Hieu ung Barnum (hieu ung Forer, hieu ung Barnum – Forer) la hien tuong cac ca nhan đanh gia cao nhung mo ta rieng ve tinh cach ho, nhung thuc ra lai khong cu the va đung voi nhieu nguoi. Hieu ung nay co the giai thich mot phan nguyen nhan gay ra su pho bien cua nhung niem tin va hanh vi huyen bi nhu chiem tinh, boi toan, xem tuong va mot so bai kiem tra tinh cach.
Nhung tay lua đao chuyen nghiep thuong loi dung hieu ung nay đe thuyet phuc cac nan nhan rang truoc mat ho la nhung nguoi co tai nang huyen bi. Vi nhung loi tu nhan nay khong ro rang, nan nhan se tu giai nghia, tu đo "ca nhan" hoa cac nhan đinh. Ngoai ra, nguoi ta cung de chap nhan cac đanh gia tieu cuc ve ban than hon neu cho rang nguoi đanh gia la chuyen gia lon.
Nha tam ly hoc Paul Meehl la nguoi đau tien su dung thuat ngu "Hieu ung Barnum", trong bai tieu luan Wanted - A Good Cookbook cua minh. Ong dung cum tu nay vi thay co su tuong đong giua nhung nhan đinh tinh cach mo ho trong cac bai kiem tra tam ly "gia thanh cong" va nhung man trinh dien cua Phineas Barnum.


Tong quan Hieu ung Barnum xay ra khi mot nguoi coi "nhan đinh Barnum" (nhan đinh chung chung, nhung gan cho mot ca nhan) la đung, du nhung đanh gia nay rat tong quat. cac thay boi, chiem tinh gia va nhung ke lua đao khac thuong dung ky thuat loi dung hieu ung nay đe thuyet phuc nan nhan rang ho đuoc ban tang tai nang huyen bi. Hieu ung Forer la mot vi du cu the cho "hien tuong chap nhan". Hien tuong nay mo ta xu huong chung "chap nhan hau het cac nhan đinh gia ve tinh cach". Mot hien tuong khac co lien quan, nhung tong quat hon, la su xac nhan chu quan. Nguoi ta xac nhan chu quan khi coi hai su kien tach biet, hoac hoan toan ngau nhien lien quan đen nhau vi niem tin, ky vong hoac mot gia thuyet đoi hoi su lien ket. Vi du, khi đoc tu vi, ho se tu chu đong tim kiem su tuong đong giua cac tien đoan va nhan thuc cua rieng ho ve tinh cach ban than.


Nhung nghien cuu đau tien Nam 1947, nha tam ly hoc Ross Stagner đa cho mot so quan ly nhan su lam bai kiem tra tinh cach ca nhan. Du vay, sau khi thu bai, ong lai đua ho cung mot ban đanh gia chung lay tu nhung la so tu vi hoang đao, phan tich but tich hoc... Ong cung yeu cau cac đoi tuong đanh gia muc đo chinh xac cua nhung nhan đinh đo. Hon mot nua trong so ho đa thay ket qua đo kha chinh xac va gan nhu khong co ai noi ban đanh gia sai.
Nam 1948, trong mot "thi nghiem kinh đien", nha tam ly hoc Bertram Forer đa cho 39 sinh vien cua ong lam mot bai kiem tra tam ly ten la "Chan đoan khoang trong trong so thich", va noi moi nguoi se nhan đuoc nhung đanh gia cho rieng minh. Mot tuan sau, ong đua cho moi nguoi mot ban phan tich va yeu cau ho đanh gia muc đo chinh xac. Tren thuc te, nhung ban ket qua giong het nhau:

Ban co nhu cau đuoc yeu thich va nguong mo rat lon.
Ban co xu huong chi trich ban than.
Ban co tiem nang rat lon nhung lai chua đuoc khai thac.
Du co mot so nhuoc điem trong tinh cach nhung ban van co the che lap kha hieu qua.
Ban co mot so van đe lien quan đen đieu chinh tinh duc.
Du ben ngoai la nguoi co ky luat, biet tu chu, ban lai thuong hay lo lang va bat an.
Nhieu khi ban van nghi ngo nhung quyet đinh truoc đay, khong biet lieu minh đa lam đung hay chua.
Ban thich co mot so thay đoi nhat đinh, ghet bi kiem soat, luat le va quy tac.
Ban tu hao rang ban than la mot nguoi co loi suy nghi đoc lap, khong de đong y voi nguoi khac ma khong co luan cu đay đu.
Ban cho rang khong nen qua coi mo voi nguoi khac.
Co nhung luc ban huong ngoai, hoa đong, de noi chuyen, nhung cung nhieu khi ban huong noi, can trong va kin đao.
Ban co mot so khat vong khong thuc te.
An ninh an toan la mot trong nhung muc tieu lon nhat cua ban.
Cac đoi tuong thi nghiem đa đanh gia nhung nhan đinh chung chung nay co đo chinh xac len toi 4.3 tren thang điem 5. Chi sau khi nop lai ket qua đanh gia, ho moi biet minh đuoc phat cung mot ban phan tich. Forer đa tong hop 13 menh đe ben tu mot quyen sach chiem tinh ban o sap bao. Nhung nhan đinh đo rat tong quat, mo ho va co the đung voi hau het moi nguoi.
Forer tin rang đay la he qua cua su ca tin. Hieu ung nay đuoc cho la đa xac nhan "nguyen tac Pollyanna". Theo nguyen tac nay, nguoi ta co xu huong "chap nhan nhung phan hoi tich cuc nhieu hon so voi tieu cuc".


Tai hien nghien cuu Theo cac nghien cuu tai hien, co hai yeu to đong vai tro quan trong khi tao ra hieu ung Forer. Yeu to đau tien la noi dung đanh gia va ty le đanh gia tich cuc/tieu cuc. Yeu to con lai la niem tin cua chu the vao su trung thuc cua nguoi cung cap phan hoi. Nam 2011, mot nghien cuu tai hien khac đa su dung cac nhan đinh ap dung cho to chuc hon la cac ca nhan. Ket qua thi nghiem nay cung khong khac so voi cac thi nghiem truoc. Ket luan đua ra la con nguoi đa nhan hoa to chuc va ca tin khi dien giai tinh cach ban than.
Khi cac đanh gia đu mo ho, hieu ung Forer gan nhu chac chan se xay ra. Nguoi ta se đoc ra nhung y nghia cua rieng minh tu nhung đanh gia đo, khien chung tro nen "ca nhan" hon. Nhung đanh gia hieu qua nhat thuong co cum tu "co nhung luc", chang han nhu: "Co nhung luc ban cam thay vo cung chac chan nhung cung co khi ban lai khong đuoc tu tin bang." Cum nay co the ap dung cho gan nhu tat ca moi nguoi nen ho đeu se co the đoc ra mot y nghia cho rieng minh. Trong cac thi nghiem tai hien, nhung đanh gia mo ho nhu vay se khien hieu ung Forer chac chan xay ra.
Con nguoi se de chap nhan nhung đanh gia tieu cuc ve ban than hon neu ho tin rang nguoi đua ra nhung đanh gia đo la mot chuyen gia. Chung cu thuc nghiem cho thay nhung nguoi đoc đoan, bi roi loan than kinh chuc nang hoac co nhu cau chap nhan lon hon binh thuong cung de bi hieu ung Forer anh huong hon.


Nhung đieu gay anh huong Cac nghien cuu cho thay rang hieu ung Forer cuc ky pho bien. Nguoi ta đa ghi nhan tac đong cua hieu ung nay o nhieu nguoi tu nhieu nen van hoa khac nhau. Nam 2009, hai nha tam ly hoc Paul Rogers va Janice Soule thuc hien mot nghien cuu nham so sanh hieu ung nay o hai nhom nguoi chau Au va Trung Quoc. Ket qua cho thay hau nhu khong co su khac biet nao đang ke.
Nhung nghien cuu sau nay phat hien chu the thi nghiem se thay cac đanh gia chinh xac hon neu:

Chu the tin rang cac đanh gia la danh rieng cho minh, tu đo tu giai nghia chung.
Chu the tin tuong tham quyen cua nguoi đua ra đanh gia.
Ket qua phan tich chu yeu la nhung đanh gia tich cuc.
Cach trinh bay ho so tinh cach Barnum cung co anh huong đen muc đo ca nhan hoa cua chu the. Vi du: nguoi ta thuong đanh gia nhung ho so Barnum ca nhan (ghi ten mot nguoi cu the) co đo chinh xac cao hon so voi cac ho so tong quat.


Cac nghien cuu gan đay = Niem tin vao nhung đieu huyen bi =
Nhung đoi tuong tin vao tu vi co xu huong cho rang nhung đanh gia chung chung la đac biet, danh rieng cho minh. Nhieu nghien cuu cho thay benh tam than phan liet nhe va muc đo bi anh huong boi hieu ung Forer co su tuong quan kha lon. Nghien cuu nam 2009 cua Rogers va Soule đa kiem tra muc đo tin tuong vao chiem tinh hoc cua hai nhom nguoi. Nhung nguoi Trung Quoc va chau Au theo chu nghia hoai nghi thuong nhan thay tinh tong quat cua cac đanh gia trong ho so Barnum tot hon cac đoi tuong khac.


= Thien kien tu đe cao =
Thien kien tu đe cao đuoc chung minh la co the can tro hieu ung Forer. Vi thien kien nay, chu the se co xu huong chap nhan cac đanh gia tich cuc, va nguoc lai. Trong mot nghien cuu, nhung nguoi tham gia đuoc cung cap mot trong ba ban đanh gia tinh cach: mot ho so Barnum chi co cac tinh cach tich cuc, mot ban co ca hai loai đac điem tich cuc va tieu cuc, hoac ban thu ba chi gom nhung đac điem tieu cuc ("nhung loi chung").
Hai nhom đoi tuong đau tien co ket qua tuong đuong nhau, va de đong y voi cac nhan đinh hon so voi nhom thu ba.
Trong mot nghien cuu khac, nhung nguoi tham gia phai đanh gia muc đo phu hop cua cac tinh cach trong mot danh sach cho san voi ban than. Vi anh huong cua thien kien tu đe cao, đa so cac đoi tuong đa cam thay đong tinh voi nhung đac điem tich cuc va nguoc lai. Ket luan nhom nghien cuu đua ra la thien kien tu đe cao đu manh đe loai bo hieu ung Forer thong thuong.


= Thong tin ve cung hoang đao =
Trong thi nghiem nam 1971, Bernie I. Silverman yeu cau cac đoi tuong thi nghiem chon ra 4 ban tu 12 ban đanh gia tinh cach phu hop voi ho nhat. Truoc đo, ong đa tong hop tat ca nhung đanh gia nay tu mot bo so tu vi. Cac đoi tuong thuong chon nhung la so cho cung hoang đao cua minh; nhung neu cac ky hieu bi bo đi, xu huong đo se bien mat.


= Thong tin ve ngay sinh =
Trong mot nghien cuu, C. R. Snyder va R. J. Shenkel yeu cau cac sinh vien chuan bi cac ho so Barnum giong nhau cho mot nhom đoi tuong, nhung nguy tao thanh cac la so tu vi rieng biet. Nhung nguoi trong nhom thu nhat khong bi hoi gi; nhom thu hai đuoc yeu cau cung cap thang sinh, nhom thu ba thi phai khai ngay sinh chinh xac. Cac đoi tuong trong nhom thu ba de cho rang "la so tu vi" đung voi ho nhat, va nguoc lai o nhung nguoi trong nhom đau.


Khai thac Trong mot tac pham nam 1977, tac gia Ray Hyman mo ta cach nhung ke ban thach khai thac hieu ung Forer nham loi dung nan nhan va đua ra mot danh sach cac yeu to giup tang ti le thanh cong cua nhung ke lua đao nay. Theo ong, ti le thanh cong cua ho se cao hon neu ho cu xu tu tin, gioi tang boc, biet su dung cac ban tom tat, thong ke, tham do y kien, khao sat moi nhat "mot cach sang tao" nham cho thay "nhung tang lop khac nhau trong xa hoi tin, lam, muon, lo lang ve đieu gi", co kha nang thu hut su chu y bang cac meo nhu cau pha le, bai tarot hoac đoc chi tay, đoan đung mot so đac điem cua khach hang tu nhung chi tiet nhu quan ao, đo trang suc, cach cu xu va an noi.
Giao su Tam ly hoc Michael Birnbaum tai Đai hoc Bang California, Fullerton cho rang nhung nguoi loi dung hieu ung Forer gom co cac phap su, nha ngoai cam (khi đoc vi nguoi), va nhung nhan vat truyen hinh khang đinh rang hieu biet va cac phuong phap phan tam hoc co the giup ho nam bat nhung van đe tam ly cua khach moi chi trong vai phut. Ong noi: “Cac nha tam ly hoc thuc thu cam thay kinh hoang vi đieu nay”, nhung lai khong the cong khai chi trich đu manh, va vi vay, nguoi ta van ton trong ky thuat loi dung hieu ung Forer du no khong xung đang. Nam 1988, Denis Dutton viet: “Đang tiec la tam ly hoc han lam khong may chu y đen ky thuat đoc vi nguoi”. Ong cung tin rang "thanh cong rong lon cua phuong phap đoc vi nguoi đa hinh thanh co so cho phan lon niem tin vao huyen bi trong xa hoi ngay nay". Vi nhung nha tam ly hoc han lam thuong chi tap trung vao cac nghien cuu ve sinh vien, Dutton keu goi "phan tich cac ky thuat va phuong phap thuc te cua nhung chuyen gia đoc vi nguoi".
Birnbaum noi: “Bai hoc rut ra tu Phuong phap Barnum: tu xac nhan khong phai la xac nhan. Đung đe may tay ngoai cam, tri lieu tam ly đeu, hay chua benh bang đuc tin ao tuong dung thu thuat nay lua ban. Hay biet hoai nghi va đoi hoi bang chung. Hay giu tien trong vi, vi trong tui va tay tren vi."


Tham khao Lien ket ngoai Nguy bien xac nhan ca nhan: Bertram R. Forer minh hoa tinh ca tin (toan van)
Tu đien hoai nghi: Hieu ung Forer