Nghe thuat Đai Viet thoi Ly phan anh thanh tuu cac loai hinh nghe thuat cua nuoc Đai Viet duoi thoi nha Ly, chu yeu tren linh vuc kien truc, đieu khac va am nhac.


Kien truc Nhung cong trinh kien truc chu yeu thoi ky nay la kinh thanh, cung đien, dinh thu cac quan lai, lang mo vua chua va đac biet la chua chien, đen mieu.


= Kinh thanh, cung đien =

Đai Viet su ky toan thu mo ta viec xay dung kinh thanh Thang Long thoi Ly Thai To nhu sau: 

Xay dung cac cung đien trong kinh thanh Thang Long, phia truoc dung đien Can Nguyen lam cho coi chau, ben ta lam đien Tap Hien, ben huu dung đien Giang Vo. Lai mo cua Phi Long thong voi cung Nghenh Xuan, cua Đan Phuong thong voi cua Uy Vien, huong chinh nam dung đien Cao Minh, đeu co 3 them rong, trong them rong co hanh lang dan ra xung quanh bon phia...
Cam Thanh (noi o cua vua) co truc đoi xung bac – nam, đien Can Nguyen o tren nui Nung (Long Đo). Nha Ly cho xay dung 36 cung, 49 đien o khu trung tam Cam thanh Thang Long. Cong trinh hoang thanh Thang Long, qua ket qua khai quat cua gioi khao co hoc Viet Nam tu nam 2002 đa cho thay nhung dau tich cua nghe thuat kien truc thoi Ly. Đo la nhung cong trinh mang cac đac điem:

Đep va cong phu
Phong phu ve loai hinh (tu 3 hang chan cot toi 6 hang chan cot mot vi)
Quy mo rong lon (co kien truc dai 13 gian van chua ket thuc trong ho khai quat)
Trang tri rat tinh xao, ket hop hai hoa giua cac chat lieu go - đa - gach - đat nung
Quy hoach thong nhat va can xung
Viec khai quat khu Hoang thanh Thang Long o 18 Hoang Dieu (Ha Noi) con giup cac nha khao co nhan dien mat bang kien truc tai đay: 

Chan cot bang đa, mong tru soi, nen nha lat gach vuong, co cong thoat nuoc
Mat bang kien truc kieu chu nhat nhieu gian, co tu 3 cot đen 6 cot, ben canh cac mat bang kieu luc giac, bat giac
Cac su gia đanh gia kien truc hoang thanh Thang Long đanh dau buoc chuyen bien vuot bac cua nghe thuat kien truc va quy hoach kinh thanh Thang Long.
Ben song Hong co đien Ham Quang, ben ho Kim Minh co đien Ho Thien Bat Giac, tren ho Dam Đam co cung Tay Ho. Trong kinh thanh co cac vuon ngu uyen nhu Xuan Quang, Thuong Lam, Quynh Lam, Bao Hoa... Đoi Ly Thai Tong lam them đien Tuyen Đuc, đien Dien Phuc co them truoc goi la them rong (long tri), phia đong them rong đat đien Van Minh, phia tay đat đien Quang Vu.


= Chua, thap, đen, mieu =

Chua chien moc len khap noi va tro thanh bieu tuong cua su phat trien Phat giao ruc ro thoi Ly. Chua thoi Ly đuoc chia lam 3 hang: Đai, Trung va Tieu danh lam.
Noi len cac chua lon la chua Dau, chua Phat Tich, chua Dam (Bac Ninh), chua Long Đoi (Ha Nam). Nam 1049, Ly Thai Tong cho xay chua Dien Huu (chua Mot Cot), dung cot đa o giua ao, lam toa sen cua Phat Quan Am đat tren cot đa. Nam 1105, Ly Nhan Tong cho sua lai, vet ho Lien Hoa đai, goi la ho Linh Chieu, ngoai ho co hanh lang cham khac chay xung quanh, lai đao ho Bich Tri co cau bac qua đe đi lai…
Thoi Ly co nhieu quan the chua – thap lon. Kien truc chua thoi Ly thuong co nhieu tang nen giat cap, bat sau vao suon nui, cao dan len đinh, chi mot tang nen đa co chieu dai 120 met va rong 70 met, tat ca đuoc ke đa va bo cuc đoi xung qua truc chinh tam va quy hoach tong the, ket hop hai hoa giua chua va thap. Trong chua đat tuong tho, đo tho voi nhieu chat lieu khac nhau, ket hop ca ba yeu to thien, tinh, mat cua cac tong phai Phat giao.
Cac chua thuong co thap lon nhu thap Bao Thien 12 tang – vai chuc met, thap Pho Minh cao 14 tang – 21 met, thap Chieu An 9 tang, thap Phat Tich 10 tang, thap Sung Thien Dien Linh 13 tang, thap Van Phong Thanh Thien… Cac thap đuoc trang tri tuong tron, phu đieu bang đa, đat nung đep va nhieu tranh ve Phat tren tuong va cac buc cham long bang go voi chu đe đong vat, thuc vat tuoi vui
Ngoai chua, nha Ly con xay dung nhieu cong trinh khac nhu đen Đong Co, lau gac tren nui Cung vua, Van Mieu - Quoc Tu Giam... Viec xay dung thoi Ly đuoc tuan thu theo mot nguyen tac quy hoach cua phuong thuat đia ly thoi co cho phu hop voi quy luat tu nhien, hai hoa cao voi canh quan xung quanh, tan dung toi đa loi the cua moi truong. He qua la tao ra su hoa hop lau dai giua con nguoi voi cong trinh va thien nhien. Chua thoi Ly đuoc đat trong mot quan the kien truc, tai nhung noi co canh thien nhien tuoi đep va co lien he cong đong dan cu, gan lang sat nuoc.


Đieu khac, đuc tuong Nghe thuat đieu khac thoi Ly la mot thanh to hien dien thuong truc ngay ca o nhung cong trinh khong co ten trong su sach hay bia đa co cung đuoc trang hoang uy nghiem, bai tri long lay.
Nhung cong trinh đieu khac tinh te voi nhung tam phu đieu mo tip hoa van hoa cuc nhieu canh, hoa sen, la cay va đac biet la rong giun minh tron nam gon trong chiec la đe. Đac điem chung la chan thuc, đon gian, khoe manh. Ngoai hinh tuong rong thoi Ly đac sac cho nghe thuat Viet thi nhieu linh vat đuoc tac tuong thoi Ly cung mang đac sac Viet Nam, du chiu anh huong cua triet ly Trung Hoa nhung hoan toan khac biet ve hinh thuc, do đa ket hop hai hoa voi nghe thuat Cham Pa va An Đo nhu con sau, su tu, phuong hoang... 
Nghe thuat đuc chuong – to tuong rat pho bien. Nuoc Đai Viet co 4 cong trinh nghe thuat bang đong noi tieng đuoc goi la "An Nam tu đai khi" thi 3 trong so đo đuoc tao ra thoi Ly:

Thap Bao Thien con goi la Đai Thang Tu Thien Thap, đuoc xay tren mot qua go canh ho Luc Thuy vao thang 3 nam 1057 đoi vua Ly Thanh Tong, trong pham vi chua Bao Thien. Thap xay 12 tang, cao may chuc truong
Chuong Quy Đien (chua Mot Cot – Ha Noi) đuc nam 1080 thoi Ly Nhan Tong.
Tuong Phat Di Lac chua Quynh Lam (Đong Trieu, Quang Ninh) do nha su Duong Khong Lo đuc, cao 6 truong (khoang 20 met).
Ngoai ba tac pham nghe thuat đinh cao tren (ma hien khong con ton tai), cac tac pham đieu khac thoi Ly con lai nguyen ven đen ngay nay đeu đuoc xem la bau vat cua nghe thuat Viet Nam, phan lon trong so đo đuoc xep hang la bao vat quoc gia (BVQG):

Tuong A-di-đa chua Phat Tich (BVQG so 22 - đot 1): tac nam 1057, cao 2,77 met, lien voi be. Net mat tuong tram tu nhung van rang ro
Bo tuong 10 con thu nam o cua tien đuong chua Phat Tich (BVQG so 9 - đot 6)
Tuong A-di-đa chua Ngo Xa (BVQG so 16 - đot 2): giong tuong chua Phat Tich nhung khuon mat nam tinh, va con đu ba bo phan: tuong, khoi cau su tu, be bat giac
Tuong su tu chua Huong Lang (BVQG so 7 - đot 8) dai gan 3 met, rong 1,5 met co ve dung manh
Tuong đoi su tu đa đen - chua Ba Tam (BVQG so 8 - đot 8)
Tuong linh đieu (Garuda), nguoi co canh đanh trong (Kinnari) mang phong cach nghe thuat Champa, net mat đep diu dang, tram tu
Tuong rong nam dai theo bac them, tuong nguoi nhay mua, cac loai thu…
Cac tuong nguoi hay vat đeu sinh đong va co hon; đuong cong lon va day đac, net uyen chuyen mem mai, du lam bang chat lieu nao. Bo cuc cac tac pham đieu khac đep can xung, hai hoa.


Am nhac Su cung co quyen luc cua cac hoang đe nha Ly trong che đo phong kien tap quyen đa phan chia am nhac trong xa hoi thanh hai dong: dong am nhac cung đinh huong toi tinh chuyen nghiep phuc vu nhu cau vui choi giai tri trong trieu đinh; dong am nhac dan gian van phuc vu nhu cau giai tri cua đong đao nhan dan.
Pham Đinh Ho thoi Hau Le cho rang nen ca kich Đai Viet bat đau tu thoi Ly, do nhung nguoi Hoa theo Đao giao sang day cho nguoi Viet. Nhay mua thuong xuyen đuoc to chuc trong cung đinh va trong dan gian. Ngoai ra nghe thuat cheo cung pho bien, đuoc gioi quy toc ham thich.
Am nhac cung đinh cung cung voi cac nghi le trong cung chiu anh huong tu phuong Bac, cu the la nha Tong. Cac đieu nhac du nhap tu Trung Quoc co "Nam thien nhac", "Ngoc lau xuan", "Mong du tien", cac bai hat co "Trang Chu nam mong hoa con buom", "Bach Lac Thien me biet ly con"… Nhac cu cac nhac cong su dung thoi Ly gom co trong com, tieu, nao bat, sao truc, đan ho, đan tranh, đan ty ba, that huyen cam, đan bau….
Am nhac Viet thoi Ly cung chiu anh huong manh me tu nhac Chiem Thanh (ma nguon goc xa tu Tay Thien tuc An Đo) qua nhung tu binh nguoi Chiem (ca nam lan nu) bi bat trong cac cuoc nam chinh cua nha Ly. Nam 1060, Ly Thanh Tong đa cho dich cac khuc nhac Chiem Thanh va cho nhac cong ca hat. Voi viec đua tu binh Cham ve song xen ke trong mot so lang xa, tao đieu kien them cho su giao luu van hoa Viet - Cham. Ngoai nhung nhac cu, thi nguoi Viet cung san sang tiep nhan them nhung giai đieu, nhung yeu to am nhac cua nguoi Cham, ma đieu nay cho đen ngay nay, trong nhieu lan đieu dan ca cua nguoi Viet (đac biet la dan ca Quan ho) con lap lo đau đo dau vet cua su giao thoa ay.
Đao phat bat đau phat trien đen giai đoan cuc thinh o thoi Ly. Am nhac dan gian van đuoc nha nuoc phong kien coi trong, boi am nhac cung la mot phuong tien đe truyen đao. Do do am nhac dan gian cung buoc vao giai đoan phat trien ruc ro, nhieu the loai moi ra đoi phuc vu cho viec le hoi nhu hat te than o hoi Đen Soc, hoi co lau tap tran, hat Dam Thi Son... Ngoai cac bai ngam, tung, đoc cua Phat giao con co them hinh thuc ke hanh, hat chau tai cac đen, mieu. Ben canh đo la su du nhap cua nhieu nhac cu moi phuc vu cho viec hoat đong tin nguong nhu tiu, canh, chuong, mo...
Trong giai đoan nay, mot van đe quan trong anh huong manh me toi su phat trien cua am nhac dan toc, đo la nguoi Viet, nguoi Muong bat đau tach ra khoi khoi cong đong Viet - Muong. Tieng Viet buoc sang mot giai đoan hinh thanh dau giong khac, co 6 thanh, va nhu vay, am nhac truyen thong lai đuoc boi đap them nhung nhan to moi boi cac thang 6, 7 am.


Đanh gia khai quat Thanh tuu kien truc va đieu khac thoi Ly la ket qua cua su phoi hop giua 2 yeu to đe phu hop voi đieu kien tu nhien, xa hoi va tin nguong đuong thoi:

Su ke thua truyen thong nguoi Viet: can xung, gon gang dung di; tuong tron, phu đieu song đong.
Tiep thu nhung yeu to van hoa ngoai sinh tu Cham Pa, An Đo, Trung Quoc nhu hinh uyen uong, su tu, tien nu Apsara, thao thiet, makara, chim than Garuda, nu than đau nguoi minh chim Kinnari, Kim Cuong, nhac cong Gandhavar…
Nghe thuat đieu khac thoi Ly đuoc đanh gia la đat toi đinh cao cua nghe thuat tao hinh dan toc Viet.
Theo quan điem cua nhieu nha nghien cuu trong gioi su hoc, nghe thuat kien truc va đieu khac thoi Ly gop phan to lon đe sang tao ra gia tri cua đinh cao van hoa, van minh thu hai cua nguoi Viet phuc hung.


Xem them Nha Ly
Nghe thuat Đai Viet thoi Tran
An Nam tu đai khi


Tham khao Đai Viet su ky toan thu
Truong Huu Quynh, Đinh Xuan Lam, Le Mau Han chu bien (2008), Đai cuong lich su Viet Nam, Nha xuat ban Giao duc
Nhieu tac gia (2009), Ky yeu Hoi thao khoa hoc ve 1000 nam vuong trieu Ly va kinh đo Thang Long, Nha xuat ban The gioi
Tran Quoc Vuong, Vu Tuan San (2009), Ha Noi nghin xua, Nha xuat ban Ha Noi
Lac Viet (2009), Chua Ha Noi, Nha xuat ban Ha Noi
To Ngoc Thanh (1999), Tu lieu am nhac cung đinh Viet Nam, Nha xuat ban Am nhac, Vien Am nhac Ha Noi
Tran Xuan Sinh (2006), Thuyet Tran, Nha xuat ban Hai Phong


Chu thich