Tran Thermopylae la mot tran đanh noi tieng trong lich su, la mot cuoc cham tran giua cac thanh bang Hy Lap, duoi su dan dat cua Leonidas I xu Sparta va Đe quoc Ba Tu Co đai duoi su chi huy cua Xerxes Đai đe keo dai trong khoang ba ngay. Tran đanh dien ra cung mot thoi điem voi tran hai chien Artemisium vao thang 8 hoac thang 9 nam 480 TCN, tai hem nui Thermopylae ("Cong lua"). Cuoc xam luoc Hy Lap lan thu hai cua Ba Tu la mot hanh đong đap tra lai cuoc xam luoc lan đau tien đa that bai sau khi bi quan đoi Athens đanh tan tac trong Tran Marathon muoi nam ve truoc. Đe chuan bi tai xam luoc Hy Lap, Xerxes đa tap hop đuoc mot đoi quan va luc luong khong lo. Vi tuong nguoi Athens Themistocles la nguoi đa đe xuat đanh chan bo binh va tau chien cua Ba Tu tai Thermopylae va Artemisium.
Khoang 7000 quan Hy Lap tien quan len phia bac đe chan đanh tai hem nui vao mua he nam 480 TCN. Theo cac nha su hoc thoi co đai, so luong quan Ba Tu la nhieu hon 1 trieu, nhung thong ke ngay nay nho hon nhieu (co nhieu ket qua trong pham vi 70.000-300.000 đuoc đua ra tu nhieu hoc gia khac nhau). Quan đoi Ba Tu đen đay vao khoang cuoi thang 8 hoac đau thang 9. Co toi ba tran đanh lon dien ra trong bay ngay, giua quan Hy Lap va Ba Tu truoc khi tao nen mot cuoc tu chien tieu bieu nhat trong lich su. Trong vong hai ngay, mot đao quan nho be duoi su chi huy cua vua Leonidas I cua Sparta đa chan con đuong duy nhat ma quan Ba Tu co the vuot qua đe tien xuong phia Nam. Sau ngay thu hai, mot nguoi ten la Ephialtes đa phan boi lai quan Hy Lap bang cach chi mot loi khac tien ra phia sau quan Hy Lap. Sau khi biet minh bi đanh up, Leonidas đieu lai tat ca cac quan đoi Hy Lap va chi giu lai 300 quan Sparta, 700 quan Thespiae va 400 quan Thebes hoac co le la vai tram nguoi nua ben canh đe chong lai cuoc tan cong, phan lon đeu bi giet va chi co mot so it chay thoat đuoc.
Sau su kien nay, hai quan Hy Lap duoi su chi huy cua chinh tri gia Themistocles đang chan hai quan Ba Tu o Artemisium đa nhan đuoc tin rang quan đoi đa that thu tai Thermopylae. Biet rang phong tuyen Thermopylae-Artemisium đa vo, nguoi Hy Lap đa quyet đinh rut lui ve Salamis. Quan đoi Ba Tu tran vao Boeotia va cuop pha thanh Athens, tuy nhien cu dan Athens đeu đa đuoc di doi đi noi khac. Ham đoi Hy Lap đa chuan bi cho mot chien thang quyet đinh truoc ham đoi Ba Tu, va ho đa thuc hien đuoc đieu nay trong tran Salamis dien ra cung thang. Sau that bai, do so bi mac ket tai chau Au, bi đe doa boi thieu luong thuc va benh tat, Xerxes đa dan phan lon đai quan quay tro lai chau A, chi đe Mardonius cung khoang 300.000 quan (theo Herodotus) hoac 70,000–120,000 (thong ke ngay nay) o lai đe chiem not cac vung đat con lai cua Hy Lap. Tuy nhien, mot nam sau đo, quan đoi Ba Tu đa bi đanh bai trong tran Platea (479 TCN), va bat buoc phai huy bo cuoc xam luoc nay.
Ca van hoc co đai va hien đai đeu thuong dung tran Thermopylae lam vi du cho suc manh cua mot đoi quan yeu nuoc, chien đau vi dan toc vi quoc gia. Viec thuc hien cuoc phong thu tai Thermopylae la cung la mot vi du ve cach su dung nhan luc hieu qua, cach van dung đia hinh hiem lam chien truong va đa tro thanh mot bieu tuong cua long dung cam chong lai nghich canh.


Su lieu Phan lon cac nguon chu yeu ve cuoc chien giua Hy Lap va Ba Tu đeu xuat phat tu cac tac pham Herodotus. Tuy nhien, viec ong goi nguoi Ba Tu la "ro" đa khien tac pham "Xerxes" cua Dennis Abrams xem ong thien vi que cha đat to Hy Lap cua ong. Nha su hoc Sicilia Diodorus Siculus cung nhac đen kha nhieu ve cuoc chien nay trong tac pham Bibliotheca Historica cua ong trong the ky 1 TCN. Tuy nhien ong cung đa tham khao cac tac pham cua Ephorus, mot su gia Hy Lap thoi ky truoc. Cac pham nay đeu co nhieu điem giong voi nhung tac pham cua Herodotus. Cuoc chien tranh Hy Lap-Ba Tu cung đuoc mo ta it chi tiet hon tu cac tac pham cua mot so su gia khac thoi co đai bao gom Plutarch, Ctesias cua Cnidus, va đuoc nhac đen trong nhieu vo kich khac nhau, tieu bieu la Persai (Περσαι, Nhung nguoi Ba Tu), mot vo kich cua nha soan kich vi đai Aeschylus. Nhieu bang chung khao co, chang han nhu cac cot Serpent (nam trong truong đua Hippodrome, Istanbul, Tho Nhi Ky), cung đa xac nhan nhieu chi tiet cu the ma Herodotus đa tung đua ra trong cac tac pham cua minh.


Boi canh Vao nam 551 TCN, vua xu Ba Tu la Cyrus Đai Đe đanh đo "thien trieu" cua ong la Đe quoc Media. Ong len ngoi Hoang đe cua Ba Tu va Media, khoi lap Đe quoc Ba Tu. Voi cong cuoc banh truong cua minh, ong chinh phat cac Đe quoc giau co va hung manh nhu Lydia va Babylon, đua Đe quoc Ba Tu tro thanh đe quoc rong lon nhat the gioi thoi đo. Sau khi kinh đo Sardis cua xu Lydia that thu vao nam 547 TCN, cac thanh bang Hy Lap lan can cung đau hang vi "Vua cua cac vi vua". "Vua cua cac vi vua" Cambyses II len noi ngoi vao nam 530 TCN, ong hoan tat cong cuoc banh truong cua vua cha, tien hanh chinh phat xu Ai Cap. Luc vua Darius I len ngoi "Vua cua cac vi vua" vao nam 522 TCN, ong thua huong mot Đe quoc vo cung rong lon, trong đo co "toan bo chau A".
"Vua cua cac vi vua" Darius I tich cuc cung co va xay dung đat nuoc, tien hanh nhung cai cach lon lao. Ong cung tiep tuc cong cuoc mo mang bo coi va gat hai nhieu chien cong hien hach, dep tan cac cuoc noi day o xu Media va xu Babylon. Sau nhung nam thang chinh phat cua Đe quoc Ba Tu, đang trong thoi ky thai binh thinh tri thi ong hay tin du. Nhan dan Ionia noi day chong lai su thong tri cua ong, luc đo la cuoi trieu đai lau dai va thanh cong cua ong. Đuoc su ho tro cua thanh bang Athena, tinh Lydia. Nhan biet đuoc cuoc noi day nay se anh huong đen đe che cua minh, Darius len ke hoach trung phat nhung nguoi tham gia hoac co đong gop chut it vao cuoc khoi nghia nay. Darius cung nhan thay co hoi đe banh truong đe che cua minh vao the gioi Hy Lap co đai ngang buong. Mot chuyen tham hiem vao sau đat Hy Lap duoi su chi huy cua Mardonius nam 492 TCN đe do la cac y đinh cua Hy Lap trong y đo tai chinh phuc Thrace, va buoc Macedonia đe tro thanh mot vuong quoc chu hau cua Ba Tu.
Darius đa cho gui su gia đen tat ca cac thanh bang Hy Lap vao nam 491 TCN yeu cau ho dang mot mon qua "rat đac biet", 'đat va nuoc'. Đa co mot cuoc bieu tinh vao cuoi nam truoc, phan lon cac thanh bang Hy Lap đeu phai chap nhan theo yeu cau. Tuy nhien, tai Athena, su gia Ba Tu đa bi tra khao va sau đo bi xu tu bang cach nem vao mot cai gieng o Sparta. Đieu nay co nghia rang Sparta cung phai gop phan trong cuoc chien tranh voi Ba Tu.
Phan no truoc hanh đong khieu khich nay, Darius ra lenh hai vi tuong Datis va Artaphernes mang theo mot đoi quan tan cong Naxos trong nam 490 TCN, truoc khi nhan đuoc thu đau hang cua Cycladic. Đai quan sau đo tien ve phia Eretria va bao vay thanh pho. Quan đoi Ba Tu đa cuop boc thanh Eretria cach tan nhan. Cuoi cung, đai quan huong đen Athena, ha trai tai vinh Marathon, tai noi no quan Ba Tu phai đoi mat voi mot đoi quan nguoi Athena đong hon rat nhieu. Trong tran đanh tai Marathon, nguoi dan Athena đa gianh mot chien thang quyet đinh, bat buoc quan Ba Tu phai rut lui ve chau A.
Sau đai bai, Darius bat đau tap hop mot đoi quan moi ma ong du đinh dung ho đe chinh phuc hoan toan đat Hy Lap. Tuy nhien su viec dien ra khong đuoc nhu mong muon, nam 486 TCN, nhan dan Ai Cap đung len phat co khoi nghia, đieu nay khien Darius phai gat y đo tai xam luoc Hy Lap sang mot ben. Nhung Darius đa đot ngot qua đoi trong khi chuan bi tien vao Ai Cap, va ngai vang Ba Tu đuoc truyen cho con trai cua ong la Xerxes I. Xerxes nghien nat cuoc noi day tai Ai Cap, va rat nhanh chong chuan bi cho cuoc xam luoc cua Hy Lap lan thu hai. Va đay se la mot cuoc xam luoc quy mo đay đu, no đoi hoi ke hoach lau dai, va đi song song la che đo cuong bach tong quan. Xerxes đa quyet đinh rang Hellespont se la cau noi cho phep quan đoi cua minh tien đen chau Au, va mot kenh đao đuoc đao qua eo nui Athos (mot ham đoi Ba Tu đa bi pha huy tai đay nam 492 TCN). Nhung đieu nay đeu the hien tham vong rat lon cua Xerxes I, no vuot qua bat ky cac quoc gia đuong thoi khac. Đau nam 480 TCN, cac che pham đa hoan tat, va quan đoi Xerxes đa tap trung tai Sardis đe chuan bi cuoc hanh quan huong toi chau Au, bang cach đi tren hai cau phao tai Hellespont.


Dao đau Quan Ba Tu duong nhu đa vuot qua Thrace va Macedonia. Tin tuc ve quan Ba Tu đuoc mot điep vien Hy Lap thong bao trong thang tam. O thoi điem nay trong nam tai Sparta, nguoi lanh đao de facto (tren thuc te) cua lien minh đang tham gia vao le hoi Carneia. Theo phong tuc Sparta, trong le hoi Carneia khong ai đuoc phep xuat quan. Cung vi luat nay, ma nguoi Sparta đa khong tham gia vao tran đanh tai tran Marathon (490 TCN) vi đen muon. Va đay cung la thoi điem Đai hoi Olympic dien ra, va trong thoi gian nay tat ca cac quoc gia ke ca đang giao chien voi nhau cung phai đinh chien, va neu pham luat thi đieu nay co nghia la pham thanh. Mac du chien su cap bach, nhung phan lon cac chinh tri gia đeu ngan can khong cho đuc vua Leonidas I đem đai quan đi. Vi the Leonidas chi cung 300 can ve Hippeis-tat ca nhung gi ong đuoc phep mang theo ben minh. Cung voi đo la mot so luong lon hon quan tiep vien, bao gom 1.000 quan Phocea, đuoc lay tu Lacedaemon (bao gom kha nhieu heilotes). Trong cuoc hanh quan nay, co gang duy nhat la thu thap cang nhieu linh nguoi Hy Lap khac tren đuong đi cang tot, va đieu lon hon nua la su tham gia cua đai quan Sparta.

"Leonidas dan theo 300 quan đoi chinh quy tinh nhue, đe tam nhin cua ho co the khuyen khich quan đoi mien Nam, giup chung dam đau tranh va ngan chung đau hang. Ngoai ra, luc luong tong cong trong tran nay cua Đai Hy Lap vao khoang 4 toi 5 ngan quan. Đoi quan nay phai chien đau voi so luong khong lo chien binh co vu trang cua quan Ba Tu.—Herodotus
Trong truyen thuyet ve Thermopylae đuoc Herodotus nhac đen, vao đau nam, nhung nguoi đung đau Sparta đa đen gap nhung nha tien tri o mot ngoi đen tai Delphi. Nhung nha tien tri đa đua ra mot loi sam rang:Tu quyet đinh so phan minh, tap hop nguoi dan Sparta o khap moi noi,
Hoac thanh pho noi tieng tuyet voi cua cac nguoi se bi chon vui boi nhung nguoi con Perseus
Hoac, neu co đuoc khong, toan bo đat Lacedaemon
Phai thuong tiec cai chet cua mot vi vua cua nha Heracles,
Mac du suc mang cua nhung con su tu hay bo cung khong giu đuoc chan ong
Suc chong suc; chi danh cho nguoi co suc manh cua than Zeus
Chang ai biet đuoc mot trong hai co suc manh nay.

Herodotus đa nhac ve Leoniadas, khi nghe loi sam, ong đa tin rang minh se chet vi khong đu luc luong đe gianh đuoc mot chien thang, va ong đa quyet đinh truyen ngoi cho con trai cua minh.
Quan đoi Sparta đuoc tang cuong tren đuong đi boi cac đoi quan tu nhieu thanh bang khac nhau gia nhap va con so nay đat đen 7000 (xem phia duoi) khi ho đat chan đen Thermopylae. Leonidas cho quan cam trai va phong thu tai noi hep nhat cua hem Thermopylae. Truoc đay, nhung nguoi dan trong thanh pho Phocis đa cho xay dung mot buc tuong phong thu tai noi nay. Trong thoi gian o đay, Leonidas nhan đuoc tin tu nguoi dan đia phuong rang, co mot loi mon tren nui dan đen phia sau va quan Ba Tu hoan toan co the dung con đuong nay đe đanh up nguoi Sparta voi đieu kien ho co biet đen no hay khong. Leonidas đa cho 1.000 quan tru o tren nui đe đe phong bat trac.
Cuoi cung giua thang tam, nguoi Ba Tu đa tiep can đen vinh Maliac. Viec quan Ba Tu đat chan đen Thermopylae khien nguoi Hy Lap phai to chuc mot cuoc hop hoi đong. Nhieu nguoi Peloponnesus ung ho viec rut ve eo đat Corinth, loi vao ban đao Peloponnesus, va chan đung quan Ba Tu tai đay. Tuy nhien nhung nguoi đen tu Phocis va Locris do o gan khu vuc nay đa bat binh va ung ho viec phong thu tai Thermopylae khien hai ben xay ra au đa. Leonidas tran ap noi lo ngai cua moi nguoi bang cach quyet đinh phong thu tai Thermopylae.
Xerxes đa cho gui su gia đen đe đam phan voi Leonidas. Nguoi Hy Lap se đuoc song tu do voi danh hieu "Nhung nguoi ban cua dan chung Ba Tu", va hon the nua, ho se đuoc tai đinh cu tren nhung vung đat ma to tien ho tung so huu. Khi nhung đieu nay bi Leonidas tu choi, su gia Ba Tu tiep tuc khuyen ong quy goi chiu hang. Va cau tra loi noi tieng truoc su gia Ba Tu la: "Hay đen đay ma lay!" (μολων λαβε). Nhung mot cau noi noi tieng hon lai xuat phat tu mot vi tuong cua ong. Truoc phan ung cua Leonidas, nguoi Ba Tu đe doa: "Nhung mui ten cua chung tao se che khuat anh mat troi!". Mot vi tuong cua Leonidas đap tra: "Vay chung toi se chien đau trong bong toi!". Luc ma vi su gia quay ve cung la luc cuoc chien bat đau. Xerxes co đoi bon ngay đe lam nan long quan Hy Lap, truoc khi đem quan đanh ho.


Luc luong hai ben = Ba Tu =

So quan ma Xerxes tap hop đe chuan bi cho cuoc xam luoc thu hai vao Hy Lap la mot chu đe tranh chap bat tan, boi vi nhung con so đuoc đua ra trong tai lieu co thuc su qua lon. Herodotus ghi chep trong cac tac pham cua minh la đa co 2.600.000 quan linh tham gia vao cuoc chien, kem theo so luong dan phu lao dich đa tham gia cung nhieu khong kem. Nha tho đuong thoi Simonides, noi rang co it nhat 4.000.000 nguoi đa tham chien; theo nha su hoc Ctesias, 80 van la tong so cua binh linh ma Xerxes Đai đe đa mang theo trong cuoc hanh quan sang Hy Lap.
Hoc gia hien đai co xu huong tay chay nhung con so đuoc đua ra boi Herodotus va cac tai lieu co khac vi cho no la khong thuc te, va đieu nay co the la mot ket qua cua viec tinh toan sai lam hay thien vi ke chien thang. Theo uoc tinh hien đai, quan đoi cua Xerxes co khoang 70,000-300,000 nguoi. Nhung uoc tinh nay thuong đen tu nghien cuu cac kha nang hau can cua nguoi Ba Tu trong thoi ky đo. Mac du dan so toan đe quoc Ba Tu thoi ky đo la 50.000.000 nguoi, chiem 44% toan the dan so the gioi thoi ky đo, nhung viec huy đong đuoc mot đoi quan nhu the khong phai la đieu de dang. Du Xerxes lo lang đe đam bao mot cuoc vien chinh thanh cong bang cach don mot uu the ap đao ve quan so tren ca đuong bo va đuong bien thi chua chac toan bo binh luc Ba Tu chuan bi cho cuoc chien đa co mat tai Thermopylae. Đieu nay chua ro rang vi Xerxes can gi phai đem mot đoi quan lon đen the đe đanh vao Hy Lap, khi ong đa co quan đoi đon tru


= Hy Lap =

ghi chu:

So luong nguoi Peloponnesia:
Diodorus cho rang co 1.000 nguoi Lacedemonia va 3.000 nguoi Peloponnesia khac, voi tong so la 4.000. Herodotus đong y voi con so nay trong mot đoan van, trich dan mot cau tho cua Simonides noi rang đa co 4.000 nguoi Peloponnesia. Tuy nhien, o nhung noi khac, trong đoan van tom tat trong bang tren, Herodotus đa ke ra 3.100 nguoi Peloponnesia tai Thermopylae truoc khi tran chien bat đau


Tham khao Lien ket ngoai EDSITEment Luu tru ngay 8 thang 2 nam 2009 tai Wayback Machine Lesson Plan: 300 Spartans at the Battle of Thermopylae: Herodotus' Real History Luu tru ngay 11 thang 10 nam 2010 tai Wayback Machine (from the National Endowment for the Humanities)
Lendering, Jona (1996–2007). "Herodotus' twenty-second logos: Thermopylae". Livius articles on ancient history. Ban goc luu tru ngay 11 thang 10 nam 2007. Truy cap ngay 19 thang 10 nam 2007.{{Chu thich web}}:  Quan ly CS1: đinh dang ngay thang (lien ket)
The Five Great Battles of Antiquity by David L. Smith, Symposion Lectures Luu tru ngay 4 thang 5 nam 2009 tai Wayback Machine, ngay 30 thang 6 nam 2006.
Modern monument Luu tru ngay 19 thang 12 nam 2006 tai Wayback Machine at siu.edu
Spartan burial mound Luu tru ngay 8 thang 1 nam 2007 tai Wayback Machine at coloradocollege.edu