Đuong sat Sai Gon – My Tho la tuyen đuong sat đau tien cua Viet Nam cung la tuyen đuong sat đau tien cua Đong Duong, đuoc xay dung vao nam 1881. Tuyen đuong sat nay co chieu dai hon 70 km va tong kinh phi gan 12 trieu franc. Moi vat lieu đe xay dung tuyen đuong sat nay đeu đuoc cho tu Phap sang. Đay cung la tuyen đuong sat thu hai đuoc nguoi Phap xay dung o nuoc ngoai, sau tuyen đuong sat dai khoang 13 km đau tien đat tai Pondichery la khu vuc thuong điem cua Phap tai An Đo, đuoc xay vao thang 12 nam 1879.


Lich su Ngay 12 thang 11 nam 1880, nham khai thac triet đe cac nguon tai nguyen cua Nam Ky, Hoi đong thuoc đia Nam ky đa nhuong quyen xay dung va khai thac tuyen đuong sat đau tien o Viet Nam cho nha thau tu nhan Joret. Đau nam 1881, nha thau Joret bat tay vao xay dung tuyen đuong sat đi tu Sai Gon đen cac tinh Đong bang song Cuu Long. Tuyen đuong sat tu Sai Gon toi My Tho đa đuoc xay dung voi chieu dai hon 70 km. Chi phi du kien cua cong trinh hon 12 trieu franc voi vat lieu đuoc đua tu Phap sang. Đen giua nam, moi du tru đa hoan tat va cong truong đi vao hoat đong. Viec to chuc xay dung tuyen đuong sat kha quy mo, khan truong, voi hon 11.000 lao đong cua ca Phap va Viet Nam. Trong đo phia Phap chu yeu cac si quan cong binh cung ky su, con cac lao đong thu cong la nguoi Viet.


= Hinh thanh =

Do đac điem cua vung Nam Ky Luc tinh phan lon la song nuoc, nen phan lon con đuong ma tuyen đuong sat đi xuyen qua la đat thap va bun lay. Viec phai gia co nen đuong đa lam mat them nhieu thoi gian. Tuyen đuong cung đi qua nhung canh đong lon hoac mot so khu dan cu. Mot van đe nan giai ma tuyen đuong sat gap phai la co hai con song ngan cach. Do vay, vua thi cong cong trinh, nha thau Phap vua đat hang Eiffel khi đo che tao nen 2 cay cau gom cau sat Ben Luc (bac qua song Vam Co Đong) va cau Tan An (bac qua song Vam Co Tay) cho xe lua qua song. The nhung 4 nam sau, khi đa đua tuyen đuong sat vao hoat đong cac cay cau van chua hoan thanh. Do đo đe đua tau hoa vuot qua song lon cac toa tau đa đuoc tam tach roi đe đua len pha qua song, sau đo lai đuoc noi roi cho chay tiep. Loai pha đuoc dung chay bang may hoi nuoc cho hon 10 toa xe. Tren pha co lap đuong ray va cac thiet bi đe noi đuong ray tren mat đat voi ray cua pha. Hinh anh đoan xe lua dai chay xi khoi keu am am tren 2 thanh sat va hinh anh chiec pha đua xe lua qua song đa khien nguoi dan Viet thoi đo rat thich thu va nguong mo. Xe lua phai qua pha đen thang 5 nam 1886, sau khi 2 cau sat (dai 550m va 133m) đuoc hoan thanh thi cham dut, xe lua co the đi mot mach tu Sai Gon đen My Tho ma khong can phai di chuyen cac toa tau len pha nua.


= Hoat đong =

Ngay 20 thang 7 nam 1885, đanh dau su ra đoi cua nganh Đuong sat Viet Nam khi chuyen tau đau tien xuat phat tu ga Sai Gon (đau đuong Ham Nghi ngay nay, sau nay khi ga doi ve vi tri truoc cho Ben Thanh thi tuyen đuong sat đuoc nan lai va tuyen đuong sat đi vao vi tri cua hem 136 cua đuong Bui Thi Xuan ngay nay, con đoan đuong sat cu đi vao nha ga cu o đau đuong Ham Nghi thi bien thanh đuong Le Thi Rieng va Pham Hong Thai ngay nay, đoan đuong sat o Ham Nghi đuoc cai tao thanh đuong ray cua tuyen đuong xe đien Sai Gon) vuot song Vam Co Đong đen ga cuoi cung tai trung tam thanh pho My Tho.
Tuyen đuong sat co tat ca 15 ga. Tu ga Sai Gon, tuc Cong vien 23 thang 9 hien nay, đi qua An Đong, Phu Lam, An Lac, Binh Đien. Khi qua Quoc lo 1, xe lua dung lai o cac ga: Binh Đien, Binh Chanh, Go Đen, Ben Luc, Cau Voi, Tan An, Tan Huong, Tan Hiep, Trung Luong va đen ga cuoi My Tho nam gan song Tien, gan tuong đai Thu Khoa Huan ngay nay.

Thoi gian đau, xe lua Sai Gon – My Tho su dung đau keo la may hoi nuoc. Xe lua chay nhanh hay cham bat thuong. Khi len doc qua cau, nhieu luc noi khong đu hoi đe chay len nen co khi bi tuot xuong. Nam 1896, tuyen đuong đuoc đau tu cac đau may loai moi 220-T-SACM co cong suat keo manh hon.
Thoi gian đi het toan tuyen khoang 2 tieng 30 phut. Cang ve sau đuoc rut ngan chua toi 2 tieng. Toc đo trung binh khoang 37 km/h, cao hon nhieu so voi cac phuong tien pho thong cua nguoi Viet thoi đo.
Nam 1896, tong lai thu đuoc tu tuyen đuong sat la 3,22 trieu francs, đen nam 1912 thi so lai con cao hon đen 4 trieu francs. Sau khi đa hoat đong đuoc ba nam, truoc su phat trien va loi nhuan thu ve cua tuyen đuong sat nay, thong đoc Nam ky sau nhung tranh cai đa quyet đinh đen bu cho nha thau Joret la 315.755 Franc đe lay lai quyen khai thac cua hang nay. Tu ngay 1 thang 10 nam 1888, tuyen Sai Gon - My Tho do nha nuoc khai thac. Nhung chi mot nam sau, tuyen đuong lai đuoc giao cho Tong cong ty Tau đien hoi nuoc Nam ky (SGTVC), luc đo đang van hanh kha tot tuyen xe lua ngan, sau la xe đien, trong noi thanh Sai Gon - Cho Lon. Nam 1911, tuyen đuong sat tro ve kiem soat cua chinh quyen thuoc đia voi su quan ly cua Co quan đuong sat khong nhuong.


= Đong cua va du an ngay nay =
Tuyen Đuong sat Sai Gon – My Tho hoat đong đen thap nien 50 cua the ky 20. Thoi ky nay xe hoi phat trien manh. He thong đuong bo Sai Gon - My Tho cung đuoc đau tu nhu xa lo nen nguoi dan chuyen dan sang đi đuong bo đe thuan loi hon. Co nhung ngay ca đoan tau chi co vai chuc nguoi đi dan đen thua lo. Nam 1958, tuyen đuong sat nay đa bi chinh quyen Ngo Đinh Diem cho ngung hoat đong, ket thuc 73 nam ton tai.
125 nam sau, tuyen đuong sat xua nhat Đong Duong đuoc Bo Giao thong Van tai (Viet Nam) xay dung lai voi nhieu tranh luan cang thang. Du an nay do Cuc Đuong sat Viet Nam lam chu đau tu va tu van la Cong ty Tu van thiet ke giao thong phia Nam (Tedi South) đang đuoc thuc hien o giai đoan bao cao đau tu. Du kien, tuyen đuong sat Sai Gon – My Tho moi nay se co chieu dai 87 km, su dung thanh ray kho 1m, đi qua Binh Duong, Thanh pho Ho Chi Minh, Long An, Tien Giang. Du an co tong muc đau tu hon 7.000 ti đong.
Tuy nhien sau đo, du an đa bi bo va thay the bang du an đuong sat cao toc Thanh pho Ho Chi Minh – Can Tho voi chieu dai 139 km, đi tu ga Tan Kien (Thanh pho Ho Chi Minh) đen ga Can Tho (Can Tho), su dung kho ray 1,435m voi toc đo tau khach tren 200 km/h va tau hang duoi 200 km/h.


= Dau an lich su =
Tuyen đuong sat Sai Gon - My Tho đa giup thay đoi tu duy giao thong cua nguoi Viet o cuoi the ky 19 khi truoc đay chi di chuyen bang hai phuong tien chinh bang ngua tren bo va ghe thuyen duoi nuoc.
Nhieu cau tho, ve đuoc nguoi dan Nam bo truyen mieng lai đa phac thao canh ga Ben Thanh tren tuyen xe lua Sai Gon - My Tho nhung nam cuoi the ky 19 đau the ky 20, đuoc hoc gia Vuong Hong Sen ghi lai trong cuon "Sai Gon nam xua" nhu: 

"... Muoi gio tau lai Ben Thanh
xup le voi thoi, bo hanh lao xao...".
Đay đuoc coi la mot tuyen xe lua lich su khi đa chung kien nhung thang tram cua gan 100 nam Phap đo ho Viet Nam. Tuyen xe lua nay đa cho nong dan Nam bo hoat đong trong nhung ngay Cach mang Thang Tam. Nhieu nhan vat lich su noi tieng nhu giao su Tran Van Khe, ong lon len o My Tho va đi hoc o Sai Gon. Giao su Khe thuong xuyen đi lai bang xe lua tuyen nay, ong va gia đinh tung co nhieu ky niem gan bo voi con đuong nay. Ong Tran Van Giau, Bi thu Xu uy Nam Ky đa đi chuyen xe lua som cua tuyen nay đe ve Tan An to chuc khoi nghia vao ngay 21 thang 8 nam 1945. Ngay 25 thang 8 nam 1945 nguoi dan Tan An, My Tho va cac tinh mien Tay đa đo xo đi xe lua ve Sai Gon cho du Le Đoc lap ngay 2 thang 9 nam 1945.

Theo nhieu nha su hoc đanh gia, neu tuyen xe lua khong dung lai o My Tho ma con keo dai them ve mien Tay, đen Can Tho va qua Phnom Penh nhu du tinh ban đau, thi giao thuong trong vung Đong bang song Cuu Long đa som phat trien, chu khong bi lac hau keo dai. Cung nho co tuyen đuong sat nay ma vi the cua đo thi My Tho tro nen noi troi hon ca so voi cac đo thi khac o mien Tay, ke ca Can Tho.


Xem them Đuong sat Viet Nam


Ghi chu Lien ket ngoai Tuyen đuong sat co nhat Đong Duong o Viet Nam Luu tru ngay 7 thang 1 nam 2016 tai archive.today