Bo Ca sau (Crocodilia) la mot bo thuoc lop Mat than lan (Sauropsida) hay theo cac phan loai truyen thong thi thuoc lop Bo sat (Reptilia), xuat hien tu khoang 84 trieu nam truoc, vao cuoi ky Phan trang (Cretaceous, tang Champagne). Bo nay la ho hang gan gui nhat con sinh ton cua cac loai chim, do hai nhom la cac thanh vien duy nhat con song sot đa biet cua nhom Archosauria. Cac thanh vien cua nhom than cay dang ca sau, nhanh goi la Crurotarsi, đa xuat hien khoang 220 trieu nam truoc trong ky Trias va co su đa dang lon ve cac dang trong thoi ky đai Trung sinh.
Ten khoa hoc cua bo nay thuong cung hay đuoc viet thanh 'Crocodylia' đe phu hop voi chi đien hinh Crocodylus (Laurenti, 1768). Tuy nhien, Richard Owen đa su dung -i- khi ong cong bo ten goi nay nam 1842, vi the trong cac van ban khoa hoc noi chung no đuoc viet thanh Crocodilia. Cach viet dung -i- cung la su La tinh hoa chinh xac hon cua tu κροκοδειλος (crocodeilos, nghia đen la "giun soi cuoi", noi toi cau tao va hinh dang cua nhom đong vat nay) trong tieng Hy Lap.
Thuat ngu ca sau trong tieng Viet bao gom cac dang ca sau đich thuc, ca sau mom ngan va ca sau mom dai. Tuy nhien, no cung đuoc ap dung đe chi cac ho hang xa thoi tien su cua chung, chang han nhu "ca sau bien" (Thalattosuchia).


Đac điem chung Ca sau la đong vat cao cap nhat trong tat ca cac loai bo sat. Ca sau co tim 4 ngan, co hoanh va vo nao. Đac điem nay lam no đuoc đanh gia la tien hoa hon nhung loai bo sat khac.


= Kich thuoc va hinh dang =
Bai chi tiet: Kich thuoc cac loai ca sau
Kich thuoc cua ca sau thay đoi đang ke, giua loai ca sau lun chi dai khoang tren 1m va can nang tren duoi 10 kg cho đen loai ca sau nuoc man khong lo dai toi 6-7m va co khoi luong 1-2 tan. Mot so loai ca sau lon co the dai tu 5 đen 6 met va nang khoang 1.200 kg. Tuy nhien, luc moi sinh ra ca sau chi khoang 20 cm. Loai ca sau lon nhat la ca sau nuoc man song o Bac Uc va Đong Nam A. Theo mot so nha khoa hoc, khong mot con ca sau nao co the vuot qua kich thuoc 8,64 m.
Co tat ca 24 loai trong Bo ca sau hien con ton tai. Chung đeu co hinh dang kieu than lan, voi mot cai đuoi dai rat khoe giup chung boi trong nuoc, va mot cap ham dai, manh me voi nhung chiec rang sac nhon vo cung nguy hiem. Tuy nhien cac loai ca sau co chiec mom rat khac nhau. Ho ca sau đich thuc (Crocodylidae) gom 14 loai co đau hep va tuong đoi dai voi chiec mom nhon hinh chu V. Ho ca sau mom ngan (Alligatoridae) bao gom 8 loai co chiec mom rong hinh chu U. Hai loai ca sau mom dai (ho Gavialidae) co chiec mom cuc ky dai, manh de voi bo ham yeu, chu yeu san bat ca va cac loai thuy sinh nho.


= Moi truong song =
Ca sau la cac loai bo sat lon ua thich moi truong nuoc, chung song tren mot dien tich rong cua khu vuc nhiet đoi cua chau Phi, chau A, Bac My, Nam My va chau Đai Duong. Ca sau co xu huong sinh song o nhung vung song va ho co nuoc chay cham. Than the chung thuon dai giup boi nhanh hon. Khi boi chung ep sat chan vao nguoi đe giam suc can cua nuoc. Chan ca sau co mang, khong phai dung quat nuoc ma đe su dung cho nhung cu đong nhanh đot ngot hoac luc bat đau boi. Chan co mang giup ca sau co loi the o nhung cho nuoc nong, noi ma cac con vat tren can thuong qua lai. Mot so loai, chu yeu la ca sau cua song o Uc va cac đao tren Thai Binh Duong, đuoc biet la co kha nang boi ra xa ngoai bien.
Cac loai ca sau đich thuc phan bo hau khap cac vung nhiet đoi cua cac chau luc, trong khi cac loai ca sau mom ngan phan bo chu yeu o chau My (tru ca sau Duong Tu sinh song o Trung Quoc) va cac loai ca sau mom dai chi co mat o phia nam chau A.


= Ky nang tan cong =
Ca sau an thit va la tay đi san cu khoi. Thuc an cua chung kha đa dang, chu yeu la ca va đong vat co vu, ke ca con song hay đa chet. Ca sau rat nhanh nhen trong khoang cach ngan, tham chi ca khi o ngoai moi truong nuoc. Chung co quai ham cuc khoe va bo rang sac nhon đe xe thit, nhung chung khong the ha mieng neu no bi khep chat, do co khep ham khoe hon nhieu so voi co mo ham, vi the co mot so cau chuyen ve viec nguoi song sot khoi nhung con ca sau song Nin mom dai bang cach khep chat quai ham cua chung. Ap luc cua quai ham ca sau đat toi 3000 pao tren mot inch vuong (3000 psi, xap xi 144 kPa), so sanh voi chi 100 psi đoi voi mot con cho to. Tat ca nhung con ca sau lon cung co vuot sac va khoe.
Ca sau la nhung ke đi san kieu mai phuc, chung cho đoi cho ca hay đong vat song tren đat lien đen gan, sau đo tan cong chop nhoang. Sau khi dung cu đop troi giang cua minh, con ca sau keo nan nhan xuong con song đe nhan chim toi ngat tho. Sau đo, đe xe moi, no ngoam chat mieng thit roi xoay nguoi nhieu vong đe dut thit ra. Thoat nhien, ban co the cho rang đieu nay that kho khan vi khong kiem đuoc điem tua, nhung nhung con ca sau thi khong phai lo đieu đo: ngay khi đanh hoi đuoc mui mau, nam sau chu ca sau cung boi đen to y muon chia se bua an, va thuong thi con moi bi xe ra thanh hang tram manh nho boi nhung bo ham to khoe va cu xoay nguoi manh liet.

La đong vat an thit mau lanh, chung co the song nhieu ngay khong co thuc an, va hiem khi thay chung can thiet tich cuc đi san moi. Mac du co ve ngoai cham chap, nhung ca sau la nhung ke san moi thuong hang trong moi truong cua chung, va nguoi ta con thay mot so loai ca sau dam tan cong va giet ca su tu, đong vat mong guoc lon va tham chi ca ca map. Tai Vuon quoc gia Sundarbans o An Đo mot con ca sau dai 4,5m o khu đam lay ngap man hoang da tay Bangal đa co mot cuoc tan cong lich su tro thanh con ca sau đau tien tieu diet mot con ho hoang da tai đay, con ho đa bi tan cong khi no đang co boi qua song va bi giet trong mot tran chien khoc liet sau đo, con ca sau đa co đuoc loi the khi chien đau o duoi nuoc. Ngoai le noi tieng la chim choi choi Ai Capla loai co quan he cong sinh, trong đo chim choi choi co thuc an la cac loai ky sinh trung sinh song trong mieng ca sau va ca sau đe cho chim tu do lam viec nay.
Sach Ky luc Guinness đa ghi nhan su kien mot Trung đoan biet kich Nhat Ban bi ca sau xoa so trong Chien tranh the gioi lan thu hai la mot tham kich co so luong lon nhat cac ca tu vong cua con nguoi do đong vat gay ra. Trung đoan biet kich thien chien voi 1.215 binh si đa bi đan ca sau nuot song, hon 20 binh si va si quan song sot, nhung nguoi thoat khoi nhung cai ham ca sau va bi nguoi Anh bat lam tu binh.


= Mua sinh san =
Tat ca ca sau la loai đe trung. Ca sau đuc la nhung ke kha am y. Vao mua sinh san, chung phat ra nhung am thanh co the so sanh voi đong co cua nhung chiec may bay co nho, am thanh nay co the lan truyen nhieu km trong lan nuoc. Chung thu hut nhung con cai va tat nhien, nhung con đuc khac đang đo ki. Rat nhanh chong, hang chuc con đuc khac keo đen va thi nhau cat len nhung loi ca tram hung, đoi khi con lam rung đong mat nuoc phia tren tam lung chung, khien nuoc ban len cao mot cach đang kinh nhac.
Tat nhien, chu sau nao khoe hon se co tieng ca lon hon. O moi moi con ca sau đeu co mot bo phan cam nhan nhung rung đong cua mat nuoc, đoi voi con cai la đe tim đuoc nguoi chong ung y, con đoi voi nhung chang ca si khac la đe đanh gia đoi thu. Neu cam thay ke to mom kia manh hon minh, nhung con ca sau se tu roi bo cuoc tranh đua, con neu khong thi tran chien thuc su giua nhung ham rang sac nhon se no ra.


= Tuoi tho =
Khong co 1 phuong phap chinh xac nao đo đac đuoc tuoi tho cua ca sau, mac du co mot vai ky thuat đua ra đuoc nhung phong đoan kha chinh xac. Phuong phap chung la đo nhung vong tuoi trong xuong va rang chung, moi vong bieu hien cho 1 su tang truong moi thuong xuat hien moi nam mot lan vao mua mua, khi hau am. Loai ca sau nuoc man trung binh song khoang 71 nam, nhung co nhung ca nhan vuot qua con so 100. Mot trong nhung con ca sau song tho nhat đuoc ghi lai la con ca sau song o vuon thu Nga, 115 tuoi. Tuy nhien tai lieu ghi chep khong noi ro no thuoc giong ca sau nao. Mot con ca sau nuoc ngot giong đuc song o vuon thu Australia đa 130 tuoi. No đuoc Bob va Steve Irwin cuu song sau khi đa bi ban 2 lan.


Tien hoa va phan loai Ca sau co le co quan he ho hang gan voi chim va khung long hon la voi tat ca cac đong vat khac đa đuoc phan loai nhu la luong cu (mac du tat ca cac đong vat luong cu nay đuoc cho la co quan he ho hang gan voi nhau hon) va co cac đac điem bat thuong đoi voi cac loai luong cu, chang han nhu tim co 4 ngan.
Eusuchia (ca sau that su), mot nhanh hien đai, bao gom nhom chom cay Crocodilia, lan đau tien đa xuat hien vao thoi ky Hau Phan trang tai chau Au. Isisfordia duncani sinh song khoang 95-98 trieu nam truoc, trong thoi ky thuoc tang Cenomanum cua Tien Phan trang. Isisfordia la nhom ca sau that su co thu hai đa biet, con dang Crocodylomorpha som nhat đa đuoc tim thay o Australia. Nhom ca sau that su (Eusuchia) trai qua su phan toa lon vao Hau Phan trang va trong ky Paleogen, trong đo chung tien hoa thanh mot loat cac dang, chang han cac loai song ban thuy sinh va an thit khung long (Deinosuchus); cac loai song tren đat lien, co chan giong mong guoc va an thit (Pristichampsus) va dang hop so hinh 'riu' (Baru).


= Phan loai =
Lien bo Crocodylomorpha
Bo Crocodilia gom 24 loai con ton tai, 9 chi thuoc 3 ho sinh hoc.
Lien ho Gavialoidea
Ho Gavialidae: gom 2 loai trong 2 chi la ca sau song Hang va gia ca sau song Hang
Lien ho Alligatoroidea
Ho Alligatoridae gom 8 loai trong 4 chi.
Phan ho Diplocynodontinae (tuyet chung)
Phan ho Alligatorinae: gom 2 loai trong 1 chi la ca sau mom ngan My va ca sau Duong Tu
Phan ho Caimaninae: gom 6 loai trong 3 chi la Chi ca sau caiman lun, Chi ca sau caiman va Ca sau caiman đen
Lien ho Crocodyloidea
Ho Crocodylidae gom 14 loai trong 3 chi.
Phan ho Mekosuchinae (tuyet chung)
Phan ho Crocodylinae: gom 14 loai trong 3 chi la Chi ca sau, Ca sau ti hon va Ca sau mui hep


= Phat sinh loai =
Bieu đo nay ve theo Brochu (1997).

Eusuchia
├──Hylaeochampsa
└──┬──Allodaposuchus
└──Crocodilia
├──Gavialoidea
│ ├──Eothoracosaurus
│ └──┬──Thoracosaurus
│ └──┬──Argochampsa
│ ├──Eosuchus
│ └──Gavialidae
└──┬──Borealosuchus
└──┬──Pristichampsus
└──Brevirostres
├──Alligatoroidea
│ ├──Leidyosuchus
│ ├─?Deinosuchus
│ └──Globidonta
│ ├──Stangerochampsa
│ ├──Brachychampsa
│ └──Alligatoridae
└──Crocodyloidea
├──Prodiplocynodon
└──┬──Asiatosuchus
└──┬──Brachyuranochampsa
└──┬──Harpacochampsa
└──Crocodylidae


Quan he voi con nguoi Nhung loai ca sau lon co the rat nguy hiem đoi voi con nguoi. Ca sau cua song va ca sau song Nin la nhung loai nguy hiem nhat, chung đa giet chet hang tram nguoi moi nam o cac khu vuc Đong Nam A va chau Phi. Ca sau mom ngan My va co the ca ca sau caiman đen (la loai đang nguy cap trong sach đo cua IUCN) cung la nhung loai gay nguy hiem cho con nguoi.
Cac loai ca sau lon nhat, cung la cac loai luong cu lon nhat tren Trai Đat la ca sau nuoc man, sinh song o khu vuc mien bac Uc va trong suot khu vuc Đong Nam A. Mot đieu gay nham lan la o mien bac Uc đoi khi nguoi ta goi ca sau nuoc man la alligator (ca sau alligator) trong khi no khong phai la nhu the va loai ca sau nuoc ngot nho hon thi goi la crocodile (ca sau). Đieu nay co le la do ca sau nuoc ngot co mom dai nhin rat giong ca sau song Nin thu nho, trong khi ca sau nuoc man co the rat giong voi ca sau alligator My it nguy hiem hon nhieu. Vi the khi nguoi Uc noi Alligator Rivers đe chi ca sau o vung lanh tho phia bac thi tren thuc te no la ca sau nuoc man. Đay la giai thich cho viec nhung nguoi My đoi khi cho rang ca sau alligator la nhung đong vat nguy hiem chu khong phai ca sau crocodile.
Ca sau trong thien nhien đuoc bao ve o mot so noi tren the gioi, nhung chung cung đuoc chan nuoi vi muc đich thuong mai, va da cua chung đuoc thuoc lam da ca sau co chat luong cao đe san xuat tui, ung, cap v.v, trong khi thit ca sau đuoc coi la đac san đoi voi nhung nguoi sanh an. Cac loai co gia tri thuong mai chu yeu la ca sau nuoc man va ca sau song Nin, trong khi con lai cua ca sau nuoc man va ca sau Xiem cung đuoc chan nuoi trong cac trang trai o chau A. Viec chan nuoi đa lam tang so luong ca sau nuoc man o Uc, do trung thong thuong đuoc thu hoach tu tu nhien, vi the nhung chu so huu đat đai co đong co thuc đay đe bao ton moi truong song cua ca sau.


Hinh anh Xem them Đat rung phuong Nam cua Đoan Gioi


Ghi chu Lien ket ngoai Bo Ca sau tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Crocodile tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Crocodylia tai Encyclopedia of Life
Crocodylia tai trang Trung tam Thong tin Cong nghe sinh hoc quoc gia Hoa Ky (NCBI).
Bo Ca sau 551734 tai He thong Thong tin Phan loai Tich hop (ITIS).
Ca sau hoa ca Crocodylus porosus
Ca sau Xiem Crocodylus siamensis