Lien bang Đong Duong (chu Nom: 聯邦東洋, tieng Phap: Union indochinoise, sau 1947 la Federation indochinoise) hay con goi la Đong Duong thuoc Phap, Đong Phap, la lanh tho nam duoi quyen cai tri cua thuc dan Phap trong hon 67 nam (1887-1954) tai khu vuc Đong Nam A, ngay nay thuoc lanh tho Viet Nam, Lao, Campuchia va đat đai cua huyen Tram Giang (tinh Quang Đong, Trung Quoc). Nhan danh Trieu đinh Hue, Phap cung chinh thuc kiem soat quan đao Truong Sa va quan đao Hoang Sa vao nam 1920 va tuyen bo chu quyen thong tri vao nam 1921.
Thang 9 nam 1858, luc luong vien chinh cua Đe Nhi Đe che Phap cung su ho tro cua thuc dan Tay Ban Nha no sung tan cong Ban đao Son Tra cua nuoc Đai Nam (ngay nay thuoc Đa Nang), mo đau cho cong cuoc thuoc đia hoa ban đao Đong Duong. Đen ngay 17 thang 10 nam 1887, Lien bang Đong Duong đuoc chinh thuc thanh lap theo Sac lenh cua Tong thong Cong hoa Phap voi ba thuoc đia la Nam Ky (Cochinchine), Bac Ky (Tonkin), Trung Ky (Annam) đeu thuoc Đai Nam, va Cao Mien; Lao gia nhap vao nam 1893 va Quang Chau Loan đuoc sap nhap tu nam 1900. Thu phu Lien bang Đong Duong ban đau đat tai Sai Gon, sau đa chuyen ra Ha Noi tu nam 1902. Ngoai ra, Đa Lat con đuoc xem nhu thu đo mua he cua Lien bang, noi nghi duong danh cho gioi cam quyen Phap.
Lien bang Đong Duong la mot che đo nua thuoc đia, nua phong kien. Đung đau lien bang la mot Toan quyen (Gouverneur General de l'Indochine francaise tu 1887 đen 1945) hay mot Cao uy (giai đoan 1945-1954) cua chinh phu nuoc bao ho Phap. Tai Bac Ky va Trung Ky (ngoai tru Ha Noi, Hai Phong va Đa Nang), chinh quyen tu cap tinh tro xuong do cac quan chuc nguoi Viet quan ly đat duoi quyen vua Nguyen, tuy nhien, tai moi tinh đeu co mot vien Cong su nguoi Phap thuc hien chuc nang bao ho cua nuoc Phap đoi voi An Nam.
Trong Chien tranh the gioi thu hai, Lien bang Đong Duong bi Đe quoc Nhat Ban chiem đoat roi mat anh huong o tai Viet Nam. Tuy nhien, Nhat Ban lai thua quan Đong Minh vao nam 1945 va Đong Duong sau đo lai do Phap kiem soat nhung ho buoc phai tu bo chu quyen tai Lao va Campuchia vao nam 1953. Lien bang nay chi thuc su tan ra sau khi Phap thua tran o Đien Bien Phu va Hiep uoc hoa binh Geneve đuoc ky ket nam 1954.


Ten goi Nguon goc cum tu Indochine trong tieng Phap co nghia la "Trung-An", ban đao Đong Duong con co ten goi la ban đao Trung-An vi ban đao nay gan voi Trung Quoc va An Đo (voi Indo la An va -chine la Trung, nen goi la Trung-An).
Trong giai đoan 1947-1954, Union indochinoise (Lien bang Đong Duong trong tieng Phap) đuoc đoi ten thanh Federation indochinoise (Lien đoan Đong Duong). Ngoai ra, lien bang con co cac ten goi khac nhu Đong Duong thuoc Phap (chu Nom: 東洋屬法, tieng Phap: Indochine francaise) hoac goi tat la Đong Phap (chu Nom: 東法).


Đia ly Voi dien tich 737.000 km² (284.557 sq mi), Lien bang Đong Duong la lanh tho thuoc đia lon thu 2 o Đong Nam A (sau Đong An Ha Lan) trong thoi gian ton tai. Đia hinh Đong Duong bao gom mot phan day nui keo dai tu cao nguyen Tay Tang giap voi Trung Quoc o phia bac, xen ke voi cac vung đat thap phan lon bi thoat nuoc boi ba he thong song lon chay theo huong bac nam la song Me Kong (chay qua Lao, Cao Mien va Nam Ky), o phia bac, o phia đong giap voi Bien Đong, o phia tay giap voi Xiem va o phia nam giap voi vinh Xiem.


Thanh lap = Nhung moi lien ket đau tien (truoc the ky XIX) =

Vao đau the ky 17, nha giao si Dong Ten nguoi Avignon (nay thuoc Phap) la Alexandre de Rhodes đen Viet Nam truyen đao, gop phan tao ra chu Quoc ngu tai đay. Đen the ky 18, anh huong cua nguoi Phap o Đong Duong chi gioi han trong linh vuc thuong mai cung mot so thanh tuu cua cac nha truyen giao thuoc Hoi Thua sai Paris.
Nam 1787, Pierre Pigneau de Behaine, mot linh muc Cong giao nguoi Phap, đa thinh cau vua Louis XVI cua Phap cu cac tinh nguyen vien quan đoi đe chi vien cho Nguyen Anh chiem lai lanh đia đa mat ve tay nha Tay Son. Sau đo, Pigneau qua đoi o Viet Nam, nhung quan đoi cua ong đa chien đau tai đay đen nam 1802, khi nha Nguyen đuoc thanh lap va Nguyen Anh tro thanh vua Viet Nam đau tien thong nhat đat nuoc sau hang tram nam chien tranh. Ong lay nien hieu Gia Long.
Sau khi thong nhat đat nuoc cua minh, Gia Long lai thien ve huong tao dung moi huu nghi moi voi nha Thanh o Trung Quoc, khi đong y xung than voi đe quoc nay. Đong thoi, do lo ngai su gia tang ngay cang nhieu so luong giao si o Viet Nam la mot moi đe doa tiem tang, cac vua nha Nguyen ve sau bat đau thuc hien ''be quan toa cang'' (cam giao thuong voi ben ngoai) va cam đao nham ngan chan anh huong cua thuc dan chau Au tai khu vuc nay.
Tu thoi vua Minh Mang (con trai thu sau va la nguoi ke vi cua vua Gia Long), trieu đinh Hue thi hanh chinh sach cam đao voi cac bien phap tran ap bang vu luc tham chi la xu tu. Nam 1835, mot cha xu nguoi Phap la Joseph Manchard bi trieu đinh nha Nguyen khep toi xui giuc dan ban đia noi loan, va bi xu tu bang hinh thuc lang tri.


= Chien tranh Phap - Đai Nam (1858-1884) =


 Chien dich Nam Ky va Cao Mien (1858-1867)  Thang 1/1857, cong su Phap tai to gioi Thuong Hai la Charles de Montigny đuoc hoang đe Napoleon III cua Đe Nhi Đe che Phap cu đen Viet Nam nham thuyet phuc trieu đinh nha Nguyen cham dut viec đan ap hay truc xuat cac nha truyen đao Cong giao, va thong quan hang hai. Nhung vua nha Nguyen luc đo la Tu Đuc đa khuoc tu moi yeu cau cua de Montigny, khien hoang đe Phap phai đieu mot ham đoi hai quan 3.300 nguoi (gom 300 linh Philippines cua thuc dan Tay Ban Nha) do đo đoc Charles Rigault de Genouilly chi huy nham đanh pha cang Tourane (Đa Nang ngay nay). Ham đoi Phap chiem đuoc ban đao Son Tra. Nhung sau ba thang rong giao tranh ma khong thay co hoi tien sau vao đat lien, de Genouilly đa mo mot cuoc tan cong khac vao thanh Sai Gon.
Ngay 17/2/1859, ham đoi Phap chiem đuoc đai đon Chi Hoa o Sai Gon von phong bi kem. Tuy nhien, quan Phap lai khong the chinh phuc cac lanh tho ben ngoai vanh đai phong thu cua thanh pho, khien De Genouilly bi thay the boi Louis Adolphe Bonard vao thang 11/1859.
Sau đo, nguoi Phap no luc đe đat mot hiep uoc bao ve đuc tin Cong giao tai Viet Nam nhung khong thanh cong va cuoc chien o Sai Gon van tiep dien. Đen nam 1861, luc luong Phap chiem đuoc vung đong bang song Cuu Long, buoc nguoi Viet ky Hoa uoc Nham Tuat ngay 5/6/1862; qua đo, Cong giao đuoc tu do hoat đong; mo cua giao thuong o đong bang song Cuu Long va tai ba cang o cua song Hong o mien bac Viet Nam; nhuong lai cac tinh Bien Hoa, Gia Đinh va Đinh Tuong, cung voi đao Poulo Condore cho Phap cai quan; đong thoi tra khoan boi thuong tuong đuong voi 4.000.000 đong bac.
Nam 1864, ba tinh noi tren sau khi ve tay nguoi Phap đa chinh thuc tro thanh thuoc đia Nam Ky thuoc Phap. Đen nam 1867, pho đo đoc Phap Pierre de la Grandiere buoc nguoi Viet Nam phai nhuong them ba tinh Chau Đoc, Ha Tien va Vinh Long. Theo đo, ca vung Nam bo cung nhu đong bang song Cuu Long đeu nam duoi su cai tri cua Phap.
Nam 1863, vua Campuchia Norodom yeu cau thiet lap che đo bao ho cua Phap đoi voi nuoc minh. Nam 1867, vuong quoc Xiem (Thai Lan ngay nay) tu bo quyen thong tri đoi voi Campuchia va chinh thuc cong nhan quyen bao ho cua Phap đoi voi nuoc nay; đoi lai, Xiem co sap nhap cac tinh Battambang va Xiem Riep thanh mot phan lanh tho Thai Lan cho đen nam 1906.


 Bien co o Bac Ky  Đo đoc Marie Jules Dupre yeu cau đai ta Francis Garnier ra Bac Ky đe giai quyet vu xung đot giua lai buon Phap Jean Dupuis va chinh quyen đia phuong. Nguyen nhan la khi Nguyen Tri Phuong ra Bac yet thi cam nguoi Viet va Hoa kieu giao thiep voi nguoi phuong Tay, khong cho cho hang đi Van Nam va yeu cau yeu cau phia Phap bat Dupuis (theo Hiep uoc Nham Tuat nam 1862, Ha Noi khong phai noi thong thuong) nhung ong ta van kien quyet o lai. Trieu đinh phai cu quan Kham sai Le Tuan cung Nguyen Van Tuong va Nguyen Tang Doan vao Gia Đinh thuong nghi. Khi Garnier gap Nguyen Tri Phuong co đe nghi ky mot ban thuong uoc mo song Hong cho viec thong thuong nhung Nguyen Tri Phuong tu choi do chua ro y kien cua trieu đinh Hue.
Đai ta Garnier sau đo gui cho trieu đinh Đai Nam mot ban toi hau thu, trong đo yeu cau quan nha Nguyen phai giai giap va cho Jean Dupuis tu do đi lai. Khi khong nhan đuoc thu tra loi, Garnier va Dupuis len ke hoach đanh thanh Ha Noi; theo đo, luc 6 gio sang ngay 20/11, cac phao thuyen Scorpion va Espignol do thuyen truong Adrien-Paul Balny d'Avricourt chi huy se ban pha hai cua thanh phia bac va phia đong cung cac co so chinh quyen cua Ha Noi; đac biet tap trung phao kich huong ve doanh trai chi huy cua kham sai đai than Nguyen Tri Phuong (dinh tong đoc Ha Ninh va cot co). Toi 6 gio 30, quan Phap se ngung phao kich; Garnier va vien phu ta de Trentinian se chi huy 25 thuy bo binh voi hai khau son phao phoi hop voi quan cua pho thuyen truong Esmez tan cong cua thanh phia nam roi bat lien lac voi canh quan đa vao trong cua phia đong cua Bain cung voi 2 phu ta la Hautefeuille va Perrin. Tong so quan Phap tham chien la 90 nguoi. Ngoai ra, Dupuis phai bo tri toan linh đanh thue Trung Quoc cua ong ta tien sat gan cua đong luc 2 phao thuyen bat đau khai hoa; ngay sau khi cuoc phao kich ket thuc, Dupuis se dan quan chiem đong lau canh hinh ban nguyet o cong thanh phia đong roi đong chot o phia bac nham chan đuong rut lui cua quan binh Đai Nam.
Đung nhu ke hoach, rang sang ngay 20/11/1873, quan Phap bat đau tan cong. Tong đoc Ha Ninh Nguyen Tri Phuong chi huy quan linh phong thu nhung chang bao lau thi thanh Ha Noi that thu. Ban than ong bi thuong nang va bi quan Phap bat. Con trai ong la Nguyen Lam cung tu tran. It lau sau, Nguyen Tri Phuong tuyet thuc va qua đoi trong nguc.
Ngay sau khi thanh Ha Noi that thu, trieu đinh Hue phai Tran Đinh Tuc, Truong Gia Hoi cung hai giao si la Sohier va Danzelger ra Ha Noi đe đieu đinh voi Garnier nhung ong ta đa chiem cac thanh Nam Đinh, Phu Ly, va Hai Duong. Vua Tu Đuc lien khien Tam Tuyen tong đoc Hoang Ta Viem sung tiet che Bac Ky quan vu va tham tan Ton That Thuyet đem theo 1.000 quan đen đong o phu Tu Son (Bac Ninh ngay nay). Tuy nhien, quan trieu đinh ra đen Thanh Hoa thi phai hoi kinh vi thanh Ninh Binh đa that thu.
Khi Garnier đanh chiem thanh Nam Đinh, quan co đen o Son Tay, do Luu Vinh Phuc chi huy hoat đong manh va đanh chiem đon phong thu cua quan Phap tai Phu Hoai va nhieu tien đon khac o ngoai vi Ha Noi. Garnier phai cu tau Scorpion cho 15 linh tang vien cho Bain de la Coquerie va ngay sau đo tau nay phai ra cua Cam cho tau Decres cho quan tang vien tu Sai Gon ra.
Ngay 18/12/1873, sau khi cu y si Harmand giu chuc quan tri quan su cung voi 25 linh thuy giu thanh Nam Đinh, Garnier quay tro ve Ha Noi đe du tru mot cuoc phan cong o Phu Hoai. Tuy nhien, vao chieu hom sau (19/12), Garnier ra lenh đinh chien, va tiep đoan thuong nghi cua trieu đinh Hue do Tran Đinh Tuc va Truong Gia Hoi dan đau, nham tim giai phap hoa binh cho đoi ben. Toi ngay 21/12, khi Garnier đang nghi ban voi phai đoan Đai Nam, ong đuoc tin la quan binh trieu đinh phoi hop voi quan Co Đen o Son Tay đe tien đen Ha Noi. Garnier lien dan mot toan quan ra chan đanh, nhung bi quan Co Đen phuc kich giet chet tai Cau Giay.
Trieu đinh khi nhan đuoc tin thang tran đa lap tuc cho Le Tuan va Nguyen Van Tuong đen Sai Gon thuong nghi voi đo đoc Dupre. Vien đo đoc nay khong đuoc chinh phu Phap ung ho trong vu Bac Ky nen bang long tra cac thanh lai cho cac quan đia phuong va ky Hoa uoc moi. Nhung sau vu đung đo o Bac Ky, quyen tu quyet ve ngoai giao cua Đai Nam bi buoc phai giao cho nguoi Phap.


 Hiep uoc Quy Mui (1883)  Nam 1876, Pham Than Duat dan đau su bo Đai Nam sang Trung Hoa cau vien nha Thanh đe đoi pho voi Phap. Trieu đinh Hue cung chieu nap quan Co Đen cua Luu Vinh Phuc, bo nhiem ong nay lam chuc đe đoc cung cac quan chong cu quan Phap. Khi đo, tinh hinh o Bac Ky tro nen bat on boi cac luc luong nguoi Hoa khien chinh phu Phap phai can nhac phuong an đat su bao ho hoan toan o Bac Ky. Ngay tu nam 1879, đo đoc Bernard Jaureguiberry đa yeu cau tang vien 6.000 nguoi sang Bac Ky ap đat nen bao ho nhung chinh phu Phap đa tu choi. Nam 1882, thong đoc Nam Ky Charles Le Myre de Vilers yeu cau đai ta Henry Riviere dan voi 233 quan ra Bac Ky đe bao ve cac thuong gia Phap khoi cac bang đang nguoi Hoa. Khi toi Ha Noi ngay 3/4 nam đo, Henry Riviere đa co y chiem thanh nhung bi thong đoc de Vilers phan đoi.
Cuoi nam 1882, quan Thanh do cac tuong Ta Kinh Buu va Đuong Canh Tung vuot bien gioi sang đong o Bac Ninh va Son Tay. Trieu Nguyen truoc đo đa yeu cau nha Thanh viec tro, trong khi đai su Phap o Bac Kinh thuong thao voi tong đoc Truc Le Ly Hong Chuong nham phan chia quyen kiem soat Bac Ky giua hai nuoc. Đai ta Riviere sau đo dan quan đanh chiem Hon Gai va Nam Đinh, nhung sau đo cac quan vien trieu Nguyen nhu Truong Quang Đan, Bui An Nien, Hoang Ke Viem đe doa keo quan bao vay nguoi Phap o Ha Noi. Trong khi xuat quan pha vay, Riviere bi quan Co Đen cua Luu Vinh Phuc ha sat sang ngay 19/5/1883. Truoc đo 4 ngay, quoc hoi Phap thong qua 1 khoan ngan sach 5.500.000 franc, cho phep goi them quan luc toi xu Bac Ky.
Ngay 19/7/1883, vua Tu Đuc bang ha. Bo chi huy Phap loi dung nhung bien loan xay ra sau su kien nay, nen cu tuong Courbet chi huy ham đoi đi đanh cua Thuan An nham buoc trieu đinh phai xin huu chien va chap nhan ky ket mot hiep uoc co loi cho nguoi Phap. Truoc su uy hiep cua Courbet, trieu đinh cu thuong thu bo Lai Nguyen Trong Hop ra Thuan An đe đieu đinh voi Phap. Tong uy Francois Jules Harmand ra mot yeu sach gom 27 đieu khoan va gia han cho trieu đinh Hue phai tra loi trong vong 24 gio đong ho, neu khong se khai hoa đanh len kinh thanh. Cac đieu khoan ma phia Phap đua ra, đuoc su gia Tran Trong Kim tom tat trong Viet Nam su luoc tuu trung co may điem chinh:

Trieu đinh Hue thua nhan su "bao ho" cua Phap. Mat ngoai giao ke ca viec giao thiep voi nuoc Trung Hoa cung phai co su ung thuan cua Phap.
Nam Ky la xu thuoc đia cua Phap tu nam 1874, nay đuoc mo rong gom ca tinh Binh Thuan thay vi Binh Thuan thuoc Trung Ky.
Phap co quyen đong quan o Đeo Ngang va cua Thuan An.
Trung Ky, tuc cac tinh tu Khanh Hoa ra đen Đeo Ngang thuoc trieu đinh Hue. Cat ba tinh Thanh Hoa, Nghe An, va Ha Tinh nhap vao Bac Ky.
Kham su Phap o Hue co quyen ra vao tu do yet kien vua.
O Bac Ky (gom ca ba tinh Thanh-Nghe-Tinh), nguoi Phap co quyen đat cong su o cac tinh đe kiem soat quan Viet nhung đai đe viec noi tri khong bi anh huong.
Ban hoa uoc đuoc hai ben ky ket ngay 23 Thang Bay am lich trieu Hiep Hoa, tuc ngay 25/8/1883, con goi la hiep uoc Harmand (hay hoa uoc Quy Mui).
Du vay, phai chu chien cua Ton That Thuyet va Nguyen Van Tuong chi xem đay nhu ke hoan binh, đe co thoi gian cung co luc luong phan khang. Hai ong đa keu goi thanh lap nghia quan chong Phap, đap đon xung quanh kinh thanh va cho xay dung can cu Tan So, đong thoi cho vien quan nha Thanh luc đo đa vuot bien gioi vao Bac Ky giao tranh voi quan Phap theo thinh cau cua Pham Than Duat, va sua sang đuong thuong đao ra Bac hau tim cach chong cu lau dai. Sung ong, đan duoc, luong nong va gan 30% kho bac trieu đinh đuoc bi mat chuyen len Tan So, đoi ngay phan cong. Trong khi hang van nhan cong đang xay dung can cu trong mien rung nui Quang Tri, vua Hiep Hoa chu truong hoa giai bi cho la nhu nhuoc va bi ep phai tu tu. Ngay 2/12 nam đo, Ton That Thuyet va Nguyen Van Tuong lap hoang tu Ung Đang len ngoi, nien hieu Kien Phuc.


 Hiep uoc Giap Than (1884)  Vua Kien Phuc o ngoi đuoc 8 thang thi bang ha. Hoang tu Ung Lich ke vi ngai vang, lay hieu la Ham Nghi. Luc nay, quan Phap o Bac Ky đa đay lui quan chu luc nha Thanh ve Trung Quoc. Tuy nhien, quan Thanh van hien dien tai mot so tinh thuong du phia Bac va đe doa luc luong phong ve Phap o Bac Ky. Chinh phu Phap đa cu Francois-Ernest Fournier sang Thien Tan ky voi Ly Hong Chuong mot ban thoa thuan so bo, đuoc goi la hoa uoc Thien Tan 1884; trong đo, co đieu khoan nha Thanh cong nhan quyen bao ho cua Phap o Viet Nam. Dua vao ban thoa thuan so bo nam 1884 o Thien Tan. Chinh phu Phap đa cu Jules Patenotre - đai dien Đe Tam Cong Hoa Phap đen Hue sua lai hoa uoc Quy Mui 1883 truoc đo giua Phap va nha Nguyen bang mot ban hoa uoc khac co nhieu đieu khoan co loi hon cho Phap, bao gom viec ap đat quyen bao ho hoac cai tri hoan toan đoi voi lanh tho Đai Nam.
Đai dien Cong hoa Phap la Jules Patenotre, đac phai vien va đai su đac menh toan quyen cua Cong hoa Phap tai Bac Kinh. Va đai dien Hoang đe An Nam gom quan nhiep chinh Nguyen Van Tuong (đe nhat phu chinh đai than, Lai bo thuong thu), Pham Than Duat (Ho bo thuong thu) va Ton That Phan (phu trach ngoai giao, quyen Cong bo Thuong thu).
Nhung vi nay sau khi đa trao đoi uy nhiem thu, đung phep tac le nghi, đa thoa thuan voi nhau ve nhung đieu khoan sau đay:
Đieu 1: Nuoc An Nam thua nhan va chap thuan nen bao ho cua nuoc Phap. Nuoc Phap se đai dien cho nuoc An Nam tren moi quan he ngoai giao. Nhung nguoi dan An Nam nam o nuoc ngoai đeu đat duoi quyen bao ho cua nuoc Phap.
Đieu 2: Mot luc luong quan su Phap se chiem đong cua Thuan An lau dai. Moi đon luy va cong trinh quan su doc theo bo song Hue (song Huong) se bi san bang.
Đieu 3: Cac quan chuc An Nam tiep tuc nam quyen cai tri cac tinh nam giua ranh gioi cua xu Nam Ky cho đen ranh gioi tinh Ninh Binh, ngoai tru cac van đe hai quan, cong chanh, va noi chung, bat ky dich vu đoi hoi phai co su chi đao thong nhat hoac phai su dung cac ky su, nhan vien nguoi Au chau.
Đieu 4: Trong nhung gioi han đa chi ro tren đay, chinh phu An Nam se cho phep mo cua cho viec buon ban voi moi quoc gia tai cac cang Tourane, Quy Nhon, Đa Nang va Xuan Đai. Nhung cang khac co the đuoc mo cua them trong tuong lai, sau khi đa co mot su thoa thuan truoc giua hai ben. Chinh phu Phap se đat tai đo nhung nhan vien duoi quyen cua vien cong su Phap tai Hue.
Đieu 5: Mot cong su toan quyen (khac voi vien cong su Hue, đai dien cho chinh phu Phap, se chu tri nhung quan he ngoai giao cua nuoc An Nam va phu trach đieu hanh cong viec thuong ngay cua bo may bao ho ma khong nhung tay vao cong viec hanh chinh đia phuong cua cac tinh nam trong nhung gioi han quy đinh trong đieu 3. Vien cong su toan quyen se o trong noi thanh Hue voi mot đoi quan tuy tung. Vien cong su toan quyen se co quyen loi kien ca nhan va khong chinh thuc voi Đuc vua An Nam (sau nay goi la Kham su Trung ky).
Đieu 6: Tai Bac Ky, nhung cong su hoac pho su se đuoc chinh phu Cong hoa đat tai nhung tinh ly nao ma xet thay su co mat cua ho se bo ich. Ho se đuoc đat duoi quyen cua vien cong su toan quyen. Ho se đong trong mot thanh va trong moi truong hop, ngay trong pham vi danh cho cac quan; neu can, ho se đuoc cap mot đoi quan tuy tung Phap hoac An Nam.
Đieu 7: Cac cong su se tranh khong can thiep cac cong viec hanh chinh noi bo cac tinh. Cac quan chuc An Nam moi ngach se tiep tuc cai tri va đieu hanh cong viec duoi su kiem soat cua cac vien cong su; nhung khi co yeu cau cua cac nha chuc trach Phap thi ho se bi cach chuc.
Đieu 8: Cac cong chuc va nhan vien nguoi Phap o moi ngach chi đuoc lien he voi cac quan chuc An Nam qua trung gian cac cong su.
Đieu 9: Mot đuong day đien tin se đuoc bac tu Sai Gon ra Ha Noi va khai thac boi nhung nhan vien nguoi Phap. Mot phan cac le phi thu đuoc se chuyen cho chinh phu An Nam; đap lai, chinh phu An Nam se cap cho nhung đat đai can thiet đe xay dung cac tram đien tin.
Đieu 10: Tai Trung Ky (An Nam) cung nhu Bac Ky, tat ca nhung nguoi nuoc ngoai thuoc bat cu quoc tich nao cung đeu đat duoi quyen tai phan cua nguoi Phap. Cac nha chuc trach Phap se quyet đinh, can cu tren nhung tranh chap, bat cu la loai nao, se xay ra giua nguoi An Nam va nguoi nuoc ngoai cung nhu giua nuoc ngoai voi nhau.
Đieu 11: Tai Trung Ky, cac quan bo chanh se thu thue cu duoi su kiem soat cua cac quan chuc Phap, cho trieu đinh Hue. Tai Bac Ky, cac cong su voi su cong tac cua cac quan bo chanh, se tap trung cung mot cong viec thue ay, va ho se kiem soat ca hai mat thu va chi. Mot tieu ban gom cong chuc Phap va Nam se an đinh nhung so tien danh cho cac nganh hanh chinh su nghiep khac nhau va cho cac cong trinh cong cong. Phan con lai se nop vao ngan kho cua trieu đinh Hue.
Đieu 12: Tren toan coi đat nuoc, cong tac thue quan đuoc to chuc lai se hoan toan giao pho cho cac nha cai tri Phap. Chi co thue quan cua bien va cua khau bien gioi đat bat cu noi nao cam thay can. Se khong chap nhan bat cu mot khieu nai nao lien quan đen nhung bien phap ma cac nha chuc trach quan su đa thi hanh ve mat thue quan. Cac luat le va quy che lien đen nhung thue gian tiep, đen che đo bang gia thue quan va che đo y te cua Nam Ky se đuoc ap dung cho ca lanh tho Trung Ky va Bac Ky.
Đieu 13: Cac cong dan hay dan bao ho cua nuoc Phap đeu co the đi lai tu do, buon ban, tao su mua ban va su dung tuy y nhung đong san va bat đong san... tren toan coi Bac Ky va trong cac cang mo cua cua Trung Ky. Đuc vua An Nam xac nhan bang van ban nhung cam ket đa đuoc quy đinh boi Hiep uoc 15/3/1874 vi quyen loi cua cac giao si va giao dan.
Đieu 14: Nhung nguoi muon đi du lich đo đay trong noi đia nuoc An Nam chi co the đuoc cap giay phep qua su trung gian cua kham su tai Hue hoac cua chinh phu Nam Ky. Cac nha đuong cuc đo se cap giay phep thong hanh cho ho, giay thong hanh phai đuoc trinh voi chinh phu Viet Nam đe đuoc đong dau thi thuc.
Đieu 15: Nuoc Phap cam ket tu đay se bao đam su nguyen ven lanh tho cua Đuc vua An Nam, bao ve Đuc vua chong lai nhung cuoc tan cong tu ben ngoai va nhung vu noi loan ben trong. Huong vao muc đich đo, cac nha chuc trach Phap co the chiem đong quan su tren lanh tho Trung Ky va Bac Ky nhung đai điem xet thay can thiet cho su thuc thi che đo bao ho.
Đieu 16: Đuc vua An Nam se tiep tuc lanh đao cong cuoc noi tri cua đat nuoc nhu cu, tru nhung han che quy đinh trong ban hiep uoc nay.
Đieu 17: Nhung mon no hien nay An Nam con no Phap se đuoc giai quyet bang nhung đot thanh toan theo hinh thuc cu the se đuoc quy đinh sau. Đuc vua An Nam se khong đuoc ky ket mot su vay muon nao cua nuoc ngoai neu khong co phep cua chinh phu Phap.
Đieu 18: Nhung cuoc hoi nghi sau nay se an đinh gioi han cua cac cang mo cua va nhung khu đat nhuong cho nuoc Phap trong nhung cang nay; viec xay dung cac hai đang tren bo bien Trung Ky va Bac Ky; che đo va viec khai thac mo; che đo tien te; phan ty le danh cho chinh phu An Nam tren tong so thu nhap ve quan thue, ve cac ty; ve cac phi đien tin va ve nhung khoan thu nhap khac khong noi đen trong đieu II cua hiep uoc nay.
Hiep uoc nay se đe trinh len chu tich nuoc Cong hoa Phap va Quoc vuong An Nam phe chuan. Viec trao đoi phe chuan se đuoc tien hanh cang som cang hay.
Đieu 19: Hiep uoc nay se thay the cho cac Hiep uoc ngay 15/3, 31/8 va 23/11/1864.
Mot nam sau (1885), chinh phu Phap va trieu đinh nha Thanh đa đi đen ky ket ban hiep uoc chinh thuc, đuoc goi la chinh thuc hoa uoc Thien Tan 1885. Trung Hoa chinh thuc tu bo moi quyen luc thien trieu đoi voi chu hau An Nam va trao cho nuoc Phap toan quyen cai tri, bien An Nam thanh thuoc đia cua ho tai Đong Nam A.


 Khoi nghia Can Vuong (1885-1889)  Tu cuoi nam 1884, phe chu chien o Hue do Ton That Thuyet đung đau đa nhan danh vua Ham Nghi phan đoi viec 300 quan Phap keo vao Hue lap can cu Mang Ca ngay trong Hoang thanh. Đap lai, nguoi Phap tang them so quan đong o Mang Ca len hang ngan nguoi.
Ton That Thuyet huy đong so quan o cac đia phuong tap trung ve Hue, bi mat to chuc mot cuoc phan cong. Ngay 27/6/1885, de Courcy (tong chi huy vua đuoc cu sang) chu đong đem 4 đai đoi va 2 tau chien tu Hai Phong vao Hue nham loai tru phe chu chien va du đinh bat song Ton That Thuyet.

Ngay 2/7 cung nam, de Courcy đen cua Thuan An roi đen Hue yeu cau Hoi đong phu chinh đen hoi thuong. Ton That Thuyet cao benh khong đen, gap rut chan chinh quan si, đao hao đap luy trong thanh va bo tri hai đao quan đac biet phong thu hoang thanh, nham gianh the chu đong truoc khi de Courcy vao hoang thanh.
Đem ngay 4/7, giua luc de Courcy đang du tiec o su quan ben kia song Huong, Ton That Thuyet bi mat chia quan lam hai canh. Canh thu nhat (do Ton That Le chi huy) co nhiem vu tan cong su quan Phap. Canh thu hai (do Ton That Thuyet đich than chi huy) se tap kich, tieu diet toan bo linh Phap o đon Mang Ca. Đung 1 gio sang hom sau (5/7), quan cua Ton That Thuyet no sung hieu đot nhap đon Mang Ca, khien linh Phap roi loan. Vai si quan cua ho bi thuong vong. Đong thoi, su quan Phap ben kia bo song Huong cung bi tan cong, cac trai linh Phap boc chay du doi. De Courcy chi huy quan Phap co gang cam cu đen luc troi gan sang.
Loi dung quan Nguyen chuyen huong tan cong sang su quan, quan Phap keo 3 đoi quan vao chiem thanh Hue, đot pha dinh thu, tan sat dan chung va vuot qua cac o phuc kich đe tien vao Hoang Thanh.
Tren đuong tien quan, nhieu binh linh Phap cuop boc cua cai va sat hai nguoi dan vo toi. Trong ngay hom đo, hau nhu nha nao cung co nguoi bi giet. Ve sau, hang nam nguoi dan Hue lay ngay 23 thang 5 Am lich lam ngay gio chung cho nhung dan bi tham sat trong ngay nay.
Tien vao Hoang Thanh, quan Phap chiem đuoc mot so lon cua cai ma trieu đinh chua kip chuyen đi, gom 2,6 tan vang va 30 tan bac, trong so nay chi co mot phan rat nho sau nay đuoc hoan lai cho trieu đinh Hue. Con lai, so 700.000 lang bac phai đuoc 5 linh Phap đong hom trong 5 ngay moi xong va cho ve Phap.
Luc đo, Ton That Thuyet đa đua vua Ham Nghi cung đoan tuy tung doi kinh đo Hue chay ra son phong Tan So. Tai đay, ngay 13/7/1885, Ton That Thuyet nhan danh vua Ham Nghi, đa ha chieu Can Vuong lan thu nhat, keu goi si phu, van than va nhan dan ca nuoc đung len khang chien giup vua bao ve que huong đat nuoc. Đe tranh su truy lung gat gao cua quan Phap, Ton That Thuyet lai đua Ham Nghi vuot qua đat Lao đen son phong Au Son (nay la Huong Khe, Ha Tinh). Tai đay, vua Ham Nghi lai xuong chieu Can Vuong lan hai ngay 20/9 nam đo.
Đay la thoi ky cua nhung phong trao khang chien tu phat, nho le, hoan toan khong co su tham gia cua quan đoi trieu đinh. Lanh đao cac cuoc khoi nghia Can Vuong khong phai la cac vo quan trieu Nguyen nhu trong thoi ki đau chong Phap, ma la cac tri thuc, si phu van than yeu nuoc đa tu nguyen huong ung loi keu goi cua vua, đung len khang chien nham đanh bai quan Phap đang cai tri đat nuoc ho. Cac cuoc khoi nghia đo la:

Khoi nghia cua Nguyen Van Giap o Son Tay va Tay Bac (1883-1887)
Nghia hoi Quang Nam cua Nguyen Duy Hieu.
Khoi nghia Huong Khe (1885–1896) cua Phan Đinh Phung, Cao Thang o Huong Khe, Ha Tinh.
Khoi nghia cua Nguyen Xuan On o Nghe An.
Khoi nghia Ba Đinh (1886–1887) cua Đinh Cong Trang, Pham Banh o Nga Son, Thanh Hoa.
Khoi nghia cua Mai Xuan Thuong o Binh Đinh.
Khoi nghia cua Le Thanh Phuong o Phu Yen (1885–1887).
Khoi nghia Hung Linh (1886–1892) cua Tong Duy Tan o Ba Thuoc va Quang Xuong, Thanh Hoa.
Khoi nghia Bai Say (1883–1892) cua Nguyen Thien Thuat o Hung Yen.
Phong trao khang chien o Thai Binh – Nam Đinh cua Ta Hien va Pham Huy Quang.
Khoi nghia Hung Hoa cua Nguyen Quang Bich o Phu Tho va Yen Bai.
Khoi nghia Thanh Son (1885–1892) cua Đoc Ngu (Nguyen Đuc Ngu) o Hoa Binh.
Khoi nghia cua Trinh Phong o Khanh Hoa (1885–1886).
Khoi nghia cua Le Truc va Nguyen Pham Tuan o Quang Binh.
Khoi nghia cua Hoang Đinh Kinh o vung Lang Son, Bac Giang.
Khoi nghia cua Le Trung Đinh, Nguyen Tu Tan o Quang Ngai.
Khoi nghia cua Truong Đinh Hoi, Nguyen Tu Nhu o Quang Tri.
khoi Nghia cua Cu Hoang Đich o Nghe Tinh
Tuy nhien, tat ca cac cuoc khang chien nay đeu that bai. Đem ngay 30 thang 10 nam 1888, vua Ham Nghi bi nguoi Phap bat trong luc đang ngu say. Sau đo, thuc dan Phap ra suc thuyet phuc nha vua tre cong tac nhung vua Ham Nghi đa tu choi quyet liet. Sao đo, thuc dan Phap quyet đinh đua vua Ham Nghi đi đay tai Algeria, mot thuoc đia cua Phap o Bac Phi (chau Phi), cac cuoc khoi nghia chong Phap van tiep tuc. Tuy nhien, phong trao Can Vuong suy yeu dan; tung cuoc khoi nghia lan luot bi tieu diet.
Đong Duong thuoc Phap đuoc thanh lap vao ngay 17/10/1887 tu Bac Ky, Trung Ky, Nam Ky (thuoc Viet Nam ngay nay) va Vuong quoc Campuchia. Thuc dan Phap chinh thuc giu lai vi the cua gioi cai tri đia phuong la hoang đe Viet Nam va quoc vuong Campuchia, nhung thuc te đa tap hop moi quyen luc trong tay ho; cac nha cai tri đia phuong chi giai quyet cac van đe khong may quan trong giua cac thu dan nguoi Viet, nen đuoc xem nhu chinh phu bu nhin do Phap lap nen.


Chinh tri = The che chinh tri =

Chinh tri Đong Duong thuoc the che thuoc đia va bao ho nen khong co quyen tu quyet.
Rieng o Nam Ky thi co bau cu đinh ky va van đong cu tri. Tuy nhien so cu tri rat khiem nhuong. Vao khoang thap nien 1910 thi chi co 1.000 cu tri nguoi Viet, tuc nhung nguoi đuoc vao Phap tich. So nguoi Phap thi co khoang 3.000 nguoi ghi danh đi bau. Sau cuoc cai to nam 1922, đac quyen bau cu đuoc noi rong va so cu tri nguoi Viet tang len khoang 20.000, đa so thuoc gioi thuong luu Tay hoc. Đay la thanh phan cu tri bo phieu trong nhung cuoc tuyen cu Hoi đong Quan hat so voi 2-3 trieu dan cua toan xu Nam Ky.
Ve mat thong tin, bao chi thi chinh phu Bao ho ap dung chinh sach kiem duyet sach bao. Le nay đen nam 1935 moi noi long hon khi Đang Xa hoi Phap cua thu tuong Leon Blum len chap chinh.


= Bo may hanh chinh =
Lien bang Đong Duong đuoc đat duoi quyen cua hai co quan o chinh quoc Phap. Nam Ky, Cao Mien va Lao phu thuoc Bo Thuoc đia Phap duoi su cai tri quan su trong khi Trung va Bac Ky phu thuoc Bo Ngoai giao Phap do cua nha chuc trach dan su. Duoi thoi Toan quyen Doumer viec cai tri moi đuoc gop lai truc thuoc Bo Thuoc đia.


 Cap lien bang  Đung đau lien bang Đong Duong la vien Toan quyen va Tong thu ky, tuc Pho Toan quyen. Sau nam 1945 chuc vu Toan quyen Đong Duong đoi thanh Cao uy Phap tai Đong Duong (Hauts commissaires de France en Indochine) va đen nam 1953 thi goi la Tong uy (Commissaires generaux).
Chuc toan quyen đuoc giao quyen luc rat lon vi la nguoi đung đau ve hanh chinh lan quan su. Ho tro cho chuc vu nay la Hoi đong Toi cao (Conseil superieur). Co quan nay gom co: 
Toan quyen (đung lam chu tich),
Tong tu lenh quan đoi,
Thieu tuong hai quan chi huy ham đoi Vien Đong,
Thong đoc Nam Ky
Thong su Bac Ky
Thong su Ai Lao
Thong su Cao Mien
Kham su Trung Ky
Chu tich Đai hoi đong Kinh te Tai chinh,
Bon nguoi ban xu đac bo.
Hoi đong Toi cao hop hai nam mot lan, mot tai Ha Noi va mot tai Sai Gon, đe ban hanh cac đao luat va tinh toan ngan sach chung va rieng cua tung xu.
Muoi mot bo o cap lien bang goi la tong nha mon (services generaux) đuoc giao viec đieu hanh cac cong vu cua nha nuoc.

He thong lap phap cap lien bang con co hai nghi hoi: Hoi đong Chinh phu (Conseil de Gouvernement de l'Indochine) va Đai hoi đong Kinh te Tai chinh Đong Duong (Grand Conseil des Interets economiques et Financiers de I’Indochine), thanh lap nam 1928. Hoi đong Kinh te co 51 thanh vien: 28 nguoi Phap va 23 đai bieu cua ba xu Viet, Mien, Lao. Trong so 23 nguoi ban xu thi nguoi Viet chiem toi đa 18 ghe. Hai hoi đong nay chu yeu la co quan tu van va thao nghi chu khong phai vien lap phap.

Ve mat tu phap, co hai toa an thuong tham cap lien bang đat tai Ha Noi va Sai Gon đe nhan cac ban khang an tu nhung toa an đia phuong. He thong tu phap nay duy tri trat tu cong ly. Trong cac vu khang an, cac quan toa nguoi Au đuoc su ho tro tu quan lai nguoi ban xu. Ve nguyen tac, Lien bang nay hoan toan theo luat phap ''mau quoc''.
Ngoai quyen đai dien lien lac voi chinh quoc, ung xu ngoai giao va đieu hanh quan đoi, chinh quyen Lien bang con co toan quyen tai chinh. Trieu đinh Hue "lanh luong" tu chinh phu Bao ho.
Tong cong tren toan coi Đong Duong vao nam 1936 chinh quyen co khoang 3.300 cong chuc nguoi Phap trong guong may cai tri, trong so đo 400 thuoc cap lien bang tap trung o Ha Noi; so con lai phu thuoc cap đia phuong. Đa so xuat than tu Truong Thuoc đia (Ecole Coloniale o Paris).


 Cap đia phuong thuoc đia  Trong sau xu thuoc Lien bang Đong Duong, rieng Nam Ky truc thuoc che đo thuoc đia do Phap cai tri truc tiep. Đung đau Nam Ky la thong đoc (gouverneur). "Hoi đong Tu mat" va Hoi đong Thuoc đia la hai nghi hoi tai đay.
O cap nho hon thi co Chanh Tham bien (administrateur) đung đau moi đia hat (arrondissement), sau đoi thanh Chu tinh (Tinh truong) (chef de la province) va tinh (province). Duoi tinh la quan (circonscription) va co so phai vien hanh chinh (delegation administrative), đung đau la vien Chu quan (Chef de la circonscription) va vi Phai vien hanh chinh (Delegue administratif) tuong ung; roi đen cap tong (canton) voi cai tong quan ly.
Dan Nam Ky huong quy che "thuoc dan Phap" (sujets francais) va đuoc huong quyen loi nhieu hon cac xu khac. Muon vao Phap tich đe binh đang nhu dan mau quoc thi phai nop đon đe thanh citoyens francais. Nam Ky cung la xu co bau cu đinh ky va van đong cu tri. Nguoi co Phap tich hoac hoi đu mot so đieu kien tai chanh moi co quyen đi bau.
O cap tinh thi hoi đong tinh o Nam Ky bat đau hoat đong tu nam 1882. Thon xa đuoc to chuc voi khai niem dan chu đau phieu tu nam 1927.
Ve mat luat phap thi Nam Ky chieu theo bo hinh luat cua Phap ban hanh nam 1912.


 Cap đia phuong bao ho  Bon xu Bac Ky, Trung Ky, Lao va Mien thuoc che đo bao ho, tuc che đo hanh chinh ban xu do nguoi Phap cai tri gian tiep qua ngach quan lai đia phuong. Vi le đo ma co hai he thong song hanh, mot cua Phap va mot cua nguoi ban xu, tren phap ly la binh quyen chinh tri, nhung khi thi hanh thi che đo ban xu tuy thuoc vao quyen phan quyet cua nguoi Phap. Bo Ngoai giao Phap đam nhiem viec hanh chinh nhung sang đau the ky 20 thi giao lai cho Bo Thuoc đia Phap, phan anh quan điem va chinh sach cua Phap đoi voi cac xu bao ho. Dan cu cua cac xu Trung Ky, Bac Ky, Lao va Mien tren mat phap ly thuoc hang proteges francais, thap nhat trong ba hang citoyens (cong dan), sujets (thuoc dan), va proteges (dan bao ho) o Đong Duong.
Tai Bac Ky, đung đau nen bao ho Bac Ky la Thong su nguoi Phap (Residents superieurs) (1889-1955) cung ba nghi hoi "Hoi đong Bao ho", "Hoi đong Phap nhan" (đai dien nguoi Phap), va "Vien Dan bieu Bac Ky" (đai dien nguoi Viet). Vien thong su tuy la nguoi Phap nhung ke tu ngay 26 Thang Bay nam 1897 kiem ca chuc đai dien cho Nam trieu, tuc la kinh luoc su cua vua nha Nguyen. Cac quan lai ban xu tren danh nghia la quan cua trieu đinh Hue nhung đeu truc thuoc quyen vien thong su. Chu quyen cua trieu đinh Hue o Bac Ky tu đo cang bi thu hep. Truoc nam 1889, kham su Trung Ky đai dien cho ca hai xu Bac va Trung Ky.
Ke tu nam 1900, Thong su Bac Ky kiem luon chuc quan tri Quang Chau Loan tuy đay la mot nhuong đia rieng voi han ky 99 nam.
Cap tinh thi hoi đong tinh bat đau hien dien tu nam 1886 nhung hoat đong yeu ot. O cap lang xa thi cung nhu tien trieu nha Nguyen, nguoi dan đuoc tu tri. Mai đen nam 1941 o Bac Ky moi thuc hien cai cach, cho dan chung đau phieu bau hoi đong xa.
O Trung Ky, đung đau nen bao ho Trung Ky la Kham su nguoi Phap. Chuc vu nay tu nam 1884 đen 1889 co ten la Residents generaux d'Annam. Sau nam 1889 thi đoi thanh Residents superieurs (1889-1953). Hanh dinh cua Kham su Phap đat o Hue. Sang thap nien 1950 thi chuyen vao Đa Lat.
Kham su Trung Ky tham gia hoi đong phu chinh tu nam 1887, đen Thang Sau nam 1895 thi co đac quyen chu toa Hoi đong Co mat va ca Ton nhan phu. Tat ca cac cong van sac du ban hanh đeu phai co chu ky phe thuan cua vien kham su. Ngoai ra Trieu đinh Hue ke tu Thang Chin 1897 phai chiu cho mot vien hoi ly nguoi Phap lam quan su cho moi vi thuong thu trong Luc bo cu.
Hiep suc voi vien Kham su la "Hoi đong Bao ho" va "Hoi đong Phap nhan" (đai dien nguoi Phap). Trung Ky cung co "Vien Dan bieu Trung Ky" thanh lap nam 1926 nhung co quan nay ke tu nam 1932 khong thuoc chinh phu bao ho nua ma thuoc trieu đinh Hue kiem soat. Truoc nam 1932 Vien Dan bieu truc thuoc vien Kham su Phap.
Thong su Bac Ky hay Kham su Trung Ky la hai cach goi khac nhau cua nguoi Viet nhung chuc vi va quyen hanh trong chinh phu Bao ho thi giong nhau. Tieng Phap goi chuc vu nay la resident superieur, đung ra dich sat nghia la "luu tru quan đai than".
O cap tinh thi co hoi đong tinh, thanh lap tu nam 1913, muon hon Bac Ky 27 nam, va mai đen nam 1942 moi bat đau to chuc lai thon xa va cho phep nguoi dan đau phieu hoi đong xa.
Vung duyen hai thi he thong quan lai va hanh chinh cua nguoi Viet thi giu nguyen nhung o tren Cao nguyen thi nguoi Phap lap mot khu rieng, khong do nguoi Viet quan tri, goi la Pays Montagnards du Sud bat đau vao thap nien 1920. Nguoi Viet khong co giay phep khong đuoc len vung nay.
O Lao va Mien cung co kham su nhu Trung Ky. Kham su Phap o Cao Mien ke tu nam 1897 co quyen hanh rong lon nhu kham su o Hue.
O Cao Mien thi khet (tuong đuong voi "tinh") thi co chau-faikhet. o Lao khong co cap tinh ma chi co cap tuong đuong voi phu huyen (tieng Phap: prefecture) goi la mouang hay muang, co chao-muang đung đau. Cong su Phap o Cao Mien so voi Viet Nam thi viec cai tri co tinh truc tiep hon tuy van la tren danh nghia "bao ho". Cong su o Mien co thuc quyen tri an, thu thue, mo mang kinh te ma khong can su ung thuan cua Mien trieu.


 Cap đia phuong to gioi  Đao du 1 Thang Muoi nam 1888 trieu vua Đong Khanh (toan quyen Richaud) nhuong them ba thanh pho Ha Noi, Hai Phong, va Đa Nang (nguoi Phap goi la Tourane) lam to gioi (concession) cua Phap, tuc la cung the che truc tri nhu Nam Ky tuy nam trong lanh tho bao ho ban xu.
Đung đau hai thanh pho Sai Gon va Cho Lon la vien Thi truong nguoi Phap (Maire). Hai thanh pho Ha Noi va Hai Phong tai Bac Ky cung thanh pho Tourane (Đa Nang) tai Trung Ky, đung đau la vien Đoc ly nguoi Phap (Resident-maire). Ben canh vien Thi truong hay Đoc ly la Hoi đong thanh pho (Conseil Municipal) đoi voi thanh pho loai I hoac Uy hoi thanh pho (Commission Municipale) đoi voi thanh pho loai II. Thanh vien cua Hoi đong hoac Uy hoi gom ca nguoi Phap lan nguoi Viet; Hoi đong thanh pho Sai Gon đuoc lap nam 1869, Uy hoi thanh pho Cho Lon lap nam 1879, Hoi đong thanh pho Ha Noi va Hai Phong lap nam 1891 va Uy hoi thanh pho Tourane lap nam 1908.
Ngoai ra bon quan khu vung bien gioi Viet-Hoa va Lao-Hoa, goi la cac đao quan binh (territoire militaire), cung thuoc dang cai tri truc tiep. Cao nguyen Trung phan gom cac tinh Darlac (lap nam 1904), Kontum (1913), Donnai Thuong, Lang Bian (1920), va Pleiku (1932) cung đat ngoai quyen quan tri cua nguoi Viet.


Phap luat Phap luat o Trung Ky thi dung bo luat Gia Long bo sung voi hinh luat va dan luat cua Phap. O cap duoi thi quan tri phu va tri huyen đung lam quan toa so tham, quan tinh xet phuc tham va cong su Phap co nhiem vu kiem sat. Chung tham thi co bo Ho va bo Hinh cung kham su Phap.
O Bac Ky thi co bo "Hoang Viet Tan luat" ban hanh nam 1918 dung bo luat Gia Long nhung sua đoi theo thich ung cua chinh quyen Phap. Cung giong nhu Trung Ky, quan tri phu va tri huyen xet so tham. Đe nhi cap thi co cong su Phap lam chinh tham con quan tong đoc va tuan phu lam boi tham. Tren het la toa Phuc tham Ha Noi.
O Nam Ky thi dung "Phap quy gian yeu 1883" dua tren luat phap ben chinh quoc.
Đoi voi nguoi Phap thi luat le ban xu khong ap dung cho ho vi ho đuoc xet xu duoi bo luat Phap nhu o ben Phap.


An ninh-quan su Luc luong quan su cua Phap o Đong Duong vao nam 1937 la 10.779 linh da trang. Đen nam 1940 truoc Chien tranh the gioi thu hai thi con so nay tang len thanh 14.500, trong đo co 3.600 si quan chi huy va 4.000 quan Le duong (Legionnaires etrangeres). Tong so quan linh ke ca linh ban xu la 90.000.
Ngoai ra chinh quyen Đong Duong con dung So Liem phong Đong Duong lam co quan tinh bao va cong an, kiem soat va pha hoai cac hoat đong chong lai chinh quyen, nhat la cac to chuc chinh tri.


Phan cap hanh chinh Truoc ca khi Lien bang Đong Duong đuoc thanh lap, vao thap ky 1870 Phap đa tien hanh phan chia đia gioi giua Nam Ky thuoc Phap va Cao Mien do Phap bao ho. Nam 1870 Phap cung Cao Mien đieu chinh ranh gioi tai vung thuong nguon giua hai song Vam Co Tay, Vam Co Đong: Phan lon đat đai vung nay la vung loi Svay Tieep-Svay Rieng (nay thuoc tinh Svay Rieng) tra ve Campuchia; bu lai mot dai đat nho doc bo tay nam rach Cai Cay (thuong luu cua song Vam Co Đong) von thuoc tinh Prey Veng thi trao cho Nam Ky. Dai đat nay đen nam 1914 thi lai nhap vao Campuchia boi nghi đinh cua Toan quyen Đong Duong. Nam 1873 hoan thanh viec cat chinh đia gioi hai hat Ha Tien va Chau Đoc cua Nam Ky, phan đat phia bac kenh Vinh Te va thi xa Ha Tien ngay nay, ve cho Campuchia.
Duoi su cai tri cua Phap, đia gioi cac xu Đong Duong đuoc phan đinh lai. Cong uoc Phap-Thanh 1887 lay đong kinh tuyen 105º43’ lam gioi han ben bo Vinh Bac Viet nen mot dai đat Truong Binh, Bach Long o phia bac song Bac Luan thuoc tong Van Ninh bi nhuong cho nha Thanh. Viec đong moc phan đinh bien gioi hoan thanh nam 1896. Vi su chia cat đo đen nam 2000 co 22.000 nguoi Kinh la hau due nguoi Viet cu van sinh song o đat Quang Tay. Nguoc lai đat cac vung Đien Bien, Lai Chau, Lao Cai xua la phen giau bien thuy, tung trieu cong Lao Qua, thi nay đuoc sap nhap vao Bac Ky. Đat Tran Ninh va Sam Chau mac du co quan Viet cai quan thi nguoi Phap lai cat cho Lao ke tu nam 1895 va 1903.
Vung Cao nguyen Trung phan thi nguoi Phap nam 1893 buoc trieu đinh Hue cat ra va cho phu thuoc Lao. Nam 1904 thi Darlac (Ban Me Thuot) moi đuoc tra lai Trung Ky; Kontum theo chan nam 1905. Tuy nhien khu vuc cao nguyen nay gan nhu truc thuoc nguoi Phap cai tri. Trieu đinh Hue co quyen bo nhiem vien quan quan đao nhung thuc quyen nam trong tay cong su Phap. Nam 1923 chinh cong su Darlac la Leopold Sabatier đa ra lenh tuyet cam nguoi Viet len lap nghiep o Darlac roi lai van đong kham su Trung Ky la Pierre Pasquier ap dung chung chinh sach nay cho toan cao nguyen Trung phan.
Nam 1906 Xiem tra lai hai tinh Battambang va Xiem Riep đe nhap vao Cao Mien.
Nam 1916 vi bat on o vung bien gioi Viet-Hoa, chinh quyen Bao ho cho lap nam quan khu đe kiem soat vung cuc bac xu Bac Ky va Lao.
Tu thap nien 1890 chinh quyen Bao ho nhan danh trieu đinh Hue đa co du đinh dung ngon hai đang đe khang đinh chu quyen cua Phap tren quan đao Hoang Sa nhung đo an khong thuc hien đuoc va mai đen nam 1938 moi co luc luong chinh thuc chiem đong quan đao nay. Du vay khi nha Thanh gui thuyen xam pham Hoang Sa vao nhung nam đau the ky 20 thi Bo Ngoai giao Phap đa co cong van phan đoi. Cuoc tranh chap nay keo dai cho đen khi nguoi Phap mat chu quyen o Đong Duong va van chua ket thuc.


Nhan khau = Dan so =

Vao đau the ky 20, thanh phan dan cu cua Lien bang Đong Duong gom co nguoi Viet, nguoi Khmer, nguoi Thai, nguoi Cham va cac dan toc thieu so khac. Trong so đo, nguoi Viet la đong nhat voi 15 trieu nguoi, ke đen la nguoi Khmer voi 1,3 trieu nguoi, nguoi Thai 1,1 trieu va nguoi Cham 100.000, so dan toc thieu so uoc khoang 500.000 nguoi. Ngoai so nay, con co khoang 300.000 nguoi Hoa va cac dan toc chau A khac, 15.000 nguoi Au va 40.000 nguoi Au lai A. Tinh tong cong, dan so cua Lien bang Đong Duong vao khoang 18.370.000 nguoi, mat đo trung binh 24 nguoi tren mot km².


= Ton giao =
Cac ton giao chinh o Đong Duong la Phat giao, voi Phat giao Đai thua va Phat giao nguyen thuy. Ngoai ra, cac nha truyen giao Cong giao tich cuc đa lan rong khap Đong Duong va khoang 10% dan so Bac Ky đuoc xac đinh la Cong giao vao cuoi thoi Phap. Nho giao va tin nguong dan gian đeu co nhieu anh huong. Nguon goc cua đao Cao Đai cung bat đau trong thoi ky nay.
Khong giong nhu Algerie, su đinh cu cua Phap o Đong Duong khong xay ra o quy mo lon. Đen nam 1940, chi co khoang 34.000 thuong dan Phap song o Đong Duong, cung voi mot so it nhan vien quan đoi Phap va nhan vien chinh phu. Nhung ly do chinh khien cho viec đinh cu cua Phap khong phat trien theo cach tuong tu nhu o Bac Phi thuoc Phap (noi co dan so hon 1 trieu dan thuong Phap) la vi Đong Duong đuoc coi la mot thuoc đia kinh te cua Phap (colonie d'exploitation economique) chu khong phai thuoc đia đinh cu (colonie de peuplement) (thuoc đia đinh cu giup chinh quoc Phap khoi bi qua đong đuc), va vi Đong Duong đa ly than tu Phap.


= Ngon ngu =
Tieng Phap la ngon ngu hang đau cua Đong Duong trong giao duc, chinh tri, thuong mai va truyen thong. Tieng Phap đuoc su dung rong rai o cac khu vuc thanh thi va đa tro thanh ngon ngu chinh cua gioi thuong luu co hoc thuc. Van hoa Phap co tac đong sau rong nhat đen Nam Ky va Bac Ky, trong khi Campuchia, Lao va Trung Ky phai chiu nhung tac đong tuong đoi ngan han. Tuy nhien, hau het nguoi dan ban đia van su dung ngon ngu ban đia trong thoi ky thuoc đia. Sau thoi ky thuoc đia, chinh phu mien Nam Viet Nam van su dung tieng Phap. Ngay ca ngay nay, tri thuc va nguoi lon tuoi đia phuong van noi tieng Phap. Ngay nay, chinh phu Campuchia va Lao đoi khi van su dung tieng Phap.


Kinh te Sau khi ky Hoa uoc Giap Than (1884) thi quan đoi Phap tien vao Kinh thanh Hue tiep thu cac co quan hanh chinh ke ca kho bac. Ho ghi nhan thu đuoc hon 6.000 nen vang, 2.000 đong vang va vo so bac nen. Phan nua sau đo đuoc hoan lai trieu đinh Hue con phan nua đuoc đua len tau cho ve chinh quoc Phap trang trai binh phi cuoc vien chinh. Tong cong trong luong Phap thau nhan bang bien ban la 14.630 kg bac va 1.335 kg vang, phan lon mang nau chay đe đuc lai sung vao cong quy cua Phap.
Kinh te Đong Phap tu đo đuoc van hanh chu yeu la mot nen kinh te thuoc đia đe ho tro cho kinh te Phap chu khong co ke hoach tu tuc hoac phat trien theo kha nang ban xu. Toan quyen Pasquier đa khang đinh: "Il faut que les profits de l'Indochine reviennent aux Francais" ("Loi nhuan tu Đong Duong phai trao lai cho nuoc Phap"). Đong Phap la nguon nguyen lieu va vat lieu ban che trong khi chinh quoc Phap cung ung nhung san pham che bien đe ban lai sang Đong Phap.
Ve mat nong lam, co che đon đien nhat la đon đien cao su đe cung cap cho thi truong Au My la mot đien hinh cho moi tuong quan giua Phap va Đong Phap. Cay cao su Hevea brasiliensis đau tien đem tu Ma Lai sang trong o Đong Duong la vao nam 1897 o Sai Gon. Đen nam 1905 thi cao mu thay san xuat đuoc nen bat đau phat đong đem trong nhieu noi. Nhieu cong ty lon cua Phap nhu hang Michelin đeu đau tu vao nganh nay, so huu nhung đon đien voi dien tich rong lon, tong cong chiem hon 138.000 hecta tren toan Đong Duong. Tinh đen nam 1926 thi dien tich trong cao su la hon 166.000 ha voi 13 trieu cay cao su. So luong nhan cong can đe khai thac nguon loi nay cung đa lam dao đong xa hoi ban xu. Luong cao su xuat cang đat hon 10 nghin tan vao nam 1929 va tiep tuc gia tang đen khi Chien tranh the gioi thu hai bung no. San luong cao su sau đo tut xuong chi con 15% san luong tien chien va khong phuc hoi đuoc cho du co đen cuoi thap nien 1940 đa đat khoang 60% san luong cao nhat.

Luong nong pham lon nhat cua Đong Duong la lua gao, đat 2.140.000 tan xuat cang nam 1937 voi dien tich canh tac o Nam Ky tang manh tu 522.000 hecta nam 1880 đen 2 trieu 2 hecta nam 1937. Chinh phu Bao ho co tay trong viec phan phat đat đai. Tinh đen nam 1940, 1.299.500 hecta đuoc phat cho nguoi ban xu va 962.200 hecta cho nguoi Au chau. Tren tong so đo, 63% la cho nguoi Au chau so voi 89% đat phat cho nguoi ban xu la o Nam Ky. Dan ban xu tap trung linh canh đat trong lua trong khi nguoi Phap lay đat mo đon đien trong cao su, ca phe, che. Vao thap nien 1950 trong so cac đia chu so huu hon 100 ha, phan lon tap trung o Nam Ky thi 2033 nguoi la nguoi Viet va 430 la cong dan Phap.
Nhung khu vuc kinh te khac đuoc chinh phu Bao ho luu y la khoang san (than đa, chi, kem), che, ca phe, hat tieu. Ky nghe nhe nhu nganh det, thuoc la, xi mang cung đuoc phat trien.
Ky nghe lon nhat voi khoang 50.000 cong nhan la nganh khai thac than đa, chu yeu o Ha Tu va Hon Gai (Phap goi la Hongay) va Cam Pha cua cong ty "Societe de Charbonnages du Tonkin". Hang "Societe de Charbonnages du Đong Trieu" thi khai thac o Ke Bao. Nam 1930 san luong than đa khai thac la 1.890.000 tan, trong đo 3/4 đuoc xuat cang.
Nhung mat hang đuoc nhap khau chinh vao Đong Duong thoi ky nay la sua đac, thuc an đong hop, bot mi, rau, đuong, ca phe, tra, thuoc la, chi bong, vai bong, ruou, than, dau lua, đo kim loai, duoc pham, xa phong, đo gom, đo thuy tinh va pha le, giay, may moc, xe hoi, v.v. Cac mat hang xuat khau quan trong gom co: gao, ca (ca kho va ca muoi), tieu, que, dau thuc vat, go tech, soi bong (tho), than va kem, lua (tho), xi mang, tham chieu, da, v.v. Can can xuat nhap khau vao nam 1914 la thang du gan 66 trieu đong.

Co quan đieu hanh kinh te cho ca sau xu Đong Phap la Ngan hang Đong Duong (Banque de l'Indochine), thanh lap tu nam 1875. Ngan hang nay co đac quyen phat hanh đong bac Đong Duong (piastre indochinoise).
Chinh quyen Bao ho con gianh đoc quyen ban thuoc phien, ruou, va muoi, con đuoc goi la thue "mon bai". Ba khoan thu nay cong them quan thue xuat nhap khau cung ung 95% ngan sach đe tra luong cong chuc. Lay truong hop thu ngan cua chinh phu Bao ho o Bac Ky nam 1886 tren tong so 134 trieu đong thi bon nguon thue chinh la: 

thue thuoc phien: 45 trieu
thue ruou: 20 trieu đong
thue muoi: 45 trieu đong
thue than: 21 trieu đong.
Đoc quyen nau ruou thi giao cho cong ty Societe des Distilleries d'Indochine phan phoi cho toan Lien bang duoi hieu "RA" (Regie de Alcool), tuc goi la "ruou ty". Nhung nguon ruou khac thi bi liet vao hang ruou lau va ai nau hay mua thi bi truy to va tai san tich thu.
Đoi voi thuoc phien thi quyen nhap cang, che bien va ban si la do co quan Regie de l'Opium đam nhan. Tinh đen nam 1900 thi loi nhuan chinh phu thu đuoc tu thuoc phien đat hon phan nua so tien thu nhap cua toan Lien bang Đong Duong. Rieng viec phan phoi ban le la đe cho tu nhan, đa so la nguoi Hoa.


Co so ha tang = Giao thong =
 

No luc lon nhat cua nha nuoc Bao ho la xay dung he thong đuong sat. Đoan đuong sat thiet lap truoc tien voi kinh phi 11,6 trieu franc la o Nam Ky, dai 71 cay so, hoan tat Thang Bay nam 1885 noi lien Sai Gon va My Tho. Vao nhung nam 1897-1900 thi con đuong sat Ha Noi-Lang Son hoan thanh o Bac Ky voi gia tri chien luoc cao đe cung co vung bien gioi Viet-Hoa. Sau đo nha nuoc chu truong xay dung mot he thong đuong sat Xuyen Đong Duong (Chemin de fer Transindochinois) noi lien Ha Noi va Sai Gon. Du an nay đen nam 1936 moi xay xong, chay dai tu Nam Quan đen My Tho voi chieu dai 1714 km. Đay la tien than cua đuong sat Bac Nam cua Viet Nam sau nay. Hanh trinh Sai Gon - Ha Noi mat 60 gio đong ho, tuc hai ngay va ba đem.
Ngoai ra con co nhung nhanh đuong sat khac tu Nam Vang đen bien gioi Xiem; tu Sai Gon đi Loc Ninh; tu Thap Cham len Đa Lat; tu Phu Ninh Giang qua Ke Sat đen Cam Giang. Rieng đoan đuong tu Hai Phong len Ha Noi roi tu Ha Noi nguoc song Thao vuot bien gioi Viet-Hoa sang Van Nam thi do tu nhan hang "Compagnie Francaise des Chemins de fer de l'Indochine et du Yunnan" khai thac. Tinh đen nam 1939 thi toan coi Đong Duong co 3.372 km đuong sat.
O hai đo thi chinh, Sai Gon va Ha Noi chinh quyen con cho thiet lap he thong "tau đien" (tramways). Tau đien Sai Gon khanh thanh nam 1881 luc đau chay bang hoi nuoc va đen nam 1923 moi chinh thuc chay bang đien. Lo trinh 7,2 km nay noi Cho Lon, Sai Gon (theo đuong Gallieni, sau nam 1955 la đuong Tran Hung Đao) roi toa ra Hoc Mon, Go Vap, phuc vu đen nam 1953 moi thao bo. Tau đien Ha Noi voi 29 km đuong ray khoi dung nam 1901 va mai đen nam 1990 moi thoi. Đe cung cap nang luong, nguoi Phap đat he thong đien luc. Co le sau Nhat Ban (1886) Ha Noi la thanh pho đau tien o A chau co đien thap sang tu cuoi the ky 18. Nam 1897 cong suat cua cong ty đien luc ma nguoi Viet quen goi la "so nha đen" tang len thanh 850 ma luc. Tu nhan cung co the đat mua.
Cong trinh phat trien đuong sa thi co cau Song Cai dai hon 1,600 m do cong ty Dayde et Pille thuc hien tu nam 1897 đen 1901 moi xong la cong trinh đang ke nhat. Ngoai ra con co nhung xay cat nho hon nhu cau Ham Rong bac qua song Ma o Thanh Hoa; cau Truong Tien ngang song Huong o Hue; cau Rach Cat va cau Ganh (hay cau Ghenh) bac qua song Đong Nai, noi lien Cu Lao Pho voi thanh pho Bien Hoa, v.v. Con đuong thien ly sau đo đuoc rai nhua dan đe xe hoi co the chay suot tu bien gioi Viet-Hoa đen bien gioi Mien-Xiem. Tong cong tren toan coi co khoang 28.000 km đuong trai nhua hoac trai đa soi.


= Vien thong =
Chinh phu Phap cung cho thiet lap he thong day thep đien tin, đoan đau tien hoan tat nam 1862 noi Sai Gon, Bien Hoa va Cho Lon. Đen nam 1888 thi đuong day lien lac Sai Gon-Ha Noi cung lam xong.


Xa hoi Thuc dan Phap thuc hien chinh sach kinh doanh thuoc phien va ruou nhu mot đac quyen cua nha nuoc.
Xa hoi Viet Nam khi đoi dien nen kinh te moi cua nguoi Phap bien đoi va phan hoa sau sac. Mau thuan giua giai cap đia chu va nong dan van ton tai va la mau thuan chu yeu trong xa hoi, la tan du cua nghin nam phong kien. Đia chu so huu phan lon ruong đat, mot so dua vao the luc cua Phap đe thu loi.
Nong dan la luc luong đong đao nhat trong xa hoi Viet Nam (chiem khoang 90% dan so), cung la thanh phan ganh chiu phan lon phi ton cua nen Bao ho. Giai cap cong nhan nho hon, hinh thanh tu cuoc khai thac thuoc đia lan thu nhat cua thuc dan Phap. Ho tap trung o cac thanh pho va khu vuc khai thac mo.
Cung tap trung o thanh thi la giai cap tu san va tieu tu san bao gom doanh nhan trong cac nganh cong nghiep, thuong nghiep, va ca nong nghiep. Ngoai ra trong nhom nay cung la gioi hoc sinh, tri thuc, tho thu cong, cong chuc va nhung nguoi lam nghe tu do.
Cac thanh phan xa hoi tuy chung mot khai niem yeu nuoc nhung cung co khi đoi choi ve kinh te va van hoa.


= Dan cu =

Ve dan cu, nguoi Viet song chu yeu o Bac Ky, Trung Ky va Nam Ky, nguoi Khmer song o Campuchia, nguoi Thai o Lao, nguoi Cham o Nam Ky va mot phan Campuchia; nhung nguoi thuoc dan toc thieu so song rai rac doc theo vung nui cao trong luc đia.
Trong cac sac dan ban đia, nguoi Viet co to chuc xa hoi cao hon ca. Qua kinh nghiem nhieu đoi, ho đa co đuoc nhung tap quan nong nghiep phat trien, nhung nang luc buon ban yeu. Thuong mai tren khap Đong Duong nam trong tay nhung nguoi Hoa. Nguoi Thai thich song o nhung vung cao, voi cong viec chinh la nuoi gia suc va san ban; ho kem van minh hon han nhung nguoi Viet. Nguoi Khmer thi lam cac nghe ve go, nong, ngu nghiep, va san ban.
Tren phap ly, nguoi dan Đong Duong chia thanh ba hang. Đung đau la cong dan Phap (citoyens francais) gom nhung nguoi Phap va mot so nguoi ban xu đuoc nhap tich. Thu nhi la thuoc dan Phap (sujets francais) la dan Nam Ky va dan chung cua ba thanh pho Đa Nang, Hai Phong va Ha Noi. Hang ba moi la dan bao ho (proteges francais) tuc la đai đa so dan chung Trung, Bac Ky, Lao, va Cao Mien.


= Di dan =
Mot hau qua cua chinh sach nha nuoc Bao ho khi hau thuan viec thong thuong voi Trung Hoa la đa gia tang so nguoi Hoa nhap canh voi nhieu uu đai. 

Tu tong so 60.000 Hoa kieu vao cuoi the ky 19, đen nam 1921 thi so di dan nguoi Hoa đa tang thanh 156.000 rieng o Nam Ky Ho nam tai luc va tan dung khai thac he thong kinh tai khap Đong Nam A, nhat la nganh buon gao. So thuong gia ten tuoi lich su con ghi lai co Wang-Tai, Hui Bon Hoa (tuc goi la "chu Hoa"), Quach Đam (xay cho Binh Tay). Đen nam 1937 trong suot ba Ky Trung, Nam, Bac co 217.000 Hoa kieu, chiem hon 11% dan so. Theo hiep uoc ky giua Phap va nha Thanh nam 1885 va 1886 thi nguoi Tau ngu cu o Đong Duong huong quy che ngoai nhan uu đai (etrangers beneficiant d'un statut privilegie) đuoc mien suu thue, khong phai bat lam tap dich hay nhap ngu lai đuoc quyen đi lai tu do. Hon nua vi giu quoc tich Trung Hoa, quyen loi cua ho co chinh phu Bac Kinh benh vuc. Cong đong nguoi Hoa to chuc theo nguyen quan, tuc goi la bang (tieng Phap: congregation). Vao nam 1885 thi co bay bang o Nam Ky nhung sau đo gop lai thanh nam bang can cu theo nguyen quan: Quang Đong, Phuc Kien, Hai Nam, Trieu Chau, va He. Uoc tinh dan so (1950) Hoa kieu cua ba ky: Bac, Trung, Nam thi co 337.500 nguoi noi tieng Quang Đong, 225.000 noi tieng Tieu, 75.000 noi tieng He, 60.000 noi tieng Phuc Kien va 30.000 noi tieng Hai Nam, tong cong la 727.500.

Trong khi trieu đinh Hue phan biet nguoi Viet va Minh Huong, chinh quyen Bao ho gop nguoi Minh Huong (hon 80.000 vao nam 1944) vao bo tich nguoi Viet. Ngoai ra co khoang 5.000 An kieu tu cac thuoc đia cua Phap ben An Đo. Giong nhu nguoi Hoa, nguoi An đai đa so la thuong nhan, cung lam nghe cho vay nang lai.
So nguoi Au chau đen cuoi thap nien 1930 la 39.000, đa so nguoi Phap, nam giu đia vi then chot chinh tri va kinh te trong ba nganh xuat cang gao, cao su, va khoang san. Ba nhom ngoai kieu Phap, Hoa va An tap trung o thanh thi trong khi dan ban xu phan lon sinh song o nong thon.
Mot chinh sach di dan nua đuoc đe ra la viec mo dan o Bac va Trung Ky đua vao Nam lam phu đon đien cao su hoac nong trai mien nui Cao nguyen Trung Ky hay thuong du Bac Ky. Rieng nien khoa 1926-27, 35.000 nguoi dan tu Bac va Trung Ky đuoc mo lam phu va đua vao Nam Ky lam cong trong cac đon đien. Nguoi Viet cung đuoc khuyen khich di cu sang Lao va Cao Mien. Thong ke nam 1908 ghi nhan 60.000 nguoi Viet tren đat Mien. Đen nam 1921 thi tong so nguoi Viet o Cao Mien la hon 140.000 va 191.000 vao nam 1937. Cung thoi gian sau đo vao cuoi thap nien 1930 thi so nguoi Viet o Lao đa tang len gan 40.000. Mot so khac đuoc đua sang Tan Đao va đao Tan The gioi lam phu mo va đon đien cua Phap.


= Giao duc =

Mot hau qua khac rat đang ke cua cuoc bao ho đoi voi nguoi Viet la viec thay đoi toan dien ve hoc thuat. O Nam Ky ngay tu nam 1867 nguoi Phap đa ngung han the che khoa cu bang chu Nho va đen nam 1878 thi cac cong van bang chu Nho cung bi loai bo, thay bang chu Phap va chu Quoc ngu. Truong so tai Nam Ky bat đau ap dung theo mau truong cong o Phap tu nam 1879. Tuy nhien o Trung va Bac Ky thi chu Nho tiep tuc đuoc giang day duoi su van đong cua Giam đoc Hoc chinh Gustave Dumoutier.


 Cai cach nam 1908  Đen nam 1908 thi Hoi đong Cai cach Hoc vu (Conseil de Perfectionnement de l'enseignement indigene, lap nam 1905) thoi Toan quyen Beau lap Hoc bo tuc Nha Giam đoc Hoc chinh (Direction de l'Enseignement) duoi su đieu hanh cua Henri Gourdon va quy hoach lai viec giao duc o Trung va Bac Ky, chia thanh ba bac: au hoc, tieu hoc va trung hoc. Đay buoc đau cua chu Quoc ngu trong nganh giao duc cua nguoi Viet.

Au hoc thi giao cho xa thon day chu Nho va chu Quoc ngu; ai đau thi goi la "tuyen sinh."
Tieu hoc thi do phu huyen co huan đao va giao thu đam trach, tiep tuc day chu Nho va chu Quoc ngu va co the tinh nguyen hoc them chu Phap chu khong bat buoc;
Trung hoc thi do quan đoc hoc o tinh ly trong coi va day chu Quoc ngu va tieng Phap.
Tong so truong hoc o Trung va Bac Ky la khoang 15.000 voi 200.000 hoc sinh. Bat đau tu khoa thi huong nam 1909 thi thi sinh phai biet chu Quoc ngu đe lam bai. O Ha Noi thi co them truong Bao ho va Hue thi co truong Hau bo cung voi truong Quoc hoc san co đe đao tao them nhan su.


 Cai cach nam 1915  Nam 1915 thi Bac Ky roi nam 1918 Trung Ky cung theo Nam Ky bo khoa cu đe theo chuong trinh do Nha Hoc chinh Đong Duong soan ra tuc bo hoc luat (Code de l'instruction publique) ban hanh ngay 21 Thang 12 nam 1917. Theo đo thi tieng Phap đuoc đua vao giao trinh tu bac tieu hoc. Tieu hoc chia thanh ba cap: 

So hoc (ba nam, đo bang So hoc yeu luoc Certificat d'etudes primaires Franco-Indigenes, viet tat la CEPFI),
Tieu hoc (ba nam, đo bang Co thuy Certificat d'etudes elementaires), va
Cao đang tieu hoc (bon nam, đo bang Cao đang tieu hoc Diplome d'etudes primaires superieures).
Tinh đen nam 1938 thi toan coi Đong Duong co 406.669 hoc sinh tieu hoc (ty so 1/5 so tre em o tuoi đi hoc). Đai đa so ghi danh hoc truong cong nhung cung co khoang 60.000 hoc sinh theo hoc o cac tu thuc, trong đo 36.000 do Giao hoi Cong giao huan luyen tai 650 truong so.
Trung hoc (ba nam) thi chi co bon truong (lycee) đat o Phnom Penh (lycee Sisowath, 1935), Hue (lycee Khai-Dinh, 1936), Sai Gon (lycee Petrus-Ky) va Ha Noi (lycee du Protectorat) ma thoi. Hoc xong hai nam thi thi lay bang Tu tai ban xu. Ba nam thi lay bang baccalaureat. Bang baccalaureat đuoc cong nhan tuong đuong voi ben chinh quoc ke tu nam 1930. So nguoi đau bang baccalaureat rat it oi, nhu nam 1942 tong cong chi co 75 nguoi.
Đai hoc thi co mo chi mot co so la Vien Đai hoc Đong Duong o Ha Noi khai giang tu nam 1907 nhung hoat đong gian đoan đen nam 1917 moi tai tuc. Điem đang luu y la chung chi do Đai hoc Đong Duong cap khong đuoc cong nhan la tuong xung voi cac truong đai hoc ben Phap. Sinh vien Đong Duong muon sang Phap hoc cung bi gay kho de va han che.
Nam 1924 mo khoa hoc đau tien cua Truong My thuat Đong Duong voi hai phan khoa: 1) hoi hoa, đieu khac & trang tri, 2) kien truc.
O Phnom Penh thi nguoi Phap lap truong Bao ho tu nam 1893. Đen nam 1905 thi đoi thanh College Sisowath.
Nhung cai cach cua chinh quyen Phap chi mot phan la đe nang cao kien thuc dan chung nhung con co dung y la đe chuyen huong tu duy cua đai chung. Thay vi trong đoi vao gioi si phu truyen thong dan dat, nay nguoi dan thuong se co nha nuoc Bao ho đao tao kien thuc. Nguoi Phap đa don nhieu no luc vao viec cai to nen giao duc ban xu. Mot chung cu la sach giao khoa thoi Phap khong dung danh tu "Viet Nam" ma chi nhac đen "Đong Phap" va cac xu le thuoc


= Nghien cuu, khoa hoc, & ky thuat =

Chinh phu Bao ho cho thanh lap mot so co so khoa hoc o Đong Duong nhu Vien Pasteur (Institut Pasteur de Saigon, 1890 & Nha Trang, 1895), Nha Đia chat (Service geologique, 1918), Vien Canh nong Thuoc đia (Institut agronomie coloniale, 1918), Vien Hai duong hoc (Institut oceanographique, 1922).
Bac si Alexandre Yersin qua Vien Pasteur đa co nhieu đong gop ve can benh dich hach. Ong chon song tai Nha Trang, Trung Ky noi ong tiep tuc nhung cuoc thi nghiem khoa hoc cho đen khi mat.
Nha thuong theo y hoc Tay phuong đau tien o Đong Duong la nha thuong Cho Quan, bat đau hoat đong nam 1864 nhung phai đoi đen nam 1914 thi so luong y si moi đu đe đap ung nhu cau dich vu y khoa thuong xuyen.
Ve van hoa va lich su thi co Vien Vien Đong Bac co (Ecole francaise d'Extreme-Orient) lap nam 1900 o Sai Gon đe nghien cuu, thu thap, va luu tru nhieu co vat cung khai quat cac di chi khao co. Nam 1902 thi Vien nay chuyen ra Ha Noi voi chi nhanh o Sai Gon, Hue, Đa Nang, Nam Vang, va Battambang.
Mot trong nhung "kham pha" lon nhat trong nganh khao co vao thoi điem nay la cuoc khai quat di tich Angkor Wat đuoc nha khoa hoc Henri Mouhot ghi lai va pho bien đen the gioi Tay phuong. Co hon thi nam 1923 khai quat đuoc di chi Đong Son, thuoc tinh Thanh Hoa noi kham pha ra mot so trong đong tieu bieu cho thoi đai co đai cua nguoi Viet.
Henri Parmentier thi co cong khao co trong viec nghien cuu giai ma cac co vat va di tich Chiem Thanh.
Bon vien bao tang lon đuoc thanh lap đe luu tru cac di vat van hoa: 

Vien Bao tang Albert Sarraut (1920) o Nam Vang
Vien Bao tang Khai Đinh (1923) o Hue
Vien Bao tang Louis Finot (1926) o Ha Noi
Vien Bao tang Blanchard de la Brosse (1927) o Sai Gon.


 Chien tranh Phap-Xiem  Su mo rong lanh tho cua Phap tren ban đao Đong Duong đa kich hoat Chien tranh Phap-Xiem. Nam 1893, chinh phu Phap đa su dung tranh chap bien gioi đe kich đong su co hai quan Paknam đe gay ra mot cuoc khung hoang. Phao ham Phap xuat hien tai Bangkok va yeu cau nhuong lai cac vung lanh tho cua Lao o phia đong song Me Kong.
Vua Rama V cua Xiem yeu cau chinh phu Anh bao ho, nhung sau đo yeu cau nguoi truoc phai tuan thu tat ca cac yeu cau cua chinh phu Phap. Chinh phu Anh sau đo đa đen chinh phu Phap đe đam phan voi vua Phap. Hai ben đa đat đuoc thoa thuan: Xiem chi can nhuong lai Lao chu khong phai cac vung lanh tho khac, trong khi Anh la mot thoa thuan voi Phap bao đam su toan ven cua phan con lai cua Xiem. Đoi lai, Xiem phai nhuong vung Shan noi tieng Thai o đong bac Mien Đien cho đe quoc Anh va nhuong Lao cho nguoi Phap. Lao đa đuoc them vao sau Chien tranh Phap-Xiem nam 1893.


 Xam lan lanh tho Xiem  Phap khong dung hoa đuoc tham vong cua ho voi Xiem. Nam 1906, ho đa tao ra mot su co khac buoc Xiem phai cong nhan quyen kiem soat lanh tho phia tay song Me Kong va qua Luang Prabang. Ngoai ra, Xiem thua nhan su kiem soat cua Phap đoi voi Champasak va Tay Campuchia. Hon nua, Phap cung đa đat đuoc tinh Chanthaburi duoi kiem soat cua phuong Tay. Truoc đo, vao nam 1904, Xiem đa nhuong Trat va sang Phap đe đoi Chanthaburi. Hai nam sau, Xiem lay lai đuoc Trat, nhung ho đa nhuong lai rat nhieu vung lanh tho o bien gioi phia đong nam, nhu Battambang, Siam Nakhon va Banteay Meanchey.
Vao cuoi nhung nam 1930, Xiem đa tien hanh mot loat cac cuoc đam phan voi Phap đe co gang phuc hoi lanh tho đa mat truoc đo. Sau khi Phap sup đo nam 1940, Xiem đa xam chiem cac vung đat tranh chap o Lao va Campuchia. Chien tranh Thai-Phap bung no vao thang 1 nam 1941. Duoi su bao ho hung manh cua Nhat Ban, chinh phu Đong Duong trung thanh voi chinh phu Vichy đa buoc phai đong y nhuong lai Angkor Thom, phia đong ho Tonle Sap va 14 đo vi bac, Xiem Riep, Battambang va Lao nam o bo phia tay song Me Kong đen Thai Lan. Đai dien hai nuoc đa toi Tokyo đe ky hiep đinh, sau đo Thai Lan gianh lai quyen kiem soat khu vuc nay.


 Viet Nam Quoc dan Đang phat đong khoi nghia  Vao ngay 10 thang 2 nam 1930, nhung nguoi linh Viet Nam đong quan tai Yen Bai đa phat đong mot cuoc noi day voi su ho tro cua Viet Nam Quoc dan Đang. Cuoc tan cong la su xao tron lon nhat đuoc tao ra boi phong trao phuc hoi quan chu Can Vuong vao cuoi the ky 19. Muc đich cua cuoc noi day la đe truyen cam hung cho mot cuoc noi day rong lon hon trong dan chung noi chung trong no luc lat đo chinh quyen thuc dan. Viet Nam Quoc dan Đang truoc đo đa co gang tham gia vao cac hoat đong bi mat đe lam suy yeu chinh quyen Phap, nhung tang giam sat cua Phap hoat đong cua minh dan đen nhom lanh đao cua ho lay nguy co dan dung mot cuoc tan cong quan su quy mo lon o đong bang song Hong cua mien Bac Viet Nam.


 Chien tranh Phap-Thai  Trong chien tranh the gioi thu hai, Thai Lan đa nhan co hoi cho cac điem yeu cua Phap đe đoi lai cac vung lanh tho đa mat truoc đo, dan đen Chien tranh Phap-Thai giua thang 10 nam 1940 va ngay 9 thang 5 nam 1941. Cac luc luong Thai Lan thuong lam tot tren mat đat, nhung cac muc tieu cua Thai Lan trong chien tranh la han che. Vao thang 1, luc luong hai quan Vichy Phap đa quyet đinh đanh bai luc luong hai quan Thai Lan trong tran Kong Chang. Cuoc chien ket thuc vao thang 5 do su xui giuc cua Nhat Ban, voi viec Phap buoc phai thua nhan loi ich lanh tho cho Thai Lan.


= Chien tranh the gioi thu hai =

Vao thang 6 nam 1940, Phap đau hang Đuc Quoc Xa, quan Đuc chiem đong Phap va chinh phu bu nhin Vichy đuoc thanh lap o mien nam. Trong khi Phap bi Nhat Ban đanh bai, Nhat Ban đa noi voi chinh phu Phap moi thanh lap vao thang 9 rang ho se cho phep quan đoi đe quoc Nhat Ban tien vao vinh Bac Bo, nhung cuoi cung đa phat trien thanh cuoc xam luoc Đong Duong. Đong thai nay đa tao ra mot nhan to thuan loi cho quan đoi Nhat Ban chong lai Quoc dan Cach menh Quan. Đong thoi, đay cung la mot trong nhung buoc đe Nhat Ban thiet lap mot khoi Thinh vuong chung Đai Đong A.
Thai Lan nhan co hoi phat đong cuoc chien tranh Thai-Phap lan thu hai vao thang 10 nam 1940, lay lai lanh tho đa mat truoc đo.
Vao ngay 9 thang 3 nam 1945, Nhat Ban đuoc giai phong tai Phap va Hoa Ky quyet đinh kiem soat hoan toan Đong Duong va tien hanh chien dich Đong Duong lan thu hai cua Phap trong hoan canh Hoa Ky co loi the o Thai Binh Duong. Nhat Ban ung ho hoang đe Bao Đai thiet lap ngai vang, thiet lap che đo bu nhin va kiem soat khu vuc nay cho đen khi ong đau hang.


= Chien tranh Đong Duong =

Sau khi Chien tranh the gioi lan thu hai ket thuc, Phap đa rut cac vung lanh tho bi mat trong chien tranh Thai-Phap va san sang noi lai che đo thuc dan, nhung lai đung đo voi Viet Minh. To chuc nay cua nhung nguoi cong san va nhung nguoi theo chu nghia dan toc đuoc lanh đao boi Ho Chi Minh. Hoa Ky đa vien tro cho Viet Nam trong chien tranh the gioi thu hai đe ho tro cho su khang cu cua nhom nay đoi voi su cai tri cua Nhat Ban.
Tong thong Hoa Ky Franklin Roosevelt va tuong Joseph Stilwell đa noi ro rang nguoi Phap khong đuoc hoi lai Đong Duong cua Phap sau khi chien tranh ket thuc. Ong noi voi Ngoai truong Cordell Hull, nguoi o Đong Duong duoi su cai tri toi te hon cua Phap gan 100 nam so voi luc ban đau. Roosevelt hoi Tuong Gioi Thach neu ong muon Đong Duong, ma Tuong Gioi Thach tra loi: "Trong moi truong hop!". Sau chien tranh, quan đoi Anh tien vao mien nam Đong Duong đe cho Phap lay lai đat. Tuong Gioi Thach đa phai tuong Lu Han lanh đao 200.000 quan vao phia bac Đong Duong đe chap nhan Nhat Ban đau hang. Chinh phu Trung Quoc ung ho Viet Nam Dan chu Cong hoa moi thanh lap va su dung Viet Nam Quoc dan Đang đe tang anh huong trong chinh phu moi va gay ap luc len Phap. Phap, duoi su đieu phoi cua Tuong Gioi Thach, đa đat đuoc thoa thuan hoa binh voi Viet Minh va tu bo tat ca cac đac quyen, loi ich va nhuong bo cua minh tai Trung Quoc. Thang 3 nam 1946, Đong Duong bat đau dan dan tro lai thoi ky cai tri cua Phap.


= Hiep đinh Geneve =

Tai Hoi nghi Geneve dien ra vao ngay 27 thang 4 nam 1954, cac quoc gia đa đua ra mot giai phap cho van đe Đong Duong. Ket qua cua cuoc hop đa ung ho su toan ven lanh tho cua Đong Duong, va yeu cau Phap trao cho Viet Nam chu quyen đoc lap, cam cac nuoc can thiep vao cong viec noi bo cua khu vuc va phan đinh khu vuc giua mien Bac va mien Nam Viet Nam la khu vuc phi quan su. Cuoi cung, hiep đinh quy đinh rang mien Bac va mien Nam Viet Nam đa to chuc mot cuoc trung cau dan y vao thang 7 nam 1956 đe giai quyet van đe thong nhat đat nuoc. Phap tu bo tat ca cac yeu sach lanh tho chong lai Đong Duong tai cuoc hop. Ca Hoa Ky va Nam Viet Nam đeu khong ky hiep đinh. Chi co Phap va mien Bac Viet Nam ky hiep đinh. Mien Bac thanh mot nuoc xa hoi chu nghia, trong khi mien Nam thanh lap mot che đo moi do My hau thuan.
Hoa Ky bat đau tham nhap vao cac van đe cua Viet Nam, cuoi cung dan đen su bung no cua Chien tranh Viet Nam. Nam 1954, Campuchia va Lao tuy đa đoc lap nhung cung tham gia vao cuoc chien nay. Chien tranh Viet Nam ket thuc nam 1975, ket thuc bang viec Hoa Ky that bai va phai rut quan khoi mien Nam Viet Nam. Viet Nam đa đuoc thong nhat đat nuoc vao nam 1976.


Giai the = Nhat Ban nhap cuoc =
Nam 1941 Quan đoi Đe quoc Nhat Ban thoi Chien tranh the gioi thu hai tiep thu Đong Duong voi su thoa thuan cua chinh phu Vichy theo thoa uoc giua đai su Phap Charles Arsenes-Henry o Tokyo va ngoai truong Yosuke Matsuoka ky hoi 30 Thang Tam, 1940. Theo đo thi Nhat Ban đuoc rong quyen đieu hanh quan su tren toan coi Đong Duong chong lai phe Đong Minh nhung nguoi Phap van duy tri bo may cai tri cua nha nuoc Bao ho va Nhat cong nhan chu quyen cua Phap.


= Tranh chap voi Xiem =
Trong khi đo thi trieu đinh Xiem La cua Thu tuong Plaek Pibulsongkram nhan khi thay quyen luc cua Phap o Đong Duong bi suy yeu nen tim cach đoi lai lanh tho cu o Lao va Cao Mien bi Phap chiem đoat vao nam 1907. That bai ve mat ngoai giao, Xiem đieu quan đen gan bien gioi roi mo cuoc tan cong va chiem toan phan đat Lao o huu ngan song Me Kong vao ngay 19 Thang Gieng, 1941. Khong quan Xiem thi mo cuoc oanh kich nhieu đia điem o tinh Battambang va tien chiem đuoc tinh ly. Ve mat be thi hai quan Phap va hai quan Xiem no sung o khu vuc đao Chang. Ba chien thuyen cua Xiem bi đanh chim nhung vi ap luc cua Đe quoc Nhat Ban, chinh phu Đong Duong cua toan quyen Jean Decoux phai giang hoa roi nhuong lai cho Xiem nhung tinh Battambang, Sisophon va Siemreap cua Cao Mien ngay 11 Thang Ba, 1941, cham dut cuoc xung đot vu trang giua Xiem va Đong Phap.


= Nhat đao chinh Phap =
Thoa hiep giua Phap va Nhat keo dai bon nam cho đen ngay 9 thang 3 nam 1945 thi Nhat Ban đot ngot tuyen bo trao quyen cho cac chinh quyen ban xu va ra lenh tong giam nhieu vien chuc Phap. Kieu dan Phap bi han che đi lai va phai tap trung o bay thi tran, khong đuoc di chuyen ra noi khac. Ngay 11 Thang Ba, đai su Yokoyama Masayuki vao Đai Noi Hue yet kien vua Bao Đai va chung kien loi tuyen cao đoc lap cua Đe quoc Viet Nam. Ngay 13 Thang Ba, vua Cao Mien Norodom Sihanouk cung theo guong Bao Đai roi đen ngay 8 Thang Tu thi quoc vuong Lao Sisavang Vong cung tuyen bo đoc lap. Ngay 17 Thang Tu thi Thu tuong Tran Trong Kim trinh dien voi danh sach noi cac đe chap chinh nhung đen Thang Tam nam 1945 khi Nhat tuyen bo đau hang phe Đong Minh thi Phap xuc tien viec tai chiem Đong Duong đang do Viet Nam Dan chu Cong hoa kiem soat va lap lai Lien bang Đong Duong.
Ngay tu Thang Chap nam 1943 Charles De Gaulle, nguoi lanh đao luc luong Phap bay gio luu vong o Algiers đa tuyen bo y đinh tai lap chu quyen cua Phap tren cac xu Đong Duong. Luc luong Viet Minh da tien hanh đao chinh Phat-xit Nhat ngay 19/08/1945. Sau đo, chinh quyen phat-xit tuyen bo trao toan bo quyen kiem soat tai Viet Nam cho Viet Minh. Tai Nam Bo, Nam Bo khang chien khang chien no ra khi Viet Minh, truoc đo đa thay Nhat kiem soat khu vuc nay, đa cuong quyet chong tra lai hanh vi tai xam luoc cua Phap. Toi ngay 19/12/1946, sau nhung hanh đong khieu khich cua Phap, Ho Chi Minh ra Loi keu goi toan quoc khang chien, chinh thuc bat đau giai đoan 9 nam khang chien chong lai su tai xam luoc cua Phap tai Đong Duong.
Trong thoi gian chin nam cuoi, nguoi Phap co thay đoi co che hanh chinh: bo chuc vu "Toan quyen" va thay bang "Cao uy" roi "Tong uy"; thong đoc Nam Ky, kham su Trung Ky hay thong su Bac Ky thi thay bang "Uy vien cong hoa". Tuy nhien, Đong Duong van la mot phan cua Lien hiep Phap. Ngoai ra chinh phu Phap cung hua hen cai to bang cach phat trien giao duc va huong toi dan chu tu tri trong khuon kho Lien hiep Phap.


Xem them Toan quyen Đong Duong
Phap thuoc
Danh sach Thong đoc Nam Ky


Ghi chu Chu thich Tham khao Đoc them Le Tonkin Scolaire. Hanoi: Imprimerie d’Extreme-Orient. 1931.
Asie du Sud-Est’ L’Asie Orientale et Meridionale aux XIXe et XXe Siecles. Paris.
Anh, N. (1999). Asie Du Sud-Est’ L’Asie Orientale Et Meridionale Aux Xixe Et Xxe Siecles. Paris: Presses Universitaires de France.


Lien ket ngoai (tieng Anh) (tieng Phap) The Colonization of Indochina, from around 1892
(tieng Anh) (tieng Phap) Indochina, a tourism book published in 1910
Pierre Brocheux: Colonial Society (Indochina), in: 1914-1918-online. International Encyclopedia of the First World War.