Tuy Dang Đe (chu Han: 隋煬帝, 569 - 11 thang 4, 618), co nguon phien am la Tuy Duong Đe, Tuy Duong Đe hay Tuy Duong Đe, đoi khi con goi la Tuy Minh Đe (隋明帝) hay Tuy Man Đe (隋闵帝), ten that la Duong Quang (楊廣 hay 杨广) hay Duong Anh (楊英 hay 杨英), tieu tu la A Ma (阿摩) la vi hoang đe thu hai cua trieu đai nha Tuy trong lich su Trung Quoc. Mieu hieu la The To.
Duong Quang con thu hai cua Tuy Van Đe (Duong Kien), vua sang lap ra trieu Tuy. Khi Duong Kien cuop ngoi Bac Chu nam 581, Duong Quang đuoc tan phong lam Tan vuong. Nam 589 khi moi 21 tuoi, ong đa lap cong lon tieu diet Nha Tran o phuong Nam, thong nhat Trung Hoa sau hon 250 nam chia cat. Sau đo ong tich cuc xay dung the luc, loi keo phe đang, muu đoat ngoi thai tu cua anh truong la Duong Dung. Đen nam 600, do loi giem pha tu phia Duong Quang va Đoc Co hoang hau, Duong Dung bi phe ngoi, Duong Quang đuoc lap lam Hoang thai tu. Tu nam 602, Duong Quang bat đau xu ly quoc su, nam đai quyen trong tay. Nam 604, Duong Quang đa bi mat sat hai phu than roi tu xung lam hoang đe.
Trong nhung nam đau tri vi, Duong Đe mo mang khoa cu, đay manh luu thong đuong thuy bang kenh đao Đai Van Ha, xay dung lai Đong Đo Lac Duong, mo rong Truong Thanh, lap đuoc mot so cong trang cho xa tac. Nhung cang ve sau, Duong Đe bo be chinh su, trong dung gian than, xa lanh trung luong, lai tang thue nham phuc vu cho viec xay dung nhung cung đien, vuon ngu xa hoa lam noi huong lac, boc lot suc dan xay thanh đap song, tuyen mo hang loat tu nu vao cung, say đam vao tuu sac, lai nhieu lan tien cong Lam Ap (Chiem Thanh), Cao Cau Ly (mot trong Tam Han)... khien quan tuong ton hao, long dan oan han. Cuoi thoi Duong Đe, quan hung noi day khoi nghia khang Tuy, trieu Tuy dan đi vao con đuong suy vong. Nam 616, Tuy Duong Đe roi khoi Lac Duong, tuan du ve phuong nam va o đay trong suot hai nam. Nam 618, ong bi Hua Quoc cong Vu Van Hoa Cap sat hai o Giang Đo, khong bao lau sau đo.
Du co tao dung đuoc mot so thanh tuu nhat đinh, nhung nhin chung Tuy Duong Đe bi cac su gia Trung Quoc đanh gia la mot trong nhung bao chua toi te nhat, ke đa pha huy cong suc kien lap trieu đai thong nhat đat nuoc cua vua cha Tuy Van Đe va khien cho trieu Tuy đi đen diet vong chi sau 2 đoi. Cac chien dich that bai cua ong tai Cao Cau Ly, cung voi viec tang thue đe tai tro cho cac cuoc chien tranh va bat on dan su do hau qua cua viec đanh thue nay cuoi cung dan đen su sup đo cua trieu đai.


Thoi tre Duong Quang chao đoi nam 569, tuc nam Nguyen Hoa thu 4 duoi thoi Vu Đe nha Chu voi cai ten Duong Anh. Ong la con trai thu hai cua Tuy Van Đe Duong Kien voi Hoang hau Đoc Co Gia La, con gai Tuong quan Đoc Co Tin thoi Bac Chu. Ngoai nguoi anh Duong Dung ra, ong con co hai nguoi chi la Duong Le Hoa va mot nguoi nua khong ro ten. Luc bay gio, Duong Kien nam giu tuoc vi "Tuy Quoc Cong" đuoc thua huong tu nguoi cha qua co cua minh va lam quan đai than trong trieu đinh nha Bac Chu. Vao nam 573, truong ty cua ong Duong Le Hoa đuoc Bac Chu Vu Đe ken chon lam Thai tu phi cua Thai tu Vu Van Uan. Duong Kien qua đo tro thanh bo vo cua hoang đe tuong lai, quyen uy vi the ma ngay mot tang. Duong Anh tuy con nho tuoi, chua lap cong trang nhung nho vao gia the hien hach ma đuoc trong vong, phong tuoc vi Nhan Mon Quan cong.
Sau khi Bac Chu Vu Đe qua đoi vao nam 578, Vu Van Uan noi ngoi ke vi tuc Bac Chu Tuyen Đe. Duong Le Hoa đuoc tan phong lam hoang hau con Duong Kien voi than phan la cha hoang hau, cung đuoc bo nhiem lam Thuong tru quoc va Đai Tu ma. Vi hoang đe tre som sa vao vui choi huong lac va sau khi len ngoi đuoc mot nam thi bong nhien truyen ngoi cho con trai moi 5 tuoi va tro thanh Thai thuong hoang, tu xung la "Thien Nguyen hoang đe" du luc đo chi moi co 20 tuoi. Tuyen Đe sau khi truyen ngoi tro nen đac biet hoang phi, hoang tuong tu đai va khong giu chung muc. Moi quan he giua hoang đe va Duong Kien cung ngay cang tro nen cang thang. Tuyen Đe nghi ngai tai nang cua nhac phu va đa tinh đen viec giet chet Duong Kien song cuoi cung đa khong thuc hien. Vao nam 580, khi đang chuan bi len ke hoach tien đanh Nam Tran, thong nhat Trung Quoc thi Tuyen Đe đot ngot lam benh nang va qua đoi, Duong Kien tro thanh thua tuong nam quyen nhiep chinh, dan dan thau tom het moi quyen luc trong trieu.
Nam 581, Duong Kien cuop ngoi nha Bac Chu, lap ra nha Tuy. Duong Anh khi đo moi 13 tuoi, đuoc phong lam Tan Vuong, Tru quoc, Tong quan Tinh chau. Khong lau sau, ong đuoc thang lam Vu Ve Đai tuong quan, Thuong tru quoc, Ha Bac Đao Hanh Đai Thuong thu lenh, Van Đe lai ra lenh cho Hang Thanh Quan cong Vuong Thieu va An Đao cong Ly Triet lam phu đao. Cung trong nam nay, Tuy Van Đe đoi ten Duong Anh thanh Duong Quang.
Duong Quang thong minh hieu hoc, đuoc Van Đe uu ai va nhieu đai than coi trong. Van Đe co lan bi mat sai Lai Hoa xem tuong cac con trai cua minh, Lai Hoa noi tren nguoi Duong Quang co song long cot, so ve sau se phu quy đen khong the noi het. Truoc mat cha me, Duong Quang to ra tiet kiem va cung kinh, đuoc nhieu nguoi xung tung la co hieu đao.
Nam 582, do su sap đat cua cha, Duong Quang thanh hon voi Tieu thi, con gai cua Tay Luong Minh Đe (vua cua mot chinh quyen cat cu o mien tay nam Trung Quoc duoi su bao ho cua nha Tuy). Tieu thi hon ong ba tuoi, đuoc phong lam Tan vuong phi. Su sach ghi nhan rang Duong Quang rat sung ai va kinh trong Tieu phi.
Nam 584, sau mot loat nhung chien thang quan su cua nha Tuy truoc quan đoi Đot Quyet, Kha han Sa Bat Luoc cua Đot Quyet la A Su Na Nhiep Đo phai xin than phuc trieu Tuy. Duong Quang kien nghi voi Van Đe khong nen nhan hang, ma thay vao đo đem đai binh tan diet Đot Quyet, nhung Van Đe khong chap thuan. Nam 585, Kha han Sa Bat Luoc bi thuoc cap la Đat Đau noi day lam phan, lai e ngai the luc cua Khiet Đan ngay cang lon manh, nen sai su đen nha Tuy xin cao cap, va xin doi bo lac ve phia nam, vung Bach Đao Xuyen. Van Đe menh cho Duong Quang đem binh linh va luong thuc, quan ao, thuoc men đen cung cap cho. Voi su giup đo cua nha Tuy, Sa Bat Luoc đanh bai đuoc cac luc luong chong đoi.
Nam 586, Tuy Van Đe đoi phong Duong Quang lam Thanh Đai Thuong thu lenh, sau đo bai lam Ung chau muc, Noi su lenh. Nam 588, Van Đe lap hanh tinh Hoai Nam, đat tru so tai Tho Xuan va đe Duong Quang lam Thuong thu lenh, trong coi cong viec tai đat ay.


Thoi Tuy Van Đe = Diet nha Tran =

Mua đong nam 588, Tuy Van Đe quyet đinh đem binh diet Nam Tran, thong nhat Trung Hoa. Duong Quang nam đo 21 tuoi, đuoc Van Đe phong lam Hanh Quan Nguyen soai, cung Duong Tuan, Duong To, Ha Nhuoc Bat... thong linh 11 van quan vuot Truong Giang đanh Tran. Canh quan phia đong cua Duong Quang xuat phat tu đat Luc Hop, co đai than Cao Quynh lam Nguyen soai Truong su, theo phu ta cho ong. Chien dich cua quan Tuy dien ra kha thuan loi, lan luot ha cac thanh tri cua nuoc Tran ma khong gap phai su khang cu nao đang ke.
Mua ha nam 589, Duong Quang tien vao thanh Kien Khang, bat song đuoc vua Tran la Tran Thuc Bao, tieu diet nuoc Tran, thong nhat Trung Hoa.. Trong tran nay, Duong Quang bat đuoc cac quan lai gom Thu su Tuong chau Thi Van Khanh, Tan ki thuong thi Tham Khach Khanh, Thi lenh Duong Tue Lang, Hinh Phap quan Tu Tich... Khi tien vao thanh Kien Khang, thay nguoi thiep yeu cua Tran Thuc Bao la Quy phi Truong Le Hoa co nhan sac khuynh thanh, Duong Quang sinh long ham muon, muon chiem lay, moi sai con trai cua Cao Quynh la Cao Đuc Hoang toi bao Quynh bat giu Le Hoa (chu khong giet). Nhung Cao Quynh khong theo, va so sanh Truong Le Hoa voi nang Đac Ki hai nuoc hoi xua, roi chem đau co ta. Duong Quang ke tu đo buc boi voi Cao Quynh. Theo lenh cua Duong Quang, mot so quan lai nuoc Tran đuoc cho la nhung ke đa "giem pha, hai nuoc", nhu Thi Van Khanh, Tham Khach Khanh, Khuc Vi, Duong Tue Lang, Tu Tich, Co Tue Canh đeu đem đi chem đau. Do đo nguoi ta ca ngoi su sang suot cua ong.
Đoi voi Tran Thuc Bao va gia thuoc thi Duong Quang đoi đai tu te va con khuyen ong ta viet thu cho cac tuong linh chua đau hang nen som quy phuc nha Tuy. Khong bao lau sau, toan bo nuoc Tran đuoc binh đinh. Sau đo ong đua hoang toc nha Tran ve Truong An. Tuy Van đe tuong thuong cho ong rat nhieu, phong lam Thai uy, ban cho xe, ngua, ao mao, ngoc khue va bach bich, sau đo lai phong ong lam Tong quan Tinh chau. Cung nam, Cao Tri Tue o Giang Nam hoi quan lam loan, Van Đe phai Duong Quang đen Giang Đo dep loan, va cho phep ong moi nam chi can vao chau mot lan. May nam sau, Duong Quang đuoc đoi phong la Vu Hau Đai tuong quan roi đuoc cu ra bac chong lai su xam luoc cua Đot Quyet, tuy nhien khong thu đuoc ket qua gi. Nam 590, Van Đe đoi đat tran nham cua ong va nguoi em la Tan vuong Duong Tuan, Duong Tuan đen Tinh chau va Duong Quang đuoc đieu đen Duong chau.
Nam 594, Duong Quang khuyen Tuy Van Đe lam le te troi o nui Thai Son. Đay la mot nghi le truyen thong cua đe vuong Trung Quoc, nhung đa nhieu nam khong co ai thuc hien. Luc nay Van Đe đang chu truong tiet kiem, ben bo qua nhieu nghi thuc, va chi thuc hien le te mot cach gian di. Thang 4 nam 600, Đat Đau Kha Han cua Hung No đem quan tan cong bien gioi nha Tuy. Tuy Van Đe phai Duong Quang va Thua tuong Viet Cong Duong To đem quan ra Linh Vu Đao, Vuong Luong va Thai Binh Cong Su Van Tue đem quan ra Ma Ap Đao cu đich. Cuoi cung đanh bai đuoc quan Đot Quyet.


= Đoat ngoi Thai tu =
Đoc Co Hoang hau la nguoi đe cao che đo đoc the nen khong ua nhung nguoi co nhieu hau thiep, do đo khi thay Thai tu Duong Dung sung ai Chieu huan Van thi, sau đo đen viec Chinh phi cua Thai tu la Nguyen thi chet khong ro rang nen ngay cang khong hai long voi Duong Dung. Duong Quang biet đuoc, muon tranh ngoi Thai tu nen mac du cung co nhieu hau thiep, song to ra it than mat ma chi sung ai Tieu Vuong phi, do đo Đoc Co Hoang hau rat hai long. Trong trieu, ong dung vang bac mua chuoc cac đai than nham tao dung vay canh.
Tuy Van Đe tuoi cao, chinh su trong trieu bat đau giao cho Thai tu Duong Dung. Duong Dung khong co tai ve chinh tri, lai hoang phi xa xi, nen Van Đe khong hai long. Nam 600, Duong Dung dung le nhac trai voi nghi le, cac đai than dang bieu cao toi len Van Đe, muon phe ngoi Thai tu. Van Chieu huan sau khi Thai tu phi Nguyen thi mat, tro thanh vo đich cua Dung, sinh đuoc nhieu con... Đoc Co khong thich vo thu sinh nhieu con ma lan at vo đich, nen thuong khien trach Duong Dung va đoi khi con xu tu vai nguoi thiep cua ong, nhung Dung van khong theo theo. Con trong phu Tan Vuong, Duong Quang va Vuong phi Tieu thi sat cam hoa hop, đuoc Đoc Co khen ngoi. Van Đe va Đoc Co Hoang hau moi lan ngu gia phu Tan Vuong, Duong Quang va Tieu Phi đeu tiep đon chu đao va cung kinh. (Mac du co vai nguoi vo le, nhung Duong Quang khong đe mat toi ho, va khi mot nguoi vo le nao co bau thi ong đeu bat phai pha đi).
Duong Quang lien ket voi Tong quan An chau Vu Van Thuat tao phe canh trong trieu, tau xin Van Đe phong Thuat lam Thu su Tho Chau, lai trong dung Truong Hanh lam ke than can, Hanh nhieu lan lap muu đe Duong Quang chiem ngoi Thai tu. Vu Van Thuat lai khuyen Duong Quang lien ket voi Thua tuong Duong To đang nam đai quyen trong trieu, do đo đuoc Duong To ung ho. Ong con to nho voi Đoc Co hoang hau rang Duong Dung muon giet minh. Lai them Duong To lai nhieu lan khen Duong Quang truoc mat hoang hau, sau cung Đoc Co lai lap ke muon đua Duong Quang len ngoi thai tu.
Duong Dung biet tin, vo cung lo so, con Van Đe thi thay Duong Dung co hanh vi khac la, sai Duong To đen quan sat. Duong To lien ket voi mot so tay chan trong Đong cung, vu cao voi Van Đe rang Dung co y tao phan. Duong Quang lenh cho Đoc Vuong Phu quan Co Tang quan sat hanh đong cua Duong Dung, đong thoi đut lot cho than can cua Dung la Co Uy, Uy ben dang thu to cao Duong Dung len Van Đe. Thang 9 nam 600, Duong To lai to cao Duong Dung. Van Đe theo ke cua To, sai Duong Dung kiem tra du đang loan tac. Duong To sai nguoi đen quan sat, roi bi mat to cao Duong Dung khich bon ho lam loan. Van Đe tuc gian. Thang 10, nha vua chinh thuc ha chieu phe truat Duong Dung cung nhung nguoi con lam thu nhan. Sang thang 11 cung nam, Van Đe phong cho Duong Quang lam Hoang thai tu, chuyen vao Đong cung. Luc đo đat troi bong dung co đia chan. Duong Quang cau xin Van Đe khi vao trieu khong can lam chuan bi đai trieu cau ki cho Thai tu, ra lenh cho cac quan khong can xung than voi ong. Phe thai tu Duong Dung bi đat duoi su kiem soat cua Duong Quang, va Duong Quang tim cach can tro khong cho Duong Dung đuoc gap cha me.


= Giet cha đoat ngoi =

Sau khi len lam Thai tu, Duong Quang lai tim cach ham hai nhung nguoi em khac đe cung co ngoi vi. Nam 602, ong va Duong To vu toi cho nguoi em trai thu tu cua minh la Thuc Vuong Duong Tu đang nam quyen o Ich chau toi danh tham o. Van Đe trieu Duong Tu ve Truong An đieu tra. Duong Quang ben sai mua chuoc thu ha cua Duong Tu, cung nhau to cao ong ta. Cuoi cung, Duong Tu bi Tuy Van Đe bat giam va phe truat.
Cung trong nam đo, me Duong Quang la Đoc Co Hoang hau qua đoi. Duong Quang to ra đau buon than khoc, khong chiu an uong truoc mat Van Đe suot vai thang. Tuy nhien ong van an uong binh thuong moi khi ve Đong cung. Sau khi Đoc Co chet đi, Tuy Đe sung ai Tuyen Hoa Phu nhan Tran thi, con gai Tran Tuyen Đe, va Dung Hoa Phu nhan Thai thi nguoi quan Đan Duong. Duong Quang cung ra suc lay long hai Phu nhan. Thang gieng nam 604, Van Đe bi benh nang, di gia ve cung Nhan Tho nghi duong, chinh vu trong trieu đeu giao cho Duong Quang giai quyet. Khong lau sau benh tinh tro nang, ben trieu Duong Quang vao cung. Duong Quang biet Van Đe khong song đuoc nua, đam ra lo so, ben bi mat goi thu cho Duong To hoi ve hau su sau nay. Khong ngo buc thu tra loi cua Duong To bi cung nhan phat hien, bao len Van Đe. Van Đe rat gian, nhung sau đo bo qua viec nay.
Duong Quang vao cung tham Van Đe, thay Tuyen Hoa Phu nhan phong tu tai mao tot voi, ben len tieng choc gheo roi gio tro cuong buc Phu nhan. Tuyen Hoa hoang so, chay ve cung Nhan Tho bao voi Van Đe. Van Đe tuc gian, sai Lieu Thuat, Nguyen Nham thao chieu phe ngoi thai tu cua Duong Quang, lap lai con truong Duong Dung. Nhung co nguoi bao viec cho Duong Quang va Duong To. Duong Quang lo so, sai bat Lieu Thuat, Nguyen Nham tong vao nguc, đem quan si Đong cung bao vay cung Nhan Tho, sai Truong Hanh vao tam đien, đuoi het cung nhan ra ngoai roi dung bi mat sat hai Tuy Van Đe. Sau đo, Duong Quang lai cuop đoat hai Phu nhan Tran, Thai lam phi tan cua minh.


Tri vi thoi ki đau = Thanh trung ke chong đoi =
Ngay 21 thang 8 nam 604, Duong Quang len ngoi, đoi nien hieu la Đai Nghiep, tuc la Tuy Duong Đe. Sau đo, ong ep anh la Duong Dung phai that co tu tu, truy phong Duong Dung la Phong Lang Vuong, nhung khong cho con chau tap tuoc. Sau đo ong tiep tuc tim co giet het con chau Duong Dung. Lai đay Lieu Thuat đen Long Xuyen, Nguyen Nham đen Nam Hai. Lieu Thuat von lay em gai Duong Đe la Cong chua Lan Lang, Duong Đe muon ba tu hon voi Thuat. Cong chua khong chiu, lai xin cung Thuat đi Long Xuyen. Duong Đe tuc gian, khong đong y. Cong chua sau đo đau kho ma mat, truoc luc mat xin Duong Đe cho an tang minh o nha ho Lieu. Duong Đe tuy chap nhan, nhung van vo cung tuc gian, trong ngay tang cong chua khong đen du, va ra lenh chi lam le tang mot cach so sai.
Em trai ut cua Duong Đe la Han Vuong Duong Luong, đang lam Tong quan Tinh chau, cai quan 52 chau phia bac Hoang Ha, tu khi thay Duong Dung va Duong Tu bi Duong Quang ham hai, trong long rat lo lang. Đen khi Van Đe bang ha, Duong Đe sai Khuat Đot Thong đen cho Duong Luong bao tin. Duong Luong biet rang Duong Quang chu muu, ben theo loi khuyen cua Vuong Khue va Tieu Ma Ha, cat quan lam phan, đuoi Khuat Đot Thong ve Truong An. Thu su Lam chau Kieu Chung Quy va 19 chau đem quan huong ung Duong Luong, thanh the rat lon. Nghe tin Duong Luong tao phan, Duong Đe sai Huu Ve Tuong quan Khau Hoa lam Thu su Bo Chau, tran giu Bo Tan đe đe phong. Nhung khong bao lau sau, Duong Luong dung ke chiem đuoc Bo chau, Khau Hoa phai chay ve Truong An. Nhan đa thang loi, Duong Luong sai 3 van quan đanh toi Đai chau, nhung sau đo bi đai bai. Đung luc nay, Duong Quang sai Duong To đem 5000 quan tinh nhue tap kich Bo chau, gianh thang lon. Duong Đe ben xuong chieu phong Duong To lam Tinh Chau Đao hanh quan Tong quan, Ha Bac Đao An phu su, tiep tuc dan hon van quan cong đanh Duong Luong. Ly Tu Hung o Bot Hai cung đem quan huong ung, lien tiep đanh bai Duong Luong. Luong hoang so, lai dan 10 van quan ra giao chien voi Duong To o Hao Thach, cung bi thua phai lui ve Thanh Nguyen. Sau cung, Luong bi Duong To bat song o Tan Duong. Duong Đe khong giet, nhung giang lam thu nhan va giam vao nguc đen chet.


= Xay thanh Đong Đo, đao Đai Van ha =

Thang gieng nam 605, Duong Đe lap Hoang thai tu phi Tieu thi lam Hoang hau va con trai truong cua minh voi Tieu Hau la Duong Chieu lam Hoang thai tu. Sang thang 2 cung nam, Duong Đe xet cong dep loan cua Duong To, cai phong lam Trung thu lenh.
Tu cuoi nam 604, thay cung Chuong Cuu Thai Duc dang tau noi rang kinh đo Truong An co phong tho khong thich hop cho Tuy Duong Đe, do đo ong chuan bi doi sang Đong Đo Lac Duong, đe thai tu Duong Chieu o lai tran thu Truong An. Thang 3 nam 605, Duong Đe sai Thua tuong Duong To, Nap ngon Duong Đat va Tuong tac Đai tuong Vu Van Khai nhan lenh xay dung Đong Đo Lac Duong, yeu cau thang 1 nam sau phai hoan thanh. Khi xay Đong Đo, can so nhan cong rat lon, moi thang lai trung them hon 200 van nguoi, so nguoi chet do qua suc đen 4, 5 phan, đoi thu xac chet phai dung xe cho tu thi, chet o huong đong thi đem chon o Thanh Cao, chet o huong tay thi chon o Ha Duong, lien tiep khong dut. Sau khi xay xong Đong Đo, Tuy Duong Đe chuyen han sang đay va rat it khi tro ve Truong An, mac du tren danh nghia van giu Truong An la kinh đo cua đe quoc.
Duong Đe lai ra lenh đao ho ranh co chu vi lon quanh Đong Đo đe tien viec phong thu. Đen khi hoan thanh, Đong Đo co chu vi hon 50 dam, chia lam hon 1000 pho, ba cho buon lon la Phong Đo, Đai Đong, Thong Vien. Rieng cho Phong Đo co 120 day, hon 3.000 cua hieu, hon 400 can khach san, hao ton tien bac va nhan cong khong ke xiet. Sang thang 5, Tuy Duong Đe cho xay Tay uyen, chu vi 200 dam, xay bien nhan tao hon 10 dam trong vuon, ben trong lai cho dung cac nui Bong Lai, Phuong Truong, Doanh Chau, vuot cao khoi mat nuoc hon tram thuoc, đen đai mieu vu la liet tren nui. O cung Duyen Cu, co toi 16 vien, moi vien do mot Tu pham Phu nhan lam chu, quy mo het suc xa hoa trang le. Tuy Duong Đe lai sai đao Thong Te Cu, tiep noi cong trinh kenh đao Đai Van ha duoi thoi Tuy Van Đe. Đoan tay bat nguon tu Tay Giao Lac Duong hien nay dan nuoc Coc Thuy va Lac Thuy nhap vao Hoang Ha. Đoan đong bat đau tu Ti Thuy Huynh Duong, theo đuong cua Ngo Phu Sai cho đao khi xua, dan nuoc Hoang Ha qua Bien Thuy, Tu Thuy thong đen Hoai Ha; qua cac thanh thi la Bien chau, Tong chau, Tuc chau, Tu chau. Cung nam, trieu Tuy lai huy đong hon 10 van dan Hoai Nam mot lan nua xay dung Son Duong đoc. Tu bay gio đuong tu Son Duong đen Truong Giang khong con phai vong qua ho Xa Duong ma co the tien thang theo dong nuoc ma đen. Đai Van Ha thoi Tuy-Đuong đong vai tro thuc đay phat trien kinh te o đia phuong nam ven tuyen, sau khi hoan thanh thi đong vai tro la tuyen đuong lien ket chinh tri, kinh te, van hoa bac-nam Trung Quoc trong 600 nam sau đo, xuc tien giao luu kinh te va van hoa giua cac chau huyen nam ven tuyen. Tong chieu dai cua he thong kenh đao nay vao thoi ky đo la khoang 2.500 km.
Cung trong nam 605, tuong Tuy Luu Phuong von đuoc lenh Tuy Van Đe đanh chiem vung Giao Chau nam 602, lai tien xuong nuoc Champa, bi quan cua nguoi Cham đanh bai, lai them dich benh tran lan, muoi nguoi chet het 4,5. Luu Phuong cung chet tren đuong ve nuoc.
Cung trong nam 605, Tuy Duong Đe cho đao kenh Thong Te Cu noi Lac Duong đen bo song Hoang Ha. Sau đo ong tiep tuc cho đao kenh đao Han Cau noi song Hoai voi song Duong Tu. Đay la hai du an kenh đao quan trong đuoc xay dung duoi thoi nha Tuy, tuy nhien lai phai ton mot nguon kinh phi vo cung lon, gan mot nua so nhan cong bi chet trong giai đoan đao kenh. Sau đo, đe phuc vu cho su lang phi xa hoa, Duong Đe lai ra lenh xay 40 hanh cung khap ca nuoc đe tien viec tuan du.


= Tuan du Giang Đo =
Mua thu nam 605, Tuy Duong Đe đem theo nhieu cung nhan xuoi dong tu Lac Duong toi Giang Đo tuan du bang mot chiec thuyen lon, tren thuyen co san cac gian phong theo loi kien truc nhu cac cung đien. Sang thang 8 cung nam, Duong Đe đen đuoc Giang Đo va luu lai o đay mot thoi gian. Khong lau sau quan Khiet Đan tan cong vao Doanh chau. Tuong Tuy Van Khoi lien quan voi Đot Quyet đanh bai Khiet Đan.
Thang 7 nam 606, Hoang thai tu Duong Chieu đen Lac Duong yet kien Duong Đe, khong may bi benh roi mat trong nam đo. Tuy Duong Đe tu đo khong lap mot Thai tu nao khac cho đen khi qua đoi. Luc nay Duong To đuoc Duong Đe đoi phong So Quoc cong, be ngoai hai nguoi rat tuong đac, nhung ben trong Duong Đe luon nghi ngo Duong To se đe doa đen ngoi vi cua minh. May thay Duong To som mat vao nam 606, moi nghi ngo cua Duong Đe đuoc giai toa. Cung trong nam đo, Duong Đe phong vuong cho con thu Duong Gian va ba con cua Duong Chieu (Duong Đam, Duong Đong, Duong Huu), nhung khong lap ai trong so ho lam Hoang thai ton ke thua ngoi vi.


= Tuan du phuong bac =
Nam 605, quan Khiet Đan tan cong Dich chau. Duong Đe sai Vi Van Khoi viet thu yeu cau quan Đot Quyet tan cong Khiet Đan tu phia sau, đe giai vay cho nha Tuy. Quan Khiet Đan roi vao the bat ngo va bi đanh bai
Thang gieng nam 607, Kha han A Su Na Khai Dan cua Đot Quyet đen Lac Duong, yet kien Tuy Duong Đe va Tieu Hoang hau, xin quy phuc nha Tuy. Duong Đe phong cho Khai Dan lam phien vuong. It lau sau, đai than Nguu Hoang soan xong bo Đai Nghiep luat lenh gom 18 thien, quy đinh ve phap lenh, dang len Duong Đe. Sang thang 4 nam đo, Tuy Duong Đe quyet đinh thuc hien tuan du đen Ha Bac, vao đen đat Trieu, Nguy. Ong lai cai cach che đo quan chuc trong trieu, đoi tat ca cac chau, goi la quan, đoi chuc Thuong tru quoc la Đai phu, trong ngu tinh thiet lap thoi Van Đe, ong giu lai bon tinh la Tri đien tinh, Noi su tinh, Thuong thu tinh, Mon ha tinh, con Thai giam tinh đoi la Đien noi tinh, cai Ta, Huu duc ve lam Thap luc phu. Ve tuoc vi, trong sau bac tuoc, ong phe tru Ba, Tu, Nam tuoc va luu lai Vuong, Cong, Hau tuoc.
Ngay Binh Dan, Tuy Duong Đe bat đau đi đen mien bac. Sang thang nam, khi Duong Đe đen đuoc Ha Bac, Kha han Khai Dan phai con la A Su Na Thac Đac Lac đen yet kien ong. Trong thoi gian nay, Duong Đe lai ra lenh trung đinh nam o muoi quan Ha Bac, mo tri đao qua Thai Hanh Son, đen Tinh chau, va ra lenh cho Khai Dan phai cho dan Đot Quyet tro giup viec mo đuong. Khi Duong Đe đen Nhan Mon, Thai thu Khau Hoa tiep đon cung kinh, dang nhieu mon ngon va mi nu cho Duong Đe, Duong Đe bang long. Tuy nhien khi ong đen Ma Ap, thai thu Duong Khuech khong kip tiep đon tu xa khien Duong Đe tuc gian, ben phong Khau Hoa lam Bac Lang thai thu va giang Duong Khuech duoi truong Khau Hoa. Cac quan lai đia phuong khac biet đuoc viec ay, nen moi khi nghe tin vua đen đeu chuan bi tiep đon chu đao va dung nghi le xa xi. Cung thang 5, su gia Đot Quyet va cac nuoc Cao Xuong, Tho Coc Hon... đen tien cong cho nha Tuy.
Ngay Giap Than, Duong Đe đen ngu o Bac Lau Quan, mo tiec chieu đai tram quan. Thai phu Khanh Nguyen Tho noi voi ong viec nam xua Han Vu Đe tuan du bac phuong đe so sanh ong voi Han đe. Duong Đe ben thang Tho lam lam Thuong Ta Vu Ve tuong quan. Cung nam đo, khi Tuy Duong Đe đen Du Lam lai ra lenh dung hon 100.000 dan đinh mo rong Van Ly Truong Thanh, phia tay toi Du Lam, phia đong toi Tu Ha. Ong lenh cho Vu Van Khai dung leu lon, moi Khai Dan va toc truong cac toc Khiet Đan, He, Tap tham gia đai yen, đong thoi xem tan nhac, Dang Đe con tang nhieu vang bac va lua quy. Thuong thu Ta boc xa To Uy tim cach khuyen ngan ong khong nen qua than can voi Khai Dan, nhung ong khong nghe va bai chuc To Uy. Đen khi Truong Thanh xay xong, Thai thuong khanh Cao Quynh lai dung loi le nang ne can ngan viec Duong Đe đai ngo Khai Dan qua tot. Vu Van Bat va Ha Nhuoc Bat cung cung dang loi can. Duong Đe lay toi danh phi bang trieu chinh, giet chet ba nguoi, ep vo con Cao Quynh lam no ti. Nguoi ta cho rang von di Duong Đe luon cam han Cao Quynh vi chuyen cua Truong Le Hoa nam xua, nen moi tim co hoi nay đe tru khu ong ta cho ha gian. Đuong thoi, em trai cua Tieu hoang hau la Tieu Tong (truoc la hoang đe nha Luong đa ve hang nha Tuy), co quan he than thiet voi Ha Nhuoc Bat, va do đo đa thu hut su nghi ngo cua Tuy Duong Đe. Đuong thoi co mot bai đong dao noi tieng voi phan loi co đoan, tieu tieu diec phuc khoi!, khien Duong Đe them nghi ngo Tieu Tong. Lien sau đo Tieu Tong bi bai chuc.
Thang 8, Đe đen Lau Phien quan, roi đen Thai Nguyen, ra lenh xay hanh cung o Tan Duong. Thiet Lac đem quan xam pham bien cuong nha Tuy, Duong Đe sai tuong quan Phung Hieu tu Đon Hoang ra chong tra, Thiet Lac phai xin hang. Tu đo, cac bo toc phuong bac đeu quy phuc va tien cong cho nha Tuy. Sau đo Duong Đe ve kinh.


Tri vi thoi ki giua = Buc thu tu xu mat troi moc =

Thang gieng nam 608, Duong Đe ha chieu tuyen mo hon 5.000.000 dan đinh xay Vinh Te Cu, dan nuoc song tu Hoang Ha thong toi Trac quan. Nhung so đinh nam khong đu, Duong Đe lai ra lenh tuyen luon ca phu nu lam dan đinh. Sang thang 2 nam đo, Xu La Kha Han cua Tay Đot Quyet cung than phuc nha Tuy. Cung nam đo, Thanh Đuc thai tu Shotoku cua Oa Quoc (tuc nuoc Nhat) sai su than Ono no Imoko đen nha Tuy yet kien, trong thu tu xung la thien tu

Thien tu o noi mat troi moc, kinh thu cho thien tu o noi mat troi lan.
Duong Đe tuc gian vi co nguoi bat chuoc danh hieu thien tu cua minh, noi voi Hong lu khanh rang

Thu cua bon Man Di thuc chung to la đam vo le, tu đay ve sau khong muon thay nua..
Tuy nhien luc nay Duong Đe cung đang can tranh thu su ung ho cua nuoc Nhat cho cuoc chinh phat Cao Cau Ly sap toi, nen khong the tri toi su gia, ma nguoc lai cho phep Ono ve nuoc cung voi su gia nha Tuy gui sang Nhat la Bui The Thanh.


= Tranh chap trong cung =
Tu sau khi Nguyen Đuc thai tu Duong Chieu qua đoi, Te vuong Duong Gian tro thanh nguoi con trai lon nhat cua Duong Đe con song. May nam sau, Duong Đe phat hien Duong Gian tu thong voi chi cua vo va sinh con gai, nghi le moi lan đi san lai trong hau hon hoang đe, nen bat đau xa lanh Duong Gian. Sau đo, Duong Gian moi thay bua ve nha, lam phep đinh ham hai ba nguoi con cua Duong Chieu. Duong Đe hay tin, rat gian, ben giet het tat ca bon phap su va nguoi chi vo cua Duong Gian la Nguyen thi phu (ho Vi, ga cho chong ho Nguyen), nhung ong van giu lai tuoc vi cho Duong Gian, giang chuc Hop Thuy lenh.
Thang 7 nam 608, Duong Đe ra lenh cho hon 200.000 đinh nam tiep tuc xay Truong Thanh ve tu Du Coc phia đong. Lai lay hon 100 van nguoi o Ha Bac khai kenh Vinh Te, dan nuoc tu Tham Thuy ve phia nam đen Hoang Ha, ve phia bac gap Ve Ha thang đen Trac chau, hoan thanh đoan Bac cua Đai Van Ha. Đay la buoc chuan bi cho cuoc xam lang Cao Cau Ly sau nay.


= Chien tranh o phia bac =
Cung nam đo, Bui Cu hop quan voi Thiet Lac cong đanh Tho Duc Hon, đai pha đuoc. Kha han cua Tho Duc Hon la Phuc Doan chay ve phia đong, sai su đen nha Tuy xin hang phuc va cau cuu. Duong Đe lenh An Đuc vuong Duong Hung va Hua quoc cong Vu Van Thuat đen Kieu Ha cuu Thiet Lac. Thuat keo binh toi thanh Lam Khuong, Tho Duc Hon phai rut quan ve tay. Vu Van Thuat đuoi theo, lay hai thanh Bat Man, Xich Thuy, chem 3000 nguoi, bat 200 vuong cong Tho Duc Hon va 4000 đan ba con gai đem ve. Cung nam 608, Duong Đe sai Tiet The Hung đua quan hop voi Đong Đot Quyet tien đanh nuoc Y Ngo. Nhung cuoi cung Khai Dan khong đen hoi quan, do đo quan Y Ngo chu quan vi nghi mot minh quan Tuy khong lam đuoc gi. Van The Hung tuy mot minh dan quan nhung lai đanh bai đuoc Y Ngo, buoc Y Ngo than phuc.
Thang 3 nam 609, Tuy Duong Đe lai đem quan cong đanh Tho Coc Hon. Khong lau sau, tiep tuc Huu Truan Ve tuong quan Truong Đinh Hoa đen tiep ung, Đinh Hoa khinh quan đich it quan, khong phong bi đich than len nui tien đanh, bi phuc quan Tho Coc Hon giet chet. Sang thang 6, Duong Đe sai Luong Mac truy kich Tho Coc Hon, cung bi Phuc Doan giet chet. Cuoi cung, Ve Uy khanh Luu Quyen moi muon đuong Y Ngo, qua Thanh Hai va bat song hon 1000 nguoi, tien đen tan thanh Phuc Si. Sau khi Tho Coc Hon binh bai, Duong Đe lap con cua Phuc Doan la Thuan, von lam con tin o Tuy lam Kha han đe thay the, nhung bi nguoi Tho Coc Hon ngan tro, va Thuan phai o lai đat Tuy. Cung luc nay, 27 phien vuong Tay Vuc đa lam le xung than voi Duong Đe tai Truong Dich.
Cuoi nam 609, Khai Dan cua Đot Quyet qua đoi, con la Đot Cat len noi ngoi, tuc Kha Han Thuy Tat. Thuy Tat dang bieu xin theo phong tuc noi day cua nguoi Đot Quyet, ma nap cong chua Nghia Thanh (mot nu tong that đuoc Tuy Van Đe phong lam cong chua ga cho Khai Dan khi truoc) lam vo minh, Duong Đe bang long.


= Giet luong than =
Thang 1 nam 609, Tuy Duong Đe đoi ten Đong Kinh (tuc Lac Duong) thanh Đong Đo. Cung trong dip đo, Kha han Khai Dan đen trieu yet Tuy Duong Đe. Duong Đe ban thuong nhieu vang bac cho Khai Dan, sau đo ong tro ve Tay Đo va toi noi vao thang 2 cung nam. Thang 3, Tuy Duong Đe lai tuan du ve phia tay, đen thang 4 cung nam thi ra Lam Tan Quan, ra Hoang Ha, roi to chuc le san ban o nui Bat Dien. Ong cung ra lenh phan phoi lai đat canh tac tren khap ca nuoc.
Noi su thi lang Tiet Đao co tai van hoc, cuoi thoi Tuy Van Đe đuoc phong Tuong Chau tong quan. Đen khi Duong Đe len ngoi, phong lam Bi thu giam. Tuy nhien ong lai ghen ghet tai hoc cua Tiet Đao, sau đo lai nghe chuyen Đao to thai đo kinh trong voi Cao Quynh von đa bi ong giet, nen vo cung tuc gian, ben nghe loi Bui Uan, ra lenh cho Tiet Đao phai that co, vo con doi ra bien cuong. Nguoi trong nuoc nghe tin đo đeu đau long.
Thang 3 nam 610, Tuy Duong Đe mot lan nua đen tuan du Giang Đo, va xay dung noi nay nhu mot kinh đo thu ba. Ngu su đai phu Truong Hanh von la nguoi co cong trong viec đua Duong Đe len ngoi, tuy nhien đen đay lai khuyen Duong Đe nen bo bot chinh sach lam dung lao dich, khien Duong Đe khong bang long. Sau đo Duong Đe giao cho Duong Hanh tu sua hanh cung Giang Đo. Giang Đo quan thua Vuong The Sung to cao Truong Hanh an bot vat tu. Duong Đe ben ha lenh phe Truong Hanh lam thu nhan, sau đo phong cho Vuong The Sung lam Giang Đo cung gian, cai quan hanh cung Giang Đo. Sau nay, moi lan Duong Đe đen Giang Đo, The Sung đeu trang hoang cung đien cuc ky phung phi đe tiep đon, vi vay Duong Đe cang tin nhiem The Sung. Vao luc nay, nguoi ta cho rang loi song cua Duong Đe đa tro nen đac biet lang phi, va rang ong khong con bi rang buoc boi cac nguyen tac đao đuc nua.
Thang 12 nam 612, thay Truong Hanh thuong to ra oan vong viec bi lam toi, ong ben ra lenh giet chet. Co loi đon đai rang so di Truong Hanh phai chet vi đa biet qua nhieu bi mat cua Duong Đe, nhat la trong su bien cung Nhan Tho (xem phan duoi).
Mua xuan nam 615, vi trong nuoc xuat hien loi sam "Ly thi đuong vuong", y noi ho Ly se thay the ho Duong. Tuy Dang Đe đac biet nghi ngo Ly Man - con re cua cong chua Lac Binh Duong Le Hoa chi ong - vi ly do la vi Ly Man co tieu danh la "Hong Nhi" (洪兒) hay nghia đen la "con cua lu", trong khi Dang Đe tu lau đa chiem bao ve mot con lu se quet qua kinh thanh. Duong Đe muon Ly Man tu van, nhung Man khong theo. Vu Van Thuat ben lenh cho Bui Nhan Co vu cao chu cua Man Ly Hon co am muu lam phan. Duong Đe cho Vu Van Thuat đieu tra, va du do Vu Van Nga Anh, tuc con gai Duong Le Hoa va la vo Ly Man, viet thu to cao Ly Man va Ly Hon, khien hai nguoi nay va toan bo Ly gia bi tham sat hoac giang lam ti. Sau đo, Duong Đe bi mat đoc hai Vu Van Nga Anh.


= Chinh phat Luu Cau, Tay Đot Quyet =

Thang 2 nam 610, Tuy Duong Đe sai Chu Khoan đen phu du nuoc Luu Cau nhung bi chua Luu Cau cu tuyet. Duong Đe tuc gian, sai Tran Lang va Tran Chu đem van quan quan thao phat Luu Cau, xuat phat tu Nghia An, Phiem Hai, sang thang sau đa tien vao lanh tho Luu Cau. Quoc vuong Luu Cau la Kiet Thich đem quan cu chien, bi quan Tuy đanh bai va giet chet. Tran Lang tien vao quoc đo Luu Cau, giet vuong nuoc ay la Hoan Tu Khac Tu Đau va bat hon van nguoi đem ve Trung Quoc. Trong thoi gian Tuy tien đanh, nguoi Luu Cau tung đen cho quan Tuy tien hanh hoat đong mau dich. Sau tran nay, Tran Lang đuoc Duong Đe phong lam Huu Quang loc đai phu.
Nam 611, Tuy Duong Đe ha lenh trieu Xu La Kha han cua Tay Đot Quyet hoi minh tai Đai Đau Bat Coc, nhung Xu La khong đen. Tuy Duong Đe muon lam suy yeu Tay Đot Quyet hon nua, ben theo loi Bui Cu, phong cho chau noi Kha Han Đat Đau la Xa Quy lam Kha Han đe đoi đau voi Xu La. Xa Quy đem quan tien cong Xu La, Xu La đai bai, chay ve phia đong đen nuoc Cao Xuong. Tuy Duong Đe gay suc ep voi vua Cao Xuong la Khuc Ba Nha, đong thoi ep Xu La phai đen cho minh trieu kien. Xu La buoc phai tuan theo, đen trieu yet Duong Đe vao thang 12 cung nam, tuy nhien Duong Đe ra lenh giu Xu La o Trung Nguyen, khong cho ve nuoc. Mua xuan nam 612, Tuy Duong Đe phan chia Tay Đot Quyet thanh nhieu phan, phong cho em Xu La la Khuyet Đo thong linh hon 1 van nguoi, đong o Hoi Ninh, Đac Lac Đai Nai o Lau Phien...


= Cac cuoc chien tranh voi Cao Cau Ly =

Truoc kia, trong dip Duong Đe hoi kien voi Khai Dan kha han thi cung vua luc su than Cao Cau Ly cung o đo, va Khai Dan gioi thieu su than nay voi Duong Đe. Duong Đe thong qua su than, buoc vua Cao Cau Ly đen trieu kien minh, nhung vua Cao Cau Ly la Anh Duong Vuong khong hoi đap. Đieu nay khien Duong Đe tuc gian va tro thanh mot duyen co đe ong xam luoc Cao Cau Ly. Them vao đo vua Bach Te Vu vuong cua Bach Te cung keu goi su giup đo cua nha Tuy đe tan cong Cao Cau Ly.
Nam 610, Hoang mon thi lang Bui Cu tau voi Tuy Duong Đe rang đat Cao Cau Ly nguyen la đat cu cua nha Han, nha Tan, nen co the chinh phuc lai lanh tho xua. Tuy Duong Đe ben sai Nguu Hoang tuyen chi, muon vua Cao Cau Ly la Anh Duong vuong sang trieu kien ong o Trac chau, nhung vua Cao Cau Ly khong theo. Lay co Cao Cau Ly bat tuan menh, vao thang 2 nam 611, Tuy Duong Đe xuong chieu thao phat Cao Cau Ly, chuan bi khoang 300 thuyen chien lon. Thang 4, ong toi Trac quan, ngu o cung Lam Soc, roi tuyen mo 1 van thuy thu cua Giang Hoai, 3 van cung thu, va ra lenh cho dan Ha Nam, Ha Bac lam phu đi theo đoan quan. Quan chinh phat bi thuc ep tien nhanh, ngay đi đem khong nghi, rot cuc nhieu nguoi chet doc đuong.
Duong Đe con đieu dan phu van chuyen luong thuc cho cuoc chien tranh voi Cao Cau Ly đen hai tran Lo Ha, Hoai Vien. Tuy nhien luc nay quan đoi đa met moi va ton that qua nua mac du con chua giao chien, mot so chet vi met moi va dich benh, mot so đao ngu. Duong Đe lai bat ep cac ho dan phai cong luong thuc cho quan đoi theo đau nguoi, con quan lai thi lai nhan đo thu them nhieu luong thuc cho đay tui rieng. Nhan dan phai chiu suu cao thue nang cua trieu đinh, tinh canh ngay mot bi đat hon. Mot so nguoi bo nha đi lam cuop. Long dan ngay mot oan han trieu Tuy. Quan hung noi len, trong đo noi bat nhat trong thoi ki nay la nghia quan cua Đau Kien Đuc.
Ngay Nham Ngo thang 1 nam 612, đai quan nha Tuy gom 1.131.800 nguoi, gia xung la 2 trieu quan, lai them khoang 2 trieu dan phu, bat đau tien cong vao Binh Nhuong. Tuy Duong Đe cung đich than dan quan. Đoi quan thu nhat cua nha Tuy bat đau hanh quan 960 dam toi sat bien gioi Cao Cau Ly. Ngay Quy Ti, Tuy Duong Đe thuc quan tien đen Lieu Thuy. Quan Cao Cau Ly to chuc phong thu chat che, quan Tuy khong tien len noi. Ta truan ve đai tuong quan Mach Thiet Truong tu xin ra lam tien phong, nhung bi quan Cao Cau Ly đanh bai, quan Tuy chet tran rat nhieu. Manh Thiet Truong va Si Hung, Đang Xoa tu tran. Nhung chi vai sau, khi hai quan giao chien lan nua, quan Tuy đanh bai đuoc Cao Cau Ly mot tran lon o Đong Ngan, roi thua thang tien sang Lieu Đong. O nhung noi đa chiem đuoc, Duong Đe sai Ve Van Thang va Luu Si Long đat ra quan, huyen.
Cac tuong nha Tuy muon tien vao phia đong, tuy nhien Duong Đe lai bat ngo ra lenh rang bat ki ke hoach tien quan nao cung phai đuoc su đong y cua ong truoc khi thi hanh. Trong khi đo, Thanh Lieu Đong bi vay ham, quan Cao Cau Ly o đo xuat chien bat loi phai co thu, nguoi trong thanh muon xin hang. Cac tuong do nho đen loi dan cua Tuy Duong Đe nen đinh chien ma tro ve bao cao voi ong, nguoi trong thanh nhan đo to chuc lai viec phong bi. Do đo quan Tuy khong the cong ha đuoc.
Cac thanh cua Cao Cau Ly cung phong thu vung chac, Huu ve đai tuong quan Lai Ho Nhi suat thuy quan Giang, Hoai tien len hon tram dam, đen cach Binh Nhuong 10 dam va pha đuoc quan Cao Cau Ly. Ho muon thua thang tien vao trong thanh, Pho tong quan Chu Phap Thuong ngan lai, cho rang can thong bao cho vua biet truoc. Ho khong nghe, đem 4 van quan pha thanh Binh Nhuong, nhung bi quan Cao Cau Ly đanh cho tan tac, phai rut ve Hai Pho.
Trong khi đo Vu Van Thuat, O Trong Van, Kinh Nguyen Hang, Tiet The Hung cung tu cac đao Phu Du, Nhac Lang, Lieu Đong va Oc Tu... tien len. Vu Van Thuat tu hai tran Lo Ha, Ninh Vien tien vao Binh Nhuong, nhung giua đuong het luong phai rut ve, bi quan Cao Cau Ly tien cong, toan quan tu tran rat nhieu. Lai them luong thuc khong the van chuyen toi, khien trong quan Tuy nhieu nguoi chet đoi. Tuong Cao Cau Ly la Eulji Meundeok lien tuc đua quan đen phuc kich, quay roi roi gia vo rut lui. Quan Tuy thay the đuoi theo đen song Salsu. Eulji Meundeok đa dung ke dung mot con đap o đay khien nuoc khong chay toi đuoc. Quan Tuy thay nuoc can thi cu the tien len. Loi dung khi quan Tuy đa vao cho ay roi, quan Cao Cau Ly cho mo con đap ra, va nhieu binh si Tuy chet giua dong nuoc. Nhieu canh quan khac cung bi quan Cao Cau Ly tieu diet gan het, chi con canh cua Ve Van Thang khong bi thiet hai. Hon 35 van quan Tuy vuot song đen khi ve chi con 2700 nguoi. Tuy Duong Đe gian lam, bat giam Vu Van Thuat roi lui binh. Chien dich tien cong Cao Cau Ly lan thu nhat hoan toan that bai.
Thang 11 nam 612, Tuy Duong Đe xu phat cac tuong that bai trong tran đanh Cao Cau Ly, rieng Vu Van Thuat thi khong xu phat them hinh phat nao nua, sang thang 2 nam sau lai phuc chuc. Thang 2 nam 613, Tuy Duong Đe phuc chuc cho Vu Van Thuat, va len ke hoach tien cong Cao Cau Ly (đoi vua Anh Duong Vuong) lan nua đe phuc thu. Trong nam nay, so cuoc khoi nghia trong nuoc tang len nhanh chong. O Te Am co Manh Hai cong khoi nghia, o Te quan co Vuong Bac, Manh Nhuong, quan Bac Hai co Quach Phuong Du, quan Thanh Ha co Truong Kim Xung, quan Binh Nguyen co Hac Hieu Đuc, ngoai ra con Cat Khiem o Ha Gian, Ton Tuyen Nha cua Bot Hai, nguoi nao cung co hon van quan, nhieu thi hon 10 van, nha Tuy bat đau lam vao canh roi loan. May ngay sau, Duong Đe lai đen Lieu Đong, sai Viet vuong Duong Đong (cung la con cua Duong Chieu) luu thu Lac Duong.
Thang 4, Duong Đe đen đat Lieu, sau đo ong phai Vu Van Thuat va Duong Nghia Than chuan bi tan cong Binh Nhuong, Vuong Nhan Cung tu Phu Du, tien đen Tan Thanh, quan Cao Cau Ly co suc chong giu o đo. Duong Đe lai sai cac tuong gap rut tan cong Lieu Đong, nhung quan Cao Cau Ly phong thu kien co, kem chan quan Tuy hon 20 ngay, giet đuoc nhieu binh linh nha Tuy. Thua luc Tuy Duong Đe tap trung suc luc cho chien truong Cao Cau Ly, con trai Duong To la Duong Huyen Cam, von đuoc Duong Đe giao cho đoc van o Le Duong, đa nhan co hoi noi day o gan Lac Duong. Quan cua Huyen Cam đanh thang quan Tuy nhieu tran, sap chiem đuoc Đong đo. Duong Đe đang o Lieu Đong, nghe tin hoang so, ben dan quan ve, sai Vu Van Thuat va Khuat Đot Thong suat quan đanh dep Huyen Cam, đong thoi quat mo cua Duong To đe tri toi. Quan Cao Cau Ly thua co truy kich vao hau quan Tuy, giet hon may nghin nguoi.
Tu nam 613, cac the luc phan loan noi len nhu ong. Trong nam 614, trieu Tuy chi vua tran ap vai the luc thi cac the luc moi noi len lai manh hon truoc. Thu linh phan quan cung bat đau tiem hieu xung vuong hay xung đe, mien bac Trung Nguyen bat đau chim trong noi loan. Trong khi đo Tuy Duong Đe lai muon tien cong Cao Cau Ly mot lan nua. Tuy cac đai than đeu co y khong bang long nhung chang ai dam len tieng phan đoi (vi so bi giet). Thang 3, ong đen Trac quan, thang 4 toi Bac Binh va thang 7 toi tran Hoai Vien. Trung Nguyen chim trong noi loan, viec trung binh thao phat cua Tuy trieu gap nhieu kho khan. Mac du Duong Đe thiet đat quan luat rat chat che, song van co nhieu binh si đao ngu. Quan Cao Cau Ly cung nhieu phen tap kich khien quan Tuy met moi. Tuy nhien y vao so quan đong, Duong Đe van quyet tam tiep tuc cuoc chien. Ong cu Lai Ho tien đanh Xa Thanh, đanh bai đuoc quan Cao Cau Ly, sau đo tien toi Binh Nhuong. Vua Cao Cau Ly la Anh Duong Vuong luc nay cung đa can kiet luong thuc, đanh phai dang bieu ta toi va giao tra tuong duoi quyen Duong Huyen Cam la Hoc Tu Chanh đang tru than o Binh Nhuong, cho nha Tuy. Duong Đe vui mung, muon rut quan ve. Lai Ho tuy khong đong tinh nhung cung đanh nghe theo lenh ong.
Thang 8 nam 614, Duong Đe tu tran Ninh Vien tro ve va sang thang 10 thi toi Đong Đo (Lac Duong). Ong cho xu tu Hoc Tu Chanh theo giong cach đa thuc hien voi Duong Tich Thien va Vi Phuc Tu truoc đo. Lai trieu vua Cao Cau Ly vao trieu kien, nhung vua Cao Cau Ly khong chiu đi, Duong Đe tuc gian, muon đanh Cao Cau Ly lan thu tu, nhung cuoi cung khong ra quan.


= Đanh dep Duong Huyen Cam =

Tuy Duong Đe luc moi len ngoi phai chung kien canh Duong To long quyen, nen trong long rat cam ghet. Sau khi Duong To chet, con cua y la Duong Huyen Cam tu cam thay bat an, nuoi y lam phan. Tu nam 610, trong chien dich voi Tho Coc Hon, Huyen Cam nhan thay su kho cuc cua quan si, muon nhan đo noi khich ho noi loan, nhung viec khong thanh.
Nam 613, trong lan chinh phat Cao Cau Ly thu hai, Huyen Cam đuoc lenh lam nguoi van chuyen luong thuc, nhung nhan co hoi tron ve, dung co khoi nghia. Bay gio quan chu luc cua nha Tuy đeu o Cao Cau Ly, nen cac thanh tri nhanh chong roi vao tay phan quan, thanh Lac Duong bi nguy cap. Duong Đe đuoc tin, voi đieu quan tu Cao Cau Ly ve đe tap trung đanh dep Duong Huyen Cam. Luc nay, Ve Van Thang cung đua quan tu Truong An đen Lac Duong hop quan voi Vu Van Thuat, Khuat Đot Thong. Duong Huyen Cam thua tran o Lac Duong, co y chuyen huong tan cong sang Truong An, nhung lai bi đanh bai lan nua. Huyen Cam cung nguoi em la Duong Tich Thien bo tron, sau đo Huyen Cam lenh cho Tich Thien giet minh đe khoi phai sa vao tay quan Tuy. Theo menh lenh tu Duong Đe, cac tuong Phan Tu Cai va Bui Uan đa thuc hien mot cuoc tan sat tren quy mo lon nhung nguoi đi theo quan phan nghich. Duong Đe lam le dang tu binh, cho xe thay cua Huyen Cam (đa chet) giua cho, sau ba ngay thi thu nhat cac bo phan đem đot đi.
Nam 614, theo loi cua Vu Van Thuat, ong cho xu phat Duong Tich Thien va quan su cua Huyen Cam la Vi Phuc Tu mot cach cuc ki man ro: cac đai than đuoc lenh moi nguoi ban mot mui ten vao nguoi ho, sau đo ho bi đem đi xe xac, đot thay. Van si Ngu Xuoc o đat Coi Ke, Vuong Tru o đat Lang Nha von đuoc Huyen Cam tin cay, thi Duong Đe cho doi ra bien cuong. Xuoc, Tru khang lenh, cho nen đeu bi giet. Khoang thoi gian nay, Duong Đe cu Vuong The Sung đanh dep phan quan o phia nam Truong Giang. Vuong The Sung tu đo bat đau phat sinh tham vong rieng. Vua con cho phep tich thu theo y muon nhung tai san cua nhung nguoi lam phan, vi the bon tham quan nhan co hoi đe tich thu tai san cua nhung nguoi ma chung ghet.


= Nguy khon o man bac =
Đau nam 613, Tuy Duong Đe phong cho nguoi chau noi la Đai vuong Duong Huu, con trai thu ba cua Nguyen Đuc thai tu Duong Chieu lam luu thu Truong An, phai Hinh bo thuong thu Ve Van Thang phu ta Duong Huu.
Thang 1 nam 615, Tuy Duong Đe phan Bi thu tinh thanh 20 vien, sau đo tu phong cho minh lam Tong quan Duong chau. Thang 8 cung nam, Duong Đe va Tieu Hau đen tuan thi mien bac. Truoc kia, Bui Cu muon lam suy yeu Đong Đot Quyet nen hien ke lap em Kha han Thuy Tat la Sat Cat lam Kha han o phia nam đe phan chia Đong Đot Quyet lam hai nua, va đem mot cong chua trong hoang that ga cho Sat Cat. Tuy Sat Cat khong dam chong lai Thuy Tat, nhung cung do đo ma Thuy Tat oan han nha Tuy. Roi sau Duong Đe lai nghe theo cao buoc sai lam ma giet Su Thuc Ho Tat la nguoi ban than cua Thuy Tay. Đen đay Thuy Tat thay Duong Đe o phia bac, muon nhan co hoi nay ma tap kich bat song ong đe tra thu, ben tap hop 10 van quan đe chuan bi. Viec nay bi cong chua Nghia Thanh biet đuoc. Cong chua viet mat thu cao cap cho Duong De cung Tieu hau. Duong Đe voi va bo chay, song khong kip.
Khi Duong Đe, Tieu Hau va hoang tu ut la Trieu vuong Duong Cao đen Nhan Mon thi bi quan Đot Quyet đuoi toi va bao vay lai, đo la ngay 11 thang 9 nam 615. Trong thanh Nhan Mon luc đo chi co 15 van nguoi, thieu luong trong hai tuan. 41 thanh o Nhan Mon bi Đong Đot Quyet lay het 39, chi con Nhan Mon va Quach Thanh chua bi ha. Thuy Tat lai bao vay Nhan Mon gap rat. Duong Đe hoang so tot đo, chi con biet om Trieu vuong Cao ma khoc. Vu Van Thuat đe nghi vai nghin ki binh đe tien hanh phan kich pha vay, song To Uy va Phan Tu Cai ngan lai, khuyen vua tinh ke khac. Sau đo Duong Đe nghe loi Tieu Vu (em trai Tieu hoang hau) va To Uy nen rut het quan khoi Cao Cau Ly ma tap trung quan len phia bac ho gia cho ong. Lai sai su đen cau cuu cong chua Nghia Thanh. Đong thoi con theo loi cua Ngu The Co, đich than ra phu du tuong si, hua se thuong hau cho quan linh neu minh tron thoat, va cho ngung chien dich chong Cao Cau Ly. Vi the quan si dan lay lai khi the.
Cung khi đo cong chua Nghia Thanh đa noi doi voi Thuy Tat la o phia bac co bien. Vi the, Thuy Tat bai binh, Duong Đe thoat khoi vong vay va con bat khoang 2000 nguoi Đot Quyet mang ve. Tuy nhien sau khi thoat khoi vong vay roi, Duong Đe khong khao thuong gi cho tuong si ma con đinh tiep tuc đong binh o Lieu Đong. Khi Phan Tu Cai va Tieu Vu nhac nho vu ban thuong, Duong Đe khien trach Tu Cai va cach chuc Tieu Vu.


Chet o Giang Đo = Đi đen Giang Đo =
Sang nam 616, mien bac Trung Quoc noi loan dang cao. Cac thanh nha Tuy lien tiep bi cac thu linh khoi nghia đanh bai, nha Tuy tien gan đen bo vuc cua su diet vong. Truoc đo vao cuoi nam 615, khi Duong Đe thoat khoi vong vay cua Thuy Tat, đa tro ve đong o Đong Đo Lac Duong, cu tuyet loi khuyen cua To Uy rang ong nen ve Truong An. Đau nam 616, khi 20 su than tu cac chau quan gui đen chau vua đeu khong thay - vi nhung chau quan bi roi vao tay quan phan loan hoac su gia đeu bi giet hoac chan đanh tren đuong toi kinh dien thanh, Duong Đe moi bat đau tinh đen viec đan ap quan phan. Ong cung co y doi đo xuong nam, truoc het la xay cung đien o Bi Lang, va cac cung đien khac o Coi Ke. Ngu The Co đe nghi cho mot đoi quan đong o Lac Khau Thuong la mot kho luong thuc o phia đong thanh Lac Duong đe bao ve noi nay khoi tay luc luong phan vuong. Duong Đe trach mang ong ta la ke nhat gan. Ke tu đo, The Co cung a dua theo đam ninh than va khong dam noi đieu gi trai y Duong Đe nua.
Đen thang 4 nam 616, Duong Đe hoi quan than ve tinh hinh khoi nghia trong nuoc, Vu Van Thuat tra loi rang con rat it cuoc khoi nghia, phan lon đa bi dap tat roi. Ong lai hoi To Uy, Uy tra loi đai hoa đa đen gan. Duong Đe khong hai long. Sang thang 5, ong nghe loi giem pha cho rang luc đanh Đot Quyet, To Uy nhan hoi lo. Duong Đe muon giet To Uy, nhung cuoi cung chi phe lam thu nhan.
Thang 7 nam 616, Vu Van Thuat xin Tuy Duong Đe đen tuan du Giang Đo. Duong Đe đong y. Tuong quan Trieu Tai can ngan rang neu ong roi khoi mien bac thi se khong the tro ve đuoc nua. Duong Đe bai chuc Trieu Tai, sau đo đen Giang Đo. Cac đai than Nham Tong va Thoi Dam cung dang thu can ngan, bi Duong Đe sai dung truong đanh chet. Sau đo, Duong Đe đen Giang Đo, đe chau la Viet vuong Duong Đong moi 10 tuoi o lai tran thu Lac Duong. Ong lam hai cau tho tu biet cung nhan o Lac Duong

Nga mong Giang Đo hao, chinh Lieu diet ngau nhien.
Tuc la

Ta mo thay Giang Đo la noi tot, sau nay se it đi toi song Lieu.


= Cac lo phan quan phat trien =
Duong Đe vua roi khoi Lac Duong, tuong cu cua Duong Huyen Cam la Ly Mat, luc nay la quan su cho phan vuong Trach Nhuong, đa khuyen Trach Nhuong thua co tan cong Lac Duong. Trach Nhuong đong y va xuat quan. Tuong Tuy Truong Tu Đa bi giet, tinh than quan Tuy xuong doc du doi. Trach Nhuong nho toi cau sam Ly thi đuong vuong, lien nhuong cho Ly Mat lam thu lanh. Trong khi đo, tuong Tuy la Duong Nghia Than đang thang lon o Ha Bac, tieu diet cac phan vuong Truong Kim Xung va Cao Si Đat. Tuy nhien Duong Đe cung te tuong Ngu The Co lai ngo vuc Nghia Than, lai trieu ong ta ve Giang Đo, bai binh quyen, it lau sau Nghia Than qua đoi. Sau đo, cac lo phan vuong o mien bac la troi day, ma manh nhat la Đau Kien Đuc. Đen đau nam 617, cac noi cung bat đau dung co nghia, bao gom

Đo Phuc Uy, thu linh nong dan, chiem giu vung đat tuong ung voi mien nam An Huy hien nay.
Cao Khai Đao, thu linh nong dan, chiem giu vung đat tuong ung voi mien bac Ha Bac.
Luong Su Đo, thu linh nong dan, chiem giu vung đat tuong ung voi vung Noi Mong hien nay, tu xung la hoang đe Luong.
Ly Quy, mot tuong cu cua Tuy, chiem giu vung đat tuong ung voi trung va tay Cam Tuc, tu xung la Luong vuong.
Ly Uyen, mot tuong cu cua Tuy (anh em ho voi Duong Đe), chiem giu vung đat tuong ung mien trung Son Tay hien nay. Tai Truong An lap Duong Huu lam Hoang đe bu nhin.
Lam Si Hoang, thu linh nong dan, chiem giu vung đat tuong ung voi Quang Tay va Quang Đong ngay nay, tu xung la hoang đe So.
Luu Vu Chu, thu linh nong dan, chiem giu vung đat tuong ung voi mien bac Son Tay, tu xung Kha han Đinh Duong.
La Nghe, mot tuong cu cua Tuy, chiem giu vung đat tuong ung voi Bac Kinh hien nay.
Tieu Tien, mot tuong cu cua Tuy, chau noi cua Tay Luong Tuyen Đe, chiem giu vung đat tuong ung voi Ho Bac, Ho Nam va Quang Tay. tu xung la hoang đe Luong.
Tiet Cu, thu linh nong dan, chiem giu vung đat tuong ung voi mien đong Cam Tuc va tay Thiem Tay, tu xung la Tay Tan Ba vuong roi hoang đe Tan.
Chu Xan, mot tuong cu cua Tuy, chiem giu vung đat tuong ung voi mien nam Ha Nam va đong nam Thiem Tay, ban đau xung la Gia Hau La vuong, sau xung la hoang đe So.
Mua xuan nam 617, Ly Mat, Trach Nhuong chiem đuoc cac kho luong gan Lac Duong, Lac Khau va Hoai Lu, do đo quan đoi cua ho đuoc no đu trong khi quan Tuy o Lac Duong thuong bi đoi khat. Ly Mat tiem tuoc Nguy cong, sau đo giet Trach Nhuong. Nguoi ta cho rang Ly Mat se som tro thanh hoang đe. Duong Đe sai Vuong The Sung đen tran thu Lac Duong, buoc đau ngan can đuoc quan Ly Mat. Con Ly Uyen đe ho tro phong thu cua no, va nhung hanh vi pham toi cua Li bi đinh tre. Mua đong nam đo, Đuong cong Ly Uyen o Thai Nguyen chiem đuoc Truong An, lap Duong Huu lam Hoang đe, tuc Tuy Cung Đe, ton Duong Đe, luc đo đang o Giang Đo, lam Thai thuong hoang. Toan bo mien bac Trung Quoc khi đo khong con nam trong su kiem soat cua Tuy Duong Đe nua. Trong luc nay quan Kieu Qua bao ve Duong Đe co nhieu nguoi đao ngu, vi nho co huong o phuong bac, Duong Đe lo lang va đem viec nay hoi y kien Bui Cu. Bui Cu khuyen rang tuong si chang qua la vi thieu gai ma thoi, cho nen Duong Đe trieu tap cac qua phu va gai chua chong trong canh noi Giang Đo, đem ga cho cac binh si; va cho phep nhung nguoi tung gian diu voi nhau đuoc phep ket hon.
Viet vuong Duong Đong tro troi trong thanh Lac Duong, phai Thai thuong Thua Nguyen Thien Đat đi xuyen qua vung khoi nghia nong dan, đen Giang Đo tau su tinh voi Duong Đe, noi rang xung Ly Mat co quan tram van, vay buc kinh đo, quan giac theo Lac Khau thuong, trong thanh khong luong an, va khuyen Duong Đe mau chong quay ve chu tri đai cuc, neu khong Đong Đo chac chan se mat. Tuy nhien Duong Đe nghe loi sam tau cua Ngu The Co, mang Thien Đat la ke lua gat, roi sau đo Thiet Đat bi phan quan giet tren đuong ve. Tu đo khong nguoi nao dam đen tau Duong đe nghe viec quan khoi nghia nua.


= Ruoc giac ve nha =
Duong Đe van o lai Giang Đo cho đen luc bi giet. Đen thang 10 nam 616, Vu Van Thuat bi benh nang. Truoc kia hai con cua Thuat la Vu Van Hoa Cap va Vu Van Tri Cap pham toi, bi giam vao nguc, đen đay Thuat xin Duong Đe tha cho ho. Sau khi Thuat chet, Duong Đe xa toi cho anh em Hoa Cap va cho noi tuoc Hua cong, lai phong lam Huu truan ve tuong quan.
Tu nam 617, mien bac bao loan khap noi, đuong ve kinh cua Duong Đe bi cat đut. Tuy Duong Đe cho rang minh đang đuoc đoi Kieu Qua quan tinh nhue bao ve chac chan o Giang Đo, nen khong muon tro ve phuong Bac hon loan, suy tinh viec roi đo tu Truong An đen Đan Duong.


= Nhung ngay thang cuoi cung =
Mac du đen Giang Đo nhung Duong Đe van tiep tuc loi song hoang dam xa xi nhu truoc, cung nhan tuyen them may tram nguoi o mien nam. Quan thua Giang Đo la Trieu Nguyen Khai thuong dang cac mon ngon vat la len Duong Đe đe lay long; trong khi Duong Đe, Tieu Hau va cac my nhan ngay đem hoang lac vui choi, khong thiet gi đen trieu chinh nua. Khong lau sau, ong đem y đinh doi đo xuong phia nam noi voi quan than. Ngu The Co cho rang đat Giang Đong am thap, it luong thuc, long dan xao đong, khong phai la cho đe đong đo, nen bi khep vao toi phi bang trieu đinh. Cac đai than khac hoang so, thi nhau dang bieu xin đe doi đo sang Đan Duong.
Sang nam 618, luong thuc o Giang Đo ngay mot can, cac binh si Kieu Qua phan lon đeu que o vung Quan Trung nho nha, muon tro ve, nhung nhung nguoi đao ngu luc truoc đeu bi giet, ho ben hop nhau lam binh bien giet Duong Đe đi. Cac thu linh quan Kieu Qua la Tu Ma Đuc Kham, Bui Kien Thong, Nguyen Le, Duong Si Lam... lien ket voi Vu Van Hoa Cap, hen nhau tao phan. Viec nay trong ngoai đon am i len, đen mot nu ti trong cung cung biet, nguoi nay đem chuyen noi voi Tieu Hau. Tieu Hau giau khong thong bao voi Duong Đe vi cho rang van nha Tuy khong the cuu van đuoc nua. Lai co cung nhan khac bao viec nay len voi Duong Đe, Đe sai giet chet nguoi đo đi, roi cang an choi nhieu hon truoc.
Cung đien cua ong co hon 100 gian phong, phong nao phong nay đeu sang trong va chua đay mi nu. Cac mi nu trong cac phong đong vai tiep tan trong cac buoi tiec, con Duong Đe, Tieu hoang hau va cac can than đong vai khach đen du tiec. Duong Đe lo mo biet ngay tan cua minh sap toi, nhung lam nhu khong quan tam. Co mot lan ong noi voi Tieu Hau

Co nhieu nguoi muon muu hai tram. Nhung đung lo. It nhat thi tram con con đuoc nhu Truong Thanh huyen cong (Tran Hau Chu Tran Thuc Bao), con nang chac cung đuoc nhu Tham hoang hau (vo Tran Thuc Bao). Nen cu an uong cho no say.
Mot lan khac, khi soi guong, Duong Đe bat giac noi voi Tieu Hau rang

Tram co mot cai co đep, va đang cho coi ai đo cat no.
Tieu hau ngac nhien, rot nuoc mat hoi ve nguyen do cua nhung loi noi ki quac đo, ong mim cuoi noi

Sang hen, vui buon đeu co cai so cua no.


= Binh bien va qua đoi =
Thang 3 nam 618, quan Kieu Qua chuan bi xong luc luong, keo đen bao vay cung đien cua Duong Đe. Tu Ma Đuc Kham đem hon van quan o Đong Thanh, hen nhau he thay lua noi len thi lien ket voi quan ngoai thanh cung tien vao cung. Luc đo tinh the đa rat nguy kich ma Duong Đe van than nhien.
Canh ba ngay At Mao (10) thang 3 (10 thang 4 nam 618), Tu Ma Đuc Kham phong lua, quan noi loan o at xong vao nam giu cung đien vao ngay Binh Thin hom sau, tuc 11 thang 4. Tuy Duong Đe nghe tin co bien loan, muon chay sang Tay Cac, bi Bui Kien Thong va Duong Nguyen Le tom đuoc. Giao uy Lenh Ho Hanh Đat cam sieu đao xong đen, ong hoi

Nguoi muon giet tram sao?
Hanh Đat noi

Than khong dam, chi mong Be ha ve phia tay (Truong An) ma thoi.
Duong Đe tuong ho khong giet minh, nen đong y ve Truong An. Tuy nhien, Vu Van Hoa Cap tu xung Thua tuong, vao phu đuong, ke toi Duong Đe "bo be ton mieu, tuan du lien mien, ben ngoai loan lac, ben trong dam loan, su đinh chet vi binh đao, đan ba bi lam nhuc, bon phuong ly tan, đao tac khap noi, chi nghe ninh than, bo be trung luong". Ong cai lai rang

Tram qua co toi voi bach tinh, nhung chu khanh la than tu cua tram, tram ban com ao vang bac rat hau, co phai the khong. Su viec hom nay la do ai bay ra.
Hoa Cap lai sai Phong Đuc Di lap toi trang cua Duong Đe. Ong noi

Nguoi chi la si nhan ma dam lam viec nay sao?.
Đuc Di đanh lui ra. Nguoi con trai ut cua Duong Đe la Trieu vuong Duong Cao, nam đo 12 tuoi, đuoc ong yeu thuong, Hoa Cap ben sai giet truoc đe chung to voi Duong Đe rang bon tao phan khong noi đua. Sau đo lai đinh ha sat Duong Đe. Duong Đe cho rang thien tu thi khong the chet trong binh đao, muon dung thuoc đoc tu tu. Nguyen la truoc kia ong tung đoan biet co ngay nay, nen luon chuan bi đoc duoc trao cho cung nhan. Luc đo cung nhan bo chay het, khong tim đuoc thuoc đoc. Nen Duong Đe coi chiec khan quang co ra, va Lenh Ho Hanh Đat dung no siet co Duong Đe. Nam đo, Tuy Duong Đe đuoc 49 tuoi, o ngoi 14 nam.
Ban đau Vu Van Hoa Cap đinh ton em trai cua Duong Đe la phe Thuc vuong Duong Tu lam vua, nhung nhung ke khac khong đong y, đem giet Duong Tu cung voi Te vuong Duong Gian (con trai thu hai cua Duong Đe), Yen vuong Duong Đam (chau đich ton), Luong quoc cong Tieu Cu (chau trai cua Tieu hoang hau) va tat ca thanh vien khac trong hoang toc nha Tuy o Giang Đo. Nhieu quan lai, bao gom thua tuong Ngu The Co, Bui Uan, Lai Ho Nhi, Vien Sung, Vu Van Hiep, Vu Van Bac, Tieu Cu... đeu bi giet. Chi co Tan vuong Duong Hao, chau goi Tuy Dang Đe bang bac, va la ban voi Tri Cap (em trai Hoa Cap) moi đuoc tha. Hoa Cap gia lenh cua Tieu Hau ton Duong Hao lam Vua, nhung tu xung Đai thua tuong, nam moi quyen hanh. Khong lau sau o Truong An, Ly Uyen ep Duong Huu nhuong ngoi, lap ra nha Đuong. Nam 619, Vuong The Sung giet Duong Đong o Lac Duong, va Vu Van Hoa Cap cung sat hai Duong Hao đe chiem ngoi vua. Nha Tuy bi diet vong ke tu đo. Sau đo, cac the luc phan vuong giao tranh voi nhau them vai nam, cuoi cung thong nhat ve tay nha Đuong.
Khi hoang toc Tuy bi tru diet, mot nguoi thiep cua Duong Gian đang mang thai đa tron thoat đuoc va sau đo sinh ra Duong Chinh Đao, cung la hau due nam duy nhat cua Tuy Duong Đe con song sot. Sau nhieu phen luu lac, đen nam 630, vo goa cua ong la Tieu My Nuong va Duong Chinh Đao đuoc đua ve thanh Truong An va đuoc nha Đuong đoi xu tu te. Nam 648, Tieu hoang hau qua đoi o Truong An va đuoc hop tang voi Tuy Duong Đe.


Đanh gia = Cay tai kieu ngao =
Duong Đe co tai van chuong, co sang tac tho van. Sau khi đoc Tuy Duong Đe tap, Đuong Thai Tong het suc khen ngoi la "van chuong uyen bac", luan ve tho van đung la minh chua kieu vua Nghieu, Thuan, roi than tho ve Duong Đe rang:

"Sao hanh su lai nguoc lai nhu vay?".
Nguy Trung noi:

"Duong Đe dua vao tai nang, kieu cang tu tac, cho nen mieng thi noi loi Nghieu Thuan ma than lai đi lam nhung hanh vi cua Kiet Tru".
Loi Nguy Trung that la xac đang. Duong đe cho rang minh khong phai nguoi thuong, huenh hoang tu đac, von khong cho phep trieu than lam trai y minh. Ong ta bao rang "tinh khong thich ai can gian". Ai đa co quan cao loc hau ma van con muon can gian đe noi danh thi se lay mang ke ay. To Uy, Tieu Vu, Tiet Đao Hanh... do co loi khuyen can, neu khong mat đau thi cung mat chuc. Ngay ca Truong Hanh la than tin cung khong the may man thoat khoi.
Duong Đe khong nhung khong nhan lay bai hoc, nguoc lai cang dan sau them. Lien tiep 2 nam tiep theo, nam nao cung đieu quan ra tran, lam cho thien ha nao loan, Trung Quoc het suc kho khan met nhoc. Sau đai chien, tat co mat mua, Nam Đai Nghiep thu 7 (611), lu lut hang loat o Son Đong, Ha Nam, tiep theo nam sau thi xay ra đai han, nguoi dan chet vai tram ngan nguoi, ho phai an thit lan nhau.
Tuy Duong đe van vo song toan, khoi ngo tuan tu, tu khi con nho đa noi tieng ve tho van, nam 20 tuoi đa lap cong diet nha Tran, ong ta von co the lam mot vi vua anh minh van vo noi danh, nhung nhung gi ong ta đa lam that khong khac vet xe đo cua vua Tru. Hoang đe Tran Minh Tong cua Viet Nam co nhac ve Tuy Duong Đe nhu sau

Tuy Duong Đe luon mom noi đen Nghieu Thuan, nhung moi viec lam cua ong ta thi lai nhu Kiet, Tru, co phai la ong ta thay đieu thien ma bat chuoc hay sao.
Nha Tuy thong nhat Nam Bac, la mot vuong trieu đang len, Tuy Van Đe coi mo tiep thu can gian, lap nen thoi thinh tri Khai Hoang, quoc thai dan an. Tiep đen la Duong Đe thong minh cai the, Vuong trieu Tuy le ra phai tien len giau manh, nhung cuoi cung lai tro thanh vi vua vong quoc.


= Hoang dam vo đo =
Luc gianh ngoi Thai tu, Duong Quang do muon lay long Đoc Co Hoang hau nen vo khong thiet gi đen tuu sac. Đen khi len ngoi, Duong Đe đa
cho tim bat nhieu my nu ve cung, sach lap 3 Phu nhan, 9 Tan, 27 The phu, 81 Ngu the, tong cong 120 nguoi, va con lay hai phu nhan Tran, Thai cua cha la Tuy Van Đe.


= Xa xi lang phi =
Tuy Duong Đe song rat xa xi, thuong đi tuan du, moi lan tuan du nhu vay đeu dung nghi le cung đinh, hanh cung dich tram xay dung khap ca nuoc đe rieng cho ong o khong biet bao nhieu ma ke. Moi lan tuan du đen đau, neu thay quan lai đia phuong o đo tiep đon khong bang nghi le trong cung thi lap tuc ghet bo, bai chuc, do đo cac quan đeu đua nhau chuan bi ton kem khi nghe vua đen, do đo moi ganh nang đeu đo len vai nguoi dan. Đo cung la mot trong nhung nguyen nhan dan đen bao loan cuoi đoi Tuy. Ve viec nay, Nguy Trung nhan xet truoc mat Đuong Thai Tong rang

Duong Quang tuan du, yeu cau quan quan huyen dang thuc an, lay su thinh soan lam tieu chuan thuong phat, ket qua thien ha đai loan.


= Tranh cai ve viec giet cha =
Sach Tuy thu, cac quyen ban ki Van Đe va Duong Đe đeu khong nhac mot dong nao ve viec Duong Quang giet cha. Su viec nay chi đuoc đe cap đen o thien Hau phi truyen, phan viet ve Tuyen Hoa Phu nhan Tran thi va mot so ghi chep rai rac o cac thien ve Duong To, Duong Dung, Truong Hanh... Sach Tu tri thong giam cua Tu Ma Quang cung chieu theo đo ma dung len cot truyen tuong tu.

Tu sau Van Hien hoang hau [(Đoc Co Gia La)] bang, Van Đe đac biet sung hanh Tuyen Hoa phu nhan Tran thi, Dung hoa phu nhan Thai thi. Tran thi la con gai cua Tran Cao Tong. Thai thi, nguoi Đan Duong. Đe đau nang o cung Nhan Tho, nam liet giuong. Thuong thu Ta boc xa Duong To, Thuong thu bo Binh Lieu Thuat (con re Tuy Van Đe, chong cua cong chua Duong A Ngu), Hoang mon thi lang Nguyen Nham nhap cac xem benh. Trieu Hoang thai tu (Duong Quang) vao o đien Đai Bao. Thai tu đang tim cach ung pho va phong ve sau khi hoang thuong bang ha, roi viet thu hoi Duong To đe coi phai lam gi đay. Duong To viet thu phuc đap ve cac bien phap canh phong cho thai tu. Co cung nhan biet đuoc, bao voi Thuong, Thuong xem xong khong hai long. Bua no, Tran phu nhan đi nha xi, gap Thai tu, bi thai tu buc bach, nhung thoat đuoc, ve bam voi Thuong. Thuong xem than sac cua ba ta khac la, moi hoi nguyen do vi sao. Phu nhan rot nuoc mat noi: "Thai tu vo le". Thuong gian, đap giuong noi: "Suc sanh, sao co the giao pho đai su? Đoc Co hai ta roi". Ben trieu Lieu Thuat, Nguyen Nham đen bao: "Trieu con ta". Bon Thuat chuan bi goi Thai tu, Thuong noi: "Goi Dung". Thuan, Nham ra ngoai chuan bi viet sac thu. Duong To nghe tin, bao voi Thai tu. Gia mao chieu lenh, bat Thuat, Nham ha nguc. Lay binh si đong cung vay chat đien Nhan Tho, tieng la đe bao ve, cam khong ai cho ra vao. Dung Vu Van Thuat, Quach Dien tiet đo cam quan. Sai Huu thu tu Truong Hanh vao tam đien xem benh; Hanh đem cac hau cung nhot vo biet that, roi sau đo Thuong bang, trong ngoai co nhieu loi ban luan. Tran phu nhan cung cac hau cung nghe co su bien, cham cham vao nhau trong so hai va run ray. Vao luc hoang hon, Thai tu sai su gia đem đen mot cai hop nho lam bang vang, phong an ki cang, trao cho phu nhan. Phu nhan xem qua, tuong trong đo la thuoc đoc, rat so hai khong dam mo ra. Su gia thuc giuc, đanh phai mo. Trong hop co may cai đong tam ket (vat tuong trung tinh yeu cua nguoi Trung Quoc). Cung nhan ca thay đeu vui ve, noi voi nhau: "Đuoc khoi chet". Tran thi xau ho ma gian du, ngoi xuong va khong bai ta. Cac cung nhan buc ep, bat đac di moi đung day bai su gia. Toi đo, thai tu trieu hanh phu nhan.

Nhung phien ban chi tiet hon noi rang Truong Hanh đich than giet Tuy Van Đe bang cach đam vao nguc va be nat xuong suon cua hoang đe. Nhung nguoi ung ho chuyen Duong Quang chu muu giet cha con chung ra nhung bang chung khac, bao gom ca viec sau khi Van Đe chet, Duong Đe đa nap ca hai phu nhan Tran, Thai vao cung. Hon nua, ve sau khi Truong Hanh bi Duong Đe ghet bo va xu tu nam 612, đa than van truoc phap truong rang: "Ta lam nhung đieu kia cho han, thi mong gi song lau đuoc". Nguoi cai nguc, nhu co nghe ve chuyen su bien cung Nhan Tho nam xua, nen đa bit lo tai lai đe khong nghe đuoc gi va Truong Hanh lap tuc bi hanh quyet.
Tuy nhien, cac su gia ngay nay len tieng nghi ngo thong tin nay, cho rang Van Đe qua đoi la do benh tat, khong lien quan đen Duong Đe va cho rang cau chuyen bia đat vu khong Duong Quang la do tac gia Trieu Nghi trong cuon Đai Nghiep luoc ky viet vao đau thoi nha Đuong dung len, cac su gia bien soan Tuy thu lay theo đo ma chep vao tac pham.. Ma theo Đai nghiep luoc ki thi cung phi trong cau chuyen la Thai Dung Hoa chu khong phai Tran Tuyen Hoa. Ho cung chi ra rang cac chung cu kia cung co the bac lai đuoc: Vi sao Lieu Thuat, Nguyen Nham khong bi giet du ho biet su that. Tuy nhien, viec Duong Quang giet cha la Duong Kien duong nhu đa tro thanh mot su that trong nhan thuc cua nguoi Trung Quoc roi.
Nhan vat Duong Quang con xuat hien trong cac tieu thuyet đoi Minh Thanh nhu Thuyet Đuong, Tuy Đuong dien nghia va đac biet la tieu thuyet Tuy Duong Đe diem su cua tac gia Te Đong Da Nhan. Tac pham nay mieu ta cuoc đoi cua Tuy Duong Đe, va đuoc goi la diem su boi vi theo tac gia Duong Đe la ong vua phong luu thien co, nhat cu nhat đong cua ong, khong viec gi ma khong vui tai vui mat, đuoc nguoi ta cho la ky diem, nen goi sach nay la diem su.


Lang mo Sau khi Tuy Duong Đe bi giet, Tieu Hau va cac cung nhan khong co ai giup viec lam tang, đanh tim tam quan tai go cho ong, sau đo gan mot nam, khi Hoa Cap bi diet, Duong Đe moi đuoc chon cat, nhung khong theo đung le nghi thien tu. Mai đen nam 622, khi nha Đuong co ban đa thong nhat Trung Quoc, Đuong Cao To moi cho cai tang ong o Loi Đuong theo le thien tu, đat thuy la Duong Hoang đe. Mo phan cua ong đuoc di chuyen nhieu lan, va nguoi ta noi rang vi hanh đong vo đao cua ong nen noi nao ma ngoi mo đuoc di doi toi đeu se bi set đanh. Sau thoi nha Đuong, do chien tranh khien cac cong trinh nam tren lang mo bi pha huy, nen khong ai biet vi tri mo phan cua ong nam tai đau nua.
Thoi vua Gia Khanh đe nha Thanh, o tai thon Hoa Nhi, tran Hoe Tu, khu Han Giang, tinh Duong Chau co đai hoc si Nguyen Nguyen cho rang co mot go đat o đo la lang cua Duong Đe, ben xuat tien tu ra tu sua, tri phu Duong Chau co dang thu len Thanh đinh noi ve mo bi nay. Lang mo nay co dien tich 30.000m2, co cua ra vao mo va nhieu buc tuong. Nam 1995, cho đo tro thanh mot di tich van vat đuoc bao ho trong điem cua tinh Giang To.
Tuy nhien đen thang 4 nam 2013, bao chi ro len thong tin lang mo thuc su cua Tuy Duong Đe đuoc khai pha o huyen Han Giang, Duong Chau, cach xa khu mo o thon Hoa Nhi khoang 6 km. Nguyen la trong qua trinh nguoi ta đao đat đe xay dung nha o thi phat hien hai ngoi mo. Mot bia đa đuoc tim thay o bia mo phia tay đe dong chu Tuy co Duong Đe mo chi, tuc la lang mo cua hoang đe. Ngay 11 thang 6 nam đo, đoan khao co cua Trung Quoc xac nhan ngoi mo thoi Tuy Đuong phat hien đuoc o huyen Han Giang, chinh la mo phan cua Tuy Duong Đe. Con ngoi mo con lai đuoc cho la cua Tieu hoang hau hoac phi tu nao đo cua ong.
Ngoi mo co kich thuoc la 4.98×5.88 met, nho hon nhieu so voi lang mo hoang gia thoi ky nay. Ly do đuoc cac nha khao co hoc Trung Quoc chi ra co the la do hoang đe bang ha đot ngot khi đang o Duong Chau, trong mot đao chinh, va nguoi ta khong co thoi gian đe xay dung mot ngoi mo lon. O phia Đong Nam ham mo cua Tuy Dang Đe la mo cua vo ong, co cau truc tuong tu. Vien truong Vien Khao co thuoc Vien Han lam Khoa hoc Xa hoi Trung Quoc cho biet: nhung dong chu khac tren bai vi tim thay trong ham mo la chung cu chu chot chung minh đay lang mo Tuy Dang Đe.
Phan tren cua ngoi mo bi hu hai do nhung ngoi nha đuoc đao mong xay dung phia tren sau nay, va co le thoi xua đa tung co ke đao mo. Khong co quan tai hay hai cot đuoc tim thay trong ngoi mo, nhung mot so đo tao tac đa đuoc phuc hoi, bao gom mot cap cua kim loai bang sat ma vang va mot chuoi ngoc bich trang tri bang vang. Ham mo cua Tuy Dang Đe van con nhieu di san quy hiem đuoc lam bang ngoc, đong, sat, gom, go va go son, nhu 4 vong đap cua mang hinh đau su tu, nhieu hinh đong vat, binh linh… Trong đo, co 1 day đai bang ngoc va vang đuoc coi la di san cuc ky co gia tri. Theo Pho Giam đoc So Khao co Duong Chau, đay la day đai ngoc bich hoan hao nhat đuoc tim thay o Trung Quoc va chi nguoi co đia vi cao nhat trong xa hoi moi đuoc dung no.
Ngoi mo chi con lai 2 chiec rang, khong con di hai. Gia thuyet đau tien la di hai bi trom đao mat. Gia thuyet thu 2 la vi chon o vung chau tho song Duong Tu nen hai cot bi phan ra do đat co a-xit. Tien hanh nhan dang rang, cac chuyen gia biet đuoc chu nhan cua chung la mot nguoi khoang 50 tuoi, đung tuoi cua Tuy Dang Đe khi ong bi giet. So voi Tuy Dang Đe, hai cot cua hoang hau o ngoi mo kia con giu đuoc nguyen ven hon. Cac chuyen gia Truong Đai hoc Nam Kinh tien hanh phan tich, ket qua cho thay đay la mot nguoi phu nu khoang 56 tuoi, cao 1,5 met. Thong so nay khop voi nhung mo ta ve Dang Man Hoang hau trong cac sach lich su.


Hinh tuong nghe thuat = Tac pham van hoc =


= Phim anh =


= Tac pham khac =
Binh Tuy Đuong dien nghia cua Đan Đien Phuong.


Than toc = Gia đinh =
Cha: Tuy Van Đe Duong Kien (杨坚) (541–604)
Me: Van Hien hoang hau Đoc Co Gia La (獨孤皇后) (544–602)
Anh chi em:
Lac Binh Cong chua Duong Le Hoa (楊麗華) (561–609), Hoang hau Bac Chu Tuyen Đe
Phong Lang Vuong Duong Dung (房陵王 楊勇) (568–604), von la Thai tu nhung bi phe va bi Van Đe xu tu khong lau sau đo. Chinh phi la Ha Nam Nguyen thi (河南元氏), con gai Tuan Duong Gian cong Nguyen Hieu Cu (元孝矩) cua hoang toc Bac Nguy; thu that la Cao Luong đe (高良娣), Vuong Luong vien (王良媛), Van Chieu huan (雲昭訓) va Thanh co (成姬).
Truong Ninh vuong Duong Nghiem (楊儼; ? - 607), bi Tuy Dang Đe đau đoc chet. Chinh phi Kinh Trieu Vi thi (京兆韦氏), con gai Tinh Đinh hau Vi Su (韦师).
Tuong Thanh vuong Duong Khac (楊恪; ? - 607), bi Tuy Dang Đe đau đoc chet. Chinh phi Lieu thi (柳氏; ? - 607), con gai Tuan Chau Thu su Lieu Đan (柳旦), tu sat trong luc đua tang Vuong.
Vinh Ninh cong chua (永寧公主; 604 - 622), lay chau cua Đuong Thai Tong la Tan vuong Ly Quan (李君).
Thai Ninh cong chua (大宁公主), lay Bot Hai quan cong Cao Bieu Nhan (高表仁), con trai thu ba cua đai than Cao Quynh.
Tan Hieu Vuong Duong Tuan (秦孝王 楊俊) (571–600), bi Vu Van Hoa Cap giet chet. Chinh phi Bac Lang Thoi thi (博陵崔氏; ? - 600), em gai đai than Thoi Hoang Đo (崔弘度); ke phi Tran thi, nguyen la Lam Thanh Cong chua (临成公主) nha Tran, con gai Tran Hau Chu va Ta chieu nghi (谢昭仪).
Tan vuong Duong Hao.
Te Bac hau Duong Tram (杨湛; ? - 618), bi Vu Van Hoa Cap giet cung anh.
Vinh Phong cong chua (永丰公主).
Duong thi (杨氏), lay con trai cua Nam Hai vuong Tieu Huan (蕭珣).
Lan Lang cong chua (蘭陵公主) (573–604), con thu nam cua Tuy Van Đe, tu A Ngu (阿五), ban đau ga cho Vuong Phung Hieu (王奉孝), con trai đai than Vuong Nghi, sau tai gia voi Cong bo Thi lang Lieu Thuc (柳述).
Thuc Vuong Duong Tu (蜀王 楊秀) (573–618), bi anh em trai vu cao ma bi phe lam thuong dan, sau cung bi Vu Van Hoa Cap giet. Chinh phi Truong Ton thi (長孫氏), con gai Tiet quoc cong Truong Ton Lam (長孫覽); thiep that Đong thi (董氏; 578 - 597).
Han Vuong Duong Luong (汉王 楊諒) (575–605), noi loan duoi thoi Tuy Dang Đe nhung that bai, bi giam cam đen chet. Chinh phi Đau Lu thi (豆卢氏), con gai So Tuong cong Đau Lu Tich (豆卢勣).
Duong Hieu (楊顥), bi Vu Van Hoa Cap giet.
Tuong Quoc cong chua (襄国公主) (?–?), lay Ly Truong Nha (李长雅)
Quang Binh cong chua (廣平公主) (?–?), lay Vu Van Tinh Le (宇文靜禮)
Nghia Phong cong chua (义丰公主) (?–?), lay Lieu Can (柳艮)
Hau phi
Dang Man Hoang hau Tieu thi (煬愍皇后 蕭氏) (566?–648), con gai Luong Minh Đe.
Tran Tuyen Hoa (陳宣華; 577 - 605), nguyen la Ninh Vien Cong chua (寧遠公主) nha Tran, con gai Tran Tuyen Đe va sung phi Thi co (施姬), nhan sac vo cung xinh đep. Von la phi tan cua Tuy Van Đe, so phong Tan (嬪), sau thang Quy nhan (贵人) roi Tuyen Hoa phu nhan (宣華夫人), sau bi Tuy Dang Đe đua vao hau cung, mat khong lau sau đo.
Tran phi (陳妃), nguyen la Quang Đuc Cong chua (廣德公主) nha Tran, con gai Tran Hau Chu va Cao chieu nghi (高昭仪).
Tran quy nhan (陳貴人), em gai Tran phi.
Tieu tan (萧嫔), sinh Duong Cao.
Tiep du Đao Dieu Lien (刀妙琏; 589 - 625), nguoi Ha Bac, con gai Tin Nghia Thai thu Đieu Lang (刁稜). Nhap cung nam Đai Nghiep thu 12 (606), phong Tai nhan (才人), hai nam sau thang Tiep du (婕妤). Nha Tuy sup đo, nhap cung Đuong hau Thai Tong, phong Luong quan (梁馆).
Đuong Ngu nu (唐御女; ? - 607)
Đien Thai nu (田采女; ? - 604)
Đien Thai nu (田采女; ? - 605)
Thu phi Vuong thi (王氏), con gai Tuy Chau Thai thu Vuong Du (王裕) va Đong An cong chua (同安公主) - em gai Đuong Cao To Ly Uyen.
Thu phi Thoi thi (崔氏), con gai Tuy Đong quan cong Thoi Quan Xuoc (崔君绰).
Con cai
Nguyen Đuc Thai tu Duong Chieu (楊昭) (584-606), đuoc truy ton la Tuy The Tong Hieu Thanh Đe. Ong co ba nguoi con trai
Yen Vuong Duong Đam (楊倓) (603-618), con Duong Chieu voi luong đe ho Luu, bi Vu Van Hoa Cap giet.
Hoang thai chu Duong Đong (杨侗) (604-619), con Duong Chieu voi luong đe ho Luu, đuoc Vuong The Sung lap lam vua roi giet chet.
Tuy Cung Đe Duong Huu (楊侑) (605-618), con Duong Chieu voi Vi phi (韦妃), đuoc Ly Uyen lap lam vua roi giet chet.
Te Vuong Duong Gian (杨暕) (585-618), bi Vu Van hoa Cap giet. Con trai thu ba cua ong la Duong Chinh Đao (杨政道) la hau due duy nhat ho Duong con song sot toi thoi nha Đuong. Hau due cua Duong Chinh Đao, ba anh em Duong Than Cang (杨慎矜), bi Đuong Minh Hoang buoc tu sat vi đong muu soan đoat voi Duong Quoc Trung nam 747.
Trieu Vuong Duong Cao (楊杲) (sinh 607-618), bi Vu Van Hoa Cap giet
Mot con trai chet som
Nam Duong cong chua (南陽公主) (586-630), ga cho Vu Van Si Cap, sau nha Tuy mat thi xuat gia tu hanh
Duong phi (杨妃) (?–?), lay Đuong Thai Tong, ha sinh hoang tu thu ba, Ngo vuong Ly Khac
Hoai Nam cong chua (淮南公主) (?–?), vo cua Đot Loi kha han A-su-na Thap-bat-bat (突利可汗 阿史那什钵苾) cua Đong Đot Quyet, co the la con cua Tuy Duong Đe.
Nhieu con gai khac


Xem them Tuy Van Đe
Đoc Co Gia La
Chinh bien Nhan Tho
Tieu hoang hau
Tran Tuyen Hoa
Thai Dung Hoa
Vu Van Hoa Cap
Ly Uyen
Truong Hanh
Vu Van Thuat
Duong To
Duong Dung
Duong Huyen Cam
Tuy Đuong dien nghia


Tham khao Bac su, [1]
Nam su
Tran thu
Chu thu
Tuy thu, [2]
Tu tri thong giam, cac quyen 175, 176, 177, 178, 179, 180, 181, 182, 183, 184, 185, 186.
Thai binh ngu lam
Wright, Arthur F. (1979). "The Sui dynasty (581–617)". Trong Twitchett, Dennis (bien tap). The Cambridge History of China, Volume 3: Sui and T'ang China, 589–906, Part I. Cambridge: Cambridge University Press. tr. 48–149. ISBN 978-0-521-21446-9.
Varley, H. Paul. (1973). Japanese Culture: A Short History. New York: Praeger Publishers.
Varley, Paul. (1980). Jinno Shotoki: A Chronicle of Gods and Sovereigns. New York: Columbia University Press. ISBN 978-0-231-04940-5; OCLC 59145842
Pho Nhac Thanh (1993), Trung Quoc thong su, Tuy Đuong ngu đai su.


Chu thich