Su tu (Panthera leo) la mot trong nhung loai đai mieu cua ho Meo, chi Bao. Đuoc xep muc sap nguy cap trong thang sach Đo IUCN tu nam 1996, cac quan the loai nay o chau Phi đa bi sut giam khoang 43% tu nhung nam đau thap nien 1990. Trong van hoa phuong Tay, su tu đuoc menh danh la "chua te rung xanh" (king of the jungle) hay "vua cua muon thu" (king of beasts). Su tu la loai di hinh gioi tinh; con đuc lon hon con cai voi pham vi trong luong đien hinh tu 150 đen 200 kg đoi voi con đuc va 120 đen 182 kg (265 đen 400 lb) đoi voi con cai, va co luc can len đen 1000 PSI đoi voi con đuc truong thanh,la loai lon thu nhi ho Meo sau ho Đong Bac A. Su tu đuc co the de dang đuoc nhan ra tu xa boi bom cua chung. Su tu hoang hien sinh song o vung chau Phi ha Sahara va chau A (noi quan the con sot lai cu ngu o vuon quoc gia Rung Gir thuoc An Đo), cac phan loai su tu tuyet chung tung song o Bac Phi va Đong Nam A. Cho toi cuoi Pleistocene, khoang 10 000 nam truoc, su tu la đong vat co vu co phan bo rong thu 2 chi sau con nguoi. Khi đo, chung song o hau khap chau Phi, ngang qua luc đia A-Au tu mien Tay Au toi An Đo, va chau My tu Yukon toi Peru. Su tu la loai sap nguy cap, chung đa đuoc liet ke la loai de bi ton thuong trong sach đo IUCN ke tu nam 1996 boi vi nhung quan the su tu o cac nuoc chau Phi đa giam khoang 43% ke tu đau nhung nam 1990. Nhieu quan the su tu khong đuoc bao ve ben ngoai nhung khu vuc đuoc chi đinh bao ve. Mac du nguyen nhan cua su suy giam chua đuoc lam ro mot cach đay đu, nhung mat moi truong song va xung đot voi con nguoi la nhung nguyen nhan lon nhat.
Su tu song tu 10–14 nam trong tu nhien, trong moi truong giam cam chung co the song hon 20 nam. Trong tu nhien, con đuc hiem khi song hon 10 nam, do hau qua cua viec phai đanh nhau lien tuc voi cac đoi thu đong loai khac. Chung thuong song o xavan va thao nguyen chu khong song trong nhung khu rung ram rap. Su tu co tap tinh xa hoi khac biet so voi cac loai ho Meo con lai voi loi song theo bay đan. Mot đan su tu gom con cai va con non cua chung cung voi mot so nho con đuc truong thanh. Cac nhom su tu cai thuong đi san cung nhau, chu yeu san nhung loai đong vat mong guoc lon. Chung la loai đong vat an thit đau bang chu chot va chu yeu an thit song, mac du chung cung se an xac thoi khi co co hoi. Mot so con su tu đa đuoc biet đen la co the san nguoi, mac du đay la đieu khong thuong thay o chung.
La mot trong nhung bieu tuong đong vat đuoc cong nhan rong rai nhat trong van hoa loai nguoi, su tu đa đuoc mo ta rong rai trong cac tac pham đieu khac va tranh ve, tren quoc ky, va trong cac bo phim va van hoc đuong đai. Su tu đa đuoc nuoi nhot tu thoi Đe quoc La Ma va la mot loai chu chot đuoc tim kiem đe trien lam trong cac vuon bach thu tren khap the gioi ke tu cuoi the ky 18. Mieu ta van hoa cua su tu la noi bat trong thoi ky đo đa cu; tranh khac va tranh ve tu hang đong Lascaux va Chauvet o Phap đa co tu 17.000 nam truoc, va cac mo ta đa xay ra o hau het cac nen van hoa co đai va trung co trung voi cac pham vi truoc đay va hien tai cua su tu.


Tu nguyen Danh tu "su tu" trong tieng Viet la phien am Han-Viet cua hai chu 獅子 (Binh am: shizi) trong tieng Quan thoai pho thong, con goi la con su (獅). Trong tieng Trung thuong co, tu nay đuoc đoc la *sri theo Thuong Phuong (2003). Nhieu kha nang, nguoi Han đa vay muon ten con su tu tu nguoi Ba Tu, so sanh voi tu su tu trong tieng Ba Tu co đien la شیر (ser).
Danh tu "lion" 'su tu' trong tieng Anh la tu muon cua leo trong tieng Latin va λεων (leon) tieng Hy Lap co đai. Tu אריה lavi trong tieng Hebrew co le lien quan.


Phan loai Felis leo la ten khoa hoc đuoc Carl Linnaeus su dung vao nam 1758, nguoi đa mo ta con su tu trong tac pham Systema Naturae. Ten chi Panthera đuoc đat ra boi nha tu nhien hoc nguoi Đuc Lorenz Oken vao nam 1816. Giua the ky 18 đen giua the ky 20, 26 mau su tu đuoc mo ta va đe xuat la phan loai, trong đo 11 mau đuoc cong nhan la hop le vao nam 2005. Chung đuoc phan biet dua tren ngoai hinh, kich thuoc va mau sac cua bom. Boi vi cac đac điem nay cho thay nhieu su khac biet giua cac ca nhan, hau het cac dang nay co the khong phai la phan loai thuc su, đac biet la vi chung thuong dua tren tai lieu cua bao tang voi cac đac điem hinh thai "noi bat, nhung bat thuong".
Dua tren hinh thai cua 58 hop so su tu trong ba bao tang chau Au, cac phan loai krugeri, nubica, Persica va senegalensis đuoc đanh gia khac biet nhung bleyenberghi chong cheo voi senegalensis va krugeri. Persica Su tu chau A la đac biet nhat va su tu Cape co đac điem lien ket voi no nhieu hon so voi cac su tu can Sahara khac.
Ho hang gan nhat cua su tu la cac loai khac thuoc chi Panthera; ho, bao tuyet, bao đom, va bao hoa mai. Ket qua nghien cuu phat sinh gen đuoc cong bo vao nam 2006 va 2009 chi ra rang bao đom va su tu thuoc ve mot nhom đa chuyen huong khoang 2,06 trieu nam truoc. Ket qua cua cac nghien cuu sau đo đuoc cong bo vao nam 2010 va 2011 chi ra rang bao hoa mai va su tu thuoc cung mot nhom, chung phan tach tu 1,95 đen 3,10 trieu nam truoc. Tuy nhien, su lai tao giua su tu va bao tuyet co the đa tiep tuc cho đen khoang 2,1 trieu nam truoc.


= Phat sinh hoc =

Nghien cuu phat sinh gen som đa tap trung vao su tu Đong va Nam Phi, va đa cho thay chung co the đuoc chia thanh hai nhanh chinh; mot o phia tay va mot o phia đong cua Đoi tach gian Đong Phi. Su tu o mien đong Kenya gan gui ve mat di truyen voi su tu o Nam Phi hon la su tu o Cong vien quoc gia Bologare o mien tay Kenya. Trong mot nghien cuu tiep theo, mau mo va xuong cua 32 mau su tu trong bao tang đa đuoc su dung. Ket qua chi ra su tu tao thanh ba nhom thuc vat hoc: mot nhom o chau A va Bac Phi, o Trung Phi va o Nam Phi. Co toi 480 mau su tu tu toi đa 22 quoc gia đuoc phan tich trong cac nghien cuu phat sinh gen tiep theo, voi ket qua chi ra hai nhom su tu tien hoa chinh.
Cac mau cua 53 con su tu, ca hoang da va nuoi nhot, tu 15 quoc gia đa đuoc su dung đe phan tich phat sinh gen. Ket qua cho thay su đa dang di truyen giua cac mau su tu tu chau A, Tay va Trung Phi, trong khi cac mau tu Đong va Nam Phi cho thay nhieu đot bien ho tro nhom nay co lich su tien hoa lau hon. Ket qua nghien cuu ve thuc vat hoc sau đo chi ra rang su tu đa chuyen huong sang cac dong doi phia bac (Bac - Tay Phi - chau A) va mien nam (Đong - Nam Phi) khoang 245.000 nam truoc. Su tuyet chung cua su tu o mien nam chau Au, Bac Phi va Trung Đong lam gian đoan dong gen giua su tu o chau A va chau Phi.
Hon 190 mau su tu đa co san cho nghien cuu thuc vat hoc, bao gom tam mau su tu hoang da tu Cao nguyen Ethiopia. Ba trong so chung co nguon goc o Cong vien Quoc gia Vung Ogaden, Gambela, Bale cung voi tap hop cac mau su tu tu Chad va Cameroon. Nam mau su tu tu cac khu vuc khac o Ethiopia tu lai voi cac mau su tu tu Đong Phi. Do đo, cac nha khoa hoc cho rang Ethiopia la vung tiep xuc giua hai phan loai.


= Phan loai đa tuyet chung =

Cac phan loai su tu khac hoac cac loai anh em voi su tu hien đai ton tai trong thoi tien su:

P. leo fossilis, P. fossilis hoac P. spelaea fossilis, manh xuong đuoc khai quat o Đuc, Vuong quoc Anh, Y va Cong hoa Sec đuoc uoc tinh la tu 680.000 đen 600.000 nam tuoi. Loai nay lon hon su tu hien đai.
P. l spelaea hoac P. spelaea manh xuong đa đuoc khai quat o chau Au, Bac A, Canada va Alaska. No đuoc coi la mot dang P. fossilis co nguon goc nhieu hon, ca hai đeu đuoc goi la su tu hang đong, va co le đa bi tuyet chung trong khoang thoi gian tu 14.900 đen 11.900 nam truoc. Cac manh xuong lau đoi nhat đuoc biet đen uoc tinh tu 109.000 đen 57.000 nam tuoi. No đuoc mo ta trong cac buc tranh hang đong đa co, cham khac nga voi, va cac buc tuong bang đat set, cho thay no co đoi tai nho ra, đuoi bui va soc mo nhu ho. Mot vai mau vat đuoc mo ta voi nhung vet xu quanh co.
P. l. atrox hoac P. atrox, đuoc goi la su tu My hoac su tu hang đong My, ton tai o chau My tu Canada đen co the la Patagonia trong Ky nguyen Pleistocene. Đay la mot trong nhung phan loai thuoc ho Meo lon nhat tung ton tai; Chieu dai tu đau- co the cua no đuoc uoc tinh la tu 1,6m- 2,5m (5 ft 3 in 8 ft 2 in), no cao 1,2 m (4 ft) toi vai. Hoa thach gan đay nhat la tu Edmonton va co nien đai đen 11.355 ± 55 nam truoc.
P. l. Sinhaleyus sinh song o Sri Lanka vao cuoi ky Pleistocene va đuoc cho la đa tuyet chung khoang 39.000 nam truoc. Phan loai nay đuoc Deraniyagala mo ta vao nam 1939 dua tren mot xac chet hoa thach đuoc tim thay trong hang Batadomba.


= Phan loai chua xac đinh =

P. l. youngi hoac Panthera youngi phat trien manh me tu 350.000 nam truoc. Moi quan he cua no voi cac phan loai su tu con ton tai con la bi an; no co le đai dien cho mot loai khac biet.
P. l. mesopotamica đa đuoc mo ta tren co so mot buc phu đieu tu thoi ky Tan–Assyria đuoc thuc hien tu nam 1000 truoc Cong nguyen đen nam 600 truoc Cong nguyen o Luong Ha co đai.
P. l. europaea đa đuoc đe xuat cho phan con lai cua nhung con su tu đuoc khai quat o Nam Au cho đen giua thoi ky đo đa moi va thoi ky đo sat som.
P. l. maculatus, đuoc goi la Marozi hoac su tu đom, đoi khi đuoc cho la mot phan loai rieng biet. Neu no la mot phan loai khong phai la mot so it ca the co mau sac khac thuong, no đa bi tuyet chung ke tu nam 1931. No cung co the la mot con bao đom tu nhien thuong đuoc goi la leopon, mac du đay la mot nhan dang it co kha nang.


= Phan loai con ton tai =

Su khac biet chu yeu giua cac phan loai su tu la kich thuoc, the hien qua bo bom va khu vuc sinh song. Tuy nhien, mot so phan loai the hien nhung thoi quen va su phu hop đe sinh ton; vi du: su tu Kalahari co kha nang sinh song trong đieu kien thieu nuoc. Tat ca đeu phan bo o chau Phi, ngoai tru duy nhat la su tu chau A.

Panthera leo azandica - su tu đong bac Congo.
Panthera leo bleyenberghi - su tu Katanga.
Panthera leo hollisteri - su tu Congo.
Panthera leo krugeri - su tu Nam Phi.
Panthera leo leo - su tu Barbary. Chung la phan loai su tu lon nhat, tung sinh song tu Maroc toi Ai Cap. Con su tu hoang Barbary cuoi cung bi giet chet o Maroc nam 1922 do su san ban bua bai cua con nguoi. Tuy nhien, may man la mot so ca the su tu van con song sot trong đieu kien nuoi nhot va con nguoi đang co gang gia tang so luong loai nay. Nhung con su tu Barbary ngay xua đa đuoc cac hoang đe La Ma nuoi, đe loi dung chung cho nhung cuoc chien tren đau truong. Nhung nha quy toc La Ma nhu Sulla, Pompey va Julius Caesar, thong thuong ra lenh giet hang loat su tu Barbary - toi 400 con mot lan. [1] Luu tru ngay 17 thang 12 nam 2005 tai Wayback Machine Su tu Barbary hien co so luong tren the gioi chi con khoang 1.400 con (khoang 900 con tai Trung - Tay Phi va 500 con tai An Đo).
Panthera leo massaicus - su tu Massai.
Panthera leo melanochaitus - su tu Hao Vong; tung đuoc cho la tuyet chung nam 1860. Tuy nhien, su tu Hao Vong hien con khoang 17.000-19.000 con tai Đong va Nam Phi.[2]
Panthera leo nubica - su tu Đong Phi.
Panthera leo persica - su tu chau A. Hien tai con khoang 500 con sinh song o khu bao ton sinh vat hoang da Gir thuoc bang Gurajat, An Đo. Đa tung phan bo rong tu Tho Nhi Ky toi Bangladesh, nhung bay đan lon va cac hoat đong ban ngay lam cho chung de dang bi san ban hon so voi ho hay bao hoa mai.
Panthera leo roosevelti - su tu Abyssinia.
Panthera leo senegalensis - su tu Tay Phi hay su tu Senegal.
Panthera leo somaliensis - su tu Somalia.
Panthera leo verneyi - su tu Kalahari.


= Tien hoa =

Hoa thach som nhat co the nhan ra la su tu đuoc tim thay tai Hem nui Olduvai o Tanzania va co nien đai tu 1,4 đen 1,2 trieu nam truoc. Tu Đong Phi, su tu se lan rong khap luc đia va đen khap Bac ban cau va tieu luc đia An Đo voi su mo rong cua moi truong song mo.
Ky luc hoa thach som nhat o chau Au đuoc tim thay gan Pakefield o Vuong quoc Anh va khoang 680.000 nam tuoi. Cac hoa thach đuoc tim thay trong rung Bed Cromer cho thay no co kich thuoc khong lo va đai dien cho mot dong doi bi co lap ve mat di truyen va rat khac biet voi su tu o Chau Phi va Chau A. No đuoc phan bo tren khap chau Au, khap Siberia va vao phia tay Alaska thong qua vung đat Beringian. Su hinh thanh dan dan cua rung ram co kha nang gay ra su suy giam pham vi đia ly cua no gan cuoi ky Pleistocene muon. Xuong su tu thuong đuoc bat gap trong cac hang đong tu thoi Eppy, cho thay su tu hang đong song sot o Balkans va Tieu A. Co le co mot quan the lien tuc keo dai vao An Đo. Dau tich hoa thach su tu đa đuoc tim thay trong cac tram tich Pleistocene o Tay Bengal.
Su tu chau My troi day khi mot quan the su tu Beringian bi co lap o phia nam dai bang luc đia Bac My khoang 370.000 nam truoc. Loai su tu nay lan rong khap Bac My, nhung vang mat o phia đong bac, co le la do su hien dien cua cac khu rung taiga day đac trong khu vuc. No truoc đay đuoc cho la o thuoc đia phia tay bac Nam My nhu la mot phan cua Giao lo lon cua chau My. Tuy nhien, tan tich hoa thach đuoc tim thay trong cac hac in cua Talara, Peru sau đo đuoc xac đinh la loai bao đom lon bat thuong. Mat khac, hoa thach cua mot loai ho meo lon tu cac đia phuong cua Pleistocene muon o mien nam Patagonia theo truyen thong đuoc xac đinh la mot phan loai tuyet chung cua bao đom, Panthera onca mesembrina, đa đuoc bao cao la van con cua mot con su tu. Su tu hang đong A-Au va su tu chau My đeu tuyet chung vao cuoi thoi ky bang ha cuoi cung ma khong co hau due ty the o cac luc đia khac.

Cac quan the su tu con ton tai duong nhu đa xuong tu cac quan the ti nan o Đong va Nam Phi 324.000-169.000 nam truoc va di cu đen cac khu vuc khac cua Chau Phi va vao Chau A khoang 100.000 nam truoc. Duong nhu su tu đa tuyet chung o Bac, Tay va Trung Phi 40.000 201518.000 nam truoc do su gia tang cua khi hau kho can va khi cac khu vuc nay tro nen am uot hon 15.000-11.000 nam truoc, chung đa bi tai to hop boi cac quan the ti nan tu Trung Đong.


= Lai tao =

Su tu đa đuoc lai tao voi ho, thuong la ho Siberia va ho Bengal, đe tao ra cac giong lai đuoc goi la "su ho" (Liger) va "ho su" (Tigon). Chung cung đa đuoc lai voi bao đe tao ra "bao su".
Su ho la con lai giua su tu đuc va ho cai. Do khong co gen uc che tang truong tu me ho, nen gen thuc đay tang truong đuoc truyen boi cha su tu khong bi anh huong boi gen đieu hoa va su ho phat trien lon hon nhieu so voi bo me. Su ho thua huong pham chat the chat va hanh vi cua ca hai loai bo me; vi du, bo long cua no co ca đom va soc tren nen cat. Su tu đuc la vo trung nhung con cai thuong co kha nang sinh san. Con đuc co khoang 50% co hoi co bom, se co kich thuoc khoang 50% so voi bom su tu thuan chung. Su ho lon hon nhieu so voi su tu va ho binh thuong; chung thuong dai 3,65 m (12,0 ft) va co the nang toi 500 kg (1.100 lb).
Ho su it pho bien la su giao thoa giua su tu va ho đuc. Trai nguoc voi su ho, ho su thuong tuong đoi nho so voi bo me vi anh huong gen đoi ung.


Đac điem Su tu co co bap chac nich, nguc sau voi đau ngan, tron, co va tai tron. Mau long cua no thay đoi tu mau sang đen mau xam bac, đen mau nau đo va nau đam. Cac phan duoi thuong nhe hon, va cac con đuoc sinh ra voi cac đom đen tren co the cua chung. Nhung đom mo dan khi su tu đat đen tuoi truong thanh, mac du nhung đom mo van thuong thay o chan va phan duoi co the. Su tu la thanh vien duy nhat cua gia đinh meo hien thi hinh thai luong cuc tinh duc ro rang. Con đuc manh hon con cai, co đau rong hon va bom noi bat, bao phu phan lon đau, co, vai va nguc. Bom thuong co mau nau hoac mau vang, ri set va đen. Đac điem đac biet nhat đuoc chia se boi ca con cai va con đuc la phan cuoi đuoi co mau toi, rieng con đuc co 1 tum long o cuoi đuoi. Trong mot so su tu, cac long đuoi che giau mot "cot song" cung hoac "thuc đay", khoang 5 mm (0,20 in) chieu dai, hinh thanh cac phan cuoi cung cua xuong đuoi hop nhat voi nhau. Su tu la loai thu ho meo duy nhat co long duoi, nhung chuc nang cua chung van chua đuoc biet. Tum long nay chua moc luc su tu moi sinh, nhung chung bat đau phat trien khoang 5 đen 2 thang tuoi va de nhan biet o tuoi bay thang.
Trong so cac ca the ho meo con song, khong lai, su tu chi đuoc so sanh voi ho ve chieu dai va chieu cao o vai. Chieu dai cua su tu ngan hon mot chut so voi ho, nguoc lai chieu cao cua chung lai nhinh hon ho. Hop so cua no la rat tuong tu nhu cua ho, mac du khu vuc phia truoc thuong thap hon hon va phang, voi mot vung hau mon ngan hon mot chut va mo rong mui hon so voi ho. Do so luong bien đoi so trong hai loai, thuong chi cau truc cua ham duoi co the đuoc su dung nhu mot chi so đang tin cay cua loai. Kich thuoc va trong luong cua su tu truong thanh khac nhau tren pham vi toan cau va moi truong song. Duoi đay la thong so kich thuoc cua mot vai ca the lon hon trung binh đang ton tai o Chau Phi va An Đo:


= Bom =

Bom cua su tu la đac điem de nhan biet nhat cua loai. No bat đau phat trien khi su tu khoang mot tuoi. Mau bom thay đoi va toi dan theo tuoi; nghien cuu cho thay mau sac va kich thuoc cua no bi anh huong boi cac yeu to moi truong nhu nhiet đo moi truong trung binh. Chieu dai bom ro rang bao hieu su thanh cong trong cac moi quan he xung đot giua cac con đuc; Nhung ca the co mau sam hon co the co cuoc song sinh san dai hon va ty le song cua con non cao hon, mac du chung phai chiu đung trong nhung thang nong nhat trong nam. Su hien dien, vang mat, mau sac va kich thuoc cua bom co lien quan đen đieu kien tien quyet di truyen, truong thanh tinh duc, khi hau va san xuat testosterone; theo mot quy tac la neu bom toi hon, day hon cho thay mot the trang khoe manh hon. Trong Vuon quoc gia Serengeti, nhung con su tu cai thich nhung con đuc co bo long day đac va mau sam đe giao phoi. Muc đich chinh cua chiec bom đuoc cho la bao ve co va co hong trong cac cuoc chien lanh tho voi cac đoi thu. Nhiet đo moi truong mat me o cac so thu chau Au va Bac My co the dan đen mot bom nang hon. Bom cua su tu chau A thuong thua thot hon su tu chau Phi.
Hau nhu tat ca cac con su tu đuc trong Cong vien Quoc gia Pendjari đeu khong co bom hoac co bom rat ngan. Su tu đuc khong bom cung đa đuoc bao cao o Senegal, trong Cong vien Quoc gia Dinder cua Sudan va o Cong vien Quoc gia Đong Tsavo, Kenya. Su tu trang đuc goc tu Timbavati cung khong co bom. Cac hormone testosterone co lien quan đen su tang truong bom; su tu bi thieu yeu to nay thuong co it hoac khong co bom vi cac tuyen sinh duc uc che san xuat testosterone bi loai bo trong co the cua chung. Hien tuong testosterone tang khien su tu cai co bom đuoc bao cao o phia bac Botswana.
Cac buc tranh hang đong cua nhung con su tu hang đong tuyet chung o chau Au hau nhu chi the hien viec san ban chung khi khong co bom; mot so cho rang đay la bang chung chung khong co bom. Boi vi viec san ban thuong lien quan đen cac nhom su tu, tuy nhien, gia đinh nay van chua đuoc chung minh. Trong hang Chauvet la mot ban ve so sai cua hai con su tu khong bom. Mot con su tu hau nhu bi che khuat boi con kia; con su tu che khuat lon hon con bi che khuat va đuoc mieu ta bang biu dai. Bom cua su tu co the đa tien hoa khoang 320.000-190.000 nam truoc.


= Su khac biet ve mau sac =

Su tu trang la mot hinh thai hiem gap voi mot tinh trang di truyen đuoc goi la leucism đuoc gay ra boi mot alen lan kep. Chung khong phai la bach tang, chung co mau nay la do gen lan (đay cung la nguyen nhan sinh ra ho trang, rat nhieu ho trang voi gen lan đuoc nhan giong cho cac vuon thu va đe bieu dien); No co sac to binh thuong trong mat va da. Su tu trang thinh thoang đuoc bat gap trong va xung quanh Vuon quoc gia Kruger va Khu bao ton tu nhan Timbavati Game lien ke o phia đong Nam Phi. Su tu trang khong co uu the khi đi san; mau trang cua chung de lam lo cho an nap rinh moi cua chung. Chung đa đuoc đua ra khoi tu nhien vao nhung nam 1970, do đo lam giam nguon gen su tu trang. Tuy nhien, 17 ca sinh đa đuoc ghi nhan trong nam đan tu nam 2007 đen 2015. Su tu trang đuoc chon đe nhan giong trong đieu kien nuoi nhot. Chung đuoc bao cao đa đuoc nhan giong trong cac trai o Nam Phi đe su dung lam chien loi pham đe giet trong cac cuoc san ban.
Mot con su tu trang chau A tu Khuzestan, Iran, co mau nau sam voi cac mang gan nhu đen, đuoc mo ta boi Austen Henry Layard.


Phan bo va moi truong song Su tu la loai đong vat song o cac đong bang rong rai, va chung co the đuoc tim thay o khap moi noi o chau Phi. Tuy nhien chung la loai đang bi đe doa voi quan the chu yeu song chu yeu o cac vuon quoc gia cua Tanzania va Nam Phi. Truoc khi loai nguoi chiem uu the thi su tu la loai đong vat chiem nhieu lanh tho nhat hon bat ky loai đong vat co vu tren đat lien. Su tu thich đong co va thao nguyen, gan cac con song va rung cay mo voi nhung bui cay. Chung khong song trong rung nhiet đoi va hiem khi vao rung kin. Tren nui Elgon, su tu đa đuoc ghi nhan len toi đo cao 3.600 m (11.800 ft) va gan voi đuong tuyet tren nui Kenya. Su tu cung xuat hien o đong co, thao nguyen voi nhung cay keo rai rac, đong vai tro la bong mat cho chung.
O chau Phi, pham vi cua su tu ban đau keo dai hau het khu vuc rung mua nhiet đoi trung tam va sa mac Sahara. Vao nhung nam 1960, no đa tuyet chung o Bac Phi, ngoai tru o phia nam Sudan. Hien nay chung thuong đuoc tim thay o Nam Phi, Zimbabwe, Namibia, Botswana va Mozambique. Chu yeu chung sinh song o nhung khu vuc mien đat rung, nhung co the sinh song o khu vuc ban sa mac hay khu vuc đat co nhieu bui ram. 

O luc đia A-Au, su tu tung co thoi gian phan bo rong tu Hy Lap đen An Đo; Herodotus bao cao rang su tu đa pho bien o Hy Lap vao nam 480 truoc Cong nguyen; chung tan cong nhung con lac đa cho hang cua vua Ba Tu Xerxes I tren đuong hanh quan qua đat nuoc. Aristotles coi chung la hiem vao nam 300 truoc Cong nguyen va đen nam 100 sau Cong nguyen, chung đa bi tuyet chung. Cho đen the ky thu 10, nhung con su tu song sot o Kavkaz, tien đon chau Au cuoi cung cua chung. Loai nay đa bi xoa so o Palestine vao thoi Trung co, va tu hau het cac khu vuc con lai cua chau A sau khi xuat hien cac loai sung co san trong the ky 18. Tu cuoi the ky 19 đen cuoi the ky 20, no đa tuyet chung o Tay Nam A. Vao cuoi the ky 19, su tu đa bi tuyet chung o hau het mien bac An Đo va Tho Nhi Ky. Con su tu song cuoi cung o Iran đuoc nhin thay vao nam 1942, cach Dezful khoang 65 km (40 dam) ve phia tay bac. Xac chet cua mot con su tu đuoc tim thay ben bo song Karun, tinh Khuzestan, vao nam 1944. Khong co bao cao đang tin cay nao sau đo tu Iran.
Nhung dau vet cuoi cung cua su tu chau A (phan loai Panthera leo persica), trong lich su chung đa tung sinh song tu Hy Lap toi An Đo ngang qua Persia, hien đang song o rung Gir phia tay bac An Đo. Khoang 300 con su tu hien con song trong khu vuc rong 1.412 km² (khoang 550 dam vuong) trong khu bao ton o bang Gujarat.


Tap tinh va sinh thai hoc Su tu danh phan lon thoi gian đe nghi ngoi; chung khong hoat đong trong khoang 20 gio moi ngay. Mac du su tu co the hoat đong bat cu luc nao, mat đo hoat đong cua chung thuong đat đen đinh điem sau hoang hon voi thoi gian giao tiep, tam rua va đai tien. Cac đot hoat đong khong lien tuc dien ra cho đen binh minh, khi viec san moi thuong dien ra nhat. Chung danh trung binh hai gio moi ngay đe đi bo va 50 phut đe an. Giong nhu cac thu ho meo khac, kha nang nhin trong đem cua su tu rat tot, lam cho chung rat linh hoat ve đem.


= Cau truc bay đan =

Su tu la loai co tap tinh xa hoi nhat trong tat ca cac loai meo hoang da, song trong cac nhom ca the co lien quan voi con cai cua chung. Mot nhom nhu vay đuoc goi la "bay đan" (tieng Anh: pride). Cac nhom su tu đuc đuoc goi la "lien minh". Con cai tao thanh mot đon vi xa hoi on đinh trong mot đan va khong khoan dung voi con cai ben ngoai. Theo quy luat, tat ca cac con cai trong đan la co quan he ho hang (ba, bac gai, co, me, chi em gai). Tu cach thanh vien chi thay đoi theo su sinh ra va chet đi cua su tu cai, mac du mot so con cai roi đi va tro thanh mot ca the "du muc". Mot đan trung binh bao gom khoang 15 con su tu, bao gom mot vai con cai truong thanh va len đen bon con đuc va đan con cua ca hai gioi. Nhung đan lon, bao gom len đen 30 ca the, đa đuoc quan sat. Ngoai le duy nhat cho mo hinh nay la đan cua su tu Tsavo luon chi co mot con đuc truong thanh. Đan con đuoc tach khoi đan cua me khi chung truong thanh vao khoang hai hoac ba tuoi.
Mot so su tu la "ke du muc" co pham vi rong va di chuyen xung quanh mot cach roi rac, theo cap hoac mot minh. Cac cap thuong xuyen hon trong so nhung con đuc co lien quan đa bi loai khoi đan khi sinh cua chung. Mot con su tu co the thay đoi loi song; su tu đon đoc co the nhap đan va nguoc lai. Tuong tac giua nhung su tu song theo đan va song đon đoc co xu huong thu đich, mac du nhung con cai trong luc đong duc cho phep nhung su tu đon đoc tiep can chung. Con đuc danh nhieu nam trong mot giai đoan song đon đoc truoc khi co đuoc noi cu tru trong mot đan sau đo. Mot nghien cuu đuoc thuc hien tai Vuon quoc gia Serengeti cho thay cac lien minh "du muc" co đuoc quyen cu tru tu 3,5 đen 7,3 tuoi. Trong Vuon quoc gia Kruger, nhung con su tu đuc phan tan di chuyen ra xa hon 25 km (16 dam) khoi đan tu nhien cua chung đe tim kiem lanh tho cua chinh chung. Su tu cai o gan voi đan tu nhien cua chung. Do đo, su tu cai trong mot khu vuc co quan he gan gui voi nhau hon so voi su tu đuc trong cung khu vuc.
Khu vuc bi chiem giu boi mot đan đuoc goi la "vuong quoc" trong khi khu vuc chiem đong cua mot con su tu du muc la mot "lanh tho". Con đuc gan lien voi mot đan co xu huong o lai ria, tuan tra lanh tho cua chung. Nhung ly do cho su phat trien cua xa hoi o su tu cai - ro ret nhat trong bat ky loai meo nao - la chu đe cua nhieu cuoc tranh luan. Thanh cong trong san moi gia tang duong nhu la mot ly do ro rang, nhung đieu nay khong chac chan khi kiem tra; khi chung phoi hop voi nhau đe san moi thanh cong hon. Tuy nhien, mot so con cai đam nhan vai tro nuoi con co the bi bo lai mot minh trong thoi gian dai. Cac thanh vien cua đan co xu huong thuong xuyen đong vai tro tuong tu trong cac cuoc san moi va trau doi ky nang cua chung. Suc khoe cua nhung thanh vien đam nhiem viec san moi la nhu cau chinh cho su song con cua ca đan; chung la nhung thanh vien đau tien an con moi tai đia điem ma no bat đuoc. Cac loi ich khac bao gom lua chon ho hang co the - tot hon la chia se thuc an voi mot con su tu co lien quan hon voi mot ke la - bao ve con non, bao ve lanh tho va đoi.
Ca con đuc va con cai đeu bao ve đan truoc nhung ke xam nhap nhung su tu đuc thich hop hon cho muc đich nay nho vao cau truc co the duong nhu sinh ra la đe chien đau, manh me hon. Mot so ca the lien tuc dan đau đan phong thu chong lai nhung ke xam nhap, trong khi nhung con khac lui lai phia sau đe quan sat. Su tu co xu huong đam nhan vai tro cu the trong đan; cac thanh vien khac di chuyen cham hon. Ngoai ra, co the co nhung phan thuong lien quan đen viec tu lanh đao chong lai nhung ke xam nhap; cap bac cua su tu trong đan đuoc phan anh trong nhung phan ung nay. Con đuc gan lien voi đan phai bao ve moi quan he cua chung voi đan tu nhung con đuc ben ngoai, nhung ke co the co gang chiem đoat chung.
Đan cua su tu chau A khac voi su tu chau Phi trong thanh phan nhom. Su tu đuc chau A đon đoc hoac lien ket voi toi đa ba con đuc, tao thanh mot đan long leo. Cac cap con đuc nghi ngoi va an cung nhau, va hien thi hanh vi đanh dau tai cung mot noi. Con cai lien ket voi toi đa 12 con cai khac, tao thanh mot đan manh me hon cung voi đan con cua chung. Chung chia se thuc an lon voi nhau nhung hiem khi chia se thuc an voi con đuc. Su tu cai va đuc chi lien ket khi giao phoi. Lien minh cua con đuc giu lanh tho trong mot thoi gian dai hon so voi su tu đon le. Con đuc trong lien minh gom ba hoac bon ca the the hien mot he thong phan cap ro ret, trong đo mot con đuc thong tri nhung con khac. Nhung con đuc thong tri giao phoi thuong xuyen hon so voi cac đoi tac lien minh cua chung; trong mot nghien cuu đuoc thuc hien trong khoang thoi gian tu thang 12 nam 2012 đen thang 12 nam 2016, ba con cai đa đuoc quan sat thay cac đoi tac giao phoi co loi cho con đuc thong tri.


= San moi =

Giong nhu cac loai thuoc ho meo khac, chung la nhung con thu san moi sieu hang va la đong vat an thit đau bang chu chot nho quan the con moi doi dao. Nhung khong giong cac loai khac, chung đi san theo bay va san bat cac loai thu lon va nguy hiem cho nhung ke san moi đon le. Bo long mau cat cua su tu hoa lan mot cach tuyet voi voi mau cua nhung đong co xavan, giup chung nguy trang that tot. Con moi chu yeu cua chung la nhung đong vat co vu khac - đac biet la đong vat mong guoc co kich thuoc tu trung binh đen lon - nang tu 190–550 kg (420-1,210 lb) bao gom ngua van đong bang, linh duong đau bo xanh, trau rung chau Phi, linh duong Gemsbok, huou cao co, ha ma truong thanh, va tham chi la voi bui ram chau Phi gan truong thanh, mac du đoi đau voi nhung con voi truong thanh se rat nguy hiem cho su tu nen chung thuong se nham nhung con voi con đe de san bat. Khi đon le, noi chung chung de dang san cac con moi nho hon chung, bao gom son duong (Connochaetes), linh duong (ho Bovidae), linh duong Gazen (chi Gazella) tho rung va lon nanh sung chau Phi (Phacochoerus africanus). Su tu san lon buou thong thuong tuy thuoc vao tinh trang san co, mac du loai nay nam duoi pham vi trong luong ua thich. Nhung con su tu song gan bo bien con an thit ca hai cau. Su tu cung tan cong vat nuoi trong nha, đac biet o An Đo gia suc đong gop đang ke vao che đo an uong cua chung. Neu co nhieu su lua chon ve con moi, su tu thuong se bo qua nhung con voi, te giac va ha ma truong thanh, cung nhu nhung con moi qua nho nhu linh duong dik-dik, chuot đa, tho đong va khi. Nhung con moi bat thuong khac bao gom nhim va bo sat nho. Su tu cung giet nhung ke san moi khac nhu bao hoa mai, bao san va linh cau đom nhung hiem khi an chung.
Co su khac biet đia phuong trong viec lua chon con moi va o nhieu khu vuc, mot so luong nho cac loai chiem phan lon trong che đo an cua su tu. Trong Cong vien Quoc gia Serengeti, linh duong đau bo, ngua van va linh duong Thomson chiem phan lon con moi cua su tu. Trong Vuon quoc gia Kruger, huou cao co, ngua van va trau rung la nhung loai đuoc san nhieu nhat. Trong Cong vien quoc gia Manyara, trau rung đuoc uoc tinh chiem khoang 62% luong thuc an cua su tu. Trong Cong vien Quoc gia Rung Gir o An Đo, nai va Huou đom la nhung con moi hoang da đuoc ghi nhan pho bien nhat. O đong bang Okavango, con moi tiem nang di cu theo mua. Co toi tam loai chiem 3/4 khau phan an cua su tu. Kich thuoc lon va tinh chat thuy sinh cua ha ma khien su tu thong thuong tranh cham tran voi chung nhung su tu o Cong vien Quoc gia Virunga thinh thoang san ha ma con, va o Cong vien Quoc gia Gorongosa, chung cung đuoc ghi nhan la đa san ha ma truong thanh. Trong đam lay Savuti o Cong vien quoc gia Chobe Botswana, su tu đa đuoc quan sat đa san nhung con voi bui ram chau Phi chua truong thanh trong mua kho, va đoi khi la nhung ca the truong thanh, khi hau het đong vat mong guoc đa di cu ra khoi khu vuc. Vao thang 10 nam 2005, mot đan su tu len toi 30 con đa giet va tieu diet tam con voi chau Phi tu bon đen muoi mot tuoi. Ty le trong luong cua con moi voi đong vat an thit la 10-15: 1 giua voi va su tu la ty le cao nhat đuoc biet đen trong so cac đong vat co vu tren can. 

Cuoc san moi cua su tu thuong khong mat nhieu thoi gian va rat uy luc; Khi san moi đon le, chung giet chet con moi bang cach can vao co đe lam gay co hay ton thuong he tuan hoan mau. Khi san theo đan, su tu co the kim kep con moi lon trong khi cac con khac can co hay lam nghet tho con moi bang cach khoa mom nan nhan, khong cho no tho. Chung cung giet chet con moi bang cach nhet mieng va lo mui con moi vao ham, đieu nay cung dan đen ngat tho. Su tu thuong an moi tai đia điem san moi nhung đoi khi keo con moi lon vao mot noi kin đao. Nhung con su tu đuc se đuoc an moi đau tien, ke tiep la nhung con cai va sau cung la cac con non. Đan con phai chiu đung nhieu nhat khi thuc an khan hiem nhung neu khong thi tat ca cac thanh vien đeu an no, ke ca su tu gia va que, co the chi song đuoc bang thuc an thua. Con moi lon đuoc chia se rong rai hon giua cac thanh vien đan. Mot con su tu cai truong thanh can trung binh khoang 5 kg (11 lb) thit moi ngay trong khi con đuc can khoang 7 kg (15 lb). Su tu co the tu an toi 30 kg (66 lb) thit trong mot phien; neu khong the tieu thu het luong con moi, chung se nghi ngoi trong vai gio truoc khi tiep tuc an. Vao nhung ngay nang nong, ca đan rut lui vao bong ram voi mot hoac hai con đuc đung gac. Su tu bao ve con moi cua chung khoi nhung ke an xac thoi nhu ken ken va linh cau.
Su tu cung co the an xac thoi khi co co hoi; chung an xac nhung đong vat chet vi nhung nguyen nhan tu nhien nhu benh tat hoac bi giet boi nhung ke san moi khac. Nhung con su tu an xac thoi luon giu mot cai nhin lien tuc voi nhung con ken ken luon vong tren cao, mot loai chim chuyen an xac đong vat đa thoi rua. Hau het xac thoi ma ca linh cau va su tu an đeu bi giet boi linh cau chu khong phai su tu. Xac thoi đuoc cho la cung cap mot phan lon che đo an cua su tu. Nhung con su tu an xac thoi thuong khong thich tu tim kiem thuc an, thong thuong chung đay lui cac ke san moi nho hon hay it quan so hon tu con moi va cuop lay thuc an. Su tu cung hay bi đuoi khoi con moi boi nhung ke canh tranh nhu cac đan linh cau đom va cho hoang chau Phi khi chung ap đao ve so luong.
Su tu non lan đau tien the hien hanh vi rinh rap san moi o khoang ba thang tuoi, mac du chung khong tham gia san moi cho đen khi gan mot tuoi va bat đau san moi hieu qua khi gan hai tuoi. Nhung con su tu đon le co kha nang ha con moi gap đoi kich thuoc cua chung, chang han nhu ngua van va linh duong đau bo, trong khi san nhung con moi lon hon nhu huou cao co va trau mot minh thi qua nguy hiem. Su tu san moi theo đan thuong thanh cong. Su tu cai, mac du kich thuoc nho hon, nhung chung thuc hien phan lon viec san va giet moi. Trong cac cuoc san moi đien hinh, moi con su tu cai co mot vi tri ua thich trong nhom, hoac rinh rap con moi tren "canh" sau đo tan cong hoac di chuyen mot khoang cach nho hon o trung tam cua nhom va bat con moi chay tron khoi nhung con su tu khac. Nhung con đuc gan lien voi đan thuong khong tham gia san theo nhom. Su tu đuc ton tai chu yeu la đe bao ve bay đan; chung la nhung ke chien đau tuyet voi (bom cua su tu la su tien hoa đe phu hop voi nhung cuoc giao tranh; bom can lai nhung cu can va cao co the rat nguy hiem cho tinh mang), nhung do bo bom, kich thuoc lon va kho khan trong an nap, chung khong hieu qua trong viec san moi. Tuy nhien, mot so bang chung cho thay con đuc cung thanh cong nhu con cai; chung thuong la nhung tho san đon le, phuc kich con moi trong vung đat nho. Su tu khong đuoc biet đen đac biet vi suc chiu đung cua chung - vi du, trai tim cua mot con su tu chi chiem 0,57% trong luong co the cua no va con đuc chiem khoang 0,45% trong luong co the cua no, trong khi trai tim cua linh cau chiem gan 1% trong luong co the. Do đo, su tu chi chay nhanh trong nhung đot ngan va can phai o gan con moi truoc khi bat đau tan cong. Chung tan dung cac yeu to lam giam tam nhin; nhieu cach giet moi dien ra gan mot so hinh thuc che phu hoac vao ban đem. Boi vi su tu la tho san phuc kich, nhieu nong dan gan đay đa phat hien ra rang su tu rat de nan long neu chung nghi rang con moi đa nhin thay chung. Đe bao ve gia suc cua ho khoi nhung cuoc tan cong nhu vay, nong dan đa thay hieu qua la ve mat tren than cua moi con bo, đieu nay thuong đu đe khien nhung con su tu san moi nghi rang chung đa bi phat hien va chon con moi de dang hon. Phan lon cac con moi van giu đuoc binh tinh khi chung phat hien ra su tu; noi chung su tu thieu suc chiu đung trong nhung cuoc ruot đuoi keo dai, nguoc lai voi cho hoang. Vi vay moi con su tu khon ngoan đeu biet rut ngan khoang cach voi con moi het muc co the truoc khi tung đon quyet đinh.
Du co kich thuoc lon nhung su tu chay rat nhanh, nhat la su tu cai. Su tu co the đat đen toc đo chay len đen hon 80 km/h  mac du chung chi co the duy tri toc đo nay trong mot thoi gian ngan. Su tu cung biet boi va treo cay nhung to ra kha vung ve voi hai viec nay. Su tu thuong treo len cay đe đanh cap moi cua bao hoa mai hay boi qua song đe theo sau cac bay thu vuot song hoac đi tim lanh tho cho minh (thuong la voi nhung con su tu khong co lanh tho). Khac voi ho, khi bi su tu tan cong, ta khong the thoat bang cach treo len cay nhung neu nhay xuong song su tu se khong đuoi theo vi chung khong tu tin khi xuong nuoc.


= Thien đich =

Su tu va linh cau đom đuoc phat hien la chiem mot vung sinh thai tuong tu va noi chung cung ton tai, chung canh tranh voi nhau đe kiem con moi va xac chet; đanh gia du lieu qua mot so nghien cuu cho thay su chong cheo ve che đo an uong la 58,6%. Su tu thuong khong quan tam đen linh cau đom, tru khi su tu vua san đuoc moi va bi linh cau quay ray, trong khi linh cau co xu huong phan ung ro rang voi su hien dien cua su tu, co hoac khong co su hien dien cua thuc an. Su tu cuop moi cua linh cau đom đuoc ghi nhan trong mieng nui lua o khu bao ton Ngorongoro, noi ma thong thuong cac con su tu song phan lon nho con moi cua linh cau, khien ty le linh cau tu san moi song tang len. Trong vuon quoc gia Chobe cua Botswana, tinh hinh đa đao nguoc; linh cau thuong xuyen thach thuc su tu va đanh cap con moi cua chung, lay thuc an tu 63% trong so tat ca nhung con moi cua su tu. Khi đoi mat voi con moi cua su tu, linh cau đom co the roi đi hoac kien nhan cho đoi o khoang cach 30–100 m (100–330 ft) cho đen khi su tu an xong. Linh cau đu tao bao đe an moi cung voi su tu va buoc su tu phai bo con moi ma minh san đuoc. Hai loai tan cong lan nhau ngay ca khi khong co thuc an lien quan ma khong co ly do ro rang. Bi su tu an thit co the chiem toi 71% so ca tu vong cua linh cau o vuon quoc gia Etosha. Linh cau đom đa thich nghi bang cach thuong xuyen du nhung con su tu xam nhap vao lanh tho cua chung đe huy đong ca đan bao vay va giet chung. Khi quan the su tu trong Khu bao ton quoc gia Maasai Mara cua Kenya suy giam, quan the linh cau đom phat trien nhanh chong. Cac thi nghiem tren nhung con linh cau đom bi giam cam cho thay cac mau vat khong co kinh nghiem truoc đo voi su tu hanh đong tho o voi thien đich cua chung, nhung se phan ung mot cach so hai voi mui su tu. Kich thuoc cua su tu đuc cho phep chung thinh thoang đoi đau voi linh cau trong nhung cuoc xung đot va đem lai loi the cho chung.

Su tu co xu huong ap đao nhung con thu ho meo nho hon nhu bao hoa mai va bao san noi chung cung ton tai; su tu an cap con moi va tham chi giet chet đan con - va tham chi ca con truong thanh cua hai loai nay khi co co hoi. Bao san noi rieng co 50% nguy co mat mang truoc su tu hoac nhung ke san moi khac. Su tu la ke thu chinh cua bao san con, trong mot nghien cuu chiem toi 78,2% so thu non ho meo bi giet chet. Bao san tranh cac đoi thu canh tranh bang cach su dung cac khoi thoi gian (gio hoat đong) va khong gian (moi truong song) khac nhau. Bao hoa mai co the tru an tren cay; tuy nhien, su tu cai, đoi khi se thanh cong trong viec leo treo đe lay con moi cua bao. Su tu cung ap đao nhung con cho hoang chau Phi, cuop moi va tham chi san nhung con cho con nho va đoi khi la ca nhung con truong thanh. Mat đo quan the cua cho hoang thap o nhung khu vuc co nhieu su tu. Tuy nhien, co mot vai truong hop đuoc bao cao ve nhung con su tu gia va bi thuong tro thanh con moi cua cho hoang. Su tu cung co the xung đot voi ca sau song Nile; tuy thuoc vao kich co cua ca sau va su tu, chung co the bi cuop moi cua nhau. Su tu đa đuoc biet la giet nhung con ca sau bo len tren đat lien, trong khi đieu nguoc lai thuong xay ra voi su tu neu chung đi xuong nuoc, bang chung la mong vuot su tu thinh thoang đuoc tim thay trong da day ca sau.


= Sinh san va vong đoi =

Hau het cac con su tu cai sinh san vao luc chung đuoc bon tuoi. Su tu khong giao phoi vao mot thoi điem cu the trong nam va con cai la đa the. Giong nhu nhung con meo khac, duong vat cua su tu đuc co gai huong ve phia sau. Trong qua trinh rut duong vat, cac gai cao vao thanh am đao cua con cai, co the gay rung trung. Mot con su tu cai co the giao phoi voi nhieu con đuc khi chu ky đong duc.
Khoang cach the he cua su tu la khoang bay nam. Thoi gian mang thai trung binh la khoang 110 ngay; con cai sinh ra mot lua tu mot đen bon con trong mot hang heo lanh, co the la mot bui cay, lau say, hang đong hoac mot khu vuc đuoc che cho khac, thuong tranh xa đan. Con cai se thuong đi san mot minh trong khi đan con van o gan hang. Su tu con moi sinh chua mo mat - mat chung mo ra khoang bay ngay sau khi sinh. Chung nang 1,2-2,1 kg (2,6-4,6 lb) khi sinh va gan nhu chua tu lam gi đuoc, chung bat đau bo mot hoac hai ngay sau khi sinh va đi bo đuoc khoang ba tuan tuoi. Đe tranh su tich tu mui huong thu hut su chu y cua nhung ke san moi, su tu cai di chuyen đan con cua minh đen mot đia điem moi vai lan mot thang, mang tung con mot bang cach dung mieng can nhe sau gay cua con non va mang đi. 

Thong thuong, su tu me khong đi han khoi đan va con cai tro lai đan cho đen khi con non đuoc sau đen tam tuan tuoi. Đoi khi chung tro lai đan som hon, đac biet neu nhung con su tu khac đa sinh con cung mot luc. Nhom su tu cai thuong đong bo hoa chu ky sinh san cua chung va nuoi duong con non, con non thuong bu bua bai tu bat ky hoac tat ca cac con cai đang nuoi duong trong đan chu khong chi me chung. Su đong bo cua cac ca sinh no la thuan loi vi cac con phat trien co kich thuoc gan giong nhau va co co hoi song sot ngang nhau, va nhung con non khong bi chi phoi boi cac đan con lon hon.
Khi lan đau tien đuoc gioi thieu voi phan con lai cua niem tu hao, su tu con thieu tu tin khi đoi đau voi nguoi lon khac ngoai me. Tuy nhien, ho som bat đau đam minh trong cuoc song kieu hanh, tuy nhien, choi voi nhau hoac co gang bat đau choi đua voi nhung con truong thanh. [Nhung con su tu cai co đan con cua chung co nhieu kha nang khoan dung voi nhung con su tu khac hon nhung con su tu khong co con. Suc chiu đung cua đan con thay đoi - đoi khi mot con đuc se kien nhan đe đan con choi voi đuoi hoac bom cua no, trong khi mot con khac co the gam gu va đuoi lu con đi
Cai sua se dien ra sau sau hoac bay thang. Su tu đuc đat đen đo chin o khoang ba tuoi va o bon đen nam tuoi co kha nang thach thuc va thay the con đuc truong thanh gan lien voi mot đan khac. Chung bat đau gia đi va suy yeu o đo tuoi tu 10 đen 15 tuoi. Khi mot hoac nhieu con đuc moi hat cang nhung con đuc truoc đo co lien quan đen đan, nhung ke chien thang thuong giet chet bat ky con non nao hien co, co le vi con cai khong con de tiep nhan su giao phoi cho đen khi con cua chung truong thanh hoac chet. Con cai thuong quyet liet bao ve đan con cua minh khoi mot con đuc đang chiem đoat nhung hiem khi thanh cong tru khi mot nhom ba hoac bon con cai trong đan hop luc chong lai con đuc. Đan con cung co the chet vi đoi va bi bo roi, va bi san moi boi bao, linh cau va cho hoang. Co toi 80% nhung con su tu con se chet truoc hai tuoi.
Ca su tu đuc va cai co the bi hat cang khoi đan đe tro thanh nhung ca the đon đoc, mac du hau het con cai thuong o lai voi đan khi sinh ra. Tuy nhien, khi mot đan tro nen qua lon, the he con cai tre nhat co the bi buoc phai roi đi đe tim lanh tho cua rieng minh. Khi mot con su tu đuc moi chiem lay mot đan, nhung con su tu o đo tuoi vi thanh nien - ca đuc va cai - co the bi đuoi đi. Su tu cua ca hai gioi co the tuong tac đong tinh luyen ai. Su tu đuoc chung minh la co lien quan đen cac hoat đong đong tinh luyen ai va tan tinh nhom; con đuc cung se xoa đau va lan lon voi nhau truoc khi mo phong giao phoi voi nhau.


= Suc khoe =

Mac du su tu truong thanh khong co ke thu tu nhien, bang chung cho thay chung hau het chi chet tu cac cuoc tan cong cua con nguoi hoac su tu khac. Su tu thuong gay thuong tich nghiem trong cho cac thanh vien cua nhung đan khac ma chung gap phai trong cac cuoc tranh chap lanh tho hoac xung đot giua cac thanh vien bay đan khi chien đau trong luc tranh gianh con moi. Su tu tan tat va đan con non co the tro thanh nan nhan cua linh cau va bao hoac bi trau hoac voi giam đap. Su tu bat can co the bi giet khi san moi. Mot so con moi (ngua van, ha ma, huou cao co, voi) co the đanh cho su tu que hay chet bang nhung cu đa hay huc.
Bo ve thuong gay hai cho vung tai, co va hang cua su tu. Cac dang truong thanh cua mot so loai thuoc chi san xo mit đa đuoc phan lap tu ruot su tu, đa bi su tu an phai khi con la au trung trong thit linh duong. Su tu trong mieng nui lua Ngorongoro bi anh huong boi su bung phat cua ruoi chuong trai vao nam 1962; đieu nay dan đen viec su tu tro nen hoc hac va phu đay nhung mang tran, chay mau. Do su tu tim kiem noi tru an khong thanh cong đe tron tranh nhung con ruoi can khi treo cay hoac bo vao hang cua linh cau; nhieu ca the đa chet hoac di cu va dan so đia phuong giam tu 70 xuong con 15 ca the. Mot đot bung phat gan đay hon vao nam 2001 đa giet chet sau con su tu.
Su tu, đac biet la nhung ca the đang bi giam cam, de bi nhiem virut gay benh o cho (CDV), virus suy giam mien dich meo (FIV) va viem mang bung truyen nhiem o meo (FIP). CDV lay lan boi cho nha va cac đong vat an thit khac; mot vu dich nam 1994 tai Vuon quoc gia Serengeti dan đen nhieu con su tu phat trien cac trieu chung than kinh nhu co giat. Trong khi dich benh bung phat, mot so con su tu đa chet vi viem phoi va viem nao. FIV, tuong tu nhu HIV - trong khi khong đuoc biet la anh huong xau đen su tu - đu đang lo ngai ve tac dung cua no o meo nha ma Ke hoach sinh ton cua loai khuyen cao thu nghiem co he thong o su tu nuoi nhot. Virus xay ra voi tan suat cao đen đac huu o mot so quan the su tu hoang da nhung hau nhu khong co o su tu o chau A va Namibia.


= Giao tiep =

Khi nghi ngoi, tinh xa hoi hoa o su tu xay ra thong qua mot so hanh vi; chuyen đong bieu cam cua chung rat phat trien. Cac cu chi au yem, xuc giac pho bien nhat la xoa đau va liem nhau, đa đuoc so sanh voi chai chuot o loai linh truong. Xoa đau - su phien toai cua tran, mat va co đoi voi mot con su tu khac - duong nhu la mot hinh thuc chao hoi va thuong đuoc nhin thay sau khi mot con vat bi tach ra khoi đan khac hoac sau mot cuoc chien hoac đoi đau. Con đuc co xu huong cha xat con đuc khac, trong khi nhung con cai va con non thuong tuong tac voi nhau. Liem thuong xay ra song song voi xoa đau; no noi chung la tuong ho va nhung con đuoc nhan duong nhu the hien niem vui. Đau va co la bo phan pho bien nhat cua co the khi liem; hanh vi nay co the phat sinh tu tien ich vi su tu khong the tu liem nhung khu vuc nay.
Su tu co mot loat cac bieu cam khuon mat va tu the co the đong vai tro la cu chi thi giac. Mot bieu hien tren khuon mat pho bien la "khuon mat nhan nho" hoac phan ung flehmen, ma mot con su tu tao ra khi đanh hoi cac tin hieu hoa hoc va lien quan đen mot cai mieng mo voi ham rang nhe ra, mom nheo, mui nhan mat va đoi tai thu gian. Su tu cung su dung hoa chat va đanh dau truc quan; con đuc se đanh dau nuoc tieu va cao cac manh đat va vat the nhu vo cay trong lanh tho. 
Ban mau:Sound
Cac tieng đong giao tiep cung lon; thay vi cac tin hieu roi rac, cac bien the ve cuong đo duong nhu la trung tam cua giao tiep. Hau het cac tieng keu cua su tu la cac bien the cua gam gu, meo meo, rong va gam thet. Cac am thanh khac đuoc tao ra bao gom tieng rit, tieng xeo xeo va tieng vo ve. Su tu co xu huong gam ru mot cach rat đac trung bat đau bang mot vai tieng gam dai, sau lang xuong thanh mot loat nhung đot gam ngan hon. Su tu co tieng gam lon nhat trong ho nha meo va tieng gam cua chung đuoc coi la mot trong nhung tieng đong lon nhat ma đong vat tren Trai Đat co the tao ra. Mau chot nguyen nhan su tu co the tao ra tieng gam to toi vay la do no co mot bo day thanh quan kha la lung, co the cho phep chung phat ra tieng gam to va khoe toi vay. Phan thanh quan cua su tu con bao gom ca hai mang đuoc bao phu boi mot lop mo mong khien cho am thanh khi phat ra tu su tu đuoc khuech đai mot cach tu nhien them nhieu lan (đong vai tro nhu mot chiec loa). Chung thuong gam ru nhat vao ban đem; am thanh co the nghe đuoc tu khoang cach 8 km (5,0 mi), đuoc su dung đe thong bao su hien dien cua chung nham đe doa nhung con su tu đon đoc co y xam nhap.


Bao ton = O chau Phi =

Hau het cac con su tu hien song o Đong va Nam Phi; so luong cua chung đang giam nhanh chong va giam khoang 30%-50% moi 20 nam vao cuoi the ky 20. Chung đuoc liet ke la loai sap nguy cap trong Sach đo IUCN. Vao nam 1975, nguoi ta uoc tinh rang tu nhung nam 1950, so luong su tu giam mot nua xuong con 200.000 hoac it hon. Uoc tinh quan the su tu chau Phi nam trong khoang tu 16.500 đen 47.000 ca the song trong tu nhien vao nam 2002-2004. Nguyen nhan chinh cua su suy giam bao gom benh tat va su can thiep cua con nguoi. Mat moi truong song va xung đot voi con nguoi đuoc coi la moi đe doa quan trong nhat đoi voi loai meo lon nay.
Du an su tu Ewaso bao ve su tu trong Khu bao ton quoc gia Samburu, Khu bao ton quoc gia Buffalo Springs va Khu bao ton quoc gia Shaba thuoc he sinh thai Ewaso Ng'iro o mien bac Kenya. Ben ngoai nhung khu vuc nay, cac van đe phat sinh tu su tuong tac cua su tu voi con nguoi va vat nuoi cua chung thuong dan đen viec nhieu nguoi quyet đinh giet chet nhung con su tu.
Cong vien quoc gia Kafue cua Zambia la noi an nau chu chot cua nhung con su tu, noi nhung đam chay rung thuong xuyen, khong đuoc kiem soat ket hop voi viec san bat su tu va cac loai con moi lam han che kha nang phuc hoi cua quan the su tu. Khi moi truong song thuan loi bi ngap lut trong mua mua, su tu mo rong pham vi nha va di chuyen khoang cach lon hon, va ty le tu vong cao. [193]
Vao nam 2015, mot quan the len toi 200 con su tu ma truoc đay đuoc cho la đa bi tuyet chung đa đuoc quay tai Cong vien Quoc gia Alatash, Ethiopia, gan bien gioi Sudan.

Quan the su tu Tay Phi đuoc phan lap tu mot loai o Trung Phi, voi rat it hoac khong co trao đoi ca the sinh san. Nam 2015, uoc tinh quan the nay bao gom khoang 400 con, trong đo co it hon 250 ca the truong thanh. Chung ton tai o ba khu vuc đuoc bao ve trong khu vuc, chu yeu la trong mot quan the trong khu phuc hop đuoc bao ve boi Wap, đuoc chia se boi Benin, Burkina Faso va Nigeria. Quan the nay đuoc liet ke la cuc ky nguy cap. Cac khao sat thuc đia trong he sinh thai Wap cho thay ty le chiem huu su tu thap nhat trong Vuon quoc gia W va cao hon o nhung khu vuc co nhan vien thuong truc va do đo bao ve tot hon. Mot quan the đang sinh song o Cong vien quoc gia Waza cua Cameroon, noi co khoang 14 đen 21 ca the ton tai ke tu nam 2009. Ngoai ra, uoc tinh 50 đen 150 con su tu co mat trong he sinh thai Arly-Singou cua Burkina Faso. Vao nam 2015, mot con su tu đuc truong thanh va mot con su tu cai đa đuoc nhin thay o Cong vien quoc gia Mole cua Ghana. Đay la nhung lan đau tien nhin thay su tu o nuoc nay sau 39 nam.
Trong Cong vien Quoc gia Cao nguyen Bateke cua Gabon, mot con su tu đuc duy nhat đa lien tuc đuoc ghi lai bang bay anh tu thang 1 nam 2015 đen thang 9 nam 2017. Nam mau toc cua con su tu nay đa đuoc thu thap va so sanh voi cac mau tu mau vat cua bao tang đa đuoc ban vao khu vuc vao nam 1959. Phan tich di truyen cho thay su tu Bateke co lien quan chat che voi su tu bi giet o khu vuc nay trong qua khu. Cac mau đuoc nhom voi mau su tu tu Namibia va Botswana, lam tang kha nang su tu Bateke phan tan khoi quan the su tu Nam Phi hoac la ca the song sot trong quan the Bateke to tien đuoc coi la tuyet chung tu cuoi nhung nam 1990.
Tai Cong hoa Congo, Cong vien quoc gia Odzala-Kokoua đuoc coi la mot thanh tri cua su tu trong nhung nam 1990. Vao nam 2014, khong co con su tu nao đuoc ghi nhan trong khu vuc đuoc bao ve nen quan the đuoc coi la tuyet chung cuc bo. Tai Cong hoa Dan chu Congo, co khoang 150 con su tu o Cong vien Quoc gia Garamba va 90 con o Cong vien Quoc gia Virunga; Sau đo, mot quan the đuoc hinh thanh tiep giap voi nhung con su tu o Uganda. Trong nam 2010, so luong su tu o Uganda đuoc uoc tinh la 408 ± 46 ca the trong ba khu vuc đuoc bao ve bao gom Cong vien Quoc gia Nu hoang Elizabeth. Nguoi ta biet rat it ve su phan bo su tu va quy mo dan so o Nam Sudan lien ke. O Sudan, su tu đa đuoc bao cao o cac tinh Nam Darfur va Nam Kordofan trong nhung nam 1980.


= O chau A =

Noi an nau cuoi cung cua quan the su tu chau A la Vuon quoc gia rung Gir rong 1.412 km2 (545 dam vuong) va cac khu vuc lan can trong khu vuc Saurashtra hoac Ban đao Kathiawar o bang Gujarat, An Đo. So luong đa tang tu khoang 180 con su tu vao nam 1974 len khoang 400 con vao nam 2010. No bi co lap ve mat đia ly, co the dan đen can huyet va giam đa dang di truyen. Ke tu nam 2008, su tu chau A đa đuoc liet ke la co nguy co tuyet chung trong Sach đo cua IUCN. Vao nam 2015, quan the đa tang len 523 ca the voi dien tich 7.000 km2 (2.700 dam vuong) o Saurashtra. Cuoc đieu tra quan the su tu chau A tien hanh nam 2017 đa ghi nhan khoang 650 ca the.
Su hien dien cua con nguoi gan Cong vien Quoc gia dan đen xung đot giua su tu, nguoi dan đia phuong va gia suc cua ho. Mot so nguoi coi su hien dien cua su tu la mot loi ich, vi chung kiem soat đuoc quan the đong vat an co gay hai cho cay trong. Viec thanh lap mot quan the su tu chau A đoc lap thu hai tai Khu bao ton đong vat hoang da Kuno, nam o Madhya Pradesh đa đuoc len ke hoach nhung nam 2017, Du an gioi thieu su tu chau A duong nhu kho co the đuoc thuc hien.


= Cac du an bao ton =

Su tu đuoc đua vao Ke hoach sinh ton cua loai, mot no luc phoi hop cua Hiep hoi So thu va Thuy cung đe tang co hoi song sot cho chung. Ke hoach đa đuoc bat đau vao nam 1982 đoi voi su tu chau A, nhung đa bi đinh chi khi phat hien ra rang hau het nhung con su tu chau A trong vuon thu Bac My khong thuan chung ve mat di truyen, đa đuoc lai voi su tu chau Phi. Ke hoach su tu chau Phi bat đau vao nam 1993 va tap trung vao quan the o Nam Phi, mac du co nhung kho khan trong viec đanh gia su đa dang di truyen cua su tu nuoi nhot vi hau het cac ca the khong ro nguon goc, khien viec duy tri đa dang di truyen tro thanh mot van đe. Cac chuong trinh nhan giong can luu y nguon goc đe tranh nhan giong cac phan loai khac nhau va do đo lam giam gia tri bao ton cua chung. Tuy nhien, mot so con su tu chau A-chau Phi đa đuoc lai tao.
Su pho bien truoc đay cua su tu Barbary nhu mot đong vat trong vuon thu co nghia la su tu bi giam cam co kha nang xuat than tu đan su tu Barbary. Đieu nay bao gom nhung con su tu tai Cong vien đong vat hoang da Port Lympne o Kent, Anh, đuoc cho la hau due tu nhung đong vat thuoc so huu cua Quoc vuong Morocco. 11 con vat khac đuoc cho la su tu Barbary đuoc giu trong vuon thu Addis Ababa la hau due cua đong vat thuoc so huu cua Hoang đe Haile Selassie. WildLink International phoi hop voi Đai hoc Oxford đa khoi đong Du an Su tu Barbary quoc te đay tham vong voi muc đich xac đinh va nhan giong su tu Barbary đang bi giam cam đe tai gioi thieu vao mot cong vien quoc gia o day nui Atlas cua Morocco.
Khoang 77% so su tu bi giam cam đa đang ky trong He thong thong tin cac loai quoc te nam 2006 khong ro nguon goc; nhung đong vat nay co the mang gen đa tuyet chung trong tu nhien va do đo co the quan trong đoi voi viec duy tri su bien đoi di truyen tong the cua su tu. Su tu đuoc nhap khau vao chau Au truoc giua the ky 19 co the la nhung con su tu Barbary tu ​​Bac Phi hoac su tu Cape tu Nam Phi.


Quan he voi con nguoi = Trong đieu kien nuoi nhot =

Su tu la mot phan cua mot nhom đong vat ky la la trung tam cua trien lam vuon thu tu cuoi the ky 18; cac thanh vien cua nhom nay la nhung đong vat co xuong song lon khong ngung va bao gom voi, te giac, ha ma, linh truong lon va nhung con meo lon khac; so thu đa tim cach thu thap cang nhieu nhung loai nay cang tot. Mac du nhieu so thu hien đai đuoc lua chon nhieu hon ve trien lam cua ho, co hon 1.000 con su tu chau Phi va 100 con chau A trong cac vuon thu va cong vien đong vat hoang da tren khap the gioi. Chung đuoc coi la mot loai đai su va đuoc giu cho cac muc đich du lich, giao duc va bao ton. Su tu co the song tren 20 nam trong đieu kien giam cam; Apollo, mot con su tu thuong tru cua vuon thu Honolulu o Honolulu, Hawaii, chet o tuoi 22 vao thang 8 nam 2007, hai chi gai cua no, sinh nam 1986, van con song vao thang 8 nam 2007.
Tai cac thanh pho co Taremu va Per-Bast cua Ai Cap la nhung ngoi đen danh rieng cho cac nu than su tu cua Ai Cap, Sekhmet va Bastet, va tai Taremu co mot ngoi đen danh rieng cho con trai cua vi than Maahes, hoang tu su tu, noi su tu đuoc giu va cho phep đi lang thang trong chua. Nguoi Hy Lap đa goi thanh pho Leontopolis ("Thanh pho cua su tu") va ghi lai thuc tien đo. Su tu đuoc cac vi vua Assyria giu va nhan giong vao đau nam 850 truoc Cong nguyen, ​​va Alexandros Đai đe đuoc cho la đa nuoi nhung con su tu thuan hoa cua Malhi o mien bac An Đo. O La Ma co đai, su tu đuoc cac hoang đe giu lai đe tham gia vao đau truong đau si hoac đuoc su dung đe hanh quyet. Nhung nguoi đang chu y cua La Ma bao gom Sulla, Pompey va Julius Caesar thuong ra lenh tan sat hang tram con su tu mot luc. O An Đo, su tu đuoc cac hoang tu An Đo thuan hoa. Marco Polo bao cao rang hoang đe nha Nguyen Hot Tat Liet co nuoi su tu.
Cac "so thu" chau Au đau tien lan rong giua cac gia đinh quy toc va hoang gia vao the ky 13, va cho đen the ky 17 đuoc goi la seraglios; tai thoi điem đo, chung đuoc goi la menageries, mot phan mo rong cua noi cac cua su to mo. Chung lan rong tu Phap va Y trong thoi Phuc Hung đen phan con lai cua chau Au. O Anh, mac du truyen thong seraglio kem phat trien, su tu đuoc giu tai Thap Luan Đon trong mot seraglio do vua John thanh lap vao the ky 13; đieu nay co le đa co tu truoc đo, bat đau vao nam 1125 boi Henry I cua Anh tai khu san ban cua ong ta o Woodstock, Oxfordshire, noi ma su tu William Malmesbury đa đuoc tha vao đo. 

Seraglios phuc vu nhu the hien suc manh va su giau co cua gioi quy toc; đong vat - đac biet la meo hoang da va voi lon - tuong trung cho suc manh va đuoc đo suc voi nhau hoac đong vat đuoc thuan hoa trong cac tran đanh. Bang cach mo rong, cac che đo va huyet thanh phuc vu nhu la minh chung cho su thong tri cua nhan loai đoi voi tu nhien; su that bai cua nhung "lanh chua" tu nhien nhu vay boi mot con bo vao nam 1682 đa lam khan gia kinh ngac va chuyen bay cua mot con voi truoc khi mot con te giac thu hut nhung nguoi tham gia. Tan suat cua nhung tran đanh nhu vay dan dan giam xuong trong the ky 17 voi su lay lan cua su ham doa va su chiem đoat chung boi nhung nguoi binh dan. Truyen thong nuoi meo lon lam thu cung keo dai đen the ky 19, tai thoi điem đo no đuoc coi la rat lap di.
Su hien dien cua su tu tai Thap Luan Đon khong lien tuc, đuoc bo sung khi mot vi vua hoac nguoi phoi ngau cua ong, nhu Marguerite d'Anjou, Vuong hau Anh, vo cua Henry VI cua Anh, hoac tim kiem hoac đuoc cho. Cac ghi chep cho thay đong vat trong Thap Luan Đon đuoc giu trong đieu kien toi te vao the ky 17, trai nguoc voi đieu kien coi mo hon o Firenze vao thoi điem đo. Cac menagerie đa mo cua cho cong chung vao the ky 18; thu nhan lai la mot khoan tien ba nua đong hoac cung cap mot con meo hoac con cho đe cho su tu an. Mot đoi thu đang gom tai Exeter Exchange cung trung bay nhung con su tu cho đen đau the ky 19. Thap Menagerie đa bi đong cua boi William IV cua Anh, va cac đong vat đuoc chuyen đen So thu Luan Đon, mo cua cho cong chung vao ngay 27 thang 4 nam 1828.
Viec buon ban đong vat hoang da phat trien cung voi thuong mai thuoc đia đuoc cai thien trong the ky 19; su tu đuoc coi la kha pho bien va re tien. Mac du chung se trao đoi cao hon ho, nhung chung it ton kem hon so voi cac đong vat lon hon hoac kho van chuyen hon nhu huou cao co va ha ma, va it hon nhieu so voi gau truc lon. Giong nhu cac loai đong vat khac, su tu đuoc coi la it hon mot loai hang hoa tu nhien, vo bien bi khai thac khong thuong tiec voi nhung ton that khung khiep trong viec bat giu va van chuyen.
Su tu đuoc giu trong đieu kien chat choi va toi tan tai So thu Luan Đon cho đen khi mot ngoi nha cho su tu lon hon voi nhung chiec long rong rai hon đuoc xay dung vao nhung nam 1870. Nhung thay đoi tiep theo dien ra vao đau the ky 20 khi Carl Hagenbeck thiet ke cac thung bang "đa" be tong, khong gian rong mo hon va hao nuoc thay vi cac quan bar, gan giong voi moi truong song tu nhien hon. Hagenbeck đa thiet ke chuong su tu cho ca So thu Melbourne va So thu Taronga cua Sydney; Mac du cac thiet ke cua ong rat pho bien, viec su dung cac thanh va thung kin đa chiem uu the trong nhieu so thu cho đen nhung nam 1960. Vao cuoi the ky 20, cac thung lon hon, tu nhien hon va viec su dung luoi thep hoac kinh nhieu lop thay vi mat đo thap cho phep du khach đen gan hon voi đong vat; Mot so điem tham quan nhu Rung meo/Su tu nhin ra Cong vien Đong vat hoc Thanh pho Oklahoma đat hang tren mat đat, cao hon du khach.


= San ban, choi thu va thuan hoa =

San su tu đa dien ra tu thoi co đai va thuong la tro tieu khien cua hoang gia. Ky luc som nhat ve viec san su tu la mot ban khac Ai Cap co đai vao khoang nam 1380 truoc Cong nguyen co đe cap đen Pharaon Amenhotep III giet 102 con su tu "bang mui ten cua chinh minh" trong muoi nam đau cam quyen. Nguoi Assyria se tha nhung con su tu bi giam cam trong mot khong gian danh rieng cho nha vua đe san ban; su kien nay se đuoc khan gia theo doi khi nha vua va nguoi cua ong, tren lung ngua hoac xe ngua, giet chet nhung con su tu bang mui ten va giao mac. Su tu cung bi san đuoi duoi thoi Đe quoc Mughal, noi Hoang đe Jahangir đuoc cho la đa xuat sac ve kha nang giet manh thu. Cuoc san lung su tu cua hoang gia nham muc đich chung minh suc manh cua nha vua đoi voi thien nhien.
Su tu la mot trong nam loai thu san lon o chau Phi. Nguoi Maasai co truyen thong coi viec giet su tu la mot nghi thuc thong hanh. Trong lich su, su tu bi san ban boi moi ca nhan, tuy nhien, do so luong su tu giam, nguoi lon tuoi khong khuyen khich san su tu mot minh. Trong giai đoan thuoc đia chau Au vao the ky 19, viec san ban su tu đuoc khuyen khich boi vi chung đuoc coi la ke pha hoai va su tu co gia tri 1 bang moi con. Hinh anh đuoc tai tao rong rai cua nguoi tho san anh hung san đuoi su tu se thong tri mot phan lon cua the ky. Cac nha tham hiem va tho san đa khai thac mot bo phan đong vat Manichean noi tieng thanh "thien" va "ac" đe tang them gia tri ly ky cho cuoc phieu luu cua ho, tu bien minh thanh nhung nhan vat anh hung. Đieu nay dan đen viec nhung con meo lon luon bi nghi ngo la ke an thit nguoi, đai dien cho "ca noi so thien nhien va su hai long khi vuot qua no". Viec san su tu đe tranh giai trong nhung nam gan đay đa gap phai nhieu tranh cai. Viec giet su tu Cecil vao giua nam 2015 boi mot du khach nguoi My đa tao ra mot phan ung quoc te đang ke len an tho san va ve viec san su tu. Tai Nam Phi, san su tu la hoat đong rat đuoc gioi nha giau chau Au ham mo. Nhung con su tu đuoc nuoi tu be, sau đo tha vao khuon vien chung đe nhung tho san cam sung đi tieu diet. Thu tieu khien nay bi nhieu to chuc đong vat phe phan nhung van rat phat trien o nuoc nay.

Choi su tu la mot mon the thao đam mau lien quan đen viec đanh nhau cua su tu trong tran chien voi cac đong vat khac, thuong la chung se đanh nhau voi nhung con cho choi hung du. Nhung ghi chep ve no ton tai tu thoi co đai cho đen the ky XVII. Cuoi cung no đa bi cam o Vien vao nam 1800 va Anh vao nam 1835.
Thuan hoa su tu đe cap đen viec thuc hanh thuan hoa su tu đe giai tri, la mot phan cua rap xiec đa thanh lap hoac la mot hanh đong ca nhan nhu Siegfried & Roy. Thuat ngu nay cung thuong đuoc su dung đe thuan hoa nhung con meo lon khac nhu ho, bao hoa mai va bao su tu. Viec thuc hanh thuan hoa bat đau vao đau the ky 19 boi nguoi Phap Henri Martin va nguoi My Isaac Van Amburgh, ca hai đa luu dien rong rai va ky thuat cua ho đa đuoc sao chep boi mot so nguoi theo doi. Van Amburgh đa bieu dien truoc Victoria cua Anh vao nam 1838 khi ong đi luu dien o Vuong quoc Anh. Martin đa sang tac mot kich cam co tua đe Les Lions de Mysore ("nhung con su tu cua Mysore"), mot y tuong ma Amburgh nhanh chong muon. Nhung hanh vi nay lam lu mo chu nghia cuoi ngua đong vai tro la man hinh trung tam cua cac chuong trinh xiec va đi vao y thuc cong đong vao đau the ky 20 voi đien anh. Đe chung minh su vuot troi cua con nguoi so voi đong vat, su tu thuan hoa phuc vu mot muc đich tuong tu nhu chien đau voi đong vat cua cac the ky truoc. Bang chung cuoi cung ve su thong tri va kiem soat cua nguoi nuoi đoi voi su tu đuoc the hien bang cach đat đau cua nguoi thuan hoa vao mieng su tu. Chiec ghe cua nguoi thuan hoa su tu hien đang mang tinh bieu tuong co the đuoc su dung đau tien boi American Clyde Beatty (1903-1965).


= Tan cong con nguoi =

Mac du su tu thuong khong san nguoi nhung mot so ca the - thuong la con đuc - duong nhu chu đong tim kiem nguoi. Nhung con su tu thuong chi tan cong nguoi khi khan hiem con moi hoac do chung la nhung con su tu đa gia va khong con kha nang san đuoi moi. Ngoai ra nguyen nhan tan cong con la do con nguoi vo tinh xam pham lanh đia cua su tu, do su tu la la loai thu du co tap tinh bao ve lanh tho rat cao, tuong tu nhu ho. Mot truong hop đuoc cong bo rong rai la nhung con đuc o Tsavo; vao nam 1898, 28 cong nhan đuong sat tham gia du an tuyen đuong sat Kenya-Uganda đa bi su tu an thit trong suot hon 9 thang trong qua trinh xay dung cay cau bac qua song Tsavo o Kenya. Nguoi tho san giet su tu đa viet mot cuon sach chi tiet ve hanh vi san moi cua chung; chung lon hon nhung con đuc binh thuong va trong rat om đoi, va mot con duong nhu bi sau rang. Ly thuyet ve benh tat, bao gom ca sau rang, khong đuoc tat ca cac nha nghien cuu ua chuong; mot phan tich ve rang va ham cua su tu an thit nguoi trong cac bo suu tap cua bao tang cho thay rang trong khi sau rang co the giai thich mot so su co, su suy giam con moi o cac khu vuc do con nguoi thong tri la nguyen nhan de dan đen su tu an thit nguoi. Trong dan gian, nhung con su tu an thit nguoi đoi khi đuoc nhac đen nhu nhung con ac quy.
Trong phan tich ve viec an thit nguoi - bao gom ca vu Tsavo - Kerbis Peterhans va Gnoske thua nhan rang su tu bi benh hoac bi thuong co the de tro thanh ke an thit nguoi hon nhung hanh vi đo "khong phai la bat thuong, cung khong nhat thiet la" bat thuong "; neu co su kich thich nhu tiep can voi vat nuoi hoac xac nguoi, su tu se thuong xuyen san nguoi. Cac tac gia luu y moi quan he nay đuoc chung thuc tot giua cac loai bao va linh truong khac trong ho so hoa thach.
Su tuyen bo ve van đe su tu an thit nguoi đa đuoc kiem tra mot cach co he thong. Cac nha khoa hoc My va Tanzania bao cao rang hanh vi an thit nguoi cua su tu o cac vung nong thon cua Tanzania đa tang len rat nhieu tu nam 1990 đen nam 2005. It nhat 563 dan lang đa bi tan cong va nhieu nguoi bi su tu an thit trong giai đoan nay - mot con so vuot xa cac cuoc tan cong cua su tu Tsavo. Vu viec xay ra gan Cong vien Quoc gia Selous o quan Rufiji va tinh Lindi gan bien gioi Mozambique. Trong khi viec mo rong đia ban cac ngoi lang vao cac vung hoang da la mot moi quan tam, cac tac gia cho rang chinh sach bao ton phai giam thieu nguy hiem vi trong truong hop nay, bao ton gop phan truc tiep vao cai chet cua con nguoi. Cac truong hop o Lindi trong đo su tu bat va an thit nguoi tu trung tam cua nhung ngoi lang đang ke đa đuoc ghi nhan. Mot nghien cuu khac ve 1.000 nguoi bi su tu tan cong o mien nam Tanzania trong khoang thoi gian tu 1988 đen 2009 cho thay nhung tuan sau trang tron, khi co it anh trang, la mot dau hieu canh bao manh me ve cac cuoc tan cong vao ban đem cua su tu se gia tang đoi voi nhung ngoi lang gan đo. Theo mot thong ke cu the, trung binh co khoang 250 nguoi bi su tu giet chet moi nam.

Theo Robert R. Frump, nhung nguoi ti nan Mozambique thuong xuyen đi qua Vuon quoc gia Kruger o Nam Phi vao ban đem bi su tu tan cong va an thit; Cac quan chuc cong vien đa noi rang su tu an thit nguoi la mot van đe o đo. Frump cho biet hang ngan nguoi co the đa bi giet trong nhieu thap ky sau khi che đo apartheid niem phong vuon quoc gia va buoc nguoi ti nan phai bang qua noi nay vao ban đem. Trong gan mot the ky truoc khi bien gioi bi niem phong, nguoi Mozambique thuong xuyen đi qua Kruger vao ban ngay voi rat it nhung moi nguy hai.
Nha sinh thai hoc Craig Packer uoc tinh co khoang 200 đen 400 nguoi Tanzania bi giet boi đong vat hoang da va su tu đuoc cho la giet it nhat 70 nguoi trong so nay. Theo Packer tu nam 1990 đen 2004, su tu đa tan cong 815 nguoi o Tanzania va giet chet 563 nguoi. Packer va Ikanda la mot trong so it cac nha bao ton tin rang cac no luc bao ton cua phuong Tay phai tinh đen nhung van đe nay vi nhung lo ngai ve su an toan đoi voi cuoc song cua con nguoi va su thanh cong lau dai trong nhung no luc bao ton su tu.
Mot con su tu an thit nguoi đa bi giet boi cac trinh sat o Nam Tanzania vao thang 4 nam 2004. Nguoi ta tin rang no đa giet va an thit it nhat 35 nguoi trong mot loat cac vu viec xay ra o mot so ngoi lang o vung đong bang Rufiji ven bien. Tien si Rolf D. Baldus, đieu phoi vien chuong trinh đong vat hoang da GTZ, cho biet co kha nang con su tu đa san nguoi vi no co mot ap xe lon ben duoi rang ham bi nut va viet: "Con su tu nay co le đa trai qua rat nhieu đau đon, đac biet la khi no đang nhai ". Nhu trong cac truong hop khac, con su tu nay lon, khong co bom va co van đe ve rang.
Ho so "All-Africa" ve su tu an thit nguoi noi chung đuoc coi la mot tap hop cac su co giua đau nhung nam 1930 va cuoi nhung nam 1940 o Tanzania thoi hien đai gay ra boi mot đan đuoc goi la "su tu Njombe". Nguoi quan ly va tho san George Rushby cuoi cung đa tieu diet ca đan su tu nay, qua ba the he đuoc cho la đa giet va an thit 1.500 đen 2.000 nguoi o quan Njombe.
Đoi khi, su tu chau A co the tro thanh ke an thit nguoi. Khu vuc cua khu bao ton Gir hien khong đu đe duy tri so luong lon va su tu đa di chuyen ra ngoai no, khien chung tro thanh moi đe doa tiem tang cho moi nguoi trong va xung quanh cong vien quoc gia. Hai cuoc tan cong vao con nguoi đa đuoc bao cao vao nam 2012 tai mot khu vuc cach khu bao ton khoang 50–60 km (31-37 dam).
Mot so chuyen gia đong vat hoc đa đua ra nhung loi khuyen ve cach ung pho va bao ve ban than khi cham mat voi su tu trong tu nhien: Luon nhin thang vao mat no va khong đuoc ngat quang. Lui lai that cham, khong đuoc quay lung ve phia su tu va khong đuoc phep bo chay. Su tu thuong se di chuyen quan sat con moi truoc khi nhay vao tan cong. Trong truong hop đo, vung canh tay đe tao cam giac to lon hon, đong thoi gay ra that nhieu tieng đong đe phan tan su chu y cua ke san moi.


Su tu trong van hoa Su tu la mot trong nhung bieu tuong đong vat đuoc cong nhan rong rai nhat trong van hoa cua loai nguoi. Khong co đong vat nao xuat hien nhieu hon su tu trong nghe thuat va van chuong. C.A.W. Guggisberg, trong cuon sach Simba cua minh, noi rang su tu đuoc nhac toi 130 lan trong Kinh Thanh. Сung co the tim thay su tu trong cac buc ve tren vach hang cua thoi ky đo đa. No đa đuoc mo ta rong rai trong cac tac pham đieu khac va tranh ve, tren quoc ky, va trong cac bo phim va van hoc đuong đai. No xuat hien nhu mot bieu tuong cho suc manh va su quy phai trong cac nen van hoa tren khap Chau Au, Chau A va Chau Phi, bat chap cac su co tan cong con nguoi. Su tu đa đuoc mieu ta la "vua cua rung ram" va "vua cua cac loai thu", va do đo tro thanh mot bieu tuong pho bien cho gia đinh hoang gia va cac hiep si.
Mieu ta cua su tu đuoc biet đen tu thoi ky đo đa cu. Cac buc cham khac va tranh ve cua nhung con su tu đuoc phat hien trong hang đong Lascaux va hang Chauvet o Phap đa co nien đai tu 15.000 đen 17.000 nam tuoi. Mot cham khac nga voi đau su tu đuoc tim thay trong hang đong Vogelherd o Swabian Alb, tay nam nuoc Đuc, đuoc menh danh la Lowenmensch (su tu-nguoi) trong tieng Đuc. Tac pham đieu khac đa co nien đai it nhat 32.000 nam - va som nhat la 40.000 nam truoc - va bat nguon tu van hoa Aurignacian.


= O chau Phi =

Nguoi Ai Cap co đai mieu ta mot so vi than chien tranh cua ho la nhung con su tu, ma ho ton kinh nhu nhung tho san hung du. Cac vi than Ai Cap lien quan đen su tu bao gom: Bastet, Mafdet, Menhit, Pakhet, Sekhmet, Tefnut va Sphinx. O Ai Cap, nu than bao thu Sekhmet, đuoc đai dien nhu mot nu su tu, tuong trung cho suc nong cua mat troi. Con su tu cung đuoc cho la hanh đong nhu mot nguoi dan đuong đen the gioi ngam, qua đo mat troi đuoc cho la đi qua moi đem. Su hien dien cua nhung ngoi mo chan su tu đuoc tim thay o Ai Cap va hinh anh xac uop mang tren lung su tu cho thay su lien ket chat che nay cua su tu voi the gioi ngam. Nhung con su tu uop xac mot phan đa đuoc khai quat tai nghia đia Umm El Qa'ab trong mot ngoi mo cua Hor-Aha va tai Saqqara trong lang mo cua Maia.
O chau Phi can Sahara, quan điem van hoa cua su tu đa thay đoi theo vung. Trong mot so nen van hoa, su tu tuong trung cho quyen luc va hoang toc, va mot so nha cai tri co tu "su tu" trong biet danh cua ho. Vi du, Marijata cua Đe quoc Mali đuoc đat ten la "Su tu cua Mali". Njaay, nguoi sang lap vuong quoc Waalo, đuoc cho la đa đuoc su tu nuoi nang va tro ve voi nguoi cua minh mot phan su tu đe đoan ket chung bang cach su dung kien ​​thuc ma anh ta hoc đuoc tu nhung con su tu. O cac vung cua Tay Phi, đuoc so sanh voi mot con su tu đuoc coi la mot loi khen tuyet voi. Su tu đuoc coi la đang cap hang đau trong he thong phan cap xa hoi cua cac nen van hoa nay. [267] O nhung khu vuc rung ram hon, noi hiem co su tu, bao đom đai dien cho đinh cua he thong phan cap. Trong tieng Swahili, su tu đuoc goi la simba cung co nghia la "hung du", "vua" va "manh me".
O cac vung cua Tay va Đong Phi, su tu co lien quan đen su chua lanh va đuoc coi la moi lien ket giua nguoi va sieu nhien. Trong cac truyen thong Đong Phi khac, su tu la bieu tuong cua su luoi bieng. Trong nhieu truyen dan gian, su tu đuoc mieu ta la co tri thong minh thap va de bi lua boi nhung đong vat khac. Mac du su tu thuong đuoc su dung trong cac cau chuyen, tuc ngu va đieu nhay, chung hiem khi đuoc đe cao trong nghe thuat thi giac.


= Can Đong =

Con su tu la mot bieu tuong noi bat o Mesopotamia co đai tu Sumer cho đen thoi Assyrian va Babylon, noi no lien quan chat che voi vuong quyen. Su tu la mot trong nhung bieu tuong chinh cua nu than Inanna / Ishtar. Su tu Babylon la bieu tuong quan trong hang đau cua Đe quoc Babylon. Lion Hunt of Ashurbanipal la mot chuoi noi tieng ve cac phu đieu cung đien Assyria tu c. 640 truoc Cong nguyen, hien đang o Bao tang Anh. O Meopotamia, su tu đuoc lien ket voi nu than sinh san Ishtar va than Mesopotamian toi cao Marduk. Chu đe cua cuoc san su tu hoang gia, mot mo tip pho bien trong bieu tuong ban đau o Tay A, tuong trung cho cai chet va su hoi sinh; su tiep tuc cua cuoc song đuoc đam bao bang viec giet chet mot con vat giong nhu than. Trong mot so buc phu đieu bang đa mo ta cuoc san lung su tu cua Hoang gia, than thanh va long can đam cua su tu đuoc đanh đong voi than thanh va long can đam cua nha vua.
Su tu Judah la bieu tuong trong Kinh thanh cua bo lac Judah va Vuong quoc Judah sau nay. Su tu thuong đuoc đe cap trong Kinh thanh; Đang chu y la trong Sach Daniel, trong đo nguoi anh hung cung ten tu choi tho vua Darius va bi buoc phai ngu trong hang cua su tu, noi anh ta khong he han gi mot cach ky dieu (Dan 6). Trong Sach Tham phan, Samson giet chet mot con su tu khi anh ta đi tham mot nguoi phu nu Philistine. (Judg 14). Suc manh va su hung du cua su tu đuoc vien dan khi mo ta su tuc gian cua Thien Chua (A-mot 3: 4, 8, Lam 3:10) va moi đe doa cua ke thu cua Israel (Psm 17:12, Jer 2:30) va Satan (1 Pet 5: 8). Cuon sach cua E-sai su dung hinh anh cua mot con su tu đang nam voi mot con be va con, va an rom đe mieu ta su hai hoa cua tao vat (E-sai 11: 6 Nem7). Trong Sach Khai Huyen, mot con su tu, mot con bo, mot nguoi đan ong va mot con đai bang đuoc nhin thay tren ngai troi trong tam nhin cua John; (Rev 4: 7), Giao hoi Kito giao so khai đa su dung hinh anh nay đe tuong trung cho bon sach phuc am, con su tu tuong trung cho Phuc am Mark.


= Vien Đong =

Trong cac van ban Puranas cua An Đo giao, Narasimha ("nguoi đan ong-su tu") hoa than thanh nua su tu, nua nguoi hay Vishnu, đuoc cac tin đo cua minh ton sung va cuu nguoi sung bai tre em Prahlada khoi cha minh, vua quy du Hiranyakashipu; Vishnu co hinh dang sinh vat nua nguoi, nua su tu o Narasimha, noi anh ta co than nguoi va than duoi, va khuon mat va mong vuot giong nhu su tu. Singh la mot ten vuong co An Đo co nghia la "su tu", co nien đai hon 2.000 nam o An Đo co đai. Ban đau no chi đuoc su dung boi Rajputs, mot Kshatriya theo đao Hindu hoac đang cap quan su. Sau su ra đoi cua tinh huynh đe Khalsa vao nam 1699, nguoi Sikh cung đa chap nhan cai ten "Singh" do mong muon cua Đao su Gobind Singh. Cung voi hang trieu nguoi theo đao Hindu ngay nay, no cung đuoc su dung boi hon 20 trieu nguoi theo đao Sikh tren toan the gioi.
Su tu chau A đuoc tim thay nhu mot bieu tuong tren nhieu la co va huy hieu tren khap chau A, bao gom ca Quoc huy An Đo. Su tu chau A cung la bieu tuong cho nguoi Sinhala, dan toc chinh o Sri Lanka; thuat ngu bat nguon tu Indo-Aryan Sinhala, co nghia la "nguoi su tu" hay "nguoi co mau su tu", trong khi mot con su tu cam kiem la nhan vat trung tam tren quoc ky Sri Lanka.

Su tu đa la mot mo tip pho bien trong nghe thuat Trung Quoc; no đuoc su dung lan đau tien trong nghe thuat vao cuoi thoi Xuan Thu (the ky thu nam hoac thu sau truoc cong nguyen) va tro nen pho bien hon vao thoi nha Han (206 truoc Cong nguyen - nam 220 sau Cong nguyen). Boi vi su tu chua bao gio co nguon goc tu Trung Quoc, nhung mo ta ban đau co phan khong thuc te; Sau khi du nhap nghe thuat Phat giao đen Trung Quoc vao thoi nha Đuong sau the ky thu sau sau Cong nguyen, su tu thuong đuoc mieu ta khong canh voi than hinh ngan hon, day minh hon va bom xoan. Mua lan - su - rong la mot đieu nhay truyen thong trong van hoa Trung Quoc, trong đo nhung nguoi bieu dien trong trang phuc su tu bat chuoc cac đong tac cua su tu, thuong co nhac đem tu chum choe, trong va cong chieng. Chung đuoc bieu dien vao Tet Nguyen Đan, Tet Trung Thu va cac dip le ky niem khac đe lay may man. O Trung Quoc va Viet Nam rat thinh hanh tuong su tu đa Trung Quoc, nguoi Trung Quoc su dung con su tu đa cua ho đe canh mo trong khi rat nhieu nguoi Viet Nam lai kinh can tho chung, đat chung truoc cua co quan, cong so, chua chien, nha rieng va tham chi truoc cac di tich lich su.

Singapore co ten tu cac tu tieng Ma Lai singa (su tu) va pora (thanh pho / phao đai), lan luot la tu tieng Tamil-tieng Phan சிஙக singa ंह ंह ंह ंह m m a a a a a ] Theo Bien nien su Ma Lai, ten nay đuoc đat boi mot hoang tu Ma Lai o Sumatra the ky thu 14 Sang Nila Utama, nguoi, tren ngon hai đang sau con giong bao, phat hien ra mot con linh thu duong nhu la mot con su tu tren bo (co the ong đa nham lan voi loai ho). Su tu cung la bieu tuong chinh thuc cua Singapore.


= O chau Au =

Su tu la đe tai đuoc su dung rong rai trong đieu khac va tac tuong đe tao ra cam giac cao quy hay hung dung, đac biet la o nhung cong trinh xay dung cong cong. Tuong su tu đang chu y bao gom nhung buc quanh tuong đo đoc Nelson o quang truong Trafalgar o Luan Đon. Cac nhom tuong khac la bon con su tu bao ve loi vao cua cau Britannia vuot qua eo bien Menai o Wales.
Su tu đuoc su dung nhu mot bieu tuong cua cac đoi the thao, tu cac đoi bong đa nhu cac đoi tuyen Anh, Scotland va Singapore đen cac cau lac bo noi tieng nhu Detroit Lions cua NFL, Chelsea F.C. va Aston Villa o giai bong đa Ngoai hang Anh, Eintracht Braunschweig cua Bundesliga, va nhieu cau lac bo nho hon tren khap the gioi.

Su tu tiep tuc xuat hien trong van hoc hien đai voi tu cach la nhung nhan vat bao gom Aslan lon xon trong The Lion, Witch and the Wardcoat va theo doi nhung cuon sach tu loat The Chronicles of Narnia đuoc viet boi CS Lewis, va Lion Cowlyly Lion trong Phu thuy Frank tuyet voi cua xu Oz. Bieu tuong su tu đa đuoc su dung tu su ra đoi cua đien anh; mot trong nhung con su tu mang tinh bieu tuong va đuoc cong nhan rong rai nhat la Leo, la linh vat cua hang phim Metro-Goldwyn-Mayer (MGM) tu nhung nam 1920. Thap nien 1960 chung kien ​​su xuat hien cua nu hoang su tu Kenya Elsa trong bo phim Sinh ra tu do, dua tren cuon sach thuc te cung ten. Vai tro cua su tu voi tu cach la vua cua cac loai thu đa đuoc su dung trong phim hoat hinh, chang han nhu bo phim hoat hinh nam 1994 cua Walt Disney Pictures The Lion King. Ngoai ra su tu con xuat hien trong cac rap xiec nhu nhan vat chinh su tu xiec 4 tuoi Goliath The Lion cung cac nhan vat phu la su tu xiec Franco The Fantastic (trong tap Goliath The Great) va su tu xiec Hercules (trong tap Princess For A Day) cua loat phim truyen hinh thieu nhi Jojo's Circus do Coffee Studios va Cartoon Pizza san xuat.


Hinh anh Xem them Su tu đau voi ho
Vi sao co nhung ga su tu khong bom?


Chu thich Lien ket ngoai Su tu tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Su tu tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Su tu tai Encyclopedia of Life
Su tu tai trang Trung tam Thong tin Cong nghe sinh hoc quoc gia Hoa Ky (NCBI).
Su tu 183803 tai He thong Thong tin Phan loai Tich hop (ITIS).
Linnaeus (1758). "Panthera leo". Sach Đo IUCN cac loai bi đe doa. Phien ban 2013.2. Lien minh Bao ton Thien nhien Quoc te.
Lion/Tiger Encounter
Animal Diversity Web: Panthera leo (lion)
African Wildlife Foundation: Lion
Battle at Kruger: video of a pack of lions fighting against a crocodile and buffalos over a kill
Biodiversity Heritage Library bibliography for Felis leo
Biodiversity Heritage Library bibliography for Panthera leo
BBC Nature: Luu tru ngay 6 thang 11 nam 2010 tai Wayback Machine Lion news, and video clips from BBC programmes past and present.
Lion Conservation Fund example of a fund and its projects about the research and conservation of the lion
Lion Research Center Luu tru ngay 7 thang 1 nam 2010 tai Wayback Machine website of the research group at the University of Minnesota that has conducted field research on lions and published peer-reviewed scientific articles