Ngo (Phon the: 吳國; gian the: 吴国), con goi la Cau Ngo (句吴) hay Cong Ngo (工吴; 攻吾), la cac ten goi cua mot nuoc chu hau cua nha Chu tu khi trieu đai nay ra đoi cho toi khi ket thuc giai đoan Xuan Thu trong lich su Trung Quoc.
Nuoc Ngo nam o khu vuc cua song Duong Tu, phia đong nuoc So, tuong ung voi phan lon tinh Giang To ngay nay. Cac nha su hoc Trung Hoa co đai xem đay la mot nuoc ban khai (chua van minh đuoc nhu cac nuoc o trung nguyen). Kinh đo cua nuoc Ngo la Co To, To Chau ngay nay. Cac vi vua nuoc Ngo mang ho Co, chinh la dong doi cua hoang toc nha Chu.
Trong thoi gian giua, nuoc Tan đa giup đo nuoc Ngo hung manh đe lam đong minh chong lai nuoc So mot cach huu hieu. Thoi ki cuoi, cung su troi day cua Ngo Hap Lu va Ngo Phu Sai, nuoc Ngo hinh thanh mot vi the tieu ba, tung đuoc xep ngang cac quoc gia trung nguyen. Nhung sau nhieu lan giao tranh, đen nam 473 TCN, Viet vuong Cau Tien đanh bai Ngo vuong Phu Sai, nuoc Ngo bi nuoc Viet tieu diet.


Thanh lap Khac voi nhieu chu hau thoi Xuan Thu, Ngo la nuoc đuoc thanh lap kha som, ngay tu đoi nha Thuong. Nguyen mot chu hau lon cua nha Thuong la Tay Ba (sau đuoc truy ton la Chu Thai vuong) co ba nguoi con trai: Thai Ba, Trong Ung va Quy Lich. Nguoi con ut la Quy Lich sinh đuoc nguoi chau la Co Xuong tu nho đa to ra tai gioi hon nguoi binh thuong. Vi the Tay Ba co y đinh truyen ngoi cho Quy Lich đe sau nay Co Xuong đuoc noi ngoi.
Hai nguoi anh biet chu y cua cha, ben bo tron đen o đat Kinh o phia Nam song Truong Giang, tu cat toc va xam minh nhu tuc nguoi ban đia va xung la Cau Ngo. Theo Su ky, co hon 1000 nha đen theo va ton ong lam chu. Tu đo ong tro thanh to tien cua nuoc Ngo - tuc la Ngo Thai Ba.
Nguoi em ut la Quy Lich len thay cha lam Tay Ba roi sau truyen ngoi cho Co Xuong (tuc Chu Van Vuong sau nay), sau nay Co Xuong co con la Co Phat diet Thuong dung len nha Chu. Nhu vay Ngo Thai Ba va Trong Ung la bac cua Chu Van vuong.


Xung Vuong Ngo Thai Ba mat khong co con noi nen em ong la Trong Ung len thay. Tu Trong Ung truyen 4 đoi (chat) đen Ngo Chu Chuong thi chat cua Chu Thai Vuong, chau noi Quy Lich la Co Phat diet nha Thuong, lap ra nha Chu, tuc la vua Chu Vu Vuong.
Chu Vu Vuong tan phong cac chu hau, chinh thuc phong cho quan chu cua Ngo khi đo la Chu Chuong lam chu hau nha Chu voi tuoc tu, truy phong cho Thai Ba tuoc ba. Vu Vuong vao hang chu cua Ngo Chu Chuong. Trong nhieu the ky tu khi nha Chu thanh lap toi giua thoi Xuan Thu, Ngo la nuoc chu hau binh thuong o phia nam, khong co su kien gi lon ngoai tru nhung vu sap nhap lanh tho cua ho qua chien tranh voi cac nuoc chu hau khac va mo rong lanh tho cua minh toan bo vung Giang To - viec chu hau thon tinh nhau von di la đieu rat binh thuong trong thoi ky nay.
Khoang giua the ky 6 TCN, nhan luc nha Chu suy yeu, cac nuoc So va nuoc Tan cung tranh ngoi ba chu trong nhieu nam cung khong con hung manh nhu thoi ky đau, vua Ngo đoi thu 19 la Tho Mong - von chi co tuoc ba - ben xung vuong. Luc đo ngoai nha Chu, chi co nuoc So hung manh moi xung vuong. Nuoc Tan giu ngoi ba chu trong nhieu nam cung chi co tuoc cong.


Noi loan dong toc Ngo Tho Mong co bon nguoi con: Chu Phan, Du Sai, Du Muoi va Quy Trat. Trong 4 nguoi thi Quy Trat tai gioi hon ca. Vi the Tho Mong muon truyen ngoi cho Quy Trat, nhung lai khong the bo le lap truong, nen truoc khi mat dan lai anh em Chu Phan hay truyen ngoi cho em đe tuan tu đen Quy Trat.
Nam 564 TCN, Tho Mong mat, Chu Phan khong nhan ngoi, đinh nhuong cho Quy Trat. Quy Trat bo tron nhat đinh khong nhan ngoi. Chu Phan lam vua. Chu Phan chet (548 TCN), Du Sai len thay. Du Sai chet (531 TCN), Du Muoi noi ngoi.
Nam 527 TCN, Du Muoi chet. Con Du Muoi la Lieu len noi ngoi, tuc la Ngo vuong Lieu. Con Chu Phan la Quang bat binh vi theo ly nganh truong minh phai lam vua, nay Quy Trat bo ngoi thi le anh truyen cho em khong con va chi cua Du Muoi la chi thu nen phai tra lai cho chi truong. Vi vay Quang nuoi chi gianh lai ngoi vua.
Cong tu Quang tap hop thu ha la nhung tay hao kiet nhu Ngu Tu Tu, Chuyen Chu, Bi Ly lam vay canh. Sau đo ong sai Chuyen Chu lam thich khach am sat Lieu gianh ngoi vua. Vu am sat Ngo vuong Lieu tro thanh mot trong nhung vu hanh thich noi tieng thoi Xuan Thu.
Cong tu Quang len ngoi, tuc la vua Ngo Hap Lu (514 - 496 TCN). Cac con cua Lieu la Yem Du va Chuc Dung đang cam quan đanh bien gioi nuoc So ben sang hang So va đuoc nuoc So phong o đat Thu; con nguoi con khac la Khanh Ky bo tron, tap hop luc luong chong lai.
Ngo Hap Lu ben sai thu ha la Yeu Ly đen tra hang. Yeu Ly tu nguyen đe Hap Lu chat canh tay phai va chiu bi vu toi, bat giet het vo con. Vi vay khi Yeu Ly đen hang, Khanh Ky tin dung. Yeu Ly lua thoi co dung tay trai cam giao đam chet Khanh Ky. Luc luong cua Khanh Ky tan ra. Vu Yeu Ly chi con mot tay van giet đuoc Khanh Ky cung la mot vu hanh thich noi tieng thoi Xuan Thu.


Cuong thinh Tu thoi anh em Chu Phan, nuoc Ngo đa thuong xuyen đanh pha cac thanh ap bien gioi nuoc So. Nuoc So khi đo suy yeu nen khong đu kha nang tran ap su quay roi cua nuoc Ngo. Mot so thanh ap bi Ngo chiem han.
Truoc khi len ngoi, Hap Lu đa thu dung Ngu Tu Tu la tuong nuoc So tron sang vi co thu voi vua So do cha va anh bi giet oan. Sau khi len ngoi, Ngo vuong Hap Lu thu dung them nha quan su noi tieng la Ton Vu. Đuoc su phu tro cua Ton Vu va Ngu Vien, quan đoi nuoc Ngo ngay cang lon manh. Sau đo, Hap Lu lai thu dung them Ba Hi cung co hoan canh nhu Ngu Vien: Ba Hi la con cua đai than Ba Chau Le nuoc So, cha bi giet oan nen đen hang nuoc Ngo.
Nam 512 TCN, Hap Lu cu Ngu Vien va Ba Hi mang quan đanh nuoc So. Quan Ngo pha đat Thu, giet chet hai nguoi con cua Ngo vuong Lieu la Yem Du va Chuc Dung đuoc nuoc So phong. Sau đo, Ngo lien tuc đe doa So ve phia đong-nam cho đen khi bi suy vong. Nuoc Ngo đa tim cach lien ket, gay anh huong voi cac chu hau cua So o vung song Duong Tu đe nham lam giam ung ho đoi voi nuoc So. Nhieu đat đai nuoc So bi nuoc Ngo lan chiem.
Nam 506 TCN, Hap Lu mo cuoc tan cong quy mo vao nuoc So, đanh thang quan So hung manh 5 tran lien va chiem giu kinh đo Dinh cua nuoc So mot thoi gian. So Chieu vuong phai bo tron ra nuoc ngoai va cau vien binh cua ong ngoai la Tan Ai cong đe khoi phuc nuoc So. Hap Lu luc đo cung gap loan do em la cong tu Phu Khai đinh tranh ngoi nen phai rut đai quan ve dep loan.
Nam 496 TCN, Hap Lu đi đanh nuoc Viet phia nam nuoc Ngo, bi trung ten chet. Truoc khi chet ong dan lai nguoi noi ngoi la Phu Sai nhat đinh phai tra thu nuoc Viet.
Nam 494 TCN, Phu Sai mang quan đanh Viet bao thu. Quan Ngo đanh bai quan Viet. Vua Viet la Cau Tien sai nguoi đut lot cho Ba Hi, nho noi giup voi vua Ngo xin lam phien than. Du Ngu Tu Tu khuyen nhat đinh phai bao thu cu, Phu Sai khong nghe, cho Cau Tien đau hang.
Khong đe y toi Cau Tien đang am tham khoi phuc đe đanh Ngo, Phu Sai nhan luc cac chu hau trung nguyen la Tan, Te suy yeu ben mang quan len phia bac, tranh gianh voi nuoc Te, bat chap su can ngan cua Ngu Tu Tu. Tu nam 489 TCN đen nam 484 TCN, Phu Sai ba lan mang quan lan chiem đat cua nuoc Te va Lo. Lanh tho nuoc Ngo mo rong len phia bac. Trong mot giai đoan ngan, nuoc Ngo tro thanh quoc gia hung manh nhat trong chu hau.


Diet vong Phu Sai tiep tuc muon quyet chien voi nuoc Te đe gianh ngoi ba chu trung nguyen. Ngu Tu Tu vi can qua thang nen bi Phu Sai giet chet.
Nam 482 TCN, loi dung luc Ngo đang đua quan đanh nhau mot tran lon voi quan Te o Ngai Lang, vua nuoc Viet la Cau Tien đa mang quan đanh up va chiem đuoc kinh đo cua nuoc Ngo. Nuoc Ngo tuy chua bi diet nhung bi tan pha nang ne.
Trong khi đo Phu Sai đa đanh bai quan Te o Ngai Lang va đuoc su thua nhan ngoi vi cua cac chu hau trung nguyen. Nghe tin o nha co nguy bien, Phu Sai cap toc mang quan vien chinh tu xa tro ve, giao chien bi thua to. Phu Sai so hai phai xin lam phien than cua Cau Tien. Cau Tien chap thuan.
Mac du co thoi gian huu chien nhung Phu Sai cung khong khac phuc đuoc tinh hinh vi luc đo tuoi đa cao, nuoc Ngo cu the mat dan nhung phan lanh tho cua minh vao tay hai nuoc So va Viet. Chin nam sau, Cau Tien mang quan diet han nuoc Ngo vao nam 473 TCN. Phu Sai tu van.


Cac vi quan chu Bang duoi đay theo Su ky Tu Ma Thien, co tham khao Xuan Thu ta truyen chu cua Duong Ba Tuan. Nuoc Ngo co tat ca 25 đoi vua tinh tu Thai Ba:


Chu thich Tham khao Su ky Tu Ma Thien - Ngo Thai Ba the gia


Xem them Xuan Thu
Hap Lu
Ngu Tu Tu
Ton Vu
Phu Sai


Lien ket ngoai Danh sach cac vua nuoc Ngo Luu tru ngay 17 thang 8 nam 2009 tai Wayback Machine