Mau la to chuc di đong đuoc tao thanh tu thanh phan huu hinh la cac te bao (hong cau, bach cau, tieu cau) va huyet tuong. Chuc nang chinh cua mau la cung cap cac chat nuoi duong va cau tao cac to chuc cung nhu loai bo cac chat thai trong qua trinh chuyen hoa cua co the nhu carbon dioxide va axit lactic. Mau cung la phuong tien van chuyen cua cac te bao (ca te bao co chuc nang bao ve co the lan te bao benh ly) va cac chat khac nhau (cac amino acid, lipid, hormone) giua cac to chuc va co quan trong co the. Cac roi loan ve thanh phan cau tao cua mau hay anh huong đen su tuan hoan binh thuong cua no co the dan đen roi loan chuc nang cua nhieu co quan khac nhau.
Co hai vong tuan hoan tuong đoi đoc lap ve mat giai phau nhung lien quan chat che ve mat chuc nang: tuan hoan phoi (hay con goi tieu tuan hoan) va tuan hoan he thong (hay con goi la đai tuan hoan). Hai vong tuan hoan nay đeu hoat đong chu yeu boi suc bom cua co tim.


Thanh phan cau tao cua mau nguoi Mau chiem 7% trong luong co the, voi ty trong trung binh khoang 1060 kg/m³, gan giong voi ty trong nuoc nguyen chat (1000 kg/m³). Nguoi truong thanh trung binh co khoang 5 lit mau, bao gom mot so loai huyet cau khac nhau hay con goi la thanh phan huu hinh va huyet tuong. Huyet cau gom hong cau, bach cau, va tieu cau. Theo the tich hong cau chiem khoang 45% so te bao mau, huyet tuong chiem khoang 54,3%, va bach cau khoang 0,7%.


= Huyet cau =

Cac thanh phan huu hinh gom:

Hong cau: chiem khoang 95%. O đong vat co vu, hong cau truong thanh mat nhan va cac bao quan. Hong cau chua hemoglobin va co nhiem vu chinh la van chuyen va phan phoi oxy cung nhu cacbonic.
Bach cau: chiem khoang 4% la mot phan quan trong cua he mien dich co nhiem vu tieu diet cac tac nhan gay nhiem trung va phat đong đap ung mien dich cua co the.
Tieu cau: chiem khoang 1%, chiu trach nhiem trong qua trinh đong mau. Tieu cau tham gia rat som vao viec hinh thanh nut tieu cau, buoc khoi đau cua qua trinh hinh thanh cuc mau đong trong chan thuong mach mau nho.


= Huyet tuong =

Huyet tuong la dung dich chua đen 90% nuoc, 10% la cac protein huyet tuong va rat nhieu chat khac voi mot luong nho, đoi khi chi o dang vet. Cac thanh phan chinh cua huyet tuong gom:

Albumin
Cac yeu to đong mau
Cac globulin mien dich (immunoglobulin) hay khang the (antibody)
Cac hormone
Cac protein khac
Cac chat đien giai (chu yeu la Natri va Clo, ngoai ra con co calci, kali, phosphate.)
Cac chat thai khac cua co the.
Trong co the, duoi tac đong cua co tim, he than kinh thuc vat va cac hormone, mau luu thong khong theo quy luat cua luc trong truong. Vi du nao la co quan nam cao nhat nhung lai nhan luong mau rat lon (neu tinh theo khoi luong to chuc nao) so voi ban chan, đac biet la trong luc lao đong tri oc.
O nguoi va cac sinh vat su dung hemoglobin khac, mau đuoc oxy hoa co mau đo tuoi (mau đong mach). Mau khu oxy co mau đo bam (mau tinh mach).


= Đo pH cua mau =
Đo pH cua mau trong đong mach thuong xap xi 7,40 (dao đong tu 7,35 đen 7,45), lam cho no co tinh kiem nhe. pH mau giam xuong duoi 7,35 đuoc xem la toan mau (thuong do nhiem toan) va pH tren 7,45 đuoc goi la kiem mau (thuong do nhiem kiem). pH mau cung voi cac chi so ap luc rieng phan cua carbonic (PaCO2), bicarbonate (HCO3-) va kiem du (base excess) la nhung chi so xet nghiem khi mau co y nghia quan trong trong viec theo doi can bang toan-kiem cua co the. Ty le the tich mau so voi co the thay đoi theo lua tuoi va tinh trang sinh ly benh. Tre nho co ty le nay cao hon nguoi truong thanh. Phu nu co thai ty le nay cung tang hon phu nu binh thuong. O nguoi truong thanh phuong Tay, the tich mau trung binh vao khoang 8 lit trong đo co 2,7 đen 3 lit huyet tuong. Tong dien tich be mat cua cac hong cau (rat quan trong trong trao đoi khi) lon gap 2.000 lan dien tich da co the.


= Mau o cac đong vat co xuong song khac =


Chuc nang cua mau Van chuyen: Mau van chuyen Oxi tu phoi đen te bao, nhan Oxi tu te bao đen phoi đe đao thai ra ngoai, giup qua trinh ho hap dien ra thuan loi; Cac chat dinh duong hap thu tu he tieu hoa đuoc mau van chuyen đen cac co quan đich, cung cap dinh duong đe nuoi te bao; Mau van chuyen hormon va cac chat dan truyen tu noi san xuat toi co quan đich; Mau van chuyen nhiet tu cac bo phan sau trong trong co the đen da va đuong ho hap đe đua nhiet ra ngoai
Đieu hoa pH mau: nho cac thanh phan trong mau nhu cac chat đien giai K+, CH-, H+,... He thong đem trong mau chuyen cac axit va base manh thanh cac axit va base yeu lam han che đen muc toi thieu nhung thay đoi cua pH trong qua trinh chuyen hoa
Đieu hoa than nhiet: Mau co kha nang lam tang giam nhiet đo co the mot cach kha nhanh chong. Mau chua đung nhieu ti nhiet cua nuoc cao. Nuoc boc hoi se lay nhieu nhiet lam giam nhiet luc chong nong. Nuoc chua nhieu nhiet đe chuyen đen cac co quan chong lanh. Nuoc trong mau la chat dan nhiet tot, nhay đe đem nhiet đen noi can thiet rat nhanh.
Bao ve co the: cac loai bach cau cua mau co kha nang thuc bao va tieu diet vi trung. Ngoai ra, trong mau co nhieu khang the, khang đoc co tac dung bao ve co the.


Sinh ly mau = Vong đoi =
Trong qua trinh phat trien phoi thai, đau tien qua trinh tao mau (haematopoiesis) xuat hien o tui noan hoang (yolk sack) roi sau đo o gan. Sau khi tre ra đoi, qua trinh tao mau chu yeu xay ra o tuy xuong (phan tuy đo). Thanh phan protein (nhat la albumin) đuoc san xuat chu yeu boi gan. Hormone đuoc san xuat boi cac tuyen noi tiet. Thanh phan nuoc đuoc can bang chu yeu boi hai co quan la tieu hoa va than duoi su đieu hoa cua mot mang luoi than kinh-the dich phuc tap.
Cac te bao mau bi giang hoa chu yeu o lach va cac te bao Kupffer o gan. Gan cung co nhiem vu thanh loc cac protein va amino acid. Than bai tiet cac chat thai cua qua trinh chuyen hoa đuoc mau mang đen đe tao thanh nuoc tieu. Đoi song binh thuong cua cac hong cau keo dai khoang 120 ngay. Sau đo chung se bi pha huy va đuoc thay the boi cac te bao mau moi. Mot phan vat chat cua hong cau bi pha huy đuoc tai su dung cho qua trinh tao mau, phan khac đuoc đao thai ra ngoai (vi du sac to mat bilirubin).


= Van chuyen oxy =

Co nhieu cach đanh gia tinh trang oxy hoa mau, trong đo đo bao hoa haemoglobin thuong đuoc su dung va co y nghia quan trong. Đo bao hoa haemoglobin la mot ham khong tuyen tinh cua ap luc rieng phan oxy trong mau. Khi ap luc rieng phan oxy trong mau đong mach thap, su thay đoi nho cua no cung lam anh huong rat lon đen đo bao hoa oxy cua haemoglobin. Tuy nhien khi ap luc nay đa o mot muc cao nhat đinh nao đo thi su thay đoi cua no it anh huong đen đo bao hoa. Khoang 98,5% tong luong oxy trong mau đong mach cua nguoi khoe manh o dang gan voi haemoglobin (Hb). Chi co 1,5% o dang hoa tan vat ly trong mau va khong gan voi Hb. Phan tu Hb la chat van chuyen oxy chinh o đong vat co vu.
Trong tuan hoan he thong, cac đong mach mang mau đuoc oxy hoa (mau đo) tu tim trai vao cac tieu đong mach roi cac mao mach o cac co quan va to chuc. Tai đay, mot phan oxy đuoc tieu thu va mau nhan them khi carbonic cung nhu chat thai đi vao cac tieu tinh mach sau mao mach, ve tinh mach roi tro lai tim phai đe sau đo đuoc đua len phoi trao đoi oxy. Mau co đo bao hoa oxy khac nhau se hap thu song anh sang hong ngoai khac nhau. Đay la nguyen tac su dung trong cac phuong phap đo bao hoa oxy mau qua mach nay (pulse oxymetry) trong cap cuu va hoi suc.
Tuan hoan phoi va nhau thai khong tuan theo nguyen tac nay. Binh thuong mau roi phoi (ve tim trai qua cac tinh mach phoi) co đo bao hoa oxy tu 96 đen 97%. Mau bi khu oxy tu tim phai len phoi co đo bao hoa xap xi 75%. O thai nhi do nhan oxy tu nhau thai nen ap luc oxy rieng phan thap hon nhieu do vay thai nhi san xuat mot dang haemoglobin khac la Hb F (F co nguon goc tu Fetus: thai nhi)co ai tinh rat cao đoi voi oxy so voi Haemoglobin cua nguoi lon la Hb A (A co nguon goc tu Adult: truong thanh). Nho ai tinh cao cua HbF ma thai nhi co the thu nhan mot luong thoa đang oxy tu nguon cung cap co đo bao hoa oxy thap nay.

O con trung, mau khong co nhiem vu van chuyen oxy. Cac lo mo nho tren co the cac sinh vat nay cung goi la khi quan cho phep oxy moi truong khuech tan truc tiep vao cac to chuc. Mau o con trung chi co nhiem vu van chuyen chat dinh duong đen to chuc va đao thai chat can ba.
Tuong tu nhu o con trung, mot so cac đong vat khong xuong song nho cung thu nhan oxy bang cach khuech tan truc tiep tu moi truong vao huyet tuong. Cac đong vat lon can phai co cac protein ho hap đe nang cao nang luc van chuyen oxy. Haemoglobin (mau đo chua sat) la loai protein ho hap thuong gap nhat trong tu nhien. Haemocyanin (mau xanh duong) co chua đong hien dien o cac loai giap xac va đong vat than mem.
O nhieu đong vat khong xuong song cac protein mang oxy nay van chuyen tu do trong mau. Nguoc lai, đong vat co xuong song chua nhung hong cau đuoc biet hoa, nho đo co the co the chua đuoc mot luong lon cac sac to ho hap nay ma khong lam tang đo nhot cua mau hay pha huy cac co quan co chuc nang loc nhu than.


= Van chuyen khi carbonic =
Khi mau đong mach luu thong qua cac mao mach, khi carbonic khuech tan tu to chuc vao mau. Mot luong khi carbonic se đuoc hoa tan trong mau. Mot phan khac ket hop voi Hb đe tao nen dang carbamino hemoglobin. Phan carbonic con lai đuoc chuyen đoi thanh bicarbonate va ion hydro. Phan lon khi carbonic đuoc van chuyen trong mau duoi dang ion bicarbonate.


= Van chuyen ion hydro =
Mot luong oxyhaemoglobin mat oxy tro thanh Hb khu oxy. Dang Hb khu oxy nay co ai tinh voi ion hydro cao hon so voi oxyhaemoglobin. Luong Hb khu nay tang cao sau khi mau đa trao đoi khi o to chuc, đong thoi luc nay ion hydro cung gia tang. Nho đo phan lon H+ đuoc Hb khu van chuyen.


Sinh ly benh = Y hoc thoi co đai =
Y hoc thoi Hippocrates xem mau la mot trong bon dich the (cung voi niem dich, mat vang va mat đen). Vi rat nhieu benh ly đuoc quy cho la thua mau nen viec trich mau chua benh rat thinh hanh va keo dai đen the ky thu 19.


= Chan đoan =
Xet nghiem mau thuong đuoc su dung đe chan đoan cac benh ly cua mau va cua hau nhu tat ca co quan khac trong co the.
Cac xet nghiem huyet hoc thuong dung:

Cong thuc mau
Huyet tuy đo
Chuc nang đong mau (xet nghem tung yeu to đong mau hoac mot he thong cac yeu to đong mau lien quan.)
Cac xet nghiem vi sinh vat:

Cay mau
Keo mau tim ky sinh trung sot ret
Xet nghiem huyet thanh hoc: rat nhieu loai xet nghiem khac nhau.
Xet nghiem hoa sinh:

Đien giai đo
Ure, creatinin
Khi mau
Protein mau
Đuong mau
Xet nghiem viem….


= Benh ly =

Nhung roi loan qua trinh luu thong mau cung nhu thanh phan cua cau tao mau đong vai tro quan trong trong nhieu benh ly khac nhau:

Vet thuong tuy theo muc đo co the gay chay mau nang nhe khac nhau. Trong truong hop vet thuong nho, tieu cau nhanh chong tao nut tieu cau bit kin noi chay mau va khoi đong chuoi phan ung đong cam mau Tuy nhien neu cac vet thuong lon hon thi co che nay khong con hieu qua va neu khong đieu tri kip thoi benh nhan se soc mat mau va đua đen tu vong. Ton thuong cac noi tang (co quan ben trong co the) co the đua đen chay mau trong. Trong chan thuong thuong chu y đen cac vi tri chay mau trong o bung (do vo gan, lach, than) hoac chay mau nao…
Can tro luu thong dong mau co the gay nen thieu mau cuc bo va ton thuong tai tuoi mau (ischemia/reperfusion injury) neu xay ra trong thoi gian ngan hoac gay nen nhoi mau, hoai tu neu xay ra trong thoi gian kha dai.
Benh huyet huu (Haemophilia) la mot tinh trang benh ly di truyen lan lien ket gioi tinh nen thuong gap o con trai. Me mang gene benh va truyen cho con trai. Ty le 50% con trai bi benh va 50% con gai mang gene benh. Co nhieu the khac nhau nhung co che chung la do thieu mot yeu to đong mau do đo lam roi loan co che đong cam mau binh thuong. Benh thuong xuat hien khi tre bat đau chay nhay va te nga. Bien chung nang ne la xuat huyet noi tang, hoac chay mau khi lam cac thu thuat nhu nho rang, phau thuat, do chan thuong….Bien chung lau dai (neu tre song đen tuoi truong thanh) thuong gap la thoai hoa cac khop chiu luc (nhu khop goi) do mau chay vao trong khop dan dan pha huy cau truc binh thuong.
Benh bach cau cap (hay con goi voi cac ten khac nhu benh mau trang, benh lo xe mi cap): la mot nhom gom nhieu cac benh ung thu mau co nguon goc tu cac to chuc tao mau.
Mat mau nang do chan thuong, phau thuat hoac do tai bien san khoa can phai truyen mau.
Thieu mau dinh duong o tre em va phu nu mang thai hoac thieu mau do nhiem vi sinh vat (nhiem giun moc) thuong gap o cac nuoc ngheo va vung nhiet đoi.
Thalasemia (benh thieu mau vung bien): mot benh ly di truyen phat hien đau tien o vung Đia Trung Hai va sau đo tim thay o hau het cac vung đia ly va chung toc.
Benh thieu mau hong cau hinh liem: cung la mot benh di truyen, thuong gap o nguoi goc chau Phi.
Mau cung la mot vector truyen cac benh nhiem trung nhu AIDS, viem gan virus B, C, nhiem virus vui hat cu bao (CMV), đoi khi ca sot ret…


= Đieu tri =
Truyen mau la phuong thuc su dung mau truc tiep nhat. Mau đuoc lay tu nguoi cho mau tinh nguyen. Co nhieu he nhom mau khac nhau, đien hinh la he nhom mau ABO va Rhesus. Viec phan loai nhom mau phu hop cung nhu cac xet nghiem phat hien tac nhan gay benh truoc khi truyen mau la nhung quy đinh bat buoc va nghiem ngat.
Khuynh huong hien nay la khong su dung mau toan phan. Mau đuoc lay tu nguoi cho se đuoc tach ra thanh tung che pham khac nhau tuy theo muc đich su dung. Cac che pham thuong dung la tieu cau khoi, hong cau khoi, huyet tuong tuoi đong lanh, tua lanh, cac yeu to đong mau, globulin mien dich…
Phan đieu tri cu the, xin xem them nhung bai rieng.


Xem them Thalassemia
Cong thuc mau
Hong cau
Đai thuc bao
Bach cau
Nhiem trung huyet
Nhom mau


Tham khao Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Blood tai Wikimedia Commons
Blood (biochemistry) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)