The Gods Must Be Crazy (tam dich tieng Viet: Đen Thuong Đe cung phai cuoi) la mot bo phim đien anh hai cong chieu nam 1980 do Jamie Uys đao dien kiem tac gia kich ban, san xuat va dung phim. La thanh pham hop tac quoc te cua Nam Phi va Botswana, đay la bo phim đau tien trong loat The Gods Must Be Crazy. Lay boi canh o Nam Phi, phim co su tham gia cua nong dan nguoi San o Namibia Nǃxau ǂToma trong vai Xi, mot tho san ban-hai luom o sa mac Kalahari; bo toc cua anh phat hien ra mot cai chai Coca-Cola bang thuy tinh roi tu may bay va tin rang đo la mon qua ma cac vi than cua ho ban cho. Khi Xi bat đau đi tra lai chiec lo cho cac vi than, hanh trinh cua anh xen lan voi hanh trinh cua mot nha sinh vat hoc (Marius Weyers), mot giao vien truong lang moi đuoc thue (Sandra Prinsloo) va mot nhom khung bo du kich.
The Gods Must Be Crazy đuoc Ster-Kinekor phat hanh tai Nam Phi vao ngay 10 thang 9 nam 1980, va đa pha vo mot so ky luc phong ve tai quoc gia nay, tro thanh bo phim Nam Phi thanh cong nhat ve mat tai chinh tung đuoc san xuat vao thoi điem ay. Bo phim gat hai thanh cong ve mat thuong mai lan phe binh o hau het cac quoc gia khac, nhung mat nhieu thoi gian hon đe co đuoc thanh cong o Hoa Ky; tai đay cuoi cung bo phim đuoc 20th Century Fox tai phat hanh vao nam 1984, voi loi thoai goc tieng Nam Phi đuoc long tieng Anh. Bat chap thanh cong, bo phim đa bi chi trich vi mieu ta chung toc va bi coi la thieu hieu biet ve phan biet đoi xu va che đo apartheid o Nam Phi.
Nam 1989, phan tiep theo cua bo phim la The Gods Must Be Crazy II đuoc trinh chieu.


Cot truyen Xi va bo toc San cua anh song hanh phuc o sa mac Kalahari, cach xa nen van minh cong nghiep. Mot ngay no, mot chai Coca-Cola thuy tinh bi phi cong nem ra khoi may bay va roi xuong đat ma khong vo. Ban đau, bo lac cua Xi cho rang chiec lo la mon qua ma cac vi than ban cho ho (ho tin rang thuc vat va đong vat cung đuoc ban nhu the) va tim thay nhieu cong dung cua no. Tuy nhien, khong nhu nhung mon qua khac, chi co mot chai thuy tinh, đieu nay gay ra xung đot khong luong truoc đuoc trong bo lac. Do đo, Xi (chi mac mot chiec kho) quyet đinh hanh huong đen tan cung the gioi va vut bo đoi tuong gay chia re bo toc.
Tren đuong đi, Xi gap nha sinh vat hoc Andrew Steyn đang nghien cuu phan huu co cua đong vat hoang da; tro ly va tho may cua Steyn la M'pudi; Kate Thompson, mot nguoi phu nu bo nghe nha bao o Johannesburg đe tro thanh giao vien truong lang; va cuoi cung la mot nhom du kich do Sam Boga lanh đao, chung đang bi quan đoi chinh phu truy đuoi sau mot vu am sat bat thanh. Tai mot thi tran hu cau ten la Biryani, phia tay bac Botswana, nguoi cua Boga giet ba thanh vien noi cac va lam bi thuong hai nguoi khac nham co đoat mang tong thong, lam quan đoi phai truy đuoi chung gat gao.
Steyn đuoc giao nhiem vu đua Thompson đen ngoi lang noi co se day hoc, nhung anh to ra lung tung va vung ve khi o ben co. Chiec xe Land Rover cua ho khung lai khi co gang vuot qua mot con song sau; anh ta keo no chay bang toi, song no van tiep tuc nang chiec xe len mot ngon cay rat cao trong khi Steyn đang tri đang bi phan tam khi loi Thompson ra khoi bui cay tam xuan. Co đa nhieu lan tuong rang anh đang theo đuoi minh khi anh co chay tron tranh đong vat hoang da va đot lua trai buoi toi. Cuoi cung, mot huong dan vien du lich safari kieu cang ten la Jack Hind đen va đua Thompson đi het quang đuong con lai đen ngoi lang.
Mot ngay no, Xi tinh co gap mot đan de va dung mui ten tam thuoc me ban mot con, đinh an thit no. Anh bi bat va bi ket an tu. M'pudi nho tung song voi nguoi San va co the noi đuoc tieng San, khong hai long voi ban an. Anh va Steyn sap xep thue Xi lam nguoi theo doi trong thoi gian con lai cua ban an thay cho thoi gian ngoi tu, đong thoi day Xi cach lai chiec xe Land Rover cua Steyn. Trong khi đo, quan du kich chiem giu truong hoc cua Thompson, bat co va cac hoc sinh lam con tin khi chung tron sang mot quoc gia lang gieng.
Steyn, M'pudi va Xi trong luc say me nghien cuu thuc đia nhan thay rang ho đang đi doc theo con đuong cua đoan khung bo va tre em, đong thoi quan sat chuyen đong cua chung bang kinh vien vong. Ho co lam bat đong 6 trong so 8 ten du kich bang cach su dung phi tieu thuoc an than tam thoi do Xi phong voi mot cay cung nho, cho phep Thompson va bon tre tich thu sung cua bon du kich. Steyn va M'pudi bat giu hai ten du kich con lai bang cach dung ran doa mot nguoi va ban vao cay phia tren nguoi kia, khien mu tu cay chay ra va lam rat da anh ta. Jack Hind đen roi đua Thompson va bon tre đi, tranh mat cong giai cuu ma Steyn, M'pudi va Xi moi la nhung nguoi that su len ke hoach va tien hanh.
Sau đo, khi thoi han cua Xi ket thuc, Steyn tra luong cho anh va đua anh len đuong. Xi chua bao gio nhin thay tien giay truoc đay va nem chung xuong đat. Sau đay Steyn va M'pudi lai xe tu trai cua ho đe ghe tham Thompson, noi Steyn co gang giai thich xu huong khong phoi hop cua anh ay luc co mat co, nhung lai vo tinh va lien tuc lam đo mot so đo vat trong luc giai thich. Thompson thay nhung co gang cua anh that đang yeu va hon Steyn.
Sau cung Xi cung đen Cua so cua Chua, đinh cua mot vach đa voi mot lop may troi thap day đac che khuat canh quan ben duoi. Do tin chac rang minh đa đen noi tan cung the gioi, anh nem cai chai ra khoi vach đa va tro ve voi gia đinh.


Phan vai Đao dien Jamie Uys xuat hien trong mot vai khong đuoc đe ten la Reverend.


San xuat = Phat trien va tuyen vai =
Jamie Uys đa hinh thanh tien đe cua The Gods Must Be Crazy khi thuc hien bo phim tai lieu Animals Are Beautiful People vao nam 1974. Bo phim tai lieu đuoc ghi hinh mot phan tren sa mac Kalahari, noi Uys lan đau gap nguoi San va "phai long ho". Uys chon chai Coca-Cola lam đoi tuong ma nguoi San se kham pha va them muon trong The Gods Must Be Crazy vi anh thay rang chai nay đai dien cho "xa hoi nhua cua chung ta" va vi no "la mot thu đep đe, neu ban 'chua bao gio nhin thay thuy tinh truoc đay".
Uys luu y rang anh đa lay hinh mau nhan vat Andrew Steyn theo chinh minh: "Toi tung kho xu nhu vay đo, đac biet la voi phu nu. Nhung sau đo, toi nghi hau het cac chang trai tre đeu lam đo vo voi co nang đau tien cua ho".
Sau khi viet kich ban cho The Gods Must Be Crazy, Uys đuoc cho la đa danh ba thang đi qua sa mac Kalahari cung voi mot thong dich vien, tim kiem mot nguoi San đe đong vai Xi trong phim. Sau khi tham cac khu vuc sa mac co nguoi San sinh song, Uys đa chup anh nhung nguoi ma anh cam thay minh co the tuyen mo, roi "đanh dau kinh đo va vi đo đe chung toi co the tim lai ho".
Uys quyet đinh chon nong dan toc San cua nuoc Namibia ten Nǃxau ǂToma vao vai Xi, va sau nay ke lai rang "Luc đau [Nǃxau] khong hieu, vi ho khong co tu nao đe chi cong viec. Roi nguoi phien dich hoi: 'Anh co muon đi cung chung toi vai ngay khong?'" N!xau gat đau va bay cung Uys bang may bay đen Windhoek, Namibia, noi đuoc chon la co so san xuat bo phim. Uys ke rang "chiec may bay chang gay an tuong gi voi anh ta ca. Anh ay nghi chung toi la nhung phap su, vi vay anh tin rang chung toi co the lam bat cu đieu gi. Chang co gi lam anh ta an tuong het". Trong phong khach san cua minh, N!xau đong y su dung nha ve sinh, nhung ngu tren san chu khong phai tren giuong đuoc cung cap.
Tuy nhien theo tac gia Josef Gugler, Uys "đa [hu cau] khau san xuat cua phim. Nhung cau chuyen ma anh ke voi cac nha phe binh rat đa dang". Khong nhu nhung gi đuoc the hien trong The Gods Must Be Crazy, N!xau khong co loi song san bat-hai luom; anh lon len voi nghe chan gia suc trong mot nong trai o Botswana, roi chuyen đen Namibia lam đau bep. Trong bo phim tai lieu Nǃai, the Story of a ǃKung Woman (1980) do John Marshall lam đao dien, nhung trich đoan ghi hinh The Gods Must Be Crazy đuoc su dung. Phim tai lieu cho thay nguoi San bi han che song o mot khu bao ton do chinh quyen Nam Phi thanh lap o Tsumkwe, Namibia. Nguoi San tai đo khong phai la nhung nguoi san bat-hai luom; thay vao đo ho phu thuoc vao luong thuc va vien tro cua chinh phu, mot vai nguoi  con mac benh lao.


= Ghi hinh =
The Gods Must Be Crazy đuoc ghi hinh o Tsumkwe, Namibia, cung nhu o Botswana. Theo Uys, N!xau se đuoc bay tro ve nha o sa mac Kalahari cu 3 hoac 4 tuan mot lan đe nham giup anh tranh bi soc van hoa. Trong thoi gian o thanh thi, N!xau đa hoc cach hut thuoc, say me ruou va sake. Uys noi rang anh đa tra cho N!xau 300 đo la My cho 10 ngay lam viec đau tien, nhung so tien nay đuoc cho la đa bi gio thoi bay. Sau đo N!xau đuoc boi thuong 12 con gia suc. Nam 1985, Uys ke rang anh đa gui cho N!xau 100 đo la My moi thang ke tu khi quay phim, so tien nay N!xau đa su dung tai mot cua hang buon ban cach noi anh đi san 60 dam; Uys cung tuyen bo rang mot tai khoan giam ho tri gia 20.000 đo la My đung ten N!xau đa đuoc thiet lap. Canh mot con te giac dap lua dua tren mot truyen thuyet cua nguoi Mien Đien ve te giac an lua, khong đuoc biet đen rong rai o Chau Phi va duong nhu khong dua tren thuc te.


Phat hanh = Doanh thu phong ve =
The Gods Must Be Crazy luc đau đuoc hang Ster-Kinekor Pictures phat hanh tai Nam Phi vao ngay 10 thang 9 nam 1980. Trong 4 ngay đau tien ra mat, bo phim đa pha ky luc phong ve o moi thanh pho tai Nam Phi. Tac pham tro thanh bo phim co doanh thu cao nhat nam 1982 tai Nhat Ban, noi phim đuoc phat hanh duoi nhan đe Bushman. Giam đoc san xuat Boet Troskie đa ban quyen phan phoi bo phim cho 45 quoc gia.
Nham ra rap tai Hoa Ky, đoan hoi thoai goc bang tieng Afrikaans đa đuoc long tieng Anh, viec long tieng đa đuoc thuc hien voi cac cau thoai !Kung va Tswana. Luc đau bo phim đuoc phat hanh han che tai My thong qua Jensen Farley Pictures vao nam 1982, nhung the hien kem o phong ve tai it nhat nua ta thanh pho chieu thu. Tuy nhien, sau cung bo phim gat hai thanh cong ve mat thuong mai va phe binh khi đuoc hang 20th Century Fox tai phat hanh vao ngay 9 thang 7 nam 1984, tro thanh bo phim ngoai ngu co doanh thu cao nhat đuoc phat hanh tai Hoa Ky luc bay gio. Phim cung đuoc chieu tai rap Music Hall Theater o Beverly Hills, California trong it nhat 8 thang.
Sau 4 nam đau phat hanh, The Gods Must Be Crazy đa thu ve 90 trieu đo la My tren toan the gioi. Tinh đen  nam 2014, bo phim đa đat doanh thu 1,8 ty R (khoang 200 trieu đo la My) tren toan the gioi, tinh ca hon 60 trieu đo la My tai Hoa Ky.


= Đanh gia chuyen mon =
Tren trang web tong hop đanh gia Rotten Tomatoes, The Gods Must Be Crazy nhan ty le đong thuan la 85% dua tren 26 bai đanh gia, đat điem trung binh la 7,4/10. Tren Metacritic, chuyen trang su dung điem trung binh, bo phim nhan so điem la 73/100 dua tren 6 bai đanh gia, the hien "cac bai đanh gia nhin chung la on".
Roger Ebert cua bao Chicago Sun-Times đa cham cho bo phim 3/4 sao, ket luan rang "phim co the de dang tao ra mot tro he ve nhung chuyen gan do trong sa mac, nhung that kho hon nhieu đe tao ra mot tuong tac hai huoc giua thien nhien va ban chat con nguoi. Bo phim nay la mot kho bau nho hap dan". Variety nhan xet rang "uu điem chinh cua bo phim la hinh anh man anh rong noi bat ve cac đia điem bat thuong va gia tri giao duc tuyet đoi cua ke chuyen".
Trong bai đanh gia bo phim cho The New York Times, nha phe binh Vincent Canby viet rang "xem Gods Must Be Crazy cua Jamie Uys,[...] nguoi ta co the nghi ngo rang chang co nhung thu nhu apartheid hay Đao luat trai đao đuc hay tham chi la Nam Phi". Mac du anh nhan xet phim la "thuong hai huoc chan thuc va phi chinh tri", song luu y rang "con co đieu gi đo kho chiu ve bo phim", o cho "chung toi co xu huong thay rang bat ky tac pham nao cua Nam Phi khong tich cuc len an che đo apartheid đeu co tac dung phu la tha thu cho no, neu chi thong qua im lang".


= Phuong tien tai gia =
Vao giua thang 11 nam 1986, The Gods Must Be Crazy đuoc CBS/Fox phat hanh tren VHS o My tren nhan Playhouse Video. Nam 2004, The Gods Must Be Crazy đuoc Sony Pictures Entertainment phat hanh tren DVD. Phim cung đuoc phat hanh tren DVD duoi dang phim đoi voi The Gods Must Be Crazy II.


Tranh cai The Gods Must Be Crazy đa thu hut chi trich vi ghi nho vinh vien đinh kien chung toc va su thieu kien thuc ve phan biet đoi xu va apartheid o Nam Phi. Tai Hoa Ky, bo phim đuoc cho la đa bi Hoi nghi luat su da đen quoc gia va cac nhom chong apartheid khac bieu tinh khi phim ra rap tai  68th Street Playhouse o Thanh pho New York.


= Cao buoc trich thuong =
Ca nha phe binh Vincent Canby cua New York Times lan tac gia Josef Gugler đeu goi bo phim la "trich thuong" đoi voi toc nguoi San. Canby viet rang nguoi San trong phim "đuoc coi la ky quac ghe so, neu khong muon noi la cuc ky de thuong", va so sanh phat ngon cua nguoi dan chuyen trong phim rang toc San "han la nhung nguoi man nguyen nhat the gioi" đen "chinh xac cai ma Mussolini co the tung noi đen khi ong ay đieu khien nhung chuyen tau ay chay đung gio". Gugler coi ca nguoi ke chuyen va nhan vat Mpudi trong phim đeu trich thuong: "ngay ca khi Mpudi co cam tinh voi nguoi San, thi anh ta van trich thuong nhu nguoi ke chuyen: 'Ho la nhung ke vo tri nho be ngot ngao nhat'". Đap lai nhung cao buoc trich thuong, Uys ke rang "Toi khong nghi bo phim co y trich thuong. Khi Bushman o cung chung toi trong thanh pho, toi co trich thuong voi anh ta, boi vi anh ngu ngoc. Nhung trong sa mac, anh ay lai trich thuong voi toi, boi vi toi ngu ngoc va anh thi thong minh".


= Phe phan lien quan đen apartheid =
Nam 1985, nha nhan chung hoc van hoa Toby Alice Volkman viet rang tien la "moi lo cap bach" voi toc nguoi San khi The Gods Must Be Crazy đuoc ghi hinh; nhieu nguoi trong so ho phu thuoc vao vien tro cua chinh phu va mua thuc pham; co luu y rang nhieu nguoi San đa gia nhap Quan đoi Nam Phi do muc luong cao ma quan đoi nay tra. Co viet: "Vi giai thoai ve tinh ngay tho va hanh phuc cua nguoi Bushman lam co so cho su noi tieng cua The Gods Must Be Crazy, khong co gi ngac nhien la ong Uys muon chung ta tin nhu the. Tuy nhien, co rat it đieu đang cuoi o vung đat cua nguoi Bushman: 1.000 nguoi nan chi (tung đoc lap kiem an truoc đay) đa tu tap thanh mot xu so ngheo kho va đay nguoi benh lao, kiem song bang bot ngo va đuong, uong ruou Johnny Walker hoac ruou che tai nha, đanh nhau va gia nhap Quan đoi Nam Phi".
Nam sau, nha nhan chung hoc nguoi Canada Richard Borshay Lee nhan xet bo phim la "mot tac pham tuyen truyen Nam Phi thu vi nhung che đay so sai, trong đo yeu to đac biet cua than thoai da trang Nam Phi đuoc chu y noi bat". Lee viet: "quan điem cho rang mot vai nguoi toc San o thap nien 1980 van chua bi 'van minh' anh huong la mot tro đua đoc ac. Nguoi San la đoi tuong cua mot the ky thay đoi xa hoi chong mat va đac biet la trong 20 nam qua đa buoc phai chiu đung moi 'loi ich' tu cac chinh sach apartheid cua Nam Phi o Namibia".
Gugler viet rang quan du kich trong phim đuoc mieu ta la "nhung nguoi chau Phi xau xa [...] nguy hiem va pha phach, nhung ho con luoi bieng va ngo ngan. Cuoi cung, ngay ca Kate Thompson cung tuoc đuoc vu khi cua mot trong so ho. Thu linh cua ho la Sam Boga chi ro nhung gi bo phim cho chung ta thay ve quan du kich chau Phi: 'Tai sao toi phai lam viec voi nhung ten nghiep du?' Nguoc lai, anh ta phuc vu đe xac nhan quan điem apartheid rang nguoi chau Phi se hai long voi che đo da trang neu khong phai vi nguoi nuoc ngoai kich đong bat man va gay roi". Gugler tiep tuc cho rang Uys "[tai cung co] giai thoai ve apartheid: mot the gioi co trat tu voi nguoi da trang đung đau, mot the gioi noi nguoi chau Phi hanh phuc tru khi co su can thiep cua nguoi ngoai".
Khi đuoc hoi ve suy nghi cua minh ve nan apartheid, Uys binh luan rang "Toi nghi đo la mot mo hon đon. Chung toi đa lam mot vai chuyen ngu ngoc, hu đon lam cho chung toi thay ho then. Chung toi đang co gang xu ly, nhung đay la mot chuyen rat phuc tap. Neu ban đi qua cham thi te, con neu ban đi qua nhanh thi no se lam hong nen kinh te va moi nguoi se chet đoi. Toi hy vong toi khong phai la nguoi phan biet chung toc, nhung moi nguoi thich nghi minh khong phan biet chung toc va toi khong nghi rang bat ky ai trong chung ta co the the rang minh khong phan biet chung toc. Neu đieu đo tuc la ban ghet nguoi da mau, thi toi khong phan biet chung toc. Neu đieu đo tuc la ban chon ket hon voi mot co gai co mau da giong minh, thi đo co phai la phan biet chung toc khong? Neu hai nguoi yeu nhau thi chang sao ca. Nhung toi lai chon mot co gai da trang lam vo minh".


Di san Vo kich xa phong Irish Spring co mot quang cao gieu nhai bo phim vao nam 1989. MV bai hat "Take Me to Your Leader" cua ban nhac rock nguoi My Incubus đa the hien su tri an voi bo phim.


Ghi chu Chu thich = Thu muc =
Lee, Richard (2003). The Dobe Ju/'hoansi. Case Studies in Cultural Anthropology (an ban thu 3). Wadsworth Publishing. ISBN 0-03-032284-7.
Gugler, Josef (2004). African Film: Re-Imagining a Continent. Indiana University Press. ISBN 978-0253216434.


Đoc them Gorelik, Boris (thang 4 nam 2015). "The Gods Must Be Crazy: Sorry, but it's still funny". Journal of African Cinemas.


Lien ket ngoai The Gods Must Be Crazy tren Internet Movie Database
The Gods Must Be Crazy tai AllMovie
The Gods Must Be Crazy tai Box Office Mojo
The Gods Must Be Crazy tai Metacritic 
The Gods Must Be Crazy tai Rotten Tomatoes