Kenya, quoc hieu la Cong hoa Kenya, la mot quoc gia o Đong Phi. Voi dan so uoc tinh la 52,4 trieu nguoi tinh đen giua nam 2024, Kenya la quoc gia đong dan thu 27 tren the gioi va quoc gia đong dan thu 7 o chau Phi. Thu đo va thanh pho lon nhat cua Kenya la Nairobi. Thanh pho lon thu hai va la thanh pho lau đoi nhat cua Kenya la Mombasa, mot thanh pho cang lon tren Đao Mombasa. Nhung thanh pho quan trong khac o Kenya bao gom Kisumu, Nakuru va Eldoret. Kenya giap Nam Sudan ve phia tay bac (chu yeu la vung Tam giac Ilemi tranh chap), Ethiopia ve phia bac, Somalia ve phia đong, An Đo Duong ve phia đong nam, Tanzania ve phia tay nam va Ho Victoria va Uganda ve phia tay.


Lich su = Truoc thuoc đia =

Tu đau Cong nguyen, cac bo lac nguoi Phi đa sinh song o vung đat la Kenya ngay nay. The ky VII, cac tau be cua nguoi chau A va nguoi A Rap đa đen vung bo bien nay. Đen the ky X, nguoi A Rap kiem soat toan bo khu vuc nay. Sau khi nha hang hai Vasco da Gama đat chan len vung bo bien nay nam 1498, cac thuong gia Bo Đao Nha cung đen đay lap cac ben cang buon ban va bi nguoi A Rap đanh đuoi vao nam 1729. Tu nam 1740, nguoi A Rap kiem soat vung bo bien. Co tren 40 nhom sac toc song tai Kenya. Nguoi Kikuyu la nhom sac toc lon nhat di cu đen vung nay tu đau the ky XVIII. Tiep đo, Kenya roi vao tay thuc dan Bo Đao Nha va Anh.


= Thoi ky thuoc đia =
Nam 1890, vung lanh tho nay thuoc quyen bao ho cua Anh va tro thanh thuoc đia voi ten goi Đong Phi thuoc Anh tu nam 1920. Chinh sach khai thac va boc lot nang ne cua thuc dan Anh lam bung len cac phong trao phan khang va chu nghia dan toc trong thap nien 1940. Nam 1952, phong trao Mau Mau gom phan lon la nguoi Kikuyu, duoi su lanh đao cua Jomo Kenyatta, noi day chong thuc dan Anh. Cuoc chien keo dai cho đen nam 1956. Nam 1943, Lien minh dan toc Phi Kenya (KAU) đuoc thanh lap. KAU mo rong thanh vien sang cac bo lac lon cua Kenya (Luo, Kamba, Kalenin...). Vi vay, Lien minh dan toc Phi Kenya (KANU) đuoc thanh lap va thay the KAU. Truoc cuoc đau tranh cua nhan dan Kenya do KANU lanh đao, ngay 12 thang 12 nam 1963, Anh phai trao tra đoc lap cho nuoc nay.


= Đoc lap =

Nam 1964, Kenyatta tro thanh Tong thong. Trong nhiem ki Tong thong, Kenyatta lanh đao đat nuoc mot cach vung vang mac du co nhieu ap luc tu cac nhom sac toc khac nhau chung song o Kenya. Nguoi ke vi Kenyatta, Tong thong Arap Moi, bi ap luc bai bo che đo đoc đang. Tuy nhien, Arap Moi van tai đac cu nam 1992 va nam 1997. Mot loat cac tai uong xay ra tai Kenya trong hai nam 1997-1998: cac tran lut lon tan pha đuong sa, cau cong va mua mang; cac đot benh dich sot va dich ta hoanh hanh, trong khi he thong y te hoat đong kem hieu qua; xung đot sac toc bung no giua nguoi Kikuyu va nguoi Kalenjin. Ngay 7-8-1998, toa đai su My tai Nairobi bi nhom khung bo tan cong bang bom lam chet 243 nguoi va lam bi thuong khoang 1.000 nguoi.
Trong co gang tranh thu su tai tro lai cua Quy tien te Quoc te va Ngan hang The gioi, von đa bi tri hoan truoc đo do tinh trang tham nhung va tinh hinh hoat đong kinh te ngheo nan, Tong thong Moi đa bo nhiem mot nha chinh tri đoi lap hang đau Richard Leakey, giu chuc Thu tuong. Leakey hua hen se cung co suc đua kinh te đat nuoc thoat khoi tinh trang tri tre va đau tranh chong te nan tham nhung. Tong thong Moi duong nhu khong thuc hien cai cach mot cach nghiem tuc. Moi đa sa thai Leakey sau 20 thang cam quyen. Nha lanh đao đoi lap Mwai Kibaki gianh thang loi trong cuoc bau cu Tong thong thang 12 nam 2002. Kibaki hua se đau tranh đe cham dut tinh trang tham nhung.
Thang loi cua cuoc bau cu tong thong nam 2007 mot lan nua lai thuoc ve ong Kibaki, tuy nhien tu thang 8 nam 2010 chinh phu Kenya đa thong qua hien phap moi nham giam bot vai tro cua Thu tuong.


Chinh tri Kenya la mot nuoc cong hoa tong thong che ap dung he thong đa đang. Tong thong la nguyen thu quoc gia va nguoi đung đau chinh phu, thuc hien quyen hanh phap. Quoc hoi la co quan lap phap luong vien, gom Thuong vien va Ha vien. Tu phap đoc lap voi chinh phu va Quoc hoi.


= Quan he đoi ngoai =
Kenya co quan he than thiet voi cac nuoc lang gieng noi tieng Swahili o khu vuc Ho Lon chau Phi. Kenya đac biet hop tac voi Uganda va Tanzania trong viec hoi nhap kinh te xa hoi voi tu cach la thanh vien Cong đong Đong Phi. Kenya theo đuong loi đoi ngoai khong lien ket nhung quan he nhieu voi phuong Tay va la mot trong nhung nuoc than Hoa Ky nhat o chau Phi.
Kenya cung Ethiopia, Uganda, Somalia, Djibouti, Sudan lap IGADD (To chuc lien chinh phu ve phat trien va chong han han) nam 1985. Đoi voi cac van đe tranh chap khu vuc chau Phi, Kenya giu thai đo trung lap. Kenya luon tich cuc tham gia vao cac cuoc thao luan đe tim ra giai phap cho cac cuoc xung đot sac toc (o Somalia, Rwanda...).
Kenya la thanh vien Lien Hop Quoc, G77, To chuc Thuong mai The gioi, Phong trao khong lien ket, Lien minh chau Phi va Cong uoc Lome.


= Đon vi hanh chinh =

Kenya đuoc chia thanh 47 hat (county) voi nguoi đung đau la hat truong. 47 hat nay la cac đon vi hanh chinh cap mot cua Kenya (thay cho he thong 8 tinh/province truoc nam 2013).
Cac đon vi hanh chinh nho nhat o Kenya đuoc goi la location hay đia phuong. Cac đia phuong thuong trung voi khu bau cu (electoral ward). Cac đia phuong thuong đat ten theo lang hoac thi tran trung tam. Nhieu thi tran lon hon co the bao gom nhieu đia phuong. Moi đia phuong co mot nguoi đung đau (chief), do nha nuoc bo nhiem.
Moi hat co mot so luong khu vuc bau cu. Truoc cuoc bau cu nam 2013, co 210 khu vuc bau cu o Kenya.


Đia ly Kenya nam o Đong Phi, Bac giap Nam Sudan va Ethiopia, Nam giap Tanzania, Đong giap Somalia va An Đo Duong, Tay giap Uganda va ho Victoria. Đia hinh tuong đoi đa dang, vung đong bang ven bien tiep noi voi vung cao nguyen va nui o phia Tay Nam, noi tap trung phan lon dan cu va cac hoat đong kinh te. Vung phia Bac chiem khoang 60% dien tich đat đai la sa mac va ban sa mac; cao nguyen Turkana o vung Tay Bac, noi co ho Turkana thuoc thung lung Rift Valley, trai dai theo huong Bac Nam.


= Moi truong =
O nhiem nguon nuoc do chat thai cong nghiep va đo thi; chat luong nuoc giam do lam dung thuoc tru sau va phan bon hoa hoc; nan pha rung; đat bi xoi mon; sa mac hoa; tinh trang san ban thu rung trai phep.


= Khi hau =
Vung ven bien chiu anh huong khi hau xich đao nong am; vung noi đia phia Bac khi hau nong va kho; vung nui va cao nguyen phia Tay khi hau tuong đoi mat me, luong mua lon hon.


Kinh te La cua ngo ve thuong mai va tai chinh cua khu vuc, nhung nen kinh te Kenya bi can tro boi nan tham nhung va su phu thuoc vao mot so mat hang co ban. Nam 1997, Quy Tien te Quoc te đinh chi Chuong trinh tang cuong chuyen dich co cau do that bai cua chinh phu Kenya trong viec duy tri cai cach va ngan chan nan tham nhung. Trong thoi gian tu nam 1999 đen nam 2000, Kenya đa phai chiu đot han han nghiem trong đa gay ra thieu nuoc va nang luong dan đen giam san luong nong nghiep. Vi the, GDP nam 2000 cua Kenya giam 0,2%. Nam 2000, IMF đa noi lai khoan vay cho Kenya trong giai đoan han han nhung lai tiep tuc đinh chi khoan cho vay nay do Chinh phu khong co nhung giai phap nghiem khac chong tham nhung. Mac du mua lon đa tro lai vao nam 2001 nhung gia ca leo thang, nan dich tham nhung va đau tu thap đa han che toc đo phat trien nen kinh te Kenya. Chinh phu moi len nam quyen vao nam 2002 đa tap trung giai quyet nhung kho khan kinh te va nan tham nhung ma đat nuoc đang phai đoi mat, va huy đong đuoc su giup đo tu ben ngoai. Kinh te Kenya bat đau khoi sac tu sau nam 2002, duoi su lanh đao cua đuong kim Tong thong Kibaki voi nhung chien dich chong tham nhung tuong đoi manh me. IMF đa chap nhan cap cho Kenya mot loat khoan vay đe thuc hien cac chuong tinh cai cach kinh te va quan ly đat nuoc, chuong trinh xoa đoi, giam ngheo... Nho đo GDP nam 2005 đa tang truong tren 5%, đat khoang 16,11 ty USD. GDP binh quan đau nguoi khoang 464 USD/nguoi/nam. Tuy nhien bao luc sau bau cu nam 2008 cung voi nhung tac đong tieu cuc cua khung hoang kinh te toan cau đa anh huong đen kinh te Kenya khien GDP giam xuong con 1,7%. Nam 2009 va 2010 nen kinh te đa hoi phuc tro lai.
Nong nghiep đong vai tro chu luc trong nen kinh te Kenya voi 85% dan so song ve nghe nong. Cac nong san chinh co lua mi, ngo, ke, khoai tay, chuoi, ca phe, che, bong, đuong...
Cong nghiep Kenya kha phat trien o chau Phi. Cac nganh cong nghiep chu chot la cong nghiep thuc pham, hoa dau (Kenya nhap dau tho đe loc), đien va vat lieu xay dung. 
Ban hang chinh cua Kenya gom My, Nhat, An Đo, Cac tieu vuong quoc A Rap (UAE), Nam Phi, Trung Quoc, Ha Lan, Tanzania, Uganda... Hien nay Anh la nha đau tu lon nhat vao Kenya voi khoang 1,5 ty USD.
Du lich phat trien nho vao 18 cong vien quoc gia va su bao ton thien nhien rat nghiem ngat (nhat la chong lai viec buon ban nga voi...), mang lai khoang 25% nguon thu nhap quoc gia.
Ngoai ra, Kenya cung đuoc huong cac uu đai thuong mai voi Lien minh chau Au (hiep đinh EBA - Everything but arms), Hoa Ky (Đao luat ve Tang truong kinh te va co hoi cho chau Phi, AGOA).
Ve ngoai thuong, nam 2010 Kenya xuat khau khoang 5,1 ty USD (f.o.b) gom cac mat hang chinh nhu che, ca phe, san pham dau, ca, xi mang... Thi truong xuat khau chinh cua Kenya la Uganda, Vuong quoc Anh, My, Ha Lan, Ai Cap, Tanzania, Pakistan.
Nam 2010, Kenya nhap khau khoang 10,4 ty USD (f.o.b) cac mat hang nhu may moc thiet bi, phuong tien van tai, san pham xang dau, nhua thong… Thi truong nhap khau cua Kenya la UAE, A Rap Xe Ut, Nam Phi, My, An Đo, Trung Quoc, Nhat Ban, Vuong quoc Anh.

GDP chinh thuc: 30,57 ty USD (2009)
GDP binh quan: 780 USD (2009)
Tang truong GDP: 2% (2009)


= Tham do dau khi =
Dau khi van chua đuoc phat hien tren lanh tho cua Kenya, mac du nhieu thap ky tham do lien tuc. Kenya hien đang nhap khau dau tho. Kenya, nen kinh te lon nhat phia đong chau Phi, khong co du tru dau mo va chi dua vao nguon dau dau cua cac nuoc khac. Dau khi chiem 20 đen 25% so luong mat hang nhap khau quoc gia.
Truoc khi xuat canh giua nam nay, Tong cong ty Dau khi Ngoai khoi Quoc gia Trung Quoc (CNOOC) đa lam viec voi cac cong ty dau o Kenya nhu Lion Energy Corp đe khoan mot gieng tham do o 9 điem tham do nam phia bac Kenya.


Nhan khau Ket qua đieu tra dan so cua Cuc Thong ke Quoc gia Kenya vao nam 2019 cho thay dan so cua Kenya la 47,564,296 nguoi. 73% dan so Kenya duoi 30 tuoi do muc tang dan so cao, tang tu 2.9 trieu nguoi len 40 trieu nguoi trong the ky qua.


= Ton giao =

Phan lon cua dan so Kenya theo Kito giao chiem 83% dan so, voi 47,7% la Tin Lanh va 23,5% la Cong giao. Cac dan toc thieu so theo cac ton giao khac voi so luong đang ke khac nhu (Hoi giao 11,2%, tin nguong ban đia 1,7%). Sau muoi phan tram cua dan so Hoi giao song o cac tinh ven bo bien, chiem 50% tong dan so o khu vuc đo. Khu vuc phia tay cua đat nuoc la noi tap trung song chu yeu cua Kito huu. O cac tinh phia Bac chiem so luong phan bo khoang 10% nguoi Hoi giao cua đat nuoc, noi ma ho tao thanh cac nhom ton giao đa so. Ngoai ra, con co mot so luong lon nhung nguoi theo An Đo giao o Kenya (khoang 50.000), nhom nguoi An giao thieu so nay đong mot vai tro quan trong trong nen kinh te đia phuong. Ngoai ra con co mot nhom nho theo Baha'i giao.


= Giao duc =

Viec hoc tap đuoc chinh phu khuyen khich. Tu nam 1978, giao duc tieu hoc đa tang len 60%, tuy nhien chi khoang 1/2 so hoc sinh hoc xong bac tieu hoc va 1/2 so đo hoc len trung hoc. He thong truong cong lap đuoc Chinh phu tai tro mot phan. O vung nong thon, chuong trinh tieu hoc ba nam đau đuoc day bang tieng Swahili, sau đo bang tieng Anh (o thanh thi hoan toan bang tieng Anh). Chuong trinh đai hoc danh cho nhung sinh vien đu đieu kien va kha nang ve tai chinh.


Van hoa Kenya la mot quoc gia đa dang ve sac thai van hoa, voi nhieu net đai dien. Đang luu tam van hoa tong hop Swahili tren bai bien, cac cong đong du muc o phia Bac, va mot so cong đong khac o trung tam va khu vuc mien Tay. Ngay nay, van hoa cua nguoi ban xu Maasai rat noi tieng, danh cho huong nang ve du lich, tuy nhien. Maasai đa tao dung tuong đoi nho, ti le trong dan so nguoi Kenya. Van hoa Maasai đuoc biet đen voi su trau chuot trang suc tren than the va trang suc.
Kenya co am nhac pho thong, truyen hinh va khung canh nha hat.


Xem them Sung chau Phi


Ghi chu Tham khao Lien ket ngoai Chinh phu
Government of Kenya Luu tru ngay 18 thang 1 nam 2014 tai Wayback Machine Official site.
Kenya Law Reports Kenyan Legislation, Case Law, Official Gazette Notices and legal Info.
State House Kenya Luu tru ngay 5 thang 11 nam 2008 tai Wayback Machine Official site State House, Kenya.
Chief of State and Cabinet Members Luu tru ngay 26 thang 10 nam 2009 tai Wayback Machine
Tong quan
Country Profile from BBC News
Republic of Kenya General Info Luu tru ngay 31 thang 8 nam 2009 tai Wayback Machine
Kenya from the Encyclopædia Britannica
Country Profile from New Internationalist
Muc “Kenya” tren trang cua CIA World Factbook.
Kenya Luu tru ngay 24 thang 10 nam 2009 tai Wayback Machine from UCB Libraries GovPubs
Kenya tren DMOZ
"Kenya". Countries + Disasters. ReliefWeb.
 Wikimedia Atlas cua Kenya
 Du lieu đia ly lien quan đen Kenya tai OpenStreetMap
Key Development Forecasts for Kenya from International Futures
Truyen thong
Kenya news media list from Stanford University
Kenya Video news  Luu tru ngay 21 thang 1 nam 2013 tai Wayback Machine aggregated from all Kenya Media Houses
Du lich
Kenya Tourist Board (Magical Kenya) official travel and tourism guide
KTN Live TV  Luu tru ngay 17 thang 12 nam 2012 tai Wayback Machine Watch Online Kenyan Live TV with Music, News, Comedy, Movies and Interviews
 Huong dan du lich Kenya tu Wikivoyage