Dich thuat, phien dich hay chuyen ngu la mot hoat đong bao gom viec luan giai y nghia cua mot đoan van trong mot ngon ngu nao đo - van nguon - va chuyen sang mot ngon ngu khac thanh mot đoan van moi va tuong đuong - ban dich. Trong khi phien dich - dich mieng - đa tao thuan loi cho giao tiep bang mieng hoac ngon ngu ky hieu giua nguoi su dung cac ngon ngu khac nhau, ra đoi truoc khi co chu viet, bien dich chi bat đau sau khi nen van hoc đuoc ghi lai bang chu viet đa phat trien. Ban dich cua cuon Su thi Gilgamesh cua nguoi Sumer sang cac ngon ngu Tay Nam A đa ton tai vao thien nien ky hai TCN.
Nguoi dich luon luon co nguy co đua thanh ngu va cach su dung chung cua ngon ngu nguon sang ban dich ngon ngu đich theo cach khong thich hop. Mat khac, viec nhap khau thanh ngu nhu vay đa nhap khau huu ich cac ma nguon ngon ngu va cho phep viec vay muon tu ngu đe lam phong phu them cac ngon ngu đich. Xet cho cung, dich gia đa giup rat nhieu viec đinh hinh cac ngon ngu ma ho đa dich.
Do nhu cau dich thuat cua cac tai lieu kinh doanh dan đen Cach mang Cong nghiep bat đau vao giua the ky 18, mot so chuyen nganh dich thuat đa đuoc chuan hoa, voi cac truong chuyen mon va cac hiep hoi chuyen nghiep.
Do su kho khan cua dich thuat, ke tu nhung nam 1940, cac ky su đa tim cach tu đong hoa dich thuat hoac dung may tinh tro giup cho nguoi dich. Su gia tang cua Internet đa thuc đay mot thi truong toan cau cho cac dich vu dich thuat va đa tao đieu kien cho viec ban đia hoa ngon ngu.


Tu nguyen "Dich" (譯) co nghia la "giai thich", "giai nghia"; "phien" (翻) co nghia la "chuyen tu cai nay sang cai khac"; "thuat" (術) co nghia la "ky thuat", "hoc thuat", "phuong phap". Tu "dich thuat" do vay co nghia la "phuong phap giai nghia" tu ngon ngu nay sang ngon ngu khac. Tu "phien dich" chi hoat đong dich tu ngon ngu nay sang ngon ngu khac noi chung. Tuy nhien tu "dich thuat" moi la tu đuoc su dung pho bien hon voi nghia chi hoat đong dich noi chung.


Ly thuyet = Ly thuyet phuong Tay =

Cac cuoc thao luan ve ly thuyet va thuc hanh dich thuat đa co tu thoi co đai va cho thay su lien tuc đang chu y. Nguoi Hy Lap co đai phan biet giua metaphrase (dich nghia đen) va paraphrase. Su khac biet nay đuoc chap nhan boi nha tho va dich gia nguoi Anh John Dryden (1631-1700), nguoi đa mo ta dich la su pha tron hop ly cua hai che đo phrase nay khi chon, trong ngon ngu đich, "đoi tac", hoac tuong đuong, cho cac cach dien đat đuoc su dung trong ngon ngu nguon:
Tuy nhien, Dryden canh bao chong lai viec "bat chuoc", tuc la ban dich co sua đoi phu hop: "Khi mot hoa si sao chep tu cuoc song... anh ta khong co đac quyen đe thay đoi cac tinh nang va trang tri... " 
Mac du co su đa dang ly thuyet, viec thuc hanh thuc te cua dich hau nhu khong thay đoi ke tu thoi co đai. Ngoai tru mot so phep an du cuc đoan trong thoi ky đau Kito giao va thoi Trung co, va cac bo đieu hop trong cac thoi ky khac nhau (đac biet la La Ma co đien va the ky 18), cac dich gia thuong the hien su linh hoat khon ngoan trong viec tim kiem su tuong đuong - " nghia đen " khi co the, viet lai cac đoan van khi can thiet cho y nghia ban đau va cac "gia tri" quan trong khac (vi du: phong cach, hinh thuc tho, su phu hop voi nhac đem hoac, trong cac bo phim, voi cac chuyen đong phat am cua mieng) đuoc xac đinh tu ngu canh.

Noi chung, cac dich gia đa tim cach bao ton boi canh bang cach tai tao thu tu ban đau cua cac ngu nghia, va do đo, trat tu tu can thiet, giai thich lai cau truc ngu phap thuc te, vi du, bang cach chuyen tu giong noi chu đong sang giong noi thu đong, hoac nguoc lai. Su khac biet ve ngu phap giua cac ngon ngu "trat tu tu co đinh"  (vi du Cac ngon ngu tieng Anh, tieng Phap, tieng Đuc) va "tu tu do"  (vi du: tieng Hy Lap, tieng Latin, tieng Ba Lan, tieng Nga) khong gay tro ngai trong van đe nay. Cac đac điem cu phap (cau truc cau) cu the cua ngon ngu nguon cua van ban đuoc đieu chinh theo yeu cau cu phap cua ngon ngu đich. 

Khi mot ngon ngu đich thieu cac thuat ngu đuoc tim thay trong ngon ngu nguon, nguoi dich đa muon cac thuat ngu đo, tu đo lam phong phu ngon ngu đich. Nho cac bien phap tuyet voi đe trao đoi calques va loan loan giua cac ngon ngu va nhap khau tu cac ngon ngu khac, co mot so khai niem " khong the dich đuoc " trong so cac ngon ngu chau Au hien đai. Tuy nhien, mot van đe lon hon la dich cac thuat ngu lien quan đen cac khai niem van hoa khong co tuong đuong trong ngon ngu đich. Đe hieu đay đu, cac tinh huong nhu vay đoi hoi phai cung cap mot huong dan giai thich.
Noi chung, cang tiep xuc va trao đoi đa ton tai giua hai ngon ngu, hoac giua nhung ngon ngu va mot phan ba, ty le dich ra ban van đe dien giai co the đuoc su dung trong viec dich trong so đo cang lon. Tuy nhien, do su thay đoi trong cac hoc sinh thai cua cac tu, mot tu nguyen pho bien đoi khi gay hieu nham la mot huong dan ve nghia hien tai trong mot hoac ngon ngu khac. Vi du, tu tieng Anh actual khong nen nham lan voi cac tu cung nguon goc actuel Phap ("hien tai", "hien tai"), aktualny tieng Ba Lan ("co mat", "hien tai", "kip thoi", "kha thi"), aktuell tieng Thuy Đien ("tai cho", "hien nay co tam quan trong"), актуальный tieng Nga (" Khan cap", "chuyen đe") hoac actueel Ha Lan ("hien tai").
Vai tro cua dich gia la cau noi cho cac gia tri "mang lai" giua cac nen van hoa đa đuoc thao luan it nhat ke tu Terence, bo chuyen đoi La Ma the ky thu hai cua BCE ve cac vo hai kich Hy Lap. Tuy nhien, vai tro cua dich gia khong co nghia la thu đong, co hoc, va do đo cung đuoc so sanh voi vai tro cua mot nghe si. Mat bang chinh duong nhu la khai niem sang tao song song đuoc tim thay trong cac nha phe binh nhu Cicero. Dryden nhan xet rang "Dich thuat la mot loai hinh ve sau cuoc song... " So sanh dich gia voi mot nhac si hoac dien vien it nhat tro lai nhan xet cua Samuel Johnson ve Alexander Pope choi Homer tren mot chiec sao, trong khi Homer su dung bassoon. 

Neu dich thuat la mot nghe thuat, no khong phai la mot mon hoc de dang. Vao the ky 13, Roger Bacon đa viet rang neu mot ban dich la đung, nguoi dich phai biet ca hai ngon ngu, cung nhu khoa hoc ma anh ta se dich; va nhan thay rang rat it dich gia đa lam, ong muon bo hoan toan viec dich thuat. 

Nguoi dich Kinh thanh sang tieng Đuc, Martin Luther (1483-1546), đuoc ghi nhan la nguoi chau Au đau tien cho rang nguoi ta chi dich mot cach thoa đang sang ngon ngu me đe cua minh. LG Kelly tuyen bo rang ke tu khi Johann Gottfried Herder vao the ky 18, viec nguoi ta chi nen dich ra tieng me đe cua minh đa tro thanh tien đe.
Tong hop cac yeu cau đoi voi nguoi dich la thuc te rang khong co tu đien hay tu đien đong nghia nao co the la mot huong dan đay đu trong viec dich. Nha su hoc nguoi Scotland Alexander Tytler, trong Tieu luan ve Nguyen tac dich thuat (1790), đa nhan manh rang viec đoc sach cham chi la mot huong dan toan dien hon ve ngon ngu so voi tu đien. Điem giong nhau, nhung cung bao gom ca viec nghe ngon ngu noi, truoc đo, vao nam 1783, đuoc thuc hien boi nha tho va nha ngu phap Ba Lan Onufry Kopczynski.
Vai tro đac biet cua dich gia trong xa hoi đuoc mo ta trong mot bai tieu luan nam 1803 cua "Ba Lan La Fontaine ", Linh truong Cong giao La Ma cua Ba Lan, nha tho, nha bach khoa, tac gia cua tieu thuyet Ba Lan đau tien, va dich gia tu tieng Phap va tieng Hy Lap, Ignacy Krasicki:

[T]ranslation... is in fact an art both estimable and very difficult, and therefore is not the labor and portion of common minds; [it] should be [practiced] by those who are themselves capable of being actors, when they see greater use in translating the works of others than in their own works, and hold higher than their own glory the service that they render their country.


Tham khao Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Translation tai Wikimedia Commons
LOI DAN cho "Danh tu Khoa hoc" cua Giao su Hoang Xuan Han, xuat ban nam 1942