Casablanca la mot bo phim chinh kich lang man cua Hoa Ky nam 1942. Phim do đao dien Michael Curtiz dan dung, dua tren kich ban san khau Everybody Comes to Rick's cua Murray Burnett va Joan Alison. Phim co dien xuat cua Humphrey Bogart, Ingrid Bergman, Paul Henreid, Claude Rains, Conrad Veidt, Sydney Greenstreet, Peter Lorre va Dooley Wilson. Lay boi canh giai đoan đau Chien tranh the gioi thu hai, Casablanca đe cap toi mot nguoi đan ong bi giang xe boi lua chon kho khan giua tinh yeu danh cho mot nguoi phu nu va trach nhiem giup co cung chong—la mot lanh tu khang chien nguoi Tiep Khac—thoat khoi Maroc, luc nay thuoc quyen quan ly cua chinh quyen Vichy Phap than Đuc Quoc xa.
Nha dung phim Irene Diamond đa thuyet phuc nha san xuat Hal B. Wallis mua lai tac quyen vo kich vao thang 1 nam 1942. Hai anh em Julius va Philip G. Epstein ban đau đuoc chi đinh viet kich ban cho bo phim. Đau nam 1942, ho roi bo du an đe hop tac trong Why We Fight cua Frank Capra. Howard E. Koch đam nhan kich ban nay cho toi khi anh em nha Epsteins tro lai mot thang sau đo. Casey Robinson viet lai kich ban trong ba tuan, nhung khong đuoc ghi nhan. Curtiz tro thanh đao dien cua bo phim sau khi William Wyler, lua chon đau tien cua Wallis, khong the tham gia. Qua trinh ghi hinh chinh bat đau tu ngay 25 thang 5 nam 1942, ket thuc ngay 3 thang 8; hau het bo phim quay tai Warner Bros. Studios, Burbank, voi chi mot canh quay o San bay Van Nuys, Los Angeles.
Mac du la mot bo phim hang A voi dan dien vien nhieu ngoi sao cung đoi ngu san xuat ten tuoi, khong ai trong đoan lam phim tin rang no se tro thanh mot san pham vuot troi so voi hang chuc bo phim Hollywood khac đuoc san xuat cung nam. Đuoc đua ra rap cong chieu som nham tan dung su kien quan Đong minh tan cong Bac Phi, phim cong chieu lan đau tien vao ngay 26 thang 11 nam 1942 tai Thanh pho New York va ra mat tai My vao ngay 23 thang 1 nam 1943.
Tai phong ve, phim thu ve 3.7 trieu USD trong lan phat hanh goc, la phim co doanh thu cao thu 7 cua nam 1943. Tai giai Oscar lan thu 16, phim chien thang 3 hang muc: "Phim hay nhat", "Đao dien xuat sac nhat" (Curtiz) va "Kich ban chuyen the xuat sac nhat" (anh em nha Epsteins va Koch). Trai qua thoi gian, bo phim tiep tuc đuoc đanh gia cao va no đuoc coi la mot trong nhung tac pham kinh đien cua đien anh Hollywood voi nhieu cau thoai, hinh tuong nhan vat va phan nhac phim đa tro thanh mau muc trong lich su đien anh. Hon 60 nam sau ngay cong chieu đau tien, Casablanca van thuong xuyen đung o nhom đau trong cac bang xep hang nhung bo phim hay nhat trong lich su.


Noi dung Rick Blaine (Humphrey Bogart) la mot nguoi My luu vong song tai thanh pho bien Casablanca cua Maroc thuoc Phap. Anh la ong chu cua mot quan bar sang trong kiem song bac noi tieng co ten "Rick's Cafe Americain", noi tap trung đu moi thanh phan cua thanh pho, tu nhung vien chuc Vichy Phap hay si quan Đuc Quoc xa cho toi nhung nguoi ti nan bi mac ket tai thanh pho cang tren đuong chay tron cuoc chien đang lan rong o chau Au. Co ve ngoai lanh lung va khong bao gio tiep ruou khach toi quan bar, Rick thuc te lai la mot nguoi My nhiet huyet tung chien đau ben canh nhung nguoi Cong hoa trong cuoc Noi chien Tay Ban Nha chong lai phe phat xit cua Francisco Franco.
Mot buoi toi, Ugarte (Peter Lorre), von kiem song bang nhung manh khoe lat vat va la khach quen cua Rick, toi Rick's Cafe Americain voi hai to giay thong hanh ma ga lay đuoc sau khi giet chet hai nhan vien đua thu nguoi Đuc. Đay la nhung giay to co gia tri cuc lon đoi voi nhung nguoi bi mac ket o Casablanca vi no cho phep nguoi mang chung đuoc phep đi lai tu do trong vung cua Đuc Quoc xa kiem soat tai chau Au, đong nghia voi viec ho co the đat chan toi Lisboa, Bo Đao Nha đe roi tu đo bay toi My va thoat khoi su tan khoc cua cuoc chien. Du đinh ban lai hai to thong hanh voi gia cao cua Ugarte khong thanh khi ga bi vien đai uy canh sat Louis Renault bat ngay tai quan ca phe. Nhung Renault va cac si quan Đuc Quoc xa khong biet rang truoc khi bi bat Ugarte đa kip giao lai hai to thong hanh cho Rick. Cung thoi điem voi vu bat giu Ugarte, Rick gap hai nguoi khach ma anh khong he mong đoi, đo la nguoi yeu cu cua anh, Ilsa Lund (Ingrid Bergman) cung chong cua co la Victor Laszlo (Paul Henreid). Laszlo von la mot lanh tu khang chien nguoi Tiep Khac đa tung chay thoat khoi trai tap trung cua Đuc Quoc xa va đang tim cach vuot khoi Casablanca toi My nham tiep tuc to chuc cuoc khang chien tai chau Au. Ilsa Lund tim thay nguoi ban la nhac si duong cam Sam va yeu cau choi ban "As Time Goes By."

Sau cuoc noi chuyen voi ong Ferrari (Sydney Greenstreet), chu quan bar canh tranh voi Rick Blaine, Victor Laszlo tin rang Rick đang co hai to thong hanh trong tay va quyet đinh thuyet phuc Rick nhuong chung lai cho minh. Truoc loi đe nghi cua Laszlo, Rick thang thung tu choi voi loi giai thich đon gian rang Laszlo hay ve hoi ly do tu nguoi vo cua minh. Trong luc đo ben ngoai quan bar, cac vien si quan Đuc đang hat vang bai hat ma ho rat tu hao la "Die Wacht am Rhein", đe đap tra, Laszlo đe nghi ban nhac cua quan choi ban quoc ca cua Phap "La Marseillaise" va bat nhip cho toan bo khach trong quan hat theo at loi nguoi Đuc. Hanh đong cua Laszlo khien vien thieu ta Strasser cua Đuc Quoc xa tuc gian toi muc ong ta buoc đai uy canh sat nguoi Phap Renault đong cua ngay lap tuc co so kinh doanh cua Rick.
Đem hom đo, đich than Ilsa toi gap Rick tai quan ca phe sau khi Laszlo phai tham gia mot cuoc hop bi mat cua nhung nguoi khang chien. Mot lan nua Rick tu choi giao lai hai to thong hanh khien Ilsa phai rut sung ra đe doa, tuy nhien co nhanh chong thua nhan rang minh khong the ban anh va rang co van con rat yeu anh. Ilsa giai thich voi Rick rang khi hai nguoi phai long nhau o Paris trong nhung ngay truoc khi thanh pho roi vao tay nguoi Đuc, co khong biet rang nguoi chong tuong nhu đa chet trong trai tap trung cua co thuc te van con song va tham chi đa thoat đuoc ve ngoai o thanh pho. Đung truoc trach nhiem cham soc nguoi chong bi thuong, co buoc phai o lai thanh pho ma khong the toi ga tau cung Rick nhu loi uoc hen. Mac du con to ra chua cay vi moi tinh tan vo, Rick van hua giup chong Ilsa chay thoat đe roi sau đo anh cung co co the mot lan nua song ben nhau.
Tai quan Rick's Cafe Americain, Laszlo toi gap Rick đe tiet lo rang minh đa biet ve tinh cam cua Ilsa voi Rick va anh đe nghi Rick dung nhung to thong hanh đe đua vo minh toi noi an toan. Ngay luc nay Renault ap toi bat Laszlo khi đang giao dich giay thong hanh voi Rick, voi toi danh dinh liu toi giay to bi đanh cap. Luc nay Rick tro mat voi ke hoach vach san ban đau von đe lua Renault, rut sung buoc ong tha Laszlo va đua ca hai vo chong Ilsa toi san bay đe bat chuyen bay đem toi Lisboa. Tai san bay Rick boc lo ke hoach thuc su cua minh, đo la cho ca hai vo chong Ilsa chay tron vi theo Rick, Ilsa khong the o lai song cung anh boi co la mot phan quan trong trong cuoc chien đau cua Laszlo sau nay. Sau đo anh con tiep tuc giet vien si quan Strasser khi ong ta tim cach ngan can chuyen bay cua hai nguoi. Chiec may bay cho Ilsa cung Laszlo cat canh cung luc Renault quyet đinh roi bo Casablanca đe cung Rick toi vung do Chinh phu tu do Phap quan ly o Brazzaville. Ca hai buoc vao man suong mu day đac voi cau thoai cuoi cung cua Rick: "Louis, toi nghi rang đay la su bat đau cua mot tinh ban đep." ("Louis, I think this is the beginning of a beautiful friendship.")


Dien vien Trong vo kich, dien vien co tong cong 16 đoan hoi thoai va nhieu canh bo sung; kich ban phim mo rong thanh 22 đoan hoi thoai va hang tram canh bo sung.
Dan dien vien cua Casablanca đa dang ve quoc tich, chi co 3 trong so cac dien vien đuoc gioi thieu la nguoi My. Ngoai cac dien vien chinh la Paul Henreid, Conrad Veidt va Peter Lorre, nhieu vai dien quan chung chu yeu la cac dien vien chau Au phai roi bo que huong đe chay tron che đo Đuc Quoc xa, nhu Louis V. Arco, Trude Berliner, Ilka Grunig, Lotte Palfi, Richard Ryen, Ludwig Stossel, Hans Twardowski va Wolfgang Zilzer. Mot nhan chung tai buoi quay canh phim "song đau" giua hai bai La Marseillaise va Die Wacht am Rhein ke lai rang rat nhieu dien vien đa khoc va "nhan ra ho chinh la nhung nguoi ti nan that su". Theo Aljean Harmetz thi cac dien vien luu vong đa đem lai cho Casablanca su am hieu va cam xuc tuyet vong ma neu chi tuyen cac dien vien thong thuong thi bo phim se khong bao gio co.
Dien vien hai Jack Benny đa co the tham gia vao mot vai phu, nhu loi dan xuat hien trong quang cao bao chi va quyen sach thong cao cua Casablanca. Trong muc "Movie Answer Man", nha phe binh Roger Ebert tra loi, "Co the la anh ay. Toi chi noi đuoc đen vay." Sau nay, ong noi them "Đung vay đay. Cau lac bo ham mo Jack Benny gio đay co the đuoc thanh minh roi."

Dien vien chinh

Humphrey Bogart trong vai Rick Blaine. Von la ngoi sao cua cac bo phim hinh su, Rick la vai dien lang man đau tien cua Bogart. Theo mot so thong tin thi vai dien nay tung đuoc hang phim nham cho Ronald Reagan nhung thuc te thi hang Warner Bros khi đo đa biet rang ngoi sao nay phai nhap ngu, vi vay ho chua tung thuc su co y đinh đe Reagan đong vai Rick Blaine.
Ingrid Bergman trong vai Ilsa Lund. Theo trang web chinh thuc cua Bergman thi Ilsa la vai dien noi tieng va co suc song lau ben nhat cua ngoi sao nguoi Thuy Đien. Von khoi đau su nghiep o Hollywood tu nam 1939 voi Intermezzo, Casablanca la thanh cong lon đau tien cua Bergman. Theo y kien cua nha phe binh Roger Ebert, Ingrid Bergman đa thuc su toa sang va đong cap rat an y voi ngoi sao lon Humphrey Bogart. Truoc Bergman, mot so nu dien vien tung đuoc thu vai Ilsa la Ann Sheridan, Hedy Lamarr, Michele Morgan, ban than Bergman cung chi co the tham gia bo phim sau khi Wallis cho David O. Selznick muon lai mot ngoi sao khac la Olivia de Havilland.
Paul Henreid trong vai Victor Laszlo. Henreid von la mot dien vien Ao roi que huong tu nam 1935, ong chi mien cuong nhan vai Laszlo sau khi đuoc hua tra khoan thu lao cao hon ca hai Bogart va Bergman. Quan he giua Henreid va hai dien vien chinh con lai cung khong thuc su tot trong qua trinh quay phim, ong coi Bogart la mot dien vien "tam thuong" ("mediocre"), nguoc lai Bergman cung nhan xet rang Henreid la mot nguoi kho tinh va hay gian doi.

Dien vien phu
Claude Rains trong vai Đai uy Louis Renault. Rains la mot dien vien Anh tung cong tac voi Curtiz trong Nhung cuoc phieu luu cua Robin Hood.
Peter Lorre trong vai Ugarte. Lorre la mot dien vien goc Hungary phai roi Đuc sang My nam 1933.
Sydney Greenstreet trong vai Ngai Ferrari. Greenstreet la đong huong cua Rains, ong đa tung đong chung voi Lorre va Bogart trong bo phim noi tieng The Maltese Falcon (1941).
Conrad Veidt trong vai Thieu ta Heinrich Strasser. Veidt von la mot dien vien Đuc tung tham gia tac pham huyen thoai cua đien anh Đuc The Cabinet of Dr. Caligari (1920) truoc khi phai chay tron che đo Quoc xa.

Dien vien khac
Dooley Wilson trong vai Sam. Wilson la mot trong so rat it cac dien vien My tham gia Casablanca. Von la mot tay trong, ong khong he biet choi piano va mai đen sau khi hoan thanh bo phim, nha san xuat Wallis van co y đinh long tieng dien vien khac thay cho tieng cua Wilson trong cac bai hat. Vai dien Sam cung tung đuoc Hal Wallis du kien la mot vai nu ma trong so cac ung cu vien co su gop mat cua Hazel Scott va Ella Fitzgerald.
Joy Page trong vai Annina Brandel. Tuy vao vai mot phu nu luu vong nguoi Bulgaria nhung Page lai la nguoi My, co la con gai cua ong chu hang Warner Bros. Jack Warner.
S. Z. Sakall trong vai Carl. Cung giong nhu đao dien Curtiz va Peter Lorre, Sakall la mot dien vien nguoi Hungary chay tron che đo Đuc Quoc xa. Sakall la ban cua Curtiz tu ngay hai nguoi con lam viec tai Budapest, ong co ba nguoi than thiet mang trong cac trai tap trung cua Đuc Quoc xa.
Curt Bois trong vai ke moc tui. Bois la dien vien nguoi Do Thai goc Đuc. Su nghiep đien anh cua ong keo dai tu nam 1907 toi nam 1987.
Leonid Kinskey trong vai Sascha, tay pha che nguoi Nga đa say đam Yvonne. Ong sinh trong mot gia đinh nguoi Do Thai tai Nga va chuyen toi Hoa Ky. Ong chia se voi Aljean Harmetz, tac gia cuon Round Up the Usual Suspects: The Making of Casablanca, rang vi ong la ban ruou cua Bogart nen moi gianh đuoc vai dien nay. Leo Mostovoy la lua chon đau tien cho vai nay, nhung bi cho la khong đu hai huoc.
Madeleine LeBeau trong vai Yvonne, co ban gai bi Rick tu choi. LeBeau ket hon voi đong nghiep trong Casablanca Marcel Dalio cho đen khi ly hon nam 1942. Ba la dien vien con song cuoi cung cua đoan lam phim, truoc khi qua đoi ngay 1 thang 5 nam 2016.
John Qualen trong vai Berger. Ong sinh ra tai Canada, nhung lon len o Hoa Ky. Ong xuat hien trong nhieu bo phim cua John Ford.


San xuat = Kich ban =
Kich ban goc cua Casablanca la kich ban san khau chua đuoc san xuat cua Murray Burnett va Joan Alison co tua đe Everybody Comes to Rick's. Vo kich nay dua tren cam hung tu chuyen đi chau Au nam 1938 cua Murray Burnett, luc ong đa toi Vien chi mot thoi gian ngan sau khi su kien Anschluss xay ra va tan mat chung kien su phan biet đoi xu cua chinh quyen Đuc quoc xa. Tiep đo, nha bien kich con toi mot hop đem o mien Nam nuoc Phap noi ong gap nhung khach hang đen tu nhieu quoc gia tren the gioi va mot nhac cong ma ong lay lam hinh mau cho nghe si nguoi da đen Sam trong phim sau nay. Trong kich ban san khau goc, nhan vat Ilsa la mot co gai My co ten Lois Meredith, co khong biet Laszlo cho toi sau khi ket thuc cuoc tinh voi Rick, von la mot luat su, o Paris. Đe tang tinh chan thuc ve đong co cua Rick, Wallis, Curtiz va cac tac gia đa quyet đinh đua boi canh bo phim ve sau khi Tran Tran Chau Cang dien ra. Tren The Guardian, Paul Fairclough khang đinh Cinema Vox o Tangier la niem cam hung cho Rick's Cafe trong Casablanca. Đay la cong trinh lon nhat tai chau Phi khi khanh thanh nam 1935, suc chua 2.000 cho ngoi va co mot mai vom keo.
Sau khi đoc kich ban, nha phan tich cua hang Warner Bros. la Stephen Karnot cho rang đay la mot "kich ban sao rong nhung tinh te" ("sophisticated hokum"), voi ket qua la bien tap vien Irene Diamond thuyet phuc nha san xuat Hal Wallis mua lai ban quyen kich ban Everybody Comes to Rick's voi gia 20.000 USD, so tien lon nhat tung đuoc tra cho mot kich ban san khau chua bao gio cong dien. Sau khi mua lai kich ban san khau, cac nha san xuat đoi ten du an thanh Casablanca nham bat chuoc tua đe cua bo phim an khach Algiers (1938). Cac bien kich đau tien đuoc giao chuyen the tac pham san khau nay la anh em Julius va Philip Epstein. Đau nam 1942, ho roi bo du an nay va chuyen sang hop tac trong Why We Fight theo yeu cau Frank Capra tai Washington, DC. Nguoi thu ba tham gia nhom chuyen the la nha bien kich Howard Koch, đa viet nen 30 toi 40 trang trong luc anh em nha Epstein vang mat. Khi anh em nha Epstein tro lai khoang mot thang sau đo, đong gop cua Koch bi loai bo—nguoc lai nhung gi Kock khang đinh trong 2 cuon sach cua minh. Theo luong kinh phi cuoi cung ma hang Warner Bros. chi tra cho bo phim, anh em nha Epsteins nhan 30.416 USD, trong khi Koch chi đuoc tra 4.200 USD.
Tuy khong đuoc nhac toi trong thanh phan bien kich, Casey Robinson cung đong gop cho kich ban chuyen the cua Casablanca trong 3 tuan, tham gia chinh sua nhung cuoc gap go cua Rick va Ilsa o quan bar. Curtiz quyet đinh uu tien cac truong đoan lang man cua bo phim va nhung canh phim hoi tuong cua Rick va Ilsa ve giai đoan hai nguoi con o Paris. Kock lai đe nghi nhan manh yeu to chinh tri va tinh cam lang man cua kich ban goc. Mac du trai qua tay nhieu bien kich voi nhung y đo chuyen the khac nhau, Ebert van xem đay la mot kich ban "het suc chat che va thong nhat". Con theo Koch nhan xet sau nay thi chinh suc ep giua y đo chuyen the cua ong va cua Curtiz đa giup kich ban phim co đuoc su thong nhat đo. Tuy khong hoan toan tan thanh voi kich ban chuyen the cuoi cung, Julius Epstein cung thua nhan rang du sao thi bo phim đuoc hoan thanh suon se van la đieu tot nhat.
Kich ban chuyen the Casablanca con gap rac roi o co quan kiem duyet cua Hollywood la Production Code Administration khi Joseph Breen phan đoi chi tiet vien đai uy Renault tim cach tong tien nhung nguoi mac ket o Casablanca hay chi tiet Rick va Ilsa tung ngu cung nhau o Paris. Mot so thay đoi nho trong kich ban đuoc thuc hien tuy nhien thuc te thi ca hai chi tiet nay đeu van đuoc giu nguyen trong kich ban cuoi cung. Do quy đinh cua luat đien anh My (Hays Code) thoi đo nen Casablanca khong the ket thuc voi viec mot nguoi đan ba đa co chong bo đi voi nguoi đan ong khac, vi vay van đe cua kich ban chuyen the khong phai la Ilsa co ra đi cung Laszlo hay khong ma la su kien đo se dien ra the nao. Vi vay Casey Robinson đa đe nghi voi Hal Wallis ve mot đoan ket co nut that voi viec Rick gia nhu se giu Ilsa o lai cung minh trong khi thuc te thi anh quyet đinh se đe ca hai nguoi cung ra đi. Theo Casey thi đoan ket nay se giai quyet đuoc moi tinh tay ba trong phim cung nhu neu bat đuoc y nghia cua cuoc chien đau chong phat xit von co vi tri quan trong nhat vao thoi điem chien tranh nay.


= Quay phim =

Bo phim đuoc khoi quay ngay 25 thang 5 nam 1942 va hoan thanh chua đay ba thang sau, vao ngay 3 thang 8, voi kinh phi 1.039.000 đo la My (vuot du toan 75.000 USD), đay la mot so tien khong phai qua lon nhung cung vuot hon kinh phi trung binh cua mot bo phim Hollywood thoi bay gio.
Lua chon đau tien cua Wallis cho vi tri đao dien Casablanca la William Wyler, tuy nhien đao dien noi tieng nay khong the tham gia du an, va Wallis quyet đinh quay sang nguoi ban than cua minh la Michael Curtiz, mot đao dien von la nguoi Do Thai goc Hungary di cu toi My trong thap nien 1920 va co mot so nguoi than phai ti nan toi My đe tranh chinh quyen Đuc Quoc xa. Mot so nha phe binh cho rang cach lam phim cua Curtiz khong đong gop nhieu ve mat cot truyen cho Casablanca trong khi đo mot so khac lai đanh gia cao phong cach đao dien cua Michael Curtiz, vi du Sidney Rosenzweig đa đanh gia Casablanca la đien hinh cho phong cach nhan manh vao nhung xung đot ve đao đuc cua Curtiz. Ben canh nhom lam phim chinh cua Curtiz, mot to quay phu cung đuoc thanh lap duoi su chi đao cua đao dien Don Siegel đe thuc hien nhung canh quay ve nguoi ti nan o Casablanca va canh quan Đuc tien vao Paris.
Tat ca phan canh cua Casablanca đuoc quay trong truong quay, tru canh thieu ta Strasser lai xe toi san bay, von đuoc quay truc tiep tai San bay Van Nuys. Cac đuong pho phuc vu cho phan ngoai canh Casablanca von vua đuoc xay dung truoc đo cho bo phim The Desert Song, cac nha san xuat chi can thay đoi sua chua lai đe chung phu hop voi nhung đuong pho Paris noi Rick va Ilsa trai qua nhung gio phut hanh phuc. Quan bar cua Rick đuoc thiet ke gom ba phan rieng biet đe thuan loi cho cac goc quay khac nhau. O truong đoan cuoi cung cua phim, chiec may bay Lockheed Model 12 Electra Junior đuoc lam o dang mo hinh va đe che lap nhung khiem khuyet cua no nguoi ta đa tan dung toi suong mu. Mac du vay, cong vien chu đe Disney's Hollywood Studios o Orlando, Florida sau nay lai mua han mot chiec Lockheed 12A that va tuyen bo rang chiec may bay nay đa đuoc su dung đe quay Casablanca.
Theo nha phe binh Roger Ebert, nha san xuat Wallis la "mot đong luc sang tao chinh" cua Casablanca khi ong quan tam toi tung chi tiet nho cua bo phim, ong buoc nguoi trong đoan lam phim phai kiem cho bang đuoc mot con vet that đe phuc vu cho boi canh quan bar Blue Parrot (Quan Con vet xanh). Vi tri quay phim cua Casablanca đuoc giao cho nha quay phim Arthur Edeson, nguoi tung tham gia quay nhieu bo phim kinh đien nhu Frankenstein (1931) va The Maltese Falcon (1941). Edeson đac biet chu trong toi cac canh quay co su xuat hien cua nu dien vien Ingrid Bergman, co thuong đuoc quay tu phia ben trai ua thich, cac khung hinh cua Bergman thuong đuoc lay net mem va bo tri anh sang sao cho đoi mat cua nu dien vien nay tro nen lap lanh, giup cho nhan vat Ilsa co đuoc ve đep buon ba, nhe nhang va mang chut hoai co. Nhieu canh quay trong Casablanca dung bieu tuong bong cot dai đo tren nhan vat tao cam giac ho bi cam tu, nhung dai bong ngang doc cung đe am chi Chu thap Lorraine, bieu tuong cua Chinh phu Tu do Phap cung nhu cac xung đot ve tinh than cua nhan vat. Theo Rosenzweig, nhung hieu qua hinh anh nay la chi tiet kinh đien trong cac bo phim cua Curtiz ben canh cach di chuyen may bay va su dung boi canh phim đe phan đoan.
Mot rac roi trong qua trinh quay Casablanca la su chenh lech ve chieu cao giua Bergman va Bogart, nu dien vien goc Thuy Đien cao hon ban dien chung 5 cm nen co thuong đe nghi Curtiz cho Bogart đung o tam cao hon hoac ngoi trong cac canh quay cung co. Cau thoai cuoi cung ("Louis, toi nghi rang đay la su bat đau cua mot tinh ban đep") đuoc Wallis nghi ra sau khi đoan lam phim đa đong may, vi vay mai mot thang sau Bogard moi đuoc moi lai đe long tieng cho cau cuoi cung nay. Nguoi ta con co du đinh quay them mot canh phim mo ta Renault va nhung binh linh cua chinh phu Phap Tu do tham gia cuoc tan cong Bac Phi cua quan Đong minh, tuy nhien viec moi lai Claude Rains la qua kho khan va đao dien noi tieng David O. Selznick cung cho rang thay đoi cai ket co san cua Casablanca se la mot "sai lam toi te" ("terrible mistake").


Nhac phim Phan nhac phim cua Casablanca đuoc giao cho nha soan nhac noi tieng Max Steiner, nguoi vao nam 1939 đa sang tac phan nhac cho bo phim bat hu Cuon theo chieu gio (Gone with the Wind). Bai hat chu đe cua phim, "As Time Goes By" do Herman Hupfeld sang tac đa đuoc Burnett chon ngay tu kich ban san khau. Steiner von du đinh bo "As Time Goes By" đe thay moi hoan toan bang nhac cua ong, tuy nhien do Bergman vua cat toc ngan cho vai dien Maria trong Chuong nguyen hon ai (For Whom the Bell Tolls) nen co khong the quay lai cac canh co xuat hien giai đieu cua As Time Goes By va ket qua la Max Steiner quyet đinh dua tren bai hat nay cung ban quoc ca Phap "La Marseillaise" đe viet nhac phim cho phu hop voi su thay đoi tam trang nhan vat.
Trong canh quay đang nho khi Laszlo bat nhip khach hang trong quan hat La Marseillaise at tieng si quan Đuc đang hat Die Wacht am Rhein, bai hat Đuc ban đau đuoc chon la "Horst Wessel Lied", tac pham đuoc coi la quoc ca thu hai cua Đuc Quoc xa, tuy nhien cac nha lam phim đa khong the su dung bai hat nay do no van con han ban quyen. Mot so bai hat khac đuoc su dung trong Casablanca, chu yeu thong qua tieng hat cua nguoi nhac cong da đen Sam, la "It Had to Be You" (1924, nhac cua Isham Jones, loi cua Gus Kahn), "Knock on Wood" (nhac cua M.K. Jerome, loi cua Jack Scholl) va "Shine" (1910, nhac cua Ford Dabney, loi cua Cecil Mack va Lew Brown). Tu nam 1999, As Time Goes By đuoc Warner Bros. dung lam nhac hieu mo đau cho hang.
Chiec đan duong cam trong nhung canh phim hoi tuong tai Paris đuoc chao mua tai he thog Sotheby's, Thanh pho New York vao ngay 14 thang 12 voi gia 600.000 USD. Chiec duong cam cua Sam tai quan Rick's Cafe Americain đuoc Turner Classic Movies va Bonhams đau gia tai New York vao thang 11 nam 2014, voi so tien 3.4 trieu USD.


= Danh sach bai hat =


Phat hanh Bo phim đuoc cong chieu chinh thuc tai Hollywood Theater o Thanh pho New York ngay 26 thang 11 nam 1942, trung voi dip quan Đong minh tan cong Bac Phi va chiem Casablanca. Casablanca sau đo đuoc cong chieu rong rai tu ngay 23 thang 1 nam 1943 nham tan dung tieng vang cua Hoi nghi Casablanca, mot hoi nghi cap cao cua phe Đong minh voi su xuat hien cua ca thu tuong Anh Winston Churchill va tong thong My Franklin D. Roosevelt. Co quan thong tin chien tranh Hoa Ky (United States Office of War Information) đa ngan viec chieu Casablanca cho binh linh o Bac Phi vi ho so bo phim se khien nhung nguoi ung ho chinh phu Vichy Phap tuc gian.


= Tiep nhan =
Trong nha hat Hollywood gom 1.500 ghe ngoi, bo phim thu ve 255.000 USD sau hon 10 tuan. Bo phim đem lai cho cac nha san xuat 3.7 trieu đo la My trong lan đau cong chieu o Hoa Ky, đay la bo phim an khach thu 7 o nuoc nay trong nam 1943.
Phan lon y kien phe binh trong thoi gian Casablanca ra mat lan đau đeu la tich cuc. Ben canh dien xuat cua Bogart va Bergman, to Variety con khen ngoi phim la mot tac pham tuyen truyen chong phe Truc tuyet voi, ve đanh gia nay Koch sau đo đa nhan xet: "đo la mot bo phim khan gia can... co nhung gia tri... đang đe nguoi ta hy sinh. Va no đuoc ke mot cach het suc hap dan". Bai phe binh phim tren to The New York Times cho rang bo phim la mot tac pham cam đong toi "son gai oc" va rang cac nha lam phim đa ket hop rat tot cac yeu to tinh cam, hai huoc va cam đong; NY Times cung đanh gia cao chat luong kich ban va dien xuat cua dan dien vien trong phim. Khong phai toan bo y kien phe binh đeu đanh gia cao Casablanca, to The New Yorker chi đanh gia bo phim la "tam đuoc" ("pretty tolerable"). Con theo Pauline Kael thi bo phim con lau moi co the coi la mot tac pham lon ma chi la mot bo phim lang man re tien. Tuong tu Kael, Umberto Eco đanh gia "theo bat cu tieu chuan phe binh chinh xac nao thi Casablanca cung la mot bo phim het suc tam thuong" voi tuyen nhan vat khong phai phuc tap ma la đay su mau thuan.
Bo phim co mot so sai sot ve mat lich su va logic. Vi du to thong hanh trong phim theo loi Ugarte la no co chu ky cua ca Weygard, toan quyen Vichy Phap tai cac thuoc đia Bac Phi, va De Gaulle, lanh tu chinh phu Phap Tu do luu vong, trong khi thuc te thi toa an quan su cua chinh quyen Vichy Phap đa ket an vang mat De Gaulle toi phan quoc voi an chung than vao ngay 2 thang 8 nam 1940, vi vay mot to thong hanh co chu ky cua De Gaulle thi hoan toan vo gia tri trong lanh tho do Vichy Phap quan ly. Theo Harmetz thi to thong hanh nay đuoc Joan Allison nghi ra cho kich ban san khau va no chua bao gio bi đat dau hoi ve muc đo chinh xac ve mat lich su. Mot chi tiet khong hop ly khac la viec Laszlo đuoc đi lai tu do o Casablanca sau khi tron khoi trai tap trung Đuc Quoc xa vi "đay van la vung chua bi chiem đong cua nuoc Phap", chi tiet nay hoan toan khong hop ly vi chinh quyen Vichy Phap quan ly thanh pho von co quan he cuc ky chat che voi Đuc Quoc xa va chac chan Laszlo phai bi bat ngay khi xuat hien truoc mat canh sat Phap. Mot cau thoai cua Renault cung đe cap toi chi tiet ong tung "đi cung nguoi My khi ho tien ve Berlin nam 1918", thuc te thu đo nuoc Đuc chua bao gio bi chiem đong trong Chien tranh the gioi thu nhat, viec Renault bi cac si quan Đuc giam sat truc tiep cung la vo ly vi quan đoi Đuc khong he chinh thuc co mat o Casablanca suot Chien tranh the gioi thu hai. Casablanca con gap mot so loi ve tinh lien tuc tren phim, đien hinh la canh Rick uot sung khi toi ga tau đe roi Paris nhung khi anh len tau thi chiec ao khoac lai kho cong, theo loi Michael Curtiz thi nhung loi ve tinh lien tuc Casablanca gap phai la do ong "lam bo phim qua nhanh va chang ai đe y".


Di san Casablanca sau khi ra đoi đa đe lai dau an sau đam trong lich su đien anh My. Murray Burnett đa nhan xet rang bo phim luon "chan thuc voi ngay hom qua, hom nay va ca ngay mai". Nhan dip ki niem lan thu 50 ngay Casablanca đuoc cong chieu lan đau, to Los Angeles Times nhan xet rang bo phim đa đat đuoc su can bang gan nhu hoan hao cua ca ba the loai phim ly ki, tinh cam va hai huoc, to LA Times cho rang suc song lau ben cua bo phim chinh la tinh tuy cua cac bo phim Hollywood giai đoan hoang kim. Theo nha phe binh Roger Ebert thi Casablanca co le la bo phim nam trong nhieu danh sach Phim hay nhat hon tat ca cac bo phim khac, ke ca Cong dan Kane: Cong dan Kane "xuat sac hon" nhung Casablanca "đuoc yeu thich hon". Ebert cho rang su pho bien cua bo phim đen tu cach xay dung hinh anh nhan vat vo cung đep đe trong phim, theo su phat trien cua tinh tiet phim, cac nhan vat cang boc lo su tot đep cua minh tuy rang mot so nhan vat nhu Laszlo đuoc sang tao qua hoan hao toi muc thieu thuc te.


= Anh huong =

Suc anh huong cua Casablanca đuoc the hien qua nhieu chi tiet cua bo phim đuoc tai hien trong cac tac pham đien anh ra đoi sau no. Nam 1944, bo phim Passage to Marseille tap hop gan nhu toan bo dan dien vien chinh cua Casablanca voi Bogart, Rains, Curtiz, Greenstreet va Lorre. Rieng Humphrey Bogart đa co them hai bo phim co rat nhieu điem tuong tu voi Casablanca, đo la To Have and Have Not (1944) va Sirocco (1951). Casablanca con đuoc goi lai qua nhieu bo phim khac nhu A Night in Casablanca (1946) cua anh em nha Marx, The Cheap Detective (1978) cua Neil Simon, Brazil (1985) cua Terry Gilliam, Barb Wire (1996) hay Out Cold (2001). Steven Soderbergh trong bo phim The Good German (2006) đa tai su dung rat nhieu ky thuat quay va chi tiet phim cua Casablanca đe tuong nho toi bo phim, The Good German noi ve mot vu giet nguoi xay ra tai Berlin thoi hau Chien tranh the gioi thu hai, tac pham đuoc hoan toan quay bang phim đen trang va ket thuc bang canh hai nhan vat chinh (do George Clooney va Cate Blanchett thu vai) o san bay, tuong tu voi canh ket cua Casablanca, tham chi ap phich cua bo phim cung đuoc thiet ke tuong tu voi ap phich noi tieng cua Casablanca. Nhieu bo phim con tuong nho toi Casablanca thong qua chinh tua đe cua no, vi du bo phim Play It Again, Sam (1972) cua Woody Allen goi toi cau thoai "Play it, Sam. Play As Time Goes By!" con The Usual Suspects (1995) cua Bryan Singer lai su dung cau thoai o phan ket cua Casablanca la "Round up the usual suspects". Bo phim Caboblanco (1980) thi tham chi gan nhu la mot tac pham lam lai Casablanca voi boi canh Nam My. Ban than hang Warner Bros. vao nam 1995 cung cho lam mot bo phim nhai lai Casablanca voi tua đe Carrotblanca, đay la mot tap phim hoat hinh thuoc loat Bugs Bunny. Tren truyen hinh, anh huong cua Casablanca co the thay ro qua cot truyen cua bo phim Overdrawn at the Memory Bank (1983) hay tap phim Casablanca cua loat Moonlighting trong đo hai nhan vat chinh co ten "Rick" (Curtis Armstrong) va "Agnes" (Allyce Beasley). Tro choi may tinh đuoc đanh gia cao nam 1998 Grim Fandango cung chiu nhieu anh huong cua bo phim, cu the ro nhat la o canh II, Rubacava, khi cac nhan vat chinh cua game la Manny Calavera va Glottis mac trang phuc giong Rick Blaine va Sam.
Tai Hoa Ky, Casablanca luon đuoc chieu lai trong tuan kiem tra cuoi ki cua Đai hoc Harvard, truyen thong nay đa đuoc nhieu truong đai hoc My khac bat chuoc. Trong khi nhieu bo phim san xuat thap nien 1940 dan bi quen lang theo thoi gian thi Casablanca cho toi nam 1977 van la tac pham đien anh đuoc chieu lai nhieu nhat tren truyen hinh My. Nam 1982 trong mot bai bao tren to American Film, Chuck Ross đa tuyen bo rang ong vua thu nghiem viec đanh may lai kich ban Casablanca, chi thay lai tua đe thanh Everybody Comes to Rick's va thay ten nghe si choi piano thanh Dooley Wilson roi gui no toi 217 đai dien moi gioi. Trong so 85 đai dien đoc no thi 38 đai dien thang thung tu choi kich ban nay, 33 nhan ra đuoc no la kich ban cu (tuy chi co 8 la xac đinh đuoc đay la kich ban Casablanca), 3 nhan xet rang no co kha nang thuong mai hoa, va 1 thi đe nghi chuyen kich ban thanh tieu thuyet.


= Giai thuong va xep hang =
Tai le trao giai Oscar lan thu 16 (1942), Casablanca gianh tong cong 8 đe cu giai Oscar. Bo phim chien thang tai 3 hang muc quan trong la Phim hay nhat (cho Hal B. Wallis), Đao dien xuat sac nhat (cho Michael Curtiz) va Kich ban chuyen the hay nhat (cho Julius J. Epstein, Philip G. Epstein va Howard Koch). Đay la giai Oscar đau tien cua đao dien Michael Curtiz sau 3 lan đe cu vao cac nam 1942 va 1938. Voi Curtiz va Hal B. Wallis, đay đeu la chien thang duy nhat cua ho o giai thuong nay. Voi vai dien xuat sac cua minh, Humphrey Bogart cung co mot đe cu o hang muc Vai nam chinh xuat sac nhat tuy nhien tuong vang cuoi cung lai đuoc trao cho Paul Lukas, mot đong huong nguoi Hungary cua đao dien Curtiz, voi vai dien trong bo phim Watch on the Rhine (ten tieng Anh cua bai hat Die Wacht am Rhein đuoc nhac toi trong truong đoan noi tieng cua Casablanca). Tuy la nguoi đuoc đung ten nhan giai phim hay nhat nhung Wallis lai khong đuoc giu giai thuong vi ong chu hang phim Jack Warner đa giu lai tuong vang, tuc gian vi hanh đong nay cua Warner, Wallis đa cat hop đong voi hang phim ngay thang 4 cung nam.
Nam 1989, bo phim đa đuoc Vien luu tru phim quoc gia cua My chon vao danh sach bao ton cua vien ngay trong đot đau tien. Trong cac danh sach xep hang phim hay nhat trong lich su đien anh, Casablanca thuong xuyen đuoc lua chon, vi du trong danh sach 100 phim hay nhat cua Vien phim My, Casablanca đung thu 2 trong bang xep hang 1998 va thu 3 trong bang xep hang 2007. Nhung cau thoai noi tieng cua bo phim cung thuong đuoc nhac toi trong cac danh sach cau thoai noi tieng, Danh sach 100 cau thoai đang nho trong phim cua Vien phim My co toi 6 cau thoai trich tu bo phim: "Here's looking at you, kid." ("Nhin em kia, co be") (thu 5), "Louis, I think this is the beginning of a beautiful friendship." ("Louis, toi nghi rang đay la su bat đau cua mot tinh ban đep") (thu 20), "Play it, Sam. Play 'As Time Goes By.'" (thu 28), "Round up the usual suspects." (thu 32), "We'll always have Paris." (Trong chung ta luon co Paris) (thu 43) va "Of all the gin joints in all the towns in all the world, she walks into mine." ("Trong vo van nhung quan ruou o moi thanh pho tren khap the gioi nay, co ay lai toi đung cho cua toi") (thu 67). Voi 6 cau thoai, Casablanca la bo phim co nhieu cau thoai đung trong danh sach nhat, đung tren Cuon theo chieu gio va The Wizard of Oz. Trong so 6 cau thoai thi "Here's looking at you, kid" khong he nam trong kich ban goc ma no xuat phat tu mot cau noi ngau hung cua Bogart khi ong day Bergman choi bai poker trong thoi gian nghi giua cac canh quay.


= Chuyen the =
Sau khi bo phim đat đuoc thanh cong lon ca ve nghe thuat va doanh thu, cac nha san xuat đa lap tuc du đinh ve mot phan tiep theo cua Casablanca. Phan ket nay đuoc du đinh lay ten Brazzaville, ten thanh pho ma vien canh sat Renault nhac toi o canh cuoi cung, tuy vay Brazzaville chua bao gio đuoc đua vao san xuat thuc su. Cung tung co nhung du an lam lai bo phim tuy nhien khong co du an nao đuoc hien thuc hoa, đao dien noi tieng nguoi Phap Francois Truffaut vao nam 1974 đa tu choi mot du an nhu vay vi theo ong bo phim đa tro thanh mot tac pham đuoc sinh vien My ton tho. O ben ngoai Hollywood, mot nha lam phim An Đo cua Bollywood la Rajeev Nath vao nam 2007 cung đua ra mot du an lam lai Casablanca nhu mot cach tuong nho toi bo phim noi tieng.
Đa co hai bo phim truyen hinh ngan đuoc san xuat dua tren Casablanca, chung đeu đuoc coi la nhung phan truoc cua bo phim. Loat phim truyen hinh đau tien đuoc hang ABC phat song trong hai nam 1955 va 1956 voi Charles McGraw thu vai Rick va Marcel Dalio thu vai Renault. Đay la mot trong cac tac pham cua chuong trinh Warner Bros. Presents voi tong thoi luong cac tap la 10 tieng. Loat phim thu hai co tong thoi luong 5 tieng do đai NBC phat song nam 1983 voi David Soul vao vai Rick con Ray Liotta vao vai Sacha. Casablanca con đuoc chuyen the thanh kich truyen thanh nhieu lan trong đo đang chu y co vo kich dai 30 phut phat tren The Screen Guild Theater vao ngay 26 thang 4 nam 1943 voi su gop mat cua ca Bogart, Bergman va Henreid, hay phien ban chuyen the dai 1 tieng phat tren Lux Radio Theater vao ngay 24 thang 1 nam 1944 voi Alan Ladd vao vai Rick con Hedy Lamarr vao vai Ilsa. Bien kich Casablanca la Julius Epstein tung hai lan du đinh chuyen the bo phim len san khau Broadway vao cac nam 1951 va 1967 nhung ca hai lan du đinh cua Epstein đeu khong thanh hien thuc. Vo kich goc cua Casablanca la Everybody Comes to Rick's cung tung đuoc cong dien o Newport, Rhode Island vao thang 8 nam 1946 va Luan Đon thang 4 nam 1991 nhung đeu khong phai la nhung vo dien thanh cong.
Casablanca đuoc hang Warner Bros. cho phep nha van Michael Walsh chuyen the thanh tieu thuyet voi tua đe As Time Goes By, tac pham đuoc xuat ban nam 1998. Ngoai nhung tinh tiet co trong phim, tieu thuyet con đe cap toi nhieu chi tiet khac khong co trong Casablanca nhu qua khu bi an cua Rick o My. Tuy nhien khong giong nhu bo phim goc, tieu thuyet As Time Goes By khong phai la mot tac pham thanh cong.


= Dang phat hanh khac =

Trong thap nien 1980, Casablanca tung đuoc chuyen thanh phim mau trong mot du an gay nhieu tranh cai. Phien ban mau nay đuoc phat song tren truyen hinh va phat hanh duoi dang bang VHS tuy nhien chung khong đuoc nguoi xem đon nhan. Con trai cua Humphrey Bogart la Stephen đa nhan xet ve du an mau hoa bo phim nay nhu sau: "Neu cac ngai đinh mau hoa Casablanca thi tai sao khong them tay cho Tuong than Ve Nu?".
Casablanca đuoc Warner Home Video phat hanh duoi dang đia lade vao nam 1991 va bang VHS vao nam 1992. Toi nam 1997, bo phim đuoc hang MGM phat hanh duoi dang đia DVD kem theo đoan phim gioi thieu va mot phim tai lieu ngan noi ve qua trinh san xuat. Nam 2003 phien ban DVD Casablanca đac biet gom 2 đia đuoc ra mat cong chung, phien ban nay ngoai noi dung phim voi hinh anh đuoc phuc che con co phan binh luan va cac phim tai lieu đinh kem. Ngay 14 thang 11 nam 2006, Casablanca đuoc phat hanh duoi dang HD DVD voi phan noi dung tuong tu ban DVD nam 2003. Phien ban nay đuoc khen ngoi vi phan hinh anh phim co chat luong rat tot. Toi nam 2008, toi luot phien ban Blu-ray cua Casablanca xuat hien voi mot so phan kem them moi.


Tham khao = Chu thich =


= Thu muc =


Lien ket ngoai Casablanca tren Internet Movie Database
Casablanca tai Vien phim My
Casablanca tai TCM Movie Database
Casablanca tai AllMovie
Casablanca tai Rotten Tomatoes
Casablanca tai Box Office Mojo
Audio truyen tiep

Casablanca tai Screen Guild Theater: 26 thang 4 nam 1943
Casablanca tai Lux Radio Theater: 24 thang 1 nam 1944
Casablanca tai Theater of Romance: 19 thang 12 nam 1944