Phao đai Provintia hay Providentia la mot tien đon cua nguoi Ha Lan tren đao Đai Loan, hien nay toa lac o Quan Trung Tay cua thanh pho Đai Nam thuoc Trung Hoa Dan Quoc. No đuoc xay dung vao nam 1653 trong giai đoan Đai Loan tro thanh xu thuoc đia cua Ha Lan. Nguoi Ha Lan, voi y đinh tang cuong suc manh phong thu cua ho, đa bo tri phao đai o Sakam, cach An Binh ngay nay khoang 2 dam (3,2 km) ve phia đong. Phao đai đa that thu khi Trinh Thanh Cong tan cong chiem đuoc hon đao, va sau đo bi pha huy boi mot tran đong đat vao the ky 18. No đa trai qua nhieu lan tai xay dung va trung tu, thuong đuoc biet đen voi ten Lau Xich Kham (tieng Trung Quoc: 赤崁樓, binh am Chikanlou, w Ch'ih4-k'an3 Lou2; tieng Man Nam: poj Chhiah-kham-lau).
Cai ten Xich Kham cua phao đai đat bat nguon tu ten cua mot lang tho dan Đai Loan goi la "Sakam", ma ve sau đa phat trien thanh Đai Nam hien đai. Nhung cach viet ten đau tien khac cua no la Chhaccam, Sacam, Saccam va Zaccam. No đa tung la trung tam thu phu cua ca hon đao. Ngoai gia tri ve mat kien truc va nghe thuat, phao đai con la kho thu vien tu đien va tai lieu giao thuong cua nhung cu dan ban xu trong khu vuc noi tieng Siraya vao giai đoan cai tri cua nguoi Ha Lan. Nam 1983, phao đai đuoc cong nhan la di tich lich su cap quoc gia cua Trung Hoa Dan Quoc.


Lich su Vung đat Đai Nam ngay nay thuo ban đau la mot đam pha rong lon đuoc goi la Bien Noi hai Đai Giang. Cu dan ban đia la dan toc Siraya thuoc he Nam Đao đa som đinh cu doc theo nhung bai cat dai doc bo bien phia tay (ngay nay thuoc Quan An Binh). Bo đong Đai Giang la khu vuc đong bang, noi sinh song cua lang tho dan đia phuong goi la Sakam. Giua thoi nha Minh, vung bien Đai Giang la noi neo đo thuong xuyen cua nhung tau cuop bien va uy khau, đa lien tuc giao chien voi luc luong quan trieu đinh sau khi cuop boc doc theo bo bien đong nam Trung Quoc. Nhung nguoi ti nan Phuc Kien va Quang Đong khi đat chan đen Đai Nam đa vo tinh thuc đay giao thuong cac mat hang thuy san va nhieu hang hoa khac, dan đen viec hinh thanh mot khu dan cu lon o tan cung phia bac cua day cat Đai Giang, goi la Nhat Con Than. Su phat trien cua Đai Loan theo nam thang cung giup Sakam tro thanh mot thi tran lon, đac biet tu sau khi nguoi Ha Lan đat chan len đao. Ho chiem đat đai cua nhung nguoi Siraya va tien hanh xay dung mot phao đai lon goi la Provintia, hoan thanh nam 1653.


= Thoi thuoc đia cua Ha Lan =

Nam 1624, cong ty Đong An Ha Lan đa ky mot thoa uoc voi vien tuong nha Minh la Tham Huu Dung, theo đo ho se rut khoi Banh Ho va di chuyen đen Nam Đai Loan. Cac thuong nhan Ha Lan co y đinh bien hon đao thanh mot trung tam trong hoat đong giao thuong cua Ha Lan voi Nhat Ban va cac khu vuc ven bien Trung Quoc. Ho xay dung nhung cong su vung chac tren đao, khoi đau bang mot phao đai lon theo kien truc phuong Tay goi la Zeelandia, ngay nay la phao đai An Binh, tren ban đao cat Nhat Con Than o bo tay Đai Giang. Sau đo, ho tiep tuc dung nen nhung cong su doc theo bo đong va đat ten la Thanh Đai Loan (nay nam tren đuong Dien Binh) va Thanh Pho La Dan Gia (nay nam tren đai lo Dan Quyen). Qua thoi gian, mot con đuong thuong mai goi la Đai Loan Đe Nhat Pho đuoc hinh thanh, mo ra trien vong ve đuong pho kieu chau Au đau tien o Đai Loan.
Chinh sach cai tri nghiem ngat va ton tai nhieu han che cua Ha Lan o Đai Loan, bao gom cac khoan suu thue nang ne đoi voi nhung nong dan va cong nhan nguoi Han đen tu Đai luc, đa dan đen nhung mau thuan va bat man giua ho voi nguoi Ha Lan. Mau thuan cua nguoi Han ngay cang tang va tro thanh cac cuoc xung đot, đinh điem la Khoi nghia Quach Hoai Nhat vao nam 1652. Mac du cuoc khoi nghia bi dap tat nhanh chong, nhung đe ung pho voi nhung su co nhu vay trong tuong lai, nguoi Ha Lan quyet đinh tang cuong su phong bi cho cong trinh phao đai vua hoan tat o phia bac Thanh Pho La Dan Gia. Nhu mot cach tuong niem su kien vua Tay Ban Nha Felipe IV ky Hoa uoc Westfalen đua Ha Lan thoat khoi su cai tri cua Tay Ban Nha vao nam 1648, ho đat ten phao đai nay la Provintia theo ten cua Cong hoa Ha Lan (Republiek der Zeven Verenigde Provincien), con nguoi Man Nam thi goi no la Hong Mao Lau hoac Xich Kham Lau. Phao đai co chu vi khoang 141 met, tuong thanh cao 10,5 met, đuoc bo phong hai thap phao o goc phia bac va phia nam, cung cac ham du tru luong thuc va bao đam đuoc cung cap đu nuoc trong truong hop xay ra chien tranh.


= Thoi nha ho Trinh =

Đau nam 1661, mot vien tuong nha Nam Minh la Trinh Thanh Cong đa đo quan len vinh Loc Nhi Mon va tap kich bat ngo phao đai Provintia, sau đo hoan toan lam chu phao đai vao thang 4. Đen đau nam 1662, sau 9 thang bi bao vay voi ton that ngay cang tang, nguoi Ha Lan đa đau hang quan cua Trinh Thanh Cong va rut lui khoi đao, ket thuc 38 nam thong tri cua cong ty Đong An Ha Lan tren đat Đai Loan. Trinh ngay sau đo đoi ten toan bo Đai Loan thanh Đong Đo đe phan lap ro rang voi thu đo Bac Kinh, phao đai Provintia tro thanh Nha mon cua Phu Thua Thien, đong thoi đoi ten phao đai Zeelandia thanh phao đai An Binh. Nha mon Phu Thua Thien tro thanh trung tam quyen luc cao nhat tren đao Đai Loan, va tu đo thuong đuoc goi bang cai ten thong dung la lau Xich Kham.
Tuy nhien chua đay 6 thang sau, Trinh Thanh Cong qua đoi. Con trai truong cua ong la Trinh Kinh tu Ha Mon tro ve, đanh bai nguoi chu la Trinh Tap va len ngoi. Nam 1664, Trinh Kinh đoi Đong Đo thanh Đong Ninh va bai bo Phu Thua Thien, lau Xich Kham tro thanh mot kho du tru thuoc sung. Trinh Kinh qua đoi vao nam 1682, vuong trieu Đong Ninh xay ra loan bien, tan dung thoi co đo, nha Thanh mang quan sang đanh bai nha ho Trinh, cuoi cung đa hop nhat Đai Loan vao nuoc Đai Thanh.


= Thoi nha Thanh va sau đo =

Nam 1721, Chu Nhat Quy khi day binh chong lai nha Thanh đa tan dung mot so cong sat cua lau Xich Kham dung lam nguyen lieu đuc vu khi. Su huy hoai cua con nguoi cong voi thien nhien tan pha, mua gio lam xoi mon va sap đo sau nhung tran đong đat, đa khien tuong thanh bi hu hai nghiem trong va phao đai tro nen hoang vu.

Nam 1788, sau khi Phuc Khang An dep tan cuoc khoi nghia cua Lam Sang Van, vua Can Long đe ky niem chien thang nay đa sai nguoi khac dien bien cuoc chien va cong trang cua ong len muoi tam bia đa hoa cuong cho tren mai nhung con rua (Bi Hi), viet bang chu Han lan Man van. Viec che tac đuoc thuc hien voi nhung đuong net cham tro tinh xao cung hoa van đep mat ca tren bia đa lan mai rua. Van đe chat lieu đa khien cong viec nay thay đoi theo huong khac bia o Đai Loan truoc roi cho rua tu Ha Mon o Đai luc sang đe ghep lai thanh mot. Qua trinh chuyen cho đa xay ra tai nan: mot con rua do trong luong qua nang đa roi xuong bien khi đoan tau tien vao Đai Giang. Cac vien quan ap tai so bi trach toi đa đuc mot tuong rua khac lam tu sa thach, sau đo đua tat ca bia rua đen Gia Nghia nhu mot su ban thuong cho vung đat đa gop nhieu cong lao trong cuoc dep loan.
Nam 1906, mot tran đong đat lon o Mai Son lam rung chuyen toan Đai Loan, bia rua gia (luc nay van chua bi bai lo) đuoc đua đen cong vien Trung Son o Gia Nghia, tao thanh Đai tuong niem Phuc Khang An cho đen tan ngay nay, trong khi chin bia rua con lai đuoc chuyen ve cong phia nam cua mieu tho ong. Nam 1935, mieu tho nay bi quan đoi Nhat Ban pha huy, chin con rua đuoc đua đen Ninh Nam Mon o Đai Nam, va mai 49 nam sau (1984) moi đuoc chinh phu Trung Hoa Dan Quoc đua ve vi tri hien tai, tuc lau Xich Kham, tro thanh mot yeu to thu hut noi bat trong khu di tich. Vao nam 1911, hon 100 nam sau ke tu ngay xay ra tai nan chim rua, ngu dan ven Đai Giang đa vot đuoc con rua đa kia tu duoi đay bien, luc nay su that moi đuoc sang to. Qua tram nam voi phu sa boi lang, rua van hoan toan nguyen ven, va viec tim thay no đuoc nguoi dan đia phuong cho la điem linh thieng. Rua đuoc ton lam Bach Linh Thanh Mau va đuoc mang ve tho cung nghiem trang trong Bao An Cung o Đai Nam, tuong truyen nhung ai đen cau nguyen co the chua khoi cac benh ve mat.
Nua sau the ky 19, đien Đai Si, mieu Hai Than, thu vien Bong Ho, Van Xuong cac, đen tho Ngu Tu cung nhieu cong trinh khac moi đuoc dung nen trong khuon vien lau Xich Kham. Trong giai đoan Đai Loan đuoc đat duoi su bao ho cua Nhat Ban, mot so toa nha nhu mieu Hai Than, Van Xuong cac va cac gian tho cung đa đuoc tan dung lam benh vien va ky tuc xa sinh vien. Nam 1921, Tong đoc Đai Loan trong luc tien hanh pha bo đien Đai Si đa khai quat nhung phe tich cua phao đai, bao gom cac cong thanh, thap phao o goc phia bac va nhung tang ham co tu thoi Ha Lan, tu đo bien noi đay thanh mot bao tang lich su. Thoi Chien tranh the gioi thu hai, phao đai tro thanh Tong đoc phu, đuoc tang cuong phong bi đoi khong va cho thao do mot so nha co đa xuong cap, đong thoi xay them nhieu gian nha trong khac.

Sau chien tranh, cong trinh đuoc trung tu toan bo va phat trien thanh Bao tang Lich su thanh pho Đai Nam. Nam 1974, viec trung tu đuoc tien hanh mot lan nua o quy mo lon va toan dien hon. Nam 1983, Bo Noi chinh Trung Hoa Dan Quoc cong nhan lau Xich Kham la di tich lich su cap quoc gia.


Hinh anh Xem them Thanh Hong Mao
Phao đai An Binh
Tam Đieu Giac
Thanh Uc Tai Kim
Lich su Đai Loan
Formosa thuoc Ha Lan
Trinh Thanh Cong
Siraya


Chu thich Tham khao