Vien Smithsonian, tuc Smithsonian Institution ( smith-SOH-nee-ən), hoac Smithsonian, la mot nhom cac bao tang va trung tam giao duc va nghien cuu, la khu phuc hop lon nhat tren the gioi, do Chinh phu Hoa Ky tao ra "đe tang cuong va pho bien kien ​​thuc". Vien thanh lap vao ngay 10 thang 8 nam 1846, hoat đong nhu mot cong cu uy thac va khong chinh thuc la mot phan cua bat ky chi nhanh nao trong ba chi nhanh cua chinh phu lien bang. To chuc đuoc đat ten theo nha tai tro sang lap, nha khoa hoc nguoi Anh James Smithson. Ban đau no đuoc to chuc voi ten goi Bao tang Quoc gia Hoa Ky, nhung ten goi đo đa khong con ton tai ve mat hanh chinh ke tu nam 1967.
Vien đuoc goi la "tang ap mai cua quoc gia" vi luu giu 154 trieu vat pham theo phong cach chiet trung, 19 bao tang, 21 thu vien, 9 trung tam nghien cuu va so thu cua Vien bao gom cac đia danh lich su va kien ​​truc, chu yeu nam o Quan Columbia. Cac co so bo sung đuoc đat tai Maryland, New York, va Virginia. Hon 200 to chuc va bao tang o 45 tieu bang, Puerto Rico, va Panama la Chi nhanh cua Smithsonian. Cac an pham cua to chuc bao gom tap chi Smithsonian va Air & Space.
Hang nam vien đon 30 trieu du khach mien phi. Ngan sach hang nam cua no la khoang 1,25 ty đo la, voi hai phan ba đen tu khoan trich lap hang nam cua lien bang. Nguon tai tro khac đen tu tai tro cua To chuc, đong gop cua tu nhan va doanh nghiep, hoi phi, va doanh thu ban le, nhuong quyen va cap phep kiem đuoc. Tinh đen nam 2021, tai san cua Vien co tong gia tri khoang 5,4 ty đo la.


Thanh lap Theo nhieu cach, nguon goc cua Vien Smithsonian co the bat nguon tu mot nhom cong dan Washington, nhung nguoi "an tuong voi tam quan trong cua viec thanh lap mot hiep hoi đe quang ba kien ​​thuc huu ich," đa gap nhau vao ngay 28 thang 6 nam 1816, đe thanh lap Vien Xuc tien Nghe thuat va Khoa hoc Colombia. Cac vien chuc đuoc bau vao thang 10 nam 1816, va to chuc đuoc Quoc hoi ban hanh đieu le vao ngay 20 thang 4 nam 1818 (đieu le nay het han vao nam 1838). Benjamin Latrobe, kien ​​truc su cho Toa nha Quoc hoi Hoa Ky sau Chien tranh nam 1812, va William Thornton, kien ​​truc su đa thiet ke Nha Bat giac va Tudor Place, se la cac si quan.
Cac thanh vien noi bat khac, đuoc đanh so tu 30 đen 70 trong suot thoi gian ton tai cua Vien, bao gom John Quincy Adams, Andrew Jackson, Henry Clay, Judge William Cranch, va James Hoban. Cac thanh vien danh du bao gom James Madison, James Monroe, John Adams, Thomas Jefferson, va Marquis de Lafayette. Chi phi hoat đong đuoc đai tho tu khoan phi 5 đo la My hang nam thu tu moi thanh vien.
Vien đe xuat mot so chu truong. Chung bao gom nghien cuu đoi song thuc vat va tao ra mot vuon bach thao o Trung tam mua sam Capitol, kiem tra san luong khoang san cua đat nuoc, cai thien quan ly va cham soc gia suc, viet lich su đia hinh va thong ke cua Hoa Ky. Cac bao cao đa đuoc xuat ban đinh ky đe chia se kien ​​thuc nay voi nhieu cong chung hon, nhung do thieu kinh phi, đieu nay ban đau đa khong xay ra. Vien gap nhau lan đau tien tai Khach san Blodget, sau đo la tai Bo Ngan kho va Toa thi chinh, truoc khi đuoc giao mot ngoi nha co đinh vao nam 1824 trong toa nha Capitol.
Bat đau tu nam 1825, cac cuoc hop hang tuan đa đuoc sap xep trong cac phien hop cua Quoc hoi đe đoc cac tac pham khoa hoc va van hoc, nhung đieu nay chi đuoc tiep tuc trong mot thoi gian ngan, vi so luong nguoi tham du giam nhanh chong. 85 thong tin lien lac cua 26 nguoi đa đuoc đua ra Quoc hoi trong suot thoi gian ton tai cua xa hoi, voi hon mot nua lien quan đen thien van hoc hoac toan hoc. Trong so tat ca cac hoat đong ma Vien đa len ke hoach, chi co mot so hoat đong thuc su đuoc trien khai nhu thanh lap vuon bach thao va bao tang đuoc thiet ke đe co đia vi quoc gia va lau dai. Khong gian bi chiem đong truoc đay, hien tai la Vuon bach thao.
Bao tang chua cac mau vat đong vat hoc, thuc vat hoc, khao co hoc, hoa thach, v.v., mot so mau vat đa đuoc chuyen giao cho Vien Smithsonian sau khi thanh lap. Đieu le cua Vien het han vao nam 1838, nhung tinh than cua no van ton tai trong National Institution, thanh lap nam 1840. Voi su menh "thuc đay khoa hoc va nghe thuat  huu ich va đe thanh lap mot bao tang lich su tu nhien quoc gia ", to chuc nay tiep tuc thuc giuc Quoc hoi thanh lap mot bao tang se co cau truc rat giong voi nhung bao tang cuoi cung đuoc đua vao ngay thanh lap Vien Smithsonian. Cong viec cua no đa giup phat trien mot triet ly co ban thuc đay viec theo đuoi va phat trien tri thuc khoa hoc co loi cho quoc gia, đong thoi khuyen khich nguoi dan.
Vien Smithsonian thanh lap voi ton chi "tang cuong va pho bien" kien thuc do nha khoa hoc nguoi Anh James Smithson (1765-1829) tai tro va tang lai cho nuoc My. Đieu la la James Smithson chua tung đen My bao gio. Theo di chuc đe lai thi tai san cua ong đuoc trao cho chinh phu My neu nguoi chau (goi ong la chu) Henry James Hungerford khong co nguoi noi doi. Hungerford mat nam 1835 ma khong co nguoi thua ke nen tai san cua Smithson tri gia 104.960 đong vang, tuong đuong tuong đuong $13.741.000 nam 2022 hoac tuong đuong £11.936.989 nam 2023 Tuy nhien, khi xem xet GDP vao thoi điem đo, no co the tuong đuong voi 220 trieu đo la vao nam 2007.
Tam nam sau Quoc hoi My thong qua đieu luat thanh lap Vien Smithsonian, mot hoc vien ban cong lap. That khong may, so tien nay đa đuoc Bo Tai chinh Hoa Ky đau tu vao trai phieu do bang Arkansas phat hanh, von som bi vo no. Sau cuoc tranh luan soi noi, đai dien cua Massachusetts (va cuu tong thong) John Quincy Adams đa thuyet phuc Quoc hoi khoi phuc so tien bi mat voi lai suat va bat chap viec so tien thiet ke cho cac muc đich khac, đa thuyet phuc cac đong nghiep cua ong giu no cho mot to chuc khoa hoc va hoc tap. Cuoi cung, ngay 10 thang 8 nam 1846, Tong thong James K. Polk đa ky đao luat thanh lap Vien Smithsonian nhu mot cong cu uy thac cua Hoa Ky, đuoc quan ly boi Hoi đong nhiep chinh va mot thu ky cua Smithsonian.


Phat trien Mac du thu ky thu nhat cua Smithsonian, Joseph Henry, muon to chuc nay tro thanh mot trung tam nghien cuu khoa hoc, nhung co so cua Vien nhanh chong bien thanh noi tang tru cac bo suu tap cua chinh phu lien bang. Đoan tham hiem Hoa Ky cua U.S. Navy đa đi vong quanh the gioi tu nam 1838 đen nam 1842. Chuyen đi đa thu thap đuoc hang nghin mau vat đong vat, thao moc gom 50.000 mau thuc vat, cac loai vo va khoang chat đa dang, cac loai chim nhiet đoi, lo nuoc bien va cac hien vat dan toc hoc tu Nam Thai Binh Duong. Nhung mau vat va đo tao tac nay đa tro thanh mot phan cua bo suu tap Smithsonian, cung nhu nhung ket qua đuoc thu thap boi mot so cuoc khao sat quan su va dan su ve Mien Tay Hoa Ky, bao gomCuoc khao sat ranh gioi Mexico va Cuoc khao sat đuong sat Thai Binh Duong, tap hop nhieu nguoi My ban đia va cac mau vat lich su tu nhien.


= Bao tang va toa nha =

Tru so cua Vien do kien truc su James Renwick ve kieu mang hinh dang mot toa lau đai nen menh danh la "The Castle". Cong viec xay cat hoan tat nam 1855 o đia điem nhin ra National Mall, tuc cong vien lon tren truc chinh cua thu đo Hoa Ky. Nha hao tam Charles Lan Freer la mot trong nhung tu nhan đau tien gop ngan khoan va quy vat đe xay dung Vien. Đong gop lon nhat cua Freer la bo suu tap trien lam o Freer Gallery.


= Chien dich von =
Vao nam 2011, Smithsonian đa thuc hien chien dich gay quy đau tien. No luc tri gia 1,5 ty đo la đa huy đong đuoc 1 ty đo la sau 3 nam. Cac quan chuc cua Smithsonian đa cong khai chien dich vao thang 10 nam 2014 voi no luc quyen gop đuoc 500 trieu đo la con lai. Hon 60.000 ca nhan va to chuc đa quyen gop tien cho chien dich vao thoi điem no đuoc cong khai. Đieu nay bao gom 192 qua tang tri gia it nhat la 1  trieu đo la My. Cac thanh vien trong ban giam đoc cua cac vien bao tang Smithsonian khac nhau đa quyen gop 372 trieu đo la My. Smithsonian noi rang so tien gay quy se đuoc hoan thanh xay dung Bao tang quoc gia ve lich su va van hoa nguoi My goc Phi va cai tao Bao tang hang khong va vu tru quoc gia, Bao tang lich su quoc gia Hoa Ky, va Phong trung bay Renwick. Mot so tien nho hon se danh cho cac sang kien giao duc va so hoa cac bo suu tap. Tinh đen thang 9 nam 2017, Smithsonian tuyen bo đa huy đong đuoc 1,79  ty đo la som ba thang truoc khi ket thuc chien dich.


Hanh chinh Vien Smithsonian thuc the la mot tin thac cua chinh phu Lien bang Hoa Ky. Kinh phi Vien do Bo Tai chanh trang trai va quyen loi cua Vien đuoc Bo Tu phap đai dien.
Đung đau Vien la mot Vien truong (chancellor) do Chanh an Toi cao Phap vien Hoa Ky kiem nhiem. Hoi đong Quan tri gom co 17 thanh vien, trong đo 8 vi la vien chuc trong chinh phu Hoa Ky: Chanh an Toi cao Phap vien, Pho tong thong, 3 nghi si do pho tong thong bo nhiem, va 3 dan bieu do chu tich Ha vien Hoa Ky (Speaker of the House) bo nhiem. Chin vi con lai la do Quoc hoi bo phieu chon nhung khong đuoc la nguoi trong Quoc hoi. Cac thanh vien trong Hoi đong Quan tri khong lanh luong ma chi đuoc đen bu chi phi lien quan đen viec thi hanh trach nhiem o Vien. Viec đieu hanh thuong nhat la do Tong thu ky (Secretary) giam sat. Tong thu ky la do Hoi đong Quan tri chon.


He thong Vien bao tang Co muoi chin bao tang va phong trung bay, cung nhu Cong vien Đong vat hoc Quoc gia, bao gom cac bao tang Smithsonian. Muoi mot o tren National Mall, cong vien chay giua Lincoln Memorial va United States Capitol. Cac bao tang khac nam o nhung noi khac o Washington, D.C., voi hai bao tang nua o Thanh pho New York va mot o Chantilly, Virginia.


= Bo suu tap =
Bo suu tap cua Smithsonian bao gom 156 trieu tac pham nghe thuat, đo tao tac va mau vat. Bao tang Lich su Tu nhien Quoc gia luu giu 145 trieu mau vat va hien vat, hau het la đong vat đuoc bao quan trong Formaldehyde. Trung tam Tim kiem Bo suu tap co 9,9 trieu ban ghi ky thuat so co san truc tuyen. Cac Thu vien cua Vien Smithsonian co 2 trieu tap thu vien. Kho luu tru Smithsonian luu giu 156.830 foot khoi (4.441 m3) tai lieu luu tru.


= Truy cap mo =
Thang 2 nam 2020, Smithsonian đa cung cap 2,8 trieu mon đo ky thuat so cho cong chung duoi su cong hien tren mien cong cong Creative Commons Zero, voi cam ket phat hanh them cac mon đo khac trong tuong lai.


Đoc them Nina Burleigh, Stranger and the Statesman: James Smithson, John Quincy Adams, and the Making of America's Greatest Museum, The Smithsonian. New York: HarperCollins, 2003.
Heather Ewing, The Lost World of James Smithson: Science, Revolution, and the Birth of the Smithsonian. Bloomsbury, 2007.
United States. Congress. House of Representatives. Collections Stewardship at the Smithsonian: Hearing before the Committee on House Administration, House of Representatives, One Hundred Thirteenth Congress, First Session. Washington, D.C.: U.S. Government Printing Office, 2013.
William S. Walker, A Living Exhibition: The Smithsonian and the Transformation of the Universal Museum. Amherst, MA: University of Massachusetts Press, 2013.


Lien ket ngoai Website chinh thuc 
A brief history of the U.S. National Museum/National Museum of Natural History Luu tru ngay 21 thang 1 nam 2016 tai Wayback Machine
Smithsonian Open Access – nearly 3 million Free images now available (video; 1:40)


Ghi chu Tham khao