Trieu Tien (theo cach su dung tai Cong hoa Dan chu Nhan dan Trieu Tien: Choson'gul: 조선, Hanja: 朝鮮, McCune–Reischauer: Choson), Han Quoc (theo cach su dung tai Đai Han Dan Quoc: tieng Han: 한국; Hanja: 韓國; Romaja: Hanguk), lien Trieu (cach goi ma mot so phuong tien truyen thong tai Viet Nam su dung) hay Korea (theo cach su dung quoc te bat nguon tu ten goi Cao Ly) la mot nen van hoa va khu vuc đia ly nam tren ban đao Trieu Tien thuoc khu vuc Đong A, giap voi Trung Quoc ve phia tay bac, Nga ve huong đong bac va Nhat Ban o phia đong nam qua eo bien Trieu Tien.
Hien nay, Trieu Tien đuoc chia ra thanh hai chinh the: Cong hoa Dan chu Nhan dan Trieu Tien o phia bac la mot quoc gia đon đang su dung thuyet Chu the lam nen tang va Đai Han Dan Quoc o phia nam la mot nha nuoc đa đang theo the che Cong hoa Tong thong.
La mot trong nhung nen van minh lau đoi nhat tren the gioi, Trieu Tien co lich su đuoc ghi chep som nhat vao khoang hon 3000 nam. Trong the ky thu IV, ho đa bat đau su dung he thong chu Han va chiu anh huong cua Phat Giao, ve sau, Nho Giao cua Khong Tu va nhieu khia canh van hoa khac du nhap tu Trung Hoa dan co anh huong sau sac đen xa hoi nay.
Sau khi thong nhat Tam Quoc vao nam 676, Trieu Tien giu đuoc đoc lap ve lanh tho, chinh tri cung nhu van hoa cho đen khi bi Đe quoc Mong Co xam luoc trong the ky XIII. Trong nhieu the ky ke tiep, Trieu Tien duy tri mot lien minh gan gui, than can voi cac trieu đai phong kien Trung Quoc, trong khi cung đong thoi giu gin ban sac cua rieng minh.
Nen van hoa Trieu Tien đa đem lai may in, đong ho tu go đau tien, may đo luong nuoc mua va tau chien boc sat. Van hoa Trieu Tien đat đen đinh cao trong the ky XV, duoi thoi Trieu Tien The Tong. Sau đo, đat nuoc roi vao tri tre, suy thoai vao giai đoan sau cua nha Trieu Tien va đen cuoi the ky XIX thi bat đau bi cac đe quoc thuc dan phuong Tay dom ngo.
Nam 1910, Trieu Tien bi Đe quoc Nhat Ban sap nhap va tro thanh thuoc đia cua nguoi Nhat cho đen giai đoan cuoi cua Chien tranh the gioi thu hai. Sau khi Nhat Ban đau hang, ban đao đuoc quan đoi Đong Minh giai phong, tuy nhien, cac luc luong quan su cua Lien Xo va Hoa Ky đa khong the tim kiem thanh cong mot phuong an đong uy tri cho noi đay. Cuoi cung, hai quoc gia lan luot lap nen nhung chinh phu trung thanh voi y thuc he cua ho, dan đen he qua la Chien tranh Trieu Tien (1950-1953) va su chia cat vinh vien cua ban đao nay. Hien nay, hai mien đang no luc đam phan va đoi thoai nham tien toi hoa binh lau dai cung nhu tai thong nhat.


Ten goi Ten goi "Korea" xuat phat tu thoi ky Cao Ly trong lich su Trieu Tien va cung xuat phat tu nha nuoc Cao Cau Ly. Ngay nay, ten goi "Korea" đuoc quoc te su dung đe chi đen ca hai nuoc cua Trieu Tien. Tai nuoc Viet Nam, khu vuc nay đuoc goi chinh thuc voi danh xung la "ban đao Trieu Tien".


Đia ly Trieu Tien nam tren Ban đao Trieu Tien tai đong bac chau A, co bien gioi tren bo voi 2 quoc gia (Trung Quoc, Nga) va 3 bien. O phia tay bac, Ap Luc Giang chia Trieu Tien ra khoi Trung Quoc va ve huong bac, Đo Mon Giang tach Trieu Tien tu Nga. Hoang Hai nam tai huong tay, bien Hoa Đong o phia nam, va Bien Nhat Ban o huong đong. Tong dien tich cua Trieu tien la 219,155 km². Cac đao đang ke gom co Jeju, Ulleungdo.
Phan phia nam va phia tay cua vung đat luc đia Trieu Tien la nhung đong bang phat trien, trong khi phan phia tay va phia bac co nhieu đoi nui. Nui cao nhat Trieu Tien la nui Bach Đau (Baekdu) (2744 m, Trung Quoc goi la "nui Truong Bach"). Bien gioi voi Trung Quoc chay qua day nui nay. Phan keo dai ve phia nam cua nui Bach Đau la mot cao nguyen goi la cao nguyen Kaema. Cao nguyen nay chu yeu đuoc nang len vao thoi Đai Tan Sinh va mot phan bi bao phu boi tro nui lua. Ve phia nam cua Gaema Gowon, nhieu day nui ke tiep toa lac doc theo bo bien phia đong cua ban đao Trieu Tien. Nhung day nui nay đuoc đat ten la Baekdudaegan (Bach Đau đai can). Mot so nui quan trong bao gom Sobaeksan (2.184 m), Baeksan (1.724 m), Kim Cuong son (1.638 m), Seoraksan (1.708 m), Taebaeksan (1.567 m) va Jirisan (1.915 m). Co mot so nui thap hon, nhung day nui thu hai co huong gan nhu vuong goc voi huong nui Baekdudaegan. Chung phat trien doc theo đuong noi luc đia thoi Đai Trung Sinh va huong cua chung la tay bac va tay tay bac.
Tuong phan voi nhung day nui co tren luc đia, mot so đao quan trong cua Trieu Tien đuoc hinh thanh boi cac hoat đong nui lua trong thoi Đai Tan Sinh gan đay. Đao Jeju, toa lac xa ve phia nam cua ban đao Trieu Tien, la mot đao nui lua lon voi nui chinh la Hallasan (1950 m). Ulleungdo la đao nui lua tren Bien Nhat Ban, ma thanh phan co nhieu felsic hon Jeju. Nhung đao nui lua co xu huong tre hon đoi voi cac nui di chuyen ve phia tay.
Boi vi nhung vung nui co huong nga ve phan đong cua ban đao, nhung con song lon co xu huong chay ve phia tay. Hai truong hop ngoai le la song Nakdong va song Seomjin chay ve phia nam. Cac con song quan trong chay ve phia tay bao gom song Ap Luc, song Chongchon, song Đai Đong, song Han, song Geum va song Yeongsan. Nhung con song nay lam ngap cac đong bang va cung cap mot moi truong ly tuong cho viec trong lua.
Phia nam va tay nam bo bien cua ban đao Trieu Tien la đuong bo bien Lias kha phat trien. No đuoc biet đen nhu la Dadohae trong tieng Trieu Tien. Đuong bo bien phuc tap tao ra nhung bien on hoa va moi truong bien tinh lang cho phep tau thuyen đi lai an toan, đanh ca va trong rong bien. Them vao đuong bo bien phuc tap, bo phia tay cua ban đao Trieu Tien co cuong đo thuy trieu rat cao (tai Incheon, khoang giua bo bien phia tay, no cao đen 9 m). Nhung tam chan thuy trieu lon đang đuoc phat trien tren bo bien phia nam va tay cua ban đao Trieu Tien.


Lich su Đa co bang chung khao co cho thay loai nguoi đa song tren ban đao Trieu Tien khoang 700.000 nam truoc, trong thoi ky Ha Đo đa cu. Đo gom Trieu Tien co xua nhat co tu khoang nam 7000 TCN, va thoi ky Đo đa moi bat đau khoang nam 6000 TCN. Thoi ky đo gom Trat Van keo dai tu 3500 TCN đen 2000 TCN.


= Co Trieu Tien =

Theo su tich Đan Quan, Trieu Tien đuoc thanh lap nam 2333 TCN. Quoc gia nay đuoc biet đen voi ten Trieu Tien, thuong đuoc goi la Co Trieu Tien đe phan biet voi nha Trieu Tien. Cac nha khao co đa khai quat đuoc cac đo tao tac cua Co Trieu Tien va cac thanh co khap Trieu Tien va mien nam Man Chau.
Cac tai lieu khao co va su sach cho biet no co the đuoc thanh lap tu mot lien minh cua cac thanh thanh mot nha nuoc tap trung vao giua the ky VII va IV TCN, khi no tu xung la mot vuong trieu va tuyen chien voi nha Chu. Nam 108 TCN, nha Han tai Trung Quoc đa đanh bai Co Trieu Tien va lap ra 4 quan tai mien bac Trieu Tien (ke ca mot quan gan Binh Nhuong) va Man Chau chu yeu đe lam tien đon buon ban. Đen 75 TCN, ba trong bon quan đa bi that thu, nhung con mot quan nam duoi su cai tri cua nha Han cho toi nam 313.
Mot quoc gia voi ten goi Thin Quoc ton tai o mien nam Trieu Tien truoc khi Co Trieu Tien bi sup đo. Tuy rat it đuoc biet ve to chuc chinh tri cua quoc gia nay, cac tao tac bang đong thiec tu the ky III va II truoc Cong Nguyen đa đuoc khai quat trong khu vuc. Tam Han, ba lien minh co nguon goc tu Thin, thay nuoc Thin. Tai mien bac, quoc gia Cao Cau Ly đa thong nhat Phu Du, Oc Tro va Đong Ue trong lanh tho Co Trieu Tien truoc kia, va tieu diet quan cua nguoi Han vao nam 313.


= Tam Quoc =

Ba nuoc Cao Cau Ly, Tan La va Bach Te (hai nuoc sau phat sinh tu Tam Han) gianh quyen voi nhau va thau tinh cac quoc gia nho hon trong khu vuc. To chuc nha nuoc tinh vi đuoc phat trien duoi dang Khong giao va Phat giao.
Cao Cau Ly la nuoc manh nhat, nhung luon giao chien voi nha Tuy va nha Đuong tai Trung Quoc. Trong the ky thu VII, Tuy Dang Đe đa đem 100 van quan qua xam lan Cao Cau Ly. Tuy nhien, nguoi Trieu Tien, duoi su chi huy cua tuong Eulji Mundeok (At Chi Van Đuc) đa đanh bai quan Han. Viec nay đa dan đen su sup đo cua nha Tuy. Nha Đuong cung tiep tuc giao chien voi Cao Cau Ly.
Tuy la nuoc lac hau nhat trong linh vuc van hoa trong Tam Quoc, Tan La co mot truyen thong quan su xung quanh cac chien si đuoc goi la hoa lang (hwarang). Thoat tien Tan La sap nhap khoi Gia Da (Gaya), roi lien minh voi nha Đuong đe thau tinh Bach Te va, sau nay, Cao Cau Ly. Viec nay tao ra nha nuoc thong nhat đau tien tai Trieu Tien, thuong đuoc goi la Tan La Thong nhat.


= Bot Hai va Tan La Thong nhat =

Tan La cuoi cung đuoi đuoc quan nha Đuong ra khoi lanh tho Cao Cau Ly. Vi le đo, đen the ky thu VIII, Tan La đa quan ly hau het ban đao Trieu Tien va vi the đuoc goi la Tan La Thong nhat. Đen cuoi the ky thu IX, Tan La Thong nhat sup đo va thoi Hau Tam Quoc bat đau.
Sau khi Cao Cau Ly sup đo, tuong Đai To Vinh (Dae Joyeong) lanh đao quan dan đen khu vuc Cat Lam cua Man Chau. Vi tuong nay thanh lap nuoc Bot Hai nhu nha nuoc tiep ke Cao Cau Ly va gianh lai đuoc khu vuc mien bac bi mat. Cuoi cung, lanh tho Boi Hai đa trai dai tu Tung Hoa Giang va Hac Long Giang o mien bac Man Chau đen cac tinh mien bac Trieu Tien. Trong the ky thu X, Bot Hai đa bi nguoi Khiet Đan chiem đong.


= Trieu đai Cao Ly (918-1392) =

Vuong trieu Cao Ly thay the Tan La Thong nhat. Nhieu vuong than tu nuoc Bot Hai cung tham gia vao quoc gia moi nay, co lanh tho rong hon ban đao Trieu Tien (xem Gian Đao, nay duoi su quan ly cua Trung Quoc). Trong thoi ky nay, luat phap đa đuoc soan ra, mot he thong quan lai cung ra mat vao thoi điem nay, va Phat giao tro thanh thinh hanh tai Trieu Tien.
Trong the ky thu X va XI, Trieu Tien tiep tuc bi nguoi Nu Chan va Khiet Đan tan cong tai bien gioi phia bac. Xung đot giua cac quan lai van va vo ngay cang tang khi cac quan vo bi ha thap đia vi va đuoc tra tien it hon. Viec nay khien nhieu tuong cam quan noi loan va mot so khac di cu tai noi khac.
Trong nam 1238, quan Mong Co xam chiem Trieu Tien. Sau gan 30 nam khang chien, Trieu Tien tieu tan va hai nuoc ky hiep uoc co loi cho Mong Co. Duoi su đieu khien cua Mong Co, Cao Ly tham gia vao hai cuoc xam chiem Nhat Ban khong thanh. Trong thap nien 1340, Đe quoc Mong Co bi nhanh chong suy sup vi co xung đot noi bo. Luc nay Trieu Tien co the cai cach chinh tri ma khong bi Mong Co quay roi. Vao thoi điem nay, tuong Ly Thanh Que (Yi Seong-gye) lap danh cho minh bang cach đanh đuoi hai tac Nhat Ban, đuoc goi la Uy khau (giac lun), đa cuop boc tu cac tau lai buon cua Trung Quoc va Trieu Tien va tan pha bo bien Trieu Tien.


= Trieu đai Trieu Tien (1392-1910) =

Nam 1392, Ly Thanh Que thanh lap nha Trieu Tien (Joseon), doi thu đo đen Han Thanh (Hanseong, nay la Seoul). Trong 200 nam đau cua trieu đai nay, lanh tho mien Bac đuoc them vao, dien tich đat trong trot đuoc tang gap hai, khoa hoc va ky thuat phat trien, chu viet moi Hangul phu hop voi tieng Trieu Tien đuoc sang che, va nhieu sach vo ve giao duc co ban đuoc xuat ban, trong khi hien phap va luat phap đuoc hoan thanh.
Trong cuoi thap nien 1590, Nhat Ban hai lan xam lang Trieu Tien nhung khong thanh, gay ra nhieu su tan pha. Nhung nguoi xam luoc đot het nhung gi ho khong đem ve Nhat Ban đuoc va nhieu tao tac van hoa bi mat tich. Voi su giup đo cua quan Minh va tau chien boc sac cua đo đoc Ly Thuan Than (Yi Sunsin), quan Trieu Tien đay lui đuoc quan Nhat.
Tuy the, sau su xam lang cua Nhat Ban, trong thap nien 1620 va 1630 nha Trieu Tien khong the khang cu quan Man Chau. Cuoi cung no phai cong nhan nha Thanh la trieu đai tai Trung Quoc. Sau đo Trieu Tien đuoc hai the ky hoa binh. Quoc gia nay đa cach ly voi the gioi ben ngoai vao thoi điem nay va đuoc goi la "Vuong trieu an dat".
Nha Trieu Tien đuoc cho la trieu đai cai tri lau dai nhat tai Đong A.


= Nhat Ban chiem đong =

Bat đau tu đau thap nien 1870, Nhat Ban bat đau cuong buc Trieu Tien ra khoi khu vuc anh huong cua Trung Quoc va vao khu vuc cua Nhat. Nam 1895, Hoang hau Minh Thanh (Myeongseong) bi quan Nhat duoi su chi đao cua Miura Goro am sat. Sau Chien tranh Trung-Nhat va Chien tranh Nga-Nhat, Nhat Ban gianh đuoc uu the tai Trieu Tien. Nam 1910, Nhat Ban cuong buc Trieu Tien ky Đieu uoc Sap nhap Han-Nhat.
Su cai tri cua Nhat rat tan bao va nhieu nguoi Trieu Tien đa khang cu, cuoi cung dan đen phong trao đoi đoc lap. Phong trao nay đa bi Nhat đan ap da man va hang ngan nguoi đa bi Nhat giet hai.
Trong Chien tranh the gioi thu hai, nhieu nguoi Trieu Tien đa bi cuong buc ho tro no luc chien tranh cua Nhat. Hang van nguoi đan ong đa bi bat đi linh trong quan đoi Nhat, trong khi đen 200.000 phu nu đa bi cuong buc lao đong hay lam no le tinh duc, đuoc goi la "uy an phu" (慰安婦, 위안부). Khoang 60.000 nguoi Trieu Tien lam viec trong ham mo đa bi thiet mang giua 1939 va 1945, va vo so khac bi dung lam thi nghiem cho Đon vi 731.
Thai đo bai Nhat van con manh me tai Trieu Tien, đac biet la trong the he gia, vi ho tin rang Nhat Ban khong to ra hoi han cho nhung đieu sai trai nay.


= Đat nuoc chia cat =

Sau khi Nhat Ban đau hang vao ngay 2 thang 9 nam 1945, chinh phu đe quoc Nhat đuoc thay the boi su hien dien cua Hoa Ky va Lien Xo. Lien Xo ung ho chinh quyen mien bac, đong thoi cung co quan he voi Trung Quoc; Hoa Ky co quan he gan gui voi chinh quyen o mien nam, giup đo nhung nguoi co kinh nghiem duoi thoi Nhat len cam quyen va đan ap nhung nguoi cong san. Nguoi Trieu Tien bi chia re: nhung nguoi tay sai Nhat thieu su tin nhiem cua nguoi dan, nhung ho co nhieu kinh nghiem va giu quyen. Chu nghia cong san ngay cang tham nhap vao Trieu Tien va nhung nguoi Trieu Tien đa tung chien đau chong Nhat cung voi Trung Quoc đuoc nhieu quyen luc va danh tieng.


= Chien tranh Trieu Tien va hy vong tai thong nhat =

Theo mot so nha khoa hoc chinh tri, Chien tranh Trieu Tien la ket qua truc tiep cua chinh sach toan cau cua Hoa Ky. Hoa Ky đa ung ho nhung nguoi theo chu nghia chong cong, hau thuan quan đoi Đai Han Dan Quoc, va anh huong Lien Hop Quoc đe ung ho quan đoi nay. Trong nam 1945, sau Chien tranh the gioi thu hai, Lien Hop Quoc du đinh tao ra mot chinh quyen uy nhiem, Hoa Ky đieu khien ban đao nay phia nam vi tuyen 38 va Lien Xo đieu khien phia bac. Tinh the chinh tri cua Chien tranh Lanh đa dan đen su hinh thanh cua hai chinh phu.
Tuy nhien, sau khi My roi khoi Han Quoc va chi đe lai mot so co van, Trieu Tien đua quan đoi vuot vi tuyen 38 nham muc đich thong nhat đat nuoc. Chien tranh bat đau vao thang 6 nam 1950 va dien tien đen nam 1953. Hoa Ky hau thuan mien nam va Trung Quoc hau thuan mien bac. Hang trieu nguoi Trieu Tien bi thiet mang. Sau ba nam du doi, chien tranh ket thuc voi mot hiep uoc đinh chien, va ranh gioi cua hai nuoc tro lai gan nhu cu. Hai nuoc van chua ky hiep uoc hoa binh. Ca hai ben đeu tuyen bo thong nhat la muc đich cuoi cua ho.
Tu thap nien 1990, voi chinh quyen o Han Quoc ngay cang tu do hon, cung nhu sau su qua đoi cua lanh tu CHDCND Trieu Tien Kim Nhat Thanh, hai ben đa co nhung buoc tien đen cong tac, trong cac cuoc thi the thao quoc te, viec đoan tu than nhan, kinh te va du lich.
Gan đay, trong no luc hoa hao, hai quoc gia đa chon mot Co Thong nhat. La co nay tuong trung cho Trieu Tien trong cac cuoc thi the thao quoc te.


Nhan khau Trieu Tien đuoc đinh cu boi mot sac toc thuan nhat la nguoi Trieu Tien. Ho su dung mot ngon ngu rieng la tieng Trieu Tien va he thong chu viet đac thu Hangul.
Sac toc thieu so sinh song tren ban đao Trieu Tien co the ke toi nguoi Hoa (khoang gan 20.000) ([1] Luu tru ngay 9 thang 5 nam 2007 tai Wayback Machine) chu yeu o Han Quoc. Ngoai ra co mot vai nhom cong đong nguoi goc Hoa va goc Nhat đuoc cho la con đinh cu o phia bac Trieu Tien [2] Luu tru ngay 9 thang 5 nam 2007 tai Wayback Machine).
Luc luong lao đong nuoc ngoai o Han Quoc chu yeu bao gom nhung lao đong đen tu cac nuoc nhu Bangladesh, Pakistan, Philippines va Viet Nam, tong cong khoang hon nua trieu. Cung co the ke toi hon 10.000 nguoi My, Uc, Anh, Canada, Ireland lam cong tac giang day tieng Anh tai đay. Va khoang 30.000 linh My đon tru thuong truc tren lanh tho phia Nam Han Quoc.
Tong dan so tren ban đao Trieu Tien tinh đen ngay 31 thang 12 nam 2022 la 77,377,377 nguoi.

Ngon ngu Hangul: Chu so Trieu Tien, Ten Trieu Tien, Tieng Trieu Tien


Khoa hoc va ky thuat Mot trong nhung di tich noi tieng nhat trong lich su khoa hoc va ky thuat cua Trieu Tien la Chiem tinh đai (Cheomseongdae), mot đai quan sat thien van cao 9 met xay dung vao nam 633. No phuc vu nhu la mot trong nhung tram quan sat thien van co xua nhat cua the gioi.
Tai lieu đuoc in an xua nhat tren the gioi la mot quyen kinh Phat in tai Trieu Tien vao khoang 750-751. Ban in bang kim loai di chuyen đuoc phat minh o Trieu Tien vao nam 1232, truoc khi Johann Gutenberg phat trien ban in chu bang kim loai (Cumings 1997: 65). Mac du nguoi Trieu Tien su dung cac khuon in bang go vao nam 751, đay la mot phat trien đang ke trong viec in an cho phep tiep tuc su dung mot khuon in cu. Hangul, mot trong nhung ngon ngu phien am khoa hoc nhat the gioi, đuoc tao ra boi vua The Tong vao nam 1443. Mot trong nhung đong ho nuoc tu đong đau tien tren the gioi đuoc sang che nam 1434 boi Chang Yong-sil, nguoi sau nay phat trien cac loai đong ho nuoc phuc tap hon voi cac thiet bi thien van, đo nuoc, đo luong mua.
Trong suot thoi đai nha Trieu Tien, to lua Trieu Tien đuoc đanh gia cao boi Trung Quoc va đo gom Trieu Tien trang men xanh co gia tri cao o Nhat. Nguoi Trung Quoc nghi rang đo sanh su Trieu Tien co chat luong cao, nhung đieu nay chi đung cho đen het trieu đai Cao Ly. Trong suot giai đoan nay, Trieu Tien đat đuoc nhieu tien bo trong cac nghe thuat va đo thu cong truyen thong, chang han nhu men su trang, to lua min va giay. Cung trong thoi gian nay, tau chien boc sat đau tien tren the gioi, Geobukseon (hay "Tau con rua"), đuoc phat minh.
Tuy nhien, su ngung tre bat đau xay ra trong thoi gian sau cua trieu đai Joseon va Trieu Tien tro nen lac hau so voi phuong Tay.
Ngay nay, Đai Han Dan Quoc dan đau the gioi voi so luong ket noi mang Internet toc đo cao tinh tren đau nguoi. Han Quoc cung la nha san xuat lon cac san pham cong nghe cao nhu đien thoai di đong va man anh plasma. Han Quoc cung chi đung thu hai tren the gioi trong viec su dung cac ky thuat tieu thu moi, chi sau Đai Loan. CHDCND Trieu Tien (hay con đuoc goi la Bac Trieu Tien) tiep tuc su dung hau het cac ky thuat tu thap nien 1960 va thap nien 1970.


Van hoa Trong cac sach Trung Hoa co, Trieu Tien đuoc nhac đen nhu la "Cam tu giang son" (금수강산, 錦繡江山) va "Đong phuong le nghi chi quoc" (동방예의지국, 東方禮儀之國). Trong suot the ki thu VII va thu VIII, buon ban thuong mai đuong bo va đuong thuy noi Trieu Tien voi A Rap Xe Ut. Xua nhat la tu nam 845, nhung thuong A Rap đe cap Trieu Tien voi cau noi "Phia ben kia bien qua khoi Trung Quoc la mot đat nuoc nhieu đoi nui goi la Tan La (신라,新羅), giau vang. Cac tin đo Hoi giao tung đat chan đen đay đa bi đat nuoc nay quyen ru đen noi ma ho o lai luon noi đo va khong muon roi đi."
Theo su sach Nhat Ban, cac hoc gia Trieu Tien đa gioi thieu kien thuc va ky thuat cua Trung Quoc, ke chu Han va nhung tac pham kinh đien, nhu Luan ngu, vao Nhat Ban. Vao nam 554, mot vuong quoc Trieu Tien ten la Bach Te gui bac si, chuyen gia duoc thao va lam lich va thay tu đen Nhat Ban; va nam 602, mot su Bach Te ten la Kwalluk đuoc gui đi đe đem cac sach ve thien van hoc, lam lich, đia ly va ton giao.
Nhung hoi he Trieu Tien thuong pho dien nhieu mau sac sac so, đuoc gan cho nhung anh huong tu Mong Co: đo sang, vang va xanh thuong đanh dau nhung net truyen thong cua Trieu Tien. Nhung mau sac tuoi sang đoi khi đuoc the hien o trang phuc truyen thong hanbok.
Mot đac điem cua van hoa Trieu Tien con co đia vi chinh thuc la he thong tinh tuoi voi cach tinh giong voi tuoi mu cua Viet Nam. Tre vua sinh ra đuoc xem la mot tuoi, vi nguoi Trieu Tien nghi thoi ky mang thai nhu la mot nam cuoc song cua tre, va tuoi tac se tang vao ngay đau nam thay vi vao ngay ki niem sinh nhat. Do đo, mot nguoi sinh ra ngay truoc ngay đau nam moi chi đuoc vai ngay tuoi theo cach tinh cua phuong Tay, nhung la hai tuoi tai Trieu Tien. Theo đo, tuoi tren giay to cua nguoiTrieu Tien (it nhat la giua nhung nguoi Trieu Tien cung đo tuoi) se nhieu hon mot hoac hai nam so voi tuoi theo cach tinh cua phuong Tay. Tuy nhien, cach tinh cua phuong Tay đoi khi đuoc ap dung trong cac khai niem ve tuoi hop phap, vi du, tuoi hop phap đe mua ruou hoac thuoc la tai Trieu Tien la 19 đuoc xac đinh theo cach tinh cua phuong Tay la 18 tuoi.
Han Quoc co chung nen van hoa truyen thong voi CHDCND Trieu Tien.


= Ton giao =

Truyen thong Khong giao đa thong tri y nghi cua nguoi Trieu Tien, cung voi cac đong gop cua Phat giao, Đao giao va Shaman giao. Tuy nhien, tu giua the ki XX Co Đoc giao đa canh tranh voi Phat giao đe tro thanh mot anh huong ton giao chinh o Nam Trieu Tien, trong khi đo hoat đong ton giao bi ap che o Trieu Tien.
Trong suot chieu day lich su va nen van hoa Han Quoc, bat chap bi chia re, anh huong tin nguong truyen thong cua Saman giao Han Quoc, Phat giao Đai thua, Khong giao va Đao giao van la mot ton giao co ban cua nguoi dan Han Quoc, đong vai tro nhu mot khia canh quan trong trong nen van hoa dan toc. Tat ca cac truyen thong nay đa cung ton tai hoa binh tu hang tram nam truoc đen nay bat ke xu huong Au hoa manh me tu phuong Tay cua qua trinh chuyen đoi truyen giao Co đoc o mien Nam hay ap luc tu chinh phu Cong san Chu The o mien Bac.
Theo so lieu thong ke đen nam 2005 do chinh phu Han Quoc cung cap, co khoang 46% cua cong dan cho biet khong theo ton giao nao. Nguoi theo đao Co đoc chiem 29,2% dan so (trong so đo la đao Tin Lanh 18,3%, Cong giao 10,9%) va 22,8% la Phat tu.
Tai Han Quoc co khoang 45.000 nguoi ban đia theo Hoi giao (khoang 0,09% dan so), bo sung vao con so 100.000 lao đong nuoc ngoai tu cac quoc gia Hoi giao.


= Giao duc =
Nguoi Trieu Tien coi trong hoc thuc va uu đai giao duc va hoc hoi cac kinh đien Trung Quoc; nhung đua be luong ban đuoc giao duc ky bang chu Han. Cho đen thoi hien đai, nguoi Trieu Tien đat nang vao đia vi cha truyen con noi. Cho đen the ki thu X, "đia vi cot loi" cua mot nguoi đan ong (xac đinh boi thu bac cua cha va me anh ta) đinh ra vi tri xa hoi cua anh ta va vi tri nao trong nha nuoc anh ta đuoc chi đinh. Tu the ki thu X đen het the ki XIX, vi tri xa hoi cua cha va me cua anh quyet đinh cac ki thi dan su, neu co, anh co the tham du nhung khong bao đam se co đuoc vi tri đo.


= Van hoc =

Van hoc Trieu Tien đuoc ghi lai truoc khi trieu đai Trieu Tien ket thuc đuoc goi la "Co đien" hay "Truyen thong". Van hoc viet bang Han tu ra đoi cung thoi điem khi Chu Han cua Trung Quoc du nhap vao ban đao. Vao đau the ky thu II truoc Cong nguyen, cac nha hoc gia Trieu Tien đa viet tho theo phong cach co đien, phan anh nhung tam ly va trai nghiem cua nguoi Trieu Tien thoi gian đo. Van hoc co đien Trieu Tien co nguon goc tu tin nguong dan gian truyen thong va nhung cau chuyen dan gian cua ban đao. Van hoc thoi ky nay chiu anh huong manh me cua Nho giao, Phat giao va Đao giao.
Van hoc hien đai thuong gan lien voi su phat trien cua he chu hangul, đieu nay giup cho viec đoc viet chu luc đau chi danh cho tang lop quy toc sang nguoi dan thuong va phu nu. Tuy nhien, mai đen nua sau the ky XIX, hangul moi đat đen vi tri thong tri trong van hoc Trieu Tien, đem lai su phat trien lon manh cho nen van hoc nay. Đien hinh nhu Sinsoseol la mot tac pham tieu thuyet đuoc viet bang hangul.
Chien tranh Trieu Tien khien van hoc phat trien theo chieu huong xoay quanh nhung vet thuong va su hon loan cua dan thuong trong chien tranh. Phan lon cac tai lieu sau chien tranh o Nam Trieu Tien đeu đe cap đen cuoc song hang ngay cua nguoi dan binh thuong va su đau tranh voi noi đau chia cat quoc gia quoc gia. Mot van đe pho bien khac cua thoi đai la su sup đo cua he thong gia tri truyen thong Han Quoc, khi phia Nam chay theo su hien đai cua nen van hoa phuong Tay, con phia bac van giu nguyen nhung gia tri truyen thong cua Van hoa Trieu Tien.


= Am thuc =

Xem them: Le tra Trieu Tien, Mon an trieu đinh Trieu Tien

Am thuc Trieu Tien co le noi tieng nhat voi mon kim chi, mot mon an su dung qua trinh len men đac biet đe bao quan mot so loai rau, trong đo pho bien nhat la bap cai. Đay la mot loai thuc pham lanh manh vi no cung cap cac vitamin va chat dinh duong can thiet. Gochujang (mot loai nuoc sot truyen thong Trieu Tien lam tu ot đo) rat thong dung, cung nhu tuong tieu (hoac ot), la nhung mon đien hinh cua nen am thuc noi tieng voi vi cay ngon đang cap.
Bulgogi (thit nuong tam sot, thuong la thit bo), galbi (xuong suon cat khuc tam gia vi nuong) va mon samgyeopsal (thit lon o phan bung) đeu la nhung đac san tu thit pho bien. Ca cung la mot thuc pham pho bien, vi no la loai thit truyen thong ma nguoi Trieu Tien hay dung. Bua an thuong đi kem voi sup hoac mon ham, chang han nhu galbitang (xuong suon ham) va doenjang jjigae (canh sup đau len men). Giua ban an la đu loai mon an phu goi la banchan.
Cac mon an pho bien khac gom bibimbap - co nghia la "com tron" (com tron voi thit, rau, tuong ot đo) va naengmyeon (mi lanh). Mot mon an nhanh pho bien khac la kimbab, gom com tron voi rau va thit cuon trong lop rong bien. Tuy ngay cang co nhieu thanh phan thuc an đuoc cuon trong kimbab nhung ca du song hoac chin van hiem khi đuoc su dung, co le do nguon goc kimbap la mot mon an cam tay hoac mon an nhanh co the goi lai mang đi, trong khi đo ca co the nhanh chong hu hong neu khong đuoc đong lanh.
Mi an lien cung la mot loai thuc an nhe rat pho bien. Nguoi Trieu Tien cung thich dung cac loai thuc an tu pojangmachas (ban dao tren đuong pho), o đay nguoi ta co the mua tteokbokki (banh gao va banh ca voi nuoc sot gochujang cay), khoai tay chien muc va khoai lang tam. Soondae la loai mot xuc xich lam bang mi soi trong suot va huyet lon cung đuoc rat nhieu nguoi ua thich.
Ngoai ra, mot so mon an nhe pho bien khac bao gom chocopie, banh tom, bbungtigi (banh gao gion) va "nu lung ji" (com chay nhe). Co the an song nu lung ji hoac đun voi nuoc đe tao ra mot mon canh. Nu lung ji cung co the đuoc dung nhu mot mon an nhanh hay mon trang mieng.


= The thao =

Han Quoc la nuoc chu nha trong The van hoi mua he 1988 o Seoul, giup thuc đay kinh te nuoc nay thong qua tang cuong du lich va su cong nhan rong rai hon cua the gioi. Vao thoi điem đo, Trieu Tien tay chay su kien đo voi ly do la ho khong đuoc moi lam nuoc đong chu nha.
Mot đoi thong nhat duoi la Co Thong nhat vao nam 1991 đa thi đau trong giai Vo đich bong ban the gioi lan thu 41 o Chiba, Nhat Ban va trong Giai bong đa tre the gioi lan thu 6 o Lisboa, Bo Đao Nha. Mot đoi tuyen cua toan bo Trieu Tien dieu hanh duoi Co Thong nhat trong le khai mac The van hoi mua he 2000 o Sydney, A van hoi 2002 o Busan, The van hoi mua he 2004 o Athena va The van hoi mua đong 2006 o Torino nhung thi đau rieng trong cac su kien the thao. Cung nhu trong A van hoi 2006, cac vien chuc Han Quoc đa cong bo rang ca hai nuoc se thi đau trong cung mot đoi.
Vao mua he nam 2002, Giai vo đich bong đa the gioi 2002 đuoc to chuc boi Han Quoc va Nhat Ban tren 10 san van đong cua moi nuoc. Tuy nhien hai nuoc Trieu Tien thi đau nhu hai đoi khac nhau. Đa co vai đe nghi la Trieu Tien nen đung ra lam chu nha cho mot hay hai tran, nhung khong co đieu gi nhu the đa xay ra. Trong khi Han Quoc tu đong đuoc vao vong chung ket vi la nuoc đong chu nha va đa vao tan ban ket (xep thu 4) sau khi choi rat tot, Trieu Tien đa khong qua đuoc vong loai khu vuc chau A (thuoc lien đoan bong đa chau A) va khong tham du vong chung ket.


= Đien anh =

Đien anh ban đao Trieu Tien la nen nghe thuat va cong nghiep đien anh cua Trieu Tien (tinh cho đen truoc nam 1945) va cua hai nuoc Cong hoa dan chu nhan dan Trieu Tien - Han Quoc (ke tu nam 1945 đen nay). Chiu anh huong tu nhieu bien co chinh tri xay ra trong suot the ki XX, tu giai đoan Nhat Ban chiem đong Trieu Tien, Chien tranh Trieu Tien đen giai đoan chia cat hai mien tu nam 1953 đen hien tai, đien anh cua nuoc Trieu Tien cung co nhieu thang tram voi luc lang xuong va luc nay thi dan toc ho la đang hung thinh.


Xem them Lich su Trieu Tien
Ten goi Trieu Tien
Đai Han Dan quoc
Cong hoa Dan chu Nhan dan Trieu Tien
Quan he Nam-Bac Trieu Tien


Ghi chu Chu thich Tham khao Cumings, Bruce. Korea's Place in the Sun, Norton, 1997. ISBN 0-393-31681-5
Kim, et al. Women of Korea: A History from Ancient Times to 1945, Ewha Womans University Press, 1976. ISBN 89-7300-116-7.


Đoc them Chun, Tuk Chu. "Korea in the Pacific Community." Social Education 52 (March 1988), 182. EJ 368 177.
Cumings, Bruce. The Two Koreas. New York: Foreign Policy Association, 1984.
Focus On Asian Studies. Special Issue: "Korea: A Teacher's Guide." No. 1, Fall 1986.
Lee Ki-baik. A New History Of Korea. Cambridge: Harvard UP, 1984.
Lee Sang-sup. "The Arts and Literature of Korea." The Social Studies 79 (July-August 1988): 153-60. EJ 376 894.


Lien ket ngoai Korea (historical nation, Asia) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
CIA World Factbook Entry for South Korea Luu tru ngay 9 thang 5 nam 2007 tai Wayback Machine
CIA World Factbook Entry for North Korea Luu tru ngay 9 thang 5 nam 2007 tai Wayback Machine
Country study South Korea
Country study North Korea
Korea tren DMOZ