Chiem Thanh (chu Han: 占城) la ten goi cua vuong quoc Cham Pa (tieng Phan: Campanagara) trong su sach Viet Nam tu 877 đen 1693. Truoc 859 Viet Nam goi vuong quoc nay la Hoan Vuong. Đau the ky thu 11, Chiem Thanh bao gom 4 vung đat (nhieu nguon goi la tieu quoc) la: Amaravati (vung Quang Nam, Đa Nang ngay nay, va vung Binh - Tri - Thien nhung sau nay bi sap nhap vao Đai Viet), Vijaya (vung Quang Ngai, Binh Đinh ngay nay), Kauthara (vung Phu Yen, Khanh Hoa ngay nay) va Panduranga (vung Ninh Thuan va Binh Thuan ngay nay).


Cac vuong trieu Chiem Thanh (Cac vuong trieu truoc xin xem bai nha nuoc Lam Ap va nha nuoc Hoan Vuong)
Tu nam 875, su Viet Nam goi Cham pa la Chiem Thanh Quoc. Rieng, vung Phan Rang (Panduranga) ngay nay đuoc goi la Tan Đong Long.


= Vuong trieu thu sau (875-982/1000) =
Song mai trong xa hoa, vuong trieu Panduranga tro nen yeu đuoi. Sau hon 20 nam chinh chien voi Angkor quyen hanh trong nuoc lot dan vao tay cac dong vuong ton mien Bac, chinh ho đa chong tra lai cac đot xam lang cua đe quoc Angkor.
Nam 859, mot vuong ton mang nhieu chien cong, ten Laksmindra Bhumisvara Gramasvamin, đuoc trieu than đua len ngoi, hieu Indravarman II.
Trong nhung nam 861, 862 va 865, quan Chiem Thanh to chuc nhieu cuoc tan cong vao phu An Nam, mang ve rat nhieu luong thuc va cua cai.  Nam 889 vua Angkor la Yasovarman hai lan tien quan vao Chiem Thanh nhung đeu bi đanh bai va chet trong rung sau (nam 890), mot phan đat tren Đong Nai thuong va lanh tho đong-bac Angkor (cao nguyen Rattanakiri va Mondolkiri) đat duoi quyen kiem soat  cua Chiem. 

Jaya Indravarman II Kinh đo chinh la Đong Duong - Quang Nam ngay nay. Thoi gian cua trieu đai nay la tu 875 - 889.
Jaya Sinhavarman I. Thoi gian cua trieu đai nay la tu 898 - 903. Ong la chau goi Indravarman II la cau.
Jaya Caktivarman.
Bhadravarman II (vao khoang nhung nam 908 đen nam 910).
Indravarman III. Vao nam 918, Indravarman III cho đuc tuong nu than Bhagavati bang vang dung tai Thap Ba. Nam 945 vua Khmer la Rajendravarman II cung binh si bang rung tu Angkor vao Kauthara, cuop tuong nu than Bhagavati bang vang - vi than bao ve xu so va la bieu tuong uy quyen cua Chiem Thanh - trong thap Yan Po Nagara mang ve nuoc. Nam 965, Jaya Indravarman I cho dung lai tuong nu than Bhagavati bang đa o Kauthara. Luc nay đao Ba La Mon tro thanh quoc giao. Cung trong giai đoan nay, đao Hoi đuoc truyen ba thong qua mot quy toc tu Java đen ti nan la Rahdar Ahmed Abu Kamil (Naqid Amr Ali).
Paramesvaravarman I (Ba My Thue hay Tot Loi Đa Ban An Đo hoac Ba Mi The Hat An Bo). Nam 979, truoc hoac sau cai chet cua Đinh Tien Hoang, ong đa tiep đon Ngo Nhat Khanh (theo gia pha la chau noi Ngo Quyen) luu vong sang Cham Pa, ho tro binh linh cho Ngo Nhat Khanh đe can thiep vao viec ke thua ngoi vua o Đai Co Viet va bi vua Le Đai hanh đanh tu tran (982?).
Luu Ke Tong (983), ke đoat ngoi. Nam 983, mot quan giap (truong lang) nguoi Viet (?) sinh song tren lanh tho Cham Pa noi len, đoat ngoi nhung bi vua Le Đai Hanh đanh tu tran (983?). Trong thoi gian Luu Ke Tong tri vi, co mot nguoi Cham goc Hoa (?) ten Poulo Ngo (?) dan theo khoang 150 nguoi đo bo len đao Hai Nam va vung duyen hai nam Quang Chau ti nan.
Indravarman IV (An Đa Ban Ngo Nhat Hoan), Đai Viet Su Ky goi la Bang Vuong La, len ngoi nam 983 sau khi Luu Ke Tong chet, Ong doi đo tu Cuu Chau (O Ly) sang Tan Chau (Phat Thanh) vao nam 982, 988 hoac 1000 SCN.


= Vuong trieu thu bay (982/1000-1044) =
Indravarman IV (An Đa Ban Ngo Nhat Hoan), Đai Viet Su Ky goi la Bang Vuong La, len ngoi nam 983 sau khi Luu Ke Tong chet, Ong doi đo tu Cuu Chau (O Ly) sang Tan Chau (Phat Thanh) vao nam 982, 988 hoac 1000 SCN.
Yan Pu Ku Vijaya (Duong Pho Cu). Cho doi đo ve Vijaya (Đo Ban, Binh Đinh). Tri vi đen nam 1007.
Sri. Bi Tra (Xa Loi) len ngoi.
Harivarman III
Paramecvaravarman II (phien am la Thi Nac Bai Ma Diep) ton tai khoang truoc va sau nam 1021.
Vikrantvarman IV.
Jaya Sinhavarman II (phien am chu Han la Hinh Boc Toc Li Tri Tinh Ba Phat) hay Sa Đau. Tri vi tu 1041 đen nam 1044. Vua Ly Thai Tong đa đanh thanh Phat The, chem đuoc Sa Đau, bat cac vo va cung nu cua Sa Đau, trong đo co nang My E.


= Vuong trieu thu tam (1044-1074) =
Jaya Paramesvaravavarman I. Ung Ni len ngoi vao nam 1044, ket thuc tri vi nam 1060. Ong đan ap su chong đoi cua dan Panduragan.
Bhadravarman IV, lam vua khoang 2 nam 1060 đen 1061.
Rudravarman III. Che Cu (Duong Boc Thi Loi Luat Đa Ban Ma Đe Ba) len ngoi vao nam 1061. Nam 1069, vua Ly Thanh Tong đanh Chiem Thanh. Che Cu dang ba chau Bo Chinh, Đia Ly (Quang Binh), Ma Linh (Quang Tri). Nam 1074 đua vo con va 3000 linh sang cu tru o Đai Viet.


= Vuong trieu thu chin (1074-1139) =
Harivarman IV. Nha vua bat đau tri vi vao nam 1074, đanh pha bien gioi Đai Viet, đanh Chan Lap đen Cambhupura, đot pha nhieu đen đien cua Chan Lap. Nam 1075, Ly Thuong Kiet đi đanh Chiem Thanh nhung khong thu đuoc ket qua. Harivarman IV dung lai kinh đo Indrapura (Quang Nam) đa bi bo tu lau va cho xay nhieu đen tai My Son.
Jaya Indravarman II (lan thu nhat) tu nam 1080 đen 1081. Ong bi chu la Paramabhodistava truat quyen.
Paramabhodistava. Bat đau vao nam 1081, bi giet nam 1086 nen Jaya Indravarman II len ngoi lan 2.
Jaya Indravarman II(lan thu 2). Che Ma Na bat đau tri vi nam 1086. Nam 1104, Che Ma Na đanh ba chau Đia Ly, Ma Linh, Bo Chinh, nhung bi Ly Thuong Kiet đanh bai.
Harivarman V (1114-1129) la chau goi Jaya Indravarman II la chu.


= Vuong trieu thu muoi (1139-1145) =
Jaya Indravarman III (1139-1145). Nam 1145, vua Chan Lap la Suryavarman II đanh chiem Vijaya, Jaya Indravarman III mat tich va trieu đai nay ket thuc.


= Vuong trieu thu muoi mot (1145-1318) =
Rudravarman IV. Kinh đo chinh la Panduranga. Ket thuc vao nam 1145.
Jaya Harivarman I (Che Bi La But). Ong la hoang tu Civanandana,con vua Rudravarman IV
Jaya Harivarman II. Ong la con vua Jaya Harivarman I. Lam vua khoang 4 nam thi bi cuop ngoi.
Jaya Indravarman IV (1167-1190). Ong đa tan cong nuoc Angkor bang mot tran thuy chien nguoc dong song Mekong. Co gia thuyet ong bi vua Cao Mien bat trong mot cuoc hanh quan vao Chiem Thanh.
Sau đo vao nam 1190, Chiem Thanh chia thanh hai tieu vuong quoc rieng: Vuong quoc Vijaya va Vuong quoc Panduranga. Vao nam 1192 thi lai hop nhat lai.

Jaya Paramecvaravarman II len ngoi nam 1226, tu đay nguoi Chan Lap tu y rut khoi Chiem Thanh. Ong la con ca vua Jaya Harivarman II.
Jaya Indravarman VI. Jaya Indravarman VI la vi vua co moi quan he giao hao voi Đai Viet. Ong bi am sat va cuop ngoi nam 1257.
Indravarman V (1265-1285). Indravarman V co ten that la Cri Harideva, nguoi chau đa am sat vua Jaya Indravarman VI, va đen nam 1266 thi lam le đang quang. Nhuong ngoi cho thai tu Harifit tuc vua Jaya Sinhavarman III
Jaya Sinhavarman III (Che Man). Nam 1305 - 1306, Che Man đem vang bac va O Ly (Ulik) lam le cuoi cong chua Huyen Tran. Nam 1307, Che Man chet, nha Tran dung ke đua Huyen Tran tro ve.
Jaya Sinhavarman IV (Che Chi) (1307-1312). Vua Tran Anh Tong sai quan đi đanh Chiem Thanh, bat đuoc Che Chi đem ve hanh cung o Gia Lam, phong Che Chi lam Hieu Trung Vuong, sau đo đoi thanh Hieu Thuan Vuong. Che Chi mat nam 1313. Tac Chi len ngoi sau Che Chi. Vao nam 1312 thi Che Nang (Che Đa A Ba Niem) len ngoi, tri vi cho đen nam 1318. Nam 1318, Che Nang đanh chiem hai chau O, Ly, nhung bi thua va phai chay sang Java.


= Vuong trieu thu muoi hai (1318-1390) =
Che A Nan len ngoi, tri vi tu nam 1318 đen nam 1342. Nam 1342, vua Tran Minh Tong sai Hue Tuc Vuong Đai Nien đem quan đi đanh Chiem Thanh nhung khong đuoc.
Tra Hoa Bo Đe, con re cua Che A Nan va la hau due cua Che Man, tri vi tu nam 1342 đen nam 1360. Khi len ngoi bi con cua Che A Nan la Che Mo phan đoi dan đen cuoc chien suot 10 nam đe tranh gianh quyen luc. Nam 1360, Tra Hoa Bo Đe chet.
Che Bong Nga (A Đap A Gia). Em cua Che A Nan, tri vi tu nam 1360 đen nam 1390. Che Bong Nga đem quan đi đanh chau Hoa vao cac nam 1361, 1362, 1366, 1368. Ong chet tran vao ngay 23 thang 1 nam 1390.


= Vuong trieu thu muoi ba (1390-1458) =
La Khai (La Ngai, Cac Thang, 1390-1400). Ong la tuong cua Che Bong Nga va Minh Su goi ong la Cac Thang. Minh Su cho rang Cac Thang đa phan boi va lam chet A Đap A Gia (Che Bong Nga) roi đoat ngoi nen khong cong nhan la Vua Cham Pa chinh thuc. Nam 1394, nha Tran đanh La Khai va thu lai đat Hoa Chau. Nam 1400, La Khai chet va Ba Đich Lai len ngoi.
Ba Đich Lai (Ngaok Glaong Wijaya, 1400-1441). Sau nha Ho bi nha Minh tieu diet, mot thoi gian dai (1407-1428), Ba Đich Lai kiem soat toan bo lanh tho Cham Pa xua tu Bac Trung Bo đen Cuc Nam Trung Bo duoi su ung ho cua nha Minh. Theo Minh Su, ong đa tiep đai Đe đoc Trinh Hoa tham Cham Pa rat nhiet tinh (1407). Ong co 4 van bia bang tieng Cham, va tu hao chien thang đoi voi cac nuoc nhu Nagar Yuen (Đai Viet), Nagar Kur (Campuchia), Nagar Brah Kanda (mot tieu quoc ben canh Cham Pa, hay la Bal Anguei?). Bien nien su Ma Lai co ghi chep ve vua Cempa (Cham Pa) ten Po Geleng (=Po Glaong?).
Theo Bien nien su Hoang gia (Sakkahray Dakrai Putao), nam con trau (1397), quan đoi Jek đanh Bal Anguei, Vua Anguei ten Po Parican chet, dan ty nan Bal Anguei đo vao Bal Pangdarang (Pa-nrang, Panduranga, vung Phan Rang ngay nay).
Nam 1428, sau khi quan đoi nha Minh rut ve, Ba Đich Lai đoi mat voi Le Loi o phia Bac (Thang Long) va Po Kasit, con cua Po Parican o phia Nam (Panduranga). Nam 1434 va 1435, cuoc chien tranh gianh Hoa Chau giua nha Le va Ba Đich Lai bat đau.
Ma Ha Bi Cai (Ca, 1441-1446). Nam 1446 bi quan nha Le bat ve Thang Long.
Ma Ha Quy Lai (1446-1449). Ong la chau cua Ma Ha Bi Cai, bi em la Ma Ha Quy Do bat giam va gianh lay ngoi vua.
Ma Ha Quy Do (1449-1458). Bi Ban La Tra Nguyet giet chet vao cuoi nam 1457 đau nam 1458


= Vuong trieu thu muoi bon (1458-1471) =
Ban La Tra Nguyet (Ban La Tra Duyet).
Ban La Tra Toan.
Nam 1470, vua Chiem la Tra Toan cau vien nha Minh, nam 1469, 1470 Tra Toan sai quan đi đanh Hoa Chau. Nam 1471, vua Le Thanh Tong (1460 1497) than chinh đi đanh Chiem Thanh (Vuong quoc Vijaya Cham Pa), ha thanh Đo Ban, giet 60.000 nguoi, bat Tra Toan va hon 30.000 tu nhan, ket thuc trieu đai thu muoi bon cua Chiem Thanh. Tuong Chiem la Bo Tri Tri sai su vao cong xin xung than.


= 1471 - 1694 =
Nam 1472: Bo Tri Tri o Phan Lung (Panduranga) tu xung vuong, giu đuoc 1/5 đat cu Chiem Thanh. Luc đo Chiem Thanh con lai chia thanh ba nuoc la Hoa Anh, Nam Ban va Chiem Thanh (Đai Chiem). Vung đat tu đeo Cu Mong đen nui Thach Bi cac chua Cham Pa van duy tri cho đen đoi chua Nguyen Hoang). Vua o Biuh Bal Bat-si-nang, Pa-nrang (dong doi cua vua Po Parican o Bal Anguei, that thu vao nam 1397) vao nam 1471-1472 la Po Ku Brah (tri vi 1460-1494), con trai cua Po Kasit, chau ngoai cua Po Parican.
Nam 1611, chua Nguyen Hoang đem quan vao đanh Chiem Thanh, lay phan đat tu đeo Cu Mong đen nui Thach Bi, đat lam Phu Phu Yen.
Nam 1627 đen nam 1651. Po Rome xung vuong. Da su ghi vo cua Po Rome la con gai Chua Nguyen, tuc cong chua Ngoc Hoa (Ngoc Khoa). Tuy nhien, tat ca cac su sach chinh thuc nhu Đai Nam Thuc Luc Tien Bien, Gia pha Nguyen Phuc Toc, Bien nien su Hoang gia - Sakkahray Dakrai Putao va cac van ban Cham khac đeu khong co ghi chep ve su kien nay, Truyen nay nam trong suu tap cua Aymonier va đuoc Dohamide & Dorohiem gioi thieu voi ten cong chua Bia Ut - hoang hau xu Bac. Cot truyen nay khop voi truyen thuyet ve Po Phindisak trong cong đong Cham Campuchia, va khong khop voi moi quan he giua Po Rome va Nguyen Phuc Nguyen trong lich su.
Nam 1653. Ba Tam đem quan đanh Phu Yen, bi quan chua Nguyen Phuc Tan đanh đuoi đen song Phan Rang. Chiem Thanh đa mat phan đat Bac Phan Lung, gioi han tu phia Tay song Phan Rang (Song Dinh) tro vao (Nam Phan Lung).
Nam 1692. Ba Tranh đem quan đi cuop pha. Đen nam 1693, bi quan chua Nguyen Phuc Chu đanh bai. Ba Tranh bi bat, giam tai Hon Chen đen nam 1694 thi mat. Đoi Chiem Thanh Quoc thanh Thuan Thanh Tran, roi thanh Binh Thuan Phu.
Nam 1694. Quy toc nguoi Cham Oc Nha Đat va tuong nguoi La Vu (Đai Nam Thuc Luc Tien Bien ghi la nguoi Thanh) A Ban phan cong, đanh bai quan đoi chua Nguyen. Theo Đai Nam Thuc Luc Tien Bien (1848) va Hoa Di Bien Thai (1694), hon 1.000 linh va 13 tuong Nguyen bi giet chet.
Nam 1695. Chua Nguyen Phuc Chu cau hoa voi quan đoi Cham, cho phep lap lai Thuan Thanh Tran vuong, phong Ke Ba Tu lam Tran Vuong, cai tri Thuan Thanh Dan (nguoi Cham va cac dan toc mien nui Cuc Nam Trung Bo - Nam Tay Nguyen – Đong Nam Bo).


Xem them Lich su Cham Pa


Tham khao Nguyen Van Huy. Tim hieu cong đong nguoi Cham tai Viet. Nam