Chu Nom (𡨸喃), con đuoc goi la Quoc am (國音)  la loai van tu ngu to - am tiet dung đe viet tieng Viet. Đay la bo chu đuoc nguoi Viet tao ra dua tren chu Han, cac bo thu, am đoc va nghia tu vung trong tieng Viet.
Chu Nom bat đau hinh thanh va phat trien tu the ky 10 đen the ky 20. So khoi, chu Nom thuong dung ghi chep ten nguoi, đia danh, sau đo đuoc dan dan pho cap, tien vao sinh hoat van hoa cua quoc gia. Vao thoi Nha Tran o the ky 14 va Nha Tay Son o the ky 18, xuat hien khuynh huong dung chu Nom trong van thu hanh chinh. Đoi voi van hoc Viet Nam, chu Nom co y nghia đac biet quan trong khi la cong cu xay dung nen van hoc co truyen keo dai nhieu the ky.


Đinh nghia va ten goi Ca hai tu chu va Nom trong chu Nom đeu co goc Han. Tu chu bat nguon tu cach phat am trong tieng Han thuong co cua chu “tu” 字 (trong "van tu"). Nom nghia la Nam 南 (trong "phia nam"). Y cua ten goi chu Nom la đay la thu chu dung đe ghi chep tieng noi cua nguoi phuong Nam (tuc nguoi Viet, xua kia nguoi Viet tu xem minh la nguoi phuong Nam, con nguoi Trung Quoc la nguoi phuong Bac).
Ten goi chu Nom khi viet bang chu Nom co the viet bang rat nhieu chu khac nhau:

Tu chu: 字，𪧚，𡨸，茡，芓，𡦂，佇，宁
Tu Nom: 喃，諵
Ten goi Quoc am (國音) đuoc cac thi hao su dung đe đat ten cho cac tac pham bang chu Nom nhu Quoc am Thi tap, Hong Đuc Quoc am Thi tap. Chu am 音 co nghia la "tieng" nhu trong tu am thanh, am giong, lien tuong đen "tieng noi" hay "ngon ngu", nen co the Quoc am con co nghia la "tieng noi cua đat nuoc", am chi toi tieng Viet. Mot tac pham bang chu Nom khac la Bach Van quoc ngu thi tap, su dung tu "Quoc ngu" (國語). Do vay tu lau chu Nom đa đuoc nguoi đuong thoi coi la ”chu viet tieng Viet”, hay chinh la ”chu Quoc ngu” cua tieng Viet luc đo (khac voi "chu Quoc ngu" hien nay la chu Latinh).


Lich su phat trien = Cac quan điem ve su hinh thanh =
Trong mot so nghien cuu vao thap nien 1990, cac hoc gia can cu vao đac điem cau truc noi tai cua chu Nom, dua vao cu lieu ngu am lich su tieng Han va tieng Viet, so sanh đoi chieu he thong am tieng Han va tieng Han Viet đa đi toi ket luan rang am Han Viet (am cua nguoi Viet đoc chu Han) ngay nay bat nguon tu thoi nha Đuong-nha Tong the ky 8-9. Va neu am Han Viet co tu thoi Đuong, Tong thi chu Nom khong the ra đoi truoc khi co đinh cach đoc Han Viet (neu xet chu Nom voi tu cach he thong van tu) va chi co the ra đoi sau khoang the ky thu 10 khi nguoi Viet thoat khoi nghin nam Bac thuoc voi chien thang cua Ngo Quyen vao nam 938.
Ve van ban thi khi tim chung tich truoc thoi nha Ly, van tich hoan toan khong luu lai dau vet chu Nom nao ca. Sang thoi Ly thi moi co mot so chu Nom nhu tren qua chuong chua Van Ban, Hai Phong (đuc nam 1076), bai bi ky o chua xa Huong Non, huyen Tam Nong tinh Phu Tho (tac nam 1173 nien hieu Chinh Long Bao Ung thu 11) hay bia chua Thap Mieu, huyen Yen Lang (nay thuoc Phuc Yen, tinh Vinh Phuc (tac nam 1210 trieu vua Ly Cao Tong).
Truoc tac thi phai sang thoi nha Tran moi co dau tich ro rang. Han Thuyen la nguoi co cong lon phat trien tho Nom thoi ky nay voi viec mo đau the Han luat. Ong cung đat ra quy luat bang trac (平/仄) cho cac thanh tieng Viet trong tho.


= Phat trien =
Ban đau khi moi xuat hien, chu Nom thuan tuy muon dang chu Han y nguyen đe ghi am tieng Viet co (muon am Han đe chep tieng Quoc am). Phep đo goi la chu "gia ta" (假借). Dan dan phep ghep hai chu Han lai voi nhau, mot phan goi am, mot phan goi y đuoc dung ngay cang nhieu va co he thong hon. Phep nay goi la "hai thanh" hoac "hinh thanh" (形聲) đe cau tao chu moi.
Vi du ve gia ta: tu 别 am Han Viet la biet, nghia phan biet, ly biet nhung đuoc dung đe ghi am tu biet.
Ke tu thoi Le ve sau so luong sang tac bang chu Nom tang dan trong suot 500 nam tu the ky 15 đen the ky 19. Doi dao nhat la cac ang thi van co tinh cach cam hung, tieu khien, va nang phan tinh cam. Nhung tac pham Nom nay rat đa dang: tu Han luat (tho Nom (tieng Viet) theo luat Đuong), đen van te, truyen tho luc bat, song that luc bat, phu, hat noi, tuong, cheo. Thi ca chu Nom đa dien ta đay đu moi tinh cam cua dan toc Viet, khi thi hao hung, khi bi ai; khi thi trang nghiem, khi bon cot. Song su lieu, nhat la chinh su cung cac van ban hanh chinh cua trieu đinh thi gan nhu toan phan đeu bang chu Han. Ngoai le la nhung nam ton tai ngan ngui cua nha Ho (the ky 15) va nha Tay Son (the ky 18), chu Nom đuoc su dung trong cac van ban chinh su, chieu chi.


 Truoc the ky 15  Mot so di tich con luu lai dau vet chu Nom truoc the ky 15 nhung so luong khong nhieu ngoai mot it van bia va ghi chep cua nguoi đoi sau chep lai nhung bai tuong truyen sang tac tu thoi Ly Tran. Mot tac pham quan trong la tap Phat thuyet đai bao phu mau an trong kinh (Kinh đai bao phu mau trong an) đa ra đoi vao thoi nha Ly khoang the ky 12. Đay cung la đac điem vi tap nay la van xuoi, mot the van it khi dung chu Nom.
Nha Tran cung đe lai mot so tac pham chu Nom nhu may bai phu cua vua Tran Nhan Tong: "Cu tran lac đao phu" (居塵樂道賦) va "Đac thu lam tuyen thanh đao ca" (得趣林泉成道歌).
Thoi Tran tuong truyen cung co le lam phu bang chu Nom trong ky thi Hoi. Le Tac ghi lai trong An Nam chi luoc rang đoi vua Tran Anh Tong mot so bai hat đuoc soan bang Nom.
Sang thoi nha Ho thi mot so sach vo kinh đien Nho hoc đuoc dich ra chu Nom nhu thien Vo dat trong Kinh Thu nam 1395. Nha vua cung cho soan cuon Thi nghia bang Nom đe giang giai Kinh Thi.


 The ky 15–17  Thoi ky nay phan lon thi van luu truyen biet toi nay la tho Han luat bat cu hoac tu tuyet. Mot so la truoc tac cam hung rieng nhu: Quoc am thi tap (Nguyen Trai), Hong Đuc quoc am thi tap (Le Thanh Tong va hoi Tao đan Nhi thap bat Tu), Bach Van quoc ngu thi tap (Nguyen Binh Khiem), Ngu đe hoa danh bach vinh (Chua Trinh Can), Tu thoi khuc vinh (Hoang Si Khai), Ngoa long cuong (Đao Duy Tu); nhung cung khong thieu nhung tac pham theo dang su ky nhu: Thien Nam Minh giam, Thien Nam ngu luc. Tho luc bat cung xuat hien voi tac pham "Cam tac" cua Nguyen Hy Quang, đuoc sang tac nam 1674.
Trong chinh su thi ghi lai mot so van kien quan trong bang chu Nom trong đo co to sac chua Thanh Đo Vuong Trinh Trang soan nhan danh vua Le Than Tong gui cho chua Sai Nguyen Phuc Nguyen nam 1627 đoi đat Thuan Hoa nop thue. Dung y dung Nom la đe de be dien ta tinh gia toc cua ke ca vi Trinh Trang voi Nguyen Phuc Nguyen la anh em con co con cau.
Chi nam ngoc am giai nghia la cuon tu đien chu Han giai thich bang chu Nom thuoc loai som nhat.
The ky 17 cung chung kien su xuat hien nhung đa som no ro cua van hoc Nom Cong giao, voi nhung tac gia ten tuoi nhu nha truyen giao Girolamo Maiorica (chu tri bien soan hon 45 tac pham nhieu the loai), thay giang Gioan Thanh Minh (viet tieu su cac danh nhan va thanh nhan), thay giang Lu-y Đoan (viet Sam truyen ca, truyen tho luc bat phong tac tu Ngu Thu).


 The ky 18–19  Tho Han luat cua nhung the ky ke tiep cang uyen chuyen, loi dung chu cang tai tinh, hom hinh nhu tho cua Ho Xuan Huong hay Ba Huyen Thanh Quan. Nguoc lai the tho dai nhu Ai tu van cua Ngoc Han Cong chua cung the song that luc bat trong Chinh phu ngam cua Đoan Thi Điem luu danh nhung nu si biet tai thoi truoc. Rieng Chinh phu ngam đuoc xem la mot tuyet tac, co phan troi hon nguyen ban chu Nho.
The song that luc bat cung luu lai tac pham Cung oan ngam khuc, loi van cau ky, hoa my nhung the tho pho bien nhat la truyen tho luc bat, trong đo phai ke Truyen Kieu (Nguyen Du) va Luc Van Tien (Nguyen Đinh Chieu). Van tu truyen tho binh di hon nhung loi hanh van va y tu khong kem sau sac va kheo leo. Nhung tac pham truyen Nom khuyet danh khac nhu Thach Sanh, Tre Coc, Nhi đo mai, Phan Tran, Tam Cam, Luu Binh Duong Le, Ngu tieu y thuat van đap, Nu tu tai, To Cong phung su, tat ca đuoc pho bien rong rai khien khong may nguoi Viet lai khong biet vai cau, nhat la Truyen Kieu.
Duoi trieu đai nha Tay Son, do su hau thuan cua Quang Trung hoang đe, toan bo cac van kien hanh chinh bat buoc phai viet bang chu Nom trong 14 nam, tu 1788 đen 1802.
Thoi ky cuoi cua chu Nom xuat hien nhieu tac pham thi ca theo the hat noi nhu cua Nguyen Khuyen, Chu Manh Trinh, Tu Xuong v.v. Nhung the cu song that luc bat va luc bat (cac truyen Nom) van gop mat song them vao đo la nhung vo tuong hoac cheo dan gian cung đuoc soan bang chu Nom nhu Kim Thach ky duyen, Chang Lia (Van Doan dien ca), Quan Am Thi Kinh.
Đoi nguoc lai tai lieu van hoc thi triet hoc, su hoc, luat phap, y khoa va ngu hoc tuy co đuoc ghi lai bang chu Nom nhung tuong đoi it. Van van thi co Đai Nam Quoc su Dien ca (thoi Nguyen). Đac biet la cuon tu đien song ngu Han Nom Đai Nam Quoc ngu do Van Đa Nguyen Van San soan nam Tu Đuc thu 30 (1877). Trong nhung van ban hanh chinh thuong nhat nhu so sach, cong van, giay to, thu tu, khe uoc, đia ba v.v. chi đoi khi xen chu Nom neu khong the tim đuoc mot chu Han đong nghia đe chi cac danh tu rieng (nhu ten đat, ten lang, ten nguoi), nhung tong the van la van ban Han Viet.
Nam Viet–Duong Hiep Tu vi la tu đien chu Nom đau tien, đuoc phien ra chu Quoc ngu va giai thich bang tieng Latinh.


 Suy giam  Duoi chinh quyen thuoc đia va bao ho cua Phap, vao cuoi the ky 19 tai Nam Ky va đau the ky 20 tai Bac Ky va Trung Ky, vi the cua chu Han va chu Nom bat đau giam sut. Chu Quoc ngu đuoc chinh quyen thuoc đia bao ho qua cac nghi đinh đuoc nguoi Phap ban ra voi muc đich xoa bo chu Han va chu Nom, đe tieng Viet đong van tu voi tieng Phap, giup pho bien tieng Phap va de be cai tri. Ky thi Huong cuoi cung tai Nam Ky đuoc to chuc vao nam 1864, tai Bac Ky la nam 1915, tai Trung Ky la nam 1918 va ky thi Hoi sau cung đuoc to chuc vao nam 1919. Trong chung muc nao đo, chu Han van tiep tuc đuoc day trong thoi Phap thuoc. Hoc chinh Tong quy (Reglement general de l'Instruction publique) do Toan quyen Albert Sarraut ban hanh nam 1917 quy đinh o cap tieu hoc, moi tuan day Han tu mot gio ruoi va day tieng Phap (lop nhi va lop nhat) it nhat 12 gio. O cap trung hoc, moi tuan quoc van (gom Han tu va quoc ngu) day 3 gio trong khi Phap van va lich su Phap day 12 gio. Ben canh bo Quoc-van giao-khoa thu cua nhom Tran Trong Kim, Nha Hoc chinh Đong Phap con to chuc va cho su dung bo Han-van tan giao-khoa thu xuat ban lan đau nam 1928 do Le Thuoc va Nguyen Hiet Chi bien soan, đeu đuoc dung rong rai cho toi truoc nam 1949.
Tai mien Nam, Giao duc Viet Nam Cong hoa quy đinh day chu Han cho hoc sinh trung hoc đe nhat cap. Tai mien Bac, Viet Nam Dan chu Cong hoa khong chu truong day chu Han va chu Nom, nhung co su dung chu Han voi chu Nom o mot so thoi điem (đong tien luu hanh cua Viet Nam Dan chu Cong hoa co in chu Han). Khi đat nuoc thong nhat, chuong trinh giao duc pho thong cua nha nuoc Cong hoa Xa hoi chu nghia Viet Nam khong giang day chu Han va chu Nom.


 Hien tai  Chu Nom va chu Han hien nay khong đuoc giang day đai tra trong he thong giao duc pho thong Viet Nam, tuy nhien no van đuoc giang day va nghien cuu trong cac chuyen nganh ve Han-Nom tai bac đai hoc. Chu Nom va chu Han cung đuoc mot so hoi phong trao tu day va tu hoc, chu yeu la hoc cach đoc bang tieng Viet hien đai, cach viet bang but long kieu thu phap, hoc nghia cua chu, hoc đoc va viet ten nguoi Viet, cac cau thanh ngu, tuc ngu va cac kiet tac van hoc nhu Truyen Kieu.
Đe giup chu Nom cung đuoc hien thi tren may tinh va di đong nhu chu Han, cac nha ngon ngu hoc ve Han Nom đa va đang co gang chuan hoa chu Nom toan dien hon ve mat chu, cach viet va am đoc, đong thoi no luc đua chu Nom đuoc ma hoa len bo ma Unicode. Đieu nay giup cho chu Nom đuoc bao ton lau dai, de dang tim kiem, tra cuu va thong hieu hon. Tinh đen nay, đa co gan 12.000 chu Nom đuoc cap ma Unicode.
Nguoi Kinh o Trung Quoc hien nay van su dung chu Han va chu Nom lam van tu chinh thuc cho dang tieng Viet ma ho đang noi hang ngay (tieng Kinh Trung Quoc) thay vi chu Latinh ma tai Viet Nam goi la chu Quoc ngu.
Do cac van đe chinh tri nhay cam ve quan he Viet Nam - Trung Quoc (nhu thoi ky bac thuoc, nhung cuoc chien tranh trong hang nghin nam cua lich su, tranh chap chu quyen Hoang Sa va Truong Sa,...), khien nhieu nguoi Viet hien nay mang tu tuong cua Chu nghia bai Trung Quoc, khong phan biet đuoc chu Nom, chu Han voi tieng Trung (tuc khong phan biet đuoc "chu viet" va "tieng noi"), nen thuong co hanh đong đa kich vo co nhung nguoi hoc chu Nom, chu Han hay nguoi viet cac van tu ngu to nay trong tieng Viet (vi du nhu đa kich nguoi viet thu phap chu Han Nom thay vi viet chu Latinh/ chu Quoc ngu, vi cho rang viet chu Han Nom la viet tieng Trung). Đieu nay gay kho khan lon trong thoi hien đai cho viec bao ton va phat huy cac gia tri ma chu Nom cung nhu chu Han đa mang lai cho tieng Viet va van hoc co truyen Viet Nam.


Chu Nom, chu Han va chu Quoc ngu Chu Quoc ngu Latinh va chu Nom cung chu Han la hai he chu dung đe viet tieng Viet, chung co vai tro khac nhau nhung bo tro cho nhau trong dong lich su va van hoa Viet Nam. Chu Quoc ngu đuoc cac nha truyen giao Dong Ten tai Viet Nam sang che dua tren ky tu Latinh vao nua đau the ky 17 va cho toi cuoi the ky 19 chi đuoc luu hanh trong gioi Cong giao. Tuy nhien, trai voi nhieu nguoi lam tuong, trong thoi ky nay luong van thu Kito giao chu Nom vuot xa chu Quoc ngu, va sach chu Nom van đuoc nguoi Cong giao su dung cho đen giua the ky 20. Viec su dung chu Quoc ngu trong giai đoan nay cung đuoc đat trong moi lien he voi chu Nom va van chuong tieng Viet noi chung.
Đen thoi Phap thuoc, chinh quyen thuoc đia muon tang cuong anh huong cua tieng Phap (cung dung chu Latinh) va han che anh huong cua Han hoc cung voi chu Han. Chinh quyen thuoc đia ban hanh cac nghi đinh đe bao ho cho viec su dung chu Quoc ngu:

Ngay 22 thang 2 nam 1869, Pho Đe đoc Marie Gustave Hector Ohier ky nghi đinh "bat buoc dung chu Quoc ngu thay the chu Han" trong cac cong van o Nam Ky.
Ngay 6 Thang 4 nam 1878, nghi đinh 82 đuoc ky boi Thong đoc Nam Ky Louis Charles Georges Jules Lafont, đe ra trong vong bon nam (tuc toi nam 1882) thi phai chuyen han sang chu Quoc ngu.
Ngay 1 Thang 1 nam 1879, co lenh khang đinh cac van kien chinh thuc phai dung chu Quoc ngu. Cung trong nam nay, chinh quyen thuoc đia đua chu Quoc ngu vao nganh giao duc, bat cac thon xa o Nam Ky phai day chu nay.
Nghi đinh Ngay 14 Thang 6 nam 1880, giam hoac mien thue than va mien suu dich cho cac "than hao huong ly" (nguoi than cua Huong truong va Ly truong) neu ho biet viet chu Quoc ngu.
Nhu vay, chinh sach cua thuc dan Phap co tac đong lon đen su pho bien chu Quoc ngu. Nhung viec chu Quoc ngu tro thanh chu viet chinh thuc co phai thuan tuy do nguoi Phap ap đat hay khong la mot chu đe con bo ngo. Theo su gia Liam C. Kelly, sac lenh nam 1906 cua vua Thanh Thai bo sung chuong trinh giao duc Nam am (chu Quoc ngu Latinh) ben canh chu Han cho thay co nhung cai cach ngon ngu hoc va tri thuc toi tu nha Nguyen.
Tren thuc te, chinh quyen thuc dan Phap von bat đong ve viec pho bien chu Quoc ngu; trong đo co y kien cho rang viec thuc đay chu Quoc ngu la "nguy hiem cho nguoi Phap". Nguoi Phap che bai chu Quoc ngu, do cac nha truyen giao Bo Đao Nha che tao, la he chu "vo tich su vi đa khong giup ich gi trong viec truyen ba chu Phap", nhung bat đac di van phai chap nhan he chu nay. Ke tiep đo, cac si phu van đong ung ho chu Quoc ngu trong cong cuoc pho bien tan hoc va lan truyen tu tuong yeu nuoc. Cac phong trao cai cach nhu Hoi Tri Tri, phong trao Duy Tan, Đong Kinh Nghia Thuc va nganh bao chi moi hinh thanh đa gop phan quan trong vao viec truyen ba chu Quoc ngu.


Nhung cach tao chu Nom = Tu Han Viet: tuong đong ve am va nghia (am đoc) =
Muon ca am đoc (am Han Viet) va nghia cua chu Han đe ghi lai cac tu tu Han Viet. Am Han Viet co ba loai la:

Am Han Viet tieu chuan: bat nguon tu ngu am tieng Han thoi Đuong. Vi du: "ong" 翁, "ba" 婆, "thuan loi" 順利, "cong thanh danh toai" 功成名遂.
Am Han Viet co: bat nguon tu ngu am tieng Han truoc thoi Đuong. Vi du: "mua" 務 (am Han Viet tieu chuan la"vu"), "bay" 飛 (am Han Viet tieu chuan la "phi"), "buong" 房 (am Han Viet tieu chuan la "phong").
Am Han Viet Viet hoa: la cac am goc Han bi bien đoi cach đoc do anh huong cua quy luat ngu am tieng Viet. Vi du: "them" 添 (am Han Viet tieu chuan la "thiem"), "nha" 家 (am Han Viet tieu chuan la "gia"), "khan" 巾 (am Han Viet tieu chuan la "can"), "ghe" 几 (am Han Viet tieu chuan la "ki").
Ba loai am Han Viet ke tren đeu đuoc dung trong chu Nom.
Mot so tu Han Viet co nhu "thay", xuat phat tu chu goc la 睇 nhung khong dung tu goc đe ghi Nom ma ghi bang tu ghep 𫌠. Tu "song" von bat nguon tu am Han co cua tu "giang" (江) , von co goc Proto-Vietic , nhung khi ghi Nom đuoc ghi bang chu hinh thanh la 滝. Mot so am Han Viet đoc trai nhu hue-hoa, truong-trang thi khong co chu Nom bo sung ma van dung chu Han đe ghi.


= Dung am chu Han, khong dung nghia (gia ta) =
Muon chu Han đong am hoac can am đe ghi am tieng Viet. Am muon co the la am Han Viet tieu chuan, am Han Viet co hoac am Han Viet Viet hoa. Khi đoc co the đoc giong voi am muon hoac đoc chech đi. Vi du:

Đoc giong nhu am Han Viet tieu chuan: chu "mot" 沒 co nghia la "chim" đuoc muon dung đe ghi tu "mot" trong "mot minh", chu "tot" 卒 co nghia la "binh linh" đuoc muon dung đe ghi tu "tot" trong "tot xau", chu "xuong" 昌 co nghia la "hung thinh" đuoc muon dung đe ghi tu "xuong" trong "xuong thit", chu "qua" 戈 la ten goi cua mot loai binh khi đuoc muon dung đe ghi tu "qua" trong "hom qua".
Đoc chech am Han Viet tieu chuan: "gio" 這 (muon am "gia"), "cua" 舉 (muon am "cu"), "đem" 店 (muon am "điem"), "chay" 豸 (muon am "trai").
Đoc giong nhu am Han Viet co: chu "keo" 膠 ("keo" trong "keo dan", am Han Viet tieu chuan la "giao") đuoc dung đe ghi lai tu "keo" trong "keo kiet", chu "bua" 斧 ("bua" trong "cai bua", am Han Viet tieu chuan la "phu") đuoc dung đe ghi lai tu "bua" trong "cho bua" ("bua" trong "cho bua" la am Han Viet co cua chu "pho" 鋪).


= Dung nghia chu Han, khong dung am (huan đoc) =
Muon chu Han đong nghia hoac can nghia đe ghi lai am tieng Viet. Vi du: chu "dich" 腋 co nghia nghia la "nach" đuoc dung đe ghi lai tu "nach" trong "hoi nach", chu "nang" 能 co nghia la "co tai, co nang luc" đuoc dung đe ghi lai tu "hay" trong "van hay chu tot".


= Chu ghep (tao tu) =
Chu ghep, con goi chu la chu hop the, la chu đuoc tao ra bang cach ghep hai hoac nhieu hon chu khac thanh mot chu. Cac chu cau thanh nen chu ghep co the đong vai tro la thanh phu (bo phan bieu thi am đoc cua chu ghep) hoac nghia phu (bo phan bieu thi y nghia cua chu ghep) hoac vua la thanh phu vua la nghia phu hoac dung lam phu hieu chinh am chi bao cho nguoi đoc biet chu nay can phai đoc chech đi. Chung co the đuoc viet nguyen dang hoac bi viet tinh luoc mat mot phan hoac thay bang chu gian hoa. Thanh phu luon co am đoc giong hoac gan giong voi am đoc cua chu ghep. Phu hieu chinh am đuoc dung trong chu Nom la bo "khau" 口 (đat o ben trai chu ghep), dau "ca" 亇 (bat nguon tu chu "ca" 个 viet theo the thao thu, đat o ben phai chu ghep), dau nhay "𡿨" (đat o ben phai chu ghep), bo "tu" 厶 (đat o ben tren hoac ben phai chu ghep), dau "冫" (đat ben trai chu ghep, chi thay dung trong cac ban van ban Nom o vung Nam Bo Viet Nam).
Mot so vi du ve chu ghep:

"chan" 蹎 ("chan" trong "chan tay"): chu nay đuoc cau thanh tu chu "tuc" 足 va chu "chan" 真. "Tuc" 足 co nghia la "chan" đuoc dung lam "nghia phu" bieu thi y nghia cua chu ghep. Trong chu ghep chu "tuc" 足 khi đung o ben trai phai viet duoi dang bien the goi la "bang chu tuc" ⻊. Chu "chan" 真 ("chan" trong "chan thanh") đong am voi "chan" trong "chan tay" đuoc dung lam thanh phu bieu thi am đoc cua chu ghep.
"gach" 𥗳 ("gach" trong "gach ngoi"): chu nay đuoc cau thanh tu chu "thach" 石 va chu "ngach" 額. "Thach" 石 co nghia la "đa" đuoc dung lam nghia phu, y la gach thi đuoc lam bang đat đa. "Ngach" 額 dung lam thanh phu.
"khoi" 𤌋: chu nay đuoc cau thanh tu chu "hoa" 火 va chu "khoi" 塊 bi tinh luoc mot phan (tinh luoc bo "tho" 土 o ben trai chu "khoi" 塊). "Hoa" 火 co nghia la lua, goi y nghia cua chu ghep (lua chay tao ra khoi), "khoi" 塊 goi am đoc cua chu ghep.
"ra" 𦋦: chu nay đuoc cau thanh tu chu "la" 羅 gian hoa va chu "xuat" 出. "Xuat" 出 co nghia la "ra" bieu thi y nghia cua chu ghep.
"troi" 𡗶: chu nay đuoc cau thanh tu chu "thien" 天 co nghia la "troi" va chu "thuong" 上 co nghia la "tren", y la "troi" thi nam o tren cao.
"lu" 𠢬 ("lu" trong "met lu") gom chu "vo" 無 co nghia la "khong co" va chu "luc" 力 co nghia la "suc, suc luc", y la "lu" la khong con suc luc gi nua.

Tieng Viet hien đai khong co phu am kep nhung trong tieng Viet tu giai đoan trung đai tro ve truoc thi lai co phu am kep. Trong chu Nom hop the đe bieu thi cac phu am kep nguoi ta dung mot hoac hai chu lam thanh phu. Neu dung hai chu lam thanh phu thi mot chu se dung đe bieu thi phu am thu nhat cua phu am kep, chu con lai bieu thi phu am thu hai cua phu am kep. Vi du:

"blang" 𣎞: "Blang" hien nay đa bien đoi thanh "trang, giang". Chu "blang" 𣎞 đuoc cau thanh tu chu "ba" 巴, chu "lang" 夌 va chu "nguyet" 月. "Ba" 巴 bieu thi phu am thu nhat "b" cua phu am kep "bl", "lang" 夌 bieu thi phu am thu hai "l" va phan van cua tu "blang", "nguyet" 月 co nghia la "mat trang" bieu thi y nghia cua chu ghep nay.
"mloi" 𠅜: "Mloi" hien nay đa bien đoi thanh "loi, nhoi" ("loi" trong "loi noi"). Chu "mloi" 𠅜 đuoc cau thanh tu chu "ma" 麻 (bi tinh luoc thanh "亠") va chu "le" 例. "Ma" 麻 bieu thi phu am thu nhat "m" cua phu am kep "ml", "le" 例 bieu thi phu am thu hai "l" va phan van cua tu "mloi".
"tlon" 𧷺: "Tlon" hien nay đa bien đoi thanh "tron". Chu nay đuoc cau thanh tu chu "vien" 圓 (bi tinh luoc bo "vi" 囗 o phia ngoai thanh "員") va chu "lon" 侖. "Vien" 圓 co nghia la "tron" đuoc dung lam nghia phu. "Lon" 侖 la thanh phu, bieu thi phu am thu hai "l" cua phu am kep "tl" va phan van cua tu "tlon".
"krong" 滝: "Krong" hien nay đa bien đoi thanh "song". Chu nay đuoc cau thanh tu bo "thuy" 水 va chu "long" 竜. "Thuy" co nghia la "song" bieu thi y nghia cua chu ghep. "Long" 竜 bieu thi phu am thu hai "r" cua phu am kep "kr" va phan van cua tu "krong".
"slau" 𦒹: "slau" hien nay đa bien đoi thanh "sau". Chu nay đuoc cau thanh tu chu "lao" va chu "luc". "Luc" 六 la nghia phu, co nghia la "sau". "Lao" 老 la thanh phu, bieu thi phu am thu hai "l" cua phu am kep "sl" va phan van cua tu "slau".


= Luoc bot net cua chu Han đe bieu thi phai đoc chech đi =
Luoc bot it nhat la mot net cua mot chu Han nao đo đe goi y cho nguoi đoc biet rang chu nay phai đoc chech đi. Vi du:

chu "ay" 𧘇: luoc net cham "丶" tren đau chu "y" 衣. Viec luoc bot net but nay goi y cho nguoi đoc biet rang chu nay khong đoc la "y" hay "y" (chu 衣 co hai am đoc la "y" va "y") ma can đoc chech đi.
"khenh khang" 𠀗𠀖: chu "khenh 𠀗 la chu "cong" 共 bi luoc bot net phay "㇒", chu "khang" 𠀖 la chu "cong" 共 bi luoc bot net cham "㇔".
"khe kha" 𠀫𠀪: chu "khe" 𠀫 la chu "ky" bi luoc bot net phay "㇒", chu "kha" 𠀪 la chu "ky" bi luoc bot net cham "㇔".


= Muon am cua chu Nom co san =
Dung chu Nom co san đe ghi lai tu tieng Viet đong am hoac can am nhung khac nghia hoac đong nghia nhung khac am voi chu đuoc muon. Khi đoc co the đoc giong voi am đoc cua chu đuoc muon hoac đoc chech đi. Vi du:

Đoc giong voi am đoc cua chu đuoc muon: chu "chin" 𠃩 ("chin" trong "chin nguoi muoi y") đuoc dung đe ghi tu "chin" trong "nau chin".
Đoc chech am: chu "đa" 𥒥 ("đa" trong "hon đa") đuoc dung đe ghi tu "đua" trong "đua be".


= Ky tu đac biet =
Dau "ヌ" hoac "ㄡ" (lai):
Co the co nguon goc tu chu "又" (huu) (co nghia la "lai") hoac chu "吏" (lai) (co nghia la "quan lai"). No co tac dung lam lap lai am tiet trong tu lay, tuong tu nhu dau "々" trong tieng Nhat.

Dau "" (ca/nhay):
Co the co nguon goc tu chu "個" (ca) (co nghia la "cai").  No co tac dung lam thay đoi am đoc cua chu Han tu am Han (đuoc coi la cach phat am đung cua chu Han, tuong tu Go-on va Kan-on tieng Nhat) thanh am Nom (cach phat am sai cua chu Han, tuong tu Kan'yo-on tieng Nhat).


Kieu viet Cung giong nhu cac kieu chu cua tieng Trung, tieng Han, tieng Nhat, chu Nom la dang ky tu ma moi chu chi can viet trong mot pham vi o vuong khong đoi, nen vua co the viet doc kieu truyen thong va viet ngang kieu phuong tay.


= Viet doc =
Kieu viet doc truyen thong Đong A goi la Tung Thu (縱書), viet tu tren xuong duoi, hang đoc tu phai sang trai, la kieu viet ma nguoi Viet xua su dung. Co the thay o cac van ban hay di tich co xua nhu Bia tien si, Truyen Kieu ban goc,... hay cac bien hieu xua nhu Van Mieu Mon (dung ngang nen viet tu phai sang trai). Kieu viet nay giong kieu viet cua tieng Nhat trong manga (nguyen nhan chinh khien manga co ban quyen o Viet Nam đoc tu phai sang trai) va truyen chu nhu light novel. Mot bo so cau sieu rat dai bang chu Nom đuoc viet nam 1953 đuoc tim thay o Kon Tum, cho thay ro kieu viet nay.
Tuy nhien vi đut gay voi van hoa co cung nhu quen đoc viet chu Quoc ngu, nhieu nguoi Viet Nam hien nay khong hieu ro kieu viet truyen thong nay, nen khi viet doc cho chu Han va chu Nom lai hay xep nguoc hang tu trai sang phai.
Loi điem cua kieu viet doc cho chu Nom la khong chiem nhieu dien tich ngang nen de treo cau đoi hay bien hieu (vi mo men trong luc it); khong can phai xoay chu hay tach chu (đieu ma chu Quoc ngu bat buoc phai lam neu muon viet doc); va do kich thuoc vuong co đinh, chu Nom khi viet doc se thang đeu hai ben va đep hon chu Quoc ngu, khi so luong va kich co ky tu latinh trong moi tu la khac nhau nen chac chan se bi lech hang.


= Viet ngang =
Kieu viet ngang goi la Hoanh Thu (橫書), viet tu trai sang phai, hang xep tu tren xuong duoi, giong nhu kieu viet cua chu Quoc ngu. Đay la kieu viet du nhap tu kieu viet chu Latin cua phuong tay.


Dau cham cau trong van ban chu Nom co Thu tich tieng Han va tieng Viet viet bang chu Nom thoi xua thuong khong co dau cham cau. Neu trong sach in co dau cham cau thi thuong la do nguoi đoc sach viet them vao. Trong van ban, o nhung chu nao ma nguoi xua cam thay can phai dung lai mot chut khi đoc đen chu đo thi chu đo cung nhung chu đung truoc no đuoc xem la mot “cau” 句. “Cau” theo quan niem thoi xua nhieu khi khong xem đuoc la cau theo quan niem ve cau thoi nay. Viec them ky hieu vao trong van ban đe chi ra ranh gioi cua cac “cau” goi la cham cau 點句. Viec cham cau cho sach goi la cham sach 點冊.
Hai loai dau cham cau thuong dung trong thu tich co tieng Han va tieng Viet viet bang chu Nom la vong “。” va dau cham “、”. Khi vong va dau cham đuoc dung cung nhau đe cham cau thi vong đuoc dung tuong tu nhu dau cham “.” trong chu Quoc ngu, dau cham “、” đuoc dung tuong tu nhu dau phay “,” trong chu Quoc ngu. Cung co khi chi co vong “。” hoac dau cham “、” đuoc dung đe cham cau. Viec cham cau bang vong goi la vong cau 𥿺句. Trong thu tich co tieng Viet viet bang chu Han va chu Nom, chu đuoc viet kieu Tung Thu (viet doc tu phai sang trai) chu khong viet theo hang ngang nhu chu Latinh, vong va dau cham thuong nam ngoai hang chu, ben phai chu cuoi cung cua “cau”.


Chuan hoa Nam 1867, nha cai cach Nguyen Truong To đa đe xuat chuan hoa chu Nom (cung voi viec bai bo Han van), nhung he thong moi ma ong goi la Quoc am Han tu (國音漢字) đa bi vua Tu Đuc bac bo.
Nam 2022, Uy ban Phuc sinh Han Nom Viet Nam đa cong bo Bang chu Han Nom Chuan Thuong dung, voi tong so 5.524 ky tu chuan, chiem khoang 98% luong su dung hang ngay cua tieng Viet hien đai.


Uu va nhuoc điem = Nhuoc điem =
Đuoc tao ra dua tren chu Han, cac bo thu, am đoc va nghia tu vung trong tieng Viet, do vay chu Nom khong phai la bo chu đon gian cho nguoi moi hoc (khong tinh tre em hoc vo long).
Voi viec viet chu, neu đa quen cac net va cach viet chu Han (it nhat la Hanh thu hoac Khai thu), viec viet chu Nom khong phai la đieu kho khan. Tuy nhien se can phai luu y kich thuoc cac net chu do chu Nom thuong nhieu net hon chu Han, nen neu khong đinh luong đuoc kich thuoc net chu, se de lam cho chu Nom to hon so voi chu Han cung dong. Đieu nay đac biet quan trong trong viec khai trien thu phap, đam bao tinh my thuat.
Voi viec đoc hieu, ve co ban đe đoc đuoc chu Nom thi đoi hoi nguoi đoc phai co su hieu biet chu Han va von tu vung tieng Viet o mot muc đo nhat đinh. Am hieu chu Han ve nghia va am Han-Viet se giup ghi nho va đoc hieu chu Nom de hon.
He chu Nom cung khong co su thong nhat do chua đuoc quan tam chuan hoa toan dien: co the co nhieu chu dung đe ghi cung mot am tiet, hoac nguoc lai, mot chu co the co nhieu cach đoc khac nhau. Tinh trang nay con do "tam sao that ban", phan vi trinh đo nguoi tho khac chu ngay xua, phan vi khau in moc ban co chat luong khong cao (chu bi nhoe, mat net). Do đo co nguoi noi "chu Nom phai vua đoc vua đoan", "nom na la cha mach que".
Ve mat ngu am thi so am tiet cua tieng Viet nhieu hon so am tiet cua am Han Viet cua chu Han nen nguoi viet phai dung dau nhay [»] hoac chu khau [口] đat canh mot chu đe bieu thi nhung chu can am. Nguoi đoc vi vay phai gioi ma đoan cho trung am, khien chu Nom kha kho đoc.


= Uu điem =
Tuy khong tien dung nhu chu Quoc ngu (chu Latinh) ve kha nang viet va phat am, chu Nom cung co uu điem rieng ma chu Quoc ngu khong the co đuoc:

Cung giong nhu chu Han, chu Nom la chu bieu y, co kha nang bieu nghia ro rang hon, tranh đong am khac nghia va hieu sai nghia do chu Quoc ngu chi co the bieu am (đac biet la ten nguoi Viet hay đia danh o Viet Nam). Vi du: "nam" viet theo chu Nom co hai chu la 𢆥 ("nam" trong "ngay thang nam", chu 南 (nam) goi am, chu 年 (nien) goi nghia) va 𠄼 ("nam" trong "so 5", chu 南 (nam) goi am, chu 五 (ngu) goi nghia).
Kha nang viet doc lan viet ngang tot va thang đeu. Vi du ben duoi la 4 cau tho trong Truyen Kieu, co the thay chu Nom đuoc xep thang hang hon va đep hon (do moi chu cua dang ky tu nay đeu co kich thuoc vuong giong nhau), trong khi chu Quoc ngu bi lech hang (do kich co va so luong ky tu hay chu cai cua moi tu la khac nhau). Ung voi khi tu tay viet tren giay thi viec can le cua chu Nom la de dang hon nhieu so voi chu Quoc ngu. Khi viet doc, chu Nom cung khong can phai xoay chu đe viet, con chu Quoc ngu thi neu co tu nhieu ky tu nhu "nghieng", viec buoc phai xoay chu hay tach ky tu la co the xay ra. Đieu nay mang loi ich cho chu Nom o viec co the viet doc o khong gian be ngang cuc hep nhu le vo hay kep doc vo ma khong can lo se co chu hay tu vung bi qua kich thuoc du tinh nhu chu Quoc ngu. Đong thoi so ve kich thuoc tong the, voi cung so luong am tiet (4 cau luc bat la 28 am tiet) va cung mot kich co chu (font-size) thi chu Nom ngan gon hon chu Quoc ngu, nen cung mot bai tho hay mot bai van thi viet bang chu Nom se gon gang hon va ton it giay hon viet bang chu Quoc ngu.

Van đe luu tru vao may tinh cua chu Nom cung đa đuoc giai quyet mot phan nho co bo ma Unicode, va cung nho Unicode cung cap cho moi chu Nom co mot ma so tuong tu nhu mot ky tu Latinh, voi cung mot noi dung thi viet bang chu Nom dung it ky tu hon va ton it bo nho đe luu van ban hon so voi viet bang chu Quoc ngu. Nhu trong 4 cau tho cua Truyen Kieu o tren, voi 28 am tiet thi viet bang chu Nom chi ton đung 28 ky tu khong can khoang trong (vi moi am tiet đa la mot chu va khong can khoang trong đe ngan cach chu), con viet bang chu Quoc ngu se phai ton 118 ky tu bao gom ca khoang trong (vi tru chu "a" thi cac am tiet khac can co hai ky tu Latinh tro len va can khoang trong ngan cach ky tu cuoi cua am tiet truoc voi ky tu đau cua am tiet sau, chua ke co nhung cau co nhieu ky tu hon). Do vay chac chan viet toan bo Truyen Kieu bang chu Nom trong may tinh se ton it bo nho luu tru hon viet bang chu Quoc ngu. Đieu nay tuy khong phai la van đe hay gap nhung no cung co suc anh huong nhat đinh trong xa hoi cong nghe thong tin. Vi du nhu mot trang web yeu cau đat ten nguoi dung khong qua 10 ky tu bat ke ngon ngu, se khong the viet đay đu "Nguyen Van Nam" bang chu Quoc ngu đuoc vi can ton 14 ky tu ca khoang trong, nhung co the viet bang chu Han va chu Nom voi chi 3 ky tu la 阮文𠄼 (tat nhien 3 chu nay van đuoc đoc la "Nguyen Van Nam" va la ten tieng Viet, khong phai tieng Trung Quoc, đieu nay cung giong nhu nguoi Nhat viet ten bang Kanji thay vi viet bang Kana hay Romaji do cac dang chu nay chiem so luong ky tu nhieu hon du cung am đoc).


Chu Nom cua cac dan toc khac O Viet Nam, khong chi co dan toc Kinh che tao ra chu Nom, mot vai dan toc thieu so khac nhu Tay, Dao,...va ca nguoi Trang o Trung Quoc cung tao ra chu Nom dua tren chu Han đe luu lai ngon ngu cua ho.


= Chu Nom Tay =
Chu Nom Tay la mot sang tao tap the cua nhieu the he tri thuc nguoi Tay, đuoc ra đoi tu khoang the ky XV - XVI, phat trien manh trong thoi ky nha Mac cat cu o Cao Bang va ton tai cho đen ngay nay. Cung nhu nhung dan toc khac hien đang sinh song tren lanh tho Viet Nam, cu dan Tay Bac Kan tu lau đoi đa biet su dung he thong ky tu chu Han đe ghi am tieng Tay va đuoc cac nha nghien cuu goi la chu Nom Tay.
Ve loai hinh, chu Nom Tay la chu khoi vuong, thuoc the loai chu tuong hinh, ke tuc va phat trien tu chu Han cua dan toc Han o phuong Bac. La the chu tuong hinh, chu khoi vuong nen trong cach viet, chu Nom Tay cung phai tuan thu trinh tu, cach thuc viet chu cua chu Han đo la: Tren truoc, duoi sau; trong truoc, ngoai sau; trai truoc, phai sau; viet tu trai sang phai, tu tren xuong duoi (theo hang doc); su dung bo thu chu Han đe nhan biet ngu nghia, mat chu.


= Chu Nom Ngan =
Nguoi Ngan la mot nhom cu dan o tinh Cao Bang đuoc xep vao nhom dan toc Tay nhung ve mat ngon ngu thi gan voi nguoi Giay, tung su dung chu Nom Ngan tron voi chu Han trong cac bai mo (khan cung).


= "Chu Nom" cua cac nuoc khac =
Do 喃 nom = 口 khau + 南 nam nen chu "喃 nom" trong ten goi "chu Nom" thuong đuoc hieu voi y nghia la "ngon ngu cua nguoi Nam". Tuy nhien, neu mo rong khai niem "chu nom" ra cho tat ca cac he chu đuoc sang tao dua tren chu Han thi co nguoi con goi nhung chu đuoc cac dan toc phuong bac nhu Nhat Ban, Trieu Tien la "chu nom Nhat", "chu nom Trieu", hay goi nhung he thong chu cua cac dan toc thuoc Trung Quoc nhu Trang, Đong, v.v. la "chu nom Choang", "chu nom Đong", v.v.

Kokuji (国字 Quoc tu) trong he thong Kanji cua nguoi Nhat cung đuoc tao thanh tu chu Han đe ghi lai nhung tu va khai niem rieng trong tieng Nhat. Vi du: 畑 hatake = 火 hoa + 田 đien, nghia la canh đong kho, đe phan biet voi 田 la ruong trong lua nuoc; 鮭 sake = 魚 ngu + 圭 khue, nghia la ca hoi Nhat Ban; 瓩 kiloguramu = 瓦 ngoa + 千 thien, nghia la kilo-gam. Trong he thong Kanji hien đai, cung co nhieu chu khong co trong cac tu đien Trung Quoc nhung khong phai la Kokuji vi đo chi la cach đon gian hoa nhung chu Han đa co san theo kieu cua nguoi Nhat. Vi du: 円 la gian the cua 圓 vien; 売 la gian the cua 賣 mai.
Tuong tu nhu Kokuji cua nguoi Nhat, nguoi Trieu Tien cung dung chu Han đe tao thanh mot so chu bieu y rieng trong he thong Hanja cua ho. Vi du: 畓 dap = 水 thuy + 田 đien, nghia la ruong nuoc, đe phan biet voi 田 la đong kho; 巭 bu = 功 cong + 夫 phu, nghia la nguoi lao đong.
Chu Choang vuong Sawndip cua nguoi Trang o cuc nam Trung Quoc đuoc phat trien dua tren chu Han va thuong đuoc so sanh voi chu Nom cua dan toc Kinh o Viet Nam do co nhieu điem tuong đong giua hai he thong chu viet nay. Tuy nhien, ngoai nhung cach tao chu tuong tu voi cach tao chu Nom la gia ta, hinh-thanh va hoi y, con co nhung chu vuong Choang đuoc tao ra boi nhung cach so khai hon la tuong hinh va chi su (xem Luc thu).
Tuy nhien, cung nen phan biet nhung "chu nom" nay voi nhung bo chu bieu am nhu Kana va Hangul trong tieng Nhat va tieng Han hien đai.


Bo go chu Nom va chu Han bang chu Quoc ngu Co nhieu phan mem may tinh tao ra ky tu chu Nom va chu Han bang cach go chu Quoc ngu.

HanNomIME Luu tru ngay 5 thang 5 nam 2006 tai Wayback Machine la phan mem chay tren Windows ho tro ca chu Han va chu nom.
Vietnamese Keyboard Set Luu tru ngay 18 thang 6 nam 2012 tai Wayback Machine ho tro go chu Nom va chu Han tren Mac OS X.
WinVNKey la bo go đa ngon ngu tren Windows ho tro go chu Han va chu Nom bang am Quoc ngu.
Weasel Hannom la bo go cua Uy ban phuc sinh Han Nom đuoc xay dung tren co so bo go Weasel.
Phong chu Nom nam trong co so du lieu Unihan. VietUnicode la phong Unicode chua cac ky tu chu Nom. No la mot du an tren SourceForge [1]. Phong TrueType co the tai ve tu [2].
Mot so tu đien chu Nom tren mang Internet co Tu đien o Vien Viet hoc Luu tru ngay 16 thang 7 nam 2006 tai Wayback Machine (tieng Viet) Nom character index (Tieng Anh).


Xem them Chi nam ngoc am giai nghia
Nam Viet–Duong Hiep Tu vi
Giai am


Ghi chu Chu thich Lien ket ngoai Hoi Bao ton Di san chu Nom
Tieu Tu đien chu Nom Luu tru ngay 11 thang 2 nam 2007 tai Wayback Machine
Van phong Nom Na Ha Noi
Phan mem go chu Nom Luu tru ngay 10 thang 10 nam 2010 tai Wayback Machine
ChuNom.org
Uy ban Phuc sinh Han Nom Viet Nam, co bach khoa toan thu wiki (韋那威其)