Nhan thuc (tieng Anh: cognition) la hanh đong hay qua trinh tiep thu kien thuc va nhung am hieu thong qua suy nghi, kinh nghiem va giac quan, bao gom cac quy trinh nhu la tri thuc, su chu y, tri nho, su đanh gia, su uoc luong, su ly luan, tinh toan, viec giai quyet van đe, viec đua ra quyet đinh, su linh hoi va viec su dung ngon ngu. Theo "Tu đien Bach khoa Viet Nam", nhan thuc la qua trinh bien chung cua su phan anh the gioi khach quan trong y thuc con nguoi, nho đo con nguoi tu duy va khong ngung tien đen gan khach the. Theo quan điem triet hoc Mac-Lenin, nhan thuc đuoc đinh nghia la qua trinh phan anh bien chung hien thuc khach quan vao trong bo oc cua con nguoi, co tinh tich cuc, nang đong, sang tao, tren co so thuc tien..
Su nhan thuc cua con nguoi vua y thuc, vua vo thuc, vua cu the, vua truu tuong va mang tinh truc giac. Qua trinh nhan thuc su dung tri thuc co san va tao ra tri thuc moi.
Cac quy trinh đuoc phan tich theo cac goc nhin khac nhau o tuy cac linh vuc khac nhau nhu ngon ngu hoc, gay me, than kinh hoc, tam than hoc, tam ly hoc, giao duc, triet hoc, nhan loai hoc, sinh hoc, logic va khoa hoc may tinh. Trong tam ly hoc va triet hoc, khai niem ve nhan thuc lien quan chat che đen cac khai niem truu tuong nhu tri oc va tri tue, bao gom cac chuc nang tam than, cac qua trinh tam than (tam tri) va cac trang thai cua cac thuc the thong minh (nhu ca nhan, nhom, to chuc, may tu đong cao cap va tri tue nhan tao).
Cach su dung khai niem nay khac nhau trong tung nganh hoc. Vi du nhu trong tam ly hoc va khoa hoc nhan thuc, "nhan thuc" thuong đe cap đen viec cac chuc nang tam ly cua mot ca nhan xu ly thong tin. No con đuoc su dung trong mot nhanh cua tam ly hoc xa hoi - y thuc xa hoi, đe giai thich ve nhung thai đo, su phan loai va đong luc nhom. Trong tam ly hoc nhan thuc va ky thuat nhan thuc, "nhan thuc" thong thuong đuoc coi la qua trinh xu ly thong tin cua tam tri nguoi tham gia hay nguoi đieu hanh hoac cua bo nao.


Cac giai đoan cua nhan thuc Theo quan điem cua phep tu duy bien chung, hoat đong nhan thuc cua con nguoi đi tu truc quan sinh đong đen tu duy truu tuong, va tu tu duy truu tuong đen thuc tien. Con đuong nhan thuc đo đuoc thuc hien qua cac giai đoan tu đon gian đen phuc tap, tu thap đen cao, tu cu the đen truu tuong, tu hinh thuc ben ngoai đen ban chat ben trong, nhu sau:

Nhan thuc cam tinh (hay con goi la truc quan sinh đong) la giai đoan đau tien cua qua trinh nhan thuc. Đo la giai đoan con nguoi su dung cac giac quan đe tac đong vao su vat nham nam bat su vat ay. Nhan thuc cam tinh gom cac hinh thuc sau:
Cam giac: la hinh thuc nhan thuc cam tinh phan anh cac thuoc tinh rieng le cua cac su vat, hien tuong khi chung tac đong truc tiep vao cac giac quan cua con nguoi. Cam giac la nguon goc cua moi su hieu biet, la ket qua cua su chuyen hoa nhung nang luong kich thich tu ben ngoai thanh yeu to y thuc. Lenin viet: "Cam giac la hinh anh chu quan cua the gioi khach quan". Neu dung lai o cam giac thi con nguoi moi hieu đuoc thuoc tinh cu the, rieng le cua su vat. Đieu đo chua đu; boi vi, muon hieu biet ban chat cua su vat phai nam đuoc mot cach tuong đoi tron ven su vat. Vi vay nhan thuc phai vuon len hinh thuc nhan thuc cao hon".
Tri giac: hinh thuc nhan thuc cam tinh phan anh tuong đoi toan ven su vat khi su vat đo đang tac đong truc tiep vao cac giac quan con nguoi. Tri giac la su tong hop cac cam giac. So voi cam giac thi tri giac la hinh thuc nhan thuc đay đu hon, phong phu hon. Trong tri giac chua đung ca nhung thuoc tinh đac trung va khong đac trung co tinh truc quan cua su vat. Trong khi đo, nhan thuc đoi hoi phai phan biet đuoc đau la thuoc tinh đac trung, đau la thuoc tinh khong đac trung va phai nhan thuc su vat ngay ca khi no khong con truc tiep tac đong len co quan cam giac con nguoi. Do vay nhan thuc phai vuon len hinh thuc nhan thuc cao hon.
Bieu tuong: la hinh thuc nhan thuc cam tinh phan anh tuong đoi hoan chinh su vat do su hinh dung lai, nho lai su vat khi su vat khong con tac đong truc tiep vao cac giac quan. Trong bieu tuong vua chua đung yeu to truc tiep vua chua đung yeu to gian tiep. Boi vi, no đuoc hinh thanh nho co su phoi hop, bo sung lan nhau cua cac giac quan va đa co su tham gia cua yeu to phan tich, tong hop. Cho nen bieu tuong phan anh đuoc nhung thuoc tinh đac trung noi troi cua cac su vat.
Giai đoan nay co cac đac điem:
Phan anh truc tiep đoi tuong bang cac giac quan cua chu the nhan thuc.
Phan anh be ngoai, phan anh ca cai tat nhien va ngau nhien, ca cai ban chat va khong ban chat. Giai đoan nay co the co trong tam ly đong vat.
Han che cua no la chua khang đinh đuoc nhung mat, nhung moi lien he ban chat, tat yeu ben trong cua su vat. Đe khac phuc, nhan thuc phai vuon len giai đoan cao hon, giai đoan ly tinh.
Nhan thuc ly tinh (hay con goi la tu duy truu tuong) la giai đoan phan anh gian tiep truu tuong, khai quat su vat, đuoc the hien qua cac hinh thuc nhu khai niem, phan đoan, suy luan.
Khai niem: la hinh thuc co ban cua tu duy truu tuong, phan anh nhung đac tinh ban chat cua su vat. Su hinh thanh khai niem la ket qua cua su khai quat, tong hop bien chung cac đac điem, thuoc tinh cua su vat hay lop su vat. Vi vay, cac khai niem vua co tinh khach quan vua co tinh chu quan, vua co moi quan he tac đong qua lai voi nhau, vua thuong xuyen van đong va phat trien. Khai niem co vai tro rat quan trong trong nhan thuc boi vi, no la co so đe hinh thanh cac phan đoan va tu duy khoa hoc.
Phan đoan: la hinh thuc tu duy truu tuong, lien ket cac khai niem voi nhau đe khang đinh hay phu đinh mot đac điem, mot thuoc tinh cua đoi tuong. Thi du: "Dan toc Viet Nam la mot dan toc anh hung" la mot phan đoan vi co su lien ket khai niem "dan toc Viet Nam" voi khai niem "anh hung". Theo trinh đo phat trien cua nhan thuc, phan đoan đuoc phan chia lam ba loai la phan đoan đon nhat (vi du: đong dan đien), phan đoan đac thu (vi du: đong la kim loai) va phan đoan pho bien (vi du: moi kim loai đeu dan đien). O đay phan đoan pho bien la hinh thuc the hien su phan anh bao quat rong lon nhat ve đoi tuong.Neu chi dung lai o phan đoan thi nhan thuc chi moi biet đuoc moi lien he giua cai đon nhat voi cai pho bien, chua biet đuoc giua cai đon nhat trong phan đoan nay voi cai đon nhat trong phan đoan kia va chua biet đuoc moi quan he giua cai đac thu voi cai đon nhat va cai pho bien. Chang han qua cac phan đoan thi du neu tren ta chua the biet ngoai đac tinh dan đien giong nhau thi giua đong voi cac kim loai khac con co cac thuoc tinh giong nhau nao khac nua. Đe khac phuc han che đo, nhan thuc ly tinh phai vuon len hinh thuc nhan thuc suy luan.
Suy luan: la hinh thuc tu duy truu tuong lien ket cac phan đoan lai voi nhau đe rut ra mot phan đoan co tinh chat ket luan tim ra tri thuc moi. Thi du, neu lien ket phan đoan "đong dan đien" voi phan đoan "đong la kim loai" ta rut ra đuoc tri thuc moi "moi kim loai đeu dan đien". Tuy theo su ket hop phan đoan theo trat tu nao giua phan đoan đon nhat, đac thu voi pho bien ma nguoi ta co đuoc hinh thuc suy luan quy nap hay dien dich.Ngoai suy luan, truc giac ly tinh cung co chuc nang phat hien ra tri thuc moi mot cach nhanh chong va đung đan.
Giai đoan nay cung co hai đac điem:
La qua trinh nhan thuc gian tiep đoi voi su vat, hien tuong.
La qua trinh đi sau vao ban chat cua su vat, hien tuong.
Nhan thuc cam tinh va ly tinh khong tach bach nhau ma luon co moi quan he chat che voi nhau. Khong co nhan thuc cam tinh thi khong co nhan thuc ly tinh. Khong co nhan thuc ly tinh thi khong nhan thuc đuoc ban chat that su cua su vat.
Nhan thuc tro ve thuc tien, o đay tri thuc đuoc kiem nghiem la đung hay sai. Noi cach khac, thuc tien co vai tro kiem nghiem tri thuc đa nhan thuc đuoc. Do đo, thuc tien la tieu chuan cua chan ly, la co so đong luc, muc đich cua nhan thuc. Muc đich cuoi cung cua nhan thuc khong chi đe giai thich the gioi ma đe cai tao the gioi. Do đo, su nhan thuc o giai đoan nay co chuc nang đinh huong thuc tien.


Phan loai nhan thuc = Theo chu nghia duy vat cua Mac va Lenin =


 Dua vao trinh đo tham nhap vao ban chat cua đoi tuong  Nhan thuc kinh nghiem hinh thanh tu su quan sat truc tiep cac su vat, hien tuong trong tu nhien, xa hoi hay trong cac thi nghiem khoa hoc. Tri thuc kinh nghiem la ket qua cua no, đuoc phan lam hai loai:
Tri thuc kinh nghiem thong thuong la loai tri thuc đuoc hinh thanh tu su quan sat truc tiep hang ngay ve cuoc song va san xuat. Tri thuc nay rat phong phu, nho co tri thuc nay con nguoi co von kinh nghiem song dung đe đieu chinh hoat đong hang ngay.
Tri thuc kinh nghiem khoa hoc la loai tri thuc thu đuoc tu su khao sat cac thi nghiem khoa hoc loai tri thuc nay quan trong o cho đay la co so đe hinh thanh nhan thuc khoa hoc va ly luan.
Hai loai tri thuc nay co quan he chat che voi nhau, xam nhap vao nhau đe tao nen tinh phong phu, sinh đong cua nhan thuc kinh nghiem.
Nhan thuc ly luan (goi tat la ly luan) la loai nhan thuc gian tiep, truu tuong va khai quat ve ban chat va quy luat cua cac su vat, hien tuong. Nhan thuc ly luan co tinh gian tiep vi no đuoc hinh thanh va phat trien tren co so cua nhan thuc kinh nghiem. Nhan thuc ly luan co tinh truu tuong va khai quat vi no chi tap trung phan anh cai ban chat mang tinh quy luat cua su vat va hien tuong. Do đo, tri thuc ly luan the hien chan ly sau sac hon, chinh xac hon va co he thong hon.
Nhan thuc kinh nghiem va nhan thuc ly luan la hai giai đoan nhan thuc khac nhau, co quan he bien chung voi nhau. Trong đo nhan thuc kinh nghiem la co so cua nhan thuc ly luan. No cung cap cho nhan thuc ly luan nhung tu lieu phong phu, cu the. Vi no gan chat voi thuc tien nen tao thanh co so hien thuc đe kiem tra, sua chua, bo sung cho ly luan va cung cap tu lieu đe tong ket thanh ly luan. Nguoc lai, mac du đuoc hinh thanh tu tong ket kinh nghiem, nhan thuc ly luan khong xuat hien mot cach tu phat tu kinh nghiem. Do tinh đoc lap tuong đoi cua no, ly luan co the đi truoc nhung su kien kinh nghiem, huong dan su hinh thanh tri thuc kinh nghiem co gia tri, lua chon kinh nghiem hop ly đe phuc vu cho hoat đong thuc tien. Thong qua đo ma nang nhung tri thuc kinh nghiem tu cho la cai cu the, rieng le, đon nhat tro thanh cai khai quat, pho bien.
Theo hoc thuyet cua chu nghia Mac-Lenin, nam vung ban chat, chuc nang cua tung loai nhan thuc đo cung nhu moi quan he bien chung giua chung co y nghia phuong phap luan quan trong trong viec đau tranh khac phuc benh kinh nghiem chu nghia va benh giao đieu.


 Dua vao tinh tu phat hay tu giac cua su xam nhap vao ban chat cua su vat  Nhan thuc thong thuong (hay nhan thuc tien khoa hoc) la loai nhan thuc đuoc hinh thanh mot cach tu phat, truc tiep tu trong hoat đong hang ngay cua con nguoi. No phan anh su vat, hien tuong xay ra voi tat ca nhung đac điem chi tiet, cu the va nhung sac thai khac nhau cua su vat. Vi vay, nhan thuc thong thuong mang tinh phong phu, nhieu ve va gan voi nhung quan niem song thuc te hang ngay. Vi the, no thuong xuyen chi phoi hoat đong cua con nguoi trong xa hoi. The nhung, nhan thuc thong thuong chu yeu van chi dung lai o be ngoai, ngau nhien tu no khong the chuyen thanh nhan thuc khoa hoc đuoc.
Nhan thuc khoa hoc la loai nhan thuc đuoc hinh thanh mot cach tu giac va gian tiep tu su phan anh đac điem ban chat, nhung quan he tat yeu cua cac su vat. Nhan thuc khoa hoc vua co tinh khach quan, truu tuong, khai quat lai vua co tinh he thong, co can cu va co tinh chan thuc. No van dung mot cach he thong cac phuong phap nghien cuu va su dung ca ngon ngu thong thuong va thuat ngu khoa hoc đe dien ta sau sac ban chat va quy luat cua đoi tuong nghien cuu. Vi the nhan thuc khoa hoc co vai tro ngay cang to lon trong hoat đong thuc tien, đac biet trong thoi đai khoa hoc va cong nghe.
Hai loai nhan thuc nay cung co moi quan he bien chung voi nhau. Nhan thuc thong thuong co truoc nhan thuc khoa hoc va la nguon chat lieu đe xay dung noi dung cua cac khoa hoc. Nguoc lai, khi đat toi trinh đo nhan thuc khoa hoc thi no lai tac đong tro lai nhan thuc thong thuong, xam nhap va lam cho nhan thuc thong thuong phat trien, tang cuong noi dung khoa hoc cho qua trinh nhan thuc the gioi cua con nguoi.


= Theo cac hoc thuyet khac =


Chu thich Tham khao Lien ket ngoai Chuong 5: Ly luan nhan thuc cua giao trinh khoa Mac-Lenin tai truong Đai hoc Mo-Đia chat Luu tru ngay 16 thang 10 nam 2008 tai Wayback Machine
Cognition Bai viet tren mot tap san quoc te chuyen ve cac ly thuyet va cac nghien cuu thuc nghiem ve suy nghi cua con nguoi.
Cac thong tin ve nhan thuc am nhac tai Đai hoc Amxtecđam. Luu tru ngay 22 thang 5 nam 2016 tai Portuguese Web Archive
Cognitie.NL Nhung nghien cuu ve nhan thuc do To chuc Nghien cuu Ha Lan (Netherlands Organisation for Scientific Research - NWO) va Đai hoc Amsterdam (UvA) tien hanh.
Emotional and Decision Making Lab, Carnegie Mellon, EDM Lab Luu tru ngay 5 thang 4 nam 2005 tai Wayback Machine
cognition Luu tru ngay 6 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine trong tu đien bach khoa CALT.
Gioi han cua nhan thuc con nguoi. Luu tru ngay 1 thang 2 nam 2009 tai Wayback Machine - mot bai bao noi ve su tien hoa ve kha nang nhan thuc cua đong vat co vu.