Su kien 30 thang 4 nam 1975 la su kien Quan Giai phong mien Nam Viet Nam (QGPMNVN) tien vao Sai Gon, dan toi su sup đo cua Viet Nam Cong hoa va cham dut chien tranh Viet Nam.
Đau nam 1975, Bo Chinh tri Ban Chap hanh Trung uong Đang Lao Đong Viet Nam va Bo Tong Tu lenh Quan đoi nhan dan Viet Nam phat đong cuoc Tong tien cong va noi day mua Xuan, đat muc tieu "giai phong hoan toan mien Nam" truoc khi mua mua bat đau. Dien bien chien dich dien ra nhanh hon du kien, vuot ngoai nhan đinh ban đau cua cac ben quan sat. Chi trong vong chua đay hai thang ke tu khi chien dich đuoc khoi đong, luc luong QGPMNVN đa kiem soat phan lon lanh tho mien Nam.
Đau thang 4 nam 1975, nam canh quan cua QGPMNVN duoi su chi huy truc tiep cua Đai tuong Van Tien Dung bat đau tong cong kich vao Sai Gon tu nhieu huong. Luc luong Quan luc Viet Nam Cong hoa (QLVNCH) do Trung tuong Nguyen Van Toan phu trach to chuc phong thu khu vuc đo thi trong yeu. Tuy nhien, sau nhung that bai lien tiep truoc đo va do tinh than suy giam, tuyen phong thu cua QLVNCH nhanh chong ran nut truoc suc ep tu cac mui tan cong cua QGPMNVN. Cac đon vi QLVNCH rut lui hoac tan ra tai nhieu điem, khien cac canh quan cua QGPMNVN nhanh chong ap sat va tien sau vao noi đo. Ngay 30 thang 4, binh si QGPMNVN tien vao Dinh Đoc Lap va treo co cua Mat tran Dan toc Giai phong mien Nam Viet Nam len noc dinh. Truoc tinh hinh đo, vao khoang 11 gio 30 phut, Tong thong Duong Van Minh, nguoi vua nham chuc đuoc hai ngay, đa tuyen bo đau hang vo đieu kien.
Truoc khi QGPMNVN kiem soat hoan toan noi đo Sai Gon, hang chuc nghin nguoi dan cung hang nghin cong dan Hoa Ky va cac nuoc đong minh đa tap trung tai cac điem tap ket o trung tam thanh pho nham tim đuong di tan. Trong boi canh đo, Chien dich Gio loc do Hai quan va Thuy quan luc chien Hoa Ky trien khai đa tro thanh cuoc di tan bang truc thang lon nhat lich su. Ben canh lan song nguoi di tan ra nuoc ngoai, sau ngay 30 thang 4, chinh quyen moi ban hanh cac chinh sach xa hoi nham tai to chuc dan cu Sai Gon. Mot bo phan cu dan đuoc khuyen khich hoac to chuc di chuyen ve nong thon va cac khu kinh te moi, khien dan so thanh pho giam manh trong nhung nam đau sau chien tranh.
Su kien 30 thang 4 khong chi cham dut gan ba thap ky xung đot ma con mo ra thoi ky chuyen tiep, khi mien Nam Viet Nam đat duoi su quan ly cua Chinh phu Cach mang lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam. Nam 1976, hai mien chinh thuc thong nhat thanh nuoc Cong hoa Xa hoi Chu nghia Viet Nam, đong thoi Sai Gon đuoc đoi ten thanh Thanh pho Ho Chi Minh nham vinh danh co Chu tich Viet Nam Dan chu Cong hoa Ho Chi Minh.


Ten goi Do su khac biet sau sac ve lap truong chinh tri va boi canh lich su, su kien nay đuoc goi bang nhieu ten goi khac nhau tuy theo quan điem cua tung ben. Chinh phu Viet Nam va Đang Cong san Viet Nam goi su kien ngay 30 thang 4 la "Ngay giai phong mien Nam, thong nhat đat nuoc", hoac đon gian la "Ngay giai phong" hay "Ngay thong nhat". 
Đoi voi cong đong nguoi Viet chong cong tai hai ngoai, đac biet la nhung nguoi tung phuc vu cho chinh quyen Viet Nam Cong hoa truoc nam 1975, ngay nay đuoc goi la "Thang Tu Đen", "Ngay Quoc han", "Ngay Quoc nhuc" hoac "Ngay mat nuoc". Con trong cac sach bao phuong Tay thi su kien nay thuong đuoc goi la "Sai Gon that thu" (Fall of Saigon).


Boi canh = Su sup đo day chuyen cua QLVNCH =

Toc đo sup đo va muc đo sup đo cua mien Nam Viet Nam vao nam 1975 khong chi vuot ngoai du lieu cua cac quan sat vien Hoa Ky va Viet Nam Cong hoa, ma con khien ca gioi chuc Viet Nam Dan chu Cong hoa cung cac đong minh cua ho hoan toan bat ngo. Mot buc giac thu do Co quan Tinh bao Trung uong Hoa Ky (CIA) va Cuc Tinh bao Luc quan Hoa Ky soan thao, cong bo vao ngay 5 thang 3, tung nhan đinh rang chinh quyen Sai Gon it nhat co the tru vung cho đen het mua kho – tuc qua Tet Duong lich nam 1976. Tuy nhien, nhung du bao nay đa nhanh chong bi thuc te bac bo. Ngay khi giac thu đo đuoc phat hanh, Tong tham muu truong Quan đoi Nhan dan Viet Nam, Đai tuong Van Tien Dung, đa hoan tat ke hoach cho mot chien dich tan cong chu luc vao khu vuc Tay Nguyen. Chien dich bat đau vao ngay 10 thang 3 nam 1975 voi tran đanh then chot tai Buon Ma Thuot. Chi trong vong vai ngay, toan bo tuyen phong thu Tay Nguyen cua Quan luc Viet Nam Cong hoa (QLVNCH) bi pha vo. Cuoc tan cong chop nhoang va ap đao nay đa mo man cho mot cuoc rut lui hon loan keo dai, khi Bo Tong tham muu QLVNCH duoi chi thi cua Tong thong Nguyen Van Thieu ra lenh tai phoi tri luc luong đe bao ve khu vuc phia Nam vi tuyen 13.
Đuoc phao binh va thiet giap yem tro, cac canh quan QGPMNVN nhanh chong tan dung đa thang loi, lien tiep đanh chiem cac đia ban chien luoc. Cuoi thang 3, toan bo vung Duyen hai mien Trung bat đau sup đo. Hue roi vao tay quan Giai phong ngay 25 thang 3, tiep theo la Đa Nang vao ngay 28 thang 3. Cuoc triet thoai roi loan do Nguyen Van Thieu đao dien khong chi dan đen su sup đo day chuyen cua QLVNCH, ma con gay ra mot lan song di tan dan su quy mo lon. Uoc tinh co hon 1 trieu nguoi dan roi bo nha cua, bao gom khoang 300.000 nguoi tu Đa Nang, 300.000 nguoi tu hai tinh Quang Tri va Thua Thien, cung voi khoang 500.000 nguoi tu ba tinh thuoc Tay Nguyen la Kon Tum, Pleiku va Đak Lak. Dong nguoi ti nan di chuyen ve phia Nam keo dai tu 90 đen 100 km, tao thanh mot dong nguoi khong lo chen chuc tren cac tuyen đuong quoc lo. Ngay ca truoc khi Đa Nang that thu, mot so nhan vien CIA tai Viet Nam cung đa thua nhan rang hy vong xoay chuyen tinh the hau nhu khong con. Gioi quan sat nay tung đat cuoc vao kha nang can thiep bang cac đot khong kich chien luoc quy mo lon, su dung oanh tac co B-52, nhu mot phuong an cuoi cung nham kim ham đa tien cong vu bao cua quan Giai phong – song rot cuoc, niem tin đo cung buoc phai tu bo.
Mac du cuoi nam 1974, Bo Chinh tri Ban Chap hanh Trung uong Đang Cong san Viet Nam lua chon thi hanh phuong an giai phong mien Nam trong 2 nam, tu 1975 đen 1976, nhung truoc toc đo sup đo nhanh chong ngoai du lieu cua QLVNCH, Bo Chinh tri đa ha quyet tam hoan thanh muc tieu nay ngay truoc mua mua nam 1975. Ngay 7 thang 4, Tong tu lenh QĐNDVN, Đai tuong Vo Nguyen Giap ra Menh lenh so 157 lenh cho cac đon vi yeu cau "than toc, than toc hon nua, tao bao, tao bao hon nua, tranh thu tung gio tung phut, xoc toi mat tran, giai phong mien Nam. Quyet chien va toan thang". Đen ngay 14 thang 4, Bo Chinh tri chinh thuc đat ten cho chien dich giai phong Sai Gon la "Chien dich Ho Chi Minh", nham the hien quyet tam hoan thanh chien dich truoc ngay 19 thang 5 – ngay sinh cua co chu tich Ho Chi Minh.


= Be tac chinh tri tai mien Nam Viet Nam =

Khi Quan Giai phong mien Nam Viet Nam lien tiep gianh quyen kiem soat cac tinh phia Nam vi tuyen 17, noi bo chinh quyen mien Nam roi vao trang thai bat on sau sac. Lan song bat man đoi voi Tong thong Nguyen Van Thieu va noi cac cua ong gia tang nhanh chong trong hang ngu dan su va quan su. Quoc hoi Viet Nam Cong hoa luc bay gio đa nhat tri thong qua kien nghi yeu cau thay đoi chinh quyen, trong khi gioi tuong linh va quan chuc cap cao bat đau manh nha y đinh binh bien. Truoc suc ep chinh tri ngay cang lon, Nguyen Van Thieu buoc phai tien hanh cai to noi cac. Trong đot thay đoi nhan su nay, Thu tuong Tran Thien Khiem tu chuc va Nguyen Ba Can đuoc chi đinh đung ra thanh lap chinh phu moi. Tuy nhien, cac bien phap nay khong mang lai hieu qua đang ke va tinh hinh tiep tuc xau đi. Ngay 8 thang 4, Nguyen Thanh Trung, mot phi cong thuoc Khong luc Viet Nam Cong hoa – von la nguoi hoat đong bi mat cho Đang Lao đong Viet Nam – đa đieu khien may bay tiem kich F-5 bay đen tha bom xuong Dinh Đoc Lap. Sau khi hoan tat nhiem vu, ong lap tuc chuyen huong, bay thang ve vung kiem soat cua Quan Giai phong va ha canh an toan. Du khong gay thuong tich cho Tong thong Thieu, tin tuc ve vu tan cong van tao ra tam ly hoang loan trong noi bo mien Nam.
Tren mat tran đoi ngoai, chinh quyen Sai Gon rao riet van đong vien tro tu Hoa Ky, song cac no luc nay khong đat đuoc ket qua cu the. Đieu đo đong nghia voi viec co hoi gianh lai su hau thuan chien luoc tu Washington gan nhu tan bien. Ngay 10 thang 4, chinh quyen Tong thong Gerald Ford trinh len Quoc hoi Hoa Ky mot ke hoach vien tro khan cap, bao gom 722 trieu $ phuc vu muc tieu quan su, cung 250 trieu $ cho ho tro kinh te va nguoi ti nan. Tuy nhien, đe xuat vap phai su phan đoi tu nhieu nghi si, von lo ngai rang chinh phu se keo dai thoi gian rut quan đe đoi lay su thong qua tu Quoc hoi. Ngay ca Bo truong Quoc phong James Schlesinger cung cong khai phan đoi goi vien tro nay. Đen ngay 17 thang 4, moi cuoc thao luan lien quan bi cham dut, đong nghia voi viec chinh quyen Sai Gon khong con bat ky hy vong nao ve cac khoan vien tro tu Washington. Trong cung thoi điem, mot bo phan nhan vat thuoc gioi ngoai giao Hoa Ky – đac biet la Đai su Graham Martin – cung mot so chinh khach tai Washington van nuoi hy vong co the đat đuoc thoa thuan thong qua con đuong đam phan voi chinh quyen Ha Noi. Tuy nhien, cac quan điem noi bo lai thieu su thong nhat, đac biet la ve cau hoi lieu chinh quyen do Tong thong Nguyen Van Thieu đung đau co con đu uy tin va nang luc đe đai dien tien hanh thuong luong hay khong. Khong chi cac đang phai đoi lap, gioi tuong linh quan đoi, cac to chuc ton giao va phong trao sinh vien lien tuc đua ra yeu cau ong tu chuc, ma ngay ca trong noi bo luc luong ung ho, long tin vao nang luc lanh đao cua ong cung đang sup đo nhanh chong. Lan song yeu cau thay đoi lanh đao len đen đinh điem. Trong khi đo, ngay 2 thang 4, Chinh phu Cach mang Lam thoi Cong hoa Mien Nam Viet Nam chinh thuc tuyen bo san sang tien hanh đam phan, nhung chi voi mot chinh phu khong do Nguyen Van Thieu đung đau.


Tuong quan luc luong = Quan Giai phong mien Nam Viet Nam =
Bo Tu lenh Chien dich Ho Chi Minh do Đai tuong Van Tien Dung lam Tu lenh, Bi thu Trung uong Cuc mien Nam Pham Hung giu vai tro Chinh uy. Trung tuong Tran Van Tra (Tu lenh Quan khu B2) cung voi cac Pho Tu lenh la Trung tuong Le Đuc Anh, Trung tuong Đinh Đuc Thien (Cuc truong Tong cuc Ky thuat), đam nhiem vai tro chi huy chien dich. Thieu tuong Le Ngoc Hien la quyen Tham muu truong, con Trung tuong Le Quang Hoa giu chuc Pho Chinh uy kiem Chu nhiem Chinh tri Chien dich. Bo Tu lenh Quan khu B2 đong vai tro co quan giup viec chinh cho Bo Chi huy chien dich, voi Le Đuc Tho lam đai dien Bo Chinh tri tham gia truc tiep chi đao. Cac luc luong Quan khu B2 do Trung tuong Le Van Tuong (Pho Chinh uy) cung Trung tuong Le Đuc Anh phoi hop thong nhat chi huy cac đon vi gom Quan đoan 3, Binh đoan 232, va cac đon vi thuoc Quan khu 8. Trong khi đo, canh phia Đong gom Quan đoan 1, 2 va 4 đuoc Trung tuong Le Trong Tan thong nhat chi huy.
Tai so chi huy chien dich đong tai rung Loc Ninh, Đai tuong Van Tien Dung len ke hoach thuc hien giai đoan cuoi cua chien dich, voi muc tieu han che toi đa giao tranh đo thi. Ke hoach tac chien đuoc xay dung theo huong kiem che luc luong đoi phuong ngoai thanh pho, giu chan quan đoi Sai Gon tai cac vi tri phong thu, đong thoi trien khai nam mui tien cong chu luc thoc sau vao noi đo, đanh chiem cac muc tieu trong yeu nhu Bo Tong tham muu Quan luc Viet Nam Cong hoa, Bo Chi huy Canh sat Quoc gia, Can cu khong quan Tan Son Nhut, Biet khu Thu đo va cuoi cung la Dinh Đoc Lap – đuoc xac đinh la muc tieu then chot can đanh chiem ngay sau khi kiem soat cac điem đau moi khac.
Tong cong, quan Giai phong huy đong 5 canh quan bao vay Sai Gon, voi 15 su đoan va nhieu đon vi tang thiet giap, phao binh, phong khong yem tro, voi quan so tren duoi 200.000 nguoi. 5 canh quan đuoc bo tri theo thu tu tu Đong sang Tay theo chieu nguoc kim đong ho nhu sau:

Quan đoan 2 ("Binh đoan Huong Giang"): Tan cong tu phia Đong vao khu vuc phia nam Quoc lo 1. Gom cac đon vi: Su đoan 325, 304, Lu đoan phao binh 164, Lu đoan xe tang 203, Trung đoan phong khong 673, Trung đoan 219 va 116 bo binh. Tong quan so: 32.418 nguoi, sau khi đuoc tang cuong them Su đoan 3 thuoc Quan khu 5 thi vuot qua 40.000 nguoi. Tu lenh: Thieu tuong Nguyen Huu An. Chinh uy: Đai ta Nguyen Cong Trang.
Quan đoan 4 ("Binh đoan Cuu Long"): Tan cong theo truc Quoc lo 1, tu Xuan Loc – Bien Hoa đanh vao phia Đong Bac Sai Gon. Gom cac đon vi: Su đoan 6 (thanh lap tu Trung đoan 23 va 4 cua Quan khu 7), Su đoan 7, Su đoan 341, Lu đoan bo binh 52, 3 tieu đoan xe tang. Tong quan so khoang 30.000 nguoi. Tu lenh: Trung tuong Hoang Cam. Chinh uy: Thieu tuong Hoang The Thien.
Quan đoan 1 ("Binh đoan Quyet Thang"): Tan cong tu phia Bac qua Thu Dau Mot, Ben Cat, Tan Uyen, đanh chan khong cho Su đoan 5 QLVNCH rut lui ve đo thi, roi đanh doc Quoc lo 13 vao noi đo, chiem Bo Tong tham muu. Gom Su đoan 312, 320B, Trung đoan phao binh 45, Lu đoan xe tang 202, Su đoan phao binh 367, cac Trung đoan 299, 263, 239, 259 va 279. Tong quan so: 31.227 nguoi. Tu lenh: Thieu tuong Nguyen Hoa. Chinh uy: Đai ta Hoang Minh Thi.
Quan đoan 3 ("Binh đoan Tay Nguyen"): Thanh lap ngay 26 thang 3 nam 1975 tu cac luc luong B3 sau chien thang Tay Nguyen. Hanh quan theo đuong mon Ho Chi Minh, qua Đong Campuchia, roi men theo Quoc lo 1 tien vao tu huong Tay Bac. Gom cac đon vi: Su đoan 316, 320A, Trung đoan đac cong 10 va 198, cac Trung đoan phao binh 40 va 575, Trung đoan xe tang 273, cac Trung đoan phong khong 234, 593 va 232, cac đon vi thong tin va hau can. Tong quan so: 47.400 nguoi. Tu lenh: Thieu tuong Vu Lang, Chinh uy: Đai ta Đang Vu Hiep.
Binh đoan 232: Thanh lap cuoi thang 3/1975, tu huong Tay đanh vao Sai Gon. Gom Su đoan 5, 9, 3 (truoc la Su đoan 303, ghep tu Trung đoan 271 va 205 cua B2), Trung đoan đoc lap 16, 2 tieu đoan xe tang (26 xe T-54 va 18 xe PT-85), 1 tieu đoan cong binh, 1 tieu đoan thiet giap 23, 5 đai đoi phao, Trung đoan phong khong 595 va đai đoi phao cao xa 23mm. Tong quan so: 42.000 nguoi. Tu lenh: Trung tuong Nguyen Minh Chau. Chinh uy: Thieu tuong: Le Van Tuong.


= Quan luc Viet Nam Cong hoa =
Truoc ngay 30 thang 4 nam 1975, luc luong quan su mat đat cua mien Nam tap trung o ba khu vuc chinh:

Quan đoan IV: Tu lenh: Thieu tuong Nguyen Khoa Nam, phu trach khu vuc đong bang song Cuu Long.
Quan đoan III: Tu lenh: Trung tuong Nguyen Van Toan, phu trach vung ven đo Sai Gon.
Biet khu Thu đo: Chi huy: Thieu tuong Lam Van Phat, phu trach vung đo thanh Sai Gon.
Tu giua thang 4, Trung tuong Nguyen Van Toan thiet lap nam tuyen phong ngu ngoai o đe ngan đot tan cong vao Sai Gon. Cac tuyen phong thu tao thanh hinh vong cung o phia Tay, Bac va Đong thanh pho:

Mat tran Cu Chi (Tay Bac): do Su đoan 25 Bo binh tran giu tai Cu Chi, Trang Bang, Hau Nghia. Bo chi huy đong o Đong Du.
Mat tran Binh Duong (Bac): do Su đoan 5 Bo binh đam nhiem, đong tai Binh Duong, Ben Cat, chi huy o Lai Khe.
Mat tran Bien Hoa (Đong Bac): do Su đoan 18 Bo binh va Lu đoan Thiet giap 3 tran giu, khu vuc Long Binh co luc luong thuy quan luc chien (chi con 2 lu đoan).
Mat tran Vung Tau – Quoc lo 15 (Đong Nam): do Lu đoan Du 1 đong tai Ba Ria va 1 tieu đoan cua Su đoan 3 Bo binh đam nhiem.
Mat tran Long An (Tay): do Biet khu Thu đo chi đao, phoi hop luc luong tai co cau tu Su đoan 22 Bo binh.
Trong noi đo, cac luc luong đac biet đuoc to chuc thanh cac cum phan ung nhanh. Mot cum đong tai trai tan binh Quang Trung (Bac Sai Gon), phong thu tuyen Hoc Mon – Tan Son Nhut; cum khac tai Binh Chanh (Tay Nam); cum con lai o Binh Trieu (Đong Bac). Bo Tong tham muu do Tieu đoan 81 Biet kich du bao ve. San bay Tan Son Nhut va Dinh Đoc Lap đeu đuoc bo tri luc luong canh gac.
Tong luc luong QLVNCH tai khu vuc thu đo truoc ngay 30 thang 4 khoang 60.000 quan. Sau đo, do lan song di tan va rut lui, hang chuc nghin quan nhan tu cac quan đoan khac (ke ca Quan đoan I va II) cung đo ve Sai Gon. Du quan so trong đo thi tang vot len đen 250.000 nguoi co vu trang, phan lon trong so nay la cac đon vi ra ngu hoac khong con he thong chi huy, khien tinh hinh an ninh đo thi cang them hon loan.


Tinh hinh Sai Gon Tu đem 9 đen rang sang ngay 10 thang 4 nam 1975, Quan đoan 4 cua Quan đoi Nhan dan Viet Nam – gom Su đoan 7, Su đoan 1, cung voi Su đoan 6 cua Quan khu 7 – mo chien dich tan cong vao khu vuc Xuan Loc, đuoc menh danh la "canh cua thep" cua Sai Gon. Luc luong phong thu tai đay do Su đoan 18 Bo binh Quan luc Viet Nam Cong hoa đam trach, voi su yem tro tu khong quan, phao binh, thiet giap, linh du va Thuy quan luc chien. Tran chien keo dai nhieu ngay voi cuong đo ac liet, hai ben gianh giat tung khu vuc trong đo thi, gay thuong vong lon cho ca hai ben. Sau hon 10 ngay kich chien, đen ngay 20 thang 4, Quan Giai phong chinh thuc kiem soat Xuan Loc. Cac đon vi QLVNCH rut chay theo huong Tay, đe lai nhieu vu khi hang nang va xe co gioi. Tran đanh nay đuoc xem la tran chien quy mo lon cuoi cung ma QLVNCH to chuc. Viec that thu Xuan Loc đong nghia voi viec tuyen phong thu Đong Nam bo bi choc thung va chien tuyen chi con cach trung tam Sai Gon khoang 42 km.
That bai tai đay tro thanh cu đon giang manh ve tinh than va chien luoc cua Viet Nam Cong hoa. Truoc suc ep chinh tri lien tuc gia tang, ngay 21 thang 4, Nguyen Van Thieu tuyen bo tu chuc tong thong va tong tu lenh quan đoi tren song truyen hinh quoc gia. Trong bai phat bieu dai hon 10 phut voi giong đieu đay gian hon, ong cong khai cao buoc Hoa Ky la "mot đong minh vo nhan đao voi nhung hanh đong vo nhan đao", đa khong thuc hien cac cam ket vien tro quan su, khien Viet Nam Cong hoa roi vao the kho. Ong cung phe phan chinh quyen Washington đa gay suc ep buoc Sai Gon ky ket Hiep đinh Paris, roi sau đo lai thu đong khi chinh quyen Ha Noi vi pham thoa thuan va phat đong tien cong tro lai. Mac du quyen luc tren danh nghia đuoc chuyen giao cho Pho Tong thong Tran Van Huong – mot chinh khach cao tuoi – song phia Ha Noi cho rang rang ban chat cua bo may cam quyen khong he thay đoi va goi đay la "chinh quyen Nguyen Van Thieu khong co Nguyen Van Thieu".
Chien thang tai Xuan Loc mo toang canh cua tien vao Sai Gon cho quan Giai phong. Trong qua trinh tap trung binh luc cho tran Xuan Loc, chinh quyen Sai Gon đa rut bot quan khoi nhieu đia ban chien luoc tai Đong bang song Cuu Long, lam suy yeu the tran phong thu tong the. Quan Giai phong nhanh chong loi dung lo hong nay đe bao vay Sai Gon tu nhieu huong. Ngay 22 thang 4, ngay sau khi Thieu tu chuc, Bi thu Trung uong Đang Lao đong Viet Nam Le Duan tu Ha Noi gui đien chi thi cho cac chi huy quan Giai phong rang: "Thoi co chinh tri va quan su đe tan cong Sai Gon đa chin muoi". Cac ke hoach tong tien cong đuoc khan truong trien khai. Ngay 27 thang 4, hon 100.000 quan Giai phong tu nhieu canh quan ap sat Sai Gon, tao thanh the bao vay chat che. Toan bo cac truc giao thong bo noi lien Sai Gon voi cac vung phu can bi cat đut, thanh pho roi vao tinh trang bi co lap hoan toan. Chien dich đanh chiem bat đau tu ngay 26 thang 4 voi nhung đon tan cong phoi hop vao Bien Hoa – noi đat can cu khong quan va trung tam hau can lon nhat cua Viet Nam Cong hoa. Đong thoi, he thong tiep te cho Sai Gon bi pha vo, cang nuoc sau Vung Tau – đau moi tiep nhan vien tro cuoi cung – bi phao binh va đac cong tap kich. Đen ngay 27 thang 4, menh lenh tong cong kich vao trung tam Sai Gon chinh thuc đuoc ban hanh.
Truoc ap luc don dap tu quan Giai phong va the tran sup đo nhanh chong, su hon loan tung xay ra tai Quan khu I va II mien Nam hoi đau nam nay cung bat đau hien dien tai Sai Gon. Chinh phu Viet Nam Cong hoa ban hanh lenh thiet quan luat tren toan thanh pho, ap dung gioi nghiem tu 21 gio đem đen 6 gio sang hom sau. Tuy sinh hoat ban ngay van duy tri o muc toi thieu, nhung tam ly lo so lan nhanh. Hang van nguoi đo ve cac ben xe, ben tau, san bay tim đuong thoat than. Trat tu giao thong roi loan, cac trung tam hanh chinh roi vao trang thai te liet. Co quan tuyen truyen Sai Gon tung phat đi thong điep canh bao dan chung ve mot cuoc "tam mau" neu Sai Gon that thu, nham muc đich khoi day tinh than khang chien. Tuy nhien, chien dich tuyen truyen phan tac dung, khien tam ly hoang loan trong dan chung cang lan rong. Khi quan Giai phong siet chat vong vay, chinh quyen Viet Nam Cong hoa gan nhu bat luc, khong con đu kha nang kiem soat tinh hinh.


Di tan Viec QGPMNVN tien cong than toc qua lanh tho mien Nam tu thang 3 đen đau thang 4 nam 1975 đa lap tuc thu hut su chu y đac biet cua du luan quoc te đoi voi tinh hinh tai Sai Gon – mot đo thi tung đuoc xem la tuong đoi yen binh xuyen suot thoi ky chien tranh, it bi anh huong truc tiep so voi cac vung giao tranh ac liet o mien Bac. Trong boi canh Sai Gon đung truoc nguy co tro thanh mat tran cuoi cung, mot bo phan nguoi dan bay to lo ngai rang sau khi tiep quan thanh pho, Quan Giai phong co the thuc hien cac bien phap xu ly hoac thanh loc chinh tri. Nhung lo ngai nay phan nao bat nguon tu su kien xay ra vao Tet Mau Than nam 1968 o Hue, khi sau hon mot thang tai chiem, luc luong Hoa Ky va QLVNCH hoa phat hien nhieu ho chon tap the voi hang tram thi the dan thuong, đuoc cho la đa bi hanh quyet trong thoi gian QGPMNVN kiem soat thanh pho. Theo mot bao cao nghien cuu sau đo đuoc chuyen đen cac co quan ngoai giao Hoa Ky tai Viet Nam, cac nhom đoi tuong co kha nang bi đua vao danh sach tran ap uu tien bao gom: si quan QLVNCH, giao dan Cong giao, gioi tri thuc, tang lop tu san hoac nhung nguoi khac co tu tuong phan đong. Trong boi canh nay, cong dan Hoa Ky va nhung nguoi Viet Nam co moi lien he chat che voi phuong Tay đuoc canh bao la co the gap nguy hiem neu thanh pho that thu.
Đen cuoi thang 3, lan song cong dan Hoa Ky roi khoi Sai Gon đa chinh thuc bat đau. Cac chuyen bay xuat phat tu san bay Tan Son Nhut trong thoi điem nay đeu chat kin, hanh khach chen lan tai khu vuc nha ga nham tim kiem co hoi thoat than truoc khi tinh hinh chuyen bien xau hon. Buoc sang đau thang 4, toc đo di tan tiep tuc gia tang đang ke. Van phong Tuy vien Quoc phong Hoa Ky tai Viet Nam (DAO) – co quan đai dien quan su cao nhat cua Hoa Ky tai mien Nam Viet Nam – đa bat đau trien khai ke hoach rut lui, to chuc cac chuyen bay đac biet nham đua cac nhan vien khong thuoc dien thiet yeu roi khoi Viet Nam. Tuy nhien, tien đo di tan som vap phai kho khan nghiem trong, khi nhieu nhan vien nguoi My tu choi roi đi neu khong the mang theo nguoi than nguoi Viet – bao gom ban đoi chua đang ky ket hon, con cai chua co quoc tich Hoa Ky, hoac nguoi quen. Theo quy đinh phap ly, viec đua cac đoi tuong nay nhap canh Hoa Ky neu khong co thi thuc hop le se cau thanh hanh vi vi pham phap luat lien bang. Chinh đieu nay khien hoat đong di tan lam vao the be tac va gan nhu bi đinh tre trong nhung ngay đau thang 4. Truoc ap luc thoi gian va nguy co sup đo nhanh chong cua chinh quyen Sai Gon, DAO quyet đinh tam thoi pha le, su dung may bay quan su đe đua nhung cong dan Viet Nam khong co giay to hop le toi can cu khong quan Clark tai Philippines lam noi lanh nan tam thoi, cho xu ly phap ly tiep theo.
Cung voi cong dan Hoa Ky va nguoi Viet co lien he chat che voi phuong Tay, mot so quoc gia đong minh nhu Han Quoc, Đai Loan (Trung Hoa Dan Quoc), Tay Đuc va Philippines cung đieu đong tren 10 tau cuu tro đen vung bien mien Nam Viet Nam. Cac con tau nay thuc hien cac chuyen di tan bang đuong bien, đua hang nghin nguoi roi khoi lanh tho Viet Nam hang ngay.


= Ke hoach di tan cua chinh phu Hoa Ky =

Đen thang 4 nam 1975, khong chi cac nha ngoai giao va si quan quan su Hoa Ky đang hoat đong tai Sai Gon, ma ngay ca chinh quyen Tong thong Gerald Ford tai Washington cung bat đau soan thao mot ke hoach so tan toan dien nham rut toan bo cong dan Hoa Ky khoi lanh tho Viet Nam. Tuy nhien, qua trinh trien khai ke hoach gap phai hang loat tro ngai phat sinh tu thuc te chien truong, yeu to phap ly, cung nhu nhung tinh toan chien luoc tren ban co quoc te. Theo đanh gia so bo, Hoa Ky can to chuc so tan cho khoang 1.250 cong dan va nhan vien dan su đang thuong tru tai mien Nam Viet Nam – mot con so hoan toan co the xu ly trong vong mot ngay bang truc thang. Song thach thuc thuc su lai đen tu nhu cau di tan ngay cang gia tang cua hang chuc nghin nguoi Viet Nam, phan lon la nhung ca nhan tung cong tac voi chinh phu va quan đoi Hoa Ky trong suot thoi gian chien tranh. Trong nhieu cuoc trao đoi voi Nha Trang, Đai su Graham Martin nhieu lan nhan manh rang Hoa Ky co trach nhiem đao đuc va chinh tri trong viec đam bao an toan cho nhung nguoi Viet tung cong tac voi chinh quyen Washington. Truoc suc ep nay, chinh quyen Ford buoc phai tim kiem mot giai phap dung hoa giua hai phuong an cuc đoan: hoac tien hanh mot chien dich so tan quy mo lon bao gom ca cong dan My va cong tac vien Viet Nam, hoac chi tap trung rut nguoi My trong truong hop tinh hinh tro nen nguy cap, nhu khi san bay Tan Son Nhut bi tan cong. Cuoi cung, phuong an trung gian đuoc thong qua: uu tien so tan cong dan Hoa Ky, đong thoi tan dung toi đa moi chuyen bay ca quan su lan dan su đe đua them nguoi Viet Nam roi khoi Viet Nam trong kha nang cho phep.
Ben canh nhung tro ngai trong trien khai thuc tien, ke hoach so tan cua Hoa Ky con vap phai nhieu rang buoc đen tu ca chinh sach đoi noi lan đoi ngoai. Mot trong nhung yeu to then chot la goi vien tro quan su tri gia 722 trieu $ ma Tong thong Ford du kien danh cho chinh quyen Sai Gon. Ngoai truong Henry Kissinger to ro quan ngai, phan đoi viec tien hanh chien dich di tan trong khi Quoc hoi van đang trong qua trinh xem xet goi vien tro nay. Ong cho rang viec rut nguoi ngay tai thoi điem nhay cam co the phat đi mot tin hieu tieu cuc, lam xoi mon niem tin va tac đong nghiem trong đen tinh than chien đau cua chinh quyen Nguyen Van Thieu. Mat khac, Washington cung than trong trong viec trien khai luc luong vu trang đe ho tro cong tac so tan, do vuong phai cac gioi han phap ly tu Đao luat Quyen chien tranh (War Powers Resolution) ma Quoc hoi moi ban hanh. Trong noi bo chinh phu, cac co van phap ly cua Nha Trang sau đo ket luan rang viec quan đoi can thiep đe so tan cong dan trong tinh huong khan cap la hop phap. Tuy nhien, van đe phap ly ve viec su dung phuong tien quan su đe van chuyen cong dan Viet Nam – nhung nguoi khong co giay to hoac chua đuoc chap nhan nhap canh Hoa Ky – van con nhap nhang. Đong thoi, hoat đong di tan tai Sai Gon cung vap phai ap luc lon ve mat hau can va phan phoi nguon luc, do trung voi thoi điem Hoa Ky đang trien khai mot chien dich so tan quy mo lon tai Phnom Penh, mang ten "Chien dich Eagle Pull".


= Di tan bang đuong hang khong =

La mot phan trong no luc giam so luong nguoi My va nguoi lien quan con luu lai tai Viet Nam, tu thang 3, Đai su quan Hoa Ky tai Sai Gon đa khuyen khich gia đinh nhan vien va cac ca nhan khong thiet yeu roi khoi Viet Nam bang cac chuyen bay dan su hoac su dung van tai quan su do Bo Tu lenh Van tai Hang khong Hoa Ky (MAC) trien khai, bao gom may bay C-141 va C-5 (van đang thuc hien nhiem vu van chuyen hang hoa đen san bay Tan Son Nhut). Cuoi thang 3, moi ngay co tu 2 đen 3 chuyen bay van tai đen Tan Son Nhut, chuyen cho khong chi nguoi My va nguoi Viet than can, ma con rat nhieu tre em mo coi Viet Nam.
Ngay 3 thang 4, Tong thong Gerald Ford cong bo khoi đong Chien dich Khong van Tre em (Operation Babylift), phoi hop voi chinh phu cac nuoc Phap, Uc va Canada, voi muc tieu đua khoang 2.000 tre em mo coi ra khoi Viet Nam. Song song đo, Chien dich Cuoc song moi (Operation New Life) cung đuoc trien khai nham di tan khoang 110.000 cong dan Viet Nam sang cac quoc gia tiep nhan tam thoi. Tuy nhien, ngay 4 thang 4, chien dich Babylift gap su co nghiem trong khi mot chiec C-5A Galaxy cho theo 250 tre mo coi gap truc trac ky thuat ngay sau khi cat canh va roi trong luc quay đau ve lai san bay Tan Son Nhut. Vu tai nan khien 153 nguoi thiet mang, trong đo phan lon la tre em. 
Su co nay buoc toan bo đoi bay C-5 bi đinh chi hoat đong ngay lap tuc do chua xac đinh đuoc nguyen nhan gay ra tai nan. Tu thoi điem đo, cac chuyen bay do MAC to chuc chi con su dung hai loai may bay nho hon: C-141 va C-130. Đong thoi, chinh sach van chuyen cung đuoc đieu chinh, chuyen tu phuong cham "cho cang nhieu cang tot" sang yeu cau bat buoc moi hanh khach phai co ghe ngoi va day an toan. Theo đo, so nguoi chuyen cho giam manh: C-141 chi con van chuyen toi đa 94 nguoi, con C-130 la 75 nguoi moi chuyen. Tuy nhien, khi tien đo di tan đuoc đay nhanh vao cuoi thang 4, cac quy đinh tren dan đuoc noi long va sau đo bi bo qua hoan toan nham đap ung yeu cau khan cap cua tinh hinh thuc đia. Đong thoi, đe đam bao an ninh trong tinh hinh hon loan, moi chuyen bay đeu co linh vu trang ho tong nham đe phong kha nang cuop may bay.
Mac du cac may bay thuoc cac hang hang khong thuong mai va nha thau dan su cua Hoa Ky van tiep tuc ra vao san bay Tan Son Nhut đe ho tro hoat đong di tan, nhung tan suat cac chuyen bay ngay cang suy giam do tinh hinh an ninh va ap luc van hanh gia tang. Trong cung thoi gian, nhieu quoc gia nhu Uc, Indonesia, Iran, Tay Đuc, Anh va Phap cung lan luot trien khai may bay đen Sai Gon nham đe đua cong dan ve nuoc. Phai đoan co van quan su cua Trung Hoa Dan Quoc (Đai Loan), von hien dien lau dai tai mien Nam Viet Nam, cung bat đau tung buoc rut quan ve nuoc trong thang 4. Sau khi Tong thong Tuong Gioi Thach qua đoi va tinh hinh chien su tai mien Nam Viet Nam chuyen bien theo huong bat loi, phan lon thanh vien phai đoan đa đuoc bo tri ve lai Đai Loan. Đen ngay 18 thang 4, nhung nguoi Đai Loan cuoi cung cung roi Viet Nam tren chuyen bay quan su do Hoa Ky đieu đong.
Mac du Hoa Ky đa trien khai nhieu bien phap nham giam su hien dien cong dan nuoc nay tai Viet Nam trong thang 4, tien đo van gap nhieu tro ngai đang ke, chu yeu do nhung rao can hanh chinh. Nhieu cong dan My mong muon đua nguoi than Viet Nam cung roi đi nhung gap kho khan khi hoan tat ho so do quy trinh phuc tap va tinh trang qua tai tai cac co quan hanh chinh cua chinh quyen Viet Nam Cong hoa. He qua la khong it chuyen bay buoc phai cat canh voi so luong lon ghe trong vi hanh khach khong the hoan tat thu tuc đung thoi han. Phai đen ngay 19 thang 4, khi mot co che đang ky đuoc đon gian hoa va chinh thuc trien khai, luu luong nguoi roi khoi Sai Gon moi tang đot bien.
Sau khi Tong thong Nguyen Van Thieu tuyen bo tu chuc vao ngay 21 thang 4 nam 1975, bau khong khi lo lang va tuyet vong nhanh chong bao trum đo thanh Sai Gon. Mot luong lon nguoi dan đo don ve khuon vien Van phong Tuy vien Quoc phong Hoa Ky (DAO), mong tim co hoi roi khoi Viet Nam. Tu ngay 22 thang 4, Hoa Ky đay nhanh toc đo di tan bang đuong hang khong: moi ngay co khoang 20 chuyen C-141 va 20 chuyen C-130 ha canh tai san bay Tan Son Nhut, chuyen cho nguoi di tan đen can cu khong quan Clark o Philippines. Tuy nhien, ngay 23 thang 4, Tong thong Ferdinand Marcos cua Philippines ban hanh tuyen bo rang so luong nguoi ti nan Viet Nam tai lanh tho Philippines khong đuoc vuot qua 2.500 nguoi tai bat ky thoi điem nao. Quyet đinh nay buoc Bo Tu lenh Van tai Hang khong Hoa Ky (MAC) phai lap tuc đieu chinh ke hoach, trien khai phan luong khan cap hon 5.000 nguoi khoi can cu Clark đen cac đia điem trung chuyen khac nhu đao Guam, đao Wake, can cu Thanh Tuyen (Đai Loan) va can cu khong quan Yokota gan Tokyo (Nhat Ban).
Ngay 25 thang 4, voi su sap xep tu phia Hoa Ky, cuu Tong thong Nguyen Van Thieu cung gia quyen roi khoi Viet Nam tren chuyen bay C-118 cua Khong quan Hoa Ky, ha canh xuong san bay Tung Son, Đai Bac, duoi danh nghia vieng đam tang Tuong Gioi Thach, chinh thuc buoc vao thoi ky luu vong. Cung ngay, Cuc Hang khong Lien bang Hoa Ky (FAA) ban hanh lenh cam toan bo cac chuyen bay dan su đen cac san bay tai mien Nam Viet Nam, mot đong thai cho thay tinh hinh đa buoc vao giai đoan cuoi cung. Mac du lenh cam nay sau đo đuoc rut lai do mot so hang khong tuan thu, su kien van đuoc coi la tin hieu cho su ket thuc thuc te cua cac tuyen bay thuong mai đen Sai Gon. Trong so cac hang hang khong con duy tri hoat đong đen thoi điem cuoi cung, hang China Airlines cua Đai Loan van tiep tuc khai thac cac chuyen bay giua Đai Bac va Tan Son Nhut cho đen ngay 26 thang 4.


= Nguoi ti nan =

Trai nguoc hoan toan voi cong dan Hoa Ky đang cu tru tai Viet Nam – nhung nguoi chi can co mat đung gio tai cac điem tap trung đa đuoc quy đinh san la co the roi đi theo cac ke hoach di tan đuoc to chuc bai ban – phan lon nguoi dan Viet Nam mong muon thoat khoi Sai Gon truoc khi thanh pho that thu buoc phai tu than van đong, tim kiem moi phuong thuc kha di đe roi khoi lanh tho. Trong boi canh hon loan can ke, cac chi phi lien quan đen xuat canh nhanh chong tang vot: le phi xin ho chieu va thi thuc tang gap sau lan so voi muc thong thuong, trong khi gia ve tau bien tang gap ba. Nhieu nguoi so huu bat đong san tai cac khu vuc đo thi trong yeu, do khong đu thoi gian va đieu kien đe xu ly tai san, đa phai ban thao voi gia re mat, tham chi co truong hop buoc phai bo lai toan bo tai san. Ghi nhan cho thay co nhung can biet thu nam ngay tai trung tam Sai Gon bi giam gia toi 75% chi trong vong chua đay hai tuan. Trong boi canh đo, thi thuc nhap canh Hoa Ky tro thanh mot loai "tai san chien luoc" co gia tri đac biet cao, đuoc san đon khong khac gi mot tam giay thong hanh đinh đoat sinh menh. Nhieu nguoi dan Viet Nam đa đang quang cao tim nguoi bao tro tren bao nham co co hoi đuoc roi khoi Viet Nam, tu đo xuat hien khong it mau quang cao voi nhung dong rao nhu "Hoc sinh ngheo cham chi can tim cha me nuoi", kem theo thong tin ca nhan chi tiet nhu ho ten, ngay thang nam sinh, so can cuoc. 
Mot bo phan lon nguoi Viet Nam xin ti nan tai Hoa Ky la cac cuu quan chuc va binh si cua Viet Nam Cong hoa. Voi qua khu chong Cong, nhieu nguoi trong so ho ky vong se nhanh chong tim thay "thien đuong tu do" tai nuoc My. Tuy nhien, thuc te cho thay, hanh trinh tai đinh cu ma ho đoi mat lai phuc tap hon nhieu so voi nhung gi tung đuoc hua hen. Phan lon nhung nguoi nay bi đua vao cac trung tam tiep nhan do quan đoi Hoa Ky van hanh, noi ho buoc phai luu tru trong thoi gian dai ngan khac nhau, trai qua nhieu thu tuc kiem tra va sang loc khat khe, truoc khi co the bat đau cuoc song moi tren đat My.


Nhung ngay cuoi cung Ngay 27 thang 4, phao phan luc cua Quan Giai phong lan đau tien ke tu sau Hiep đinh Paris 1973 ban trung cac khu vuc trong yeu tai trung tam Sai Gon, bao gom Cho Lon va khu vuc quanh Cho Ben Thanh, gay thiet hai đang ke ve nha cua va thuong vong cho thuong dan. Ngay sau vu phao kich, Đai su Graham Martin xuat hien tren truyen hinh quoc gia Sai Gon tuyen bo: "Voi tu cach la đai su Hoa Ky, toi se khong bo tron trong đem toi". Tuy nhien, vu viec đa tac đong truc tiep đen ke hoach so tan bang đuong hang khong: cac chuyen bay su dung may bay van tai C-141 bi đinh chi do lo ngai an toan, buoc phia Hoa Ky phai chuyen sang su dung may bay C-130 – loai co kha nang co đong cao hon nhung suc cho thap hon. Trong đieu kien khan cap, moi chiec C-130 cat canh tu Tan Son Nhut cho toi khoang 240 nguoi, vuot xa cong suat tieu chuan.
Tu ngay 27 đen 29 thang 4, tinh hinh trong thanh pho tro nen hon loan nghiem trong. Tieng sung nho, phao phong khong va sung coi vang len tai nhieu khu vuc. Cac cua hang tren cac tuyen pho chinh nhu đuong Tu Do (nay la Đong Khoi) đong loat đong cua. Nhieu nguoi dan tranh thu tran vao cac sieu thi My bi bo lai cung cac cua hang quan nhu PX đe hoi cua, lay đi cac mat hang tieu dung, thiet bi đien tu, ruou bia va thuc pham. Nhung vat pham nay đuoc van chuyen bang xe keo ra cac khu cho da chien gan Thao Cam Vien Sai Gon đe ban lai. Bat chap lenh gioi nghiem con hieu luc, nguoi dan van tu tap đong đao tren đuong pho trong tinh trang vo to chuc. Mot so binh si thuoc Su đoan 18 Bo binh QLVNCH, sau khi bi tan ra tai mat tran, đa quay ve thanh pho trong trang thai hoang loan, co truong hop su dung vu khi đe thi uy hoac cuop giat nham vao nguoi nuoc ngoai. Đong thoi, xuat hien cac bao cao cho thay luc luong Quan Giai phong đa tien hanh tham nhap vao mot so khu vuc noi đo, gay ra tinh trang kiem soat chong lan. Co thong tin ghi nhan may bay truc thang cua Hoa Ky bi ban roi khi bay qua cac khu vuc co hoa luc đoi phuong.


= Chien dich Gio loc =

Tu chieu toi ngay 28 đen rang sang ngay 29 thang 4 nam 1975, san bay Tan Son Nhut bi oanh kich du doi boi may bay cuong kich A-37 va phao hang nang cua quan Giai phong. Nhieu may bay trong can cu bi pha huy duoi lan đan phao. Đot phao kich keo dai đen binh minh đa khien Thieu tuong Homer D. Smith, Tuy vien Quan su cuoi cung cua Hoa Ky tai Viet Nam, phai thong bao voi Đai su Martin rang đuong bang đa hu hai nang ne, khong the tiep tuc su dung may bay co đinh canh cho chien dich di tan. Thay vao đo, can chuyen sang phuong an di tan toan bo bang truc thang. 
Ban đau, Đai su Martin van co giu loi hua đam bao moi nhan vien lien quan tai Đai su quan Hoa Ky se đuoc đua ra ngoai, nen ong do du khong muon chap thuan phuong an thay the. Tuy nhien, sau khi đich than đen Tan Son Nhut va tan mat chung kien muc đo thiet hai nghiem trong, ong nhan ra loi cam ket đo khong con kha nang thuc hien. Cung luc, cac bao cao tu ngoai o thanh pho cho biet quan Giai phong đang ap sat thanh pho tu nhieu huong. Vao 10 gio 48 phut sang, Đai su Martin lien he voi Ngoai truong Henry Kissinger, thong bao ong chap thuan khoi đong Chien dich Gio loc. Washington đap ung chi sau 3 phut, chinh thuc ban hanh lenh thuc hien. Tin hieu bat đau chien dich đuoc phat song tren đai phat thanh cua quan đoi Hoa Ky tai Sai Gon, gom hai phan: mot ban tin thoi tiet gia đinh voi cau noi "Nhiet đo o Sai Gon hien la 112 đo F (tuong đuong 44 đo C) va tiep tuc tang", tiep theo la ban thu am bai "White Christmas" do Bing Crosby trinh bay. Đay la tin hieu mat thong bao cho tat ca cong dan Hoa Ky đang o Viet Nam rang chien dich so tan đa chinh thuc bat đau.

Khi ca khuc "White Christmas" vang len tren lan song phat thanh, cuoc đai di tan bang truc thang cua My chinh thuc khoi đong. Tai vung bien phia nam Viet Nam, Ham đoi 7 cua Hai quan Hoa Ky trien khai hang chuc tau chien ap sat vung ven bo đe lam điem tiep nhan. Trong noi thanh Sai Gon, hang loat xe buyt quan su đuoc đieu đong, lien tuc đua nguoi tu cac điem tap trung đen khu vuc đon truc thang. Tren bau troi thanh pho, may bay truc thang CH-53 va CH-46 bay rop troi, lien tuc thuc hien cac chuyen van chuyen cong dan My cung nhung nguoi Viet Nam co lien he, ra cac tau ngoai khoi.
Khuon vien Van phong Tuy vien Quoc phong Hoa Ky (DAO) nam o phia đong nam san bay Tan Son Nhut la điem so tan chinh trong Chien dich Gio loc. Phan lon cac xe buyt đua nguoi so tan đeu co điem đen cuoi cung tai đay. Nhung chiec xe buyt đau tien đa đen khu vuc DAO vao buoi trua ngay 29 thang 4, va ngay trong chieu hom đo, truc thang CH-53 bat đau tiep can san bay tu ngoai khoi. Đen chieu toi, 395 cong dan My va hon 4.000 nguoi Viet Nam đa đuoc đua ra khoi Sai Gon tu khu vuc DAO. Luc 23 gio đem, toan bo linh Thuy quan Luc chien Hoa Ky lam nhiem vu bao ve san bay Tan Son Nhut đuoc lenh rut ve tuyen phong thu cuoi cung, đong thoi kich no chat no pha huy tru so chinh DAO, bao gom ca trang thiet bi, ho so, tai lieu va tien mat cua My. Cung thoi điem, hang hang khong Air America – mot đon vi nguy trang cua CIA – cung trien khai truc thang UH-1 tham gia vao chien dich, ho tro van chuyen hon 1.000 nguoi ti nan trong ngay 29.

Mac du ban đau, Đai su quan Hoa Ky tai Sai Gon khong đuoc xac đinh la điem so tan chinh, ma chi đong vai tro tram trung chuyen cho nhan vien đai su quan va cac chuyen xe noi cac điem tap ket đen san bay, nhung do nam ngay trung tam thanh pho, noi nay nhanh chong tro thanh tam điem chu y. Ngay tu sang som, khoang 10.000 nguoi dan đa tu tap quanh khuon vien đai su quan. Du phan lon la nguoi to mo muon biet tinh hinh o đai su quan, nhung cung khong it nguoi tim cach xam nhap khuon vien, hy vong đuoc xet dien nguoi ti nan đe co co hoi roi khoi Viet Nam. Nhieu nguoi leo len tuong rao, tao ra tinh canh hon loan. Canh sat Sai Gon chi chiu phoi hop giu gin trat tu sau khi đuoc hua cho đi theo đoan so tan. Ngoai ra, thoi tiet mua mua đen som cung anh huong đen chien dich. Troi nhieu may, suong mu, khoi lua tu cac đam chay trong thanh pho gay giam tam nhin, anh huong nghiem trong đen đuong bay cua truc thang.
Luc 3 gio 45 phut sang ngay 30 thang 4, Đai su Martin nhan đuoc chi thi tu Kissinger va Ford yeu cau cham dut viec di tan nguoi Viet Nam, chi uu tien nguoi My. Du ban đau co tri hoan đe tiep tuc so tan them thuong dan, lenh nay van đuoc chinh thuc thuc thi sau 4 gio sang, do lo ngai quan Giai phong sap tien vao thanh pho va Washington mong muon tuyen bo ket thuc chien dich som. Vao khoang 4 gio 55 phut sang, Đai su Graham Martin len truc thang CH-46 cua Phi đoi truc thang 165 Thuy quan Luc chien Hoa Ky, roi khoi toa đai su. Chiec truc thang cuoi cung cat canh luc 7 gio 53 phut, đua theo nhom linh Thuy quan Luc chien cuoi cung bao ve toa nha. Tong ket, tu noc toa đai su đa so tan đuoc 978 cong dan My va hon 1.000 nguoi Viet Nam. Tuy nhien, khi chiec truc thang cuoi roi đi, hang tram nguoi Viet van bi bo lai trong khuon vien, va nhieu nguoi khac tu tap ngoai pho cho đoi trong tuyet vong.
Chien dich Gio loc khong vap phai su can thiep quan su truc tiep nao tu quan Giai phong. Du mot so phi cong My nhan đuoc canh bao rang phao phong khong mien Bac đang nham vao ho nhung tren thuc te khong co chiec truc thang nao bi ban trung. Theo đanh gia cua Bo Tong tham muu Viet Nam Dan chu Cong hoa, neu đe My hoan tat viec rut lui, ho se giam kha nang can thiep vao chien dich Ho Chi Minh, do đo Đai tuong Van Tien Dung nhan lenh khong đuoc tan cong may bay My. Du chien dich so tan chinh thuc ket thuc, nhieu nguoi Viet van tiep tuc tu tim cach thoat khoi đat nuoc. Nhieu phi cong cua Khong luc Viet Nam Cong hoa tu đieu khien truc thang bay ra tau chien Hoa Ky ngoai khoi đe xin ti nan. Mot trong so đo la cuu Thu tuong kiem Tu lenh Khong quan Nguyen Cao Ky. Do so luong truc thang qua lon, nhieu chiec sau khi ha canh phai bi đay xuong bien đe nhuong cho cho cac may bay khac đen sau. Ngoai truc thang, con co mot so may bay canh co đinh (fixed-wing aircraft) ha canh thanh cong xuong tau san bay cua Hoa Ky. 


= Duong Van Minh nam quyen =
Cuoi thang 4 nam 1975, he thong chi huy quan su cua Viet Nam Cong hoa roi vao trang thai suy sup nhanh chong. Sau khi Tong thong Nguyen Van Thieu tu chuc ngay 21 thang 4 va Tran Van Huong tu chuc ngay 28 thang 4, Đai tuong Duong Van Minh chinh thuc nham chuc Tong thong Viet Nam Cong hoa. Sau khi thanh lap noi cac, ong nhanh chong trien khai cong viec tham do thuong thuyet nham đap ung nhung yeu sach cua Chinh phu Cach mang lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam đe cham dut chien tranh.
Tai Bo Tong tham muu Quan luc Viet Nam Cong hoa, cac si quan cao cap lan luot roi bo nhiem so. Tong tham muu truong Đai tuong Cao Van Vien cung nhieu tuong linh cap cao nhu Trung tuong Đong Van Khuyen (Tong tham muu truong trong vong 1 ngay) va Trung tuong Nguyen Van Minh (Tu lenh Biet khu Thu đo) đa bi mat di tan khoi Viet Nam. Viec cac nhan su chu chot rut lui khien bo may chi huy quan su mien Nam gan nhu te liet trong thoi điem khung hoang. Trong boi canh đo, Tong thong Duong Van Minh buoc phai nhanh chong bo nhiem cac nhan su thay the, trong đo co Trung tuong Nguyen Phuc Vinh Loc lam tong tham muu truong, Chuan tuong Nguyen Huu Hanh lam phu ta tong tham muu truong va Thieu tuong Lam Van Phat lam tu lenh Biet khu Thu đo.
Trong no luc cuoi cung nham tim kiem su ho tro quoc te, sang ngay 28 thang 4, tuong tinh bao Phap Francois Vanusseme đa đe nghi Duong Van Minh keu goi Trung Quoc can thiep quan su đe cuu van tinh hinh. Cung luc đo, mot nhan vien ngoai giao Trung Quoc cung goi y rang QLVNCH nen co thu tai Vung 4 Chien thuat, hua hen Trung Quoc se tan cong bien gioi phia Bac Viet Nam đe tao the "vay Nguy cuu Trieu" gay tao ap luc ep Ha Noi rut quan. Ban than Duong Van Minh, von đa đuoc Ban Binh van Trung uong Cuc mien Nam thong qua em trai la Duong Thanh Nhut (Đai ta QGPMNVN) va gia đinh thuyet phuc tu truoc, đa tu choi. Duong Van Minh tuyen bo rang ong khong muon tiep tuc tro thanh "tay sai" cho bat ky the luc ngoai bang nao khac va chon con đuong cham dut chien tranh trong hoa binh thay vi keo dai xung đot duoi su can thiep cua nuoc ngoai.


Quan Giai phong tien vao Sai Gon Vao rang sang ngay 30 thang 4, Đai tuong Van Tien Dung nhan đuoc lenh tan cong tu Bo Chinh tri Ban Chap hanh Trung uong Đang Lao đong Viet Nam. Ong sau đo ra chi thi cho cac chi huy mat tran tien thang vao cac co so trong yeu va cac điem chien luoc trong noi đo. Đon vi đau tien cua quan Giai phong tien vao thanh pho la Su đoan 324. Vao thoi điem đo, chinh quyen Sai Gon khong đua ra loi keu goi nao đen nguoi dan ve viec hien mau, luong thuc hay ho tro khac. Luc 8:00 sang, ba gio sau khi chiec truc thang cuoi cung roi noc Đai su quan Hoa Ky, Thuong tuong Tran Van Tra ra lenh cho cac đon vi QGPMNVN tien vao Sai Gon tu nam huong. Luc bay gio, luc luong đac cong quan Giai phong tan cong cau Tan Cang nhung bi luc luong Du cua QLVNCH đay lui. Luc 09:00, đoan xe tang QGPMNVN tiep can cau va bi phao kich boi xe tang QLVNCH, mot xe T-54 đi đau bi ban chay khien tieu đoan truong Ngo Van Nho tu tran.
Luc luong Đac nhiem 3, Lien đoan Biet Cach Du 81 cua QLVNCH duoi quyen Thieu ta Pham Chau Tai phong thu san bay Tan Son Nhut, đuoc tang cuong boi tan quan đon vi Loi Ho. Luc 07:15 sang, Trung đoan 24 quan Giai Phong tiep can nga tu Bay Hien, cach cong chinh san bay khoang 1,5 km. Xe tang T-54 dan đau trung đan sung khong giat M67, chiec ke tiep bi mot xe tang M48 ban chay. Bat chap ton that ban đau, bo binh QGPMNVN tiep tuc ap sat theo đoi hinh tung to nho, tien hanh can chien quyet liet voi luc luong phong thu trong tung ngoi nha doc truc giao thong. Tran đanh dien ra ac liet, buoc cac đon vi QLVNCH phai co cum, rut lui ve khu vuc san bay luc 08:45. Ngay sau đo, QGPMNVN đieu ba xe tang cung mot tieu đoan bo binh to chuc đot xung phong truc dien vao cong chinh san bay. Tuy nhien, hoa luc chong tang day đac cung cac o sung may cua QLVNCH đa lap tuc khai hoa, tieu diet toan bo đoi hinh xung kich. Ca ba xe tang bi ban chay, it nhat 20 binh si QGPMNVN nam lai tran đia. QGPMNVN co gang trien khai mot khau phao cao xa 52-K 85 mm đe yem tro, nhung bi ban hong truoc khi kip khai hoa.
Su đoan 10 QGPMNVN lenh đieu them tam xe tang va mot tieu đoan bo binh tang vien. Tuy nhien, khi tiep can nga tu Bay Hien, ho bi khong kich boi cac may bay tiem kich cua KLVNCH xuat phat tu can cu khong quan Binh Thuy, khien hai xe tang T-54 bi pha huy. Sau xe con lai đen đuoc cong chinh luc 10:00, mo đot tan cong tiep theo, nhung hai xe bi ban chay tai cho va mot chiec khac bi tieu diet khi đang co gang tat suon. Mot canh quan khac gom Tieu đoan xe tang 2 va Trung đoan bo binh 28 tien đanh Bo Tong Tham muu. Du nhan tin Tong thong Duong Van Minh tuyen bo đau hang, mot so đon vi van tiep tuc chong cu le te cho đen khi cac luc luong tien cong kiem soat hoan toan khu vuc nay.
Luc 10:24, Tong thong Duong Van Minh ha lenh đon phuong ngung chien va tuyen bo se đau hang vo đieu kien. Ong ra lenh cho toan bo QLVNCH ngung ban trong trat tu va giu nguyen vi tri, đong thoi moi Chinh phu Cach mang Lam thoi tham gia vao mot le ban giao chinh quyen co trat tu nham tranh đo mau khong can thiet. Khoang 10:30, Thieu ta Pham Chau Tai tai phi truong Tan Son Nhut sau khi nghe tin ve tuyen bo đau hang qua phat thanh đa đen Bo Tong Tham muu đe xin chi thi. Ong goi cho Duong Van Minh va đuoc chi đao chuan bi đau hang. Theo mot so nguon, Thieu ta Tai co noi voi ong Minh rang: "Neu xe tang Viet Cong tien vao Dinh Đoc Lap, chung toi se đen giai cuu ngai." Tuy nhien, sau khi Duong Van Minh tu choi, ong đa ra lenh cho binh si rut khoi cong san bay. Quan Giai phong tien vao can cu luc 11:30.
Tai khu vuc cau Tan Cang, QLVNCH van tiep tuc đau phao voi xe tang cua QGPMNVN cho đen khi chi huy QLVNCH nhan đuoc lenh đau hang qua song vo tuyen. Mac du cau đa đuoc gai san khoang 1.800 kilogam (1,8 t) thuoc no tu truoc, lenh kich hoat khong đuoc thuc hien. Đen 10 gio 30 phut, đoan xe tang cua QGPMNVN tien qua cau, mo đuong tien vao noi đo Sai Gon.


= Tuyen bo đau hang chinh thuc =
Lu đoan xe tang 203 thuoc Quan đoan 2 (do Thieu tuong Nguyen Huu An chi huy), duoi quyen Chi huy truong Nguyen Tat Tai va Chinh uy Bui Van Tung, la đon vi đau tien xong vao Dinh Đoc Lap vao đau gio trua ngay 30 thang 4 nam 1975. Xe tang 843 (loai T-54 cua Lien Xo) la chiec đau tien đam vao cong phu ben phai cua Dinh. Khoanh khac nay đuoc quay lai boi nha quay phim nguoi Uc Neil Davis. Ngay sau đo, xe tang 390 (loai Type 59 cua Trung Quoc) đa pha cong chinh va tien vao san truoc. Trong nhieu nam, tai lieu chinh thuc cua chinh phu Viet Nam va mot so nguon su hoc quoc te van ghi nhan rang xe tang 843 la chiec đau tien tien vao Dinh Đoc Lap. Tuy nhien, nam 1995, Francoise Demulder cong bo buc anh cho thay xe 390 thuc te đa vao truoc qua cong chinh, con xe 843 van đang ket phia sau tru thep cua cong phu ben phai (nhin tu ben trong dinh ra). Trong anh, Bui Quang Than đuoc thay đang chay bo voi la co Giai phong quan trong tay. Ca hai xe tang sau đo đeu đuoc cong nhan la bao vat quoc gia nam 2012. Xe 843 hien đang đuoc trung bay tai Bao tang Lich su Quan su Viet Nam o Nam Tu Liem, Ha Noi, con xe 390 hien đuoc trung bay tai Bao tang Luc luong Tang - Thiet giap o Cau Giay, Ha Noi.

Vao luc 11:30, Trung uy Bui Quang Than đa ha la co Viet Nam Cong hoa tren noc dinh xuong va keo la co Chinh phu Cach mang lam thoi Cong hoa Mien Nam Viet Nam len. Khoang 10 phut sau khi xe tang 390 pha cong, Chinh uy Bui Van Tung cung toi dinh. Khi Duong Van Minh thay Trung ta Tung la si quan cao cap nhat co mat luc đo, ong noi: "Toi cho cac ong toi đe ban giao chinh quyen". Bui Van Tung lien đap: "Cac ong đa khong con gi đe ban giao. Thay mat Cach mang, toi đe nghi ong ra lenh đau hang vo đieu kien đe tranh đo mau khong can thiet." Bui Van Tung sau đo viet ban tuyen bo đau hang, giai the toan bo chinh quyen Viet Nam Cong hoa. Ong cung nhieu nguoi, trong đo co Đai uy Pham Xuan The ho tong Duong Van Minh đen Đai phat thanh Sai Gon đe đoc tuyen bo, nham tranh them thuong vong khong can thiet. Toan bo su kien đuoc nha bao Đuc Borries Gallasch ghi am lai bang may ghi am ca nhan. Vao luc 14 gio 30, tai đai phat thanh, Tong thong Duong Van Minh thay mat toan bo noi cac cua chinh phu Sai Gon đa đoc tuyen bo đau hang vo đieu kien:

Toi, Đai tuong Duong Van Minh, Tong thong chinh quyen Sai Gon, keu goi Quan luc Viet Nam Cong Hoa ha vu khi đau hang khong đieu kien quan Giai phong Mien Nam Viet Nam. Toi tuyen bo chinh quyen Sai Gon tu trung uong đen đia phuong phai giai tan hoan toan. Tu trung uong đen đia phuong trao lai cho Chinh phu Cach mang lam thoi mien Nam Viet Nam.
Thay mat cac đon vi quan Giai phong đanh chiem dinh Đoc Lap, Trung ta Bui Van Tung đoc loi tiep nhan đau hang:

Chung toi đai dien luc luong quan Giai phong Mien Nam Viet Nam long trong tuyen bo Thanh pho Sai Gon đa đuoc giai phong hoan toan, chap nhan su đau hang khong đieu kien cua Tuong Duong Van Minh, Tong thong chinh quyen Sai Gon.


= Nhung tranh cai =
Mac du nhieu nhan chung trong va ngoai nuoc khang đinh Chinh uy Bui Van Tung la nguoi đa soan thao ban tuyen bo đau hang đe Tong thong Duong Van Minh đoc len song phat thanh vao trua ngay 30 thang 4 nam 1975. Khoang 2 tuan sau đo, ngay 16 thang 5 nam 1975, Chinh uy Bui Van Tung đa vinh du đuoc thay mat can bo, chien si 5 canh quan nhan cai hon than mat cua Chu tich Ton Đuc Thang tai Dinh Đoc Lap. Tuy nhien, nhieu nam sau đo, cong lao cua ong dan bi roi vao quen lang. Rac roi bat đau dien ra khi tu nam 1985, Trung tuong Pham Xuan The – nguyen Đai uy, Trung đoan pho Trung đoan 66, nguoi cung co mat tai Dinh Đoc Lap va Đai phat thanh hom đo – bat đau xuat hien tren bao chi va tai cac hoi thao, khang đinh dut khoat rang chinh ong moi la nguoi truc tiep chap but van kien đau hang.
Su viec tro nen phuc tap vi khong co ban thao goc nao con ton tai đe xac minh. Ong Bui Van Tung cho biet ong đa giao lai ban thao cho can bo chinh tri sau su kien, trong khi ong Pham Xuan The thi noi ban viet tay đa bi that lac khi thay quan phuc. Tranh cai cang them cang thang sau thong bao cua Vien Lich su Quan su Viet Nam nam 2006, trong đo ket luan rang ong The va can bo Trung đoan 66 la nguoi soan thao ban đau, con ong Tung chi xuat hien sau va tham gia hoan chinh van ban. Ket luan nay bi nhieu cuu chien binh Lu đoan xe tang 203 va mot so nha nghien cuu lich su phan đoi, cho rang thieu khach quan va khong phan anh đung thuc te. Truoc tuyen bo cua Trung tuong The, Bui Van Tung, luc nay đa ve huu, chi noi "Du la toi thao hay nguoi khac nhan la ho thao loi tuyen bo đau hang đo thi cung đeu la đai dien cho quan đoi ta. Chien thang đo la chien thang cua Đang ta, quan đoi ta, nhan dan ta". Tuy nhien, nhieu nha nghien cuu, nha bao, voi mong muon xac minh su that lich su, đa tien hanh nghien cuu, phong van cac nhan chung co mat vao ngay 30 thang 4.
Mot tu lieu đang chu y đen tu nha bao Tay Đuc Borries Gallasch, mot trong so it nguoi nuoc ngoai co mat tai hien truong, đa mo ta chi tiet viec ong Bui Van Tung thao van kien đau hang tren mot manh giay mau xanh, truc tiep huong dan Duong Van Minh ghi am tuyen bo. Cung theo ong, đa co tranh cai giua phia đai dien Quan Giai phong va ong Duong Van Minh ve cach xung danh trong ban tuyen bo, va cuoi cung Minh buoc phai đoc đay đu: "Toi, đai tuong Duong Van Minh, Tong thong cua chinh quyen Sai Gon". Gallasch con mo ta cu the vi tri ngoi, khong khi trong phong thu va viec ong la nguoi truc tiep bat may ghi am tai thoi điem tuyen bo đuoc ghi lai. Loi ke cua Gallasch khop voi noi dung ma Đai ta Bui Van Tung nhieu lan khang đinh trong cac cuoc phong van va bai bao tu sau nam 1975, cung nhu phu hop voi mot so nhan chung khac co mat tai Đai phat thanh luc đo, nhu sinh vien Nguyen Huu Thai va Huynh Ngoc Chenh. Trong khi đo, van ban tuyen bo đau hang đuoc ong Pham Xuan The thuat lai trong hoi uc lai khong hoan toan trung khop voi loi le ma ong Duong Van Minh đa thuc su đoc tren đai. 
Nam 2010, cuon sach Thanh pho Ho Chi Minh: Gio khac so 0 cua nha bao Gallasch đa đuoc xuat ban tai Viet Nam. Nam 2011, bo chinh su Lich su Nam bo khang chien do co Thu tuong Vo Van Kiet lam Chu tich Hoi đong Chi đao bien soan cung hoan thanh. Ca hai cuon sach đeu khang đinh ong Bui Van Tung chinh la nguoi đa thao loi tuyen bo đau hang cho Tong thong Duong Van Minh chu khong phai Pham Xuan The. Tuy nhien, đen nam 2025, truoc them ky niem 50 nam thong nhat Viet Nam, Trung tuong The van tiep tuc khang đinh voi VietNamNet rang ong la thao loi tuyen bo đau hang.
Ngoai ra, Đai ta Bui Tin, mot nha bao quan đoi co mat tai dinh Đoc lap vao buoi trua hom đo, cung tung xac nhan trong hoi ky rang ong Bui Van Tung la nguoi viet va tiep nhan tuyen bo đau hang. Tuy nhien, trong mot cuoc phong van voi đai WGBH (Hoa Ky) nam 1981, ong Tin lai noi rang chinh ong moi la nguoi đau tien tiep xuc va tiep nhan su đau hang. Sau khi roi Viet Nam va tro thanh mot nhan vat bat đong chinh kien o hai ngoai, ong Bui Tin tiep tuc lap lai quan điem nay tren nhieu phuong tien truyen thong quoc te. Nhung tuyen bo nay đa dan đen su nham lan trong mot so tai lieu va cong trinh nghien cuu phuong Tay, khien mot so phong vien va su gia ghi nhan rang Bui Tin, chu khong phai Bui Van Tung, moi la nguoi chinh thuc tiep nhan su đau hang cua chinh phu Sai Gon.


Nhung su khang cu cuoi cung Sau khi Quan Giai phong mien Nam Viet Nam tiep quan Sai Gon, cac tuyen lien lac chinh giua thanh pho va the gioi ben ngoai lap tuc bi cat đut. Ngay trong buoi sang ngay 30 thang 4, khu vuc phia Tay Nam thu đo – đac biet la vung Đong bang song Cuu Long – van con ghi nhan cac hoat đong tac chien le te. Mot so may bay cua Khong luc Viet Nam Cong hoa cat canh tu can cu khong quan Binh Thuy (nay la San bay quoc te Can Tho) nham đanh chan cac đon vi QGPMNVN đang tien cong, đanh dau tran xuat kich cuoi cung cua KLVNCH trong chien tranh Viet Nam.
Tren bo, luc luong thuoc Quan đoan 4 cua QLVNCH van tiep tuc duy tri hoat đong đoi khang. Chuan tuong Le Van Hung, Pho Tu lenh quan đoan, tung du tinh tan dung nguon luong thuc doi dao cua vung đong bang đe to chuc mot phong trao khang chien bi mat keo dai. Tuy nhien, cac đon vi du kich quan Giai phong tai đia phuong – von tung bi ton that nang ne trong giai đoan Chien dich Phung Hoang – nhanh chong troi day, mo cac đot tan cong tai kiem soat đia ban, co lap Quan đoan 4 voi trung tam Sai Gon, khien ke hoach khang cu nhanh chong sup đo.
Toi ngay 30 thang 4, tai Bo Tu lenh Quan đoan 4 o Can Tho, Chuan tuong Le Van Hung cung Thieu tuong Nguyen Khoa Nam, Tu lenh Quan khu, đa chon cach tu sat truoc tinh the that bai khong the đao nguoc. Ngay sau đo, Quan khu 4 chinh thuc tan ra. Cung ngay, mot so tuong linh khac cua Nam Viet Nam cung tu ket lieu, bao gom Chuan tuong Tran Van Hai – Tu lenh Su đoan 7 Bo binh, va Thieu tuong Pham Van Phu – nguyen Tu lenh Quan khu 2. Trong nhung ngay đau thang 5, rai rac van con mot so nhom quan canh va binh si QLVNCH tiep tuc khang cu, tieu bieu nhu truong hop cua Đai ta Ho Ngoc Can, nhung đeu nhanh chong bi đanh bai va bat giu.
Cung trong toi ngay 30 thang 4, cac tinh ngoai vi chua bi kiem soat hoan toan nhu Tay Ninh, Hau Nghia, Long An va Go Cong lan luot tuyen bo đau hang. Đen ngay 2 thang 5 nam 1975, toan bo cac tinh thuoc vung Đong bang song Cuu Long va phan con lai cua mien Nam đa tuyen bo chap nhan su tiep quan cua Chinh phu Cach mang Lam thoi Cong hoa Mien Nam Viet Nam.


Hau qua = Sai Gon duoi chinh quyen moi =
Sau khi luc luong cach mang tiep quan Sai Gon, cong tac on đinh trat tu xa hoi đuoc tien hanh nhanh chong. Do tac đong truoc đo cua Chien dich Phung Hoang đa lam suy yeu cac to chuc va mang luoi co so noi đia cua phong trao cach mang trong thoi ky chien tranh, viec tiep quan va quan ly thanh pho trong yeu nay ban đau do cac đon vi quan đoi Nhan dan Viet Nam truc tiep đam nhan. Sau đo, Trung tuong Tran Van Tra đuoc bo nhiem lam Chu tich Uy ban Quan quan Sai Gon – Gia Đinh, tro thanh nguoi đung đau bo may chinh quyen cach mang tai khu vuc đo thi lon nhat mien Nam. Tinh trang hon loan gan nhu vo chinh phu truoc ngay 30 thang 4 nhanh chong đuoc kiem soat nho viec thiet lap che đo quan ly quan su nghiem ngat. Tuy nhien, trong giai đoan đau tiep quan, van xay ra hien tuong hoi cua va pha hoai đoi voi mot so cong trinh thuong mai va co so ngoai giao cu, tieu bieu nhu viec Toa Đai su Hoa Ky bi đam đong tran vao va tuong đai linh Thuy quan Luc chien gan toa nha Quoc hoi cu (nay la Nha hat Lon Thanh pho Ho Chi Minh) bi keo đo bang day thung.
Ngay 1 thang 5, chinh quyen cach mang ra tuyen bo tiep quan toan bo co quan ngoai giao nuoc ngoai con hoat đong tai Sai Gon, ngoai tru Đai su quan Phap đuoc phep duy tri hoat đong nhu mot ngoai le ngoai giao. Ngay 4 thang 5, mot so cuu lanh đao Viet Nam Cong hoa nhu Duong Van Minh va Vu Van Mau đuoc phong thich. Tu ngay 15 thang 5, cac cuoc dieu hanh mung chien thang dien ra khap cac truc đuong lon cua thanh pho. Đen thang 7 nam 1976, thanh pho Sai Gon chinh thuc đuoc đoi ten thanh Thanh pho Ho Chi Minh nham tuong niem Chu tich Ho Chi Minh, nguoi đat nen mong cho su nghiep giai phong dan toc va thong nhat đat nuoc.
Ngay sau khi nam quyen kiem soat, chinh quyen cach mang khan truong trien khai cac chinh sach tai co cau đo thi – nong thon. Trong nhung nam chien tranh, dan so Sai Gon tang đot bien do dong nguoi di cu tu nong thon don ve thanh pho, gay ra tinh trang that nghiep va mat can đoi xa hoi khi Trung tuong Tran Van Tra tiep quan chinh quyen. Đe giai quyet tinh trang nay, chinh quyen ap dung chinh sach trai cai tao đoi voi cuu binh si va si quan Viet Nam Cong hoa, đong thoi thuc hien kiem soat luong thuc đe khuyen khich mot bo phan cu dan thanh thi di cu ve cac khu vuc nong thon. Theo thong ke chinh thuc cua Viet Nam, trong vong hai nam sau su kien 30 thang 4, dan so Thanh pho Ho Chi Minh đa giam khoang 1 trieu nguoi; muc tieu dai han tiep tuc đat ra la di doi them 500.000 nguoi.


Ky niem Hien nay, su kien ngay 30 thang 4 đuoc chinh thuc xac đinh tai Viet Nam la "Ngay Giai phong mien Nam, thong nhat đat nuoc". Đay la mot trong nhung ngay le lon hang nam, thuong đuoc to chuc lien ke voi Ngay Quoc te Lao đong 1 thang 5, tao thanh ky nghi le keo dai. Nhan dip nay, chinh quyen Viet Nam to chuc nhieu hoat đong ky niem quy mo lon, bao gom ban phao hoa, bieu dien van nghe, cac le hoi quan chung, cung voi cac cuoc dieu binh, dieu hanh đuoc to chuc đinh ky tai Thanh pho Ho Chi Minh moi 10 nam. Nguoi dan cung tan dung ky nghi dai ngay đe tham gia cac hoat đong du lich trong nuoc hoac ra nuoc ngoai.
Nguoc lai, đoi voi cong đong nguoi Viet hai ngoai, đac biet tai Hoa Ky va mot so quoc gia co đong nguoi goc Viet sinh song – von chu yeu bao gom nhung nguoi roi Viet Nam sau nam 1975 đe tranh su kiem soat cua chinh quyen moi – ngay 30 thang 4 lai mang mot y nghia hoan toan khac biet. Trong cong đong nay, su kien 30 thang 4 đuoc tuong niem duoi ten goi "Thang Tu Đen". Cac hoat đong tuong niem nhu thap nen, truy đieu thuong xuyen đuoc to chuc. Trong nhung buoi le nay, co vang ba soc đo – Quoc ky Viet Nam Cong hoa – van thuong xuyen xuat hien nhu mot phan cua nghi thuc tuong niem.


Xem them Phnom Penh sup đo
Kabul sup đo (2021)
Phuc hoi trieu đai trong lich su Viet Nam


Tham khao Thu muc = An pham =


 Tieng Viet  = Bao chi =


= Đa phuong tien =
Ellison, Richard (nha san xuat) (ngay 2 thang 2 nam 1981). "Vietnam: A Television History; Interview with Bui Tin [2], 1981". WGBH Educational Foundation (bang tieng Anh). Luu tru ban goc ngay 14 thang 1 nam 2022. Truy cap ngay 14 thang 1 nam 2022.
Nguyen Thuy Trang (phong vien) (ngay 2 thang 6 nam 2021). Su that ve nguoi soan thao ban đau hang cho Tong thong Duong Van Minh trua 30/4/1975. VTC1 - TIN TUC. Truy cap ngay 27 thang 4 nam 2025 – qua YouTube.


Lien ket ngoai Tieng Viet
Loi keu goi cua Trinh Cong Son tren dai phat thanh Sai Gon ngay 30.04.1975 tren YouTube Xuat ban ngay 5 thang 4 nam 2012
Surrender or April-1975 Event of South Vietnam (part 2) tren YouTube Đa tai len vao ngay 27 thang 4 nam 2007
30 nam sau chien tranh: Tu BBC tieng Viet cua chinh phu Anh
Phim tai lieu: "30 nam ngay ay – bay gio": Tu Đai Truyen hinh Thanh pho Ho Chi Minh cua chinh phu Viet Nam
Ba muoi nam goi ten gi cho cuoc chien?: Bai viet cua giao su Le Xuan Khoa đang tren BBC Vietnamese 15/2/2005
Bao Tien Phong Chuyen nhung nguoi vo 4 anh linh xe tang huc đo cua chinh Dinh Đoc lap ngay 30/4 Vu Bao, 07:55 ngay 09 thang 4 nam 2005
Bui Van Tung (Đai ta – Nguyen Trung ta, Chinh uy Lu đoan xe tang 203), Vi sao toi thao loi đau hang cho Tong thong nguy Sai Gon? Bao Nhan dan 27/04/2004 - 04:00 PM (GMT+7)
Tieng Anh
Vietnam Fall of Saigon tren YouTube, tai len vao ngay 20 thang 9 nam 2007
White Christmas - The Fall of Saigon by Dirck Halstead - The Digital Journalist Cac hinh anh ve nhung ngay cuoi cung truoc khi Saigon sup đo cua cac PV Nuoc ngoai
George J. Church, SAIGON: THE FINAL 10 DAYS. A look at the storm before the long quiet -- through the eyes of the victors, the losers, the ones who got out and the ones who didn't, George J. Church, TIME, ngay 24 thang 4 nam 1995 Volume 145, No. 17 (so bao ki niem 20 nam su kien 30-4). Xem toan bo noi dung tai đay
Trang tu lieu cua bao The New York Times