Thuoc lao (danh phap hai phan: Nicotiana rustica) la mot loai thuc vat thuoc chi Thuoc la (Nicotiana). Loai nay co ham luong nicotin rat cao. La cua no ngoai viec dung đe hut con su dung rong rai trong viec san xuat cac thuoc tru dich hai huu co. Thuoc lao co ham luong nicotin khoang 9%, cao hon nhieu so voi thuoc la thong thuong (khoang 1 - 3%).


Tu nguyen Theo su gia Đao Duy Anh, cay thuoc lao von đuoc du nhap tu Lao (Ai Lao) vao Viet Nam nen moi co ten goi nhu the. Cung co thuyet cho rang, thuoc Lao đuoc trong va thu nghiem lan đau tien boi nguoi ten Ho Lao vao the ky 18, chinh thuc đuoc đat ten thuong hieu la thuoc Lao va đuoc luu hanh rong rai tren thi truong ba nuoc Đong Duong duoi su bao tro cua Phap. Van Đai loai ngu (1773) cua Le Quy Đon va Đong Khanh đia du chi (the ky thu 19) goi cay thuoc lao la tuong tu thao (co nho thuong), so di vi nguoi nghien thuoc lao ma 2, 3 ngay khong đuoc hut thi trong nguoi luon cam thay but rut kho chiu trong đau luon luon nghi đen 1 hoi thuoc, giong nhu nho nguoi yeu lau ngay khong gap vay đo moi co ten la tuong tu.


Su dung Nicotiana rustica thuong đuoc su dung cho cac muc đich tao phep thuat ton giao boi cac phap su Nam My. No co the chua nhieu nicotin hon toi 9 lan so voi cac loai pho bien trong chi Nicotiana, nhu thuoc la (Nicotiana tabacum). Mot ly do khac cho viec su dung no cho cac muc đich phep thuat ton giao la muc đo tuong đoi cao cua cac beta-carbolin, bao gom ca cac harmala alkaloit nhu harman va norharman. Pho bien nhat trong cac cach thuc pha che tai Nam My la ngam hay pha voi nuoc, va dung dich nay sau đo đuoc bom vao da day trong dang che pham goi la singado hay singa. No cung đuoc dung đe hut nhu mot dang xi ga, đuoc su dung nhu la mot loai thuoc thut, che thanh mot loai san pham co the liem goi la ambil, va thanh loai thuoc bot đe hit cung voi vo cac loai Theobroma spp., che thanh nu-nu - mot loai thuoc huong than ma nguoi Matses o khu vuc Amazon su dung. Tai khu vuc đong nam Tho Nhi Ky nguoi ta dung loai cay than thao nay tron cung tro mot so loai cay go khac đe che ra loai thuoc hit dang uot goi la maras otu. Ho su dung no bang cach đat hon hop duoi luoi giong nhu snus cua nguoi Thuy Đien hay naswar cua nguoi Afghanistan. No cung la loai thuoc pha tron pho bien trong ayahuasca su dung o mot noi tai khu vuc Amazon.
Tai Nga, N. rustica đuoc goi la "makhorka" (махорка). No đuoc nhung nguoi o đang cap thap hut truoc khi thuoc la tro thanh pho bien rong khap (sau The chien 2), va hien nay đoi khi van đuoc nong dan Nga hut.


Tai Viet Nam O Viet Nam, cay thuoc lao đuoc trong chu yeu đe hut theo tap quan cua nguoi Viet vung đong bang, trung du Bac Bo đen Đeo Ngang (tinh Quang Binh) va cac dan toc thieu so tu mien nui phia bac đen mien tay Thanh Hoa - Nghe An. Sau nay, no đuoc trong rong rai o khap noi nhung chi vai vung đuoc xem la cho san pham thuoc lao noi tieng nhu Hai Phong va Thanh Hoa. Ngoai ra, thuoc lao con dung lam phu gia khi an trau.


= Tap quan hut thuoc lao =
Thoi xua, ngoai mieng trau la đau cau chuyen, thuoc lao cung đuoc đem ra đe moi khach, hut thuoc lao con đuoc goi la an thuoc lao.
Thuoc lao sau khi gieo trong va thu hoach chu yeu đuoc che bien thu cong, la đuoc rua, lau sach sau đo đuoc thai, xat nho ra, phoi kho roi ho đe tien cho viec đong thanh banh. Thuoc thai soi nho thi goi la thuoc re.

O mot so vung, thuoc lao đa thanh thuong hieu ngon noi tieng, nhu An Lao, Tien Lang, Vinh Bao, Kien An (thuoc thanh pho Hai Phong); Quang Xuong, Thanh Hoa. Trong nhung noi trong thuoc lao thi lang An Tu Ha nay la lang Nam Tu thuoc Tien Lang đuoc đanh gia cao hon han, vi co tieng la thuoc ngon va đam khoi.


 Cong cu hut  Hut thuoc lao su dung cong cu goi la đieu, co bon loai chinh:

Đieu cay: than đieu hinh ong, hay đuoc lam bang tre, nua, ngoai ra con lam bang kim loai nhe; dai khoang 40–60 cm nhung ca biet cung co nhung chiec đieu cay rat dai, phai co nguoi khac cham lua thi moi hut đuoc. Mot đau cua than đieu phai kin (neu lam bang tre thi loi dung luon mat tre) đe than đieu co the chua nuoc, đau kia ho dung đe hut. Khi che tac than đieu bang tre nua nguoi ta thuong đuc lo xuyen qua cac mat tre sao cho van de hut nhung nuoc trong than đieu kho lot ra ngoai khi đieu bi đo, doc nguoc... Vi tri gan phia đau kin cua than đieu đuoc khoan mot lo đe lap no đieu. No đieu la noi tra thuoc lao vao đe hut, thuong đuoc lam bang go hoac kim loai co khoan lo đe tra thuoc, va la bo phan quan trong nhat, tao nen tieng keu gion gia khi nguoi ta hut thuoc. No đieu lap chech ve phia đau dung đe hut chu khong vuong goc voi than đieu cho de hut. Neu che tac cau ky, than đieu co the đuoc kham vo trai hoac cham tro cho đep mat. Trong nhung nam gan đay, nhung chiec đieu cay do nhung tu nhan che tac rat đuoc ua chuong vi tu nhan co nhieu thoi gian đe lam ra nhung chiec đieu cay tinh xao, dan da, mang đam net thu cong. Hut thuoc lao bang đieu cay tien loi, vua ngon vua phat ra am thanh gion gia. Ngoai ra than đieu đuoc lap them moc sat vao đe treo, nham tranh lam nuoc trong than đieu đo ra ngoai. Đieu cay thuong đuoc che tac bang vat lieu san co, de mang xach, gia thuoc re, lai nang đo nen đuoc tang lop binh dan, lao đong dung mot cach pho bien.

Đieu bat: gom co bat đieu, thuong lam bang gom, su la noi chua nuoc. No đieu lap o phia tren va đuc mot lo o gan đo đe cam xe đieu vao khi hut. Xe đieu pho bien la bang can truc nho, đuc rong ruot. Bat đieu thuong đuoc lam nhung hoa van hay hinh ve cho co tinh my thuat, xe đieu cau ky thi cung co the cham, khac. Bat đieu đuoc đat trong mot vat co hinh nhu cai chau nho, co khi chi la mot cai bat sat to nhung cung co khi đuoc lam bang son mai rat đep, no co tac dung chua xai (tro cua thuoc lao khi hut xong) va nuoc tu bat đieu co the tran ra ngoai đe giu ve sinh. Đieu bat khong thuan loi khi mang xach nen thuong dung đe hut o nha.
Đieu uc: hinh dang giong đieu cay nhung no đieu dai hon. Hut đieu uc keo hoi dai hon. Đay la loai đieu pho bien o vung cao thuoc mien nui phia bac nhu Ha Giang, Lao Cai, Lai Chau...

Đieu ong, con goi la đieu dong: than đieu tuong tu đieu cay nhung ngan va to hon, lam bang go quy, xuong ong cua đong vat hoac bang nga... No co the đat đung vung đuoc khi su dung chu khong can cam nhu đieu cay va co quai xach. Đieu ong đuoc che tac rat my thuat, cham tro tinh xao, no đieu bit bac, than cung bit bac hoac kham xa cu nhung xe đieu la mot can truc rat dai, co khi toi 2m, đau cung bit bac. Loai đieu nay chi nhung nha giau co moi dung. Khi hut nguoi hau cham lua va đua can cho nguoi hut. Đi đau, thi nguoi hau mang đieu đi theo. Loai đieu nay hien nay hau nhu khong con đuoc su dung đe hut thuoc lao nua.
Trong qua trinh su dung, no đieu bi tan thuoc tron voi nuoc bam vao nen phai dung thong đieu đe thong. Ca ba loai đieu tren thuong kem theo mot que bang kim loai goi la cai thong đieu, nhieu khi chi can dung mot chiec long ga cung đuoc.
Đieu bat va đieu ong co nhieu bien the ve hinh khoi rat đa dang, ket hop voi che tac cau ky, bang vat lieu co gia tri cao nen co the coi la mot tac pham nghe thuat va tro thanh mon đo suu tap cua nhung nguoi yeu thich.
Ngoai ra khi khong co san đieu, nguoi ta co the dung la chuoi, giay cuon lai, mieng ngam mot ngum nuoc la co the hut đuoc thuoc lao.
Phan nuoc giu trong đieu lau ngay tuc nuoc đieu tich nhieu hoa chat cua thuoc lao nen co tinh khu đoc va đuoc dung trong cac bai thuoc dan gian chong con trung nhu khu rep, bat ve cho.


 Cach hut  Soi thuoc lao đuoc ve tron lai thanh vien kich co nhu đau ngon tay ut va tra vao no đieu. Sau đo dung lua đe đot cho thuoc chay tao thanh khoi đong thoi dung mieng đe hut. Cham lua, tot nhat la dung đom, la nhung manh tre, nua, go lam diem... mong đe lua chay trong mot khoang thoi gian vua đu, lai khong co mui lan vao nhu khi dung diem, bat lua ga. Luc bat đau hut, nguoi hut hit vao tung hoi ngan đe co them oxy cho thuoc chay đeu va khoi tich tu trong than đieu roi moi hit mot hoi that sau kem theo mot luong khoi lon. Truoc đo, nguoi hut thuong thoi mot hoi ngan va manh đe xai thuoc lao vang ra khoi no đieu. Đong tac nay đoi hoi phai kheo leo đe xai thuoc ban ra đung vi tri minh muon (đoi voi đieu bat la cai chau đung bat đieu, đoi voi đieu cay thi hay dung mot chiec bo nho đung xai) va phai co kinh nghiem moi thuc hien thuan thuc đuoc.
Khoi thuoc lao đa đuoc lam giam nhiet va loc bot mot so chat nho đi qua nuoc chua trong than đieu. Trong khi hut, hoi va khoi thuoc khien cho nuoc chua trong đieu va khi phat ra tieng keu; nguoi hut thich tieng keu phai gion gia đe tang phan thu vi. Am thanh nay phu thuoc cau tao cua đieu va luong nuoc đo vao đo. Thanh phan cua la thuoc lao cung tuong tu thuoc la va nguoi hut hit vao luong khoi kha nhieu trong mot lan hut nen cam giac say thuoc manh hon thuoc la va co the gay nghien. Cam giac say thuoc lao manh đen muc nguoi moi hut hoac nguoi nghien nhung hut vao buoi sang thuong bi mat thang bang, neu tu the ngoi hut khong vung rat de bi nga.


= Nhai thuoc lao =
Ngoai cach hut thuoc, thuoc lao con dung đe nhai nhu truong hop an trau. Khi nhai rieng thi goi la thuoc xia va nguoi "an" ngam mot nhum thuoc lao kho trong mieng, kep giua rang va ma, thinh thoang nhai đe chat lay nuoc chu thuc ra khong nuot phan ba thuoc.
O phuong Tay cung co thuoc la nhai (tieng Anh: chewing tobacco) tuong tu, nhung san pham dung đe nhai la N. tabacum.


= Van chuong =


= Hut thuoc lao o cac dan toc thieu so =

Nhieu dan toc thieu so cung co tap quan hut thuoc lao, mot so net đac thu:

Nguoi Thai: hut thuoc lao bang đieu ong tuong tu đieu cay, rieng nguoi Thai trang con co thoi quen moi nhung nguoi xung quanh truoc khi hut giong nhu khi an com.
Nguoi Muong: hut thuoc lao bang đieu cay nhung to hon, ca nam gioi va nu gioi đeu hut, phu nu khi hut con co tap quan chuyen tay nhau cung hut chung mot đieu.
Nguoi Tay, nguoi Mong cung hut thuoc lao bang loai đieu cay nhung thuong to hon binh thuong va goi la đieu Uc.


Tap quan tuong tu tren the gioi Cung mot nguyen tac hut qua mot bo phan chua nuoc đe loc va lam mat khoi, tren the gioi cung co nhieu kieu su dung cac cong cu tuong tu đe hut cac loai la hay san pham đa đuoc che bien khac nhau:

Co nguon goc tu An Đo voi ten goi hookah va khi lan truyen sang cac nuoc A Rap đuoc goi la shisha  la mot loai đieu hien van đang kha pho bien o nhung nuoc đo cung nhu đuoc cong đong dan cu hai ngoai su dung o cac nuoc khac tren the gioi. Ngoai hai ten goi tren, no con co mot so ten khac nhu ghalyun o Iran, narghile o Liban, Syria, Iraq, Jordan, Tho Nhi Ky, Albania, Hy Lap, Palestine, Bulgaria, Romania.
Nguoi Thai Lan co mot loai dung cu rat giong đieu cay goi la bong (phat am la "boong").
O chau Au, cay thuoc lao đuoc trong tu cuoc Chien tranh Ba muoi Nam va co nhieu loai khac nhau. Ngay nay no chi con đong mot vai tro quan trong o Nga va mot vai nuoc Đong Au. San pham thuoc lao đuoc biet nhieu nhat co le la thuoc la machorka cua Nga.


Tac hai Chua co mot đieu tra nao ve ty le nguoi nghien thuoc lao o nong thon nhung co the uoc luong khoang 50% nam nong dan tai mien Bac Viet Nam o đo tuoi tuoi tu 30 tro len hut thuoc lao. Mot so it phu nu cung hut thuoc lao. Thuoc lao con kha pho bien o cac đo thi mien Bac, hau nhu tat ca cac quan nuoc via he, trong cac truong hoc bac tren pho thong, cac truong day nghe... đeu co đieu cay. Tac hai cua thuoc lao tuong tu thuoc la.


Loi ich Theo kinh nghiem dan gian, thuoc lao la mot vi thuoc Nam de kiem. Khi bi đut tay, đut chan, lay mot it soi thuoc lao ve tron roi đap truc tiep len cho đut, se giup cam mau ngay. Nuoc đieu lay o đieu cay đuoc boi chua hac lao. 
Ngoai ra la thuoc lao co the chua bong, hoac phong đia can, so cuu khi bi ran can; chua ghe cho suc vat; tru rep, diet sau hai cay trong;...


Xem them Đieu bat
Thuoc la
Trau
Thuoc lao tien Vua - Tien Lang, Hai Phong


Hinh anh Chu thich Tham khao Đao Duy Anh, Viet Nam van hoa su cuong, Nha xuat ban Van hoa Thong tin (2002)
"Hut thuoc lao" o Singapore. Luu tru ngay 30 thang 4 nam 2008 tai Wayback Machine
Tac hai cua hut thuoc lao
guide de culture Luu tru ngay 17 thang 5 nam 2009 tai Wayback Machine
Growing Nicotiana species (Plot55.com) Luu tru ngay 5 thang 3 nam 2012 tai Wayback Machine