Treblinka (phat am [trɛˈblʲinka]) la mot trai huy diet do Đuc Quoc xa dung len tren vung lanh tho Ba Lan chiem đong trong chien tranh the gioi thu hai. Vi tri cua no o gan ngoi lang Treblinka nam ve phia Đong Bac thu đo Warsaw va ngay nay la tinh Mazowieckie. Trai hoat đong trong giai đoan tu 23 thang 7 nam 1942 đen 19 thang 10 nam 1943 nhu la mot phan cua Chien dich Reinhard, giai đoan chet choc nhat cua ke hoach Giai phap Cuoi cung. Trong quang thoi gian nay, uoc tinh đa co khoang tu 700.000 đen 900.000 nguoi Do Thai cung voi 2.000 nguoi Di-gan bi hanh quyet tai cac phong hoi ngat, so luong nguoi Do Thai bi tieu diet nhieu hon bat ky trai huy diet nao khac ngoai tru Auschwitz.
Treblinka đuoc quan ly va đieu hanh boi linh SS cua Đuc va nhung Trawniki Đong Au (con đuoc biet đen nhu nhung linh canh Hiwi). trai bao gom hai bo phan. Treblinka I la trai lao đong (Arbeitslager), noi tu nhan lam viec trong nhung cong truong khai thac soi hoac tuoi tieu xung quanh khu vuc, va lay go trong rung lam nhien lieu cho lo thieu xac. Co hon mot nua trong tong so 20.000 tu nhan cua trai đa chet do bi hanh quyet, đoi, benh tat va nguoc đai trong giai đoan 1941 đen 1944.
Trai thu hai, Treblinka II, la mot trai huy diet (Vernichtungslager). Mot so luong nho nhung nam gioi khong bi giet ngay lap tuc khi buoc vao đay tro thanh nhung đon vi lao đong no le đuoc goi la Sonderkommando, ho bi buoc phai chon nhung thi the nan nhan xuong cac ho chon tap the. Vao nam 1943, cac thi the nay đuoc khai quat len đe hoa thieu trong nhung gian thieu lon ngoai troi cung voi thi the cua cac nan nhan moi. Cac hoat đong hanh quyet bang khi đoc tai Treblinka II ket thuc vao thang 10 nam 1943 sau mot cuoc noi day cua cac Sonderkommando vao đau thang 8. Đa co mot so linh canh Hiwi SS  bi tieu diet va 200 tu nhan tron thoat khoi trai; khoang 100 nguoi trong đo đa bi giet sau mot cuoc truy bat. Trai đuoc thao do truoc khi Hong quan Lien Xo tien đen. Mot trang trai voi mot nguoi canh gac đuoc xay dung va mat đat đuoc cay len, muc đich nham co gang che giau cac bang chung ve toi ac diet chung.
Sau chien tranh, chinh phu đa thu mua hau het nhung phan đat tung thuoc ve khu trai truoc đay va xay nen mot đai tuong niem bang đa lon tai đo trong giai đoan tu 1959 đen 1962. Đen nam 1964 Treblinka đuoc tuyen bo la khu tuong niem quoc gia cho nhung nguoi Do Thai tu vi đao trong mot buoi le to chuc tai đia điem cac phong hoi ngat khi xua.. Sau khi chu nghia cong san ket thuc tai Ba Lan vao nam 1989, so du khach nuoc ngoai đen tham Treblinka tang len. Mot trung tam trien lam tai khu trai đa đuoc mo cua vao nam 2006, sau nay no đa đuoc mo rong va tro thanh mot chi nhanh cua bao tang vung Siedlce.


Boi canh Sau cuoc xam luoc Ba Lan nam 1939; khoang 3,5 trieu nguoi Do Thai Ba Lan đa bi Đuc Quoc xa don vao nhung khu Do Thai (khu biet lap) moi đuoc thanh lap. Viec lam nay du đinh nham co lap nguoi Do Thai voi the gioi ben ngoai đe de be boc lot va nguoc đai ho. Nguoi Do Thai roi vao tinh canh het suc kho khan, voi thuc an khong đuoc cung cap đay đu; đieu kien song chat choi, mat ve sinh; va ho khong co cach nao co the kiem đuoc tien. Van nan suy dinh duong va thieu thuoc men dan đen ti le tu vong tang cao. Nhung chien thang đau tien cua Wehrmacht tren lanh tho Lien Xo đa truyen cam hung cho ke hoach thuoc đia hoa vung lanh tho Ba Lan chiem đong, bao gom toan bo đia ban thuoc General Government. Tai hoi nghi Wansee to chuc o mot đia điem gan Berlin vao ngay 20 thang 1 nam 1942, nhung ke hoach moi ban ve van đe diet chung nguoi Do Thai đuoc vach ra, biet đen voi ten goi "Giai phap cuoi cung". Chuong trinh huy diet nay mang mat danh Aktion Reinhard tai Đuc, đe phan biet voi cac chien dich do Einsatzgruppen tien hanh tai nhung vung lanh tho đa bi Đuc Quoc xa chinh phuc.
Treblinka la mot trong ba trai hanh quyet bi mat đuoc thiet lap nham phuc vu cho Chien dich Reinhard; hai trai kia la Belzec va Sobibor. Ca ba trai đeu đuoc trang bi cac phong hoi ngat nguy trang duoi vo boc phong tam. Nhung cong cu giet nguoi đuoc thanh lap sau mot du an thi điem giet nguoi di đong tai cac trai Soldau va Chełmno, bat đau tien hanh vao nam 1941 va su dung cac xe hoi ngat. Trai Chełmno (tieng Đuc: Kulmhof) la đia điem thu nghiem cac phuong phap giet nguoi va tieu huy xac khac nhau nham tim ra cach thuc nao nhanh va hieu qua nhat. Hoat đong nay khong thuoc chien dich Reinhard - mot ke hoach đac trung boi viec thanh lap nhung co so co đinh phuc vu giet nguoi quy mo lon. Treblinka la trai huy diet thu ba cua chien dich nay đuoc xay dung, sau cac trai Belzec va Sobibor, va no la mot su long ghep nhung bai hoc kinh nghiem rut ra trong qua trinh xay dung hai trai truoc. Ben canh cac trai thuoc chien dich Reinhard (goi tat la cac trai Reinhard), nhung co so giet nguoi quy mo lon su dung khi đoc Zyklon B cung đa đuoc dung len tai trai tap trung Majdanek trong thang 3 va Auschwitz II-Birkenau trong thang 9 nam 1942.
SS-Obergruppenfuhrer (Trung tuong SS) Odilo Globocnik, phu ta cua Reichsfuhrer-SS (Thong che SS) Heinrich Himmler o Berlin, la nguoi giam sat ke hoach tieu diet nguoi Do Thai cua Đuc Quoc xa trong Chien dich Reinhard tai đia ban Ba Lan chiem đong thuoc vung lanh tho General Government. Hoat đong cua nhung khu trai trong chien dich đuoc bao cao truc tiep đen Co quan An ninh Trung uong Đe che, voi Himmler cung la nguoi đung đau co quan nay. Cac nhan vien, si quan tham gia Chien dich Reinhard, hau het trong so ho tung tham gia chuong trinh cai chet em ai T4, đa ap dung T4 nhu mot bo khung cho viec thanh lap nen cac co so giet nguoi. Tat ca nhung nguoi Do Thai bi tieu diet trong cac trai Reinhard đeu đen tu cac khu Do Thai.


= Vi tri =
Hai trai Treblinka song song đuoc xay tai đia điem cach thu đo Warsaw cua Ba Lan khoang 80 km (50 dam) ve phia Đong Bac. Truoc the chien thu II, vung nay la đia ban cua mot doanh nghiep khai thac soi san xuat be tong, mot vi tri ket noi đen hau khap cac thanh pho lon o mien Trung Ba Lan voi tuyen đuong sat Małkinia–Sokołow Podlaski, va đen nha ga lang Treblinka. Chu so huu va đieu hanh cac mo khai thac la nha tu ban cong nghiep nguoi Ba Lan Marian Łopuszynski, ong đa cho xay them 6 km (3,7 dam) đuong ray vao tuyen hien co. Khi luc luong SS tiep quan Treblinka I, mo khai thac đa đa san đuoc trang bi cac may moc hang nang va chung cung trong tinh trang san sang đe su dung. Du ket noi đuoc đen nhieu noi nhung Treblinka cung đu muc đo co lap, va no nam giua mot vai khu Do Thai lon nhat tai cac quoc gia chau Au bi chiem đong, bao gom khu o Warsaw va khu o Białystok, thu đo cua đon vi hanh chinh moi Bezirk Bialystok. Khu Do Thai Warsaw co 500.000 nguoi Do Thai cu tru va khu Białystok co 60.000 nguoi.
Treblinka đuoc phan lam hai trai rieng biet nam cach nhau 2 km. Hai cong ty xay dung: cong ty Schoenbronn Leipzig va chi nhanh Warsaw cua Schmidt–Munstermann, giam sat qua trinh thi cong trai. Trong khoang giua 1942 va 1943 trung tam hanh quyet đuoc tai phat trien hon nua voi mot chiec may xuc đat. Cac phong hoi ngat moi đuoc dung nen tu gach va vua xi mang van con tuoi, đong thoi cac gian thieu lon cung đa đuoc đua vao gioi thieu. Chu vi xung quanh trai đuoc mo rong nham tao ra mot khoang trong, lam tang muc đo cach ly va ngan khong cho tiep can tu ben ngoai. So luong cac chuyen tau đa gay nen su hoang mang cho nhung nguoi dan song o cac khu dan cu gan đo. Ho co the bi giet neu bi bat gap lang vang gan nhung tuyen đuong ray tau hoa.


= Treblinka I =
Chinh thuc thanh lap vao ngay 15 thang 11 nam 1941, Treblinka I la mot trai lao đong kho sai (Arbeitslager) ma ban đau danh cho nhung nguoi Ba Lan va Do Thai bi bat giu gan đo. Trai nay thay the vi tri cua mot cong ty khong theo the thuc thanh lap vao thang 6 nam 1941 boi Sturmbannfuhrer (Thieu ta SS) Ernst Gramss. Vao cuoi nam 1941, mot doanh trai moi voi hang rao thep gai cao 2 met (6 ft 7 in) đuoc dung len. Mot ban an co chieu dai trung binh khoang sau thang, nhung voi nhieu tu nhan no đa bi gia tang len thanh vo thoi han. Trong ba nam ton tai cua minh, Treblinka I đa chung kien 20.000 nguoi di chuyen đen. Khoang mot nua trong so đo đa chet vi đoi, benh tat va kiet suc. Nhung nguoi song sot đuoc tha sau khi hoan thanh ban an, nhin chung ho la nhung nguoi Ba Lan đen tu cac ngoi lang o gan đo.

O moi thoi điem, Treblinka luon co mot luc luong lao đong tu 1.000 đen 2.000 tu nhan, hau het bon ho phai lam viec tu 12 đen 14 tieng/ngay khong co đinh khung gio trong cac mo khai thac lon va sau nay la đi lay go tu cac khu rung gan đo lam nhien lieu cho cac lo thieu xac ngoai troi o Treblinka II. Thanh phan tu nhan bao gom nhung nguoi Do Thai Phap, Sec va Đuc, va nhung nguoi Ba Lan bi bat giu tai cac łapanka, nhung nguoi nong dan khong the phuc vu lenh cung cap luong thuc, con tin ngau nhien bi bat giu, va nhung ai chua chap nguoi Do Thai ben ngoai cac khu Do Thai hoac nhung nguoi khong co giay phep bi han che hanh đong. Bat đau tu thoi điem thang 7 nam 1942, nguoi Do Thai bi phan rieng thanh mot nhom tach ra khoi nhung nguoi khong phai Do Thai. Phu nu chu yeu lam viec trong nhung doanh trai phan loai, ho chinh sua va giat sach cac bo quan phuc đuoc chuyen giao boi cac chuyen tau, trong khi hau het nam gioi phai lao đong trong cac khu mo. Cac tu nhan khong đuoc trao đong phuc khi lam viec, ho con bi tuoc mat đoi giay va buoc phai đi chan tran hoac đi vo vet chung tu nhung tu nhan đa chet. Nuoc đuoc chia theo khau phan, va nhung hinh phat thuong xuyen đuoc phan phat bang cach điem danh. Tu thang 12 nam 1943 cac tu nhan khong con phai ganh vac ban an đac biet nao. Trai hoat đong chinh thuc cho đen ngay 23 thang 7 nam 1944, thoi điem Hong quan Lien Xo sap sua tien đen.
Chi huy cua trai Treblinka I trong toan bo quang thoi gian hoat đong la Sturmbannfuhrer (Thieu ta SS) Theodor van Eupen. Eupen tiep nhan khu trai cung voi mot vai linh SS va gan 100 linh bao ve Hiwi. Khu mo khai thac đa trai rong tren mot dien tich 17 hecta (42 mau Anh) la nguon cung cap vat lieu xay dung cho quan Đuc va la mot phan cua chuong trinh xay dung tuyen đuong chien luoc trong chien tranh voi Lien Xo. Mot may xuc đat co khi đuoc trang bi va chia se cho hai trai Treblinka I va II cung su dung. Eupen lam viec gan gui voi cac chi huy canh sat Đuc tai Warsaw va SS trong hoat đong truc xuat nguoi Do Thai vao đau nam 1943 va khi can thay the luon co nhung tu nhan moi đuoc mang đen tu cac khu Do Thai. Theo nhu Franciszek Zabecki, truong ga đuong sat đia phuong, Eupen thuong giet tu nhan bang cach "ban nhu the ho la nhung con ga go". Ngoai ra con co mot nguoi giam sat noi tieng đang so đo la Untersturmfuhrer (Thieu uy SS) Franz Schwarz, nguoi thuong hanh quyet cac tu nhan bang mot cai cuoc hoac bua.


= Treblinka II =

Treblinka II (ten chinh thuc SS-Sonderkommando Treblinka) đuoc chia lam ba bo phan: trai 1 la khu hanh chinh hon hop noi o cua cac linh canh, trai 2 la khu vuc tiep nhan nhung tu nhan đuoc chuyen đen, va trai 3 la đia điem cac phong hoi ngat. Ca ba trai nay đeu đuoc xay dung boi nhung nhom nguoi Do Thai Đuc bi truc xuat khoi Berlin va bi giam tai khu Do thai Warsaw (tong cong la nam gioi 238 nguoi đo tuoi tu 17 đen 35). Hauptsturmfuhrer (Đai uy SS) Richard Thomalla, nguoi chi huy viec thi cong, đa lua chon nhung nguoi Do Thai Đuc vi ho biet tieng Đuc. Viec xay dung bat đau tien hanh tu ngay 10 thang 4 nam 1942, thoi điem ma hai trai Bełzec va Sobibor đa đi vao hoat đong. Toan bo trai tu than co dien tich 17 hecta (42 mau Anh) hoac la 13,5 hecta (33 mau Anh) (cac nguon khac nhau), bao quanh boi hai hang rao day thep gai co chieu cao 2,5 met (8 ft 2 in). Hang rao nay sau đo đa đuoc đan xen voi nhung canh cay thong đe lam giam tam nhin tu ben ngoai. So luong nguoi Do Thai đuoc đua đen tu nhung khu đinh cu xung quanh tang len đe phuc vu cho đoan đuong sat moi trong khu tiep nhan cua trai 2, cong viec hoan thanh vao thang 6 nam 1942.
Phan khu đau tien cua Treblinka II, Trai 1, la to hop khu hanh chinh va nha o Wohnlager; noi đay co mot tuyen đien thoai lien lac. Con đuong chinh ben trong trai đuoc lat đa mang ten Seidel Straße, đat dua theo ten cua nguoi giam sat hoat đong xay dung no, Unterscharfuhrer (Trung si SS) Kurt Seidel. Ngoai ra con mot vai con đuong phu đuoc lat soi. Cong chinh cho giao thong đuong bo đuoc dung len o phia Bac. Cac doanh trai đuoc xay boi nhung nguyen vat lieu cung cap tu Warsaw, Sokołow Podlaski, va Kosow Lacki. Trai co mot nha bep, mot lo banh, va cac phong an, tat ca đeu đuoc trang bi nhung đo dung chat luong cao lay tu cac khu Do Thai. Nhung nguoi Đuc va Ukraina đeu co cho ngu rieng, vi tri o cac goc đe kiem soat tot hon moi loi vao. Ngoai ra con co hai doanh trai phia sau mot hang rao ben trong cho cac lao đong nguoi Do Thai. SS-Untersturmfuhrer (Thieu uy SS) Kurt Franz đa cho xay mot vuon thu nho o vi tri trung tam ben canh chuong ngua cua minh, trong đo co hai con cao, hai con cong va mot con hoang chau Au (mang đen nam 1943). Ngoai ra con cac phong nho hon nhu phong giat ui, may, lam giay, che bien go, va y te. Nam gan cac doanh trai SS nhat la nhung khu nha o rieng cho nguoi phuc vu Ba Lan va Ukraina, nhung phu nu phu trach viec nau nuong va don dep.

Bo phan thu hai cua Treblinka II (Trai 2, con đuoc goi la trai duoi hay Auffanglager), la khu vuc tiep nhan tu nhan, noi co đoan đuong ray mo rong tu ranh gioi phia ngoai vao ben trong trai. Mot toa nha moi đuoc dung len va nguy trang giong nhu mot nha ga hoan chinh voi mot chiec đong ho go va cac bien bao ga cuoi gia. SS-Scharfuhrer (To truong) Josef Hirtreiter phu trach cong viec tai san ga đuoc nho đen la mot nguoi đac biet tan nhan; ong ta thuong tum lay đoi chan cua nhung đua tre va đap đau chung vao cac toa tau. Phia sau lop hang rao thu hai, cach đuong ray khoang 100 met (330 ft), la hai doanh trai dai noi cac tu nhan buoc phai coi đo, tai đo co mot gian thu hoi tien bac va đo trang suc, voi ve be ngoai la giu ho cho an toan. Nguoi Do Thai nao tu choi se bi cuop lay tu trang hoac bi linh bao ve đanh cho đen chet. Ngoai ra phu nu va tre em con bi cao troc tai mot khu vuc o phia ben kia cho cua nam gioi. Tat ca nhung toa nha o trai duoi, bao gom ca noi cua nhung tho cat toc, đeu chat đong quan ao va đo đac cua tu nhan. Xa hon ve phia ben phai la mot benh vien gia goi la "Lazaret" voi bieu tuong Chu thap Đo. Đo la mot doanh trai nho bao quanh boi hang rao thep gai noi nhung tu nhan om đau, gia, bi thuong va to ve "kho khan" đuoc đua toi. Ngay sau toa nha "Lazaret" la mot cai ho nhan tao sau 7 m. Nhung tu nhan đuoc dan toi đung ben mieng ho, sau đo bi Blockfuhrer Willi Mentz, nguoi đuoc nhung nguoi tu đat biet danh "Frankenstein", ban đong loat. Mentz đa mot tay hanh quyet hang ngan nguoi Do Thai voi su tro giup tu nguoi giam sat cua minh, August Miete, biet danh "Angel of Death" (Thien su cua Than chet) tu cac tu nhan. Cai ho con dung đe đot nhung giay to tuy than moi đuoc gui đen tu khu coi đo.
Bo phan thu ba cua Treblinka II (Trai 3, con goi la trai tren) la đia điem hanh quyet chinh voi cac phong hoi ngat o trung tam. Khu vuc nay đuoc che chan hoan toan khoi tuyen đuong ray boi mot bo đat dung len nho su tro giup cua may xuc đat. Go đat nay co hinh dang thuon dai, tuong tu nhu mot buc tuong chan, va co the thay tren ban phac thao tai phien toa xet xu chi huy trai Treblinka II Franz Stangl nam 1967. Mat khac, vung nay con đuoc nguy trang giong nhu nhung noi khac trong trai, voi mot nhom tu nhan lao đong goi la Tarnungskommando (đoi nguy trang) su dung nhung canh cay đan xen ke vao hang rao day thep gai. Tu khu doanh trai coi quan ao co mot con đuong dan rao kin hai ben xuyen qua vung rung đen cac phong hoi ngat ma linh SS goi la die Himmelstraße ("đuong đen thien đang") hay der Schlauch ("the tube": cai ong). Trong tam thang đau tien hoat đong, ton tai nhung con muong voi chieu dai 50 met (160 ft), rong 25 met (82 ft), va sau 10 met (33 ft) o hai ben phong hoi ngat. Vao đau nam 1943, chung đuoc thay the bang cac gian thieu co chieu dai 30 met (98 ft), voi đuong ray đat tren nhung khoi be tong chay qua ho. 300 tu nhan lam viec tai trai nay song o nhung doanh trai rieng biet phia sau cac phong hoi ngat.


Quy trinh hanh quyet Khong giong nhu nhung trai tap trung khac tren khap cac quoc gia chau Au ma Đuc Quoc xa chiem đong, ma trong đo co nhung tu nhan đuoc su dung nhu luc luong lao đong kho sai phuc vu cho chien tranh, cac trai huy diet (Vernichtungslager) nhu Treblinka, Bełzec, va Sobibor chi co mot chuc nang duy nhat: tieu diet moi tu nhan đuoc chuyen đen. Đe ngan khong cho cac nan nhan phat hien ra, Treblinka II đuoc nguy trang nhu mot trai qua canh đe truc xuat nguoi sang phia Đong, voi lich trinh đay đu cac chuyen tau, mot đong ho nha ga gia, ten cua cac điem đen, mot quay ve gia, va dong ky hieu "Ober Majdan", mot ten ma cua Treblinka thuong đuoc su dung đe đanh lua nhung hanh khach khoi hanh tu Tay Au. Truoc chien tranh Majdan la mot khu đat cach trai khoang 5 kilomet (3,1 mi).


= Nguoi Do Thai Ba Lan =

Giai đoan truc xuat hang loat nguoi Do Thai tu khu Do Thai Warsaw bat đau tu ngay 22 thang 7 nam 1942 voi chuyen tau đau tien mang theo 6.000 nguoi. Cac phong hoi ngat bat đau đi vao hoat đong tu sang som hom sau. Trong hai thang tiep theo, hoat đong truc xuat tiep tuc đuoc tien hanh hang ngay thong qua hai chuyen tau đua đon (chuyen thu hai đi vao van hanh tu ngay 6 thang 8 nam 1942), moi chuyen cho tu 4.000 đen 7.000 nguoi. Ngoai ra khong con chuyen tau nao đuoc phep dung lai o nha ga Treblika. Chuyen tau đau tien cua ngay di chuyen trong đem (hom truoc) va đen trai vao thoi điem sang som; va chuyen thu hai đen vao giua buoi chieu. Tat ca nan nhan moi đen đeu ngay lap tuc đuoc mot toan Sonderkommando đung cho o san ga dan đen khu coi đo, roi tu khu coi đo đi đen phong hoi ngat. Theo nhung ho so cua Đuc Quoc xa, bao gom ca bao cao chinh thuc cua Brigadefuhrer(Chuan tuong SS) Jurgen Stroop, đa co khoang 265.000 nguoi Do Thai đuoc van chuyen trong cac đoan tau cho hang tu khu Do Thai Warsaw đen Treblinka trong giai đoan tu 22 thang 7 đen 12 thang 9 nam 1942.
Hang tram tu nhan đa chet trong cac toa tau luc nhuc, qua tai tren chuyen hanh trinh đen Treblinka vi kiet suc, thieu nuoc va duong khi. Ke tu thang 9 nam 1942, ca nguoi Do Thai Ba Lan va nguoi Do Thai cac nuoc khac đeu đuoc chao đon voi mot thong bao bang loi noi ngan gon. Mot tam bien chi dan truoc đo đa bi do bo vi no ro rang la khong đu. Nhung nguoi bi truc xuat đuoc cho biet rang ho đa đen mot điem trung chuyen tren đuong đen Ukraina va viec can lam gio la tam rua, lam sach quan ao truoc khi nhan bo đong phuc lao đong va menh lenh moi.


= Nguoi Do Thai nuoc ngoai va nguoi Di-gan =

Tu thang 10 nam 1942 đen thang 3 nam 1943, Treblinka đa tiep nhan gan 20.000 nguoi Do Thai nuoc ngoai; trong đo bao gom 8.000 nguoi đen tu vung bao ho Bohemia va Moravia thong qua trai tap trung Theresienstadt, va hon 11.000 nguoi đen tu cac vung lanh tho chiem đong cua Bulgaria la Thrace, Macedonia, va Pirot sau mot thoa thuan cua chinh phu Bulgaria voi đong minh phat xit. Ho co ve tau va đa phan đuoc van chuyen tren cac toa hanh khach, mang theo mot luong hanh ly đang ke, cung thuc pham va đo uong cho chuyen đi - tat ca sau nay đeu bi linh SS tich thu đem ve cac doanh trai luu tru thuc pham. Chung cu the bao gom cac loai nhu la thit cuu xong khoi, banh mi đac san, ruou vang, pho mat, trai cay, tra, ca phe, va đo ngot. Khong nhu nhung nguoi Do Thai Ba Lan buoc len cac chuyen tau Holocaust tu cac khu Do Thai gan đo trong thanh pho nhu khu Warsaw hay Radom, hoac đen tu Bezirk Bialystok, nguoi Do Thai nuoc ngoai nhan đuoc mot su chao đon nong nhiet tu linh SS khi toi Treblinka (Otto Stadie hoac la Willy Matzig), sau đo thi so phan cua bon ho cung nhu nhung nguoi khac. Nan nhan cua Treblinka chu yeu la nguoi Do Thai Ba Lan, Belzec thi đa phan xu ly nhung nguoi Do Thai đen tu Ao va Sudetenland, va Sobibor la đia điem dung chan cuoi cung danh cho nhung nguoi Do Thai Phap va Ha Lan. Trong khi đo Auschwitz-Birkenau tap hop nhung nguoi Do Thai đen tu hau khap cac nuoc chau Au. Nhung chuyen tau giam tan suat hoat đong vao mua đong.
Đau may xe lua tach rieng se quay tro lai Malkinia đe chuan bi cho chuyen tiep theo, con cac nan nhan thi bi Kommando Blau keo tu toa tau xuong san ga, mot trong nhung cong viec ma đoi lao đong Do Thai bi buoc phai ho tro linh Đuc tai trai. Ho đuoc dan qua cong vao giua su hon loan va nhung tieng la het. Tiep theo, phu nu bi đay đen nhung doanh trai coi đo va cat toc o phia trai, con cho cho nam gioi la ben phai. Tat ca đuoc lenh cot hai day giay lai voi nhau va thao giay ra. Mot so nguoi đa giu lai chiec khan tam ben minh. Nguoi Do Thai nao chong lenh se đuoc đua đen "Lazaret", con goi la "benh xa Hoi Chu thap Đo", va bi ban o đang sau. Do phu nu phai cat toc nen mat nhieu thoi gian đe xu ly hon nam gioi. Toc đuoc su dung đe san xuat tat cho cac thuy thu tau ngam U-boat va giay dep phuc vu cho nganh Đuong sat Đe che Đuc (Deutsche Reichsbahn).
Mac du nan nhan cua Treblinka hau het la nguoi Do Thai, nhung cung co khoang 2.000 nguoi Di-gan đa chet tai đay. Cung nhu nhung nguoi Do Thai, nguoi Di-gan ban đau đuoc tap trung lai va chuyen đen nhung khu vuc rieng. Mot hoi nghi vao ngay 30 thang 1 nam 1940 đa đi đen quyet đinh tat ca 30.000 nguoi Di-gan hien đang song o Đuc se bi truc xuat đen vung lanh tho Ba Lan truoc đay. Hau het trong so đo đuoc chuyen đen cac khu Do Thai tren lanh tho General Government. Cung voi nguoi Do Thai, đa phan nhung nguoi Di-gan đen voi Treblinka bi hanh quyet trong nhung phong hoi ngat, so it con lai thi bi ban. Khong co bat ky nguoi Di-gan nao song sot hay tron thoat ra đuoc khoi Treblinka đuoc biet đen.


= Cac phong hoi ngat =

Sau khi đa trut bo quan ao, nhung nguoi Do Thai moi đen bi quat bang roi da đe lua đen cac phong hoi ngat; nguoi nao do du se bi xu ly đac biet tan nhan. Rudolf Hoss, chi huy trai Auschwitz, khi lam chung tai Nuremberg cho biet trai nguoc voi Treblinka noi cac nan nhan hau nhu luon biet la ho se bi hanh quyet, tai Auschwitz linh canh, linh bao ve lua cac nan nhan rang ho se đuoc đua đi tam rua tai nhung khu trai rieng, hay la đua đi tay tru chay ran. Theo nhu loi khai cua mot so si quan SS sau chien tranh, nam gioi luon luon đuoc đua đen nhung phong hoi ngat truoc, con phu nu va tre em se o ben ngoai cho đen luot. Trong khoang thoi gian cho đoi đo, bon ho (phu nu va tre em) co the nghe thay nhung tieng keu, am thanh cua su đau kho phat ra tu ben trong phong hoi ngat; va ho tro nen nhan thuc đuoc nhung gi đang cho đoi phia truoc, đieu nay gay mot su hoang loan, buon tham, tham chi la ca đai tien ngoai y muon. Theo Stangl, mot chuyen tau cho theo 3.000 nguoi co the xu ly trong ba tieng. Nhu vay trong 14 gio lam viec moi ngay, co tu 12.000 đen 15.000 nguoi bi hanh quyet. Sau nay khi ma cac phong hoi ngat moi đuoc xay dung, quang thoi gian ba tieng đa giam xuong chi con mot tieng ruoi.
Khu vuc phong hoi ngat đuoc che kin toan bo voi hang rao go cao tao nen tu nhung tam van thang đung. Ban đau cho nay bao gom ba doanh trai noi lien nhau, moi cai co chieu dai 8 met (26 ft) va chieu rong 4 met (13 ft) va đuoc nguy trang nhu la cac phong tam. Chung co hai lop tuong ngan cach bang đat o giua. Tuong va tran nha lot bang giay lop. San nha đuoc che phu mot lop kim loai tam ma thiec, đay cung la chat lieu tao thanh mai nha. Canh cua go chac chan đuoc chot chat tu ben ngoai bang mot thanh xa lon. Cac nan nhan bi hanh quyet bang khi thai tu đong co cua mot chiec xe tang cua Hong quan Lien Xo tich thu đuoc trong Chien dich Barbarossa; voi SS-Scharfuhrer (To truong) Erich Fuchs la nguoi phu trach viec thiet lap he thong. Linh SS đem đong co nay đen vao thoi điem trai đang thi cong va no con đuoc su dung đe tao ra đien. Cac ong xa nam ngay phia duoi mat đat dan đen ca ba phong hoi ngat. O phia ngoai co the nhin thay khoi ro ri tu ben trong. Sau khoang 20 phut hang chuc Sonderkommandos se vao loi cac thi the ra, đat len nhung chiec xe va đay đi. He thong nay la khong hoan hao va can phai ton rat nhieu suc; cac chuyen tau đen sau đo trong ngay se phai đoi tren nhung tuyen đuong ray cho qua đem o Treblinka, Malkinia, hoac Wolka Okraglik.

Trong khoang giua thang 8 va thang 9 nam 1942, mot toa nha moi voi nen mong be tong đuoc xay len tu nhung vien gach va vua duoi su chi đao cua Erwin Lambert, mot chuyen gia trong chuong trinh cai chet em ai T4. Ben trong toa nha co chua tu 8-10 phong hoi ngat, moi phong co dien tich 8x4 m², va mot loi đi o trung tam. Stangl giam sat viec xay dung va lay nguyen vat lieu tu ngoi lang Malkinia gan đo tu viec thao do kho hang cua nha may. Trong quang thoi gian nay cac nan nhan van tiep tuc đuoc chuyen đen hang ngay va đuoc dan qua đia điem đang thi cong đen cac phong hoi ngat ban đau trong tinh trang khoa than. Cac phong hoi ngat moi đi vao hoat đong sau nam tuan thi cong va đuoc trang bi hai đong co tao khi đoc thay vi chi mot. Tren canh cua bang kim loai lay tu boongke quan su cua Lien Xo o khu vuc quanh Białystok co cac o xuyen qua giup tu ngoai co the quan sat tinh trang cac nan nhan ben trong truoc khi loi xac ho đi. Stangl cho biet cac phong hoi ngat cu co kha nang giet chet 3.000 nguoi trong ba gio. Con cac phong moi co "san luong đau ra" tiem nang cao nhat trong tong so tat ca cac phong hoi ngat cua ba trai Reinhard voi con so toi đa co the len đen 22.000 hoac 25.000 nguoi bi hanh quyet moi ngay, mot su that ma Globocnik tung khoe khoang voi ban đong chi cua minh la Kurt Gerstein, mot si quan SS đen tu nganh dich vu khu trung. Tuy vay, cac phong hoi ngat moi hiem khi hoat đong voi toi đa cong suat; con so nan nhan bi hanh quyet moi ngay trung binh van la tu 12.000 đen 15.000.
Quy trinh hanh quyet o Treblinka khac kha nhieu so voi Auschwitz va Majdanek, nhung noi co su dung khi đoc Zyklon B (hydro xyanua). Tai Treblinka, Sobibor, va Bełzec, cac nan nhan thiet mang vi thieu duong khi va ngo đoc khi cacbon monoxide (CO). Chi huy trai Auschwitz Rudolf Hoss sau mot chuyen tham quan huong dan đen Treblinka đa ket luan rang dung khi thai đong co la kem hieu qua hon so voi khi xyanua tai trai cua ong. Cac phong hoi ngat tro nen tinh lang sau 12 phut va hoan thanh sau 20 phut hoac khong đen. Theo loi ke cua Jankiel Wiernik, nguoi song sot va chay thoat sau cuoc noi day cua tu nhan vao nam 1943, khi canh cua cua phong hoi ngat mo ra, ben trong la cac thi the o trong tu the đung hoac quy chu khong phai la nam xuong boi tinh trang qua tai nghiem trong. Nhung đua tre thuong đuoc chet trong vong tay cua me chung. Sau nay, nhung tu nhan lam viec trong đon vi Sonderkommando đa chung thuc rang cac nan nhan thuong phat ra mot hoi tho hon hen cuoi cung luc ho mo cua phong buoc vao. Trong quy trinh xu ly xac chet tiep theo, đoi khi co mot so nan nhan bieu lo dau hieu con song, nhung nhung linh canh thuong tu choi phan ung.


= Cac ho thieu =

Nguoi Đuc đa nhan thuc đuoc moi nguy ve chinh tri lien quan đen viec chon cat hang loat cac xac chet vao nam 1943, thoi điem ho phat hien ra cac nan nhan nguoi Ba Lan cua vu tham sat Katyn o đia điem gan Smolensk thuoc Nga va bao cao đen Berlin. Thi the cua 22.000 si quan đuoc bao quan duoi long đat đa chung minh hanh đong tham sat hang loat cua Lien Xo. Vao thang 4, truyen thong Đuc Quoc xa bat đau gay su chu y cua cong đong quoc te đen toi ac chien tranh nay bang mot bo phim moi. Đe chung minh cho khang đinh cua minh, nguoi Đuc đa mang đen Hoi đong Katyn mot nhom gom 12 chuyen gia phap y tu cac nuoc chau Au khac nhau đe kiem tra chi tiet cac thi the va bao cao ket qua; ket luan rang Lien Xo phai nhan trach nhiem ve vu viec. Đuc Quoc xa đa co gang su dung ket qua nay đe chia re cac nuoc thuoc phe Đong Minh. Menh lenh bi mat khai quat cac xac chet đa đuoc chon o Treblinka len va thieu huy chung đuoc phat đi truc tiep tu co quan lanh đao cua Đuc Quoc xa, kha nang la tu Himmler, nguoi rat quan tam đen viec che đay toi ac cua quan phat xit. Viec hoa tang bat đau đuoc tien hanh khong lau sau chuyen tham cua Himmler đen trai vao cuoi thang 2 đau thang 3 nam 1943.
Tai Treblinka II, đa co it nhat hai ho thieu lon đuoc xay dung. Cac ho nay đuoc dung đe tieu huy nhung thi the moi cung voi nhung thi the cu tung bi chon duoi đat trong giai đoan 6 thang đau trai đi vao hoat đong. Ho su dung đuong ray nhu mot cai vi nuong duoi su huong dan cua Herbert Floß, chuyen gia hoa tang cua trai. Cac thi the đuoc đat tren vi, tren mot lop go, tuoi xang vao va đot chay. Theo Jankiel Wiernik, đo la mot canh tuong kinh hoang, voi cai bung cua nguoi phu nu mang thai phat no tu nuoc oi bi đun soi. Ong mo ta rang nhiet toa ra tu nhung gian thieu nhu mot cai lo, va nguon nhiet đen tu nhung xac nguoi Do Thai bi đot chay. Cac thi the đuoc thieu trong vong nam tieng. Nhung gian thieu nay hoat đong 24 gio/ngay. Mot khi he thong đa hoan thien, so thi the đuoc thieu tai cung thoi điem co the len tu 10.000 đen 12.000.
Cac ho thieu ngoai troi nam ve phia Đong cac phong hoi ngat moi va đuoc tiep nhien lieu tu 4 gio sang (hoac sau 5 gio sang tuy vao khoi luong cong viec) đen 6 gio toi, khoang cach moi lan la khoang 5 tieng. Khu tuong niem ngay nay bao gom mot phan mo phang đuoc đanh dau tuong tu nhu mot trong nhung cai ho ban đau. No đuoc xay nen tu đa bazan nong chay va co nen mong bang be tong. Ngoi mo nay mang tinh bieu tuong, khi ma tro nguoi thuc đa tron lan voi cat va đuoc Đuc Quoc xa rai rong ra khap mot dien tich 22.000 m².


Quan ly va đieu hanh Treblinka đuoc van hanh boi 20-25 thanh vien SS-Totenkopfverbande (Đon vi Đau Tu than) nguoi Đuc va Ao va 80-120 Wachmanner (linh gac) đuoc huan luyen tai mot co so SS chuyen biet trong trai tap trung Trawniki gan Lublin, Ba Lan; tat ca cac Wachmanner đeu đuoc đao tao o Trawniki. Cac linh bao ve nay chu yeu la nguoi thuoc chung toc Đuc đen tu phia Đong, nguoi Ukraina, mot so nguoi Nga, Tatar, Moldovan, Latvian, va nguoi Trung A, tat ca tung phuc vu trong Hong quan Lien Xo. Ho đuoc Karl Streibel, chi huy trai Trawniki, cho gia nhap tu cac trai tu binh chien tranh danh cho linh Lien Xo. Muc đo tinh nguyen tham gia la mot van đe van con phai ban luan khi ma đieu kien song trong cac trai tu binh chien tranh Lien Xo la vo cung toi te. Mot so tu binh Lien Xo đa hop tac voi Đuc Quoc xa truoc ca khi benh tat, đoi va cai lanh cua mua đong tan pha cac trai tu binh vao giua thang 9 nam 1941.
Mot so tu nhan Do Thai đuoc tap hop lai thanh nhung nhom Sonderkommando, hay nhung đoi lao đong voi nhiem vu lam viec trong trai duoi hong sung đe doa tu linh canh. Tai khu tiep nhan tu nhan cua trai 2 (trai Auffanglager) moi nhom co mot bieu tuong tam giac voi mau khac nhau. Bieu tuong nay ngan khong cho nhung tu nhan moi đen co co hoi tra tron vao đoi lao đong. Đon vi xanh (Kommando Blau) phu trach khu vuc đoan đuong sat va viec mo khoa nhung toa tau hang. Ho gap nhung nguoi moi đen, đem xac nhung ai đa chet tren đuong đi, bo lai va loai bo, va lam sach san toa tau. Đoi mau đo (Kommando Rot) la nhom đong nhat, voi nhiem vu thao do va phan loai, sap xep đo đac cua cac nan nhan khi ho đa bi "xu ly". Sau khi đoi đo mang đo đac cua cac nan nhan đen doanh trai luu tru, nhom phu trach o đay la đoi vang (Kommando Gelb) se phan tach tung mon hang theo chat luong, do bo ngoi sao cua Davidra khoi tat ca trang phuc mac ngoai, va lay tat ca tien đuoc khau trong lop vai lot. Tiep sau đoi vang la Desinfektionskommando, nhom nay lam nhiem vu khu trung cac đo đac, bao gom ca bao tai chua toc cua nhung nu gioi bi hanh quyet. Đon vi Goldjuden (tien cua nguoi Do Thai) se thu thap va đem so luong tien giay; đong thoi tham đinh tri gia vang va trang suc.
Co mot nhom khac bao gom 300 nam gioi đuoc goi la Totenjuden (Nhung nguoi Do Thai cua Tu than), ho song va lam viec trong trai 3. Trong sau thang đau tien nhom nay thuc hien viec chon cat cac xac chet sau khi đa lay đi nhung chiec rang vang. Khi ma cong viec hoa thieu bat đau đuoc tien hanh vao đau nam 1943, viec cua ho la đem nhung cai xac vut xuong ho, nap nhien lieu cho gian thieu, tieu huy nhung xuong nguoi con sot lai bang nhung cai vo, va thu thap tro đe loai bo. Moi chuyen tau cho nhung nguoi bi truc xuat đen Treblinka bao gom trung binh 60 toa tau đuoc bao ve chat che. Tai nha ga cho, chung đuoc chia ra lam 3 phan, moi phan 20 toa đuoc cac Sonderkommando xu ly trong vong hai tieng đau tien, sau đo đen 20 toa tiep theo.
Cac thanh vien cua đoi lao đong luon khong ngung bi nhung linh bao ve đanh đap hoac hanh quyet tai nhung gia treo co. Chi co nhung nam gioi khoe nhat đuoc chon lua tu nhung nguoi moi đen hang ngay moi đuoc xem la su thay the can thiet. O đay con co mot so đoi lao đong khac lam viec khong tiep xuc voi hoat đong van chuyen: nhom Holzfallerkommando (đoi đon cui) đam đuong viec đi kiem cui roi chat nho, va nhom Tarnungskommando (đoi nguy trang) phu trach viec nguy trang che giau khu trai. Ngoai ra con mot đoi lao đong đam nhan viec don dep, lam sach nhung khu vuc chung. Khu Wohnlager o trai 1 co chua cac doanh trai danh cho 700 Sonderkommando, khi ket hop voi 300 Totenjuden lam con so tong cong tang len thanh khoang 1.000 nguoi tai cung thoi điem.
Nhung lao đong nao đi lam viec voi than the đay mau va nhung vet bam tim se bi hanh quyet. Neu mot tu nhan bi đanh va đoi mat van duy tri vet tham, hay co nhung vet thuong ho va sung to, anh ta se đuoc cac tu nhan khac goi la mot clepsydra (tu tieng Hy Lap co nghia "water clock": "đong ho nuoc") va nhieu kha nang se bi ban vao buoi toi ngay hom đo luc điem danh hoac hom sau neu vet tham o ma bat đau sung len. Đa co rat nhieu Sonderkommando tu tu bang cach treo co trong đem. Tai doanh trai Totenjuden trung binh moi ngay co 15-20 vu tu tu. Nhung đoi lao đong - ho thuong xuyen mat an, mat ngu vi lo au va so hai - gan nhu se đuoc thay the toan bo sau moi vai ngay; ket cuc cho cac thanh vien cua đoi lao đong cu la cai chet, tru nhung ai kien cuong nhat.


Cuoc noi day cua tu nhan Vao đau nam 1943, mot to chuc khang chien bi mat cua nguoi Do Thai đuoc thanh lap tai Treblinka voi muc tieu chiem quyen kiem soat trai va chay tron huong đen su tu do. Cuoc noi day đuoc bi mat chuan bi va len ke hoach tu truoc trong mot thoi gian dai. Cac đon vi đuoc thanh lap boi mot cuu si quan Quan đoi Ba Lan nguoi Do thai, bac si Julian Chorazycki. Nhom cua ong bao gom Zelomir Bloch (lanh đao), Rudolf Masaryk, Marceli Galewski, Samuel Rajzman, bac si Irena Lewkowska ("Irka", đen tu bo phan y te danh cho cac Hiwi), Leon Haberman, Hershl (Henry) Sperling đen tu Czestochowa, va mot so nguoi khac. Chorazycki (nguoi chua tri cho nhung benh nhan nguoi Đuc) đa tu sat bang thuoc đoc vao ngay 19 thang 4 nam 1943 khi sap sua đoi mat voi viec bi bat giu, nho đo linh Đuc đa khong the kham pha đuoc ra am muu bang cach tra tan ong. Nguoi lanh đao tiep theo cung la mot cuu si quan trong Quan đoi Ba Lan, bac si Berek Lajcher, đen Treblinka vao ngay 1 thang 5. Ong sinh ra tai Czestochowa, hanh nghe y tai Wyszkow va bi Đuc Quoc xa truc xuat đen Wegrow vao nam 1939.
Cuoc noi day đuoc du đinh tien hanh vao ngay 15 thang 6 nam 1943 nhung ve sau đa bi hoan lai. Mot chien si đa len mang theo mot qua luu đan len tren mot trong nhung chuyen tau vao đau thang 5 cho nhung ke chong đoi bi bat giu tu Cuoc noi day o khu Do Thai Warsaw. Khi qua luu đan đuoc kich hoat tai khu coi đo, nhung linh bao ve va SS đa roi vao tinh trang hoang loan. Sau vu no, Treblinka chi tiep nhan khoang 7.000 nguoi Do Thai tu thu đo do lo ngai ve nhung vu viec tuong tu; 42.000 nguoi Do Thai Warsaw con lai thay vao đo bi truc xuat đen Majdanek. Viec đot cac xac chet khai quat tiep tuc đuoc tien hanh voi toc đo toi đa cho đen cuoi thang 7. Nhung nguoi am muu noi day tro nen ngay mot quan ngai hon ve tuong lai cua minh khi ma so luong cong viec danh cho ho bat đau giam xuong. Voi cac chuyen tau toi Treblinka ngay mot it đi, ho nhan ra rang "ho se la nhung nguoi tiep theo trong dong nguoi tien vao cac phong hoi ngat."


= Cuoc noi day va nhung nguoi song sot =
Cuoc noi day dien ra vao mot ngay he nong nuc, thu hai ngay 2 thang 8 nam 1943, hom đo co mot nhom 40 linh Đuc va Ukraina lai xe ra song Bug đe tam. Nhung nguoi noi day đa am tham mo khoa kho vu khi gan đuong ray bang mot cai chia khoa thay the đuoc chuan bi tu truoc. Ho lay đi 20-25 khau sung truong, 20 qua luu đan, mot vai khau sung ngan, đat chung vao mot cai xe keo roi mang đen cho đoi lao đong khai thac soi. Vao luc 3:45 chieu, 700 nguoi Do thai đa phat đong mot cuoc noi day keo dai trong 30 phut. Ho đot chay cac toa nha, cho no be chua xang, va lam đam chay lay lan ra cac cong trinh xung quanh. Mot nhom nguoi Do Thai co vu trang tan cong canh cong chinh con mot so khac co gang treo qua hang rao. Tuy nhien khoang 25 linh Đuc va 60 Trawniki Ukraina đa na sung may khien cho ho chet gan nhu la toan bo. Lajcher bi giet cung voi hau het cac phan tu noi day khac. Co khoang 200 nguoi Do Thai chay thoat ra đuoc khoi trai. Mot nua trong so đo đa bi giet sau mot cuoc truy bat bang xe hoi va ngua. Nhung nguoi Do Thai đa khong cat đuong day đien thoai, giup Stangl goi hang tram linh Đuc tiep vien đen tu bon thi tran khac nhau nham thiet lap su phong toa tren cac tuyen đuong. Mot so tu nhan song sot đuoc cac thanh vien cua luc luong khang chien Armia Krajowa van chuyen bang đuong song, va mot so nguoi khac nhu Sperling đa chay suot mot quang đuong dai 30 km (19 dam) đe roi đuoc nhung dan lang Ba Lan cuu giup. Trong so nhung nguoi chay ra đuoc khoi Treblinka ngay hom đo, đa biet đen 70 nguoi song sot cho đen thoi điem chien tranh ket thuc, bao gom nhung tac gia cua cac cuon hoi ky ve Treblinka đuoc xuat ban trong tuong lai la: Richard Glazar, Chil Rajchman, Jankiel Wiernik, va Samuel Willenberg.

Trong so nhung tu nhan Do Thai chay thoat ra đuoc khoi Treblinka va song sot co hai chang trai ma khi đo moi 19 tuoi la Samuel Willenberg va Kalman Taigman, hai nguoi đeu toi trai vao nam 1942 va tung bi buoc phai lao đong duoi nguy co cai chet co the đen bat ky luc nao. Taigman qua đoi nam 2012, truoc đo ong tung cho biet ve trai nghiem cua minh: "Đo la đia nguc, hoan toan la đia nguc. Mot nguoi binh thuong khong the tuong tuong la lam the nao ma mot nguoi đang song đa co the trai qua đuoc đieu đo - Nhung ke giet nguoi, nhung ke giet nguoi đuoc sinh ra mot cach tu nhien, nhung ke khong he co mot chut bieu lo su hoi han, chung chi biet tan sat tat ca moi thu." Sau chien tranh, Willenberg va Taigman đa di cu đen Israel va ho danh nhung nam thang con lai cua cuoc đoi đe ke ve cau chuyen o Treblinka. Ngoai ra co hai nguoi song sot khac la Hershl Sperling va Richard Glazar, bon ho bi mac mot hoi chung goi la survivor guilt (tam dich: Toi loi cua nguoi song sot), ket cuc dan đen ca hai đeu tu sat.


= Treblinka sau cuoc noi day =
Bat chap su viec dien ra, Treblinka II van tiep tuc hoat đong va duy tri la uu tien hang đau cua luc luong SS them mot nam nua. Stangl đa đen gap nguoi đung đau cua Chien dich Reinhard, Odilo Globocnik, va thanh tra Christian Wirth o Lubin; ong quyet đinh khong thuc hien mot ban bao cao, coi nhu khong co nguoi Đuc nao chet trong cuoc noi day. Stangl muon xay dung lai trai, nhung Globocnik noi rang no se som bi đong cua va Stangl se đuoc chuyen đen Trieste đe ho tro ngan chan nhung phan tu chong đoi o đo. Nhung chi huy cap cao cua Đuc Quoc xa co the đa cam thay rang Stangl, Globocnik, Wirth, va mot so nhan vien khac cua Chien dich Reinhard biet qua nhieu đieu va muon loai bo ho bang cach chuyen ra mat tran. Voi viec hau het nhung nguoi Do Thai o cac khu Do Thai tai Ba Lan đa bi tieu diet, co it ly do đe tai xay dung lai trai. Auschwitz co đu nang luc đe đap ung nhu cau tieu diet con lai cua Đuc Quoc xa, thanh ra Treblinka tro nen khong con can thiet.
Chu huy moi cua trai la Kurt Franz, truoc la pho chi huy, len nam quyen vao thang 8. Sau chien tranh ong chung thuc rang hoat đong hanh quyet bang khi đoc đa cham dut ke tu đo. Tren thuc te, mac du trai đa chiu nhung thiet hai lon, nhung cac phong hoi ngat thi van con nguyen ven va viec hanh tuyet nguoi Do Thai van tiep tuc đuoc tien hanh. Toc đo giam xuong, voi chi 10 toa tau leo len đoan đuong ray doc trong trai cung mot thoi điem, trong khi nhung toa khac thi phai đoi. Hai chuyen tau cuoi cung cho nguoi Do Thai đen trai đe hanh quyet bang khi đoc khoi hanh tu khu Do Thai Białystok vao ngay 18 va 19 thang 8 nam 1943. Theo mot bao cao đuoc cong bo boi Van phong Thong tin cua Armia Krajowa, dua tren nhung quan sat ve cac chuyen tau Holocaust đi qua ngoi lang Treblinka, thi chung bao gom 78 toa (37 trong ngay đau tien va 39 ngay thu hai). 39 toa đen Treblinka vao ngay 19 thang 8 nam 1943 mang theo it nhat 7.600 nguoi song sot trong cuoc noi day o Khu Do Thai Białystok.
Vao ngay 19 thang 10 nam 1943, Chien dich Reinhard cham dut voi mot la thu tu Odilo Globocnik. Ngay hom sau, mot nhom nguoi Do Thai so luong lon, Arbeitskommando, nhung nguoi đa lam cong viec thao do trai trong vong vai tuan truoc đo, bi đem len nhung chuyen tau van chuyen đen trai huy diet Sobibor thong qua Siedlce va Chełm va ho bi hanh quyet vao ngay 20 thang 10 nam 1943. Franz theo Globocnik va Stangl đen Trieste vao thang 11. Cac hoat đong don dep tiep tuc đuoc tien hanh vao mua đong. Nhung nguoi Do Thai thuoc đoi lao đong con song thao do tung vien gach cua cac phong hoi ngat va su dung chung đe xay len mot trang trai tai vi tri lo banh my cu cua trai nhu la mot phan trong chien dich don dep. Trong mot la thu gui cho Himmler tu Trieste vao ngay 5 thang 1 nam 1944, Globocnik xac nhan muc đich cua no nhu la mot bot gac danh cho mot thuoc ha nguoi Ukraina nham duy tri su bi mat. Đo la mot linh Hiwi co ten Oswald Strebel, mot nguoi Ukraina mang chung toc Đuc, đuoc cho phep đem gia đinh cua minh đen vi "nhung ly do cua viec giam sat", Globocnik viet. Strebel tung la linh bao ve o Treblinka II. Ong đuoc chi dan đe noi voi nhung du khach rang đo la mot trang trai đa ton tai trong nhieu thap ky, nhung nhung nguoi Ba Lan đia phuong thi nhan thuc ro ve su ton tai cua khu trai.


Nhung chi huy cua Treblinka II = Irmfried Eberl =

SS-Obersturmfuhrer (Trung uy SS) Irmfried Eberl la nguoi đau tien đuoc bo nhiem chuc si quan chi huy cua Treblinka vao ngay 11 thang 7 nam 1942. Ong la mot chuyen gia ve tam than hoc đen tu Trung tam An tu Bernburg va la nguoi duy nhat tu bac si len lam si quan chi huy mot trai huy diet trong the chien thu II. Theo mot so y kien, ky nang to chuc kem coi cua Eberl đa khien hoat đong cua Treblinka chuyen bien tai hai; mot so khac chi ra so chuyen tau đen Treblinka phan anh nhung su ky vong đien dai phi thuc te cua chi huy cap cao Đuc Quoc xa ve kha nang xu ly tu nhan cua khu trai. Nhung co may tao khi đoc đau tien thuong xuyen bi pha huy do su dung nhieu qua muc, buoc linh SS phai hanh quyet nhung nguoi Do Thai bang sung. Cac lao đong khong co đu thoi gian đe chon xac, va cac ho chon tap the bi qua tai. Theo loi chung thuc cua nguoi đong nghiep, Unterscharfuhrer (Trung si) Hans Hingst, cai toi va khao khat ve quyen luc đa vuot qua kha nang cua ong ta: "Rat nhieu chuyen tau đa toi va viec hanh quyet bang khi đoc co the khong con đuoc thuc hien." Nhieu nguoi Do Thai đa đoan chinh xac nhung gi sap xay đen voi ho tu luc ho con đang o tren đuong đi, trong nhung toa tau. Co the ngui thay mui hoi thoi cua nhung xac chet đang phan huy tu cach đo 10 km.
Oskar Berger, mot nhan chung nguoi Do Thai song sot sau cuoc noi day nam 1943, noi ve tinh trang khu trai khi ong đen vao thang 8 nam 1942:

Khi buoc xuong tu toa tau, chung toi nhan ra mot khung canh chet lang - tat ca moi noi đeu co hang tram thi the nguoi. Nhung thung hang chat đong, quan ao, vali, moi thu đeu trong mot mo hon đon. Linh SS Ukraina va Đuc đung o cac goc cua cac doanh trai va đien cuong ban vao đam đong.

Kh Odilo Globocnik cung voi Christian Wirth va phu ta cua Wirth đen tu Bełzec la Josef Oberhauser bat ngo đen tham Treblinka vao ngay 26 thang 8 nam 1942, Eberl đa ngay lap tuc bi sa thai tai cho. Cac ly do đe sa thai la: kem coi trong viec xu ly hang ngan xac chet, su dung phuong phap hanh quyet kem hieu qua, va khong biet cach che đay sao cho phu hop. Eberl đuoc chuyen đen Berlin, gan nhung so chi huy hoat đong trong Phu thu tuong cua Hitler, tai đay kien truc su truong cua Holocaust la Heinrich Himmler cung vua moi đay nhanh toc đo cua chuong trinh diet chung len them mot buoc. Globocnik đa giao cho Wirth tam thoi o lai Treblinka đe don dep lam sach khu trai. Vao ngay 28 thang 8 nam 1942, Globocnik hoan viec truc xuat. Ong chon Franz Stangl, nguoi tung giu chuc chi huy trai Sobibor, lam nguoi ke nhiem chuc vu cua Eberl tai Treblinka. Stangl co tieng la mot nguoi quan ly co nang luc voi nhung hieu biet ve muc tieu cua du an, va Globocnik tin tuong ong co kha nang tai lap su kiem soat.


= Franz Stangl =
Stangl đen Treblinka vao cuoi thang 8 nam 1942. Ong thay the Eberl vao ngay 1 thang 9. Nhieu nam sau, ong đa mo ta ve nhung thu đau tien ma minh nhin thay khi đen khu trai trong mot cuoc phong van voi Gitta Sereny vao nam 1971:

Con đuong chay doc theo tuyen đuong sat. Khi con khoang 15, 20 phut xe chay nua la đen Treblinka, chung toi bat đau thay cac xac chet xep thanh hang, ban đau chi la hai hoac ba, sau đo nhieu hon, va khi chung toi lai xe đen nha ga Treblinka, o đay co gi đo trong nhu hang tram thi the - chi nam đo - ho ro rang đa o đay trong nhieu ngay, trong cai nong. Trong ga la mot đoan tau cho đay nguoi Do Thai, mot so đa chet, mot so con song;... no cung nhu vay, trong nhu the đa o đay nhieu ngay.

Stangl tai to chuc khu trai, va nhung chuyen tau mang theo nhung nguoi Do Thai tu cac khu Do Thai Radom va Warsaw bat đau quay lai Treblinka tu ngay 3 thang 9 nam 1942. Theo nha su hoc nguoi Israel Yitzhak Arad, Stangl muon trai trong that thu hut, do đo ong đa ra lenh lat đa nhung con đuong ben trong khu to hop hanh chinh Wohnlager. Hoa đuoc trong doc hai ben đuong Seidel Straße cung nhu nhung cho gan khu o cua linh SS. Ong ra lenh tat ca nhung tu nhan moi đen trai đeu phai đuoc chao đon voi mot thong bao bang loi noi qua su phien dich cua nhung lao đong nguoi Do Thai. Nhung nguoi bi truc xuat đuoc cho biet rang ho đang o mot điem trung chuyen tren đuong đen Ukraina. Mot so cau hoi cua ho đuoc nhung nguoi Đuc mac ao khoac phong thi nghiem tra loi. Co mot lan Stangl cam mot cay roi va khoac len minh bo quan phuc mau trang, do đo cac tu nhan đa đat cho ong biet danh " Cai chet Trang". Mac du la nguoi truc tiep chiu trach nhiem đieu hanh trai, nhung Stangl chung thuc rang ong đa han che tiep xuc voi nhung tu nhan Do Thai nhieu nhat co the. Ong tuyen bo rang ong hiem khi can thiep vao nhung hanh vi tan ac cua cac si quan cap duoi cua minh. Ong tro nen lo đi voi viec giet nguoi, va đi đen cam nhan rang nhung tu nhan khong phai la con nguoi ma chi đon thuan la "hang hoa" can phai loai bo, ong noi.


 Bai hat Treblinka  Theo nhung loi khai sau chien tranh, vao giai đoan cac chuyen tau tam thoi dung lai, pho chi huy Kurt Franz đa viet loi cho mot bai hat nham đe ca tung trai huy diet Treblinka. Tren thuc te, tu nhan Walter Hirsch la nguoi viet loi cho ong ta. Giai đieu đen tu mot phan nhung ky uc cua Franz khi ong con lam viec tai trai huy diet Buchenwald. Đieu nhac la vui ve, trong cung Re truong. Nhung nguoi Do Thai moi đen va đuoc giao lam viec trong đoi Sonderkommando đuoc day ve bai hat. Ho bi ep phai ghi nho no khi man đem buong xuong trong ngay đau tien o trai. Nguoi song sot Samuel Willenberg nho bai hat bat đau bang: "Voi nhung buoc đi vung chac chung ta hanh quan..." Sau nhieu nam, Unterscharfuhrer (Trung si) Franz Suchomel đa goi nhac lai loi bai hat nhu sau: "Chung ta chi biet loi noi cua chi huy. / Chung ta chi biet vang loi va nhiem vu. / Chung ta muon tiep tuc lam viec, lam viec, / cho đen luc nao đo mot chut may man vay goi chung ta. Hoan ho!"

Artur Gold, mot nha soan nhac nguoi Do Thai noi tieng truoc chien tranh đen tu Warsaw, đa thanh lap nen mot đoi ca hat duoi su cuong ep. Ong đa soan chu đe bai hat cua trai Treblinka cho mot dan nhac bao gom 10 tu nhan do ong chi huy. Gold đen Treblinka vao nam 1942 va tung choi nhac tai phong an tap the cua linh SS o khu Wohnlager theo menh lenh. Ong chet trong cuoc noi day.


= Kurt Franz =
Sau cuoc noi day o Treblinka vao thang 8 nam 1943 va su ket thuc cua Chien dich Renhard vao thang 10 cung nam, Stangl cung voi Globocnik đa đen Trieste thuoc vung mien Bac Italia, noi đang can nhung quan tiep vien SS. Vi si quan chi huy thu ba va cung la cuoi cung cua Treblinka II la Kurt Franz; ong đuoc cac tu nhan đat cho biet danh "Lalka" (tieng Ba Lan: bup be) vi co mot khuon mat "ngay tho, vo toi". Theo loi ke tu nguoi song sot Hershl Sperling, khi con la pho chi huy Franz thuong đanh cac tu nhan đen chet chi vi nhung vi pham nho hoac la đe con cho Barry cua ong xau xe ho ra lam tung manh. Franz quan ly Treblinka II cho đen cuoi thang 11 nam 1943. Viec don dep khu trai sau đo đuoc hoan thanh boi cac tu nhan Arbeitslager cua Treblinka I trong vong vai thang. Nguoi uy quyen cua Franz la Hauptscharfuhrer (Toan truong) Fritz Kuttner, nguoi đa duy tri mot mang luoi nhung mat tham Sonderkommando va truc tiep nhung tay vao nhung vu giet nguoi.
Kurt Franz đa thuc hien mot album anh bat chap menh lenh khong bao gio đuoc phep chup anh ben trong Treblinka. Ong đat ten cho album la Schone Zeiten (quang thoi gian đep). Album cua Franz la mot nguon tu lieu anh quy hiem minh hoa viec đao mo mot cach co khi hoa, nhung vien gach trong Małkinia, vuon thu Treblinka, va mot so thu khac. Franz đa can than khong chup anh cac phong hoi ngat.
Duoi su chi huy cua Theodor van Eupen, mo soi o Treblinka I đuoc khai thac het cong suat cho đen thang 7 nam 1944 voi nhung lao đong moi đuoc Kreishauptmann Ernst Gramss gui đen tu Sokołow. Trong nam 1944, viec hanh quyet hang loat bang sung van tiep tuc đuoc tien hanh. Voi viec Hong quan Lien Xo đang tien gan, 300 đen 700 Sonderkommando cuoi cung lam nhiem vu tieu huy cac chung cu toi ac đa bi cac Trawniki hanh quyet vao cuoi thang 7 nam 1944, mot thoi gian dai sau khi trai chinh thuc đong cua. Strebel, nguoi mang chung toc Đuc đuoc sap xep o tai ngoi nha trong trang trai xay nen tu nhung vien gach cua cac phong hoi ngat tai vi tri lo banh cu cua trai, đa đot chay toa nha va chay tron đe tranh bi bat.


Quan đoi Lien Xo tien đen Vao cuoi thang 7 nam 1944, Hong quan Lien Xo tu phia Đong đa bat đau tien đen gan. Nhung nguoi Đuc roi đi sau khi đa tieu huy hau het cac bang chung truc tiep ve toi ac diet chung du đinh đot chay nhung ngoi lang xung quanh, bao gom 761 toa nha o Poniatowo, Prostyn, va Grady. Nhieu gia đinh đa bi giet. Nhung canh đong lua tung cung cap luong thuc cho quan SS bi đot chay. Vao ngay 19 thang 8 nam 1944, quan Đuc cho no tung nha tho va thap chuong o Prostyn, đia điem phong thu vung chac cuoi cung chong lai Hong quan trong khu vuc. Khi quan đoi Lien Xo tien vao Treblinka trong ngay 16, đia điem hanh quyet đa bi san bang, đat đuoc cay xoi len va trong cac cay lupin. Nhung gi con lai đuoc nha bao chien tranh Lien Xo la Vasily Grossman mo ta gom co: nhung manh xuong nho lan trong đat, rang nguoi, giay va vai thua, đia vo, chai lo, choi (xoa xa phong) cao rau, chao va am ri set, chen đu kich co, giay rach ruoi, va bui toc nguoi. Con đuong đen trai la đen kit. Tro nguoi (len toi 20 xe moi ngay) thuong xuyen đuoc nhung tu nhan con lai rai doc tren quang đuong dai 2 kilomet (1,2 dam) dan đen Treblinka I cho đen giua nam 1944.


= Nhung no luc bao ton ban đau =
Chinh quyen Xo Viet moi thanh lap đa khong bao ton nhung chung cu ve khu trai. Hien truong đa khong đuoc bao ve hop phap trong giai đoan cuoi chien tranh the gioi thu II. Vao thang 9 nam 1947, giao vien Feliks Szturo va linh muc Jozef Rucinski đa dan đau 30 hoc sinh cua mot truong hoc đia phuong đi thu thap nhung manh xuong lon va cac manh hop so roi chon chung trong mot go đat duy nhat. Trong cung nam uy ban tuong nho đau tien Komitet Uczczenia Ofiar Treblinki (KUOT; Uy ban Tuong nho Nhung nan nhan cua Treblinka) đuoc thanh lap o Warsaw va ho đa phat đong cuoc thi thiet ke đai tuong niem. 

Chinh quyen Stalin đa khong cung cap ngan sach cho cuoc thi cung nhu cho viec xay dung đai tuong niem, va uy ban giai the vao nam 1948 boi sau đo nhieu nguoi song sot đa roi khoi đat nuoc. Vao nam 1949, thi tran Sokołow Podlaski đa bao ve trai voi mot hang rao moi va mot canh cong. Mot đoi lao đong khong co kinh nghiem ve khao co hoc đuoc gui đen đe lam đep canh quan khu đat. Vao nam 1958, sau khi chu nghia Stalin ket thuc tai Ba Lan, hoi đong tinh Warsaw tuyen bo Treblinka la mot đia danh danh cho nhung nguoi tu vi đao. Trong vong bon nam tiep theo, chinh quyen đa mua lai 127 hecta đat la mot phan cua khu trai khi xua tu 192 nong dan o cac ngoi lang Prostyn, Grady, Wolka Okraglik va Nowa Maliszewa.


= Cong trinh đai tuong niem =
Cong trinh đai tuong niem cao 8 met (26 ft) đuoc thiet ke boi nha đieu khac Franciszek Duszenko khoi cong vao ngay 21 thang 4 nam 1958 voi viec đat nhung vien đa nen mong tai vi tri nhung phong hoi ngat khi xua. Tac pham đieu khac đai dien cho xu huong theo hinh mau nhung nguoi đi tien phong đuoc gioi thieu trong thap nien 1960 tren khap chau Au, voi mot thap đa granite bi nut doc o giua va phan mu la khoi đa đuoc cham khac nhung phu đieu truu tuong va nhung bieu tuong cua nguoi Do Thai. Treblinka đuoc tuyen bo la mot khu tuong niem quoc gia cho nhung nguoi tu vi đao vao ngay 10 thang 5 nam 1964 trong mot buoi le khong chinh thuc voi 30.000 nguoi tham du. Cong trinh ky niem đuoc khanh thanh voi su hien dien cua nhung nguoi song sot trong cuoc noi day đen tu Israel, Phap, Tiep Khac va Ba Lan. Nha trong coi cua trai (xay gan đo vao nam 1960) đuoc chuyen thanh mot khong gian trien lam sau khi chu nghia cong san sup đo tai Ba Lan vao nam 1989 va voi viec nguoi giam ho nghi huu; khong gian nay mo cua vao nam 2006. Sau nay no đa đuoc mo rong va tro thanh mot chi nhanh cua Bao tang Vung Siedlce.


So nan nhan Co rat nhieu gia tri uoc tinh ve tong so nguoi thiet mang tai Treblinka, hau het cac hoc gia uoc luong con so nay dao đong tu 700.000 đen 900.000, đieu nay chi ra rang so nguoi Do Thai bo mang trai Treblinka la nhieu hon bat ky trai huy diet nao khac ngoai tru Auschwitz. Bao tang Treblinka tai Ba Lan tuyen bo rang co it nhat 800.000 nguoi đa chet tai Treblinka; Bao tang Holocaust cua Israel Yad Vashem nhan đinh con so nay la 870.000 nguoi; va Bao tang Tuong niem Holocaust Hoa Ky cho rang so nguoi chet la tu 870.000 đen 925.000.


= Nhung uoc tinh đau tien =
Uoc tinh đau tien ve so nguoi thiet mang tai Treblinka la cua Vasily Grossman, mot nha bao chien tranh Lien Xo đen Treblinka vao thang 7 nam 1944 khi quan đoi nuoc nay hanh quan ve phia Tay qua lanh tho Ba Lan. Ong đa cho xuat ban mot bai viet co tua "Đia nguc co ten Treblinka" phat hanh tren tap chi van hoc hang thang Znayma cua Nga vao thang 11 nam 1944. Trong bai viet ong khang đinh co 3 trieu nguoi đa bi giet o Treblinka. Co the Grossman đa khong nhan thuc đuoc rang san ga ngan tai Treblinka II la yeu to quan trong lam giam so luong toa tau co the đuoc do "hang" tai cung mot thoi điem, va co the ong đa gia nhap vao xu huong phong đai toi ac Đuc Quoc xa cua Lien Xo vi muc đich tuyen truyen. Vao nam 1947 nha su hoc Ba Lan Zdzisław Łukaszkiewicz uoc tinh so nguoi chet la 780.000, dua theo ho so đuoc chap nhan voi 156 chuyen tau va moi chuyen mang theo trung binh 5.000 tu nhan.


= Nhung phien toa va loi khai =

Cac phien toa xet xu toi ac o Treblinka trong thap nien 1960 dien ra tai Dusseldorf đa dan đen hai gia tri uoc tinh chinh thuc cua phia Tay Đuc. Trong phien toa xu Kurt Franz vao nam 1965, Toa đai hinh o Dusseldorf ket luan co it nhat 700.000 nguoi đa bi giet tai Treblinka sau mot bao cao cua Tien si Helmut Krausnick, giam đoc Vien Lich su Đuong đai o Munich. Con trong phien toa xu Franz Stangl vao nam 1969 Toa đai hinh đanh gia lai con so nay la it nhat 900.000 nguoi nho bang chung moi cua Tien si Wolfgang Scheffler.
Mot nhan chung quan trong theo đuoi nhung phien toa o Dusseldorf vao nhung nam 1965, 1966, 1968 va 1970 la Franciszek Zabecki, nguoi tung lam viec trong nganh Đuong sat Đe che Đuc Deutsche Reichsbahn voi vai tro la nguoi đieu khien giao thong đuong sat tai ngoi lang Treblinka tu ngay 22 thang 5 nam 1941. Vao nam 1977 Zabecki xuat ban cuon sach cua minh la Old and New Memories, trong đo ong su dung nhung du lieu cua rieng minh đe uoc tinh rang co it nhat 1.200.000 nguoi đa chet tai Treblinka. Uoc tinh nay cua ong dua tren nang luc van chuyen toi đa cua mot đoan tau trong chien dich Grossaktion Warsaw nam 1942 chu khong phai la gia tri trung binh hang nam. Nhung phieu van chuyen goc cua Đuc ma ong so huu đa khong liet ke so luong tu nhan. Zabecki, mot thanh vien nguoi Ba Lan cua đoi ngu nhan vien đuong sat truoc chien tranh, la mot trong vai nhan chung khong phai nguoi Đuc đa chung kien hau het cac chuyen tau đi vao trai; ong co mat tai nha ga Treblinka khi chuyen tau Holocaust đau tien khoi hanh đen tu Warsaw. Zabecki la mot thanh vien cua luc luong khang chien Armia Krajowa va ong đa luu giu mot cuon so sach hang ngay ve nhung chuyen tau tu than. Ong cung la nguoi bi mat chup buc anh quy mo đam chay o Treblinka II trong cuoc noi day vao thang 8 nam 1943. Zabecki đa chung kien 5 toa tau cho hang hoa đuoc boc kin van chuyen nhung Sonderkommando đen cac phong hoi ngat o Sobibor vao ngay 20 thang 10 nam 1943. Vao nam 2013, con trai ong la Piotr Zabecki đa viet mot bai ve cha minh trong đo so nan nhan đuoc chinh sua thanh 1.297.000. Nhung ghi chep hang ngay cua Zabecki ve cac chuyen tau đen trai, va ho so nhan khau ve so nguoi bi truc xuat tu cac khu Do Thai đen Treblinka la hai nguon tu lieu chinh đe uoc tinh tong so nan nhan thiet mang.
Trong cuon sach xuat ban nam 1987 co tua Belzec, Sobibor, Treblinka: The Operation Reinhard Death Camps, nha su hoc Israeli Yitzhak Arad tuyen bo co it nhat 763.000 nguoi đa bi hanh quyet o Treblinka trong giai đoan tu thang 7 nam 1942 đen thang 4 nam 1943. Ngoai ra con mot so luong đang ke nhung uoc tinh khac; xem bang (ben duoi).


= Buc đien Hofle =
Mot nguon thong tin them tro nen co the dung đuoc vao nam 2001. Buc đien Hofle la mot đoan tin nhan ma hoa đuoc pho chi huy cua Chien dich Reinhard Hermann Hofle gui đen Berlin vao ngay 31 thang 12 nam 1942, trong đo liet ke chi tiet so nguoi Do Thai bi truc xuat đen cac trai tu than Reinhard cho đen thoi điem đo. Đuoc phat hien trong so cac tai lieu đa giai mat o Anh, buc đien cho thay theo tinh toan cua Bo Giao thong van tai Đuc co 713.555 nguoi Do Thai đa đuoc van chuyen đen Treblinka trong nam 1942. Theo thong cao Armia Krajowa, con so nguoi chet co the la lon hon. Tren co so buc đien va bang chung khong ro ngay thang cua Đuc them vao so nguoi bi truc xuat nam 1943 la 67.308, nha su hoc Jacek Andrzej Młynarczyk tinh toan co tong cong 780.863 nguoi đa đuoc Deutsche Reichsbahn van chuyen đen Treblinka.


= Bang tong hop nhung uoc tinh =

Thong tin trong nhung hang co cot cuoi cung trong lay tu Dam im imie na wieki, trang 114.


Cac phien toa Phien toa chinh thuc đau tien xet xu nhung toi ac chien tranh o Treblinka đuoc to chuc tai Dusseldorf tu ngay 12 thang 10 nam 1964 đen 24 thang 12 nam 1965. Truoc đo vao nam 1951 cung đa co mot phien toa xu SS-Scharfuhrer (To truong) Josef Hirtreiter dien ra do nhung cao buoc toi ac chien tranh khong lien quan đen su phuc vu cua ong o trai. Phien toa đa bi tri hoan do My va Lien Xo khong con hung thu truy to cac toi ac chien tranh cua Đuc Quoc xa boi su khoi đau manh me cua Chien tranh Lanh. Nhieu trong tong so hon 90.000 toi pham chien tranh Đuc Quoc xa đuoc ghi chep trong cac ho so cua Đuc đa nam giu cac vi tri noi bat duoi quyen Thu tuong Tay Đuc Konrad Adenauer. Trong cac nam 1964 va 1965 muoi mot cuu nhan vien SS cua cac trai đa đuoc Tay Đuc đem ra xet xu, trong đo co chi huy Kurt Franz. Ong bi ket an tu chung than cung voi Artur Matthes (Totenlager), Willi Mentz va August Miete (ca hai đeu tung lam tai Lazaret). Gustav Munzberger (phong hoi ngat) nhan an tu 12 nam, Franz Suchomel (vang va tien) 7 nam, Otto Stadie (đieu hanh) 6 nam, Erwin Lambert (phong hoi ngat) 4 nam, va Albert Rum (Totenlager) 3 nam. Otto Horn (đoi xac chet) đuoc trang an.
Chi huy thu hai cua Treblinka II, Franz Stangl, đa cung vo va con chay tron tu Ao sang Brazil vao nam 1951. Stangl tim đuoc mot cong viec tai mot nha may Volkswagen o Sao Paulo. Cac nha chuc trach Ao biet đen vai tro cua Stangl trong viec hanh quyet hang loat nguoi Do Thai nhung ho đa khong ban hanh lenh bat giu cho đen nam 1961. Stangl đa đang ky duoi ten that tai lanh su quan Ao o Brazil. Mat them sau nam truoc khi tho san Quoc xa noi tieng Simon Wiesenthal phat hien ra ong ta va cham ngoi lenh bat giu. Sau khi bi dan đo tu Brazil ve Tay Đuc Stangl đa bi đem ra xet xu cho cai chet cua khoang 900.000 nguoi. Ong thua nhan toi ac nhung bien luan: "Luong tam cua toi la trong sach. Toi chi đon gian la thuc hien nhiem vu cua minh." Stangl bi ket toi vao ngay 22 thang 10 nam 1970 va nhan an tu chung than. Ong chet vi suy tim trong nha giam o Dusseldorf vao ngay 28 thang 6 nam 1971.


= Loi loc vat chat =
Viec lay trom tien mat va cac vat co gia tri thu thap tu cac nan nhan bi hanh quyet đa đuoc cac si quan SS cap cao tien hanh tren mot quy mo rat lon. Đo la mot thuc te pho bien o khap cac chuc vu hang đau tai cac trai tap trung; hai chi huy cua trai tap trung Majdanek la Koch va Florstedt, đa bi linh SS xu tu vi cung mot toi danh vao thang 4 nam 1945. Khi cac si quan cap cao ve nha, ho đoi khi se yeu cau mot đau may xe lua rieng tu Klinzman va Emmerich tai nha ga Treblinka đe van chuyen nhung "mon qua tang" rieng cua ho đen Malkinia bang mot chuyen tau. Tiep theo, ho se lai xe ra khoi trai ma khong co bat ky bang chung buoc toi nao tren nguoi, roi sau đo đen Malkinia đe chuyen hang hoa.
Tong gia tri vat chat ma Đuc Quoc xa thu thap đuoc la khong đuoc biet đen ngoai tu giai đoan tu 22 thang 8 đen 21 thang 9 nam 1942, khi đo co 243 toa tau cho hang gui đi đuoc khi nhan. Globocnik đa gui mot kiem đem bang van ban toi cac so chi huy chien dich Reinhard vao ngay 15 thang 12 nam 1943, trong đo loi kiem đuoc la 178.745.960,59 RM, bao gom 2.909,68 kg vang (6.415 lb), 18.733,69 kg bac (41.300 lb), 1.514 kg bach kim (platinum) (3.338 lb), va 249.771,50 đola My, cung voi 13.458,62 carat kim cuong, 114 kg ngoc trai (251 lb). Luong vat chat ma Globocnik lay trom đa khong đuoc biet đen; Suchomel khang đinh tai toa la đa tung lap đay mot trieu Reichsmark vao trong mot chiec hop cho ong ta.


Nghien cuu khao co hoc Ca nhung lanh đao ton giao Do Thai o Ba Lan lan nha cam quyen đeu khong cho phep khai quat khao co tai khu trai vi su ton trong danh cho nguoi chet. Su phe chuan cho mot nghien cuu khao co han che đuoc ban hanh lan đau tien vao nam 2010 cho mot nhom nguoi Anh đen tu Đai hoc Staffordshire su dung cong nghe khong xam lan va vien tham Lidar. Suc can cua đat tai khu vuc đuoc phan tich voi rađa xam nhap mat đat. Cac đac điem duong nhu la cua nhung cau truc đa đuoc tim thay, hai trong đo đuoc cho la phan con lai cua cac phong hoi ngat, va nghien cuu đa đuoc cho phep tiep tuc tien hanh.
Nhom khao co hoc thuc hien viec tim kiem đa kham pha ra ba ho chon tap the moi. Cac hai cot đuoc chon cat lai the hien su ton trong voi cac nan nhan. Trong nhung phat hien cua lan đao thu hai co bao gom cac vien gach nen vang khac bieu tuong ngoi sao co lo o giua tuong tu nhu Ngoi sao cua David, va nen mong toa nha voi mot buc tuong. Ngoi sao nhanh chong đuoc xac đinh la logo cua nha may che tao gach lat san bang gom Ba Lan, thanh lap boi Jan Dziewulski va hai nguoi anh em Jozef va Władysław Lange (D✡L tu nam 1886), sau chien tranh no đuoc quoc huu hoa va đoi ten duoi che đo cong san. Theo loi giai thich cua nha khao co hoc tu phap Caroline Sturdy Colls, bang chung moi la quan trong vi cac phong hoi ngat thu hai đuoc đat trong mot toa nha bang gach duy nhat o trong trai, nguoi song sot Jankiel Wiernik noi rang san cua cac phong hoi ngat (ma ong co tham gia xay dung) đuoc tao nen bang loai gach nen tuong tu. Nhung kham pha nay đa tro thanh đe tai cua mot bo phim tai lieu 2014 thuc hien boi kenh Smithsonian. Nhieu cong viec phap ly cung đa đuoc len ke hoach.


Cuoc tuan hanh cua Nguoi song Bao tang Treblinka đon nhan hau het so luong khach tham quan moi ngay trong chuong trinh giao duc thuong nien Cuoc tuan hanh cua Nguoi song, chuong trinh nay mang nhung nguoi tre tuoi tren khap the gioi đen Ba Lan đe kham pha nhung gi con sot lai cua Holocaust. Muc đich chinh cua cac du khach la cuoc tuan hanh tai Auschwitz II-Birkenau sau khi đa tham quan Treblinka tu nhung ngay truoc. Vao nam 2009, 300 hoc sinh, sinh vien Israel đa tham gia cac buoi le do Eli Shaish đen tu Bo giao duc to chuc. Tong cong co 4.000 hoc sinh, sinh vien quoc te đen tham du. Vao nam 2013 so luong hoc sinh, sinh vien đen truoc thoi điem le ky niem Auschwitz dien ra la 3.571. Trong nam 2014 co 1.500 hoc sinh sinh vien nuoc ngoai đen tham quan.


Nhung lanh đao cua Chien dich Reinhard va chi huy cua trai Treblinka Neu muon mot danh sach toan dien hon, xem Danh sach cac ca nhan chiu trach nhiem ve trai huy diet Treblinka.


Chu thich = Ghi chu =


= Nguon trich dan =


Tham khao Đoc them Glazar, Richard (1999). Trap with a Green Fence: Survival in Treblinka (Google Books preview). Evanston, Illinois: Northwestern University Press. ISBN 978-0-8101-1169-1. Truy cap ngay 8 thang 9 nam 2013.
Lanzmann, Claude (2011), Shoah (Google Books), Sue Vice, London: British Film Institute, ISBN 1-84457-325-7, truy cap ngay 8 thang 9 nam 2013
The Encyclopedia Americana (1999), Treblinka, Pennsylvania State University: Grolier Incorporated, tr. 499, ISBN 0-7172-0131-7, truy cap ngay 8 thang 9 nam 2013


Lien ket ngoai Treblinka at the United States Holocaust Memorial Museum (USHMM)
Treblinka at PBS
Treblinka Luu tru ngay 8 thang 10 nam 2014 tai Wayback Machine at Yad Vashem
Treblinka Death Camp at Holocaust Education Archive & Reserarch Team (H.E.A.R.T)
Treblinka Extermination Camp at the Jewish Virtual Library