Toyotomi Hideyoshi (豊臣（とよとみ） 秀吉（ひてよし） (Phong-Than Tu-Cat), Toyotomi Hideyoshi , 26 thang 3 nam 1537 – 18 thang 9 nam 1598), hay con goi la Hashiba Hideyoshi (羽柴（はしは） 秀吉（ひてよし） (Phong-Than Tu-Cat), Hashiba Hideyoshi) la mot samurai va mot daimyo cua thoi ky Sengoku, nguoi đa thong nhat Nhat Ban. Ong ke thua vi lanh chua qua co cua minh, Oda Nobunaga, va la nguoi đa ket thuc thoi ky Sengoku. Thoi ky nam quyen cua ong thuong đuoc goi la thoi ky Momoyama, theo ten lau đai cua ong. Ong noi tieng voi nhung di san van hoa cua minh, bao gom đac quyen mang vu khi cua tang lop samurai. Toyotomi Hideyoshi thuong đuoc coi la nguoi thu hai thong nhat Nhat Ban.


Tuoi tre Co rat it thong tin ve Hideyoshi truoc nam 1570, khi ong bat đau đuoc nhac đen trong nhung thu tich con sot lai. Tu truyen cua ong bat đau nam 1577 nhung Hideyoshi hiem khi noi ve qua khu cua minh. Theo loi truyen mieng dan gian, ong đuoc sinh o noi ngay nay la Nakamura-ku, Nagoya (vao thoi điem đo la Huyen Aichi, tinh Owari), va la que huong cua gia toc Oda. Ong khong thuoc dong doi samurai ma la con trai cua mot nong dan ten la Yaemon. Ong khong co ho. Thay vao đo, ten thoi tho au cua ong la Hiyoshi-maru ("Tang pham cua Mat troi"), mac du co the đo chi la mot trong cac di ban ve ong.
Trong thoi tho au, Hideyoshi co biet danh "Saru", nghia la "khi" vi ong hay nghich dai va leo cay. Khi truong thanh va gianh đuoc nhung thu bac cao hon, cho phep ong co the đoi ten cua minh.
Theo Maeda Toshiie va nha truyen giao chau Au Luis Frois, Hideyoshi la mot nguoi sau ngon, voi 2 ngon cai tren ban tay phai. Ong khong cat bo ngon cai thua ra nhu nhung nguoi Nhat khac trong thoi ky đo thuong lam.
Nhieu huyen thoai cho rang Hideyoshi đa đuoc gui đen chua khi con nho, nhung ong khong chiu đi tu ma dan than chu du thien ha. Duoi cai ten Kinoshita Tokichiro (木下 藤吉郎), ong đau tien ve truong cua gia toc Imagawa nhu mot no boc cua lanh chua đia phuong Matsushita Kahei (松下之綱). Ong đi suot quang đuong đen lanh đia cua Imagawa Yoshimoto, daimyo cua tinh Suruga, va phuc vu o đo mot thoi gian đe tranh phai tra khoan tien Matsushita Yukitsuna nho giu ho.


Vuon len nam quyen Khoang nam 1557 ong tro ve Owari voi gia toc Oda, gio đay do Oda Nobunaga lanh đao, voi than phan mot nguoi hau thap be, ong tro thanh nguoi mang dep cho Nobunaga va lan đau lap cong trong tran Okehazama nam 1560 khi Nobunaga tieu diet Yoshimoto đe tro thanh lanh chua manh nhat thoi Sengoku. Theo nguoi ghi chep tieu su cho ong, Hideyoshi phu trach giam sat viec sua chua lau đai Kiyosu du co y kien cho rang viec nay "chua ro rang", va co the ong chi la nguoi quan ly nha bep khi đo. Nam 1561, Hideyoshi ket hon voi Nene. Ong tien hanh viec sua chua lau đai Sunomata cung voi nguoi em Toyotomi Hidenaga va may ten cuop Hachisuka Masakatsu va Maeno Nagayasu. Cong suc cua Hideyoshi đuoc đen đap xung đang vi Sunomata nam tren đat cua ke đich. Theo cac chuyen ke lai, ong xay dung mot phao đai o Sunomata va kham pha ra con đuong bi mat vao nui Inaba, mot trong cac nguyen nhan sau đo khien nhieu binh linh đon tru cua đich phai đau hang.
Hideyoshi la mot nha thuong thuyet tai ba. Nam 1564, bang cach hoi lo, ong thuyet phuc đuoc mot so luong lon lanh chua o Mino roi bo gia toc Saito. Hideyoshi tiep can rat nhieu samurai nha Saito bao gom ca chien luoc gia cua nha Saito la Takenaka Hanbei, thuyet phuc ho quy thuan Nobunaga,. Chien thang de dang cua Nobunaga o lau đai Inabayama nam 1567 phan lon la nho cong cua Hideyoshi, bat chap xuat than nong dan cua minh, Hideyoshi sau đo tro thanh mot trong nhung tuong quan sang gia nhat cua Nobunaga, cuoi cung lay ten la Hashiba Hideyoshi. Ho moi cua ong bao gom hai chu cua mot trong hai nguoi tin can nhat cua Oda la Niwa Nagahide va Shibata Katsuie.
Hideyoshi lanh đao quan đoi trong tran Anegawa nam 1570, luc đo Oda Nobunaga lien minh ma sau nay la ke thu tuong lai Tokugawa Ieyasu (nguoi cuoi cung ha be con trai cua Hideyoshi va thong tri Nhat Ban), vay ham hai phao đai cua nha Azai va nha Asakura. Nam 1573, sau chien dich thang loi truoc hai nha Azai va Asakura, Nobunaga bo nhiem Hideyoshi lam daimyo cua ba quan phia Bac tinh Omi. Ban đau đong trai o đai ban doanh cu cua nha Azai o Odani, Hideyoshi sau đo chuyen ve Kunitomo, va đoi ten thanh pho la Nagahama đe to long kinh trong voi Nobunaga. Hideyoshi sau đo chuyen đen cang Imahama ben ho Biwa. Tu đay ong bat đau xay dung lau đai Imahama va kiem soat cong xuong san xuat sung hoa mai Kunitomo gan đo, von đuoc hai nha Azai va Asakura khoi cong vai nam truoc. Duoi su quan ly cua Hideyoshi, san luong cua nha may tang nhanh chong.
Sau vu am sat Oda Nobunaga va con truong Nobutada nam 1582 boi tay Akechi Mitsuhide, Hideyoshi tieu diet Akechi trong tran Yamazaki.
Trong hoi nghi quyet đinh nguoi ke thua Nobunaga, Hideyoshi gat qua ung cu vien hien nhien la Oda Nobutaka va cung voi đai tuong cua gia toc Oda, Shibata Katsuie, ung ho nguoi con con tre cua Nobutada, Oda Hidenobu. Co đuoc su ung ho cua hai truong lao nha Oda, Niwa Nagahide va Ikeda Tsuneoki, Hideyoshi đat Hidenobu len ngoi, cung voi anh huong cua chinh ong ta len toan gia toc Oda. Cang thang nhanh chong leo thang giua Hideyoshi va Katsuie, va trong tran Shizugatake nam sau đo, Hideyoshi tieu diet quan đoi cua Katsuie va tu đo tap trung quyen luc trong tay minh, kiem soat gan nhu moi hoat đong cua nha Oda.
Nam 1583, Hideyoshi bat đau xay dung lau đai Osaka. Xay dung tren nen ngoi đen Ishiyama Honganji von bi Nobunaga san phang, lau đai sau nay se tro thanh phao đai cuoi cung cua gia toc Toyotomi sau cai chet cua Hideyoshi.
Nguoi con khac cua Nobunaga, Oda Nobukatsu, van giu moi thu voi Hideyoshi. Ong lien minh voi Tokugawa Ieyasu, va hai ben giao tranh bat phan thang bai tran Komaki va Nagakute. No cuoi cung dan đen mot su be tac, mac du luc luong cua Hideyoshi bi ton that nang ne. Cuoi cung, Hashiba ky hoa uoc voi Nobukatsu, ke thuc nguyen co cuoc chien giua hai nha Tokugawa va Hashiba. Hideyoshi gui đen cho Tokugawa Ieyasu chi gai va me lam con tin. Ieyasu cuoi cung đong y tro thanh chu hau cua Hideyoshi.


Đinh cao quyen luc Hideyoshi tim kiem danh hieu shogun đe thuc su đuoc coi la nguoi nam quyen thong tri Nhat Ban. Tuy nhien Hoang đe khong ban cho ong tuoc hieu đo. Ong yeu cau shogun cuoi cung cua Muromachi, Ashikaga Yoshiaki, nhan ong lam con nuoi, nhung bi tu choi. Khong the tro thanh shogun, nam 1585 ong nhan lay vi tri con đay thanh the hon la Nhiep chinh quan (kampaku). Nam 1586, Hideyoshi chinh thuc đuoc trieu đinh ban ho Toyotomi. Ong xay dung mot lau đai to lon, Jurakudai, nam 1587 va đieu khien Thien hoang Go-Yozei nam sau đo.
Sau đo, Hideyoshi khuat phuc tinh Kii va chinh phuc Shikoku cua gia toc Chosokabe. Ong cung gianh quyen kiem soat tinh Etchu va xam lang Kyushu. Nam 1587, Hideyoshi truc xuat nguoi truyen đao Thien chua khoi Kyushu đe ap đat su thong tri lon hon đoi voi cac daimyo Kirishitan (nguoi Nhat theo Thien chua giao). Tuy nhien, vi ong van giao thuong voi chau Au, nhung nguoi theo Thien chua giao rieng le đuoc lo đi. Nam 1588, Hideyoshi cam nong dan binh thuong so huu vu khi va bat đau cuoc san lung kiem đe sung cong vu khi. Kiem đuoc nau chay đe đuc tuong Phat. Bien phap nay ngan ngua rat hieu qua su phan ung cua nong dan va đam bao su on đinh lon hon đac biet la tu cac daimyo tu do. Cuoc vay ham Odawara chong lai gia toc Hau Hojo o đong bang Kanto tieu diet nhung ke chong đoi cuoi cung cua Hideyoshi. Chien thang cua ong đanh dau su ket thuc cua thoi ky Sengoku.
Thang 2 nam 1591, Hideyoshi ra lenh cho Sen no Rikyu phai tu sat. Rikyu đa tung la mot thuoc ha tin can va la bac thay tra đao duoi thoi ca Hideyoshi lan Nobunaga. Duoi su bao tro cua Hideyoshi, Rikyu tao ra nhung thay đoi quan trong trong my hoc cua tra đao, anh huong đen rat nhieu khia canh cua van hoa Nhat Ban. Ke ca sau khi ra lenh buoc Rikyu phai tu sat, Hideyoshi van tien hanh nhieu cong trinh xay dung dua tren nhung tieu chuan ve cai đep do Rikyu đe xuong.
Su on đinh cua trieu đai Toyotomi sau cai chet cua Hideyoshi bi đat mot dau hoi lon sau cai chet cua nguoi con trai đoc nhat moi 3 tuoi cua ong, Tsurumatsu, thang 9 nam 1591. Khi nguoi em cung cha khac me Hidenaga qua đoi it lau sau nguoi con trai, Hideyoshi chon chau trai Hidetsugu lam nguoi ke vi, nhan Hidetsugu lam con nuoi vao thang 1 nam 1592. Hideyoshi roi bo chuc vu kampaku roi nhan tuoc hieu taiko (Nhiep chinh ve huu). Hidetsugu đuoc ban tuoc hieu kampaku.


Suy sup va qua đoi Suc khoe cua ong bat đau xuong doc, nhung van khao khat hoan thanh vai viec nua đe lam vung chac di san cua minh, Hideyoshi ke thua giac mong xam luoc Trung Hoa ma Oda Nobunaga đa ap u va phat đong hai cuoc xam luoc Trieu Tien. Mac du đinh xam chiem nha Minh, quan đoi Nhat Ban khong the tien xa hon ban đao Trieu Tien. Hideyoshi đa giao thiep voi nguoi Trieu Tien tu nam 1587 yeu cau mot con đuong tien quan đen Trung Hoa. Nguoi Trieu Tien ban đau tu choi đam phan thuc chat, va vao thang 4 va thang 7 nam 1591, khuoc tu đoi hoi cho phep quan Nhat hanh quan qua Trieu Tien. Thang 8, Hideyoshi ra lenh chuan bi xuat chinh.
Trong chien dich đau tien, quan đoi Nhat Ban ban đau thang nhu che tre. Khoang thang 5 nam 1592, Seoul bi chiem, va chi trong vong 4 thang, quan đoi cua Hideyoshi đa tien đen Man Chau Ly va chiem đuoc hau het Trieu Tien. Tuy nhien, khong thanh cong nhu tren đat lien, thuy quan duoi su chi huy cua Đo đoc Ly Thuan Than som phan cong lai ham đoi cua Nhat, cat đuong tiep te va bop nghet cuoc xam luoc Trieu Tien. Nam 1593. Hoang đe nha Minh la Van Lich gui quan duoi su chi huy cua tong binh Ly Nhu Tung (李如松) đe ngan chan ke hoach xam luoc Trung Quoc va tai chiem lai ban đao Trieu Tien. Quan đoi Trung Quoc va Trieu Tien đanh bat quan Nhat khoi Seoul va Binh Nhuong. Cuoc chien roi vao the giang co, va sau khi đi đen hiep nghi đinh chien, quan Nhat rut ve Nhat Ban.
Sau khi con trai thu hai cua Hideyoshi, Toyotomi Hideyori, ra đoi nam 1593 lam van đe ke vi tiem an nhieu rac roi. Đe tranh đieu đo, Hideyoshi luu đay chau trai va nguoi thua ke cua minh la Hidetsugu đen nui Koya va sau đo buoc anh phai tu sat vao thang 8 nam 1595. Cac thanh vien khac trong gia đinh cua Hidetsugu khong chiu nhin lay tam guong nay sau đo bi tham sat o Kyoto, bao gom 31 phu nu va vai tre nho.
Sau vai nam đam phan tan vo, vi long ganh ty cua ca đoi ben khi bao cao voi chu nhan cua minh rang phia ben kia đa đau hang, Hideyoshi phat đong cuoc xam luoc Trieu Tien thu hai nam 1597, nhung khong thanh cong lam. Linh Nhat giam chan tai tinh Gyeongsang. Vao thang 6 nam 1598, chien dich ngung lai va chi con khoang 60.000 quan duoi su chi huy cua toc truong gia toc Shimazu, Shimazu Yoshihiro va con trai Shimazu Tadatsune. Luc luong con lai đa dung manh đay lui mot vai đot tan cong cua quan đoi Trung Hoa o Suncheon va Sacheon khi nha Minh đang chuan bi cho tran cong pha cuoi cung.
Toyotomi Hideyoshi qua đoi thang 9 nam 1598. Cai chet cua ong đuoc Go-tairo giu bi mat tuyet đoi đe bao toan si khi ba quan. Mai đen cuoi thang 10, ho moi ban chieu yeu cau cac chi huy quan đoi Nhat lui binh. Trong tran đai chien cuoi cung, tran Noryang, đoi lien hop thuy quan Minh-Trieu duoi su chi huy cua Đo đoc Ly Thuan Than va Chen Lin chan đuong rut cua quan Nhat. Quan Nhat bi ton that nang ne trong khi Đo đoc Trieu Tien Ly Thuan Than tu tran. Quan Nhat đot pha thanh cong va rut đen Busan voi cai gia phai tra la 200 tau bi đanh chim va 100 chiec bi bat, theo so lieu cua Trieu Tien.
Sau that bai tai Trieu Tien, quan đoi cua Hideyoshi khong the xam luoc đuoc Trung Hoa. Thay vi dung đe cung co đia vi cua minh, nhung cuoc vien chinh lam suy giam nghiem trong ngan kho cua gia toc Hideyoshi, cac chu hau cua ong bat man vi that bai, va cac gia toc trung thanh voi Hideyoshi bi yeu đi. Giac mong Đe quoc Nhat Ban tren toan coi A Chau cham dut trong tay Hideyoshi. Chinh quyen Tokugawa khong chi ngan chan cac cuoc vien chinh vao đai luc ma con đong cua voi toan the gioi. Chi đen cuoi the ky 19 khi Nhat Ban lai mo cuoc chien chong Trung Quoc qua nga Trieu Tien, gan giong cach đoi quan xam luoc cua Hideyoshi đa su dung.
Sau cai chet cua ong, nhung thanh vien khac cua hoi đong 5 vi nhiep chinh khong ngan noi tham vong cua Tokugawa Ieyasu. Hai trong so nhung vi tuong hang đau cua Hideyoshi, Kato Kiyomasa va Fukushima Masanori ban đau cuong quyet chong lai Ieyasu, nhung sau đo ho quay sang tranh gianh quyen luc voi Ishida Mitsunari, quan gia cua lanh đia Toyotomi. Nguoi nay it đuoc cac tuong kinh trong, va hai vi tuong kia đa nga sang phe cua Tokugawa Ieyasu. Nguoi con trai con be cua Hideyoshi va la nguoi thua ke chinh thong Hideyori mat đi quyen luc ma cha minh tung nam giu, va Tokugawa Ieyasu đuoc phong la shogun sau tran Sekigahara.


Bien nien su kien Duoi đay la bien nien su kien chinh lien quan đen Toyotomi Hideyoshi va thoi đai cua ong:


Di san Toyotomi Hideyoshi lam thay đoi xa hoi Nhat Ban tren nhieu phuong dien. Trong đo bao gom viec ap dung he thong đang cap cung nhac, han che đi lai, đo đac đat đai va san xuat.
Nhung cai cach ve đang cap anh huong đen ca nhung nguoi binh dan lan cac samurai. Trong thoi ky Sengoku, viec nong dan tro thanh chien binh la binh thuong, hay samurai ve lam cac cong tac cai quan ruong đat do su thieu vang cua mot chinh quyen đia phuong manh va luon co nhung giai đoan hoa binh ngan. Khi nam quyen, Hideyoshi ban chieu rang tat ca nong dan phai giai giap vu khi. Nguoc lai, ong yeu cau cac samurai roi bo đat đai va đen song o cac lau đai. Đieu nay cung co he thong đang cap xa hoi trong suot 300 nam tiep theo.
Hon nua, ong ra lenh tien hanh đo đac toan dien va tong đieu tra dan so. Khi viec nay đa hoan thanh va tat ca cac cong dan đa đuoc đang ky, ong yeu cau tat ca nguoi Nhat song tung đuoc phan han (phien) phai đinh cu ngay tren phan đat đo tru khi ho đuoc phep cua chinh quyen cho phep đinh cu noi khac. Đieu nay thiet lap lai trat tu trong thoi ma cac toan cuop tung hoanh o vung thon que va hoa binh moi đuoc lap lai. Viec đo đac đat đai cung tao mot nen tang cho he thong thue ve sau.
Nam 1588, Hideyoshi bai bo mot cach co hieu qua che đo no le bang viec ngung viec buon ban no le. Hop đong va lao đong ngoai quoc thay the cho cac no le. Nam 1590 Hideyoshi hoan thanh viec xay dung lau đai Osaka, lau đai lon va co anh huong nhat tren toan Nhat Ban trong viec chan đung cac the luc phia Tay tien đen Kyoto.
Hideyoshi cung đa tao nhieu anh huong len nhung mang van hoa quan trong cua Nhat Ban. Ong hao phong chi tien cho tra đao, thu thap cac dung cu đo đac, tai tro cho cac hoat đong xa hoi hoang phi, va la nha bao tro bac thay noi tieng. Vi so thich tra đao lan truyen trong tang lop thong tri, vi vay nay sinh nhu cau can nhung đo su chat luong tot, va trong suot chien dich o Trieu Tien, khong chi nhung loai đo su chat luong hang đau bi tich thu, rat nhieu nghe nhan Trieu Tien cung bi ep phai đen Nhat phuc vu cho nhu cau nay.
Bi anh huong boi ve choi loi cua Đen Vang o Kyoto, ong cho tien hanh thiet ke nhung phong thuong tra sang trong nhung cung rat gon nhe đe co the mang theo đuoc, đuoc thiep bang vang la va lot bang the đo. Nho su cach tan di đong nay, ong co the thuong thuc tra đao bat cu đau ong muon, the hien suc manh hiem co va than phan cao quy cua minh khi xuat hien.
Ve chinh tri, ong dung nen mot he thong chinh quyen can bang the luc cua nhung lanh chua (hay daimyo) manh nhat Nhat Ban. Mot hoi đong ra đoi gom nhung lanh chua giau anh huong nhat voi mot nhiep chinh quan đuoc chi đinh.
Cho toi truoc khi qua đoi, Hideyoshi van hi vong thiet lap đuoc mot he thong đu on đinh đe ton tai đen khi con trai ong đu lon đe nam quyen lanh đao. Hoi đong Ngu Đai Lao đuoc thanh lap, bao gom nam daimyo quyen luc nhat. Tuy vay sau cai chet cua Maeda Toshiie, Tokugawa Ieyasu bat đau cung co lien minh, gom ca cac cuoc hon nhan chinh tri (đieu đa bi Hideyoshi cam). Cuoi cung, quan đoi hai phe Toyotomi quyet chien voi Tokugawa trong tran Sekigahara. Ieyasu chien thang va nhan tuoc hieu Seii-tai Shogun (Chinh Di Đai tuong Quan) hai nam sau đo.
Ieyasu van duy tri phan lon cac chieu chi Hideyoshi va xay dung Mac phu cua minh tren co so đo. Đieu nay đam bao cac di san van hoa cua Hideyoshi đuoc bao toan.

Truoc khi chet, ong co lam mot bai tanka noi ve cuoc đoi minh:


Ten goi Vi xuat than tu tang lop binh dan nhung ve sau lai thuoc gioi quy toc o đinh cao cua quyen luc, Toyotomi Hideyoshi co kha it ten trong suot cuoc đoi minh. Khi sinh, ong đuoc đat ten la Hiyoshi-maru (日吉丸). Vao le truong thanh ong nhan cai ten Kinoshita Tokichiro (木下 藤吉郎, きのした とうきちろう). Sau đo, ong đuoc nhan ho Hashiba, va cai ten danh du cua trieu đinh Chikuzen no Kami. Ket qua la ong đuoc goi bang cai ten Hashiba Chikuzen no Kami Hideyoshi (羽柴筑前守秀吉). Ho Hashiba cua ong van con tham chi khi ong đuoc Hoang đe ban cho uji hay sei (氏 hay 姓) Toyotomi. Ten ong chinh xac la Toyotomi no Hideyoshi. Theo cach viet ten trong thoi ong, ten ong đuoc viet la 豐臣 秀吉.
Ho Toyotomi cung đong thoi đuoc ban cho cac đong minh cua Hideyoshi, nhung nguoi nhan ho moi Toyotomi no Asomi (豊臣朝臣).
Cac tai lieu cua Nha tho vao thoi điem đo goi ong la Hoang đe Taicosama (tu taiko, kampaku đa nghi huu hay Nhiep chinh quan, va ten goi kinh can sama).


Thong tin them Hideyoshi xuat hien trong cac tro choi nhu Samurai Warriors, Samurai Warriors 2, va Warriors Orochi, Sengoku Basara.


Xem them Đen Toyokuni – Mot ngoi đen than đao tho Hideyoshi.


Chu thich Tham khao Berry, Mary Elizabeth. (1982). Hideyoshi. Cambridge: Harvard University Press. ISBN 0-674-39026-1 (cloth, 1982), ISBN 0-674-39026-1 (paper, 1989) (scholarly biography)
Sansom, George. (1952) Japan, A Short Cultural History. Stanford: Stanford University Press. ISBN 0-8047-0952-1 (cloth) ISBN 0-8047-0954-8 (paper)
Takeuchi, Rizo. (1985). Nihonshi shojiten (A Concise Dictionary of Japanese History). Tokyo: Kadokawa shoten.
Yoshikawa, Eiji. (2001). Taiko. Tokyo: Kodansha. ISBN 4-7700-2609-9 (historical fiction)


Lien ket ngoai Ban mau:Imdb character
SengokuDaimyo.com website cua nha su hoc ve vo si samurai Anthony J. Bryant
Anthony J. Bryant la tac gia cua Sekigahara 1600: The Final Struggle for Power, Praeger Publishers, September 2005