Co đo Hoa Lu (chu Han: 華閭) la kinh đo cua Viet Nam trong giai đoan 968-1010. Đay la kinh đo đau tien cua nha nuoc phong kien Trung uong tap quyen o Viet Nam va la que huong cua vi Anh hung dan toc Đinh Bo Linh. Kinh đo Hoa Lu ton tai 42 nam, gan voi su nghiep cua ba trieu đai lien tiep la nha Đinh, nha Tien Le va nha Ly voi cac dau an lich su: thong nhat đat nuoc, đanh Tong - dep Chiem va phat tich qua trinh đinh đo Ha Noi. Nam 1010 vua Ly Thai To doi kinh đo tu Hoa Lu (Ninh Binh) ve Thang Long (Ha Noi), Hoa Lu tro thanh Co đo. Cac trieu vua Ly, Tran, Le, Nguyen sau đo du khong đong đo o Hoa Lu nua nhung van cho tu bo va xay dung them o đay nhieu cong trinh kien truc nhu đen, lang, đinh, chua, phu,... Hien nay, Co đo Hoa Lu van con nhieu di tich nam trong Quan the di san the gioi Trang An thuoc đia ban tinh Ninh Binh.


Thoi ky tien Hoa Lu Kinh đo Hoa Lu xua, hien nay nam tren đia ban giap ranh gioi thanh pho Hoa Lu va huyen Gia Vien cua tinh Ninh Binh. Đay la vung đat phu sa co ven chan nui co con nguoi cu tru tu rat som. Cac nha khao co hoc đa phat hien tram tich co xuong rang đuoi uoi va cac đong vat tren can thuoc so ky đo đa cu thuoc nen van hoa Trang An va mot so hang đong co di chi cu tru cua con nguoi thoi van hoa Hoa Binh. Sau thoi ky van hoa Hoa Binh, vung đong đat nay la noi đinh cu cua con nguoi thoi đai đo đa moi Viet Nam. Quan the Di san The gioi Trang An o Hoa Lu con luu giu nhieu di vat cua nguoi tien su tu 30.000 nam truoc, dau tich cua cac trieu đai, kinh đo xua. Cach nay tu 251 đen 200 trieu nam, Trang An von la vung bien co. Cac hang đong karst đac sac nam ngang xuyen qua long cac day nui lon, ngap nuoc thuong xuyen o đay đuoc hinh thanh cach đay 4.000 nam.
Vung đat nay thoi Hong Bang thuoc bo Quan Ninh. Thoi An Duong Vuong, vung nay thuoc bo lac Cau Lau. Tu thoi thuoc Han qua Tam Quoc đen thoi Nam Bac trieu, vung Co đo Hoa Lu thuoc huyen Cau Lau, quan Giao Chi. Sang thoi thuoc Đuong, vung nay thuoc Truong chau. Trong thoi nha Ngo, vung nay la noi cat cu cua Đinh Bo Linh. Ong ly khai va đa đay lui thanh cong cuoc tan cong cua chinh quyen trung uong Co Loa nam 951 do 2 anh em Thien Sach vuong Ngo Xuong Ngap va Nam Tan vuong Ngo Xuong Van đich than chi huy. Cho toi khi nha Ngo mat, noi đay van la vung cat cu bat kha xam pham cua Đinh Bo Linh.


Hoa Lu: Kinh đo 3 trieu 6 vua = Nha Đinh: thong nhat quoc gia =
Nam 968, Đinh Bo Linh dep xong loan 12 su quan, thong nhat giang son, len ngoi Hoang đe, lap ra trieu đai nha Đinh va tro thanh hoang đe đau tien cua Viet Nam sau 1000 nam Bac thuoc. Vua Đinh Tien Hoang đat ten nuoc la Đai Co Viet, lay Hoa Lu que huong la kinh đo. Đac điem đia ly tu nhien cua kinh đo Hoa Lu đuoc mo ta:

"Hoa Lu la noi nui non trung điep. Nui trong song, song trong nui. Can cu thuy bo rat thuan tien. Sau lung la rung, truoc mat la đong bang, xa nua la bien ca... Noi đay non song trang le, phong thuy hai hoa, xung đang chon đe dung đo đuoc."
Đai Viet su ky toan thu chep rang, khi len lam vua, Đinh Tien Hoang đa chon đuoc cho đat hep o Đam Thon, vua muon dung đo o đo, nhung vi the đat hep lai khong co loi ve đat hiem, nen đong đo o Hoa Lu. Khi kinh đo Co Loa nam o vung đong bang khong giu vung đuoc on đinh, trieu đinh nha Ngo roi ren dan đen loan 12 su quan thi can cu quan su Hoa Lu o ngoai bien chau tho song Hong tro len loi hai hon ca, Đinh Tien Hoang nho đo dep tan tinh trang cat cu, gianh lai thong nhat cho đat nuoc. Cac vua Le Đai Hanh va Le Long Đinh sau nay luon giu vung đuoc kinh đo trong cac tran đanh dep cac the luc thu đich.
Theo cac chinh su, Đinh Tien Hoang Đe o ngoi đuoc 12 nam thi bi mot giam quan la Đo Thich am sat. Con trai thu 3 con lai moi 6 tuoi la Đinh Toan len ngoi, tuc Đinh Đe Toan. Lay co giac Tong xam luoc, Thai hau Duong Van Nga va trieu than ton Thap đao tuong quan Le Hoan len ngoi, lap ra nha Tien Le. Đinh Toan lam vua đuoc 8 thang, sau tro thanh Ve Vuong co mat trong trieu đinh Tien Le 20 nam. Nam Tan Suu 1001, trong dip cung vua Le Đai Hanh đi dep loan Cu Long thuoc vung Cam Thuy, Thanh Hoa, Đinh Toan bi trung ten, hy sinh nam 27 tuoi.
Nhu vay, duoi trieu Đinh, kinh đo Hoa Lu gan voi nhung chuyen bien trong đai cua dan toc Viet Nam: thong nhat đat nuoc, vua Viet Nam đa xung đe va xay dung đuoc kinh đo cho rieng minh ma khong dua vao nen tang hay hinh mau nao cua cuong quyen đo ho. Vi hoang đe đau tien cua nuoc Viet thong nhat đa xay dung kinh đo Hoa Lu dua tren đia the hiem tro, tan dung đieu kien tu nhien voi cac vach nui đa voi va he thong song ho lam thanh quach. Kinh đo Hoa Lu la mot "quan thanh" phong ngu vung chac, vua tiet kiem suc nguoi va cua lai vua đam bao đoi pho toi uu voi cac the luc thu đich.


= Nha Tien Le: đanh Tong - dep Chiem =
Le Hoan len ngoi trong hoan canh đat nuoc bien loan ca trong lan ngoai. Ngay tu khi ong gianh quyen nhiep chinh, cac đai than than can cua Đinh Tien Hoang la Đinh Đien, Nguyen Bac, Trinh Tu, Luu Co cung tuong Pham Hap noi day chong lai nhung đeu nhanh chong bi đanh dep. Pho ma Ngo Nhat Khanh bo tron vao nam, cung vua Chiem Thanh voi hon nghin chien thuyen đinh đen đanh kinh đo Hoa Lu nhung bi bao dim chet. Thay trieu đinh Hoa Lu roi ren, nha Tong ben Trung Quoc cho quan tien vao đanh chiem Đai Co Viet. Truoc tinh hinh đo, Thai hau Duong Van Nga cung tuong Pham Cu Lang va cac trieu than ton Le Hoan len lam vua.
Cuoc khang chien chong Tong lan thu nhat thang loi, Duong Van Nga lai tro thanh Hoang hau cua Le Hoan. Vua Le Đai Hanh tiep tuc cho mo mang, xay dung them nhieu cung đien long lay o Hoa Lu. Ong van chon Hoa Lu lam kinh đo do vi tri nam o trung tam đat nuoc thoi bay gio (giua nga ba khu vuc Tay Bac, chau tho song Hong va Bac Trung Bo) đe phuc vu muc tieu mo mang bo coi xuong phuong nam sau nay.
Khi nguoi Viet chim duoi ach no dich cua phong kien phia Bac thi o phia Nam, nguoi Chiem Thanh đa som xay dung đuoc quoc gia đoc lap tu chu. Sinh song o cac thung lung Nam Trung Bo hep va nho, vuong quoc Chiem Thanh co the manh ve hang hai va cac nganh nghe thu cong, nhung lai thieu nhung mien chau tho rong lon. Boi vay, tu khi lap nuoc, Chiem Thanh lien tuc tien hanh cac hoat đong quan su voi Đai Co Viet. Nam 803, vua Chiem sai vien tuong Senapati Par đem quan xam pham An Nam, vay ham phia nam quan Cuu Chan.
Nam 982, Le Hoan cu Ngo Tu Canh va Tu Muc đi su Chiem Thanh bi vua Chiem bat giu. Le Hoan tuc gian, "sai đong chien thuyen, sua binh khi, tu lam tuong đi đanh, chem Be Mi Thue tai tran. Bat song đuoc quan si nhieu vo ke, cung voi tram nguoi ky nu trong cung, lay cac đo quy đem ve, thu đuoc vang bac cua bau ke hang van; san phang thanh tri, pha huy tong mieu, vua mot nam thi tro ve kinh su". Cac nghien cuu thong ke cho thay, trong vong 26 nam tri vi, Le Hoan la nguoi đac biet quan tam đen vung đat phia nam, đa tien hanh 6 hoat đong quan su lon o đay trong so 10 hoat đong quan su lon suot thoi gian tri vi cua ong, vua đich than cam quan đanh dep su noi day cua cac the luc cat cu va xam lan, khong chi bao ve vung chac mien bien gioi, ma con truc tiep chuan bi cho qua trinh Nam tien cua nguoi Viet, mo rong them cuong gioi lanh tho cua quoc gia Đai Viet sau nay. Đieu đo cung ly giai vi sao Hoa Lu tiep tuc la đe đo duoi trieu đai Tien Le.
Le Đai Hanh la mot vi vua ma "Su than Trung Quoc phai ton sung, tu truong son đong het chuyen lam phan. Thanh Hoa Lu phon vinh hon ca nha Đinh. Con luu y đen suc dan, quan tam đen chinh su cua nuoc, chu trong nghe lam ruong, nghiem ngat viec bien phong, quy đinh phap lenh. Tuyen lua quan ngu... co the noi la het suc sieng nang, het long lo lang". Ong la mot vi vua co tai, dep noi loan, kheo bang giao, giu the dien cho quoc gia khong bi nuoc lon chen ep. Đo la đieu khong phai đoi vua nao cua Viet Nam cung lam đuoc.
Sach Da su chep rang: Đai Hanh bang, Trung Tong vang di chieu noi ngoi. Long Đinh lam loan, Trung tong vi anh em cung me khong no giet, tha cho. Sau Long Đinh sai bon trom cuop đem treo tuong vao cung giet Trung Tong.
Le Long Đinh trong 4 nam cam quyen thi 5 lan cam quan đanh dep: dep tan tranh gianh giua cac anh em trong hoang toc đe thu phuc moi nguoi; sang Ai Chau đe đanh giac Cu Long; đanh nguoi Man o hai chau Đo Luong va Vi Long; đanh giac o Hoan chau, chau Thien Lieu va đanh giac o cac chau Hoan Đuong va Thach Ha. Tuy nhien cai chet o tuoi 24 nay dan đen su cham dut trieu đai Tien Le, quyen luc roi vao tay nha Ly.


= Nha Ly: đinh đo Thang Long - Ha Noi =

Khac voi cac kinh đo chinh thong khac o Viet Nam, kinh đo Hoa Lu co mot vai tro lich su đac biet: la noi đanh dau su ra đoi kinh thanh Thang Long - Ha Noi, thu đo hien tai cua đat nuoc Viet Nam. Moc son Ly Thai To doi đo tu Hoa Lu ve Thang Long ma bang chung la Chieu doi đo đuoc xac đinh la thoi điem khai sinh lich su thu đo mac du voi viec mo rong dien tich phan lon cac vung đat đe đo cua Viet Nam co truoc Hoa Lu nhu Me Linh (Hai Ba Trung), Long Bien (nha Tien Ly), Co Loa (nha Ngo) nay đeu thuoc ve Ha Noi.
Hoa Lu gan lien voi su nghiep cua 2 vua đau trieu đai nha Ly: la noi Ly Cong Uan len ngoi va la que ngoai, noi sinh ra Ly Thai Tong. Vua Ly Thai To khong tu khoi nghiep tu Thang Long đe chon noi nay lam kinh đo ma la nguoi đuoc trieu đinh Hoa Lu tien cu len ngoi thay nha Tien Le. Vi the ma he thong trieu đinh va co so vat chat cua kinh thanh Thang Long sau nay đeu thua huong tu kinh đo Hoa Lu truoc đo. Đe tuong niem cong lao đat nen mong xay dung đoc lap tu chu cua đat nuoc va nho đen Co đo Hoa Lu, nha Ly đa xay dung nhieu cong trinh kien truc giong nhu o Hoa Lu tai khu vuc o Thang Long ma chung van ton tai đen tan nay nhu: O Cau Den, pho Trang Tien, pho Cau Đong, chua Mot Cot, nga ba Bo Đe, cong Trem, thap Bao Thien, pho Đinh Ngang, chua Van Tue, lang gom Bat Trang,... Sach Đai Nam nhat thong chi quyen XIV tinh Ninh Binh, muc co tich chep: "Đo cu nha Đinh, nha Le o xa Truong Yen Thuong va Truong Yen Ha ve phia tay bac huyen Gia Vien, co noi thanh va ngoai thanh, co cua xay bang đa, lai co cac danh hieu: cau Đong, cau Den, cau Muong, Trang Tien, chua Thap, chua Nhat Tru,... nen cu van con. Ve sau Ly Thai To doi đo đen Thang Long đeu dung theo cac danh hieu ay...".
Theo cac than tich o Co đo Hoa Lu thi Ly Thai To co mot hoang hau la con gai cua Le Đai Hanh va Duong Van Nga ten la Le Thi Phat Ngan, chinh nguoi con gai đo đa sinh ra Ly Thai Tong, vi vua thu hai cua trieu Ly co tuoi tho 10 nam gan bo voi vung đat co đo truoc khi ve voi Thang Long. Ly Thai Tong sau nay xay chua Mot Cot, đen Đong Co, đen Pham Cu Luong o Thang Long; đao kenh Lam, đam Lam o Than Phu (Hoa Lu) lam phong tuyen đanh dep Chiem Thanh va nghi le cay ruong tich đien đeu noi theo truyen thong tu Vua Le Đai Hanh.
Cac nha nghien cuu cho rang Ly Thai To đa nhan thay kinh đo Hoa Lu chat hep, khong the mo mang thanh noi đo hoi đuoc, khong phu hop voi vi the moi cua đat nuoc. Nam 1010, vi vua nay đa ban Chieu doi đo đe xay dung kinh đo tai Thang Long. Đay la mot su kien lich su rat quan trong khong chi rieng voi Hoa Lu va Thang Long, la moc son đanh dau lich su hinh thanh thu đo Ha Noi cua Viet Nam tren co so, nen tang kinh đo Hoa Lu. Nhu vay kinh đo Hoa Lu ton tai đuoc 42 nam, trong đo 12 nam đau la trieu Đinh (968 - 980), 29 nam ke tiep la trieu Tien Le (980 - 1009) va nam cuoi (1009 - 1010) la trieu Ly.


Hoa Lu khi la Co đo Sau khi Ly Thai To doi đo ve Thang Long, nguoi con trai thu 2 la Khai Quoc Vuong moi hon 10 tuoi đuoc giao cai quan vung đat nay cung su bao tro cua Hoang hau Le Thi Phat Ngan. Hoa Lu tiep tuc giu vai tro la mot can cu quan su va trung tam van hoa cua cac trieu đai nha Tran, Hau Le, nha Mac, Tay Son.
Nha Tran su dung thanh Nam, Trang An cua Co đo Hoa Lu đe lam cu đia khang chien chong Nguyen Mong. Vua Tran Thai Tong tiep tuc xay dung o Hoa Lu hanh cung Vu Lam, đen Tran tho than Quy Minh va chua A Nau. Cung Vu Lam la noi cac vua Tran xuat gia tu hanh.
Nha Hau Le, thoi Le Thanh Tong, Đai Viet su ky toan thu chep rang: "Ngay 16, vua than hanh dan đai ngu gia khoi hanh, troi mua nho, gio bac. Tu thien giam Ta Khac Hai tau rang: "Mua la mua nhuan quan, gio tu phuong bac la gio hoa". Cho nen khi thuyen đi vua đi, co cau tho rang:

Tram van quan đi đanh coi xa,
Mui thuyen muu đoi tham quan ta.
Vua lien sai Lai bo thuong thu Nguyen Nhu Đo te đen Đinh Tien Hoang, đe cau cho quan đi thang tran.
Thoi nha Mac, quan cong Bui Thoi Trung la nguoi Hoa Lu đa cho tu bo, xay dung cac đen tho đe co đuoc kien truc giong hien nay.
Mua đong nam Canh Dan (1770) chua Trinh Sam đi tuan thu coi Tay, luc quay thuyen tro ve, đi tat toi đat Trang An tham canh Hoa Lu. Nhin bon phia nui xanh, nuoc biec, cua khoa may lan, tung buoc đeu la thanh vang va hao nuoc. Non song hung trang, hinh thang to lon. Xem dau vet cua trieu Đinh ma lanh lung xo xac,... khien ong cam khai lam mot bai tho đe ta noi long:

Quay thuyen ve toi ben Truong Yen,
Nhac thay Hoa Lu cung thuan mien.
Nhu tam lua chang, hang gioi nuoc,
Co tung nui moc, cua chong then.
Co đo đa may hoi thay đoi,
Thien phu con nguyen dau vung ben.
Hung phe xua nay bao chuyen cu
Long dan đang so cho nen quen.
Qua trieu đai Tay Son, mot lan nua đat Hoa Lu tro thanh cu đia phong ngu đe đai pha quan Thanh voi cac đia danh phong tuyen Tam Điep, đon Gian Khau va chua Bai Đinh. Đen trieu đai nha Nguyen, cac vua tiep tuc ton tao cac di tich Hoa Lu va xay dung cac lang mo, nang cap le hoi Hoa Lu, ngoai ra cho xay thanh Ninh Binh duoi chan nui Non Nuoc lam li so cua tinh Ninh Binh. Hien nay, quan the di tich Co đo Hoa Lu la mot di san van hoa the gioi trong Quan the Danh thang Trang An đuoc UNESCO cong nhan tu nam 2014.


Kien truc kinh thanh Hoa Lu Kinh thanh Hoa Lu gom thanh Đong, thanh Tay va thanh Nam. Tuy nhien do thanh Nam chi la vung can cu quan su hiem tro, phong thu mat sau ma no thuong đuoc dan gian goi rieng la thanh Trang An, 2 vong thanh kia la noi đat cung đien nen con đuoc goi la thanh Hoa Lu.
Cac trieu vua đa dua theo đia hinh tu nhien cho đap 10 đoan tuong thanh noi cac nui đa, dung nen thanh Hoa Lu thuoc xa Truong Yen voi dien tich hon 300 ha. Phia Nam thanh Hoa Lu la thanh Trang An la khu vuc phong thu hau cu cua kinh đo. Thanh Hoa Lu co rat nhieu cong bo đe đi vao, ben canh đo con co cong thuy do song Sao Khe chay xuyen qua thanh. Thanh Hoa Lu co hai vong sat nhau: vong thanh ngoai goi la thanh Đong, vong thanh trong goi la thanh Tay.


= Thanh Đong =
Thanh Đong rong khoang 140 ha, nam o phia đong nen con đuoc goi la thanh ngoai hay thanh ngoai, nay thuoc đia phan cac lang co Yen Thanh va lang co Yen Thuong, co 5 đoan tuong thanh noi cac day nui tao nen vong thanh khep kin.

Đoan 1 noi nui Đam voi nui Thanh Lau, đuoc goi la "tuong Đong", dai 320m;
Đoan 2 tu nui Thanh Lau đen nui Cot Co, dai 230m;
Đoan 3 tu nui Cot Co sang nui Che, dai 300m;
Đoan 4 tu nui Che đen nui Cho, dai 300m;
Đoan 5 tu nui Ma Yen sang mot nui hang Quan, dai 200m.
Khu thanh Ngoai la noi lam viec hang ngay cua trieu đinh Hoa Lu. Đay la cung đien chinh ma khu vuc Đen Vua Đinh Tien Hoang, đen Vua Le Đai Hanh nam o trung tam.
Thanh Đong hien nay con lai rat nhieu đia danh nhu cho cau Đong, cau Den, chua Nhat Tru, chua Co Am, phu Đong Vuong, phu Vuon Thien, đinh Yen Trach, nui Ma Yen, nui Cot Co, song Sao Khe (đoan tu cau Den đen hang Luon).v.v.


= Thanh Tay =
Thanh Tay co dien tich tuong đuong va nam phia tay thanh Đong, thuoc đia phan lang co Chi Phong, cung co 5 đoan tuong thanh noi lien cac day nui:

Đoan 1 tu nui Ham Sa đen nui Canh Han, dai 100m;
Đoan 2 tu Canh Han đen nui Hang To, dai 500m;
Đoan 3 tu nui Quen Dot sang nui Mong Mang, đuoc goi la "tuong Bo", dai 150m;
Đoan 4 tu nui Mong Mang đen nui Co Giai, đuoc goi la "tuong Bim", dai 65m;
Đoan 5 đap ngang thanh trong.
Khu thanh Tay la noi o cua gia đinh vua cung mot so nguoi hoang toc va quan lai cao cap cua trieu đinh. Ngoai vua va so quan lai đuoc quyen cu tru tren, o thanh ngoai va thanh trong con co cac doanh trai cua 3.000 quan cam ve bao ve vua va trieu đinh; dan chung chi đuoc co tru ngoai thanh. Hien nay o thanh Tay con lai cac di tich nhu chua Kim Ngan xua la noi cat vang bac va ngan kho quoc gia, chua Duyen Ninh la ngoi chua cau duyen, đen Bim, đen Vuc Vong.v.v.
Viec qua lai giua hai toa thanh rat thuan tien. Ca hai thanh đeu loi dung đuoc uu the song Sao Khe chay doc thanh, vua la hao nuoc tu nhien, vua la đuong thuy, phuc vu viec di chuyen ra vao thanh. Mot tong the kinh thanh gom hai toa thanh rieng biet, rat thuan tien cho viec bo tri tung khu trieu đinh, quan lai hay quan si. Song viec qua lai giua hai thanh khong vi vay ma tro ngai. Thien nhien đa kheo bo tri mot con đuong kin đao ma thuan tien, đo la Quen Vong, quang tiep giap giua nui Hang Sung va nui Quen Dot. O moi toa thanh con co mot đoan tuong thanh ngan co the chia lam hai phan, tang them muc đo quanh co hiem hoc cho cong trinh.


= Thanh Nam =
Thanh Trang An nam o phia nam kinh thanh Hoa Lu nen con đuoc goi la thanh Nam, co dien tich lon hon hai thanh kia. Thanh Trang An voi nui cao, hao sau hiem tro, bao ve mat sau thanh Hoa Lu, tu đay quan linh co the nhanh chong co đong vao ra bang đuong thuy. Trang An hien co rat nhieu di tich mo ta cach bo tri phong tuyen cua kinh đo Hoa Lu. Tai đay cac nha khao co con khai quat đuoc cac dau tich cua nguoi tien su va nhieu co vat tu thoi Đinh, Tien Le va thoi Tran. Vao thoi Tran sau nay, noi đay tiep tuc la cu đia chong quan Nguyen Mong. Hien tai đay la tuyen du lich sinh thai - lich su thu hut nhieu nha nghien cuu đia chat va lich su đen lam viec.
Trieu Đinh thanh lap sau hang ngan nam Bac thuoc, khi ma nhung mo hinh thanh luy kieu Han ngang bang so ngay, phuong huong te chinh, quy cach xay dung tro thanh cong thuc, đa moc len khong it o nhieu noi. Nhung thanh Hoa Lu đoc đao đuoc xay dung lai khong theo mot khuon mau Trung Quoc cua bat cu thoi nao. La mot can cu quan su, Hoa Lu đa đat toi đinh cao ve muc đo kien co, hiem tro cua mot cong trinh phong thu. Co the coi Hoa Lu la mot cong trinh kien truc quan su hiem co trong lich su Viet Nam va ca trong lich su cac nuoc khac đuong thoi. Hoa Lu la mot toa nha đien hinh cho phuong phap xay dung loi dung đia the tu nhien. Cung boi le đo ma thanh Hoa Lu co dang hinh đoc đao, co đay đu tinh chat kien co, hiem tro cua mot cong trinh quan su, lai them tinh ky vi, huu tinh cua mot thang canh.
Hien nay thanh thien tao van con, thanh nhan tao va cung đien chi con la nhung dau tich đang đuoc khai quat. Cac nha khao co đao mot so đoan tuong thanh phat hien o nhung khu vuc nay co mong thanh bang canh cay voi nhieu coc đong xuong sau. Phia trong cua tuong thanh xay bang gach, day đen 0,45 m, cao tu 8-10 met. Chan tuong ke đa tang, gach bo va đong coc go. Loai gach pho bien co kich thuoc 30 x 16 x 4 cm, tren gach thuong co in cac dong chu "Đai Viet quoc quan thanh chuyen" va "Giang Tay quan". Phia ngoai tuong gach la tuong đat đap rat day.


Cung đien Hoa Lu Đai Viet su ky toan thu co ghi thoi Le Hoan::"Nam Giap Than thu 5 (984): dung nhieu cung đien, lam đien Bach Bao Thien tuc o nui Đai Van, cot đien dat vang, bac, lam noi coi chau; ben đong la đien Phong Luu, ben tay la đien Tu Hoa, ben ta la đien Bong Lai, ben huu la đien Cuc Lac, roi lam lau Đai Van, roi lai dung đien Truong Xuan lam noi vua ngu, ben canh đien Truong Xuan dung đien Long Loc lop bang ngoi bac".
Tai khu vuc đen vua Le Đai Hanh, Cac nha khao co đa khai quat mot phan nen nen cung đien the ky X. Chung tich nen cung đien nam sau duoi mat đat khoang 3m đa đuoc khoanh vung phuc vu khach tham quan. Tai đay con trung bay cac phe tich khao co thu đuoc tai Hoa Lu phan theo tung giai đoan lich su: Đinh-Le, Ly va Tran. Sau chuong trinh đien da cua du an hop tac van hoa Viet Nam - Phan Lan tien hanh khao sat; vet tich nen mong cung đien the ky X đa đuoc phat hien boi đot khai quat cua Vien Khao co hoc. Trong so hang tram hien vat co tim thay tai đay, co nhung vien gach lat nen co trang tri hinh hoa sen tinh xao, đac biet loai lon co kich thuoc 0,78m x 0,48m. Co nhung vien gach con han dong chu "Đai Viet quoc quan thanh chuyen" (gach chuyen xay dung thanh nuoc Đai Viet). Co nhung ngoi ong co phu riem, nam sau duoi đat ruong, khai quat len, con lanh nguyen va ca nhung chi luoi, vit... lam bang đat nung.
Ket qua đot khai quat tai khu vuc đen Le Hoan nam 1997 đa he mo phan nao dien mao cua kinh đo Hoa Lu: thanh quach kien co, nhieu kien truc lon va trang tri cau ky mang đam phong cach nghe thuat rieng thoi Đinh - Le đon gian, khoe khoan.


Van hoa Hoa Lu Khoi nguon tu nen van hoa Trang An, sau thoi ky van hoa Đong Son, van minh song Hong, lich su van hoa van minh Viet Nam buoc vao thoi đai lon thu hai cua no la thoi đai Đai Co Viet - Đai Viet - Viet Nam, voi ba thoi ky van hoa dai ngan khac nhau: van hoa Hoa Lu, van hoa Thang Long va van hoa Phu Xuan.
The ky 10, khi đat nuoc Đai Co Viet buoc vao ky nguyen đoc lap tu chu lau dai, cung la luc nay sinh nhung mam mong cua mot nen van hoc dan toc duoi hinh thuc chu Han va chiu anh huong cua tu tuong Phat giao. Cac danh nhan nhu Khuong Viet, Phap Thuan va Van Hanh la nhung nguoi đuoc trieu đinh trong dung va co tam anh huong lon đen van hoa dan toc. Đinh Tien Hoang la nguoi đau tien lap chuc tang thong đua phat giao tro thanh quoc đao. Tu nam Canh Ngo 970, Đinh Tien Hoang truyen cho đuc tien đong, la tien te xua nhat o Viet Nam, goi la tien đong Thai Binh, đat nen mong cho nen tai chinh - tien te cua Nha nuoc phong kien Viet Nam. Tu nam 976, thuyen buon cua cac nuoc ngoai đen dang san vat cua nuoc ho, ket moi giao thuong voi Đai Co Viet.
Trong "Lich trieu hien chuong loai chi" (Phan Huy Chu) nhan xet: 

"Xet nuoc ta tu thoi Hung Vuong moi bat đau thong hieu voi Trung Quoc nhung danh hieu con nho khong đuoc du vao hang chu hau trieu hoi... đen khi Đinh Tien Hoang binh đinh cac su quan, khoi phuc mo mang bo coi, bay gio đien le, sach phong cua Trung Quoc moi cho đung rieng la mot nuoc"
Trong lich su Viet Nam, Le Hoan khong chi la mot vi hoang đe co nhung đong gop lon trong chong Tong phuong Bac, quan Chiem phuong Nam, giu gin va cung co nen đoc lap dan toc ma con co nhieu cong lao trong su nghiep ngoai giao, xay dung va kien tao đat nuoc Đai Co Viet. Le Hoan cung la nguoi tao tien đe, đieu kien đe thoi gian sau đo Ly Cong Uan co đu kha nang doi đo tu Hoa Lu ve Thang Long nam 1010, mo ra mot ky nguyen phat trien lau dai cua van hoa Thang Long - Ha Noi. Le Đai Hanh khi lam vua cho xay dung nhieu cong trinh, đay manh san xuat nong nghiep va thu cong nghiep đe chan hung đat nuoc. Ong la vi vua mo đau cho le tich đien nham khuyen khich san xuat nong nghiep duoi che đo phong kien Viet Nam. Mo đau cho mot le nghi trong đai ma cac vuong trieu sau tiep tuc noi theo đe khuyen khich phat trien san xuat nong nghiep. Le Đai Hanh cung la vi vua đau tien to chuc đao song. Cong trinh đao song Nha Le do Le Hoan khoi dung la con đuong giao thong thuy noi đia đau tien cua Viet Nam. Su nghiep mo đau vi đai đo đa tro thanh phuong cham hanh đong cua cac thoi Ly, Tran, Le, Nguyen sau nay.
Le Hoan la nguoi mo đau va xac lap nhung nguyen tac co ban cua nen ngoai giao Đai Viet. Nha Tong la trieu đai phong kien hung manh nhat chau A đuong thoi mang nang tu tuong banh truong đa phai tung buoc thua nhan suc manh, the luc cua quoc gia đoc lap Đai Co Viet, đa phong cho Le Hoan cac tuoc vi cao nhu Giao Chi quan vuong, Nam Binh vuong, su than Tong con lam tho ton Le Hoan tai ba khong khac gi vua Tong. Phan Huy Chu đanh gia: "Nha Tien Le tiep đai su nha Tong, tinh y va van thu rat la chu đao. Khuc hat hay cung đu khoe co nhan tai ma quoc the đuoc them ton trong lam cho nguoi Bac phai khuat phuc". Đai Viet su ky toan thu ghi nha vua con bo tri su Phap Thuan gia lam nguoi cho đo ra đon su gia Ly Giac. Cau chuyen hai nguoi đa muon bai thu Vinh ngong cua Lac Tan Vuong đoi Đuong đe noi van đoi đap voi nhau nhan co hai con ngong boi tren mat song, đa khien Ly Giac rat thich thu va bi chinh phuc đa tro thanh giai thoai thu vi trong bang giao va van hoc. Sau đo, ve su quan Ly Giac đa lam mot bai thu gui tang ngo y "ton Le Hoan khong khac gi vua Tong" nhu loi Khuong Viet đai su noi. Mot kiet tac van chuong, cung đong thoi la ban tuyen ngon đoc lap đau tien cua dan toc Viet Nam xuat hien đau tien trong cuoc khang chien chong Tong lan thu nhat cua Le Hoan va cung đuoc Ly Thuong Kiet van dung o lan khang chien chong Tong thu hai la tac pham Nam quoc son ha. Kiet tac thu hai, o trieu đai hoang đe Le Hoan la mot bai ngu ngon tuyet cu cua nha su Phap Thuan. Đay la bai tho co ten tac gia xuat hien som nhat, nen đuoc đat vao vi tri khai sang cho van hoc co dan toc. Neu Nam quoc son ha co gia tri nhu mot ban tuyen ngon đoc lap, thi Quoc to co gia tri nhu mot ban tuyen ngon hoa binh. Hai bai tho la hai kiet tac van chuong bo sung cho nhau, hoan thien Tuyen ngon đoc lap, Tuyen ngon hoa binh đau tien cua dan toc, chinh la cot moc khai sang van hoc Viet Nam.
La kinh đo đau tien cua nha nuoc phong kien tap quyen Viet Nam, Hoa Lu con la noi khoi nguon san sinh nhieu gia tri van hoa thuan Viet. Kinh đo Hoa Lu đuoc xem la vung đat to cua nghe thuat san khau đien anh Viet Nam. Kinh đo nay noi khai sinh ra dong van hoc viet va la đat to cua nghe thuat san khau cheo ma nguoi sang lap la ba Pham Thi Tran, mot vu ca tai ba trong hoang cung nha Đinh. Đay la loai hinh san khau tieu bieu nhat cua Viet Nam. Đai Viet su ky toan thu chep:Mua thu At Dau, nhan ngay ky niem len ngoi, Le Đai Hanh cho to chuc hoi đen boi thuyen, lay tre lam nui gia, goi la Nam Son. Đe cho su gia nha Tong so, vua cho ba nghin quan si co thich o tran ba chu "Thien tu quan" oai phong lam liet, mo cuoc thao dien vi đai, đong tro gia cung voi dan boi thuyen, giong trong ho reo, cam co, lam nhu bay binh bo tran, đe pho truong thanh the. Va, van dan sach tren: Vua Le Đai Hanh ngu gia chinh phat Chiem Thanh, bat đuoc hang tram ca ky o kinh đo Chiem quoc mang ve nuoc, bat ho mua hat vui choi. Cac truyen thuyet lich su hat Tuong cung ghi rang loai hinh ngay hinh thanh vao thoi Tien Le nam 1005, khi mot kep hat nguoi Tau ten la Liem Thu Tam đen Hoa Lu va trinh bay loi hat xuong thinh hanh ben nha Tong va đuoc vua Le Long Đinh thau dung, bo la phuong truong đe day cung nu ca hat trong cung.


Quan the di tich Co đo Hoa Lu Sau khi nha Ly doi đo ve Thang Long, kinh đo Hoa Lu tro thanh co đo. Toan bo khu di tich Co đo Hoa Lu hien nay nam tren đia ban giap ranh gioi 3 huyen, thanh pho cua tinh Ninh Binh. Khu di tich lich su van hoa Co đo Hoa Lu hien nay thuoc quan the di san the gioi Trang An, co dien tich tu nhien 13.87 km² gom:
Vung bao ve đac biet co dien tich 3 km² gom toan bo khu vuc nam trong thanh Hoa Lu, trong vung co cac di tich lich su: đen Vua Đinh Tien Hoang, đen Vua Le Đai Hanh, lang vua Đinh, lang vua Le, đen tho Cong chua Phat Kim, chua Nhat Tru, phu Vuon Thien, bia Cau Den, chua Kim Ngan, hang Bim, nui Ma Yen, nui Phi Van, nui Cot Co, song Sao Khe, mot phan khu sinh thai Trang An va cac đoan tuong thanh, nen cung đien nam duoi long đat...
Vung đem co dien tich 10,87 km² gom toan canh hai ben song Sao Khe, khu dan cu cac thon: Yen Ha, Vang Ngoc va quan the Trang An. Trong vung co cac di tich lich su: đong Am Tien, hang Quan, hang Muoi, đinh Yen Trach, chua Ba Ngo, hang Luon, hang Sinh Duoc, hang Đia Linh, hang Nau Ruou, hang Ba Giot, đong Lien Hoa, đen tho than Quy Minh, phu Khong, phu Đot, hang Boi...
Cac di tich lien quan truc tiep gom cac di tich khong nam trong 2 vung tren nhung co vai tro quan trong đoi voi que huong va su nghiep cua trieu đai nha Đinh nhu chua Ban Long, chua Bai Đinh, cong Đong, cong Nam, đong Thien Ton, đong Hoa Lu, đen tho Đinh Bo Linh...


Hinh anh Chu thich Tham khao