Xuan Thu (chu Trung Quoc: 春秋时代; Han Viet: Xuan Thu thoi đai, binh am: Chunqiu Shidai) la mot giai đoan lich su tu 771 đen 476 TCN trong lich su Trung Quoc. Ten cua no bat nguon tu cuon Kinh Xuan Thu (Bien nien su Xuan Thu), mot cuon su ma theo truyen thong thuong đuoc coi la cua Khong Tu. O giai đoan Xuan Thu, quyen luc đuoc tap trung hoa. Giai đoan nay xay ra rat nhieu cac tran chien va su sap nhap khoang 170 nuoc nho. Su sup đo dan dan cua gioi thuong luu dan toi su mo rong hoc hanh; tri thuc gia tang lai thuc đay tu do tu tuong va tien bo ky thuat. Tiep sau giai đoan nay la thoi Chien Quoc.
O thoi điem đo Trung Quoc van chua đuoc coi la mot đe quoc. Va toi tan khi vi hoang đe đau tien cua nha Tan (秦), va cung la vi hoang đe đau tien cua Trung Quoc len ngoi thi nuoc nay moi bat đau giai đoan phong kien tap quyen. Duoi thoi nha Chu, trung tam cua quyen luc nam trong tay (hay đuoc cho la nhu vay) vi vua nha Chu duoi hinh thuc phong kien phan quyen.
Can luu y rang vua va hoang đe khong phai hoan toan nhu nhau. Vi vua nha Chu nhan đuoc đo cong nap tu cac quy toc cai tri tai nhung vung đat ma ho đuoc thua ke tu to tien. Cac vi to tien đuoc phong lam quy toc hay cong tuoc tai cac nuoc chu hau thuong la cac quan chuc co cong lao lon đoi voi nha vua va trieu đinh cai tri, trong truong hop nay la nha Chu. Vi vua nha Chu khong truc tiep kiem soat cac tieu quoc chu hau cua minh. Thay vao đo, su trung thanh chung cua cac quan cong va quy toc tao nen quyen luc cho ong ta. Khi long trung thanh giam đi, quyen luc cua nha vua cung giam sut. Vi hoang đe đau tien cua Trung Quoc la Tan Thuy Hoang thay rang he thong phong kien cuoi cung se dan toi mot vi vua it quyen luc va mot tinh the hon loan. Vi vay, ong đa dung len mot Trung Quoc voi mot the che tap trung manh me khong dua vao long trung thanh cua cac quan cong đia phuong.


Giai đoan Xuan Thu Sau khi kinh đo (Cao) bi cac bo toc ro phia tay cuop boc, Chu Binh Vuong (Co Nghi Cuu) chay sang phia Đong. Trong khi rut chay tu thu đo phia tay ve phia đong, vi vua Chu nho cac vi vuong hau o gan đo la Tan (秦), Trinh (鄭) va Tan (晉) bao ve khoi cac ro va cac vi vuong hau phan loan. Ong doi đo thanh cua Chu tu Cao Kinh (nay thuoc Thiem Tay) đen Lac Ap (nay thuoc Lac Duong) o chau tho song Hoang Ha.
Vi vua tron chay nha Chu khong co đuoc vi tri chac chan tren vung lanh tho phia đong; tham chi ca le len ngoi cua the tu cung phai nho su tro giup cua cac vi vuong hau tren moi dien ra đuoc. Voi su sut giam lon ve đat đai, chi con gioi han o Lac Duong va cac vung xung quanh, trieu đinh Chu khong con co the duy tri sau đoi quan thuong truc (luc quan). Cac vi vua nha Chu tiep sau can su tro giup cua cac chu hau hung manh xung quanh đe bao ve ho khoi cac cuoc cuop boc va đe giai quyet cac cuoc tranh gianh quyen luc ben trong. Trieu đinh nha Chu khong bao gio con lay lai đuoc quyen luc truoc đo cua ho; ho chi con đon thuan la mot trieu đinh bu nhin cua cac chu hau phong kien. Mac du nha Chu tren danh nghia van đang nam Thien Menh, danh hieu khong he co quyen luc.


Su noi len cua cac ba chu Vi quy toc đau tien giup đo cac vua nha Chu la Trinh Trang Cong (鄭莊公) (o ngoi 743 TCN - 701 TCN). Ong la nguoi đau tien lap len ngoi vi ba chu, voi y đinh giu lai he thong cai tri cu. Cac nha su hoc xua bien ho rang he thong moi la mot phuong tien đe bao ve cac chu hau van minh yeu hon va trieu đinh nha Chu khoi phai chiu su cuop pha cua cac bo toc nam bao quanh (ma nguoi Trung Hoa thuong goi miet thi la Bac Đich (北狄); Nam Man (南蠻), Tay Nhung (西戎), Đong Di (東夷)). (Xem them Dan toc ngoai Trung Nguyen co đai).
Tuy nhien, tat ca cac chu hau đuoc cho la "van minh" thuc te gom mot phan pha tron đang ke cac toc nguoi; vi the khong co đuong bien gioi ro rang giua cac chu hau "van minh" va cac "ro". Tuy nhien cac bo toc voi su khac biet ve dan toc va van hoa đo lai co mot nen van minh duy nhat cua ho o mot so vung. Mot so nhom dan toc ve thuc chat lai co suc manh va đuoc van minh hoa theo cac tieu chuan Trung Quoc toi muc nhung thuc the chinh tri cua ho, gom ca Ngo va Viet, tham chi đuoc gop trong mot so lien minh cua Ngu Ba.
Cac chu hau hung manh moi noi len thuc long muon giu su uu tien dong doi quy toc hon he tu tuong truyen thong la giup đo cac nuoc yeu hon o thoi hon loan (匡扶社稷 khuong phu xa tac), đieu nay von đa tung đuoc truyen ba rong rai o thoi đe quoc Trung Quoc đe cung co quyen luc vao tay gia đinh cai tri.
Cac vi chu hau Te Hoan Cong (o ngoi 685 TCN -643 TCN) va Tan Van Cong (o ngoi 636 TCN - 628 TCN) con đi xa hon trong viec thiet lap he thong cai tri lanh chua, no mang lai su on đinh nhung chi trong nhung khoang thoi gian ngan so voi truoc kia. Cac vu sap nhap tang len, mang lai loi ich cho nhung chu hau hung manh nhat gom Tan, Tan, Te va So. Vai tro cua lanh chua ngay cang co chieu huong roi xa khoi muc đich ban đau la bao ve cac chu hau nho hon; cuoi cung lanh chua đa tro thanh mot he thong quyen ba chu cua cac chu hau lon đoi voi cac nuoc ve tinh yeu hon o Trung Quoc va đoi voi ca nhung vung co nguon goc "ro".
Cac chu hau lon thuong loi dung ly do giup đo va bao ve đe can thiep va kiem loi tu cac nuoc chu hau nho khi xay ra xung đot noi bo o cac nuoc đo. Đa phan cac vi ba thoi sau nay đeu bat nguon tu cac chu hau lon thoi đo. Ho tu tuyen bo minh la vi chua te tren lanh tho cua ho, tham chi con khong can cong nhan tinh tuong trung nho mon cua nha Chu. Viec thiet lap he thong hanh chinh đia phuong (chau va quan), voi cac quan chuc đuoc chi đinh boi chinh phu, tao cho cac chu hau kha nang kiem soat lon hon voi lanh đia cua minh. Viec thu thue nong nghiep va thuong mai cung de dang hon so voi kieu phong kien truoc đo.
Ba nuoc Tan, Tan va Te khong chi tu tang cuong suc manh cua minh ma con đay lui chu hau o phia nam la So, cac vi lanh chua o đo tu phong minh lam vua. Quan đoi So dan dan xam nhap vao luu vuc song Hoang Ha. Viec coi So nhu la "ro phuong nam" (So Man), đon gian la mot ly do đe canh bao So khong đuoc can thiep vao tam anh huong rieng cua ho. Nhung su xam nhap cua So nhieu lan bi chong tra voi ba tran đanh lon ngay cang tang ve muc đo bao luc - tran Thanh Boc (632 TCN), tran Bi (595 TCN) va tran Yen Lang (575 TCN); đieu nay dan toi su hoi phuc cua cac chu hau Tran va Thai (con goi la Sai).


Quan he giua cac chu hau O thoi nay mot he thong quan he phuc tap giua cac chu hau đuoc phat trien. Mot phan no đuoc cau truc theo he thong phong kien cua Tay Chu nhung cac yeu to thuc dung đuoc tang cuong. Mot su tap hop cac tieu chuan va gia tri thong thuong cua cac chu hau, co the goi mot cach khong chinh xac lam la Luat quoc te đa xuat hien. Khi cac vung anh huong va vung van hoa cua cac chu hau mo rong va giao nhau, cac cuoc cham tran ngoai giao cung tang len.


Thay đoi nhip đo chien tranh Sau mot giai đoan tang truong chien tranh o moi goc đo, Te, Tan, Tan va So cuoi cung đa gap go o mot hoi nghi giai giap vu khi nam 579 TCN, cac nuoc khac hau nhu tro thanh cac nuoc ve tinh (nuoc phu dung). Nam 546 TCN, Tan va So đong y ngung chien voi nhau.
Sau mot thoi gian tuong đoi yen on trong the ky thu 6 TCN, hai nuoc chu hau ven bien o vung Chiet Giang ngay nay la Ngo va Viet, dan dan manh len. Sau khi đanh bai va truc xuat vua Phu Sai nuoc Ngo, vua Cau Tien nuoc Viet (496 TCN - 465 TCN) tro thanh vi ba chu cuoi cung đuoc cong nhan.
Thoi ky hoa binh nay chi la mot su mo đau cho mot tinh trang roi loan cua Thoi Chien Quoc. Bon chu hau manh đang o giua cuoc tranh gianh quyen luc. Sau ho chiem huu đat đai lon o nuoc Tan tien hanh đanh lan nhau. Ho Tran đang loai tru cac đoi thu chinh tri o Te. Tinh chinh thong cua nhung vi vua cai tri thuong khong đuoc thua nhan trong cac cuoc noi chien voi su tham gia cua nhieu thanh vien thuoc gia đinh hoang gia o Tan va So. Mot lan nua nhung nguoi tranh gianh đo lai cung co vung chac vi tri cua minh tai lanh tho rieng, su chem giet giua cac nuoc tiep tuc trong thoi Chien Quoc. Thoi Chien Quoc chinh thuc bat đau vao nam 403 TCN khi ba ho lon nhat o Tan la Trieu, Nguy va Han phan chia đat nuoc; trieu đinh bat luc nha Chu bat buoc phai cong nhan quyen luc cua ho.
Che tac đo sat đa lam nong, cong, thuong phat đat, thi cung lam đoi thay quan su. Khi gioi bang sat ben hon, giet đuoc nhieu hon, mau hon. Ai cung thay chi chien tranh moi giai quyet đuoc moi mau thuan. Ngay tu thoi Manh Tu, chien tranh đa khoc liet roi, nguoi ta "đanh nhau đe tranh đat, giet nguoi đay đong; đanh nhau đe tranh thanh, giet nguoi đay thanh."
Nuoc nao cung co vai tram ngan quan. Nuoc Tan, the ky thu IV TCN, bat tat ca đan ong tu 15 hay 20 tuoi toi 60 tuoi phai nhap ngu, nhu vay la chi con đan ba con nit la khoi phai ra tran. Chinh sach ngu binh u nong đuoc pho bien: nguoi dan nao cung thoi binh thi lam ruong, tap vo nghe, thoi chien thi thanh linh.
Co khi đan ba nguoi gia cung khong đuoc o yen, phai đi xay truong thanh đe ngan xam lang. So xay truong thanh o Ha Nam, Te o Son Đong, cac nuoc khac nhu Nguy, Tan cung bat chuoc. Nhung truong thanh đo chi bang đat, co khi chi la mot con đe đuoc đap cao hon, rat it khi bang đa, nhung cung co nhung đon nho do mot so linh giu, thay đich toi thi đot khoi ban ngay, đot lua ban đem bao cho cac đon khac biet. Trieu xay mot truong thanh o phia Bac, Yen cung vay, đe chong lai cac ro phuong Bac; cac thanh đo sau nay Tan Thuy Hoang sua sang lai, noi lien voi nhau thanh Van Ly truong thanh.
Ve khi gioi, nguoi ta che tao no va no phao (catapult) đe ban đa (the ky V TCN). No manh hon va ban xa hon cung, co the đuoc non 500 met theo sach thoi đo chep. Cac toa thanh cung ngay mot cao hon, kien co hon. Thoi Mac Tu, Cong Thau Ban đa che tao đuoc thang may đe đanh thanh. So di co ten đo vi thang rat cao moi đu leo len đanh thanh.
Chien xa tro nen loi thoi, nguoi ta dung bo binh, roi ky binh. Hai nuoc Ngo, Viet co nhieu ho, đam lay, khong dung chien xa đuoc, cho nen đa đau tien dung bo binh. Tan moi đau che chien tranh dung bo binh khong co ve "le nghia quy toc" nhung roi Trinh theo, va dan dan cac nuoc khac cung theo. Đe đieu khien mot đoan bo binh thi phai co thu tu, ky luat, ma nhung quy tac, chien thuat moi xuat hien. Bo binh lai chia lam nhieu hang (nhu binh chung ngay nay), hang chuyen dung cung, hang chuyen dung no, dung giao.
Ve ky binh, Trung Hoa bat chuoc cac ro phuong Bac va phuong Tay. Nam 307 TCN, Trieu la nuoc đau tien dung ky binh, nho vay ma manh len đuoc mot thoi. Ho phai thay đoi nhung phuc cho gon gang (ban quan, bo ao giap dai đi), va phai tap ban cung trong khi ngua phi y nhu Hung No.


Danh sach cac Ba chu Theo truyen thong, nam vi Ba (Ngu Ba) o thoi Xuan Thu (春秋五霸 Chun Teu Wu Ba) gom:

Te Hoan Cong (齊桓公)
Tan Van Cong (晉文公)
So Trang Vuong (楚莊王)
Tan Muc Cong (秦穆公)
Tong Tuong Cong (宋襄公)
Mot so nha su hoc lai đua ra danh sach Ngu Ba khac:

Te Hoan Cong (齊桓公)
Tan Van Cong (晉文公)
So Trang Vuong (楚莊王)
Ngo Vuong Phu Sai (吳王夫差)
Viet Vuong Cau Tien (越王句踐)
Thu tu ngau nhien.


Danh sach cac chu hau lon Ten theo sau ten nuoc la ten thu đo (theo thu tu Han Viet, phon the, gian the).

Te 齊 - Lam Truy 臨淄 临淄
So 楚 - Dinh Ap 郢 郢
Tan 秦 – Ung (sau doi ve Ham Duong 咸陽 咸阳)
Tan 晉 - Tan Duong
Lo 魯 - Khuc Phu 曲阜 曲阜
Tran 陳; - Uyen 宛; Uyen Khau 宛丘 宛丘
Sai 蔡 - Thuong Thai 上蔡 上蔡
Tao 曹
Tong 宋 - Thuong Khau 商丘 商丘
Ngo 吳 - Co To 姑蘇 姑苏
Viet 越 - Coi Ke 會稽 会稽
Ve 衞
Trinh 鄭 - Tan Trinh 新鄭
Yen 燕 - Yen Ap


Danh sach nhung guong mat quan trong = Cac quan lai, muu si =
Quan Trong (管仲), chinh khach va quan su cua Te Hoan Cong va đuoc mot so hoc gia thoi nay cho la nguoi Phap gia đau tien.
Bach Ly He (百里奚), biet hieu Ngu Co đai phu (Đai phu Nam tam da de), te tuong noi tieng cua Tan.
Ba Hi, vi tham quan duoi thoi vua Hap Lu va đong vai tro ngoai giao quan trong trong quan he Ngo-Viet.
Van Chung 文種 va Pham Lai 范蠡, hai vi quan su va giup vua Viet Cau Tien trong cuoc chien chong Ngo cua ong.
Tu San (子產), lanh đao phong trao tu cuong o nuoc Trinh


= Nhung hoc gia co anh huong =
Khong Tu (Confucius), triet gia, nguoi sang lap Khong giao.
Lao Tu (Laozi hay Lao tse), nguoi sang lap Đao giao
Mac Tu (墨子) ("Mozi", "Motse", "Mocius", hay "Micius" đoi voi cac hoc gia phuong Tay), nguoi sang lap Đao Mac


= Cac nha su hoc =
Khong Tu, tac gia bo su Kinh Xuan Thu


= Cac ky su =
Mac Tu (墨子)
Lo Ban (鲁班)


= Nha luyen vu khi =
Au Da Tu 歐冶子, co nghia Au nguoi luyen vu khi va la thay cua hai vo chong Can Tuong va Mac Ta


= Nha buon va thuong mai ca nhan =
Huyen Cao, nha buon nuoc Trinh
Pham Lai


= Cac tuong linh, lanh đao quan đoi va cac tac gia =
Ngu Tu Tu, hay Ngu Vien, nguoi giup nuoc Ngo đanh pha nuoc So, đua nuoc Ngo len hang Ba chu
Ton Tu, hay Ton Vu, tac gia Binh phap Ton Tu
Ton Tan, Bach Khoi, Ngo Khoi, Liem Pha, Ly Muc...
Tu Ma Nhuong Thu, hay Đien Nhuong Thu, tac gia bo Tu Ma Nhuong Thu binh phap.


= Cac thich khach =
Tao Mat, tuong nuoc Lo, khong hanh thich ma chi gio guom doa Te Hoan cong, buoc Hoan cong tra lai đat đa chiem cho nuoc Lo. Tuy Tao Mat khong sat thuong vua Te nhung Su ky cung liet ong vao hang thich khach.
Chuyen Chu, đuoc Cong tu Quang nuoc Ngo cu đi am sat Ngo vuong Lieu, tao đieu kien đe Cong tu Quang len la Ngo vuong Hap Lu.
Yeu Ly (Yao Li), đuoc Hap Lu cu đi giet Khanh Ky, con cua Ngo vuong Lieu.
Du Nhuong, mon khach cua Tri Ba, nhieu lan muu sat khong thanh Trieu Tuong Tu đe tra thu cho Tri Ba.
Xem them: Bach gia chu tu


Cac su kien noi bat 770 TCN – cac quy toc nha Chu ung ho Chu Binh Vuong (周平王) len lam vua moi nha Chu. Binh vuong doi đo đen Lac Ap (雒邑). Giai đoan Đong Chu hay Xuan Thu bat đau. Binh vuong phong cho con cua nha quy toc Doanh Ky (贏其) lam chu them vung tay bac cua nha Chu (đat Phong va đat Ky). Ong đuoc goi la Tan Tuong cong (秦襄公). Nuoc Tan (秦) tu đo tro thanh nuoc lon.
766 TCN Tan Tuong cong qua đoi, con la Tan Van cong len ke vi.
763 TCN - Trinh Trang Cong (鄭莊公) sap nhap va tieu diet vuong quoc ro Ho (Ho Quoc) (胡國). Ong tin cay vao vi quan noi tieng cua minh la Sai Trong (祭仲).
750 TCN - Tan Van hau (晉文侯) Co Cuu (姬仇) sap nhap va tieu diet vuong quoc Du Than Chu (余臣周)
717 TCN Trinh Trang cong vao trieu kien Chu Hoan Vuong nhung ong khong tiep đai theo đung le tiep đai chu hau.
715 TCN Trinh Trang cong tu y cung nuoc Lo trao đoi hua đien.
711 TCN Trinh Trang cong đua binh đanh nuoc Tong. Nuoc Tong đai bai, Tong Thuong cong Vi Tu Du Di bi phe, cong tu Bang (Vi Tu Bang) đuoc Trinh Trang cong ton len lam vua, goi la Tong Trang cong
707 TCN, Chu Hoan Vuong ben mang quan cac nuoc chu hau đanh nuoc Trinh đe tra thu. Hoan Vuong bai tran, ban than ong bi quan Trinh ban bi thuong, phai lui binh.
704 TCN - Lanh chua nuoc So (楚) Hung Thong (羋熊通), loi dung su yeu kem cua vua Chu đe thoat khoi su rang buoc nhu mot chu hau cua nha Chu va tu phong minh lam vua. Ong tuyen bo lap ra nuoc So (楚國) va tu goi la So Vu Vuong (楚武王).
701 TCN - Trinh Trang Cong (鄭莊公) chet. Con ong la Co Hot (姬忽) ke vi va đuoc goi la Trinh Chieu Cong (鄭昭公). Vi cong chua Ung Thi (雍氏) nuoc Tong (宋國) lay Trinh Trang Cong va co mot con trai ten la Co Đot (姬突), vua Tong nghi rang ong co the mo rong anh huong cua minh toi Trinh bang cach giup đua len ngoi mot vi vua moi co quan he voi nuoc Tong. Te Tuc (祭仲), nguoi đuoc kinh trong va co anh huong o Trinh, đa bi Tong lua bat va buoc phai ung ho Cong tu Đot len lam nguoi ke vi ngoi bau nuoc Trinh. Trinh Chieu Cong bi giang tuoc va phai chay tron. Cong tu Đot len noi ngoi va đuoc goi la Trinh Le Cong (鄭厲公).
697 TCN Chu Hoan Vuong mat, con la Co Đa len noi ngoi, tuc la Chu Trang Vuong. Trinh Le cong bi phe, Trinh Chieu cong đuoc ve ngoi cu.
695 TCN Trinh Chieu cong mat, Co Tu Vi len ngoi tuc Trinh Tu Vi.
694 TCN - Te Tuong Cong (齊襄公) Khuong Chu Nhi (姜諸兒) tap hop chu hau o Thu Chi (首止) va am sat Lo Hoan Cong (魯桓公). Te Tuc nuoc Trinh giet Trinh Tu Vi, Co Tu Anh len ngoi tuc Trinh Tu Anh.
690 TCN So Vu Vuong mat, con la Hung Ti len ngoi tuc So Van Vuong.
686 TCN - Te Tuong Cong (齊襄公) bi Khuong Vo Tri (姜無知) am sat đe gianh ngoi vua nuoc Te. Hai cong tu Khuong Cu do Quan Trong pho ta sang Lo va Khuong Tieu Bach do Bao Thuc Nha pho ta chay đi.
685 TCN – Vua Te Khuong Vo Tri (姜無知) bi Ung Lam am sat. Khuong Tieu Bach (姜小白) tro ve va thanh nguoi noi ngoi va tro thanh Te Hoan Cong (齊桓公) noi tieng. Te Hoan Cong hoi chien Lo Trang cong o Kien Thoi. Lo Trang Cong thua tran, giet Khuong Cu, Quan Trong đuoc Thap Bang hi sinh cuu ve Te.
684 TCN Te Hoan Cong (齊桓公) đua Quan Trong (管仲) len lam Tuong (相), hay te tuong.
681 TCN Te Hoan Cong (齊桓公) va Lo Trang Cong (魯莊公) Co Đong (姬同) gap mat va thuong luong o đat Kha (柯).
680 TCN Trinh Tu Anh bi phe, Trinh Le cong quay ve ngoi bau nuoc Trinh.
679 TCN Te Hoan Cong (齊桓公) moi va tap hop tat ca cac chu hau o Trung Nguyen vao lien minh cua minh va bat đau tro thanh vi Ba chu chu hau huyen thoai. Cung nam đo, vi chu hau o Khuc Oc (曲沃) nuoc Tan (晉), Co Đai (姬代), giet vua nuoc Tan, Co Man (姬湣). Co Đai đut lot cho Chu Ly Vuong (周釐王), Co Ho (姬胡), va đuoc trieu đinh hoang gia chinh thuc chi đinh lam vua moi o nuoc Tan. Ong đuoc goi la Tan Vu Cong (晉武公).
676 TCN Chu Ly Vuong mat, con la thai tu Co Lang len ngoi tuc Chu Hue Vuong.
675 TCN Chu Hue vuong chiem đoat vuon tuoc cua cac đai than lam cho tha thu. Đai than Bien Ba bat man, cung 4 đai than khac ngam muon quan chu hau cua Yen Trang Cong va Ve Hue Cong ve đanh Chu Hue vuong. Hue vuong bo chay ve đat On roi sang nuong nho nuoc Trinh. Bien Ba lap vuong tu Đoi len ngoi.
673 TCN, Trinh Le Cong cung Quac cong lien minh giup Hue vuong, mang quan đanh Lac ap, giet chet vuong tu Đoi va dung lai Hue vuong. Trinh Le cong muon đuoc Hue vuong ban chen ngoc nhung Hue vuong khong nghe theo, do đo nuoc Trinh gian thien tu nha Chu.
672 TCN, So Đo Ngao mat. Con la Hung Uan len ngoi tuc So Thanh Vuong.
668 TCN Tan Hien Cong (晉獻公), nguoi ke tuc Tan Vu Cong (晉武公), doi thu đo cua Tan đen Giang (絳).
667 TCN Chu Hue Vuong (周惠王), Co Lang (姬閬), trao tuoc Ba (霸), cho Te Hoan Cong (齊桓公). Ong tiep tuc lanh đao lien minh cac chu hau đe phuc vu va bao ve Vuong quoc Chu.
663 TCN, nuoc Son Nhung o phia bac đanh nuoc Yen. Yen Trang cong cau cuu nuoc Te. Te Hoan cong mang quan đi cuu Yen. Ong đanh bai quan Son Nhung, diet Son Nhung va nuoc Co Truc.
660 TCN Tan Thanh Cong (秦成公) chet. Doanh Nham Hao (嬴任好) tro thanh lanh chua moi o Tan va đuoc goi la Tan Muc Cong (秦穆公).
659 TCN nuoc Ve bi nuoc Xich Đich xam lan, Ve Y cong bi giet. Te Hoan cong đieu quan sang cuu nuoc Ve va xay thanh So Khau, lap Ve Đai cong va Ve Van cong.
658 TCN Tan Hien cong dung ke "Moi ho rang lanh" ma diet nuoc Ngu va nuoc Quac.
657 TCN, Te Hoan Cong hoi chu hau chong Thai vi vo minh la Thai Co tron ve nuoc.
656 TCN Vi nuoc Thai (蔡) quyet đinh nop cong cho nha Chu thay vi lien minh voi Te (齊), (Te Hoan Cong (齊桓公) dan quan lien minh chu hau vao Thai. Thai mat nuoc va lien minh lai du đinh tan cong nuoc So. Duoi chien luoc khon kheo cua te tuong Quan Trong nuoc Te (管仲), So buoc phai the lien minh voi Te. Te Hoan Cong chien thang tro ve va lai to chuc mot cuoc gap chu hau o Quy Khau (葵丘).
652 TCN Chu Hue Vuong mat, con la Co Trinh len ngoi tuc Chu Tuong Vuong.
651 TCN Chu Tuong Vuong len ngoi, sai nguoi mang cung ten, thit te tang Te Hoan Cong o Quy Khau, Te Hoan Cong lam le đon nhan. Te Hoan Cong con hoi chu hau lan nua, lan nay Tan Hien cong (晉獻公) đen muon, hoi tan, ong tro ve va benh chet. Ba Ly Co (驢姬)(mot nguoi vo thu đuoc sung ai nhat cua Tan Hien cong) lap muu giet Co Than Sinh (con lon cua Tan Hien cong), cho nguoi đuoi giet Co Di Ngo va Co Trung Nhi đi noi khac. Mot trong nhung nguoi con cua ba ten la Co He Te (姬奚齊), len noi ngoi. Mot vi đai phu nuoc Tan la Ly Khac (里克) giet ong ngay sau đo. Co Trac Tu (姬卓子) tro thanh vua moi cua Tan nhung cung lai bi Ly Khac giet, Ly Co bi giet not. Te Hoan Cong dan quan lien minh chu hau cua minh vao nuoc Tan va muon ngan chan cuoc chem giet. Tuy nhien, ong đa toi muon, vi Tan Muc Cong (秦穆公) đa lam viec đo bang cach đua mot nguoi moi len ngoi o Tan voi đoi quan do vi tuong cua ong la Bach Ly He (百里奚) chi huy. Vi cong tu nay la Co Di Ngo (姬夷吾), va sau khi len ngoi tuc la Tan Hue cong (晉惠公). Cung nam đo, Tong Hoan Cong (宋桓公) chet. Con ong la Tu Tu Phu (子茲甫) noi vi va đuoc goi la Tong Tuong Cong (宋襄公).
648 TCN em Chu Tuong vuong la Co Đai muon quan cac nuoc Nhung, Đich đinh cuop ngoi vua. Te Hoan cong sai Quan Trong đi dep cac nuoc Nhung, Đich.
647 TCN vuong tu Đai chay sang ti nan o nuoc Te. Te Hoan cong xin Chu Tuong vuong tha toi cho Đai.
644 TCN, nguoi Nhung lai mang quan đanh nha Chu. Te Hoan cong đa gia yeu, ra lenh cho cac chu hau đi cuu thien tu, đanh đuoi nguoi Nhung.
643 TCN (Te Hoan Cong (齊桓公) chet. Trong nhung nam cuoi đoi, sau cai chet cua te tuong Quan Trong (管仲), Te Hoan Cong đa su dung nhung ke bat tai (Khai Phuong, Thu Đieu, Dich Nha) vao nhung vi tri cao trong trieu. Va ket qua la nhung ke đo nam lay quyen luc quoc gia khi ong sap chet bang cach giet hai cac vi quan trung thanh va tai gioi trong trieu. Te Hoan Cong du đinh đua con ut noi ngoi. Tuy nhien, nhung ke nam quyen đa thay đoi y đinh cua ong va đua con ca cua ong la Khuong Vo Khuy (姜無虧), len noi ngoi.
642 TCN Khuong Vo Khuy (姜無虧), nguoi noi ngoi Te Hoan Cong (齊桓公), bi giet.
641 TCN Sau cai chet cua Te Hoan Cong (齊桓公), khong ai thuc su nam quyen lam ba, va co hoi lai danh cho tat ca moi nguoi. Tong Tuong Cong (宋襄公) tuyen bo thanh lap lien minh chu hau moi trong mot no luc đe len lam Ba chu hau. Tuy nhien nuoc Tong khong manh va rong lon nhu Te va Tong Tuong Cong cung khong tai gioi nhu Te Hoan Cong. Hon nua, Te Hoan Cong co su giup đo cua Quan Trong (管仲) nguoi đieu hanh đat nuoc toi vi tri la chu hau manh nhat va thanh cong nhat trong giai đoan Xuan Thu.
Te Hoan Cong mat, nuoc Te phat sinh noi loan vi cuoc tranh gianh ngoi quoc quan, Tong Tuong Cong ben đung ra thong linh lien minh Tong, Ve, Tao va Chu tien vao nuoc Te hop suc voi luc luong cua nguoi Te đe đua Khuong Chieu (姜昭) Te Hieu Cong(齊孝公) len ngoi.
Đe bat đau thoi cai tri cua minh, Tong Tuong Cong bat vua nuoc Đang va giet vua nuoc Tang ma khong co ly do cu the. Luu y rang đay la mot sai lam lon chu khong phai la mot dau hieu cua quyen luc boi vi mot vi Ba phai nhan đuc, manh me, ung ho vua nha Chu, va la nguoi đang kinh. Moi hanh đong cua vi Ba chu phai đung đan va qua cam nhu nhung hanh đong cua Te Hoan Cong.
638 TCN Tong Tuong Cong cam quan nuoc Tong đoi đau voi quan nuoc So tai tran Hoang Thuy (nay nam o phia Tay Bac Cha Thanh, Ha Nam). Luc đo khi chung kien binh luc manh me cua quan So, đai tu ma nuoc Tong la Tu Ngu khuyen Tuong cong cho quan So đi toi giua song thi tung quan tan cong, Tuong cong tu choi vi cho rang quan Tong la quan nhan nghia nen khong the lam nhu vay. Toi khi quan So đa sang song va đang bay the tran, Tu Ngu lai khuyen Tuong cong tan cong vi cho rang quan So chua kip on đinh đoi ngu, tan cong ngay thi may ra moi co co hoi thang loi, Tong Tuong Cong lai đem bai nhan nghia ra đe cu tuyet, rot cuc quan So đanh cho quan Tong đai bai, ban than Tuong cong cung bi trung ten trong thuong.
637 TCN, Tong Tuong Cong qua đoi, con trai Tuong cong len noi ngoi quoc quan tuc Tong Thanh Cong. Tan Hue Cong nhieu lan cho nguoi am sat Co Trung Nhi luu vong ben ngoai khong thanh, bi dan oan. Ong gay chien voi Tan va qua đoi. Con ong la Co Ngu đang lam con tin o Tan tron ve đang co, tuc Tan Hoai cong. Tan Hoai cong lo Trung Nhi se ve tranh ngoi, ben ra lenh cho nhung đai phu theo giup Trung Nhi phai tro ve theo ky han, neu khong se giet ca nha. Con Ho Đot la Ho Mao đang theo Trung Nhi o nuoc So, Tan Hoai cong bat Ho Đot giam lai. Ho Đot cu lenh Hoai cong khong goi con ve. Tan Hoai cong ben giet chet Ho Đot.
636 TCN, Tan Muc cong diet hai tieu quoc Luong va Nhue, sai quan đua Trung Nhi ve nuoc. Trung Nhi sai nguoi ve bao cho vay canh cac đai phu Loan Chi, Khuoc Boc lam noi ung o Giang đo đon quan Tan. Tan Hoai cong đieu quan ra chong quan Tan, do the co, ben bo chay sang đat Cao Luong. Trung Nhi vao Giang đo, tro thanh vua Tan Van Cong. Ngay mau than thang đo, Tan Van cong sai nguoi đen đat Cao Luong giet Tan Hoai cong. Vay canh nhung nguoi chong lai Tan Van cong con kha đong, cam đau la La Sanh va Khuoc Nhue. Hai nguoi muu đot cung đien đe am sat ong va lap vua khac. Hoan quan Bot Đe von tung 2 lan đuoc cu đi giet ong khong thanh truoc đay, bao voi Tan Van cong. Van cong ben vi hanh bi mat sang nuoc Tan mot lan nua đe tranh. Tan Muc cong đon tiep ong o Vuong Thanh. Trong nuoc Tan chi co may can than biet vua đa ra ngoai. Quan ho La va ho Khuoc đanh bai bo chay. Tan Muc cong sai su đen du La Sanh va Khuoc Nhue đen gap đe ban lap nguoi khac lam vua. La Sanh va Khuoc Nhue đen lien bi vua Tan bat giet tren song Hoang Ha. Sau đo Tan Muc cong sai 3000 quan ho ve Tan Van cong tro ve nuoc Tan. Tu đo nuoc Tan tam yen on. Chu Tuong Vuong bi vuong tu Đai cuop ngoi, chay sang luu vong o nuoc Trinh va cau cuu Tan Van cong.
635 TCN, Tan Van Cong mang quan đen đat Duong Phan, bao vay ap On cua vuong tu Đai. Đong thoi ong đon Chu Tuong vuong ve đat nha Chu. Thang 4 nam đo, ong tien quan vao diet vuong tu Đai. Chu Tuong vuong đuoc phuc ngoi, ban cho Tan Van cong ngoc khue va cung ten, roi cat đat Duong Phan va Ha Noi cho Tan Van cong.
633 TCN, So Thanh vuong mang quan bao vay nuoc Tong. Tong Thanh cong cau vien nuoc Tan. Cuoi nam đo, Tan Van cong ben lap 3 đao quan, ra tran đanh quan So.
632 TCN, Tan Van cong đanh nuoc Tao la chu hau cua So, Tan Van cong đinh muon đuong nuoc Ve nhung Ve Thanh cong khong cho, vi vay ong chuyen sang đanh nuoc Ve, đanh chiem thanh Ngu Loc. Ve Thanh cong cau So Thanh vuong cuu nhung nguoi trong nuoc khong ung ho, bi đuoi phai chay ra đat Tuong Nguu. Cong tu Mai chiem giu nuoc Ve xin hoa voi nuoc Tan. Tan Van cong cho nuoc Ve giang hoa roi mang quan đanh nuoc Tao. Quan Tan vay ham nuoc Tao trong 3 thang, cuoi cung chiem đuoc thanh, bat song Tao Cung cong. Quan So đang vay ham nuoc Tong. Tan Van cong co on voi ca vua Tong va vua So tren đuong luu lac nen phan van kho xu chua biet ung ho ben nao. Tien Chan hien ke bat nuoc Tao va nuoc Ve cat đat cho nuoc Tong khien So Thanh vuong phai giai vay Tong sang cuu Tao va Ve. Qua nhien So Thanh vuong rut quan khoi nuoc Tong, muon rut ve nuoc va giang hoa voi Tan. Tuong So la Thanh Đac Than khong đong tinh, nhat đinh đoi giao tranh voi quan Tan. So Thanh vuong gian Đac Than, chi cap cho it quan. Thanh Đac Than sai su la Uyen Xuan đen gap Tan Van cong, Tan Van cong bat giu Uyen Xuan, khong đam phan voi Đac Than. Mat khac, ong sai nguoi ngam giao hen voi Ve Thanh cong va Tao Cung cong se phuc ngoi cho hai nguoi neu ho tuyet giao voi nuoc So. Vua Tao va vua Ve chap nhan lam theo Tan Van cong. Thanh Đac Than thay hai chu hau Tao, Ve tuyet giao So đe theo Tan, noi gian thuc quan đanh Tan. Tan Van cong giu đung giao uoc voi So Thanh vuong khi nuong nho o nuoc So, ben ha lenh quan Tan lui 3 xa la 90 dam đe nhuong quan So, toi Thanh Boc. Tuy nhien Thanh Đac Than đang hang hai khong chiu lui binh, tiep tuc thuc quan So tien len truy kich. Tan Van cong đong quan o Thanh Boc, co Tong Thanh cong cung tuong cac nuoc Te, Tran hoi binh ho tro. Phia quan So co quan Trinh theo giup. Ngay Ky Ti, hai ben đanh nhau to o Thanh Boc. Quan Tan đai thang quan So. Thanh Đac Than mang tan quan thao chay. Trinh Van cong giang hoa voi Tan. Tan Van cong ve đat Hanh Ung, lam cung đien cho Chu Tuong Vuong o đat Tien Tho. Ong dang tu binh So dang Chu Tuong vuong. Vua Chu sai vuong tu Ho đen hoi, phong ong lam ba chu chu hau. Tu đo Tan Van cong chinh thuc tro thanh ba chu. So Thanh vuong trach toi khien Thanh Đac Than phai tu tu, Tan Van cong moi het lo viec chien tranh voi nuoc So. Ong phuc ngoi cho vua Ve va vua Tao. Mua đong nam đo, Tan Van cong lai hoi chu hau o đat On va sai su moi Chu Tuong vuong toi hoi chu hau o Ha Duong. Vi thien tu đa suy yeu, Tuong vuong phai đen theo trieu tap cua nuoc Tan. Su ky noi ve su kien nay rang: "Su sach tranh viec be toi trieu kien quan chu, nen chi ghi: Thien tu đi tuan thu o Ha Duong".
630 TCN, Tan Van cong vi nuoc Trinh co thu voi minh khi luu lac, lai giup So chong Tan nen cung Tan Muc cong mang quan đanh Trinh. Nuoc Trinh bi vay ham. Đai phu nuoc Trinh la Thuc Thiem phai tu sat đe lay long nuoc Tan nhung Van cong van đoi bat vua Trinh. Trinh Van cong ben sai su đen gap Tan Muc cong, phan tich loi hai: đanh Trinh chi lam tang uy the cua Tan, khong loi gi cho Tan. Tan Muc cong ben tu minh rut quan. Tan Van cong vay Trinh khong ha đuoc cung bai binh ve nuoc.
628 TCN, Tan Van cong mat. The tu Co Hoan len noi ngoi, tuc la Tan Tuong cong. Tuong cong ke tuc đuoc ngoi ba chu cua Van cong đe lai.
627 TCN Tan va Tan lai o vao the xung đot o tran Hao Son(nay nam o Đong Nam Tam Mon Hiep, Ha Nam, Tan bai.
626 TCN Hung Thuong Than giet cha la So Thanh Vuong trong cung, len ngoi tuc So Muc Vuong.
625 TCN Tan đanh Tan tai tran Banh Nha (nay nam o Đong Bac Bach Thuy, Thiem Tay), quan Tan that bai nang ne.
Nam 624 TCN, Tan Muc cong than dan quan đi đanh nuoc Tan, sau khi vuot Hoang Ha, Muc cong the hien y chi quyet thang bang viec ra lenh thieu huy thuyen vuot song. Quan Tan nhanh chong chiem đuoc Vuong Quan (nay o phia Tay Van Hy, Son Tay) khien quan Tan so hai chi dam co thu trong thanh khong ra giao chien, Muc cong ben dan quan Tan đi thu nhat hai cot cua linh Tan tu tran truoc kia roi quay ve nuoc đe chuan bi mo mang bo coi sang phia Tay.
623 TCN Tan Muc cong cu đai binh tan cong Tay Nhung va gianh thang loi lon khien cho 20 tieu quoc o đay quay sang quy phuc nuoc Tan khien cho bien gioi nuoc Tan đuoc mo rong chua tung co, phia Nam giap Tay Linh, phia Tay vuon toi Đich Đao (nay thuoc Lam Thao, Cam Tuc), phia Bac đen Cu Dien Nhung (nay thuoc Diem Tri, Ninh Ha), phia Đong giap voi Hoang Ha. Danh tieng ba chu Tay Nhung cua Tan Muc cong lam vang doi chu hau va ong đuoc coi la mot trong Ngu Ba thoi Xuan Thu.
621 TCN Tan Muc cong qua đoi.
619 TCN Chu Tuong Vuong qua đoi, con la Co Nham Than len ngoi tuc Chu Khoanh Vuong.
614 TCN So Muc Vuong mat, con la Hung Lu len ngoi tuc So Trang Vuong. Đay la vi ba chu cuoi cung cua Xuan Thu Ngu Ba.
613 TCN Chu Khoanh Vuong mat, con la Co Ban len ngoi tuc Chu Khuong Vuong.
607 TCN Chu Khuong Vuong mat, con la Co Du len ngoi tuc Chu Đinh Vuong.
586 TCN Chu Đinh Vuong mat, con la Co Di len ngoi tuc Chu Gian Vuong.
572 TCN Chu Gian Vuong mat, con la Co Tiet Tam len ngoi tuc Chu Linh Vuong.
551 TCN đuc Khong Tu ra đoi.
548 TCN cha cua Khong Tu la Thuc Luong Ngot qua đoi, tu đo hai me con lam lung kiem song.
545 TCN Chu Linh Vuong mat, con la Co Quy len ngoi tuc Chu Canh Vuong.
532 TCN, Khong Tu lay vo va lam mot chuc quan nho coi kho chuyen quan ly kho tang, xuat nap tien luong cong bang chuan xac o nuoc Lo.
529 TCN, Khong Tu mo lop day hoc, hoc tro cua ong co 72 nguoi la thanh đat, noi danh.
522 TCN, Khong Tu nho Lo Chieu cong giup đo phuong tien đe đi đen Lac Ap (kinh su cua nha Chu) đe hoc hoi.
521 TCN Chu Canh Vuong mat, con la Co Manh len ngoi tuc Chu Đieu Vuong.
520 TCN Chu Đieu Vuong bi vuong tu Trieu binh bien giet chet, lap Co Cai len ngoi, tuc Chu Kinh Vuong.
517 TCN, nuoc Lo qua con hoan nan, Khong Tu cung cac đe tu roi Lo đi khap cac nuoc đe thuyet giang Nho hoc. Khong Tu sang Te mot thoi gian.
511 TCN, Khong Tu ve Lo tiep tuc day hoc va viet sach.
510 TCN, Lo Chieu cong qua đoi, con la Co Tong len ngoi tuc Lo Đinh cong.
506 TCN Khong Tu dan 30 hoc tro qua nuoc Thai.
501 TCN, Cong Ton That Nhieu lam loan o ap Phi, gia than ho Quy sai nguoi đen trieu Khong Tu ra giup. Khong Tu tu choi.
500 TCN, Khong Tu ve Lo, đuoc giao coi thanh Trung Đo (Trung Đo Te).
499 TCN, Khong Tu đuoc thang chuc Đai tu khau (coi viec hinh phap), kiem quyen te tuong. Sau ba thang, nuoc Lo tro nen thinh tri.
495 TCN, Lo Đinh cong qua đoi, con la Co Tuong len ngoi tuc Lo Ai cong. Khong Tu đuoc thang chuc Đai Tu Khau.
491 TCN, Khong Tu giet tham quan Thieu Chinh Mao, nuoc Lo hung thinh. Te Canh cong thay vay thi tra đat khi truoc chiem đuoc cho Lo, con ban nhieu my nu cho Lo Ai cong. Lo Ai cong đam chim tuu sac. Ke gian ham hai Khong Tu nen Khong Tu tu quan, cung cac hoc tro roi Lo ma đi.
490 TCN, Khong Tu sang Ve.
489 TCN Khong Tu sang Thai.
483 TCN, Khong Tu ve Lo, tiep tuc day hoc va bat tay vao soan sach Ngu Kinh: Kinh Thu, Kinh Thi, Kinh Le, Kinh Dich, Kinh Xuan Thu.
479 TCN Khong Tu qua đoi, tho 73 tuoi.


Tham khao Lien ket ngoai Spring and Autumn Period tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Chien Quoc tai Tu đien bach khoa Viet Nam