Tho Đuong luat hay Tho luat Đuong la the tho Đuong cach luat xuat hien tu thoi nha Đuong o Trung Quoc. La mot trong nhung dang tho Đuong ben canh tho co phong (co the thi), tu, tho Đuong luat đa phat trien manh me tai chinh que huong cua no va lan toa ra nhieu quoc gia lan bang voi tu cach the loai tieu bieu nhat cua tho Đuong noi rieng va tinh hoa thi ca Trung Hoa noi chung. Tho Đuong luat con đuoc goi voi ten tho can the đe đoi lap voi tho co the von khong theo cach luat ay.
Tho Đuong luat co mot he thong quy tac phuc tap đuoc the hien o 5 đieu sau: Luat, Niem, Van, Đoi va Bo cuc. Ve hinh thuc, tho Đuong luat co cac dang "that ngon bat cu" (tam cau, moi cau bay chu) đuoc xem la dang chuan; bien the co cac dang: "that ngon tu tuyet" (bon cau, moi cau bay chu), "ngu ngon tu tuyet" (bon cau, moi cau nam chu), "ngu ngon bat cu" (tam cau, moi cau nam chu) cung nhu cac dang it pho bien khac. Nguoi Viet Nam cung tuan thu hoan toan theo cac quy tac nay.


Tho Đuong luat tai mot so quoc gia = Viet Nam =
Vi van chuong chinh thong, giao duc va he thong khoa cu thoi trung đai đeu su dung tieng Han, nen tu lau nguoi Viet vao tho van, đat ra the tho Han luat, la su ket hop tho Đuong luat voi cac the tho dan toc Viet.
The loai tho nay cua Viet Nam keo dai tu thoi nha Tran cho đen nua đau the ky XX. Ke tu phong trao Tho Moi tro đi, so nguoi trong nuoc lam luat thi đa bi giam đi đang ke.


= Nhat Ban =
Khoang the ky thu 5 chu Han truyen tu Trung Hoa toi Nhat. Nam 593 thai tu Shotoku (Thuong Đuc) nhiep chinh, đa ban hien phap "Thap that đieu", gui nhieu phai đoan sang nha Đuong du hoc. Nam 710 Nu hoang Genmei thien đo ve Nara, đat ten la Heijo-kyo (Binh Thanh Kinh). Nam 794 Thien hoang Kammu thien đo ve Heian va lap kinh đo (Heian-kyo, Binh An Kinh). Đay la thoi ky nguoi Nhat mo phong Trung Hoa thoi nha Đuong toan dien tu kien truc đo thanh (theo mo hinh kinh đo Trang An nha Đuong va thanh Lac Duong trieu Bac Nguy) đen nghi thuc, van hoa, va thoi ky nay keo dai it nhat tinh đen thoi điem Nhat Ban ngung phai su gia sang giao luu voi đai luc nam 894. Tho van chu Nom tro thanh van hoc cua cong va đong nghia voi sinh hoat cung đinh.
Thanh tuu đang chu y đau tien cua nguoi Nhat đoi voi the loai tho Đuong luat co the ke đen Kaifuso (Hoai phong tao, 751). Thi tap nay bao gom gom 120 bai tho chu Han, quy tu cac nha tho tieu bieu tu hoang đe, thanh vien cua hoang toc, quy toc, tang lu cho đen nhung Hoa kieu nhap quoc tich Nhat. Sang tac đa phan đuoc thuc hien tu the ky 7 va 8, va hinh thuc tho chu yeu la tho ngu ngon, tu tuyet, bat cu.


Luat Đieu can ban cua luat tho Đuong luat la đoi, đo la hai nguyen tac đoi am va đoi y, nghia la lan luot nhung chu thu nhat, thu 2, thu 3,... cua cau tren phai đoi voi cac chu thu nhat, thu 2, thu 3,... cua cau duoi ca ve am va y. Nhung lam đuoc nhu the thi rat kho, vi vay nguoi ta quy uoc nhat tam ngu bat luat (chu thu nhat, thu ba, thu nam khong can theo luat), nhi tu luc phan minh (chu thu hai, thu tu, thu sau can phai theo luat).


= Đoi am (Luat bang trac) =
Luat tho Đuong can cu tren thanh bang va thanh trac, va dung cac chu thu 2-4-6 va 7 trong mot cau tho đe xay dung luat. Thanh bang gom cac chu co dau huyen hay khong dau (thanh ngang); thanh trac gom cac dau: sac, hoi, nga, nang. Co nguoi chia thanh sau thanh trac trong đo dau sac (') va dau nang (.) chia thanh moi tieng co hai thanh trac nhap va trac khu.
Neu chu thu hai cua cau đau tien dung thanh bang thi goi la bai co "luat bang"; neu chu thu 2 cau đau dung thanh trac thi goi la bai co "luat trac". Trong mot cau, chu thu 2 va chu thu 6 phai giong nhau ve thanh đieu, đong thoi chu thu 4 phai khac hai chu kia. Vi du, neu chu thu 2 va 6 la thanh bang thi chu thu 4 phai dung thanh trac, hay nguoc lai. Neu mot cau tho Đuong luat ma khong theo quy đinh nay thi đuoc goi "that luat".
Vi du: xet cau "Buoc toi đeo Ngang bong xe ta" trong bai Qua Đeo Ngang cua Ba Huyen Thanh Quan, co cac chu "toi" (thu 2) va "xe" (thu 6) giong nhau vi đeu la thanh trac con chu "Ngang" la thanh bang thi đo la bai that ngon bat cu luat trac.
Luat bang trac trong the that ngon tu tuyet va that ngon bat cu co the nom na liet ke nhu sau, neu chi van bang chu "B", van trac bang chu "T", nhung van khong co luat đe trong, thi luat trong cac chu thu 2-4-6-7 co the viet la:
1. Luat Van bang

That ngon tu tuyet

That ngon bat cu

2. Luat van trac

That ngon tu tuyet

Ban dich tieng Viet cua Tan Đa (chuyen the thanh luc bat):
Đo thuyen đem o ben Phong Kieu
Trang ta chiec qua keu suong
Lua chai cay bai sau vuong giac ho
Thuyen ai đau ben Co To
Nua đem nghe tieng chuong chua Han San
That ngon bat cu
 Chu thich: (1): Tho co co cau "Phong vu da hoai nhan". Y Tu Xuong o đay la khong can phai o trong đem mua gio van day len noi nho ve nhau.


= Đoi y =
Nguyen tac co đinh cua mot bai tho Đuong luat la y nghia cua hai cau 3 va 4 phai "đoi" nhau va hai cau 5, 6 cung "đoi" nhau. Đoi thuong đuoc hieu la su tuong phan (ve nghia ke ca tu đon, tu ghep, tu lay) bao gom ca su tuong đuong trong cach dung cac tu ngu. Đoi chu: danh tu đoi danh tu, đong tu đoi đong tu. Đoi canh: tren đoi duoi, canh đong đoi canh tinh... Neu mot bai tho Đuong luat ma cac cau 3, 4 khong đoi nhau, cac cau 5, 6 khong đoi nhau thi bi goi "that đoi".
Vi du: hai cau 3, 4 trong bai tho Qua Đeo Ngang cua Ba Huyen Thanh Quan:

Lom khom duoi nui tieu vai chu
Lac đac ben song ro may nha,2
"Lom khom" đoi voi "lac đac" (hinh the va so luong - thuc ra hai cau nay chua phai đoi hoan chinh), "duoi nui" đoi voi "ben song" (vi tri đia hinh), song neu noi hinh anh hai cau tren "lom khom duoi nui" va "lac đac ben song" thi vi mot cau dien ta ve canh đong, con mot cau dien ta ve canh tinh, nen su đoi lap co the chap nhan đuoc. Mot điem nen chu y la cach dung tu lay am "lom khom" chi dang nguoi cua cau tren, va "lac đac" chi so luong cua cau duoi. Hai ve tiep: "tieu vai chu" đoi voi "ro may nha" (đoi lap ve so luong va tinh/đong). Su đoi lap cua hai ve cuoi co the coi la hoan chinh. Xin xem them ve tho đoi hoac Cau đoi Viet Nam đe hieu them ve luat đoi trong tho.
Nhi tu luc phan minh (Cau 2,4,6 phai đoi y)


Niem Cac cau trong mot bai tho Đuong luat giong nhau ve luat thi đuoc goi la "nhung cau niem voi nhau" (niem = giu cung, o đay đuoc hieu la giu giong nhau ve luat). Hai cau tho niem voi nhau khi nao chu thu nhi trong ca hai cau cung theo mot luat, hoac cung la bang, hoac cung la trac, thanh ra bang niem voi bang, trac niem voi trac. O nhung cau theo nguyen tac la can phai niem, neu tac gia so suat ma lam thanh khong niem thi bai đo bi goi la "that niem".
Nguyen tac niem trong mot bai tho Đuong luat chuan (that ngon bat cu) nhu sau:

Cau 1 niem voi cau 8
Cau 2 niem voi cau 3
Cau 4 niem voi cau 5
Cau 6 niem voi cau 7
Con đoi voi Nguyen tac niem o the tho That ngon tu tuyet: Cau 2 niem voi cau 3, cau 4 niem voi cau 1.
Chang han voi luat van bang:

- B - T - B B
- T - B - T B
- T - B - T T
- B - T - B B
- B - T - B T
- T - B - T B
- T - B - T T
- B - T - B B
Vi du: Xet trong bai tho Qua đeo Ngang, hai cau thu 2 va thu 3:

Co cay chen đa la chen hoa
Lom khom duoi nui tieu vai chu


Van Van la nhung chu co cach phat am giong nhau, hoac gan giong nhau, đuoc dung đe tao am đieu trong tho. Trong mot bai tho Đuong luat chuan, van đuoc dung tai cuoi cac cau 1, 2, 4, 6 va 8. Nhung cau nay đuoc goi la "van voi nhau". Neu mot bai tho Đuong luat ma chu cuoi cua mot trong cac cau nay khong giong nhau ve van thi đuoc goi "that van".
Nhung chu co van giong nhau hoan toan goi la "van chinh", nhung chu co van gan giong nhau goi la "van thong". Hau het tho Đuong luat dung van thanh bang, nhung cung co cac ngoai le.
Vi du: hai cau 1, 2 trong bai Qua đeo Ngang cua Ba Huyen Thanh Quan:

Buoc toi đeo Ngang, bong xe ta
Co cay chen đa, la chen hoa
hai chu "ta" va "hoa" đuoc xem la van voi nhau, nhung o đay la "van thong" vi chi phat am gan giong nhau.


Bo cuc Bo cuc mot bai tho that ngon bat cu Đuong luat theo truyen thong thuong đuoc chia gom 4 phan: Đe, Thuc (hoac Trang), Luan, Ket. "Đe" gom 2 cau đau trong đo cau đau tien goi la cau pha đe, cau thu 2 goi la cau thua đe, chuyen tiep y đe đi vao phan sau. "Thuc" gom 2 cau tiep theo, giai thich ro y đau bai. "Luan" gom 2 cau tiep theo nua, binh luan 2 cau thuc. "Ket" la 2 cau cuoi, ket thuc y toan bai, trong đo cau so 7 la cau "thuc" (hay "chuyen") va cau cuoi la "hop". Co nguoi cho rang Hai cau đe gioi thieu ve thoi gian, khong gian, su vat, su viec. Hai cau thuc trinh bay, mo ta su vat, su viec. Hai cau luan dien ta suy nghi, thai đo, cam xuc ve su vat, hien tuong. Hai cau ket khai quat toan bo noi dung bai theo huong mo rong va nang cao
Tho that ngon bat cu co luat le go bo kho lam nhat nhung chinh đieu đo lai đuoc nguoi xua ua thich nhat, thuong dung đe bay to tinh cam y chi, ngam vinh, xuong hoa... Va trong tat ca cac ky thi xua đeu bat thi sinh phai lam.
Tai que huong cua Đuong thi cung la noi ma phong trao tap co, sang tac tho Đuong luat ram ro nhat, ly luan thi phap tho Đuong luat Trung Quoc khong co khai niem Đe, Thuc, Luan, Ket ma thay bang khai niem đau lien, ham lien, canh lien, vi lien, noi ngan gon bang to hop bon tu Khoi (khai), Thua, Chuyen, Hop. Tuy nhien cach phan chia nay cung khong khac gi cach phan Đe, Thuc, Luan, Ket ve mat y nghia. Tuy nhien, đa phan tai lieu Viet Nam van đi theo cach chia Đe, Thuc, Luan, Ket. Vi vay, khi hoc hoac tiep can Đuong luat.
Mot quan niem khac ap dung cau truc 2-4-2 cho bai tho that ngon bat cu. Theo đo quan niem nay đung o goc đo khong gian-thoi gian nghe thuat đe khao sat toan bai dua theo logic hai cau đau va hai cau cuoi bai tho Đuong luat thuong yeu to thoi gian chiem vi tri chu đao, con bon cau giua trat tu khong gian la chu đao va tac gia duong nhu dung lai đe quan sat su vat.
Cung can nhac đen quan điem "Canh-Tinh" cua Kim Thanh Than khi chia bai that ngon bat cu thanh hai phan đeu nhau, theo đo bon cau tren cua bai nang ve canh va bon cau duoi nang ve tinh.
Hien nay, cac nha nghien cuu co xu huong khong co tim quy luat chung ve bo cuc đe ap dung trong hang loat bai tho ma ap dung quan điem nghien cuu đa co tu thoi Minh mat Thanh so o Trung Hoa, quan điem bam sat va tuan thu cach phan chia bo cuc cua tung bai tho theo mach cam xuc cua thi nhan bieu hien trong bai. Mot vi du la bai tho het suc noi tieng Qua đeo Ngang cua Ba Huyen Thanh Quan hoan toan co the đuoc phan tach theo bo cuc 1/7, hoac bai Ban đen choi nha cua Nguyen Khuyen co the bo cuc 7/1 hoac 1/6/1.


Mot so dang tho Đuong khac = That ngon bat cu =


 Nguon goc the tho  Tho that ngon bat cu that ra la loai co thi xuat hien rat som ben Trung Quoc, đen đoi Đuong moi đuoc cac nha tho đat lai cac quy tac cho cu the, ro rang va tu đo phat trien manh me. Đay la loai tho ma moi bai tho thuong co tam cau, moi cau 7 chu, tuan theo cac quy tac het suc chat che:


 Cac quy tac  Dan y: Thong thuong chia lam 4 phan: #Đe (cau 1 – 2): Cau thu nhat la cau pha đe (mo y cho đau bai). Cau thu hai la cau thua đe (tiep y cua pha đe đe chuyen vao than bai); Thuc (cau 3 – 4): Con goi la cap trang, nhiem vu giai thich ro y chinh cua đau bai;;Luan (cau 5 – 6): Phat trien rong y đe bai; Ket (hai cau cuoi): Ket thuc y toan bai.
Van: Thuong đuoc gieo o cuoi cau 1, 2, 4, 6, 8.
Ngat nhip: thuong ngat nhip 2/2/3; 4/3.
Đoi: Co 2 cap đoi: Cau 3 đoi voi cau 4, cau 5 đoi voi cau 6, đoi o 3 mat: đoi thanh, đoi tu loai va đoi nghia. Nghia co the đoi mot trong hai y: đoi tuong ho hay đoi tuong phan.
Niem: Cau 1 niem voi cau 8, 2 – 3, 4 – 5, 6 – 7, tao am đieu va su gan ket giua cac cau tho voi nhau.
Luat bang trac: thuong can cu vao tieng thu hai trong cau mot. Neu tieng thu hai la thanh bang ta noi bai tho ay viet theo luat bang; neu tieng thu hai la thanh trac ta noi bai tho viet theo luat trac. Luat bang trac trong tung cau quy đinh: Nhat, tam, ngu bat luan. Nhi, tu, luc phan minh.
Chang han bai tho Vao nha nguc Quang Đong cam tac cua Phan Boi Chau viet theo luat bang
Cau 1: Van la hao kiet, van phong luu,
__________B ____T______ B___B
Cau 2: Chay moi chan thi hay o tu,
___________T ______B ____T_B
Cau 3: Đa khach khong nha trong bon bien,
__________T_________B_______T__T
Cau 4: Lai nguoi co toi giua nam chau.
___________B ____T _____B___B
Bai tho viet Qua Đeo Ngang cua Ba Huyen Thanh Quan theo luat trac:
Cau 1: Buoc toi Đeo Ngang bong xe ta
___________T______ B _______T__B
Cau 2: Co cay chen la, đa chen hoa

_________B

______T ____B___B
Cau 3: Lom khom duoi nui, tieu vai chu
___________B _______T _____B__T
Cau 4: Lac đac ben song, ro may nha.
___________T _____B ______T___B


 Cac bien the cua the tho  Trong qua trinh su dung, cac nha tho đa sang tao them nhieu bien the moi cua the tho Đuong luat nhu:

Tiet ha: y, loi moi cau tho đeu lo lung tuy nguoi đoc suy nghi.
Vi du: Giai co the
Gap the co hay muon pha thi...
'Đieu quan khien tuong chang qua vi...
Trung trung tran cuoc song nhin lai...
Điep điep quan binh nhung nghi đi...
Y cham chi ben nen co luc...
Tri nhanh nuoc sang van đoi khi...
Thu vui nhan nha duong nhu lam...
Mat ngu ma sao that la ky...
(Truong Van Nguyen Phuoc Thang)
Yet hau: tho tu tuyet ma cau cuoi chi co mot vai chu.
Thu vi ngam: cau tam lap lai y het cau mot.
Vi tam thanh: cuoi moi cau co tu lay ba
Vi du: Luyen co
Suot ngay om sach cua cua cua
Thua may thi thua chua chua chua
Ky qua nen đanh suong suong suong
So nhieu cha trach đua đua đua
The hoa sao cu đau đau đau
Nuoc thang can chi bua bua bua
Cu gang, viec đoi nan nan nan'
Biet bao guong sang xua xua xua
(Truong Van Nguyen Phuoc Thang)


 Đanh gia  Tuy the tho that ngon bat cu Đuong luat phai tuan thu theo nhung nguyen tac chat che kho co the lam đuoc nhung bai tho hay. Tuy nhien nhieu nha tho Viet Nam nhu Ho Xuan Huong, Ba Huyen Thanh Quan, Nguyen Khuyen, Tu Xuong,... đa su dung the tho Đuong luat đa đe lai nhieu bai tho co gia tri va trong qua trinh su dung đa dan toc hoa the tho nay ve nhieu phuong dien.


= That ngon tu tuyet =
Thuc chat la mot bai "that ngon bat cu" đem bo đi hai cau đau hoac hai cau cuoi. Luat bang trac va niem, van... van giu nguyen, co the bo luat đoi o hai cau 3, 4 hoac 5, 6. Luc nay no se thanh mot bai tho "bon cau ba van" ma Nguyen Du đa nhac trong truyen Kieu.


= Ngu ngon tu tuyet =
Thuc chat la bai that ngon tu tuyet đem bo đi hai chu đau o moi cau; cac chu con lai van giu nguyen luat bang trac, niem va van.
Vi du: tu bai tren ma thanh

Thuyen đua khach thuan dam
Ben cu biet mu tam
Chiec la bay theo gio
Tinh xua ghe đen tham
*
Trang ram nghe tieng ban ta noi
Trong luc suong tan de im hoi
Tinh ra thi cung troi đa rang
Mong nho mot ngay biet mu tam


= Ngu ngon bat cu =
Cung la tu bai that ngon bat cu bo hai chu đau o moi cau ma thanh, luat bang trac, niem va van o cac chu con lai van giu nguyen.


= Yet hau =
Yet Hau3 (yet: nghi; hau: sau) la loi tho co ba cau tren đu chu, con cau cuoi cung chi co mot chu.
Vi du: bai Luon

Cu nghi rang minh ngan,
Ai ngo cung dai đuong.
The ma con che trach:
Luon!
Vo Danh
Vi du: Cha con đanh co

Anh nang vua nghieng ngon truc gia
Cha con vui ve bay co ra
Đong xanh gio mat tra thom ngat
- Ha!

Khong - Mot! Xua nay ai cha lam
- Van nay...Thoi! Het! Chot xuyen tam
Lang lang quy tu ngam tho luat
R...a...m!

Truoc ngo chong cho tuong si bo
Ngoai san cao thu khoc nhi nho
- Nin ngay! sap lai cho tao go!
- Dzo!

Nang đa khuat dan phia nui xa
Com canh len khoi đoi trong nha
Duoi them xe ngua con ram ro
- Cha!
Truong Van Nguyen Phuoc Thang


Xem them Tho Đuong
Tho co phong
Nhac Phu


Ghi chu Chu giai 1:  Trich trong tuyen tap tho Tinh ban, tinh yeu tho - Nha xuat ban giao duc 1987
Chu giai 2:  Co tai lieu chep Lac đac ben song ro may nha.
Chu giai 3:  Trich tu trang


Lien ket ngoai