Cai cach Minh Tri, hay Cach mang Minh Tri, hay Minh Tri Duy tan, (明治維新 Meiji-ishin) la mot chuoi cac su kien cai cach, cach tan dan đen cac thay đoi to lon trong cau truc xa hoi va chinh tri cua Nhat Ban. Cuoc cach mang Minh Tri dien ra tu nam 1866 đen nam 1869, mot thoi ky 3 nam chuyen đoi thoi ky hau Giang Ho (thuong goi la Hau Tuong quan Tokugawa) va bat đau thoi ky Minh Tri.


Truoc cai cach Đen giua the ky XIX, sau hon 200 nam thong tri, che đo Mac phu Tokugawa lam vao tinh trang khung hoang nghiem trong ve moi mat tu kinh te, xa hoi đen chinh tri.


= Kinh te =
Nong nghiep: Đen giua the ky 19, Nhat Ban van la mot nuoc nong nghiep duy tri cach san xuat lac hau dua tren nen tang phong kien. Dan lam ruong phai chiu to thue nang cong voi nan mat mua đay nong dan Nhat vao canh đoi kem, ban cung.
Cong nghiep: Trong khi nong nghiep gap nhieu kho khan thi thuong nghiep o Nhat lai bung phat voi loi điem hai cang lon, nha buon phat giau nhanh chong. Đo la co so cho chu nghia tu ban phat trien o Nhat Ban.


= Xa hoi =
Ve mat xa hoi, Nhat Ban luc bay gio van duy tri che đo đang cap voi quyen binh do cac đai danh (daimyo) va vo si Samurai nam ca. Tuy nhien vao thoi ky nay tinh hinh quoc noi đa yen, chien tranh ket thuc nen đia vi cua Samurai đa khong con nhu truoc. Mot so phai chuyen sang lam ruong, lam tho hay đi buon. Trong khi đo tang lop tu san cong thuong nghiep ngay cang giau len nhung khong co quyen luc ve chinh tri, lai bi đanh thue nang nen tao ra moi xung khac giua tang lop thuong nhan va giai cap thong tri ngay cang lon. Nong dan Nhat thi bi ap luc cua ca hai phia, gioi quy toc va thuong nhan.


= Chinh tri =
Nen phong kien Nhat Ban đung ra la do vua Nhat (Thien hoang) quyet đinh nhung trong thuc te thi do Mac phu Tokugawa thao tung tu đau the ky XVII đa hon 250 nam. Phe bao hoang ton quan lay đieu đo lam bat binh nen khoi ra phong trao lat đo Mac Phu, trao lai quyen binh cho trieu đinh Thien hoang.


= Đoi ngoai =
Cac nuoc tu ban phuong Tay nhan luc tinh hinh Nhat Ban roi ren đa lam ap luc, đoi Nhat Ban phai thong thuong. Trong khi đo thi Mac phu Tokugawa theo đuoi chinh sach Toa Quoc, tuyet đoi khong chap nhan cho nguoi phuong Tay đat chan đen Nhat. Truoc su cuong quyet cua Mac phu chinh phu Hoa Ky gui bon chien thuyen Mississippi, Plymouth, Saratoga, va Susquehanna vao Vinh Tokyo va trao toi hau thu đe doa se no sung. Mac phu bat đac di phai ky hiep uoc, chap nhan cac khoan nhu mo hai cua bien Shimoda va Hakodate cho tau thuyen Hoa Ky vao buon ban. Hon nua neu co tranh chap giua kieu dan ngoai quoc va dan Nhat thi phai cho toa an Hoa Ky xet xu. Luat phap cua Nhat khong co hieu luc.
Sau Hoa Ky thi chien thuyen cua hai quan Anh, Phap, va Đuc cung đoi Mac phu phai mo cua thong thuong voi nhung nuoc đo va ky nhung hiep uoc bat binh đang tuong tu. Nhat Ban tiep tuc nhuong bo vi biet rang thuc luc khong đu đe chong lai cac nuoc chau Au. Tuy nhien dan tinh thi khong phuc, cuong quyet đoi phai đanh đuoi bon Tay duong.


= Hau qua =
Truoc tinh hinh khung hoang tu cac phia, Nhat Ban đung truoc hai lua chon. Mot la giu nguyen le loi co truyen phong kien va đia vi cua Mac phu, nhung co nguy co mat nuoc vi bi ngoai bang đo ho. Hai la mo cuoc canh tan toan dien mong hoc hoi va tiep thu kien thuc cua phuong Tay ma chuyen minh thanh mot đat nuoc hung manh, sanh vai voi cac cuong quoc phuong Tay.


Boi canh Viec bi buoc phai mo cua cac hai cang va chap nhan thue nhap khau thap cho cac nuoc phuong Tay đa khien Nhat Ban bi chia re. Phong trao đau tranh chong Mac phu Tokugawa bung no khap noi trong thap nien 60 cua the ky XIX voi su lanh đao cua cac đai danh von truoc đay be ngoai khuat phuc Mac phu Tokugawa đa lay co Mac phu đe cho đat nuoc roi vao canh giong nhu nha Thanh luc đo truoc su lan luot cua phuong Tay, lien noi day chong lai Chinh di Đai tuong quan. Tuong quan (Shogun), phan vi khong muon, phan vi khong the chong lai su noi loan đo, đa nhan nhuong va rot cuc giai the Mac phu. Mot so vo si cap tien co đau oc cai cach (phan lon khong co nguon goc the tap) va quy toc o trieu đinh đa nhan co hoi nam lay quyen lanh đao đat nuoc. Ho neu khau hieu "Ton vuong, nhuong di" (尊王攘夷, sonno joui) nham khoi phuc lai Đe quyen. Song thuc chat ho la nhung nguoi đung đau trieu đinh, vi Thien hoang Mutsuhito luc ay chi moi 14 tuoi. Voi khau hieu noi tren, va voi đat đai rong lon cua Chinh di Đai tuong quan ma ho tiep quan, trieu đinh moi đa co đuoc su ung ho cua cac đai danh noi loan va nguon luc tai chinh đe thuc hien cac cai cach.
Thang 12 nam 1867 che đo Mac phu Tokugawa cham dut. Ngay 3 thang 1 nam 1868, chinh quyen moi do Thien hoang Minh Tri bo nhiem đuoc thanh lap. Giai cap tu san chua đuoc tham gia chinh quyen, nhung che đo moi tao đieu kien cho chu nghia tu ban phat trien, nen ho ung ho chinh quyen moi. Thoi ki Minh Tri (Minh Tri 明治, nghia la "su cai tri sang suot") bat đau.


Cac cai cach Đe tan dung uu the trung tam chinh tri cua Giang Ho, trieu đinh đa đoi ten Giang Ho thanh Đong Kinh (, Tokyo, nghia la Thu đo o phia Đong) va đua trieu đinh ve đo.
Trieu đinh Minh Tri đua ra khau hieu "Phu quoc cuong binh" (fukoku kyohei) nham khai thac tam ly lo so Nhat Ban se tro thanh thuoc đia cua phuong Tay neu khong chiu canh tan. Tren co so đo, ho đa thuyet phuc đuoc Thien hoang tuyen bo tu bo nhung tap tuc co hai va san sang hoc hoi phuong Tay. Nguoi Nhat tro nen nhiet tinh voi bunmei kaika (van minh khai hoa).
Đe xoa quyen luc cua cac đai danh, trieu đinh đa thuc hien phe phien, lap huyen, bai bo he thong lanh đia va danh hieu cua cac đai danh. Đong thoi, ho tuyen bo "tu dan binh đang", nghia la bon tang lop gom vo si, nong dan, tho thu cong va thuong nhan gio đay khong con bi phan biet. Đieu nay gay bat binh o tang lop vo si, nen trieu đinh Minh Tri phai vua đan ap vua xoa diu bang cach boi thuong bang tien. Khoan tien nhan đuoc tu trieu đinh cong voi tri thuc ma tang lop vo si đuoc trang bi đa bien tang lop vo si thanh giai cap tu san. Giai cap vo si quy toc tu san chu truong xay dung Nhat Ban theo con đuong quan su la nguyen nhan dan đen viec Nhat Ban sau nay tro thanh đe quoc quan phiet.
Trieu đinh con ban bo quyen tu do buon ban (ke ca ruong đat) va đi lai, thiet lap che đo tien te thong nhat (đong Yen), xay dung co so ha tang (đac biet la đuong sat) va phat trien chu nghia tu ban đen tan cac vung nong thon. Trieu đinh con ra lenh phe đao, khong nguoi dan tu y mang đao kiem.
Nhieu phai đoan đuoc cu sang phuong Tay hoc hoi ve cach thuc quan ly hanh chinh va ve ky thuat. Toa an moi (kieu phuong Tay) đuoc thanh lap. Nhieu cai cach quan trong ve giao duc đuoc thi hanh trong đo co viec thanh lap cac truong Đai hoc đe đao tao tang lop lanh đao chinh quyen va kinh doanh. Co so ha tang bat đau đuoc quan tam phat trien. Nhieu chuyen gia phuong Tay đuoc moi toi Nhat Ban đe pho bien kien thuc va ky thuat.
Ve quan su, quan đoi đuoc to chuc va huan luyen theo kieu phuong Tay. Luc quan theo mo hinh Luc quan Đuc, Hai quan theo mo hinh Hai quan Anh, cac cong xuong va nha may vu khi theo mo hinh cong binh Phap, he thong hau can hoc hoi rat nhieu tu Hoa Ky. Quan đoi Nhat Ban ap dung che đo nghia vu quan su thay cho che đo trung binh va tang cuong mua va san xuat vu khi, đan duoc. Kem theo đo la moi cac giang vien quan su nuoc ngoai ve đe giang day va đua cac sinh vien si quan đen mot so nuoc nhu Anh, Phap hoc tap.
Ve giao duc, đua nhung thanh tuu khoa hoc khoa hoc-ky thuat vao giang day va ap dung che đo giao duc bat buoc. Cac mon hoc chuyen chu yeu tu hoc thuoc Kinh Su sang Khoa hoc-Ky nghe-Thuong mai. Mo hinh tu tri-tu chu Đai hoc đuoc ap dung theo hinh mau phuong Tay. Tu nhan đuoc phep mo truong. Chat luong day hoc cung nhu chuong trinh chiu anh huong Hoa Ky va Phuong Tay nhieu mat. Đien hinh nhu viec soan sach: 80% sach vo va tai lieu chuyen nganh đuoc bien soan theo mau Phuong Tay.
Trong thoi gian đau cai cach Giao duc, uoc tinh co toi 500 giang vien nuoc ngoai trong so 15 Đai hoc đau tien cua Nhat. Cac giang vien nay đuoc tra luong rat cao - 300 Yen/ thang so voi luong Cong chuc Nhat thoi bay gio la 30 Yen/thang va ho tro tot ve an o, đi lai nham muc đich đe ho cong hien het minh, truyen ba cac kinh nghiem cua ban than. Giang Vien Nhat co the hoc hoi phuong phap cua cac Giao su nuoc ngoai nay. Nhung hoc sinh gioi đuoc cu sang du hoc o nuoc ngoai.
Nam 1889, Hien phap moi đuoc ban hanh quy đinh Nhat Ban la mot quoc gia quan chu lap hien.


Cac lanh đao Co cac nha lanh đao trong thoi Minh Tri duy tan khi Thien hoang Nhat Ban lay lai quyen luc tu Mac phu Tokugawa. Mot vai nguoi tiep tuc tro thanh Thu tuong Nhat Ban.

Okubo Toshimichi (大久保 利通) (1830-1878)
Kido Takayoshi (木戸 孝允) (1833-1877)
Saigo Takamori (西郷 隆盛) (1827-1877)
Iwakura Tomomi (岩倉 具視) (1825-1883)
Ito Hirobumi (伊藤 博文) (1841-1909)
Kuroda Kiyotaka (黒田 清隆) (1840-1900)
Matsukata Masayoshi (松方 正義) (1835-1924)
Oyama Iwao (大山 巌) (1842-1916)
Saigo Tsugumichi (西郷 従道) (1843-1902)
Yamagata Aritomo (山県 有朋) (1838-1922)
Inoue Kaoru (井上馨) (1835-1915)
Saionji Kinmochi (西園寺 公望) (1849-1940)


Y nghia Nhung su kien xay ra o Nhat Ban vao nhung nam 1860 – 1870, theo cac nha su hoc cong san, la mot cuoc cach mang tu san khong triet đe va "thoi ki Minh Tri" la thoi ki qua đo tu che đo phong kien sang chu nghia tu ban. Sau nam 1868, chinh quyen khong o trong tay giai cap tu san ma la nen chuyen che cua Thien hoang, ra đoi tren co so lien minh quy toc - tu san đe lat đo chinh quyen Mac phu. Cac nha lanh đao moi va tang lop uu tu moi cua đat nuoc đeu co nguon goc vo si, vi the nuoc Nhat moi - Đai đe quoc Nhat Ban - van mang nhieu tinh chat quan phiet. Đieu nay giai thich tai sao Nhat Ban co nhieu hoat đong quan su quy mo cho đen tan Chien tranh the gioi thu hai.
Cuoc cach mang 1868 cung mo đuong cho viec bien nuoc Nhat Ban phong kien thanh mot nuoc co nen kinh te tu ban chu nghia, thoat khoi so phan mot nuoc thuoc đia hay nua thuoc đia. Cuoc cach mang Minh Tri đa dan đen qua trinh cong nghiep hoa cua Nhat Ban khien nen kinh te Nhat Ban phat trien manh me trong 30 nam cuoi cua the ky XIX khien nuoc nay tro thanh mot cuong quoc quan su nam 1905 sau khi đanh bai Hai quan Hoang gia Nga va truoc đo la chien thang trong cuoc chien tranh Giap Ngo (1894-1895) voi nha Thanh. Su phat trien cua kinh te Nhat Ban cung lam xuat hien cac cong ty đoc quyen voi nhung nha tai phiet thao tung ca kinh te va chinh tri Nhat Ban.
Voi mong muon đuoi kip phuong Tay, giao duc đa rat đuoc coi trong. Va chi trong vong hai, đen ba the he, nuoc Nhat đa tu cho coi trong than phan con nguoi theo nguon goc dong doi, chuyen sang cat nhac can bo theo trinh đo giao duc (tan hoc) va nang luc thuc te. Đieu nay lam cho xa hoi Nhat Ban tro nen binh đang mot cach đang ke, tham chi hon ca Anh Quoc cung thoi. Nhung no cung lam cho tinh giao đieu tro thanh nep trong suy nghi cua nguoi Nhat.


Nhung han che Cuoc Duy Tan thanh cong đa giup Nhat Ban khi đuoc sanh vai voi cac quoc gia tien tien, nhung nuoc nay đa lai buoc theo con đuong chu nghia đe quoc va đem quan đi xam chiem lai nhung nuoc yeu hon minh (Đai Loan, Trieu Tien, Trung Quoc, Viet Nam).
Cuoc duy tan thi hanh chinh sach giam phat đe thuc đay cac xi nghiep cong nghiep, gia nong pham ha xuong lam cho đoi song cua nong dan tro nen kho khan, ho khong đu suc tra đia to va phai đi vay nang lai. Chinh sach nay gian tiep tro cap cho cong nghiep bang nong san gia re vi cac nganh cong nghiep co the tra luong cho cong nhan thap trong khi ban san pham cong nghiep voi gia cao do đo đat loi nhuan cao đe nhanh chong phat trien. Nhieu nong dan pha san va phai ban thao đat đai cho nhung ke cho vay nang lai. Đay đuoc goi la đam "đia chu an bam" (ky sinh đia chu = kisei jinushi).
Nong dan mat het đat đai va roi xuong hang ta đien, phai canh tac thue cho đia chu hoac phai bat đau đi lao đong thue o cac hang xuong, đieu kien lam viec kem. Yokoyama Gennosuke (Hoanh Son Nguyen Chi Tro) đa viet cuon sach "Nhat Ban ha tang xa hoi, 1899" mo ta: luong cong nhan chi đu tien com gao, trong khi thoi gian lam viec rat dai, nhu cong nhan det phai lam 12 gio/ngay (luc gap rut thi phai đen 18 gio). Noi o cua ho la mot buong ngu chat choi, ve sinh kem vi phai chua toi 10 nguoi, moi nguoi chi co dien tich đu đe trai mot chiec chieu ngu. Nhung cong nhan mac phai benh truyen nhiem thi bi đuoi viec ngay chu khong he đuoc chay chua hay huong bao hiem.
Tai nhieu noi, cac cong nhan tap hop lai đe đau tranh đoi quyen loi lao đong. Theo Edwin O.Reischauer, nam 1901, đang Xa hoi dan chu Nhat Ban đuoc thanh lap voi muc tieu đoi cong bang cho nguoi lao đong. Nhung nam 1900, Chinh phu Nhat (noi cac Yamagata Aritomo) đa ra tay đan ap bang cach ban bo Đao luat tri an va canh sat, han che viec nguoi lao đong ket hop thanh cong đoan (quyen ket xa) va đinh cong (quyen bai cong). Theo menh lenh cua trieu đinh, nhung tai lieu va cac bai bao co noi dung xa hoi chu nghia se bi trung tri, cac chu but bi giam trong khoang tu nam đen muoi nam, va tich bien luon nhung nha in. Nam 1908, đa xay ra Vu an co đo (Akahata jiken, "Xich ky su kien") voi viec bat giu 3 đang vien Xa hoi dan chu chi vi ho đa phat co đo ngoai đuong (co đo tuong trung cho xa hoi chu nghia), nhung nguoi nay đa lanh an cao nhat la kho sai 2 nam ruoi. Nam 1911, cong nhan thanh pho Tokyo thanh cong trong cuoc bai cong đoi tang luong, nhung nguoi lanh đao cua ho la Katayama Sen bi bat giu.
Nhin chung, su phat trien cua kinh te Nhat Ban khien giai cap cong nhan Nhat Ban co muc luong thap va đieu kien lam viec kem dan đen su đau tranh cua giai cap cong nhan. Bat chap viec bi ngam cam, Thang 7 nam 1922, Đang Cong san Nhat Ban đuoc thanh lap va hoat đong bi mat.


Xem them Lich su Nhat Ban
Thien hoang
Shogun
Fukuzawa Yukichi
Đe quoc Nhat Ban


Chu thich Tham khao Edwin O.Reischauer (1998), Nhat Ban: Cau chuyen ve mot quoc gia, Nguyen Binh Giang va đong nghiep bien dich, Nha xuat ban Thong ke, Ha Noi.


Lien ket ngoai Tieu luan ve ky nguyen Minh Tri Duy tan, 1868-1889 tren trang Nhat Ban, trang web ve tai nguyen cua giao vien
Mot bo suu tap hiem hoi cac buc anh Nhat Ban ve Minh Tri Duy tan tu cac nhiep anh gia noi tieng cua Nhat Ban va chau Au the ky 19