Thung lung Trung phan California hay Thung lung Trung tam (tieng Anh: Central Valley) cua California la mot thung lung rong va bang phang voi dien tich 22.500 dam vuong Anh (58.000 km2), chiem phan lon khu vuc trung tam cua bang California, Hoa Ky. Thung lung rong 40 đen 60 dam (60 đen 100 km) va trai dai khoang 450 dam (720 km) tu tay bac đen đong nam, nam sau trong đat lien nhung song song voi bo bien Thai Binh Duong. Thung lung Trung phan chiem 13,7% tong dien tich đat lien cua California va cung la khu nong nghiep co nang suat suat cao nhat California.
Thung lung Trung phan đung ra la ket hop hai thung lung lon: thung lung Sacramento nam o phia bac va thung lung San Joaquin o phia nam. Hai phan gap nhau o Vung Suisun. Thung lung Sacramento gop phan lon nuoc tu phia bac tran ve voi vu luonng 20 inch (510 mm) moi nam; thung lung San Joaquin thuoc vung it mua hon voi khi hau sa mac ban kho han nam o cuc nam. Hai con song tao ra hai thung lung ke tren la song Sacramento va song San Joaquin. Cho hop luu gan Vung Suisun cung la đong bang chau tho song Sacramento-San Joaquin, mot vung đat trung lay loi voi nhieu kenh đao, muong rach. Nuoc ngot tu đo thoat ra vinh San Francisco đe đo ra Thai Binh Duong.
Rieng o cuc nam Thung lung Trung phan la bon đia Tulare, xua la ho nuoc ngot thoat ra phia song San Joaquin nhung vi bi con nguoi khai thac qua han nen đa kho can tu cuoi the ky 19. Ho Tulare chi tu nuoc đoi ba lan suot 50 nam qua nhung nam nao nhieu mua dang muc nuoc cao đu đe rot nuoc vao song San Joaquin.


Ranh gioi va dan so Thung lung Trung tam đuoc gioi han bang cac day nui Cascade, Sierra Nevada, va Tehachapi o phia đong, va day nui Bo bien cung vinh San Francisco o phia tay. Vung đay rong lon cua thung lung la cac khu vuc nong nghiep rong lon voi nhieu trung tam dan cu nam rai rac. Cac quan thuong đoc xem la co lien he voi thung lung:

Thung lung Bac Sacramento (Shasta, Tehama, Glenn, Butte, Colusa)
Metro Sacramento (Sacramento, El Dorado, Sutter, Yuba, Yolo, Placer)
Bac San Joaquin (San Joaquin, Stanislaus, Merced)
Nam San Joaquin (Madera, Fresno, Kings, Tulare, Kern)
Ngay nay co khoang 6,5 trieu nguoi sinh song tai Thung lung Trung tam, va đay la khu vuc phat trien nhanh nhat tai California. Co 12 vung thong ke đo thi (MSA) va 1 vung thong ke tieu đo thi (μSA) tai Thung lung Trung tam. Thanh pho lon nhat tai Thung lung Trung tam la Fresno, theo sau la thu phu Sacramento cua California.


Đia chat Su bang phang cua đay Thung lung Trung tam tuong phan voi đac trung cua hau het đia hinh California- tuc nhung ngon đoi go ghe hay cac day nui thoai thoai. Thung lung đuoc cho la ban đau nam duoi muc nuoc bien, do mot khu vuc ngoai khoi bi nen xuong boi su hut chim cua phien Farallon vao mot ranh xa hon ngoai khoi. Đoi đut gay San Joaquin la mot đac điem đia chat đang chu y cua Thung lung Trung tam.
Thung lung sau đo bi bao quanh khi day nui Bo bien đuoc nang len, cua thoat nuoc ban đau cua no la vinh Monterey. Đoi đut gay lam di chuyen day nui Bo bien, va mot cua thoat nuoc moi đuoc hinh thanh gan noi ma nay đuoc goi la vinh San Francisco. Trong hang thien nien ki, thung lung bi boi lap do tram tich tu cac day nui, cung voi đo la Sierra Nevada noi len o phia đong; su boi lap cuoi cung tao ra mot vung đat bang phang la thuong co đo cao chi vua đu o tren muc nuoc bien. Truoc khi xay dung he thong cong dan nuoc va kiem soat lu lut đo so cua California, luong tuyet tan hang nam bien nhieu khu vuc cua thung lung thanh mot bien noi đia.
Mot ngoai le đang chu y cua vung đay bang phang cua Thung lung Trung tam la Sutter Buttes, tan tich cua mot ngon nui lua đa tat o ngay phia tay bac cua thanh pho Yuba va nam cach 44 dam (71 km) ve phia bac cua Sacramento.
Ve mat đia van hoc, Thung lung Trung tam nam trong khu vuc đia van hoc cua mang California, va ban than no lai la mot phan cua vung Ranh gioi Thai Binh Duong, ma tiep theo lai thuoc ve he thong nui Thai Binh Duong.


Moi truong 'Đong co Thung lung Trung tam' la vung sinh thai đong co, xa van va cay bui on hoa va can nhiet Tan Bac Cuc, no tung la mot đong co đa dang bao gom cac khu vuc đong co sa mac (o cuc nam), đong co, xa van, vung rung ven song, đong lay, mot vai loai hinh ho nuoc theo mua, cac ho lon nhat la ho Tulare (nay đa kho han), cung la ho lon nhat Hoa Ky o phia tay cua Mississippi, ho Buena Vista va ho Kern. Tuy nhien, phan lon moi truong tu nhien cua Thung lung Trung tam đa bi hoat đong cua con nguoi loai bo hoac bien đoi bao gom ca viec đua đen cac loai thuc vat ngoai lai, đac biet la cac loai co. Cac vung rung soi va chapparal (cay bui va cay thach nam) o vung diem cua thung lung đuoc phan loai la vung sinh thai vung rung va chaparral noi đia California. Cac vung đat ngap nuoc la muc tieu cua cac hoat đong giai cuu nham phuc hoi cac khu vuc sinh thai gan nhu đa bi nong nghiep tan pha.


= Thuc vat =
Loai co chi phoi trong thung lung la Nassella pulchra, chung moc xen voi cac loai khac, song ngay nay chi co 1% đong co trong thung lung la nguyen goc va con nguyen ven. Van con co the trong thay cac loai co hoa bao gom Eschscholzia californica (anh tuc California), Lupinus, va Castilleja exserta, đac biet la tai thung lung Antelope o vung đoi Tehachapi. Cac loai cay ven song bao gom lieu, Platanus racemosa, Acer negundo, Populus fremontii, va loai soi Thung lung (Quercus lobata) đac huu.


= Đong vat =
Thung lung Trung tam tung la noi sinh song cua mot so luong lon cac ca the linh duong sung nhanh (Antilocapra americana), nai sung tam bao gom phan loai nai sung tam Tule đac huu (Cervus elaphus nannodes), nai đuoi trang (Odocoileus hemionus), soc đat California (Otospermophilus beecheyi), đong vat gam nham đao hang, chuot nhat, tho rung, tho va chuot kangaroo, cung voi cac loai đong vat an thit chung nhu cao Kit San Joaquin, mot phan loai ma nay đang co nguy co tuyet chung, chung van con song tren cac vung suon đoi cua thung lung San Joaquin. Cac vung đat ngap nuoc cua thung lung la mot moi truong song quan trong cua cac loai chim nuoc tru đong va chim di cu khac nhau. Thung lung co cac loai bo sat va luong cu nhu ran Masticophis flagellum ruddocki, than lan mui cun Gambelia sila, than lan bong chan ngan Eumeces gilberti va ran Thamnophis couchii. Ngoai ra, thung lung con co mot so loai đong vat khong xuong song đac huu.


= Cac moi đe doa va bao ton =
Nong nghiep, đac biet la viec phat quang đe tao ra bai đat chan tha, va hut nuoc tu cac ho va song đa lam thay đoi hoan toan moi truong song cua Thung lung. Hau het cac đong co ban đia đa bi cac loai moi đanh bai, hau het cac ho nuoc theo mua đa bi lay đe tuong hoac bien mat theo mot hinh thuc khac va chi con lai o cac suon nui cao, vung đong lay hau het cung bi lay nuoc đe tuoi, va cac vung rung ven song gan nhu đeu bi anh huong.
Cong vien tieu bang Great Valley Grasslands van bao ton mot hinh mau cua moi truong song đong co ban đia trong thung lung, trong khi moi truong song xa van soi van con lai o gan Visalia. Thung lung co cac khu vuc đat ngap nuoc va rung ven song o phia bac, đac biet la o he thong song Sacramento nhu Khu bao ton song Cosumnes cua Hoi bao ton thien nhien Hoa Ky nam ngay phia nam cua Sacramento, khu vuc loai hoang da Gray Lodge, khu quan ly loai hoang da Butte Sink, va cac vung đat nho o vung chau tho. Cac ho nuoc theo mua con lai bao gom Khu bao ton loai hoang da quoc gia Pixley nam giua Tulare va Bakersfield va khu bao ton đong co Jepson Prairie o vung đong bang chau tho. Co cac vung đat cay bui sa mac o phia nam thung lung San Joaquin va tai đong bang Carrizo, đong bang nay nam ngay ben ngoai thung lung song co mot canh quan tuong đong.


Khi hau Phia bac Thung lung Trung tam co khi hau Đia Trung Hai nong (phan loai khi hau Koppen: Csa); cac khu vuc o xa hon ve phia nam thuoc vung bong mua, đu kho đe xac đinh thuoc khi hau đong co Đia Trung Hai (BShs, nhu o quanh Fresno) hay tham chi la sa mac vi đo thap (BWh, nhu o cac khu vuc quanh Bakersfield). Thung lung co thoi tiet nong va kho trong mua he, co thoi tiet mat me va am trong mua đong, khi đo suong mu tren mat đat xuat hien thuong xuyen va đuoc nguoi dan khu vuc goi voi cai ten la"suong mu Tule", no khien cho tam nhin bi che khuat. Nhiet đo ban ngay vao mua he tien gan đen 100 °F (38 °C), va cac song nhiet thuong thay co the đua nhiet đo vuot qua 115 °F (46 °C). Tu giua thu đen giua xuan đuoc xem la mua mua — mac du vao cuoi he, gio đong nam tren cao co the đem đen cac con bao co nguon goc nhiet đoi, chu yeu la o nua phia nam cua thung lung San Joaquin song đoi khi cung xuat hien o thung lung Sacramento. Nua phia bac cua thung lung Trung tam nhan đuoc luong mua lon hon so voi nua phia nam ban sa mac. Suong gia xay ra nhieu lan trong nhung thang mua đong, song tuyet vo cung hiem gap.


Thuy van Hai he thong song chinh tieu thoat nuoc va xac đinh hai phan cua Thung lung Trung tam. Song Sacramento, cung voi cac chi luu song Feather va song American, chay theo huong nam qua khoang 447 dam (719 km) cua thung lung Sacramento. Tai thung lung San Joaquin, song San Joaquin dai khoang 365 dam (587 km), nhan nuoc tu cac chi luu nhu song Merced, song Tuolumne, song Stanislaus va song Mokelumne.
O phan phia nam cua thung lung San Joaquin, quat boi tich cua song Kings va mot song khac bat nguon tu cac dong suoi o day nui Bo bien đa tao thanh mot su phan chia va ket qua la bon đia Tulare kho han cua Trung lung Trung tam, chay vao no la bon con song tu Sierra Nevada bao gom Kings. Bon đia nay, thuong xuyen noi luu, truoc đay no bi bao phu đay nuoc khi tuyet tan nhieu va đo ra song San Joaquin. Cai đuoc goi la ho Tulare ngay nay thuong xuyen kho han vi nuoc cua cac con song cap nuoc cho no đa đuoc su dung cho muc đich nong nghiep.
Cac con song o Thung lung Trung tam tu hoi ve đong bang chau tho Sacramento-San Joaquin, mot mang luoi phuc tap voi cac kenh đao đong lay, cac phan luu va vung nuoc, chung uong khuc quanh cac đao chu yeu đuoc su dung cho muc đich nong nghiep. Tai đay, nuoc ngot cua cac song hoa voi dong nuoc thuy trieu, va cuoi cung đo ra Thai Binh Duong sau khi đi qua vinh Suisun, vinh San Pablo, phan thuong cua vinh San Francisco va cuoi cung la Golden Gate. Nhieu hon đao nay nam duoi muc nuoc bien do san xuat nong nghiep tham canh, va co nguy co bi lu lut, ma se khien nuoc man xam nhap vao trong đong bang chau tho, đac biet la khi co qua it nuoc ngot chay tu Thung lung.
Song Sacramento co luu luong chiem phan lon voi 24.000 foot khoi tren giay (680 m3/s), trong khi luu luong trung binh tuong đoi cua song San Joaquin chi la 4.500 foot khoi tren giay (130 m3/s). Tren 25 trieu nguoi song ca o trong thung lung va cac khu vuc khac trong bang phai dua vao nguon nuoc tu cac song nay.


= Ky thuat =
Cac dong chay tu Sierra Nevada tao nen cac con song chay vao vinh San Francisco, chung cung cap mot luong tai nguyen nuoc to lon cho California. Song Sacramento la song lon thu hai đo ra Thai Binh Duong tu Hoa Ky luc đia, chi xep sau song Columbia va lon hon song Colorado. Voi khu vuc đat đai phi nhieu va rong rai o đay, Thung lung Trung tam la mot noi ly tuong đe phat trien nong nghiep.
Ngay nay, Thung lung Trung tam la mot trong cac khu vuc nong nghiep co nang xuat cao nhat tai Hoa Ky. Nguoi ta đa kiem soat đe ngan chan cac con song tran bo vao mua xuan va mua he trong khi kho han trong mua thu va mua đong. Do vay, nhieu đap lon, bao gom đap Shasta, đap Oroville, đap Folsom, đap New Melones, đap Don Pedro, đap Friant, đap Pine Flat va đap Isabella, đa đuoc xay dung tren cac con song chay vao Thung lung Trung tam, nhieu đap thuoc ve Du an Thung lung Trung tam. Cac đap nay đa co mot tac đong sau sac đen tinh trang tu nhien va sinh thai cua cac con song tai Thung lung Trung tam, bao gom ca viec mat đi ca hoi Chinook.
Su phat trien va tang truong nhanh chong cua hai khu vuc đo thi chinh tai California la khu vuc vinh San Francisco va Los Angeles/Inland Empire/San Diego, cung đong nghia rang nguon nuoc đia phuong o đo khong đu đe cung cap cho dan cu. Thung lung Trung tam đuoc nhin nhan la mot nguon nuoc, dan đen viec thiet lap Du an nuoc tieu bang California, trong đo se van chuyen nuoc tu Thung lung Trung tam đen Mien Nam California.
Dong chay tu cac song Sacramento va San Joaquin Rivers bi chan lai o vung đong bang chau tho thong qua mot loat may bom lon va kenh muong, thong qua cong dan nuoc California, nuoc se đuoc dan ve phia nam doc theo toan bo chieu dai cua thung lung San Joaquin. Dong chay cua song Sacramento đuoc bo sung bang mot đuong ham tu song Trinity (mot chi luu cua song Klamath) gan Redding. Cac thanh pho trong khu vuc vinh San Francisco cung can đen mot luong lon nuoc, nguoi ta đa xay dung cac cong dan nuoc tu song Mokelumne va song Tuolumne, cac song nay chay tu đong sang tay o phan giua cua Thung lung Trung tam.


= Lu lut =
Hau het cac vung đat thap cua Thung lung Trung tam đeu co nguy co phai chiu lu lut, đac biet la đay cua cac ho cu đa kho can la ho Tulare, ho Buena Vista, va Kern. Cac song Kings, Kaweah, Tule va Kern ban đau chay vao cac ho theo mua nay, khi đo cac khu vuc ngap nuoc se mo rong ra phan lon phia nam thung lung San Joaquin vao mua xuan. Sau nay con nguoi xay dung nen cac trang trai, đo thi va co so ha tang tai đay cac ho nay trong khi ngan chan chung khoi bi lut bang he thong đe.
Cac du an cong trinh cong cong lon đa đuoc khoi cong vao thap nien 1930, trong đo tim cach đe giam luong tuyet tan lam ngap lut bang viec xay dung cac con đap lon. Nam 2003, Sacramento đuoc xac đinh la đuoc bao ve chong lai o muc thap nhat va gan nhu co nguy co cao nhat truoc lu lut. Quoc hoi sau đo đa cap mot khoan vay tri gia 220 trieu Đo la My cho quan Sacramento đe nang cap co so ha tang chong lut. Cac quan khac phai thuong xuyen đoi mat voi lut loi trong thung lung la Yuba, Stanislaus, va San Joaquin.


Kinh te Nong nghiep la nganh kinh te chinh tai hau het Thung lung Trung tam. Mot ngoai le đang chu y ve uu the cua nong nghiep la tai khu vuc Sacramento, noi co mot luc luong lao đong lon va on đinh lam viec cho chinh quyen bang đa khien nen kinh te o đay cach xa khoi nong nghiep. Mac du xay ra viec cat giam tuyen dung nha nuoc va đong cua mot so can cu quan su, song kinh te cua Sacramento van tiep tuc phat trien, đa dang hoa va nay rat tuong đong voi kinh te cua khu vuc vinh San Francisco lan can. Cac nguon chinh trong viec gia tang dan so trong Thung lung Trung tam la nhung nguoi nhap cu tu khu vuc vinh San Francisco đe tim kiem chi phi nha o thap hon, cung nhu nhung nguoi nhap cu đen tu chau A, Trung My, Mexico, Ukraina va phan con lai cua Lien Xo cu.
Thung lung Trung tam la mot trong cac khu vuc san xuat nong nghiep nang suat nhat tren the gioi va la vung đat loai 1 lon nhat the gioi. Co tren 230 cay trong đuoc phat trien tai đay. Voi it hon 1% tong dien tich đat nong nghiep tai Hoa Ky, Thung lung Trung tam san xuat 8% gia tri tong san luong nong nghiep quoc gia: 17 ti USD vao nam 2002. San xuat nong nghiep cua Thung lung Trung tam dua vao he thong tuoi lay nuoc tu ca nguon nuoc mat va nguon nuoc ngam. Khoang mot phan sau dien tich đat đai đuoc tuoi tai Hoa Ky la o Thung lung Trung tam.
Gan nhu toan bo cac cay trong phi nhiet đoi đeu đuoc trong tai Thung lung Trung tam, no la nguon cung cap chinh cua mot so nong san tren khap Hoa Ky, bao gom ca chua, hanh, nho, soi bong, mo, va mang tay. Tai Thung lung Trung tam co 6.000 nguoi trong hanh va moi nam san xuat ra tren 600 trieu pound (~272 nghin tan), chiem khoang 70% nguon cung cua the gioi. Nam 2007, bon quan co doanh thu nong nghiep hang đau o Hoa Ky đeu nam tai Thung lung Trung tam. Chung la quan Fresno (#1 voi doanh thu 3,731 ty USD), quan Tulare (#2 voi 3,335 ti USD), quan Kern (#3 voi 3,204 ty USD), va quan Merced (#4 voi 2,330 ti USD.
Ban đau, nong nghiep tai Thung lung Trung tam tap trung gan đong bang chau tho Sacramento-San Joaquin, noi co muc nuoc cao quanh nam va de dang đua vao đong ruong, nhung cac du an tuoi tieu sau đo đa khien cho san xuat nong nghiep mo rong ra nhieu khu vuc khac cua thung lung.


Dan toc hoc Sau tieng Anh va tieng Tay Ban Nha, tieng H'Mong la ngon ngu pho bien thu ba tai Thung lung Trung tam.


Tham khao Lien ket ngoai Co quan Du lich Thung lung Trung tam