Chu nghia vo than, thuyet vo than hay vo than luan, theo nghia rong nhat, la su "thieu vang" niem tin vao su ton tai cua than linh. Theo nghia hep hon, chu nghia vo than la su bac bo niem tin rang than linh ton tai, hep hon va cu the hon nua thi co the coi la quan điem cho rang khong he co than linh. Chu nghia vo than đoi lap voi chu nghia huu than, theo dang chung nhat, la niem tin rang co it nhat mot vi than ton tai.
Nhieu nguoi tu nhan la vo than co thai đo hoai nghi voi nhung gi sieu nhien, voi ly do la khong co bang chung thuc nghiem ve su ton tai cua than linh ma huong ve phat trien vat chat. Nhung nhung nguoi khac lap luan ung ho chu nghia vo than tren co so triet hoc, xa hoi va lich su. Tuy trong so nhung nguoi tu nhan la vo than co nhieu nguoi thien ve cac hoc thuyet triet hoc the tuc nhu chu nghia nhan van the tuc va chu nghia tu nhien, khong co mot he tu tuong hay mot bo hanh vi nao ma tat ca nhung nguoi vo than cung chia se
Ngay ca mot so ton giao, chang han Ki-na giao va Phat giao, khong đoi hoi đuc tin vao mot vi than. Phat giao quan niem rang vu tru đuoc van hanh boi cac quy luat tu nhien la Nhan - Qua va Luan hoi, khong he co mot vi than nao co the khong che cac quy luat đo ma phai nuong theo.
Trong cac ngon ngu cua chau Au, thuat ngu "vo than" xuat phat tu cach goi ten ham y boi xau (tieng Hy Lap: αθεοτης atheotes) danh cho nhung nguoi hoac nhung tin nguong xung khac voi quoc giao. Voi su lan rong cua tu tuong tu do, chu nghia hoai nghi va su phe phan ton giao, thuat ngu nay đa bat đau co đuoc ngu nghia cu the hon va ngay cang đuoc su dung nhu su tu xac nhan cua nhung nguoi vo than.


Cac đinh nghia khac nhau Cac tac gia khong thong nhat đuoc cach tot nhat đe đinh nghia va giai thich ve khai niem "vo than", ho bat đong ve viec khai niem nay ap dung cho cac thuc the sieu nhien nao, tu no la mot khang đinh hay chi la su khong ton tai cua mot khang đinh, va no co đoi hoi mot su phu nhan tuong minh va co y thuc hay khong. Nguoi ta đa đua ra nhieu pham tru đe co gang phan biet cac hinh thuc khac nhau cua chu nghia vo than.


= Pham vi =
Mot so tranh cai va mu mo ngu nghia xung quanh viec đinh nghia "chu nghia vo than" phat sinh tu kho khan trong viec đat đen su đong thuan đoi voi đinh nghia cua cac tu nhu "Than" hay "Chua" (Deity va God). Tinh nhieu chieu cua cac khai niem rat khac nhau ve chua va than dan đen cac y niem khac nhau ve tam ap dung cua chu nghia vo than. Vi du trong cac ngu canh ma chu nghia huu than đuoc đinh nghia la đuc tin vao mot vi than huu nga duy nhat, nhung nguoi theo thuyet đa than (polytheism) hoac than giao tu nhien (deism) co the bi xem la nhung nguoi vo than. Trong the ky XX, quan niem nay đa mat dan su ung ho do thuyet huu than đa đuoc hieu la ham y co đuc tin vao bat cu đieu gi co tinh chat than thanh.
Ve cac dang hien tuong bi phu nhan, chu nghia vo than co the chong lai bat cu đieu gi, tu su hien huu cua than linh toi su ton tai cua bat cu khai niem tam linh, sieu nhien, hay sieu viet nao, chang han nhu nhung khai niem cua An Đo giao va Phat giao.


= Ham y va tuong minh =

Cac đinh nghia ve chu nghia vo than kha đa dang trong muc đo quan tam ve cac y niem ve than thanh ma mot nguoi can co đe co the đuoc coi la mot nguoi vo than.
Nhu đa noi trong phan mo đau, chu nghia vo than con đuoc đinh nghia la đong nghia voi bat cu hinh thuc nao cua chu nghia phi than (non-theism), theo đo nguoi khong co đuc tin vao mot vi than nao cung đuoc coi la mot nguoi vo than. Nguoi ta đa thong nhat rang đinh nghia rong nay bao trum ca tre so sinh va nhung nguoi chua tung đuoc nghe noi ve cac y niem ve than thanh. Tu nam 1772, Nam tuoc d'Holbach đa noi rang "Tat ca tre em đuoc sinh ra la nguoi vo than; chung khong biet gi ve Chua" Tuong tu, George H. Smith (1979) đa cho rang: "Nguoi khong biet ve thuyet huu than la mot nguoi vo than vi anh ta khong tin vao mot vi chua nao. Pham tru nay cung bao gom mot đua tre đu nang luc truu tuong đe hieu cac van đe lien quan nhung lai chua biet ve cac van đe đo. Thuc te rang đua tre khong tin vao chua đu đe coi no la mot nguoi vo than". Smith lap nen thuat ngu "chu nghia vo than ham y" (implicit atheism) đe chi viec "khong co đuc tin ma khong co y phu nhan đuc tin" va "chu nghia vo than tuong minh" đe chi đinh nghia thong thuong ve su khong tin mot cach co y thuc.
Trong nen van hoa phuong Tay, quan niem rang tre em đuoc sinh ra vo than moi xuat hien tuong đoi gan đay. Truoc the ky XVIII tai phuong Tay, su ton tai cua Chua Troi đuoc chap nhan pho bien đen muc tham chi nguoi ta nghi ngo ve kha nang ton tai chu nghia vo than thuc su. Đieu nay đuoc goi la "thuyet bam sinh huu than" (theistic innatism) - quan niem rang tat ca moi nguoi tin vao Chua ngay tu khi lot long me; quan niem nay ham y rang nhung nguoi vo than đon gian la khong muon thua nhan. Co mot lap truong khang đinh rang nhung nguoi vo than se nhanh chong tin vao Chua trong nhung thoi điem khung hoang, rang ho van hoan cai khi hap hoi, hoac rang "khong co nguoi vo than noi chien tran" (There are no atheists in foxholes – ham y rang nhieu nguoi tu nhan la vo than thuc ra that su tin vao Chua Troi, va rang trong nhung thoi điem cuc ky cang thang hay so hai, đuc tin đo se noi len va lam lu mo xu huong vo than kem thuc chat hon). Mot so nguoi đe xuong quan niem nay cho rang loi ich ve nhan hoc cua ton giao la o cho đuc tin ton giao giup con nguoi chiu đuoc gian kho tot hon. Mot so nguoi vo than nhan manh thuc te rang đa co cac vi du nguoc lai voi quan niem tren, trong so đo la cac vi du ve "nguoi vo than noi chien tran".


= So sanh giua vo than manh va vo than yeu =
Cac nha triet hoc nhu Antony Flew, Michael Martin va William L. Rowe đa phan biet giua chu nghia vo than manh (tich cuc) voi chu nghia vo than yeu (tieu cuc). Chu nghia vo than manh la su khang đinh tuong minh rang than thanh khong ton tai. Con chu nghia vo than yeu bao ham tat ca cac hinh thuc khac cua thuyet phi than (non-theism). Theo cach phan loai nay, bat cu ai khong theo thuyet huu than thi chac chan phai la mot nguoi theo vo than manh hoac vo than yeu. Cac thuat ngu "yeu" va "manh" xuat hien tuong đoi gan đay; tuy nhien, cac thuat ngu vo than "tieu cuc" va "tich cuc" đa đuoc su dung trong cac tai lieu triet hoc va (voi mot nghia hoi khac) trong cac bien giai Cong giao. Theo cach đinh nghia nay ve chu nghia vo than, hau het nhung nguoi theo thuyet bat kha tri đuoc xem la nhung nguoi vo than yeu.
Trong khi nhung nguoi nhu Martin khang đinh rang thuyet bat kha tri dan toi chu nghia vo than yeu, đa so nhung nguoi theo thuyet bat kha tri lai cho rang quan niem cua minh tach biet han voi chu nghia vo than – thuyet ma ho co the xem la thieu co so va it thuyet phuc chang kem thuyet huu than. Viec khong the đat đuoc cac tri thuc chung minh hay phu nhan su ton tai cua than thanh (quan niem cua thuyet bat kha tri) đoi khi đuoc xem la mot ngu y rang chu nghia vo than cung đoi hoi mot buoc nhay vot cua niem tin (leap of faith). Cac phan ung thuong gap cua nhung nguoi vo than đoi voi lap luan tren gom co lap luan rang cac khang đinh "ton giao" chua đuoc chung minh xung đang bi nghi ngo khong kem gi tat ca cac khang đinh chua đuoc chung minh khac va rang viec khong the chung minh đuoc su ton tai cua mot vi chua troi khong dan đen xac suat ngang bang cho kha nang vi chua đo ton tai. Nha triet hoc nguoi Scotland J. J. C. Smart tham chi con lap luan rang "đoi khi mot nguoi thuc su vo than co the tu mieu ta minh, tham chi mieu ta rat nhiet tinh, la mot nguoi theo thuyet bat kha tri, vi chu nghia hoai nghi triet hoc bi tong quat hoa qua muc đa ngan can chung ta khang đinh bat cu đieu gi minh biet, co le chi ngoai tru cac chan ly toan hoc va logic." Tiep đo, mot so tac gia vo than noi tieng nhu Richard Dawkins thien ve huong phan biet cac quan điem huu than, bat kha tri, vo than bang xac suat ma quan điem đo gan cho khang đinh "Ao tuong ve Chua troi".


Co so ly luan Cach phan loai khai quat nhat ve co so ly luan vo than la phan biet giua vo than thuc tien va vo than ly thuyet. Moi hinh thuc khac nhau cua vo than ly thuyet xuat phat tu mot co so ly luan hay luan cu triet hoc cu the nao đo. Nguoc lai, vo than thuc tien khong đoi hoi mot luan cu cu the va co the bao gom su khong quan tam va khong biet ve y niem than thanh hay chua troi.


= Vo than thuc tien =
Trong chu nghia vo than "thuc te" hay "khong thuc te", cac ca nhan song nhu the khong co than thanh va ho giai thich cac hien tuong tu nhien ma khong dung đen nhung khai niem co tinh chat than thanh. Su ton tai cua than thanh khong bi phu nhan, nhung co the đuoc xem la khong can thiet hoac vo ich; than thanh khong mang lai muc đich song, cung khong gay anh huong đen cuoc song hang ngay. Mot hinh thuc vo than thuc tien khac voi cac ham y ve cong đong khoa hoc la chu nghia tu nhien phuong phap luan (methodological naturalism) – su "chap nhan ngam hay gia thiet ve chu nghia tu nhien triet hoc trong phuong phap khoa hoc, khong quan trong viec co chap nhan hay tin tuong no hay khong".
Chu nghia vo than thuc tien co nhieu hinh thuc khac nhau:

Thieu đong co ton giao – đuc tin vao chua troi hay than thanh khong tao đong co cho hanh đong đao đuc, hanh đong ton giao, hay bat cu dang hanh đong nao khac;
Chu đong loai bo cac van đe ve chua troi hay than thanh va ton giao ra khoi hoat đong tim kiem tri thuc hay cac hoat đong thuc tien.
Khong quan tam đen cac van đe ve chua troi hay than thanh va ton giao; hoac
Khong biet hoac khong co bat cu y niem nao ve chua troi. hay than thanh


= Vo than ly thuyet =

Ve khia canh ly thuyet, hoac tu hanh, chu nghia vo than thua nhan mot cach tuong minh cac luan cu chong lai su ton tai cua thanh than, phan ung lai cac luan cu huu than nhu luan cu muc đich hoac thuyet đanh cuoc cua Pascal (Pascal's Wager). Cac lap luan ly thuyet cho viec phu nhan than thanh dua tren cac dang thuc tam ly hoc, xa hoi hoc, sieu hinh hoc va nhan thuc luan đa dang.


 Cac luan cu nhan thuc luan  Chu nghia vo than nhan thuc luan ly luan rang con nguoi ta khong the nhan biet ve Chua Troi hay xac đinh su ton tai cua Chua Troi. Nen tang cua chu nghia vo than nhan thuc luan la thuyet bat kha tri – mot hoc thuyet co nhieu dang thuc đa dang. Trong triet hoc ve tinh noi tai, than thanh la mot phan khong the tach biet cua chinh the gioi, trong đo co tam thuc cua con nguoi, va y thuc cua moi nguoi bi khoa chat trong chu the. Theo dang thuc bat kha tri nay, han che ve goc nhin đo ngan can moi suy dien khach quan tu đuc tin vao mot vi than toi cac khang đinh ve su ton tai cua vi than đo. Thuyet bat kha tri duy ly cua Kant va Thoi ky Khai sang chi chap nhan cac tri thuc thu đuoc tu viec suy luan hop ly cua con nguoi; dang vo than nay khang đinh rang ve nguyen tac ta khong the nhan thuc đuoc than thanh, va do đo ta khong the biet than thanh co ton tai hay khong. Dua tren cac quan niem cua David Hume, chu nghia hoai nghi khang đinh rang su xac tin ve thu gi cung la bat kha thi, do đo nguoi ta khong bao gio co the nhan biet đuoc su ton tai cua Chua Troi. Viec gan thuyet bat kha tri cho chu nghia vo than la đieu con đang bi tranh cai; thuyet nay con co the đuoc xem la mot the gioi quan co ban va đoc lap.
Cac dang thuc lap luan vo than khac ma co the xep vao loai nhan thuc luan, trong đo co chu nghia chung thuc logic va chu nghia bat kha tri lanh đam (ignosticism), khang đinh rang cac thuat ngu co ban nhu "Chua Troi" va cac phat bieu nhu "Chua Troi la đang toan nang" vo nghia hay khong the hieu đuoc. Chu nghia bat kha nhan tri than hoc (theological noncognitivism) cho rang cau "Chua Troi ton tai" khong bieu đat mot menh đe, trai lai, no vo nghia ve mat nhan thuc. Nguoi ta đa tranh luan xung quanh viec cac truong hop nhu tren co the xep vao dang nao cua chu nghia vo than hay thuyet bat kha tri hay khong. Cac nha triet hoc A. J. Ayer va Theodore M. Drange khong đong y xep vao the loai nao vi ca hai loai nay đeu chap nhan "Chua Troi ton tai" la mot menh đe; thay vao đo, ho đat chu nghia bat kha nhan tri (noncognitivism) vao mot the loai rieng.


 Cac luan cu sieu hinh  Chu nghia vo than sieu hinh dua tren thuyet nhat nguyen sieu hinh – quan niem rang thuc tai la đong nhat va khong the phan chia. Nhung nguoi vo than sieu hinh tuyet đoi đong y voi mot hinh thuc nao đo cua thuyet thuc huu, do đo ho phu nhan thang su ton tai cua nhung gi phi vat ly. Nhung nguoi vo than tuong đoi giu mot thai đo phu nhan ngam đoi voi khai niem ve Chua, dua tren su phi ly giua cac triet thuyet cua ho va cac thuoc tinh thuong đuoc cho la cua Chua Troi, chang han nhu tinh sieu viet, mot khia canh ca the, hoac the thong nhat. Cac vi du ve chu nghia vo than sieu hinh tuong đoi bao gom thuyet phiem than, thuyet than ton tai noi van vat (panentheism) va thuyet than giao tu nhien.


 Cac luan cu kinh te hoc, xa hoi hoc, tam ly hoc  Cac nha triet hoc nhu Ludwig Feuerbach va Sigmund Freud lap luan rang Chua Troi va cac đuc tin ton giao khac la cac phat minh cua con nguoi, đuoc tao ra đe thoa man cac nhu cau hay y muon đa dang ve tam ly hoac tinh cam. Đay cung la quan điem cua nhieu Phat tu. Chiu anh huong tu cac tac pham cua Feuerbach, Karl Marx va Friedrich Engels, lap luan rang đuc tin vao Chua Troi va ton giao la cac cong cu xa hoi ma nhung nguoi co quyen luc su dung đe ap buc giai cap lao đong. Theo Mikhail Bakunin, "y niem ve Chua ham y su tu bo ly tinh va cong ly cua con nguoi; no la su phu nhan kien quyet nhat đoi voi quyen tu do cua con nguoi, va no dan đen ket qua tat yeu la su no le cua loai nguoi ve ly thuyet cung nhu thuc te". Đao nguoc cau cach ngon noi tieng cua Voltaire "Neu khong co Chua thi can phai phat minh ra Chua", Bakunin noi "Neu qua la co Chua thi can phai bai bo ong ta".


 Cac luan cu logic va hien sinh  Chu nghia vo than logic khang đinh rang nhieu y niem ve than linh, chang han nhu Thien Chua ca the cua Ki-to giao, đuoc gan cho cac pham chat mau thuan lan nhau ve logic. Nhung nguoi vo than nay đua ra cac lap luan bang suy dien logic phan bac su ton tai cua Chua. Cac lap luan nay khang đinh su khong tuong thich giua nhung net nhat đinh, chang han nhu su hoan hao, vi the đang tao hoa, tinh bat bien, su toan tri toan thuc, su hien dien o moi noi (omnipresence), toan nang, vo cung nhan tu (omnibenevolence), sieu viet, tinh nguoi (mot thuc the kieu nhu nguoi), phi vat chat, cong bang va long khoan dung.
Cac nha vo than theo truong phai than luan thuyet (theodicy) tin rang khong the dung hoa the gioi nhu ho trai nghiem voi cac đuc tinh ma cac nha than hoc thuong gan cho Chua Troi va cac vi than. Ho lap luan rang khong the ton tai mot vi Chua vua toan tri vua toan nang va vua toan thien, đao đuc. Boi neu co vi Chua nhu the thi tai sao ngai khong tieu diet cai ac, va the gioi nay van co cai ac, cai xau, su kho đau?
Tat-đat-đa Co-đam (Phat Thich Ca Mau Ni), nguoi sang lap ra Phat giao, cung đua ra nhung lap luan phan bac su ton tai cua mot đang toan nang, sang tao the gioi tu hang nghin nam truoc. Trong kinh Phat, "Phat noi rang ba đac tinh ma nguoi ta thuong cho la cua Thuong đe, đo la toan nang, toan tri toan thuc, va vo cung nhan tu đoi voi nhan loai, nhung chung khong the cung tuong thich voi thuc te hien sinh cua su kho." Phat Thich Ca Mau Ni giang rang vu tru nay đuoc van hanh boi quy luat Nhan - Qua va Luan hoi, chu khong he co vi Thuong đe nao tao ra vu tru va đieu khien nhung quy luat đo.


 Cac luan cu theo thuyet loai nguoi la trung tam  Truong phai vo than mang tinh xay dung hay theo thuyet gia tri (axiology) phu nhan su ton tai cua than thanh đe nghieng ve mot "su tuyet đoi cao hon", chang han nhu nhan loai. Hinh thuc vo than nay coi nhan loai nhu la nguon goc tuyet đoi cua luan ly va cac gia tri, va cho phep cac ca nhan giai quyet cac van đe đao đuc ma khong can vien đen Chua. Marx, Nietzsche, Freud va Sartre đeu su dung luan cu nay đe truyen đat cac thong điep ve tu do, phat trien đay đu (full-development), va niem hanh phuc khong bi kim giu.
Mot trong nhung phe phan pho bien nhat đoi voi chu nghia vo than lai co huong nguoc lai – rang viec phu nhan su ton tai cua mot vi Chua cong bang dan toi chu nghia tuong đoi ve đao đuc (moral relativism), đe con nguoi ta o tinh trang khong co nen tang ve đao đuc hay luan ly, hoac lam cho cuoc song tro nen vo nghia va đau kho. Blaise Pascal đua ra quan điem nay nam 1669.


Lich su = Thoi co đai =
Tuy thuat ngu "vo than" moi xuat hien o chau Au tu the ky XVI tai Phap, cac quan niem ma ngay nay đuoc ghi nhan la vo than đa đuoc ghi lai tu thoi co đai.


 Ton giao co An Đo  Nguoi ta đa tim thay cac truong phai vo than trong An Đo giao – mot ton giao co xu huong huu than rat manh. Truong phai triet hoc Carvaka co tinh chat triet đe duy vat va phan than đa bat nguon tu An Đo vao khoang the ky thu VI truoc Cong Nguyen. Đay co le la truong phai triet hoc vo than ro ret nhat cua An Đo. Nhanh triet hoc An Đo nay đuoc coi la mot he thong khong chinh thong (heterodox) va khong đuoc xem la mot phan cua 6 truong phai chinh thong cua An Đo giao. Chatterjee va Datta giai thich rang hieu biet cua cac nha nghien cuu ve triet hoc Carvaka phan manh, chi dua chu yeu tren cac phe phan cua cac truong phai khac, va khong phai mot truyen thong con phat trien:

Cac truong phai triet hoc An Đo khac đuoc coi la vo than bao gom Samkhya co đien va Purva Mimamsa. Su phu nhan mot đang tao hoa ca the cung đuoc thay trong Ki na giao va Phat giao o An Đo.
Phat giao la ton giao khong co khai niem ve mot đang tac tao hay than co vi cach, Phat cung khong tu nhan minh la than thanh. Vu tru quan Phat giao co nhieu vi than, nhung trai voi quan niem thuong gap o cac ton giao khac ve tinh bat bien va vinh cuu cua than thanh, cac vi nay cung trai qua qua trinh sinh tu nhu con nguoi. Ngoai ra, trong nhieu nen van hoa, Phat giao cung ton tai mot cach hoa hop voi cac quan niem than thanh ban đia. Nhung ve ban chat, viec co ton tai cac vi than thanh hay thuong đe hay khong khong phai la moi quan tam cua Phat giao.


 Thoi co đien o phuong Tay  Chu nghia vo than phuong Tay co goc re tu triet hoc Hy Lap tien Socrates, nhung khong noi len nhu la mot the gioi quan ro ret cho đen cuoi thoi ky Khai sang. Diagoras xu Melos, triet gia Hy Lap the ky V truoc Cong Nguyen, đuoc xem la "nguoi vo than đau tien",, chi trich manh me ton giao va chu nghia huyen bi. Critias coi ton giao la mot phat minh cua con nguoi nham doa cho dan chung so hai ma phai tuan theo cac quy tac đao đuc. Nhung nguoi theo thuyet nguyen tu nhu Democritus co gang giai thich the gioi theo mot cach thuan tuy duy vat, hoan toan khong vien đen cai gi tam linh hay huyen bi. Prodicus va Protagoras nam trong so cac triet gia tien Socrates khac cung co quan điem vo than. Vao the ky III truoc Cong Nguyen, cac triet gia Hy Lap Theodorus va Strato xu Lampsacus cung khong tin la co cac vi than.

Socrates (khoang 471 – 399 TCN) đa bi buoc toi bang bo than thanh (xem song đe Euthyphro) vi ong đa khoi goi ra viec chat van ve cac vi than chinh thong. Tuy Socrates phan đoi cao buoc rang ong la mot "nguoi hoan toan vo than" vi ong khong the la nguoi vo than khi ong tin vao cac linh hon, cuoi cung ong van bi ket an tu hinh.
Euhemerus (khoang 330 – 260 TCN) cong bo quan điem cua minh rang than thanh chi la cac nha lanh đao, tuong linh va vi tien boi trong qua khu đa đuoc phong than, va rang viec ton sung nhung nguoi nay va cac ton giao ve ban chat la su tiep noi cua cac vuong quoc đa bien mat va cac cau truc chinh tri thoi ky truoc. Tuy khong triet đe la mot nguoi vo than, ve sau Euhemerus đa bi chi trich la đa "phat tan chu nghia vo than ra khap the gioi bang cach xoa tan cac vi than thanh".
Nha duy vat theo thuyet nguyen tu Epicurus (khoang 341 – 270 TCN) phan bac nhieu thuyet ton giao, trong đo co su ton tai sau khi chet (lai the) hoac mot vi than tien; ong coi linh hon la cai thuan tuy vat chat va khong bat tu. Trong khi thuyet Epicurus (chu nghia huong lac) khong phu nhan su ton tai cua cac vi than, nhung ong tin rang neu co than thanh thi ho khong quan tam đen loai nguoi.
Nha tho La Ma Lucretius (khoang 99 – 55 TCN) cung đong y rang neu co than thanh thi ho khong quan tam đen loai nguoi va khong the tac đong len the gioi tu nhien. Vi ly do nay, ong tin rang loai nguoi khong nen so hai nhung gi sieu nhien. Ong giang giai can ke ve cac quan niem cua ong theo truong phai Epicurus ve vu tru, nguyen tu, linh hon, su khong bat tu va ton giao trong tac pham De rerum natura (Ve ban chat cua su vat), tac pham nay đa pho bien triet hoc Epicurus o La Ma.
Nha triet hoc La Ma Sextus Empiricus cho rang nguoi ta nen ngung phan xet ve gan nhu tat ca cac đuc tin – mot hinh thuc cua chu nghia hoai nghi đuoc goi la chu nghia hoai nghi Pyrrho (Pyrrhonism), rang khong co gi ac mot cach co huu, va rang nguoi ta co the đat đuoc ataraxia (su binh yen trong tam thuc) bang cach ngung chi trich phan xet. Nhieu tac pham cua ong van con đuoc luu lai đa co mot anh huong lau dai đen cac nha triet hoc sau nay.
Y nghia cua "vo than" thay đoi theo tien trinh cua thoi co đien. Nhung tin đo Ki-to giao thoi ky đau đa bi nhung nguoi khong theo Ki-to giao coi la vo than vi ho khong tin vao cac vi than cua cac tin nguong đa than. Thoi Đe che La Ma, nhung nguoi Ki-to giao bi hanh quyet vi ho phu nhan cac vi than La Ma noi chung va tuc tho phung hoang đe noi rieng. Khi Ki-to giao tro thanh quoc giao cua La Ma nam 381 duoi thoi Theodosius I, di giao Ki-to giao bat đau tro thanh mot toi đang bi trung phat.


= Thoi Trung co va thoi Phuc Hung =
Cac quan điem vo than hiem khi đuoc ung ho o chau Au trong thoi Trung co (xem Toa an di giao). Thay vao đo, sieu hinh hoc, ton giao va than hoc la nhung moi quan tam chu yeu. Tuy nhien, trong thoi ky nay co nhung phong trao đa đay manh cac khai niem khong chinh thong ve Thien Chua Ki-to giao, trong đo co nhung quan niem khac nhau ve thien nhien, su sieu viet va kha nang tri thuc cua Thien Chua. Cac ca nhan va cac nhom nhu John Scotus Eriugena, David xu Dinant, Amalric xu Bena, va Linh hon Tu do (Bruder und Schwestern des freien Geistes) gin giu cac quan điem Ki-to giao voi cac xu huong cua thuyet phiem than. Nicholas xu Cusa tin tuong o mot hinh thuc cua thuyet duy tin ma ong goi la docta ignorantia (su thieu hieu biet mot cach co tri thuc), khang đinh rang Chua Troi vuot ra ngoai kha nang pham tru hoa cua con nguoi va tri thuc cua chung ta ve Chua chi nam trong pham vi cua su phong đoan. William xu Ockham tao cam hung cho cac xu huong phan-sieu hinh bang quan niem cua ong ve gioi han duy danh (nominalistic) cua tri thuc con nguoi đoi voi cac đoi tuong đac biet, va ong khang đinh rang tri tue con nguoi khong co kha nang hieu đuoc ban chat thanh than du bang truc quan hay ly luan. Nhung nguoi ung ho Ockham, chang han John xu Mirecourt va Nicholas xu Autrecourt đa đay quan niem nay ra xa hon. Ket qua la su chia re giua đuc tin va ly tinh đa anh huong đen cac nha than hoc sau nay nhu John Wycliffe, Jan Hus va Martin Luther.
Thoi Phuc Hung khong lam đuoc nhieu đe mo rong pham vi cua tu tuong tu do va cac chat van hoai nghi. Cac ca nhan nhu Leonardo da Vinci đa huong toi viec thuc nghiem nhu la mot phuong phap đe giai thich va phan đoi cac luan cu tu gioi chuc ton giao (argumentum ad verecundiam). Nhung nguoi phe phan ton giao va Nha tho trong thoi ky nay con co Niccolo Machiavelli, Bonaventure des Periers va Francois Rabelais.


= Thoi can đai =
Thoi Phuc Hung va thoi ky phong trao Cai cach Khang cach đa chung kien mot su troi day cua nhiet tinh ton giao, the hien o su no ro cua cac giao phai, hoi huu ai va tinh than mo đao moi trong the gioi Ki-to giao, va su xuat hien ngay cang nhieu cua cac giao phai Khang cach kho hanh chang han nhu cac giao phai theo tu tuong Calvin. Thoi ky cua su đoi đich giua cac nha tho nay đa cho phep mot pham vi rong lon hon cho cac suy đoan than hoc va triet hoc, nhieu suy đoan trong so đo sau nay đa đuoc dung đe đay manh mot the gioi quan hoai nghi ve ton giao.
Cac phe phan Ki-to giao xuat hien ngay cang nhieu trong cac the ky XVII va XVIII, đac biet o Phap va Anh. Mot so nha tu tuong Khang cach, chang han Thomas Hobbes, ung ho mot triet hoc duy vat va chu nghia hoai nghi đoi voi cac hien tuong sieu nhien. Cuoi the ky XVII, thuyet than giao tu nhien bat đau đuoc ung ho cong khai boi cac tri thuc nhu John Toland. Tuy che cuoi Ki-to giao, nhung nhieu nguoi theo thuyet than giao tu nhien xem thuong chu nghia vo than. Nguoi vo than đau tien lot bo tam ao choang cua thuyet than giao tu nhien, thang thung phu nhan su ton tai cua than thanh, la Jean Meslier, mot tu si nguoi Phap song o cuoi the ky XVII, đau the ky XVIII. Theo sau ong la cac nha tu tuong vo than cong khai khac, chang han nhu Nam tuoc Baron d'Holbach, Jacques-Andre Naigeon o cuoi the ky XVIII, khi ma viec the hien su bat tin vao Chua Troi đa tro nen đo nguy hiem hon. David Hume la nguoi tieu bieu co he thong nhat ve tu tuong Khai sang. Ong phat trien mot nhan thuc luan hoai nghi voi nen mong la chu nghia kinh nghiem, nhan manh co so sieu hinh cua than hoc tu nhien.

Cach mang Phap đa đua chu nghia vo than ra ngoai cac phong tra đe đen voi cong chung. Cac co gang thi hanh Hien phap dan su cua gioi Tang lu (Constitution civile du clerge) đa dan toi bao luc chong gioi tang lu va viec nhieu tang lu bi truc xuat khoi nuoc Phap. Cac su kien chinh tri hon loan tai Paris thoi cach mang cuoi cung đa dan đen viec phe cap tien Jacobin đoat đuoc quyen luc nam 1793, mo ra thoi ky Chuyen chinh Dan chu Cach mang Jacobin, ma nguoi Phap goi la la Terreur (thoi ky Khung bo). Tai đinh điem, nhieu nguoi vo than trong gioi quan su đa co gang dung vu luc đe loai bo hoan toan Ki-to giao khoi nuoc Phap, thay the ton giao bang Culte de la Raison (Su ton tho ly tinh). Nhung vu khung bo nay ket thuc sau khi Robespierre bi tu hinh (vu Đao chinh thang Nong), nhung mot so bien phap the tuc hoa cua thoi ky nay van la mot di san ben vung cua nen chinh tri Phap.
Trong thoi ky Napoleon, viec the tuc hoa xa hoi Phap đa đuoc đua vao hien phap, va cach mang đuoc xuat khau sang Bac Y voi hy vong tao ra cac nen cong hoa de uon nan. Vao the ky XIX, nhieu nha vo than va cac nha tu tuong chong ton giao khac đa danh cong suc cua minh cho cach mang xa hoi va chinh tri, tao đieu kien cho cac cuoc noi day nam 1848, Risorgimento o Y va su phat trien cua mot phong trao xa hoi chu nghia quoc te.
Tai nua cuoi the ky XIX, chu nghia vo than len vi tri noi bat duoi anh huong cua cac nha triet hoc duy ly va tu do tu tuong. Nhieu triet gia Đuc noi bat trong thoi ky nay đa phu nhan su ton tai cua than thanh va co thai đo phe phan ton giao, trong đo co Ludwig Feuerbach, Arthur Schopenhauer, Karl Marx va Friedrich Nietzsche.


= Tu nam 1900 =
Chu nghia vo than trong the ky XX, đac biet trong hinh thuc vo than thuc tien, đa phat trien manh trong nhieu xa hoi. Tu tuong vo than đuoc ghi nhan boi nhieu triet thuyet khac rong hon, chang han nhu chu nghia hien sinh, thuyet khach quan, chu nghia nhan van the tuc, thuyet hu vo (nihilism), chu nghia chung thuc logic (logical positivism), chu nghia Marx, thuyet nam nu binh quyen va cac phong trao khoa hoc va duy ly noi chung.
Chu nghia chung thuc logic va thuyet khoa hoc van nang (scientism) đa mo đuong cho chu nghia chung thuc moi (neopositivism), triet hoc phan tich (analytical philosophy), thuyet cau truc (structuralism) va chu nghia tu nhien. Chu nghia chung thuc moi va triet hoc phan tich đa loai bo thuyet sieu hinh va chu nghia duy ly co đien đe huong ve chu nghia kinh nghiem chat che va thuyet duy danh nhan thuc luan. Nhung nguoi noi bat nhu Bertrand Russell phu nhan manh me đuc tin vao Chua Troi. Trong tac pham thoi ky đau cua minh, Ludwig Wittgenstein đa co gang tach rieng ngon ngu sieu hinh va sieu nhien ra khoi nghi luan duy ly. A. J. Ayer dung lap truong gan bo voi khoa hoc thuc nghiem đe khang đinh tinh bat kha kiem chung va vo nghia cua cac phat bieu ton giao. Trong moi lien quan đo, thuyet cau truc ung dung cua Levi-Strauss dan nguon goc cua ngon ngu ton giao ve tiem thuc cua con nguoi khi phu nhan y nghia sieu viet cua ngon ngu đo. J. N. Findlay va J. J. C. Smart lap luan rang su ton tai cua Chua Troi ve logic la khong can thiet. Cac nha tu nhien hoc va nhat nguyen duy vat nhu John Dewey coi the gioi tu nhien la co so cua moi thu, ho phu nhan su ton tai cua Chua Troi hay su bat tu.
The ky XX con chung kien su lon manh ve chinh tri cua chu nghia vo than, đuoc khich le boi dien giai ve cac tac pham cua Marx va Engels. Sau Cach mang thang Muoi o Nga nam 1917, tu do ton giao cho cac ton giao nho đa ton tai đuoc vai nam, truoc khi cac chinh sach cua Stalin chuyen sang huong kiem che ton giao. Lien Xo va cac quoc gia cong san khac chu đong truyen ba chu nghia vo than va phan đoi ton giao, thuong bang cac bien phap bao luc.

Nhung nguoi đi đau khac nhu E. V. Ramasami Naicker (Periyar), mot lanh đao vo than noi bat cua An Đo, đau tranh chong lai An Đo giao va đang cap Ba-la-mon do phan biet đoi xu va chia re nhan dan duoi danh nghia đang cap va ton giao. Đieu nay the hien ro nam 1956 khi ong đeo cho than Rama cua An Đo giao mot trang hoa ket tu nhung chiec dep va đua ra nhung tuyen bo phan than.
Nam 1966, tap chi Time đat cau hoi "Phai chang Chua đa chet?" ("Is God Dead?") khi ban ve phong trao than hoc ve cai chet cua Chua, trich dan uoc luong rang gan mot nua dan chung tren the gioi song duoi mot quyen luc phan ton giao, va hang trieu nguoi khac o chau Phi, chau A va Nam My co ve thieu kien thuc ve Thien Chua Ki-to giao. Nam sau, chinh phu Albania cua Enver Hoxha cong bo lenh đong cua tat ca cac co so ton giao trong ca nuoc, tuyen bo Albania la quoc gia vo than đau tien tren the gioi. Cac chinh phu nay đa lam tang cac lien he tieu cuc ve chu nghia vo than, đac biet khi tinh than chong cong san o Hoa Ky đang manh me, bat chap mot thuc te la cac nha vo than noi bat cung la nhung nguoi theo chu nghia chong cong.
Sau khi Buc tuong Berlin sup đo, so cac chinh phu chu đong chong ton giao đa giam đi đang ke. Nam 2006, Timothy Shah cua Pew Forum ghi nhan "mot xu huong toan cau cua tat ca cac nhom ton giao chinh, trong đo cac phong trao dua vao Chua Troi va đuc tin đang đuoc chung kien su tin tuong va anh huong ngay cang cao trong the đoi đau voi cac phong trao va he tu tuong the tuc". Nhung Gregory S. Paul va Phil Zuckerman coi đay chi la mot huyen thoai va cho rang tinh hinh thuc te phuc tap va nhieu sac thai hon nhieu.


Nhan khau hoc Kho co the xac đinh đuoc so nguoi vo than tren toan the gioi. Nhung nguoi tham gia cac cuoc tham do y kien ve ton giao va tin nguong co the đinh nghia khai niem "vo than" khong giong nhau hoac co su phan biet khac nhau giua vo than, cac đuc tin phi ton giao, ton giao phi than va cac đuc tin tam linh Ngoai ra, dan chung o mot so vung tren the gioi khong nhan minh la nguoi vo than đe tranh bi xa hoi ki thi, phan biet đoi xu va đan ap. Mot cuoc tham do nam 2007 cong bo tai tu đien Encyclopædia Britannica cho thay so nguoi khong theo ton giao chiem 11,7% dan so the gioi va so nguoi vo than chiem khoang 2,3%. Cac con so nay khong bao gom nhung nguoi theo cac ton giao vo than, chang han mot so tin đo Phat giao. Mot cuoc tham do vao thang 11-12 nam 2006 đuoc cong bo tai bao Financial Times đua ra cac ty le tai Hoa Ky va 5 nuoc chau Au. Theo đo, ty le nguoi My noi rang minh co mot đuc tin nao đo vao thuong đe hay đang toi cao la 73% va cao hon ty le tuong ung cua chau Au. Con đoi voi nhung nguoi truong thanh đuoc tham do y kien o chau Au, nuoc Y co ty le the hien đuc tin cao nhat (62%), con Phap co ty le thap nhat (27%). Tai Phap, 32% tuyen bo minh la nguoi vo than, ngoai ra con co 32% khac tuyen bo minh theo thuyet bat kha tri. Mot cuoc tham do chinh thuc cua Lien minh chau Au thu đuoc cac ket qua tuong đong: 18% dan so EU khong tin vao mot vi thuong đe nao; 27% chap nhan su ton tai cua "suc song tam linh" ("spiritual life force") nao đo, trong khi 52% khang đinh đuc tin vao mot vi thuong đe cu the. Ty le nhung nguoi co đuc tin tang len 65% o nhung nguoi chi đi hoc đen tuoi 15; trong nhung nguoi tham gia tham do y kien, nhung nguoi nhan la xuat than tu cac gia đinh giao duc nghiem khac co ty le tin vao thuong đe cao hon nhung nguoi cho rang minh xuat than tu gia đinh it quy cu nghiem khac.
Mot la thu in trong tap chi Nature nam 1998 viet ve mot cuoc tham do cho ket qua la: trong cac thanh vien Vien khoa hoc quoc gia Hoa Ky (National Academy of Science), ty le nguoi co đuc tin vao mot vi thuong đe ca the hoac lai the (su song sau cai chet) chi la 7,0% - muc thap nhat trong lich su, trong khi ty le nay o dan My la 85%. Cung nam đo Frank Sulloway o Vien Cong nghe Massachusetts va Michael Shermer o Đai hoc Tieu bang California (California State University) thuc hien mot nghien cuu ma ket qua tham do nguoi My truong thanh "co bang cap" (12% co bang tien si, 62% tot nghiep đai hoc) cho thay 64% tin vao Chua Troi, va co su tuong quan cho thay đuc tin manh me vao ton giao giam dan khi hoc cang cao. Moi tuong quan nghich giua ton giao va tri tue đa đuoc thay o 39 nghien cuu khac trong thoi gian tu 1927 đen 2002, theo mot bai viet tai tap chi Mensa. Cac phat kien nay cung thuan voi sieu - phan tich thong ke nam 1958 cua Giao su Michael Argyle o Đai hoc Oxford. Ong phan tich 7 cong trinh nghien cuu đa đieu tra moi tuong quan giua thai đo đoi voi ton giao va chi so thong minh cua cac hoc sinh va sinh vien My. Tuy tim thay mot moi tuong quan nghich ro rang, phan tich đa khong chi ra moi quan he nhan qua ma ghi nhan rang cac nhan to nhu nen tang gia đinh nghiem khac va tang lop xa hoi co the đa co anh huong. Trong Đieu tra Dan so va Cu tru nam 2006 cua Uc, tai cau hoi ve ton giao, 18,7% dan so đanh dau o "khong co ton giao" hoac viet mot cau tra loi ma sau đo đuoc xep vao dien khong co ton giao. Cau hoi nay khong bat buoc, va co 11,2% dan so khong tra loi.


Chu nghia vo than, ton giao va đao đuc Tuy nhung nguoi tu nhan la vo than thuong đuoc coi la khong ton giao, mot so giao phai cua mot so ton giao lon phu nhan su ton tai cua mot đang tac tao co vi cach. Nhung nam gan đay, mot so giao phai đa thu nap mot so tin đo vo than cong khai, chang han nhu Do Thai giao nhan van (humanistic Judaism) hay nguoi Do Thai vo than va nhung nguoi vo than Ki-to giao.
Theo cach hieu chat che nhat, chu nghia vo than chung thuc khong noi đen mot niem tin cu the nao ngoai su khong tin vao bat cu than thanh nao. Do đo nhung nguoi vo than co the co cac niem tin tam linh. Vi ly do nay, nguoi vo than co the co cac niem tin luan ly đa dang, tu thuyet pho quat đao đuc (moral universalism) cua chu nghia nhan van, thuyet noi rang can ap dung thong nhat mot quy tac đao đuc cho tat ca moi nguoi, toi thuyet hu vo đao đuc (moral nihilism), thuyet cho rang đao đuc la vo nghia.
Tuy la mot chan ly triet hoc, đuoc bao ham trong song đe Euthyphro cua Plato rang vai tro cua cac vi than trong viec xac đinh đung sai la khong can thiet hoac co tinh that thuong, luan cu rang đao đuc phai xuat phat tu Chua Troi va khong the ton tai ma khong co mot đang đao hoa thong thai đa la mot đac trung dai dang cua cac cuoc tranh luan chinh tri hay triet hoc. Cac quy tac chung ve đao đuc nhu "giet nguoi la sai" đuoc xem la luat than thanh, đoi hoi mot nha lam luat va phan xet than thanh. Tuy nhien, nhieu nha vo than ly luan rang viec đoi xu voi đao đuc mot cach qua phap ly đa dung đen mot phep loai suy sai (false analogy), va đao đuc khong phu thuoc vao mot nha lap phap theo cung cach cua cac luat phap.
Cac nha triet hoc Susan Neiman va Julian Baggini cung voi mot so nguoi khac cho rang cu xu mot cach co đao đuc chi vi mot quyen luc than thanh đoi hoi thi khong phai la hanh vi đao đuc chan chinh ma chi la su tuan phuc mu quang. Baggini lap luan rang chu nghia vo than la mot co so tot hon cho luan ly hoc. Ong cho rang mot co so đao đuc nam ngoai cac menh lenh ton giao la can thiet cho viec đanh gia tinh đao đuc cua chinh cac menh lenh đo - đe co the nhan thuc đuoc ro rang, vi du "nguoi hay an cap" la vo đao đuc, ngay ca khi ton giao cua ai đo ra lenh nhu vay - va rang nhung nguoi vo than do đo co loi the trong viec co xu huong đua ra mot đanh gia nhu vay. Nha triet hoc đuong đai nguoi Anh Martin Cohen đa đua ra vi du co y nghia quan trong ve cac menh lenh trong Kinh Thanh co tinh chat ung ho tra tan va che đo no le, ong coi đay la bang chung cho thay cac menh lenh ton giao đa tuan theo cac truyen thong chinh tri va xa hoi chu khong phai nguoc lai. Nhung ong cung ghi nhan rang co ve nhung nha triet hoc đuoc cho la vo tu va khach quan cung đong tinh voi xu huong nay. Cohen phat trien luan cu nay mot cach chi tiet hon trong tac pham Political Philosophy from Plato to Mao (Triet hoc chinh tri tu Plato đen Mao), trong đo ong lap luan rang Kinh Koran đong mot vai tro trong viec duy tri cac quy tac xa hoi co tu đau the ky VII bat chap nhung thay đoi trong xa hoi the tuc.
Tuy nhien, nhung nha vo than nhu Sam Harris đa lap luan rang su phu thuoc cua cac ton giao phuong Tay vao than quyen đa dan no toi su chu nghia chuyen che va giao đieu. Chu nghia co yeu ton giao (religious fundamentalism) va khuynh huong ton giao ngoai tai (extrinsic religious orientation) (khi ton giao đuoc gin giu vi no phuc vu cac loi ich kin đao) đa đuoc xem la co tuong quan voi chu nghia chuyen che, giao đieu, va thanh kien. Luan cu nay ket hop voi cac su kien lich su đuoc cho la the hien su nguy hiem cua ton giao nhu Thap tu chinh, toa an di giao, truy lung phu thuy, tan cong khung bo – thuong đuoc nhung nha vo than bai ton giao su dung đe bien minh cho cac quan điem cua minh. Cac tin đo phan bien rang mot so che đo co xuy vo than nhu Lien Xo va Trung Quoc đa gay ra cai chet cua rat nhieu nguoi. Đe phan bac, cac nha vo than nhu Sam Harris va Richard Dawkins cho rang nhung su tan ac đo bi anh huong boi chu nghia Marx giao đieu chu khong phai chu nghia vo than, va rang trong khi Stalin va Mao Trach Đong la nhung nguoi vo than, ho khong thuc hien nhung đieu đo nhan danh chu nghia vo than.


Chu thich Tham khao Đoc them Xem them Ton giao


Lien ket ngoai Chu nghia vo than tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Atheism tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Zalta, Edward N. (bien tap). "Atheism and Agnosticism". Stanford Encyclopedia of Philosophy (bang tieng Anh).
Muc nhap Chu nghia vo than  trong Internet Encyclopedia of Philosophy
The New Atheists in The Internet Encyclopedia of Philosophy
Zalta, Edward N. (bien tap). "Atheism and Agnosticism". Stanford Encyclopedia of Philosophy (bang tieng Anh).
Muc nhap Chu nghia vo than  trong Internet Encyclopedia of Philosophy
The New Atheists in The Internet Encyclopedia of Philosophy
Atheism tren DMOZ – Co chua cac lien ket đen trang web cua to chuc.
Positive atheism: Great Historical Writings Lich su viet boi cac tac gia.
Religion & Ethics—Atheism at BBC.
Secular Web library – Library of both historical and modern writings, a comprehensive online resource for freely available material on atheism.
The Demand for Religion – A study on the demographics of Atheism by Wolfgang Jagodzinski (University of Cologne) and Andrew Greeley (University of Chicago and University of Arizona).