Muoi ngay Duong Chau (Han Viet: Duong Chau thap nhat, chu Han: 扬州十日) la mot cuoc tham sat keo dai 10 ngay do quan đoi nha Thanh cua nguoi Man Chau tien hanh sau khi ho lay đuoc thanh Duong Chau tu tay chinh quyen Nam Minh vao ngay 20 thang 5 nam 1645. Theo sach Duong Chau thap nhat ky, so nguoi bi giet trong su kien nay len toi 800.000 nguoi, mac du mot so hoc gia cho rang con so tren đa đuoc phong đai.


Boi canh Thang 4 nam 1644, nghia quan Ly Tu Thanh chiem đuoc thanh Bac Kinh, vua Sung Trinh Nha Minh tu van tai Moi Son. Ly Tu Thanh tu xung hoang đe, lap ra chinh quyen Đai Thuan, roi đem quan đanh tuong Minh la Ngo Tam Que đang tran thu o Son Hai quan, sau đo lai giet cha Ngo Tam Que va lam nhuc nguoi thiep yeu cua ong nay la Tran Vien Vien. Ngo Tam Que tuc gian, ben cau cuu quan Thanh o mien bac. Nhan co hoi đo, quan Thanh tien vao Bac Kinh, lam chu Trung Nguyen. Tuy nhien cac tinh mien Nam van chua than phuc trieu đinh moi. Ngay 19 thang 6 nam 1644, Su Kha Phap cung bon Giang Bac tu tran Hoang Đac Cong, Cao Kiet, Luu Luong Ta, Luu Trach Thanh ton lap Phuc vuong cua tien Minh la Chu Do Tung lam đe, su goi la nha Nam Minh.
Mua xuan nam 1645, nha Thanh sai Du Than vuong Đa Đac dan quan nam ha, binh đinh Đong Quan va Tay An, roi đot pha phong tuyen o Giang Hoai, bao vay Duong Chau. Su Kha Phap khi đo giu chuc Thuong thu bo Binh, Đai hoc si đien Kien Cuc to chuc dan binh phong thu, cam cu voi quan Thanh 100 ngay. Ngay 19 thang 5, quan Thanh dung đai phao oanh kich vao thanh, Su Kha Phap xin Phuc vuong đieu quan cuu vien, song vi bon tran tuong cam quan đau đa lan nhau, nen khong co vien binh. Ngay hom sau, Đa Đac dung ke gia tra, cho linh cai trang thanh quan tiep vien, ma tran vao thanh. Su Kha Phap can luoi, nhung khong chet roi bi quan Thanh bat song. Đa Đac keu goi Kha Phap đau hang nhung bi cu tuyet; ben ha lenh giet chet ong ta. Bo tuong cua Su Kha Phap la Luu Trieu Co tap hop tan quan cung voi bach tinh trong thanh tiep tuc khang chien, nhung the yeu khong sao chong lai đuoc đai quan Thanh, roi cung bi hai. Sau khi đai thang, Đa Đac ha lenh đo sat toan thanh.
Đa Đac ve sau trong bai hich du hang quan lai nha Minh o Nam Kinh co noi: "Tu khi đai binh đen, quan vien quan dan neu ma khang cu khong hang, ket cuc ai cung đa nhin thay".


Dien bien = Theo Duong Chau thap nhat ki =

"Duong Chau thap nhat ki", mot quyen sach nho khoang 8000 chu cua Vuong Tu So ghi chep ve su kien tham sat nam đo, nguoi ta nghi rang Nha Thanh coi la quyen sach chua noi dung phan nghich nen cam chi luu hanh nhieu nam. Cho đen tan thoi Thanh mat, quyen sach nay lai tu Nhat Ban luu truyen ve Trung Quoc. Hoc gia Dieu Can Nguyen cong bo "Cam thu tong muc" đe noi ve nhung quyen sach cam, co ghi nhan lai vao thoi vua Can Long, Quan co xu tau rang đa tieu huy mot quyen sach goi la "Duong Chau thap nhat luc", nhung vao thoi ki Ham Phong lai co Tu Ti nhac đen quyen sach nay trong sach su Tieu thien ki nien cua minh. Su gia Ke Luc Ki đoi nha Thanh cung co ghi chep ve cuoc đo sat Duong Chau nay. Nguoi ta so sanh noi dung Duong Chau thap nhat ki va cac su lieu khac co nhieu điem ton nghi.
Đang vien Cong san Tran Thien Hoa trong Su tu hong: "Vao thoi điem đo, mot trong so nhung nguoi song sot sau su kien van tu nhat sinh, đa viet quyen "Duong Chau thap nhat ki", tu thuat ve tham kich nay".
Theo "Duong Chau thap nhat ki", quan Thanh sau khi pha thanh Duong Chau đuoc 5 ngay thi tien hanh đo sat.
Hang chuc nguoi bi xich co va chan dat nhu la de, cuu. Bat cu ai tim cach bo tron đeu bi đanh đap hay giet chet ngay. Nhung nguoi phu nu bi xich co lai voi nhau bang nhung soi xich sat nang nhu ngoc trai. Moi buoc vap nga thi nga nguoi vao bun đat. Nhung đua con nit nam ngon ngang tren đuong pho. Noi tang cua nguoi bi giet nam ngon ngang tren mat đat thi bi chan nguoi chan ngua đe len, tieng khoc cua nguoi song vang vong khap noi. Đi qua cac ranh nuoc, ao ho đeu bat gap xac chet, nhieu tay va chan chong chat len nhau. Mau nguoi hoa lan vao trong nuoc, mau xanh cua nuoc va mau đo tron lan voi nhau tao ra mot mau sac am đam. Xac chet lap ca kenh rach. Sau đo, nguoi ta phong hoa khap noi, nhung toa nha ngoi bat lua va bung chay. Nhung nguoi an nau trong nha phai voi vang chay ra, va ngay khi ho buoc ra, 10 nguoi thi đen 9 nguoi bi xu tu ngay tai cho. Mat khac, nhung nguoi o lai trong nha - bi đot chay sau nhung canh cua đong chat va khong ai co the biet co bao nhieu nguoi đa chet voi mot đong xuong con lai sau đo. Đen nam hom sau, Đa Đac moi ha lenh ngung chem giet, cho cac nha su vao thanh thu thap thi hai nguoi chet va lam le sieu đo cho ho.
Sau đo, quan Thanh thua thang tiep tuc tan cong, roi chiem đuoc Kim Lang. Ngay 15 thang 6 nam 1645, Phuc vuong bi bat giai ve Bac Kinh.


= Theo nhung su lieu khac =
Theo "Minh quy nam luoc":

Du vuong vao Nam Kinh, ngay Quy Mao (22 thang 5 AL) thi cho xay tu đuong cho Su Kha Phap, cham lo cho gia quyen ong ta. Luc đo vuong đanh gia cao ho Su đung truoc mat minh van bat khuat. O Giang Bac co mo Su cong, nhung nam Khang Hi so nien tai Hoa Duong co tu đuong 'Thanh Hue' do gia tre gop tien dung len. Nghi toi chuyen nam Thuan Tri thu 6 Trong Đong, vao thanh ung thi. Co nguoi cung thuyen que o Gia Hung, Chiet Giang, nguoi đo noi rang đa song o Duong Chau nhieu nam; khi hoi ve viec quan Đai Thanh pha thanh, nguoi đo noi: "Tao tron thoat khoi thanh, vi biet đai hoa se đen. Luc đau, Duong Nhan uy Cao Kiet cuop boc dam o, nguoi trong thon kieng so ben vao thanh o; sau thuy tho khong thuan loi, muon ra khoi thanh；Giang Đo lenh khong cho, moi o vao trong thanh. Sau, Đai Thanh co cu vai ke vao trong do xet, bi nguoi trong thanh bat đuoc; roi chung hoan ho đoi linh thuong, Kha Phap ben ban ngan bai cho, nhung chung khong biet quan Thanh đong lam. Kha Phap ngay đem cho Hoang Đac Cong toi [cuu tro]; khi vong vay lap đuoc 6 ngay, đen ngay 25 thi co nguoi đen bao: Binh hoang da toi. Kha Phap trong nhin co xi o ngoai thanh thay tin tuong, ben mo thanh đon ho vao. Khi quan ay vao thanh thi lien giet nguoi, moi biet la nguoi Thanh dung ke gia tra, đai kinh; ben bo giap bo tron. Bach tinh o Tan Thanh, keu khoc ram ri, nhung khong biet nen lam gi ca; roi chay ra khoi thanh, Kha Phap khong biet ket cuc ra sao"..
Cung theo Minh quy nam luoc:

Ngay Đinh Suu (25 AL), Kha Phap mo thanh xuat chien, quan Thanh pha thanh ma vao, đo sat rat tham.
Giao si nguoi Y la Martino Martini (1614 - 1661), ten tieng Han la Ve Khuong Quoc, tu Te Thai trong "That Đat chien ki" ghi nhan nhung viec nghe, thay đuoc tai Trung Quoc

The cong cua ho nhu sam set, đanh toi đau chiem toi đo. Co mot đia phuong, mot toa thanh anh dung khang cu lai cuoc tan cong cua That Đat, la thanh Duong Chau. Co mot vuong tu That Đat đa bi chet o duoi thanh. Trong thanh co đai than Noi cac la Su cac bo tran thu, nhung vi đoi phuong qua đong đao đi, nen cuoi cung that bai. Toan bo thanh bi luc soat, bach tinh va si binh bi sat. Nguoi That Đat cho rang qua nhieu xac chet hoi thoi se gay o nhiem va dan toi dich hach, ben chat đong cac thi the vao trong nha roi hoa phong hoa đot het thanh tan tro, lam tat ca moi thu tro nen hoang phe..
Truoc khi quan Thanh tien toi thi thanh Duong Chau cung hai lan bi tan pha boi cac tuong nha Minh la Cao Kiet va Luu Trach Thanh. Can cu Duong Chau thap nhat ki cua Duong Tu So, 80 van bach tinh thanh Duong Chau bi quan Thanh đo sat, tuy nhien theo nhieu hoc gia thoi Minh mat Thanh so trong Minh quy nam luoc thi: "Phu Duong Chau truoc bi Cao Kiet đo hai hai lan, giet choc rat nhieu. Đen khi Du vuong đen, thi đo sat gan nhu toan bo. Tong cong truoc sau chet 80 van nguoi, la kiep nan lon cua chung dan trong thanh". Cac hoc gia phuong Tay nhan đinh rang "80 van nguoi" la con so khuech đai, co nguoi cho rang thuc te chac khoang 20 - 30 van


Tranh nghi va bien ho Nha su hoc Truong Đuc Phuong đoi chieu so nguoi tu vong theo "Duong Chau thap nhat ki", va đua ra hoai nghi con so nay, giai trinh rang, theo bao cao tu cac huong thon phu can Duong Chau, thi nhan khau cac noi nay la 78960 ho, so mieng an theo gia thuyet la 495.497 nguoi. Them nua theo so thong ke gia thuong vao đau the ki XVII, tong nhan khau phu Duong Chau khoang 100 van. Vao nam 1645 (thoi điem quan Thanh cong thanh), tong nhan khau trong thanh uoc tinh khoang 20 - 30 van nguoi. Truong Đuc Phuong cung chi ra rang viec noi nhieu nguoi dan vao thanh tranh nan (va lam so nguoi trong thanh tang len 80 van) la khong hop ly, du con so nay van co, nhung se rat it, vi cac li do sau
Theo nhu cac ghi chep, nguoi dan khong co đu thoi gian đe vao thanh Duong Chau voi so luong lon. Bach tinh nghi toi viec vao thanh đe tranh tham hoa binh đao, vi nghi "thanh cao hao sau, the hiem de thu" va "quan đoi đu đe chong lai ke thu" hai yeu to tren. Tuy nhien mot mat thanh la đong bang, đia the đau đu hiem yeu va quan so luu thu trong thanh khong qua 10.000 nguoi, tuc la khong thoa ca hai "đieu kien" tren. Su Kha Phap vao ngay 17 thang 4 AL đa lui ve bao ve Duong Chau, nhung khi keu goi binh cac tran thi chang nguoi nao đen ca.
Theo ghi chep, 9 ngay truoc khi Duong Chau bi vay chin ngay, nguoi dan vi tron cac cuoc cuop boc cua Hua Đinh Quoc va Cao Kiet ma moi chay vao thanh, chung ta co the thay dan trong thanh khong bat ngo tang, nhung lai đot nhien giam. Duoi che đo phong kien, mot đo thi lon hinh thanh khi nen kinh te thuong mai cuc phat trien; trong khi Duong Chau ngoai mot so nganh thu cong nho va thuong mai co viec san xuat, van chuyen muoi tu Luong Hoai nhung lai rat han che, nen kho co the tro thanh đo thi 800.000 nguoi.
Ve phuong dien lich su, Duong Chau ve thoi nha Đuong la mot đo thi lon, nhung ve sau phai chiu nhieu thiet hai, tan pha, nhu vao the ki IX voi cac the luc quan phiet Cao Bien, Tat Su Đac, Ton Nho, nen rot cuc "nguoi trong thanh doi đen khoang tram nha". Sau nhung cuoc tan pha nhu vay, qua hon 200 nam trieu Tong Duong Chau van chua khoi phuc đuoc su thinh vuong nhu thoi Tuy - Đuong, tuy nhien đen thoi cuoi Minh đau Thanh thi chi trong chua đay 10 nam sau vu tan sat no đa khoi phuc lai su thinh vuong. Trong hon 30 nam nua, Duong Chau lai phon thinh hon ca duoi thoi nha Minh.
Hoc gia Antonia Finnane, nguoi Ao, cho rang "Thap nhat ki" ghi rang 80 van nguoi bi giet, co the con so nay qua cao, thong thuong so thuong vong trong chien tranh kho co the khao cuu, va nhan đinh rang Vuong Tu So đa phong đai su tan bao cua vu tham sat.


Nhan đinh Theo cac su gia, so di quan Thanh tien hanh đo sat o Duong Chau va Gia Đinh la nham muc đich

Trung phat su ngoan co chong cu cua Su Kha Phap va cac vien tuong Nam Minh.
Canh cao nhung vung con lai o Giang Nam ve hau qua phai ganh lay neu dam chong lai quan Thanh.
Nhung tai lieu viet ve cac cuoc tan sat o Duong Chau, Gia Đinh va Giang Am ve sau đuoc su dung đe tuyen truyen chong lai nguoi Man Chau trong thoi ki cua cuoc noi day Thai Binh Thien Quoc va Cach mang Tan Hoi chong nha Thanh.


Xem them Ba lan đo sat o Gia Đinh
Su Kha Phap
Đa Đac
Tran Duong Chau (1645)
Man Thanh chinh phuc Trung Hoa


Tham khao Voices from the Ming-Qing Cataclysm: China in Tigers' Jaws, Struve, Lynn A. Publisher：Yale University Press, 1998, ISBN 0-300-07553-7, ISBN 978-0-300-07553-3. 312 pages
Minh quy nam luoc


Chu thich