Luu Dien (chu Han: 劉縯; ? – 23), bieu tu Ba Thang (伯升), la tuong quan khoi nghia Luc Lam cuoi thoi nha Tan trong lich su Trung Quoc. Ong la anh trai cua Han Quang Vu Đe Luu Tu, nguoi đa lap lai nha Han, goi la Đong Han.


Than the Luu Dien la chau 9 đoi cua Han Cao To Luu Bang. To 6 đoi cua Luu Dien la Luu Phat, con thu cua Han Canh Đe. To 5 đoi cua ong la Luu Mai - con thu cua Luu Phat - đuoc phong hau o huong Thung Lang, huyen Linh Đao thuoc quan Linh Lang, goi la Thung Lang hau. Cu noi cua Luu Dien la Luu Ngoai – con thu cua Luu Phat, lam Thai thu quan Uat Lam.
Ong noi cua Luu Dien la Luu Hoi lam Đo uy o Cu Loc. Cha ong la Luu Kham, con truong cua Luu Hoi. Me ong la con gai hao phu Phan Trong, ten la Phan Nhan Đo. Thoi Han Thanh Đe (33 – 7 TCN), Luu Kham đuoc phong lam huyen lenh Te Duong thuoc quan Tran Luu, sau chuyen ve lam huyen lenh o Nam Đon.
Luu Kham va Phan Nhan Đo sinh đuoc 6 nguoi con: 3 trai 3 gai. Luu Dien la con trai lon nhat trong nha. Ong co chi Luu Hoang cung 2 em gai la Luu Nguyen va Luu Ba Co, 2 em trai la Luu Trong va Luu Tu.


Thoi tre Nam 4 CN, cha Luu Dien la Luu Kham mat khi đang tai chuc o Nam Đon. Mat cha, 6 anh em Luu Dien song dua vao chu Luu Luong đang lam huyen lenh huyen Tieu thuoc Bai quan.
Nam 8, Vuong Mang cuop ngoi nha Han, lap ra nha Tan. Luu Dien nuoi chi chong lai Vuong Mang đe bao thu cho nha Han. Trong khi em trai Luu Tu cham chi hoc hanh va giu ne nep trong nha thi Luu Dien to ra khac han, thich song phong khoang, ban tai san ket giao giang ho theo phong cach cua Luu Bang. Luu Dien thuong che em la co tam nhin han hep, chi luan quan trong nha, chu tam nhung đieu vun vat nhu ong Luu Trong - anh cua Luu Bang truoc kia.


Khoi binh chong nha Tan Chinh quyen Vuong Mang ngay cang mat long dan, khap noi noi day chong trieu đinh tu nam 15. Lon manh nhat la 2 cuoc khoi nghia do Vuong Khuong va Vuong Phuong cam đau o nui Luc Lam (nam 17) va cuoc khoi nghia Xich Mi do Phan Sung đung đau o huyen Cu (nam 18).
Phong trao khoi nghia lan rong. Nam 21, quan Luc Lam ngay mot lon manh, đanh tan 2 van quan cua quan tran thu Kinh chau o Van Đo. Đia ban cua quan Luc Lam mo rong ra vung giap ranh 3 quan Giang Ha, Nam Quan va Nam Duong – gan voi noi o cua Luu Dien. Đieu đo truc tiep tac đong đen anh em Luu Dien. Cung luc anh em Luu Dien tinh chuyen dung co chong Vuong Mang, mot so nhan si va mon khach cua ong đa tham gia khoi nghia cac noi, vi vay anh em ong so bi toi chua chap "quan phan loan" phai lan tron đi noi khac.
Thang 9 nam 22, Luu Dien va Luu Tu chia nhau đi tap hop luc luong chuan bi khoi binh. Trong khi Luu Tu o Uyen Thanh tap đuoc vai ngan nguoi thi Luu Dien tro ve que cu o huong Thung Lang huyen Thai Duong, cung tu tap đuoc vai ngan thanh nien cung cac mon khach giang ho va gia nhan dung co khoi nghia. Hai đao quan hop lam mot, đuoc hon 7000 nguoi. Luu Dien tu xung lam tru thien bo ho, giu chuc thong soai chi huy toan quan. Canh quan nay goi la Thung Lang quan.


Gia nhap quan Luc Lam Can cu Luc Lam co dich benh, quan Luc Lam phai chia lam 2 canh rut khoi Luc Lam: mot canh theo Vuong Khuong, Vuong Phuong, Ma Vu đi ve Nam Duong, goi la quan Tan Thi; canh kia theo Vuong Thuong, Thanh Đan đi ve Nam Quan goi la quan Ha Giang. Thang 7 nam 22, quan Tan Thi đi đen huyen Tuy, lai đuoc su gia nhap cua quan Binh Lam cua Tran Muc va mot tong that nha Han la Luu Huyen. Nghe tin đo, anh em Luu Dien ben cu Luu Gia đen lien he voi cac thu linh quan Tan Thi xin gia nhap. Vuong Khuong lap tuc chap thuan. Luc luong quan Tan Thi co quan Thung Lang manh len nhieu.
Quan Tan Thi tien ve phia tay đanh vao Truong Tu. Tran nay quan khoi nghia giet chet huyen uy Tan Da. 
Sau đo quan Tan Thi lai đanh bai quan Tan o Đuong Tu, lai gianh thang loi, thu đuoc nhieu quan luong.


Chien su Nam Duong = Bai tran =
Quan Luc Lam sau đo lai đanh ha đuoc Cuu Duong va tien ve Tan Đo, ap sat Uyen Thanh - thu phu cua Nam Duong.
Thang 12 nam 22, cac tuong tran thu Nam Duong la Chan Phu va Luong Khau Tu mang 10 van quan ra đoi đich. Hai ben gap nhau o Tieu Trang An huyen Duc Duong. Quan Luc Lam (gom Tan Thi va Thung Lang) vua thang tran, chu quan khinh đich, bi quan Tan đanh tan tac. Tran nay Luu Dien bi mat may nguoi than: em trai Luu Trong cung em gai Luu Nguyen va ba con nho cua Luu Nguyen.


= Thang tran =
Quan Luc Lam bai tran phai lui ve giu Cuc Duong. Luu Tu va Luu Dien nghe tin canh quan Giang Ha cua Luc Lam vua thang tran, ben sai nguoi đen lien lac voi Vuong Thuong đe nghi hoi binh. Vuong Thuong đong y. Thang 1 nam 23, quan Giang Ha keo ve Cuc Duong hop lam mot voi quan Tan Thi. Tu đo quan Luc Lam lai thong nhat, nhue khi lai tang len.
Đe đoi pho voi quan trieu đinh o Nam Duong, quan Luc Lam chia lam nhieu canh, dung chien thuat bat ngo tap kich roi rut nhanh khien quan Tan khong the đe phong. Chan Phu va Luong Khau Tu chu quan sau tran thang, đeu bi quan Luc Lam giet chet khi lam tran, 10 van quan Tan bi giet hon 2 van, con lai tan ra.
Nghe tin hai tuong bi giet, quan Tan hoang mang. Hai tuong Nghiem Uu va Tran Mau keo quan ban bo vao đong o Uyen Thanh. Luu Dien nghe tin quan Tan đa đong o Nam Duong, ben lenh cho quan bo bot hanh ly, chi mang theo it luong thuc va đo nhe, tien đanh quan Nghiem Uu o phia bac song Duc Thuy, lai thang tran, chem 3000 quan. Quan Tan thua bo chay ve co thu o Uyen Thanh.


Muon lam vua Trong quan Luc Lam co chu truong lap mot nguoi hoang toc nha Han len lam vua đe co danh chinh đanh Vuong Mang, khoi phuc nha Han. Ngoai Luu Huyen va anh em Luu Dien, Luu Tu, trong quan Luc Lam con co cac tong that la Luu Luong, Luu Tu, Luu Gia.
Cac thu linh Vuong Khuong va Vuong Phuong chu truong lap Luu Huyen la nguoi tai nang kem va khong co vay canh, the luc đe de khong che, trong khi thieu so theo Luu Dien khong tan thanh. Ong muon ban than minh đuoc lap lam vua moi xung đang. Cuoi cung, so đong cua Vuong Khuong thang the, Luu Huyen đuoc lap lam vua, voi danh nghia khoi phuc nha Han đe đanh nha Tan, tuc la Han Canh Thuy Đe.
Luu Dien rat bat man ve viec nay.


Đanh ha Uyen Thanh Thang 2 nam 23, quan Luc Lam duoi danh nghia nha Han chia lam 2 đuong, canh quan chu luc do Vuong Khuong, Luu Dien chi huy đanh Uyen Thanh; canh thu 2 nho do Vuong Phuong, Vuong Thuong, Luu Tu chi huy, mang 2 van quan đanh Con Duong, Đinh Lang va đat Yen. Quan Nghiem Uu, Tran Mau bo Uyen Thanh ve giu Dinh Xuyen, giao cho cac tuong duoi quyen co thu Uyen Thanh.
Luu Dien cam quan vay đanh Uyen Thanh, đuoc canh quan cua Vuong Thuong va Luu Tu lien tuc tiep te cho quan luong thu đuoc.
Vuong Mang nghe tin quan Tan lien tiep that bai, lien phai Đai tu đo Vuong Tam, Đai tu khong Vuong Ap trung tap het quan tuong con lai gom 42 van quan đi đanh quan Luc Lam. Thang 5 nam 23, quan Vuong Tam tien đen Dinh Xuyen, hop voi quan cua Nghiem Uu, Tran Mau. Bon tuong hop đai binh tien ve phia nam, đung đo voi canh quan nho cua Luc Lam duoi quyen Luu Tu va Vuong Thuong.
Nghiem Uu tung khuyen Vuong Tam mang quan đanh Luu Dien o Uyen Thanh truoc vi đao quan trong tay ong la quan chu luc. Tuy nhien Vuong Tam khong nghe theo, cho rang de dang ha đuoc Con Duong roi se sang Uyen Thanh đanh Luu Dien.
Trong khi Vuong Tam va Vuong Ap vay đanh Con Duong chua ha đuoc thi Luu Dien va Vuong Khuong đa ha đuoc Uyen Thanh. Khong lau sau, 42 van quan nha Tan cung bi luc luong cua Luu Tu, Vuong Thuong va Vuong Phuong voi hon 1 van quan đanh thua tan tac trong tran Con Duong. Quan Tan tan ra, khong con kha nang tran ap cac luc luong khoi nghia.


Bi giet Sau khi ha Uyen Thanh, Canh Thuy Đe Luu Huyen lay đay lam kinh đo. Cung tu sau tran Uyen Thanh va Con Duong, danh tieng cua anh em Luu Dien len rat cao. Nhung trong khi Luu Tu khiem ton giu minh thi Luu Dien lai to ra cay cong, bat phuc Luu Huyen. Ong tu xung la Tru thien đai tuong quan.
Đieu đo khien Luu Huyen lo lang. So Luu Dien muu lat đo minh, phe Luu Huyen đuoc Vuong Khuong, Than Đo Kien ung ho ban nhau giet Luu Dien đe tru hau hoa.
Luu Tu nhan thay trong hang ngu cac tuong Thung Lang cu, Ly Dat tu khi gia nhap quan Luc Lam thuong gan gui lay long cac tuong Luc Lam ma xa lanh anh em minh. Do đo Luu Tu nhac ong canh giac voi Ly Dat, nhung ong khong đe y toi.
Biet mot tong that khac la Luu Tac ve phe voi Luu Dien va phan đoi viec lap Luu Huyen, Huyen trieu ve phong Tac lam Khang uy tuong quan, nghia la Tuong quan chong lenh vua. Luu Tac đang cam quan đanh Lo Duong, khong chiu nhan chuc đo. Vi vay Canh Thuy Đe sai cac tuong mang quan đen bat Luu Tac ve giet chet đe đe doa Luu Dien.
Luu Dien co mat trong luc Luu Tac bi xu tu, thay vay kien quyet phan đoi, đoi thu lenh chem Luu Tac. Do thai đo qua gay gat cua ong, Chu Vi va Ly Dat ben khuyen Luu Huyen nhan đo xu toi luon Luu Dien đong muu phan nghich. Canh Thuy Đe đuoc co hoi ben sai bat Luu Dien mang chem vi toi chong đoi.
Khong ro Luu Dien mat nam bao nhieu tuoi. Luu Tu em ong đa phai đong kich đe lua Luu Huyen moi thoat chet. Sau nay Luu Tu tham gia lat đo đuoc nha Tan roi ly khai Luu Huyen va tro thanh vua Han Quang Vu Đe, thong nhat thien ha, lap ra nha Đong Han.


Xem them Han Quang Vu Đe
Nha Tan
Luu Huyen
Khoi nghia Luc Lam


Tham khao Tao Hong Toai (2004), Thoi nien thieu cua cac bac đe vuong, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Tieu Le (2000), Nhung ong vua noi tieng trong lich su Trung Quoc, Nha xuat ban Đa Nang
Tieu Le, Ma Ngoc Chu, La Dien Đao (2004), 100 nguoi đan ong co anh huong đen lich su Trung Quoc, Nha xuat ban Chinh tri quoc gia
Le Đong Phuong, Vuong Tu Kim (2007), Ke chuyen Tan Han, Nha xuat ban Đa Nang
Đang Huy Phuc (2001), Cac hoang đe Trung Hoa, Nha xuat ban Ha Noi


Chu thich