Cay an qua (Nam Bo goi la cay an trai) la cac loai cay trong hoac qua rung ma trai cay đuoc dung lam thuc an rieng biet hoac an kem. So voi cay luong thuc la nguon cung cap chinh ve nang luong va chat bot cacbohydrat trong khau phan thuc an thi cay an qua la nguon dinh duong quy cho con nguoi ve chat khoang, đac biet nhieu vitamin, nhat la cac vitamin A va vitamin C rat can cho co the con nguoi. Tuy theo nguon goc, xuat xu va vung sinh thai ma co the chia ra cay an qua nhiet đoi, cay an qua can nhiet đoi, cay an qua on đoi,...


Nhung loai cay an qua chinh cua the gioi Nhung loai cay an qua chinh cua the gioi xep theo thu tu san luong la: 

Chi Cam chanh, gom:
cam Citrus sinensis (L.) Osb.,
quyt Citrus reticulata Blco.
buoi Citrus grandis (L.) Osb. var. grandis, Citrus maxima Merr.;
chanh vang Citrus limon (L.) Burm.f.,
chanh thuong Citrus aurantifolia (Christm. & Panz.) Sw.,
quat Citrofortunella microcarpa (Bunge) Wijnands = C. mitis Blco, Loai lai co ten: X Citrofortunella mitis J. Ingram & H. E. Moore;
kim quat Fortunella spp. Fortunella crassifolia Sw.,;
thanh yen Citrus medica L. subsp. bajoura
chanh sac Citrus hystrix DC.;
cam đang Citrus aurantium L. dung lam goc ghep, nhung canh giac vi no de nhiem benh Tristeza;
cam ba la Poncirus trifoliatus (L.) Raf.: lam goc ghep;
buoi chum Citrus paradisi  Macf.,
chuoi (Musa spp., co hai nhom chuoi an qua tuoi va chuoi bot (Musa × paradisiaca),
nho (Vitis vinifera L.,),
tao
tao tay Malus pumila Mill.= Pyrus malus L. = Malus communis DC.
tao ta Zizyphus mauritiana Lamk.
hong (Diospyros kaki),
Xoai (Mangiferra indica),
Đao (Prunus persica (L.) Batsch.),
dua (thom, khom, Ananas comosus (L.) Merr.),
man hau (Prunus salicina Lindl),
mo ta (Prunus mume)
mo tay (Prunus armeniaca L.)
le (Pyrus pyrifolia (Burm.f.)),
đu đu (Carica papaya L.,),
dau tay (Fragaria vesca L.),
bo (Persea americana Mill.,),
cha la (Phoenix dactylifera L.),
dua (Cocos nucifera L.)
hanh đao (Prunus dulcis Mill.)


San luong mot so loai qua tren the gioi Bang sau đay chi ra san luong moi nam cua cac loai cay an qua chinh co san luong lon vao cac nam 1961, 2005 va 2006, sap xep theo san luong nam 2006.


Cay an qua tai cac nuoc chau A Đong Nam A la mot trung tam quan trong hang đau ve su đa dang cay an qua. Trong so hon 12.000 loai thuc vat cua vung nay thi co nhieu loai cho qua an đuoc (Pham Hoang Ho, 1993). Theo uoc luong cua Roberto E. Coronel (1994) thi co tren 400 loai cay an qua đang đuoc trong tai vung nay, trong đo 90% la cay than go, 10% la cay than thao. Cay an qua than go ban đia khoang tren 227 loai, con lai la đuoc di thuc tu noi khac đen va trong thanh cong nhu đu đu, dua, oi, sapoche, mang cau,...
Nhung loai cay an qua chinh yeu, truyen thong (major fruits) tai cac nuoc chau A va Viet Nam theo tai lieu cua Ton That Trinh (1995), Vu Cong Hau (1996, 1990, 1987, 1982), Tran The Tuc chu bien (2000, 1998, 1997, 1996, 1995), Tran Thuong Tuan chu bien (1994), Nguyen Van Ke chu bien (2005, 2003, 2001, 2000, 1999, 1997) thi pho bien la: xoai, chuoi, cam quyt buoi, dua, đieu, dua.
Nhung loai cay an qua "đac san" (minor fruits) cua vung Đong Nam A co

nhan (Dimocarpus longan Lour.= Euphoria longana L. Steud., longan),
vai (Litchi chinensis Sonn. = Nephelium litchi Cambess, Litchi, Lychee, Lichee),
mang cau (mang cau ta = cay na Annona squamosus L. Sweetsop, Sugar apple;
mang cau xiem: Annona muricata L., Soursop, Guayabano),,
hong (Diospyros kaki L.f., Japanese persimmon, Kaki, oriental persimmon),
sau rieng (Durio zibethinus Murr, durian),
dua hau (Citrullus vulgaris Schrad. = Citrillus lanatus (Thunb.) Mats. et Nak., water melon)
chom chom (Nephelium lappaceum L. = Euphoria nephelium DC. = Dimocarpus crinita Lour. Rambutan),
đu đu,
bo,
nho,
roi (man mien nam Viet Nam),
mo,
mit (mit ta Artocarpus integrifolia L. = A. heterophyllus Lamk., jackfruit;
mit to nu: Artocarpus champeden (Lour.) Spreng. = Artocarpus integer (Thunb.) Merr., champedak, cempedak.),
thanh long (Hylocereus undatus (Haw.) Britt. et Rose Dragon fruit).
mang cut (Garcinia mangostana L., Mangosteen),
oi (Psidium guajava L),
khe (Averrhoa carambola L., Star fruit, carambola, phan biet voi cay khe Tau Averrhoa bilimbi L., Bilimbi),
Sa ke (Artocarpus communis J.R. & G. Frorst. = A. altilis (Park.) Fosb, Breadfruit),
so ri (Malpighia glabra L., Barbados cherry, Acerola),
vu sua (Chrysophyllum cainito L., Star apple, Cainito),
sung (= cay sung ngot, Ficus carica L., Fig),
dua le (Cucumis melo L., Cantaloup),
dua gang tay (Passiflora quadrangularis L., Giant granadilla),
hong quan (Flacourtia cataphracta Roxb.= Fl. Jangomas (Lour.)
Raeusch, coffee plum, Indian plum,
Manila cherry, Paniala, Puneala plum; phan biet voi bo quan rung Flacourtia rukam Zoll. et Moritzi, Rukam, Indian plum, Indian prune.),
le,
me (Tamarindus indica L., Tamarind),
tram (cay ca na = tram trang Canarium album L. Raeusch ex DC., chinese olive).
hong xiem hay Sapoche (Manilkara achras (Mill.) Fosb. = Achras zapota L., Sapodilla, Naseberry, Nispero, Sapote).
Mot so loai cay an qua hiem (rare fruits) đuoc trong rai rac quanh vuon ho, hay con o trang thai hoang da hay ban hoang da tuy cung quan trong tai mot so khu vuc nhung san luong nho, đuoc gop chung vao muc cay an qua khac trong thong ke cua FAO, nhu: 

lekima (lucuma, trung ga, Pouteria sapota (Jacq.) Moore & Stearn = Lucuma mammosa Geartn. Canistel, yellow sapote.),
coc (Spondias cytherea Sonn. = Spondias dulcis Soland. ex. Park., ambarella, otaheite apple, hog plum, golden apple),
bon bon (Lansium domesticum Hiern. var. langsat Jack., Langsat),
cay xoay (= nhung Dialium cochinchinensis Pierre, velvet tamarind),
nhot (Elaeagnus latifolia non L., Hook. f., Bastard oleaster, Autumn olive),
dau gia (Baccaurea ramiflora Lour.= Baccaurea sapida Muell. Arg., rambai = burmese grape),
chum ruot (Phyllanthus acidus L. Skeels, otaheite gooseberry),
chum ruot nui (Phyllanthus emblica L., Indian gooseberry, emblic myrobalan, Amla),
choi moi (Antidesma bunius (L.) Spreng, bignay),
De Trung Khanh (Castanea mollissima Bl., chinese chestnut)
De Bac Giang (Castanopsis boisii Hick. & Cam),
cay oc cho (= ho đao Julans regia L., Persean walnut, Eurasian walnut),
Cay dau bau đen (Morus nigra L., Black mulberry),
lac tien, hong bi, dua nuoc (Nipa fruticans Wurbm., Nipa palm),
salak (Salacca edulis Reinw., Salak palm, Snake fruit, Snake palm, Snake-skinned fruit),
chum bao, chanh day (Passiflora edulis Sims. var. flavicarpa, Passion fruit, Granadilla),
Cay luu (Punica granatum L., Pomegranate),
son tra nhat (Eriobotrya japonica (Thunb.) Lindl., Loquat),
Ngoai cac ho ke tren, cac nuoc Đong Nam A con nhieu loai thuc vat co qua an đuoc, o tinh trang hoang da, trong le te hay trong voi cac muc đich khac nhu cay trung ca (lay bong mat), cay me keo (hang rao), o moi, mam (bau nau, quach) (Aegle marmelos Correa), choi moi (Antidesma bunius Spreng), vv…kho co the liet ke het đuoc. Đieu nay chung to su phong phu ve chung loai qua trong khu vuc.
Cach phan nhom cay an qua (chinh, đac san, hiem) chi mang tinh tuong đoi vi no tuy thuoc tung nuoc. Chang han sau rieng la mot loai qua nho, nhung thuc ra san luong khong nho đoi voi Thai Lan voi san luong co luc gan 1 trieu tan, tuong tu nhu mit đoi voi Indonesia, vay o cac nuoc ay chung tro thanh cay an qua chinh. Nhung loai qua nay do tieu thu hep tai đia phuong, it khi vao thi truong quoc te nen nhieu nguoi chau Au chua he biet đen thi no la loai qua hiem đoi voi ho. Trong chien luoc phat trien cay an qua thuong dua vao qua truyen thong va qua đac san. Phat trien qua đac san it bi canh tranh hon. Đo cung la chien luoc cua Thai Lan khi tro thanh nuoc hang đau ve cay dua (qua truyen thong), hay Philippines (hang đau ve cay chuoi), đong thoi Thai Lan lai noi tieng voi cac qua đac san nhu bon bon, nhan, sau rieng…


San xuat qua o cac nuoc ASEAN Bon nuoc co dien tich cay an qua lon cua vung Đong Nam A la: Indonesia, Thai Lan, Philippines va Viet Nam.
Indonesia: Nam loai qua chinh cua Indonesia la chuoi, cam, xoai, sau rieng, mang cut. Nam 2004, san luong cac loai qua chinh cua nuoc nay đat 14,34 trieu tan. Nam 2005, Indonesia đa đat 5,17 trieu tan chuoi (8% san luong chuoi toan cau), 2,20 trieu tan cam, 1,41 trieu tan xoai va 0,56 trieu tan sau rieng (Bo Nong nghiep Indonesia 2006).
Thai Lan: Bay loai qua chinh cua Thai Lan la chuoi, dua, xoai, nhan, sau rieng, chom chom, mang cut. Nam 2005, san luong cac loai qua chinh cua Thai đat 6,70 trieu tan, xuat khau tren 1 trieu tan thu ve tren 800 trieu đo la. Trong đo, chuoi co 139 nghin ha san luong 1,80 trieu tan (đung thu ba o Đong Nam A sau Philippines va Indonesia); dua co 96 nghin ha san luong 2,2 trieu tan (đung đau the gioi); xoai co 316 nghin ha, san luong tren 2,0 trieu tan (đung thu ba tren the gioi sau An Đo va Trung Quoc); nhan co 153 nghin ha, san luong 706 nghin tan va xuat khau 242 nghin tan; sau rieng co 132 nghin, san luong 640 nghin tan (đung đau the gioi); chom chom co 84 nghin ha, san luong 517 nghin tan, xuat khau đuoc 67 nghin tan; mang cut co 67 nghin ha, san luong 207 nghin tan (đung đau the gioi); buoi co 31 nghin ha, san luong 277 nghin tan (Narong Chomchalow, Songpol Somsri va Prempree Na Songkhla, 2007).
Philippines: Ba loai qua chinh cua Philippines la chuoi, dua, xoai. Nam 2005, dien tich chuoi thu hoach cua nuoc nay la 400 nghin ha, san luong 5,50 trieu tan (8% san luong chuoi toan cau, đung thu tu sau An Đo chiem 24%, Ecuador chiem 9% va Brasil 9%). Nam 2006, san luong chuoi, dua, xoai cua Philippines đat tuong ung la 6,80 trieu tan chuoi, 1,834 trieu tan dua, 918 nghin tan xoai. Theo Arthur C. Yap (2007), Philippines đa xuat khau qua nam 2006 len toi 700 trieu đo la My va đang co du an cai thien chat luong qua nham đap ung muc tieu yeu cau ve sinh cua trai cay xuat khau.
Viet Nam Nhung loai cay an qua co dien tich lon o Viet Nam la chuoi, cam quyt buoi, xoai, dua, sau rieng, chom chom, vai, nhan, thanh long. Dien tich cay an qua cua Viet Nam đa tang tu 346 nghin ha (1995) đen 767 nghin ha (2006) đen 775 nghin ha (2007), san luong khoang 7 trieu tan. Nam 2007 xuat khau rau qua cua Viet Nam uoc đat 300 trieu đo la (Đinh Trung Kien, 2008). Chuoi hien co dien tich khoang 100.000 ha voi san luong 1,2 trieu tan. Cam quyt co dien tich cam gan 80 nghin ha voi san luong 523 nghin tan. Xoai co dien tich khoang 75 nghin ha, san luong 337nghin tan. Nhan đat đuoc tren 70 nghin ha voi san luong 481 nghin tan.Dua hien co dien tich khoang 40 nghin ha voi san luong uoc 400 nghin tan. Chom chom phat trien o vung Nam Bo voi dien tich gan 22 nghin ha, san luong 358 nghin tan. Sau rieng đuoc mo rong o Đong Nam Bo va Tay Nguyen voi dien tich thu hoach khoang 17 nghin ha, san luong 87 nghin tan. Thanh long đa mo rong va trong kha tap trung tai Binh Thuan, Long An, Tien Giang voi dien tich tren 9 nghin ha. Ngoai cac loai qua nhiet đoi, mot so loai qua can nhiet đoi cung đa đuoc phat trien o cac tinh phia Bac nhu vai, hong, man, tao, le. 
Nhung nuoc khac trong khoi Asean nhu Malaysia, Cam pu chia, Lao, Brunei va Đong Timor co dien tich trong cay an qua khong nhieu. Malaysia la nha san xuat cay co dau lon nhat the gioi. Dien tich cay an qua giam dan do gia nhan cong cao va do su cong nghiep hoa. O Cam pu chia, cac loai qua chinh la chuoi, xoai, cam, mit, sau rieng voi dien tich uoc 36.700 ha, san luong khoang 200 ngan tan (CIRAD, 2000). Myanmar co nhieu dien tich cay an qua nhung tinh trang cam van keo dai đa đay lui nen kinh te nuoc nay va so lieu thong ke rat han che. Lao, Brunei, Đong Timor do dien tich it nen san luong trai cay khong nhieu.


Cay an qua trong ngon ngu va van hoa Viet "An qua nho ke trong cay" la cau thanh ngu cua van hoa Viet, the hien đao ly cua nguoi Viet.
An cay nao, rao cay nay
An cay tao rao cay sung


Tai lieu tham khao chinh Vu Cong Hau, 1996. Trong cay an qua o Viet Nam, Nha xuat banNN, Thanh pho Ho Chi Minh.
Vu Cong Hau, 1990. Ky thuat nhan giong cay an trai o mien Nam, Nha xuat banNN, Thanh pho Ho Chi Minh.
Vu Cong Hau, 1987. Cay an trai mien Nam. Nha xuat banNN, Thanh pho Ho Chi Minh.
Ton That Trinh, 1995. Tim hieu cac loai cay an trai co trien vong. Nha xuat banNN, Trung tam Huan luyen Chuyen giao TBKT Nong nghiep, Thanh pho Ho Chi Minh.
Tran Thuong Tuan, Le Thanh Phong, Duong Minh, Tran Van Hoa, Nguyen Bao ve, 1994. Cay an trai đong bang song Cuu Long, So Khoa hoc Cong nghe va Moi truong An Giang.
Tran The Tuc, 2000. Cay nhan va ky thuat trong, Nha xuat banNN, Ha Noi.
Tran The Tuc, 2000, 100 cau hoi ve cay vai, Nha xuat banNN, Ha Noi.
Tran The Tuc, Cao Anh Long, Pham Van Con, Hoang Ngoc Thuan, Đoan The Lu, 1998. Giao trinh cay an qua, Truong ĐHNN1, Nha xuat banNN, Ha Noi.
Tran The Tuc, Vu Manh Hai, 1996. Ky thuat trong dua, Nha xuat banNN, Ha Noi.
Tran The Tuc, Hoang Ngoc Thuan, 1995. Chiet, ghep canh, tach choi cay an qua, Nha xuat banNN, Ha Noi
Tran The Tuc, Hoang Ngoc Thuan, 1992. Nhan giong cay an qua. Nha xuat banNN, Ha Noi.
Trung tam Quoc gia Bien soan Tu đien Bach khoa Viet Nam, 1991. Tu đien bach khoa nong nghiep(145 giao su, tien si, ky su bien soan, bien tap) Ha Noi.
To Tu đien, 1976. Tu đien Sinh hoc Anh VietNha Xuat ban Khoa hoc va Ky thuat, Ha Noi.
Nguyen Van Ke, Yoshitaka Tanaka, 2003, 2001. The survey of indigenous plant species used as vegetables, fruits, herbs, spices and medicine in some ethnic minorities in South Viietnam. AA- Foundation, Bangkok (No. 1-12).
Nguyen Van Ke, 2005, 2001, 2000, 1999, 1997. Cay thanh long. Nha xuat banNN, Thanh pho Ho Chi Minh.
Nguyen Van Ke, 2001. Cay an qua nhiet đoi, quyen 1: Nhung hieu biet can ban ve lap vuon, ky thuat nhan giong, tao hinh va quan ly dich hai, Nha xuat banNN, Thanh pho Ho Chi Minh.
Nguyen Van Ke, Yoshitaka Tanaka, Tomoya Akihama, 1997. Tropical fruits in Vietnam. AA- Foundation, Bangkok (Japanese).


Mot so hinh anh Chu thich Ban mau:Capybara
capybara
toi thich capybara


Tham khao ^ a b FAO. ProdSTAT. FAOSTAT. Đuoc truy cap ngay 16 thang 3 nam 2008.
^ 1961 la nam som nhat ma thong ke cua FAO co đuoc.