Tien te Đai Viet thoi Tay Son phan anh nhung van đe lien quan toi tien te luu thong vao thoi nha Tay Son (1778-1802) trong lich su Viet Nam.


Tien trong đoi song kinh te - xa hoi Trieu đai Tay Son ton tai kha ngan ngui (1778-1802), hon nua nhung di san cua trieu đai nay bi nha Nguyen pha huy rat nhieu, trong đo co cac tu lieu ve kinh te đuong thoi.
Rut kinh nghiem tu tien kem co chat luong khong tot thoi chua Nguyen, cac vua nha Tay Son chu yeu đuc tien bang đong. Tien kem chiem ty le thap, chu yeu la tien cua vua Thai Đuc trong thoi gian đau, khi chinh quyen Tay Son chua kiem soat đuoc mien Bac vi vung Thuan Hoa – Quang Nam khong co mo đong. Nha Tay Son phai thu cac đong tien bang đong cua nha Hau Le lam nguyen lieu đuc ra tien moi, mong nhe de luu thong, voi so luong lon.
Vua Canh Thinh co đuc nhung đong tien co lon nhu tien Canh Hung nha Hau Le, nhung ngay nay khong co su lieu nao ghi chep ty gia giua tien nho va tien lon ra sao.
Thong thuong trong cac thoi đai phong kien truoc đo, tien Trung Quoc cua cac trieu đai cung thoi van đuoc đua sang luu hanh cung tien do cac hoang đe Đai Viet đuc. Nhung toi thoi Tay Son, cac nha khao co khang đinh đo la lan đau tien, tien Tay Son – tien cua mot trieu đai Đai Viet luu thong tren lanh tho Đai Viet chiem so luong ap đao so voi tien Can Long va Gia Khanh (cac vua Thanh cung thoi). Ngay o nhung mien bien vien nhu Mong Cai (Quang Ninh) hay o hai đao xa nhu Van Hai, tien Quang Trung va Canh Thinh cung đuoc phan bo nhieu va la hien vat khao co phong phu nhat, de kiem nhat. Đieu đo phan anh chinh sach kinh te cua nha Tay Son, luon đay manh viec xay dung nen kinh te đoc lap va giau manh.
Nhung đong tien nha Tay Son ve sau bi nha Nguyen goi la "tien nguy" (vi nha Nguyen lai đuc tien kem dung chinh thuc), ngan cam su dung va tieu huy dan. Gia Long cho nhan dan đuoc tieu tien nha Tay Son nhung ra thoi han cuoi cung la nam 1822 phai cham dut.
Sang thoi Minh Mang (tu 1820), nha Nguyen ra lenh cho dan chung đoi 2 đong tien Tay Son lay 1 đong tien kem cua nha Nguyen, roi thu hoi het tien nha Tay Son, nung chay đe nau tien Minh Mang. Sang nam 1822 do van chua thu hoi het, nen trieu đinh nha Nguyen lai gia han them 1 nam nua đe thu hoi. Tuy nhien trong nhung nam sau đo, tien Tay Son van luu hanh trong đoi song kinh te. Toi nam 1840, vua Minh Mang tiep tuc phai ban lenh cam tieu tien cua "nguy Tay Son".
Nhu vay du nha Tay Son bi nha Nguyen coi la nguy trieu nhung tien do trieu đai nay đuc tiep tuc đuoc luu hanh vao thoi Nguyen voi thoi gian it nhat trong 38 nam (1802-1840), con dai hon ca thoi gian ton tai cua trieu đai đa phat hanh ra no (1778-1802). Hien tai gioi khao co khong kho khan tim ra nhung đong tien cua trieu đai nay.


Cac đong tien thoi Tay Son Cac đong tien phat hanh thoi Tay Son gom co:


= Tien thong thuong =
Thai Đuc thong bao
Tien do vua Thai Đuc Nguyen Nhac phat hanh va luu thong trong cac vung lanh tho do nha Tay Son kiem soat. Tien nay đuoc đuc tu đong. Tien khong day, nhung đuc can than, chu va dau hieu de đoc. Đuong kinh tien tuy loai tu 22,5 mm đen 24 mm. Mat truoc co bon chu Thai Đuc thong bao đoc cheo. Mat sau thi moi loat mot khac, thuong thi co cac ky hieu nhu cham noi tron, hinh Mat Trang luoi liem. Co mot loat o mat sau co hai chu Van Tue.
Tien Thai Đuc thong bao ton tai song song cung tien Chieu Thong thong bao cua nha Hau Le>.

Minh Đuc thong bao
Tien do Nguyen Nhac đuc nam 1787 sau khi ra Thang Long tro ve Quy Nhon. Ong tu xung la Trung uong hoang đe, hieu la Minh Đuc hoang đe, nien hieu van la Thai Đuc. Đo la nam Thai Đuc thu 10 nen đong tien goi la Minh Đuc thong bao hay Thai Đuc thap nien. Hai chu Van tue viet nhu o tien Thai Đuc thong bao, mot loai chu Tue viet thao cach khac.
Trong lich su, Minh Đuc con la nien hieu cua vua Hau Thuc thoi Ngu đai Thap quoc (934-937) o Trung Quoc va Mac Thai To (1527-1529) o Đai Viet. Tuy nhien, gioi khao co nhan đinh, tien Minh Đuc thong bao co nhung đac điem cua the ky 18 va hoan toan giong tien Thai Đuc thong bao, thu phap giong het nhau, đeu co chu Van Tue va chi khac o chu "Thai" thay bang chu "Minh", nen co the khang đinh đay la đong tien do Nguyen Nhac ban hanh, khong mang nien hieu ma mang đe hieu cua vua.
Cac chuyen gia Nhat Ban va Trung Quoc cung khang đinh Minh Đuc thong bao – Van tue va Thai Đuc thong bao – Van tue đeu đuoc Nguyen Nhac đuc vao nam 1787.

Quang Trung thong bao, Quang Trung đai bao

Trong thuc te, khao co hoc tim thay rat nhieu tien Quang Trung khap noi, đac biet nhieu tu đeo Hai Van ra Bac. Quang Trung đa cho phat hanh hai loai tien mang nien hieu cua ong, đo la Quang Trung thong bao va Quang Trung đai bao. Tien nay luu hanh song song voi tien Thai Đuc.
Quang Trung thong bao đuoc đuc nhieu đot va ky thuat cua thoi đo đa khien cho moi đot đuc tien lai co mot chut khac nhau. Tien nay đuoc đuc tu đong, co kich thuoc tu 23 đen 26 mm. Mat truoc tien co bon chu Quang Trung thong bao đoc cheo. Co mot loat chu bao lai viet theo loi gian the. Mat sau thi co the đe trong hoac co mot trong cac chu nhat, nhi, cong, chinh, son nam hoac cac ky hieu nhu dau cham, trang luoi liem, v.v... Vien go mep va lo ro rang.
Co mot so di vat tien Quang Trung thong bao đuoc phat hien ma o đo nguoi ta thay mat sau cua tien cung giong mat truoc. Đo Van Ninh cho rang đo la do tho đuc tien rap nham hai mat cua khuon đuc.
Quang Trung đai bao co chu bao viet theo loi gian the. Mat sau đe trong.
Ngoai nhung đong tien luu hanh thong thuong, con co mot so tien Quang Trung thong bao – mat lung co hai chu An Nam. Đay la loai tien dung trong ngoai giao cua nha Tay Son. Von la khi nhan loi giup Le Chieu Thong đanh Đai Viet, Can Long đa lenh cho Van Nam Tien cuc đuc loai tien moi: Can Long thong bao – mat lung 2 chu An Nam đe đua sang Đai Viet, muon thay đong tien Chieu Thong tren lanh tho Đai Viet cho nhan dan o đay phai dung. Sau khi đanh tan quan Thanh, vua Quang Trung đa đuc tien Quang Trung thong bao – mat lung co hai chu An Nam va đua kem sang cung đo trieu cong cho Can Long trong lan sai su sang cau phong. Cac đai than nha Thanh gian nhung khong dam đe trinh chuoi tien nay len Can Long.

Canh Thinh thong bao

Canh Thinh thong bao co loai nho va loai lon. Đay la tien mang nien hieu đau tien cua Nguyen Quang Toan, vi vua cuoi cung cua nha Tay Son.
Ve kieu dang va thiet ke thi Canh Thinh thong bao loai nho khong khac gi tien Quang Trung thong bao, nhung chat luong đuc co phan tot hon. Canh Thinh thong bao cung co loat mat sau giong mat truoc nhu mot loat cua Quang Trung thong bao. Ngoai ra lai con co mot loat tien ma mot mat la Canh Thinh thong bao va mot mat la Quang Trung thong bao.
Canh Thinh thong bao loai lon đuoc đuc can than, thiet ke cau ky, đuong kinh toi 48 mm, day toi 5 mm. Vien go mep o hai mat la mot vanh van trien hinh chu T, vien go lo o hai mat la hai hinh vuong long vao nhau. Mat truoc tien co bon chu Canh Thinh thong bao đoc cheo. Mat sau co hinh rong, may o phia tren lo, lai co hinh ca chep va hinh song nuoc o phia duoi lo. Đo Van Ninh cho rang tien nay hoa van giong voi tien Canh Hung nen co the la theo mau tien Canh Hung ma lam.

Canh Thinh đai bao

Dang chinh rong 23 mm, mat lung khong co chu. Loai tien Canh Thinh đai bao loai nho đuong kinh 21 mm, ca hai mat đeu co trung luan.

Bao Hung thong bao
Đong tien cuoi cung cua nha Tay Son, đuong kinh 22 mm, cung mong nhu tien Quang Trung, mat lung khong ghi chu gi.


= Nhung đong tien la =
Co bon loai tien la thoi Tay Son la:

Quang Trung thong bao 2 mat giong nhau
Quang Trung thong bao, mat kia la Quang Trung đai bao
Canh Thinh thong bao 2 mat giong nhau
Canh Thinh thong bao mat kia Quang Trung thong bao
Cach ly giai pho bien nhat la do tho đuc rap nham 2 mat khuon đuc nen nay ra nhung đong tien nay. Tuy nhien, gioi khao co đat ra gia thiet khac: co the cac đong tien nay đuoc đuc voi muc đich khac ma chua co cau tra loi đich xac, trong đo co kha nang vua Canh Thinh đuc nhung đong tien mang ca hai nien hieu trong nhung thang cuoi nam 1792 khi Quang Trung vua qua đoi đe tuong nho cha.


Xem them Tien Viet Nam
Kinh te Đai Viet thoi Tay Son
Nha Tay Son


Tham khao Luc Đuc Thuan, Vo Quoc Ky (2009), Tien co Viet Nam, Nha xuat ban Giao duc
Đo Van Ninh (1992), Tien co Viet Nam, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi
Truong Huu Quynh, Đinh Xuan Lam, Le Mau Han chu bien (2008), Đai cuong lich su Viet Nam, Nha xuat ban Giao duc
Hoi khoa hoc lich su Thua Thien Hue (2009), Tay Son – Thuan Hoa va anh hung dan toc Nguyen Hue Quang Trung, Nha xuat ban Chinh tri quoc gia


Chu thich