Chua Nguyen (chu Nom: 主阮; chu Han: 阮王 / Nguyen vuong) (1558-1777, 1780-1802) la ten goi dung đe chi nguoi đung đau, cai tri xu Đang Trong, tuc dai đat tu Thuan Hoa (phia nam đeo Ngang hien nay) tro vao mien Nam cua Viet Nam, đoi lap voi xu Đang Ngoai cua cac Chua Trinh trong thoi ky Trinh-Nguyen phan tranh cua lich su Viet Nam. Cac Chua Nguyen bat đau tu đau giai đoan Le Trung hung cua Nha Hau Le, hay giua the ky XVI, cho đen khi bi Nha Tay Son tieu diet vao nam 1777, tuy nhien Nguyen Phuc Anh mot tan du cua Chua Nguyen đa xung vuong va đen nam 1802 thi tieu diet Tay Son va lap ra trieu đai moi thong qua viec xung đe. Cac Chua Nguyen chinh la to tien cua cac Hoang đe Nha Nguyen (1802-1945).
Nam 1527, Mac Đang Dung soan ngoi Nha Le va lap ra Nha Mac. Nguyen Kim (1468–1545), von la mot tuong gioi cua Nha Hau Le, nho co cong giup vua Le chong lai Nha Mac nen đuoc phong chuc Thai su Hung Quoc cong (sau nay khi Nha Nguyen thanh lap đa truy ton ong la Trieu to Tinh hoang đe). Nguyen Kim co ba nguoi con. Con gai đau ten Ngoc Bao, lay Trinh Kiem, nguoi sau nay tro thanh nguoi mo đau cho su nghiep cua cac Chua Trinh o Đang Ngoai; hai nguoi con trai ke cua Nguyen Kim cung la tuong gioi va đuoc phong chuc Quan cong. Sau khi nguoi con trai lon la Nguyen Uong bi anh re la Trinh Kiem giet, nguoi con trai con lai la Nguyen Hoang đa xin vua Le cho vao cai tri vung đat Thuan Hoa đe roi xa su kiem soat cua anh re ma nham muu đo tao dung 1 co nghiep rieng cho dong ho Nguyen, cu the tu nam 1600, viec nay dan đen su chia cat voi Chua Trinh o mien Bac va hai mien chi đuoc thong nhat khi ca hai the luc bi Nha Tay Son tieu diet nam 1787. Nam 1744, Chua Nguyen Phuc Khoat tu xung tuoc vi "vuong" đe chung to quyen luc ngang hang voi Chua Trinh va chi đung duoi Hoang đe Đai Viet (tuc vua Nha Le Trung hung).
Cac Chua Nguyen ve danh nghia la quan lai cua Nha Le Trung hung. Ho van nhan sac phong va dung nien hieu cua vua Le, van tuyen bo minh la be toi trung thanh cua Nha Le, co nhiem vu giup vua Le cai quan vung lanh tho phia Nam cua nuoc Đai Viet, du tren thuc te ho cai tri lanh tho Đang Trong mot cach tuong đoi đoc lap, it khi nhan menh lenh tu vua Le. Tong cong co 9 Chua Nguyen cai quan xu Đang Trong trong hon 2 the ky cho toi khi bi lat đo vao nam 1777. Tinh trang chia cat Viet Nam thanh Đang Trong (cua Chua Nguyen) voi Đang Ngoai (cua cac Chua Trinh) keo dai suot khoang thoi gian đo. Đen khoang cuoi the ky XVIII, Chua Nguyen Phuc Khoat bo be chinh su, trieu chinh roi ren khien long dan chan ghet, viec nay đa tao ra đieu kien cho nha Tay Son noi day, đanh đo ca hai tap đoan Chua Trinh va Chua Nguyen, ket thuc tinh trang chia cat o phia Bac va Nam cua nuoc Viet Nam.


Nguon goc Nguyen Kim, cha cua Chua Nguyen đau tien Nguyen Hoang, đuoc mot so sach chep la con cua Nguyen Hoang Du, va la chau cua Nguyen Van Lang. Tuy nhien, theo nghien cuu cua Đinh Cong Vi thi cha cua Nguyen Kim la Nguyen Van Luu, em ho cua Truong Lac hoang thai hau Nguyen Thi Hang va la anh ho cua Nguyen Van Lang. Tuc Nguyen Kim chi la chau ho cua Nguyen Đuc Trung va la anh ho cua Nguyen Hoang Du.
Theo tac gia Đinh Cong Vi, khao cuu 7 nguon gia pha ho Nguyen khac nhau tai sach Nhin lai lich su, cac pha ho Nguyen noi chung co su khac nhau ve van đe khang đinh hoac khong khang đinh viec đua Nguyen Trai vao, cho rang Ong la cha cua Nguyen Cong Duan; con thong tin tu đoi Nguyen Đuc Trung tro đi, cac gia pha đeu thong nhat rang: Nguyen Hoang Du chi la em ho cua Nguyen Kim. Theo đo, Nguyen Cong Duan sinh bay con trai, sau phan thanh 7 chi. Chi xet 4 chi:

Chi đau la Nguyen Đuc Trung, sau đuoc phong Thai uy Trinh quoc cong. Ong la to ho Nguyen Huu, sinh đuoc 14 con, trong đo con gai thu 2 la Nguyen Thi Hang. Thai pho Tinh quoc cong Nguyen Huu Dat la hau due cua ong.
Chi 4 la Nguyen Nhu Trac, sau đuoc phong Thai bao Pho quoc cong. Ong la to cua dong hoang toc Nguyen Phuc, sinh Nguyen Van Luu. Nguyen Van Luu sinh ra Nguyen Kim.
Chi 5 la Nguyen Van Lo, sau đuoc phong Thai uy Sang quoc cong. Ong la to ho Nguyen Gia (Lieu Ngan, Bac Ninh), sinh ra Nguyen Van Lang, Nguyen Van Lang sinh Nguyen Hoang Du. On Nhu hau Nguyen Gia Thieu la hau due cua ong.
Chi 7 la Nguyen Ba Cao, sau đuoc phong Thai pho Pho quoc cong. Ong la to ho Nguyen Cuu, sinh đuoc 2 trai. Pho tuong Nguyen Cuu Kieu la hau due cua ong.
Con mot minh chung nua ma tac gia Đinh Cong Vi neu ra: O Trieu mieu (Hue) va Nguyen mieu (Gia Mieu ngoai trang) chi tho Nguyen Van Luu la cha đe thuc cua Nguyen Kim ma khong tho Nguyen Hoang Du, cha Nguyen Kim nhu su chep. Mat khac, mo cha Hoang Du la Nguyen Van Lang o lang Tam Quy xa Ha Tan, Ha Trung, Thanh Hoa chi do con chau chi 5, nay đa đoi ra ho Đo Nguyen trong nom, ho Nguyen Phuc khong co nhiem vu trong nom mo Nguyen Van Lang. Trong cac nguon gia pha, co cuon do Quynh Son hau Nguyen Lu la em ruot Nguyen Van Lang soan nam 1515, khi đo nhung nguoi đang đuoc đe cap con song.


Cac hoat đong đoi noi = Viec quan che =
Vao thoi Chua Tien Nguyen Hoang khi ma ho Nguyen van chua ra mat chong đoi voi ho Trinh thi quan lai van do chinh quyen Trung uong ngoai Bac bo nhiem. Toi đoi Chua Sai Nguyen Phuc Nguyen, voi viec tuyen dung nhieu nhan tai (đon cu nhu Đao Duy Tu), cham dut viec nop thue cho nha Le-Trinh va đem quan chong giu ho Trinh o Bac Bo Chinh, cac Chua Nguyen đa thuc su bat đau xay dung mot chinh quyen rieng o Đang Trong, viec bo nhiem quan lai tu đo đeu do cac Chua tu đat.
O Chinh dinh (Thu phu cua Chua Nguyen) đat ra tam ty đe giup chua cham lo viec chinh su, tam ty đo la:

Xa ti: trong coi viec tu tung, van an. Đung đau la quan Đo tri va Ky luc.
Tuong than lai ti: trong coi viec thu thue, phan phat luong thuc cho quan đoi. Đung đau la quan Cai ba.
Lenh su ti: trong coi viec te tu, le Tet va phat luong cho quan linh o Chinh dinh, đung đau la quan Nha uy.
Duoi moi ty lai co quan Cai hop, Thu hop va cac Lai ty giup đieu hanh moi viec.
Ngoai Chinh dinh thi tuy theo tam quan trong cua cac dinh ma phan bo so luong quan vien, vi du co nhung dinh chi đat mot ty la Lenh su ti nhung trong coi cong viec cua ca hai ty con lai.
Cac cap hanh chinh o duoi dinh bao gom: phu, huyen đuoc trong coi boi Tri phu, Tri huyen va cac quan duoi quyen nhu Đe lai, Thong lai, Huan đao, Le sinh...
Đen thoi Chua Thuong Nguyen Phuc Lan đat them cac chuc Noi ta, Ngoai ta, Noi huu, Ngoai huu, goi la tu tru trieu đinh đe giup chua trong coi viec nuoc.


= To chuc quan đoi =

Do nhu cau song con ve viec phai chong tra cac cuoc tan cong tu Đang Ngoai cua Chua Trinh voi luc luong đong đao hon, Chua Nguyen quan tam xay dung quan đoi manh ngay tu thoi gian đau cat cu tai đay.
Viec quan dich đuoc chia lam hai loai: nhung trai trang khoe manh đuoc sung thang vao quan ngu, so con lai la quan tru bi đuoc goi dan dan tuy tung đot tuyen quan. Quan linh đuoc chia lam 5 co: Trung, Ta, Huu, Hau va Tien. Quan so Đang Trong vao khoang đo 30.000 nguoi, va theo su khao cuu cua cac su gia Phap thi quan so cua cac đon vi trong quan đoi Đang Trong thuong khong on đinh, tang giam khong nhat quan, khi co chien tran thi tang quan, khi hoa binh thi lai giam bot.
Quan đoi Chua Nguyen đuoc chia lam ba loai: quan tuc ve o kinh thanh Phu Xuan, quan chinh quy thuong truc tai cac dinh va tho binh tai cac đia phuong.

Quan tuc ve hay than quan gom co 2 ve: Ta tiep va Huu tiep, moi ve 50 nguoi, co nhiem vu bao ve kinh thanh va ho ve Chua Nguyen. Nam 1744, Nguyen Phuc Khoat xung vuong moi đoi goi la Vu lam quan. Thanh phan quan tuc ve la nhung nguoi than can, đang tin cay nhu con chau cac vo quan, hoac nguoi cung que huyen Tong Son voi chua Nguyen.
Quan chinh quy đong tai cac dinh, đuoc phien che theo thu tu: dinh, co, đoi va thuyen. Đung đau dinh la Chuong dinh, đung đau co la Chuong co va Cai co; đung đau cac đoi co Cai đoi va đoi truong. Nhung chuc vu quan trong o cap dinh tro xuong đuoc tuyen chon tu nguoi trong ho hang co ban quan o Thanh Hoa, nguoi noi khac khong đuoc lam. Tuy nhien, bien che quan Nguyen khong thong nhat. Duoi Dinh la Co, duoi Co co the la nhieu thuyen hoac nhieu đoi va so luong cung khong thong nhat. So linh o moi co cung khong đeu nhau, co the la 260 nguoi, 300 nguoi, 500 nguoi tham chi 2700 nguoi.
Tho binh, con goi la Tam binh, la luc luong quan đoi đia phuong, so luong rat lon. Do chinh binh phai bao ve Phu Xuan đe phong quan Trinh, tho binh thuong co trach nhiem canh giu nhung vung đat moi va tran ap nhung su chong đoi cua Chiem Thanh va Chan Lap. Luc luong nay khong đuoc tra luong nhu quan tuc ve hay chinh binh ma chi đuoc mien suu thue vi hoat đong chu yeu la tuan tra, canh gac, lao đong...
Ve binh chung, quan Đang Trong cung kha giong voi Đang Ngoai, gom co bo binh, thuy binh, phao binh va them tuong binh. Thuy binh Đang Trong kha manh, moi thuyen co khoang 30 cheo, co 3 khau đai bac o mui va 2 khau o đuoi. Trong cuoc chien voi Chua Trinh, Chua Nguyen đa tranh thu mua vu khi phuong Tay va hoc cach đong tau thuyen, đuc sung cua ho. Tai Phu Xuan co xuong đuc sung do nguoi Bo Đao Nha giup, đuoc mo nam 1631 va hien nay van con di tich o Hue.
Nam Tan Mui (1631), Chua Sai Nguyen Phuc Nguyen cho mo truong ban, truong tap voi, tap ngua va so đuc sung đai bac (mot nguoi Phap lai Bo Đao Nha ten la Jean de la Croix đa giup Chua Sai xay dung co so nay, goi la phuong Đuc, o Thuan Hoa ngay nay).
Trong 200 nam, quan đoi Đang Trong đa lap đuoc 2 thanh tich quan trong:

Trong cuoc chien voi Chua Trinh: Luc luong nay đa tien chiem giu 7 huyen o Nghe An trong 5 nam (1655–1660) va đanh lui 6 đot tan cong cua quan Trinh trong cuoc xung đot 45 nam; du luc luong quan Trinh thuong o the đong hon trong nhung lan tham chien.
Cung trong khoang thoi gian chien tranh voi quan Trinh, quan Chua Nguyen van nhieu lan đanh bai luc luong tan du cua nuoc Chiem Thanh, mo rong vung cai tri cua Chua Nguyen khong chi bo hep o Thuan Hoa – Quang Nam ma đen het đia gioi Nam Trung Bo. Đen nam 1697, Chua Nguyen co ban sap nhap đat Chiem vao Đai Viet, Chiem Thanh khong con ton tai voi tu cach 1 quoc gia nhu truoc ma tro thanh mot phan lanh tho cua chinh quyen Đang Trong. Đay la mot moc quan trong trong lich su Viet Nam.
Tuy nhien, đen cuoi thoi Chua Nguyen Phuc Khoat, do chua bo be cong viec, chinh su roi ren khien long dan chan nan. Quan đoi cua Chua Nguyen cung theo đo ma sut kem theo, cuoi cung bi nha Tay Son đanh bai.


= Viec thi cu =

Viec tuyen dung quan lai o kinh đo va cac dinh đuoc thuc hien bang khoa cu, ngoai tru mot so truong hop đa tu Bac vao Nam theo Chua Nguyen Hoang vao nam 1558 va nam 1600. Tu nam 1632, Chua Sai bat đau cho mo khoa thi đe lay nguoi vao cac chuc vu Tri phu, Huan đao, Le sinh. Nam Đinh Hoi (1647), Chua Nguyen Phuc Tan cho lap ra hai bac thi: thi Chinh đo va thi Hoa van. Chuong trinh thi Chinh đo gom co ba ky: ky thu nhat thi tu luc, ky thu hai thi tho phu va ky thu ba thi van sach. Hoi đong giam khao co quan Tri phu, Tri huyen lam so khao, quan Cai ba, Ky luc, Ve uy lam Giam khao. Khoa sinh trung tuyen đuoc chia theo ba hang: đung nhat la Giam sinh, đuoc bo nhiem lam Tri phu, Tri huyen, đung thu nhi la Sinh đo đuoc bo nhiem lam Huan đao, va đung hang ba cung đuoc goi la Sinh đo nhung đuoc bo nhiem lam Le sinh hoac Nhieu hoc. Ky Thi Hoa van cung trai qua ba ngay, moi ngay khoa sinh phai lam mot bai tho, nhung khoa sinh thi đau đuoc bo nhiem lam viec trong Tam ty (phu chua).
Nam 1675, đoi Chua Hien Nguyen Phuc Tan, Chua cho mo them mot ky van đap thay vi chi co thi viet nhu truyen thong. Trong ky thi van đap nay, cac khoa sinh đuoc hoi ve nhiem vu cua quan nhan va cong dan đoi voi thoi cuoc va chinh quyen cung voi quan niem cua ho đoi voi vua Le va Chua Trinh.
Ben canh nhung ki thi van đap nhu tren, nhung khoa thi viet truyen thong đuoc to chuc 6 nam mot lan tai cac tinh vao dip đau Xuan. Nhung thi sinh thi đo đuoc mien cac loai tap dich cho toi ky đai khao sau. Qua đuoc ky thi o cac tinh, khoa sinh đuoc du ky thi bac cao hon to chuc vao mua Thu.
Nam At Hoi (1695), Chua Nguyen Phuc Chu mo khoa thi tai phu chua goi la thi Van chuc va thi Tam ty.
Nam Canh Than (1740), thoi Vu vuong Nguyen Phuc Khoat, quyen loi cua khoa sinh đuoc quy đinh nhu sau: nhung nguoi đau ky đe nhat goi la Nhieu hoc đuoc mien sai dich 5 nam, đau ky đe nhi va đe tam đuoc mien sai dich vinh vien, ai đau ky đe tu thi đuoc goi la Huong cong va đuoc bo nhiem lam Tri phu, Tri huyen.
Xem xet chuong trinh thi cu cua Đang Trong thoi bay gio, ta nhan thay viec thi cu kha so luoc neu so sanh voi cac trieu đai truoc đo (trieu Tran va Hau Le). Đieu nay xuat phat tu viec chinh quyen cua cac Chua Nguyen moi chi tap trung lo viec chien tranh va quan bi nham so ke voi Đang Ngoai, nhan dan cung bi anh huong va loi cuon vao vong chien su dai dang, dan toi viec hon mot the ky troi qua ma viec van hoc, khoa cu khong đat đuoc nhieu tien bo.


= Ve ton giao =

Viet Nam noi chung va Đang Trong noi rieng đen the ky XVII ton tai 3 ton giao chinh: Phat giao, Nho giao va Đao giao, trong đo Nho giao va Phat giao giu vai tro quan trong nhat.
Xet ve Nho giao, no co vi tri quan trong đoi voi cac trieu đai phong kien. Nho giao voi thuyet hinh nhi thuong hoc (quan niem ve Thien đao, Nhan đao va Luan ly hoc) va hinh nhi ha hoc (Quan tu, Tieu nhan, Hieu, Le Nhac, Chinh tri, Hoc van) đuoc cac nha Nho trien khai qua nhieu thoi luon dung "van chuong đe lay ke si", trieu đinh to chuc loi hoc khoa cu theo Nho giao.
Ben canh đo, Phat giao xu Đang Trong cung rat phat trien. Chua chien đuoc cac Chua Nguyen cham lo xay dung, trung tu. Nhieu Tang si Trung Hoa đen xu Đang Trong truyen đao thanh cong nhu Vien Canh, Vien Khoan, Hung Lien, Giac Phong, Phap Bao, Tu Dung... Cac thien phai phat trien manh luc bay gio la phai thien Truc Lam đuoc phuc hung tro lai voi su co mat cua thien su nguoi Viet la Huong Hai, phai thien nay sau đuoc Huong Hai truyen ra Đang Ngoai va rat thinh; Hai thien phai tu Trung Hoa la phai thien Lam Te do To su Nguyen Thieu va phai thien Tao Đong do Hoa thuong Thach Liem (Thich Đai San) truyen sang; Đoi Chua Nguyen Phuc Chu tro đi phat trien chi phai thien Lieu Quan cua To su Lieu Quan. Trong đo, Nguyen Thieu la nguoi co cong truyen đao tai xu Đang Trong, thien phai Lam Te đa anh huong lon đen trieu đinh va dan chung, Ngai đuoc chua Nguyen Phuc Chu ban hieu Hanh Đoan thien su va khen ngoi rang: Cao vut tri tue. Pham hanh vun trong. Gioi đao mot luoi, Hoang phap loi nguoi. Quan than von khong. May tu che khap troi tue chieu cung.
Chinh vi le ay ma trong hoang toc Chua Nguyen luon giu le Cu Nho mo Thich xem Phat giao va Nho giao la quoc giao, trong gioi Phat giao luc bay gio cung co xu huong dung hoa tam giao (Phat, Nho, Lao) đe phat trien.
Trong thoi ki nay cac ton giao cua phuong Tay nhu Cong giao cung đuoc chap nhan voi mot luong tin đo kha it oi, nhung đoi khi vi ly do chinh tri ma bi cam hoat đong o Đang Trong.


= Viec thue khoa =
Ve viec lap so thue, đinh cac ngach thue, nam 1632, Sai vuong đa ap dung phuong phap Bac Ha (cua vua Le Thanh Tong đat ra nam 1465, tai thoi điem đo van đang đuoc thi hanh o mien Bac), cu the la cu moi sau nam lai thuc hien mot cuoc kiem tra lon, ba nam mot cuoc kiem tra nho. Chia dan chung ra lam 8 hang (so voi 6 hang o Đang Ngoai). Thue nop bang thuc chat (tuc la thoc gao hay ngo khoai v.v..) hoac bang tien bac.
Đe viec đanh thue ruong đuoc sat voi thuc te, sau vu gat chinh (vu mua) se co quan lai đen tung đia phuong kham roi moi đinh hang ruong nao phai nop bao nhieu thue. Đien tho đuoc chia ra lam 3 hang đe đanh thue, ruong đat xau thi thue đanh nhe hon ruong đat thuong hoac đat tot. Thue hoa mau thi can cu vao dien tich cua đien tho va loai hoa mau (ngo, khoai, đau, v.v...) đuoc trong trot, cung voi gia tri cua ruong đat. Nhung cong đien (ruong đat cong) thi cap cho dan cay cay đe nop thue, con ai khai khan đuoc đat hoang ra lam ruong thi đuoc phong cho tu đien (tai san ca nhan)
Đen đoi Chua Hien Nguyen Phuc Tan (1620–1687), Chua cho đat ra mot Ty Khuyen nong đe giai quyet van đe khan hoang va đe phan hang cac đat ruong đa cay cay, trong trot.
Nhieu dinh đien hay đon đien đa co tu the ky thu XV do cac vua chua mien Bac chiem đuoc cua Champa nay nam trong khu vuc cua cac Chua Nguyen đuoc đem cap phat cho cac quan lai co nhieu cong trang voi trieu đinh đe su dung lam thuc ap.
Mot so loai thue đuoc ap dung:

Thue đinh: Chua Sai chia dan chung thanh 8 hang va đanh thue moi hang, goi la thue ty le nop bang tien. Gia bieu phai nop tu hai quan đen nam quan tien. Ngoai ra con nhieu loai thue khac nhu thue gia suc, thue cung gio, thue chuyen van thoc lua...
Thue mo va thuong chinh: Tai Thuan Hoa va Quang Nam co mo vang, Quang Ngai co mo bac, Bo Chinh co mo sat. Viec khai khan cac mo nay đa đem lai cho chinh quyen cac Chua Nguyen mot so tien thue lon.
Thue nhap cang va xuat cang: danh cho tau be ngoai quoc qua lai o cac cua bien. Vi du tau o Thuong Hai va Quang Đong toi phai nop 3.000 quan, luc tro ra phai nop 1/10. Tau o Ma Cao (luc nay la thuoc đia cua Bo Đao Nha) va Nhat Ban nop 4.000 quan, khi ve nop 1/10. Tau Tiem La (Thai Lan) hoac La Tong (đao Luzon - Philippines) phai nop 2.000 quan. Tau cac nuoc Tay phuong phai nop gap đoi tau Ma Cao va Nhat Ban (8,000 quan va 800 quan). So thue nay chia ra lam 10 phan, 6 phan nop kho con lai danh cho cac quan lai va binh linh cua Ty Thuong chinh.


= Phan chia đia hat hanh chinh =

Thuo ban đau khi Nguyen Hoang moi vao tran thu đat Thuan Hoa thi cho đong dinh o lang Ai Tu (thuoc huyen Đang Xuong, tinh Quang Tri). 13 nam sau (1570) Nguyen Hoang lai doi dinh vao lang Tra Bat o cung huyen, goi la Cat Dinh. Đen nam Binh Dan (1626), Chua Sai la Nguyen Phuc Nguyen, trong qua trinh chuan bi cho viec chong đoi voi Chua Trinh đa cho doi dinh vao lang Phuc An (thuoc huyen Quang Đien, tinh Thua Thien Hue bay gio). Nam Binh Ty (1636), Chua Thuong Nguyen Phuc Lan lai doi phu vao lang Kim Long (thuoc thi xa Huong Tra, tinh Thua Thien Hue). Nam Đinh Mao (1687) chua Nguyen Phuc Thai doi phu ve lang Phu Xuan, goi la chinh dinh, Phu Xuan tu đo tro thanh chinh dinh cua cac đoi Chua Nguyen tiep theo va la kinh đo cua trieu đai Nha Nguyen sau nay. Noi phu cu o lang Kim Long đuoc dung lam Thai tong mieu, tho Chua Hien Nguyen Phuc Tan.
Nam Giap Ty (1744), Vu vuong Nguyen Phuc Khoat chinh thuc xung vuong, ra lenh đoi phu ra lam đien, sua sang phep tac, đinh ra trieu phuc, chia Đang Trong lam 12 dinh:

Chinh dinh (Phu Xuan).
Cuu dinh (Ai Tu) - Quang Tri.
Quang Binh dinh.
Vu Xa dinh.
Bo Chinh dinh.
Quang Nam dinh.
Phu Yen dinh (đat chiem cua Chiem Thanh).
Binh Khang dinh (đat chiem cua Chiem Thanh).
Binh Thuan dinh (đat chiem cua Chiem Thanh).
Tran Bien dinh (đat chiem cua Chan Lap).
Phien Tran dinh (đat chiem cua Chan Lap).
Long Ho dinh (đat chiem cua Chan Lap).
Cai quan moi dinh la mot vo quan mang chuc Tran thu trong coi ca cong viec hanh chinh lan quan su. Cac phu ta co quan Cai bo trong coi ve Ngan kho va mot phan quan goi la Ky luc. 


Cac hoat đong đoi ngoai = Giao thiep voi Chan Lap =

Nguyen nuoc Chan Lap o vao quang duoi song Me-kong, co lam song nhieu ngoi, ruong đat thi nhieu ma nuoc Viet thuong hay mat mua, dan tinh phai đoi kho luon, va lai vao luc Chua Nguyen, Chua Trinh đanh nhau, cho nen nhieu nguoi bo vao khan đat, lam ruong o Mo-xoai (Ba Ria) va o Đong Nai.
Nam Mau Tuat (1658), vua nuoc Chan Lap mat, chu chau tranh nhau ngoi vi, sang cau cuu ben Chua Nguyen. Chua Nguyen bay gio la Chua Hien sai quan đem 3.000 quan sang đanh o Moi-xuy (nay thuoc tinh Đong Nai) bat đuoc vua nuoc ay la Nac Ong Chan đem ve giam o Quang Binh mot đo, roi tha cho ve nuoc, bat phai trieu cong va phai benh vuc nguoi Viet sang lam an o ben ay.
Nam Giap Dan (1674), nuoc Chan Lap co nguoi ten Nac Ong Đai đi cau vien nuoc Xiem-la đe đanh Nac Ong Non.
Nac Ong Non bo chay sang cau cuu o dinh Thai Khang (nay la Khanh Hoa). Chua Hien ben sai Cai co đao Nha Trang la Nguyen Duong Lam cung voi Nguyen Đinh Phai lam tham muu đem binh chia ra hai đao sang đanh Nac Ong Đai, pha đuoc đon Sai Gon, roi tien quan len vay thanh Nam Vang (Phnom Pehn). Nac Ong Đai phai bo thanh chay vao chet o trong rung. Nac Ong Thu ra hang. Nac Ong Thu la chinh dong con truong cho nen lai lap lam quoc vuong đong o Longuc, đe Nac Ong Non lam pho quoc vuong, đong o Sai Gon, bat hang nam phai trieu cong.

Nam Ky Ty (1679) co quan nha Minh la tong binh tran thu đat Long Mon (Quang Tay) Duong Ngan Đich, pho tuong Hoang Tien, tong binh chau Cao, chau Loi, va chau Liem (thuoc Quang Đong) la Tran Thuong Xuyen, pho tuong Tran An Binh, khong chiu lam toi nha Thanh, đem 3000 quan cung 50 chiec thuyen sang xin o lam dan Viet Nam. Chua Hien nhan muon khai khan đat Chan Lap, ben cho vao o đat Đong Pho (tuc la đat Gia Đinh). Bon Ngan Đich chia nhau o đat Loc Đa (tuc la đat Đong Nai), o My Tho (thuoc Tien Giang), o Ban Lan (thuoc Đong Nai) roi cay ruong lam nha lap ra phuong pho, co nguoi phuong Tay, nguoi Nhat Ban, nguoi Cha Va (Java) đen buon ban đong lam.
Nam Mau Thin (1688) nhung nguoi khac o My Tho lam loan. Hoang Tien giet Duong Ngan Đich đi, roi đem dan chung đong đon o Nan Khe, lam tau đuc sung đe chong nhau voi nguoi Chan Lap. Vua Chan Lap la Nac Ong Thu cung đao hao đap luy đe lam ke co thu va bo khong chiu than phuc chua Nguyen nua.
Bay gio Chua Nguyen la Nguyen Phuc Tran sai quan đem quan đi đanh dep, dung muu giet đuoc Hoang Tien va bat vua Chan Lap phai theo le trieu cong.
Nam Mau Dan (1698), Chua Nguyen la Nguyen Phuc Chu sai ong Nguyen Huu Kinh lam kinh luoc đat Chan Lap, chia đat Đong Pho ra lam dinh, lam huyen, lay Đong Nai lam huyen Phuoc Long va Sai Gon lam huyen Tan Binh. Đat Tran Bien dinh (tuc la đat Bien Hoa, Đong Nai) va Phien Tran dinh (tuc la Gia Đinh) sai quan vao cai tri. Lai chieu mo nhung luu dan tu Quang Binh tro vao đe lap ra thon xa va khai khan ruong đat. Con nhung nguoi Tau o đat Tran Bien (Đong Nai) thi lap lam xa Thanh Ha, nhung nguoi o đat Phan Tran (Gia Đinh) thi lap lam xa Minh Huong. Nhung nguoi ay đeu thuoc ve so bo nuoc ta.
Bay gio lai co nguoi khach Quang Đong ten la Mac Cuu, trong khi nha Thanh cuop ngoi nha Minh ben Tau, bo sang o Chan Lap, thay o phu Sai Mat co nhieu nguoi cac nuoc đen buon ban, ben mo song đanh bac, roi lay tien chieu mo nhung luu dan lap ra 7 xa, goi la Ha Tien. Nam Mau Ty (1708) Mac Cuu xin noi thuoc Chua Nguyen, đuoc Chua Nguyen phong cho lam chuc Tong tran giu đat Ha Tien.
Đen khi Mac Cuu mat, Chua Nguyen lai phong cho con Mac Cuu la Mac Thien Tu lam chuc Đo đoc, tran o Ha Tien. Mac Thien Tu đap thanh, xay luy, mo cho, lam đuong va ruoc thay ve day Nho hoc đe khai hoa đat Ha Tien.
Thoi bay gio đat Chan Lap cu loan lac luon. Nam Ky Mao (1699), vua nuoc ay la Nac Ong Thu đem quan chong voi quan Chua Nguyen. Chua sai quan Tong suat Nguyen Huu Kinh sang đanh. Quan Chua Nguyen sang đen thanh Nam Vang, Nac Ong Thu bo chay, con Nac Ong Non la Nac Ong Yem mo cua thanh ra hang. Sau Nac Ong Thu cung ve hang, xin theo le trieu cong nhu cu. Quan Chua Nguyen rut ve.
Đuoc it lau vua thu hai la Nac Ong Non mat, vua thu nhat la ong Nac Ong Thu phong cho con Nac Ong Non la Nac Ong Yem lam quan va lai ga con gai cho. Sau Nac Ong Thu gia yeu, truyen ngoi cho con la Nac Ong Tham.
Nam At Dau (1705), Nac Ong Tham nghi cho Nac Ong Yem co y lam phan, ben khoi binh đanh nhau. Nac Ong Tham lai đem quan Xiem-la ve giup minh. Nac Ong Yem phai chay sang cau cuu o Gia Đinh.
Chua Nguyen sai quan Cai co la Nguyen Cuu Van sang đanh Nac Ong Tham. Nguyen Cuu Van sang pha đuoc quan Xiem-la; đem Nac Ong Yem ve thanh La Bich. Tu đo Nac Ong Tham o Xiem-la, thinh thoang đem quan ve đanh Nac Ong Yem.
Nam Giap Ngo (1714) quan cua Nac Ong Tham ve lay thanh La Bich va vay đanh Nac Ong Yem nguy cap lam. Nac Ong Yem sai nguoi sang Gia Đinh cau cuu. Quan Đo đoc Phien Tran (Gia Đinh) la Tran Thuong Xuyen va quan Pho tuong Tran Bien (Bien Hoa) la Nguyen Cuu Phu phat binh sang đanh, vay Nac Ong Thu va Nac Ong Tham o trong thanh La Bich. Nac Ong Thu va Nac Ong Tham so hai, bo thanh chay sang Xiem-la. Bon ong Tran Thuong Xuyen lap Nac Ong Yem len lam vua Chan Lap. Nam Tan Hoi (1729), quan Chan Lap sang quay nhieu o Gia Đinh. Chua Nguyen ben đat So Đieu khien đe thong nhiep viec binh o man ay.
Nam Binh Thin (1736) Nac Ong Yem mat, con la Nac Ong Tha len lam vua. Đen nam Đinh Mao (1747), Nac Ong Tham lai o ben Xiem-la ve, cu binh đanh đuoi Nac Ong Tha đi, roi chiem lay ngoi lam vua. Nac Ong Tha phai bo chay sang Gia Đinh.
Đuoc it lau thi Nac Ong Tham mat, con la Nac Đon, Nac Hien va Nac Yem tranh nhau. Chua Nguyen ben sai quan Đieu khien la Nguyen Huu Doan đem quan sang đanh bon Nac Đon va đem Nac Ong Tha ve nuoc.
Nac Ong Tha ve đuoc may thang lai bi nguoi con thu hai cua Nac Ong Tham la Nac Nguyen đem quan Xiem-la sang đanh đuoi đi. Nac Ong Tha chay sang, chet o Gia Đinh.
Nac Nguyen ve lam vua Chan Lap thuong hay ha hiep ro Con-man va lai thong su voi Chua Trinh o ngoai Bac đe lap muu đanh Chua Nguyen. Chua Nguyen biet tinh y ay, đen nam Quy Dau (1753), sai Nguyen Cu Trinh sang đanh Nac Nguyen. Nam At Hoi (1755) Nac Nguyen thua bo thanh Nam Vang chay sang Ha Tien nho Mac Thien Tu.
Nam sau, Mac Thien Tu dang thu ve noi rang Nac Nguyen xin dang hai phu Tam Bon va Loi Lap đe chuoc toi, va xin cho ve nuoc. Chua Nguyen khong muon cho. Bay gio ong Nguyen Cu Trinh dang so bay to cach khai thac nen dung ke "tam thuc" nghia la nen lay dan dan nhu con tam an la, thi moi chac chan đuoc. Chua Nguyen nghe loi ay ben nhan hai phu va cho Nac Nguyen ve Chan Lap.
Nam Đinh Suu (1757), Nac Nguyen mat, chu ho la Nac Nhuan lam giam quoc. Nac Nhuan con đang lo đe xin Chua Nguyen phong cho lam vua, thi bi nguoi con re la Nac Hinh giet đi, roi cuop lay ngoi lam vua.
Quan Tong suat la Truong Phuc Du thua ke sang đanh, Nac Hinh thua chay bi thuoc ha giet chet, bay gio con Nac Nhuan la Nac Ton chay sang nho Mac Thien Tu o Ha Tien. Mac Thien Tu dang thu ve xin lap Nac Ton lam vua Chan Lap. Chua Nguyen thuan cho, sai Mac Thien Tu đem Nac Ton ve nuoc.
Nac Ton dang đat Tam Phong Long đe ta on Chua Nguyen. Chua ben sai ong Truong Phuc Du va Nguyen Cu Trinh đem dinh Long Ho ve xu Tam Bao, tuc la cho tinh ly tinh Vinh Long bay gio, va lai đat ra ba đao la Đong Khau đao o Đong Thap, Tan Chau đao o Tien Giang va Chau Đoc đao o An Giang.
Nac Ton lai dang 5 phu la Huong Uc, Can Bot, Truc Sam, Sai Mat va Linh Quynh đe ta on Mac Thien Tu. Mac Thien Tu đem nhung đat ay dang Chua Nguyen, Chua cho nhap tran Ha Tien đe cai quan.


= Giao thiep voi Xiem La =


= Giao thiep voi Trung Quoc =

Nam 1702, Chua Nguyen Phuc Chu thay giang son Đang Trong đa on đinh, đu suc chong đoi voi Đang Ngoai ma khong can e de an nup duoi chieu bai phu Le nhu xua nua, đa cho cu mot đoan su bo mang đo tien cong va mot to bieu sang Quang Đong xin cau phong voi phuong Bac, luc nay đang đat duoi su cai tri cua Nha Thanh. Trieu đinh Nha Thanh luc đo van đang cong nhan vua Le nen khong đong y nhan cau phong cua Chua Nguyen va cho đem tra lai đo tien cong. Nguyen Phuc Chu xung la Quoc chua va cho đuc Kim bao an Đai Viet quoc Nguyen chua vinh tran chi bao đe lam an vang truyen quoc. Đay la chiec an truyen quoc duy nhat cua cac trieu đai phong kien Viet Nam con đuoc luu truyen toi thoi nay va hien đang đuoc luu tru tai Bao tang Lich su Viet Nam..


= Giao thiep voi phuong Tay =
Cac đoi Chua Nguyen đau tien co chinh sach tuong đoi coi mo voi cac thuong nhan Tay phuong. Tu thoi Chua Sai – Thuy quan cong Nguyen Phuc Nguyen (1613–1635), nguoi Ha Lan đa đen Đang Trong buon ban. Ho tu tap o Hoi An, mo thuong cuoc lon. Cung luc đo Nha Minh co lenh cam xuat cang mot so mat hang, con Nhat Ban duoi quyen cua Mac phu Tokugawa cung co lenh Toa Quoc nen viec giao thuong phai qua trung gian thu ba. Trung gian đo la hai cang Hoi An noi nguoi Ha Lan mua ban hang hoa Tau va Nhat, cung trao đoi san vat Đang Trong.
Khoang 1640, co su tranh chap voi nguoi Ha Lan, co le vi tinh nghi ho buon ban khi gioi va lam gian điep cho Chua Trinh o Đang Ngoai nen co lenh truc xuat va dep thuong cuoc Ha Lan o Hoi An, hang hoa bi đot. Nam 1644, ba tau chien Ha Lan đen ngoai khoi cua Thuan An do Baeck chi huy muon tra thu. Sau chien thuyen Đang Trong ra nghenh chien duoi quyen cua the tu Nguyen Phuc Tan. Hai tau chien Ha Lan bi đanh đam, chiec thu ba giong buom thoat đuoc ra Bac. Chua Nguyen tu đo ra lenh nghiem cam khong cho nguoi Ha Lan lui toi va cung cam than dan Đang Trong khong đuoc buon ban voi nguoi Ha Lan.


Xung đot voi Chua Trinh Mo đat Nam Bo Suy yeu va diet vong = Chinh su suy yeu =
Chiem đuoc Thuy Chan Lap va nhieu lan can thiep vao tinh hinh Cao Mien (Campuchia), su phat trien co nghiep cac Chua Nguyen len toi cuc thinh. Nam 1744, Nguyen Phuc Khoat chinh thuc xung vuong, tuc la Nguyen Vu Vuong, to y ngang hang voi cac Chua Trinh o Đang Ngoai, danh hieu ma cac đoi truoc van chi xung la "Cong".
Sau khi xung vuong, Nguyen Phuc Khoat đat ra nhieu nghi le, phong tuc đe to y la mot xu đoc lap voi Đang Ngoai. Ngoai ra, Chua Nguyen con tang cuong xay dung cung đien, đen đai nguy nga. Cac quan lai, ton that cung đua nhau xay cat. Vi the dan gian phai phuc dich va đong nhieu thue hon truoc. Nhieu nong dan bi boc lot ban cung.
Trong nhung nam cuoi đoi, Nguyen Vu Vuong đam ra say me tuu sac, khong con thiet tha viec nuoc nua. Truong Phuc Loan la cau ruot cua Nguyen Vu Vuong nen du khong co cong trang gi ma van đuoc cho phu chinh than can voi chua. Phuc Loan đa dung nhieu cach dan du Chua Nguyen vao con đuong tuu sac, bo be viec nuoc hong am muu chiem đoat quyen luc sau nay. Loan tao đieu kien đe Nguyen Vu Vuong loan luan voi nguoi em ho (con chu ruot) la cong nu Nguyen Phuc Ngoc Cau (con cua Dan quoc cong Nguyen Phuc Đien la em ruot cua Ninh vuong Nguyen Phuc Chu (Thu) - cha cua Vu vuong) sinh đuoc mot nguoi con trai la cong tu Nguyen Phuc Thuan. Đe tranh tai tieng, Nguyen Phuc Thuan đuoc nuoi kin o hau cung. Theo thong tin tren trang Nguyen Phuc toc, thi: 

Đe de dang trong viec tiem quyen, chinh Truong Phuc Loan đa khuyen du Chua Vo đi vao con đuong nu sac. Mot cung phi rat đuoc ngai sung ai la Cong nu Nguyen Phuc Ngoc Cau, con cua Dan quoc cong Nguyen Phuc Đien. Đay chinh la mam mong gay canh suy tan cua trieu đai sau nay.
He thong thue cua Chua Nguyen rat cong kenh va phuc tap. Nam 1741, Nguyen Vu Vuong ra lenh truy thu thue cua ca nhung nguoi đa bo tron voi gia đinh ho, toi nam 1765 lai ra lenh truy thu thue cua 10 nam truoc. Giai cap quy toc va đia chu tim nhieu cach đe chiem đoat đat đai cua dan đe huong thu xa hoa. Su ghi lai rang đai than Truong Phuc Loan, sau mot tran lut phai trai vang ra khap san nha đe phoi, tu xa trong lai sang choe mot goc. Nhieu nong dan bi pha san. Đieu đo khien mau thuan xa hoi Đang Trong tro nen gay gat. Dau hieu suy vong cua dong Chua Nguyen bat đau lo ro.


= Nan quyen than Truong Phuc Loan =
Nam 1765, Nguyen Phuc Khoat qua đoi, chinh su Ho Nguyen roi ren quanh viec chon nguoi len ngoi chua. Nguyen Vu Vuong von truoc lap con thu 9 la Hieu lam The tu, nhung Hieu mat som, đe lai nguoi con la Duong. Con ca cua Nguyen Vu Vuong la Chuong cung đa mat. Đang ly ra theo thu tu khi Nguyen Vu Vuong mat, phai lap nguoi con thu hai la Luan len ngoi, nhung quyen than Truong Phuc Loan nam lay trieu chinh, tu xung la "Quoc pho", giet Luan ma lap nguoi con thu 16 cua Nguyen Vu Vuong la Thuan moi 12 tuoi len ngoi, tuc la Đinh vuong, đe de be thao tung. Trong trieu đinh cung nhu ben ngoai du luan nhieu nguoi bat binh vi khi Luan đa chet thi ngoi chua le ra phai thuoc ve Nguyen Phuc Duong.
Truong Phuc Loan tro thanh quyen than lan luot, moi quyen hanh đeu do Truong Phuc Loan thao tung, Chua Nguyen Phuc Thuan chi con la bu nhin tren ngai. Loan tu nhan la Quoc pho, giu Bo Ho, quan co Trung tuong kiem Tau vu, thau tom moi quyen luc ve chinh tri va kinh te. Thue san vat cac mo vang Thu Bon, Đong Huong, Tra Son, Tra Van... đeu roi vao tay Loan, hang nam Loan chi nop vao ngan sach quoc gia 1–2 phan muoi so thue thu đuoc. Su sach con ghi lai rang ngay nang, Loan cho phoi cua cai chau bau ra san lam sang ruc ca mot goc troi. Ca nha ho Truong chia nhau nam giu moi chuc vu chu chot. Nguoi bay gio goi la Truong Tan Coi.
Cac quan lai cap duoi cung hoc theo thoi xa xi đo, nan tham o, hoi lo cung vi the ma ngay cang nghiem trong. Le Quy Đon trong Phu Bien tap luc co nhan xet ve thoi ky nay cua Chua Nguyen Đang Trong la: "... tu quan to đen quan nho, nha cua cham tro, tuong xay bang gach đa, truong voc man the, đo dung toan bang đong, bang su, ban ghe bang go đan, go trac, am chen bang su, yen ngua – day cuong đeu nam vang, nam bac, quan ao la luoc, nem hoa, chieu may, lay phu quy phong luu đe khoe khoang lan nhau... Ho coi vang bac nhu cat, thoc gao nhu bun, hoang phi vo cung...".
Cung luc đo, Lai bo thuong thu Nguyen Cu Trinh, tru cot cua trieu Nguyen qua đoi (thang 5 nam 1767). Ho Truong khong con ai ngan tro, cang ra suc long hanh: ban quan tuoc, an tien tha toi, hinh phat phien nhieu, thue ma nang ne, nhan dan cuc kho. Nhung nguoi co tai nhu Ton That Duc bi Truong Phuc Loan tim cach ham hai. Tai chinh vo cung kiet que. Co nghiep Chua Nguyen đen đay la suy vong khong the cuu van noi.


= Tay Son noi day, Chua Nguyen sup đo =

Nhan thay chinh su cua Chua Nguyen qua roi ren, long dan ly tan, nam 1771, ba anh em Nguyen Nhac, Nguyen Hue, Nguyen Lu khoi binh o Tay Son voi danh nghia ung ho Nguyen Phuc Duong.
Luc luong Tay Son noi tieng vi binh đang, binh quyen, khong tham o cua dan va neu cao khau hieu: "Lay cua nha giau chia cho dan ngheo", do đo Tay Son co đuoc su ung ho rat lon cua dan chung, nhat la nhung nguoi nong dan ngheo bi ban cung hoa boi tinh trang đia chu chiem đat va suu cao thue nang cua Chua Nguyen. Nhung nam đau tien, luc luong cua nghia quan con yeu, nhung đuoc su giup đo cua nhan dan quanh vung nen ngay cang manh len.
Nam 1772, cuoc khoi nghia lan rong, nghia quan đa thang mot so tran chong lai quan Chua Nguyen đuoc phai toi tran ap cuoc khoi nghia. Nam 1773, quan Tay Son chiem thanh Quy Nhon (Binh Đinh). Thanh nay la noi cac nha buon, vi đa phai chiu nhieu luat le ngan cam do chinh quyen Chua Nguyen đua ra, đa quay sang ung ho tai chinh cho Tay Son.
Quan Trinh o phia bac nhan co hoi Chua Nguyen roi loan ben đem quan đanh vao. Chua Nguyen khong đich noi hai ke đich phai bo chay vao Gia Đinh. Tay Son ben hop tac voi quan Trinh đe đanh Nguyen. Nam 1777, Nguyen Hue đem quan vao đanh chiem Gia Đinh, quan Tay Son truy lung gat gao, ca Nguyen Phuc Thuan va Nguyen Phuc Duong cung mot so quan lai đa bi bat va bi giet.
Con Nguyen Phuc Luan la Nguyen Phuc Anh đa bat đau song mot minh long đong vat va va dan dan thu thap binh linh tu cac noi ve đao Tho Chau va lay lai Sai Gon roi tien ra Binh Thuan. Sau khi đa cung co luc luong, nam Canh Ty 1780, Nguyen Phuc Anh len ngoi vuong tai Gia Đinh va xung la Nguyen vuong. Su nghiep cua cac Chua Nguyen day cong xay dung 200 nam đa tieu tan va lich su buoc sang mot trang moi.


Nghi van ve viec nha Tay Son pha mo cac Chua Nguyen Vao thoi Nha Nguyen, cac vua Nguyen truy diet tat ca nhung gi lien quan đen nha Tay Son, boi quan Tay Son đa đanh đo cac chua Nguyen. Vua Quang Trung bi gan cho la "giac cuop", "thao khau" trong cac bo su cua nha Nguyen, nhung hanh vi xau xa cung thuong bi gan cho ong. Vi du, sach Đai Nam thuc luc do nha Nguyen bien soan quy toi Nguyen Hue đa ra lenh pha mo 8 chua Nguyen:

“Truoc kia giac Tay Son Nguyen Van Hue tham bao vo le, nghe noi cho đat phia sau lang Kim Ngoc (tuc lang Truong Mau) [lang cua chua Ninh Nguyen Phuc Thai] rat tot, đinh đem hai cot vo tang o đo. Hom đao huyet, bong co hai con cop o bui ram nhay ra, gam thet vo can, quan giac so chay. Hue ghet, khong muon chon nua.
Sau Hue đanh tran hay thua, nguoi ta đeu noi cac lang liet thanh [cac chua Nguyen] khi tot nghi ngut, nghiep đe tat day. Hue buc tuc, sai đo đang đao cac lang, mo lay hai cot quang xuong vuc. Lang Hoang Khao o Cu Hoa [lang Co Thanh cua Nguyen Phuc Con, than sinh Gia Long] Hue cung sai Đo đoc Nguyen Van Ngu đao vut hai cot xuong vuc o truoc lang. Nha Ngu o xa Kim Long bong phat hoa. Ngu trong thay ngon lua chay ve. Nguoi xa Cu Hoa la Nguyen Ngoc Huyen cung voi con la Ngoc Ho, Ngoc Đoai ban đem lan xuong nuoc lay vung hai cot ay đem giau mot noi. Đen nay, Huyen đem viec tau len.
"Nguyen Phuc Toc the pha" thi ghi la:

“Theo truyen thuyet, khi Tay Son khai quat hai cot đuc Hung To nem xuong song thi mot hom Nguyen Ngoc Huyen bo luoi bat ca, sau ba lan đeu thay cai so nam trong luoi. Huyen cho la so cua mot vi nao anh linh nen kiem noi an tang tu te. Khi vua Gia Long len ngoi, đi tim lai hai cot cua than phu, nghe nguoi lang tuong thuat, ngai cho đoi Ngoc Huyen bao chi cho. Khi đao đuoc so len, vua chich huyet o tay minh cho giot vao so, so lien hut nhung giot huyet nay (loi thu nay cho biet moi lien he cot nhuc giua hai nguoi)”
Tuy nhien, nhieu y kien cho rang viec Quang Trung cho pha lang tam chua Nguyen la do su quan thoi Nguyen co y gan ghep, thieu bang cu xac đang. Đung la cac lang mo chua Nguyen đa bi pha huy vao thoi ky đo, nhung Phu Xuan vao giai đoan 1781-1785 tung thuoc su kiem soat cua quan chua Trinh, roi sau đo lai chien su lien mien, co rat nhieu cac nhom tho phi chuyen đao mo đe cuop cua, nen chua the quy trach nhiem cho quan Tay Son neu chi dua vao ghi chep cua Đai Nam thuc luc. Rat co the cac su quan nha Nguyen đa dua vao mot viec co thuc (lang tam chua Nguyen bi pha) roi co y gan trach nhiem cho quan Tay Son, nham bao chua cho viec Nguyen Anh tra thu nha Tay Son tan khoc sau nay, cung nhu đe boi nho uy tin cua nha Tay Son trong nhan dan. Luan điem nay đuoc can cu boi 5 chi tiet:

Ngoai bo sach Đai Nam thuc luc va "Nguyen Phuc Toc the pha" do chinh nha Nguyen viet, khong co bo su nao khac cua Viet Nam thoi đo cung nhu khong co giao sy phuong Tay đuong thoi nao ghi chep lai viec nay, du đay la 1 su kien đu lon đe gay chan đong ca đat nuoc. Ke ca cuon Hoang Le nhat thong chi cua cac hoc gia Ngo Gia van phai đuong thoi (von co quan điem chong Tay Son) cung khong ghi lai.
Ghi chep cua Đai Nam thuc luc lai khong noi ro viec đao mo dien ra vao ngay thang nam nao, trong khi đay la mot su kien rat quan trong voi nha Nguyen. Đieu nay cho thay cac su quan nha Nguyen cung khong nam đuoc lang cac chua Nguyen bi pha khi nao, nen cang khong co đu co so đe quy toi cho quan Tay Son.
Chinh ghi chep cua Đai Nam thuc luc cung co nhieu điem huyen bi, ngay nay xem xet lai mot cach khoa hoc thi ro rang la nguoi viet hu cau. Sach nay ghi la quan Tay Son đang đao huyet thi "bong co hai con cop o bui ram nhay ra", roi thi "nha Đo đoc Nguyen Van Ngu bong dung phat hoa". Cac chi tiet nay ro rang la tinh tiet hu cau thoi phong kien nham the hien rang nha Nguyen co "thien menh", "troi phu ho nha Nguyen". Sach nay cung cho la "Hue đanh tran hay thua" nen tuc gian ma pha lang chua Nguyen. Đay la luan điem vo can cu, vi Nguyen Hue đanh tran luon chien thang Nguyen Anh, chua he thua mot tran nao.
Ghi chep cua Đai Nam thuc luc mau thuan voi "Nguyen Phuc Toc the pha". Đai Nam thuc luc ghi rang "Nguyen Ngoc Huyen cung voi cac con ban đem lan xuong nuoc lay vung hai cot ay đem giau mot noi", nhung "Nguyen Phuc Toc the pha" lai ghi rang Nguyen Ngoc Huyen bo luoi bat ca moi tinh co vot đuoc hai cot. Đieu nay cho thay it nhat 1 trong 2 cuon sach la hu cau (tham chi co the ca hai đeu la hu cau), cac su quan nha Nguyen khong he nam đuoc chi tiet vu viec nen moi viet ra cac thong tin mau thuan nhau.
Quan Tay Son co ky luat nghiem minh, khi đanh ra Bac diet chua Trinh, tien vao thanh Thang Long cung khong he cuop pha lang mo cua cac vua Le - chua Trinh. Vay thi cung khong co ly do đe quan Tay Son pha lang cua cac chua Nguyen. Nguyen Hue la mot vi vua khon ngoan, ong biet ro nhieu nguoi dan Đang Trong van nho ve chua Nguyen, nen se khong pha lang chua Nguyen đe khien nguoi dan bat binh.
Tom lai, viec quan Tay Son cho pha lang tam cac chua Nguyen co nhieu kha nang la do su quan thoi Nguyen hu cau ra, nham bao chua cho viec Nguyen Anh tra thu nha Tay Son tan khoc sau nay, cung nhu đe ha uy tin cua nha Tay Son trong nhan dan.


Danh sach cac đoi chua Nguyen Nguyen Kim la nguoi đat nen mong cho cac Chua Nguyen sau nay. Sinh thoi ong khong tu xung danh chua nhung đuoc con chau Chua Nguyen sau nay ton mieu hieu Trieu To va đuoc phong thuy hieu Hue Triet Hien Huu Hoanh Huu Te The Vi Tich Chieu Huan Tinh vuong xem nhu la chua. Tuy nhien ong khong đuoc xem la vi Chua Nguyen đau tien. Nha Nguyen sau nay truy ton ong la Di Muu Thuy Du Kham Cung Hue Triet Hien Huu Hoanh Huu Te The Khai Van Nhan Thanh Tinh hoang đe (貽謀垂裕欽恭惠哲顯祐宏休濟世啟運仁聖靖皇帝).

Nguyen Hoang tuc Chua Tien hay Tien vuong (1525–1613), con ut cua Trieu To Nguyen Kim, xung chua nam 1558, co 10 con trai va hai con gai. Mot nguoi con gai lay Chua Trinh Trang. Nha Nguyen sau nay truy ton ong la Thai To Gia Du hoang đe. Ong la vi Chua Nguyen đau tien.
Nguyen Phuc Nguyen tuc Chua Sai, Chua But hay Sai vuong (1563–1635), con trai thu sau cua Chua Tien, ke nghiep nam 1613 vi cac anh đeu chet som va mot anh bi Chua Trinh giu tai Đang Ngoai, co 11 con trai va bon con gai. Chua Sai la nguoi đau tien trong dong ho mang ho Nguyen Phuc. Tuong truyen luc me ngai co thai chiem bao thay co vi than đua cho mot to giay tren co đe chu "Phuc". Luc ke lai chuyen, moi nguoi chuc mung ba va đe nghi đua be ra đoi đuoc đat ten la "Phuc". Nhung ba noi rang, neu chi đat ten Phuc cho đua be thi chi mot minh no huong, đe cho nhieu nguoi trong dong ho đuoc huong phuc, ba đe nghi lay chu nay lam chu lot. Va khi the tu ra đoi ba đat ten la Nguyen Phuc Nguyen. Nha Nguyen sau nay truy ton ong la Hy Tong Hieu Van hoang đe.
Nguyen Phuc Lan tuc Chua Thuong hay Thuong vuong (1601–1648), con trai thu hai cua chua Sai, ke nghiep nam 1635 vi anh truong chet som, co ba con trai va mot con gai. Nha Nguyen sau nay truy ton ong la Than Tong Hieu Chieu hoang đe.
Nguyen Phuc Tan tuc Chua Hien hay Hien vuong (1620–1687), con trai thu hai cua Chua Thuong, ke nghiep nam 1648 vi ca anh lan em đeu chet som, co sau con trai va ba con gai. Nha Nguyen sau nay truy ton ong la Thai Tong Hieu Triet hoang đe.
Nguyen Phuc Thai tuc Chua Nghia hay Nghia vuong (1650–1691), con trai thu hai cua Chua Hien, ke nghiep nam 1687 vi anh truong chet som, co nam con trai va nam con gai. (Theo Nguyen Phuc toc the pha thi Chua Nghia la Nguyen Phuc Thai, con Nguyen Phuc Tran khong co, ma chi co Nguyen Phuc Tran, em ke cua chua tuc Cuong quan cong). Chua Nghia la nguoi doi đo đen Hue. Nha Nguyen sau nay truy ton ong la Anh Tong Hieu Nghia hoang đe.
Nguyen Phuc Chu  tuc Chua Minh hay Minh vuong (con goi la Quoc chua, chu Han: 國主) (1675–1725), con trai truong cua Chua Nghia, ke nghiep nam 1691, co 38 con trai va bon con gai. Chua Minh la nguoi đau tien sai su sang nha Thanh đe xin phong vuong nhung khong đuoc cong nhan vi nha Thanh van xem vua Le cua Đang Ngoai la vua cua toan xu Viet luc đo. Nha Nguyen sau nay truy ton ong la Hien Tong Hieu Minh hoang đe.
Nguyen Phuc Chu  tuc Chua Ninh hay Ninh vuong (1697–1738), con trai truong cua Chua Minh, ke nghiep nam 1725, co ba con trai va sau con gai. Nha Nguyen sau nay truy ton ong la Tuc Tong Hieu Ninh hoang đe.
Nguyen Phuc Khoat tuc Chua Vu hay Vu vuong (1714–1765), con trai truong cua Chua Ninh, ke nghiep nam 1738, co 18 con trai va 12 con gai. Vi nam 1744 vao dip Tet Nguyen Đan co mot cay sung no hoa va mot loi sam ''Bat the hoan trung đo''. Đen luc nay chua Trinh đa xung vuong nen Nguyen Phuc Khoat cung goi minh la Vu vuong vao nam 1744 va xem Đang Trong nhu mot nuoc đoc lap. Nha Nguyen sau nay truy ton ong la The Tong Hieu Vu hoang đe.
Nguyen Phuc Thuan tuc Chua Đinh hay Đinh vuong (1754–1777), con trai thu 16 cua Vu vuong, ke nghiep nam 1765, khong co con. Khi con song, Vu vuong đa co y đinh cho con trai thu chin la Nguyen Phuc Hieu noi ngoi. Sau khi Nguyen Phuc Hieu chet, va con ong nay hay con qua nho, Vu vuong đinh cho con trai thu hai cua minh la Nguyen Phuc Luan (hay Nguyen Phuc Con, la Cha cua The To Cao hoang đe Gia Long sau nay) noi ngoi. Khi Vu vuong chet, mot quyen than trong trieu la Truong Phuc Loan đa giet Nguyen Phuc Luan roi lap Nguyen Phuc Thuan, luc đo moi 12 tuoi, len ngoi đe de kiem che. Nam 1777, ong bi nha Tay Son giet khi o tuoi 26, chua co con noi doi. Nha Nguyen sau nay truy ton ong la Due Tong Hieu Đinh hoang đe.
Nguyen Phuc Duong tuc Tan Chinh vuong đuoc len ngoi chua sau khi Ly Tai ep Nguyen Phuc Thuan nhuong ngoi cho con cua anh minh (Nguyen Phuc Duong la con trai cua Nguyen Phuc Hieu). Luc ay chua Nguyen chia lam 2 phe cung nhau cai tri: Mot ben la Nguyen Phuc Thuan, Nguyen Phuc Anh (Gia Long) va mot ben la Nguyen Phuc Duong, Ly Tai. Nam 1777, ca hai phe đeu bi nha Tay Son tieu diet, rieng Nguyen Phuc Anh chay thoat than.
Nguyen Phuc Anh tuc Nguyen The To hoang đe. Sau khi diet nha Tay Son, ong xung đe, lay nien hieu la Gia Long.


Nien bieu Kieng huy Nguoi Đang Trong ky huy cac Chua Nguyen nen đoc bien am mot so tu ngu:

Ten Chua Tien la Hoang nen đoi ho Hoang thanh Huynh, chu "hoang" cung đoc la "huynh" (luu huynh).
Nguyen Phuc Khoat la "Vu vuong", nen nguoi ho Vu o Đang Trong đoi thanh ho Vo.
Chu "Phuc" đoc thanh "Phuoc" đe tranh chu "Phuc" trong ho Nguyen Phuc cua vua Chua nha Nguyen.
Chu "Canh" la ten Nguyen Phuc Canh (con ca Nguyen Anh, nguoi đuoc Anh đua sang Phap lam con tin đe đoi lay su giup đo đanh Tay Son) đoc la "kieng", nen "cay canh" goi la "cay kieng".
Chu "Kinh" la ten Nguyen Huu Kinh, nguoi khai lap Sai Gon phai đoc chech la "kieng" nen "tam kinh" goi la "tam kieng".
Chu "Tong" la ten Nguyen Phuc Mien Tong, tuc vua Thieu Tri (chau noi Nguyen Anh), phai đoc la "ton". Do đo mot loat su sach chep mieu hieu cac vua nhu Ly Thanh Tong, Le Thanh Tong, Tran Thai Tong, v.v... đeu ghi la Ly Thanh Ton, Le Thanh Ton, Tran Thai Ton, v.v... Đen tan sau nay mot so sach su thoi hien đai van bi anh huong nay va chep mieu hieu cac vua tu "Tong" thanh "Ton". Cac ten đuong pho tai mien nam Viet Nam, ma ten goi la mieu hieu cac vi vua, hien nay cung đa phan ghi Tong thanh Ton. Chang nhung the, mot dong ho hoang toc, cung von phai đoc la "Tong That", nhung vi kieng huy chu Tong nay nen phai đoc thanh "Ton That".
Chu "Thi" la ten thoi nho Nguyen Phuc Thi cua vua Tu Đuc nen đoc thanh Thoi.
Chu "Nham" la ten chu Nguyen Phuc Hong Nham cua vua Tu Đuc nen đoc thanh Nhiem.
Ngoai ra con nhieu chu kieng huy nua nhung it anh huong đen đoi song xa hoi hon.


Chu thich Xem them Chua Trinh
Chua Bau
Chua Mac
Trieu Le trung hung
Trieu Tay Son


Tham khao Đai Viet su ky toan thu
Tran Trong Kim - "Viet Nam su luoc"
Pham Van Son - "Viet su toan thu"
Phan Duy Kha, La Duy Lan, Đinh Cong Vi – Nhin lai lich su, Nha xuat ban Van hoa thong tin, 2003


Lien ket ngoai Nguyen Dynasty (Vietnamese history) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Chua Nguyen tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Kham đinh Viet su thong giam cuong muc Luu tru ngay 6 thang 3 nam 2005 tai Wayback Machine, ban đien tu.