Dung moi la mot chat hoa tan mot chat tan, tao ra mot dung dich. Dung moi thuong la chat long nhung cung co the la chat ran, chat khi hoac chat long sieu toi han. Luong chat tan co the hoa tan trong mot the tich dung moi cu the thay đoi theo nhiet đo. Cac ung dung chinh cua dung moi la trong son, chat tay son, muc, giat kho. Cac ung dung cu the đoi voi dung moi huu co la trong giat kho (vi du nhu tetrachloroethylene), lam chat pha loang son (vi du toluen, nhua thong), lam chat tay son mong tay va dung moi keo (axeton, metyl axetat, etyl axetat), trong chat tay vet (vi du: hexan, ete xang), trong chat tay rua (tecpen co mui) va trong nuoc hoa (etanol). Nuoc la dung moi cho cac phan tu phan cuc va la dung moi pho bien nhat đuoc su dung boi cac sinh vat; tat ca cac ion va protein trong te bao đuoc hoa tan trong nuoc ben trong te bao. Cac dung moi đuoc ung dung khac nhau trong cac nganh cong nghiep hoa chat, duoc pham, dau mo va khi đot, bao gom ca trong qua trinh tong hop va tinh che hoa hoc.


Dung dich va su hoa tan Khi mot chat nay đuoc hoa tan vao mot chat khac, mot dung dich đuoc hinh thanh. Đieu nay trai nguoc voi truong hop cac hop chat khong hoa tan nhu cat trong nuoc. Trong mot dung dich, tat ca cac thanh phan đuoc phan bo đong đeu o cap đo phan tu va khong con du luong. Mot hon hop dung moi-chat tan bao gom mot pha đon voi tat ca cac phan tu chat tan xay ra nhu solvat (dung moi-chat tan phuc), nhu trai nguoc voi giai đoan tach lien tuc nhu trong huyen phu, nhu tuong va cac loai hon hop khong giai quyet. Kha nang hoa tan cua mot hop chat trong mot hop chat khac đuoc goi la đo hoa tan; neu đieu nay xay ra theo moi ty le, no đuoc goi la đo tron lan.
Ngoai su tron lan, cac chat trong dung dich tuong tac voi nhau o cap đo phan tu. Khi mot thu gi đo bi hoa tan, cac phan tu cua dung moi sap xep xung quanh cac phan tu cua chat tan. Su truyen nhiet xay ra va entropy đuoc tang len lam cho dung dich on đinh hon ve mat nhiet đong luc hoc so voi khi tach chat tan va dung moi rieng biet. Su sap xep nay đuoc trung gian boi cac tinh chat hoa hoc tuong ung cua dung moi va chat tan, chang han nhu lien ket hydro, momen luong cuc va tinh phan cuc. Su hoa tan khong gay ra phan ung hoa hoc hoac su thay đoi cau hinh hoa hoc cua chat tan. Tuy nhien, qua trinh solvat hoa giong nhu mot phan ung hinh thanh phuc chat phoi tri, thuong co nang luong đang ke (nhiet cua qua trinh solvat hoa va entropy cua qua trinh solvat hoa) va do đo khong phai la qua trinh trung tinh.
Khi mot chat hoa tan vao mot chat khac, mot dung dich đuoc tao thanh. Dung dich la mot hon hop đong nhat bao gom mot chat tan đuoc hoa tan vao dung moi. Chat tan la chat đuoc hoa tan, con dung moi la moi truong hoa tan. Dung dich co the đuoc tao thanh voi nhieu dang va hinh thuc khac nhau cua chat tan va dung moi.


Phan loai dung moi Dung moi co the đuoc phan loai rong rai thanh hai loai: phan cuc va khong phan cuc. Mot truong hop đac biet la thuy ngan, dung dich cua chung đuoc goi la hon hong; Ngoai ra, cac dung dich kim loai khac ton tai o the long o nhiet đo phong. Noi chung, hang so đien moi cua dung moi cung cap mot so đo so bo ve đo phan cuc cua dung moi. Tinh phan cuc manh cua nuoc đuoc bieu thi bang hang so đien moi cao cua no la 88 (o 0 °C). Cac dung moi co hang so đien moi nho hon 15 thuong đuoc coi la khong phan cuc. Hang so đien moi đo xu huong cua dung moi đe triet tieu mot phan cuong đo truong cua đien truong cua mot hat tich đien chim trong no. Su giam nay sau đo đuoc so sanh voi cuong đo truong cua hat mang đien trong chan khong. Ve mat y hoc, hang so đien moi cua dung moi co the đuoc coi la kha nang lam giam đien tich ben trong hieu qua cua chat tan. Noi chung, hang so đien moi cua dung moi la mot yeu to du bao co the chap nhan đuoc ve kha nang hoa tan cac hop chat ion thong thuong cua dung moi, chang han nhu muoi.


= Cac thang đo đo phan cuc khac =
Hang so đien moi khong phai la thuoc đo phan cuc duy nhat. Vi dung moi đuoc cac nha hoa hoc su dung đe thuc hien cac phan ung hoa hoc hoac quan sat cac hien tuong hoa hoc va sinh hoc, nen can phai co cac bien phap phan cuc cu the hon. Hau het cac bien phap nay đeu nhay cam voi cau truc hoa hoc.
Thang Grunwald – Winstein mY đo đo phan cuc ve anh huong cua dung moi đoi voi su tich tu đien tich duong cua chat tan trong mot phan ung hoa hoc.
Thang đo Z cua Kosower đo đo phan cuc ve anh huong cua dung moi đoi voi cuc đai hap thu tia cuc tim cua muoi, thuong la pyridinium iodide hoac pyridinium zwitterion.
Thang đo muc hoat đong chat cho đien tu va chat nhan đien tu đo đo phan cuc ve cach dung moi tuong tac voi cac chat cu the, nhu axit Lewis manh hoac base Lewis manh.
Tham so Hildebrand la can bac hai cua mat đo nang luong co ket. No co the đuoc su dung voi cac hop chat khong phan cuc, nhung khong the thich ung voi hoa hoc phuc tap.
Thuoc nhuom cua Reichardt, mot loai thuoc nhuom solvatochromic thay đoi mau sac theo đo phan cuc, cho thang gia tri ET (30). E T la nang luong chuyen tiep giua trang thai co ban va trang thai kich thich thap nhat, tinh bang kcal / mol, va (30) xac đinh thuoc nhuom. Mot thang đo tuong quan khac (E T (33)) co the đuoc xac đinh voi mau đo Nile.
Đo phan cuc, moment luong cuc, phan cuc va hydro lien ket cua mot dung moi xac đinh loai hop chat đo la co kha nang hoa tan va voi nhung gi cac dung moi khac hoac cac hop chat long đo la co the tron. Noi chung, dung moi phan cuc hoa tan cac hop chat phan cuc tot nhat va dung moi khong phan cuc hoa tan cac hop chat khong phan cuc tot nhat: "nhu hoa tan nhu". Cac hop chat phan cuc manh nhu đuong (vi du nhu sacaroza) hoac cac hop chat ion, nhu muoi vo co (vi du muoi an) chi hoa tan trong cac dung moi rat phan cuc nhu nuoc, trong khi cac hop chat khong phan cuc manh nhu dau hoac sap chi hoa tan trong cac dung moi huu co rat khong phan cuc nhu hexan. Tuong tu nhu vay, nuoc va hexan (hoac giam va dau thuc vat) khong tron lan voi nhau va se nhanh chong tach thanh hai lop ngay ca khi đuoc lac ky.


= Cuc protic va cuc aprotic =
Cac dung moi co hang so đien moi tinh tuong đoi lon hon 15 co the đuoc chia thanh protic va aprotic. Dung moi protic hoa tan anion (cac chat tan mang đien tich am) rat manh nho lien ket hydro. Nuoc la mot dung moi protic. Cac dung moi aprotic nhu acetone hoac dichloromethane co xu huong mang moment luong cuc lon (tach mot phan đien tich duong va mot phan đien tich am trong cung mot phan tu) va hoa tan cac dang mang đien tich duong thong qua luong cuc am. Trong cac phan ung hoa hoc, viec su dung cac dung moi protic phan cuc se tao đieu kien cho co che phan ung SN1, trong khi cac dung moi aprotic phan cuc se tao đieu kien cho co che phan ung SN2.


Tinh chat vat ly cua cac dung moi pho bien Bang tinh chat cua cac dung moi pho bien
Cac dung moi đuoc chia thanh cac nhom khong phan cuc, phan cuc aprotic, va phan cuc protic va đuoc sap xep theo đo phan cuc tang dan. Đo phan cuc đuoc tinh bang hang so đien moi. Cac dung moi co tinh chat cao hon cua nuoc đuoc in đam.

Co mot cach khac đe nghien cuu cac dung moi nay. Khi biet cac gia tri tham so đo hoa tan Hansen (HSPiP) dua tren δD = lien ket phan tan, δP = lien ket phan cuc va δH = lien ket hydro, chung ta se nam đuoc nhung thong tin quan trong ve su tuong tac lien phan tu cua dung moi nay voi cac dung moi, polyme, sac to, cac hat nano khac, v.v đe phuc vu hai muc đich. Truoc tien, chung ta co the tao ra cac cong thuc ty le, vi du nhu ty le phu hop giua mot dung moi va mot polyme. Thu hai, chung ta co the tao ra su thay the ty le cho cac dung moi "tot" (hoa tan tot cac chat) tu cac dung moi "xau" (vi muc đich moi truong, suc khoe hay gia thanh, v.v). Bang duoi đay cho thay tinh "khong phan cuc", "phan cuc aprotic" va "phan cuc protic" đuoc trinh bay theo cac con so. Cac phan tu "phan cuc" co gia tri δP cao hon va cac dung moi protic co gia tri δH cao hon. Do su dung cac gia tri bang so, chung ta co the thuc hien phep so sanh ty le bang cach so sach cac con so. Vi du nhu, acetonitrile phan cuc hon nhieu so voi acetone nhung lai co lien ket hydro thap hon mot chut.

Xem xet mot vi du đon gian ve su thay the ty le. Gia su vi ly do moi truong chung ta can phai thay the dung moi clo hoa, chloroform, bang mot dung moi co đo hoa tan tuong đuong tao thanh tu mot hon hop gom hai dung moi phi clo hoa co trong bang. Qua phep thu - sai, mot bang tinh hoac mot so phan mem nhu HSPiP, chung ta thay hon hop cua toluene va 1,4-dioxane theo ty le 50:50 la phu hop. δD cua hon hop la gia tri trung binh cua 18,0 va 17,5 = 17,8. ΔP cua hon hop la gia tri trung binh cua 1,4 va 1,8 = 1,6 va δH cua hon hop la gia tri trung binh cua 2.0 va 9.0 = 5.5. Vi vay, hon hop la 17,8; 1,6; 5,5 so voi Chloroform la 17,8; 3,1; 5,7. Do ban than Toluene khong co loi cho suc khoe, chung ta co the su dung hon hop cua cac dung moi khac the thay the bang cach su dung bang tham so đay đu ve đo hoa tan Hansen.


= Điem soi =

Mot trong nhung tinh chat quan trong cua dung moi la điem soi. Tinh chat nay cung xac đinh toc đo bay hoi. Mot luong nho dung moi co điem soi thap nhu diethyl ether, dichloromethane, hoac axeton se bay hoi trong vai giay o nhiet đo phong, trong khi đoi voi cac dung moi co điem soi cao nhu nuoc hoac dimethyl sulfoxide, muon boc hoi nhanh can co nhiet đo cao hon, su luu thong khong khi, hoac su dung moi truong chan khong.

Điem soi thap: nhiet đo soi duoi 100 °C (điem soi cua nuoc)
Điem soi trung binh: 100 °C - 150 °C
Điem soi cao: tren 150 °C


= Ty trong =
Hau het cac dung moi huu co đeu co ty trong thap hon nuoc, co nghia la chung nhe hon va se hinh thanh mot lop rieng biet tren be mat cua nuoc. Tuy nhien co mot ngoai le la: hau het cac dung moi halogen nhu dichloromethane hoac chloroform se chim xuong đay cua binh chua, va nuoc se noi len tren. Đieu nay la rat quan trong va can ghi nho khi phan tach cac hop chat giua dung moi va nuoc trong mot pheu chiet tach trong qua trinh tong hop hoa hoc.
Thong thuong, trong luong rieng su dung thay cho khai niem ty trong. Trong luong rieng đuoc đinh nghia la ty trong cua dung moi chia cho ty trong cua nuoc o cung mot nhiet đo. Do đo, ty trong la mot gia tri khong co đon vi. No cho biet mot dung moi khong tan trong nuoc se noi (SG <1.0) hay chim (SG> 1.0) khi đuoc tron voi nuoc.


Suc khoe va an toan = Tinh de chay =
Hau het cac dung moi huu co đeu de chay hoac rat de chay, tuy thuoc vao tinh de bay hoi cua chung. Truong hop ngoai le la mot so dung moi clo hoa nhu dichloromethane va chloroform. Hon hop cua hoi dung moi va khong khi co the phat no. Hoi dung moi nang hon khong khi, chung se chim xuong đay va co the di chuyen trong mot khoang cach lon ma gan nhu khong bi pha loang. Hoi dung moi cung co the đuoc tim thay trong cac thung, lon đuoc cho la trong rong, tiem an nguy co chay no, vi vay cac thung chua dung moi de bay hoi đa het nen đuoc bao quan trong tinh trang mo nap va lon nguoc.
Ca diethy ether va carbon disulfide đeu co nhiet đo tu chay rat thap, đieu nay lam tang đang ke nguy co chay. Nhiet đo tu chay cua carbon disulfide la duoi 100oC (212oF), do đo nhung vat nhu đuong ong hoi nuoc, bong đen, tam suoi va mo đot Bunsen moi tat đeu co kha nang lam cho hoi cua nhung dung moi nay bat chay.


= Su hinh thanh peroxide (oxy gia) de no =
Cac Ete nhu ete diethyl va tetrahudrofuran (THF) đeu co kha nang tao ra cac peroxide huu co rat de no khi tiep xuc voi oxy va anh sang, thong thuong THF co kha nang tao ra peroxide cao hon ete diethyl. Diisopropyl ether la mot trong so cac dung moi de bat no nhat.
Di nguyen tu (oxy) on đinh su hinh thanh mot nguyen to tu do đuoc tao thanh bang cach chiet tach mot nguyen tu hydro bang mot nguyen to tu do khac. Tu đo tao ra nguyen to tu do co cacbon lam trung tam, nguyen to nay co the phan ung voi mot phan tu oxy đe tao thanh hop chat peroxide. Co the su dung mot chuoi cac thi nghiem đe phat hien su ton tai cua peroxide trong ete; mot trong so đo la su dung hon hop iron sulfate va potassium thiocyanate. Peroxide co kha nang oxy hoa ion Fe2+ đen ion Fe3+ đe tao thanh phuc chat phoi vi cung voi thiocyanate. Trong truong hop đac biet, cac peroxide co the tao thanh cac chat ran ket tinh trong long binh chua ete.
Neu chat hut am đuoc su dung khong the khu cac peroxide thi chung se ket tua trong qua trinh chung cat do chung co điem soi cao hon. Khi hinh thanh mot luong vua đu cac peroxide, chung co the tao ra mot tinh the va kich thich chat ran nhay cam bay hoi. Khi chat ran nay đuoc tao thanh tai mieng chai, thi viec xoay nap co the cung cap mot luong nang luong vua đu đe peroxide phat no. Su hinh thanh peroxide khong phai la van đe quan trong khi cac dung moi đuoc su dung het mot cach nhanh chong; tuy nhien chung se thuc su tro thanh van đe khi cac phong thi nghiem su dung mot chai dung moi trong hang nam troi. Ete phai đuoc bao quan trong bong toi trong cac hop kin co chua cac chat on đinh nhu butylated hydroxytoluene (BHT) hoac sodium hydroxide.
Co the loai bo cac peroxide bang cach rua bang acidic iron (II) sulfate, loc qua nhom hoac chung cat tu sodium/benzophenone. Nhom khong khu cac peroxide ma chi giu chung lai. Loi ich cua viec su dung sodium/benzophenone la đong thoi tach đuoc ca hoi am va oxy.


= Cac tac đong đen suc khoe =
Cac moi nguy hiem đoi voi suc khoe noi chung lien quan đen dung moi bao gom nhiem đoc he than kinh, ton hai kha nang sinh san, ton hai gan va than, suy ho hap, ung thu va viem da.
Nhieu dung moi co the gay ra bat tinh đot ngot neu hit phai mot luong lon.Cac dung moi nhu diethyl ether va chloroform đa đuoc su dung trong linh vuc y te duoi dang chat gay me, thuoc giam đau va thuoc ngu trong mot thoi gian dai. Ethanol (ruou ngu coc) la duoc pham an than đuoc su dung va lam dung mot cach rong rai. Diethyl ether, chloroform va nhieu loai dung moi khac (vi du: co nguon goc tu xang hoac keo dan) đuoc su dung đe tieu khien đuoc biet đen nhu tro "hit keo", thuong dan đen nhung tac đong nguy hiem va lau dai đen suc khoe nhu nhiem đoc than kinh hoac ung thu. Methanol co the gay mu vinh vien va tu vong. No cung rat nguy hiem boi no chay voi ngon lua khong nhin thay.
Can luu y rang ethanol co hieu ung đong van khi đuoc ket hop voi nhieu loai dung moi. Vi du nhu mot hon hop toluene/benzene va ethanol gay trieu chung non mua manh hon mot chat rieng le.
Mot so dung moi trong đo co chloroform va benzene (mot thanh phan cua xang) la chat gay ung thu. Mot so khac co the gay ton hai đen cac co quan noi tang nhu gan, than hoac nao bo.
Viec thuong xuyen tiep xuc voi cac dung moi huu co trong moi truong lam viec co the gay ra mot so cac phan ung than kinh va su tiep xuc do đac điem nghe nghiep voi cac dung moi huu co đa đuoc lien he đen rat nhieu cac hoa si thuong xuyen tiep xuc voi luong lon cac dung moi huu co mac do phai chung nghien ruou.


= Cac bien phap phong tranh =
Tranh tiep xuc voi hoi dung moi bang cach lam viec trong đieu kien co ong hut khoi hoac voi thiet bi thong khi tai cho (LEV), hoac tai khu vuc thong thoang.
Giu cac binh chua luon o tinh trang đong kin
Khong đuoc su dung ngon lua gan cac dung moi de chay; su dung thiet bi say đien thay the.
Khong đuoc xa cac dung moi de chay xuong cong; đoc cac bang thong so an toan đe biet cach thai bo thich hop.
Tranh hit phai cac hoi dung moi
Tranh đe dung moi tiep xuc voi da – nhieu dung moi rat de hap thu qua da. Chung co xu huong lam kho da va co the gay ra lo loet va cac vet thuong tren da.


= O nhiem moi truong =
Mot moi hiem hoa rat lon anh huong đen suc khoe la su co tran hoac ro ri cac dung moi va ngam vao long đat. Vi dung moi de dang di chuyen trong mot khoang cach đang ke, nen su o nhiem đat la kho tranh khoi. Co the co khoang 5000 khu vuc tren toan the gioi đa bi o nhiem dung moi duoi be mat, đieu nay đac biet nguy hai cho suc khoe neu tang chua nuoc bi anh huong.


Chu thich Tham khao Le Ngoc Thach (1999), So tay dung moi huu co, Nha xuat ban Giao duc, 647tr.
Tinoco, Sauer, Wang & Puglisi, Physical Chemistry Prentice Hall 2002 p. 134 ISBN 0130266078.
Lowery and Richardson, pp. 181–183.
Lowery and Richardson, p. 177.
Kosower, E.M. "An introduction to Physical Organic Chemistry" Wiley: New York, 1969 p. 293.
Gutmann, V. (1976). "Solvent effects on the reactivities of organometallic compounds". Coord. Chem. Rev. 18 (2): 225. doi:10.1016/S0010-8545(00)82045-7.
Lowery and Richardson, p. 183.
Solvent Properties - Boiling Point.
Dielectric Constant.
Steven Abbott and Charles M. Hansen Hansen Solubility Parameters in Practice, ISBN 0955122023 (2008).
Charles M. Hansen Hansen solubility parameters: a user's handbook CRC Press, 2007, ISBN 0849372488.
Selected solvent properties - Specific Gravity.
U.S. Department of Labor > Occupational Safety & Health Administration > Solvents Page current as of: ngay 29 thang 8 nam 2007.
Lundberg I, Gustavsson A, Hogberg M, Nise G (June 1992). "Diagnoses of alcohol abuse and other neuropsychiatric disorders among house painters compared with house carpenters". Br J Ind Med 49 (6): 409–15. PMC 1012122. PMID 1606027.