Lich su the gioi (con goi la lich su loai nguoi va lich su nhan loai) la ghi chep ve hanh trinh phat trien cua nhan loai tu thoi tien su cho đen hien tai. Loai nguoi hien đai tien hoa o chau Phi khoang 300.000 nam truoc va ban đau song bang san ban hai luom. Trong Thoi ky bang ha sau cung, loai nguoi bat đau di cu ra khoi chau Phi va đen cuoi Ky Bang ha nay cach đay khoang 12.000 nam – ho đa phan bo khap cac luc đia tren Trai Đat (ngoai tru Nam Cuc). Khong lau sau đo, Cach mang đo đa moi tai Tay A đanh dau buoc ngoat lon voi viec con nguoi bat đau canh tac va trong trot co he thong, chuyen dich tu loi song du muc sang đinh cu lau dai trong cac khu vuc lam nong. Su phat trien ngay cang phuc tap cua xa hoi loai nguoi đa đat ra nhu cau ve nhung he thong ke toan va chu viet.
Nhung buoc phat trien noi tren đa tao tien đe cho su hinh thanh cua cac nen van minh khoi thuy o Luong Ha, Ai Cap, Thung lung song An va Trung Quoc, đanh dau su khoi đau cua thoi ky co đai vao khoang nam 3500 truoc Cong nguyen (TCN). Nhung nen van minh nay khong chi thuc đay su hinh thanh cua cac đe che khu vuc ma con la manh đat mau mo cho su xuat hien cua nhieu tu tuong triet hoc va ton giao mang tinh cach mang. Trong đo, An Đo giao bat đau xuat hien vao cuoi thoi ky đo đong – ve sau la su ra đoi cua mot loat cac he tu tuong quan trong trong Thoi ky Truc tam bao gom Phat giao, Nho giao, triet hoc Hy Lap, Ky Na giao, Do Thai giao, Đao giao va Hoa giao. Thoi ky trung đai tu khoang nam 500 đen 1500 Cong nguyen (CN) – chung kien su troi day cua Hoi giao cung voi su lan rong va cung co cua Kito giao, đong thoi nen van minh loai nguoi lan toa toi nhung vung đat moi va hoat đong giao thuong giua cac xa hoi ngay cang phat trien. Nhung chuyen bien ay dien ra song hanh voi su thang tram cua cac đe che lon nhu Đe quoc Byzantine, cac vuong trieu Hoi giao, Đe quoc Mong Co va nhieu trieu đai Trung Quoc khac nhau. Trong giai đoan nay, su ra đoi cua thuoc sung va may in đa đe lai anh huong sau sac đen lich su nhan loai sau nay.
Trong thoi ky can đai – tu khoang nam 1500 đen 1800 CN – cac cuong quoc chau Au đa tien hanh kham pha va thuoc đia hoa nhieu khu vuc tren khap the gioi, qua đo đay manh su giao thoa van hoa va kinh te toan cau. Đay la giai đoan đanh dau nhung buoc tien vuot bac ve tri tue, van hoa va cong nghe o chau Au, đuoc thuc đay boi cac phong trao lon nhu Phuc hung, Cai cach ton giao tai Đuc dan toi su ra đoi cua Tin Lanh, Cach mang khoa hoc va Thoi ky Khai sang. Vao the ky 18, su tich luy kien thuc va cong nghe đa đat toi điem bung phat, dan đen Cach mang Cong nghiep. Cuoc cach mang nay đong vai tro quan trong trong viec hinh thanh Đai phan ky va mo ra thoi ky hien đai bat đau tu khoang nam 1800 CN. Su tang truong nhanh chong ve nang luc san xuat đa thuc đay hon nua thuong mai quoc te, qua trinh thuoc đia hoa va lien ket cac nen van minh khac nhau thong qua toan cau hoa, cung nhu cung co vai tro thong tri cua chau Au xuyen suot the ky 19. Trong vong 250 nam qua (bao gom ca hai cuoc chien tranh the gioi tham khoc), nhan loai đa trai qua su tang toc đang kinh ngac trong nhieu linh vuc nhu dan so, nong nghiep, cong nghiep, thuong mai, tri thuc khoa hoc, cong nghe, truyen thong, nang luc quan su va su suy thoai moi truong.
Viec nghien cuu lich su loai nguoi dua tren nhung hieu biet tu nhieu linh vuc hoc thuat nhu lich su, khao co hoc, nhan hoc, ngon ngu hoc va di truyen hoc. Nham cung cap mot cai nhin tong quan de tiep can, cac nha nghien cuu chia lich su nhan loai thanh nhieu giai đoan khac nhau theo cac phuong phap phan ky.


Thoi ky tien su = Binh minh loai nguoi =

Loai nguoi tien hoa tu cac loai vuon lon tai chau Phi, thong qua dong doi hominin xuat hien cach đay khoang 7–5 trieu nam. Kha nang đi đung bang hai chan dan thanh hinh o nhung loai hominin so khai sau khi chung tach khoi to tien chung voi tinh tinh, co the la mot su thich nghi lien quan toi su thay đoi moi truong song tu rung ram sang thao nguyen. Hominin bat đau su dung cac cong cu bang đa tho so vao k. 3,3 trieu nam truoc, đanh dau su khoi đau cua thoi ky Đo đa cu.
Chi Homo tien hoa tu Australopithecus. Bang chung som nhat ve su ton tai cua Homo la mau hoa thach LD 350-1 co nien đai 2,8 trieu nam, đuoc tim thay tai Ethiopia, va loai đuoc đat ten som nhat trong chi nay la Homo habilis, tien hoa cach đay khoang 2,3 trieu nam. Su khac biet quan trong nhat giua Homo habilis va Australopithecus la kich thuoc nao bo cua Homo habilis lon hon khoang 50%. Homo erectus tien hoa cach đay khoang 2 trieu nam va la loai hominin đau tien roi khoi chau Phi đe di cu va phan bo khap luc đia A-Au. Co le som nhat la khoang 1,5 trieu nam truoc, nhung chac chan muon nhat la khoang 250.000 nam truoc, hominin đa bat đau biet su dung lua đe suoi am va nau nuong.
Khoang 500.000 nam truoc, Homo bat đau phan hoa thanh nhieu loai nguoi co xua moi nhu Neanderthal o chau Au, Denisova o Siberia va loai nguoi lun Homo floresiensis o Indonesia. Su tien hoa loai nguoi khong phai la mot tien trinh tuyen tinh hay phan nhanh đon gian, ma thay vao đo co su giao phoi giua cac loai co quan he gan gui. Nghien cuu ve bo gen chi ra rang viec lai tap giua cac dong doi co su khac biet đang ke la hien tuong pho bien trong qua trinh tien hoa cua loai nguoi. Bang chung DNA cho thay mot so gen co nguon goc tu Neanderthal van hien dien trong tat ca cac quan the nguoi ben ngoai chau Phi ha Sahara. Nguoi Neanderthal va cac loai hominin khac nhu Denisova co the đa đong gop toi 6% bo gen cua con nguoi hien đai khong thuoc chau Phi ha Sahara.


= Nguoi nguyen thuy =

Homo sapiens (con nguoi hien đai) xuat hien o chau Phi vao khoang 300.000 nam truoc, tien hoa tu loai Homo heidelbergensis. Qua hang thien nien ky tiep theo, loai nguoi tiep tuc phat trien – roi đen 100.000 nam truoc, ho đa biet su dung đo trang suc va đat son đe lam đep cho co the. Khoang 50.000 nam truoc, con nguoi bat đau mai tang nguoi chet, su dung vu khi tam xa va tham chi thuc hien nhung chuyen hai hanh. Mot trong nhung buoc ngoat quan trong nhat (du thoi điem chinh xac van chua đuoc xac đinh) la su phat trien cua ngon ngu co cu phap, giup cai thien đang ke kha nang giao tiep cua con nguoi. Dau tich ve nghe thuat nguyen thuy đuoc bieu lo qua nhung buc tranh trong hang đong va cac tac pham đieu khac tu nga voi, đa va xuong, phan anh su ton tai cua mot hinh thuc tam linh ma gioi nghien cuu thuong dien giai la dau hieu cua thuyet vat linh hoac Shaman giao. Nhac cu co xua nhat tung đuoc biet đen ngoai giong hat con nguoi la nhung cay sao lam tu xuong, đuoc tim thay o Swabian Jura (Đuc), co nien đai khoang 40.000 nam truoc. Trong suot thoi đo đa cu, con nguoi song bang san bat hai luom va thuong la dan du muc.
Cuoc di cu cua con nguoi hien đai ve mat giai phau ra khoi chau Phi đa dien ra theo nhieu đot, bat đau tu 194.000–177.000 nam truoc. Quan điem chu đao trong gioi hoc thuat cho rang nhung lan song di cu som nay đeu bi tuyet diet va toan bo nguoi khong thuoc chau Phi ngay nay đeu la hau due cua mot nhom nguoi duy nhat đa roi luc đia đen cach đay khoang 70.000–50.000 nam. H. sapiens dan mo rong pham vi sinh song va đinh cu tren khap cac luc đia cung nhu cac hon đao lon, lan luot đat chan đen Uc khoang 65.000 nam truoc, chau Au khoang 45.000 nam truoc va chau My khoang 21.000 nam truoc. Nhung cuoc di cu nay dien ra trong thoi ky bang ha gan đay nhat, khi nhieu vung on đoi ngay nay van con qua khac nghiet đe con nguoi sinh song. Song, vao cuoi Ky Bang ha nay cach đay khoang 12.000 nam, con nguoi đa đinh cu tai hau het cac vung đat khong bi bang tuyet bao phu tren đia cau. Su banh truong cua loai nguoi trung hop voi ca su kien tuyet chung ky Đe Tu va su tuyet chung cua nguoi Neanderthal. Nhung su kien tuyet chung noi tren co the la ket qua cua bien đoi khi hau, hoat đong cua con nguoi, hoac su ket hop cua ca hai.


= Su phat trien cua nong nghiep =

Bat đau tu khoang nam 10.000 TCN, Cach mang Đo đa moi đa mo đuong cho su phat trien cua nong nghiep, lam thay đoi can ban loi song cua con nguoi. Nong nghiep phat sinh mot cach đoc lap tai nhieu khu vuc khac nhau tren the gioi, voi su thuan hoa đa dang cac loai thuc vat va đong vat o it nhat 11 trung tam khoi nguyen rieng biet. Tai Luong Ha vao khoang nam 8.500 TCN, con nguoi đa bat đau canh tac nhung loai cay luong thuc nhu lua mi va đai mach, đong thoi thuan hoa cuu va de. Tai luu vuc song Duong Tu o Trung Quoc, lua nuoc đa đuoc thuan hoa vao khoang nam 8000–7000 TCN; con o luu vuc song Hoang Ha, ke co the đa đuoc canh tac tu khoang nam 7.000 TCN. Lon la loai đong vat đuoc thuan hoa quan trong nhat o Trung Quoc thoi ky đau. Nguoi dan o vung Sahara thuoc chau Phi đa canh tac cao luong cung voi mot so loai cay trong khac trong khoang thoi gian tu nam 8000 đen 5000 TCN. Ben canh đo, cac trung tam nong nghiep khac cung hinh thanh tai Cao nguyen Ethiopia va nhung khu rung mua nhiet đoi o Tay Phi. Tai luu vuc song An, con nguoi đa bat đau trong trot tu khoang nam 7000 TCN va gia suc đuoc thuan hoa vao khoang nam 6500 TCN. Tai chau My, bi đuoc trong it nhat la vao nam 8500 TCN o Nam My, trong khi cay hoang tinh (arrowroot) đa đuoc thuan hoa o Trung My vao khoang nam 7800 TCN. Khoai tay đuoc trong lan đau tai vung Andes thuoc Nam My, noi ma lac đa khong buou cung đuoc thuan hoa. Nhieu nghien cuu cho rang, trong xuyen suot qua trinh thuan hoa thuc vat va phat trien nong nghiep noi tren, phu nu đa đong vai tro trung tam.

Co nhieu loi giai thich khac nhau đa đuoc đua ra nham giai thich can nguyen dan toi Cach mang Đo đa moi. Mot so gia thuyet cho rang su gia tang dan so la đong luc chinh, buoc con nguoi phai tim kiem cac nguon thuc pham moi đe đap ung nhu cau sinh ton. Nguoc lai, mot so quan điem khac lai nhin nhan su gia tang dan so khong phai la nguyen nhan ma la he qua cua nhung cai tien trong nguon cung cap thuc pham. Ngoai ra, cac yeu to khac cung đuoc đe xuat bao gom bien đoi khi hau, su khan hiem tai nguyen va he tu tuong. Viec chuyen đoi sang nong nghiep đa tao ra thang du luong thuc, giup nuoi song nhung nguoi khong truc tiep tham gia vao qua trinh san xuat thuc pham. Đieu nay gop phan lam gia tang mat đo dan so va đat nen mong cho su ra đoi cua nhung thanh pho va nha nuoc khoi thuy.
Cac thanh pho đong vai tro la trung tam thuong mai, san xuat che tao va quyen luc chinh tri. Chung phat trien moi quan he tuong ho voi cac vung nong thon xung quanh: trong đo thanh pho tiep nhan nguon cung nong san, đong thoi cung cap hang hoa thu cong va thiet lap muc đo kiem soat chinh tri nhat đinh đoi voi nong thon. Ben canh cac thanh pho nong nghiep, cac xa hoi du muc dua tren chan nuoi gia suc cung dan phat trien – chu yeu o nhung vung đat kho can khong thich hop cho canh tac – đien hinh nhu thao nguyen A-Au va Sahel thuoc chau Phi. Xung đot giua cac bo toc du muc va nhung cong đong nong nghiep đinh cu dien ra thuong xuyen, tro thanh mot mo tip lap đi lap lai trong suot lich su the gioi.
Ky nghe kim loai lan đau tien đuoc ung dung trong viec che tao cong cu va đo trang suc bang đong vao khoang nam 6400 TCN. Vang va bac cung đuoc con nguoi su dung ngay sau đo, chu yeu đe che tac đo trang suc. Nhung dau tich đau tien cua đong đieu – hop kim giua đong va thiec – co nien đai vao khoang 4500 TCN, tuy nhien hop kim nay khong đuoc su dung rong rai cho đen tan thien nien ky 3 TCN.


Thoi ky co đai = Cai noi cua nhung nen van minh =

Thoi ky đo đong chung kien su phat trien cua cac thanh pho va nen van minh. Nhung nen van minh so khai thuong xuat hien gan cac con song lon, khoi đau la Luong Ha (3300 TCN) nam giua hai dong song Tigris va Euphrates, ke đen la nen van minh Ai Cap doc theo song Nile (3200 TCN), nen van minh Norte Chico o mien duyen hai Peru (3100 TCN), nen van minh thung lung song An o Pakistan va tay bac An Đo (2500 TCN), cuoi cung la nen van minh Trung Hoa doc theo song Duong Tu va Hoang Ha (2200 TCN).
Nhung xa hoi noi tren dan phat trien mot so đac điem chung bao gom chinh quyen trung uong, nen kinh te va co cau xa hoi phuc tap, cung voi he thong luu tru thong tin. Cac nen van hoa ay đa tao ra nhieu phat minh quan trong, chang han nhu banh xe, toan hoc, nghe luyen đong, thuyen buom, ban xoay gom, det vai, ky thuat xay dung cac cong trinh kien truc hoanh trang va chu viet. Ben canh đo, thuyet đa than cung đuoc hinh thanh voi trung tam la đen tho, noi cac thay te va nu tu thuc hien nhung nghi le hien te.

Chu viet đong vai tro thiet yeu trong viec quan ly cac thanh pho, truyen đat y tuong va luu giu thong tin. Chu viet co le đa phat sinh mot cach đoc lap tai it nhat bon nen van minh co đai: Luong Ha (3300 TCN), Ai Cap (khoang 3250 TCN), Trung Quoc (1200 TCN) va vung đat thap Trung Bo chau My (truoc 650 TCN). He thong chu viet co xua nhat la chu hinh nem Luong Ha, khoi đau duoi dang cac ky hieu tuong hinh mo phong truc quan su vat, roi chung dan đuoc gian luoc va mang tinh truu tuong hon. Ben canh chu hinh nem, mot so he thong chu viet co đai co suc anh huong lon khac gom chu tuong hinh Ai Cap va chu Indus. O Trung Quoc, chu viet đuoc su dung lan đau tien duoi thoi nha Thuong (1766–1045 TCN).
Giao thong van tai đuoc cai thien nho cac tuyen đuong thuy bao gom song ngoi va bien ca, khong chi giup trien khai suc manh quan su ma con thuc đay su trao đoi hang hoa, tu tuong va phat minh. Thoi đai đo đong cung chung kien su ra đoi cua nhung cong nghe giao thong đuong bo moi, chang han nhu ky binh va xe chien ma – giup cac đao quan di chuyen mau le hon. Hoat đong thuong mai ngay cang tro nen quan trong khi cac xa hoi đo thi trao đoi hang hoa che tac đe lay nguyen lieu tho tu nhung vung đat xa xoi, tu đo tao nen cac mang luoi thuong mai rong lon va đat nen mong cho qua trinh toan cau hoa so khai. Đon cu, nganh san xuat đong đieu o Tay Nam A đoi hoi phai nhap khau thiec tu nhung noi xa xoi nhu Anh.
Su phat trien cua cac thanh pho thuong keo theo su hinh thanh cua cac nha nuoc va đe quoc. Tai Ai Cap, ban đau khu vuc nay đuoc chia thanh Thuong va Ha Ai Cap. Tuy nhien, đen khoang nam 3100 TCN, toan bo thung lung song Nile đa đuoc thong nhat duoi mot vuong trieu duy nhat. Khoang nam 2600 TCN, nen van minh thung lung song An đa xay dung nhung thanh pho lon nhu Harappa va Mohenjo-daro. Lich su Luong Ha gan lien voi nhung cuoc chien trien mien giua cac thanh bang, khien quyen ba chu thay đoi luan phien tu thanh pho nay sang thanh pho khac. Trong khoang thoi gian tu the ky 25 đen the ky 21 TCN, khu vuc nay chung kien su troi day cua cac đe che nhu Akkad va Tan Sumer. Tai đao Crete, nen van minh Minos đa thanh hinh vao khoang nam 2000 TCN va đuoc xem la nen van minh đau tien cua chau Au.
Trong hang thien nien ky tiep theo, cac nen van minh dan phat trien hung thinh tren khap the gioi. Đen nam 1600 TCN, nen van minh Mycenae o Hy Lap bat đau hinh thanh. Tuy nhien, no suy bai trong Thoi ky đo đong muon sup đo (Late Bronze Age collapse, khoang 1300–1000 TCN) – mot su kien lam rung chuyen nhieu nen van minh quanh Đia Trung Hai. Tai An Đo, thoi ky Ve Đa (1750–600 TCN) đa đat nen mong cho nhieu khia canh van hoa quan trong, trong đo co su ra đoi cua An Đo giao. Tu khoang nam 550 TCN, nhieu vuong quoc va nuoc cong hoa đoc lap goi chung la Mahajanapadas đa hien dien tren khap tieu luc đia An Đo.

Nhung nguoi noi nhom ngon ngu Bantu bat đau mo rong lanh tho ra khap Trung Phi, Đong Phi va Nam Phi tu khoang nam 3000 TCN cho đen nam 1000 Cong nguyen (CN). Qua trinh banh truong nay, cung voi nhung cuoc tiep xuc giua ho voi cac nhom dan ban đia khac, đa dan toi su thoai lui cua nguoi Pygmy va Khoisan khoi vung đat nguyen thuy cua ho. Đong thoi, nguoi Bantu con gop phan lan toa mo hinh nong nghiep hon hop va ky thuat luyen sat tren khap chau Phi ha Sahara, tao tien đe cho su hinh thanh cua cac nha nuoc ve sau.
Van hoa Lapita xuat hien tai quan đao Bismarck (gan New Guinea) vao khoang nam 1500 TCN va đa tien hanh đinh cu tren nhieu hon đao hoang so thuoc Chau Đai Duong xa xoi. Ho dan mo rong pham vi di tru cua minh đen tan Samoa vao khoang nam 700 TCN.
Tai chau My, nen van hoa Norte Chico hinh thanh o Peru vao khoang nam 3100 TCN. Nguoi Norte Chico đa xay dung nhung cong trinh kien truc cong cong đo so tai thanh pho Caral, co nien đai tu nam 2627 TCN đen nam 1977 TCN. Chinh the Chavin sau nay đoi khi đuoc xem la nha nuoc Andes đau tien, voi trung tam la khu phuc hop ton giao Chavin de Huantar. Mot so nen van hoa Andes quan trong khac bao gom Moche (noi tieng voi cac tac pham gom su mo ta nhieu khia canh cua đoi song thuong nhat) va Nazca (noi tieng voi nhung hinh ve khong lo tren sa mac đuoc goi la đuong Nazca). Tai Trung Bo chau My, nen van minh Olmec phat trien vao khoang nam 1200 TCN va đuoc biet đen voi nhung buc tuong đau nguoi khong lo đuoc cham khac tu đa bazan. Ho con phat minh ra lich Trung Bo chau My (Mesoamerican calendar), ve sau đuoc cac nen van hoa nhu Maya va Teotihuacan ke thua va su dung. Trong khi đo, xa hoi o Bac My chu yeu la nhung cong đong san ban hai luom co tinh binh đang, ket hop khau phan an cua ho voi cac loai thuc vat thuoc To hop Nong nghiep mien Đong Hoa Ky. Ho cung xay dung cac cong trinh đap đat nhu Watson Brake (4000 TCN) va Poverty Point (3600 TCN), ca hai đeu toa lac o bang Louisiana ngay nay.


= Thoi ky Truc tam =

Tu nam 800 đen 200 TCN, thoi ky Truc tam chung kien su ra đoi cua nhung tu tuong triet hoc va ton giao mang tinh đot pha, đuoc phat trien mot cach đoc lap o nhieu noi khac nhau tren the gioi. Nho giao cua nguoi Trung Quoc (nguoi Han), Phat giao va Ky Na giao cua nguoi An Đo, cung nhu thuyet đoc than cua nguoi Do Thai đeu phat sinh trong giai đoan nay. Rieng Hoa giao cua nguoi Ba Tu tuy ra đoi som hon, co le vao khoang nam 1000 TCN, nhung phai đen Thoi đai Truc tam moi đuoc Đe quoc Achaemenid the che hoa. Nhung triet ly moi bat đau phat trien manh me tai Hy Lap vao the ky 5 TCN, voi đai dien tieu bieu la cac nha tu tuong nhu Plato va Aristotle. Nam 776 TCN, The van hoi đau tien đuoc to chuc, mo ra mot giai đoan lich su đuoc goi la "Co đai Hy-La". Đen nam 508 TCN, he thong chinh quyen dan chu đau tien tren the gioi đuoc thiet lap tai Athens.
Nhung tu tuong xuat hien trong Thoi đai Truc tam đa đinh hinh sau sac lich su tu tuong va ton giao cua nhan loai ve sau. Nho giao la mot trong ba truong phai tu tuong chu đao chi phoi tu duy Trung Hoa, ben canh Đao giao va Phap gia. Voi tam anh huong sau rong, Nho giao khong tim kiem đao đuc chinh tri thong qua suc manh cuong che cua phap luat ma nhan manh vao gia tri truyen thong va tam guong đao đuc cua nha cam quyen đe duy tri trat tu xa hoi. Nho giao sau nay đuoc truyen ba sang Trieu Tien va Nhat Ban. Phat giao du nhap vao Trung Quoc khoang the ky 1 CN va nhanh chong lan rong khap đat nuoc. Đen the ky 7 CN, chi rieng mien bac Trung Quoc đa co 30.000 ngoi chua Phat giao. Phat giao dan tro thanh ton giao chinh o nhieu khu vuc thuoc Nam A, Đong Nam A va Đong A. Trong khi đo, triet hoc Hy Lap bat đau lan rong khap the gioi Đia Trung Hai va tham chi vuon toi tan An Đo ke tu the ky 4 TCN, sau nhung cuoc chinh phat cua Alexander Đai đe xu Macedon. Ca Kito giao lan Hoi giao đeu co nguon goc tu he thong tin nguong cua Do Thai giao.


= Cac đe quoc khu vuc =
Thien nien ky tu nam 500 TCN đen nam 500 CN đa chung kien su hinh thanh va phat trien cua mot loat cac đe quoc voi quy mo chua tung co trong lich su. Nhung đoi quan chuyen nghiep đuoc huan luyen bai ban, he tu tuong thong nhat va bo may quan lieu tien tien đa tao đieu kien cho cac hoang đe cai tri nhung lanh đia rong lon voi dan so co the len toi hang chuc trieu nguoi. Ben canh đo, thuong mai quoc te cung mo rong, đang chu y nhat la cac tuyen đuong thuong mai khong lo tren Đia Trung Hai, mang luoi thuong mai hang hai tren An Đo Duong va Con đuong to lua.

Vuong quoc Media đa gop phan tieu diet Đe quoc Assyria, phoi hop cung voi nguoi Scythia du muc va nguoi Babylon. Nam 612 TCN, kinh đo Nineveh cua Assyria đa bi nguoi Media cuop pha. Sau khi Đe quoc Media suy tan, cac nha nuoc Iran ke can lan luot troi day bao gom Achaemenid (550–330 TCN), Parthia (247 TCN – 224 CN) va Sassanid (224–651 CN).
Hai đe quoc lon đa hinh thanh tren vung đat ma ngay nay la Hy Lap. Vao cuoi the ky 5 TCN, mot so thanh bang Hy Lap đa ngan chan thanh cong buoc tien cua Achaemenid Ba Tu vao chau Au trong Chien tranh Hy Lap-Ba Tu. Thang loi cua nguoi Hy Lap đa mo ra Thoi ky hoang kim cua Athens – mot giai đoan ruc ro trong lich su Hy Lap co đai, đat nen mong cho nhieu thanh tuu quan trong cua nen van minh phuong Tay bao gom ca nhung vo kich san khau đau tien. He qua cua cac cuoc chien ay la su ra đoi cua Lien minh Delos vao nam 477 TCN, roi sau đo phat trien thanh Đe quoc Athens (454–404 TCN). Song Athens cuoi cung đa bi đanh bai boi lien minh do Sparta lanh đao trong Chien tranh Peloponnisos. Philip xu Macedon đa thong nhat cac thanh bang Hy Lap thanh Lien minh Corinth va con trai ong Alexander Đai đe (356–323 TCN) đa gay dung mot đe quoc rong lon trai dai tu Hy Lap ngay nay đen tan An Đo. Ngay sau khi Alexander bang ha, đe che nay nhanh chong tan ra va bi chia cat thanh nhieu quoc gia ke vi. Qua trinh đo dan đen su ra đoi cua hang loat thanh pho moi va su lan toa manh me cua van hoa Hy Lap tren khap cac vung lanh tho bi chinh phuc, mot hien tuong đuoc goi la Hy Lap hoa. Thoi ky Hy Lap hoa keo dai tu sau cai chet cua Alexander vao nam 323 TCN cho đen nam 31 TCN khi Ai Cap duoi trieu Ptolemaios bi Đe quoc La Ma thon tinh.
Tai chau Au, Cong hoa La Ma đuoc thanh lap vao the ky 6 TCN va bat đau banh truong lanh tho vao the ky 3 TCN. Truoc đo, Đe quoc Carthage la the luc thong tri vung Đia Trung Hai, nhung sau đo đa that bai trong ba cuoc chien tranh lien tiep truoc nguoi La Ma. Cong hoa La Ma dan chuyen minh thanh Đe quoc La Ma – va đen thoi Hoang đe Augustus (63 TCN–14 CN) – đe che nay đa thiet lap quyen kiem soat tren hau het khu vuc Đia Trung Hai. Đe quoc tiep tuc mo rong va đat toi đinh cao quyen luc duoi thoi Trajan (53–117 CN), kiem soat mot vung đat rong lon tu Anh đen Luong Ha. Hai the ky tiep theo đuoc goi la Pax Romana – mot giai đoan hoa binh, thinh vuong va on đinh chinh tri chua tung co tren phan lon lanh tho chau Au. Kito giao, sau ba the ky bi đan ap, cuoi cung đa đuoc Constantine I hop phap hoa vao nam 313 CN. Đen nam 380 CN, đao Kito tro thanh ton giao chinh thuc duy nhat cua Đe che La Ma, trong khi Theodosius ban hanh lenh cam cac ton giao ngoai lai vao cac nam 391–392 CN.
O Nam A, Chandragupta Maurya lap ra Đe quoc Maurya (320–185 TCN), vuong trieu nay phat trien cuc thinh duoi su tri vi cua Ashoka Đai đe. Tu the ky 4 đen the ky 6 CN, Đe quoc Gupta cai tri An Đo va mo ra mot giai đoan đuoc goi la Thoi ky Hoang kim cua An Đo co đai. Su on đinh ma Gupta mang lai đa tao đieu kien thuan loi cho su phat trien ruc ro cua van hoa Hindu va Phat giao trong the ky 4 va 5, cung nhu thuc đay nhung buoc tien vuot bac trong linh vuc khoa hoc va toan hoc. O Nam An Đo, ba vuong quoc Dravida hung manh đa noi len: Chera, Chola va Pandya.

Tai Trung Quoc, Tan Thuy Hoang đa cham dut thoi ky Chien Quoc đay hon loan bang viec thong nhat toan bo Trung Hoa duoi trieu đai nha Tan (221–206 TCN). La mot nguoi theo truong phai Phap gia, Tan Thuy Hoang đa thay the che đo quy toc cha truyen con noi bang cach xay dung mot he thong hanh chinh hieu qua, trong đo đoi ngu quan lai đuoc tuyen lua dua tren nang luc. Su cai tri ha khac cua nha Tan đa dan đen hang loat cuoc noi day va cuoi cung la su sup đo cua trieu đai nay. Ke nghiep nha Tan la nha Han (202 TCN – 220 CN), vuong trieu đa ket hop he thong hanh chinh Phap gia voi nhung tu tuong Nho giao. Nha Han co suc manh va tam anh huong ngang hang voi Đe quoc La Ma nam o phia ben kia cua Con đuong to lua. Nho vao su thinh vuong kinh te, trieu Han đa mo rong va chinh phuc nhieu vung đat rong lon thuoc Mong Co, Trung A, Man Chau, Trieu Tien va mien Bac Viet Nam. Giong nhu cac đe che khac trong thoi co đai, Trung Quoc thoi Han đa đat đuoc nhung thanh tuu vuot bac trong cac linh vuc chinh phu, giao duc, khoa hoc va cong nghe. Nguoi Han đa phat minh ra la ban, mot trong Tu đai phat minh cua Trung Hoa.

O chau Phi, Vuong quoc Kush phat trien phon thinh nho vao moi quan he giao thuong voi ca Ai Cap lan khu vuc ha Sahara. Kush tung cai tri Ai Cap voi tu cach la Vuong trieu thu Hai Muoi Lam tu nam 712 đen nam 650 TCN, sau đo tiep tuc ton tai nhu mot quoc gia nong nghiep va thuong mai voi trung tam đat tai thanh pho Meroe cho đen the ky 4 CN. Vuong quoc Aksum, voi trung tam nam o khu vuc nay la Ethiopia, đa tu khang đinh vi the cua minh vao the ky 1 CN nhu mot đe che thuong mai hung manh. Aksum khong chi chi phoi nhung vung lan can nhu Nam A Rap va Kush, ma con kiem soat cac tuyen giao thuong tren Bien Đo. Vuong quoc nay tham chi con đuc tien rieng va dung len nhung bia đa nguyen khoi khong lo đe đanh dau cac lang mo cua hoang đe.
Tai chau My, cac đe quoc khu vuc hung manh cung đa đuoc hinh thanh, phat sinh tu nhung nen van hoa xuat hien tu khoang nam 2500 TCN. O Trung Bo chau My, nhieu xa hoi tien Columbus rong lon đa đuoc kien lap, noi bat nhat la nen van minh Zapotec (700 TCN – 1521 CN) va nen van minh Maya. Nguoi Maya đat đen đinh cao phat trien trong thoi ky Co đien Trung Bo chau My (Mesoamerican classic period, k. 250–900 CN), nhung nen van minh cua ho van tiep tuc ton tai va phat trien trong suot thoi ky trung đai. Cac thanh bang Maya dan gia tang ve so luong va tam quan trong, đong thoi van hoa Maya lan rong khap ban đao Yucatan va cac khu vuc lan can. Nguoi Maya đa phat trien he thong chu viet rieng va la mot trong nhung nen van minh som nhat ap dung khai niem so 0 trong toan hoc. O phia tay Maya, cu the tai mien trung Mexico, thanh pho Teotihuacan tro nen phon thinh nho vao viec kiem soat hoat đong buon ban hac dien thach. Quyen luc cua Teotihuacan đat đinh vao khoang nam 450 CN, khi dan so cua no dao đong tu 125.000 đen 150.000 nguoi, bien noi đay tro thanh mot trong nhung thanh pho lon nhat the gioi thoi bay gio.
Cong nghe phat trien khong đong đeu trong the gioi co đai. Đa co nhung giai đoan chung kien su tien bo vuot bac ve cong nghe, chang han nhu thoi ky Hy-La o khu vuc Đia Trung Hai. Khoa hoc, cong nghe va toan hoc cua Hy Lap thuong đuoc cho la đa đat đen đinh cao trong thoi ky Hy Lap hoa, đuoc minh chung qua nhung phat minh tieu bieu nhu Co may Antikythera. Dau vay, cung co nhung giai đoan cong nghe bi chung lai va suy thoai, chang han nhu su suy vong cua Đe quoc La Ma roi sau đo la thoi ky đau Trung Co. Hai trong so nhung phat minh quan trong nhat la giay (Trung Quoc vao the ky 1 va 2 CN) va ban đap (An Đo vao the ky 2 TCN va Trung A vao the ky 1 CN), ca hai đeu lan rong khap the gioi. Nguoi Trung Quoc đa hoc cach san xuat lua va xay dung nhung cong trinh ky thuat khong lo nhu Van Ly Truong Thanh va Đai Van Ha. Nguoi La Ma cung la nhung kien truc su tai ba voi viec phat minh ra be tong, hoan thien ky thuat xay vom trong kien truc va tao ra he thong cau dan nuoc giup van chuyen nuoc qua nhung quang đuong dai đen cac trung tam đo thi.
Hau het xa hoi co đai đeu duy tri che đo no le, trong đo che đo nay đac biet pho bien tai Athens va Rome, noi ma no le chiem mot ty le lon dan so va đong vai tro tru cot trong nen kinh te. Ben canh đo, che đo phu quyen cung la mot đac điem noi bat, khi nam gioi nam giu nhieu quyen luc chinh tri va kinh te hon phu nu.


= Thang tram va hoi sinh =

Cac đe quoc co đai đeu phai đoi mat voi nhung van đe chung lien quan đen viec duy tri đoi quan khong lo va van hanh bo may quan lieu tap trung. Tai La Ma va Trung Hoa thoi Han, chinh quyen dan suy yeu, trong khi ap luc tu cac bo toc man di o bien gioi cang lam tram trong them qua trinh tan ra noi bo. Nha Han sup đo vao nam 220 CN, mo ra thoi ky Tam Quoc – trong khi Đe che La Ma đuong thoi cung dan tro nen phan quyen va cat cu, dan đen Khung hoang the ky thu Ba. Tu vung thao nguyen A-Au, cac bo toc du muc cuoi ngua đa thong tri phan lon luc đia. Su phat trien cua ban đap cung voi chien thuat su dung ky xa đa bien nhung nguoi du muc tro thanh moi đe doa thuong truc đoi voi cac nen van minh đinh cu.
Vao the ky 4 CN, Đe quoc La Ma bi chia tach thanh hai khu vuc Đong va Tay, moi ben thuong do mot hoang đe rieng cai tri. Đe quoc Tay La Ma that thu vao nam 476 CN duoi anh huong cua cac dan toc German, khi Odoacer len nam quyen trong boi canh Giai đoan Di cu cua sac dan nay. Trong khi đo, Đe quoc Đong La Ma (hay con goi la Đe quoc Byzantine) thi ton tai lau dai hon. Tai Trung Quoc, cac hoang trieu noi tiep nhau hung thinh roi suy tan, nhung trai nguoc hoan toan voi the gioi Đia Trung Hai va chau Au, su thong nhat chinh tri van luon đuoc khoi phuc. Sau khi nha Đong Han sup đo va thoi ky Tam Quoc ket thuc, cac bo toc du muc tu phuong bac bat đau tran vao lanh tho Trung Hoa, buoc nhieu nguoi Han phai di cu xuong phia nam.


Thoi ky trung đai Thoi ky trung đai, keo dai tu khoang nam 500 đen 1500 CN, đuoc đanh dau boi su troi day va lan toa cua nhung ton giao lon trong khi nen van minh mo rong đen nhieu vung đat moi tren the gioi va hoat đong giao thuong giua cac xa hoi ngay cang tro nen soi đong. Tu the ky 10 đen the ky 13, Thoi ky am Trung co o ban cau Bac đa tao đieu kien thuan loi cho nong nghiep phat trien, dan đen su gia tang dan so tai nhieu khu vuc thuoc chau Au va chau A. Sau đo la Thoi ky bang ha nho – cung voi cac dich benh trong the ky 14 – đa khien dan so A-Au suy giam nghiem trong. Nhung phat minh quan trong trong thoi trung đai bao gom thuoc sung, sung hoa mai va ky thuat in an, tat ca đeu co nguon goc tu Trung Quoc.
Thoi ky trung đai bao gom cac su kien noi bat nhu nhung cuoc chinh phuc ban đau cua nguoi Hoi giao, Thoi đai hoang kim cua Hoi giao va su khoi đau cung nhu mo rong cua hoat đong buon ban no le A Rap. Theo sau la cac cuoc xam luoc cua Mong Co va su thanh lap cua Đe quoc Ottoman. Nam A trai qua su thong tri cua nhieu vuong quoc trung gian truoc khi chung kien su thanh lap cua cac đe che Hoi giao tai An Đo.
Tai Tay Phi, Đe quoc Mali va Đe quoc Songhai lan luot troi day. O vung duyen hai phia đong nam chau Phi, cac thuong cang A Rap đuoc thiet lap – noi dien ra hoat đong giao dich vang, gia vi va nhieu loai hang hoa khac. Đieu nay giup chau Phi hoi nhap vao he thong thuong mai Đong Nam A, mo ra co hoi tiep xuc voi chau A va gop phan hinh thanh nen van hoa Swahili.
Trung Quoc đa trai qua cac trieu đai noi tiep nhau tuong đoi lien tuc bao gom Tuy, Đuong, Tong, Nguyen va giai đoan đau cua trieu Minh. Cac tuyen thuong mai o Trung Đong doc theo An Đo Duong va Con đuong to lua bang qua sa mac Gobi đa tao ra su giao luu kinh te va van hoa du con han che giua cac nen van minh chau A voi chau Au. Cung thoi điem, nhung nen van minh o chau My nhu Mississippian, Aztec, Maya va Inca đa đat toi đinh cao phat trien cua minh.


= Đai Trung Đong =

Truoc khi Hoi giao xuat hien vao the ky thu 7, Trung Đong bi chi phoi boi Đe quoc Byzantine va Đe quoc Sasanian, hai ben thuong xuyen cham tran nhau đe gianh quyen chiem huu mot so vung lanh tho tranh chap. Đay khong chi la mot cuoc chien quan su ma con la su canh tranh van hoa, khi van hoa Kito giao Byzantine đoi đau voi cac truyen thong Hoa giao Ba Tu. Viec Hoi giao ra đoi đa đanh dau su troi day cua mot the luc moi, nhanh chong vuot mat ca hai đe che nay.
Muhammad, nguoi sang lap Hoi giao, đa khoi xuong cac cuoc chinh phuc ban đau cua nguoi Hoi giao vao the ky thu 7. Ong dung len mot chinh the thong nhat moi tai ban đao A Rap va nhanh chong banh truong lanh tho duoi trieu đai Rashidun va Umayyad, đat đinh cao voi viec thiet lap quyen cai tri cua nguoi Hoi giao tren ba chau luc (A, Phi va Au) vao nam 750 CN. Trieu đai Abbasid ke can đa cheo lai Thoi đai hoang kim cua Hoi giao – mot ky nguyen ruc ro ve tri thuc, khoa hoc va sang tao – noi triet hoc, nghe thuat va van hoc phat trien manh me. Cac hoc gia Hoi giao đa luu giu va tong hop nhung tinh hoa tri thuc tu Hy Lap va Ba Tu co đai, tiep thu ky thuat san xuat giay tu Trung Quoc va he đem thap phan theo vi tri tu An Đo. Đong thoi, ho con co nhung đong gop quan trong mang tinh nguyen ban trong nhieu linh vuc khac nhau, chang han nhu su phat trien cua đai so do Al-Khwarizmi khoi xuong va he thong triet hoc toan dien cua Avicenna. Nen van minh khong chi mo rong qua cac cuoc chinh phuc ma con nho vao nen kinh te thuong mai soi đong. Nhieu thuong nhan mang theo ca hang hoa lan đuc tin Hoi giao đen cac khu vuc nhu Trung Quoc, An Đo, Đong Nam A va chau Phi.
Su thong tri cua nguoi A Rap tai Trung Đong cham dut vao giua the ky 11 khi nguoi Seljuk, mot nhanh cua nguoi Turk, di cu tu vung đat to tien cua ho o phia bac xuong phia nam. Nguoi Seljuk ve sau phai đoi mat voi suc ep tu chau Au trong Thap tu chinh – mot loat cac cuoc chien tranh ton giao nham muc đich đay lui su hien dien cua nguoi Hoi giao va tai kiem soat Đat Thanh. Song cac cuoc Thap tu chinh rot cuoc đa khong đat đuoc muc tieu đe ra ma nguoc lai con lam suy yeu Đe quoc Byzantine, đac biet la sau vu cuop pha Constantinople vao nam 1204. Đau the ky 13, mot lan song xam luoc moi xuat hien khi nguoi Mong Co quet qua khu vuc nay nhung cuoi cung ho đa bi lu mo boi nguoi Turk va su thanh lap cua Đe quoc Ottoman tai vung đat nay la Tho Nhi Ky vao khoang nam 1299.
Vao the ky 7, Bac Phi chung kien su lui tan cua Chau Phi thuoc Byzantine va cac vuong quoc Berber trong nhung cuoc chinh phuc ban đau cua nguoi Hoi giao. Tu the ky 10, cac vung lanh tho chau Phi thuoc vuong trieu Abbasid dan bi thau tom boi vuong trieu Fatimid, voi trung tam quyen luc đat tai Ai Cap. Sau đo, nha Fatimid bi thay the boi vuong trieu Ayyubid vao the ky 12, roi ke tuc la vuong trieu Mamluk vao the ky 13. O vung Maghreb va Tay Sahara, vuong trieu Almoravid đa thong tri tu the ky 11, nhung ve sau bi sap nhap vao Đe quoc Almohad vao the ky 12. Su sup đo cua nha Almohad đa mo đuong cho su hinh thanh cua nhieu trieu đai moi nhu Marinid o Morocco, Zayyanid o Algeria va Hafsid o Tunisia.
Khu vuc Caucasus tung la chien truong cua hang loat cuoc chien tranh giua Đe che Byzantine va Đe che Sasanian. Tuy nhien, hai cuong quoc đoi đich noi tren dan kiet que do cac cuoc xung đot lien mien. Đieu nay tao đieu kien cho nha Rashidun de dang mo rong lanh tho vao noi đay trong cac cuoc chinh phuc ban đau cua nguoi Hoi giao. Vao the ky 11, nguoi Seljuk đa thao phat Armenia va Gruzia. Tiep đen, nguoi Mong Co xam luoc Caucasus vao the ky 13.
Nhung nguoi du muc tu vung thao nguyen Trung A tiep tuc la moi đe doa cho cac xa hoi đinh cu trong thoi ky trung đai, nhung chinh ho cung phai đoi mat voi nhung cuoc xam lan tu nguoi A Rap va Trung Quoc. Trung Quoc mo rong lanh tho vao Trung A trong thoi nha Tuy (581–618). Tai đay, nguoi Trung Quoc đung đo voi cac bo toc du muc nguoi Turk, nhom dan toc đang dan tro thanh the luc chi phoi trong khu vuc. Ban đau moi quan he giua hai ben chu yeu mang tinh hop tac – nhung toi nam 630, nha Đuong phat đong cuoc tan cong chong lai nguoi Turk va chiem linh nhieu vung thuoc sa mac Ordos. Sang the ky 8, đao Hoi bat đau tham nhap vao Trung A va nhanh chong tro thanh ton giao chu đao cua phan lon dan cu, mac dau Phat giao van duy tri vi the vung chac o phia đong khu vuc. Tu the ky 9 đen the ky 13, Trung A bi chia cat giua nhieu quoc gia hung manh bao gom Đe quoc Samanid, Seljuk va Khwarazmian. Cac nha nuoc nay sau đo bi nguoi Mong Co khuat phuc vao the ky 13. Nam 1370, Thiep Moc Nhi, mot lanh tu nguoi Turk ke thua truyen thong quan su Mong Co, đa chinh phuc hau het khu vuc va gay dung nen Đe quoc Timurid. Mac du đe che rong lon nay sup đo khong lau sau khi Thiep Moc Nhi qua đoi, cac hau due cua ong van duy tri quyen kiem soat mot vung lanh tho trong yeu bao gom ca Trung A va Iran. Ho đa lanh đao thoi ky Phuc hung Timurid, noi bat voi su phat trien ruc ro cua nghe thuat va kien truc.


= Chau Au =

It nhat tu the ky 4, Kito giao đa đong vai tro then chot trong viec đinh hinh van hoa, he gia tri va cac thiet che cua nen van minh phuong Tay, truoc tien thong qua Cong giao va sau đo la Khang Cach. Chau Au trong So ky Trung Co đuoc đac trung boi su suy giam dan so, qua trinh phi đo thi hoa (deurbanization) va lan song xam luoc cua cac bo toc man di, tat ca đeu bat đau tu Hau ky co đai. Nhung toc nguoi xam lang nay đa dung len cac vuong quoc moi cua rieng ho tren tan tich cua Đe quoc Tay La Ma. Dau co nhung thay đoi đang ke trong cau truc xa hoi va chinh tri, nhung hau het vuong quoc moi đeu duy tri va tiep thu cac thiet che san co cua La Ma. Kito giao lan rong khap Tay Au, dan đen su ra đoi cua nhieu tu vien. Vao the ky 7 va 8, nguoi Frank duoi trieu đai Carolingian đa xay dung mot đe quoc bao trum phan lon Tay Au. Song đen the ky 9, đe che nay suy yeu va tan ra truoc ap luc tu nhung cuoc xam luoc moi cua nguoi Viking, nguoi Magyar va nguoi A Rap. No ve sau bi chia cat thanh Tay Francia va Đong Francia, hai khu vuc nay lan luot phat trien thanh nuoc Phap thoi Trung Co va Đe quoc La Ma Than thanh (tuc nuoc Đuc thoi Trung Co). Trong thoi ky Carolingian, cac nha tho đa phat trien mot he thong ky am goi la neume – đay la nen tang cua he thong ky am hien đai ngay nay. Song song đo, Kievan Rus' – voi thu đo đat tai Kiev – đa mo rong lanh tho va tro thanh quoc gia lon nhat chau Au vao the ky 10. Nam 988, Vladimir Đai đe chon Chinh thong giao Đong phuong lam quoc giao cua Kievan Rus'.

Trong Trung ky Trung Co, bat đau sau nam 1000, dan so chau Au gia tang nho nhung đoi moi trong cong nghe va nong nghiep giup thuc đay thuong mai phat trien va nang cao nang suat cay trong. Viec thiet lap he thong phong kien đa tac đong sau sac toi cau truc xa hoi thoi Trung Co. He thong nay bao gom che đo trang vien (to chuc ta đien thanh cac lang mac, noi ho phai nop to thue va thuc hien nghia vu lao đong cho gioi quy toc) va che đo chu hau (mot cau truc chinh tri ma trong đo cac hiep si va quy toc cap thap phai phuc vu quan su cho lanh chua cua minh, đoi lai ho đuoc huong quyen thu to tu đat đai va đien trang). Sau su tan ra cua Đe quoc Carolingian, von gay ra nhung anh huong phan quyen sau sac, cac vuong quoc vuong quoc dan tro nen tap trung hoa hon. Nam 1054, su kien Đai Ly Giao giua Giao hoi Cong giao va Giao hoi Chinh thong giao Đong phuong đa tao nen nhung khac biet van hoa ro ret giua Tay Au va Đong Au. Thap tu chinh la mot loat cac cuoc chien tranh ton giao do Kito huu phat đong nham gianh lai quyen kiem soat Đat Thanh tu tay nguoi Hoi giao. Nhung cuoc chien noi tren đa đat đuoc thanh cong trong mot khoang thoi gian đu dai đe dung len mot so quoc gia Thap tu chinh tai vung Levant. Trong giai đoan nay, cac thuong nhan Y đa đua no le đen đe lam viec trong cac ho gia đinh hoac trong nganh che bien đuong. Đoi song tri thuc đuoc đanh dau bang su phat trien cua chu nghia kinh vien va su ra đoi cua cac truong đai hoc, trong khi viec xay dung cac nha tho va thanh đuong theo phong cach Gothic đuoc coi la mot trong nhung thanh tuu nghe thuat noi bat nhat cua thoi đai. Thoi ky Trung Co con chung kien qua trinh đo thi hoa ben vung đau tien tai Bac va Tay Au, keo dai cho đen khi thoi ky can đai bat đau vao the ky 16.
Nam 1236, nguoi Mong Co tran vao chau Au va chinh phuc Kievan Rus', cung nhu tien hanh cac cuoc xam luoc ngan ngui vao Ba Lan va Hungary. Litva tuy co hop tac voi nguoi Mong Co nhung van duy tri đuoc nen đoc lap va đa thanh lap lien minh ca nhan voi Ba Lan vao cuoi the ky 14. Hau ky Trung Co đuoc ghi dau boi nhung kho khan va tai hoa nghiem trong. Nan đoi, benh dich va chien tranh đa tan pha dan so Tay Au. Đac biet, Cai Chet Đen la mot trong nhung đai dich chet choc nhat trong lich su nhan loai, cuop đi sinh mang cua khoang 75 đen 200 trieu nguoi trong giai đoan 1347–1350. Phat khoi tu chau A, dich benh đa lan tran sang Đia Trung Hai va Tay Au vao cuoi thap nien 1340, gay ra cai chet cua hang chuc trieu nguoi chau Au chi trong vong 6 nam; uoc tinh tu 1/4 đen 1/3 dan so luc đia gia thoi bay gio bi xoa so.


= Chau Phi ha Sahara =

Chau Phi ha Sahara la que huong cua nhieu nen van minh khac nhau. O Nubia, Vuong quoc Kush đuoc ke tuc boi cac vuong quoc Kito giao nhu Makuria, Alodia va Nobatia. Vao the ky 7, Makuria thon tinh Nobatia, tro thanh the luc thong tri trong khu vuc va thanh cong trong viec ngan chan su banh truong cua đao Hoi. Tuy nhien, do noi chien lien mien va lan song di cu cua nguoi A Rap vao Sudan, Makuria dan suy yeu va tan ra vao the ky 15, mo đuong cho su hinh thanh cua Vuong quoc Hoi giao Funj.

Tai Sung chau Phi, đao Hoi dan lan rong trong cong đong nguoi Somali. Trong khi đo, Vuong quoc Aksum bat đau suy yeu tu the ky 7 do su kiem soat cua nguoi Hoi giao đoi voi cac tuyen thuong mai tren Bien Đo, vuong quoc nay cuoi cung đa sup đo vao the ky 10. Buoc sang the ky 12, trieu đai Zagwe noi len nhu mot the luc hung manh, canh tranh quyen ba chu voi Vuong quoc Hoi giao Shewa va Vuong quoc Damot. Vao the ky 13, nha Zagwe bi lat đo boi trieu đai Solomonic, mo đuong cho su tri vi cua Đe quoc Ethiopia. Cung luc đo, Shewa suy yeu va nhuong cho cho trieu đai Walashma đang cai tri Vuong quoc Hoi giao Ifat. Ethiopia ve sau đa đanh bai Ifat va chiem đong cac tieu quoc Hoi giao lan can. O mien duyen hai phia đong cua vung Sung chau Phi, Vuong quoc Hoi giao Ajuran noi len va nam quyen kiem soat cac tuyen giao thuong tren An Đo Duong. Sau khi Ifat suy tan, Vuong quoc Hoi giao Adal ke ngoi va tien hanh tai chiem phan lon cac vung đat Hoi giao đa mat truoc đay.
Tai vung Sahel thuoc Tay Phi, Đe quoc Ghana đuoc thanh hinh trong khoang thoi gian tu the ky 2 đen the ky 8 – trong khi ve phia đong, Đe quoc Gao nam quyen kiem soat khu vuc tu the ky 7. Viec nha Almoravid chiem giu Aoudaghost (mot trung tam kinh te quan trong cua vuong trieu Ghana) đa buoc đe che Tay Phi nay phai cai đao sang Hoi giao vao the ky 11. Nhung anh huong cua bien đoi khi hau đa khien Ghana bi nuoc chu hau cua minh la Sosso thon tinh vao the ky 13. Sosso cung khong ton tai đuoc lau, nhanh chong bi lat đo boi Đe quoc Mali. Mali sau đo chinh phuc Gao va nam quyen kiem soat cac tuyen thuong mai xuyen Sahara. O phia nam Mali, cac vuong quoc Mossi đuoc thanh lap. Trong khi o phia đong, Đe quoc Kanem–Bornu, von ton tai tu the ky 6, đa mo rong tam anh huong cua minh len cac vuong quoc Hausa. Đen the ky 15, Đe quoc Mali dan suy tan va Đe quoc Songhai – voi trung tam quyen luc đat tai Gao – vuon minh tro thanh the luc thong tri trong khu vuc.

Trong nhung vung rung ram nhiet đoi o Tay Phi, nhieu vuong quoc va đe che đa phat trien ruc ro, tieu bieu la cac đe quoc cua nguoi Yoruba nhu Ife va Oyo, vuong quoc Nri cua nguoi Igbo, vuong quoc Benin cua nguoi Edo (noi tieng voi nghe thuat đieu khac tinh xao), vuong quoc Dagbon cua nguoi Dagomba va vuong quoc Bonoman cua nguoi Akan. Đen the ky 15, nhung vuong quoc noi tren bat đau tiep xuc voi nguoi Bo Đao Nha, đanh dau su khoi đau cua hoat đong buon ban no le Đai Tay Duong.
Tai luu vuc song Congo vao the ky 13, ba lien minh nha nuoc chinh đa hinh thanh: Bay Vuong quoc, Mpemba va mot lien minh do Vungu đung đau. Đen the ky 14, Vuong quoc Kongo xuat hien va nhanh chong tro thanh the luc ba chu trong khu vuc. Xa hon ve phia đong, Đe quoc Luba đuoc thanh lap tai vung Sut lun Upemba vao the ky 15. Tai khu vuc phia bac Đai Ho, Đe quoc Kitara troi day vao khoang the ky 11, noi tieng voi viec hoan toan khong co bat ky tu lieu thanh van nao đuoc ghi chep. Tuy nhien, đe che ay sup đo vao the ky 15 do cac cuoc di cu cua nguoi Luo đen khu vuc nay.
Tai duyen hai Swahili, cac thanh bang Swahili phat trien hung thinh nho vao hoat đong thuong mai tren An Đo Duong. Su giao thuong nay dan dan toi qua trinh Hoi giao hoa, đat nen mong cho su hinh thanh cua Vuong quoc Hoi giao Kilwa vao the ky 10. Cac dan toc Nam Đao cap ben va đinh cu tren đao Madagascar trong khoang tu the ky 5 đen the ky 7, cac xa hoi tai đay đuoc to chuc va van hanh dua tren he thong hasina. O mien Nam chau Phi, nhung vuong quoc so khai nhu Mapela va Mapungubwe xuat hien, truoc khi Vuong quoc Zimbabwe troi day vao the ky 13, roi tiep noi la Đe quoc Mutapa vao the ky 15.


= Nam A =

Sau khi Đe che Gupta that thu vao nam 550 CN, Bac An Đo bi chia cat thanh mot mang luoi cac tieu quoc phuc tap va khong on đinh. Nhung cuoc banh truong ban đau cua nguoi Hoi giao mo man o phia tay bac vao nam 711 CN, khi trieu đai Umayyad cua nguoi A Rap chinh phuc phan lon lanh tho nay la Pakistan. Mac du buoc tien quan su cua nguoi A Rap bi khung lai tai thoi điem ay, đao Hoi van tiep tuc lan rong khap An Đo, chu yeu nho vao anh huong cua cac thuong nhan A Rap doc duyen hai phia tay. Đen the ky 9, ba đe quoc hung manh Pratihara, Pala va Rashtrakuta đoi đau nhau trong cuoc chien tranh gianh quyen kiem soat Bac An Đo, đuoc biet đen voi ten goi Tranh chap Tam hung.
Cac vuong trieu trong thoi ky trung đai o Nam An Đo bao gom Chalukya, Hoysala va Chola. Nho su bao tro cua ho, cac linh vuc van hoc, kien truc, đieu khac va hoi hoa đeu phat trien ruc ro. Ben canh đo, mot so quoc gia quan trong khac cung troi day o Nam An Đo trong giai đoan nay, chang han nhu Vuong quoc Hoi giao Bahmani va Đe quoc Vijayanagara.


= Đong Bac A =

Sau mot giai đoan tuong đoi chia re, Trung Quoc đuoc tai thong nhat duoi trieu đai nha Tuy vao nam 589. Ke thua co nghiep cua nha Tuy, trieu đai nha Đuong (618–907) đa đua Trung Quoc buoc vao thoi ky hoang kim voi su on đinh chinh tri va thinh vuong kinh te song hanh cung nhung thanh tuu ruc ro ve van hoc va nghe thuat, tieu bieu nhu tho ca cua Ly Bach va Đo Phu. Nha Tuy va nha Đuong đa thiet lap he thong khoa cu lau dai, theo đo cac chuc vu hanh chinh chi đuoc giao cho nhung nguoi vuot qua ky thi nghiem ngat ve tu tuong Nho giao va cac tac pham kinh đien Trung Hoa. Trung Quoc thoi Đuong con canh tranh voi Tay Tang (618–842) đe gianh quyen kiem soat cac khu vuc thuoc Noi A. Tuy nhien, Đuong trieu dan suy yeu va tan ra. Sau nua the ky chim trong bien loan, nha Tong đa tai thong nhat phan lon lanh tho Trung Quoc. Tuy nhien, ap luc tu cac đe quoc du muc phuong Bac ngay cang gia tang. Đen nam 1127, mien bac Trung Quoc roi vao tay nguoi Nu Chan trong chien tranh Kim–Tong va roi nguoi Mong Co chinh phuc hoan toan Trung Quoc vao nam 1279. Sau gan mot the ky nam duoi su cai tri cua nha Nguyen do nguoi Mong Co lap ra, nguoi Han tai khang đinh quyen kiem soat đat nuoc bang viec thanh lap nha Minh vao nam 1368.

Tai Nhat Ban, dong doi hoang gia đuoc thiet lap vao khoang the ky 3 CN va mot nha nuoc tap quyen bat đau hinh thanh trong thoi ky Yamato (k. 300–710). Phat giao đuoc du nhap vao Nhat Ban trong giai đoan nay, đi cung voi su tiep nhan sau rong cac yeu to van hoa Trung Hoa va Nho giao. Thoi ky Nara (710–794) đanh dau su xuat hien cua mot nen van hoc non tre, ben canh su phat trien cua cac tac pham nghe thuat va kien truc lay cam hung tu Phat giao. Thoi ky Heian (794–1185) đanh dau đinh cao quyen luc cua hoang gia, sau đo la su troi day cua cac gia toc quan su va tang lop samurai. Cung trong thoi ky Heian, Murasaki Shikibu đa sang tac nen Truyen ke Genji, tac pham thuong đuoc xem la tieu thuyet đau tien tren the gioi. Tu nam 1185 đen nam 1868, Nhat Ban chiu su chi phoi cua nhung lanh chua đia phuong đay quyen luc (daimyo) va che đo quan su do cac tuong quan (shogun) lanh đao, tieu bieu la Mac phu Ashikaga va Tokugawa. Thien hoang tuy van ton tai nhung chi mang tinh bieu tuong va khong co quyen luc thuc su. Trong khi đo, quyen luc cua tang lop thuong nhan ngay cang gia tang. Thoi ky Tokugawa cung chung kien su nay no cua mot phong cach nghe thuat đoc đao va co suc anh huong lon mang ten ukiyo-e – đac trung la nhung buc moc ban hoa, ban đau tap trung mo ta cac ky nu noi tieng.
Thoi trung đai tai Trieu Tien chung kien su ket thuc cua ky nguyen Tam Quoc trong đo ba vuong quoc Goguryeo, Baekje va Silla tranh đoat quyen ba chu. Thoi ky nay khep lai khi Silla lan luot chinh phuc Baekje vao nam 660 va Goguryeo vao nam 668, đanh dau su khoi đau cua thoi đai Nam–Bac Quoc trong đo Silla thong nhat cai tri o phia nam con Balhae (mot nha nuoc ke thua Goguryeo) nam quyen o phia bac. Đen nam 892 CN, trat tu nay sup đo, mo ra ky nguyen Hau Tam Quoc. Trong boi canh tren, Goguryeo vuon len manh me va thong nhat toan bo ban đao Trieu Tien vao nam 936. Trieu đai Goryeo đuoc thanh lap tu đo va cam quyen cho toi nam 1392, truoc khi nhuong ngoi cho trieu đai Joseon tri vi gan 500 nam ve sau.
Tai Mong Co, Thanh Cat Tu Han đa thong nhat cac bo lac nguoi Mong Co va nguoi Turk duoi mot ngon co chung vao nam 1206. Đe quoc Mong Co sau đo mo rong lanh tho, bao trum toan bo Trung Hoa va Trung A cung voi nhieu vung đat rong lon cua Nga va Trung Đong, tro thanh đe che lien ke lon nhat trong lich su. Sau khi Mong Kha Han qua đoi vao nam 1259, Đe che Mong Co bi phan chia thanh bon nha nuoc ke tuc: trieu đai nha Nguyen tai Trung Quoc, Han quoc Sat Hop Đai tai Trung A, Han quoc Kim Truong tai Đong Au va Nga, Han quoc Y Nhi tai Iran.


= Đong Nam A =

Chinh the Phu Nam o Đong Nam A – hinh thanh tu the ky 2 CN – đa bat đau suy tan vao the ky 6 khi cac tuyen thuong mai cua Trung Quoc dich chuyen khoi cac cang bien cua vung đat nay. Phu Nam sau đo bi thay the boi Đe quoc Khmer vao nam 802 CN. Kinh đo Angkor cua nguoi Khmer la thanh pho rong lon nhat the gioi trong thoi ky tien cong nghiep va la noi toa lac cua Angkor Wat, cong trinh ton giao đo so nhat the gioi. Hai vuong quoc Sukhothai (giua the ky 13) va Ayutthaya (1351) cua nguoi Thai noi len nhu nhung the luc lon, chiu anh huong sau đam tu nen van minh Khmer.
Bat đau tu the ky 9, Vuong quoc Pagan vuon minh tro thanh mot the luc lon tai khu vuc ngay nay la Myanmar. Su sup đo cua Pagan đa dan toi tinh trang phan ra chinh tri keo dai, ket thuc khi Đe quoc Toungoo troi day vao the ky 16. Cac vuong quoc đang chu y khac trong giai đoan nay bao gom Srivijaya va Lavo (đeu noi len tu the ky 7), Cham Pa va Hariphunchai (đeu khoang nam 750), Đai Viet (968), Lan Na (the ky 13), Majapahit (1293), Lan Xang (1353) va Ava (1365). An Đo giao va Phat giao đa bat đau lan rong khap Đong Nam A tu the ky 1 CN. Đen the ky 13, Hoi giao xuat hien va nhanh chong mo rong anh huong đen cac khu vuc nhu Indonesia ngay nay. Giai đoan ay con chung kien su hinh thanh cua cac quoc gia Ma Lai, tieu bieu la Brunei va Malacca. Tai Philippines, mot so thuc the chinh tri đoc lap đa đuoc dung len nhu Tondo, Cebu va Butuan.


= Chau Đai Duong =

Nguoi Polynesia, hau due cua dan toc Lapita, đa bat đau cong cuoc chinh phuc va đinh cu tren cac vung đat rong lon thuoc Chau Đai Duong xa xoi tu khoang nam 1000 CN. Nhung chuyen hai hanh nay đa đua ho đat chan len hang tram hon đao bao gom Marquesas, Hawaii, Rapa Nui (Đao Phuc Sinh) va New Zealand.
Đe quoc Tuʻi Tonga đuoc thanh lap vao the ky 10 CN va mo rong lanh tho tu nam 1250 đen nam 1500. Van hoa, ngon ngu va quyen luc cua nguoi Tonga lan rong khap mien đong Melanesia, Micronesia va mien trung Polynesia trong giai đoan nay. Ho đa co anh huong manh me đen phia đong 'Uvea, Rotuma, Futuna, Samoa va Niue, cung voi mot so hon đao va khu vuc nhat đinh thuoc Micronesia, Vanuatu va New Caledonia. Tai mien bac nuoc Uc, cac bang chung khao co hoc cho thay nguoi ban đia Uc thuong xuyen giao thuong voi nhung nguoi Makassan đen tu Indonesia chuyen khai thac va buon ban hai sam rat lau truoc khi nguoi chau Au đo bo vao đay. Neu nhu trong cac xa hoi ban đia Uc, vai tro lanh đao đuoc xac lap dua tren cong trang ca nhan – thi cau truc xa hoi cua cac cong đong nguoi Polynesia lai đuoc đac trung boi che đo tu truong cha truyen con noi.


= Chau My =

Tai Bac My, giai đoan nay chung kien su phat trien cua nen van hoa Mississippian o khu vuc ngay nay la Hoa Ky vao k. 950 CN, noi bat voi quan the đo thi rong lon o Cahokia đuoc xay dung vao the ky 11. Nguoi Pueblo co đai (Ancestral Puebloans) va nhung cong đong tien than cua ho (tu the ky 9 đen the ky 13) đa xay dung nhieu khu đinh cu kien co rong lon, bao gom cac cong trinh bang đa von đuoc xem la nhung toa nha lon nhat o Bac My cho toi tan the ky 19.
O Trung Bo chau My, nen van minh Teotihuacan suy tan, đong thoi su sup đo cua nen van minh Maya co đien (classic Maya collapse) cung dien ra. Vao the ky 14 va 15, Đe quoc Aztec vuon len thong tri phan lon khu vuc Trung Bo chau My.
Tai Nam My, the ky 15 chung kien su troi day cua nguoi Inca. Đe quoc Inca, voi thu đo đat tai Cusco va co lanh tho trai dai khap day Andes, tro thanh nen van minh tien Columbus rong lon nhat. Nguoi Inca noi tieng voi su thinh vuong va trinh đo phat trien cao, đac biet la he thong đuong sa uu viet va ky thuat che tac đa tinh xao.


Thoi ky can đai Thoi ky can đai la giai đoan noi tiep sau thoi Trung Co o chau Au, keo dai đen khoang nam 1789 hoac 1800. Mot moc chuyen giao pho bien tu trung đai sang can đai đuoc xac đinh trong khoang tu nam 1450 đen nam 1500, gan lien voi mot loat su kien quan trong nhu su that thu cua Constantinople vao tay Đe quoc Ottoman, su pho bien cua ky thuat in an cung voi cac chuyen tham hiem cua chau Au đen chau My va doc duyen hai chau Phi. Ben canh đo, ban chat cua chien tranh cung đa co su thay đoi khi quy mo va to chuc cua cac luc luong quan su tren bo lan tren bien ngay cang mo rong, đi cung voi viec thuoc sung đuoc su dung rong rai hon. Thoi ky can đai co y nghia đac biet vi đay la khoi đau cua qua trinh tien toan cau hoa (proto-globalization), su xuat hien ngay cang nhieu cua cac nha nuoc quan lieu tap trung va nhung hinh thuc so khai cua chu nghia tu ban. Trong giai đoan đo, cac cuong quoc chau Au bat đau tien hanh thuc dan hoa tren dien rong thong qua cac đe quoc hang hai: khoi đau la Đe quoc Bo Đao Nha va Tay Ban Nha, sau đo la Đe quoc Phap, Anh va Ha Lan. Nguyen nhan dan toi su troi day cua chau Au – đuoc goi la Đai phan ky – hien van la mot chu đe gay tranh luan trong gioi su hoc.

Nen kinh te tu ban chu nghia bat đau xuat hien, truoc tien tai cac nuoc cong hoa mien bac nuoc Y va mot so cang thi o chau A. Cac quoc gia chau Au ap dung chu nghia trong thuong thong qua viec thuc thi nhung chinh sach thuong mai mot chieu nham toi đa hoa loi ich cho mau quoc, thuong la bang cach boc lot cac thuoc đia. Bat đau tu cuoi the ky 15, nguoi Bo Đao Nha đa thiet lap nhieu tram mau dich tren khap chau Phi, chau A va Brazil đe buon ban cac mat hang nhu vang va gia vi, đong thoi tham gia vao hoat đong buon ban no le. Buoc sang the ky 17, cac cong ty co phan khong lo đuoc thanh lap, tieu bieu la Cong ty Đong An Anh vao nam 1600 (thuong đuoc coi la tap đoan đa quoc gia đau tien tren the gioi) va Cong ty Đong An Ha Lan vao nam 1602. Cung thoi điem, tai nhieu khu vuc thuoc pham vi anh huong cua chau Au, che đo nong no dan suy tan va cuoi cung bien mat – trong khi quyen luc cua Giao hoi Cong giao cung bi thu hep đang ke.
Thoi đai Kham pha la giai đoan đau tien ma Cuu The gioi tien hanh giao luu sau rong ve van hoa, vat chat va sinh hoc voi Tan The gioi. Giai đoan nay bat đau vao cuoi the ky 15, khi Bo Đao Nha va Vuong quoc Castile to chuc nhung chuyen tham hiem tien phong đo bo vao chau My, noi ma Christopher Columbus lan đau đat chan đen vao nam 1492. Qua trinh hoi nhap toan cau tiep tuc dien ra voi viec cac cuong quoc chau Au thuoc đia hoa chau My, khoi nguon cho Trao đoi Columbus (Columbian exchange) – mot su giao luu toan dien giua hai ban cau Đong va Tay ve thuc vat, đong vat, luong thuc, dan cu (ke ca no le), dich benh truyen nhiem va van hoa. Đay đuoc xem la mot trong nhung su kien tam co toan cau quan trong nhat trong lich su, co anh huong sau sac toi sinh thai va nong nghiep. Đac biet, nhung loai cay trong moi đuoc cac nha tham hiem chau Au mang ve tu chau My vao the ky 16 đa đong gop đang ke vao su gia tang dan so toan cau.


= Đai Trung Đong =
Đe che Ottoman nhanh chong vuon len ba chu vung Trung Đong sau khi chinh phuc Constantinople vao nam 1453, đanh dau su cao chung cua Đe che Byzantine. Ba Tu nam duoi su cai tri cua trieu đai Safavid vao nam 1501, ke tiep la Afsharid vao nam 1736, Zand vao nam 1751 va Qajar vao nam 1794. Nha Safavid đa chon Hoi giao Shia lam quoc giao cua Ba Tu, qua đo tao cho quoc gia nay mot ban sac rieng biet so voi cac nuoc lang gieng theo Hoi giao Sunni. Cung voi đe quoc Mughal o An Đo, Ottoman va Safavid đuoc goi la "cac đe quoc thuoc sung" nho su tien phong trong viec su dung hoa khi. Trong suot the ky 16, Ottoman đa chinh phuc toan bo Bac Phi – ngoai tru Morocco – noi nam duoi su cai tri cua trieu đai Saadi đuong thoi, roi sau đo la trieu đai Alawi vao the ky 17. Vao cuoi the ky 18, Đe quoc Nga bat đau cuoc chinh phat vung Caucasus. Trong khi đo, nguoi Uzbek thay the nguoi Timurid tro thanh the luc thong tri o Trung A.


= Chau Au =

Thoi ky can đai o chau Au la mot giai đoan soi đong ve tu duy va tri tue. Phong trao Phuc hung – đuoc vi nhu su "tai sinh" cua van hoa co đien, khoi nguon tai Y vao the ky 14 va keo dai đen the ky 16 – bao gom viec tai kham pha nhung thanh tuu van hoa, khoa hoc va cong nghe cua the gioi co đien, cung nhu đanh dau su troi day ve kinh te va xa hoi cua chau Au. Giai đoan nay cung noi bat voi nhung thanh tuu ruc ro trong linh vuc nghe thuat va van hoc. Mot so kiet tac tieu bieu cua thoi can đai bao gom tho ca cua Petrarch, Decameron cua Giovanni Boccaccio, cac tuyet tac hoi hoa va đieu khac cua Leonardo da Vinci va Albrecht Durer (Durer la mot bieu tuong cua Phuc hung phuong Bac). Sau Phuc hung la Cai cach ton giao, mot phong trao than hoc va xa hoi chong lai giao quyen do Martin Luther khoi xuong tai Đuc, dan toi su ra đoi cua Kito giao Khang Cach.
Thoi ky Phuc hung đa khoi day mot nen van hoa ham hoc hoi, tu đo dan đen su ra đoi cua chu nghia nhan van va Cach mang Khoa hoc – mot no luc nham kham pha the gioi tu nhien thong qua quan sat truc tiep va thuc nghiem. Thanh cong cua cac phuong phap khoa hoc moi đa truyen cam hung cho nhung no luc ap dung chung vao nhieu van đe chinh tri va xa hoi, mo ra Thoi ky Khai sang do cac nha tu tuong nhu John Locke va Immanuel Kant dan dat. Su phat trien ay đi cung voi qua trinh the tuc hoa, bieu lo qua su suy giam dan anh huong cua cac niem tin va tham quyen ton giao trong ca đoi song cong cong lan ca nhan. Phat minh ve ky thuat chu in roi cua Johannes Gutenberg vao nam 1440 đa gop phan lan toa tu tuong cua cac phong trao tri thuc moi me nay.

Ngoai nhung bien đoi do chu nghia tu ban va chu nghia thuc dan so khai mang lai, nguoi chau Au can đai con chung kien ​​su gia tang quyen luc cua nha nuoc. Cac nha quan chu chuyen che tai Phap, Nga, Đe che Habsburg va Pho đa xay dung nen nhung quoc gia tap trung quyen luc manh me voi quan đoi hung hau va bo may quan lieu hieu qua, tat ca đeu nam duoi su kiem soat cua nha vua. Tai Nga, Ivan Bao chua đang quang vao nam 1547 – tro thanh Sa hoang đau tien cua nuoc Nga. Bang viec sap nhap cac han quoc Tho o phia đong, ong đa bien Nga thanh mot cuong quoc khu vuc, dan soan ngoi Khoi thinh vuong chung Ba Lan–Litva đe tro thanh the luc lon o Đong Au. Cac nuoc Tay Au – trong qua trinh mo rong lanh tho mot cach manh me nho nhung tien bo cong nghe va cac cuoc chinh phuc thuoc đia – đa lien tuc canh tranh voi nhau ca ve kinh te lan quan su, duy tri tinh trang chien tranh gan nhu trien mien. Nhung cuoc xung đot đang chu y bao gom Chien tranh Ba Muoi Nam, Chien tranh Ke vi Tay Ban Nha, Chien tranh Bay Nam va Chien tranh Cach mang Phap. Cach mang Phap (bat đau tu nam 1789) đa đat nen mong cho nen dan chu tu do thong qua viec lat đo che đo quan chu. No dan đen su troi day cua Napoleon Bonaparte va keo theo đo la Cac cuoc chien tranh Napoleon vao đau the ky 19.


= Chau Phi ha Sahara =
O Sung chau Phi, cuoc banh truong cua nguoi Oromo vao the ky 16 đa lam suy yeu Ethiopia va gop phan vao su sup đo cua Vuong quoc Hoi giao Adal. Sau đo, Ajuran cung đuoc ke tuc boi Geledi. Đen cuoi the ky 19 va đau the ky 20, Ethiopia nhanh chong mo rong lanh tho cua minh.
O Tay Phi, Đe quoc Songhai sup đo do cuoc xam luoc cua nguoi Morocco vao cuoi the ky 16. Đe che nay sau đo bi thay the boi Đe quoc Bambara. Cac cuoc thanh chien cua nguoi Fula bat đau tu the ky 18 đa dan đen su thanh lap cua Vuong quoc Hoi giao Sokoto, Đe quoc Massina va Đe quoc Tukulor. O cac vung rung ram, Đe quoc Asante đuoc thanh lap tai Ghana ngay nay. Tu nam 1515 đen nam 1800, 8 trieu nguoi chau Phi đa bi đua ra khoi luc đia trong hoat đong buon ban no le xuyen Đai Tay Duong.
Tai luu vuc song Congo, Kongo tien hanh ba cuoc chien chong lai nguoi Bo Đao Nha von đa bat đau cong cuoc thuc dan hoa Angola. Cuoc xung đot nay ket thuc voi viec Ndongo bi chinh phuc vao the ky 17. Xa hon ve phia đong, Đe quoc Lunda noi len tro thanh the luc thong tri trong khu vuc. Song, đe che ay đa sup đo truoc su xam lan cua nguoi Chokwe vao the ky 19. O phia bac vung Ho Lon, nhieu vuong quoc hung manh đa hinh thanh nhu Bunyoro-Kitara, Buganda va Rwanda, v.v..
Kilwa bi nguoi Bo Đao Nha chinh phat vao the ky 16 khi ho bat đau thuc dan hoa Mozambique. Tuy nhien, nguoi Bo Đao Nha sau đo đa bi đanh bai boi Đe quoc Oman= va Oman gianh quyen kiem soat duyen hai Swahili. Tai Madagascar, tu the ky 16 tro đi, cac vuong quoc Imerina, Betsileo va Sakalava lan luot troi day; trong đo rieng Imerina đa chinh phuc hau het hon đao vao the ky 19. O luu vuc song Zambezi, Đe quoc Mutapa suy yeu va đuoc ke tuc boi Rozvi. Phia bac cua khu vuc nay, quanh ho Malawi, la su hien dien cua Maravi. Sau đo, Mthwakazi đa noi len thay the Rozvi. Xuong phia nam, nguoi Ha Lan bat đau qua trinh thuc dan hoa Nam Phi tu the ky 16, nhung sau đo đa đe mat vung đat noi tren vao tay nguoi Anh. Sang the ky 19, nhung nguoi đinh cu Ha Lan đa thiet lap nhieu nuoc cong hoa Boer – trong khi lan song Mfecane gay ra su tan pha lon trong khu vuc, cung nhu mo đuong cho su hinh thanh cua nhieu vuong quoc chau Phi moi.


= Nam A =

Tai tieu luc đia An Đo, Đe quoc Mughal đuoc Babur thanh lap vao nam 1526 va ton tai trong suot hai the ky. Khoi đau tu vung tay bac, đe quoc nay dan mo rong lanh tho va đat gan nhu toan bo tieu luc đia An Đo duoi su cai tri cua nguoi Hoi giao vao cuoi the ky 17 – ngoai tru cac tinh cuc nam van duy tri đuoc nen đoc lap. Nham chong lai su cai tri cua nhung nha cam quyen Hoi giao, Đe quoc Maratha theo An Đo giao đuoc Shivaji sang lap tai duyen hai phia tay vao nam 1674. Qua nhieu thap ky, Maratha tung buoc chiem lai lanh tho tu tay Mughal, đac biet trong Cac cuoc chien Mughal–Maratha (1680–1707).
Sikh giao đuoc thanh hinh vao cuoi the ky 15 dua tren cac giao ly tam linh cua muoi vi guru. Đen nam 1799, Ranjit Singh đa thanh lap Đe quoc Sikh tai vung Punjab.


= Đong Bac A =

Nam 1644, nha Minh nhuong ngoi cho nha Thanh, trieu đai phong kien cuoi cung trong lich su Trung Quoc, cam quyen cho toi nam 1912. Nhat Ban trai qua thoi ky Azuchi–Momoyama (1568–1600), tiep đo la thoi ky Edo (1600–1868). Tai Trieu Tien, nha Joseon (1392–1910) cai tri trong suot thoi ky nay, thanh cong đay lui cac cuoc xam luoc tu Nhat Ban va Trung Quoc trong the ky 16 va 17. Su mo rong giao thuong hang hai voi chau Au đa tac đong đang ke đen Trung Quoc va Nhat Ban trong thoi can đai, đac biet thong qua su hien dien cua nguoi Bo Đao Nha tai Ma Cao va nguoi Ha Lan tai Nagasaki. Tuy nhien, ca Trung Quoc va Nhat Ban sau đo đeu thuc thi cac chinh sach be quan toa cang nham loai bo nhung anh huong ngoai lai.


= Đong Nam A =
Nam 1511, nguoi Bo Đao Nha lat đo Vuong quoc Hoi giao Malacca tai khu vuc ngay nay la Malaysia va đao Sumatra cua Indonesia. Ho kiem soat vung lanh tho thuong mai quan trong noi tren (cung voi eo bien co gia tri chien luoc ve hang hai) cho đen khi bi nguoi Ha Lan lat đo vao nam 1641. Vuong quoc Hoi giao Johor, toa lac o mui phia nam ban đao Ma Lai, vuon len tro thanh cuong quoc thuong mai thong tri trong khu vuc.
Qua trinh thuoc đia hoa cua chau Au tiep tuc mo rong voi su hien dien cua nguoi Ha Lan tai Indonesia, nguoi Bo Đao Nha tai Timor va nguoi Tay Ban Nha tai Philippines.


= Chau Đai Duong =
Cac đao o khu vuc Thai Binh Duong thuoc chau Đai Duong cung chiu anh huong tu su tiep xuc voi nguoi chau Au, khoi đau bang chuyen hai trinh vong quanh the gioi cua Ferdinand Magellan (1519–1522), nguoi đa cap ben quan đao Mariana va mot so hon đao khac. Tiep đo, tu nam 1642 đen 1644, Abel Tasman thuc hien cac chuyen tham hiem toi khu vuc ngay nay la Uc, New Zealand va nhieu hon đao lan can. Tu nam 1768 đen 1779, James Cook tro thanh nguoi chau Au đau tien đuoc ghi nhan la co su tiep xuc voi Hawaii. Nam 1788, Vuong quoc Anh kien lap thuoc đia đau tien cua minh o Uc.


= Chau My =
Nhieu cuong quoc chau Au đa tien hanh thuoc đia hoa chau My, dan toi viec lan at cac cong đong dan cu ban đia va chinh phuc nhung nen van minh tien tien nhu Aztec va Inca. Cac benh dich do nguoi chau Au mang đen đa tan pha nghiem trong cac xa hoi chau My, cuop đi sinh mang cua 60–90 trieu nguoi truoc nam 1600 va lam suy giam dan so tu 90–95%. Trong mot so truong hop, chinh sach thuoc đia con bao ham ca hanh vi diet chung co chu y nham vao cac dan toc ban đia. Tay Ban Nha, Bo Đao Nha, Anh va Phap đeu tuyen bo chu quyen tren nhung vung lanh tho rong lon va trien khai cac cuoc đinh cu quy mo lon, bao gom ca viec đua so luong lon no le chau Phi đen đay. Mot he qua cua hoat đong buon ban no le la su giao thoa van hoa, qua đo nhieu truyen thong chau Phi đa du nhap vao chau My nhu am thuc, am nhac va vu đieu. Bo Đao Nha tuyen bo chu quyen đoi voi Brazil, trong khi Tay Ban Nha kiem soat phan con lai cua Nam My, Trung Bo chau My va phia nam Bac My. Nguoi Tay Ban Nha đa khai thac cung nhu xuat khau mot luong lon vang va bac, dan đen mot đot bung no lam phat đuoc goi la Cach mang gia ca vao the ky 16 va 17 tai Tay Au.
Tai Bac My, Anh thuoc đia hoa vung duyen hai phia đong, trong khi Phap đinh cu o khu vuc trung tam luc đia. Nga cung mo rong su hien dien cua minh vao vung duyen hai phia tay bac Bac My bang viec thiet lap thuoc đia đau tien tai khu vuc nay la Alaska vao nam 1784, roi sau đo la tien đon Fort Ross tai khu vuc nay la California vao nam 1812. Phap đe mat quyen kiem soat lanh tho Bac My cua minh vao tay Anh va Tay Ban Nha sau Chien tranh Bay Nam (1756–1763). Muoi ba thuoc đia cua Vuong quoc Anh đa tuyen bo đoc lap va tro thanh Hop chung quoc Hoa Ky vao nam 1776 – su đoc lap nay đuoc chinh thuc cong nhan thong qua Hiep đinh Paris nam 1783, cham dut Chien tranh Cach mang My. Nam 1791, cac no le chau Phi đa phat đong mot cuoc noi day thanh cong tai thuoc đia Saint-Domingue cua Phap. Đen nam 1800, Phap tai gianh quyen kiem soat cac lanh tho o luc đia Bac My tu Tay Ban Nha, nhung sau đo lai ban chung cho Hoa Ky trong thuong vu Cau đia Louisiana vao nam 1803.


Thoi ky hien đai = The ky 19 keo dai =

The ky 19 keo dai thuong đuoc xem la bat đau tu Cach mang Phap nam 1789 va keo dai cho đen khi The chien thu nhat bung no vao nam 1914. Thoi ky nay chung kien su lan rong tren toan cau cua Cach mang Cong nghiep, đuoc đanh gia la cuoc chuyen bien sau sac nhat cua nen kinh te the gioi ke tu Cach mang Đo đa moi. Khoi phat o Vuong quoc Anh vao khoang nam 1770, Cach mang Cong nghiep đa ap dung cac phuong thuc san xuat moi—nha may, san xuat hang loat va co gioi hoa—nham san xuat nhieu loai hang hoa đa dang voi toc đo nhanh hon va su dung it nhan cong hon so voi truoc đay.
Cong nghiep hoa đa nang cao muc song toan cau nhung cung gay ra nhung xao tron xa hoi do mau thuan nay sinh giua chu nha may va nguoi lao đong ve van đe tien luong va đieu kien lam viec. Song hanh voi qua trinh cong nghiep hoa la su xuat hien cua toan cau hoa hien đai, bieu hien qua su gia tang ket noi giua cac khu vuc tren the gioi trong linh vuc kinh te, chinh tri va van hoa. Toan cau hoa hinh thanh tu đau the ky 19 va đuoc thuc đay boi nhung tien bo trong cong nghe van tai nhu đuong sat va tau hoi nuoc.

Cac đe quoc chau Au dan mat đi nhieu vung lanh tho tai My Latinh, noi ma đa gianh đuoc đoc lap vao thap nien 1820 thong qua cac chien dich quan su, song ho lai mo rong lanh tho sang nhung khu vuc khac nho vao loi the vuot troi ma nen kinh te cong nghiep mang lai so voi phan con lai cua the gioi. Vuong quoc Anh gianh quyen kiem soat tieu luc đia An Đo, Mien Đien, Ma Lai, Bac Borneo, Hong Kong va Aden; Phap chiem linh Đong Duong; trong khi Ha Lan cung co su cai tri tai Indonesia. Ben canh đo, Vuong quoc Anh cung thuc dan hoa Canada, Uc, New Zealand va Nam Phi – thu hut so luong lon nguoi Anh di cu đen cac vung đat noi tren.
Nga tien hanh thuoc đia hoa cac vung đat rong lon o Siberia, von truoc đay la nhung khu vuc tien nong nghiep. Hoa Ky hoan tat qua trinh mo rong lanh tho ve phia tay, thiet lap quyen kiem soat tu bo Đai Tay Duong đen bo Thai Binh Duong.
Tu cuoi the ky 19 đen đau the ky 20, cac cuong quoc chau Au – đuoc thuc đay boi Cach mang Cong nghiep lan thu hai – đa nhanh chong chinh phat va thuoc đia hoa gan nhu toan bo chau Phi. Chi co Ethiopia va Liberia la hai quoc gia duy nhat van giu đuoc đoc lap. Che đo cai tri thuc dan tai luc đia đen gan lien voi nhieu hanh vi tan bao, tieu bieu nhu cac vu tham sat tai Nha nuoc Tu do Congo va cuoc diet chung nguoi Herero va Nama.
Tai chau Au, su canh tranh ve kinh te lan quan su đa thuc đay qua trinh hinh thanh va cung co cac quoc gia dan toc, đong thoi nhung cong đong van hoa dan toc khac cung bat đau tu xac đinh minh la cac quoc gia rieng biet voi khat vong ve su tu chu ca ve van hoa va chinh tri. Chu nghia dan toc tu đo đa tro thanh mot yeu to quan trong đoi voi cac dan toc tren khap the gioi trong the ky 19 va 20. Trong lan song dan chu đau tien dien ra tu nam 1828 đen nam 1926, cac the che dan chu đa đuoc kien lap tai 33 quoc gia tren toan the gioi.
Phan lon the gioi đa bai bo che đo no le va che đo nong no trong the ky 19. Bat đau tu cuoi the ky 19 va keo dai suot the ky 20, phong trao đau tranh đoi quyen bau cu cua phu nu o nhieu quoc gia đa thanh cong trong viec mang lai quyen bo phieu cho phai nu, cung nhu ho bat đau co co hoi tiep can nhieu hon voi giao duc va cac nganh nghe vuot ra ngoai cong viec noi tro.

Truoc su lan at cua cac cuong quoc chau Au, mot so quoc gia đa tien hanh nhung chuong trinh cong nghiep hoa va cai cach chinh tri theo mo hinh phuong Tay. Minh Tri Duy tan o Nhat Ban đa dan đen viec thiet lap mot đe quoc thuoc đia, trong khi cac cai cach tanzimat o Ottoman lai khong chan đuoc đa suy thoai cua đe che nay. Trung Quoc đa đat đuoc mot so thanh cong voi Phong trao Tu cuong nhung đa bi tan pha nang ne boi cuoc noi day Thai Binh Thien Quoc – cuoc noi chien đam mau nhat trong lich su, cuop đi sinh mang cua khoang 20–30 trieu nguoi trong giai đoan tu nam 1850 đen nam 1864.
Đen cuoi the ky 19, Hoa Ky tro thanh nen kinh te lon nhat the gioi. Trong Cach mang Cong nghiep lan thu hai, nhung tien bo cong nghe moi lien quan đen nang luong đien, đong co đot trong va san xuat day chuyen lap rap đa giup gia tang đang ke nang suat lao đong. Cac đoi moi ve cong nghe cung mo ra huong đi moi cho viec bieu đat nghe thuat thong qua cac phuong tien nhu nhiep anh, ghi am va đien anh.
Trong khi đo, o nhiem cong nghiep va su suy thoai moi truong cung gia tang mot cach nghiem trong. Khinh khi cau đa đuoc phat minh tu cuoi the ky 18, nhung mai toi đau the ky 20 thi may bay chay bang đong co moi đuoc phat trien.
The ky 20 mo ra trong boi canh chau Au đang o đinh cao cua su giau co va quyen luc. Phan lon the gioi hoac nam duoi su cai tri thuoc đia truc tiep cua chau Au hoac chiu anh huong gian tiep tu cac quoc gia bi Au hoa sau sac nhu Hoa Ky va Nhat Ban. Tuy nhien, khi the ky nay tiep dien, he thong toan cau do cac cuong quoc đoi đich nhau chi phoi đa phai đoi mat voi nhung ap luc nang ne va cuoi cung nhuong cho cho mot cau truc linh hoat hon, đuoc cau thanh tu cac quoc gia dan toc đoc lap.


= Hai cuoc đai chien the gioi =

Su chuyen đoi noi tren đuoc thuc đay boi cac cuoc chien tranh co quy mo va muc đo tan pha chua tung co. Chien tranh the gioi thu nhat la mot cuoc xung đot toan cau dien ra tu nam 1914 đen nam 1918 giua phe Hiep uoc do Phap, Nga va Vuong quoc Anh lanh đao voi phe Lien minh Trung tam do Đuc, Ao-Hung, Đe quoc Ottoman va Bulgaria lanh đao. Cuoc chien đa cuop đi sinh mang cua khoang 10 đen 22,5 trieu nguoi va đanh dau su sup đo cua bon đe che: Ao-Hung, Đuc, Ottoman va Nga. Viec ap dung cac cong nghe cong nghiep tien tien trong chien tranh đa khien nhung chien thuat quan su truyen thong tro nen loi thoi.
Cac cuoc diet chung nguoi Armenia, Assyria va Hy Lap đa chung kien su huy diet co he thong, cac vu tham sat hang loat va viec truc xuat nhung cong đong nay khoi Đe quoc Ottoman. Tu nam 1918 đen nam 1920, đai dich cum Tay Ban Nha đa khien it nhat 25 trieu nguoi thiet mang.
Sau chien tranh, Hoi Quoc Lien đuoc thanh lap voi ky vong ngan chan cac cuoc xung đot quoc te trong tuong lai; cung thoi điem đo, nhung y thuc he quyen luc bat đau troi day. Cach mang Nga nam 1917 đa khai sinh ra nha nuoc cong san đau tien, trong khi thap nien 1920 va 1930 chung kien cac đang phai phat xit len nam quyen tai Y va Đuc. Trong thoi ky Joseph Stalin lanh đao Lien Xo tu nam 1924 đen nam 1953, chinh quyen Xo viet đa thuc hien vo so hanh đong tan bao đoi voi chinh nguoi dan cua minh bao gom nhung cuoc thanh trung quy mo lon, cac trai lao đong cuong buc va nan đoi lan rong do cac chinh sach cua nha nuoc gay ra.
Nhung mau thuan dai dang giua cac quoc gia, nay lai tro nen tram trong hon boi cuoc khung hoang kinh te trong thoi ky Đai khung hoang, đa gop phan cham ngoi cho Chien tranh the gioi thu hai. Trong cuoc chien đo, hau het quoc gia tren the gioi – bao gom tat ca cac cuong quoc – đa tham gia vao hai lien minh quan su đoi đich: phe Đong minh va phe Truc. Cac cuong quoc chu chot cua phe Truc gom Đuc, Nhat Ban va Y; trong khi "Tu cuong" cua phe Đong minh gom Vuong quoc Anh, Hoa Ky, Lien Xo va Trung Hoa Dan Quoc.

Chinh phu theo chu nghia quan phiet cua Đuc va Nhat Ban đa theo đuoi chinh sach banh truong đe quoc nhung cuoi cung phai ganh chiu that bai. Trong qua trinh ay, Đuc tien hanh cuoc diet chung Holocaust, cuop đi sinh mang cua 6 trieu nguoi Do Thai cung hang trieu nguoi khong phai Do Thai tren khap cac vung lanh tho do Đuc chiem đong o chau Au. Tuong tu, Nhat Ban cung gay ra cai chet cho hang trieu nguoi Trung Quoc. The chien thu hai con đanh dau lan đau tien vu khi hat nhan đuoc su dung, mang đen su tan pha chua tung co va cuoi cung dan toi viec Nhat Ban đau hang. Uoc tinh tong so nguoi thiet mang trong cuoc chien dao đong tu 55 đen 80 trieu nguoi.


= Lich su đuong đai =

Khi Chien tranh the gioi thu hai ket thuc vao nam 1945, Lien Hop Quoc đuoc thanh lap voi hy vong ngan chan cac cuoc chien tranh trong tuong lai, tuong tu nhu cach Hoi Quoc Lien đuoc thanh hinh sau Chien tranh the gioi thu nhat. Lien Hop Quoc đa đong vai tro tien phong trong phong trao nhan quyen – va vao nam 1948, to chuc nay thong qua Tuyen ngon Quoc te ve Nhan quyen. Đong thoi, mot so quoc gia chau Au đa hop tac thanh lap mot to chuc ma ve sau phat trien thanh cong đong kinh te va chinh tri bao gom 27 quoc gia thanh vien goi la Lien minh chau Au.
Chien tranh the gioi thu hai đa mo đuong cho su lan rong cua chu nghia cong san vao Đong Au, Trung Au, Trung Quoc, Bac Trieu Tien, Bac Viet Nam va Cuba. Nham ngan chan lan song đo, Hoa Ky đa thiet lap mot mang luoi lien minh toan cau. Lien minh lon nhat trong so đo la NATO, đuoc thanh lap vao nam 1949 va dan phat trien len toi 32 quoc gia thanh vien. Đe đap tra, vao nam 1955, Lien Xo cung cac đong minh Đong Au đa thanh lap Hiep uoc Warsaw – mot lien minh phong thu chung.

Sau Đe nhi the chien, Hoa Ky va Lien Xo vuon len tro thanh hai sieu cuong toan cau. Nhung ca hai quoc gia đeu mang trong minh nhung nghi ky va lo ngai sau sac ve viec he thong chinh tri-kinh te cua đoi phuong co the banh truong ra toan the gioi: chu nghia tu ban đoi voi Hoa Ky va chu nghia cong san đoi voi Lien Xo. Chinh su bat tin nay đa cham ngoi cho Chien tranh Lanh, mot cuoc đoi đau va chay đua vu trang keo dai 45 nam giua hai nuoc va cac đong minh cua ho.
Su phat trien cua vu khi hat nhan trong The chien thu hai va su pho bien cua chung sau đo đa đat toan the nhan loai vao nguy co chien tranh hat nhan giua hai sieu cuong. Nguy co tren đuoc minh chung ro net qua nhieu su kien, trong đo noi bat nhat la Khung hoang ten lua Cuba vao thang 10 nam 1962. Do chien tranh hat nhan đuoc xem la khong kha thi va tiem an nguy co huy diet toan cau, hai sieu cuong đa chon cach tien hanh cac cuoc chien tranh uy nhiem tai nhung quoc gia thuoc The gioi thu ba khong so huu vu khi hat nhan. Chien tranh Lanh ket thuc trong hoa binh vao nam 1991 sau khi Lien Xo tan ra, mot phan do nuoc nay khong the canh tranh ve mat kinh te voi Hoa Ky va Tay Au.
Trong boi canh Chien tranh Lanh, nhung su chuan bi nham ngan chan hoac đoi pho voi nguy co Chien tranh the gioi thu ba đa đay nhanh su phat trien cua cac cong nghe von đa đuoc thai nghen tu truoc Chien tranh the gioi thu hai, nhung chi thuc su đuoc trien khai do nhu cau cap bach cua cuoc chien y thuc he nay nhu may bay phan luc, ten lua, va may tinh. Trong nhieu thap ky sau The chien thu hai, chinh nhung tien bo noi tren đa mang lai cac thanh tuu vuot bac bao gom du lich bang may bay phan luc; ve tinh nhan tao voi hang ta ung dung thuc tien, trong đo co GPS; va Internet, mot phuong thuc giao tiep bat đau tro nen pho bien tu nhung nam 1990. Nhung phat minh nay đa cach mang hoa cach con nguoi di chuyen, truyen đat tu tuong va trao đoi thong tin.

Nua sau the ky 20 cung chung kien nhung buoc đot pha mang tinh cach mang trong khoa hoc va cong nghe, tieu bieu nhu viec phat hien ra cau truc cua DNA va cong nghe giai trinh tu DNA, thanh tuu xoa so benh đau mua tren toan the gioi, Cach mang xanh trong nong nghiep, kham pha thuyet kien tao mang, cac su menh đua con nguoi len Mat Trang, nhung chuyen tham hiem khong gian ca co nguoi lai lan khong nguoi lai, nhung tien bo trong cong nghe nang luong, cung voi cac phat kien nen tang trong linh vuc vat ly trai dai tu nhung thuc the nho nhat (vat ly hat) đen lon nhat (vu tru hoc vat ly).
Cac cai tien ky thuat nay đa mang lai nhung anh huong sau rong. Trong the ky 20, dan so the gioi đa tang gap bon lan (đat muc sau ty nguoi), trong khi tong san luong kinh te toan cau tang gap 20 lan. Đen cuoi the ky 20, toc đo gia tang dan so bat đau chung lai, mot phan la do nhan thuc ve ke hoach hoa gia đinh đuoc nang cao va viec tiep can cac bien phap tranh thai ngay cang tro nen de dang hon. Mot so khu vuc tren the gioi hien ghi nhan ty le sinh duoi muc thay the.
Cac bien phap y te cong cong cung nhung tien bo vuot bac trong y khoa đa gop phan nang cao đang ke tuoi tho trung binh toan cau, tu khoang 31 tuoi vao nam 1900 len hon 66 tuoi vao nam 2000. Vao nam 1820, 75% dan so the gioi song voi muc thu nhap duoi mot đo la moi ngay, song ty le nay giam xuong chi con khoang 20% vao nam 2001. Cung luc đo, bat binh đang kinh te lai gia tang o ca trong noi bo tung quoc gia va giua nuoc giau voi nuoc ngheo. Tam quan trong cua giao duc cong lap đa bat đau đuoc nhan manh tu the ky 18 va 19, nhung mai đen cuoi the ky 20 va đau the ky 21 thi hau het tre em tren toan the gioi moi đuoc huong nen giao duc bat buoc va mien phi.
Tai Trung Quoc, chinh quyen Mao Trach Đong đa trien khai cac chinh sach cong nghiep hoa va tap the hoa trong khuon kho chien dich Đai nhay vot (1958–1962), dan đen nan đoi lon (1959–1961) khien 30–40 trieu nguoi thiet mang. Sau khi nhung chinh sach tren bi bai bo, Trung Quoc buoc vao giai đoan tu do hoa kinh te va tang truong nhanh chong, voi nen kinh te tang truong 6,6% moi nam tu 1978 đen 2003.
Trong nhieu thap ky sau chien tranh, qua trinh phi thuc dan hoa đa giup nhung thuoc đia cua cac đe quoc chau Au o chau Phi, chau A va chau Đai Duong gianh đuoc đoc lap chinh thuc. Tuy vay, cac quoc gia hau thuoc đia tai chau Phi gap nhieu kho khan trong viec phat trien kinh te, do phai đoi mat voi nhung rao can mang tinh cau truc nhu su phu thuoc vao xuat khau ang hoa co ban thay vi hang hoa che bien. Chau Phi ha Sahara la khu vuc chiu tac đong nang ne nhat boi đai dich HIV/AIDS vao cuoi the ky 20. Ben canh đo, khu vuc nay con phai hung chiu muc đo bao luc nghiem trong, đien hinh la Chien tranh Congo lan thu hai (1998–2003), đuoc xem la cuoc xung đot đam mau nhat ke tu The chien thu hai.
Vung Can Đong đa trai qua nhieu cuoc xung đot bao gom Chien tranh Iran-Iraq, Chien tranh vung Vinh lan thu nhat va thu hai cung voi Noi chien Syria, cung nhu nhung cang thang va xung đot giua Israel va Palestine. Nhung no luc phat trien o My Latinh bi can tro boi su phu thuoc qua muc vao xuat khau hang hoa co ban va tinh trang bat on chinh tri, ma mot phan nguyen do bat nguon tu su can thiep cua Hoa Ky trong viec thay đoi che đo tai khu vuc nay.

Đau the ky 21 chung kien su gia tang cua toan cau hoa va hoi nhap kinh te, mang toi ca loi ich lan rui ro cho cac nen kinh te lien ket, ma cuoc Đai suy thoai vao cuoi nhung nam 2000 va đau nhung nam 2010 la minh chung đien hinh. Cong nghe truyen thong phat trien manh me, voi su pho bien rong rai tren toan cau cua đien thoai thong minh va mang xa hoi vao giua thap nien 2010. Đen đau thap nien 2020, cac he thong tri tue nhan tao đa phat trien đen muc vuot troi hon con nguoi trong nhieu tac vu cu the.
Anh huong cua ton giao tiep tuc suy giam o nhieu quoc gia phuong Tay, trong khi mot so khu vuc thuoc the gioi Hoi giao chung kien su troi day cua cac phong trao toan thong. Nam 2020, đai dich COVID-19 đa gay ra su gian đoan lon đoi voi thuong mai toan cau, lam suy thoai nen kinh te the gioi va thuc đay nhung thay đoi sau sac trong cac quan niem van hoa.
Moi lo ngai ve cac thach thuc hien sinh tu su suy thoai moi truong va hien tuong nong len toan cau ngay cang tro nen ro ret hon, trong khi nhung no luc giam thieu bao gom viec chuyen đoi sang nang luong ben vung, chi đat đuoc tien trien nho giot.


Nghien cuu hoc thuat Viec nghien cuu lich su loai nguoi đa co mot truyen thong lau đoi, voi nhung tien đe so khai đuoc hinh thanh tu thoi co đai khi con nguoi co gang tao ra nhung ghi chep toan dien ve lich su the gioi. Phan lon cac nghien cuu truoc the ky 20 đeu tap trung vao lich su cua tung cong đong va xa hoi rieng le sau thoi ky tien su. Tuy nhien, đieu ay đa thay đoi vao cuoi the ky 20 khi no luc cua cac nha nghien cuu nham hop nhat nhung cau chuyen đa dang nay vao mot boi canh chung, truy nguyen nguon goc tu su xuat hien cua nhung con nguoi đau tien – tro thanh mot chu đe nghien cuu trong tam. Su chuyen bien tren khong chi mo rong goc nhin lich su ma con đat ra nhung thach thuc đoi voi chu nghia trong Au va quan điem thien lech phuong Tay, von truoc đay chi phoi manh me nen su hoc han lam.
Giong nhu trong cac nganh su hoc khac, phuong phap luan phan tich cac nguon tu lieu van ban nham xay dung nhung tuong thuat va cach dien giai ve cac su kien trong qua khu đa đong vai tro then chot trong viec nghien cuu lich su nhan loai. Song pham vi rong lon cua chu đe nay đat ra mot thach thuc đac thu: đo la lam the nao đe tong hop mot cau chuyen vua mach lac vua toan dien, bao quat nhieu nen van hoa, khu vuc va thoi ky khac nhau, đong thoi van xet đen nhung quan điem đa chieu cua tung ca nhan. Đieu đay cung đuoc the hien ro qua cach tiep can lien nganh bang viec tich hop cac tri thuc tu nhieu linh vuc thuoc khoa hoc nhan van va xa hoi, sinh hoc va khoa hoc vat ly – chang han nhu cac nganh lich su khac, khao co hoc, nhan chung hoc, ngon ngu hoc, di truyen hoc, co sinh vat hoc va đia chat hoc. Cach tiep can lien nganh noi tren đac biet quan trong đoi voi viec nghien cuu lich su nhan loai truoc khi chu viet ra đoi.


= Phan ky lich su =
Đe cung cap mot cai nhin tong quan de tiep can, cac nha su hoc thuong chia lich su loai nguoi thanh cac giai đoan khac nhau, đuoc sap xep dua tren nhung chu đe, su kien hoac buoc phat trien chinh yeu đa đinh hinh cac xa hoi loai nguoi theo dong thoi gian. So luong thoi ky va khung thoi gian cua chung phu thuoc vao nhung chu đe đuoc lua chon va giai đoan chuyen tiep giua cac thoi ky thuong mang tinh linh hoat hon so voi nhung gi ma cac so đo phan ky truyen thong hay the hien.
Mot cach phan ky truyen thong co tam anh huong sau sac trong gioi hoc thuat chau Au la phan chia lich su thanh ba thoi ky co đai, trung đai va hien đai dua tren cac su kien lich su quan trong tao ra nhung bien đoi to lon trong cau truc chinh tri, kinh te va van hoa nham đanh dau su chuyen giao giua cac giai đoan: truoc het la su cao chung cua Đe quoc Tay La Ma va sau đo la su khoi đau cua thoi ky Phuc hung. Mot cach phan ky khac chia lich su nhan loai thanh ba giai đoan dua tren cach con nguoi tuong tac voi thien nhien đe san xuat hang hoa. Su chuyen đoi đau tien xay ra khi nong nghiep va chan nuoi thay the san bat hai luom lam phuong thuc san xuat luong thuc chinh. Cach mang Cong nghiep đuoc xem la dau moc cho su chuyen đoi thu hai. Mot cach tiep can khac su dung moi quan he giua cac xa hoi đe phan chia lich su the gioi thanh ba giai đoan: su thong tri cua Trung Đong truoc nam 500 TCN, su can bang van hoa giua nhung nen van minh A-Au cho đen nam 1500 CN va su thong tri cua phuong Tay ke tu thoi điem đo tro đi. Viec phat minh ra chu viet thuong đuoc su dung đe phan đinh thoi tien su va thoi co đai, trong khi mot cach phan chia khac dua tren loai cong cu đuoc su dung trong cac thoi ky đo đa, đo đong va đo sat. Cac nha su hoc tap trung vao ton giao va van hoa thi xac đinh Thoi ky Truc tam la mot buoc ngoat quan trong đa đat nen tang tinh than va triet hoc cho nhieu nen van minh lon tren the gioi. Mot so su gia khac lai ket hop nhieu cach tiep can khac nhau hong đua ra mot cach phan ky lich su tinh te va toan dien hon.


Tham khao = Ghi chu =


= Chu thich nguon =


= Thu muc =


Lien ket ngoai World history (historiography) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)