Cum ga hay cum gia cam la mot loai benh cum do virus gay ra cho cac loai gia cam (hay chim), va co the xam nhiem mot so loai đong vat co vu. Virus nay đuoc phat hien lan đau tien la tai Y vao đau thap nien 1900 va gio đay phat hien o hau het cac noi tren the gioi. Virus cum ga co ten khoa hoc la avian influenza (AI va đoc la ɪnflʊˈɛnzə)  thuoc nhom virus cum A cua ho Orthomyxociridae. Đay la nhung retrovirus, mang vat lieu di truyen la nhung đoan phan tu RNA, soi đoi ma (soi am tinh). Bien chung H5N1 cua virus cum ga bat đau hoanh hanh tu nam 1997 va co nguy co bung phat thanh đai dich cum đoi voi con nguoi trong tuong lai. Hien gio, khong mot quoc gia nao khang đinh co đay đu phuong tien va ky thuat đe ngan ngua, chong lai đai dich cum nay neu đieu đo xay ra.


Đuong lay nhiem Cac chung cua virus cum ga co the xam nhiem vao nhieu loai đong vat khac nhau nhu chim, lon, ngua, hai cau, ca voi, ho va con nguoi. Benh cum ga lay truyen qua khong khi va phan bon, nhung cung co the gay nhiem tren thuc an, nuoc, dung cu va quan ao. Tuy nhien, hien gio chua co bang chung thuc nghiem nao cho thay virus cum ga co the song sot trong thuc an đa đuoc nau chin.
Thoi ky u benh tu 3 đen 5 ngay. Trieu chung mac benh o cac đong vat la khac nhau, nhung mot so bien the virus co the dan đen tu vong chi trong vong vai ngay.


Trieu chung o nguoi Đoi voi con nguoi, cum ga gay ra cac trieu chung tuong tu nhu cua cac loai cum khac [1] Luu tru ngay 26 thang 10 nam 2005 tai Wayback Machine. Đo la sot, ho, đau hong, đau nhuc co bap, viem mang ket va;o nhung truong hop nghiem trong, co the gay suy giam ho hap va viem phoi, co the dan đen tu vong. Muc đo nghiem trong cua benh phu thuoc phan lon vao the trang suc khoe, kha nang mien dich, tien su tiep xuc virus cua nguoi bi nhiem. [2] Luu tru ngay 11 thang 2 nam 2006 tai Wayback Machine


Lay nhiem tu nguoi sang nguoi? Trong thang 5 nam 2006 đa co mot so lo ngai ve viec virus H5N1 co the đa bien đoi, tao kha nang lay tu nguoi sang nguoi sau khi bay nguoi trong mot gia đinh lon o Indonesia đa bi nhiem virus, 6 nguoi trong so đo đa tu vong.
Tuy nhien cac chuyen gia cua To chuc Suc khoe The gioi (WHO) -- to chuc y te cua Lien Hop Quoc co tieng noi uy tin nhat ve dich benh trong cong đong—cho rang tuy chua the loai bo kha nang virus đa lay tu nguoi sang nguoi, hien ho van đang tim them nguon lay khac co the. WHO cho rang viec tim kiem ay cho đen nay van chua đua ra đuoc bang chung virus đa lay lan trong cong đong va cung chua co bang chung ve viec su lay nhiem tu nguoi sang nguoi đa tro nen manh me hon.


Cac bien chung virus cum lay nhiem sang nguoi Tat ca cac virus AI đeu thuoc nhom cum A trong ho virus Orthomyxoviridae va tat ca cac phan nhom cua virus cum A đeu co the lay nhiem cac loai chim. Chi virus cum nhom A đuoc chia thanh cac phan nhom dua vao loai protein hemagglutinin (H) va neuraminidase (N) nam tren lop vo protein bao boc loi virus. Co tat ca 16 loai protein H, đoi voi moi loai thi lai co đen 9 phan nhom protein N, nhu vay to hop lai thi co kha nang tao ra 144 phan nhom virus cum ga khac nhau. Ngoai ra, tat ca moi phan nhom virus tren lai co the chia lam 2 phan nhom xam nhiem: đac tinh xam nhiem thap (LPAI) va cao (HPAI), đieu nay phu thuoc vao đoc tinh cua virus đoi voi cac quan the gia cam.
Nguoi ta đang lo ngai rang cac loai virus cum gia cam co the tien hanh chuyen đoi tinh khang nguyen đe co kha nang vuot qua cac rao can khac loai (vd. tu chim co the lay sang nguoi). Neu thuc su bien chung nay đuoc tao ra thi no se vua mang tinh đa hinh cuc cao (kho kiem soat) va co đoc tinh manh (kho chua tri). Mot bien chung nhu vay co the gay nen mot đai dich tuong tu nhu Đai dich cum Tay Ban Nha đa lam tu vong 50 trieu nguoi vao nam 1918.
Tuy nhien, cac đac điem di truyen giua cac bien chung gay benh tren nguoi va tren gia cam co su khac biet đang ke, khong de vuot qua. Ngay ca trong cac phan nhom cua virus cum ga cung mang nhung đac điem khac nhau. Cac virus cum ga H5 va H7 co the co ca dang "gay nhiem cao" va "gay nhiem thap", phu thuoc vao đac điem di truyen va muc đo nghiem trong cua benh ma chung gay ra; tuy nhien, virus cum H9 thi chi co dang "gay nhiem thap".


= H1N1 =

Phan nhom H1N1 la chung virus cum A đuoc phan lap đau tien. Đau thang 10 nam 2005, cac nha khoa hoc tuyen bo rang ho đa khoi phuc thanh cong chung virus gay ra Đai dich cum Tay Ban Nha. Nhung trinh tu gene cho thay đai dich nam 1918 nay la do virus phan nhom H1N1 gay ra, thuong đuoc coi la chung gay cum lon nhung co kha nang truyen nhiem.
Vao thang 3 va thang 4 nam 2009 mot đot bung phat dich voi mot chung moi cua virus H1N1 đa dan đen gan 2.000 ca nhiem va hang chuc nguoi đa chet. Tinh đen ngay 6 thang 5 nam 2009 đa co 1.893 ca nhiem tai 23 quoc gia, nhieu nhat la o Mehico, trong so đo co 31 ca đa tu vong (27 tai Mehico, 2 tai My), theo WHO.


= H5N1 =

H5N1 la phan nhom virus cum gia cam co kha nang xam nhiem cao. Tu 1997, su bung phat cua virus H5N1 đa lam nhiem benh va chet hang chuc trieu gia cam.
Tu thang 12 nam 2003 đen thang 5 nam 2009 đa co 258 nguoi tu vong do cum gia cam trong so 423 ca nhiem H5N1 tai 15 nuoc, chu yeu o chau A, theo so lieu cua To chuc Y te The gioi-WHO.
Đen thang 5 nam 2009 Indonesia la nuoc co nhieu ca tu vong nhat do H5N1, voi 115 nguoi chet trong 141 ca nhiem. O Viet Nam co 56 ca tu vong trong 111 nguoi nhiem ke tu 2003, theo WHO. 
Viet Nam tuyen bo co nam benh nhan nhiem va tu vong vi H5N1 tu đau 2009. Ca tu vong gan đay nhat la Nguyen Duy Hoang Huy (SN 2009), tru tai ap 1, xa Tan Hoi Trung, (huyen Cao Lanh, tinh Đong Thap) đa tu vong ngay 04/4/2013.
H5N1 đuoc coi la tam điem cua su chu y va canh bao rang mot bien chung tu phan nhom H5N1 co the tu bien đoi (hoac tai to hop) đe co the lay tu nguoi sang nguoi,tao thanh mot chung virus co kha nang gay đai dich cum toan cau.


= Cac chung khac =
Tu nam 1997, cac phan nhom H5N1, H7N2, H7N3, H7N7, va H9N2 đa đuoc phat hien xam nhiem vao nguoi.

H2N2

Gay nen dich cum chau A vao nam 1957 va 1958 đa lam chet khoang 1 trieu nguoi tren the gioi.
H3N2

Phat trien tu chung H2N2 do bien đoi di truyen va gay nen dich cum Hong Kong vao nam 1968, 1969 đa gay tu vong 750.000 nguoi, Đay la đai dich gay tu vong lon nhat the ky 20.
H7N2
Voi su bung phat phan nhom H7N2 trong gia cam vao nam 2002, 44 nguoi đa đuoc phat hien la bi nhiem virus tai bang Virginia, Hoa Ky.
H7N3
O Bac My, nguoi ta đa phat hien chung virus cum ga H7N3 tai mot so trang trai gia cam tai British Columbia vao thang 2 nam 2004. Cho đen thang 4 nam 2004, đa co 18 trang trai phai cach ly đe ngan ngua su lan truyen cua loai virus nay. Co 2 truong hop nguoi dan vung nay bi nhiem virus cum.
H7N7
Trong nam 2003 o Ha Lan, 89 nguoi đa đuoc chan đoan la nhiem virus cum H7N7 sau mot đot dich cum gia cam tu mot so trang trai lan can. Mot truong hop đa tu vong.
H9N2
Loai virus nay đa đuoc nghien cuu cho thay chi la dang "gay nhiem thap". Co 3 truong hop phat hien o Trung Quoc va Hong Kong cho thay bi nhiem virus va tat ca đeu đa qua khoi. Trong thang 10, 2005, mot dich cum bung phat tai thi tran Tolima, Hoa Ky. Tuy nhien, khong mot truong hop nao bi virus gay nhiem cho nguoi. [3]
H7N9

Loai virus H7N9 la loai virus cum gia cam moi vua đuoc phat hien co kha nang lay tu gia cam sang nguoi va co ti le tu vong cao,bung phat tai Trung Quoc tu thang 3 nam 2013 va tap trung chu yeu o cac tinh phia đong Trung Quoc. Hau het cac truong hop đuoc bao cao nhiem o nguoi nguoi đeu dan đen suy ho hap nang. H7N9 thuong tru an trong co the cua chim bo cau,ga va vit nhung khong phat hien tren ca đan chim di cu.No la su ket hop gene cua cac virus khac nhau. Trong virus nay, 6 gen ben trong no la tu virus cum gia cam H9N2, nhung nguon goc cua ca gen hemagglutinin (H) va gen neuraminidase (N) đeu chua đuoc xac đinh ro [4]. Tinh đen ngay 27/5/2013 đa co 130 ca mac benh tai Trung Quoc[5],1 ca mac tai Đai Loan[6] Luu tru ngay 2 thang 7 nam 2013 tai Wayback Machine va trong đo đa co 37 ca tu vong [7] Luu tru ngay 9 thang 6 nam 2013 tai Wayback Machine, ti le tu vong vao khoang 28%
H6N1
Loai virus H6N1 la loai virus cum gia cam moi nhat vua đuoc phat hien o mot co gai 20 tuoi tai Đai Loan ngay 21 thang 6 nam 2013. H6N1 la chung virus cum nguy co thap thuong đuoc phat hien o gia cam.


Phong chong va đieu tri Cum ga o nguoi co the đuoc phat hien qua nhung xet nghiem cum thuong. Tuy nhien, nhung xet nghiem nay khong phai luon đang tin cay. Vao thang 3 nam 2005, To chuc Y te The gioi thong bao rang co vai nguoi Viet Nam co xet nghiem am tinh đoi voi cum ga luc ban đau nay đa co phat hien co nhiem virus. Nhung nguoi đo sau nay đeu đa binh phuc.
Hien nay, cac xet nghiem chan đoan nhiem H5N1 đang tin cay đeu phai yeu cau su dung virus song đe tuong tac voi nhung khang the co trong mau cua benh nhan. Vi ly do an toan sinh hoc, cac xet nghiem đeu phai đuoc tien hanh trong cac phong thi nghiem đo an toan cap 3 [8].
Thuoc chong virus đoi khi huu hieu trong ca ngan ngua va tri benh, nhung chua co mot loai virus nao thuc su đuoc chua lanh trong lich su y hoc. Vac xin, tuy nhien, mat toi thieu 4 thang đe san xuat va phai đuoc chuan bi rieng cho moi loai bien the.


Đoc tinh gia tang Vao thang 7 nam 2004 cac nghien cuu gia, dan đau boi Deng cua Trung tam nghien cuu thu y Harbin, tai Harbin, Trung Quoc va giao su Robert Webster cua Benh vien nghien cuu nhi đong St Jude, tai Memphis, Tennessee, đa bao cao ket qua thuc nghiem tren chuot khi tiep xuc voi 21 chung H5N1 chiet xuat tu cac con vit Trung Quoc giua nam 1999 va 2002. Ho đa phat hien "mot mau tam thoi ro rang co tinh đoc to phat trien gia tang". [9]


Phong ngua đai dich To chuc Y te The gioi (WHO) đa đua ra canh bao rang đai dich cum đang đen gan, va nhieu kha nang la do mot bien chung cua virus cum gia cam H5N1. Đe chuan bi đoi pho, cac quoc gia phai bat đau vach ke hoach chi tiet khi tinh huong đai dich dien ra. Cac bien phap khan cap co the tien hanh la phan vung, gioi han su lan truyen, tieu huy va tiem vaccin đoi voi gia cam. Ngoai ra, cac ke hoach dai han can phai thuc thi la thay đoi dan loi song, phuong phap chan nuoi gia cam cua cac vung dan cu co nguy co cao.
WHO đa chia dich cum thanh 6 giai đoan, tu muc đo chi la nguy co nho cho đen khi đai dich bung phat va lan tran. Hau het cac to chuc y te cua cac quoc gia đeu tu đanh gia va cho rang hien nay (nam 2005) dich gia cam đang nam o giai đoan 3 cua dich, đieu đo thua nhan su gay nhiem tren nguoi cua mot chung virus moi nay đa xay ra nhung co rat it bang chung ve su lan truyen virus tu nguoi sang nguoi. Tuy the, cac chuyen gia y te cua WHO lo ngai rang dich cum gia cam co the tro thanh mot đai dich lon trong thoi gian sap toi. Nhieu canh bao cua WHO lien tuc đuoc phat ra keu goi cong đong cac quoc gia tren the gioi cung gop suc chong lai hiem hoa dich cum gia cam.


Xem them Cum ga o Hong Kong tu 1969-1969
Cum ga o chau A tu 1957-1958
Cum ga o Tay Ban Nha tu 1918-1919


Phu luc anh Tham khao Kuiken T et al (2004), Avian H5N1 Influenza in Cats, Science 2004 306: 241 (doi:10.1126/science.1102287)