Thong nhat nuoc Y (tieng Y: Unita d'Italia, phat am tieng Y: [uniˈta ddiˈtaːlja]), trong tieng Y con goi la Risorgimento (phat am tieng Y: [risordʒiˈmento]; n.đ. 'Cuoc noi day') la mot phong trao chinh tri-xa hoi dien ra vao the ky 19 va dan đen su hop nhat cua nhieu quoc gia tren ban đao Y cung nhu cac đao ngoai khoi cua ban đao thanh mot quoc gia duy nhat – Vuong quoc Y. Lay cam hung tu cac cuoc khoi nghia cua nguoi Y chong lai hoa trai cua Đai hoi Vien vao thap nien 1820 va thap nien 1830, qua trinh thong nhat nuoc Y khoi đau bang cuoc Cach mang nam 1848 va ket thuc vao nam 1871, sau su kien Ha thanh Roma va thiet lap thu đo Roma cua Vuong quoc Y.
Nhung nguoi đong vai tro quan trong trong cong cuoc đau tranh nham thong nhat va giai phong ban đao Y khoi su thong tri cua ngoai bang gom co Quoc vuong Vittorio Emanuele II cua Y, Camillo Benso, Ba tuoc xu Cavour, Giuseppe Garibaldi va Giuseppe Mazzini. Sau khi ban đao Y đuoc thong nhat, nguoi dan nuoc Y đa ton phong cho Quoc vuong Vittorio Emanuele II danh hieu Vi cha gia cua To quoc (tieng Y: Padre della Patria), phong theo danh hieu Pater Patriae danh cho cac Hoang đe La Ma. Tuy vay, sau nam 1871, van con nhieu nguoi ban đia Y song ben ngoai lanh tho Vuong quoc Y (chang han tai Trentino-Nam Tirol, Savoy, Corfu, Nice, Thuy Si, Corsica, Malta, Istria va Dalmatia), gay nen mam mong cua chu nghia phuc hoi lanh tho Y.
Nhan dan nuoc Y ky niem dip thong nhat nuoc Y vao ngay 17 thang 3 hang nam (ngay tuyen bo thanh lap Vuong quoc Y). Tuy Vuong quoc Y đa đuoc thanh lap, nhieu khu vuc nam trong ke hoach thong nhat nuoc Y (terre irredente) đa khong gia nhap Vuong quoc Y cho toi khi nuoc nay chien thang Đe quoc Ao-Hung trong Chien tranh the gioi thu nhat, voi đinh cao la su kien ky ket Hiep uoc Rapallo vao nam 1920. Nhieu su gia cho rang phong trao Risorgimento keo dai cho toi moc thoi gian tren, va quan điem nay cung đuoc khang đinh tai Bao tang Trung uong Phong trao Risorgimento thuoc quan the Đai tuong niem quoc gia Vittorio Emanuele II.


Boi canh = Tu thoi co đien đen can đai =
Ban đao Y tung đuoc thong nhat boi the che Cong hoa La Ma vao nua cuoi the ky 3 truoc Cong nguyen. Trong vong 700 nam tiep theo, toan ban đao Y đuoc coi la lanh tho mo rong de facto cua thu đo nuoc Cong hoa La Ma va Đe quoc La Ma, đuoc huong nhieu đac quyen nhung khong đuoc chuyen đoi thanh tinh. Duoi trieu Hoang đe Augustus, cac khac biet trong quyen loi đo thi va quyen loi chinh tri đuoc thiet lap tu thoi Cong hoa bi bai bo, đong thoi Italia thuoc La Ma đuoc phan chia thanh nhieu vung hanh chinh do Vien nguyen lao La Ma truc tiep cai tri.
Sau khi Đe quoc Tay La Ma sup đo, nuoc Y duy tri tinh trang thong nhat trong Vuong quoc Ostrogoth cho toi nam 568 thi chung kien su tranh gianh giua Vuong quoc Lombardia va Đe quoc Đong La Ma, khien nen thong nhat o nuoc Y bi pha vo trong nhieu the ky. Sau khi bi Đe quoc Francia chinh phat, tuoc hieu Vua nuoc Y đuoc sap nhap vao chuc vu Hoang đe La Ma Than thanh; du vay trong phan lon thoi gian thi hoang đe La Ma Than thanh lai la mot nguoi ngoai bang, noi tieng Đuc va it quan tam đen viec cai tri nuoc Y; thuc vay cac hoang đe chua tung kiem soat toan bo ban đao Y. Vi le đo, tren ban đao Y dan da hinh thanh mot he thong cac thanh bang. Vung Nam Y chiu su cai quan cua Vuong quoc Sicilia hay Vuong quoc Napoli do nguoi Norman thanh lap. Vung Trung Y thi nam duoi su cai quan cua Giao tong cua Giao hoi Cong giao – nguoi đung đau mot vuong quoc the quyen co ten la Lanh đia Giao tong.
Tinh trang nay tru vung bat chap phong trao Phuc Hung va dan suy yeu vao thoi ky can đai, khi the gioi chung kien su xuat hien cua cac quoc gia dan toc hien đai. Ban đao Y, bao ham Lanh đia Giao tong, khi đo đa tro thanh chien truong uy nhiem cua cac nuoc lon, đien hinh la Đe quoc La Ma Than thanh (trong đo co Ao), Tay Ban Nha va Phap. Nhung điem bao ve su đoan ket dan toc xuat hien trong Hiep uoc thanh lap Lien minh Italia vao nam 1454 hay trong chinh sach đoi ngoai cua hai nha cai tri Cong hoa Firenze la Cosimo de' Medici va Lorenzo de' Medici vao the ky 15. Cac tac gia chu đao cua thoi ky Phuc Hung nhu Dante, Petrarca, Boccaccio, Machiavelli va Giucciardini đeu phan đoi su thong tri cua ngoai bang đoi voi ban đao Y. Nha tho Petrarca tung tuyen bo trong bai tho Italia Mia rang "long dung cam co xua van chua chet trong nhung con tim đat Y". Nha van Machiavelli ve sau đa trich dan bon cau tho cua Italia Mia trong tac pham Quan Vuong, qua đo ong the hien thai đo trong cho mot nha lanh đao chinh tri se lo dien đe thong nhat nuoc Y va "giai phong nuoc ta khoi quan man ro".
Trong Cac cuoc chien tranh Y, Phap đa tan cong mot so quoc gia tren ban đao Y trong vong 65 nam, khoi đau bang chien dich thon tinh Vuong quoc Napoli vao nam 1494 cua quoc vuong Phap la Charles VIII. Du vay, voi Hoa uoc Cateau-Cambresis (1559), nhieu vung cua Y phai chiu su kiem soat truc tiep hay gian tiep cua Vuong quoc Tay Ban Nha duoi trieu nha Habsburg. Hoa uoc Westfalen (1648) chinh thuc cham dut quyen cai tri cua cac hoang đe La Ma Than thanh tren đat Y. Tuy nhien, chi toc Tay Ban Nha cua hoang toc Habsburg, khi đo đang cai tri tai Đe quoc Tay Ban Nha, đa ke tuc cung nhu nam quyen cai tri vung Nam Y va Cong quoc Milano cho toi khi cuoc Chien tranh Ke vi Tay Ban Nha (1701–1714) no ra. Ve sau, ban đao Y lai phai chung kien cac cuoc chien gianh quyen thong tri vung đat nay giua trieu nha Habsburg tai Ao voi trieu nha Bourbon tai Tay Ban Nha cho toi khi Chien tranh Ke vi Ao nga ngu.
Tinh than dan toc Y so khai co the đuoc thay qua tac pham Della Patria degli Italiani (1764) cua su gia Gianrinaldo Carli. Tac gia ke ve chuyen mot nguoi khach vang lai buoc vao tiem ca phe tai thanh Milano va khien cho tat ca moi nguoi boi roi khi cho rang minh chang phai nguoi nuoc ngoai, cung chang phai nguoi thanh Milano nhung la mot nguoi Y.


= Trong thoi ky Cach mang Phap va thoi đai Napoleon =

Quyen cai tri đat Y cua nha Habsburg cham dut sau khi Cach mang Phap thuc hien thanh cong nhieu chien dich trong thoi ky 1792–1797 va thanh lap mot loat cac quoc gia phu thuoc tren ban đao Y. Đen nam 1806, Đe quoc La Ma Than thanh bi Hoang đe Franz II giai the sau khi ong bi Hoang đe Napoleon đanh bai trong tran Austerlitz. Sau đo, chinh quyen than Phap tien hanh pha huy cac cau truc phong kien co xua tai nuoc Y, thi hanh cac ke hoach mang tinh hien đai va thiet lap uy quyen phap ly hieu qua; ho cung cung cap rat nhieu nhan luc ve tri thuc va von xa hoi, gian tiep cham ngoi cho nhieu phong trao thong nhat ban đao Y trong hang thap ky sau khi Đe nhat Đe che Phap sup đo vao nam 1814.
Cong hoa Phap – tien than cua Đe nhat Đe che Phap – đa truyen ba cac nguyen ly cua nen cong hoa cho nguoi Y va cac thiet che cua chinh quyen cong hoa tren đat Y đa gop phan thuc đay quyen cong dan, đong thoi lam lu mo quyen cai tri cua trieu nha Bourbon, Habsburg cung mot so vuong trieu khac. Thai đo phan đoi su kiem soat cua ngoai bang tai Y đa gay kho de len hang ngu cai tri do Quoc vuong Napoleon Bonaparte tuyen chon. Khi thay quyen luc cua Napoleon bat đau suy yeu, cac nha cai tri do Hoang đe bo nhiem đa phai ra suc giu cho yen ngai vang cua minh (tuu trung co Eugene de Beauharnais, Pho vuong Y va Joachim Murat, Quoc vuong Napoli) va khien cho tinh than chu nghia dan toc trong quan chung nuoc Y ngay mot dang cao. Trong no luc ay, Pho vuong Beauharnais đa đieu đinh voi trieu đinh Đe quoc Ao đe xin cho minh quyen ke vi Quoc vuong Y va đen ngay 30 thang 3 nam 1815, Quoc vuong Murat ban hanh Tuyen bo Rimini đe keu goi nguoi dan Y noi day, chong lai su chiem đong cua Đe quoc Ao va giu vung quyen đoc lap cua nguoi Y.
Trong thoi đai Napoleon, vao nam 1797, la co tam tai kieu Y đau tien đuoc đat lam quoc ky cho Cong hoa Cispadane – mot quoc gia co chu quyen thuoc ban đao Y va phu thuoc vao Cong hoa Phap duoi thoi ky Cach mang Phap (1789–1799), ma mot trong nhung ly tuong cua Cach mang Phap la ung ho quyen tu quyet cua dan toc. Su kien nay đuoc ky niem hang nam vao ngay Quoc ky (con goi la le Co tam tai). Ba mau sac quoc gia cua nuoc Y la xanh luc, trang va đo xuat hien lan đau tien tren mot phu hieu tron vao nam 1789, va đen bay nam sau thi ba mau sac tren đuoc tai hien tren la quan ky cua Binh đoan Lombard vao nam 1796.


= Phan ung (1815–1848) =

Sau khi Hoang đe Napoleon bi buoc thoai vi vao nam 1814, Đai hoi Vien đa khoi phuc lai he thong cac nha nuoc đoc lap tai Y nhu truoc khi Napoleon len ngoi. Phan lon lanh tho ban đao Y mot lan nua chiu su chi phoi cua Ao; theo đo, Đe quoc Ao kiem soat truc tiep Vuong quoc Lombardo–Veneto, kiem soat gian tiep Cong quoc Parma, Cong quoc Modena–Reggio va Đai cong quoc Toscana.
Khi vuong quyen cua Napoleon thoai trao, viec tai lap cac che đo quan chu tuyet đoi tren ban đao Y đa đat la co tam tai ra ngoai vong phap luat; dan dan la co Y tro thanh bieu tuong cua tinh than yeu nuoc  co suc lan toa khap ban đao Y cung nhu tro thanh phuong tien hiep nhat nhan dan Y trong cong cuoc đau tranh gianh lai tu do va đoc lap cho dan toc minh. Vao ngay 11 thang 3 nam 1821, lan đau tien trong lich su phong trao Risorgimento, la co Y đuoc duong cao tai toa Thanh Alessandria sau mot thoi gian dai bi nen quan chu cho vao quen lang. Su kien nay la mot phan cua cac cuoc cach mang thap nien 1820 khi đo đang dien ra tai chau Au.
Mot trong nhung nhan vat trong yeu trong thoi ky nay la ong Francesco Melzi d'Eril, nguyen la Pho Tong thong Cong hoa Y duoi thoi Napoleon (1802–1805). Ong la mot nguoi ung ho trung thanh cua ly tuong thong nhat nuoc Y voi đinh cao la phong trao Risorgimento se dien ra khong lau sau khi ong qua đoi nam 1816. Cung luc đo, cac hoa si va nha van cung đa bat đau co hoi huong dan toc chu nghia; cac tac gia Vittorio Alfieri, Francesco Lomonaco va Niccolo Tommaseo đuoc cong nhan la bo ba đai van hao tien phong cua chu nghia dan toc Y. Tuy vay, tac pham ung ho chu nghia dan toc nguyen so đuoc biet đen rong rai nhat la cuon tieu thuyet I promessi sposi (Nguoi hua hon) cua Alessandro Manzoni, trong đo tac gia phe phan cach kin đao su cai tri cua Đe quoc Ao bang loi ke truyen ngu ngon. Cuon tieu thuyet đuoc xuat ban lan đau vao nam 1827 va đuoc tai ban nhieu lan vao cac nam tiep theo, trong đo ban nam 1840 đuoc viet bang phuong ngu Tuscan chuan hoa voi dung y cung cap cho đoc gia mot thu ngon ngu va buoc ho hoc tap ngon ngu ay.
Trong thoi ky nay xuat hien ba ly tuong ve viec thong nhat nuoc Y. Ong Vincenzo Gioberti, mot linh muc nguoi vung Piemonte, đa đe xuat viec thiet lap mot bang lien bao gom cac quoc gia cua nguoi Y va nam duoi su lanh đao cua cac giao tong trong cuon sach Tinh uu viet ve mat luan ly va dan su cua nguoi Y. Mac du ban đau đe xuat tren đa nhan đuoc su quan tam cua Giao tong Pius IX, tuy vay khong lau sau Giao tong đa phan đoi đe xuat nay va keu goi đau tranh chong chu nghia tu do va chu nghia dan toc.
Cac ong Giuseppe Mazzini va Carlo Cattaneo thi mong muon ban đao Y đuoc thong nhat duoi the che cong hoa lien bang – mot ly tuong qua cuc đoan đoi voi phan đong nhung nguoi dan toc chu nghia. Con ong Cesare Balbo, ba tuoc Vinadio (1789–1853) thi đua ra mot ly tuong trung lap hon, đo la thiet lap mot bang lien bao gom cac quoc gia cua nguoi Y va nam duoi su lanh đao cua nguoi cai tri xu Piemonte.


Ban đo ban đao Y truoc va trong thoi ky thong nhat nuoc Y Xem them Bien nien su thong nhat nuoc Y
Thong nhat nuoc Đuc
Thong nhat Moldavia va Wallachia


Tham khao Lien ket ngoai