Benh than (tu nguyen tieng Hy Lap Ανθραξ nghia la than, con goi la benh nhiet than, ten khoa hoc: Anthrax) la benh truyen nhiem cap tinh nguy hiem do vi khuan Bacillus anthracis gay ra tren cac loai đong vat mau nong (gom co gia suc, đong vat hoang da va con nguoi), o mot vai dang vi khuan co đoc tinh rat cao.
No co the xay ra o 4 dang la: da, phoi, ruot va tim. Cac trieu chung khoi phat tu mot ngay đen hon hai thang sau khi nhiem trung. O dang da, nguoi benh co vet phong rop nho va xung quanh sung tay, thuong bien thanh vet loet khong đau voi tam mau đen. Dang phoi co bieu hien sot, đau nguc va kho tho. Dang ruot co bieu hien tieu chay, co the kem theo mau, đau bung, buon non va non. Dang tiem co bieu hien sot va ap xe tai cho tiem thuoc.
Theo Trung tam Kiem soat Dich benh, nhung mo ta lam sang đau tien ve benh than tren da đa đuoc Maret đua ra vao nam 1752 va Fournier vao nam 1769. Truoc đo benh than chi đuoc mo ta qua cac tai lieu lich su. Nha khoa hoc Robert Koch đa nghien cuu ve Bacillus anthracis, loai vi khuan gay benh than.
Benh than lay lan khi tiep xuc voi bao tu cua vi khuan, thuong xuat hien trong cac san pham cua đong vat bi nhiem. Tiep xuc la qua hit tho, an uong hoac qua vung da bi xuoc. No thuong khong lay lan truc tiep giua nguoi voi nguoi. Cac yeu to lam tang rui ro bao gom nhung nguoi lam viec voi đong vat hoac san pham đong vat, khach du lich va quan nhan. Co the xac nhan chan đoan bang cach tim khang the hoac đoc to trong mau hoac bang cach cay mau tu vi tri bi nhiem benh.
Tiem phong benh than đuoc khuyen khich cho nhung nguoi co nguy co nhiem benh cao. Viec tiem chung cho đong vat chong lai benh than đuoc khuyen khich o nhung khu vuc đa tung bi nhiem benh truoc đo. Mot đot thuoc khang sinh keo dai hai thang nhu ciprofloxacin, levofloxacin va doxycycline sau khi tiep xuc cung co the ngan ngua viec nhiem benh. Neu bi nhiem benh, phai đieu tri bang thuoc khang sinh va co the la thuoc khang đoc to. Loai va so luong khang sinh đuoc su dung tuy thuoc vao loai nhiem trung. Thuoc khang đoc to đuoc khuyen dung cho nhung nguoi bi nhiem trung lan rong.
La mot can benh hiem gap, benh than o nguoi pho bien nhat o chau Phi va cac khu vuc trung va nam chau A No cung xay ra thuong xuyen o Nam Au hon nhung noi khac tren luc đia nay va khong pho bien o Bac Au va Bac My. tren toan cau, it nhat 2.000 truong hop xay ra moi nam, voi khoang hai truong hop moi nam o Hoa Ky. Nhiem trung da chiem hon 95% cac truong hop. Neu khong đieu tri, nguy co tu vong do benh than tren da la 23,7%. Đoi voi nhiem trung đuong ruot, nguy co tu vong la 25 đen 75%, trong khi benh than đuong ho hap co ty le tu vong tu 50 đen 80%, ngay ca khi đuoc đieu tri.
Cho đen the ky 20, benh than đa giet chet hang tram nghin nguoi va đong vat moi nam. No đa đuoc mot so quoc gia phat trien lam vu khi sinh hoc. O đong vat an co, nhiem trung xay ra khi chung an hoac hit tho phai bao tu trong khi chan tha. Đong vat cung co the bi nhiem benh khi an thit con vat bi nhiem benh


Ten goi Ten tieng Anh "anthrax" bat nguon tu tieng Hy Lap (ανθραξ) co nghia la than đa, co the bat nguon tu Ai Cap, vi nhung ton thuong da mau đen đac trung cua nan nhan bi nhiem benh than tren da. Vung da đen o giua đuoc bao quanh boi lop da đo sac so tu lau đa đuoc cong nhan la đien hinh cua can benh nay. Viec su dung tu "anthrax" trong tieng Anh đau tien đuoc ghi lai trong ban dich nam 1398 cua tac pham De proprietatibus rerum ("Ve thuoc tinh cua van vat", nam 1240) cua Bartholomaeus Anglicus
Benh than trong lich su đuoc biet đen voi rat nhieu ten goi chi ra cac trieu chung, vi tri va cac nhom nguoi đuoc coi la de bi lay nhiem nhat. Chung bao gom benh dich hach o Siberia, benh Cumberland, benh Charbon, sot lach, phu ne ac tinh va benh la maladie de Bradford


Nguyen nhan = Vi khuan =

Bacillus anthracis la mot loai vi khuan ky khi hinh que, Gram duong, co hinh dang de nhin, co kich thuoc khoang 1 x 9 μm. No đuoc Robert Koch chung minh la co the gay benh vao nam 1876 khi ong lay mau mau tu mot con bo bi nhiem benh, phan lap vi khuan va đua chung vao mot con chuot.
O ngoai moi truong, khi đieu kien bat loi, vi khuan Bacillus anthracis se tao thanh bao tu (nha bao). Nha bao benh than co suc song rat cao, co the ton tai hang thap ky tham chi the ky trong moi truong khac nghiet va đuoc ghi nhan co mat o tat ca cac luc đia (ke ca Chau Nam Cuc). Kha nang chiu nhiet va đe khang voi cac hoa chat khu trung cua nha bao rat cao. Duoi tac dung cua phenol 5%, nha bao ton tai toi 40 ngay. Khi đun soi o nhiet đo 100 °C nha bao ton tai trong thoi gian 15 phut, hap uot o nhiet đo 121 °C nha bao ton tai trong 15 phut, say kho 150 °C nha bao ton tai trong 1 gio. Vi khuan nhiet than bi tieu diet o nhiet đo 50 °C-55 °C trong thoi gian 15 – 40 phut, o 70 °C trong mot vai phut, trong noi tang cua đong vat chet mot vai tuan.
Vi khuan thuong ton tai o dang bao tu (nha bao) trong đat va no co the ton tai hang chuc nam o trang thai nay. Đong vat an co thuong bi nhiem bao tu nay trong khi chan tha, đac biet la khi an cac loai thuc vat xu xi hoac co nhieu gai nhon. Đa co gia thuyet la cac loai thuc vat đuoc đong vat an vao đa gay ra cac vet xuoc trong đuong tieu hoa, cho phep cac bao tu vi khuan xam nhap vao cac mo, mac du đieu nay chua đuoc chung minh. Sau khi an phai hoac xam nhap vao vet thuong ho, vi khuan bat đau nhan len ben trong đong vat hoac con nguoi, va thuong giet chet vat chu trong vong vai ngay hoac vai tuan. Cac bao tu nay mam tai vi tri xam nhap vao cac mo va sau đo lan truyen theo đuong tuan hoan đen cac hach bach huyet, noi vi khuan sinh soi.
Viec san sinh ra hai loai ngoai đoc to manh va đoc to do vi khuan la nguyen nhan gay ra tu vong. Cac bac si thu y thuong co the phan đoan mot cai chet co the do benh than gay ra boi su xuat hien đot ngot cua benh va boi mau đen khong đong đac chay ra tu co the. Hau het vi khuan benh than ben trong co the sinh vat đa chet đeu bi vi khuan ky khi bao boc va chung se bi tieu diet trong vong vai phut đen vai gio sau cai chet. Tuy nhien, vi khuan benh than thoat ra khoi co the qua mau ri hoac qua cac lo cua co the đong vat thi co the tao thanh bao tu cung.  Cac tac nhan gay ra su hinh thanh bao tu van chua đuoc biet đen, mac du suc cang oxy va thieu chat dinh duong co the đong vai tro nao đo. Sau khi hinh thanh, nhung bao tu nay rat kho bi tieu diet va co the ton tai hang chuc nam ben ngoai moi truong.
Su lay nhiem cua đong vat an co (va đoi khi ca con nguoi) theo đuong ho hap thuong bat đau bang viec hit phai bao tu, roi chung đuoc van chuyen qua đuong dan khi vao cac tui khi nho (phe nang) trong phoi. Sau đo, cac bao tu nay đuoc cac te bao mien dich (đai thuc bao) trong phoi thu nhan va đuoc van chuyen qua cac mach mau nho đen cac hach bach huyet trong khoang nguc trung tam (trung that). Ton thuong do bao tu va truc khuan benh than xam nhap vao khoang nguc trung tam co the gay đau nguc va kho tho. Khi đa vao trong hach, bao tu nay mam thanh truc khuan hoat đong, nhan len va cuoi cung lam vo đai thuc bao, giai phong them nhieu truc khuan vao mau đe chuyen đi khap co the. Khi vao mau, nhung truc khuan nay giai phong ba loai protein. Ban than ba chat nay khong đoc, nhung su ket hop cua chung lai gay tu vong cho con nguoi mot cach đang kinh ngac, tao thanh đoc to gay chet nguoi va đoc to gay phu. Nhung chat đoc nay la tac nhan chinh pha huy mo, chay mau va tu vong cho vat chu. Neu dung khang sinh qua muon, ngay ca khi khang sinh diet đuoc vi khuan, mot so vat chu van chet vi nhiem đoc mau vi đoc to do truc khuan tiet ra van con trong co the o muc gay tu vong.


= Lay nhiem =
Bao tu cua benh than co kha nang ton tai trong đieu kien khac nghiet hang chuc nam, tham chi hang the ky. Nhung bao tu nhu vay co the đuoc tim thay tren tat ca cac luc đia, bao gom ca Nam Cuc Cac khu chon xac đong vat bi nhiem benh đa đuoc biet la nguyen nhan gay nhiem benh ke ca sau 70 nam.
Trong lich su, benh than qua đuong ho hap đuoc goi la "benh len" vi no la mot nguy co nghe nghiep đoi voi nhung nguoi phan loai len. Ngay nay, hinh thuc lay nhiem nay la cuc ky hiem o cac quoc gia tien tien, vi hau nhu khong con đong vat bi nhiem benh.
Tiep xuc nghe nghiep voi đong vat bi nhiem benh hoac cac san pham cua chung (chang han nhu da, len, va thit) la con đuong phoi nhiem thong thuong đoi voi con nguoi. Nguoi lao đong tiep xuc voi đong vat va san pham đong vat chet co nguy co cao nhat, đac biet la o cac quoc gia noi benh than la pho bien hon. Benh than o gia suc chan tha tren bai đat trong noi chung tiep xuc voi đong vat hoang da thinh thoang van xay ra o Hoa Ky va cac noi khac.
Nhieu cong nhan lam viec voi len va da song cua đong vat thuong xuyen tiep xuc voi muc đo thap cua bao tu benh than, nhung hau het muc đo phoi nhiem khong đu đe phat trien thanh benh than. Mot truong hop nhiem benh gay chet nguoi đuoc bao cao la do hit phai khoang 10.000–20.000 bao tu, mac du lieu luong nay khac nhau giua cac loai vat chu. Hien co rat it bang chung hoac tai lieu xac minh so luong bao tu chinh xac hoac trung binh can thiet đe lay nhiem.


= Phuong thuc lay nhiem =

Benh than co the xam nhap vao co the con nguoi qua đuong ruot (an vao), phoi (hit tho), hoac qua da va gay ra cac trieu chung lam sang rieng biet dua tren vi tri xam nhap cua no. Noi chung, mot nguoi bi nhiem benh phai đuoc cach ly. Tuy nhien, benh than thuong khong lay tu nguoi bi nhiem benh sang nguoi chua bi nhiem benh. Tuy nhien, neu can benh nay gay tu vong cho nguoi đo, thi khoi luong truc khuan benh than cua no se tro thanh nguon lay nhiem tiem nang cho nguoi khac va can ap dung cac bien phap phong ngua đac biet đe ngan chan su lay nhiem them. Benh than la thu gay chet nguoi, neu khong đuoc đieu tri cho đen khi cac trieu chung ro rang xay ra, thuong se gay tu vong.
Nguon benh bao gom cac chat bai tiet, dich tiet, mau, nuoc tieu, dich mat, sua, phu tang, co quan sinh duc... cua đong vat mac benh. O ngoai moi truong, vi khuan nhiet than hinh thanh nha bao ton tai trong mot thoi gian dai co o đat, nuoc, khong khi, co cay, cac vat dung... nhieu nhat o nhung noi bi nhiem chat bai tiet hoac noi chon cat đong vat mac benh. Đoi voi nhung noi chon nguoi va đong vat mac benh, nha bao van ton tai va phat tan rong len moi truong khi giun đat an phai va đun theo phan len mat đat.
Đuong lay truyen chu yeu qua đuong tieu hoa, ho hap va qua vet thuong ho tren da. Khi đong vat an phai, hit phai, tiep xuc voi nha bao benh than qua vet thuong, nha bao phat trien thanh vi khuan nhiet than, tu đo xam nhap vao cac co quan, to chuc trong co the gay benh.
Benh than co the lay nhiem do cac tai nan trong phong thi nghiem hoac do tiep xuc voi đong vat bi nhiem benh, len hoac da cua chung. No cung đa đuoc su dung trong cac tac nhan vu khi sinh hoc va boi nhung ke khung bo đe co y lay nhiem, nhu đa đuoc minh chung trong cac cuoc tan cong benh than nam 2001 tai My.


Loai mac benh Cac loai mac benh gom co: đong vat an co (trau, bo, ngua, de, cuu, huou, nai...), đong vat an thit (cho, meo...), đong vat an tap (lon nha, lon rung) va con nguoi. Nguoi mac benh khi vi khuan hoac nha bao nhiet than xam nhap vao co the qua vet thuong ho, qua đuong ho hap do hit phai nha bao, đuong tieu hoa do an thit gia suc mac benh.


Nhung bieu hien khi mac benh than = Gia suc =
Đong vat mac benh co thoi gian u benh tu vai gio đen vai tuan; gia suc co bieu hien le luoi ra ngoai, bung chuong to, loi dom, cac lo tu nhien (mieng, mui, hau mon, co quan sinh duc,...) chay dich nhay lan mau sam mau khong đong hoac kho đong. Xuat hien nhieu mun loet đo tham, chay dich vang tren cac vung da co, nguc, hong,... Cac hach (hach hau, hach truoc vai, hach đui) sung to va tu mau. Lach sung to, tim sam nat nhun. Cac xoang co the chua mau đen khong đong. Thit tim, tai tham mau.
Đoi voi lon mac benh, hau bi sung nen kho nuot, kho tho, khong keu đuoc; neu bi nang sung ca phan nguc, bung va mat. Vi tri sung co mau đo sam, tim bam.


= O nguoi =


 The da  Benh than o da, con đuoc goi la "benh cua nguoi khuan vac", la khi benh than xuat hien tren da. Đay la dang pho bien nhat (tren 90% cac truong hop mac benh than). Đay la dang it nguy hiem nhat (ty le tu vong rat thap khi đieu tri, 23,7% ty le tu vong khi khong đieu tri).
Benh than o da bieu hien duoi dang ton thuong da giong nhu mun nhot, cuoi cung tao thanh vet loet voi trung tam mau đen (eschar). Eschar mau đen thuong xuat hien duoi dang mot khoi lon, khong đau, giong vet loet hoai tu (bat đau la mot ton thuong da gay kho chiu va ngua hoac vet phong rop co mau sam va thuong tap trung thanh mot cham đen, hoi giong nam moc banh mi) tai vi tri nhiem trung. Noi chung, nhiem trung da hinh thanh tai vi tri xam nhap cua bao tu tu 2 đen 5 ngay sau khi tiep xuc. Khong giong nhu cac vet bam tim hoac hau het cac ton thuong khac, nhiem trung benh than tren da thuong khong gay đau. Cac hach bach huyet gan đo co the bi nhiem trung, tay đo, sung va đau. Vay se som hinh thanh tren ton thuong va rung sau vai tuan. Qua trinh khoi phuc hoan toan co the mat nhieu thoi gian hon.
Benh than o da thuong gay ra khi cac bao tu cua B. anthracis xam nhap qua cac vet cat tren da. Hinh thuc nay đuoc tim thay pho bien nhat khi con nguoi xu ly đong vat va/hoac san pham đong vat bi nhiem benh


 Dang mui tiem  Vao thang 12 nam 2009, mot đot bung phat dich benh than xay ra o nhung nguoi tiem chich heroin o cac khu vuc Glasgow va Stirling cua Scotland, khien 14 nguoi tu vong Nguon goc cua benh than đuoc cho la do su pha loang cua heroin voi bot xuong nhiem vi khuan o Afghanistan. Benh than đuoc tiem co the co cac trieu chung tuong tu nhu benh than tren da, đong thoi co the gay nhiem trung sau vao co the va lay lan nhanh hon.


 Dang phoi  Benh than qua đuong ho hap thuong phat trien trong vong mot tuan sau khi tiep xuc, nhung co the mat đen 2 thang. Trong nhung ngay đau tien cua benh, hau het moi nguoi đeu bi sot, on lanh va met moi. Cac trieu chung nay co the kem theo ho, kho tho, đau nguc va buon non hoac non, lam cho benh than qua đuong ho hap kho phan biet voi benh cum va benh viem phoi mac phai trong cong đong khac. Đay thuong đuoc mo ta la thoi ky so khoi.
Trong khoang ngay hom sau, kho tho, ho va đau nguc tro nen pho bien hon va cac tinh trang khong lien quan đen nguc nhu buon non, non mua, trang thai tinh than thay đoi, đo mo hoi va đau đau phat trien o 1/3 truong hop hoac nhieu hon. Cac trieu chung ve đuong ho hap tren chi xay ra o 1/4 so nguoi va rat hiem khi bi đau co. Tinh trang tinh than thay đoi hoac kho tho thuong đua moi nguoi đen cham soc suc khoe va đanh dau giai đoan cuoi cua benh.
No lay nhiem sang cac hach bach huyet o nguc truoc tien chu khong phai o phoi, mot tinh trang đuoc goi la viem trung that xuat huyet, khien chat long co mau tich tu trong khoang nguc, do đo gay ra kho tho. Giai đoan thu hai (viem phoi) xay ra khi nhiem trung lan tu cac hach bach huyet đen phoi. Cac trieu chung cua giai đoan thu hai phat trien đot ngot trong vong vai gio hoac vai ngay sau giai đoan đau tien. Cac trieu chung bao gom sot cao, kho tho cuc đo, soc va tu vong nhanh chong trong vong 48 gio đoi voi cac truong hop tu vong.


 Dang tieu hoa  Benh than dang đuong tieu hoa (GI) thuong do an thit bi nhiem benh than va đuoc đac trung boi tieu chay, co the co mau, đau bung, viem cap tinh đuong ruot va chan an. Thinh thoang co the bi non ra mau. Ton thuong đuoc tim thay trong ruot, trong mieng va co hong. Sau khi vi khuan xam nhap vao he tieu hoa, no se lan vao mau va khap co the, đong thoi tiep tuc tao ra đoc to.


Tien luong Benh than o da hiem khi gay tu vong neu đuoc đieu tri vi vung nhiem trung chi gioi han tren da, giup ngan chan cac đoc to gay chet nguoi, đoc to phu ne xam nhap va pha huy co quan noi tang quan trong. Neu khong đieu tri, khoang 20% ​​cac truong hop benh than tren da tien trien thanh nhiem đoc mau va tu vong.
Truoc nam 2001, ty le tu vong do hit phai benh than la 90%; ke tu đo, chung đa giam xuong con 45%. Nhung nguoi tien trien đen giai đoan cuoi cua benh than the phoi gan nhu luon chet, voi mot nghien cuu truong hop cho thay ty le tu vong la 97%. Viem nao do benh than cung gan nhu luon gay tu vong.
Nhiem benh than đuong tieu hoa co the đuoc đieu tri, nhung thuong dan đen ty le tu vong tu 25% đen 60%, tuy thuoc vao thoi gian bat đau đieu tri. Dang benh than nay la hiem nhat.


Lich su = Kham pha =
Robert Koch, mot bac si va nha khoa hoc nguoi Đuc, lan đau tien xac đinh đuoc vi khuan gay ra benh than vao nam 1875 tai Wollstein (nay la Wolsztyn - mot thi tran o Ba Lan). Cong trinh tien phong cua ong vao cuoi the ky 19 la mot trong nhung minh chung đau tien cho thay cac benh co the do vi khuan gay ra. Trong mot loat thi nghiem đot pha, ong đa kham pha ra vong đoi va phuong tien lay truyen benh than. Cac thi nghiem cua ong khong chi giup tao ra su hieu biet ve benh than ma con giup lam sang to vai tro cua vi khuan trong viec gay benh vao thoi điem ma cac cuoc tranh luan van dien ra ve su phat sinh benh tu phat so voi ly thuyet te bao. Koch tiep tuc nghien cuu co che cua cac benh khac va gianh đuoc giai Nobel Sinh ly hoc hoac Y hoc nam 1905 nho phat hien ra vi khuan gay benh lao.
Mac du Koch đuoc cho la đa co đong gop ly thuyet lon nhat trong viec tim hieu benh than, nhung cac nha nghien cuu khac lai quan tam nhieu hon đen cac cau hoi thuc te ve cach phong ngua can benh nay. O Anh, noi ma benh than anh huong đen nhung nguoi lao đong trong cac nganh cong nghiep len, che bien da va thuoc da, nguoi ta rat so benh than. John Henry Bell, mot bac si sinh ra va lam viec tai Bradford, lan đau tien đua ra moi lien he giua "benh len" va benh than bi an va chet nguoi, cho thay vao nam 1878 rang chung la mot benh va giong nhau. Vao đau the ky 20, Friederich Wilhelm Eurich, nha vi khuan hoc nguoi Đuc nguoi đa đinh cu o Bradford voi gia đinh khi con nho, đa thuc hien nghien cuu quan trong cho Ban đieu tra benh than đia phuong. Eurich cung co nhung đong gop co gia tri cho Uy ban Đieu tra cua Bo Noi vu, đuoc thanh lap vao nam 1913 đe giai quyet van đe cua benh than trong cong nghiep. Cong viec cua ong voi tu cach nay, phan lon la su hop tac voi thanh tra nha may G. Elmhirst Duckering, truc tiep dan đen Đao luat Phong chong benh than (1919).


= Vac-xin đau tien =

Benh than đa đat ra mot thach thuc kinh te lon o Phap va cac noi khac trong the ky 19. Ngua, gia suc va cuu đac biet de bi ton thuong, va quy quoc gia đa đuoc danh đe nghien cuu viec san xuat vac-xin. Nha khoa hoc nguoi Phap Louis Pasteur chiu trach nhiem san xuat vac-xin, sau cong trinh thanh cong cua ong trong viec phat trien cac phuong phap giup bao ve cac nganh cong nghiep ruou va len da quan trong.
Vao thang 5 nam 1881, Pasteur - phoi hop voi cac tro ly Jean-Joseph Henri Toussaint, Emile Roux va nhung nguoi khac - thuc hien mot thi nghiem cong khai tai Pouilly-le-Fort đe chung minh bien phap tiem chung cua ong. Ong chuan bi hai nhom gom 25 con cuu, mot con de va mot so gia suc. Đong vat cua mot nhom đuoc tiem vac xin benh than do Pasteur pha che hai lan, cach nhau 15 ngay; nhom đoi chung khong đuoc tiem chung. Ba muoi ngay sau lan tiem đau tien, ca hai nhom đeu đuoc tiem vi khuan benh than song. Tat ca cac đong vat trong nhom khong đuoc tiem phong đeu chet, trong khi tat ca cac đong vat trong nhom đuoc tiem phong đeu song sot.
Sau chien thang ro rang nay, đuoc bao chi đia phuong, quoc gia va quoc te đua tin rong rai, Pasteur đa rat no luc đe xuat khau vac-xin ra ngoai nuoc Phap. Ong đa su dung đia vi noi tieng cua minh đe thanh lap cac Vien Pasteur tren khap chau Au va chau A, va chau trai cua ong, Adrien Loir, đa đen Uc vao nam 1888 đe co gang gioi thieu vac-xin phong chong benh than o New South Wales. Cuoi cung, vac-xin đa khong thanh cong trong đieu kien khi hau đay thach thuc cua vung nong thon Uc, va no som đuoc thay the bang mot phien ban manh me hon do cac nha nghien cuu đia phuong la John Gunn va John McGarvie Smith phat trien.
Thuoc tiem chung benh than o nguoi đuoc cung cap vao nam 1954. Đay la loai vac-xin the he moi (su dung cac thanh phan vi khuan tho thay vi vi khuan con song) thay vi vac-xin kieu te bao (vi khuan lam yeu) cua Pasteur đuoc su dung cho muc đich thu y. Mot loai vac-xin khong co te bao cai tien đa co san vao nam 1970.


= Cac chung nhan tao =

Chung Sterne cua benh than, đuoc đat theo ten cua nha mien dich hoc Max Sterne - nha mien dich hoc tai Trieste, la mot dong giam đoc luc đuoc su dung lam vac-xin.
Strain 836, đuoc nghien cuu ra boi chuong trinh vu khi sinh hoc cua Lien Xo vao nhung nam 1980, đuoc Los Angeles Times goi la "dong benh than đoc hai va nguy hiem nhat ma con nguoi tung biet". Tuy nhien chung nay đuoc cat giu kin trong co so nghien cuu va chua bao gio gay benh trong thuc te
Chung Ames rat đoc hai, đuoc su dung trong cac cuoc tan cong benh than nam 2001 o Hoa Ky, đa đuoc đua tin nhieu nhat so voi bat ky đot bung phat benh than nao.
Tuy nhien, chung Vollum, đuoc phat trien nhung chua bao gio đuoc su dung lam vu khi sinh hoc trong Chien tranh the gioi thu hai, nguy hiem hon nhieu. Dong Vollum (con đuoc goi khong chinh xac la Vellum) đuoc phan lap vao nam 1935 tu mot con bo o Oxfordshire. Chinh dong nay đa đuoc su dung trong cac thu nghiem vu khi sinh hoc Gruinard. Mot bien the cua Vollum, đuoc goi la "Vollum 1B", đa đuoc su dung trong nhung nam 1960 trong cac chuong trinh vu khi sinh hoc cua Hoa Ky va Vuong quoc Anh. Vollum 1B đuoc nhieu nguoi tin rang đa đuoc phan lap tu William A. Boyles, mot nha khoa hoc 46 tuoi tai Phong thi nghiem Chien tranh Sinh hoc cua Quan đoi Hoa Ky tai Trai (sau nay la Phao đai) Detrick, bang Maryland, nguoi đa chet vao nam 1951 sau khi vo tinh bi nhiem chung Vollum.
Cac nha nghien cuu cua Luc luong Khong quan Hoa Ky đa phat trien mot chung vi khuan đe san xuat vac-xin benh than cai tien, đoi hoi mot so lan tiem toi thieu đe đat đuoc va duy tri kha nang mien dich lau dai. No đuoc chi đinh la chung Alls/Gifford (Curlicue).


Xu ly đong vat khi mac benh than Cac quoc gia đeu quy đinh khong đuoc phep mo xac chet hoac giet mo đong vat mac benh hoac co dau hieu nghi mac benh than. O Viet Nam, xac chet đong vat, đong vat song mac benh hoac co dau hieu mac benh than phai tieu huy theo trinh tu:

Truoc khi đua đi tieu huy phai đot va nut cac lo tu nhien (tai, mui, mieng, hau mon, co quan sinh duc,...), boc kin xac chet đong vat đe khong cho dich tiet roi vai ra ngoai moi truong; rac voi bot đe khu trung.
Chon vi tri đat cao rao, cach xa bai chan nuoi, nguon nuoc, đuong giao thong, khu dan cu,... đe đao ho chon xac chet. Truoc khi cho xac chet xuong ho, đo mot lop voi xuong đay ho.
Cho đong vat xuong ho va đot cho xac chet chay het ngay trong ho. Sau đo, đo mot lop voi len tren xac chet đa bi đot. Sau đo đo be tong vao ho chon, đat bien canh bao "Ma gia suc mac benh Nhiet than! Cam chan tha gia suc" va rao chan xung quanh.


Hinh anh Chu thich Tham khao Alibek, K. Biohazard. New York, New York: Dell Publishing, 1999.
"Bacillus anthracis and anthrax". Todar's Online Textbook of Bacteriology (University of Wisconsin-Madison Department of Bacteriology). Truy cap ngay 17 thang 6 nam 2005.
"Anthrax". CDC Division of Bacterial and Mycotic Diseases. Truy cap ngay 17 thang 6 nam 2005.
"Focus on anthrax". Nature.com. Truy cap ngay 17 thang 6 nam 2005.
Chanda, A., S. Ketan, and C.P. Horwitz. 2004. Fe-TAML catalysts: A safe way to decontaminate an anthrax simulant. Society of Environmental Journalists annual meeting. October 20–24. Pittsburgh.
Meselson, M. et al. (1994). "The Sverdlovsk Outbreak of 1979". Science 266(5188) 1202–1208
Sternbach, G. (2002). "The History of Anthrax". The Journal of Emergency Medicine 24(4) 463–467.


Lien ket ngoai Benh than tai Tu đien bach khoa Viet Nam
anthrax (disease) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Nhung nhan đinh đau tien cua FBI ve ke gieo rac benh than
Vac-xin ngua benh than