Chien tranh La Ma – Ba Tu la mot loat cac cuoc xung đot vu trang giua La Ma-Byzantine va hai Đe quoc Ba Tu ke tiep nhau: Parthia va Sassanid. Cac cuoc xung đot giua Đe quoc Parthia va Cong hoa La Ma khoi đau tu nam 54 truoc Cong nguyen, con chien tranh bat đau vao cuoi thoi Cong hoa va tiep tuc keo sang đen thoi ky Đe quoc La Ma va Sassanid. Cuoc chien ket thuc khi cuoc chinh phat cua nguoi Hoi giao A Rap no ra chi vai nam sau khi hai nuoc giao tranh voi nhau lan cuoi va chinh cuoc tan cong nay moi khien đe quoc Sassanid phai cao chung va khien cho Đong La Ma đanh mat phan lon lanh tho cua no.
Mac du cuoc chien giua nguoi La Ma va đe quoc Parthia va nha Sassanid keo dai trong bay the ky nhung ranh gioi giua hai nuoc van kha on đinh va khong thay đoi nhieu. Tinh trang giang co xay ra sau đo: cac thanh thi, thanh luy va cac tinh o bien gioi bi bao vay, chiem giu, pha huy va thay đoi chu lien tuc. Khong ben nao co suc manh nhan luc – hau can đe co the duy tri cac chien dich quan su keo dai xa khoi bien gioi va do đo, khong phia nao dam hanh quan sau vao lanh tho đoi phuong va keo dai bien gioi qua mong. Ca hai ben đeu đa tien hanh cac cuoc tan cong ra ngoai bien gioi cua ho, nhung sau thoi gian, the can bang ban đau lai đuoc phuc hoi. Tinh trang be tac xay ra trong the ky thu 2, o đuong bien gioi chay doc theo phia Bac song Euphrates; đuong moi chay ve phia đong, hoac sau đo ve phia đong bac, vuot qua Luong Ha đen phia Bac song Tigris. Cung co mot so thay đoi đang ke o bien gioi phia bac, trong vung lanh tho cua Armenia va day Kavkaz.
Chi phi khong lo cho cuoc chien tranh La Ma-Ba Tu cuoi cung đa chung to rang chung chinh la tham hoa cho ca hai đe quoc. Cuoc chien tranh keo dai va leo thang vao the ky thu 6 va 7 đa khien hai nuoc suy kiet va de bi ton thuong khi phai đoi mat voi su xuat hien va troi day đot ngot cua Khalifah A Rap, chinh luc luong nay đa xua quan chinh phat ca hai đe quoc chi mot vai nam sau khi cuoc chien tranh La Ma-Ba Tu ket thuc. Huong loi tu tinh trang suy yeu cua cac đoi thu cua minh, quan đoi cua nguoi Hoi giao A Rap nhanh chong chinh phuc toan bo Đe che Sassanid va tuoc đi cua Đe quoc Đong La Ma cac vung lanh tho o Can Đong, Caucasus, Ai Cap va phan con lai cua Bac Phi. Trong nhung the ky sau, hau het cac vung lanh tho cua Đe quoc Đong La Ma đeu roi vao tay nguoi Hoi giao.


Boi canh lich su Theo James Howard-Johnston, "Tu the ky thu 3 TCN đen đau the ky thu 7 CN, nhung đoi thu [o phia Đong] la nhung chinh the lon đay tham vong ba quyen, đieu nay đa giup ho thiet lap va bao đam su on đinh trong vung lanh tho cua minh". Nguoi La Ma va Parthia đa cham tran qua cac cuoc chinh phuc cua ho vao cac phan lanh tho cua Đe quoc Seleuckos. Trong the ky thu 3 truoc Cong nguyen, nguoi Parthia di cu tu thao nguyen Trung A toi mien Bac Iran. Mac du phai chiu khuat phuc truoc cac vua nha Seleukos trong mot thoi gian, nhung ho đa tach ra trong the ky thu 2 TCN va thanh lap mot vuong quoc đoc lap va vuong quoc nay lien tuc mo rong lanh tho bang cai gia cua nhung ke đa thong tri ho truoc đay. Trong tien trinh tu the ky 3 đen 1 TCN, nguoi Parthia đa chinh phuc Ba Tu, Luong Ha va Armenia. Duoi su cai tri cua trieu đai Arsaces, nguoi Parthia dap tat nhung no luc nham tai chiem lanh tho đa mat cua nguoi Seleukos va mo rong quyen kiem soat cua ho bang cach bo nhiem nhung thanh vien trong hoang toc lam vua cua cac nuoc o vung Kavkaz, cu the la trieu Arsaces cua Armenia, trieu Arsaces cua Iberia va trieu Arsaces cua Albania. Trong khi đo nguoi La Ma đanh đuoi vuong quoc Seleukos ra khoi lanh tho Anatolia cua ho trong the ky thu 2 truoc Cong nguyen, sau khi đanh bai Antiochus III Đai đe tai cac tran Thermopylae va Magnesia. Cuoi cung, trong nam 64 TCN, Pompey chinh phuc Syria – vung lanh tho con lai cua nguoi Seleukos, tieu diet hoan toan vuong quoc cua ho va mo rong bien gioi phia đong cua La Ma đen song Euphrates, noi giap lien voi lanh tho cua nguoi Parthia.


Chien tranh La Ma-Parthia = Cac cuoc chien giua nen Cong hoa La Ma voi đe quoc Parthia =

Nguoi Parthia bat đau Tay tien duoi thoi vua Mithridates I va lai đuoc tiep tuc duoi thoi vua Mithridates II. Ong đa khong thanh cong trong viec đam phan ve mot lien minh La Ma-Parthia voi Lucius Cornelius Sulla (kh. 105 TCN). Khi tuong La Ma Lucullus xam chiem mien Nam Armenia va chi huy mot cuoc tan cong chong lai Tigranes nam 69 TCN, ong đa co thu tu qua lai voi nha vua Phraates III đe ngan can ong nay can thiep. Mac du nguoi Parthia van giu thai đo trung lap, Lucullus đa len ke hoach đe tan cong ho. Trong nhung nam 66-65 TCN, Pompey đa đat đuoc thoa thuan voi vua Phraates va nguoi La Ma lien quan voi Parthia đe cung xam luoc xu Armenia. Tuy nhien, tranh chap ve đuong ranh gioi o Euphrates đa phat sinh ngay sau đo. Cuoi cung vua Phraates đa khang đinh quyen kiem soat vung Luong Ha cua minh, ngoai tru cac quan o phia tay cua Osroene, vung đat von đa le thuoc La Ma.
Vao nam 53 TCN, Tuong La Ma Marcus Licinius Crassus đa tien hanh mot cuoc xam luoc vao vung Luong Ha nhung đieu nay đa đem đen mot ket qua tham khoc, ong va con trai ong – Publius, đa vong mang tai Tran Carrhae truoc quan Parthia do tuong Surena chi huy. Đay la that bai toi te nhat cua nguoi La Ma ke tu sau Tran Cannae truoc Hannibal. Nguoi Parthia đot kich vao Syria ngay trong nam sau va huy đong mot cuoc tan cong lon trong nam 51 TCN, nhung quan đoi cua ho đa bi nguoi La Ma chan lai va đay lui trong mot cuoc phuc kich o gan Antigonea.
Nguoi Parthia chu yeu van giu su trung lap trong cuoc noi chien cua Caesar, cuoc chien giua nhung luc luong ung ho Julius Caesar va cac luc luong ung ho Pompey va cac phe phai truyen thong trong vien nguyen lao La Ma. Tuy nhien, ho van duy tri moi quan he voi Pompey va sau khi Pompey that bai va chet, mot đoi quan duoi su chi huy cua Pacorus I đen tuong cuu tuong Caecilius Bassus phe Pompey, nguoi đang bi boi luc luong cua phe Caesar bao vay tai Thung lung Apamea. Sau khi cuoc noi chien ket thuc, Julius Caesar đa chuan bi mot chien dich nham chong lai nguoi Parthia, nhung voi viec ong bi am sat đa ngan chan đuoc cuoc chien xay ra. Nguoi Parthia sau đo đa ho tro cho Brutus va Cassius trong suot cuoc noi chien cua nhung nguoi Giai phong dien ra tiep theo sau đo va đa phai mot đoi quan đen đe chien đau cung voi ho tai tran Philippi nam 42 TCN. Sau that bai cua phe nhung nguoi Giai phong, nguoi Parthia đa xam chiem lanh tho La Ma trong nam 40 truoc Cong nguyen cung voi mot vien tuong La Ma Quintus Labienus – Mot nguoi ung ho Brutus va Cassius. Ho nhanh chong tran quan vao tinh Syria cua La Ma va tien vao Judaea, lat đo nha vua chu hau cua La Ma Hyrcanus II va đua chau trai cua ong ta la Antigonus len lam vua bu nhin. Trong nhay mat, toan bo phia Đong La Ma duong nhu đa mat hoac sap roi vao tay nguoi Parthia. Tuy nhien, su ket thuc cua cuoc noi chien La Ma lan thu hai đa som khoi phuc lai suc manh cua La Ma o chau A. Marcus Antonius phai Ventidius toi đanh chan Labienus – nguoi đa xam chiem ban đao Tieu A. Ngay lap tuc Labienus bi đay lui tro lai Syria boi quan La Ma va mac du đa đuoc tiep vien boi nguoi Parthia, Labienus van bi đanh bai, bi bat lam tu binh va bi hanh quyet sau đo. Sau khi phai chiu them mot that bai o gan Hem Syria, nguoi Parthia rut khoi Syria. Ho quay tro lai trong nam 38 TCN nhung đa bi đanh bai boi Ventidius va Pacorus tu tran. O vuong quoc Judaea, vua Antigonus đa bi Herod lat đo voi su giup đo cua La Ma trong nam 37 TCN. Sau khi nguoi La Ma phuc hoi lai quyen kiem soat đoi voi Syria va Judaea, Marcus Antonius đich than dan 15 van quan tien vao Atropatene (Azerbaijan ngay nay). Tuy nhien, vu khi cong thanh va quan ho tong cua ong ta đa bi co lap va bi tieu diet trong khi nguoi Armenia đong minh cua ong thi bo chay. That bai trong viec chiem cac cu điem cua nguoi Parthia, nguoi La Ma bat buoc phai rut lui voi ton that nang ne. Antonius lai mot lan nua quay lai Armenia vao nam 33 TCN đe cung voi vua Media chong lai Octavianus va nguoi Parthia. Nhung moi ban tam khac buoc ong ta phai rut lui va toan bo khu vuc nay roi vao kiem soat cua nguoi Parthia.


= Cuoc chien cua Đe quoc La Ma voi nguoi Parthia =

Nhung cang thang giua hai cuong quoc đe doa no ra mot cuoc chien tranh moi, Octavianus va vua Phraataces V cung hop mat đe ky hoa uoc trong the ky 1 CN. Theo thoa thuan, nguoi Parthia phai rut quan ra khoi Armenia va cong nhan quyen bao ho de facto cua nguoi La Ma o đo. Tuy nhien, nguoi La Ma va nguoi Ba Tu lien tuc canh tranh quyen kiem soat va anh huong voi nhau tai Armenia vai thap ky sau đo. Quyet đinh đat con trai cua minh len ngoi vua Armenia đang bi bo trong cua vua Parthia Artabanus II đa gay ra mot cuoc chien voi La Ma trong nam 36 CN, cuoc chien chi ket thuc khi Artabanus tuyen bo tu bo anh huong cua nguoi Parthia đoi voi Armenia. Chien tranh lai tiep tuc no ra trong nam 58 CN, sau khi vua Parthia Vologases I ra suc ep đe đat nguoi em trai la Tiridates len ngai vang Armenia. Quan La Ma đa lat đo Tiridates va thay the ong ta bang mot hoang tu nguoi Cappadocia va tao ra mot cuoc chien bat phan thang bai. Cuoc chien nay chi ket thuc trong nam 63 TCN sau khi nguoi La Ma đa đong y cho phep Tiridates va con chau cua ong ta cai tri Armenia voi đieu kien ho phai chap nhan đe quyen cua hoang đe La Ma.
Mot loat cac cuoc chien moi no ra vao the ky thu 2. Trong cac cuoc chien đo, nguoi La Ma luon giu the thuong phong truoc voi nguoi Parthia. Hoang đe Traianus chinh phat Armenia va Luong Ha trong thoi gian tu nam 114 va 115 va sap nhap chung nhu la cac tinh cua La Ma. Ong chiem Ctesiphon – kinh đo cua nguoi Parthia, truoc khi dong thuyen đen Vinh Ba Tu. Tuy nhien, cac cuoc khoi nghia no ra o nhung lanh tho Parthia bi chiem đong vao nam 115 CN, trong khi mot cuoc khoi nghia lon cua nguoi Do Thai đa no ra trong lanh tho La Ma đa keo cang nguon luc quan su cua La Ma. Quan đoi Parthia con tan cong cac vi tri quan trong cua nguoi La Ma va cac đon vi La Ma đon tru tai Seleucia, Nisibis va Edessa đeu bi cu dan đia phuong đuoi đanh. Traianus đem quan thao phat phien quan o Luong Ha, đua hoang tu Parthamaspates len lam vua chu hau roi rut quan va quay tro lai Syria. Traianus qua đoi vao nam 117, truoc khi ong co the to chuc va cung co lai cac tinh Parthia nam duoi quyen kiem soat cua La Ma.
Cuoc chien Parthia cua Traianus bat đau mot "su thay đoi trong trong tam" chien luoc lon cua đe che La Ma. Tuy nhien ngay sau khi len noi ngoi Hoang đe, Hadrianus đa cho trao tra lai vung Luong Ha cho nguoi Parthia, vi ong cho rang, viec tai thiet lap Euphrates lam ranh gioi la vi loi ich cua La Ma. Hadrianus cho tro lai hien trang status quo ante bellum va trao tra cac vung lanh tho o Armenia, Luong Ha va Adiabene cho nhung nha cai tri cung voi cac vi vua chu hau ban đau cua no.
Chien tranh Armenia lai no ra vao nam 161, khi vua Vologases IV đanh bai nguoi La Ma o đo roi xua quan chiem Edessa va tan pha Syria. Nam 163, nguoi La Ma duoi su chi huy cua Statius Priscus đa phan cong va đanh bai nguoi Parthia o Armenia va đua mot ung cu vien ma ho ung ho len ngai vang cua Armenia. Nam sau, Avidius Cassius xam chiem Luong Ha, ong ta danh đai thang o Dura-Europos cung Seleucia va cuop pha thanh pho Ctesiphon vao nam 165. Mot dich benh, co the la benh đau mua, đa tran vao Parthia vao thoi điem đo, va lay lan sang ca quan đoi La Ma va buoc ho phai rut quan ve nuoc; đay la nguon goc cua đai dich Antonine ma no van tiep dien trong mot the he tiep theo tren khap đe quoc La Ma. Trong nhung nam 195-197, Hoang Đe Septimius Severus phat đong mot cuoc tan cong dan đen viec tai chiem cac vung đat cua La Ma o mien bac Luong Ha toi tan cac khu vuc xung quanh Nisibis, Singara va cuop pha thanh pho Ctesiphon lan thu 2. Mot cuoc chien cuoi cung chong lai nguoi Parthia đa đuoc Hoang đe Caracalla phat đong. Ong ta đa chiem đong thanh pho Arbela trong nam 216. Sau khi ong nay bi am sat, vi Hoang Đe tiep theo, Macrinus, đa bi đanh bai boi nguoi Parthia o gan Nisibis. Đe đoi lay mot nen hoa binh, ong nay phai chiu trach nhiem boi thuong chien phi cho nhung thiet hai ma Hoang Đe Caracalla gay ra.


Xung đot La Ma-Sassanid = Nhung xung đot thoi ky đau =

Chien tranh tiep tuc tiep dien nha Parthia diet vong va hoang đe Ardashir I khai lap nen đe quoc Sassanid. Ardashir tien hanh nhieu cuoc tan cong vao Luong Ha va Syria trong nam 230 va yeu cau nguoi La Ma phai giao tra lai tat ca cac lanh tho cu cua Đe quoc Achaemenes. Sau nhieu đam phan that bai, hoang Đe Alexander Severus dan quan đanh Ardashir trong nam 232 va cuoi cung đa đay lui ong ta. Trong nam 238-240, trong nhung nam cuoi đoi, Ardashir khoi binh đanh La Ma mot lan nua va chiem đuoc mot so thanh pho o Syria va Luong Ha, bao gom ca Carrhae va Nisibis.
Cuoc chien đuoc tiep dien voi muc đo ngay cang du doi duoi trieu hoang đe Shapur I, con trai cua Ardashir. Tuy nhien, đai quan xam luoc Luong Ha cua ong ta bi đanh bai trong mot tran chien gan Resaena trong nam 243 va nguoi La Ma lay lai đuoc Carrhae va Nisibis. Đuoc kich thich bang nhung chien thang nay, Hoang đe La Ma Gordianus III đich than khoi binh đong chinh, ong tien quan doc bo song Euphrates nhung đa bi đay lui o gan Ctesiphon trong tran Misiche trong nam 244. Sau đo, Gordianus bi giet va vi hoang đe ke nhiem cua ong la Philippus nguoi A Rap buoc phai xin cau hoa. Nhan thay La Ma bi suy yeu boi nhung cuoc tan cong cua cac bo lac nguoi Giec-manh va đuoc cai tri boi mot loat hoang đe chi trong thoi gian mot vai nam, Shapur I lai phat đong mot cuoc chien chong lai nguoi La Ma. Trong nhung nam đau cua Thap nien 250, hoang đe đa tham gia vao mot cuoc chien tranh đe tranh gianh su kiem soat vung Armenia. Ong xam luoc va sat hai vua Armenia va đanh bai nguoi La Ma tai Tran Barbalissos va cuop pha thanh Antioch. Giua nhung nam 258 va 260, Shapur đa bat song Hoang đe Valerianus I cua La Ma sau khi đanh bai quan đoi cua ong nay tai tran Edessa va tien sau vao Tieu A. Tuy nhien, quan đoi nha Sassanid phai nhan lay that bai truoc luc luong La Ma o đo va cac cuoc tan cong tu vua Odaenathus cua Palmyra vao hau phuong buoc nguoi Ba Tu phai rut khoi lanh tho La Ma.

Hoang đe Carus tien hanh mot cuoc xam luoc thanh cong vao Ba Tu trong nam 283, va chiem thanh pho Ctesiphon, luc đo von la thu đo cua vuong quoc Sassanid, đay la lan thu 3 thanh pho nay bi chiem. Nguoi La Ma co le đa mo rong cuoc chinh phuc cua minh neu Carus đa khong qua đoi trong thang 12 nam đo.
Sau khoang thoi gian hoa binh ngan ngui o đau trieu đai cua Hoang Đe Diocletianus, nguoi Ba Tu lai phat đong chien su khi ho xam chiem Armenia va đanh bai nguoi La Ma o tran Carrhae trong nam 296 hoac 297. Tuy nhien, tuong Galerius lai nghien nat quan Ba Tu trong Tran Satala nam 298 va chiem giu đuoc kho bac va Hau cung, noi o cac ba vo cua nha vua. Đay la mot đieu xi nhuc voi quoc vuong Ba Tu. Ket qua thang loi giup nguoi La Ma gianh quyen kiem soat vung đat giua Tigris va vung Thuong Zab. Đay la chien thang quyet đinh nhat cua nguoi La Ma trong nhieu thap ky. Tat ca cac vung lanh tho đa tung bi mat, tat ca cac vung đat gay tranh chap va quyen kiem soat Armenia đeu quay ve trong tay nguoi La Ma.
Hoa binh lai keo dai tu nam 299 cho đen giua nhung nam 330 khi Shapur II bat đau mot loat cac cuoc tan cong chong lai nguoi La Ma. Mac du thu đuoc mot chuoi thang loi, nhung chien dich cua ong đat đuoc rat it ket qua lau dai: ba cuoc bao vay cua nguoi Ba Tu vao Nisibis bi đay lui, va mac du Shapur thanh cong trong viec chiem cac thanh tri nhu Amida va Singara, nhung ca hai thanh pho đa nhanh chong bi tai chiem boi nguoi La Ma. Sau mot thoi gian tam lang trong nhung nam 350 sau khi Shapur khong con ban tay chong tra cac cuoc tan cong cua nguoi du muc o vung bien gioi phia bac cua Ba Tu, ong ta đa phat đong mot chien dich moi trong nam 359 va lai mot lan nua chiem đong Amida. Su kien nay đa kich hoat mot cuoc tan cong lon do Hoang đe La Ma Julianus chi huy vao nam 363, Đoan quan tien xuong phia Euphrates đe chiem thanh pho Ctesiphon. Hoang đe Julianus gianh chien thang trong tran Ctesiphon nhung khong the chiem đuoc thu đo cua Ba Tu va phai rut lui doc theo song Tigris. Bi vay khon boi nguoi Ba Tu, Hoang đe Julianus đa bi giet trong mot cuoc đung đo. Voi viec quan đoi La Ma bi mac ket tren bo phia đong cua song Euphrates, Hoang đe Jovianus – nguoi thua ke cua Julianus đa chap nhan loi cau hoa, đong y voi nhung nhuong bo lon đe đoi lay su rut quan La Ma an toan ra khoi lanh tho cua nguoi Sassanid. Nguoi La Ma lai mat cac vung đat so huu cu cua ho o phia đong cua song Tigris, cung nhu cac thanh pho nhu Nisibis va Singara, va Shapur đa som tai chiem Armenia. Trong nam 384 hoac 387, mot hiep uoc hoa binh đuoc ky ket giua Shapur III va Theodosius I, hiep uoc nay chia Armenia thanh hai nuoc. Vao luc nay, cac vung lanh tho phia bac cua Đe che La Ma bi cac bo toc nguoi Giec-manh, Alani va Hung xam luoc, trong khi bien gioi phia Bac cua Ba Tu cung bi đe doa boi mot so toc Hung luc ban đau va ve sau la boi nguoi Hung trang. Boi vi ca hai nuoc đeu phai ban ron đe chong tra nhung moi đe doa cua rieng minh, nen giua hai nuoc co mot khoang thoi gian hoa binh keo dai va chi bi gian đoan boi hai cuoc chien tranh ngan, lan thu nhat trong nhung nam 421-422 va lan thu hai trong nam 440.


Chien tranh Đong La Ma-Ba Tu = Cuoc chien cua Anastasius =

Cuoc chien no ra khi vua Ba Tu Kavadh I co gang gianh đuoc ho tro bang tai chinh tu Hoang đe Đong La Ma la Anastasius I bang vu luc. Nam 502, ong đa nhanh chong chiem đuoc thanh pho von chua san sang chuan bi cho chien đau Theodosiopolis va bao vay thanh Amida. Cuoc bao vay phao đai đa chung minh la kho hon rat nhieu so voi Kavadh nghi, quan thu thanh đa co the cam cu đuoc ba thang ba thang truoc khi ho bi đanh tan. Nam 503, nguoi La Ma cung đa co gang tien hanh mot cuoc bao vay cuoi cung khong thanh cong vao Amida luc nay do nguoi Ba Tu đanh bai. Trong khi đo, Kavadh xua quan đanh Osroene va bao vay Edessa nhung cung chi thu đuoc ket qua tuong tu. Cuoi cung, 504, nguoi La Ma đa chiem đuoc uu the qua viec tai bao vay Amida, khien thanh pho that thu. Nam đo mot hiep uoc đinh chien đuoc ky do ket qua tu mot cuoc xam luoc cua nguoi Hung tu Kavkaz vao Armenia. Mac du ca hai Đe che đa ngoi vao ban đam phan, phai đen thang 11 nam 506, hiep uoc nay moi đuoc ky ket. Nam 505, Hoang đe Anastasius ha lenh thi cong mot phao đai lon o Dara. Đong thoi, cac cong su đo nat cung phai đuoc nang cap tai cac thanh pho Edessa, Batnae va Amida. Mac du khong co nhung cuoc xung đot voi quy mo lon hon nua trong suot trieu đai Anastasius, cang thang giua hai van tiep dien, đac biet la khi cong viec xay dung đuoc tien hanh tai Dara. Su cang thang nay bung phat la boi vi viec xay dung cac cong su moi tai khu vuc bien gioi đa bi cam boi mot hiep uoc đuoc ky ket o vai thap ky truoc đo. Hoang đe Anastasius theo đuoi cac ke hoach cua minh bat chap su phan đoi cua nguoi Ba Tu. Nhung toa thanh đuoc xay dung xong trong nhung nam 507-508.


= Chien tranh Iberia =

Trong 524-525, Kavadh xin cau hoa voi Justin I thong qua con trai ong ta la Khosrau nhung cac cuoc đam phan đa som bi pha vo. Cang thang giua hai cuong quoc đa bien thanh cac chien tranh khi nhung nguoi Iberia o vung Kavkaz duoi su chi huy cua Gourgen đao tau đen La Ma vao nam 524-525. Nhung cuoc chien cong khai giua La Ma-Ba Tu đa no ra trong khu vuc Nam Kavkaz va thuong Mesopotamia vao cac nam 526-527. Nhung nam đau cua cuoc chien, nguoi Ba Tu chiem uu the boi vao nam 527, cac cuoc noi day o Iberia bi nghien nat, mot cuoc tan cong vao cac thanh pho Nisibis va Thebetha cua nguoi La Ma trong nam đo cung đa khong thanh cong va nhung no luc đe cuu vien Thannuris va Melabasa bi ngan can boi cac cuoc tan cong tu Ba Tu. Tan hoang đe cua La Ma Justinianus I tien hanh to chuc lai quan đoi Đong La Ma nham co gang đe khac phuc cac sai lam đa lo ra sau nhung thanh cong cua nguoi Ba Tu.

Vao nam 530, mot cuoc tan cong lon cua nguoi Ba Tu o vung Luong Ha đa bi đanh bai boi quan La Ma duoi su chi huy cua danh tuong Belisarius tai Dara, trong khi mot đoi quan Ba Tu thu hai o vung Kavkaz đa bi đanh bai boi Sittas tai Satala. Belisarius đa đanh bai quan Ba Tu va Lakhmid (nguoi Hindu) tai tran Callinicum trong nam 531. Trong cung nam nguoi La Ma đa chiem đuoc mot so phao đai o Armenia, trong khi nguoi Ba Tu lai chiem đuoc hai phao đai o phia đong Lazica. Ngay sau tham bai tai tran Callinicum, nguoi Ba Tu đa co cac cuoc đam phan khong thanh cong voi nguoi La Ma. Hai ben mo lai cac cuoc đam phan vao mua xuan nam 532 va cuoi cung ky ket hiep uoc hoa binh vinh cuu trong thang 9 nam 532, hoa uoc nay keo dai đuoc it hon tam nam. Ca hai cuong quoc đeu đong y tra lai tat ca cac lanh tho bi chiem đong va nguoi La Ma đong y tra mot lan mot khoan tien 110 centenaria (£ 11.000 vang). Vung Iberia van nam trong tay nguoi Ba Tu va nhung nguoi Iberia ti nan co su lua chon la o lai trong lanh tho La Ma hoac tro ve que huong cua ho.


= Justinianus đai chien Khosrau I =

Nguoi Ba Tu đa pha vo "Hiep uoc hoa binh vinh cuu" vao nam 540, co le đe tra loi cuoc tai chiem lai lanh tho phia tay đa bi mat truoc đay cua nguoi La Ma. Cuoc chien nay co the dien ra la nho su cham dut cua cuoc chien o phia Đong. Khosrau I xam chiem va tan pha Syria, bat cac thanh pho cua Syria va Luong Ha phai tra mot so tien lon va cuop boc co he thong cac thanh pho khac bao gom ca Antiochia. Belisarius bi buoc phai cham dut cac chien dich o phia Tay đe đoi pho voi cac moi đe doa tu nguoi Ba Tu. Ong tien hanh mot chien dich khong thu đuoc ket qua ro rang tai Nisibis nam 541. Vua Ba Tu, Khosrau cung đem quan tien vao Luong Ha trong nam 542 khi ong nay co gang chiem Sergiopolis. Ong phai som rut lui khi đoi mat voi quan đoi cua tuong Belisarius, nhung van co tan cong thanh pho Callinicum tren đuong rut quan. Cac cuoc tan cong vao mot so thanh pho cua La Ma đa bi đay lui va quan Ba Tu bi đanh bai tai Dara. Nam 543, nguoi La Ma lai phat đong mot cuoc tan cong vao Dvin nhung bi đanh bai boi mot đoi quan Ba Tu nho o Anglon. Cuoc vay ham Edessa cua Khosrau o nam 544 đa khong thanh cong mac du ong ta tham chi đa tim cach mua chuoc quan thu thanh. Sau khi nguoi Ba Tu rut ve nuoc, nguoi La Ma phai su gia đen xin cau hoa o Ctesiphon. Mot thoa thuan ngung chien 5 nam đa đuoc ky ket vao nam 545, đuoc bao đam bang cac khoan tien cong nap cua nguoi La Ma.

Đau nam 548, truoc su ap buc cua nguoi Ba Tu, vua Gubazes cua Lazica đa keu goi Hoang đe Justinianus khoi phuc lai quyen bao ho La Ma. Vi Hoang đe lien nam lay co hoi nay va trong nam 548-549, lien quan La Ma va Lazica gianh đuoc mot loat thang loi truoc quan đoi cua Ba Tu, mac du ho đa khong thanh cong đe tieu diet nhung đon vi đon tru chinh tai Petra. Thanh pho nay cuoi cung cung bi chinh phuc vao nam 551, nhung trong cung nam đo mot cuoc tan cong cua nguoi Ba Tu do tuong Mihr-Mihroe chi huy đa chiem đuoc mien đong Lazica. Thoa thuan ngung chien đa đuoc thiet lap vao nam 545 va ra han ngung chien them 5 nam nua voi đieu kien la nguoi La Ma phai tra 2.000 can vang moi nam. Tai Lazica, cuoc chien bat phan thang bai keo dai nhieu nam va khong ben nao co the chiem đuoc uu the mot cach hoan toan. Khosrau, nguoi gio đay phai đoi pho voi Nguoi Hung trang, đa gia han ngung chien vao nam 557, va lan ngung chien nay đa khong con loai tru vung Lazica; cac cuoc đam phan van tiep tuc nham đat đuoc mot hiep uoc hoa binh cuoi cung. Cuoi cung, vao nam 561, cac phai vien cua Justinianus va Khosrau đa nhat tri ve mot nen hoa binh 50 nam. Nguoi Ba Tu đong y rut khoi Lazica va nhan đuoc khoan cong nop la 30.000 nomismata (solidi) hang nam. Ca hai ben cung đong y khong xay dung them cac cong su moi o gan bien gioi va giam bot cac han che ve ngoai giao va thuong mai.


= Chien tranh vi Kavkaz =

Chien tranh no ra mot lan nua khi cac vung Armenia va Iberia noi day chong lai su thong tri cua nguoi Sassanid trong nam 571, sau khi cuoc đung đo co lien quan đen La Ma va Ba Tu o Yemen va sa mac Syria, va viec La Ma đa đam phan lien minh voi nguoi Đot Quyet đe chong lai nguoi Ba Tu. Justinus II đua Armenia duoi su bao ho cua minh, trong khi quan đoi La Ma duoi su chi huy cua Marcianus, chau trai cua Justinus, đanh Arzanene va tien vao vung Luong Ha thuoc Ba Tu, noi ho đanh bai cac luc luong đia phuong. Viec Marcianus bat ngo bi cach chuc va su xuat hien cua quan đoi Ba Tu duoi su thong linh cua vua Khosrau đa dan đen viec vung Syria nang ne. That bai cua nguoi La Ma trong cuoc bao vayNisibis va thanh pho Dara that thu. Voi mot khoan tien cong nop len toi 45.000 solidi, mot thoa thuan ngung chien keo dai mot nam o vung Luong Ha (cuoi cung keo dai đen nam nam) đa đuoc ky ket, nhung cuoc chien van tiep tuc o vung Caucasus va tren vung bien gioi sa mac. Nam 575, Khosrau I đa co gang ket hop cuoc xam luoc o Armenia vao cuoc thao luan ve mot nen hoa binh vinh vien. Ong đa tien hanh xam luoc vung Anatolia va chiem thanh pho Sebasteia, nhung sau mot tran chien o gan Melitene, quan đoi Ba Tu đa bi hung chiu ton that nang ne trong khi phai rut lui qua vung Euphrates duoi nhung cuoc tan cong du kich cua quan La Ma.

Nguoi La Ma khai thac tinh trang lon xon cua nguoi Ba Tu, va tuong Justinianus xam chiem sau vao lanh tho Ba Tu va tap kich vao thanh pho Atropatene. Vua Khosrau tim kiem hoa binh, nhung y tuong nay bi loai bo sau khi Tamkhusro gianh đuoc mot chien thang o Armenia, noi ma cac chien dich cua La Ma bi xa lanh boi cu dan đia phuong. Mua xuan nam 578 cuoc chien tranh o Luong Ha lai tiep tuc voi cac cuoc tan cong cua nguoi Ba Tu vao lanh tho cua La Ma. Tuong La Ma, Mauricius tra đua bang cach đot kich vao vung Luong Ha cua Ba Tu, chiem thanh luy Aphumon va bao vay Singara. Khosrau lai mot lan nua phai mo cac cuoc đam phan hoa binh, nhung ong qua đoi vao đau nam 579 va nguoi ke nhiem ong Hormizd IV lai muon tiep tuc chien tranh.

Trong 580, Hormizd IV cho bai bo che đo quan chu o Iberia Caucasus va bien Iberia thanh mot tinh Ba Tu đuoc cai tri boi mot marzpan (thong đoc).Trong nhung nam 580, cuoc chien van tiep tuc bat phan thang bai voi chien thang o ca hai phia. Nam 582, Mauricius thang mot tran chien o Constantia truoc Adarmahan va Tamkhusro, nhung nguoi đa bi giet chet trong tran đanh, nhung vi tuong La Ma đa khong khuech truong chien thang cua minh ma ong voi va quay ve Constantinopolis đe theo đuoi tham vong len ngoi bau cua minh. Cung vay mot chien thang nua cua La Ma tai Solachon nam 586 đa khong thanh cong trong viec pha vo be tac.
Nguoi Ba Tu chiem đuoc Martyropolis nho co tay trong vao nam 589, nhung nam đo lai la nam be tac bi pha vo khi vien tuong Ba Tu Bahram Chobin đa phat đong mot cuoc noi loan vi bi sa thai va lam nhuc boi vua Hormizd IV. Hormizd bi lat đo trong mot cuoc đao chinh cung đinh vao nam 590 va đuoc thay the boi con trai ong – Khosrau II, nhung Bahram van tien quan va đanh bai Khosrau II, buoc ong nay phai chay tron sang lanh tho La Ma, trong khi Bahram len ngoi nhu la Bahram VI. Voi su ho tro tu Mauricius, Khosrau đa tao nen mot cuoc chien chong lai Bahram va trong 591 ket hop cua cac luc luong ung ho ong nay voi nguoi La Ma đa phuc hoi ngai vi cho Khosrau II. Đe đoi lay su giup đo cua nguoi La Ma, Khosrau khong chi tra lai Dara va Martyropolis ma cung đong y nhuong lai nua phia tay cua Iberia va hon mot nua vung Armenia duoi su kiem soat cua Ba Tu cho nguoi La Ma.


= Điem cuc đinh =

Nam 602 quan đoi La Ma trong cac chien dich tai vung Balkan nam duoi su chi huy cua Phocas, nguoi đa soan ngoi thanh cong va sau đo giet chet Hoang đe Mauricius cung gia đinh cua ong ta. Khosrau II su dung cai chet cua an nhan cua minh nhu la mot cai co đe gay chien. Trong nhung nam đau cua cuoc chien nguoi Ba Tu gianh đuoc cac thanh cong ap đao chua tung thay. Ho đa đuoc ho tro bang cach su dung hinh anh cua Khosrau nhu la con re cua Mauricius va cuoc noi day chong lai tuong Narses cua Phocas. Nam 603, Khosrau đanh bai va giet chet tuong La Ma Germanus o vung Luong Ha va bao vay Dara. Thanh pho Dara that thu sau 9 thang bi bao vay. Trong nhung nam sau đo nguoi Ba Tu dan dan vuot qua cac thanh pho phao đai o Luong Ha bang cac cuoc vay ham. Đong thoi ho đa gianh mot loat chien thang tai Armenia truoc su tho o cua he thong cac đon vi đon tru La Ma o vung Kavkaz.
Phocas bi lat đo vao nam 610 boi Heraclius, nguoi đi thuyen đen Constantinopolis tu Carthage. Khoang thoi gian đo nguoi Ba Tu đa hoan thanh cuoc chinh phuc cua ho o vung Luong Ha va vung Kavkaz va trong nam 611 ho đa tran vao Syria va Tieu A, chiem Caesarea. Truc xuat đuoc nguoi Ba Tu khoi Tieu A nam 612, Heraclius lai tiep tuc phat đong mot cuoc tan cong lon vao Syria trong nam 613. Ong lai bi đanh bai ben ngoai Antiochia boi Shahrbaraz va Shahin va cac vi tri cua La Ma lai sup đo. Trong thap ky sau nguoi Ba Tu đa co the chinh phuc Palestine va Ai Cap va tan pha Anatolia. Trong khi đo, nguoi Avar va Slav đa loi dung tinh hinh nay đe tran ngap vung Balkan, đua đe che La Ma đen bo vuc cua su huy diet.

Trong nhung nam nay, Heraclius ra suc xay dung lai quan đoi cua minh, cat giam nhung chi phi phi quan su, in them tien tim kiem su tai tro cua Giao hoi cung voi su ung ho cua Thuong phu Sergius, đe tao đuoc cac nguon kinh phi can thiet đe tiep tuc chien tranh. Nam 622, Heraclius roi thanh pho Constantinopolis sau khi uy thac thanh pho cho Sergius va tuong Bonus, nguoi cung la quan nhiep chinh cua con trai ong ta. Ong tap hop luc luong cua minh o Tieu A va sau khi tien hanh hang loat cac hoat đong đe lam song lai tinh than cua binh si, ong đa phat đong mot cuoc tan cong moi mang tinh chat cua mot cuoc thanh chien. Tai Kavkaz ong giang đon va đanh bai mot đoi quan A Rap đong minh cua nguoi Ba Tu va sau đo gianh đuoc mot chien thang truoc nguoi Ba Tu duoi su chi huy cua Shahrbaraz. Sau mot thoi gian tam lang toi nam 623, trong khi Heraclius đam phan thoa thuan ngung chien voi nguoi Avar, ong lai tiep tuc chien dich cua minh o phia Đong vao nam 624 va đanh bai mot đoi quan dan đau boi Khosrau tai Ganzak o vung Atropatene. Nam 625 ong đanh bai cac tuong Ba Tu la Shahrbaraz, Shahin va Shahraplakan o Armenia va trong mot cuoc tan cong bat ngo cung mua đong đo ong đa đot kich vao so chi huy cua Shahrbaraz va tan cong vao quan đoi cua ong nay tai noi tru đong cua ho. Đuoc ho tro boi mot đoi quan Ba Tu duoi su chi huy cua Shahrbaraz, nguoi Avar va Slav tien hanh bao vay Constantinople nhung khong thanh cong trong nam 626, trong khi lan thu hai quan đoi Ba Tu duoi su chi huy cua tuong Shahin lai phai chiu mot that bai tan nat truoc quan đoi cua Theodore – anh trai cua Heraclius.

Trong khi đo, Heraclius thanh lap mot lien minh voi nguoi Turk, nhung nguoi đa loi dung su suy giam suc manh cua nguoi Ba Tu đe tan pha lanh tho cua ho o vung Kavkaz. Cuoi nam 627, Heraclius đa phat đong mot cuoc tan cong trong mua đong vao Luong Ha, tai đay bat chap viec quan Tho Nhi Ky đi theo ong đao ngu ca loat, ong đanh bai nguoi Ba Tu tai Tran Nineveh. Tiep tuc tien ve phia nam doc theo song Tigris, ong đanh chiem mot cung đien lon cua vua Khosrau tai Dastagird va ong chi bi can tro khong tan cong đuoc thanh pho Ctesiphon boi cac cau tren con kenh Nahrawan bi pha huy. Mat uy tin boi hang loat nhung that bai cua minh, Khosrau bi lat đo va giet chet trong mot cuoc đao chinh do chinh con trai cua ong – Kavadh II tien hanh, nguoi cung mot luc chap nhan cac đieu kien hoa binh va đong y rut ra khoi tat ca cac vung lanh tho chiem đong. Heraclius đa phuc hoi cay thanh gia linh thieng o Jerusalem trong mot buoi le hoanh trang vao nam 629. Đen đay thi cuoc chien tranh La Ma–Ba Tu keo dai hon 700 nam ve co ban đa ket thuc.


Hau qua Cac tac đong tu nhung tan pha cua cuoc chien tranh cuoi cung nay, cong them nhung hieu ung tu ca the ky chien tranh khong nghi đa khien ca hai đe quoc te liet. Sau khi Kavadh II qua đoi sau khi len ngoi chi đuoc vai thang, Ba Tu đa roi vao canh huynh đe tuong tan, noi chien lien tuc. Nha Sassanid lai tiep tuc suy yeu do khung hoang kinh te, viec thue nang đe co the cung ung cho cac chien dich cua Khosrau II, xung đot ton giao va su troi day cua cac chu đat đia phuong. Đe quoc La Ma cung bi anh huong nang ne khi quoc kho gan nhu can kiet boi chien tranh va vung Balkan nay gan nhu đa nam trong tay nguoi Slav. Ngoai ra, vung Anatolia đa bi tan pha nang ne boi nhung cuoc xam luoc lap đi lap lai cua Ba Tu; Đe quoc cai quan cac vung lanh tho moi tai chiem lai đuoc nhu vung Caucasus, Syria, Luong Ha, Palestine va Ai Cap von đa bi nguoi Ba Tu chiem đong nhieu nam.

Ca hai đe quoc khong con co co hoi đe phuc hung. Chi mot vai nam sau, ho đa phai hung chiu cuoc tan cong cua nguoi A Rap (moi đuoc thong nhat boi đao Hoi), nhung nguoi ma theo Howard-Johnston "co the đuoc vi nhu mot con song than nguoi". Theo George Liska, la "cuoc xung đot keo dai khong can thiet giua Đong La Ma-Ba Tu đa vo tinh mo đuong cho Hoi giao". Đe quoc Sassanid nhanh chong bi khuat phuc truoc nhung cuoc tan cong va đa hoan toan bi pha huy. Trong nhung cuoc chien tranh Đong La Ma-Arab, Đe quoc La Ma von đa suy kiet lai đe mat cac tinh vua moi chiem lai đuoc o phia đong va phia nam nhu Syria, Armenia, Ai Cap va sau đo, Bac Phi cung đa bi mat, khien cuong tho cua Đe quoc sut giam chi con bao gom vung Anatolia, may hon đao nam rai rac tren Đia Trung Hai va mot vai cho le te o khu vuc Balkan va Y. Nhung vung đat con lai đa ngheo lai con ngheo them truoc nhung cuoc tan cong thuong xuyen, đanh dau cho su chuyen đoi tu nen van minh đo thi co đien đen mot xa hoi nong thon trung co. Tuy nhien, khong giong nhu Ba Tu, Đe quoc La Ma cuoi cung van ton tai sau nhung cuoc tan cong cua nguoi A Rap, giu đuoc vung lanh tho con lai cua no va dut khoat đay lui hai cuoc bao vay cua nguoi Arab tai kinh đo Constantinopolis nhung nam 674-678 va 717-718. Trong nhung cuoc chien sau đo, đe quoc La Ma đa đanh mat vao tay nguoi A Rap nhung lanh tho o Crete va mien nam Italia, nhung vung đat ma roi ve sau ho cung đa co the lay lai đuoc.


Chien thuat va chien luoc quan su Khi ma La Ma va Đe quoc Parthia cham tran nhau lan đau tien o the ky thu 1 TCN, no cho thay Parthia co đu kha nang đe doi bien gioi cua ho đen bien Aegea va Đia Trung Hai. Tuy nhien, nhung nguoi La Ma đa đay lui cuoc xam luoc Syria va Anatolia cua Pacorus va Labienus va dan dan co the tan dung nhung điem yeu trong he thong quan đoi Parthia, ma theo George Rawlinson, thi quan đoi Parthia thich hop cho phong thu hon chu cong thi kho. Nguoi La Ma, mat khac, đa lien tuc thay đoi va phat trien nhung "sach luoc" cua ho ke tu thoi Traianus tro đi, va đa đen thoi điem Pacorus the đe co nhung cuoc tan cong chong lai nguoi Parthia. Giong nhu nha Sassanid vao cuoi the ky thu 3 va thu 4, nguoi Parthia thuong tranh phong thu lau dai truoc nguoi La Ma o Luong Ha. Tuy nhien, khu vuc cao nguyen Iran chua mot lan bi that thu, boi vi cac quan đoi vien chinh La Ma thuong đa moi met khi ho đen đuoc Ha Luong Ha, va he thong thong tin đa giup ho thuc hien cac cuoc noi day va phan cong.
Tu the ky thu 4 tro đi, can khon dich chuyen, nha Sassanid Ba Tu troi day manh me va gio đay ho đa đam nhan vi tri cua ke chiem the thuong phong. Ho coi nhieu manh đat đa bi sap nhap vao Đe che La Ma trong thoi ky Parthia va so ky Sassanid la hoan toan nam trong pham vi kiem soat cua Ba Tu. Everett Wheeler neu y kien rang: "Nha Sassanid, co mot to chuc hanh chinh tap trung o trung uong hon so voi nguoi Parthia, ho co he thong bao ve lanh tho chinh thuc, mac du ho khong co mot quan đoi thuong truc cho đen tan đoi Khosrau I". Noi chung, nguoi La Ma coi nguoi Sassanid nhu la mot moi đe doa nghiem trong hon nhieu so voi nguoi Parthia, trong khi nguoi Sassanid coi Đe che La Ma nhu mot đoi thu xuat sac.
Ve mat quan su, nha Sassanid tiep tuc noi tiep truyen thong cua Parthia khi phu thuoc vao su ket hop giua xa thu bang cung va thiet ky Cataphract, mot đoi quan ky binh hang nang bao gom con em cac nha quy toc. Ngoai ra, ho con so huu mot đoi ngu voi chien thu đuoc tu thung lung Indus, nhung chat luong bo binh cua ho thi con kem xa so voi nhung nguoi La Ma. Quan thiet ky Ba Tu đa gieo rac nhieu that bai cho bo binh La Ma, bao gom ca nhung đoi quan đuoc chi huy boi Crassus nam 53 TCN, boi Marcus Antonius nam 36 TCN va boi Valerianus trong 260 TCN. Su can thiet đe đoi pho voi moi đe doa nay đa dan đen su ra đoi cua đon vi cataphractarii trong quan đoi La Ma; ket qua la, ky binh đuoc trang bi giap nang đa tro thanh thanh phan quan trong ca quan đoi La Ma lan quan đoi Ba Tu ke tu the ky thu 3 va cho đen khi cuoc chien tranh ket thuc. Nguoi La Ma đa đat đuoc va duy tri đuoc su tinh te cao trong khau cong va pha thanh va đa phat trien mot loat loai may moc cong thanh. Mat khac, nguoi Parthia la kha yeu trong khau cong thanh; luc luong ky binh cua ho phu hop hon voi chien thuat vua đanh vua chay, chien thuat đa giup ho đa bai đai quan vay thanh cua Antonius nam 36 TCN. Moi chuyen thay đoi cung voi su troi day cua nha Sassanid, khi ma đe quoc La Ma gap phai mot đoi thu khong kem lanh nghe trong nghe thuat đanh thanh, nhung nguoi đa hoc cach su dung cac su dung cac loai vu khi cong thanh nhu may lang đa, may cong thanh cung nhu thap vay thanh ma ho chiem đuoc tu nguoi La Ma.
Đen cuoi the ky thu 1, La Ma đa to chuc viec bao ve bien gioi phia đong cua minh bang mot he thong thanh tri đuoc goi la limes, mot he thong sau khi cai tien boi Diocletianus đa ton tai đen tan cuoc chinh phat cua nguoi Hoi giao the ky thu 7. Giong nhu nhung nguoi La Ma, nha Sassanid cho xay dung cac thanh tri phong thu o phia đoi dien voi lanh tho cua đoi phuong. Theo R. N. Frye, duoi trieu Hoang đe Shapur II, he thong thanh tri phong thu cua Ba Tu đa đuoc mo rong va rat co the la ho đa bat chuoc cach thuc xay dung limes cua Diocletianus o bien gioi Syria va Luong Ha cua Đe quoc La Ma. Cac đon vi bien gioi cua La Ma đuoc biet đen voi ten goi limitanei va ho phai thuong xuyen đoi mat voi nguoi Lakhmid, mot bo toc thuong xuyen ho tro nguoi Ba Tu trong nhung cuoc xung đot voi nguoi La Ma. Shapur đa gay dung nen mot đoi quan thuong truc nham chong lai nhung bo toc A Rap khac o sa mac, đac biet la voi nhung đong minh voi La Ma. Shapur cung đa cho xay dung mot he thong thanh tri dua tren mo hinh cua he thong limes cua nguoi La Ma ma nguoi Sassanid rat ham mo.
Vao thoi điem nha Sassanid khai quoc, mot so nuoc đem ton tai giua hai đe quoc. Cac nuoc nay đeu bi sap nhap vao đai quoc theo thoi gian va vao the ky thu 7, nuoc đem cuoi cung la vuong quoc cua nguoi Lakhmid A Rap cua Al-Hirah cung đa đuoc sap nhap vao đe che Sassanid. Frye nhan manh rang, vao the ky thu 3, cac quoc gia nay đong mot vai tro quan trong trong quan he ngoai giao giua La Ma va Sassanid, nhung ca hai đe quoc đa dan dan thay the chung bang mot he thong phong thu co to chuc đuoc đieu hanh truc tiep tu chinh quyen trung uong va dua tren he thong limes cung nhu cac thanh tri bien gioi kien co nhu Dara. Nhung nghien cuu va đanh gia so sanh Sassanid va Parthia gan đay đa khang đinh tinh uu viet cua nha Sassanid trong khau xay dung vu khi cong thanh, ky thuat va to chuc quan đoi, cung nhu kha nang trong viec xay dung cac cong trinh phong thu kien co.
Đa co nhung bang chung khao co hoc ve mot dang so ky cua vu khi hoa hoc đuoc phat hien trong mot đia đao đuoc su dung trong tran Dura-Europos nam 256.
Nguoi Ba Tu duong nhu khong muon su dung đen hai quan. Chi co mot vai tran đanh nho le te co su tham gia cua hai quan Sassanid trong nhung nam 620-23 va tran đanh lon nhat co su tham gia cua hai quan Đong La Ma la cuoc bao vay thanh Constantinopolis nam 626 cua lien quan nguoi Avar-Slav.


Đanh gia Nhung cuoc chien tranh giua La Ma va Ba Tu đa đuoc mo ta nhu la mot su "vo ich" va rang no qua "that vong va te nhat đe thuong ngoan". Nhu mot loi tien tri, Cassius Dio nhac ve mot "chu ky khong bao gio ket thuc cua nhung cuoc đoi đau vu trang" va nhan xet rang "no cho chung ta tu thay rang nhung chinh phat [cua Severus] la nguyen nhan chinh cua cuoc chien keo dai lien tuc va khien chung toi phai tra mot cai gia rat đat đo. Nhung khoan thu ve thi it ma lai tieu ton khoan tien lon va bay gio ma chung toi đa tim đen cac dan toc von o gan nguoi Me-đi va nguoi Parthia hon la gan chung toi, chung toi luon phai tham gia nhung tran chien cua nhung dan toc nay". Trong chuoi dai chien tranh giua hai sieu cuong, bien gioi o vung Thuong Luong Ha thay đoi lien tuc. Cac su gia đa chi ra rang su on đinh o vung bien gioi trong nhieu the ky la mot đieu đang chu y, mac du Nisibis, Singara, Dara va nhieu thanh pho khac o Luong Ha đoi chu lien tuc theo va viec chiem huu cua cac thanh pho o bien gioi giup đe quoc đo co the chiem đuoc uu the trong thuong mai truoc đoi thu cua minh. R. N. Frye noi:

Co an tuong rang mau đo trong cuoc chien giua hai nuoc mang đen mot it loi loc thuc su cho ben nay hay ben kia nhu mot vai met đat chiem đuoc bang cai gia đat khung khiep cua "cuoc chien tranh hao" trong The chien thu nhat.

Ca hai ben đeu co gang đe bien minh cho cac muc tieu quan su cua minh bang ca hai cach chu đong va phan ung. Uoc vong thong tri the gioi cua nguoi La Ma đa đi kem voi mot y thuc trach nhiem va tu hao ve nen van minh phuong Tay va tham vong tro thanh mot nguoi canh giu hoa binh va trat tu. Cac tai lieu La Ma tiet lo nhung đinh kien ​​lau đoi lien quan đen phong tuc tap quan, kien ​​truc ton giao, ngon ngu va the che chinh tri cua cac cuong quoc Đong. John F. Haldon nhan manh rang "mac du nhung cuoc xung đot giua Ba Tu va Đong La Ma thuong xoay quanh van đe ai kiem soat cac vung chien luoc xung quanh bien gioi phia đong, nhung luon luon co la mot yeu to ton giao ton tai phia sau". Ke tu thoi điem hoang đe Constantinus len ngoi, cac vi hoang đe La Ma đoi sau đeu tu xung la nguoi bao ve cho cac Kito huu o Ba Tu. Đong thai nay tao ra su nghi ngo du doi ve long trung thanh cua cac Kito huu đang song o Ba Tu va thuong dan đen nhung cang thang giua La Ma-Ba Tu hay tham chi la nhung đoi đau quan su. Mot đac điem cua giai đoan cuoi cung cua cuoc chien, khi ma no bat đau nam 611-612, mot cuoc đot kich đa som bien thanh mot cuoc chien tranh xam luoc, su uu viet cua cay Thanh Gia la bieu tuong cho su chien thang đe quoc va cac yeu to ton giao manh me đa gop cong lon trong cong tac tuyen truyen cua đe quoc La Ma; ban than Heraclius goi Khosrau la ke thu cua Thien Chua va cac tac gia the ky thu 6 va thu 7 đeu rat cam han Ba Tu.


Su lieu Cac su lieu ve lich su Parthia va nhung cuoc chien tranh voi La Ma la vua đu va phan tan. Parthia noi theo truyen thong Achaemenes nam xua, ung ho cach ke chuyen truyen mieng, đieu nay đa khien viec co nhieu gian lan khi noi ve nhung that bai cua ho la đieu khong the tranh khoi. Cac su lieu chinh cua giai đoan nay đeu phan nhieu la cac tai lieu La Ma (Tacitus, Marius Maximus va Justin) hoac cua cac su gia Hy Lap (Herodian, Cassius Dio va Plutarch). Cuon sach thu 13 cua Oracula Sibyllina ke lai nhung anh huong cua nhung cuoc giao tranh giua La Ma-Ba Tu tai Syria trong trieu đai cua Gordianus III cho đen khi tinh Syria đuoc thong tri boi Odaenathus cua Palmyra. Cung voi su ket thuc cua ban ghi chep cua Herodianus, tat ca cac tai lieu đuong thoi ve lich su La Ma đa bi mat, cho đen cac ky thuat cua Lactantius va Eusebius vao đau the ky thu 4, nhung ca hai đeu ke dua tren goc nhin cua Kito giao.
Cac tai lieu chinh ve so ky Sassanid đeu xuat hien muon. Cac tac pham quan trong nhat la nhung tac pham cua cac su gia Hy Lap Agathias va Malalas, cua su gia Ba Tu Tabari va Ferdowsi, cua su gia Armenia Agathangelos, va cuon bien nien su Edessa va Arbela bang tieng Syriac, hau het trong so đo đeu phu thuoc vao tai lieu nhieu tai lieu thoi hau ky Sassanid, đac biet la cuon Khwaday-Namag. Cuon Historia Augusta khong nhung khong xuat hien cung thoi lan khong đang tin cay, nhung no la lai la tai lieu chinh viet ve Severus va Carus. Mot trong nhung nguon chinh la tam bia cua Shapur đuoc khac bang ba ngon ngu (tieng Hy Lap, Parthia, va Ba Tu trung đai). Tam bia bi co lap va khong bi tai lieu chep tay nao tiep can, va vao cuoi the ky thu 4, nghe thuat bia cung nhu khac chu đa bi nguoi Sassanid bo quen.
Đoi voi giai đoan giua nhung nam 353 va 378, mot trong nhung tai lieu quy gia đo la cuon Res Gestae cua Ammianus Marcellinus, ong đa ghi chep nhung su kien chinh tren bien gioi phia đong ma ong đa mat thay tai nghe. Đoi voi cac su kien nam trong khoang thoi gian giua the ky 4 va 6, cac tac pham cua Sozomenus, Zosimus, Priscus va Zonaras đac biet co gia tri. Tai lieu quan trong nhat đoi voi cuoc chien tranh Ba Tu cua Justinian nhung nam 553 la cua Procopius. Nhung hau nhan cua ong nhu Agathias va Menander Protector cung cung cap nhieu chi tiet huu ich va quan trong khac. Theophylact Simocatta la tai lieu chinh viet ve trieu đai cua Mauricius, trong khi Theophanes, Chronicon Paschale va nhung bai tho cua George cua Pisidia la tai lieu huu ich ve cuoc chien tranh La Ma-Ba Tu cuoi cung. Ngoai cac tai lieu cua Đong La Ma, hai nha su gia nguoi Armenia Sebeos va Movses đa gop phan vao viec thuat lai cuoc chien cua Heraclius va đuoc su gia Howard-Johnston coi la "tai lieu phi Hoi giao quan trong nhat con ton tai".


Xem them Acacius xu Amida
Quan he cua nguoi La Ma voi nguoi Parthia va Sassanid


Trich dan Tham khao = Nguon so cap =

Chu thich


= Nguon thu cap =


Đoc them Lien ket ngoai Thiet ky va may cong thanh - Cach thuc to chuc quan đoi cua nguoi La Ma, Parthia va Sasanid.
Alemani, Agusti. "Alania the ky thu 6: giua Byzantium, Sasanid Iran va the gioi nguoi Turk" (PDF). Eran ud Aneran. Transoxiana Webfestschrift Series I. Truy cap ngay 6 thang 5 nam 2008.
"Rome and Parthia at War". History Articles – Classical Europe and Mediterranean. All Empires – Online History Community. Ban goc luu tru ngay 22 thang 3 nam 2016. Truy cap ngay 16 thang 5 nam 2008.
"Sassanids vs Byzantines". History Articles – Medieval Europe. All Empires – Online History Community. Ban goc luu tru ngay 5 thang 8 nam 2019. Truy cap ngay 16 thang 5 nam 2008.