Vo Duy Ninh (chu Han: 武維寧; 1804–1859), con đuoc viet la Vu Duy Ninh, tu Trong Chi,  hieu Truc Nghiem Vo Chi Hien, la vi vo quan cao cap cua nha Nguyen đau tien đa tuan tiet trong cuoc chien chong lai su xam luoc cua nguoi Phap tai Gia Đinh, Viet Nam.


Tieu su Vo Duy Ninh sinh nam 1804 tai lang Đai An, xa Hanh Phong (nay la xa Hanh Thuan, huyen Nghia Hanh), tinh Quang Ngai. Theo gia pha gia đinh ong thi ong la con thu (tuc con giua) cua mot gia đinh ba anh em trai.
Nam Minh Mang thu 15 (1834), ong đo Cu nhan khoa Giap Ngo, tai truong thi Thua Thien. Cung theo gia pha, ong la nguoi van hay, chu tot, co giong đoc hay nen nhieu lan lam le te đan o Nam Giao, vua Tu Đuc đeu trieu ong đen đoc van te. Sau khi đo Cu nhan, ong đuoc lam Hanh tau Bo lai, đen nam Tu Đuc thu nhat (1847) đuoc lam Bo chanh su tinh Phu Yen. Nam 1848 ong đuoc cu lam Chanh Chu khao truong thi Huong, Thanh Hoa. Nam Tu Đuc thu 5 (1852), ong đuoc trieu đinh đieu ve lam Tham Tri Bo Lai. Nam Binh Thin (1856) ong đuoc bo nhiem lam quan Duyet quyen khoa thi Hoi.
Thang 7 nam Mau Ngo (1858), nam Tu Đuc thu 11, thuc dan Phap no sung đanh Đa Nang. Trong luc quan trieu đinh, duoi su chi huy cua Nguyen Tri Phuong, thuc hien cuoc chong tra tuong đoi co hieu qua, cam chan quan Phap tai Đa Nang, thi me Vo Duy Ninh mat. Theo quy đinh cua trieu đinh, ong đuoc ve cu tang (chiu tang) me 3 thang.
Thang 11 nam 1858, trieu đinh cu ong vao Nam Ky giu chuc Ho đoc thanh Gia Đinh. Sau đo mot nam, đau nam 1859, ong đuoc thang lam Tong đoc Đinh - Bien, cai quan hai tinh Gia Đinh va Bien Hoa. Tuy nhien, khi ong vua đen Gia Đinh nham chuc Tong đoc moi ven ven đuoc hai ngay thi quan Phap no sung tan cong Can Gio - Gia Đinh. Cuoc chien đau chong giac Phap tu Can Gio đen thanh Gia Đinh dien ra trong gan mot thang troi voi uu the ve vu khi nghieng han ve phia quan Phap.
Nhan thuc đuoc tiem luc cua quan Phap, mot mat Vo Duy Ninh tim cach goi quan cuu vien tu cac tinh đen cuu thanh, mot mat chan chinh đoi ngu va tinh than binh linh. Khi quan Phap o at tien vao cua thanh, ban pha cac phao đai doc song va tien thang vao thanh Gia Đinh, Vo Duy Ninh đoc thuc quan đoi khang cu dung manh, song khong giu noi thanh truoc binh luc manh ap đao cua đich. Ke tu khi Phap no sung đanh thanh Gia Đinh, chi sau vai ngay, quan Phap đa vao đuoc thanh. Tong đoc Vo Duy Ninh cung trung đan trong thuong bat tinh.
Ong đuoc quan si cong ve lang Phuoc Ly thuoc huyen Phuoc Loc, nay la xa Phuoc Ly thuoc tinh Tay Ninh. Sau khi tinh day, biet đuoc quan Phap đa chiem đuoc thanh Gia Đinh, ong đa rut guom tu sat vao ngay 17 thang 2 nam 1859.
Tin thanh Gia Đinh that thu ve đen trieu đinh, chieu theo luat, vua Tu Đuc cho tuoc bo pham ham cua Tong đoc Vo Duy Ninh. Nho quan Kham sai đai than Nguyen Ba Nghi đi Nam Ky, ro đuoc su tinh lien lam ba to so tau xin vua cho tim hai cot cua Vo Duy Ninh mang ve. Lan thu ba vua Tu Đuc moi chuan tau sau khi đa phat Nguyen Ba Nghi 3 thang luong bong. Mai đen nam Bao Đai thu 6, Vo Duy Ninh moi đuoc phuc hoi pham ham va đuoc vua ban di sac y noi hoan canh cua ong chi la do vua khong thau het.
Ve gia đinh, Vo Duy Ninh co hai nguoi vo va bon nguoi con gom hai trai, hai gai. Ba chanh that Đao Thi Thanh la con gai cua Thuong thu Bo lai Đao Nguyen Pho, que o Ba Chieu, Gia Đinh. Sau khi Tu Đuc chap nhan cho gia đinh cai tang hai cot ong ve que nha, ba cung nguoi con trai la Vo Duy Lap (moi 16 tuoi) lan loi vao Ba Chieu mat mot nam troi moi tim đuoc hai cot ong. Phai mat them ba thang rong ra nua moi đua đuoc hai cot cua ong ve an tang tai xa Chanh Lo (thanh pho Quang Ngai ngay nay). Nam Bao Đai thu 6, Vo Duy Ninh đuoc trieu đinh phuc hoi pham ham va ban di sac phong. Nam 1987, ho toc Vo cai tang hai cot Vo Duy Ninh ve thon Xuan An, xa Hanh Thuan, huyen Nghia Hanh (Quang Ngai).
Su gia Nguyen Quyet Thang va Nguyen Ba The, tac gia cuon Tu đien nhan vat lich su Viet Nam, đa viet ve danh si Vo Duy Ninh: "Ong la vi tuong lanh cao cap hy sinh đau tien trong Nam thoi giac Phap cuop nuoc ta".


Chu thich