Tuy Van Đe (chu Han: 隋文帝; 21 thang 7, 541 – 13 thang 8, 604), mieu hieu Tuy Cao To, ten Han la Duong Kien (楊堅), ten Tien Ti la Fuluruqen (普六茹堅, Pho Luc Nhu Kien), biet danh Nryana (tieng Trung: 那羅延; binh am: Naluoyan, Na La Dien, nghia la kim cuong bat hoai), nguyen quan o Hoa Am, Hoang Nong, la nguoi sang lap va hoang đe đau tien cua nha Tuy (581 - 618) trong lich su Trung Quoc.
Tuy Van Đe đuoc cac su gia đanh gia la mot Hoang đe tai gioi, đa đem lai thai binh va thinh vuong cho Trung Hoa sau hang tram nam chia cat, khai sang ra Khai Hoang chi tri (開皇之治), tao tien đe vung chac cho trieu đai nha Đuong thinh tri ve sau. Duoi thoi cua ong, nam 589, đat nuoc Trung Quoc lai đuoc thong nhat sau hon 250 nam chia cat tu ngay sup đo cua Tay Tan nam 316. Ong cung cho đay manh xay dung kenh đao Van Ha, mot cong trinh thuy loi co y nghia quan trong cua Trung Quoc thoi phong kien cho đen tan ngay nay.
Duong Kien ban đau la mot quan lai duoi trieu Bac Chu, phuc vu duoi quyen hai đoi vua Bac Chu Vu Đe va Bac Chu Tuyen Đe. Sau khi Tuyen Đe bat ngo qua đoi nam 580, Duong Kien voi tu cach la nhac phu cua ong ta, nam lay tron quyen nhiep chinh. Sau khi đanh bai phan quan cua Uat Tri Quynh, ong đoat ngai vang tu tay au đe Vu Van Xien, đoi quoc hieu moi la Tuy. Ong cung la vi hoang đe nguoi Han đau tien cai tri toan bo Trung Nguyen ke tu sau Loan Ngu Ho tinh tu thoi Luu Tong (neu khong ke giai đoan bac phat ngan ngui cua Luong Vu Đe).
Khong the phu nhan rang, nhung nam Khai Hoang cua Tuy Van Đe la giai đoan thinh vuong chua tung thay cua Trung Quoc tu thoi Han tro đi. Nen kinh te phat trien, luong thuc thoi đo đuoc coi la đu dung trong 50 nam. Quan su cung đat đuoc nhieu thanh cong. Nhung nam đau tien, nha Tuy phai đoi mat voi đe doa tu Đot Quyet o phia Bac, Tho Phien o phia Tay, Cao Cau Ly o mien Đong Bac, va Champa (Lam Ap) tu phia Nam. Đen cuoi đoi Van Đe, Đot Quyet đa bi phan chia thanh hai mien Đong – Tay, va Đong Đot Quyet cung Cao Cau Ly đa chiu than phuc nha Tuy tren danh nghia, trong khi nguoi Cham cung bi đanh bai va khong con la mot moi đe doa đoi voi Trung Quoc nua.
Tuy Van Đe cung noi tieng vi la mot trong nhung vi hoang đe khong co nhieu the thiep cua thoi phong kien Trung Quoc (chi sau Tay Nguy Phe Đe va Hoang Tri Đe la hai vi hoang đe ca đoi chi lay mot vo). Ngoai hoang hau, Van Đe chi nap hai nguoi thiep.


Cuoc song ban đau Ho Duong co xuat than tu Hoang Nong (Hoang Nong Duong thi) đuoc coi la to tien cua cac hoang đe nha Tuy, tuong tu nhu ho Ly o Lung Huu đuoc coi nhu to tien cua cac hoang đe nha Đuong. To tien nhieu đoi la tuong quan nha Han Duong Chan. Chau 8 đoi cua Duong Chan ten la Duong Huyen lam tuong phuc vu cho chinh quyen nuoc Yen (Tien Yen va sau đo la Hau Yen) thoi Ngu Ho Thap luc quoc, đen chuc Thai thu Bac Binh, va con chau ong nay tiep tuc lam quan cho Bac Nguy, nuoc đa thong nhat mien bac sau loan Ngu Ho. Con cua Duong Huyen, to thu nam cua Duong Kien la Duong Nguyen Tho thoi Bac Nguy, la quan Tu ma tran Vu Xuyen, cung voi ong co Vu Van Thai, nguoi sang lap ra nha Bac Chu, đeu la quan nhan cua tran nay. Nguyen Tho sinh Hue Ho, Ho sinh Liet, Liet sinh Trinh, Trinh sinh Trung, ve sau theo chieu chi cua hoang đe Tay Nguy, đoi sang ho Tien Ti la Pho Luc Nhu.
Pho Luc Nhu Trung chinh la phu than cua Pho Luc Nhu Kien luc sinh thoi lam bo thuoc cho tuong Bac Nguy Vu Van Thai. Nam 534 TCN, Bac Nguy phan liet thanh Đong Nguy va Tay Nguy, va hoang đe Tay Nguy nuong nho đen cho Vu Van Thai, tu đo Thai tro thanh lanh đao tren thuc te cua Tay Nguy. Me cua Pho Luc Nhu Kien la La phu nhan, co ten la Co Đao, đa sinh ra Kien tai mot ngoi chua o Phung Duc. Mot ni co trong chua đa an tuong voi tuong mao cua ong khi moi chao đoi, va nhan nuoi ong trong nhung nam con am ngua. Pho Luc Nhu Kien khi đen tuoi thieu nien đuoc theo hoc tai truong danh cho con chau cua quy toc va quan lai cap cao. Nam len 14, ong đuoc bo nhiem mot chuc tuong cap thap trong quan đoi cua Vu Van Thai.
Nam 555, do phu than Pho Luc Nhu Trung lap đuoc chien cong, Pho Luc Nhu Kien cung đuoc an phong, thang chuc, va nhan tuoc phong Thanh Ky huyen cong. Nam 557, Đoc Co Tin, mot tuong khac cua Vu Van Thai co chuc quan con cao hon Pho Luc Nhu Trung, do an tuong voi Pho Luc Nhu Kien nen đa đem co con gai thu 7 la Đoc Co Gia La ga cho ong. Khi đo Kien 17 tuoi, con Đoc Co thi 14. Pho Luc Nhu Kien tung the voi Đoc Co rang ca đoi ong se khong lay them nguoi nao khac. Cung trong thoi gian đo, gia toc Vu Van đa đoat lay ngai vang Tay Nguy va tro thanh trieu Bac Chu. Bac Chu Minh Đe Vu Van Duc (con truong Vu Van Thai) len ngoi cuoi nam đo, thang cho Duong Kien lam Phieu ky tuong quan, them Khai phu, tuoc Đai Hung quan cong. Khi mau than La thi bi benh, ong o ben canh hau ha khong roi, cu the suot ba nam, nguoi đoi xung la nguoi con co hieu. Đen đoi em cua Minh Đe la Vu Đe Vu Van Ung, Pho Luc Nhu Kien ngay cang đuoc thang chuc va co uy tin ngay cang cao trong quan đoi, dan nam giu cac chuc Thu su Tuy chau, tien vi Đai tuong quan.
Nam 568, phu than Pho Luc Nhu Trung bi benh qua đoi, thuy la Hoan. Pho Luc Nhu Kien len noi tuoc vi cua ong ta, la Tuy quoc cong. Nam 573, Bac Chu Vu Đe cuoi truong nu cua ong, Pho Luc Nhu Le Hoa cho truong tu cua minh la Thai tu Vu Van Van, lap Le Hoa lam Thai tu phi. Tu đo the luc cua ho Pho Luc Nhu trong trieu tang len đang ke. Tuy nhien, cung co nguoi nhan thay Pho Luc Nhu Kien co ve khac thuong hoac la che giau am muu phan chu khong an phan. Ngu đe cua Vu Đe, Te vuong Vu Van Hien cung tuong Vuong Quy nhieu lan khuyen Hoang đe loai tru Kien, nhung Vu Đe truoc sau khong đong y. Vi le đo, Pho Luc Nhu Kien tim cach che giau tai nang cua minh đe tranh hoa. Nhung cho đen nam 575 Vu Đe lai bo nhiem ong lam tuong soai dan đai quan cong đanh Bac Te. Pho Luc Nhu Kien tham chien tu nam 576 - 577 va ket qua cua nhung chien dich đo, Bac Chu đa tieu diet va sap nhap toan bo lanh tho Bac Te. Sau đo ong đuoc tien vi la Tru quoc.
Nam 578, Bac Chu Vu Đe chet, Vu Van Van noi ngoi, la Bac Chu Tuyen Đe. Tuyen Đe la mot vi hoang đe co tinh khi that thuong, va mang trong minh moi nghi ngo sau sac đoi voi Pho Luc Nhu Kien, du đa tan phong cho con gai cua ong lam Hoang hau va bo nhiem ong lam Thuong tru quoc va Đai Tu ma. Hoang đe som sa vao vui choi huong lac, lap them 4 nguoi co thiep lam Hoang hau, va thay đoi het cac chinh sach cua Vu Đe. Pho Luc Nhu Kien thay vay nhieu lan khuyen can, nhung Hoang đe khong theo.
Nam 579, Tuyen Đe nhuong ngoi cho con trai moi len 5 la Vu Van Xien, do mot phi thiep la Chu Man Nguyet sinh ra, tuc la Bac Chu Tinh Đe, Tuyen Đe len lam Thai thuong hoang, xung hieu Thien nguyen Hoang đe, nhung van nam quyen tren thuc te. Co mot dip, Thien nguyen Hoang đe nghi ngo cac viec lam cua Pho Luc Nhu Kien đen noi noi truoc mat Thien nguyen Hoang hau Pho Luc Nhu Le Hoa: Som muon gi ta cung se diet toc ca nha nguoi. Sau đo trieu tap Pho Luc Nhu Kien đen cung đien, va ra lenh cho giap si he ma thay Kien co bieu bien nao lo lang bat thuong thi xong ra giet ngay, nhung Pho Luc Nhu Kien truoc sau mat khong bien sac, vi the tranh đuoc cai chet. Trong mot dip khac, Pho Luc Nhu hoang hau co viec lam mat long Tuyen Đe, va Tuyen Đe buoc thi phai tu sat. Khi Đoc Co phu nhan nghe đuoc, lien đen cung cau xin cho con gai, va Tuyen Đe đa bo qua cho hoang hau.


Nhiep chinh nha Chu Mua ha nam 580, Thien nguyen hoang đe chuan bi tan cong Tran quoc, theo loi đe nghi cua Trinh Dich la ban than cua Pho Luc Nhu Kien, bo nhiem ong lam Tong quan Duong chau) giap voi nuoc Tran. Tuy nhien truoc khi đai quan khoi hanh, thi Thien nguyen bi benh nang, trieu hai quan can than Luu Phuong va Nhan Chi Nghi vao cung, ma hai nguoi nay đeu đung ve phe Pho Luc Nhu Kien. Khi hai nguoi vao thi Thien nguyen đa het hoi khong con noi đuoc, vi the ho ban voi bon Trinh Dich, Lieu Cuu, Hoang Phu Tich,... rang Pho Luc Nhu Kien la phu than cua hoang hau, nen nam quyen nhiep chinh cho au đe sau khi Thien nguyen qua đoi, roi viet chieu trieu ong vao cung. Đau tien, Pho Luc Nhu Kien đa tu choi do lo so rang đay la mot cai bay, song cuoi cung đa vao cung. Cung ngay hom đo Thien nguyen qua đoi, bon Pho Luc Nhu Kien giau khong phat tang. Phuong va Trinh Dich gia chieu bo Pho Luc Nhu Kien lam Tong tri binh ma trong ngoai. Cac quan đeu phai ram rap nghe theo, chi co Nhan Chi Nghi ung ho chu cua Thien nguyen la Trieu vuong Vu Van Chieu chap chinh, nhung khong lam gi noi. Pho Luc Nhu Kien lam nhiep chinh, lo so cac vuong gia o ngoai sanh bien, ben lay co ga cong chua Thien Kim cho Đot Quyet, trieu nam vi hoang thuc to Trieu, Tran, Viet, Đai, Đang vao trieu thuong nghi. Lai tu y che ra phu ti, Nhan Chi Nghi to ra bat binh, Kien gian đinh giet chet, nhung roi ne tinh ong ta la nguoi đuoc dan chung ne trong, nen chi đay ra bien cuong. Sau đo ong tu phong minh lam Ta Đai thua tuong, cho nguoi trong tong that la Han vuong Tan lam Thuong Tru quoc, Huu Thua tuong, nhung chi la hu danh.
Đe mua chuoc long nguoi, cung co va phat trien đia vi ban than, Pho Luc Nhu Kien đa cai cach cac luat le qua ha khac cua thoi Bac Chu Tuyen Đe, phap lenh ro rang, rat tiet kiem, nen rat đuoc long cac quan trong trieu va nhan dan. Vi lo so tuong Uat Tri Quynh cam quan o Tuong chau chong lai minh, cung trieu Quynh ve kinh. Tuy nhien, Uat Tri Huynh cho rang Pho Luc Nhu Kien co y chiem ngoi, vi the khoi binh voi danh nghia diet tru quyen than. Quynh đuoc su ung ho cua nhieu tuong linh cao cap nhu Tu Ma Tieu Nan Huan chau va Vuong Khiem o Ich chau. Tuy nhien do Quynh đa gia yeu, khong co muu luoc, nen quan đoi trieu đinh do Vi Hieu Khoan dan đau nhanh chong đanh dep cuoc khoi nghia chi sau 68 ngay, va Quynh bi buoc phai tu sat. Vuong Khiem bi đanh bai, va Tu Ma Tieu Nan tron sang Tran quoc. Đe ngan chan quan o Nghiep Thanh, noi đong quan truoc kia cua Uat Tri va cung la đo cu cua Bac Te, lai noi day, Pho Luc Nhu Kien cho pha huy thanh nay. Sau đo, Duong Kien bai bo Huu thua tuong va tu phong minh lam Đai thua tuong duy nhat, lai bo đi ho Tien Ti Pho Luc Nhu, tro ve ho ban đau la Duong.
Khi Uat Tri Quynh noi loan, cac vuong gia trong hoang toc gom Tat vuong Hien va Trieu vuong Chieu đeu co gang chong lai Duong Kien song khong thanh. Đap lai, Duong Kien giet hai vi vuong nay cung voi Viet vuong Vu Van Thinh cung voi cac con trai cua ho, va sau khi đanh bai Uat Tri, tiep tuc truy lung giet cac thanh vien khac trong hoang toc Vu Van. Đau nam 581, lai tu phong minh lam Tuong quoc, tien tuoc Tuy vuong, lay đo cuu tich, thuc ap 20 quan. Ngay 4 thang 3 nam 581, Tinh Đe xuong chieu nhuong ngoi cho Duong Kien, cham dut trieu đai Bac Chu va lap ra nha Tuy. (Tuoc phong truoc kia cua Duong Kien la Tuy quoc cong, nhung ong cho rang chu Tuy viet theo kieu co xua (隨) chua net suoc ("辶") co nghia la "đi bo", mang y chay vay khong yen, khong cat tuong may man, nen bo đi, va do đo quoc hieu tro thanh "隋" cung đoc la Tuy.) Viec thu thien cua Duong Kien đa khien con gai cua ong, Bac Chu Tuyen hoang hau Duong Le Hoa rat bat binh, su oan gian lo ra ca trong net mat va loi noi. Nhung Van Đe khong he khien trach va van đoi đai tu te voi Duong Le Hoa. Thoi gian Duong Kien tu khi chiem linh trieu chinh đen khi đoat ngoi khong qua 10 thang, qua nhanh đen muc ki la, quyen than đoat ngoi cung co khong it nhung khong ai lam đuoc nhu ong.


Khai Hoang thinh tri = Quan che va hinh luat =
Van Đe bai bo Luc quan che cua Bac Chu, thay vao đo la co cau trung uong gom nam tinh: Trung thu tinh, Mon ha tinh, Noi su tinh, Bi thu tinh, Noi thi tinh. Quyen luc cua chuc te tuong bi phan cho cac co quan nay khien bon ho kiem soat tranh chap voi nhau, va khong co co hoi long quyen truoc hoang đe. Ong cung truy phong cho cha ruot Duong Trung va me ruot La Co Đao lam hoang đe va hoang hau, lap vo Đoc Co thi lam hau, con truong Duong Dung lam Hoang thai tu; cac con trai va em trai lam tuoc than vuong. Ong giang vua cu cua Bac Chu la Tinh Đe Vu Van Xien lam Gioi quoc cong, tuy nhien lai nhanh chong ha lenh lung giet con chau ho Vu Van, khong lau sau Gioi quoc cong cung chet mot cach đot ngot. Ong tin dung cac đai than la Cao Quynh, Duong To va To Uy, giao pho cong viec nha nuoc cho ho. Rut kinh nghiem tu viec nha Bac Chu nghi ki tong than ma khong giao pho binh quyen, đieu ma Van Đe cho rang nguyen nhan chinh khien cho co đo roi vao tay ho khac, ong đa gui cac hoang tu đen cam quan o cac tran quan trong va cho ho co nhieu quyen luc tai lanh đia.
Ong giao cho Bui Chanh nghien cuu tham khao tu luat phap cua Bac Te va Luong, đe sua đoi hinh luat cho đon gian va bai bo nhung hinh phat ha khac. Nam 583, nha Tuy cu To Uy hieu đinh them hinh luat, roi ban hanh Luat Khai Hoang, gom 12 quyen, 500 đieu, phan chia hinh phat thanh 5 cap xuy (đanh roi), truong (đanh truong), đo (lam viec nang), luu (đay đi noi xa), tu (giet chet); cac chuong thi co Danh le, Ve cam, Chuc che, Ho hon, Kho bai, Xay dung, Trom cuop, Tranh chap, Gia mao, Tap luat, Truy na, Vuot nguc... co anh huong rat lon đen luat le phong kien đoi sau.
Ve mat tac phong chinh tri, ong rat sieng nang chinh su, nghiem khac trong viec quan ly quan lai. "moi buoi sang đeu thiet trieu nghe y kien cua cac quan tan xe khong met, viec an mac, noi an o đeu su dung that tiet kiem..." Ong con thuong xuyen cu nguoi đi tuan tra khap noi, cach chuc nhung quan lai tham nhung khong lam tron chuc phan. Vua tung cho nguoi đi tuan tra 52 chau o Ha Bac, cach chuc hon 200 tham quan, sau đo lai cat giam khoang 3/10 so quan đia phuong.


= Kinh te, van hoa =
Mua ha nam 584, vi thay vung quanh Song Vi co nhieu bai cat va dong chay xiet khong thuan loi cho viec van chuyen luong thuc đen Đai Hung, nen đa bo nhiem Vu Van Khai xay dung mot con kenh noi giua Đai Hung va Đong Quan, song song voi song Vi, va đat ten no la Quang Thong cu. Viec xay dung con kenh nay đa tiet kiem đang ke thoi gian va cong suc van chuyen luong thuc va cac nhu yeu pham khac tu mien đong đen khu vuc kinh đo va ca vung Quan Trung. Tuy nhien, vi Quan Trung xay ra nan đoi tu mua thu nam 584, Van Đe ben roi toi Lac Duong.
Mua xuan nam 587, tiep tuc cac cong trinh thuy loi, Tuy Van Đe cho khoi cong Son Duong đoc noi giua song Duong Tu va song Hoai đe đam bao đuong van chuyen giua hai con song.
Tuy Van Đe ra lenh đat ra le nhac moi, yeu cau cac cong than "giam bot viec hoi he van nghe, con cai trong nha moi nguoi phai hoc mot mon." Ong cho nguoi đi khap noi suu tam sach va quy đinh "gap mot cuon sach, thuong mot xap lua, chep lai xong xuoi tra lai ban goc cho chu sach." (Tuy thu, Kinh tich chi-quyen 1). Cho đen cuoi đoi thong tri, tang thu Quoc gia co đen 37 van quyen sach, cuc thinh mot thoi.
Van Đe chu truong tiet kiem, lenh cho cac tan phi trong cung khong đuoc an mac xa hoa, binh thuong mac ao vai, khong dung đo trang suc bang vang ma chi dung đo trang suc bang đong, sat va sung. Chu truong tiet kiem nay vua giam bot ganh nang cho dan, vua co loi cho vua khi tien hanh cai cach.
Tuy Van Đe đa giam nhe thue khoa lao dich, đua tuoi thanh đinh tu 18 len 21 tuoi, thoi gian phuc dich cua đinh nam thi moi nam mot thang sua thanh 20 ngay, nop thue tu mot xap lua xuong con nua xap. 50 tuoi tro len đuoc mien che đo lao cong phuc dich. Ong ban bo lenh quan đien, chia cho nam thanh nien, nam trung nien 80 mau lo đien (ruong đat khong co nha cua, cay coi tren đo), 20 mau ruong đat trong trot lau dai. Phu nu đuoc 40 mau lo đien. Cac quan chuc theo pham cap quan lai dua theo cap bac đuoc cap 1-5 khoanh (khoanh = 100 mau) ruong chuc phan, phu quan cap ruong cong giai la ruong cap cho co quan nha nuoc. Lai cho kiem tra ho tich nghiem ngat, đong thoi cung tien hanh cai cach che đo ho tich, ra lenh sua lai ho tich, cu 5 nam nha la 1 bao, 5 bao la 1 lu, 4 lu la 1 toc. Đau nam Khai Hoang ca nuoc co hon 360 van ho, diet Tran xong tang them 50 van ho, sau đo tang đen con so 870 van ho. Nho dan so tang nhanh nen nguon thu nhap cua nha nuoc cung tang đang ke.
Tuy Van Đe cung rat coi trong cong tac thuy loi. Nam Khai Hoang thu 2 (591), đao kenh đua nuoc tu song Đo Duong ve binh nguyen Tam Loc. Nam thu 4 lai dan nuoc song Vi đi qua thanh Đai Hung (Truong An) đi ve phia đong đen Đong Quan, đo ra tan song Hoang Ha. Nam sau đo, đoi ten cong trinh thuy loi đa đuoc khai thong la Bao Pha thanh Đo Pha, Ba Thuy thanh Tu Thuy. Nhung cong trinh nay đeu co tac dung thuc đay su phat trien san xuat va su phon vinh cua kinh te.
Duoi thoi Tuy Van Đe, Phat giao bi Chu Vu Đe diet tru lai thinh vuong tro lai. Vua cho nhung hoa thuong truoc kia đuoc quay lai tu hanh, con thu thap tien theo đau nguoi tren ca nuoc đe xay chua chien va trung tu tuong Phat. Van Đe cho phep cac chua đuoc mien thue va ca cac san nghiep ruong đat khac duoi danh nghia cua chua. Su phat trien cua Phat giao thoi Tuy co lien quan mat thiet đen no luc đe xuong cua Van Đe.
Cung nam 592, Tuy Van Đe vi cho rang luong thuc va vai voc du tru trong quoc kho đa đu đay, nen manh dan mien giam suu thue khap ca nuoc, va gui su than đen khap noi trong nuoc, phan phat đat đai cho dan ngheo. Nam 594, vi Quan Trung co nan đoi, Van Đe dan theo nhung nguoi bi đoi chuyen sang o Lac Duong doi dao luong thuc, đong thoi xuong chieu tu trach, kieng ruou thit trong mot nam, goi la san se voi nguoi dan. Thay tong mieu cac trieu Luong, Tran va Te khong đuoc cung te, Van Đe cho tiep te đo cung cho bon Tieu Tong, Tran Thuc Bao va Cao Nhan Anh thuc hien cung te.


= Quan su va ngoai giao =
Ve quan su, Tuy Van Đe cho lap ra 12 ve, dua theo che đo 12 đai tuong quan cua Bac Nguy, tat ca do trung uong quan ly, tien than cua thap luc ve sau nay. 12 ve nay gom 2 Duc ve, 2 Kieu ky ve, 2 Vu ve, 2 Đon ve, 2 Hau ve, 2 Ngu ve; phu trach phong thu va chinh chien. Khi co chien su, hoang đe ha chieu menh cho 'hanh quan nguyen soai' hay 'hanh quan tong quan' lam quan chi huy thoi chien, hop thanh to chuc tac chien. Sau khi het chien tranh, thi chuc hanh quan tong quan bi bai bo, quan đoi lai tro ve đia phuong. Mua xuan nam 596, ong ra lenh rang dan chung neu khong phai o gan bien gioi thi khong đuoc luu tru va che tao vu khi, đe loai bo kha nang cac hao toc đia phuong cat cu. Đong thoi voi viec quy đinh cac quan nhan phai co quan tich, va cung nhap ho tich voi gia quyen vao cac chau, huyen, quan nhan cung nhu thuong dan đuoc chia đat đe cay cay nham giam bot ganh nang tai chinh quoc gia, mo rong them nguon quan luc.


 Voi Đot Quyet  Tuy Van Đe khong tiep tuc duy tri quan he huu hao voi Đot Quyet, đieu nay khien cho Sa Bat Luoc Kha han A Su Na Nhiep Đo rat tuc gian, cong voi viec vo ong ta la Cong chua Thien Kim nha Bac Chu (con gai Vu Van Chieu) - nguoi rat cam han ho Duong cuop ngoi va tan sat gia toc Vu Van - noi them vao. Vi the Sa Bat Luoc to chuc mot chien dich tan cong vao bien gioi nha Tuy, voi su ho tro cua Cao Bao Ninh, tuong cu cua Bac Te đang đong quan o Doanh chau. Đap lai, Van Đe theo ke cua Truong Ton Thinh, tang le vat đe xoa diu cap duoi cua Sa Bat Luoc la Đat Đau han A Su Na Điem Quyet, A Ba Han A Su Na Đai Xiem Tien va A Su Na Xu La Hau - khien bon ho quay ra tranh chap va khong thong nhat voi nhau, tu đo quan Đot Quyet suy yeu va khong the cung thong nhat voi nhau đe đanh nha Tuy.
Mua xuan nam 583, nhan thay mau thuan trong noi bo Đot Quyet ngay cang lon, Van Đe sai em la Ve vuong Duong Sang dan quan bac phat đanh Đot Quyet va Cao Bao Ninh. Duong Sang gianh đuoc đat thang, va mot canh quan cua ong ta do Am Tho cam đau đa tieu diet luc luong cua Cao Bao Ninh, buoc ong ta phai chay đen Khiet Đan nhung roi bi giet boi thuoc ha, ket thuc hoan toan hi vong phuc quoc cua Bac Te. Sau tran chien đo, cac thu linh Đot Quyet bat đau noi len tranh ba voi nhau, trong khi nha Tuy toa son quan ho đau, khong vien tro cho ben nao. Đen nam 584, vi nhung kho khan trong ngoai, A Su Na Nhiep Đo buoc phai xung than voi Tuy Van Đe, va Cong chua Thien Kim, trong su tuc gian va ngam ngui, đa viet thu goi Tuy Van Đe la "cha". Ong ben phong cho ba ta la Cong chua Đai Nghia.
Nam 593, khi biet la Cong chua Đai Nghia van con oan han minh va nhieu lan kich đong Đot Quyet xam pham bien cuong, Van Đe sai Truong Ton Thinh đen bien cuong xem xet hanh vi cua cong chua, roi ve trieu bao lai. Sau đo co Noi su thi lang la Bui Cu khuyen ong nen diet tru Đai Nghia đe tranh moi hau hoa. Gap luc con trai cua Xu La Hau ten la Đot Loi (giu chuc Kha han nhung duoi quyen cua Đai Kha han Đo Lam) sai su xin cau hon cong chua nha Tuy, Van Đe sai Cu đen bao Đot Loi giet Đai Nghia thi moi cho hoa than. Đot Loi giem pha cong chua tu thong voi nguoi khac truoc mat Kha han Đo Lam, va Đo Lam cho giet chet cong chua va lai sai su sang Tuy cau hon mot nang cong chua khac. Cac đai than nha Tuy thuong nghi voi nhau va quyet đinh đem cong chua ga cho Đot Loi thay vi Đo Lam, đe tao ra moi mau thuan giua hai nguoi nay.
Cung nam đo, Đot Loi đen Truong An, va Van Đe phong cho nguoi trong tong that lam cong chua An Nghia, ga cho Đot Loi, đong thoi ban cho nhieu chau bau. Trieu đinh la Tuy co y dua vao hon nhan đe li gian Đot Loi voi Đo Lam. Tu đo ve sau he ma Đo Lam co y dom ngo bien cuong thi Đot Loi đeu bao tin cho trieu đinh Truong An, nen quan đoi Tuy luon du biet đuoc tinh hinh va co the chu đong ung pho.
Nam 599, sau khi đuoc tin bao tu Đot Loi rang Đo Lam đang ruc rich tan cong nha Tuy, Van Đe sai Cao Quynh, Duong To va Yen Vinh dan 3 đao quan phan ra 3 đuong tan cong Đot Quyet, voi Han vuong Luong lam Tong chi huy tren danh nghia (Luong van o kinh đo). Đo Lam biet tin, lien ket minh voi Đat Đau cua Tay Đot Quyet, cung tap ket Đot Loi, quan Đot Loi tham bai duoi thanh, tat ca con em chau chat cua Đot Loi đeu bi giet chet. Đot Loi chay đen cho Truong Ton Thinh xin đuoc nuong nho, roi đuoc đua ve Truong An, Van Đe dung le thuong khach ma tiep đai Đot Loi. Sau đo, cac canh quan Tuy đanh bai đuoc luc luong cua Đot Quyet, buoc Đo Lam phai lui ve thao nguyen.
Mua đong nam đo, Van Đe tan Đot Loi lam Kha han Khai Dan, nguoi Đot Quyet đi theo Khai Dan co hon van nguoi; Đe menh Truong Ton Thinh xay thanh o Đai Loi thuoc Soc chau cho bon nguoi nay o, va cung sai linh toi bao ho cho Khai Dan. Cung luc nay, cong chua An Nghia chet, Van Đe phong nguoi tong nu khac lam Cong chua Nghia Thanh đe ga cho Khai Dan. Khong lau sau đo, Đo Lam bi thuoc ha giet chet, Đat Đau tu lap lam Kha han Bo Gia, khien ca nuoc Đot Quyet đai loan. Mua ha nam 600, Đat Đau tan cong Khai Dan, quan Tuy đen cuu vien, đay lui Đat Đau. Sau tran đo, Khai Dan to thai đo biet on va than phuc nha Tuy. Đen nam 603, Bo Gia vi bi uy hiep tu nhieu phia, phai xin đau hang Khai Dan.


 Cac nuoc khac  Nam 591, vua cua Tho Duc Hon la Mo Dung The Phuc sai su đen xin xung than va thiet lap quan he huu hao, va đe nghi đua con gai cua minh vao cung lam phi tu cua Tuy Van Đe. Van Đe chap nhan hoa uoc, nhung tu ta khong cuoi cong chua. Nam 596, Van Đe phong cho mot nguoi con gai trong tong that la Cong chua Quang Hoa, ga cho Mo Dung The Phuc cua Tho Duc Hon. The Phuc xin nhan cong chua la Thien hau, nhung Van Đe tu choi. Sau nay Mo Dung The Phuc bi nguoi trong nuoc giet chet, nhung Tan quan cua Tho Coc Hon van tiep tuc than phuc Tuy.
Nam 597, Thoan Ngoan, thu linh cua bo lac Nam Ninh Di), noi len tuyen chien voi nha Tuy. Van Đe sai đai tuong la Thai Binh cong Su Van Tue đem quan đi đanh, buoc Thoan Ngoan đau hang. Ban đau, Su Van Tue đinh ap giai Thoan Ngoan ve Truong An dang len Van Đe, nhung Ngoan kheo leo dung vang bac mua chuoc, nen đuoc phep o lai Nam Ninh. Cung nam 597, Ly Quang Si, thu linh tho dan o Que chau, cung noi loan. Van hoang đe sai Thuong tru quoc Vuong The Tich va Tien Tong quan Que chau Chu Phap Thuong dan quan binh loan, đanh bai va giet Ly Quang Si. Vao mua thu cung nam, tai Que chau lai co vu khoi loan cua Ly The Hien, Van Đe lai sai Lo cong la Ngu Khanh Tac đem quan đi đanh, binh dep đuoc cuoc noi loan.

Nam 598, Anh Duong Vuong cua Cao Cau Ly lien minh voi Mat Hat, đem quan tan cong vao Doanh chau, va Tong quan cua chau nay, Vi Xung, voi va bo tron. Van Đe gian du, sai con ut la Han vuong Duong Luong cung Vuong The Tich lanh 30 van đai quan đong phat, lay Cao Quynh lam co van cho Duong Luong, va tuong cu cua nuoc Tran la Chu La Hau, đam trach thuy quan, cung nhau thao phat Cao Cau Ly. Tuy nhien, quan Tuy phai vien chinh o mien xa, thieu thon luong thuc, va cac tau chien gap phai bao to tren bien, thiet hai rat nhieu. Quan Cao Cau Ly kien cuong chong tra tren ca hai mat tran khien quan Tuy khong sao tien len đuoc. Giua luc đo, Anh Duong Vuong rut quan đoi o Doanh chau tro ve, Tuy Van Đe coi đo la đong thai to y than phuc cua Cao Cau Ly, nen cung lui quan. Van Đe cung khong xuat quan đanh Cao Cau Ly nua vi luc nay Cao Cau Ly đang xung đot voi Bot Hai Uy Đuc Vuong, nguoi ho tro nha Tuy trong chien tranh .
Cung nam 598, Thoan Ngoan lai noi day, Thuc vuong Duong Tu to cao viec Su Van Tue an hoi lo nam truoc. Van Đe nghi đen viec giet Van Tue, nhung sau đo đoi y va chi cach chuc ong nay. Tuy nhien chi it lau sau, Van Tue lai đuoc tha bong, phuc quan chuc.
Nam 600, Thien hoang Suiko cua Nhat Ban đa chu truong mo rong quan he ngoai giao voi nha Tuy (đoi vua Tuy Van Đe) o Trung Quoc.
Nam 602, Tuy Van Đe sai Luu Phuong dan 27 van quan đanh nuoc Van Xuan. Vua cua Van Xuan la Ly Phat Tu đau hang nha Tuy, bat đau Thoi ki Bac thuoc lan thu ba cua Viet Nam.


= Diet Tay Luong va Tran thong nhat Trung Quoc =

Nam 581, Tuy Van Đe chuan bi đem quan đanh Tran, tuy nhien sau khi nghe tin vua nuoc Tran la Tran Huc bi benh chet, ong ha lenh triet quan vi cho rang khong nen nhan nuoc đich vua mat vua ma đanh chiem. Nam 582, cho rang kinh đo Truong An qua nho be, Van Đe cho xay dung cung đien moi o mot đo thi gan đo, ong đat ten la Đai Hung, va tu mua xuan nam 583 ong doi sang Đai Hung. Tu thoi điem nay tro đi, Đai Hung va Truong An la hai cai ten co the hoan đoi cho nhau, va đen thoi nha Đuong, kinh đo moi nay chinh thuc cung co ten la Truong An.
Cung nam 582, Van Đe vi tuong thuong cho nuoc chu hau Tay Luong vi đa khong ung ho Uat Tri Huynh khoi binh nam truoc, nen triet thoai quan Tuy đong o Giang Lang ve, cho phep Tay Luong tro thanh mot nuoc ban đoc lap. Ong cung hoi cuoi con gai cua Tay Luong Minh Đe la Tieu thi lam vo cua nguoi con trai thu cua ong, Tan vuong Duong Quang. Tuy nhien sau khi Minh Đe qua đoi nam 585, va con la Tieu Thong len ke ngoi thi Tuy Van Đe lai đua quan tro lai Tay Luong va khien cho ngoi hoang đe Tay Luong lan nua tro thanh hu vi.
Nam 586, cac quan chuc gom Thanh quoc cong Luong Si Ngan, Ky quoc cong Vu Van Han, Thu quoc cong Luu Phuong — đeu la than tin truoc kia cua Van Đe, nhung vi co Van Đe sau khi len ngoi lai khong coi trong minh, ban nhau khoi loan, ket qua đeu bi giet chet. Cung trong nam đo, co nguoi o Lac Duong la Cao Đuc dang thu đe nghi Tuy chu len lam Thai thuong hoang, ma nhuong ngoi cho Thai tu Dung, nhung ong bac bo đi.
Mua thu nam 587, Tuy Van Đe cho trieu Hoang đe chu hau o Tay Luong la Tieu Tong đen Đai Hung yet kien. Tieu Tong buoc phai theo lenh. Tuy nhien khi Tieu Tong đen noi, Van Đe bao rang lo ngai cho su an toan cua Giang Lang trong khi khong co su hien dien cua quoc chu, cho nen phai tuong la Vu Huong quan cong Thoi Hoang Đo đem quan toi Giang Lang. Khi bon Hoang Đo đen Nhuoc chau, chu va em trai cua Tieu Tong la Tieu Nham va Tieu Hoan nghi ngo quan Tuy co y chiem thanh, do đo dan nguoi trong thanh sang đau hang Tran Thuc Bao cua Nam trieu. Đap lai, Van hoang đe bai bo Tay Luong, sap nhap truc tiep vao Đai Tuy, giang Luong đe lam Cu quoc cong. Khi đo ong đang co y đinh diet Tran, sau khi diet Luong thi cang rao riet chuan bi.
Theo ke cua cac muu si, quan Tuy cu đen mua gat thi tap ket nguoi ngua o bien gioi, lam nhu chuan bi tan cong, khien dan mien nam hoang mang lo so, khong dam đi gat lua. Cho đen khi quan Tran tap hop đay đu thi quan Tuy thoi lui khong đanh nua. Cu nhu vay suot 6, 7 nam, nen nong nghiep bi anh huong, ma su canh giac cua quan Tran cung loi long đi rat nhieu. Nha Tuy con thinh thoang cho cac canh quan nho tap kich, đot pha vao cac kho luong thuc cua Tran, khien thuc luc cua Tran bi sut me.
Mua xuan nam 588, Van Đe ha lenh cong Tran, cu Tan vuong Duong Quang thong linh đai quan, cung voi Tan vuong Duong Tuan, Viet cong Duong Tu đi theo đoan quan, Cao Quynh lam Nguyen soai Truong su, co van cho Duong Quang. Lai vach ra 20 toi ac cua Tran Hau Chu, phan phat khap Giang Nam, khien long nguoi nhon nhao. Mua xuan nam 589, tuong Tuy la Ha Nhuoc Bat vuot Truong Giang tai Kinh Khau, mot tuong khac la Han Cam Ho vuot song tai Thai Thach). Trong khi đo, Duong To cung tien quan tu phia tay, va Duong Tuan đong quan o vung trung ngan dong song, ngan cach cac canh quan Tran ung cuu cho quoc đo Kien Khang. Ha Nhuoc Bat nhanh chong đanh bai va bat song cac tuong Tran la [Tieu Ma Ha]u, va tien quan vao Kien Khang. Kien Khang that thu, Tran Thuc Bao bi bat song song khong bi giet ma đuoc chuyen toi Truong An, đuoc nha Tuy đoi xu rong rai. Mot vai tuong Tran van con chong cu, song nha Tuy khong mat qua nhieu thoi gian đe đanh dep het. Tuong tu voi so phan cua Nghiep Thanh, Van Đen do pha huy thanh Kien Khang, chi dung mot đon tru quan nho o Tuong chau.
Nhu vay, đat nuoc Trung Quoc ke tu khi chia cat nam bac nam 316, trai qua hon 270 nam moi lai đuoc thong nhat ve tay nha Tuy.


Chinh su suy bai Sau khi nuoc Tran diet vong, Tuy Van Đe đa nap em gai cua Tran Thuc Bao la Tran Tuyen Hoa cung mot nguoi phu nu khac o Kien Khang la Thai Dung Hoa vao cung, tuy nhien vi e so Đoc Co hoang hau, ong khong bao gio dam đen gan Thai phu nhan, con Tran phu nhan duong nhu thinh thoang co đuoc sung hanh, nhung khong co đu bang chung minh chung cho viec nay.
Nam 590, co le vi ganh ti voi tai nghe cua quan đai than Ly Đuc Lam, nguoi nam nhieu quyen luc trong trieu va co đong gop cong lon trong viec chinh phat Tran, Van Đe đa nghe theo loi giem pha va giang chuc Ly Đuc Lam xuong lam Thu su Hoai Chau. Đuc Lam tu đo ve sau khong bao gio đuoc tro ve trieu đinh nua.
Sau khi thong nhat Trung Quoc, nha Tuy ap dung luat le cua minh cho nguoi dan mien nam-đieu nay khien tang lop quy toc mien nam bat man, vi ho mat đi nhieu quyen loi tung đuoc huong duoi thoi Nam trieu. To Uy do đo đa viet mot cuon sach goi la Ngu khao (van ban nay đen nay khong con nua), co noi dung tuyen truyen ve cong đuc cua trieu đai moi va buoc nguoi dan o vung đat moi bi chinh phat phai trung thanh voi Tuy trieu, buoc cac quy toc mien nam phai thuoc nam long, đieu nay khien ho cang bat man. Khi co tin đon rang nha Tuy du đinh doi dan cu o Kien Khang va Duong Chau ve het Quan Trung vao đau nam 590, nguoi dan o đay đa noi day. Nha Tuy cu Duong To đem quan dep loan. Vi quan khoi nghia tuy đong ma khong co to chuc chat che va thieu su chi huy thong nhat, nha Tuy đa de dang dap tat đuoc chi trong chua đen mot nam.
Mua xuan nam 592, con trai To Uy la To Quy cung Quoc tu bac si Ha Thoa luan ve che đo am nhac trong cung, nhieu nguoi khac trong cuoc thao luan so uy quyen cua To Uy nen hua theo To Quy, phan đoi y kien o Ha Thoa. Trong su gian du, Ha Thoa to cao To Uy cung Lu Khai, Tiet Đaoh Hanh, Vuong Hoang, Ly Đong,... ket be đang trong trieu. Van Đe sau khi phai Thuc vuong Duong Tu va Ngu Khanh đieu tra su viec, đa mien quan tuoc cua To Uy. Sau su kien nay, Cao Quynh va Duong To tro thanh hai nhan vat đung đau trong trieu đinh. Khi Ha Nhuoc Bat phan nan voi Van Đe rang đang le nguoi chap chinh tiep theo nen la ong ta, Van Đe lai cach chuc tuoc cua ca Bat, tuy nhien đen nam sau thi phuc lai; va To Uy cung đuoc tha bong vao nam 595.
Nam 593, Tuy Van Đe cho xay dung cung đien mua he, goi ten la Cung Nhan Tho, giao cho Duong To phu trach đon đoc. Cung nay cach thanh Đai Hung o Truong An hon 200 dam. Tren đuong đen cung con cho xay them 12 toa li cung. Duong To het suc ha khac, khien nguoi đi phu qua suc ma chet đen ca van nguoi, lai đay thay xuong ho, lay đat đa lap lai. Mua xuan nam 595, cung đien đuoc xay xong, Van Đe đich than thi sat, thay qua u xa hoa trang le, khong hop voi chinh sach tiet kiem ma minh đe ra, nen trach cu Duong To. Đoc Co hoang hau benh vuc cho To, giai thich rang Hoang đe cung can co cho tieu khien, va To lam vay cung chi la to long trung thanh, cho nen To chang nhung khong bi phat ma con đuoc trong thuong nua.
Cuoi nam 594, Duong Quang dang bieu xin te troi o Thai Son. Đay la mot nghi le truyen thong cua đe vuong Trung Quoc, nhung đa nhieu nam khong co ai thuc hien. Luc nay Van Đe đang chu truong tiet kiem, nen khong chap nhan lam le te vi qua ton kem. Tuy nhien mua xuan 595, vi cau phuoc cho dan đoi, Hoang đe cho to chuc te troi voi mot nghi le đon gian.
Lo quoc cong Ngu Khanh Tac sau khi binh dep Ly The Hien o Que chau tro ve, thi xay ra vu oan an va bi giet. Von anh re cua Khanh Tac la Trieu Thap Tru so minh co gian tinh voi ai thiep cua Khanh Tac se bi Khanh Tac tra thu, lien vu cao Khanh Tac muu phan. Đau nam 598, nha Tuy giet Khanh Tac, ma dung Thap Tru lam chuc Tru quoc.
Nam 597, Van Đe cho rang hinh phat quy đinh hien thoi la qua nhe, nen ha lenh cho cac quan vien neu thay cap duoi lam viec sai trai, co the đanh ke pham toi bang truong neu cam thay hinh phap cua nha nuoc khong đu xung voi toi loi đo. Hon the nua, nhan thay tinh trang trom cuop trong nuoc gia tang, ong cho nang muc phat cho toi nay len cao nhat la tu hinh-tuy nhien ve sau đa bai bo lenh đo.
Cung nam 597, con thu cua Van Đe la Tan vuong Duong Tuan, nguoi nam quan quyen o Tinh chau, nguoi bi su sach đanh gia la xa xi va me gai, bi nguoi vo đo ki la Thoi thi (con gai Thoi Hoang Đo) ha đoc, nen sinh benh tat (nhung chua chet) va đuoc an chuan tro ve kinh su. It lau sau, Van Đe đieu tra ra nhung hanh vi xa xi cua Duong Tuan trong luc lam Tong quan o Tinh chau, đa cach het chuc tuoc cua ong ta, du van cho giu tuoc Vuong. Khi am muu cua Thoi phi bi vach tran, Van Đe lenh Duong Tuan li di Thoi phi, roi buoc ba ta tu sat. Khi Ta Vu ve tuong quan la Luu Thang cung Viet quoc cong Duong To cho rang hinh phat cho Duong Tuan la qua nang tay, Van Đe đap rang:

"Tram la phu than cua nam đua con nay thoi chu khong phai la cha cua ca thien ha hay sao? Neu noi theo y cua ong, khong khac gi tram phai them mot cai bo luat cho con cua thien tu? Đen ca thanh nhan nhu Chu Cong con phai giet het huynh đe cua minh la Quan cong va Thai cong, vi ho pham loi. Tram khong tai nao bi đuoc voi Chu Cong, thi sao co the tu minh pha vo luat phap chu?"
Nam 599, tuong Vuong The Tich bi ke duoi quyen la Hoang Phu Hieu Hai vu cao muu phan va bi ban chet. Trong nam nay, Van Đe sung hanh cung nhan Uat Tri thi, chau gai cua Uat Tri Quynh. Đoc Co hau tinh hay đo ki, sau khi biet tin thi con ghen noi len, cho khi Van Đe thuong trieu, đa cho goi Uat Tri toi đanh cho toi chet. Van Đe tro ve biet chuyen, vo cung gian du, mot minh cuoi ngua chay vao rung sau, noi rang

Ta la thien tu, ma chang co chut tu do.
Cao Quynh va Duong To cung nhau đuoi theo, khuyen giai mot hoi, Van Đe moi ve cung. Sau đo hai nguoi nay đung ra hoa giai cho Đe va Hau. Bay gio vo le cua Cao Quynh moi sinh con trai, đong vao cho tu ai cua Đoc Co hau, nen bi Hau cam thu. Thai tu Duong Dung cung vi sung ai co thiep, bo be chinh that ma bi Hoang hau ghet bo. Hau nhieu lan giem pha truoc mat Van Đe, tu đo ngoi vi Đong cung bat đau lung lay. Cao Quynh trong mot lan nghe Hoang hau noi bong gio ve viec nay, thang than đung day phan đoi. Nam 599, Cao Quynh bi buoc toi thong đong voi Vuong The Tich va bi lot sach quan chuc. Khong lau sau, co nguoi to cao Quynh muon lam viec nhu Tu Ma Y thoi Nguy khi xua, cao benh muoi may nam roi co đuoc thien ha. Van Đe tuc gian, sai bo tu Cao Quynh vao Noi su tinh. Sau đo Hien ti lai tau len Van Đe rang Quynh co nguoi thuat si phao tin rang trong nam nay thien se co đai tang va vua Tuy nam thu 17, 18 se gap tai ach, khong song đuoc đen nam thu 19. Huu ti dang tau xin giet Quynh, nhung Van Đe vi co moi vua giet Ngu Khanh Tac va Vuong The Tich, nen tha cho Cao Quynh, thay vao đo giang lam dan thuong.


Ket cuc bi ai Nam 600, con thu hai cua Van Đe la Tan vuong Duong Quang muu hai Thai tu Duong Dung, ban muu voi Duong To tinh be hanh su. Lai lien ket voi mot so tay chan trong Đong cung, vu cao voi Van Đe rang Dung co y tao phan. Duong Quang lenh cho Đoc Vuong Phu quan Co Tang quan sat hanh đong cua Duong Dung, đong thoi đut lot cho than can cua Dung la Co Uy, Uy ben dang thu to cao Duong Dung len Van Đe. Thang 9 nam 600, Duong To lai to cao Duong Dung. Van Đe theo ke cua To, sai Duong Dung kiem tra du đang loan tac. Duong To sai nguoi đen quan sat, roi bi mat to cao Duong Dung khich bon ho lam loan. Thang 10, Van Đe truat Duong Dung cung cac con xuong lam Thu nhan, lap Duong Quang lam Thai tu. Luc đo đat troi bong dung co đia chan. Phe thai tu Duong Dung bi đat duoi su kiem soat cua Duong Quang, va Duong Quang tim cach can tro khong cho Duong Dung đuoc gap cha me. Nhieu quan đai than bi nghi la phe đang cua Duong Dung, bao gom Su Van Tue va Nguyen Man, đeu bi xu tu.
Nam 602, Đoc Co hoang hau chet, Tuy Van Đe cuc ky đau buon roi bat đau sung hanh hai phu nhan Tran, Thai.
Cung nam đo, Duong Quang lo so Duong Tu o Ich Chau se gay rac roi cho minh, ben sai Duong To kiem bang chung noi Duong Tu tham o va su dung cac nghi thuc giong nhu hoang đe. Van Đe tin loi gian than, sai trieu hoi Duong Tu ve kinh. Khi Tu ve toi, Duong Quang đua ra nhung bang chung cho thay Duong Tu ngam ngam nguyen rua Van Đe va Duong Luong. Van Đe trong con gian du, lot bo chuc tuoc cua Duong Tu va giam giu tai nha.
Mua xuan nam 604, Van Đe doi đen cung Nhan Tho tranh nong, bat chap loi canh bao cua đao si Chuong Cuu Thai Duc rang neu ong đi thi se khong bao gio tro ve đuoc. O cung Nhan Tho, ong lam benh, va qua đoi vao ngay 23 thang 8 cung nam o mot cung đien ten la Đai Bao, huong tho 64 tuoi. Ong đuoc an tang tai Thai lang thuoc huyen Duong Lang cung voi Đoc Co hoang hau, du khong nam chung mot huyet.
Tuy Van Đe chet nhu the nao, van la mot van đe gay tranh cai cua lich su. Nhieu su gia truyen thong cho rang Van Đe chinh la bi con trai ruot Duong Quang giet chet. Cau chuyen đuoc su gia Tu Ma Quang thuat lai trong Tu tri thong giam:

Tu sau Van Hien hoang hau (Đoc Co Gia La) bang ha, Van Đe đac biet sung hanh Tuyen Hoa phu nhan Tran thi, Dung hoa phu nhan Thai thi. Tran thi la con gai cua Tran Cao Tong. Thai thi, nguoi Đan Duong. Đe đau nang o cung Nhan Tho, nam liet giuong. Thuong thu Ta boc xa Duong To, Thuong thu bo Binh Lieu Thuat (con re Tuy Van Đe, chong cua cong chua Duong A Ngu), Hoang mon thi lang Nguyen Nham nhap cac xem benh. Trieu Hoang thai tu (Duong Quang) vao o đien Đai Bao. Thai tu đang tim cach ung pho va phong ve sau khi hoang thuong bang ha, roi viet thu hoi Duong To đe coi phai lam gi đay. Duong To viet thu phuc đap ve cac bien phap canh phong cho thai tu. Co cung nhan biet đuoc, bao voi Thuong, Thuong xem xong khong hai long. Bua no, Tran phu nhan đi nha xi, gap Thai tu, bi thai tu buc bach, nhung thoat đuoc, ve bam voi Thuong. Thuong xem than sac cua ba ta khac la, moi hoi nguyen do vi sao. Phu nhan rot nuoc mat noi: "Thai tu vo le". Thuong gian, đap giuong noi: "Suc sanh, sao co the giao pho đai su? Đoc Co hai ta roi". Ben trieu Lieu Thuat, Nguyen Nham đen bao: "Trieu con ta". Bon Thuat chuan bi goi Thai tu, Thuong noi: "Goi Dung". Thuan, Nham ra ngoai chuan bi viet sac thu. Duong To nghe tin, bao voi Thai tu. Gia mao chieu lenh, bat Thuat, Nham ha nguc. Lay binh si đong cung vay chat đien Nhan Tho, tieng la đe bao ve, cam khong ai cho ra vao. Dung Vu Van Thuat, Quach Dien tiet đo cam quan. Sai Huu thu tu Truong Hanh vao tam đien xem benh; Hanh đem cac hau cung nhot vo biet that, roi sau đo Thuong bang, trong ngoai co nhieu loi ban luan. Tran phu nhan cung cac hau cung nghe co su bien, cham cham vao nhau trong so hai va run ray. Vao luc hoang hon, Thai tu sai su gia đem đen mot cai hop nho lam bang vang, phong an ki cang, trao cho phu nhan. Phu nhan xem qua, tuong trong đo la thuoc đoc, rat so hai khong dam mo ra. Su gia thuc giuc, đanh phai mo. Trong hop co may cai đong tam ket (vat tuong trung tinh yeu cua nguoi Trung Quoc). Cung nhan ca thay đeu vui ve, noi voi nhau:"Đuoc khoi chet". Tran thi xau ho ma gian du, ngoi xuong va khong bai ta. Cac cung nhan buc ep, bat đac di moi đung day bai su gia. Toi đo, thai tu trieu hanh phu nhan.

Duong Quang sau đo len ngoi va tro thanh Tuy Duong Đe. Cong viec đau tien cua Duong Đe la nap ngay hai vi Tran, Thai vao hau cung, sau đo la giet chet anh truong Duong Dung. Nhung phien ban chi tiet hon cua cau chuyen noi rang Truong Hanh đich than giet Tuy Van Đe bang cach đam vao nguc va be nat xuong suon cua hoang đe. Nhung nguoi ung ho chuyen Duong Quang chu muu giet cha con chung ra nhung bang chung khac, bao gom ca viec sau khi Van Đe chet, Duong Đe đa nap ca hai phu nhan Tran, Thai vao cung. Hon nua, ve sau khi Truong Hanh bi Duong Đe ghet bo va xu tu nam 612, đa than van truoc phap truong rang: "Ta lam nhung đieu kia cho han, thi mong gi song lau đuoc". Nguoi cai nguc, nhu co nghe ve chuyen su bien cung Nhan Tho nam xua, nen đa bit lo tai lai đe khong nghe đuoc gi va Truong Hanh lap tuc bi hanh quyet. Nhu vay co the thay Truong Hanh ro rang la bi diet khau.
Tuy nhien, mot so it su gia ngay nay len tieng nghi ngo thong tin nay, cho rang Van Đe qua đoi la do benh tat, khong lien quan đen Duong Đe va cho rang cau chuyen bia đat vu khong Duong Quang la do tac gia Trieu Nghi trong cuon Đai Nghiep luoc ky viet vao đau thoi nha Đuong dung len, cac su gia bien soan Tuy thu lay theo đo ma chep vao tac pham.. Ma theo Đai nghiep luoc ki thi cung phi trong cau chuyen la Thai Dung Hoa chu khong phai Tran Tuyen Hoa. Ho cung chi ra rang cac chung cu kia cung co the bac lai đuoc: Vi sao Lieu Thuat, Nguyen Nham khong bi giet du ho biet su that. Tuy nhien, viec Duong Quang giet cha la Duong Kien duong nhu đa tro thanh mot su that trong nhan thuc cua nguoi Trung Quoc roi.
Tuy Duong Đe Duong Quang sau khi len ngoi, thi hanh chinh sach bao nguoc khien long dan bat man, cac noi lan luot khoi nghia chong lai chinh quyen, cuoi cung dan đen su diet vong cua nha Tuy 14 nam sau (618).


Đanh gia Tuy Van Đe la vi hoang đe co cong ket thuc cuc dien cat cu phan tranh 250 nam cua Trung Quoc, ke tu thoi Đong Tan, va đua Trung Quoc buoc vao mot giai đoan thai binh, thinh vuong, nhieu cai cach cua ong co anh huong sau rong đen trieu Đuong, Tong, va cac trieu đai sau nay cua Trung Quoc.
Ve phuong dien hanh chinh, Tuy Van Đe cai cach co cau hanh chinh, ap dung che đo tam tinh luc bo va co cau tinh gian, cai cach thai bo quan tham, manh dan thuc thi, co cai bo đi, co cai đuoc moi, co loi cho viec tang cuong che đo chinh tri tap quyen trung uong phong kien. Chinh sach cua ong anh huong sau sac đen hinh thuc chinh quyen phong kien o nhung đoi sau.
Tuy Van Đe bai bo che đo Cuu pham Trung chinh, ap dung che đo đe cu va khoa cu cung ket hop trong viec tuyen chon quan lai, đa đat co so cho che đo khoa cu đuoc ap dung trong suot hon mot ngan nam sau nay. Ong đa manh dan thu hut nhung nhan tai đia chu thu toc vao co cau chinh quyen, tang them suc manh quyen luc cua trieu đinh, ket thuc thoi ki đia chu cuong hao lung đoan chinh quyen đa ton tai hang tram nam. Ong lay ban than minh lam guong, nghiem tuc quan ly quan lai, nen rat đuoc long dan, lam cho chinh quyen lon manh.
Ve kinh te - xa hoi, Tuy Van Đe đa ap dung hang loat nhung bien phap huu hieu, thuc đay nen kinh te xa hoi phat trien voi toc đo cao. Van đe thuc hanh che đo quan đien, đa nang cao tinh than tich cuc san xuat cua nong dan. Ong thuc hanh giam bot boc lot va kiem tra ho khau, cang co tac dung to lon đoi voi viec phat trien kinh te va tan cuong quoc luc. Su sach ghi nhan thoi Khai Hoang, gia gao re chua tung thay, luong thuc nhieu đen muc chat kho khong het, muc nat rat nhieu. Nam Trinh Quan thu 11 nha Đuong (637), Ma Chu noi voi Đuong Thai Tong: 

Nha Tuy lam đe danh o Lac Khau, Ly Mat đa nhan đo ma dung; nhung kho tang o Tay Kinh đeu đuoc Nha nuoc su dung, đen nay chua het.
Tuy Van Đe con mo mang tu tuong, van hoa va chinh sach dan toc, đa thuc đay su phon vinh ve tu tuong, van hoa va hoa hop dan toc. Su thong nhat cua nha Tuy đa ket thuc nhung nguyen nhan chinh tri gay tro ngai cho su phat trien cua tu tuong va van hoa trong mot thoi gian dai. Tu tuong thong tri cua Van Đe la tong hop, ong đa ke thua nhung phuong sach thong tri kiem dung ca Nho gia va Phap gia sau thoi Han đong thoi đua them nhieu nhan to cua Phat gia, Đao gia, đieu đo lam cho chinh sach van hoa cua ong rat đa dang, rat it nghieng ve mot phai nao.
Duoi su cai tri cua ong, hoc gia cua cac phai đua nhau tiep nhan hoc tro đe giang day, viet nhieu sach, nghien cuu hoc van, khong khi hoc thuat rat soi đong va đa cho ra đoi nhieu tac pham hoc thuat co anh huong sau xa nhu Thiet van, Kinh đien thich van. Ong xuat phat tu nguyen tac đai nhat thong, ap dung chinh sach đong thoi su dung van tri vo cong, co vu hoa hop dan toc, tranh thu su quy phuc cua cac chu hau, on đinh cac vung bien cuong cua Vuong trieu Tuy, co anh huong nhat đinh đen chinh sach dan toc cua nha Đuong sau nay.
Tuy nhien trong thoi gian cai tri, ong cung pham phai nhieu sai lam, ma nghiem trong nhat trong so đo la trao giang son cho mot nguoi thieu tu cach đao đuc va tam nhin lanh đao sang suot nhu Duong Quang (Tuy Dang Đe). Ve chinh su, ong tuy co can man nhung lai qua khat khe, đa nghi, khong tin nhiem trong than, lai thuong nghe loi siem ninh. Đuong Thai Tong Ly The Dan, vi minh quan tai vi khoang 30 nam sau thoi đai cua ong, co loi binh rang

Tuy Van Đe khong he anh minh ma rat khat khe. Khong anh minh tat co nhieu viec khong nhin thay đuoc, khat khe thi tat lai đa nghi. Ong ta khong tin cay quan than, moi viec du lon du nho đeu tu do minh quyet đinh, tuong nhu the moi co the yen tam đuoc. Thien ha lon nhu the, su tinh nhieu nhu the du co can than tung li, chiu kho nhan nai toi may nhung lam sao co the viec gi cung chinh xac het đuoc. Quan than đa biet tinh ong ta nen chi cho đoi quyet đinh, co khi tuy cam thay y kien cua ong ta khong đung cung chang dam noi, cang khong dam tranh luan...
Ban than Duong Kien cung la quyen than cuop ngoi, cho nen ong luon coi viec gianh ngoi cua minh la mot bai hoc kinh nghiem, luon đe cao canh giac voi nhung quan lai cap cao ben canh. Cho đen cuoi đoi, van than vo tuong theo giup ong tu ngay khai quoc đa bi tieu diet gan het, tat ca ho đeu hi sinh boi long đo ki cua Duong Kien.
Su gia Tu Ma Quang, trong tac pham lich su Tu tri thong giam cua minh, vua khen ngoi cung vua che trach Tuy Van Đe, voi lap luan nhu sau:

Cao To (mieu hieu cua Tuy Van Đe) tinh troi than trong va nghiem can, ong luon muon nhung hanh đong cua minh cho du la hanh hay cam đeu phai đuoc thuc hien nghiem tuc. Rat can cu ve chinh su. Ong thuc day tu sang som đe len trieu, đen toi moi chiu tro ve, ma khong thay chut moi met. Mac du ban tinh keo kiet, ong luon khen thuong ke duoi theo đung cong lao, chu khong tu vi ke minh yeu men. Pham binh si chet boi chien tran, thi gia đinh đeu đuoc hau thuong, va co su gia đen yen uy. Yeu thuong bach tinh, khuyen khich nong tang, khong đat nang phu phen thue ma. Ban than ong song đon gian va đam bac, pham la quan ao hay đo dung, khi đa cu ki rach ruoi, van co chap va chu khong bo đi. Moi khi yen tiec, đo ngu dung cua ong khong bao gio co qua mot bat thit. Y phuc cua hau cung, dung xong roi giat đe dung tiep. Dua theo tac phong cua ong, nhung nam Khai Hoang, Nhan Tho, đan ong chi mac quyen bo, khong dung lua, đo trang suc chi dung đong sat xuong hay sung thu, chu khong phai vang, bac, đa quy. Luong thuc va đo may mac san xuat ra du đen muc khong co cho đe chua. Luc ong thu thien, dan khau chang qua 400 van, nhung đen nhung nam cuoi đa la 890 van, va chi rieng Ky chau cung đa co 100 van nha. Tuy vay, tinh nghi ki, hieu sat, va hay nghe loi sam ngon, đen muc cong than co cuu đeu khong the bao toan. Đen ca con em ruot thit, ma cuoi cung thanh ra cuu đich. Đo la cho so đoan vay.
Cuoi thoi Bac Chu, Te vuong Vu Van Hien trong bieu tau xin Bac Chu Vu Đe giet Pho Luc Nhu Kien, co noi ve ong: tuong mao phi thuong, tinh nguoi giao tra, moi lan thay than đeu mat hon mat via.


Gia đinh Cha: Duong Trung (杨忠; 507 - 568), sau đuoc truy ton Thai To Vu Nguyen hoang đe (太祖武元皇帝).
Me: Lu Co Đao (吕苦桃), sau truy thuy la Nguyen Minh hoang hau (元明皇后). Con gai cua Thuong tru quoc Lu Song Chu (呂双周) va Te Quan phu nhan Dieu thi (齐郡夫人姚氏).
Anh chi em
Thai Canh vuong Duong Chinh
Đang Muc vuong Duong Toan
Đao Tuyen vuong Duong Trung
Ve Chieu vuong Duong Sang
An Thanh cong chua
Xuong Lac cong chua
Duong thi, lay Ly Le Thanh
The thiep:
Van Hien hoang hau Đoc Co Gia La (文獻皇后獨狐伽羅, 544 - 602), con gai Đoc Co Tin.
Tuyen Hoa phu nhan Tran thi (thiep)(宣華夫人陳氏, ? - 605), nguyen la Ninh Vien cong chua (寧遠公主) - con gai thu 14 cua Tran Tuyen Đe.
Dung Hoa phu nhan Thai thi(thiep)(容華夫人蔡氏).
Con cai: Tat ca đeu do Đoc Co Gia La sinh ra
Duong Le Hoa (楊麗華) [561 - 609], tuc Lac Binh cong chua (樂平公主), la Hoang hau cua Bac Chu Tuyen Đe.
Tuong Quoc cong chua (襄国公主), lay Ly Truong Nha (李長雅).
Phe Thai tu Duong Dung [房陵王杨勇; ? - 604], tu Hien Đia Phat (睍地伐), Thai tu đau tien cua nha Tuy đuoc phong tu nam 581. Sau thi bi Duong Quang giem pha, hai chet.
Tuy Duong Đe Duong Quang [楊廣, 569 - 618], tu A Ma (阿𡡉), so phong Tan vuong (晋王).
Quang Binh cong chua (廣平公主), lay Vu Van Tinh Le (宇文靜禮).
Tan Hieu vuong Duong Tuan [秦孝王楊俊, 571 – 600], tieu danh A Chi (阿祗).
Con gai chet non
Thuc vuong Duong Tu [蜀王楊秀, 573 – 618], phong tuoc Viet vuong (越王) nam 581, cai phong Thuc vuong nam 581. Khi Thai tu Duong Dung bi phe, to y bat man voi Nhi huynh Duong Quang, nen bi Duong Quang cung Duong To lap muu đo toi. Nam 602, bi khep toi muu phan, giang lam thu dan, sau bi Vu Van Hoa Cap giet.
Lan Lang cong chua (蘭陵公主, 573 - 604), ten goi Duong A Ngu (楊阿五), thoat đau ha gia Vuong Phung Hieu (王奉孝), sau cai gia Lieu Thuat (柳述).
Han vuong Duong Luong [漢王楊諒, 575 – 605], tu Đuc Chuong (德章), bi giang lam thu dan nam 604.


Phim anh Xem them Đoc Co Gia La
Tuy Duong Đe
Su bien cung Nhan Tho
Duong Le Hoa


Chu thich Thu muc Wright, Arthur F. (1979). "The Sui dynasty (581–617)". Trong Twitchett, Dennis (bien tap). The Cambridge History of China, Volume 3: Sui and T'ang China, 589–906, Part I. Cambridge: Cambridge University Press. tr. 48–149. ISBN 978-0-521-21446-9.
Ong Van Tung (thuat, 2006), Đuong Thai Tong Ly The Dan, tap 2, Nha xuat ban Thanh nien
Lam Han Đat, Tao Du Chuong (1997), Lich su Trung Quoc 5000 nam, tap 2, Nha xuat ban Van hoa Thong tin
Thuong Thanh (2011), Chinh su Trung Quoc qua cac trieu đai, Nha xuat ban Van hoa Thong tin