Marie-Joseph Paul Yves Roch Gilbert du Motier (6 thang 9 nam 1757 – 20 thang 5 nam 1834), thuong đuoc goi Hau tuoc La Fayette, la mot quan nhan, nha quy toc nguoi Phap tung tham gia Cach mang Hoa Ky voi ham trung tuong va la chi huy luc luong Ve binh quoc gia trong thoi ky Cach mang Phap.
Toi Hoa Ky nam 1777 khi nuoc Phap con chua tham du vao cuoc chien, La Fayette phuc vu trong Quan đoi Luc đia duoi quyen George Washington. Tran Brandywine, tran đanh đau tien La Fayette tham gia, tuy bi thuong nhung ong van chi huy thanh cong cuoc rut quan. Sau khi gop phan vao chien thang Monmouth, La Fayette toi Boston dan xep cuoc noi loan cua nhung cu dan thanh pho. Tro ve Paris nam 1779, ong thuyet phuc trieu đinh Phap ung ho manh me hon cho Hoa Ky. Nam 1780, La Fayette – bieu tuong cua moi quan he Phap–Hoa Ky – quay lai voi cuoc chien. Tai Yorktown, ong ghim chan tuong Charles Cornwallis trong khi Washington va Jean-Baptiste Donatien de Vimeur chuan bi cho tran đanh quyet đinh ket thuc chien tranh.
Tro ve nuoc Phap, La Fayette tham du Hoi nghi cac đang cap vao thang 5 nam 1789. Ong tham gia soan thao ban Tuyen ngon Nhan quyen va Dan quyen cung voi Abbe Sieyes (co tham khao y kien cua Thomas Jefferson) va tham gia Ha vien voi vai tro Pho chu tich. Trong suot thoi ky Cach mang Phap, tren vi tri Tong tu lenh cua Ve binh quoc gia, La Fayette co gang duy tri trat tu va cuoi cung lam vao the đoi đau voi phai Jacobin. Nhung hanh đong bao ve nha vua cung hoang gia khien ong bi ket toi vao thang 8 nam 1792, thoi điem ma phai cuc đoan qua lon manh. La Fayette quyet đinh bo tron sang My nhung bi quan Ao bat tai Ha Lan. Sau 5 nam giam giu, ong đuoc tra tu do va đen nam 1799 quay tro ve Phap. Nam 1830, trong cuoc Cach mang thang Bay, mot lan nua, La Fayette lai giu vai tro chi huy Ve binh quoc gia va bang su ung ho cua minh gop phan đua Louis-Philippe I len ngoi.
Do nhung đong gop va vai tro trong ba cuoc cach mang, La Fayette đuoc vinh danh o Phap va ca Hoa Ky, noi rat nhieu thanh pho, thi tran mang ten La Fayette.


Xuat than La Fayette sinh tai lau đai Chavaniac, gan Le Puy-en-Velay, thuoc tinh Haute-Loire, voi ten đay đu Marie-Joseph Paul Yves Roch Gilbert du Motier. Dong ho La Fayette co nguon goc o Aix-la-Fayette, thuoc Puy-de-Dome, đuoc biet toi tu the ky 11 voi nhieu nguoi theo binh nghiep. Trong thoi ky Chien tranh Tram nam, Thong che Phap Gilbert de La Fayette III la ban đong ngu cua Jeanne d'Arc khi Jeanne chien đau o Orleans. Theo giai thoai, mot nguoi khac trong ho La Fayette tung gianh đuoc mao gai cua Chua Gie-su khi tham gia cuoc Thap tu chinh thu 6. Jacques-Roch, nguoi chu cua La Fayette, mat trong cuoc chien tranh voi nguoi Ao, đe lai tuoc hieu Hau tuoc cho Michel Louis Christophe Roch Gilbert Paulette du Motier, cha cua La Fayette.
Michel Louis Christophe Roch Gilbert Paulette du Motier tham gia cuoc Chien tranh Bay nam voi ham đai ta. Ong mat ngay 1 thang 8 nam 1759 o tuoi 26, trong tran Minden do đan phao cua Quan đoi Anh. Marie Louise Jolie de La Riviere, me cua La Fayette, mat ngay 3 thang 4 nam 1770 o tuoi 33. Vai tuan sau, 24 thang 4 nam 1770, nguoi ong ngoai, Hau tuoc La Riviere, cung qua đoi đe lai toan bo tai san cho nguoi chau ngoai. Sau cai chet cua mot nguoi chu khac, La Fayette con đuoc thua ke mot loi tuc 120.000 livre mot nam. Khi 13 tuoi, La Fayette tro thanh đua tre mo coi va đuoc ba noi la Madamme de Chavaniac nuoi duong.


Hoc van va hon nhan Thoi tho au, La Fayette đuoc mot nguoi co day do va đuoc giao duc boi hai linh muc, trong đo co tu vien truong Fayon, cha xu cua Saint-Roch de Chavaniac. Qua nhung tac pham cua Plutarch, Titus Livius va Tacitus, cau be co nhung hieu biet đau tien ve nen Cong hoa La Ma. Nam 1768, theo y muon cua ong noi, La Fayette toi Cung đien Luxembourg o Paris, gia nhap gioi quy toc. Tuoi 11, La Fayette vao hoc tai College du Plessis, tuc Trung hoc Louis-le-Grand ve sau. Trong ngoi truong danh cho gioi quy toc voi giao duc thien ve tieng Latin, tieng Hy Lap va nen van minh La Ma, La Fayette bat đau the hien nhung khuynh huong tu do đau tien. Sau khi ket thuc o College du Plessis, La Fayette theo hoc quan su tai Hoc vien Versailles va gia nhap Ngu lam quan ngay 9 thang 4 nam 1771 voi ham thieu uy.
Qua mot cuoc gap go sap đat, vi hau tuoc tre La Fayette lam quen voi Marie Adrienne Francoise de Noailles, con gai cua Jean-Paul-Francois, Cong tuoc thu nam cua Noailles. Ca hai cung bi cuon hut, bi mat hua hon va chi cong bo sau khi La Fayette hoan thanh con đuong hoc van. Hon le to chuc ngay 11 thang 4 nam 1774. La Fayette đuoc nguoi cha vo, von la mot nha hoa hoc noi tieng, dung anh huong đe bo nhiem ong vao cap bac đai uy, chi huy mot đai đoi long ky binh o Noailles.


Roi nuoc Phap Nam 1775, khi toi Metz trong mot cuoc tap huan thuong nien cua đon vi, La Fayette gap Charles-Francois, Ba tuoc xu Broglie, nguoi chi huy Quan đoi Mien đong, va la nguoi quan tam đen Cach mang Hoa Ky. Ba tuoc Broglie moi vien si quan tre La Fayette gia nhap Hoi Tam Điem. Khi Cong tuoc Gloucester – em trai vua George III cua Anh va la mot nguoi chi trich chinh sach thuoc đia – đi qua vung nay, ong co mot buoi an toi cung Ba tuoc Broglie va La Fayette. Hoi ky cua La Fayette co ghi lai ve buoi gap go nay: "Khi toi lan đau tien biet ve cuoc tranh chap, trai tim toi nhu đa bi chinh phuc va toi chi nghi toi viec đung duoi la co cach mang". Mua thu, La Fayette quay tro lai Paris, tham du cac cuoc tranh luan ve quan he cua nuoc Phap voi cuoc cach mang tai Hoa Ky. Trong nhung buoi thao luan nay, tu vien truong Guillaume Raynal thuong nhan manh toi quyen con nguoi, đong thoi cung chi trich gioi quy toc, tang lu va che đo no le. Khi bi trieu đinh cam dien thuyet, Guillaume Raynal van kin đao bay to quan điem cua minh trong Hoi Tam Điem, to chuc ma La Fayette đa la mot thanh vien.
Ngay 7 thang 12 nam 1776, qua Silas Deane, mot đai dien cua My tai Paris, La Fayette thu xep cho viec gia nhap Quan đoi Hoa Ky cua minh voi cap tuong. Khi đuoc biet, cha vo cua La Fayette khong tan thanh va bo nhiem La Fayette toi mot chuc vu o Anh. The nhung quang thoi gian o Anh cung mau chong ket thuc sau mot lan La Fayette tu choi nang coc chuc mung vua George III. Nam 1777, nho su thuyet phuc cua Bo truong Bo ngoai giao Charles Gravier, Chinh phu Phap quyet đinh tai tro cho Quan đoi Hoa Ky mot trieu livre. Ba tuoc Broglie gap Johann de Kalb, mot si quan nguoi Đuc ung ho My. Sau buoi noi chuyen ve hoan canh cua nuoc My khi ay, Ba tuoc Broglie đe xuat voi Charles Gravier ke hoach ho tro cho phe cach mang o Hoa Ky va gioi thieu La Fayette voi Johann de Kalb.
Tro lai Paris, đuoc biet Quoc hoi Luc đia - tuc Quoc hoi cach mang Hoa Ky - khong the chi tra cho chuyen đi cua minh, La Fayette tu bo tien mua con tau La Victoire. Vua Louis XVI, biet đuoc ke hoach cua La Fayette qua tinh bao cua Anh, ra lenh La Fayette phai toi nhap trung đoan cua nguoi cha vo, khi đo đang o Marseille, chong lai lenh cung đong nghia voi viec ong se bi bat va giam giu. Theo đe nghi cua Đai su Anh, con tau La Victoire đang đong o xuong Bordeaux bi tich thu va La Fayette cung bi đe doa bat giu. Đe tron tranh, La Fayette cai trang thanh mot nguoi đua thu va toi Tay Ban Nha. Ngay 20 thang 4 nam 1777, cung 11 nguoi khac, La Fayette xuong tau đi My, bo lai nguoi vo khi đo đang mang thai. Vien thuyen truong con tau đinh dung chan o quan đao Tay An (tuc Caribbean) đe ban so hang hoa ma ho cho theo, nhung La Fayette lo so bi bat giu, đa mua toan bo so hang đe tranh viec tau phai dung lai. Ho cuoi cung cap ben Đao Bac gan Georgetown, Nam Carolina vao ngay 13 thang 6 nam 1777.


Cach mang Hoa Ky Khi đat chan toi My, La Fayette gap Thieu ta Benjamin Huger đau tien va o lai hai tuan truoc khi ho cung đen Philadelphia. Sau cuoc hanh trinh 32 ngay, ho tiep tuc phai đoi 4 ngay cho toi khi Quoc hoi Luc đia tuyen bo vao ngay 31 thang 7 nam 1777: "Xem xet long nhiet huyet va xuat than, chap nhan La Fayette phuc vu trong Quan đoi Hoa Ky voi ham thieu tuong". Mac du vay, vi "tuong" tre khong đuoc giao chi huy mot đon vi nao va đieu nay khien La Fayette đa nghi toi viec quay ve chau Au. Tuy nhien, Benjamin Franklin – khi đo đang o Paris – gui cho George Washington mot la thu, thinh cau chap nhan La Fayette lam si quan phu ta voi hy vong se nhan đuoc su tro giup nhieu hon tu nuoc Phap.
La Fayette gap Washington ngay 10 thang 8 nam 1777 tai tong hanh dinh Moland. Khi nhan thay Washington to y kho chiu vi phai dan minh tham doanh trai, La Fayette tra loi: "Toi toi đay đe hoc, chu khong phai đe day". La Fayette tro thanh mot thanh vien trong bo tham muu cua Washington mac du đia vi mo ho. Quoc hoi xem nhiem vu cua La Fayette chi mang tinh danh du, trong khi ong tu coi minh nhu mot chi huy thuc thu, nguoi co the ra lenh cho mot su đoan. Phan giai đieu nay, Washington noi vi la nguoi ngoai quoc, La Fayette khong the chi huy mot su đoan, tuy nhien ong vui ve va tin tuong La Fayette nhu "mot nguoi ban va mot nguoi cha". Washington va La Fayette, ca hai nguoi, xem đay nhu mot "cuoc đoi thoai vi đai".


= Brandywine va Albany =

Tran đanh đau tien La Fayette tham gia chinh la that bai cua Quan đoi My tai Brandywine ngay 11 thang 9 nam 1777. Sau khi bi quan Anh tan cong thoc suon, Washington chap nhan đe nghi cua La Fayette, hop nhat cung tuong John Sullivan. La Fayette toi cung lu đoan truong Thomas Conway voi co gang tap hop luc luong đe chong tra. Trong cuoc đoi đau voi Quan đoi Anh va quan đanh thue xu Hesse co quan so vuot troi, La Fayette bi mot vet thuong o chan. Mac du vay, truoc khi đuoc chua tri, ong đa thanh cong trong viec chi huy cuoc rut quan co trat tu. Sau tran đanh, George Washington viet thu gui Quoc hoi ngay 1 thang 11, trong đo Washington nhan xet La Fayette: "dung cam va đay nhue khi chien đau", tien cu La Fayette chi huy mot su đoan.
Sau hai thang nghi duong, La Fayette tro lai chien truong, tro giup tuong Nathanael Greene tien hanh trinh sat cac vi tri cua quan Anh tai New Jersey. Chi voi 300 quan, ong đanh bai mot đao quan Hesse đong gap boi o Gloucester ngay 24 thang 11 nam 1777. Tro lai trai Valley Forge đe tru đong, La Fayette nhan đuoc yeu cau tu Bo chi huy cua Horatio Gates yeu cau ong chuan bi mot cuoc tan cong Canada tu Albany, New York. Horatio Gates, sau chien thang lung lay trong tran Saratoga, co y đinh loai Washington khoi ban chi huy va viec tach roi Washington va La Fayette la mot phan trong ke hoach nay. Truoc khi khoi hanh, La Fayette canh bao cho Washington ve moi nghi ngo cua minh.
Toi Albany, La Fayette nhan thay minh co qua it quan đe tien hanh cuoc tan cong Canada. Ong viet thu thong bao tinh hinh cho Washington va len ke hoach quay ve Valley Forge. Cung o Albany, La Fayette thuyet phuc đuoc bo toc nguoi da đo Oneida, nhung nguoi xem La Fayette nhu Kayewla (mot ky binh đang so), chuyen sang lien minh voi quan My. Viec La Fayette tro ve đa pha vo ke hoach cua Horatio Gates nham thau tom quyen kiem soat quan đoi. Cung thoi gian đo, khoang thang 3 nam 1778, cac hiep uoc giua Phap va Hoa Ky đuoc cong bo, Phap chinh thuc cong nhan nen đoc lap cua Hoa Ky.


= Barren Hill, Monmouth va Rhode Island =
Sau khi nuoc Phap tham du cuoc chien, nguoi My cho đoi phan ung tu phia Anh. Ngay 18 thang 5 nam 1778, Washington cu La Fayette cung 2.200 quan toi trinh sat gan Barren Hill, Pennsylvania. Ngay hom sau, khi nguoi Anh đuoc biet La Fayette đang đong quan gan đo, ho lap tuc cu 5.000 linh toi bat vi tuong nguoi Phap – bieu tuong cho moi quan he Phap–Hoa Ky. Ngay 20 thang 5, Tuong William Howe mang them 6.000 quan, tan cong La Fayette tu suon trai. Canh trai bi đanh tan, La Fayette nhanh chong to chuc rut quan trong khi quan Anh van đang do du. Sau khi khong thanh cong trong viec bat giu La Fayette, quan Anh hanh quan len phia Bac, tu Philadelphia ve New York. La Fayette va so quan con lai nhap voi Quan đoi Luc đia, bam theo va đanh thang quan Anh tai Monmouth ngay 28 thang 6 nam 1778.
Đo đoc Charles Henri d'Estaing cung ham đoi Hai quan Phap toi Hoa Ky ngay 8 thang 7 nam 1778. Cung Washington, d'Estaing len ke hoach tan cong Newport, Rhode Island. La Fayette va tuong Greene đuoc cu đi cung 3.000 quan tham du tran đanh nay. Ong muon đuoc chi huy mot đoi quan hon hop Phap–Hoa Ky nhung khong đuoc chap thuan. Ngay 9 thang 8, luc luong Hoa Ky tan cong quan đoi Anh ma khong tham van Đo đoc d'Estaing truoc. Tiep đo Đo đoc d'Estaing đung đo voi Tuong Howe, va tuy phan tan đuoc ham đoi cua Anh, nhung cac chien thuyen Phap lai bi mot con bao lam hu hai.
Ham đoi Hai quan Phap phai huong ve phia bac, đen Boston đe sua chua. Nhung khi toi noi, dan chung Boston noi loan vi ho xem viec quan Phap roi Newport la hanh đong đao ngu. John Hancock va La Fayette đuoc lenh toi Boston đe dan xep cuoc roi loan, roi La Fayette quay ve Newport đe chuan bi cho cuoc lui quan, đa tro nen cap thiet vi viec ham đoi Phap roi khoi đay. Sau su kien nay, Quoc hoi Thuoc đia ghi nhan ve La Fayette: "dung cam, kheo leo va can trong". Nhan thay cuoc noi loan o Boston co the lam ton hai moi quan he Phap–Hoa Ky, La Fayette thinh cau va đuoc chap thuan quay ve Phap.


= Tro lai nuoc Phap =
Thang 2 nam 1779, La Fayette tro ve Paris. Vi đa chong lenh nha vua đe toi Hoa Ky, ong bi bat va chiu giam long tai nha trong hai tuan. Mac du vay, su tro ve cua La Fayette van mang hao quang cua chien thang. Nguoi chau cua Benjamin Franklin, đuoc Quoc hoi Luc đia uy thac, toi gap va trao tang La Fayette mot thanh kiem kham vang tri gia toi 4.800 livre; vua Louis XVI cung cho goi La Fayette vao dien kien va to ra hai long voi đe xuat ve ke hoach tan cong nguoi Anh cua ong. Đuoc nha vua cho phuc hoi chuc vu cu trong long ky binh, La Fayette su dung vi tri cua minh đe van đong Phap can thiep va vien tro nhieu hon cho Hoa Ky. Cung voi Benjamin Franklin, La Fayette xin đuoc them 6.000 linh duoi su chi huy cua tuong Jean Baptiste de Rochambeau.
Thang 12 nam 1779, La Fayette co con đau long, Georges Washington de La Fayette. Sau khi co con, ong tiep tuc thuc giuc nguoi Phap cam ket ho tro cuoc chien tranh cach mang Hoa Ky. Ong ra lenh chuan bi quan phuc moi va trang bi cho cuoc xuat phat cua ham đoi. Thang 3 nam 1780, ong chia tay Adrienne xuong tau Hermione đi My. Truoc khi khoi hanh, ong va binh si quan đoi Phap đuoc biet ho se chien đau duoi su chi huy cua phia Hoa Ky, voi Washington nam quyen đieu đong cho cac chien dich quan su.


= Tran Green Spring va vay ham Yorktown =

Quay lai cuoc chien vao thang 5 nam 1781, La Fayette đuoc gui toi Virginia đoi đau voi Tuong Benedict Arnold – nguoi vua moi đao ngu – va thay the cho Nam tuoc Von Steuben. Tai Richmond, La Fayette tiep tuc lan tranh cac no luc cua Charles Cornwallis nham truy bat minh. Thang 6, Cornwallis nhan đuoc lenh tu Luan Đon, toi vinh Chesapeake giam sat viec xay dung cang va chuan bi cho cuoc tan cong vao Philadelphia. Ngay khi quan Anh vua rut đi, La Fayette lien bam theo nhu mot cach bieu duong luc luong, nham len tinh than cho cac tan binh cua minh. Cung thang 6, khi luc luong cua Tuong Anthony Wayne hoi binh cung voi đoi quan cua La Fayette, nhieu binh linh cua ca hai đao quan đao ngu. Anthony Wayne cho xu tu 6 nguoi đe lam guong, nguoc lai, La Fayette cho phep binh linh cua minh roi ngu voi ly do moi nguy hiem ma ho phai đoi mat qua lon. Nhung chinh vi hanh đong nay cua La Fayette ma tat ca binh linh cua ong đeu o lai.
Ngay 4 thang 7, quan Anh rut khoi trai Williamsburg va chuan bi vuot song James. Cornwallis cu đoi quan tien phong vuot song truoc voi muc đich tao cai bay nhu La Fayette. La Fayette chi thi Wayne tan cong vao ngay 6 thang 7 voi 800 quan. Phai đoi đau voi quan Anh đong gap boi, thay vi rut chay, Wayne chi huy quan lap luoi le xung phong đe cam chan quan Anh, giup La Fayette co thoi gian rut lui. Quan Anh khong truy kich, va chien thang thuoc ve ho, nhung tinh than quan My lai len cao vi đuoc khich le boi su qua cam ma ho the hien trong tran đanh.
Thang 8, Cornwallis đa cung co vi the cua quan Anh tai Yorktown, con La Fayette toi đong o Malvern Hill, va nhu vay đa đat quan Anh vao the bi ket giua hai gong kim khi ham đoi Phap toi. Ngay 13 thang 9 nam 1781, luc luong cua Washington đen hoi quan cung La Fayette. Ngay 28, cung voi viec ham đoi Hai quan Phap phong toa quan Anh, hai canh quan nay tan cong quan Anh, mo đau cho cuoc vay ham Yorktown. Phan đoi cua La Fayette lap thanh mui tan cung cua suon ben phai quan My, roi voi 400 quan tien cong đanh chiem chien luy so 10 sau mot tran giap la ca kich liet. Sau khi cuoc phan cong that bai, ngay 19 thang 10, Cornwallis buoc phai đau hang. Cuoc vay ham Yorktown la tran đanh lon cuoi cung trong Chien tranh gianh đoc lap Hoa Ky, buoc Chinh phu Anh ngoi vao ban thuong thuyet nham ket thuc cuoc chien.


Sau Cach mang Hoa Ky La Fayette tro lai nuoc Phap ngay 18 thang 1 nam 1781 va đuoc chao đon nhu mot nguoi anh hung. Nam 1782, khi con gai ong ra đoi, La Fayette đat ten con la Marie-Antoinette Virginie, theo đe nghi cua Thomas Jefferson. Ong đuoc phong cap chi huy truong chien dich (Marechal de camp, tuong đuong thieu tuong) va chuan bi cho cuoc vien chinh cua lien quan Phap va Tay Ban Nha toi vung Tay An chong lai Anh. Nhung Hiep uoc Paris ky giua Anh va Hoa Ky ngay 20 thang 1 nam 1783 khien cuoc vien chinh nay tro nen khong can thiet. Cung voi Thomas Jefferson, La Fayette thuc đay buon ban thuong mai giua Phap va Hoa Ky.
Ngay 17 thang 8 nam 1784, nhan loi moi cua Washington, La Fayette toi Hoa Ky va tham Mount Vernon. Trong chuyen đi nay, ong đa phat bieu truoc co quan lap phap cua Pennsylvania va ung ho hinh thuc nha nuoc lien bang. La Fayette cung đen tham Mohawk Valley tai tieu bang New York, gap go cac tho dan bo toc Iroquois khi ho tien hanh cac cuoc thuong thuyet hoa binh. Đai hoc Harvard cung trao tang cho La Fayette hoc vi tien si danh du.
La Fayette hinh thanh nhan quan cua minh ve che đo no le khi ong con o Hoa Ky, ma sau nay ong đem ap dung tai Phap. Ban đau ong coi no le la tai san nhung sau khi gap nguoi no le da đen James Armistead (mot nguoi hoat đong gian điep cho cach mang Hoa Ky va đong vai tro quan trong trong viec cung cap thong tin dan đen chien thang Yorktown) ong đa đe xuat su dung ho lam binh si cho cuoc cach mang. Tu nam 1783, qua viec thu tu voi Washington, La Fayette đa đe xuat toi viec bai bo che đo no le va sap xep cho ho tro thanh nhung ta đien. Khi Washington van do du, La Fayette mua mot vung đat o Guyane thuoc Phap va thi nghiem cho viec bai no. Tro ve Phap, ong tham gia Hoi Ban huu cua nguoi da đen (Societe des amis des Noirs), chu truong bai no, chong lai viec buon ban no le, benh vuc nhung nguoi da mau.


Cach mang Phap = Hoi nghi cac đang cap =
Thang 2 nam 1788, đe giai quyet cuoc khung hoang tai chinh, Louis XVI trieu tap Hoi nghi quy toc, lan đau tien ke tu nam 1626. Trong buoi hop, La Fayette đua ra đe xuat ve Hoi nghi cac đang cap voi nhung đai bieu thuoc ba gioi: tang lu, quy toc va binh dan. Nam 1789, sau khi đa đuoc bau vao Hoi nghi cac đang cap, La Fayette cung Thomas Jefferson soan thao ban Tuyen ngon Nhan quyen va Dan quyen, trong đo neu ra nhung quyen co ban nhat cua con nguoi: quyen tu do, so huu, tu ve va chong lai ap buc.
Ngay 5 thang 5 nam 1789, Hoi nghi cac đang cap đuoc trieu tap va La Fayette la đai bieu thuoc Đang cap thu hai voi tu cach quy toc vung Auvergne-Rhone-Alpes. Khi vua Louis XVI vap phai su bat đong tu phia cac thanh vien cua Hoi nghi, ong ra lenh đong cua phong hop cua Đang cap thu ba, voi đai bo phan thanh vien khong thuoc ve gioi tang lu va quy toc. Cac nghi si khi toi phong hop bi soc khi thay phong hop bi khoa va co binh linh canh giu. Tuy nhien, thay vi giai tan, ho tap trung tai can phong choi tennis Jeu de Paume, noi ho tuyen bo thanh lap Quoc hoi, roi cung tuyen the se lap nen mot hien phap moi cho nuoc Phap. Ngay 11 thang 7, La Fayette đe trinh Quoc hoi Ban tuyen ngon nhan quyen va dan quyen ma ong đa chuan bi tu truoc. Khi tin tuc ve viec nha vua thai hoi Bo truong tai chinh Jacques Necker loan ra, Camille Desmoulins tap hop nhung đam đong noi loan đuoc trang bi vu khi. Đe huong ung, Quoc hoi thong qua viec thanh lap Ve binh quoc gia, va bau La Fayette lam Chi huy Ve binh va Pho chu tich Quoc hoi. Ngay hom sau, 14 thang 7, dan chung cong pha nguc Bastille. Ngay 15, Chu tich Quoc hoi Jean Sylvain Bailly tro thanh thi truong Paris, nguoi đung đau Cong xa. Cung ngay, nguoi ta bat đau cho pha bo nguc Bastille. Mot chiec chia khoa cua nha tu noi tieng nay đa đuoc La Fayette gui cho Washington, ngay nay trung bay o Mount Vernon.


= Ve binh quoc gia =

Nghe tin nguc Bastille bi chiem, La Fayette voi va quay ve Paris. Khi ong buoc len ban cong cua toa thi chinh, trong thay mot đam đong đang đanh đap mot tu si, ong nhac bong đua con trai cua minh len tuyen bo: "Toi han hanh đuoc gioi thieu con trai cua toi voi cac ban." Voi viec đam đong mat tap trung, vi tu si đuoc cuu thoat. Trong mot buoi mit tinh vai ngay sau đo, ong đe xuat dung Ve binh quoc gia đe kiem soat Cong xa Paris. Cung buoi gap go ay, La Fayette mang theo mot phu hieu tam tai đo trang va xanh – voi hai mau đo, xanh cua la co Paris – khong lau sau đo đa tro thanh mau cua quoc ky Phap.
Tham gia Quoc hoi lap hien, La Fayette khan khoan keu goi khoan dung ton giao, cho đai dien cua nhan dan, cho viec thanh lap toa an co boi tham đoan, tung buoc bai bo che đo no le, tu do bao chi, huy bo viec bat giam tuy tien cung cac tuoc vi quy toc. Cac thanh vien Quoc hoi thao luan ve viec đua ra phuong thuc phu quyet, theo đo cho phep nha vua bac bo cac đieu luat đuoc Quoc hoi thong qua. Thoa thuan nay to ra hop ly, cho toi khi vua Louis XVI tu choi thong qua ban Tuyen ngon Nhan quyen. Ngay 5 thang 10, dan chung Paris phat hien ra cac lo banh my trong rong tren toan thanh pho, đe phan đoi va cung la đe phan ung truoc viec nha vua tu choi phe chuan ban Tuyen ngon, dan chung Paris noi day keo toi Cung đien Versailles gay suc ep đoi hoang gia cung cap bot my va buoc ho phai tro ve thu đo. Đem đo, La Fayette toi đanh thuc Louis XVI va thay the hau het can ve hoang gia bang nhung Ve binh quoc gia. Trong con hon loan, đam can ve con lai bi đam đong noi day giet hai. La Fayette đua hoang gia len ban cong cung đien va gang thuyet phuc đam đong trat tu. Nhung nguoi noi day nhat quyet đua nha vua cung hoang gia ve Paris. Ngay hom sau, đam đong 60 ngan nguoi dan Louis XVI cung toan bo hoang toc ve Cung đien Tuileries.
Ngay 28 thang 2 nam 1791, "Ngay cua nhung con dao gam", La Fayette toi Vincennes ngan chan nhung nguoi noi loan đang pha hoai Lau đai Vincennes, cung la mot nha nguc giong nhu Bastille. Cung luc đo, phe quy toc, trang bi dao gam va sung luc, lo so cho vua Louis XVI co the bi tan cong, đo don ve Cung đien Tuileries. La Fayette voi va quay tro lai Paris tuoc vu khi cua phe quy toc. Sau khi đan ap mot cuoc bao loan khac vao thang 4 nam 1791, La Fayette quyet đinh tu nhiem nhung khong đuoc chap nhan va ong phai tiep tuc tai chuc. Ngay 20 thang 6 nam 1791, Louis XVI cung hoang gia bo tron nhung bi bat o Varennes. Tren cuong vi tong tu lenh Ve binh quoc gia, La Fayette chiu trach nhiem canh giu hoang gia. Mac du đa co gang ngan chan, nhung viec đe hoang gia tron thoat đa khien La Fayette bi Georges Danton qui trach nhiem va tro thanh ke phan boi trong mat nhom Maximilien Robespierre, ho goi La Fayette la mot ten bao hoang. Cung sau viec hoang gia chay tron, nhom Feuillant tach ra khoi Jacobin. La Fayette cung Jean Sylvain Bailly bi xem nhu nhung nguoi bao hoang lap hien thuoc nhom Feuillant.
Ngay 17 thang 7, tren quang truong Champ-de-Mars, cau lac bo Jacobin to chuc mot buoi bieu tinh voi y đinh phe truat nha vua va tuyen bo nen cong hoa. La Fayette, cung voi Bailly, đua binh linh toi, ra lenh cho đam đong giai tan. Nhung nguoi bieu tinh bat phuc tung, che nhao va tan cong bang gach đa. Linh ve binh tra loi bang nhung loat sung ban chi thien. Tinh trang hon loan bung no khi tu trong đam đong, mot vien đan ban ve phia La Fayette. Bailly ra lenh cho quan đoi no sung. Khoang 50 nguoi đa thiet mang trong su kien đuoc mang ten Cuoc tham sat Champs de Mars. Đay cung la dau cham het cho su lien minh giua phai quan chu lap hien va nhung nguoi cap tien nhu Jean-Paul Marat va Georges Danton. Jean Sylvain Bailly bi xu chem ngay 12 thang 11 nam 1793 tren chinh Champ-de-Mars, "đia điem ma ong ta đa gay ra toi ac". Sau su kien tren, su khich đong ung ho ban hien phap gia tang, La Fayette chap nhan hop tac voi đoi thu cua ong la Barnave đe no đuoc thong qua. Ket qua la tai lieu nay đuoc nha vua ky ngay 13 thang 9, va La Fayette đuoc ban tang mot thanh kiem đe thuong cho cong lao cua ong trong viec nay.


= Bi ket toi va tu đay =
Thang 12 nam 1791, đung truoc cuoc chien voi Đe quoc Ao, La Fayette giu vi tri chi huy ba đoi quan mien Đong. Tinh hinh o thu đo Paris tro nen hon loan khi phai Jacobin tien hanh cac cuoc noi day, giet hai đam linh can ve Thuy Si cua nha vua va đinh chi quyen luc trieu đinh. La Fayette đua ra tuyen bo hanh đo cua ho "khong hop hien". Tra loi lai, phai Jacobin cho rang La Fayette dinh liu toi am muu tro giup Ao va Pho tan cong nuoc Phap. Ngay 28 thang 6, La Fayette quay ve Paris, yeu cau Quoc hoi đat phai Jacobin vao trinh trang ngoai vong phap luat va su dung Ve binh quoc gia bao ve nen quan chu. Khong đuoc chap thuan, La Fayette đua binh linh cua minh toi Tuileries đe bao ve hoang gia, noi vua bi nhung nguoi noi loan tan cong vai tuan truoc đo. Vuong hau Maria Antonia cua Ao lo ngai chinh La Fayette, tu choi. La Fayette quay tro lai Metz trong khi nhom Jacobin va Uy ban Giam sat ngay cang lon manh. Sau khi La Fayette khuoc tu loi moi tro thanh Tong thong đe đoi lai viec ong tu bo nha vua, phai Jacobin yeu cau ong phai tu bo chuc tong tu lenh Ve binh quoc gia va quay ve Paris. Galiot Mandat de Grancey thay the vi tri cua La Fayette mot thoi gian ngan roi bi sat hai vao 10 thang 8 nam 1792. Sau nhung hanh đong ung ho va bao ve nha vua, La Fayette bi buoc toi phan quoc va ket an vang mat ngay 19 thang 8. Hieu rang neu quay tro lai, ong se bi chat đau nen ong quyet đinh lanh nan o Hoa Ky bang cach chay qua Anh theo nga Ha Lan. Nhung cuoc chay tron khong thanh cong, La Fayette bi quan Ao bat tai Cong hoa Ha Lan roi chiu tu đay o Wesel, Vuong quoc Pho.
Thang 9 nam 1792, giai đoan đen toi nhat cua Cach mang Phap, nha cam quyen tro nen ngay cang cuc đoan, đua khoang 1.400 nguoi ra xu toi va giet hai. Adrienne, vo cua La Fayette bi binh linh trung thanh voi nhom Jacobin bat ngay 10 thang 9 nam 1792 nhung đuoc tha sau đo. Georges, nguoi con trai duy nhat cua ho, cung phai đuoc gui toi Hoa Ky đe tranh bi hanh quyet. Trong giai đoan kho khan đo, nhieu nguoi vo cua nhung nhan vat đoi nghich voi phe Jacobin phai ly di đe tranh cuoc khung bo, nhung Adrienne khong lam nhu vay, ba phai ban đi tai san cua gia đinh, va nho Hoa Ky cap ho chieu. Vi nhung ly do chinh tri, quoc gia non tre nay khong the đua ra mot tro giup chinh thuc nao. Du vay, ho đa hoi tra cho gia đinh 24,4 đo la cho thoi ky phuc vu quan su cua La Fayette, va ca nhan Washington cung tro giup tai chinh cho Adrienne. Khi tinh hinh roi loan o Phap gia tang, Adrienne bi bat lan thu hai. Phe Jacobin muon đua ba len đoan đau đai, giong nhu "ba, me va chi" cua ba. Tong thong Hoa Ky James Monroe đa can thiep va chinh tri gia Gouverneur Morris tuyen bo cai chet cua Adrienne se lam ton hai moi quan he giua Phap va Hoa Ky. Ngay 22 thang 1 nam 1795, Adrienne đuoc tu do. Mac du nho James Monroe, toan bo gia đinh La Fayette đuoc cong nhan la cong dan Hoa Ky, nhung Adrienne lai toi Wien tiep kien hoang đe Franz II, thinh cau đuoc song cung La Fayette đang bi giam giu. Tuy khong hoa hop, nhung chinh Napoleon Bonaparte la nguoi tra tu do cho La Fayette vao thang 9 nam 1797 theo yeu cau cua Ban đoc chinh, sau 5 nam bi tu đay. Van bi cam tro ve Phap, La Fayette cung gia đinh song luu vong tai Holsten roi Utrecht. Đen nam 1799, ho tro ve lau đai La Grange cua minh o Seine-et-Marne. Khi tro ve, La Fayette vi khong muon phuc vu trong quan đoi cua Napoleon nen tu bo nhiem so cua minh.


Thoi ky Napoleon Cam thay minh khong can thiet trong chinh phu cua Napoleon, La Fayette roi bo chinh truong. Nam 1804, Napoleon xung hoang đe sau mot cuoc trung cau dan y ma La Fayette khong tham gia bo phieu. Ong song lang le, nhung van phat bieu truoc cong chung trong nhung le ky niem ngay pha nguc Bastille. Sau thuong vu Louisiana, Thomas Jefferson ngo y moi La Fayette lam thong đoc o My, nhung ong tu choi voi nhung ly do ca nhan va mong muon hoat đong vi quyen tu do o Phap. Trong mot chuyen đi toi Auvergne, Adrienne bi om. Benh scorbut mac phai thoi gian trong tu lam suc khoe ba cang toi te hon. Nam 1807, Adrienne bat đau hon me nhung vao đem truoc Giang Sinh, khi gia đinh đen quanh giuong benh, ba đu tinh tao đe noi voi La Fayette: "Tat ca em thuoc ve anh" (Je suis toute a vous). Adrienne mat vao ngay hom sau, mang trieu chung nhiem đoc chi.
Nhan loi moi cua Tong thong James Monroe nhan dip quoc khanh lan thu 50, La Fayette toi tham Hoa Ky tu thang 8 nam 1824 toi thang 9 nam 1825. Ong đa thuc hien mot hanh trinh 6.000 dam (9.656 km), tham tat ca cac tieu bang. La Fayette đat chan đau tien toi đao Staten, New York ngay 15 thang 8 nam 1824, đuoc chao mung bang mot buoi le co ban đai bac. La Fayette cung toi tham Fayetteville, Bac Carolina, thanh pho Hoa Ky đau tien mang ten ong. Ngay 17 thang 10 nam 1824, La Fayette toi Mount Vernon tham mo Washington va con tro lai đay mot lan nua vao cuoi thang 8 nam 1825 truoc khi ve Phap. Mot đon vi quan su đa quyet đinh lay ten "Ve binh quoc gia", theo luc luong ma La Fayette tung lanh đao trong thoi ky Cach mang Phap. Thang 9 nam 1825, ong tro ve tren con tau USS Brandywine.


Cach mang thang Bay La Fayette quay lai chinh truong vao nam 1815, giai đoan Vuong trieu 100 ngay, khi ong trung cu vao Van phong nghi si. Thoi ky Bourbon phuc hoang, La Fayette tiep tuc đai dien cho Seine-et-Marne trong Quoc hoi. Tren cuong vi nay, cung voi nhung uy tin tao đuoc truoc đo, La Fayette mot lan nua giu vai tro quan trong trong cuoc Cach mang thang Bay nam 1830.
Sau khi Charles X len ngoi thay the nguoi anh trai, hai phe tu do va bao hoang cuc đoan ngay cang mau thuan. Đinh điem, Chieu du Saint-Cloud ngay 26 thang 7 đa khien nhung nguoi dan Paris noi day, dung chuong ngai vat khap thanh pho chong lai quan đoi hoang gia. Trong khi đo, cac nghi si do du, khong đua ra đuoc mot giai phap cu the. Tu lau đai La Grange cua minh o Courpalay, Seine-et-Marne, La Fayette ve Paris va tham du buoi hop cua cac nghi si vao trua ngay 28. Sang ngay 29, sau buoi hop tiep theo tai nha Jacques Laffitte, cac nghi si đong y thanh lap mot uy ban chiu trach nhiem quan ly thanh pho. Luc luong Ve binh quoc gia, von bi giai the vao nam 1827, hinh thanh tro lai va La Fayette nam vai tro chi huy, cuong vi ma gan 40 nam truoc đo ong tung giu. Buoi chieu, La Fayette va uy ban toi Toa thi chinh cua thanh pho.
Cuoi ngay hom đo, quan đoi hoang gia bi nhung nguoi noi day đay lui ve rung Boulogne. Ngay 30, phan lon cac nghi si đong y phe truat Charles X nhung do du nua nen cong hoa hay mot vi vua moi. Nhom Jacques Laffitte va Adolphe Thiers ung ho Cong tuoc Orleans, tuc Louis-Philippe I, cu Charles de Remusat đen tham do y kien La Fayette. Ong tra loi: "Cong tuoc Orleans se lam vua". Chieu ngay 31, Louis-Philippe toi Toa thi chinh, tim kiem su ung ho cua La Fayette. Voi hang đong đua Louis-Philippe ra ban cong Toa thi chinh va cung om hon duoi la quoc ky, La Fayette đa chinh thuc đat Louis-Philippe len ngai vang nhu loi nhan xet cua Chateaubriand.


Qua đoi Sau Louis-Philippe I len ngoi, mo ra nen Quan chu thang Bay, La Fayette giu vi tri chi huy Ve binh quoc gia đen thang 12 nam 1830 thi tu chuc. Ong phat bieu lan cuoi truoc Nghi vien vao 3 thang 1 nam 1834. Trong mua đong nam lanh va am uot nam đo, suc khoe cua La Fayette hoan toan suy sup boi chung viem phoi. Mac du co hoi phuc nhung toi thang 5, ong lai nga benh va nam liet giuong. Ngay 20 thang 5 nam 1834, La Fayette qua đoi. Quan tai cua ong đuoc đua toi nha tho Assomption voi đam đong cac nghi si, thanh vien cac vien han lam, cac quan thuc hanh chinh va quan đoi, thanh vien Ve binh quoc gia, nhung nguoi nuoc ngoai o Paris... đen tien biet. Ngay 22 thang 5, La Fayette đuoc an tang ben canh vo tai Nghia trang Picpus voi nhung nam đat mang ve tu Bunker Hill, tieu bang Massachusetts.
Tai Hoa Ky, theo yeu cau cua Tong thong Andrew Jackson, nghi le tuong niem La Fayette đuoc to chuc nhu voi John Adams va George Washington. Hai muoi tu phat đai bac tien biet vi tuong quan, đai dien cho 24 tieu bang cua Hoa Ky. Trong 35 ngay, cac la co treo o nua cot va binh linh quan đoi đeo bang tang trong 6 thang.


Vinh danh Hiem co quan nhan nao đuoc vinh danh nhieu lan trong ca lich su Phap va Hoa Ky nhu La Fayette. Mac du chi phuc vu trong Quan đoi Hoa Ky gan 5 nam, La Fayette lai nhan đuoc rat nhieu tuong nho va vinh danh tu quoc gia nay. Đa co mot ngon nui, bay quan va rat nhieu đia danh khac tren đat My đuoc đat theo ten cua La Fayette. Ngay tu nam 1824, chinh phu Hoa Ky đa lay ten ong đe đat cho cong vien La Fayette nam o phia bac Nha Trang. Khong lau sau đo, đai hoc La Fayette College đuoc thanh lap o Easton, Pennsylvania nam 1826. Nam 1917 tai New York nguoi ta đa cho khanh thanh mot tuong đai vinh danh La Fayette sang tac boi Auguste Bartholdi, tac gia Tuong Nu than Tu do, ngay nay buc tuong đuoc đat o cong vien Union Square Park. Chan dung La Fayette va Washington đuoc treo trong phong cua Ha vien Hoa Ky. Nam 1958, Đai ta Hamilton Fish III – nghi si va cung la mot si quan ky cuu cua My trong Chien tranh the gioi thu nhat – sang lap Huan chuong La Fayette trao cho nhung si quan My chien đau o Phap. La Fayette la nguoi đau tien trong so 6 nguoi tung đuoc Hoa Ky cong nhan cong dan danh du. Ong cung la mot trong ba nguoi đuoc cong nhan khi con song va la nguoi duy nhat đuoc cong nhan hai lan, vao 1824 va 2002. Tren khap nuoc My, rat nhieu thanh pho, thi tran, đia phuong mang ten La Fayette, hoac co goc tu chu La Fayette nhu Fayette hay Fayetteville.
Tai Phap, con tau Hermione ma La Fayette quay tro lai My vao thang 3 nam 1780 đa đuoc phuc dung o Rochefort, Charente-Maritime. O Paris, mot con pho mang ten La Fayette cung tro thanh nguon goc cai ten cua Galeries La Fayette, he thong cua hang thoi trang xa xi noi tieng. Mac du vay, nam 2007, trong cuoc tranh luan ve viec đua tro thi hai La Fayette vao đien Pantheon, Tong thong Phap Nicolas Sarkozy tan thanh, nhung nha su hoc Jean-Noel Jeanneney phan đoi va cho rang La Fayette la mot nguoi bao hoang khong he co chut tu tuong cong hoa. Tra loi lai, nha van Gonzague Saint-Bris, tac gia mot cuon tieu su La Fayette, phat bieu: "Nhung con nguoi đac biet luon phuc vu vi loi ich cua nuoc Phap hon la mot the che, cho du đo la mot nen quan chu hay cong hoa".


Chu thich Tham khao Lien ket ngoai Cac tac pham cua Hau tuoc La Fayette tai Du an Gutenberg
Fayette/exhibition/english/introduction/index.html Tu lieu ve La Fayette tren trang cua thu vien Đai hoc Cornell
Fayette.org Ordre La Fayette, trang cua to chuc trao huan chuong La Fayette
Hermione, trang cua to chuc phuc dung con tau Hermione tai Rochefort, Charente-Maritime