Le Than Tong (chu Han: 黎神宗) (1607 – 2 thang 11 nam 1662) ten huy la Le Duy Ky (黎維祺), la vi hoang đe thu sau cua nha Le Trung hung va thu 17 cua nha Hau Le trong lich su Viet Nam. Ong cung la vi Vua Viet Nam duy nhat hai lan len ngoi, co đen 4 nguoi con đeu lam vua va la vi vua Viet Nam đau tien lay vo phuong Tay cung nhu la vua co nhieu vo la nguoi cac dan toc khac.


Than the Le Duy Ky sinh vao ngay 19 thang 11 am lich nam Đinh Mui (1607), la đich truong tu cua vua Le Kinh Tong va hoang hau Trinh Thi Ngoc Trinh, con gai thu cua chua Trinh Tung. Nhu vay ong la chau noi cua Le The Tong va chau ngoai cua Trinh Tung.
Ong đuoc su sach mo ta la nguoi co mui cao, mat rong.


Len ngoi Le Duy Ky sinh ra va lon len khi cuoc chien tranh voi nha Mac co ban cham dut, nhung đong thoi nha Le đa mat thuc quyen ve tay quyen than ho Trinh. Đieu đo khien vua cha Kinh Tong bat binh, lien ket voi nguoi con thu cua Trinh Tung la Trinh Xuan (cau cua Duy Ky, muon tranh ngoi con truong cua Trinh Trang) đinh lat đo Trinh Tung. Viec khong thanh, thang 5 nam 1619, ong ngoai Trinh Tung buoc vua cha Kinh Tong that co chet, roi lap Le Duy Ky, khi moi 12 tuoi, len lam vua moi, tuc la Le Than Tong.


Lam vua = Lan thu nhat =
Thang 7 nam Quy Hoi (1623), nhan dip Binh An vuong Trinh Tung qua đoi, Trinh Xuan mot lan nua đem quan noi len đe tranh ngoi chua, The tu Trinh Trang cung vua Le Than Tong keo quan ra Thanh Hoa đe dep loan.
Thoi gian o ngoi Le Than Tong lam vua chinh la luc cuoc chien giua ho Trinh va ho Nguyen o phia nam bung no du doi. Ca hai ho đeu nhan danh "phu Le" đe chong lai nhau. Sau khi Nguyen Phuc Nguyen chinh thuc ly khai khong than phuc ho Trinh, cat cu vung Thuan Hoa va Quang Nam, thang 2 nam 1627, cau Trinh Trang (thay Trinh Tung nam 1623) ruoc ong than chinh vao nam đanh ho Nguyen. Tuy nhien quan Le-Trinh khong thang đuoc quan Nguyen phai rut ve.
Nam Canh Ngo (1630), thang 5, vua lay con gai cua Trinh Trang la Trinh Thi Ngoc Truc lam hoang hau. Ngoc Truc von la vo cua nguoi bac ho vua la Le Tru sinh đuoc bon con. Luc đo, Le Tru bi giam trong nguc. Trinh Trang đem Ngoc Truc ga cho Than Tong. Trieu than la Nguyen Thuc, Nguyen Danh The nhieu lan dang so can, nhung luc đo Than Tong khong co thuc quyen, biet minh khong the chong lai chua Trinh nen khong nghe va noi rang: 

"Xong viec thi thoi, lay guong vay".
Khi nhap cung, Hoang hau Trinh Thi Ngoc Truc khong chi co vai ve la truong boi, ma con hon vua Than Tong đen muoi hai tuoi..
Sau lan Trinh Trang đanh Nguyen lan thu 2 (1633) khong thanh cong, đau nam 1643, chua Trinh lai ruoc Le Than Tong đi than chinh đanh ho Nguyen lan thu 3. Xa gia cua Than Tong tien vao chau Bo Chinh, đong tai xa An Bai, con cac tuong tien quan đen cua Nhat Le. Quan Nguyen Phuc Lan dua vao Luy Thay chong cu. Do luc đo mua he, khi hau oi buc, quan Le - Trinh bi benh nhieu nen Trinh Trang đanh lui quan.


= Lan thu hai =
Thang 10 nam Quy Mui (1643), vua nhuong ngoi cho con la Le Duy Huu (tuc la Le Chan Tong) sau khi o ngoi đuoc 25 nam. Ong len lam Thai thuong hoang con Hoang hau Trinh Thi Ngoc Truc lam Hoang thai hau.
Thang 8 nam 1649, Le Chan Tong mat som, Than Tong đuoc Trinh Trang đua tro lai ngoi vua.
Thang 4 nam 1652, tai ky thi Đien, Le Than Tong đich than ra đau đe van sach, hoi ve chinh su hay do cho nhung nguoi du thi. Ho Si Duong cung 6 nguoi đo đong tien si xuat than trong dip nay.
Cuoc chien tranh voi ho Nguyen o phia nam van tiep dien. Sau khi đay lui đuoc quan Nguyen khoi Nghe An nam 1660, nam 1661, Trinh Tac (thay Trinh Trang nam 1657) lai đua Le Than Tong đi Nam tien. Nhung Nguyen Huu Dat tran thu Nam Bo Chinh chia quan đap luy the thu, quan Trinh đanh may thang khong ha đuoc, đen thang 3 nam 1662, quan vien chinh met moi, luong het, chua Trinh ben rut quan ve bac.
Thang 9 nam 1662, Le Than Tong nhiem benh ung thu va đen ngay 22 thi ong qua đoi, huong tho 56 tuoi, lam vua hai lan tong cong 37 nam.
Trong ca hai lan lam vua, ong 3 lan đi Nam tien đanh ho Nguyen voi cac chua Trinh. Viec trieu chinh cua Le Than Tong đeu do ho Trinh quyet đinh. Co y kien cho rang ong cung tung co y đinh đoat lai quyen hanh cho ho Le nhung Trinh Tung la ong ngoai cua ong, Trinh Trang vua la cau vua la cha vo ong, boi moi quan he đac biet đo ma ong khong muon đoat lai quyen binh nua.

Vua Le Than Tong đuoc tang tai Ngoc Long, xa Quan Lai, huyen Loi Duong (nay la xa Tho Dien huyen Tho Xuan, Thanh Hoa) nay la thon Xuan Tan xa Xuan Hung huyen Tho Xuan tinh Thanh Hoa.


Gia quyen Than phu: Le Kinh Tong
Than mau: Trinh Thi Ngoc Trinh, con gai thu cua chua Binh An vuong Trinh Tung.


= Cung phi, hon phoi =
Ngoai ba vo đau tien la Trinh Thi Ngoc Truc, vua Le Than Tong co 5 phi tan nua va đieu ky la la moi ba thuoc mot dan toc: vo thu hai la nguoi Thai, vo thu ba la nguoi Muong, vo thu tu la nguoi Han, vo thu nam nguoi Lao va vo thu sau la nguoi Ha Lan.


 Hoang hau  Thang 5 nam Canh Ngo (1630), chua Trinh Trang ep vua Le Than Tong phai lay con gai cua minh la Trinh Thi Ngoc Truc đe tan phong lam hoang hau. Nam ay vua Le Than Tong moi 23 tuoi con ba Ngoc Truc đa o tuoi 36.
Hoang hau Trinh Thi Ngoc Truc o ngoi vi quoc mau khong đuoc bao lau, ba đa mang theo con gai Ngoc Duyen (con cua ba va Le Tru) roi cung, tu hanh tai chua But Thap o phia tay thon But Thap, xa Đinh To, huyen Thuan Thanh, tinh Bac Ninh ngay nay. (Linh muc Alexandre de Rhodes tung viet ve ba Ngoc Truc voi rat nhieu loi ngoi khen: "Ba rat thong chu Han, gioi ve tho, chung toi goi ba la Ca-te-ri-na vi ba giong Thanh nu ve nhiet tam cung nhu đao hanh, ve nhung đuc tinh tinh than cung nhu sang trong ve dong ho".)


 Hau phi  Pham Thi Ngoc Hau, sau đuoc phong lam Đoan Thuan Hoang thai hau va la me vua Le Huyen Tong.
Ba que o lang Qua Nhue, huyen Loi Duong (nay la huyen Tho Xuan, Thanh Hoa), nhung cung co sach chep ba la nguoi lang Kim Bang, xa Nam Giang (nay la thon Kim Bang, xa Nam Giang, huyen Tho Xuan, Thanh Hoa). Ong Pham Đinh Kien o phu Thieu Thien len song o lang Qua Nhue huyen Loi Duong, tuc la lang Kim Bang (ban đo Thanh Hoa chi viet la lang "Kim" xa Nam Giang, huyen Tho Xuan ngay nay). Ong Kien lay ba Chu Thi Loan nguoi xa Thanh Nga, huyen Yen My, tinh Hung Yen sinh ra hai con gai la Ngoc Hien, Ngoc Hau. Khi chi em Pham Thi Ngoc Hau, Pham Thi Ngoc Hien moi hon 10 tuoi thi cha lam benh qua đoi, co mot thay đia ly tung chiu on giup đo cua gia đinh ho Pham nghe tin tim đen vieng va xin tim mot noi đat tot đe tang an nhan, coi đo nhu su tra on đen nghia. Ngoi đat đo đuoc coi la phuc đia, thay đia ly tien đoan đo la the đat nhat gia cong hau, nhat gia vuong (nghia la: Mot nguoi lay cong hau, mot nguoi lay vua). Nhieu nguoi khong hieu cho đo la chuyen tam phao, ong thay đia ly khong tranh luan ma chi cuoi roi ra đi.
Nam 18 tuoi, ba la mot thieu nu xinh đep, đuc hanh đu đay. Nam 19 tuoi, ba theo nguoi than ra kinh đo Thang Long choi, đo cung la luc Le Than Tong đang o ngoi lan thu nhat (1619-1643), ong nam mong thay mot nguoi con gai xinh đep tu phia nam đi đen, tu xung la co duyen phan tu tien kiep. Giac mong đo lap lai nhieu lan khien Than Tong lay kinh ngac. Ong mo ta lai dung nhan nguoi trong mong, sai hoa quan trong trieu ve thanh tranh roi cho nguoi đi tim kiem. Đung luc cac đai than đang tim thi ho bat ngo gap mot co gai giong het trong tranh đang đi dao o kinh đo. Vua lien cho nguoi đua co gai vao cung hoi chuyen thi đuoc biet co ten la Pham Thi Ngoc Hau, nguoi xu Thanh. Tin la ung vao giac mong, Le Than Tong lien tuyen co gai lam cung phi va rat sung ai. Ba chi la Ngoc Hien lay đuoc cong hau la ong Tien si ho Le nguoi thon Truong Son, xa Quan Trung, huyen Đong Thanh, phu Dien Chau, tinh Nghe An; lam quan toi chuc Đac tien kim tu Vinh loc Đai phu Ta ly cong than Hinh bo Thuong thu, tuoc Phuong Que hau.
Nam Giap Ngo (1654), cung phi Pham Thi Ngoc Hau ha sinh mot hoang tu, đuoc đat ten la Le Duy Vu, đay la nguoi con trai thu hai cua vua Le Than Tong.
Thang 9 nam Nham Dan (1662), Le Duy Vu đuoc lap lam Thai tu va đen thang 11 cung nam sau khi Le Than Tong qua đoi, Thai tu khi đo moi len 9 tuoi đuoc lap lam vua, su goi la Le Huyen Tong.
Con đuoc ke vi ngai vang, ba Pham Thi Ngoc Hau đuoc ton la Hoang thai hau, the nhung Le Huyen Tong lam vua cung chi đuoc 8 nam (1662-1670) thi mat, tho 17 tuoi. Thai hau rat đau buon, tu đo ba chuyen tam tim hieu Phat giao va lo lam tu thien, giup đo dan chung cho đen khi mat.

Nguyen Thi Ngoc Bach (1604 - ?), Minh Thuc Hoang thai hau va la me vua Le Chan Tong.
Ba que o xa Hoang Đan, Son Nam Ha (nay la xa Yen Hung, huyen Y Yen, tinh Nam Đinh). Mot lan, vua ngu thuyen rong xuoi dong song Đay, khi qua mot dai đat co hinh dang la ky o xa Hoang Đan, xu Son Nam Ha (nay la xa Yen Hung, huyen Y Yen, tinh Nam Đinh), vua truyen cho dung thuyen lai đe hoi tham va nguoi dan o đay cho biet, noi ho sinh song co ten goi la xom Thoi. Boi vi dai đat ay co hinh nhu mot cai thoi det vai. Khi ay, nha vua bong nghe thay tieng hat trong treo, thanh thot tu xa vang đen, đua tam mat tim kiem, Le Than Tong rat ngac nhien thay mot co gai khong giong nhu moi nguoi đen lay phuc ra mat hoang đe ma lai điem nhien nhu khong, ban tay thoan thoat dung liem cat co ben bo song, vua lam vua hat. Đieu đac biet la tren đau co gai lo lung mot đam may xanh co hinh nhu chiec long. Cho đo la chuyen khac thuong, nen vua Le Than Tong truyen goi co gai cat co đen, tuy la con gai thon que nhung co gai dung nhan diem le, cu chi nhe nhang, tu tin khong he e ngai, ung đap lai thong minh, troi chay khien vua rat men ben cho ruoc len thuyen rong, đua ve cung lam phi.
Sau dip quen tinh co voi ba, Le Than Tong lap ba lam Quy phi, truyen chi đoi ten que ba tu ten xom Thoi thanh thon Thanh Van (May Xanh) đe ky niem moi duyen tinh co cua minh. Mua ha thang 5 nam Nham Tuat (1682), trieu đinh truy ton Quy phi Nguyen Thi Ngoc Bach lam Minh Thuc Hoang thai hau. Nam Giap Ty (1684), vua Le Hy Tong dang them ton hieu cho ba la Minh Thuc, Trinh Tinh, Thuan Hoa Hoang thai hau, sau đo sai nguoi xay dung đien Hoang Long o thon Thanh Van đe tho phung, nguoi dan đen nay van quen goi la đen ba Hoang Thai hau.

Chieu nghi Le Thi Ngoc Hoan, me vua Le Gia Tong. Ba von la nguoi Thanh Hoa lai co tu dung xinh đep nen som đuoc vao hau vua. Sau khi ha sinh Hoang tu Le Duy Coi khong lau, ba qua đoi. Tay Vuong Trinh Tac va Quoc Thai mau Trinh Thi Ngoc Lung đua vua ve vuong phu cham lo, day bao cho nen đuc tinh. Sau nay đuoc lap lam vua, Le Gia Tong ton ba lam Chieu nghi.
Nguyen Thi Ngoc Tan, me vua Le Hy Tong. Ba la nguoi lang Đong Coi, xa Gia Đong, phu Thuan Thanh, xu Kinh Bac (nay la thon Đong Coi, xa Gia Đong, huyen Thuan Thanh, tinh Bac Ninh). Ba ten that la Nguyen Thi Ngoc Truc, tuong truyen ba la mot co gai rat xinh đep, nen khi Than Tong vua tuan du đen đay lien cho voi goi ba đen gap mat. Khi trong thay ba, nha vua lien ung ngay va đon vao cung lam phi.
Nam Nham Dan (1662), cung phi Ngoc Tan mang thai trong niem vui cua nhieu nguoi. Ai cung hy vong vua se co them mot hoang tu nua vi khi đo trong cung chi co hai hoang tu, mot nguoi len 9 va mot nguoi moi tron 2 tuoi. Khong may, đen thang 11 nam đo, Le Than Tong om nang, biet kho qua khoi ong moi truyen chua Trinh Tac vao noi đien ma dan rang: Cung nhan Ngoc Tan co thai moi đuoc khoang bon thang, chua ro la con trai hay con gai, sau nay no ra đoi, nho vuong trong nom giup cho!
Sau khi Le Than Tong mat, du đang mang thai nhung ba van xin đuoc tro ve que đe chiu tang vua. Ba quay lai nep song ngheo xua. Ngay 15 thang 3 nam Quy Mao (1663), ba sinh mot nguoi con trai, đat ten la Cap. Nam Cap 13 tuoi, Le Duy Khoai len ngoi vua (tuc vua Le Gia Tong) nhung chi o ngai vang đuoc 4 nam thi mat. Ba Ngoc Tan theo đe nghi cua trieu đinh cho con trai ve kinh lam vua con minh o lai que huong cho đen khi mat vao ngay 17 thang 4 (khong ro nam).
Le Hy Tong đa lam le tang cho ba trong the va lap đen tho tai Đong Coi. Hang nam vao ngay 17 thang 4 to chuc cung gio.
Tiep du Đang Thi:

Nguyen Thi Nham
Nguyen Thi Sinh
Nguyen Thi Vi
Tran Thi Lang
Đieu đac biet, ngoai so phi tan nguoi Viet, đe phuc vu muc đich chinh tri va giao thuong quoc te, vua Le Than Tong con lay mot so phu nu nuoc ngoai lam vo ma theo da su va tai lieu phuong Tay thi nhung nguoi nay co vi the cao hon cac phi tan nguoi Viet, va chi xep sau hoang hau.
Trong so 6 nguoi vo co thu bac cao trong cung, ngoai Hoang hau Ngoc Truc va ba phi nguoi Muong thi nhung nguoi con lai la cac phi tan nguoi Xiem (Thai Lan ngay nay), Han (Trung Quoc), Ai Lao (Lao ngay nay) va Hoa Lan (tuc Ha Lan).
Nguoi vo Ha Lan cua vua la con gai cua Pho Toan quyen Ha Lan tai Đai Loan. Nam 1630, trong chuyen thuong đoan Ha Lan sang Viet Nam vao, ba Orona đuoc gap vua Le Than Tong o Thang Long. Nghe theo loi cua bo, ba o lai Viet Nam lam vuong phi cua vua Than Tong.


= Hau Due =
Voi 4 nguoi con thay nhau lam vua, Le Than Tong cung voi Tran Minh Tong la 2 vi vua co nhieu con lam vua nhat trong lich su Viet Nam. Tru nguoi con ut Le Hy Tong, 3 nguoi con truoc đeu yeu menh.

Ngoai ra ong con co 6 vi cong chua

3 con nuoi (trong đo co mot nguoi Ha Lan ten la Charles Hartsink).


Nien hieu Đanh gia Thong tin them Nhung nguoi vo cua vua Le Than Tong đeu song rat hoa thuan voi nhau. Ngay ca khi chet, ca sau nguoi vo nay cung bay to y nguyen co the o ben nhau mai mai. Tuong truyen rang 6 pho tuong nhap than cua 6 nguoi vo vua Le Than Tong o chua Mat Son, tinh Thanh Hoa la do sau ba cung long cung suc bo tien cong đuc ra lam, voi nguyen uoc mai mai ben nhau. Trong đo, tuong ba Hoang hau Trinh Thi Ngoc Truc ngu tren toa sen con cac ba khac đoi vuong mien trong tu the toa thien. Moi pho tuong the hien mot net dung nhan khac nhau va thay ro trang phuc cua moi ba đung theo y phuc dan toc cua tung nguoi. Đac biet, y phuc, vay ao cua pho tuong tac ba Orona, du la tuong tho, co ao trong van tre xuong đe lo mot mang nguc va nhung net đac trung phuong Tay nhu song mui thang va go cao, mat phuong phi.
Nam 1959, 5 pho tuong vo vua Le Than Tong đa đuoc ruoc ve đen Nha Le – di tich đuoc xep hang Di tich lich su cap Nha nuoc, cach chua Mat Son hon 1 cay so, thuoc đia phan phuong Đong Ve. Rieng tuong ba Trinh Thi Ngoc Truc đuoc đua ve Bao tang My thuat Viet Nam.


Xem them Nha Hau Le
Le Kinh Tong
Trinh Tung
Le Chan Tong


Tham khao Đai Viet su ky toan thu
Kham đinh Viet su thong giam cuong muc
Nguyen Canh Thi (2011). Hoan chau ky, Thien nam liet truyen. Nha xuat ban The gioi. {{Chu thich sach}}: Đa bo qua tham so khong ro |đong tac gia= (tro giup)Quan ly CS1: ref trung mac đinh (lien ket)


Chu thich Lien ket ngoai Chuyen it biet ve vi vua len ngoi 2 lan va lay vo Tay, VnExpress, 31/1/2016
Bi an hau cung trieu vua Le Than Tong, VTC, 21/03/2011
Khi vua Viet Nam 'say'... phu nu 'Tay' Luu tru ngay 17 thang 10 nam 2013 tai Wayback Machine, ngoisao.vn, 16/02/2012
Chua But Thap va Hoang thai hau Trinh Thi Ngoc Truc Luu tru ngay 21 thang 1 nam 2013 tai Wayback Machine