Khong quan nhan dan Viet Nam (KQNDVN), đuoc goi đon gian la Khong quan Viet Nam (KQVN) hay Khong quan Nhan dan, la mot bo phan cua Quan chung Phong khong – Khong quan, truc thuoc Bo Quoc phong Viet Nam, chien đau voi trang bi la may bay chuyen dung.


Lich su hinh thanh va phat trien = Buoi đau so khai =
"Von lieng" đau tien Khong quan Viet Nam la tu 2 chiec may bay dan dung De Havilland Tiger Moth va chiec Morane-Saulnier MS-343 thuoc so huu rieng cua Co van Vinh Thuy tang cho chinh phu Viet Nam Dan chu Cong hoa cuoi nam 1945. May bay đuoc thao canh cho bang tau hoa tu Hue ra Ha Noi va chuyen ve san bay Tong (nay thuoc xa Kim Son, thi xa Son Tay, Ha Noi tam cat giu. Khi Khang chien toan quoc bung no, hai chiec may bay tiep tuc đuoc thao roi, chuyen bang thuyen len Binh Ca, roi len Soi Đung (Tuyen Quang). Trong qua trinh van chuyen, bi may bay Phap phat hien va ban pha, nen ca hai chiec may bay đeu bi hu hong it nhieu.
Ngay 9 thang 3 nam 1949, Đai tuong Vo Nguyen Giap, Tong Chi huy Quan đoi Quoc gia va dan quan Viet Nam, ra quyet đinh thanh lap Ban Nghien cuu Khong quan thuoc Bo Quoc phong, sau chuyen sang Bo Tong Tham muu, do Ha Đong, nguyen la thu ky cua Thu truong Bo Quoc phong Ta Quang Buu lam Truong ban, va mot so ky thuat vien nhu Nguyen Van Đong (cuu binh si thuoc đia Phap tham gia Chien tranh the gioi thu nhat), Nguyen Đuc Viet (ten that la Verner Schulze, nguoi goc Đuc, cuu binh si Le duong Phap), Nguyen Tam Trinh... Ban co nhiem vu nghien cuu su dung may bay cung nhu cac ky thuat chien đau chong lai uu the tren khong cua quan Phap. Tuy nhien, do khong co đieu kien bao duong nen ca hai may bay đeu hu hong sau chuyen bay đau tien, đuoc su dung lam buong tap lai duoi mat đat va mo hinh hoc tap cho cac hoc vien.
Nam 1951, Ban Nghien cuu Khong quan đuoc giai the va hau het nhan su cua Ban đuoc chuyen thuoc vao cac đon vi phong khong đang đuoc thanh lap.


= Nhung nen mong cua Khong quan Nhan Dan Viet Nam =
Sau khi on đinh đuoc quyen kiem soat mien Bac Viet Nam, chinh phu Viet Nam Dan chu Cong hoa đa khoi đong lai chuong trinh xay dung luc luong khong quan, voi su giup đo tu cac đong minh than can la Lien Xo va Trung Quoc. Ngay 3 thang 3 nam 1955, Bo Quoc phong ra Quyet đinh so 15/QĐA thanh lap Ban nghien cuu San bay truc thuoc Tong Tham muu truong. Ong Tran Quy Hai, Đai đoan truong Đai đoan 325, đuoc cu lam Truong ban. Ngay nay ve sau đuoc lay lam ngay thanh lap Khong quan Nhan dan Viet Nam.
Mot nam sau đo, lien tuc cac đoan can bo, chien si thuoc Ban nghien cuu san bay đuoc cu đi nuoc ngoai hoc tap. Ngay 26 thang 1 nam 1956, Viet Nam Dan chu Cong hoa tiep nhan 5 may bay đau tien do Trung Quoc vien tro gom 2 chiec Li-2 va 3 chiec Aero 45. Ngay 24 thang 2 nam 1956, 2 đoan hoc vien lai may bay gom Đoan hoc may bay tiem kich MiG-17, gom 50 hoc vien, do Pham Dung lam Đoan truong va Đoan hoc may bay nem bom Tu-2, gom 30 hoc vien, do Đao Đinh Luyen lam Đoan truong, hoc tai Truong Khong quan so 2 o Truong Xuan, Trung Quoc. Ve sau, Đao Đinh Luyen chuyen sang lam Đoan truong Đoan hoc may bay MiG-17 va Pham Dung đuoc giao nhiem vu phu trach nhom huan luyen may bay Li-2 va truc thang Mi-4. Ngoai ra, trong Đoan hoc Tu-2 con co 6 hoc vien dan đuong tren khong (chuyen dan đuong tren cac loai may bay va truc thang) đau tien.
Ngay 24 thang 1 nam 1959, Bo Quoc phong - Tong Tu lenh ban hanh Quyet đinh so 319/QĐ thanh lap Cuc Khong quan thuoc Bo Tong Tham muu tren co so to chuc va luc luong cua Ban Nghien cuu San bay va Cuc Hang khong dan dung Viet Nam. Đai ta Đang Tinh đuoc bo nhiem lam Cuc truong, Thuong ta Hoang The Thien lam Chinh uy, Trung ta Hoang Ngoc Dieu lam Tham muu truong. Ngay sau khi thanh lap, ngay 22 thang 4 nam 1959, Cuc Khong quan ra quyet đinh thanh lap Đai đoi bay gom: Ban chi huy đai đoi, 3 Chu nhiem Dan đuong, Thong tin va May (ky thuat hang khong); 1 trung đoi bay Il-14, 1 trung đoi bay Li-2, 1 trung đoi bay An-2 va 1 trung đoi may gom tat ca nhan vien ky thuat tren khong (co gioi) va mat đat cua cac loai may bay. Tren co so đo, chi 8 ngay sau, ngay 1 thang 5 nam 1959, Trung đoan khong quan van tai đau tien, Trung đoan 919, đuoc thanh lap tai san bay Gia Lam. Đen ngay 20 thang 8, Trung đoan Huan luyen khong quan 910 cung đuoc thanh lap.


= Luc luong khong quan tiem kich ra đoi =

Đe chuan bi cho luc luong khong quan tiem kich, tu giua nam 1960, 6 si quan  va mot chien si Le Thanh Chon đuoc trieu tap ve Truong Van hoa quan đoi o Lang Son đe on van hoa va hoc tieng Trung Quoc, chuan bi đe đao tao si quan dan đuong (hoa tieu) trong luc luong khong quan. Cuoi nam 1961, toan bo cac hoc vien dan đuong tot nghiep va ve nuoc, cung tham gia xay dung co so va nen tang he thong dan đuong mat đat phuc vu cho chien đau sau nay.
Ben canh đo, ngay 30 thang 5 nam 1963, Trung đoan khong quan tiem kich 921, mat danh la Đoan Sao Đo, đuoc thanh lap tai cao nguyen Van Quy (Trung Quoc), tren co so Đoan hoc vien tiem kich MiG-17, do Trung ta Đao Đinh Luyen lam Trung đoan truong, Thieu ta Đo Long lam Chinh uy, Thieu ta Tran Manh lam Trung đoan pho, Thieu ta Tran Van Tho lam Tham muu truong. Đen ngay 22 thang 10 nam 1963, Cuc Khong quan sap nhap voi Bo Tu lenh Phong khong thanh Quan chung Phong khong-Khong quan. Mac du vay, tren thuc te, luc luong khong quan Viet Nam khi đo chi co 1 trung đoan van tai 919 va trung đoan 910 (truong huan luyen).
Mai đen ngay 3 thang 2 nam 1964, le thanh lap Trung đoan khong quan đau tien 921 moi đuoc to chuc tai Mong Tu, tinh Van Nam, Trung Quoc, cung luc voi viec tiep nhan 33 chiec may bay chien đau kieu MiG-17, 3 chiec may bay huan luyen kieu MiG-15UTI. Ngay 6 thang 8 nam 1964, trung đoan cung voi 70 phi cong đao tao o Trung Quoc tro ve nuoc cung voi so may bay đuoc vien tro.


= Cuoc đoi đau voi Khong quan My =

Tuy tro ve nuoc voi toan bo phi cong va may bay, nhung luc luong tiem kich QĐNDVN van tap trung vao viec huan luyen, giu tuyet đoi bi mat, tranh tham chien. Voi luc luong khong quan nho be, lac hau, moi thanh lap cua QĐNDVN, theo le lac quan nhat, thi viec gianh chien thang truoc mot luc luong khong quan hung hau, hien đai, nhieu kinh nghiem cua Hoa Ky la đieu khong the. Cac phi cong My tin rang đoi thu cua ho se la nhung phi cong Lien Xo, hoac chi it cung la phi cong Trung Quoc, chu khong the nao la nhung phi cong Viet Nam non not.
Khi Chien dich Mui Ten Xuyen khoi đong vao nam 1964, bau troi Viet Nam hoan toan do cac phi cong My lam chu. Khong quan My đa tung vao cuoc chien hon 2.000 may bay phan luc cac loai, trong khi Khong quan Nhan dan Viet Nam chi co trong tay chua đen 50 chiec tiem kich đoi cu MiG-17. Cuoc đau giua Khong quan Nhan dan Viet Nam voi Khong quan Hoa Ky đuoc vi nhu cuoc đau giua David va Goliath, tuc la giua chang ti hon voi ga khong lo.
10h35 ngay 6 thang 8 nam 1964, mot ngay sau su kien My dung khong quan va hai quan đanh vao Nghe An va Quang Ninh, 4 chiec may bay MiG-17 cat canh tu san bay Mong Tu (Trung Quoc) đa ha canh xuong san bay vua đuoc xay dung o Noi Bai phia Bac Thu đo Ha Noi. Ngay hom sau, 7 - 8 may bay do tham Lockheed U-2 cua My đa bay ngang qua san bay nay va sau đo Đai BBC đa loan tin, nhung phi cong My khong quan tam lam, vi MiG-17 la loai tiem kich đa hoan toan lac hau, chi co van toc duoi am, khong co radar cung nhu ten lua. Vien tuong J.Paul, chi huy tau san bay USS Constellation cua My tuyen bo: "Cuoc chien đau voi phi cong Viet Nam chi la tro choi. Cac may bay trinh sat cho phep nguoi My nam ro luc luong khong quan non tre, mot dum may bay co lo tru trong nhung buc tuong bang đat đap khong mai che".
Hoa tieu Le Thanh Chon cho biet: "Tren thuc te, toi khong the su dung cac chien thuat đuoc huan luyen tai Trung Quoc đe chong lai My. Chuong trinh huan luyen cua Trung Quoc dua vao kinh nghiem tu Chien tranh Trieu Tien. Tuy nhien, thoi đo thi My lam gi co cong nghe may bay tan tien nhu khi tham chien o Viet Nam. Nhung ton that trong giai đoan đau la do phi cong hoc theo cach đanh cua Trung Quoc; nhung roi chung toi bat đau su dung chien thuat cua chinh minh".
Voi so may bay vien tro them cung cac phi cong đuoc đao tao them, ngay 4 thang 8 nam 1965, trung đoan khong quan tiem kich thu hai la Trung đoan khong quan tiem kich 923, mat danh Đoan Yen The, đuoc thanh lap, gom 2 đai đoi 17 phi cong MiG-17, do Trung ta Nguyen Phuc Trach lam Trung đoan truong, Trung ta Nguyen Ngoc Phieu lam Chinh uy. Khong quan Viet Nam đuoc trang bi them mot so may bay MiG-17F co bo phan tang luc.
Đen cuoi nam 1965, Khong quan Viet Nam co them mot so may bay MiG-21 do Lien Xo vien tro, may bay MiG-21 đuoc lap rap tai hangar cua san bay Noi Bai tu giua nam 1965. Can bo ky thuat đuoc hoc chuyen loai tu khai thac MiG-17 sang khai thac MiG-21 cung tai ngay o san bay nay. Lop phi cong MiG-21 đau tien lai may bay MiG-21 thuoc đoan phi cong hoc tai Crasnodar do Trung uy Pham Thanh Ngan la đoan truong va cung ong la nguoi dung MiG-21 ban roi chiec may bay My đau tien. Sau nay ong tro thanh Tu lenh Khong Quan roi Pho Tong tham muu truong va la Uy vien Bo chinh tri BCH TU ĐCS Viet Nam. Mot so phi cong gioi cua Trung đoan 921 đuoc đua sang Lien Xo đe huan luyen chuyen loai nhu Pham Ngoc Lan, Nguyen Ngoc Đo, Nguyen Nhat Chieu...
Cung trong đau nam 1966, Trung Quoc vien tro cho Viet Nam mot so may bay J-6, mot bien the cua MiG-19. Voi so may bay nay, trung đoan khong quan tiem kich thu 3 đuoc thanh lap tai Soc Son voi phien hieu Trung đoan khong quan tiem kich 925, voi Trung ta Le Quang Trung lam Trung đoan truong, Thieu ta Mai Đuc Toai lam Trung đoan pho. Mot so can bo, phi cong Trung đoan 923 đuoc huan luyen chuyen loai MiG-19 tai can cu Truong Khong quan so 1 o Te Nam (Trung Quoc). Tuy nhien, do tinh hinh chien đau ac liet va anh huong cua cuoc Cach mang van hoa tai Trung Quoc nen mai đen thang 10 nam 1969, trung đoan moi ve nuoc tham chien, đong can cu tai Yen Bai.
Ngay 24 thang 3 nam 1967, Su đoan khong quan Thang Long (phien hieu la Su đoan 371) tuc Bo Tu lenh Khong quan, đuoc thanh lap, gom cac trung đoan 921, 923, 919 va đoan bay Z. Đay la Su đoan Khong quan đau tien cua Quan đoi nhan dan Viet Nam.
Đen nua cuoi nam 1968, trong bien che Bo đoi phong khong - khong quan đa co 5 su đoan phong khong va 4 trung đoan vo tuyen ky thuat đoc lap. Khong quan Viet Nam đa co 4 trung đoan khong quan tiem kich voi 59 chiec may bay tiem kich MiG-17F/PF, 12 chiec J-6 (phien ban Trung Quoc cua MiG-19S) va 77 chiec MiG-21F-13/ PF/PFM.
Ngay 1 thang 12 nam 1971, trung đoan khong quan tiem kich thu 4 đuoc thanh lap, voi phien hieu la Trung đoan khong quan tiem kich 927, can cu tai Tho Xuan, vi vay co mat danh Đoan Lam Son. Thieu ta Nguyen Hong Nhi, Anh hung luc luong vu trang nhan dan, Chu nhiem bay cua Trung đoan khong quan 921 đuoc bo nhiem lam Trung đoan truong. Thieu ta Tran Ung lam Chinh uy. Thieu ta Nguyen Nhat Chieu, đai uy Nguyen Van Nhien va đai uy Nguyen Đang Kinh lam trung đoan pho. Đai uy Nguyen Van Tinh lam Tham muu truong. Toan bo may bay MIG-21MF (co 4 gia treo vu khi) giao cho Trung đoan 921, va so MIG-21PFM (co 2 gia treo) đuoc giao cho Trung đoan 927.


= Nhung ton that va thanh tich khong chien =
Khi cac cuoc tan cong đuong khong do My tien hanh no ra, khong quan nhan dan Viet Nam luon bi ap đao ve so luong. Vi du nhu đau nam 1972, tren chien truong chi co 71 may bay tiem kich cua Viet Nam (40 chiec MiG-17 va MiG-19 la may bay the he cu, chi co 31 chiec MiG-21 la tuong đoi hien đai) chong lai 360 may bay tiem kich chien thuat cua Khong quan My va 96 may bay tiem kich cua Hai quan My, phan lon trong đo la F-4 Phantom thuoc cac bien the hien đai nhat.
Truoc mot đoi phuong chiem uu the tuyet đoi ca ve so luong lan chat luong, voi hang ngan may bay va hang tram phi cong co tren 1.000 gio bay tren nhieu loai may bay khac nhau, Khong quan Viet Nam vao luc cao điem cung khong co qua 100 may bay MiG-17/19/21 voi chua đen 100 phi cong voi so gio bay it oi (khoang 200 gio moi nguoi), thi nhung ton that cua phia Viet Nam la rat kho chiu đung. Ho đa co gang cai thien van đe nay bang nhieu bien phap tong hop tu tinh than đen chien thuat đanh nham han che ton that đen muc toi thieu. Tuy nhien, cac phi cong My cung khong phai la nhung ke bat tai.
Phia My tuyen bo trong thoi gian tu 1965 đen 1973, đa co 194 phi cong cua ho (trong đo co 143 la phi cong F-4) ban ha tong cong 196 may bay MiG. Phia Viet Nam cong nhan co 131 chiec MiG bi mat khi khong chien va 23 chiec khac bi mat do tai nan, đong thoi tuyen bo đa ban ha khoang 266 toi 320 may bay cac loai cua đoi phuong. Mot tai lieu khac cua Hai quan My tuyen bo, trong suot thoi gian tu ngay 7 thang 6 nam 1965 đen 12 thang 1 nam 1973, cac phi cong Hai quan My đa ban roi 60 chiec MiG.

 
Rieng ngay 2 thang 1 nam 1967, chien dich Bolo nham gai bay cac MiG Viet Nam đuoc thuc hien. Trong ngay nay, co 6 MiG cat canh, thi 5 chiec bi ban roi tai cho, 5 phi cong phai nhay du (trong đo co ba nguoi ve sau tro thanh hang "Ach" la Nguyen Đang Kinh, Nguyen Van Coc, Nguyen Hong Nhi) nhung may man khong co ai bi thuong, phia My khong mat may bay nao. Trong hai ngay sau, rieng đoan 921 mat them 3 chiec nua. Trong vong 3 ngay, Viet Nam ton that 9 may bay trong tong so 16 may bay san sang chien đau, đay la ty le mat mat rat lon khi ma so luong may bay cua Viet Nam khi đo chi co vai chuc chiec, khien cho luc luong khong quan Viet Nam gan nhu te liet trong suot nhieu ngay
Ben canh đo, Khong quan Viet Nam đoi khi con bi ton that boi chinh nhung nguoi đong đoi Phong khong cua minh. Trong khong chien quan vong giua đong đao cac may bay cua đoi phuong, nhung chiec MiG cung co the bi trung đan lac trong luoi đan cua phao phong khong Viet Nam. Ngoai ra, do tuong lam la may bay đich, ten lua phong khong đa ban nham trong mot so truong hop đang tiec. Ngoai truong hop 3 may bay MiG-17 bi roi, đuoc cho la bi phao cao xa ban nham ngay 4 thang 4 nam 1965, tai lieu phia Viet Nam ghi nhan hai truong hop MiG-17 va MiG-21 bi ban nham boi ten lua SAM-2 cua Viet Nam lam 1 phi cong chet, 1 bi thuong nang. Trong thoi gian đau Chien dich Sam Ren, su thieu kinh nghiem cung lam phia Viet Nam mat mot vai phi cong tre va may bay do tai nan.
Tuy nhien, bat chap thoi gian huan luyen, trang bi va so luong kem hon, cac phi cong Viet Nam đa the hien su dung cam va sang tao cua ho trong ca hai phuong dien chien thuat va ky thuat, lam kinh ngac đoi phuong.
Vi du, trong ngay 10 thang 5 nam 1972, đa dien ra cuoc khong chien du doi nhat trong nam 1972 voi 15 tran khong chien. Cac phi cong My trong đoi bay đa đuoc đao tao đac biet (chuong trinh huan luyen TopGun) ho va đa ban ha 3 chiec MiG-17, 1 chiec MiG-19 va 2 chiec MiG-21, đoi lai co 5 chiec F-4 Phantom cua My bi ha (Viet Nam tuyen bo 2 chiec F-4 khac cung đa bi ha nhung My khong cong nhan). Phia Viet Nam cung cong nhan trong vong 15 ngay (tu 26/4 toi 10/5), ho đa mat 9 phi cong gioi. Sau khi hop ban rut kinh nghiem, cac phi cong Viet Nam dung chien thuat moi đe phan cong. Ngay 11 va 13/5, phi cong Viet Nam ha đuoc 4 F-4 ma khong bi ton that. Ngay 18/5, cac phi cong Viet Nam xuat kich 26 lan va tien hanh 8 tran khong chien, ban roi 4 chiec F-4 Phantom trong khi Viet Nam khong bi ton that..

Trong thang 6/1972, cac Trung đoan khong quan tiem kich 921 va 923 cua Viet Nam đa ban roi 16 may bay đoi phuong va chiu ton that 4 chiec. Ngay 27 thang 6, Khong quan My to chuc mot tran tap kich lon vao Ha Noi voi 24 may bay cuong kich va 20 may bay tiem kich F-4 yem ho. 5 chiec MiG-21MF cua Viet Nam đa ha 4 chiec F-4E cua cac Lien đoi khong quan chien thuat so 366 va 423 cua Khong quan Hoa Ky tai vung troi Tay Bac Viet Nam (cac F-4 bi roi co so hieu 68-0314, 67-0248, 69-7271, 69-7296); ban bi thuong 1 chiec F-4E (so hieu 67-0243), phia Viet Nam khong bi ton that.
Nha nghien cuu lich su chien tranh Vladimir Ilyin đa co bai viet tong ket ve cuoc đoi đau giua Khong quan Nhan dan Viet Nam va Khong quan My tren bau troi mien Bac Viet Nam, theo đo:

Trong giai đoan mot, tu thang 4/1965 đen thang 11/1968, tren bau troi Viet Nam đa dien ra 268 tran khong chien, trong cac tran đo đa co 244 may bay My va 85 may bay Viet Nam bi ban roi. Trong so đo co 27 F-4 va 20 MiG-21. Theo cac so lieu cua Viet Nam, trong 4 thang đau nam 1966 đa co 11 may bay My va 9 chiec MiG-17 cua Viet Nam bi ban ha trong cac tran khong chien. Tu thang 5 toi thang 12/1966, MiG-21 chinh thuc tham chien, My đa mat 47 may bay ma chi ha đuoc 12 chiec cua Viet Nam. Nua đau nam 1968, trong 40 tran khong chien cac phi cong Viet Nam đa tieu diet 25 may bay. Đac biet, trong thang 12 nam 1966, nho chien thuat hieu qua, cac phi cong Viet Nam đa ban roi 14 chiec F-105 Thunderchief cua My ma khong chiu ton that nao Trong nam 1967, Khong quan Viet Nam đa ha đuoc 124 may bay My va mat 60 chiec MiG. Trong 3 thang đau nam 1968, Khong quan Viet Nam đa ha 44 may bay My trong cac tran khong chien.
Trong giai đoan 2 (nam 1972), giua cac may bay My va Viet Nam đa co 201 tran khong chien, trong đo phia Viet Nam mat 54 may bay (gom 36 MiG-21 va mot MiG-21US) va My mat 90 may bay (trong đo co 74 tiem kich F-4 va 2 may bay trinh sat RF-4C).
Trong suot cac cuoc khong chien giua khong quan Viet Nam voi quan đoi My, phia Viet Nam co 16 phi cong đat đang cap "Ach" (tuc đa ban ha đuoc tu 5 may bay đoi phuong tro len), gom 14 phi cong MiG-21 va 2 phi cong lai MiG-17. Trong đo nguoi cao nhat la phi cong MiG-21 Nguyen Van Coc đa ban ha 9 may bay My. Mot phi cong huyen thoai khac la Nguyen Van Bay, con goi la "Bay A", phi cong MiG-17, đa ban ha 7 may bay My (cao nhat trong cac phi cong lai MiG-17). Trong khi đo, chi co 3 nhom phi cong My đat đang cap "Ach" (đeu la phi cong lai F-4) va nguoi cao nhat la Hoa tieu, Đai uy Khong quan Chuck E. DeBellevue đa ban ha đuoc 6 may bay. Hai to lai con lai la to lai cua Ritchie Richard (phi cong) va Feinstein Jeffrey S. (hoa tieu) cua Khong quan va to lai Cunningham Randolph (phi cong) va Driscoll William (hoa tieu) cua Hai quan, moi to lai ha 5 chiec.
Mot phi cong khac cung cung ten Nguyen Van Bay, thuong đuoc goi la "Bay B", tung chi huy mot bien đoi 2 chiec MiG-17 ngay 14 thang 4 nam 1972 cat canh tu san bay Khe Gat, Quang Binh nem trung 2 qua bom 250 kg vao tau khu truc My Highbee. Đay cung la lan đau tien khong quan cua mot quoc gia khac tien cong ham đoi My ke tu sau Chien tranh the gioi thu hai.
Đac biet cho toi nam 2004, chi co Khong quan Nhan dan Viet Nam la dam đoi đau va ban roi may bay B-52, mot loai sieu phao đai bay hien đai cua khong quan Hoa Ky bay gio. Trong Chien tranh Viet Nam, co ba sieu phao đai bay loai nay đuoc cho la do Khong quan Nhan dan Viet Nam ban roi trong đem 27/12/1972.

Lan đau do phi cong Vu Đinh Rang ban trung B-52 bang 1 qua ten lua K-13 vao đem 20-11-1971 tai Nam Lao. Trong tran nay, khong quan Viet Nam đa thuc hien nghi binh, khien khong quan My tuong rang khong co tiem kich MiG hoat đong o Khu 4 nen khong can than đe phong. Vi vay, Vu Đinh Rang đa de dang tiep can phi đoi 3 chiec B-52 va phong 2 ten lua tu cu ly khoang 2 km, moi ten lua nham vao 1 chiec B-52. Mot chiec B-52 trung ten lua, nhung vi kich thuoc rat lon nen suc cong pha cua 1 qua ten lua chua đu lam no roi ngay, va ong Rang cung cho rang minh chua ha đuoc B-52. Nhung theo loi ke sau nay cua Thieu ta phi cong F. Wantterhahn thi chiec B-52 bi thung thung dau ben trai, chay nhung dap đuoc, mot đong co bi hong nang, no phai ha canh khan cap xuong san bay Nakhom- Phanom o Đong Bac Thai Lan. Sau đo do hong qua nang nen khong the sua chua, bi xe ra roi cho ve Utapao, nen co the coi la đa bi tieu diet. Nam 2018, David Robert Volker (phi cong lai chiec B-52 bi tan cong) cho biet vu viec đa gay chan đong khong quan My, ho đa dung bay toan bo B-52 suot 4 thang đe nghien cuu cach chong MiG. Vu viec cung bi phia My giau kin đe "giu the dien" Thanh tich nay đa cho thay MiG-21 hoan toan co the ban ha B-52 bang 2 trai ten lua mang theo (tat nhien la phai co them chien thuat hop ly).
Lan thu 2 va la noi tieng nhat la tran đem 27 thang 12 nam 1972, do phi cong Pham Tuan lai chiec may bay MiG-21FM đa ban ha 1 B-52 bang 2 qua ten lua khong đoi khong NHK-8-9-1-2. Pham Tuan ke rang: Do B-52 trang bi nhieu moi nhiet lam nhieu đau do ten lua nen Pham Tuan đa ap sat B-52 o cu ly 2–3 km roi moi phong ten lua (du tam ban cua ten lua la 8 km), o cu ly nay ten lua chi mat 2-3 giay đe toi muc tieu nen chiec B-52 se khong kip tha moi nhieu. Rut kinh nghiem tu vu cua Vu Đinh Rang (chi phong 1 qua ten lua thi khong đu đe ha tai cho B-52) nen ong đa phong lien ca hai ten lua vao muc tieu, khong giu lai ten lua du phong.
Lan thu 3, phi cong Vu Xuan Thieu đuoc ghi nhan ha 1 B-52 vao đem 28 thang 12 nam 1972, nhung do ten lua khong đu suc lam chiec B-52 roi tai cho,ong đa quyet đinh khong thoat ly an toan, ma lao thang vao chiec B-52 va anh dung hy sinh
Cac phi cong My con luu truyen ve mot phi cong MiG-17 đuoc ho goi bang biet hieu Đai ta Toon (hay Tomb) voi so lan ban ha đoi phuong la 13 lan, ve sau bi mot "Ach" cua Hai quan Hoa Ky la Đai uy Randy "Duke" Cunningham ban roi. Mot so nguoi cho rang đay la phi cong Đinh Ton, tuy nhien Đinh Ton lai lai chiec MiG-21 va khong đuoc xep vao nhom "Ach". Tren thuc te, phia Viet Nam khong đua cac phi cong co cap bac Thieu ta tro len đe tham gia khong chien. Sau nay, Đai ta Toon đuoc xac nhan la mot nhan vat tuong tuong do cac phi cong My tao ra va thuong xuyen đuoc ho đua ra lam đe tai chuyen phiem. Nhu la thien chi cua cac phi cong My, Đai ta Toon la mot su tong hop cua cac phi cong gioi cua Viet Nam, giong nhu nhung "nghe si solo" nem bom đon đoc ban đem trong Chien tranh the gioi thu hai đuoc goi la "may giat Charlie" vay.
Trong vong hon 7 nam (tu tran khong chien đau tien vao nam 1965 đen đau nam 1973), Khong quan Nhan dan Viet Nam đa xuat kich 6.960 lan, voi khoang 360 tran khong chien, 587 lan no sung, tuyen bo ban roi 320 may bay cac loai cua đich. Trong toan cuoc chien, Khong quan Viet Nam đa bi mat 159 may bay va 2 truc thang cac loai, bao gom 75 chiec MiG-17, 5 chiec MiG-19, 65 chiec MiG-21, 5 chiec An-2, 5 chiec Il-14, 1 chiec MiG-15UTI, 1 chiec Il-28, 1 chiec L-29, 1 chiec Lisunov Li-2, 2 truc thang Mi-4 (tinh ca may bay bi mat trong khong chien va may bay bi mat do tai nan) Khong quan Viet Nam co 163 phi cong hy sinh (bao gom 74 phi cong MiG hy sinh trong khong chien, so con lai hy sinh trong nhung tinh huong ngoai khong chien).
Theo mot thong ke khac thi tong cong trong chien tranh, Khong quan Nhan dan Viet Nam tuyen bo đa ban ha 266 may bay cac loai cua Mi, trong khi ton that trong chien đau la 131 may bay MiG cac loai va 23 chiec MiG khac bi mat do tai nan, đat ti le tieu diet 1 đoi 2. Mot nguon khac ghi nhan rang đa co 56 phi cong Viet Nam tung ban roi may bay My, 2 nguoi trong so đo ha 4 chiec va 16 nguoi ha tu 5 chiec tro len. Đay la mot ki cong nhat la voi trang bi may bay cu ki va so gio bay thap cua cac phi cong.
Co the tham khao thanh tich cua cac phi cong tai đay


= Lay may bay đoi phuong =

Ben canh đo, Khong quan Viet Nam cung co mot so truong hop đac biet hi huu. Ngay 7 thang 11 nam 1973, Ho Duy Hung, von la mot Thieu uy phi cong truc thang vu trang cua Viet Nam Cong hoa bi sa thai, thuc chat la mot điep vien đuoc cai vao Khong luc Viet Nam Cong hoa, đa đanh cap mot chiec may bay truc thang vu trang UH-1A tai Đa Lat va ha canh tai Dau Tieng, thuoc vung kiem soat cua Mat tran Dan toc Giai phong mien Nam Viet Nam.
Đung 17 thang sau, ngay 8 thang 4 nam 1975, Nguyen Thanh Trung, cung la mot điep vien đuoc cai vao Khong luc Viet Nam Cong hoa, đa đanh cap mot chiec may bay phan luc chien đau F-5E, nem bom vao dinh Đoc Lap va sau đo ha canh tai san bay da chien tai Phuoc Long. Khong lau sau đo, đung 20 ngay sau, vao ngay 28 thang 4 nam 1975, cung chinh Nguyen Thanh Trung dan đau mot phi đoi gom 5 chiec khu truc nem bom A-37 chien loi pham, đa nem bom san bay Tan Son Nhat, thuc hien tran đanh cuoi cung cua Khong quan Viet Nam trong cuoc Chien tranh Viet Nam. Phi đoi gom Nguyen Thanh Trung, Nguyen Van Luc, Han Van Quang, Tu Đe (3 phi cong lai MiG-17 vua moi hoc chuyen loai) va Tran Van On (cuu phi cong Khong luc Viet Nam Cong hoa tinh nguyen tham gia chien đau).
Khu vuc đo may bay cua khong luc Sai Gon đa bi trung 6 qua bom lam it nhat 3 chiec AC – 119 va mot so chiec C–47 bi pha huy hoan toan. Hai qua bom khac roi đung điem giua toa nha Phong tac chien va thap chi huy.
Trong Chien dich Mua xuan nam 1975, Quan đoi nhan dan Viet Nam tich thu đuoc 877 may bay quan su cac loai, trong so đo co 41 chiec F-5 Freedom Fighter va 95 chiec A-37. Trong so nay, 250 chiec con rat tot, co the dung đe chien đau đuoc ngay, so con lai đuoc đe trong kho bao quan hoac cho sua chua. So may bay nay tiep tuc phuc vu rong rai trong chien tranh bien gioi Tay Nam chong lai cac luong luong Khmer Đo. Đen thap nien 2000, chi con mot so it may bay tich thu cua My la van hoat đong, so con lai đa loai khoi bien che do đa cu hoac khong co phu tung sua chua.


= Khong quan nem bom va cuong kich =


Qua trinh hien đai hoa Ngay 21 thang 5 nam 1975, Bo Quoc phong đa quyet đinh thanh lap 2 trung đoan truc thang 917 va 918, va 2 trung đoan may bay chien đau 935 va 937. Cac trung đoan nay đuoc trang bi cac may bay chien loi pham cua Khong luc Viet Nam Cong hoa va tham chien o chien truong bien gioi Tay Nam.
Ben canh đo, truoc nguy co xung đot voi quoc gia lang gieng kiem đong minh cu la Trung Quoc, Viet Nam tim cach tang cuong hien đai hoa luc luong quan su, ke ca khong quan, voi su giup đo cua cuong quoc Lien Xo. Ngay 16 thang 5 nam 1977, Quan chung Khong quan đuoc thanh lap, bao gom cac binh chung Khong quan tiem kich, Khong quan tiem kich-bom, Khong quan van tai, Khong quan trinh sat,... theo mo hinh cua Lien Xo. Nam 1979, Viet Nam đuoc Lien Xo vien tro mot so may bay tiem kich-bom kha hien đai Su-22M. So may bay nay đuoc chuyen giao cho trung đoan 923.
Ngay 25 thang 2 nam 1979, Trung đoan Khong quan tiem kich 929 đuoc thanh lap, voi nong cot cac bo, phi cong tu cac trung đoan 935, 937 chuyen sang.
Thoi ky nay, trang bi cua KQNDVN chu yeu la mua voi gia uu đai tu Lien Xo va cac chien loi pham đuoc trao đoi, nham thay the dan so MiG-17 va MiG-19 đa qua cu. Mo hinh to chuc quan chung khong quan rieng biet phong theo mo hinh to chuc cua Khong quan Lien Xo, von co lanh tho rong lon va trang bi quan su hung hau, khong phu hop voi đac thu Viet Nam, co lanh tho nho hep va thieu trang bi. Tu giua thap nien 1980, do su sup đo cua khoi Đong Au, nhung uu đai ve mua sam trang thiet bi khong con, cong voi cac may bay chien loi pham khong co phu tung thay the do bi cam van, rat nhieu may bay bi thai loai hoac phai cat kho do khong co phu tung thay the. Khong quan Viet Nam co gang duy tri hoat đong bang cach mua lai voi gia re cac may bay MiG-21 hoac Su-22 đa qua su dung tu cac nuoc Đong Au đang chuyen sang gia nhap khoi NATO.
Trong cac nam tu 1996 đen 1998, Viet Nam đa đat hang Nga nang cap 32 chiec may bay tiem kich bom Su-22M4 mot nguoi lai va 2 chiec may bay huan luyen 2 nguoi lai Su-22UM3. Tiep tuc nhung nam sau, Viet Nam mua lai nhieu may bay Su-22M4/UM3 cua Ba Lan va Cong hoa Sec.
Giua thap nien 1990, trung đoan 937 đuoc tiep nhan nhung may bay Su-27SK/UB đau tien cua Viet Nam. Đay la the he may bay hien đai nhat ma Viet Nam co vao luc đo, đuoc mua sam voi gia thi truong. Lan luot trong nhung nam tiep theo, do thieu kinh phi, Khong quan Viet Nam đanh tam hai long voi khoan nang cap, keo dai tuoi tho cua cac may bay MiG-21 va Su-22, du so gio bay huan luyen cang luc cang giam cung nhu so tai nan do thiet bi cu tang len. Du vay, ho van tiep tuc mua sam cac may bay hien đai Su-27/30 hien đai hon, du chi voi so luong it va nho giot.
Ke tu thang 3 nam 1999, luc luong khong quan lai sap nhap voi luc luong phong khong lai thanh Quan chung Phong khong - Khong quan đe tinh gian va gon nhe trong bo may quan ly, phu hop voi đieu kien Viet Nam.
Cuoi nam 1999, co quan quan ly vu khi trang bi Rosoooruzheniye cua Nga đa tien hanh đam phan đe nang cap nhung chiec Su-27 va Su-30 hien co cua Viet Nam đe chung co the mang đuoc ten lua khong đoi khong ngoai tam nhin R-77 (AA-12), ten lua khong đoi ham Kh-31 (AS-17) va cac loai ten lua khong đoi đat Vympel Kh-27 (AS-14) va Kh-59M (AS-18).
Trong nhung nam 2010, đung truoc suc ep cua Trung Quoc trong van đe Bien Đong, Viet Nam bat đau đay manh viec trang bi cho luc luong khong quan cua minh nham bao ve chu quyen bien đao. Nhung hop đong trang bi moi nhat cho thay viec gia tang trang bi nhung mau may bay chien đau hien đai nhu Su-30MK2 hoac nhung quan tam đen mau tiem kich the he moi nhat nhu MiG-35, Su-35 hay tham chi co the la ca vu khi cua Phap va Hoa Ky, cho thay no luc cua Viet Nam trong viec tang cuong suc manh khong quan cua minh.


Chi huy, lanh đao qua cac thoi ky = Ban Nghien cuu Khong quan =

Truong ban: Ha Đong
Chinh tri vien: Tran Hieu Tam


= Ban Nghien cuu San bay =
Truong ban: Tran Quy Hai (thang 3-thang 5 nam 1955), Đang Tinh (thang 5 nam 1955-1959)
Chinh uy: Hoang The Thien (1957-1959)


= Cuc Khong quan =
Cuc truong: Đai ta Đang Tinh (1959-1963)
Chinh uy: Thuong ta Hoang The Thien (1959-1963)


= Cac Tu lenh =
1963-1967: Đai ta Phung The Tai (Tu lenh Quan chung Phong khong - Khong quan)


 Binh chung Khong quan trong Quan chung Phong khong - Khong quan  Thang 3 nam 1967: Thuong ta Nguyen Van Tien
1967-1977: Thieu tuong Đao Đinh Luyen
1999-?: ?


 Quan chung Khong quan  1977-1986: Trung tuong Đao Đinh Luyen
1986-1989: Thieu tuong Tran Hanh
1989-1996: Trung tuong Pham Thanh Ngan
1996-1997: Thieu tuong Nguyen Van Coc (Quyen Tu lenh)
1997-1999: Thieu tuong Nguyen Đuc Soat


= Cac Chinh uy va Pho Tu lenh Chinh tri =
1963-1967: Đai ta Đang Tinh (Chinh uy Quan chung Phong khong - Khong quan)
1967-1969: Đai ta Đao Đinh Luyen


 Binh chung Khong quan trong Quan chung Phong khong - Khong quan  Thang 3 nam 1967: Thuong ta Phan Khac Hy
1967-1977: Thuong ta Đo Long
1999-?:?


 Quan chung Khong quan  1977-1980: Trung tuong Đao Đinh Luyen
1980-1987: Thieu tuong Chu Duy Kinh
1987-1989: Thieu tuong Pham Thanh Ngan
1989-1996: Thieu tuong Pham Tuan
1996-1999: Thieu tuong Han Vinh Tuong


Luc luong hien nay Hau het cac may bay cua Khong quan nhan dan Viet Nam đuoc cung cap boi Lien Xo. Mot phan do Hoa Ky va Viet Nam cong hoa bo lai sau Chien tranh Viet Nam. Mot so lon may bay nay đen nay đa khong con su dung đuoc nua.


= Luc luong may bay hien nay (con so uoc luong) =


= Cac đan tu hanh dung cho khong quan =

Nam 1996, Khong quan nhan dan Viet Nam đa đam phan mua 2 phi đoi may bay Dassault Mirage 2000 tu Phap nhung bi ngan can vi lenh cam van quan su cua Hoa Ky voi Viet Nam.
Nam 2009, Bo Ngoai giao Hoa Ky đa rut lenh cam xuat khau truc thang quan su cho Viet Nam qua su van đong lau dai cua tap đoan Executive Decision Export Services Group. Thay the vao đo cac truc thang Hoa Ky xuat khau sang Viet Nam phai đuoc thiet ke cho cac cong tac chuyen van hay cuu ho (SAR).
Viet Nam co the se mua MIG-29 đe thay the cho SU-22, con so uoc luong vao khoang 60 chiec.


= Cac may bay khong con su dung =

Mot vai truc thang loai UH-1 Huey, may bay chien đau F-5, A-37 đa đuoc ban đau gia vao nam 1998 va hien đang thuoc quyen so huu cua mot vai doanh nghiep va ca nhan thuoc Hoa Ky, Uc, New Zealand va Chau Au.


To chuc bien che To chuc Khong quan Nhan dan Viet Nam, cao nhat la Bo Tu lenh Quan chung Phong khong Khong quan Nhan dan, duoi la cac Su đoan Khong quan phu trach theo đia ban khong phan. Bien che co so tac chien la cac Trung đoan Khong quan. Trong moi trung đoan gom co cac đon vi ho tro voi bien che tieu đoan (tieu đoan hau can, tieu đoan ky thuat...) va cac nhom phi cong chien đau voi bien che phi đoi. Khi tac chien phoi hop tren khong, cac phi cong thuong trien khai đoi hinh bien đoi, tuy theo nhu cau tac chien, pho bien nhat la bien đoi 2 may bay, so rat hiem la 3 hoac 4 may bay. 

Hoc vien Phong khong - Khong quan o Son Tay va Truong Si quan khong quan o Nha Trang la hai noi chuyen đao tao cac si quan ve ky thuat hang khong va phi cong cho khong quan hien nay.


= Cac can cu khong quan va san bay quan su =
Hau het can cu khong quan va san bay quan su o Viet Nam đuoc xay dung ban đau boi nguoi Phap hoac nguoi Nhat. Trong giai đoan Chien tranh Viet Nam, nhieu san bay đuoc xay dung moi hoac nang cap boi Hoa Ky tai mien Nam Viet Nam hoac đuoc xay dung duoi su giup đo cua cac chuyen gia Lien Xo va Trung Quoc tai mien Bac. Sau nam 1975, khong co san bay quan su nao đuoc xay moi. Mot so đuoc cai tao nang cap đe phuc vu cho nhu cau dan su.
Hien tai, tru mot so can cu khong quan thuan tuy, toan bo cac san bay o Viet Nam đeu đuoc su dung hon hop dan su va quan su, hoac đuoc xem nhu mot san bay quan su du phong.


Mot so tran khong chien tieu bieu Chien cong đau tien cua Khong quan Nhan dan Viet Nam do Trung đoan khong quan van tai 919 lap. Đem 15 thang 2 nam 1965, chiec may bay T28 (thu đuoc do mot phi cong phan chien ha canh xuong san bay Bach Mai) do Nguyen Van Ba lam lai chinh, Le Tien Phuoc lam lai phu ban roi tai cho mot chiec may bay C123 cua My gan bien gioi Viet - Lao. Nguyen Van Ba đa đuoc tuyen duong Anh hung luc luong vu trang nhan dan vao thang 8 nam 1995.
Tran khong chien đau tien cua MiG-17 la vao ngay 3 thang 4 nam 1965, tai tran đanh bao ve cau Đo Len, Thanh Hoa voi phi đoi 4 chiec MiG-17 đa tan cong vao đoi hinh may bay A4D va F8 mang bom cua Hai quan Hoa Ky. Hai chiec F-8 Crusaders đa bi ban trung nhung khong roi tai cho ma co chay đuoc ra bien. Ba chiec MiG-17 ve ha canh an toan, mot chiec cua phi đoi truong Pham Ngoc Lan het dau phai ha canh xuong bai song Đuong.
Tran đanh tiep theo dien ra ngay hom sau voi 3 phi đoi cat canh, trong đo co 2 phi đoi nghi binh va bao ve, mot phi đoi cong kich thang vao top F-105 mang bom tan cong cau Ham Rong, Thanh Hoa do Thieu ta Frank Bennett lam dan đau. Phia My co 2 chiec F-105 bi MiG-17 ban trung. Chiec do Đai uy James Magnusson lai roi tren đuong thoat ra bien, chiec do Thieu ta Frank Bennett roi khi ha canh khan cap xuong san bay Đa Nang. Ca hai phi cong đeu chet. Phia Khong quan Viet Nam mat 3 chiec MiG. Mot chiec do Le Minh Huan lai roi gan bo bien Sam Son, gan xac chiec F-105 do chinh anh ban ha. Hai chiec con lai, do Pham Giay va Tran Nguyen Nam lai, bi roi o gan khu vuc cau Ham Rong. Ca ba chiec đeu khong co ghi nhan nao bi ban roi tu phia My, co kha nang bi chinh sung phong khong cua Viet Nam ban roi. Mot chiec duy nhat con lai, do phi đoi truong Tran Hanh lai va cung la chiec đa ban ha Thieu ta Frank Bennett, het dau va hong la ban nen phai ha canh xuong long mot con suoi can thuoc ban Ke Tam, huyen Quy Chau, tinh Nghe An.
Chien cong đau tien cua MiG-21 la ban roi may bay do tham khong nguoi lai Ryan Firebee cua phi cong Nguyen Hong Nhi vao ngay 4 thang 3 nam 1966.
Khong quan Viet Nam ghi nhan co 3 truong hop MiG-21 tan cong phao đai bay B-52 va ho tu hao la luc luong khong quan duy nhat tren the gioi tan cong truc tiep đuoc loai may bay nay thoi bay gio. Truong hop đau tien do phi cong Vu Đinh Rang ban trung B-52 ngay 20 thang 11 nam 1971. Chiec B-52 bi hu hong nang, phai ha canh khan cap xuong san bay Nakhom-Phanom, Thai Lan. Truong hop thu hai đuoc phia Viet Nam ghi nhan la do Pham Tuan ban roi tai cho vao ngay 27 thang 12 nam 1972. Truong hop thu ba dien ra ngay vao ngay hom sau, 28 thang 12 nam 1972, đuoc ghi nhan do phi cong Vu Xuan Thieu thuc hien. Mot so bai bao viet rang sau khi đa phong đi ca hai qua ten lua ma khong ha đuoc B-52, Vu Xuan Thieu đa lao may bay cua minh vao ha B-52 theo loi đanh cam tu. Tuy nhien, nhieu tai lieu lich su cua Phong khong va Khong quan nhan dan Viet Nam xac đinh do ban B-52 o cu ly qua gan nen may bay cua Vu Xuan Thieu bi cac manh no cua B-52 vang ra, boc chay va roi cach chiec B-52 bi anh ha khoang 1 km tai Phu Yen, Son La. Ve phia My, cac tai lieu khong thua nhan co bat cu chiec B-52 nao bi ban roi trong đem 28 thang 12. Nguoc lai, ho cho rang Vu Xuan Thieu đa bi ban roi truoc khi kip tiep can B-52, boi chiec F-4D do Thieu ta Harry McKee va Đai uy John Dubler đieu khien.
Tran khong chien cuoi cung giua Khong quan Viet Nam va Khong quan My dien ra vao ngay 27 thang 12 nam 1972. Phia Viet Nam cong bo, chiec may bay MiG-21 do phi cong Tran Viet đieu khien đa ban ha 3 chiec F-4. Phia My chi cong nhan roi 2 chiec.


Mot so may bay MiG noi tieng Chiec MiG-17A so hieu 2310 do phi cong Pham Ngoc Lan (đoan 921) lai. Đay la chiec may bay đau tien do phi cong Viet Nam ban ha may bay đoi phuong trong khong chien. Tuy nhien, sau đo thi bi hong khi ha canh ben bai song va bi thao do phu tung.

Chiec MiG-17F so hieu 2011 thuoc đoan 923. Đay la chiec may bay tung đuoc phi cong Ngo Đuc Mai đieu khien trong tran khong chien ngay 12 thang 5 nam 1967 va đa ban ha chiec F-4C so hieu BN 63–7614, thuoc phi đoan 390 TFS, khong đoan 366 TFW, do Đai ta Khong quan Norman C. Gaddis (phi cong) va Trung uy James M. Jefferson (hoa tieu) đieu khien. Đai ta Gaddis la mot phi cong chuyen gia chong MiG, đuoc cu sang Viet Nam đe huan luyen va giam sat cac phi cong My, nhung cuoi cung ong lai bi chinh MiG ban ha va bi bat song. Rieng Ngo Đuc Mai bi ban roi sau chien tich nay khong đay mot thang sau.
Chiec MiG-17F so hieu 2047 va 2011 thuoc đoan 923. Đay la 2 chiec may bay tung đuoc ky su Truong Khanh Chau cai tien đe đeo bom đe tan cong tau tuan duong My USS Oklahoma City va USS Higbee ngoai khoi vinh Bac Bo ngay 19 thang 4 nam 1972.
Chiec MiG-17F so hieu 3020 thuoc đoan 923. Đay la mot nhung chiec MiG-17 đat đuoc nhieu thanh tich nhat voi thanh tich ban ha it nhat 8 may bay đoi phuong. Hai trong so cac phi cong đa tung lai may bay nay la Nguyen Van Bay (co biet danh la Bay A) va Le Hai, đeu đat đen đang cap Ace. Cac phi cong My thuong goi la may bay nay bang biet danh Green Snake theo mau son xanh loang lo cua no, va ho cung dung len mot huyen thoai ve Đai ta Toon, mot phi cong sieu đang đieu khien may bay nay. Ngay 10 thang 5 nam 1972, may bay nay đa bi chiec F-4 Phantom II cua Hai quan Hoa Ky do Đai uy Randy "Duke" Cunningham (phi cong) va Trung uy William "Irish" Driscoll (hoa tieu) ban roi.
 
Chiec MiG-21 F-13 so hieu 4420 do phi cong Nguyen Ngoc Đo (đoan 921) lai. Chiec nay đa ha 6 may bay đoi phuong.
Chiec MiG-21 F-13 so hieu 4520 do phi cong la Pham Thanh Ngan (đoan 921) lai, ha 8 may bay. Hien đuoc trung bay tai bao tang quan đoi Thai Nguyen.
Chiec MiG-21 PF so hieu 4324 thuoc đoan 921, đuoc su dung boi 12 phi cong khac nhau, tung cat canh chien đau 69 lan, tiep chien 22 lan, khai hoa 25 qua ten lua đoi khong, ban ha 14 may bay My trong khoang thoi gian tu ngay 30/4/1967 đen thang 5 nam 1968. Đay la chiec may bay "may man" vi khong chi no co so luong may bay do no ban ha cao nhat (14 chiec) ma con boi trong so 12 phi cong đa tung đieu khien may bay nay, co toi 9 nguoi đa ban ha may bay đoi phuong, 8 phi cong đat đang cap Ace, 7 nguoi đuoc tuyen duong anh hung, 5 nguoi tro thanh tuong linh. Hien nay may bay nay đang đuoc trung bay tai Bao tang Lich su quan su Viet Nam o Ha Noi.
Chiec MiG-21 PF so hieu 4326 (đoan 921) cung ha đuoc nhieu may bay (13 chiec) va đuoc nhieu phi cong su dung, trong đo co phi cong Nguyen Van Coc, Pham Thanh Ngan, Pham Phu Thai. Hien nay chiec 4326 đuoc xem la đang đuoc trung bay tai bao tang Phong Khong, san bay Bach Mai, Ha Noi, tham chi co mot phien ban cua no đang đuoc trung bay tai My.
Chiec MiG-21 PFM so hieu 5020 thuoc đoan 927 cung la may bay đuoc nhieu "At" su dung, gom Nguyen Tien Sam (ha đuoc 6 may bay), Le Thanh Đao (ha đuoc 6 may bay), Nguyen Đuc Soat (ha đuoc 6 may bay), va Nguyen Van Nghia (ha đuoc 5 may bay). Ban than chiec may bay nay cung ha guc đuoc 12 may bay đoi phuong. Chiec nay đang đuoc trung bay tai bao tang Quan chung Phong khong - Khong quan Ha Noi.
Chiec MiG-21 MF so hieu 5121 tung đuoc Pham Tuan su dung va dung no đe ban ha B-52 đem ngay 27 thang 12 nam 1972. Chiec nay cung tung ban ha đuoc 8 may bay đoi phuong va hien đuoc trung bay tai Bao tang Lich su Quan su Viet Nam.
Chiec MiG-21 PFM so hieu 5033 (đoan 921) la chiec may bay tham du tran khong chien cuoi cung giua MiG-21 va F-4 vao ngay 27 thang 12 nam 1972, do phi cong Tran Viet lai. Phia Viet Nam ghi nhan ngay hom đo, chiec may bay nay đa ban roi 3 chiec F-4, nhung nguoi My chi cong nhan hai chiec roi.
MiG-21 PFM 5040: phi cong Le Thanh Đao (sau nay lam Vien truong Vien Kiem sat nhan dan toi cao, Pho truong ban Dan van TW), đoan khong quan Lam Son. Điem đac biet cua chiec nay la đuoc son nguy trang toan bo bang mau xanh đam.
MiG-21 PFM 5066: khong co thong tin ve phi cong. Luc đau may bay phuc vu trong đoan Sao Đo voi mau metal binh thuong; sau đo đuoc chuyen ve đoan Lam Son voi mau son nguy trang bang cach son đe mau xanh la cay đam len tren lop kim loai tu nhien o mot so cho, khong son phu toan bo nhu 5040. Chiec nay tung đanh chan (intercept) mot chiec B-52 vao ngay 13 thang 4 nam 1972 tren bau troi Thanh Hoa. Phi cong Bui Thanh Liem bay so 2 tren may bay nay ban roi 1 F4 trong tran khong chien noi tieng ngay 27 thang 6 nam 1972. Chiec may bay nay hien con o truong SQKQ Nha Trang. Đong thoi khong co thong tin nao ve hoat đong quan su cua Mig-21 PFM 5071 trong cuoc khang chien.
MiG-21 PFM 6122: chiec nay thuoc đoan Lam Son, sau khi giai phong mien Nam, toan bo MiG-21 PFM con su dung đuoc đeu chuyen ve cho đoan 372 (Hai Van) tai Đa Nang. Chiec nay cua quan đoi Xo Viet đuoc son nguy trang theo kieu cua Khoi Warszawa truoc khi đen Viet Nam. Mau son nguy trang nay khong thay đoi, chi co so hieu may bay va huy hieu đuoc thay đoi theo Khong quan Viet Nam. Chiec nay đang đuoc trung bay tai bao tang cua san bay Đa Nang.


Cac phi cong noi tieng = Phi cong Ace =
Phi cong "Ach" la thuat ngu thong dung trong hang khong quan su dung đe chi cac phi cong đa ban ha tu 5 may bay đoi phuong tro len. Trong hang ngu phi cong Khong quan Nhan dan Viet Nam gom co:

Nguyen Van Coc: 9 may bay (bao gom 2 may bay khong nguoi lai)
Pham Thanh Ngan: 8 may bay
Nguyen Hong Nhi: 8 may bay
Mai Van Cuong: 8 may bay
Nguyen Van Bay (A): 7 may bay.
Đang Ngoc Ngu: 7 may bay
Nguyen Đuc Soat: 6 may bay
Nguyen Ngoc Đo: 6 may bay
Nguyen Nhat Chieu: 6 may bay
Vu Ngoc Đinh: 6 may bay
Le Thanh Đao: 6 may bay
Nguyen Tien Sam: 6 may bay
Le Hai: 6 may bay
Luu Huy Chao: 6 may bay
Nguyen Van Hung: 6 may bay
Đo Van Lanh: 6 may bay
Nguyen Van Nghia: 5 may bay


= Phi cong noi bat khac =
Tran Hanh, bien đoi truong tran đanh ngay 4/4/1965 tai cau Ham Rong ban ha mot may bay F105 bang may bay Mig17
Le Minh Huan, phi cong ban ha mot may bay F105 ngay 4/4/1965 tran cau Ham Rong bang may bay Mig17
Pham Phu Thai ban roi 4 may bay
Nguyen Van Bay (B), nem bom bi thuong 1 tau tuan duong cua My va ban ha 1 may bay.
Lam Van Lich
Đong Van Đe
Đinh Ton
Vu Đinh Rang, phi cong đau tien ban trung B-52
Pham Tuan, ban roi sieu phao đai bay B52 cua My
Bui Thanh Liem, phi hanh gia du bi chuyen bay Soyuz 37 trong chuong trinh Interkosmos cua Lien Xo.
Vu Xuan Thieu, đuoc cho la hi sinh cung chiec B-52 bi anh ban ha
Ho Duy Hung
Nguyen Thanh Trung
Ha Van Chuc, ha 1 may bay va rut lui an toan trong tran đanh đon đoc voi 36 may bay Mi
Tran Viet, ha 3 may bay chi trong 1 phi vu xuat kich
Chu Van Thanh, hai lan roi may bay.
Phan Nhu Can, phi cong nem bom lai An-2, đa tham gia 2 tran đanh chim tau biet kich My va tan cong can cu radar My, đuoc truy tang Anh hung Luc luong vu trang nhan dan


Mot so vu tai nan hang khong = Truc thang =
Ngay 22 thang 11 nam 1992: chiec truc thang Mi-8 cua quan đoi đuoc huy đong tu Ha Noi cho theo luc luong cuu nan chuyen bay VN-474 (roi ngay 14/11/1992) lai tiep tuc gap nan gan vung nui O Kha lam 7 nguoi tren may bay tu nan.
Ngay 26 thang 1 nam 2005, chiec truc thang Mi-8 xuat phat tu đoan bay Trung đoan 954, Su đoan 372 tai Đa Nang cho đoan can bo si quan Quan đoi Nhan dan Viet Nam va phong vien tu san bay Vinh đi đao Hon Me (thuoc huyen Tinh Gia, Thanh Hoa). Luc 15h 43 cung ngay chiec may bay cat canh tu Hon Me ra Hon Mat trong thoi tiet suong mu day đac. Khi vua roi mat đat đuoc 2 phut, do khong nhan ra huong bay nen may bay đam vao vach nui tai Hon Me. Tat ca 15 nguoi cung phi cong tren may bay đeu tu nan, trong đo co Trung tuong Truong Đinh Thanh - Tu lenh Quan khu, Thieu tuong Nguyen Ba Tuan - Pho Tu lenh, Tham muu truong Quan khu 4. Trong so nguoi gap nan con co nam đai ta va hai thuong ta.
Vu may bay Mi 171 roi o Ha Noi
Vao 7 gio 23 phut ngay 28 thang 1 nam 2015, chiec UH-1 cua trung đoan 917, Su đoan khong quan 370 cat canh tu san bay Tan Son Nhat gap su co hong hoc lien quan he thong đieu khien, đam xuong khu vuc thuoc nong truong Pham Van Hai, Binh Chanh, Thanh pho Ho Chi Minh. To bay gom 4 nguoi hy sinh.
Vao 09h15 ngay 26 thang 3 nam 2015, mot truc thang Mi-8 bi roi o đo cao 9-10m khi đang ha canh xuong san bay đao Phu Quy, tinh Binh Thuan lam 3 nguoi trong tong so 8 nguoi (4 hanh khach va 4 phi hanh đoan) bi thuong. Chiec truc thang quan su cat canh tu san bay quan su Thanh Son, Phan Rang đen Phu Quy lam nhiem vu thi gap nan.


= May bay van tai, tuan tra =
Ngay 11 thang 2 nam 1982, chuyen bay An-26 tu Pochentong (Phnom Penh, Campuchia) ve Tan Son Nhat bi lac đuong, phai ha canh khan cap xuong suon đoi gan thi tran Sakeo, cach bien gioi Thai Lan - Campuchia khoang 30 km. Do tiep đat manh, phi cong Hoang Van Khai bi thuong nang va hy sinh.
Ngay 16 thang 9 nam 1987: May bay van tai quan su An-26 so hieu 285 thuoc Trung đoan Khong quan van tai 918, Quan chung Khong quan bay chang Gia Lam - Đa Nang - Tan Son Nhat thi mat tich sau khi cat canh tu Đa Nang. Thang 3 nam 1988, nguoi dan đia phuong tim đuoc xac may bay tren nui Lep, Loc Chau, Bao Loc, Lam Đong. Thang 5 nam 1991, quy tap đuoc hai cot cua 62 nguoi gom phi hanh đoan va cac chien si, can bo cung nguoi than. Nguyen nhan tai nan đuoc cho la do thoi tiet xau, may mu day đac. Sau vu may bay roi, đia danh nui Lep o Bao Loc đuoc đong bao nguoi Ma đia phuong goi ten la "đoi may bay".
Ngay 4 thang 11 nam 2005, mot chiec may bay trinh sat M-28 Mielec thuoc Trung đoan 918 đot ngot boc chay va roi xuong khu vuc bai co xa Phu Đong, huyen Gia Lam, ngoai thanh Ha Noi lam tat ca ba thanh vien phi hanh đoan hy sinh.
Ngay 8 thang 4 nam 2008: luc 10 gio sang, chiec may bay An-26 thuoc Trung đoan 918 Khong quan (Gia Lam) bi roi tai mot canh đong thuoc đia phan xa Ta Thanh Oai, huyen Thanh Tri (Ha Noi), cach truong hoc va khu dan cu vai tram met khien 5 nguoi tren may bay tu nan. Nguyen nhan co the do may bay đa bi chet đong co khi đang bay.
Ngay 16 thang 6 nam 2016, may bay Casa-212 8983 cua Lu đoan khong quan 918 xuat phat đi tim kiem cuu nan 2 phi cong lai chien SU-30 MK2 roi khi đang bay huan luyen, thi gap nan. Khu vuc đuoc xac đinh truoc khi mat tin hieu lan cuoi la cach đao Bach Long Vi 40 hai ly. Nguyen nhan ban đau đuoc cho la may bay gap thoi tiet xau đa ha đo cao va gap tai nan. May bay gap nan co tat ca chin thanh vien đeu la nhung vi tri chu chot cua Lu đoan 918.


= May bay MIG-21 =
Ngay 30 thang 4 nam 1971, chiec MiG-21U do phi cong Cong Phuong Thao cho huan luyen vien Lien Xo la đai uy Yuri Poyarkov gap nan tai khu vuc Vuon quoc gia Tam Đao trong khi bay huan luyen. Cac luc luong chuc nang cua Viet Nam đa to chuc tim kiem song khong thu đuoc ket qua. Chiec may bay đuoc cho la bi mat tich cho đen khi cac manh vo đuoc tim thay 47 nam sau vao nam 2018.
Ngay 24 thang 8 nam 2004, mot chiec MiG-21 so 5321 cat canh tu san bay Kien An, Hai Phong bi nan roi xuong xa Kim Đinh, huyen Kim Thanh, tinh Hai Duong khien phi cong Nguyen Van Thai hy sinh.
Ngay 24 thang 9 nam 2004, mot chiec tiem kich MiG-21 thuoc Trung đoan 940 đong tai Phu Cat, trong luc thuc hanh bay bai bay đo cao thap đa va vao nui tai đia phan huyen Phu My, tinh Binh Đinh. Hai phi cong hy sinh.
Ngay 12 thang 4 nam 2006, may bay MiG-21 thuoc Trung đoan 940 đong tai Phu Cat, trong luc bay tap luyen đa bi truc trac ky thuat va roi tai xa Phuoc Hoa, Tuy Phuoc, Binh Đinh, hai vien phi cong kip nhay du an toan, mot phi cong bi thuong nhe khi tiep đat.
Ngay 11 thang 5 nam 2006, mot chiec MiG-21 khac đam vao nha dan tai thon Van Son, xa Nhon Hau huyen An Nhon tinh Binh Đinh. Hai phi cong nhay du ra an toan nhung mot so nha dan bi thiet hai hay pha huy. Khong co thuong vong ve nguoi.
Ngay 24 thang 11, 2007: Khoang 14h chieu, mot chiec MiG-21 thuoc Trung đoan khong quan Sao Đo thuoc Su đoan khong quan Thang Long xuat phat tu san bay Kep, bi nan tai xa Nam Tien, huyen Pho Yen, tinh Thai Nguyen, nhung may man khong co thiet hai ve nguoi.
Chieu ngay 12 thang 11 nam 2009, may bay tiem kich MiG-21 hai cho ngoi thuoc Đon vi khong quan C31, Đoan Khong quan B71, xuat phat tu san bay Yen Bai, trong khi dien tap gap su co, đam vao mot nha kho tai thanh pho Yen Bai va phat no khien hai phi cong hy sinh.
Sang ngay 29 thang 5 nam 2010, mot chiec MiG-21 thuoc Đoan khong quan C40, san bay Phu Cat bat ngo phat no trong khi bay dien tap va đam sap tuong nha nguoi dan tai xom Phuc Moi thon Nam Tuong 3, xa Nhon Tan, huyen An Nhon, tinh Binh Đinh lam 2 dan thuong bi thuong nhe. Phi cong đa kip bung du nhay ra khoi may bay va đap xuong phai mot mai nha, bi kinh cua cat vao bap chan. Ke tu nam 2006 đen nay, đay lan thu ba may bay quan su bi roi tren đia ban tinh Binh Đinh.
Vao 20h30 ngay 7 thang 7 nam 2010, chiec MiG-21 khac thuoc đon vi C21, Đoan khong quan B71 roi tai canh đong thon 1, xa Thach Đa, huyen Me Linh. Nguyen nhan ban đau đuoc xac đinh la hong he thong dau đong co, dan đen mat ap suat dau nen đong co may bay. Khi phat hien bi su co, phi cong Vu Duy Minh đa cho may bay huong ra ngoai thanh, cach xa khu vuc dan cu va nhay du. Phi cong chi bi xay xat nhe va khong co them thuong vong hay thiet hai tai san.


= May bay Su-22 =
Ngay 9 thang 8 nam 2006, mot chiec Su-22 xuat phat tu san bay Thanh Son (Ninh Thuan) đa gap su co va đam thang vao chan nui Hon Kho, xa Hoa Son, huyen Ninh Son, Ninh Thuan.
Ngay 9 thang 6 nam 2009, mot may bay cuong kich Su-22M4 cua Trung đoan 923 Yen The khi đang bay tren đia phan xa Cam Phu, huyen Cam Thuy (Thanh Hoa) thi bat ngo lao xuong khu vuc đoi bai Chieng, o thon Lac Long 2, xa Cam Phu (huyen Cam Thuy, Thanh Hoa) va boc chay.
Hai chiec tiem kich Su-22M4 cua trung đoan khong quan 937 (su đoan khong quan 370) cat canh tu san bay quan su Thanh Son (Thanh pho Phan Rang Thap Cham, tinh Ninh Thuan) đa mat lien lac tren vung bien Ninh Thuan luc 11h trua 16 thang 4 nam 2015, khi đang dien tap tren bien, roi gan khu vuc đao Phu Quy chung 6 hai ly. Hai phi cong mac nan la Trung ta Le Van Nghia va Đai uy Nguyen Anh Tu.
Trong luc bay huan luyen, may bay Su-22UM-3K so hieu 8551 cua Trung đoan Khong quan 921 (Su đoan 371 - Quan chung Phong khong - Khong quan) mat lien lac luc 11 gio 35 phut ngay 26 thang 7 nam 2018. Theo thong tin ban đau may bay roi tai khu vuc lang Dua, xa Nghia Yen, huyen Nghia Đan, tinh Nghe An. Hai phi cong huan luyen bay đa hi sinh.
Ngay 31 thang 1 nam 2023, mot chiec su-22M4 so hieu 5873 ,  xuat phat tu trung đoan 921 ( Yen Bai ) . Luc 12h27, trong luc ha canh, may bay gap nan, phi cong đuoc lenh nhay du nhung đa co cuu may bay. Tuy nhien, may bay bi roi tai san bay yen bai luc tiep can đuong bang va đai uy phi cong Tran Ngoc Duy hy sinh
Ngay 9 thang 1 nam 2024, mot chiec Su-22, cua Quan khu 5, su đoan 372 roi do gap su co trong luc huan luyen, luc trua, may bay gap nan, phi cong cuu may bay ra khoi khu dan cu, va đa thoat hiem, chiec may bay roi tai 1 nha dan va lam 1 nguoi bi chan thuong so nao do manh cua may bay va trung, phi cong an toan


= May bay Su-27 =
Ngay 6 thang 7 nam 1998, may bay Su-27SK mang so hieu 6007 do Thieu ta phi cong Hoang Ba Tam, Bien đoi truong Phi đoi 3 đieu khien trong nhiem vu bay bien xa cung chiec Su-27SK mang so hieu 6007 đa mat lien lac va mat tich tren vung bien cach đat lien khoang 200 km. Cho đen gio, xac may bay va phi cong van chua đuoc tim thay. Đay la tai nan may bay bi an nhat Khong quan Viet Nam.


= May bay Su-30 =
Ngay 14 thang 6 nam 2016, mot may bay tiem kich Su-30MK2 cua Khong quan Viet Nam xuat phat tu san bay Sao Vang (Tho Xuan - Thanh Hoa) đe thuc tap huan luyen, sau đo đa mat lien lac khi cach đat lien o Dien Chau (Nghe An) khoang 25 km. Chiec may bay đa lao xuong bien, mot phi cong song sot.


= May bay Yakovlev Yak-52 =
Ngay 9 thang 3 nam 2004, mot chiec Yak-52 bay huan luyen cat canh tu san bay Nha Trang đa roi xuong thon Suoi Lau, xa Suoi Cat, huyen Dien Khanh, tinh Khanh Hoa lam mot cu gia thiet mang va mot chau be bi thuong nang. Hai phi cong kip nhay du.
Ngay 14 thang 6 nam 2019, may bay Yakovlev Yak-52 cua Khong quan nhan dan Viet Nam cua Trung đoan khong quan 920 đa bi roi tai xa Suoi Tan, huyen Cam Lam, tinh Khanh Hoa luc 9 gio sang khi đang bay dien tap khien hai phi cong hi sinh.


= May bay L-39 =
Ngay 29 thang 4 nam 2005, chiec may bay huan luyen L-39 thuoc E910 cua Truong Si quan khong quan Viet Nam đang bay tren bau troi Nha Trang thi đot ngot chet may. Hai phi cong đa đieu khien may bay bay ra bien va nhay du. Nguoi phi cong bi thuong nhe, con đong chi thuong ta, trung đoan pho đa hy sinh.
Ngay 5 thang 6 nam 2007, mot chiec L-39 bay huan luyen thuoc Trung đoan 910 Hoc vien Khong quan Nha Trang, Quan chung Phong khong Khong quan - Bo Quoc phong xuat phat tu san bay Thanh Son thi va phai chim lam vo kinh buong lai, may bay đam xuong vung bien thon Vinh Truong, xa Phuoc Dinh, huyen Ninh Phuoc, tinh Ninh Thuan, cach bo 2 km. Vu tai nan khien hai phi cong la Tran Van Deo va Le Lam Phuong hy sinh.
Vao 8h20 ngay 26 thang 8 nam 2016, may bay huan luyen Aero L-39 Albatros mang so hieu 8705 thuoc Trung đoan Khong quan 910, Truong Si quan khong quan đang thuc hien bay huan luyen thi gap nan va roi o Hoa Thanh, Đong Hoa, Phu Yen. Tai nan lam thuong si Pham Đuc Trung, hoc vien phi cong khoa K41, Truong Si quan khong quan hy sinh.


Chu thich Lien ket ngoai North Vietnamese Aces:MiG-17 and MiG-21 pilots, Phantom and "Thud" Killers Luu tru ngay 29 thang 3 nam 2014 tai Wayback Machine
Mot so hien vat tai Bao tang Khong quan Nhan dan Viet Nam
Nguoi phi cong hang binh tham gia nem bom Tan Son Nhat (Buc anh trong bai bao bi chu thich sai, đay khong phai la anh chup sau tran khong kich ma la anh chup cac phi cong tham gia phi vu đo hop mat lai)
Thong ke ve cac tran khong chien phan 1 www.acig.org


Xem them Luc luong Khong quan Hai quan, Quan đoi nhan dan Viet Nam