Lich su the thao co the co nien đai tu thuo con nguoi bat đau ren luyen quan đoi. The thao co the coi la phuong thuc xac đinh xem cac ca nhan co đu suc khoe va huu dung cho quan đoi hay khong. Cac mon the thao đong đoi đuoc phat trien đe ren luyen va chung to kha nang chien đau va lam viec theo nhom. Lich su the thao co the cho ta biet ve cac thay đoi xa hoi va ban chat cua the thao boi the thao co ve nhu đong vai tro trong su phat trien cac ki nang co ban cua con nguoi.


Thoi ky tien su Cac buc tranh hang đong đuoc tim thay o Lascaux, Phap đuoc cho la mo ta đong tac chay nuoc rut va đau vat vao thoi đai đo đa cu muon khoang 17.300 nam truoc. Nhung buc tranh ve hang đong khac o Tinh Bayankhongor cua Mong Co co nien đai tu thoi đo đa moi khoang nam 7000 TCN thuat lai mot tran đau vat đuoc mot đam đong xem xung quanh. Nghe thuat che tac đa thoi đai đo đa moi đuoc tim thay o Hang Nguoi boi tai Wadi Sura, gan Gilf al Kabir, Libya cho thay nhieu chung cu ve boi loi va ban cung đuoc thuc hanh vao khoang nam 6000 TCN. O Nhat Ban nguoi ta tim thay cac tranh ve hang đong tien su minh hoa mot mon the thao tuong tu sumo.


Sumer co đai Nhieu hinh thuc minh hoa cac đo vat co đai đuoc tim thay tren cac phien đa đuoc khoi phuc tu nen van minh Sumer. Mot buc tranh mo ta lai ba cap đo vat co nien đai khoang nam 3000 TCN. Mot buc tuong nho đuc đong đo (co the la đe cua mot binh hoa) đuoc tim thay tai Khafaji, Iraq mo phong lai nhung hinh nhan trong tu the tum niu nhau co nien đai khoang nam 2600 TCN. Buc tuong đuoc coi la nhung buc ve the thao đau tien va đuoc luu tru tai Bao tang quoc gia Iraq. Nguon goc cua quyen Anh cung co nguon goc Sumer co đai. Su thi Gilgamesh cho thay nhung ghi chep lich su đau tien ve the thao khi Gilgamesh tham gia vao cuoc đau vat that lung voi Enkidu. Nhung bai vi viet bang chu nem nay ghi lai truyen co nien đai tu nam 2000 TCN, tuy nhien Gilgamesh that trong lich su đuoc cho la song vao khoang nam 2800 toi 2600 TCN. Vua Sumer la Shulgi cung khoe khoang suc manh trong the thao cua ong trong nhung bai ca tu khen ngoi minh. Nhung luoi cau khac hoan toan so voi nhung luoi cau ngay nay đuoc tim thay trong cac cuoc khai quat tai Ur chi ra chung cu ve mon cau ca tai Sumer khoang nam 2600 TCN.


Ai Cap co đai Nhung vat tuong niem cac pharaon đuoc tim thay tai Beni Hasan co nien đai khoang nam 2000 TCN cho thay nhieu mon the thao nhu vat, cu ta, nhay xa, boi, rowing, bay luon, ban sung, cau ca va đien kinh, cung nhu nhieu mon bong khac, đa phat trien va đuoc quy đinh tai Ai Cap co đai. Cac mon the thao Ai Cap khac con co nem lao, nhay cao, va snooker. Buc hoa ve cac hinh nhan đau vat đuoc tim thay tai mo cua Khnumhotep va Niankhkhnum o Saqqara co nien đai khoang nam 2400 TCN.


Hy Lap co đai Nhung hinh ve minh hoa cac su kien the thao theo nghi thuc xuat hien trong nghe thuat hoi hoa Minos tai đao Crete thoi đo đong, tieu bieu la buc bich hoa mon the duc dung cu vao nam 1500 TCN theo hinh thuc la cac mon nhay qua bo (bull-leaping hay taurokathapsia va co the la ca đau bo. Nguon goc cua cac le hoi the thao Hy Lap co the bat đau tu cac tro choi tai đam ma vao thoi ky Mycenae, tu nam 1600 TCN toi khoang nam 1100 TCN. Trong truyen Iliad co nhieu chi tiet ve cac tro choi đam ma đuoc to chuc nham tuong nho nhung chien binh đa hy sinh, vi du nhu nhung buoi nham tuong nho Patroclus do Achilles to chuc. Viec tham gia the thao đuoc coi la cong viec cua gioi quy toc va giau co, nhung nguoi khong can phai lam viec tay chan. Trong truyen Odysseia, vua Odysseus cua Ithaki chung to đia vi hoang gia cua ong truoc vua Alkinoos cua Phaiakes bang cach the hien kha nang nem lao thuan thuc cua ong. Nguoi ta cung đoan rang cac mon the thao đuoc đieu hanh mot cach chinh thuc đau tien o Hy Lap khi ky Olympic đau tien đuoc ghi chep lai vao nam 776 TCN o Olympia, va keo dai toi nam 393 SCN. Cac ki đai ho đuoc to chuc cach quang 4 nam. Khoang thoi gian nay con goi la Olympiad, mot đon vi thoi gian trong bien nien su. Voi ban đau chi la mot giai chay nuoc rut, Olympic dan mo rong thanh nhieu cuoc thi chay hon, chay khong mac gi hay chay trong bo ao giap, đam boc, đau vat (Pale), pankration, đua xe ngua chien, nhay xa, phong lao, va nem đia. Trong thoi gian le hoi dien ra, mot thoa hiep Olympic đuoc đua ra nham bao đam cac van đong vien co the đi lai an toan qua cac quoc gia. Phan thuong cho nguoi chien thang la vong nguyet que. Cac su kien the thao trong thoi Hy Lap co con co Đai hoi the thao Isthmia, Đai hoi the thao Nemea, va Đai hoi the thao Pythia (hay đai hoi the thao Delphi). Cung voi cac ky Olympic con co Đai hoi the thao toan Hy Lap. Mot so đai hoi the thao khac nhu Panathenaia cua Athens, cho phep cac mon nhac kich, đoc sach va cac hinh thuc phi van đong khac vao trong chuong trinh đai hoi. Đai hoi the thao Heraia la đai hoi đau tien đuoc danh cho nu gioi khi đuoc to chuc tai Olympia vao đau the ky VI TCN.


The thao co đai tren the gioi Cac mon the thao co it nhat hon hai nghin nam ton tai co the ke toi hurling tai Ireland co đai, shinty o Scotland, harpastum (tuong tu rugby) o La Ma, xuc cuc (tuong tu bong đa) tai Trung Hoa, cung polo o Ba Tu. Mon bong Trung My bat nguon tu ba nghin nam truoc. Mon bong Pitz cua nguoi Maya đuoc cho la mon bong đau tien khi đuoc choi vao khoang nam 2500 TCN. Cac đo tao tac va cong trinh cung cho thay nguoi Trung Hoa đa tham gia vao cac hoat đong the thao tu nam 2000 TCN. The duc dung cu duong nhu la mot mon the thao pho bien o Trung Hoa co đai. Ba Tu co đai cung la noi khoi nguon cua mon cuoi ngua đau thuong  va mon the thao truyen thong zourkhaneh. Mot dung cu bang xuong đa đanh bong đuoc tim thay o Eva, Tennessee, Hoa Ky co nien đai tu nam 5000 TCN đuoc phan tich co the la mot dung cu the thao trong tro "ring and pin".


Trung co Trong it nhat la 700 nam, nhieu ngoi lang tai quan đao Anh thi đau voi nhau trong nhung tran bong het suc quyet liet, tham chi la bao luc, đien hinh la mon bong đa Shrovetide o Anh va mon caid o Ireland. Nguoc lai, mon calcio Fiorentino, o Firenze, Y, đuoc danh rieng gioi quy toc. Gioi quy toc tai chau Au cung to ra uu đai voi cac mon the thao trong vai tro nguoi bao tro cung nhu van đong vien trong cac mon đoi khang nhu đau kiem va cuoi ngua đau thuong. Đua ngua la mon the thao yeu thich đac biet cua tang lop thong tri o Anh Quoc khi Nu vuong Anne la nguoi thanh lap ra Truong đua Ascot.


The thao hien đai Mot so su gia, nhu Bernard Lewis, cho rang cac mon the thao đong đoi chung ta thuong thuc ngay nay la phat minh cua phuong Tay Thu tuong Anh John Major noi ro vao nam 1995: "Chung toi phat minh ra phan lon cac mon the thao vi đai nhat the gioi... Nuoc Anh the ky 19 la cai noi cua cach mang giai tri, thu co y nghia khong khac gi cac cuoc cach mang nong nghiep va cong nghiep ma chung toi khoi phat mot the ky truoc.
Cac mon the thao đong đoi truyen thong đuoc coi la xuat phat tu nuoc Anh va đuoc truyen ba rong rai khap cac thuoc đia cua Đe che Anh rong lon. ĐIeu nay co the coi la su coi nhe cac mon co đai nhieu nguoi choi cua chau A (nhu polo, cac hinh thuc vo thuat, va cac mon bong đa) va chau My (vi du bong vot), hay su am chi rang du cac mon nay tuy co ton tai nhung cac mon the thao đong đoi hien đai khong truc tiep bat nguon tu chung. Chu nghia thuc dan chau Au đong gop phan lon vao su truyen ba mot so mon tren khap the gioi nhu cricket (khong lien quan toi bong chay), cac loai hinh bong đa, cac dang bowling, bi-a (nhu snooker, carom va pool), khuc con cau va cac mon the thao co nguon goc tu no, mon cuoi ngua bieu dien hien đai (co nguon goc Trung Đong), va quan vot (va cac mon co nguon goc tu jeu de paume), cung nhu nhieu mon the thao mua đong, trong khi The van hoi hien đai cung đam bao tieu chuan hoa theo huong chau Au cung luc quy tac cua cac mon tuong tu tren the gioi đuoc ket hop. Bo qua nguon goc cua cac mon, cuoc cach mang cong nghiep va qua trinh san xuat hang loat tang them thoi gian ranh roi, dan toi nhieu đieu kien tham gia thi đau hoac quan sat (va ca ca cuoc vao) cac mon the thao co khan gia, giam bot su thong tri cua tang lop tren. Voi su ra đoi cua truyen thong đai chung la ket noi toan cau, su chuyen nghiep hoa tro nen thinh hanh va giup the thao pho bien hon. Su gia tang cac tieu chuan danh cho nguoi chien thang cung tao đieu kien đe ham muon gian lan troi day. Mot trong nhung hinh thuc gian lan ngay nay la su dung chat kich thich nhu steroid. Viec dung cac chat nay luon la đieu cam đoan va tu đo ra đoi cac co quan nham kiem soat cac van đong vien va đam bao tinh cong bang trong the thao.


= Tai nuoc Anh =

Khi viet ve cricket John Leach giai thich vai tro cua Thanh giao, cuoc Noi chien Anh (1642–1651), va cuoc Khoi Phuc che đo quan chu o Anh. Vao nam 1642 Quoc hoi Anh (Long Parliament) đa "cam cac nha hat, khong phu đuoc nguoi Thanh giao tan thanh. Mac du hanh đong tuong tu đuoc ap dung voi mot so mon the thao, tuy nhien co ve cricket khong nam trong so nay, ngoai tru viec cac cau thu khong đuoc pha luat ngay Sabbath". Vao nam 1660, "cuoc Khoi phuc che đo quan chu tai Anh ngay lap tuc đuoc tiep noi voi su mo cua tro lai cac nha hat va the la tat ca moi đieu luat cam đoan len cricket boi nhung nguoi Thanh giao cung đuoc bai bo." Cac đieu kien kinh te, chinh tri, xa hoi sau cuoc Khoi phuc đa khuyen khich co bac mot cach thai qua đen noi can phai co mot đao luat đuoc đe ra nam 1664. Co mot đieu chac chan la cac hoat đong co bac la mot nguon tai chinh lon cho cricket, đua ngua va quyen anh. Leach giai thich rang chinh thoi quen co bac cua nhung nguoi bao ho mon cricket đa hinh thanh nen cac đoi cricket manh trong suot the ky 18 nham đai dien cho y thich đo cua ho. Ong đinh nghia mot đoi bong manh la đoi đai dien khong chi mot ma nhieu hon mot xa va khang đinh cac đoi nhu the đuoc lap nen ngay sau nam 1660. Truoc cuoc Noi chien va Thinh vuong chung Anh, tat ca chung cu co san đeu ket luan cricket đa chuyen thanh hinh thuc cricket lang noi ma chi cac đoi duy nhat đai dien cho tung xa đuoc thi đau. "Cac đoi manh" thoi hau Khoi phuc đanh dau buoc chuyen minh cua cricket (va trong cac mon đong đoi chuyen nghiep, cricket la mon lau đoi nhat) tu cap xa len cap hat. Đay la điem khoi phat cua first-class cricket hay cap đau cao nhat cua mon nay.
Nhieu truong tu nhu Winchester va Eton, gioi thieu cac loai hinh bong đa va cac mon the thao khac cho hoc sinh cua ho. Đay la khoang thoi gian đuoc mo ta la "trong sang va đung luat" hon so voi nhung mon co phan quyet liet o vung nong thon. Su đo thi hoa o the  ky 19 đua cac mon the thao nong thon toi voi cac trung tam đo thi moi va chiu anh huong cua tang lop trung va thuong luu. Luat le va quy tac đuoc nghi ra đe ung dung vao cac mon, đong thoi voi su thanh lap cua cac hiep hoi the thao truoc cuoi the ky 19. Su anh huong ngay mot tang cua gioi thong tri cung tao nen tam quan trong len the thao khong chuyen, va tinh than "fair play". Cach mang cong nghiep cung mang đen su luu đong hon va tao co hoi đe cac truong đai hoc tai Anh va nhieu noi khac thi đau voi nhau. Đieu nay la buoc khoi đau cho su thong nhat va dan xep cac mon the thao khac nhau tai Anh, ma noi bat la su ra đoi cua The Football Association tai Luan Đon.
Đe cac mon the thao đuoc chuyen nghiep hoa, đieu đau tien can nhac toi la cong tac huan luyen. Vi tri huan luyen đuoc bat đau chuyen nghiep hoa vao thoi Victoria va cho toi nam 1914 đa đuoc giai quyet on thoa. Trong Chien tranh the gioi thu nhat, cac đon vi quan đoi thuong tim cac huan luyen vien đe giam sat đieu kien the chat va phat trien tinh than.


= Đe quoc Anh va anh huong thoi hau thuoc đia =
Anh huong cua cac mon the thao Anh Quoc va cac đieu luat bat đau lan rong ra khap noi tren the gioi vao cuoi the ky 19 đau the ky 20, trong đo đac biet la bong đa. Cricket noi tieng tai nhieu quoc gia thuoc Đe quoc Anh nhu Uc, Nam Phi, An Đo va Pakistan, cung nhu tai cac nuoc thuoc Thinh vuong chung ngay nay. Su phuc dung lai The van hoi cua nam tuoc Pierre de Coubertin cung chiu anh huong tu cac phong trao the thao tai cac truong tu thuc cua Anh.  Nguoi Anh đong vai tro quan trong trong viec đinh nghia nghiep du, chuyen nghiep, he thong giai đau va khai niem fair play. Co mon the thao xuat phat tu Anh, toi voi cac quoc gia khac roi đanh mat vi the tai que huong cua no nhung lai đuoc cac quoc gia du nhap choi nhieu, vi du nhu bandy tai Phan Lan, Kazakhstan, Na Uy, Nga va Thuy Đien.
Bong chay (gan voi mon rounders cua Anh va soule cua Phap) tro nen pho bien o Đong Bac Hoa Ky khi cac quy tac đau tien đuoc luat hoa vao thap nien 1840, trong khi bong bau duc My pho bien tai vung đong nam. Sau Noi chien bong chay bat đau co mat tai mien nam con bong bau duc My đi theo chieu nguoc lai. Vao nhung nam 1870 bong chay tach thanh hai he nghiep du va chuyen nghiep; the thao chuyen nghiep nhanh chong gianh uu the, đanh dau buoc chuyen trong tam tu nguoi choi sang cau lac bo. Su thang tien cua bong chay giup gop phan loai bo cac mon khac nhu cricket, mon pho bien o Philadelphia truoc khi bong chay len ngoi.
Bong bau duc My hay bong đa My (va cac hinh thuc bong đa gridiron noi chung) cung bat nguon tu cac bien the bong đa tai Anh, khi bo quy tac bong đa lien truong dua truc tiep tren  cac luat le cua FA o Luan Đon. Tuy nhien Harvard sau đo đa lua chon thi đau theo luat cua bong rugby. Walter Camp sau đo tiep tuc sua đoi kieu choi nay vao thap nien 1880, anh huong toi su ra đoi cua cac đieu luat mon bong bau duc Canada.


= Lich su the thao nu =

Su tham gia cua nu gioi vao the thao đa tung bi nhieu xa hoi cam đoan. Nguon goc truong hoc cua cac mon the thao đuoc to chuc bai ban tu the ky 19 toi đau the ky 20 dan toi thai đo ngan can phu nu can du vao the thao, đien hinh la viec khong he co mot phu nu nao đuoc chinh thuc du The van hoi 1896. The ky 20 chung kien cac buoc tien lon lao cua phu nu trong the thao, mac du su tham du cua ho trong vai tro nguoi ham mo, nguoi quan ly, quan chuc, huan luyen vien, nha bao hay van đong vien van bi ap đao so voi nam gioi. Su tham gia cua nu gioi mot phan anh huong tu cac phong trao nu quyen va chu nghia nu quyen lan luot trong the ky 19 va 20. Tai Hoa Ky viec cac sinh vien nu tham gia vao the thao đuoc thuc đay nho đao luat Title IX vao nam 1972. Đao luat nay cam phan biet gioi trong moi mat cua bat ki moi truong giao duc nao su dung tro giup tai chinh lien bang, tu đo dan toi su gia tang ve ngan sach quy va su ung ho đoi voi su phat trien cac van đong vien nu.
Ap luc tu cac co quan cung cap quy the thao cai thien phan nao su can bang ve gioi. Vi du cau lac bo cricket Marylebone va cau lac bo rowing Leander tai Anh đeu la cac cau lac bo the thao nam khi thanh lap lan luot vao cac nam 1787 va 1818, nhung van mo rong cua đoi voi cac thanh vien nu vao cuoi the ky 20 mot phan do yeu cau cua quy United Kingdom Lottery Sports Fund.
Buoc sang the ky 21 so luong phai nu tham gia the thao tang cao nhat tu truoc toi nay. Tai The van hoi Bac Kinh 2008, co 137 noi dung cua 27 mon co nu gioi tham gia, so voi 175 noi dung trong 28 mon cua nam. Mot so giai the thao chuyen nghiep nu đuoc thanh lap, đong thoi cac giai đau the thao quoc te lon nhu Giai vo đich bong đa nu the gioi tiep tuc lon manh.


Xem them The thao


Tham khao Đoc them Day, Dave. Professionals, Amateurs and Performance: Sports Coaching in England, 1789–1914 (2012)
Gorn, Elliott J. A Brief History of American Sports (2004)
Guttmann, Allen. Women's Sports: A History, Nha xuat ban Đai hoc Columbia 1992
Guttmann, Allen. Games and Empires: Modern Sports and Cultural Imperialism, Nha xuat ban Đai hoc Columbia, 1996
Guttmann, Allen. The Olympics: A History of the Modern Games (2002)
Holt Richard. Sport and Society in Modern France (1981).
Holt Richard. Sport and the British: A Modern History (1990) excerpt
Howell, Colin. Blood, Sweat, and Cheers: Sport and the Making of Modern Canada (2001)
Mangan, J.A. (1996). Militarism, Sport, Europe: War Without Weapons. Routledge.
Maurer, Michael. "Vom Mutterland des Sports zum Kontinent: Der Transfer des englischen Sports im 19. Jahrhundert", European History Online, Mainz, 2011, retrieved: ngay 25 thang 2 nam 2012.
Morrow, Don and Kevin B. Wamsley. Sport in Canada A History (2009)
Murray, Bill. The World'S Game: A History of Soccer (1998)
Polley, Martin. Sports History: a practical guide, Palgrave, 2007.
Scott A.G.M. Crawford (Hrg.), Serious sport: J.A. Mangan's contribution to the history of sport, Portland, OR: Frank Cass, 2004
Pope, S.W. ed. The new American sport history: recent approaches and perspectives, Univ. of Illinois Press, 1997
Bao chi

The Sports Historian 1993-2001 Luu tru ngay 6 thang 8 nam 2018 tai Wayback Machine


Lien ket ngoai European Committee for Sports History (CESH)