Touby Lyfoung (RPA: Tub Npis Lis Foom [tu ᵐbi li fɔ], Pahawh: 𖬆𖬧 𖬃𖬨 𖬃𖬞 𖬌𖬜, [tu ᵐbi li fɔ]: 1919–1979) la mot nha lanh đao chinh tri va quan su nguoi Hmong. Ong sinh nam 1917 tai Nong Het, Lao, va tro thanh chinh tri gia Hmong đau tien đat đuoc tam quoc gia. Su nghiep lau dai cua ong bat đau tu thoi thuc dan Phap cai tri đen khi luc luong cong san nam quyen vao nam 1975. Ong ung ho Chinh phu Hoang gia Lao va su can thiep cua My trong "Cuoc chien bi mat".


Thoi thuc dan Phap Touby Ly Foung sinh tai Nong Het tinh Xieng Khouang, gan bien gioi Lao-Viet, la con trai cua Ly Xia Foung, mot thanh vien đay tham vong va kha nang cua gia toc Ly, va đuoc giao duc tot. Touby la nguoi nguoi Hmong đau tien đen truong trung hoc o Vieng Chan .
Nguoi cha la Ly Xia Foung đa ket than voi Lo Blia Yao, thu linh dong ho Lo , do hon che di toc la nguyen tac cua nguoi Hmong. Sau cuoc noi day cua Pachai chi huy, con đuoc goi la "Guerre du Fou" xay ra trong 1919-1921, chinh quyen thuoc đia Phap quyet đinh đat ra Tasseng (RPA: Tojxeem), trao cho trach nhiem quan mot nhom ban, va mot so kiatong (RPA: Kiabtoom; cai tong, nguoi đung đau gia toc đia phuong) Hmong. Tasseng cua vung quan trong nhu Nong Het đuoc nguoi Phap chi đinh la Lo Blia Yao theo khuyen nghi cua Vuong than Phetsarath. Lo Blia Yao đa đua con trai cua minh nhu la thu ky Ly Xia Foung, nhung vao nam 1938, nguoi Phap đa quyet đinh thay the Lo Blia Yao boi Ly Xia Foung.
Sau khi Xia Foung qua đoi nam 1939, nguoi Phap lua chon giua hai nguoi Hmong con tre: Faydang con trai thu hai cua Lo Blia Yao, va Touby. Touby đuoc chon, co le do co muc đo giao duc cao hon, cung nhu vi cha cua Faydang đa cai tri đoc tai gay xa lanh cua mot so nguoi Hmong. Song su chon lua nay gay ra su bat binh lau dai cua Faydang .
Nhung nam sau, gioi chuc Thue quan (bo phan Regie de l'Opium) trao cho Touby giam sat viec thuc hien loai thue moi đanh vao thuoc phien nong dan phai nop bang hien vat. Trong The chien 2, chinh quyen Phap đua ra mot chuong trinh đay tham vong bao gom ca viec xay dung truong hoc va đuong giao thong o Lao. Chinh quyen giu đoc quyen ban thuoc phien va đinh su dung đe tai tro cho du an nay. Nguoi Hmong la nguon cung thuoc phien chinh, va gia toc Ly Foung nam quyen buon ban .
Thang Ba nam 1945 Touby đon chao cac biet kich Phap nhay du tu Calcutta  va tham gia du kich chong Nhat . Cung luc đo nhom Hmong khac dan đau la Faydang, đung ve phia Viet Minh .


Sau Chien tranh the gioi thu hai Sau The chien 2 chinh quyen Phap trao cho Touby danh hieu Chao Muang, vi tri o cap quoc gia lan đau tien cho nguoi Hmong . Trong suot cuoc chien tranh Đong Duong thu nhat, cac bo toc Hmong ung ho Touby phuc vu Phap, hoac trong quan đoi thuong truc Phap .
Trong nhung nam nam muoi Touby co vai tro quan trong trong su hinh thanh Vuong quoc Lao moi đoc lap, mot quoc gia phai xay dung su hiep nhat trong khi thua nhan su đa dang cua 63 dan toc thieu so. Touby Ly Foung la thanh vien đau tien cua mot dan toc thieu so đuoc vua ton vinh danh hieu "Bo truong Hoang gia" va đuoc goi la "Phagna Touby Ly Foung". Sau đo Touby tiep tuc lanh đao khoi nguoi Hmong o Lao ho tro Chinh phu Hoang gia va cuoc chien chong cong san Pathet Lao .
Thang Muoi nam 1960 khi la thanh vien chinh thuc trong noi cac cua Souvanna Phouma, Touby tham gia vao mot lien minh voi cac nha lanh đao canh huu cua Phoumi Nosavan. Đay la thoi điem CIA đao tao cac nhom Hmong đau tien , va Vang Pao tro thanh nha lanh đao cua cac nhom nay, vuot qua Touby.


Sau nam 1975 Nam 1975 khi Pathet Lao nam giu chinh quyen, Touby quyet đinh o lai Lao. Ong lan đau tien đuoc bo nhiem lam Bo truong bo Vien thong trong chinh phu moi, nhung sau đo ong bi bat va đua đen trai cai tao "so mot" o tinh Houaphan, gan bien gioi Viet Nam. Cung trong trai la cac thanh vien cua hoang gia, bao gom ca vua Sisavang Vatthana. Theo mot tu nhan trong trai, đai ta Khamphan Thammakhanty, thi Touby đa bi cum trong nhung thang cuoi cung cua cuoc đoi minh, nhung cac tu nhan khac co the nghe ong hat nhung bai hat che gieu chinh phu moi. Co thong tin noi la Touby đa bi mot nguoi bao ve ban chet thang 4 nam 1979 .


Tham khao Lien ket ngoai Hmong historical figures presentation Luu tru ngay 5 thang 8 nam 2016 tai Wayback Machine - Trung tam Van hoa va Tai nguyen Hmong
Hmong Studies Journal
Alfred W. McCoy (1972). "Secret War, Secret Strategy in Laos". The Politics of Heroin in Southeast Asia. ISBN 0-06-012901-8. Luu tru ban goc ngay 1 thang 8 nam 2008. Truy cap ngay 15 thang 6 nam 2016.