James Augustine Aloysius Joyce (2 thang 2 nam 1882 – 13 thang 1 nam 1941) la mot tieu thuyet gia, nha van viet truyen ngan, nha tho va nha phe binh van hoc nguoi Ireland, đuoc đanh gia la mot trong nhung nha van co anh huong nhat the ky 20. Ong noi tieng nhat voi tieu thuyet buoc ngoat Ulysses (1922). Cac tac pham chinh khac cua ong la tap truyen ngan Dubliners (1914), cac tieu thuyet A Portrait of the Artist as a Young Man (1916) va Finnegans Wake (1939). Joyce con la tac gia cua cac tap tho Nhac thinh phong (Chamber Music, 1907), Tho mot xu mot bai (Poems Pennyeach, 1927), Colleted Poems, 1936. Du so luong khong nhieu nhung tho cua James Joyce co su anh huong rat lon đen cac nha tho Anh phai Hinh tuong. Gioi phe binh ngay nay đat Joyce o vi tri hang đau chu nghia hien đai Anglo-Saxon, cung voi T. S. Eliot, Virginia Woolf va Ezra Pound.
James Joyce sinh ra trong mot gia đinh trung luu tai Dublin. Thuo nho, Joyce đuoc giao duc theo tinh than Cong giao trong truong hoc nhung ve sau boi đao. Tai Đai hoc Cao đang Dublin, Joyce hoc ngon ngu va van hoc Anh cung nhu cac thu tieng khac. Nam 1902, Joyce đen Paris hoc y khoa nhung som tu bo roi quay lai Dublin. Nam 1904, Joyce gap Nora Barnacle, song chung va co 3 nguoi con nhung phai đen nam 1931 moi ket hon. Cap đoi song xa Ireland trong gan 35 nam tai Trieste, Zurich va Paris. Joyce tung đi day tieng Anh, gia su hay viet bai đang bao đe kiem song. Su nghiep van chuong lien tuc bi can tro do nhung thieu thon vat chat, benh khiem thi va hay chung tam than cua nguoi con gai Lucia.
Voi phong cach tu truyen ro ret, van xuoi cua Joyce in han the gioi Ireland, đac biet la Dublin, noi ong song thuo nho va truong thanh. A Portrait of the Artist as a Young Man khac hoa nhung xung đot noi tam trong ban nga khac cua nha van, tu bo ton giao đe đen voi van chuong. Đuoc coi la kiet tac van hoc Anh, tieu thuyet Ulysses mieu ta mot ngay trong đoi nhan vat Leopold Bloom qua hinh anh Dublin đong nhat voi y thuc chinh tac gia. Ong tiep tuc đay thu nghiem nghe thuat cua minh len cuc đo trong tieu thuyet Finnegans Wake, mot tac pham chat đay ma hoa, noi y nghia an giau kho hieu sau ngon tu va phong cach đoc đao. Khi đuoc hoi vi sao lai chon phong cach kho khan nhu vay, ong tra loi "đe lam cac nha phe binh ban ron trong 300 nam toi".
James Joyce đuoc cong đong noi tieng Anh tuong niem thuong nien vao ngay 16 thang 6 (Bloomsday) la ngay dien bien trong tieu thuyet Ulysses. Tac pham cua Joyce anh huong đen Samuel Beckett (hoc tro ong), William Faulkner, Eugene O'Neill, Djuna Barnes, Jorge Luis Borges va Umberto Eco.


Tieu su = Hoan canh va giao duc =


 Chinh tri xa hoi  James Joyce sinh ra gan 30 nam sau Nan đoi lon o Ireland, mot bi kich thay đoi ca van hoa chinh tri đat nuoc, khien Ireland sut giam uoc tinh 20-25% dan so. Tu nam 1801, Ireland bi sap nhap vao Vuong quoc Anh tro thanh Vuong quoc Lien hiep Anh va Ireland (hoac thuong goi la Đe quoc Anh). Đo la thoi điem đe quoc thuoc đia đat đen đinh cao vao thoi Victoria cua Anh (1837–1901). Bi nguoi Anh cai tri va ap đat van hoa, nguoi Ireland nung nau tam ly phan khang, ra suc co vu cho phong trao Huynh đe Fenian, mot hinh thuc chu nghia dan toc ra đoi nam 1858. Duoi anh huong cua chu nghia lang man, nguoi Fenian mo ve nuoc cong hoa Ireland đoc lap va tham chi chap nhan giai phap bao luc. Bau khong khi chinh tri cang thang chuyen bien thanh chu nghia khung bo cuc đoan. Vi du nhu nam 1882 xay ra vu sat hai tan Thu ky truong Ireland bang dao hay vu tham sat mot gia đinh ho Joyce. Mot loai chu nghia dan toc khac it cuc đoan hon, khong chu truong bao luc đuoc hinh thanh quanh Charles Stewart Parnell. Xa hoi nhung nam đau đoi cua James Joyce đay day cac chi phoi chinh tri nhu phong trao Fenian, hoc thuyet Parnell, đoi luc ca hai trao luu cung song song ton tai đong thoi. Cha cua Joyce luc tre bi cuon vao voi Fenian, con ve sau lai ton tho Parnell. Nhung cuoc tro chuyen thuong xuyen cua nguoi cha voi ban be ve chinh tri gia nay cung nhu so phan Ireland tham nhuan phan đau tien trong tieu thuyet đau tay cua Joyce A Portrait of the Artist as a Young Man. Khi bi om, nhan vat chinh Stephen day len noi so chet đan xen voi hinh anh đau thuong trong ky uc tre tho ve đam tang Parnell. Hay tai tiec Giang sinh, tuyet vong truoc boi canh chinh tri hon loan, Stephen buoc len truong thanh hon. Tuy nhien, huyen thoai Parnell van la bieu tuong ghi dau sau đam cho thoi tho au đuoc Joyce ly tuong hoa, ma ong goi la "nhung ngay thang Tam" trong Finnegans Wake (Finnegan thuc tinh). Theo William Butler Yeats, van hoc Ireland hien đai bat đau ngay sau đo, khi hinh tuong Parnell sup đo, xa hoi "vo mong va đau buon" quay lung lai voi chinh tri, toan tam danh cho van hoa.


 Cha me  Cha cua James la John Stanislaus Joyce (1849–1931) que o Cork, co ho hang voi chinh tri gia noi tieng Daniel O'Connell "The Librator" (nguoi giai phong). Theo Richard Ellmann, "Joyce" xuat phat tu joyeux (hanh phuc) trong tieng Phap hoac jocax trong tieng Latinh, giong nhu tien đinh cho nha van coi van hoc la "thanh than hoan lac". Tinh tinh phong khoang, vui ve va thich phieu luu, John Stanislaus Joyce đa co mot cuoc song đay mau sac. Nam 1859, ong đuoc cha me đang ky theo hoc tai Cao đang Cong giao St. Colman tai Fermoy. Sau gan mot nam, ong bo hoc phan vi đoi song khac kho cung nhu suc khoe yeu nen chi ham me the duc the thao. Ve sau, James thua huong đuoc niem đam me đien kinh va cricket tu cha. Khi con thieu nien, John tung lam viec tren thuyen hoa tieu o cang Cork. Tai đo, ong hoc đuoc nhieu tieng long cua thuy thu khi thuong uong ruou voi ban be. John hoc y trong ba nam (1867–1870) tai Queen's College, Cork, nhung khong tot nghiep đuoc do loi song bua bai, chay theo khoai lac. Ngoai ra, John con yeu thich dien xuat va the thao. Nam 1874 hoac 1875, John chuyen đen Dublin lam thu ky tai mot nha may chung cat ruou, va tham gia nhieu hoat đong khac nhu san ban hay opera. Ca si Barton McGuckin noi tieng thoi bay gio đa goi John la "giong tenor hay nhat Ireland". Đa tai nhung khong tap trung linh vuc nao cu the, luon cho rang minh la nan nhan cua thoi cuoc, đam chim trong ly tuong chinh tri, trong nhung cuoc tro chuyen bat tan va cac thu vui phu phiem nhu uong ruou hay ca hat, cha cua James Joyce la hinh mau goi cam hung cho con minh voi hinh anh tran tre sinh luc. Cach dien đat cua cha đuoc James khac hoa trong chuong Cyclops cua tieu thuyet Ulysses, vi du like a shot off a shovel ("nhu mot cai hat xeng" y la "nhanh") hay Twixt you and me, Caddereesh (Giua anh va toi, Caddereesh); hoac nhu trong Finnegans Wake nhac đen hinh anh nguoi linh Ireland Buckley do du chia sung vao vien tuong Nga nam tren tran đia Krym voi chiec quan tut xuong, qua đo bay to long trac an voi nhung nguoi de bi ton thuong. James dung nen mot so nhan vat quan trong dua theo hinh mau cha minh nhu Simon Dedalus (A Portrait of the Artist as a Young Man, Ulysses), Humphrey Chimpden Earwicker (Finnegans Wake) hoac Leopold Bloom (Ulysses). Trong A Portrait of the Artist as a Young Man, nhan vat Stephen Dedalus chinh la hinh anh ban than James Joyce đa mo ta cha minh nhu sau:

Ngay 5 thang 5 nam 1880, John Stanislaus Joyce ket hon voi Mary Jane ("May") Murray. Sinh nam 1859 tai Longford, May lon len va đuoc day do o truong Miss Flynn tai Dublin, truong cung do hai bac gai cua ba đieu hanh. Tai đay, May hoc thanh nhac, duong cam, khieu vu cung nhu nghe thuat giao thiep. Co cha me cam thu am nhac sau sac nhu vay, ngay tu khi con nho James Joyce đa hoa minh trong bau khong khi đay giai đieu va đuoc khoi day niem đam me voi tinh nhac trong ngon ngu. Me James la tin đo Cong giao mo đao, nen cac bieu tuong long sung kinh nhu thanh gia, nen thanh, trang hat tran ngap trong goc nhin be tho cua nha van thuo nho. Nhung cha James lai to thai đo chong Cong giao va hang giao pham, giong nhu đa so nguoi Ireland khi ay tin rang Giao hoi Cong giao co the thoa hiep bat loi voi gioi Khang Cach Anh.


 Thoi tho au (1882–1888)  James Joyce sinh ngay 2 thang 2 nam 1882, đung vao Le Đuc Me thanh tay. James la con thu hai cua John Stanislaus Joyce va Mary Jane Murray. Truoc đo, Mary Jane sinh non con đau long vao ngay 23 thang 11 nam 1880 nhung đua be chi song đuoc tam tuan. Mary Jane mang bau ca thay 17 lan (hoac 15), nhung chi 10 lan vuot can thanh cong. Voi gia đinh đong con nhu vay, ho muon mot ba con xa cua John la Elizabeth Conway đen giup.
Joyce đuoc rua toi ngay 5 thang 2 nam 1882 tai Nha nguyen đuong gan (chapel of ease) Thanh Giuse o Roundtown (nay la Terenure ngoai o Dublin). Trong giay khai sinh, ten đem bi ghi sai thanh Augusta thay vi Augustine. Ten goi au yem luc nho o nha la Sunny Jim, the hien mong uoc cua cha me muon con minh co cuoc đoi song yen be lang. Luc đau, gia đinh Joyce song o Dublin's Rathgar, 41 Brighton Square West. Cha James đuoc thang tien vi tri trong xa hoi, nam 1884 gia đinh chuyen đen 23 Đai lo Castlewood, roi nam 1887 toi toa nha ben bo bien thi tran Bray, cach Dublin 20 km. Ban be John Stanislaus thuong ghe tham vao cuoi tuan, mot vai trong so đo đa gay cam hung cho nhan vat trong cac tac pham cua Joyce ve sau. Vi du, nguoi ho hang ben noi William O'Connell chinh la hinh mau cho nhan vat "bac Charles" trong A Portrait of the Artist as a Young Man. Trong cung tac pham con co nhan vat "co Dante" hien than cua nu gia su Elizabeth Conway, nguoi co anh huong nhat đen Joyce chi sau cha me.

Co Dante rat nghiem tuc quan tam đen viec giao duc James Joyce, day cau biet đoc, biet viet, ca so hoc va đia ly. Co co gang nhoi cho cau be nhung tu tuong dan toc va ton giao cua minh, nhung chinh nhung menh lenh cua co đa tac đong xau đen tinh tho ngay non not cua đua tre. Trong Portrait, co Dante ham doa cau be Stephen rang "neu khong xin loi thi chim đai bang se lao xuong va moc mat cau ay", giong nhu loi nguyen nghiet nga, Joyce lon len gap van đe ve thi luc. Nhung bai hoc ton giao cua co đay day hinh anh ngay tan the, in han trong Joyce noi so hai sam set đay phi ly ve con thinh no cua Chua. Joyce khong bao gio thoat khoi noi so am anh tu thuo nho nay, đen muc mot nguoi ban hoi vi sao ong lai so set, nha van tra loi "Anh khong đuoc lon len tai Ireland Cong Giao đo". Trong Finnegans Wake, Joyce goi Thien Chua la "Đang giang sam set tu tren cao" con trong A Portrait of the Artist as a Young Man, nhan vat an nan truoc quyen nang thien thuong va tu hoi "Sao Chua khong đanh chet cau?". Ong con mot noi am anh thuong truc khac la chung so cho, cung hinh thanh tu thuo nho, sau khi bi mot con cho san Ireland tan cong tren bai bien Bray.
James Joyce vao hoc truong mau giao cua co Raynor va me tai Bray. Cau ket than voi co be hang xom Eleanor (Eileen) Vance. Vi nha Eileen theo Tin Lanh nen co Dante ngan can hai đua choi voi nhau, co đe James rang neu lam ban voi nhung ai khong theo Cong Giao thi se bi đay xuong hoa nguc. Loi nay phan tac dung va co le cung muon lam nguoc lai, hai đua tre lap ra boi canh "đia nguc" đe choi voi nhau, James đong vai ac quy con co be la "nan nhan" nam duoi xe cut kit bi lat, tao ra nhung tieng đong đang so. James cung lam mot vo kich nho ve nguyen toi, tu minh vao vai con ran con hai đua em Stannie va Margaret Alice dien Adam va Eva. Trung hop la nhieu nam sau, nha van bi ba chu nha o Zurich đat biet danh la Ngai Satan vi luc nao cung đe rau cam nhon, dang đi manh me cung quan ao chinh te.


 Clongowes Wood (1888–1891)  Thang 9 nam 1888, James Joyce nhap truong Clongowes Wood tai thi tran Sallins (gan thanh pho Clane), hat Kildare. La truong Cong Giao noi tru do Dong Ten thanh lap nam 1814, voi danh tieng tai Ireland, Clongowes Wood co ve la lua chon hoan hao ma cha me James muon bien con trai minh thanh mot quy ong thuc thu. Hoc phi 25 bang mot nam nam trong kha nang gia đinh chi tra mot cach de dang. O truong, James đuoc hoc tieng Anh, toan, tieng Latinh va ton giao, Cach hoc co ban la hoc thuoc long qua sach giao ly duoi dang van đap. Cau truc giao ly van đap chinh la khung suon chuong Ithaca trong tieu thuyet Ulysses. Voi tri nho phi thuong, Joyce nhanh chong đung đau lop, gay an tuong voi hieu truong la Cha Conmee. Ban hoc thi khong hieu đuoc tri thong minh cua Joyce va chi thay cau lam li, yeu đuoi. Thuc ra Joyce bi lu ban hoc la con cai gioi thuong luu doa nat. Đe khong bi khinh thuong, trong A Portrait of the Artist as a Young Man, nhan vat Stephan Dedalus noi doi rang cha minh la quy ong thuong luu con chu bac minh la tham phan va tuong quan. Ngay 21 thang 4 nam 1889, cau be lan đau tien du Tiec Thanh, su kien quan trong đoi voi đoi song tam linh nguoi Cong Giao. Giao duc ton giao đuoc tang cuong bang cach thuong xuyen du le cung nhu phai ky luat nghiem ngat trong truong. Co "Sach trung phat" đe ghi lai loi hoc tro nhu quen sach vo, đi giay ban va noi tuc la đieu khien Joyce co ve rat thich thu. Nam 10 tuoi, Joyce lay ten Thanh Aloysius Gonzaga (Thanh bao tro gioi tre va quy toc) lam ten đem nhung khong bao gio dung toi.
Tai Clongowes Wood, James Joyce cam thay xa la va co đon, nhu nhung trang đau cua cuon tu truyen Portrait:

Trong cac mon the thao, cau chi thich chay va cricket, đen tan khi truong thanh, Joyce van con thich cricket. Trong cac ky le cua truong, Joyce tham gia dien nhieu vo kich khac nhau. Qua sach giao khoa, Joyce đuoc tiep xuc voi lich su co đai, than thoai Hi Lap-La Ma (lan đau tien biet ve Ulysses) va nhung tac pham nhu Ba tuoc Monte Cristo hay tho Byron. Co lan bi Cha Daly trung phat khong cong bang truoc ca lop vi lam vo kinh khong cho hoc nua, Joyce tro thanh anh hung trong mat cac ban khi can đam ke het cho hieu truong Cha Conmee. Cau khong đuoc tan huong viec nay lau vi phai thoi hoc vao mua thu nam 1891 do cha me gap kho khan tai chinh nen khong the tra noi hoc phi, va cung co the do suc khoe cau khong tot.


 Tu hoc (1891–1893)  Lien quan đen be boi ngoai tinh va bi Giao hoi Cong Giao cung xa hoi Ireland tay chay, Charles Stewart Parnell qua đoi vao ngay 6 thang 10 nam 1891. Khi ay, cau be James Joyce moi 9 tuoi đa sang tac mot bai tho Et Tu, Healy (Con nguoi, Healy) đe to cao Timothy Healy, ke đa phan boi Parnell. John Stanislaus an tuong voi bai tho cua con trai đen muc đa cho in, phat cho ban be, tham chi con gui cho ca Thu vien Vatican nhung hien nay khong con giu đuoc ban sao nao cua tac pham "đau tay" nay. Su sup đo cua Parnell khong chi lam John chim vao that vong ma con anh huong truc tiep đen su nghiep cua ong. Ten ong xuat hien trong danh sach nhung con no pha san tren to Stubbs Weekly Gazette va Perry's Gazette. Ong bi mat chuc va buoc phai nghi huu som. Buong tha theo so phan, ong ngay cang nghien ruou, boc phat bao luc truoc mat vo (tham chi co lan đinh bop co vo) va cac con. Gia đinh Joyce buoc phai chuyen đen Blackrock (ngoai o Dublin) va đoi nha lien tuc trong thoi gian rat ngan, cuoi cung ve lai thu đo.
Chi tiet ve giai đoan nay cua James khong ro rang. James tu hoc o nha trong khi cac em van tiep tuc đen truong. Cau lam tho va bat đau viet tieu thuyet voi ban hang xom. Thuong xuyen dao choi tren đuong pho Dublin, ghi nho toan bo kien truc thanh pho, quan sat cuoc song đa dang cua moi nguoi, Joyce co đuoc nguon cam hung vo tan cho cac sang tac mai sau. "Tuong đai" quan trong nhat cua thanh pho la dong song Liffey thuong đuoc than thanh hoa trong van cua Joyce va tro thanh net chu đao trong tieu thuyet Finnegans Wake. Tu thang 1 đen thang 3 nam 1893, James va Stannie theo hoc truong O'Connell o North Richmond danh cho cac gia đinh co hoan canh kho khan, ve sau nha van co gang xoa bo chi tiet nay trong tieu su minh. Cha cua James bat ngo gap lai Cha Conmee chuyen tu Clongowes Wood toi Dublin, James Joyce đuoc hoc mien phi tai truong Belvedere College moi cua Dong Ten.


 Belvedere College (1893–1898)  Belvedere College khong phai truong noi tru nen hoc sinh hoan toan tu do vao buoi chieu va buoi toi. Chuong trinh hoc danh rieng cho giao duc Cong Giao. Ngoai ton giao, toan hoc, ba ngoai ngu (tieng Latinh, tieng Phap, tieng Y), Joyce con thich hoc tieng Anh va van hoc Anh, thay George Dempsey som nhan thay cau hoc tro nay la "cau be voi vo so y tuong trong đau". Mon ngu van tai Belvedere College khong chi chu trong tu nguyen hoc hoac ngu phap, ma con phat trien ky thuat dich, chuyen ngu trung thanh voi van ban ngoai ngu goc. Kevin Sullivan neu bat vai tro ky luat Dong Ten trong viec hinh thanh nghe si ngon tu trong Joyce, nha van bi cuon hut, tham chi am anh ve kha nang bien đoi cua đong tu.
La hoc sinh uu tu guong mau, James Joyce nhan hoc bong va đuoc bau lam nhom truong Hoi tuong te Đuc Me Đong Trinh Maria (Sodality of the Blessed Virgin Mary) trong truong. Chiu anh huong đac biet tu tho Byron, Ferguson va Yeats, Joyce đa viet loat phac thao Silhouettes (Hinh bong) va tap tho Moods (Tam trang). Theo Costello, đoc Lich su Florence cua Machiavelli đa đua Joyce đen nhin ra ban chat ban sac van hoa thanh pho que huong Dublin. Tuy nhien, o mat bi mat cua tuoi đang lon, cau thieu nien co nhung ham muon xac thit. Cau tan tinh mot co hau gai tre va quan he lang nhang voi gai lang choi. Mac cam toi loi đuoc khac hoa qua cuoc tron chay ban đem trong tieu thuyet A Portrait of the Artist as a Young Man. Joyce hoi han, cam thay minh đa phan boi ly tuong Cong Giao. Bai giang nong chay cua hieu truong ve cuoc đoi Thanh Phanxico Xavie mot lan nua lam day len trong chang thanh nien noi so hai su đoan phat cua Thuong Đe. Trong vai thang, James Joyce no luc khong met moi đe lay lai long yeu kinh đoi voi Kito giao. Ve sau, ong đa goi mot cach hai huoc moi hanh đong sung bai cua minh khi ay đeu la mot giao dich thien thuong:

Du co gang ngoan đao, viec xa roi hoc thuyet Cong Giao la khong the đao nguoc, Joyce coi tin nguong moi cua minh la nghe thuat, noi ong cong hien ca phan đoi con lai. Trong A Portrait of the Artist as a Young Man, Stephen Dedalus đa nhin thay mot thi kien (hay "epiphany - hien linh" nhu loi nha van) tren bai bien Dollymount Strand voi hinh anh co gai đep chet nguoi, toc đen dai nu tinh choi đua trong lan nuoc. Hinh anh loi cuon, kheu goi nhu đoi lap voi su diu dang thuan khiet cua Đuc Me Đong Trinh, tro thanh bieu tuong keu goi đen voi nghe thuat. Loi cua Stephen "Song, pham sai lam, vap nga, chien thang va lam lai cuoc đoi!" duong nhu la phat ngon cua mot James Joyce truong thanh.


 Nhung nam đai hoc (1898–1902)  Mua thu nam 1898, James Joyce vao Đai hoc Cao đang Dublin (University College Dublin - UCD), tap trung hoc cac ngon ngu hien đai (tieng Anh, Phap, Y). Nam nhat đai hoc, Joyce đoc cac tac pham cua Carlyle, Macaulay, Ruskin, d'Annunzio, Sudermann, Dante, Zola, Blake va Turgenev. Thich san khau, Joyce sang tac vai vo kich (nay khong con) trong đo co My Brilliant Career (Su nghiep ruc ro cua toi) va coi đo la "tac pham thuc su đau tien trong đoi toi". Tuy nhien, tac pham noi tren cung tap tho Shine and Dark (Sang toi) bi nha phe binh William Archer tu choi khong đuoc xuat ban. Mac du nhin ra tai nang tuyet voi cua chang sinh vien tre, Archer khuyen Joyce chua voi ra mat. Mot anh huong đang chu y voi Joyce đen tu nha viet kich nguoi Na Uy Henrik Ibsen, nguoi dung hoa cac trao luu van hoc đuong thoi la chu nghia hien thuc va chu nghia tuong trung qua cac tac pham cua minh. Nam 1900, Joyce viet cho tap chi Fortnightly Review bai đanh gia khen ngoi vo kich Nar vi døde vaagner (Khi ke chet chung ta thuc tinh) cua Ibsen. An tuong ve bai phe binh, Ibsen bay to long nguong mo khi gui cho chang sinh vien 19 tuoi mot la thu tieng Na Uy. Joyce cung phuc đap cam on lai. Joyce viet nhieu bai bao phe binh van hoc-nghe thuat, thuong qua đo bay to thai đo bat đong chinh kien cua minh. Tu buc tranh Ecce Homo cua Mihaly Munkacsy, Joyce to cao xa hoi gia hinh, rap khuon ton giao va thap hen vi đa tay chay Parnell giong nhu dan Do Thai khuoc tu Chua Giesu. Joyce ung ho Yeats khi vo kich The Countess Cathleen (Nu ba tuoc Cathleen) bi cao buoc la di giao. Ban hoc thoi sinh vien cua Joyce ve sau tro thanh nhung tri thuc noi bat co the ke đen nhu John Francis Byrne, Thomas Kettle, Constantine Curran, Francis Skeffington va George Clancy, nhung nguoi tro thanh hinh mau cho cac nhan vat trong tac pham cua Joyce. Tham gia Hiep hoi Van hoc va Lich su (Literary and Historical Society) o Dublin, tai đo Joyce co chuyen luan Drama and Life (Kich va đoi) thanh cong ruc ro ngay 20 thang 1 nam 1900. Cang ngay cang đam me nghe thuat va viet lach khien Joyce khong tap trung hoc đuoc roi nhan điem thi kem. Trong khoang thoi gian đo, gia đinh Joyce gap canh thieu thon tram trong, nguon thu nhap duy nhat la tien tro cap cua John Stanislaus. James Joyce chi ve nha vao ban đem, thuong se ngoi lai Thu vien Quoc gia cho đen 10 gio toi. Thomas Kettle nho lai ve Joyce "uong buong, kho tinh, me đam nghich ly elf... the hien tinh than van hoc".


= Truong thanh va su nghiep =


 Khoi đau xuat ngoai (1902–1904)  Ra truong voi điem so trung binh nen khong the kiem đuoc viec lien quan, Joyce quyet đinh theo hoc nganh khac la y khoa nhung khong phai o Dublin ma la Paris. Lady Gregory tra tien cho Joyce sang Paris, ba la nha viet kich, nghien cuu van hoa dan gian va bao tro nhiet thanh cho van hoa Ireland. Cung trong nam 1902, Joyce gap go hai nhan vat van chuong quan trong: nha huyen bi hoc George Russell va nha tho William Butler Yeats. An tuong voi kha nang thien tai cua chang trai tre, ca Lady Gregory lan Russell hay Yeats đeu co gang bo qua cach cu xu tho lo va thai đo kieu ngao thai qua cua Joyce. Russell noi Joyce "cao ngao nhu Lucifer". Ban cua Yeats la nha tho Arthur Symons mieu ta ong la "su tong hop ky di giua thien tai nham hiem va tai nang bat on".
O Paris, Joyce phai chiu thieu thon đu đieu ve vat chat, bi đoi, chiu ret va thieu mac. Ong nghi hoc mot thoi gian ngan va lam gia su tieng Anh đe tu trang trai cuoc song. Ong thuong xuyen đen Thu vien Quoc gia Phap va Thu vien Sainte-Genevieve. Tieu thuyet Les Lauriers sont coupes (Cay nguyet que bi cat) cua Edouard Dujardin giup ong kham pha ky thuat van hoc moi đoc thoai noi tam, ve sau đuoc hoan thien trong cac tac pham thong qua dong y thuc va giup Joyce noi tieng. Đong thoi, Joyce viet truyen ve nhung khai thi ma cac nhan vat chinh nhan đuoc (epiphany - hien linh), qua đo bay to cach nhin nhan ban than va the gioi hoan toan moi, đay la nhung mo đau cho tap truyen Dubliners. Ngay 10 thang 4 nam 1903, nhan đuoc tin me sap qua đoi, ong tro ve Dublin.
Bi xo gan nang (hoac ung thu nhu quan điem mot so nha tieu su), Mary Jane Joyce bat đong đoi con minh ve. Ba khuyen con trai quay ve nha tho xung toi, hiep thong tro lai nhung Joyce tu choi. Ngay 13 thang 8 nam 1903, ba qua đoi sau vai gio hon me, ca gia đinh quy quanh ba đe cau nguyen, ngoai tru hai anh em James va Stannie la nhung nguoi đa bo đao. Du the hien la minh theo chu nghia khac ky, cai chet cua nguoi me đa tac đong lon đen nha van. Khoang thoi gian ke tiep o Dublin, Joyce đen voi ruou nhu cha minh, hoan toan chim đam trong cac quan ruou say xin cung voi Oliver Gogarty. Mot lan say ruou, ong bi mot nguoi linh đanh cho nhu tu do hieu lam o St Stephen's Green Park, may đuoc nguoi quen cua cha la Alfred H. Hunter đua ve tri thuong. Hunter bi ca Dublin đon đai la nguoi Do Thai co co vo lang loan, tro nen hinh mau cho nhan vat Leopold Bloom trong Ulysses. Con ban than Gogarty tro thanh Buck Mulligan qua cach thuc hu cau goi lai tinh tiet đang xau ho:

Thang 1 nam 1904, đuoc em trai Stannie goi y, Joyce thu gui tu truyen ngan voi tua đe A Portrait of the Artist (Chan dung nghe si) cho tap chi Dana. Tac pham đanh dau su truong thanh cay but lai bi toa soan tu choi, ong quyet đinh dung no đe viet tieu thuyet Stephen Hero. Tuy nhien, ban thao gan nghin trang nay cung bi bo lai va chi đuoc xuat ban sau khi Joyce qua đoi, con noi dung chinh đuoc chuyen tai thanh tieu thuyet A Portrait of the Artist as a Young Man nam 1916. Ngay 10 thang 6 nam 1904, Joyce gap vo tuong lai la Nora Barnacle đang giup viec tai khach san Finn. Ngay 16 thang 6, ho lan đau hen ho, ngay nay ve sau đi vao lich su van hoc, tro thanh ngay ky niem Bloomsday cua tac pham Ulysses. Cuoc song nhung thang cuoi cung o Dublin tro nen kho khan hon, ong phai vay muon ban be va lam thay giao ban thoi gian tai mot truong tu thuc. Voi chat giong nam cao thien phu, Joyce tham chi con ghi danh tham du le hoi am nhac Ireland Feis Ceoil, nhung ket qua chi danh đuoc huy chuong đong do khong the (va tu choi) đoi mat voi thu thach "hat theo not nhac". Canh nha lon xon tung thieu vi nguoi cha say xin, Joyce chuyen ra thue nha cua gia đinh McKernan. Ngay 9 thang 9, Joyce đen song cung Oliver Gogarty va Dermot Chenevix Trench trong thap phao đai o Sandycove ven song Dublin. Vao luc nua đem sau ngay sau, Joyce đot ngot chay khoi thap, đoan tuyet voi Gogarty mai mai. Ong tuyen bo Gogarty va Trench đa dan dung đe choi kham minh khi dung sung ban lung tung trong phong vao con bao do ho tuong tuong ra, khien ke sach cung xoong noi đo xuong nguoi Joyce. Qua soc truoc man nao đong nay nen ong moi bo đi vao gio khuya đo. Ngay 8 thang 10, Joyce roi Ireland lan thu hai cung voi ban gai Nora. Gia đinh van chua biet gi ve moi quan he cua hai nguoi nen trong khi Joyce tam biet nguoi nha tai ben tau North Wall Quay thi Nora te rieng len tau đe tranh thu hut su chu y tu John Stanislaus.


 Ben bo Adriatic (1904–1909)  Ngay 11 thang 10 nam 1904, James Joyce đen Zurich theo thu xac nhan đuoc nhan vao day tieng tai truong Berlitz. Hoa ra chi la nham lan nhung giam đoc Zurich gioi thieu cho Joyce vi tri tuong tu con trong o Trieste. Nhung cung bi tu choi o đo, Joyce cuoi cung co đuoc cong viec o truong Berlitz moi thanh lap tai Pula tren ban đao Istria. Ca Trieste (nay thuoc Y) lan Pula (nay thuoc Croatia) khi ay đeu thuoc Đe quoc Ao-Hung, cu dan chu yeu la nguoi Y, nguoi Croat va nguoi Sloven. Joyce cam thay Pula that buon te tri tre, mo ta no "Siberia heo lanh [...] toan thuy thu quan phuc bac phech", đay day "nhung nguoi Slav ngu dot đoi mu đo be ti va mac quan chen rong thung thinh". Phuong ngu Y tai đay gay kho cho nha van von chi quen voi ngon ngu van hoc kinh đien cua Dante. Cu soc van hoa voi Nora con manh me hon vi khong thich ung đuoc loi song Đia Trung Hai. Thang 3 nam 1905 xay ra vu be boi gian điep khien chinh quyen truc xuat tat ca nguoi nuoc ngoai khoi thanh pho. Joyce đen Trieste, tiep tuc day tieng Anh. Truoc đo, ong chu yeu day cho tang lop si quan Ao-Hung thi gio đay co the co cac sinh vien rieng hay ca nhan dan su. Hoc tro noi tieng cua Joyce co the nhac đen Ettore Schmitz nguoi Do Thai (but danh Italo Svevo) la nha van Y hien đai; hai nguoi gap nhau nam 1907 va tro thanh ban be. Svevo gioi thieu van hoa Do Thai cho Joyce va co vo anh Livia toc dai chinh la hinh mau cho nhan vat Anna Livia Plurabelle trong Finnegans Wake. Philippe Soupault xac đinh "giai đoan Trieste" la quan trong nhat voi cuoc đoi Joyce, ban than nha van cung goi thanh pho moi nay la "La nostra bella Trieste" (Trieste xinh đep cua chung ta). Khi ay, Trieste co nhieu net chung voi Dublin nhu đeu la cang do nuoc ngoai nam giu, van hoa soi noi song đong, am nhac, kich hat va chuyen hai huoc phong phu. Joyce thuong ghe nha hat Teatro Verdi thuong thuc cac tac pham cua Verdi, Bellini, Donizetti hay kich Sudermann, Roberto Bracco, Strindberg va Ibsen. Ban đem, ong thuong lui toi cac quan bar, noi tiep xuc đong hoa nhung y tuong Chu nghia xa hoi lien quan đen tu do kinh te, chu nghia hoa binh va tranh xung đot chu nghia dan toc. Du theo thuyet bat kha tri, ong van thuong đi le nha tho Chinh thong giao va Cong giao o Trieste.

Moi truong giao luu nhieu nen van hoa anh huong lon đen cach viet cua nha van. Joyce bi khong khi bi an ky la cua phuong Đong thu hut tu cac vung nhu Hy Lap, Palestine, A Rap hoac Tay Ban Nha, cang đam net tai cang Đia Trung Hai nay, nhu đuoc phan anh qua hoai niem tho au o Gibraltar cua nhan vat Molly Bloom trong Ulysses:

Đong thoi, Joyce hoc phuong ngu Triestino ban đia ket hop nhieu yeu to tu cac ngon ngu thieu so tai đo nhu tieng Armenia, tieng Anh, tieng Tay Ban Nha, tieng Tho Nhi Ky, tieng Sicilia, tieng Đuc, tieng Croatia, tieng Slovene, tieng Sec va tieng Hy Lap. Su pha tron ngon ngu nay la cam hung cho ong thu nghiem bang tieng Anh trong Finnegans Wake ma John McCourt coi la su nang cao phong đai cua phuong ngu noi o Trieste. Vi du, gio Bora đuoc mo ta đoc đao qua mot loat hon hop tu ngu goi hinh anh ngay tan the tham chieu ngon ngu, van hoc va than thoai.

Khi ay, Nora đang mang thai lai phai chiu đung khi hau nong buc va mon an Y nen met moi, thuong chi nam ca ngay tren giuong. Moi quan he "gia đinh" đuoc Joyce đua ngay vao trong tac pham Dubliners, nhung cap đoi bat hanh, phan boi, khong hieu nhau la chu đe gan ket ca tap truyen. Ngay 27 thang 7 nam 1905, Nora sinh con trai đau long Giorgio, hai nguoi tuyen bo đa ket hon đe con sinh ra la hop phap. Ong co thuyet phuc em trai Stannie cung chuyen đen Trieste, hua hen ve cuoc song đu đay khi lam giao vien tai truong Berlitz. Tren thuc te, ong chi muon loi dung em trai đe co the giup đo them cho đoi song nghe si phong tung cua minh đuoc de dang hon. Quan he voi Stannie luc o Trieste ngay cang cang thang, đac biet la do loi song hoang phi va phu phiem cua Joyce. Ngay 30 thang 7 nam 1906, James cung Nora roi Trieste đen Roma song, Joyce lam viec tai ngan hang. Cong viec moi met moi ma khong co nhieu tien nen ca hai quay lai bo bien Adriatic vao thang 3 nam 1907 voi bo dang "gan nhu om yeu va ngheo kho nhu nhung nguoi nhap cu Y". He 1907, Joyce bi sot thap khop, phai nam vien mot thang va them ba thang o nha đe binh phuc. Đua con thu hai Lucia chao đoi ngay 27 thang 7 nam 1907 trong nha đo cho nguoi ngheo, "gan nhu nam tren đuong pho".
Dan tu bo chu nghia xa hoi, Joyce tiep nhan chu nghia dan toc va chu nghia phuc hoi lanh tho, nghien cuu ve đat nuoc minh cung nhu đang cac bai viet ve Ireland tren to Il Piccolo della Sera. Thang 5, ong ra mat tap tho đau tay Chamber Music (Nhac thinh phong) do Elkin Mathews xuat ban. Mot giai thoai noi tieng cho rang tieu đe tap tho nhu vay la do Joyce nghe tieng đong lon nguoi ta đi tieu vao bo (chamber pot). Cung nam, ong hoan thanh tap truyen Dubliners nhung phai đen nam 1914 moi đuoc xuat ban, trai qua hon 20 lan bi 15 nha xuat ban tu choi. Thang 11 nam 1907, Stannie ghi lai y đinh cua anh trai minh mo rong mot cau chuyen đuoc viet o Roma cho đo so hon, giong nhu kieu Peer Gynt cho Dublin, cung voi anh huong tu Hamlet va Faust. Đo chinh la tac pham Ulysses chung ta biet ngay nay.


 Qua lai Trieste va Dublin (1909–1915)  Thang 8 nam 1909, Joyce ve Dublin đe xem xet kha nang xuat ban Dubliners tai que nha. Nora o lai Trieste, chi co Joyce mang con trai ve gap ong noi. Lan nay, nha van lai la nan nhan cua tro đua do khoc do cuoi do nhung nguoi ban la Cosgrave va Gogarty gay ra, ho khien Joyce cho rang Nora khong chung thuy tham chi đen muc nghi ngo Giorgio khong phai con minh. Tro đua tac đong lon đen Joyce chi khi nguoi ban John Francis Byrne mot muc phu nhan, cung nhu em trai Stannie va chinh Nora xac nhan moi khoi phuc lai đuoc niem tin cua nha van vao vo minh. Joyce đua em gai minh la Eva cung ve Trieste nham thoat khoi khong khi gia đinh u am tai Ireland. Thich thu nhung rap chieu phim Y, Eva đa goi y cho anh trai mo rap chieu phim đau tien o Dublin. Ngay 20 thang 12 nam 1909, Joyce cung cac cong su Y mo Cinematograph Volta, thoat đau co ve thanh cong. Nhung dau hieu benh ve mat khien ong mot lan nua roi Dublin cung voi co em gai khac la Eileen vao ngay 2 thang 1 nam 1910. Nam trong tay cac đoi tac, Volta chiu lo lon, dan đen bi ban đi ngay 14 thang 6 nam 1910. James Joyce that vong ve cac đoi tac vi khong kiem đuoc gi tu 10% nhu đuoc hua hen, khong co kha nang quan ly va kiem tien co le di truyen tu nguoi cha. Tuy nhien, tu chuyen kinh doanh phieu luu nay, ong đa đua niem yeu thich đien anh vao Ulysses: cac đe muc Aeolus lam giong nhu tua phim cua canh moi hay voi ky thuat "goc quay" chuyen lay net tu điem nay sang điem khac trong Wandering Rocks đe giong nhu đoan phim ngan ve Dublin.
Volta that bai đat dau cham het cho nhung tham vong kinh doanh khac cua Joyce, vi nhu y đinh mang vai tuyt Ireland ban vao Trieste. Tinh hinh vat chat van khong on đinh, co the thay qua nhung bai giang tai Đai hoc Popolare: "Ireland, Island of Saints and Sages" (Ireland, đao cac thanh va hien triet) ngay 27 thang 4 nam 1907 va hai bai "Realism and idealism in English literature" (Chu nghia hien thuc va chu nghia duy tam trong van hoc Anh) thang 3 nam 1912. Voi van hoc Anh, ong tap trung chu yeu vao hai tac gia Daniel Defoe va William Blake tuong ung voi nhan vat ma nguoi Ireland coi la đac trung Anh Robinson Crusoe hay nhan loai noi chung Albion. Cuoi thang 8 nam 1910, nha Joyce cung cac em gai chuyen đen can ho moi tren đuong Via della Barriera Vecchia, o đo cho đen thang 9 nam 1912, ho cung thue quan gia Maria Kirn. Eileen nho lai mot ky niem suyt thay đoi tham khoc su nghiep van hoc cua Joyce. Khi ay, bi Nora trach chi ton thoi gian viet lach, Joyce tuc gian đen muc nem ban thao A Portrait of the Artist as a Young Man vao lua; may la Eileen va Maria Kirn ngay lap tuc lao vao lay lai đuoc. Thang 4 nam 1912, ong đen Padua tham gia thi khao hach trinh đo giao vien Y. Du đat đuoc điem so xuat sac 421/450, ong van khong đuoc tuyen dung vi bo may quan lieu cung nhac khong thua nhan bang cap tuong đuong cua ong tai Ireland.
He nam 1912, Nora cung con gai Lucia đi tham ho hang o Galway, đe James Joyce lai Trieste. Nho nhung cho đoi, nha van quyet đinh đen tham roi mang Giorgio ve Dublin ngay 12 thang 7. Khi biet Giorgio đa 7 tuoi ma chua đuoc rua toi, ho ngoai nha Joyce đa bi mat tien hanh le rua toi trong nha tam. Joyce tan dung chuyen ve que nay đe thuong luong lai viec xuat ban Dubliners. Ong san sang chieu theo y nha xuat ban George Roberts bo đi truyen An Encounter (Mot cuoc gap) khac hoa nhan vat đong tinh. Nhung khi phai xac đinh nghia vu tai chinh trong truong hop xay ra kien tung do viec xuat ban tap truyen, Joyce mot lan nua đanh phai tu bo du đinh in an nay. Van rui chua het, cuoi thang 7, chu nha gui giay khong cho o nua vi no qua nhieu. Joyce đang o Dublin nen Stannie tim giup qua đia chi moi tai so 4 via Donato Bramante. Thang 9, Joyce tro lai Trieste. Đo la chuyen tro ve Ireland cuoi cung cua Joyce, ve sau ngay ca khi cha minh hoac Yeats moi goi, ong cung kien quyet khong tro lai "hon đao cua cac thanh va hien triet".

Tu nam 1913, Joyce lam giao vien tai truong trung hoc Scuola Superiore di Commercio Revoltella đong thoi van day gia su rieng. Trong so hoc sinh co Amalia Popper đuoc Joyce danh cho tinh yeu thuan khiet nhung nam cuoi o Trieste, cung la nguon cam hung chinh cho nhan vat co gai tre bi an trong tu truyen "tho tinh" bang van xuoi Giacomo Joyce. Mot so nha viet tieu su con coi Amalia Popper la nguyen mau cua nhan vat Molly Bloom. Thu phap dong y thuc đuoc Joyce the hien đau tien trong A Portrait of the Artist as a Young Man, nhan manh trong Giacomo Joyce va đat đen toan my voi Ulysses nam 1915. Giua nam 1914-1915, ong viet kich Exiles (Tha huong) ve moi tinh tay ba, lay cam hung tu quan he voi Nora Barnacle. Van menh van chuong James Joyce thay đoi vao cuoi nam 1913, khi mot la thu bat ngo tu nha tho My Ezra Pound gui đen moi ong xuat ban tac pham tren hai tap chi bang "quan he khong chinh thuc" la The Egoist va The Cerebralist. Dua tren thong tin ban đau tu William Butler Yeats, đen khi nhan đuoc ban thao A Portrait of the Artist as a Young Man va Dubliners, Pound coi Joyce la nha van hien đai sanh ngang voi Henry James, William Henry Hudson hay Joseph Conrad. Ngay 2 thang 2 nam 1914, A Portrait of the Artist as a Young Man bat đau đuoc đang nhieu ky tren tap chi The Egoist duoi su bao tro cua Pound. Cung nam, cuon Dubliners đuoc Grant Richards Ltd. an hanh. Hai an pham đat ong vao vi tri trung tam cua lang van: Arthur Symons nguong mo chu nghia hien thuc Phap the hien theo nguyen ban kieu Ireland con Gerald Gould coi Joyce la "thien tai". Co mot so bao chi nhu to The Times Literary Supplement bat binh voi cac chu đe trong Dubliners nhung hau het đeu la cac đanh gia tich cuc. Nhung thanh cong ban đau nay cua nha van som bi lu mo khi Chien tranh the gioi thu nhat bung no nam 1914. Giao thong giua London va Trieste bi chan lai, cac chuong cuoi Portrait bi tri hoan xuat ban cho đen tan ngay ngay 1 thang 9 nam 1915. Ngay 9 thang 1 nam 1915, em trai Stannie bi Ao-Hung bat giam suot cuoc chien vi quan điem phuc hoi lanh tho. Ngay 15 thang 9 nam 1914, do canh sat mat can thiep, James Joyce bi đinh chi cong viec tai Scuola Revoltella. Ong quyet đinh luu vong mot lan nua, lan nay la toi Thuy Si.


 O Zurich (1915–1920)  Ngay 30 thang 6 nam 1915, James Joyce cung vo con chuyen đen Zurich. Hon bon nam tai Zurich, gia đinh đa bay lan chuyen đia chi. Trong Chien tranh the gioi thu nhat, đay la noi tap trung nhieu nguoi ti nan va lanh tu cach mang nhu Tristan Tzara, Marcel Iancu, Carl Jung, Lenin. O Zurich, ong ket ban voi Ottocaro Weiss va Frank Budgen Rudolf Goldschmidt. Co đuoc đuoc danh tieng nho nhung tac pham moi xuat ban nhung cuoc song vat chat cua Joyce van khong thay đoi. Ong day gia su tieng Anh va đuoc Pound, Yeats, Wells ho tro tai chinh lan tinh than, đac biet bien tap vien The Egoist Harriet Shaw Weaver đa cho toi 23.000 bang Anh nam 1930. Hon nua, ong con thuong xuyen đuoc nhung nguoi ham mo an danh gui toi 1.500 franc moi thang. Trong khi đo, B. W. Huebsch cho xuat ban A Portrait of the Artist as a Young Man lan đau tien tai Hoa Ky ngay 29 thang 12 nam 1916. Khong lau sau, Weaver lap nen nha xuat ban Egoist Press đe cho ra an ban tai Anh, khi ma duong nhu tat ca cac nha xuat ban khac đeu đa tu choi.
Đau nam 1917, Joyce bi tang nhan ap nghiem trong, ngay giua pho ma khong nhin thay gi, kho khan lam moi ve đuoc đen nha. Mat đuoc chan đoan bi nhieu van đe nhu kich ung, tang nhan ap, đuc thuy tinh the hay dinh mong mat khien ong phai thuc hien phau thuat khong duoi 25 lan tu nam 1917 đen 1930. Joyce thuong phai đeo kinh trong toi mau đe bao ve mat khoi anh sang choi, tham chi co nhung luc nhu bi mu han. Theo loi khuyen cua thay thuoc, ong danh khoang thoi gian cuoi nam 1917 tai thanh pho Locarno. Tai đo, Joyce phai long yeu nu bac si Đong Pho 26 tuoi Gertrude Kaempffer, ong con viet cho co ve ham muon tinh duc đau tien cua minh khi 14 tuoi. Gertrude xe thu, khong tra loi. Tro thanh nhan vat Gerty MacDowell trong Ulysses, co gai tre co vi tri trung tam o chuong Nausicaa, cung voi nhung xung đong tinh duc cua nhan vat chinh giam xuong thanh thi dam. Trong nam 1917, ong cung gui Nora sach cua Sacher-Masoch ma ca hai cung thich, đay la tac gia ve sau đuoc gan ten cho hinh thuc kho dam (masochism). Ngay nay, co nhung buc thu tinh Joyce gui Nora cuoi nam 1909 voi loi le đay nhuc duc đuoc phat hien va pho bien toi đoc gia.
Qua anh huong do chien tranh, Joyce tap trung cho tieu thuyet moi Ulysses, ket hop cac ky thuat van hoc thoi bay gio. Ong chia se y tuong cua minh cho nguoi ban Frank Budgen (ve sau tro thanh nguoi viet tieu su Joyce) rang: 

Muon tac pham co tinh cach mang ve ngon ngu, nha van co gang pha bo mot cach he thong va phat minh lai tu vung, cu phap tieng Anh, nhu noi voi Stefan Zweig:

No luc tao bao nay nham xay dung mot ngon ngu pho quat đuoc nha van khoi đau trong Ulysses va tiep tuc mo rong đen muc cuong đieu khong the dich noi trong Finnegans Wake. Viec lua chon hinh tuong Ulysses huyen thoai cung khong phai ngau nhien. Nhan vat la con trai cua Laertes, cha cua Telemachus, chong cua Penelope va nguoi tinh cua tien nu Calypso, Joyce coi vua Ithaca đa the hien tat ca nhung nhuoc điem cua nhan loai nen moi la "con nguoi hoan chinh", tieu bieu hon ca Hamlet hay Faust. Ulysses cung giong tac gia o so phan ngao du, thich am nhac (Ulysses buoc minh vao cot buom đe nghe tieng hat nang tien ca) va tinh hai huoc the hien qua cau thoai voi Cyclops "Ten toi la Outis (Khong ai ca)". Theo cac ban thao hien co, ong hoan tat ba chuong đau Telemahiada vao cuoi nam 1917 tai Locarno; chuong 4-12 (tu Calypso đen Cyclops) đuoc viet o Zurich vao nam 1918-1919; Nausicaa va Boii Soarelui đuoc hoan thanh o Trieste tu thang 11 nam 1919 đen thang 6 nam 1920; bon chuong cuoi đuoc viet chu yeu o Paris cho đen thang 12 nam 1921. Thang 3 nam 1918, Ezra Pound ho tro xuat ban tieu thuyet nay duoi dang nhieu ky (giong nhu Portrait) tren tap chi The Little Review tai New York. Khi đoc nhung cau đau tien chuong Proteus, nha sang lap The Little Review Margaret Anderson đa phai thot len: “Đay la đieu đep nhat ma chung ta tung co. Chung ta se in no ngay ca khi đo la no luc cuoi đoi." Tuy nhien, mot so đoc gia bao thu coi tac pham la tho tuc, co tinh pha hoai. Do đo, The Little Review bi New York Society for the Suppression of Vice (Hiep hoi chong đoi bai New York) theo doi sat sao va tac đong đen Buu đien Hoa Ky tich thu, thieu huy cac so tap chi: so thang 1 nam 1919 đang phan đau Lestrigonii, so thang 5 nam 1919 đang phan cuoi chuong Scila va Caribda. He nam ay, mot phan cua chuong Nausicaa đay tai tieng bi gui nham cho con gai cua mot luat su o New York, la nguyen co day len su đoi đau cong khai giua Thanh giao truyen thong va chu nghia hien đai tan thoi. Margaret Anderson cung đong nghiep Jane Heap bi lien đoi phap ly ve toi phat tan Ulysses co ngon tu ban thiu. Tai Anh la noi it khoan dung hon ca Hoa Ky, Miss Weaver va The Egoist chi xuat ban nhung chuong 2, 3, 6, 10 khong tai tieng trong khoang thoi gian tu thang 1 đen thang 12 nam 1919.

Niem yeu thich san khau cua Joyce cang đuoc nang cao nho moi truong van hoa Zurich, qua mot loat bien co, noi đay đa tro thanh trung tam nghe thuat kich vao nam 1917. Cung voi nam dien vien nguoi Anh Claud Sykes, ong thanh lap cong ty kich nghe The English Players o Zurich voi muc đich quang ba kich Anh tai Thuy Si. Thang 5 nam 1918, Grant Richards (London) va Huebsch (New York) cuoi cung cung xuat ban vo kich Exiles. Nam 1919, theo đe xuat cua Stefan Zweig, vo kich đuoc dien ra mat tai Munchen. Nam 1918, dien vien nghiep du la cuu quan nhan Henry Carr keu ca đoi Joyce phai tra them tien cho viec dien tren san khau The English Players. Carr đe doa "van co" Joyce dan ra hai vu kien cao nhau truoc toa. Nha van đa tinh con vuong vao tinh cam voi co gai tre Marthe Fleischmann song trong can ho ben kia đuong. Quan he giua hai nguoi the hien qua nhung buc thu tinh va buu thiep ky ten "Odysseus" gui "Nausikaa". Nhung hinh anh Marthe se đuoc Joyce dung lam nguyen mau cho cac nhan vat cua minh, giong nhu Nora, Amalia Popper hay Gertrude Kaempffer. Ngay 11 thang 11 nam 1918, The chien I ket thuc, hai thang sau Chien tranh gianh đoc lap Ireland bung no. Khi đuoc Budgen hoi tai sao khong tro ve que nha, Joyce neu ly do: "Vi toi la mot ke hen nhat va so bi ban", noi so kha chinh đang vi nha van bi coi la ke ung ho chinh sach cua Anh. Ong tro lai Trieste vai thang nhung chi con thay bau khong khi thu han, thanh pho hoang vang khong con khoi day hung thu lua nhiet tinh nhu truoc. Thang 6 nam 1920, hai nguoi khong lo cua chu nghia hien đai Anh, James Joyce lan đau tien gap Ezra Pound tai Sirmione. Pound goi y đen Paris song, con Joyce thay truoc kha nang dich Portrait va Dubliners sang tieng Phap nen đa chap nhan, tao ra thay đoi mang tinh quyet đinh cho hai muoi nam tiep theo cuoc đoi nha van.


 Paris va tac đong cua Ulysses (1920–1924)  Ngay 8 thang 7 nam 1920, gia đinh Joyce đen Gare de Lyon, Paris, đanh dau buoc lui trong su phat trien tu nhien cua hai con tre, chung khong quen tieng Phap va kho khan đe thich nghi. Giorgio 15 tuoi muon hoc nganh y nhung buoc phai chon nghe nhan vien nha bang do rao can ngon ngu. Lucia 13 tuoi bi khieu vu hien đai thu hut, co thuong xuyen tap luyen voi nhung nhan vat noi tieng nhu Raymond Duncan (anh trai cua Isadora Duncan) va Lubov Egorova.
O Paris, Joyce ap dung loi song tinh thuc va cham rai hon, tu bo cach song phong tung luc truoc. Ong thay đoi cho o 19 lan, lau nhat la tai so 2 Square Robiac (thang 6 nam 1925 - thang 3 nam 1931) va so 7 pho Edmond Valentin (thang 7 nam 1934 - thang 4 nam 1939). Joyce de dang hoa nhap vao gioi van hoc Paris do tinh ban voi hai nhan vat van hoa quan trong la Sylvia Beach va Adrienne Monnier. Monnier gioi thieu voi Joyce cac nha van Andre Gide va Paul Valery. Joyce cung quen voi mot nguoi ham mo Ulysses cuong nhiet ten la Valery Larbaud; ong đanh gia no la cuon tieu thuyet "vi đai, toan dien va nhan van nhu Rabelais". Nha van va phe binh nghe thuat goc Dublin Arthur Power đa mo ta tinh ban vai nam voi Joyce trong cuon sach cua minh voi tua đe Conversations With James Joyce (Tro chuyen voi James Joyce). Trong so nhung nguoi My đinh cu tai Paris, Joyce tiep xuc voi cac nha tho E. E. Cummings va William Carlos Williams, nha soan nhac tien phong George Antheil hay nha van Gertrude Stein ghen ghet vi chiem mat vi tri đi đau cua chu nghi hien đai đang ra thuoc ve minh. Ngay 15 thang 8 nam 1920, Joyce cung voi Giorgio đen an toi voi T. S. Eliot, tai đo ong lan đau gap hoa si nguoi Anh Wyndham Lewis. Lewis mia mai nho lai: "Toi thay con nguoi ky cuc đi giay da thuoc, đeo kinh to day, đe ria nhu banh gung, lien thoang tieng Y voi cau hoc sinh cau co: vao vai ga Ireland hoi qua nhung ky thuat vui nhon". Joyce gap ca Marcel Proust nam 1922, khi Stephen Hudson moi hai nguoi đen du tiec. Nhung lan gap duy nhat cua hai bac thay van xuoi theo chu nghia hien đai khong mang tinh van hoc chut nao: theo cac giai thoai, ca hai noi chuyen ve nam cuc, nu cong tuoc hay gai hau phong. Cung nam, nha van Djuna Barnes phong van ong đe đang tren tren tap chi Vanity Fair. Ba va ban la Mina Loy moi nguoi phac thao chan dung cua nha van. Hai ban ky hoa noi tieng khac ra đoi nam 1929 du đinh dung cho cuon Tales Told of Shem and Shaun la phan trich tu Finnegans Wake. Buc đau tien bi nha xuat ban tu choi coi la tam thuong nhung buc thu hai tro thanh "bieu tuong cua James Joyce" chi voi hinh xoac oc cung cac đoan thang. Nam 1926, đe chung minh voi ban cua ong, Myron C. Nutting, rang thi luc cua minh đa đuoc cai thien, Joyce thuc hien mot buc ve nho tren giay ve Leopold Bloom.

Du đuoc luat su John Quinn ra suc bao ve truong phai hien đai truoc toa, The Little Review van thua kien, Anderson va Heap bi phat, khong đuoc quyen xuat ban Ulysses o Hoa Ky nua. Trong boi canh ay, nguoi sang lap hieu sach Shakespeare and Company Sylvia Beach đe nghi in tieu thuyet nay o Paris, du ba chua bao gio xuat ban sach ca.
Joyce hoan thanh chuong cuoi vao nam 1921 nhung qua trinh xuat ban luon gap phai van đe. Ngay 8 thang 4, tho đanh may Harrison hot hoang thong bao rang chong minh đoc đuoc ban thao chuong Circe va đot het vi kinh tom. Joyce buoc phai viet lai chuong cuoi nay dua tren ban thao truoc đo John Quinn con giu đuoc. Nha van cam thay kiet que va trong rong khi gap rut hoan tat cuon tieu thuyet:

Duoi no luc cua Sylvia Beach, Ulysses xuat hien tai Paris ngay 2 thang 2 nam 1922. Chi vai tuan truoc đo, Beach đa chuan bi cho nhung đoc gia tiem nang đang ky sach: cac nha van Leon-Paul Fargue, Ernest Hemingway, Ezra Pound, Robert McAlmon, Yeats va Andre Gide, roi ca Winston Churchill, chau ho cua Bela Kun la giam muc Anh giao va lanh đao cua phong trao cach mang Ireland, nhung nguoi quan tam, trong đo Valery Larbaud tien đoan ve tac pham "su tro lai van hoc chau Au cao cap cua Ireland mot cach nao đong". George Bernard Shaw tu choi đang ky, xep Ulysses vao loai "ghi chep noi loan ve giai đoan kinh tom cua nen van minh nhung chinh xac". Chinh Joyce chon mau sac cho an ban đau tien la xanh lam, trang goi nho đen quoc ky va đia ly Hy Lap đac trung nhung hon đao trang rai rac tren nen lam Bien Aegea. Cac tieu thuyet nham tro thanh "su thi cua hai dan toc Do Thai va Ireland" đac trung boi ba nhan vat: nha van tre Stephen Dedalus, Leopold Bloom (nguoi Do Thai lam viec trong linh vuc quang cao), Molly Bloom (ca si opera).
Ulysses tao ra mot loat phan ung tu cong chung. Yeats ghi nhan tac pham la su sang tao phi thuong "khong phai nhung gi mat thay tai nghe ma la tam tri suy tuong lang thang tu noi nay sang noi khac". T. S. Eliot viet:

Tren to The New Republic, Edmund Wilson goi cuon tieu thuyet "co le la tam phim X quang chinh xac nhat tung chup ve y thuc con nguoi hang ngay". Trong mot buc thu, Hemingway đon gian goi no la "cuon sach tuyet voi chet tiet nhat" (a most goddamn wonderful book). D. H. Lawrence thay Ulysses "kinh tom hon Casanova". Con Virginia Woolf ghi nhat ky rang "boi roi, buon chan, cau kinh va vo mong" khi đoc Ulysses; truoc ngon ngu tho tuc, ba tu hoi "Neu co thit chin, tai sao moi nguoi lai muon an thit song?". Tren tap chi Dublin Review, Shane Leslie mo ta cuon tieu thuyet bang nhung tu ngu xuc pham nhu "chu nghia Bolshevik vien tuong", "chong Co Đoc giao", "đa tinh" va "khong the đoc noi",...
Do tinh chat gay tranh cai, Ulysses van la cuon sach bi cam o cac nuoc noi tieng Anh cho đen thap nien 1930. Hoa Ky tro thanh quoc gia noi tieng Anh đau tien (sau Ireland) cho phep tieu thuyet cua Joyce đuoc tu do xuat ban nam 1934, nho vao phan quyet cua Tham phan Lien bang John M. Woolsey bac bo cao buoc ve su tho tuc trong vu United States v. One Book Called Ulysses. Trong so nguoi ham mo tac pham khong co Nora Barnacle, đuoc cho la chua bao gio đoc Ulysses hoac co đoc nhung khong thich nen đa dung "o trang 27, bao gom ca trang bia". Hon nua, moi quan he nhan tinh nhan ngai lai cang thang tren thuc te, nen mac cho ong khuyen ngan, Nora đua con ve Ireland vao nam 1923. Noi chien Ireland cung lam bi kich hoa boi canh, khi chuyen xe lua Galway-Dublin bi đan phao tan cong khien Nora va Lucia hoang so nam rap xuong san tau. Suc khoe Joyce cung khong tot: rang đau nhuc nhoi nen phai nho bot đi. Ngay 28 thang 4 nam 1923, bac si Joyce Louis Borsch lam thu thuat mo co that mat trai cho ong, lam rong đong tu bang cach loai bo mot phan mong mat.
Joyce đuoc giam đau bang chuom đa va đia vao mat roi đuoc ke đon Ethylmorphine goc morphin. Nha van co the đa dung ca cocaine, thoi ay cung lan truyen đon đai ong bi phu thuoc vao ma tuy.
Nha van danh he 1923 o Luan Đon va nghi mat ben bo bien Bognor, noi bat đau nghiem tuc sang tac Finnegans Wake. Tren thuc te, hai trang tac pham nay nhu Joyce tung khoe "đa đuoc viet ra ngay sau khi phan Da cua Ulysses hoan tat" tu thang 3, mieu ta vua Ireland Roderick O'Connor. Đen luot no co le cung la phac thao đau tien dua tren Tristan va Iseult, viet danh rieng cho Nora khi gap van đe ve thi luc. Nam 1924, Joyce quang ba cho cuon tieu thuyet La coscienza di Zeno (Loi tuyen xung cua Zeno) cua nguoi ban cu Italo Svevo nham khoi day su quan tam cua cong chung toi kiet tac van hoc chu nghia hien đai duong nhu khong con tieng tam.


 Work in Progress (1924–1932)  Joyce say me sang tac tieu thuyet tiep theo Finnegans Wake, moi ngay ca buoi sang tu 8 gio sang đen 12 ruoi trua, nghi trua roi lai ngoi tu 2 đen 8 gio toi. Tieu đe tac pham khong đuoc tiet lo cho đen khi xuat ban nam 1939 ma thuong đuoc goi bang cai ten chung la Work in Progress (tac pham đang viet). Neu Ulysses nam bat dong y thuc con nguoi ban ngay, thi Finnegans Wake la cau chuyen ve đem, noi tiem thuc va giac mo xao tron quy uoc tuong thuat. Harriet Weaver la nguoi trao đoi thu tu nhieu voi Joyce khi ay, viet rang cuon tieu thuyet moi khong co "chu đe theo đung nghia cua tu nay" ma co "cau truc phuc tap mo am xuat hien va tai tao mot cach ngau nhien". Phan đau tien cua tac pham phuc tap nay đuoc xuat ban tren The Transatlantic Review ngay 1 thang 4 nam 1924. Cac phan khac tiep tuc xuat hien tren Transition, tap chi van hoc cua nha van Eugene Jolas cung vo la Maria Jolas. Hai nguoi co vu, khuyen khich nha van trong boi canh phan ung cong chung kha tieu cuc cung nhu The Dial tu choi xuat ban, khien ong thay minh nhu "co gai 19 tuoi lan đau vao đoi". Noi dung Finnegans Wake xoay quanh mot gia đinh đien hinh: nguoi cha Humphrey Chimpden Earwicker (HCE) lam nghe pha che ruou goc Scandinavia nhan cach hoa cho thanh pho Dublin (do nguoi Viking lap ra); nguoi me Anna Livia Plurabelle (ALP), hien than cho dong nuoc chay, tieu bieu la song Liffey; hai con trai la nha van Shem va nguoi đua thu Shaun mau thuan nhau nhu huyen thoai Cain va Abel; con gai ut Issy (Isolde) bi HCE co tinh cam loan luan, đuoc xay dung theo tinh cach Lucia Joyce. Ben canh đo la nhan vat tap the khong phan biet Mamalujo goi len Bien nien su Tu chua Ireland Trung co, bon tac gia Tin Mung (bang tieng Anh la Matthew, Mark, Luke, John) hoac bon tinh cua Ireland. Ban chat tuan hoan cua tac pham bat đau va dung lai o cung mot cum tu (Harriet Weaver so sanh no voi Ouroboros) lay cam hung tu ly thuyet lich su lap lai cua Giambattista Vico trong La Scienza Nuova. Mot nguon cam hung khac la Phuc Am Kells. Mot so nha phe binh đuong thoi đo đa so sanh ky thuat ngon ngu ma Joyce su dung voi tac pham cua Lewis Carroll, đac biet la bai tho vo nghia cua Jabberwocky trong Alice o xu so guong soi. Ong noi rang minh khong đoc Carroll, nhung su anh huong nay co the la do khi hoc opera bang tieng Anh.
Van phong day đac, toi nghia cua tieu thuyet moi thu hut rat nhieu chi trich, ngay ca nhung nguoi von nguong mo cac tac pham truoc đay nhu Ezra Pound va Stanislaus Joyce. Wyndham Lewis gio đay cung khong ngung chi trich Joyce voi nhung ngon tu nhu "mat tri", "noi lap" va "khong ben". Ngay ca nguoi cung cap tai chinh cho nha van, ba Weaver cung đay nhung cam xuc trai chieu voi thu nghiem moi nay: du rat thich đoan đoc thoai cua Anna Livia Plurabelle (I.8) nhung ve tong the thi coi tac pham chi la "su to mo lon ve van hoc". Đa so nhung loi nay đa xuc pham khien Joyce bi suy nhuoc trong vai thang. Coi Weaver la đoc gia yeu thich cua minh, Joyce gui lai manh moi y nghia cua tac pham va đanh bong nhung tu ngu kho hieu đa dung. Ngay 27 thang 5 nam 1929, muoi hai nha van va ban than cua ong cung ky vao tap tieu luan đe xuat ban nham xua tan ve map mo van chuong bat thuong cua Work in Progress. Tua đe nhai hai huoc cua tuyen tap nay do chinh Joyce chon la Our Exagmination Round His Factification For Incamination Of Work In Progress. Du thi luc kem, ong khong tu bo nhung thu vui tri tue nho nho. Khong the đoc qua nhieu, Joyce mua mot chiec may hat cung mot so đia nhac hoac nho ban be nhu Mary Colum, Sylvia Beach,... đoc giup. Ong hoc tieng Flemish va tieng Tay Ban Nha qua cac ban ghi am. Joyce lien tuc ap dung long ngu, choi chu va thu nghiem ngon ngu cho Finnegans Wake đen muc tro thanh noi am anh hang ngay, khien cho nguoi ban Frank O’Connor tin rang ong đa mac "hoi chung lien ket" (association mania). Thang 11 nam 1924 va thang 8 nam 1929, Joyce ghi am lai giong minh đoc cac đoan trich chuong Aeolus (Ulysses), Anna Livia Plurabelle (Finnegans Wake). Ban ghi am nam 1929 đuoc thuc hien trong phong thu cua nha ngon ngu hoc Charles Kay Ogden, Harold Nicolson nhan xet "Anh ay co giong tuyet voi nhat ma toi tung biet - nhe nhang tinh te nhu loi thi tham duoi nuoc."
Ngoai viec suy giam thi luc va thai đo khong ung ho cua đoc gia, mot loat cac su kien kho chiu đa anh huong đen nhip đo sang tac Finnegans Wake cuoi thap nien. Tap chi Two Worlds va Two Worlds Monthly cua Samuel Roth đa in lau Ulysses cung cac phan Finnegans Wake ma khong ton trong quyen tac gia cua Joyce. Joyce lien keu goi quoc te ngan chan su bat cong bang cach thu thap đuoc 167 chu ky tu nhung nhan vat quan trong nhu Albert Einstein, Benedetto Croce, Giovanni Gentile, Hugo von Hofmannsthal, Luigi Pirandello, cac nha phe binh Virginia Woolf, Wyndham Lewis, D. H. Lawrence. Vu nay khong đuoc toa xu cho đen cuoi nam 1928. Mua xuan nam 1927, ky nghi ngan ngay tren bo bien Ha Lan bi thoi tiet xau pha hong va tro nen ac mong khi ong bi cho tan cong giong nhu thuo nho. Cung nam đo, tap tho thu hai Pomes Penyeach ra đoi nhung cac nha phe binh tho o đon nhan. Thang 11 nam 1926, chong Eileen la Frantisek Schaurek tu sat vi van đe tai chinh. Thang 9 nam 1928, Italo Svevo qua đoi vi mot con đau tim.  Cung trong nam 1928, Nora Barnacle phai nhap vien phau thuat vi nghi ngo mac ung thu. Nhung toi te nhat chac chan la cai chet cua nguoi cha ngay 29 thang 12 nam 1931, Joyce cam giac toi loi nang ne vi đa gan 20 nam khong he tham ong. Trong su tram uat la lung, Joyce đat ten cho cac ngay trong tuan theo cach rat bi thuong: Monday (thu Hai) thanh Moansday (ngay than khoc), Tuesday (thu Ba) thanh Tearsday (ngay nuoc mat), Wednesday (thu Tu) thanh Wailsday (ngay keu khoc), Thursday (thu Nam) thanh Thumpsday (ngay thon thuc), Friday (thu Sau) thanh Frightday (ngay hai hung), Saturday (thu Bay) thanh Shatterday (ngay vo nat). Giua nhung xao tron va tro ngai đo, ong cho rang minh se khong bao gio hoan thanh noi Work in Progress, tham chi con co y đinh giao tac pham cho nha van James Stephens ma chi quen biet mo ho. Cach thuc nay duong nhu dua tren mot so trung hop "ngau nhien": ten James Stephens duong nhu hop nhat voi Stephen Dedalus do nha van sang tao ra, ong con nham tuong Stephens cung sinh ngay 2 thang 2. Cuoi cung đieu nay cung khong xay ra.

Vi "ly do thua ke" đam bao quyen loi hop phap cua con cai, Joyce chinh thuc ket hon voi Nora Barnacle tai mot van phong đang ky ho tich o Luan Đon ngay 4 thang 7 nam 1931. Du du đinh đinh cu lau dai tai thu đo nuoc Anh vao đau he, nhung ong lai roi Kensington khi thu đen, vi Paris cuon hut. Ngay 10 thang 12 nam 1930, Giorgio cuoi Helen Kastor Fleischman nguoi My goc Do Thai tung ly hon. Ngay 15 thang 2 nam 1932, ho sinh con đau (va duy nhat) ten la Stephen James Joyce. Nha van ghi lai hai dau moc quan trong đoi minh - cha chet va chau chao đoi - thanh nhung cau tho bat tu Ecce Puer (1932):

Cau nay trung hop voi loi sau cuoi cua John Stanislaus "Jim khong bao gio quen toi".
Trong khi đo, Lucia Joyce luon phai chiu ap luc phai buoc ra khoi cai bong cua nguoi cha noi tieng khi đen tuoi truong thanh. Nam 1929, sau mot thang "khoc", Lucia quyet đinh tu bo nhay mua du đa co thanh cong ban đau khi chien thang cuoc thi Bal Bullier. Đam me nghe thuat thi giac, Lucia tham gia cac lop hoc ve, nho đo sau nay trang tri chu cai viet tat cach đieu cho tap tho A Chaucer ABC cua Geoffrey Chaucer va Poems Penyeach. Bi chang trai tre Samuel Beckett thu hut đay am anh, hai nguoi bat đau hen ho vao nam 1930, nhung hanh vi ky la, lo lang, bat an cua Lucia cung nhu su can thiep cua Nora đa đay Beckett ra xa. Beckett noi ro rang minh quan tam đen Lucia chu yeu van la do cha co, khien Lucia cam thay bi tu choi. Lucia don nen noi tuc gian voi nguoi cha khong lo va nguoi me khat khe. Ngay 2 thang 2 nam 1932, nham sinh nhat Joyce, Lucia boc phat thinh no nem ca chiec ghe vao me minh, bieu hien benh ly tam than. Trong ba nam tiep theo, Lucia lien tuc phai chuyen tu nha đen cac phong kham va đieu duong khac nhau o Phap, Thuy Si, voi chan đoan bi tam than phan liet the thanh xuan (hebephrenia) hay tam than phan liet (schizophrenia). Co hai lan bi ngat noi cong cong tai Gare de Nord va Zurich Bahnhof bi giam truong luc keo dai vai ngay cung nhu nhieu khoanh khac cuong loan hoac tram cam, cach đieu tri thoi bay gio (buoc phai bat đong bang ao khoac bo) cang lam tram trong roi loan tam ly cua Lucia. Co song mot thoi gian o Luan Đon voi Harriet Weaver, roi o Ireland cung nguoi than, hay co nhung hanh vi lech lac nhu đot pha, tu sat hay chay tron khien phai nho canh sat can thiep. Nam 1934, co tro thanh benh nhan cua Carl Jung, nguoi sau khi đoc tieu thuyet Ulysses đa ket luan rang chinh Joyce cung bi benh tam than phan liet. Jung vi hai cha con đeu đang roi xuong đay song, nhung trong khi co con gai tuyet vong chim nghim thi nguoi cha the hien kha nang lan sau chuyen nghiep. Joyce đa co gang vo ich trong viec tai hoa nhap Lucia vao xa hoi, sap đat đinh hon voi mot ong Alex Ponisovsky nao đo hoac co gang bien niem đam me chu cai cua co thanh mot nghe kiem song. Cuoi cung, thang 4 nam 1936, nguoi than coi la benh khong the phuc hoi, Lucia bi giam lai trong Ivry-sur-Seine Asylum gan 15 nam. Nam 1951, muoi nam sau khi James Joyce qua đoi, Lucia đuoc chuyen đen St Andrew's, Northampton, Samuel Beckett co đen tham mot lan.
Benh tam than cua Lucia Joyce đen gio van la mot chu đe nhay cam va gay tranh cai, đac biet nha viet tieu su Carol Loeb Shloss đa co nhung dien giai moi trong Lucia Joyce: To Dance in the Wake nam 2003. Shloss nhan manh Lucia co tai thuc su, đuoc sinh ra trong chu nghia hien đai, giong nhu Icarus đa đen qua gan mat troi , la nghe si "Dionysian", hoan toan khong bi tam than phan liet. Sach đe cap viec Lucia ghi chep Finnegans Wake cho cha minh, con nguoi ho hang Bozena Schaurek nhin thay co đang lang le nhay mua trong phong noi Joyce chinh sua ban thao. Hai cha con duong nhu đa trao đoi sau sac song song giua nghe thuat, khieu vu va viet lach, tu đo mang lai cam hung cho Joyce sang tac tieu thuyet cuoi cung. Shloss cho rang su truu tuong va mat ma trong Finnegans Wake đen tu "bang chu cai khong the dien đat đuoc" danh rieng cho cu đieu khieu vu. Ngay ca luc giay giua giua noi đieu tri, Lucia cung đang chat vat tim nguon cam hung moi cho cha. . Shloss ket luan "Noi co ay [Lucia] gap cha minh khong phai o y thuc, ma la o noi nguyen thuy hon nhieu cua tien y thuc". Chinh mot nguoi viet tieu su khac la Brenda Maddox cung phong đai moi quan he cha con nha Joyce nay la "mot trong nhung chuyen tinh vi đai cua the ky 20". Hon the nua, Shloss lan luot cao buoc hai nha viet tieu su Richard Ellmann, Brenda Maddox va ca Nora Barnacle khang khang khang đinh Lucia bi đien. Ho cung nhung nguoi than, ban be khac cua Joyce muon xoa đi bat ky dau vet nao cua Lucia lap di, bi coi la vet nho trong tieu su James Joyce. Nam 1988, Stephen James Joyce đa huy bo suu tap gan ngan la thu Lucia gui cha hoac Samuel Beckett gui Lucia. Nam sau đo, Stephen cung đung ra xoa bo đoan ket danh rieng cho Lucia trong cuon Nora: The Real Life of Molly Bloom (Nora: cuoc đoi thuc cua Molly Bloom) cua Brenda Maddox.


 Cuoi đoi (1932–1941)  Thang 10 nam 1932, Joyce tu choi loi moi cua Yeats tham gia Vien Han lam Van hoc Ireland moi thanh lap nham bao ve quyen cac nha van khoi su kiem duyet ngay cang gat gao cua Nha nuoc tu do Ireland bao thu va đinh huong Cong giao. Ly do tu choi kha kho hieu chi goi gon rang minh đa roi que huong gan 30 nam truoc nen hoan toan khong he co y đinh song o Ireland nua.
Do Lucia tam ly bat on, nam 1933 that su kho khan voi James Joyce, suc khoe ong tiep tuc xau đi. Vao thang 5, ong đen Zurich đe gap bac si nhan khoa rieng cung nhu tim cach đieu tri cho con gai. ong o lai vai ngay tai khu nghi duong Evian-les-Bains nhung khong thoat khoi con đau da day se hanh ha ong đen tan cuoi đoi. Đuoc chan đoan "đau da day do day than kinh" nhung thuc su đay la benh viem loet da day ta trang co the gay tu vong. Gia đinh nay sinh bien co moi, vo cua Giorgio la Helen cung bi tram cam va tam than, phai nhap vien đieu tri tai nhieu vien đieu duong khac nhau, chiu so phan giong nhu Lucia. Khong con me, đua be Stephen đuoc ong ba noi cham soc. Ngay 18 thang 12 nam 1940, truoc le Giang sinh cuoi đoi Joyce, hai ong chau mao hiem Zurich đay tuyet trang đe tim kiem an ban su thi Hy Lap bang tieng Phap.
Chong lai chu nghia chuyen che, Joyce khong tin rang nhung nha đoc tai nhu Mussolini hay Hitler se thanh cong, con cac van đe chinh tri Noi chien Tay Ban Nha lam ong ngan ngam. Nam 1938, sau khi Đuc Quoc Xa sap nhap Ao, Joyce tao đieu kien thuan loi giup đo cho khoang 15, 16 nguoi Do Thai đen Anh va My. Nguoi noi tieng nhan giup đo trong viec nay chinh la nha van thanh Vien Hermann Broch.
Chu yeu do hieu lam ve van đe tai chinh quanh tac pham Ulysses ma moi quan he voi Sylvia Beach va Adrienne Monnier khong the han gan đuoc, Joyce buoc phai kiem nguoi bao tro kiem quan ly moi, đo la Paul Leon, mot nguoi Nga nhap cu giau co goc Do Thai. Ong tap hop xung quanh mot loat nhung nguoi nhu Beckett, Budgen, Gilbert,... đe giai thich tac pham theo đung y minh cho cong chung, trong khi hinh anh thuc thi khong đuoc tiet lo, tro nen bi an voi nhung nguoi khong quen biet. Ong cung kheo leo kiem soat nguoi viet tieu su cho minh Herbert Gorman đe bo đi nhung đoan khong mong muon. Joyce coi ca nhung su co nho vo y cung la hanh vi co tinh chong lai minh, vi du nam 1931, ong khoi kien (nhung khong thanh cong) to Frankfurter Zeitung vi đang bai nguoi khac nhung lai lay ten minh. Du phan đoi viec kiem duyet Ulysses, nha van rat quan tam đen viec dich cac tac pham cua minh sang thu tieng khac. Ban tieng Phap cua chuong Anna Livia Plurabelle (Nouvelle Revue Francaise ngay 1 thang 5 nam 1931) do chinh Joyce cong tac cung voi bay nha van khac, đuoc ong coi la "mot trong nhung kiet tac dich thuat",  chung minh "khong co gi la khong the dich đuoc". Ban dich tieng Y nam 1937 cua Nino Frank bi ong ngac nhien cho rang ngon ngu nhe nhang đa phan boi lai nguyen tac. Ulysses đuoc do bo lenh cam tai Hoa Ky (thang 12 nam 1933) va Vuong quoc Anh (1936), cac an ban đau tien Bennett Cerf, Random House xuat ban tai Hoa Ky va Bodley Head cua Allen Lane cho ra mat tai Anh.

Joyce lai tap trung vao Work in Progress bat đau tu nam 1922, tu ep ban than lam cho no "that hon ca thuc te". Bang no luc ben bi cua ca nha van lan nhom giup cho Finnegans Wake ra mat ngay 4 thang 5 nam 1939. Truc giac Paul Leon mach bao truoc boi canh chien tranh sap xay đen, tac pham se kho lien he thoi cuoc va kho hieu voi đoc gia binh thuong, nhung cung khang đinh:

Phan ung đoc gia đoi voi Finnegans Wake nam 1939 trai tu boi roi đen khinh thuong ra mat. Sunday Times cho rang no "khong lien quan đen van hoc" (literary irrelevant) con nguoi ban cu Oliver Gogarty lai coi la "tac pham van hoc khong lo nhat ke tu Ossian cua Macpherson đen nay". Mac du cho đen cuoi thang 6 đa ban đuoc 4.000 cuon o Hoa Ky nhung ban than Joyce lai coi đay la mot "that bai".
Chien tranh bung no, Đuc chiem đong Phap khien Joyce phai tim đuong tro lai Thuy Si. Thu tuc hanh chinh (xin giay phep roi Phap cung nhu thi thuc vao Thuy Si, cung nhu gia han ho chieu Anh) rat kho khan, nhung đen ngay 14 thang 12 nam 1940, ngoai tru Lucia, ca nha Joyce đa đuoc roi Phap qua nga Saint-Germain-des-Fosses (gan Vichy). Joyce no luc đua Lucia ra khoi moi truong hon loan nay đa that bai; cuoi thang 11, khi duong nhu đa xong moi thu tuc thi Đuc Quoc xa thu hoi giay phep va Lucia phai o lai vien đieu duong tai Phap. Ong mong muon chuyen con gai đen Zurich cho an toan, nhung viec ong đot ngot qua đoi thang sau đo đa cham dut moi du đinh. Nora va Giorgio thi co ve khong quan tam đen so phan Lucia.
Hoi 4:40 sang ngay 10 thang 1 nam 1941, con đau da day hanh ha khien Joyce tinh day. Anh chup X-quang cho thay co vet loet thung, chay mau ben trong. Ngay 11 thang 1, bac si tien hanh phau thuat, luc đau duong nhu co ve thanh cong hoi phuc nhung sau vai gio, Joyce roi vao hon me va đuoc truyen mau. Hoi 1 gio sang ngay 13 thang 1, ong tinh lai, keu y ta goi Nora va Giorgio, nhung đa tu vong truoc khi hai nguoi co mat. Kham nghiem tu thi xac đinh nguyen nhan cai chet la do viem phuc mac. Nha đieu khac Paul Speck đuoc yeu cau tao hinh mat na tu xac Joyce, ghi lai trung thuc hinh anh sau kho, mat het suc luc. Ngay 15 thang 1, Joyce đuoc an tang tai nghia trang Fluntern o Zurich. Khi đuoc hoi co the to chuc tang le theo nghi thuc Cong giao, Nora tra loi "Toi khong the lam đieu nhu vay voi anh ay". Ve sau, Nora muon cai tang cho Joyce ve Ireland nhung bi hang ngu giao pham Cong giao phan đoi. Nhu đe tra thu, ba khong nhuong lai ban thao Finnegans Wake cho Thu vien quoc gia Dublin ma chap thuan voi Harriet Weaver chuyen no ve Thu vien Anh. Ngay 10 thang 4 nam 1951, Nora Barnacle qua đoi va đuoc chon cat cung nghia trang voi James Joyce. Nam 1966, ca hai cung đuoc cai tang, đua ve chung mot "mo vinh danh", phia tren đat tuong James Joyce.


Sang tac = Danh sach =
Stephen Hero (Nguoi hung Stephen, 1904 - 1946), tieu thuyet xuat ban 1944
Chamber Music (Nhac thinh phong, 1907), tap tho
Giacomo Joyce (1907), tap tho
Dubliners (1914), tap truyen ngan
A Portrait of the Artist as a Young Man (1916), tieu thuyet
Exiles (1918), kich
Ulysses (1922), tieu thuyet
Pomes Penyeach (Tho mot xu mot bai, 1927), tap tho
Collected Poems (Tuyen tap tho, 1936), tap tho
Finnegans Wake (1939), tieu thuyet
The Cat and the Devil (Con meo va ac quy, 1965), tap truyen ngan
The Cats of Copenhagen (Nhung con meo Copenhagen, 2012), tap truyen ngan


= Tac pham tieu bieu =


 Dubliners  Dubliners la tuyen tap 15 truyen ngan xuat ban lan đau nam 1914, mo ta theo chu nghia tu nhien đoi song cua tang lop trung luu Ireland trong thanh pho Dublin va vung phu can đau the ky 20. Cac truyen ngan nay đuoc viet khi chu nghia dan toc Ireland cung nhu qua trinh tim kiem ban sac dan toc đang o đinh cao. Joyce khac hoa ban sac đo nhu buoc đau tien trong cong cuoc giai phong tam linh o Ireland. Cac truyen tap trung tu tuong cua Joyce vao su thau to: khoanh khac khi nhan vat trai nghiem đuoc tu than thau cam hoac đuoc soi sang ve thay đoi cuoc đoi. Nhieu nhan vat trong Dubliners ve sau tiep tuc xuat hien la cac vai phu trong Ulysses. Nhung truyen đau tien đuoc ke qua loi đua tre nhan vat chinh. Cac truyen tiep theo đe cap đen cuoc song va moi quan tam cua nhung nguoi đa truong thanh gia dan hon. Đieu nay phu hop voi viec tac gia chia tuyen tap thanh ba phan tuong ung voi thoi tho au, thanh thieu nien va truong thanh.


 A Portrait of the Artist as a Young Man  A Portrait of the Artist as a Young Man xuat ban nam 1916 la ban thu gon cua tieu thuyet Stephen Hero đa bi bo do. Đay la mot tac pham thuoc the loai Kunstlerroman, mieu ta thoi tho au va thieu nien cua nhan vat chinh Stephen Dedalus cung nhu su truong thanh tung buoc ve tu y thuc nghe thuat. Tac pham vua la tu truyen cua tac gia đong thoi la chuyen đoi cua nhan vat chinh hu cau. Tac pham nay goi len cac ky thuat ma Joyce su dung trong cac tac pham ve sau nhu dong y thuc, đoc thoai noi tam hay chu trong phan tam linh ben trong hon la khai thac ve ben ngoai cua nhan vat.


 Exiles va tho ca  Du luc ban đau rat yeu thich san khau, Joyce chi xuat ban mot vo kich voi tua đe Exiles vao nam 1918. Vo kich đe cap đen moi quan he vo chong, la cau noi tu The Dead (truyen cuoi trong Dubliners) va chuyen tiep toi Ulysses đuoc Joyce khoi but trong thoi gian đang viet kich.
Joyce xuat ban ca thay ba thi pham. Tap tho đau tien la Chamber Music (1907) gom 36 bai, ve sau đuoc đua vao Imagist Anthology do Ezra Pound bien tap. Cac tac pham tho khac ma thi si xuat ban khi con song la Gas from a Burner (1912), Pomes Penyeach (1927) va Ecce Puer (1932). Nhung tac pham nay đeu đuoc nha xuat ban Black Sun Press đua vao tuyen tap Collected Poems (1936).


 Ulysses  Noi dung Ulysses bat đau luc 8 gio sang ngay 16 thang 6 nam 1904 va ket thuc khoang sau 2 gio sang hom sau. Dien bien đa phan nam trong tam tri nhan vat, thong qua cac hinh thuc nhu đoc thoai noi tam, đoi thoai cho đen soliloquy. Tieu thuyet gom 18 chuong, moi chuong ung voi mot tieng đong ho trong ngay, bang phong cach van chuong đoc đao. Joyce cau truc moi chuong tuong ung voi mot phan rieng biet trong Odyssey cua Homeros cung nhu mot mau sac, mot nganh nghe thuat hay khoa hoc cu the, mot bo phan tren co the. Cau truc chuong hoi nay khong co trong nguyen ban nhung khoang nam 1921, nha van đa đua ra hai phien ban cau truc tac pham cho Ulysses, goi la Luoc đo Linati va Luoc đo Gilbert. Ulysses đat nhan vat va dien bien vao boi canh Dublin nam 1904, đai dien Odysseus, Penelope, Telemachus bang Leopold Bloom va vo Molly Bloom cung Stephen Dedalus. No su dung tinh hai huoc, nhu nhai lai, cham biem va hai kich đe đoi lap nhan vat trong tieu thuyet voi hinh mau cua Homeros. Tac gia ha yeu to than thoai xuong bang cach bo het tieu đe chuong đe co the đoc tac pham đoc lap voi cau truc su thi Homeros.
Ulysses co the coi la tac pham nghien cuu Dublin nam 1904, kham pha cac khia canh khac nhau cua đoi song thanh pho ke ca su ngheo đoi va đon đieu an chua trong đo. Joyce tung noi neu Dublin bien mat thi co the dung no lam hinh mau đe dung lai. Nham đat đuoc đen muc ay, ong dua vao tri nho cua minh cung nhu thu nhan tu nguoi khac đe tao ra chi tiet that ti mi. Nha van thuong tham khao Danh muc Thom an ban nam 1904 — liet ke toan bo chu so huu, nguoi thue nha cac khu dan cu va bat đong san cua Dublin — đe đam bao chinh xac khi viet ra. Loi ket hop cach viet đa sac, dua vao luoc đo chinh thuc đe cau truc cau chuyen va cham chut tinh te đen tung chi tiet cua tac pham đa đong gop cho su phat trien van hoc hien đai the ky 20.


 Finnegans Wake  Finnegans Wake la tieu thuyet thu nghiem đay dong y thuc va am chi van hoc đen cuc điem. Mac du co the đoc tac pham tu đau đen cuoi, Joyce dung loi choi chu đe bien đoi nhung y tuong, cot truyen truyen thong cung su phat trien nhan vat, cho phep đoc khong theo trinh tu. Cach choi chu the hien bang thu tieng Anh đac biet kho hieu va phuc tap. Cach tiep can nay co phan giong nhung cao hon nhieu so voi Jabberwocky cua Lewis Carroll, dua tren nhieu loai ngon ngu. Tinh chat lien tuong cua ngon ngu cau thanh khien tac pham đuoc hieu la cau chuyen ve giac mo.
Sieu hinh hoc Giordano Bruno ma Joyce đoc luc tre đong vai tro quan trong trong Finnegans Wake vi đua ra khuon kho đe cac nhan dang nhan vat tuong tac va đuoc chuyen hoa. Quan điem Giambattista Vico ve chu ky lich su đa cau truc nen cau chuyen cua tac pham, the hien bang loi mo đau va loi ket. Noi cach khac, tac pham ket thuc bang ve đau cua mot cau va bat đau bang ve cuoi chinh cau đo, bien cau chuyen thanh mot chu trinh đo so lap đi lap lai.


= Chu đe =
Theo Harry Levin, tac pham cua Joyce xoay quanh hai chu đe am anh: nghe si va thanh pho. Đo thi hien đai kieu mau Dublin thieu han ve đep, con nguoi nghe si truyen ba tham my thi bi du luan phan no coi la ta giao, khong the hoa nhap đuoc. Giai phap duy nhat la cu luu vong tha huong.


 Nghe si: Chu đe tham my  Ly thuyet quan trong nhat cua Joyce ve nghe thuat, tham my, nghe si xuat hien trong chuong thu nam cua A Portrait of the Artist as a Young Man cho đen Proteus, Scylla va Caribda cua Ulysses. Cac quan điem đuoc the hien trong Portrait gan chat voi hoc thuyet Toma Aquino va Aristoteles ve trat tu va he thong (cosmos), duong nhu mau thuan voi van xuoi Joyce ve sau đuoc chuyen sang vo trat tu hon mang (chaos). Trong Finnegans Wake, nha van ghep chaos voi cosmos lai thanh chaosmos đe to hop cac mat đoi lap đac trung cho tac pham cua minh. Umberto Eco tuyen bo "Portrait khong phai la tuyen ngon tham my cua Joyce, ma la buc chan dung nha van khong con ton tai khi hoan thanh phac thao tu truyen va bat đau sang tac Ulysses."


 = A Portrait of the Artist as a Young Man  =
Bat chap viec bo đao, nghe si đoi voi Joyce van la "mot thay tu voi kha nang sang tao khong gioi han, chuyen đoi nhung kinh nghiem trong cuoc song sinh nhai hang ngay vao trong mot co the long lay cua cuoc song bat diet". Su bien đoi hien thuc thong qua nghe thuat do đo đuoc so sanh voi qua trinh chuyen hoa thanh the; ong the tuc hoa cac hoat đong ton giao, chi giu quy đinh nghi le va ky luat Dong Ten. Theo Stephen Dedalus, ba gioi luat do Toma Aquino đua ra đuoc dung lam nen tang cho su sang tao tham my: integritas (toan ven), consonantia (hai hoa) va claritas (sang len). Integritas co nghia la tach biet nghe thuat ra khoi the gioi va coi no la mot chinh the. Consonantia nghia la nhan thuc đuoc đo phuc tap va kha nang phan chia cua chu the, trong đo cac yeu to cau thanh ket hop hai hoa voi nhau. Claritas đuoc Dedalus lien ket voi khai niem hoc thuat khac quidditas (ban the) đe chi khoanh khac toi thuong cua su mac khai nghe thuat. Nha van dung thuat ngu epifanie (hien linh) đe chi ve trai nghiem nghe thuat theo cach goi la "bat giu đuoc tham my", Joseph Campbell đac biet đe cao khai niem nay, hay con goi la stasis (trang thai). Nhan vat chinh phan biet hai loai nghe thuat: chuan tac va bat quy tac. Nghe thuat bat quy tac khoi day cam xuc "đong" (ham muon hoac tu choi), trong khi nghe thuat chuan tac la su mac khai "tinh" ve cai đep, noi bi thuong (thuong xot hoac kinh so):

Vi vay, nghe si la nguoi kham pha ra y nghia sau xa cua the gioi trong khoanh khac xuat than (epifanie) roi bay to no thong qua van tho, tai xac đinh thuc te bang loi van.


 = Ulysses  =

Trong chuong Proteus, Stephen Dedalus tiep tuc suy ngam ve nghe thuat tren Bai bien Sandymount. Khoi nguon tu luan thuyet Aristoteles De sensu et sensili (Cam nhan va giac quan) va De Anima (Ve linh hon) cho rang kien thuc con nguoi thu đuoc thong qua nhan thuc (giac quan), nhan vat gia đinh rang mat nguoi khong the nhan ra đuoc ban chat su vat, ma chi nam đuoc sac mau ao tuong be ngoai cua vu tru đang bien đoi khong ngung. Nhan thuc cua con nguoi bi gioi han va sai lech, đong thoi:

Nhan vat Dedalus cung chiu anh huong sau sac tu Laokoon oder uber die Grenzen der Mahlerey und Poesie (Laocoon hay ve gioi han cua hoi hoa va tho ca) cua Lessing, trong đo phan biet tham my rach roi giua nghe thuat thi giac (hoi hoa, đieu khac,...) voi van chuong, nen khong the bat chuoc hay sao chep nhau. Hoi hoa la nghe thuat mang tinh khong gian khoi day cam xuc khi sap xep cac yeu to canh nhau (nebeneinander) con van hoc lai co tinh thoi gian khi lien ket cac phan noi tiep voi nhau (nacheinander) nhu am nhac. Proteus tro thanh chuong quan trong trong toan bo Ulysses o cho khoi đau tu nhung nguyen tac triet hoc truyen thong, no tao ra buoc nhay vot theo chu nghia hien đai, pha vo quy uoc nghe thuat cu mot cach ngoam muc. Neu hai chuong truoc đe cap đen nen tang triet hoc thi Proteus la su tu do thu nghiem. Theo Umberto Eco, chuong nay đa lam tan bien "triet hoc Aristotle trong nhac bien ri rao" bang ky thuat đoc thoai noi tam. Do đo, vi than Proteus co kha nang bien hinh la bieu tuong cua su đoi moi nghe thuat va tu tuong, chuyen thuc tai tho so len cac hinh thuc cao hon. Tuy nhien Ulysses van giong nhu than Janus hai mat, ket hop truyen thong (chu nghia co đien, chu nghia hien thuc) voi hien đai.


 Di giao: Chu đe ton giao  James Joyce khong bao gio phu nhan rang linh hon minh "van vuong voi hoc phai Aquinas" nhung van chuong thu hut hon su keu goi thien thuong. Đoi voi ong, nghe thuat tren het co nghia la tu do suy nghi va noi loan chong lai nhung khuon mau san co, the hien ra cai toi ca nhan ma giao hoi luc truoc tung ket toi la di giao va sa nga. Tu vi minh voi "ke di giao" noi tieng Giordano Bruno bi giao hoi ket an, ong tham chi con lay ten đo thanh but danh kieu Anh cho minh la Gordon Brown. Tuy vay, nha van van gan minh voi mot so bieu tuong Kito giao, vi du ong so sanh su hy sinh cua Chua Giesu voi cach Parnell bi cac đong minh chinh tri phan boi bo roi, hay Đuc Trinh Nu Maria luon la bieu tuong nu tinh. Umberto Eco so sanh Joyce voi cac giao si tu do thoi Trung Co đa khuoc tu giao luat nhung van giu lai khuon mau van hoa giao hoi trong tu tuong.
Thai đo ro rang cua nguoi nghe si đuoc Stephen Dedalus the hien qua loi noi: "To se khong phuc vu cai gi to khong con tin tuong nua, du cai đo la gia đinh, to quoc hay ton giao cua to." Ton giao that bai la chu đe chinh cua hai truyen ngan Sisters (Chi em gai) va Grace (An sung) trong tap Dubliners. Trong Sisters, viec Cha Flynn khong the cam chen thanh trong tay đanh dau su mat niem tin va tam linh lac buoc. Truyen Araby lay lai bieu tuong chiec chen đe mo ta bi mat su hap dan tinh duc đau tien cung la mat đi tinh tho ngay con tre: "Toi tuong tuong minh đang om chat mot ly ruou thanh vuot qua tang tang lop lop ke thu." Đoi voi Helene Cixous, chiec chen tren tay đua tre con co y nghia hon the, no la bieu tuong Ngoi Loi cung nhung gia tri nghe thuat khong gioi han. Khong giong voi chen thanh ton giao "kho can" la nhung loi cau nguyen vo ich đen Deus otiosus (Chua vang mat), chen thanh nghe thuat luon đay tran y nghia nhu "cai sung sung tuc". Truyen Grace nhai lai chu đe cuu chuoc va canh bao rang giao ly ton giao khong đuoc nguoi thuong đon nhan đung đan: co the bi che gieu hoac lam theo nhu me tin di đoan; nhu vo nhan vat chinh la Kernan đuoc mo ta "Đuc tin ton giao gan đay voi chi ta cung tro thanh mot thoi quen,[...] neu co the, chi ta cung se tin vao than banshee va Chua Thanh than."
Nhu la dau hieu chong lai qua khu Cong giao, Joyce đua mot loat yeu to bang bo, di giao hoac ngoai giao vao tac pham cua minh. Trong chuong Telemah, nhan vat Buck Mulligan bat đau "nghi thuc" cao rau bang cach tung Introibo ad altare Dei, roi chia trung trang thanh ba (cho anh ta, Stephen va Haines) va cau In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti. Chua bi Buck Mulligan coi la "ke thu thap duong bi" con Stephen Dadelus goi la "Nguoi soi! Ke nhai thuoc đoc!". Toan bo chuong Circe the hien ro rang su đao nguoc cac chuan muc ton giao, đao đuc, ly tri hoac hanh vi, la cu đot pha cua phan tam hoc vao nhung vung toi nhat trong tiem thuc. Joyce su dung cac yeu to tan ngoai giao gan lien voi phong trao van hoa Phuc hung Celtic o Ireland đau the ky 20 cung voi triet hoc Nietzsche.


 Đo thi: Chu đe xa hoi  Khi khac hoa thanh pho hien đai, James Joyce tu choi to ve len mot hien thuc tran trui va ngot ngat: tap truyen Dubliners tap trung vao cac manh đoi bat hanh bi nhung gi tam thuong đe bep. Khi ban ve mot so tac pham Ireland bi to ve ly tuong hoa, ong cam thay ghe tom coi đo la loi doi tra trang tron. Dubliners phan anh cac van đe nhu nghien ruou, bao luc gia đinh, phan boi lua đoi, co đon... Cac chu đe nghiem trong hon khong đuoc nhac đen truc tiep nhung van the hien ra nhu buon than ban thanh hay au dam. Cixous so sanh tap truyen voi tang đia nguc thu tam cua Dante, voi nhan xet rang tap truyen bat đau voi mot cai chet va ket thuc bang truyen co tua đe The Dead (Nguoi chet), đo la dau hieu đoi song Ireland luon bi mot the gioi qua khu đa mat am anh. Y tuong nay đuoc nhac lai trong Ulysses, khi hon ma me Stephen hien len "voi khuon mat thoi rua xanh le va mat mui" giong nhu banshee. Song tren tat ca, noi dung chinh cua Dubliners la su bat luc đen te liet, đuoc hieu theo nghia đen trong Sisters va bong gio bang noi so, mien cuong, thu đong trong cac truyen khac. Chinh Joyce tung tuyen bo trong thu rang "Toi keu goi loat truyen Dubliners đe phan lai su bai liet phan nua hoac hoan toan tu cot tuy cua mot thanh pho". Cac nhan vat trong tap truyen đeu it nhieu đi nguoc lai nhan tinh thong thuong, duong nhu cam chiu te liet ngay ca trong nhung khoanh khac đang le ra co the nhan đuoc hanh phuc. Trong Eveline, nu chinh chi nhin ban trai vo đinh bat luc, khong biet nen cung đi My hay o lai voi gia đinh tai Ireland, su do du đen muc sung so te liet khong đap lai noi loi keu goi cua nguoi yeu:

Tuong tu nhu vay trong cac truyen khac, tieu bieu voi The Dead, Gabriel ke giai thoai con ngua chuyen keo đi vong tron nen khong the đi theo huong khac đuoc nua. Đo la cach Joyce dung bieu tuong đe len an su thu đong cua nguoi Ireland. Frank Budgen đanh gia cao viec xay dung tinh cach nhan vat binh di tam thuong cua nha van, cho rang nho đo ma co suc lan toa pho bien, Ulyssess chi dien ra mot ngay tai mot thanh pho xac đinh nhung hanh trinh cua xac the nao đang song đong va suy nghi thi khap moi noi đeu hieu đuoc, giong nhu am nhac hay hoi hoa vay.
Harold Bloom cho rang chu đe cua Ulysses thuc ra rat đon gian: long tot vo đieu kien chien thang bao luc va quyen luc thap hen. Tu goc đo nay, tieu thuyet co the đuoc coi la ban tuyen ngon chong lai chu nghia so vanh tan bao.
Gia đinh la mot chu đe quan trong khac trong cac tac pham cua Joyce. Theo Helene Cixous, thoat đau gia đinh đuoc xem nhu mo hinh thu nho cua Dublin, mo phong tat ca cac moi quan he xa hoi cua thanh pho o tam co nho hon. A Portrait of the Artist as a Young Man tap trung vao xung đot giua nguoi con trai noi loan voi cha me, Stephen ghet bo me minh vi ton giao cua ba va khinh thuong cuoc đoi nguoi cha đay that bai. Đen Finnegans Wake, moi ca nhan thanh vien trong gia đinh tro nen it quan trong hon, gia đinh khong con đuoc coi cau truc cho xa hoi, ma ton tai hoan toan đoc lap. Cixous thay rang tu Finnegans Wake, gia đinh khong con la the thong nhat trong the gioi cua Joyce, chi con la "su sap xep hon loan xoay quanh nguoi cha" Hinh tuong nguoi cha trong Portrait, Udyssess hay Dubliners thuong hien ra khong co uy tin: nghien ruou cung bao luc, ngheo đoi cung that bai, hoac la mot "ke bi cam sung" de men nhung bat luc. Trong Scylla and Caribda, Stephen Dedalus noi rang "Quan he cha con co the la mot hu cau hop phap", tu đo đat cau hoi ve tinh xac thuc cua gia đinh, "nguoi cha" chi con la san pham cua tri tuong tuong ma khong co tinh thuc te tu nhien.


= Phong cach va ngon ngu =
Rat kho đe đong khung tac pham cua James Joyce vao mot khuon kho nhat đinh, đa so tuong ung voi chu nghia hien đai (voi kiet tac Ulysses), nhung cung co ca trao luu nhu chu nghia hien thuc va chu nghia tu nhien (đac biet la cac truyen trong tap Dubliners). Christopher Buttler cho rang cac tac pham tu Stephen Hero đen Finnegans Wake đanh dau nhung buoc phat trien van hoc quan trong tu thoi đai Tuong trung sang chu nghia hau hien đai. Harry Levin nhan xet A Portrait of the Artist as a Young Man thuoc ve chu nghia tu nhien con Finnegans Wake la thu nghiem chu nghia tuong trung. Stuart Gilbert so sanh phong cach cua Joyce co su tuong đong voi truong phai Điem hoa cua cac hoa si nhu Seurat trong đo co ket hop giua chu nghia tu nhien, chu nghia tuong trung va su chinh xac nhin thay đuoc. Tren het, co nguon goc tu Ibsen, chu nghia hien thuc cua Joyce ve ra su huy diet ao vong va ly tuong con nguoi khi đoi mat voi thuc te tan khoc.
Nhu cau trinh bay hien thuc nay truc tiep đua Joyce đen nhung hinh thuc bieu đat moi giup xac đinh lai moi lien he giua ngon tu va noi dung. Ngon ngu trong Chan dung nguoi nghe si thoi tre phat trien song song voi su truong thanh cua nhan vat chinh. Chuong đau tien mang đen cai nhin con tre thong qua von tu vung ngay tho, roi dan mo rong phat trien thanh cach noi cua nguoi lon, co lien quan chat che voi nhau nhung khong lan vao nhau đuoc. Helene Cixous phan tich rang khung canh la mot loat hinh anh "tinh nguyen" in han len tam tri đua tre truoc khi đu lon đe ma hieu ro. Truyen Sisters su dung nhung tu kho hieu cua nguoi lon nhu paralysis (te liet) hay simony (buon than ban thanh) đay bi an đe tien bao tuoi tho ngay trong trang mat đi do thuc tai hu hoai va trong vang khi truong thanh. Khi Stephen Dedalus đa lon, ngon ngu trong Portrait vay muon nhieu thuat ngu triet hoc hon va tu noi tam hoa ban than, khong con nhay ben voi kich thich ben ngoai ma tro nen tram lang, bao hieu mot tam ly đoc lap nhung cung la lung so voi truoc đo.
Tu thoi tho au, Stephen Dedalus đa thay ngon ngu khong he hoan thien, co su phan biet nhu "God" hay "Dieu" đeu chi ve mot Thien Chua. Tiep sau trong Scylla and Charybdis, ngon tu đuoc đon gian hoa va nghia mo ho hon. Co le chan dung tu hoa nay cua Joyce đang co gang tim kiem mot ngon ngu moi, đe roi tao ra mot thu tieng moi thuc su trong Finnegans Wake đuoc Robert McAlmon goi la "Quoc te ngu trong tiem thuc". John P. Anderson noi ve Finnegans Wake "Giong nhu Thap Babel. Hon nua, neu trong mo ai đo noi tieng Na Uy voi anh, anh cung khong he ngac nhien vi van hieu đuoc".
Tuong tu nhu Portrait, moi chuong cua Ulysses the hien mot ngon ngu bieu đat phat trien o muc hoan hao, nhung đoc gia khong chi bat gap mot y thuc duy nhat ma la cua ca mot nhom nhan vat. Chu nghia nhieu quan điem (pluriperspectivism) đat ba nhan vat chinh (Stephen Dedalus, Leopold Bloom, Molly) vao trung tam, cung cac nhan vat phu mang tinh ho tro. Joyce chuong phuong phap tam ly đoc thoai noi tam (dong y thuc) đe nhan vat boc lo suy nghi truc tiep, hoac phong cach tu do gian tiep khi quan điem chu quan cua nhan vat chinh ket hop va hoa vao voi nguoi ke chuyen o ngoi thu ba. Nhieu lan, đac biet trong phan hai, Ulysses tranh khoi quan điem cua mot nhan vat cu the đe kham pha y thuc tap the cua ca thanh pho hoac van hoa noi chung. Katie Wales coi ca Stephen Dedalus lan Leopold Bloom đai dien bach khoa cho van hoa nhan loai: Stephen hien than cho cao tang (triet hoc, bien chung,...) con Bloom tieu bieu cho binh dan đai chung. Niem yeu thich cua nha van voi su phat trien van hoa đuoc the hien chu yeu bang vong lap trong van chuong, tich hop va bat chuoc cac phong cach sang tac, phuong thuc giao tiep, dung ca tieng long cho đen nhung thuat ngu chuyen nganh kho khan. Vi du ro net co the thay o chuong Oxen of the Sun, tac gia tan duong va nhai lai moi phong cach van hoc Anh tu Trung co đen the ky 19, đoi chieu giua qua trinh tien hoa bao thai trong bung me tuong ung voi su phat trien ngon ngu van chuong. Chuong nay co the la su ton vinh nhung đong thoi cung tao nen khoang cach voi truyen thong trong qua khu, nhu T. S. Eliot noi Oxen đa phoi ra "tinh khong hieu qua cua tat ca cac phong cach Anh ngu". Chuong Aeolus khai luoc tat ca cac bien phap tu tu, o đo co an du, hoan du, prolepsa, epiphora, epimona, chiasmus, diaeresis, tu tuong thanh, điep am, antanaclase, epizeuxis,... Chuong Sirens đay day nhung tu tuong thanh gian luoc, cac đoan lap lai duoi dang leitmotif, cau van tao nen chu đe khac thuong, goi nhac Stuart Gilbert ve tau phap trong am nhac. Chuong Cyclops la cau chuyen mang quan điem han che va đoc đao, đuoc mot nguoi ke lai đay xuc, co tinh gian xao cat got thuc te bang thu ngon ngu che gieu, khoa truong cung tu duy đay thanh kien. Thuong bi nhung đoan nhan manh ngat quang đuoc trich tu so ky luc, su thi, bao chi, tinh tiet giat gan hoac cam xuc, Cyclops phat trien phong cach cuong đieu "khong lo" va "chu nghia Gargantua", cuoi cung la nhai lai su ich ky hep hoi. Chuong Nausicaa thoat đau tao ra the gioi cong chinh cua Gerty MacDowell theo phong cach tinh cam lay tu tap chi phu nu đuong thoi hay hinh anh hon nhan Cong giao loi cuon, nhung khi chuyen sang đoc thoai noi tam cua Leopold Bloom, loi van tro nen thu hut, mang nhiet huyet len đen đinh điem cao trao. Chuong Circe la vo kich dan dung theo chu nghia bieu hien, ngon tu co suc manh moi, tao ra đuoc thuc te va khai tuong song song voi nhau. Ngon ngu chuong Eumaeus tu cao, sung man nhung sao rong, dung nhung cum tu dai va ngoat ngoeo, thuong la am chi van chuong ma khong co giai thich. Ben canh bau khong khi qua u am va tinh than met moi cua cac nhan vat, chuong truyen dai qua muc co the la su len an nhung đien co xua tu van hoa Alexandria. Karen Lawrence coi Eumaeus la su pha hoai co chu đich cua Joyce nham chong lai nguyen tac cao trao cua tieu thuyet. Ngon ngu van xuoi o đay kim het lai phat bieu cua nhan vat, đao nguoc ky thuat cac chuong truoc, trong khi y thuc nhan vat chinh nguoc lai lam xao tron cau truc noi dung.
Co nhung đoan van ma viec nam bat y nghia bang tu ngu la duong nhu vo ich, Karen Lawrence nhan thay đo la cac tien trinh cam xuc va tam ly chu khong phai đang dien đat đieu gi đo. Tien trinh giai the nhan cach đuoc tiep tuc va tang cuong trong chuong Ithaca, noi cac nhan vat duong nhu chim vao đai duong ngap tran chi tiet. Theo Wolfgang Iser, cau truc chuong gom mot loat cau hoi cung cau tra loi chinh xac bang ngon ngu ky thuat kho cung goi nen y tuong rang cau tra loi khong lam phong phu kien thuc thu nhan ma chi ra muc đo han che cung nhu kho khan duong nao đe nam bat chan ly. Joyce noi Ulysses ket thuc tai chuong Ithaca vi chuong cuoi Penelope khong co mo đau hay ket thuc ma lap lai khong ngung thanh chu ky. Đuoc cau truc trong tam cau qua dai ma khong he cham cau, Wolfgang Iser nhan xet đoan Molly Bloom đoc thoai trong Penelopexoa bo hoan toan thuyet vien tuong hay thuyet đinh menh ma qua khu van đuoc tiep tuc tai tao lien hoi đen vo tan. Theo Harry Levin, Ulysses đa bo qua thu tuc ke chuyen thong thuong ma moi goi đoc gia chia se dong trai nghiem khong khac biet, xoa nhoa đoi tuong va tu ngu dung đe mo ta đoi tuong đo. Anthony Burgess nhan xet trong cac tac pham cua Joyce, ngon tu va chu đe đa tro thanh mot the thong nhat khong the tach roi. Mau chot cua Odysseus nam o cho linh hon o moi giai đoan đeu co mot ngon ngu rieng.


= Lien van ban. Am chi van hoc va than thoai =
Tieu thuyet Ulysses la mot trong nhung vi du phuc tap nhat ve lien van ban trong lich su van hoc, no sao chep Odyssey cua Homeros roi lien tuc tien hanh chinh sua. Viec Telemachus đi tim cha cung giong nhu Stephen co gang xac đinh cha me thuoc linh noi Leopold Bloom. Hai trinh cua Odysseus tuong tu nhu Bloom lang thang o Dublin, "đai duong vat chat" bi mot Poseidon tan nhan cai tri. Hon nua, vai nguoi chong cua nhan vat chinh bi hang loat "ke cau hon" đe doa, nhung nguoi khao khat co đuoc yeu Penelope - Molly Bloom. Giong nhu Penelope, Molly chi song trong bau khong khi gia đinh nho be, cach xa the gioi "nghiem trong" va cang thang cua nam gioi, tham chi con noi: "Toi khong the chiu noi nhung chuyen ve chinh tri". Cung det va cat nhung soi day tinh ai nhung khac voi nhan vat trong than thoai Hy Lap, Molly khong the khuat phuc truoc nhung tien bo thoi đai ve tinh duc. Trong ban goc Odyssey, Penelope giup chong chien thang nhung ke cau hon nhung trong tieu thuyet Ulysses cua Joyce, thong qua dong y thuc, chien thang nay la ve mat tinh than khi Molly gat Boylan ra khoi đau đe quay lai voi Bloom. Tinh lien van ban ket noi o muc chi tiet: trong chuong Cyclops, đieu thuoc tren tay Bloom goi nho lai khuc go đang chay Odysseus dung choc mu Polyphemus; trong Circe, tu ba Bella Cohen bi vi nhu mot mu phu thuy bien đan ong thanh lon. Nha van cung rat quan tam đen tu nguyen cua nhung cai ten trong su thi Hy Lap. Tu "Telemachus" ghep tu tele (xa) voi machos (tran chien) nghia la "chien đau tu xa", goi ra so phan Stephen Dedalus quyet đinh co lap chinh minh trong thap nga nghe thuat, tranh xa nhung đam me vun vat va su du vo nghia cua the gian. Ong con nghi ra tu nguyen kha kho hieu "Outis + Zeus", trong đo "Outis" ("khong ai ca") la cai ten Odysseus xung ra voi Cyclops, tu đo duong nhu nham phu nhan than tinh nhan vat toi cao đinh Olympia. Do đo, Ulysses ve ra mot vi than tu bo ban tinh ma roi vao cam do vat chat, tham chi ong lien ket chu đe nay ngay voi su hy sinh cua Chua Giesu. Am chi than thoai ro rang nhat cua Joyce chinh la ten nhan vat Stephen Dedalus, tuong ung kien truc su huyen thoai Daedalus, goi len van menh nghe thuat, đong thoi la me cung khong loi ra hay nguy co bi huy diet khi bay toi mat troi.
Ngoai than thoai Hy Lap, Joyce cung su dung nhieu hinh anh lay tu truyen dan gian Ireland, Kinh Thanh va van hoc co đien,... Trong chuong Telemachus, viec ba vu gia xuat hien truoc cua nha Dedalus va Mulligan sang ngay 16 thang 6 tuong ung voi cau chuyen nu than Athena bien thanh ba gia đen vieng tham Telemachus đoan đau Odyssey. Nhung o khia canh khac, ba co the đuoc so sanh voi bieu tuong cua chu nghia dan toc Ireland Kathleen Ni Houlihan gia ca ngheo nan nhung đa keu goi thanh nien chien đau giai phong Ireland. Nhan vat Do Thai Leopold Bloom co xu huong đuoc lien ket voi nhung hinh tuong trong Kinh Thanh. Chuong Eumeus mo ta Bloom giong nhu nguoi Samari nhan lanh khi buoc ra tu nha chua cua Bella Cohen "ong phui het rac bui tren quan ao Stephen, đong thoi đua cho mu va gay, đong vien anh ay." Voi chuong Scylla and Caribda, Buck Mulligan so sanh Bloom voi nguoi Do Thai lang thang, nhung cung vi voi hinh anh nguoi thuy thu gia cua Coleridge. O cuoi chuong Cyclops, Bloom roi khoi hien truong theo cach sieu thuc, bay len troi trong mot co xe lua giong nhu Elijah, tai xac nhan nguon goc Do Thai cua minh truoc ke thu (chong Do Thai). Con trai Bloom la Rudy chet ngay sau khi sinh đuoc coi nhu con chien hien te theo truyen thong Abraham. Xac đuoc boc trong "ao long cuu", đen chuong Circe, Bloom ao giac nhin thay con minh giong nhu "chien con". Mot am chi moi ve Do Thai la hinh anh cau be cam sach đoc tu phai sang trai. Lien tuc la cac am chi ve hien sinh: chuong Ithaca noi Rudy sinh ngay 29 thang 12 ngay sau Le ky niem tan sat hai nhi. Theo mot truyen thuyet tien Homerus, Odysseus toan giet con tre minh la Telemachus đe phat đien, roi khong phai tham gia Chien tranh thanh Troia vi ong khong muon phai ra tay lam đo huyet vo toi. Chu nghia hoa binh cua Odysseus đuoc đong nhat voi Leopold Bloom o cho can phai giet mot sinh te vo toi đe tra gia. Theo Jose Lanters, ca Stephen Dedalus va Rudy đeu la nhung vi cach cua Telemachus, tao ra the luong nan cho Ulysses: Stephen la Telemachus thoat chet, con Rudy lai la sinh te trong truyen than thoai.
Trong Finnegans Wake, Joyce đat ra ban ballad Ireland ke ve Tim Finnegan, mot tho ne chet do nga cau thang. Finnegan song lai nho ban be vo tinh đo ruou whisky len xac, vi ruou whisky la "uisce beatha" (nuoc su song trong tieng Ireland). Cau chuyen duong nhu nham vao cach giai thich tho ngay ve đuc tin Kito giao quan niem cai chet va phuc sinh, đuoc tac gia dung lam co dien đat tinh chu ky lich su. Nguon cam hung khac la Quyen sach cua cai chet cung than thoai Ai Cap noi ve su phuc sinh cua Osiris. Frank Budgen đa phat hien su tuong đong cua tac pham voi thi ca co Bac Au, đac biet la Edda mo ta ngay huy diet Ragnarok lai keo theo qua trinh sang tao moi.
Am chi van hoc trong tac pham cua Joyce cung nhieu nhu than thoai vay. Giong nhu trong Than khuc, Dante cung Vergilius đi tu đia nguc len thien đang, Bloom va Stephen tai chuong Ithaca cung chiem nguong "cay thien đuong đay trai uot".  Chuong Circe đuoc so sanh voi canh Đem Valpurgia trong Faust, hay voi tieu thuyet Venus im Pelz cua Sacher-Masoch hoac La Tentation de Saint Antoine cua Flaubert. Trong Finnegans Wake, Joyce viet lai truyen ngu ngon Aesop Kien va cao cao duoi tua đe The Ondt and the Gracehoper, mot kieu choi chu cho tua đe Anh ngu The Ant and the Grasshopper, trong đo ondt xuat phat tu tieng Đan Mach co nghia la ma quy hoac xau xa (hoac đon gian la noi lai cua don't nghia la khong đuoc hay cam) con gracehoper la nguoi khao khat an đien. Umberto Eco giai thich nha van Shem la cao cao, "nguoi nghe si nhin toi tuong lai, tang truong va phat trien"; con nguoi đua thu Shaun la con kien, bi neo vao chu nghia truyen thong tri tre. Nha phe binh Romania Sandulescu liet ke hang tram am chi van hoc tu Finnegans Wake, lien ket voi Shakespeare (Hamlet, Macbeth, Othello, Julius Caesar, A Midsummer Night's Dream,...), Ibsen, Dante, Rabelais hoac Swift.


= Dien giai =
Tac pham cua James Joyce la đoi tuong đe cac he thong triet hoc hoac tam ly hoc the ky 20 nham đen phan tich ly giai, chang han nhu cau truc luan, hau cau truc va giai cau truc, phan tam hoc, chu nghia nu quyen, chu nghia hau thuc dan. Them vao đo la nhung dien giai quan điem tac gia ve cac van đe nhu chu nghia dan toc hoac Cong giao. Noi thu hut nhung tranh luan chinh la tap chi hoc thuat James Joyce Quarterly do Đai hoc Tulsa phat hanh tu nam 1963. Mot đong gop quan trong đen tu tap chi tien phong tieng Phap Tel Quel đa đua chu giai cau truc luan đau tien ve nhung tac pham cua Joyce. Do su phuc tap cua nhung tac pham nhu Finnegans Wake hay Ulysses, hien van chua co y kien thong nhat ve thong điep truyen tai, ngu nghia cua tu hay tham chi nhan dang cac nhan vat. Nhu Richard Ellmann viet ngay o phan đau tieu su "Chung ta van đang hoc hoi đe tro thanh nguoi cung thoi voi James Joyce."


 Cau truc luan  Cau truc luan tim cach lien he tac pham cua Joyce voi cac linh vuc rong hon nhu ngon ngu hoc cau truc do Ferdinand de Saussure phat trien va nhan hoc cau truc cua Claude Levi-Strauss. Hai chuyen nganh đeu gia đinh rang cac hien tuong ngon ngu, tinh than va xa hoi đuoc to chuc dua tren nhung quy luat tiem thuc, do đo "cau truc" nhu ngon ngu, nghi le ton giao, giao tiep, quan he trong gia đinh co truoc moi ca nhan; đa phan la quan he đang cau. Chu nghia cau truc bat đau tu tien đe rang đang sau van chuong duong nhu hon loan an giau mot "cau truc" phuc tap tham chieu, tham khao ve van hoa va ngon ngu. Cac quy luat chi phoi cau truc nay quan trong hon la noi dung van ban hay bat cu yeu to rieng le tach biet khoi boi canh. Clive Hart trong Structure and Motif in Finnegans Wake (Cau truc va mo tip trong Finnegans Wake) viet "Khong the coi mo hinh cau truc trong Finnegans Wake theo con mat tham my chi huu dung cho tac gia ma khong lien quan đen đoc gia, vi mo hinh nay ho tro phan lon y nghia tac pham." Trong Le Poetiche di Joyce, Umberto Eco nhan thay rang tu chuong Proteus, Ulysses mang đen kha nang "hinh thuc giu vai tro chu đao va tach biet ro rang khoi noi dung". Beckett viet ve Work in Progress "O đay, hinh thuc la noi dung, noi dung la hinh thuc... Tac pham khong viet ve cai gi đo ma tu than chinh la cai đo."
Margot Norris coi viec Joyce su dung nhieu phong cach van hoc khac nhau, cuoi cung la đe "tan cong vao quan niem truyen thong ve cau truc". Ap dung đieu luyen nhieu mo hinh cau truc, nha van chung to rang khong the chi bam vao mot cau truc on đinh. Robert Scholes coi Joyce la mot nha cau truc hoc avant la lettre (chua hoan bi) vi đa bo đi tinh vi ky cua minh: du trong tu truyen, Leopold Bloom va Humphrey Earwicker tham nhuan ca tinh cua nhung nguoi khac hoac hinh tuong van hoc hon la cua Joyce. Su pho quat hoa ban nga nay la đac điem can thiet cho tu duy cau truc luan von bac bo chu nghia nhan van chau Au. Scholes dien giai rang cach mang cau truc luan "đa đat mot loai Thien Chua tro lai vu tru, nhung khong phai la Thien Chua giong con nguoi đay tinh ich ky, cu gian du khi y Chua bi nghich lai, đo la Thien Chua khong the bi cham choc vi Ngai la nen tang vu tru, la he thong toi cao đat ra khuon mau cho van vat".


 Hau cau truc va giai cau truc  Jacques Derrida bac bo cau truc luan la than bi sieu hinh cung nhu triet hoc chau Au truyen thong vi chung ap đat len the gioi quan cu the va đoc đao. Derrida lay nhieu vi du tu Platon va Rousseau đe chung minh rang tu tuong triet hoc đuoc xay dung xung quanh phep sieu hinh ve hien dien, trong đo nguyen ly nhi phan đoi lap the hien o cho neu mot yeu to la "hien dien" sieu viet thi yeu to kia chinh la "vang mat" cua no. Derrida thuong chung to rang nhung ly thuyt đo thuong bi đao nguoc ngay ca khi đoc gia đi theo cach giai cau truc, vi ngon ngu co tinh mo ho, mot yeu to truoc đay von bi xem thuong coi nhe lai tro nen sang ro ve sau. Đoi voi Derrida, Joyce co gang tranh khoi phep sieu hinh hoc ve hien dien bang cach triet đe ap dung tinh mo ho đo, nhu vay van chuong co the đuoc thoai mai dien giai ma khong ung ho lap truong nhat đinh nao. Nha triet hoc nay coi Edmund Husserl va James Joyce la "hai hinh mau vi đai, hai mo hinh tu tuong, cung la [...] moi quan he giua ngon ngu va lich su". Trong khi Husserl chon mot ngon ngu đon nghia (univocity) hoan toan, co tinh khoa hoc thuan tuy, khong the giai cau truc, thi Joyce lai chon loi dien đat lap lo (equivocation) "chong chat an du, mo ho va nhieu lop ngu nghia". Derrida coi tac pham cua Joyce la "đe an" "xuat phat tu điem chong lai thuyet lich su quyet đinh voi mong muon thoat ra khoi con ac mong lich su, lam chu đuoc no va quay nguoc đuoc hien tai". Mot so nha phe binh phe phan Derrida giai thich ve Joyce theo cach rat tai tu; Derrida hiem khi truc tiep su dung van ban tac pham cua Joyce ma lai bat đau tu nhung an tuong thong thuong hay cac nguon thu cap.


 Phan tam hoc  Du chinh Joyce phan đoi cac ky thuat phan tam hoc, goi đo la "mot dang tong tien, khong hon khong kem" nhung mot so nha phe binh van thu tiep can theo chieu huong nay. Jean Kimball giai ma trong Portrait va Ulysses co nhung dau hieu ve noi am anh khon nguoi cua Stephen đoi voi hinh bong me minh, Stephen co giai quyet noi am anh nay trong Circe. Nhan vat tham chi con tuyen bo "amor matris" (tinh yeu tu cung) la đieu duy nhat co that trong đoi. Theo Kimball, mot bieu tuong thu vi la hinh anh đai bang (bieu trung cua Roma, gan voi giao hoi Cong giao) trong Portrait đuoc co Dante mang ra doa "moc mat" bon tre khong vang loi, chinh la noi ve su ap đat tinh duc cua giao hoi, đong thoi nhac lai hinh phat mot so nhan vat ngoai giao nhu Prometheus hay Oedipus phai ganh chiu. Margot Norris cho rang trong Finnegans Wake, moi quan he nhan qua cua nhung su kien trong tuong thuat tieu thuyet đuoc thay the bang cac lien tuong gan ke theo trinh tu lien tuong tu do phan tam hoc. Xem xet cac chu đe nhu huynh đe tuong tan, mau thuan cha con, loan luan, tinh tay ba, cho thay gia đinh Humphrey Chimpden Earwicker la mot hinh mau ve phuc cam Oedipus, bi cac nguyen tac gia truong che ngu, tan nat vi nhung dan vat toi loi sau sac (nguyen toi hoac toi loan luan va sat phu theo Freud). Derek Attridge noi rang cot truyen tieu thuyet mo ra "giong nhu giac mong" cung voi "su bung no cua the gioi vo trat tu đay nhung thu vui tho au va ham muon tiem thuc". Nha van đa dung tat ca cac vi du ve "giac mo đien hinh" đuoc Freud mo ta trong Die Traumdeutung (Dien giai giac mo) thanh đong luc cho Finnegans Wake, phat minh lai ngon ngu đe tai tao co che, co đong va thay the giong nhu trong mo. Norris cung nhan thay dau hieu cua su thay the ngon ngu nhu malapropism, tu ngu mang nghia kep va portmanteau (ket hop hai tu thanh mot tu chinh). Barbara MacMahon cho rang ngon ngu ngong cuong cua Joyce thuc chat la "su lo loi cua tiem thuc" (Fehlleistungen) ma Sigmund Freud đe cap, no vuot qua kiem soat ban than, the gioi bi kim nen cua tiem thuc tu vo tinh boc lo ra ngoai. Cung Theo y tuong nay, Colin MacCabe tuyen bo Finnegans Wake la "su lo loi lien tuc". Đe xuat cua MacMahon co co so tu nhung ly thuyet do Jacques Lacan va Julia Kristeva đe ra; theo đo, thong qua ngon ngu cach tan, chu nghia hien đai van hoc noi chung bay to su xao tron "Thu tu bieu trung" (Symbolic Order), la su xam lan cua tiem thuc. Tuy nhien, cach dien giai bang phan tam hoc noi tieng nhat thuoc ve Jacques Lacan, nguoi đa danh rieng hoi thao Le sinthome ve Joyce nam 1975-1976. Lacan cho rang đoi voi Joyce, van ban co chuc nang ngan ngua su hinh thanh roi loan tam than, la “nut that them vao" ket noi ba lop phan tam hoc (Thuc ton, Tuong tuong, Bieu trung) trong mot gut Boromean. Mot sinthome nhu vay dung đe giai quyet khi "Nom-du-Pere" von can thiet cho bat ky hoat đong tam than binh thuong nao lai bi thieu vang hoac that bai. Jean Guy Godin xac đinh tap ban tu truyen Portrait đa mo ta cuoc khung hoang tho au cua nha van: nhan vat Stephen cam thay buon chan, ghe tom truoc nguoi cha that bai, khong con la hinh mau phu hop cho anh nua.


 Chu nghia nu quyen  Đoc tac pham cua Joyce theo lang kinh chu nghia nu quyen co gang thiet lap vai tro nu nhan vat nhu Molly Bloom, Issy hay Anna Livia Plurabelle trong the gioi nha van. Mac du co su thong cam va hai huoc, Joyce thuong bi chi trich vi mo ta phu nu gioi han trong hinh the, bi am anh tinh duc con tri tue luon thua kem hon nam gioi. Molly Bloom cho thay su thieu hut ve tri thuc so voi chong minh khi hoi "luan hoi" la gi trong Calypso, tham chi con co khuynh huong phan tri tue trong Penelope voi loi noi đoi lap hoan toan voi ban đoc thoai đay tri thuc cua Stephen Dedalus trong Proteus. Su hien dien cua nhung nhan vat nu tri thuc (Molly Ivors trong The Dead) la rat mo nhat, chi thoang qua ngoai le. Khoi đau tu moi quan he giua Gabriel Conroy voi Molly Ivors, Marian Eide truc cam đuoc noi so cua nhan vat nam khi bi tri tue nu gioi thay the cung nhu soan ngoi nam tinh. Do đo, su ky thi nu gioi (đuoc gan cho Joyce) tac đong toi viec mo rong nu quyen cung nhu xac đinh lai vai tro trong binh đang gioi. Khi đe cap đen mot so chi trich cua Gertrude Stein, ong noi "Toi ghet phu nu tri thuc", du nhung nguoi nhu Sylvia Beach, Harriet Shaw Weaver, Margaret Anderson, Maria Jolas đa đong vai tro quan trong trong viec ho tro su nghiep van chuong cua ong. Nu quyen voi tiem nang soan ngoi cua nam tinh la chu đe duong nhu đuoc lap lai trong Ulysses. Duoi su quan ly cua Bella Cohen, Leopold Bloom bien thanh phu nu giong nhu Teiresias (Circe) trong than thoai; Molly Bloom trong con me khao khat đa tu van chinh minh: "Minh se khong noi khong neu đuoc lam đan ong mot lan con hon la mot phu nu xinh đep" (Penelope). Đoi vuoi truong hop nay, Joseph Campbell nhan manh hon ve khia canh bi truyen: Circe la nghi le khai tam đe Bloom quay tro lai giai đoan song tinh (Androgyny) ban so. Bang cach tiep can than thoai tuong tu, Nor Hall thu lien ket Anna Livia Plurabelle voi nhung nu than tien Co Đoc nhu Demeter, Hecate hoac Artemis.
Theo Margot Norris, gia đinh trong Finnegans Wake co cau truc thu bac, nguoi cha o tren cung đai dien cho luat le va truyen lai tham quyen cho con trai. Norris nhan thay Anna Livia Plurabelle khong gi khac hon la mau phu nu hien len trong tam tri đan ong khi mo. Trong tac pham cua Joyce, nhan vat nu thuong chi la nhung cong cu đon thuan hoac gan bo chat che trong moi lien he voi cac nhan vat nam: la tien nu muse hay nymph đen tro giup, hoac me, vo, con gai, boi ban hay gai điem. Florence Howe tin rang van xuoi cua Joyce tiep tuc đat phu nu "khac la" giong nhu toan bo truyen thong van hoc van xoay quanh nam gioi. Carolyn Heilburn phe phan nha van khong co kha nang tuong tuong ra "mot nguoi phu nu nam ngoai cac quy tac truyen thong" hay cao hon đe "phu nu nhu hinh mau cua nhan loai". Mary Ellmann nhan đinh chuong Penelope bao ham mot khuon mau cu ky khi gan nu tinh voi thuyet phi ly, rang Molly Bloom khong the kiem soat tu tuong minh giong nhu khong the tac đong vao kinh nguyet vay.
Tren thuc te, mot so đoc gia nu nhay cam co the thay bi xuc pham khi đoc cach Molly tu do the hien nhung ao tuong tinh duc cua co. Mary Collum mo ta đoan đoc thoai noi tam ay la su "bay to tam tri ky quac, tao nen tu con khi cai đa hu hong do tiep xuc voi con nguoi", "chuong nay khong danh cho nguoi thuong ma giong nhu phong thi nghiem". Mat khac, Helene Cixous coi chuong nay la su ket tinh cua đam me va tri tuong tuong đa hinh, mot minh chung thuc su ve "van chuong nu tinh" (ecriture feminine) chong lai loi dien ngon gia truong phu quyen. Theo cach hieu nay, Molly Bloom khong con la mot phu nu đa tinh tuc tiu nua ma chinh la đang tu choi khuon sao gia truong ve đuc hanh va trong trang. Maud Ellmann cho rang khac truyen thong van hoc luon gan đan ong voi tri tue, phu nu voi xac thit, Ulysses đao nguoc đieu đo khi mieu ta Leopold Bloom o tat ca pham tru xac thit nhu an uong, ve sinh hay thu dam, con Molly lai hien ra "qua suy nghi trong sang, khong phu thuoc vao nguoi dan truyen".


Di san Cac tac pham cua Joyce van con anh huong sau sac đen nen van hoa đuong đai. Ulysses la hinh mau cho cac tieu thuyet gia, đac biet ve su kham pha suc manh cua ngon ngu. Su nhan manh vao chi tiet cuoc song thuong ngay mo ra kha nang bieu đat moi cho cac tac gia, hoa si va nha lam phim. Ulysses luon co vi tri trong long đoc gia khi thuong giu thu hang cao trong danh sach 'Sach hay'. Nhung đoi moi cua Joyce vuot ra ngoai van hoc Anh: van cua ong la nguon cam hung cho cac nha van My Latinh, Finnegans Wake tro thanh mot trong nhung tac pham then chot cho chu nghia hau cau truc tai Phap. Nha vat ly Murray Gell-Mann cung lay tu quark trong cum Three Quarks for Muster Mark cua Finnegans Wake đe đat ten cho mot trong nhung hat co ban.
Tac pham cua Joyce co ket thuc mo tao ra kha nang dien giai lai lien tuc. Chung truyen cam hung cho ngay cang nhieu cac nha phe binh van hoc toan cau. So luong tac pham khong lon (ba tieu thuyet, mot tap truyen ngan, mot vo kich, hai tap tho nho) nhung nhung nghien cuu ve Joyce đa tao ra hon 15.000 bai bao, sach chuyen khao, luan an, ban dich va an ban.
Trong van hoa đai chung, cuoc đoi va tac pham cua Joyce đuoc tuong niem vao Bloomsday (ngay Blooms) 16 thang 6  hang nam tai Dublin cung nhieu thanh pho khac tren the gioi.


= Bao tang va trung tam nghien cuu =
Thu vien Quoc gia Ireland hien giu bo suu tap lon nhung tai lieu lien quan đen Joyce nhu ban thao va so ghi chep, đa phan đuoc so hoa đua len mang truc tuyen. Thu vien lien doanh voi Đai hoc Cao đang Dublin lap nen Bao tang Van hoc Ireland (Museum of Literature Ireland - MoLI lien he voi nhan vat Molly Bloom), trien lam chu yeu ve Joyce va tac pham, co rieng mot bo suu tap nho co đinh nhung thu lien quan đen Joyce, đong thoi con muon tu vat pham tu hai ben, trong đo co "Ban sao so 1" tieu thuyet Ulyssess. Cac trung tam danh rieng ve Joyce o Dublin gom Trung tam James Joyce o Pho North Great George, Thap James Joyce va Bao tang o Sandycove (thap Martello la noi nha van tung song, cung nhu boi canh mo đau trong Ulysses), Bao tang van si Dublin.


Ghi chu Tham khao Thu muc Tieu su

Chung


= Tap chi =


Lien ket ngoai James Joyce (Irish author) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
StandardEbooks - Tac pham James Joyce duoi dang sach đien tu (tieng Anh)
Ireland in Vietnam - James Joyce, nha van cua the ky 20 (tieng Viet)
The thao & Van hoa - James Joyce: Nhung kiet tac thach thuc dich thuat] (tieng Viet)