Hau chan tam ly hay roi loan cang thang sau sang chan/chan thuong (tieng Anh: post-traumatic stress disorder – PTSD) la mot roi loan tam than co the phat trien sau khi mot nguoi tiep xuc voi mot su kien đau buon, chang han nhu tan cong tinh duc, chien tranh (truong hop nay con đuoc goi la soc chien truong, tuc shell shock), va cham giao thong nghiem trong, lam dung tre em hoac cac moi đe doa khac đoi voi cuoc song. Cac trieu chung co the bao gom xuat hien nhung hoi uc, suy nghi, cam xuc hoac giac mo roi loan lien quan đen cac su kien, đau kho ve tinh than hoac the chat truoc cac dau hieu lien quan đen chan thuong, co gang tranh cac tin hieu lien quan đen chan thuong, thay đoi cach mot nguoi suy nghi va cam thay, va gia tang phan ung chien-hay-chay. Cac trieu chung nay keo dai hon mot thang sau su kien. Tre nho it the hien su đau kho ma thay vao đo co the boc lo nhung ky uc cua chung thong qua viec choi đua. Mot nguoi bi PTSD co nguy co tu tu va co y lam hai ban than cao hon.
Hau het nhung nguoi trai qua cac su kien đau thuong khong phat trien hau chan tam ly. Nhung nguoi trai qua chan thuong giua cac ca nhan nhu hiep dam hoac lam dung tre em co nhieu kha nang phat trien hau chan tam ly hon so voi nhung nguoi trai qua chan thuong khong do tan cong, chang han nhu tai nan va thien tai. Khoang mot nua so nguoi phat trien hau chan tam ly sau khi bi hiep dam.  Tre em it co nguy co phat trien hau chan tam ly sau chan thuong hon nguoi lon, đac biet neu chung duoi 10 tuoi. Chan đoan dua tren su hien dien cua cac trieu chung cu the sau mot su kien đau thuong.
Co the phong ngua hau chan tam ly khi tu van đuoc nham muc tieu vao nhung nguoi co cac trieu chung ban đau nhung khong hieu qua khi đuoc cung cap cho tat ca nhung nguoi tiep xuc voi chan thuong cho du co hoac khong co trieu chung. Cac phuong phap đieu tri chinh cho nhung nguoi bi PTSD la tu van (tam ly tri lieu) va dung thuoc. Thuoc chong tram cam thuoc loai uc che tai hap thu serotonin co chon loc la loai thuoc đau tien đuoc su dung cho đieu tri hau chan tam ly va co loi cho khoang mot nua so benh nhan. Loi ich tu viec dung thuoc it hon so voi loi ich khi đuoc tu van. Nguoi ta khong biet lieu viec su dung thuoc va tu van cung nhau co mang lai loi ich lon hon so voi mot trong hai phuong phap rieng biet hay khong. Cac loai thuoc, khong phai SSRI, khong co đu bang chung đe chung minh cho viec su dung chung va trong truong hop cua thuoc benzodiazepin, co the lam xau đi ket qua.
O Hoa Ky, khoang 3,5% nguoi truong thanh mac chung nay trong mot nam nhat đinh va 9% nguoi phat trien benh nay vao mot thoi điem nao đo trong đoi. O hau het cac quoc gia con lai tren the gioi, ty le nguoi mac chung nay trong mot nam nhat đinh la tu 0,5% đen 1%. Ty le cao hon co the xay ra o cac khu vuc xung đot vu trang. Benh nay pho bien o phu nu hon nam gioi. Cac trieu chung roi loan tam than lien quan đen chan thuong đa đuoc ghi nhan it nhat tu thoi Hy Lap co đai. Trong cac cuoc chien tranh the gioi, tinh trang nay đuoc biet đen duoi nhieu thuat ngu khac nhau bao gom "soc đan phao" va "chung loan than kinh chien đau". Thuat ngu "roi loan cang thang sau chan thuong" đuoc su dung vao nhung nam 1970 phan lon la do chan đoan cua cac cuu quan nhan Hoa Ky trong Chien tranh Viet Nam. Chung benh nay đuoc Hiep hoi Tam than Hoa Ky chinh thuc cong nhan vao nam 1980 trong an ban thu ba cua So tay Chan đoan va Thong ke ve Roi loan Tam than (DSM-III).


Trieu chung Cac trieu chung cua hau chan tam ly thuong bat đau trong vong ba thang đau tien sau khi xay ra su kien đau thuong, nhung co the khong bat đau cho đen nhieu nam sau đo. Trong truong hop đien hinh, nguoi bi hau chan tam ly luon tranh suy nghi va cam xuc lien quan đen chan thuong hoac thao luan ve su kien đau buon, va tham chi co the bi mat tri nho ve su kien nay. Tuy nhien, su kien nay thuong đuoc ca nhan hoi tuong lai thong qua cac hoi uc xam nhap, lap đi lap lai, cac giai đoan phan ly khi hoi tuong lai chan thuong ("hoi tuong") va ac mong. Mac du thong thuong cac trieu chung sau bat ky su kien chan thuong nao, nhung trieu chung nay phai ton tai o muc đo đu (tuc la gay roi loan chuc nang song hoac muc đo đau kho lam sang) trong hon mot thang sau chan thuong đe đuoc phan loai la hau chan tam ly (roi loan chuc nang lam sang nghiem trong hoac đau buon trong vong it hon mot thang sau chan thuong co the la roi loan cang thang cap tinh). Mot so nguoi sau mot su kien đau buon trai qua su truong thanh sau chan thuong.


= Cac chung benh lien quan =
Nhung nguoi song sot sau chan thuong thuong phat trien tram cam, roi loan lo au va roi loan tam trang cung voi hau chan tam ly.
Lam dung ma tuy va lam dung ruou thuong cung xay ra voi hau chan tam ly. Viec phuc hoi sau roi loan cang thang sau chan thuong hoac cac roi loan lo au khac co the bi can tro, hoac tinh trang tro nen toi te hon khi roi loan su dung chat gay nghien đi kem voi hau chan tam ly. Giai quyet nhung van đe nay co the giup cai thien tinh trang suc khoe tam than va muc đo lo lang cua nguoi benh.
O tre em va thanh thieu nien, co moi lien he chat che giua nhung kho khan trong đieu tiet cam xuc (vi du nhu thay đoi tam trang, boc phat con tuc gian, nong nay) va cac trieu chung cang thang sau chan thuong, khong phu thuoc vao tuoi tac, gioi tinh hoac loai chan thuong.


Cac nhan to nguy co Nhung nguoi đuoc coi la co nguy co hau chan tam ly bao gom quan nhan chien đau, nan nhan cua thien tai, nhung nguoi song sot trong trai tap trung va nan nhan cua toi pham bao luc. Nhung nguoi lam viec trong nhung cong viec khien ho phai chiu bao luc (chang han nhu binh linh) hoac tham hoa (chang han nhu nhan vien dich vu khan cap) cung co nguy co. Cac nghe khac co nguy co cao hon bao gom canh sat, nhan vien cuu hoa, nhan vien cuu thuong, chuyen gia cham soc suc khoe, lai tau, tho lan, nha bao va thuy thu, ngoai ra con nhung nguoi lam viec tai ngan hang, buu đien hoac cua hang.


= Chan thuong =
Hau chan tam ly  co lien quan đen mot loat cac su kien đau thuong. Nguy co phat trien hau chan tam ly  sau mot chan thuong thay đoi theo loai chan thuong  va cao nhat sau khi tiep xuc voi bao luc tinh duc (11,4%), đac biet la hiep dam (19,0%). Nam gioi co nhieu kha nang phai trai qua mot su kien đau thuong (duoi bat ky hinh thuc nao), nhung phu nu co nhieu kha nang trai qua loai su kien đau thuong co tac đong manh co the dan đen hau chan tam ly, chang han nhu bao luc giua cac ca nhan va tan cong tinh duc.
Nhung nguoi song sot sau va cham xe co gioi, ca tre em va nguoi lon, co nhieu nguy co mac hau chan tam ly. Tren toan cau, khoang 2,6% nguoi lon đuoc chan đoan mac hau chan tam ly  sau mot tai nan giao thong khong đe doa đen tinh mang, va mot ty le tuong tu o tre em bi hau chan tam ly. Nguy co PTSD gan nhu tang gap đoi len 4,6% đoi voi cac tai nan o to đe doa tinh mang. Phu nu co nhieu kha nang đuoc chan đoan mac hau chan tam ly  sau mot tai nan giao thong đuong bo, cho du tai nan xay ra trong thoi tho au hay khi truong thanh.
Phan ung cang thang sau chan thuong đa đuoc nghien cuu o tre em va thanh thieu nien. Ty le hau chan tam ly co the thap hon o tre em so voi nguoi lon, nhung neu khong đieu tri, cac trieu chung co the tiep tuc trong nhieu thap ky. Mot uoc tinh cho thay ty le tre em va thanh thieu nien mac hau chan tam ly o nhom dan so khong gia o mot nuoc phat trien co the la 1% so voi 1,5% đen 3% o nguoi lon va thap hon nhieu o đo tuoi duoi 10 tuoi. Trung binh, 16% tre em tiep xuc voi mot su kien đau buon phat trien hau chan tam ly, thay đoi tuy theo loai tiep xuc va gioi tinh. Tuong tu nhu dan so truong thanh, cac yeu to nguy co cua hau chan tam ly o tre em bao gom: gioi tinh nu, tiep xuc voi thien tai (tu nhien hoac nhan tao), hanh vi ung pho tieu cuc va/hoac thieu he thong ho tro xa hoi thich hop.
Cac mo hinh du bao đa lien tuc phat hien ra rang chan thuong thoi tho au, nghich canh man tinh, su khac biet ve sinh hoc than kinh va cac yeu to gay cang thang trong gia đinh co lien quan đen nguy co mac hau chan tam ly sau mot su kien đau thuong o tuoi truong thanh. Rat kho đe tim thay cac khia canh nhat quan cua cac su kien du đoan, nhung su tu co lap minh sau sang chan la mot chi so du bao kha nhat quan ve su phat trien cua hau chan tam ly. Khoang cach gan, thoi gian va muc đo nghiem trong cua chan thuong gay ra. Nguoi ta đa suy đoan rang nhung sang chan giua cac ca nhan gay ra nhieu van đe hon nhung sang chan do ca nhan gay ra, nhung đieu nay con gay tranh cai. Nguy co phat trien hau chan tam ly tang len o nhung nguoi bi lam dung the chat, hanh hung the xac hoac bat coc. Phu nu bi bao luc the chat co nhieu kha nang bi hau chan tam ly hon nam gioi.


 Bao luc tu ban tinh/nguoi phoi ngau  Mot ca nhan bi bao luc gia đinh co khuynh huong phat trien hau chan tam ly. Tuy nhien, viec tiep xuc voi trai nghiem đau thuong khong tu đong cho thay mot ca nhan se phat trien hau chan tam ly. Co mot moi lien he chat che giua su phat trien hau chan tam ly o nhung ba me tung bi bao luc gia đinh trong thoi ky chu sinh cua thai ky.
Nhung nguoi đa tung bi tan cong tinh duc hoac cuong hiep co the phat trien cac trieu chung cua hau chan tam ly. Cac trieu chung hau chan tam ly bao gom trai nghiem lai cuoc hanh hung, tranh nhung thu lien quan đen cuoc hanh hung, te liet, tang lo lang va tang phan ung giat minh. Kha nang duy tri cac trieu chung cua hau chan tam ly cao hon neu ke hiep dam giam giu hoac kiem che nguoi đo, neu nguoi bi cuong hiep tin rang ke hiep dam se giet ho, nguoi bi cuong hiep con rat tre hoac rat gia va neu ke hiep dam la nguoi ma ho biet.. Kha nang cac trieu chung nghiem trong keo dai cung cao hon neu nhung nguoi xung quanh nan nhan phot lo (hoac khong biet) ve vu hiep dam hoac đo loi cho nan nhan bi hiep dam.


 Chan thuong lien quan đen chien tranh  Nghia vu quan su la mot yeu to nguy co phat trien hau chan tam ly. Khoang 78% nhung nguoi tiep xuc voi chien đau khong phat trien chung hau chan tam ly; trong khoang 25% quan nhan mac hau chan tam ly, su xuat hien cua benh nay bi tri hoan.
Nguoi ti nan cung co nguy co mac hau chan tam ly cao hon do ho phai tiep xuc voi chien tranh, gian kho va cac su kien đau thuong. Ty le hau chan tam ly trong quan the nguoi ti nan dao đong tu 4% đen 86%. Trong khi nhung cang thang cua chien tranh anh huong đen tat ca nhung nguoi co lien quan, nhung nguoi phai di doi đa đuoc chung minh la (bi anh huong) nhieu hon nhung nguoi khac.
Nhung thach thuc lien quan đen suc khoe tam ly xa hoi tong the cua nguoi ti nan rat phuc tap va mang nhieu sac thai rieng. Nhung nguoi ti nan đa giam muc đo hanh phuc va ty le đau kho tinh than cao do chan thuong trong qua khu va hien tai. Cac nhom nguoi bi anh huong đac biet va nhu cau cua ho thuong khong đuoc đap ung la phu nu, nguoi lon tuoi va tre vi thanh nien khong co nguoi bao ho. Cang thang sau chan thuong va tram cam o nguoi ti nan cung co xu huong anh huong đen su thanh cong trong viec hoc hanh cua ho.


 Cai chet bat ngo cua nguoi than  Cai chet đot ngot, bat ngo cua nguoi than la loai su kien đau thuong pho bien nhat đuoc bao cao trong cac nghien cuu xuyen quoc gia. Tuy nhien, phan lon nhung nguoi trai qua loai su kien nay se khong trai qua hau chan tam ly. Mot phan tich tu Khao sat Suc khoe Tam than The gioi cua WHO cho thay 5,2% nguy co phat trien hau chan tam ly sau khi biet tin ve cai chet bat ngo cua mot nguoi than yeu. Do muc đo pho bien cua loai su kien đau thuong nay, cai chet bat ngo cua nguoi than chiem khoang 20% cac truong hop hau chan tam ly tren toan the gioi.


 Benh co nguy co tu vong  Cac tinh trang y te lien quan đen tang nguy co mac hau chan tam ly bao gom ung thu, đau tim, va đot quy. 22% nguoi song sot sau ung thu co cac trieu chung giong nhu hau chan tam ly suot đoi. Nhap vien tai đon vi cham soc đac biet (ICU) cung la mot yeu to nguy co mac hau chan tam ly. Mot so phu nu trai qua hau chan tam ly tu kinh nghiem cua ho lien quan đen ung thu vu va phau thuat cat bo vu. Nhung nguoi than yeu cua nhung nguoi bi benh đe doa tinh mang cung co nguy co phat trien hau chan tam ly, chang han nhu cha me cua tre mac benh man tinh.


 Chan thuong lien quan đen thai ky  Phu nu say thai co nguy co bi hau chan tam ly. Nhung nguoi bi say thai lan tiep theo co nguy co mac hau chan tam ly cao hon so voi nhung nguoi chi bi mot lan. Hau chan tam ly cung co the xay ra sau khi sinh con va nguy co tang len neu mot phu nu đa trai qua chan thuong truoc khi mang thai. Ty le bi hau chan tam ly sau khi sinh con binh thuong (nghia la, khong bao gom thai chet luu hoac cac bien chung lon) đuoc uoc tinh la tu 2,8 đen 5,6% o 6 tuan sau sinh, voi ty le giam xuong 1,5% o 6 thang sau sinh. Cac trieu chung cua hau chan tam ly thuong gap sau khi sinh con, voi ty le pho bien la 24-30,1%  o tuan thu 6, giam xuong con 13,6% o thang thu 6. Sinh con khan cap cung co the gay ra hau chan tam ly.


= Di truyen =
Co bang chung cho thay tinh nhay cam voi hau chan tam ly la do di truyen. Khoang 30% phuong sai trong hau chan tam ly la do di truyen. Đoi voi cac cap sinh đoi tiep xuc voi chien đau o Viet Nam, viec co mot cap song sinh đon hop tu (giong het nhau) mac hau chan tam ly co lien quan đen viec tang nguy co nguoi đong hop tu mac hau chan tam ly so voi cap song sinh di hop tu (song sinh khong giong nhau). Nhung phu nu co hoi hai ma nho hon co the de bi hau chan tam ly hon sau mot su kien đau thuong dua tren nhung phat hien ban đau. Nghien cuu cung phat hien ra rang hau chan tam ly co nhieu anh huong di truyen pho bien đoi voi cac roi loan tam than khac. Roi loan hoang so va lo au tong quat va hau chan tam ly co cung 60% phuong sai di truyen. Su phu thuoc vao ma tuy, ruou, va nicotin co hon 40% điem tuong đong ve di truyen.
Mot so chi thi sinh hoc đa đuoc xac đinh co lien quan đen su phat trien hau chan tam ly sau nay. Cac phan ung giat minh cao va chi voi ket qua so bo, the tich hoi hai ma nho hon đa đuoc xac đinh la dau hieu sinh hoc co the co cho nguy co mac hau chan tam ly cao. Ngoai ra, mot nghien cuu cho thay nhung nguoi linh co bach cau co nhieu thu the glucocorticoid hon de bi hau chan tam ly sau khi trai qua chan thuong.


Sinh ly benh = Sinh ly than kinh =
Cac trieu chung roi loan sau sang chan co the xay ra khi mot su kien chan thuong gay ra phan ung adrenaline qua muc, tao ra cac mo hinh than kinh sau trong nao. Nhung hinh thai nay co the ton tai rat lau sau su kien gay ra noi so hai, khien mot ca nhan phan ung nhanh voi cac tinh huong so hai trong tuong lai. Trong nhung trai nghiem đau thuong, muc đo cao cua cac hormone cang thang đuoc tiet ra ngan chan hoat đong cua vung duoi đoi, co the la mot yeu to chinh dan đen su phat trien cua hau chan tam ly.
Hau chan tam ly gay ra nhung thay đoi sinh hoa trong nao va co the, khac voi cac roi loan tam than khac nhu tram cam nang. Nhung nguoi đuoc chan đoan mac hau chan tam ly phan ung manh hon voi xet nghiem uc che dexamethasone so voi nhung nguoi đuoc chan đoan tram cam lam sang.
Hau het nhung nguoi bi hau chan tam ly đeu co co the tiet ra it cortisol va tiet nhieu catecholamine trong nuoc tieu, voi ty le norepinephrine/cortisol do đo cao hon so voi nhung nguoi khong đuoc chan đoan. Đieu nay trai nguoc voi phan ung chong tra hoac bo chay thong thuong, trong đo ca muc catecholamine va cortisol đeu tang sau khi tiep xuc voi mot tac nhan gay cang thang.
Cac benh nhan hau chan tam ly đeu co nong đo catecholamine trong nao cao, va nong đo yeu to giai phong corticotropin (CRF) cao. Ket hop voi nhau, nhung phat hien nay cho thay su bat thuong o truc ha đoi-tuyen yen-thuong than (HPA).
Su duy tri noi so hai đa đuoc chung minh la bao gom truc HPA, he thong locus coeruleus - noradrenergic, va cac ket noi giua he limbic va vo nao truoc. Truc HPA đieu phoi phan ung noi tiet to voi cang thang, kich hoat he thong LC-noradrenergic, co lien quan đen viec cung co qua muc ky uc xay ra sau chan thuong. Su hop nhat qua muc nay lam tang kha nang mac hau chan tam ly cua mot nguoi. Cac hach hanh nhan chiu trach nhiem phat hien moi đe doa va cac phan ung so hai co đieu kien va khong đieu kien đuoc thuc hien nhu mot phan ung đoi voi moi đe doa.
Truc HPA chiu trach nhiem đieu phoi phan ung cua hormone truoc su cang thang. Do su uc che manh me cua cortisol đoi voi dexamethasone trong hau chan tam ly, cac bat thuong cua truc HPA co the đuoc du đoan dua tren su uc che phan hoi tieu cuc manh cua cortisol, ban than no co the la do su tang nhay cam cua cac thu the glucocorticoid. Hau chan tam ly đa đuoc gia thuyet la mot lo trinh hoc tap sai lam đe phan ung voi noi so hai thong qua truc HPA qua nhay cam, tang hoat đong va phan ung nhanh.
Nong đo cortisol thap co the khien cac ca nhan mac hau chan tam ly: Sau chan thuong chien tranh, nhung nguoi linh Thuy Đien phuc vu o Bosnia va Herzegovina voi nong đo cortisol nuoc bot truoc khi tham gia quan đoi thap co nguy co phan ung voi cac trieu chung hau chan tam ly, sau chan thuong chien tranh, so voi nhung nguoi linh co muc đo truoc khi tham gia quan đoi o muc binh thuong. Boi vi cortisol thuong quan trong trong viec khoi phuc can bang noi moi sau phan ung cang thang, nguoi ta cho rang nhung nguoi song sot sau chan thuong co cortisol thap se co phan ung kem kiem che - nghia la, lau hon va đau buon hon -, tao co hoi mac hau chan tam ly.
Nguoi ta cho rang he thong locus coeruleus-noradrenergic lam trung gian cho viec cung co qua muc tri nho so hai. Muc đo cao cua cortisol lam giam hoat đong cua noradrenergic va boi vi nhung nguoi bi hau chan tam ly co xu huong giam muc cortisol, nguoi ta đa đe xuat rang nhung nguoi bi hau chan tam ly khong the đieu chinh phan ung noradrenergic tang len đoi voi cang thang chan thuong. Ky uc xam nhap va phan ung so hai co đieu kien đuoc cho la ket qua cua phan ung voi cac yeu to kich hoat lien quan. Neuropeptide Y đa đuoc bao cao la lam giam giai phong norepinephrine va đa đuoc chung minh la co đac tinh giai lo au tren cac mo hinh đong vat. Cac nghien cuu đa chi ra rang nhung nguoi bi hau chan tam ly co muc NPY giam, co the cho thay muc đo lo lang cua ho tang len.
Cac nghien cuu khac chi ra rang nhung nguoi bi hau chan tam ly co muc serotonin thap kinh nien, gop phan vao cac trieu chung hanh vi thuong lien quan nhu lo lang, suy nghi, kho chiu, hung hang, tu man va boc đong. Serotonin cung gop phan on đinh san xuat glucocorticoid.
Muc dopamine o mot nguoi bi hau chan tam ly co the gop phan gay ra cac trieu chung: muc thap co the gay ra chung loan truong luc co, tho o, suy giam kha nang chu y va thieu van đong; muc đo cao co the gop phan vao roi loan tam than, kich đong va bon chon.
Mot so nghien cuu đa mo ta nong đo hormone tuyen giap triiodothyronine tang cao trong hau chan tam ly. Loai thich ung di ung loai 2 nay co the gop phan lam tang đo nhay cam voi catecholamine va cac chat trung gian gay cang thang khac.
Viec phan ung qua man trong he thong norepinephrine cung co the do tiep xuc voi cang thang cao. Su hoat đong qua muc cua cac thu the norepinephrine trong vo nao truoc tran co the lien quan đen nhung hoi tuong va ac mong ma nhung nguoi bi PTSD thuong xuyen trai qua. Su suy giam cac chuc nang norepinephrine khac (nhan thuc ve moi truong hien tai) ngan can cac co che ghi nho trong nao xu ly trai nghiem va nhung cam xuc ma nguoi đo đang trai qua trong qua trinh hoi tuong khong lien quan đen moi truong hien tai.
Co nhieu tranh cai trong cong đong y te ve sinh hoc than kinh cua hau chan tam ly. Mot đanh gia nam 2012 cho thay khong co moi quan he ro rang giua muc cortisol va hau chan tam ly. Phan lon cac bao cao chi ra rang nhung nguoi bi hau chan tam ly co nong đo hormone giai phong corticotropin cao hon, muc cortisol co ban thap hon va tang cuong uc che phan hoi tieu cuc cua truc HPA do dexamethasone.


= Giai phau than kinh =

Mot phan tich tong hop cac nghien cuu MRI cau truc đa phat hien ra moi lien quan voi viec giam tong the tich nao, the tich noi so va the tich cua hoi hai ma, vo nao trong va the tich thuy truoc. Phan lon nghien cuu nay bat nguon tu hau chan tam ly cua nhung nguoi trong Chien tranh Viet Nam.
Nhung nguoi bi PTSD bi giam hoat đong cua nao trong vo nao truoc va lung va vo nao truoc tran, nhung khu vuc lien quan đen trai nghiem va đieu hoa cam xuc.
Cac hach hanh nhan tham gia manh me vao viec hinh thanh ky uc cam xuc, đac biet la ky uc lien quan đen so hai. Trong thoi gian cang thang cao đo, vung hoi hai ma, co lien quan đen viec đat ky uc vao đung boi canh khong gian va thoi gian va kha nang nho lai tri nho, bi uc che. Theo mot gia thuyet, su đan ap nay co the la nguyen nhan cua nhung đoan hoi tuong co the anh huong đen nhung nguoi bi PTSD. Khi mot nguoi nao đo bi PTSD trai qua cac kich thich tuong tu nhu su kien đau thuong, co the se cam nhan su kien đo se xay ra mot lan nua vi ky uc khong bao gio đuoc ghi lai đung cach trong bo nho cua nguoi đo.
Mo hinh hach hanh nhan cua PTSD đe xuat rang hach hanh nhan bi kich thich rat nhieu va khong đuoc kiem soat đay đu boi vo nao trung gian truoc tran va vung hai ma, đac biet la trong thoi ky tuyet chung. Đieu nay phu hop voi cach giai thich PTSD la mot hoi chung thieu kha nang tuyet chung.
Nhan co ban (BLA) cua hach hanh nhan chiu trach nhiem so sanh va phat trien cac moi lien he giua cac phan ung khong đieu kien va co đieu kien đoi voi cac kich thich, dan đen chung so hai trong PTSD. BLA kich hoat hat nhan trung tam (CeA) cua hach hanh nhan, tao ra phan ung so hai, (bao gom phan ung hanh vi đoi voi moi đe doa va phan ung giat minh tang cao). Cac yeu to đau vao uc che giam dan tu vo nao trung gian truoc tran (mPFC) đieu chinh qua trinh truyen tu BLA đen CeA, đuoc gia thuyet la đong mot vai tro trong viec tieu diet cac phan ung so hai co đieu kien. Nhin chung, chung tang đong hach hanh nhan đuoc bao cao bang phan tich tong hop ve hinh anh than kinh chuc nang trong PTSD, co mot muc đo lon cua tinh trang di hop, nhieu hon so voi roi loan lo au xa hoi hoac roi loan am anh. So sanh cac cum lung (gan nhu CeA) va bung (gan BLA), tang đong manh hon o cum bung, trong khi giam hoat đong the hien ro o cum lung. Su khac biet co the giai thich nhung cam xuc bi giam sut trong PTSD (thong qua giai man cam trong CeA) cung nhu thanh phan lien quan đen noi so hai.
Trong mot nghien cuu nam 2007, cac cuu chien binh chien đau trong Chien tranh Viet Nam mac hau chan tam ly cho thay the tich vung hoi hai ma cua ho giam 20% so voi cac cuu chien binh khong bi cac trieu chung nhu vay. Phat hien nay khong đuoc nhan rong o nhung benh nhan PTSD man tinh bi chan thuong trong mot vu tai nan may bay trien lam hang khong nam 1988 (Ramstein, Đuc).
Bang chung cho thay rang nong đo cannabinoid noi sinh bi giam trong PTSD, đac biet la anandamide, va cac thu the cannabinoid (CB1) đuoc tang len đe bu đap. Duong nhu co moi lien he giua su gia tang kha nang san co cua thu the CB1 trong hach hanh nhan va qua trinh xu ly moi đe doa bat thuong va chung cuong loan, nhung khong phai chung dysphoria o nhung nguoi song sot sau chan thuong.
Mot nghien cuu nam 2020 khong tim thay bang chung cho cac ket luan tu nghien cuu truoc đo cho thay chi so IQ thap la mot yeu to nguy co mac PTSD.


Chan đoan Hau chan tam ly co the kho chan đoan, vi:

ban chat chu quan cua hau het cac tieu chuan chan đoan (mac du đieu nay đung voi nhieu roi loan tam than);
kha nang bao cao qua muc, vi du, trong khi tim kiem tro cap khuyet tat, hoac khi PTSD co the la mot yeu to giam nhe khi ket an hinh su;[can dan nguon]
kha nang bao cao thieu, vi du, ky thi, tu hao, lo so rang chan đoan PTSD co the ngan can mot so co hoi viec lam nhat đinh;
trieu chung trung lap voi cac roi loan tam than khac nhu roi loan am anh cuong che va roi loan lo au tong quat;
lien quan đen cac roi loan tam than khac nhu roi loan tram cam nang va roi loan lo au tong quat;
roi loan su dung chat gay nghien, thuong tao ra mot so dau hieu va trieu chung giong nhu PTSD; va
roi loan su dung chat kich thich co the lam tang tinh de bi ton thuong đoi voi PTSD hoac lam tram trong them cac trieu chung PTSD hoac ca hai; va
PTSD lam tang nguy co phat trien cac roi loan lam dung chat gay nghien.
su bieu hien khac biet cua cac trieu chung ve mat van hoa (đac biet đoi voi viec tranh va cac trieu chung gay te, nhung giac mo buon va cac trieu chung soma)


= Tam soat/sang loc =
Co mot so cong cu sang loc PTSD danh cho nguoi lon, chang han nhu Danh sach kiem tra PTSD cho DSM-5 (PCL-5)  va Tam soat PTSD Cham soc ban đau cho DSM-5 (PC-PTSD-5).
Ngoai ra con co mot so cong cu sang loc va đanh gia đe su dung cho tre em va thanh thieu nien. Chung bao gom Thang điem trieu chung PTSD o tre em (CPSS), Bang cau hoi sang loc chan thuong tre em, va Chi so phan ung roi loan cang thang sau chan thuong UCLA cho DSM-IV.
Ngoai ra, cung co cac cong cu sang loc va đanh gia cho nguoi cham soc tre nho (tu sau tuoi tro xuong). Chung bao gom Sang loc PTSD cho Tre nho, Danh sach Kiem tra PTSD Tre nho, va Đanh gia Chan đoan Tre so sinh va Mau giao.


= Tham đinh / đanh gia =
Cac nguyen tac đanh gia dua tren bang chung, bao gom cach tiep can đanh gia đa phuong phap, la nen tang cua đanh gia PTSD.


= So tay chan đoan va thong ke =
PTSD đuoc phan loai la roi loan lo au trong DSM-IV, nhung sau đo đa đuoc phan loai lai la "roi loan lien quan đen chan thuong va cang thang" trong DSM-5. Tieu chuan chan đoan DSM-5 cho PTSD bao gom bon cum trieu chung: trai nghiem lai, tranh ne, thay đoi tieu cuc trong nhan thuc / tam trang, va thay đoi ve kich thich va phan ung.


= Phan loai benh quoc te =
Bang phan loai quoc te ve benh tat va cac van đe suc khoe lien quan 10 (ICD-10) phan loai PTSD theo "Phan ung voi cang thang nghiem trong va roi loan đieu chinh."  Cac tieu chi ICD-10 cho PTSD bao gom trai nghiem lai, tranh va tang kha nang phan ung hoac khong co kha nang nho lai mot so chi tiet lien quan đen su kien.
Mo ta chan đoan ICD-11 cho PTSD bao gom ba thanh phan hoac nhom trieu chung (1) trai nghiem lai, (2) tranh va (3) cam giac bi đe doa cao hon. ICD-11 khong con bao gom nhung suy nghi bang loi noi ve su kien đau buon nhu mot trieu chung. Du đoan ty le PTSD đuoc chan đoan bang ICD-11 thap hon so voi ICD10 hoac DSM-5. ICD-11 cung đe xuat xac đinh mot nhom rieng biet voi roi loan cang thang phuc tap sau chan thuong (CPTSD), nhung nguoi thuong trai qua mot so hoac chan thuong keo dai va bi suy giam chuc nang nhieu hon nhung nguoi bi PTSD.


= Chan đoan phan biet =
Chan đoan PTSD yeu cau nguoi đo đa tiep xuc voi mot tac nhan gay cang thang cuc đo, đe doa tinh mang. Bat ky tac nhan gay cang thang nao cung co the dan đen chan đoan roi loan đieu chinh va đay la chan đoan thich hop cho mot tac nhan gay cang thang va mot dang trieu chung khong đap ung tieu chuan cho PTSD.
Mo hinh trieu chung cua roi loan cang thang cap tinh phai xay ra va đuoc giai quyet trong vong bon tuan sau chan thuong. Neu no keo dai lau hon va mo hinh trieu chung phu hop voi đac điem đo cua PTSD, chan đoan co the bi thay đoi.
Roi loan am anh cuong che co the đuoc chan đoan vi nhung suy nghi xam nhap đang tai dien nhung khong lien quan đen mot su kien đau thuong cu the.
Trong nhung truong hop nghiem trong cua chan thuong keo dai, lap đi lap lai ma khong co co hoi thoat ra đuoc, nhung nguoi song sot co the phat trien chung roi loan cang thang phuc tap sau chan thuong. Đieu nay xay ra do nhieu lop chan thuong hon la mot su kien chan thuong duy nhat va bao gom cac trieu chung bo sung, chang han nhu mat y thuc mach lac ve ban than.


Phong ngua Nhung loi ich khiem ton co the co đuoc tu viec tiep can som voi lieu phap hanh vi nhan thuc. Quan ly cang thang su co nghiem trong đa đuoc đe xuat nhu mot phuong phap ngan ngua hau chan tam ly, nhung cac nghien cuu tiep theo cho thay kha nang no tao ra cac ket qua tieu cuc. Mot nam 2019 Tong quan Cochrane đa khong tim thay bat ky bang chung đe ho tro viec su dung cac bien phap can thiep cung cap cho tat ca moi nguoi "va rang"... nhieu bien phap can thiep phien co the dan đen ket qua toi te hon khong co su can thiep đoi voi mot so ca nhan."  To chuc Y te The gioi khuyen cao khong nen su dung benzodiazepine va thuoc chong tram cam trong truong hop cang thang cap tinh (cac trieu chung keo dai duoi mot thang). Mot so bang chung ung ho viec su dung hydrocortisone đe phong ngua o nguoi lon, mac du co it hoac khong co bang chung ung ho propranolol, escitalopram, temazepam hoac gabapentin.


= Hoi đap tam ly =
Cac ca nhan tiep xuc voi chan thuong thuong đuoc đieu tri goi la hoi đap tam ly trong no luc ngan ngua PTSD, bao gom cac cuoc phong van nham cho phep cac ca nhan truc tiep đoi mat voi su kien va chia se cam xuc cua ho voi nhan vien tu van va giup cau truc ky uc cua ho ve su kien đo. Tuy nhien, mot so phan tich tong hop cho thay rang hoi đap tam ly la vo ich va co kha nang gay hai. Đieu nay đung cho ca phong van mot phien va can thiep nhieu phien. Vao nam 2017, Hiep hoi Tam ly hoc Hoa Ky đa đanh gia viec phong van tam ly la Khong can ho tro / Đieu tri co the co hai.


= Cac can thiep nham vao cac đoi tuong rui ro =
Cac bien phap can thiep nham vao rui ro la nhung bien phap co gang giam thieu thong tin hoac su kien hinh thanh cu the. No co the nham muc tieu mo hinh hoa cac hanh vi binh thuong, huong dan ve mot nhiem vu hoac cung cap thong tin ve su kien.


Quan ly Đanh gia cac nghien cuu đa phat hien ra rang lieu phap ket hop (lieu phap tam ly va duoc ly) khong hieu qua hon lieu phap tam ly đon thuan.


= Tu van =
Cac phuong phap tiep can voi hieu qua manh nhat bao gom cac lieu phap hanh vi va nhan thuc-hanh vi nhu lieu phap tiep xuc keo dai, lieu phap xu ly nhan thuc, giai man cam va tai xu ly chuyen đong cua mat (EMDR). Ngoai ra, lieu phap tam ly chiet trung ngan gon (BEP), lieu phap tiep xuc voi tuong thuat (NET) va cac lieu phap dung viec tuong thuat bang van ban cung to ra hieu qua.
Mot đanh gia cua Cochrane nam 2019 đa đanh gia cac cap vo chong va cac lieu phap gia đinh so voi khong cham soc va cac lieu phap ca nhan va nhom đe đieu tri PTSD. Co rat it nghien cuu ve cac lieu phap danh cho cap đoi đe xac đinh xem lieu co mang lai loi ich đang ke hay khong nhung cac RCT so bo cho thay rang cac lieu phap danh cho cap đoi co the co loi trong viec giam cac trieu chung PTSD.
Mot so sanh phan tich tong hop gom EMDR va lieu phap hanh vi nhan thuc (CBT) cho thay ca hai giao thuc khong the phan biet đuoc ve mat hieu qua trong đieu tri PTSD; tuy nhien, "su đong gop cua thanh phan chuyen đong cua mat trong EMDR vao ket qua đieu tri" la khong ro rang. Mot phan tich tong hop o tre em va thanh thieu nien cung cho thay EMDR cung co hieu qua nhu lieu phap hanh vi nhan thuc.
Tre em bi PTSD co nhieu kha nang thuc hien đieu tri o truong (vi no gan va de dang) hon la o phong kham mien phi.


 Lieu phap nhan thuc hanh vi (CBT)  CBT tim cach thay đoi cach mot nguoi cam nhan va hanh đong bang cach thay đoi mo hinh suy nghi hoac hanh vi, hoac ca hai, chiu trach nhiem ve nhung cam xuc tieu cuc. Ket qua tu mot đanh gia co he thong nam 2018 cho thay bang chung co suc manh cao ung ho lieu phap phoi nhiem CBT co hieu qua trong viec giam PTSD va cac trieu chung tram cam, cung nhu mat chan đoan PTSD. CBT đa đuoc chung minh la mot phuong phap đieu tri hieu qua cho PTSD va hien đang đuoc coi la tieu chuan cham soc PTSD cua Bo Quoc phong Hoa Ky. Trong CBT, cac ca nhan hoc cach xac đinh nhung suy nghi khien ho cam thay so hai hoac kho chiu va thay the chung bang nhung suy nghi it đau kho hon. Muc đich la đe hieu cach nhung suy nghi nhat đinh ve cac su kien gay ra cang thang lien quan đen PTSD. Viec cung cap CBT o đinh dang dua tren Internet cung đa đuoc nghien cuu trong mot đanh gia cua Cochrane nam 2018. Đanh gia nay đa tim thay nhung tac đong co loi tuong tu đoi voi cac co so dua tren Internet nhu khi gap mat truc tiep nhung chat luong cua bang chung thap do so luong thu nghiem đuoc xem xet la it.
Lieu phap hoi tuong la mot loai lieu phap hanh vi nhan thuc  lien quan đen viec ho tro nhung nguoi song sot sau chan thuong trai qua lai nhung ky uc va loi nhac nho lien quan đen chan thuong đe tao đieu kien cho viec đinh cu va xu ly cam xuc thanh cong trong ky uc chan thuong. Hau het cac chuong trinh tri lieu phoi nhiem bao gom ca đoi mat trong tuong tuong voi ky uc đau buon va tiep xuc thuc te voi nhung loi nhac ve chan thuong; phuong thuc tri lieu nay đuoc ho tro tot boi cac bang chung lam sang.  Su thanh cong cua cac lieu phap đieu tri dua tren phoi nhiem đa đat ra cau hoi lieu phoi nhiem co phai la mot thanh phan can thiet trong đieu tri PTSD hay khong. Mot so to chuc  đa xac nhan nhu cau hoi tuong va quay lai cam xuc chan thuong. Bo Cuu chien binh Hoa Ky đa tich cuc đao tao nhan vien đieu tri suc khoe tam than ve lieu phap phoi nhiem keo dai  va Lieu phap xu ly nhan thuc  nham no luc đieu tri tot hon cho cac cuu chien binh Hoa Ky mac PTSD.
Nghien cuu gan đay ve cac lieu phap hanh vi the he thu ba dua tren ngu canh cho thay rang chung co the tao ra ket qua tuong đuong voi mot so lieu phap đa đuoc kiem chung tot hon. Nhieu phuong phap tri lieu nay co yeu to tiep xuc đang ke  va đa chung to thanh cong trong viec đieu tri cac van đe chinh cua PTSD va cac trieu chung tram cam đong thoi xay ra.


Thong ke = Cuu binh =

Theo nghien cuu do Trung tam kiem soat va phong ngua dich benh Hoa Ky (CDC) thuc hien nam 1988 ti le mac benh tron đoi cua nhung cuu binh nay la 14,7%. Nhung theo cuoc khao cuu tiep sau cua to chuc National Vietnam Veterans Readjustment Study (NVVRS) cung thuoc chinh phu My, thi lai nang ti le mac benh tron đoi toi 30,9% va ti le nguoi benh o thoi điem hien tai la 15,2%. Tap san Science cua My nam 2006, ha ti le nguoi mac benh tron đoi xuong con 18,7% va 9,2% cho hien tai. Ly giai su khac nhau cua con so nay nguoi ta cho rang no bat nguon tu su khac nhau ve đinh nghia the nao la roi loan stress sau sang chan.
Bao cao cua NVVRS con cho thay hang loat nhung van đe gap phai o cuu binh My tung tham chien o Viet Nam:

40% cuu binh đa ly hon it nhat mot lan, 10% ly hon hai lan hoac hon.
14,1% co cac van đe nghiem trong trong hon nhan va 23,1% co van đe nghiem trong voi cha me.
Gan mot nua cuu binh mac PTSD tung bi bat giu hoac vao tu mot lan, 34,2% hon 1 lan va 11,5% co hanh vi pham toi nghiem trong.
11,2% cuu binh nghien hoac lam dung ruou, 39,2% tung co hanh vi nay tai mot thoi điem nao đo trong đoi.
Chung 1/3 nhung nguoi vo gia cu My la cac cuu quan nhan, phan lon nhung nguoi nay tung phuc vu tren chien truong Viet Nam. Tu hon 20 nam nay, My đa phai lap Bo Cuu Chien Binh Hoa Ky đe lo lang va tro giup nhung nguoi cuu chien binh nay.


= Toan dan =
Ty le mac benh tron đoi cua nguoi truong thanh My la 7,8%, voi 10,4% phu nu va 5% nam gioi mac PTSD vao mot thoi điem nao đo trong đoi. 60,7% nam gioi va 51,2% nu gioi xac nhan co it nhat mot su kien sang chan xay đen voi minh. Phan lon noi rang ho trai qua it nhat 2 kieu sang chan, 10% nam gioi va 6% nu gioi trai qua tren 4 kieu sang chan khac nhau.


Tieu chuan chan đoan Theo DSM-IV (so tay huong dan chan đoan benh tam than), tieu chuan chan đoan roi loan stress sau sang chan la:
A. Tung bi anh huong boi mot su kien sang chan (co the truc tiep la nan nhan hoac chi chung kien)
B. Su kien gay sang chan tai dien dai dang theo mot hay nhieu cach (vi du nhu ac mong, hoi tuong)
C. Ne tranh truoc cac kich thich goi lai sang chan va su te liet đap ung
D. Cac trieu chung dai dang co tinh chat bi kich (khong xay ra truoc sang chan) nhu kho đi vao giac ngu, de gian du
E. Thoi gian keo dai cua roi loan nay (cac trieu chung o tieu chuan B, C va D) tren 1 thang
F. Lam suy yeu chuc nang xa hoi,  anh huong xau đen cong viec va cac moi quan he khac


Tai dien lai sang chan Nguoi benh thong thuong muon lan tranh cac kich thich lien quan đen bien co sang chan tuy nhien khi su viec nay that bai ho lai co xu huong nguoc lai, tuc la tim đen nhung hoan canh tuong tu sang chan. Vi du nan nhan cua loan luan tro thanh gai mai dam, tre bi bao hanh ve the xac thuc hien hanh vi tu gay thuong tich nhu dung dao tu cat vao da thit cua minh, binh linh đa giai ngu quay tro lai lam linh đanh thue... Sigmund Freud xem bieu hien nay la co muc đich cua nguoi benh nham co gang lay lai quyen lam chu ban than. O thoi điem hien tai co nghien cuu cho rang nguyen nhan cua van đe nay la ho nghien mot so chat tiet ra trong qua trinh sang chan va bay gio muon tiep xuc tro lai.


Xem them Roi loan lo au
Roi loan am anh cuong che
Roi loan lo au lan toa
Am anh so xa hoi
Roi loan nhan cach tranh ne


Lien ket ngoai Hau chan tam ly tren DMOZ
Resources for the public from VA National PTSD Center
Resources for professionals from VA National PTSD Center
Post Traumatic Stress Disorder Information Resource Luu tru ngay 25 thang 4 nam 2013 tai Wayback Machine from The University of Queensland School of Medicine
Resources for Parents of Children with PTSD from The Children's Hospital of Philadelphia


Chu thich Lien ket ngoai