet (713, 721–726)
Dieu Sung (713–716)
Lu Hoai Than (713–716)
Tiet Not (713)
Nguyen Can Dieu (716, 720–729)
Tong Canh (716–720)
To Đinh (716–720)
Truong Gia Trinh (720–723)
Vuong Tuan (723)
Ly Nguyen Hoanh (726–729)
Đo Xiem (726–729)
Tieu Tung (728–733)
Bui Quang Đinh (729–733)
Vu Van Dung (729)
Han Huu (733)
Bui Dieu Khanh (733–736)
Truong Cuu Linh (733–736)
Ly Lam Phu (734–752)
Nguu Tien Khach (736–742)
Ly Quat Chi (742–746)
Tran Hy Liet (746–754)
Duong Quoc Trung (752–756)
Vi Kien To (754–756)
Thoi Vien (756)
Phung Quan (756)


Nien hieu Tien Thien (先天, 712 - 713).
Khai Nguyen (開元; 713 - 741).
Thien Bao (天寶; 742 - 756).


Gia quyen = To tien =

Than phu: Đuong Due Tong Ly Đan.
Than mau: Chieu Thanh Thuan Thanh hoang hau Đau thi (昭成順聖皇后竇氏; ? - 693), xuat than tu đai gia toc Ha Nam Đau thi (河南窦氏), la Đuc phi (德妃) cua Đuong Due Tong, bi Vo Tac Thien giet hai. Truy ton Hoang hau nam 711.


= The thiep =

Hoang hau:
Hoang hau Vuong thi (皇后王氏, ? - 725), xuat than tu si toc Thai Nguyen Vuong thi, to phu la Ky Chau Thu su nha Luong Vuong Than Niem (王神念), cha la Vuong Nhan Hieu (王仁皎). Bi phe nam 724 do dung yeu chu ta thuat, sau Đuong Tuc Tong truy lai danh vi Hoang hau. Khong con.
Trinh Thuan hoang hau Vo thi (貞順皇后武氏, ? - 738), sinh thoi phong Vo Hue phi (武惠妃), xuat than noi toc Vo Tac Thien, nhap cung tu nho, tu sac diem le, am tram tham sau. Sinh Ha Đieu vuong Ly Nhat, Hoai Ai vuong Ly Man, Tho vuong Ly Mao, Thinh vuong Ly Ky, Thuong Tien cong chua, Ham Nghi cong chua va Thai Hoa cong chua. Sau khi qua đoi đuoc Minh Hoang truy phong thuy hieu Hoang hau.
Nguyen Hien hoang hau Duong thi (元獻皇后楊氏, 699 - 729), sinh thoi phong Duong Quy tan (楊貴嬪), xuat than hoang toc nha Tuy, ngoai toc cua Vo Tac Thien. Sinh Đuong Tuc Tong Ly Hanh va Te Quoc cong chua. Sau khi qua đoi đuoc Tuc Tong truy phong thuy hieu Hoang hau.
Phi tan:
Duong Quy phi (楊貴妃, 719 – 756), xuat than dong ho o Hoang Nong, mot chi cua hoang toc nha Tuy. Khi truoc thanh hon voi Tho vuong Ly Mao, sau tro thanh Nhat pham hau cung Quy phi cua Đuong Minh Hoang. Ba bi cac tuong si nha Đuong giet hai vi bi cho la nguyen nhan dan đen Loan An Su.
Đong Quy phi (董貴妃), nguyen la Luong đe cua Minh Hoang khi con la Thai tu. Theo y chi cua Thai thuong hoang (Đuong Due Tong), sach phong vi Quy phi, khong ro mat khi nao.
Hang Quy phi (项贵妃), chi gai Hang Thua Huy, mot quan vien trong trieu. Sinh ha mot cong chua khong ro ten.
Hoang Phu Thuc phi (皇甫淑妃, 694 - 735), chau noi Viet Chau Thu su Hoang Phu Tuy (皇甫粹), tro thanh Trac that khi Minh Hoang con la Thai tu. So phong Đuc nghi (德儀), sau khi qua đoi truy phong Thuc phi. Sinh Ngac vuong Ly Dao va Lam Tan cong chua.
Duong Thuc phi (杨淑妃, 692 - 749), tieu tu Chan Nhat (真一), nguyen la Luong đe cua Minh Hoang khi ong con la Thai tu. Xuat than tu nha ho Duong o Hoang Nong, đuoc Thai Binh cong chua cat nhac vao hau Minh Hoang. Sau khi Thai Binh cong chua qua đoi, ba xuat gia lam đao si.
Tien Đuc phi (錢德妃), khong ro xuat than, sinh Le vuong Ly Diem.
Vo Hien phi (武贤妃), nguyen la Luong vien cua Minh Hoang khi ong con la Thai tu.
Trieu Le phi (趙麗妃, 693 - 726), nguoi Thien Thuy, von la danh ky Lo Chau, ca hay mua đep. Qua đoi đuoc đac cach ban thuy Le Hoa phi (麗和妃). Sinh ra Phe Thai tu Ly Anh.
Luu Hoa phi (劉華妃), sinh ra Phung Thien hoang đe Ly Tong, Tinh Cung thai tu Ly Uyen va Nghi vuong Ly Toai.
Giang Mai phi (江梅妃, 710 - 755), noi tieng voi đieu mua Kinh Hong Vu va bai Lau Đong phu. Cac hoc gia Trung Quoc cho rang ba chi la mot nhan vat đuoc hu cau trong thi ca.
Lam chieu nghi (林昭仪).
Vo hien nghi (武賢儀), phu than la Cao Binh vuong Vo Trong Quy ([武重规) cua Vo Chu, to phu la Ha Gian quan vuong Vo Nhan Pham (武仁范), tang to phu la tam ba phu Vo Si Dat (武士逸) cua Vo Tac Thien. Sanh nguoi con trai thu 29 cho Đuong Minh Hoang Luong vuong Ly Tuyen, đua con trai thu 30 la Bien vuong Ly Kinh.
Quach thuan nghi (郭順儀).
Đong phuong nghi (董芳儀).
Lieu tiep du (柳婕妤).
Cao tiep du (高婕妤).
Chung my nhan (鍾美人).
Lu my nhan (盧美人).
Vuong my nhan (王美人).
Đo my nhan (杜美人).
Luu tai nhan (劉才人).
Diem tai nhan (閻才人).
Tran tai nhan (陳才人).
Trinh tai nhan (鄭才人).
Cao tai nhan (高才人).
Thuong tai nhan (常才人).
Hang thi (项氏).
Tao Da Na Co (曹野那姬).


= Hau due =
Đuong Huyen Tong Minh hoang đe co rat nhieu Hoang tu va Hoang nu, tong cong 52 nguoi con, trong đo co 23 Hoang tu va 29 Hoang nu, chua loai tru đi so nguoi chet yeu khi con nho. Danh sach đuoc liet ke dua theo Đuong thu, quyen 107 va Tan Đuong thu, quyen 83:

Hoang tu:
Phung Thien hoang đe Ly Tong [李琮; ? - 732], tu Tu Truc (嗣直) con truong cua Minh Hoang, me la Luu Hoa phi. So phong Hua Xuong quan vuong (許昌郡王; 710), sau phong Đam vuong (郯王; 712) roi Khanh vuong (慶王). Khi mat, truy tang lam Tinh Đuc Thai tu (靖德太子), đuoc truy phong Phung Thien Hoang đe (奉天皇帝) duoi thoi Đuong Tuc Tong.
Phe thai tu Ly Anh [廢太子李瑛; 706 - 737], tu Tu Khiem (谦,) me la Trieu Le phi. So phong Chan Đinh quan vuong (真定郡王; 710), sau phong Dinh vuong (郢王; 712), roi Thai tu vao nam 715. Sau bi Vo Hue phi muu hai ma bi xu tu. Ve sau, ong đuoc phuc hoi danh hieu Thai tu duoi trieu Đuong Tuc Tong.
Đuong Tuc Tong Ly Hanh [李亨], tu Tu Thang (升),me la Nguyen Hien Hoang hau Duong thi.
Le vuong Ly Diem [棣王李琰; ? - 752], me la Tien Đuc phi.
Ngac vuong Ly Dao [鄂王李瑶; ? - 738], bi phe thanh thu dan va bi xu tu nam 737, phuc hoi tuoc vi nam 762, me la Hoang Phu Thuc phi.
Tinh Cung Thai tu Ly Uyen [靖恭太子李琬; ? - 755], tu Tu Huyen (玄),me la Luu Hoa phi. So phong Chan vuong (甄王; 714), roi Vinh vuong (荣王). Khi mat, đuoc truy phong lam Thai tu.
Quang vuong Ly Cu [光王李琚], bi phe thanh thu dan va bi xu tu nam 737, phuc hoi tuoc vi nam 762, me la Luu Tai nhan.
Ha Đieu vuong Ly Nhat [夏悼王李一; 716 - 717], me la Vo Hue phi.
Nghi vuong Ly Toai [儀王李璲; ? - 765], me la Luu Hoa phi.
Toanh vuong Ly Kieu [潁王李璬; 718 - 783], me la Cao Tiep du.
Hoai Ai vuong Ly Man [懷哀王李敏; 719 - 720], me la Vo Hue phi.
Vinh vuong Ly Lan [永王李璘], noi loan va bi giet nam 757, me la Quach Thuan nghi.
Tho vuong Ly Mao [壽王李瑁; ? - 775], me la Vo Hue phi.
Dien vuong Ly Doan [延王李玢; ? - 784], me la Lieu Tiep du.
Thinh vuong Ly Ky [盛王李琦; ? - 764], me la Vo Hue phi.
Te vuong Ly Hoan [濟王李環; ? - 768], me la Chung My nhan.
Tin vuong Ly Vo [信王李瑝; ? - 774], me la Lu My nhan.
Nghia vuong Ly Hiem [義王李玼; ? - 784], me la Diem Tai nhan.
Tran vuong Ly Khue [陳王李珪; ? - 784], me la Vuong My nhan.
Phong vuong Ly Cung [豐王李珙; ? - 763], me la Tran Tai nhan.
Hang vuong Ly Thien [恆王李瑱], me la Trinh Tai nhan.
Luong vuong Ly Tuyen [涼王李璿; ? - 774], me la Vo Hien nghi.
Bien Ai vuong Ly Kinh [汴哀王李璥; 730 - 736], me la Vo Hien nghi.
Hoang nu:
Vinh Muc cong chua (永穆公主), me la Lieu Tiep du, lay Vuong Dao (王繇).
Thuong Phan cong chua (常芬公主), lay Truong Khu Xa (张去盈).
Hieu Xuong cong chua (孝昌公主), chet non.
Đuong Xuong cong chua (唐昌公主), lay Tiet Tu (薛锈).
Linh Xuong cong chua (靈昌公主), chet non.
Thuong Son cong chua (常山公主), lay Tiet Đam (薛谭), sau lay Đau Trach (窦泽).
Van An cong chua (萬安公主), xuat gia lam Đao si nam 716 sau khi Đuong Due Tong qua đoi.
Thuong Tien cong chua (上仙公主), me la Vo Hue phi, chet non.
Hoai Tu cong chua (懷思公主), chet non.
Tan Quoc cong chua (晉國公主), truoc phong Cao Đo cong chua (高都公主), lay Thoi Hue Đong (崔惠童).
Tan Xuong cong chua (新昌公主), lay Tieu Hanh (萧衡).
Lam Tan cong chua (臨晉公主), me la Hoang Phu Thuc phi, lay Trinh Tiem Dieu (鄭潜曜).
Ve Quoc cong chua (衛國公主), truoc phong Kien Binh cong chua (建平公主), lay Đau Lu Kien (豆卢建), sau lay Duong Thuyet (杨说).
Chan Duong cong chua (真陽公主), lay ha gia Nguyen Thanh (源清), sau lay To Chan (苏震).
Tin Thanh cong chua (信成公主), me la Diem Tai nhan, lay Đoc Co Minh (独孤明).
So Quoc cong chua (楚國公主), truoc phong Tho Xuan cong chua (寿春公主), lay Ngo Trung Giang (吴澄江).
Xuong Nhac cong chua (昌樂公主), me la Cao Tai nhan, lay Đau Ngac (窦锷).
Vinh Ninh cong chua (永寧公主), lay Bui Te Khau (裴齐丘).
Tong Quoc cong chua (宋國公主), truoc phong Binh Xuong cong chua (平昌公主), lay On Tay Hoa (温西华), sau lay Duong Huy (杨徽).
Te Quoc cong chua (齊國公主), me la Nguyen Hien Hoang hau Duong thi, truoc phong Hung Tin cong chua (兴信公主), sau lai đoi nua thanh Ninh Than cong chua (宁亲公主). Truoc lay Truong Banh (张垍), sau lai lay lay Bui Toanh (裴颍), sau nua lay Duong Phu (杨敷).Co mot con gai voi Truong Banh mat khi con nho đuoc minh hon voi anh ho Thua Thien Hoang đe Ly Đam,thuy la Cung Thuan Hoang hau.
Ham Nghi cong chua (咸宜公主), me la Vo Hue phi, ha gia lay Duong Hoi (杨洄), sau lay Thoi Tung (崔嵩).
Nghi Xuan cong chua (宜春公主), me la Lam Chieu nghi, chet non.
Quang Ninh cong chua (廣寧公主), me la Đong Phuong nghi, lay Trinh Xuong Dan (程昌胤), sau lay To Khac Trinh (苏克贞).
Van Xuan cong chua (萬春公主), me la Đo My nhan, lay Duong Phi (杨朏), sau lay Duong Ky (杨锜).
Thai Hoa cong chua (太華公主), me la Vo Hue phi, lay Duong Ky (杨锜).
Tho Quang cong chua (壽光公主), me la Trinh Tai nhan, lay Quach Dich (郭液).
Nhac Thanh cong chua (樂城公主), lay Tiet Ly Khiem (薛履谦).
Tan Binh cong chua (新平公主), me la Thuong Tai nhan, lay Khuong Khanh So (姜庆初).
Tho An cong chua (壽安公主), me la Tao Da Na Co, lay To Phat (苏发).


Trong van hoa = Phim anh =


= Tho van =
Moi tinh cua Đuong Minh Hoang va Duong quy phi la cam hung cho rat nhieu tac pham tho, van, tieu thuyet bat hu cua nen van hoc Trung Hoa, nhu Truong han ca cua Bach Cu Di (thoi Van Đuong), Truong han ca truyen cua Hoa Tran Hong, Con đuong lap than xau xa o chon quan truong (thoi Nam Tong), Mai co (thoi nha Kim, Đuong Minh Hoang khoc tui huong, Đuong Minh Hoang dao choi cung trang, La Quang Vien mong đoan Duong quy phi, Ngo đong vu (thoi nha Nguyen), Thai Han cao, Kinh Hong ki (thoi nha Minh), Tuy Đuong dien nghia cua Chu Nhan Hoach, Truong sinh đien cua Hong Thang (đoi nha Thanh). Trong đo, Truong han ca đuoc coi la mot tuyet tac ve moi han tinh muon thuo, duoi đay la mot đoan trich dan theo ban dich cua Tan Đa:

Xin ket nguyen chim troi lien canh,
Xin lam cay canh nhanh lien nhau,
Tham chi troi đat dai lau,
Gian nay dang dac de hau co nguoi...
Hay

Ba nghin cung nu bao nguoi
Ma long yeu dau rieng noi mot nang.
Tac gia Ly Thuong An thoi Van Đuong (813 - 858) co bai tho "Long tri" nhung bai tho cham biem hanh vi loan luan cuop vo cua con cua Đuong Minh Hoang (ban dich cua Bich Hai)

Long Tri ban ruou mo binh phong,
Tieng trong vang len, tieng nhac ngung.
Đem khuya khac lau trien mien nho,
Tiet đa say vui,Tho thuc chong
Ngoai ra Thuong An con co bai "Ma Ngoi" voi y trach mot đai thien tu nhu Đuong Minh Hoang đen ca mot mi nhan ben canh cung khong the bao ve (ban dich cua Tran Trong San)

Bon muoi nam le lam Thien tu,
Ma kem chang Lu co Mac Sau
Tuong truyen Duong quy phi rat thich an le chi (vai), nen cu đen mua Minh Hoang lai nguoi dan đat Hue Chau - mot noi noi tieng ve vai ngon, phai van chuyen vai vao kinh đe vua long quy phi, khien nhieu nguoi phai chet vi son lam chuong khi. Tac gia To Đong Pha thoi Tong co bai "Le chi than" trach Minh Hoang ve viec nay (ban dich cua Hoang Tao)

Muoi dam mot tram chay tung bui
Nam dam mot choi linh giuc voi
Nga hang, sa ho, chet chong nhau
Đe cho vai quy đuoc mang toi
Nhu cat qua khoi, xe vuot nui
La muot canh tuoi tuong moi hai
Nguoi đep trong cung mot tieng cuoi
Nghin nam mau, bui con tung mai


Tham khao = Danh sach nguon =
Luu Hu, eds. 舊唐書 (Cuu Đuong thu), 945. Thuong Hai: Nha xuat ban Zhonghua, 1975. (16 quyen). quyen 8, 9
Au Duong Tu va Tong Ky, eds. 新唐書 (Tan Đuong thu), 1060. Thuong Hai: Zhonghua Publishing, 1975. (20 quyen). quyen 5.
Cat Kiem Hung (2006), Buoc thinh suy cua cac trieu đai phong kien Trung Quoc, tap 2, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Yu, Pauline (2002). "Chinese Poetry and Its Institutions", in Hsiang Lectures on Chinese Poetry, Volume 2, Grace S. Fong, editor. Montreal: Center for East Asian Research, McGill University.
Bai, Shouyiauthorlink = Bai Shouyi (2003), 中囯回回民族史 (A History of Chinese Muslims, quyen 2, Beijing: Zhonghua Book Company, ISBN 7-101-02890-X
Tu Ma Quang, bien tap (1956) [1084]. 資治通鑑 [Tu tri thong giam]. Bac Kinh: Nha xuat ban Trung Hoa. cac quyen. 204, 205, 209, 210, 211, 212, 213, 214, 215, 216, 217, 218, 219, 220, 221, 222.
Trieu Kiem Man (2008), Ke chuyen Tuy Đuong, Đa Nang: Nha xuat ban Đa Nang
Tran Trong Kim (1951), Viet Nam su luoc, Ha Noi: Nha xuat ban Tan Viet, Ha Noi
Pham Kim Thach (suu tam) (2008), Bi su cua nhan loai, Thanh pho Ho Chi Minh: Nha xuat ban Van hoa Sai Gon
Quoc su quan trieu Nguyen (1998), Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc, Ha Noi: Nha xuat ban Giao duc
Bregel, Yuri (2003), An Historical Atlas of Central Asia, Brill
Wang, Zhenping (2013), Tang China in Multi-Polar Asia: A History of Diplomacy and War, University of Hawaii Press
Nguyen Hien Le (1997), Su Trung Quoc, Thanh pho Ho Chi Minh: Nha xuat ban Tong hop TP. Ho Chi Minh
Xiong, Victor Cunrui (2009), Historical Dictionary of Medieval China, United States of America: Scarecrow Press, Inc., ISBN 0810860538
Wu, John C. H. (1972). The Four Seasons of Tang Poetry. Rutland, Vermont: Charles E. Tuttle. ISBN 978-0-8048-0197-3
Đuong Nhan Sinh, Bao Thuc Diem, Chu Chinh Thu (Ong Van Tung dich) (2003), Muu tri thoi Tuy Đuong, Nha xuat ban Van Nghe TP. HCM
Beckwith, Christopher I. (2009): Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present. Princeton: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-13589-2.


= Chu thich nguon =


= Ghi chu =


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Emperor Xuanzong of Tang tai Wikimedia Commons
Xuanzong tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)