Buom phuong Vuong hau Alexandra (danh phap khoa hoc: Ornithoptera alexandrae) la mot loai buom trong ho Buom phuong thuoc chi Ornithoptera. Đay đuoc xem la loai buom lon nhat tren the gioi, voi nhung ca the cai đat sai canh tu 25 cm đen 28 cm (9,8 in đen 11 in). Loai buom nay chi đuoc tim thay trong cac khu rung xung quanh đong bang Popondetta cua tinh Oro o phia đong Papua New Guinea.
Loai nay đang bi đe doa va la mot trong ba loai buom đuoc liet ke trong Phu luc I cua CITES, khien viec buon ban loai nay tro nen bat hop phap.


Lich su Loai nay đuoc phat hien vao nam 1906 boi nha suu tam hoc Albert Stewart Meek. Ong đuoc Walter Rothschild thue đe thu thap cac mau vat lich su tu nhien tu New Guinea. Vao nam 1907, Rothschild đa đat ten cho loai buom nay đe vinh danh vuong hau Alexandra cua Đan Mach.. Mac du mau vat đau tien đuoc thu thap bang mot khau sung ngan nho, nhung Meek đa som phat hien va nhan giong hau het cac mau vat đau tien. Vao thoi Victoria va Edward, hop đan chua đay hat mu tac hoac cac loai đan tam, đuoc thiet ke chu yeu đe ban cac loai chim nho o cu ly ngan va khong lam ton hai đen bo long cua chung, đoi khi đuoc cac nha suu tap su dung đe ban ha nhung con buom bay cao va cac loai bo canh cung lon trong cac chuyen tham hiem đen cac nuoc nhiet đoi. Đen cuoi nam 1907, Meek đa co the thu thap tong cong 99 mau vat cua loai nay, bao gom 35 ca the bi bat va 25 ca the khac đuoc nhan giong trong chuyen tham hiem thu hai.
Mac du hau het cac nha khoa hoc hien nay phan loai loai nay trong chi Ornithoptera, truoc đay loai nay đa đuoc đat trong chi Troides hoac chi Aethoptera hien khong con ton tai. Nam 2001, nha buom hoc Gilles Deslisle đe xuat đat no trong phan chi cua chinh chi Ornithoptera (ma mot so nguoi đa coi no la mot chi); ban đau ong đe xuat cai ten Zeunera, nhung đay la mot danh phap đong nghia cua Ornithoptera đuoc Piton đat ra vao nam 1936, va ten thay the sau nay la Straatmana.


Mo ta Con cai co kich thuoc lon hon con đuc voi đoi canh rong hon, tron hon ro ret. Con cai co sai canh tu 25 cm đen 28 cm (9,8 in đen 11 in), chieu dai co the la 8 cm (3,1 in) va khoi luong co the len toi 12 g (0,42 oz). Mat tren mau nau voi cac mang mau trang xep thanh hai hang dang hinh chu V. Mat duoi co mau nau voi mot đuong vien duoi hinh tam giac mau vang o giua. Co the co mau kem va co mot phan long nho mau đo tren nguc mau nau.
Con đuc co su di hinh gioi tinh noi bat. Đoi canh dai voi cac goc canh. Mat tren mau xanh luc anh kim voi dai trung tam mau đen. Mat duoi mau xanh la cay hoac xanh luc lam voi cac đuong gan đen. Con đuc nho hon con cai. Bung co mau vang tuoi. Sai canh cua con đuc co the dai khoang 20 cm (8 in), nhung thuong la khoang 16 cm (6,3 in). Con đuc thuoc phan loai atavis co mau sac rat sac so voi nhung đom vang tren canh sau. va con đuc cua phan loai diva thi co cac cac o canh mau xanh đam, khac biet so voi mau xanh tieu chuan. Ca hai gioi đuc va cai thuong bi nham lan voi O. priamus.


Sinh vat hoc Vong đoi cua loai nay lan đau tien đuoc nghien cuu vao nam 1967–1970 va đuoc mo ta boi nha con trung hoc Birdwing Ray Stratman (1917–1987) vao nam 1971.


= Trung =
Trung kha lon va co mau vang nhat va det o goc, đuoc co đinh vao be mat ma chung đuoc đe bang mot chat dich mau cam sang. Trong đieu kien thich hop, buom phuong Vuong hau Alexandra cai co kha nang đe hon 240 qua trung trong suot cuoc đoi cua no, moi lan đe khoang tu 15-30 qua trung. Trung bi tan cong boi cac loai kien va cac loai trong bo Canh nua (mac du mot so bai bao gop chung bo nay voi Heteroptera).
Trong mot so truong hop, con cai co the đe trung khong phai tren cay chu ma o khoang cach vai cm tinh tu than cay. Đe trung cach cay chu mot khoang cach ngan co the giup bao ve chong lai ky sinh trung. Khi vua moi sinh, chung thuong an la cay truoc roi moi đen vo trung.


= Au trung =
Au trung moi no an vo trung cua chinh no truoc khi an la tuoi. Au trung co mau đen voi cac not san sui mau đo va co mot dai mau kem o giua co the.
Sau khi an vo trung, chung bat đau hut chat dinh duong tu cac loai cay thuoc chi Aristolochia (ho Aristolochiacea), bao gom A. dielsiana, A. schlecteri va A. tagala. Ban đau, chung an la tuoi cua cay chu, cuoi cung gay ra benh vo cay cho cac loai cay nay truoc khi hoa nhong. Cac loai cay thuoc ho Aristolochiaceae chua acid aristolochic trong la va than cua chung. Đay đuoc cho la mot chat đoc manh đoi voi đong vat co xuong song va đuoc au trung tich luy trong qua trinh phat trien cua chung.


= Nhong =
Nhong co mau vang cua vang hoac nau vang voi cac mang mau đen. Nhong cua con đuc co the đuoc phan biet bang mot mang đen mo tren vo canh; no tro thanh dai vay canh sau khi chung truong thanh va đuoc goi la hinh thai gioi tinh. Thoi gian đe loai nay phat trien tu trung thanh nhong la khoang sau tuan, voi giai đoan nhong mat mot thang hoac hon. Con truong thanh chui ra khoi ken vao sang som khi đo am van con cao, vi đoi canh lon cua chung co the bi kho truoc khi chung no ra hoan toan neu đo am giam xuong.


= Truong thanh =
Con truong thanh co the song tu ba thang tro len, voi con đuc co the song them ba thang nua trong tu nhien va con cai len đen sau thang. Loai nay co it ke thu tu nhien vi trong co the chung co cac chat đoc đuoc tich tru trong thuc an khi chung la au trung, ngoai tru nhen det qua cau lon (Nephila) va mot so loai chim nho. Con truong thanh an mat hoa tao ra mot buc rong cho con truong thanh đap xuong, bao gom ca cac loai thuoc chi Dam but. Nhung con truong thanh bay rat manh vao sang som va hoang hon khi chung tich cuc kiem an o nhung bong hoa.
Nhung con đuc cung bay xung quanh cac khu vuc cua cay chu đe tim nhung con cai moi xuat hien vao sang som. Con cai co the đuoc nhin thay đang tim kiem cay chu trong hau het thoi gian trong ngay. Nhung con đuc tan tinh ngan nhung ngoan muc; chung lo lung phia tren mot nguoi ban đoi tiem nang va tiet ra pheromone đe kich thich giao phoi. Nhung con cai de tiep thu se cho phep con đuc ha canh va ket đoi, trong khi nhung con cai khong de tiep thu se bay đi hoac noi cach khac la khong muon giao phoi. Con đuc co tinh bao ve lanh tho manh me va se khong cho nhung con buom hoac/va cac loai khac xam nhap va tham chi đoi khi đuoi theo chung. Loai nay thuong bay cao trong tan rung nhiet đoi, nhung ca hai gioi đeu ha xuong cach mat đat trong vong vai met khi kiem an hoac đe trung.


Phan loai Ornithoptera alexandrae f. atavis Rumbucher, 1973
Ornithoptera alexandrae f. diva Schaffler, 2001


Cac moi đe doa va bao ton Loai buom phuong Vuong hau Alexandra đuoc IUCN liet ke vao danh sach cac loai co nguy co tuyet chung, bi gioi han o khoang 100 km2 (40 dam vuong Anh) cua rung nhiet đoi ven bien gan Popondetta, tinh Oro, Papua New Guinea, mac du cac bao cao cho thay mau vat đau tien ma Meek thu thap đuoc ghi nhan vao thang 1 nam 1906 tu mot noi đien hinh gan Biagi o đau nguon song Mambare. Tuy nhien, no rat phong phu tai đia phuong va can co rung nhiet đoi phat trien lau đoi đe ton tai lau dai. Moi đe doa chinh đoi voi loai nay la su pha huy moi truong song cua cac đon đien co dau, mo rong đat nong nghiep va khai thac go. Tuy nhien, vu phun trao cua nui Lamington gan đo vao nhung nam 1950 đa pha huy mot khu vuc rong 250 km2 trong moi truong song truoc đay cua loai nay va la ly do chinh dan đen tinh trang hiem gap hien nay.
Loai nay đuoc cac nha suu tap đanh gia cao va vi su quy hiem cua no, loai buom nay đuoc ban voi gia rat cao tren thi truong cho đen, theo bao cao la 8.500-10.000 đo la My tai Hoa Ky vao nam 2007. Nam 2001, nha nghien cuu noi tieng nguoi Canada, Gilles Deslisle, đa bi phat 50.000 đo la Canada vi nhap khau trai phep sau mau vat cua loai nay. Nam 2007, "ke buon lau buom toan cau" Hisayoshi Kojima đa nhan 17 toi danh sau khi ban mot so loai buom co nguy co tuyet chung, bao gom mot cap buom phuong Vuong hau Alexandra voi gia 8.500 đo la My, cho mot đac vu cua Cuc Ca va Đong vat hoang da Hoa Ky.
Nhung nguoi suu tap ban đau that vong vi đo cao ma con truong thanh bay vao ban ngay khien viec suu tap tro nen kho khan va thuong su dung sung ngan đe ha mau vat, nhung vi nhung nguoi suu tap yeu cau mau vat chat luong cao cho bo suu tap cua ho nen hau het cac mau vat đeu đuoc nuoi tu au trung hoac nhong.
Mac du nhung nguoi suu tap thuong lien quan đen su suy giam cua loai nay, nhung su pha huy moi truong song la moi đe doa chinh.
Loai nay đuoc liet ke trong Phu luc II cua CITES vao nam 1986, va sau đo la Phu luc I vao nam 1987. đieu đo nghia la buon ban thuong mai quoc te la bat hop phap. Tai cuoc hop nam 2006 cua Uy ban Đong vat CITES, mot so y kien đe xuat nen chuyen no ve Phu luc II (cho phep han che buon ban loai nay), vi loi ich bao ton cua quan ly ben vung co le cao hon so voi loi ich cua lenh cam buon ban. Đong thoi, loai nay cung đuoc bao ve boi luat phap o Papua New Guinea tu nam 1966.


Xem them Bao ton o Papua New Guinea
He đong vat New Guinea
Loai bieu trung
Danh sach cac loai con trung lon nhat


Tham khao Thu muc Parsons, Michael J. , 1984 The Biology and Conservation of Ornithoptera alexandrae. In: The Biology of Butterflies, edited by Vane-Wright & Ackery. Symposia R. ent. Soc. Lond. 11, pp. [327-332]
Parsons, Michael J. , 1987 The Butterflies of Papua New Guinea.
Parsons, M. J. 1992. The butterfly farming and trading industry in the Indo-Australian region and its role in tropical forest conservation. Tropical Lepidoptera 3 (Suppl. 1): 1-31.pdf Full text
Parsons, M., 1999 The Butterflies of Papua New Guinea - Their Systematics and Biology. Academic Press, London
Straatman, R. 1971 The life history of Ornithoptera alexandrae Rothschild Journal of the Lepidopterists' Society 1971 Volume 25:58-64.pdf
D'Abrera, B. (1975) Birdwing Butterflies of the World. Country Life Books, London.
Collins, N. Mark; Morris, Michael G. (1985). Threatened Swallowtail Butterflies of the World: The IUCN Red Data Book. Gland & Cambridge: IUCN. ISBN 978-2-88032-603-6 – qua Biodiversity Heritage Library.
Haugum, J. & Low, A.M. 1978-1985. A Monograph of the Birdwing Butterflies. 2 volumes. Scandinavian Press, Klampenborg; 663 pp.
Deslisle, G. (2004) A taxonomic revision of the "birdwing butterflies of paradise", genus Ornithoptera based on the adult morphology (Lepidoptera, Papilionidae). Lambillionea, 104 (4): 1 - 151.


Lien ket ngoai Butterflycorner.net (tieng Anh va tieng Đuc)
Entry at Nagypal.net
Southeastern peninsula of Papua New Guinea Ecoregion
Pteron
Enchanted Learning - Queen Alexandra's Birdwing Butterfly