Tran Salamis (tieng Hy Lap co: Ναυμαχια της Σαλαμινος, Naumachia tes Salaminos), la mot tran hai chien giua cac thanh bang Hy Lap va đe quoc Ba Tu vao nam 480 TCN o mot eo bien giua Piraeus va đao Salamis, mot hon đao o vinh Saron gan Athena. Tran đanh đanh dau đinh điem cua cuoc xam luoc Hy Lap lan thu hai cua Đe quoc Ba Tu vua moi bat đau vao mua xuan nam đo.
Mot nhom linh Hy Lap nho đa chot o đeo Thermoplylae đe ngan chan buoc tien cua Ba Tu, trong khi hai quan Đong minh (chu yeu la tau Athena) giao chien voi hai quan Ba Tu o eo bien Artemisium nam gan đo. O tran Thermopylae, nhom quan chan hau Hy Lap bi tieu diet hoan toan con hai quan Hy Lap cung phai hung chiu ton that nang ne trong tran Artemisium va phai rut lui sau khi nhan đuoc tin tu Thermopylae. That bai nay cho phep quan Ba Tu chiem đong cac xu Boeotia va Attica. Quan Đong minh chuan bi cho viec phong thu eo đat Corinth trong khi hai quan phai rut ra gan đao Salamis.
Mac du bi quan Ba Tu ap đao ve so luong nhung tuong Themistocles cua Athena đa thuyet phuc đuoc quan Đong minh Hy Lap giao chien voi ham đoi Ba Tu mot lan nua, voi hy vong rang mot chien thang se chap dut cac cuoc hanh quan bang đuong thuy nham vao Peloponessus. Vua Xerxes cua Ba Tu cung đa rat lo lang ve mot tran đanh quyet đinh. Bi trung ke cua Themistocles, hai quan Ba Tu đa tien vao eo bien Salamis va đa co gang đe chan ca hai loi vao. Trong đieu kien chat choi o mot eo bien hep, ham đoi khong lo cua Ba Tu đanh mat het tac dung, cac tau đanh mat su co đong va tro nen vo to chuc. Nam bat co hoi, ham đoi Hy Lap đa dan thanh hang ngang va cuoi cung đa gianh đuoc mot chien thang quyet đinh.
Sau tran nay, Xerxes đa dan đai quan rut ve Tieu A va chi đe lai mot phan đe tuong Mardonius hoan tat cuoc chinh phuc cua Hy Lap. Tuy nhien, vao nam sau, phan con lai cua quan đoi Ba Tu đa bi đanh bai tai tran Plataea va hai quan Ba Tu bi tieu diet trong tran Mycale. Sau đo, nguoi Ba Tu đa tu bo y đinh chinh phuc phan luc đia cua Hy Lap. Nhung tran đanh tai Salamis va Plataea do đo đanh dau mot buoc ngoat trong nhung cuoc xung đot giua Hy Lap va Ba Tu; tu đo tro đi, cac poleis Hy Lap khong con giu the thu nua. Mot so su gia cho rang mot chien thang Ba Tu se lam đao lon su phat trien cua the gioi Hy Lap co đai va co the toi ca nen van minh phuong Tay. Đieu nay đa khien ho tuyen bo rang Salamis la mot trong nhung tran đanh quan trong nhat trong lich su nhan loai.


Boi canh Trong cac nam 499-494 TCN, cac thanh bang Hy Lap co đai nhu Athena va Eretria ung ho cuoc khoi nghia khong thanh cong chong lai Darius I cua Ba Tu cua nguoi Ionia. Đe quoc Ba Tu luc đo moi đuoc thanh lap, co quan luc rat manh, nen chuyen dap tat cuoc khoi nghia nay khong lay gi lam kho. Hon nua Darius I cua Ba Tu lai tien len ngai vang bang bao luc, nen ong ta cang thien ve dung suc manh đe dap tat nhung ke chong đoi lai trieu đai cua minh. Cuoc khoi nghia cua nguoi Ionia đa đe doa tinh toan ven đe che rong lon cua ong ta va Darius the se trung phat nhung ke tham gia (Đac biet la nhung ke o ben ngoai can thiep vao noi bo Đe che). Ong cung thay luon đo la mot co hoi đe mo rong đe che cua ong ta toi cai the gioi cung đau cua cac thanh bang Hy Lap co. Truoc đo, vao nam 492 TCN, tuong Mardonius tung đem quan vien chinh, đa mo mot con đuong tien toi Hy Lap, tuy nhien cuoc chinh phat nay chi dung o viec tai chiem đong xu Thrace va ep xu Macedonia phai cho thanh chu hau cua Ba Tu.
Vao nam 491 TCN, Darius gui su gia đen tat ca cac thanh bang Hy Lap, đoi hoi moi noi phai lay "đat va nuoc" lam le vat cong nap cho ong ta. Chung kien suc manh cua ong ta nam truoc, phan lon cac thanh bang Hy Lap phai lam theo. Tuy nhien, tai Athena, cac su gia cua Ba Tu đa bi xu tu, con tai Sparta ho đa bi đa xuong gieng. Đieu đo co nghia la xu Sparta đa san sang cho mot cuoc chien voi Ba Tu.
Vao nam 490 TCN, Darius đa gui mot đoi quan vien chinh tham do vao Hy Lap, đoi quan nay nam duoi su chi huy cua Datis va Artaphernes đa tan cong xu Naxos truoc khi ho nhan đuoc cac cong nap the hien su phuc tung tu cac đo thanh Hy Lap khac o xu Cyclades. Đoi quan nay sau đo tien ve phia Eretria bao vay va pha huy thanh bang nay. Cuoi cung no tien ve phia Athena, đo bo xuong vinh Marathon, tai đo no tram tran voi mot đoi quan lon cua Athena. O tran đanh ke tiep, tran Marathon, Nguoi Athena đa co mot chien thang quyet đinh lam cho nguoi Ba Tu phai rut lui ve noi xuat phat o Tieu A.

Darius bat đau xay dung lai mot đoi quan khong lo moi, mot đoi quan ma ong ta cho la co the khuat phuc noi Hy Lap. Tuy nhien vai nam 486 TCN, xu Ai Cap noi day chong lai đe che Ba Tu, đieu nay lam cho ong ta phai tri hoan cuoc vien chinh Hy Lap. Sau đo, Darius chet khi đang chuan bi tien vao Ai Cap va quyen cai tri đe che Ba Tu luc đo roi vao tay con trai ong la Xerxes I. Xerxes nhanh chong nghien nat cuoc noi day cua nguoi Ai Cap va tiep tuc khoi đong lai su chuan bi cho cuoc xam luoc Hy Lap. Ke tu đo cuoc vien chinh Hy Lap voi đay đu quy mo bat đau, no đoi hoi phai tru tinh lau dai va can phai cuong buc tong quan. Xerxes quyet đinh rang Hellespont (eo bien Dardanelles ngay nay) se la cay cau cho quan đoi cua ong ta tien vao chau Au va cho đao mot chiec kenh xuyen qua eo đat nui Athos (O gan mui đat nay, mot ham đoi Ba Tu đa tung bi tieu diet trong mot tran đanh nam 492 TCN) đay la hai ky cong hiem thay cua mot tham vong phi thuong vuot qua kha nang cua quoc gia o thoi đo. Vao khoang đau nam 480 TCN su chuan bi đa hoan thanh, đoi quan ma hoang đe Xerxes đa gay dung tu Sardes bat đau hanh quan tien ve phia chau Au, vuot qua Hellespont bang hai cay cau phao.
Nguoi Athena cung đa bat đau rao riet chuan bi chien tranh voi nguoi Ba Tu ke tu giua nhung nam 482-480 TCN. Duoi su lanh đao cua nha chinh tri gia Themistocles, Athena đa đong mot ham đoi tau Trireme lon, ham đoi nay rat can thiet cho Athena trong cuoc chien voi Ba Tu. Tuy nhien Athena cung khong đu luc đe chien đau voi Ba Tu ca tren bo lan tren bien, đieu nay đoi hoi phai co su tham gia cua mot Đong minh Hy Lap khac. Vao nam 481 TCN, Xerxes gui su gia toi Hy Lap đe đoi cong nap "đat va nuoc", nhung đa bi hai xu Athena va Sparta lo đi. Nhung phe ung ho hai xu nay bat đau ket hop lai duoi su lanh đao cua Athena va Sparta. Mot hoi nghi cua cac thanh bang đa đuoc to chuc tai Corinth vao cuoi mua thu nam 481 TCN va mot Lien minh cac thang bang Hy Lap đa đuoc thanh lap. Lien minh nay co quyen gui phai vien đoi hoi su tro giup va đoi hoi gui binh linh cua cac thanh vien cua no toi chien truong. Đay la mot đieu rat co y nghia voi mot the gioi Hy Lap roi rac, thieu su gan ket, đac biet la tham chi mot so xu đang con o tinh trang chien tranh voi nhau.
Ban đau hoi nghi thong qua viec đong y đong quan o Thung lung Tempe, mot vung đat hep nam tren bien gioi xu Thessalia, tu đo chan buoc tien cua Xerxes. Tuy nhien ho đa nhan đuoc loi canh bao cua Alexandros I cua Macedonia, rang thung lung nay se bi vuot qua khi quan đich đi qua lang Sarantaporo va đoi quan đong đao cua Xerxes se đanh up quan Hy Lap khi ho đang rut lui. Ngay sau đo ho nhan đuoc tin Xerxes đa vuot qua Hellespont, phuong an khac đa đuoc lien minh thong qua. Con đuong tien toi phia nam Hy Lap (Boeotia, Attica va Peloponnesus) đoi hoi quan đoi cua Xerxes phai vuot qua đeo Thermopylae. De dang co the chan đung no lai bang giao binh Hoplite nang Hy Lap bat chap so luong đong vo van cua quan Ba Tu. Hon nua đe chan khong cho quan Ba Tu vuot qua đeo Thermopylae tu phia bien, thuy quan cua Đong minh va Athena đa khoa chat mui đat Artemisium. Chien luoc phong thu kep nay đa đuoc hoi nghi thong qua. Tuy nhien cac đo thanh thuoc vung Peloponnesuss muon co mot ke hoach rut lui đe bao ve vung Isthmus thuoc Corinth, đong thoi đan ba va tre con cua Athena se đuoc so tan ve Troezen thuoc vung Peloponnesus.
Mot nhom nho quan Hy Lap se giu đeo Thermopylae trong ba ngay truoc khi bi đanh tat suon tu cac đuong mon tu vach nui. Phan lon quan Hy Lap rut lui truoc khi quan Sparta va Thesper phong thu nui bi tu thuong het. Tran đanh cung luc o Artemisium đang lam vao the bi thi ho nhan tin tran đeo Thermopylae va rut quan. Ke tu đo viec đong giu Artemisium la mot van đe đe tranh cai gay gat.


Man mo đau Luc bay gio, ham đoi quan Lien minh Hy Lap khoi hanh tu Artemisium đen Salamis đe tro giup cho cuoc di tan cuoi cung cua nguoi Athena. Tren đuong đi, Themistocles gui buc thu bang chu khac đen cac đoi thuyen Ionia nguoi Hy Lap trong ham đoi Ba Tu tren tat ca cac điem buoc day thuyen duoi nuoc ma ho co the dung lai, yeu cau ho đao ngu ve phe Đong Minh. Sau khi vuot qua đeo Thermopylae, quan đoi Ba Tu đot pha cac thanh pho đa khong đau hang nhu Boeotia, Plataea va Thespiae; truoc khi tien binh ve Athena, thanh pho von bi bo hoang sau khi quan dan trong thanh đa đuoc di tan het. Quan Lien minh (chu yeu la nguoi Peloponnesus) chuan bi san sang đe bao ve eo đat Corinth, ho đa pha huy con đuong duy nhat dan toi đo va xay dung mot buc tuong chan ngang.
Chien luoc nay con nhieu thieu sot va chi huu hieu khi ham đoi Lien minh co the ngan chan nguoi Ba Tu van chuyen quan bang đuong thuy qua Vinh Saronikos. Trong mot cuoc hop cua hoi đong chien tranh sau khi di tan cua Athens đa hoan tat, chi huy hai quan Adeimantus cua Corinth lap luan rang ham đoi nen tap hop ngoai khoi bo bien eo Isthmus đe co the phong toa khong cho nguoi Ba Tu chuyen quan. Tuy nhien, Themistocles lai khong đong y nhu vay, ong ta lap luan rang muc tieu chien luoc la cong kich, pha huy mot cach hoan toan uu the cua hai quan Ba Tu. Ong đa rut ra bai hoc tu Artemisium va chi ra rang tran chien "tran đanh trong khoang chat hep nhu vay se tao loi the cho chung ta". Y kien cua ong cuoi cung đa đuoc thong qua va hai quan Đong minh o lai ngoai khoi bo bien Salamis.
Rat kho khan đe lap lai mot cach chac chan cho chuoi thoi gian xay ra tran Salamis. Herodotus cho rang tran chien co the xay ra sau khi quan Ba Tu chiem giu Athena nhung khong mot cong bo nao đam bao đieu đo la hoan toan chinh xac. Neu tran đeo Thermopylae/Artemisium xay ra trong thang 9 thi sau đo tran đanh hoan toan co the xay ra, nhung cung co nhieu kha nang nguoi Ba Tu đa mat hai hoac ba tuan đe chiem Athena, sua chua ham đoi va lay them đo tiep te. Tuy nhien, đieu chac chan la sau khi chiem đuoc Athena, Xerxes đa to chuc mot hoi đong chien tranh cua Ba Tu; Herodotus noi rang su kien nay đa xay ra tai Phalerum. Artemisia, nu hoang cua Halicarnassus va la chi huy cua hai đoi cua minh trong ham đoi cua Xerxes, đa co gang thuyet phuc ong ta rang, hay đoi cho đen khi quan Đong Minh kiet suc va đau hang, ba ta tin rang cuoc chien o Eo bien Salamis la mot rui ro khong can thiet. Tuy nhien, Mardonius, nguoi đung đau nhung co van cua Xerxes lai hoi thuc ong ta tan cong.
Cung rat kho đe giai thich mot cach chinh xac nhung gi đa xay ra ve tran đanh, gia đinh rang khong chi đon gian la mot ben bi tan cong ma khong co ke hoach phong bi gi ca. Tuy nhien, tai thoi điem truoc tran đanh, co mot so thong tin moi ve ran nut trong noi bo Đong minh đa đen tai Xerxes; nhung nguoi Hy Lap đen tu Peloponnesus muon di tan khoi Salamis trong khi ho van con co hoi. Chinh đieu nay bi cao buoc ran nut giua Đong Minh, nhung co the đay cung chi la muu ke đe khieu khich nguoi Ba Tu tan cong. Ngoai ra, su thay đoi trong thai đo cua Đong Minh (đa kien nhan cho ngoai khoi bo bien Salamis it nhat mot tuan trong khi Athena đa bi chiem) co the đa gay cho nguoi Ba Tu su uc che. Co the mot đoi quan Ba Tu đa đuoc gui đen tan cong Isthmus đe thu phan ung cua ham đoi Đong minh
Du the nao thi khi Xerxes nhan đuoc tin tuc nay, ong cung đa ra lenh ham đoi cua minh tien ve phia ngoai khoi bo bien Salamis, chan loi rut phia Nam cua phe Đong minh. Sau đo luc chang vang ong ta ra lenh cho quan cua minh rut lui, co the đe đay la mot muu ke đe nhu cho Đong Minh vao mot cuoc di tan khinh suat. Buoi toi hom đo Themistocles đa gui mot vien chuc Sicinnus đen cho Xerxes voi mot thong điep tuyen bo rang Themistocles se "đung ve phia nha vua khi ngai đang thang the, chu khong phai la đung ve phia nguoi Hy Lap". Themistocles noi rang, trong noi bo phe Đong Minh đang co xung đot, va nhung nguoi Peloponnesus đa co ke hoach di tan trong đem đo va rang đe gianh chien thang thi tat ca nguoi Ba Tu can phai lam la chan đuoc eo bien nay. Trong hoat đong tung hoa mu nay, Themistocles duong nhu đa co gang cung cap nhung thong tin co that cho đoi phuong, đe nhu ham đoi Ba Tu tien vao eo bien. Đay la chinh xac nhung gi Xerxes muon co, đo la Athena san sang đau hang ong ta va rang ong ta se đe dang pha huy phan con lai cua ham đoi Đong Minh. Xerxes mot cach chac chan la đa mac cau, va ham đoi Ba Tu đa đuoc gui ra trong buoi toi hom đo đe khoa chat đuong rut ve phia Nam cua nguoi Hy Lap. Xerxes ra lenh cho binh linh đat mot chiec ngai vang tren suon nui Aigaleos (nhin ra eo bien) đe xem tran tu mot điem ro rang, thuan loi va đe ghi ten cac chi huy, đac biet la nhung nguoi chien đau tot.
Theo Herodotus, phe Đong Minh đa danh ca buoi toi đe tranh cai ve nhung hanh đong ke tiep cua ho. Cac Đong minh đen tu Peloponnesus đa ung ho viec di tan, đa co thong tin la vao thoi điem nay Themistocles co muu meo Xerxes. Chi khi Aristides, vi tuong đang phai linh an đi đay cua Athena, đen trong đem đo, tiep theo la mot so nguoi bo tron tu phia Ba Tu đua đen tin tuc ve su trien khai cua ham đoi Ba Tu đe chan đuong rut thi cac Đong minh đen tu Peloponnesus moi chap nhan la ho khong the thoat ra đuoc nua va do đo ho phai chien đau. Tuy nhien, cung co gia thiet hop ly rang nhung xich mich ma nhom Peloponnesus tao ra cung chi la muu ke do Themistocles dan dung len ma thoi.
Hai quan Đong minh đa co nhieu no luc đe chuan bi cho tran đanh trong ngay sap toi, trong khi nguoi Ba Tu đa danh đem vo ich tren bien đe tim kiem dan Hy Lap rut chay. Sang hom sau nguoi Ba Tu đi thuyen vao eo bien đe tan cong ham đoi Hy Lap. Khong phai ro rang la khi nao, tai sao hoac lam the nao đe nguoi Batu ra quyet đinh nay, nhung ro rang la trong thuc te đa co xay ra tran đanh cua nguoi Ba Tu voi phe Đong Minh.


Quan luc hai ben = Ham đoi Hy Lap =

Herodotus noi rang ham đoi Đong Minh co 378 tau chien kieu Trireme, von đuoc hop lai tu nhieu thanh bang khac nhau(xem chi tiet o bang phia duoi). Tuy nhien, trong con so ong ta neu ra theo su đong gop cua tung thanh bang lai chi la 366. Mac du vay Herodotus khong noi ro rang rang tat ca 378 chien ham đeu tham chien tai Salamis ("Tat ca cac thanh bang đeu co tau Trireme...Tong so tau chien đa co...la 378 chiec") va ong cung noi rang nguoi Aegineta "co nhung đoi tau khac, nhung ho bao ve đat rieng cua ho voi nhung đoi tau nay va chi mang đen chien đau tai Salamis voi ba muoi đoi tau chien gioi nhat". Nhu vay co mot su khac biet trong so luong tau chien cua Đong minh đon tru tai Salamis, khoang 12 chiec tau co the đa đuoc đe lai đe phong thu xu Aegina. Cung theo Herodotus, co hai tau roi bo đoi ngu cua nguoi Ba Tu đe đen voi nguoi Hy Lap, mot chiec truoc khi xay ra tran Artemisium va mot con lai truoc tran Salamis, do đo, tong so tau chien cua ham đoi Đong Minh Salamis la khoang 368 (hoac 380).
Theo nha viet kich nguoi Athena Aeschylus, mot trong nhung nguoi thuc su tham chien tai Salamis, ham đoi Hy Lap chi co 310 tau Trireme (su khac biet tu so luong tau Athen) Ctesias tuyen bo rang ham đoi Athena chi co 110 chiec Trireme, con so nay phu hop voi con so cua Aeschylus đa đua ra. Theo Hyperides thi ham đoi Hy Lap co 220 tau chien. Ham đoi đa hoat đong mot cach co hieu qua duoi su chi huy cua Themistocles, nhung tren danh nghia do nha quy toc Eurybiades nguoi Sparta chi huy, nhu đa đuoc thoa thuan tai Đai hoi nam 481 TCN. Mac dau Themistocles co gang yeu cau quyen lanh đao cua minh voi ham đoi, nhung cac thanh bang khac đa phan đoi va nhu la mot su thoa hiep, thanh bang Sparta (mac du khong co truyen thong ve hai quan) đa đuoc đe cu ra đe chi huy ham đoi.

 Plain numbers represent triremes; those indicated in parentheses are penteconters (fifty-oared galleys)


= Ham đoi Ba Tu =
Theo Herodotus, ham đoi Ba Tu ban đau co khoang 1.207 Trireme. Tuy nhien, do ho bi mat khoang mot phan ba tong so tau thuyen trong mot con bao o ngoai khoi Magnesia, khoang hon 200 chiec trong mot con bao khac o ngoai bo bien Euboeaa va it nhat 50 tau bi quan Đong Minh tieu diet trong tran Artemisium. Herodotus noi rang nhung thiet hai đa đuoc thay the đay đu, nhung ong cung chi đe cap toi 120 tau đen tu Thrace cua Hylap va cac đao lan can. Aeschylus, nguoi đa chien đau tai Salamis, cung tuyen bo rang ong va đong đoi phai đoi mat voi khoang 1.207 tau chien, trong đo co 207 "tau chay nhanh". Diodorus va Lysias tuyen bo mot cach đoc lap rang co 1.200 tau thuyen trong ham đoi Ba Tu đuoc lap rap tai Doriskos vao mua xuan nam 480 TCN. So luong 1.207 cung đuoc đua ra boi Ephorus trong khi Isocrates, nha triet hoc vi đai va la thay gia cua Ephorus thi tuyen bo la co 1.300 chiec o Doriskos va 1.200 chiec o Salamis. Ctesias lai đua ra mot con so khac, khoang 1.000 chiec, trong khi Plato lai noi la co co so đe đua ra con so khoang 1.000 tau chien va nhieu nhieu hon nua.
Con so 1.207 tau chien cua nguoi Ba Tu xuat hien rat som trong ghi chep lich su vao khoang nam 472 TCN va nguoi Hy Lap duong nhu đa thuc su tin rang ho phai đoi mat voi rat nhieu tau chien cua Ba Tu. Do su thong nhat trong cac nguon co, mot so nha su hoc hien đai đang nghieng ve gia thuyet con so 1.207 tau chien đuoc chap nhan nhu la kich thuoc cua ham đoi Ba Tu luc ban đau; nhung nguoi khac lai phan đoi con so nay, theo ho thi con so 1.207 tau chien đuoc coi la nhieu hon ca ham đoi cua Hy Lap trong truong ca Iliad va noi chung thi moi nguoi cho rang nguoi Ba Tu chi co the đa tung ra khong nhieu hon khoang 600 tau chien vao bien Aegea. Tuy nhien, mot vai nguoi lai cho rang phai co nhieu tau chien Ba Tu tai Salamis: con so hop ly nhat la trong khoang 600-800 chiec. Đay cung la con so hop ly sau khi đa cong them so luong gan đung cua tau Ba Tu đen tiep vien sau tran Artemisium, va đieu nay cung đuoc xac đinh boi nha su hoc Herodotus.


Can nhac chien luoc va chien thuat Chien luoc tong the cua nguoi Ba Tu trong cuoc xam luoc nam 480 TCN la ap đao nguoi Hy Lap bang mot đoi quan xam luoc lon, va hoan tat cuoc chinh phuc Hy Lap trong mot chien dich duy nhat. Nguoc lai, nhung nguoi Hy Lap lai tim cach su dung tot nhat quan so cua ho bang cach bao ve cac đia điem co gioi han đe giu cho nguoi Ba Tu o ngoai cac canh đong cang lau cang tot. Xerxes ro rang khong đoan truoc đuoc su khang cu quyet liet nay, hoac ong đa co the đen som hon trong phan đau chien dich (neu khong phai cho đen 4 ngay tai Thermopylae, lam cho nguoi Hy Lap hoan tat đuoc cuoc so tan). Thoi gian bay gio la cuc ky quan trong đoi voi nguoi Ba Tu – đoi quan xam luoc vi đai nay khong the đuoc cung cap ve hau can hop ly mot cach vo thoi han va cung co le Xerxes chang muon phai o ben ngoai cua đe che cua minh trong mot thoi gian qua dai. Tran Thermopylae đa chi ra rang mot cuoc tan cong chong lai mot cuoc tan cong chinh dien vao mot vi tri đuoc bao ve tot cua Hy Lap la vo ich, va co rat it co hoi chinh phuc phan con lai cua Hy Lap tren bo. Tuy nhien tran Thermopylae cung chi ra rang, neu nguoi Hy Lap bi tan cong tu ben suon, thi quan đoi nho be cua ho co the bi tieu diet. Nhu vay cuoc tan cong thoc suon tu eo đat Isthmus đoi hoi phai su dung cua hai quan Ba Tu, va phai tieu diet đuoc hai quan cua Đong minh. Noi tom lai, neu Xerxes co the tieu diet hai quan Đong minh, ong se o mot vi tri vung manh đe buoc Hy Lap đau hang, đay duong nhu hy vong duy nhat đe ket thuc chien dich ngay lap tuc. Nguoc lai bang cach tranh cuoc tan cong huy diet cua nguoi Ba Tu, hoac nhu Themistocles hy vong, bang cach lam te liet ham đoi Ba Tu, Hy Lap co the ngan chan cuoc chinh phuc cua ho.
Tuy nhien, cung co y kien cho la giao tranh tai Salamis thuc su khong can thiet đoi voi nguoi Ba Tu. Theo Herodotus, Nu hoang Artemisia cua Caria đa hien ke cho Xerxes trong cuoc hanh quan toi Salamis. Artemisia goi y rang đanh nhau tren bien la mot rui ro khong can thiet va đe xuat:

Be ha khong nen voi va đe tiep chien tren bien, hay giu tau cua be ha o đay va o gan phia đat lien, hoac tham chi phia truoc tien vao vung Peloponnesus, sau đo, thua chua te cua toi, ngai se de dang thuc hien nhung gi ngai muon co khi đen đay. Nguoi Hy Lap khong the chong choi lai voi ngai trong mot thoi gian dai, nhung ngai se đanh tan ho, va ho se bo chay tan tac, nguoi nao ve thanh pho cua nguoi nay.
Ham đoi tau Ba Tu van đu manh đe đanh nguoc tu duoi len vao hai quan Đong minh o Eo bien Salamis, va đong thoi gui tau chien đen ho tro bo binh đang đong o Peloponnesus. Tuy nhien, trong cac toan tinh cuoi cung, ca hai ben đeu chuan bi cho mot tran hai chien, voi hy vong no se thay đoi mot cach quyet đinh cuoc chien.
Nguoi Ba Tu co loi nhung the chien thuat đang ke, nhu la so luong vuot troi so voi Đong Minh, va co ca cac "tau buom tot hon". Cac "tau buom tot hon" ma Herodotus đa đe cap rat co the do su cuc ky thao nghe bien cua cac đoi thuy thu. Hau het cac tau cua Athena đeu đuoc (va đo cung la phan lon cua ham đoi Đong minh) đong moi theo yeu cau cua Themistocles la xay dung mot ham đoi gom 200 tau trong nam 483 TCN, nen cac đoi thuy thu thieu kinh nghiem. Đieu quan trong đang phai luu y rang la mac du mot phan thuy thu cua Athena co it kinh nghiem, nhung cac Trireme moi đuoc đong đa chung to đuoc vai tro quan trong cua minh trong cac cuoc xung đot sap toi voi quan Ba Tu. Cac chien thuat pho bien nhat cua hai chien tai vung Đia Trung Hai vao thoi điem đo la đon đam, huc (cac tau Trireme đuoc trang bi voi mot mui nhon o phan đau tau), hoac cho len boong that nhieu linh thuy đanh bo (đay la đieu quan trong đe chuyen mot tran hai chien thanh mot tran đanh tren đat lien). Nhung nguoi Ba Tu va nguoi Hy Lap tai chau A thoi gian nay đa bat đau su dung mot ke sach đuoc biet đen nhu diekplous. Bay gio thi khong ai biet đuoc ky thuat đo la gi, nhung co the đo la cach cheo thuyen vao khoang cach giua cac tau đich va sau đo đam, huc chung cac ben man tau. Cach co đong nay yeu cau co cac tay cheo co kinh nghiem va do đo nguoi Ba Tu se co nhieu kha nang su dung no,va tat nhien quan Đong Minh cung phat trien cac chien thuat đac biet đe đe đanh tra.
Hien đang con nhieu tranh luan ve chat luong cua ham đoi đong minh so voi ham đoi Ba Tu. Nhieu goi y tu Herodotus rang cac tau Đong Minh nang hon va ngu y la chung it co đong so voi tau cua quan Ba Tu. Nguon noi rang tau cua Đong minh nang hon khong co co so chac chan; co the la tau cua Đong Minh đa đuoc đong đo so hon, hoac cac tau nay đuoc đong tu cac suc go ma chung đa khong đuoc say kho trong mua đong (mac du khong co bang chung thuc cho cac goi y nay). Mot goi y khac la trong luong nang hon nay cua tau Đong minh la do chung chuyen cho linh Hoplite (20 linh vu trang đay đu se co can nang khoang 2 tan). Trong luong nang ne nay bat ke do nguyen nhan gi gay ra se lam giam kha nang cua tau chien Đong minh khi su dung cac đon diekplous. Cung co the la do Đong Minh đa tang them linh Hoplite tren boong tau nen tau cua ho it co đong, ke tu khi len boong thi ho lai dung nhung chien thuat quen thuoc cua minh đe tieu diet quan Ba Tu. Hon the nua, Herodotus chi ra rang nguoi Hy Lap bat giu va tai su dung tau cua Ba Tu sau tran Artemisium hon la đanh chim chung. Cung co đe xuat rang trong luong nang hon cua tau Đong minh cung co the lam cho ho on đinh hon trong gio ngoai khoi bo bien Salamis, va lam cho ho it bi thiet hai voi cac cu đam bang mui tau (hay đung hon, it chiu thiet hai hon khi bi đam).
Ve chien thuat ma noi, mot tran hai chien tren bien lon, noi ma su vuot troi ve trinh đo, ky thuat hang hai va so luong tau chien se la nhung uu the cua nguoi Ba Tu. Đoi voi nguoi Hy Lap thuc te, hy vong thuc te cho mot chien thang quyet đinh la phai keo đuoc nguoi Ba Tu vao mot khu vuc bien chat hep, noi ma su vuot troi ve so luong khong quyet đinh đuoc gi ca. Tran đanh tai Artemisium đa cho thay nhung no luc cua Đong minh cung khong the phu nhan đuoc loi the Ba Tu ve mat so luong, nhung cuoi cung Đong Minh đa nhan ra rang ho can mot cai gi đo co the nhu la kenh can đe đanh bai nguoi Ba Tu. Vi vay, khi dong buom vao eo bien Salamis đe tan cong nguoi Hy Lap, nguoi Ba Tu đa roi vao bay cua Đong Minh. Co ve nhu co the rang nguoi Ba Tu se khong co gang lam đieu nay, tru phi ho đa tu tin cua su chia re cua hai quan Đong minh, va vi the nhung muu meo cua Themistocles duong nhu đa đong mot vai tro then chot đe lam nghieng can can ve phia co loi cho nguoi Hy Lap. Salamis đuoc nguoi Ba Tu cho rang la mot tran chien khong can thiet va mot sai lam chien luoc.


Dien bien = Dan tran =
Trong ham đoi Đong Minh, cac tau cua nguoi Athen đuoc bo tri o ben trai va ben phai co le la cua quan Sparta (mac du su gia Diodorus cho rang, vi tri đo la cua nguoi Megarea va Aeginetia), cac đoi tau khac đong o trung tam. Ham đoi quan Đong Minh co le hinh thanh thanh hai ban đoi, vi eo bien đuoc cho la qua hep cho mot hang tau duy nhat. Su gia Herodotus thi cho rang ham đoi Đong Minh tao thanh mot đuong dai Bac-Nam, co le voi suon phia bac o ngoai khoi bo bien ngay nay la đao Thanh Georgis (Ayios Georgis), va suon phia nam o ngoai khoi bo bien Mui Vavari (mot phan cua Salamis). Diodorus cho rang ham đoi Đong minh thi lien ket theo huong Đong-Tay, bao gom cac eo bien giua Salamis va nui Aigaleos, tuy nhien, duong nhu la Đong minh đa co the bo trong mot trong nhung canh cua ho ve phia lanh tho chiem đong boi nguoi Ba Tu.
Co ve kha chac chan rang ham đoi Ba Tu đa đuoc tung ra đe chan loi ra tu eo bien buoi toi hom truoc khi tran đanh xay ra. Herodotus ro rang đa tin rang ham đoi Ba Tu thuc su tien vao eo bien vao luc sam toi, nguoi Ba Tu lap ke hoach đe đon bat Đong Minh khi ho chay tron. Tuy nhien, cac nha su hoc hien đai lai co rat nhieu tranh luan điem nay, mot so chi ra nhung kho khan cua van đong cua ham đoi trong mot khong gian boi han che boi bong đem, va nhung nguoi khac lai chap nhan gia thiet cua Herodotus. Nhu vay co hai kha nang rang trong đem truoc đo nguoi Ba Tu đon gian chi chan loi ra vao eo bien, va sau đo tien vao eo bien trong ban ngay, hoac la ho tien vao eo bien va o lai chinh vi tri trong đem cho đen khi tran đanh xay ra. Bat ke co gang nao cua ho, thi cung đeu co kha nang nguoi Ba Tu xoay ham đoi cua ho ve phia mui Vavari, đe tu huong ban đau la đong – tay (chan đe loi ra), ho quay chinh mot vong ve huong bac-nam (xem so đo). Ham đoi Ba Tu co ve nhu đa đuoc chia thanh ba hai đoi tau chien (theo Aeschylus), voi hai đoi Phoenicia o ben phai canh suon nui Aigaleos, đoi hai Ionia tren suon trai va hai đoi con lai o huong trung tam.
Diodorus thi cho rang hai đoi cua nguoi Ai Cap đa đuoc gui đi vong quanh Salamis, đe chan cac loi ra phia Bac tu eo bien. Neu Xerxes muon bay Đong Minh mot cach chon ven, thi van đong nay la hoan toan co y nghia (đac biet la trong truong hop ong ta hy vong Đong Minh se khong chong tra). Tuy nhien, Herodotus khong đe cap đen đieu nay (va co the am chi su hien dien cua Ai Cap trong cuoc chien chinh), dan đen mot so nha su hoc hien đai đa bo qua đieu nay, mac du vay nhung nguoi khac chap nhan no nhu mot kha nang co the xay ra. Xerxes cung cu khoang 400 binh si len đong tai đao nhu la Psyttaleia, o giua loi ra tu eo bien, đe giet hoac bat giu bat ky nguoi Hy Lap bo chay (nhung nguoi ma tau cua ho đam hoac mac can).


= Khai man =
Bat ke o thoi gian nao khi ho tien vao eo bien, nguoi Ba Tu đa khong di chuyen đe tan cong ngay vao đoi hinh quan Đong Minh, ma ho cho đen khi co anh sang ban ngay. Ke tu khi ho khong con du đinh lan tranh, quan Đong Minh đa co mot đem nghi ngoi đe chuan bi cho tran đanh, va sau mot bai phat bieu cua Themistocles, cac linh thuy đanh bo len tau đa san sang đe cang buom. Theo Herodotus luc đo binh minh đang len, tau Đong Minh "đa boi ra bien ngay lap tuc ho bi quan ro tan cong". Neu nguoi Ba Tu chi tien vao eo bien luc binh minh, thi khi đo Đong Minh đa co thoi gian đe sua soan vi tri cua ho mot cach co trat tu hon.

Herodotus ke lai rang, theo nhung nguoi Athena, thi duong nhu la khi tran đanh sap bat đau thi nhung nguoi Corinth keo buom cua ho va bat đau cheo thuyen ra khoi tran đanh, ho đi phia cac eo bien phia Bac. Tuy nhien, ong cung noi rang nguoi Hy Lap khac khong đong y la co chuyen nay xay ra. Neu đieu nay đa xay ra trong thuc te, nguoi ta co the giai thich la nhung tau nay đuoc gui đen tham do theo loi ra phia Bac tu eo bien, đe tham do xem lieu co su xuat hien cua cac đoi Ai Cap bao quanh hay khong? (thuc su la đieu nay rat co kha nang xay ra). Mot kha nang khac (khong mot chieu nhu gia thiet truoc đay) la su ra đi cua nhung nguoi Corinth đa kich thich nhung hanh đong tan cong cua nguoi Ba Tu vi duong no cho ho thay la ham đoi Đong minh đang bi tan ra. O chung muc nao, neu thuc su nguoi Corinth đa re trai thi ho cung som quay tro lai tham gia tran chien.
Tiep can ham đoi Đong minh o eo bien chat choi, Ham đoi Ba Tu xuat hien đa tro thanh vo to chuc va chat choi trong vung bien hep. Hon nua ro rang rang su tan ra cua ham đoi cua Hy Lap đa cham dut, ho đa duoc sap xep lai đe san sang đe tan cong ke đich. Tuy nhien thay vi tan cong ngay lap tuc, cac tau cua Đong Minh luc đau lai quay nguoc tau cua ho đi, lam nhu ho đang so hai. Theo Plutarchus, hanh đong nay la đe co đuoc vi tri tot hon, va cung đe keo dai thoi gian cho đen khi co gio som. Herodotus ke lai rang theo truyen thuyet, duong nhu luc ham đoi đang quay tro lai, ho đa thay mot nguoi phu nu xuat hien va noi voi ho "Nhung thang đien kia, co biet la bao xa đe chung may quay tro lai tau cua minh khong?". Tuy nhien, ong them vao mot cach hop ly la trong khi cac tau cua Đong minh quay tro la, co mot chiec tau duy nhat lao nhu ten ban ve phia truoc đe đam vao tau lon gan nhat cua nguoi Ba Tu. Nguoi Athena thi tuyen bo rang đay la con tau cua Ameinias Pallene cua Athena, nguoi Aegineta thi tuyen bo rang đo la mot trong nhung tau cua ho. Roi toan bo Hy Lap lao vao đoi hinh đang roi loan cua quan Ba Tu.


= Tran chinh =

Nhung chi tiet ve phan con lai cua tran đanh nay noi chung la đuoc chap ghep so sai va khong co nguoi nao đa tung tham gia tran đanh lai co mot cai nhin tong the ve cuoc chien ca. Tau Trireme thuong đuoc trang bi mot mui nhon lon o phia truoc, co the dung đe đam chim tau đich, hoac it nhat la vo hieu hoa tau đich bang cach cat pha hong hang cheo o mot ben. Neu đam khong đuoc, linh thuy se nhay len tau đoi phuong va mot tran đanh tay đoi giua cac tau chien cua đoi ben se no ra. Ca hai ben đeu co linh thuy tren tau danh cho tinh huong nay; nguoi Hy Lap voi Hoplite đuoc trang bi đay đu vu trang; phia Ba Tu co le la voi bo binh đuoc trang bi nhe hon.
Tren chien truong, duong nhu la đot tau đau tien cua ham đoi Ba Tu đa bi đay lui boi nguoi Hy Lap, ho đa tro thanh chuong ngai vat cho cac đot tien thu hai va thu ba cua chinh đong đoi cua ho. Phia canh trai cua Hy Lap, Ariabignes đo đoc Ba Tu (mot nguoi anh em cua Xerxes) đa bi giet ngay tu luc đau tran, đe lai mot tinh trang hon loan do khong co nguoi lanh đao, cac hai đoi Phoenicia duong nhu đa bi đay lui ve phia bo bien, nhieu tau cua ho bi mac can khi bo chay. O trung tam, mot mui dui cua tau Hy Lap đa choc xuyen qua hang tau chien Ba Tu, chia tach ham đoi cua ho lam hai phan.
Herodotus ke lai rang nu hoang cua Halicarnassus, va chi huy cua đoi ngu Carian, thay rang minh bi truy đuoi boi tau Ameinias cua Pallene. Trong luc bo chay tau cua ba ta đa đam phai mot tau Ba Tu khac, do đo lam cho cac đoi truong cua Athens nghi rang đay chiec tau cua đong minh; Ameinias đa thoi khong đuoi theo nua. Tuy nhien, Xerxes nhin thay va nghi rang nu hoang đa tan cong tau Đong Minh thanh cong va ong ta cung thay kha nang kem cua cac đoi truong khac cua minh nen đa nhan xet "đan ong cua toi đa tro thanh đan ba va đan ba cua toi lai cho thanh đan ong".
Ham đoi Ba Tu đa bat đau rut lui ve phia Phalerum, nhung theo Herodotus, cac tau cua nguoi Aegineta phuc kich ho, khi ho đang co gang đe roi khoi eo bien. Cac tau tro lai đuoc ben cang Phalerum va noi đong quan cua quan đoi Ba Tu đeu bi thuong. Tuong Aristides cua Athena sau đo dung mot đoi quan đo bo len đao Psyttaleia đe giet sach cac toan đon tru ma Xerxes bo lai. Thuong vong cua Ba Tu khong đuoc đe cap mot cach chinh xac theo ghi chep cua Herodotus. Tuy nhien, ong noi rang vao nam sau, ham đoi Ba Tu chi con lai 300 tau Trireme. So thiet hai phu thuoc vao so luong tau thuyen cua Ba Tu bat đau cuoc chien; duong nhu rat co kha nang la trong khoang 200-300 chiec, dua tren uoc tinh cho so luong cua ham đoi Ba Tu. Theo Herodotus, nguoi Ba Tu bi thuong vong nhieu hon vi hau het ho khong biet boi. Xerxes, ngoi tren nui Aigaleos tren ngai vang cua minh, đa tan mat chung kien su tan sat. Mot so thuyen truong tau đam nguoi Phoenicia đa co gang đo loi cho nguoi Ionia vi tinh nhat gan truoc khi ket thuc tran đanh. Xerxes, trong luc tam trang toi te đa chung kien mot tau Ionia bat giu mot tau Aegineta, đa ra lenh trat đau nhung nguoi Phoenicia vi toi đa vu khong cho "nhung nguoi co dong mau quy toc" hon ho.


Hau qua Bat chap nhung hau qua truoc mat tu tran Salamis, Xerxes đa co gang xay dung mot cau phao hoac đuong đap cao vuot qua eo bien, muc đich su dung quan đoi cua minh đe tan cong Athen, tuy nhien ham đoi Hy Lap bay gio đang tuan tra mot cach tu tin xung quanh eo bien, đieu nay chung to co co gang tiep cung vo ich. Herodotus cho chung ta biet Xerxes đa to chuc mot hoi đong chien tranh. Luc đo Đo đoc cua Ba Tu, tuong Mardonius co gang lam ro y nghia cua that bai o tran Salamis:

Tau be ha, khong ai khong the khong đau kho vi nhung gi đa xay đen voi chung ta. Nhung thua ngai nguoi va ngua cua chung ta khong phai la go đa, ... Neu nhu be ha muon bay gio, chung toi se tan cong Peloponnesus ngay lap tuc, nhung tot hon ngai nen kien tri cho đoi va roi thi chung ta van se lam đuoc đieu ta muon... Tot nhat thi ngai nen lam theo đieu ha than đa noi, nhung neu ngai van kien quyet dan quan đoi tien len thi ha than van mot ke hoach tac chien khac. Nhung khong nen thua be ha, dan quan đoi Ba Tu vao tiep tuc cuoc chien voi nguoi Hy Lap, ngai se phai chiu nhieu hiem nguy, đo khong phai la do loi cua nguoi Ba Tu. Ngai cung khong the noi rang nhung viec chung toi đa lam o đay it dung cam hon bat cu nguoi nao khac, nhu Phoenicia, Ai Cap, Cypria va Cilicia co the lam đuoc, khong phai la nguoi Ba Tu la nguyen nhan cho tat ca tai hoa nay, nhung nguoi Ba Tu khong the đo loi cho ai ca, hay trao quyen chi huy cho than, neu be ha cam thay khong o lai đay nua, hay quay ve nha voi phan lon cua quan đoi cua ngai. Than se tieu diet nguoi Hylap va bien chung thanh no le cua ngai.
Vi lo ngai rang nguoi Hy Lap co the tan cong cac cau phao tai Hellespont va nhot chat quan đoi cua minh o tai chau Au, Xerxes đa chon cach quay ve Ba Tu, voi phan lon quan đoi cua ong ta. Mardonius chi huy cac toan quan tiep tuc đong lai cung voi ong ta tai Hy Lap, bao gom cac đon vi bo binh va ky binh, đe hoan tat cuoc chinh phuc cua Hy Lap. Quan Ba Tu bo roi Attica nhung chi đe tru đong tai Boeotia va Thessaly, nguoi Athens đa quay tro lai thanh pho bi đot chay cua ho trong mua đong.
Nam sau, 479 TCN, Mardonius lai tai chiem Athens (quan đoi Đong Minh van tap trung đe bao ve eo đat Isthmus). Tuy nhien, quan Đong Minh, duoi su lanh đao cua thanh bang Sparta, cuoi cung đa nhat tri đe ep Mardonius vao mot tran đanh quyet đinh, va ho hanh quan ve Attica. Mardonius rut lui ve Boeotia đe thu hut nguoi Hy Lap vao mot đia hinh rong rai va hai ben cuoi cung đa gap nhau tai gan thanh pho Plataea (von đa đuoc san bang vao nam truoc đo)  O đo, tran Plataea, quan đoi Hy Lap đa gianh mot chien thang quyet đinh, tieu diet nhieu đoi quan Ba Tu va ket thuc cuoc xam luoc vao Hy Lap; trong khi o tran gan đong thoi Mycale, ham đoi Đong minh tieu diet nhung gi con lai cua ham đoi Ba Tu.


Y nghia Tran Salamis đanh dau buoc ngoat trong cuoc chien tranh Hy Lap-Ba Tu. Sau tran Salamis, xu Peloponnesus va toan Hy Lap tro nen an toan. Con đoi voi nguoi Ba Tu, tham bai nay nhu la mot cu đam vao su uy tin va tinh than (cung nhu thiet hai vat chat nang). Tai cac tran đanh tai Plataea va Mycale ve sau, moi đe doa cua cuoc xam luoc nay đa bi go bo va phe Đong minh khong con phai đat minh vao the thu nhu truoc nua. Chien thang cua nguoi Hy Lap cho phep xu Macedonia noi day chong lai che Ba Tu va trong vong 30 nam toi, xu Thracia, quan đao Aegea va cuoi cung la xu Ionia se đuoc quan Đong Minh, hoac la lien minh Delia ke thua do Athena lam chu, giai phong. Salamis bat đau mot cu đam quyet đinh vao can can quyen luc va khien no nghieng ve phia Hy Lap va lam giam nghiem trong suc manh cua Ba Tu o vung Aegea.


Xem them Tran Myeongnyang - mot tran chien ma hai quan Trieu Tien đanh bai ham đoi xam luoc Nhat Ban von lon hon rat nhieu


Tham khao Tham khao = Nguon co đai =
Herodotus, The Histories Perseus online version
Aeschylus, extract from The Persians Luu tru ngay 19 thang 1 nam 2013 tai Wayback Machine
Ctesias, Persica (excerpt in Photius's epitome)
Diodorus Siculus, Bibliotheca Historica
Thucydides, History of the Peloponnesian War
Ephorus, Universal History
Plutarch, Themistocles
Cicero, On the Laws


= Nguon hien đai =
Burn, A.R. (1985). "Persia and the Greeks" in The Cambridge History of Iran, Volume 2: The Median and Achaemenid Periods, Ilya Gershevitch, ed. Cambridge University Press.
Fehling, D. (1989). Herodotus and His "Sources": Citation, Invention, and Narrative Art. Translated by J.G. Howie. Leeds: Francis Cairns.
Finley, Moses (1972). "Introduction". Thucydides – History of the Peloponnesian War (translated by Rex Warner). Penguin. ISBN 0-14-044039-9.
Garoufalis, Demetrius N. (1998). Η ναυμαχια της Σαλαμινας, η συγκρουση που αλλαξε τον ρου της ιστοριας (The battle of Salamis, the conflict that changed the flow of history), Στρατιωτικη Ιστορια (Military History) magazine, issue 24, August.
Green, Peter (1970). The Year of Salamis, 480–479 BC. London: Weidenfeld and Nicolson (ISBN 0-297-00146-9).
Green, Peter (1998). The Greco-Persian Wars. Berkeley: University of California Press (hardcover, ISBN 0-520-20573-1) (paperback, ISBN 0-520-20313-5).
Hanson, Victor Davis (2001). Carnage and Culture: Landmark Battles in the Rise of Western Power. New York: DoubleDay, 2001 (hardcover, ISBN 0-385-50052-1); New York: Anchor Books (paperback, ISBN 0-385-72038-6).
Ιστορια του Ελληνικου Εθνους (History of the Greek nation) vol Β, Εκδοτικη Αθηνων (Editorial Athens) 1971.
Holland, Tom (2005). Persian Fire. London: Abacus (ISBN 978-0-349-11717-1).
Koster, A.J. (1934). Studien zur Geschichte des Antikes Seewesens. Klio Belheft 32.
Lazenby, JF. (1993). The Defence of Greece 490–479 BC. Aris & Phillips Ltd. (ISBN 0-85668-591-7).
Lee, Felicia R. (2006). A Layered Look Reveals Ancient Greek Texts The New York Times, ngay 27 thang 11 nam 2006.
Pipes, David (ngay 1 thang 9 nam 1998). "Herodotus: Father of History, Father of Lies". Ban goc luu tru ngay 27 thang 1 nam 2008. Truy cap ngay 18 thang 1 nam 2008.
Strauss, Barry (2004). The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece—and Western Civilization. New York: Simon and Schuster (hardcover, ISBN 0-7432-4450-8; paperback, ISBN 0-7432-4451-6).


Lien ket ngoai Salamis tai Ancient History Encyclopedia