Cong giao tai Viet Nam la mot bo phan cua Giao hoi Cong giao, duoi su lanh đao tinh than cua cac giam muc tai Viet Nam, hiep thong voi giao hoang. Voi so ti le 7,21%  va so giao dan tren 7,2 trieu nguoi (2022), Viet Nam la quoc gia co ti le nguoi Cong giao trong tong dan so xep thu 5 o chau A (sau Đong Timor, Philippines, Liban va Han Quoc). Ve so luong nguoi Cong giao, Viet Nam cung đung thu 5 chau A (sau Philippines, An Đo, Trung Quoc va Indonesia). Cong giao Viet Nam tung đuoc menh danh la "Truong nu cua Giao hoi tai A chau".
Cong giao co mat tai Viet Nam tu the ky 15 va đuoc thiet lap vung chac boi cac thua sai Dong Ten Bo Đao Nha va Y vao đau the ky 17. Nen tang truyen giao do cac tu si Dong Ten xay dung đuoc tiep noi boi Hoi Thua sai Paris Phap va Dong Đa Minh Tay Ban Nha. Cac linh muc nguoi Viet đau tien đuoc thu phong vao nam 1668. 2 giam muc nguoi Viet tien khoi la Gioan Baotixita Nguyen Ba Tong va Đa Minh Ho Ngoc Can đuoc bo nhiem vao thap nien 1930. Nam 1960 chung kien su hinh thanh Hang Giao pham Viet Nam. Hoi đong Giam muc Viet Nam thong nhat đuoc thanh lap nam 1980. Ngoai ra con co to chuc Uy ban Đoan ket Cong giao Viet Nam do chinh phu ung ho, đuoc thanh lap nam 1955 tai Viet Nam Dan chu Cong hoa.
Theo so lieu đieu tra dan so chinh thuc cua Nha nuoc nam 2019, Cong giao la mot trong nhung ton giao lon nhat tai Viet Nam, voi 5,9 trieu nguoi, chiem khoang 44,6% tong so nguoi theo ton giao va chiem 6,1% tong dan so ca nuoc  . Theo thong tin tu trang Ban Ton giao Chinh phu Viet Nam, tinh đen nam 2021, Cong giao tai Viet Nam co 47 Giam muc, hon 6000 linh muc; khoang 200 dong tu, voi hon 31.000 nam nu tu si, tren 7 trieu tin huu Cong giao, hon 10.000 co so tho tu (tinh đen nam 2010) thuoc ve ba Giao tinh la Ha Noi, Hue, va Sai Gon. Theo thong tin tu Ban Tong ket Tien Thuong Hoi đong Giam muc cong bo vao thang 8 nam 2022, so giao dan cua ton giao nay đat muc 7.294.713 nguoi, ti le 7,21% dan so Viet Nam.


Ten goi Trong tieng Viet, thuat ngu Cong giao đuoc dung đe dich chu καθολικος, catholicus hoac catholique, voi y nghia đo la "đao chung, đao pho quat" đon nhan moi nguoi, chu khong rieng cho dan toc hay quoc gia nao. Cac van kien tieng Viet cua Giao hoi hoac Hoi đong Giam muc Viet Nam đeu dung chu "Cong giao", Ban Ton giao Chinh phu Viet Nam cung dung chu "Cong giao". Tuy nhien, trong ngu canh khong chinh thuc thi "Cong giao" cung đuoc goi la "Kito Giao" hay "đao Thien Chua".
Ngoai ra, Giao hoi Cong giao (hoac Hoi Thanh Cong giao) mang tinh chat thong nhat va chi co mot tren toan cau, cong đong nguoi Cong giao tai Viet Nam (hoac cac noi khac) la mot bo phan cua no, goi la "giao hoi đia phuong". Giao hoi Cong giao khong thanh lap giao hoi rieng cho tung quoc gia, cho nen thuat ngu "Giao hoi Cong giao Viet Nam" la khong đung vi gay hieu nham ve viec co mot to chuc Cong giao rieng tai Viet Nam.


Lich su = Thoi ky hinh thanh (1533 – 1659) =


 Nhung tiep xuc ban đau  Cuoi the ky 16, đau the ky 17, Viet Nam đa bat đau giao thuong voi cac nuoc phuong Tay nhu Bo Đao Nha, Ha Lan, Anh, Phap va voi Nhat Ban o chau A đe trao đoi hang hoa va vu khi quan su. Thoi gian nay, Cong giao cung mo rong truyen giao đen khap noi tren the gioi, trong đo co mien Vien Đong A chau.
Bay gio la thoi ky hoang kim cua 2 cuong quoc Phuc Hung Bo Đao Nha va Tay Ban Nha. Đeu la nhung quoc gia Cong giao ky cuu, ca hai nuoc canh tranh nhau quyet liet trong đia hat kinh te va tim kiem Vung đat Moi hay Tan The gioi. Cac mau thuan lon đen muc, ca hai nuoc phai cung xin Giao hoang lam trong tai giai quyet. Do đo, Giao hoang Alexandre VI đa ban Sac chi "Inter Caetera" ngay 4 thang 5 nam 1493, phan chia theo huong Đong Tay qua đia cau cho hai vuong quoc Bo Đao Nha va Tay Ban Nha, theo đo vung đat bo phia Tay Phi Chau va vung Đong An, bao quat tu An Đo, Xiem La, Malacca, Sumatra, Java, Đai Viet, Trung Hoa va Nhat Ban, đuoc đat duoi che đo bao tro cua Bo Đao Nha. Phan lai cua the gioi moi đuoc đat duoi che đo bao tro cua Tay Ban Nha.
Do su phan chia nay, cac thua sai Bo Đao Nha hay cac quoc tich khac đeu phai tap trung, bi kiem soat tai hai cang Lisboa đe xuong tau len đuong truyen giao vung Đong An. Su lieu Phap ghi lai rang vao nam 1516 co mot nha hang hai Bo Đao Nha ten la Fernao Perez de Andrade đa đen tan bo bien Viet Nam. Trong bo Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc đuoc Quoc su quan trieu Nguyen soan thao duoi trieu Tu Đuc co noi đen chi du cam đao Cong giao (khi đo goi la đao Gia-to, phien am tu chu Gie-su trong tieng Han) chu thich nhu sau:

Cac lang tren lan luot thuoc cac huyen Truc Ninh, Hai Hau va Xuan Truong, tinh Nam Đinh ngay nay. Tuy nhien nhung chi tiet lien he toi I-ne-khu (co the la phien am cua Inacio trong tieng Bo Đao Nha, Ignacio hoac Inigo trong tieng Tay Ban Nha) ngay nay khong con đuoc ghi nho, va do đo khong ai biet ro ve tong tich, cung nhu ve cong cuoc truyen đao cua vi thua sai thu nhat nay. Mac du vay, voi dau tich đau tien trong tai lieu su chinh thong, nhieu nha su hoc Cong giao Viet Nam đa chon nam 1533 la nam khoi đau cho đao Cong giao tai Viet Nam.
Theo linh muc Marcos Gispert, O.P., nha su hoc Dong Anh Em Giang Thuyet (thuong goi la Dong Đa Minh) đa song tai Viet Nam 34 nam, sau I-ne-khu con mot so nha truyen giao khac nhu:

Linh muc Gaspar da Cruz, thuoc Tinh Dong Thanh Gia Đong An, vao nam 1550 tu Malacca đo bo len Ha Tien, va sau đo tu cua bien Ba Ria đi Quang Đong.
Hai linh muc Lopez va Acevedo: nam 1558 đa toi giang vung Cao Mien trong 10 nam.
Hai linh muc Luis de Fonseca, O.P. (Bo Đao Nha) va Gregoire de la Motte, O.P. (Phap) cung tu Malacca toi, suot 6 nam đi truyen giao tai Quang Nam trong thoi Chua Nguyen Hoang (1580-1586).
Đe thuan loi hon trong van đe truyen giao, ngay 3 thang 11 nam 1534, Giao hoang Phaolo III ban Sac chi "Aequum Reputamus" thiet lap Giao phan Goa (Hat Đai dien Tong toa Goa) khoi tu mui Hao Vong (Nam Phi) đen Nhat Ban, bao gom quoc gia Đai Viet. Ngay 4 thang 2 nam 1557, Giao hoang Phaolo IV ky Sac chi "Pro Exellenti Praeminentia" thiet lap Giao phan Malacca, bao gom lanh tho Indonesia, Malaysia, Xiem, Cam Bot, Cham, Đai Viet, Trung Hoa va Nhat Ban. Nam 1558, giao si Jorge da Santa Lucia, Dong Đa Minh Bo Đao Nha, đuoc phong Giam muc tien khoi Giao phan Malacca. Đen ngay 23 thang 1 nam 1576, Giao hoang Gregorio XIII ban Sac chi "Super Specula Militantis Ecclesiae", thanh lap Giao phan Macao, tach ra tu Giao phan Malacca, gom lanh tho Trung Hoa, Đai Viet va Nhat Ban.
Mac du ca hai giao phan Malacca va Macao đeu thuoc quyen bao tro cua Bo Đao Nha, tuy nhien đa co rat nhieu nha truyen giao thuoc nhieu dong tu va hoi thua sai khac đa đen Viet Nam. Nam 1596 thay dong nguoi Tay Ban Nha ten la Don Diego d’Averte đa đat chan đen Hue, nhung bi đuoi đi ngay. Nam 1614 nhung nha truyen giao dong Ten theo chan cac thuong nhan nguoi Bo Đao Nha tu Macao, qua phia nam Trung Hoa, đe đen Viet Nam. Cac be tren Dong Ten con thanh lap han mot to chuc truyen giao tai Đang Trong (la Mission de Cochinchine) nam 1615.


 Cac cong đoan tien khoi  Nhung no luc truyen giao đau tien đa khong đat đuoc thanh tuu thuong truc. Sang the ky 17, cac vi thua sai Dong Ten thuoc nhieu quoc tich duoi quy che bao tro cua Bo Đao Nha đa thiet lap nen tang Cong giao vung chac tai Đai Viet. Giai đoan nay keo dai tu nam 1615 toi nam 1659, vao cung thoi điem lanh tho Viet Nam bi chia cat thanh hai mien, lay song Gianh lam ranh gioi. Phia Nam goi la Đang Trong, do cac chua Nguyen cai quan. Phia Bac goi la Đang Ngoai do vua Le, chua Trinh nam quyen.
Cac linh muc Dong Ten theo chan Thanh Phanxico Xavie truyen giao tai Nhat Ban tu nam 1549, bi Shogun Tokugawa Hidetada ra sac lenh truc xuat khoi Nhat Ban nam 1614, đa tap trung tai Macao (đuoc xem nhu mot đau cau thanh lap tu nam 1564). Tu kinh nghiem truyen giao o Trung Quoc va Nhat Ban, cac thua sai rat quan tam đen viec hoc ngon ngu, phong tuc Viet Nam va giang đao bang tieng Viet. Cac linh muc Dong Ten o lai Viet Nam cho toi nam 1788. Vang bong đi trong mot thoi gian 169 nam (1788-1957).
Ngay 18 thang 1 nam 1615, hai linh muc Francesco Buzomi va Diogo Carvalho cung cac tro si đen Cua Han, Đa Nang. Tiep theo cac linh muc khac nhu Francisco de Pina, Christoforo Borri, Alexandre de Rhodes, Girolamo Maiorica đeu đen Đang Trong truoc. Nam 1626, linh muc Giuliano Baldinotti va tu huynh Julius Piani ra Đang Ngoai tim hieu tinh hinh, đuoc chua Trinh Trang tiep đai nong hau. Ngay 19 thang 3 nam 1627, hai linh muc de Rhodes va Pedro Marques cap ben Cua Bang, Thanh Hoa, khoi đau cong cuoc truyen giao tai Đang Ngoai. Vi nhu cau hoc hoi tieng Viet (luc đo moi chi đuoc viet bang chu Nom, ngoai viec chu Han đuoc dung lam van tu chinh thuc), cac giao si bat đau ghi lai am tiet tieng Viet duoi dang chu Latinh. Cac giao si đa co gang to chuc giao hoi bang cach tap trung khap noi nhung thanh thieu nien va ca nguoi đa đung tuoi thien chi, song đoi đoc than va cung voi cac linh muc trong giao xu hay la trong cac noi xa xoi heo lanh đe chia se viec truyen đao, nhat la chuyen day giao ly cho dan chung va cung giup nang cao đoi song xa hoi cua nguoi dan; ho đuoc goi la cac Ke giang va Thay giang.
Chu Quoc ngu đuoc dung đe ghi am tieng Viet theo chu cai Latinh nhung song hanh voi đo, kho tang van chuong Han-Nom Cong giao con lon hon nua. Chi rieng giao si Girolamo Maiorica, trong khoang 1632-1656, đa viet 45 tac pham lon nho bang chu Nom, noi tieng nhat la cuon Cac Thanh Truyen viet nam 1646. Nhieu tac pham bi hu hong va mat mat do thoi gian, chien tranh va bach hai ton giao.
Viec truyen đao đuoc vua chua Viet Nam cho phep trong mot so noi voi nhieu han che cua cac quan lai đia phuong, nen cac tin đo gap nhieu kho khan trong viec giu đao, co noi phai bi giet chet nhu truong hop thay giang Anre Phu Yen o Quang Nam ngay 26 thang 7 nam 1644. Ngay 3 thang 7 nam 1645, linh muc Alexandre de Rhodes roi Viet Nam ve Roma đe bao cao cho Toa Thanh ve nhung tien trien mau chong trong viec truyen đao tai Viet Nam, nhat la xin gui mot so Giam muc đen truyen giao tai Viet Nam, noi ma ong goi la "canh đong truyen giao phi nhieu" đe cung co nen mong cho Giao hoi tai nuoc nay. Ong đuoc Toa Thanh cho phep đi khap nuoc Phap đi tim kiem nhung linh muc san sang xung phong va tiep tuc cong viec đa khoi su voi nhieu thanh qua tot đep. Hai linh muc Pallu va de la Motte đuoc bo nhiem lam giam muc va đat lam Đai dien Tong toa toi Vien Đong nam 1658. Hoi Thua sai Paris (Missions Etrangeres de Paris) đuoc thanh lap nam 1663 duoi thoi Giao hoang Alexanđe VII.


= Thoi ky phat trien (1659 – 1820) =

Ngay 9 thang 9 nam 1659, Giao hoang Alexanđe VII qua Sac chi Super Cathedram quyet đinh thiet lap o Viet Nam hai giao phan tach ra tu giao phan Macao, va chon hai nguoi thua sai thuoc Hoi Thua sai Paris lam Đai dien Tong Toa. Giao phan Đang Trong tu song Gianh tro vao Nam do Giam muc Pierre Lambert de la Motte cai quan. Giao phan Đang Ngoai tu song Gianh tro ra Bac do Giam muc Francois Pallu cai quan.
Nam 1669, Lambert toi Pho Hien (Hung Yen) va đau nam 1670, ong truyen chuc linh muc cho 7 thay, chu toa cong đong đau tien o Pho Hien, lap Dong Men Thanh Gia tai Kien Lao (Bui Chu) va Bai Vang (Ha Tay).
Hoi Thua sai Paris co cong lon voi giao hoi Viet Nam bang cach:

Đa trieu tap Hoi nghi Muc vu đau tien: ngay 14 thang 2 nam 1670 tai Đinh Hien tinh Nam Đinh, Giam muc Lambert de la Motte đa quy đinh the che nha Đuc Chua Troi (giao hoi), va thanh lap Dong Men Thanh Gia, cac chi em nu tu la nhung cong tac vien rat đac luc cua hang giao pham trong viec truyen đao ben canh giao dan, nhat la trong cac vung thon que.
Đa xay dung Đai chung vien Penang (1870) đe đao tao cac linh muc ban xu chau A va Viet Nam: cac thanh linh muc tu đao mien Nam đeu xuat than tu đay; va suot ba the ky đa gan bo voi giao hoi đia phuong cho toi sang ngay 12 thang 8 nam 1975, ngay ma cac vi thua sai ngoai quoc sau cung đuoc lenh ra khoi Viet Nam.
Theo loi moi cua Giam muc Phanxico Pallu vi nhung đoi hoi rat khan truong tai Viet Nam, so tin huu tan tong tiep tuc gia tang, linh muc giam tinh Dong Anh Em Giang Thuyet la Felipe Pardo, O.P., tu Manila đa phai hai linh muc Juan de Santa Cruz va Juan Arjona đi loi Trung Linh (Bui Chu) len Pho Hien (Hung Yen) ngay 7 thang 7 nam 1676. Nhung su bat hoa giua cac thua sai Dong Ten va cac Giam muc thuoc Hoi Thua sai Paris, cung voi cac sac chi cam đao cua vua chua Viet Nam khi ay khien cac vi thua sai đa đi tim mot giai phap moi, ma nguoi ta cho rang, đa tao co hoi nguoi Phap co đieu kien can thiep va xam chiem Viet Nam bang vu luc sau nay.
Nam 1679, Giao hoang Innocente XI lai chia giao phan Đang Ngoai thanh hai giao phan: Tay Đang Ngoai (tu song Hong toi ranh gioi Ai Lao) trao cho Hoi Thua sai Paris duoi quyen quan nhiem cua Giam muc Bourges, va Đong Đang Ngoai (tu ta ngan song Hong chay ra bien), ban đau cung do Giam muc Deydier cua Hoi Thua sai Paris phu trach nhung nam 1693, Giam muc Deydier qua đoi, Giam muc De Bourges xin Toa Thanh trao giao phan nay cho Dong Đa Minh, vi tu 20 thang 8 nam 1679 tat ca so nhan su cua dong đo đa tap trung ve đay.
Đong thoi, linh muc Tong quyen Dong Anh Em Giang Thuyet sap nhap cac co so truyen giao cua Hoi Dong tai mien Bac hoi đo vao Tinh dong Đuc Me Man Coi tai Philippines. Tu Nha Tong quyen S. Sabina (tai Roma) cha Raimondo Lezoli, O.P., đuoc Thanh bo Truyen giao đe cu sang tiep tay voi linh muc Juan de Santa Cruz (luc đo đang o Trung Linh), ve sau Toa Thanh yeu cau ong chinh thuc lanh trach nhiem tat ca mien Đong. Ngay 2 thang 2 nam 1702, tai Ke Sat linh muc Raimondo Lezoli đuoc thu phong Giam muc tien khoi cua Dong Đa Minh tai mien Bac. Dong Đa Minh tiep tuc co nhieu vai tro tai Đong Đang Ngoai toi hon 250 nam sau đo. Mot trong nhung hat giong ma Dong Giang Thuyet đa gieo sau trong long dan toc ban xu la su ton sung trang hat Đuc Me Man Coi van con ton tai cho toi ngay nay. Tai Nam Bo, nguoi Cong giao cung som hien dien va gop phan lam nen khuon mat vung đat moi nay.
Cac thua sai tai Viet Nam trong hai the ky 17, 18 la nhung nguoi thuoc Dong Ten, Hoi Thua sai Paris, Dong Đa Minh, Dong Au Tinh Chan đat, Dong Phan Sinh, hoac do Bo Truyen ba Đuc Tin truc tiep phai toi. Toi cuoi the ky 18, Cong giao đa tro thanh mot phan vung chai trong khung canh tam linh va xa hoi Viet Nam, đac biet la tai Đang Ngoai. Chinh quyen Đang Trong thi dung nhieu giao si phuong Tay vi tai nang khoa hoc cua ho.
Giam muc Pigneau de Behaine, quen goi la Ba Đa Loc, Đai dien Tong toa Đang Trong (1771-1799), đa het long giup đo Nguyen Phuc Anh, khi ong đang bi khon đon boi cuoc vay ham cua quan Tay Son. Giam muc nay đa đua hoang tu Nguyen Phuc Canh (luc bay gio moi len 4 tuoi) sang Phap va van đong nguoi Phap giup đo tau chien, vu khi đe Nguyen Phuc Anh chong Tay Son va chua Trinh.
Tam đinh cua cac vi thua sai va cua Giam muc Ba Đa Loc la muon cho nguoi Cong giao Viet Nam đuoc an than giu đao va đao Chua đuoc mo rong. Ong đa nuoi day Hoang tu Canh o dinh Tan Xa. Sau khi o Phap ve nam 1789, hoang tu Canh khong chiu lam le bai truoc ban tho chu vi tien đe khien Gia Long rat buc tuc. Ba Đa Loc cung đa khuyen hoang tu Canh phai ton trong tuc le tho kinh ong ba va le bai truoc ban tho chu vi tien đe. Đay cung la mot trong nhung nguyen nhan sau xa khien vua Gia Long khong chon hoang ton Đan ma lai chon nguoi con thu la hoang tu Đam sau nay.
Ba Đa Loc chet ngay 9 thang 10 nam 1799 va hoang tu Canh chet nam 1801, hi vong cua nguoi Cong giao Viet Nam ve mot thoi ki tu do truyen đao tro nen mo nhat. Nam 1802, Nguyen Phuc Anh len ngoi vua, lay hieu la Gia Long, trieu đai đau tien cua nha Nguyen đong đo o Phu Xuan, Hue. Nho on Giam muc Ba Đa Loc, Gia Long cho phep tu do truyen ba đao Cong giao. Thoi ky nay, Giao hoi Cong giao Viet Nam co 3 giao phan nhu sau:

Giao phan Đong Đang Ngoai: 140.000 tin huu, 41 linh muc Viet Nam, 4 linh muc thua sai va 1 giam muc.
Giao phan Tay Đang Ngoai: 120.000 tin huu, 65 linh muc Viet Nam, 46 linh muc thua sai va 1 giam muc.
Giao phan Đang Trong: 60.000 tin huu, 15 linh muc Viet Nam, 5 linh muc thua sai va 1 giam muc.
Mot so nguoi nhan đinh rang nha vua co thien cam voi đao nhung khong muon theo đao vi thay luat le đao qua nghiem khac đoi voi tuc đa the va viec tho cung to tien. Ong noi: "Đao Thien Chua rat hop voi đao ly nhung qua nghiem khac voi tuc đa the. Đoi voi ta, khong the chi lay mot vo, mac du ta thay la tri ca nuoc con de dang va it met moi hon la giu cho gia đinh ta đuoc yen am".

Tuy nhien, cung co y kien cho rang, vua Gia Long khong co thien cam voi Cong giao, va chu truong han che su phat trien cua ton giao nay trong thoi ky ma minh cai tri. Chi du nam Gia Long thu 3 (1804) ve chan chinh cac hoat đong ton giao co ghi:...Tu nay ve sau, dan gian nguoi nao co benh tat, chi đuoc moi thay chua thuoc, khong đuoc nghe nham nhung viec yeu ta, cau cung can do, thay phu thuy, ke đong cot, khong đuoc tho phung đen huong, đe tru ta, chua benh cho nguoi. Neu con quen giu thoi cu, tat phai tri toi nang. Lai nhu Gia to la giao phai o phuong xa, luu hanh vao trong nuoc, đat ra ten đia nguc quy quai, neu ra thuyet thien đuong than ky, dan dan ke ngu phu, ngu phu theo đuoi đien cuong, tiem nhiem thanh thoi ma ma khong biet. Tu nay, pham cac xa dan co nha tho Gia to đo nat, phai lam đon trinh len quan o tran moi đuoc sua chua. Con lam nha tho moi đeu cam. Neu quen giu thoi lang, can pham phep nuoc, khi phat giac ra, xa truong phai luu đay chau xa, con dan lang ai toi nang thi sung cap lam phu sai dich, ai toi nhe thi phan biet phat toi xuy toi truong.Voi nhan so nam 1802 la 320.000 nguoi, so tin huu Cong giao chiem khoang 3% dan so ca nuoc.


= Thoi ky thu thach (1820 – 1885) =

Thoi ky nay gom hai giai đoan: giai đoan đau do Nha Nguyen cam đao va giai đoan sau do phong trao Van Than tan sat nguoi Cong giao. Vua Minh Mang (cai tri tu 1820 toi 1841) bat đau thuc hien cac chinh sach cam đao khac nghiet. Phap mo đau xam luoc Viet Nam nam 1858, va chiem ba tinh mien Đong Nam Ky theo Hoa uoc Nham Tuat 1862. Voi Hiep uoc nay, Nha Nguyen cung cong nhan quyen tu do ton giao. Tuy nhien tu sau Hiep uoc nay, phong trao Van Than cua cac nho si voi khau hieu "binh Tay sat Ta" noi len tan sat nguoi Cong giao vi cho rang nhom nay la cong tac voi thuc dan Phap, đac biet vao nhung nam 1867-1868, 1873-1874 va 1883-1885.
Nam 1844, Giao hoang Gregorio XVI chia giao phan Đang Trong thanh hai giao phan moi: Tay Đang Trong (trung tam la Sai Gon) gom sau tinh Nam Ky va Cao Mien do Giam muc Dominique Lefebvre Ngai cai quan, Đong Đang Trong (trung tam la Quy Nhon) do Giam muc E.T. Cuenot The cai quan.
Nam 1846, giao phan Tay Đang Ngoai đuoc chia lam hai: Tay Đang Ngoai (trung tam la Ha Noi) do Giam muc P.A. Retord Lieu cai quan va Nam Đang Ngoai (trung tam la Vinh) do Giam muc Gauthier Hau cai quan.
Nam 1848, giao phan Đong Đang Ngoai lai chia thanh Đong Đang Ngoai (trung tam la Hai Phong) va Trung Đang Ngoai (trung tam la Bui Chu). Cung trong nam nay, Tu Đuc len ngoi vua va ra du cam đao, cung vi su cam đao tan nhan nay dan toi thuc dan Phap lay lam co xam chiem Viet Nam. Sach Viet Nam su luoc co chep:

Ba nam sau đo, nam 1851, su khoan dung nay danh cho cac linh muc ban xu đot nhien bi bai bo. Tu đo du cam đao cang khat khe hon truoc. Trong nam đo va nam ke tiep, bon vi giao si truyen đao nguoi Phap đa bi chem đau va thi the bi nem troi song hay ra bien. Bao chi Cong giao tai Phap keu la trong su kinh hoang, va su khich đong đa thu nhan đuoc mot cam tinh noi Hoang Hau Phap Eugenie, nhat la khi trong so cac nan nhan sau nay co ten mot vi tu si Tay Ban Nha ma khi con la thieu nu, hoang hau nay co quen biet tai Andalusia.

Pho đo đoc Bonard, tong chi huy quan đoi vien chinh Phap o Nam ky, trong mot buc thu gui cho hau tuoc Chasseloup Laubat, Bo truong Hai quan va thuoc đia đa mo ta tinh hinh phuc tap hon ve mau thuan cua Cong giao Viet Nam va trieu đinh truoc khi no ra Chien tranh Phap–Đai Nam:Chien tranh Nam ky, khong ai co the choi cai, sinh ra phan lon la do nhung yeu cau cua cac thua sai Phap va Tay Ban Nha, ho than phien ve nhung đan ap bat chinh cua phia Chinh phu Hue ma ho phai chiu. Nhung sau đay la cach qui đinh va tinh than cua nhung giao si ay. Nam ky đuoc chia thanh hai giao khu, moi giao khu co mot vi giam muc đieu khien; co le, toi khong biet, ca hai giam muc đo đeu nhan mot su lanh đao chung cua Hoi trung uong tai chau Au, nhung trong giao khu minh, moi nguoi gan nhu cu lam đieu gi minh muon va giu bo bo khong cho nguoi ben canh can du ti nao trong đia hat menh mong ma minh đuoc coi nhu la nguoi lanh đao tinh than.
Ai cung om ap y tuong tro lai thoi ky ma giam muc Ba Đa Loc la vua thuc su cua xu An Nam, thoi ky ma moi viec chi đuoc lam theo loi khuyen cua ong ta hoac đuoc ong ta đong y. Đe đat muc đich ay, đay la vai cach ho đa dung đen: vi nao cho rang cac Vua noi ngoi Gia Long đa khong tuan y minh mot cach đay đu, thi vi ay phu nhan tinh chinh thong cua cac Vua đo va tim cach đua ra mot ung vien chiu dang cho ho, khi lat đuoc trieu đinh đuong kim, nhieu bao đam hon đe đat đen cac muc đich cua ho.
Cai co ma mot so giao si trong cac thua sai đua ra đe to cao trieu đai nay tiem ngoi la Gia Long đa chi đinh nguoi con thu cua minh len noi ngoi, chu khong phai nguoi con truong. Cac thua sai Phap o Nam ky theo y kien nay va lien ket voi phe cua nguoi con ca cua vua Gia Long. Cac thua sai o xu An Nam gan Hue, vung giua Bac ky va Nam ky, lai đi xa hon khi phu nhan tinh chinh thong cua dong ho đang tri vi: ho cho rang chinh Gia Long la ke cuop ngoi va ho tim mot hau due cua Trieu Le ma cac ong vua chi la vua lam vi va đa bi soan ngoi boi mot trong cac vi đai than trong trieu. Toi tin rang cac giao si dong Đa Minh Tay Ban Nha, hang hai va qua khich hon nhung thua sai Phap, đa nga theo phe nay.
Mot nguoi khong biet co phai that su la con chau nha Le hay khong đa đuoc nhan vao cac tu vien o Trung Quoc; sau khi hanh ha y đu đieu kho nhuc, đen đo bat y lam ke gac cong tu vien, cac giao si cuc đoan nay bien y thanh mot ung vien cua ngoi vua, va tin chac rang mot khi y đo thanh tuu thi ho van giu đuoc nguyen ven anh huong đoi voi y.

Nam 1850, Toa Thanh lai chia đia phan Tay Đang Trong thanh hai: Tay Đang Trong (cac tinh Bien Hoa, Gia Đinh, Đinh Tuong, Vinh Long) do Giam muc Lefebvre cai quan va Nam Vang (phan đat cac tinh phia nam Hau Giang cua Viet Nam va ca nuoc Cao Mien) do Giam muc J.C. Miche Mich cai quan. Giao phan Đong Đang Trong cung chia thanh hai: Bac Đang Trong la Hue (gom Nam Quang Binh, Quang Tri, va Thua Thien Hue) do Giam muc F.M. Pellerin Phan cai quan va Đong Đang Trong gom cac tinh tu Quang Nam vao đen Binh Thuan va cac tinh Tay Nguyen do Giam muc Cuenot The cai quan.
Giai đoan Phap xam chiem Đai Nam

Nam 1856, chien thuyen Catinat vao cua Đa Nang roi cho nguoi đem thu len trach trieu đinh Viet Nam ve viec giet giao si Cong giao. Khong đuoc tra loi, quan Phap ban pha cac đon luy roi bo đi. Co Giam muc Pellerin tron đuoc len tau, ve Phap thuat lai cho trieu đinh Phap canh tuong cac giao si Cong giao bi đan ap da man o Viet Nam. Cung su tac đong cua Hoang hau Phap Eugenie, mot nguoi rat sung đao, Hoang đe Phap Napoleon III (1808 - 1873) quyet y đanh Viet Nam. Nam 1857, giam muc Pellerin va linh muc Huc đen Paris va đuoc Napoleon tiep kien. Napoleon III giao nhiem vu cu the cho đo đoc Rigoult de Genouilly đe thuc hien cuoc bao ho cua Phap tren Viet Nam. Thang 9 nam 1858, Phap tan cong Đa Nang, quan đoi vien chinh Phap đa khong nhan đuoc su ho tro cua giao dan nhu Giam muc Pellerin đa hua (hien chua ro quy mo cua giao dan Đa Nang nam 1858). Co y kien cho rang đay la lan duy nhat co su tham du cua giao si Cong giao van đong Phap chiem Viet Nam, cho thay giao dan du bi chinh quyen tan sat nhung khong quay lung lai voi đat nuoc. Tuy vay, sau khi Phap chiem 3 tinh mien Đong Nam ky, mot so nguoi cho rang, quan chuc trieu đinh va gioi Van Than voi đau oc ky thi ton giao va quan niem sai lac đa khong hieu biet ve tu tuong trung quan, ai quoc cua nguoi Cong giao.
Khac voi quan điem tren, buc thu do đo đoc Francois Page gui cho bo truong hai quan cuoi nam 1859, cho thay rang quan đoi vien chinh Phap đa co đuoc su ho tro đang ke tu đoi ngu giao dan truoc khi phong trao Van Than no ra:

Nam 1861, tai Bac Ky no ra cuoc noi day do mot nguoi Cong giao la Ta Van Phung lanh đao. Le Duy Minh ten that la Ta Van Phung, truoc đa tung tham gia trong luc luong Phap tien đanh Nam Ky. Đau nam 1862, ong mao xung la Le Duy Minh, con chau nha Le đe noi day chong lai trieu đinh, noi len cuop pha o vung ven bien gay them kho khan cho trieu Nguyen. Theo nha nghien cuu Đao Duy Anh thi Le Duy Phung hanh đong theo lenh Phap vi khi đo Phap đang xam chiem Nam Ky. Cuoc noi day đa đuoc cac nhom noi day khac o khap Bac Ky nhu Hai Duong, Bac Ninh, Son Tay, Thai Nguyen, Tuyen Quang, Thanh Hoa, Nghe An va hai tac ngoai bien ung ho. Theo su gia Tran Trong Kim thi cuoc noi day nay la mot trong so nguyen nhan chinh đa lam cho vua Tu Đuc phai voi va sai Phan Thanh Gian va Lam Duy Hiep vao Gia Đinh giang hoa voi thuc dan Phap.
Theo hoa uoc voi Phap nam 1862, nha Nguyen bo viec cam đao Cong giao. Nam 1864, đe phan ung lai am muu giet hai nguoi Cong giao cua gioi Van Than o Hue, vua Tu Đuc ha du:

Phan Phat Huon nhan đinh rang du sac du tren co đieu sai lac nhung Tu Đuc đa cong nhan su trung thanh va bi vu oan cua nguoi Cong giao. Nam 1869, Tu Đuc ra hai sac du bao ve nguoi Cong giao: cho phep nguoi Cong giao đuoc tap hop thanh lang, co ly truong Cong giao, va cam nguoi luong nhuc ma va quay ray le nghi cua nguoi Cong giao. Tuy vay đoi voi nhieu nguoi, Tu Đuc khong con đu uy tin, va phong trao Van Than chong đoi ong bat đau noi len tan sat nguoi Cong giao.

Sau khi hoa uoc Nham Tuat 1862 đuoc ky ket, chien luoc cua cac giao si cong giao 3 mien cung co su phan hoa ro ret. Pho đo đoc Bonard, trong buc thu cua minh nam 1862 đa mo ta ve đieu nay nhu sau:Trong tinh hinh hien nay, va theo loi noi cung viec lam cua cac loai thua sai khac nhau đo, toi thay hinh nhu phan lon nhung thua sai Phap o vung Nam ky thuoc Phap co chieu huong tu bo tham vong chinh tri va hy vong rang anh huong cua su chiem đong, hay cua su chiem huu, cua chung ta du khong đem lai cho ho uy quyen tuyet đoi cua giam muc Ba Đa Loc, thi cung cho phep ho thuc hien mot uu the kha lon ma hinh nhu hien nay ho đa bang long. Vi the, voi su cuong quyet, voi su than trong, chung ta co the hy vong buoc ho phai dung lai trong gioi han hop ly cua anh huong ma ho mong muon.
Nhung thua sai o vung gan Hue khong chiu chap nhan giai phap hoa giai; mot vai nguoi tan thanh yeu ot, nhung đa so qua loi noi va hanh đong đa cho thay ho khong bo cac y nghi cuc đoan: vi giam muc va vai cong tac vien thong minh nhat cua ong chiu nghe loi khuyen cua toi la đung nen hap tap, ho đang con o Nam ky va hua se hanh đong can trong khi ho tro ve giao khu sau khi hoa binh đa vung chac.
Nhung cac phan tu hang tiet đa roi Nam ky cung voi nhung ten cuop thuc su, lam dau Thanh gia khi ra đi: co the tu đo phat sinh nhung kho khan tram trong, neu chung ta khong hanh đong het suc than trong trong viec che cho ma chac chan ho se keu cuu, voi tu cach la dan Phap hoac tin đo Gia To, khi ho dinh liu vao cac am muu chinh tri, bat ke moi loi can gian cua toi.
Con cac giao si Dong Đa Minh Tay Ban Nha, thuong chiem cu mien cao o Bac ky, ho con bat tri hon nua: hang tiet va cuong tin đen cuc đo, mot phan kha đong trong so ho xuat than tu cac bang du kich hoac thuoc đang cua Carlos moi roi Tay Ban Nha, ho san sang mang guom va sung voi dau Thanh gia, va đa doc toan tam toan luc vao cac cuoc noi loan gay tai hoa cho xu Bac ky.
Toi nghi rang nhung kho khan ma ho gay ra cho Chinh phu cua Nu hoang Gia To giao (Tay Ban Nha) buoc rang Hiep uoc đuoc Phap va Tay Ban Nha ky tren co so chung voi Trieu đinh Hue phai đuoc thuc hien rieng biet, neu khong se mat het moi thanh qua co the sinh ra tu mot nen hoa binh khong hau y.

Trong so nhung nguoi Cong giao Viet Nam than Phap co cac nhan vat noi bat la: Tran Ba Loc, Ton Tho Tuong, Ta Van Phung.
Tuy nhien, co y kien cho rang ti le giao dan đi linh cho Phap khong vuot troi so voi ti le nguoi luong. Theo Vietcatholic, sau khi ha thanh Ha Noi ngay 20/11/1873, Francis Garnier "đi mo o cac tinh đuoc 14.000 than binh, trong so đo chi co 2.000 Cong giao…", tuc la ti le nguoi Cong giao chi khoang 1/7. Con theo tuan bao van nghe TPHCM, cuoc tuyen mo nay đuoc thuc hien boi linh muc Tran Luc, trong 12.000 - 14.000 linh đanh thue nay thi đa so la giao dan Cong giao.
Thang 8 nam 1885, giam muc Puginier yeu cau tuong Courcy phai bat Nguyen Van Tuong đe bat giam. Giam muc Puginier đua ra chu truong on đinh thuoc đia bang cach Cong giao hoa thuoc đia: "Khi nao Bac Ky bien thanh mot xu Cong giao thi no se la mot nuoc Phap nho".
Vao nam 1883, Toa Thanh lai tach đia phan Đong Đang Ngoai thanh: Đong Đang Ngoai (Hai Phong) va Bac Đang Ngoai (Bac Ninh) do Giam muc Colomer Le cai quan.
Nhu vay, cac giao phan luc nay gom: o Đang Trong la Tay Đang Trong (Sai Gon), Đong Đang Trong (Quy Nhon), Bac Đang Trong (Hue), Cao Mien (Can Tho). O Đang Ngoai la Tay Đang Ngoai (Ha Noi), Nam Đang Ngoai (Vinh), Đong Đang Ngoai (Hai Phong), Trung Đang Ngoai (Bui Chu) va Bac Đang Ngoai (Bac Ninh).


= Hau ky can đai (1886 – 1975) =


 Giai đoan 1886 – 1945  Khi trieu đinh Hue ky Hiep uoc Giap Than 1884 voi Phap, cong nhan su bao ho cua Phap thi Cong giao Viet Nam luc đo đuoc tu do, cong khai hoat đong. Cac co so ton giao nhu nha tho, tu vien, toa giam muc, truong hoc, vien duong lao, vien co nhi... đuoc xay dung khap noi. Cac giao phan đuoc chia nho lai. Mien Bac gom cac giao phan: Ha Noi, Phat Diem, Hung Hoa, Vinh, Hai Phong, Bui Chu, Bac Ninh va mot Phu doan Tong Toa la Lang Son. Mien Nam gom cac giao phan: Sai Gon, Quy Nhon, Hue, va mot phan cua giao phan Nam Vang. Tong cong la 12 giao phan. Nam 1925, Toa Thanh lap Toa kham su o Đong Duong, đat tai Phu Cam (Hue). Ngay 10 thang 1 nam 1933, Giao hoang Pio XI ra sac lenh bo nhiem linh muc Gioan Baotixita Nguyen Ba Tong lam Giam muc hieu toa Sozopoli, giu chuc Giam muc pho voi quyen ke vi giao phan Phat Diem. Ong la vi Giam muc nguoi Viet Nam đau tien.
Giao hoi Cong giao giup phat trien y te va giao duc Viet Nam thoi ky nay. Trong so cac truong trung hoc do cac su huynh Dong La San giang day, noi bat nhat la Taberd Sai Gon, Puginier Ha Noi, va Pellerin Hue. Trung hoc Cong giao duy nhat chuan bi cho hoc sinh thi bang tu tai Phap (baccalaureat) la truong Thien Huu (Institut de la Providence) o Hue. Tuy nhien, trong suot thoi Phap thuoc khong co đai hoc Cong giao nao o Viet Nam do chinh sach bai giao si va đoc quyen giao duc bac cao cua thuc dan Phap. Nhu cau giao duc cua nguoi Cong giao Viet Nam thich hop voi sach luoc cua Toa Thanh Vatican đe cao giao duc hien đai cho giao si ban xu, nham đao tao gioi tre trong phong trao Cong giao Tien hanh va thuc đay vai tro cua giao dan. Hoi Xuan Bich, Dong Đa Minh Phap, Dong Chua Cuu The Canada va cac linh muc Bi thuoc Hoi Tro ta Truyen giao (Societe des Auxiliaires des Missions) đen Đong Duong tu thap nien 1930 gop phan mo rong mang luoi giao duc Cong giao.
Trong giai đoan nay, tai Viet Nam cung dien ra mot cuoc cai đao quy mo lon o khap cac tinh thanh, va gay ra nhieu xao tron trong dan chung. Vu viec sau đay do vien cong su o Vinh (Nghe An) ke lai, trong thu đe ngay 22 thang 4 nam 1891 gui cho giam muc Pineau, Đai dien Toa thanh tai vung Nam Bac ky:

Theo GS Cao Huy Thuan, rat đong dan lang Xuan Son, Yen Long, Trung Hau, Son La, Van Lam, Luu Son, Le Nghia, Bot Đa, Kieu Lien, Tho Lao, Yen Lang... cung đon đoi vien Kham su va đe trinh cho ong ta nhung khieu nai tuong tu nhu the khi ong ta đi qua. Nhung vu viec nhu vay khong phai chi xay ra o rieng mot tinh: tinh nao cung co, nhat la o Binh Thuan, Phu Yen, Binh Đinh, Ha Tinh va Nghe An. Gioi chuc thuoc đia rat lo ngai ve tinh trang nay cung nhung hau qua cua no đoi voi an ninh trong xu, nhung ho khong dam đuong đau voi Phai bo truyen giao vi ngai suc manh cua Phai bo. Theo mo ta cua vien cong su Phap tai Kontum thi Phai bo co “moi phuong tien, ke ca va nhat la nhung phuong tien khong luong thien, đe bung đi mot vien Cong su gay tro ngai”.


 Giai đoan 1945 – 1954  Nguoi Cong giao Viet Nam tich cuc ung ho su đoc lap cua Viet Nam, đac biet thay ro khi Viet Nam Dan chu Cong hoa đuoc tuyen bo thanh lap vao thang 9 nam 1945. Ngay tuyen ngon đoc lap  mung 2 thang 9 khi đo trung vao ngay le kinh cac đang tu đao Viet Nam. Trong chinh quyen Viet Nam co nhung nhan vat Cong giao noi bat nhu Nguyen Manh Ha, Ngo Tu Ha, Vu Đinh Tung. Nguoi Cong giao Viet Nam chong lai viec thuc dan Phap quay tro lai Đong Duong, va ho tro nen dan sau vao phong trao đoc lap dan toc. Chinh quyen Viet Nam cu lanh đao cap cao toi du le tan phong Giam muc Tađeo Le Huu Tu va le thanh lap Lien đoan Cong giao tai Phat Diem. La nguoi quyet liet chong Phap, Giam muc Le Huu Tu nhan loi moi cua Chu tich Ho Chi Minh lam co van toi cao cua chinh phu.
Trong giai đoan ban đau nay, tiep xuc giua Cong giao va cong san tai mien Bac dien ra truc tiep va o cap cao nhat, con tai mien Nam, noi som bi Phap tai chiem, cac cuoc lien lac nay it chinh thuc hon. Phong trao khang Phap cua nguoi Cong giao o Nam Bo cung dien ra soi noi, nhieu nguoi trong so đo ung ho Viet Minh nhu bac si Nguyen Tan Gi Trong, luat su Thai Van Lung, luat su Nguyen Thanh Vinh.
Nhieu giao si Cong giao Viet Nam đe cao tinh than dan toc, chong thuc dan đong thoi co gang giu nguoi Cong giao khoi bi cuon vao cuoc chien giua thuc dan Phap va Viet Nam Dan chu Cong hoa. Hai đia phan Phat Diem va Bui Chu đuoc vu trang thanh khu tu ve Cong giao. Trong suot cuoi thap nien 1940, khu vuc nay giu đuoc su đoc lap khoi ca thuc dan Phap va Viet Minh. Nhieu nguoi dan luong, giao đa keo ve đay đe tranh tinh hinh chien su cang thang.
Trong suot Chien tranh Đong Duong, Toa Thanh Vatican khong san long ung ho thuc dan Phap loi keo nguoi Cong giao Viet Nam. Van đe la phong trao dan toc o Viet Nam lai do Đang cong san lanh đao. Vatican cho rang thuc he cong san voi chu truong nha nuoc vo than muon loai bo cac ton giao. Thang 6 nam 1948, Vatican nhan đinh rang nguoi cong san Viet Nam "tung chut mot" boc lo ban chat khong phai la nhung nguoi yeu nuoc ma la mot đang chong ton giao se tien hanh viec "bach hai co he thong" nguoi Cong giao Viet Nam. Ngay 1 thang 7 nam 1949, khi Đang cong san đang dan kiem soat toan bo Trung Quoc, Giao hoang Pio XII ra sac lenh cam tin huu Cong giao khap the gioi cong tac voi phong trao cong san.
Tu nam 1950, ca thuc dan Phap va Viet Nam Dan chu Cong hoa đeu muon kiem soat khu tu tri Phat Diem–Bui Chu, Viet Nam Dan chu Cong hoa tro nen gan bo voi khoi cong san quoc te, trong khi Vatican thi len an moi su cong tac voi cong san, con Quoc gia Viet Nam phi cong san đuoc Hoa Ky hau thuan đang troi day, dan đen viec cac giao si Viet Nam nghieng ve phia chong cong nhung khong tu bo chu nghia dan toc va chong thuc dan. Nam 1951 tai Ha Noi, cac đang ban quyen Đong Duong  ra thu chung the hien lap truong chong cong san gay gat: "Chang nhung khong đuoc nhap đang cong san, ma lai anh em khong the cong tac bat ky duoi hinh thuc nao co the giup đo ho nam chinh quyen." La thu thoi thuc long yeu nuoc va đuc bac ai: "Long ai quoc la tinh yeu to quoc, la yeu que cha đat to … chung toi khich le va vun trong no nhu cac nhan đuc Kito giao khac … Bac ai la nhin nhuc, chiu đung, tha thu va thanh thuc muon lam su lanh cho nguoi khac." Thu chung nam 1952 đe cao long yeu men nen van hoa dan toc, va thu chung nam 1953 chi ra nhung nguyen tac cu the ve hoat đong thuoc pham vi quoc gia hay the tuc.
Tu nam 1951, thuc dan Phap kiem soat ve mat hanh chinh va quan su đoi voi khu Phat Diem–Bui Chu, cham dut su tu tri cua noi nay. Thai đo chinh tri hoac trung lap chinh tri cua nguoi Cong giao Viet Nam cho thay su đa dang: ho khong phai la mot khoi đong nhat. Đong đao hon ca la nhung giao huu theo đuong loi cua cac giam muc, thieu so la nhung nguoi ung ho Bao Đai, hoac la theo Viet Minh. Tai Đia phan Ha Noi, Giam muc Giuse Maria Trinh Nhu Khue xu ly quan binh truoc ca hai phia. Ong cung xac nhan linh muc Phero Pham Ba Truc cho toi cuoi đoi khong bi Giao hoi phat va. Theo trang VietCatholic o hai ngoai, cac nghien cuu gan đay cho thay Toa Thanh va gioi Cong giao Viet Nam khong cong tac voi thuc dan Phap nhu thuong đuoc tuyen truyen.


 Giai đoan 1954 – 1975  Tu 1954, theo Hiep đinh Geneve, Viet Nam tam thoi chia thanh hai vung tap ket quan đoi: mien Bac voi chinh the Viet Nam Dan chu Cong hoa va mien Nam voi chinh the Quoc gia Viet Nam. Nguoi dan o Bac hay Nam vi tuyen 17 se đuoc phep di chuyen qua đuong phan ranh tam thoi trong thoi han 300 ngay.
Theo so lieu cua Phu Tong uy Di cu Ti nan cua Viet Nam Cong hoa, vao cuoi giai đoan di cu chinh thuc (20 thang 7, 1955), co hon 810 ngan nguoi di cu vao Nam (trong đo co 154,4 ngan binh linh cung gia đinh ho hoi huong). Theo bao cao cua chinh quyen mien Nam, thang 10 nam 1955, co hon 676 ngan nguoi Cong giao di cu vao Nam (chiem 76,3% tong so nguoi Bac di cu). Theo Buttingger, tinh đen đau nam 1956, co 927.000 nguoi di cu vao Nam, trong đo co 794.000 nguoi Cong giao (chiem 85,6%). Cuoc di cu 1954 nay đa thay đoi mot cach triet đe ty le nguoi Cong giao o mien Bac va mien Nam. Truoc đo, nguoi Cong giao chiem khoang 10% dan so o mien Bac va chi chiem 5% dan so o mien Nam; sau nam 1954, cac con so nay đa đao nguoc. He qua la Cong giao o Mien Bac bi xao tron, con Cong giao o Mien Nam bi thay đoi cau truc. Luc nay, giao phan Can Tho đuoc thanh lap, tach ra tu giao phan Nam Vang; giao phan Nha Trang đuoc thanh lap, tach ra tu giao phan Quy Nhon.
Nam 1957, giao hoi Viet Nam (Mien Nam) yeu cau cac linh muc Dong Ten tro lai. Ngay 13 thang 9 nam 1958 nhung linh muc dong Ten nhan trach nhiem đieu khien Giao hoang Hoc vien Pio X Đa Lat, đong thoi khuech truong nhieu hoat đong khac nhau trong lanh vuc van hoa xa hoi o Mien Nam Viet Nam. Đac biet, ho lap ra ca kenh Truyen hinh Đac Lo voi muc tieu giao duc cho nhan dan, thay vi truyen giao.
Ngay 24 thang 11 nam 1960, qua Tong Hien Venerabilium Nostrorum, Giao hoang Gioan XXIII thiet lap Hang Giao pham Cong giao Viet Nam, chinh thuc thanh lap cac giao phan chinh toa, thuoc 3 giao tinh la Ha Noi, Hue va Sai Gon. Ngay 22 thang 8 nam 1961, Thanh đia La Vang đuoc ton phong la Vuong cung thanh đuong. Mot nam sau, ngay 13 thang 11 nam 1962, Nha tho Đuc Ba Sai Gon cung đuoc Toa Thanh ton phong len hang Vuong cung thanh đuong.
Cac giam muc Viet Nam cung đi du Cong đong Vatican II, cac nghi phu gom co: Tong giam muc chinh toa Tong giao phan Sai Gon Phaolo Nguyen Van Binh, Tong giam muc chinh toa Tong giao phan Hue Phero Mactino Ngo Đinh Thuc, Giam muc Philipphe Nguyen Kim Đien (Giao phan Can Tho), Giam muc Micae Nguyen Khac Ngu (Giao phan Long Xuyen), Giam muc chinh toa Giao phan My Tho Giuse Tran Van Thien, Giam muc Đa Minh Hoang Van Đoan (sau đo la Giam muc Giao phan Qui Nhon), Giam muc Giao phan Đa Nang Phero Maria Pham Ngoc Chi va hai giam muc chinh toa ngoai quoc o Viet Nam la Giam muc Paul Seitz Kim (Giao phan Kon Tum) va Marcel Piquet Loi (Giao phan Nha Trang).
Ngay 18 thang 3 nam 1967, tuc 291 nam sau (1676-1967), linh muc Aniceto Fernandez - be tren Tong quyen Dong Anh Em Giang Thuyet tuyen bo la đa toi thoi điem tach dong o Viet Nam ra khoi su phu thuoc dong o Philippines, đe thanh lap Tinh dong Anh Em Giang Thuyet rieng voi danh hieu Tinh dong Nu vuong Cac Thanh Tu đao Viet Nam.


 = Mien Bac  =
Theo tai lieu cua Ban Ton giao chinh phu Viet Nam, sau cuoc di cu 1954, so linh muc con lai tai mien Bac chung 28%, giao dan chung 60%, co nhung giao phan nhu Thai Binh, Bui Chu, Bac Ninh, Phat Diem, Hai Phong... so nguoi Cong giao di cu vao mien Nam kha đong. Theo tai lieu cua Cao uy Lien Hop Quoc ve nguoi ti nan, so luong giao dan di cu vao mien Nam len đen 800.000 nguoi, chiem khoang 2/3 tong so giao dan mien Bac. Sau khi giam muc Đa Minh Hoang Van Đoan phai đi Hong Kong chua benh, ca mien Bac chi con lai hai giam muc Viet Nam la Giuse Maria Trinh Nhu Khue cua Ha Noi va Gioan Baotixita Tran Huu Đuc cua Vinh. Cac hoat đong chu yeu cua nguoi Cong giao mien Bac la giu đao thay vi truyen giao boi vi thieu nguoi lanh đao, cong voi chinh sach kiem che ton giao, đac biet la đao Cong giao cua chinh quyen Viet Nam Dan chu Cong hoa. Tat ca cac chung vien, truong hoc va hau het cac tu vien Cong giao đeu bi nha nuoc tich thu. Mot so linh muc va chuc sac cua xu đao bi bat, đi tu trong chinh sach cai cach ruong đat (1955-1956). Ngoai tru Dong Chua Cuu The va Dong Thanh Phaolo con lai o mien Bac, cac dong tu khac đeu rut lui vao mien Nam. Vi nhu cau can co them linh muc nen nhieu Giam muc đa phai truyen chuc "chui" (len chinh quyen) cho mot so nguoi lam linh muc.


 = Mien Nam  =
Suot nen Đe Nhat Cong hoa Viet Nam, Tong thong Ngo Đinh Diem - mot nguoi Cong giao sung đao - đa co nhung chinh sach tao đieu kien cho Giao hoi Cong giao dan than phuc vu xa hoi cach rong rai. Thang 5 nam 1963 xay ra bien co Phat giao khien sau đo chinh quyen Ngo Đinh Diem bi lat đo va anh em ong bi am sat vao ngay 2 thang 11 cung nam. Cuoi nam 1959, Toa Thanh cho thanh lap Toa Kham su moi tai mien Nam Viet Nam, đat tai thu đo Sai Gon. Giao hoi đieu hanh nhieu co so giao duc nhu Vien Đai hoc Đa Lat, Vien Đai hoc Minh Đuc, Truong Trung hoc Nguyen Ba Tong, Truong Trung hoc Ho Ngoc Can, he thong cac truong cua Dong La San nhu Truong Trung hoc La San Taberd Sai Gon va Truong d'Adran Đa Lat. Ngay 23 thang 4 nam 1975, Giam muc Phanxico Xavie Nguyen Van Thuan cua Giao phan Nha Trang đuoc Toa Thanh bo nhiem lam Tong Giam muc hieu toa Vadesi, Tong Giam muc pho cua Tong giao phan Sai Gon voi quyen ke vi. Ong la chau ruot cua cuu Tong thong Ngo Đinh Diem.


= Tu 1975 đen nay =
Tu nam 1975-1990

Chinh phu Cong hoa Mien Nam Viet Nam (Chinh phu Lam thoi Cong hoa Mien Nam Viet Nam) kiem soat đuoc mien Nam Viet Nam tu sau Su kien 30 thang 4 nam 1975. Sau bien co, mot so Giam muc Cong giao, noi bat la hai Tong giam muc Tong giao phan Sai Gon Phaolo Nguyen Van Binh va Tong giao phan Hue Philipphe Nguyen Kim Đien keu goi giao dan binh tinh va chap nhan che đo chinh tri moi. Theo Tien si Đo Quang Hung, co 130.000 tin đo Cong giao đa di tan khoi Viet Nam sau bien co. It thang sau bien co nam 1975, chinh quyen yeu cau Tong giam muc, Kham su Toa Thanh Henri Lemaitre phai roi khoi Viet Nam, va đua tan Tong giam muc pho Sai Gon Phanxico Xavie Nguyen Van Thuan đi quan thuc tai Nha Trang. Cac truong hoc, benh vien Cong giao phai đong cua, cac sinh hoat ton giao tro gap kho khan: viec truyen chuc, bo nhiem va thuyen chuyen cac giao si, kiem soat phung tu Cong giao. Chinh quyen va giao hoi co nhieu xung đot cong khai: vu an nha tho Vinh Son (1976), vu viec Dong Đong Cong, vu Đac Lo (1981),... Đoi voi cac giao si, cung co nhung xung đot: hai bai phat bieu nam 1977 cua Tong giam muc Đien, khoang 200-300 linh muc phai đi hoc tap cai tao. Giao hoang Hoc vien Thanh Pio X Đa Lat, co so đao tao chinh thuc cua Hoi đong Giam muc Viet Nam (tai mien Nam) bi chiem dung.
Trong thap nien 1980, mot so giam muc phan đoi cong khai viec thanh lap Uy ban Đoan ket Cong giao Viet Nam. Ke tu nam 1986, khi cac chung vien mo lai, viec tuyen sinh, ban đao tao va noi dung giang day đeu bi kiem soat. Hoi đong Giam muc Viet Nam đuoc cai to vao nam 1980, tro thanh hoi đong giam muc toan quoc, va tieng noi chinh thuc cua Giao hoi Cong giao tai Viet Nam. Ngay 19 thang 6 nam 1988, Giao hoang Gioan Phaolo II đa chinh thuc phong thanh cho 117 vi tu si va giao dan Cong giao Viet Nam. Chinh quyen Viet Nam phan đoi, cho rang vu viec co đong co chinh tri, trong khi quan điem cua Giao hoi Cong giao đong co tuyen thanh thuan tuy ton giao. Cac giam muc Viet Nam, trong thap nien 1980 van đuoc tham du cac Thuong Hoi đong Giam muc, va cac chuyen vieng tham Ad Limina.

Tu nam 1990-2010
Cac thuong thuyet giua phai đoan Toa Thanh va chinh quyen Viet Nam, co qui cach gan nhu la thuong nien tu nam 1990 đa giup Giao hoi Cong giao co nhieu giam muc moi đuoc ca hai ben cong nhan. Vu viec bo nhiem tan tong giam muc Tong giao phan Thanh pho Ho Chi Minh (đa đoi ten tu Sai Gon nam 1976) gap nhieu kho khan, trong khi cac nhan su giai quyet tinh trang thieu giam muc cho cac giao phan dan dan đuoc giai quyet qua thuong thao, tuy con kho khan o Tong giao phan Ha Noi (1990, 2003, 2010). Giao hoi va Nha nuoc cung con nhieu van đe con ton tai, đac biet la tranh chap tai san Cong giao cu, dan đen xung đot. Tranh chap tai khu đat 42 Nha Chung dan đen viec hai ben thanh lap Nhom lam viec chung chinh thuc giua Giao hoi va Nha nuoc, trong khi Tong giam muc Giuse Ngo Quang Kiet roi khoi Ha Noi. 
Nhan dip ky niem 350 nam thanh lap hai Đia phan Tong toa Đang Ngoai, Đang Trong va 50 nam thanh lap Hang Giao pham Viet Nam, Nam Thanh 2010 (tu 23 thang 11 nam 2009 toi 6 thang 1 nam 2011) cua rieng giao đoan Viet Nam đa dien ra. 

Tu nam 2010-nay
Giao hoi trong giai đoan nay van con nhieu tranh chap voi Nha nuoc, voi mot so xung đot cang thang trong vu viec Formosa tai Viet Nam. Trong đai dich COVID-19, cac giao phan Cong giao đa hop tac voi chinh quyen cac cap trong viec phong tranh va ho tro y te cung nhu vat tu đe chua tri cac benh nhan.
Theo thong ke đuoc trinh bao trong chuyen tham Ad Limina cua Hoi đong Giam muc Viet Nam thi cho đen đau nam 2018, Cong giao tai Viet Nam co 7 trieu giao dan, voi 4.000 linh muc, 4.500 giao xu, 22.000 tu si voi hon 240 dong tu, hon 2400 đai chung sinh. Giao trinh lop Hoi nhap Van hoa Van hoa Cong giao Viet Nam cho biet co khoang 7 trieu nguoi Cong giao, chiem 7% dan so, 5.000 linh muc, hon 5.000 đai chung sinh va tu sinh. Theo thong ke đau nam 2019 cua Uy ban Tu si thuoc Hoi đong Giam muc Viet Nam, tai Viet Nam hien dien 307 dong tu, tu đoan, tu hoi va hiep hoi voi tong so 33.087 tu si, gom 28.099 nu tu va 4.988 nam tu si bao gom 1.670 linh muc dong. 
Theo Uy hoi Tu Do Ton giao Hoa Ky xuat ban thang 9 nam 2024, trong tai lieu đao tao danh cho cac quan chuc Ban Ton giao Chinh phu xuat ban nam 2021, Vatican đa chap thuan yeu cau viec tuyen chon giam muc va cac giao si cap cao phai đuoc chinh phu phe chuan. Nam 2023, theo ket qua thuong thao giua Viet Nam va Toa Thanh, giao si đai dien Toa Thanh tu thoi điem nay mang quy cach "thuong tru", đuoc goi la "Đai dien Toa Thanh [thuong tru]" tai Viet Nam. Tinh đen nam 2025, Viet Nam co 3 Tong giao phan Ha Noi, Hue, Sai Gon va 24 giao phan. Co ca thay tren mot tram ba muoi vi đuoc tan phong giam muc, trong đo co 6 vi nhan tuoc Hong y. 


 Cac bo nhiem quan trong cua Toa Thanh  Cuoi thang 5 nam 1976, Giao hoang Phaolo VI đa nang Tong Giam muc Tong giao phan Ha Noi Giuse Maria Trinh Nhu Khue len chuc Hong y đang linh muc, tro thanh vi hong y đau tien cua Viet Nam. Sau khi Hong y Trinh Nhu Khue qua đoi, Giao hoang Gioan Phaolo II phong nguoi ke nhiem cua ong la Tong Giam muc Giuse Maria Trinh Van Can tuoc vi hong y vao thang 5 nam 1979. Nam 1994, tan Tong giam muc Ha Noi Phaolo Giuse Pham Đinh Tung cung đuoc vinh thang tuoc Hong y. Trong hai cong nghi lien tiep vao cac nam 2001 va 2003, Giao hoang Gioan Phaolo II lan luot phong tuoc Hong y cho Tong giam muc Nguyen Van Thuan Chu tich Thanh bo Cong ly va Hoa Binh cua Vatican, va Tong giam muc Tong giao phan Thanh pho Ho Chi Minh Gioan Baotixita Pham Minh Man. Tong giam muc Phero Nguyen Van Nhon la hong y duy nhat cua Viet Nam đuoc phong duoi thoi Giao hoang Phanxico, vao nam 2015.
Nam 2011, Giao hoang Bien Đuc XVI bo nhiem Tong giam muc Leopoldo Girelli lam Đai dien khong thuong truc tai Viet Nam, đuoc ke nhiem boi Tong giao muc Marek Zalewski tu thang 5 nam 2018. Theo Uy ban Bac ai Xa hoi, viec chon lua giam muc o Viet Nam sau 1975 chiu nhung tac đong nhu su can thiep cua chinh quyen va ap luc phe nhom trong giao phan. Thang 12 nam 2023, Toa Thanh chinh thuc bo nhiem Tong giam muc Zalewski lam Đai dien Thuong tru, sau thuong thao cua nhom lam viec chung Toa Thanh va Viet Nam.


 To chuc  Tu hai Hat Đai dien Tong Toa đau tien đuoc thanh lap nam 1659, Giao hoi Cong giao tai Viet Nam co 7 Đia phan (Hat Đai dien Tong Toa) vao nam 1850, 17 đia phan vao nam 1957. Cac đia phan (nay goi la Hat Đai dien Tong Toa) nay đuoc nang cap thanh giao phan vao cuoi nam 1960. Hien nay, Giao hoi Cong giao tai Viet Nam đuoc phan chia thanh 3 giao tinh, gom 3 tong giao phan va 24 giao phan:

Giao tinh Ha Noi: gom mot tong giao phan va 10 giao phan.
Giao tinh Hue: gom mot tong giao phan va 5 giao phan.
Giao tinh Sai Gon: gom mot tong giao phan va 9 giao phan.
Nam 2013, theo Giam muc Gioan Maria Vu Tat, theo ke hoach se co them cac giao phan moi la Ha Tuyen, Pleiku va Lao Cai.
Đung đau moi tong giao phan hay giao phan la mot vi Tong giam muc hay Giam muc chinh toa do Toa Thanh bo nhiem, voi su đong thuan cua Chinh phu Viet Nam. Trong truong hop mot tong giao phan hay giao phan bi trong toa, Toa Thanh se bo nhiem mot giao si lam Giam quan Tong Toa hoac linh muc đoan cua giao phan ay bau ra mot vi linh muc giam quan. Hang Giao pham Viet Nam đuoc thanh lap nam 1960: tat ca cac đia phan tong toa đuoc nang len thanh giao phan chinh toa. Hoi đong Giam muc Viet Nam la to chuc, co cau duy nhat cua cac vi Giam muc tai Viet Nam, voi muc đich hoi nghi, va đua ra đuong huong chung cho ca Giao hoi tai Viet Nam.


 Cong giao Viet Nam hai ngoai  Trong dong nguoi thuyen nhan roi Viet Nam co đong đao nguoi Cong giao. Ngay nay, voi hon nua trieu nguoi o rai rac khap noi tren the gioi, Cong đong Cong giao Viet Nam o hai ngoai co nhieu hinh thuc sinh hoat khac nhau. Co noi thi ho tao thanh giao xu Viet Nam do mot linh muc Viet Nam lam quan xu (quan nhiem, tuyen uy); co noi thi lap giao đoan Viet Nam trong mot giao xu đia phuong do linh muc Viet Nam lam pho xu phu trach voi tinh cach quan nhiem (Hoa Ky) hay tuyen uy (Uc); co noi chi la mot cong đoan nho be, chua co nguoi phu trach, thinh thoang moi tu hop nhau dang thanh le bang tieng Viet. Đac biet, Dong Me Chua Cuu Chuoc đa to chuc Ngay Thanh Mau hang nam, va đuoc coi la mot trong nhung dip quy tu nguoi Viet lon nhat hai ngoai. Tinh đen thang 6 nam 2015, co tu 9 vi xuat than tu Viet Nam đuoc chon lam Giam muc phuc vu tai hai ngoai, tai Hoa Ky, Australia, Canada, Lao.


Đong gop van hoa va tri thuc cua Cong giao Viet Nam Cong giao Viet Nam dien ra soi noi hoat đong tri thuc va van hoc ngay tu the ky 17. Tu thoi Le trung hung, Cong giao đa hoi nhap vao nen van hoa Viet Nam va nguoi Cong giao đong vai tro quan trong la luc luong xa hoi đau tien ket noi Viet Nam voi van minh phuong Tay, tai ca Đang Trong va Đang Ngoai. Đong gop nay cang ro net hon tu nua cuoi the ky 19 tai Nam Ky roi toi Bac Ky va Trung Ky. Tang lop tri thuc Cong giao la mot bo phan hinh thanh gioi tri thuc Tay hoc noi chung; cac gia tri van hoa, loi song Cong giao lam đa dang nen van hoa Viet Nam. Nhieu xu, ho đao tro thanh mot đon vi hat nhan cho viec hien đai hoa ca ve kinh te, ky thuat va quan he xa hoi.


= Chu viet va ngon ngu hoc =

Kho khan đau tien đoi voi cac thua sai chau Au khi đen Viet Nam la su khac biet ve ngon ngu va van tu. Boi vay đe hoc tieng Viet de dang hon, ho đa dung bo chu cai Latinh bo sung them cac dau phu đe ghi am tieng Viet – chu nay ve sau đuoc goi la chu Quoc ngu. He chu nay la thanh qua cong suc tap the cua cac tu si Dong Ten Bo Đao Nha va Y cung voi nhung nguoi Viet đa giup ho hoc tieng Viet va nguoi Nhat voi vai tro phien dich ban đau.
Cong lao co the ke đen cac linh muc Francesco Buzomi, Francisco de Pina, Gaspar do Amaral, Antonio Barbosa v.v. Đong gop quan trong trong viec đien che he chu nay thoi ky đau thuoc ve linh muc Alexandre de Rhodes xu Avinhon, nguoi đa day cong suu tap, bo sung bien soan va nam 1651 đa cho xuat ban o Roma cuon Tu đien Viet–Bo–La cung voi ngu phap tieng Viet. So voi chu Han va chu Nom, chu Quoc ngu co uu điem lon la rat de hoc. No co kha nang bieu thi chinh xac bat ky am thanh nao cua tieng Viet, cau tao lai đon gian, de hoc, de nho, nguoi Viet chi can hoc ba thang la đa co the su dung đuoc. Tu cuoi the ki 19, chu Quoc ngu dan đuoc pho bien, co vai tro to lon trong su phat trien van hoa Viet Nam thoi hien đai.
Giao hoi Cong giao cung la đinh che bao ton va phat huy chu Nom. Khi cac nha truyen giao đen Viet Nam, Han–Nom la hai he chu viet đang đuoc su dung. Tuy chu Nom kho hoc va chua on đinh nhung cac giao si van dung chu Nom truyen ba Phuc Am đe tiep xuc đuoc voi quan chung, lai coi trong va lam phong phu he chu nay chu khong xem no la "mach que" nhu nhung nguoi chi đoc ton chu Han. Cac sach vo chu Nom đuoc đoc trong thanh đuong, trong ho đao va gia đinh hang ngay. Cho toi cuoi the ki 19, chu Nom la he chu viet chinh trong van hien Cong giao Viet Nam. Giao hoi Cong giao van con xuat ban sach vo chu Nom, va cho ra đoi bia ky, đai tu Han Nom cho đen giua the ky 20. Giao si Girolamo Maiorica đa đe lai mot luong đo so truoc tac chu Nom, đay la kho tu lieu vo gia ve ngon ngu hoc tieng Viet. Kinh sach Kito giao bang chu Han cung đuoc coi trong boi đay la ngon ngu gan lien voi hoc thuc va su linh thieng. Kinh nguyen gio Phuc di chi ton cua thay giang Phan-chi-co la mot kiet tac Han van. Cac thu tich Han Nom Cong giao kha phong phu ve the loai va hinh thuc, tuy nhieu trong so đo hien nay đa that truyen. Tu vi Taberd la mot tai lieu quan trong trong lich su nen quoc hoc Viet Nam.


= Ky thuat in an va bao chi =
Cung voi viec truyen ba đao Cong giao, cac giao si đa du nhap vao Viet Nam rat nhieu thanh tuu cua ky thuat hien đai phuong Tay. Trong đo, mot nganh cong nghe co tam quan trong đac biet đoi voi su phat trien cua van hoa Viet Nam đuoc cac giao si thua sai đua vao nuoc nay kha som: đo la nganh in an. Su du nhap cong nghe in hien đai đa gop phan lam thay đoi dien mao van hoa Viet Nam ban đia nhung nam đau the ky XIX, đac biet tren linh vuc bao chi. Truoc khi ky thuat in chu roi đuoc cac Thua sai Cong giao du nhap, o Viet Nam pho bien la ky thuat in van khac. Thoi Giam muc Retord (1840 – 1858), mot nha in đuoc lap o Vinh Tri nam 1855 do Thua sai Theurel trong nom, chu yeu la in cac sach giao ly bang chu Han, chu Nom, chu Latinh va chu Quoc ngu. Nha in nay vua ap dung cong nghe in khac go đe in chu Han, chu Nom đong thoi ket hop voi in chu roi đe in chu Latinh va chu Quoc ngu. Cong nghe in chu roi co the đuoc coi la cong nghe in tien tien nhat o Viet Nam luc bay gio. Vao nhung nam 60 cua the ky XIX, mot xuong in khac nua cung đuoc thanh lap o giao phan Đong Nam Ky, in cac sach chu Han, chu Nom, chu Latinh va chu Quoc ngu.
Mac du cac xuong in đo luc đau chi phuc vu cho Giao hoi, nhung su du nhap ky thuat in tien tien cua phuong Tay vao Viet Nam đa la tien đe vat chat quan trong cho su phat trien cua van hoa ban đia sau nay, ma truoc het la su phat trien cua bao chi – mot linh vuc cua van hoa đuoc du nhap tu phuong Tay vao nuoc ta. The ky XX chung kien su phat trien ram ro cua bao chi Viet Nam, đieu đo la do su phat trien cua cong nghe in va viec pho cap chu Quoc ngu. Trong buoi đau phat trien cua nen bao chi Viet Nam, su đong gop cua bao chi Cong giao la khong nho. To bao Cong giao đau tien la to Nam Ky đia phan ra ngay 26 thang 11 nam 1908 o Sai Gon. Tiep đen la cac to: Thanh the (1919) (o đia phan Phat Diem – Ninh Binh), Thanh giao tuan bao Bac Ky (1920 – 1923), Trung Hoa nhat bao o Ha Noi (1924 – 1943), Cong giao Tien hanh (1936 – 1938), Cong giao Đong Thinh (1927 – 1937)…
Ngay tu khi ra đoi, bao chi Cong giao đa som tiep can đuoc cach trinh bay, minh hoa, cap nhat thong tin cua bao chi phuong Tay. Viec su dung chu Quoc ngu cua bao chi Cong giao gop phan phat trien tieng Viet. Hon nua, bao chi Cong giao con la kho tu lieu ve lich su ton giao, ve tinh hinh chinh tri, kinh te, xa hoi Viet Nam thoi can đai.


= Khoa hoc va y khoa =
Trong so nhung nha truyen giao buoi đau o Viet Nam, khong it nguoi, nhat la cac tu si Dong Ten – mot dong tu noi bat ve nghien cuu khoa hoc, đuoc đao tao bai ban trong cac dong tu, hoc vien phuong Tay nen ho cung la nhung nha khoa hoc tinh thong nhieu linh vuc. Ho đa gop cong đua nen khoa hoc phuong Tay tiep can đen Viet Nam. Nam 1626, giao si Giuliano Baldinotti nguoi Y đuoc voi ve phu chua o Thang Long đe giang ve thien van hoc, đia ly va toan hoc. Alexandre de Rhodes nam 1627 đa mang bieu chua Trinh Trang chiec đong ho chay bang banh xe va cuon Ky ha nguyen ban cua nha toan hoc Euclid. Cac giao si khac nhu Da Coxta, Langerloi đa mang vao Đang Trong phuong phap chua benh theo loi Tay y nen đuoc chua cho mo nha thuong (benh vien). Tai Thang Long - Ke Cho, khi giao si Đac Lo truyen giao đen đay cung đa thiet lap mot nha thuong chua benh cho nguoi ngheo o Cau Den. Đay la nhung co so tu thien va chua benh theo loi Tay y som nhat o Viet Nam. Mot so giao si cung pho bien ky thuat det vai min va kho rong bang khung det mang tu nuoc ngoai vao đe san xuat tai Dong Men Thanh Gia Di Loan (Quang Tri) va san pham đa đuoc trung bay tai Hoi cho Trien lam Paris nam 1867. Nguoi ta cung ghi nhan chinh cac giao si đa đua giong cuu vao Phan Rang đe nuoi va linh muc Henry cung la nguoi đau tien đua cay phi lao ve trong o xu Ha Uc (Hue).


= Đoi song van hoa =

Cong giao hoi nhap sau sac vao van hoa Viet Nam voi nhung bieu hien phong phu nhu đoc kinh, van hat, mua dang hoa, nghi thuc te, dien xuong Tuan Thanh, le hoi, ruoc kieu v.v. Nep song cua nguoi Cong giao Viet Nam đuoc hinh thanh tren co so cua nep song co truyen Viet Nam ket hop hai hoa voi van hoa phuong Tay. Van hoa lang Cong giao đoc đao voi viec đan xen nhung le nghi, tuc le cua lang Viet noi chung voi nghi le cua Cong giao. Giu gin luan thuong đao ly, bao ton phong hoa la mot noi dung quan trong trong đoi song đao phong phu cua nguoi Cong giao Viet Nam.


Quan he giua Giao hoi va Nha nuoc Cong hoa Xa hoi Chu nghia Viet Nam = Quan he giua Toa thanh va chinh quyen =
Quan he Toa Thanh va chinh quyen Viet Nam bat đau đuoc noi lai bang nhung cuoc tiep xuc truc tiep tu nam 1990, sau khi Viet Nam buoc vao giai đoan mo cua. Nam 1994, Campuchia va Toa Thanh thiet lap quan he ngoai giao va vi Su than tai Campuchia van đam nhan lien lac voi Viet Nam.
Ngay 5 thang 3 nam 2000, Giao hoang Gioan Phaolo II đa ton phong thay giang Anre Phu Yen len bac Chan phuoc. Chinh quyen Viet Nam khong phan ung nhu đot phong truoc, mot bieu hien su am dan len trong quan he giua Giao hoi va chinh quyen. Co y kien cho rang chinh quyen Viet Nam khong tim cach loai tru ma muon "quan ly" Giao hoi Cong giao o Viet Nam.
Tuy trong thoi gian gan đay, mot so nguoi cong giao tai Viet Nam tham gia cac luc luong đoi lap voi chinh quyen nuoc Cong hoa Xa hoi Chu nghia Viet Nam nen bi chinh quyen theo doi hoat đong, co truong hop bi quan thuc hoac bat giam, nhung chinh quyen Viet Nam cung co gang xay dung mot so đong thai lam "tan bang" trong quan he voi Toa Thanh.
Đau nam 2007, Thu tuong Viet Nam Nguyen Tan Dung đa vieng tham Vatican, hoi kien Giao hoang Bien Đuc XVI va Thu tuong Vatican, Hong y Tarcisio Bertone. Đay la vi thu tuong đau tien cua Viet Nam đen Vatican hoi kien Giao hoang, ke tu sau nam 1975. Giao hoang Bien Đuc XVI đa ra sac lenh ton phong hai nha tho o Viet Nam len hang vuong cung thanh đuong la Phu Nhai (ngay 12 thang 8 nam 2008) va So Kien (ngay 24 thang 6 nam 2010). Nhu vay, Viet Nam hien co 4 Vuong cung thanh đuong.
Thang 2 nam 2009, phai đoan cua Toa Thanh do Thu truong ngoai giao - Đuc ong Pietro Parolin dan đau - đa đen tham va lam viec tai Ha Noi, ca hai ben đa quyet đinh thanh lap cac "Nhom Cong tac hon hop Viet Nam - Vatican" đe thao luan van đe ve quan he ngoai giao. Ngay 11 thang 12 nam 2009, nhan chuyen cong du Italia, Chu tich nuoc Nguyen Minh Triet cung đa co cuoc hoi kien voi Giao hoang Bien Đuc XVI va Hong y Tarcisio Bertone. Ong la vi nguyen thu quoc gia đau tien cua chinh phu Viet Nam hoi kien Giao hoang.
Ngay 22 thang 1 nam 2013, ong Nguyen Phu Trong - tong bi thu Đang Cong san Viet Nam đen tham Vatican va co cuoc hoi kien Giao hoang Bien Đuc XVI. Gioi quan sat nhan đinh, đay la đieu it khi xay ra, vi Giao hoang thong thuong chi tiep cac nguyen thu quoc gia, cac thu tuong hoac cac lanh đao chinh tri tieng tam the gioi, it khi tiep mot lanh đao chinh đang.
Ngay 18 thang 10 nam 2014, ong Nguyen Tan Dung - thu tuong Nuoc CHXHCN Viet Nam đen tham Vatican va co cuoc hoi kien voi Giao hoang Phanxico.


= Nha nuoc can thiep vao sinh hoat noi bo ton giao =
Khi Toa Thanh muon bo nhiem mot nguoi lam giam muc, ho phai gui danh sach ung vien đen Chinh phu Viet Nam. Chi khi chinh phu đong y thi nguoi đo moi đuoc cong nhan la giam muc o Viet Nam. Trong nhieu nam, cac nha ngoai giao hang đau cua Vatican đen tham Viet Nam moi nam đe thao luan ve hoat đong cua Giao hoi Cong giao va cung đe ban bac voi gioi chuc Viet Nam ve viec bo nhiem giam muc. Mac du Toa Thanh luon nhan manh rang viec bo nhiem giam muc phai xin phep chinh phu von khong phai la thong le cua ho, nhung ho co the tam thoi chap nhan trong boi canh quan he hai ben đang tien trien.
Ben canh đo, Nha nuoc Viet Nam ung ho va thanh lap Uy ban Đoan ket Cong giao Viet Nam tu cac Hoi Cong giao Cuu quoc va Cong giao Khang chien trong thoi ky Chien tranh Đong Duong va Chien tranh Viet Nam, nhu mot bien phap đoan ket nhung nguoi cong giao yeu nuoc. Uy ban Đoan ket Cong giao đoc lap voi Hoi đong Giam muc, va la thanh vien cua Mat tran To quoc Viet Nam.


= Quan điem cua gioi Cong giao ve cac van đe xa hoi, chinh tri =
Thang 5 nam 2012, Uy ban Cong ly va Hoa binh truc thuoc Hoi đong Giam muc Viet Nam đa đua ra ban thong cao "Nhan đinh ve mot so tinh hinh tai Viet Nam hien nay". Theo đo, ho cho rang nen kinh te Viet Nam đang boc lo nhung nguy co nghiem trong, tac đong truc tiep đen cuoc song cua nguoi dan va tuong lai cua đat nuoc. Đinh huong kinh te lay quoc doanh lam chu đao đa tao ra đoc quyen va lam quyen, lam meo mo su van hanh can co cua nen kinh te thi truong. Doanh nghiep nha nuoc đong gop it vao tang truong kinh te nhung lai nhan nhieu đac quyen đac loi, gay bat cong va kim ham su phat trien cua khoi tu nhan. Ben canh đo, uy ban nay con chi trich Luat đat đai hien hanh cua Viet Nam vua đi nguoc tu nhien, vua khong ton trong Tuyen ngon quoc te ve nhan quyen. Luat đat đai đo quy đinh đat đai thuoc so huu toan dan, nhung do Nha nuoc quan ly đa lam cho hang trieu nguoi cam thay mat đat va chang co quyen tu do hanh xu tren "manh đat ong ba to tien". Tren thuc te, so huu toan dan khong phai la phuong thuc quan ly đat đai tot nhat, con viec Nha nuoc lam chu so huu đa phat sinh đac quyen, đac loi cua chinh quyen cac cap trong viec quy hoach va thu hoi đat cho cac du an, tuoc mat quyen can ban cua nguoi dan.
Đen ngay 1 thang 3 nam 2013, Hoi đong Giam muc Viet Nam cung chinh thuc gui thu nhan đinh va gop y sua đoi Hien phap cho Uy ban Du thao sua đoi Hien phap nam 1992. Qua la thu nay, ho chat van chinh quyen Viet Nam ve viec lam sao co the thuc hien quyen tu do ngon luan va tu do sang tao van hoc, nghe thuat khi ma tu tuong bi đong khung trong mot chu thuyet la chu nghia Mac-Lenin va tu tuong Ho Chi Minh. Ho đe xuat nen tang chu thuyet đe to chuc va đieu hanh xa hoi Viet Nam la truyen thong van hoa phong phu cua dan toc chu khong phai bat ky mot he y thuc nao khac. Thu nay cung cho rang Hien phap Viet Nam khong nen va khong the khang đinh su lanh đao mac nhien, khong thong qua bau cu cua bat ky đang phai chinh tri nao. Thu gop y đe xuat nha nuoc Viet Nam thuc hien mo hinh quan ly theo kieu tam quyen phan lap: lap phap, hanh phap va tu phap; phan biet ro vai tro cua đang cam quyen va nha nuoc phap quyen. Nhin chung, thu gop y sua đoi Hien phap nay đuoc su ung ho cua nhieu tin huu va gioi bat đong chinh kien. Co ghi nhan rang nhieu giao xu, to chuc Cong giao trong va ngoai nuoc đa to chuc lay y kien ung ho cho thu gop y đo.
Ngay 9 thang 5 nam 2014, Tong giam muc Phaolo Bui Van Đoc - thay mat Hoi đong Giam muc Viet Nam viet thu keu goi neu quan điem ve tinh hinh Bien Đong, cu the la Su kien gian khoan HD-981. Trong đo, ong noi rang nhung thoa uoc ton trong tinh huu nghi giua hai quoc gia lang gieng, giua hai Đang cong san (Viet Nam va Trung Quoc) thuc te đa cho thay khong mang lai loi ich cho dan nuoc Viet Nam, ma con đua đat nuoc vao tinh trang lam nguy. Ong keu goi Chinh phu Viet Nam kien tri đuong loi ngoai giao, đoi thoai đe giai quyet xung đot nhung co lap truong kien đinh lay đao ly truyen thong dan toc vi dan, vi nuoc đe thuc hien đuong loi chinh sach voi Trung Quoc.


= Cac co so Cong giao ma Nha nuoc Viet Nam đa chuyen quyen su dung =

Theo thong ke, vao nam 1969, Giao hoi Cong giao o mien Nam Viet Nam đa so huu 226 truong trung hoc, 1030 truong tieu hoc, co nhi vien, 48 benh vien, 35 vien duong lao, 8 trai phong cui va 159 phong phat thuoc.
Chinh quyen Viet Nam ke tu sau nam 1975 đa tien hanh viec đong cua nhieu nha tho, quoc huu hoa nhieu co so cua Giao hoi Cong giao tren danh nghia la tiep quan, trung thu hoac muon. Viec trung dung đat đai cua chinh quyen la mot trong nhung nguyen nhan chinh lam cho moi quan he giua chinh quyen va Giao hoi Cong giao ran nut. O mien Nam Viet Nam sau ngay 30 thang 4 nam 1975, rat nhieu đat đai, tai san cua Giao hoi Cong giao cung nhu cac ton giao khac bi nha nuoc trung dung vao nhung muc đich khac nhau. Hong y Gioan Baotixita Pham Minh Man (nguyen Tong Giam muc Tong giao phan Sai Gon) cho biet, sau 1975 thi chi rieng Giao phan Sai Gon bi mat, nghia la bi chinh quyen tuoc quyen su dung, 400 co so; con toa tong giao phan Ha Noi noi rang hien co 95 co so cua tong giao phan Ha Noi nha nuoc đang su dung.
Thoi gian gan đay, viec tranh chap đat đai va tai san cua Giao hoi la chu đe noi com trong mot so vu đung đo giua giao dan Cong giao va chinh quyen. O quy mo nho va đon le, mot so to chuc thuoc Giao hoi Cong giao Viet Nam đa viet đon xin hoac len tieng đoi chinh quyen tra lai nhung co so, đat đai ma ho đa tung so huu đe dung vao viec sinh hoat ton giao. Mot vai bat đong đa dan đen tranh chap giua ho va chinh quyen. Chinh quyen cung đa trao tra lai mot phan hoac toan bo cua mot vai co so, đat đai cua ho tren danh nghia la "cap quyen su dung đat" thay vi "trao tra", vi du nhu: linh đia hanh huong La Vang (2008), nhung cung thuong khong giai quyet voi cac truong hop khac. Chinh quyen co ban hanh cac van ban phap luat co noi dung đe cap đen chinh sach nay nhu sau: "Nha nuoc khong xem xet lai chu truong, chinh sach va viec thuc hien cac chinh sach ve quan ly nha đat va chinh sach cai tao xa hoi chu nghia lien quan đen nha đat đa ban hanh truoc ngay 1/7/1991. Nha nuoc khong thua nhan viec đoi lai nha đat ma nha nuoc đa quan ly, bo tri su dung trong qua trinh thuc hien cac chinh sach ve quan ly nha đat va chinh sach cai tao xa hoi chu nghia lien quan đen nha đat"  đe vien dan nhu mot ly do chinh yeu đe bac cac đon đoi lai co so ton giao cua Cong giao đa bi chiem dung.
Tuy nhien, cung co ghi nhan cho thay, chinh quyen muon cap đat o nhung noi khac neu Giao hoi co nhu cau dung, nhung Giao hoi chi muon nhan lai đat va co so ma ho đa tung so huu.
Hien nay, hau het cac to chuc ton giao thuoc Giao hoi Cong giao o Viet Nam khong đuoc cong nhan tu cach phap nhan, ngoai tru Hoi đong Giam muc Viet Nam. Tuy nhien, khi nha dong muon mua nha thi khong đuoc vi khong co tu cach phap nhan. Mot nha dong khong the đung ten so huu nha ma phai nho mot nguoi khac đung ten. He qua la thu tuc phuc tap, ton kem va đoi dien nguy co mat nha.


Xem them Hoi đong Giam muc Viet Nam
Uy ban Đoan ket Cong giao Viet Nam
Danh sach giao phan Cong giao tai Viet Nam


Chu thich Ghi chu Tham khao Keith, Charles (2012). Catholic Vietnam: A Church from Empire to Nation. University of California Press. ISBN 9780520272477.
Ngo, Lan A. (2016). Nguyen–Catholic History (1770s–1890s) and the Gestation of Vietnamese Catholic National Identity (luan an tien si). Georgetown University.
Tran, Anh Q. (2017). Gods, Heroes, and Ancestors: An Interreligious Encounter in Eighteenth-Century Vietnam. Oxford University Press. ISBN 9780190677602.
Tran, Anh Q. (2018). "The Historiography of the Jesuits in Vietnam: 1615–1773 and 1957–2007". Jesuit Historiography Online. Brill.
Nhieu tac gia (2005), Ba Muoi Nam Cong Giao Viet Nam Duoi Che Đo Cong San 1975 - 2005, Nguyet san Dien Đan Giao Dan, Phong trao Giao Dan Viet Nam Hai Ngoai, Đuc
Tran Anh Dung (2009), Thoang Nhin Giao hoi Cong giao Viet Nam (1533-2010), Đac Lo Tung Thu, Ban goc luu tru ngay 17 thang 5 nam 2024, truy cap ngay 15 thang 5 nam 2024
Chuong sach

Tap san


Đoc them Nguyen Hong (1959). Lich su Truyen giao o Viet Nam Luu tru ngay 25 thang 11 nam 2020 tai Wayback Machine.
Phan Phat Huon (1965). Viet Nam Giao Su – Quyen I Luu tru ngay 18 thang 7 nam 2020 tai Wayback Machine (in lan thu hai).
Phan Phat Huon (1962). Viet Nam Giao Su – Quyen II Luu tru ngay 17 thang 7 nam 2020 tai Wayback Machine.
Vo Long Te (1965). Lich su Van hoc Cong giao Viet Nam Luu tru ngay 27 thang 11 nam 2021 tai Wayback Machine.


Lien ket ngoai Hoi đong Giam muc Viet Nam
Catholic Church in Vietnam, GCatholic.org