Munchen (phat am tieng Đuc: [ˈmʏncn]; tieng Bayern: Minga [ˈmɪŋ(ː)ɐ]; tieng Anh: Munich) la thu phu cua tieu bang Bayern, la thanh pho lon thu ba cua Đuc sau Berlin va Hamburg va la mot trong nhung trung tam kinh te, giao thong va van hoa quan trong nhat cua Cong hoa Lien bang Đuc.


So luoc lich su Munchen đuoc nhac đen trong cac van kien lan đau tien vao nam 1158 khi Heinrich Su tu (Heinrich der Lowe) cho xay mot cau moi qua song Isar gan cac đao song Isar vao khoang cho cau Ludwig (Ludwigsbrucke) ngay nay va pha huy chiec cau đang ton tai cua Giam muc Freising gan Unterfohring nham đe thu thue qua viec buon ban muoi. Nho chiec cau nay va qua đo la viec buon ban muoi, Munchen nhan đuoc quyen hop cho, quyen phat hanh tien va quyen thu thue do hoang đe Friedrich I Barbarossa ban cho.
Mac dau tro thanh noi cu ngu cua hoang đe tu nam 1328, Munchen chi bat đau vuon len tro thanh thanh pho lon 450 nam sau đo. Vao cuoi the ky thu 18 Munchen bat đau phat trien nhanh chong va tu nam 1806 toc đo phat trien cang đuoc gia tang khi Munchen tro thanh thu đo cua Vuong quoc Bayern. Neu nhu thanh pho Munchen chi co 24.000 nguoi vao nam 1700 thi sau đo dan so cu tang len gap đoi 30 nam mot lan, nam 1871 đa co 170.000 nguoi va nam 1933 đa co 840.000 nguoi cu ngu o Munchen.
Duoi quyen cua vua Ludwig I Munchen tro thanh mot thanh pho nghe thuat noi tieng. Leo von Klenze va Friedrich von Gartner đa thiet ke nhieu cong trinh nhu đuong Ludwig (Ludwigstraße), Quang truong hoang gia (Konigsplatz) va dinh thu cu vua.
Vao thoi cua Hoang tu nhiep chinh Luitpold von Bayern Munchen đa trai qua mot giai đoan phat trien nhanh chong ca ve nghe thuat lan ve kinh te. Ngoai nhung cong trinh khac, đuong Hoang tu nhiep chinh (Prinzregentstraße) va nha hat Hoang tu nhiep chinh (Prinzregenttheater) cung đuoc xay dung trong thoi gian nay. Vao luc giao thoi giua hai the ky, khu vuc Schwabing đa tro thanh khu pho cua cac nha nghe thuat, noi lui toi cua nhieu nha van va hoa si. Ten cua to bao nghe thuat o Munchen "Die Jugend" (Thoi thanh nien), phat hanh lan đau tien vao nam 1896, đa tro thanh ten cho thoi ky Tan nghe thuat trong tieng Đuc (Jugendstil, tieng Phap: l'art nouveau).
Sau Chien tranh the gioi lan thu nhat cuoc Cach mang cong san cung that bai o Munchen (xem: Cong hoa hoi đong Munchen) va trong nhung nam sau đo Munchen đa dan dan tro thanh "thu đo" cua phong trao Hitler. Thanh pho Munchen cung nhu đa so cac thanh pho lon cua Đuc đa phai tra gia cho viec nay bang cac tan pha rong lon qua cac lan oanh tac tren dien tich rong cua quan đoi Đong minh trong Chien tranh the gioi lan thu hai.
Sau khi đuoc tai xay dung chu yeu theo quang canh đo thi trong lich su, thanh pho Munchen tu sau Chien tranh the gioi thu hai đa phat trien tro thanh mot trung tam cua cong nghe cao va ngoai ra con la noi đat tru so cua nhieu cong ty thuoc cac nganh truyen thong, bao hiem va ngan hang. Nganh du lich cung phat trien manh trong thanh pho von co nhieu vien bao tang quan trong va nhieu thang canh nay. Nam 1972 Munchen la thanh pho chu nha cua The van hoi mua He lan thu 20, đa bi lam lu mo boi cuoc am sat cua nhom khung bo nguoi Palestine. (xem: Tham sat Munchen)


Đia ly Munchen la đo thi lon cuoi cung o cuc Nam nuoc Đuc.
Điem cao nhat cua thanh pho la đoi Warnberg (thuoc khu vuc Solln) cao 579m tren muc nuoc bien, điem thap nhat cao 482m tren muc nuoc bien nam trong khu Feldmoching cua thanh pho.
Song Isar chay xuyen qua thanh pho dai 13,7 km tu Tay Nam đen Đong Bac. Cac đao noi tieng nam tren song la Museuminsel voi Vien bao tang Đuc va đao Prater ngay ben canh. Co nhieu ho lon nam o ngoai ngoai o nhu ho Ammer, Worthsee hay Starnberger See. Cac dong song khac la song Wurm bat nguon tu Starnberger See chay xuyen qua phia Tay cua Munchen va nhieu kenh rach nhu Eisbach hay nhu Auer Muhlbach la kenh đau tien tu Isar chay qua Vuon bach thu Munchen o Hellabrunn. Phan lon cac kenh rach đuoc đao doc theo song Isar, mot so chay xuyen qua khu trung tam thanh pho. Ngay nay phan lon cac kenh rach o trung tam đuoc dan chay ngam bang ong nuoc, mot so đuoc san lap tu khi xay dung cac đuong tau đien ngam va tau lua thanh pho (S-Bahn). Cac ho trong thanh pho Munchen bao gom ho Kleinhesselohe trong vuon Anh, ho trong khu vuc Olympia va cac ho Lerchenauer See, Fasaneriesee, Feldmochinger See toan bo đeu nam ve phia Bac cua Munchen.
Tong dien tich cua Munchen la 31.041ha, trong đo 44% la nha va cac dien tich phu thuoc, 16,9% la dien tich nong nghiep, 16,5% la dien tich giao thong, 14,7% la cac dien tich dung đe nghi ngoi, 4,4% la rung, 1,2% dien tich nuoc va 2,2% dung cho cac muc đich khac. Ranh gioi thanh pho dai 117,4 km. Chieu dai nhat cua thanh pho tu Bac đen Nam la 20,9 km, tu Đong sang Tay la 26,8 km.
Thanh pho Munchen nam trong vung tiep giap giua khi hau Đai Tay Duong am va khi hau luc đia kho. Cac yeu to khac co anh huong đen thoi tiet la nui Anpo (Alpen) chia cat thoi tiet o Trung Au va song Donau chia cat thoi tiet trong vung. Vi vi the nay ma thoi tiet o Munchen hay thay đoi. Gio tu phia Nam mang đen luong khong khi am va kho quanh nam, đem lai tam nhin xa rat tot thay ro ca nui Anpo cua vung Bayern. Nhiet đo chinh thuc cao nhat tu truoc đen nay do Cuc thoi tiet Đuc đo đuoc la 37,2 đo Celcius vao thang 7 nam 1983. Voi vi tri nam trong tieu bang Bayern co nhieu giong to nhat, Munchen cung đa chiu đung nhieu con giong bao du doi. Đang nhat la con mua đa vao ngay 12 thang 7 nam 1984 đa gay thiet hai đen 1,5 ti Euro. Vi gan nui Anpo, Munchen la thanh pho lon co nhieu tuyet nhat cua Đuc.


= Khi hau =


Chinh tri La thu phu cua tieu bang, Munchen la noi đat tru so cua Hoi đong tieu bang va cua chinh phu tieu bang Bayern. Ngoai ra, thanh pho Munchen con la tru so cua khu (Regierungsbezirk) Oberbayern, cua tinh Oberbayern va cua huyen Munchen. Cac đang trung lap va khuynh ta co truyen thong chiem uu the o Munchen, mot viec tuong đoi hiem o Bayern. Tu thang 5 nam 2014, Munchen đuoc đieu hanh boi đai thi truong Dieter Reiter (SPD), thay the cho Christian Ude (SPD) ma nam chuc nay trong 20 nam. Thi truong thu 2 la Josef Schmid (CSU), nu thi truong thu 3 Christine Strobl (SPD). Tu 1996 cho toi 2014 Hoi đong thanh pho Munchen đuoc lanh đao boi mot lien minh cua SPD, Lien minh 90/Đang Xanh (Đuc) va Danh sach Hong (Rosa Liste), bay gio bi thay the boi lien minh 2 đang lon.


Van hoa va thang canh = Van hoa =

Munchen noi tieng tren the gioi vi bo suu tam nghe thuat co đien xua. Cac vien bao tang nhu Alte Pinakothek, Neue Pinakothek, Pinakothek der Moderne va Lenbachhaus đeu la cac vien bao tang nghe thuat co tieng nhat tren the gioi. Voi hon mot trieu khach tham quan hang nam, Vien bao tang Đuc (Deutsches Museum), co nhung trien lam ky thuat đoc nhat, la mot trong nhung vien bao tang co khach tham quan nhieu nhat o chau Au. Cac co so van hoa khac nhu Vien bao tang quoc gia ve dan toc hoc Munchen (Volkerkundemuseum), Vien bao tang quoc gia tien su Munchen, Vien bao tang thanh pho Munchen đeu la nhung co so van hoa noi tieng nhat o Đuc. Ngoai ra trong trung tam thanh pho con co Đoan opera quoc gia Bayern, Đoan kich quoc gia Bayern co san khau bieu dien chinh la Nha hat hoang gia (Residenztheater), Đoan hat mua Munchen la mot trong nhung đoan hat mua dan đau trong vung noi tieng Đuc. Cac su kien van hoa noi tieng bao gom Đai hoi opera Munchen, Lien hoan phim Munchen. Le hoi thang Muoi noi tieng cua Munchen (Oktoberfest) o Theresienwiese la le hoi lon nhat loai nay, đuoc khach du lich toan the gioi đen tham du.

Đoc them: Cac nha hat o Munchen.


= Cac cong trinh kien truc noi tieng va thang canh =

Quang truong Đuc Me (Marienplatz) đuoc coi la trung tam cua Munchen nam giua Toa đo chinh Moi (Neue Rathaus) va Toa đo chinh Cu (Alte Rathaus), ngay trong trung tam cua khu pho co. Nha tho Đuc Ba voi hai thap co hinh dang đac biet, bieu tuong cua thanh pho, cung o gan đo. Tu cho nay co the de dang đi đen rat nhieu noi đang tham quan thi du nhu Cung đien Munchen, quan bia noi tieng Hofbrauhaus am Platzl va cho Viktualien.
Đuong Maximilian, đuoc xay trong the ky thu 19 đe lam đuong duyet binh, bat đau tu phia Nam cua Cung đien Munchen, truoc Nha hat opera. Đuong nay chay dai tu khu pho co qua song Isar đi đen toa nha Maximilianeum, hien nay la tru so cua Quoc hoi tieu bang Bayern. Ngay nay đuong nay la mot con đuong mua sam sang trong.
Quang truong Odeon nam ve phia Bac cua trung tam thanh pho, ngay truoc Cung đien Munchen, co Hoi truong tuong quan (Feldherrnhalle – tieng Anh: Hall of the Field Lords) va nha tho dong Theatine noi tieng theo đuoc xay dung theo loi kien truc Baroque va ben trong đuoc trang hoang theo kieu Rococo trang le. Con đuong long lay thu hai cua Munchen, đuong Ludwig/đuong Leopold, bat đau tu đay đi ve phia Bac, qua Đai hoc Ludwig Maximilian Munchen, Khai Hoan Mon Munchen (Siegestor), xuyen qua khu Schwabing ra ngoai thanh pho.

Mot quang truong noi tieng khac mam ve phia Tay Bac cua khu pho co la Quang truong vua (Konigsplatz) voi Vien bao tang Glyptothek, Cong tho propylaea va Vien bao tang co đai quoc gia.
Cach xa trung tam thanh pho mot it ve phia Tay la lau đai Nymphenburg co ket hop đoc đao giua cong vien va dinh co va đa la dinh thu mua he cua dong ho Wittelsbach.
O phia Bac thanh pho la cong vien Olympia đuoc xay dung cho The van hoi mua he 1972. Quang canh kien truc đang xem bao gom san van đong Olympia, ho boi va hoi truong Olympia noi tieng the gioi vi kien truc mai hinh leu tao bao hoa hop voi phong canh đoi chung quanh. Thap Olympia cao 291m khanh thanh nam 1968 cung đuoc xay dung tai đay.


= Cong vien =
Noi tieng the gioi la Vuon Anh (Englische Garten, tieng Anh: English Garden) chay dai tu trung tam Munchen đen ranh gioi phia Bac cua thanh pho va voi dien tich 3,7km2 con lon hon ca Central Park cua New York. Cong vien Olympia (Olympiapark) cung la mot cong vien lon, ngoai nhieu ho ra tu đoi Olympia con co the nhin toan canh thanh pho rat đep. Ben canh đo con co rat nhieu cong vien khac nhu Westpark hay cong vien cua lau đai Nymphenburg.
Doc theo song Isar la cac cong vien tu nhien nho, mot phan đuoc tai tu nhien hoa nhan dip trien lam vuon cua lien bang nam 2005. Co the chay bo hay đi xe đap xuyen qua thanh pho tu Bac đen Nam doc theo song Isar ma luc nao cung o trong mau xanh cua tu nhien.


= Cac mon an đac biet =
Mon xuc xich Weißwurst đuoc che ra vao nam 1857 tai Munchen va co le la mon đac biet noi tieng nhat. Ngoai ra con co the ke toi cha Leberkas, banh mi kep cha Leberkassemmel, banh mi Brezn, banh chien Ausgezogene (ein rundes Schmalzgeback) va nuoc uong Munchner Bier.


Kinh te = Giao thong =
San bay quoc te Munchen Franz Josef Strauss, khanh thanh nam 1992, o Erdinger Moss cach Munchen 29 km, voi 24 trieu hanh khach nam 2003 la phi truong lon thu hai cua Đuc va lon thu tam cua chau Au. Sau quyet đinh cua Lufthansa thiet lap Munchen tro thanh đau moi giao thong thu hai ben canh Frankfurt am Main, phi truong ngay cang đuoc lien ket voi cac đuong bay quoc te tot hon. Do so luong hanh khach tang nhanh chong mot nha đon khach moi đuoc xay dung them va đa khanh thanh vao nam 2003. Tieu bang Munchen co ke hoach noi lien phi truong va Munchen bang tau chay tren đem tu truong Transrapid nhung đang bi tranh cai va cung bi đa so trong Hoi đong thanh pho Munchen phu quyet. Mot lien ket giao thong nhu vay se co the giam thoi gian đi đen phi truong xuong con khoang 9 phut.
Ve đuong sat, Munchen cung đuoc noi tiep tot vao mang luoi đuong sat quoc te. Mang luoi xa lo tu va đen Munchen day đac bao gom cac đuong xa lo A8 Stuttgart-Salzburg, A9 Nurnberg-Munchen voi loi re A93 đi Regensburg, A92 Landshut-Deggendorf, A94 (đang xay dung) đi Passau, A95 đi Garmisch-Partenkirchen va A96 đi Memmingen-Lindau (Bodensee). Đuong xa lo vanh đai A99 bao boc gan nhu toan bo Munchen.


 Giao thong cong cong  Trong giao thong cong cong Munchen S-Bahn phuc vu 10 tuyen S-Bahn; cac tuyen chinh đeu chay qua mot đuong ham trong trung tam thanh pho. Đe co the chay thuong xuyen hon, mot đuong ham song song đang đuoc du đinh xay. 
Cong ty giao thong Munchen (Munchener Verkehrsgesellschaft) co 7 tuyen tau đien ngam U-Bahn, 11 tuyen tau đien (Tram) va 66 tuyen đuong xe buyt. 45% cua cac tuyen đuong xe buyt khac đuoc cac cong ty tu nhan van hanh. Tat ca cac he thong giao thong cong cong đeu co mot gia chung do Hiep hoi giao thong Munchen quy đinh. Voi 95 km chieu dai, mang luoi tau đien ngam cua Munchen la mang dai thu ba cua Đuc (voi 86 km duoi mat đat con la dai thu hai), so luong hanh khach hang ngay la 960.000 nguoi.


= Cac cong ty lon =
Cac nganh kinh te quan trong o Munchen la du lich, o to va che tao may, ky thuat đien va cong nghiep phan mem. Munchen cung la mot trung tam tai chinh va bao hiem quan trong cua Đuc. Ngoai ra thanh pho la mot vi tri quan trong cua cong nghe sinh hoc, tap trung o Martinsried thuoc ve lang Planegg lan can. Sau New York, Munchen la noi co nhieu tru so cua cac nha xuat ban nhat the gioi. Vao khoang 250 nha xuat ban đat tru so chinh o đay. Cong nghiep phim va truyen hinh cung phat trien manh o Munchen va vung phu can.
Nhieu cong ty lon co tru so chinh o Munchen. Đac biet la sau Chien tranh the gioi thu hai nhieu cong ty đa doi tru so chinh tu Berlin va Đong Đuc ve Munchen. Mot so cong ty lon o Munchen: Allianz, BMW, EADS, EPCOS, Infineon, HypoVereinsbank, MAN, Munchener Ruckversicherungs AG, Siemens.


Cac cong so va hiep hoi Cac cong so lien bang va cac đoan the, hiep hoi đuoc biet đen nhieu o Munchen bao gom:

ADAC
Thi truong chung khoan Munchen
Đai phat thanh Bayern
Toa an tai chinh lien bang
Toa an ve bang phat minh lien bang
Cuc thuong hieu va bang phat minh lien bang
Co quan bang phat minh chau Au
Vien Goethe
Hiep hoi Max Planck


Đao tao va nghien cuu = Cac truong đai hoc =
Đai hoc Ludwig Maximilian Munchen (LMU), thanh lap nam 1472 o Ingolstadt, nam 1802 doi ve Landshut va nam 1826 tu đo doi ve Munchen.
Đai hoc ky thuat Munchen (TUM), thanh lap nam 1868 la truong ky thuat bach khoa, nam 1872 co them phan khoa nong nghiep, nam 1930 truong Đai hoc nong nghiep va nau bia Weihenstephan đuoc sap nhap vao. Tu nam 1970 truong mang ten hien nay
Đai hoc quan đoi Munchen thanh lap nam 1973 la noi đao tao si quan va hoc vien si quan cua quan đoi.
Đai hoc am nhac va ca kich thanh lap nam 1830 la truong day hat, nam 1867 theo loi đe nghi cua Richard Wagner đuoc chuyen ve Truong am nhac hoang gia Bayern, tu nam 1892 đuoc nang len thanh Hoc vien quoc gia nghe thuat am thanh. Nam 1924 truong đuoc mang ten la Đai hoc am nhac Munchen. Tu nam 1998 truong mang ten hien nay.
Đai hoc truyen hinh va phim thanh lap nam 1966.
Đai hoc triet Munchen, thanh lap nam 1925 tai Pullach va trong cung nam truong đuoc cong nhan la truong đao tao linh muc. Truong thuoc ve dong Ten (dong Jesuit)
Đai hoc chinh tri Munchen, thanh lap nam 1950
Đai hoc thuc hanh Munchen (FHM), thanh lap nam 1971 tu 7 truong ky su va Trung hoc chuyen nghiep cao cap.
Munich Business School-Đai hoc thuc hanh tu nhan đuoc chinh phu cong nhan


= Hoc vien =
Hoc vien nghe thuat hinh anh
Hoc vien quang cao va tiep thi Bayern (BAW)


= Vien =
Vien Max Planck
Luat xa hoi quoc te va ngoai quoc
Luat ve thue, canh tranh va so huu tri tue
Than kinh va nhan thuc hoc (con co tru so o Leipzip)
Vat ly (Vien Werner Heisenberg)
Đieu tri tam ly hoc
Nghien cuu tam ly
Vien Fraunhofer
Vien Goethe


Cac nguon thong tin khac Lich su Munchen
Thang canh o Munchen


Chu thich Lien ket ngoai Trang Web chinh thuc cua thanh pho Munchen
Bang đo chinh thuc thanh pho Munchen
Oktoberfest (Le hoi thang muoi o Munchen)