Đat hay tho, tho nhuong la tap hop cua cac vat chat bao gom chat huu co, khoang chat, chat long, chat khi va sinh vat nam bao phu tren be mat cua Trai Đat; co kha nang ho tro su sinh truong cua thuc vat cung nhu la moi truong sinh song cua cac dang su song đong vat tu cac vi sinh vat toi cac loai đong vat nho.
V.V.Dokuchaev, nha khoa hoc nguoi Nga tien phong trong linh vuc khoa hoc đat cho rang: Đat nhu la mot thuc the tu nhien co nguon goc va lich su phat trien khac nhau, la thuc the voi nhung qua trinh phuc tap va đa dang dien ra trong no. Đat đuoc coi la khac biet voi đa. Đa tro thanh đat duoi anh huong cua mot loat cac yeu to tao thanh đat nhu khi hau, cay co, khu vuc, đia hinh va tuoi. Theo ong, đat co the đuoc goi la cac tang tren nhat cua đa khong phu thuoc vao dang; chung bi thay đoi mot cach tu nhien boi cac tac đong pho bien cua nuoc, khong khi va mot loat cac dang hinh cua cac sinh vat song hay chet.
Đat vo cung quan trong cho moi loai hinh su song tren Trai Đat, vi no ho tro su sinh truong cua thuc vat, cac loai thuc vat lai cung cap thuc an va oxy (O2) cung nhu hap thu dioxide cacbon (CO2) đong thoi tao ra thuc an cho con nguoi.)


Thanh phan Cac loai đat dao đong trong khoang rong ve thanh phan va cau truc theo tung khu vuc. Cac loai đat đuoc hinh thanh thong qua qua trinh phong hoa cua cac loai đa va su phan huy cua cac chat huu co. Phong hoa la tac đong cua gio, mua, bang, anh nang va cac tien trinh sinh hoc tren cac loai đa theo thoi gian, cac tac đong nay lam đa vo vun ra thanh cac hat nho. Cac thanh phan khoang chat va cac chat huu co xac đinh cau truc va cac thuoc tinh khac cua cac loai đat.
Đat co the chia ra thanh hai lop tong quat hay tang: tang đat be mat, la lop tren cung nhat, o đo phan lon cac loai re cay, vi sinh vat va cac loai hinh su song đong vat khac cu tru va tang đat cai, tang nay nam sau hon va thong thuong day đac va chat hon cung nhu it cac chat huu co hon.
Nuoc, khong khi cung la thanh phan cua phan lon cac loai đat. Khong khi, nam trong cac khoang khong gian giua cac hat đat, va nuoc, nam trong cac khoang khong gian cung nhu be mat cac hat đat, chiem khoang mot nua the tich cua đat. Ca hai đeu đong vai tro quan trong trong su sinh truong cua thuc vat va cac loai hinh su song khac trong thiet dien đung cua đat trong mot he sinh thai cu the.
Can cu vao ti le cac loai hat (thanh phan đa va khoang chat) trong đat nguoi ta chia đat ra lam ba loai chinh: đat cat, đat thit va đat set. Chung co cac ti le cac hat cat, limon va set nhu sau:

Đat cat: 85% cat, 10% limon va 5% set.
Đat thit:45% cat, 40% limon va 15% set.
Đat set:25% cat, 30% limon va 45% set.
Giua cac loai đat nay con co cac loai đat trung gian. Vi du: Đat cat pha, đat thit nhe...
Cac loai đat nguyen thuy bi chon vui duoi cac hieu ung cua cac sinh vat đuoc goi la đat co.
Cac loai đat tien hoa tu nhien theo thoi gian boi cac hoat đong cua thuc vat, đong vat va phong hoa. Đat cung chiu anh huong boi cac hoat đong song cua con nguoi. Con nguoi co the cai tao đat đe lam cho no thich hop hon đoi voi su sinh truong cua thuc vat thong qua viec bo sung cac chat huu co va phan bon tu nhien hay tong hop, cung nhu cai tao tuoi tieu hay kha nang giu nuoc cua đat. Tuy nhien, cac hoat đong cua con nguoi cung co the lam thoai hoa đat boi su lam can kiet cac chat dinh duong, o nhiem cung nhu lam tang su xoi mon đat.


Đo phi nhieu Đo phi nhieu cua đat la kha nang cung cap đu nuoc, oxi va chat dinh duong can thiet cho cay trong bao đam nang suat cao, đong thoi khong chua cac chat co hai cho cay.
Đo phi nhieu cua đat la mot trong nhung yeu to quyet đinh nang suat cay trong. Muon cay trong co nang suat cao, ngoai đo phi nhieu cua đat can phai co them cac đieu kien: giong tot, cham soc tot va thoi tiet thuan loi.
Nho cac hat cat, limon, set va chat mun ma đat co kha nang giu đuoc nuoc va cac chat dinh duong. Đat chua nhieu hat co kich thuoc be, đat cang chua nhieu mun, kha nang giu nuoc va chat dinh duong cang tot.


Tien hoa tu nhien cua đat Mot vi du ve su tien hoa tu nhien cua đat tu đa dien ra tren cac dong dung nham đa nguoi trong cac khu vuc am ap duoi tac đong cua luong mua nhieu va lon. Thuc vat co the thich nghi va sinh truong rat mau trong nhung khi hau nhu vay tren cac dung nham bazan đa nguoi, tham chi ngay ca khi o đo co rat it cac chat huu co. Cac loai đa xop co nguon goc tu dung nham ben trong co chua nuoc va cac chat dinh duong giup cho cay sinh truong. Cac chat huu co dan dan đuoc tich luy; nhung truoc khi đieu đo xay ra, chu yeu la cac loai đa xop trong đo re cay co the moc cung co the đuoc coi la đat.


Cac qua trinh hoa hoc trong đat Phong hoa giai phong cac ion, chang han nhu kali (K+) va magnesi (Mg2+) vao trong cac dung dich đat. Mot so bi hap thu boi thuc vat, va phan con lai co the lien ket voi cac hop phan đat (chat huu co, khoang set) hoac ton tai tu do trong dung dich đat. Can bang ve ham luong cac ion trong cac hop phan đat khac nhau la can bang đong - bi chi phoi boi cac qua trinh trao đoi va hap phu cation, anion. Su chuyen dich can bang co the xuat phat tu nhung thay đoi ly hoc, hoa hoc cua đat.
Cung voi qua trinh axit hoa đat(chua hoa), cac cation hap thu boi khoang set co the bi trao đoi (boi H+) va bi rua troi. Ngoai ra, axit hoa đat cung la mot trong nhung nguyen nhan thuc đay qua trinh phong hoa khoang set, giai phong mot so ion đoc hai đoi voi thuc vat Al3+ (Al3+ la mot trong nhung thanh phan chinh cau tao nen cac silicat cua đat). Bon voi (voi bot hoac voi toi) đuoc coi la mot trong nhung bien phap huu hieu đe cai tao va ngan chan qua trinh chua hoa đat đai.
Mac du cac nguyen to nhu nito, kali va phosphor la can thiet nhat đe thuc vat sinh truong co the co rat nhieu trong đat, nhung chi co mot phan nho cua cac nguyen to nay nam o dang hoa hoc ma thuc vat co the hap thu đuoc. Trong cac qua trinh nhu co đinh đam va hoa khoang, cac loai vi sinh vat chuyen hoa cac dang vo ich (chang han nhu NH4+) thanh cac dang co ich (chang han NO3-) ma cay coi co kha nang su dung đuoc. Cac qua trinh trao đoi, chuyen hoa, tuong tac giua tho quyen (đat), thuy quyen (nuoc), khi quyen (khong khi) va sinh quyen (quyen song) thong qua cac chu trinh sinh đia hoa (chu trinh nito va chu trinh cacbon...) giup cho vong tuan hoan cua cac nguyen to nay đuoc khep kin.
Cac thanh phan huu co cua đat co nguon goc tu cac manh vun thuc vat (xac la cay), cac chat thai đong vat (phan, nuoc tieu, xac chet v.v) va cac chat huu co chua phan huy khac. Cac chat nay khi bi phan huy, va tai to hop tao ra chat mun, la mot loai chat mau sam va giau cac chat dinh duong. Ve mat hoa hoc, chat mun bao gom cac phan tu rat lon, bao gom cac este cua cac axit cacboxylic, cac hop chat cua phenol, va cac dan xuat cua benzen. Thong qua qua trinh khoang hoa, cac chat huu co trong đat bi phan giai va cung cap cac chat dinh duong can thiet đe thuc vat phat trien. Cac chat huu co cung đam bao đo xop can thiet cho viec giu nuoc, kha nang tuoi tieu va qua trinh oxy hoa cua đat.
Kho han cua đat se thuc đay su xam nhap cua oxy khong khi vao đat, đong thoi gia tang qua trinh oxy hoa đat va giam ham luong chat huu co đat. Mot vi du ve đieu nay co the xem o cac loai đat tai khu vuc Everglades cua Florida, o đo nguoi ta đa tuoi tieu cho nong nghiep, chu yeu trong san xuat mia đuong. Nguyen thuy, đat đai o đay rat giau cac chat huu co, nhung qua trinh oxy hoa va su nen đat đa dan toi su pha huy cau truc đat va cac chat dinh duong va lam thoai hoa đat.


Phan loai đat theo muc đich su dung = Đat nong nghiep =
Đat nong nghiep la cac loai đat rung, đat đuoc su dung vao muc đich san xuat nong nghiep, nuoi trong thuy san va lam muoi; bao gom:

Đat trong cay hang nam gom đat trong lua va đat trong cay hang nam khac;
Đat trong cay lau nam;
Đat rung san xuat;
Đat rung phong ho;
Đat rung đac dung;
Đat nuoi trong thuy san;
Đat lam muoi;
Đat nong nghiep khac gom: đat su dung đe xay dung nha kinh, cac cong trinh phuc vu muc đich trong trot, ke ca cac hinh thuc trong trot khong truc tiep tren đat; chan nuoi gia suc, gia cam va cac loai đong vat khac đuoc phap luat cho phep; đat trong trot, chan nuoi, nuoi trong thuy san cho muc đich hoc tap, nghien cuu thi nghiem; đat uom tao cay giong, con giong va đat trong hoa, cay canh...


= Đat phi nong nghiep =
La loai đat đa đuoc su dung nhung khong dung vao muc đich san xuat nong nghiep neu tren; no bao gom:

Đat o;
Đat xay dung tru so co quan; xay dung cong trinh su nghiep gom đat xay dung tru so cua to chuc su nghiep; đat xay dung co so van hoa, xa hoi, y te, giao duc va đao tao, the duc the thao, khoa hoc va cong nghe, ngoai giao va cong trinh su nghiep khac;
Đat su dung vao muc đich quoc phong, an ninh;
Đat san xuat, kinh doanh phi nong nghiep gom đat khu cong nghiep, cum cong nghiep, khu che xuat; đat thuong mai, dich vu; đat co so san xuat phi nong nghiep; đat su dung cho hoat đong khoang san; đat san xuat vat lieu xay dung, lam đo gom;
Đat su dung vao muc đich cong cong: đat giao thong (gom cang hang khong, san bay, cang đuong thuy noi đia, cang hang hai, he thong đuong sat, he thong đuong bo va cong trinh giao thong khac); thuy loi; đat co di tich lich su - van hoa, danh lam thang canh; đat sinh hoat cong đong, khu vui choi, giai tri cong cong; đat cong trinh nang luong; đat cong trinh buu chinh, vien thong; đat cho; đat bai thai, xu ly chat thai va đat cong trinh cong cong khac;
Đat co so ton giao, tin nguong (đat xay đen, nha tho...);
Đat lam nghia trang, nghia đia, nha tang le, nha hoa tang;
Đat song, ngoi, kenh, rach, suoi va mat nuoc chuyen dung;
Đat phi nong nghiep khac gom: đat lam nha nghi, lan, trai cho nguoi lao đong trong co so san xuat; đat xay dung kho va nha chua nong san, vat tu, thiet bi may moc, cong cu phuc vu cho san xuat nong nghiep va đat xay dung cong trinh khac cua nguoi su dung đat khong nham muc đich kinh doanh ma cong trinh đo khong gan lien voi đat o;


= Đat chua su dung =
Gom cac loai đat chua xac đinh muc đich su dung nhu bai boi ven song, ven bien...


Tham khao Bang tieng Anh:

Soil Survey Staff. (1975) Soil Taxonomy: A basic system of soil classification for making and interpreting soil surveys. USDA-SCS Agric. Handb. 436. U.S. Gov. Print. Office. Washington, DC.
Soil Survey Division Staff. (1993) Soil survey manual. Soil Conservation Service. U.S. Department of Agriculture Handbook 18.
Soil pH Meter and Testing Logan, W. B., Dirt: The ecstatic skin of the earth. 1995 ISBN 1-57322-004-3
Faulkner, William. Plowman's Folly. New York, Grosset & Dunlap. 1943. ISBN 0-93328-051-3
Jenny, Hans, Factors of Soil Formation: A System of Quantitative Pedology 1941 ASIN B0006APBY4
E. G. Gregorich,Martin R. Carter, Soil quality for crop production and ecosystem health


Xem them Đat phu sa
Đat bo hoang
FAO - So đo phan loai đat
Tho nhuong hoc
Nguon goc đat
Thoai hoa đat
Cai tao đat
Soil life
Đo am cua đat
Đo pH cua đat
Phau dien đat
Đat phen
Cau truc đat
Ban đo đia hinh đat
Phan tich đat
Cac dang đat
Đat be mat
He thong phan loai đat


Chu thich