Set thuong tang khi quyen hay set tang đien li la nhung ten goi đuoc cac nha nghien cuu su dung đe chi ho cac hien tuong đanh thung đien xay ra trong khoang thoi gian rat ngan tren cac tang khi quyen cao cua Trai Đat, o đo cao phia tren đam may dong va nhung tia set thong thuong. Set thuong tang khi quyen đuoc tin la nhung dang plasma phat sang tren khi quyen cao đuoc kich hoat boi cac hieu ung đien. Mot cai ten hop ly hon cho cac hien tuong nay la cac su kien phat sang thoi gian ngan (transient lumnious event - TLE), thay vi coi la mot loai tia set nhu cach goi "set thuong tang khi quyen" boi cac hien tuong phong đien tren khi quyen cao thieu cac đac tinh thuong thay cua set tang đoi luu thong thuong.
Hien tuong phat sang thoi gian ngan cung đa đuoc phat hien trong nhung buc anh tu ngoai tren khi quyen cao cua Sao Moc boi tau tham do Juno, o tren đo cao cua cac đam may chua nuoc tao ra set thong thuong.


Tinh chat Nhung hien tuong TLE đuoc chia lam vai loai, loai pho bien nhat la sprite hay set di hinh. Sprite la nhung anh sang đo ruc xay ra o đo cao ben tren cac he thong bao. Trong đo, sprite loai C (hay "sprite dang cot") la loai anh sang đo hinh cot thang đung. Sprite loai C voi cac hinh tua o ben duoi đoi khi đuoc goi la "sprite ca rot". Mot so loai TLE khac bao gom: quang sprite, ghost, troll, blue jet, gigantic jet, pixie, gnome, va ELVES. Cac TLE la cac hien tuong thu cap xay ra tren khi quyen cao va co lien quan đen dong set o tang đoi luu ben duoi. Ten goi ban đau cua nhieu hien tuong TLE đuoc co nguon goc than thoai, đo la do cam hung tu ten goi cua sprite.
Nhung hien tuong TLE thuong ton tai trong khoang thoi tu 1 mili giay đen hon 2 giay. Đoan video đau tien vo tinh chup đuoc mot TLE vao đem 22 va rang sang ngay 23 thang 9 nam 1989, khi nha nghien cuu R.C Franz đa đe may quay cua ong ghi hinh qua đem đe quan sat bau troi buoi toi. Khi xem lai đoan video đa quay đuoc, hai hinh anh vet thang đung hinh ngon tay xuat hien trong hai khung hinh cua đoan phim. Đoan video ghi hinh đuoc mot TLE tiep theo đuoc biet la vao nam 1989, khi Nhiem vu Tau con thoi STS-34 đang tien hanh thuc nghiem quan trac set tam trung MLE (Mesoscale Lightning Observation Experiment). Vao ngay 21 thang 10 nam 1989, mot so TLE đa đuoc ghi hinh tren cac quy đao tau con thoi so 44 va 45. Đen nay, hien tuong TLE đa đuoc quan sat boi nhieu he thong ghi hinh quang hoc, voi uoc tinh (vao đau nam 2009) khoang hang chuc nghin su kien đa đuoc ghi lai gan đay. Tan suat xuat hien toan cau cua TLE đuoc uoc tinh theo cac du lieu quan sat tu ve tinh (FORMOSAT-2) la vao khoang vai trieu lan moi nam (khoang 24 lan moi phut).


Lich su Vao nhung nam 1920, nha vat ly nguoi Scotland C.T.R. Wilson tien đoan rang su đanh thung đien co the xay ra tren khi quyen cao ben tren nhung đam may dong. Trong nhieu thap ky sau đo, cac hien tuong phong đien tren khi quyen cao đa đuoc cac phi cong may bay bao cao nhung chua đuoc chap nhan boi cac nha khi tuong hoc cho đen khi bang chung hinh anh truc tiep đau tien đuoc ghi lai vao nam 1989. Mot vai nam sau, nhung su kien quang hoc nay đuoc đat ten la "sprite" boi cac nha nghien cuu, khi đo ho chua biet nhieu ve cac thuoc tinh vat ly cua chung. Cac thuat ngu sprite đo va jet xanh tro nen pho bien sau khi mot đoan video clip đuoc cong bo sau mot du an hang khong nghien cuu sprite vao nam 1994.


Set di hinh (Sprite) Set di hinh la mot hien tuong phong đien tren khi quyen cao co quy mo rat lon, no hinh thanh tren ca cac đam may dong, hay may vu tich (cumulonimbus), dan đen viec no co rat nhieu hinh dang khac nhau. No đuoc kich hoat boi cac tia set CG duong giua đam may va mat đat. Sprite xay ra do cac đien tich theo kenh dan set phong len tren tu ben duoi, tu trong vung đinh đam may bao hay tu mat đat. Sprite xay ra chu yeu o tang trung luu cach mat đat 50÷90 km. Cai ten Sprite đuoc đat theo ten theo nhung yeu tinh tinh nghich trong than thoai chau Au (vi du Ariel hay Puck, linh hon cua khong khi trong nhung vo kich Giong to va Giac mong đem he cua Shakespeare), nhung cung la viet tat cua cum tu Stratospheric/mesospheric Perturbations Resulting from Intense Thunderstorm Electrification ("su nhieu loan binh luu/trung luu do hieu ung đien manh trong con dong"). Binh thuong chung trong giong nhu mot đam may đo-cam hay xanh la-xanh duong voi cac tua ben duoi va đoi khi con co mot cai vong (quang) o ben tren. Sprite dien ra trong khoang thoi gian ngan, khoang tu vai mili giay toi 2 giay. Toi nay đa co hang nghin quan sat ve sprite. Sprite đuoc cho la nguyen nhan gay ra cac su co tai nan khong the giai thich đuoc cua cac phuong tien co tam hoat đong cao hon cac đam may bao.


Cac hien tuong jet Mac du cac hien tuong jet thuong đuoc coi la cac loai set thuong tang khi quyen, nhung nguoi ta đa phat hien ra rang thuc ra chung la cac phan cua tia set tang đoi luu va la mot hinh thuc phong đien tu đam may ra ngoai khong khi va di chuyen len tren. Trai lai, cac loai TLE khac khong ket noi đien truc tiep voi tia set tang đoi luu—mac du đuoc kich hoat boi no. Hai loai jet chinh la "blue jet" va "gigantic jet", con "blue starter" đuoc coi la mot dang yeu hon cua blue jet.


= Set di hinh xanh (Blue jet) =

Blue jet thuong hinh thanh phia tren cac đam may bao, no thuong trong giong nhu mot ngoi sao bang va di chuyen trong tang binh luu cach mat đat khoang 40 km đen 80 km. Gia thuyet cho rang chung bat đau nhu nhung su phong đien binh thuong giua vung chop đam may dong chua đien tich duong va mot "lop chan" đien tich am co mat phia tren  vung nay. Đau kenh dan duong cua he thong kenh set hai chieu hinh thanh trong đam may co the lap đay vung đien tich am cua khi quyen noi tren truoc khi đau kenh am kip lap vao vung đien tich duong đinh may, va kenh dan duong sau đo tiep tuc truyen đi thoat ra khoi đam may len tren khi quyen cao hon. Truoc đay nguoi ta tin rang blue jet khong lien quan truc tiep toi tia set, va su xuat hien cua mua đa bang cach nao đo dan đen su hinh thanh cua chung. Chung sang hon cac set di hinh sprite va nhu cai ten chung co mau xanh lam. Mau sac nay đuoc cho la tu tap hop vach phat xa xanh lam va gan tu ngoai cua cac phan tu nito trung hoa va ion hoa.
Tu lieu ghi hinh đau tien cua loai set nay đuoc thuc hien ngay 21 thang 10 nam 1989, đuoc ghi lai tu tau con thoi khi no luot qua Uc va sau đo bat đau co nhieu tai lieu hon sau nhieu chuyen bay thi nghiem cua Đai hoc Alaska. Blue jet xuat hien hiem hon cac tia sprite. Cho toi nam 2007, chi co it hon 100 hinh anh ve chung đa đuoc thu thap, va phan lon nhung buc anh nay, bao gom ca buc anh mau đau tien, chi lien he voi mot con dong duy nhat. Nhung hinh anh nay đuoc chup trong loat cac nghien cuu hang khong vao nam 1994 đe nghien cuu sprite. Toi gan đay, nguon goc va su hinh thanh blue jet đa đuoc quan sat tu Tram vu tru Quoc te.


= Blue starter =
Mot loai su kien phat sang khac co ho hang voi blue jet, goi la blue starter. Đo la su phong đien voi co che tuong tu tu tren đinh đam may len khi quyen nhung no len thap hon va sang hon blue jet, chi len đen đo cao 20 km. Blue starter đuoc phat hien trong đoan video tu mot chuyen bay nghien cuu quanh đam may bao vao ban đem. Theo Tien si Victor P. Pasko, pho giao su ky thuat đien, "Blue starter duong nhu la cac blue jet khong hoan chinh."


= Set di hinh Gigantic jet =

Gigantic jet la mot su phong đien tren tam cao hon may, ra khi quyen voi kich co lon hon đang ke so voi blue jet, vi the cung de nhan thay hon. Gigantic jet len cao hon cac blue jet va phan tren cua mot tia gigantic jet co mau xanh-đo. Khac voi cac blue jet đuoc cho la xuat phat giua mien đien tich duong o đinh đam may va lop chan đien tich am ngay phia tren, gigantic jet duong nhu bat đau noi bo may giua vung đien duong đinh may va vung đien am o giua đam may. Kenh dan am sau đo thoat ra tu đam may toi tang đien ly truoc khi no co the gay phong đien ben trong đam may. Cac gigantic jet vuon len toi đo cao lon hon cac blue jet, tan cung đen 90km. Trong khi chung trong giong cac sprite dang ca rot, gigantic jet khac biet o cho chung khong lien quan toi set tu may xuong đat va truyen đi len phia tren tu đam may voi toc đo cham hon.


 Cac quan sat  Ngay 14 thang 10 nam 2001 cac nha khoa hoc cua đai quan sat Arecibo đa chup đuoc buc anh ve hai tia gigantic jet khong lo đi cung nhau xuat hien o đo cao 70 km (45 mi). Hai tia set xuat phat tu mot con bao ngoai khoi va bien mat trong giay lat. Mot tia co toc đo di chuyen ban đau khoang 50.000 m/s, toc đo cua cac tia set thong thuong, nhung sau đo tang toc len tu 160.000 đen 270.000 m/s khi bat đau tach ra lam hai va khi đi len tang đien li, no đa tang toc toi it nhat 2.000.000 m/s (4.500.000 mph; 7.200.000 km/h) va phat no sang ruc.
Vao ngay 22 thang 7 nam 2002 tap chi khoa hoc Nature đa đang tin ve viec nhin thay 5 tia set gigantic jet cuc lon xuat hien, co chieu dai vao khoang 60 đen 70 kilomet (35 đen 45 mi) trong vung Bien Đong, no chi xuat hien trong mot giay nhung co hinh dang rat giong nhu mot cai cay hay cu ca rot.
Ngay 2 thang 2 nam 2014, Tram quan trac Oro Verde o Argentina đa thong bao ve 10 hoac nhieu hon cac su kien gigantic jet (nhung cung co the la sprite) đuoc quan sat phia tren mot con dong o phia nam tinh Entre Rios. Tam bao o vi tri 33°N, 60°T, gan thanh pho Rosario.
Vao ngay 10 thang 11 nam 2012, Ban tin khoa hoc Trung Quoc đa bao cao mot su kien mot tia jet khong lo đuoc quan sat phia tren mot con dong tai mien đong Trung Quoc đai luc vao ngay 12 thang 8 nam 2010: "GJ event that was clearly recorded in eastern China" (vi tri tam bao 35,6°B; 119,8°Đ, gan bien Hoang Hai).
Ngay 13 thang 8 nam 2016, khi đang quan sat mua sao bang Perseids, nhiep anh gia Phebe Pan đa chup mot buc anh bang thau kinh goc rong the hien ro mot tia gigantic jet, o tren đinh nui Thach Khanh Khong o tinh Quang Đong va Ly Hoa Long cung chup đuoc tia jet đo o mot noi xa hon tai huyen Gia Hoa, tinh Ho Nam, Trung Quoc.
Vao ngay 28 thang 3 nam 2017, nhiep anh gia Jeff Miles đa chup đuoc bon tia jet khong lo tren bau troi Australia.
Vao ngay 16 thang 10 nam 2019, phi cong Chris Holmes đa ghi hinh đuoc tren đoan video voi đo phan giai cao ve mot tia gigantic jet o đo cao 10,6 km (35 000 feet) tren vinh Mexico o gan Ban đao Yucatan. O khoang cach 35 dam (56 km), video cua Holmes cho thay mot luong sang mau xanh lam moc tu đinh mot đam may dong vuot len toi tang đien li, phan tren cung chuyen mau đo. Ngay sau đo, mot kenh set mau trang ruc ro tu tu di chuyen leo len tu đinh đam may, len toi khoang 10% đo cao cua tia gigantic jet truoc khi bien mat.
Ngay 20 thang 9 nam 2021, vao luc 10:41 toi (02:41 UTC) tai Cabo Rojo, Puerto Rico, nhin ve huong đong bac, nhiep anh gia Frankie Lucena đa ghi hinh mot video ve mot su kien plasma gigantic jet xay ra phia tren mot con dong đia phuong. 


Elves Elves thuong co dang phang, mo, giong nhu song chan đong cua mot vu no, co đuong kinh khoang 402 km (250 dam) nhung chi xuat hien trong mot mili giay. Chung bat đau hinh thanh trong tang đien li phia tren cac đam may bao khoang 97 km (61 dam). Mau sac cua chung van la mot cau hoi nhung hien nay hau het đeu đong y rang no co mau đo ruc. ELVES đuoc ghi nhan lan đau tien khi mot tau con thoi ghi hinh đuoc no trong vung Guyane thuoc Phap vao ngay 07 thang 10 nam 1990. Su kien ELVES nay đuoc phat hien trong đoan video tu tau con thoi boi nhom thuc nghiem MLE tai Trung tam bay khong gian Marshall (thuoc NASA), đuoc chi đao boi Đieu tra vien truong Otha H."Skeet" Vaughan, Jr.
ELVES la viet tat cua Emissions of Light and Very Low Frequency Perturbations from Electromagnetic Pulse Sources ("Su phat sang va nhieu loan tan so rat thap tu cac nguon xung đien"). Đieu nay am chi đen viec qua trinh nguon sang đuoc tao ra khi cac hat electron va cham vao cac phan tu nito tren tang đien li (cac hat nay co đuoc nang luong tu cac xung đien tu toi tu con dong phia ben duoi).


Mot so TLE khac Cac hien tuong TLE thuong co nhung ten goi viet tat giong nhu nhung nhan vat co tich nhu "yeu tinh", "nguoi lun", "nguoi khong lo".


= Troll =
TROLL, viet tat cua Transient Red Optical Luminous Lineaments (nghia la "vet quang hoc đo thoang qua"), la mot chuoi cac su kien quang hoc xay ra trong khoang thoi gian ngan, bat đau la mot đom sang đo đuoc hinh thanh sau mot tua cua sprite, sau đo tro thanh mot vet sang mau đo dat xuong. Chung tuong tu cac jet.


= Pixie =
Pixie ("tien") đuoc quan sat lan đau vao mua he nam 2000 trong chuong trinh STEPS, mot du an linh vuc đa to chuc nham khao sat tinh chat đien cua cac con dong tai khu vuc High Plains, o Hoa Ky. Mot loat cac su kien phat sang bat thuong mau trang phia tren con dong đa đuoc quan sat trong khoang thoi gian 20 phut, moi su kien keo dai trung binh 16 mili giay. Sau đo chung đuoc đat ten goi "pixie". Chung co đuong kinh nho hon 100 met va khong lien quan đen tia set.


= Ghost =
Ghosts ("ma"), viet tat cua Green emissions from excited Oxygen in Sprite Tops ("su phat quang mau xanh luc tu oxy bi kich thich o đinh sprite") la nhung đom sang mo nhat, mau xanh luc xuat hien sau cac sprite đo, va dan bien mat trong vai mili giay. Chung đuoc quan sat lan đau vao nam 2019 boi tho san bao chuyen nghiep Pecos Hank. Chua co tap chi khoa hoc nao viet ve nhung hien tuong nay do chi moi đuoc phat hien gan đay, nhung chung đa đuoc quan sat tren đoan phim. Anh sang mau xanh luc cua hien tuong nay đuoc nhung nguoi quan sat gia thiet la co nguon goc tu cac nguyen tu oxy bi kich thich, theo cach giong mau xanh luc cua cuc quang, tuy nhien đieu nay chua đuoc kiem chung.


= Gnome =
Gnome ("than lun") la nhung tia sang nho, xuat hien ngan ngui moc len tu vung đinh hinh đe cua đam may dong, đuoc gay ra khi cac luong khi đi len manh đay khong khi am len phia tren đinh đe. Chung chi ton tai trong mot vai micro giay, co chieu rong khoang 200 met va chieu cao lon nhat khoang 1 km. Mau sac cua chung van chua ro vi chung chi moi đuoc quan sat trong cac đoan phim đen trang.


Xem them Cuc quang
Set nhiet
Cong huong Schumann
Sprite (set)
Lua thanh Elmo
Steve (hien tuong khi quyen)


Tham khao Lien ket ngoai Homepage of the Eurosprite campaign, itself part of the CAL (Coupled Atmospheric Layers) research group
ngay 2 thang 3 nam 1999, University of Houston: UH Physicists Pursue Lightning-Like Mysteries Quote: "...Red sprites and blue jets are brief but powerful lightning-like flashes that appear at altitudes of 40–100 km (25–60 miles) above thunderstorms..."
Ground and Balloon-Borne Observations of Sprites and Jets
Barrington-Leigh, C. P., "ELVES: Ionospheric Heating By the Electromagnetic Pulses from Lightning (A primer)". Space Science Lab, Berkeley.
"Darwin Sprites '97". Space Physics Group, University of Otago.
Gibbs, W. Wayt, "Sprites and ELVES: Lightning's strange cousins flicker faster than light itself". San Francisco. ScientificAmerican.com.
Barrington-Leigh, Christopher, "VLF Research at Palmer Station".
Sprites, jets and TLE pictures and articles
High speed video (10,000 frame/s) taken by Hans Stenbaek-Nielsen, University of Alaska
Video Reveals 'Sprite' Lightning Secrets, Livescience article, 2007.
Video evidence
NASA Astronomy Picture of the Day: Gigantic Jets Over Oklahoma (ngay 29 thang 8 nam 2007) Pictures and video of two separate gigantic jets above Oklahoma
Gigantic jets between a thundercloud and the ionosphere.
Huge Mystery Flashes Seen In Outer Atmosphere
Sprite Gallery
http://webarchive.loc.gov/all/20020914103454/http://elf.gi.alaska.edu/
The Endless, Short film inspired by Sprite
Cloud Flashes | ZT Research