The gioi phuong Tay (Tieng Anh: Western world), cung goi la Tay duong hoac ten goi cu thai tay, chu yeu đe cap đen cac quoc gia va tieu bang khac nhau o cac khu vuc Australasia, Tay Au  va Bac My; voi mot so tranh luan ve viec lieu nhung quoc gia o Đong Au va My Latinh co cau thanh phuong Tay hay khong.
The gioi phuong Tay cung đuoc goi la (tu tieng Latinh  occidens 'ha xuong, hoang hon, phia tay')  trai nguoc voi the gioi phuong Đong la (tu tieng Latinh  oriens 'nguon goc, mat troi moc, phia đong'). Phuong Tay đuoc coi la mot khai niem đang tien hoa; đuoc tao thanh tu suc manh tong hop ve van hoa, chinh tri va kinh te giua cac nhom nguoi khac nhau chu khong phai la mot khu vuc cung nhac voi cac bien gioi va thanh vien co đinh. Đinh nghia ve "the gioi phuong Tay" thay đoi tuy theo boi canh va quan điem.
Khai niem the gioi phuong Tay bat nguon o van minh Hi Lap, Đe quoc La Ma va ve sau la Co Đoc giao, trai qua thoi ky Phuc Hung, Cai cach ton giao, Thoi đai Khai sang va thong qua su banh truong cua chu nghia đe quoc va chu nghia thuc dan ma hinh thanh the gioi phuong Tay nhu ngay nay. Thoi ki Chien tranh Lanh, quan điem cua the gioi phuong Tay xac lap do chiu anh huong sau sac cua van hoa Co Đoc giao va tu tuong chu nghia tu do, quoc gia chu nghia tu ban phan đoi chu nghia cong san hinh thanh mat tran theo chu nghia chong cong, co khac biet o quoc gia chu nghia cong san ma chinh tri va kinh te khong giong nhau.
Đay cung la mot khai niem đia ly, tu the ki XV toi nay, nguoi Tay Au nhin tuong đoi huong ve Tay A, Nam A va Đong A coi la phuong Đong. Trong ham nghia van hoa đuong đai, the gioi phuong Tay ngoai bao gom chau Au ra cung bao gom thoi ki thuc dan chau Au co nguon goc tu so luong nhieu nguoi nha to tien cua chau Au di dan đen quoc gia cua chau My va chau Đai Duong.
Thuat ngu nay truoc đay nham đe chi su khac biet thuan đia ly, nham chi su đoi lap giua chau Au voi cac quoc gia nam o phia đong (phuong Đong va chau A), nhung ngay nay no khong con co y nghia ve đia ly nua. Nhung quoc gia đuoc chap nhan la mot phan cua the gioi phuong Tay ngay nay nam o ca hai ban cau, đuoc phan chia boi kinh tuyen goc cua Trai Đat nam o Greenwich.
Nguoi Trung Quoc co đai lay Trung Quoc lam trung tam, lam phap quy đe xac đinh "the gioi phuong Tay". Trieu Nha Minh lay khoang giua đao Kalimantan va Brunei lam moc gioi, ve phia đong goi la Đong duong, ve phia Tay goi la Tay duong, cho nen cai ma qua khu goi la xu Nam Hai (tuc Bien Đong) va xu Tay Nam Hai thi Nha Minh goi la Đong duong va Tay duong, hon nua, bien cua vinh Xiem La, thi goi la Truong Hai.


Van hoa phuong Tay Van hoa phuong Tay bat nguon o bon đia Đia Trung Hai va vung phu can cua no, Hy Lap thuong hay đuoc dan dung lam la đat khoi nguyen cua no. Van hoa phuong Tay chiu anh huong cua cac nen van minh Tay A vi đai va co xua, giong nhu la Phoenicia, Israel co đai, Sumer va Babylon. Lan song banh truong thu nhat la su chinh phuc va truyen ba cung voi su banh truong lanh tho cua Đe quoc La Ma đen tat ca vung đat doc bo bien Đia Trung Hai va vung đat doc bo bien phia nam Bien Đen, lan song banh truong thu hai la truyen ba Co Đoc giao, Co Đoc giao hoa Anh Quoc (the ki V Cong Nguyen), Co Đoc giao hoa Bulgaria (the ki IX Cong Nguyen), Co Đoc giao hoa Rus' Kiev (Ukraina va Nga, the ki X Cong Nguyen), Co Đoc giao hoa Bac Au (the ki XII Cong Nguyen), Co Đoc giao hoa Litva (the ki XIV Cong Nguyen), thuc đay toan bo chau Au gia nhap van hoa Kito giao phuong Tay.
Tac pham "Dien tien van minh" cua nha su hoc Carroll Quigley cho rang van hoa Co Đoc giao phuong Tay ra đoi khoang chung vao nam 500 sau Cong Nguyen, sau khi Đe quoc Tay La Ma diet vong. No mang đen tu tuong moi la roi phat trien manh me. Giua thoi gian Đe quoc Tay La Ma diet vong va thoi ky Phuc Hung, Tay Au trai qua cuoc suy thoai bien đo lon lan thu nhat nhung sau đo thich ung, đieu chinh va lan thu hai phat trien san xuat, khoa hoc ky thuat va chinh tri. Thoi ki nay keo dai khoang 1000 nam đuoc goi la thoi Trung Co, thoi ki moi mo đau trong giai đoan nay đuoc goi la thoi đai đen toi, sau đo phuong Tay trai qua thoi ky Phuc Hung nham phan tinh va phat trien cac nganh nghe thuat, khoa hoc va triet hoc.
Do Đe quoc Đong La Ma va cac co cau cua giao đuong Co Đoc giao con ton tai, tri thuc cua thoi ki Đe quoc La Ma đuoc bao luu mot phan o thoi ki Trung Co. Ky thuat Tay Au truyen ba qua ban đao A Rap roi vao Trung Quoc va An Đo. Tu thoi Phuc Hung toi nay, Tay Au phat trien tao ra anh huong vuot qua su anh huong cua van minh Hi Lap, Đe quoc La Ma va The gioi Hoi giao, do Cach mang cong nghiep, Cach mang khoa hoc va Cach mang thuong nghiep, khien cho Đe quoc thuc dan Tay Au thong tri mot vung đat rong lon tren the gioi cho đen giua the ki XX. Su banh truong nay khien cho su truyen ba cua Co Đoc giao mo rong ra toan the gioi.
Dan chung tin phung ba luu phai Co Đoc giao lon (Giao hoi Cong giao La Ma, Tan giao Co Đoc va Chinh thong giao Đong phuong), lay giao đuong lam kien truc tinh than chu yeu, co huong tu do ton giao va tu do ngon luan, chu viet ngon ngu phan nhieu su dung chu cai Latinh, ve mat van hoa phan nhieu ke thua van hoa Hy Lap co đai va La Ma co đai cua lich su xa xua.


Cac quoc gia phuong Tay Bac Au:
 Vuong quoc Na Uy
 Vuong quoc Đan Mach
 Cong hoa Phan Lan
 Cong hoa Iceland
 Vuong quoc Thuy Đien
Tay Au:
 Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland
 Cong hoa Ireland
 Vuong quoc Ha Lan
 Vuong quoc Bi
 Cong hoa Phap
Nam Au:
 Vuong quoc Tay Ban Nha
 Cong hoa Bo Đao Nha
 Cong hoa Y
Trung Au:
 Cong hoa Lien bang Đuc
 Cong hoa Ao
 Lien bang Thuy Si
Bac My
 Hop chung quoc Hoa Ky
 Canada
Tay Nam Thai Binh Duong
 Thinh vuong chung Uc
 New Zealand
Mot so hoc gia đinh nghia rong hon ve the gioi phuong Tay, do đo nhung nuoc sau đay cung đuoc coi la cac quoc gia phuong Tay:

 Estonia
 Latvia
 Lithuania
 Armenia
 Georgia
 Belarus
 Moldova
 Nga
 Ukraine
 Ao
 Cong hoa Sec
 Croatia
 Hungary
 Ba Lan
 Romania
 Serbia
 Slovakia
 Slovenia
 Albania
 Bosnia va Herzegovina
 Bulgaria
 Hy Lap
 Tho Nhi Ky
 Montenegro
 Bac Macedonia
 Kosovo
 Argentina
 Brazil
 Bolivia
 Chile
 Colombia
 Costa Rica
 Cuba
 Dominican Republic
 Ecuador
 El Salvador
 Guatemala
 Haiti
 Honduras
 Mexico
 Nicaragua
 Panama
 Peru
 Uruguay
 Venezuela
Boi vi đai bo phan quoc gia ma liet ke o phan tren tap trung o đai luc Au – Mi, cho nen co luc cung goi la "quoc gia Au – Mi". The gioi phuong Tay chi kinh te thi truong tu ban ve phuong dien kinh te va vung đat Co Đoc giao ve phuong dien van hoa. Khai niem the gioi phuong Tay xua nhat chi la khai niem đia ly, truoc mat khai niem van hoa cua no cang ngay cang chinh xac.
Ngoai viec phan chia quoc gia phuong Đong va phuong Tay truyen thong ra, nuoc Nhat Ban la quoc gia tuong đoi đac thu, nuoc Nhat Ban mac du thuoc ve phuong Đong ve phuong dien đia li, nhung ma boi vi thuc hanh che đo chinh tri dan chu va co nen kinh te theo chu nghia tu ban cua phuong Tay cho nen nuoc Nhat Ban đuoc goi la quoc gia đa phuong Tay hoa.


Phan chia phuong Tay va phuong Đong Sau khi Chien tranh the gioi thu hai ket thuc, đa xuat hien 2 khoi đoi lap o chau Au. Khoi chu nghia xa hoi lay Lien bang nuoc Cong hoa xa hoi chu nghia Xo-viet lam nuoc đung đau va khoi chu nghia tu ban lay Hop chung quoc Hoa Ky lam nuoc cam đau va cuoc đoi đau giua hai khoi nay đuoc goi la Chien tranh lanh, cac hoc gia đem "quan he" cua hai khoi nay ra lam tuong trung cho "quan he" phuong Đong va phuong Tay (goi ngan la quan he Đong – Tay). Tuy nhien cach phan loai nay khong con ton tai khi ma khoi Đong Au xa hoi chu nghia đa sup đo, va nhieu quoc gia trong so nay đa gia nhap EU va NATO.
Tru viec tinh toan va phan chia quoc gia Đong – Tay truyen thong ra, Lien bang Nga va nuoc Nhat Ban la hai nuoc lon tuong đoi đac thu. Ca hai quoc gia nay đeu co nhung điem tuong đong cung nhu khac biet so voi cac nuoc Tay Au va Bac My khien cho nhieu hoc gia chia re ve viec co nen xep hai nuoc nay vao nhom cac nuoc phuong Tay hay khong. Tren thuc te thi Lien bang Nga thuoc ve the gioi phuong Tay theo cac phuong dien chung toc, van hoa va đia ly, nhung ma boi vi cac nguyen nhan nhu che đo chinh tri va suc manh tong hop quoc gia cua no, cho nen vao truoc nam 1991 Nga khong đuoc cong nhan la mot quoc gia phuong Tay. Nuoc Nhat Ban co su tuong đong voi phuong Tay ve the che chinh tri, cho nen mot so hoc gia đa xep Nhat vao nhom cac nuoc phuong Tay. Tuy nhien, ve phuong dien chung toc, van hoa va đia ly thi Nhat lai thuoc ve phuong Đong (Đong A).


Ghi chu Chu thich