Kigali (phat am tieng Kinyarwanda: [ciɡɑli]) la thu đo va thanh pho lon nhat cua Rwanda. No toa lac gan điem trung tam đia ly cua đat nuoc. Thanh pho đa la trung tam kinh te, van hoa, va giao thuong cua Rwanda tu khi no tro thanh thu đo nam 1962 khi Rwanda gianh đoc lap khoi nguoi Anh.
Trong mot khu vuc do Vuong quoc Rwanda kiem soat tu the ky 17 va sau đo la Đe quoc Đuc, thanh pho đuoc thanh lap vao nam 1907 khi Richard Kandt, mot nguoi Đuc, chon đia điem lam tru so cua minh, voi ly do vi tri trung tam, tam nhin va an ninh. Cac thuong nhan nuoc ngoai bat đau buon ban trong thanh pho tu thoi Đuc, va Kandt đa mo mot so truong cong cho hoc sinh nguoiTutsi. Bi nam quyen kiem soat Rwanda va Burundi trong Chien tranh the gioi thu nhat, hinh thanh nen Lanh tho Uy tri Ruanda-Urundi. Kigali van la noi quan ly thuoc đia cua Rwanda nhung thu đo cua Ruanda-Urundi nam o Usumbura (nay la Bujumbura) o Burundi va Kigali van la mot thanh pho nho voi dan so ven ven 6.000 nguoi vao thoi điem đoc lap.
Thanh pho Kigali la mot trong nam tinh cua Rwanda, voi cac ranh gioi đuoc thiet lap vao nam 2006. No đuoc chia thanh ba huyen, Gas Gasabo, Kicukiro va Nyarugenge, trong lich su co quyen kiem soat cac khu vuc quan trong cua chinh quyen đia phuong. Cac cai cach vao thang 1 nam 2020 đa chuyen phan lon quyen luc cua cac quan cho hoi đong toan thanh pho. Thanh pho cung la noi cu tru chinh va van phong cua Tong thong Rwanda va hau het cac bo cua chinh phu. Đong gop lon nhat cho tong san pham quoc noi cua Kigali la linh vuc dich vu, nhung mot ty le đang ke dan so lam viec trong nong nghiep bao gom nong nghiep tu cung tu cap quy mo nho. Thu hut du khach quoc te la uu tien cua chinh quyen thanh pho, bao gom du lich giai tri, hoi nghi va trien lam.


Lich su Nhung cu dan đau tien cua Rwanda ngay nay la nguoi Twa, mot nhom nguoi san ban hai luom, đinh cu tai đay tu 8000 đen 3000 truoc Cong nguyen va van o lai đat nuoc ngay nay. Theo lich su truyen mieng, Vuong quoc Rwanda đuoc thanh lap vao the ky 14 tren bo ho Muhazi, cach Kigali ngay nay khoang 40 km (25 dam) ve phia đong. Vuong quoc ban đau bao gom Kigali nhung đo la mot nha nuoc nho trong lich su voi cac nuoc lang gieng lon hon va hung manh hon, Bugesera va Gisaka. Mot thanh vien cua trieu đai Gisaka đa giet vua Ruganzu Bwimba cua Rwanda vao the ky 16, nhung con trai cua Ruganzu, Cyirima Rugwe đa chien đau tro lai voi su giup đo tu Bugesera va mo rong lanh tho cua Rwanda. Vao cuoi the ky 16 hoac đau the ky 17, vuong quoc Rwanda đa bi xam chiem tu phia bac boi nguoi Banyoro tai Uganda ngay nay. Nha vua buoc phai chay tron ve phia tay, đe lai Kigali va mien đong Rwanda trong tay Bugesera va Gisaka. Su hinh thanh vao the ky 17 cua mot trieu đai Rwanda moi boi mwami (vua), Ruganzu Ndori, tiep theo la cac cuoc xam luoc ve phia đong va cuoc chinh phat Bugesera, đanh dau su khoi đau cua su thong tri cua vuong quoc Rwanda trong khu vuc. Thu đo cua vuong quoc la tai Nyanza, o phia nam cua đat nuoc.
Thanh pho Kigali đuoc thanh lap vao nam 1907 boi nha tham hiem nguoi Đuc Richard Kandt. Rwanda va nuoc lang gieng Burundi đa đuoc Hoi nghi Berlin nam 1884 giao cho Đuc, tao thanh mot phan cua Đong Phi thuoc Đuc, va Đuc đa thiet lap su hien dien cua ho o nuoc nay vao nam 1897 voi viec thanh lap lien minh voi nha vua, Yuhi V Musinga. Kandt đen nam 1899, đe kham pha Ho Kivu va tim kiem nguon goc cua song Nile. Khi Đuc quyet đinh vao nam 1907 đe tach chinh quyen Rwanda khoi Burundi, Kandt đuoc chi đinh la cu dan đau tien cua đat nuoc. Ong chon lam tru so chinh o Kigali do vi tri trung tam cua no o trong nuoc, va cung vi đia điem tren đoi Nyarugenge co tam nhin tot va an ninh. Ngoi nha cua Kandt, nam gan khu thuong mai trung tam (CBD), la ngoi nha theo phong cach chau Au đau tien trong thanh pho, va ngay nay van đuoc su dung lam Bao tang Lich su Tu nhien Kandt House. Kandt đa bat đau cho phep su xam nhap cua cac thuong nhan nuoc ngoai vao nam 1908, cho phep hoat đong thuong mai bat đau o Rwanda. Cac doanh nghiep đau tien cua Kigali đuoc thanh lap boi cac thuong nhan Hy Lap va An Đo, voi su ho tro tu nguoi Baganda va nguoi Swahili. Cac mat hang đuoc buon ban bao gom vai va hat. Hoat đong thuong mai bi han che va chi co khoang 30 cong ty trong thanh pho vao nam 1914. Kandt cung mo cac truong do chinh phu đieu hanh o Kigali, noi bat đau giao duc nhung hoc sinh nguoi Tutsi.

Quan đoi Bi nam quyen kiem soat Rwanda va Burundi trong The chien I, voi Kigali bi Lu đoan phuong Bac xam chiem boi Đai ta Philippe Molitor vao ngay 6 thang 5 nam 1916. Đau nam 1917, Bi đa co gang khang đinh su cai tri truc tiep đoi voi Rwanda, bat giu vua Musinga. Trong thoi ky nay, Kigali la mot trong hai thu đo cua tinh, cung voi Gisenyi. Tinh trang thieu lao đong nong nghiep do tuyen dung nguoi dan đia phuong đe ho tro quan đoi chau Au trong chien tranh, cuop boc luong thuc cua binh linh va nhung con mua xoi xa pha huy mua mang, dan đen nan đoi nghiem trong khi bat đau chinh quyen Bi. Nan đoi, ket hop voi kho khan trong viec cai tri xa hoi Rwanda phuc tap, đa thuc đay nguoi Bi thiet lap lai che đo gian tiep theo kieu Đuc vao cuoi nam 1917. Musinga đa khoi phuc lai ngai vang cua minh tai Nyanza, va Kigali van la trung tam cua chinh quyen thuoc đia. Su sap xep nay van ton tai cho đen giua nhung nam 1920, nhung tu nam 1924, nguoi Bi lai bat đau mot lan nua đe ben le che đo quan chu, lan nay la vinh vien. Bi nam quyen kiem soat giai quyet tranh chap, bo nhiem cac quan chuc va thu thue. Kigali van con tuong đoi nho trong suot phan con lai cua thoi ky thuoc đia, vi phan lon chinh quyen nam tai thu đo Bujumbura cua Burundi. Dan so cua Bujumbura đa vuot qua con so 50.000 trong nhung nam 1950 va la thanh pho duy nhat theo phong cach chau Au, trong khi dan so cua Kigali van o muc khoang 6.000 cho đen khi gianh đuoc đoc lap vao nam 1962.
Kigali tro thanh thu đo cua nuoc Rwanda đoc lap vao nam 1962. Chinh quyen moi đa chon Kigali vi vi tri cua no o trung tam đat nuoc. Thanh pho phat trien on đinh trong nhung thap ky sau; vao đau nhung nam 1970, dan so la 25.000 nguoi chi voi nam con đuong trai nhua va đen nam 1991 la khoang 250.000. Vao ngay 6 thang 7 nam 1973, co mot cuoc đao chinh quan su khong đo mau, trong đo bo truong quoc phong Juvenal Habyarimana đa lat đo tong thong cam quyen Gregoire Kayibanda. Cac doanh nghiep đong cua trong vai ngay va quan đoi tuan tra khap thanh pho, nhung su gian đoan chi dien ra trong thoi gian ngan va quan đoi đa roi khoi đuong pho vao ngay 11 thang 7.
Thanh pho khong bi anh huong truc tiep trong ba nam đau cua cuoc noi chien Rwanda nam 1990, mac du Mat tran Ai quoc Rwanda (RPF) đa tien gan đen viec tan cong thanh pho vao thang 2 nam 1993. Vao thang 12 cung nam, sau khi ky ket trong Hiep đinh Arusha, mot luc luong gin giu hoa binh cua Lien Hop Quoc đa đuoc thanh lap trong thanh pho va RPF đa đuoc cap quyen su dung mot toa nha trong thanh pho cho cac nha ngoai giao va binh linh cua ho. Vao thang 4 nam 1994, Tong thong Habyarimana đa bi am sat khi may bay cua ong bi ban ha gan San bay quoc te Kigali. Tong thong Burundi Cyprien Ntaryamira cung bi giet trong vu tan cong. Đay la chat xuc tac cho nan diet chung Rwanda, trong đo 500.000–1.000.000 nguoi Tutsi va nguoi Hutu on hoa ve mat chinh tri đa bi giet trong cac cuoc tan cong đuoc len ke hoach ky luong theo lenh cua chinh phu lam thoi. Cac chinh tri gia đoi lap o Kigali đa bi giet vao ngay đau tien cua cuoc diet chung, va thanh pho sau đo tro thanh boi canh chien đau ac liet giua quan đoi va RPF, ke ca tai can cu sau nay. RPF bat đau tan cong tu phia bac, va dan dan nam quyen kiem soat phan lon đat nuoc trong khoang tu thang 4 đen thang 6. Sau khi bao vay Kigali va cat đut cac tuyen đuong tiep te, ho bat đau chien đau cho chinh thanh pho vao giua thang Sau. Cac luc luong chinh phu co nhan luc va vu khi vuot troi nhung RPF đa chien đau mot cach kheo leo va co the khai thac thuc te la cac luc luong chinh phu đang tap trung vao cuoc diet chung thay vi chien đau cho Kigali. RPF nam quyen kiem soat Kigali vao ngay 4 thang 7, mot ngay hien đuoc ky niem la ngay le quoc khanh.
Ke tu sau chien tranh va nan diet chung, thanh pho đa trai qua su gia tang dan so nhanh chong do di cu tu cac khu vuc khac, cung nhu ty le sinh cao. Cac toa nha bi tan pha nang ne trong cuoc chien đa bi pha huy, phan lon thanh pho đa đuoc xay dung lai, va cac toa nha van phong va co so ha tang hien đai ton tai tren toan thanh pho. Mot ke hoach tong the, đuoc thanh pho va chinh phu thong qua vao nam 2013 va đuoc ho tro boi tai chinh va lao đong quoc te, tim cach thiet lap Kigali thanh mot thanh pho hien đai phi tap trung vao nam 2040. Tuy nhien, su phat trien đa đi kem voi viec đuoi nguoi dan o cac khu nha o khong chinh thuc, va cac nhom nhu To chuc Theo doi Nhan quyen đa cao buoc viec chinh phu đua nhung nguoi ngheo va tre em vao cac trung tam giam giu.


Đia ly Kigali nam o trung tam cua Rwanda, o 1°57′N 30°4′Đ. Giong nhu phan con lai cua Rwanda, no su dung Gio Trung Phi va som hon hai gio so voi Gio Phoi hop Quoc te (UTC+02:00) trong suot ca nam. Thanh pho co ranh gioi voi cac tinh Bac, Đong va Nam. No đuoc chia thanh ba khu hanh chinh, Nyarugenge o phia tay nam, Kicukiro o phia đong nam va Gasabo, chiem nua phia bac cua dien tich thanh pho. Kigali nam trong mot khu vuc cua nhung ngon đoi thoai thoai, voi mot loat cac thung lung va rang nui noi voi nhau boi nhung con doc cao. No nam giua hai ngon nui Kigali va nui Jali, ca hai đeu co đo cao hon 1.800 m (5,906 ft) so voi muc nuoc bien, trong khi cac khu vuc thap nhat cua thanh pho co đo cao 1.300 m (4.265 ft). Ve mat đia chat, Kigali nam trong mot khu vuc đa granit va bien chat, voi đat đa ong tren đoi va đat phu sa trong thung lung.


= Khi hau =
Giong nhu phan con lai cua Rwanda, Kigali co khi hau nhiet đoi, nhung voi nhiet đo mat hon so voi cac nuoc xich đao khac vi đo cao cua no. Theo phan loai khi hau Koppen, Kigali nam trong vung khi hau xavan (Aw), nam giua vung khi hau cao nguyen can nhiet đoi.


Nhan khau Theo đieu tra dan so Rwanda nam 2012, dan so cua Kigali nguoi la 1.132.686, trong đo 859.332 la cu dan thanh thi. Mat đo dan so la 1.552 nguoi tren moi km vuong. Vao thoi điem đoc lap vao nam 1962, Kigali co 6.000 cu dan. No đa tang truong đang ke sau khi đuoc đat ten la thu đo cua quoc gia đoc lap, mac du no van la mot thanh pho tuong đoi nho cho đen nhung nam 1970 do chinh sach cua chinh phu han che di cu tu nong thon ra thanh thi. Dan so đat 115.000 vao nam 1978 va 235.000 vao nam 1991. Thanh pho đa mat mot phan lon nguoi dan trong cuoc diet chung nam 1994, bao gom ca nhung nguoi thiet mang va nhung nguoi tron sang cac nuoc lang gieng. Tu nam 1995 nen kinh te bat đau phuc hoi va mot so luong lon nguoi ti nan Tutsi dai han tro ve tu Uganda. Nhieu nguoi trong so nhung nguoi ti nan đinh cu o Kigali va cac khu vuc đo thi khac, do kho khan trong viec lay đat o cac vung khac cua đat nuoc. Dan so vuot qua 600.000 vao nam 2002, va trong cuoc đieu tra dan so nam 2012 đa tang gan gap đoi len 1,13 trieu, voi ranh gioi cua thanh pho đuoc mo rong.
Nhu voi Rwanda noi chung, Kito giao la ton giao thong tri o Kigali. Trong cuoc đieu tra dan so nam 2012, 42,1% cu dan thanh pho đuoc xac đinh theo Tin Lanh. 36,8% dan so theo Kito giao. Hoi giao pho bien o Kigali hon cac noi khac o Rwanda, voi 5,7% nguoi theo tin nguong so voi 2,0% tren toan quoc. 1,2% dan so theo nhan chung Jehovah va cac tin nguong khac la 0,3%, trong khi nhung nguoi xac nhan khong ton giao la 3%.


Kinh te Kigali la trung tam kinh te va tai chinh cua Rwanda. Cac nha kinh te hoc đa su dung nhieu bien phap khac nhau đe uoc tinh san luong cua thanh pho. Mot nghien cuu cua Ngan hang The gioi nam 2015 đa đo luong tong doanh thu cua cac cong ty đa đang ky tai nuoc nay, theo bao cao cua Co quan Doanh thu Rwanda, va thay rang 92% trong so nay la tu thanh pho Kigali. Tuy nhien, nhung nha thong ke luu y rang con so nay đa loai tru doanh thu tu canh tac quy mo nho, va cung bi thoi phong cho cac cong ty co tru so tai Kigali voi doanh thu đuoc tao ra o nhung noi khac o Rwanda. So lieu thong ke chinh thuc phan loai hoat đong kinh te la "trang trai" hoac "phi nong nghiep" va Kigali chiem 39% so nhan vien lam viec phi nong nghiep o nuoc nay.
Đong gop lon nhat cho nen kinh te cua Kigali la linh vuc dich vu. Ngan hang The gioi uoc tinh rang dich vu đong gop 53% GDP cho thanh pho trong nam 2014. Hoat đong trong linh vuc dich vu bao gom ban le, cong nghe thong tin, van tai va khach san va bat đong san. Chinh quyen thanh pho đa uu tien cac dich vu kinh doanh đe mo rong, xay dung mot so toa nha hien đai trong khu vuc trung tam nhu Thap thanh pho Kigali. Thu hut khach quoc te la uu tien cua ca thanh pho va Ban phat trien Rwanda, bao gom du lich giai tri, hoi nghi va trien lam. Kigali la điem đen chinh cua khach du lich đen tham cac cong vien quoc gia cua Rwanda va theo doi khi đot nui, va co cac đia điem ua thich nhu Đai tuong niem diet chung Kigali va cac co so du lich sinh thai, cung nhu quan bar, quan ca phe va nha hang. Viec mo rong cac điem đen cua hang van tai RwandAir va xay dung cac co so moi nhu Trung tam Hoi nghi Kigali đa thu hut cac su kien đen Kigali bao gom Đai hoi đong thuong nien 2014 cua Ngan hang Phat trien chau Phi va Hoi nghi thuong đinh bat thuong nam 2018 cua Lien minh chau Phi. Hoi nghi Chinh phu Khoi thinh vuong chung du kien ​​se đuoc to chuc tai thanh pho vao thang 6 nam 2020, voi nhung nguoi tham du bao gom Charles, Than vuong xu Wales va cac nha lanh đao quoc gia, mac du đieu nay đa bi hoan lai do đai dich COVID-19.


Chinh tri Kigali la mot thanh pho cap tinh, mot trong nam tinh cua Rwanda. Khu vuc thuoc tham quyen cua thanh pho đa đuoc mo rong nhieu lan ke tu khi Rwanda gianh đoc lap, cac ranh gioi hien tai đuoc thiet lap thong qua luat nam 2005 nhu la mot phan cua tai cau truc chinh quyen đia phuong. Luat nay đa trao cho chinh quyen thanh pho trach nhiem lap ke hoach chien luoc va phat trien đo thi, cung nhu lien lac voi ba huyen cau thanh va giam sat cac ke hoach phat trien cua huyen. Giong nhu cac tinh khac, Kigali đuoc chia thanh cac huyen, Gas Gasabo, Kicukiro va Nyarugenge, lan luot đuoc chia thanh 35 khu vuc.
Tu thang 1 nam 2020, mot he thong hanh chinh moi cho Kigali đa đuoc ap dung, sau khi mot đao luat đuoc quoc hoi thong qua vao nam truoc đo. Theo he thong truoc đo, co hieu luc tu nam 2002, quyen luc đa đuoc phan bo đang ke cho cac quan do thi truong cua ho lanh đao, quan ly co so ha tang va đanh thue, khoang 30% trong so đo đuoc chuyen cho chinh quyen toan thanh pho. Nhung thay đoi, đuoc thuc hien voi muc tieu giam quan lieu va kem hieu qua, đa mang lai cho hoi đong thanh pho quyen luc lon hon nhieu bao gom kiem soat ngan sach. Cac huyen khong con la cac thuc the phap ly rieng biet, thi truong cua ho đuoc thay the boi cac quan tri vien đieu hanh huyen đuoc chi đinh boi chinh phu quoc gia.
Hoi đong thanh pho bao gom muoi mot thanh vien, giam tu 33 trong he thong cu. Sau trong so cac thanh vien hoi đong đuoc bau truc tiep boi cong chung, moi huyen bau mot nam va mot nu. Nam thanh vien con lai đuoc chi đinh boi Tong thong Rwanda, theo su chap thuan cua noi cac. Moi thanh vien hoi đong phuc vu cho mot nhiem ky nam nam. Co quan hanh phap cua chinh quyen thanh pho do thi truong đung đau, nguoi đuoc bau thong qua mot he thong bau cu phuc tap, voi viec bo phieu bau cu cho cac đai bieu o cap lang xa, nguoi tiep tuc bau cac đai bieu khac qua tung cap chinh quyen he thong cap bac. Thi truong va hai pho thi truong thanh lap uy ban đieu hanh, bao cao voi hoi đong va thuc hien cac quyet đinh cua minh. Vao nam 2020, thi truong đuong nhiem la Pudence Rubingisa. Cac thi truong đang chu y trong qua khu bao gom Francois Karera, nguoi giu chuc vu tu nam 1975 đen 1990 duoi thoi tong thong Juvenal Habyarimana, va Rose Kabuye, nguoi đa chien đau voi RPF trong cuoc Noi chien Rwanda va la thi truong hau diet chung đau tien tu nam 1994 đen 1997. Ngan sach hang ngay va quan ly nhan vien la trach nhiem cua mot nguoi quan ly thanh pho, đuoc bo nhiem boi thu tuong.


Van hoa Do vi the la mot thu đo thuoc đia, Kigali trong lich su khong phai la trung tam cua cac di san van hoa Rwanda. Đieu nhay truyen thong cua đat nuoc, mot vu đao đuoc bien đao bao gom ba thanh phan: umushagiriro (mua bo), intore (đieu nhay cua cac anh hung) va đanh trong, bat nguon tu trieu đinh o Nyanza. Thu đo hien la que huong cua nhieu nhom bieu dien đieu nhay bao gom đoan nghe thuat cong đong LEAF, voi thanh vien sang lap la muoi tam đua tre mo coi vo gia cu, va Indatirwabahizi, mot đoan van hoa lien ket voi chinh quyen thanh pho. Trong co tam quan trong lon trong am nhac Rwandan truyen thong; cac tay trong hoang gia đuoc huong đia vi cao trong trieu đinh mwami. Trong choi voi nhau trong cac nhom co kich co khac nhau, thuong la tu bay đen chin ve so luong. Am nhac va bai hat truyen thong đuoc bieu dien tai cac đia điem tren toan thanh pho bang cac hoat đong nhu Nhom Gakondo do Massamba Intore lanh đao. Rwanda va Kigali co mot nganh cong nghiep am nhac pho bien đang phat trien. The loai pho bien nhat la hip hop, voi su pha tron cua dancehall, rap, ragga, R&B va dance-pop.
Mot so bo phim ve cuoc diet chung Rwanda đa đuoc quay o Kigali, bao gom 100 ngay, Đoi khi vao thang Tu, Ban cho va Bat tay voi quy. Tuy nhien, mot so phim khac nhu Khach san Rwanda đuoc đat trong thanh pho, nhung đuoc quay o cac nuoc khac. Kigali cung co mot nganh cong nghiep đien anh trong nuoc đang phat trien bat đau tu đau nhung nam 2000 voi Trung tam chieu phim Rwanda, đuoc thanh lap boi nha bao Eric Kabera. Mot trong nhung muc tieu cua trung tam la đa dang hoa cac chu đe đuoc bao phu boi cac bo phim Rwanda ngoai chu đe diet chung, trinh bay cac khia canh khac cua đat nuoc. Nam 2005, Kabera đa khai mac Lien hoan phim Rwanda dien ra hang nam tai cac đia điem o thu đo, đat cho no biet danh "Hillywood", mot tu đuoc mieu ta la biet danh "vung đat cua ngan ngon đoi" cua Rwanda voi Hollywood. Thuat ngu nay cung đuoc su dung cho nganh cong nghiep đien anh cua Rwanda noi chung.


Giao duc O Rwanda thoi thuoc đia va tien diet chung, Butare la trung tam chinh cua đat nuoc ve giao duc đai hoc. Cac truong cao đang ban đau nhu Đai Chung vien Nyakibanda, đuoc thanh lap nam 1936 va ba co so cua thap nien 1960 bao gom Đai hoc Quoc gia Rwanda (UNR), đeu nam o phia nam thanh pho. To chuc giao duc đai hoc đau tien o Kigali la Hoc vien Chau Phi et Mauricien de statistique et d'economie appliquee, đuoc thanh lap nam 1976, nhung thanh pho khong tro thanh mot trung tam hoc tap lon cho đen nua cuoi thap nien 1990, trong thoi gian đo Vien Y te cong cong Kigali (KHI), Vien Khoa hoc va Cong nghe Kigali (KIST) va Vien Giao duc Kigali (KIE), cung voi cac truong đai hoc tu nhan Đai hoc Đoc lap Kigali (ULK). Cac to chuc khac đa đuoc them vao Kigali trong the ky 21, bao gom Truong Tai chinh va Ngan hang (SFB) cong lap o Gikondo va Đai hoc tu nhan Kigali, cung nhu cac chi nhanh cua cac truong đai hoc nuoc ngoai nhu Đai hoc Mount Kenya va Đai hoc Ky thuat Carnegie Mellon.
Nam 2013, chinh phu đa thuc hien nhung thay đoi đang ke trong he thong đai hoc cong lap cua đat nuoc, nham cai thien hieu qua bang cach loai bo cac khoa hoc trung lap va loai bo su khac biet trong đanh gia hoc sinh giua cac truong khac nhau. Nam 2018 Kigali co 239 truong tieu hoc voi 203.680 hoc sinh theo hoc, va 143 truong trung hoc voi so luong tuyen sinh la 60.997.


The thao San van đong lon nhat o Kigali la San van đong Amahoro, trong vung Remera cua thanh pho, đuoc xay dung vao nhung nam 1980 va co suc chua 30.000 nguoi. San van đong đuoc su dung chu yeu cho mon bong đa. San van đong cung to chuc cac tran đau bong bau duc, bao gom ca cac đoi tuyen quoc gia, cung nhu cac buoi hoa nhac va cac su kien cong cong. Khu phuc hop Amahoro bao gom mot đia điem trong nha, thuong đuoc biet đen voi ten tieng Phap la Petit stade va mot phong thi đau Paralympic. Nha thi đau Kigali la mot nha thi đau trong nha co suc chua 10.000 nguoi ben canh San van đong Amahoro, khanh thanh nam 2019. Nha thi đau nay to chuc cac mon the thao nhu bong ro, bao gom giai đau AfroBasket 2021, cung nhu bong nem, bong chuyen va tennis. Cac đia điem khac trong thanh pho bao gom San van đong khu vuc Nyamirambo 22.000 suc chua va San van đong Cricket Rwanda o Gahanga, khai truong vao nam 2017. San golf duy nhat cua Rwanda, Cau lac bo Golf Kigali, co tru so tai Nyarutarama; tinh đen nam 2020, no đang đuoc mo rong đen muoi tam lo va hy vong se thu hut cac giai đau khu vuc trong tuong lai.


Giao thong Chinh phu Rwanda đa tang them su đau tu vao co so ha tang giao thong cua Rwanda ke tu cuoc diet chung nam 1994, voi su vien tro tu Hoa Ky, Lien minh chau Au, Nhat Ban va cac nuoc khac. Kigali la trung tam cua mang luoi đuong bo cua đat nuoc, voi nhung con đuong trai nhua noi thanh pho voi hau het cac thanh pho va thi tran lon khac trong ca nuoc. No cung đuoc ket noi bang đuong bo đen cac quoc gia khac trong Cong đong Đong Phi, cu the la Uganda, Tanzania, Burundi va Kenya, cung nhu cac thanh pho Goma va Bukavu phia đong Congo; con đuong thuong mai quan trong nhat cho hang hoa xuat nhap khau la đuong đen cang Mombasa qua Kampala va Nairobi, đuoc goi la Hanh lang phia Bac. Trong thanh pho co tong cong 1.017 kilomet (632 mi) đuong vao nam 2012, mac du chi co muoi bon phan tram trong so nay la đuong trai nhua va nhieu đoan khong trai nhua co chat luong kem va nguy hiem khi mua. Chinh quyen đa co nhung cai tien dan dan tu nhung nam 1990, tang chat luong be mat va cung nang cap hau het cac tuyen đuong huyet mach cua thanh pho len đuong hai chieu.


Tham khao Đoc them Appiah, Anthony; Gates, Henry Louis (2010). Encyclopedia of Africa. Quyen 1. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-533770-9.
Chretien, Jean-Pierre (2003). The Great Lakes of Africa: Two Thousand Years of History. MIT Press. ISBN 978-1-890951-34-4.
Dallaire, Romeo (2005). Shake Hands with the Devil: The Failure of Humanity in Rwanda. Arrow. ISBN 978-0-09-947893-5.
Des Forges, Alison (2011). David Newbury (bien tap). Defeat is the only bad news: Rwanda under Musinga, 1896–1931. University of Wisconsin Press. ISBN 978-0-299-28143-4.
Dorsey, Learthen (1994). Historical Dictionary of Rwanda (an ban thu 1). Scarecrow Press. ISBN 978-0-8108-2820-9.fwo
Linden, Ian; Linden, Jane (1977). Church and Revolution in Rwanda . Manchester University Press. ISBN 978-0-7190-0671-5.
Louis, William Roger (1963). Ruanda-Urundi, 1884–1919. Clarendon Press. ISBN 978-0-19-821621-6.
Mamdani, Mahmood (2002). When Victims Become Killers: Colonialism, Nativism, and the Genocide in Rwanda. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-10280-1.
Ministry of Education (MINEDUC), Republic of Rwanda (thang 12 nam 2018). "2018 Education Statistics". Truy cap ngay 11 thang 5 nam 2020.
National Institute of Statistics of Rwanda (NISR) (2012a). "Population size, structure and distribution". Ban goc luu tru ngay 19 thang 11 nam 2020. Truy cap ngay 1 thang 6 nam 2018.
National Institute of Statistics of Rwanda (NISR) (2012b). "Final Results: Main indicators report". Truy cap ngay 18 thang 5 nam 2020.
Prunier, Gerard (1999). The Rwanda Crisis: History of a Genocide (an ban thu 2). Fountain Publishers Limited. ISBN 978-9970-02-089-8.
Rwanda Environment Management Authority (REMA) (2013). "Kigali: State of Environment and Outlook Report 2013" (PDF). Ban goc (PDF) luu tru ngay 12 thang 2 nam 2023. Truy cap ngay 15 thang 5 nam 2018.
Twagilimana, Aimable (2015). Historical Dictionary of Rwanda (an ban thu 2). Rowman & Littlefield. ISBN 978-1-4422-5591-3.


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Kigali tai Wikimedia Commons
Trang web chinh thuc cua Kigali
Anh ve tinh tu Google Earth
Song o Kigali
(tieng Anh) Đai tuong niem diet chung Kigali Luu tru ngay 5 thang 11 nam 2013 tai Wayback Machine