Charles de Gaulle hay Charles Andre Joseph Marie de Gaulle (); phien am tieng Viet: Sac đo Gon hay Sac-lo đo Gon (22 thang 11 nam 1890 - 9 thang 11 nam 1970) la chinh khach noi tieng cua Phap. Ong xuat than la mot quan nhan trong Quan đoi Phap. Nam 1940, khi chinh phu Phap đau hang phat xit Đuc, ong đa vuot bien sang London, lanh đao to chuc "Phap quoc Tu do", thanh lap chinh phu Phap luu vong, ra loi keu goi nguoi Phap tiep tuc khang chien chong su chiem đong cua Quan đoi phat xit Đuc trong Chien tranh the gioi thu hai.


Tieu su = Gia đinh va thoi nien thieu =
Sinh ra o Lille ngay 22 thang 11 nam 1890 trong mot gia đinh Cong giao, lon len o Paris, Charles de Gaulle la con trai cua ong Henri de Gaulle, giao su van hoc va lich su, va ba Jeanne Maillot. De Gaulle co ba nguoi em trai va mot co em gai, hai nguoi trong so ho sau nay đa tham gia khang chien trong Chien tranh the gioi thu hai:

Xavier de Gaulle (1887-1955), tham gia khang chien trong Chien tranh the gioi thu hai; bo cua Genevieve De Gaulle-Anthonioz.
Jacques de Gaulle (1893-1946), bi tan tat tu nam 1926 sau khi mac phai benh viem nao.
Pierre de Gaulle (1897-1959), tham gia khang chien, sau tro thanh chinh tri gia va nha doanh nghiep.
Marie-Agnes de Gaulle (1889-1982). Luu tru ngay 27 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine
Tu rat som, bo cua Charles đa cho ong tiep can voi cac tac pham cua Barres, Bergson va Peguy. Charles de Gaulle hoc mot phan cua chuong trinh tieu hoc tai truong dong cua chung vien Saint-Thomas-d'Aquin (ngay nay la Truong cap ba Saint-Thomas-d'Aquin) o Paris, phan con lai o Bi sau cuoc khung hoang chinh tri o Phap nam 1905 ve quyet đinh tach biet Nha tho va Quoc gia.
Đo thu 119 tren 221 trong ky thi tuyen vao Truong Quan su Saint-Cyr nam 1908 sau khi hoc lop du bi tai ngoi truong danh tieng Hoc vien Thien chua giao tu thuc Stanislas o Paris, ong ra truong nam 1912 (khoa Fes, ma thu khoa la thong che Juin trong tuong lai) va gia nhap bo binh. Đuoc đieu ve Trung đoan bo binh 33 đong o Arras, si quan tre de Gaulle đuoc đat duoi su chi huy cua Đai ta Petain.


= Chien tranh the gioi thu nhat =
Mang ham Trung uy o đau cuoc Đai chien The gioi lan thu nhat, ong đuoc thang len ham Đai uy vao thang 1 nam 1915. Bi thuong o ngay tran đanh đau tien tai Dinant ngay 23 thang 8 nam 1914, ong đuoc thuyen chuyen đen Trung đoan bo binh 33 o mat tran Champagne đe chi huy đai đoi 7. De Gaulle lai mot lan nua bi thuong ngay mung 10 thang 3 nam 1915 o ban tay trai, trong tran Somme. Su thong minh cung nhu long dung cam cua ong tren mat tran khien chi huy Trung đoan bo binh 33 cho ong lam tro ly cua minh.
Ngay 2 thang 3 nam 1916, Trung đoan cua ong bi tap kich va gan nhu bi nghien nat hoan toan khi đang bao ve khu vuc lang Douaumont, gan Verdun. Đai đoi cua ong bi nghien nat va bao vay trong tran đanh. Theo thong tin chinh thuc, ong đa to chuc mot cuoc choc pha vong vay; trong tran đot kich, luoi đan quan Đuc qua day khien ong phai nhay vao mot ho đan phao đe tranh, nhung linh Đuc nhay vao theo va đam ong bi thuong o đui ben trai. Bi bat lam tu binh, ong đuoc đem đi bang bo va cham soc. Nhung mot nguoi linh cua trung đoan ong đa cung cap mot cau chuyen hoan toan khac: «Chung toi bi bao vay va duoi lenh cua Đai uy chi huy de Gaulle, chung toi buoc phai buong sung đau hang.»
Sau mot lan vuot nguc khong thanh, ong bi chuyen đen phao đai Ingolstadt, o Bavaria, mot trai tu binh danh cho cac si quan cung đau. Tai đay ong gap Georges Catroux, nguoi sau nay đuoc phong Đai tuong (General d'Armee), nha bao Remy Roure, nha xuat ban Berger-Levrault va Nguyen soai Lien Xo tuong lai Tukhachevsky. Vuot nguc nam lan nhung đeu that bai. Ong đuoc trao tra tu do sau khi chien tranh ket thuc va ve nha vao thang 12 nam 1918. Ong đuoc nhan, vi nhung cong hien trong cuoc Đai chien the gioi thu nhat Chu thap ky si Bac đau boi tinh, vao ngay 23 thang 7 nam 1919.
Ve thoi ky bi tu đay nay, tuong Perre đa phat bieu nam 1966: "Mot trong nhung nguoi ban toi bi giam cung de Gaulle đa ke voi toi đieu nay. Quan Đuc ton trong nhung si quan Phap đa dung cam chien đau bang cach tra lai kiem cho ho o nhung dip le quan trong, chang han nhu khi đi le o nha tho. Nhung ho đa khong tra cho Đai uy de Gaulle. Tuong rang bi quen do nham lan, de Gaulle đa phan đoi mot cach kich liet. Linh Đuc ngac nhien, nhung cung đi đieu tra lai ve truong hop đau hang cua de Gaulle. Mot khi đa co thong tin đay đu, quan Đuc van khong tra lai kiem cho Đai uy de Gaulle".


= Giua hai cuoc The chien =
Charles de Gaulle tiep tuc con đuong binh nghiep. Tu nam 1919 cho đen nam 1921, ong đuoc gui sang Ba Lan, quoc gia vua moi gianh quyen đoc lap; noi ong tham gia giup đo thanh lap va huan luyen quan đoi nuoc nay trong cuoc chien tranh thang loi truoc Hong quan Xo viet.
Khi tro ve Phap, Đai uy de Gaulle đuoc phan giang day tai l'Ecole de Saint-Cyr (Hoc vien Saint-Cyr), truoc khi đuoc cu đi hoc tai Ecole superieure de guerre (Hoc vien Chien tranh cao cap) vao nam 1922.


= Chien tranh the gioi thu hai =
De Gaulle đa chiu anh huong rat nhieu cua cuoc chien tranh Ba Lan - Xo Viet, nen ong chu truong dung nhieu xe tang, dung cach van chuyen nhanh chong va gioi han cach dung chien luy. Ong cung hoc hoi đuoc nhieu bai hoc tu vi Thong Che Jozef Pilsudski cua nuoc Ba Lan, đay la nhan vat ma truoc đo vai thap nien, đa tung chu truong tao dung mot lien bang chau Au.
Can cu vao cac nhan xet tu cuoc chien tranh tai Ba Lan, ong de Gaulle đa viet nhieu bai bao va cho xuat ban nhieu cuon sach, đac biet la cuon "Ve Đao Quan Chuyen nghiep" (Vers l' Armee de Metiers = Towards the Professional Army, 1934). Trong tac pham nay, ong de Gaulle đa đe nghi mot loai quan đoi co gioi chuyen nghiep voi cac su đoan thiet giap đac biet, hon la dung cach phong thu tai cho, đien hinh la Chien Luy Marginot.
Cac quan điem chien thuat tuong tu đa đuoc nhieu nha quan su tai gioi đe cap toi: J.F.C. Fuller cua nuoc Anh, Dwight D. Eisenhower va George S. Patton cua nuoc My, Heinz Guderian cua nuoc Đuc, Mikhail Tukhachevsky cua nuoc Nga va Wladyslaw Sikorski cua nuoc Ba Lan, nhung cac ly thuyet quan su tan tien cua ong de Gaulle đa bi cac si quan cao cap nguoi Phap bac bo, ke ca vi thay cu la Tuong Philippe Petain, va roi cac lien lac giua ong de Gaulle voi cac cap tren tro nen xau đi, ngoai tru voi ong Paul Reynaud.
Nhu vay trong 2 thap nien 1920 va 1930, do cac quan điem tao bao, Thieu ta de Gaulle đa bat hoa voi cac nha lanh đao quan su Phap, vi vay cho toi khi The Chien Thu Hai bung no, ong de Gaulle chi la mot vi Trung ta. Ngay 15/5/1940, Trung ta de Gaulle đuoc giao trach nhiem chi huy Su đoan 4 Thiet Giap (the 4th Armoured Division).
Ngay 17/ 5/1940, đao quan cua Trung ta de Gaulle đa tan cong cac luc luong chien xa Đuc tai Montcornet. Voi 200 chien xa va khong co may bay khu truc yem tro, cuoc tan cong nay đa khong can đuoc buoc tien cua quan xam lang Đuc, nhung đen ngay 28/5, cac luc luong thiet giap cua Trung ta de Gaulle đa khien cho bo binh Đuc phai rut lui tai Caumont. Đay chi la mot trong so rat it cac chien thang cua quan đoi Phap trong suot cuoc chien. Nho chien thang ke tren, ong de Gaulle đuoc Thu tuong Phap Paul Reynaud thang chuc Thieu tuong va tu nay, ong đuoc moi nguoi goi la "Tuong de Gaulle".
Ngay 6/6/1940, Thu tuong Paul Reynaud bo nhiem Tuong de Gaulle lam Thu truong Bo Quoc phong va Chien tranh, roi cu ong lo viec phoi hop voi nuoc Anh. Vi chi la mot nhan vien cap thap trong Chinh phu Phap, Tuong de Gaulle đa khong thanh cong khi phan đoi viec nuoc Phap đau hang Quan đoi Đuc Quoc xa. Ong đa khong thuyet phuc đuoc chinh phu nay di tan qua Bac Phi đe tiep tuc chien đau tu cac thuoc đia cua nuoc Phap.
Tai nuoc Anh, Tuong de Gaulle la si quan lien lac voi chinh quyen Anh va ong đa đe nghi voi Thu tuong Churchill vao ngay 16/6 tai London, cong cuoc ket hop chinh tri giua nuoc Phap va nuoc Anh. Khi chinh phu Phap tam thoi doi ve thanh pho Bordeaux, Tuong de Gaulle đa dung may bay quay ve noi nay va đuoc biet tin rang Tuong Petain đa tro nen Thu tuong cung voi y đinh tim kiem cach đinh chien voi quan đoi Đuc Quoc xa.
Vao ngay 16/6 nay, Tuong de Gaulle đa thuc hien mot quyet đinh quan trong nhat trong cuoc đoi cua ong va trong lich su moi cua nuoc Phap: ong tu choi chap nhan nuoc Phap đau hang va ong noi loan, chong lai chinh quyen Petain, khi đo đuoc coi la hop phap. Tuong de Gaulle đa keu goi moi nguoi dan Phap tiep tuc chien tranh chong lai nuoc Đuc cua Adolf Hitler.
Vao sang ngay 17/6/1940, voi 100,000 Franc Phap do Paul Reynaud giao cho đem hom truoc, Tuong de Gaulle len may bay, tron khoi thanh pho Bordeaux, tranh đuoc su truy lung cua may bay Đuc va chieu hom đo, ong đa ha canh xuong thanh pho London. Tu nay, Tuong de Gaulle bac bo viec nuoc Phap đau hang va ong bat đau xay dung mot phong trao keu goi moi thanh phan Phap hai ngoai đoan ket đe chong lai quan Đuc Quoc xa. Nhu vay tu nay bat đau cuoc noi chien Phap giua chinh phu Vichy đung ve phe Truc va nuoc Phap Tu Do (the Free France) đung đau do Tuong de Gaulle, voi lap truong bac bo cuoc đinh chien va tham gia vao cac luc luong Đong minh đe chong quan Đuc.


= Lanh đao cac Luc luong Phap Tu Do 1940-1945 =
Ngay 25 thang 8 nam 1944, ong đa đoc mot bai dien van noi tieng, nhan manh vai tro cua nguoi dan Phap trong cong cuoc giai phong. «... Paris, Paris outrage, Paris brise, Paris martyrise, mais Paris libere. Libere par lui-meme, libere par son peuple, avec le concours des armees de la France, avec l'appui et le concours de la France tout entiere, c'est-a-dire de la France qui se bat, c'est-a-dire de la seule France, de la vraie France, de la France eternelle....» ("... Paris, Paris bi lang nhuc, Paris tan nat, Paris bi đoa đay, nhung Paris đuoc giai phong. Tu giai phong, đuoc nhan dan giai phong, voi su hop tac cua quan đoi Phap, voi su ho tro va su hop tac cua toan the nuoc Phap, nghia la cua nuoc Phap đau tranh, nghia la cua mot minh nuoc Phap, cua nuoc Phap thuc thu, cua  nuoc Phap vinh cuu...")
Sau khi tro lai Paris, Tuong de Gaulle di chuyen van phong ve Bo Chien tranh va cong bo tiep tuc nen Cong hoa thu ba (the Third Republic), đong thoi bac bo tinh cach hop le cua chinh phu Vichy.
Ke tu thang 9/1944, Tuong de Gaulle đuoc coi la Tong thong (President) cua Chinh phu Lam thoi cua nuoc Cong Hoa Phap (the Provisional Government of the French Republic).
Vao nam 1945, Tuong de Gaulle đa phai Đao Quan Vien Chinh Phap (the French Far East Expeditionary Corps) sang Đong Duong đe thiet lap lai chu quyen cua nuoc Phap, bo nhiem Đo Đoc d' Argenlieu lam Cao uy Đong Duong thuoc Phap (High Commissioner of French Indochina) va chi đinh Tuong Leclerc lam Tong Tu lenh cua cac luc luong vien chinh va tai Đong Duong.
Duoi su lanh đao cua Tuong de Gaulle, quan khang chien Phap cung voi cac đao quan thuoc đia, đa giai phong gan nhu 1/3 dien tich cua nuoc Phap. Đao quan nay, đuoc goi la Lo Quan Phap Thu Nhat (the French First Army) cung chiem đuoc mot dien tich lon cua lanh tho Đuc khi cac luc luong Đong Minh tran vao nuoc Đuc. Su kien nay đa khien cho nuoc Phap tro nen mot thanh phan tich cuc khi cac đai dien Đuc Quoc xa ky nhan đau hang.
Ngay 20/11/1946, Tuong de Gaulle tu chuc vi cac xung khac giua cac đang phai chinh tri va ong cung khong đong y ve ban du thao Hien phap cua nen Cong Hoa Thu Tu, boi vi ong tin tuong rang ban du thao nay đat qua nhieu quyen luc vao trong tam tay cua mot quoc hoi voi cach thay đoi ti le đang phai. Cac nhan vat thay the Tuong de Gaulle la cac ong Felix Gouin, Georges Bidault va Leon Blum.


= Sau the chien thu hai =
Sau chien tranh the gioi lan thu 2, ong tro lai Phap. Nam 1958, ong thanh lap nen Đe Ngu Cong hoa Phap va giu chuc Tong thong tu nam 1959 đen nam 1969. Ong mat ngay 9 thang 11 nam 1970 tai Colombey-les-Deux-Eglises, Phap


1958–1969: Tro lai quyen luc Trong Bau cu thang 11 nam 1958, Charles de Gaulle va nhung nguoi ung ho ong (ban đau la Union pour la Nouvelle Republique-Union Democratique du Travail, sau đo la  Union des Democrates pour la Veme Republique , sau nay van la Union des Democrates pour la Republique, UDR) đa gianh đuoc đa so thoai mai. Vao ngay 21 thang 12, ong la đuoc bau Tong thong Phap; ong đuoc nham chuc vao thang 1 nam 1959. Voi tu cach la nguyen thu quoc gia, ong tro thanh ex officio Đong hoang tu Andorra.
De Gaulle giam sat cac bien phap kinh te cung ran nham khoi phuc đat nuoc, bao gom ca viec phat hanh đong franc moi. Chua đay mot nam sau khi nham chuc, ong phai đoi mat voi tham kich quoc gia, sau khi Đap Malpasset o Var sup đo vao đau thang 12, giet chet hon 400 nguoi. Tren binh dien quoc te, ong đa tu choi ca Hoa Ky va Lien Xo, thuc đay mot nuoc Phap đoc lap voi vu khi hat nhan cua rieng minh va khuyen khich manh me mot "Chau Au tu do", tin rang mot lien minh cua tat ca cac quoc gia chau Au se khoi phuc lai vinh quang trong qua khu cua cac đe quoc chau Au vi đai.
Ong bat đau xay dung hop tac Phap-Đuc lam nen tang cua Cong đong kinh te chau Au (EEC), tra chuyen tham cap nha nuoc đau tien toi Đuc bang cach mot nguyen thu quoc gia cua Phap ke tu Napoleon. Vao thang 1 nam 1963 , Đuc va Phap đa ky mot hiep uoc huu nghi, Hiep uoc Elysee. Phap cung giam du tru đo la cua minh, đoi chung lay vang tu Hoa Ky, lam giam anh huong kinh te cua My o nuoc ngoai.


= Cac cong trinh tuong niem =
Nhieu tuong đai đa đuoc xay đe tuong niem Charles de Gaulle. San bay lon nhat nuoc Phap ben ngoai Paris đuoc đat theo ten ong la san bay Charles de Gaulle. Ngoai ra hang khong mau ham lon nhat cua Phap cung đuoc đat ten la Charles de Gaulle.


Cac cong trinh xuat ban = Tieng Phap =
La Discorde Chez l'Ennemi (1924)
Histoire des Troupes du Levant (1931), tac gia Major de Gaulle va Major Yvon, voi đai ta de Mierry cong tac trong phan chuan bi ban in.
Le Fil de l'Epee (1932)
Vers l'Armee de Metier (1934)
La France et son Armee (1938)
Trois Etudes (1945) (Role Historique des Places Fortes; Mobilisation Economique a l'Etranger; Comment Faire une Armee de Metier) theo Memorandum ngay 26 thang 1 nam 1940.
Memoires de Guerre
Tap I – L'Appel 1940–1942 (1954)
Tap II – L'Unite, 1942–1944 (1956)
Tap III – Le Salut, 1944–1946 (1959)
Memoires d'Espoir
Tap I – Le Renouveau 1958–1962 (1970)
Discours et Messages
Tap I – Pendant la Guerre 1940–1946 (1970)
Tap II – Dans l'attente 1946–1958 (1970)
Tap III – Avec le Renouveau 1958–1962 (1970)
Tap IV – Pour l'Effort 1962–1965 (1970)
Tap V — Vers le Terme 1966–1969


= Dich sang tieng Anh =
The Enemy's House Divided (La Discorde chez l'ennemi). Tr. cua Robert Eden. Nha in Đai hoc Bac Carolina, Chapel Hill, 2002.
The Edge of the Sword (Le Fil de l'Epee). Tr. cua Gerard Hopkins. Faber, London, 1960 Criterion Books, New York, 1960
The Army of the Future (Vers l'Armee de Metier). Hutchinson, London-Melbourne, 1940. Lippincott, New York, 1940
France and Her Army (La France et son Armee). Tr. cua F.L. Dash. Hutchinson London, 1945. Ryerson Press, Toronto, 1945
War Memoirs: Call to Honour, 1940–1942 (L'Appel). Tr. cua Jonathan Griffin. Collins, London, 1955 (2 tap). Viking Press, New York, 1955.
War Memoirs: Unity, 1942–1944 (L'Unite). Tr. cua Richard Howard va Joyce Murchie va Hamish Erskine. Weidenfeld & Nicolson, London, 1959 (2 tap). Simon va Schuster, New York, 1959 (2 tap).
War Memoirs: Salvation, 1944–1946' (Le Salut). Tr. cua Richard Howard va Joyce Murchie and Hamish Erskine. Weidenfeld & Nicolson, London, 1960 (2 tap). Simon va Schuster, New York, 1960 (2 tap).


Ghi chu Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Charles de Gaulle tai Wikimedia Commons