Ton giao hay tong giao, đao (chu Han: 宗教, tieng Latinh: religio, Tieng Anh: religion) la hinh thai y thuc xa hoi dua tren su tin tuong va sung bai cac yeu to sieu nhien (than linh, thien chua, ...) ma o đo cac yeu to sieu nhien đuoc cho rang quyet đinh nen so phan hay tuong lai cua con nguoi, hoac đuoc lay lam co so đe đat nen tang cho cuoc song. Ton giao thuong đuoc cau thanh boi mot he thong cac van hoa, tin nguong, đuc tin bao gom cac hanh vi va hanh đong đuoc chi đinh cu the, cac quan niem ve the gioi, the hien thong qua cac kinh sach, khai thi, cac đia điem linh thieng, loi tien tri, quan niem đao đuc, hoac to chuc, lien quan đen nhan loai voi cac yeu to sieu nhien, sieu viet hoac tam linh. Tuy nhien, hien tai chua co su đong thuan hoc thuat ve nhung gi chinh xac cau thanh mot ton giao.
Cac ton giao khac nhau co the chua hoac khong chua nhieu yeu to khac nhau, bao gom cac yeu to than thanh, nhung đieu linh thieng, tin nguong, mot the luc hoac nhieu the luc sieu nhien hoac "mot so the luc sieu viet tao ra cac chuan muc va suc manh cho phan con lai cua cuoc đoi ". Cac hoat đong ton giao co the bao gom cac nghi le, bai giang, le ky niem hay bieu hien su ton kinh (cac vi Than, Thanh, Phat), te tu, le hoi, nhap hon, le nhap đao, dich vu tang le, dich vu hon nhan, thien, cau nguyen, am nhac, nghe thuat, mua, dich vu cong cong, hoac cac khia canh khac cua van hoa con nguoi. Cac ton giao co lich su va cac kinh sach linh thieng, co the đuoc bao ton trong cac thanh thu, cac bieu tuong va thanh đia, nham muc đich chu yeu la tao ra y nghia cho cuoc song. Ton giao co the chua nhung cau chuyen tuong trung, đoi khi đuoc nhung nguoi tin theo cho la đung, co muc đich phu la giai thich nguon goc cua su song, vu tru va nhung thu khac. Theo truyen thong, đuc tin, cung voi ly tri, đa đuoc coi la mot nguon goc cua cac niem tin ton giao.
Co khoang 10.000 ton giao khac nhau tren toan the gioi, nhung khoang 84% dan so the gioi theo mot trong nam nhom ton giao lon nhat, đo la Kito giao, Hoi giao, An Đo giao, Phat giao va cac dang ton giao dan gian. Cac nhan khau hoc khong ton giao bao gom nhung nguoi khong lien ket voi bat ky ton giao cu the nao, nhung nguoi Vo than hoac Bat kha tri. Trong khi so luong nhung nguoi khong co ton giao cu the cang ngay cang tang tren toan cau, nhieu nguoi trong so nhung nguoi khong theo ton giao cu the nao van co nhieu niem tin ton giao khac nhau.
Nghien cuu ve ton giao bao gom nhieu nganh hoc, bao gom Than hoc, ton giao so sanh va nghien cuu khoa hoc xa hoi. Cac ly thuyet ve ton giao đua ra cac giai thich khac nhau ve nguon goc va hoat đong cua ton giao, bao gom cac nen tang ban the hoc cua cac thuc the ton giao va niem tin.


Tu nguyen Ton giao trong tieng Viet co nguon goc tu chu Han: 宗敎, von đoc la "tong giao". Sau vi ki huy ten vua Nguyen Phuc Mien Tong cua nha Nguyen ma đoc thanh "ton giao", roi đuoc su dung pho bien đen tan bay gio.
Trong tieng Anh va tieng Phap, ton giao la religion - xuat phat tu tieng Latinh co đien: religio, đuoc ghi lai tu the ki 1 TCN vao cuoi thoi Cong hoa La Ma, mang y nghia la "tuan thu mot cach nghiem ngat va thanh khan cac phong tuc va le nghi truyen thong ". Trong boi canh the tuc, religio co nghia la "su tan tam, y thuc ve quyen, nghia vu đao đuc hay trach nhiem đoi voi moi vat, moi hanh đong"; trong boi canh tam linh, no cung co nghia la cam giac "kinh so" do cac vi than va linh hon gay ra.


Cac khai niem Ton giao xet tren mot phuong dien nao đo, la mot cach thuc đe giup con nguoi song va ton tai voi y nghia cuoc song, tu đo tao ra loi ich cho van vat va con nguoi. Ton giao đoi khi đong nghia voi tin nguong, thuong đuoc đinh nghia la niem tin vao nhung gi sieu nhien, linh thieng hay than thanh, cung nhu nhung đao ly, le nghi, tuc le va to chuc lien quan đen niem tin đo. Nhung y niem co ban ve ton giao chia the gioi thanh hai phan: Linh thieng va Tran tuc. Tran tuc la nhung gi binh thuong trong cuoc song con nguoi, con Linh thieng la cai sieu nhien, than thanh. Đung truoc su Linh thieng, con nguoi su dung le nghi đe bay to su ton kinh, sung bai va đo chinh la co so cua ton giao. Trong nghia tong quat nhat, co quan điem đa đinh nghia ton giao la ket qua cua tat ca cac cau tra loi đe giai thich nguon goc, quan he giua nhan loai va vu tru; nhung cau hoi ve muc đich, y nghia cuoi cung cua su ton tai. Chinh vi the nhung tu tuong ton giao thuong mang tinh triet hoc. So ton giao đuoc hinh thanh tu xua đen nay đuoc xem la vo so, co nhieu hinh thuc trong nhung nen van hoa va quan điem ca nhan khac nhau. Tuy the, ngay nay tren the gioi chi co mot so ton giao lon đuoc nhieu nguoi theo hon nhung ton giao khac.
Tin nguong ton giao la niem tin va su sung bai than thanh hay cac quyen luc vo bien, sieu nhien, vao cuoc song sau khi đa mat..., tom lai, la nhung phat bieu ma vi đo cac thanh vien cua mot ton giao nao đo gan bo vao đo. Tin nguong thuong phat sinh khi mot lanh tu tinh than khang đinh mot so hieu biet đac biet ve chan ly than thanh va to chuc tin đo cua minh. Cung co quan điem cho rang, tin nguong ton giao la hoat đong ton giao it hay khong co điem chung voi cac to chuc ton giao khac trong mot xa hoi cu the. Theo quan điem nay thi tin nguong la mot cai gi đo hoan toan moi, no co the la ket qua cua su truyen ba quan điem ton giao tu mot xa hoi nay sang mot xa hoi khac, noi ma no chua tung co tien le. Do vay khi moi hinh thanh, tin nguong thuong chua đuoc chinh thuc hoa va hay co mau thuan voi xa hoi, neu tiep tuc phat trien, tin nguong se tro nen co to chuc, nghi le chat che hon va co the tro thanh ton giao. Tuy nhien tin nguong ton giao khong phai la cac giao phai, giao phai la nhung nhom ly khai voi giao hoi hay to chuc ton giao truyen thong cua no con tin nguong thi hoan toan moi. Ton giao la nhung he thong tin nguong thuong tim cau tra loi cho nhung khai niem sau:

Thuong đe - Sieu viet tinh hay ban chat cua ton tai (hoac cai đuoc loai nguoi nhan thuc la ton tai) trong moi tuong quan voi con nguoi;
Tao hoa, nhung tin nguong ve nguon goc cua vu tru, Trai Đat, su song, va nhan loai;
Than thanh, nhung tin nguong ve su ton tai (hay khong ton tai) va ban chat cua than thanh (hay Ong Troi), nhung gi linh thien hay sieu pham;
Nhung tin nguong ve cach lien lac voi than thanh, vat linh thieng, nhung nguoi khac, loai vat, the gioi tu nhien xung quanh ta va voi chung ta;
Nhung tin nguong ve ban chat đao ly va đao đuc, nhu đao đuc khach quan va đao đuc tuong đoi;
Nhung cach đe nhan dang va ca tung nhung kinh nghiem gia tri;
Viec tim ra tron ven ve linh vuc nhu cau va them muon;
Su tim ra muc đich cua su song, va nhan dang cac muc tieu trong đoi;
Tim ra mot co cau đao ly, va đinh nghia nhung hanh vi "thien" (tot) va "ac" (xau);
Nhung tin nguong ve nhung trang thai ton tai khac nhu thien đang, đia nguc, hay Niet ban va cach chuan bi vao nhung coi nay;
Nhung giai thich va su hieu biet ve đieu ac va đau kho, va viet ve thien ac.
Thong thuong, nhung ton giao khac nhau va nhung phe khong ton giao đeu co cau tra loi khac nhau ve cac khai niem tren, va nhieu ton giao co nhieu tra loi cho moi khai niem.
Ngoai nghia rong ve ton giao tren, co nhieu cach su dung cung nhu nhieu nghia cua tu "ton giao." Mot so loi giai thich nhu sau:

Mot cach đinh nghia, đoi khi đuoc goi la "loi theo chuc nang", đinh nghia ton giao la bat cu he thong tin nguong va phong tuc nao co chuc nang đe cap đen nhung cau hoi can ban ve đac tinh con nguoi, đao đuc, su chiet
va su ton tai cua than thanh (neu co). Đinh nghia rong ngay bao gom moi he thong tin nguong, ke ca nhung he thong khong tin tuong vao than thanh nao, nhung he thong đon than, nhung he thong đa than va nhung he thong khong đe cap đen van đe nay vi khong co chung co.
Cach đinh nghia thu hai, đoi khi đuoc goi la "loi theo hinh the", đinh nghia ton giao la bat cu he thong tin nguong nao xac nhan nhung đieu khong the quan sat mot cach khoa hoc đuoc, va chi dua vao chuc trach hay kinh nghiem voi than thanh. Nghia nay hep hon phan biet "ton giao" voi chu nghia duy ly, chu nghia nhan ban the tuc, thuyet vo than, triet khach quan va thuyet bat kha tri, vi nhung he thong nay khong dua vao chuc trach hay kinh nghiem nhung dua vao cach hieu theo khoa hoc.
Cach đinh nghia thu ba, đoi khi đuoc goi la "loi theo chung co vat chat", đinh nghia ton giao la nhung tin nguong ve nhan qua ma Occam's Razor loai tru vi chung chap nhan nhung nguyen nhan qua phuc tap đe giai thich nhung chung co vat chat. Theo nghia nay, nhung he thong khong phai la ton giao la nhung he thong khong tin tuong vao nhung nguyen nhan phuc tap hon can thiet đe giai thich nhung chung co vat chat. Nhung nguoi theo quan điem nay tu xung la "bat ton giao", nhung cung co nguoi ton giao nhin nhan rang "tin nguong" va "khoa hoc" la hai cach hoan toan khac nhau đe đi đen chan ly. Quan điem nay bi bac bo boi nhung nguoi xem rang nhung giai thich sieu hinh la can thiet đe giai thich cac hien tuong tu nhien mot cach can ban.
Cach đinh nghia thu tu, đoi khi đuoc goi la "loi to chuc", đinh nghia ton giao la cac hoi đoan, tin nguong, to chuc, phong tuc, va luat đao đuc chinh thuc cua tat ca cac ton giao chinh co to chuc. Nghia nay đat "ton giao" vao mot vi tri trai nguoc voi "tinh than", cho nen khong bao gom nhung luan đieu cua "tinh than" ve viec tiep xuc, phuc vu, hay ton tho than thanh.
Ton giao la nen cua chanh tri, la canh tay noi dai cua ke cam quyen, la phap luat đan ap nguoi ngheo, la thuoc phien cua nhan dan, la thu cuu roi tam hon cua nhung nguoi khon cung trong xa hoi.


Lich su Neu khong ke nhung chung tich khao co hoc cho thay niem tin ton giao ve cuoc song sau khi chet co tu rat xa xua, khi ma nguoi ta chon đo tuy tang cung voi nguoi chet thi it nhat cach đay 40.000 nam, to tien con nguoi đa co niem tin ton giao va tham gia cac nghi le ton giao. Trong cac xa hoi san ban va hai luom, pho bien la thuyet vat linh, cho rang vat the trong the gioi tu nhien đuoc phu cho nhan thuc va tac đong đen đoi song con nguoi. Bien ca, nui cao, gio va tham chi ca cay coi...cung co the đuoc coi la nhung the luc co tinh chat than thanh sinh ra va chi phoi đoi song con nguoi. Xa hoi san ban, hai luom co to chuc chua phuc tap nen đoi song ton giao chu yeu ton tai trong gia đinh. Đia vi phap su (shaman) co the đuoc trao cho mot nguoi nhu la lanh tu ton giao nhung hoat đong nay khong phai chiem toan bo thoi gian cua nguoi đo.
Sang đen giai đoan xa hoi trong trot va chan nuoi, niem tin than thanh la nguyen nhan hinh thanh the gioi dan dan đuoc phat trien. Mot he thong van hoa đao đuc đuoc ung ho bang viec cong nhan than thanh đong thoi ton giao vuot qua khoi pham vi gia đinh va thuong gan chat voi chinh tri, lanh tu xa hoi thuong đuoc xem la vua va tang lu nhu cac Pharaoh Ai Cap.
Truoc Cach mang Cong nghiep, ton giao đa rat phat trien va la the che xa hoi vo cung quan trong o khap cac luc đia. Đay cung la luc cac ton giao co nhieu xung đot voi nhau: Kito giao voi Hoi giao qua nhieu cuoc Thap tu chinh; An Đo giao xung đot voi Phat giao va ve co ban đa loai tru ton giao nay ra khoi mien đat phat tich cua no vao the ky 13; nguoi Hoi giao chinh phuc va truyen ba ton giao cua minh đen nhung vung khac...
Tu Thoi ky Khai sang va sau khi Cach mang Cong nghiep no ra, nhung tien bo khoa hoc ky thuat va su thay đoi cau truc xa hoi đa khien cho anh huong cua ton giao khong con manh me nhu truoc, ton giao dan bi tach roi khoi nha nuoc. Trong đoi song van hoa – xa hoi, co cac quan điem khac nhau ve moi quan he giua ton giao va khoa hoc. Ngay nay, ben canh cac ton giao truyen thong va nhung nguoi khong ton giao, nhieu phong trao ton giao moi noi len.


Hoat đong Nhung phong tuc dua vao tin nguong ton giao thuong gom co:

Cau nguyen
Tho phung
Hop mat thuong le voi nhung nguoi khac đong ton giao
Vien chuc ton giao đe lanh đao hay giup đo nhung tin đo, nhu nha tu, muc su, tang lu...
Nghi le va phong tuc đac biet trong tin nguong
Cach giu gin niem tin vao nhung đieu ran trong kinh sach va nhung tuc le cua ton giao đo
Luat le ung xu ngoai đoi phu hop voi tin nguong (đao ly), nhu Muoi đieu ran trong Cuu Uoc, đat ra tu tin nguong chu khong phai do tin nguong đinh nghia, va đao ly thuong đuoc ton trong đen đia vi giao luat (luat phap) va đuoc cac tin đo thi hanh
Viec duy tri va hoc tap nhung kinh sach ghi chep nhung tin nguong co ban cua ton giao.
Nhung tin đo cua mot ton giao thuong hop mat đe lam le, đoc hay tung kinh, cau nguyen, tho phung, va giup đo tinh than lan nhau. Tuy nhien, cau nguyen va ngoi thien mot minh cung thuong đuoc xem la quan trong, cung nhu song theo tin nguong ngoai đoi hay voi nhung nguoi khong theo đao đo. Đay thuong la mot chuc nang cua ton giao đo.


Cac ton giao chinh Niem tin va thuc tien ton giao vo cung đa dang va co rat nhieu ton giao tren the gioi ngay nay, co ton giao chi han che trong mot vung đia ly khong lon nhung co nhung ton giao co the goi la ton giao the gioi voi nhieu trieu tin đo o khap noi tren the gioi. Noi chung co khoang 87 phan tram dan so the gioi đang gan bo voi mot ton giao nao đo; chi co khoang 13 phan tram la khong ton giao.

(Nguon so lieu theo Adherents.com, rieng so luong tin đo Khong giao theo Macionis.)
Viec thong ke so lieu tin đo cua tung ton giao rat phuc tap va nhieu phuong phap khac nhau do đo cac nguon so lieu co the cho ket qua khac nhau đang ke, tuy vay no cung cap cai nhin tuong đoi ve quy mo cua cac ton giao đac biet la trong tuong quan voi nhau.

Kito giao: voi ba nhanh chinh la Cong giao, Chinh thong giao va Tin Lanh, la ton giao co so luong tin đo đong nhat tren the gioi, tren 3,4 ty tin đo, chu yeu o Bac My, My Latinh, chau Au va rai rac o nhieu noi khac tren the gioi. Kito giao bat nguon tu Do Thai giao o Trung Đong va do Gie-su sang lap. Kito giao theo thuyet đoc than the hien o quan điem ve Thien Chua Ba Ngoi: Đuc Chua Cha - Đang Tao hoa; Đuc Chua Con (Jesus Christ) - Đang Chuoc toi va Đuc Chua Thanh Than - Đang Thanh hoa. Jesus Christ bi hanh hinh, đong đinh tren cay thap tu, tu đo cay thap tu tro thanh bieu tuong linh thieng cua tin đo Kito giao va theo niem tin cua tin đo Kito giao, Chua phuc sinh la bang chung ve viec Jesus la Con Thien Chua, Jesus đuoc phai đen đe chiu chet vi toi loi nhan loai gay ra. Con nguoi khong chi la toi to cua Chua, ke đuoc cuu roi, ma con la con cua Chua, do vay con nguoi co bon phan noi guong Chua trong tinh yeu cuoc song, tinh yeu đong loai, con nguoi phai song thanh thien va đat đen cuoc song vinh hang. Tu khi ra đoi va trong giai đoan đau, Kito giao bi nguoc đai, đan ap nhung dan dan đa đuoc truyen ba rong rai tren the gioi. Đay la mot trong nhung ton giao lon nhat tren the gioi va la ton giao co anh huong manh me nhat đen nen van minh phuong Tay.
Hoi giao: la ton giao co so luong tin đo đong thu hai tren the gioi, voi khoang 1,8 ty tin đo, chu yeu tap trung o Trung Đong, Bac Phi, Trung A va rai rac o khap noi tren Trai Đat. Hoi giao ra đoi vao the ky thu VII, do Muhammad sang lap. Cung nhu Ki-to giao, Hoi giao tho phung mot vi Thuong đe duy nhat, khong cong nhan co nhung than thanh nao khac. Nhung đao Hoi khac biet o cho: Muhammad đuoc tin đo coi la Đang Tien tri, su gia cua Thuong đe chu khong phai la Chua nhu Gie-su đoi voi nguoi Kito giao (Hoi giao cung chi nhin nhan Gie-su la Đang Tien tri chu khong nhin nhan ong la Chua). Hoi giao coi Muhammad la Đang tien tri cuoi cung va hoan thien nhat, sau cac Đang tien tri truoc đo la Adam, Abraham, Moses va Gie-su. Vai tro cua Muhammad la ghi lai loi cua Thuong đe va kinh Koran đuoc cac tin đo coi la loi ran cua Thuong đe Chi Ton. Cung giong Kito giao, Hoi giao tin rang co đia nguc, thien đang va ngay phan xet, moi nguoi co trach nhiem giai thich truoc Thuong đe ve nhung viec lam cua minh tren tran the. Tin đo Hoi giao cung thua nhan trach nhiem cua minh trong viec bao ve đuc tin, chong lai moi đe doa va trong mot so truong hop, giao ly nay cua Hoi giao đuoc su dung đe bien minh cho cac cuoc thanh chien.
An Đo giao: đuoc coi la mot trong nhung ton giao lau đoi nhat tren the gioi, bat nguon tu An Đo khoang 1500 nam truoc Cong nguyen. Khac voi Kito giao va Hoi giao, An Đo giao khong lien ket voi đoi song cua mot ca nhan nao, hay noi cach khac, khong co nguoi sang lap. Qua hang ngan nam, An Đo giao va xa hoi An Đo voi he thong đang cap đan quyen, gan bo chat che voi nhau đen muc nguoi ta khong the de dang mo ta rieng biet, cung chinh vi the ma An Đo giao kho truyen ba đen cac xa hoi khac. The nhung đen nay, An Đo giao van co khoang 900 trieu tin đo chu yeu o An Đo, Pakistan va o nhieu noi khac tren the gioi voi so luong it. Trong An Đo giao, cong ly sau cung khong phai thuoc ve vi than toi cao ma thong qua chu ky tai sinh theo luat nhan qua. Moi hanh đong cua con nguoi đeu dan đen ket qua tinh than truc tiep, đo chinh la nghiep chuong (karma), đoi song chinh đang khien cho tinh than đuoc hoan thien, nguoc lai se lam cho tinh than suy đoi. Trang thai cuc lac (nirvana) la su hoan thien tinh than, trong đo linh hon đuoc san sang cho viec tai sinh mot cach hoan hao.

Phat giao: cung co nguon goc tu An Đo va khoi nguon khoang 500 nam truoc Cong nguyen. Ton giao nay co nhieu phuong dien giong voi An Đo giao nhung gan voi cuoc đoi cua nguoi sang lap - Đuc Phat Thich Ca (Siddartha Gautama). Phat giao la ton giao lon tren the gioi, hien co khoang 365 trieu tin đo chinh thuc (đa lam le Quy y Tam bao). Phat giao chu yeu tap trung o Chau A va đang lan truyen khap the gioi. Sau nhieu nam chu du va thien đinh, Siddartha Gautama đat đen trang thai giac ngo (bodhi), Ngai tro thanh Phat, hieu đuoc ban chat cua đoi song va biet con đuong dan đen hanh phuc thuc su. Tuong tu nhu An Đo giao, Phat giao cho rang co kiep luan hoi, nhan qua, moi hanh đong cua con nguoi đeu dan đen ket qua se nhan đuoc: hoac la thien (dan đen su hoan thien tinh than, se nhan đuoc qua thien) hoac la ac (dan đen su suy đoi tinh than,se nhan đuoc qua ac) nhung khac nhau ve ban chat. Cot loi la thoat khoi hoan toan sinh tu, kho đau, khong con bi tac đong boi nghiep. Vu tru co trat tu ma khong co vi than toi cao thuc hien cong ly cuoi cung (hay noi cach khac toan the Vu tru đeu la Chan nhu cua Phat tinh - Phap than cua Phat khap moi noi. Moi su ton tai cua con nguoi đeu co kho đau va muon đat đen su binh an ve tinh than, Phat giao phu nhan moi hinh thuc vui thu vat chat - huong duc, lam giam cac ham muon ve vat chat hay the xac. Phat giao cung la ton giao đau tien đua ra he thong pham cap tu hanh.
Nho giao: hinh thanh o Trung Quoc va do Đuc Khong Tu (551 - 479 truoc Cong nguyen) sang lap. Co it nguon so lieu thong ke ve cac tin đo Nho giao nhung uoc tinh co hon 150 trieu nguoi la tin đo cua ton giao nay va so nguoi chiu anh huong con nhieu hon nua  chu yeu tap trung o Trung Quoc, Đong Bac A, Viet Nam, Singapore. Cung nhu Phat giao, Nho giao quan tam sau sac đen nhung đau kho tren the gioi nhung phuong cach cuu roi, thay vi thu tieu ham muon, la song theo nhung nguyen tac cu the ve hanh kiem, đao đuc. Nho giao đe cao nhan tinh (jen), đao đuc luon co vi tri cao hon tu loi, đao đuc cua ca nhan tao ra gia đinh vung chac va gia đinh vung chac tro thanh nen tang cua xa hoi vung manh. Khong giong nhieu ton giao khac, Nho giao khong huong con nguoi vao tuong lai ma huong vao đoi song thuc tai mot cach co đao đuc trong xa hoi co ky cuong, trat tu. Trong Nho giao, khong co khai niem ro rang ve su linh thieng, nguoi ta co the cho rang Nho giao xet cho cung khong phai la ton giao thuan tuy ma đung ra la nghien cuu lich su Trung Hoa co ky cuong...Nhung cung co điem giong voi ton giao la tap hop niem tin va hanh le phan đau đat cai thien va tao ra su đoan ket xa hoi.
Do Thai giao: cung hinh thanh o vung Trung Đong nhu Hoi giao va Kito giao vao thoi ky Đo Sat (khoang 2000 nam truoc Cong nguyen). Mac du chi co khoang 14 trieu tin đo, chu yeu o Israel, My va chau Au nhung Do Thai giao la mot ton giao quan trong vi đa tao nen tang lich su cho su hinh thanh cua Kito giao va Hoi giao. Do Thai giao do Abraham, to phu va la nha tien tri cua nguoi Do Thai sang lap. Do Thai giao cung theo thuyet đoc than, chi cong nhan mot minh Đuc Chua toan nang. Điem khac biet cua Do Thai giao la moi quan he đac biet voi Chua, qua đo nguoi Do Thai la "dan toc đuoc chon" thong qua Giao uoc (covenant). Giao uoc đuoc the hien duoi dang nhu phap luat va tap trung vao Muoi đieu ran Chua tiet lo cho Tien Tri Moses, nha tien tri đa dan dat dan toc Do Thai ra khoi ach no le Ai Cap. Do Thai giao coi nam quyen đau tien cua bo kinh ma đoi voi nguoi Kito giao chinh la Kinh Thanh Cuu uoc la Thanh thu - lich su cung nhu phap luat cua minh. Do Thai giao cung khong huong đen the gioi ben kia ma xem qua khu la nguon huong dan hien tai va tuong lai. Nguoi Do Thai phuc tung y Chua bang cach thuc hien đay đu tinh than cung nhu loi van cua Thanh thu thi mot ngay kia, Chua se phai su gia mang thien đang xuong Trai Đat. Gie-su đuoc coi chinh la su gia đo, nhung nguoi Do Thai khong cong nhan ong, vi Jesus đa chiu chet khon cuc chu khong vinh hien nhu y tuong cua ho theo loi thanh thu.


Su khac nhau giua cac ton giao = So than thanh =
Nhung ton giao đoc than chi tin vao mot than thanh. Trong nhung ton giao nay co Đao Do Thai, Sikh giao, Kito giao, Hoi giao, va Đao Baha'i.
Đai đa so cac tin đo Kito giao tin vao giao ly Ba Ngoi, noi rang co mot Chua troi hien huu trong ba ngoi vi. (Hau het cac nhanh trong Kito giao tin vao đieu nay, tru mot vai nhanh nho nhu Nhan chung Giehova hay cac nhom đa ton tai trong qua khu nhu phai Sabellius, phai Arius.)
Mot so giao phai cua An Đo Giao hay thuong bi goi nham la theo đoc than luan, nhung that su la thuoc ve toan than luan.
Cac ton giao đon nhat than tin rang co nhieu than thanh voi nhieu tinh chat khac nhau, nhung chi co mot than la cao hon het. Trong cac ton giao nay gom co nhung nhanh cua An Đo giao (đac biet la hai nhanh Shiva va Vishnu) tin vao thien than, quy than, deva (chu thien), asura (atula, phi thien), hay cac than thanh khac trong đo co mot than cao hon het;
Nhung ton giao đa than nhu Ton giao Hy Lap - La Ma, cung nhu mot so tin nguong vat linh nhu o chau Phi tin tuong vao nhieu than thanh;
Nhung ton giao phiem than tin rang moi vat trong thien nhien đieu lien quan đen nhau va khong the tach roi nhau. Nhung ton giao nay gom co: nhung truong phai phiem than cua nhanh Shiva va Vishnu trong An Đo giao, Than đao cua Nhat Ban, va mot vai tin nguong ve van vat huu linh.
Nhung ton giao khong than (nhu Đao Phat, Nho giao) khong noi gi ve su hien huu hay khong hien huu cua than thanh;
Nhung ton giao vo than (nhu Ki na giao va Phat giao) khong tin tuong vao than thanh nao. Phat giao khong tin co mot đang sang tao toi thuong nao, cac than thanh thi co ton tai nhung cac vi than nay cung chi la mot chung sinh trong vu tru, suc manh va tuoi tho cua ho van co gioi han chu khong phai la đang toan nang bat tu.
Nhung nguoi bat kha tri thuong noi rang ho khong biet đuoc so than thanh la khong, mot, hay nhieu.


= Gioi tinh than thanh =
Mot so tin đo cho rang than thanh cua ho khong co gioi tinh, co ca tinh chat nam lan nu;
Mot so tin đo cho rang than thanh cua ho khong co gioi tinh, nhung co nhieu tinh chat nam.
Mot so tin đo khac cho rang than thanh cua ho khong co gioi tinh, nhung co nhieu tinh chat nu.
Mot so ton giao giao cho rang than thanh cua ho la nam hoac nu, nhu trong cac ton giao than thoai truyen thong.


= Nguon kinh sach =

Cac van ban linh thieng cung cap can cu cho cac tin đo xem cac van ban đo co tham quyen, đuoc linh truyen, linh hung va/hoac khong the sai lam. Vi du nhu kinh Coran, kinh Ve Đa, kinh Aqdas (Kitab-i-Aqdas) va Kinh thanh;
Cac nha tien tri cung cap can cu cho cac tin đo xem nhung nguoi tien tri đo co kha nang thong hieu đac biet hoac co kha nang tuong giao ca nhan truc tiep voi đang linh thieng. Vi du nhu Giesu, Mose, Baha'u'llah va Mohamet;
Khoa hoc va ly tri cung cap can cu cho cac tin đo xem khoa hoc va ly tri co kha nang tra loi cho nhieu nghi van nen tang cua ton giao. Vi du nhu chu nghia Nhan ban the tuc va thuyet Vo than;
Truyen thong cung cap can cu cho cac tin đo xem tap quan cua to tien la đac biet quan trong va la nguon coi cua chan ly linh thieng. Vi du nhu Saman giao (vu nguong) va mot so khia canh cua Than đao;
Kinh nghiem ca nhan cung cap can cu cho cac tin đo tin rang ho co tiep xuc ca nhan truc tiep voi Thuong đe hay than thanh, hoac mot su kien cu the nao đo co tam quan trong đoi voi ho ve mat ton giao.


= Cau truc to chuc =
Nhung ton giao co to chuc trung uong thanh lap mot to chuc co co cau nham đe phat trien va giu gin su trong sach cua niem tin va giup đo tin đo song theo đao. Nhung ton giao nay gom co Giao hoi Cong giao Roma, Hoi giao luc ban đau va Đao Do Thai theo phai Chasidut;
Nhung ton giao khong co to chuc trung uong thuong phat trien đoc lap voi nhau, cho nen cac niem tin va phong tuc rat phong phu. Nhung ton giao nay gom co An Đo giao, cac than thoai cua cac nuoc Hy Lap va Ai Cap co va cac đao ngau tuong moi nhu Wicca hay Asatru.
Nhung ton giao khong co to chuc trung uong nhung co nhung gioi luat, kinh sach đe che đinh hanh vi cua tin đo, vi du nhu Phat giao


= Giao ly =
Nhung ton giao chu trong loi song va viec tham gia trong cac tuc le, le nghi va thai đo cua cac tin đo. Nhung ton giao nay co đao Do Thai theo phai Chasidut va nhieu truyen thong huu linh.
Nhung ton giao co triet ly tinh than chu trong vao viec thuc hanh đe dan đen hanh phuc trong đoi va it quan tam đen than linh hay đang toi cao nhu đao Phat, đao Lao va Nho giao. Mot so ton giao khac nhu An Đo giao chu trong nhung đieu nay nhung van tin tuong vao mot than thanh toi cao trong nhieu hinh the.
Nhung ton giao chu trong viec giu gin moi quan he đung đan voi than thanh, co the bang quan he ca nhan (nhu đao Tin lanh), bang cach tuan theo cac y đinh cua than thanh (nhu Hoi giao) hay bang cach sam hoi va tha thu toi loi (nhu Kito giao truyen thong).


= Sau khi chet =
An Đo giao tin rang loai nguoi se mai mai đau thai cho đen khi ho đen trang thai giai thoat (Moksha), đuoc hop nhat voi than (Vishnu hay Shiva) va ho tin vao thuyet qua bao; vi the, đao nay khong tin vao viec bi đoa đay vinh vien sau khi chet vi chung ta co co hoi chuoc toi trong cac kiep sau cho đen khi đuoc giai thoat. Tuy the, nhieu tin đo tin rang co mot noi troi trung tri nhung ke ac truoc khi đuoc đau thai.
Đao Phat theo he phai Nam truyen cho rang nghiep cua mot nguoi khien nguoi đo lien tuc phai sinh ra roi chet đi (luan hoi) trong cac coi song, nghiep xau thi bi luan hoi vao coi kho (đia nguc, nga quy, suc sinh), nghiep tot thi đuoc luan hoi vao coi lanh (nhan gioi, thien gioi) . Đe cham dut luan hoi thi phai tu tap pha tan "Vo minh" đat đen trang thai Niet ban (Niet ban cua Phat giao la mot trang thai hanh phuc đinh cao, giac ngo giai thoat, an lac phi đieu kien, khong con cac noi kho, niem đau va nguyen nhan gay tao ra chung, khong bi gioi han boi khong gian va thoi gian va do đo khong con bi bien hoai, chi phoi boi cuoc song vo thuong); he phai Bac Tong thi cung co quan điem tuong tu. Sau khi chet con nguoi tiep tuc tai sanh luan hoi, tuy nhien khac voi Nam Tong o cho: thoi gian đe tai sanh giua 2 he phai la khac nhau, Nam Tong cho rang sau khi chet con nguoi lap tuc tai sanh, Bac Tong cho rang thoi gian tai sanh sau khi chet co the keo dai nhieu nhat 49 ngay.
Kito giao va Hoi giao co khai niem Thien đang va Đia nguc, va Chua troi la nguoi đinh đoat so phan vinh cuu cua chung ta. Tru đieu nay, cac đao nay co nhieu khai niem khac nhau.
Cong giao Roma va đao Tin lanh truyen thong tin rang moi nguoi se đuoc cuu roi bang cach đat niem tin vao Chua troi va su cuu chuoc cua Chua Giesu. Cong giao con tin rang linh hon con nguoi can đuoc thanh luyen cho nhung toi loi ma ho đa pham nhung chua sam hoi khi con song, truoc khi đuoc đua len thien đang.
Mot so tin đo Kito giao khac tin rang moi nguoi tu chon thien đang va đia nguc rieng cua ho: neu mot nguoi chon song trong mot "đia nguc tran gian", ho se tiep tuc chon đieu đo sau khi chet, Chua troi se cho ho toai nguyen: bi xa cach Chua troi va niem hanh phuc. Nguoc lai, nhung nguoi muu cau thien đang tai tran gian se tiep tuc muu cau thien đang sau khi chet, Chua troi cung se cho ho toai nguyen: gan gui voi Chua troi va hanh phuc.
Duoi hau het cac tin nguong truyen thong cua Hoi giao, Chua troi xet xu chung ta trong viec trung thanh voi nam cot tru cua Hoi giao, trong đo co viec cong nhan Chua troi, Mohamet, va song theo cac đieu le cua Chua troi ve Cong ly, Tin nguong, va Tu bi, va thuong chung ta tuy theo cac viec ta lam tren the gian.
Đao Do Thai thi noi nguoi chet se đuoc song lai vao ngay phan xet.
Đao Baha'i tin rang linh hon cua mot nguoi se đuoc đen coi linh hon cua Chua troi sau khi chet cho đen khi no gap Chua troi.
Đao Cao Đai cho rang mot linh hon se tro ve voi Thuong đe sau khi chet neu luc con song linh hon ay đa song mot cuoc đoi thanh thien va nguoc lai neu luc song lam nhung đieu xau se bi đoa noi đia nguc.
Đao Rastafari tin vao bat tu vat chat. Mot khi than Haile Selassie goi ho ve chau Phi đe phan xet, ho se đuoc song mai mai voi Ngai trong than the cua ho trong the gioi nay.
Nhan Chung Giehova tin rang cho đen ngay tan the, nhung nguoi chet đang trong trang thai ngu, khong nghe đuoc loi cau nguyen hay can thiep vao cac chuyen tren đoi. Sau khi Satan bit kin sau ngay tan the, 144.000 nguoi đuoc chon se len thien đang đe thong tri voi chua Giesu. Moi nguoi khac se đuoc phuc sinh va đuoc truong sinh bat tu trong đia đang tren Trai Đat, nay đuoc phuc hoi. Sau 1000 nam, Satan se đuoc tha ra va đuoc phep cam do loai nguoi mot lan nua. Nhung nguoi bi cam do vao toi loi se bi chet vinh vien voi Satan, va Chua troi se tro thanh nguoi thong tri moi.


Ton giao va khoa hoc Quan điem ve ton giao va khoa hoc co the đi tu thai cuc cai no phu nhan cai kia cho đen dung hoa hon. O thai cuc nay, mot so nguoi cho rang nhung hieu biet ton giao co the tra loi moi cau hoi lien quan đen vu tru va đoi song con nguoi. O thai cuc khac mot so nguoi lai cho rang nhung hieu biet ton giao la me tin, phi ly, hoang đuong, chi co khoa hoc moi đua ra đuoc cau tra loi đung đan. O giua hai thai cuc, co quan điem coi ton giao va khoa hoc dung cac phuong phap, hay noi đung hon, tra loi cho cac cau hoi khac nhau đe tim đen Chan ly va kien thuc đong thoi bo sung cho nhau. Ton giao dung nhung phuong phap dua theo su hieu biet chu quan cua truc giac ca nhan va kinh nghiem va/hoac can cu vao chuc trach cua cac kinh sach hay nguoi đuoc xem la tien tri. Khoa hoc, trai lai, dung phuong phap khoa hoc, mot qua trinh khach quan đe đieu tra nghien cuu dua theo chung co vat chat, dung cac hien tuong co the quan sat va xac minh đuoc. Tuong tu, co hai loai cau hoi ma ton giao va khoa hoc co gang tra loi: nhung cau hoi ve cac hien tuong co the quan sat va xac minh đuoc (nhu cac luat vat ly, hay cach hanh xu cua con nguoi) va nhung cau hoi ve cac hien tuong khong the quan sat đuoc va viec đanh gia ve gia tri, y nghia, muc đich (nhu lam sao co cac luat vat ly, the nao la "thien" va "ac"). Quan điem nay co the đuoc minh hoa bang nhung loi Hong y Barberini đa tung noi voi Galileo: "Anh day cho moi nguoi biet bau troi di chuyen nhu the nao; con chung toi day cho moi nguoi biet cach len troi". Noi cach khac, "the gioi nay hoat đong ra sao la van đe khoa hoc, nhung tai sao chung ta va phan vu tru con lai noi chung lai ton tai la van đe khoa hoc khong sao giai thich đuoc."
Cap tu "ton giao va khoa hoc" lan đau xuat hien vao the ky 19. Moi quan he nay đuoc mieu ta khac nhau nhu 'xung đot', 'hoa hop', 'phuc tap', 'đoc lap khoi nhau'. Tu phuong Tay, cac triet gia thoi Khai sang pho bien luan thuyet xung đot ve moi quan he giua khoa hoc va ton giao. Tuy nhien, ngay nay đa so cac su gia ve khoa hoc đa bac bo luan thuyet nay. Trong lich su, Cong giao co vai tro quan trong bao tro cho su phat trien cua khoa hoc hien đai.


Ton giao va chinh tri Trong lich su, ton giao thuong đi song song voi chinh tri. Cac hoang đe Trung Quoc lay can cu quyen cua ho tu Thien menh (天命). Giao hoi Cong giao Roma đa thong tri phan lon chau Au cho đen cuoc Cai cach Tin lanh. Đen Thoi đai Anh sang vao the ky 18 tai chau Au, nhieu triet gia tin vao viec tach biet giua giao hoi va nha nuoc (separation of church and state). Hien nay ton giao đong nhieu vai tro khac nhau tai nhieu noi tren the gioi:

Ton giao đoc lap: tai mot so quoc gia nhu Hoa Ky, Canada, Phap, Viet Nam... hien phap tach biet giao hoi va nha nuoc. Cac quoc gia nay thuong cho phep nguoi dan tu do tin nguong, nhung khong cong nhan bat cu ton giao nao đe khoi bi xem la thien vi. Tuy nhien, tai Hoa Ky, khi mot tong thong nham chuc, tong thong phai đat tay len cuon kinh thanh đe tuyen the.
Quoc giao: Mot so quoc gia co mot quoc giao, mot ton giao đuoc nha nuoc cong nhan la chinh thuc va nhan thue tu dan, tuy nhien nguoi dan van đuoc phep tu do tin nguong. Trong cac nuoc nay gom co mot so nuoc Hoi giao, Cong giao va nhung nuoc nhu Thai Lan (Phat giao), Anh (Anh giao). Tuy nhien, cac vien chuc quoc giao khong co đia vi quan trong trong chinh quyen, tru quoc truong.
Than quyen: Tai mot so quoc gia, đien hinh la Iran va Toa thanh Vatican, ton giao va chinh quyen la mot. Cac vien chuc quan trong trong ton giao cung la vien chuc trong chinh quyen.


Xem them Tin nguong
Khong ton giao
Khoa luan giao


Tham khao Macionis John J., Xa hoi hoc, Nha xuat ban Thong ke (1987)
Schaefer Richard T., Xa hoi hoc, Nha xuat ban Thong ke (2005)
Almanach nhung nen van minh the gioi, Nha xuat ban Van hoa - Thong tin (tai ban, bo sung lan 1 nam 2007)


Chu thich Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Religion tai Wikimedia Commons
Ton giao tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Ton giao tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)