Luu huynh (ten khac: Sulfur (đoc nhu "Xun-phu"), luu hoang hay diem sinh) la nguyen to hoa hoc trong bang tuan hoan co ky hieu S va so nguyen tu 16. No la mot phi kim pho bien, khong mui, khong vi, nhieu hoa tri. Luu huynh, trong dang goc cua no la chat ran ket tinh mau vang chanh. Trong tu nhien, no co the tim thay o dang đon chat hay trong cac khoang chat sulfide va sulfat. No la mot nguyen to thiet yeu cho su song va đuoc tim thay trong hai amino acid. Luu huynh đuoc ung dung chu yeu đe tao ra axit sunfuric-nguyen lieu san xuat phan lan (P) nhung cung đuoc dung rong rai trong viec che tao thuoc sung, diem, thuoc tru sau va thuoc diet nam.


Cac đac trung noi bat O nhiet đo phong, luu huynh la mot chat ran xop mau vang nhat. Mac du luu huynh khong đuoc ua thich do mui cua no - thuong xuyen bi so sanh voi mui trung ung - mui nay thuc ra la đac trung cua hydro sulfide (H2S); con luu huynh đon chat khong co mui. No chay voi ngon lua mau xanh lam va toa ra luu huynh dioxide, voi mui ngot ngat di thuong. Luu huynh khong hoa tan trong nuoc nhung hoa tan trong carbon disulfide va cac dung moi khong phan cuc khac. Cac trang thai oxy hoa pho bien cua no la -2, -1 (pirit sat...), +2, +4 va +6. Luu huynh tao thanh cac hop chat on đinh voi gan nhu moi nguyen to, ngoai tru cac khi tro.
Luu huynh trong trang thai ran thong thuong ton tai nhu la cac phan tu vong dang vong hoa S8. Luu huynh co nhieu thu hinh ben canh S8. Loai mot nguyen tu tu vong se la S7, đay la nguyen nhan cho mau vang đac trung cua luu huynh. Nhieu vong khac cung đuoc đieu che ra, bao gom S12 va S18. Trai lai, nguyen to oxy cung phan nhom nhung nhe hon ve co ban chi ton tai trong hai dang co ban co y nghia hoa hoc la: O2 va O3. Seleni, nguyen to nang hon cung phan nhom voi luu huynh co the tao ra cac vong nhung thong thuong no nam trong chuoi polymer.

Tinh the luu huynh rat phuc tap. Phu thuoc vao cac đieu kien cu the, cac thu hinh cua luu huynh tao thanh vai cau truc tinh the khac nhau, voi cac dang ta phuong va đon ta S8 la cac dang đuoc nghien cuu ky nhat.
Mot tinh chat đang chu y la đo nhot cua luu huynh nong chay, khong giong nhu phan lon cac chat long khac, tang len theo nhiet đo do su hinh thanh cac chuoi polymer. Tuy nhien, sau khi đa đat đuoc mot khoang nhiet đo nhat đinh thi đo nhot lai bi giam do đa đu nang luong đe pha vo chuoi polyme.
Luu huynh vo đinh hinh hay "deo" co the đuoc tao ra khi lam nguoi nhanh luu huynh nong chay. Cac nghien cuu tinh the bang tia X chi ra rang dang vo đinh hinh co the co cau truc xoan oc voi 8 nguyen tu tren mot vong. Dang nay la on đinh đong o nhiet đo phong va dan dan chuyen nguoc thanh dang ket tinh. Tien trinh nay dien ra trong vong vai gio hay vai ngay nhung co the tang toc nho xuc tac.


Ung dung Luu huynh co nhieu ung dung cong nghiep. Thong qua dan xuat chinh cua no la acid sulfuric (H2SO4), luu huynh đuoc đanh gia la mot trong cac nguyen to quan trong nhat khi đuoc su dung nhu la nguyen lieu cong nghiep. No co vai tro quan trong bac nhat đoi voi moi linh vuc cua nen kinh te the gioi.
San xuat acid sulfuric la ung dung chu yeu cua luu huynh, va viec tieu thu acid sulfuric đuoc coi nhu mot trong cac chi so tot nhat ve su phat trien cong nghiep cua mot quoc gia. Acid sulfuric đuoc san xuat hang nam o Hoa Ky nhieu hon bat ky hoa chat cong nghiep nao khac.
Luu huynh cung đuoc su dung trong ac quy, bot giat, luu hoa cao su, thuoc diet nam va trong san xuat phan bon phosphat. Cac sulfit đuoc su dung đe lam trang giay va lam chat bao quan trong ruou vang va lam kho hoa qua. Do ban chat de chay cua no, luu huynh cung đuoc dung trong cac loai diem, thuoc sung va phao hoa. Cac thiosulfat natri va amoni đuoc su dung nhu la cac tac nhan co đinh trong nhiep anh. Magnesi sulfat, đuoc biet duoi ten goi muoi Epsom co the dung nhu thuoc nhuan trang, chat bo sung cho cac binh ngam (xu ly hoa hoc), tac nhan lam troc vo cay, hay đe bo sung magnesi cho cay trong. Luu huynh tac dung đuoc voi thuy ngan ngay o đieu kien thuong nen đuoc dung đe thu hoi thuy ngan roi vai.
Cuoi the ky XVIII, cac nha san xuat đo go su dung luu huynh nong chay đe tao ra cac lop kham trang tri trong cac san pham cua ho. Do dioxide luu huynh đuoc tao ra trong qua trinh nung chay luu huynh nen cac đo go voi lop kham luu huynh đa bi loai bo rat nhanh.
Tu xa xua, nguoi ta đa biet dung luu huynh đe lam đep da va tri mun trung ca. Tuy nhien đen nay van chua co nghien cuu nao tim ra cach hoat đong cua luu huynh trong viec đieu tri mun. Bang thuc nghiem, nguoi ta đa ket luan luu huynh co kha nang khang viem va khang khuan cao, tu đo lam xep not mun mot cach nhanh chong. Đe đat hieu qua cao, luu huynh co the đuoc ket hop voi acid salicylic (BHA) hay resorcinol trong thanh phan duoc lieu.


Đieu che Luu huynh co the đuoc tim thay rieng le va trong lich su thuong thu đuoc o dang nay; pyrit cung la nguon cung cap luu huynh O cac vung nui lua o Sicily, vao thoi co đai, no đuoc tim thay tren be mat Trai đat va "quy trinh Sicilia" đa đuoc su dung: cac mo luu huynh đuoc chat đong va xep chong len nhau trong cac lo gach xay tren suon đoi doc, co khoang khong giua chung. Sau đo, mot it luu huynh đuoc nghien thanh bot, rai len quang đa xep chong len nhau va boc chay, khien luu huynh tu do tan chay xuong cac ngon đoi. Cuoi cung, cac lop tram tich tren be mat đa can kiet va cac tho mo đa khai quat cac mach ma cuoi cung rai rac khap canh quan Sicilia voi cac mo me cung. Viec khai thac khong đuoc co gioi hoa va su dung nhieu lao đong, voi nhung nguoi nhat quang lay quang ra khoi đa, va nhung nguoi tho mo hoac carusi mang nhung gio quang len be mat, thuong xuyen qua nhung đuong ham dai mot dam tro len. Khi quang đa noi len be mat, no se đuoc khu va chiet xuat trong lo nau chay. Đieu kien o cac mo luu huynh o Sicilia that khung khiep, khien Booker T. Washington viet "Ngay bay gio toi chua san sang đe noi rang toi tin vao đia nguc vat chat o the gioi tiep theo o muc đo nao, nhung mo luu huynh o Sicily la đieu gan nhat." đen đia nguc ma toi mong đuoc thay trong cuoc đoi nay."Luu huynh van đuoc khai thac tu cac lop tram tich be mat o cac quoc gia ngheo hon co nui lua, chang han nhu Indonesia, va đieu kien cua nguoi lao đong khong đuoc cai thien nhieu ke tu thoi Booker T. Washington.
Luu huynh nguyen to đuoc chiet xuat tu ​​vom muoi (đoi khi no xuat hien o dang gan nhu tinh khiet) cho đen cuoi the ky 20. Hien nay luu huynh đuoc san xuat nhu mot san pham phu cua cac quy trinh cong nghiep khac nhu loc dau, trong đo luu huynh khong đuoc ua chuong. La mot khoang chat, luu huynh tu nhien duoi vom muoi đuoc cho la nguon tai nguyen khoang san hoa thach, đuoc tao ra do hoat đong cua vi khuan ky khi tren cac mo sunfat. No đa đuoc loai bo khoi cac mo muoi dang vom chu yeu bang quy trinh Frasch.Trong phuong phap nay, nuoc qua nhiet đuoc bom vao can luu huynh tu nhien đe lam tan chay luu huynh, sau đo khi nen đua san pham tan chay nguyen chat 99,5% tro lai be mat. Trong suot the ky 20, quy trinh nay đa tao ra luu huynh nguyen to khong can tinh che them. Do so luong cac mo luu huynh nhu vay co han va chi phi van hanh chung cao, quy trinh khai thac luu huynh nay đa khong đuoc su dung rong rai o bat ky noi nao tren the gioi ke tu nam 2002.
Ngay nay, luu huynh đuoc san xuat tu dau mo, khi tu nhien va cac tai nguyen hoa thach lien quan, tu đo no thu đuoc chu yeu duoi dang hydro sunfua.[8] Cac hop chat luu huynh huu co, tap chat khong mong muon trong dau mo, co the đuoc nang cap bang cach cho chung trai qua qua trinh hydrodesulfur hoa, lam đut cac lien ket C–S:[77][78]
R-S-R + 2 H2 → 2 RH + H2S
Hydro sunfua thu đuoc tu qua trinh nay, cung nhu no xuat hien trong khi tu nhien, đuoc chuyen thanh luu huynh nguyen to theo quy trinh Claus. Qua trinh nay đoi hoi qua trinh oxy hoa mot so hydro sunfua thanh luu huynh đioxit va sau đo la su can đoi cua ca hai:[77] [78]
3 O2 + 2 H2S → 2 SO2 + 2 H2O
SO2 + 2 H2S → 3 S + 2 H2O

Ngoai ra luu huynh con đuoc đieu che bang cach cho Axit sunfulric tac dung voi Natri thiosulfat
Na2S2O3 + H2SO4 → Na2SO4 + S ↓ + SO2 ↑ + H2O


Vai tro sinh hoc Cac amino acid cystein va methionin chua luu huynh, cung nhu moi polypeptid, protein va enzym co chua cac amino acid nay. Đieu đo lam cho luu huynh tro thanh thanh phan can thiet cho moi te bao. Cac lien ket disulfide giua cac polypeptid la rat quan trong trong su tao thanh va cau truc cua protein. Homocystein va taurin cung la cac amino acid chua luu huynh nhung khong đuoc ma hoa boi DNA va chung cung khong phai la mot phan cua cau truc so cap cua cac protein. Mot so dang vi khuan su dung sulfide hydro (H2S) thay vao vi tri cua nuoc nhu la chat cung cap electron trong cac tien trinh tho so tuong tu nhu quang hop. Thuc vat cung hap thu luu huynh tu đat trong dang cac ion sulfat. Luu huynh vo co tao thanh mot phan cua cac cum sat-luu huynh, va luu huynh la chat cau noi trong vi tri CuA cua cytochrom c oxidaza. Luu huynh la thanh phan quan trong cua coenzym A


Anh huong moi truong Su đot chay than va dau mo trong cong nghiep va cac nha may đien giai phong ra mot luong lon luu huynh dioxide SO2, no se phan ung voi hoi nuoc va oxy co trong khi quyen đe tao ra acid sulfuric. Đay la nguyen nhan cua cac tran mua acid va lam giam pH cua đat cung nhu cac khu vuc chua nuoc ngot, tao ra nhung ton that đang ke cho moi truong tu nhien va gay ra phong hoa hoa hoc đoi voi cac cong trinh xay dung va kien truc. Cac tieu chuan ve nhien lieu đa that chat cac chi tieu ve ham luong luu huynh trong cac nhien lieu hoa thach đe giam thieu su hinh thanh cua mua acid. Luu huynh đuoc tach ra tu cac nhien lieu nay sau đo se đuoc lam tinh khiet va tao ra mot phan lon cua san luong luu huynh đuoc san xuat.


Lich su Luu huynh (tieng Phan, sulvere; tieng Latinh sulpur), (con đuoc goi la luu hoang, sinh diem vang, diem sinh) đa đuoc biet đen tu thoi co đai, va no đuoc nhac đen trong Pentateuch cua Kinh Thanh (Sang the ky). Cac phien dich ra tieng Anh cua no đeu coi luu huynh nhu la "brimstone", tao ra ten goi cua cac bai thuyet giao "Fire and brimstone", trong đo đia nguc va su quo trach cua Thuong đe đoi voi nhung ke co toi đuoc nhan manh. No co tu phan cua Kinh Thanh cho rang đia nguc co mui cua luu huynh.
Trong tieng A Rap sufra co nghia la mau vang, co tu mau sang cua dang tu nhien cua luu huynh va nguoi ta cho rang no la nguyen tu cua cac ten goi đe chi luu huynh trong ngon ngu cua mot so quoc gia chau Au hien nay.
Homer đa đe cap toi "luu huynh ngan ngua cac loai pha hoai" tu the ky IX TCN va nam 424 TCN thi bo toc o Boeotia đa tieu huy cac buc tuong cua thanh pho bang cach đot hon hop than, luu huynh va hac in duoi chan tuong.
Vao khoang the ky XII, nguoi Trung Quoc đa phat minh ra thuoc sung, no la hon hop cua kali nitrat (KNO3), carbon va luu huynh. Cac nha gia kim thuat ban đau cho luu huynh ky hieu gia kim thuat la mot tam giac o đinh cua chu thap. Vao nhung nam cuoi thap nien 1770, Antoine Lavoisier đa cung co niem tin cua cong đong khoa hoc khi cho rang luu huynh la mot nguyen to chu khong phai hop chat.
Nam 1867 luu huynh đa đuoc phat hien trong cac mo o Louisiana va Texas. Lop nam tren cua no la cat chay đa ngan can cac hoat đong khai thac thong thuong. Vi the quy trinh Frasch đa nay sinh va đuoc thuc hien.


Su pho bien Luu huynh dang đon chat co the tim thay o gan cac suoi nuoc nong va cac khu vuc nui lua tai nhieu noi tren the gioi, đac biet la doc theo vanh đai lua Thai Binh Duong. Cac nguon pho bien nay la co so cho ten goi truyen thong brimstone, do luu huynh co the tim thay gan cac mieng nui lua. Cac tram tich nui lua hien đuoc khai thac tai Indonesia, Chile va Nhat Ban.
Cac mo đang ke cua luu huynh đon chat cung ton tai trong cac mo muoi doc theo bo bien thuoc vinh Mexico va trong cac evaporit o Đong Au va Tay A. Luu huynh trong cac mo nay đuoc cho la co đuoc nho hoat đong cua cac vi khuan ky khi đoi voi cac khoang chat sulfat, đac biet la thach cao. Cac mo nay la nen tang cua san xuat luu huynh cong nghiep tai Hoa Ky, Ba Lan, Nga, Turkmenistan va Ukraina.
Luu huynh thu đuoc tu dau mo, khi đot va cat dau Athabasca đa tro thanh nguon cung cap lon tren thi truong, voi cac kho du tru lon doc theo Alberta.

Cac hop chat chua luu huynh nguon goc tu nhien pho bien nhat la cac sulfide kim loai, nhu pyrit (sulfide sat), cinnabar hay con goi la chu sa (sulfide thuy ngan), galen (sulfide chi), sphalerit (sulfide kem) va stibnit (sulfide antimon) cung nhu cac sulfat kim loai, nhu thach cao (calci sulfat), alunit (nhom kali sulfat) va barit (bari sulfat). Hydro sulfide la mot chat khi tao ra mui đac trung cua trung thoi. Trong tu nhien, no co trong cac san pham phun trao tu nui lua, chang han tu cac mieng phun thuy nhiet, va do tac đong cua vi khuan voi cac hop chat huu co chua luu huynh khi bi phan huy.
Cac mau đac trung cua cac ve tinh nui lua cua Sao Moc, nhu Io, la do cac dang khac nhau cua luu huynh gay ra (nong chay, ran hay khi). Cac khu vuc sam mau tren Mat Trang gan ho Aristarchus co the la mo luu huynh. Luu huynh cung ton tai trong nhieu loai thien thach.


Hop chat Hydro sulfide co mui đac trung cua trung thoi. Khi hoa tan trong nuoc no co tinh acid va phan ung voi nhieu kim loai đe tao ra cac sulfide kim loai. Cac sulfide kim loai kha pho bien, đac biet la cua sat. Sulfide sat con đuoc goi la pyrit cung nhu khoang san mau vang. Mot đieu thu vi la pyrit co cac tinh chat ban dan [1] Luu tru ngay 20 thang 12 nam 2004 tai Wayback Machine. Galen la sulfide chi tu nhien, la chat ban dan đau tien đuoc phat hien va no đa tung đuoc dung lam bo chinh luu tin hieu trong cac "rau meo" cua cac radio tinh the đau tien.
Nhieu hop chat huu co cua luu huynh voi mui kho ngui nhu cac etyl va metyl mecaptan đuoc dung lam chat tao mui cho khi đot nham de dang phat hien ro ri. Mui cua toi va "mui hoi nhu chon hoi" cung do cac hop chat huu co chua luu huynh gay ra. Tuy nhien, khong phai moi hop chat huu co chua luu huynh đeu co mui kho ngui, chang han, terpen-mot hop chat chua luu huynh la tac nhan tao ra mui thom đac trung cua qua buoi chum.
Nitride luu huynh polyme hoa co cac tinh chat cua kim loai mac du no khong chua bat ky mot nguyen tu kim loai nao. Hop chat nay cung co cac tinh chat đien va quang hoc bat thuong. Polyme nay co the tao ra tu Tetra luu huynh tetranitride S4N4.
Cac hop chat quan trong khac cua luu huynh con co:
Vo co:

Cac sulfide (S2-) la cac hop chat đon gian nhat cua luu huynh voi cac nguyen to hoa hoc khac.
Cac sulfit (SO32-), cac muoi cua acid sulfuro, H2SO3, đuoc tao ra bang cach hoa tan SO2 trong nuoc. acid sulfuro va cac sulfit tuong ung la cac chat khu tuong đoi manh. Cac hop chat dan xuat khac tu SO2 con co cac ion pyrosulfit hay metabisulfit (S2O52−).
Cac sulfat (SO42-), cac muoi cua acid sulfuric. acid sulfuric cung phan ung voi SO3 trong cac ty le đang phan tu gam đe tao ra acid pyrosulfuric (H2S2O7).
Cac thiosulfat (đoi khi đuoc goi la thiosulfit hay "hyposulfit") (S2O32−)- nhu thiosulfat natri đuoc dung nhu cac chat co đinh trong nhiep anh (trong vai tro cua cac chat khu) va amoni thiosulfat đa đuoc phat hien nhu la chat thay the cho cac cyanide trong loc quang vang [2].
Natri dithionit, Na2S2O4 tao ra tu acid hyposulfuro/đithiono - la mot chat khu manh.
Natri dithionat (Na2S2O6)
Cac acid polythionic (H2SnO6), trong đo n dao đong tu 3 đen 80.
acid peroxymonosulfuric (H2SO5) va acid peroxydisulfuric (H2S2O8)-đuoc đieu che tu phan ung cua SO3 hay H2SO4 voi H2O2 đam đac mot cach tuong ung.
Cac natri polysulfide (Na2Sx)
luu huynh hexafluoride, SF6, mot tac nhan đay nang, dang khi, khong phan ung va khong đoc
Tetra luu huynh tetranitride S4N4.
Cac thiocyanat la cac hop chat chua ion thiocyanat, SCN-. Lien quan đen cac ion nay la thiocyanogen, (SCN)2.
Huu co:

dimethylsulfoniopropionat (DMSP; (CH3)2S+CH2CH2COO-) la thanh phan trung tam cua chu trinh luu huynh huu co trong đai duong.
Cac thioether la cac phan tu voi cong thuc tong quat dang R-S-R′, trong đo R va R′ la cac nhom huu co. Cac chat nay la su tuong đuong cua cac ether (luu huynh thay the oxy).
Cac thiol (hay mecaptan) la cac phan tu voi nhom chuc -SH. Chung la cac chat tuong đuong voi ruou (luu huynh thay the oxy).
Cac thiolat co nhom chuc -S- gan vao. Chung la cac chat tuong đuong cua cac ankoxide (luu huynh thay the oxy).
Sulfoxide la cac phan tu voi nhom chuc R-S(=O)-R′, trong đo R va R′ la cac nhom huu co. Mot chat pho bien trong so cac sulfoxide la DMSO.
Sulfon la cac phan tu voi nhom chuc R-S(=O)-R′, trong đo R va R′ la cac nhom huu co.
Thuoc thu Lawesson la thuoc thu hoa hoc co the lay oxy tu cac chat huu co khac va thay no bang luu huynh.
Naphthalen-1,8-diyl 1,3,2,4-dithiadiphosphetane 2,4-disulfide


Đong vi Luu huynh co 18 đong vi, trong đo 4 đong vi on đinh: S32 (95,02%), S33 (0,75%), S34 (4,21%) va S36 (0,02%). Cac đong vi khac va S35 la cac đong vi phong xa va co chu ky ban ra ngan. S35 đuoc tao ra tu su ban pha cua cac tia vu tru voi Ar40 trong khi quyen Trai Đat. No co chu ky ban ra la 87 ngay.
Khi cac khoang chat sulfide theo nuoc mua xuong đat thi can bang đong vi giua cac the ran va cac the long co the sinh ra su sai biet nho trong cac gia tri cua dS34 cua cac khoang chat cung nguon goc. Su khac biet trong cac khoang chat co the su dung đe uoc tinh nhiet đo cua can bang. dC13 va dS34 cua cac carbonat cung ton tai va cac sulfide co the su dung đe xac đinh pH va đo kho giu oxy cua cac chat long mang theo quang trong qua trinh hinh thanh quang.
Trong phan lon cac he sinh thai rung, sulfat chu yeu thu đuoc tu khi quyen hay su phong hoa cua cac quang khoang san va cac chat đa thoat hoi nuoc cung cung cap mot luong luu huynh nho. Luu huynh voi thanh phan đong vi đac biet đuoc su dung đe xac đinh cac nguon o nhiem, va luu huynh đuoc lam giau đuoc them vao duoi dang dau vet trong cac nghien cuu thuy hoc. Cac khac biet trong đo pho bien tu nhien cung đuoc su dung trong cac he thong ma trong đo co cac bien đoi đu lon cua S34 trong thanh phan cua he sinh thai.


Phong ngua Cac chat nhu carbon disulfide, carbonyl sulfide, hydro sulfide va luu huynh dioxide can phai rat can than khi tiep xuc.
Mac du luu huynh dioxide la kha an toan đe su dung nhu la phu gia thuc pham voi mot luong nho, nhung khi o nong đo cao no phan ung voi hoi am đe tao ra acid sulfuro ma voi mot luong đu lon co the gay ton thuong cho phoi, mat hay cac co quan khac. Trong cac sinh vat khong co phoi nhu con trung hay thuc vat thi no ngan can su ho hap.
Hydro sulfide la rat nhe (no đoc hon nhieu so voi cyanide). Mac du ban đau no co mui, nhung no nhanh chong lam mat cam giac mui, vi the cac nan nhan co the khong biet đuoc su hien dien cua no cho đen khi đa qua muon.


Xem them Chu trinh luu huynh
Lien ket disulfide
Sulfoni S+, S+R3


Chu thich Tham khao Phong thi nghiem quoc gia Los Alamos, Hoa Ky-Luu huynh Luu tru ngay 16 thang 10 nam 2004 tai Wayback Machine
R. Steudel (ed.): Elemental Sulfur and Sulfur-Rich Compounds (phan I & II), Topics in Current Chemistry Vol. 230 & 231, Springer, Berlin 2003.


Lien ket ngoai Bieu đo pha cua luu huynh. Luu tru ngay 23 thang 2 nam 2010 tai Wayback Machine
WebElements.com-Luu huynh