Alp Arslan (tieng Ba Tu: الپ ارسلان;
ten đay đu: Diya ad-Dunya wa ad-Din Adud ad-Dawlah Abu Shuja Muhammad Alp Arslan ibn Dawud ابو شجاع محمد الپ ارسلان ابن داود;‎ 1029 – 15 thang 12, 1072) la vi sultan thu hai cua nha Seljuk va la chat cua Seljuk, thuy to cua trieu đai. Ong lay ten la Muhammad bin Da'ud Chaghri khi ong tro thanh tin đo Hoi giao, va vi tai quan su va long dung cam, ong co ten ho la Alp Arslan, co nghia la "con su tu dung manh" trong tieng Tho Nhi Ky.


Thoi ky đau Alp Arslan đi theo chu Tughril Bey đanh nha Fatima theo phai Shia trong khi cha ong Cagrı Bey van o lai Khorasan. Khi Alp Arslan quay tro ve Khorasan, ong bat đau cong viec quan ly theo huong dan cua cha minh. Trong khi đo, cha cua ong gioi thieu cho ong mot trong nhung chinh khach noi tieng nhat trong lich su so ky Hoi giao Nizam al-Mulk, nguoi ve sau tro thanh vizia tuong lai cua Alp Arslan.
Ong noi nghiep cha Chaghril Begh lam tinh truong Khorasan nam 1059. Sau khi nguoi chu cua Alp Arslan la sultan Toghrul Bey qua đoi, ong đuoc anh Alp Arslan la Suleyman len ke vi. (xem bai: Tran Damghan (1063)) Tuy nhien, Alp Arslan va chu ho la Kutalmish gay chien voi nhau đe tranh gianh quyen thua ke. Alp Arslan đanh bai Kutalmish va ngay 27 thang 4 nam 1064 ong len ngoi hoang đe Đai Seljuk, đong thoi cung tro thanh vua Ba Tu tri vi tren mot vung đat trai dai tu song Oxus toi song Tigris.
Trong viec cung co lai đe che va triet ha cac phe đoi lap, Arslan đa nhan đuoc su ho tro tai đac luc tu quan su Nizam al-Mulk. Ca hai nguoi đeu đuoc ghi nhan trong viec giu on đinh cho đe che sau cai chet cua Tughril. Sau khi thiet lap đuoc hoa binh va an ninh tren lanh tho cua minh, Arslan cho keu goi hoi nghi toan quoc vao nam 1066. Tai đay, ong phong con trai Malik Shah I lam thai tu. Voi mong muon chiem Caesarea Mazaca, thu phu cua Cappadocia, ong đich than dan đau đoi ky binh nguoi Tho vuot song Euphrates roi tan cong va chiem đong thanh pho. Cung voi Nizam al-Mulk, ong đem binh đanh Armenia va Gruzia va chiem đuoc hai nuoc trong nam 1064. Sau mot cuoc vay ham keo dai 25 ngay, quan đoi Seljuk chiem đuoc thanh Ani, kinh đo cua Armenia va chem giet dan chung trong thanh. Nhung mieu ta ve vu tham sat tai thanh Ani đuoc su gia A Rap Sibt ibn al-Jawzi dan loi mot nhan chung: 

Quan [Tho] tien vao thanh, tan sat dan chung, cuop pha va đot trui thanh, nhung gi ho đe lai chi la mot đong đo nat va tat ca nhung nguoi con song đeu bi cam tu... Xac chet nhieu vo ke, nam ngon ngang chan het moi khu pho; nguoi ta khong the đi bat cu noi nao ma khong phai buoc qua chung. So luong tu nhan bi bat khong duoi 50.000 nguoi. Toi đa quyet đinh vao thanh va đa phai chung kien su tan pha bang chinh mat minh. Toi đa co gang đe tim mot con đuong ma toi se khong phai buoc qua may cai xac chet; nhung đieu đo la khong the.


Chong lai Đong La Ma Tren đuong đi đanh nha Fatima, Alp Arslan xua quan xam luoc Đe quoc Đong La Ma. Hoang đe Romanos IV Diogenes đich than cam đai binh gap đoi quan xam luoc o Cilicia. Trong ca ba chien dich đay kho khan, ca ba lan nguoi Tho đeu that bai. Hai chien dich đau tien, quan La Ma do đich than Hoang đe cam đau, trong khi lan thu ba đuoc chi huy boi Manuel Comnenos, ong chu cua hoang đe noi danh Manuel Comnenos sau nay. Trong thoi gian nay, tieu vuong Aleppo Rashid al-Dawla Mahmud thuoc gia toc Mirdas đa quy thuan Arslan.
Nam 1071, đich than Romanos tien vao Armenia voi 3 van quan, trong đo bao gom đoi quan nguoi Tho Cuman Turk cung nhu quan nguoi Frank va Norman, duoi su chi huy cua Ursel de Baieul. Alp Arslan đang đem quan ve phia nam đanh nha Fatima phai nhanh chong quay tro lai đe gap quan La Ma. Tai Manzikert, ben bo song Murat, phia bac ho Van, hai đoi quan giao chien. Nhung linh đanh thue nguoi Cuman cua quan La Ma lap tuc đao thoat sang phia nguoi Tho. Thay vay, "nhung linh đanh thue Tay cuoi ngua đi đuong tat va roi khoi tran chien." Romanos đa bi phan boi boi tuong Andronikos Doukas, con trai cua Caesar (con trai rieng cua vo Romanos), nguoi đa tuyen bo rang ong đa chet va dan phan lon quan roi khoi tran đia thay vi yem tro cho hoang đe rut quan. Quan Đong La Ma gan nhu tan ra.

Hoang đe Romanos IV bi bat lam tu binh va đuoc ap giai đen truoc mat Alp Arslan. Sau man lang nhuc si va theo nghi le, Arslan cu xu voi ong rat muc tu te. Sau khi đam phan hoa binh đuoc chap thuan, Arslan cho tha Hoang đe, va tang them qua cap va cho nguoi ho tong. Cuoc tro chuyen sau đay đuoc cho la đa dien ra sau khi Romanos đuoc đua đen truoc mat Sultan:

Alp Arslan: "Ngai se lam gi neu ta bi bat lam tu binh va bi ap giai toi truoc mat ngai?"
Romanos: "Co le ta se giet ngai, hoac đem beu tren đuong pho Constantinopolis."
Alp Arslan: "Hinh phat cua ta con nang hon nhieu. Ta se quen ngai, va tha ngai tu do."
Chien thang cua Alp Arslan lam thay đoi the can bang o Tieu A, va chuyen no ve huong co loi cho nguoi Seljuk cung nhu nguoi Hoi giao Sunni. Trong khi Đe quoc Đong La Ma co the ton tai them 400 nam nua va nhung cuoc Thap tu chinh co the thay đoi the thuong phong cua nguoi Hoi giao trong mot thoi gian ngan nhung chien thang tai Manzikert đanh dau su khoi đau cho su hien dien cua nguoi Tho tai Anatolia. Hau het cac nha su hoc, trong đo co Edward Gibbon, đeu coi that bai tai Manzikert la khoi đau cho su suy vong cua Đe quoc Đong La Ma.


Tri quoc Alp Arslan chi chu trong vao linh vuc quan su. Viec đieu hanh quoc su đa co vi te tuong tai ba Nizam al-Mulk lo lieu. Vi te tuong nay thiet lap nen mot co cau hanh chinh va đa giup cung co Hoi quoc trong suot trieu đai cua Alp Arslan va con trai ong Malik Shah. Cac Thai ap quan su đuoc đieu hanh boi cac hoang tu Seljuk đa đuoc thiet lap đe cung cap cho quan đoi va thich ung voi nguoi Tho du muc đe thiet lap nen nong nghiep o Anatolia. Loai thai ap nay giup nguoi Tho du muc co the thu thap tai nguyen tu nhung nguoi đinh cu Ba Tu hay Tho cung nhu cac nen van hoa khac, va thu ve duoi truong Seljuq. Đieu nay cho phep Alp Arslan co the đieu đong mot đoi quan thuong truc lon ma khong phai phu thuoc vao chien loi pham tu cuoc chinh chien đe tra cho binh linh. Ong khong nhung co đu luong thuc tu than dan cua ong đe co the duy tri quan đoi, viec đanh thue cac lai buon va thuong nhan cung bo sung khong it cua cai vao kho bac đe đu co the tai tro cho nhung cuoc chien tranh lien mien.
Suleiman ibn Kutalmish la con trai cua đoi thu cua Alp Arslan; nhung Alp Arslan đa bo nhiem con trai cua nguoi đa tung la ke thu cua minh lam tong tran cac tinh phia tay bac va giao cho trong trach hoan thanh cong cuoc chinh phuc xu Anatolia. Loi giai đap thich hop cho su lua chon nay chi co the đuoc phong đoan dua tren mo ta ve tran chien giua Alp Arslan va Kutalmish cua Ibn al-Athir, khi ma ong ta viet rang Alp Arslan đa khoc vi cai chet cua nguoi đo va đa rat đau buon vi phai mat đi mot nguoi than.
Nhung yeu to duoi đay đuoc xem la đa dan đen thanh cong cua Alp Arslan:

Mot luong lon nguoi Turkoman, mot bo toc đa di cu đen Ba Tu trong nhung cuoc chinh phat cua nha Seljuk, đa đuoc su dung trong cac chuyen tham hiem o ngoai vung đat thuoc nguoi Hoi giao kiem soat (Dar al-Islam) cung nhu o nhung vung đat khong thuoc lanh tho cua nha Fatima
Đoi quan cua Sultan đuoc xem la bat kha chien bai. Đoi quan so huu su co đong cuc cao. Ngoai ra, ho cung đuoc biet đen voi long nhan tu, đuoc the hien qua su đoi xu voi quan thao khau.
Nhung nguoi cai quan cac vung đat bi chiem, cho du theo phai Sunni hay Shia, đeu đuoc giu chuc va lam chu hau. Ngoai ra, cac thanh vien trong hoang toc Seljuk đeu đuoc bo nhiem lam tong tran o cac tinh.
Alp Arslan ngan chan canh cac con huynh đe tuong tan tranh ngai vang bang cach phong thu tu Malik Shah I (Maliksah) lam thai tu va bo cao rong rai.
Ong co moi quan he tot voi Giao chu (Khalip) Al-Qa’im nha Abbas.


Cai chet Sau đai thang tai Manzikert va đanh chiem đuoc mot vung lanh tho rong lon o phia Tay, Alp Arslan chuyen đoi muc tieu cua minh, va nham vao Khach Lat han quoc o Turkestan, coi nguon cua gia đinh ong. Ong đua đai quan đen bo song Oxus. Đe co the vuot song mot cach an toan, ong can phai đanh chiem mot vai phao đai ben bo song. Mot trong nhung phao đai đuoc tuong nguoi Khwarezm la Yussuf al-Kharezmi giu. Phai mat nhieu ngay lien, Yussuf moi đau hang va bi ap giai đen truoc mat Sultan va bi Sultan ha lenh tu hinh. Trong luc tuyet vong, Yussuf voi rut con dao gam trong nguoi va xong vao Sultan. Tu tin minh la mot xa thu bach phat bach trung vang danh thien ha, Alp Arslan ha lenh cho can ve khong đuoc đong thu. Ong duong cung nham vao Yussuf nhung vo tinh bi truot chan con mui ten bi ban chech sang mot ben va bi con dao gam cua ten thich khach đam vao nguc. Alp Arslan bi thuong nang va qua đoi 4 ngay sau đo, vao ngay 25 thang 11 nam 1072 khi moi 43 tuoi. Truoc khi lam chung, ong noi voi con trai Malik Shah rang ong chet la do chinh su kieu ngao cua ong. Thi hai cua ong đuoc đua toi Merv va đuoc chon cat ben canh mo cua phu than ong, Chaghri Beg.


Tham khao Tham khao Lien ket ngoai Alp Arslan. In: Ehsan Yarshater (Hrsg.): Encyclopædia Iranica (tieng Anh, bao gom danh sach tai lieu tham khao)