Ngu đai Thap quoc (gian the: 五代十国; phon the: 五代十國; binh am: Wudai Shiguo, 907－979) la mot thoi ky trong lich su Trung Quoc, bat đau tu khi trieu Đuong diet vong, keo dai đen khi trieu Tong thong nhat Trung Quoc ban tho. Thoi ky nay phan thanh Ngu đai (907-960) cung Thap quoc (907-979). Ngu đai Thap quoc la mot thoi ky trong yeu trong lich su Trung Quoc.
Ve ban chat, Ngu đai Thap quoc la su tiep noi cua tinh trang phien tran cat cu duoi trieu Đuong va tinh hinh chinh tri hau ky cua trieu Đuong. Sau khi trieu Đuong diet vong, phien tran cac noi tu lap quoc, trong đo tai khu vuc Hoa Bac, cac quoc gia phien tran luc manh đuoc goi la Ngu đai, trong đo co cac chinh quyen do toc Sa Đa kien lap. Nam nuoc nay mac du co thuc luc lon manh, song van khong co kha nang khong che toan bo Trung Quoc ban tho, chi la trieu đinh theo kieu phien tran.
O cac phuong khac cung co mot vai chinh quyen phien tran xung đe, mot vai chinh quyen phung Ngu đai lam tong chu quoc, trong đo co muoi nuoc voi thoi gian ton tai tuong đoi lau dai, quoc luc kha manh, goi chung la "Thap quoc". Trong thoi ky nay, thuong phat sinh tinh huong phan bien đoat vi, dan đen chien loan khong ngung nghi, nhung nguoi thong tri phan nhieu la trong vo khinh van. Trong boi canh Trung Quoc co noi loan, Khiet Đan Quoc co co hoi xam lan phuong Nam, Lieu Quoc đuoc kien lap.


Tong quan = Ngu đai =
Nam 907, tai Bien Kinh, Chu On soan Đuong, kien lap Hau Luong, khoi đau cho Ngu đai. Con cua Ly Khac Dung la Ly Ton Uc diet Hau Luong, lap nen Hau Đuong. Sau thoi Hau Đuong, quan vuong Ngu đai đeu xuat than la tu ton hoac bo thuoc cua Ly Khac Dung. Trai qua khuech truong va chinh đon duoi thoi Hau Đuong Minh Tong, quoc luc Hau Đuong cuong thinh, nhung sau lai phat sinh noi loan, Thach Kinh Đuong dan quan Khiet Đan diet Hau Đuong, kien lap Hau Tan. Khong lau sau, quan he giua Khiet Đan va Hau Tan tro nen xau đi, quan Khiet Đan tien ve phia nam tieu diet Hau Tan, kien lap trieu Lieu. Đong thoi, Luu Tri Vien tai Thai Nguyen kien lap Hau Han, sau đo thu phuc Trung Nguyen. Tiep đen, Quach Uy soan Hau Han, kien lap Hau Chu, Hau Chu The Tong Sai Vinh kho tam muu hoach phat trien, khien Hau Chu co tia hy vong thong nhat Thien ha, song ong đot ngot qua đoi khi Bac phat nham lay lai Yen Van thap luc chau tu tay nguoi Khiet Đan. Sau đo, Hau Chu bi Trieu Khuong Dan soan, Ngu đai ket thuc.


= Thap quoc =
Ngo o Giang Nam la manh nhat, nhung sau bi Ly Bien soan vi, lap ra Nam Đuong, tiep đen co Ngo Viet va Man. Vung Ho-Quang lai co cac nuoc Kinh Nam, So va Nam Han. Nam Đuong co quoc luc manh nhat, truoc sau cong diet Man, So, song cung vi nhieu lan dung binh ma quoc luc suy thoai, cuoi cung bai truoc Hau Chu. Đat Thuc co Tien Thuc va Hau Thuc, quoc gia phu cuong, chi kem co Nam Đuong, song vi tri tre trong an lac, cuoi cung bi the luc Trung Nguyen tieu diet. Bac Han la nuoc duy nhat o phia bac trong Thap quoc, do hau due hoang toc Hau Han kien lap. Trieu Khuong Dan kien lap trieu Tong (su goi la Bac Tong), cung voi hoang đe la Tong Thai Tong lan luot tieu diet quan hung, đen nam 979 thi thong nhat Trung Quoc ban tho, Thap quoc ket thuc.
Ngu đai Thap quoc ve đai the van ke tuc the che chinh tri hau ky trieu Đuong, song rat nhieu chuc quan co chu "su". Trong đo, Ngu đai co rat nhieu bien hoa, chu yeu la thiet tam tinh luc bo lam co quan chu quan hanh chinh, tam ty lam co quan chu quan tai chinh, xu mat vien lam co quan chu quan quan su, ve sau đuoc trieu Tong ke thua. Trong Thap quoc, co mot so than phuc Ngu đai, song co cau chinh tri thi phan lon tuong đong voi Ngu đai. Do tiet đo su đia phuong khong bi quan che, đuong thoi ho thuong quay sang phan lai Trung uong, do vay trieu đinh phai tang cuong quan luc cua cam quan đe ap che nhom thuc luc đia phuong. Đe ngan ngua hien tuong vo nhan can chinh nhu thoi Ngu đai, trieu Tong thuc thi chinh sach "Cuong can nhuoc chi".
Tren phuong dien ngoai giao, thoi Đuong, Ho-Han dung hop, cac dan toc phi Han lien tiep đen cu tru tren khap Trung Quoc. Sau khi buoc sang thoi ky Ngu đai Thap quoc, xuat hien mot so quoc gia ngoai toc, nhu nguoi Sa Đa kien lap Hau Đuong, Hau Tan va Hau Chu. Hay nhu nguoi Khiet Đan ban đau kien lap Khiet Đan Quoc, sau khi nam ha diet Hau Tan thi kien quoc trieu Lieu; cung co the ke đen nguoi Đang Hang, ho co anh huong sau sac đen the cuc cua trieu Tong sau nay.
Do phuong Bac noi loan, ngoai toc xam nhap, phuong nam chiem uu the tren phuong dien nhan khau, kinh te, van hoa va khoa hoc-ky thuat so voi phuong bac. Đay cung la thoi khac ma kinh te Hoa Nam mot lan nua vuot qua Hoa Bac, cuc dien nay sau đo chua tung lai bi đao nguoc. Thap quoc mo rong kinh te, xem trong xay dung va sua chua cong trinh thuy loi cung nhu cay trong kinh te, phat trien mau dich, san xuat tra, det, đe đa song Tien Đuong cung đuoc xay dung trong thoi ky nay.
Tren phuong dien van hoa, đay la thoi ky phat trien then chot cua the loai van hoc "tu". Thien tong tai thoi ky nay tien vao "ky toan hung". Thoi Ngu đai Thap quoc, nguoi ta tiep tuc dung moc ban in Cuu kinh, giup bao ton nhieu kinh đien Nho giao. Tren phuong dien hoi hoa, ca phuong Bac va phuong Nam đeu co cho đoc đao.


Tom tat thong tin cac nuoc = Cac nuoc đuoc xep vao Ngu đai Thap quoc =


= Cac tieu quoc va phien tran khac =


Lich su = Trieu Đuong diet vong =

Tu sau loan An Su, Đai Đuong lien tuc xuat hien rat nhieu phien tran khong chiu su khong che Tuy nhien, đen thoi Đuong Hien Tong, cac phien tran gan nhu than phuc, song nhin chung vao trung hau ky trieu Đuong, hoan quan chuyen chinh, đang tranh va khong co cach loai tru bo can nguyen van đe phien tran. Do vung Ha Bac bi phien tran khong che, Trung Nguyen chien loan khong kham noi, trieu đinh Đuong phai dua vao cua cai cua vung Giang Nam. Tuy nhien, trong bien Bang Huan va loan Hoang Sao, vung Giang Nam lai bi pha hoai, anh huong nghiem trong đen thu nhap kinh te cua trieu đinh Đuong, trieu Đuong dan đi đen cho diet vong. Vao hau ky trieu Đuong, xuat hien ba phien tran trong yeu: nguoi Sa Đa Ly Quoc Xuong (nguyen danh Chu Da Xich Tam) do co cong binh loan nen đuoc thu phong la Ha Đong tiet đo su, tri so tai Thai Nguyen; nguyen bo tuong cua Hoang Sao la Chu Toan Trung (nguyen danh Chu On) do co cong binh loan nen đuoc thu phong Tuyen Vu tiet đo su, tri so tai Bien chau- nay thuoc Khai Phong, Ha Nam; Phuong Tuong tiet đo su Ly Mau Trinh (sau phong Ki vuong) la the luc phien tran lon manh o vung Quan Trung, đuong thoi thuong uy hiep trieu đinh. Sau khi Hoang Sao bi tieu diet, hang tuong Tan Tong Quyen cua Hoang Sao van tiep tuc noi day, suat quan tu Trung Nguyen đanh cuop tu xu, tung cong ham Đong Đo (nay la Lac Duong), tao thanh cuc dien "Cuc muc thien ly, vo phuc yen hoa" (Nhin xa nghin ly khong thay dau vet khoi lua). Loan lan đen khu vuc Luong Hoai-Giang Nam, quan hung đia phuong vung len khang đich, trong so Thap quoc thi Ngo va So kien lap theo cach nay. Đen thoi Đuong Chieu Tong, nho no luc cua Chu Toan Trung, loan Tan Tong Quyen moi cham dut.
Ba canh phien tran co anh huong lon đoi voi trieu Đuong vao hau ky, chinh tri đau thoi Ngu đai la Chu Toan Trung (Luong), Ly Khac Dung (Tan) va Ly Mau Trinh (Ky). Tu ton va bo thuoc cua Ly Khac Dung tro thanh quan chu Hau Đuong, Hau Tan va Hau Han. Ly Khac Dung va Chu Toan Trung von đa khong hop, hai ben đau tranh khong ngung ca tren trieu đinh lan duoi phien tran. Chu Toan Trung loi dung the luc trong trieu ma đa ap Ly Khac Dung, đong thoi thua co uy phuc cac phien tran o Ha Bac, thon tinh lanh đia cua Ha Trung quan, Truy Thanh quan va cac tran khac. Viec mo rong đia ban khien cho the luc cua Chu Toan Trung vuot len ro ret so voi Ly Khac Dung. Tuy nhien, khi Ly Mau Trinh uy hiep trieu đinh Đuong o Quan Trung, song vi Ly Khac Dung va Chu Toan Trung can thiep nen ong ta that bai. Nam 888, sau khi Đuong Chieu Tong ke vi, te tuong Thoi Dan va hoan quan Han Toan Hoi (韓全誨) tranh quyen. Đuong Chieu Tong bi Han Toan Hoi quan thuc, Thoi Dan khan cap keu goi Chu Toan Trung đen cuu vien. Han Toan Hoi buoc Đuong Chieu Tong đen cho Ly Mau Trinh, Chu Toan Trung suat quan vay khon Phuong Tuong. Nam sau, quan Phuong Tuong can luong thao, Ly Mau Trinh giet Han Toan Hoi va cac hoan quan cap cao khac, hoa giai voi Chu Toan Trung. Chu Toan Trung thua co nam giu đai quyen, khong che trieu đinh, con đo sat vai tram hoan quan, phai binh khong che Truong An. Thoi Dan sau đo hoi han, co y muon thoat khoi su uy hiep cua Chu Toan Trung, ngam trieu mo luc quan thap nhi ve, song bi tai mat cua Chu Toan Trung o Truong An phat giac. Nam 904, Chu Toan Trung giet Thoi Dan, buc bach Đuong Chieu Tong thien đo đen Lac Duong, đen thang 8 cung nam thi giet Đuong Chieu Tong va lap hoang tu Ly Chuc lam hoang đe, tuc Đuong Ai Đe. Chu Toan Trung ban đau muon sau khi thong nhat Thien ha se đoat vi, song do cuoc chinh phuc Hoai Nam ket thuc trong that bai, đen nam 907, Chu Toan Trung buc bach Đuong Ai Đe thien nhuong, trieu Đuong diet vong, bat đau thoi ky Ngu đai Thap quoc. Chu Toan Trung đoi ten thanh Chu Hoang, kien quoc Hau Luong, tuc Hau Luong Thai To, cuoi cung đinh đo tai Bien chau.


= Hau Luong cai cach, Luong-Tan đoi lap =
Tuy nhien, cac trieu Ngu đai chi co the khong che khu vuc Trung Nguyen va Quan Trung, song khong giong voi tinh trang phien tran chung mot chu thoi Đuong, pham vi the luc chu yeu cua Ngu đai khong vuot ra khoi khu vuc Hoa Bac, chi co the noi la trieu đinh kieu phien tran. Sau khi trieu Đuong diet vong, co phien tran ton Ngu đai la tong chu, mot so van con ung ho Đuong that, ho co thu bao toan ranh gioi hoac xung đe tranh thien ha. Bat chap sach luoc đoi ngoai co the nao, cac phien tran nay đeu đoc lap tu chu, trong đo co 10 quoc gia đai dien xuat hien khong đong thoi, su goi la Thap quoc. O phuong Bac, quy phuc Hau Luong co the ke đen nhu Nghia Vu quan cua Bac Binh vuong Vuong Xu Truc, Thanh Đuc quan cua Trieu vuong Vuong Dung; cac phien tran ban đoc lap gom: Phuong Tuong quan (nuoc Ky) cua Ly Mau Trinh, Lo Long quan (nuoc Yen cua Luu Nhan Cung, Ha Đong quan (nuoc Tan) cua Ly Khac Dung. O đat Thuc, Tay Xuyen tiet đo su Vuong Kien kien lap nuoc Tien Thuc. Tai vung Ho-Quang; Kinh Nam tiet đo su Cao Quy Hung chiem cu khu vuc Giang Lang, sang thoi Hau Đuong thi kien lap nuoc Kinh Nam; o Ho Nam, Vu An tiet đo su Ma An kien lap nuoc So; o vung Luong Quang (Linh Nam), co Thanh Hai tiet đo su Luu An, sau khi Luu Nghiem ke nhiem thi lap nuoc Nam Han. Tai Giang Nam, Hoai Nam tiet đo su Duong Hanh Mat chiem cu đat Ngo o Luong Hoai, sau kien lap nuoc Ngo; o Chiet Giang, Tien Luu kien lap nuoc Ngo Viet; o Phuc Kien, Vuong Tham Tri kien lap nuoc Man. Ngoai ra, o Giao Chi, Tinh Hai quan tiet đo su Khuc Thua Du tu lap, trong lich su Viet Nam goi la ho Khuc, khoi đau viec Viet Nam thoat ly khoi lich su Trung Quoc. Nguoi Đang Hang hop thanh Đinh Nan quan, cat cu tu lap o Ha chau thuoc Thiem Bac. O Qua chau thuoc Ha Tay, Quy Nghia quan tung lap nen Kim Son Quoc.

Hau Luong Thai To tien hanh khong it cac cai cach manh me nham chong lai nhung đieu tieu cuc vao hau ky trieu Đuong, ngoai ra ong con rat chan ghet hoan quan, tung cu tuyet cac hoan quan tu phuong Nam đen kinh thanh ti nan  giet chet hoac ap buc quan vien cao cap trieu Đuong, song su dung nhung si nhan "that y" nhu Ly Chan, Kinh Tuong, con nghe theo kien nghi cua Ly Chan ma đo sat 30 danh cao quan nhu te tuong Bui Xu, Thoi Vien, su goi la Bach Ma chi hoa. Cac si nhan nay trong thuc te va khinh danh nghia, la đai bieu cho cac nhan vat chinh tri thoi Ngu đai Thap quoc. Tren phuong dien kinh te, Hau Luong xem trong phat trien nong nghiep, giam nhe thue ma. Tren phuong dien quan su, Hau Luong rat nghiem nhat, neu nhu tuong chien tu, binh si duoi quyen đeu bi chem đau, xung la "bat đoi tram". Tuy nhien vao nhung nam cuoi, Hau Luong Thai To hoang dam vo đo, tham chi trai voi luan ly, thuong trieu the cua cac con vao cung đe hau ha. Tren phuong dien ngoai giao, nhung nam đau Hau Luong lap quoc, hau nhu tat ca cac quoc gia va phien tran đeu tuyen bo than phuc, chi co Tan, Ky, Tien Thuc, va Ngo la đoi đich voi Hau Luong, dung nien hieu cu cua trieu Đuong nham the hien ton tho Đuong that. Trong đo, nuoc Tan cua Ly Khac Dung la tu đich cua Hau Luong Thai To, sau khi khai quoc, Hau Luong Thai To lien bac phat đanh Tan, tai Lo chau (nay thuoc Truong Tri, Son Tay) lam vao the ngang ngua voi Ly Khac Dung, su goi la chien dich Lo chau. Sau khi Ly Khac Dung qua đoi do lo au va kiet suc, con ong la Ly Ton Uc gianh đuoc thang loi voi su phu ta cua Ly Khac Ninh va Truong Thua Nghiep. Nam 910, Hau Luong Thai To nghi ngo Thanh Đuc quan va Tan bi mat lien ket, vi the suat quan tien đanh, khien Thanh Đuc tiet đo su Vuong Dung va Nghia Vu tiet đo su Vuong Xu Truc quay sang voi Ly Ton Uc. Ly Ton Uc suat quan đen Bach Huong, đanh tan quan Hau Luong, cuu vien thanh cong Thanh Đuc quan, con nguyen khi quan Hau Luong ton hao nang ne, su goi la tran Bach Huong. O xa hon ve phia bac, Luu Thu Quang la nguoi tan bao, cung la mot đich thu manh cua Tan. Nam 909, Luu Thu Quang đuoc Hau Luong Thai To phong lam Yen vuong, ba nam sau, Luu Thu Quang xung đe, kien lap nuoc Yen. Nam sau, Ly Ton Uc phai Chu Đuc Uy tien đanh Luu Thu Quang, Hau Luong Thai To tu suat quan cuu vien cho Luu Thu Quang, song bi quan Tan đanh tan. Cuoi cung, đen mua đong nam 903, U chau that thu, Luu Thu Quang sau đo bi quan Tan bat giu.
Sau khi chien bai, Hau Luong Thai To triet thoai ve Lac Duong, sau lam benh nang, thu tu Chu Huu Khue bat man vi phu hoang co y muon lap con nuoi la Chu Huu Van lam thai tu, nen thua co sat hai phu hoang roi ke vi. Tuy nhien, Chu Huu Khue hoang dam vo đo, khong đuoc long nguoi, đen nam 913 thi em trai la Chu Huu Trinh lien hiep voi Thien Hung (tuc Nguy Bac) tiet đo su Duong Su Hau tien đanh đoat vi. Sau khi Duong Su Hau qua đoi, cac phien tran o Ha Bac nhu Thien Hung quan lien tiep quy phuc Tan. Nam 916, tai Nguy chau, quan Hau Luong tham bai truoc quan Tan, bien cuong phia bac cua Hau Luong chi co the co gang duy tri tai bo nam Hoang Ha. Nam 918, Ly Ton Uc lai suat quan nam chinh, đoi khang voi quan Hau Luong o khu vuc Boc chau. Quan Hau Luong lai tham bai, song tuong Tan Chu Đuc Uy cung chien tu, chien tranh Luong-Tan sau đo buoc vao mot thoi ky yen lang. Nam 921, Truong Van Le giet Thanh Đuc tiet đo su Vuong Dung, khong che Thanh Đuc quan, lien hiep voi Khiet Đan Quoc va Hau Luong đe đoi khang voi Tan. Tuy nhien, Ly Ton Uc suat quan đen Tran chau (tri so nay thuoc huyen Chinh Đinh, Ha Bac), đanh tan lien quan Trieu-Luong, lai đoat đuoc Ha Bac tam tran. Ngay Ky Ti (25) thang 4 nam Quy Mui (13 thang 5 nam 923), Ly Ton Uc xung đe, tuc Hau Đuong Trang Tong, kien lap Hau Đuong, khong lau sau lai tien hanh nam chinh. Tuong Hau Luong la Vuong Ngan Chuong chon phuong thuc khien che o Van chau (nay thuoc Đong Binh, Son Đong), ngan chan thanh cong quan Hau Đuong o phu can Duong Luu (nay thuoc Đong A, Son Đong). Hai ben lam vao the be tac trong mot thoi gian dai, quan Hau Đuong khong co đu quan luong, co y triet thoai. Tuy nhien, trong trieu đinh Hau Luong, Trieu Nham va Truong Han Kiet tien sam ngon, khien Vuong Ngan Chuong bi trieu ve, Hau Đuong Trang Tong lai suat quan qua Van chau, đen tien cong Bien chau đang khong đuoc phong bi. Ngay Mau Dan thang 10 (tuc 18 thang 11 nam 923), Chu Huu Trinh thay khong đoi pho noi nen cung voi hoang hau tu sat, Hau Luong diet vong.


= Hau Đuong mo đat va noi loan =

Sau khi tieu diet Hau Luong, Hau Đuong Trang Tong đinh đo tai Lac Duong. Đuong thoi, Ha Bac tam tran đa đuoc binh đinh, quoc luc Hau Đuong cuong thinh. Nuoc Ky cua Ly Mau Trinh xung than voi Hau Đuong, Hau Đuong Trang Tong phong Ly Mau Trinh la Ky vuong. Nam 924, Ly Mau Trinh qua đoi, Hau Đuong Trang Tong bo nhiem con truong cua minh la Ly Ke Ngap giu chuc Phuong Tuong tiet đo su, thon tinh nuoc Ky. Sau khi kien quoc, Vuong Kien tai Thuc chu trong vao viec cay cay, trong dau nuoi tam, tang cuong thuy loi, Tien Thuc ve mat kinh te va quan su đeu rat cuong thinh. Tuy nhien, sau khi Vuong Kien qua đoi vao nam 918, con la Vuong Dien lai xa xi vo đo, tan bao ngu toi. Nam 925, Hau Đuong Trang Tong phai Quach Sung Thao va Ly Ke Ngap suat quan đanh chiem Thanh Đo, Vuong Dien đau hang vao ngay Binh Thin thang 11 (15 thang 12), Tien Thuc diet vong.
Mac du đoi ngoai cuong thinh, song mau thuan noi bo Hau Đuong lai ngay cang lon. Sau khi Hau Đuong Trang Tong đinh đo o Lac Duong, ong chieu hoi hoan quan ve đam nhiem cac chuc vu trong yeu, tin dung nhom nguoi bao thu nhu Ly Tap Cat, gan nhu tuong đong voi nen chinh tri hau ky trieu Đuong, trieu chinh ngay cang bai hoai. Hau Đuong Trang Tong tu nhan đinh co nghiep đa vung vang, khong chuyen tam trieu chinh, tu tinh tung duc, tu dung nghe danh "Ly Thien Ha", tin dung đam nguoi nhu linh nhan Kinh Tan Ma, linh quan Canh Tien. Đuong thoi, quan đoi co quy mo lon, quoc kho eo hep, song Luu hoang hau can du viec trieu chinh, tham lam yeu tien bac, đua mot nua so thue thu đuoc đen hau cung, khien trieu đinh phai giam bot quan luong đe chi cho cac khoan khac, do vay ma xuat hien tam ly bat man, sau khi chinh phuc đuoc Tien Thuc thi quan Hau Đuong tien hanh binh bien.
Sau khi Quach Sung Thao hoan thanh nhiem vu tieu diet Tien Thuc, Ly Ke Ngap cam thay bat man do khong đuoc tham du sau vao quan vu. Ly Ke Ngap mat bao voi trieu đinh, co y muon ham hai Quach Sung Thao. Hau Đuong Trang Tong co y đieu tra truoc roi sau moi quyet đinh, song Ly hoang hau tu y menh cho Ly Ke Ngap xu tu Quach Sung Thao. Nam 926, Quach Sung Thao bi giet, quan Đuong long quan tan tac, xay ra binh bien khap noi. Luu hoang hau khong muon đem cua cai cua minh ra đe lao quan, khien tinh hinh cang them toi te. Khong lau sau, binh linh Nguy Bac quan do Trieu Tai Le suat linh noi day o Nguy chau (nay thuoc Đai Danh, Ha Bac), Hau Đuong cho Ly Chieu Vinh đi tran ap song that bai, Hau Đuong Trang Tong buoc phai phai Ly Tu Nguyen đem quan đi binh đinh. Tai Nguy chau, Ly Tu Nguyen nhan đuoc su ung ho cua bo chung va loan quan, quay sang đem quan tien ve phia nam đanh lai Hau Đuong Trang Tong. Quan Hau Đuong o cac noi khong muon tac chien vi Hau Đuong Trang Tong, Bien chau va Lac Duong lien tiep bi chiem, Hau Đuong Trang Tong bi ten lac giet chet trong canh noi loan. Sau khi tien vao Lac Duong, Ly Tu Nguyen đo sat cac quan lai va xung đe, tuc Hau Đuong Minh Tong, Ly Ke Ngap tu sat o Truong An.
Trong thoi gian chap chinh, Hau Đuong Minh Tong tru bo cac te chinh duoi thoi Hau Đuong Trang Tong, trieu chinh dan on đinh. Ong diet tru hoan quan, tin dung si nhan; triet tieu khong it co quan du thua, thiet lap co quan tai chinh nhu tam ty; đe xuong tiet kiem, cung co thuy loi, quan tam đen noi thong kho cua bach tinh; tang cuong quan luc trung uong, kien lap thi ve than quan đe ap che phien tran. Đay la mot giai đoan on đinh hiem thay vao thoi Ngu đai, su gia nhan đinh Hau Đuong Minh Tong la minh quan chi đung sau Hau Chu The Tong vao thoi Ngu đai, mot so che đo do ong lap ra sau đuoc trieu Tong ke thua. Song đen nhung nam cuoi Trieu đai cua Hau Đuong Minh Tong, Hau Đuong lai xay ra tinh trang noi loan. Nam 933, Hau Đuong Minh Tong lam trong benh, con la Ly Tong Vinh đoat vi roi bi giet chet, au tu la Ly Tong Hau ke vi, tuc Hau Đuong Man Đe. Đuong thoi, hai vi đai tuong cua Hau Đuong Minh Tong: con nuoi Ly Tong Kha nham chuc Phuong Tuong tiet đo su, con re Thach Kinh Đuong nham chuc Ha Đong tiet đo su, đeu co binh luc hung manh. Te tuong Chu Hoang Chieu, Phung Ban chu truong tuoc bo binh quyen cua cac tiet đo su, song lai cham ngoi cho binh bien. Nam 934, Ly Tong Kha đem quan tien đen Lac Duong, Hau Đuong Man Đe bi Thach Kinh Đuong bat giu tren đuong chay đen Nguy chau, cuoi cung bi Ly Tong Kha giet. Ly Tong Kha xung đe, tuc Hau Đuong Mat Đe. Trong luc Trung Nguyen co roi loan, xay ra su kien Hau Thuc đoc lap. Nguyen do la sau khi Tien Thuc diet vong, Hau Đuong Trang Tong bo nhiem Manh Tri Tuong lam Tay Xuyen tiet đo su, khong lau sau Hau Đuong Minh Tong đoat vi, Manh Tri Tuong luyen binh đe thuc hien y đo đoc lap. Nam 932, sau khi thon tinh Đong Xuyen quan cua Đong Chuong, Manh Tri Tuong đuoc Hau Đuong Minh Tong phong lam Thuc vuong, đen khi Hau Đuong Mat Đe phat đong noi loan, Manh Tri Tuong xung đe, kien quoc Hau Thuc. Cung nam đo, Manh Tri Tuong qua đoi, con la Manh Suong ke vi. Manh Suong cai tri tot đep, lanh tho đuoc mo rong, Hau Thuc duy tri cuc dien hoa binh trong vong 30 nam.

Ngay tu thoi Hau Đuong Minh Tong, Hau Đuong Mat Đe va Thach Kinh Đuong đa phan bi khong hop tac. Sau khi Hau Đuong Mat Đe ke vi, ong rat nghi ki Thach Kinh Đuong, Thach Kinh Đuong lo so va trong long co y muon vung day. Nam 926, Hau Đuong Mat Đe đieu nhiem Thach Kinh Đuong đen Thien Binh quan, lai menh cho Truong Kinh Đat va Duong Quang Vien suat quan hoi thuc. Thach Kinh Đuong nghe theo kien nghi cua Tang Duy Han va Luu Tri Vien, quyet đinh muon binh Khiet Đan Quoc đe noi day, con xung la "con" voi Lieu Thai Tong Da Luat Đuc Quang, xin cat nhuong Yen Van thap luc chau cho nguoi Khiet Đan. moi nam dang tang 30 van that lua. Truong Kinh Đat nghe tin ve vu noi day, lien suat quan vay đanh thanh Thai Nguyen, Thach Kinh Đuong kien tri co thu. Đuong thoi, Lo Long quan cua Trieu Đuc Quan va quoc chu Khiet Đan Da Luat Đuc Quang co y hop tac cung thon tinh Trung Nguyen, Thach Kinh Đuong het suc lo so, lap tuc lenh cho Tang Duy Han đen gap Da Luat Đuc Quang. Tang Duy Han quy goi truoc truong cua nguoi Khiet Đan, ra suc cau xin, khien Da Luat Đuc Quang tu bo ke hoach hop tac voi Trieu Đuc Quan. Da Luat Đuc Quang suat quan giai vay cho Thach Kinh Đuong, tro giup Thach Kinh Đuong kien quoc Hau Tan tai Thai Nguyen, tuc Hau Tan Cao To. Nam 937, quan Hau Tan va quan Khiet Đan tien ve phia nam, Duong Quang Vien, Trieu Đuc Quan va cac tran khac lien tiep đau hang. Quan Hau Tan tu minh đanh Lac Duong, Hau Đuong Mat Đe phong hoa tu sat, Hau Đuong diet vong. Hau Tan Cao To đinh đo o Bien chau, va cat nhuong Yen Van thap luc chau cho Khiet Đan Quoc theo cam ket truoc đay, va tu đo Khiet Đan Quoc co anh huong rat lon đoi voi Ngu đai.


= Giang Nam khuech truong =
Đen thoi Hau Tan, quoc luc Ngu đai khong con đuoc nhu truoc, đuong thoi thuong bi Khiet Đan Quoc uy hiep. O Giang Nam, Ngo va hau ke Nam Đuong co quoc the cuong thinh, ho lua chon sach luoc lien hiep voi Khiet Đan Quoc o phuong bac đe han che Ngu đai, nhieu lan tien đanh cac nuoc xung quanh, the luc cang lon them, tro thanh mot moi uy hiep lon đoi voi Vuong trieu Trung Nguyen. Nuoc Ngo von do Hoai Nam tiet đo su Duong Hanh Mat đat nen mong, ngay tu loan Tan Tong Quyen, bo thuoc cua Tan Tong Quyen la Tat Su Đac đa đem quan đanh Duong chau, Duong Hanh Mat phat trien the luc cat cu trong qua trinh khang đich, cuoi cung kien lap nuoc Ngo. Nam 902, Duong Hanh Mat đuoc trieu đinh Đuong phong lam Ngo vuong, kien đo o Quang Lang, goi la Giang Đo phu. Trong thoi gian chap chinh, Duong Hanh Mat khuyen khich cay cay va trong dau nuoi tam, on đinh kinh te, khien khu vuc Giang Hoai dan phuc hoi. Ve mat đoi ngoai, Duong Hanh Mat lai ung ho Đuong that, đoi đich voi Tuyen Vu quan cua Chu Toan Trung (sau la Hau Luong Thai To). Nam 905, Duong Hanh Mat qua đoi, con la Duong Ac ke vi. Nam sau, Chung Truyen o vung Giang Tay qua đoi, cac con noi loan, Duong Ac thua co phai Tan Bui cong chiem Giang Tay, thong nhat Giang Hoai. Tuy nhien, Duong Ac đam me choi đua va thuong nhac, lai nghi ky cong than, do vay cac đai than Truong Hao va Tu On phat đong binh bien, giet chet Duong Ac. Nam 908, Tu On ung ho em cua Duong Ac la Duong Long Dien len ngoi, roi tru bo Truong Hao, triet đe nam giu đai quyen nuoc Ngo.

Sau khi nam giu đai quyen nuoc Ngo, Tu On nhieu lan tien đanh nuoc Ngo Viet song khong đat đuoc thanh qua, đen cuoi thoi Hau Luong thi moi hoa đam. Sau khi trieu Đuong diet vong, nuoc Ngo khong thua nhan đia vi tong chu cua Hau Luong, van tiep tuc su dung nien hieu cua Đuong Ai Đe, song đen nam 919 thi nuoc Ngo cai nguyen, chinh thuc cat đut quan he voi trieu Đuong khong con ton tai. Ve đoi noi, Tu On dan tru bo het cac cuu tuong cua ho Duong, cung co the luc cua ban than, song con truong la Tu Tri Huan chuyen chinh, kieu ngao ngang nguoc, tuy tien; tham chi tung co lan lan hiep Ngo vuong Duong Long Dien, cuoi cung bi bo ha la Chu Can sat hai. Con nuoi cua Tu On la Tu Tri Cao binh đinh roi loan, Tu Tri Cao het suc hieu can voi Tu On, cuoi cung tro thanh nguoi ke thua chinh quyen cua Tu On. Duong Long Dien uat han ma qua đoi, con la Duong Pho ke vi, đen nam 927 thi xung đe, tuc Ngo Due Đe. Nam 927, Tu On qua đoi, đuoc truy phong la Te vuong, Tu Tri Cao ke vi, tro thanh nguoi thong tri tren thuc te cua nuoc Ngo. Tu Tri Cao sinh hoat tiet kiem, ton trong Ngo Đe va cac tuong linh, rat đuoc long nguoi. Nam 937, Tu Tri Cao soan vi Ngo Due Đe, kien lap nuoc Te, đinh đo o Kim Lang, goi la Giang Ninh phu, nay thuoc Nam Kinh cua Giang To. Hau Đuong diet vong cung nam đo, hai nam sau thi Tu Tri Cao tu xung la hau due Đuong that, đoi ten Ly Bien, kien quoc Nam Đuong, tuc Nam Đuong Liet To. Sau khi kien quoc, Ly Bien chon chinh sach đe dan chung nghi ngoi, huu hao voi cac nuoc lan can, quoc luc tiep tuc cuong thinh. Nam 943, Ly Bien qua đoi, con la Ly Canh ke vi, tuc Nam Đuong Nguyen Tong. Đau thoi gian tri vi cua Ly Canh, quoc luc Nam Đuong van cuong thinh, ve đoi ngoai thi lien minh hoa hao voi trieu Lieu đe ap che Hau Chu, đoi voi cac quoc gia xung quanh thi thua co xam nhap, lien tiep diet nuoc Man va nuoc So.

O đong nam cua Nam Đuong co nuoc Ngo Viet va nuoc Man. Nguoi kien lap nuoc Ngo Viet la Tran Hai-Tran Đong tiet đo su Tien Luu, thu đo la Hang chau, cuong vuc nhin chung tuong đuong voi tinh Chiet Giang ngay nay. Nam 907, Tien Luu đuoc Hau Luong phong lam Ngo Viet vuong, tuc Ngo Viet Thai To. Trong thoi gian tai vi, Tien Luu thuc đay kinh te, bao ve cuong gioi va yen on dan chung. Ve mat đoi ngoai, Ngo Viet ton Ngu đai la tong chu quoc, đoi đau voi Ngo roi Nam Đuong, chinh sach đo đuoc duy tri cho đen khi vong quoc. Ngoai ra, Ngo Viet con tung phai su sang sach phong cho quoc vuong cac nuoc nhu Bot Hai Quoc, Tan La, cac nuoc trong vung bien lan can đeu ton la quan truong. Nuoc Man do Phuc Kien quan sat su Vuong trieu kien lap, ong ta cung voi em la Vuong Tham Tri khong che khu vuc Phuc Chau, sau đuoc phong lam Uy Vu tiet đo su, cuong vuc uoc đoan tuong đuong voi tinh Phuc Kien hien nay. Sau khi Vuong Tham Tri chap chinh, đen nam 909 thi đuoc Hau Luong phong lam Man vuong, tuc Man Thai To. Trong thoi gian tai vi, Vuong Tham Tri đe xuong viec tiet kiem, cho dan chung nghi ngoi, xung than voi Ngu đai, khien nuoc Man phat trien nhanh chong. Nam 925, sau khi Vuong Tham Tri qua đoi, nhung nguoi ke vi, tong that va đai than nghi ki tranh đau lan nhau, khien nuoc Man dan suy yeu.
Nam 943, em trai cua Man Canh Tong Vuong Dien Hy la Vuong Dien Chinh xung đe o Kien chau (nay thuoc Kien Au, Phuc Kien), đat quoc hieu la "An". Nam sau, Vuong Dien Hy bi đai than sat hai, trong nuoc đai loan. Nam 945, Vuong Dien Chinh cai quoc hieu thanh Man. Cung nam, Nam Đuong Nguyen Tong Ly Canh thua co tien đanh nuoc Man, cong ha Kien chau, Man diet vong. Tuy nhien, Ngo Viet cung thua co vuot qua ranh gioi, tuong Man la Ly Nhan Đat đem Phuc chau nuong nho Ngo Viet, con Thanh Nguyen quan tiet đo su Luu Tong Hieu chiem cu Tuyen chau va Chuong chau. Nam Đuong cuoi cung chi đoat đuoc Kien chau va Đinh chau (nay thuoc tay bac bo Phuc Kien), con quan he voi Ngo Viet thi tiep tuc xau đi. Khong lau sau, Nam Đuong thua co So co noi loan, nam 951 phai Bien Hao đanh diet So, song nam sau tuong So la Luu Ngon khoi binh phan khang, khien Nam Đuong mat khu vuc Ho Nam. Nam Đuong dung binh trong nhieu nam, quoc luc bi tieu hao đi rat nhieu, ket qua đe mat mot phan lon lanh đia. Lai them Ly Canh la nguoi nhu hoa, thich nghe loi xu ninh va ghet loi noi ngay thang, vi vay đam nguoi tieu nhan tranh nhau tien tuoc, chinh su ngay mot bai hoai. Nam 957, Hau Chu thua co phat binh đanh Nam Đuong. Ly Canh chien bai, phai cat nhuong 14 chau Giang Bac cho Hau Chu, đong thoi tu bai bo đe hieu, chi xung la Giang Nam quoc chu, nguyen khi Nam Đuong bi ton hai nghiem trong. Thai tu Ly Hoang Ky la nguoi co tai nang quan su, cho rang thuc phu Ly Canh Toai co y muon đoat vi nen ha đoc giet chet, song sau đo Ly Hoang Ky cung qua đoi. Ly Canh cai lap nguoi con thu nam la Ly Duc lam Thai tu, song Ly Duc lai co khi chat thu sinh qua lon. Đe tranh bi quan Hau Chu va quan Ngo Viet lien hiep xam nhap Kim Lang, Ly Canh thien đo đen Hong chau, tuc Nam Xuong phu. Nam 961, Ly Canh qua đoi, Ly Duc tuc vi, tuc Nam Đuong Hau Chu, hoan đo ve Kim Lang phu. Đen luc nay, Nam Đuong khong con uy hiep đuoc Ngu đai, chi co the bao canh an dan.


= Ho Quang noi loan =

O vung Ho Quang co cac nuoc Kinh Nam, So va Nam Han. Nuoc Kinh Nam con goi la Nam Binh hay Bac So, cuong vuc uoc chung tuong đuong voi tay bo tinh Ho Bac hien nay. Quan chu kien quoc cua Kinh Nam la Cao Quy Hung, ong nguyen la tuong linh cua Hau Luong Thai To, đen nam 907 thi đuoc bo nhiem lam Kinh Nam tiet đo su, thu phu tai Giang Lang. Kinh Nam đat hep nuoc yeu, xung than voi cac nuoc xung quanh. Cac quan chu Kinh Nam Cao Quy Hung va Cao Tong Hoi ham chiem đoat cong pham cua cac nuoc nen ngan chan chiem đoat, khi bi cac nuoc phat binh uy hiep thi nguyen quy phuc, đuoc goi la "Cao Lai Tu". Sau khi Hau Luong diet vong, Cao Quy Hung chuyen sang xung than voi Hau Đuong, đen nam 924 thi đuoc Hau Đuong Trang Tong phong lam Nam Binh vuong. Đen khi Hau Đuong diet Tien Thuc, Cao Quy Hung bieu thi y nguyen hiep tro phat Thuc, song khong co hanh đong tren thuc te, song sau đo lai thinh cau Hau Đuong cat cho mot phan đat Thuc. Đieu nay khien cho Hau Đuong Minh Tong rat tuc gian, va quyet đinh phat binh nam chinh, song do Giang Nam đang la mua mua nen quan Hau Đuong gap kho khan trong tiep te luong thao, buoc phai triet thoai. Quan he giua Kinh Nam va Hau Đuong phai đen thoi Cao Tong Hoi ke vi thi moi lai hoa hao.
Nuoc So do Vu An tiet đo su Ma An kien lap. Thoi loan Tan Tong Quyen, bo thuoc cua Tan Tong Quyen la Ton Nho tien đanh Luong Hoai cua Duong Hanh Mat song chien bai bi giet, bo tuong cua Ton Nho la Ma An đem mot bo phan binh ma vuot qua Giang Tay đen cat cu o Ho Nam. Nam 907, sau khi Hau Luong đuoc kien lap, Ma An xung than voi Hau Luong, đuoc phong lam So vuong, tuc Vu Muc vuong. The luc cua Ma An bao trum len khu vuc nay la tinh Ho Nam va bac bo Quang Tay, ve đoi ngoai thi So than phuc cac trieu Ngu đai, ve đoi noi thi binh đinh loan quan, cuong phien, chon chinh sach bao canh an dan, khien quoc the nuoc So cuong thinh. Nam 927, Hau Đuong phong Ma An lam So quoc vuong, đinh đo o Đam chau, tuc Truong Sa phu. Sang thoi So Van Chieu vuong Ma Hy Pham, nuoc So mo rong đen khu vuc nay la đong bac bo Quang Tay, quoc the rat thinh. Tuy nhien, sau khi Ma Hy Pham qua đoi nam 945, quoc the nuoc So đai loan, cac tuong So ung ho Ma Hy Quang ke lap, khien mot nguoi con khac la Ma Hy Ngac bat man va lam phan. Nam 950, Ma Hy Ngac ha đuoc thanh Truong Sa, tuc So Cung Hieu vuong. Tuy nhien, Ma Hy Ngac la nguoi tung tuu hoang dam, khien tuong So la Chu Quy, Chu Hanh Phung lam phan. Ho ung ho mot nguoi trong tong that ho Ma la Ma Quang Hue lam Vu Binh tiet đo su, con Luu Ngon la Vu Binh quan luu hau, suat quan chiem cu Lang chau (nay thuoc Thuong Đuc, Ho Nam). Khong lau sau, Tu Uy lai ung ho Ma Hy Sung lam Vu An quan luu hau, truc xuat Ma Hy Ngac. Tuy nhien, Ma Hy Ngac chay đen Hanh Son thi lai đuoc ung ho len ngoi. Sau khi nuoc So bi phan chia giua ba phe: Ma Quang Hue, Ma Hy Sung, Ma Hy Ngac, đen nam 951 thi Nam Đuong Nguyen Tong Ly Canh thua co phai Bien Hao cong chiem Truong Sa, Ma Hy Sung va Ma Hy Ngac lan luot đau hang, nuoc So mat. Đong thoi, Nam Han chiem lay Que chau (nay la khu vuc Que Lam, Quang Tay), chiem cu toan đia khu Linh Nam. Nam sau, Vu Binh quan luu hau Luu Ngon khong muon đau hang, quyet đinh phai Vuong Quy va Chu Hanh Phung đanh ha Đam chau, đen luc nay Nam Đuong quyet đinh rut hoan toan khoi khu vuc Ho Nam. Luu Ngon đuoc Hau Chu phong lam Vu Binh tiet đo su, song do đoi lap voi Vuong Quy nen bi Vuong Quy va Chu Hanh Phung truat phe va giet chet. Tuy nhien, Vuong Quy tham lam vo đo, bi bo ha la Phan Thuc Tu sat hai, cuoi cung Chu Hanh Phung tro thanh nguoi cai quan Vu Binh quan. Chu Hanh Phung loai bo nhung đieu xau xa trong nen chinh tri cua So truoc đay, yeu thuong va bao ho bach tinh, đe xuong liem khiet, nghiem khac voi tuong linh. Khu vuc Ho Nam khoi phuc tinh hinh binh on, keo dai cho đen khi Chu Hanh Phung qua đoi vao nam 962.
Nam Han do Thanh Hai tiet đo su Luu An đat nen mong, nam 907, Luu An đuoc Hau Đuong phong lam Banh quan vuong, cuoi cung đuoc phong lam Nam Hai vuong. Sau khi on đinh vung chac Linh Nam, Luu An trong dung si nhan đia phuong, đat co so cho viec kien quoc trong tuong lai. Nam 911, Luu An qua đoi, em la Luu Nghiem ke vi. Nam 919, sau khi thong nhat Linh Nam, Luu Nghiem xung đe, tuc Nam Han Cao To; đat quoc hieu la "Đai Viet", đinh đo o Phien Ngung, hieu Hung vuong phu; nam sau cai quoc hieu thanh Han, tuc Nam Han. Luu Nghiem hoa hao voi cac nuoc lan can, mo rong che đo khoa cu. Tuy nhien, ban than Luu Nghiem lai tan khoc xa xi, thuong giet nguoi đe lam tro tieu khien, sung hanh hoan quan, chinh su khong yen on. Nam 942, Nam Han Cao To qua đoi, con la Luu Phan ke vi, tuc Nam Han Thuong Đe. Luu Phan tham lam, thich huong lac, đuong thoi co cuoc noi day cua Truong Ngo Hien, nam sau thi Luu Phan bi em la Luu Thinh giet chet. Luu Thinh tu lap lam hoang đe, tuc Nam Han Trung Tong. Trong thoi gian tai vi, Luu Thinh đoat đuoc Dung chau (nay thuoc Bac Luu, Quang Tay) va Ung chau (nay thuoc Nam Ninh, Quang Tay) cua So, đe xuong viec su dung hinh phat nghiem khac đe lap uy, la mot nguoi tan bao, tien hanh đo sat hoang toc va cac đai than tuong linh, Nam Han chi con lai hoan quan va cung nu chap chinh. Nam 958, sau khi Luu Thinh qua đoi, con la Luu Suong ke vi, tuc Nam Han Hau Chu.


= Khiet Đan xam nhap =

Trong luc Thap quoc dan dan suy yeu hoac chi con co the tu bao ve minh, Hau Tan lien tuc bi uy hiep tu Khiet Đan Quoc o phia bac. Đuong thoi, Hau Tan moi thanh lap, tai chinh thieu thon, phien tran khong muon phuc tung. Đe giai quyet nguy co tai chinh, Hau Tan Cao To nghe theo kien nghi cua Tang Duy Han, tien hanh phuong thuc an phu phien tran, cung can Khiet Đan, cung xem trong nong nghiep, thuong nghiep đe nang cao kinh te. Tuy nhien, mac du Khiet Đan Quoc đuoc Hau Tan xoa diu, song cac quan vien cu tai vung Yen Van thap luc chau nhu Ngo Loan, Quach Sung Uy lay lam ho then khi lam than cua Khiet Đan, khong muon đau hang. Phien tran cac noi hau nhu khong phuc trieu đinh Hau Tan, mot so con co y loi keo Khiet Đan Quoc đe đoat vi, trieu đinh Hau Tan phai nho vao nhung nguoi nhu Đo Trong Uy, Ly Thu Trinh đe binh đinh. Nam 937, Thien Hung quan (tuc Nguy Bac quan) tiet đo su Pham Đinh Quang lam phan o Nguy chau, tuong Truong Tong Tan đuoc phai đi binh loan thi quay sang lam phan, giet chet hoang tu Thach Trong Tin va Thach Trong Nghe. Cuoi cung, đen khi lien quan Pham-Truong tien sat Khai Phong thi bi Hau Ich va Đo Trong Uy suat quan đanh tan. Duong Quang Vien dua the co trong binh ma can du trieu chinh, Hau Tan Cao To thuong mien cuong nghe theo. Sau đo, Duong Quang Vien cau ket voi Khiet Đan Quoc ma noi day, bi Ly Thu Trinh đanh bai. Nam 942, Thanh Đuc quan tiet đo su An Trong Vinh che trach Hau Tan Cao To ton Khiet Đan lam cha, yeu cau thao phat Khiet Đan Quoc. Tuy nhien, An Trong Vinh tren thuc te van ngam qua lai voi Khiet Đan, muu đo đoat vi. Hau Han Cao To phai Đo Trong Uy suat quan đanh bai An Trong Vinh, su goi la tran Tong Thanh, đua đau An Trong Vinh đen Khiet Đan Quoc. Cung nam o phia bac co Tho Duc Hon bo, song khong muon đau hang Khiet Đan Quoc, thu linh Bach Thua Phuc suat bo chay tron đen cho Ha Đong tiet đo su Luu Tri Vien, Khiet Đan Quoc sai su đen hoi toi. Hau Tan Cao To buon tuc nen qua đoi, đai than Phung Đao, Canh Dien Quang thay quoc gia co nhieu nguy nan, ton Thach Trong Quy len ke vi o Nghiep Đo (nay thuoc Đai Danh, Ha Bac), tuc Hau Tan Xuat Đe.
Do tuong linh va bach tinh Hau Tan thay bat man truoc viec cui minh ton tho ngoai toc, Hau Tan Xuat Đe nghe theo kien nghi cua Canh Dien Quang, bo xung than ma chuyen sang xung la chau voi Khiet Đan Quoc. Canh Dien Quang co thai đo thu đich manh liet voi nguoi Khiet Đan, ong ta giet hai thuong nhan Khiet Đan, bat giu su gia Khiet Đan, nhieu lan gay han voi Khiet Đan. Nhung đieu nay khien Khiet Đan kha han Da Luat Đuc Quang phan no, đen nam 944 thi suat quan nam chinh. Đuong thoi, Ha Bac đai han, chau chau tan pha, quan Khiet Đan đanh chiem Boi chau (nay thuoc Thanh Ha, Ha Bac) va nhung noi khac roi quay tro lai. Nam sau, Hau Tan Xuat Đe phai Đo Trong Uy suat quan bac phat, Da Luat Đuc Quang hay tin thi suat đai quan tien ve phuong nam, Đo Trong Uy đanh tan quan Khiet Đan tai Bach Cau (giua Đinh Hung, Tan Thanh thuoc Ha Bac). Tuy nhien, sau tran Bach Cau, Hau Tan Xuat Đe ngay cang kieu ngao xa xi, lai cho Phung Ngoc chap chinh, hoi lo tro nen cong khai, trieu chinh bai hoai. Nam 946, Hau Tan Xuat Đen lai phai Đo Trong Uy suat quan bac phat, hoi chien voi Da Luat Đuc Quang tai Ho Đa Ha. Đuong thoi, Đo Trong Uy co y muon đoat vi, quay sang đau hang Da Luat Đuc Quang. Da Luat Đuc Quang thua co đem lien quan tien thang đen gan Khai Phong, đai tuong Hau Tan la Ly Thu Trinh va Truong Ngan Trach lien tiep đau hang, cuoi cung Hau Tan Xuat Đe cung ra khoi thanh đau hang, Hau Tan diet vong, su goi la chien tranh Lieu diet Tan. Nam sau, Da Luat Đuc Quang cai quoc hieu thanh "Đai Lieu", tuc Lieu Thai Tong, chinh thuc kien lap trieu Lieu. Lieu Thai Tong von rat co thanh tam trong viec muu hoach phat trien Trung Quoc, song do thuc hien chinh sach "đa thao coc" va cuop nguoi lam đay to, khien cho bach tinh Trung Nguyen hop lai phan khang. O Ha Đong, Luu Tri Vien nghe theo kien nghi cua Truong Ngan Uy, lay ly do Trung Nguyen vo chu ma xung đe, kien quoc Hau Han, tuc Hau Han Cao To. Lieu Thai Tong khong ap che noi cuc dien, lay ly do thoi tiet nong nuc ma suat quan tro ve phuong Bac. Lieu Thai Tong đe Tieu Han luu thu Khai Phong, Đo Trong Uy luu thu Nghiep Đo; cuoi cung qua đoi o Sat Ho Lam (nay la Loan Thanh, Ha Bac), chau trai la Da Luat Ngot Duc ke vi, tuc Lieu The Tong.
Sau khi quan Lieu quay ve phia bac, Hau Han Cao To bat đau thu phuc Trung Nguyen. Sau khi biet tin, Tieu Han bat ep mot nguoi thuoc tong that Hau Đuong la Ly Tong Ich xung đe tai Khai Phong, sau đo tro ve phuong Bac. Hau Han Cao To giet chet Ly Tong Ich, đinh đo tai Khai Phong, đong thoi phai Cao Hanh Chu cung Mo Dung Ngan Sieu hang phuc Đo Trong Uy trong tran Nguy chau, cac tran noi tiep nhau quy phuc. Nam 948, Hau Han Cao To qua đoi, con la Luu Thua Huu ke vi, tuc Hau Han An Đe, đong thoi cho Duong Ban, Quach Uy, Su Hoang Trieu, va Vuong Chuong lam đai than phu quoc. Đuong thoi, Ha Trung tiet đo su Luu Thu Trung noi day, song bi Quach Uy binh đinh. Sau khi truong thanh, Hau Han An Đe nghi ky cac đai than phu quoc, cung Quach Doan Minh hiep nghi, nam 950 nhan quan Lieu tien cong Ha Bac, phai Quach Uy tran thu Nghiep Đo, sau đo đai sat cac đai than nhu Duong Ban, Su Hoang Trieu va Vuong Chuong, cung giet nguoi nha cua Quach Uy, trieu Thai Ninh quan tiet đo su Mo Dung Ngan Sieu cap toc nhap kinh. Quach Uy nghe theo kien nghi cua Nguy Nhan Pho nen quyet đinh khoi binh tien ve phuong nam, đong thoi phai con nuoi la Sai Vinh tran thu Nghiep Đo. Nam sau, Quach Uy đanh tan quan cua Mo Dung Ngan Sieu, đanh vao Khai Phong, Hau Han An Đe bi giet. Quach Uy von co y muon lap con cua Luu Sung (em Hau Han Cao To) la Luu Van lam hoang đe, do vay truoc tien đe Ly thai hau lam trieu. Đuong thoi, quan Lieu xam nhap, Quach Uy xuat quan chong lai, nhung khi đai quan đen Thien chau (nay thuoc Boc Duong, Ha Bac), quan si ung ho Quach Uy xung đe, đai quan quay tro ve Khai Phong. Nam 951, Quach Uy xung đe, kien quoc Hau Chu, tuc Hau Chu Thai To, Hau Han mat.


= Hau Chu quat khoi, Bac Tong thong nhat =

Sau khi Hau Chu Thai To đang co, Hau Chu giam tru nhuoc can ha chinh, khuyen khich thi hanh tiet kiem, khuynh huong nhan khau chuyen dich tu đi xuong phia nam thanh tro ve Trung Nguyen. Tuy nhien, do Luu Van bi giet, khien cac cuu tuong Hau Han sau đo khong phuc trieu đinh Hau Chu. Sau khi Ha Đong tiet đo su Luu Sung biet tin Quach Uy xung đe, ong ta cung tu lap lam hoang đe, kien quoc Bac Han. Luu Sung dua vao vien tro cua nguoi Lieu, tu xung la "chat hoang đe" (hoang đe chau), cho co hoi phat Hau Chu. Cuu tuong Hau Han la Cung Đinh My va Mo Dung Ngan Sieu co y đo noi day, song lien tiep bi Hau Chu Thai To binh đinh.
Nam 954, Hau Chu Thai To qua đoi, Sai Vinh ke vi, tuc Hau Chu The Tong. Hau Chu Thai Tong la "đe Nhat danh quan" thoi Ngu đai Thap quoc, moi ke vi đa phai đuong đau voi viec Hoang đe Bac Han Luu Sung cung tuong Lieu Duong Con (tuc Da Luat Đich Loc) lien hiep tien ve phia nam. Đuong thoi, trieu đinh Hau Chu kinh so, đai đa so chu truong hanh su than trong, tuy nhien sau đo Hau Chu The Tong co the tu than đanh tan lien quan Lieu-Bac Han, đong thoi xu tram cac tuong linh sau khi lam tran ma thoai, su goi la tran Cao Binh. Ke tu sau đo, Hau Chu cai cach che đo quan su, tinh gian cam quan trung uong, bo sung binh si khoe manh, hinh thanh cam quan "đien tien chu ban". Tren phuong dien noi chinh, Hau Chu The Tong chieu phu dan luu vong, giam thieu trung thu thue, on đinh kinh te trong nuoc. Hau Chu chinh đon viec quan lai xu tri o cac đia phuong, tuyen mo van nhan, tru bo chinh tri vo nhan, khien chinh tri Hau Chu tro nen trong sach. Nam 955, Hau Chu The Tong phe bo Phat tu trong Thien ha, thu đuoc mot luoc đong lon dung đe chinh đon kinh te.

Sau khi on đinh đuoc quoc noi, Hau Chu The Tong co y đo thong nhat Thien ha, ong lay "muoi nam mo mang Thien ha, muoi nam duong bach tinh, muoi nam đat toi thai binh" lam muc tieu. Nam 955, Hau Chu The Tong suat quan đanh tan quan Hau Thuc, chiem đuoc khu vuc Tan chau, Han Trung. Nam 956, Hau Chu The Tong suat binh đanh tan quan Nam Đuong, gianh đuoc đat Giang Bac, bach Nam Đuong xung than. Nam 959, Hau Chu The Tong suat quan bac phat trieu Lieu, nham thu phuc Yen Van thap luc chau, quan Hau Chu đanh chiem Doanh chau, Mac chau va cac noi khac. Đen khi ong chuan bi san sang đe thu phuc U chau, thi đot nhien sinh benh, buoc phai đem quan ve. Khong lau sau, Hau Chu The Tong qua đoi, au tu Sai Tong Huan tuc vi, tuc Hau Chu Cung Đe. Nam 960, lanh tu cam quan la Trieu Khuong Dan lay ly do hai chau Tran-Đinh bi Bac Han va Lieu xam nhap, suat quan tien ve phia bac chong lai, nhung sau đo lai phat sinh binh bien Tran Kieu, Trieu Khuong Dan đuoc cam quan ung ho lam hoang đe. Trieu Khuong Dan đem quan ve Khai Phong, phe truat Hau Chu Cung Đe, Hau Chu diet vong, Ngu đai ket thuc. Trieu Khuong Dan kien lap trieu Tong, tuc Tong Thai To.
Luc Tong Thai To soan vi, Thap quoc van con Hau Thuc, Bac Han, Nam Đuong, Ngo Viet, Nam Han, Kinh Nam, cung Vu Binh quan tiet đo su Chu Hanh Phung o Ho Nam, Thanh Nguyen quan tiet đo su Luu Tong Hieu o Man Nam, cac quoc gia hoac phien tran nay hau het đeu ton trieu Tong la tong chu hoac than phuc. Tong Thai To đoi dien voi uy hiep tu trieu Lieu o phuong bac, chon tuan theo sach luoc cua Trieu Pho la "tien di hau nan, tien nam hau bac" (de truoc kho sau, nam truoc bac sau) trong viec thong nhat Trung Quoc. Nam 962, quoc chu Kinh Nam Cao Bao Uc qua đoi, cung nam Chu Hanh Phung o Ho Nam cung qua đoi, chua moi cua hai nuoc đeu nho tuoi chua co nang luc lanh đao. Nam sau, Tong Thai To lay ly do binh loan Ho Nam ma phai binh nam ha thon tinh Ho Nam, hoc theo "Gia đao phat Quac ma thon tinh luon Kinh Nam. Sau khi biet tin Ho Nam va Kinh Nam bi thon tinh, Hau Thuc Hau Chu Manh Suong lien hiep voi Bac Han đe chong lai quan Tong. Tuy nhien, trong nhung nam cuoi Manh Suong xa hoa huong lac, khong chinh tri trieu chinh, quan đoi đeu khong co luc ma chien đau. Nam 965, Tong Thai To phai Vuong Toan Ban, Thoi Ngan Tien tu Phuong chau (nay thuoc Phuong huyen, Thiem Tay); Luu Quang Nghia va Tao Ban tu Quy chau (nay thuoc Ty Quy, Ho Bac) tien vao đat Thuc theo hai đuong bac va đong. Ket qua, khong qua 60 ngay, Manh Suong đau hang, Hau Thuc diet vong. Sung phi cua Manh Suong la Hoa Nhi phu nhan viet sau khi vong quoc: "Quan vuong tren thanh thu hang, thiep o tham cung nao co biet, 14 van nguoi cung giai giap, chang le khong ai la nam nhi". Nam Han Hau Chu Luu Suong giao chinh su cho đam nguoi nhu hoan quan Cung Trung Xu cung nu thi trung Lo Quynh Tien. Do chi tin nhiem hoan quan, quan vien Nam Han đeu phai chap nhan chiu thien thi moi đuoc tien dung. Nam 970, trieu đinh Tong phai Phan My đanh Nam Han, do tuong linh, đai than, tong that Nam Han đeu chet het, chi con hoan quan linh binh, sang nam sau thi Luu Suong đau hang, Nam Han diet vong.
Nam Đuong Hau Chu Ly Duc la cao thu trong tu đan, đen nhung ngay cuoi phai lo lang tai hoa tu ben ngoai, song khong thao chinh su. Đuong thoi, Ly Duc co the nho cay vao nhung nguoi nhu em trai Ly Tong Thien, đai than Phan Huu cung tuong linh Lam Nhan Trieu, van đoi lap voi Hau Chu. Sau khi trieu Tong đuoc kien lap, Ly Duc than can voi tieu nhan, lam sat đai than, thuong ngay cung be toi vui đua yen tiec, quoc the Nam Đuong hon loan. Nam 975, Tong Thai To lay ly do Ly Duc xung benh khong nhap trieu, phai Tao Ban nam chinh, đong thoi dung quan Ngo Viet phu giap cong, cuoi cung Ly Duc đau hang, Nam Đuong mat. Ve phan Ngo Viet, Trung Hien vuong Tien Hoang Ta thua co nuoc Man co noi loan ma gianh lay Phuc chau, tuy nhien lai đanh thue nang, dan khong chiu đung noi. Đen thoi Trung Y vuong Tien Thuc, vi rat cung thuan voi trieu Tong, Tong Thai To khong co y muon chiem đat. O Man Nam, Thanh Nguyen quan tiet đo su Luu Tong Hieu cat cu mot phuong, sau khi qua đoi thi nhieu nguoi tranh vi, cuoi cung ve tay Tran Hong Tien. Nam 978, Tien Thuc va Tran Hong Tien dang đat quy thuan trieu Tong, nuoc Ngo Viet va Thanh Nguyen quan o Man Nam mat. Thap quoc chi con lai Bac Han cua Anh Vu Đe Luu Ke Nguyen, nam 979, Tong Thai Tong phai Phan My vay đanh đo thanh Thai Nguyen cua Bac Han, đanh lui vien binh trieu Lieu, Luu Ke Nguyen đau hang, Bac Han mat. Đen luc nay, thoi ky Thap quoc ket thuc, chinh thuc tien vao thoi ky trieu Tong, tuy nhien Yen Van thap luc chau van nam trong tay trieu Lieu. Khong lau sau khi diet xong Bac Han, Tong Thai Tong bat chap phan đoi cua đai than, tu Thai Nguyen tien ve phia bac nham thu phuc Yen Van thap luc chau. Luc đau, quan Tong đanh ha Dich chau va Trac chau song lai tham bai trong tran Cao Lang Ha o Yen Kinh va phai triet thoai, đen luc nay lai tien vao thoi đai Tong-Lieu đoi lap.


Cuong vuc Cuong vuc thoi Ngu đai Thap quoc ve đai the co the phan thanh Ngu đai va Thap quoc.
Cac trieu Ngu đai đai the thong tri khu vuc Hoa Bac va Quan Trung, cung tung cai quan Yen Van thap luc chau, Ha Đong (nay la tinh Son Tay), đat Thuc, khu vuc Hoai Bac. Thap quoc cung cac phien tran khac phan bo xung quanh Ngu đai nhu tai Hoa Nam, Ho Quang, đat Thuc, Cam Tuc, Ha Đong, Ha Bac; trong đo, khu vuc Giang Nam va Ho Quang chia thanh sau nuoc, đieu nay the hien vung phia nam Truong Giang đa đuoc "khai hoa" hon kha nhieu so voi thoi Tam Quoc, vi vay co the tu lap quoc tren mot đia ban nho. Sau khi trieu Tong thong nhat Trung Quoc, cuong vuc cac nuoc thoi Ngu đai Thap quoc van đuoc su dung trong phan chia hanh chinh o cap lo, nay tro thanh ranh gioi tinh. Hon nua, cuong vuc bi phan nho song cac nuoc van khong the tu cap tu tuc, chi co the san xuat san pham cua ban than, đong thoi vuot qua bien gioi tien hanh giao luu kinh te, tao tien đe đe thuong nghiep trieu Tong tro nen phat đat.
Hau ky trieu Đuong va thoi Ngu đai, trung tam chinh tri vi nhan to chien loan va kinh te, di chuyen tu Truong An, Lac Duong, qua Khai Phong. Đuong thoi, khu vuc Quan Trung do bi chien loan tan pha nen hoang phe, phien tran tuong đoi manh chi co nuoc Ky cua Ly Mau Trinh va Đinh Nan quan, khu vuc Ha Lung tiep tuc suy thoai, ngoai toc nhu Hoi Cot hay Tho Phon tranh gianh hanh lang Ha Tay; song khu vuc Hoa Trung va Hoa Nam co kinh te cuong thinh, nhieu phien tran cat cu, thuoc pham vi the luc cua Thap quoc. Khai Phong nam o vi tri trung tam trong tuyen Đai Van Ha thoi Tuy Đuong, phu trach viec van chuyen hang hoa qua lai Ha Bac, Quan Trung, Giang Nam va Ho Quang, la tram trung chuyen luong thuc va hoa vat cua Thien ha. Đuong thoi, do Quan Trung hoang phe, Khai Phong la noi tich tru tai phu cua Thien ha nen co đia vi hang đau đoi voi Ngu đai, khien cho trieu Tong va cac Trieu đai sau nay đeu chon cac noi ven Đai Van Ha nhu Bac Kinh, Khai Phong, Nam Kinh va Lam An lam thu đo. Ngoai ra, chien tranh thoi Ngu đai phan nhieu la đoi đau giua Khai Phong voi Ha Đong tiet đo su o Thai Nguyen, vi du nhu Tan cua Ly Khac Dung va Hau Luong, Hau Tan va Hau Đuong, Hau Han va trieu Lieu đang chiem cu Trung Nguyen, Bac Han va Hau Chu. Đieu nay la do Thai Nguyen nam o vung nui Thai Hanh Son voi vi tri de thu kho cong, neu sau lung đuoc ngoai toc o phia bac tiep vien, thi co đu kha nang tranh vi voi Khai Phong o binh nguyen.
Pham vi Ngu đai Thap quoc va trieu Đuong luc hau ky co su tuong đong, bi thu lai ro rang, nho hon mot chut so voi pham vi cua Trung Quoc ban tho, ngoai toc chiem giu cac vung lanh tho lon xung quanh Trung Quoc ban tho, cuoi cung kien lap trieu Lieu va Tay Ha. Khu vuc Ha Tay bi Quy Nghia quan, Cam Chau Hoi Cot, cung cac bo toc Tho Phon chiem linh. Nam 938, Yen Van thap luc chau bi Hau Tan Cao To Thach Kinh Đuong cat nhuong cho Khiet Đan Quoc (sau la trieu Lieu), khien cho tuyen quoc phong phia bac tu thoi Han-Đuong toan bo phai rut ve phia sau, phia bac Hoang Ha hau nhu khong con rao can. Them vao viec trung tam chinh tri cua Trung Quoc di chuyen ve phia đong, khien cho Ngu đai va trieu Tong phai chiu ap luc tu trieu Lieu. Ho Khuc kiem soat Tinh Hai quan, cat cu o khu vuc Tinh Hai quan, đong thoi sau khi Ngo Quyen đanh bai quan Nam Han trong tran Bach Đang, khu vuc Viet Nam chinh thuc thoat ly khoi lich su Trung Quoc. O Ha chau thuoc Thiem Bac, Đinh Nan quan cat cu, đen thoi Tong thi đoc lap, tro thanh Tay Ha.


Hanh chinh Phan chia hanh chinh thoi Ngu đai Thap quoc ke thua hinh thuc hau ky trieu Đuong, tuc ba cap: đao (tiet đo su), chau (phu), huyen. Ngu đai chu trong đen viec khao thi quan vien đia phuong, bo nhiem nhung nguoi trung thanh giu chuc, thoi Hau Luong va Hau Đuong, hoang đe đeu chieu du Lai bo chu y quan lai chau huyen phai chon nguoi co thuc tai, bat ke tu tinh.
Che đo tiet đo su bat đau đuoc thiet lap tu thoi Đuong, con goi la phien tran, chu quan quan su, hanh chinh va tai chinh cua đia phuong, co đia vi cao va quyen han lon. Trong thoi gian xay ra loan An Su, trieu đinh Đuong bo nhiem nhieu tiet đo su đe đoi pho voi loan quan. Sau loan An Su, trieu đinh Đuong sach phong mot luong lon hang tuong Đai Yen lam tiet đo su tai đia phuong đe an phu, ho tu cam binh va cat cu giong nhu vuong o phien tran, hinh thanh cuc dien phien tran cat cu thoi Đuong mat. Thoi Ngu đai, viec bo nhiem tiet đo su thay đoi, co khi chuc tiet đo su do than vuong hoac te tuong linh song van o cach xa đia phuong (dieu linh). Cac tiet đo su nam giu binh quyen thuong rat tuy tien đoc đoan, lam bat cu đieu gi ho muon. Trong đo, nguoi co quyen cao goi la tiet đo su, nguoi co quyen it goi la phong ngu su (sau la quan sat su), sau loan An Su thi đao la khu vuc quan hat cua tiet đo su. Khi nguoi đung đau phien tran co long da khac, thuong thua co cu binh đi nham lat đo trung uong, hien tuong nay bat đau xuat hien tu hau ki trieu Đuong, va thuong xuyen phat sinh trong noi bo cac trieu Ngu đai hoac Thap quoc, la nguyen nhan dan đen tinh trang hon loan thoi Ngu đai Thap quoc. Mot so đia phuong khac cung thiet lap "quan", tro thanh co cau hanh chinh cap thu nhat. Nhu nam 907, Hau Luong thiet lap Sung Đuc quan tai Đang Son huyen thuoc Huy chau, nam 939 Hau Tan đoi Uy chau cu thanh Thanh Vien quan, nam 954 Hau Chu lay Lai Vu giam đoi thanh Quang Loi quan.
Do tiet đo su chuc cao quyen lon, thoi Ngu đai cung co than vuong dieu linh, nhu con cua Hau Đuong Mat Đe la Ly Tong My dieu linh Thanh Đuc quan tiet đo su, em cua Hau Han Cao To la Luu Huan linh Son Nam Tay đoa tiet đo su; cung co khi te tuong đuoc dieu linh, nhu thoi Hau Đuong Trang Tong co thi trung giam su Quach Sung Thao kiem linh Thanh Đuc quan tiet đo su. Sang thoi Tong, che đo tiet đo su bi phan cap hanh chinh "lo" thay the, phan chia quyen quan su, hanh chinh va tai chinh đe phong ngua xuat hien viec binh bien.
Cap hanh chinh thu hai la chau, đat chuc thu su; cap hanh chinh thu ba la huyen, đat chuc huyen lenh. Mot so chau do co đia vi hay đia the trong yeu nen đuoc thang thanh phu, vi du nhu tai Bien chau đat Đong Kinh Khai Phong phu, Truong An đat Tay Kinh Kinh Trieu phu, Nguy chau đat Đai Danh phu, gop phan quan trong trong viec hinh thanh Ngu kinh che trieu Tong. Thap quoc va cac phien tran khac cung lap phu o thu đo hoac chau trong yeu, nhu Duong chau-Giang Đo phu cua Ngo, Thang chau-Kim Lang phu va Hong chau-Nam Xuong phu cua Nam Đuong, Đam chau-Truong Sa phu cua So, Quang chau-Hung vuong phu cua Nam Han, Thai Nguyen phu cua Bac Han, Thanh Đo phu va Hung Nguyen phu cua Tien Thuc va Hau Thuc, Giang Lang phu cua Kinh Nam. Ngoai ra, con co viec đat "đai đo đoc phu" o nhung yeu đia ve quan su, nhu Hau Luong đat đai đo đoc phu tai Tong chau, Phuc chau; Hau Đuong thiet lap 10 đai đo đoc phu tren toan quoc. Vao thoi ky nay, so luong chau huyen o phuong nam tang len do cuc the chinh tri on đinh, kinh te phat trien va nhan khau gia tang. "Thai binh hoan vu ky" viet rang vao thoi Ngu đai Thap quoc, toan Trung Quoc thiet lap moi 59 huyen, tuyet đai bo phan la o phuong nam, nhu Thuc lap 5 huyen, Ngo Viet lap 5 huyen, Man tang them 13 huyen, Nam Đuong lap moi 26 huyen.


The che chinh tri Che đo chinh tri thoi Ngu đai Thap quoc nhin chung ke thua che đo cua trieu Đuong, song cac trieu co bien hoa rat nhieu, quan chuc đuong thoi thuong bi phe lap bat thuong, che đo kha hon loan. Trieu đinh thiet lap tam tinh luc bo đe chu quan viec hanh chinh, tam ty chu quan tai chinh va xu mat vien chu quan quan su. Do thoi Ngu đai Thap quoc chien tranh khong ngot, quyen luc cua xu mat vien thuong lon hon so voi tam tinh, vi vay đuong thoi co khi te tuong kiem linh xu mat vien. Thoi Ngu đai Thap quoc, nhieu ten chuc quan co chu "su", theo "Ngu đai hoi yeu" ghi lai thi co đen 30 loai nhu Sung chinh vien su, Tuyen huy vien su, Phi long su, Han lam su, Ngu phuong su. Trong so Thap quoc, mac du co chinh quyen than phuc cac trieu Ngu đai, song ve che đo thi la mot quoc gia đoc lap, co cau chinh tri tuong đong voi Ngu đai. Do quan chu thoi Ngu đai Thap quoc đai đa so đeu xuat than la tiet đo su, ho thuong bo nhiem nhung phu ta duoi truong luc truoc nam giu cac chuc vu trong trieu đinh. Nhung nguoi tung phuc vu tien trieu chi đuoc cap cho hu chuc nhu tam su, tam cong. Đuong thoi, tuong si lap cong se đuoc thuong quan tuoc va danh hieu, trieu Tong ke thua viec nay va dan đen tinh trang thua quan.

Tam tinh luc bo
Co cau hanh chinh Trung uong co tam tinh luc bo; tam tinh gom: thuong thu tinh, mon ha tinh, trung thu tinh; Trung thu tinh đuoc phan thanh luc bo, phan so quan lam viec. Hau Luong lai thiet lap Thuong thu lenh von đa trong tu thoi Đuong, đong thoi đinh vao hang chinh nhat pham, đoi Thuong thu ta-huu thua thoi Đuong thanh Ta-huu thu thi lang. Thoi Hau Đuong, khoi phuc the che cu cua trieu Đuong, đong thoi thiet lap Ta-huu boc xa, cung Thuong thu ta-huu thua đeu thuoc hang chinh tu pham. Hau Luong lai thiet lap "trung thu mon ha tinh", đat chuc trung thu mon ha binh chuong su, cai ty chinh đien thanh kim loan đien, cho 1 nguoi lam đai hoc si, cho Sung chinh vien su Kinh Tuong lam Kim loan đien đai hoc si. Ve Trung thu tinh va Mon ha tinh, pham cap quan vien đeu cao hon so voi duoi trieu Đuong, truong quan Thi trung truoc thoi Đuong Đai Tong thuoc hang chinh tam pham, đen thoi Hau Tan thi Trung thu lenh va Thi trung đeu thuoc hang chinh nhi pham, Ta huu thuong thi tu hang tam pham đuoc thang len chinh tam pham, Mon ha thi lang đuoc thang tu chinh tu pham len chinh tam pham. Ve phia Thap quoc, Đai thua tuong cua Ngo, Ta huu thua tuong cua So va Ngo, Tam tri chinh su cua Ngo va Nam Han, Tham tuong phu su cua Ngo Viet đeu tuong đuong voi chuc te tuong.

Tam ty
Tam ty chiu trach nhiem chuyen quan tai vu, đen thoi Ngu đai moi đuoc xac đinh. Ngay tu thoi Đuong, Ho bo, Đo chi, Diem-thiet phan quan to thue, thu chi tai vu va đoc quyen muoi va sat, van chuyen vat tu. Đuong Chieu Tong cho te tuong Thoi Dan kiem linh Tam ty su, tu đo xuat hien chuc Tam ty su. Hau Đuong tung đat ra chuc To dung su đe quan hat Tam ty, cuoi cung chinh thuc đat ra Tam ty su va pho su đe quan ly tai vu trieu đinh, tai chinh đia phuong cung phai nghe theo menh lenh cua Tam ty su. Sau đo, cac Trieu đai khong phe bo ma ke thua, viec trieu Tong thiet lap Tam ty cung la tiep noi tu Ngu đai.

Xu mat vien
Ngu đai Thap quoc cung thiet lap Xu mat vien đe quan ly quan su, song đai đa so nguoi đung đau la vo tuong. Xu mat su quan ly quan su, trong thuc te quyen luc thuong vuot qua te tuong, co the truc tiep ha lenh bo nhiem va mien nhiem tai phien tran. Nguoi đung đau Xu mat vien do vay thuong la quan lai het suc than tin voi hoang đe, co khi te tuong kiem nhiem chuc Xu mat su. Vi du nhu nam 959, Hau Chu The Tong menh Tu đo binh chuong su Pham Chat va Le bo thuong thu binh chuong su Vuong Pho tham gia quan ly su vu cua Xu mat vien, qua đo tang cuong che đo quan lai van nhan. Ngay tu thoi Đuong Đai Tong đa cho hoan quan quan ly xu mat, Ta-huu Than Sach quan ho quan trung uy va hai Xu mat xu đuoc goi chung la "Tu quy". Sau đo, hoan quan thuong xam đoat tuong quyen, tham chi phe lap hoang đe. Hau ki trieu Đuong, Chu On đai sat hoan quan, tu đo bat đau bo nhiem trieu than nham chuc Xu mat su. Sau khi kien lap Hau Luong, Hau Luong Thai To cai Xu mat vien thanh Sung chinh vien, cai Xu mat su thanh Sung chinh su. Nam 923, Hau Đuong Trang Tong lay lai ten goi Xu mat vien, đong thoi đat ra chuc Xu mat su va pho su. Hau Tan tung cho Tuyen huy su thay the song khong lau sau lai khoi phuc. Phuong thuc đe Trung thu va Xu mat nam quyen quan ly van vo sau đo đuoc trieu Tong ke thua. Thap quoc va cac phien tran khac noi chung cung thiep lap chuc Xu mat su hoac chuc quan khac tuong đuong.

Phap luat
Hinh phap thoi Ngu đai Thap quoc ve co ban tiep tuc su dung cach thuc va bien sac luat lenh trieu Đuong, song nhung khi thay đoi Trieu đai lai co sac đieu moi đuoc ban ra, khien xay ra mau thuan hay trung lap kho hieu. Nam 957, Hau Chu The Tong lenh cac đai than tien hanh chinh ly, tang cuong chu thich nhung đieu luat Đuong toi nghia, loai bo cac sac lenh phien toai, bien soan "Đai Chu hinh thong" gom 21 quyen, "Tong hinh thong" đuoc bien soan vao nhung nam đau Bac Tong cung la do đuoc chinh ly tu thu tich nay ma hinh thanh.


Ngoai giao Ngay tu thoi Đuong, ngoai toc quy phu trieu đinh đa tien vao Trung Nguyen đinh cu, sau loan An Su thi khu vuc Ha Bac, Thiem Bac va hanh lang Ha Tay lien tiep tro thanh pham vi the luc cua ngoai toc, khien chinh cuc Trung Nguyen de dang chiu anh huong tu ngoai toc. Vi du nhu nguoi thuoc toc Sa Đa, toc Đang Hang đuoc trieu đinh Đuong sach phong lam tiet đo su, toc Sa Đa linh Ha Đong quan va sang thoi Ngu đai thi kien lap Hau Đuong, Hau Tan va Hau Han. Nhung toc Khiet Đan co anh huong lon nhat, nhieu lan vien tro cho nguoi soan lap o Trung Nguyen. Sau khi toc Khiet Đan lap Khiet Đan Quoc, đen nam 946 thi tien vao lam chu Trung Nguyen, kien quoc trieu Lieu. Tuy nhien, cuoi cung trieu Lieu lai phai rut ve khu vuc Yen Van, song van con anh huong nhat đinh đoi voi khu vuc Trung Nguyen.

Thoi Ngu đai, o phuong bac thi toc Khiet Đan la manh nhat. Thoi Đuong, toc Khiet Đan đuoc trieu đinh thu phong la Tung Mac đo đoc phu, đen hau ky trieu Đuong, thu linh Điet Thu bo cua toc Khiet Đan la Da Luat A Bao Co noi len va chinh phuc cac bo khac, đen nam 907 thi tuc kha han vi. Ong lan luot tran ap cac cuoc phan loan quy toc Khiet Đan va chinh phuc cac bo lac toc He, That Vi, Hiet Kiet Tu, Tro Boc tai khu vuc Mac Bac, ve mat quan su va kinh te đeu rat cuong thinh. Nam 915, Da Luat A Bao Co sau khi xuat chinh va gianh đuoc thang loi truoc toc That Vi thi ve nuoc, song bi buoc phai giao lai han vi. Khong lau sau, ong kien thanh o ven bo Loan Ha, sang nam sau thi kien lap Khiet Đan Quoc, tuc Lieu Thai To. Khiet Đan Quoc bat nguoi Trung Nguyen, tiep nhan luu dan đen ti nan chien tranh o Ha Bac, tin dung nhung nguoi Han nhu Han Dien Huy, Han Tri Co, Khang Mac Ky va Lo Van Tien, xem nhu cong than. Nam 925, Khiet Đan Quoc đong chinh Bot Hai Quoc, sau co y đo tien xuong phia nam chiem cu Trung Nguyen. Sau khi Da Luat Đuc Quang ke vi, thua co Hau Đuong phat sinh noi loan, tiep nhan thinh cau cua Thach Kinh Đuong ma xuat binh hiep tro giup Kinh Đuong diet tru Hau Han va kien quoc Hau Tan, Khiet Đan Quoc thu đuoc Yen Van thap luc chau. Đen khi Hau Tan Xuat Đe ke vi, Hau Tan lai khong muon xung than voi Khiet Đan, lam sat thuong nhan Khiet Đan. Do vay, Da Luat Đuc Quang xuat binh nam chinh song chua thu đuoc thanh qua, sau do nho đai tuong Đo Trong Uy cua Hau Tan đau hang, Da Luat Đuc Quang chiem Bien chau, kien quoc trieu Lieu, tuc Lieu Thai Tong. Tuy nhien, sau đo quan Lieu tich thu co va ngu coc, lam sat nguoi Han, khien nguoi Trung Nguyen khoi binh khang Lieu, Lieu Thai Tong tro ve phia bac va qua đoi o Sat Ho Lam. Sau đo, trieu Lieu sut kem đi nhieu, song sau đo van phu tri cho Bac Han, chien tranh voi Hau Chu thi thua nhieu thang it, cuoi cung đen nam 959 thi bi Hau Chu The Tong đoat mat Doanh chau, Mac chau. Sau khi trieu Tong thanh lap va tieu diet Bac Han, thong nhat Trung Quoc, trong cung nam bac phat trieu Lieu. Cac danh tuong Lieu nhu Da Luat Sa, Da Luat Huu Ca, Da Luat Ta Chan giao chien voi quan Tong o Cao Luong Ha (nay ben ngoai Tay Truc Mon cua Bac Kinh), ket qua quan Lieu thanh cong trong viec đanh bai quan Tong.
Ngoai ra, vao thoi Ngu đai o phia bac va đong bac con co cac nuoc He, Tho Duc Hon, That Vi, Bot Hai. Thoi Đuong, He Quoc đuoc thu phong Nhieu Lac đo đoc phu, đen trung hau ky trieu Đuong thi nhieu lan xam nhap bien cuong Đai Đuong. Sau nay, He Quoc bi Khiet Đan Quoc chinh phuc, nguoi Khiet Đan kien lap Trung Kinh đe thong tri, roi dan dan đong hoa toc He. Bot Hai Quoc la mot cuong quoc vao hau ky trieu Đuong, đen nam 926 thi bi quan Khiet Đan tieu diet, Khiet Đan Quoc thanh lap Đong Đan Quoc tren lanh tho cu cua Bot Hai Quoc, cho Thai tu Khiet Đan Da Luat Boi nham chuc "hoang vuong". Sau khi Lieu Thai Tong ke vi, ong phe tru Đong Đan Quoc, kien lap Đong Kinh đe quan ly. Tho Duc Hon bo nguyen đinh cu o khu vuc Thanh Hai, song sau khi bi Tho Phon tieu diet thi tien ve phia đong đen khu vuc Soc Phuong, Ha Đong, sang thoi Ngu đai thi phan tan nhu tai Uy chau. Nam 936, Hau Tan cat nhuong Yen Van thap luc chau cho Khiet Đan Quoc, khien mot bo phan toc Tho Duc Hon than phuc Khiet Đan, song co khong it nguoi chay đen Thai Nguyen, đen cho Ha Đong tiet đo su Luu Tri Vien.

Hau ky trieu Đuong, o phuong Tay thi Tho Phon la toi cuong song vi noi bo phan liet nen suy yeu. Sang thoi Ngu đai, hanh lang Ha Tay bi nhieu toc nhu Hoi Cot, Tho Phon, Đang Hang chiem cu, voi Cam Chau Hoi Cot, Luc Coc bo Tho Phon, Hoang Đau Hoi Cot, toc Đang Hang thong linh Đinh Nan quan o Thiem Bac, Đinh Nan tiet đo su la tien than cua Tay Ha. Khi đo, chinh quyen cua nguoi Han chi gom Quy Nghia tiet đo su o Sa chau va Qua chau, Soc Phuong tiet đo su cung Ha Tay tiet đo su la thuoc đia cua Ngu đai va quan ly khu vuc Luong chau va Lan chau. Thu linh toc Đang Hang la Thac Bat Tu Cung do co cong binh loan nen đuoc Đuong Hy Tong sach phong. Tuy nhien, Đinh Nan quan đoc lap tu chu, ve đoi ngoai thi than phuc cac trieu Ngu đai va Bac Han. Thoi Ngu đai, Hau Đuong Minh Tong co y đo thon tinh Đinh Nan quan, do vay lenh hoan đoi Đinh Chau quan cua An Trong Tien va Đinh Nan quan cua Ly Di Sieu, cuoi cung Ly Di Sieu đay lui thanh cong quan Đuong cua An Trong Tien. Cuoi cung, sang thoi Tong, Đinh Nan quan thon tinh vung Ha Tay, lap quoc Tay Ha. Khu vuc Tay Vuc lai co cac nuoc nhu Tay Chau Hoi Cot, Cao Xuong Hoi Cot, Quy Tu Hoi Cot, Vu Đien va Khach Lat han quoc, trong đo Vu Đien va Khach Lat han quoc la hai nuoc lon. Vu Đien quan ly mot lanh tho rong lon o nam bo long chao Tarim, Phat giao thinh hanh o nuoc nay, quan chu thuoc gia toc Uat Tri, bat đau nam quyen tu thoi Han. Thoi Đuong, nuoc Vu Đien tung thuoc Bi Sa đo đoc phu, quoc vuong Vu Đien khi đo la Uat Tri Phuc Đo Hung kiem nhiem đo đoc. Sang thoi Ngu đai, Vu Đien theo xu huong Han hoa, quoc vuong Ly Thanh Thien (Uat Tri O Tang Ba) tu xung la "Đuong chi tong thuoc", trong nuoc thi thi hanh tuc cu cua trieu Đuong, đong thoi phai nguoi sang trieu cong trieu đinh Trung Nguyen, Hau Tan phong la "Thai Bao Vu Đien quoc vuong". Khach Lat han quoc la the luc Hoi giao đong tien chu yeu, nhieu lan phat sinh chien tranh voi Vu Đien, song cuoi cung đeu that bai. Đau the ky XI, Quy Nghia quan va Vu Đien bi Tay Ha tieu diet.
Nam 905, Khuc Thua Du chiem lay thu phu Đai La cua Tinh Hai quan, tu xung la Tiet đo su, sau đuoc trieu đinh thua nhan. Nam 907, Khuc Thua Du qua đoi, con la Khuc Hao ke vi, thuc hien cai cach hanh chinh, cung co quyen hanh o Tinh Hai quan. Đen thoi Khuc Thua My, ong chu truong than thiet voi trieu đinh Hau Luong, cong khai goi nuoc Nam Han la "nguy đinh". Nam 930, Nam Han Cao To Luu Nghiem khien bo tuong Luong Khac Trinh va Ly Thu Phu tien cong Giao chau- thu phu cua Tinh Hai quan; bat đuoc Khuc Thua My, Tinh Hai quan ve tay Nam Han, cham dut quyen luc cua ho Khuc. Luong Khac Trinh con tien cong Chiem Thanh, cuop vat quy cua nuoc nay roi rut lui. Luu Nghiem khien bo tuong Ly Tien đi cai quan Giao chau. Sau khi ho Khuc bi lat đo, đen nam 931, Duong Đinh Nghe bao vay Giao chau. Luu Nghiem khien Trinh Bao đem binh cuu vien, song thanh bi chiem truoc khi Trinh Bao đen noi. Nam 937, Duong Đinh Nghe bi Kieu Cong Tien giet chet, Kieu Cong Tien đoat lay quyen cai quan Tinh Hai quan. Nam 938, mot tuong cu cua Duong Đinh Nghe la Ngo Quyen noi day lai Ai chau va sau đo tien cong Giao chau, Kieu Cong Tien cau vien Nam Han. Luu Nghiem muon nhan co hoi nay đe đoat lay Tinh Hai quan, do vay menh hoang tu Luu Hoang Thao đem binh đen cuu Giao chau, Luu Nghiem tu minh đem mot đoi quan theo sau. Luu Nghiem lenh cho Luu Hoang Thao suat chien ham theo song Bach Đang tien đen Giao chau, quan Nam Han đai bai, su goi la tran Bach Đang. Luu Nghiem hay tin thi tap hop tan quan tro ve Nam Han. Nam 939, Ngo Quyen xung vuong, kien lap nha Ngo, đinh đo o Co Loa, khu vuc Viet Nam bat đau thoat ly lich su Trung Quoc, đen nam 968, nha Đinh đuoc kien lap, Viet Nam chinh thuc đi tren con đuong đoc lap.
Đai Ly Quoc ke thua Nam Chieu ton tai tu thoi Đuong, do Nam Chieu xay ra chien tranh voi Đuong trong mot thoi gian dai, quoc luc ngay cang suy yeu, nhung nam cuoi cua Nam Chieu nhieu lan xay ra viec quyen than soan vi. Nam 902, Thanh Binh quan Trinh Mai Tu bach hoang đe Nam Chieu la Mong Thuan Hoa Trinh phai thoai vi, kien quoc Đai Truong Hoa. Nam 928, Đong Xuyen tiet đo su (cua Đai Truong Hoa) Duong Can Trinh va Thanh Binh quan Trieu Thien Chinh giet Hoang đe Trinh Long Dan, Trieu Thien Chinh kien quoc Đai Thien Hung. Nam sau, Duong Can Trinh phe Trieu Thien Chinh, tu lap, kien quoc Đai Nghia Ninh. Em trai cua Duong Can Trinh la Duong Chieu nhan thay Hai Thong tiet đo su Đoan Tu Binh co long da khac, do vay thuc giuc Duong Can Trinh phai binh truy sat. Đoan Tu Binh lien thinh cau Cao Phuong che cho giup đo. Sau đo, Đoan Tu Binh huong đong muon binh toc Thoan Đen, cung em la Đoan Tu Luong va quan su Đong Gia La cat binh phan khang. Nam 937, Đoan Tu Binh diet Đai Nghia Ninh, kien lap Đai Ly Quoc, quoc đo la thanh Đai Ly.


Che đo quan su Che đo quan su Ngu đai Thap quoc ke thua che đo tiet đo su tu hau ky trieu Đuong, đuong thoi phien tran đia phuong thuong cat binh nham lat đo trieu đinh trung uong. Đe giai quyet van đe nay, trieu đinh dan tang cuong cam quan trung uong đe ap che đia phuong, đen trieu Tong thi phat trien thanh chinh sach "Cuong can nhuoc chi". Đon vi quan su toi cao thoi Ngu đai Thap quoc la Xu mat vien, đai đa so la do vo tuong đam nhiem. Do Ngu đai trong quan su, khinh van nhan, co khi cung cho te tuong kiem chuc Xu mat su đe cung co chinh quyen.

Tu trung ky trieu Đuong tro đi, cac tiet đo su co binh luc lon manh, quan ly quan su va dan chinh tai đia phuong. Ho co đia vi cao va quyen luc lon, rat tuy tien lam can, khi đo thuong phat sinh viec phat binh nham lat đo trieu đinh, su goi la phien tran cat cu. Cuoi cung, trieu Đuong bi Tuyen Vu tiet đo su Chu Toan Trung soan vi, nhung nguoi kien quoc khac thoi Ngu đai Thap quoc phan nhieu cung la cac tiet đo su. Trong thoi Ngu đai Thap quoc, viec phat binh soan vi xay ra nhieu, sau khi Hau Tan Cao To cat nhuong Yen Van thap luc chau thi cang tro nen kich liet. Quan chu Ngu đai thuong bi thay the, cuoi cung hinh thanh loan the 9 ho 15 vua. Cac quan chu nay do vay lua chon thuc hien chinh sach "cuong can nhuoc chi" nhu kien lap cam quan, đieu đong tiet đo su đia phuong, đe lam suy yeu phe nhom thuc luc đia phuong. Cam quan phu trach bao ve thu đo va hoang cung, co khi đen tru phong cac noi đe ap che phien tran đia phuong; vi du nhu Hau Luong, Hau Đuong tung dung cam quan đe ap che, lam suy yeu Ha Bac tam tran. Sau nay, Tong Thai To cung su dung cam quan trong viec thong nhat Trung Quoc. Ngoai ra, trieu đinh cung thuong xuyen đieu đong tiet đo su, thay đoi tru đia cua ho, ngan can viec ho chiem cu đia phuong trong mot thoi gian dai va hinh thanh the luc cat cu.
Ben canh viec cac trieu Ngu đai thuong mo rong cam quan, quan che quan su cung co nhieu bien đoi. Đoi quan than can nhat cua Hau Luong Thai To la "thinh tu đo", đoi quan nay đuoc trang bi rat tot, hung han di thuong, quan Tan rat so hai. Sau khi lap quoc, quan Tuyen Vu đuoc mo rong thanh cam binh, chon nhung nguoi tinh nhue trong cam quan đe thanh lap thi ve than quan. Tai thu đo, thiet lap Ta-huu long ho quan, Ta-huu vu lam quan, Ta-huu than vu quan, Ta-huu long tuong quan, đeu cho than vuong lam quan su, ve sau danh xung co bien đoi. Cam quan thoi Hau Đuong tien than la quan Ha Đong, Ly Khac Dung dung nhieu con nuoi lam cot can ma kien lap "Nghia nhi quan", la đoi quan tinh nhue Nhat. Bo binh chu luc trong viec chinh chien la 'Nguy Bac ngan thuong hieu tiet quan' đuoc thu bien vao nam 915, khi diet Hau Luong đa phat huy tac dung to lon. Sau khi kien quoc, tai thu đo kien lap cac đoi quan nhu Nghiem ve ta-huu quan, Phung thanh ta-huu quan. Thoi Hau Đuong Minh Tong, thanh lap thi ve than quan lam cam quan, lay binh si tu khi khoi su o Nghiep Đo lam cot can, con goi la Tuy gia quan. Trong so cac quan chu Ngu đai, Thach Kinh Đuong tung đam nhiem chuc Thi ve than quan Ma bo quan đo chi huy su kiem Luc quan đo ve pho su. Hau Tan cung thiet lap Ho thanh ta-huu quan tai thu đo, bo phan chu yeu nguyen la đoi quan theo Thach Kinh Đuong tu khi khoi su o Ha Đong, bo thuoc Luu Tri Vien đam nhiem chuc Thi ve ma bo quan đo chi huy su. Quan che Hau Han ke thua Hau Tan, khong co cai bien qua lon. Hau Chu thiet lap Long tiep ta-huu quan, Ho tiep ta-huu quan tai thu đo. Thoi Hau Chu The Tong, Hau Chu tien hanh cai cach che đo quan su, thuc thi che đo luyen tuyen, tinh gian cam quan trung uong, bo sung binh si khoe manh, đat chuc quan quan cao cap nhu Đien tien đo chi huy su, Thuy luc đo bo thu, Đien tien đo điem kiem, hinh thanh cam quan "Đien tien chu ban". Trong đo, "Đien tien đo điem kiem" nam giu thuc quyen quan su, ve sau nguoi đam nhiem chuc nay la Trieu Khuong Dan đa phat đong binh bien Tran Kieu, soan vi ma thiet lap trieu Tong. Sau đo, Tong Thai To menh cho Binh bo thuong thu Truong Chieu Vien che đinh ra quan phap moi đe tao ra ky luat nghiem minh trong quan đoi, cuoi cung han che quyen luc cua phien tran bang cac bien phap nhu cam chi san xuat binh khi hay cam can du quan chinh.
Do chien tranh lien mien, ganh nang binh dich tro nen tram trong. Đuong thoi, đe ngan chan binh si chay tron, cac binh si bi thich chu theo quan hieu cua ho len mat, đe cac cua ai va ben đo co the thuan tien ma nhan dien, truy bat binh si đao ngu. Ngoai ra, cac noi cung bat nam nu phai tham gia vao viec van chuyen, vo so nguoi va gia suc kiet suc đen chet tren đuong. Luu Nhan Cung o U-Yen bat nam gioi tren 15 tuoi, duoi 70 tuoi tu chuan bi quan luong tong quan, tong cong co 20 van quan. Bac Han quy đinh nam gioi tren 17 tuoi đeu phai nhap binh tich lam binh. Nam Đuong con tung lenh cho toan bo quoc nhan, tru nhung ai gia yeu, đeu phai tong quan. Ngo Viet vuong Tien Thuc buoc het dan đinh trong nuoc lam binh. O Ho Nam, Ma Hy Ngac bat toan bo đinh trang Lang chau lam huong binh. Vao hau ky, nuoc Man bat dan lam binh, trung dung suc dan khong ngung. Ngoai binh dich, nguoi dan con phai lao dich xay dung. Hau Đuong Trang Tong tung bat dan xay dung doanh lau, "mot ngay co van nguoi lao dich". Kinh Nam tu sua ngoai quach thanh Giang Lang, bat hon van binh linh va dan lao dich. Man Chu xay dung dinh quan cung đien, "bach dich phon hung". Voi viec lao dich nghiem ngat nang ne, phuong Bac bi chien tranh tan pha gap kho khan trong viec phuc hoi, tien trinh phat trien kinh te o phuong nam cung gap tro ngai rat lon.


Nhan khau Tu hau ky trieu Đuong đen thoi Ngu đai Thap quoc, do chien loan keo dai va thien tai nen kinh te khu vuc Trung Nguyen bi tan pha rat nang. Sau loan Hoang Sao, trong suot 60-70 nam, chien su lon nho khong dung. Binh dich va cac loai lao dich o khu vuc Hoa Bac rat nang nhoc. Nhung nguoi thong tri xem nhan mang nhu co rac, quan chung vo toi thuong bi tham sat. Chien tranh va lao dich nang nhoc khien hang van nguoi chet đoi hoac luu tan tha huong. Gia du nhu vao hau ky trieu Đuong, Tan Tong Quyen tu Thai chau đanh ra tu phia, tung đanh chiem Đong Đo, hinh thanh tinh huong "nhin xa nghin ly, khong thay khoi lua". Khi Chu On giao chien voi Thi Pho o Tu chau, nong nghiep ba chau Tu, Tu va Hao bi pha hoai. Khi Chu On giao chien voi Luu Nhan Cung o Ha Bac, mot dai tu Nguy chau đen Thuong chau bi pha hoai, tran chien o Đinh chau khien cho hon 6 van nguoi tu thuong. Khu vuc Truong An, Lac Duong von la noi tap trung tinh hoa cua trieu Đuong, song khi Chu On buoc Đuong Chieu Tong đong thien, ong ta cung buoc nguoi dan phai thien di, đong thoi pha bo phong oc, đot chay hoan toan, khong đay 100 ho tro ve. Sau đo, xay ra chien su giua Hau Luong va Tan, khien cho vung Tan Nam-Du Bac co khong it đia phuong "lang khong thoc lua, ap khong khoi lua". Đe ngan chan quan Tan, Hau Luong tung vai lan lam vo đe Hoang Ha, khien vung Ha Nam va Son Đong nuoc lut tran ngap, dan khong kham noi. Đen giua thoi ky Hau Đuong va Hau Tan, khu vuc Hoa Bac bi Khiet Đan Quoc tien đanh va quay nhieu; đat Yen chau Lo Long nhieu lan bi ki binh Khiet Đan cuop boc đot pha, trong vai nghin ly "dan vat đai tan". Đac biet la sau khi quan Khiet Đan nam ha đanh chiem Bien chau, trong pham vi hang tram ly giua Khai Phong va Lac Duong, dan cu chi con rat it, bach tinh Tuong chau co đen hon van nguoi bi giet chet. Thoi Hau Han, cac phien tran nhu Ha Trung va Phuong Tuong phan lai trieu đinh, thi the nguoi chet tran va chet đoi co tren 20 van. 12 chau cua Bac Han vao thoi Thinh Đuong co đen 28 van ho, song vao luc Bac Han mat nuoc thi chi co hon 3 van ho, tuc la chi con lai 1/8 so voi thoi thinh Đuong. Nam 838, thoi Đuong Van Tong, Đai Đuong co 4,99 trieu ho, đen khi trieu Tong thong nhat Trung Quoc thi co 3,79 trieu ho, tuc trong vong 140 nam giam đi 120 van ho, qua đo co the thay thoi Đuong mat va Ngu đai, chien loan kich liet con dan sinh thi thong kho.
Hau ky trieu Đuong, phuong nam chiu anh huong tu bien Bang Huan va loan Hoang Sao, tuy nhien sang đen thoi Thap quoc thi co tuong đoi it cac cuoc chien tranh lon, chinh cuc tuong đoi on đinh, co loi cho viec khoi phuc va phat trien kinh te- xa hoi. Lai them viec sau khi trieu Đuong suy yeu, Trung Nguyen bat on đinh, co khong it nguoi noi tiep nhau tien ve phuong nam đe đen Giang Nam, Ho Quang va Ba Thuc, xa nhat đen tan đat Luong Quang. Quan Noi đao, Ha Nam đao, Ha Bac đao đeu co ho khau giam sut rat nhieu; song o cac noi phuong nam nhu To chau, Ngac chau, Hong chau, Nhieu chau, Cat chau, Tuong chau, Dinh chau, Đuong chau, Hanh chau, Quang chau đeu co ho khau tang đang ke. Theo cach noi đuong thoi, thi trong so ho khau tai To chau, mot phan ba la tu phuong bac đen; o Vu Xuong so ho khau tang gap ba lan chi trong vong hai nam, đeu phan anh viec co nhieu nguoi di cu ve phuong nam, khien phan bo nhan khau kha tap trung o phuong nam. Viec on đinh lau dai co loi cho phat trien san xuat, khien phu kho cua Thap quoc dan tro nen đay đu. Mat ky Ngu đai Thap quoc, ho khau Hau Chu va Bac Han khong qua 100 van, cac nuoc phuong nam thi lai đat đen tren 270 van ho. Trong so cac nuoc, đong nhat la Nam Đuong voi khoang 65 van ho, tiep đen la Ngo Viet voi khoang 55 van ho, Hau Thuc co khoang 53 van ho. Tong nhan khau cua ba nuoc nay đuong thoi chiem mot nua dan so toan Trung Quoc. Đen khi trieu Tong thong nhat Trung Quoc, khu vuc Hoa Bac nguyen thuoc Hau Chu va Bac Han co khoang 100 van ho, song khu vuc phuong nam nguyen thuoc chin nuoc thi co 230 van ho. Nhung nam đau Bac Tong, ti le nhan khau nam bac đai uoc la 6:4.


Kinh te Hau ky trieu Đuong, do cac nhan to nhu loan An Su, phien tran cat cu va loan Hoang Sao, khien phuong bac chien loan bat kham, nhan khau di chuyen xuong phuong nam, ruong vuon hoang vu. Đen thoi ky Ngu đai Thap quoc, phuong bac thuong xuyen đoi chu va ngon lua chien tranh van chua tat, do vay ma kinh te kha lac hau. Cho đen hau ky trieu Hau Chu, kinh te phuong bac moi dan khoi phuc, song van khong theo kip phuong nam. Trong khi đo, phuong nam on đinh hon, tiep nhan dong di dan tu phuong bac, đem lai cho phuong nam mot luc luong lao đong lon cung voi ky thuat canh tac va det tien tien, đay nhanh toc đo phat trien kinh te cua phuong nam. Đen thoi ky Ngu đai Thap quoc, cac nuoc phuong nam thoat khoi ganh nang ve kinh te voi phuong bac, hon nua cac quan vuong lai xem trong phat trien san xuat, phat trien mot so đai thanh thi tro thanh cac trung tam kinh te khu vuc. Đat Thuc la noi nong nghiep, cong thuong nghiep phat đat, kho luong no đay. Vung Giang Nam Luong Hoai manh ve canh tac, trong dau nuoi tam, trong che, thuy loi va thuong nghiep mau dich; trong đo Ngo Viet, Man va Nam Han co hoat đong mau dich hung thinh nhat. Ho Quang dua vao ban tra va van chuyen tra đen khu vuc Hoang Ha, trao đoi y lieu va chien ma đe thu loi nhuan. Cac nuoc phuong nam bo sung cac mat hang ma nuoc khac khong co voi nhau, đong thoi thong thuong mau dich voi Hoa Bac, ngoai quoc rat hung thinh. Phuong nam đen thoi điem nay hoan toan thay the phuong bac đe tro thanh trung tam kinh te cua toan Trung Quoc.


= Nong nghiep =

Tu hau ky trieu Đuong đen thoi ky Ngu đai Thap quoc, do chien loan va thien tai keo dai, kinh te khu vuc Trung Nguyen chiu tan pha rat nhieu, Ha Bac, Ha Nam, Son Đong va Quan Trung đeu la vung chien loan. Gia du nhu vao nam 943 thoi Hau Tan Xuat Đe, vao xuan ha thi chiu nan han han, đen thu đong thi chiu thuy tai, bung no nan chau chau, đen la truc cung bi chau chau an mat; lai them quyet đinh pha vo đe Hoang Ha vi muc đich quan su, cac chau nhu Bien, Ngac ngap chim trong nuoc, khien hoat đong san xuat o phuong bac chiu su pha hoai nghiem trong. Mot cach tuong đoi thi tu thoi Han-Nguy-Luc trieu tro đi, vung Giang Nam, Ho Quang va Ba Thuc kha binh on va kinh te tiep tuc phat trien, tro thanh noi nhan dan Trung Nguyen chay đen lanh nan. Cong them viec Hoa Nam đuoc chia thanh mot so quoc gia, cac nuoc tang cuong suc manh kinh te va muu hoach phat trien kinh te mot cach than trong, đieu nay khien cho suc manh kinh te cua Thap quoc vuot xa so voi Ngu đai trong vu luc.
Thoi Ngu đai chien tranh khong ngung, song co khong it vi vua thuc đay kinh te. Sau khi xung đe, Hau Luong Thai To xem trong nong nghiep, ong bo nhiem Truong Toan Nghia lam Ha Nam doan, nham khoi phuc san xuat o khu vuc Ha Nam. Đen nam 908 ong lai lenh cho cac chau diet chau chau đe lam loi cho lam ruong va trong dau nuoi tam. Trong thoi gian Hau Đuong Minh Tong chap chinh, ong đe xuong tiet kiem, tu sua cong trinh thuy loi, quan tam đen noi thong kho cua bach tinh, khien bach tinh co the nghi ngoi. Đen thoi Hau Chu, Hau Chu Thai To cho giam nhe ap luc đoi voi nong dan, vao nam 952 tiep tuc đem binh đen đong tai doanh đien ban cho đien ho, nham tang so thue thu đuoc; đong thoi phe tru viec thi hanh "nguu to" tu thoi Hau Luong Thai To, khien nong dan đuoc mien tru ganh nang thue trau/bo chet. Đen thoi Hau Chu The To, trieu đinh kien lap đien che cong bang, trung thue theo so mau ruong chiem huu tren thuc te. Đieu nay khac voi che đo cu thoi Tuy-Đuong, song cung la hai cach đanh thue san đuoc thuc hanh pho bien sau nay.
Cac nuoc phuong nam đe xuong phat trien kinh te, đong thoi lai xem trong viec xay sua cong trinh thuy loi, phong thuy đe ngan ngua thiet hai; gia du nhu Ngo Viet va Nam Đuong khich le lam ruong trong dau; Man va Nam Han xuc tien mau dich voi hai ngoai; Tien Thuc va Hau Thuc đeu phat trien cay cay va det lua, nhung đieu nay đeu khien cho kinh te phuong nam phat trien. Ba Thuc tu thoi Đuong đa co san vat rat doi dao, dan so đong đuc, đuoc goi la "Thien phu chi quoc". Sau khi trai qua chien loan, Tien Thuc cua Vuong kien va Hau Thuc cua cha con Manh Tri Tuong-Manh Suong đeu muu hoach phat trien kinh te, chinh tri tuong đoi on đinh. Ho cung chu trong xay dung cong trinh thuy loi, mo rong dien tich đat canh tac, o khu vuc Bao Trung lai lap ra đon đien, khien cho san xuat nong nghiep kha phat trien. Thoi Hau Thuc, "bach tinh no đu", "mot đau gao tam tien". Khu vuc Luong Quang tiep nhan khong it dan thien cu, nhung nam Ngu đai, khu vuc phia nam Nam Linh binh yen vo su, phu kho Nam Han dan đu đay.
Khu vuc Luong Hoai, Giang Nam va Thai Ho thuoc Ngo/Nam Đuong va Ngo Viet tu thoi Tuy-Đuong đa rat phon vinh, la trong tran luong thuc cua trieu Đuong. Trai qua bien Bang Huan va loan Hoang Sao, cac khu vuc nay dan hoi phuc, trieu đinh ung ho khai khan đat hoang đai quy mo tai đay, đong thoi xay đap nen cac thuy đao. Ngo va Nam Đuong khoi thong Luyen Ho o Đan Duong, khoi thong ho Giang Nham o Cu Dung, đap đe Bach Thuy o So chau, đap đe An Phong o Tho chau, it cong trinh nao ma chi tuoi cho vai nghin khoanh ruong, đa so tuoi tieu cho tren van khoanh ruong. Ngo Viet vuong cho xay đap đe đa Tien Đuong Giang đe phong thuy trieu tu bien xam nhap,, đong thoi khoi thong nao vet Tay Ho, Thai Ho va Giam Ho, cung mo dan khai khan ruong hoang, mien thu thue ruong, khien khu vuc Hang Chau tro thanh mot noi giau co o Giang Nam. Khu vuc Phuc Kien vao hau ky trieu Đuong khong co kinh te manh, song huynh đe Vuong trieu va Vuong Tham Tri sau khi chiem linh va lap ra nuoc Man, ho khuyen khich dan chung cay cay va trong dau, cho xay đe Xa Ho o huyen Lien Giang, co the tuoi cho 4 van du khoang ruong. Nong dan Nam Đuong va Ngo Viet cung xay dung mot kieu đe ngan nuoc tai ruong goi la "vi đien". Khi han thi mo đap dan nuoc vao ruong, khi lut thi đong đap đe ngan nuoc, bien cac vung trung thap hay bi ung nuoc tro thanh đat ruong tot. O đat Ho Quang, tu thoi Đong Tan-Nam-Bac trieu tro đi đa rat hung thinh. Sau khi Ma An cat cu Ho Nam va kien lap nuoc So, san luong luong thuc cua Tuong Trung va Tuong Tay khong ngung tang len. Đen thoi Chu Hanh Phung cat cu Ho Nam, nhan dan "chuyen tam cay gat, trong vong 4-5 nam, kho luong đay ap". Cac khu vuc o trung ha du Truong Giang đeu tro nen du thua luong thuc "Cap ra cho Thien ha, Giang Nam chiem đen 9/10", sang thoi Tong, co cau noi "To (hay Ho) thuong đuoc mua thi Thien ha no đu".
Ngoai san xuat luong thuc ra, cac nganh kinh te khac o phuong nam nhu tra, det lua, bong cung rat hung thinh, tien len muc chuyen nghiep hoa. Đuong thoi, tra ngoai cac giong o vung nui, cung co cac giong trong o vung đat bang hay go đoi. Can cu theo ghi chep tai "Tu thoi toan yeu", đuong thoi vuon tra Giang Nam rat phat đat. Thoi Thap quoc, nuoc So cua Ma An đoi voi cac nganh nhu tra, trong dau nuoi tam, bong đeu rat hung thinh, dan đen thuong nghiep va mau dich cua So cung phat đat. Nuoc Man phat trien kinh te san vat tra, lai khuyen khich mau dich tren bien, co tac dung thuc đay rat lon đoi voi kinh te ban đia.


= Thu cong nghiep =

Cac nuoc hon chien khien kinh te-xa hoi bi pha hoai nghiem trong, song san xuat xa hoi khong bi gian đoan. Tham chi o khu vuc Hoa Bac, đau thoi Hau Luong Thai To tri vi, va thoi Hau Đuong Trang Tong tai vi, ho đeu thi hanh bien phap đe khoi phuc san xuat. Thoi Hau Chu, thu cong nghiep nhu xe soi det vai, lam giay, lam tra, lam muoi đeu co su phat trien, nghe xe soi det vai o phuong nam đa vuot qua phuong bac.
Đieu ban an loat (in bang ban đuoc cham trac tu truoc) đau tien đuoc luu hanh trong dan gian, song vao thoi Ngu đai Thap quoc thi đac biet pho bien, trong đo hai noi la Giang Nam va Ba Thuc kha phat trien, khong chi dung đe in sach kinh Phat hoac sach dung hang ngay trong dan gian, ma con dung đe in cac kinh đien Nho giao von chi phuc vu cho tang lop si đai phu. Đieu ban an loat o Tien Thuc kha phat trien, cac san pham in chu yeu la sach xem boi hay tu đien. Đen thoi Hau Thuc, nguoi ta thong thao viec in an, khien cho "trong Thuc, van hoc phuc thinh". Nam 932, te tuong Hau Đuong Phung Đao đe nghi chinh thuc chon cach dung đieu ban đe in Cuu kinh nhu Thi Kinh, Thu Kinh, Ke Ky, xuat hien viec in an chinh thuc tren quy mo lon. Ke hoach nay do Quoc tu giam thuc hien, khong vi chien loan ma đinh chi, đen nam 953 vao thoi Hau Chu thi moi hoan tat viec khac an, tong cong mat toi 22 nam. Ke tu đo, khac ban "Cuu kinh" đuoc luu truyen rong rai. Sau đo, trieu đinh khac an kinh thu voi so luong tang them, nhiem vu nay lai giao cho Quoc tu giam phu trach, ban khac sach đuoc thu giu trong Quoc tu giam va đuoc goi la "giam ban".
Ngu đai cung la thoi ky chuyen đoi trong yeu cua nghe gom, do dan gian chuyen sang lo gom quan. Đo gom dan va đo gom quan moi ben theo mot huong, "tranh ky đau diem", hinh thanh thoi ky thinh hanh đo su đon sac. Quan phuong cho dung len lo gom quan, chuyen mon cung ung san pham cho hoang that va quan vien su dung. O phuong bac, co "ngu dieu" (đo gom danh cho vua dung) thoi Hau Đuong va Hau Chu, o phuong nam co đo gom bi sac o nuoc Ngo Viet, co lo gom quan o Tien Thuc va Hau Thuc. Dan gian van duy tri truyen thong lam ra đo gom tot, gia du nhu Đinh Dieu o Ha Bac rat hung thinh. "Viet khi" o Ngo Viet co ky thuat thieu che tot, rat co danh tieng. Thoi Ngu đai, tho thay đo gom co cac cai bien sang tao, truyen the tao thanh mot su tien phong lon trong lich su nghe đo gom Trung Quoc co đai. Ky thuat lam đo gom cung đuoc truyen ra nuoc ngoai, vao nam 918 duoi thoi Hau Luong, Cao Ly do hoc đuoc ky thuat lam đo su cua Trung Quoc nen thiet lap xuong gom o Khang Tan (Gangjin), sau đo ky thuat đo gom Trung Quoc lai tiep tuc truyen ba sang Nhat Ban va cac nuoc Tay Duong.
Trung Tam Đuong chi la ten mot loai giay va thoi Ngu đai Thap quoc, Nam Đuong Hau Chu Ly Duc la nguoi thien ta thi tu, thich thu thap va cat giu cac thu tich va giay, do vay chuyen mot can phong cua quan phu Kim Lang thanh "Trung Tam Đuong", dung lam noi sang tac tho va chua sach. Nam Đuong Hau Chu con lenh cho đua tho lam giay gioi cua Tu Xuyen đen Trung Tam Đuong, phong theo cach lam giay cua nguoi Thuc ma tao thanh mot loai giay moi co chat luong tot, đat ten la "Trung Tam Đuong chi". Do chat luong cua Trung Tam Đuong chi qua tot, nen mot trang giay gia 100 tien, noi bat trong so cac loai giay. Sau nay, trieu Tong, trieu Thanh đeu hoc theo ky thuat cua Nam Đuong, san xuat va su dung loai giay nay.


= Thuong nghiep =
Do phuong bac chien loan khong dut, nong nghiep bi pha hoai, khien thuong nghiep cung gap kho khan trong viec phat trien. Tuy nhien, kinh te Hoa Nam khong chiu su pha hoai qua lon, chinh cuc cac nuoc phuong nam tuong đoi on đinh hon so voi phuong bac, ngoai san xuat luong thuc đay kho ra, mot vai nuoc cung san xuat cac mat hang nhu tra, to lua va bong tren quy mo lon, trong khi van chuyen theo Truong Giang hoac bang đuong bien đeu rat tien loi. Cac nuoc trao đoi mat hang ma minh con thieu voi nhau, mot so con mau dich voi ngoai quoc, khien cho thuong nghiep mau dich rat phat đat. Hoa Bac can mot luong lon tra, thuong nhan buon tra o cac nuoc phuong nam nhu So, Nam Đuong hay Man cung muon đem tra đen Ha Nam hay Ha Bac; do vay nuoc Kinh Nam tro thanh trung tam van chuyen tra, thuong nhan phuong nam ban tra roi mua to lua hay chien ma. Mot phan nhu cau muoi an cua phuong nam dua vao cung ung tu phuong bac. Cac the luc phuong bac nhu Ngu đai hay Bac Han, Yen, Ky mua ngua cua nguoi Khiet Đan, Hoi Cot, Đang Hang; Tien Thuc va Hau Thuc cung mua ngua tu ngoai toc o bien cuong phia tay. Cac nuoc than phuc Ngu đai o phuong nam đeu su dung phuong thuc trieu cong đe tien hanh mau dich voi phuong bac. Nam Đuong, Ngo Viet va Man mau dich voi phuong bac chu yeu thong qua đuong bien; tu Cao Ly va Nhat Ban o phia đong, đen Đai Thuc o phia tay, Chiem Thanh va Tam Phat Te o phia nam đeu co giao dich thuong nghiep. Đuong thoi, co khong it đai cang mau dich, nhu Duong chau, Minh chau, Quang chau, trong đo Hang chau, Phuc chau va Tuyen chau đeu đuoc phat trien mo rong trong thoi ky nay. Ngo Viet vuong Tien Luu cho mo rong thanh Hang chau, Man vuong Vuong Tham Tri mo rong thanh Phuc chau, Thanh Nguyen tiet đo su Luu Tong Hieu mo rong thanh Tuyen chau. Ngo Viet, Ngo va Nam Đuong su dung "manh hoa du" tu hai ngoai truyen đen, con theo đuong bien ma tiep tuc đem đen trieu Lieu. Song co the noi tren pham vi toan Trung Quoc, do khong thong nhat ve chinh tri, giao thong cach tro, kinh te it co tien bo, do vay viec phat trien thuong nghiep chiu su han che, nhu phap lenh cua Tien Thuc quy đinh khong cho hang hoa tot đuoc xuat ve phia đong. Hau Chu quy đinh khong đuoc van chuyen muoi va luong thuc đe ban qua Chuong Ha. Tuy nhien, thong thuong mau dich van rat hung thinh.


Van hoa Thoi Ngu đai Thap quoc co đia vi trong yeu trong lich su van hoa Trung Quoc, chu yeu bieu hien o su phat trien cua su nghiep in an, su noi len cua tu va mot so phuong dien khac. Do phuong nam kha giau co va on đinh so voi phuong bac, nen van hoc, hoi hoa, cong nghe kim loai, phu đieu, det, đo gom đeu pho bien o phuong nam.


 Tu tuong hoc thuat  Thoi Ngu đai, quoc chinh ve co ban van dua tren hoc thuyet Nho gia, song tam anh huong xa hoi-chinh tri cua no suy giam đang ke. Tuy nhien, do phep tac quan lai va trat tu tieu chuan dua theo Nho giao, no tro nen quan trong hon nhieu so voi Phat giao va Đao giao. Đuong thoi, cac trieu Ngu đai lien tiep thay the nhau, Nho hoc bi ton hai, tam anh huong cua tu tuong Nho hoc suy giam đang ke. Trong cac sac lenh, Hau Đuong Minh Tong đa chi ra tinh trang cac truong hoc bi bo nhieu, đien tich it đuoc truyen ba. Thoi Hau Chu The Tong, trieu đinh con tien hanh mot so no luc đe khoi phuc Nho hoc, khien truyen thong Nho hoc khong đen muc đut đoan. Đong thoi, viec giang hoc tu nhan trong dan gian cung het suc pho bien, nuoi duong khong it nhan tai Nho hoc, la yeu to quan trong dan đen viec Nho hoc hung phat vao thoi Tong.
Do cac nhan to xa hoi nhieu đong va thoi đai ngan gap, thoi Ngu đai thuong xay ra cac vu viec binh bien phan loan hay hanh thich, quan vuong trong vo khinh van, con si nhan thi trong thuc khinh hu, khien cho thoi ky nay hiem co hoc gia hay tu tuong gia kiet xuat, nha nho co danh tieng chi co Phung Đao. Phung Đao la chinh tri gia, quan ly viec khac in "Cuu kinh" đai quy mo, phung su 15 vi quan chu thuoc 9 ho, lam quan trong hon 40 nam. Viec nay xet theo quan điem Nho giao la bat trung quan, song lai giup ban than va giup dan.
Do loan the gay tai hoa, con nguoi khong the nam giu tien đo cua minh, đai đa so ke si chon theo tu tuong ti the tieu cuc, mot bo phan nha Nho va bach tinh huong sang Phat giao va Đao giao. Co cung nguoi nghien cuu đao tich, song cung co nguoi au nau noi rung nui, long khong quan tam đen danh loi, chu trong duong sinh ca nhan, co cau "Ngu quy chi loan, ti the nghi đa". Trong đo, hoc gia Đao giao Đam Tieu ke thua thuyet phap "đao" la ban nguyen cua the gioi do Lao Tu đe xuong. Ong cho rang van vat giua Troi đat đeu do "đao" dien hoa ma hinh thanh, nhung ban chat cua "đao" lai la hu khong, nhieu quan điem bao ham nhan to nhan dan, dan chu. Đam Tieu co soan "Hoa Thu", trong "Đao Hoa thien" ghi rang: "uy đao thi hu hoa than, than hoa khi, khi hoa hinh, hinh sinh nen van vat do vay ma tac. Dung đao thi hinh hoa khi, khi hoa than, than hoa hu, hu minh nen van vat thong".


= Van hoc va su hoc =

Van nhan Ngu đai trai qua tinh canh the su nhieu bien hoa, tho van do vay the hien su thong thiet. Trong đo, thi nhan nuoc Ngo Viet La An voi cac bai tho theo the ngu that ngon tuong đoi uu tu, noi tieng co "La An Giap At tap"- gop nhat cac sang tac tho cua ong song nay đa that truyen. Tien ky Ngu đai, co rat nhieu van nhan hoc si luu vong tu phuong, nhu Tu Khong Đo, Vi Trang, Đo Quang Đinh, đeu la nhung nhan vat co thanh tuu van hoc phi thuong.
Ngu đai Thap quoc la thoi ky phat trien trong yeu cua the loai van hoc tu, chu yeu mo ta canh sinh hoat huong lac cua hoang that va quy toc. The loai nay co đe tai dung tuc, khung canh chat hep, phong cach nhu mi, co the lay đai bieu la Hoa Gian phai. Đen hau ky, xuat hien loi mieu ta sang sua kin đao, tinh canh sinh đong, đe lai du vi cho nguoi đoc, co anh huong cuc lon đoi voi Tong tu. Hoa Gian phai co nguon goc tu On Đinh Quan thoi van Đuong, Vi Trang thoi Van Đuong-Tien Thuc, trong đo On Đinh Quan đuoc hau nhan goi la "Hoa Gian ti to", cac tac pham noi danh nhu "Bo Tat Man", "Mong Giang Nam"; Vi Trang co "Nu Quan Tu", "Bo Tat Man"; đeu mang phong cach tuoi moi. Sau đo, tu phat trien o Ngu đai, co tuong đoi nhieu tu nhan o đat Thuc va Nam Đuong, mat bang tuong đoi cao, do đo tro thanh hai trung tam. Đat Thuc co nhung nguoi nhu Vi Trang hay Au Duong Quynh thoi Hau Thuc, cac tac pham cua ho ve sau đuoc Trieu Sung To tap hop trong "Hoa Gian tap". Au Duong Quynh tu co phong cach rat diu dang uyen chuyen, noi danh co "Nam Huong Tu".
Mot trung tam khac cua tu la Nam Đuong, voi nhung nguoi nhu Phung Dien Ti, Trung Chu Ly Canh, Hau Chu Ly Duc. Tac pham cua Phung Dien Ti co "Thai Tang Tu", hay "Yet Kim Mon", phong cach tinh te kin đao, co anh huong đen tu nhan Bac Tong nhu Yen Thu hay Au Duong Tu, đe lai "Duong Xuan tap". Co the lay "Than Pha Hoan Ke Sa" lam đai bieu cho cac tac pham cua Ly Canh, noi dung sau lang, khong co cam giac diem le hu ao, tac pham cua phu tu Ly Canh đuoc hau nhan tap hop lai thanh "Nam Đuong Nhi Chu tu". Ly Duc la mot tu nhan quan trong thoi Ngu đai Thap quoc. Cac tac pham thoi ky đau cua ong cung giong nhu "Đong Hoa Gian phai", chu yeu la mo ta canh sinh hoat diem le trong cung đinh nhu "Ngoc Lau Xuan", Bo Tat Man". Tuy nhien, sau khi mat nuoc va bi bat, cac tac pham tu cua ong mieu ta tinh canh cua ban than, hoac than tho than the, hoac luyen tiec qua khu, hinh tuong tuoi đep, ngon ngu sinh đong, ta tinh thuong cam rat sau sac va chan thanh, đai bieu co "Ngu My Nhan", "Lang Thao Sa" (浪滔沙), "O Da Đe". Đay la mot buoc đot pha so voi khuon mau chuyen ta phong hoa tuyet nguyet hay tinh cam nam nu tu thoi van Đuong, tren ca phuong dien noi dung va y canh đeu co su sang tao moi me, la linh vuc đuoc phat trien khai thac trong cac tac pham tu vao thoi Bac Tong.


= Su hoc =
Su hoc tu thoi Đuong đa rat phat trien, van tiep tuc thinh hanh vao thoi Ngu đai Thap quoc. Trong cac su lieu đuoc bien soan vao thoi Ngu đai Thap quoc, co tieng nhat la "Cuu Đuong thu" tuc "Đuong thu" va "Đuong hoi yeu", co gia tri quan trong trong viec mo ta su kien lich su, nhan vat, đien che, hung vong thinh suy trieu Đuong. Đuong thu la tu lieu tong hop phong phu, ngay tu thoi Hau Luong, Mat Đe Chu Huu Trinh đa ha chieu tap hop cac gia truyen, chuong so cong tu thoi Đuong; đen thoi Hau Đuong Minh Tong lai đat chuc Tam Xuyen su phong đo tich su, sai đen khu vuc Thanh Đo đe suu tam thuc luc thoi Đuong, đong thoi ra lenh bao ve cac bia khac. Cuoi cung, Hau Tan Cao To vao nam Thien Phuc thu 6 (941) đa ha lenh bien soan, đen nam Khai Van thu 2 (945) thi hoan thanh "Đuong thu". Đuong thu lan luot do Truong Chieu Vien, Gia Vi, Trieu Hy va nhung nguoi khac soan, giam tu ban đau la Trieu Hy va cuoi cung la Luu Hu. Cuu Đuong thu bao ton đuoc nhieu su lieu nguyen thuy ve su kien nhan vat, gia du nhu "thao Tuy Dang Đe hich van" cua Ly Mat, đuoc cac su hoc gia hau the xem trong. Tuy nhien, do viec bien soan dien ra voi vang, thieu đi viec xu ly cac tai lieu nguyen thuy, truoc thoi Đuong Hien Tong phan nhieu sao chep quoc su, thuc luc, phan sau thoi Đuong Muc Tong lai bien tap theo tap thuyet, truyen ky, do vay đen thoi Tong lai xuat hien Tan Đuong thu.
"Đuong hoi yeu" do Vuong Pho thoi Hau Chu bien soan, chia ra tung loai theo su tien trien va bien thien cac hang che đo, đien chuong va van vat thoi Đuong, tai hien phong mao trieu Đuong, la tac pham chuyen biet "hoi yeu" so mot trong lich su Trung Quoc. But ky lich su vao thoi Ngu đai Thap quoc rat phat trien, chu yeu la tu thuat su vat đoi Đuong. "Khai Nguyen Bao Di Su Ky" cua Vuong Nhan Du ghi lai dat su trieu da thoi Đuong Huyen Tong, "Đuong Chich Ngon" cua Vuong Đinh Bao tuong thuat che đo tien cu nguoi tai thoi Đuong, Luu Sung Vien soan "Kim Hoa Tu" ghi lai co su trieu da thoi Đuong mat, "Bac Mong Toa Ngon" cua Ton Quang Hien ghi lai dat su si nhan thoi Đuong va Ngu đai.


= Nghe thuat =

Nen hoi hoa thoi Ngu đai Thap quoc chu yeu ke thua hoi hoa trieu Đuong, đong thoi cung co su sang tao moi me. Cac nuoc Nam Đuong, Tien Thuc, Hau Thuc, Ngo Viet co kinh te cuong thinh, hoang that va si nhan cac nuoc nay co đoi song giau co, san sinh ra hoa vien cung đinh, khien nghe thuat hoi hoa phat trien theo huong ngam nhin thuong thuc, tap trung, trong đo cung san sinh ra rat nhieu gia toc la đon vi quan the sang tac. Nam 935, Hau Thuc thiet lap "Han lam đo hoa vien", hoa vien cung đinh chinh thuc đau tien cua Trung Quoc, sau đo Nam Đuong cung thiet lap đo hoa vien. Đo hoa vien tap hop mot nhom hoa gia tru danh, cung nhau thao luan nghien cuu, tao nen nhieu thanh tuu. Cac chu đe trong hoi hoa cua ho nhu nhan vat, son thuy, chim hoa đeu co su phat trien nhat đinh, đac biet, son thuy hoa va đieu hoa hoa co anh huong lon đen phong cach hoi hoa thoi Tong.
Do Trung Nguyen chien loan lien mien, vao thoi ky Ngu đai Thap quoc co rat nhieu hoa gia di chuyen tu Trung Nguyen đen khu vuc tay nam va đong nam, đong thoi an cu o vung tham son, khien son thuy hoa phat trien nhanh chong, hoa đieu hoa thi noi len. Thuy mac son thuy hoa vao thoi Ngu đai đa tien vao giai đoan thanh thuc, hoa gia hieu ro gia tri cua sinh hoat, nhan thay điem đac sac cua hoan canh tu nhien, dung cac ky thuat khong giong nhau đe tai hien, hinh thanh hai phai la Kinh Quan o phuong bac va Đong Cu o phuong nam. Voi Son thuy hoa o phuong bac, su đo co danh tieng nhat la Kinh Hao va Quan Đong thoi Hau Luong, Kinh Hao đao tinh lam tuyen, ky thu đan thanh, nguoi đoi goi la "Hong Coc Tu". Ong la bac ky tai ve viec ve tranh nui cao non tham, tac pham "Khuong Lu đo" cua ong đuoc goi la "toan canh son thuy". Quan Đong la bac ky tai ve ve the song nui, trong khung canh hung hon co them ve tan hoang trong trai cua phuong bac, cac tac pham co the ke đen nhu "Quan son hanh lu đo", "Thu son van thuy đo". Son thuy hoa phuong nam co su đo noi tieng Đong Nguyen, Cu Nhien o nuoc Nam Đuong, ho đeu tai gioi trong viec ve tranh thuy mac mieu ta canh sac Giang Nam. Đong Nguyen la bac ky tai trong viec su dung "phi ma thuan", kheo dung đam mac khinh lam đe thoat khoi thien chan buon te cua Giang Nam, co tieng nhat la "Đong thien son đuong", "Han lam trong đinh đo". Cu Nhien ke thua truc tiep hoa phap cua Đong Nguyen, cac tac pham noi tieng co the ke đen nhu "Van hac tung phong đo", "Tang nham tung thu đo".
Ve đieu hoa hoa thi co tieng nhat la nhu Tu Hy nuoc Nam Đuong hay Hoang Thuyen nuoc Hau Thuc. Hoang Thuyen gioi ve cac loai chim quy co la trong cung đinh, Tu Hy gioi ve chim va hoa tren mat nuoc song ho, hai nguoi đuoc goi la "Hoang-Tu", đuong thoi co ngan ngu "Hoang gia phu quy, Tu Hi da dat", cac tac pham noi tieng co the ke đen nhu "Ta sinh tran cam đo", "Tuyet truc đo".
Nhan vat hoa thoi Ngu đai Thap quoc ke thua phong cach hoi hoa nhan vat cung đinh cua Chu Phuong va Truong Huyen thoi Đuong, noi tieng co Co Hoanh Trung, Chu Van Cu va Thach Khac]]. Han Hi Tai da yen đo do Co Toan Trung ve theo loi te nhi, mang sac thai hoa le tuoi vui, la tai san nghe thuat quy bau truyen the. Chu Van Cu the hien tinh mot cach sinh đong khi khac hoa ve nhan vat, la bac thay ve trinh đo mieu ta hinh the va tu the, tac pham co "To ly biet y" va "An lac cung nu đo". Thach Khac o Hau Thuc gioi ve nhan vat quy than, hinh tuong phan nhieu the hien dang xau xi ky di, tac pham co "Nhi To đieu tam đo". Thoi Ngu đai, đao si Truong To Thanh gioi ve Đao hoa.


Ton giao Hau ky trieu Đuong va thoi Ngu đai co chinh cuc hon loan, chien tranh khong dut, khien cho Nho hoc suy thoai, rat nhieu si nhan va bach tinh noi tiep nhau tim su an ui trong ton giao. Chinh sach ton giao tu thoi trung Đuong van đuoc tiep noi, tuc xu huong sung Đao biem Phat (xem trong Đao giao va đe nen Phat giao), song Phat giao o phuong nam dan phat trien sau rong. Cac trieu Ngu đai thi hanh chinh sach han che viec ban thuong cho cac danh tang va so luong tang nhan nham han che Phat giao; song cac nuoc phuong nam ton sung Phat giao, khong tien hanh cuong che han che, song lay viec Han hoa Thien tong lam chu đao. Đao giao chiu han che tuong đoi it vao thoi Ngu đai Thap quoc, rat nhieu hoang đe Ngu đai ton sung Đao giao, khien cho Đao giao tuong đoi hung thinh. Tuy nhien, trong dan gian thi anh huong cua Phat giao van vuot tren Đao giao.
Sau Hoi Xuong phap nan (840-846), chi co Thien Tong Nam tong dan hung thinh, đong thoi tu hau ky trieu Đuong lai bat đau phan thanh 5 tong phai. Thien tong sau Nam Đon Bac Tiem phan thanh Bac tong Than Tu va Nam tong Hue Nang. Hue Nang chu truong "đon ngo", "kien tinh thanh Phat", sau đuoc luu truyen rong rai o Nam Thien Linh Nam. Đe tu cua Hue Nang la Than Hoi ve Lac Duong o phuong bac, trong "Minh Đinh Nam Bac Tong Thi Phi Đai hoi" lai đanh bai Bac tong, khien Thien tong Nam tong tro thanh chu luu cua Thien tong Trung Hoa. Tuy nhien, Thien tong Nam tong sau phan thanh Ha Trach tong Than Hoi, Thanh Nguyen tong Hanh Tu va Nam Nhac tong Hoai Thuong. Nam Nhac tong đen thoi Bach Truong Hoai Hai, cac đe tu la Linh Huu va Hue Tich sang kien Quy Nguong tong, trong thoi Ngu đai rat phat trien, song sang thoi Bac Tong thi mat. Đe tu cua Bach Truong Hoai Hai la Hi Van va Nghia Huyen sang kien Lam Te tong, sang thoi Bac Tong thi tro thanh luu phai Thien tong phat trien nhat. Van Yen sang lap Van Mon tong, tu tuong cua ong co the khai quat bang ba cau: "Ham cai can khon cau, tiet đoan chung luu cau, tuy ba truc lang cau". Van Ich khai sang Phap Nhan tong, nhan đinh rang "tam gioi duy tam, van vat duy thuc", do vay chu truong "bat truoc tha cau, tan do tam tao". Thanh Nguyen tong đen thoi Tao Son Ban Tich sang kien Tao Đong tong. Phat giao thoi Đuong mat va Ngu đai hinh thanh cuc dien "ngu tong that phai", tuc Quy Nguong tong, Lam Te tong, Van Mon tong, Phap Nhan tong, Tao Đong tong; cong them mon ha cua Lam Te phan xuat thanh hai phai Hoang Long va Duong Ky. Tuy nhien, Thien tong đen hau ky qua đo khai trien "đon ngo", thay the chu nghia hinh thuc va than bi, tham chi xuat hien viec "ha Phat ma To". Khien Phat giao đi theo huong the tuc hoa, giai the hoa che đo.
Cac tong phai khac sau Hoi Xuong phap nan phan lon đeu suy vong, đien tich cua Thien Thai tong, Duy Thuc tong bi mat. Thoi Ngu đai Thap quoc, Hoang đe nuoc Ngo đon moi Đe Quan (諦觀) nguoi Cao Ly đem theo đien tich Thien Thai tong, Đe Quan soan "Tu Giao Nghi" (四教儀), khien Thien Thai phuc hung. Tinh đo tong von chi truyen ba trong dan gian thi nay đong thoi cung truyen huong vao tang lop thuong luu, đen cac ke si, đen hau ky thi dung hop voi Thien tong, tung co trao luu "Thien Tinh nhat tri". Vao thoi Hau Chu, lai phat sinh phong trao bai Phat đai quy mo, Hau Chu The Tong đoi xu khinh suat voi cac su tang, bat nop thue, thuc hien binh dich, đai bo tang ni, goi chung la "Tam Vu Nhat Tong". Do vay, Phat giao o phuong bac ngay cang suy lac, song Phat giao o phuong nam van tiep tuc phat trien.

Đao giao vao cuoi thoi Đuong va thoi Ngu đai Thap quoc rat phat trien, Ngoai Đan đao dan huong vao Noi Đan đao. Thoi Ngu đai Thap quoc, co khong it quan vuong sung Đao giao, nhu Hau Chu The Tong tien hanh "uc Phat duong Đao". Do vay, Đao giao vao thoi Ngu đai đuoc cac quan vuong tro giup, tinh trang thinh hanh tiep tuc duy tri đen trieu Tong, tro thanh co so cho thoi ky đinh cao cua Đao giao vao thoi Tong. Cac đao si co danh tieng vao thoi Ngu đai Thap quoc co the ke đen Đo Quang Đinh, Đam Tieu, Banh Hieu, Đam Tu Ha, Luu Hai. Đo Quang Đinh chu truong "di Đao vi bon", "nap Nho, Phat nhap Đao", voi cac tac pham noi tieng nhu "Đao đuc chan kinh quang thang nghia", "Thuong thanh tinh kinh tru". Ong chu truong nguoi tu đao đeu can "dua nguyen khi ma thanh", phuong phap cua ong la "an than khu duc, bao thu tam nguyen". Ong ke thua tac phap cua đao si Ngo Quan thoi Đuong Huyen Tong, nhan đinh tam giao nen dung hop khong khac biet. Đao Thanh Tinh cua Đo Quang Đinh co the noi la mot đai bieu đien hinh cho viec Đao giao dung hop Nho giao va Phat giao. Ngoai ra, ong con giup hai phai Mao Son tong va Thien Su đao tien hanh nghi thuc trai tieu thong nhat, đong thoi tang them quy pham va che đo hoa, đuoc Đao giao hau the su dung rong rai. Đam Tieu tu nho đa thich Hoang Lao đao, Chu Tu va Liet Tien truyen, quyet chi tu đao hoc tien. Ong la bac anh tai ve thuat tich coc duong khi, tac pham co "Hoa thu", "Đam Tu hoa thu", cho rang van su van vat đeu co nguon goc tu "hu", "hu hoa than, than hoa khi, khi hoa hinh", sau lai tro ve hu, bien đoi vo cung. Tac pham cua Banh Hieu co "Chu dich tham đong khiet phuong thong chan nghia"; ca hai nguoi đeu co suc anh huong tuong đoi.
Cac ton giao khac nhu Mani giao, Canh giao, hay Hoa giao cung vi Hoi Xuong phap nan ma phan nhieu suy thoai, trong đo Mai giao chuyen huong sang hoat đong ngam. Sau khi Mani giao tro thanh mot ton giao bi mat trong dan gian, nhieu khi tro thanh co so trong viec tap hop luc luong cua cac cuoc khoi nghia nong dan. Vi du nhu vao nam 920, tuc thoi Hau Luong, Vo At cung Đong At va nhung nguoi khac tai Tran chau đa loi dung Mani giao đe khoi su. Hoi giao khong bi ngan cam sau Hoi Xuong phap nan, tin đo chu yeu la ngoai kieu- hau due cua thuong nhan A Rap, Ba Tu sinh song o ven bien, phan lon ho đeu tiep thu tin nguong cua bac cha chu. Cac dan toc o vung Tay Vuc cung vi Hoi giao truyen ba ve phia đong ma tu bo Mani giao, Canh giao, Hoa giao, Shaman giao truyen thong, tro thanh nguoi Hoi giao.


Khoa hoc ky thuat Do chien loan va thien tai, khoa hoc ky thuat thoi Ngu đai Thap quoc khong phat trien nhu duoi trieu Đuong, song khoa hoc ky thuat phuong nam phat trien tuong đoi so voi phuong bac. Tuy nhien, co the noi trong viec lam đo su, khac moc ban, nong nghiep, thuy loi, va hoa khi cung co su phat trien o tam đia phuong. Sach lich trieu đinh do tinh trang phien tran cat cu nen khong the đen đuoc toan quoc, nhan dan do vay su dung sach lich dan gian. Trong đo, "Phu Thien lich" do Tao Si thoi Đuong bien luu hanh vao hau ky trieu Đuong, đuoc su dung trong dan gian thoi Ngu đai va Bac Tong. Phu thien lich lay nam Hien Khanh thu 5 (660) lam lich nguyen, lay vu thuy lam khi thu, lay mot van mau thuc thien van co ban lam can cu, do đo giup giam thieu rat lon cong viec tinh toan. Do đay khong phai la sach lich đuoc ban bo chinh thuc nen bi biem xung la "tieu lich".
Tren phuong dien y hoc, Ngu đai xuat hien y quan quan phuong, Hau Đuong vao nhung nam Thanh Thai (934-936) lap them chuc "Han lam y quan". Bac Tong sau đoi "Thai y thu" thanh "Thai y cuc", đong thoi thiet lap "Ham lam y quan vien". Han Bao Thang o Hau Thuc la ban thao hoc gia, ong quan sat ti mi cac duoc pham, hieu biet sau ve duoc tinh, uong thuoc cua ong lien co tac dung ky dieu. Đuoc su ho tro cua hoang đe Manh Suong, ong dua theo "Tan tu bao thao" thoi Đuong, bien soan lai thanh "Thuc trong quang anh cong ban thao", su goi la "Thuc ban thao", song đen nay khong con.
Do lu lut gia tang vao thoi Ngu đai, quy mo va so lan tri ha đeu kha nhieu so voi thoi ky truoc. Cong them viec cac nuoc phuong nam tan luc phat trien kinh te, mot so cong trinh đe ke ven bien va dong song cung đuoc tich cuc xay dung. Thoi Ngu đai Thap quoc cung xuat hien "dieu đe" (xay kha xa dong chay đe phong đai hong thuy). Nam 924, Hau Luong cho xay dung đe song Toan Tao, nam sau Phu Tap tu sua thanh cong. Thoi Ngu đai, nguoi ta con su dung "truu cong" đe xay dung cac kien truc ho ngan, đo khau, ho đe; chu yeu la dung cui, tre go, hay co đe bo đat đa vao, sau đo thi lien ket voi nhau, co tac dung đang ke trong viec khang thuy; cuoi cung đuoc su dung rong rai vao thoi Tong. Thoi Ngu đai Thap quoc, cac nuoc Ngo, Ngo Viet hay Nam Đuong o Giang Nam trung tu đe song, tieu nuoc ho, tiep tuc phat trien he thong đap đe lan bien tu thoi Đuong, đong thoi xay đap đe đa Tien Đuong Giang đe ngan hai trieu xam nhap.
Thoi Ngu đai Thap quoc, Ngo va Nam Đuong thuong dung thuoc sung, manh hoa du trong chien tranh. Nam 904, quan cua Duong Hanh Mat khi vay thanh Hong chau (nay thuoc Nam Xuong, Giang Tay), bo tuong Trinh Phan lenh cho bo thuoc "phat co phi hoa, thieu Long Sa mon, suat trang si đot hoa tien đang nhap thanh, tieu chuoc bi the". Nam 975, đai quan Bac Tong nam chinh Nam Đuong, tuong linh Nam Đuong Chu Toan Uan dung manh hoa du phong hoa tien cong quan Tong, song sau đo vi huong gio thay đoi, ngon lua quay lai đot chay quan Nam Đuong.


Xem them Danh sach vua Ngu đai Thap quoc
Sa Đa
Khiet Đan


Chu thich Tham khao Kurz, Johannes L. (2011). China's Southern Tang Dynasty (937-976). Routledge. ISBN -9780415454964.


Lien ket ngoai Five Dynasties tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Ten Kingdoms tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
国学网站 — 原典宝库 Lich su tan Ngu đai
国学网站 — 原典宝库 Lich su cuu Ngu đai