Đuong Thai Tong (chu Han: 唐太宗, 28 thang 1 nam 598 – 10 thang 7 nam 649), ten that Ly The Dan (李世民), la vi Hoang đe thu hai cua trieu đai nha Đuong trong lich su Trung Quoc, ong tri vi tu nam 626 đen nam 649 voi nien hieu duy nhat la Trinh Quan (貞觀).
Nam 617, Ly The Dan khuyen cha la Ly Uyen nen khoi binh phan Nha Tuy, lai co cong đanh dep cac the luc phong kien khac, lap nen co nghiep nha Đuong nen ong thuong đuoc xem nhu mot Khai quoc Hoang đe đong sang lap Nha Đuong voi Đuong Cao To. Ong la mot vi Hoang đe tai ba, nguoi đa thiet lap su cuong thinh cua Đai Đuong. Viec len ngoi cua ong rat noi tieng qua Su bien Huyen Vu mon, ong đa giet chet hai nguoi anh em cua minh la Ly Kien Thanh va Ly Nguyen Cat tai Huyen Vu mon, thanh Truong An. Đuong Cao To lap The Dan lam Hoang thai tu, hai thang sau thi nhuong ngoi cho con con minh thi lam Thai thuong hoang.
Thuong đuoc xem nhu la mot trong nhung Hoang đe vi đai nhat trong cac bac đe vuong cua lich su Trung Quoc, Nha Đuong duoi thoi Thai Tong phat trien ve kinh te va hung manh ve quan su, tro thanh đat nuoc rong lon nhat va hung manh nhat tren the gioi thoi bay gio. Nha Đuong thoi Ly The Dan đa mo rong đen hau het lanh tho Trung Quoc ngay nay, mot phan Viet Nam va mot phan lon Trung A, keo dai đen phia đong Kazakhstan.
Trieu đai cua ong, thuong goi la Trinh Quan chi tri (貞觀之治), đuoc xem nhu bieu mau đe so sanh voi tat ca cac trieu đai sau va cac quan chu đoi sau đeu bat buoc phai hoc tap, cung nhu đoi voi cac nuoc đong van nhu Viet Nam, Nhat Ban. Trong 23 nam Thai Tong tai vi, quoc chinh trong sach, kinh te phon vinh, xa hoi an đinh, vo cong hung thinh. Van hoa nghe thuat, thi tu ca phu cung cuc ky no ro, tao ra khong khi soi noi chua tung co, con anh huong lan sang cac nuoc đen chau, la quoc gia hung thinh giau manh nhat tren the gioi luc bay gio. Thanh qua ma trieu đai cua Thai Tong đat đuoc đa đat nen mong vung chac cho thoi ky chau co ong sau nay la Đuong Huyen Tong tro thanh thoi đai hoang kim nhat trong lich su phong kien Trung Quoc, su goi la Khai Nguyen thinh the. Mot the ky sau khi Đuong Thai Tong mat, Nha Đuong van đuoc huong hoa binh va thinh vuong. Đen nay, rat nhieu con pho nguoi Hoa o cac nuoc tren the gioi đuoc goi la “pho Đuong Nhan”, thanh tich thai binh thinh tri thoi Trinh Quan mai đuoc hau the truyen tung.


Than the Đuong Thai Tong ten that la Ly The Dan (李世民), sinh ngay 16 thang 12 nam Đinh Ty (598) la con trai thu hai cua Đuong Cao To Ly Uyen, khi ay giu tuoc vi la Đuong quoc cong, vi Hoang đe khai quoc Nha Đuong. Ho Ly cua ong khi ay von co thong hon cung nguoi Tien Ti. Me ong la Thai Muc Hoang hau Đau thi, con gai cua Đau Nghi (窦毅) voi Tuong Duong Truong Cong chua (襄阳长公主), con gai cua Bac Chu Van Đe Vu Van Thai. Ten cua ong co nghia la Te the an dan. Đau Hoang hau sinh đuoc 4 trai va 1 gai, theo thu tu lon nhat thi: Ly Kien Thanh, Binh Duong Chieu cong chua, Ly The Dan, Ly Nguyen Ba (李玄霸) va Ly Nguyen Cat.
Ly The Dan tu thuo nho đa hien lo tai hoa, rat gioi vo nghe, co tai cam quan, su dung binh phap, lai rat can đam, khong ne nhung viec nguy hiem nhat, khi tan cong thi nhu vu bao. Khi moi 18 tuoi, ong đa nam binh quyen trong tay, thu phuc đuoc nhieu tuong tai, tan tam nhu Ly Tinh, Uat Tri Kinh Đuc, Tan Thuc Bao. Mot quan chuc Nha Tuy la Cao Si Liem (高士廉) đa ga chau gai minh la Truong Ton thi cho ong, khi đo ong 14 tuoi con ba moi 12. Ong con co nang khieu ve nghe thuat, đac biet ve thu phap va đanh đan, thu phap cua ong luon hoc tap theo Vuong Hi Chi.
Nam 615, Tuy Dang Đe bi quan Đot Quyet vay o Nhan Mon Quan, nha vua ha chieu can vuong, keu goi quan ma cac tran đen cuu gia. Ly The Dan cung tham gia va đa hien lo tai cam quan xuat chung khi đanh lui mot nhanh quan Đot Quyet.
Nam 616, ong theo cha đen tran thu Thai Nguyen, bat đau xay dung luc luong cua minh va đa chieu mo đuoc cac nhan tai nhu Phong Huyen Linh, Đo Nhu Hoi, Hau Quan Tap, Truong Ton Vo Ky.


Thong nhat Trung Quoc = Chong Nha Tuy va thanh lap Nha Đuong =
Tuy Dang Đe nhanh chong bat man voi Ly Uyen va Vuong Nhan Cung, thai thu Ma Ap (Son Tay) vi su bat luc khi chong lai cac cuoc xam nhap cua Đong Đot Quyet va cac cuoc khoi nghia nong dan đang lon manh. Trong đo co khoi nghia cua Luu Vu Chu, đa noi day va giet Vuong Nhan Cung roi chiem lay cung đien cua Dang Đe o Thai Nguyen. Tuy Dang Đe con so hai hon khi co loi sam rang trieu đai moi sap xuat hien, ho Ly se thay ho Duong. Vi đieu nay Dang Đe đa cho giet tuong quan Ly Hon va ca ho vi chau Ly Hon la Ly Man von la than thuoc voi nha vua.
Ly The Dan la nguoi đong vien cha đung len khoi nghia chong lai nha Tuy tai Thai Nguyen nam 617. Ly Uyen cung co y đinh noi day chong Tuy, nhung khong biet rang The Dan cung co muu đo tuong tu, The Dan đa mat muu ban voi 2 thu ha cua cha la Bui Tich va Luu Van Tinh. Thoi co chin muoi, The Dan cho Bui Tich noi cho cha biet rang neu viec Ly Uyen thong dam voi phi tan cua Dang Đe o Tan Duong cung bi phat hien, ca ho Ly se bi giet. Ly Uyen đong y khoi binh, bi mat cho trieu hoi Ly Kien Thanh va Ly Nguyen Cat tu Ha Đong đen Thai Nguyen va con re la Sai Thieu tu Truong An. Ly Uyen sau đo tuyen bo ung ho chau noi cua Dang Đe la Duong Huu đang o Truong An lam hoang đe. Ly Uyen cho hai con trai lon lam tuong roi đem quan xuoi nam, tren đuong đa đanh bai 3 van quan Tuy o Duong Đinh.
Khi quan ho Ly đen Hoac Ap, Ha Đong thi bi ket lai vi thoi tiet va vi het luong. Ly Uyen ban đau muon rut quan, nhung bi Ly Kien Thanh va Ly The Dan phan đoi. Hoac Ap von đuoc danh tuong nha Tuy la Tong Lao Sinh tran thu, duoi truong co 3 van tinh binh, lai y vao thanh cao hao sau khong chiu ra đanh, muon quan ho Ly can luong roi moi pha. Ly Uyen dung meo, sai hai con trai đem ky binh đen truoc thanh du Tong Lao Sinh ra đanh. Tong Lao Sinh mac muu, cho la Ly Uyen het luong nen đanh lieu, lien đem quan ra ngoai giao chien. Quan ho Ly ban đau bi ap đao, phai gia vo bo chay đe quan Tuy đuoi theo. Sau đo Ly Uyen tung quan chu luc đanh vao hai canh cua quan Tuy. Tong Lao Sinh muon rut lui thi bi Ly Kien Thanh va Ly The Dan dan ky binh chan lai cat mat đuong lui. Ly Uyen lai cho mot nhanh quan đen Hoac Ap phao tin Tong Lao Sinh đa chet. Quan Tuy nghe the lien đau hang, Tong Lao Sinh thay mat thanh ben tu sat.
Khi pha đuoc Hoac Ap, Ly Uyen tien quan vao Quan Trung, chiem lay kinh đo Truong An, ton Duong Huu lam hoang đe, Dang Đe lam Thai thuong hoang. Viec Ly Uyen chiem Truong An đa gay len su phan đoi tu mot thu linh khoi nghia khac la Tiet Cu, ke đa sai con trai la Tiet Nhan Cao đem quan đanh Truong An. Ly Uyen cu Ly The Dan đi đanh, chi mot tran la pha đuoc Tiet Nhan Cao. Đieu nay lam Tiet Cu do du muon đau hang Ly Uyen, nhung đa bi cac muu si phan đoi. Khi nghe tin đong đo nha Tuy la Lac Duong bi Nguy Cong Ly Mat tan cong, Ly Uyen đa sai Ly Kien Thanh va Ly The Dan, tren danh nghia la mang quan đi cuu vien, thuc chat la tham do xem quan vien Lac Duong co than phuc minh hay khong. Cac quan vien Lac Duong tu choi su tiep vien cua Ly Uyen, trong khi đo Ly Kien Thanh va Ly The Dan đeu khong muon giao chien gianh quyen kiem soat Lac Duong hay giao chien voi Ly Mat tai thoi điem đo nen đa lui quan.
Mot nam sau, khi nghe tin Dang Đe bi Vu Van Hoa Cap hai chet, Ly Uyen ep Duong Huu nhuong ngoi, lat đo nha Tuy lap ra Nha Đuong, phong cho con truong Ly Kien Thanh lam thai tu, Ly The Dan lam Tan Vuong kiem Thuong thu lenh, tiep tuc coi viec quan. Ly The Dan la nguoi chi huy quan đoi đi thu phuc hau het cac vung đat quan trong bi chia re sau khi thanh lap Nha Đuong, tu cac đoi thu bao gom: Tan Vuong Tiet Nhan Cao, Đinh Duong Kha han Luu Vu Chu, Trinh Vuong Vuong The Sung va Ha Vuong Đau Kien Đuc. Voi su dan dat cua Nha Đuong noi chung va tai muu tri thao luoc cua Ly The Dan noi rieng nen Trung Quoc đa dan thong nhat sau khi nha Tuy sup đo.


= Binh đinh phia Tay =
Trong nhung nam 618 - 620, Ly The Dan binh phuc đuoc het mien Tay Bac Trung Hoa, thang mot tran lon o Son Tay.
Thang 4 nam 619, Đot Quyet xui giuc Luu Vu Chu đanh Đuong, tien cong Tien Thu (nay la Tien Thu thuoc tinh Son Tay), tap trung đanh Thai Nguyen. Quan Đuong phai tang vien may lan ma van bi đai bai. Tran giu Thai Nguyen la Ly Nguyen Cat trong đem dan bau đoan the tu thao chay đen Truong An. Luu Vu Chu men theo phia nam Phan Thuy, Pho Chau (Chau Tri nay thuoc Lam Phan, Son Tay) tien quan, hau nhu khong thanh nao khong pha. Thang 10 lai qua Pho Chau, Coi Chau (nay la Duc thanh o Son Tay). Cung thoi gian đo, mot nong dan nguoi Ha Huyen ten la Lu Sung Mau vi phan đoi quan Tuy thuc hien vuon khong nha trong nen đa tap hop quan khoi nghia cung huong ung voi Luu Vu Chu. Vuong Hanh Ban truoc cung la Tuy tuong đang o Bac Ban cung nhan co hoi cau ket voi Luu Vu Chu. Vi the thanh Ha Đong cua Nha Đuong trong phut choc đa bi that thu.
Đuoc tin Thai Nguyen that thu, Ly Uyen vo cung kinh hai: "Cuong binh Pho Duong co toi hang van, luong thao co the dung ca 10 nam, mot noi hung thinh nhu vay ma phai mat vao tay bon chung". Quan Trung bi đe doa, long nguoi hoang mang nhut mat chi phong thu. Ly Uyen thay kho long ma chong cu, đanh phai "hy sinh phia đong Hoang Ha, than trong gin giu Quan Trung".
Ly The Dan thi lai khong chiu buong xuoi ma cho rang chi can no luc gianh giat lai Ha Đong đe tranh thu tinh hinh co loi ban đau la co the giu đuoc, hang hai xung phong dan 3 van tinh binh đi bat Luu Vu Chu, chiem lai thanh đa mat.
Ly The Dan quyet loi dung khoang thoi gian thang 11 nam nay song Hoang Ha đong bang, dan quan vuot qua song đen đong quan tai Bach Bich (nay la phia tay nam Tan Triet, tinh Son Tay) - noi co the trong thay thuoc ha cua Luu Vu Chu la Tong Kim Cuong. Tong Kim Cuong von la thu linh mot đoi nghia quan hon van nguoi o Di Chau (nay la Di Huyen, Ha Bac) vua bi Đau Kien Đuc đanh bai nay quy hang theo Luu Vu Chu, tro thanh em re cua Luu Vu Chu.
Ly The Dan hieu rang đoi voi mot ke thu hung manh nhu vay, chi co the bang cach tranh thu luc co thoi co thuan loi moi co the tieu diet; khinh suat manh đong thi chi co the bai. Vi vay, sau khi đinh quan o Bach Bich, chi cho bo phan nho binh ma ra quay nhieu, con quan chu luc kien quyet khong ra đanh, nam im cho co hoi. Tong Kim Cuong ra suc cong thanh nhung Ly The Dan van nam im bat đong, chi dung cung ban ten đe đuoi lui quan đich.
Thang 12, Ly The Dan cho mot đoi quan dung chien thuat "đich tien ta lui, đich lui ta tien" lien tuc gap thuan loi va gianh thang loi lien tiep. Tuong linh Nha Đuong sot ruot, thi nhau thinh chien. Ly The Dan lai nhan thay thoi co chua đen nen bo ngoai tai tat ca va ra nghiem lenh nam im tinh thu Bach Bich.
Mai toi thang 4 nam sau, Tong Kim Cuong mac du co tinh binh manh tuong nhung roi nhue khi cung giam. Luong thuc du tru trong kho đa het, hien hoan toan duy tri bang cach đi cuop boc, lai thay Ly The Dan co thu khong chiu đanh, khong co cach nao gianh thang loi som nen đanh cho bon Tam Tuong đi sau yem tro đe tan ve phia bac. Khi đo Ly The Dan moi chup lay co hoi pha cong thanh, quyet đanh khong tha.
Ly The Dan đuoi kip va đai pha quan Tam Tuong tai Lu Chau (nay la Hoac Huyen, tinh Son Tay). Sau đo khong mot phut cham tre, tiep tuc đuoi theo, mot ngay đem hanh quan hon 200 dam, đanh hon 10 tran lon nho. Đuoi đen Cao Bich Linh (nay thuoc phia nam Linh Thach, tinh Son Tay) thi quan Ly The Dan cung het luong thao, si tot cung met moi nhieu. Luu Hoang Co voi keo day cuong ngua cua Ly The Dan noi rang: "Quan si đoi met, cho du the nao cung phai cho luong thao toi. Đoi quan si no bung co đu dung khi roi đuoi tiep cung chua muon ma!". Nhung Ly The Dan bao: "Tong Kim Cuong cung đuong thao chay, quan linh đang phan tam. Neu cho luong thao toi, mot khi co hoi đa mat đi thi khi đo co hoi cung muon roi!". Noi roi lai giuc ngua đuoi theo, đuoi đen Tuoc Thu Coc (nay la Hiep Coc o phia tay nam Gioi Tuc, tinh Son Tay), trong mot ngay giao đau voi Tong quan 8 hiep, bat giet hon van nguoi, Tong Kim Cuong lai tiep tuc thao chay.
Tuong si cung đang rat đoi lai phai nhanh chong tien quan ve phia bac. Tong Kim Cuong trong tay chi con hon van binh si, vua moi đen thanh Gioi Huu, khong the ngo rang Ly The Dan đa đuoi đen noi nen vua lam tran đa bi đanh bai bo lai binh ma thao chay ve phia bac.
Ly The Dan đang tim cach chieu hang thuoc ha cua Tong Kim Cuong la Uat Tri Cung va Tam Tuong thi co nguoi vao bao: Luu Vu Chu o Tinh Chau (tuc Thai Nguyen), thay Tong Kim Cuong bi that bai hoan toan so Ly The Dan đuoi đen nen đa thao chay ve phia bac. Nghe tin, Ly The Dan voi va dan ky binh ngay đem bac tien. Luu Vu Chu, Tong Kim Cuong qua that bi so hai vo cung chi biet đem hon 100 ky binh nham huong Đot Quyet ma đi, ve sau bi bo mang o Đot Quyet.
Vung Ha Đong lai quay ve voi Ly Đuong, mot lan nua the tranh hung huong Đong cua Nha Đuong lai xuat hien.


= Binh đinh phia Đong =
Hai nam 620 - 622, The Dan chuyen quan qua phia Đong, đanh Trinh Vuong la Vuong The Sung o Lac Duong (Đong Kinh), đe tien toi Son Đong.
Thang 7 nam 620, Ly The Dan thong lanh 7 đao quan, 25 đai tuong va hon 10 van binh ma tien đanh Lac Duong voi muc đich tieu diet thanh Lac Duong cua Vuong The Sung. Đen thang 9 đa quet sach đuoc cu điem ngoai vi, vay khon Lac Duong.
Ly The Dan muon đanh nhanh ha guc thanh nhung khong ngo Vuong The Sung dua vao the thanh cao hao sau co thu, dang dai mai đen đau nam sau ma the cuc chang may sang sua. Vuong The Sung bi vay trong thanh may thang, quan dan đeu đoi, sai nguoi cau cuu voi Ha vuong la Đau Kien Đuc.
Khi hay tin, Đau đem 30 van quan toi cuu Lac Duong. Đau Kien Đuc muon duy tri the chan vac giua ba nuoc, so neu Vuong The Sung that thu thi luc luong cua Nha Đuong cang lon manh, đen luc đo thi van menh cua minh kho tranh hiem nguy nen voi va day binh ngay đem đi cuu vien.
Cac tuong cua The Dan ngai khong chong noi ca hai mat, muon rut quan vay Lac Duong nhung The Dan cuong quyet khong nghe. Ong cho rang: Đau Kien Đuc đich than dan quan đen tang vien, the đang manh. Neu so hai rut lui đe cho Đau - Vuong hop suc voi nhau thi cang nguy. Vuong The Sung đon đoc co thu giu thanh, quan tan, luong thuc het, khong kho khan gi co the kiem che đuoc. Quan Đau Kien Đuc vua chien thang, quan si đang trong luc tu man sinh luoi bieng. Neu quan đoi cua ta dam nghenh đon truoc, giu lay cua Ho Lao thi co the chet đuoc yet hau quan Đau Kien Đuc. Neu so hai lui quan thi mat đi co hoi tot, đoi khi quan Đau Kien Đuc vuot qua Ho Lao, đung luc nhung khu vuc gan thanh Lac Duong vua lay đuoc bi Đau Kien Đuc cuop mat thi quan Đuong moi thuc su roi vao nguy hiem.
The la, Ly The Dan ra lenh cho Ly Nguyen Cat, Khuat Đot Thong tiep tuc vay khon Lac Duong, chi chon cach vay ma khong đanh. Con ban than minh thi lanh đao Ly The Tich, Trinh Tri Tiet, Tan Thuc Bao, Uat Tri Kinh Đuc, chi rut mot phan nho la 3.500 quan; va dung 3.500 quan đo voi 1 van quan trong đon Ti Thuy o gan Lac Duong đe chong voi 10 van quan cua Đau Kien Đuc. Ong dung chien thuat tap kich, đanh pha nhung đoan tiep te luong thuc cua Đau.
Đau Kien Đuc quyet đinh doc het toan luc quyet mot tran voi quan Đuong. Ong ta đa sap xep binh ma, bay binh bo tran, phia bac dua vao con song lon, phia nam dua vao nui, phia tay đen tan Phiem Thuy, tran đia rong đen hon 20 dam. Ly The Dan đem theo Uat Tri Kinh Đuc len tren cao nhin xuong đe tim ra cho so ho va nhuoc điem cua quan đich. Sau mot hoi xem xet, Ly The Dan ben noi: "Nay tuy chung đa bay tran lon nhung van nhon nhao vo đo, hang ngu cung mat trat tu, the hien su vo to chuc, vo ky luat. Ta ma khong co đong tinh gi thi dung khi cua đoi phuong se tu suy sup. Lau dan nhu vay binh si se met moi, tat se đeu muon quay ve. Ta co the khang đinh rang chi trong mot ngay, chi can mot đoi tinh binh cung co the tieu diet đuoc toan bo quan Đau".
Qua nhien quan Đau bay tran tu sang đen trua, quan si khong đuoc an uong gi nen đeu vua đoi vua met, đoi ngu hon loan. Ly The Dan lenh cho Vu Van Si dan 300 ky binh hanh quan tu phia bac huong ve phia nam đen truoc tran đia cua quan Đau, neu thay tran đia cua đich nghiem chinh thi khong đuoc đanh ma phai nhanh chong quay ve, con neu thay the tran dao đong thi phai nhan the ma đot kich. The tran cua quan Đau qua nhien rat loan, Ly The Dan lap tuc lenh cho toan quan xuat kich, đanh đen đau la quan Đau tan tac đen đo. Trinh Tri Tiet, Tan Thuc Bao cung voi manh tuong đen tu Tay Đot Quyet - Su Đai Nai cung cac ky binh sau khi xong thang vao quan Đau thi truoc tien la cuon co cua quan Đuong lai, xong thang tu truoc ra sau quan Đau roi moi giuong cao co giet quan Đau tu phia sau. Quan Đau roi vao the hon loan vo cung.
Quan Đau tan tac, quan Đuong thua thang truy kich đen hon 30 dam, bat giu đuoc hon 5 van tu binh, bat song đuoc Đau, đua ve thanh Lac Duong cho Vuong The Sung thay. Vuong phai đau hang.
Quan The Dan vao chiem thanh, quan lenh nghiem ngat, khong cuop boc giet hai mot nguoi dan. Vay la chi trong mot tran ma The Dan thang đuoc hai nuoc Trinh va Ha, lam chu đuoc tron Hoa Bac.


= Binh đinh phia Nam =
Tai Hoa Nam co hai tieu vuong, mot lam chu phia Tay, mot lam chu phia Đong o Nam Kinh. Tieu Tien la dong doi nha Luong, khoi binh o Ho Nam, moi đuoc 5 ngay đa quy phuc đuoc may van nguoi. Vi the ong đa tu xung lam hoang đe nha Luong, đinh đo o Giang Lang (Giang Lang, Ho Bac ngay nay). Đen nam đau Đuong Vu Đuc (nam 618) đa co đen hon 40 van binh, chiem cu ca mot vung rong lon, phia nam tu Giao Chi, phia bac đen Han Thuy, phia tay đen Tam Hiep, phia đong đen Cuu Giang.
Nha Đuong đa chiem đuoc Tu Xuyen o thuong luu song Duong Tu. The Dan sai Ly Tinh dung thuyen cho quan, tu Tu Xuyen đo xuong mot cach bat ngo. Thang 9 cung đung vao mua lu, nuoc song Truong Giang dang cao, tuong si đeu cho rang luc nay khong the dung thuyen đuoc. Ly Tinh lai khuyen Ly Hieu Cung lap tuc tien quan, tien cong het toc luc, Tieu Tien chac chan khong kip phong bi, tat se bi bat.
Ly Hieu Cung đa chon cach cua Ly Tinh, đich than dan hon 2000 chien ham cung voi Ly Tinh tien cong ngay trong ngay hom đo. Phong tuyen doc song cua Tieu Tien tuy co ma cung nhu khong, ngay lap tuc bi quan Đuong đap tan, thu đuoc hon 300 chien ham. Tieu Tien thay mua lu đen nen đa giai tan quan đe đi lo viec nong vu o cac noi, vi the đanh phai dung cac binh si gia bay tran nghenh chien. Quan cua Ly Tinh đai pha quan đich, đuoi đen tan duoi chan đo thanh cua Tieu Tien, sau đo chia quan đi thu nhat đuoc vo so chien ham.
Ly Hieu Cung lai chon ke sach cua Ly Tinh, ra quan lenh nghiem cam viec cuop giet. Vi the ma cac chau huyen o phia nam nghe tin đeu đen quy phuc. Hon 10 van vien binh cung coi giap xin hang. Nuoc Luong o phia Tay phai đau hang. Roi thua the, quan Ly Tinh xuoi dong chiem not Nam Kinh (622). Sau đo chi con phai dep nhung bon phan loan nho, va tu nam 625, Nha Đuong co ban thong nhat Trung Hoa.


= Thong nhat =
Nam 628, sau khi đa len ngoi, Thai Tong ra lenh cho anh re la Sai Thieu (chong cua Binh Duong cong chua) đem quan đi đanh nuoc Luong cua Luong Su Đo o Son Tay. Vi luc đo Đong Đot Quyet, ke bao ho nuoc Luong đang co noi chien, nen quan Luong yeu the khong chong lai đuoc, quan Đuong đanh thang toi kinh đo nuoc Luong. Luong Su Đo bi nguoi em ho giet roi dang thu cap cho quan Đuong. Đen đay thi Nha Đuong hoan toan thong nhat trung Quoc.
Thoi Nha Đuong, Trung Quoc thinh tri ca ve van hoa, kinh te va chinh tri nen đuoc goi la "Thinh The Thien Trieu".


Huyen Vu Mon chi bien Su bien Huyen Vu mon (玄武門之變) la su kien tranh gianh quyen luc giua cac con trai Đuong Cao To la Thai tu Ly Kien Thanh, Tan Vuong Ly The Dan va Te Vuong Ly Nguyen Cat. Kien Thanh va Nguyen Cat lien minh chong lai The Dan, hai ben mau thuan gay gat, ra suc xay dung the luc rieng va dung nhieu thu đoan đe triet ha lan nhau.
Do co cong đanh dep cac đoi thu, Ly The Dan đuoc vua cha hua phong lam thai tu, trong ngoai trieu đeu cho rang The Dan se thay the Ly Kien Thanh. Ban than Ly Kien Thanh la tuong co tai, tuy nhien đa bi lu mo boi cac chien cong cua em trai. Trieu đinh chia lam 2 phai: phai ung ho thai tu va phai ung ho Tan Vuong. Viec tranh gianh đa anh huong đen kinh thanh, khi lenh cua thai tu va Tan Vuong cac quan đeu bat buoc thi hanh nhu lenh cua hoang đe, chi phai xem ai ra lenh truoc. Duoi truong Ly The Dan co lam van than vo tuong, nhung thai tu lai đuoc Te Vuong Ly Nguyen Cat va hau cung cua vua cha ung ho.
Nam 622, bo ha cu cua Đau Kien Đuc la Luu Hac That quay tro lai đat cu cua nuoc Ha, lai noi day tao phan, giet nguoi em ho cua The Dan va chiem lai gan nhu toan bo nuoc Ha cu. Thu ha cua Ly Kien Thanh la Vuong Khue, Nguy Trung đa hien ke noi thai tu can lap cong đe tao uy, chen ep Tan Vuong, vi the Ly Kien Thanh xung phong đi đanh Luu Hac That. Đuong Cao To chap thuan cho thai tu đi đanh giac, va voi su giup đo cua Ly Nguyen Cat, Ly Kien Thanh đa đanh bai Luu Hac That. Luu Hac That bo chay nhung bi thu ha phan boi, bat nop cho Ly Kien Thanh. Ly Kien Thanh cho giet Luu Hac That roi khai hoan ve Truong An.
Trong vai nam tiep theo, cuoc tranh gianh cang khoc liet nhung ca Ly Kien Thanh va Ly The Dan đeu lam tuong khi co Đot Quyet xam nhap. Nam 623, Phu Cong Thach o Đan Duong lam phan, Cao To ban đau muon The Dan đi dep, nhung sau đo đoi y, sai Ly Hieu Cung đi thay cho The Dan.
Nam 624, Ly Kien Thanh bi Cao To hoang đe phat hien khi đang gia tang nhan so trong đoi linh bao ve cua minh. Cao To noi gian, bat giam Kien Thanh, mot thu ha cua Kien Thanh lo so nen đa tao phan. Cao To sai The Dan đi dep, hua se phong The Dan lam thai tu. Tuy nhien, sau khi nghe loi Te Vuong va cac phi tan cua minh, Cao To đa tha Kien Thanh ra va khi The Dan tro ve, ong đa trach cu hai con đau đa lan nhau moi xay ra viec nay. Cao To đa truc xuat mot so than tin cua ca hai đe canh cao.
Cuoi nam 624, Đuong Cao To cam thay rat phien muon vi cac cuoc tap kich cua Đot Quyet, co y muon đot Truong An va doi đo ve Phan Thanh, y kien nay đuoc Ly Kien Thanh, Ly Nguyen Cat va Bui Tich ung ho. Ly The Dan lai phan đoi kich liet, ke hoach cuoi cung bi huy bo. Sau đo Ly The Dan cho than tin đen Lac Duong đe xay dung luc luong, nam lay quyen đieu khien quan đoi. Tuy nhien, Ly The Dan sau đo đa trung đoc tai mot buoi tiec do Ly Kien Thanh to chuc, đieu nay lam The Dan va ca Cao To cho la am muu am sat. The Dan sau đo tau xin đi tran thu Lac Duong, nhung bi Kien Thanh va Nguyen Cat phan đoi vi so quyen luc cua The Dan se phat trien. Cao To đong y voi thai tu, The Dan buoc phai o lai Truong An. Mot am muu am sat nua nham vao The Dan, khi Kien Thanh tang ong mot con ngua nhung bi mat choc tuc no đe no hat The Dan xuong ngua, nhung The Dan von gioi nghe cung ngua nen thoat nan.
Nhung nam 625 va 626, cam thay su tranh đoat ngoi vi giua cac con se gay anh huong xau cho trieu Đuong moi thanh lap, Đuong Cao To dan dan to y muon cat giam quyen luc cua Ly The Dan, cung co ngoi vi Thai tu, cung nam đo Đot Quyet xam lan, Đuong Cao To cung khong cu Ly The Dan đi đanh dep nhu thuong le ma giao viec nay cho Ly Nguyen Cat. Ly The Dan biet y cha minh đa đinh nen quyet đinh ra tay truoc. Theo muu ke cua thuoc ha, Ly The Dan dang tau to cao Ly Kien Thanh va Ly Nguyen Cat tu thong voi hau cung, khien Đuong Cao To hoai nghi, cho trieu ca ba vao cung tra xet thuc hu. Ly The Dan ngam đat phuc binh o cua Huyen Vu, đoi luc Kien Thanh va Nguyen Cat đi vao lien đo ra giet chet ca hai. Ly Kien Thanh bi The Dan ban chet, Ly Nguyen Cat bi Uat Tri Kinh Đuc giet chet. Luc nay, Phung Duc, Phung Lap la thuoc ha cua Thai tu va cac tuong linh trong phu Te Vuong nhu Tiet Van Triet đa dan hang ngan binh ma tan cong Huyen Vu mon nhung chua pha đuoc thi Uat Tri Kinh Đuc đa chat thu cap cua Ly Kien Thanh va Ly Nguyen Cat đe phu du. Thay Thai tu, Te Vuong đeu đa chet, đao binh ma nay moi tan.
Trong luc Ly Uyen con đang ngoi trong cung cho ba đua con trai cua minh thi nghe co tin bao o ben ngoai đang co bien. Đuong luc chua biet su the ra sao thi Uat Tri Cung tay lam lam xa mau dan theo mot toan binh linh xong vao, chap tay bam bao, noi rang, Ly Kien Thanh va Ly Nguyen Cat am muu lam phan đa bi Tan vuong giet ca roi, “Tan vuong so loan quan se lam kinh đong đen Hoang thuong nen sai than toi ho gia”. Uat Tri Cung con truyen đat “thinh cau” cua Tan vuong Ly The Dan muon Ly Uyen ha lenh cho bon linh bao ve cung Thai tu va phu Te vuong khong đuoc khang cu.
Vua cha Cao To sung sot truoc su bien, nhung truoc viec đa roi, ong khong the tri toi The Dan vi ban than The Dan la nguoi co cong chinh chien đanh dep đe dung len co nghiep Nha Đuong, co nhieu uy tin voi tram quan va co vay canh manh. Cuoi cung, Ly Uyen đanh phai thuan theo su sap đat cua Ly The Dan, ha lenh cho linh bao ve cua Ly Kien Thanh va Ly Nguyen Cat phai ha vu khi, khong đuoc khang cu.
Ngay ngay hom sau, tuc ngay 5/6, Ly Uyen ban chieu chi lap Ly The Dan lam Thai tu. Hai thang sau đo, Ly Uyen tuyen bo truyen ngoi lai cho Ly The Dan, con minh thi lam Thai thuong hoang, song an nhan toi cuoi đoi. Đay la cuoc chien huynh đe tuong tan đam mau ma su sach Trung Quoc van goi la “Su bien Huyen vu mon”.
Sau khi giet Ly Kien Thanh va Ly Nguyen Cat ngay tai cua Huyen vu, buc ep cha la Ly Uyen phai lap minh lam Thai tu, đe tru hau hoa ve sau, Ly The Dan dua vao toi lam phan cua Thanh va Cat, giet sach nhung nguoi co lien quan. Toan bo gia đinh Ly Kien Thanh va Ly Nguyen Cat cung nhu nhung nguoi dinh liu đen su viec “muu phan” đeu bi Ly The Dan xu toi chet trong đo co nam nguoi con trai cua Ly Kien Thanh va nam nguoi con trai cua Ly Nguyen Cat.
Nam 626, ngay 4 thang 9, Ly The Dan len ngoi, tuc la hoang đe Đuong Thai Tong, su dung nien hieu la Trinh Quan (貞觀), mo đau cho thoi ky Trinh Quan chi tri (貞觀之治) thinh vuong cho trieu đai Nha Đuong.
Sau nay, mot hoang đe khac cung ho Ly giong ong nhung o Đai Viet la Ly Phat Ma (Tuc Ly Thai Tong, cung la vi hoang đe thu hai cua trieu Ly giong Đuong Thai Tong) cung phai trai qua viec huynh đe tuong tan moi đuoc len ngoi giong ong (Trai qua Loan Tam Vuong o Đai Viet nam 1028)


Trinh Quan chi tri = Đoi noi =

Đuong Cao To qua đoi vao mua xuan nam 635, Sau khi Đuong Cao To qua đoi, Thai Tong tha ngay 3.000 cung nu cua Cao To, cho ve voi cha me. Hoang đe cho giang chuc va cap bac cua mot so quy toc ton that ma cha minh đa phong khi cai tri vi đay la mot ganh nang lon voi nen kinh te va đe thang chuc cho cac than tin cua minh. Nguoi chu ho cua Thai Tong, Ly Than Thong cam thay bat binh vi phai xep sau Phong, Đo, tau len vua. Hoang đe giai thich rang, nho muu ke cua 2 nguoi ma minh gianh đuoc thien ha nen cong lao phai đung đau, cac quan vien bi giang chuc đeu im lang vi ngay ca Ly Than Thong cung chung so phan. Trong suot thoi gian ong tri vi, quyen luc cua ton that cung bi suy giam va kim che.
Cung nam 627, La Nghe, von la hang tuong nha Tuy, sau lai ung ho Ly Kien Thanh, nay so nha vua se đoi pho minh lien noi day tao phan o Ban Chau nhung bi Duong Ngap phat giac va bi giet khi đang bo tron. Cuoi nam, co tau rang Truong Lac vuong Ly Huu Luong, em ho Ly Uyen đuoc phong lam Thai thu Luong Chau, chen ep bach tinh va bi mat buon lau voi nguoi Khuong va Hung No. Nha vua cho Vu Van Si Cap đen đieu tra, Luong lien bat Si Cap lam con tin chuan bi tao phan, nhung Thai Tong phat hien, đua quan đen va ep Luong phai tu sat.
Khi len ngoi, thay rang đat nuoc co qua nhieu chau huyen, Thai Tong ra lenh sap nhap mot so chau huyen lai voi nhau, lai lap ra mot đon vi hanh chinh moi lon hon cap chau la cap "đao", ong chia đat nuoc thanh 10 đao.
Đuong Thai Tong la vi vua gioi viec cai tri quoc gia. Tuy Dang Đe sau khi gianh đuoc ngoi hoang đe voi vang an choi xa xi vo đo, ket qua bien nha Tuy tu mot đe quoc giau co bac nhat thanh mot vuong trieu đoan menh. Ly The Dan khong lap lai sai lam đo, ong co noi: "Lay su lam guong soi thi biet su hung suy. Lay nguoi lam guong soi thi biet su đuoc mat". Ong thuc hanh mot loat chinh sach giam nhe suu thue, thuc đay san xuat. Thai Tong cho ban hanh che đo quan đien va to dung đieu che đe đanh thue va chia ruong đat Ong noi:

Nam Trinh Quan thu 1, Ly The Dan muon xay dung mot cung đien, nguyen lieu đa chuan bi xong, nhung vua nho đen phai "giam su xa xi, tiet kiem chi tieu", ong quyet đinh khong xay nua. Thang 8 nam Trinh Quan thu 2, quan than 3 lan kien nghi xay lau gac o tren cao đe cai thien am thap trong cung đien, nhung Ly The Dan kien quyet khong đong y. Nam Trinh Quan thu 4. ong noi voi cac đai than: "Viec trang hoang long lay cung đien, tham luyen canh đep, vui choi trong lau gac đinh đai, tuy la nguyen vong cua moi vi vua nhung su xa xi hoang phi la moi hoa cho dan chung, vi vay khong the tuy tien xay dung". Viec vua va quan phu giam bot su xa xi, dan chung thi tang thoi gian lao đong cua minh tren đong ruong khien suc san xuat tu nhien phat trien.
Sau khi đanh thang Đong Đot Quyet, trieu than đeu tau len xin vua lam le te troi o Thai Son, the hien uy nghiem va su thinh vuong cua Nha Đuong. Chi co Nguy Trung khong đong y, cho rang le nghi se lam hao ton nhieu suc nguoi va tien tai va bien gioi se de bi tan cong. Thai Tong nghe theo loi Nguy Trung, chi to chuc mot tiec nho cho cac đai than.
Đau đoi Trinh Quan, cac đia phuong o Quan Trung lien tuc 3 nam xay ra tai nan, Thai Tong ha lenh mo kho phat chan cho dan. Ket qua, sau nan đoi, moi nha van con luong an. Thai Tong con ha lenh lay vang bac, vai lua trong kho cua hoang gia chuoc nhung nan dan phai ban minh lam no ti.
Đuong Thai Tong chu y cat nhac nhan tai. Mot lan ong phat hien co mot vien quan trinh len mot ban so tau viet rat hay, hoi ra moi biet do mot nguoi khong co bat ky chuc vi gi ten Ma Chu viet, Thai Tong lap tuc chon ong ta lam quan, thang thang len đen Te tuong. Đuong Thai Tong biet Te Tuong Phong Đuc Di vi khong tim đuoc nhan tai ma suot ngay buon rau than tho, lien noi voi ong ta: 

Dung nguoi nhu su dung đo vat, moi nguoi chon lay so truong cua ho, thi đau co thieu nhan tai ky si. Le nao thoi thinh tri ngay xua lai phai muon lay nhan tai o mot thoi đai khac? Đo chang qua la khanh khong kheo biet nguoi đo thoi.
Thai Tong co mot cau noi noi tieng: "Anh hung trong thien ha đeu nam trong long ban tay Tram".
Cac cai cach cua Thai Tong ve to chuc hanh chanh tinh đang coi la quan trong va lau ben nhat. Nha Tan đat o đau moi quan mot quan van coi ve hanh chanh va mot quan vo coi ve vo bi, quyen ngang nhau. Nha Han bo che đo đo, chi dung quan van. Nhung sau đoi Han, loan lac lien mien, su cai tri cac quan giao cho quan vo do bon vuong hau cu. Thai Tong loai dan dan cac quan vo đo, ma đich than lua nhung nguoi co hoc, co đuc hanh tot thay vao. Che đo tuyen cu đo co vao đoi Tuy, nhung to chuc con so sai. Thai Tong theo Tuy, đat ra khoa tien si trong van tu, khoa minh kinh trong su tinh thong mot kinh. Le bo coi viec khao thi; nguoi nao đau roi, muon lam quan thi phai thi lai o bo Lai, co đau moi đuoc bo dung. Cac ki thi to chuc rat nghiem va rat cong bang. Thi sinh ma gian lan thi bi trung tri nang, giam khao ma gian lan thi bi cach chuc.
Chinh sach dung thi cu đe lua nguoi cai tri dan luc đo la tien bo nhat đuong thoi. No lam cho quyen hanh cua gioi quy toc bi cha truyen con noi bi thay the bang quyen hanh cua gioi binh dan nhung co tai nang, tri tue.
Đuong Thai Tong rat thich cau noi canh gioi cua đai than Nguy Trung: "Nghe rong thi sang, nghe thien lech thi toi", cho nen khi cung te tuong ban viec đeu goi gian quan tham gia; đoi voi nguoi dam chi ra sai lam cua vua, co khi con đac cach khen thuong. Ong tung noi voi quan vien 3 tinh (co quan nha nuoc cap cao): 

Theo chi y cua ta ma lam, khong co mot cau y kien bat đong thi lam the nao đuoc? Tu nay ve sau, neu co chieu sac khong thich hop, can chi ra, khong đuoc biet ma khong noi.
Nam 634, Thai Tong sai 13 vi quan chuc cap cao bao gom Ly Tinh va Tieu Vu đi khao sat cac đao, kiem tra xem lieu quan vien co đu nang luc, nhan dan co bi đoi ret khong, an ui giup đo nguoi ngheo va tim nhan tai đe đua vao trieu đinh. Ly Tinh ban đau đe cu Nguy Trung đi thay minh nhung Thai Tong tu choi, noi rang Nguy Trung phai o lai ben nguoi đe chi ra loi lam cua minh va nha vua khong the thieu Nguy Trung mot ngay nao. Khi Nguy Trung qua đoi, vua đich than lap bia mo cho, lai hua se ga con gai cho con Nguy Trung, tuy nhien sau đo vi nghi ngo Nguy Trung co dinh liu đen an thai tu va vi su uat uc bao nam bi Nguy Trung vach loi, vua đa sai Uat Tri Cung đap đi bia mo cua Nguy Trung.
Thai Tong vo cung chu trong toi viec boi duong cac hoang tu, thuong xuyen khuyen bao đoi sau nen tuan thu quy pham đao đuc, nam vung đao tri quoc. “Gioi hoang chuc” cua Thai Tong khuyen bao con chau hoang that nhu sau:

“Tram len ngoi đa đuoc 13 nam, tuyet đoi khong xem hat tuong ngoai cung, cung khuoc tu nhung tro vui tieu khien ca mua va sac đep trong cung. Cac nguoi sinh ra trong phu quy, truong ky o tham cung. Noi ve con cai vua chua va than vuong, truoc can tu duong đao đuc va khac che chinh minh. Moi khi đuoc may mot bo y phuc, can biet on nguoi nong dan trong dau nuoi tam, khi thuong thuc mot mon an thi can nho đen su vat va cua nguoi nong dan canh tac. Khi lang nghe va đua ra quyet đinh thi khong đuoc đe hi no cua ban than chi phoi. Moi khi thuc hien viec chinh hay viec phu đeu khong lo so vat va. Cac nguoi cho vi nhin thay khuyet điem cua nguoi khac ma cho rang minh gioi. Can dung vinh hoa vinh cuu ma kien tri bao ve cai tot. Bac Thanh hien đoi truoc co day: “Nguoi nghich ta chinh la thay cua ta, nguoi thuan ta se bi coi la tac”.
Ve quan đoi, Thai Tong cho ap dung phu binh che, rut cac trang đinh nam cho vao phu binh la trung binh che. Phu binh che la su ket hop giua binh si va nong dan đe giam ganh nang cho quoc gia. Luc thai binh thi cay cay, luc chien tranh thi ra tran, quan khong biet tuong, tuong khong biet quan, đanh tran xong thi quan ve phu, tuong ve trieu. Quan si đuoc mien thue ma nhung khau phan luong thuc va binh khi phai tu chuan bi. Thoi Thai Tong trieu đinh truc tiep quan ly quan đoi, nhung ve sau trieu đinh cho lap chuc tiet đo su thay mat cai quan quan đoi, cuoi cung tao thanh hoa phien tran dan đen diet vong Nha Đuong.
O thoi ky đau Trinh Quan, Đuong Thai Tong đung la gioi viec cai tri, nhung cuoi đoi ong lai song theo cach xa hoa, xay dung ngay mot nhieu. Đoi voi loi can gian, co khi cung khong chiu nghe. Ve điem nay, ong cung co nhan ra. Truoc khi chet mot nam, ong noi voi Thai tu Ly Tri: 

Theo truyen thuyet, nha su Đuong Huyen Trang (Đuong Tang) đi Tay Thien lay kinh đuoc ong ket lam huynh đe.
Ve gia, nho đen cac cong than cung minh vao sinh ra tu lap nen Nha Đuong, Thai Tong ha lenh xay Lang Yen Cac, cho nguoi ve hinh va ghi lai su tich cua 24 vi cong than đe đuoc đoi sau tho phung.


= Đoi ngoai =
Nha Đuong thoi Ly The Dan mo quan he rong khap voi cac nuoc. Trung thu thi lang Nhan Su Co nam Trinh Quan thu 3 (629) đa moi hoa si đen ve buc Vuong hoi đo đe ky niem su thinh tri. Nhung đoan su gia Nhat Ban đen voi quy mo rat to lon. Nhung lan đau khoang 300 đen 500 nguoi, ve sau moi chuyen đi su co toi 2.000 nguoi, ngoai chanh pho su con co luu hoc sinh va “hoc van tang”. Sau khi ve nuoc, ho phong theo che đo phap tri cua trieu Đuong, đen nay trong lich su Nhat Ban con ghi ro. Dua theo che đo ruong đat cua trieu Đuong, Nhat Ban co “Ban đien”. Thanh Heian cung xay dung dua theo kinh đo Truong An. Truong An co pho Chu Tuoc Mon thi đuong cho ngua chay o Heian cung đuoc goi la đuong Chu Tuoc. Can cu vao nhung ghi chep trong “Tan Đuong thu”, “Cuu Đuong thu”, Đang Chi Thanh thong ke trieu Đuong đa tiep xuc voi tong cong 48 “nuoc”, trong đo co 29 nuoc trieu cong, 6 nuoc nap si, 5 nuoc quy phuc, 4 nuoc co khi hoa binh co luc chien tranh, hai nuoc sinh mon, mot nuoc cu nguoi đen hoc va mot nuoc ket thong gia.
Thanh Truong An tro thanh noi đo hoi co tinh quoc te, o đo co nguoi Tu Loi A, nguoi A rap, nguoi Ba Tu, nguoi Đat Đat, nguoi Tay Tang, nguoi Trieu Tien, nguoi Nhat Ban, nguoi An Nam va nhung nguoi theo nhung tin nguong khac nhau thuoc rat nhieu dan toc khac nhau cung đeu co the chung song. Ly The Dan đa noi voi cac be toi: “Tu xua cac bac đe vuong đa binh đinh đuoc Trung Nguyen nhung may ai đa chinh phuc đuoc Nhung Đich. Tram tai khong bang co nhan, ma thanh cong cung chua bang, tu truoc chi coi trong Trung Hoa ma coi thuong Di Đich. Tram thi yeu quy nhu nhau, cho nen ho đeu coi tram nhu cha me”.


 Voi Đong Đot Quyet  Nam 626, chi sau khi Ly The Dan len ngoi đuoc 12 ngay, mot dan toc lon manh o phuong Bac la Đong Đot Quyet do Hiet Loi (Illig Qaghan: 620 - 630) lanh đao đa phat binh xuong phia Nam, đanh đen phia bac Tien Kieu, song Vi Thuy, cach Truong An 40 dam. Đe chung to thuc luc cua trieu Đuong, Thai Tong đich than dan cac vi đai than, phong ngua ra bo song Vi Thuy trach mang Đot Quyet đa lam trai nhung đieu thoa thuan, buoc Đot Quyet lai phai cam ket lien minh lan nua va lui binh.
Nam 629, Hiet Loi lai cho quan cuop pha bien gioi, nhu vay la xe minh uoc. Thai Tong cho rang đay la thoi điem chin muoi đe tan cong Đong Đot Quyet, đa sai Ly Tinh, Ly The Tich va Sai Thieu đem hon 10 van đai quan Bac phat đanh Đot Quyet. Quan Đuong chia lam nhieu huong tan cong, Hiet Loi lieu đanh khong lai lien bo chay. Nam sau, quan Đuong đanh lon lam tham bai Đot Quyet, giet 10 van linh Đot Quyet, bat đuoc trai gai 15 van nguoi, bat ca Kha han Hiet Loi. Đong Đot Quyet mat, Nha Đuong mo rong lanh tho ve phia tay bac. Tu đo tro đi, Đuong Thai Tong đuoc Đot Quyet ton lam Thien Kha han. Tuy nhien, trong thoi Thai Tong va cac đoi vua sau, bien gioi Nha Đuong van phai chiu cac cuoc tan cong nho cua Tay Đot Quyet.
Viec đoi xu the nao voi Đong Đot Quyet sau khi bi chinh phuc la 1 van đe hoc bua voi Thai Tong. Y kien cua Nguy Trung la đe mac nguoi Đot Quyet ngoai bien gioi, nhung Thai Tong sau đo đa ha lenh đem nguoi Đot Quyet vao trong bien gioi đe tao thanh mot vanh đai phong thu, thiet lap mot so chau quan moi đe chua nguoi Đot Quyet, tiep tuc cho cac thu linh Đot Quyet quan ly nguoi cua ho nhung khong lap Kha han moi.


 Voi Tho Coc Hon  Tho Coc Hon cung thuong cuop pha bien gioi gan mien ngon song Hoang Ha, o Cam Tuc va Luong Chau. Quan Đuong thuong chong tra kich liet, nhung khi ra khoi thanh giao chien thi quan Tho Coc Hon lai rut lui, quan Đuong rut thi quan Tho Coc Hon lai quay lai cuop pha. Nam 634, The Dan lai sai Ly Tinh đi dep. Ly Tinh chia quan lam 2 đao, mot đao chinh Ly chi huy, tien len phia bac, mot đao do Hau Quan Tap chi huy tien theo day nui Con Lon o phia Nam. Đao phia Bac pha tan quan Tho Coc Hon o day nui Kokongr; đao phia Nam đa lam đuoc mot ki cong: leo day nui Con Lon rat cao, tuyet phu quanh nam, nguoi va ngua đeu phai an bang va tuyet. Ho thinh linh tap kich quan Tho Coc Hon tren bo mot ho nuoc tai ngon song Hoang Ha. Quan Tho Coc Hon hoang hot bo chay; quan Đuong đuoi theo. Toi Thanh Hai, Tho Coc Hon bi quan Ly Tinh đon đau va tan diet. Kha han Tho Coc Hon la Bo Tat Bat Kha han (597 - 640) bi mot tuong lam phan giet. Mot Kha han khac la Mo Dung Thuan len thay (Truat Co La O Cam Đau kha han), chiu thuan phuc Nha Đuong. Vi Kha han nay khong lau sau bi am sat chet, Thai Tong đua con ong ta la Mo Dung Nac Hat Bat len thay lam Kha han, tiep tuc than phuc Nha Đuong.


 Voi Tay Đot Quyet  Đuong Thai Tong phat đong mot so chien dich đanh Tay Đot Quyet va đong minh la cac quoc gia oc đao o long chao Tarim vao khoang nam 640 - thoi vua Tay Đot Quyet la Ishbara Qaghan: 634 - 658. Nhung cuoc chien kieu nay con tiep dien giua Nha Đuong va Tay Đot Quyet cho đen khi Tay Đot Quyet bi đanh bai va chinh phuc vao nam 657 duoi thoi Đuong Cao Tong. Cac quoc gia oc đao Kashgar va Khotan đau hang Nha Đuong vao nam 632 va vuong quoc Yarkand đau hang vao nam 635.
Vuong quoc Cao Xuong luc đau von la chu hau Nha Đuong, nhung ve sau lai tro nen ngay cang thu đich Nha Đuong, lap lien minh voi Tay Đot Quyet. Nam 640, Thai Tong sai Hau Quan Tap đem quan đanh Cao Xuong. Vua Cao Xuong la Khuc Van Thai (619 - 640) nghe tin so qua ma chet, con trai la Khuc Tri Thinh len thay, đua ra mong uoc đuoc than phuc Nha Đuong nhung Hau Quan Tap khong chiu, ep Cao Xuong phai đau hang. Quan Cao Xuong luc đau co gang thu thanh nhung bi Hau Quan Tap chan het đuong luong thao, lai khong đuoc Tay Đot Quyet đen giup nen vua Cao Xuong phai ra thanh đau hang. Nguy Trung tau nen giu nguyen hien trang Cao Xuong, cho phep vua Cao Xuong tiep tuc thong tri vi cho rang ton that nhan luc va vat luc khi đon tru quan đoi vinh vien o Cao Xuong la rat lon. Thai Tong khong đong y, cho thiet lap 2 huyen va sap nhap Cao Xuong vao ban đo.
Nuoc Yen Ki, von la đong minh Nha Đuong tham gia trong cuoc chien chong Cao Xuong, nay lai quay sang chong Đuong va lien minh voi Tay Đot Quyet. Nam 644, Thai Tong sai nguoi đem quan đi đanh. Quan Đuong tap kich bat ngo, đanh cho quan Yen Ki tan tac, bat song đuoc vua Yen Ki. Thai Tong sau đo đua nguoi em khac cua vua Yen Ki len thay lam nhiep chinh. Tay Đot Quyet sau đo tan cong, bat song đuoc nhiep chinh moi va chiem đuoc Yen Ki trong thoi gian ngan, tuy nhien do khong muon xung đot truc tiep voi Nha Đuong nen đa rut lui. Cac quy toc Yen Ki lap 1 nguoi ho hang cua vua Yen Ki len lam vua.
Nam 648, Thai Tong sai nguoi đem quan đi đanh Quy Tu, nhung nua đuong đoi huong đanh Yen Ki, bat va giet vua Yen Ki roi đua em ho ong ta len lam vua. Sau đo quan Đuong đanh thang đen Quy Tu, bat đuoc va giet vua nuoc nay va đua nguoi em trai cua vua Quy Tu len lam vua.


 Voi nguoi Hoi giao  Nha tien tri Muhammad (570 - 632), nguoi sang lap đao Hoi o A Rap đa viet thu cho ba đai đe the gioi thoi bay gio la hoang đe Đong La Ma Heraclius, hoang đe Ba Tu Khosrau II va Đuong Thai Tong, buoc ho phai chap nhan đao Hoi, neu khong thi se bi trung tri. Nhan đuoc thu, Đuong Thai Tong cho nguoi A Rap o Trung Hoa đuoc xay thanh đuong đau tien cua ho o phia Đong.


 Voi Tho Phien  Mua thu nam 638, vua Tho Phien la Tung Tan Can Bo, bat binh truoc viec Thai Tong khong chiu ga cong chua cho minh va tuc gian vi cho rang Kha han Tho Coc Hon đa ngan tro viec nay, đem 20 van quan đanh Tho Coc Hon va vay ham mot so chau huyen Nha Đuong. Thai Tong sai Hau Quan Tap đem 5 van đai quan đen cuu.
Hau Quan Tap ra quan mau le, đanh thang vao quan Tho Phien, suyt bat song vua Tho Phien con quan Tho Phien thua chay tan loan. Tung Tan Can Bo buoc phai lui quan, lap ra hoa uoc voi Nha Đuong nhung van muon cuoi cong chua. Đuong Thai Tong đong y, đem Van Thanh cong chua ga cho vua Tho Phien.


 Voi Tan La va Bach Te  Nam 627, vua Bach Te Vu vuong cua Bach Te đa huy đong mot luc luong quan đoi lon đe tan cong Tan La (đoi vua Tan La Chan Binh vuong) nhung khong thanh cong do su can thiep ngoai giao cua nha Đuong (đoi vua Đuong Thai Tong). Sau viec nay, vua Bach Te Vu vuong cua Bach Te cung giu quan he chat che voi nha Đuong, nhung nha Đuong cua Thai Tong lai lien minh voi Tan La trong cac cuoc chien tranh.
Theo hai cuon sach su noi tieng cua ban đao Trieu Tien la Samguk Sagi (Han tu: 三國史記 – Tam Quoc su ky) va Samguk Yusa (Han tu: 三國遺事 - Tam Quoc di su) co ghi lai, Thai Tong tung sai su gia mang sang Tan La (đoi vua Tan La Chan Binh vuong) mot cai hop hat giong hoa mau đon kem theo kem theo mot buc tranh ve đoa hoa mau đon đa thanh hinh. Nhin thay buc tranh, Đuc Man cong chua (con gai thu 2 cua vua Tan La Chan Binh vuong) đa cho rang mot bong hoa du co đep đen may cung that te khi no chang co mui huong. Sau đo ba ta noi rang: "Neu la con ve, se co them vo so ong buom luon quanh bong hoa nay!". Tam nhin cua Đuc Man cong chua ve su thieu hut mui huong cua bong hoa mau đon đa to ra chinh xac, mot bang chung trong vo so bang chung ve su thong minh, tham chi la kha nang lanh đao cua ba ta.
Nam 632 vua Tan La la Tan La Chan Binh vuong mat, con gai thu 2 cua ong ta la Đuc Man cong chua len ke vi ngoi vua Tan La tuc la Tan La Thien Đuc nu vuong - vi nu hoang đau tien cua Đong A. Khi Tan La Thien Đuc nu vuong lam Nu vuong cua Tan La thi Thai Tong cua nha Đuong tung gui thu cho ba ta voi thai đo cot nha rang ba ta la phu nu thi khong nen lam vua. Ong khong the biet đuoc rang sau nay mot tai nhan cua minh la Vo Chieu lai soan ngoi nha Đuong cua ong va lap ra nha Vo Chu (690 - 705) trong mot thoi gian.
Trong giai đoan nay, vuong quoc Cao Cau Ly (đoi vua Cao Cau Ly Vinh Luu Vuong) o phia bac, duoi quyen kiem soat cua tuong Uyen Cai To Van (Yeon Gaesomun), co thai đo hung hang chong Tan La (đoi vua Tan La Thien Đuc Nu Vuong) va nha Đuong (đoi vua Đuong Thai Tong). Tan La phan ung bang cach lien minh chat che voi nha Đuong, đe doa Bach Te (đoi vua Bach Te Vu vuong) đung giua.


 Voi Cao Cau Ly  Thoi nha Tuy, Tuy Van Đe va Tuy Dang Đe đa đem toi 130 van quan, chia lam 4 đot tan cong Cao Cau Ly (đoi vua Cao Cau Ly Anh Duong Vuong) cac nam 598, 612, 613 va 614 nhung đeu bi đai bai. 
Nam 631, Thai Tong đa cu mot đoi quan đen pha huy mot tuong đai chien thang cua Cao Cau Ly (đoi vua Cao Cau Ly Vinh Luu Vuong) truoc quan Tuy. Đap lai, Cao Cau Ly cho xay Thien Ly Truong Thanh (Cheolli Jangseong), mot buc tuong phong thu doc theo bien gioi phia tay, ke hoach 16 nam nay bat đau vao nam 631 duoi su giam sat cua Uyen Cai To Van (Yeon Gaesomun).
Cuoi thoi Đuong Thai Tong, nuoc Cao Cau Ly co loan: mot vi đai than la Uyen Cai To Van giet vua Cao Cau Ly Vinh Luu vuong (618-642) vao nam 642 roi lap Cao Cau Ly Bao Tang vuong (642-668) len ngoi, va đem quan đanh mot nuoc nho la Tan La, khien nu hoang Tan La la Thien Đuc (632 - 647) phai cau cuu Nha Đuong.
Nam 645, Thai Tong than chinh đem 20 van quan tu Lac Duong đi đanh Cao Cau Ly. A Su Na Tu Ma cung dan quan Đot Quyet đi theo quan Đuong cung đanh Cao Cau Ly. Nu hoang Thien Đuc cua Tan La cung cung ung quan luong, quan đoi Tan La va vu khi cho quan Đuong xam luoc Cao Cau Ly. Thai Tong dung ca hai quan va luc quan; mot đao vuot bien vao gan vam song Ap Luc, mot đao vong vong len phia bac theo đuong bo, đanh Lieu Duong. Quan Đuong đau tien chiem đuoc Lieu Đong thanh gan đo. Sau đo vao thang 6, quan Đuong do Tang Jun chi huy tan cong Bach Nham thanh (Baegam, nay la Yen Chau lang cua Lieu Duong, Lieu Ninh, Trung Quoc) va sau nhung tran giao tranh ac liet cung mot so hanh đong anh hung đang chu y cua Thai Tong va cac tuong linh, quan Đuong đa gianh chien thang. Nguoi Mat Hat va quan Cao Cau Ly khong chong đo noi quan Đuong, lien tiep that bai. Quan Đuong thang đuoc nhieu tran lon, roi vay thanh Ansi (An Thi) o ban đao Lieu Đong. Tuy nhien, tuong tran thu An Thi la mot nguoi tai gioi, va quan dan Cao Cau Ly trong thanh cang them quyet tam khi tuong Đuong la Ly The Tich tuyen bo se giet het cu dan Cao Cau Ly trong thanh sau khi chiem đuoc. Sau 88 ngay, 5.000 quan Cao Cau Ly van kien tri phong thu, quan Đuong khong ha noi thanh, phai rut lui ve. Theo cac pho chinh su, danh tinh vi manh tuong Cao Cau Ly tran giu noi đay đa hoan toan bi that lac. Tuy nhien, it nhat co hai tai lieu Trieu Tien goi ten "Yang Man Chun" (Duong Van Xuan) la thanh chu Ansi, đo la cuon "Đong xuan đuong tien sinh biet tap" cua Song Jun Gil, bien soan nam 1768; va "Nhiet ha nhat ky" cua Park Ji Won. Thoi gian troi qua, cai ten thanh chu Yang Man Chun dan đuoc dan gian chap nhan roi luu truyen rong rai.
Thai Tong sau khi chung kien thanh tri kien co va quan Cao Cau Ly dung cam lieu chet, đa than rang: "Nguy Trung' ma con song thi han đa can tram than chinh lan nay". Khong the chiem đuoc An Thi, cung nguon cung luong thuc han che, Uyen Cai To Van dan đai quan Cao Cau Ly tu Binh Nhuong đanh toi, Đuong Thai Tong đa ha lenh toan quan Đuong triet thoai ve nuoc, Ly The Tich, Tiet Nhan Quy va Ly Đao Tong bao ve phia sau cho Đuong Thai Tong an toan lui quan. Khi ve nuoc, nha vua sai nguoi dung lai bia mo cho Nguy Trung, lai cho nguoi chu cap cho vo con Nguy Trung. Ban than nha vua mac phai can benh la, mot can benh ma nha vua khong bao gio chua khoi.
Cuoc chien nay khong đat muc đich trung tri loan than tiem ngoi mac du chiem đuoc Lieu Duong va nhieu thanh khac, bat 7 van nguoi Cao Cau Ly lam no le. Theo le, 7 van no le đo se đuoc chia cho tuong si, nhung nha vua khong no, thay ho khoc loc tham thiet vi cha con vo chong phai chia ly, nen bo tien ra chuoc ho va cho ho đinh cu o Trung Quoc, kiem viec lam an. Thai Tong sau đo đa cho noi lai quan he voi Cao Cau Ly.
Nam 647, Thai Tong lai cat đut quan he voi Cao Cau Ly va chuan bi them 1 cuoc vien chinh nua. Lan nay Thai Tong nghe loi khuyen cua mot so đai than, phat đong cac chien dich quay roi truoc nham vao vung bien gioi phia bac Cao Cau Ly nham suy yeu dan Cao Cau Ly. Nhung nguoi thuc hien cac chien dich nay la Nguu Tien Đat va Ly The Tich, va cac cuoc tan cong nay con tai dien. Nam 647 Thai Tong lenh cho Nguu Tien Đat dan quan Đuong tu Dengzhou o Son Đong nha Đuong vuot bien đanh thanh Shi cua Cao Cau Ly. Thanh Shi bi ha, Nguu Tien Đat đanh tiep thanh Yuli o tay nam thanh Shi nhung that bai. Nguu Tien Đat phai rut quan theo đuong bien ve Son Đong nha Đuong. Cung nam 647, mang luoi Thien Ly Truong Thanh cua Cao Cau Ly đuoc hoan thanh o ban đao Lieu Đong.
Nam 648, Thai Tong lenh cho Quach Đai Phong dan quan Đuong tu Dengzhou o Son Đong vuot bien đanh thanh Bakjak cua Cao Cau Ly va Xue Wanche dan quan Đuong tu Dengzhou o Son Đong vuot bien đanh thanh Cholsan cua Cao Cau Ly. Xue Wanche ha thanh Cholsan thi dan quan Đuong theo huong tay bac đen hop quan voi canh quan cua Quach Đai Phong cung đanh thanh Bakjak. Cuoi cung hai canh quan Đuong cua Quach Đai Phong va Xue Wanche khong ha noi thanh Bakjak nen rut lui theo đuong bien ve Son Đong nha Đuong. Tat ca nhung đieu nay nham chuan bi cho cuoc vien chinh voi 30 van đai quan voi Thai Tong muon than chinh lan 2 vao nam 649, nhung Thai Tong mat cung nam lam chien dich phai hoan lai va chuyen sang đoi Cao Tong.


 Voi Tiet Dien Đa  Sau chien dich Cao Cau Ly, Kha han Tiet Dien Đa Bac Chuoc phat đong tan cong mot so chau huyen Nha Đuong nhung quan Đuong chong tra quyet liet nen van bat phan thang bai. Nam 646, Thai Tong sai tuong đi đanh bai đuoc Kha han Tiet Dien Đa la Bac Chuoc (645 - 646), buoc ong ta phai bo chay. Chu hau Tiet Dien Đa la Hoi Cot cung noi day chong lai Tiet DIen Đa. Nam lay co hoi nay, Thai Tong phat đong tong tan cong đanh Tiet Dien Đa, cho Ly Đao Tong lam đai tuong. Bi tan cong tu nhieu phia, Kha han Tiet Dien Đa bi quan Hoi Cot giet chet, nhung nguoi con sot lai chay đen cho nguoi em ho cua Kha han Tiet Dien Đa va ton ong ta len lam Kha Han nhung the hien mong muon than phuc Nha Đuong.
Thai Tong sai Ly The Tich đen cho Kha han Tiet Dien Đa moi la Đot Ma Chi, voi lenh hoac chap nhan than phuc hoac tieu diet ong ta. Kha han Tiet Dien Đa chiu hang va bi đua ve Truong An, Tiet Dien Đa bi tieu diet. Cac bo toc chung quanh cung ton vua Đuong lam Thien Kha han va cung gui su đen the hien than phuc Nha Đuong. Nha Đuong tren danh nghia thiet lap 7 đon đong quan va 6 huyen tren lanh tho Tiet Dien Đa. Hoi Cot Kha han ngoai mat than phuc Nha Đuong nhung luon muon đanh chiem vung đat nay. Tuy nhien ong ta bi am sat nam 648, va nguoi Hoi Cot khong co am muu co to chuc nao vao vung đat nay cho đen khoang 1 the ky sau.


 Voi Khiet Đan va Kho Mac He  Nam 648, Thai Tong đat ra Tung Mac đo đoc phu o vung đat cua nguoi Khiet Đan cu tru. Kha han Khiet Đan la Ly Quat Ca (窟哥) nham chuc đo đoc đong thoi đuoc Thai Tong ban cho ho Ly, goi la Ly Quat Ca (李窟哥). Thu linh bo toc Kho Mac He (Kumo Xi) phia tay nam toc Khiet Đan cung đuoc Thai Tong ban cho ho Ly.


Nghi van sua su Theo Tu tri thong giam cuon 196 va 197, Đuong Thai Tong đa nhieu lan yeu cau xem va sua quoc su. Do vay cac nha nghien cuu lich su hien đai co y đat ra nghi van ve su trung thuc cua cac tai lieu su hoc viet ve Đuong Thai Tong noi rieng va viet ve thoi ky nay noi chung, đac biet la đoan su viet ve Ly Kien Thanh, su bien Huyen Vu mon va cuoc xam luoc Cao Cau Ly.


Cuoi đoi Gan cuoi đoi, Thai Tong phai thay canh chinh con trai la Thai tu Ly Thua Can lam phan, muon giet ong đe cuop ngoi. Ly Thua Can von khong chiu hoc hanh, chi thich song leu long, dung leu trong vuon cam, cung voi mot bon luu manh cuop boc dan chung đem ve nhau nhet, hat nhung bai hat Ho. Nhieu đai than khuyen Thai tong truat ngoi Thai tu ma đua nguoi con khac len, nhung ong so cac con se dam vao vet xe đo cua chinh minh nen khong nghe theo, cu giu đung ton phap nha Chu, chi con ca cua dong vo chinh moi đuoc noi ngoi.
Sau Ly Thua Can nghe loi ban xui giuc, am muu giet cha đe cuop ngoi đe mau đuoc song theo y minh. Am muu bi lo, nhung Thai Tong khong no giet, chi đay đi Tu Xuyen, nam sau Ly Thua Can chet tai đo. Con nhung ke xui giuc Thai tu đeu bi hanh quyet, trong đo co Hau Quan Tap. Te vuong Ly Huu sau đo cung lam phan, nhung lan nay thi ong ep con phai uong thuoc đoc chet. Nguy vuong Ly Thai thay cac ke đich tiem nang cua minh ke chet ke bi biem, ben uy hiep nguoi em cung me la Ly Tri (Đuong Cao Tong sau nay) khong đuoc tranh ngai vang voi minh. Thai Tong so Ly Thai len ngoi se ha đoc thu voi cac anh em minh nen biem Thai lam thu dan.
Nhung nam cuoi đoi, tu dung ong tro nen cuong tin, me muoi vao tac dung cua đan duoc voi khat khao truong sinh bat tu. Khi suc khoe suy kiet thay vi chua tri lai mu quang tin vao loi cac phuong si che đan duoc bang kim thach voi mong muon se truong sinh bat lao.
Đau tien, ong uong đon duoc cua cac phuong si trong nuoc nhung mai khong thay co hieu qua nen cho rang trinh đo cua cac phuong si trong nuoc kem nen cu nguoi đi khap noi kiem tim cao nhan. Nam Trinh Quan thu 22, đai than Vuong Huyen Sach co tien cu mot vi hoa thuong An Đo ten la Na La Di Sa Ba co the đap ung đuoc giac mo truong sinh bat tu cua Ly The Dan.
Vi hoa thuong nay tu tang boc ban than minh đa 200 tuoi, chuyen nghien cuu cac thuat truong sinh bat tu va đam bao rang chi can dung đan duoc cua ong ta chac chan se truong sinh bat lao, tham chi ban ngay co the thanh tien bay đuoc len thien khong. Nhung loi hao huyen đay phi ly ay khong ngo lai khien Ly The Dan rat tin va sap xep cho ong ta o trong mot dich quan vo cung xa hoa. Hang ngay đuoc an son hao hai vi va luon co mot đam nguoi theo sau phuc dich. Cuoc song khong khac gi đe vuong. Chinh thu đan duoc rom cua vi hoa thuong nay đa cuop đi mang song cua Ly The Dan.
Nam 649, Đuong Thai Tong bang ha, huong tho 51 tuoi, đuoc truy ton mieu hieu la Thai Tong (太宗), thuy hieu la Van Hoang đe (文皇帝), an tang tai Chieu lang. Ve sau cac vi Hoang đe hau due cua ong dang them thuy hieu đay đu thanh Van Vu Đai Thanh Đai Quang Hieu Hoang đe (文武大聖大廣孝皇帝).
Sau nay, Thai tu Ly Tri len ke vi, tuc la Đuong Cao Tong.


Đanh gia = Ve quan su =

Ve quan su, ngay tu thoi con tre, Ly The Dan đa to ra la mot dung tuong. Ong lap ra Huyen Giap binh (đoi ki binh giap đen), ca nguoi va ngua đuoc trang bi ao giap hang nang mau đen, đuoc phong ho tot, luc tan cong lon, la đoi quan chu luc trong cac cuoc tan cong da chien. Theo “Tu tri thong giam”, Tu Ma Quang viet: “Tan vuong Ly The Dan đa chon ra hon 1.000 binh linh ky binh, va tat ca đeu mac đong phuc ao giap đen. Ong chia quan thanh cac canh quan ben trai va canh quan ben phai, đe cho Tan Thuc Bao, Trinh Giao Kim, va Uat Tri Kinh Đuc thong linh đoi quan. Trong moi tran chien, Ly The Dan đeu mac ao giap đen va thong linh đoi quan tien phong đe tan cong ke thu. Khi đoi quan đa tan cong thi khong mot ke thu nao co the ngan can đuoc. Vi the, ke thu rat so no”. Moi binh si trong đoi ki binh giap sat đen đeu phai rat thien chien, đuoc lua chon tu ca nhan noi bat tai cac đon vi. Suc manh tong hop cua 1.000 ki binh giap đen co the chong lai đuoc quan đich đong hon gap 10 lan. Ly The Dan đa cung đoi ki binh ao giap đen cua minh đa chien đau rat dung manh, lap nhieu chien tich lon. Trong tran Ho Lao, Ly The Dan đa thong linh 3.000 linh ky binh truc tiep tan cong đoi phuong, cuoi cung đanh bai Đau Kien Đuc khi ay co hon 100.000 binh linh, đong thoi bat giu hon 50.000 quan. 
Sau khi nha Tuy sup đo, cac the luc quan phiet cat cu noi len rat nhieu, Trung Hoa chia cat thanh nhieu khu vuc. Nha Đuong tu khi lap quoc toi khi tieu diet het cac the luc cat cu, thong nhat toan Trung Hoa chi mat khoang 10 nam, ket thuc chien tranh nhanh chong hon cac trieu đai khac, mot phan lon la do cong lao chinh chien cua Ly The Dan.
Sau khi len ngoi, Thai Tong van nhieu lan truc tiep cam quan đi khap bon phuong, đanh Đot Quyet, binh đinh Tiet Dien Đa, đanh Cao Ly, hang phuc Tho Phien, dep Hoi Hot, khien uy danh trieu Đuong vang khap bon phuong. Vua Thai Tong đuoc nhieu nuoc vung Trung A ton la “Thien Kha Han”, tro thanh mot ong vua tam co quoc te luc đo.


= Ve chinh tri =
Đuong Thai Tong la nguoi thong minh tai tri, xay dung nhung nen tang vung chac cho đat nuoc, chinh vi vay ma trieu đai Nha Đuong đuoc xem la thoi ki hung thinh nhat trong lich su phong kien Trung Hoa. Ong la nguoi đa truc tiep chung kien su diet vong cua nha Tuy, cho nen thuong xuyen lay Tuy Dang Đe lam tam guong khuyen minh. Vi the ong chu y trong viec cai tri, lua chon nguoi hien tai, biet nghe loi can gian. Ong tung noi: "Phep lam vua la phai bao ton dan truoc nhat, neu hai dan đe nuoi minh thi giong nhu cat thit đui minh len bung, bung tuy no đay nhung nguoi se chet"
Thai Tong kheo dung nguoi, tuy theo so truong cua tung nguoi ma giao trong trach, tuyen chon nguoi hien tai phuc vu viec nuoc nhu Phong Huyen Linh, Đo Nhu Hoi, Nguy Trung, Ly Tinh, Ly Tich, Tan Quynh, Uy Tri Kinh Đuc... Ong biet dung nguoi tai đuc, biet nghe loi can gian chan thanh, quy trong va đoi đai het long voi ke si, do đo ma nhan tai quy tu, chinh sach ro rang, the luc đat nuoc them hung manh. Su sach goi giai đoan nay la "Trinh Quan chi tri" (Thoi thinh tri vao nien đai Trinh Quan).
Thai Tong muon tim hieu nguyen nhan thanh bai cua bac đe vuong đoi truoc, nen đa đac biet moi Nguy Trung, Ngu The Nam, Chu Luong va Đuc Ngon giai thich, tap hop nguyen nhan hung suy cua cac trieu đai tu đo hoc hoi kinh nghiem. Ho can cu vao chieu lenh cua Thai Tong ma bien soan lich su Trung Hoa, tham khao Luc kinh, Tu su, va Tinh yeu cua bach gia chu tu, gom hon 14.000 bo, trong đo co 89.000 cuon sach co, bien tap thanh sach vao nam Trinh Quan thu 5 (631), va đat ten cuon sach la: "Quan thu tri yeu". Noi dung chu yeu la phuong phap chi đao va ly luan quan trong trong van đe tri quoc, tap hop tri hue, phuong phap chi đao, hieu qua va kinh nghiem tri quoc cua co nhan qua hang ngan nam. "Đe ai ky thu bac nhi yeu" co viet: “Lich su khien ta hoc theo ma khong nghi ngo viec ma co nhan đa lam, cong lao qua la qua lon!”
Ve kinh te, Thai Tong đac biet chu trong đen san xuat nong nghiep, thuc hanh che đo quan đien va che đo to thue, “han che xa xi, giam lang phi, giam lao dich, to thue” khien cho nhan dan đuoc an cu lac nghiep. Ve mat van hoa, ong ra suc khuyen khich hoc thuat, to chuc cho cac van si viet kinh sach va viet su; o Truong An lap Quoc tu giam, con em cac nuoc chu hau đen hoc tap. 
Trinh Quan chinh yeu - Chinh the đe nhi cua Ngo Hach chep ve su thinh tri nhung nam Thai Tong cai tri nhu sau:

Quan lai thanh liem trong trieu đa tu nhien uoc che vuong cong, hau due quy toc, hoang than quoc thich, đai toc phu hao, đeu biet on va phuc tung theo uy nghiem cua bac quan chu, khong dam coi thuong vuong phap quay nhieu dan chung. Khach thuong gia co the yen tam ngu ngoai troi vung đong noi; ke trom va cuong đao khong thay xuat hien, nha nguc thuong đe trong, trau ngua đau đau cung co, cua nha khong can khoa. May nam lien tuc, ngu coc đuoc mua, mot đau gao gia chi 3 đen 4 đong. Khach lu hanh tu kinh thanh đi toi vung ngoai o Ngu Linh, đi qua Son Di Đong toi vung Đong Hai, khong can mang theo luong kho, tren đuong đi đeu đuoc cung ung. Tien vao thon Lac cua Son Di Đong, nhung gi ma lu khach trai nghiem đeu la le gap mat, khi roi đi con đuoc tang qua. Đay qua la canh tuong kho tin tu xua toi nay
Bo su Cuu Đuong thu đanh gia rang: “Su than noi: Than thay Van Hoang đe phat tich rat nhieu đieu ky la, thong minh Than vu. Su dung nguoi, vat vo tu, khong be đang, nguoi co chi đeu đuoc su dung het tai nang… Nghe loi can gian quyet đoan chang nghi hoac, theo viec thien tu nhien mau le, ngan nam ca ngoi, chi co duy nhat mot nguoi (Đuong Thai Tong) ma thoi”. 
Bo su Tan Đuong thu co khen Thai Tong la: “Quan chu co the te the an dan giong nhu Thai Tong đay that kho co nguoi thu hai! Ha Vu co thien ha, truyen 16 đoi quan vuong, nhung chi Thieu Khang co cong nghiep phuc hung vuong trieu. Thanh Thang nha Thuong co thien ha, truyen đen 28 đoi quan vuong, nguoi hung thinh nhat trong đo, chi co ba nguoi hieu xung “tam tong” (Thai Giap, Vo Đinh, To At). Chu Vu Vuong co đuoc thien ha, truyen vi 36 đoi quan vuong, ngoai van tri cua Thanh Vuong, Khang Vuong va vo cong cua Tuyen Vuong ra, con nhung quan chu khac đeu khong đang khen ngoi". 
Vua Minh Hien Tong viet: "Tu thoi Tam Đai ve sau, cong lao cai tri khong đau thinh bang Nha Đuong, ma trong 300 nam trieu Đuong, khong đau thinh bang thoi Trinh Quan (Đuong Thai Tong)". "Lam viec giup đoi yen dan, thanh su ruc ro la thuong, co ho chang luc nao bang đuoc, co long quy thuong, sua minh ma chinh lai cai long tu lay lam then voi đao cua Nhi Đe Tam Vuong, khong vi nao thanh that vay. Noi đen nhung bac phat trien co nghiep, đang chi co đay la đinh cao roi vay".


Đai tuong niem Sau khi đa cung co quyen luc Nha Đuong, Thai Tong cho lay sau khoi đa lon khac hinh sau con chien ma quy cua minh, đuoc goi la "Chieu lang luc tuan". Sau con ngua nay đa theo Thai Tong vao sinh ra tu, nhieu phen cuu mang ong tren chien truong nen khi chet ong cung muon chung "theo bao ve ta huu" mo phan cua ong. Thai Tong con lam tho mieu ta lai cac con ngua quy va cho khac vao đa. Cong trinh thuc hien tu nam 636, đen nam 649 thi hoan thanh, đuoc cho la "tieu bieu cho ve đep cua cac tac pham đieu khac đau thoi Đuong, nhung hinh anh vua thuc te vua manh me, đuoc tao ra tu su đon gian nhung lao luyen cua cac nghe nhan đieu khac".
Sau khi Thai Tong mat, cac buc tuong đuoc đat o hai phia đong tay tai cua bac cua Chieu Lang. Cac buc tuong con nam đo, mai đen đau the ky XX moi đuoc doi ve Tay An va sau đo đuoc ban đau gia tu thien cho bao tang Penn o Philadelphia vao nam 1921.


Trong tieu thuyet va đien anh Trong cac bo tieu thuyet Thuyet Đuong va Tuy Đuong dien nghia, Ly The Dan đuoc mieu ta la chan menh thien tu, du co gap kho khan nguy hiem cung co than linh bao ve, ve sau thu phuc het hao kiet trong thien ha ma đanh ha đuoc giang son cho Đai Đuong.
Ly The Dan la mot trong nhung nhan vat quan trong trong tieu thuyet Đai Đuong Song Long truyen cua Hoang Dich. Trong truyen ong nhan đuoc su giup đo cua hai nhan vat chinh la Khau Trong va Tu Tu Lang ma đanh dep đuoc thien ha va vuot qua đuoc nguoi anh trai minh la Ly Kien Thanh trong Su bien Huyen Vu mon ma len ngoi hoang đe, thong nhat Trung Hoa.
Ong cung la nhan vat phu trong bo truyen Tay du ky noi tieng.
Ngoai ra, Ly The Dan con la nhan vat chinh trong bo truyen tranh Thien tu truyen ky cua Hoang Ngoc Lang. Đay la bo truyen tranh hu cau nhieu phan noi ve su thanh lap cua cac trieu đai trong lich su Trung Quoc va nhan vat chinh trong truyen thuong la cac vi vua khai quoc. Phan truyen cua Ly The Dan la phan thu tu ten la Đai Đuong Uy Long, 3 phan truyen truoc noi ve Chu Vu Vuong Co Phat, Tan Thuy Hoang Doanh Chinh va Han Cao To Luu Bang. Trong truyen, Ly The Dan tim đuoc Thien Kiem (bau vat chi danh cho cac vi Chan menh Thien tu), hoc đuoc 4 chieu trong mon than cong tuyet the la Nhu Lai Than Chuong. Trong Su bien Huyen Vu mon, Ly The Dan dung vo cong đanh bai đuoc anh trai la Ly Kien Thanh (hoc đuoc Thien Yeu Đo Than Phap) va em trai la Ly Nguyen Cat (hoc đuoc Thien Ma cong).
Hinh tuong anh vu va trieu đai Trinh Quan thinh tri cua Ly The Dan con la chu đe cho nhieu bo phim truyen hinh nhu: Trinh Quan truong ca (2006), Tuy Đuong anh hung (2012-2015),...


Gia quyen Cha: Đuong Cao To Ly Uyen.
Me: Thai Muc Than Thuan Thanh Hoang hau Đau thi (太穆神順聖皇后 窦氏, 569 - 613), con gai Đau Nghi (窦毅) va Tuong Duong Cong chua (襄阳公主), chau ngoai cua Vu Van Thai. Đau thi la nguyen phoi chinh that cua Cao To, lai qua đoi truoc khi Cao To len ngoi nen thuy hieu đeu do đoi sau truy tang.


= Hau phi =
Hoang hau:
Van Đuc Thuan Thanh hoang hau Truong Ton thi (文德順聖皇后长孙氏, 601 - 636), la nguyen phoi chinh that cua Thai Tong, con gai Huu Kieu Ve Tuong quan nha Tuy la Truong Ton Thinh (长孙晟) va Chinh that ho Cao. Cao phu nhan von xuat than Hoang toc Bac Te, la chau noi cua Thanh Ha Vuong Cao Nhac (高岳), con gai cua Lac An Vuong Cao Kinh Đuc (高敬德). Anh trai Truong Ton thi la đai than Truong Ton Vo Ky. Ba sinh tong cong 7 nguoi con, gom Hang Son Man vuong Ly Thua Can, Boc Cung vuong Ly Thai, Cao Tong Ly Tri, Truong Lac cong chua, Thanh Duong cong chua, Tan Duong cong chua va Tan Thanh cong chua.
Phi:
Quy phi Vi thi (貴妃韋氏, 597 - 665), ten that Vi Khue (韋珪), bieu tu Trach (泽), nguoi huyen Đo Lang đat Kinh Trieu, la chau gai cua Bac Chu Thai pho Vi Hieu Khoan, con gai cua Vi Vien Thanh (韦圆成) va chinh that Duong phu nhan. Trong hai sach Đuong thu đeu khong co truyen cua ba, hanh trang cua ba ve sau chi đuoc viet qua bia mo cua ba va trong mo bia cua A Su Na Trung (阿史那忠). Theo đo, Vi thi truoc tung ha gia lay Ly Hieu Man (李孝珉), con trai cua Ho bo Thuong thu nha Tuy la Ly Tu Hung (李子雄), sinh mot con gai. Sau khi ca nha ho Ly bi diet, Vi Khue lien thanh thiep cua Thai Tong. Nam Vu Đuc thu 7 (624), Vi Khue sinh ra con gai ten Ly Manh Khuong. Nam thu 9 (626), Thai Tong đang co, sang nam sau, tuc Trinh Quan nguyen nien (627), Thai Tong lien phong Vi Khue lam Quy phi, Manh Khuong đuoc phong Lam Xuyen cong chua, con con gai rieng cua Quy phi voi Ly Hieu Man đuoc phong lam Đinh Tuong Huyen chua, lay than phan Tong that nu ha gia A Su Na Trung. Nam thu 2 (628), Vi Quy phi sinh ha Ky vuong Ly Than. Khi Đuong Cao Tong Ly Tri len ngoi, Vi Quy phi do sinh ha Ky vuong nen đuoc đoi goi lam Ky Quoc Thai phi (紀國太妃). Nam Lan Đuc thu 2 (665), khi tuy hau Cao Tong va Vo Tac Thien len Thai Son phong thien, Vi Thai phi qua đoi o huyen Ha Nam, đuoc boi tang o Chieu lang.
Quy phi Duong thi (貴妃杨氏), khong ro xuat than. Co sach noi ba la con gai cua Duong Huyen Tuong (杨玄奖) - Truong tu cua Duong To, nhung khong co khao chung. Ba chi đuoc biet đen vi sinh ra Trieu vuong Ly Phuc (李福) - con trai thu 13 cua Đuong Thai Tong, thoi Cao Tong đuoc phong lam Trieu Quoc Thai phi (趙國太妃), khi qua đoi thi đuoc boi tang tai Chieu lang. Ca hai sach Đuong thu đeu goi ba la "Duong phi", khong ro phong hieu khi con song, vi khi đo phong hieu "Quy phi" la cua Vi Khue, khong ro phong hieu "Quy phi" cua Duong phi đuoc xac nhan tu luc nao, bia mo cua Trieu vuong la tai lieu duy nhat đe cap danh xung "Quy phi" cua ba, co le la mot dang phong tang sau khi qua đoi.
Đuc phi Yen thi (德妃燕氏, 609 - 671), xuat than the toc ho Yen tai huyen Xuong Binh, Trac quan. Chau noi cua U chau Tong quan nha Tuy la Yen Vinh (燕荣), con gai Yen Bao Tho (燕宝寿) va Duong phu nhan. Ba co nguoi anh trai la Thu su cua Ngac Chau va Van Chau, tuoc Xuong Binh Quan cong Yen Kinh Tu (燕敬嗣). Duong phu nhan xuat than Hoang toc nha Tuy, la con gai thu 3 cua Duong Hung (杨雄). Khi Yen thi đuoc khoang 13 tuoi, nuc tieng hien đuc, nen khoang nam Vu Đuc thu 4 (621) đuoc nap cho Ly The Dan lam thiep, khi đo ong con la Tan vuong. Nam Trinh Quan nguyen nien (627), Yen thi đuoc phong "Hien phi", cung nam sinh Hoang bat tu Viet vuong Ly Trinh. Khong lau sau, ba sinh ra Hoang thap nhat tu Ly Hieu (李囂) nhung Hoang tu chet non vao nam Trinh Quan thu 6 (632), nen truy phong Giang Thuong vuong. Nam Trinh Quan thu 18 (644), Yen thi lai đuoc tan phong "Đuc phi". Luc ay, Yen thi co quan he ho hang voi 3 phi tan khac cua Đuong Thai Tong la Sao Vuong phi Duong thi, Duong Tiep du va Tai nhan Vo Mi. Ngoai to phu Duong Đat cua Vo Mi la em trai cua Quan vuong. Thoi Đuong Cao Tong, Yen Đuc phi đuoc ton lam Viet Quoc Thai phi (越國太妃), cung con la Viet vuong Trinh doi đen song o phong quoc. Nam Can Phong nguyen nien (666), Yen phi hau Cao Tong va Vo hau len Thai Son, đam nhan te Chung hien. Đen nam Ham Hanh thu 2 (671), Yen phi qua đoi o Trinh Chau (nay thuoc khu vuc Ha Nam, Trung Quoc), tho 63 tuoi. Ba đuoc phu tang vao Chieu lang.
Hien phi Tu thi (賢妃徐氏, 627 - 650), ten that Tu Hue (徐惠), nguoi Ho chau, xuat than gia toc co tieng thi thu. Ba la con gai Tu Hieu Đuc (徐孝德), chi gai cua Thu su Tu Te Đam (徐齐聃), ba con co va mot em gai, ve sau la Tiep du cua Đuong Cao Tong. Trong lich su ghi lai, Tu thi la tai nu noi danh đuong thoi, tro thanh mot trong nhung Phi tan đuoc sung ai bac nhat nhung nam cuoi đoi Thai Tong, nhap cung lam Tai nhan roi dan phong đen bac "Sung dung" (充容). Mat it lau sau khi Thai Tong bang ha, đuoc truy tang "Hien phi" va an tang tai Chieu lang. Ba la phi tan duy nhat cua Đuong Thai Tong co truyen rieng trong phan "Hau phi truyen" cua hai sach Đuong thu.
Hien phi Trinh thi (贤妃郑氏) , khong ro thong tin. Du lieu duy nhat ghi ve ba la 《 Đuong hoi yeu 》(唐会要) , khong co con cai. Trong danh sach chon cat tai Chieu lang , ba xep truoc Tu Hien phi , sau Vi Quy phi , Duong Quy phi va Yen Đuc phi. Co the la「"Hien phi Tu thi, Tai nhan Trinh thi"」, boi vi ngay sau Trinh thi la Tu Hue nhung lai chi la "Tai nhan", hoan toan khong khop voi lich su.
Phi Duong thi (妃杨氏), con gai cua Tuy Dang Đe Duong Quang, em ho cua Thai Tong,sinh ra Ngo vuong Ly Khac - con trai thu 3 cua Đuong Thai Tong; va Thuc Đieu vuong Ly Am (李愔) - con trai thu 6 cua Đuong Thai Tong. Đuong thoi, ca hai sach Đuong thu đeu khong ghi ro hanh trang cua ba, sinh mau la ai. Nam Đai Nghiep thu 14 (618), Tuy Dang Đe bi giet o Giang Đo, va can cu theo nam sinh cua Ngo vuong Khac (nam 619, tuc Vu Đuc nam thu 2), Duong thi tro thanh phi tan cua Đuong Thai Tong trong thoi gian truoc đo vai nam. Nam Vu Đuc thu 9 (626), Đuong Thai Tong đang co. Can cu vao viec Duong thi ve sau đuoc goi la "Phi", thi han ba đa đat đuoc vi tri trong Tu phi, nhung ca hai sach Đuong thu nay lai khong ro danh hieu. Khi đo "Quy phi" la Vi Khue va "Hien phi" la Yen thi con đang tai vi, nen danh hieu cua ba nhieu kha nang la "Thuc phi" hoac "Đuc phi", tuy nhien đieu nay khong co xac minh, co kha nang ba chi nhan đai ngo la hang Phi ma khong co danh xung chinh thuc. Khong ro hanh trang cua Duong phi sau đo the nao. Chi biet ve sau, ba cung đuoc phu tang vao Chieu lang.
Phi Am thi (妃陰氏), nguoi Vu Uy thuoc Luong Chau, sinh ra Te vuong Ly Huu (李祐) - con trai thu 5 cua Đuong Thai Tong. Ba la chau noi cua khai quoc cong than nha Tuy la Am Tho (陰壽), con gai Am The Su (陰世師). Nam Đai Nghiep thu 13 (617), Đuong Cao To Ly Uyen khoi nghia chong nha Tuy tai Thai Nguyen, Am The Su trung thanh voi nha Tuy, đe đap tra đa sat hai Ly Tri Van (李智云) - con trai thu 5 cua Đuong Cao To, pha huy nhieu mo phan cua ho Ly. Sau nay nha ho Am bi tru sat, chi con lai Am thi va anh trai la Am Hoang Tri (阴弘智). Theo nhu bieu hien, Am thi đuoc Thai Tong nap lam thiep tu truoc khi ong len ngoi. Khoang đau nam Vu Đuc (618 hoac 619), Am thi đa sinh ra Ly Huu. Sau khi Ly The Dan đang co, ba đuoc phong "Phi", khong ro danh hieu, nhung do khi đo "Quy phi" la Vi Khue va "Hien phi" la Yen thi con đang tai vi, nen danh hieu cua ba nhieu kha nang la "Thuc phi" hay "Đuc phi", nhung cung khong loai tru kha nang ba cung giong nhu Duong phi: chi co đai ngo hang Phi ma khong co danh xung. Nam Trinh Quan thu 17 (643), con trai la Te vuong Huu mac toi muu phan, hua theo cau la Hoang Tri gay loan. Khong lau sau, Ly Huu bi giai ve Truong An, ban chet. Sach su khong ghi them hanh trang va so phan ve sau cua ba. Ba đuoc tang tai Chieu lang, nhung mo đuoc ghi Am tan mo (陰嬪墓), co le la vi bi con trai lien luy ma bi giang tuoc.
Tan:
Chieu nghi Vi thi (昭仪韋氏, 607 - 656), ten that la Ni Tu (尼子), con gai Vi Khuong Ba (韦匡伯), em ho cua Quy phi Vi Khue , hau due quy toc Bac Chu. Vi thi đuoc Thai Tong nap lam thiep tu truoc khi ong len ngoi, ban đau so phong Chieu dung (昭容) sau thang Chieu nghi (昭仪). Co em gai la Vi Đan Đac (韋檀特) , sau ha gia con trai thu nam cua Duong Chanh Ban (楊政本) xuat than si toc Hoang Nong Duong thi.
Chieu nghi Mo thi (昭儀某氏, 601 - 682), khong ro danh tinh, an tang tai Chieu lang. Hien tai chi con mot bai bia mo, chu "Mo" trong Han ngu co nghia la "khong ro rang", y noi vi Chieu nghi nay khong ro ho gi, tu đay tro xuong khi ghi "Mo" thi đeu cung y nghia nay.
Ha tan Mo thi (下嫔某氏), sinh ra Du Chuong cong chua.
Ngu the:
Tiep du Mo thi (婕妤某氏), khong ro danh tinh, an tang tai Chieu lang. Hien tai chi con mot bai bia mo.
Tiep du Duong thi (婕妤楊氏), con gai thu ba cua Duong Cung Đao (楊恭道), khong ro noi tang.
My nhan Tieu thi (美人蕭氏), con gai Tieu Thuoc (蕭鑠), khong ro noi tang.
Tai nhan Thoi thi (才人崔氏), con gai cua Thoi Hoanh Đao (崔宏道), khong ro noi tang.
Tai nhan Tieu thi (才人 蕭氏), con gai Tieu Khanh (蕭鏗), khong ro noi tang.
Tai nhan Vo Mi, con gai Vo Si Hoach. Vao cung lam Tai nhan, sau khi Thai Tong qua đoi thi ra Cam Nghiep tu, roi lai quay ve lam Chieu nghi cua Đuong Cao Tong Ly Tri.Sau khi Đuong Cao Tong Ly Tri qua đoi roi chiem quyen hanh,lap ra nha Vo Chu
Nu quan va Cung nhan:
Tam pham Cung nhan Chu thi (三品宮人周氏), boi tang Chieu lang.
Tam pham Vong cung Kim thi (三品亡宮金氏; 625 - 688), boi tang Chieu lang.
Vong cung Ngu pham Mo thi (亡宮五品某氏; ? - 657), boi tang Chieu lang.
Tam pham Vong ni Mo thi (三品亡尼某氏), xuat gia lam ni su, boi tang Chieu lang.
That pham Đien đang (七品典燈), boi tang Chieu lang.
Nhan tinh khong co danh phan:
Sao Lat vuong phi Duong thi (巢剌王妃楊氏), vo cua Sao Lat vuong (nguyen la Te vuong) Ly Nguyen Cat. Sinh ra Tao Cung vuong Ly Minh. Đuoc Thai Tong sung ai , toan lap lam Hoang hau nhung bi quan than ngan can , khong ro co đuoc ban danh vi hay khong.
Đao nhan Cao Hue Thong (高惠通; 597 - 626), nguoi Bot Hai, chau gai cua Cao Thanh Tinh (高成并), con gai cua Cao The Đat (高世达) thoi nha Tuy.
Đao nhan Đao Dieu Lien (刀妙琏 , 589 - 625) , nguoi Bot Hai , xuat than quy toc nha Luong , con gai Thai thu Đieu Lang (刁稜). Ban đau đuoc Tuy Duong Đe trieu vao cung , so phong Tai nhan (才人) , hai nam sau tan Tiep du (婕妤) , sau khi Tuy bi diet thi sung vao phu Ly The Dan , mat do bao benh.
Duong thi (杨氏) , con gai Duong Huyen Tuong (杨玄奖) , xuat than quy toc nha Tuy. Khong ro Duong thi voi Duong Quy phi co phai cung mot nguoi hay khong.
Vuong thi (王氏), sinh Tuong vuong Ly Uan, khong ro truyen, chi biet sinh ra Ly Uan.
Cung nhan khong ro ho, von la thiep cua Lu Giang vuong Ly Vien.


= Hoang tu =
Thuong Son Quan vuong → Trung Son Quan vuong → Hoang thai tu Ly Thua Can (李承乾; 619 - 645), me la Van Đuc hoang hau. Nam 644, do mac toi muu phan ma bi phe lam thu dan, sau khi mat đuoc khoi phuc lai lam Thuong Son Man Vuong (恆山愍王).
So vuong Ly Khoan [楚王李寬; 619 - 620], me khong ro, mat som.
Truong Sa Quan vuong → Han Trung Quan vuong → Thuc vuong → Ngo vuong Ly Khac (吳王李恪; 619 - 653), me la Duong phi, con gai Tuy Dang đe. Bi ket toi tao phan, phe lam thu dan. Ve sau đuoc tang lam Uat Lam Quan vuong (鬱林郡王).
Nghi Đo Quan vuong → Ve vuong → Viet vuong → Nguy vuong Ly Thai [魏王李泰; 620 - 652], me la Van Đuc Hoang hau. Sau bi giang lam Đong Lai Quan vuong (東來郡王), roi Thuan Duong Quan vuong (順陽郡王). Khi chet truy tang lam Boc Cung vuong (濮恭王). Chinh phi la Vuong phi Duong thi , ten that Duong Uyen (阎婉) , con gai đai than Duong Lap Đuc (閻立德) , co hai con trai.
Nghi Duong Quan vuong → So Vuong → Yen vuong → Te vuong Ly Huu [齊王李祐; ? - 643], me la Am phi, sau mac toi bi phe lam thu dan. Chinh that la Phe vuong phi Vi thi , con gai Thai thuong khanh Khai Phong phu Vi Đinh (韦挺) , khong con.
Luong Vuong → Thuc vuong Ly Am [蜀王李愔; ? - 667], me la Duong Phi. Bi cho la cung Ngo Vuong Ly Khac muu phan nghich nen bi biem lam thu dan. Sau truy tang lam Phu Lang Quan vuong (涪陵郡王), roi Thuc Đieu vuong (蜀悼王). Co ba trai mot gai.
Đam vuong → Tuong vuong Ly Uan [蔣王李惲; ? - 674], me la Vuong Cung nhan. Co chinh that la Vuong phi Nguyen thi (元氏 , ? - 656) , ke that Ha Lan thi (贺兰氏) , thiep that Ton thi , ten that Ton Phap Trung (孙法澄 , 640 - 729) , con gai Đong Chau phung duc Ton Đong (孙同). Co 16 con trai.
Han vuong → Nguyen vuong → Viet Kinh vuong Ly Trinh [越敬王李貞; 627 - 688], me la Yen Đuc phi. Sau phan Vo Tac Thien, thua tran bi chet, bi Vo Tac Thien đoi ho Huy (虺氏), đen nien hieu Than Long đuoc phuc hoi quan tuoc. Chinh that Mo thi (某氏 , ? - 688) , co sau trai hai gai.
Tan vuong → Hoang thai tu → Đuong Cao Tong Ly Tri, me la Van Đuc Hoang hau.
Than vuong → Ky vuong Ly Than [紀王李慎; 628 - 689], me la Vi Quy phi. Vi ly do Viet vuong Ly Trinh co su, bi Vo hau đoi ho 「Huy」, đen nien hieu Than Long đuoc phuc hoi quan tuoc. Co chinh that la Luc thi (陆氏 , 631 - 665) , chau gai Ich Chau Đai đo đoc Luc Lap To (陆立素) , co 11 con trai va ba con gai.
Giang Thuong vuong Ly Hieu [江殤王李囂; ? - 633], me la Yen Đuc phi, mat som.
Đai vuong Ly Gian [代王李簡; ? - 632], me khong ro, chet som.
Trieu vuong Ly Phuc [趙王李福; 635 - 670], me la Duong Quy phi. Co chinh that la Vuong phi Vu Van thi , tu Pho Minh (普明 , ? - 660) , con gai Vu Van Si Cap , khong con , nhan chau cua Tuong vuong Ly Uan la Ly Tu Thuan (李思順) lam con thua tu.
Tao Cung vuong Ly Minh [曹恭王李明], me nguyen la vo cua Ly Nguyen Cat, tuc Sao Vuong phi Duong thi. Co chinh that la Vuong phi Nguyen thi (王妃元氏) , co nam con trai.


= Hoang nu =
Đuong Thai Tong co 21 con gai:

Tuong Thanh cong chua (襄城公主; ? - 651), lay Tieu Due (蕭銳), sau lai lay Khuong Gian (姜簡).
Nhu Nam cong chua (汝南公主), chet som.
Nam Binh cong chua (南平公主; ? - 650), lay Vuong Kinh Truc (王敬直), sau lai lay Luu Huyen Y (劉玄意).
Toai An cong chua (遂安公主), lay Đau Quy (竇逵), sau lai lay Vuong Đai Le (王大禮).
Truong Lac cong chua (長樂公主; 621 - 643), ten goi Ly Le Chat (李麗質), me la Van Đuc Hoang hau, lay Truong Ton Xung (長孫沖) - chau trai cua Van Đuc Hoang hau tuc co quan he anh em ho.
Du Chuong cong chua (豫章公主), lay Đuong Nghia Đuc (唐義識).
Ba Lang cong chua (巴陵公主; ? - 653), lay Sai Lenh Vu (柴令武), sau bi ep tu sat, truy phong lam Ti Canh cong chua (比景公主).
Đuc Lang cong chua (德陵公主), lay Su Nhan Bieu (史仁表).
Đong Duong cong chua (東陽公主), lay Cao Ly Hanh (高履行).
Lam Xuyen cong chua (臨川公主; 624 - 682)\,bieu tu Manh Khuong (孟姜), me la Vi Quy phi, lay Chu Đao Vu (周道務).
Thanh Ha cong chua (清河公主; 624 - 664), ten goi Ly Kinh (李敬), bieu tu Đuc Hien (德賢), lay Trinh Hoai Luong (程懷亮).
Lan Lang cong chua (蘭陵公主; ? - 658), ten goi Ly Thuc (李淑), bieu tu Le Trinh (麗貞), lay Đau Hoai Chiet (竇懷悊).
Tan An cong chua (晉安公主), lay Vi Tu An (韋思安), sau lai lay Duong Nhan Lo (楊仁輅).
An Khang cong chua (安康公主), lay Đoc Co Muu (獨孤謀).
Tan Hung cong chua (新興公主), lay Truong Ton Hy (長孫曦).
Thanh Duong cong chua (城陽公主), me la Van Đuc Hoang hau, lay Đo Ha (杜荷), sau lay Tiet Quan (薛瓘). Con trai la Tiet Thieu (薛紹) sau nay lay Thai Binh cong chua.
Cao Duong cong chua (高阳公主), lay Phong Di Ai (房遺愛), sau bi ep phai tu sat, truy phong lam Hop Pho cong chua (合浦公主).
Kim Son cong chua (金山公主), chet som.
Tan Duong cong chua (晉陽公主; 633 - 644), nhu danh Huy Tu (兕子), bieu tu Minh Đat (明達), me la Van Đuc Hoang hau. Mat khi len 12 tuoi.
Thuong Son cong chua (常山公主), su tich khong ro, mat khoang nam Hien Khanh.
Tan Thanh cong chua (新城公主; 634 - 663), me la Van Đuc Hoang hau, truoc lay Truong Ton Thuyen (長孫詮), sau lai lay Vi Chanh Cu (韋正矩).


Chu thich Tham khao Tu lieu tham khao Toan Đuong van quyen chinh: Thai Tong
Cuu Đuong thu: Thai Tong chu tu liet truyen
Tan Đuong thu: Thai Tong tu liet truyen
Nguyen Hien Le (1997) Su Trung Quoc, Chuong III: Thong nhat tro lai (580 – 906)


Lien ket ngoai The biographies of the sons (tieng Han phon the)