Tai Viet Nam, bat đong chinh kien tung xuat hien trong nhieu giai đoan lich su duoi nhieu loai hinh khac nhau.


Thoi Phap thuoc Trong thoi Phap thuoc, Nhieu nguoi bat đong chinh kien tai mien Nam (noi co chinh quyen thuoc đia va đuoc huong phan nao tu do chinh tri nhu mot lanh tho Phap), đa lien ket va thanh lap nhung to chuc đoi lap cong khai nhu Đang Lap hien Đong Duong, Đang Phuc Viet o Nam Ky, ra tranh cu va tham gia chinh truong cong khai va xuat ban bao tu nhan (nhu Gia Đinh bao, Nong co min đam, Tribune Indigene).
Tai Trung Ky va Bac Ky, chinh quyen bao ho tuy cho phep ra bao tu nhan (nhu Đong Duong tap chi, Phong Hoa,...) nhung khong cho phep lap nhung to chuc đoi lap nen nhung nguoi bat đong chinh kien va phan đoi chinh sach thuc dan đa thanh lap nhung to chuc cach mang tim cach lat đo chinh quyen bao ho bang vu khi nhu Viet Nam Cach menh Đong minh Hoi, Viet Nam Quoc dan Đang... Nhung to chuc quan chung khac tuy đuoc chinh quyen thuoc đia Phap cho hoat đong cong khai vi ly do van hoa hay cong đong nhung đa loi dung đe pho bien tu tuong quoc gia yeu nuoc va đoc lap qua cach pho bien nhung ca khuc yeu nuoc, hoc tap guong danh nhan Viet Nam, pho bien tri thuc nhu to chuc Huong Đao Viet Nam, truong Đong Kinh Nghia thuc...


Giai đoan 1954 – 1975 Trong thoi ky Chien tranh Viet Nam, tai mien Nam, thoi Viet Nam Cong hoa, nhieu to chuc chinh tri do nhung nguoi bat đong chinh kien thanh lap đe hoat đong cong khai, tranh cu vao quoc hoi va tham gia chinh truong, ra bao, bieu tinh (nhu Ky gia đi an may), Đang Dan chu Xa hoi Viet Nam, luc luong thanh phan thu ba (Duong Van Minh, Vu Van Mau, Nhat Linh, ong Đao Dua...). Đac biet trong thoi Đe Nhat Cong hoa Viet Nam, chinh quyen Ngo Đinh Diem tim cach han che đoi lap nen nhieu to chuc đoi lap đa to chuc nhung cuoc bieu tinh nhu trong dip Quoc nan Phat giao Viet Nam. Khi đo, Thich Quang Đuc tu thieu tai mot nga tu đong đuc o Sai Gon vao ngay 11 thang 6 nam 1963 nham phan đoi su đan ap Phat giao cua chinh quyen Viet Nam Cong hoa do Ngo Đinh Diem lanh đao. Tam anh chup hoa thuong tu thieu đa đuoc truyen đi khap the gioi va gay nen su chu y đac biet toi chinh sach cua che đo Ngo Đinh Diem. Nu tu Nhat Chi Mai cung đa tu thieu đe phan đoi Chien tranh Viet Nam.
Theo bao cao đac biet nam 1973 cua To chuc An xa quoc te (Amnesty International – AI), co ton tai viec chinh quyen Viet Nam Cong hoa đan ap nhung nguoi bat đong chinh kien, trong đo co viec lam dung cac đieu luat mo ho đe bat giu tuy tien, tra tan, va xet xu bang toa an binh. Nhung nguoi dan thuong bi Viet Nam Cong hoa giam giu đeu đuoc To chuc An xa Quoc te xem la tu nhan chinh tri, vi đa phan trong so đo bi giam giu vi ly do bat đong chinh kien. Nhieu nguoi bi bat mac du khong co lien he voi Chinh phu Cach mang lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam hay Mat tran Dan toc Giai phong mien Nam Viet Nam. Theo AI, Viet Nam Cong hoa co bon loai tu nhan bao gom: tu hinh su, nhung nguoi thuoc Chinh phu Cach mang lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam hay Mat tran Dan toc Giai phong mien Nam Viet Nam, nhung nguoi co lien he voi Chinh phu Cach mang lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam hay Mat tran Dan toc Giai phong mien Nam Viet Nam va nhung nguoi bat đong chinh kien. Nhung nguoi bat đong chinh kien đuoc phia Chinh phu Cach mang lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam, Mat tran Dan toc Giai phong mien Nam Viet Nam va Viet Nam Dan chu Cong hoa goi la "luc luong chinh tri thu ba" tai mien Nam. AI cho rang Viet Nam Cong hoa giam giu khoang 200.000 tu chinh tri nhung phia VNCH cho rang ho chi giam khoang 37.000 nguoi. Mot truong hop tieu bieu cua AI nhac toi la dan bieu Tran Ngoc Chau mot nguoi bat đong chinh kien bi chinh quyen Nguyen Van Thieu quy chup la cong san nam vung. Sau Hiep đinh Paris, ong Chau đuoc trao tra cho Chinh phu Cach mang lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam nhung ong tu choi vi cho rang minh khong phai la cong san. Thuc te đa chung minh đieu đo khi sau nam 1975, ong nay đa sang Hoa Ky đinh cu. Theo AI, VNCH đa bat bo va giam giu tuy tien nhung nguoi bat đong chinh kien o mien Nam thong qua nhung đieu luat chong Cong mo ho va tu binh khong đuoc huong cac quy che quoc te. Nhieu tu chinh tri bi coi la đac biet nguy hiem bi giam giu ma khong qua xet xu. Nhieu phien xu cua cac toa an binh chi keo dai trong 5 phut. Theo AI, tu nhan chinh tri con bi tra tan, buc cung, nhuc hinh tai cac nha giam, đac biet la tai Tong nha Canh sat Quoc gia Đo thanh Sai Gon. Tinh trang đoi xu tan te voi tu nhan dien ra khoc liet hon khi Quan luc Viet Nam Cong hoa va co van Hoa Ky can thiep vao cac trai giam. Bao cao cho biet viec biet giam, cum, đanh đap da man va nhot tu nhan trong chuong cop khien cho mot so tu nhan bi tan tat vinh vien. Mot so tu nhan đa chet trong nguc hoac bi liet nua nguoi. Tu nam 1972, hoi Chu thap đo bi ngan cam vao tiep xuc va ho tro cho tu chinh tri. Đa so nguoi bi cao buoc vi pham nhung toi chinh tri ke tren đeu bi giam giu vo thoi han ma khong đuoc mang ra xet xu. Can cu vao Đieu 4, Hien phap nam 1967 ve viec bai tru chu nghia Cong san, chinh quyen Viet Nam Cong hoa thuong bat nguoi voi ly do "gay nguy hiem đen an ninh quoc gia", "gay suy sup tinh than chien sy quan đoi", tap hop nguoi gay bat loi cho an ninh quoc gia, co suy chu thuyet cong san, than cong, than cong-trung lap,...Luat nha binh đuoc chinh quyen su dung trong cac vu an chinh tri.
Tai mien Bac thoi Viet Nam Dan chu Cong hoa, luc luong đoi lap khong đuoc phep thanh lap to chuc cong khai hay bieu tinh nen nhung to chuc đoi lap thoi Phap thuoc bi giai the va nhung nguoi bat đong chinh kien tim cach ra bao duoi danh nghia mot co quan nha nuoc nhu nhom Nhan Van-Giai Pham. Nhom nay xuat ban bao Nhan van ra đuoc 5 so va tap chi Giai pham ra đuoc 4 so roi bi đinh ban. Sau đo, hau het cac van nghe si tham gia Phong trao Nhan Van-Giai Pham phai tham gia cac khoa hoc tap ve tu tuong xa hoi chu nghia. Mot so bi treo but mot thoi gian dai: Le Đat, Tran Dan, so khac khong tiep tuc con đuong su nghiep van chuong, tham chi co nguoi bi giam giu trong mot thoi gian dai va tiep tuc bi giam sat trong nhieu nam sau khi man tu nhu truong hop Nguyen Huu Đang. Du luan chung thuong goi đay la "Vu an Nhan Van–Giai Pham". Trong Cai cach ruong đat tai mien Bac Viet Nam co nhieu "sai lam va khuyet điem" (nhu tuyen bo cua Hoi nghi Trung uong 10 cua Đang Lao đong Viet Nam), giao su Tran Đuc Thao, va mot so nguoi bi oan nhu Tu si Thieu Chuu tu sat vi bi nghi oan. Mot so luat su nhu Nguyen Manh Tuong đa cong khai phe binh nhung sai lam trong cac bai phat bieu truoc quoc hoi.


Tu 1975 đen nay Tu nam 1988, voi su tuyen bo ngung hoat đong cua Đang Dan chu Viet Nam va Đang Xa hoi Viet Nam, Nha nuoc Viet Nam khong cho phep thanh lap đang, to chuc đoi lap cong khai cung nhu phat hanh bao chi tu nhan (Chi thi 37) va bieu tinh, mit tinh ngoai bien che.
Nhung nguoi bat đong chinh kien đa dung Internet đe tuyen truyen quan điem chinh tri cua ho ve viec khong đong tinh voi chinh sach, quy đinh nao đo cua nha nuoc, hoac tuyen bo chong lai Đang Cong san va Nha nuoc Viet Nam. Hinh thuc bao gom dien đan, blog (Huy Đuc, mang Bauxite Viet Nam, mang luoi Nhan quyen Viet Nam,...) hay phat bieu qua mang Paltalk hoac lui vao hoat đong bi mat, khong đuoc cong nhan cong khai nhu Tap hop Thanh nien Dan chu, Khoi 8406, Cau lac bo Nhung Nguoi Khang chien cu. Nhieu nguoi bi bat giam vi nha nuoc Viet Nam cho rang ho đa vi pham Đieu 88 Bo luat Hinh su ve hanh vi loi dung quyen tu do đe tuyen truyen chong Nha nuoc.
Hien nay co mot so nha bat đong chinh kien noi tieng nhu Bui Tin, Cu Huy Ha Vu, Duong Thu Huong, Hoang Minh Chinh, Ha Si Phu, Le Chi Quang, Le Cong Đinh, Le Thi Cong Nhan, Le Tran Luat, Nguyen Gia Kieng, Nguyen Ho, Nguyen Huu Chanh, Nguyen Tien Trung, Nguyen Van Ly, Nguyen Van Đai, Nguyen Vu Binh, Nguyen Đan Que, Nguyen Xuan Gian, Pham Hong Son, Thich Huyen Quang, Thich Khong Tanh, Thich Quang Đo, Thich Tue Sy, Tran Khai Thanh Thuy, Tran Quoc Hien, Tran Đo, Vu Thu Hien.


= Phan bien ve bat đong chinh kien =
Đang Cong san Viet Nam luon khang đinh su lanh đao suot 80 nam qua cua Đang luon luon đung đan . Hien tai chua co su ro rang ve su quan ly tu tuong cua Đang Cong san đoi voi nhung Viet Kieu hai quoc tich.
Nhung nguoi thuong xuyen boc lo tu tuong chi trich su lanh đao cua Đang đuoc coi la cac đoi tuong "bat đong chinh kien", va o muc cao hon la "the luc thu đich" va co the bi nghiem tri. Vi du đien hinh nhu truong hop Cu Huy Ha Vu co cac bai phat bieu phan đoi tu tuong va đuong loi lanh đao cua Đang đa bi buoc toi "chong pha nha nuoc xa hoi chu nghia". Theo Tuyen ngon Quoc te Nhan quyen ma Viet Nam đa ky cam ket thuc hien, cong dan co quyen "tu do tu tuong" trong khuon kho phap luat, nhung su phan đinh giua "phan bien" va "tuyen truyen chong pha" la chua nhat quan.
Chinh phu Viet Nam cho rang phan bien xa hoi la rat can thiet, tuy nhien Quyet đinh 97 cua Thu tuong Chinh phu ra nam 2009 yeu cau "y kien phan bien ve đuong loi, chu truong, chinh sach cua Đang, Nha nuoc can gui y kien đo cho co quan Đang, Nha nuoc co tham quyen, khong đuoc cong bo cong khai voi danh nghia hoac gan voi danh nghia cua to chuc KHCN . Vi vay, khong co y kien phan bien nao co the đuoc cong bo cong khai truoc khi cho phep.


= Đac điem va thanh phan =
Nhung loai hinh co the co cua bat đong chinh kien: 

Loai hinh bao ve loi ich cua minh va phan đoi cac bat cap trong quy che xa hoi nhu nong dan khieu kien va bieu tinh chong bat cong trong viec trung thu đat đai cua ho, cong nhan đinh cong đoi tang luong va tang quy che bao ve xa hoi, sinh vien đoi giam hoc phi, nguoi dan chong tang gia xang...
Loai hinh phan bien chinh thong bao gom nhung tri thuc hoac to chuc phan đoi mot chinh sach nao đo cua nha nuoc va phan bien cong khai cac chinh sach ma ho cho la chua hop ly, thong qua cac phuong tien truyen thong nha nuoc nhu Nguyen Hue Chi, Le Đang Doanh, Vien nghien cuu Phat trien IDS, Thieu Chuu, Phan Đinh Dieu.
Loai hinh ly khai hay la bi Đang ky luat bao gom cac can bo, chien si, Đang vien Đang Cong san Viet Nam cu đa bi khai tru đang. Ho viet sach, tham luan ve nhung quan điem cua ho va pho bien bang nhung phuong tien khong chinh thong ngoai tam kiem soat cua nha nuoc nhu Tran Đo, Tran Xuan Bach, Hoang Van Hoan, Hoang Minh Chinh, Tran Manh Hao, Duong Thu Huong, Bui Tin, To Hai Nguyen Ho va cac thanh vien Cau lac bo Nhung Nguoi Khang chien cu, Tong Van Cong (nguyen tong bien tap bao Lao đong),
Loai hinh lien ket bao gom thanh lap nhung to chuc tim cach lien ket đe co the hoat đong hieu qua hon va co chu truong ro rang nhu Tap hop Thanh nien Dan chu, Khoi 8406, Cao trao Nhan ban (Nguyen Đan Que), Giao hoi Phat giao Viet Nam Thong nhat, Viet Nam Canh tan Cach mang Đang.
Loai hinh tu phat bao gom nhung ca nhan buc xuc vi mot chinh sach nao đo ma ho cho la bat cong, hoac co thai đo chong Đang Cong san va nhung nha lanh đao Viet Nam mot cach manh liet. Nhung nguoi nay thuong tuyen truyen qua bieu tinh hoac nhung phuong tien truyen thong khong đuoc nha nuoc Viet Nam cong nhan, nhu Le Hien Đuc (khieu kien cho nong dan bi trung thu đat), Cu Huy Ha Vu (kien thu tuong Nguyen Tan Dung ve viec ky quyet đinh cho phep Trung Quoc khai thac quang bauxit tai Tay Nguyen Viet Nam), Le Thi Cong Nhan (phe phan chu nghia Cong san, Ho Chi Minh va Vo Nguyen Giap), Nguyen Phuong Uyen (keu goi bieu tinh chong quan he ngoai giao voi Trung Quoc), Nguyen Tien Trung, Đo Thi Minh Hanh, Tađeo Nguyen Van Ly hoac qua mang Internet, nhu blogger Đieu Cay, Truong Duy Nhat, Huy Đuc, hoac phat tan tai lieu ve nhan quyen nhu Ha Si Phu, Pham Hong Son, Nguyen Vu Binh, Tran Huynh Duy Thuc, cac luat su nhu Le Tran Luat, Nguyen Van Đai, Le Cong Đinh, Le Quoc Quan, Ha Huy Son... Mot so nguoi thuoc nhom "tu phat" nay, sau mot thoi gian thi tro thanh nhan su cua cac to chuc "Lien ket" o tren.
Loai cuoi cung la nhung nguoi thuoc nhom canh Ta đoi lap, tuc la nhung nguoi theo chu nghia xa hoi cho rang đang Cong San Viet Nam đa đi chech huong, xa roi ly tuong Marx-Lenin va phe phan đuong loi, cach đieu hanh đat nuoc cua đang hien nay, thi du vu Viet Nam tham gia To chuc thuong mai The gioi (WTO) vao nam 2007, hay Viet Nam mo cua ngay cang sau rong cho kinh te thi truong va đau tu nuoc ngoai; tinh trang tham nhung, tri tre cua đat nuoc; khoang cach giau ngheo va phan biet giai cap o Viet Nam tang nhanh; va chinh quyen đan ap cac cuoc bai cong, bieu tinh cua tang lop cong nhan, nong dan trong thoi gian gan đay,...


= Su kien =
1980 – Đieu 4 Hien phap nuoc Cong hoa xa hoi chu nghia Viet Nam nam 1980 va 1992 quy đinh đia vi lanh đao duy nhat cua Đang Cong san Viet Nam. Đieu nay tao ra nhieu y kien tranh luan ve su vi hien cua hien phap va nhieu y kien đoi sua đoi quy đinh nay.
2006: Chi thi 37 tai khang đinh "Tang cuong lanh đao, quan ly bao chi: kien quyet khong đe tu nhan hoa bao chi duoi moi hinh thuc; khong đe bat cu to chuc, ca nhan nao loi dung, chi phoi bao chi phuc vu loi ich rieng." (Chi thi 37)
2007: Thu tuong Nguyen Tan Dung ky Du an khai thac bauxite o Tay Nguyen gay ra nhieu y kien tranh cai khac nhau trong du luan. Mot so tri thuc nhu giao su Nguyen Hue Chi thanh lap trang Bauxite Viet Nam đe thong tin, trao đoi ve van đe bauxite o Viet Nam va gop tieng noi phan bien nhieu mat cua nguoi tri thuc.
2007: Vao thang 11 nam 2007, Quoc vu vien nuoc Cong hoa Nhan dan Trung Hoa thanh lap mot đo thi cap huyen (huyen cap thi) thuoc tinh Hai Nam lay ten la Tam Sa co pham vi quan ly 3 quan đao tren Bien Đong, trong đo co hai quan đao tranh chap voi Viet Nam la quan đao Hoang Sa va quan đao Truong Sa đa gay nen mot phong trao tu phat cua thanh nien sinh vien xuong đuong phan ung ve viec thanh lap thanh pho Tam Sa, mot so vu xuong đuong bi chinh quyen giai tan. Bat đong ve cach xu ly cac van đe tranh chap voi Trung Quoc nhu van đe cot moc bien gioi, van đe Hoang Sa tiep tuc gay chia re y kien va gay nhieu tranh cai kem theo đo nhung chi trich cua cac nhan vat bat đong chinh kien ve thai đo cua Nha nuoc va đang cong san.
2007 Luat su Le Thi Cong Nhan bi bat tam giam tai Ha Noi vao ngay 6 thang 3 nam 2007 voi ly do "hoat đong tuyen truyen chong nha nuoc Xa hoi chu nghia Viet Nam", va bi xoa ten khoi danh sach Đoan Luat su Ha Noi. Sau hon hai thang "tam giam", co va Nguyen Van Đai đuoc đem ra xet xu, bi ket an 4 nam tu va 3 nam quan che va xoa ten khoi đoan luat su (bi cam hanh nghe). Viec bat giam luat su Le Thi Cong Nhan gay ra nhung chi trich tu phia Cong đong chung chau Au EU, Hoa Ky va cac to chuc nhan quyen tren the gioi.
2008: Thay đoi Tong bien tap, pho tong bien tap cac to bao Thanh Nien, Tuoi Tre (Bui Thanh, Vu Kim Hanh, Nguyen Cong Khe), ky luat va rut the nha bao nhieu phong vien vi lien quan đen viec đang tin bai phan anh vu an tham nhung đien hinh nhat đen luc bay gio, vu an PMU 18.
2008: Viet Nam cho ra đoi Cuc Quan ly Phat thanh, Truyen hinh va Thong tin đien tu, đat duoi quyen quan ly cua Bo Thong tin – Truyen thong. Co quan nay co chuc nang xay dung quy đinh quan ly thong tin tren Internet, trong đo co Quy đinh ve quan ly blog ca nhan. Đieu nay lam To chuc Phong vien khong bien gioi RSF cho la Viet Nam co y đinh kiem soat Internet va xep Viet Nam vao mot trong 12 quoc gia Ke thu cua Internet..
Thuc te tu 2005, 2006 Viet Nam đa he thong hoa viec kiem soat truy cap Internet bang cach am tham block cac site chu yeu vi ly do ton giao, chinh tri nhu Human Rights Watch, SaigonBao, Radio Free Asia, BBC Tieng Viet va nhung bai blog cua Le Chi Quang, Nguyen Đan Que v.v. Đieu đang chu y la trong cung thoi điem, viec block cac site co noi dung khieu dam hay bao luc hau het khong đuoc tien hanh hoac thuc hien rat cham trong khi cam cac noi dung khong hop thuan phong, my tuc la nguyen nhan chinh thuc đuoc cong bo..

2009: Bat giam blogger nhu Đieu Cay, đong cua cac blog Nguoi Buon Gio, Me Nam, bat giam va đua ra xet xu nhieu nha bat đong chinh kien trong đo co Nguyen Tien Trung, luat su Le Cong Đinh.
2009: Quyet đinh 97/2009/QĐ-TTg ve viec ban hanh Danh muc cac linh vuc ca nhan đuoc thanh lap to chuc khoa hoc va cong nghe (KH&CN) va phan bien chinh sach đua đen viec Vien nghien cuu Phat trien IDS tu giai the đe phan đoi Quyet đinh.
2010: Du an Đuong sat cao toc su dung hoan toan ky thuat va von vay tu Nhat Ban vap phai su phan đoi quyet liet tu Quoc hoi va nguoi dan, va bi Quoc hoi bac bo du Chinh phu muon quyet tam tien hanh du an ton kem 56 ty USD nay.


Phat bieu Trong chuyen tham Hoa Ky thang 6 nam 2007, ong Nguyen Minh Triet phat bieu rang "Bat đong chinh kien la chuyen binh thuong, ngay trong Đang cung co nhieu y kien khac nhau. O Viet Nam khong he co chuyen bat bo, xet xu vi ly do bat đong chinh kien, nhung nguoi nay vi pham phap luat Viet Nam va phai đuoc xu ly theo phap luat Viet Nam, ho hoat đong co to chuc, ket noi trong nuoc, ngoai nuoc, nhan tien, lap đang nay đang khac, len ke hoach lat đo che đo. Hanh đong nhu vay khong the chap nhan đuoc."
Phat ngon vien Bo Ngoai giao VN, ong Le Dung phat bieu rang "Moi cong dan đeu co quyen bay to chinh kien cua minh song quyen nay phai đuoc thuc hien trong khuon kho phap luat, khong xam pham đen loi ich cua nguoi khac va loi ich quoc gia. Moi hanh vi vi pham phap luat đeu bi xu ly nghiem minh theo quy đinh cua phap luat."
Giao su Carlyle Thayer, chuyen gia ve Viet Nam tai Hoc vien Quoc phong Australia co bai nhan xet viec bat bat đong chinh kien đuoc tien hanh lam hai đot, thang 9/2008 va thang 5-06/2009. Ong cho rang "Tu khi ong To Huy Rua vao Bo Chinh tri hoi đau nam ngoai, nguoi ta thay co mot su mai dua trong thay đoi voi bao chi chinh thong trong viec tuong thuat cac truong hop lien quan bat đong chinh kien. Ong Rua la truong Ban Tuyen giao Trung uong, hop tac chat che voi Đang Cong san Trung Quoc trong cac van đe ve tu tuong. Tu khi ong Rua đuoc vao Bo Chinh tri, viec nay se dan đen that chat kiem soat tu tuong đoi voi đoi ngu tri thuc, hoc gia, nha bao va thanh nien su dung mang Internet. Đieu nay nay đa ro rang. Đot tran ap bat đong chinh kien hien nay la mo đau chien dich cua phe bao thu ve tu tuong va khoi an ninh trong Đang nham hinh thanh cac chinh sach va anh huong viec lua chon lanh đao truoc Đai hoi Đang đau 2011."


Xem them Dan chu tai Viet Nam
Nhan quyen tai Viet Nam
Bieu tinh tai Viet Nam


Chu thich Lien ket ngoai (tieng Anh) Carlyle Thayer, Vietnam and the Challenge of Political Civil Society, Contemporary Southeast Asia Vol. 31, No. 1 (2009), pp. 1–27