Phim Vien Tay (tieng Anh: Western films) la the loai đien anh chuyen khai thac nhung so phan bon tau giang ho lay cam hung tu thoi ki Tay tien, nay đuoc mo rong thanh dong van nghe đam tinh mao hiem va can chien.


Lich su Tu buoi đau đien anh the gioi, dong phim cam Bac My đa muon chat lieu van hoa ban đia đuong thoi vao tac pham đe phan anh ro tam hon My, đac biet nhan manh nam tinh. Cac bo phim so khoi đuoc gioi ki gia goi chung la Vien Tay (Westerns) thuong co đau tu rat ton kem ve boi canh, kinh phi va nhan luc boi cac yeu to phieu luu mao hiem. Cho nen, cung co the coi đay la dong đien anh hanh đong vao dang tien phong tren the gioi.


= Thap nien 1900—30 =
Ba thap nien đau the ky XX, cong thuc thuc hien mot cuon phim Vien Tay chi thuan tuy la khong gian Vien Tay My thoi ki banh truong (tuong ung truoc sau Noi Chien), voi trien mien nhung cuoc tranh đau giua dong nguoi My da trang di cu voi dan ban đia da đo hoac giua nhung nhom cao boi bi ban cung hoa voi nhau. Cau truyen thuong xoay quanh nhung on cuu vay tra trong boi canh thien nhien bao la khac nghiet.
O thap nien 1930, khi cuoc đai tieu đieu tan pha sau sac ket cau xa hoi My, phim Vien Tay đuoc nang tam nho su khai sinh cua ki thuat phim am thanh noi va man anh đai vi tuyen. Giai đoan ngan ngui nay, phim Vien Tay đuoc cac nha che tac Hollywood gia co thanh ban sac My, khong thuan tuy la xuat pham giai tri nua ma phai phan anh chan thuc the gioi tinh than My. Thoi nay, mac du phim mau con tuong đoi đat, nhung cac phim Vien Tay đuoc mac đinh uu tien co mau đe đac ta cuoc chinh phuc Vien Tay gian kho. Cho du cac tuyen truyen van đon so nhu thoi phim cam nhung yeu to kich nghe va hanh đong đuoc cung co hon, vo hinh trung đay dong đien anh nay len thanh nhung xuat pham nghe thuat giau tinh lang man hon truoc.
Ben canh đo, cac nha lam phim nhung nam nay cung bat đau tich cuc tam khao tu lieu đe dan cai bien nhung truyen co that tren mat bao the ky XIX thanh tac pham đien anh, thay vi chi sang tac theo cam quan rieng biet.


= Thap nien 1940—50 =

Sau Đe Nhi the chien, van hoa My đat toi đinh thinh nho dong di dan tinh anh tu khap noi đo ve va cung do vi the thanh vien phe Đong Minh gianh đuoc nhieu loi tuc trong viec chia anh huong toan cau. Ke tu luc nay, phim Vien Tay chinh thuc tro thanh ban sac My. Tuy nhien, chi trong hai thap nien ke tiep, dong đien anh nay chong sa vao cuc dien be tac vi phuong phap che tac hoan toan cu, tham chi cac nha lam phim chi loanh quanh bat chuoc nhau ma khong chiu cai bien them. Phim Vien Tay thoi nay ra nhieu, am thanh va hinh anh đeu sac net, đau tu nhan luc va vat luc cung rat ton kem, nhung co rat it cuon hoa von hoac chat luong nghe thuat cao, vo hinh trung tro thanh thu đo an nhanh de ngan.
Cuoi thap nien 1950, mot bo phan nha che tac tre đa tach ra thanh mot nhanh phu la phim Vien Tay ca vu nhac, tuy nhien phong cach uoc le qua cao va xu huong lang man hoa hien thuc cuoc song lai cang khien dong đien anh nay sa đa thoai hoa. Chi đoi chut tim toi cua gioi bien kich la tinh du ngon tin nguong va chinh tri nham phan anh hien thuc Chien tranh Lanh đuoc su huong ung cua gioi phe binh, nhung nhung cuon nhu nay lai khong gianh đuoc thien cam cua phan đong cong chung.
Giai đoan nay chi co hai cuon phim Chinh ngo (1952) va Shane (1953) đat thanh cong an tuong ca nghe thuat cung nhu doanh thu, tuy nhien boc lo rat ro su sao mon ve phong cach truyen tai thong điep. Thoi nay cung đanh dau su xuat hien nam minh tinh John Wayne o cuong vi nha che tac kiem dien vien trong hang chuc phim đe tai Vien Tay, ma muc đich chinh la neu cao chu nghia ai quoc ban sac My. Suot hon chuc nam, hang Republic Pictures cua ong đa xuat xuong nhung cuon phim co the tai na na nhau voi cai ket đeu co hau, tuyen truyen đon đieu va cau thoai chau chuot chi nham ton vinh chu nghia anh hung kieu My. Do vay, cac phim gan mac John Wayne khong gay an tuong lam trong cong chung va chi co the ban ve trong linh tho Hoa Ky.


= Thap nien 1960—70 =
Thap nien 1960 đuoc gioi truyen thong bay gio bao hieu la thi điem "ket an tu" cho dong đien anh Vien Tay. Tuy nhien, o may nam đau xuat hien mot so nha đien anh tre bat đau co gang cach tan. Yeu to lang man bi han che dan, đong thoi mo rong boi canh Vien Tay toi cac cong đong da mau, khong gian Vien Tay truoc kia thuong mac đinh la Texas thi nay trai dai tu bien gioi Canada xuong mien bien thuy Mexico. Đac biet, yeu to toi pham bat đau đuoc bo sung vao tinh cach cao boi, thay vi thuan tuy anh hung nghia hiep đa tro nen qua nham chan va kech com. Cot truyen trong phim tu cho chiu anh huong toi vay muon y tuong tu loat man hoa Lucky Luke cua bo đoi Morris va Rene Goscinny, nho vay, tinh trao long khien nhung su kien Vien Tay đo cung nhac hon. Mot so bo phim tham chi la ban My (hoac Vien Tay) cua cac phim vo hiep Huong Cang va samurai Nhat Ban. Đien hinh la loat phim 4 phan Bay tay sung oai hung, bat đau tu nam 1960, chiem ky luc phong ve du chi la phien ban lam lai Akira Kurosawa, gay cam hung cho nhung bien đoi dong phim Vien Tay ve sau.
Ngay nam sau, tuc la 1961, hang Paramount lai cong bo mot đe an suyt bi bo do la Đoc nhan long, vi tri đao dien va tai tu chinh đuoc uy thac cho nam minh tinh Marlon Brando bay gio bi hoai nghi ve nang luc chi đao tren hien truong. Tuy nhien, bo phim nay hoa ra lai đat thanh tuu doanh thu rat an tuong, tham chi khien gioi phe binh phai tranh luan ve triet ly nghe thuat. Su kien nay cang cung co suc anh huong cua dong phim Vien Tay cho nhung nam ke tiep.

Mot đac trung nua cua phim Vien Tay Hollywood thap nien 1960 la nhan manh su khac nghiet cua thien nhien hoang da, thuong đat nhung con nguoi nho be co đoc vao khong gian Vien Tay rong lon đay day hiem hoa khon luong. Con nguoi chi co the đoi trong voi tu nhien khung khiep ay bang y chi thong qua hinh tuong khau sung, ma ve sau đieu nay khien gioi nghien cuu phai thua nhan rang su cach tan ay đa tao ra "tam nhin huyen thoai ve binh nguyen va sa mac mien Tay nuoc My".
Du vay, thoi ki nay đien anh My phai chiu nhieu tac đong cua Chien tranh Viet Nam nen hau nhu khong con hung thu voi nhung san pham ngap tran tinh lang man nua, cong chung mong đoi ngay cang nhieu phim khai thac goc toi trong tam ly xa hoi hon la phoi bay toan đieu mong mi tot đep. Mot so phim co loat minh tinh Judy Garland, Doris Day, Joan Crawford, Susan Hayward, Audrey Hepburn, Anne Baxter, Jeanne Crain, Joanne Woodward va Jane Fonda đong chinh nhu su no luc "nu hoa" dong đien anh nay nhung gianh đuoc nhung thanh cong het suc han che. Vi the, nhung thi nghiem cua gioi che tac Vien Tay Hollywood chong bi cut von va phai nhuong thi phan cho nhung dong đien anh khac giau yeu to chan thuc hon.
Mai toi cuoi thap nien 1960, bo ba xuat pham Dollar cua nha đien anh Y Sergio Leone cong chieu khap the gioi va khien cac nha lam phim Hollywood phai choang vang vi loi che tac hoan toan moi la. Trong cac cau truyen cua Sergio Leone hau nhu khong thay tinh cao thuong va nhung con nguoi luong thien, ma thuc ra, bat cu ke nao tu chan yeu tay mem toi hung du nhat đeu hanh xu quanh van đe tu loi bat chap moi thu đoan, vay nen khong gian Vien Tay nghet tho vi sung đan va nhung cuoc ruot đuoi troi chet. Cong thuc đien anh kieu Sergio Leone khien phim Vien Tay chuyen huong thanh mot dang van hoa toi pham ma cac nhan vat hau het la bon du đang, hay đung hon la nhung cao boi thien lanh bi so phan đay vao con đuong toi ac khong the dung thu. Tu thoi điem nay, phim Vien Tay đuoc quoc te hoa, boi nha lam phim va ca truong quay co the o bat cu đau tren the gioi, đong thoi y niem "Vien Tay" cung chuyen hoa thanh khong gian thien nhien hoang da thay vi luan quan o khu vuc Bac My. Du vay, phan đong khan gia van to ra ua chuong cai khi chat cao boi phong khoang o Vien Tay My hon la tim khong gian li tuong moi.

Sang thap nien 1970, nho cong trang "hoi sinh" cua nha đao dien lung danh Sergio Leone, gioi đien anh Bac My va Tay phuong buoc vao thoi ki canh tranh quyet liet đe xuat pham nhung cuon phim Vien Tay theo phong cach đoc đao moi la. Đac biet, giai đoan nay co su gia nhap cua cac nen đien anh moi noi o Đong Au va A chau, khien cho phim Vien Tay ngay cang đa dang the tai. Đay cung la thoi ki no ro luong lon tai tu Vien Tay co kha nang bieu đat rat cao va đa dang, tham chi tro thanh minh tinh đam bao doanh thu, tieu bieu nhu Lee Van Cleef, Giuliano Gemma va Mario Girotti.
Tuy nhien, đien anh Y van la cai noi cua dong đien anh Vien Tay "kieu Sergio Leone". Boi chi can kinh phi thap, boi canh hep va dan tai tu chap nhan luong thap, mot cuon phim Y van thu ve lai gap vai chuc lan so von bo ra. Vi the trong mot thoi gian tuong đoi dai, phim Vien Tay Y tro thanh mot trong nhung dong đien anh quyen ru nhat the gioi, phan anh sau sac nhung chan đong trong tam ly xa hoi mat ki Chien tranh Lanh, cho toi khi bi bao hoa vi loi che tac cang luc cang au, noi dung bat đau phi ly va gay phan no trong du luan vi nhung tieu tiet vo đao đuc. Cung giai đoan nay, do xu the phan đoi nan phan biet chung toc nen cac tuyen truyen phim Vien Tay khong con tap trung vao nguoi My da trang nua ma đa xuat hien them nhieu nhan vat chinh la nguoi da mau.
Điem sang nhat thoi nay la loat phim Ngoi nha nho tren thao nguyen, hau nhu la phim Vien Tay chu đe gia đinh duy nhat, cung thuoc so it phim Vien Tay can bang đuoc yeu to thuong mai va nghe thuat. Phim gay sung sot gioi phe binh va cong chung khap hoan cau nhung khong gay đuoc su cach tan ro ret nao cho the loai nay.


= Thap nien 1980—90 =

Ke tu cuoi nhung nam 1970, đien anh Vien Tay co tin hieu thoai trao o muc khong sao van hoi đuoc, nhat la sau khi Sergio Leone chuyen han sang dong phim toi pham giau tinh chiem nghiem hon. Luc nay cong chung vo hinh trung đa ngao ngan nhung cuoc can chien cang thang toi muc vo ly cua đien anh Vien Tay. Dong phim nay đanh phai ngoi len qua song truyen hinh, cho du von đau tu ngay cang thu hep. Mot kho khan chung nua la cac truong quay phuc vu đai canh ngay tai Hollywood, Tay Ban Nha, Y - nhung noi đuoc coi la "kinh đo" che tac đien anh Vien Tay - bi e khach toi muc phai đong cua vinh vien. Nhung viec nay khien cho dong phim Vien Tay ngay cang gia tao va tho lo vi mat han cai co so trong yeu nhat đe tao nen thanh cong.
Thoi nay dau sao đanh dau nhung no luc khong met moi cua nha đien anh Clint Eastwood nham tim cach cuu van tinh trang am đam cua phim Vien Tay, bao gioi thuong vi ong la "ga cao boi ngheo đon đoc" tren đuong dai chan hung đien anh. Tham chi, khi cac đoi tac tham nien o Bac My va Tay Au khong con man ma gi, ong đa co y đinh quay sang cac nen đien anh Vien Tay moi noi tai Đong Au va Đong Bac A, đac biet cuu thu nuoc My la Lien Xo. Nhung vi tinh hinh chinh tri xa hoi the gioi đuong thoi bien chuyen qua nhanh, y tuong nay khong thanh hien thuc. Nen sang toi đau thap nien 1990, Clint Eastwood hau nhu tro thanh nha che tac phim Vien Tay cuoi cung, ong đanh chuyen sang lam nhung dong đien anh khac.
Mac du kha le te, nhung nhung nam hung thinh sau rot cua dong phim Vien Tay chung kien su thang hoa cua cac nen đien anh moi o Đong Au, A chau, Phi chau va Uc chau. Khong chi đua ban sac moi vung vao đien anh Vien Tay ma cac nha lam phim kha thanh cong khi cai them yeu to du lich vao đe tang doanh so thuong mai cho quoc kho. Nhung nam nay, tinh phieu luu mao hiem giam han nhung đien anh Vien Tay đat toi đinh cao cua nghe thuat bieu dien, co gia tri tu lieu kha lon.
Giai đoan nay chi co bo phim ca vu nhac Nguoi tu Boulevard des Capuchines (1987) cua đien anh Lien Xo đat doanh thu an tuong.


= Thap nien 2000—20 =
Tu đau the ky XXI, đien anh Vien Tay tro nen bao hoa, khong con ranh gioi thuc ao, toi pham hay kinh di nua. Cac phim co chut yeu to Vien Tay thoi nay tuy cang luc cang phai đau tu ton kem hon nhung doanh thu cho chi chat luong nghe thuat đeu khong may kha quan cho lam, ma thuong chi tap trung khai thac chu đe phan biet chung toc trong xa hoi tieu dung. Mot no luc nho cua cac nha che tac tre la thuc hien nhung cuon phim phong su đam chat Vien Tay nham khai thac hien thuc nong hoi trong sinh hoat hau hien đai.
Vien Tay đen thoi ki nay đa khong nhat thiet phai la truyen phieu luu hao hung, ma chi can phong cach che tac. Cac phim kieu moi nhu Brokeback Mountain, The Power of the Dog, Nguyet hoa sat thu, Lat mat, Trang Ti phieu luu ky, Nguoi vo cuoi cung hay Tet o lang Đia Nguc tuy cung đeu la phim Vien Tay nhung khong gom hoac rat it yeu to bon tau. Cac phim đo đeu thuoc the loai phu cua dong phim Vien Tay, vi the cung chinh la phim Vien Tay. Đay cung la giai đoan đanh dau nhung no luc phuc hung dong phim truyen thong nay cua cac nha đien anh Hollywood thong qua viec ap dung cac ki nghe vi tinh toi tan hon.


Van hoa Theo thang tram lich su gan mot the ky, dong đien anh Vien Tay la mot trong nhung khuon vang thuoc ngoc cua đien anh the gioi ve nghe thuat bieu đat va phuong thuc tao doanh thu. Nhung truoc het, cong chung ua chuong la vi cam xuc ma cac cuon phim nay đem lai.


= Phong cach =

Cong thuc thuc hien đien anh Vien Tay đuoc cho la bat nguon tu van chuong ki si voi nhung chuyen phieu luu hao hung tren lung ngua cua nhung con nguoi vo danh vao thien nhien hoang so ki bi. Tuy nhien, cam hung nguyen thuy lai đi tu phong trao khai canh Bac My nhung nam giua the ky XIX, ma nhan vat trung tam la gioi binh dan luon ap u hoai bao lap nghiep tren thua đat mang ten minh.
Khan gia buoc vao the gioi Vien Tay la chiem nguong khong gian thien nhien ron ngop voi nhung tran đau sung long troi lo đat đe bao ve nhung "nguyen ly song". The gioi Vien Tay khong phai luc nao cung phung hien cho cong ly va danh du, ma chang qua chuyen đong quanh khat vong sinh ton, du la trong thoi đoi đe tien nhat. O đay, con nguoi du bat ke than phan nao đeu khong song theo ban nang ma phai tap cach ton tai bang ly tri, san sang đap đo moi khuon mau đe giu bang đuoc sinh mang, nhu Sergio Leone phat bieu, Vien Tay nghia la "noi tinh mang hoan toan vo gia tri".
Mien Vien Tay chi toan nhung vu thanh toan đam mau giua cac bang đang, voi nhung ten du đang huyt gio quay sung đieu nghe va cac vu nu si tinh. Vien Tay con la noi nguoi ta đo xo đi tim vang voi khat vong giau sang va chay tron the gioi van minh voi nhung ban an tham khoc. Bon du thu du thuc von di la nhung nong dan bi trao luu cong nghiep hoa tuoc sach san nghiep, phai muu sinh bang nhung cong viec hen mat, cho nen chung phai hop nhau lai đe thuc hien nhung vu cuop nha bang kinh thien đong đia hoac san lung lan nhau đe tranh giai thuong tren to truy na.
Ngay tu khoi thuy, cac nha đien anh so khai đa đe xuat tinh đoi lap trong phuong thuc tao hinh phim Vien Tay đe đac ta cuoc chinh phuc tu nhien vo cung gian nan. Canh đau phim luon co mot hoac vai nhan vat dong ngua tu phuong xa (noi mat troi moc) vao khu dan sinh, ma thuong la thi tran, đe ket phim thi cung bang ay nhan vat ruoi ngua đi ve phia hoang hon (ngam chi Vien Tay).
Nhac nen cung la điem vo cung đac sac trong phim Vien Tay. Nhung thanh am luc tram khi giang, khi cuc nhon va co luc buon tham, nhung đa so la khong loi. Vi the, hau het phan nhac phim Vien Tay đeu co so phan rieng va đuoc cong chung nhac nho lau hon ban đien anh. Trong cac thap nien 1980-90, nhac Vien Tay tro thanh phan khong the thieu tai cac vu truong, tiem ca phe, phong hut... nho giai đieu du duong xen lan bong gat rat thich hop voi thoi quen tim ao giac cua cu dan thanh thi.
Sang đen cuoi thap nien 1990, yeu to can chien va loi dung canh trong đien anh Vien Tay đuoc ap dung trong mot so dong tro choi đien tu dang so khai nhat, va toi thap nien 2010 van đuoc cac nha đo hoa vi tinh tiep thu.


= Truong phai =


Đien anh Viet Nam Theo ki gia Le Quang Thanh Tam, cuon phim Viet Nam tien phong co yeu to Vien Tay la Xin nhan noi nay lam que huong (1970), do ong Hoang Vinh Loc bien kich va đao dien. Ngay nam sau lai co phim Vet thu tren lung ngua hoang do đao dien Le Hoang Hoa chuyen the tac pham cua ki gia Duyen Anh.
Trong thoi hoang kim thap nien 1980, đien anh Vien Tay Viet Nam thuong long voi đe tai chien tranh cach mang đe tang phan kich liet cho tuyen truyen. Boi canh thuong khai thac la mien sam lam muon trung Truong Son hoac khu vuc Tay Nguyen. Nhan vat chinh đa so la can bo chien si giai phong quan hoac nam nu thanh nien xung phong phai đoi dien voi khi hau, thu du mien son cuoc khac nghiet. Tuyen nhan vat phan dien thuong la si quan quan nhan Phap, My, Viet Nam Cong hoa va cac toan FULRO cho chi tho phi. Bao gioi đuong thoi goi teu dong đien anh nay la "Vien Tay tai beo" (Broad-brimmed Western) boi cac nhan vat du chinh hay ta đeu mang loai non mem rong vanh đe che nang mua. Co the ke đen : Canh đong hoang, Ngon lua Krong Jung, Van bai lat ngua, Cao nguyen F101, Chien truong chia nua vang trang, Kho vang đam mau, Tinh yeu ben bo vuc tham, Nguoi sot lai cua rung cuoi, Đat nuoc đung len, Bong hoa rung Sac, Đuong thu, Truong Son ngay ay...
O đau thap nien 1990, do anh huong cua dong phim chuong Huong Cang Đai Loan, cac phim Vien Tay kieu Viet Nam lai phoi hop them yeu to co trang, vo hiep cung chut ki ao. Rieng nam 1997, bo phim truyen hinh Đat phuong Nam cong chieu đa gay phan khich trong du luan toan quoc ve phong cach che tac phim truyen hoan toan moi la. Ca khong gian mien Tay Nam Bo ron ngop tren buoc chan luu lac cua chu be tim cha, nhung so phan con nguoi long đong uat han nhu hinh anh to quoc thoi mat đoc lap. Tuy vay, loi che tac nay chung lai va keo theo dong phim Vien Tay Viet Nam chung xuong, khong san xuat them đuoc tac pham nao đang chu y nua.
Mai toi nam 2019, du luan mang xa hoi lai mot phen lao xao voi viec cong bo đe an đien anh Truyen thuyet Quan Tien do ong Đinh Tuan Vu đao dien, ba Nguyen Thi Hong Ngat lam tong giam che. Xuat pham đam phong cach "Vien Tay khieu dam" (Pornographic Western) nay tuy the đat doanh thu khong kha quan, boi tu tuong va phong cach che tac to ra hoan toan lac hau so voi the gioi.


Tham khao Vien Tay
Kiem hai + Kiem phu
Phim xa hoi đen
Van hoc ki si


Chu thich Lien ket = Tai lieu =


= Tu lieu =