Zirconi la mot nguyen to hoa hoc co ky hieu Zr va so nguyen tu 40. No la mot kim loai chuyen tiep mau trang xam bong lang, tuong tu nhu titan. Zirconi đuoc su dung nhu la mot tac nhan tao hop kim do kha nang cao trong chong an mon cua no. No khong bao gio đuoc tim thay nhu la mot kim loai tu nhien ma thu đuoc chu yeu tu khoang vat zircon, chat co the đuoc lam tinh khiet nho clo. Zirconi lan đau tien đuoc Berzelius co lap tu dang khong tinh khiet vao nam 1824.
Zirconi khong co vai tro sinh hoc nao đa biet. No tao thanh cac hop chat huu co va vo co, nhu zirconi dioxide va đibromua zirconocen. No co 5 đong vi nguon goc tu nhien, ba trong so nay la on đinh. Phoi nhiem ngan han voi bot zirconi co the gay ra cac kich thich di ung nhe con viec hit tho phai cac hop chat zirconi co the gay ra u hat da va phoi.


Đac trung Zirconi la mot kim loai mem, deo va de uon, o trang thai ran khi co nhiet đo phong. Khi đo tinh khiet thap thi no tro nen cung va gion hon. O dang bot thi zirc0ni rat de chay nhung o dang khoi ran thi no kho bat lua hon. Zirconi co kha nang chong an mon boi cac chat kiem, acid, nuoc muoi va cac tac nhan khac rat cao. Tuy nhien, no se hoa tan trong cac acid nhu acid hydrochloric va acid sulfuric, đac biet la khi co mat flo. Cac hop kim cua no voi kem se co tu tinh khi nhiet đo duoi 35 K.
Điem nong chay cua zirconi la 1855 °C, va điem soi la 4409 °C. Zirconi co đo am đien bang 1,33 (theo thang Pauling). Trong so cac nguyen to khoi d, zirc0ni co đo am đien thap hang thu tu sau ytri, luteti, hafni.


Ung dung Do kha nang chong an mon tot cua zirconi nen no thuong đuoc su dung nhu la tac nhan tao hop kim trong cac vat lieu phai chiu tac đong cua moi truong co tinh an mon cao, chang han nhu cac loai voi, cac dung cu phau thuat, kip no, cac chat thu khi va cac soi cua ong chan khong. Dioxide zirconi (ZrO2) đuoc su dung trong cac noi nau phong thi nghiem, lo luyen kim, cung nhu la vat lieu chiu lua. Zircon (ZrSiO4) đuoc cat thanh đa quy đe su dung trong nganh kim hoan. Cacbonat zirconi ngam nuoc (3ZrO2•CO2•H2O) tung đuoc dung trong my pham danh cho da đe tri tac đong cua son đoc, nhung đa bi loai bo do no gay ra mot so phan ung lam hai da trong mot so truong hop. Khoang 90% luong zirconi san xuat ra đuoc dung trong cac lo phan ung hat nhan do no co tiet dien bat neutron thap va kha nang chong an mon cao. Cac hop kim cua zirconi cung đuoc dung che tao mot so bo phan cua tau vu tru do kha nang chiu nhiet cua no.


= Tinh che =

Sau khi đuoc thu thap tu nuoc bien vung duyen hai, khoang vat ran zircon đuoc tinh che bang cac thiet bi co đac xoan oc đe loai bo cat soi du thua va bang thiet bi tach tu truong đe loai bo ilmenit va rutile. Cac phu pham sau đo co the đo vao moi truong mot cach an toan do chung đeu la thanh phan tu nhien cua cat bai bien. Zircon đa tinh loc sau đo đuoc tinh che thanh zirconi tinh khiet bang khi clo hay cac tac nhan khac roi đuoc nung ket dinh cho đen khi đu mem đoi voi nghe luyen kim. Zirconi va hafni đeu co mat trong zircon va chung cuc ky kho tach ra khoi nhau do chung co cac tinh chat hoa hoc rat tuong tu.


Lich su Khoang vat zircon chua zirconi hay cac bien the cua no (nhu jargoon, hyacinth, jacinth, ligure), đuoc đe cap toi trong cac van ban cua Kinh Thanh. Khoang vat nay đa khong đuoc biet nhu la co chua mot nguyen to moi cho toi tan khi Klaproth phan tich mau jargoon tu đao Ceylon o An Đo Duong.Ong đat ten cho ngyen to moi nay la Zirkonerde (zirconia). Humphry Davy đa co gang co lap nguyen to moi nay vao nam 1808 bang đien phan, nhung that bai. Zirconi (tu tieng Syriac zargono, tieng A Rap zarkun tu tieng Ba Tu zargun زرگون nghia la "giong nhu vang") lan đau tien đuoc Berzelius co lap o dang khong tinh khiet vao nam 1824 bang cach nung nong hon hop kali va fluoride zirconi-kali đe phan huy trong ong sat.
Phuong phap thanh ket tinh (hay phuong phap Iodide) do Anton Eduard van Arkel va Jan Hendrik de Boer phat minh nam 1925 la phuong phap cong nghiep đau tien đe san xuat o quy mo thuong mai zirconi kim loai nguyen chat. Phuong phap nay dien ra voi su phan huy bang nhiet cua tetraiodide zirconi (ZrI4). INo bi thay the vao nam 1945 bang phuong phap Kroll re tien hon do William Justin Kroll phat minh, trong đo tetraclorua zirconi bi pha huy bang magie.
Zirconi chat luong thuong mai cho phan lon ung dung van con chua 1-3% hafni.


Pho bien = Đia chat =

Zirconi co ham luong khoang 130 mg/kg trong lop vo Trai Đat va khoang 0,026 μg/L trong nuoc bien, mac du khong bao gio o dang kim loai tu nhien. Nguon thuong mai chu yeu chua zirconi la khoang vat silicat zirconi la zircon (ZrSiO4), chu yeu co o Australia, Brasil, An Đo, Nga, Nam Phi, Hoa Ky, cung nhu o dang tram tich voi tru luong nho hon nhieu khap the gioi. 80% luong zircon khai thac tai Australia va Nam Phi. Uoc tinh tru luong zircon toan cau la tren 60 trieu tan va tong san luong hang nam la khoang 900.000 tan.
Zircon la phu pham trong khai thac va che bien cac khoang vat titan nhu ilmenit va rutile, cung nhu trong khai thac thiec. Giai đoan tu nam 2003 toi nam 2007, gia cua zircon đa tang dan tu 360 USD toi 840 USD mot tan. Zirconi cung co trong tren 140 loai khoang vat đa biet khac, nhu baddeleyit hay kosnarit.
Nguyen to nay tuong đoi pho bien trong cac ngoi sao loai S, va no cung đa đuoc phat hien la co trong Mat Troi cung cac thien thach. Cac mau đa Mat Trang thu đuoc tu chuong trinh Apollo co ham luong oxide zirconi rat cao so voi cac loai đa tren Trai Đat.
Xem them Khoang vat zirconi.


= Sinh hoc =
Zirconi khong co vai tro sinh hoc nao đa biet, mac du cac muoi zirconi co đoc tinh thap. Co the nguoi trung binh chua khong qua 1 miligam zirconi, va nhu cau moi ngay chi khoang 50 μg. Ham luong zirconi trong mau nguoi thap o muc 10 phan ty. Cac thuc vat thuy sinh de dang hap thu zirconi hoa tan nhung no kha hiem o thuc vat tren đat lien. 70% thuc vat khong chua zirconi, con nhung loai co chua no thi cung khong vuot qua 5 phan ty.


Hop chat La mot kim loai chuyen tiep, zirconi tao thanh nhieu hop chat vo co, nhu dioxide zirconi (ZrO2). Hop chat nay con goi la zirconia, co kha nang chong đut gay hiem co va kha nang chong an mon cao, đac biet la khi o dang hinh hop. Cac tinh chat nay lam cho zirconia la huu ich khi lam lop che phu can nhiet, va no cung la vat lieu thay the pho bien cho kim cuong. Tungstat zirconi la mot loai vat chat bat thuong o cho no co lai khi bi nung nong thay vi gian no ra nhu o cac vat lieu khac. Cac hop chat vo co khac cua zirconi con co hydride zirconi (II), nitride zirconi, tetraclorua zirconi (ZrCl4), đuoc dung trong phan ung Friedel-Crafts.
Cac hop chat huu co cua zirconi thuong đuoc su dung nhu la chat xuc tac cho qua trinh polyme hoa. Chat đau tien nhu the la đibromua zirconocen, đuoc John M. Birmingham tai Đai hoc Harvard đieu che nam 1952. Tac nhan Schwartz, do P. C. Wailes va H. Weigold đieu che nam 1970, la mot metallocene ((C5R5)2M) dung trong tong hop huu co đe bien đoi cac anken va ankyn.


Đong vi Zirconi nguon goc tu nhien co 5 đong vi. Zr90, Zr91, Zr92 la on đinh. Zr94 co chu ky ban ra 1,10×1017 nam. Zr96 co chu ky ban ra 2,4×1019 nam, la đong vi ton tai lau dai nhat cua zirconi. Trong so cac đong vi tu nhien nay thi Zr90 la pho bien nhat, chiem tren 51,45% khoi luong zirconi. Zr96 la it pho bien nhat, chi chiem 2,80% zirconi.
28 đong vi nhan tao cua zirconi cung đa đuoc tong hop, co khoi luong nguyen tu tu 78 toi 110. Zr93 la đong vi nhan tao ton tai lau nhat, co chu ky ban ra 1,53×106 nam. Zrr110, đong vi nhan tao nang nhat cua zirconi, cung la đong vi ton tai ngan nhat, voi chu ky ban ra chi la 30 miligiay. Cac đong vi phong xa voi khoi luong nguyen tu tu 93 tro len phan ra theo β-, trong khi cac đong vi co khoi luong tu 89 tro xuong phan ra theo β+. Ngoai le duy nhat la Zr88, phan ra theo kieu ε.
Zirconi cung co 6 đong phan hat nhan, Zr83m, Zr85m, Zr89m, Zr90m1, Zr90m2, Zr91m. Trong so nay thi Zr90m2 co chu ky ban ra ngan nhat, chi 131 nanogiay con Zr89m la ton tai lau nhat voi chu ky ban ra 4,161 phut.


Đoc tinh Viec an hay hit tho phai Zr93, mot đong vi phong xa, co the gay ra su gia tang trong kha nang phat trien ung thu. Phoi nhiem ngan han voi bot zirconi co the gay ra di ung, nhung chi khi tiep xuc voi mat moi can theo doi y te. Viec hit tho phai cac hop chat zirconi co the gay ra u hat da va phoi. Hoi zirconi co the gay ra u hat phoi. Phoi nhiem kinh nien đoi voi tetraclorua zirconi co the lam tang ty le chet o chuot nhat va chuot lang cung nhu lam giam hemoglobin mau va hong cau o cho. OSHA khuyen cao gioi han phoi nhiem trung binh 5 mg/m³ va 10 mg/m³ cho gioi han phoi nhiem ngan han.


Chu thich Tham khao Xem them Hop chat zirconi
WebElements.com – Zirconi