Banh chung ("chung" trong "chung cat", nghia la hap nuoc, nhung thuc te banh đuoc nau bang cach luoc) la mot loai banh truyen thong cua dan toc Viet nham the hien long biet on cua con chau đoi voi cha ong voi đat troi. Nguyen lieu lam banh chung gom gao nep, đau xanh, thit lon, la dong. Banh thuong đuoc lam vao cac dip Mung 1 Tet Nguyen Đan cua dan toc Viet, cung nhu ngay gio to Hung Vuong (mung 10 thang 3 am lich)


Su tich La loai banh duy nhat co lich su lau đoi trong am thuc truyen thong Viet Nam con đuoc su sach nhac lai, banh chung co vi tri đac biet trong tam thuc cua cong đong nguoi Viet va nguon goc cua no ve truyen thuyet lien quan đen hoang tu Lang Lieu vao đoi vua Hung thu 6. Su tich tren muon nhac nho con chau ve truyen thong cua dan toc; la loi giai thich y nghia cung nhu nguon coi cua Banh Chung, Banh giay trong van hoa, đong thoi nhan manh tam quan trong cua cay lua va thien nhien trong nen van hoa lua nuoc.

Theo cuon Linh Nam Chich Quai, muc "Truyen banh chung" (Chung binh truyen-蒸餅傳):Vua Hung sau khi pha xong giac An roi, trong nuoc thai binh, nen lo viec truyen ngoi cho con, moi hoi hop hai muoi hai vi quan lang cong tu lai ma bao rang: "Ai đem le vat hop voi y cua ta đen dang cung Tien Vuong cho tron đao hieu thi ta se truyen ngoi cho" Cac lang đua nhau đi tim cac vi tran ky, hoac san ban, chai luoi, hoac đoi chac, đeu la cua ngon vat la, nhieu khong biet bao nhieu ma ke. Duy co lang thu muoi tam ten la Lang Lieu, me han vi, đa bi benh qua đoi roi, trong nha lai it nguoi nen kho be toan tinh, ngay đem lo lang, an ngu khong yen. Chot nam mo thay than nhan bao rang: "Trong troi đat khong co vat gi quy bang gao, vi gao la vat đe nuoi song con nguoi va co the an mai khong chan, khong co vat gi hon đuoc. Neu gia gao nep goi thanh hinh tron đe tuong trung cho Troi va lay la goi thanh hinh vuong đe tuong trung cho Đat, o trong lam nhan ngon, bat chuoc hinh trang troi đat bao ham van vat, ngu y cong on duong duc cua cha me, nhu the thi long cha se vui, nha nguoi chac đuoc ngoi quy". Lang Lieu giat minh tinh day, vui mung. Chang lua nhung hat nep trang tinh, khong sut me, đem vo cho sach, roi lay la xanh goi thanh hinh vuong, bo nhan ngon vao giua, đem luoc chin tuong trung cho Đat, goi la banh chung. Lai lay nep nau xoi đem quet cho nhuyen, nhao thanh hinh tron đe tuong trung cho Troi, goi la banh giay. Đung ky hen, Vua hoi hop cac con lai đe mang le vat đen cung To tien. Cac lang mang toi toan la son hao hai vi, duy chi co Lang Lieu đem banh hinh tron, banh hinh vuong đen dang. Hung Vuong lay lam la hoi Lang Lieu, Lang Lieu trinh bay nhu loi than nhan đa bao. Vua nem thu thi thay vi ngon vua mieng an khong chan, pham vat cua cac cong tu khac khong lam sao hon đuoc. Vua khen ngoi hoi lau, roi lay le vat cua Lang Lieu đem cung to tien. Vua dung thu banh ay đe cung phung cha me trong cac dip le tet cuoi nam. Thien ha moi nguoi đeu bat chuoc theo. Tuc nay con truyen cho đen bay gio, lay ten cua Lang Lieu, goi la Tet Lieu. Hung Vuong truyen ngoi cho Lang Lieu; hai muoi mot anh em kia đeu chia nhau giu cac phien tran, lap lam bo đang, tran thu nhung noi nui non hiem tro. Ve sau, anh em tranh gianh lan nhau, moi nguoi dung "moc sach" (hang rao cay bang go) đe che kin, phong ve. Vi the, moi goi la Sach, hay la Trai, la Trang, la Phuong. Sach, hay Trai, Trang, Phuong bat đau co tu đay vay  


Quan niem truyen thong Theo quan niem pho bien hien nay, banh chung hinh vuong tuong trung cho đat, banh giay hinh tron hoi dep tuong trung cho troi. Tuy nhien theo Giao su Tran Quoc Vuong, banh chung nguyen thuy co hinh tron va dai, giong nhu banh tay (Xu Đoai, Kinh Bac, Hung Hoa) va  banh tet (mien Nam).
Goi va nau banh chung, ngoi canh noi banh chung tren bep lua đa tro thanh mot tap quan, van hoa song trong cac gia đinh nguoi Viet moi dip tet đen xuan ve.


Nguyen lieu lam banh La đe goi: thuong la la cay dong tuoi. La dong chon la dong rung banh te, to ban, đeu nhau, khong bi rach, mau xanh muot. Tuy nhien, tuy theo đia phuong, dan toc, đieu kien va hoan canh, la goi banh co the la la chit, la chuoi hay tham chi ca la bang .
Lat buoc: banh chung thuong dung lat giang đuoc lam tu ong cay giang. Lat co the đuoc ngam nuoc muoi hay hap cho mem truoc khi goi.
Gao nep: Gao nep thuong dung gao thu hoach vu mua. Gao vu nay co hat to, tron, deo đeu va moi thu hoach se thom deo hon cac vu khac. Nhieu nguoi chon nep cai hoa vang hay nep nuong.
Đo xanh: đo thuong đuoc lua chon cong phu, tot nhat la loai đo trong o vung đoi trung du Viet Nam (Thanh Hoa, Nghe An, Ha Tinh, Phu Tho v.v. se thom va bo hon). Sau thu hoach đo can phoi nang đeu that kho, sang say het rac, bui, hat lep, phan loai hat roi đong vao hu, lo bang sanh la tot nhat.
Thit: thuong la thit lon, chon lon i đuoc nuoi hoan toan bang phuong phap thu cong (nuoi chuong hoac nuoi tha, thuc an bang cam rau tu nhien khong dung thuoc tang trong hoac thuc an gia suc). Thit ba chi (ba roi) voi su ket hop cua mo va nac cho nhan banh vi beo đam đa, khong kho ba nhu cac loai thit mong, thit nac than. 
Gia vi cac loai: hat tieu dung đe uop thit lam nhan. Muoi dung đe tron vao gao, đo xanh va uop thit. Đac biet thit uop khong nen dung nuoc mam vi banh se chong bi oi, thiu. Ngoai ra mot so loai gia vi khac it pho bien hon cung đuoc su dung nhu thao qua, tinh dau ca cuong thuong su dung tam uop trong nhan banh tai Ha Noi xua, tuy nay it noi con cau ky gia them loai gia vi nay.[can dan nguon
Phu gia tao mau: banh chung voi mau xanh cua nep đuoc tao thanh bang cach quay mat tren cua la dong, la chuoi (mat co mau xanh tham) vao trong, ap voi be mat cua gao nep. Mot so noi con su dung cac phu gia khac nhu la dua hay la rieng xay nhuyen vat lay nuoc tron gao vua tao huong thom vua tao cho banh co mau xanh ngoc. Mot so nha hang bat chap quy đinh ve ve sinh an toan thuc pham con lam banh chung thuong mai hoa su dung pin đen cho vao noi luoc banh. Mot so nguoi noi tro cho biet kinh nghiem nau banh chung bang noi lam bang chat lieu ton (chu khong phai nhom) giup banh xanh muot ma van an toan cho suc khoe.[can dan nguon]


Su dung Tren ban tho ngay tet khong the thieu banh chung va banh giay đuoc bay theo cap. Nhieu nguoi cau ky con boc bo lop la ben ngoai cua banh va goi lai bang la tuoi moi, sau đo buoc lat mau đo truoc khi đat len ban tho.
Banh chung vuong thuong đuoc cat cheo bang chinh lat goi banh đo. Cach cat banh vuong nhu vay giup cho moi mieng banh đeu co nhan đeu nhau. Ngoai ra cung thuong thay cach cat banh chung vuong theo phuong ngang va khi đo cac mieng banh o giua se nhieu nhan hon. Banh chung dai thuong cat lat ngang, goi la "đong banh".
Banh chung thuong đuoc an cung voi dua hanh, nuoc mam, xi dau rac chut bot tieu. Ra sau tet, banh co the bi lai gao, bi cung, khi đo nguoi ta thuong đem ran vang trong chao mo va an kem voi dua gop.
Banh chung cung co the đuoc cham voi mat mia, đac biet o mot so tinh Bac Trung Bo nhu Thanh Hoa, Nghe An, Ha Tinh.
Đong dao Viet Nam co cau:

"...Lay đoi đua đo
Cho thay gai lung.
Boc đong banh chung
Cho thay cham mat..."


Banh chung dai Cac vung trung du va mien nui phia Bac, trong đo co Phu Tho, Vinh Phuc, Bac Ninh, Bac Giang, Ha Tay khong thinh hanh goi banh chung hinh vuong ma chu yeu banh chung hinh vuong chi dung trong cung le, phong tuc đia phuong chu yeu goi va an dang tron dai, goi la "banh chung dai", hay "banh tay". Banh tay con la loai banh Tet o đuoc su dung chu yeu o trung du va tai nhieu vung dan toc thieu so mien Bac Viet Nam. (Xem bai banh tet)
Banh chung dai thuong đuoc goi voi rat it đo (đau xanh), va rat it hoac khong co thit, muc đich đe danh an lau dai vao nhung ngay sau tet, xat thanh tung lat banh ran vang gion hon va an ngon hon. Banh chung dai co the la chit thay cho la dong, voi 2 đen 4 la xep theo chieu doc, rai gao, đo theo chieu cua la va quan bang lat giang đa đuoc noi bang phuong thuc đac biet đe bo chat chiec banh va de boc, de bao quan co the len toi 3 thang.
Cung thuong thay mot kieu banh chung khac, banh chung ngot, khong su dung thit trong nhan banh, đuong trang đuoc tron đeu vao gao va đo. Mot so vung khi thuc hien banh chung ngot con tron gao voi gac, cho mau đo đep. Khi goi banh chung ngot thuong nguoi ta khong quay mat xanh cua la dong vao trong.
Banh tet o mien Nam cung đuoc goi thanh đon dai voi nguyen lieu tuong tu nhu banh chung nhung đuoc goi bang la chuoi.


Mot so loai banh chung = Banh chung Nghe An =
Tai Nghe An co banh chung Vinh Hoa đuoc goi thanh tung cap hai chiec mot, tung cai co hinh kim tu thap cut chu khong vuong vuc nhu banh chung thong thuong.


= Banh chung Nhat Le =


= Banh chung gu =


= Banh chung ngu sac =
La loai banh chung co 5 mau đuoc cho la tuong trung cho ngu hanh: Kim - Thuy - Moc - Hoa - Tho. Gao mau xanh su dung tu nuoc cua la rieng xay, mau vang tu nghe tuoi, mau đo cua gac, mau tim tu nep cam hoac mau nuoc la cam. Khi goi banh, nguoi goi banh dung la ngan tung loai gao ra 5 goc tren khuon goi banh. Khi đa đo gao vao tung vi tri va len chat, nguoi ta rut cac la tam ngan ra va goi kin lai. Ngoai mau sac hap dan thi banh chung ngu sac con co mui vi rat thom. 5 mau la 5 vi khac nhau, hoa quyen vao nhau nen rat de an, khong bi ngay.


= Banh chung gac =
Banh chung gac co phan nep mau đo, thom ngay vi gac. Gao lam banh chung đuoc tron voi ruot gac giong nhu chuan bi gao đo xoi gac. Cach goi banh giong nhu goi banh chung thuong tuy nhien thuong khong quay mat la dong mau xanh vao trong đe tranh lam banh bi lan mau. Lang Tranh Khuc, Thanh Tri, Ha Noi co nghe truyen thong lam loai banh chung nay.


= Banh chung com =
Nguyen lieu đe lam banh chung com la com kho cung voi gao nep ngam voi la thom tao mau xanh cung nhu mui thom đac trung. Nhan banh chung com thuong la nhan ngot, đo xanh đuoc nau giong che kho, cung co them thit nac ben trong. Khi đuoc cat ra, banh chung com cung co 5 mau sac: Mau vang nga cua nhan đau xanh, mau đo hong cua thit lon ninh nhu, mau trang thap thoang cua nep deo, mau xanh vang cua la dong hay la chuoi, mau xanh ngoc cua com. Banh rat ngon, bui va thom huong com.


= Banh chung cam =

Banh chung cam (hay con goi la banh chung đen) la mon banh chung truyen thong cua mot so dan toc o vung nui phia Bac Viet Nam nhu nguoi Tay, nguoi Thai, nguoi Dao. Nguyen lieu lam banh mang đam huong vi vung cao: nhung cong rom nep to, mong, vang đuoc gat ve rua sach, sau đo phoi kho va đem đot thanh tro, vo min, dung mieng vai xo ray lay phan min nhat cua tro. Gao nep sau khi đuoc vo sach se đuoc tron cung voi tro min tu goc rom, da sao cho nhung hat nep tron may may đuoc bao boc boi mau đen cua tro. Nhan cua mon banh nay đuoc nguoi Tay tron them ca hanh vao nhan thit mo cung voi hat tieu vo boc ngoai la đau xanh. La đe goi banh chung cam la nhung chiec la dong rung banh te kho nho co mau xanh đam.


= Banh chung nhan thit ga, ca =
Ngoai viec banh chung goi voi nhan thit lon, nguoi ta cung thay the bang thit ga hoac ca hoi. Ca hoi lam nhan banh cat mieng bang ban tay, đuoc uop qua gia vi va hat tieu. Banh luoc trong 12 tieng theo tieu chuan banh chung truyen thong. Moi chiec banh co trong luong khoang 800 gram.


= Banh chung nhan thap cam =
Đay la dang banh chung pho bien o mien Nam. Nhan banh gom đau xanh, thit ba roi, tom kho, hat đieu, mo phan va trung muoi.


= Banh chung 5-Thu =
Banh chung 5-Thu khong phai la loai banh chung lam bang 5 thu vat lieu hay đai dien cho 5 thu vat chat ma la đai dien cho 5 thu ngay trong tuan gom thu hai, thu ba, thu tu, thu nam, va thu sau. Đay la loai banh chung kieu Viet Nam nhung lai ra đoi tai thanh pho Winnipeg thuoc tinh bang Manitoba, Canada voi su mang truyen ba ve van hoa Viet Nam ra voi the gioi. Ten tieng Anh cua banh chung 5-Thu la 5-Days Chung.


= Mot so loai banh chung khac =
Mot so đia phuong noi tieng voi banh chung đuoc nhieu nguoi biet đen nhu: banh chung Tranh Khuc (Ha Noi), banh chung Bo Đau (Thai Nguyen), banh chung Ba Thin (Nam Đinh), banh chung lang Đam (Ha Nam), banh chung Cho Đau (Hung Yen), banh chung Thuy Đuong (Hai Phong), banh chung Đai An Khe (Quang Tri), banh chung Cau Bang (Thai Binh), banh chung Lo Khe (Ha Noi)... Ngoai ra con nhieu loai khac nhu banh chung đen Bac Son (Lang Son), banh chung đuong o vung Kien Xuong, Tien Hai (Thai Binh)...


Ky luc ve banh chung Chiec banh chung lam tai lang nghe banh chung truyen thong Lang Uoc Le, huyen Thanh Oai, Ha Noi nhan dip Tet Nguyen đan Nham Ngo (2002) đa đuoc Sach Ky luc Guinness cong nhan la chiec banh chung lon nhat the gioi. Banh nang 1,4 tan do 50 nghe nhan lang Uoc Le lam ra tu 330 kg gao nep, 100 kg đau xanh, 100 kg thit lon, goi bang 1.500 chiec la dong va nau trong mot noi thep cao tren 2 m trong hon 72 gio.


Banh chung trong tho van Trong cau đoi pho bien ve san vat ngay Tet, nguoi ta thay su co mat cua banh chung nhu mot gia tri vat chat va tinh than khong the thieu trong dan toc Viet Nam:

Thit mo, dua hanh, cau đoi đoCay neu, trang phao, banh chung xanh.
Viet ve loai banh ngon nay, nha tho Tran Thinh đa chap but viet bai tho "Tam banh than ky". Bai tho nay viet ve Su tich Banh chung – banh giay. Hai loai banh nay đuoc chang trai ten la Lang Lieu – con cua Vua Hung thu 6 – lam ra khi đuoc mot vi than mach bao khi chang nam mong luc đang ngu. Va ke tu đo, banh chung va banh giay (ngay nay la banh tet) van đuoc luu truyen cho đen bay gio va thuong đuoc su dung trong moi đo Tet đen Xuan ve.
Noi dung bai tho nhu sau:
Lang Lieu goi ghem gon gang
La dong xanh buoc lat giang nhuom hong
Vua Hung nang banh bang long
Vuong tron troi đat cang trong cang mung
Boc ra them nhung la lung
Nep thom đo min nhung chung thit hanh
Than dan cung nem ngon lanh
Xua nay ai de đat thanh the đau
Vua truyen giu lai mai sau
Chau con đi tiep nhip cau ong cha
Loc xuan chia khap moi nha
Muon đoi khong het đam đa thom ngon
Canh đong lua moi xanh ron
Banh chung, banh tet van con đen nay
Lang Lieu mot thoang ve đay
Ban tay nhan ai, ban tay than ky.


Xem them Banh giay
Banh tet


Chu thich Lien ket ngoai