Lau đai hay con goi la toa thanh hay thanh tri la mot loai hinh cong trinh kien truc co cau truc rat kien co đa đuoc xay dung o chau Au va Trung Đong trong thoi ky Trung co do gioi vuong quyen, quy toc xay dung. Lau đai chinh la noi tru ngu cua lanh chua hoac quy toc, no khac biet voi cung đien von la danh cho Hoang toc. Lau đai cung khong phai la mot phao đai vi lau đai khong chi đam nhiem chuc nang chien đau, phong thu hay chuc nang quan su noi chung ma no co chuc nang chinh la noi o cho gioi quy toc. Lau đai bat nguon tu viec nang cap cac tuong thanh, rao chan cua nhung điem cu tru cong cong va phat trien len thanh mot cu điem phong thu đe bao ve đoi song o ben trong. Đac điem cua lau đai chinh la tuong cao, hao sau, co nhieu lau. Thong thuong cac lau đai o chau Au trung co đuoc thiet ke co hinh vuong, nhung buc tuong co the xay khoanh tron, tren lau đai co nhieu thap canh, tuong thanh đuoc xay dung bang chat lieu đa. Xung quanh lau đai bao quanh mot hao nuoc sau.
O chau Au, lau đai co nguon goc trong the ky thu 9 va 10, sau su sup đo cua đe che Carolingien. Lanh tho cua đe che nay dan đuoc phan chia giua cac lanh chua va hoang tu, vuong hau, cac dong ho quy toc va hinh thanh cac thai ap, lanh đia. Nhung vi quy toc nay so huu nhung manh đat đo va xay dung lau đai đe kiem soat cac khu vuc xung quanh đe phong thu, bao ve nhung tai san thuoc so huu cua ho. Mac du nhiem vu quan su la rat quan trong nhung nhung lau đai thuong đuoc su dung nhu la noi tru ngu va cung la trung tam quan ly hanh chinh va bieu tuong quyen luc cua ca nhan, dong ho đo. Lau đai đo thi đuoc su dung đe kiem soat dan chung đia phuong va cac tuyen đuong giao thong quan trong, va lau đai nong thon thuong đuoc xay dung biet lap voi cac ngoi lang va co chuc nang phong thu, bao ve nhung vung đat đai mau mo.
Ban đau, nhieu lau đai đuoc xay dung tu đat va go, nhung do nhu cau phong thu va ky thuat phat trien cung nhu chi phi bo ra nhieu nen lau đai đuoc xay cat bang đa đe tang tinh vung vang, đuong be. Mac du thuoc sung đuoc du nhap vao chau Au trong the ky 14, no đa khong anh huong đang ke đen xay dung lau đai cho đen the ky 15 vi hoa luc cua binh chung nay con qua yeu khong the lam suy suyen nhung buc tuong lau đai kien co. Nhung đen khi phao binh đa tro nen đu manh đe co the xuyen thung va pha huy buc tuong đa thi lau đai dan phai cai tien đe chong choi. Trong khi lau đai van tiep tuc đuoc xay dung vao the ky 16, ky thuat moi đuoc bo sung trong viec xay dung đe đoi pho voi lua phao va nhu vay, su thay đoi tinh chat va ket cau dan bien lau đai tu mot noi cu tru thanh mot toa thanh phuc vu cho cac hoat đong quan su. Ket qua la, lau đai thuc su đa đuoc thay the bang cac phao đai. Tu the ky 18 tro đi, co mot su thay đoi moi trong viec xay dung nhung lau đai, voi viec xay dung cac mo hinh lau đai lang man cua kien truc Gothic va khong co muc đich quan su.


Tu nguyen Tu castellum tam dich trong tieng Viet la Lau đai, theo tu đien Han Viet mang y nghia nha cao lon. Tu castellum bat nguon tu tieng Latinh cua tu goc la castrum co nghia la "noi kien co". Trong boi canh Tieng Anh co đuoc viet la castel, tieng Phap co la castel hay chastel, tieng Phap ngay nay viet la chateau; tieng Tay Ban Nha la castillo, tieng Bo Đao Nha la castelo, tieng Y la castello, cung nhu cac ngon ngu khac đeu bat nguon tu castellum.


Đac thu Motte: La kieu go đat phang nhan tao noi lau đai toa lac.
Enceinte: La tuong thanh co tinh nang phong thu, bao ve
Keep: La thap canh co tinh nang giam sat ben ngoai tu phia trong.
Gatehouse: La cong vao lau đai thiet yeu.
Moat: La dang hao sau bao quanh ben ngoai lau đai, co the chua nuoc; co tinh nang phong thu kieu ngan can.
Arrowslits: La lo chau mai, cho phep cac cung thu co the ban ten ra ngoai.
Vi tri cua cac lau đai bi anh huong boi đia hinh san co. Trong khi cac lau đai tren đoi nhu Marksburg pho bien o Đuc, noi 66% tong so cac lau đai đuoc xay dung vao thoi Trung co đuoc biet đen la vung cao nguyen, trong khi 34% lau đai con lai xay dung nam tren vung đat trung, chung hinh thanh nen mot so it cac đia điem o Vuong Quoc Anh. Mot vi du khac la Lau đai Bodiam đuoc xay dung vao the ky 14, o Anh; đay đuoc xem la mot toa lau đai hien đai, nhung lau đai tien tien no nam o mot đia điem khong co tam quan trong chien luoc, va hao can va co nhieu kha nang nham lam cho đia điem trong an tuong hon la đe phong thu chong lai viec khai thac. Cach tiep can keo dai va đua nguoi xem đi xung quanh lau đai, đam bao ho co mot cai nhin tot truoc khi buoc vao trong. Hon nua, cac khau sung khong thuc te va khong co hieu qua phong thu.


Cau truc xay dung Dang L-plan
Dang O-plan
Dang U-plan
Dang Z-plan


Cac dang vi tri Lau đai hang đong
Lau đai đinh nui
Lau đai suon đoi
Lau đai tren đao
Lau đai đat thap
Lau đai mat nuoc


Quy mo tru ngu Do su hien dien cua lanh chua trong mot lau đai, đa đinh nghia lau đai la mot trung tam hanh chinh ma tu đo vi lanh chua se cai quan vung đat cua minh. Lanh chua dua vao su ho tro cua nhung nguoi ben duoi ho, vi neu khong co su ho tro cua nhung can ve hau thi mot lanh chua co the xem quyen luc cua ho bi suy giam. Cac lanh chua thanh cong thuong xuyen to chuc tiec trieu đinh voi nhung nguoi ngay duoi ho tren quy mo xa hoi. Cac lanh chua lon hon co the co so huu đat rat rong lon hon, va se khong thuc te neu mot lanh chua đen tham tat ca cac tai san cua minh thuong xuyen đe cac cap pho đuoc bo nhiem. Đieu nay đac biet ap dung cho hoang gia, nhung nguoi đoi khi so huu đat o cac nuoc lan bang khac nhau.
Đe cho phep lanh chua tap trung vao cac nhiem vu cua minh lien quan đen hanh chinh, ho thuong co mot ho quan gia đe lo viec vat nhu cung cap luong thuc. Ho quan gia đuoc đieu hanh boi mot nguoi hau phong, trong khi mot thu quy quan tam cac tai lieu bang van ban ve di san chi toc. Cac ho gia đinh hoang gia ve co ban co hinh thuc tuong tu nhu cac ho gia đinh nam tuoc, mac du o quy mo lon hon nhieu va cac vi tri co uy tin hon. Vai tro quan trong cua nhung nguoi hau trong gia đinh la chuan bi nhung bua dung. Nha bep cua lau đai se la mot noi ban ron khi lau đai bi chiem đong, đuoc keu goi cung cap nhung bua an lon. Neu khong co su hien dien cua gia đinh lanh chua, thuong la vi lanh chua đi xa noi khac, lau đai se la mot noi yen tinh voi it cu dan, tap trung vao viec duy tri lau đai.


Xem them Danh sach cac lau đai con nguyen ven
Danh sach cac lau đai, cung đien
Cung đien


Tham khao Lien ket ngoai