An Đo giao, An giao hay Hindu giao (Hung đo giao) la mot ton giao, he thong tin nguong va đao phap, hay cach song, đuoc thuc hanh rong rai o tieu luc đia An Đo va mot phan cua Đong Nam A. An Đo giao đuoc coi la ton giao lau đoi nhat tren the gioi,  va mot so hoc vien va hoc gia goi no la Phap Sanatana, "truyen thong vinh cuu", hay "con đuong vinh cuu", vuot ra ngoai lich su loai nguoi. Cac hoc gia coi An Đo giao la hop nhat hoac tong hop  cua cac nen van hoa An Đo khac nhau, voi nguon goc đa dang. Qua trinh "Tong hop An Đo giao" nay bat đau phat trien tu 500 TCN đen 300 sau CN, sau khi ket thuc thoi ky Ve đa (1500 đen 500 TCN),  va phat trien manh trong thoi Trung co, voi su suy tan cua Phat giao o An Đo.
Mac du An Đo giao chua mot loat cac triet ly, no chia se chung cac khai niem, nghi le de nhan biet, vu tru hoc, tai nguyen kinh sach đuoc chia se va tap tuc hanh huong đen cac đia điem linh thieng. Cac kinh sach An Đo giao đuoc phan loai thanh ruti ("nghe") va Smrti ("nho"). Nhung kinh sach nay thao luan than hoc, triet hoc, than thoai, Ve Đa yajna, Yoga, nghi le agama, va cach xay dung đen tho, va cac chu đe khac. Kinh sach chinh bao gom cac kinh Ve Đa va Upanishads, Puranas, Mahabharata, Ramayana, va Agama. Nguon goc tham quyen va su that vinh cuu trong cac van ban cua no đong mot vai tro quan trong, nhung cung co mot truyen thong manh me trong viec đat cau hoi ve tham quyen cua An Đo giao đe tang cuong su hieu biet ve nhung su that nay va phat trien hon nua cac truyen thong.
Cac chu đe noi bat trong tin nguong cua đao Hindu bao gom bon Purusartha, cac muc tieu hay muc đich đung đan cua cuoc song con nguoi, đo la Phap (đao đuc/bon phan), Artha (thinh vuong / cong viec), Kama (mong muon / đam me) va Moksha (giai thoat/tu do khoi vong luan hoi chet va tai sinh/cuu roi); nghiep (hanh đong, y đinh va hau qua), Samsara (vong luan hoi cua su chet va tai sinh), va cac Yoga khac nhau (con đuong hoac thuc hanh đe đat đuoc moksha).  Cac thuc hanh cua An Đo giao bao gom cac nghi thuc nhu puja (tho phuong) va tung kinh, japa, thien (dhyana) bao gom tu thien bat đinh, nghi le huong ve gia đinh, le hoi hang nam va hanh huong thuong xuyen. Mot so nguoi An Đo giao roi bo the gioi xa hoi va cua cai vat chat cua ho, sau đo tham gia vao Sannyasa (thuc hanh tu vien) suot đoi nham đat đuoc Moksha. An Đo giao quy đinh cac bon phan vinh cuu, nhu trung thuc, kiem che lam ton thuong chung sinh (ahimsa), kien nhan, nhan nhin, tu kiem che va tu bi... Bon giao phai lon nhat cua An Đo giao la Vaishnavism, Shaivism, Shaktism va Smartism. Co sau truong phai astika cua triet hoc An Đo giao, ma ton vinh Vedas nhu la kinh sach, cu the la Sankhya, Yoga, Nyaya, Vaisheshika, Mimamsa va Vedanta.
An Đo giao la ton giao lon thu ba the gioi; nhung nguoi theo no, đuoc goi la nguoi An giao, chiem khoang 1,2 ty, tuong đuong 15-16% dan so toan cau. An Đo giao la đuc tin đuoc tuyen bo rong rai nhat o An Đo, Nepal va Mauritius. Đay cung la ton giao chiem uu the o Bali, Indonesia. So luong đang ke cac cong đong An Đo giao cung ton tai o Caribbean, Đong Nam A, Bac My, Chau Au, Chau Đai Duong, Chau Phi va cac khu vuc khac.


Tu nguyen Ke tu the ki 16 cac nha truyen giao va du khach phuong Tay thuong nhac đen ton giao va phong tuc An Đo va thuong goi nhung nguoi ban xu nay la "ngoai đao" (en. pagan, de. Heiden) neu ho khong tu nhan minh theo mot trong cac ton giao lon (Ki-to giao, Do Thai giao hoac Hoi giao). Ho đuoc goi theo tieng Latin la gentiles, tieng Bo Đao Nha la gentio va tu đo ra tieng Anh la gentoo va tieng Ha Lan/tieng Đuc la Heyden (Heiden). Đen the ki 18 thi tu "Hindoo" (tieng Ba Tu Hindu) bat đau đuoc dung va cuoi cung, trong the ki 19, danh tu "Hinduism" tro nen rat thong dung. Nhu vay thi tu "Hinduism" - đuoc dich la An Đo giao o đay - khong phai la mot danh hieu tu xung cua mot ton giao An Đo. Nhung ten nay lai anh huong đen quan điem tu nhan cua phong trao Tan An Đo giao (Neo-Hinduism) trong the ki 19 va the ki 20 vi no goi y mot su thong nhat ton giao trong cuoc chien gianh đoc lap An Đo, va đuoc dung đe phan ung cac khuynh huong phan chia ngay nay.
Tuy vay, tu Hinduism co the gay hieu lam. Khi nguoi ta bat đau dung no thi đa dua tren hai đieu kien tien quyet khong đung. Thu nhat la nguoi ta tin la tu phai sinh tu goc Ba Tu Hindoo (Hindu) chi tin đo cua mot ton giao nhat đinh. Thu hai la nguoi ta cho tat ca nhung nguoi An đeu la tin đo cua ton giao nay neu ho khong theo cac ton giao lon con lai, vi nhu Hoi giao, Cong giao, Do Thai giao, Phat giao, Ki-na giao. Ca hai đieu kien tien quyet ben tren đeu bi nhin nhan sai. Danh tu Ba Tu "Hindu" chi co nghia tuong đuong voi tu co goc Hy Lap la "Indian", va ca hai đeu co goc tu ten con song lon An Đo (tieng Phan: sindhu, tieng Ba Tu: hindu, tieng Hy Lap: Indos), đa mang đen đat nuoc no chay qua ten nay: Hindus la nhung nguoi xuat xu tu nuoc An Đo (india). Ngay khi nguoi Hoi giao noi tieng Ba Tu đen xam chiem, phan biet giua tin đo Hoi giao va Hindus thi su viec nay cung khong co nghia la tat ca nhung nguoi Hindu đeu la tin đo cua mot ton giao.
Ngay nay, nguoi ta biet đuoc hang loat ton giao cua nguoi An Đo va cac thong tin nghien cuu ngay cang phong phu. The nen, tu "Hinduism", "An Đo giao", khong the mang nghia la mot ton giao nhat đinh cua nguoi An ma chi la cach goi mang y nghia bao quat, chi mot nhom ton giao co su tuong quan voi nhau, nhung khac biet nhau, xuat phat tu Nam A (An Đo, Pakistan, Bangladesh). Cac ton giao nay du co quan he voi nhau nhung cung khac nhau nhu su khac biet giua Do Thai, Phat, Thien chua va Hoi giao. Chung co nhung khai niem thuong đe khac nhau, co nhung pho thanh đien khac nhau cung nhu nhung phuong phap tu tap, hinh thuc thuc hien nghi le khac nhau. Chung co nhung he than hoc khac nhau, lap co so tren nhung nha than hoc, nhung bac đao su khac nhau, va ton xung cac than the khac nhau nhu vi Than toi cao.
Mot cach goi thuong gap nhung khong chinh thuc va cung khong chinh xac cua tin đo An giao la Sanatana-dharma (सनातनधरम), nghia la "Phap truong ton". Cac ten khac nhu vaidikadharma (An giao Phe-đa) hoac brahmana, brahmanya (Ba-la-mon giao) chi neu đuoc nhung nhanh cua An Đo giao ma thoi.


Nhung chi phai An Đo giao quan trong nhat = An giao thoi Van minh luu vuc song An Đo =

Ton giao thoi Van minh luu vuc song An Đo (Indus Valley Culture, hung thinh khoang 2300-1750 TCN) chi co the đuoc dung lai mot cach khiem khuyet tu cac cong trinh khao co. Nhin chung thi cac cach dien giang nhung di tich nay đeu nhat tri o điem la nhung thanh phan cua nen van hoa Indus van tiep tuc ton tai va co phan đuoc hap thu boi nhung ton giao co đien khac cua An Đo. Cac hinh tuong tren nhung con an bang đa steatite (talc) o nhung noi nhu Mohenjodaro, Harappa va nhung khu đinh cu khac cho thay nhung vi than cay, đuoc cac nha nghien cuu xem la tien than cua cac loai La-sat (zh. 羅剎, sa. raksasa) va La-sat nu (zh. 羅剎女, sa. raksasi) sau nay.
Mot hinh Than the (zh. 神體, sa. devata) trong tu the ngoi cua mot hanh gia Du-gia cho thay la co the nguon goc cua Du-gia bat đau tu thoi van minh Indus. Nguoi ta cung tim thay mot Than the ngoi giua đam thu, đuoc xem la Thu chu (zh. 獸主, sa. pasupati), "chua te loai cam thu" va - co the la sai - tien than cua than Thap-ba (sa. siva). Hinh tuong đuoc xem la duong vat dung đung (sa. linga, en. phallus) cua Thap-ba co le chi la mot soi that lung long va vi nhung than the nay mang trang vat tren canh tay nen cac nha khao co chua xac đinh đuoc đay la hinh tuong nam hay nu. Tam rua theo nghi le giu mot vai tro quan trong vi co nhieu dau tich cua nhung nha tam trang trong đuoc xay rat cong phu (co the đuoc hap thu boi cac nhanh ton giao An Đo sau nay duoi dang cai ao o đen tho). Tuy nhien, nguoi ta khong tim thay dau tich cua mot ngoi đen tho nao. Viec dien giang nhung vong đa nhu duong vat Thap-ba va am ho (nen cua cac vong đa) va cac tuong phu nu bang đat nung nhu cac vi Thien mau van la nhung phong đoan.


= An giao ve-đa =


 Nguon goc va thanh đien  Voi tu cach la ton giao co nhat An Đo voi thanh đien con luu lai, An giao Phe-đa (vedic religion) giu mot vai tro đac biet trong viec nghien cuu ton giao su cua An Đo. Ton giao nay co nhieu điem rat giong ton giao Co Iran va qua ten cua cac vi than, nguoi ta co the thay đuoc moi quan he voi ton giao La Ma, Hy Lap va Đieu Đon (en. teuton, nguoi Đuc thoi xua). Trong mot van ban hop đong cua Mitanni (mot đe quoc An-Ba Tu mien bac khu vuc Luong Ha), nguoi ta tim thay ten cua cac vi than Phe-đa nhu Mat-đa-la (密多羅, sa. mitra), Phat-lau-na (zh. 伐樓那, sa. varuna), Nhan-đa-la (zh. 因陀羅, sa. indra) va cac Ma Đong (zh. 馬童, sa. asvin). Tin đo Phe-đa giao la nhung bo toc ban du muc, du nhap An Đo tu mien Tay va Tay bac trong khoang thoi gian 1700-1200 truoc CN qua nhieu đot. Ho tu goi la Nha-loi-an (zh. 雅利安, sa. arya, de. arier, en. aryan). Ton giao cua ho thuoc he đa than voi co so nghi le ton giao la viec cung te than linh. Nguoi thuc hien cau đao than linh bang mot bai tan tung. Đan te le đuoc lap mot cach nghiem trang voi ba loai lua, viec te le đuoc thuc hien boi nhieu te su khac nhau cung voi cac bai ke tung (sa. rc), ca vinh (sa. saman), cau te đao (sa. yajus), va cac chan ngon (sa. mantra). Vat te le la To-ma (zh. 蘇摩, sa. soma), thu vat, bo long, ngu coc va thuc pham đa đuoc nau chin. To tien (sa. pitr) cung đuoc cung te.
Bon bo Phe-đa (Tu Phe-đa 四吠陀) la nhung tac pham ton giao va thi ca som nhat cua gia đinh he ngon ngu An-Au. Trong bon bo nay, Le-cau-phe-đa (zh. 棃俱吠陀, sa. rgveda) giu mot vai tro đac biet, bao gom muoi man-đa-la (sa. mandala) voi 1028 bai tan tung (vi vay cung đuoc dich nghia la Tan tung minh luan 讚誦明論). Le-cau-phe-đa đuoc xem la nguon van ban co nhat ghi lai cac khai niem thuong đe va than thoai cua nhung nguoi Nha-loi-an Phe-đa. Cong trinh bien tap Le-cau-phe-đa co le đuoc ket thuc vao khoang 1000 TCN. Bon bo Phe-đa cung voi cac bo Pham thu (zh. 梵書, sa. brahmana, co noi dung chi ro nghi thuc tung niem, lam le), Sam lam thu (zh. 森林書, sa. aranyaka, co noi dung phong đoan ve nhung van đe sieu hinh), cung nhu Ao nghia thu (zh. 奧義書, sa. upanisad) đuoc xem la nhung van ban Thien khai (zh. 天啓, sa. sruti), tuc la đuoc "troi khai mo cho thay". Chung đa gay anh huong rat lon đen cac nhanh ton giao sau nay tai An Đo. Nguoi An Đo thoi Phe-đa cau mong cac than thanh ban cho nhieu con, suc khoe, phon vinh, thang ke thu, mot cuoc song tram nam cung nhu su thu loi cho nhung lan vi pham quy luat vu tru hoac "chan ly" (sa. rta), va sau khi chet đuoc len thien đuong (sa. svarga), tru xu cua Đe Thich (sa. indra, Nhan-đa-la) va chu thien khac. Trach nhiem cua nhung nguoi sung tin la: 1. nghien cuu kinh đien, giu đung le nghi te tu, 2. te tu chu thien va to tien va 3. nuoi duong con trai đe co the giu truyen thong cung te lau dai.


= Ba-la-mon giao =
Su phat trien cua ton giao Phe-đa theo huong nhan manh su thanh tinh trong khi thuc hien te le than thanh đa mang lai mot su chuyen hoa trong gioi Ba-la-mon trong thoi đoan 1000-500 TCN. No cung đong thoi loai nhung nguoi o cap duoi, phan lon la khong thuoc nhom Nha-loi-an, thuoc cap no le (zh. 奴隸, sa. sudra, cung goi la Thu-đa-la 首陀羅), ra khoi viec thuc hanh te le cung nhu nghien cuu Phe-đa. Trong tay cua cac Ba-la-mon, bo mon te le đa tro thanh mot khoa hoc xu ly moi tuong quan giua nang luc huu hieu trong qua trinh te le va quy luat vu tru. Nhung moi tuong quan giua đai vu tru va vi quan vu tru, giua chan ngon voi nang luc đi kem va đoi tuong đuoc chan ngon chi đen cung nhu giua hanh vi te le va su viec xay ra trong tuong lai, tat ca đa dan đen mot quan niem bao gom the gian va su te le ma trong đo, nguoi ta khong can than thanh nua. Thoi đoan nay cua Phe-đa giao cung đuoc goi la Ba-la-mon giao.
Trong thoi gian nay, nguoi ta tim thay nhung gi ban đau chi đuoc nhac đen so qua trong Pham thu, va khong lau sau đo đuoc cac Ao nghia thu trinh bay ro rang: khai niem tai sinh va quy luat nhan qua (nghiep, sa. karman). Giao ly moi nay cho rang, nhung hanh đong tot cung nhu xau trong đoi nay se mang ket qua trong đoi sau va nhu the, no cung khien nguoi ta rut lui dan tu muc đich nguyen thuy cua Phe-đa giao: Mot cuoc song tren thien đuong gio đay khong con la su viec cuu canh vi noi đo van chiu quy luat tai sinh tai tu cung nhu nghiep qua. Nhu vay thi cho giai thoat khong the co đuoc noi chu thien va cung khong the đat đuoc qua viec cung te.
Giai thoat chi co the đuoc thuc hien qua tri hue va muc đich cua nhan thuc nay la trang thai bat tu (sa. amrtatva), co so cua tat ca nhung hien huu: brahman (Pham 梵), hoan toan tuong đong voi atman, cai tieu nga. Voi khai niem nay, ton giao Phe-đa đa vuot qua cai bong cua chinh no. Y nghia cua su cung te đuoc nghi van lai va con đuong đuoc mo rong cho nhung phong trao ton giao cai cach moi nhu Phat giao, Ki-na giao, cung nhu nhung nhanh vo than khac (vi nhu So luan phai, xem them Triet hoc An giao), he Bat nhi nhat nguyen (sa. advaitavedanta) va nhung ton giao tho Nhat than. Mot vai phong trao neu tren phan đoi đoc quyen thuc hien nghi le cua Ba-la-mon va phan đoi che đo đang cap Vac-na (sa. varna) noi chung.
Ton giao Phe-đa mat vi tri hang đau o Bac An trong nhung the ki cuoi truoc CN, tai Nam An the ki thu nhat. No van ton tai, nhung chi trong mot pham vi han che va gay anh huong nhat đinh trong linh vuc triet hoc duoi dang Di-man-sai (zh. 彌曼差學派, sa. mimamsa). Sau su phat hien Phe-đa cua cac nha nghien cuu chau Au va đuoc kich đong boi tam tu hao hung truy nguyen cua ho, nguoi An Đo cung đa quay ve voi giao ly Phe-đa voi nhung dau hieu ro ret trong trao luu Tan An Đo giao cai cach sau nay.


= An giao Ti-thap-no =
Ti-thap-no giao (visnuism, vaisnavism) la mot ton giao nhat than voi co so xuat phat tu su đong hoa vi than Ti-thap-no (sa. visnu) trong ton giao Phe-đa va vi than sieu viet Na-la-dien-na (zh. 那羅延那, sa. narayana), cung nhu tu su hoa nhap cua mot so le nghi pho bien, đac biet la viec ton xung Hac Than (sa. krsna) o Bac An Đo giua the ki thu 6 va thu 2 TCN. Ti-thap-no Na-la-dien-na (sa. visnu-narayana) đuoc ton xung la Bac-gia-pham (sa. 薄伽梵, sa. bhagavat) - nghia la The Ton - va cac tin đo đuoc goi la Bac-gia-pham đo (sa. bhagavata). Nen luu y la cach goi Ti-thap-no giao hoac Tin đo Ti-thap-no (sa. vaisnava) chi moi xuat hien o the ki thu 5. Trong hinh tuong Hac Than, nguoi ta thay đuoc su hoa hop cua nhieu trao luu te le thanh mot đon vi.
Cung voi Ba-la-la-ma (sa. balarama = samkarsana) - mot Than the co nhung net am phu cung nhu tuong quan đen phong tuc ton tho ran rong va đuoc xem la nguoi anh - Hac Than đuoc ton tho nhu mot cap than va đuoc xay đen tho. Hac Than cung đuoc tho trong nhom Ngu Anh Hung (sa. pancavira) gom chinh Hac Than, em la Ba-la-la-ma, hai con trai la Tam-ba (sa. samba), Đai Hung Kiet (sa. pradyumna) va chau la A-nau-lau-đa (sa. aniruddha) trong bo toc Vrishni (sa. vrsni). Sau viec loai Tam-ba ra khoi nhom nay thi nhung đai bieu cua mot trong hai nhom quan trong con lai - cac vi thuoc nhom Ngu Da (sa. pancaratrin) - trong bon thien nhan con lai nhung buoc phan tan (sa. vyuha) đau tien cua than the toi cao.
Noi bo nhung đai bieu cua nhom thu hai, cac tin đo Bac-gia-pham, thi Hac Than Ba-tu-đe-ba (sa. krsnavasudeva = con cua Vasudeva) đuoc xem la hien than toan ven (sa. purnavatara) cua than Ti-thap-no Na-la-dien-na (sa. visnu-narayana), đuoc ton xung la vi than toi cao. Vao khoang the ki thu 6, 7, Ti-thap-no giao lai đat đuoc mot vi tri quan trong vi đa hap thu phan lon cua mot trao luu tho tu than mat troi. Hai truong su thi An Đo, Ramayana, mieu ta cuoc đoi cua vi anh hung Rama, hien than cua than Ti-thap-no, va Mahabharata, bao gom toan bo Chi Ton ca, đa giup pho bien Ti-thap-no giao đen nhung nuoc Đong Nam A.
Hai nhom quan trong nhat cua Ti-thap-no giao la Ngu Da (sa. pancaratrin) va Bac-gia-pham (sa. bhagavata). Nhom Bac-gia-pham tuan thu giao ly cua Ba-la-mon giao truoc đay trong khi nhom Ngu Da đuoc xem la phi chinh thong. Tu thoi vuong trieu Cap-đa (tk. 5) thi ranh gioi giua hai nhom nay đa mo dan. Nhung nhom quan trong xuat hien sau va ton tai đen ngay nay la nhom Srisampradaya, co nguon tu giao ly Che han bat nhi (sa. visistadvaita) cua La-ma-na-gia (sa. ramanuja, 1055-1137) va đuoc phan thanh nhieu nhanh nho khac nhau; nhom Brahmasampradaya voi hoc thuyet Nhi nguyen (sa. dvaitavada) cua Madhva (~1238-1317); nhom Rudrasampradaya theo giao ly Bat nhi nhat nguyen thuan tuy (sa. suddhadvaita) cua Visnusvamin voi hai nhanh đuoc lap boi Vallabha va Caitanya; va nhom Sanakadisampradaya, đuoc Nimbarka sang lap, theo giao ly Nhi nguyen kiem bat nhi (sa. dvaitadvaita). Ngay nay, Ti-thap-no giao đuoc xem la mot trong hai trao luu ton giao An Đo quan trong nhat song song voi Thap-ba giao.


= An giao Thap-ba =

Thap-ba giao (sivaism) la mot ton giao phan lon theo the he nhat than, nhung mot vai nhanh thien ve moi quan he nhi nguyen Thap-ba (siva)-Tinh luc (sakti) hoac thua nhan tinh đa nguyen voi nhieu linh hon vinh cuu. Ton giao nay cung xuat phat tu moi quan he voi mot vi than đa đuoc nhac đen trong thanh đien Phe-đa la Lo-đac-la (zh. 嚕特羅, sa. rudra). Lo-đac-la đuoc mieu ta la hung bao, nguy hiem. Ong cai quan linh vuc benh tat va chua tri; mui ten cua ong la nhung đieu au lo cua cac vi than khac va nhung con bao to, hien than cua than gio (Phong than 風神, marut, rudra), đuoc xem la nhung hien tuong tuy tong ong. Thap-ba (siva), dich y la "cat tuong", "thien", la mot uyen ngu đuoc dung đe hoan hoa vi than hung ton nay. Ong đuoc goi la Tu tai chu (zh. 自在主, sa. isvara), Đai tu tai chu (zh. 大自在主, sa. mahesvara).
Theo giao ly cao nhat thi Thap-ba duoi dang toi cao khong mang bat cu mot thuoc tinh nao (nirguna) va đong nhat voi Brahma (sa. brahman) cua he thong Phe-đan-đa (sa. vedanta). Ve khia canh nhan cach thi Thap-ba co thuoc tinh (saguna), bao ham hai nguyen ly nam cung nhu nu. Nguyen ly nu đuoc the hien qua tinh luc (sakti), tuc la nhan to chu đong trong nhan thuc, y muon, hanh đong, tu che đay va ban an cua Thuong đe. Trong than thoai, nguyen ly nu đuoc xem la vo cua than Thap-ba, dang hien hau tich tinh la Tuyet son than nu (zh. 雪山神女, sa. parvati), dang phan no hoac tan pha la Đo-nhi-ca (zh. 杜爾嘉, sa. durga).
Chinh than Thap-ba lai xuat hien trong than thoai nhu mot Du-gia su hoac mot vi than hang phuc yeu quai, tan pha the gioi. Hai hinh tuong co lien he đen con đuong giai thoat cua tin đo Thap-ba giao. Con đuong xuat phat tu viec ton xung than Thap-ba, qua thien quan cho đen su giai thoat khoi nhung troi buoc (sa. pasa) cua tam linh ca biet (sa. pasu) mang hinh tuong trong the gian. Sau đo, tam linh nay đat tam thuc toi thuong cua đang toi cao (sa. pati).
Cac troi buoc phat sinh tu su vuong mac vao vat chat va qua đo, nang luc tri thuc va hoat đong vo bien cua tam thuc toi thuong bi nhung nhan to nhu sau han che toi đa: Thoi gian (kala), khong gian va quy luat nhan qua (niyati), gioi han cua cam nhan (raga), gioi han cua tri thuc (vidya) va kha nang hanh đong (kala). Qua su vay phu lam u toi tam thuc (tirobhava) nen di biet va đa dang cua cac hien tuong xuat hien, thay the cai đon nhat trong tam thuc toi cao cua tat ca nhung hien huu. Diet tru cai thien hinh van trang nay - va nhu the cung co nghia la diet tru the gian qua an sung cua than Thap-ba - đuoc thuc hien bang su boc phat cua tri thuc giai thoat, pha huy tam man vo minh, giai phong linh hon cua tin đo ra khoi vong sinh tu.

Đo tuong quan trong nhat cua tin đo Thap-ba la Linga, đuoc xem la bieu tuong cua duong vat. Thanh đien bao gom cac bo A-ham (agama) va Đat-đac-la (tantra). Voi thoi gian, Thap-ba giao hap thu mot loat truyen thong sung bai đoc lap khac, trong đo co truyen thong tho cung vi than chien tranh Skanda (cung đuoc goi la Karttikeya hay Kumara) va Ganesa (ca hai đeu đuoc xem la con cua Thap-ba), su sung bai ran rong, mot phan cua truyen thong ton tho mat troi va nhieu than the va nghi thuc tho phung cua cac đia phuong khac.
Co nhieu truong phai khac nhau trong Thap-ba giao. Truong phai Ton tho Thu chu (pasupata) giu mot vi tri quan trong trong thoi gian đau voi phong cach tu tap kho hanh, tu tach li ra khoi xa hoi mot cach khieu kich. Tu phai nay lai phat trien mot so nhanh nho voi nhung quan điem rat cuc đoan, vi du nhu nhanh Kapalika. Nguoc lai, truong phai Ton tho Thap-ba (saiva) lai theo cac phong tuc Ba-la-mon giao rat som. Ca hai truong phai đeu chu trong viec luyen tap Du-gia va đa gop phan rat nhieu trong viec phat trien phuong phap nay. Khong che du-gia (hathayoga) hoac Kundalini du-gia đuoc nhanh Natha (nathasampradaya) tai Đong Bac An Đo phat trien. Tai Nam An, trao luu Tin nguong (bhakti) đa dan chan hung Thap-ba giao. Song song voi nhung bo A-ham (agama) va su tiep xuc tu tuong Phe-đan-đa (vedanta), nhung bai tung niem sung tin cua nhom Nayanar cung đuoc xem la nguon goc cua truong phai Thap-ba tat-đan-đa (saivasiddhanta), tu cho la su hoan tat toi hau cua Thap-ba giao.
Trong the ki 12, mot truong phai khac la Virasaiva (hoac Lingayat) xuat hien, ham chua mot thanh to cai cach xa hoi kha lon. Duoi anh huong cua hoc thuyet Bat nhi phe-đan-đa (advaita-vedanta), truong phai Thap-ba Kashmir đuoc thanh lap trong the ki thu 8, nhan manh vao su hoa hop tin nguong (bhakti) va Đat-đac-la thanh mot giao ly nhat nguyen. Thap-ba giao van gay anh huong lon đen xa hoi An Đo va song song voi Ti-thap-no giao, no van la nhanh ton giao lon va quan trong nhat cua tin đo An Đo giao.


= An giao Tinh luc =
Giu vi tri trung tam sung bai cua Tinh luc giao (saktism) la Thien nu Tinh luc (devi hoac sakti). Chi Thien nu nay nhan thuc va hanh đong, tao tac, gin giu va tieu huy the gioi, lam toai nguyen, ban an, giai thoat. Thien nu Tinh luc (sakti) la su tong hop cua tat ca nhung nang luc, nghia la nang luc cua tat ca cac vi than, đac biet la than Thap-ba va Ti-thap-no. Ve mat lich su thi Tinh luc giao xuat phat tu nhung trao luu ton giao bo toc. Co thuyet cho rang, Tinh luc giao co the bat nguon tu viec ton tho Thien nu thoi Van minh luu vuc song An Đo nhung thuyet nay van chua đuoc chung minh mot cach thuyet phuc.
Tu nhung the ki đau CN, Tinh luc giao đuoc hoa nhap vao Thap-ba giao, va khoang tu the ki thu sau lai đat vi tri quan trong qua su ho tro cua truyen thong Ba-la-mon, sau lai đuoc chung tinh Sat-đe-loi (ksatriya, chung tinh vua chua va quan đoi) ton sung vi đuoc xem la nu than chien tranh. Nhung chi tu the ki thu 10, Thien nu Tinh luc moi vuot han cac vi than nam tinh khac, đac biet la Thap-ba, va ke tu đay, moi quan he nam nu đuoc đao nguoc: Khong co Thien nu Tinh luc thi cac vi than khac khong con kha nang nhan thuc va hoat đong. Voi thoi gian, Tinh luc giao đa hap thu nhieu truyen thong ton sung cac nu than đia phuong, hoa nhap ho vao truyen thong tho phung Thien nu Đo-nhi-ca hoac Ka-li (durga/kali) va qua đo, đa gop phan rat lon trong viec An giao hoa cac trao luu tin nguong bo toc.
Hien nay, Tinh luc giao van con giu mot vi tri quan trong trong đoi song ton giao tai An Đo. Song song voi cac bo Đat-đac-la (tantra) co cung voi Thap-ba giao, Tinh luc giao con co nhung bo thanh đien rieng, xuat hien ke tu the ki thu 10. Viec sung bai Thien nu Tinh luc bao gom viec cung te suc vat (ca, ga trong, de, bo), tham chi ca nguoi cho đen thoi đe quoc Anh. Cong phu tu luyen bao gom cac nghi le Đat-đac-la voi chan ngon (mantra) va nhung bieu tuong bi mat, thinh thoang bao gom su giao hop theo nghi thuc Mat giao.


= An giao Bat nhi Phe-đan-đa nhat nguyen =
Giao ly Bat nhi Phe-đan-đa nhat nguyen (monistic advaitavedanta) cung tu phat trien thanh mot giao phai rieng biet. Đai bieu xuat sac nhat cua tong phai nay la Thuong-yet-la (sankara), theo truyen thuyet thi song vao khoang 788-820 (theo cac nha nghien cuu hien đai thi phai truoc đo khoang 100 nam). Ba điem khoi phat (prasthanatrayi) cua Thuong-yet-la la Ao nghia thu (sa. upanisad), Chi Ton ca (bhagavadgita) va cac bo Pham kinh (brahmasutra). Tren co so nay, Thuong-yet-la đa kien lap mot the gioi quan va mot giao ly giai thoat đi xa nhung quan điem cua Phe-đa giao truoc đay: The gioi, cung voi cac vi than, la san pham cua huyen anh (maya), la huyen tuong. Chi Brahma (Brahman) moi so huu hien thuc toi cao va Brahma lai đong nhat voi tieu nga (atman).
Tu viec hoa đong Brahma va tieu nga, Thuong-yet-la ket luan la khong co nhung linh hon ca biet. Tat ca nhung đa dang đeu la hu huyen, chi co gia tri tam thoi, chi la nhung hien thuc tuong đoi. Su đa dang bien mat khi tri hue cuu canh dan dat tam thuc ca nhan hoa nhap voi Brahma va nhu vay co nghia la dan đen giai thoat. Bat nhi Phe-đan-đa đa gay anh huong lon đen Thap-ba giao, đa đong dau an cua no trong Thap-ba giao nhanh Kashmir. Bat nhi Phe-đan-đa đuoc Ti-thap-no giao cai bien rat nhieu, vi du nhu trong giao ly Che han bat nhi (sa. visistadvaita) cua La-ma-na-gia (sa. ramanuja). Nhung điem noi bat cua giao ly Bat nhi Phe-đan-đa nay la viec no anh huong rat lon đen trao luu Tan An Đo giao sau nay.


= Tan An Đo giao =

Tan An Đo giao (neo-hinduism) khoi đau nhu mot phong trao cai cach, đa gop phan rat lon trong phong trao đau tranh gianh đoc lap tu do cua An Đo trong the ki 19, 20 va đac biet đuoc pho bien trong gioi thuong luu thanh thi. Tuy nhien, Tan An giao som đa cho thay khuynh huong tap hop rat manh, tim cach dung hop cac truyen thong ton giao An Đo va tiep noi chung voi nhung khai niem va ly tuong co nguon tu Co Đoc giao va Hoi giao. Phong trao nay the hien duoi nhieu dang - đia phuong cung nhu toan quoc - va nhung nhanh quan trong đang ke nhat la:

Brahma Samaj ("Pham hoi"), đuoc thanh lap boi Ram Mohan Roy (1772-1833) nam 1828, sau lai mang đam dau an cua hai nha linh đao Devendranath Tagore (1817-1905, bo cua Rabindranath Tagore) va Keshab Chandra Sen (1838–1884). Brahma Samaj bac bo che đo chung tinh An Đo cung nhu nhung tin nguong cuc đoan cua truyen thong An Đo giao nhu viec hoa thieu goa phu (sati), phan đoi viec ton tho thanh tuong. Nhin chung, quan điem luan ly va thuc hanh cua Brahma Samaj chiu anh huong Co Đoc giao rat manh.
Arya Samaj ("Thanh hoi"), đuoc Dayananda Sarasvati thanh lap vao nam 1875. Nhom nay đoc duy dua vao nen tang cua thanh đien Phe-đa (veda), nhung lai dung no mot cach rat tuyen trich. Chu truong khong ton tho thanh tuong tuy bi anh huong voi Co Đoc giao, nhung lai đuoc giai thich theo Phe-đa. Nhin chung, Arya Samaj tim cach đoi đau cac nha truyen đao Co Đoc bang mot truyen thong ton giao tuong đuong, đac thu An Đo.
Ramakrsna ("La-ma Hac Than"), đuoc thanh lap nam 1897 boi Svami Vivekananda (1863-1902) đe tuong niem đen ton su la Ramakrsna Paramahamsa (1836-1886). Tren co so Bat nhi Phe-đan-đa (advaitavedanta), tat ca cac ton giao đeu đuoc xem la nhung con đuong dan đen muc đich toi hau mac du chung đuoc xem la thap vi con vuong mac vao nhung hien thuc cap ben duoi. Tu Co Đoc giao, hiep hoi Ramakrsna hap thu thanh phan tham gia cong tac xa hoi, nhung lai giai thich bang nhung truyen thong An Đo nhu chung đuoc ghi lai trong Chi Ton ca (bhagavadgita) va giao ly nghiep qua (karman).
Cac nhanh truyen đao An Đo đuoc dan đau boi cac "Gurus" goc An tai phuong Tay co the đuoc liet ke vao Tan An Đo giao. Tai An Đo, Tan An Đo giao chinh no lai co khuynh huong de bi anh huong boi chu nghia duy vat (materialism) va chu nghia bat kha tri (agnosticism) cua phuong Tay hon la hai ton giao co truyen thong lau dai la Thap-ba giao va Ti-thap-no giao.


= Anh huong đen cac ton giao khac =
Sikh giao (en. sikhism), Jaina giao (sa. jaina, en. jainism, jinism) va Phat giao đuoc phap luat An Đo quy vao An Đo giao, nhung đuoc ca the gioi cong nhan la nhung ton giao đoc lap.


Co so chung cua cac nhanh An Đo giao Vi xuat phat tu nhung truyen thong tuong quan mat thiet voi nhau, anh huong lien tuc lan nhau va phat trien lau dai trong mot moi truong, duoi nhung đieu kien chinh tri, xa hoi va kinh te gan nhu giong nhau nen tat ca nhung nhanh ton giao An Đo đeu mang nhung điem tuong đong rat ro.


= Luan hoi =
Thuoc ve nhung điem can ban chung la quan điem luan hoi, la thua nhan hien tuong thanh, tru, hoai va diet cua the gioi hien tuong theo chu ki. Cung voi no, nguoi ta thay mot su đanh gia rat cao cua coi nguon, đuoc xem la thanh tinh va toan hao. Tu đo lai phat xuat mot cach đanh gia đao đuc nguoc dong: The gioi khong tien bo theo thoi gian ma chi suy đoi cho đen luc mot vi than xac đinh mot khoi điem moi. Trong giai đoan o giua, luan ly suy đoi, tri hue ha giam. Loai nguoi hien đang song trong thoi mat the (sa. kaliyuga), thoi ki cuoi cua bon thoi ki cua kiep nay (sa. kalpa).
Quan điem nay lai khoi phat mot su ton kinh truyen thong. Kien thuc truyen thong đuoc ton kinh va gin giu vi tuoi tac mac du thuc te no đa đuoc thay the bang nhung kien thuc moi. Qua đo nguoi ta co the hieu đuoc vi sao tat ca tin đo An Đo giao ton kinh cac bo Phe-đa (veda) mac du thuc te ho gan nhu khong biet chung va cung chang can chung trong giao ly hoac qua trinh tu tap cua ho.
Đi cung voi thuyet luan hoi la thuyet tai sinh (sa. punarjanman) va thuyet nhan qua (sa. karman). Tat ca nhung truyen thong ton giao cao cap xuat phat tu tieu luc đia An Đo - ke ca Phat giao va Ki-na giao - đeu thua nhan thuyet nay mac du co mot vai điem trong đo đuoc bien đoi. Thuyet nay đoi hoi hoc thuc nen chi anh huong đen nhung giai cap trung luu va thuong luu: Trong giai cap thap hoac o nhung bo toc - nhu vay la phan lon cua dan so An Đo - thi thuyet nay chi co it, hoac khong co anh huong gi.


= Che đo đang cap =
Tat ca nhung nhanh An Đo giao đeu thua nhan che đo đang cap, mac du phan lon ton giao khac đa phan đoi kich liet che đo nay. Trong nhung nhanh đe cao tin nguong (sa. bhakti), che đo nay hoan toan khong co mot co so hop phap hoa nao, nhung lai đuoc nhung van ban co ve luat phap (sa. smrti) đua ra va đoi hoi đuoc ap dung tuy chung thuoc vao thoi hau phe-đa va khong co ban chat khai thi. Ta co the xep che đo đang cap vao mo hinh giai thich thuyet luan hoi tai sinh mot cach khong co mau thuan, nhung su viec nay khong co nghia la no phai đuoc xem la mot hien tuong tat nhien.
Trong An giao Ti-thap-no (visnuism, vaisnavism), Thap-ba (sivaism) cung nhu Tinh luc (saktism), nguoi ta đa tung tim thay nhung cuoc đau tranh phan đoi che đo đang cap nhung duoi su đo ho cua cac che đo theo Hoi giao va Co Đoc giao sau nay, khong gian cho su tranh đau chong lai nhung cau truc truyen thong đa tro nen eo hep. Chi trong thoi can đai va đac biet la sau khi gianh đuoc đoc lap (1947), che đo đang cap moi bi loai ra khoi hien phap. Tuy nhien su phan biet đang cap van ton tai trong tam ly dan chung va tap quan xa hoi.


= Ton tho Thanh tuong =
Cuoi cung, điem co chung cua tat ca cac nhanh An Đo giao la viec ton tho Thanh tuong. Viec ton tho nay - thuong co đoi tuong la mot vi than nhat đinh - đa đuoc pho bien đen muc đo đuoc thu nhap vao nhanh Bat nhi Phe-đan-đa nhat nguyen (monistic advaitavedanta), mac du theo giao ly nay, su the hien cua mot than linh van con nam tren tang cap vo minh, hu huyen.


So luong tin đo Xem them Ba-la-mon tai Viet Nam
Phat giao
Ki-to giao
Lao giao
Khong giao
Hoi giao
Do Thai giao
Than giao
Than giao tu nhien


Chu thich = Ghi chu =


= Web =


Tham khao Lien ket ngoai Đao Hinđu tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Hinduism (religion) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)