Thu tuong New Zealand (Te pirimia o Aotearoa) la nguoi đung đau chinh phu cua New Zealand. Christopher Luxon, lanh đao Đang Quoc gia New Zealand, la thu tuong New Zealand đuong nhiem, nham chuc vao ngay 27 thang 11 nam 2023.
Thu tuong (goi tat la PM) la bo truong cap cao nhat cua chinh phu va co nhiem vu chu tri phien hop Noi cac; phan cong cac bo truong; đong vai tro la nguoi phat ngon cua chinh phu; tu van cho quan chu va toan quyen; va đieu hanh Van phong Thu tuong va Noi cac co tru so tai Nha To ong o Wellington.
Chuc vu thu tuong ton tai theo mot quy uoc lau đoi, bat nguon tu Vuong quoc Lien hiep Anh va Ireland, la cuu mau quoc cua New Zealand. Trong truong hop khuyet thu tuong thi toan quyen bo nhiem thu tuong trong so nhung nguoi co the gianh đuoc su tin nhiem cua Vien Dan bieu, thuong la lanh đao nghi truong cua đang lon nhat trong Vien Dan bieu. Thu tuong va Noi cac chiu trach nhiem tap the truoc toan quyen, Vien Dan bieu, đang cua minh va la cu tri ca nuoc.
New Zealand đa co 42 thu tuong (39 nam va ba nu). Henry Sewell la thu tuong đau tien, nham chuc vao ngay 7 thang 5 nam 1856, va cung thu tuong đuong nhiem ngan nhat voi nhiem ky chi hai tuan. Thu tuong giu chuc vu lau nhat la Richard Seddon voi nhiem ky hon 13 nam.


Bo nhiem va nhiem ky Thu tuong do toan quyen bo nhiem thay mat quoc vuong, giong nhu nhung bo truong khac. Theo che đo chinh phu trach nhiem, toan quyen bo nhiem nguoi co the gianh đuoc su tin nhiem cua Nghi vien lam thu tuong can cu vao ket qua tong tuyen cu va cac cuoc thao luan voi cac đang. Tren thuc te, thu tuong thuong la lanh đao nghi truong cua đang lon nhat trong so nhung đang tham gia chinh phu. Thu tuong lanh đao mot chinh phu lien hiep hoac mot chinh phu thieu so tuy thuoc o su ung ho tu cac đang nho trong cac cuoc bo phieu tin nhiem va ngan sach.

Sau khi đuoc toan quyen bo nhiem va tuyen the nham chuc, thu tuong giu chuc vu cho đen khi bi mien nhiem, tu chuc hoac qua đoi. Giong nhu nhung bo truong khac, thu tuong giu chuc vu "tuy hung toan quyen", tuc ve mat ly thuyet co the bi toan quyen mien nhiem thu tuong bat cu luc nao nhung thong le gioi han nhung truong hop ma toan quyen co the mien nhiem thu tuong. Toan quyen co the thuc hien cac quyen han du phong đe mien nhiem thu tuong trong mot so truong hop, nhu khi chinh phu bi Vien Dan bieu bo phieu bat tin nhiem.
Khi thu tuong va chinh phu khong con đuoc Vien Dan bieu tin nhiem do bi bo phieu bat tin nhiem hoac that cu trong cuoc tong tuyen cu thi phai nop đon tu chuc len toan quyen. Luat Hien phap 1986 quy đinh tong tuyen cu phai đuoc to chuc ba nam mot lan, gioi han nhiem ky cua thu tuong la ba nam.


Nhiem vu va quyen han Chuc vu thu tuong khong đuoc quy đinh tai luat thanh van ma ton tai theo cac quy uoc hien phap bat thanh van bat nguon tu Anh. Nguyen tac co ban cua che đo chinh tri New Zealand la thu tuong va cac bo truong phai co su tin nhiem cua Vien Dan bieu, la đon vien dan cu cua Nghi vien New Zealand. Thu tuong la nguoi đung đau Noi cac (ban than no la mot co quan ton tai theo quy uoc) va co nhiem vu phoi hop hoat đong cua Noi cac.


= Quyen đe nghi quoc vuong =
Theo quy uoc hien phap, thu tuong co quyen tu van cho quoc vuong. Mien la thu tuong đuoc Nghi vien tin nhiem, thu tuong co quyen đe nghi quoc vuong:

bo nhiem hoac trieu hoi toan quyen
sua đoi Sac lenh thanh lap chuc vu toan quyen, gan đay nhat đuoc sua đoi vao nam 2006
tang thuong huan chuong, huy chuong, cac giai thuong, danh hieu cua New Zealand (tru cac danh hieu do quoc vuong đich than tang)


= Quyen đe nghi toan quyen =
La nguoi đung đau chinh phu, thu tuong co quyen đe nghi toan quyen:

bo nhiem, mien nhiem hoac chap nhan đon tu chuc cua cac bo truong
giai tan Nghi vien va ban hanh lenh tong tuyen cu. Toan quyen co the tu choi giai tan Nghi vien neu thu tuong đa bi bo phieu bat tin nhiem (mot trong nhung quyen han du phong cua toan quyen). Tinh đen  nam 2023, truong hop nay chua xay ra.


= Nguoi đung đau chinh phu =
Đuoc coi la "primus inter pares", thu tuong la chuc danh cao cap nhat trong chinh phu nhung cung phai chap hanh quyet đinh cua Noi cac theo nguyen tac trach nhiem tap the noi cac. Thu tuong phan lon khong truc tiep ra lenh ma thuc hien quyen han thong qua nhung phuong tien khac, chang han nhu:

xac đinh chuong trinh nghi su cua Noi cac
bo nhiem, mien nhiem va phan cong cac bo truong
tu cach la lanh đao cua đang lon nhat cho phep thu tuong truc tiep kiem soat cap duoi hieu qua hon so voi vai tro thu tuong
vai tro trung tam cua thu tuong trong hau het cac quyet đinh quan trong va quyen phe binh quyet đinh nao cua nhung bo truong khac
Ke tu khi he thong đau phieu đai dien ty le thanh vien hon hop đuoc thiet lap vao nam 1996, anh huong cua cac đang nho trong mot chinh phu lien hiep đa tang len, han che quyen han cua thu tuong.


= Nhung vai tro khac =

Thu tuong co the kiem nhiem phu trach cac linh vuc uu tien. Vao the ky 19, thu tuong thuong kiem nhiem thu ky thuoc đia va bo truong tai chinh. Khi New Zealand ngay cang phat trien, trach nhiem cua bo truong tai chinh tro nen qua lon đe thu tuong xu ly. Thu tuong Robert Muldoon bi chi trich la tap trung quyen han vi kiem nhiem bo truong tai chinh.
Truoc nam 1987, thu tuong thuong kiem nhiem bo truong Bo Ngoai giao đe thay mat New Zealand ve đoi ngoai. Cac thu tuong gan đay thuong đieu hanh cac bo ma ho quan tam hoac đe thuc đay cac linh vuc cu the ma ho cho la quan trong. Vi du, David Lange kiem nhiem bo truong Bo Giao duc trong nhiem ky thu hai cua minh; Helen Clark kiem nhiem bo truong Bo Nghe thuat, Van hoa va Di san; John Key kiem nhiem bo truong Bo Du lich; va Jacinda Ardern kiem nhiem bo truong giam ngheo tre em.
Tuy thuong khong phai la bo truong Bo Ngoai giao nhung thu tuong van chiu trach nhiem đon tiep cac nguyen thu quoc gia nuoc ngoai, tham cac lanh đao nuoc ngoai va tham du Hoi nghi cac nguoi đung đau chinh phu Khoi thinh vuong chung.
Theo thong le, thu tuong phu trach đieu hanh Van phong Thu tuong va Noi cac, la co quan co nhiem vu giup Noi cac thuc hien chuong trinh nghi su chinh sach thong qua tu van chinh sach va phoi hop viec thi hanh cac chuong trinh chinh phu quan trong.
Truoc nam 2014, thu tuong cung phu trach đieu hanh Cuc An ninh Tinh bao New Zealand va Cuc An ninh truyen thong Chinh phu. Nam 2014, Thu tuong John Key đam nhiem đieu hanh Bo An ninh quoc gia va Tinh bao va phan cong nhung bo truong khac đieu hanh hai cuc kia. Key cung tang cuong vai tro cua Van phong Thu tuong va Noi cac trong an ninh quoc gia va tinh bao. Mo hinh nay đuoc cac thu tuong tiep theo duy tri.


Đac quyen = Luong bong =
Luat Cuc Quan ly luong bong 1977 va Luat Nghi si (Luong bong va Dich vu) 2013 quy đinh muc luong cua thu tuong do Cuc Quan ly luong bong xac đinh moi nam, la mot co quan đoc lap do Nghi vien thanh lap đe xac đinh muc luong cua cac nghi si va nhung quan chuc khac. Luong cua cac nghi si bi cat giam tam thoi trong đai dich COVID-19. Tinh đen  nam 2024, muc luong cua thu tuong la 484,200 đo la New Zealand. Ngoai ra, giong nhu nhung bo truong va nghi si khac, thu tuong va gia đinh cua thu tuong moi nam đuoc tro cap chi phi đi lai va an o.

Phu Thu tuong tren Đuong Tinakori tai Wellington la noi o chinh thuc cua thu tuong, la noi thu tuong to chuc tiec chieu đai va su kien cho khach New Zealand va khach nuoc ngoai. Khac voi noi o cua mot so nguoi đung đau chinh phu khac (vi du nhu Nha Trang va so 10 pho Downing), Phu Thu tuong khong phai la tru so chinh phu ma la Nha To ong trong Khu tru so Nghi vien. Van phong Thu tuong va Noi cac giup thu tuong thuc hien nhiem vu, trong khi Van phong rieng cua Thu tuong tu van va ho tro thu tuong ve cac van đe đang.
Thu tuong đuoc trao danh hieu "Quy ngai rat đang kinh" khi nham chuc va đuoc giu danh hieu nay suot đoi. Trong van ban, hinh thuc xung ho cua thu tuong nhu sau: Quy ngai rat đang kinh [ho ten], [pham ham], Thu tuong New Zealand. Theo truyen thong, thu tuong se đuoc quoc vuong phong tuoc hiep si hoac tuoc quy ba sau khi het nhiem ky. Hai thu tuong đa đuoc phong tuoc hiep si khi đang giu chuc vu (ngai Keith Holyoake vao nam 1970 va ngai Robert Muldoon vao nam 1983).


= An ninh va di chuyen =
Cuc Bao ve nhan vat quan trong thuoc Canh sat New Zealand co nhiem vu bao ve thu tuong, gia đinh cua thu tuong, nhung quan chuc cap cao khac va cac nha ngoai giao.
Cuc Bao ve nhan vat quan trong cung cap phuong tien di chuyen cho thu tuong. Xe cong vu cua thu tuong la BMW 7 Series 750LI boc thep va 730LD. Đoi voi chuyen bay noi đia, thu tuong thuong bay tren cac chuyen bay theo lich trinh cua Air New Zealand nhung cung su dung chuyen co cua Khong quan Hoang gia New Zealand, thuong la Boeing 757 đuoc nang cap voi cac tram lam viec, cau thang may bay va may moc lien lac quan su. Boeing 757 cung đuoc su dung cho chuyen bay quoc te. Đoi bay 757 du kien se đuoc thay the vao nam 2028.


= Hau nhiem ky =
Nguyen thu tuong đuoc huong tro cap huu tri va chi phi đi lai suot đoi. Nguyen thu tuong giu chuc vu it nhat hai nam đuoc huong muc luong huu hang nam la 10,900 đo la cho moi nam tron ven ma nguoi đo giu chuc vu, voi muc luong huu toi đa la 54,500 đo la hang nam. Nguyen thu tuong đuoc tro cap chi phi đi lai trong New Zealand neu muc đich cua chuyen đi la đe thuc hien cac trach nhiem cua vai tro nguyen thu tuong.
Mot thu tuong đuong nhiem hoac nguyen thu tuong ma qua đoi thi se đuoc to chuc tang le cap quoc gia neu đuoc gia đinh chap thuan. Hai thu tuong qua đoi khi đang giu chuc vu đuoc chon cat trong lang mo: William Massey đuoc chon cat tai Đai tuong niem Massey tai Wellington, Michael Joseph Savage đuoc chon cat tai Đai tuong niem Savage o Bastion Point tai Auckland.


Lich su New Zealand đa co 42 thu tuong ke tu khi chuc vu đuoc thanh lap neu coi Henry Sewell la thu tuong đau tien. Mot so thu tuong đa giu chuc vu hon mot nhiem ky, William Fox va Harry Atkinson la thu tuong giu chuc vu so nhiem ky cao nhat voi bon nhiem ky. Richard Seddon la thu tuong giu chuc vu lau nhat voi tong thoi gian nhiem ky la 13 nam. Henry Sewell la thu tuong giu chuc vu trong thoi gian ngan nhat voi duy nhat mot nhiem ky keo dai 14 ngay. Harry Atkinson la thu tuong co mot nhiem ky bat ky ngan nhat voi nhiem ky thu ba chi keo dai bay ngay, nhung tong thoi gian giu chuc vu cua Atkinson lau hon cua Sewell. Edward Stafford la thu tuong tre tuoi nhat, đuoc bo nhiem lam vao nam 1856 khi moi 37 tuoi. Walter Nash la thu tuong lon tuoi nhat, đuoc bo nhiem vao nam 1957 khi đa 75 tuoi va het nhiem ky vao nam 1960 khi đa 78 tuoi.
Tat ca cac thu tuong New Zealand cho đen nay đeu la nguoi da trang goc Au, phan lon la nguoi goc Anh va Ireland. Đa co nhung suy đoan rang Norman Kirk (thu tuong tu nam 1972 đen nam 1974) la nguoi Maori va co to tien la nguoi Ngai Tahu nhung ong chua bao gio xac nhan đieu nay va khong co bang chung nao chung minh đieu nay.
New Zealand la mot trong so it quoc gia co ba nguoi đung đau chinh phu la phu nu va la mot trong ba quoc gia duy nhat co hai phu nu lien tiep lam nguoi đung đau chinh phu. Jenny Shipley cua Đang Quoc gia New Zealand la nu thu tuong đau tien, ke nhiem Jim Bolger vao cuoi nam 1997. Helen Clark la nu thu tuong thu hai, ke nhiem Shipley vao nam 1999. Jacinda Ardern la nu thu tuong thu ba va nu lanh đao thu hai cua Đang Lao đong New Zealand sau Clark, đuoc bo nhiem vao nam 2017.


= Thoi ky đau =
Khi Thuoc đia New Zealand đuoc thanh lap vao nam 1841, nguoi đung đau thuoc đia la mot thong đoc do Bo Thuoc đia Anh bo nhiem. New Zealand đuoc trao quyen tu quan vao nam 1853 theo Luat Hien phap New Zealand 1852 va Nghi vien khoa I hop lan đau tien vao ngay 24 thang 5 nam 1854.
Thang 4 nam 1856, Henry Sewell la nguoi đau tien đuoc bo nhiem lam thu ky thuoc đia, mot chuc vu tuong đuong voi bo truong noi vu lanh đao chinh phu. Nguoi ke nhiem ong, William Fox, cung đuoc giao vai tro lanh đao chinh phu nhung khong đuoc bo nhiem lam thu ky thuoc đia. Khi Frederick Weld đuoc bo nhiem vao chuc vu lanh đao chinh phu vao nam 1864, chuc danh "premier" xuat hien lan đau tien. Nguoi ke nhiem Weld, Edward Stafford, đoi chuc danh nay thanh "bo truong thu nhat" trong thoi gian ngan, nhung chuc danh nay đuoc đoi lai thanh premier trong nhiem ky thu hai cua Fox vao nam 1869. Tu thoi điem đo, ten goi "thu tuong" đuoc su dung gan nhu trong suot phan con lai cua the ky 19. Tuy nhien, Nghi vien vao nam 1873 co quy đinh ve muc luong cua nguoi đung đau chinh phu "la thu tuong".
Ban đau, thu tuong chi đong vai tro tu van cho thong đoc. Đieu nay bat đau thay đoi trong nhiem ky đau tien cua Edward Stafford. Stafford hop voi cac bo truong va đua ra quyet đinh ben ngoai Hoi đong Hanh chinh (do thong đoc chu tri), thiet lap quy uoc hien đai ve noi cac. Stafford cung khong tranh gianh quyen xu ly cac van đe nguoi Maori voi thong đoc ma sau cung thuoc ve thu tuong.


= Thoi ky đang =

Thu tuong ban đau khong co su ung ho co to chuc ma chi dua tren cac phe phai loi ich ca nhan nen khong cam quyen đuoc lau. Vi the cua thu tuong đuoc cung co nho su hinh thanh cua cac đang. Nam 1891, Thu tuong John Ballance thanh lap Đang Tu do, la đang chinh thuc đau tien o New Zealand. Nam 1909, William Massey thanh lap Đang Cai cach bao thu, la đang đoi lap thuc su đau tien trong Nghi vien. Sau đo, quyen luc chinh tri tap trung vao cac đang. Cac thu tuong tiep theo đen tu Đang Cai cach, Đang Thong nhat, Đang Lao đong va Đang Quoc gia. He thong đang phai va su ky luat đang giup thu tuong thong qua luat tai Vien Dan bieu ngay ca khi chinh phu khong co đa so tai Nghi vien. Nam 1893, thu tuong đuoc trao quyen han che thoi han bo nhiem vao Hoi đong Lap phap.
Tu nam 1900, Richard Seddon, nguoi đung đau chinh phu đuong nhiem, su dung ten goi "prime minister", đuoc the hien trong Nien giam chinh thuc cua New Zealand nam 1900. William Hall-Jones, nguoi ke nhiem Seddon, la nguoi đau tien đuoc bo nhiem lam "thu tuong" vao nam 1906.
Tuy quyen han ngay cang gia tang nhung thu tuong van bi gioi han boi nhu cau xay dung su đong thuan voi cac thanh vien cap cao khac cua Noi cac va đang cam quyen, bao gom nhung đai dien cho cac phe phai cua đang. Nhung the che khac, bao gom ca Nghi vien va bo may quan lieu, cung han che quyen han cua thu tuong. Nam 1912, Thomas Mackenzie la thu tuong cuoi cung mat chuc thong qua mot cuoc lay phieu tin nhiem that bai tai Vien Dan bieu.


= Thoi ky hien đai =
Trong Chien tranh the gioi thu nhat, thu tuong New Zealand bat đau tham gia truc tiep vao viec cai tri Đe quoc Anh. Truoc đay, cac thu tuong New Zealand tham du cac hoi nghi thuoc đia va đe quoc nhung van phai lien lac voi Anh thong qua thong đoc (mot chuc vu do chinh phu Anh bo nhiem vao thoi điem đo). Nam 1917, Thu tuong Anh David Lloyd George đe nghi thu tuong New Zealand tham gia Noi cac Chien tranh Đe quoc, la co quan phoi hop chien su cua Đe quoc Anh. Nam 1919, Thu tuong William Massey thay mat New Zealand ky Hoa uoc Versailles, bao hieu su đoc lap cua New Zealand trong Đe quoc Anh, mac du Massey la mot nguoi đe quoc chu nghia nhiet thanh.
Cac quy uoc hien phap đuoc thong qua tai Hoi nghi Đe quoc vao nam 1930 lam tang uy tin trong nuoc va quoc te cua thu tuong. Đao luat Westminster 1931 khang đinh rang cac lanh tho tu tri co đoc quyen lam luat. New Zealand ban đau phan đoi quy che tu chu va khong thong qua đao luat cho đen nam 1947. Chinh sach đoi ngoai cua New Zealand tro nen đoc lap. Trong thap nien 1940, uy tin cua thu tuong tang len khi New Zealand ky ket mot so đieu uoc quoc te. Nam 1967, Keith Holyoake tro thanh thu tuong New Zealand đau tien đe cu ung cu vien toan quyen ma khong tham khao y kien cua chinh phu Anh. Holyoake đe nghi bo nhiem Arthur Porritt lam toan quyen, la toan quyen đau tien sinh ra o New Zealand.

Tu khi he thong đau phieu đai dien ty le thanh vien hon hop đuoc thiet lap vao nam 1996, cac thu tuong bat đau phai lanh đao cac chinh phu thieu so. Vi du: Thu tuong Helen Clark (1999–2008) cua Đang Lao đong New Zealand lanh đao mot chinh phu thieu so nho mot loat cac thoa thuan tin nhiem va ngan sach voi nam đang nho.
Truoc thoi thu tuong Helen Clark, cac nghi si, thanh vien chinh phu va tham phan cap cao—bao gom ca thu tuong—theo thong le đuoc bo nhiem vao Co mat vien Anh va đuoc trao danh hieu "Quy ngai rat đang kinh". Thong le nay cung voi tuoc hieu hiep si va tuoc hieu quy ba trong he thong khen thuong hoang gia New Zealand bi bai bo vao nam 2000. Nam 2008, John Key cua Đang Quoc gia New Zealand tro thanh thu tuong va khoi phuc cac tuoc hieu nhung khong tiep tuc viec bo nhiem vao Co mat vien; Key đuoc phong danh hieu "Quy ngai". Tu ngay 3 thang 8 nam 2010, thu tuong, toan quyen, chu tich Vien Dan bieu va chanh an đuoc trao danh hieu "Quy ngai rat đang kinh" khi đuoc bo nhiem.
Ngay 21 thang 6 nam 2018, Thu tuong Jacinda Ardern cua Đang Lao đong tro thanh thu tuong đau tien cua New Zealand (va nguoi đung đau chinh phu dan cu thu hai tren the gioi) sinh con khi đang giu chuc vu. Ardern cung la thu tuong đau tien lanh đao mot chinh phu đa so mot đang ke tu khi he thong đai dien ty le thanh vien hon hop đuoc thiet lap.


Pho thu tuong Chuc danh pho thu tuong đa ton tai tu nam 1949. Pho thu tuong thuong phu trach cac bo quan trong va theo thong le se giu quyen thu tuong trong truong hop khuyet thu tuong hoac thu tuong khong lam viec đuoc. Pho thu tuong thuong la thanh vien cua cung mot đang voi thu tuong, nhung trong chinh phu lien hiep, lanh đao nghi truong cua mot đang nho co the đuoc bo nhiem lam pho thu tuong. Winston Peters, lanh đao cua New Zealand First, la pho thu tuong ke tu ngay 27 thang 11 nam 2023.


Danh sach cac thu tuong New Zealand Danh sach nguyen thu quoc gia va chinh phu đuong nhiem


Xem them Danh sach nguyen thu quoc gia va chinh phu đuong nhiem


Ghi chu Tham khao Lien ket ngoai Department of the Prime Minister and Cabinet (DPMC)
Biographies of Premiers and Prime Ministers at NZHistory
Prime Minister press releases at Beehive.govt.nz