Cuoc đai tham sat chuot o Ha Noi (Chu Nom: 局慘刹𤝞於河內; tieng Phap: Massacre des rats de Hanoi) dien ra vao nam 1902, o Ha Noi khi chinh quyen Phap co gang kiem soat so luong chuot trong thanh pho bang cach san tim chung. Vi ho cam thay minh chua đat đuoc đu chi tieu va do cac cuoc đinh cong nen ho đa lap ra mot chuong trinh tien thuong, tra phan thuong 1 cent cho moi con chuot giet đuoc. Đe nhan tien thuong, moi nguoi can phai cung cap cai đuoi bi cat ra tu mot con chuot. Tuy nhien, cac quan chuc bat đau chu y đen chuot khong đuoi o Ha Noi. Nhung nguoi bat chuot o Viet Nam đa bat, cat đuoi roi tha lai chuot xuong cong đe tao ra nhieu chuot hon.
Cuoc đai tham sat chuot o Ha Noi xay ra giua cuoc đai dich hach thu ba, chi vai nam sau khi bac si va nha vi khuan hoc nguoi Thuy Si goc Phap Alexandre Yersin phat hien moi quan he giua su lay lan cua đai dich voi loai gam nham.
Ngay nay, su kien nay thuong đuoc dung lam vi du cho su khuyen khich sai nguoc (Perverse incentive), thuong đuoc goi la Hieu ung Ran ho mang (Cobra Effect). Nha su hoc hau the nguoi My Michael G. Vann cho rang vi du ve ran ho mang o Raj thuoc Anh khong the chung minh đuoc, nhung truong hop chuot o Viet Nam co the chung minh đuoc, nen thuat ngu nay nen đuoc đoi thanh Hieu ung chuot (Rat Effect).


Boi canh = Ke hoach cua Phap o Ha Noi =

Phap chinh thuc nam quyen kiem soat va chiem đong Ha Noi vao nam 1882, sau khi Hoa uoc Giap Tuat nam 1874 sup đo. Tuy nhien, khu vuc Bac Ky van chua đuoc binh đinh hoan toan cho đen tan cuoi nam 1896. Phap xam luoc Đong Duong (nay la Viet Nam, Campuchia va Lao) trong nhieu giai đoan đe co the tiep can cua sau voi su giau co cua Trung Quoc thong qua thi truong cua no. Đac biet, Phap đa tim thay mot tuyen đuong song dan đen tinh Van Nam cua Trung Quoc, vao thoi điem đo đuoc goi la "El Dorado bang lua thay vi vang".
Truoc khi thanh lap chinh quyen bao ho Bac Ky cua Phap, thanh pho Ha Noi la mot to hop gom 36 pho phuong, moi khu pho lai co mot nghe thu cong cu the, cung nhu mot so đen chua trai khap khu đinh cu. Hon nua, thanh pho Ha Noi con so huu mot he thong thanh quach va phao đai đuoc xay dung vao nam 1803 (mot nam sau khi hoang đe Gia Long thanh lap trieu Nguyen) voi su ho tro cua cac ky su quan su nguoi Phap đuoc đao tao tai Vauban. Tuy nhien, Phap coi Ha Noi la mot to hop lang que ban thiu, toi tan, xieu veo. Vi vay, ho đa tim cach bien no thanh mot thanh pho kieu Phap, xung đang la tru so cua mot trong nhung thuoc đia cua Đe quoc thuc dan Phap. Qua trinh nay bat đau voi su xuat hien cua cac nha thong su nguoi Phap vao nhung nam 1880, cu the la Paul Bert vao nam 1886, thuc su đa khoi đau cho qua trinh "Phap hoa" (Francization) thanh pho. Cac khu vuc rong lon cua Ha Noi, bao gom hau het thanh co va nhieu đen chua, đa bi pha bo đe nhuong cho cho cac toa nha moi kieu Phap se tro thanh cot loi cua thanh pho moi. Đang chu y nhat trong so nhung cong trinh xay dung moi nay la Nha tho Lon Ha Noi va Nha thuong Đon Thuy.
Nam 1897, Paul Doumer đuoc bo nhiem lam Toan quyen Đong Duong sau mot thoi gian ngan giu chuc Bo truong Bo Tai chinh Phap (1895–1896), khi ong co gang ap dung thue thu nhap nhung khong thanh cong. Duoi su lanh đao cua ong, Ha Noi cu đuoc thay mot bo mat moi hoan toan, va qua trinh chuyen đoi dien ra het suc nhanh chong. Khi Doumer len ke hoach bien Ha Noi thanh thu đo moi cua Lien bang Đong Duong, ong nhan manh rang thanh pho nay cung phai đap ung đuoc bo mat đo. Đe thuc hien ke hoach, mot dinh thu moi lam noi o cua Toan quyen Đong Duong đa đuoc xay dung (nay la Phu Chu tich). Phan lon Ha Noi đa đuoc giai toa đe nhuong cho cho noi thanh kieu Phap moi voi nhung đai lo rong rai rop bong cay, nhung biet thu kieu Phap va nhung khu vuon đuoc cham soc can than. Khu vuc moi nay đuoc goi la "Khu pho Phap" (Quartier Europeen, nay la quan Ba Đinh), boi mot so du khach mo ta no la "mot Paris o ben kia the gioi". Khu vuc nay cua thanh pho tuong phan ro ret voi "Khu pho ban đia" (Quartier indigene) chat choi, chat hep va hon loan, la noi cu tru cua ca nguoi An Nam ban đia va nguoi Han.
Nam 1902, thu đo cua Lien bang Đong Duong đuoc chuyen tu Sai Gon, Nam Ky (nay la Thanh pho Ho Chi Minh) ra Ha Noi, va đuoc giu nguyen nhu vay cho đen nam 1945. Khi Paul Doumer đen Ha Noi, ong đa trien khai mot so du an co so ha tang lon, chang han nhu cau Paul Doumer (nay la Cau Long Bien) bac qua song Hong rong 1.700 met (5.600 ft), va Grand Palais d'Expositions đuoc xay dung cho Trien lam Ha Noi nam 1903. Muc đich cua nhung hoat đong nay la bien Ha Noi thanh noi the hien su menh van minh hoa cua Phap o Đong Duong va cung cap cho thanh pho mang luoi đien đau tien o chau A.


= Nhiem vu y te cong cong cua Phap va he thong xu ly nuoc thai =
Trong so cac du an lon theo lenh cua Paul Doumer co du an xay dung mot he thong thoat nuoc ngam khong lo, vua la bieu tuong cho su hien đai cua Phap, vua giu cho "Khu pho Phap" sach chat thai cua con nguoi. Vi nha ve sinh đuoc coi la "dau hieu cua nen van minh" nen Doumer muon co nha ve sinh co the xa nuoc trong moi cung đien cua Phap. Vao thoi điem Paul Doumer roi đi vao thang 3 nam 1902, hon 19 km đuong cong đa đuoc xay dung ben duoi Ha Noi, phan lon tap trung ben duoi "Khu pho Phap". Mot phan nho hon cua he thong thoat nuoc cung đuoc xay ben duoi "Khu pho ban đia" cua thanh pho. He thong thoat nuoc moi đa giup chong lai benh ta, mot can benh do luc luong vien chinh Phap mang tu Algerie sang Ha Noi.
He thong nuoc thai lon moi nay cung keo theo mot van đe moi ma nguoi Phap chua luong truoc đuoc, đo la chuot. Trong cong, chuot khong co thien đich tu nhien nao, va khi đoi chung co the de dang đot nhap thang vao nhung can ho sang trong nhat thanh pho qua "đuong cao toc" an sau duoi buoc chan con nguoi. Đieu nay gay ra moi lo ngai lon cho nguoi Phap ca vi ly do ve sinh va su bung phat cua benh dich hach the hach (hay "Cai Chet Đen"). Chi vai nam truoc đo, tuc nam 1894, nha vi khuan hoc Alexandre Yersin phat hien ra vi khuan Yersinia pestis, va đong nghiep cua ong la Paul-Louis Simond phat hien moi lien he giua loai vi khuan nay voi bo chet tim thay tren gam nham. Vi nhung hieu biet moi ve cach chuot gay ra benh dich hach, thuc dan Phap tro nen rat quan tam đen tinh hinh va nhanh chong muon khac phuc tinh trang nay.


= Đai dich đuong thoi =

Đai dich hach thu ba bat đau vao nam 1855 tai Van Nam, Trung Quoc, khoang thoi nha Thanh. Đot dich hach nay lan đen tat ca cac luc đia co nguoi sinh song, va cuoi cung giet chet hon 12 trieu nguoi o An Đo va Trung Quoc (va co le hon 15 trieu nguoi tren toan the gioi). Trong đo, it nhat 10 trieu nguoi An Đo thiet mang, khien no tro thanh mot trong nhung đai dich nguy hiem nhat trong lich su.
Nam 1898, Paul-Louis Simond o thanh pho Karachi, Sind, An Đo. Tai đay, mac du nguon luc han che, ong van co the chung minh rang bo chet truyen vi khuan Yersinia pestis, tac nhan gay benh dich hach the hach, tu chuot sang chuot va tu chuot sang nguoi.
Đai dich hach lan thu ba xay ra cung thoi điem voi luc Phap cai tao Ha Noi. Tu Van Nam, no lan toi Quang Chau va sau đo đen Hong Kong. Benh dich hach sau đo lan tu Hong Kong đen Raj thuoc Anh. Quan đoi Hoa Ky đa đua no đen Manila trong cuoc xam luoc Philippines, mot phan o chien truong chau A cua Chien tranh My – Tay Ban Nha. Nam 1899, no tan cong Cong hoa Hawaii, va chinh quyen thanh pho Honolulu (thu đo) quyet đinh thieu huy Pho nguoi Hoa. Truoc khi benh dich hach tran vao thanh pho San Francisco cua Hoa Ky, chinh quyen thanh pho đa quyet đinh ban hanh chinh sach phong toa Pho nguoi Hoa. Trong qua trinh cach ly, chinh quyen thanh pho đa thao luan ve viec ban hanh "Giai phap Honolulu" đe ngan chan can benh nay anh huong đen phan con lai cua thanh pho.
Tinh hinh toan cau tro nen nghiem trong đoi voi Ha Noi khi nguoi Phap bao cao ve su xam nhap cua chuot o Khu pho Phap. Chuot nau o Ha Noi co ve nhu đen tu cac tau Trung Quoc, noi đai dich bat đau. Loai chuot xam lan nay nhanh chong phat hien ra rang he thong cong ranh moi la mot he sinh thai ly tuong va nhanh chong chiem linh co so ha tang đo thi cua Ha Noi. Nhieu bao cao cho thay nguoi dan đa phat hien chuot treo len đuong ong thoat nuoc va sau đo tham chi ra khoi nha ve sinh trong nhung ngoi nha Phap. Noi lo so ve nhung con meo mang benh dich do an chuot đa tao ra su hoang loan trong gioi y te, buoc ho phai cham dut su lay nhiem cua chuot truoc khi thanh pho "vo tran".


Chinh sach Nhu cau lua suy yeu khi Phap hoan thanh tuyen đuong sat giua Con Minh, Van Nam va Ha Noi, nhung lai mo ra mot thi truong moi cho thuoc phien. Van Nam la vung san xuat thuoc phien lon, va Phap muon tan dung tuyen Van Nam – Hai Phong đe cung hang cho to gioi Phap o Thuong Hai. Paul Paul Doumer bien Lien bang Đong Duong thanh mot "quoc gia ma tuy" (narco-state) va nang doanh thu cua Đong Duong tu lien tuc thua lo len co lai. Nhung đieu nay cung lam cho thuoc đia nay phu thuoc kinh te lan nhau voi Đe quoc Trung Hoa. Theo đo, hang hoa Trung Quoc, thuong nhan Trung Quoc va nguoi lao đong Trung Quoc tro thanh "mau song" cua Lien bang Đong Duong. Do Lien bang qua phu thuoc vao thi truong Trung Quoc, thuc dan Phap thuong tuyen bo rang ca ho va nguoi ban xu đeu khong chiu trach nhiem ve no vi nguoi Trung Quoc đa kiem soat co hieu qua moi chuyen, trong khi nhung nguoi khac goi nguoi Trung Quoc theo mot cach tieu cuc la "nguoi Do Thai o chau A".
Suot thoi Đe Nhi Đe che Phap cua Napoleon III, Phap la mot quoc gia ky tri đoc tai. Nhung sau khi Đe Nhi Đe che sup đo, Đe Tam Cong hoa moi đi theo chu nghia tien bo, va cac nha ky tri, von co quyen tu do kiem soat trong Đe che, đa that vong truoc nhung rang buoc dan chu moi đat ra cho ho. Nhieu nha ky tri trong so nay đa bi Đe quoc thuc dan Phap loi keo va cho phep ho co the tham gia vao cac thu nghiem xa hoi rong rai ma khong so bi phan đoi hoac du luan tieu cuc, boi ho co the su dung quan đoi đe thuc thi chinh sach cua minh. O Ha Noi, đieu nay dan toi mot su đoi moi toan dien cua thanh pho dua tren su hien đai cua Phap.
"Khu pho Phap" nam ngay canh 36 pho phuong Ha Noi. Ma trong quan điem cua Phap, 36 pho phuong la noi cu ky va ban thiu. "Khu pho ban đia" co nhieu ao ho, đuong đi chu yeu la đuong đat, khi troi mua thi lay loi, nha cua toi tan, hau het la lop tranh. Nguoc lai, "Khu pho Phap" co đuong rong, cay xanh va nhung biet thu rong lon mau trang. Khoang 90% dan so Ha Noi song o "Khu pho ban đia" chi chiem 1/3 dien tich be mat, trong khi "Khu pho Phap" va mot quan hanh chinh va quan su o phia tay chi co 10% dan so thanh pho, nhung lai chiem toi 2/3 dien tich. Đieu nay bien Ha Noi tro thanh mot "thanh pho kep thuoc đia" đien hinh, noi tang lop thuong luu thuoc đia đuoc huong loi song sang trong rong rai, trong khi nguoi dan ban đia thuoc đia lai song trong cac khu o chuot chat choi co tu truoc khi bi thuoc đia hoa.
Trong thoi ky đau Phap cai tri Lien bang Đong Duong, cac quan chuc thuoc đia hau nhu khong biet gi ve nhung can benh nhiet đoi ma ho sap gap phai. Khi dich benh đau mua, tieu chay, benh Dengue, giang mai,... bung phat, ho chang the lam gi khac ngoai dung len rao can giua ho va nguoi ban xu. Nguoi Phap coi đe quoc thuc dan cua ho la Su menh khai hoa van minh va coi viec cai tao đo thi Ha Noi la mot hanh đong đe "chong lai dich benh".
Trong nhung nam 1890, Ha Noi đuoc trang bi he thong thoat nuoc hien đai su dung cong nghe moi nhat va co he thong nuoc ngot rieng. Viec tiep can cac nguon tai nguyen nay đuoc phan chia kha chat che giua cac chung toc, vi he thong chi phuc vu cac khu vuc nguoi da trang, trong khi rat it nguoi chau A thuc su đuoc tiep can nhung loi ich tu co so ha tang đo thi moi cua thanh pho. Trong khi cac biet thu kieu Phap moi xay co ca he thong nuoc sinh hoat va nha ve sinh xa nuoc hien đai, hau het cu dan nguoi Viet va nguoi Hoa trong thanh pho cu tru trong "Khu pho ban đia" phai lay nuoc tu cac đai phun nuoc cong cong. Chat thai cua con nguoi thuong thay trong cac đai phun nuoc cong cong nay đuoc nhung nguoi thu gom đat đem loai bo truoc binh minh. Thay vi he thong cong ranh phu hop, "Khu pho ban đia" chi co he thong ong mang.
Ngay 8 thang 1 nam 1902, Yersin đuoc Toan quyen Đong Duong, tong thong tuong lai cua Phap, Paul Doumer, bo nhiem lam Hieu truong đau tien cua Truong Cao đang Y khoa Đong Duong. Yersin, cung nhu mot so chuyen gia y te khac o Ha Noi, lo ngai ve benh dich hach đen tu mien nam Trung Quoc tren cac tuyen tau hoi nuoc moi đuoc thanh lap.
Vi nguon goc cua benh dich hach la o Van Nam, nguoi Phap đa phi bang Trung Quoc va nguoi Trung Quoc.


Ke hoach ban đau Khi bat đau chien dich vao thang 4 nam 1902, Toan quyen Đong Duong đa thue nhung nguoi Viet Nam chuyen bat chuot. Nhung nguoi nay se xuong cong đe san chuot va đuoc tra tien cho moi con chuot ma ho diet đuoc.

Vao tuan cuoi cung cua thang 4, co tin nhung nguoi bat chuot đa giet đuoc 7.985 con chuot. Cac "sat thu" tiep tuc tich luy kinh nghiem trong thang 5, đay so chuot chet len đen hon 4.000 con moi ngay. Đen cuoi thang 5, con so tham chi con cao hon. Chi rieng trong ngay 30 thang 5, ho bao cao đa giet đuoc 15.041 con chuot. Vao thang 6, so luong chuot giet hang ngay len toi 10.000, đinh điem la ngay 21 thang 6 voi 20.112 con. Su thanh cong cua nhung nguoi bat chuot chuyen nghiep nay ngay lap tuc giup giam so ca tu vong do cac benh do gam nham gay ra. Mac du bao cao cho thay so luong chuot bi giet rat cao, nguoi Phap nhan ra rang cac dich vu kiem soat sinh vat gay hai chuyen nghiep khong lam giam so luong chuot vi chuot co the sinh san nhanh chong, vi vay ho đa tim kiem cac bien phap thay the đe thu va giam bot so luong chuot trong thanh pho.
Nhung nguoi đuoc thue đe san chuot trong cong bat đau khong hai long voi tinh canh cua ho. Ho thay moi truong lam viec phuc tap va nguy hiem cua minh bi bao phu boi đu loai rac thai, phan nguoi, o ue va phai đoi pho voi nhung đong vat nguy hiem nhu ran va ret, trong khi tien cong lai qua thap so voi cong suc ho đa bo ra. Thang 7 nam 1902, Tien si Serez bao cao voi cap tren rang ong đang gap rac roi voi nguoi dan đia phuong trong chien dich diet chuot, khi ho bat đau đinh cong yeu cau tang luong. Theo VNEconomics, Giao su Nguyen Van Tuan tuyen bo rang vao nam 1904, chinh quyen đa tang hoa hong cho moi con chuot bi giet len 4 xu. Nguyen Van Tuan ghi chu them rang trong chien dich, tong cong 55.000.000 con chuot đuoc bao cao la đa bi thu tieu.
Trong khi Đe quoc thuc dan Phap tu coi minh la mot chinh quyen ky tri hien đai va quan ly cac thuoc đia cua minh dua tren viec luu tru ho so va thong ke cung nhac cung nhu mot kho du lieu khong lo, du lieu do cac nha ky tri thu thap thuong khong đang tin cay. Tat ca du lieu do nguoi Phap thu thap tu so lieu dan so cua thanh pho, so ca benh dich hach cho đen so chuot chet hang ngay chi la nhung du đoan tot nhat. Vi vay, so luong chuot bi giet đuoc bao cao co the khong phan anh so luong chuot thuc te bi giet.
Vi "Khu pho Phap" thuong đuoc coi la "khu vuc van minh cua Ha Noi" voi cac khu dan cu sach se, cuoc san lung nay cung gay ra nhung tac đong xa hoi tieu cuc đoi voi cu dan o đay. Theo bao cao cua Thong su Bac Ky gui Toan quyen Đong Duong ngay 9 thang 6, cu dan Phap lien tuc gap phai nhung ke bat chuot ban đia chui len tu vo so ho ga o "Khu pho Phap", tren nguoi phu đay rac ruoi. Ngoai ra, viec nhung nguoi nay mang theo hang tram xac chuot chet đam mau va boc mui hoi thoi khien nhieu nguoi dan len tieng phan nan ve hoat đong nay.


Ke hoach B Khi chinh quyen Phap nhan thay rang qua trinh tieu diet chuot dien ra khong đu nhanh, ho chuyen sang Ke hoach B va keu goi tat ca nguoi dan tham gia diet chuot. Phan thuong đuoc đua ra la 1 xu cho moi con chuot. Dan thuong chi phai nop cai đuoi chuot cho van phong thanh pho vi Phap khong muon bi qua tai boi xac chuot. Phap cho rang đay la mot y tuong hay vi ho đa co chinh sach khuyen khich tinh than khoi nghiep o Viet Nam. Ban đau, ke hoach moi duong nhu co hieu qua boi đuoi chuot lien tuc đuoc chuyen ve. Nhung sau đo, mot hau qua khong luong truoc đa xuat hien. Nhung nguoi Viet đuoc thue đe giet chuot som nhan ra rang viec san chuot lai it co kha nang nhan đuoc phan thuong trong tuong lai. Suy cho cung, ho can lu chuot sinh san nhieu chuot co đuoi hon vi chung se tro thanh nguon thu nhap trong tuong lai.
Nguoi Phap nhanh chong phat hien nhung con chuot khong đuoi con song chay loanh quanh. Nhung nguoi san chuot đa cat bo đuoi cua chung roi tha chung tron thoat đe chung co the sinh san va tao ra nhieu con chuot co đuoi hon, đe roi sau đo lap lai qua trinh nay. Hon nua, cung co thong tin cho rang mot so nguoi Viet Nam co tinh buon lau chuot tu nuoc ngoai vao thanh pho. "Giot nuoc tran ly" khi cac thanh tra y te Phap phat hien nhung trang trai nuoi chuot moc len o ngoai o Ha Noi. Viec nuoi chuot lay đuoi bien noi đay thanh mot "nha may sinh đuoi". Vi cac chinh sach cua Phap đa khong đat đuoc muc tieu, ma tren thuc te con khien van đe chuot tro nen toi te hon o Ha Noi, ho đa huy bo chuong trinh tien thuong.


Hau qua Sau khi chien dich ket thuc that bai, lu chuot gio đay đong đao hon bao gio het, tiep tuc no đua ben duoi thanh pho va nguoi Phap đanh cam chiu song chung voi chung.
Cuu Toan quyen Paul Doumer muon to chuc Trien lam Ha Noi (trien lam quoc te ve thuoc đia) nhu mot dip đe pho truong Ha Noi la mot thanh pho van minh va ve sinh, coi đay la mot thang loi cua chinh phu Phap. Trien lam Ha Noi keo dai tu nam 1902 đen nam 1903, va trong thoi gian dien ra, hang hoa tu khap noi tren the gioi đo ve Ha Noi. Đieu nay lam tang them ganh nang benh tat cho Ha Noi, vi chuot ngoai lai mang mam benh di chuyen cung voi hang hoa. Đen nam 1903, co 159 nguoi nhiem benh dich hach, trong đo co 110 nguoi chet. Phan lon nan nhan la nguoi Viet ban đia, chi co 6 thuc dan Phap nhiem benh, trong đo 2 nguoi đa tu vong. Mot trong nhung nguyen nhan khien so nguoi Viet Nam tu vong cao hon la vi ho giu bi mat ve nguoi nha bi benh, vi ho so neu chinh quyen biet đuoc se đen kiem tra, can thiep.
Benh dich hach tiep tuc lan rong trong nhung nam tiep theo. Nam 1906, mot tran dich bung phat o Bac Ky đa tac đong tieu cuc đen nen kinh te khu vuc. Do tac đong cua suy thoai kinh te do dich benh, rat nhieu nguoi dan vung nong thon Bac Ky đa di cu ra Ha Noi, noi ho tro thanh nguoi an xin vo gia cu. Trong nhung nam 1906–1908, cac quan chuc y te Phap ghi nhan chinh thuc 263 truong hop tu vong do benh dich hach. Do đo, chinh quyen đa quyet đinh thuc hien cac bien phap chong dich khac va kiem soat ve sinh chat che hon tai 36 pho phuong cua "Khu pho ban đia". Chinh quyen Phap nhan ra rang ho chi co the ngan chan đai dich thong qua cac bien phap y te cong cong manh tay va thuong mang tinh xam lan nham ngan chan no lay lan them, sau khi dich đa đuoc xac đinh. Cac bien phap nay bao gom cach ly nguoi benh trong cac nha nghi, thieu huy đo đac va thuong la nha cua nhung nguoi bi phat hien nhiem benh, đong thoi tich thu xac chet. Nhung bien phap chat che hon nay đa thanh cong trong viec giam su lan rong benh dich trong thanh pho. Nguoi Phap tiep tuc thuc thi cac bien phap nay sau đai dich, vi nguoi ban xu khong co thoi quen ve sinh ca nhan ma nguoi Phap mong muon ho co đuoc. Đieu nay phan anh nen chinh tri chung toc vao thoi đo, vi thai đo tuong tu ton tai o nhung noi nhu Cong hoa Nam Phi, An Đo, Hoa Ky va Hong Kong. Tuy nhien, nhung bien phap nay khong đuoc pho bien lam, ma con khien nguoi dan đia phuong tuc gian.
Nam 1998, chinh quyen Viet Nam quyet đinh đong cua cac nha hang ban thit meo,  đuoc quang cao la "thit tieu ho", vi ho cho rang neu so luong meo giam, chuot se xam chiem ruong lua. Đieu nay the hien tam ly tuong tu nhu nguoi Phap gan mot the ky truoc đo.


Tham khao Nguon Logan, William Stewart. Hanoi, Biography of a City, Seattle, Washington: University of Washington Press, 2000.
Vann, Michael G.: The Great Hanoi Rat Hunt: Empire, Disease And Modernity In French Colonial Vietnam, Oxford University Press, 2018.