Minh Anh Tong (chu Han: 明英宗, 29 thang 11, 1427 – 23 thang 2, 1464), la vi Hoang đe thu 6 va thu 8 cua nha Minh trong lich su Trung Quoc. Ong tri vi hai lan voi nien hieu Chinh Thong (正統) tu nam 1435 toi nam 1449 va nien hieu Thien Thuan (天順) tu nam 1457 toi nam 1464.
Anh Tong Hoang đe noi tieng trong lich su nha Minh vi la nguoi duy nhat len ngoi 2 lan đang quang. Vi nghe loi Vuong Chan, mot hoan quan than tin, ong bi thua va bi bat o Su bien Tho Moc bao, viec nay khien nguoi em trai la Thanh vuong Chu Ky Ngoc len ke vi, tuc Minh Đai Tong. Trieu đinh nha Minh dung vang bac chuoc Anh Tong ve, va ong tro thanh Thai Thuong hoang.
Do trieu than co nguoi muon Anh Tong Thai Thuong hoang phuc tich khien Đai Tong Đuong kim Hoang đe noi gian. Đai Tong tro nen de dat Anh Tong Thai Thuong hoang va cho nguoi giam sat ong. Cuoi cung, bang Đoat mon chi bien, Anh Tong tro lai Hoang vi cua minh vao nam 1457, sau khoang 8 nam bi giam long o tuoc vi Thai Thuong hoang.


Thoi tre Anh Tong Hoang đe ten that la Chu Ki Tran (朱祁鎮), sinh vao ngay 29 thang 11 nam 1427 tai Tu Cam Thanh. Ong la con truong cua Minh Tuyen Tong Tuyen Đuc Hoang đe. Ve me ruot cua ong, co y kien cho rang me ong la mot cung nu ho Ky, nhung khi ong ra đoi đa đuoc mang cho Hieu Cung Chuong Hoang hau Ton thi đang đac sung nuoi lam con.
Nam 1428, thang 2, khi moi 3 thang tuoi, ong đuoc Minh Tuyen Tong lap lam Hoang thai tu.
Nam 1435, thang gieng, Tuyen Đuc Hoang đe gia bang. Trong trieu co tin đon Truong Thai hoang Thai hau muon trieu em Tuyen Tong la Tuong vuong Chu Chiem Thien len noi ngoi. Đe tranh du luan ban tan, Truong Thai hoang Thai hau sai nguoi ruoc Chu Ky Tran luc đo moi 8 tuoi vao cung va chi đinh len ke vi.
Ngay 10 thang 1 nam đo, Chu Ky Tran đuoc lap len noi ngoi, khi đo, ong chi vua 8 tuoi. Do con nho, ong đuoc ba noi la Thanh Hieu Chieu Thai hoang Thai hau Truong thi đung ra nhiep chinh.


Thoi ky Chinh Thong Minh Anh Tong con nho, Truong Thai hoang Thai hau sai cac đai than vao đien Kinh Dien day hoc va le nghia cho vua. Nhung nguoi lanh trach nhiem nay co đai than Truong Phu (張輔), Duong Si Ky (杨士奇), Duong Vinh (杨荣), Duong Pho (杨溥). Ngoai ra con co thai giam Vuong Chan (王振) quan ly viec trong cung cam.
Tu khi la Thai tu, Chu Ky Tran đa than voi hoan quan Vuong Chan. Sau khi len ngoi, ong phong Vuong Chan lam Ty le giam đung đau cac hoan quan. Do nha Minh đa bo chuc thua tuong tu thoi Minh Thai To, quyen hanh tap trung het vao tay vua, toi thoi Minh Anh Tong nho cay het vao Vuong Chan: cac tau chuong tu duoi tau len Anh Tong đeu đe Vuong Chan phe duyet. Vi vay uy quyen cua Vuong Chan ngay cang lon.
Do su chuyen quyen cua Vuong Chan, Truong Thai hoang Thai hau tung ra tay ngan chan, theo di huan khi con song cua Minh Thai To khong đe hoan quan du trieu chinh. Nhung đieu đo chi tam thoi can Vuong Chan. Nam 1442, Truong Thai hoang Thai hau qua đoi, tu đo khong con ai ngan can su long hanh cua Vuong Chan.
Nhieu quan lai so Vuong Chan nen ra suc lay long Chan, nhieu nguoi muon ban tau đuoc phe đeu phai đut lot cho Vuong Chan. Trong so đo khong phai tat ca đeu muu đo ca nhan, cung co nhung vien quan nhu Chu Tham nho đo ma lam loi cho đia phuong minh.
Khi giao het quyen cho Vuong Chan, Minh Anh Tong o sau trong cung cam huong lac. Ong hoan toan tin tuong vao tai nang cua Vuong Chan, vi tu nhieu đoi truoc cac hoan quan vao cung đeu khong biet chu, trong so cac hoan quan trong trieu khi đo chi co Vuong Chan xuat than tu hoc tro tu hoan vao cung.
Ben ngoai, cac tong that nha Minh lien tiep đuoc ban thuong nhieu ruong đat va ban than ho cung cuop nhieu ruong cua dan ngheo lam tai san rieng. Vi vay, nhieu noi nong dan noi day khoi nghia. Nam 1445, Diep Tong Luu o Chiet Giang khoi binh, bi thua mot lan lai chay sang Phuc Kien khoi binh lan nua nam 1447. Nam 1448, Đang Mau That o huyen Sa, Phuc Kien noi len, lien ket voi Diep Tong Luu. Trieu đinh sai Tran Mau, Luong Dao, Tran Du dep đuoc. Cung luc, Hoang Tieu Duong o Quang Đong khoi nghia, đen tan nam 1450 moi bi tran ap.
Ngoai bien ai phia tay nam nha Minh cung khong yen on. Loc Xuyen Tuyen uy ty (Van Nam) gan Mien Đien, thu linh la cha con Tu Nhiem Phat, Tu Co Phat va Tu Loc chong trieu đinh tu nam 1437. Tinh hinh tam yen nam 1440 khi Tu Nhiem Phat co y quy phuc, nhung Minh Anh Tong lai nghe theo Vuong Chan, muon to ro vo cong trieu đinh nen huy đong nhieu binh si Tu Xuyen, Quy Chau va Ho Quang tham chien tiep, du đen nam 1448 co thang vai tran nhung cuoi cung van phai thua nhan đia vi cai tri đia phuong nay cua Tu Loc.
Chien su lien mien cung su tham lam cua bo may cai tri khien quan đoi cang suy yeu. Minh Thai To tung xay dung che đo ve so, dung phep "ngu binh u nong" đe quan linh tu cay cay lay luong thuc, nhung đen luc nay cac vo quan cao cap va cac đia chu lon tai đia phuong chiem lay đat cua quan si lam cua rieng, thu nhap cua đon đien khong đu nuoi binh si. Quan si bo tron rat nhieu, tinh đen nam 1448, Bo Binh bao cao len trieu đinh, tong so quan si bo tron phai xoa ten len toi 66 van nguoi. Vu khi trang bi cho quan đoi nha Minh cung vua thieu vua kem chat luong, nhieu đo dung bi hu hong.


Tu binh Ngoa Lat = Than chinh =
Tuy Mong Co bi Minh Thai To đanh đuoi ve thao nguyen phia bac nhung van la luc luong hung manh, luon uy hiep bien cuong nha Minh trong nhung nam sau đo. Toc Ngoa Lat la mot chi cua Mong Co, đen đau thoi Minh đa lon manh hon so voi cac bo toc Mong Co khac. Luc đo Đai han Thoat Thoat va thai su Da Tien muon tien xuong phia nam.
Nhan luc quan Minh sa lay vao cuoc chien o phia tay nam, nam 1442 Da Tien mo rong lanh đia va anh huong toi cac vung xung quanh, dan dan mo rong lanh tho tu phia đong toi Trieu Tien, phia tay toi Tan Cuong.
Nam 1448, Da Tien lai cu đoan su bo gom 2.524 nguoi đen Bac Kinh, noi thang len 3.598 nguoi đe linh them đo thuong cua nha Minh. Vuong Chan ra lenh đieu tra so luong su bo, lai thay ngua mang cong cua Da Tien nho gay, ben ha gia ngua đi, roi giam đo ban thuong xuong chi con 1/5. Da Tien tung co hua hen thong gia voi nha Minh, thay trieu Minh co y khat viec đo va lam nhuc su bo, ben nhan co đo đe khoi binh.
Mua he nam 1449, Da Tien tap ket binh ma cac noi chuan bi tien xuong phia nam. Tin truyen đen Bac Kinh, Minh Anh Tong cu su đen cac tran Tuyen Phu, Đai Đong chinh đon quan bi đe đoi pho.
Ngay 11 thang 7, quan Ngoa Lap cua Da Tien o at tan cong Đai Đong. Tuong Ngo Hao nha Minh đung đo Da Tien o Mieu Nhi Trang bi đai bai va tu tran. Minh Anh Tong đieu Tinh Nguyen mang 4 van quan ra cuu vien, cung bi tieu diet hoan toan.
Vuong Chan ra suc co vu Anh Tong than chinh noi theo guong cac vua đoi truoc đanh Mong Co nhu Minh Thai To va Minh Thanh To. Minh Anh Tong quen huong lac, chua co kinh nghiem gian kho tran mac nen nghi viec quan su kha đon gian va nghe theo loi Vuong Chan.
Cac đai than nhu Thuong thu Bo Binh la Khoang Da, Huu thi lang Bo Binh la Vu Khiem, Thuong thu bo Lai la Vuong Truc... thay Anh Tong đinh than chinh, voi va dang so can ngan, nhung Anh Tong nhat đinh khong nghe theo. Ngay ram thang 7 nam đo, ong ban chieu than chinh, đe em la Thanh vuong Chu Ky Ngoc tran thu kinh thanh, Pho ma đo uy Tieu Kinh phu chinh.
Tinh hinh ngoai mat tran cang ngay cang bat loi cho quan Minh. Ngay 16 thang 7, Anh Tong len đuong ra mat tran, mang theo 50 van tuong si, đem hom đo đai quan đong o Ma Gia Linh. Ngay 23 thang 4 đai quan đen Tuyen Phu. Nhung ngay hanh quan lien tiep co mua gio, moi nguoi lo lang, luong thao khong đu, quan linh đeu met moi. Cac quan xin Anh Tong ngung hanh quan vi quan si kem hang hai. Nhung Anh Tong giao het quyen cho Vuong Chan. Chan mot muc muon đanh, ha lenh ba quan bay tran.
Ngay 28, Anh Tong toi phia nam thanh Duong Hoa. Quan si trong thay xac chet cua quan nha trong tran đanh truoc đo voi quan Ngoa Thich, đeu hoang so. Ngay 1 thang 8 thi đai quan đen Đai Đong. Luc nay Da Tien sau tran thang đa chu đong rut ve phia bac cho đoi thoi co. Vuong Chan muon phat lenh bac tien, thai giam than tin la Quach Kinh voi bao voi Vuong Chan ve tinh hinh bi đat ngoai mat tran cua quan Minh. Vuong Chan biet tin that, bat đau lo lang, ben quyet đinh rut quan ve.
Ngay 2 thang 8, đai quan bat đau rut ve phia đong. Ban đau, Vuong Chan đinh đi theo đuong Tu Kinh Quan la đuong ngan đe ve nhanh. Tuy nhien, đay cung la đuong qua Uy chau – que Vuong Chan. Đi đuoc 40 dam, Vuong Chan chot thay đoi y đinh, so so quan lon 50 van nguoi se giam nat lua mau que nha, do đo quyet đinh đoi huong hanh quan tu đuong đong nam len đuong đong bac, đi theo đuong cu tu Tuyen Phu ve kinh. Viec thay đoi lo trinh vua keo dai thoi gian, vua gay ra nghi hoac lon trong cac tuong si.
Ngay 7 thang 8, Anh Tong toi đen Tuyen Phu. Da Tien phat hien quan Minh đi đuong vong mat thoi gian, ben dan quan tu phia bac đon đuong vay đanh. Thuong thu Bo Binh la Khoang Da đe nghi cu tinh binh đi sau cung chan hau, con xa gia phai nhanh chong chay vao cua ai, nhung Vuong Chan ra suc phan đoi.
Ngay 10 thang 8, Anh Tong đen đong nam Tuyen Phu, ngay 12 sap khoi hanh thi nhan đuoc tin bao quan Da Tien đa đuoi toi gan. Anh Tong ben ha lenh đong quan dung trai mot cho, cu anh em Ngo Khac Trung va Ngo Khac Can ra chan hau. Da Tien đanh toi, giet chet anh em ho Ngo.
Chap toi, Anh Tong nghe tin anh em ho Ngo tu tran, ben cu Chu Dung, Tiet Phu mang 4 van quan ra đanh, nhung gap phuc binh o hem nui Dieu Nhi, toan quan bi tieu diet.
Ngay 13, Anh Tong cung đai quan toi phao đai Tho Moc (Tho Moc Bao), phia đong cach thanh Hoai Lai 20 dam. Quan than kien nghi keo đen bao ve Hoai Lai, nhung Vuong Chan cho rang con hon 1000 xe quan dung chua toi, ha lenh toan quan đong lai Tho Moc Bao đe cho đoi. Quan Minh chon cho cao đong trai, nhung khong tim đuoc nguon nuoc.
Ngay 14 thang 8, ky binh Ngoa Lat đuoi đen noi, bao vay chat quan Minh, cat đuong nuoc suoi phia nam cach đo 15 dam. Quan Minh bi đoi khat, phai kich chien suot đem o phu can Ma Coc Khau. Quan Minh khong tim đuoc đuong ra.
Đang luc nguy cap, co su gia cua Da Tien toi xin nghi hoa, lam ra ve muon rut quan. Anh Tong khong biet la doi tra, ben cho hoc si Tao Nai thao chieu nghi hoa, roi sai su sang gap Da Tien. Vuong Chan cho rang vong vay đa đuoc mo, voi ha lenh cho quan đi đen cho co gan nuoc. Trong luc quan Minh tranh nhau đi lay nuoc mat hang loi thi quan Ngoa Lat đot ngot tan cong. May chuc van quan Minh khong kip tro tay, khong co đuong chay tron, bi tu tran, thay nam ngon ngang.
Ho ve tuong quan Phan Trung trong luc hon loan noi gian cam gay đanh chet Vuong Chan. Sau đo Phan Trung ra tran nhung khong chong noi quan Ngoa Lat va bi tu tran. Cung bi giet voi may chuc van quan Minh co tren 50 quan van vo la: Truong Phu, Tran Doanh, Vuong Ta (Thuong thu Bo Ho), Khoang Da (Thuong thu Bo Binh), Tao Nai, Đinh Tu, Vuong Vinh Hoa, Đang Khoi.
Minh Anh Tong biet khong con kha nang tron chay, ben xuong ngua chon cho ngoi nhin ve huong nam, chi con 1 vien hoan quan ben canh. Mot ki binh Ngoa Lat đuoi đen, muon lay bo ao giap quy gia tren nguoi ong, nhung ong cu tuyet. Nguoi linh Ngoa Lat đinh giet ong thi anh nguoi đo phi ngua toi ngan lai vi trong thay phong cach bat thuong cua ong. Hai anh em nguoi linh dan Minh Anh Tong đen gap em Da Tien la Trai San vuong.


= Tu binh =
Vua gap Trai San vuong, Anh Tong cat tieng hoi than the. Trai San vuong nghe khau khi ong rat kinh ngac, voi bao cho Da Tien. Da Tien ben sai hai thu ha la Cap Ba quoc su va Cap Gia Ly Binh Chuong tung đi su nha Minh đen nhan mat. Sau khi xac đinh ro la vua nha Minh, Da Tien rat mung, cho rang đa co co hoi tien vao trung nguyen nhu cac vua nha Nguyen truoc đay.
Da Tien muon lay Anh Tong lam con tin, ben mang ong toi giao cho doanh trai cua Ba Nhan Thiep Muc Nhi phai bao ve.
Ngay 16 thang 8, Da Tien mang Anh Tong đen phia nam thanh Tuyen Phu, bat ong đung ra du quan Minh trong thanh phai mo cua. Tuong giu thanh la Quach Đang khong chiu vi hieu y đo cot vo vet cua cai trong thanh cua Da Tien chu khong co y đinh giet Anh Tong. Da Tien đanh mang ong tro ve doanh trai cu trong sa mac, huy đong them luc luong đe mo chien dich moi đanh trung nguyen.
Đuoc tin Anh Tong bi bat, trieu đinh nha Minh o Bac Kinh gap gap đoi pho, lap em ong la Thanh vuong Chu Ky Ngoc len lam vua moi, tuc la Minh Đai Tong, lay nien hieu la Canh Thai va vong ton ong lam thai thuong hoang. Ton thai hau va hoang hau thu gom rat nhieu vang bac chau bau len xe đe chuan bi xin đanh đoi lay Anh Tong.
Trong so nhung nguoi bi bat cung Anh Tong, co hoan quan Hi Ninh (喜宁) đau hang Da Tien, mang tinh hinh Trung Nguyen noi voi Da Tien. Cuoi thang 9 nam 1449, Da Tien tap hop xong luc luong cac bo toc, keo xuong phia nam tan cong Bac Kinh. Ngay 1 thang 10 quan Mong Co đen Đai Đong. Đen chan thanh, Da Tien tuyen bo y đinh mang Anh Tong ve đe khien noi bo nha Minh thu han giet nhau. Anh Tong biet Da Tien se khong giet minh. Nhan luc co tri phu Hoac huyen len dang ngong va ruou, Anh Tong sai đi noi voi Quach Đang het suc giu thanh Đai Đong.
Qua nhien khi Da Tien đen chan thanh, Quach Đang mot lan nua khong chiu mo thanh. Da Tien ben tien ve Bac Kinh. Quach Đang phi bao ve trieu. Ngay 1 thang 10, Da Tien tien đen Lu Cau Kieu. Minh Anh Tong viet thu sai nguoi gui cho Ton thai hau va vua em Canh Thai thong bao tinh hinh, đe nghi co suc phong thu.
Ngay 13 thang 10, quan Ngoa Lat đanh thanh. Quan Minh duoi su chi huy cua Thuong thu Bo Binh moi la Vu Khiem đa khang cu manh liet. Da Tien co suc đanh khong noi, lai so vien binh quan Minh cac noi keo đen chan đuong ve, nen ngay 15 thang 10 nho trai lui ve phia bac.


= Đuoc tha ve nuoc =
Qua lan cong kich Bac Kinh bat thanh, Da Tien nhan ra y đinh dung Anh Tong tien vao trung nguyen đe khoi phuc nha Nguyen se khong thanh cong, mat khac hai nuoc con gian đoan hoat đong buon ban, ton hai kinh te khong nho. Vi vay Da Tien bat đau co y đinh tra lai Anh Tong.
Mua đong nam đo, Anh Tong bi đua len ngua tro ve sa mac, ben canh co 3 vien thu ha cua Da Tien: Vien Ban, Ho Ly va Cap Minh thuong ngu cung ong. Lau ngay, quan he giua ong va ho tro nen kha than thiet. Da Tien đoi đai voi Anh Tong rat hau: 2 ngay cho mot con cuu, 5 ngay cho mot con de, 7 ngay cho mot con bo; con sua bo, sua cuu moi ngay đeu khong thieu. Da Tien con muon ga em gai cho Anh Tong, nhung ong tim cach tu choi.
Sau nhieu lan dung Minh Anh Tong lam chieu bai đe lua va ep trieu đinh nha Minh cac đieu kien ve đat đai khong thanh, sang nam 1450, Da Tien sai nguoi bao voi trieu đinh nha Minh y đinh tra lai Anh Tong ve Bac Kinh. Nha Minh xay ra tranh luan gay gat ve van đe đon ong ve. Vua em Canh Thai khong muon nhuong lai ngoi vi nen lay ly do Da Tien nhieu lan gian doi trong viec nghi hoa đe phan đoi. Sau khi ban bac voi cac đai than, Canh Thai quyet đinh se đon Anh Tong tro ve o ngoi thuong hoang, vi ngoi vua cua Canh Thai đa đinh.
Ngay 1 thang 7 nam 1450, su bo nha Minh do Ly Thuc đung đau len đuong đua thu, nhung noi dung chi noi toi nghi hoa khong noi toi viec đon thuong hoang Anh Tong. Ngay 11 thang 7, Ly Thuc toi cho Da Tien. Da Tien đe Ly Thuc gap Anh Tong. Anh Tong thong qua thu tu cua su bo, biet vua em Canh Thai khong muon đon minh ve, ben nho Ly Thuc bao voi vua em, minh se lui ve trong coi lang tam to tong hoac lam dan thuong, khong tro lai ngoi bau nua; mat khac ong canh bao vua Canh Thai, neu con đe ong lam tu binh, Da Tien con tiep tuc quay roi bien cuong phia bac.
Anh Tong quy trach nhiem bai tran cho Vuong Chan va to y cam han hoan quan Hi Ninh phan boi. Vi vay ong đe nghi Da Tien đe Hi Ninh cung tro ve voi su bo nha Minh thuong nghi voi trieu đinh Canh Thai. Theo muu ke do Anh Tong dan trong mat thu, tuong Cao Ban đi toi Tuyen Phu hop tac voi quan Minh trong thanh, bat giu Hi Ninh mang xe xac.
Trong khi Ly Thuc chua ve toi Bac Kinh, Kha han Thoat Thoat cung khong thich su chuyen quyen cua Da Tien, ben sai su đen giang hoa voi vua Canh Thai. Canh Thai sai Duong Thien đi đap le nhung van khong đa đong viec đon Anh Tong tro ve. Nhung Duong Thien nuoi y đinh đon Anh Tong, ben tu minh bo ra rat nhieu tien rieng mang nhieu le vat cho Da Tien va co thuyet phuc Da Tien. Ket qua Da Tien quyet đinh trao tra Anh Tong ve.
Ngay 2 thang 8 nam 1450, Minh Anh Tong len đuong tro ve Trung Quoc sau 1 nam lam tu binh. Da Tien mang quan theo đua tien nua ngay đuong. Khi chia tay, Da Tien lay mot bo quan ao chien va 1 bo cung ten tang ong. Con Ba Nhan Thiep Moc Nhi tiep tuc đua tien ong 2 ngay đuong.
Anh Tong tro ve qua Tho Moc Bao, cung te cac tuong si tu tran truoc kia. Ngay ram thang 8, ong tro ve toi Bac Kinh. Khi qua An Đinh Mon, vua em Đai Tong cung van vo ba quan ra đon, roi đua ong ve o trong Nam cung.


Thoi ky Canh Thai = Bi giam long o Nam cung =
Minh Anh Tong bi Đai Tong khong che o Dien An cung, con goi la Nam Cung hay Tieu Nam Thanh, nho be hon nhieu so voi Tu Cam Thanh cu ma ong tung o khi con o ngoi. Ong bi Đai Tong cu nguoi canh giu nghiem ngat.
Ngay 11 thang 11 la ngay sinh thu 23 cua ong, Minh Đai Tong đa tu choi kien nghi cua mot so quan lai Bo Le ve viec cu hanh long trong mung sinh nhat ong. Cuoi nam đo, Thuong thu Bo Le la Ho Hoang lai đe nghi toi Tet nguyen đan đe moi nguoi toi chuc mung Thai Thuong hoang, nhung Đai Tong cung cu tuyet. Sang nhung nam sau, nam nao Bo Le cung đe nghi cu hanh le chuc mung ong khi toi dip nhung khong đuoc Đai Tong chap thuan.
Sang nam 1452, con Anh Tong la Thai tu Chu Kien Tham bi phe truat, thay vao đo la Chu Kien Te - con trai vua Đai Tong. Tuy nhien nam sau, Chu Kien Te chet yeu. Ngu su Chung Đong dang so đe nghi phuc hoi ngoi Thai tu cho Chu Kien Tham, nhung Đai Tong khong nghe, gian du sai đanh đon gay khien Chung Đong bi chet.
Minh Anh Tong bi canh giu chat che. Hoan quan Nguyen Lang va Vuong Dao tung nhan đo dung do ong tang mang ra ngoai, lien bi Đai Tong bat giam, ket qua ca hai cung chet. Đen nam 1455, Đai Tong theo kien nghi cua hoan quan Cao Binh, sai chat het cay coi cua cung Dien An đe đe phong nhung nguoi len lut vuot tuong cao qua lai voi ong.
Cuoc song hang ngay cua ong cung rat vat va, chi con lai so rat it cac thi ve, thuc an chi đuoc đua qua lo nho, vua it vua kem chat. Hoang hau Tien thi phai lam viec ngay đem, lam ra đuoc mot so đo theu mang ban đe đoi lay đo an thuc uong, ben nha me Tien Hoang hau cung phai tiep te them.


= Binh bien Đoat mon =

Thang 12 nam 1456, Minh Đai Tong bi benh nang. Tet nguyen đan 1457, Đai Tong khong the tu cu hanh cac le đau nam, phai sai đai than Thach Hanh lam thay. Thach Hanh đoan chac Đai Tong se khong qua khoi, lien ban voi Duong Thien, Tao Cat Tuong chuan bi đua Anh Tong tro lai ngoi vi. Thach Hanh sai nguoi bao cho Anh Tong biet, roi tau len Ton thai hau. Đem 16 thang 1 nam 1457, Anh Tong đap lai voi Thach Hanh va Tu Huu Trinh nhat tri voi đe nghi cua ho.
Minh Đai Tong du đinh sang ngay 17 thang gieng se lam trieu. Canh ba sang 17 thang gieng, Thach Hanh cung Huu đo ngu su La Thong dan quan tien ve thanh Nam. Canh tu, hon 1000 quan duoi quyen Tu Huu Trinh tien vao thanh, đanh tan quan canh giu Anh Tong, đua ong len xe.
Sang hom đo khi tram quan vao trieu đoi tu canh 5, nhung khi len đien thi thay Anh Tong xuat hien, tuyen bo tro lai Hoang vi. Ngay hom sau, ong ha lenh bat nhung nguoi than tin voi Đai Tong nhu Vu Khiem, Vuong Van.
Ngay 21 thang gieng, đoi nien hieu Canh Thai thu 8 thanh Thien Thuan. Nam đo ong 31 tuoi. Su kien nay đuoc goi la Đoat mon chi bien (夺门之变; Binh bien đoat mon).


Thoi ky Thien Thuan = Giet Vu Khiem va Vuong Van =
Ngay sau khi tro lai ngoi vua, Minh Anh Tong phe truat Đai Tong đang benh nang lam Thanh vuong nhu cu, cho ra o Tay cung, phe chuc Hoang thai hau cua Ngo thi la mau than Thanh vuong. Vo ca cua Thanh vuong la Uong thi truoc kia vi tung phan đoi thay đoi thai tu ma bi Canh Thai đay vao lanh cung, đen đay Anh Tong cho tha ra, lai phong la Vuong phi nhu truoc. May ngay sau Thanh vuong Chu Ky Ngoc qua đoi. Co y kien cho rang Thanh vuong bi Anh Tong sai nguoi sat hai.
Sau đo ong ha lenh khoi phuc chuc tuoc, danh du cho hoan quan Vuong Chan, lap con la Chu Kien Tham tro lai ngoi thai tu. Nhung nguoi co cong lam binh bien đuoc phong thuong lon co toi 3000 nguoi. Nhieu nguoi thang tien thoi Canh Thai đeu bi giang chuc hang loat.
Tu Huu Trinh va Thach Hanh tro thanh cong than, muon tru bo Vu Khiem va Vuong Van, ben quy cho Vu Khiem va Vuong Van toi muon lap Tuong vuong Chu Chiem Thien (chu cua Anh Tong va Đai Tong) lam vua. Ket qua hai nguoi bi Minh Anh Tong ket an tu hinh. Moi nguoi trong thien ha đeu noi Vu Khiem co cong đanh lui quan Ngoa Thich bi chet oan. Viec sat hai Vu Khiem cua Minh Anh Tong bi đanh gia la sai lam lon nhat cua ong trong lan lam vua thu 2.
Tu khi Vu Khiem bi sat hai, viec quan su bi bo be, Anh Tong lo buon va hoi han vi viec nay. Minh Anh Tong giao viec trieu chinh cho Tu Huu Trinh. Nhung nguoi tham gia binh bien sau khi đuoc đac sung chi chu trong lam viec rieng tu, cuoi cung nay sinh nhung viec tranh chap quyen luc giua nhung nguoi nay.


= Tu Huu Trinh that the =
Sau khi Minh Anh Tong phuc tich đa phong Tu Huu Trinh đuoc phong lam Vu Cong ba, Thuong thu bo Binh; Thach Hanh lam Tong linh cac quan, Trung quoc cong, đung đau ban vo. Tao Cat Tuong lam Tu le thai giam, Tong đoc ba doanh, đung đau hang noi quan. Chu chau Thach Hanh dung tung cho cac quan vien, manh si hon 10.000 nguoi, hon nua trieu đeu la mon ha, moi khi chung ra ngoai nguoi ta khong ai dam nhin thang vao mat, cung voi Tao Cat Tuong quyen nghieng trong ngoai, goi la Tao, Thach.
Tu Huu Trinh, Thach Hanh, Tao Cat Tuong tu the đong minh, vi tranh gianh quyen luc ma tro mat lan nhau. Tu Huu Trinh muu voi Ly Hien va Duong Tuyen đan hac Thach Hanh, Tao Cat Tuong thi sung chuyen quyen, xam chiem ruong cua nguoi dan, tuy nhien nha vua vi e ngai the luc Tao, Thach nen chua muon truy cuu đen cung. Tao, Thach biet đuoc chuyen nay, sinh oan voi Huu Trinh. Tao Cat Tuong bi mat sai tieu thai giam rinh xem hai nguoi ho noi cai gi, roi gia cach vo y nhac lai nhung loi đo truoc mat Anh Tong. Khi Anh Tong hoi sao biet nhung viec đo, thi bao la do Huu Trinh noi ra. Tu đo Anh Tong dan xa lanh Huu Trinh. Khi ngu su Truong Bang bi mat to cao voi Anh Tong nhung viec lam xau xa cua Thach Hanh, thi co Cap su trung Vuong Huyen đem viec nay noi cho Tao va Thach biet. Hai nguoi đen truoc mat Anh Tong khoc khong chiu đung day ma noi

Bon than van tu nhat sanh, nghenh đon hoang thuong phuc ngoi. Nay Noi cac chuyen quyen, nhat tam muon tru đi bon than.
Anh Tong nghe thay đong long, ben lay toi danh "Tham lam uy quyen, bai xich huan cuu" ma nhot Tu Huu Trinh vo nguc, roi bai quan đay ra Linh Nam. Tu đo Thach, Tao quyen nghieng trieu da, khong con ai ngan can.


= Diet ho Thach =
Thach Hanh thao tung quyen trong tay, lo so quan van linh Đe đoc quan vu se can tro đuong thang tien cua quan vo, tau len Anh Tong xin bai mien tuan phu va đe đoc quan vu o cac tinh bien gioi. Tu sau khi đo, quan quyen cua Hanh lai cang lon manh. Nhieu lan Thach Hanh chua co chi du cua Anh Tong ma co tranh vao gap; luc co tau chuong dang len, Anh Tong phai nhin theo sac mat cua Hanh ma chuan hay bac, do đo hai ben dan sinh hiem khich. Anh Tong khong the nhan nhin đuoc nua, ben ha lenh cho cua Ta Thuan tu ray ve sau khong co lenh trieu cua hoang đe thi khong cho Thach Hanh vao gap nua.
Phu đe cua Thach Hanh rat la xa hoa trang le, giong nhu kieu cach phu vuong gia, cang khien Anh Tong cang bat man voi Hanh. Mua thu nam 1459, Thach Buu muon đuoc cu đen tran Đai Đong, sai thu ha la Thien ho Duong Ban hon 50 nguoi tau xin. Anh Tong biet viec Buu tung bi mat luyen tap quan si o Đai Đong, lien bat bon Duong Ban tra khao. Ho khai ra nhung đieu trai phep ma Buu tung lam. Anh Tong đai no, bat giam Thach Buu vo nguc that.
Thach Hanh biet tin, đich than đen khoc ta toi, xin giang chuc cua con em minh trong trieu xuong het, Anh Tong khong theo. Cac quan trong trieu thay Thach Buu bi bat, biet Anh Tong co y tru ho Thach, nen đong loat dang so ke toi Thach Hanh, trong đo co ca nhung nguoi tung cung phe voi ho Thach. Anh Tong ben ha lenh bai quan Thach Hanh. Đau thang 2 nam 1460, Chi huy Cam y ve Luc Cao tau len rang Thach Hanh nuoi y bat man, lai cung chau la Thach Hau lan truyen nhung loi le khong hay trong dan chung va len nuoi duong nhung đua vo lai. Cac đai than lai dang so ke toi. Thach Hanh bi bat ha nguc vi toi muu phan, gia san bi niem phong. Thang sau Thach Hanh chet o trong nguc; khong lau sau Thach Buu, Thach Hau bi xu chat đau phoi thay. Sau khi Thach Hanh chet, Anh Tong lai nho toi Vu Khiem, hoi vi giet lam ong ta, vi the đem nhung quan lai ham hai Vu Khiem đeu mien chuc va bat toi.


= Cuoc binh bien cua Tao Kham =

Sau khi Thach Hanh bi diet, chu chau Tao Cat Tuong va Tao Kham cung so hai se bi tru bo. Tao Cat Tuong quyet đinh dung đao chinh quan su, nen rat biet đai quan si bo ha.
Nam 1461, Tao Kham bi Anh Tong tim co khien trach. Ngay sau đo, ngay 6 thang 8, nha vua ban chieu xuong noi thu du cac vo quan phai nen trung thanh voi hoang đe. Tao Kham cho rang đay la mot moi đe doa đoi voi minh. Ngay 20 thang 7 nam 1461, vi That Đat quay nhieu bien cuong, nha vua sai Thuong thu bo Binh Ma Ngang va tuong Ton Thang đem 15.000 quan tran giu Cam chau va Luong chau. Tao Kham lap muu dung quan cua minh giet Ma Ngang va Ton Thang khi 15.000 quan cua ho roi kinh vao ngay 7 thang 8 đe roi cuop lay quan cua ho, sau đo xong vao cung ep Anh Tong thoai vi, nhuong ngoi cho thai tu Kien Tham, xung Thai thuong hoang nhu truoc.
Đem 6 thang 8, Tao Kham mo tiec ruou thet đai quan si đe chuan bi khoi su, hai nguoi quan si Mong Co vi so that bai nen đem viec đen bao voi cac quan chi huy Ngo Can va Ngo Tong, Ngo Can bao viec cho Ton Thang, Ton Thang bao len Anh Tong. Nhan đuoc tin bao, Anh Tong lap tuc cho bat giam Tao Cat Tuong, phong toa bon cong cua Tu Cam Thanh cung chin cua ngo cua Bac Kinh. Tao Kham biet am muu đa bi tiet lo, ben giet Chi huy Cam quan Luc Cao, bat cac đai than Ly Hien, Vuong Cao, roi dan quan tan cong hai cua Đong, Tay khong đuoc. Quan Minh phan cong, Ly Hien va Vuong Cao thua co hoi bo tron.
Cac tuong Ton Thang, Ma Ngang hop suc giet hai em cua Tao Kham la Tao Huyen, Tao Tuyen, Tao Đac, chem Tao Kham bi thuong o ca hai canh tay. Tao Kham tim đuong chay khoi thanh Bac Kinh, khong đuoc, ben lui ve co thu tai nha rieng o Bac Kinh. Ton Thang cung Ton Ke Tong đem quan xong vao nha, Tao Kham ben nhay xuong gieng ma tu sat. Quan Minh vot xac cua Kham len, sau đo chat ra thanh tung khuc.
Ngay 22 thang 8 nam 1461, tat ca nhung nguoi theo Tao Kham lam phan đeu bi chat đau. Ngay 8 thang 8, Tao Cat Tuong bi xu phanh thay o Ngo Mon duoi su chung kien cua tat ca cac quan tu Thuong thu tro len. Di the cua anh em Tao Kham van bi chung o đo them may ngay roi moi nem đi. Cac đong muu cua Tao Kham nhung khong tham gia vao vu binh bien đuoc mien toi chet, đay ra Linh Nam. Ngoai ra theo đe nghi cua Ly Hien, Anh Tong khong xet hoi đen nhung nguoi bi buc ep theo phe phan nghich. Ngoai ra Anh Tong con lai lenh tam đinh chi thu thue o trong thanh, đe on đinh lai tinh hinh. Nhung ke co hoi thua loan ma đen cac gia đinh co thu oan voi minh đe quay roi, đot nha, giet nguoi. Anh Tong ha lenh bat bon cuop pha gong co thi chung giong nhu ke toi pham. Vi thanh phan chinh tham gia quan noi day la nguoi Mong Co, nen cac tuong Mong cam thay khong yen. Ngay 9 thang 8, nha vua xuong chieu tran an bon ho.


Qua đoi Sau khi Anh Tong dep xong luc luong quyen than ho Thach va ho Tao, chinh truong nha Minh tuong đoi yen on. Trung tuan thang 12 nam Thien Thuan thu 7, tuc la đau nam 1464 duong lich, Minh Anh Tong mac benh nang khong the ra thuong trieu đuoc.
Nam Thien Thuan thu 8 (1464), ong khong con tu minh xu ly cong viec đuoc nua, nen lenh cho Hoang thai tu Chu Kien Tham len Van Hoa đien đe nhiep chinh. Ngay 16 thang chap, benh qua nang, Hoang đe tu lieu khong the qua khoi, ben trieu Hoang thai tu va van vo ba quan đen ben giuong dan do. Ong dan Thai tu may viec:

Tien Hoang hau chung hoan nan voi ong nhung khong co con, Thai tu phai tan hieu đe Tien hau khong xung đot voi me Thai tu la Chu Quy phi.
Bai bo che đo tuan tang phi tan (phi tan bi chon song) theo ong sau khi ong qua đoi.
Nam 1464, ngay 17 thang 1 AL, Hoang đe bang ha đung 7 nam sau ngay ong tro lai ngoi, tho 38 tuoi. Thai tu Chu Kien Tham len noi ngoi, tuc la Minh Hien Tong Thanh Hoa Hoang đe.
Thang 2 nam đo, ong đuoc ton thuy hieu la Phap Thien Lap Đao Nhan Minh Thanh Kinh Chien Van Hien Vu Chi Đuc Quang Hieu Due Hoang đe (法天立道仁明誠敬昭文憲武至德廣孝睿皇帝), mieu hieu la Anh Tong (英宗). Theo cach đat ten thuy, Due la co the lam thanh, Anh la noi troi hon nguoi.
Thang 5 nam đo, ong đuoc chon o Du Lang (裕陵) trong Minh thap tam lang.


Nhan đinh Minh Anh Tong khong đuoc su sach đanh gia cao. Thoi đai ong song la giai đoan chuyen tiep tu thinh sang suy cua nha Minh, ong khong co bien phap hieu qua nao đe ngan chan tinh hinh xau đi. Minh Anh Tong tin dung gian than khien nen chinh tri suy đoi.
Su gia hien đai Manh Sam, nguoi co nhung cong trinh bien soan, nghien cuu va đanh gia ve lich su thoi Minh - Thanh cho rang Minh Anh Tong Thien Thuan Đe la hon quan, bat tai, truoc trong dung Vuong Chan lam trieu đinh đien đao, tham cong đe lot vao tay Ngoa Lat khien quoc the bi mat mat; sau khi phuc vi lai đe cho Tao, Thach lan quyen thao tung.
Sang lan lam vua thu 2, ong co đuoc mot vai thanh tuu: ngan chan quyen than, bai bo che đo tuan tang cung phi theo vua đa hinh thanh tu cac trieu đai truoc. Viec bai bo che đo tuan tang cua ong đuoc xem la đang luu lai thinh đuc cho đoi sau.


Gia đinh Cha: Minh Tuyen Tong Chu Chiem Co.
Me: Hieu Cung Chuong Hoang hau Ton thi (孝恭章皇后孙氏, 1399 - 1462), nguoi Tran Binh, Son Đong. Cha ba la Vinh Thanh huyen chu bo Ton Trung (孙忠). Nhap cung phong vi Quy phi, rat đuoc Tuyen Tong sung ai. Sau khi Ho Hoang hau bi phe, ba tro thanh Hoang hau. Khi Anh tong ke vi, ton hieu Thuong Thanh Hoang thai hau (上圣皇太后), ve sau cai thanh Thanh Liet Tu Tho Hoang thai hau (圣烈慈寿皇太后).


= Hau phi =

Hieu Trang Due Hoang hau Tien thi (孝莊睿皇后錢氏, 1426 - 1468), con gai Đo chi huy thien su Tien Quy. Trong thoi gian Anh Tong bi cam tu o Mong Co, ba tung ban het tai san rieng, cau Troi Phat phu ho cho Anh Tong. Do khoc nhieu va đau kho, ba bi benh, liet mot chan va bi mu
Hieu Tuc Hoang hau Chu thi (孝肅皇后周氏, ? - ?), nguoi Xuong Binh, con gai Cam y ve Thien ho Ninh quoc cong Chu Nang (周能). Xuat than cung nu, sau vao hau Anh Tong thi đac sung, so phong la Quy phi. Ba sinh ra Minh Hien Tong va Sung Gian vuong Chu Kien Trach va Trung Khanh Cong chua
Tinh Trang An Muc Than phi Van thi (靖莊安穆宸妃万氏, 1431 - 1468), cha la Van Tu (万聚), von chi la linh hau, sau nho con gai lam phi ma tan phong len hang Chinh ngu pham Cam y ve Thien ho. Sinh ha 6 nguoi con: Đuc Trang vuong Chu Kien Lan, Tam tu Chu Kien Thuc, Cat Gian vuong Chu Kien Tuan, Han Muc vuong Chu Kien Tri, Thuan An Cong chua, Quang Đuc Cong chua. La phi tan sinh nhieu con nhat trong hau cung cua Anh Tong
Đoan Tinh An Hoa Hue phi Vuong thi (端靖安和惠妃王氏, 1429 - 1485), nguoi Đai Hung, cha la Chinh luc pham Cam y ve Thien ho Vuong Ban, me la Pham thi (范氏). Sinh ha Gia Thien Cong chua va Hua Đieu vuong Chu Kien Thuan chet yeu
Cung Đoan Trang Hue Đuc phi Nguy thi (恭端莊惠德妃魏氏, 1426 - 1469), cha la Nguy Trung (魏忠), me la Truong thi (张氏). Nam Chinh Thong thu 7 (1442) nhap cung , tan vi Đuc phi (德妃). Đuc phi tinh tinh nhu hoa, luc cung đeu kinh trong. Sinh ha Huy Trang vuong Chu Kien Phai, Nghi Hung Cong chua va 1 hoang nu chet non. Sau khi qua đoi , Minh Hien Tong nghi chau 5 ngay.
Trang Tinh An Vinh Thuc phi Cao thi (莊靜安榮淑妃高氏, 1429 - 1511), von la cung nu nha toi than , hau ha Anh Tong khi bi giam tai Nam Cung, đuoc ong sung hanh. Sau Anh Tong tuc vi, phong lam Thuc phi (淑妃). Sinh ha Tu Hoai vuong Chu Kien Chu va Long Khanh Cong chua
Trang Hi Đoan Tuc An phi Duong thi (莊僖端肅安妃杨氏, 1414 - 1487), nguoi Lieu Duong, cha la Duong Ba Nhan (杨伯颜), chu la Kim ngo huu ve chi huy đong tri Duong Nghiem (杨广); me la Truong thi (张氏), chi cua Cam y ve bach ho Truong Phuc An (张福安). Vao cung lam cung nu, hau ha Anh Tong khi bi giam tai Nam Cung. Sau Anh Tong tuc vi, phong lam An phi (安妃). Sinh ha Sung Đuc Cong chua
Cung Hoa An Tinh Thuan phi Phan thi (恭和安靜順妃樊氏, 1414 - 1470), nguoi huyen Đan Đo, sinh 1 hoang nu chet non , nam Thien Thuan thu nhat (1457) moi đuoc tan phong Thuan phi (順妃).
Chieu Tuc Tinh Đoan Hien phi Vuong thi (昭肅靖端賢妃王氏) , co cha la Cam y ve Thien ho ho Ly , ba tuoi đa đuoc sung vao Noi đinh , nam Thien Thuan thu nhat (1457) moi đuoc tan phong Hien phi (賢妃). Vuong thi tinh tinh nhu hoa , luc cung đeu kinh trong.
Trinh Thuan Y Cung Kinh phi Luu thi (貞順懿恭敬妃刘氏, ? - 1463), co the la me cua Gia Tuong Cong chua , ban đau truy phong Hue phi (惠妃).
An Hoa Vinh Tinh Le phi Luu thi (安和榮靖麗妃刘氏, 1426 - 1512), nguoi Te Ninh, cha la Luu Lam (刘林), me la Tran thi (陈氏). Co the la me cua Gia Tuong Cong chua , la thi thiep theo hau Anh Tong tu tiem đe.
Chieu Tinh Cung phi Luu thi (昭靜恭妃刘氏, ? - 1500), sau khi qua đoi Minh Hieu Tong cho nghi chau 1 ngay. Co the la me cua Gia Tuong Cong chua
Cung An Hoa phi Cung thi (恭安和妃宮氏, 1430 - 1467), con gai cua Cam y ve bach ho Cung Chuan (宫纯) , nam 5 tuoi nhap Dich đinh , nam Thien Thuan thu nhat moi đuoc tan lam Hoa phi (和妃).
Cung Tinh Trang phi Trieu thi (恭靖莊妃趙氏, 1446 - 1514), nguoi Hang Chau, cha la Trieu Tri (赵智), me la Ngo thi (吴氏). Nam Thien Thuan thu 4 (1460) sach phong Trang phi (莊妃). Sau khi qua đoi Minh Vu Tong cho nghi chau 1 ngay
Đoan Trang Chieu phi Vu thi (端莊昭妃武氏) , cha la Cam y ve Thien ho Vu Khoan (武宽) , nam Tuyen Đuc thu sau nhap Dich đinh , phan vi Tuyen thi. Thien Thuan nguyen nien moi đuoc tan lam Chieu phi (昭妃) , mat nam Thanh Hoa thu 3.
Chieu Y Hien phi Ly thi (昭懿賢妃李氏)
Vinh Tinh Trinh phi Vuong thi (榮靖貞妃王氏) , nien hieu Thien Thuan nam Đinh Suu sach phong Trinh phi (貞妃) , mat nam Chinh Đuc thu 2.
Hy Khac Sung phi Du thi (僖恪充妃余氏)
Cung Hy Thanh phi Truong thi (恭僖成妃張氏, ? - 1504) , xuat than cung nu.
Hue Hoa Le phi Tran thi (惠和麗妃陳氏, ? - 1500) , xuat than cung nu , sau khi qua đoi đuoc an tang voi nghi le nhu Chieu Tinh Cung phi Luu thi , Minh Hieu Tong nghi chau 1 ngay.
Đoan Hoa Y phi Hoang thi (端和懿妃黃氏, ? - 1491)


= Hoang tu =


= Hoang nu =
Chi ro đuoc 10 nguoi, su sach ghi rang Long Khanh Cong chua la con gai thu 11 cua Anh Tong. Vi vay, Anh Tong phai co it nhat la 12 nguoi con gai (co the co hai nguoi con gai chet yeu nhung khong đuoc ghi chep)


Trong van hoa đai chung Xem them Minh Đai Tong
Su bien Tho Moc bao
Tao Thach chi bien
Vuong Chan
Du Lang
Minh Hien Tong


Tham khao An Tac Chuong (1996), Chuyen nhung ke bao tan trong lich su, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Vuong Thien Huu chu bien (2004), Muoi sau hoang đe trieu Minh, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Cat Kiem Hung chu bien (2006), Buoc thinh suy cua cac trieu đai phong kien Trung Quoc, tap 3, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Ho Han Sinh (2002), Bi mat lang tam trieu Minh, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Đang Huy Phuc (2001), Cac hoang đe Trung Hoa, Nha xuat ban Ha Noi
Nguyen Khac Thuan (2003), Cac đoi đe vuong Trung Quoc, Nha xuat ban Giao duc
Boorman, Howard L.; Cheng, Joseph K. H. (1970). Biographical Dictionary of Republican China. New York: Columbia University Press. ISBN 0-231-08957-0.
Robinson, David M.. 1999. "Politics, Force and Ethnicity in Ming China: Mongols and the Abortive Coup of 1461". Harvard Journal of Asiatic Studies 59 (1). Harvard-Yenching Institute: 79–123. doi:10.2307/2652684.
Meng, Sen (1967). Mingdai Shi. Taipei: Zhonghua congshu weiyuan hui.


Chu thich