Xo so la mot dang đanh bac lien quan đen viec chon cac con so cho mot giai thuong. Trong qua khu xo so đa bi mot so chinh phu coi la bat hop phap, trong khi nhung chinh phu khac ung ho no đen muc ho to chuc cac giai xo so cap quoc gia hay cap tieu bang. Thuong co mot so quy đinh ve xo so cua cac chinh phu; cac quy đinh pho bien nhat la cam ban ve so cho tre duoi 18 tuoi. Mac du xo so đa pho bien o nhieu nuoc trong the ky XIX, vao đau the ky XX, hau het cac hinh thuc co bac, bao gom xo so va rut tham trung thuong, đuoc coi la bat hop phap o Hoa Ky va hau het cac nuoc chau Au cung nhu nhieu quoc gia khac. Đieu nay van con đung cho đen sau chien tranh the gioi thu II. Vao thap nien 1960 song bac va xo so bat đau lai xuat hien tren khap the gioi nhu la mot phuong tien đe cac chinh phu tang ngan sach ma khong phai tang thue.
Xo so co nhieu hinh thuc. Vi du, giai thuong co the la mot so tien mat co đinh hoac hang hoa. Trong hinh thuc nay, co nguy co nguoi to chuc se bi lo neu khong ban đuoc đu so ve. Mot cach khac pho bien hon la quy giai thuong se la mot ty le phan tram co đinh cua tong so tien ve (pho bien la 50% tien ve). Nhieu loai xo so gan đay cho phep nguoi mua lua chon so tren ve so, dan đen viec co the co nhieu nguoi chien thang trong mot ky quay so.


Lich su co đien Co nhung bang chung ghi nhan đau tien ve mot tro choi xo so la cac phieu keno tu trieu đai Han Quoc Trung Quoc giua nam 205 va 187 TCN. Tin rang nhung tro choi xo so nay đa giup tai tro cho cac du an chinh phu quan trong nhu Van Ly Truong Thanh. Tu tac pham Sach Nhac Trung Quoc (the ky II TCN), co mot đe cap đen mot tro choi ve may man nhu "viec rut mot manh go", trong ngu canh duong nhu mo ta viec rut tham.
Nhung cuoc xo so chau Au đau tien đuoc biet đen đa đuoc to chuc trong thoi ky Đe che La Ma, chu yeu la mot hinh thuc giai tri trong cac bua tiec toi. Moi khach moi se nhan đuoc mot ve va cac giai thuong thuong la nhung mon đo tinh te nhu bo đo an. Moi nguoi giu ve đeu đuoc đam bao co phan thuong. Tuy nhien, loai xo so nay chi đon gian la viec phan phat qua tang boi nhung quy toc giau co trong cac buoi tiec vui mung Saturnalia. Cac ho so som nhat ve mot cuoc xo so ban ve la cuoc xo so do Hoang đe La Ma Augustus to chuc. Tien đuoc su dung đe sua chua Thanh pho Rome va nhung nguoi chien thang se đuoc trao giai thuong duoi dang cac mon đo co gia tri khong đong đeu.


Lich su thoi Trung Co Cac cuoc xo so đau tien đuoc ghi nhan đe ban ve voi giai thuong duoi dang tien mat đa đuoc to chuc o vung Vung đat thap vao the ky XV. Cac thi tran khac nhau đa to chuc cac cuoc xo so cong cong đe gay quy cho cac cong trinh phong thu thi tran va giup đo nguoi ngheo. Ho so cua cac thi tran Ghent, Utrecht, va Bruges cho thay rang cac cuoc xo so co the con co hon. Mot ban ghi ngay 9 thang 5 nam 1445 tai L'Ecluse đe cap đen viec gay quy đe xay tuong va cong trinh phong thu thi tran, voi mot cuoc xo so co 4.304 ve va tong giai thuong 1737 florin (tuong đuong khoang 170.000 USD vao nam 2014). Trong the ky XVII, viec to chuc xo so o Ha Lan đe gay quy cho nguoi ngheo hoac đe thu tien cho muc đich cong cong rat pho bien. Cac cuoc xo so rat đuoc ua chuong va đuoc ca ngoi nhu mot hinh thuc thue khong đau đon. Staatsloterij, mot cong ty xo so do nha nuoc Ha Lan so huu, la cong ty xo so lau đoi nhat (nam 1726). Tu "lot" trong tieng Ha Lan co nghia la "đinh menh", tu đo co tu tieng Anh "lottery" đe chi cuoc xo so.
Cuoc xo so Y đau tien đuoc ghi nhan đa đuoc to chuc vao ngay 9 thang 1 nam 1449 tai Milan do Cong hoa Ambrosian Vang to chuc đe tai tro cho cuoc chien chong lai Cong hoa Venice. Tuy nhien, tai Genoa, Lotto tro nen rat pho bien. Nguoi ta đa đat cuoc vao ten cua cac thanh vien Hoi đong lon, đuoc rut tham, nam trong so chin muoi ung cu vien moi sau thang. Loai co bac nay đuoc goi la Lotto hoac Semenaiu. Khi nguoi ta muon đanh cuoc thuong xuyen hon hai lan mot nam, ho bat đau thay the ten ung cu vien bang cac so va xo so hien đai ra đoi, tu đo ca xo so hop phap hien đai va tro choi so bat hop phap co the đuoc truy nguon goc tu đo.


Lich su thoi Hien đai som = Phap, 1539-1789 =
Vua Francis I cua Phap đa kham pha ra xo so trong nhung cuoc chien o Italy va quyet đinh to chuc mot cuoc xo so nhu vay trong vuong quoc cua minh đe giup tai chinh quoc gia. Cuoc xo so Phap đau tien, Loterie Royale, đuoc to chuc vao nam 1539 va đuoc uy quyen bang sac lenh Chateaurenard. No luc nay đa that bai, vi ve rat đat đo va cac tang lop xa hoi co kha nang mua ve phan đoi du an nay. Trong hai the ky tiep theo, xo so o Phap bi cam hoac, trong mot so truong hop, đuoc dung tha.


= Anh, 1566-1826 =

Mac du nguoi Anh co the đa thu nghiem voi viec to chuc raffles va cac tro choi tuong tu dua tren may rui, cuoc xo so chinh thuc đau tien đuoc ghi nhan đuoc cong nhan boi Nu hoang Elizabeth I, vao nam 1566 va đuoc to chuc vao nam 1569. 400.000 ve đuoc phat hanh voi gia 10 shilling moi ve (khoang 3 tuan luong cua cong dan thong thuong), voi giai thuong chinh tri gia khoang 5.000 bang Anh. Cuoc xo so nay đuoc thiet ke đe gay quy cho "sua chua cac cang bien va cung co vung chac cua Vuong quoc, va cac cong trinh tot cong cong khac", bao gom xay dung cac cang va tau moi cho ham đoi hoang gia. Moi nguoi nam giu ve đeu đuoc nhan giai thuong, va tong gia tri cua cac giai thuong bang voi so tien gay quy. Cac giai thuong co dang "tien mat san co" va hang hoa co gia tri nhu bat bac, tham va vai lanh tot. Ngoai ra, moi nguoi tham gia con đuoc mien truy na mot lan, "mien la toi pham khong phai la cuop bien, giet nguoi, toi ac nghiem trong hoac phan quoc". Cuoc xo so đuoc quang cao bang nhung cuon giay dan tren khap đat nuoc voi cac ban phac thao cua cac giai thuong.
Do đo, so tien tu xo so đuoc nhan la mot khoan vay khong lai suat cho chinh phu trong suot 3 nam ma cac ve đuoc ban. Trong nhung nam sau đo, chinh phu đa ban quyen mua ve xo so cho cac nha moi gioi, nguoi sau đo thue đai ly va nhan vien ban ve. Nhung nha moi gioi nay cuoi cung tro thanh nhung nha moi gioi chung khoan hien đai cho cac du an thuong mai khac nhau. Đa phan nguoi dan khong the đu kha nang chi tra toan bo gia ve xo so, vi vay cac nha moi gioi se ban co phan trong mot ve; đieu nay dan đen viec phat hanh cac ve voi chu thich nhu "16 phan" hoac "Lop 3".
Nhieu xo so tu nhan đa đuoc to chuc, bao gom viec gay quy cho Tong cong ty Luan Đon đe ho tro viec đinh cu tai Jamestown, My. Xo so Nha nuoc Anh đa dien ra tu nam 1694 đen nam 1826. Do đo, xo so Anh đa keo dai hon 250 nam, cho đen khi chinh phu, duoi ap luc khong ngung tu đoi lap trong Quoc hoi, tuyen bo mot cuoc xo so cuoi cung vao nam 1826. Cuoc xo so nay đa bi nhung nha binh luan đuong thoi che gieu la "cuoc đau tranh cuoi cung cua nhung nha đau tu trong long tin cua cong chung đe tao su pho bien cho cuoc xo so cuoi cung cua ho".


= Bac My thuoc Anh 1612–1783 =
Mot cuoc xo so Anh, đuoc su cho phep cua Vua James I, đuoc cap cho Tong cong ty Luan Đon vao nam 1612, cho phep ho gay quy đe giup đinh cu cho cac dan cu trong thuoc đia Anh đau tien tai Jamestown, Virginia.
Xo so o đinh cu thuoc đia My chu yeu đa đong vai tro quan trong trong viec tai tro cho ca du an tu nhan va cong cong. Đa đuoc ghi nhan rang hon 200 cuoc xo so đa đuoc phe chuan tu nam 1744 đen 1776, va chung đa đong vai tro quan trong trong viec tai tro cho đuong sa, thu vien, nha tho, truong đai hoc, kenh đao, cau cong, v.v. Vao nhung nam 1740, su thanh lap cua Đai hoc Princeton va Đai hoc Columbia đa đuoc tai tro boi cac cuoc xo so, cung nhu Đai hoc Pennsylvania thong qua Cuoc xo so Hoc vien vao nam 1755.
Trong thoi ky Chien tranh Phap - An Đo, mot so thuoc đia đa su dung xo so đe ho tro tai chinh cho cac cong trinh phong thu va đoi quan dan cu đia phuong cua ho. Vao thang 5 nam 1758, Quan Massachusetts Bay đa gay quy bang cuoc xo so cho "Cuoc van đong chong lai Canada".
Benjamin Franklin đa to chuc mot cuoc xo so đe gay quy mua phao đe bao ve Philadelphia. Mot so cuoc xo so nay đa cung cap cac giai thuong duoi dang "Pieces of Eight". Cuoc xo so Mountain Road Lottery cua George Washington vao nam 1768 khong thanh cong, nhung cac ve xo so hiem co mang chu ky cua Washington đa tro thanh đoi tuong suu tam; mot vi du đa đuoc ban voi gia khoang 15.000 đo la vao nam 2007. Washington cung la mot nguoi quan ly cho "Slave Lottery" cua Đai ta Bernard Moore vao nam 1769, trong đo quang cao đat đai va no le lam giai thuong tren The Virginia Gazette.
Khi khoi đau cuoc Cach mang, Quoc hoi Lien luc đia đa su dung xo so đe gay quy ho tro Quan đoi Thirteen Colonies. Alexander Hamilton đa viet rang xo so nen đuoc giu đon gian va rang "Moi nguoi... se san long mao hiem mot khoan nho vi co hoi co the thu đuoc loi nhuan đang ke... va se uu tien co hoi nho đe co co hoi chien thang lon hon la co hoi lon đe co co hoi chien thang it". Thue chua bao gio đuoc chap nhan la mot phuong thuc gay quy cong cong cho cac du an, va đieu nay đa dan đen niem tin pho bien rang xo so la mot hinh thuc thue an.
Cuoi cuoc Chien tranh Cach mang My, cac tieu bang phai su dung xo so đe gay quy cho nhieu du an cong cong.


= Cac quoc gia noi tieng Đuc =
Cuoc xo so lon đau tien tren lanh tho Đuc đa đuoc to chuc vao nam 1614 tai Hamburg.
O Ao, cuoc xo so đau tien đuoc to chuc vao nam 1751, trong thoi ky cua Nu hoang Maria Theresia, va đuoc đat ten la Lotto di Genova vi no dua tren 90 so.


= Tay Ban Nha, 1763 =
Tay Ban Nha co nhieu tro choi xo so phong phu, trong đo đa so đuoc van hanh boi Loterias y Apuestas del Estado, va cac xo so con lai do ONCE va chinh phu Catalonia van hanh. Tro choi xo so Tay Ban Nha đau tien đa đuoc choi tu nam 1763 va, trong hai the ky qua, viec choi xo so o Tay Ban Nha đa tro thanh mot truyen thong.
Xo so Giang sinh Tay Ban Nha (chinh thuc la Sorteo Extraordinario de Navidad [soɾˈteo ekstɾaorðiˈnaɾjo ðe naβiˈðað] hoac đon gian la Loteria de Navidad [loteˈɾia ðe naβiˈðað]) la mot cuoc xo so quoc gia. No đuoc to chuc hang nam ke tu nam 1812 boi mot chi nhanh cua Bo Cong vu Tay Ban Nha, hien đuoc goi la Loterias y Apuestas del Estado. Ten Sorteo de Navidad đuoc su dung lan đau tien vao nam 1892.
Xo so Giang sinh Tay Ban Nha la cuoc xo so co thoi gian lien tuc thu hai dai nhat tren the gioi. Đieu nay bao gom ca thoi ky Chien tranh Dan su Tay Ban Nha khi cuoc quay xo so đuoc to chuc tai Valencia sau khi phe Cong hoa buoc phai di chuyen thu đo tu Madrid. Sau khi che đo Cong hoa bi lat đo, cuoc xo so tiep tuc dien ra lien tuc duoi che đo Franco.


Ket qua cho nhung nguoi thang lon Mot nghien cuu cua Cuc Nghien cuu Kinh te Quoc gia (National Bureau of Economic Research) đa phat hien ra rang nhung nguoi o Thuy Đien gianh đuoc so tien lon tu xo so thuong giu đuoc tai san cua ho trong vong 10 nam, thuong tiep tuc giu cong viec nhung co nhieu ky nghi hon, va duy tri hoac tang cuong su hanh phuc va suc khoe tam than cua ho. Cung mot nghien cuu cung cho biet rang cau chuyen thong thuong "70% nguoi nhan mot luong tien lon se mat het no trong vai nam" la sai, va cau chuyen nay đa bi đat sai nguon tu To chuc Giao duc Tai chinh Quoc gia (National Endowment for Financial Education - NEFE). NEFE đa phat đi thong cao tach biet voi tuyen bo đo.
Tap chi Time đe cap đen "loi nguyen cua xo so". Co van tai chinh Don McNay đa đua ra nhung chuyen ke ung ho khang đinh nay trong cuon sach cua ong, Life Lessons from the Lottery (Nhung bai hoc ve cuoc song tu xo so).


Thanh toan giai thuong So tien thang (o Hoa Ky) khong nhat thiet đuoc tra theo hinh thuc tron goi, trai nguoc voi mong đoi cua nhieu nguoi tham gia xo so. O mot so quoc gia, chu yeu la Hoa Ky, nguoi chien thang co quyen lua chon giua viec nhan tra theo hinh thuc tra theo ky han va mot lan tra. So tien tra mot lan (theo hinh thuc tien mat hoac tron goi) it hon so tien thuong đuoc quang cao (theo hinh thuc tra theo ky han), xem xet gia tri thoi gian cua tien, ngay ca truoc khi ap dung bat ky thue thu nhap nao ma giai thuong phai chiu. Mac du so tien bi giu lai thay đoi theo quy đinh cua tung khu vuc va cach đau tu so tien thuong, nhung co nghien cuu cho rang nguoi chien thang lua chon tra mot lan mong đoi gianh đuoc 1/3 cua so tien thuong đuoc quang cao vao cuoi nam thue. Do đo, mot nguoi chien thang giai thuong tri gia 90 trieu đo la Hoa Ky lua chon nhan tien mat co the mong đoi thu ve 30 trieu đo la Hoa Ky sau khi nop cac tai lieu thue thu nhap cho nam ma giai thuong đuoc gianh đuoc.
Hop đong tra theo ky han cua xo so thuong keo dai tu 20 đen 30 nam. Mot so tro choi xo so o Hoa Ky, đac biet la nhung tro choi cung cap giai thuong "tron đoi", khong cung cap tuy chon tra mot lan. Theo mot so chuyen gia, lua chon tra theo ky han tot hon so voi lua chon tra mot lan, đac biet đoi voi nhung nguoi thieu kinh nghiem đau tu.
Trong mot so loai xo so truc tuyen, so tien tra theo ky han hang nam chi la 25.000 đo la, voi mot khoan tra mot lan lon vao nam cuoi. Hinh thuc tra gop nay thuong đuoc thuc hien thong qua đau tu vao cac chung khoan đuoc bao đam boi chinh phu. Cac cong ty xo so truc tuyen tra giai thuong cho nguoi chien thang thong qua bao hiem. Tuy nhien, nhieu nguoi chien thang chon lua tra mot lan, vi ho tin rang minh co the nhan đuoc muc loi suat đau tu tot hon o noi khac.
O mot so quoc gia, so tien thuong xo so khong chiu thue thu nhap ca nhan, do đo khong co hau qua thue phai xem xet khi chon lua phuong thuc thanh toan. O Phap, Canada, Uc, Đuc, Ireland, Y, New Zealand, Phan Lan va Vuong quoc Anh, tat ca cac giai thuong đuoc tra mot lan, khong chiu thue va mien phi cho nguoi chien thang. O Liechtenstein, tat ca cac giai thuong đeu khong chiu thue va nguoi chien thang co the chon nhan mot lan tra hoac theo hinh thuc tra theo ky han đoi voi cac giai thuong giai đoc đac.
O Hoa Ky, toa an lien bang đa lien tuc xac đinh rang cac khoan thanh toan mot lan nhan đuoc tu ben thu ba đoi lay quyen so huu cac hop đong tra theo ky han cua xo so khong đuoc coi la tai san von theo muc đich thue. Thay vao đo, so tien tra mot lan phai chiu xu ly thue thu nhap thong thuong.
Mot so nguoi thue mot ben thu ba đe đoi phieu xo so cho ho. Đieu nay co the đuoc thuc hien đe tranh tra thue thu nhap, che giau so tien thang đuoc đe tranh bi tich thu đe tra tien tro cap nuoi con, hoac đe rua tien loi nhuan tu hoat đong bat hop phap; mot so khu vuc đieu tra nhung nguoi "thang lon" qua thuong xuyen va co the đong bang thanh toan đe ngan chan nhung lam dung nay.
O cac khu vuc yeu cau tiet lo cong khai cho nguoi chien thang đe nhan giai thuong cua ho, mot so nguoi chien thang co the thue mot luat su thanh lap mot quy tin tuong mu đe ho co the nhan giai thuong va duy tri quyen an danh. Đieu nay đuoc thuc hien đe nguoi chien thang co the tranh lua đao, ghen ty va cac bat loi khac co the xay ra khi gianh đuoc giai thuong xo so.


Xac suat chien thang Co hoi gianh giai thuong xo so co the thay đoi rat lon tuy thuoc vao thiet ke cua xo so va đuoc xac đinh boi mot so yeu to, bao gom so luong so co the chon, so luong so trung đuoc rut, xem lieu thu tu co quan trong hay khong, va xem so đa rut co đuoc tra lai cho kha nang rut them hay khong.
Ta xet mot vi du: xo so Mega 6/45 o Viet Nam. Trong tro xo so nay, nguoi choi chon 6 so khac nhau tung đoi mot trong tap tu 01 đen 45, khong quan trong thu tu. Khi đo so bo so co the co la to hop chap 6 cua 45, hay 8.145.060 bo so. Tu đay ta co bang sau:

Mot so tro choi su dung tap so lon hon lam giam xac suat trung hon, vi du Lotto 6/49 cua Canada, dung tap so tu 01 đen 49.
Mot so tro choi su dung 2 tap so đoc lap, vi du Lotto 5/35 cua Viet Nam. Trong tro choi nay, ngoai viec chon 5 so khac nhau tu 01 đen 35, nguoi choi can chon them mot so "đac biet" tu 01 đen 12 (so "đac biet" khong nhat thiet phai khac voi 5 so đa chon truoc đo).
So "đac biet" co the la mot trong nhung so con lai sau khi quay xong cac so trung thuong chinh cua cuoc xo so; nghia la so bong đuoc lay ra se lon hon so bong đuoc chon tren ve so. Power 6/55 cua Viet Nam la mot vi du, khi sau khi quay xong 6 so cua cac giai chinh, mot qua bong khac trong cac qua bong con lai se đuoc rut ra lam so "đac biet". Khi đo neu mot ve co 5 so trung voi 5/6 so chinh, va so con lai trung voi so "đac biet", thi nguoi mua se trung giai Jackpot 2.
Hau het cac loai xo so trao nhung giai thuong nho hon cho viec khop mot phan cua cac so trung, voi giai thuong nho hon cho viec khop it so hon. Mac du nhung giai thuong bo sung nay khong anh huong đen co hoi gianh giai thuong Jackpot, chung cai thien kha nang gianh đuoc mot so thu gi đo va do đo gia tang mot chut gia tri cua ve.


Xo so tai Viet Nam Tai Viet Nam, co hai loai xo so: xo so thuong, đuoc tach theo quy mo cap tinh va xo so đien tu (tieu bieu nhu Vietlott). Bo Tai chinh quan ly cac cong ty xo so cap tinh, va cac cong ty xo so nay thuc hien quay xo so va tra thuong cho nguoi trung.
An theo xo so la lo đe - mot dang xo so bat hop phap trong dan, lay ket qua cua giai đoc đac xo so thuong lam ket qua tra thuong. Tai Ha Noi, he thong "đai ly" so đe đa phat trien bam vao cac cua hang xo so thuong va cac quan tra đa, hoat đong kha cong khai. Ngoai ra, mot so nguoi choi đa chuyen qua đanh lo đe qua mang Internet.
Theo cac cong ty xo so thuong, doanh thu xo so thuong đang cang ngay cang giam vi khong canh tranh noi voi Vietlott va so đe.


Xem them Tham khao