Can lang (tieng Trung: 乾陵; binh am: Qianling) la mot cong trinh kien truc thoi nha Đuong (618–907) co vi tri toa lac tai huyen Can, tinh Thiem Tay, Trung Quoc; nam cach thanh pho Tay An khoang 85 km (53 mi) ve phia tay bac, tuc kinh đo Truong An xua cua nha Đuong. Đuoc xay dung vao nam 686 (thi cong bo sung đen nam 706), cong trinh thuoc chuoi phuc hop cac lang tam an tang hau het thanh vien ho Ly, hoang toc nha Đuong. Đay la noi an tang Hoang đe Đuong Cao Tong va vo cua ong, Vo Tac Thien, nguoi đa soan ngoi nha Đuong va tro thanh nguoi phu nu tri vi duy nhat giu ngoi Hoang đe trong lich su Trung Quoc tu 690–705. Lang tam noi tieng voi nhieu pho tuong co nien đai nha Đuong đuoc tac dung tren mat đat va tranh tuong ve to điem len vach tuong trong long đat tai cac ngoi mo. Ben canh go đat mo phan chinh va mo phan duoi long đat cua Đuong Cao Tong va Vo Tac Thien, con co 17 ngoi mo tuy tung nho hon, hay con goi la mo boi tang. Hien nay, chi nam ngoi mo trong so nay đuoc gioi khao co khai quat, ba thuoc ve thanh vien hoang toc, mot cua te tuong trieu đinh va mot cua ta giam mon ve tuong quan. Nam 2012, Cuc Di san Van hoa Thiem Tay ra tuyen bo se khong co cuoc khai quat nao dien ra trong it nhat 50 nam.


Lich su Sau khi Đuong Cao Tong bang ha nam 683, Can lang van đuoc tiep tuc xay dung. Sau khi qua đoi, Vo Tac Thien đuoc an tang tai đay vao ngay 2 thang 7 nam 706. Van bia tuong niem tai mo phan cua Ly Hien (Chuong Hoai thai tu, 653–84), hoang ton nam Ly Trong Nhuan (Y Đuc thai tu, 682–701), hoang ton nu Ly Tien Hue (Vinh Thai cong chua, 684–701) trong lang đeu khac vao thoi điem 706, cho phep gioi su hoc xac đinh chinh xac cau truc va tac pham nghe thuat ben trong lang mo. Tren thuc te, theo thong le mai tang thoi Tuy Đuong, tren van bia thuong khac danh tinh, đia vi, ngay mat va an tang cua nguoi mat. Đo la đac điem nhat quan giua lang mo thuoc hoang toc va quan lai co tuoc vi cao trong trieu đinh. Trong ca Tan Đuong thu lan Cuu Đuong thu đeu chep rang nam 706, Đuong Trung Tong (tri. 684, 705–10, phu than cua Ly Trong Nhuan va Ly Tien Hue; hoang đe cua Ly Hien) đa mien xa cho nan nhan trong cac đot thanh trung chinh tri cua Vo Tac Thien va đac cach an tang danh du cho ho, bao gom ca hai hoang tu va cong chua đa đe cap ben tren. Ben canh mo boi tang thuoc thanh vien hoang toc, hai mo khac khai quat đuoc thuoc ve te tuong Tiet Nguyen Sieu (622–83) va Ta giam mon ve tuong quan Ly Can Hanh.
Nam ngoi mo boi tang đe cap ben tren đa đuoc mo ra va khai quat vao thap nien 1960 va đau thap nien 1970. Thang 3 nam 1995, đa co kien nghi to chuc len chinh phu Trung Quoc ve nhung no luc trong cong cuoc khai quat lang tam Vo Tac Thien va Đuong Cao Tong.


Toa lac Lang tam toa lac tren Luong Son, phia bac song Vi, nam 1,049 m (3,44 ft) tren muc nuoc bien. Khuon vien lang đuoc bao quanh boi thung lung ve phia đong va hem nui ve phia tay. Mac du co go đat mo phan đe xac đinh vi tri toa lac tung ngoi mo nhung phan lon cau truc mo đeu nam duoi long đat. Hai go mo tren đinh nui phia nam đuoc goi la Nai Đau son (tuc "đoi nhu hoa"), do hinh dang cap đoi giong nhu cap vu. Nai Đau son, voi cap thap đuoc xay o tren cung moi ngon đoi đe nhan manh ten goi cua đoi, hinh thanh cua ngo dan vao Can lang. Go mo chinh nam tren đinh phia bac; cao nhat trong cac go va la noi an tang cua Cao Tong va Vo Tac Thien. Nua chung tren đinh phia bac, co đao mot đuong ham dai 61 m (200 ft) va rong 4 m (13 ft) vao ben trong lop đa nui, dan đen cac mo that nam sau trong long nui. Khu phuc hop ban đau đuoc hai lop tuong bao boc, phan tan tich ngay nay đa đuoc khai pha, bao gom bon cong cua buc tuong noi cung. Vong tuong noi cung day 2,4 m (7,9 ft), voi tong chu vi 5.920 m (19.420 ft) bao quanh dien tich hinh thang 240.000 m2 (2.600.000 foot vuong). Chi vai phan goc cua buc tuong ngoai cung đuoc phat hien. Vao thoi nha Đuong, co hang tram khu nha dan cu bao quanh Can lang, cac ho dan nay đa canh giu toan khuon vien va kien truc cua lang tam. Tan tich vai ngoi nha nay đa đuoc phat hien. Nen mong đien tho bang go nam o cong phia nam cua vong tuong trong lang mo cung đuoc phat hien.


Truc than đao Dan vao lang mo doc theo truc than đao, hai ben đeu bo tri tuong đa bao boc nhu lang mo nha Tong va nha Minh ve sau. Tuong đa tai Can lang bao gom ngua, ngua co canh, ngua voi giam ma, su tu, đa đieu, quan lai va su than ngoai quoc. Nam 620, Kha han Tay Đot Quyet tang mot con đa đieu cho trieu đinh nha Đuong. Đen nam 650, vuong quoc Tushara gui tang mot con khac. Tren phu đieu cham khac trong lang co nien đai tu nam 683, phuong hoang truyen thong Trung Hoa đuoc mo phong dua tren hinh dang co the cua đa đieu. Su gia Tonia Eckfeld tuyen bo rang điem nhan nghe thuat tren hoa tiet chim đa đieu – loai cong pham đep la tu ngoai quoc – tai lang mo la "dau hieu cho su hung manh cua Trung Hoa va hoang đe Trung Hoa, khong phai cua nguoi ngoai quoc đa gui tang chung hay que huong ho". Eckfeld cung khang đinh rang 61 buc tuong đieu khac su than ngoai quoc vao thoi điem 680, đai dien cho "quyen luc va vi the quoc te vuon xa" cua nha Đuong. Nhung pho tuong nay, hien đa bi mat đau, đai dien cho su than ngoai quoc tham du tang le cua Đuong Cao Tong. Nha su hoc Angela Howard luu y rang doc theo truc than đao dan vao lang phu — nhu Ly Tien Hue — đat tuong nho hon, chat luong kem hon va so luong it hon so voi truc than đao cua lang chinh dan đen noi an tang Đuong Cao Tong va Vo Tac Thien. Ben canh cac buc tuong con co cac cum tru đa hinh bat giac đuoc cho la co kha nang xua đuoi ma quy, ta khi. Mot bia đa cao 6,3 m (21 ft) danh rieng cho Đuong Cao Tong cung đuoc đat doc theo truc đuong, voi dong chu khac tuong niem thanh tuu cua ong; ben canh đat bia đa cua Vo Tac Thien nhung khong khac chu. Mot tam bia bo sung cho mo phan chinh đuoc Thanh Cao Tong (tri. 1735–96) cho dung len vao giua thoi nha Thanh.


Mo phan Mo phan cua Đuong Cao Tong va Vo Tac Thien nam sau ben trong Luong Son, phuong huong ma Đuong Thai Tong (tri. 626–49) đinh ra khi xay lang cho minh tren nui Cuu Tong. Trong 18 hoang đe nha Đuong, 14 trong so nay đeu dung nhung ngon nui tu nhien lam go đat cho mo phan cua ho. Chi thanh vien hoang toc moi đuoc phep đat mo cua minh nam ben trong nui non tu nhien; con mo phan cua quan lai va quy toc phai xay go mo nhan tao va mo that nam toan bo duoi long đat. Nha su hoc Pho Hi Nien cho rang hau due cua hoang đe đuoc phep xay mo co hinh kim tu thap cat vat, nhung đai than trieu đinh va ky su xay mo cap thap chi co the co nhung go mo hinh non. Mo phan hinh non cua quan đai than đuoc phep xay mot lop tuong bao quanh, nhung chi cho phep dung mot cong đat o phia nam. Cac mo boi tang đuoc xay thanh go đat co hinh kim tu thap cat vat nam ben tren cac mo that duoi long đat, tien buoc tu loi vao tren mat đat roi đi xuong mo that ben duoi theo đuong doc cheo ha thap dan. Sau truc thang đung tren cac đuong doc cua moi ngoi mo cho phep ha đo tuy tang xuong đe đat vao hoc tuong moi ben cua đuong doc.
Chinh đien trong moi ngoi mo duoi long đat dan đen hai mo an tang đuoc dat gach bon mat, noi voi nhau bang mot hanh lang ngan; cac mo that nay co tran hinh vom. Mo phan cua Ly Hien co nhung canh cua hoan toan bang đa, mot xu huong xay mo xuat hien ro o thoi nha Han va Tay Tan đa tro nen pho bien hon duoi thoi Bac Te. Cua đa trong mo Lau Thuy, nien đai 570, co phong cach kha giong voi cua đa thoi Đuong, chang han nhu canh cua trong mo Ly Hien.
Khong giong nhu nhieu lang mo thoi nha Đuong khac, bao vat ben trong mo phan hoang toc tai Can lang van chua bi ke cuop mo nao đanh cap. Du đa trai qua đen 17 lan bi cuop pha, lan quy mo lon nhat đa huy đong đen 400.000 nguoi cung tham gia, nhung Can lang cung khoang 800 tan chau bau, cua cai van nguyen ven đen tan ngay nay. Tren thuc te, chi rieng trong mo phan cua Ly Trong Nhuan đa tim đuoc hon mot nghin vat pham bang vang, đong, sat, tuong gom nho, tuong nho tam thai va gom su tam thai thu cong. Nhin chung, mo phan cua Ly Hien, Ly Trong Nhuan va Ly Tien Hue đa co hon 4.300 vat pham đuoc gioi khao co khai quat. Tuy nhien, mo boi tang trong lang đa bi mo tac cuop boc. Trong so tuong gom nho tim đuoc tai mo cua Ly Trong Nhuan, co cac pho tuong tac ngua chien thep vang ho gia binh si co vu trang va ao giap, ky binh thoi sao, thoi ken va vay roi thuc ngua. Tac pham đieu khac bang gom trong mo Ly Hien gom co tuong nho tac đai than hinh bo, chien binh va linh thu bao ve mo, tat ca đeu cao hon 1 m (3,3 ft).


= Ly Tien Hue =
Cong chua Ly Tien Hue la hoang nu do Đuong Trung Tong va Vi hoang hau ha sinh. Gia thuyet cho rang cong chua cung voi phu quan đa bi hoang to mau Vo Tac Thien sat hai khi co 16 tuoi. Sau khi Vo Tac Thien bang ha, đen luc phu hoang phuc ngoi, cong chua đuoc cai tang tai mo phan trang trong o Can lang nam 705. Ngoi mo cua co đuoc kham pha nam 1960 va khai quat tu nam 1964. Mo đa bi cuop pha trong qua khu, kha nang cao la khong lau sau khi chon cat, trong đo cac vat pham bang chat lieu quy đa bi lay đi, nhung ke trom lai khong ban tam đen hon 800 pho tuong gom nho, đong thoi cac buc bich hoa kho rong van nguyen ven. Nhom trom cap đa voi va roi đi, bo lai đo vat bang bac vuong vai khap noi cung thi hai cua mot ten đong bon. Ngoi mo co mot kim tu thap phang nho cao 12 m so voi mat đat va mot đuong ham dai doc huong vao đuoc boc lot bang bich hoa, dan đen mot hau that va mo that chinh, cach mat san 12 m voi mai vom cao.


Tranh tuong Ngoi mo đa khai quat cua Ly Hien, Ly Trong Nhuan va Ly Tien Hue đeu đuoc trang tri bang tranh tuong, noi bat voi cac loi đi thong vao tu nhieu huong va mo that hinh vom. Nha su hoc Phuong Ha Lien cho rang tranh tuong tai chinh đien duoi long đat trong mo cua Ly Hien, Ly Trong Nhuan va Ly Tien Hue la tac pham cua tho trang tri lang tam vo danh nhung thanh thao hon ca hoa si tranh cuon danh tieng cua trieu đinh. Mac du la nghe thuat tang le chinh yeu nhung Phuong Ha Lien khang đinh rang so tranh tuong trong Đuong mo nay la "tai lieu tham khao rat can thiet" do so luong mo ta ve hoi hoa trong su lieu thoi Đuong kha thua thot. Vi du: Đuong trieu danh hoa luc ('Nhung danh hoa thoi nha Đuong') cua Chu Canh Huyen khoang nhung nam 840 va Lich đai danh hoa ky ('Ghi chep ve cac danh hoa cua cac trieu đai noi tiep') cua Truong Ngan Vien nam 847. Ba Phuong cung xac nhan rang ky nang ve chan dung "sinh khi thong qua cong huong tinh than" hay con goi la khi van sinh đong — nghe thuat phe binh gan voi cac danh hoa thoi Đuong nhu Diem Lap Ban, Chau Phuong va Tran Hoanh – đa đat đo hoan chinh nho vao cac hoa si vo danh trang tri lang mo nha Đuong. Ba Phuong viet rang:

Hoa tiet "cam ve quan" va "hai no tai ngoi" trong mo cua Chuong Hoai thai tu noi bat đac biet o khia canh nay. Khong chi the hien đuoc net cach biet tuong đoi ve tuoi tac, ma con nhan ra ro đuoc nguoi thi ve cuong trang, đung nghiem đe the hien thai đo tu tin kinh can; con cap nguoi ngoi đang mai me ban luan chuyen quan trong.

Net đac trung quan trong khac cua tranh tuong trong mo la dien mao kien ​​truc. Mac du co rat nhieu vi du ve thap chua bang gach va đa thoi Đuong hien co đe cac su gia kien ​​truc khao sat, nhung chi con lai sau chinh đien chua bang go ton tai tu the ky VIII va IX. Chi nen mong đat nen cua cac cung đien lon tai kinh đo Truong An xua la con sot lai. Tuy nhien, mot vai buc tranh tuong trong mo Ly Trong Nhuan co ve canh quang kien truc go, cac su gia gia thiet đay la dien mao cua Đong cung, noi o cua hoang thai tu duoi trieu nha Đuong. Theo nha su hoc Pho Hi Nien, khong chi tranh tuong trong mo Ly Trong Nhuan mieu ta cac cong trinh tai kinh đo nha Đuong, ma con "nhieu mo that duoi long đat, truc thong gio, khoang ngan va gieng thong hoi đuoc xem nhu vet tich cua nhieu mat san, chinh đien, phong gian va hanh lang trong khuon vien cua chu ngoi mo khi ho con song." Tai chinh đien ngam tren đuong doc dan xuong mo that an tang Ly Trong Nhuan cung nhu cong vao dan loi đen tien that, đeu đuoc bo tri tranh tuong ve thap cong đa tang dang khuyet tuong tu nhu cac toa thap ma lop nen mong cua chung tung khao sat đuoc tai Truong An.
Ann Paludan, nha nghien cuu danh du cua Đai hoc Durham, cung cap chu thich trong sach Bien nien su ve Hoang đe Trung Hoa (1998) cua ba đe dien giai cho nhung hinh anh duoi đay ve tranh tuong tai Can lang:


Xem them Chieu lang
Kien truc nha Đuong
Vo Tac Thien
Đuong Cao Tong


Tham khao = Chu thich =


= Thu muc =


Lien ket ngoai Can lang tai trang China.org.cn
Can lang tai trang Travelchinaguide.com
Trang tuong ve thap canh thanh tri trong mo cua Ly Trong Nhuan
Truc than đao cua Can lang, loat anh ve cac buc tuong
Can lang tai Find a Grave