Đen Bao Ha, con đuoc goi la Đen Ong Hoang Bay, la mot ngoi đen nam ben song Hong tai tinh Lao Cai, Viet Nam. Đen đuoc cong nhan la di tich cap quoc gia tai Quyet đinh so 3457-QĐ/VH ngay 5 thang 11 nam 1997 cua Bo Van hoa – Thong tin (nay la Bo Van hoa, The thao va Du lich).


Vi tri Đen Bao Ha toa lac duoi chan đoi Cam, ben ta ngan song Hong thuoc đia phan xa Bao Ha, tinh Lao Cai, đoi dien bo ben kia song la đen Co Tan An, cach phuong Lao Cai 60 km ve phia đong nam, cach ga Bao Ha 800m va thanh pho Ha Noi 220 km ve phia tay bac. Khu di tich hien co dien tich vung loi la 8,36 ha.


Lich su Đen đuoc xay dung vao cuoi thoi nha Le (nien hieu Canh Hung), tho danh tuong ho Nguyen ma theo truyen thuyet la nguoi co cong chong giac o vung bien ai Lao Cai, bao ve lanh tho Đai Viet. Trong lich su, vung Bao Ha co vi tri quan trong ve phong thu bien gioi, la cua tram cua phong tuyen song Hong phia Tay Bac. Tu thoi Tran, tai Lao Cai đa đat hai cua tran ai la Bao Thang va Bao Ha, trong đo Bao Ha la hau cu cua Bao Thang quan. Tai đay co đai hoa hieu, tram lien lac thong tin cho cac chau huyen vung phia duoi.
Giua nien hieu Canh Hung (1740–1786), Bao Ha la trung tam cua chau Van Ban. Bay gio, cac chau Thuy Vi, Van Ban va nhieu noi khac thuoc phu Quy Hoa (gom Yen Bai va Lao Cai ngay nay) thuong bi giac phuong Bac tran sang quay nhieu. Xa Khau Ban, chau Van Ban đa phai xay dung cac thanh luy chong giac. Truoc tinh hinh đo, trieu đinh nha Le cu vien tuong ho Nguyen len tran thu Quy Hoa, dep loan vung bien ai. Ong đua đoi quan tien doc song Thao đanh đuoi giac co, giai phong Khau Ban va xay dung Bao Ha thanh can cu lon. Tai đay ong to chuc cac thu ty, tu truong luyen tap binh sy... sau đo thong linh quan thuy va quan bo tien đanh giac o Lao Cai, giai phong cac chau thuoc phu Quy Hoa.
Sau nay quan giac phuong Bac do tuong Ta Tu Vang Pet lai đua quan sang lanh tho Đai Viet, danh tuong ho Nguyen lai đua quan tham chien. Song do tran chien khong can suc, ong đa hy sinh. Xac ong bi đoi phuong vut xuong song Hong, troi đen Bao Ha. Nhan dan trong vung do ong Lu Van Cu đung ra to chuc vot xac ong len an tang va lap mieu tho. Ve sau cac vua nha Nguyen Minh Mang, Thieu Tri ban sac phong tang cho ong danh hieu "Tran an hien liet" va đen tho ong cung đuoc cap sac phong la "Than Ve quoc". Nhan dan thi ton tho ong la ong Hoang Bay, mot trong muoi Ong Hoang tho trong đao Mau. Ong hien than trong cac le hoi xuong đong vao ngay Thin thang Gieng.


Kien truc Đen đuoc xay dung gom: cong tam quan, san đen, nha khach, phu chua Son Trang, Toa đai bai, Cung cam, Cung nhi, Cung cong đong. Kien truc nguyen thuy cua đen đuoc giu lai gan nhu toan bo cho đen ngay nay. Trong cac cung tho chinh cua đen co cac pho tuong: Đuc Thanh Tran, Đuc Vua Cha, Quan Tuan Trang, ong Hoang Bay, ong Hoang Đong quan Bo phu, Mau Nhi, Mau Thuong Nga, Mau Thuy Tien, Thien Phuc Thien Nhan.


Le hoi Đen Bao Ha co nhieu ngay le hoi, trong đo nhung ngay le chinh la: Le thuong nguyen (Ram thang Gieng), le tiec quan Tuan Tranh (25 thang 5 Am lich), ngay gio ong Hoang Bay (17 thang 7 Am lich), le Tet muon (Tet tat nien). Đay la mot trong nhung ngoi đen linh thieng o vung thuong nguon song Hong đuoc du khach thap phuong, đac biet la gioi kinh doanh đen chiem bai, đi le dip đau nam. Net noi bat khong chi trong le hoi ma con cac ngay thuong la cac gia hau đong, hat chau van.


Hien tuong xin loc co bac, cung thuoc phien tai đen Tai đen Bao Ha, ngoai nhung nguoi đen cau binh an, may man con co mot so nguoi co bac, om lo đe, cho vay nang lai đen cau loc lo đe, bai bac, tro choi may rui... Ngoai nhung le vat pho bien dang o cac đen, mot so nguoi con mang ca bai tu lo kho, bai to tom, bai chan, quan vi xoc đia, bat, đia... Noi đay cung đuoc menh danh la "đen so ma". Hien tuong nay đuoc cho la bat nguon tu cau chuyen truyen mieng rang vao khoang nam 2000, mot nguoi ten Phuong (hoac Phung) o thanh pho Lao Cai sau khi đi le tai đen ve thi đem nam mo thay mot vi tuong mach cho so đe, sau đo ong ta lam theo va trung lon.
Ben canh đo, đen cung tung co thoi gian la điem nong ve te nan xa hoi, đac biet la te nan ma tuy, nguoi ta mang ca thuoc phien va ban đen đe dang le do tin rang cung ong Hoang Bay phai cung thuoc phien thi ong moi thieng, moi phu ho. Tham chi con co thong tin rang ong Hoang Bay thuc chat la mot trum buon thuoc phien, do bi lat thuyen chet đuoi nen xac ong đuoc đem ve Bao Ha lap mieu tho. Truoc thuc trang đo, ban quan ly đen phai treo tam bien o cong voi noi dung "Cam mang thuoc phien vao đen" va kiem soat đo le, tuy nhien mot so nguoi van len lut tam thuoc phien vao thuoc la hoac hang ma khi dang le.


Chu thich