Lobo la ten mot con soi o My thoi the ky 19, noi tieng qua cuoc đoi đau voi nha tu nhien hoc Ernest Thompson Seton. Trong cuon Wild Animals I Have Known (1899) (Nhung con thu hoang da ma toi biet đen), Seton ke lai cau chuyen ve Lobo, mot con soi lon, song o gan trang trai nuoi suc vat Currumpaw tai New Mexico. 


Cau chuyen Trong thap ky 1890, Lobo va đan soi cua no, do nguon đong vat hoang da khanh kiet vi nguoi đinh cu san ban het, quay sang bat suc vat nuoi cua nguoi đinh cu. Cac chu trang trai đinh ha Lobo va đan cua no bang cach đanh ba, nhung đan soi gat cac phan bi tam thuoc đoc ra. Nhung toan tinh tieu diet đan soi bang cach đanh bay va san đuoi đeu that bai, ho đat gia 1.000 dollar (mot khoan tien rat lon luc đo) cho ai giet đuoc Lobo. Nhieu tho san bi thu hut boi khoan tien ky luc nay đen đe thu suc, nhung tat ca đeu phai tay trang quay ve.
Ernest Thompson Seton quyet đinh vao cuoc đe gianh giai thuong. Anh von la mot tho san co tieng o Canada, va rat tu tin vao tai san soi cua minh. Anh đa phat trien mot phuong phap đanh ba đac biet, va con viet sach pho bien kinh nghiem cho cac tho san soi khac, nen tin chac chi can hai tuan la đu đe ha con soi huyen thoai nay. Tuy nhien, du anh đa dung nhieu cach đanh ba cung nhu cac loai thuoc đoc khac nhau, Lobo đeu nhan biet đuoc va tranh khoi. Tieu bieu nhu mot lan anh đat nam mieng moi tai cac cho khac nhau, can than xoa het hoi nguoi tren đo. Ngay hom sau, ba mieng moi bien mat, Seton khap khoi mung tham chac la Lobo đa dinh ba. Nhung theo dau đan soi, anh tim thay bon mieng moi cung nam mot cho, rac ruoi phu len tren, la cach ma Lobo to ra "khinh miet" cac tro đanh ba nay.
Seton đat mua nhung chiec bay soi đac biet, va đat chung tren vung lanh tho kiem an cua Lobo. Lan theo dau Lobo, anh thay Lobo phat hien ra het cac bay, roi đi vong quanh chung va đanh sap het. Sau nhieu lan that bai, Seton đoi chien thuat, thay vi đanh bay Lobo, anh quay sang đanh bay Blanca, la con soi cai trang rat đep, ban đoi cua Lobo. Lan nay anh thanh cong, Blanca sap bay, khi anh toi noi đat bay, Blanca tru len goi Lobo, va xa xa, Lobo cung tru len đap lai. Seton va ban san quang thong long vao co Blanca roi phi ngua ve cac huong khac nhau, cho toi khi Blanca chet. Trong may ngay tiep đo, Seton van con nghe tieng tru cua Lobo, ma anh ke lai la "nghe het suc buon tham... no khong con la tieng tru vang vong, đay kieu hanh, ma la tieng than van ren ri, nao nung." 
Bat chap hiem nguy, Lobo lan theo mui cua Blanca đen trang trai ma Seton cu ngu, noi anh giu xac no. Seton đat them nhieu bay nua va dung xac Blanca đe nhu Lobo. Mat het than trong, Lobo bi sa bay, bay đat rat day, va suc khoe ghe gom cua no lan nay khong giup đuoc no nua, voi ca bon chan cua no bi bon chiec bay khoa chat. Khi Seton đen gan, Lobo khong he so hai vung đung thang len, du đa bi thuong va kiet suc sau hai ngay vung vay, roi cat len mot tieng tru dai. Ban san cua Seton muon giet no ngay, nhung anh khong đong y, ma troi no lai, bit mom va đat no len lung ngua mang ve trai.
Ve đen trai, Lobo khong them nhin đen nhung nguoi đa bat giu no khi ho xieng no lai bang mot day xich sat, chi đam đam nhin ra thao nguyen. Seton mang nuoc va thit ra cho no, nhung Lobo khong mang đung đen. Đem hom đo, no chet. Seton nhac lai cau noi "neu mot con su tu bi tuoc mat suc manh, neu mot con đai bang bi tuoc mat tu do, va mot con chim bo cau bi mat ban, thi tat ca đeu vo tim ma chet"; anh hieu con soi kieu hanh đa phai chiu ca ba noi đau khi no chet. Bo long cua Lobo đuoc giu lai tai Vien bao tang & Thu vien Ernest Thompson Seton tai Trai huong đao Philmont gan Cimarron, New Mexico.


Anh huong Cho toi khi ong mat nam 1946, Seton tro thanh nguoi nhiet thanh bao ve loai soi, loai đong vat von truoc đo van bi gan tieng xau. "Ke tu sau Lobo", ong viet, "mong muon chan thanh nhat cua toi la lam moi nguoi hieu đuoc rang moi loai đong vat hoang da la mot di san quy gia ma chung ta khong co quyen pha hoai, khong co quyen cuop đi khoi the he con chau chung ta." 
Cau chuyen ve Lobo lam bao nguoi My va the gioi cam đong, va gop phan lam thay đoi nhan thuc con nguoi ve thien nhien, khich le su khoi đau phong trao bao ve moi truong. Cau chuyen gay anh huong sau sac đen mot trong nhung nha hoat đong truyen thanh va tu nhien hoc, Huan tuoc David Attenborough, va la nguon cam hung cho bo phim cua hang Disney nam 1962, Huyen thoai Lobo (The Legend of Lobo). Cau chuyen ve Lobo cung la chu đe bo phim tu lieu cua đai BBC do Steve Gooder nam 2007.


Chu thich Tieng Anh

Gooder, Steve (2007) Lobo: The Wolf that Changed America (Brian Leith Productions - TV Documentary),
Goodchild, William, composer (2007) Lobo: The Wolf that Changed America (http://www.williamgoodchild.com)
McIntyre, Rick (ed.). 1995. War Against the Wolf. Voyageur Press, Stillwater (http://www.amazon.com/War-Against-Wolf-Americas-Exterminate/dp/0896582647)
Nilsson, Gretta, 2005 Animal Welfare Institute (http://www.endangeredspecieshandbook.org/)
Seton, Ernest Thompson, 1899 Wild Animals I Have Known, Scribners (http://www.amazon.com/Wild-Animals-I-Have-Known/dp/0486410846)
The Wolf That Changed America - Nature Channel | PBS Video: Full Episode. http://www.pbs.org/wnet/nature/episodes/the-wolf-that-changed-america/video-full-episode/4414/
"Lobo the King of Currumpaw" - gom ban goc tranh Seton ve tu cuon sach. Hinh bo long cua Lobo, chup tai Vien bao tang va Thu vien Seton, Trai huong đao Philmont, Cimarron, New Mexico. http://www.pineapplefish56.net/Setons_Lobo.html Luu tru ngay 12 thang 9 nam 2010 tai Wayback Machine


Lien ket ngoai E-book tieng Anh truyen:
 Wild Animals I Have Known tai Du an Gutenberg