Tieu chay hay Ia chay, Tao Thao đuoi (cach goi dan da), (Tieng Anh: diarrhea) la tinh trang đi ngoai phan long ba lan hoac nhieu hon moi ngay. Benh co hai dang la "tieu chay cap tinh" va "tieu chay man tinh". Nguyen nhan pho bien nhat la nhiem trung đuong ruot do virus, sieu vi hoac ky sinh trung gay ra, mot chung benh đuoc goi la viem da day-ruot. Cac truong hop nhiem trung nay la thuong la do an thuc an hoac uong nuoc đa bi nhiem khuan tu phan hoac truc tiep tu nguoi mac benh. Co the chia tieu chay thanh ba loai: tieu chay phan nuoc ngan han, tieu chay phan co mau ngan han, va neu tieu chay keo dai hon hai tuan thi đuoc goi la tieu chay keo dai. Tieu chay phan nuoc ngan han co the do nhiem khuan ta gay ra. Neu co mau xuat hien trong phan, thi đo la mac chung ly. Mot so nguyen nhan gay tieu chay khong do nhiem khuan nhu: tang nang tuyen giap, khong dung nap lactose, benh viem đuong ruot, mot so loai thuoc, hoi chung ruot kich thich.
Đe ngan ngua tieu chay do nhiem khuan, can cai thien đieu kien ve sinh, uong nuoc sach, va rua tay. Viec nuoi con bang sua me cung đuoc khuyen nghi đong thoi voi viec tiem chung phong rotavirus. Dung dich bu nuoc bang đuong uong (ORS), la nuoc sach voi chut muoi va đuong, cung voi vien kem la nhung phuong phap đieu tri đuoc chon su dung. Va cach đieu tri nay đuoc đanh gia la đa cuu đuoc 50 trieu tre em trong 25 nam qua. Khi mac benh tieu chay, benh nhan đuoc khuyen nghi tiep tuc an thuc an bo duong va tre nho tiep tuc đuoc cho bu me. Trong truong hop khong co san ORS thuong mai, co the tu pha che cac dung dich bu nuoc o nha đe dung.  Đoi voi nhung truong hop mat nuoc nghiem trong, viec truyen dich co the đuoc yeu cau su dung. Tuy nhien, trong phan lon truong hop, tieu chay van đuoc đieu tri tot bang viec bu nuoc bang đuong uong. Cac loai thuoc khang sinh hiem khi đuoc su dung, tuy nhien, khang sinh van co the đuoc bac si ke toa trong mot so it truong hop nhung nguoi bi tieu chay co mau va sot cao, nhung nguoi bi tieu chay nghiem trong khi đi du lich, va nhung nguoi co vi khuan hoac ky sinh trung ro rang trong phan. Loperamide co the giup giam so lan đi tieu nhung khong đuoc dung voi nhung nguoi đang mac benh nang.
Co khoang 1,7 đen 5 ty ca mac tieu chay moi nam. Phan lon la o cac nuoc đang phat trien, noi ma tre em mac tieu chay trung binh ba lan trong mot nam. Vao nam 2012, tieu chay la nguyen nhan pho bien đung thu hai tren the gioi lam chet tre em duoi nam tuoi (0,76 trieu hoac 11%). Viec thuong hay mac tieu chay cung la nguyen nhan pho bien cua tinh trang suy dinh duong va đo la nguyen nhan chinh yeu lam tre duoi nam tuoi bi coi coc. Cac hau qua ve lau ve dai khac co the xay ra do hay mac tieu chay gom co the chat yeu ot, va kem phat trien tri tue.
Benh tieu chay la nguyen nhan pho bien tu vong o cac nuoc đang phat trien va đung thu hai trong so cac benh gay tu vong tre em tren the gioi. Nam 2009, theo khao sat, benh tieu chay la nguyen nhan lam cho 1.1 trieu tre em 5 tuoi va 1.5 trieu tre em duoi 5 tuoi tu vong.


Đinh nghia Benh tieu chay đuoc đinh nghia boi To chuc Y te The gioi khi benh nhan co so lan đi phan long nhieu hon ba lan moi ngay hoac benh nhan ay đi tieu nhieu phan hon luc khoe manh.
Tieu chay cap tinh đuoc To chuc Vi trang hoc The gioi (World Gastroenterology Organisation) đinh nghia la đi tieu phan lon con hoac phan long lien tuc mot cach bat thuong keo dai gan 14 ngay.
Tieu chay do bi kich thich bai tiet: la tieu chay do tang su kich thich hoac do khong dung nap. Nguyen nhan chu yeu cua loai tieu chay nay la do đoc to cua khuan ta lam kich thich bai tiet ion am, đac biet la ion chloride. Tieu chay van tiep tuc ke ca khi khong an.
Tieu chay tham thau: loai tieu chay nay xuat hien khi co qua nhieu nuoc đuoc keo vao ruot. Neu mot nguoi uong thu nuoc co qua nhieu đuong hay qua nhieu muoi, nhung thu nay co the keo nuoc tu co the vao trong ruot va gay nen tieu chay tham thau. Tieu chay tham thau cung co the do tieu hoa kem (vd, do mac benh ve tuy hoac benh Coeliac), khi đo cac chat dinh duong bi bo lai trong ruot keo theo nuoc. Hoac tieu chay co the do cac thuoc nhuan trang tham thau gay ra (thu thuoc nay hoat đong lam diu chung tao bon bang cach keo nuoc vao ruot). Đoi voi nhung nguoi khoe manh, dung qua nhieu magnesi hoac vitamin C hay đuong lactose kho tieu hoa cung co the gay ra tieu chay tham thau va chung sung ruot. Đoi voi nhung nguoi hap thu kem fructose, viec tieu thu qua nhieu fructose cung co the dan đen tieu chay. Nhung thuc pham chua nhieu fructose cung đong thoi chua luong lon đuong glucose se de hap thu hon va it gay tieu chay hon. Cac thu ruou co đuong nhu sorbitol (thuong co trong cac thuc pham khong chua đuong) thuong kho lam co the hap thu, va neu dung luong lon co the khien bi tieu chay tham thau. Phan lon nhung truong hop nay, tieu chay tham thau se ngung neu cac tac nhan gay tieu chay khong đuoc nap vao co the nua.
Tieu chay ri mu: Khi benh nhan mac tieu chay loai nay, trong phan se co mau va mu. Tieu chay nay thuong do cac benh viem đuong ruot, nhu benh Crohn hoac viem loet đai trang, va nhung benh nhiem trung đuong ruot nghiem trong nhu E.coli, hay nhung dang ngo đoc thuc pham gay ra.
Kiet ly: Khi tieu chay co kem mau thay ro trong phan, tieu chay nay goi la kiet ly. Mau la dau hieu cho thay mo ruot bi xam lan. Bi ly la mot trong cac trieu chung cua benh Shigella, Entamoeba histolytica, va Salmonella.


Nguyen nhan Benh thuong co lien quan đen nhung nguyen nhan nhiem khuan. Đay la nguyen nhan thuong gap nhat. Nguyen nhan nay la do mat can bang giua vi khuan co loi va vi khuan co hai trong đuong ruot  (do ve sinh an uong kem). Cac vi khuan co hai khi xam nhap vao đuong ruot va neu chung manh hon vi khuan co loi chung se lan ap cac vi khuan co loi va tiet ra đoc to gay nen tieu chay. Nhung nguyen nhan benh cung co the do tich luy trong khoang bung nhung dich co ap suat tham thau cao khong hap thu đuoc, nhu trong truong hop thieu hut lactose hoac do nhung kich thich o da day ruot, mot nguyen nhan nua la cung co the do ruot co cau tao hoac kha nang nhu đong khong binh thuong.
Tieu chay thuong mac nhieu nhat la do nhiem virut Rotavirus, chiem đen 40% truong hop tieu chay o tre duoi nam tuoi. Tuy nhien, tieu chay o nhung khach du lich phan lon la do nhiem khuan. Cac loai đoc chat nhu ngo đoc do nam va thuoc cung co the gay tieu chay cap.
Tieu chay man tinh co the la do mac cac benh man tinh anh huong đen đuong ruot. Cac nguyen nhan pho bien gom co: viem loet đai trang, benh Crohn, viem ruot, hoi chung ruot kich thich, khong dung nap axit mat,…
Chung tieu chay nhe man tinh o tre duoi ba tuoi co the xay ra ma khong co nguyen nhan ro rang va khong do benh nao khac gay ra; tieu chay nay goi la tieu chay tre con.


Bien phap ngan ngua Vac-xin Rotavirus gop phan giam ty le mac tieu chay trong dan chung. Nhieu vaxin moi chong rotavirus, Shigella, ETEC, va khuan ta, cung nhu la cac nguyen nhan gay tieu chay do nhiem khuan khac, đang đuoc nghien cuu phat trien.
Loi khuan cung giup giam nguy co gay tieu chay do dung khang sinh. Viec khuyen khich rua tay sach se giup giam đang ke kha nang mac tieu chay.


Đieu tri O nhieu truong hop mac tieu chay, bu dich la bien phap chua tri duy nhat can đen (thuong dung Oresol). Thuong la bien phap bu dich bang đuong uong, trong truong hop nghiem trong thi bang đuong truyen qua tinh mach. Cac nghien cuu cho thay gioi han uong sua o tre nho khong can thiet, vi viec uong sua khong lam keo dai thoi gian bi tieu chay. Trai lai, To chuc Y te the gioi con khuyen nghi tre mac tieu chay nen tiep tuc an, vi cac chat dinh duong đay đu thuong van đuoc hap thu đe giup tang chieu cao va can nang va viec tiep tuc an cung giup hoat đong ruot hoi phuc nhanh. To chuc CDC khuyen nghi tre lon va nguoi lon mac tieu chay cung nen tiep tuc an uong binh thuong.


= Bu dich =
Bu dich đuong uong co the đuoc su
dung đe ngan chan bi mat nuoc. Cac dung dich lam o nha nhu nuoc com pha muoi,
nuoc ya-ua pha muoi, sup ga va rau cu voi muoi cung co the đuoc cho benh nhan dung.
Voi moi lit nuoc dung dich gao rang hoac ngu coc nau nuoc cho vao tu ½ đen mot
thia ca phe muoi. Mot an pham cua To chuc y te the gioi danh cho y bac si huong
dan lam dung dich bu nuoc đuong uong tai nha gom 1 lit nuoc pha voi 1,5-3gr (tu
½ - 1 thia ca phe) muoi va 18gr (hai thia sup) đuong (vi gan giong vi nuoc mat).
Tuy nhien khong nen cho benh nhan tieu chay uong dung dich chua qua nhieu đuong
va muoi, vi nhu the se khien viec mat nuoc con tram trong hon.
Neu co thi nen cho vao mot luong phu hop kem va kali. Du co hay khong co san hai chat nay thi cung khong nen tri
hoan viec bu nuoc. Nhu WHO khuyen cao, đieu quan trong nhat la bat đau ngan chan
viec mat nuoc cang som cang tot.
Trong khoang mot hay hai gio đau uong dung dich bu muoi, benh nhan thuong hay non oi, đac biet la neu mot tre uong
dung dich nay qua nhanh. Neu truong hop nay xay ra, cho 5 – 10 phut sau hay cho
tre tu tu uong dung dich lai.
Tre duoi nam tuoi khong nen uong luong lon đuong đon, nhu nuoc ngot va nuoc trai cay, vi nhung thu nay co the
lam tang viec mat nuoc.


= An uong =
To chuc y te the gioi ( WHO ) khuyen nghi tiep tuc cho tre bi tieu chay an uong binh thuong. Tiep tuc an uong se đay
nhanh toc đo hoi phuc hoat đong binh thuong cua đuong ruot. Nguoc lai, nhung tre
bi cam đoan an uong se bi tieu chay keo dai lau hon va viec hoi phuc chuc nang
cua đuong ruot se cham hon. Tre nho van nen tiep tuc đuoc cho bu me. Truong hop
bi ta cung nen đuoc tiep tuc cho an uong binh thuong.


= Thuoc =
O mot vai truong hop tieu chay cap tinh, cac thuoc khang sinh huu ich, tuy nhien thuong thi khang sinh khong đuoc su dung. Mot so quan ngai rang khang sinh co the lam tang nguy co bi hoi chung
tan huyet ure o nhung nguoi bi nhiem Escherichia coli O157:H7. O nhung nuoc
ngheo, viec đieu tri bang khang sinh co the hieu qua. Tuy nhien, mot so vi khuan
co the khang thuoc, đac biet la khuan Shigella.
Khang sinh cung co the la nguyen nhan gay tieu chay, va tieu chay do khang sinh la tac dung phu pho bien nhat cua viec đieu tri bang khang sinh.
Hoat chat bismuth (Pepto-Bismol) lam giam so lan đi đai tien o nhung khach du lich mac tieu chay, nhung lai
khong lam giam thoi gian mac benh. Cac chat chan acid mat nhu cholestyramine co
the co tac dung trong truong hop bi tieu chay man tinh do khong hap thu acid mat.


= Cac phuong phap đieu tri khac =
Bo sung kem co loi cho tre bi
tieu chay o nhung nuoc đang phat trien, nhung chi dung cho tre tren 6 thang tuoi.
Men vi sinh lam giam viec keo dai nhung trieu chung trong vong mot ngay, va lam
giam nguy co keo dai trieu chung hon 4 ngay đen 60%. Loi khuan lactobacillus co
the giup ngan chan tieu chay do dung khang sinh o nguoi lon, nhung lai khong co
hieu qua o tre. Voi nhung ai mac chung khong dung nap lactose, viec su dung nhung
enzyme tieu hoa co chua lactase khi an uong nhung thuc pham lam tu sua thuong cai
thien đuoc tinh trang cua minh.
Tinh trang tieu chay cung la mot phan ung co loi cho co the nham đua het nhung chat la co hai cho co the nhu đoc to hoac cac men do vi khuan gay hai tiet ra đi ra khoi co the (theo co che lay nuoc trong co the đua vao ruot đe viec thai chat đoc ra khoi co the đuoc de dang hon). Cho nen uu tien hang đau trong đieu tri benh la lam can bang vi sinh vat đuong ruot (vi khuan co loi > hoac = Vi khuan co hai) va bu nuoc va chat đien giai. Cac nhom thuoc uu tien su dung:

Nhom bu nuoc va chat đien giai

Oresol la thuoc thuong đuoc su dung chu yeu. Nuoc va chat đien giai đong gop mot vai tro quan trong trong co the con nguoi trong viec tao ra su can bang ve sinh hoa vi vay neu thieu hut chung, co the se co nhung roi loan nhat đinh.
Oresol thuong đuoc đong goi duoi dang bot kho de tan trong nuoc. Co dang goi danh cho tre em va cho nguoi lon. Thong thuong mot goi co the pha trong 1000ml nuoc đun soi đe nguoi va uong trong ngay. Đay la cach bu nuoc hieu qua nhat co the lam khi bi tieu chay va con co the uong đuoc.

Men vi sinh

Lactobacillus reuteri DSM 17938  đay la cac vi khuan song đuoc đong kho, khi vao trong ruot chung sinh soi rat nhanh tao ra mot đoi quan hung hau tran ap cac vi khuan co hai nhu ecoli, virus rota.. đe lap lai trang thai can bang.

Chat hap thu

Attapulgit, hay than hoat tinh.
Nhom nay co cong dung hap thu cac đoc to, khi hoi trong đuong ruot.

Nhom ho tro

Khi bi tieu chay, benh nhan thuong co bieu hien đau bung, đau quan that o vung ron, tuy nhien, benh nhan khong nen tuy tien su dung thuoc ho tro giam đau ma chi nen dung cao xoa bop, dau gio, cao đap ron tu thao duoc hoac cao dan ron dang hap thu manh co ho tro đieu tri tieu chay va chua đau bung.
Can luu y: trong đieu tri tieu chay khong nen lam dung cac thuoc lam giam nhu đong ruot nhu Loperamid, Opioid vi ly do đoc to, vi khuan co hai can đuoc đua ra khoi co the thong qua viec đi tieu ma loai thuoc nay lam can tro qua trinh đi tieu. Ben canh đo chung cung co mot so tac dung phu ma can phai than trong khi dung nhat la đoi voi nguoi lon tuoi va tre em.

Tieu chay cap tinh

Nhom thuoc chong tieu chay chinh la cac chat hap phu nhu attapulgit, kaolin, pectin va nhom cac thuoc lam giam nhu đong ruot nhu diphenoxylat, loperamid va codein. Cac thuoc nhuan trang tao khoi phan lon cung đuoc dung nhu methylcellulose do tinh chat hap thu cua chung. Chat uc che calmodulin la zaldarid co hieu qua lam giam trieu chung tieu chay.

Tieu chay man tinh

Thuong co lien quan đen mot benh nao đo tren co the, nen viec chua trieu chung tieu chay khong thich hop bang chua nguyen nhan gay benh, vi du nhu dung cholestyramin chua tieu chay lien quan đen su hap thu cac acid mat kem. Trong truong hop khong loai tru đuoc benh đa gay ra tieu chay man tinh thi co the moi chua trieu chung, vi du nhu tieu chay cua benh nhan đai thao đuong.


= Tieu chay tham thau =
Tieu chay do giam hap thu dich, chat đien giai va dinh duong đuoc coi la tieu chay tham thau. Muc đo tieu chay tu nhe đen vua, khoi luong phan tu 250ml đen 1 lit/ngay. Su khong hap thu đuoc mot chat dinh duong đon thuan nhu lactose thuong gay ra trieu chung truong bung hon la tieu chay, tru truong hop nang. Hien tuong tieu chay tham thau se dung lai khi chung ta ngung an nhung thuc pham đo.


= Tieu chay xuat tiet =
La su roi loan ve chuyen tai ion trong cac te bao bieu mo cua ruot lam tang su bai tiet va giam hap thu hoac la ca hai. Đoi voi hien tuong tieu chay nay thi viec ngung an khong co tac dung.


Dich te hoc Tren toan the gioi nam 2004, co xap xi 2.5 trieu ca mac benh xay ra voi 1.5 trieu tre em duoi 5 tuoi tu vong.  Hon mot nua benh nhan la o chau Phi va Nam A. Đieu nay đa giam so voi ti le tu vong 5 trieu moi nam so voi hai thap ky truoc đay. Theo so lieu nam 2003, benh tieu chay van la nguyen nhan thu hai dan toi tu vong tre em (16%) sau benh viem phoi (17%) o nhom cung lua tuoi.
Nam 2013, viem phoi va tieu chay van chiem toi 29% ca tu vong tre em tren toan cau voi hai trieu tre em tu vong moi nam.


Chu thich Lien ket ngoai Luu tru ngay 20 thang 11 nam 2008 tai Wayback Machine
Travelers' Diarrhea, CDC.gov