Tran Waterloo (phien am tieng Viet: Oa-tec-lo) la tran chien dien ra vao ngay Chu nhat 18 thang 6 nam 1815, gan Waterloo, thuoc Bi. Quan Phap duoi su chi huy cua Hoang đe Napoleon Bonaparte đa bi đanh bai boi hai đoi quan cua Lien minh thu bay, quan Anh- mot lien minh bao gom nhieu đon vi tu Anh, Ha Lan, Hanover, Brunswick va Nassau, duoi su chi huy cua Arthur Wellesley, Cong tuoc thu nhat cua Wellington, va quan  Pho duoi su chi huy cua Thong che Gebhard Leberecht von Blucher. Tran chien đa đanh dau su ket thuc cua Nhung cuoc chien tranh cua Napoleon.
Vao luc Napoleon tro lai nam quyen vao thang Ba nam 1815, cac nuoc chong lai ong đa thanh lap Lien minh thu bay, va bat đau huy đong quan đoi. Hai luc luong lon duoi quyen chi huy cua Wellington va Blucher đong quan gan phia đong bac nuoc Phap. Napoleon đa du đinh tan cong rieng re đe hi vong  tieu diet ho truoc khi ho ket hop cung cac thanh vien khac trong Lien minh đe tien hanh mot cuoc xam lang vao nuoc Phap. Vao 16 thang Sau, Napoleon đa thanh cong trong viec tan cong luc luong chinh quan Pho tai Tran Ligny voi luc luong chinh cua ong, he qua la quan Pho rut lui ve phia bac vao 17 thang Sau, nhung rut lui trong trat tu. Napoleon phai mot phan ba luc luong đe đuoi theo quan Pho, dan toi Tran Wavre voi hau quan Pho vao 18-19 thang Sau va ket qua quan Pho đa giu 33,000 linh Phap khien ho khong the tham gia tran Waterloo. Cung vao 16 thang Sau, mot phan nho quan Phap đa tham gia Tran Quatre Bras voi quan Anh. Quan Anh đa giu khu vuc cua ho vao 6 thang Sau, nhung su rut lui cua quan Pho đa khien Wellington rut ve phia Bac toi Waterloo vao 17 thang Sau.
Nho nam đuoc thong tin rang quan Pho co the ho tro ong, Wellington đa quyet đinh nghenh chien tai thon nho Mont-Saint-Jean phia ben kia đuong Brussels, gan lang Waterloo. Noi ong chong lai nhieu cuoc tan cong lien tuc boi quan Pho trong suot buoi chieu 18 thang Sau, đuoc vien tro boi quan Pho, đoi quan đa tan cong vao suon quan Phap va giang cho Phap nhieu thuong vong. Vao buoi toi Napoleon đa tan cong quan Anh voi luc luong du bi cuoi cung cua ong, tieu đoan bo binh ki cuu cua Can ve Hoang gia Phap. Voi viec quan Pho pha vo suon phai quan Phap, quan Anh đa đay lui Can ve Hoang gia, va quan Phap bi đanh bai.
Waterloo  la tran quyet đinh cua Chien dich Waterloo va tran cuoi cua Napoleon. Theo Wellington, tran chien la "đieu kich tinh ma ban chua bao gio gap trong cuoc đoi". Napoleon đa thoai vi bon ngay sau, va luc luong lien minh tien vao Paris 7 thang Bay. That bai tai Waterloo đa ket thuc su thong tri cua Napoleon cung nhu hoang đe Phap va đanh dau ket thuc su tro lai Mot Tram Ngay cua ong tu noi luu đay. Ket thuc Đe Nhat Đe che Phap va thiet lap mot cot moc quan trong giua nhung cuoc chien keo dai khap chau Au va nhieu thap ki hoa binh. Chien truong đuoc xac đinh vi tri o  Braine-l'Alleud va Lasne thuoc nuoc Bi, khoang 15 km phia nam  Brussels va khoang 2 km tu thi tran Waterloo. Vi tri chien truong ngay nay noi bat hon het la đai tuong niem Lion's Mound (Đoi Su tu), mot go nhan tao khong lo đuoc xay dung tu đat cua chien truong; đia hinh cua chien truong gan go chua đuoc bao ton.


Boi canh lich su Sau that bai the tham cua Napoleon trong cuoc xam luoc nuoc Nga vao nam 1812, cac liet cuong chau Au lien ket lai đe cung tan cong nuoc Phap. Quan Lien minh thu sau đa đanh tan tac quan Phap trong tran thu hung đam mau o Leipzig vao thang 10 nam 1813, mang lai chien thang toan dien cho ngon lua đau tranh Giai phong Dan toc cua nguoi Đuc thoat khoi ach đo ho cua Phap. Sau that bai tai Leipzig, Napoleon tro ve Phap va lien phai đoi pho voi su tien cong thang vao chinh quoc Phap cua quan Lien minh thu sau vao nam 1814. Voi chien thang trong tran Paris, quan si Lien minh đa chiem linh đuoc đe đo Paris trong cung nam. Napoleon buoc phai thoai vi va bi luu đay toi đao Elba. The nhung cuu hoang Phap hay con đay tham vong nay khong chiu ngoi yen. Biet đuoc dan chung Phap van ung ho minh, vao thang 4 nam 1815, Napoleon đa bi mat tron khoi noi giam cam quay tro ve nuoc. Nhan đuoc tin, vua Louis XVIII đa cu quan đoi đen bat giu ong. The nhung trong mat nguoi dan va binh linh Phap luc bay gio thi Napoleon van la mot nguoi anh hung đa mang ve vinh quang cho nuoc Phap. Hau het cac tuong hoac kinh phuc hoac ne so tai nang quan su cua Napoleon, vi the het đoan quan nay đen đoan quan khac đuoc cu đi đe bat Napoleon cuoi cung lai quay ve duoi quyen chi huy cua cuu hoang. Chi trong vong ba tuan, Napoleon đa khoi phuc đuoc Đe quyen cua minh. Đieu nay the hien su de dang cua gioi quan su Phap trong viec len nam Trieu chinh.
Vao ngay 13 thang 3 nam 1815, sau ngay truoc khi Napoleon ve đen Paris, cac cuong quoc tai Hoi nghi Vien tuyen bo ong la ke ngoai vong phap luat. Bon ngay sau đo, Anh, Nga, Ao, Pho cung nhau đieu đong quan đoi đe tan cong Napoleon, voi moi nuoc ke tren đeu gop khong duoi 15 van binh si. Đoan quan cua ho co tong luc la khoang 60 van binh si. Biet rang kha nang dung thuong luong đe ngan can cac nuoc thuoc Lien minh thu bay tien cong nuoc Phap la khong the, Napoleon chi con lai hy vong cuoi cung la tan cong truoc khi ho ket hop voi nhau. Neu tieu diet đuoc quan Lien minh o phia nam Brussels truoc khi ho đuoc tang vien thi Napoleon se co the buoc nguoi Anh quay ve bien va đanh bat nguoi Pho khoi cuoc chien. Mot khi Anh va Pho đa that bai roi thi Napoleon co the tien hanh đam phan voi Ao va Nga đe duy tri cuc dien. Tuy tong luc cua lien quan Anh - Pho manh me hon quan Phap đang ke, lien quan Anh - Pho lai chua to chuc Chien dich ky luong. Mot đieu đang luu y nua la o Bi co rat nhieu nguoi noi tieng Phap ung ho ong, mot chien thang cua Phap co the thuc đay mot cuoc cach mang than Phap o đo. Quan Anh o Bi cung chi la luc luong hang hai; vi phan lon nhung binh si gioi nhat cua ho trong cuoc chien o ban đao Tay-Bo đa đuoc đua toi Hoa Ky cho cuoc chien nam 1812.
Napoleon đa gay dung đuoc đoan quan gom 36 van quan, nhung ong chi tung đuoc 125 nghin binh linh len chien đia. Chin ngay truoc khi Napoleon bi đanh bai tai Waterloo, bon liet cuong Anh, Ao, Pho va Nga đa ky ket đieu khoan cuoi cung tai Hoi nghi Vien, theo đo nuoc Phap phai quay tro lai đuong bien gioi nhu hoi nam 1790. Vao nam 1795, chinh quyen Cach mang Phap đa thanh cong trong viec chia cat cac ke thu cua minh, va gio đay Napoleon mong muon nuoc Phap se lap lai đuoc thang loi nay.


Dao đau Sau khi Napoleon Bonaparte tro lai nam quyen vao nam 1815, cac nuoc chong lai ong đa cung nhau thanh lap khoi Lien minh thu bay, va bat đau đieu đong quan đoi. Hai luc luong lon duoi quyen cua Wellington va von Blucher tien sat bien gioi phia đong bac nuoc Phap. Napoleon quyet đinh tan cong đe tieu diet ho truoc khi ho ket hop cung cac thanh vien khac trong khoi Lien minh đe tien hanh mot cuoc xam lang vao nuoc Phap. Tran Waterloo chinh la cuoc chien quyet đinh trong chien dich Waterloo dien ra ba ngay (tu 16-19 thang 6 nam 1815) nay. Truoc đo, vai tran đanh đam mau đa ket thuc voi that bai cua Napoleon trong viec ngan cach cac ke thu cua ong - su lap lai cua chien bai cua ong hoi chien tranh Lien minh thu sau.
Luc đau, Wellington du đinh chong tra lai ke hoach bao vay cua Napoleon bang cach di chuyen toi Mons theo tuyen đuong tay nam Brussels. Hanh quan nhu vay se khien ong bi cat đut lien lac voi can cu o Ostend, nhung cai loi cua no la ong se o gan quan cua Blucher hon. The nhung Napoleon đa su dung gian điep khien Wellington nay sinh moi lo so ve viec đanh mat con đuong tiep van tu cac cang bien. Sau đo ong chia quan thanh ba đao: canh trai do thong che Ney chi huy, canh phai do thong che Grouchy chi huy va quan du phong do chinh ong chi huy. Ngay 15 thang 6, quan Phap vuot bien gioi gan Charleroi va tieu diet cac tien đon cua quan Lien minh, giup Napoleon chiem đuoc vi tri giua Wellington va Blucher đe ngan ho hoi quan voi nhau.
Chi đen cuoi đem 15 thang 6 thi Wellington moi xac đinh ro mui tan cong chinh cua quan Phap la o Charleroi. Toi đau ngay 16 thang 6 thi ong nhan đuoc cong ham cua Quan cong xu Orange (danh hieu cua Vuong cong Ha Lan luc đo) la Willem va rat choang vang truoc toc đo tien quan cua Napoleon. Ong voi đua quan toi Quatre Bras, noi Quan cong xu Orange đang tran thu cung voi lu đoan cua Quan cong Bernhard xu Saxe-Weimar chong lai canh quan cua tuong Ney. Ney nhan lenh phai chiem giao lo o Quatre Bras đe neu can thiet co the keo quan ve phia đong hop cung Napoleon.
Ngay 16 thang 6 quan Phap bat đau tien cong Quatre Bras va Ligny gan Xombreffe. Tai Quatre Bras, Thong che Michel Ney cho quan mo cuoc cong kich manh liet vao cac vi tri quan Anh nhung ong đa gap phai suc khang cu manh me. Suot ca ngay hom đo mac du bi ton that toi 4.500 nguoi nhung quan Anh van giu vung tran đia va sau đay đe bao toan luc luong Wellington rut dan luc luong ve Waterloo. Trong cung luc nay thi Napoleon tien đanh quan Pho truoc. Vao ngay 16, voi quan du bi va canh phai, ong đanh bai quan Pho cua tuong Blucher tai Tran Ligny. O Ligny tinh hinh lai khac. Đay la huong tien cong do thong che Grouchy đam nhiem va Napoleon truc tiep theo doi. Bon quan đoan Pho duoi su chi huy cua Blucher chien đau mot cach yeu dan va cuoi cung bi quan Phap đay ra khoi cac tran đia phong ngu. Tai đay, quan Pho vua bi thuong vong, vua bi bat lam tu binh toi 20.000 nguoi. Trung quan cua quan Pho phai lui buoc truoc nhung đot tan cong manh me cua quan Phap, nhung hai canh cua ho van giu đuoc vi tri. Trong luc đo thi Ney giao chien voi Quan cong Orange tai giao lo Quatre Bras. Khi quan cua Quan cong Orange đang dan bi đay lui thi Wellington kip toi chi vien va đanh bat Ney đe chiem lay giao lo vao đau buoi toi cung ngay. The nhung đa qua tre đe chi vien cho quan Pho, luc nay đa bi đanh bai. That bai cua quan Pho khien Wellington khong the tru lai Quatre Bras nua, vi vay ma ong đa cho quan rut ve phia bac trong ngay hom sau, toi mot vi tri phong thu ma ong đa trinh sat đuoc vao nam ngoai: day đoi Mont-Saint-Jean, phia nam lang Waterloo va rung Sonian.
Viec rut lui cua quan Pho khoi Ligny đa khong bi quan Phap ngan tro, va co le cung khong đuoc ho chu y ky. Phan lon hau quan Pho van giu vi tri cho toi nua đem, va mot so đon vi khong di chuyen cho toi sang hom sau, hoan toan bi quan Phap phot lo. Su thieu canh giac cua quan Phap đa khien quan Pho co đuoc mot quyet đinh chien thuat quan trong la khong rut ve phia đong theo doc đuong day lien lac cua ho. Thay vi vay, ho di chuyen ve phia bac, song song voi huong di chuyen cua Wellington, van trong khoang cach nhan tiep van va giu lien lac voi ong ta. Quan Pho tap trung quanh quan đoan IV cua Von Bulow, von khong phai tham chien o Ligny va đong tai mot vi tri vung chai o phia nam Wavre. Paul K. Davis cho rang viec tuong Ney khong chiem som đuoc giao lo Quatre Bras chinh la nguyen nhan khien quan Phap khong đanh lui đuoc quan Pho mot cach hieu qua. Neu lam đuoc viec đo, Ney co kha nang nhanh chong toi tro chien cung Napoleon đe tan cong vao suon cua quan Pho, qua đo chi it cung lam ho phai rut chay ve phia đong.
Voi ca hai tran đanh ac liet tai Ligny va Quatre Bras, Napoleon đa that bai trong viec chia re cac ke thu cua ong. Ong cung quan du bi khoi hanh muon vao ngay 17 thang 6 va hop cung tuong Ney o Quatre Bras, du đinh tien đanh Wellington, nhung luc nay ong đa rut quan. Quan Phap đuoi theo Wellington, nhung ca hai ben chi co mot cuoc đung đo ky binh chop nhoang tai Genappe vua khi troi đem đo mua. Truoc khi roi Ligny thi Napoleon đa lenh cho Grouchy, tuong chi huy canh phai, mang 33.000 quan đuoi theo quan Pho đang rut lui. Viec khoi hanh muon, su thieu chac chan ve huong di chuyen cua quan Pho, va su mo ho trong cac menh lenh đa khien Grouchy khong kip ngan can quan Pho toi Wavre, noi ma tu đo ho co the tien quan đe ho tro Wellington. Vao cuoi ngay 17, quan cua Wellington đa toi vi tri đinh truoc o Waterloo, voi đai quan cua Napoleon bam theo sau. Quan Pho cua Blucher thi đang o xung quanh Wavre, khoang tam dam ve phia đong thanh pho.


Luc luong cac ben Co ba luc luong chinh tham gia vao tran đanh: "Tap đoan quan Bac" cua Phap (Armee du Nord) duoi quyen Napoleon I, mot luc luong quan đoi đa quoc gia duoi quyen Wellington va quan Pho duoi quyen Blucher. Quan Phap co khoang 69.000 nguoi, gom 48.000 bo binh, 14.000 ky binh, va 7.000 phao binh, cung 250 khau phao. Napoleon đa tung dung lenh cuong bach tong quan trong qua khu, nhung ong khong su dung phuong phap nay vao nam 1815. Tat ca binh si cua Napoleon luc đo đeu la cac cuu binh lao luyen tung tham chien cung ong it nhat la mot chien dich truoc đay, va nay ho đeu tu nguyen tro ve duoi truong ong. Luc luong quan ky binh cua Napoleon rat đong đao va manh me, gom 14 trung đoan Thiet Ky binh va bay trung đoan ky binh đanh giao. Do đo, đoan binh ma Napoleon dan đau trong tran chien Waterloo tro thanh mot trong nhung đoi quan tinh nhue nhat trong suot cuoc đoi vo nghiep cua ong. Quan Lien minh luc đo khong co binh si giap nang va Wellington cung chi co mot it ky binh đanh giao.
Wellington tu nhan ve luc luong cua minh la "te hai, yeu đuoi, trang bi kem va ban chi huy rat thieu kinh nghiem". Ong co trong tay 67.000 quan, gom 50.000 bo binh, 11.000 ky binh va 6.000 phao binh, voi 150 khau phao. 25.000 binh si trong luc luong cua ong la nguoi Anh va 6.000 thuoc Quan đoan Đuc cua Nha vua (King's German Legion, mot đoi quan Anh ma thanh phan gom nhung nguoi Đuc luu vong). Tat ca binh si Anh đeu la linh thuong truc, va chi co 7.000 trong đo tung tham chien o ban đao Iberia. Ngoai ra thi 17.000 binh si la tu Ha Lan va Bi, 11.000 tu Hanover, 6.000 tu Brunswick va 3.000 tu Nassau. Thoi ky chien tranh o ban đao Tay-Bo, Napoleon rat khinh suat Wellington, va ban than ong phai noi gian khi bi Hoang đe nuoc Phap goi la "ten tuong sepoy", am chi hoi truoc Wellington lam tu lenh quan đoi Anh tai An Đo. Napoleon I tham chi con tin chac la quan Phap se chien thang o ban đao Tay-Bo vao nam 1810. Tuy nhien, vao nam 1815, Napoleon đa co thay đoi: nhung chien thang lien tiep cua quan đoi Wellington tren ban đao Tay-Bo đa khien ong lo so Cong tuoc Wellington.
Nhieu binh si trong quan đoi cua Wellington con kha thieu kinh nghiem. Quan đoi Ha Lan moi đuoc tai thanh lap vao nam 1815, sau khi Napoleon that bai. Ngoai tru quan Anh va luc luong đen tu Hanover va Brunswick tung chien đau o Tay Ban Nha cung quan Anh, phan con lai cua quan đoi Lien minh nay la nhung nguoi tung đung trong hang ngu quan Phap va cac đong minh cua Napoleon. Wellington cung khong co đu ky binh, chi co bay trung đoan tu Anh va ba trung đoan ky binh Ha Lan. Cong tuoc xu York đa ap đat nhieu vi si quan cua minh cho Wellington, trong đo co vi pho chi huy chi đung hang thu hai sau ong la Ba tuoc xu Uxbridge. Vi nay chi huy ky binh va đuoc Wellington cho phep trien khai ke hoach cua đoi quan nay theo y minh. William cung giao cho Vuong cong Frederik cua Ha Lan (em cua Quan cong xu Orange) đong 17.000 quan tai Halle, cach chien truong tam dam ve phia tay. Ho khong tham gia tran đanh ma đong o đo đe đe phong khi tran đanh that bai va Wellington phai rut lui.
Quan Pho thi đang trong cong cuoc tai to chuc. So ky binh ma Blucher co trong tay con kha non kinh nghiem va thieu trang bi. Phao binh cung đang trong qua trinh cai to va khong đat hieu qua toi đa; phao va cac thiet bi van con phai van chuyen tu xa toi trong va sau tran đanh. Mac du co nhung thieu hut nhu vay nhung ban chi huy cua quan Pho rat chuyen nghiep va tai gioi. Cac si quan nay đuoc đao tao tu bon truong đuoc phat trien chinh cho muc đich chien tranh voi Napoleon va vi vay đeu trai qua qua trinh huan luyen tuong tu nhau. He thong vung chac nay la tuong phan voi nhung menh lenh mo ho va mau thuan trong quan Phap. He thong nay giup đam bao cho ba phan tu binh si cua ho tap trung cham chu suot 24 gio truoc tran Ligny, va sau khi bai tran thi quan Pho van bao đam van đe tiep van, tap hop lai va tien ve Waterloo trong vong 48 gio. Hai quan đoan ruoi cua quan Pho (48.000 quan) đa tham chien o Waterloo. Hai lu đoan cua Friedrich von Bulow thuoc quan đoan IV tan cong tuong Lobau (tuc Georges Mouton) vao luc 16 gio 30, con quan đoan I cua Ba tuoc Zieten (Hans Ernst Karl) va quan đoan II cua Georg von Pirch thi tham chien vao luc 18 gio.


Chien truong Cong tuoc Wellington đa chon phia nam ngoi lang Waterloo đe lam noi quyet chien. Quan Anh đong o phia bac chien truong, đoi dien voi ho la quan Phap do Napoleon chi huy. Von la mot nha quan su tai nang, Wellington hieu rang, voi đoi quan thieu kinh nghiem chien đau ma ong đang nam trong tay, đoi đau truc dien voi Napoleon la tu sat. Vi the, Wellington đa chon bien phap phong thu va chien truong Waterloo la mot đia điem rat phu hop voi y đo nay.
Waterloo la mot vi tri phong thu vung chai. No bao gom mot day đoi chay theo huong đong-tay, vuong goc va bi cat lam hai boi tuyen đuong chinh dan toi Brussels. Doc theo phan đinh cua day đoi la con đuong mon Ohain. Gan giao lo voi con đuong Brussels la mot cay du, cung la vi tri trung tam cua Wellington va la noi ong đong tai đo đe chi huy trong gan ca ngay. Wellington dan quan bo binh ngay phia sau đinh day đoi, theo đuong Ohain. Dung suon doc nguoc, nhu cach ma ong đa tung lam truoc đay, Wellington che giau đuoc quan luc cua minh, ngoai tru cac linh ban sung quay nhieu va cac phao binh (cac linh ban sung quay nhieu thi phai hoat đong o chien truong mo, con phao binh thi phai na tu tren cao xuong moi co hieu qua cao). Chieu dai cua chien truong cung la kha ngan, chi khoang 2,5 dam (4,0 km). Đieu nay giup Wellington co the bo tri quan luc mot cach co chieu sau, va ong đa thuc hien nhu vay voi canh phai va trung tam, huong ve lang Braine-l'Alleud. O canh trai thi ong bo tri mong hon, voi hy vong quan Pho se đen tro chien kip thoi.

Phia truoc đinh đoi, co ba vi tri co the gia co đe phong thu. Mot o xa phia canh phai la lau đai, khu vuon va thai ap Hougoumont. Đo la mot khu nha kieu đong que to lon va đuoc xay cat can than, đuoc che giau duoi cay coi. Khu nha huong ve phia bac doc mot đuong mon trung bi che phu ma co the đuoc tiep te. O phia cuc trai la lang nho Papelotte. Ca Hougoumont va Papelotte đeu đuoc gia co va đua nguoi toi đe tran thu, đieu nay giup cac suon cua quan Wellington tro nen vung vang hon. O phia tay đuong chinh, va phia truoc phan con lai cua luc luong cua Wellington, la nong trang va thai ap La Haye Sainte, noi đuoc gia co voi 400 Khinh Bo binh cua Quan đoan Le duong Đuc cua Nha vua. Ben kia đuong la mot mo cat bo hoang, noi lu đoan thien xa 95 đuoc bo tri đe ban tu xa. Voi cac vi tri nhu vay thi đoi quan tan cong vao se gap nhieu kho khan. Neu muon choc suon vao ben phai se phai cham tran voi cu điem Hougoumont, neu muon đanh vao ben phai cua khu trung tam se phai di chuyen giua hai lan đan tu Hougoumont va La Haye Sainte. Tan cong vao ben trai cua khu trung tam se phai chiu su tan cong tu La Haye Sainte va mo cat lien hop voi no, con neu muon thoc suon tu canh trai thi se phai chien đau tren nhung đuong pho va hang rao cua Papelotte, va mot so manh đat rat uot.
Quan Phap bo tri tren nhung suon doc cua mot day đoi khac ve phia nam. Napoleon khong the nhin thay cac bo tri cua Wellington, vay nen ong dan quan đoi xung theo tuyen đuong Brussels. O canh phai la quan đoan I cua tuong d'Erlon voi 16.000 bo binh va 1.500 ky binh, cong them mot đoi ky binh du bi 4.700 nguoi. O canh trai la quan đoan II cua tuong Honore Charles Michel Joseph Reille voi 13.000 bo binh va 1.300 ky binh, cong them mot đoi ky binh du bi 4.600 nguoi. O trung tam, phia nam quan tro La Belle Alliance la đoi quan du bi, bao gom quan đoan VI cua tuong Lobau voi 6.000 nguoi, 13.000 bo binh thuoc Đoi Can ve va 2.000 ky binh du bi. O phia sau ben phai cua quan Phap la lang lon Plancenoit, va o tan cung ben phai la rung Bois de Paris. Luc đau Napoleon chi huy cuoc chien tu nong trai Rossomme, noi ong co the bao quat tran chien, nhung toi đau buoi chieu thi chuyen toi mot vi tri gan La Belle Alliance. Khi đo ong đa bi khuat tam nhin chien truong va quyen chi huy truc tiep đuoc giao cho Ney.


Tran đanh Wellington nhan đuoc tin phuc đap tu Blucher, hua se mang ba quan đoan toi giup ong, đi tien phong la quan đoan IV duoi quyen Bulow. Vao luc 11 gio, Napoleon vach ra mot ke hoach tong the cho tran đanh: su đoan cua Jerome se tan cong Hougoumont đe thu hut quan du bi cua Wellington, cac đai phao se na vao trung tam cua quan Wellington tu 13 gio, con quan đoan cua d'Erlon se pha vo canh trai cua Wellington đe bao vay lien quan tu đong sang tay. Muc tieu chu đao cua ke hoach nay la đay quan Wellington ve huong bien, cach xa quan Pho.
Napoleon tri hoan tran đanh đen trua ngay 18 thang 6 đe cho mat đat kho rao. Chinh viec nay tao đieu kien cho quan Pho cua Blucher co them thoi gian đe chi vien cho quan Anh. Quan cua Wellington, bo tri doc tuyen đuong Brussels tren doc nui Mont-Saint-Jean, đa chong tra nhieu đot tan cong du doi cua quan Phap. Nho co su trien khai đoi hinh đung đan cua quan Anh, quan Phap khong nhung bi đanh lui ma con bi ton hai nang ne. Trong nhung đot cong kich cua minh, quan linh Phap đa chien đau het suc dung manh, nhung khong vuot qua đuoc suc khang tra ngoan cuong, ben bi cua luc luong bo binh Anh. Khong nhung luc luong bo binh ma ky binh cung cong hien to lon đen chien thang ruc ro cua Quan đoi Anh trong tran nay. Quan Ky binh cua Quan cong Wellington dung manh trong khi Napoleon I thieu Ky binh tinh nhue ke tu sau that bai trong Chien dich nuoc Nga (1812). La Sainte Haye va Hougoumont tro thanh hai chien đia ac liet nhat tai Waterloo, khi hai ben đeu tan sat nhau du doi. Sau khi binh linh Phap luon that bai trong viec cong kich quan Anh, thang loi huy hoang ve mat phong ngu cua Wellington the hien suc chien đau manh liet cua ca nhung nguoi linh kem coi trong quan đoi cua ong. Cho đen chieu toi, quan Pho keo toi va xuyen thung canh phai cua Napoleon. Mot cuoc tien cong cua đoi Can Ve Đe che cung bi quan Anh đanh bai hoan toan. The roi, quan cua Wellington cung phan cong va khien quan Phap phai rut lui trong roi loan. Quan Phap bi ton that rat nang ne trong cuoc thao chay, con Napoleon I chay ve Paris. Thang loi tai Waterloo khac hoa hieu qua cua su bo tri tuyen quan cua Wellington.
Hougoumont va La Sainte Haye se la noi ma hai ben tan sat nhau đam mau hon ca trong suot tran thu hung ac liet nay. Nhin chung, trong suot tran chien, quan Anh đa đat đuoc chien thang to lon ve mat phong ve, truoc khi quan Pho keo toi gay bat loi nghiem trong cho quan Phap. Napoleon I, von di đa khong the đanh bai quan Anh, đa that bai hoan toan trong đot tien cong cuoi cung cua đoi Can ve cua ong nham vao cac binh si Anh. Quan Lien minh truy đuoi sau đo tien vao Phap va phuc hoi vuong vi cho Louis XVIII. Vao ngay 3 thang 7 nam 1815, phat huy đai thang o Waterloo, quan Đong Minh đa chiem cu đuoc đe đo Paris, đanh dau su cham dut nhung cuoc chien tranh cua Napoleon. Napoleon khong the giu đuoc ngoi vi, ong phai thoai vi va bi luu đay toi đao Saint Helena, noi ong qua đoi vao nam 1821. Voi that bai cua ong, tran chien Waterloo đa đinh đoat so phan cua nuoc Phap khi ay. Vuong trieu Mot Tram ngay cua Napoleon I, mo đau voi thang loi, đa ket thuc bang chien bai tai Waterloo đay tham hoa cua ong, đi đoi voi su tan ra bat ngo cua đoan binh cua ong.


= Hougoumont =
Su gia Andrew Robert ghi nhan rang: "Mot đieu thu vi ve tran chien Waterloo la khong ai biet chac đuoc ve thoi điem bat đau cua no". Wellington ghi lai trong cac bao cao cua minh ve tran đanh rang "vao luc 10 gio sang (Napoleon) đa mo mot đot tan cong ac liet vao cu điem cua quan ta tai Hougoumont". Mot so nguon lai ghi nhan rang cuoc giao chien bat đau luc 11 gio 30 ngay hom ay. Can nha va khu vuc xung quanh no đuoc phong thu boi bon trung đoi Can ve, con khu rung va cong vien đuoc gac boi quan Jager xu Hanover va luc luong 1/2 xu Nassau. Đot tan cong đau tien tu lu đoan cua Bauduin đa don quang khu rung va cong vien, nhung bi chan lai boi phao kich cua quan Anh, con ban than Bauduin đa tu tran. Khi phao binh cua quan Anh bi loi keo vao mot cuoc đau phao voi phao binh Phap, mot đot tan cong thu hai tu lu đoan cua Soye (va nhung binh si con sot lai tu lu đoan cua Bauduin) đa toi đuoc cong phia bac cua khu nha. Mot vai linh Phap đa lot đuoc vao trong san, truoc khi cong bi đanh chiem lai. Lu đoan Can ve Coldstream 2 va quan Can ve 2/3 kip toi va đay lui cuoc tan cong.

Cuoc chien tiep tuc dien ra xung quanh Hougoumont suot buoi chieu. Quan Phap đo xo toi khu vuc xung quanh no va tien hanh nhung cuoc tan cong phoi hop đe chong lai binh si lien quan o Hougoumont. Quan cua Wellington đa phong thu khu nha va con đuong mon tu đo dan ve phia bac. Toi buoi chieu thi Napoleon đich than ha lenh phai phao kich đe đot chay khu nha, khien tat ca khu đo bi tieu huy het, tru nha tho. Lu đoan cua Du Plat toi phong thu con đuong mon, va phai lam chuyen đo ma khong co si quan cap cao nao. Cuoi cung thi ho cung đuoc tro chien boi trung đoan bo binh 71 cua Anh. Sau đo co them lu đoan xu Hanover cua Hugh Halkett toi, va lien quan giu đuoc Hougoumont cho toi het tran đanh. Wellington va tuong Macready đa danh nhieu loi binh luan ve tran chien ac liet o Hougoumont.
Cuoc chien o Hougoumont thuong đuoc nhin nhan la mot cuoc tan cong đe thu hut luc luong du bi cua Wellington, nhung sau đo tien trien thanh mot cuoc giao tranh keo dai ca ngay va thu hut ca luc luong du bi cua Phap. Thuc ra, co the tin đuoc rang ca Napoleon va Wellington đeu cho rang viec chiem giu Hougoumont la đieu then chot đe gianh lay chien thang trong ca tran đanh. Hougoumont la mot noi tren chien truong ma Napoleon co the quan sat ro, va ong đa lien tuc don quan toi đo cung khu vuc phu can trong suot ca buoi chieu (tong cong la 33 tieu đoan va 14.000 binh si). Tuong tu nhu vay, mac du chua tung don mot so luong quan lon vao ben trong khu nha nhung Wellington cung đa đua 21 tieu đoan (12.000 quan) toi trong ca buoi chieu đe bao ve con đuong mon, giup chuyen van quan si va đan duoc toi khu nha. Ong cung đa đua mot so phao binh tu trung tam đen yem tro Hougoumont, va sau đo thua nhan rang chien thang cua tran chien phu thuoc vao viec giu đuoc cong Hougoumont.


= Đot tan cong bo binh đau tien cua Phap =
80 đai phao thuoc Đai khau đoi (grande batterie) cua Napoleon đuoc đua vao trung tam. Chung bat đau khai hoa vao luc 11 gio 50, theo Rowland Hill (chi huy quan đoan II cua lien quan), trong luc cac nguon khac cho rang thoi điem chinh xac la tu sau giua trua đen 13 gio 30. Cac đai phao nay đeu kha xa nen kho ban chinh xac, va tu vi tri cua ho thi chi thay đuoc duy nhat su đoan Ha Lan (hau het quan đoi lien quan đa đuoc Wellington bo tri o ben kia đoi, khuat tam quan Phap). Them vao nua la mat đat mem đa khien đan khong nay đuoc xa, va cach bo tri cua phao binh Phap la chia ra bao vay luc luong cua lien quan, nen mat đo cac phat ban khong day đac. Y đinh cua Napoleon khong phai la đe gay ton that nang ne cho đoi thu (vi muon nhu vay thi phai cat cong tim mot vi tri ban thuan loi hon), ma la đe gay bat ngo va lam anh huong đen si khi cua ho.

Vao luc 13 gio, Napoleon thay mui tan cong đau tien cua quan Pho o lang Lasne-Chapelle-Saint-Lambert, cach canh phai cua ong bon hoac nam dam (khoang ba gio tien quan). Napoleon lien ha lenh cho tuong Soult gui thu cho Grouchy mang quan toi chien truong tien đanh luc luong nay cua quan Pho. The nhung vao luc đo thi Grouchy đang thi hanh lenh cu cua Napoleon va bam sat quan Pho toi Wavre, va do đo o qua xa chien truong. Grouchy luc nay đuoc bo tuong la Gerard khuyen rang nen "đi ve huong tieng sung", nhung ong van lam theo lenh cu va đung đo voi quan đoan III hau quan cua Pho o tran Wavre. Mot đieu nua la thu cua Soult phai toi sau 18 gio moi toi đuoc cho cua Soult. Ve mat chien luoc, su cung nhac cua Grouchy đa khien ong khong kip toi Waterloo đe chan đau quan Pho, ma chi bam theo sau đuoi ho, qua đo khong the thay đoi ket cuc tran chien.
Tin rang co the đanh thang quan Anh truoc khi quan Pho toi, Napoleon dung bo binh tan cong. Khoang sau 13 gio mot chut, quan đoan I cua Phap bat đau tien cong. Tuong tu Ney, d'Erlon đa tung đung đo Wellington o Tay Ban Nha, va biet ve chien thuat ua thich cua vi tuong Anh nay la dung mot luong lon linh ban sung tam ngan đe đay lui đoi hinh doc cua bo binh. Thay vi dung đoi hinh doc chin tang sat nhau, moi su đoan nhan lenh phai tien len theo tung tieu đoan mot, voi khoang cach giua cac tieu đoan la sat nhau. Đieu nay giup ho tap trung đuoc hoa luc, nhung khong co cho đe thay đoi đoi hinh.
Luc đau chien thuat nay đa to ra hieu qua. Su đoan o ngoai cung ben trai, duoi quyen Donzelot, đa tien toi La Haye Sainte. Khi mot tieu đoan bat đau đung đo ke đich, cac tieu đoan theo sau tan ra ve hai ben va thanh cong trong viec co lap nong trai, voi su yem tro cua linh ky binh giap nang. Quan cong xu Orange thay rang La Haye Sainte đa bi cat roi ra, va co gang chi vien cho no bang cach đieu tieu đoan xu Hanover toi. Ky binh giap nang cua Phap nap trong bai rao suc vat đa phat hien va nhanh chong tieu diet het nhom quan nay, roi phi ve phia sau La Haye Sainte toi gan sat tan đinh cua day đoi, noi ho tiep tuc bao ve phia trai cua d'Erlon.
Luc 13 gio 30, d'Erlon bat đau tung them ba su đoan nua vao tran, khoang 14.000 quan tren mot vung 1.000 m đe chong lai canh trai cua Wellington. Ho đa đung đo voi 6.000 quan Đong Minh. Tuyen đau la lu đoan Ha Lan 1 cua Bijlandt. Tuyen hai la quan Anh va quan xu Hanover duoi quyen Thomas Picton, nguoi đa cho si tot an nap đang sau đinh day đoi. Lu đoan cua Bijlandt nhan lenh phai đe mot so linh ban sung quay nhieu đong tren con đuong mon, trong khi phan con lai cua lu đoan se nam ngay sau con đuong (ho nhan lenh nay tu luc 9 gio sang).  Khi Quan đoi Phap tien quan, binh linh mang sung cua Bijlandt rut lui ve phia sau va cung Tieu đoan cua minh ban tra, nhung roi ho bi quan cua d’Erlon đanh lui ve phia sau. Quan Phap sau đo tien len doc, va khi đo, nhung chien binh cua Picton đung day va ban đau na đan vao ho. Quan Phap ban tra va thanh cong trong viec gay ap luc len quan Anh. Mac du o chinh giua bi chun buoc, canh trai cua d'Erlon bat đau đanh tan Quan đoi Anh. Picton hy sinh ngay sau khi ra lenh phan cong, va quan Anh cung quan xu Hanover bat đau phai nhuong đuong truoc so luong đong đao cua quan Phap.


= Đot xung kich cua luc luong Ky binh Anh =
O trong tinh the quyet đinh nay, Uxbridge lenh cho hai lu đoan ky binh nang (truoc đo đa tap hop đang sau đinh đoi ma khong bi quan Phap thay) xung kich đe ho tro cho luc luong bo binh đang chiu ap luc to lon. Lu đoan 1 (con goi la Lu đoan Gia đinh, tuc Household Brigade) đuoc chi huy boi đai tuong Edward Somerset va bao gom trung đoan Can ve Hoang gia 1 va 2 (Life Guards), Đoi Ky binh Can ve, va Đoi Long Ky binh Can ve cua Đuc Vua. Lu đoan 2 (con goi la Lu đoan Lien hiep, tuc Union Brigade) đuoc chi huy boi đai tuong William Ponsonby. Lu đoan nay co ten goi nhu vay la vi bao gom ba trung long ky binh hang nang toi tu ba nuoc khac nhau: Anh Quoc, Scotland va Ireland. Cac su gia cho rang quan Anh co nhung con ngua tot nhat thoi bay gio (do cac nuoc tren luc đia đa chinh chien suot 20 nam qua nen chiu nhieu ton that ve ngua) va đuoc huan luyen tot ve ky thuat đanh kiem tren lung ngua. Mac du vay nhung ky binh Anh lai khong co kha nang chien thuat tot va thua han quan Phap ve kha nang dan quan trong đoi hinh lon. Wellington tung nhan xet rang: "Cac si quan ky binh cua chung toi co biet tai la gap thu gi cung phi nuoc đai len. Ho khong bao gio can nhac tinh hinh, khong bao gio nghi đen viec đieu đong binh si khi gap ke thu, va khong bao gio đe lai quan du bi."

Hai lu đoan nay co khoang 2.000 quan, va đuoc dan đau boi chinh Uxbridge. Luc luong du bi cua ho kha it oi: đoi Ky binh Can ve đong vai tro du bi cho Lu đoan Gia đinh, nhung Lu đoan Lien hiep thi chang co đoi du bi nao. Uxbridge cung ra lenh cho cac chi huy lu đoan phai tu đieu đong quan minh, vi lenh cua ong co the se khong toi đuoc. Ngoai ra thi co ve nhu Uxbridge muon cho them ca luc luong ky binh cua Tuong John Vandeleur va Tuong Hussey Vivian, va ca đoi ky binh cua Ha Lan đe ho tro cho quan minh. Ve sau nay thi ong đa bay to su hoi tiec đoi voi quyet đinh cua minh khi đo la đich than dan đau đot xung kich, va đang ra thi ong nen to chuc mot đoi du bi đe co the yem tro ho.
Lu đoan Gia đinh vuot qua đinh đoi noi quan Lien minh đang tran thu đe tan cong xuong đoi. Luc luong ky binh giap nang tran thu canh trai cua d'Erlon luc nay van con đang phan tan, bi đay ve phia con đuong mon va phai thao chay. Mot so ky binh giap nang Phap bi bao vay o bo doc cua đuong mon, voi đai bo phan bo binh cua ho o phia truoc, lu đoan thien xa 95 nham ban ho tu phia bac, va ky binh cua Somerset van gay ap luc len ho tu phia sau. Tiep tuc tan cong, quan o canh trai cua Lu đoan Gia đinh đa tieu diet đuoc lu đoan cua Aulard. The nhung thay vi quay ve thi ho lai tiep tuc vuot qua La Haye Sainte va phai đoi mat voi lu đoan cua Schmitz, khi ma ngua cua ho đa met moi.
O ben trai, Lu đoan Lien hiep vuot qua quan bo binh va bat đau xung kich. Đoi ky binh Anh tieu diet lu đoan cua Bourgeois, trong khi quan ky binh Ai Nhi Lan đanh bai mot lu đoan khac thuoc su đoan cua Quoit, con quan ky binh Scotland tieu diet phan lon lu đoan ky binh cua Nogue. O tan cung ben trai cua Quan cong Wellington, su đoan cua Tuong Pierre Francois Joseph Durutte co thoi gian đe lap thanh đoi hinh vuong va tran thu truoc quan Scotland. Cung nhu voi Lu đoan Gia đinh, cac si quan cua Lu đoan Lien hiep khong the thu quan lai đuoc va ky binh Scotland tien toi tan khu vuc đat phao cua quan Phap. Mac du khong co thoi gian lan phuong tien đe vo hieu hoa cac khau phao hay mang chung đi, ho đa khien nhieu phao thu Phap phai thao chay khoi chien truong.
Hoang đe Napoleon nhanh chong đap tra bang cach ra lenh phan cong voi cac lu đoan ky binh giap nang cua Farine va Travers, cung hai lu đoan ky binh đanh giao cua Jaquinot thuoc quan đoan I. Luc nay thi ky binh cua Anh đa sai lam khi tien qua xa va ket qua la ho phai ganh chiu thuong vong nang ne. Lu đoan Lien hiep ton that nang ne ca ve binh si va si quan (gom ca chi huy cua ho la William Ponsonby va đai ta Hamilton cua đoi ky binh Scotland). Trung đoan Can ve Hoang gia 2 va Đoi Long Ky binh Can ve cua Đuc Vua thuoc Lu đoan Gia đinh cung đeu ton that nang ne (chi huy cua Đoi Long Ky binh la Fuller cung tu tran). Mac du vay thi trung đoan Can ve Hoang gia 1 va Đoi Ky binh Can ve van con giu đuoc đoi hinh va it chiu thuong vong. Mot đot phan cong cua quan Long Ky binh Anh va Ha Lan cung quan Khinh Ky binh o canh trai, va lan đan cua quan Bo binh Ha Lan o trung tam, đa đay lui quan ky binh Phap.
Co nhieu tranh cai ve su hieu qua ma ky binh phe lien quan đa tao ra tren chien truong, nhung ho cung đa đong mot vai tro nhat đinh. Napoleon bi bat song 3.000 quan, nhung đieu cot yeu la ong đa mat nhieu thoi gian, khi ma quan Pho bat đau xuat hien o canh phai cua ong. Napoleon đua luc luong du bi, gom quan đoan IV cua Lobau cung hai su đoan ky binh (tong cong khoang 15 nghin quan si), đen cam chan quan Pho. Nhu vay, Napoleon đa dung toan bo quan du bi cua minh, ngoai tru Đoi Can ve, va bay gio ong khong chi phai đanh thang Quan cong Wellington mot cach nhanh chong, ma con voi so luong it hon.


= Ky binh Phap tan cong =

Khoang truoc 16 gio mot chut, Ney đe y thay mot su di tan o trung tam cua Wellington. Đo chi la su di chuyen cac thuong binh, nhung ong tuong nham rang lien quan đang rut lui, va muon tan dung chuyen nay. Vi quan đoan cua d'Erlon đa that bai, Ney chi co the to chuc đot tan cong bang ky binh, khi ma phan lon bo binh Phap đang tham chien o Hougoumont hoac toi phong thu canh phai cua quan Phap (chong Pho). Luc luong cua ong luc đau gom quan đoan ky binh du bi cua Milhaud va su đoan ky binh nhe cua Lefebvre-Desnoettes thuoc Đoi Can ve Hoang gia, sau đo đuoc bo sung them quan đoan ky binh nang cua Tuong Francois Etienne de Kellermann va Guyot, tong cong khoang 9.000 ky binh. Quan cua Wellington phong thu bang cach lap thanh đoi hinh hinh vuong. Mac du de bi pha boi đai phao hay bo binh, đoi hinh hinh vuong nay co the chong tra lai ky binh hieu qua, khi ma no khong the bi boc suon, va ngua khong the đot kich xuyen qua hang luoi le. Phao binh cua lien quan đuoc đat vao trung tam cua đoi hinh hinh vuong.
Nhung bo binh Anh thuat lai la đa co 12 đot tan cong, nhung co ve nhu ho đa tinh ca nhung đot nho trong cung mot đot tan cong, vi vay ma con so thuc chac chan la nho hon nhieu. Kellerman nhan ra su vo ich cua đot tan cong va co giu lu đoan ban sung tinh nhue cua ong lai, nhung Ney đa kien quyet tung ho vao tran. Mot si quan Anh đa ghi lai nhung cam xuc cua ong khi chung kien the tan cong manh me cua quan Phap.

Mot đieu cot loi la thanh bai cua loi tien quan ky binh voi so luong lon nay phu thuoc vao su khiep so cua đoi phuong. Neu bo binh co the giu vung đuoc đoi hinh phong thu va khong hoang so thi ky binh cung khong gay đuoc thiet hai đang ke gi. Thuc ra thi neu phao binh Phap co the pha vo đuoc hang ngu cua cac đoi hinh hinh vuong nay quan thi ky binh co the xam nhap va tieu diet chung. The nhung su gan ket giua phao binh va ky binh Phap trong cac đot tan cong nay la khong tot, khi ma phao binh khong tien đu gan đe ban hieu qua. Quan Phap bi chan đung boi bo binh Anh, nhung tran phao kich cua phao binh Anh (buoc ho phai xuong đoi đe tai hop đoi ngu), va cac cuoc phan cong cua luc luong ky binh Anh con sot lai. Sau nhieu đot tan cong thi ho đa bi ton that đang ke, va nhieu chi huy đa bi thuong khi truc tiep chi huy o hang đau.
Cuoi cung thi Ney cung hieu rang chi co quan ky binh khong thi khong lam đuoc gi. Ong bat đau to chuc mot cuoc tan cong ket hop, su dung su đoan Bachelu va trung đoan cua Tissot, thuoc quan đoan II cua Reille (khoang 6.500 bo binh). Cuoc đot kich nay van tien theo đuong cu cua cac đot tan cong vua roi. Uxbridge dan Lu đoan Gia đinh toi ngan ho lai, nhung khong pha vo đuoc bo binh Phap, va phai rut lui voi nhung thuong vong tu sung cua quan Phap. Quan ket hop ky binh-bo binh cua Phap tiep tuc bi đanh chan boi phao kich tu phao binh va lu đoan bo binh cua Thieu tuong Frederick Adam, va cuoi cung phai rut lui. Mac du trong đot tan cong nay thi ky binh Phap it gay đuoc thuong vong cho khu trung tam cua Wellington, nhung đot phao kich vao cac đoi hinh hinh vuong đa lam đuoc chuyen đo. Tat ca ky binh cua Wellington, ngoai tru mot luc luong o tan cung phia trai, đeu đa tham chien o mat tran nay va hung chiu nhieu ton that. Tinh the nguy khon luc nay cua quan Anh khien lu đoan ky binh hussar cua Cumberland xu Hanover đa thao chay khoi chien truong va chay thang ve Brussels, vua chay vua loan tin canh bao.
Cung cung luc voi đot tan cong ket hop cua Ney o trung tam, phan con lai trong quan đoan I cua d'Erlon đa đanh chiem đuoc La Haye Sainte vao luc 6 gio chieu. Luc nay Ney ha lenh cho cac khau phao do ngua keo tien ve trung tam cua Wellington va bat đau phao kich du doi vao cac đoi hinh bo binh hinh vuong. Trung đoan 27 bi tieu diet, con trung đoan 30 va 73 ton that nghiem trong va phai hop cung nhau đe tao thanh mot đoi hinh hinh vuong moi co the đung vung đuoc.
Mat La Haye Sainte, quan Anh lam vao tinh the att kho khan, Tuong Wellington đa noi voi Uxbridge rang "co le chung ta đang thua tran". Ve phia Phap, vui mung vi thanh cong, Napoleon đa voi bao si quan tuy tung Soult viet thu bao ve Paris bao cho dan chung rang quan Phap đa chien thang.


= Quan Pho tham chien: cac quan đoan cua Bulow va Zieten tan cong =

Quan đoan đau tien cua Pho toi tham chien la quan đoan IV cua Bulow. Ong du đinh tan cong Plancenoit đe lay noi đay lam điem tua đe đanh vao hau quan Phap. Ke hoach cua Blucher la se chiem Frichermont bang cach su dung đuong Bois de Paris. Blucher va Wellington đa lien lac voi nhau tu 10 gio sang va thong nhat viec quan Pho se tien vao Frichermont neu trung quan cua Wellington bi tan cong. Bulow nhan thay rang con đuong toi Plancenoit đuoc đe ngo va luc đo la 16 gio 30. Vao thoi điem ma ky binh Phap o trung tam đang tan cong ac liet nhat, lu đoan 15 thuoc quan đoan IV cua Pho đuoc cu toi đe noi ket voi luc luong Nassau o canh trai Wellington o Frichermont–La Haie, voi mot đoi phao do ngua keo va them mot lu đoan phao binh nua trien khai o phia trai cua ho, đe ho tro.
Napoleon luc nay đa phai quan đoan cua Lobau đi ngan can Bulow. Lu đoan 15 Pho đanh bat Lobau khoi Frichermont roi tien len cao điem Frichermont, na phao vao quan Phap, roi sau đo tien toi Plancenoit. Viec nay lam Lobau phai rut lui ve vung xung quanh Plancenoit, nghia la phia sau canh phai cua đai quan Phap, va đe doa con đuong duy nhat đe rut lui cua ho. Napoleon I tung ca tam tieu đoan Tan Can ve đe tiep vien Lobau, sau đo lai them hai tieu đoan can ve nua. Quan Phap tam chiem lai ngoi lang, truoc khi 3 van quan si Pho duoi quyen quan đoan IV cua Bulow va quan đoan II cua Pirch keo toi tan cong Plancenoit lan nua. Cuoc giang co o đay van con tiep dien.
Cuoi buoi chieu, quan đoan I Pho lon manh cua Zieten đa toi phia bac La Haye. Ong đinh tien quan ve phia đai quan cua Pho gan Plancenoit, nhung vi tuong Muffling duoi quyen Quan cong Wellington khuyen ong nen toi ho tro cho canh trai cua Wellington. Su xuat hien cua Tuong Zieten giup Wellington co the rut bot ky binh o canh trai qua ho tro khu trung tam. Su xuat hien cua quan Pho khien the tran đang co loi cho Phap đot ngot chuyen huong. Quan cua Napoleon gio đay bi đoi phuong ap đao ve quan so voi ty le 2 đanh 1, quan Phap khong the đu luc luong đe bao ve suon đoi hinh chong đo cac cuoc đot kich cua quan Pho.
Quan đoan I cua Pho tan cong quan Phap o truoc Papelotte, va toi 19 gio 30 the tran cua quan Phap đa bi be cong thanh mong ngua, voi cac moc la Hougoumont o canh trai, Plancenoit o canh phai va trung tam o La Haie. Quan Phap cua Durutte phai rut lui ra sau Smohain, sau đo tiep tuc bi quan tang vien Pho đanh lui. Lu đoan 13 va 15 cua Pho toi đanh bat han quan Phap khoi Frichermont. Su đoan cua Durutte luc nay phai thao chay, va quan đoan I Pho tien chiem tuyen đuong Brussels, cung la đuong rut lui duy nhat cua Phap.


= Đot tan cong cua Đoi Can ve cua Hoang đe =

Luc nay, voi viec trung tam cua Wellington đa so ho sau khi La Haye Sainte that thu va Plancenoit tam thoi cam cu đuoc, Napoleon đua vao tham chien đoi du bi cuoi cung cua minh, va cung la luc luong thien chien nhat va chua tung bi đanh bai, Đoi Can ve cua Hoang đe (Garde imperiale). Đot tan cong vao luc 19 gio 30 nay co nhiem vu phai pha vo trung tam cua Quan cong Wellington va chia cat ong khoi quan Pho. Mac du đuoc nhac toi nhieu trong lich su quan su, viec co chinh xac bao nhieu đon vi tham gia vao đot tan cong nay la chua ro. Ba tieu đoan Cuu Can ve (Vieille Garde) bam theo sau luc luong nay, nhung chi đong vai tro du bi va khong truc tiep tan cong lien quan.
Vuot qua tran mua đan, ba nghin quan Can ve tien ve phia tay La Haye Sainte va chia thanh ba nhom đe tan cong. Mot nhom, bao gom hai tieu đoan linh phong luu (Grenadier), đanh bai tien quan cua Wellington gom quan Anh, Brunswick va Nassau đe tien len. Su đoan ky binh Ha Lan con sung suc cua Chasse đuoc lenh toi tham chien. Chasse na phao vao ho, nhung khong ngan đuoc buoc tien cua cac Can ve. Su dung uu the hon nguoi, ong cho quan tan cong va đay lui ho.
O phia tay, 1 nghin ruoi quan si Anh do Thieu tuong Peregrine Maitland chi huy nam rap xuong đe tranh quan Phap. Khi nhom tan cong thu hai cua đoi Can ve toi, ho đung bat day đe na đan xoi xa vao quan đich, tieu diet đuoc nhieu linh Phap. Quan Phap dan ra đe đanh tra, nhung đa mat đoi hinh. Nhom Can ve thu ba toi ho tro va đa đay lui đuoc quan si Anh, nhung sau đo bi đanh bai khi Trung đoan Khinh Bo Binh 52 cua Anh ap sat suon va ban nat quan thu. Nhung nguoi con song trong đoi Can ve bat đau rut chay xuong đoi. Đo la lan đau tien, va cung la lan duy nhat ma đoi Can ve phai rut lui khi chua co lenh. Mot su hoang so lan truyen khap quan Phap: "Đoi Can ve rut lui roi. Hay tu cuu lay minh!" ("La Garde recule. Sauve qui peut!"). Wellington luc nay đung len ra lenh tong tien cong. Quan cua ong tien len va tan cong quan Phap đang thao chay.
Hoa phao cua quan Anh gop phan khong nho cho chien thang lon cua ho truoc đoi Can ve Đe che Phap. Cac Can ve con song tap trung quanh ba tieu đoan du bi o nam La Haye Sainte, đe đanh tran cuoi cung. Quan Đong Minh tan cong va đay ho thao chay ve huong La Belle Alliance. Trong cuoc thao chay nay, mot vai Can ve đa đuoc chieu hang, va tuong truyen la ho đap lai bang cau noi noi tieng "Đoi Can ve chet, nhung khong đau hang!" ("La Garde meurt, elle ne se rend pas!"). Co nguoi cho rang Tuong Pierre Cambronne đa noi cau nay, du sach khac viet ong đap: "Chet tiet". Thang loi cua tuong si Anh đanh bat đoi Cuu Can ve cua Napoleon I cung the hien vai tro cua luc luong Ky binh Anh đoi voi chien thang lay lung tai Waterloo.


= Quan Phap tan vo =
Quan đoan II va IV cua quan Pho don suc đe tan cong trong điem Plancenoit. Quan Phap o đay chien đau rat co gang nhung roi cung phai thoai lui, va vi tri chien luoc nay bi quan Pho chiem giu. Đe mat vi tri nay cung co nghia la trung tam quan Phap đa bi ap sat. Luc nay thi ca ba canh phai, trai, va trung tam cua quan Phap đeu đa bai tran. Luc luong duy nhat cua quan Phap con chua tan vo la hai tieu đoan Cuu Can ve o La Belle Alliance, va cac luc luong du bi cuoi cung bao gom cac ve si bao ve Napoleon. Ong hy vong se tai tap hop quan Phap đang sau ho, nhung khi cuoc thao chay bien thanh su hon loan thi chinh ho cung phai rut lui, moi đoi rut dan theo đoi hinh hinh vuong đe chong lai ky binh lien quan. Chap nhan rang tran đanh đa that bai, Napoleon hieu rang ong phai rut đi. Lu đoan cua Adam đanh vao luc luong quan Phap o ben trai quan tro La Belle Alliance, trong khi quan Pho tan cong luc luong con lai.
Luc hoang hon, hai đoi hinh vuong cua quan Phap dan bi đay lui, van con giu đuoc hang ngu, nhung nhung khau phao va tat ca nhung gi con lai đeu đa roi vao tay si tot Đong Minh. Xung quanh luc luong Can ve nay la hang ngan linh Phap thao chay trong hon loan. Ky binh lien quan truy đuoi quan đich toi tan 23 gio, va cuop đuoc co xe cua Napoleon voi nhung vien kim cuong ma sau nay đuoc đinh len vuong mien cua vua Pho. 78 khau phao bi lien quan thu giu va 2 nghin tu binh bi bat song, trong đo bao gom ca nhieu tuong linh Phap. Nhung ghi chep cua Ney đa mieu ta canh quan Phap rut lui trong hon loan, nhung van rat dung cam. Thuc chat, xuyen suot lich su thoi ky can đai, hiem co đoan quan hung manh nao toan nhung chien binh tinh nhue, lai cung mot dan toc, het muc trung thanh voi chu, ma lai thao chay mot cach het suc roi loan nhu Quan đoi Phap sau đai bai tai Waterloo. Theo thong le, đoan quan thoai lui hay đuoc Hau ve yem tro, nhung quan Phap o đay chi co bo chay chu khong he co cai goi la rut lui. Tren chien đia, khong he ai co y tuong tap hop, chinh đon lai hang ngu. Hai tuong lanh toi cao cua Lien minh la Blucher va Wellington gap nhau trong đem toi, chao mung nhau nhu nhung nguoi chien thang. Trong khi ay, mot so luong lon binh si đao ngu khien cho tan binh Phap cang them lam vao tham canh.


Ket cuc Napoleon phai thoai vi lan hai vao ngay 24 thang 6. Vao ngay 3 thang 7 nam 1815, phat huy đai thang o Waterloo, quan Đong minh đa chiem cu đuoc thu đo Paris, đinh đoat cho cuoc chien ma tran Waterloo la mot phan lon cua no. Ngoai ra, thanh Peronne, Cambray cung rat nhieu phao đai khac cua Phap đa that thu. Hiep uoc Paris đuoc ky vao ngay 20 thang 11 nam 1815. Louis XVIII đuoc tro lai ngai vang, con Napoleon phai luu đay toi đao Saint Helena, noi ong qua đoi vao nam 1821. Va phan cac tuong linh Phap, mot so it quay tro lai phuc vu cho Louis XVIII, con lai hau het đeu bi hanh quyet vi toi phan quoc. Vi Tu lenh quan Pho la Thong che Blucher yeu cau trung phat that nang Phap sau tran Waterloo nhung phan lon đe nghi cua ong bi tu choi. Von đa di gia yeu va thanh the lay lung, ong lang le cao lui. Con vi tuong thang tran Wellington sau đo đa tro thanh Thu tuong Anh. Va thang loi tai Waterloo cung đuoc xem la chien thang cuoi cung trong suot su nghiep hung trang cua ong. Ong đa lam nen chien thang quyet đinh thu hai cua nuoc Anh trong nhung cuoc chien tranh cua Napoleon I, đo la đai thang tai tran Waterloo nay (sau chien thang vang doi cua Đo đoc Horatio Nelson trong Tran hai chien Trafalgar vao nam 1805).

Napoleon thoai vi … quan Đong minh tien thang vao Paris … Vay nen Phap đa sup đo theo đung kieu cua Pho hoi nam 1806, sau mot cuoc chien chang lau dai chi. Tinh hinh se rat khac neu nhu Napoleon thang tran; quan Đong minh, voi phan lon cac chien binh chua he tham chien, đeu phai lao vao tac chien. Tuy vay, che đo cai tri cua Napoleon le thuoc vao quan đoi chien tran chinh cua ong va niem vinh hien cua ong. Dua theo nhung goc gac de tan vo va gio đa yeu đi nhu vay, no đa nhanh chong sup đo.—Jeremy Black, trong sach War in the nineteenth century: 1800-1914
Đay đuoc coi la mot thang loi quyet đinh, cho dau Quan cong Wellington goi la "a near run thing" (tam dich la: "mot tro u tim"). Su gia Peter Hofschroer viet rang Wellington va Blucher đa gap nhau o Genappe vao luc 22 gio, đanh dau ket thuc cua tran chien. Vai nguon khac cho rang cuoc gap mat dien ra vao luc 21 gio gan tru so chi huy cua Napoleon, quan tro La Belle Alliance. Ton that cua Wellington la 15.000, con ton that cua Blucher la 7.000. Nhung theo nha su hoc quan su noi tieng nuoc Anh la Jeremy Black thi quan Anh co 16.200 nguoi chet, 69.700 thuong binh va binh si mat tich, chiem khoang 23% tong luc luong cua ho. Black cung ghi nhan rang quan Pho mat 7 nghin binh si, khoang 14% tong luc. Napoleon mat 25.000 quan, va 8.000 quan bi bat lam tu binh. Nhung theo Jeremy Black thi quan luc cua Napoleon I co toi 31 nghin tu si va thuong binh, ngoai ra con co them vai ngan binh si bi lien quan bat giu nua. Đai thang tai Waterloo tro thanh mot chien thang tieu bieu cho dan toc Anh hao hung. Đoi voi nuoc Phap that tran, chien bai quyet đinh o Waterloo mo đuong cho cai huyen thoai la guerre nationale va nen van hoa thua tran (culture of defeat) mang tinh chat chinh tri gan lien voi ca quoc gia nay trong suot hai the ky sau. Su đo vo cua suc manh quan su cua Phap trong tran Waterloo la qua u hoan chinh, ban than Napoleon I cung hieu ro.

Chien bai nay khien khong co gi khong đuoc quyet đinh trong tuong lai, do chien thang đa mo đuong moi su. Cuoc chien mo đau va ket thuc chi trong mot tran đanh.—Alphonse de Lamartine
Đoi voi vi Hoang đe chien bai Napoleon I, đem ngay 18 thang 6 nam 1815 la mot con ac mong. Ong khong the nao tap hop tro lai đoan quan reu ra cua minh. Ong ta toi Quatre-Bras vao luc mot gio sang va nghi ngoi tai đo. Vien si quan tuy tong cua Thong che Soult thap tung Napoleon I đang sau nhung anh lua trai, co ke lai; "Tren khuon mat buon nan cua Ngai, voi ve tai nhot tai nhat, cha co su cao hung chi, chi co nhung giot le". Mat khac, chinh "van hoa sung bai" cua nguoi Phap đoi voi tran chien Waterloo la do Napoleon I khai lap. Trong tuyen cao cua ong, viet khoang mot hai ngay gi đo sau chien bai the tham, ong mieu ta cuoc giao chien "that huy hoang, nhung that tai hoa cho binh tuong Phap". Nhung trong tham tam, tran thua nay la noi sau tham cua ong, do ong khong the tin đuoc rang biet bao nhieu la đot tien cong đam mau lai cham dut voi su thao chay toan loan cua tan binh Phap. Voi chien bai nang ne, ong đa khong the nao giu noi ngoi Hoang đe nuoc Phap. Va, ong khong bao gio đe cho nguoi ta biet nhung gi đa xay ra o Waterloo. Đo khong phai la sai lam cua ai het, ma la sai lam cua chinh ban than ong.


Đanh gia Tuong Antoine-Henri Jomini, mot trong nhung tac gia hang đau chuyen viet ve cac cuoc chien cua Napoleon, đa đua ra bon nguyen nhan rat co suc thuyet phuc đe dien giai ve that bai cua Napoleon o Waterloo. Chung bao gom su tiep vien kip thoi va kha nang phoi hop tot cua quan Pho (đuoc giup suc boi quyet đinh hanh quan sai lam cua phia Phap), su vung chac đang kham phuc cua bo binh Anh cung su binh tinh va tu tin cua cac tuong linh, thoi tiet xau đa lam đat nhao ra khien nhung đon tan cong quyet đinh cua quan Phap bi tri hoan va chi đuoc tung ra vao luc 13 gio, va cach tien quan sai lam cua quan đoan đau tien ben phia Phap.
Theo su gia quan su Jeremy Black, mot đieu đang chu y la nhung binh si kem coi trong quan luc cua Wellington cung đa chien đau xuat sac trong tran huyet chien nay, khien moi đot cong kich cua quan Phap đeu bi đai bai. Ngoai ra, ban than vi danh tuong thang tran la Quan cong Wellington cung hieu ro suc chien đau hieu qua cua luc luong bo binh cua ong. Trong Chien dich Waterloo nay, mot lan khi đuoc hoi rang nhan to quyet đinh cho chien thang se la gi, ong tro tay vao mot nguoi linh bo binh Anh va noi: "Đay, moi su đeu phu thuoc vao viec chung ta co nen su dung cai nay hay khong. Cho Ta đu no, va Ta tin chac". Đieu ay the hien long tin can cua ong vao binh si tot, nhu mot nhan to chu yeu đe tat thang. Trong khi ay, ong it đe cao cac quan chung khac hon. Nhung mat khac, luc luong ky binh Anh cung co cong hien lon lao, khien luc luong quan Anh đanh bat đuoc cac đot cong kich cua bo binh Phap. Trong khi ky binh cua Quan cong Wellington the hien tot thi Napoleon I tu sau that bai tham hai trong chien dich nuoc Nga (1812) đa thieu thon đoi Ky binh tinh nhue. Cung giong nhu binh tuong cua nha vua Friedrich II cua Pho (tuc Friedrich Đai Đe) trong tran Leuthen hoi nam 1757, cac binh si cua Wellington trong tran huyet chien tai Waterloo đa thuc hien ky luat rat chuan muc. Va ong cung đuoc xem la đa the hien kha nang đang ke o Waterloo khi bo tri quan chu luc cua minh đang sau cac ngon đoi va cao nguyen thuan loi, giup ho tranh đuoc hoa luc du doi cua quan Phap, va ong chi tung ra chien đia khi bo binh va ky binh Phap keo đen. Nhieu nguoi khen ngoi chien thang huy hoang tai Waterloo, cung voi nhung thang loi cua Wellington trong cuoc Chien tranh Ban đao Tay - Bo nhu đien hinh cua su hieu qua cua cac tuyen quan.
Von tu truoc tham bai o Waterloo, Napoleon I trong cac tran đanh ban đau tai Ligny va Quatre Bras đa hoan toan that bai trong viec đat đuoc muc tieu cua minh la phan re quan Lien minh thu bay. Kich ban nay lap lai that bai hoan toan cua ong hoi cac nam 1813 - 1814. Chien thang huy hoang cua quan Đong minh trong tran đanh Waterloo tro thanh mot phien ban nguoc cho Tran Marengo (1802), mot trong nhung chien thang ve vang cua Napoleon I thoi ky đau. Ong khong the nao co bien phap gi chong choi voi vi tri phong ngu vung chac cua danh tuong Wellington. Du đa chien đau qua cam, quan linh Phap đai bai truoc su khang tra het muc anh dung, ngoan cuong cua luc luong bo binh Anh. Quan luc cua Napoleon I đa mat đi su gan bo trong nhung ngay huy hoang đau tien cua minh, song ho con co nhung sai lam chien thuat to lon. Ho thieu su hop tac giua hai binh chung bo binh va ky binh that vung chac, khien tung luc luong cua ho đeu bi so ho. Va trong khi quan Anh lien tiep đanh bai cac đot cong kich manh liet cua quan Phap, quan Pho bang nhung con mua phao khung khiep o suon phai cua quan Phap đa đinh đoat cho su đai bai cua quan Phap.
Su quyet đoan Blucher cung đong vai tro thiet yeu cho chien thang Waterloo, theo cuon The Waterloo Campaign: June 1815 cua tac gia Albert A. Nofi. Them nua, trong tran nay, Napoleon lai khong co muu ke nao hay, ma lai dua hoi vao nhung đot cong kich truc dien, giong nhu trong Tran Borodino đam mau hoi nam 1812 trong cuoc Chien tranh Phap-Nga. Đieu đo khien tran đanh tro thanh mot cuoc chien dai dang, voi thiet hai nang ne cho quan Phap. Mac du cung chinh kieu tran đanh tieu hao đo đem lai thang loi lon cho Napoleon trong Tran Wagram (1809), Wellington co an tuong rat nho voi tai nghe cua ong trong tham hoa Waterloo cua Hoang đe Phap, va goi Napoleon la "cai may gia" (a pounder). Ngoai ra, chien thang huy hoang tai Waterloo đa khac hoa sau sac thien tai cua Quan cong Wellington. Tran huyet chien phong ve nay ve vang hon bat ky mot tran đanh nao khac cua ong, gop phan đua ong tro thanh mot ten tuoi lung lay tren toan coi chau Au. Va su cuu vien đung luc cua cac chien binh Pho cung chung to su suy te cua kha nang chien dich cua quan Phap, do Napoleon đa hoan toan khong the tach roi hai đoan quan cua thu đich.


Y nghia tran đanh Cac liet cuong o chau Au luc đia đeu phai kinh ne danh tuong Wellington boi vi ong đa đai thang Napoleon trong mot tran quyet chien lung lay. Theo tac gia Haythornthwaite, di nhien, su cuu vien kip thoi cua Quan đoi Pho đong vai tro đinh đoat cho chien thang oanh liet cua ong, nhung dau sao chang nua thi ong cung xung đang tro thanh nguoi huy diet cuoi cung cua Napoleon va la vi anh hung sang choi cua nuoc Anh. Chinh su chong tra ac liet cua ong đa mo đuong cho quan Pho đen kip. Sau chien thang vinh quang, dan dan tu mot vi chien tuong ky tai, ong tro thanh mot bieu tuong cao đep cua đat nuoc Anh. Long qua cam, va ran chac nhu sat đa cua ong mang lai đai thang huy hoang, goi lai nhung thang loi hien hach cua ong trong nhung ngay thang chien đau cam go chong quan Phap o ban đao Tay-Bo. Tran ac chien tai Waterloo la mot tran chien co y nghia quyet đinh trong lich su. No đanh dau ket thuc cho mot loat nhung cuoc chien tranh đa khien chau Au roi loan trong hon 25 nam, ke tu sau Cach mang Phap nam 1789. Khong nhung la thang loi quyet đinh cham dut vinh vien ke hoach tai lap nen Đe nhat Đe che Phap, no cung đa cham dut binh nghiep va su nghiep chinh tri cua Napoleon Bonaparte, mot trong cac tuong lanh va chinh tri gia vi đai nhat trong lich su. Vuong trieu Mot Tram Ngay cua ong mo đau voi thang loi, đa cham dut bang chien bai tham hai tai Waterloo, lam đoan binh cua ong bat thinh linh lam vao tham canh "beo dat may troi". Trong lich su chau Au, thoi đai cua Napoleon đen đay la cham dut. Đieu đo the hien su hoan hao va quyet đinh cua đai thang tai Waterloo, nhu mot chien thang huy hoang, đoi voi muc tieu cua phe Đong minh. Cuoi cung, voi tien đe vung chac, no đa bat đau nua the ky hoa binh o chau Au, cho toi truoc khi cuoc Chien tranh Krym bung no. Su gia Edward Creasy xep tran Waterloo vao trong danh sach 15 tran chien co y nghia quan trong nhat trong lich su (tu Tran Marathon đen tran Waterloo). Va, tinh cho đen giua the ky thu XIX, đay la tran chien lon cuoi cung ma cac binh si Anh hung dung, ky cuong chien đau tren luc đia chau Au. Tinh quyet đinh cua tran thang nay co the so sanh voi Tran Sedan vao nam 1870 đa đat dau cham het cho su nghiep cua Hoang đe Napoleon III. Cung voi đai thang cua khoi Lien minh thu sau trong tran Leipzig hoi nam 1813, chien thang quyet đinh tai Waterloo đanh dau mot trong hai that bai tham hai nhat trong suot cuoc đoi cua Napoleon.
Tuy Wellington la vi danh tuong đa lap nhieu chien cong vang lung tai Tay Ban Nha, chien thang nghin thu cua ong tai Waterloo tro thanh mot tran thang hien hach hon ca cua ong. Cuon sach The Reader's Companion to Military History, cung xep tran đanh Waterloo vao danh sach 10 tran chien tren bo quan trong nhat, cung voi nhung cuoc thu hung đam mau nhu Tran Chalons (451), Tran Gettysburg (1863), Tran song Marne lan thu nhat (1914),… hay Tran Normandie (1944). Nha chinh tri Anh Winston Churchill cung coi chien thang Waterloom cung voi Tran Crecy (1346), Tran Hochstadt lan thu hai (1704) va cuoc tan cong cuoi cung vao mua he nam 1918 trong Chien tranh the gioi thu nhat la "bon thanh tich lon nhat cua Quan đoi Anh". Theo nha su hoc quan su nguoi My noi tieng Trevor Nevitt Dupuy, Napoleon thuong co thoi quen la tieu diet tung đao quan mot cua đoi phuong co quan so đong đao hon. Ca Chien dich đau tien cua ong - Tran Montenotte, va Chien dich cuoi cung la Tran Waterloo đeu khac hoa ro ret đieu đo. Napoleon Bonaparte đa that bai tai tran Waterloo la do sai lam mang tinh chien luoc cua ong va cac bo tuong cua ong. Tran chien Waterloo tro thanh mot su kien quyet đinh cho so phan cua nuoc Phap. Nuoc Anh, voi chien thang rang ro tai Waterloo, đa vung ton va vuon len thanh mot trong nhung liet cuong chinh yeu cua the gioi trong suot the ky thu XIX. Do đong vai tro trung tam trong chien thang quyet đinh cua khoi Lien minh truoc Napoleon, do chien cong ruc ro cua ong tai Waterloo, trong cong cuoc chiem đong nuoc Phap trong suot tu nam 1815 cho toi nam 1818, Wellington tro thanh Tong tu lenh cua luc luong Đong minh.
Voi chien thang hien hach cua khoi Lien minh thu bay trong tran Waterloo, cuoc Chien tranh Tram Nam thu hai giua Đe quoc Anh va Phap mo đau tu nam 1689 đa cham dut. Nen hoa binh chau Au tro nen thanh qua cua su hop tac thanh cong va thang loi cua hai liet cuong chau Au khi ay la Anh va Pho. Trong suot thoi ky hoa binh, cac chien binh Anh Quoc va Đuc van luon ky niem chien thang vinh quang, huy hoang cua ho, qua đo xem ra nho ho ma chau Au đuoc đoc lap tu do, thoat khoi nan xam luoc va ach ba quyen cua vi Hoang đe tai nang va đay tham vong Napoleon. Tran thang tai Waterloo gop phan mo đuong cho Vuong quoc Pho hoan tat cong cuoc nhat thong nuoc Đuc. Do tran đanh nay ma tu "Waterloo" tro thanh mot tu long trong tieng Anh, co nghia la "that bai". Chang han, thang loi cua Lien bang mien Bac trong tran Gettysburg đuoc xem la mot "Waterloo" cua Lien minh mien Nam thoi Noi chien Hoa Ky, hoac co tai lieu xem that bai o tran Stalingrad (1943) thoi Chien tranh the gioi thu hai la mot "Waterloo" cua Lanh tu Đuc Quoc xa (Fuhrer) Adolf Hitler.. Mat khac, tuy chien thang oanh liet tai Waterloo co y nghia that to lon, quyet đinh, chien thang ve vang cua quan Lien minh thu sau o tran Leipzig hoi nam 1813 van la mot thang loi lau dai, đam mau va quyet đinh hon. Khong nhung la that bai e che cua Napoleon, chien thang to lon o Leipzig con tao đieu kien cho cac Lien minh chong Phap nam chac the thuong phong va di nhien la dan đen chien thang huy hoang o Waterloo. Ngay hom nay, tieng vang cua tran tranh hung long troi lo đat tai Waterloo van con vang đong trong con tim cua nuoc Anh va nhung nguoi yeu thich nuoc Anh. Va, tai Rostock (Đuc), nguoi ta đa gay dung mot đai tuong niem hung trang nham to long nho on vi danh tuong Blucher đa mang lai cho nuoc Pho thang loi vinh quang nay. Mat khac, su that rang danh tuong Wellington đanh thang Napoleon đa nhan manh su khac biet giua that bai cua Phap va nhung chien thang cua Anh va Nga khi ay. Đung vao nam 1815, trong khi Anh Quoc thang tran, Napoleon phai ra hang mot chien ham cua Anh Quoc, Nga hoang Aleksandr I to chuc le ky niem lan thu ba ngay dien ra tran Borodino, bang le duyet binh 15 van quan linh Nga o huong Đong thanh Paris. Nuoc Anh va Nga đa chi phoi ca phuong Tay trong suot thoi ky ay.


Tran Waterloo trong am nhac Bai hat Waterloo cua nhom nhac ABBA (Thuy Đien) (1974)


Tham khao = Ghi chu =


= Chu thich =


Đoc them Sach

So đo tran đanh
Ban đo cua tran đanh
Ban đo va bieu đo cua tran Waterloo
Ban đo cua tran đanh tren ban đo hien đai cua Google va hinh tu ve tinh nhan tao
1816 Ban đo cua tran đanh ban đau boi Willem Benjamin Craan
ban đo tac đong cua Google ve tran Waterloo Luu tru ngay 12 thang 11 nam 2012 tai Wayback Machine voi ban đo nay nguoi xem co the xem dien bien cua tran Waterloo nhu xem su hoat đong cua linh. Con co thoi bieu cua cac su kien xay ra trong tran chien.
Ban đo tran đanh tren hoa hinh Luu tru ngay 3 thang 6 nam 2015 tai Wayback Machine boi Jonathan Webb
Nguon chinh
"No. 17028". The London Gazette. ngay 22 thang 6 nam 1815. Phien ban ve tran đanh dua theo Wellington.
"No. 17037". The London Gazette. ngay 8 thang 7 nam 1815. tham hoa tro lai.
Cook, Christopher. tai lieu tu nhan chung that cua tran chien Luu tru ngay 3 thang 9 nam 2012 tai Wayback Machine
Staff Official website of Waterloo Battlefield Luu tru ngay 15 thang 9 nam 2008 tai Wayback Machine
Staff, Sach Huy Chuong Waterloo: nhung nguoi nhan đuoc huy chuong Waterloo tai The National Archives: tai lieu tu chinh phu nuoc Anh va su quan ly thong tin
Quan phuc
Đong phuc cua Phap, Pho va đong minh Anh trong tran chien Waterloo: Mont-Saint-Jean (FR)


Lien ket ngoai Booknotes interview with Andrew Roberts on Napoleon & Wellington: The Battle of Waterloo and the Great Commanders Who Fought It, 12 thang 1 nam 2003. Luu tru ngay 16 thang 11 nam 2010 tai Wayback Machine