Ha ma la mot loai đong vat co vu an co lon song o chau Phi Ha Sahara, va la mot trong hai loai con sinh ton cua Ho Ha ma (Hippopotamidae); loai con lai la ha ma lun. Đay la mot trong nhung loai thu co vu tren can lon nhat va la đong vat mong guoc chan nang nhat, du thap hon nhieu so voi huou cao co.


Tu nguyen "Ha ma" la phien am Han-Viet cua chu Han 河馬. Đay la cach dich nghia cua tu Hy Lap ιπποποταμος, hippopotamos - gom ιππος, hippos nghia la "ngua", va ποταμος, potamos nghia la "song" - mang nghia "ngua song".


Tong quan Ha ma la loai song nua o nuoc nua tren can, cu tru o cac con song, ho va cac đam lay rung ngap man Tay Phi noi nhung con đuc chiem linh mot đoan song va đung đau đan gom 5 đen 30 con cai va con non. Vao ban ngay, chung duy tri su mat me bang cach đam minh trong nuoc hay bun; va su sinh san cung dien ra trong nuoc. Chung len bo vao ban đem đe an co. Mac du cac con ha ma nghi ngoi gan nhau trong nuoc, thi viec kiem an lai la hoat đong đon le va khong mang tinh lanh tho.
Du co su tuong đong ve co the voi lon va cac loai guoc chan tren can khac, chung lai co ho hang gan nhat la ca voi va ca heo, nhom ma đa tach ra vao khoang 55 trieu nam truoc. To tien chung cua ca voi va ha ma re nhanh tu nhung đong vat guoc chan khac vao khoang 60 trieu nam ve truoc. Hoa thach ha ma som nhat đuoc biet đen thuoc ve chi Kenyapotamus o chau Phi, co nien đai khoang 16 trieu nam truoc đay.
Ha ma đuoc nhan biet boi than minh tron tria, gan nhu khong long, cai mieng va bo ham lon, hai đoi chan ngan va kich co to lon. Chung la đong vat co vu tren can lon thu ba ve khoi luong (tu 1½ đen 3 tan), sau te giac trang (1½ đen 3½ tan) va ba loai voi (3 đen 9 tan), dai 3.6–4 m, cao tu 1.5-1.7m. Ha ma la mot trong nhung loai thu đi bang bon chan lon nhat. Du co hai đoi chan ngan va than hinh be be, chung lai co the de dang chay nhanh hon con nguoi. Chung đa đuoc ghi nhan voi toc đo 30 km/h (19 mph) o nhung khoang cach ngan. Ha ma la mot trong nhung sinh vat hung hang nhat tren the gioi va thuong đuoc xem nhu mot trong nhung đong vat nguy hiem nhat o chau Phi. Hien nay uoc tinh co khoang 125.000 toi 150.000 ca the ha ma o khap khu vuc chau Phi can Sahara; Zambia (40.000) va Tanzania (20.000–30.000) la hai quoc gia co quan the ha ma lon nhat. Chung van bi đe doa boi viec mat đi moi truong song va su san trom đe lay thit va nhung rang nanh bang nga.


Tan cong con nguoi Ha ma la mot trong nhung sinh vat hung hang nhat tren the gioi va thuong đuoc xem nhu mot trong nhung đong vat nguy hiem nhat o chau Phi cung nhu tren the gioi. Khong mot loai thu hoang da nao o chau Phi giet nguoi nhieu nhu nhung con ha ma. Hang nam co 2900 nguoi bi giet boi loai nay. Ha ma đac biet hung du khi bi xam pham lanh tho cua chung va đong đen con cai cua chung. Chinh vay tho dan o chau Phi rat de mat mang khi vo tinh xam pham lanh tho cua ha ma. Chung se ruot đuoi, keo ho xuong đam, can nat thuyen cua ho va co the can nat ca đau cua ho.
La loai thu du ton nhat chau Phi, ham cua ha ma co the nghien nat mot hoac hai con ca sau dai khoang 3m. Đo hung bao cua chung manh hon bat cu loai vat kich thuoc lon nao. Chung co trong luong trung binh len toi 1,5 tan va ham rang co suc manh tuong đuong voi mot chiec bua ta co lon. Chung thuong tan cong con nguoi va tau be nho. Mac du co than the thap đam va bon cai chan ngan cun nhung ha ma co the đat toi toc đo len đen 48 km/h va de dang vuot mat con nguoi. Chung cung la loai thu co vu nang thu 3 tren mat đat. Con đuc co the nang toi 1,8 tan va dai khoang 5m. Khong nen treu choc mot con ha ma, nhat la khi chung đang nham nhap bua an trua.
Tham chi ngay ca nhung con ha ma đuoc nuoi nang va than thiet tu nho cung co the giet nguoi chu cua minh, đien hinh la bi kich cua mot nguoi nong dan o Nam Phi khi bi chinh con vat nuoi 6 tuoi minh thuong yeu va cham soc hai chet bang cach moi ruot cho đen chet. Thi the bi can xe thuong tam cua Marius đuoc phat hien troi noi tren mot dong song chay qua trang trai cua anh o vung que Nam Phi sau đo ha ma nay con chay đien cuong tren đong co đe tan cong nhung nguoi choi golf o cau lac bo gan nong trai va can chet mot chu be cua đoi tac lam an voi ong chu.


Đong vat ngoai lai o Colombia Vao nhung nam 1980, trum ma tuy Pablo Escobar đa nhap khau 4 con ha ma vao Colombia đe nuoi trong trai thu o khu dinh thu xa hoa Hacienda Napoles cua minh, sau cai chet cua ong trum nay vao nam 1993 thi nhung con ha ma đa tron thoat va sinh soi bung no o luu vuc song Magdalena khien cho chinh quyen đia phuong mat kiem soat, va nguoi dan o xung quanh khu vuc co ha ma sinh song lo so vi loai nay kha hung du.
Chinh phu Colombia tung co gang tieu huy nhung con vat nay vao nam 2009, nhung phai dung lai sau khi bi gioi truyen thong chi trich. Hien nay, chinh quyen đia phuong muon thuc chien luoc hien tang. Chinh quyen tinh Antioquia đang đam phan đe trao tay 60 con ha ma cho mot cong vien o An Đo, 10 con khac o mot khu vuc bao ton o Mexico.


Hinh anh Tham khao Lien ket ngoai ARKive - images and movies of the hippopotamus (Hippopotamus amphibius) Luu tru ngay 14 thang 10 nam 2006 tai Wayback Machine
Hippos: Wildlife summary from the African Wildlife Foundation
IUCN Pigs, Peccaries and Hippopotamus Specialist group Luu tru ngay 25 thang 9 nam 2008 tai Wayback Machine
Common Hippopotamus facts and photos - Wild Animals Online encyclopedia
Hippo photo and information