Chien tranh Lanh (1947-1991, tieng Anh: Cold War) la chi đen su cang thang đia chinh tri va xung đot y thuc he đinh điem giua hai sieu cuong (đung đau va đai dien hai khoi đoi lap): Hoa Ky (chu nghia tu ban) va Lien Xo (chu nghia xa hoi).
Chien tranh Lanh bat đau tu nam 1947 voi su ra đoi cua thuyet Truman. Chien tranh Lanh ket thuc voi su tan ra cua Lien Xo vao nam 1991. Thuat ngu lanh đuoc su dung vi khong co su chien đau truc tiep dien rong giua hai sieu cuong, nhung ho đa ung ho nhung nuoc đong minh đang co xung đot nham gia tang vi the chinh tri, no đuoc goi la nhung cuoc chien tranh uy nhiem (proxy wars).


Lich su Nhung nuoc tu ban phuong Tay đuoc dan dat boi Hoa Ky, mot quoc gia theo the che cong hoa lien bang voi he thong chinh tri đa đang, cung nhu nhung quoc gia First-World (chi nhung quoc gia lien ket chung voi NATO hoac chong lai Lien Xo trong Chien tranh lanh). Đai đa so cac quoc gia First-World la cac nuoc cong hoa hoac quan chu lap hien cung voi he thong chinh tri đa đang va nhung to chuc đoc lap, nhung ve mat kinh te va chinh tri thi ho chi phoi chat che mot mang luoi cua nhung quoc gia cong hoa kem phat trien va cac che đo đoc tai khac, hau het trong so đo tung la cac thuoc đia cu cua Khoi phuong Tay. Lien Xo thi tuyen bo minh la mot quoc gia theo Chu nghia Marx-Lenin, ap dung he thong chinh tri đoc đang đuoc lanh đao boi mot cap lanh đao cao nhat la Xo viet toi cao va Bo chinh tri. Cac Đang cong san lanh đao toan bo quoc gia, bao chi, quan su, kinh te va nhung to chuc đia phuong khap Second World (Second World chi nhung quoc gia ve tinh hoac đong minh cua Lien Xo), bao gom nhung thanh vien cua Hiep uoc Warsaw va nhung quoc gia khac theo He thong XHCN. Đien Kremlin đa tai tro tien cua cho nhung đang cong san hoac canh ta tren khap the gioi, nhung ho bi thach thuc vi the nay boi Cong hoa nhan dan Trung Hoa cua Mao Trach Đong theo sau đo la su chia re Trung Quoc-Lien Xo vao khoang nhung nam 1960. Gan nhu tat ca cac quoc gia thuoc đia đa gianh đuoc đoc lap trong khoang thoi gian 1945-1960, ho đa tro thanh Third World (nhung quoc gia trung lap) trong Chien tranh Lanh.
An Đo, Indonesia va Nam Tu đa đi đau trong viec thuc đay su trung lap voi Phong trao Khong lien ket, nhung cac quoc gia nay chua bao gio co nhieu tam anh huong tren the gioi. Lien Xo va Hoa Ky chua tung tham gia truc tiep vao mot cuoc chien tranh vu trang toan dien. Tuy nhien, ca hai đeu vu trang manh me đe chuan bi cho mot cuoc chien tranh hat nhan toan dien co the xay ra. Rieng Trung Quoc va Hoa Ky đa tung giao chien voi nhau trong mot cuoc chien tranh co thuong vong cao tai Trieu Tien (1950-53) ma ket thuc voi su be tac cho ca hai ben. Moi ben đeu co mot chien luoc hat nhan rieng nham ngan can mot cuoc tan cong cua phia ben kia, tren co so mot cuoc tan cong nhu vay se dan đen su huy diet hoan toan cua ke tan cong - "Hoc thuyet ve su huy diet lan nhau đuoc đam bao" (MAD). Ben canh nhung phat trien kho vu khi hat nhan cua ca hai ben, va trien khai cua ho ve luc luong quan su thong thuong, cuoc đau tranh cho vi the thong tri đuoc the hien qua cac cuoc chien tranh uy nhiem tren toan cau, chien tranh tam ly, chien dich tuyen truyen, hoat đong gian điep, cam van, su ganh đua o cac mon the thao tai nhung giai đau va cac chuong trinh cong nghe nhu Cuoc chay đua vao khong gian.
Giai đoan đau cua Chien tranh Lanh (1947-1953) khi chinh quyen My ban hanh ra Hoc thuyet Truman bat đau trong 2 nam đau tien sau khi ket thuc The chien II (1945). Lien Xo cung co su kiem soat cua minh len nhung quoc gia cua khoi Đong Au, trong khi Hoa Ky bat đau mot chien luoc ngan chan chu nghia cong san tren toan cau, mo rong quan su va vien tro tai chinh toi nhung quoc gia Đong Au (vi du nhu ung ho phe chong cong san trong Noi chien Hy Lap va thanh lap lien minh quan su NATO). Su kien phong toa Berlin (1948-49) la cuoc khung hoang ngoai giao lon đau tien cua Chien tranh Lanh. Voi chien thang cua Đang Cong san Trung Quoc trong Noi chien Trung Quoc va su bung no cua Chien tranh Trieu Tien (1950-53), cang thang giua hai ben đa lan rong. USSR (Goi tat cua Lien bang Cong hoa xa hoi chu nghia Xo Viet) va USA (Hoa Ky) đa canh tranh gianh su anh huong cua minh tai nhung quoc gia My Latinh va nhung thuoc đia đang gianh đoc lap o chau Phi va chau A. Lien Xo đa dap tat cuoc bao đong o Hungari. Su mo rong va leo thang đa xay ra lan luot nhieu cuoc khung hoang ngoai giao lon nhu Khung hoang Suez nam 1956, Khung hoang Berlin 1961 va Khung hoang ten lua Cuba 1962, suyt nua gay ra mot cuoc chien tranh hat nhan.
Trong thoi gian đo, phong trao hoa binh quoc te đa đuoc thiet lap va phat trien giua cac cong dan khap the gioi, đau tien o Nhat Ban tu nam 1954, khi nguoi dan tro nen lo lang ve nhung vu thu nghiem vu khi hat nhan, nhung som lan rong sang chau Au va Hoa Ky. Phong trao hoa binh, va đac biet la phong trao chong lai vu khi hat nhan, đat đuoc tien trien va đuoc dan chung ung ho nhieu hon tu nhung nam cuoi thap nien 1950, va đau nhung nam 1960, va đa tiep tuc phat trien qua nhung nam cua thap nien 70 va 80 voi nhung cuoc tuan hanh, bieu tinh, va nhieu hoat đong phi nghi vien phan đoi chien tranh va keu goi phi hat nhan hoa tren toan cau. Theo sau Khung hoang ten lua Cuba, mot giai đoan moi đa bat đau đa cho thay moi quan he phuc tap cua su chia re Xo-Trung, trong khi nhung đong minh cua Hoa Ki, đac biet la Phap đa roi khoi NATO (Quay lai vao nam 2009). USSR đa dap tat thanh cong phong trao Mua xuan Prague 1968 cua Tiep Khac, trong khi Hoa Ky đa trai nghiem su hon loan khung khiep ngay trong noi bo nuoc nay boi phong trao dan quyen, chong phan biet chung toc va phan đoi Chien tranh Viet Nam (1955-1975), cuoc chien ma Hoa Ky đa buoc vao tham chien sau khi Phap buoc phai tu bo cai tri Viet Nam va Viet Nam bi tam chia cat thanh 2 vung tap ket quan su nam 1954, roi cuoi cung no đa ket thuc voi that bai nang ne cua Hoa Ky va che đo ban đia chong cong o Nam Viet Nam do My hau thuan, Viet Nam thong nhat duoi che đo xa hoi chu nghia do đang Cong san lanh đao nam 1976.
Nhung nam trong thap nien 1970, ca hai ben bat đau tro nen quan tam hon trong viec xem xet đe tao ra moi quan he quoc te on đinh va de du đoan hon, mo đau cho mot giai đoan lang diu (de'tence) bao gom viec "Đam phan gioi han vu khi chien luoc" va quan he coi mo cua My voi Cong hoa nhan dan Trung Hoa nhu mot chien luoc đoi trong toi USSR. Su lang diu đa sup đo tai nhung nam cuoi thap nien 1970 voi su bat đau cua Chien tranh Lien Xo-Afghanistan trong nam 1979. Nhung nam đau thap nien 1980 la mot giai đoan đa gia tang cang thang, voi viec Lien Xo ban ha may bay KSL-Filght-007 cua Nam Trieu Tien va nhung đot dien tap quan su Ablee Archer cua NATO, ca hai đeu o nam 1983. Hoa Ky đa tang suc ep kinh te, ngoai giao, quan su len Lien Xo, vao thoi điem Lien Xo đa bi tri tre kinh te. Vao ngay 12 thang 6 nam 1982, mot trieu nguoi bieu tinh đa tu tap o Cong vien Trung tam, New York đe keu goi ket thuc chay đua vu trang, chien tranh Lanh va đac biet la giai tru vu khi hat nhan. Giua nhung nam 1980, lanh đao moi Mikhail Gorbachev đa đua ra nhung su cai cach tu do hoa perestroika (1987) (ten mot hoat đong chinh tri cho su cai cach trong Đang Cong san Lien Xo trong suot nhung nam cua thap nien 80) va glasnost (coi mo, 1985) va ket thuc su dinh liu quan su cua Lien Xo vao Afghanistan nam 1979 roi sau đo la su thang loi cua nhung nguoi chong cong Afganistan nam 1992. Suc ep ve chu quyen quoc gia đa lon manh hon trong Đong Au, đac biet tai Phan Lan. Trong thoi gian đo Gorbachev tu choi su dung quan đoi Lien Xo đe cung co nhung che đo tri tre thuoc Khoi Hiep uoc Warsaw nhu đa xay ra trong qua khu. Ket qua trong nam 1989 la mot lan song cach mang đa lat đo tat ca nhung nha nuoc thuoc khoi XHCN cua Trung va Đong Au. Ban than Đang cong san Lien Xo đa mat su kiem soat va bi đinh chi hoat đong sau mot ke hoach đao chinh chong Gorbachev som that bai trong thang 8 nam 1991. Đieu nay dan toi su tan ra chinh thuc cua Lien Xo vao thang 12 nam 1991 va su sup đo cua nhung nha nuoc thuoc khoi XHCN trong nhung quoc gia khac nhu Mong Co, Campuchia, va Nam Yemen. Vi vay, Hoa Ky tro thanh sieu cuong quoc duy nhat cua the gioi.
Chien tranh Lanh va nhung su kien cua no đa đe lai mot suc anh huong đen tan ngay nay. No thuong đuoc noi toi trong van hoa đai chung (đac biet voi thanh cong quoc te cua loat sach va phim cua thuong hieu James Bond) cung nhu su đe doa cua chien tranh hat nhan. Trong khi đo, mot su cang thang quoc gia lap lai giua quoc gia ke thua Lien Xo la Nga, va Hoa Ky trong nhung nam sau 2010 (bao gom nhung đong minh phuong Tay) va đac biet la su gia tang cang thang giua cuong quoc moi noi la Trung Quoc voi My va đong minh phuong Tay, đoi khi đuoc noi đen voi ten goi "Chien tranh lanh lan 2" (ten tieng Anh: Second Cold War).


Nhung nguon goc cua thuat ngu Tai thoi điem ket thuc The chien II, nha van Anh George Orwell đa su dung thuat ngu Chien tranh Lanh (tu tieng Anh: cold war), nhu mot khai niem chung, trong tieu luan cua ong "You and the Atomic Bomb" (Ban va qua bom nguyen tu) đuoc xuat ban ngay 19 thang 10 nam 1945, tren to Tribune cua Anh. Suy ngam ve mot the gioi song duoi cai bong cua mot moi đe doa chien tranh hat nhan, Orwell đa xem xet nhung tien đoan cua James Burnham ve mot the gioi bi phan cuc:

Xem xet the gioi nhu mot tong the, noi dung cho nhieu thap ki khong phai la huong toi tinh trang vo chinh phu nhung huong toi tai ap dung che đo no le... li thuyet cua James Burnham đa thao luan nhieu nhung mot vai nguoi đa khong xem xet su an y tu tuong cua no rang la, mot loai the gioi quan, mot loai đuc tin, va cau truc xa hoi ma co the thinh hanh trong mot quoc gia đa khong bi xam luoc ngay va trong mot quoc gia vinh cuu cua chien tranh lanh voi nhung hang xom cua no.

Trong to The Observer xuat ban ngay 10 thang 3 nam 1946, Orwell đa viet rang "... sau hoi nghi Moskva vao cuoi thang 12, Nga đa bat đau thuc hien mot cuoc ‘chien tranh lanh’ voi My va Đe che Anh."
Viec su dung lan đau tien thuat ngu Chien tranh Lanh  đe mieu ta chi tiet xung đot đia chinh tri thoi hau chien giua Lien Xo va Hoa Ki đen tu mot dien van cua Bernard Baruch, mot co van quyen luc cua nhung tong thong Đang dan chu, Tai Nam Carolina, ngay 16 thang 4 nam 1947, ong đa co bai phat bieu (theo nha bao Herbert Bayard Swope) noi rang, "Hay đe chung ta khong bi lua gat: chung ta hien o giua mot cuoc chien tranh lanh." Nha bao Walter Lippmann đa lam cho thuat ngu đuoc biet đen rong rai, voi cuon sach The Cold War (1947). Khi đuoc yeu cau trong nam 1947 ve nguon goc cua thuat ngu, Lippman đa tim nguon goc no toi mot thuat ngu tieng Phap tu nhung nam thap nien 1930, la guerre froid


Boi canh Đa co mot su bat đong trong gioi su hoc ve điem khoi đau cua Chien tranh Lanh. Trong khi hau het cac nha su hoc coi no bat nguon tu giai đoan ngay sau The chien II, nhung nguoi khac cho rang no bat đau vao gan cuoi The chien I, du nhung cang thang giua Đe che Nga, va cac quoc gia chau Au khac cung Hoa Ky co tu giua the ky XIX.
Nhu mot ket qua cua cuoc Cach mang Bolshevik nam 1917 tai Nga (tiep đo la su rut lui cua nuoc nay khoi The chien I), nuoc Nga bi co lap khoi quan he ngoai giao quoc te. Ngay sau Cach mang Thang Muoi, lien quan 14 nuoc phuong Tay (My, Anh, Phap, Đuc, Nhat...) đa đem quan can thiep vao nuoc Nga nham bop chet Chinh phu Xo Viet. Tuy nhien, ke hoach nay đa that bai, va nuoc Nga Xo viet đuoc thanh lap nam 1922. Tuy nhien, nuoc Nga Xo viet phai tiep tuc đoi pho voi su bao vay, co lap cua cac nuoc phuong Tay trong nhung nam sau đo.
Lanh tu nuoc Nga Xo Viet la Vladimir Lenin đa noi rang Lien bang Xo viet bi bao vay boi mot "vong vay tu ban thu đich", va ong coi ngoai giao la mot vu khi đe khien cac ke thu cua Lien Xo bi chia re, bat đau voi viec thanh lap Quoc te Cong san Xo viet, keu goi nhung cuoc noi day cach mang o nuoc ngoai.
Lanh tu sau đo Joseph Stalin, nguoi coi Lien bang Xo viet la mot "hon đao xa hoi chu nghia", đa noi rang Lien Xo phai thay rang "vong vay chu nghia tu ban hien tai se bi thay the boi mot vong vay xa hoi chu nghia." Ngay tu nam 1925, Stalin đa noi rang ong coi chinh tri quoc te la mot the gioi luong cuc trong đo Lien bang Xo viet se thu hut cac quoc gia đang huong theo chu nghia xa hoi va cac quoc gia tu ban se thu hut cac quoc gia đang huong theo chu nghia tu ban, trong khi the gioi đang o trong mot giai đoan "binh on tam thoi cua chu nghia tu ban" truoc su sup đo cuoi cung cua no.
Nhieu su kien đa lam gia tang su nghi ngo va khong tin tuong lan nhau giua cac cuong quoc phuong tay va Lien Xo: su phan đoi cua nhung nguoi Bolsheviks voi chu nghia tu ban; viec Lien Xo ung ho cuoc tong đinh cong cua cong nhan Anh nam 1926 dan toi viec ngung quan he giua hai nuoc; Tuyen bo nam 1927 cua Stalin rang su cung ton tai hoa binh voi "cac quoc gia tu ban... đang troi dan vao qua khu"; nhung cao buoc bi an trong phien xu an mau Shakhty ve mot cuoc đao chinh đa đuoc lap ke hoach do Phap va Anh chi đao; cuoc thanh loc chinh tri va truy to tai Lien Xo nhung vu xu an điem Moskva gom ca nhung cao buoc gian điep cua Phap, Anh, Nhat va Đuc; cai chet cua 1 trieu nguoi tai Cong hoa Xa hoi chu nghia Xo viet Ukraina trong nan đoi tai Ukraina thang 3 nam 1932; cuoc Đai khung hoang tai cac nuoc tu ban vao giai đoan 1929-1933; phuong Tay ung ho Bach ve trong cuoc Noi chien Nga; Hoa Ky tu choi cong nhan Lien Xo cho toi tan nam 1933; va viec Lien Xo tham gia Hiep uoc Rapallo. Nhung viec nay lam tro ngai cac quan he Xo-My va la mot van đe gay lo ngai dai lau voi cac lanh đao o ca hai nuoc.


The chien II va thoi ky hau chien (1939–47) = Quan he chau Au đau The chien 2 (1939-41) =

Quan he cua Lien Xo voi phuong Tay cang xau đi khi Anh - Phap ky voi Đuc Quoc xa ban Hiep uoc Munich, lam ngo cho Đuc chiem Tiep Khac. Lien Xo cho rang Anh - Phap đa co tinh lam ngo cho Đuc đe mong nuoc nay tan cong Lien Xo. Đe tra đua, mot tuan truoc khi The chien II no ra, Lien bang Xo viet va Đuc ky Hiep uoc Molotov-Ribbentrop, trong đo thoa thuan khong giao chien va phan chia vung anh huong tai Đong Au giua hai nuoc. Bat đau mot tuan sau đo, vao thang 9 nam 1939, Đuc tan cong Ba Lan va phan chia anh huong tai phan con lai cua Đong Au theo nhung thoa thuan tai Hiep uoc. Thuc chat, ban Hiep uoc giong nhu mot thoa thuan "cau gio" nham keo dai thoi gian hoa hoan giua 2 đoi thu, va ca Đuc lan Lien Xo đeu biet rang chien tranh giua 2 nuoc sap xay ra.
Trong mot nam ruoi tiep theo, ho đa tham gia vao mot moi quan he kinh te tren dien rong, trao đoi voi nhau cac vat lieu can thiet cho cuoc chien tranh cho toi khi Đuc pha vo Hiep uoc Molotov-Ribbentrop voi Chien dich Barbarossa, cuoc xam luoc Lien Xo qua lanh tho hai quoc gia đa bi phan chia tu truoc.


= Đong minh chong Phe Truc (1941-45) =

Trong no luc chien tranh chung cua minh, bat đau tu nam 1941, nguoi Lien Xo nghi ngo rang nguoi Anh va nguoi My đa am muu đe nguoi Lien Xo phai chiu ganh nang chien đau chong Phat xit Đuc. Theo quan điem nay, cac Đong minh phuong Tay đa co tinh tri hoan viec mo mot mat tran chong Phat xit thu hai nham chi tham chien o thoi điem cuoi cung va đat ra nhung quy đinh cho hoa binh. Vi the, nhung nhan thuc cua Lien Xo ve phuong Tay đa đe lai mot su cang thang ngam va thu đich manh giua cac cuong quoc Đong Minh.


= Hau chien va nhung mau thuan ban đau =
Hoi nghi Yalta
Hoi nghi Yalta, dien ra tu ngay 4 đen ngay 11 thang 2 nam 1945, la cuoc gap giua tong thong My Franklin D. Roosevelt, thu tuong Anh Winston Churchill va Chu tich Lien Xo Iosif Vissarionovich Stalin o Yalta (thuoc ban đao Krym, Lien Xo). Noi dung cua cuoc hop đe ban ve tuong lai hau chien cua Đuc va Ba Lan, cung nhu viec tham chien cua Lien Xo o mat tran Thai Binh Duong.
Bo ba Anh - My - Lien Xo đong y chia nuoc Đuc duoi su kiem soat cua Anh, My, Phap va Lien Xo. Sau nay ba phan cua Anh, My, Phap đuoc nhap lai thanh Tay Đuc va phan cua Lien Xo đuoc goi la Đong Đuc. Stalin yeu cau Đuc boi thuong 20 ty đo la tien chien phi, nhung bi bac bo tai hoi nghi.

Luc nay, du sao chien tranh van dien ra o mat tran Thai Binh Duong (chu yeu giua quan My va phat xit Nhat). Roosevelt muon Stalin tuyen chien voi Nhat, đanh đo phat xit Nhat. Stalin đong y.
Ba Lan, duoi su giam sat cua Hong quan Lien Xo, co le gap nhieu kho khan nhat. Trong hoi nghi, Stalin bac bo thinh cau mang chinh quyen Ba Lan ve trang thai truoc the chien. Theo Stalin, Lien Xo se cung cap an ninh can thiet cho Ba Lan. Ong đong y cho Ba Lan bau cu tu do dua tren nen tang chinh quyen cong san chu nghia.

Su thanh lap cua Lien Hop Quoc
Cung tai hoi nghi Yalta, bo ba đong y thanh lap Lien Hop Quoc. Mot to chuc tuong tu Hoi Quoc Lien cung đa đuoc thanh lap sau Chien tranh the gioi thu nhat, nhung khong hieu qua ve sau - co nhieu y kien cho rang ly do la o cho My khong tham gia. Muc đich chu yeu cua Lien Hop Quoc la bao đam an ninh the gioi.

Nhiem ky cua Truman
Tong thong My Franklin D. Roosevelt đot ngot qua đoi vao ngay 12 thang 4 nam 1945. Pho tong thong Harry S. Truman len the. Truman la mot nguoi co quan điem cung ran, nhieu luc cuc đoan chu khong mem deo nhu tong thong tien nhiem (chu y rang đuong loi cua Truman anh huong nhieu đen cach chinh sach cua My thoi hau chien va trong Chien tranh Lanh).

Hoi nghi Potsdam
Truman gap Stalin lan đau la o Hoi nghi Potsdam (ngoai o cua Berlin) vao thang 7 nam 1945. Đai dien cua Anh luc nay la Clement Attlee, vua đac cu Thu tuong o Anh.
Hoi nghi nhan manh cac van đe đuoc đua ra o Hoi nghi Yalta, trong đo co cac van đe ve tuong lai cua Đuc va Ba Lan. Stalin tiep tuc yeu cau boi thuong thiet hai chien tranh. Truman nhac lai loi hua cua Stalin ve bau cu tu do tai Ba Lan.
O hoi nghi, Truman cung tuyen bo bom nguyen tu đa đuoc thu nghiem o New Mexico, Stalin - mac du đa biet đieu nay thong qua cac gian điep o My
Bom nguyen tu co y nghia lon đoi voi Chien tranh Lanh, trong đo la su chay đua cong nghe nguyen tu giua My va Lien Xo. Bom nguyen tu cung đuoc dung đau tien trong chien tranh o Nhat theo yeu cau cua Truman.

Quan điem cua Lien Xo
Sau khi mat gan 22 trieu nguoi trong cuoc chien, Lien Xo muon thanh lap cac quoc gia đong minh xung quanh ho vi van đe an ninh.
Ngoai ra, mot trong nhung muc tieu cua xay dung chu nghia cong san la truyen ba tu tuong cong san ra khap the gioi, loai bo chu nghia tu ban, va nhiem vu cua đang cong san la thuc đay su lan truyen đo.
Stalin bac bo nhung su hop tac voi Ngan hang The gioi va Quy Tien te Quoc te. Vi neu lam nguoc lai, vo tinh ong se đong gop vao su lon manh cua chu nghia tu ban. Stalin ung ho su mo rong cua chu nghia cong san o Tay Au va chau A sau nay.


= Lien bang Xo Viet va su lon manh cua chu nghia cong san =
Trong Chien tranh the gioi thu hai, Hong quan Lien Xo giup cac nuoc Đong Au thoat khoi quan phat xit, đong thoi chinh quyen theo đuong loi cong san chu nghia cung đuoc thiet lap tai cac nuoc nay.


 Albania va Bulgaria  O Albania, nhung nguoi ung ho chu nghia cong san bi loai tru vao nhung nam chien tranh, sau nay đuoc Stalin thiet lap lai. Khi bau cu dien ra cac nam sau đo, nhung nha lanh đao chong cong bi that bai.
O Bulgaria, chinh phu xa hoi chu nghia đuoc thiet lap tu nam 1944 đen 1948.


 Tiep Khac  Tiep Khac co truyen thong chong lai chu nghia cong san tu truoc the chien, nhung viec bi Anh - Phap bo roi khien nguoi Tiep Khac quay sang ung ho Lien Xo. Trong cuoc bau cu tu do nam 1946, cac nha lanh đao đang cong san gianh đuoc 40% tong so phieu, đu đe thanh lap chinh phu moi. Sau nay cac đang vien len thay the nhieu vi tri trong bo Cong an, cung voi su ho tro cua Lien Xo, ho to chuc cac cuoc mit-tinh, đinh cong v.v. Đen nam 1948, Tiep Khac tro thanh mot nuoc co chinh phu cong san chu nghia.


 Hungary va Romania  Cuoi nam 1945, tai Hungary cac nguoi cong san that bai trong cuoc bau cu, cac luc luong Xo Viet van đuoc giu lai. Ho yeu cau đua đang cong san len nam bo Cong an. Viec bat giu nhung phan tu chong cong co the đa giup cac nguoi cong san len nam chinh quyen vao cuoc tai bau cu nam 1947.
Hong quan Lien Xo cung đuoc luu lai o Romania. Nam 1945, vua cua Romania bi buoc phai phong quyen thu tuong cho mot nguoi cong san, hai nam sau nha vua bi buoc phai thoai vi. Che đo quan chu cua Romania cham dut


 Tay Đuc va Đong Đuc  Cuoi nam 1944 đau nam 1945, Đong Minh đa quyet đinh rang se chia cat nuoc Đuc sau chien tranh. Nuoc Đuc roi bi chia thanh 4 vung chiem đong voi 2 y thuc he đoi lap. Vao thang 5 nam 1949, ba nuoc My, Anh va Phap hop nhat ba vung chiem đong mien Tay cua ho va thanh lap nen nuoc Cong hoa Lien bang Đuc đi theo con đuong tu ban chu nghia va than phuong Tay do My đung đau. Vao ngay 7 thang 10 vung Lien Xo chiem đong o mien Đong thanh lap nuoc Cong hoa Dan chu Đuc, đi theo con đuong xa hoi chu nghia va tro thanh mot nha nuoc ve tinh cua Lien Xo.


 Phan Lan va Nam Tu  Phan Lan đuoc giu đoc lap voi Lien Xo va anh huong cua chu nghia cong san. Nam 1948, Phan Lan ky hiep uoc voi Lien Xo, cam ket khong gia nhap bat ky lien minh quan su nao đe chong Lien Xo.
Nam Tu cung tuong đoi đoc lap khoi su anh huong cua Lien Xo. Tuy nhien quoc gia nay van duoi su lanh đao cua mot chinh quyen cong san voi nguoi lanh đao Josip Broz, hay con đuoc biet đen nhu la Tito. Tito chu truong xay dung chu nghia xa hoi khong dua vao Lien Xo va khong ap dung mo hinh kinh te cua Lien Xo giong nhu cac nuoc Đong Au khac. Vao nam 1948, Stalin muon lat đo Tito nhung that bai va chap nhan su lanh đao cua Tito.
Tom lai, sau chien tranh the gioi thu 2, mot loat cac nha nuoc xa hoi chu nghia than Lien Xo đa đuoc thanh lap o Đong Au, bao gom:

Cong hoa Nhan dan Albania (11 thang 1 nam 1946)
Cong hoa Nhan dan Bulgaria (15 thang 9 nam 1946)
Cong hoa Nhan dan Ba Lan (19 thang 1 nam 1947)
Cong hoa Nhan dan Romania (ngay 13 thang 4 nam 1948)
Cong hoa Xa hoi chu nghia Tiep Khac (9 thang 5 nam 1948)
Cong hoa Nhan dan Hungary (20 thang 8 nam 1949)
Cong hoa Dan chu Đuc (7 thang 10 nam 1949)
Ban đau, Cong hoa Lien bang Xa hoi chu nghia Nam Tu duoi su lanh đao cua Josip Broz Tito đa đung ve phia Lien Xo, tuy nhien sau chia re Tito-Stalin nam 1948 thi nha nuoc nay đa theo đuoi mot chinh sach trung lap.


= Buc man Sat =

Trong mot bai dien van vao thang 2 nam 1946. Stalin khang đinh su thanh cong cua chu nghia cong san va chu nghia tu ban se bi sup đo. Mac du se phai trai qua nhieu nam truoc khi co đu luc luong vu trang đe đoi đau voi My, Lien Xo van thuc đay su mo rong cua chu nghia cong san bang cach ung ho cac phong trao canh ta, cac phong trao đau tranh cua cong nhan o cac nuoc Tay Au.
Mot thang sau, đe đap tra, Winston Churchill (luc nay khong con la thu tuong, nhung van la mot nhan vat co tieng noi manh me trong chinh tri Anh) đua ra y kien phan bac lai Stalin, va su thanh lap "Buc man Sat" la mot bieu tuong cho su chia cat giua hai he tu tuong đoi nghich nhau o chau Au luc nay. Churchill cung keu goi My tiep tuc ngan chan Stalin loi keo cac nuoc khac o chau Au theo chu nghia cong san, đieu ma ong goi la Buc man sat, noi chu nghia cong san đang ngu tri o phia Đong chau Au.


Chinh sach chong Cong cua My, bat đau Chien tranh Lanh Sau mot bai phan tich cua George Kennan, mot nha chinh tri My o Moskva, noi dung chu yeu la chu nghia cong san khong the bi đanh đo mot cach nhanh chong, My thua nhan viec cac nuoc Đong Au se thuoc ve tam anh huong cua Lien Xo. Nhung đong thoi, My cung thuc giuc nhung hanh đong nham loai bo chu nghia cong san khoi Tay Au, ke ca o Lien Xo.
Ngay 12 thang 3 nam 1947, Tong thong Harry S. Truman đa tuyen bo My se tich cuc ho tro viec chong lai cac phong trao cong san chu nghia, đay la chinh sach chinh thuc cua ngoai giao Hoa Ky đuoc goi la Hoc thuyet Truman. Tong thong Truman tuyen bo rang: "Hau nhu moi quoc gia đeu phai chon nhung cach song khac nhau. Va su lua chon thuong khong phai la mot su lua chon tu do. Mot cach la dua vao y muon cua so đong... Cach thu hai la dua vao y muon cua so it mot cach bat buoc... Toi tin tuong rang cac đuong loi cua My la ung ho nhung con nguoi tu do, nhung nguoi đang chong lai su phu thuoc theo so it (co vu trang) hoac bang ap luc. Toi tin tuong rang chung ta phai giup đo nhung con nguoi tu do đe ho quyet đinh so phan cua minh bang nhung cach rieng cua ho."
Dua vao hoc thuyet Truman, Hoa Ky đa đem quan can thiep vao tinh hinh chien su cua mot loat cac quoc gia khac tren the gioi: ung ho phe bao hoang trong noi chien Hy Lap, ung ho Nam Trieu Tien chong lai cuoc tan cong cua Bac Trieu Tien trong chien tranh Trieu Tien, ung ho thuc dan Phap quay tro lai xam luoc Viet Nam trong chien tranh Đong Duong, va cho quan vien chinh tham chien trong chien tranh Viet Nam.
Đe thi hanh chinh sach chong lai cac phong trao cong san chu nghia, Hoa Ky đa ung ho ca cac chinh quyen đoc tai quan phiet, mien la chinh quyen đo co tu tuong chong Cong. Tu nam 1951, My đa coi chinh quyen phat xit Tay Ban Nha la mot trong so cac đong minh vi chinh sach chong cong quyet liet cua chinh quyen nay (du My luon len an chu nghia phat xit). Trong vong mot thap ky tiep đo, mot so lon vien tro đuoc chuyen cho Tay Ban Nha My cung nhu vien tro chien phi cho thuc dan Phap quay tro lai xam chiem Viet Nam, thuc dan Ha Lan quay tro lai xam chiem Indonesia voi muc đich ngan chan cac chinh quyen cong san len nam quyen o nhung quoc gia nay. Toi nam 1954, 80% chien phi cua quan Phap o Viet Nam la do My chi tra.
Chinh sach Truman ve mat kinh te khong chi đuoc thuc hien o chau Au. Trong truong hop Trung Quoc, Hoa Ky đa giup đo cac luc luong chu nghia dan toc Quoc dan Đang cua Tuong Gioi Thach trong cuoc noi chien voi Đang Cong san Trung Quoc. Vao nam 1949, Đang Cong san do Mao Trach Đong lanh đao đa gianh thang loi trong cuoc noi chien, khien cho he thong xa hoi chu nghia đuoc noi lien tu chau Au sang chau A.
Ngay 18/6/1948, Hoi đong an ninh quoc gia My thong qua chi thi bi mat 10/2 nham phe chuan cac ke hoach đac biet chong lai phong trao cong san, Frank Wisner đa đuoc giao trong trach la nguoi lap ke hoach va tien hanh cuoc chien bi mat tren. Duoi su bao tro cua cac nhan vat co anh huong nhu Forrestal, Kennan va sau đo la Allen Dulles, Wisner đa lien tuc trien khai nhieu chien dich chong Cong. Cac điep vien My tai khu vuc do Lien Xo kiem soat tai Đuc đa to chuc nhieu hoat đong quy mo gay bat on tai Berlin. Hang ngan nguoi di cu tu Lien Xo, cac nuoc Đong Au, Trung Quoc va Trieu Tien đuoc My huan luyen va trang bi vu khi, truoc khi tung tro lai que huong đe hoat đong chong pha; trien khai nhieu kho vu khi bi mat tai cac nuoc chau Au va Trung Đong đe san sang cho muc đich pha hoai, noi day sau nay. CIA con dung len "Đai phat thanh chau Au tu do" phat bang tat ca nhung thu tieng cua cac quoc gia đoi đich.
Nha ly luan chinh tri, giao su Noam Chomsky cho rang cac phong trao cong san va xa hoi chu nghia tro thanh pho bien o cac nuoc ngheo boi vi ho đa mang đen nhung cai thien ve su binh đang, phuc loi xa hoi va kinh te quoc gia tai nhung nuoc ho len nam quyen. Đieu nay khien chinh phu My lo ngai voi lap luan "Neu tai mot đat nuoc nho be va ngheo nan nhu Grenada, phong trao cong san co the thanh cong trong viec mang ve mot cuoc song tot hon cho nguoi dan, mot so nuoc khac se tu hoi: Tai sao chung ta lai khong the?" Neu khong dap tat ngay cac phong trao nay, thi cac nuoc khac cung se hoc theo va noi day chong lai My, khi đo quyen luc cua nuoc My tren the gioi se suy yeu nghiem trong. Do đo, My đa co rat nhieu no luc đe đan ap cac "phong trao cach mang nhan dan" o Chile, Viet Nam, Nicaragua, Iran, Cuba, Lao, Grenada, El Salvador, Guatemala... Chomsky đe cap đen đieu nay nhu la "moi đe doa cua mot vi du tot."


Chien tranh Lanh đuoc "ham nong" Vu nem bom nguyen tu xuong Hiroshima va Nagasaki la mot su kien rat quan trong trong Chien tranh the gioi thu hai va trong Chien tranh Lanh. Quan trong o cho no mo ra mot thoi ky nguyen tu voi su xuat hien cua vu khi tan pha lon. No cung mo ra cuoc chay đua ve cong nghe nguyen tu gay gat giua My va Lien Xo.


= Ke hoach Marshall =
So di Chien tranh the gioi thu hai no ra cung la do nhung ket qua cua Chien tranh the gioi thu nhat, khi ngheo đoi va thieu on đinh ve kinh te o cac nuoc chau Au dan toi su phat trien cac tu tuong cuc đoan. Sau The chien II, My co hai đe an đe kiem soat chau Au: đe an thanh lap Lien minh quan su Bac Đai Tay Duong (NATO) vao nam 1949 đe kiem soat chau Au ve an ninh, va đe an thanh lap Lien minh chau Au (EU) nham kiem soat chau Au ve chinh tri va kinh te.
Ve kinh te, George C. Marshall phac thao ban Ke hoach Marshall, ung ho su thanh lap cac chuong trinh phuc hoi kinh te cho chau Au bang viec tang cuong nen thuong mai tu do o chau Au se giup khac phuc cac kho khan, mo thi truong ra khap the gioi. Trong bai dien van o Đai hoc Harvard vao thang 6 nam 1947, Marshall phat bieu: "Đay la mot đieu logic khi nuoc My nen lam bat cu đieu gi no co the đe giup đo nen kinh te the gioi, đem lai trang thai lanh manh cho no. Chinh sach cua chung ta khong chong lai mot đat nuoc hay mot chinh sach nao khac. Chinh sach cua chung ta chong lai ngheo đoi, suy sup, va hon loan..." Cung voi Chinh sach Truman, Ke hoach Marshall nhan manh su tu do trong kinh te va su vien tro cua My se khac phuc cac kho khan luc bay gio cua chau Au. Ke hoach Marshall đa cung cap khoan vien tro ban đau tri gia 4 ti đo la cho cac nuoc Tay Au. Đen khi ke hoach nay ket thuc hoi cuoi nam 1951, hon 12 ti đo la đa đuoc đong gop. Nam 1948, Uy ban My phu trach chau Au đuoc thanh lap do William Donovan đung đau, cap pho cua William Donovan trong uy ban nay la Allen Dulles, ve sau tro thanh Giam đoc Cuc tinh bao My (CIA).
Ke hoach Marshall cung la mot phan trong ke hoach chinh tri cua My nham tang cuong su anh huong cua My đoi voi cac nuoc Đong minh Tay Au va chong lai Lien Xo, cung nhu đe tao thuan loi cho viec kinh doanh cua cac tap đoan đa quoc gia My tai Tay Au. Đe phuc vu muc đich nay, My đa vien tro kinh te cho ca chinh quyen phat xit Tay Ban Nha, cung nhu vien tro chien phi cho thuc dan Phap, thuc dan Ha Lan quay tro lai xam chiem Đong Nam A. Tuy vay, no cung tao loi ich cho kinh te cac nuoc Tay Au, giup cac nuoc nay hoi phuc kinh te.
Trong nhung nam tu 1948 đen nam 1952, cac nuoc Tay Au phat trien nhanh. Tinh trang ngheo đoi cung cuc sau chien tranh đa ket thuc. Tay Au buoc vao mot thoi ky tang truong nhanh keo dai hai thap ky, cho phep chat luong cuoc song đuoc cai thien nhanh. Vien tro tu Ke hoach Marshall cung giup cac quoc gia Tay Au noi long cac bien phap khac kho va che đo phan phoi, giam thieu bat man va mang lai on đinh chinh tri. Anh huong cua chu nghia cong san tai Tay Au bi giam sut manh me, tren toan khu vuc, cac đang cong san Tay Au mat dan su ung ho cua dan chung trong nhung nam tiep theo cua Ke hoach Marshall. Trong khi đo Stalin ngan chan khong cho phep cac nuoc Đong Au tham gia ke hoach nay, ong coi ke hoach nay la moi đe doa nghiem trong cho su kiem soat cua Lien Xo voi khoi Đong Au, va tin rang no se khien chu nghia tu ban noi len o cac quoc gia Đong Au. Đe đap tra, Lien Xo đa thiet lap COMECON nhu mot loi cu tuyet cho Ke hoach. Su phuc hoi kinh te o cac nuoc xa hoi chu nghia Đong Au dien ra cham hon so voi Tay Au, va nen kinh te đa khong bat kip voi cac nuoc Tay Au, dan đen khoang cach giau ngheo giua Đong va Tay Au.
Ke hoach Marshall nhin chung nhan đuoc phan ung tich cuc, nhung cung nhan phai mot so chi trich. Noam Chomsky, mot hoc gia canh ta co xu huong chong chu nghia đe quoc va chu nghia thuc dan, trong mot bai viet đa cao buoc rang so tien ma nguoi My vien tro cho Phap va Ha Lan đa đuoc nhung quoc gia nay su dung cho nhung cuoc xam chiem quan su cua ho o Đong Nam A. George McTurnan Kahin cho rang Ha Lan đa su dung mot phan lon so vien tro đe tai chiem Indonesia trong Chien tranh gianh đoc lap Indonesia. Noam Chomsky cho rang ke hoach Marshall co can nguyen la đe "thiet lap nen mong cho cac cong ty xuyen quoc gia lon cua My", qua đo tang cuong su khong che kinh te Tay Au cua cac tap đoan tu ban My Ludwig von Mises thi tin rang "Su tro cap cua My khien cho cac chinh phu chau Au co the che giau phan nao cac anh huong tai hai cua cac chinh sach mang tinh xa hoi ma ho thuc hien." Ong cung chi trich vien tro nuoc ngoai cho Tay Au, rang no tao ra ke thu y thuc he, bop nghet nen kinh te tu do ma thay vao đo la su le thuoc vao nguon vien tro My.
Mot so chi trich khac cho rang Ke hoach Marshall thuc chat la mot ban giao keo, theo đo My se giup đo tai chinh va kinh te cho cac nuoc chau Au đe đoi lai su nhuong bo chinh tri đoi voi My cua cac quoc gia tren chau luc nay. Theo đo, My co quyen tac đong vao cac cuoc bau cu quoc hoi va thanh lap chinh phu cac nuoc chau Au, đong thoi vo hieu hoa vai tro cua Tong thong Phap vao thoi điem đo la Tuong Charles de Gaulle, mot nguoi đi theo chu nghia dan toc đoc lap, va đua cac chinh khach than My len nam quyen o cac nuoc chau Au. Muc tieu chu yeu cua Đe an nay la tung buoc khien cac nuoc chau Au tu bo chu quyen quoc gia, va thay vao đo la mot trung tam kiem soat chau Au nam duoi su kiem soat cua My.


= Vien tro cho Tay Berlin =
Hieu rang Stalin se khong bao gio đong y viec thong nhat nuoc Đuc trong khi phai nhan nhuong phe Đong minh phuong Tay, ba nuoc Đong minh Tu ban phuong Tay la Anh-Phap-My quyet đinh nhap ba vung phu thuoc vao, thanh lap Cong hoa Lien bang Đuc (khong phai Cong hoa Lien bang Đuc ngay nay), hay con goi la Tay Đuc. Lien Xo thanh lap Cong hoa Dan chu Đuc, hay Đong Đuc, duoi su lanh đao cua đang Cong san Đuc. Thu đo cua Đuc – Berlin - tuy nam trong lanh tho Đong Đuc, bi chia cat thanh hai: Đong Berlin la thu đo cua Đong Đuc va Tay Berlin la lanh tho đac biet cua Tay Đuc.

Tai 2 vung co che đo kinh te khac han nhau: o Tay Đuc luong cong nhan cao hon, mat hang đa dang hon, nhung o Đong Đuc thi co chi phi sinh hoat re, đuoc mien phi y te, giao duc. Co khoang 50.000 nguoi Đong Đuc, hay con goi la Grenzgangers hang ngay van vuot qua ranh gioi 2 vung, lam viec o Tay Đuc đe đuoc nhan muc luong cao hon, nhung lai tro ve sinh song va cu ngu o Đong Đuc do chi phi sinh hoat re hon. Voi hang hoa co ban, chinh phu Đong Đuc tro cap cho nguoi dan. Nguoc lai, o Tay Đuc co kinh te thi truong nhieu nguoi ban, nhieu nguoi mua. Tan dung đieu nay, thi truong cho đen phat trien nhanh: nguoi Tay Đuc mua luong thuc, thuc pham voi gia tuong đoi re o Đong Đuc, trong khi nguoi Đong Đuc mua cac hang hoa tieu dung cao cap ma Đong Đuc rat khan hiem.
Đe đoi pho, Stalin quyet đinh đong cua con đuong nay va đong cac con đuong giao thong vao Tay Berlin. Cuoc bua vay nay gay ra su thieu hut luong thuc va đo tieu dung cho 2,5 trieu nguoi o Tay Berlin.
Truman khong muon đe doa vu trang đe mo lai cac moi giao thong vao Tay Berlin ma ong cung khong muon Tay Berlin roi vao tay cua Lien Xo. Cho nen Truman quyet đinh cac chien dich vien tro cho Tay Berlin bang cach tha hang vien tro xuong tu tren khong. Trong vong 15 thang, quan đoi Anh va My cung cap 200.000 chuyen bay cung cap luong thuc, nhien lieu. Moi ngay 13.000 tan hang hoa đuoc vien tro cho Tay Berlin.
Thang 5 nam 1949, Stalin thao bo lenh phong toa Tay Berlin. Chien dich vien tro cua lien minh Anh-My cung ngung vao thang 9 cung nam.


= Su hinh thanh cac khoi lien hiep =
NATO
Lien Hop Quoc la mot uy ban tin nhiem trong viec giup đo phuc hoi kinh te cac nuoc tren the gioi. Tuy nhien, Lien Xo cung la mot thanh vien, nhieu chinh sach đua ra bi Lien Xo bac bo vi tin rang no la con bai cho su banh truong cua Tu ban Phuong tay. 1946, Louis St. Laurent, bo truong bo ngoai giao Canada đua ra y tuong thanh lap mot "lien minh chuong hoa binh" đe giup chau Au chong lai nhung su chi phoi cua Lien Xo. Cac nha lanh đao My to ra quan tam đen y tuong tren, mac du co nguoi khong đong tinh, cho rang viec thanh lap mot uy ban nhu vay co the dan đen chien tranh.
Thang 4 nam 1949, Canada, My tham gia voi Bi, Anh, Đan Mach, Phap, Iceland, Y, Luxembourg, Ha Lan, Na Uy, Bo Đao Nha thanh lap To chuc Hiep uoc Bac Đai Tay Duong (North Atlantic Treaty Organization hay NATO).
Su thanh lap lien minh NATO co y nghia lon trong lich su My, cham dut chinh sach co lap cua My đoi voi cac van đe chau Au. Tuy nhien, viec NATO ra đoi khien Lien Xo rat bat an, boi viec My thanh lap mot lien minh quan su gom nhieu nuoc ngay sat Lien Xo la mot moi đe doa an ninh rat lon voi nuoc nay. Quyen chi phoi NATO thuoc ve My, neu My huy đong quan đoi cac nuoc NATO đe phat đong tan cong Lien Xo, thi Lien Xo se bi bao vay va phai chong đo voi rat nhieu ke thu cung mot luc.

Khoi Warszawa
Đe đap tra viec NATO ra đoi, Lien Xo thanh lap khoi Hiep uoc Warszawa (Организация Варшавского договора) gom Lien Xo va cac nuoc đong minh trong phe xa hoi chu nghia o chau Au (Albania, Ba Lan, Hungary, Bulgaria, Cong hoa dan chu Đuc, Tiep Khac, Romania).
Ngay 31 thang 3 nam 1954, đe giam cang thang ngoai giao giua 2 ben, Bo Ngoai giao Lien Xo đe nghi cho nuoc nay gia nhap NATO voi đieu kien lien minh nay đung trung lap. Ngay 7 thang 5 nam 1954, My, Anh va Phap bac bo đe nghi voi ly do viec ket nap Lien Xo la "khong phu hop voi ton chi phong thu va dan chu" cua khoi.

Su ra đoi cua NATO va khoi Hiep uoc Warszawa đa đanh dau su xac lap cua cuc dien 2 cuc, 2 phe. "Chien tranh lanh" đa bao trum toan the gioi.
Lien minh kinh te Warszawa cung đong thoi xuat hien


= Su lon manh cua chu nghia cong san =
Lien Xo va vu khi hat nhan
Nam 1949, Lien Xo thanh cong trong viec che tao vu khi hat nhan, xoa bo the đoc quyen ve cong nghe hat nhan cua Hoa Ky. Đe lay lai uu the, Truman phe chuan viec nghien cuu bom nhiet hach tai Hoa Ky.
Cung vao thoi điem nay, Truman thanh lap Uy ban An ninh Lien bang (Federal Civil Defense Administration) nham thanh lap cac phuong tien truyen thong cho nhan dan ve viec đoi pho voi chien tranh hat nhan (thanh lap ham chong bom,...) nhung thuc te khong hieu qua.

Đang cong san Trung Quoc chien thang
Sau khi chong lai Phat xit Nhat, uy tin cua nha lanh đao Đang cong san Mao Trach Đong len cao. My giup đo Tuong Gioi Thach chong lai Mao Trach Đong. Nhung ve sau My cham dut vien tro vi cho rang su nam quyen cua Mao Trach Đong la khong the tranh khoi. Nam 1949, Đang Cong san Trung Quoc gianh thang loi, chinh quyen Quoc dan đang cua Tuong Gioi Thach buoc phai rut ra đao Đai Loan. Nuoc Cong hoa Nhan dan Trung Hoa đuoc thanh lap va lien minh voi Lien Xo. Tinh trang thu đich tiep dien giua nhung nguoi Cong san tren luc đia va nhung nguoi Quoc gia o Đai Loan keo dai trong suot cuoc Chien tranh Lanh. Du Hoa Ky tu choi giup đo Tuong Gioi Thach trong hy vong "khoi phuc luc đia" cua ong, ho van tiep tuc giup đo Trung Hoa Dan Quoc ve quan su va chuyen gia đe ngan Đai Loan roi vao tay Cong hoa Nhan dan Trung Hoa. Nho su ho tro cua phuong Tay (đa phan cac nuoc phuong Tay tiep tuc cong nhan Trung Hoa Dan Quoc la chinh quyen hop phap duy nhat cua Trung Quoc), Trung Hoa Dan Quoc tai Đai Loan giu đuoc vai tro đai dien cua Trung Quoc tai Lien hiep quoc cho toi nam 1971, khi Cong hoa Nhan dan Trung Hoa gianh đuoc vi tri nay.


= Chien tranh Lanh va tac đong trong long nuoc My =
Vao khoang thoi ky khung hoang kinh te the gioi, so luong nguoi My tham gia vao đang cong san tang len, chu yeu la do suy nghi rang cuoc khung hoang tren la điem yeu, la dau hieu sup đo cua chu nghia tu ban. Mot lan nua, "Noi so Đo" (Red Scare) – so nhung tu tuong cua chu nghia cong san - ton tai tren đat My. Moi lo so nhung nguoi cong san trong chinh quyen My len cao, đieu nay dan đen nhung cuoc đan ap chong cong mang tinh cuc đoan, vi pham hien phap va trai voi tu tuong My tu khi lap quoc.
Ve đoi noi, tai My đau thap nien 1950, cac the luc chong cong cuc đoan nam quyen, McCarthy va J. Edgar Hoover thuc hien cac chien dich chong cong gom theo doi, phan biet đoi xu, sa thai, khoi to va bat giam nhieu nguoi bi xem la đang vien cong san hoac ung ho chu nghia cong san. Mot bo phan trong so nhung nan nhan bi mat viec, bi bat giam hoac bi đieu tra qua that co quan he trong hien tai hoac trong qua khu voi Đang Cong san Hoa Ky. Nhung đai bo phan con lai co rat it kha nang gay nguy hai cho nha nuoc va su lien quan cua ho voi nguoi cong san la rat mo nhat. Chinh phu My đay manh tuyen truyen đe cong chung nghi rang nhung nguoi cong san la moi đe doa đoi voi an ninh quoc gia.
Truman thanh lap nhung chuong trinh chong cac gian điep cua Lien Xo tham nhap vao chinh quyen cua My... cac chuong trinh nay đieu tra hang trieu nhan vien chinh phu, trong đo khoang vai tram nguoi bi buoc tu chuc.
Quoc hoi My cung co to chuc rieng đe bao ve an ninh quoc gia. HUAC (House Un-American Activities Committee - Uy ban Ha vien Kiem Tra Hanh Đong Bat Hop Hoa Ky) đuoc thanh lap nam 1938, giup đieu tra cac phan tu khong trung thanh. Đac biet la Hollywood vi Hollywood đuoc cho la co anh huong manh me đen tu tuong cua nhan dan.
Chinh sach McCarren-Walter: Cung voi Truman va Quoc hoi My, thuong nghi si Pat MacCarren cung tham gia vao phong trao chong cong san o My. Tuy nhien, ong khong nham toi cac cong dan My ma nham toi cac "phan tu khong trung thanh" la thanh phan nhap cu tu cac vung ma chu nghia cong san đang thong tri.


Thap nien 1950 = My Latinh =
Neu nhu muc tieu cua My trong nhung nam đau cua Chien tranh Lanh la ngan chan su lan rong cua chu nghia cong san, giai đoan nay My chu đong hon voi viec "đay lui" chu nghia đo. Tuy nhien, tong thong luc bay gio, Dwight D. Eisenhower, muon tranh cac đung cham voi Lien Xo.
My đa thiet lap cac che đo ung ho minh bang can thiep quan su, tai tro cho phe đoi lap hoac ho tro đao chinh (My co nhieu đau tu truc loi vao kinh te cua cac nuoc Nam My).
Nam 1954, CIA cho rang nhung nha lanh đao cua Guatemala ung ho chu nghia xa hoi, va sau đo My đa lat đo chinh quyen o đay (Đao chinh Guatemala nam 1954). Chien dich tinh bao cua CIA ho tro cuoc đao chinh nay co mat danh la Operation PBSUCCESS. CIA đa tuyen dung va đao tao mot đon vi linh đanh thue nho duoi su chi huy cua mot nguoi Guatemala luu vong ten la Carlos Castillo Armas đe chiem đong Guatemala, voi 30 may bay My khong mang phu hieu đe ho tro đuong khong. Đai su My Peurifoy chuan bi danh sach nhung nguoi Guatemala can xu tu. Cuoc đao chinh dan toi viec nha đoc tai quan su Carlos Castillo Armas len nam quyen, nguoi đau tien trong mot loat cac nha cai tri đoc tai đuoc Hoa Ky hau thuan o Guatemala. Cuoc đao chanh đa bi chi trich rong rai tren truong quoc te va tao nen tam ly chong My lau dai o My Latinh. Co gang bao chua cho cuoc đao chinh, CIA đa khoi đong Operation PBHISTORY, tim kiem bang chung ve anh huong cua Xo viet o Guatemala, nhung bi that bai. Castillo Armas nhanh chong the hien quyen luc đoc tai, cam phe đoi lap, giam giu va tra tan cac đoi thu chinh tri, va đao nguoc cac cai cach xa hoi cua Cach mang. Gan bon thap ky cua cuoc noi chien tiep theo, nhung du kich canh ta đa chien đau voi mot loat cac che đo đoc tai than My tai Guatemala. Co it nhat 200.000 nguoi đa bi giet, phan lon la thuong dan. Đinh điem cua cuoc chien la chien dich diet chung o Ixil cua tong thong Rios Montt.
Vi the cua My tai My latinh bi anh huong nghiem trong sau thang loi cua Cach mang Cuba nam 1958 do Fidel Castro lanh đao đa lat đo che đo đoc tai than My Fulgencio Batista. Fidel Castro sau đo tuyen bo đua Cuba đi theo con đuong xa hoi chu nghia. Đay duoc coi la mot chien thang cua Lien bang Xo viet, voi viec ho co đuoc mot đong minh chi cach vai dam tu bo bien Hoa Ky.


= Chau A =
Trong thoi ky Chien tranh the gioi thu hai, Trieu Tien chiu su cai tri cua Phat xit Nhat. Sau khi Nhat thua tran, theo thoa thuan giua 2 ben, Lien Xo tien quan vao mien Bac, con My tien quan vao mien Nam Trieu Tien. Tai moi vung đa thanh lap rieng re 2 nha nuoc khac nhau. Bac Trieu Tien theo che đo xa hoi chu nghia đuoc Lien Xo hau thuan va Nam Trieu Tien theo đuong loi tu ban chu nghia đuoc My ung ho. Hai mien lay vi tuyen 38 lam ranh gioi tam thoi. Nam 1949, My va Lien Xo rut khoi Trieu Tien. Theo ke hoach thi se thanh lap chinh phu chung tren ca nuoc, nhung Chinh phu 2 mien khong cong nhan lan nhau, va đeu tuyen bo minh la chinh phu hop phap duy nhat cua toan nuoc Trieu Tien. Sau cac cang thang ngay cang tang giua 2 mien Trieu Tien, thang 6 nam 1950, Quan đoi Bac Trieu Tien cua Kim Nhat Thanh tan cong Nam Trieu Tien. So rang nuoc Trieu Tien cong san duoi su lanh đao cua Kim Nhat Thanh co the đe doa Nhat Ban va co vu cac phong trao cach mang cong san khac o chau A, Truman ra lenh cho cac luc luong Hoa Ky va voi su giup đo cua Lien hiep quoc phan cong lai cuoc tan cong tu Bac Trieu Tien. Nguoi Lien Xo tay chay cac cuoc gap cua Hoi đong Bao an Lien hiep quoc va phan đoi viec Hoi đong khong giao ghe cho Cong hoa Nhan dan Trung Hoa va vi the đa khong the phu quyet viec Hoi đong thong qua hanh đong cua Lien hiep quoc phan đoi cuoc tan cong cua Bac Trieu Tien. Mot luc luong phoi hop cua Lien hiep quoc voi cac quan nhan cua Nam Trieu Tien, Hoa Ky, Anh Quoc, Tho Nhi Ky, Canada, Australia, Phap, Philippines, Ha Lan, Bi, New Zealand va cac nuoc khac cung ngan chan cuoc tan cong. Trung Quoc sau đo cung đa đem quan ho tro Bac Trieu Tien, khien cho chien su leo thang quyet liet. Mot thoa thuan ngung ban đuoc thong qua vao thang 7 nam 1953, tuy vay ban đao Trieu Tien van bi chia cat cho đen ngay nay du 2 mien Trieu Tien đang no luc xay dung nen hoa binh lau dai va ben vung ma tai thong nhat đat nuoc ho lai thanh 1 chinh quyen trung uong duy nhat o tai xu so va dan toc nay.


= Viet Nam =
Eisenhower len nham chuc sau khi ket thuc Chien tranh Trieu Tien. My vien tro Phap trong viec tai xam luoc cac thuoc đia cua ho o Đong Duong, trong đo co Viet Nam. Chinh phu Viet Nam Dan chu Cong hoa noi day khang chien va cuoi cung đa đanh bai Phap nam 1954. Sau khi Phap that bai, Hoa Ky nhay vao the chan, lap nen che đo Viet Nam Cong Hoa nham chia cat Viet Nam. Lien Xo, Trung Quoc va cac nuoc XHCN vien tro cho Viet Nam Dan chu Cong hoa tai mien Bac va Mat tran Dan toc Giai phong mien Nam Viet Nam tai mien Nam tien hanh cuoc chien tranh chong My, thong nhat đat nuoc nam 1976.


= Lao =
Noi chien Lao bat đau thang 5 nam 1959 voi viec Hoa Ky tham gia can thiep vao tinh hinh Đong Duong.


= Trung Đong =
My cung thuc hien nhung ke hoach tai cac nuoc A Rap voi nguon dau hoa tru phu đe cac nuoc nay khong ung ho Lien Xo (nam 1952, co gang thiet lap lai chinh quyen than My).
My va Anh đa hau thuan cho vu đao chinh tai Iran nam 1953 nham lat đo thu tuong Mosaddegh, nguoi đa dam gianh lai quyen kiem soat nganh khai thac dau mo Iran khoi tay cac nuoc phuong Tay. CIA chi hang trieu USD đe mua chuoc cac quan chuc va tra cho cac bang đang đe gay bao loan tren đuong pho Tehran. Mossadegh cuoi cung cung bi lat đo va vua Shah (Mohammed Reza Pahlevi) tro ve nam quyen. Voi su ung ho manh me tu phia Anh va My, trieu đinh Shah trao cho phuong Tay cac nganh cong nghiep Iran va đan ap phe đoi lap trong tang lop tang lu Hoi giao Shia va nhung nguoi ung ho dan chu. Che đo cua Shah bi nhan dan cam ghet: Quan chung nhan thuc rang Shah chiu anh huong lon - neu khong noi la con roi - cua the luc phi Hoi giao phuong Tay (Hoa Ky), rang van hoa huong thu Hoa Ky đang lam o ue đat nuoc Iran; rang che đo cua Shah qua thoi nat va ngong cuong. Tat ca dan toi cuoc cach mang Iran nam 1979.
1957, Eisenhower tuyen bo Chinh sach Eisenhower, trong đo noi len rang My se dung vu trang đe "bao ve nen tu chu cua mot quoc gia hay mot nhom quoc gia o Trung Đong truoc su đe doa cua cac thai đo thu nghich". Toi cuoi thap nien 1950, Tinh bao My đa tien hanh hon 200 chien dich bi mat o nuoc ngoai, chu yeu la can thiep vao cac tien trinh chinh tri tai cac quoc gia đoc lap co xu huong ung ho chu nghia xa hoi.
Trong giai đoan 1948-1982, My vien tro tich cuc cho Israel tien hanh cac cuoc chien tranh voi cac nuoc A rap. Israel đa chiem đong toan bo nuoc lang gieng Palestine, co nhung giai đoan con chiem đong mot phan lanh tho Ai Cap va Syria.


= Su kien Hungary nam 1956 =

Sau the chien II Hungary tro thanh mot nha nuoc theo the che Xa hoi chu nghia, duoi su lanh đao chuyen chinh khat khe cua Thu tuong Rakosi Matyas.. Duoi su lanh đao cua Matyas, chinh phu Hungary tro thanh mot trong nhung chinh phu ha khac nhat o chau Au. Truoc nhung chinh sach sai lam cua chinh phu Matyas, nhan dan Hungary tro nen tuc gian. Su tu chuc cua Matyas vao thang 7 nam 1956 đa khuyen khich sinh vien, cac nha van va nha bao tro nen soi noi va manh dan chi trich chinh tri hon. Trong buoi chieu ngay 23 thang 10 nam 1956, gan 20.000 nguoi bieu tinh Hungary đua ra mot danh sach Cac yeu cau cua Cach mang Hungary nam 1956, gom ca viec bau cu tu do, cac hoi đong đoc lap va đieu tra cac hanh đong cua Stalin va Rakosi tai Hungary. Theo lenh cua Bo truong quoc phong Lien Xo Georgy Zhukov, xe tang Lien Xo tien vao Budapest, nhung linh Lien Xo co lenh khong đuoc no sung Nhung nguoi bieu tinh tan cong vao Toa nha nghi vien, khien chinh phu phai sup đo..
Chinh phu moi cua Imre Nagy len nam quyen luc trong cuoc cach mang đa giai tan canh sat mat Hungary, đong thoi tuyen bo y đinh rut khoi Khoi hiep uoc Warsaw va cam ket chinh sach bau cu moi. Bao đong nhanh chong lan ra khap Hungary, hang nghin nguoi tu to chuc thanh cac nhom vu trang, ho lung tim va giet hai cac thanh vien cua Canh sat an ninh nha nuoc (AVH) va binh linh Lien Xo. Cac bieu tuong cua chu nghia cong san nhu sao đo va cac tuong đai tuong niem chien tranh Xo-Đuc bi thao bo, va nhung cuon sach ve chu nghia Cong san bi đot chay. Nhung nguoi cong san ung ho Lien Xo va cac thanh vien AVH thuong bi cac nhom vu trang nay hanh quyet hay bo tu, trong khi nhung trai giam bi pha va tu nhan đuoc trang bi vu khi. Nhieu đoi vu trang tu phat noi len, nhu nhom 400 tay sung do Jozsef Dudas chi huy, chuyen tan cong hay giet hai nhung nguoi co thien cam voi Lien Xo va cac thanh vien AVH.. Mot cuoc ngung ban đuoc thu xep ngay 28 thang 10, va toi ngay 30 thang 10 hau het quan đoi Lien Xo đa rut khoi Budapest ve cac trai đon tru o vung nong thon Hungary.
Sau mot so cuoc tranh luan, ngay 30 thang 10 Ban lanh đao Lien Xo quyet đinh khong lat đo chinh phu moi cua Hungary. Tuy nhien sau su kien nhung nguoi phan khang co vu trang tan cong biet đoi AVH bao ve cac tru so cua Đang Cong nhan Lao đong Hungary tai Budapest o Koztarsasag ter (Quang truong Cong hoa) nham tra thu cho nhung vu ban sung vao nguoi bieu tinh boi AVH tai thanh pho Mosonmagyarovar  Bo chinh tri Lien Xo chuyen sang lap truong tran ap cuoc cach mang voi mot luc luong lon cua Lien Xo tien vao Budapest va cac vung khac cua nuoc nay. Uoc tinh co khoang 200.000 nguoi bo tron khoi Hungary, khoang 26.000 nguoi Hungary bi chinh phu moi cua Janos Kadar (mot nguoi than Lien Xo) đem ra xet xu, trong so đo 13.000 nguoi bi bo tu. Imre Nagy bi Toa an toi cao Hungary tuyen an tu hinh cung voi Pal Maleter va Miklos Gimes, sau nhung phien toa bi mat thang 6 nam 1958. Toi thang 1 nam 1957, chinh phu Hungary đa dap tat moi su đoi lap cong cong. Nhung hanh đong tran ap manh tay đa khien nhieu nguoi theo Chu nghia Mac o phuong Tay tro nen xa lanh, tuy vay no đa lam tang cuong quyen kiem soat cua cac Đang cong san o moi quoc gia cong san Đong Au. Đong thai cua Lien Xo đa khien nhieu nguoi phuong Tay bat ngo, tuy vay ho khong co hanh đong gi can thiep. Viec Hoa Ky khong hanh đong đa khien nhieu nguoi Hungary noi gian va that vong. Chuong trinh phat thanh cua đai Voice of America va nhung bai phat bieu cua Tong thong Dwight D. Eisenhower va Ngoai truong John Foster Dulles truoc đo đa goi y rang Hoa Ky ung ho viec "giai phong nguoi dan bi giam cam" o cac nuoc cong san. Tuy nhien, khi Lien Xo tran ap nguoi bieu tinh o Hungary, Hoa Ky đa khong lam gi ngoai viec đua ra nhung tuyen bo cong khai bay to su thong cam voi hoan canh cua ho.


= Khung hoang kenh đao Suez 1956 =

Lien quan Vuong quoc Anh, Phap, Israel (voi su hau thuan cua My) tan cong vao lanh tho Ai Cap, bat đau tu ngay 29 thang 10 nam 1956. Cuoc tan cong dien ra sau quyet đinh cua Ai Cap ve viec quoc huu hoa kenh đao Suez, va viec Ai Cap cong nhan Cong hoa Nhan dan Trung Hoa (mot quoc gia xa hoi chu nghia) trong thoi ky đinh điem cang thang giua Trung Quoc va Đai Loan.
Lien minh giua ba quoc gia, đac biet la Israel, đa kha thanh cong trong viec tam chiem kenh đao Suez, nhung Lien Xo đe doa can thiep quan su đe cuu nguy cho Ai Cap, neu lien quan khong chiu rut lui. Lo ngai chien tranh leo thang thanh cuoc the chien moi, My đe doa cam van kinh te Israel, cat nguon cung dau cho Anh neu ho khong rut khoi khu vuc Sinai, đay la đieu gay bat ngo cho Israel, Anh va Phap, boi My von la đong minh cua ho.
Ton that ve chinh tri voi Anh, Phap va Israel sau chien dich quan su nay la cuc ky lon. Quan he Anh - My bi ton hai nghiem trong, trong khi vi the Lien Xo đuoc tang cuong tai Trung Đong nhu la mot nguoi bao ve cho cac nuoc A Rap khoi chu nghia thuc dan phuong Tay. Thu tuong Anh Anthony Eden tu chuc, Israel mien cuong rut quan. Tong thong Ai Cap Nasser khong bi lat đo va tro thanh anh hung trong the gioi Arab, va kenh đao Suez van thuoc ve Ai Cap.


Thap nien 1960 = Su kien vinh con Lon va cuoc Khung hoang ten lua Cuba =

Hy vong lap lai thanh cong o Guatemala va Iran nam 1961, CIA vien dan cuoc di tan quy mo lon toi Hoa Ky sau khi Castro len nam quyen, đa huan luyen va trang bi mot nhom vu trang la nguoi Cuba luu vong đo bo xuong Vinh con Lon, noi ho tim cach tao ra mot cuoc noi day chong che đo Castro. Khong quan My cung tham gia nem bom trong su kien nay, lam khoang 2000 - 4000 thuong dan Cuba thiet mang. Tuy nhien, cuoc tan cong đa that bai nang ne. Sau đo, Castro cong khai tuyen bo ong la mot nguoi Marxist - Leninist va tao lap Cuba tro thanh nha nuoc Cong san đau tien tai chau My va tiep tuc quoc huu hoa cac nganh cong nghiep chinh cua đat nuoc.
Chinh phu Lien Xo nam lay co hoi tu cuoc xam luoc bat thanh nhu mot ly le đe thuyet phuc Fidel cho phep quan đoi Lien Xo đong quan o Cuba. Ho cung quyet đinh đat cac ten lua hat nhan tam trung o Cuba, cac ten lua nay đu gan đe co the tan cong va huy diet lanh tho Hoa Ky. Lien Xo coi viec đat cac he thong ten lua hat nhan tai Cuba la mot cach đe đap tra lai viec My bo tri cac he thong tuong tu tai Tho Nhi Ky.
Đe tra đua, Tong thong John F. Kennedy phong toa bien Caribe va len ke hoach tan cong Cuba, ca the gioi tro nen lo so truoc nguy co ve mot cuoc chien tranh the gioi thu ba. Sau nhieu ngay cang thang, nguoi Lien Xo quyet đinh rut ten lua ve nuoc, đoi lai Hoa Ky cam ket se khong xam luoc Cuba đong thoi rut cac ten lua cua ho khoi Tho Nhi Ky. Sau cuoc cham tran suyt nua đa khien the gioi xay ra chien tranh hat nhan nay, hai vi lanh đao đa cam cac vu thu hat nhan trong khong trung va duoi mat nuoc sau nam 1962. Nguoi Lien Xo cung bat đau mot chien dich xay dung lai quan đoi tren dien rong. Su rut lui đa lam anh huong toi vi tri cua Khrushchev, va ong nhanh chong bi loai bo sau đo va đuoc thay the boi Leonid Brezhnev.


= Khung hoang Berlin nam 1961 =

Mac du Đong Đuc tang cuong canh giu bien gioi va han che đi lai đoi voi cong dan cua minh, nhung van co hon 3 trieu nguoi Đong Đuc tron sang Tay Đuc tu nam 1945 đen nam 1961, hau het trong so ho đi qua bien gioi giua hai thanh pho Đong Berlin (Đong Đuc) va Tay Berlin (Tay Đuc).
So nguoi bo tron nay chiem gan 1/5 dan so cua Đong Đuc khi đo, va chu yeu la nguoi tre, nang đong va co hoc thuc. Do đo viec di dan nay la moi đe doa cho suc manh kinh te cua Đong Đuc va cuoi cung la cho su ton tai cua quoc gia nay 
Thang 6, Lien Xo bat ngo yeu cau quan Đong Minh rut ra khoi Tay Berlin . Yeu cau đa bi bac bo, vao ngay 13 thang 8, Đong Đuc đa đong cua bien gioi giua 2 thanh pho Đong va Tay Berlin đong thoi dung len mot hang rao day thep gai, ve sau đuoc mo rong thanh Buc tuong Berlin nham ngan chan dong nguoi di cu sang phia tay . Buc tuong đa chia cat phan Tay Berlin voi phan phia đong cua thanh pho va chia cat voi lanh tho cua nuoc Cong hoa Dan chu Đuc bao boc chung quanh Tay Berlin. Buc tuong nay la mot trong nhung bieu tuong noi tieng nhat cua cuoc Chien tranh Lanh va cua viec chia cat nuoc Đuc, vi vay nguoi dan Tay Đuc đa goi no la "Buc tuong o nhuc".
Mot cuoc cham tran truc tiep co ve nguy hiem giua quan đoi My va Xo Viet xay ra vao ngay 27 thang 10 nam 1961 tai Checkpoint Charlie tren đuong Friedrich (Friedrichstraße) khi 10 chiec tang moi ben đa đo đoi dien nhau ngay truoc vach ranh gioi. The nhung vao ngay hom sau ca hai nhom tang đeu đuoc rut ve. Ca hai phe đeu khong muon vi Berlin ma cuoc Chien tranh Lanh se leo thang hay cuoi cung la đi đen mot the chien thu 3.


= Mua xuan Praha =

Khi Alexander Dubcek len nam quyen luc o Tiep Khac, ong đa tien hanh mot loat cac bien phap nham phi tap trung hoa nen kinh te va cai cach chinh tri đat nuoc. Cac quyen tu do đuoc trao gom noi long cac han che voi truyen thong, ngon luan va đi lai . Dubcek cung tuyen bo rut Tiep Khac ra khoi khoi Khoi hiep uoc Warszawa. Nhung cuoc cai cach dien ra tai Tiep Khac đa khong đuoc Lien Xo ung ho, va mot so lanh đao than Lien Xo trong Đang Cong san Tiep Khac (gom Bilak, Svestka, Kolder, Indra, va Kapek) cung phan đoi Dubcek, ho đa gui mot yeu cau toi chinh phu Lien Xo đe nghi can thiep Sau nhung cuoc đam phan khong thanh cong, Lien Xo đa gui hang nghin quan cua Khoi hiep uoc Warszawa cung xe tang tan cong vao Tiep Khac  Cuoc tan cong đuoc tien hanh theo Hoc thuyet Brezhnev, mot chinh sach buoc cac quoc gia Khoi Đong Au gan ket loi ich quoc gia vao loi ich cua Khoi nhu mot tong the va thuc thi quyen can thiep cua Xo viet neu mot quoc gia thuoc khoi co bieu hien đi theo tu ban chu nghia. Lanh đao Tiep Khac ra lenh khong khang cu nen su kien nay dien ra it đo mau, nhung cuoc tan cong dan toi mot lan song di cu gom khoang 70.000 nguoi Sec trong giai đoan đau, va tong the sau đo len toi 300.000 nguoi đa chay sang nuoc khac. Cuoi cung Dubcek bi lat đo va Gustav Husak, nguoi thay the Dubcek va cung tro thanh Chu tich nuoc, đa đao nguoc hau het cac bien phap cai cach tien bo cua ong.
Su kien o Praha xay ra đa lam nhieu nguoi canh ta o phuong Tay co quan điem Mac - Lenin that vong voi Lien Xo. No gop phan vao su phat trien cua cac y tuong cua chu nghia Cong san Tay Au trong cac đang cong san phuong Tay, cac đang nay tach xa khoi Lien Xo va thi hanh cac đuong loi đau tranh rieng tai quoc gia cua ho.


= Chia re Trung – Xo =

Cuoc Đai nhay vot cua Cong hoa Nhan dan Trung Hoa va cac chinh sach dua tren nong nghiep thay vi cong nghiep nang cua nuoc nay thach thuc mo hinh chu nghia xa hoi kieu Lien xo va nhung dau hieu cua anh huong Xo viet len cac nuoc Xa hoi chu nghia. Khi qua trinh "phi Stalin hoa" dien ra o Lien xo, nha sang lap cach mang Trung Quoc, Mao Trach Đong, len an "chu nghia xet lai" cua Lien xo. Nguoi Trung Quoc cung dan bat đong voi viec luon chi co vai tro thu hai trong the gioi cong san. Trong thap nien 1960, mot su chia re cong khai xuat hien giua hai cuong quoc; nhung cang thang đa dan toi mot loat cac cuoc xung đot doc theo bien gioi Trung-Xo.


= My Latinh =
My ung ho cuoc đao chinh lat đo Tong thong Joao Goulart tai Brazil va lap len mot chinh phu than My tai đay.
Nam 1965, My đua quan vao Dominica đe tan cong Đang Cach mang Dominican va Đang Cach mang 14 thang 6 khi hai đang canh ta nay đang to chuc bieu tinh chong chinh quyen quan su than My.
Tu nam 1962, My can thiep vao cuoc Noi chien Guatemala bang viec ho tro chinh phu đoc tai quan su cua nuoc nay chong lai cac luc luong noi day canh ta. Cac nhom noi day nay ve sau đa nhan đuoc su giup đo nhiet tinh tu Cuba va Nicaragua. Cuoc noi chien đa keo dai hang chuc nam, gay nen nhung ton that to lon cho đat nuoc Guatemala. Co it nhat 200.000 nguoi đa bi giet trong cuoc noi chien, phan lon la thuong dan. Đinh điem cua cuoc chien la chien dich diet chung o Ixil cua tong thong Rios Montt.


= Chau A =
My va Phuong Tay đa ung ho cac luc luong chong cong o Indonesia trong chien dich tham sat hon 500.000 nguoi cong san tu nam 1965 đen nam 1966. Mot ban bao cao cua CIA nam 1968 đa xep cuoc thanh trung chong Cong nay vao mot trong so nhung vu tham sat đam mau nhat the ky 20.
Vao nam 1967, My ung ho Israel trong cuoc Chien tranh Sau Ngay voi cac nuoc A Rap đuoc Lien Xo hau thuan. Ket thuc cuoc chien, Israel đa mo rong đuoc đang ke lanh tho cua ho, gianh đuoc quyen kiem soat vung Đong Jerusalem, dai Gaza, ban đao Sinai, Bo Tay va cao nguyen Golan. Tong the, lanh tho Israel rong ra gap ba lan, bao gom ca mot trieu nguoi A Rap nay bi đat duoi quyen kiem soat cua Israel trong cac lanh tho moi chiem đuoc.


= Chau Phi =
Vao nam 1960, đa tung co mot tong thong canh ta noi bat o Ghana la Kwame Nkrumah. Ong la thu tuong duoi thoi nguoi Anh cai tri tu nam 1952 đen 1960, khi Ghana đoc lap thi ong tro thanh tong thong. Đo la mot nguoi xa hoi chu nghia, voi tu tuong chong đe quoc, vao nam 1965 ong viet mot cuon sach lay ten la "Chu nghia thuc dan moi: Giai đoan cuoi cung cua chu nghia đe quoc". Nkrumah bi CIA lat đo trong cuoc đao chinh nam 1966. CIA đa phu nhan moi lien quan nhung bao chi Anh đua tin co 40 si quan CIA hoat đong tai đai su quan My đa "cung cap hao phong cho cac ke thu bi mat cua tong thong Nkrumah" va cong viec cua ho "đa đuoc thuong cong đay đu". Cuu si quan CIA John Stockwell tiet lo them ve vai tro quyet đinh cua CIA trong vu đao chinh voi cuon sach "In Search of Enemies".
Patrice Lumumba, chu tich đuong nhiem cua phong trao Lien Phi Quoc gia Congo, đa tham gia vao qua trinh gianh đoc lap cua Congo va tro thanh thu tuong dan cu đau tien cua Congo nam 1960. Ong ay bi lat đo trong cuoc đao chinh đuoc CIA hau thuan cua Joseph-Desire Mobutu, von la chi huy quan đoi. Mobutu giao Lumumba cho phe ly khai va linh đanh thue đuoc Bi hau thuan. Lumumba đa chien đau o tinh Katanga va bi ban chet trong mot vu đo sung voi linh đanh thue Bi.


Cuoc chay đua cong nghe giua My va Lien Xo Vao giai đoan nay, cuoc chay đua vu trang giua My va Lien Xo tro nen gay gat va quyet liet hon.


= Vu khi hat nhan =
Đang đe cap o đay la su thanh cong trong viec đieu che bom nhiet hach - hay con goi la bom H (voi suc cong pha co the đat gap 1000 lan bom nguyen tu) cua Lien Xo, chua đay 1 nam sau khi My cho no thu qua bom H đau tien. Trong khoang 1954-1958, 19 qua bom H đuoc My thu nghiem. Đay la su đe doa tan pha toan cau boi vu khi hat nhan.


= Ten lua lien luc đia =
Noi chung, My thua Lien Xo o cong nghe ten lua. Lien Xo đa hoan thanh ten lua lien luc đia (thuong chua đau đan hat nhan) co the ban toi My chi trong 30 phut, voi cong nghe thoi bay gio thi My khong the đanh chan loai vu khi nay. Luc nay My van chua co ten lua lien luc đia, neu muon tham nhap lanh tho cua Lien Xo thi cac may bay My phai bay nhieu gio va phai vuot qua hang phong thu cua Xo Viet voi cac ten lua đat đoi khong. Vao thang 5 nam 1960, Lien Xo ha mot chiec may bay U-2 (may bay tham thinh) cua My tren bau troi Xo Viet.


= Cong nghe vu tru =
Vao 4 thang 10 nam 1957, Lien Xo đa phong thanh cong Sputnik 1, ve tinh nhan tao đau tien vao quy đao Trai Đat, khoi đau cuoc chay đua vao vu tru. Vi cac tiem nang quan su va kinh te, Sputnik đa gay nen hoang so va cac tranh luan ve chinh tri o Hoa Ky, lam cho chinh quyen Eisenhower đua ra mot so chuong trinh, trong đo co ca viec thanh lap NASA. Cung luc đo, su kien Sputnik đuoc nhin nhan tai Lien Xo nhu mot dau hieu quan trong ve kha nang khoa hoc ky thuat cua quoc gia.
O Lien Xo, vu phong Sputnik va chuong trinh tham hiem vu tru ke tiep đa thu hut đuoc su ung ho cua cong chung. Đoi voi mot đat nuoc chi vua hoi phuc sau chien tranh đo la mot đieu quan trong va đay khich le đe thay đuoc suc manh khoa hoc ki thuat trong thoi đai moi. Lien Xo cung la nuoc đau tien đua đong vat vao quy đao Trai Đat, con cho ten la Laika (tieng Anh, "Barker"), đa du hanh trong ve tinh Sputnik 2 cua Lien Xo vao nam 1957.
Ngay 12 thang 4 nam 1961, phi hanh gia Lien Xo Yuri Gagarin tro thanh nguoi đau tien cua nhan loai bay vao vu tru tren chuyen bay keo dai 1 gio 48 phut cung con tau Vostok 1. Khi ha canh o mot nong trang, Gagarin gap mot ba gia, anh noi: "Bac đung hoang so. Con la mot nguoi Xo Viet!". Cau noi cua Gagarin the hien niem tu hao ve đat nuoc Xo viet, song anh đa tro thanh anh hung - khong chi o Lien Xo ma tren toan the gioi.
Tiep theo đo, Lien Xo cung đat đuoc nhieu thanh tuu khac:

Tiep sau Gagarin la phi hanh gia Gherman Titov voi chuyen bay keo dai 25 gio, Titov la nguoi đau tien ngu trong khong gian vu tru.
Ngay 16 thang 6 nam 1963, Valentina Tereshkova la nguoi phu nu đau tien bay vao vu tru.
Ngay 18 Thang 3 nam 1965, phi hanh gia Alexei Leonov buoc ra khoi tau vu tru Voskhod 2, tro thanh nguoi đau tien đi bo ngoai khong gian vu tru.
Ngay 3 thang 2 nam 1966, tau tham hiem khong nguoi lai Luna-9 đa tro thanh tau vu tru đau tien ha canh tren mat trang.
Ngay 1 thang 3 nam 1966, Venera 3 cua Lien Xo tro thanh tau vu tru đau tien ha canh tren mot hanh tinh khac - Sao Kim.
Ngay 17 thang 11 nam 1970, Lunokhod 1 đa tro thanh chiec xe tu hanh đau tien đuoc đieu khien tu Trai Đat đe đen mot hanh tinh khac. No đa tien hanh phan tich be mat cua Mat Trang va gui hon 20.000 buc anh ve Trai Đat.
O My, song song voi viec đau tu vao cong nghe khong gian nhu phat trien ve tinh v.v. My cung co nhung ke hoach bi mat phat trien cac khinh khi cau gian điep, đia bay (Ke hoach Mogul...) Ve tinh do tham đau tien đa đuoc khong quan Hoa Ky phong len vao thang 6 nam 1959. Vao ngay 7 thang 8 nam 1959, ve tinh Explorer 6 cua NASA đa gui ve nhung buc anh đau tien cua Trai Đat chup tu ngoai khong gian. Hoa Ky cung la nuoc đau tien phong ve tinh khi tuong vao vu tru, khi ve tinh TIROS-1 đuoc phong vao khong gian boi NASA vao ngay 1 thang 4 nam 1960. Vao thang 12 nam 1968, Hoa Ky dan đau trong cuoc đua len mat trang khi James Lovell, Frank Borman va Bill Anders bay vong quanh Mat Trang. Ho tro thanh nhung nguoi đau tien an mung Giang sinh trong khong gian vai ngay sau đo ha canh an toan. Nguoi My Neil Armstrong tro thanh nguoi đau tien buoc tren be mat cua Mat Trang vao 21 thang 7 nam 1969. Nhung binh luan vien xa hoi đeu cong nhan viec ha canh len Mat Trang la mot trong nhung khoanh khac mang tinh bieu tuong nhat cua the ki 20, va loi noi cua Armstrong trong lan đau tien đat chan len Mat Trang đa đuoc ghi vao lich su: "Đay la buoc chan nho be cua mot con nguoi, nhung la buoc tien khong lo cua ca nhan loai"
Sau khi cuoc đua len mat trang ket thuc, Lien Xo va My chuyen sang canh tranh trong viec nghien cuu xay dung cac tram cu tru lau dai trong vu tru. Ngay 19 thang 4 nam 1971, tram khong gian Salyut 1 cua Lien Xo tro thanh Tram khong gian đau tien trong lich su loai nguoi. Chuong trinh Salyut co vai tro quan trong đoi voi su phat trien cong nghe cac tram khong gian tu co ban, giai đoan phat trien ky thuat, tu tram lap rap mot cong đen phuc tap - đa cong, thanh tien đon dai han tren quy đao voi nang luc khoa hoc an tuong, cong nghe nay tiep tuc đuoc ke thua cho đen nay.
Buoc sang thap nien 1980, cuoc chay đua vao khong gian tro nen cham lai. Vao ngay 12 thang 4 nam 1981, Hoa Ky đa phong len tau vu tru co the tai su dung đau tien (tau con thoi) nhan dip ki niem 20 nam chuyen bay cua Gagarin. Sau cai chet cua Korolyov, chuong trinh khong gian cua Lien Xo đuoc cap it kinh phi hon, ho chi co gang duy tri the can bang voi Hoa Ky. Cach to chuc khong hieu qua va viec thieu ngan sach đa lam ho mat đi loi the ban đau trong cuoc chay đua. Mot so quan sat vien cho rang gia thanh cua cuoc chay đua vu tru, cung voi cuoc chay đua vu trang cung het suc đat, cuoi cung đa lam he thong kinh te Lien Xo roi vao tri tre vao thap nien 1980 va la mot trong nhung yeu to dan toi su tan ra cua Lien Xo. Đen cuoi thap nien 1980, voi su tan bang trong quan he My - Lien Xo, 2 ben bat đau chuyen tu canh tranh sang hop tac, cung nhau trien khai mot so du an nghien cuu chung ve du hanh vu tru.


Thap nien 1970 = Hoa giai Trung-My =

Nhu mot ket qua cua su chia re Trung-Xo, cang thang doc theo bien gioi Trung Quoc-Lien Xo đat đen đinh cao vao nam 1969, va Tong thong Hoa Ky Richard Nixon quyet đinh loi dung mau thuan giua hai nuoc xa hoi chu nghia lon nhat đe thay đoi can can quyen luc theo huong co loi cho Phuong Tay. Trung Quoc cung muon cai thien moi quan he voi nguoi My voi y đinh hop tac tieu diet Lien Xo. Chuyen tham Trung Hoa cua Tong thong My Richard Nixon nam 1972 đa đanh dau su thay đoi cuc dien the gioi, bien "cai bat tay lich su giua lanh đao hai nuoc ben kia Thai Binh Duong" thanh hien thuc va đanh dau su khoi đau cho mot ki nguyen moi..


= Giam cang thang =

Trong qua trinh thap nien 1960 va 1970, cac ben tham gia Chien tranh Lanh đau tranh cho mot hinh mau moi va phuc tap hon cua cac moi quan he quoc te trong đo the gioi khong con bi phan chia thanh cac khoi đoi đau ro ret nua. Lien xo đa hoan thanh mot su can bang hat nhan voi My. Tu đau giai đoan hau chien, Tay Au va Nhat Ban nhanh chong hoi phuc tu nhung tan pha cua The chien II va duy tri đuoc su tang truong kinh te manh trong suot thap nien 1950 va 60, voi GDP tren đau nguoi đat toi muc cua Hoa Ky, trong khi kinh te Khoi Đong Au roi vao tri tre vao thap nien 1970 Trung Quoc, Nhat Ban, va Tay Au; su phat trien cua dan toc o The gioi thu ba, va su khong thong nhat ngay cang lon ben trong lien minh cac nuoc Xa hoi chu nghia đeu la điem bao ve mot co cau the gioi đa cuc moi. Hon nua, Khung hoang nang luong nam 1973 đa tao ra mot su thay đoi lon trong su thinh vuong kinh te cua cac cuong quoc. Su gia tang nhanh chong cua gia dau đa tan pha nen kinh te cua ca My va Lien Xo.
Trong nhiem ky tong thong cua minh, Richard M. Nixon cung Co van An ninh Quoc gia cua ong la Henry Kissinger đa tao nen mot chinh sach đoi ngoai ma sau nay đuoc biet đen voi ten goi "hoa hoan" hay "Giam cang thang" (detente) voi Lien Xo – đung nhu nghia đen cua tu nay la xoa diu nhung cang thang Chien tranh Lanh giua Lien Xo va My.
Giam cang thang vua co loi ich chien luoc vua co loi ich kinh te voi ca hai phia trong cuoc Chien tranh Lanh, đuoc nang đo boi loi ich chung trong viec tim cach kiem soat su mo rong va pho bien cac loai vu khi hat nhan. Tong thong Richard Nixon va lanh đao Lien xo Leonid Brezhnev đa ky hiep uoc SALT I đe han che su phat trien cac loai vu khi chien luoc. Su kiem soat vu khi cho phep ca hai sieu cuong giam bot su gia tang khung khiep cua ngan sach quoc phong. Cung luc đo, cac nuoc chau Au von bi chia re gio đa bat đau theo đuoi cac moi quan he gan gui hon. Chinh sach Ostpolitik (huong ve phia Đong) cua Thu tuong Tay Đuc Willy Brandt đa dan toi viec cong nhan nha nuoc Đong Đuc.
Su hop tac theo cac Thoa thuan Helsinki đa dan toi nhieu thoa thuan khac ve kinh te, chinh tri va nhan quyen. Mot loat cac thoa thuan kiem soat vu khi nhu SALT I va Hiep uoc Chong Ten lua Đan đao đuoc hinh thanh đe gioi han su phat trien cua cac loai vu khi chien luoc va giam toc cuoc chay đua vu trang. Cung co nhung su xich lai gan nhau giua Trung Quoc va Hoa Ky. Cong hoa Nhan dan Trung Hoa gia nhap Lien hiep quoc, va cac quan he thuong mai va van hoa đuoc thuc đay, đang chu y nhat la chuyen tham co tam quan trong lon cua Nixon toi Trung Quoc nam 1972.
Trong luc đo, Lien Xo cung ky ket cac hiep uoc huu nghi va hop tac voi nhieu quoc gia khong thuoc khoi xa hoi chu nghia, đac biet la trong so cac nuoc Khong lien ket va cac nuoc thuoc The gioi thu ba.


= My Latinh =
Bai chi tiet: Chien tranh ban thiu, va Chien tranh Falkland
Khi Salvador Allende, mot nguoi co tu tuong xa hoi chu nghia, tro thanh tong thong Chile vao nam 1970, tong thong My Nixon đa ra lenh cho CIA len ke hoach lat đo Allende. Đe đap tra lai viec Allende quoc huu hoa cac mo đong va cac nha may cua My, chinh phu My đa cat giam buon ban voi Chile tao ra tinh trang khan hiem va hon loan kinh te tai quoc gia nay (My la đoi tac thuong mai hang đau cua Chile khi đo). CIA va bo ngoai giao My đa thuc hien chien dich tuyen truyen chong lai Allende o Chile trong suot mot thap ky, tai tro cho cac chinh khach bao thu, cac đang phai, cac cong đoan, cac nhom sinh vien va tat ca cac dang truyen thong, trong khi mo rong moi quan he voi quan đoi. Nen kinh te cua Chile duoi thoi Allende ngay cang lun sau vao khung hoang. Cuoi cung ong ta bi lat đo boi cuoc đao chinh quan su do Augusto Pinochet cam đau. Sau khi Pinochet len nam quyen, My đa ung ho chien dich truy quet nhung nguoi cong san cua Pinochet (Chien dich Ken ken khoang), chien dich ma ong ta xem la can thiet đe đe cuu đat nuoc thoat khoi chu nghia cong san. Chien dich nay đa gay nen cai chet cua 3000 nguoi. Tuy vay Chile đa co su phat trien nhanh ve kinh te trong nhung nam Pinochet cam quyen, đen noi nhieu nguoi đa ca tung đo la "Phep mau Chile" .


= Chau A =
That bai cua My o Viet Nam đa đuoc nhieu nguoi xem la mot that bai nhuc nha cua sieu cuong manh nhat the gioi truoc mot trong nhung quoc gia ngheo nhat tren the gioi. Hang loat bao tren the gioi đeu cong bo su kien nay. Sau đo My chap nhan ki Hiep đinh Paris tai Paris, Phap cung voi Viet Nam đe chinh thuc rut khoi Viet Nam.
My ung ho Israel trong cuoc Chien tranh Yom Kippur voi lien minh cac nuoc A Rap von nhan đuoc su hau thuan tu Lien Xo. My cung đung ve phia Israel trong xung đot giua Israel va Palestine (trong khi Lien Xo ung ho Palestine).
My ho tro cac nhom phien loan nguoi Kurd co y đinh lat đo chinh quyen than Lien Xo cua Iraq. Tuy vay nhung nguoi Kurd đa that bai truoc quan đoi chinh phu Iraq vao nam 1975.
Noi chien Lao ket thuc thang 12 nam 1975.
Cuoc xam nhap Campuchia tan cong vao mien Đong Campuchia vao nam 1970 cua quan đoi Hoa Ky.


= Chau Phi =

Cuoc Cach mang Bo Đao Nha nam 1974 đa lat đo nha đoc tai Estado Novo, tao đieu kien cho cac thuoc đia cua Bo Đao Nha tai chau Phi la Angola va Mozambique gianh đoc lap khong lau sau đo. Sau khi gianh đoc lap, Angola lam vao mot cuoc noi chien đam mau keo dai hai thap ky giua mot ben la luc luong MPLA (Phong trao nhan dan Giai phong Angola) đuoc khoi xa hoi chu nghia (đac biet la Lien Xo va Cuba) ung ho, va mot ben la Lien minh Quoc gia vi su đoc lap toan ven cua Angola (UNITA) đuoc My ung ho. Ngoai ra con mot phe thu ba nua la Mat tran Dan toc Giai phong Angola (FNLA) co vai tro khong đang ke trong cuoc noi chien. Tat ca cac luc luong nuoc ngoai rut khoi Angola vao nam 1989. Đen nam 2002, cuoc noi chien ket thuc voi thang loi danh cho MPLA.
O Ethiopia, vi hoang đe than My Haile Selassie bi lat đo boi nhung nguoi cong san do Mengistu Haile Mariam cam đau. Mengistu tro thanh Tong thong cua nuoc Cong hoa Nhan dan Ethiopia. Trong 2 nam 1977-1978, Mengistu cung co quyen luc cua minh bang viec đan ap tan bao cac nhom đoi lap va nhung nguoi chong đoi chinh quyen, gay nen cai chet cua khoang 500.000 nguoi . Thang 7 nam 1977, Somali bat ngo đem quan tan cong Ethiopia. Lien Xo phan đoi hanh đong xam chiem va ngung ung ho Somalia, chuyen qua bat đau ung ho Ethiopia, nguoc lai Hoa Ky quay sang ung ho Somalia. Cuoc xung đot nay con đuoc biet toi voi cai ten Chien tranh Ogaden. Chien su ket thuc khi Quan đoi Somalia rut lui ve ben kia bien gioi va tuyen bo mot thoa thuan đinh chien.
Đen nam 1990, Mengistu tuyen bo ong ta tu bo chu nghia cong san, va bat đau tien hanh mo cua nen kinh te. Tuy nhien, thang 5 nam 1991, mat tran dan chu nhan dan Ethiopia (EPRDF) lat đo Mengistu, ong ta sau đo phai ti nan tai Zimbabwe.


Tu 1979 đen 1985 = Hoc thuyet Reagan =

Vao nam 1980, Ronald Reagan đa đanh bai Jimmy Carter trong cuoc bau cu tong thong My. Khi tro thanh tong thong, Reagan đa đao nguoc chinh sach "Giam cang thang" voi Lien Xo, tang manh chi tieu cho quan su va quyet tam loai bo tam anh huong cua Lien Xo o moi noi tren the gioi . Reagan goi Lien Xo la "đe quoc ta ac" đong thoi tuyen bo rang chu nghia cong san se som sup đo va se bi bo lai trong "đong tro tan cua lich su" . Thu tuong Anh Thatcher cung len an manh me Lien Xo va to cao chinh quyen Lien Xo "Am muu thong tri the gioi" .
Duoi mot chinh sach chong cong quyet liet đuoc biet đen nhu hoc thuyet Reagan, Reagan va chinh phu cua ong cung cap tro giup cong khai va ca bi mat cho cac phong trao chong cong san tren toan the gioi đac biet la tai Chau Phi, chau A va chau My Latin voi muc tieu lat đo cac chinh phu cong san do Lien Xo hau thuan tai nhung khu vuc nay.
Thang 3 nam 1983, Reagan gioi thieu Sang kien Phong thu Chien luoc (viet tat theo tieng Anh la SDI), mot du an quoc phong ma se su dung cac he thong co can cu tren khong gian va mat đat đe bao ve Hoa Ky khoi cac cuoc tan cong bang ten lua hat nhan lien luc đia chien luoc. Reagan tin rang la chan quoc phong nay co the khien cho chien tranh hat nhan khong the xay ra . Nha lanh đao Lien Xo Yuri Andropov thi noi rang SDI se đat "toan the gioi trong nguy co chay đua vu trang".. Mot so nha phan tich Lien Xo cho rang viec Reagan đua ra du an SDI la mot chien thuat nham đay Lien Xo vao mot cuoc chay đua vu trang quy mo lon voi Hoa Ky voi muc đich lam suy yeu nen kinh te cua Lien Xo von đang roi vao tinh trang tri tre. Nhieu nha phan tich Phuong Tay thi lai cho rang chuong trinh SDI cua Reagan đa lam cho Lien Xo nhan ra rang he thong kinh te va xa hoi cua no khong the duy tri cuoc đua vu trang voi Hoa Ky, buoc gioi lanh đao Lien Xo phai tim kiem nhung giai phap nhuong bo va cuoi cung chap nhan that bai 
Vi nhung ly do đo, David Gergen, mot cuu phu ta cua Tong thong Reagan, ve sau đa tin rang chinh SDI đa gop phan giup ket thuc cuoc chien tranh lanh mot cach nhanh chong hon.


= Cuoc tap tran Able Archer nam 1983 =


= Chau A =


 Cach mang Hoi giao Iran  Cach mang Hoi giao Iran (hay con đuoc biet voi ten Cach mang Iran, Cach mang trang, Tieng Ba Tu: انقلاب اسلامی, Enghelabe Eslami) la cuoc cach mang lat đo che đo quan chu chuyen che than My do Shah Mohammad Reza Pahlavi đung đau, thanh lap quoc gia Cong hoa Hoi giao duoi su lanh đao cua giao chu Ayatollah Ruhollah Khomeini, nguoi lanh đao cuoc cach mang va la nguoi khai sinh ra nuoc Cong hoa Hoi giao Cuoc cach mang đa thay the che đo quan chu chuyen che than Phuong Tay bang mot che đo co tu tuong chong Phuong Tay quyet liet bi phuong Tay cho la "đoc tai than quyen",
Nam 1953, Thu tuong Mohammad Mossadegh, nguoi đa quoc huu hoa cac mo dau cua đat nuoc, đuoc bau vao chiec ghe thu tuong thong qua mot cuoc bau cu dan chu. Nho cuoc đao chinh do CIA va MI6 giat day, co mat danh Chien dich Ajax, Mossadegh bi lat đo va bat giam, con Vua Shah thi quay tro lai ngai vang. Tu tuong cua nguoi Iran van cho rang Anh va My chiu trach nhiem trong su pha hoai tien trinh dan chu nay cua Iran. Vua Shah duy tri moi quan he than can voi Hoa Ky va mot so quoc gia phuong Tay khac, va thuong đuoc cac chinh quyen tong thong Hoa Ky ung ho vi cac chinh sach va su thu nghich đoi voi Chu nghia xa hoi cua ong.
Che đo cua vua Shah khong đuoc nhan dan ua chuong: Quan chung nhan thuc rang vua Shah chiu anh huong lon - neu khong noi la con roi - cua the luc phi Hoi giao phuong Tay (chi Hoa Ky), noi ma nen van hoa cua no đang lam o ue đat nuoc Iran; rang che đo cua Shah ngot ngat, thoi nat, va ngong cuong.
Lanh tu cach mang Ayatollah Khomeini tuyen bo rang đa co 60.000 đan ong, phu nu va tre em đa "tu vi đao" (bi sat hai) duoi che đo cua Shah va con so nay xuat hien trong Hien phap Cong hoa Hoi giao Iran. Mot thanh vien cua quoc hoi Iran đa đua ra con so "70.000 chien si tu đao va 100.000 bi thuong khi tieu diet che đo đoc tai thoi nat".
Cac cuoc bieu tinh chong lai Shah bat đau vao thang 10 nam 1977. Tu thang 8 đen thang 12 nam 1978, cac cuoc đinh cong va bieu tinh đa lam te liet đat nuoc Iran. Truoc suc ep cua quan chung, vua Shah roi Iran đe song luu vong vao ngay 16 thang 1 nam 1979. Che đo quan chu sup đo sau ngay 11 thang 2 khi quan du kich va quan noi day đanh bai quan đoi trung thanh voi Shah, đua Ayatollah Ruhollah Khomeini len nam quyen chinh thuc va lap nen nuoc Cong hoa Hoi giao Iran.
Mot so nguon tin ve sau cho rang Hoa Ky thuc su đa bat đen xanh đe Khomeini lat đo chinh quyen cua Shah. Đa co bang chung đuoc đua ra cho thay chinh phu Hoa Ky đa tai tro cho Khomeini bang cach chuyen 150 trieu USD vao tai khoan ngan hang khi ong ta ti nan o Phap. Mot bien ban ghi nho cua CIA voi Khomeini va Shah đa noi rang: tuy Khomeini quyet tam lat đo Shah va khong chap nhan thoa hiep, va ong trong qua khu đa tung hop tac voi cac nhom khung bo Hoi giao, nhung Khomeini cung chong chu nghia Cong san triet đe nhu Shah, do đo My san sang tai tro cho Khomeini đe đam bao du Shah co bi lat đo hay khong thi Iran se co mot chinh phu chong Cong


 Chien tranh Lien Xo - Afghanistan  Vao thang 4 nam 1978, Đang Dan chu Nhan dan Afghanistan (PDPA) đa len nam quyen luc o Afghanistan sau cuoc Cach mang Saur va tuyen bo đua đat nuoc đi theo chu nghia cong san. Tinh hinh bat đau tro thanh nghiem trong sau mot loat nhung sang kien cai cach cua chinh phu cua Tong thong Taraki voi muc tieu nho bat "goc re che đo phong kien" trong xa hoi Afghanistan. Nhung bien phap cai cach đo mang lai mot so thay đoi tien bo, nhung chung đuoc thuc hien theo cach thuc tan bao va vung ve. Xa hoi nong thon Afghanistan phan lon van tuan theo truyen thong Hoi giao va cac bo toc, va nhung cuoc cai cach ruong đat đe doa nhung nen mong cua no; tuong tu viec cai cach giao duc va tang quyen tu do cho phu nu bi coi la hanh đong tan cong Đao Hoi. Vi the, su phan khang chong lai nhung cuoc cai cach ngay cang manh me hon. Trong vong vai thang, phe đoi lap voi chinh phu đa khoi xuong mot cuoc noi day o mien đong Afghanistan, cuoc noi day nhanh chong mo rong thanh mot cuoc noi chien do cac chien binh noi day, đuoc goi la Mujahideen, tien hanh chong lai cac luc luong cua chinh phu Afghanistan tren toan quoc. Mujahideen coi viec nguoi Co đoc hay nguoi Xo viet vo than kiem soat Afghanistan la mot đieu "bang bo Hoi giao" cung nhu van hoa truyen thong cua ho. Ho đa cong bo mot cuoc "jihad" (thanh chien) voi muc tieu lat đo chinh phu Afghanistan. Nhung nguoi noi day Mujahideen đa đuoc huan luyen quan su va cung cap vu khi boi Pakistan va Trung Quoc, trong khi Lien Xo gui hang ngan co van quan su đe ho tro chinh phu PDPA. Vao giua nam 1979, Hoa Ky đa bat đau mot chuong trinh bi mat đe cung cap vu khi cho nhung chien binh mujahideen.

Đen thang 4 nam 1979, Afghanistan thuc su roi vao tinh trang hon loan. Chinh phu Afghanistan đa thang tay tran ap nhung nguoi phan đoi, tu hinh hang ngan tu nhan chinh tri va ra lenh giet hai dan thuong khong vu trang , khien nhung nhom vu trang chong lai chinh phu ngay cang nhan đuoc su ung ho cua nhan dan. Vao thang 9 nam 1979, Tong thong Khalqist Nur Muhammad Taraki đa bi am sat trong cuoc đao chinh do mot thanh vien cua PDPA von bat binh voi Taraki la Hafizullah Amin tien hanh, Amin sau đo đam nhan chuc tong thong. Amin khong nhan đuoc su tin tuong tu Lien Xo, vi vay vao ngay 24/12/1979 Lien Xo đa đo quan vao Afghanistan va lat đo chinh quyen cua Amin. Mot chinh quyen than Lien Xo, đung đau la Babrak Karmal Parcham đuoc dung len đe lap đay khoang trong quyen luc. Quan đoi Lien Xo tien vao Afghanistan voi so luong ngay mot lon voi li do la đe đam bao on đinh tinh hinh tai Afghanistan duoi quyen Karmal. Tuy vay, Hong quan đa gap phai su phan khang quyet liet tu phe noi day. Ket qua la Lien Xo đa dan dan bi lun sau vao chien su tai Afghanistan. Quan đoi Lien Xo chiem giu hau het cac thanh pho va cac đuong giao thong chinh, trong khi mujahideen tien hanh chien tranh du kich voi cac nhom nho hoat đong chu yeu o vung nong thon. Lien Xo đa su dung khong quan nem bom tren quy mo lon, san bang cac ngoi lang o nong thon von la noi tru an cua cac mujahideen, pha huy cac muong tuoi tieu quan trong va khien nhieu dan thuong thiet mang. Cac tran lut sau đo lam phat sinh dich sot ret, nhat la o tinh Nangarhar
Đai hoi đong LHQ thong qua nghi quyet phan đoi su can thiep cua Lien Xo. Phuong Tay coi cuoc tan cong cua Lien Xo la hanh vi "xam luoc", va My đa tuyen bo tay chay The van hoi 1980 tai Moscow. Đap tra lai, Lien Xo cung tuyen bo tay chay The van hoi mua he 1984 tai Los Angeles. Song trong khi đo, An Đo, mot đong minh xa hoi chu nghia canh ta than can cua Lien Xo, lai đa ung ho chien dich cua Lien Xo va cung cap ho tro tinh bao va tiep van quan trong cho quan đoi Lien Xo. Trong cac quoc gia Khoi Warszawa, chi co Romania la chi trich Lien Xo. Lien Xo ban đau len ke hoach đe on đinh chinh phu duoi su lanh đao moi cua Karmal, va rut lui trong vong sau thang hoac mot nam. Nhung ho đa gap phai su phan khang du doi tu cac mujahideen va bi mac ket trong mot cuoc chien đam mau keo dai chin nam. Cai gia ve quan su cung nhu ve ngoai giao chang bao lau la qua cao cho Lien Xo . Vi đo la mot cuoc chien tranh dai dang no thinh thoang đuoc vi la cuoc "chien tranh Viet Nam cua Lien Xo" hay "cai bay gau" boi bao chi Phuong Tay Nam 1989, Lien Xo rut quan ve nuoc, trong khi chien tranh giua cac phe phai o Afganistan tiep tuc dien ra. Vao ngay 27 thang 4 nam 1992, che đo Cong san Afghanistan chinh thuc bi lat đo han va Mujahideen len nam quyen.
Cuoc chien đa co nhung tac đong rat lon đoi voi Lien bang Xo viet va thuong đuoc nhac đen nhu la mot trong nhung nguyen nhan dan đen su tan ra cua Lien Xo vao nam 1991.


 Campuchia va Khmer Đo  Tu 1975-1978, tin vao su hau thuan cua chinh quyen Trung Quoc, chinh quyen Khmer Đo o Campuchia đa nhieu lan tan cong vao vung Tay Nam Viet Nam, tan sat thuong dan, đanh pha cac co so kinh te va quan su doc bien gioi voi muc đich lam kiet que đoi phuong. Ho đa bi chinh quyen va quan đoi Viet Nam đo quan đanh bai nam 1979 va lap nha nuoc Cong hoa Nhan dan Campuchia va đua Hun Sen len lam thu tuong.
Du đa bi đanh sup, Khmer Đo van đuoc hau thuan boi Cong hoa Nhan dan Trung Hoa va Hoa Ky, vi muon co lap nuoc Cong hoa Xa hoi Chu nghia Viet Nam luc đo đang đuoc Lien Xo ho tro. Trong giai đoan 1979-1988, Cong hoa Nhan dan Trung Hoa cung voi My va Thai Lan, vao thoi ki man nong nhat cua quan he Trung-My, đa cung cap vu khi, thong tin tinh bao va can cu đe tiep te cung nhu cung cap noi tru an cho binh linh Khmer Đo. Khmer Đo tien hanh cac hoat đong buon lau go va đa quy, nhan ho tro quan su tu Trung Quoc, My thong qua quan đoi Thai. Tong cong, theo cuu tong thong Ly Quang Dieu, trong khoang thoi gian mot thap ky, Khmer Đo nhan đuoc ho tro tu khoi ASEAN, My va Trung Quoc khoang 1,3 ty dollar.
To chuc cuu tro khan cap Campuchia cua My, dua vao đai su quan My tai Bangkok, đa nuoi duong va ho tro Khmer đo đe tiep tuc chong lai chinh phu moi cua Campuchia do Viet Nam hau thuan. Duoi suc ep cua My, Chuong trinh Luong thuc the gioi đa cung cap luong thuc cho 20.000 đen 40.000 linh Khmer đo. Suot mot thap ky sau đo, co quan tinh bao quan đoi My đa giup Khmer đo do tham qua ve tinh, đong thoi cac luc luong đac nhiem cua My va Anh huong dan quan Khmer đo đat hang trieu qua min bo binh khap mien Tay Campuchia
Du bi lat đo, Khmer Đo tiep tuc giu ghe tai Lien Hop Quoc, đai dien boi Thiounn Prasith. Cac chinh phu phuong Tay tiep tuc ung ho Khmer Đo tai Lien hiep quoc va bo phieu ung ho Khmer Đo giu ghe tai đay Hoa Ky va Trung Quoc cung dung quyen cua minh o Lien Hiep quoc đe giu ghe đai dien cho Khmer Đo, nen du chi con la mot nhom du kich trong rung nhung Khmer Đo lai đuoc coi la đai dien hop phap duy nhat cua nguoi dan Campuchia. Du Viet Nam đe nghi rut quan đe đoi lai mot thoa thuan chinh tri nham loai tru viec Khmer Đo quay tro lai nam quyen luc, nhung ASEAN, Trung Quoc va Hoa Ky coi đieu nay la khong the chap nhan đuoc.


= My Latinh =


 Cac nhom phien quan Contras  Thuat ngu Contras la hang loat nhom vu trang canh huu đuoc Hoa Ky ho tro tai chinh va vu khi, hoat đong tu nam 1979 đen đau thap nien 1990. Cac nhom nay hoat đong chong lai chinh quyen hoi đong Tai Thiet Dan toc Nicaragua cua Đang Sandinista canh ta theo chu nghia xa hoi. Chinh quyen Sandinista nhan đuoc su hau thuan tu Lien Xo va Cuba. Trong so cac nhom contra tai Nicaragua, nhom Luc luong dan chu Nicaragua (FDN) noi len nhu la nhom lon nhat.
Tu giai đoan ban đau, cac nhom Contras nhan đuoc ho tro tai chinh va quan su tu Chinh phu Hoa Ky, va suc manh quan su cua ho phu thuoc vao su ho tro nay. Sau khi Quoc hoi Hoa Ky thong qua viec cam ho tro, chinh quyen cua Tong thong Reagan van tiep tuc am tham ho tro contras. Cac hanh vi am tham ho tro nay đa len đen đinh điem trong vu Iran-Contra.
Trong cuoc chien chong lai Chinh phu Nicaragua, luc luong Contras đa co hang loat hanh đong vi pham nhan quyen va su dung cac chien thuat khung bo, thuc hien hon 1300 cuoc tan cong khung bo. Cac hoat đong tren đuoc thuc hien mot cach co he thong theo chien luoc cua luc luong nay. Nhung nguoi ung ho quan Contras đa co gang che giau cac hoat đong nay, nhat la chinh phu Hoa Ky khi đo đa thuc hien mot chien dich tuyen truyen nham đe cong chung co thien cam hon đoi voi luc luong contras.
Nam 1986, tai My xay ra vu be boi Contragate. Scandal nay co dinh liu toi cac quan chuc cao cap cua My, ho bi mat ban vu khi cho Iran trong khi quoc hoi My đa co lenh cam xuat khau vu khi cho Iran. Ke hoach ay đuoc bia ra duoi mot cau chuyen khac nham bao đam viec phong thich tu nhan My tai Iran, khien du luan My phan no. Tien kiem đuoc trong đot buon ban sau đo đa đuoc My bi mat dung đe tai tro cho cac nhom phien quan Contras o Nicaragua. 11 thanh vien cua chinh quyen Tong thong My Reagan đa bi ket an sau mot loat cac cao buoc lien quan đen vu be boi nay.


 My xam luoc Grenada  Cuoc tan cong Grenada hay con goi la chien dich Urgent Fury la cuoc xam luoc cua My vao Grenada nam 1983. Grenada la mot quoc đao Caribbean voi 91.000 dan, nam cach Venezuela 160 km (100 dam) ve phia bac. Nam 1983, mot chinh phu canh ta đuoc thanh lap o Grenada, va đuoc Cuba ung ho.
Vao ngay 25/10/1983, My cung voi cac đong minh trong Luc luong phong ve Đong Caribe xam chiem Grenada. Hoa Ky đa bien minh cho vu xam luoc bang mot loat cac ly le, mac du Lien Hop Quoc, Canada va Anh Quoc coi hanh đong nay la mot su vi pham chua tung thay luat phap quoc te. Tuong quan 2 ben kha chenh lech, quan My co khoang 7300 quan va co su yem tro cua luc luong Khong quan Hai quan My, ngoai ra con co binh linh cua mot so nuoc đong minh cua My trong khu vuc Caribe nhu Barbados, Jamaica trong khi đo Grenada chi co 1200 quan, trong đo co khoang 900 quan toi tu Cuba va mot so co van quan su toi tu cac nuoc thuoc khoi XHCN: Lien Xo, Đong Đuc, Bac Trieu Tien.
Trong cuoc tan cong, luc luong Hoa Ky chi gap phai su khang cu vua phai cua mot luc luong nho quan đoi Cuba va Grenada. Tong cong co 19 linh My thiet mang va 116 nguoi bi thuong, 3 truc thang bi roi. Phia Grenada co 45 nguoi chet, 337 nguoi bi thuong, ngoai ra con co 24 nguoi Cuba thiet mang. Ben canh nhung ton that quan su, 24 thuong dan Grenada thiet mang, trong đo co 18 nguoi thiet mang do Khong quan My nem bom trung mot benh vien tam than o Grenada.
Ket qua cua cuoc tan cong nay la chien thang danh cho My sau vai tuan, lap nen mot chinh phu moi than My cho Grenada.


Cham dut Chien tranh Lanh (1985–1991) = Nhung cuoc cai to cua Gorbachev =

Toi khi Mikhail Gorbachev la nguoi kha tre len lam Tong bi thu nam 1985, nen kinh te Lien Xo đang o trong tinh trang tri tre va phai đoi mat voi su giam sut manh tu nguon thu ngoai te nuoc ngoai vi su sut gia dau mo trong thap nien 1980. Nhung van đe nay khien Gorbachev đau tu vao cac bien phap nham khoi phuc đat nuoc đang tri tre.
Mot su khoi đau khong hieu qua đa dan toi ket luan rang nhung thay đoi co cau manh hon la can thiet vao thang 6 nam 1987 Gorbachev thong bao mot ke hoach cai cach kinh te đuoc goi la perestroika, hay tai co cau. Perestroika giam bot he thong san xuat theo han ngach, cho phep su so huu tu nhan voi cac doanh nghiep va mo đuong cho đau tu nuoc ngoai. Cac bien phap đo co muc đich tai đinh huong cac nguon tai nguyen quoc gia tu nhung cam ket quan su đat gia thoi Chien tranh Lanh sang nhung khu vuc cong cong co hieu qua lon hon.
Du co thai đo hoai nghi ban đau o phuong Tay, nha lanh đao moi cua Lien Xo đa chung minh su kien quyet đao nguoc đieu kien kinh te đang xau đi cua Lien Xo thay vi tiep tuc cuoc chay đua vu trang voi phuong Tay. Mot phan la mot cach đe chong su đoi lap ben trong voi nhung cuoc cai cach cua minh, Gorbachev đong thoi đua ra glasnost, hay mo cua, tang cuong tu do cho bao chi va su minh bach hoa cac đinh che nha nuoc. Glasnost co muc đich lam giam tham nhung o tren thuong tang Đang Cong san va giam bot su lam dung quyen luc ben trong Uy ban Trung uong. Glasnost cung cho phep su tang cuong tiep xuc giua cac cong dan Lien Xo va the gioi phuong Tay, đac biet voi Hoa Ky, gop phan vao viec đay nhanh su giam cang thang giua hai nuoc.


= Su tan bang trong moi quan he =

Truoc nhung nhuong bo ve quan su va chinh tri cua Kremlin, Reagan đong y tai lap cac cuoc đam phan ve cac van đe kinh te va giam muc đo chay đua vu trang. Cuoc đam phan đau tien đuoc to chuc vao thang 11 nam 1985 tai Geneva, Thuy Si. O mot cuoc gap, hai nha lanh đao, chi voi mot nguoi phien dich thap tung, đa đong y ve nguyen tac giam bot 50% kho vu khi hat nhan cua moi nuoc.
Mot Hoi nghi thuong đinh Reykjavik thu hai đuoc to chuc tai Iceland. Nhung cuoc đam phan dien ra tot đep cho toi khi su tap trung chuyen sang đe xuat cua Reagan ve Sang kien Phong thu Chien luoc, ma Gorbachev muon bi loai bo: Reagan đa tu choi. Nhung cuoc đam phan that bai, nhung mot cuoc hop thuong đinh thu ba nam 1987 đa dan toi mot buoc đot pha voi viec ky ket Hiep uoc cac Luc luong Hat nhan Tam trung (INF). Hiep uoc INF loai bo moi loai vu khi hat nhan, đuoc phong tu ten lua đan đao mat đat va ten lua hanh trinh voi tam ban trong khoang 500 toi 5,500 kilomet (300 toi 3,400 dam) va co so ha tang phuc vu no. Hiep uoc INF đuoc My va Lien Xo ky ket ngay 8/12/1987 va chinh thuc co hieu luc tu ngay 1/6/1988.
Cang thang Đong-Tay nhanh chong giam xuong tu giua cho toi cuoi thap nien 1980, o muc thap nhat tai cuoc hop thuong đinh cuoi cung tai Moskva nam 1989, khi Gorbachev va George H. W. Bush ky hiep uoc kiem soat vu khi START I. Trong nam tiep sau moi đieu tro nen ro rang voi nguoi Lien Xo rang cac khoan tro cap dau mo va khi đot, cung voi chi phi cho viec duy tri mot quan đoi to lon, la cai pheu khong lo lam that thoat đi cac nguon tai nguyen kinh te. Ngoai ra, uu the an ninh cua mot vung đem đa đuoc cong nhan la khong thich hop va nguoi Lien Xo chinh thuc tuyen bo rang ho khong con can thiep vao cong viec cua cac quoc gia đong minh o Đong Au nua.
Nam 1989, cac luc luong Lien Xo rut khoi Afghanistan va toi nam 1990 Gorbachev đong y voi viec thong nhat nuoc Đuc, kha nang thay the duy nhat la mot kich ban kieu vu Thien An Mon. Khi buc tuong Berlin bi pha bo, y tuong "Ngoi nha Chung chau Au" cua Gorbachev bat đau thanh hinh.
Ngay 3 thang 12 nam 1989, Gorbachev va nguoi ke tuc Reagan, George H. W. Bush, tuyen bo cuoc Chien tranh Lanh đa cham dut tai Hoi nghi thuong đinh Malta; mot nam sau, hai đoi thu cu la cac đoi tac trong cuoc Chien tranh vung Vinh chong lai đong minh lau đoi cua Lien Xo la Iraq.


= Su khung hoang cua he thong Xo viet =

Toi nam 1989, he thong lien minh cua Lien Xo đa tren bo vuc sup đo, va khong co su ho tro quan su cua Lien Xo, cac lanh đao đang cong san tai cac nha nuoc thuoc Khoi hiep uoc Warsaw dan mat quyen luc. O chinh ben trong Lien Xo, glasnost đa lam yeu đi cac lien ket giu chat Lien bang Xo viet va toi thang 2 nam 1990, voi su giai tan Lien Xo đang dan hien ra, Đang Cong san đa đanh mat quyen lanh đao đat nuoc keo dai 73 nam cua minh.
Cung luc ay, cac tuyen bo bat đong, đoi ly khai voi nha nuoc trung uong đuoc cho phep boi glasnost va su gia tang "van đe tinh chat quoc gia" dan khien cac nuoc cong hoa tao thanh Lien bang Xo viet tuyen bo tu tri khoi Moskva, voi viec cac quoc gia vung Baltic rut lui hoan toan khoi Lien Xo. Lan song cach mang nam 1989 quet qua khap Trung va Đong Au đa lat đo cac nha nuoc cong san kieu Lien Xo, nhu Ba Lan, Hungary, Tiep Khac va Bulgaria, Romania la nuoc duy nhat thuoc Khoi Đong Au lat đo chinh quyen theo cach bao luc va đa hanh quyet vi lanh đao nha nuoc.


= Lien Xo tan ra =

Thai đo thoai mai cua Gorbachev voi Đong Au ban đau khong co tren lanh tho Lien Xo, tham chi Tong thong My George Bush, nguoi co gang duy tri cac quan he than thien, cung len an cac vu giet hai vao thang 1 nam 1991 tai Latvia va Lithuania, canh bao rieng rang cac moi quan he kinh te co the bi đong bang neu tinh trang bao luc tiep dien. Lien bang Xo viet đa bi suy yeu that su sau mot đao chinh that bai va so luong ngay cang tang cac nuoc cong hoa Xo viet, đac biet la Nga, đa tung đe doa ly khai khoi Lien Xo, tuyen bo giai the no vao ngay 25 thang 12 nam 1991.. Khi đo, Tong thong Hoa Ky George H.W. Bush đa bay to cam xuc sung suong cua minh khi Lien Xo tan ra: "Su kien vi đai nhat tung dien ra tren the gioi trong suot cuoc đoi cua toi, trong toan bo cuoc đoi cua moi chung ta, chinh la su kien nay đay: Nho vao an sung cua Thien Chua, nuoc My đa chien thang cuoc Chien tranh Lanh" . Voi viec Lien Xo sup đo, Hoa Ky tro thanh sieu cuong duy nhat con ton tai tren the gioi.


Di san Đuoc thanh lap ngay 21 thang 12 nam 1991, Cong đong cac quoc gia đoc lap đuoc coi la thuc the ke tuc cua Lien Xo nhung theo cac lanh đao Nga muc tieu cua no la "cho phep mot cuoc hon nhan van minh" giua cac nuoc cong hoa xo viet va lien ket chung vao mot lien minh long leo.
Sau Chien tranh Lanh, Nga cat giam manh chi tieu quan su, nhung su thay đoi gay tac đong manh, boi linh vuc cong nghiep quan su truoc kia su dung toi mot phan nam luc luong lao đong Lien Xo va viec giai giap khien hang trieu cong dan Lien Xo cu roi vao canh that nghiep. Sau khi Nga thuc hien cac cuoc cai cach kinh te kieu tu ban trong thap nien 1990, no đa phai hung chiu mot cuoc khung hoang tai chinh va mot thoi gian giam phat nghiem trong hon Hoa Ky va Đuc tung phai đoi mat trong cuoc Đai giam phat. Tieu chuan song tai Nga đa sut giam đi trong nhung nam thoi hau Chien tranh Lanh, du nen kinh te đa bat đau tang truong tro lai tu nam 1999.
Di san cua cuoc Chien tranh Lanh tiep tuc anh huong toi cac van đe the gioi. Sau su giai tan Lien Xo, the gioi thoi hau Chien tranh Lanh bi đa so moi nguoi coi la đon cuc, voi Hoa Ky la sieu cuong duy nhat. Chien tranh Lanh đa đinh nghia vai tro chinh tri cua Hoa Ky tren the gioi thoi hau The chien II: toi nam 1989 Hoa Ky co cac lien minh quan su voi 50 quoc gia, va co 1.5 trieu quan đon tru o nuoc ngoai tai 117 quoc gia. Chien tranh Lanh cung đa đinh che hoa mot cam ket quoc te voi mot nen cong nghiep quan su va chi tieu cho khoa hoc quan su to lon va thuong xuyen.
Chi phi quan su cua Hoa Ky trong nhung nam Chien tranh Lanh đuoc uoc tinh la khoang 8 nghin ti USD (thoi gia 2002), trong khi gan 100.000 nguoi My thiet mang trong Chien tranh Trieu Tien va Chien tranh Viet Nam. Du su thiet hai nhan mang cua binh si Lien Xo la it hon My rat nhieu, phan tram trong Tong san luong kinh te cua Lien Xo chi cho cuoc chien lon hon nhieu so voi My.
Ngoai su thiet mang cua nhung binh si mac quan phuc, hang trieu nguoi đa chet trong cac cuoc chien tranh uy nhiem cua cac sieu cuong tren khap the gioi, đang ke nhat la tai Đong Nam A. Đa so cac cuoc chien tranh uy nhiem va cac khoan vien tro cho cac cuoc xung đot đia phuong đa cham dut cung voi Chien tranh Lanh, nhung cuoc chien tranh giua cac quoc gia, cac cuoc chien tranh sac toc, cac cuoc chien tranh cach mang, cung nhu so nguoi ti nan va nhung nguoi phai roi bo nha cua trong cac cuoc khung hoang đa giam manh o nhung nam sau cuoc Chien tranh Lanh.
Khong mot huy chuong chien dich rieng biet nao đa đuoc tao ra cho cuoc Chien tranh Lanh, tuy nhien, vao nam 1998, Quoc hoi Hoa Ky đa cap Chung nhan Ghi cong thoi Chien tranh Lanh "cho moi thanh vien cac luc luong vu trang va nhung nhan vien dan su cua chinh phu lien bang đa phuc vu trung thanh va xung đang Hop chung quoc Hoa Ky o bat ky thoi điem nao trong thoi ky Chien tranh Lanh, đuoc đinh nghia la tu ngay 2 thang 9 nam 1945 toi ngay 26 thang 12 nam 1991." 
Tuy nhien, di san cua cuoc Chien tranh Lanh khong phai luon de dang bi xoa bo, boi nhieu cang thang kinh te va xa hoi đa bi khai thac lam ly do cho cuoc canh tranh thoi Chien tranh Lanh o nhieu noi thuoc The gioi thu ba van con sau sac. Su tan ra quyen quan ly nha nuoc o mot so khu vuc truoc kia thuoc cac chinh phu cong san chu nghia đa tao ra cac cuoc xung đot dan su va sac toc moi, đac biet la tai Nam Tu cu. O Đong Au, su ket thuc Chien tranh Lanh đa dan toi mot thoi ky tang truong kinh te va mot su tang truong manh chu nghia tu do, trong khi o nhieu noi khac tren the gioi, nhu Afghanistan, đoc lap đi lien voi su pha san nha nuoc.
Theo su gia Geoffrey Roberts, tren binh dien the gioi, su sup đo cua Lien Xo khien phuong Tay khong con mot đoi trong đu manh me, the gioi ngay nay van con xa moi co the goi la an toan. Theo tien si Marcus Papadopoulos, mot chuyen gia ve Nga, viec Lien Xo sup đo khien cho su can thiep cua My va phuong Tay vao cong viec noi bo cua cac nuoc tang manh, voi cac vi pham luat phap quoc te o muc đo chua tung thay. Neu Lien Xo con ton tai thi nhung cuoc chien tranh cua phuong Tay tan cong Nam Tu, Iraq, Libya, Syria... su troi day cua chu nghia khung bo va Hoi giao cuc đoan se khong bao gio xay ra.


Đanh gia Ngay khi thuat ngu "Chien tranh Lanh" tro nen pho thong trong viec đe cap toi nhung cang thang thoi hau chien giua Hoa Ky va Lien bang Xo viet, viec giai thich qua trinh va cac nguyen nhan cuoc xung đot đa la nguon goc cua mot cuoc tranh cai du doi giua cac nha su hoc, cac nha khoa hoc chinh tri va cac nha bao. Đac biet, cac nha su hoc co su bat đong lon voi viec quy trach nhiem cho ai ve su tan vo quan he Lien Xo-Hoa Ky sau The chien II; va lieu cuoc xung đot giua hai sieu cuong la khong the tranh khoi, hay co the tranh đuoc. Cac nha su hoc cung khong đong y ve viec chinh xac cuoc Chien tranh Lanh la gi, cac nguon goc cuoc xung đot la gi, va lam sao đe go roi cac hinh mau hanh đong va phan ung giua hai ben.
Du nhung giai thich ve nguon goc cuoc xung đot trong cac cuoc tranh luan han lam la phuc tap va trai nguoc, nhieu truong phai tu tuong chinh ve chu đe co the đuoc xac đinh. Cac nha su hoc thuong noi ve ba cach tiep can khac nhau toi viec nghien cuu Chien tranh Lanh: cac tuong thuat "chinh thong", "xet lai", va "hau xet lai".
Nhung tuong thuat "chinh thong" o phuong Tay ap đat trach nhiem ve cuoc Chien tranh Lanh cho Lien Xo va su mo rong cua no vao Đong Au. Cac tac gia "xet lai" quy nhieu trach nhiem ve viec lam tan vo hoa binh thoi hau chien cho Hoa Ky, vien dan mot loat no luc cua Hoa Ky nham co lap va đe doa Lien Xo tu truoc khi The chien II cham dut. Nhung nguoi theo phai "hau xet lai" xem xet cac su kien cua Chien tranh Lanh duoi nhieu goc đo hon, va co gang can bang hon trong viec xac đinh đieu gi đa xay ra trong Chien tranh Lanh. Đa so viec chep su ve Chien tranh Lanh su dung hai hay tham chi ca ba tieu chi lon đo.


Xem them The chien III
Chien tranh hat nhan
Chu nghia thuc dan moi
Chu nghia đe quoc My
Su sup đo cua Lien Xo va Đong Au
Hay pha đo buc tuong nay
Buc tuong Berlin
Khoi Warszawa


Chu thich Tham khao Andrew, Christopher (2000). The Sword and the Shield: The Mitrokhin Archive and the Secret History of the KGB. Mitrokhin, Vasili. Basic Books. ISBN 0585418284.
Aslund, Anders (1990). "How small is the Soviet National Income?". Trong Rowen, Henry S.; Wolf, Charles Jr. (bien tap). The Impoverished Superpower: Perestroika and the Soviet Military Burden. California Institute for Contemporary Studies. ISBN 1558150668.{{Chu thich bach khoa toan thu}}:  Quan ly CS1: nhieu ten: danh sach bien tap vien (lien ket)
Blum, William (2006), Rogue State: A Guide to the World's Only Superpower, Evriviades, Marios, Zed Books, ISBN 1842778277
Bourantonis, Dimitris (1996), A United Nations for the Twenty-first Century: Peace, Security, and Development, Evriviades, Marios, Martinus Nijhoff Publishers, ISBN 9041103120
Breslauer, George (2002). Gorbachev and Yeltsin as Leaders. Cambridge University Press. ISBN 0521892449.
Brinkley, Alan (1995). American History: A Survey. McGraw-Hill. ISBN 0079121195.
Buchanan, Tom (2005). Europe's Troubled Peace, 1945-2000. Blackwell Publishing. ISBN 0631221638.
Byrd, Peter (2003). "Cold War". Trong Iain McLean & Alistair McMillan (bien tap). The Concise Oxford Dictionary of Politics. Oxford University Press. ISBN 0192802763.
Calhoun, Craig (2002). Dictionary of the Social Sciences. Oxford University Press. ISBN 0195123719.
Carabott, Philip; Sfikas, Thanasis (2004), The Greek Civil War: Essays on a Conflict of Exceptionalism and Silences, Ashgate Publishing, Ltd., ISBN 0754641317
Christenson, Ron (1991). Political trials in history: from antiquity to the present. Transaction Publishers. ISBN 0887384064.
Cowley, Robert (1996), The Reader's Companion to Military History, Houghton Mifflin Books, ISBN 0618127429
Crocker, Chester; Hampson, Fen; Aall, Pamela (2007), Leashing the Dogs of War: Conflict Management in a Divided World, US Institute of Peace Press, ISBN 192922396X
Dowty, Alan (1989), Closed Borders: The Contemporary Assault on Freedom of Movement, Yale University Press, ISBN 0300044984
Dobrynin, Anatoly (2001), In Confidence: Moscow's Ambassador to Six Cold War Presidents, University of Washington Press, ISBN 0295980818
Edelheit, Hershel and Abraham (1991). A World in Turmoil: An Integrated Chronology of the Holocaust and World War II. Greenwood Publishing Group. ISBN 0313282188.
Ericson, Edward E. (1999), Feeding the German Eagle: Soviet Economic Aid to Nazi Germany, 1933–1941, Greenwood Publishing Group, ISBN 0275963373
Feldbrugge, Joseph (1985). Encyclopedia of Soviet Law. van den Berg, Gerard; Simons, William. BRILL. ISBN 9024730759.
Friedman, Norman (2007). The Fifty-Year War: Conflict and Strategy in the Cold War. Naval Institute Press. ISBN 1591142873.
Gaddis, John Lewis (1990), Russia, the Soviet Union and the United States. An Interpretative History, McGraw-Hill, ISBN 0075572583
Gaddis, John Lewis (1997). We Now Know: Rethinking Cold War History. Oxford University Press. ISBN 0198780702.
Gaddis, John Lewis (2005), The Cold War: A New History, Penguin Press, ISBN 1594200629
Gaidar, Yegor (2007). Collapse of an Empire: Lessons for Modern Russia (bang tieng Nga). Brookings Institution Press. ISBN 5824307598.
Garthoff, Raymond (1994), Detente and Confrontation: American-Soviet Relations from Nixon to Reagan, Brookings Institution Press, ISBN 0815730411
Gibbs, Joseph (1999), Gorbachev's Glasnost, Texas University Press, ISBN 0890968926
Glees, Anthony (1996). Reinventing Germany: German Political Development Since 1945. Berg Publishers. ISBN 1859731856.
Goldgeier, James (2003). Power and Purpose: US Policy toward Russia after the Cold War. McFaul, Michael. Brookings Institution Press. ISBN 0815731744.
Goodby, James (1993). The Limited Partnership: Building a Russian-US Security Community. Morel, Benoit. Oxford University Press. ISBN 0198291612.
Gorbechev, Mikhail (1996). Memoirs. Doubleday. ISBN 0385480199.
Hahn, Walter (1993), Paying the Premium: A Military Insurance Policy for Peace and Freedom, Maitre, Joachim, Greenwood Publishing Group, ISBN 0313288496
Halliday, Fred (2001), "Cold War", trong Krieger, Joel & Crahan, Margaret E. (bien tap), The Oxford Companion to the Politics of the World, Oxford University Press, ISBN 0195117395{{Chu thich}}:  Quan ly CS1: nhieu ten: danh sach bien tap vien (lien ket)
Hanhimaki, Jussi (2003). The Cold War: A History in Documents and Eyewitness Accounts. Westad, Odd Arne. Oxford University Press. ISBN 0199272808.
Harrison, Hope Millard (2003), Driving the Soviets Up the Wall: Soviet-East German Relations, 1953-1961, Princeton University Press, ISBN 0691096783
Hardt, John Pearce; Kaufman, Richard F. (1995), East-Central European Economies in Transition, M.E. Sharpe, ISBN 1563246120
Higgs, Robert (2006), Depression, War, and Cold War: Studies in Political Economy, Oxford University Press US, ISBN 0195182928
Hobsbawn, Eric (1996). The Age of Extremes: A History of the World, 1914-1991. Vintage Books. ISBN 0679730052.
Isby, David C.; Kamps, Charles Jr (1985), Armies of NATO's Central Front, Jane's Publishing Company Ltd, ISBN 071060341X
Jacobs, Dale (2002). World Book: Focus on Terrorism. World Book. ISBN 071661295X.
Joshel, Sandra (2005). Imperial Projections: Ancient Rome in Modern Popular Culture. JHU Press. ISBN 0801882680.
Karabell, Zachary (1999), Chambers, John Whiteclas (bien tap), Cold War (1945–91): External Course, Oxford University Press, ISBN 0195071980
Karaagac, John (2000). Between Promise and Policy: Ronald Reagan and Conservative Reformism. Lexington Books. ISBN 0739102966.
Kennan, George F. (1968), Memoirs, 1925-1950, Hutchinson, ISBN 009085800X
Kolb, Richard K. (2004). Cold War Clashes: Confronting Communism, 1945-1991. Veterans of Foreign Wars of the United States. ISBN 0974364312.
Kumaraswamy, P. R. (2000). Revisiting the Yom Kippur War. Karsh, Efraim. Routledge. ISBN 0714650072.
Kydd, Andrew (2005), Trust and Mistrust in International Relations, Princeton University Press, ISBN 0691121702
Lackey, Douglas P. (1984). Moral principles and nuclear weapons. Totowa, N.J: Rowman & Allanheld. ISBN 084767116x. {{Chu thich sach}}: Kiem tra gia tri |isbn=: ky tu khong hop le (tro giup)
LaFeber, Walter (2002), Foner, Eric; Garraty, John Arthur (bien tap), The Reader's companion to American history, Houghton Mifflin Books, ISBN 0395513723
Lakoff, Sanford (1989). A Shield in Space?. University of California Press. ISBN 0585043795.
Lee, Stephen J. (1999). Stalin and the Soviet Union. Routledge. ISBN 0415185734.
Lefeber, R; Fitzmaurice, M.; Vierdag, E. W. (1991), The Changing Political Structure of Europe, Martinus Nijhoff Publishers, ISBN 0792313798
Leffler, Melvyn (1992), A Preponderance of Power: National Security, the Truman Administration, and the Cold War, Stanford University Press, ISBN 0804722188
Link, William A. (1993). American Epoch: A History of the United States. McGraw-Hill. ISBN 0070379513.
Lundestad, Geir (2005). East, West, North, South: Major Developments in International Politics since 1945. Oxford University Press. ISBN 1412907489.
The Cold War: A Very Short Introduction. Oxford University Press. ISBN 0192801783. {{Chu thich sach}}: |first= thieu |last= (tro giup); Đa bo qua tham so khong ro |ast= (tro giup); Đa bo qua tham so khong ro |lyear= (tro giup)
Malkasian, Carter (2001), The Korean War: Essential Histories, Osprey Publishing, ISBN 1841762822
Maynes, Williams C. (1980), The world in 1980, Dept. of State
McSherry, Patrice (2005). Predatory States: Operation Condor and Covert War in Latin America. Rowman & Littlefield. ISBN 0742536874.
Miller, Roger Gene (2000), To Save a City: The Berlin Airlift, 1948-1949, Texas A&M University Press, ISBN 0890969671
Moschonas, Gerassimos; Elliott, Gregory (2002), In the Name of Social Democracy: The Great Transformation, 1945 to the Present, Verso, ISBN 1859843468
Muravchik, Joshua (1996). The Imperative of American Leadership: A Challenge to Neo-Isolationism. American Enterprise Institute. ISBN 0844739588.
Nashel, Jonathan (1999). "Cold War (1945–91): Changing Interpretations". Trong John Whiteclay Chambers (bien tap). The Oxford Companion to American Military History. Oxford University Press. ISBN 0195071980.
National Research Council Committee on Antarctic Policy and Science (1993). Science and Stewardship in the Antarctic. National Academies Press. ISBN 0309049474. {{Chu thich sach}}: |last= co ten chung (tro giup)
Njolstad, Olav (2004), The Last Decade of the Cold War, Routledge, ISBN 071468371X
Nolan, Peter (1995). China's Rise, Russia's Fall. St. Martin's Press. ISBN 0312127146.
Nye, Joseph S. (2003). The Paradox of American Power: Why the World's Only Superpower Can't Go It Alone. Oxford University Press. ISBN 0195161106.
Odom, William E. (2000), The Collapse of the Soviet Military, Yale University Press, ISBN 0300082711
Palmowski, Jan (2004), A Dictionary of Contemporary World History, Oxford University Press, ISBN 0198608756
Patterson, James (1997), Grand Expectations: The United States, 1945-1974, Oxford University Press US, ISBN 0585362505
Pearson, Raymond (1998), The Rise and Fall of the Soviet Empire, Macmillan, ISBN 0312174071
Perlmutter, Amos (1997), Making the World Safe for Democracy, University of North Carolina Press, ISBN 0807823651
Porter, Bruce (1984). The USSR in Third World Conflicts: Soviet Arms and Diplomacy in Local Wars. Karsh, Efraim. Cambridge University Press. ISBN 0521310644.
Puddington, Arch (2003), Broadcasting Freedom: The Cold War Triumph of Radio Free Europe and Radio Liberty, University Press of Kentucky, ISBN 0813190452
Reagan, Ronald. "Cold War". Trong Foner, Eric & Garraty, John Arthur (bien tap). The Reader's companion to American history. Houghton Mifflin Books. ISBN 0395513723.{{Chu thich bach khoa toan thu}}:  Quan ly CS1: nhieu ten: danh sach bien tap vien (lien ket)
Roberts, Geoffrey (2006), Stalin's Wars: From World War to Cold War, 1939–1953, Yale University Press, ISBN 0300112041
Roht-Arriaza, Naomi (1995), Impunity and human rights in international law and practice, Oxford University Press, ISBN 0195081366
Rycroft, Michael (2002). Beyond the International Space Station: The Future of Human Spaceflight. Johns Hopkins University Press. ISBN 1402009623.
Schmitz, David F. (1999). "Cold War (1945–91): Causes". Trong John Whiteclay Chambers (bien tap). The Oxford Companion to American Military History. Oxford University Press. ISBN 0195071980.
Shearman, Peter (1995), Russian Foreign Policy Since 1990, Westview Pess, ISBN 0813326338
Shirer, William L. (1990), The Rise and Fall of the Third Reich: A History of Nazi Germany, Simon and Schuster, ISBN 0671728687
Smith, Joseph (2005). The A to Z of the Cold War. Davis, Simon. Scarecrow Press. ISBN 0810853841.
Stone, David (2006). A Military History of Russia: From Ivan the Terrible to the War in Chechnya. Greenwood Publishing Group. ISBN 0275985024.
Taubman, William (2004), Khrushchev: The Man and His Era, W. W. Norton & Company, ISBN 0393324842
Tucker, Robert C. (1992), Stalin in Power: The Revolution from Above, 1928-1941, W. W. Norton & Company, ISBN 0393308693
Walker, Martin (1995). The Cold War: A History. H. Holt. ISBN 0805031901.
Williams, Andrew (2004). D-Day to Berlin. Hodder & Stoughton. ISBN 0340833971.
Wettig, Gerhard (2008), Stalin and the Cold War in Europe, Rowman & Littlefield, ISBN 0742555429
Wood, Alan (2005). Stalin and Stalinism. Routledge. ISBN 0415307325.
Wood, James (1999). History of International Broadcasting. Institution of Electrical Engineers. ISBN 0852969201.
Zubok, Vladislav (1996), Inside the Kremlin's Cold War: From Stalin to Khrushchev, Pleshakov, Constantine, Harvard University Press, ISBN 0674455312


Đoc them Lien ket ngoai Chien tranh Lanh tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Thu kho
Open Society Archives, Budapest (Hungary), one of the biggest history of communism and cold war archives in the world Luu tru ngay 11 thang 5 nam 2011 tai Wayback Machine
An archive of UK civil defence material Luu tru ngay 22 thang 12 nam 2008 tai Wayback Machine
CONELRAD Cold War Pop Culture Site Luu tru ngay 29 thang 7 nam 2020 tai Wayback Machine
CBC Digital Archives –  Cold War Culture: The Nuclear Fear of the 1950s and 1960s
The Cold War International History Project (CWIHP)
The Cold War Files
CNN Cold War Knowledge Bank comparison of articles on Cold War topics in the Western and the Soviet press between 1945 and 1991
The CAESAR, POLO, and ESAU Papers Luu tru ngay 10 thang 7 nam 2009 tai Wayback Machine–This collection of declassified analytic monographs and reference aids, designated within the Central Intelligence Agency (CIA) Directorate of Intelligence (DI) as the CAESAR, ESAU, and POLO series, highlights the CIA's efforts from the 1950s through the mid-1970s to pursue in-depth research on Soviet and Chinese internal politics and Sino-Soviet relations. The documents reflect the views of seasoned analysts who had followed closely their special areas of research and whose views were shaped in often heated debate.
Thu muc
Annotated bibliography for the arms race from the Alsos Digital Library Luu tru ngay 3 thang 2 nam 2006 tai Wayback Machine
Annotated bibliography from Citizendium Luu tru ngay 22 thang 8 nam 2009 tai Wayback Machine
Tin tuc
Video and audio news reports from during the cold war
Cac nguon giao duc
Minuteman Missile National Historic Site: Protecting a Legacy of the Cold War, a National Park Service Teaching with Historic Places (TwHP) lesson plan