Nguoi Khuong (tieng Trung: 羌族; binh am: qiang zu, Han-Viet: Khuong toc) la mot nhom sac toc tai Trung Quoc. Ho tao thanh mot trong so 56 dan toc tai Trung Quoc, đuoc Cong hoa Nhan dan Trung Hoa chinh thuc cong nhan, voi dan so khoang 306.000 nguoi (uoc tinh nam 2002), sinh song chu yeu tai mien tay tinh Tu Xuyen, bao gom mien đong chau tu tri dan toc Tang-Khuong A Ba, đia cap thi Mien Duong (cac huyen Bac Xuyen, Binh Vu). Hien nay, nguoi Khuong chi chiem mot ty le nho cua dan cu Trung Quoc, nhung noi chung nguoi ta tin rang dan toc nay rat co đai, tung co thoi đu manh va đong đuc, voi lich su co the do vet it nhat la tu thoi ky nha Thuong va cac hau due cua ho đuoc cho la tao thanh mot bo phan nhat đinh cua nguoi Tang hien đai, mot bo phan nhat đinh cua nguoi Han hien đai va nhieu sac toc thieu so tai Mien Tay Trung Quoc.


Lich su = So ky =
Trong cac thu tich Trung Hoa co đai, cac cum tu nhu nguoi Khuong, Tay Khuong, ro Khuong thuong đuoc su dung nhu la thuat ngu chung đe chi cac sac toc khong phai nguoi Hoa Ha tai mien tay Trung Quoc ngay nay. Cac dan toc nay thuong xuyen gay chien voi cac cu dan trong luu vuc song Hoang Ha. Phai cho đen thoi Tan Muc cong khi nuoc Tan noi len thi su banh truong lanh tho cua nguoi Khuong moi bi ngan chan co hieu qua.
Vao thoi Tam quoc nguoi Khuong cung đa noi len nhu mot the luc bien cuong hung hau va gay ap luc cho nha Han, ho thuong lien ket voi cac the luc quan phiet cat cu o phia Tay Bac đe tao them the luc. Đac biet, ho đa tung huong ung va tham chien trong hang ngu thuoc luc luong quan su cua Ma Sieu trong cac tran Đong Quan va tran Ky Thanh đe chong lai trieu đinh.
Mot thu linh cua nguoi Khuong la Dieu Truong sau nay lap ra vuong quoc Hau Tan (384-417) trong thoi ky Thap luc quoc tai Trung Quoc. Nhung mot đieu can luu y la nguoi Khuong khong phai mot dan toc rieng biet cho toi khoang 20-30 nam truoc đay. Thuat ngu "Khuong" (羌, chu Han goi y đo la nhung nguoi chan cuu) đuoc su dung trong cac thu tich co Trung Hoa đe noi chung toi cac sac toc du muc khac nhau sinh song tai mien tay va khong co lien quan truc tiep gi toi nguoi Khuong ngay nay. Chi trong vai thap nien gan đay thi cac sac toc nay moi tu nhan chinh minh la nguoi Khuong.
Cau truc cua ky tu 羌 cung phan anh quan điem nay. No bao gom 2 thanh phan: 人 (nhan: nguoi) va 羊 (duong: de, cuu), goi y rang ho la nhung nguoi chan de, cuu. Trong thoi ky Đong Han (25-220) va Nguy-Tan (220-420), nguoi Khuong sinh song rong khap doc theo cac suon nui o mien bac va đong cao nguyen Thanh Tang, tu khu vuc day nui Con Lon (崑崙山) trong tinh Tan Cuong va mien đong Thanh Hai, toi mien nam tinh Cam Tuc, mien tay tinh Tu Xuyen va mien bac tinh Van Nam, tao ra cai goi la vanh đai nguoi Khuong, theo thu tu tu bac xuong nam la Tham Lang Khuong, Bach Ma Khuong, Bach Cau Khuong, Bach Lang Khuong, Thanh Y Khuong, Mao Nguu Khuong v.v. Thoi ky nay, cac thu tich Trung Hoa cung co cac co gang nham tach mot so sac toc ra khoi khai niem chung nay. Vi the ma co cac toc nguoi nhu Ho, Đe, Di v.v. Tuy nhien, su phan biet khong phai luon ro rang. Cung trong thoi ky nay nhung cuoc noi day cua nguoi Khuong doc theo bien gioi voi Trung Quoc đa dan toi su xam nhap quy mo lon cua ho vao lanh tho Trung Quoc. Đay cung la mot yeu to quan trong trong viec phan ra cuoi cung cua trieu đai Đong Han.
Trong thoi ky tu Nam Bac trieu (420-589), toi nha Tuy (589-619) va nha Đuong (620-907), mot vai the che chinh tri tuong đoi lon đa xuat hien tai mien tay Trung Quoc, nhu cac lien minh bo lac Đang Xuong, Đang Chi, Đang Hang, Tho Coc Hon va Tho Phon. Trong su sach Trung Hoa, phan lon dan cua cac che đo nay la nguoi Khuong hay chu Khuong.
Su noi len cua Tho Phon trong the ky 7 đac biet đang chu y. Su banh truong nhanh chong sang huong đong cua vuong quoc nay đa gay ra mot loat vu đoi đau voi nha Đuong doc theo suon đong cao nguyen Thanh Tang; mot vanh đai keo dai tu mien nam Cam Tuc ve phia nam toi bac Van Nam, voi dan cu cua vanh đai nay đuoc nguoi Han goi la Khuong. Tu giua the ky 7 toi the ky 8, Tho Phon xam chiem gan nhu toan bo vanh đai nay va nhieu lien minh bo lac cua nguoi Khuong, nhu Đang Hang, Duong Đong, Đang Xuong va Đang Chi tro thanh nan nhan cua vuong quoc nay.
Sau su sup đo cua Tho Phon trong the ky 9 va ngay ca sau khi noi len cung nhu sup đo cua vuong quoc Tay Ha (1038-1227) voi cu dan cua no chu yeu la nguoi Đang Hang Khuong, thi anh huong cua van hoa Tang van con ton tai trong vanh đai ngoai bien nay. Đieu nay khong chi do phan lon khu vuc nay van con đuoc cac thu linh đia phuong, cac hau due cua gioi quy toc hay tuong linh Tho Phon, kiem soat va cai tri ma con do Lat ma giao đa trai rong khap khu vuc ngoai bien nay trong thoi ky nha Nguyen (1271-1368) va nha Minh (1368-1644). Ket qua la, tu nha Tong (960-1279) tro đi, đac biet la thoi Minh-Thanh, nhan sac toc pho bien nhat ma nguoi Han gan cho cac cu dan ban đia cua khu vuc nay đa tro thanh Phien (番). Nhan sac toc nay đuoc gan cho cu dan cua Tho Phon truoc kia cung nhu cua cac dan toc "man di moi ro" mien tay.
Tu the ky 14 toi the ky 19, trong cac truong hop hiem hon thi cac thuat ngu Khuong Nhung (ro Khuong), chu Khuong (cac bo lac Khuong), va thuong xuyen hon la cac thuat ngu Phien va Di, van đuoc ap dung cho mot pham vi rong cac sac toc phi Han o mien tay theo y nghia chung, nhung chi co nguoi Phien song tai thuong nguon song Dan va khu vuc Bac Xuyen can ke moi đuoc ghi chep la Khuong, Khuong dan. Đang chu y la trong thoi ky nay nguoi Han luon dung thuat ngu Khuong dan đe chi cu dan ban đia đa Han hoa nhieu hon tu chau Mau toi huyen Quan, nhung nguoi đa đang ky cac quyen cong dan voi chinh quyen cua nguoi Han đia phuong, trong khi ho su dung cac thuat ngu Phien, Sinh Phien va Phien Khuong đe chi nhung nguoi it Han hoa hon tai Tung Phan, Điep Khe va Hac Thuy can ke. Tuy nhien, trong cac su lieu Minh-Thanh thi Phien chac chan la su nhan dang pho bien nhat đoi voi cac sac toc song tai thuong nguon song Dan va khu vuc Bac Xuyen.


= Gan đay =
Hien tai, nguoi Khuong tu nhan chinh minh la Khuong toc (羌族) hay Nhi Ma (尔玛). Co khoang 306.000 nguoi Khuong sinh song tai mien tay Tu Xuyen, chu yeu trong 4 huyen Mau, Van Xuyen, Ly va Hac Thuy cua chau tu tri dan toc Tang-Khuong A Ba cung nhu 2 huyen Bac Xuyen va Binh Vu cua đia cap thi Mien Duong. Ngay 12 thang 5 nam 2008, khu vuc sinh song cua nguoi Khuong hung chiu anh huong nang ne cua tran đong đat lon, voi chan tam trong huyen Van Xuyen.
Nguoi Khuong ngay nay la cac cu dan mien nui. Mot lang phong thu hay trai (寨), bao gom 30 toi 100 ho gia đinh noi chung la đon vi xa hoi co ban phia tren ho gia đinh. Trung binh tu 2 toi 5 lang phong thu nam trong mot thung lung nho doc theo cac con suoi chan nui, goi la cau (溝), tao ra mot cum lang (hay thon, 村). Cac cu dan cua cac lang phong thu hay cum lang co quan he gan gui trong đoi song xa hoi. Trong cac thung lung nho nay, nguoi dan gieo trong tren cac manh ruong boi tich hep doc theo cac con suoi hay cac đia hinh mien nui, san bat đong vat hoac thu nhat nam an va cac loai thao vat (lam thuc an hay thuoc tri benh) trong cac canh rung can ke, chan tha bo Tay Tang va ngua tren cac bai co đinh nui, đoi. Trong qua khu, tranh gianh bao luc giua cac lang cung hay xay ra.
Tu quan điem cua ngon ngu hoc, moi nguoi Khuong hien đai đeu noi mot trong hai thu tieng cua ngu chi Khuong, cac thu tieng cua ngu toc Tang-Mien trong ngu he Han-Tang. Tuy nhien, cac phuong ngu nay la qua khac biet đen muc giao tiep giua cac nhom Khuong khac nhau thuong su dung tieng Trung lam ngon ngu giao tiep trung gian. Do khong co chu viet rieng nen nguoi Khuong cung su dung chu Han trong cac giao dich. Bat đau tu thap nien 1980, nhung nguoi Khuong co hoc thuc đa bat đau xay dung he thong chu viet rieng (su dung bang chu cai Latinh) va soan tu đien tieng Khuong, dua tren phuong ngu Khuc Coc (曲谷) chuan hoa. Tu nam 1994, co them nhieu giao vien biet tieng Khuong va he thong chu viet nay đa đuoc gui toi cac vung lang que đe giang day.


Tap quan Xa hoi Khuong theo che đo mau he thong thuong chu yeu co quan he mot vo-mot chong, mac du tap quan đa phu va cac cuoc hon nhan anh em con bac-con co hay con ba-con cau cung đuoc chap nhan. Do phan lon nhung nguoi phu nu gia hon chong cua ho va đieu phoi cac cong viec nha nong nen ho thuong cung đong vai tro chu gia đinh va xa hoi.
Tinh yeu lang man đuoc coi la quan trong va tu do tinh duc thi thinh hanh. Nguoi Khuong coi hon nhan la quan trong. Trong qua khu, cac cuoc hon nhan do cha me sap xep to chuc, voi su chap thuan cua nhung nguoi se tro thanh vo chong nay. Đieu bat thuong la cac co dau song tai nha cha me ho trong mot nam hay hon the sau le cuoi. Trong qua khu, con cai thuong ra o rieng sau le cuoi, ngoai tru nguoi con trai ca. Tuy nhien, thoi quen nay đa dan dan bi loai bo tu nam 1949, khi Trung Quoc tro thanh mot nuoc theo con đuong xa hoi chu nghia.
Nguoi Khuong cung co he thong cam ky cung nhac lien quan toi sinh va tu. Truoc khi sinh đua tre, nguoi phu nu mang thai khong đuoc ra bo song hay bo gieng, khong đuoc toi cac le cuoi hay đung trong thap canh.
Khi sinh, mot phap su goi la Đoan cong (端公) đuoc moi đen đe giup đo ba me sinh con, va nhung nguoi la mat khong đuoc phep than khoc hay buoc chan vao nha. Đieu nay đuoc ngan ngua bang cach treo mot chiec neo đap lua len tren cong trong mot tuan neu đua tre sinh ra la con trai va mot cai thung tre neu đua tre sinh ra la con gai.
Trong vong mot thang sau khi sinh con, san phu khong đuoc vao bep. Neu lam trai đi thi bi coi la hanh đong toi loi đoi voi cac vi than bep va nha. San phu nay cung khong đuoc ra khoi nha va gap bat ky nguoi la nao trong vong 40 ngay sau khi sinh con. Nguoi ta tin rang cac rui ro ma quy hay benh tat se theo ve nha va lam hai nguoi me. Mot le cung te gia suc đuoc thuc hien tai ban tho gia đinh, noi đua tre đuoc đat ten.
Nhung đua tre chet luu hay chet non khong đuoc nguoi Khuong coi la con nguoi. Thay vi the, nhung đua tre bat hanh nay bi coi la ma quy lam cho nguoi phu nu mang thai đe gay tai hoa cho gia đinh. Thi the chung đuoc nem vao trong cac hoc trong long đat va phu đat len.


Van hoa va loi song Do su đa dang sac toc cua minh nen van hoa Khuong co anh huong toi cac nen van hoa khac va chiu anh huong tu cac nen van hoa nay. Noi chung, nhung nguoi song gan nguoi Tang thi chiu anh huong cua van hoa Tang, trong khi phan lon nguoi Khuong chiu anh huong nhieu hon tu phia nguoi Han, voi cac lien ket chat che voi lich su sac toc cua dan toc nay.
Ca đan ong va đan ba đeu mac ao choang lam tu vai đay, bong hay lua voi ao vet bang len khong tay. Tuan theo cac truyen thong lau đoi, tay va chan cua ho đuoc bo. Phu nu mac quan ao co day buoc voi co ao trang tri, bao gom cac đo trang tri mau bac hinh qua man. Giay theu nhon mui, that lung theu va khuyen tai, vong co, tram cai đau va phu hieu bang bac cung pho bien.
Ke, đai mach cao nguyen, khoai tay, lua mi va kieu mach la cac nguon luong thuc on đinh cua nguoi Khuong. Viec tieu dung ruou vang va hut thuoc lam tu la lan cung pho bien trong so nhung nguoi Khuong.
Nguoi Khuong song trong cac ngoi nha xay cat bang đa granit va go, noi chung co 2-3 tang. Tang mot dung lam noi nhot gia suc va gia cam, trong khi tang hai lam noi ngu nghi va tang ba la noi luu giu thoc lua. Neu khong co tang ba thi luong thuc đuoc luu giu tai tang mot hay tang hai.
Kheo tay trong viec xay dung đuong sa va cau cong bang tre nen nguoi Khuong co the xay dung chung tren cac vach nui đa va tren cac con song hay suoi chay nhanh. Chi su dung cac cot tru va cac ban bang go, nhung cay cau nay co the keo dai toi 100 m. Nhung nguoi Khuong khac lai la cac tho ne gioi viec đao gieng. Nhung khi mua mang that bat, ho thuong đi nhieu noi đe đao gieng hay cham tro.
Theu thua đuoc thuc hien tuy hung ma khong co cac mau thiet ke. Cac bai dan ca lien quan toi cac chu đe nhu ruou vang va nui đoi luon đuoc kem theo la cac đieu nhay va am nhac tu cac nhac cu truyen thong, nhu trong.


Ton giao, tin nguong Phan lon nguoi Khuong theo tin nguong đa than, goi la Ruism, mot tin nguong voi niem tin vao cac vien đa trang, đuoc tho phung nhu la tuong trung cho than Mat Troi se đem lai đieu may man cho cac mat cua cuoc song thuong nhat cua nguoi Khuong. Nhung nguoi song gan nguoi Tang thi theo Phat giao Tay Tang (Lat ma giao). Cung co cac nhom nho theo Hoi giao va Đao giao.
Nguoi Khuong tho phung 5 vi đai than, 12 vi tieu than, mot so vi than cay, va nhieu vien đa đuoc tho phung trong vai tro đai dien cho cac vi than. Mot vi than đac biet đuoc tho phung tai moi lang, đuoc noi toi bang ten goi trong cac bai thanh ca cua cac tu si nguoi Khuong. Mubyasei hay Abba Chi la vi than tren troi va đuoc coi la vi than toi cao. Thuat ngu nay cung đuoc su dung đe noi toi vi than to tien cua đan ong, Abba Sei. Tai mot so noi, Son vuong, vi than nui, lai đuoc coi la vi than toi cao. Nguoi Khuong cung tuan theo nhieu thuc tien cua Đao giao.
Đoi voi mot so nguoi Khuong, phan lon vien đa trang đuoc đat tai cac goc cua mai nha hay tren cac thap chua, nhu la bieu tuong may man cua mat troi. Tai moi lang đeu co mot thap chua bang đa nam tai ria lang tren đinh đoi can ke. Thap chua nay thuong cao tren 2 m va phan tren cung nhat cua no đuoc dat bang mot vong tron cac vien đa trang nho. Cac vien đa trang lon hon cung đuoc đat tren chop nhon.
Cac thap nho đoi khi cung đuoc xay dung tren mai nha, voi binh gom su chua ngu coc đuoc đat trong thap. Tren đinh thap, mot vien đa trang đuoc đat cung sung bo va cuu. Theo truyen thong, cua nha cua nguoi Khuong quay mat ve phia nam va thap nho nay đuoc xay o mat bac cua mai nha, thang hang voi cua nha. Moi buoi sang, gia đinh nguoi Khuong se đot huong trong thap va khau đau truoc thap, cau nguyen than đa trang che cho cho gia đinh.
Tuy nhien, voi qua trinh hien đai hoa, viec tho phung than đa trang gan nhu khong con pho bien nhu truoc kia.


Ghi chu Xem them Ngu chi Khuong
Tieng Bac Khuong
Tieng Nam Khuong
Hau Tan


Lien ket ngoai Cimulin Qiang ethnic profile by Asia Harvest Luu tru ngay 26 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine