Đap nuoc la loai cong trinh nham ngan dong nuoc mat hoac ngan dong giu nuoc tu cac con song, suoi nham khai thac su dung tai nguyen nuoc. Cac nha may thuy đien, nha may thuy đien tich nang loi thuong đi cung voi đap.


Lich su = Cac đap co đai =
Viec xay dung đap som nhat la o Mesopotamia va Trung Đong. Cac đap đuoc dung đe kiem soat muc nuoc, đoi voi thoi tiet Mesopotamia anh huong đen cac song Tigris va Euphrates, va co the kho du đoan.
Đap đuoc biet đen som nhat la Đap Jawa o Jordan, cach thu đo Amman 100 kilomet (62 mi) ve phia đong bac. Loai đap trong luc nay co đo cao ban đau 9 m (30 ft) va tung đa rong 1 m (3 ft 3 in), đuoc xay tren nen đat rong 50 m (160 ft). Cong trinh nay co tuoi 3000 TCN.
Đap Sadd-el-Kafara cua Ai Cap co đai o Wadi Al-Garawi, cach Cairo 25 km (16 mi) ve phia nam co chieu dai 102 m (335 ft) o chan va rong 87 m (285 ft). Cong trinh nay đuoc xay dung khoang 2800 hoac 2600 TCN. la mot loai đap khong che lu, nhung đa bi pha huy boi tran mua lon trong khi xay dung hoac ngay sau khi hoan thanh.
Vao giua cuoi the ky 3 TCN, mot he thong quan ly nuoc phuc tap o Dholavira ngay nay cua An Đo đa đuoc xay dung. He thong nay gom 16 ho chua, đap va nhieu kenh dan đe thu gom va tru nuoc.
Eflatun Pinar la mot loai đap Hittite va đen tho mua xuan gan Konya, Tho Nhi Ky. No đuoc cho la co mat tu thoi ky đe che Hittite vao khoang the ky XV va XIII TCN.
Kallanai đuoc xay dung bang đa khong đeo voi chieu dai hon 300 m (980 ft), cao 4,5 m (15 ft) va rong 20 m (66 ft) cat qua dong chinh cua song Kaveri o Tamil Nadu, mien nam An Đo. Cau truc nen cua đap co tuoi the ky II va đuoc xem la mot trong nhung cong trinh dan nuoc hay đieu tiet nuoc co nhat tren the gioi van con đang su dung. Muc đich cua đap nay la chuyen huong nuoc cua song Kaveri sang vung đong bang chau tho mau mo đe tuoi tieu thong qua he thong kenh đao.
Đo Giang Yen la he thong thuy loi co nhat con ton tai o Trung Quoc bao gom mot đap chuyen dong nuoc. No đuoc hoan thanh vao nam 251 TCN. Mot đap lon bang đat đuoc thuc hien boi lenh doan cua nuoc So, cong trinh dang nuoc ngap thung lung ma ngay nay la mien bac cua tinh An Huy, đa tao ra mot be tuoi tieu rat lon (voi chu vi 100 km (62 mi)), ho chua nay van con ton tai đen ngay nay.


= Ky thuat cua nguoi La Ma =

Viec xay dung đap La Ma đac trung boi "kha nang cua nguoi La Ma ve len ke hoach va to chuc xay dung cong trinh quy mo lon". Cac nha quy hoach La Ma đa đua ra khai niem la thuong thoi đo ve cac đap chua nuoc lon co đe đu cung cap nuoc lau dai cho cac khu đo thi cung nhu qua mua kho. Viec su dung tien phong cua ho ve vua khong tham thuy luc va đac biet be tong La Ma cho phep xay dung nhung cong trinh lon hon rat nhieu so voi truoc đo, nhu Đap Lake Homs, co the la đap can nuoc lon nhat vao thoi đo, va Đap Harbaqa, ca hai đeu o Syria thuoc La Ma. Đap La Ma cao nhat la đap Subiaco o gan Rome; đo cao ky luc cua no 50 m (160 ft) van khong co cong trinh nao vuot qua mai cho đen khi no bi pha huy vao nam 1305.
Cac ky su La Ma đa su dung thuong xuyen cac thiet ke tieu chuan co nhu đap ke va đap trong luc. Ben canh đo, ho đa the hien mot trinh đo sang tao cao, ho đa đua ra hau het nhung thiet ke đap co ban khac ma hien nay van chua đuoc biet ro. Cac kieu thiet ke bao gom đap vong cung trong luc, đap vong cung, đap co tru chong va đap vong cung co nhieu tru chong, tat ca cac loai nay đa đuoc biet đen va đuoc ung dung vao the ky II. Luc luong lao đong La Ma cung tien phong trong viec xay dung cac cay cau đap nhu Cau Valerian o Iran.

O Iran, cac đap cau nhu Band-e Kaisar đuoc su dung đe cung cap thuy đien qua cac banh xe nuoc, mot loai banh thuy luc van hanh nho suc nuoc. Mot trong nhung đap cau đau tien đuoc nguoi La Ma xay dung la o Dezful, no co the dang len cao 50 cubit đe cung cap cho tat ca nha cua trong thi tran. Nhung đap chuyen dong cung đuoc biet đen. Cac đap Milling đa đuoc gioi thieu, cac ky su Hoi giao goi la Pul-i-Bulaiti. Loai đap mill đau tien đuoc xay dung o Shustar tren song Karun, Iran, va nhieu đap loai nay sau đo đuoc xay dung o nhung noi khac nhau trong the gioi Hoi giao. Nuoc đuoc dan tu phia sau đap qua mot ong lon đe lam xoay banh xe va coi xay nuoc. Vao the ky X, Al-Muqaddasi đa mo ta nhieu đap o Ba Tu. Ong ghi nhan rang co mot cai o Ahwaz dai hon 910 m (3.000 ft), va no co nhieu banh xe nuoc đua nuoc vao đuong ong dan ve cac be chua trong thanh pho. Mot cai khac, đap Band-i-Amir, đa cung cap nuoc tuoi tieu cho 300 ngoi lang.


= Trung Co =
Ha Lan, mot quoc gia nam o vung đat thap, cac đap cua no thuong dung đe ngan song nham đieu tiet nuoc va ngan nuoc bien tran vao vung đat lay loi. Cac đap nay thuong đanh dau su khoi đau cua mot thi tran hay thanh pho boi vi no tao su thuan loi cho viec bang qua song o nhung noi nhu vay, va thuong đuoc đat ten đia danh trong tieng Ha Lan.
Vi du thu đo Ha Lan, Amsterdam (ten cu la Amstelredam) bat đau bang mot đap qua song Amstel vao cuoi the ky XII, va Rotterdam bat đau bang mot đap qua song Rotte, mot chi luu nho cua Nieuwe Maas. Quang truong trung tam Amsterdam, bao phu mot dien tich nguyen thuy cua mot đap co tuoi 800 nam, van con mang ten Dam Square hay the Dam.


= Thoi ky cong nghiep =

Nguoi La Ma la nguoi đau tien dung đap vong cung, noi ma phan luc tu mo lam on đinh cau truc voi ap luc thuy tinh ben ngoai, nhung chi co trong the ky XIX cac ky nang ky thuat va vat lieu xay dung chi co the xay dung nhung đap vong cung kieu lon đau tien.
3 đap vong cung đau tien đuoc xay dung trong thoi Đe che Anh vao đau the ky XIX. Henry Russel thuoc ky su hoang gia đa giam sat viec xay dung đap Mir Alam nam 1804, đap nay cung cap nuoc cho thanh pho Hyderabad (no van đuoc su dung cho đen ngay nay). Đap co đo cao 12m va bao gom 21 cung.
Vao thap nien 1820 va 1830, Lieutenant-Colonel John By đa giam sat viec xay dung kenh đao Rideau o Canada gan noi ma ngay nay la Ottawa va đa xay mot loai cac đap chiu luc cong nhu la mot phan cua he thong dan nuoc. Đac biet, đap Jones Falls đuoc John Redpath xay đa hoan thanh vao nam 1832 la đap lon nhat Bac My va la mot cong trinh ky thuat tuyet voi luc đo. Đe giu va kiem soat nuoc trong qua trinh xay đap, hai cong-la cac kenh đao đuoc xay dung đe dan nuoc. Cong thu nhat gan chan đap va nam ve phia đong. Cong thu 2 đac đat o phia tay, cao khoang 6 m tren chan đap. Đe chuyen đoi tu cong thap sang cong cao, cua xa cua Sand Lake đuoc đong lai.
Hunts Creek gan thanh pho Parramatta, Uc đuoc ngan đap trong thap nien 1850, đe phuc vu cho nhu cau ve nuoc do dan so ngay cang tang cua thanh pho. Than đap đap canh cung masonry đuoc Lieutenant Percy Simpson thiet ke, ong la nguoi chiu anh huong cua nhung tien bo ve ky thuat cong nghe đap cua hoi Ky su hoang gia An Đo. Đap ton chi phi 17.000 bang va đuoc hoan thanh nam 1856 la đap co ky thuat đau tien đuoc xay o Uc, va la đap canh cung thu 2 tren the gioi đuoc xay dung theo cac thong so toan hoc.
Đap loai nay đau tien o Phap đuoc xay dung truoc đo 2 nam. No cung la đap canh cung đau tien cua thoi ky cong nghiep o Phap, va no đuoc Francois Zola xay o xa Aix-en-Provence đe cai thien cung cap nuoc sau đai dich ta nam 1832 đa tan pha vung nay. Sau su phe chuan cua hoang gia nam 1844, đap đuoc xay dung hon mot thap nien sau đo. Cong viec xay dung đuoc tien hanh dua tren nhung ket qua toan hoc co ban ve phan tich ung suat.
Đap 75-dam gan Warwick, Uc co le la đap canh cung be tong đau tien tren the gioi. Đuoc thiet ke boi Henry Charles Stanley nam 1880 voi mot đap tran va mot cua xa đac biet, no dang nuoc cao 10 m.
Vao nua cuoi the ky XIX, nhung tien bo đang ke ve ly thuyet khoa hoc cua thiet ke đap xay khoi đuoc đua ra. Đieu nay đa chuyen đoi thiet ke đap, tu viec dua tren phuong phap thuc nghiem sang mot cach chuyen nghiep hon la dua tren khung ly thuyet khoa hoc đuoc ap dung mot cach nghiem ngat. Su cai tien nay đuoc tap trung nghien cuu trong cac Khoa ky thuat cua cac truong đai hoc o Phap va Lien hiep Anh. William John Macquorn Rankine o đai hoc Glasgow la nguoi tien phong hieu biet ve ly thuyet cac cau truc đap, đuoc the hien trong bai bao nam 1857 cua ong ve On the Stability of Loose Earth (tinh on đinh cua đat bo roi). Ly thuyet Rankine cung cap su hieu biet ro ve cac nguyen ly trong viec thiet ke đap. O Phap, J. Augustin Tortene de Sazilly đa giai thich cac co che phai đoi mat voi cac loai đap trong luc khoi xay va đap Zola la đap đau tien đuoc xay dung dua tren nhung nguyen ly nay.


= Cac con đap lon =

Thoi đai cua cac con đap lon đuoc bat đau voi viec xay dung cac đap Aswan ha o Ai Cap vao nam 1902, mot đap trong luc chong đo tren song Nile. Sau cuoc xam luoc va chiem đong Ai Cap nam 1882, nguoi Anh bat đau xay dung đap Aswan vao nam 1898. Du an đuoc Sir William Willcocks thiet ke va hang loat ky su loi lac cua thoi ky đo tham gia, trong đo co Sir Benjamin Baker va Sir John Aird. Hai nguoi nay co cong ty John Aird & Co. đuoc chon lam nha thau chinh. Von va tai chinh do cong ty Ernest Cassel cung cap. Đap đuoc xay dung tu nam 1899 toi nam 1902 voi mot quy mo chua tung thay, đen khi hoan thanh, đap nay đa tro thanh đap gach lon nhat the gioi.
Đap Hoover la đap trong luc canh cung be tong khoi, đuoc xay dung o Black Canyon tren song Colorado, tren ranh gioi giua hai tieu bang Arizona va Nevada trong khoang nam 1931 va 1936 trong suot thoi ky đai suy thoai. Nam 1928, Quoc hoi Hoa Ky uy quyen cho du an xay đap nham kiem soat lu lut, cung cap nuoc tuoi tieu va phat thuy đien va cong ty thang thau xay dung đap la Six Companies, Inc.. Cau truc đap be tong lon nay chua tung đuoc xay dung truoc đo, va mot so ky thuat cung chua đuoc chung minh. Thoi tiet kho nong mua he va thieu cac phuong tien gan vi tri xay dung cung la nhung kho khan. Tuy nhien, Six Companies đa hoan thanh va chuyen giao đap cho chinh phu vao 01 thang 3 nam 1936, truoc thoi han 2 nam.
Đen nam 1997, uoc tinh co 800.000 đap tren the gioi, 40.000 trong so đo co đo cao hon 15 m (49 ft).


Phan loai Tuy theo tieu chi phan loai ma nguoi ta chia đap thanh cac loai khac nhau. 

Theo che đo thuy luc phan ra lam hai loai: đap dang (khong cho nuoc tran qua) va đap tran (cho nuoc tran qua).
Theo vat lieu đe xay dung đap: đap đat (vat lieu lam bang đat), đap đa đo, đap be tong...
Theo thiet ke tren mat bang: đap vom (voi đinh đap hinh canh cung),...


Mot so thuat ngu Đinh đap
Vai đap
Nguong tran
Than đap
Truc đap
Mat cat đap: đuoc giai thich ki hon trong phan duoi đay:


Mat cat đap Mat cat đap la phan giao cat giua than đap va mat phang thang đung vuong goc voi truc đap. Cac đap nho, ket cau đon gian thuong co mat cat hinh thang. Voi nhung cong trinh lon, can xet đen ca che đo thuy đong luc khi van hanh, mat cat cua đap phai đuoc thiet ke mot cach xuoi thuan theo nghia no cho đuoc luong lon dong chay đi qua ma khong tao ra nhung xoay cuon co suc pha hoai. Dang mat cat đap thuong theo profile cua dong chay tu do, tu đo dan đen mot so chuan trong thiet ke (nhu mat cat thuc dung, mat cat Ofiserov).


Xay dung đap = Cac muc đich chung =

Mot so muc đich neu tren co nhung xung đot va cac nha đieu hanh đap can phai lam cho su can bang nang đong. Vi du phat đien va cap nuoc can phai giu cho muc nuoc ho cao trong khi cong tac phong chong lu lut se phai giu muc nuoc thap. Nhieu đap nuoc o nhung noi co luong mua dao đong trong mot chu ky hang nam cung se thay su dao đong muc nuoc ho hang nam trong mot no luc đe can bang nhung muc đich khac nhau. Viec quan ly đap tro thanh mot bai toan phuc tap giua cac ben lien quan.


= Vi tri =

Vi tri tot nhat đe xay đap la phan hep cua thung lung song sau; hai vach thung lung co the dung lam cac tuong tu nhien. Chuc nang co ban cua cau truc đap la lap đay nuoc trong khoang cao thiet ke cua đap trong kenh dan. Vi tri đuoc chon phai đam bao khoang khong toi thieu đe co kha nang chua đu nuoc can thiet.
Y nghia cua cac yeu to ky thuat va đia chat can quan tam trong khao sat xay dung đap gom:

Đo tham cua đat đa xung quanh
Cac đut gay kien tao
Truot lo va on đinh mai doc
Muc nuoc ngam
Dong chay đinh lu
Lang đong vat lieu
Tac đong moi truong đen đanh bat thuy san tren song, rung va đong vat hoang da
Nhung tac đong đen noi sinh song cua con nguoi
Boi thuong đat ngap lut cung nhu tai đinh cu
Loai bo cac vat lieu đoc va vat lieu xay dung trong khu vuc ho chua


= Đanh gia tac đong =
Tac đong đuoc đanh gia theo nhieu cach: nhung loi ich đoi voi xa hoi tu viec xay đap (nong nghiep, nuoc, phong chong thiet hai va đien nang), tac hai đoi voi tu nhien va sinh vat hoang da, tac đong ve đia chat cua khu vuc – hoac thay đoi dong chay va cac muc đo tang hoac giam su on đinh, va su gian đoan đoi voi cuoc song con nguoi.


 Tac đong moi truong  Cac ho chua sau đap anh huong đen nhieu mat sinh thai cua song. Đia hinh va đong luc song phu thuoc vao be rong cua dong chay trong khi đoan song ben duoi đap thuong trai qua thoi gian dai đe đat đen trang thai can bang dong chay moi. Nuoc xa tu cac ho chua bao gom ca viec đi qua tourbin thuong chua rat it chat lo lung, va đieu nay đen luot no co the gay ra su xao tron vat lieu tram tich đay va bo song gay xam thuc.
Cac đap co hon thuong thieu cac đuong dan ca, đuong dan nay giup cho ca co the di chuyen ve thuong luu đe sinh đe theo cach tu nhien cua chung, gay gian đoan vong sinh san va di chuyen cua ca. Than chi neu co đuong dan ca thi chung cung co tac dung ngan can va khong phai luc nao ca cung co the đen đuoc bai đe o thuong luu. O mot vai khu vuc, ca con đuoc van chuyen ve ha luu bang sa lan nhieu lan trong nam.
Mot đap lon co the lam mat toan bo he sinh thai bao gom cac loai nguy cap va cac loai chua đuoc phat hien trong khu vuc, va thay the moi truong nguyen thuy bang mot ho chua nuoc noi đia.
Cac ho chua nuoc lon sau đap đa cho thay nhung anh huong cua chung đen hoat đong đia chan, do su thay đoi tai trong cot nuoc len nen đat tu nhien.
Cac đap cung co vai tro lam gia tang su am len toan cau. Muc nuoc thay đoi trong đap va ho chua la mot trong nhung nguon chinh sinh ra khi nha kinh nhu metan. Trong khi cac đap va ho chua che phu chi mot phan nho be mat Trai Đat, chung nuoi duong hoat đong sinh hoc ma co the sinh ra mot luong lon khi nha kinh.


 Tac đong xa hoi  Tac đong ve mat xa hoi cua đap cung đang ke. Nick Cullather lap luan trong Hungry World: America's Cold War Battle Against Poverty in Asia rang xay dung đap can chinh phu di doi dan cu, va no thuong bi cac nha quy hoach lam dung. Ong dan ra rang Morarji Desai, Bo Noi vu An Đo, trong mot phat ngon nam 1960 voi cac dan lang ve đap Pong, ong đa đe doa "xa nuoc" va nhan chim dan lang neu ho khong hop tac.
Vi du, Đap Tam Hiep tren song Duong Tu o Trung Quoc lop hon gap 5 lan kich thuoc đap Hoover (Hoa Ky), va tao ra mot ho chua dai 600 km đuoc dung đe phat đien. Cong tac xay dung lam mat nha cua cua hon 1 trieu dan va can mot luong lon dien tich cho tai đinh cu, mat đi cac vi tri khao co va van hoa co gia tri, cung nhung thay đoi đang ke ve sinh thai. Uoc tinh đen hien nay co 40–80 trieu dan so tren toan cau đa di doi khoi nha cua cua ho do anh huong cua viec xay dung đap.


 Kinh te  Xay dung nha may thuy đien can thoi gian nghien cuu tien kha thi lau dai ve đia điem, nghien cuu thuy van, va đanh gia tac đong moi truong, va la cac du an quy mo lon so voi cac nha may phat đien dung nhien lieu hoa thach truyen thong. Nhieu vi tri co the mang lai hieu qua kinh te voi muc đich phat đien thi han che; cac vi tri moi co khuynh huong xa cac trung tam đo thi va thuong can phai đau tu mang luoi truyen tai đien.


Tham khao Tai lieu Arenillas, Miguel; Castillo, Juan C. (2003). "Dams from the Roman Era in Spain. Analysis of Design Forms (with Appendix)". 1st International Congress on Construction History [20th–24th January]. Madrid.
Hartung, Fritz; Kuros, Gh. R. (1987). "Historische Talsperren im Iran". Trong Garbrecht, Gunther (bien tap). Historische Talsperren. Quyen 1. Stuttgart: Verlag Konrad Wittwer. tr. 221–274. ISBN 3-87919-145-X.
Hodge, A. Trevor (1992). Roman Aqueducts & Water Supply. Luan Đon: Duckworth. ISBN 0-7156-2194-7.
Hodge, A. Trevor (2000). "Reservoirs and Dams". Trong Wikander, Orjan (bien tap). Handbook of Ancient Water Technology. Technology and Change in History. Quyen 2. Leiden: Brill. tr. 331–339. ISBN 90-04-11123-9.
James, Patrick; Chanson, Hubert (2002). "Historical Development of Arch Dams. From Roman Arch Dams to Modern Concrete Designs". Australian Civil Engineering Transactions. Quyen CE43. tr. 39–56.
Schnitter, Niklaus (1978). "Romische Talsperren". Antike Welt. Quyen 8 so 2. tr. 25–32.
Schnitter, Niklaus (1987a). "Verzeichnis geschichtlicher Talsperren bis Ende des 17. Jahrhunderts". Trong Garbrecht, Gunther (bien tap). Historische Talsperren. Quyen 1. Stuttgart: Verlag Konrad Wittwer. tr. 9–20. ISBN 3-87919-145-X.
Schnitter, Niklaus (1987b). "Die Entwicklungsgeschichte der Pfeilerstaumauer". Trong Garbrecht, Gunther (bien tap). Historische Talsperren. Quyen 1. Stuttgart: Verlag Konrad Wittwer. tr. 57–74. ISBN 3-87919-145-X.
Schnitter, Niklaus (1987c). "Die Entwicklungsgeschichte der Bogenstaumauer". Trong Garbrecht, Gunther (bien tap). Historische Talsperren. Quyen 1. Stuttgart: Verlag Konrad Wittwer. tr. 75–96. ISBN 3-87919-145-X.
Smith, Norman (1970). "The Roman Dams of Subiaco". Technology and Culture. Quyen 11 so 1. tr. 58–68. doi:10.2307/3102810. JSTOR 3102810.
Smith, Norman (1971). A History of Dams. Luan Đon: Peter Davies. tr. 25–49. ISBN 0-432-15090-0.
Vogel, Alexius (1987). "Die historische Entwicklung der Gewichtsmauer". Trong Garbrecht, Gunther (bien tap). Historische Talsperren. Quyen 1. Stuttgart: Verlag Konrad Wittwer. tr. 47–56 (50). ISBN 3-87919-145-X.


Lien ket ngoai Phan tich đap trong luc (tieng Anh)
Structurae: Dams and Retaining Structures