Bulgaria, quoc hieu la Cong hoa Bulgaria, la mot quoc gia nam tai khu vuc đong nam chau Au. Bulgaria giap voi Romania ve phia bac, giap voi Serbia va Bac Macedonia ve phia tay, giap voi Hy Lap va Tho Nhi Ky ve phia nam va cuoi cung giap voi Bien Đen ve phia đong.
Day nui Balkan chay tu đong sang tay phia bac Bulgaria. Nguoi Bulgaria goi day nui nay la "Nui Gia" (Stara Planina). Song Donau tao thanh phan lon bien gioi phia bac Bulgaria.
Giua Sofia o phia tay va Bien Đen la mot vung đong bang thap goi la thung lung hoa hong, trong 3 the ky đa trong o khu vuc nay. Hoa hong Kazanluk đuoc ua chuong va đuoc xuat khau do mui huong rieng biet cua no, dung đe san xuat nuoc hoa. Ve phia đong la bo bien Hac Hai voi nhung mom đa phia bac va cac bai cat phia nam thu hut du khach khap the gioi.
Vi tri cua Bulgaria o giao lo quan trong cua hai chau luc khien đay la noi tranh gianh quyen luc trong nhieu the ky. La mot vuong quoc đoc lap trong nhieu the ky, Bulgaria đa la mot cuong quoc lon trong thoi gian dai thoi Trung co.
Bulgaria la mot nuoc co truyen thong lich su va van hoa lau đoi tai chau Au. Đe quoc Bulgaria thu nhat hung manh đa tung mo rong lanh tho ra khap vung Balkan va co nhung anh huong van hoa cua ho ra khap cac cong đong nguoi Slav tai khu vuc nay. Vai the ki sau đo, voi su sup đo cua Đe quoc Bulgaria thu hai, đat nuoc nay bi Đe quoc Ottoman đo ho trong gan 5 the ki sau đo. Nam 1878, Bulgaria tro thanh mot nuoc quan chu lap hien tu tri nam trong Đe quoc Ottoman. Sau Chien tranh the gioi thu hai (1939-1945), mot chinh phu đuoc Lien Xo ung ho đa đuoc lap o Bulgaria. Bulgaria đa thuc hien chuong trinh cong nghiep hoa trong thoi ky nhung nguoi cong san cam quyen. Chinh quyen Bulgaria đa cai cach dan chu nam 1989. Nam 1990, Bulgaria đa to chuc tong tuyen cu nhieu đang phai va đa đoi ten tu Cong hoa Nhan dan Bulgaria thanh Cong hoa Bulgaria ngay nay.
Tien trinh chuyen đoi dan chu va the che kinh te cua Bulgaria khong de dang do viec mat thi truong truyen thong Lien Xo. Đieu nay dan toi tinh trang đinh đon kinh te, lam phat va that nghiep gia tang. Nhieu nguoi Bulgaria đa roi bo đat nuoc. Qua trinh cai cach van tiep tuc va nam 2000, Bulgaria đa bat đau đam phan xin gia nhap EU.
Nuoc nay la thanh vien cua NATO tu nam 2004 va thanh vien Lien minh chau Au tu nam 2007. Dan so Bulgaria la 7,7 trieu nguoi voi thu đo la Sofia.


Ten goi Danh xung Bulgaria bat nguon tu Bulgar - mot bo lac goc Turk, la nhung nguoi đau tien đa thanh lap quoc gia nay. Khong the hieu ro ve nguon goc va rat kho đe tim nhung di lieu con sot lai truoc the ky 4, nhung co the chung bat nguon tu tu bulgha trong ngon ngu Turk nguyen thuy, nghia la "khuay đao", "hoa tron". Va no mang ham nghia cua tu bulgak ("noi day", "roi loan"). Y nghia cua no con mo rong nua: "noi loan", "kich đong" va do đo, mang ham nghia "ke gay nhieu". Cac nhom dan toc o Noi A co ten giong nhau ve mat am vi hoc thuong đuoc mo ta theo cac thuat ngu tuong tu: trong the ky thu 4, nguoi Yet - mot trong nhung bo toc tao nen nhom Vu Ho (nam dan toc man ro cua Trung Quoc thoi co đai) đuoc mieu ta la ca mot "chung toc hon hop" va "nhung ke gay roi".


Lich su = Tien su va co đai =

Cac nen van hoa tien su tren nhung vung đat Bulgaria gom van hoa Hamangia va van hoa Vinca thuoc thoi ky đo đa moi (6.000 toi 3.000 nam truoc), van hoa Varna eneolithic (5.000 nam truoc Cong Nguyen; xem them Nghia đia Varna), va van hoa Ezero thoi ky đo đong. Nien đai hoc Karanovo la mot thuoc đo thoi tien su cho toan bo ca vung Balkan rong lon.
Nguoi Thracia, mot trong ba to tien chinh cua nguoi Bulgaria hien đai, đa đe lai cac dau vet van con lai o vung Balkan du đa trai qua nhieu thien nien ky. Nguoi Thracia song trong nhung bo toc rieng re cho toi khi Vua Teres thong nhat hau het cac bo lac vao khoang nam 500 truoc Cong Nguyen ben trong Vuong quoc Odrysian, sau nay phat trien len toi đinh điem duoi thoi Vua Sitalces (cam quyen 431-424 truoc Cong Nguyen) va Vua Cotys I (383–359 truoc Cong Nguyen). Sau đo Đe quoc Macedonia đa sap nhap vuong quoc Odrysia va Thracia tro thanh mot thanh phan khong the chuyen nhuong trong cac chuyen vien chinh cua ca Philip II va Alexander III (Đai đe). Nam 188 truoc Cong Nguyen nguoi La Ma xam luoc Thrace, va chien tranh tiep tuc toi nam 45 khi cuoi cung La Ma chinh phuc ca vung. Cac nen van hoa Thracia va La Ma đa hoa nhap o mot so muc đo, du nhung truyen thong nen tang cua Thracia van khong thay đoi. Vi the toi the ky thu IV nguoi Thracia co mot ban sac ban xu hon hop, nhu nguoi Cong giao Roma va van duy tri đuoc mot so tin nguong ngoai giao co xua cua ho.
Nguoi Slavo xuat hien tu que huong cua ho o đau the ky thu VI va tran ra hau het Đong Trung Au, Đong Au va Balkans, trong qua trinh nay ho phan chia thanh ba nhom chinh; Tay Slavo, Đong Slavo va Nam Slavo. Mot thanh phan nguoi Nam Slav o phia đong đa bi nguoi Thracia đong hoa truoc khi tang lop quy toc Bulgaria tu sap nhap minh vao Đe quoc Bulgaria đau tien.


= Đe quoc Bulgaria đau tien =

Nam 632 nguoi Bulgar, co nguon goc tu Trung A, đa hinh thanh, duoi su lanh đao cua Khan Kubrat, mot nha nuoc đoc lap bat đau đuoc goi la Đai Bulgaria. Lanh tho cua no mo rong toi ha luu song Danube o phia tay, Bien Đen va Bien Azov o phia nam, Song Kuban o phia đong, va Song Donets o phia bac.
Ap luc tu Khazars đa dan toi su chinh phuc Đai Bulgaria o nua sau the ky thu VII. Nguoi ke vi Kubrat, Khan Asparuh, đa cung mot so bo toc Bulgar đi ve phia ha luu nhung con song Danube, Dniester va Dniepr (đuoc goi la Ongal), va chinh phuc Moesia va Tieu Scythia (Dobrudzha) tu Đe quoc Byzantine, mo rong han quoc moi cua minh xa them nua ve phia Ban đao Balkan. Mot hiep uoc hoa binh voi Byzantine nam 681 va viec thanh lap thu đo Bulgar tai Pliska phia nam Danube đanh dau su khoi đau cua Đe quoc Bulgaria đau tien. Cung thoi điem đo, mot trong nhung nguoi anh em cua Asparuh, Kuber, đa hoa giai voi nhom Bulgar tai Macedoniahien nay.

Trong cuoc bao vay Constantinople nam 717–718 vi Khan cai tri Bulgaria Tervel đa thuc hien hiep uoc cua minh voi nhung nguoi Byzantine bang cach gui binh linh toi giup dan chung thanh pho thu đo đe che nay. Theo nha viet su Byzantine Theophanes, trong tran đanh quyet đinh nguoi Bulgaria đa giet 22.000 quan A Rap, nho vay loai bo đuoc moi đe doa ve mot cuoc tan cong tong luc cua A Rap vao Đong va Trung Au.
Anh huong va su mo rong lanh tho cua Bulgaria gia tang them nua trong thoi cam quyen cua Khan Krum, nguoi vao nam 811 đa co mot thang loi quyet đinh truoc quan đoi Byzantine duoi su chi huy cua Nicephorus I trong Tran Pliska. The ky thu VIII va thu IX la thoi gian so nguoi Slavo đong đao dan đong hoa nhung nguoi Bulgar noi tieng Turkic (hay Proto-Bulgarians).
Nam 864, Bulgaria o thoi vua Boris I Nguoi rua toi chap nhan Chinh Thong giao Đong phuong.
Bulgaria tro thanh mot cuong quoc chau Au lon o the ky thu IX va thu 10, trong khi van đau tranh voi Đe quoc Byzantine đe gianh quyen kiem soat Balkans. Viec nay dien ra duoi su cai tri (852–889) cua Boris I. Trong thoi tri vi cua ong, ky tu Cyrill đa phat trien tai Preslav va Ohrid,
đuoc sua đoi tu ky tu Glagolitic do cac giao si Saints Cyril va Methodius phat minh.
Ky tu Cyrill tro thanh can ban cho su phat trien them nua cua van hoa. Nhung the ky sau nay, bang chu cai nay, cung voi ngon ngu Bulgaria co, đa tro thanh ngon ngu viet tri thuc (lingua franca) cho Đong Au, đuoc goi la chu Slavo Nha tho. Thoi ky đinh cao mo rong lanh tho cua Đe quoc Bulgaria -bao phu hau het Balkan— dien ra duoi thoi Hoang đe Simeon I Vi đai, Sa hoang (Hoang đe) đau tien cua Bulgaria, cam quyen tu nam 893 toi nam 927. Tran Anchialos (917), mot trong nhung tran đanh đam mau nhat thoi Trung Co.
đa đanh dau mot trong nhung thang loi quyet đinh nhat cua Bulgaria truoc Đe quoc Byzantine.
Tuy nhien, thanh tuu lon nhat cua Simeon la viec phat trien Bulgaria tro thanh mot nen van hoa Kito giao Slavo duy nhat va giau manh, tro thanh mot hinh mau cho cac dan toc Slavo khac o chau Au va cung đam bao su tiep tuc ton tai cua nha nuoc Bulgaria du co nhung luc luong đe doa chia re no thanh nhieu manh trong suot lich su dai va đay cac cuoc chien tranh.
Giua the ky thu X Bulgaria roi vao giai đoan suy tan, bi kiet que boi cac cuoc chien tranh voi Croatia, nhung cuoc noi day thuong xuyen cua nguoi Serbia đuoc Byzantine hau thuan, va nhung cuoc xam luoc cua nguoi Magyar va Pecheneg. Vi nhung nguyen nhan nay, Bulgaria sup đo truoc cuoc tan cong truc dien cua Rus' nam 969–971.
Sau đo nguoi Byzantine bat đau nhung chien dich chinh phuc Bulgaria. Nam 971, ho chiem thu đo Preslav va bat Hoang đe Boris II. Cuoc khang cu tiep tuc duoi su lanh đao cua Sa hoang Samuil o cac vung đat phia tay Bulgaria trong vong gan nua the ky. Nuoc nay đa tim cach hoi phuc va đanh đuoi nguoi Byzantine trong nhieu tran đanh lon, gianh đuoc quyen kiem soat hau het Balkan vao nam 991 xam luoc nha nuoc Serbia. Nhung nguoi Byzantine duoi su lanh đao cua Basil II ("Ke giet nguoi Bulgar") đa tieu diet nha nuoc Bulgaria nam 1018 sau thang loi tai Kleidion. Sau khi đa đanh bai nguoi Bulgaria, Basil II đa lam mu mat toi 15.000 tu nhan cua tran đanh, truoc khi tha ho.


= Bulgaria Byzantine =
Khong co bang chung con lai ve bat ky mot cuoc khang cu hay noi day lon nao cua nguoi dan hay gioi quy toc Bulgaria trong thap ky đau tien sau su thanh lap quyen cai tri cua Byzantine. Voi su ton tai cua cac đoi thu khong the dung hoa voi Byzantium nhu Krakra, Nikulitsa, Dragash va nhung nguoi khac, su im ang nay duong nhu rat kho giai thich. Mot so nha su hoc
đa giai thich đo la ket qua cua mot su nhan nhuong ma Basil II đa trao cho gioi quy toc Bulgaria đe gianh đuoc long trung thanh cua ho. O ngoi vi cao nhat, Basil II đam bao tinh khong the chia cat cua Bulgaria trong cac bien gioi đia ly cu cua no va khong chinh thuc xoa bo quyen cai tri đia phuong cua gioi quy toc Bulgaria, nhung nguoi đa tro thanh mot phan cua tang lop quy toc Byzantine nhu la cac quan chap chinh hay chi huy quan su. Thu hai, cac tuyen bo đac biet (nghi đinh hoang gia) cua Basil II cong nhan tinh đoc lap cua Đia phan Tong giam muc Bulgaria Ohrid va đat ra cac bien gioi cua no, đam bao su tiep noi cua cac giao khu đa ton tai duoi thoi Samuel, tai san va cac quyen uu tien cua ho.
Nguoi dan Bulgaria đa đung len chong lai su cai tri cua Byzantine nhieu lan trong the ky XI va mot lan nua o đau the ky XII. Cuoc khoi nghia lon nhat dien ra duoi su lanh đao cua Peter II Delyan (tuyen bo la Hoang đe tai Belgrade nam 1040 - 1041) va Contantine Bodin (tuc Peter III, 1072). Tu giua the ky XI toi nhung nam 1150, ca nguoi Norman va nguoi Hungary đeu tim cach xam luoc Bulgaria Byzantine, nhung khong thanh cong. Gioi quy toc Bulgaria cai tri cac tinh duoi danh nghia Hoang đe Byzantine cho toi khi Ivan Asen I va Peter IV cua Bulgaria bat đau mot cuoc noi day nam 1185 dan toi viec thanh lap Đe quoc Bulgaria thu hai.


= Đe quoc Bulgaria thu hai =

Tu nam 1185, Đe quoc Bulgaria thu hai tai lap Bulgaria tro thanh mot cuong quoc quan trong o Balkan trong hon hai the ky. Trieu đinh Asen lap ra thu đo tai Veliko Tarnovo. Kaloyan, trieu đai Asen thu ba, mo rong quyen cai tri toi Belgrade, Nish va Skopie (Uskub); ong thua nhan quyen luc tinh than tuyet đoi cua Giao hoang, va nhan đuoc vuong mien hoang gia tu mot phai đoan cua Giao hoang. Trong tran Adrianople nam 1205, Kaloyan đanh bai cac luc luong cua Đe quoc Latinh va vi the han che đuoc quyen luc cua no ngay tu nhung nam đau thanh lap.
Ivan Asen II (1218–1241) mo rong su thong tri toi Albania, Epirus, Macedonia va Thrace. Trong thoi cam quyen cua ong, nha nuoc đa co su phat trien van hoa, voi nhung thanh tuu nghe thuat quan trong cua truong phai nghe thuat Tarnovo. Trieu đai Asen cham dut nam 1257, va vi nhung cuoc xam luoc cua Tatar (bat đau tu cuoi the ky XIII), cac cuoc xung đot ben trong va nhung cuoc tan cong thuong xuyen cua nguoi Byzantine va Hungary, suc manh quoc gia dan suy giam. Hoang đe Theodore Svetoslav (cam quyen 1300–1322) tai lap suc manh cua Bulgaria tu nam 1300 tro ve sau, nhung chi mang tinh tam thoi. Su bat on chinh tri tiep tuc gia tang, va Bulgaria dan mat lanh tho. Đieu nay dan toi mot cuoc khoi nghia nong dan do nguoi chan lon, Ivaylo lanh đao, cuoi cung ong đa đanh bai đuoc cac luc luong cua Hoang đe va len ngoi vua.
Toi cuoi the ky XIV, nhung su chia re phe phai giua cac lanh chua phong kien Bulgaria (boyars) đa lam suy yeu đang ke tinh thong nhat cua Đe quoc Bulgaria thu hai. No tan ra thanh ba nha nuoc sa hoang nho va nhieu cong quoc ban đoc lap đanh lan nhau, va ca voi nguoi Byzantine, Hungary, Serb, Venetia, va Genoese. Trong nhung tran đanh nay, nguoi Bulgaria thuong lien ket voi nguoi Tho Ottoman. Tinh hinh tranh cai va chien đau gay thiet cho ca hai ben tuong tu cung dien ra o Byzantine va Seriba. Trong giai đoan 1365–1370, nguoi Ottoman chinh phuc hau het cac thi tran va phao đai cua Bulgaria o phia nam day Balkan.


= Ottoman cai tri =

Nam 1393, nguoi Ottoman chiem Tarnovo, thu đo cua Đe quoc Bulgaria thu hai, sau mot cuoc bao vay keo dai 3 thang. Nam 1396, Sa hoang Vidin mat ngoi sau khi bi quan thap tu chinh Cong giao đanh bai tai Tran Nicopolis. Voi su kien nay, nguoi Ottoman cuoi cung đa chinh phuc va chiem đong Bulgaria.
Mot đoi quan thap tu chinh Ba Lan–Hungary duoi su chi huy cua Władysław III cua Ba Lan đuoc lap ra đe giai phong Balkan nam 1444, nhung nguoi Tho đa đanh bai ho trong tran Varna.
Ottoman đa tan sat nguoi Bulgaria, va ho đa mat hau het cac di vat van hoa cua minh. Chinh quyen Tho pha huy hau het cac phao đai trung co cua Bulgaria đe ngan chan nhung cuoc noi day. Cac thi tran va khu vuc lon noi quyen luc cua Ottoman chiem uu the co dan cu rat thua thot cho toi tan the ky XIX. Gioi quy toc Bulgaria bi tieu diet va tang lop nong dan tro thanh nong no cho nhung lanh chua Tho Nhi Ky. Nguoi Bulgaria phai tra thue cao hon rat nhieu so voi dan cu Hoi giao, va hoan toan khong co su binh đang ve phap ly voi ho. Mot su đoi pho tu phia nguoi Bulgaria la viec tang cuong hajduk ('ngoai vong phap luat') truyen thong. Nhung nguoi Bulgaria đa cai theo Hoi giao, nguoi Pomaks, van giu lai ngon ngu, y phuc va mot so phong tuc thich hop voi Đao Hoi.. Cac nguon goc cua nguoi Pomaks la chu đe cua mot cuoc tranh luan.
Trong hai thap nien cuoi cung cua the ky XVIII va nhung thap nien đau tien cua the ky XIX Ban đao Bankan tan ra vao tinh trang vo chinh phu. Nguoi Bulgaria goi giai đoan nay la kurdjaliistvo: cac bang nhom nguoi Tho co vu trang đuoc goi la kurdjalii cuop boc trong vung. Tai nhieu khu vuc, hang nghin nong dan bo chay khoi vung nong thon hoac toi cac thi tran hoac (thuong xuyen hon) toi cac khu vuc đoi nui va rung ru; mot so nguoi tham chi con vuot qua Danube toi Moldova, Wallachia hay mien nam nuoc Nga.
Trong suot nam the ky cai tri cua Ottoman, nguoi Bulgaria đa to chuc nhieu no luc đe tai lap nha nuoc cua rieng minh. Su thuc tinh dan toc cua Bulgaria đa tro thanh mot trong nhung yeu to chinh trong cuoc đau tranh giai phong. The ky XIX chung kien su thanh lap Hoi đong Trung uong Cach mang Bulgaria va To chuc Cach mang Noi đia duoi su lanh đao cua cac nhan vat giai phong cach mang nhu Vasil Levski, Hristo Botev, Lyuben Karavelov va nhung nguoi khac.
Nam 1876 cuoc khoi nghia thang 4 no ra: mot trong nhung cuoc noi day chong Đe quoc Ottoman lon nhat va đuoc to chuc tot nhat cua nguoi Bulgaria. Du bi chinh quyen Ottoman đan ap, nguoi Tho đa tan sat khoang 15.000 nguoi Bulgaria — cuoc noi day (cung voi cuoc noi day tai Bosnia nam 1875) khien cac Cuong quoc phai can thiep trong Hoi nghi Constantinople nam 1876, phan đinh cac bien gioi cua sac toc Bulgaria nhu o cuoi the ky XIX, va tao lap cac thoa thuan phap ly va chinh tri cho viec thanh lap hai tinh Bulgaria tu tri. Chinh phu Ottoman bac bo cac quyet đinh cua cac Cuong quoc. Đieu nay cho phep Nga tim kiem mot giai phap bang vu luc ma khong co nguy co đoi đau quan su voi cac Cuong quoc khac trong cuoc Chien tranh Crimea tu nam 1854 toi nam 1856.


= Cong quoc va Vuong quoc =

Trong cuoc Chien tranh Nga-Tho, 1877-1878, quan đoi Nga cung voi mot Binh đoan Romania va quan tinh nguyen Bulgaria đa đanh bai quan Tho Ottoman. Hiep uoc San Stefano (3 thang 3 nam 1878), tao lap mot cong quoc Bulgaria tu tri. Nhung cac Cuong quoc phuong Tay nhanh chong phan đoi hiep uoc, lo ngai rang mot quoc gia Slavo rong lon o Balkan co the phuc vu cho cac loi ich cua Nga. Đieu nay dan toi Hiep uoc Berlin (1878), ve mot cong quoc Bulgaria tu tri, gom ca Moesia va vung Sofia. Alexander, Vuong cong Battenberg, tro thanh Vuong cong đau tien cua Bulgaria. Hau het Thrace tro thanh mot phan cua vung tu tri Đong Rumelia, theo đo phan con lai cua Thrace va toan bo Macedonia quay tro ve duoi chu quyen cua nguoi Tho Ottoman. Sau cuoc chien tranh Serbia-Bulgaria va su thong nhat voi Đong Rumelia nam 1885, cong quoc Bulgaria tuyen bo minh la mot vuong quoc hoan toan đoc lap ngay 5 thang 10 (22 thang 9 theo Lich cu), 1908, duoi quyen cai tri cua Ferdinand I cua Bulgaria.

Ferdinand, thuoc gia đinh cong tuoc Saxe-Coburg-Gotha, tro thanh Vuong cong Bulgaria sau khi Alexander von Battenberg thoai vi nam 1886 sau mot cuoc đao chinh do cac si quan ung ho Nga am muu. (Du no luc phan đao chinh cua Stefan Stambolov thanh cong, Hoang tu Alexander quyet đinh khong giu chuc vi cai tri Bulgaria ma khong co su đong thuan cua Hoang đe Aleksandr III cua Nga.) Cuoc đau tranh giai phong nguoi dan Bulgaria tai Adrianople Vilayet va tai Macedonia tiep tuc trong suot the ky XIX va đau the ky XX, len toi đinh cao la cuoc Khoi nghia Ilinden-Preobrazhenie do To chuc Cach mang Trong nuoc Macedonia to chuc nam 1903.
Trong nhung nam sau khi hoan toan đoc lap Bulgaria ngay cang tro nen quan su hoa: Dillon nam 1920 goi Bulgaria la "Nuoc Pho cua Balkan"
Nam 1912 va 1913, Bulgaria tham gia vao cac cuoc chien tranh Balkan, đau tien tham chien cung phe voi Hy Lap, Serbia va Montenegro chong lai Đe quoc Ottoman. Cuoc chien tranh Balkan lan thu nhat (1912–1913) la mot thang loi quan su cua Bulgaria, nhung mot cuoc xung đot ve viec phan chia Macedonia dien ra giua cac đong minh gianh chien thang. Cuoc chien tranh Balkan lan thu hai (1913) đay Bulgaria chong lai Hy Lap va Serbia, cung voi Romania va Tho Nhi Ky. Sau khi bi đanh bai trong cuoc chien nay, Bulgaria mat nhieu vung lanh tho đa co đuoc trong cuoc chien lan thu nhat, cung nhu Mien nam Dobrudzha va nhieu phan cua vung Macedonia.
Trong The chien I, Bulgaria tham chien voi tu cach đong minh cua Lien minh Trung tam. Mac du buoc vao cuoc chien voi 1.200.000 quan hung manh (chiem hon 1/4 dan so đat nuoc) va gianh thang loi quyet đinh tai Doiran va Dobrich, Bulgaria đau hang vao nam 1918. Quan đoi Bulgaria phai chiu 300.000 thuong vong, gom 100.000 nguoi chet. That bai nam 1918 khien nuoc nay them mot lan mat them lanh tho (Western Outlands cho Serbia, Tay Thrace cho Hy Lap va vung Nam Dobrudzha moi tai chinh phuc đuoc cho Romania). Cac cuoc chien tranh Balkan va The chien I dan toi mot lan song ti nan cua hon 250.000 nguoi Bulgaria tu Macedonia, Đong va Tay Thrace va Nam Dobrudzha.
Trong nhung nam 1930 nuoc nay gap phai tinh trang bat on chinh tri, dan toi su thanh lap chinh quyen quan su, cuoi cung bien thanh mot che đo đoc tai cua Vua Boris III (cam quyen 1918–1943). Sau khi gianh lai đuoc quyen kiem soat Nam Dobrudzha nam 1940, Bulgaria lien minh voi Phe Truc, du ho khong tham gia vao Chien dich Barbarossa (1941) va khong bao gio tuyen chien voi Lien bang Xo viet. Trong The chien II Phat xit Đuc đa cho phep Bulgaria chiem nhieu vung cua Hy Lap va cua Nam Tu, du quyen quan ly dan cu va lanh tho van nam trong tay nguoi Đuc. Bulgaria la mot trong ba quoc gia duy nhat (cung voi Phan Lan va Đan Mach) cuu đuoc toan bo dan cu Do Thai (khoang 50.000 nguoi) khoi cac trai tap trung Phat xit qua nhung cach đua ra ly le va tri hoan truoc cac yeu cau cua Đuc. Tuy nhien, Phat xit đa truc xuat hau nhu toan bo dan Do Thai o Nam Tu va cac lanh tho Hy Lap do Bulgaria chiem đong toi Trai tap trung Treblinka o Ba Lan bi chiem đong.


= Thoi ky xa hoi chu nghia =

Mua he nam 1943, Boris III bat ngo qua đoi, va nuoc nay roi vao tinh trang hon loan chinh tri khi cuoc chien đoi chieu voi Phat xit Đuc va phong trao Cong san gianh đuoc nhieu quyen luc. Đau thang 9 nam 1944, Lien Xo tuyen chien voi Bulgaria vi nuoc nay la đong minh cua Đuc, va som đanh bai nuoc nay. Đieu nay cho phep Đang Cong nhan Bulgaria len nam quyen luc va thanh lap mot nha nuoc cong san chu nghia. Che đo moi đua Bulgaria quay sang chong lai Phat xit.
Mat tran To quoc, mot lien minh chinh tri do nhung nguoi Cong san chiem đa so, len nam chinh phu nam 1944 va Đang Cong san tang so thanh vien tu 15.000 len 250.000 nguoi trong sau thang sau đo. Ho thiet lap nha nuoc moi voi cuoc cach mang ngay 9 thang 9 nam đo. Tuy nhien, Bulgaria mai toi nam 1946 moi tro thanh mot nha nuoc cong hoa nhan dan. Nuoc nay thuoc vung anh huong cua Lien Xo, cung voi Georgi Dimitrov (Thu tuong tu nam 1946 toi nam 1949) la nha lanh đao co anh huong nhat cua Bulgaria. Nuoc nay thanh lap nen kinh te ke hoach kieu Lien Xo, du mot so chinh sach theo huong thi truong đa xuat hien o dang thuc nghiem duoi thoi Todor Zhivkov (Thu ky thu nhat, 1954 toi nam 1989). Toi giua nhung nam 1950 tieu chuan song tang len đang ke, vao nam 1957 cac nong trang vien tap the lan đuoc huong he thong huu bong va an sinh xa hoi nong nghiep đau tien cua Đong Au. Todor Zhivkov la nguoi nam quyen thuc te o nuoc nay tu nam 1956 toi nam 1989, vi the tro thanh mot trong nhung lanh đao cam quyen lau nhat o Khoi Đong Au. Zhivkov bien Bulgaria tro thanh mot trong nhung đong minh đang tin cay nhat cua Lien Xo, va gia tang tam quan trong cua no trong Comecon. Con gai ong Lyudmila Zhivkova tro thanh nhan vat rat noi bat trong nuoc khi khuyen khich di san, van hoa va nghe thuat quoc gia tren binh dien quoc te. Mat khac, mot chien dich đong hoa bat buoc hoi cuoi nhung nam 1980 voi sac toc Tho Nhi Ky đa khien khoang 300.000 nguoi Tho Bulgaria di cu toi Tho Nhi Ky.
Nuoc Cong hoa Nhan dan cham dut ton tai nam 1989 nhu nhieu nha nuoc XHCN khac tai Đong Au, cung nhu chinh Lien bang Xo viet, bat đau tan ra. Phe đoi lap buoc Zhivkov va canh tay phai cua ong Milko Balev phai tu chuc ngay 10 thang 11 nam 1989.


= Cong hoa Bulgaria =
Thang 2 nam 1990, Đang Cong san tu nguyen dung thi hanh nha nuoc đoc đang, vao thang 6 nam 1990 cuoc bau cu đa đang dien ra, voi chien thang thuoc phai on hoa cua Đang Cong san (đa đoi ten thanh Đang Xa hoi Bulgaria — BSP). Thang 7 nam 1991, nuoc nay thong qua mot hien phap moi quy đinh ve mot Tong thong kha it quyen luc va mot Thu tuong co trach nhiem ve lap phap. Thap nien 1990 la giai đoan nuoc nay co ty le that nghiep cao, lam phat cao va khong on đinh cung nhu su bat binh cua dan chung.
Tu nam 1989, Bulgaria đa to chuc cac cuoc bau cu đa đang va tu nhan hoa nen kinh te cua minh, nhung nhung kho khan kinh te va mot lan song tham nhung khien hon 800.000 nguoi Bulgaria, hau het la cac nha chuyen mon co trinh đo, di cu trong mot cuoc "chay mau chat xam". Goi cai cach đuoc đua ra nam 1997 đa khoi phuc su tang truong kinh te, nhung dan toi su gia tang bat binh đang xa hoi. Bulgaria tro thanh mot thanh vien cua NATO nam 2004 va cua Lien minh chau Au nam 2007, va US Library of Congress Federal Research Division đa thong bao trong nam 2006 rang nuoc nay noi chung co cac thanh tich tu do ngon luan va nhan quyen tot.
Nam 2007 A.T. Kearney/Tap chi Foreign Policy xuat ban Chi so Toan cau hoa xep Bulgaria đung hang 36 (giua Cong hoa Nhan dan Trung Hoa va Iceland) trong so 122 quoc gia.


Đia ly Ve đia ly va khi hau, Bulgaria co đac trung đang chu y o su đa dang voi cac phong canh tu cac đinh nui tuyet phu tai Alpine o Rila, Pirin va day nui Balkan cho toi bo Bien Đen on hoa va nang am; tu kieu đac trung luc đia Đong bang Danub (Moesia co) o phia bac toi khi hau anh huong Đia Trung Hai tai cac thung lung thuoc Macedonia va tai cac vung đat thap phia cuc nam Thrace.
Ve tong the Bulgaria co khi hau on hoa, voi mua đong lanh va mua he nong. Hieu ung ngan chan cua day nui Balkan co mot so anh huong tren khi hau o khap nuoc: bac Bulgaria co nhiet đo thap hon va co luong mua cao hon cac vung đat thap phia nam.
Bulgaria gom cac phan cua cac vung tung đuoc biet toi o thoi co đai la Moesia, Thrace, va Macedonia. Vung nui non phia tay nam đat nuoc co hai day nui thuoc Alpine — Rila va Pirin — va o xa hon ve phia đong la Nui Rhodope thap hon nhung day đac hon. Rang Rila co nhung đinh cao nhat tren Ban đao Balkan, Musala, o đo cao 2925m; day dai cua day nui Balkan chay huong đong tay qua trung tam đat nuoc, phia bac cua Thung lung Hoa hong noi tieng. Vung đoi va đong bang nam o phia đong nam, doc theo bo Bien Đen, va doc theo con song chinh cua Bulgaria, song Danube, o phia bac. Strandzha la nui cao nhat o phia đong nam. Vung đong bac Dobrudzha it co đoi nui. Ban đao Balkan co ten tu day nui Balkan hay Stara planina chay qua trung tam Bulgaria va mo rong toi vung phia đong Serbia.
Bulgaria co tru luong quang mangan lon o phia đong bac va uranium o phia tay nam, cung nhu mot tru luong lon than va cac loai quang đong, chi, kem va vang. Cac loai quang khac co tru luong nho hon gom sat, bac, chromite, nickel, bismuth va cac loai khac. Bulgaria co nhieu khoang san phi kim loai nhu đa muoi, thach cao, kaolin va marble.
Nuoc nay co mang luoi song day đac voi khoang 540 con song, đa so chung -ngoai tru con song Danube noi tieng— ngan va co muc nuoc thap. Đa so cac con song chay qua cac vung nui non. Con song lon nhat nam hoan toan ben trong lanh tho Bulgaria, song Iskar, co chieu dai 368 km. Cac con song lon khac gom song Struma va song Maritsa o phia nam. Cac day nui Rila va Pirin co khoang 260 ho bang; nuoc nay cung co nhieu ho nam tren bo Bien Đen va hon 2.200 ho đap. Co nhieu suoi nuoc khoang, chu yeu nam o phia tay nam va trung tam đat nuoc doc theo cac đut gay giua cac day nui.
Luong mua o Bulgaria trong khoang 630mm moi nam. Tai cac vung đat thap luong mua trong khoang tu 500mm va 800mm, va tai cac vung nui trong khoang tu 1000mm va 1400mm moi nam. Cac vung kho hon gom Dobrudja va dai bo bien phia bac, trong khi cac vung cao hon thuoc Rila, Pirin, Nui Rhodope, Stara Planina, Nui Osogovska va Vitosha co luong mua trung binh lon hon.


= Đa dang sinh hoc va van đe ve moi truong =

Su tuong tac ve khi hau, thuy van, đia chat va đia hinh la đieu kien đe cac loai thuc vat va đong vat tai quoc gia nay phat trien phong phu va đa dang. Bulgaria la mot trong nhung khu vuc đa dang sinh hoc nhat chau Au, Voi 3 vuon quoc gia, 11 cong vien tu nhien, 16 khu du tru sinh quyen va 565 khu bao ton. Hon 35% dien tich đat đuoc bao phu boi rung, noi tap trung mot so cay co nhat tren the gioi, chang han nhu thong Baikushev va soi Granit. He thuc vat bao gom hon 3.800 loai thuc vat co mach, trong đo co 170 loai đac huu va 150 loai co nguy co tuyet chung. Mot danh sach kiem tra cac loai nam cua Bulgaria đa bao cao rang co hon 1.500 loai trong nuoc. Cac loai đong vat đac trung: cu, Alectoris graeca, Tichodroma muraria, huou đo, ga loi va Cho rung.
Nam 1998, chinh phu Bungari đa phe duyet Chien luoc bao ton đa dang sinh hoc quoc gia, mot chuong trinh toan dien tim kiem bao ton he sinh thai đia phuong, bao ve cac loai đang bi đe doa va bao ton nguon gen. Bulgaria co mot so khu vuc Natura 2000 lon nhat o chau Au, chiem 33,8% lanh tho cua no. Nuoc nay cung đa thong qua Nghi đinh thu Kyoto va đat đuoc muc tieu cat giam thai carbon dioxide 30% tu nam 1990 đen nam 2009.
Tuy nhien, o nhiem tu cac nha may tu cong trinh luyen kim va nan pha rung nghiem trong tiep tuc gay ra nhung van đe lon đoi voi suc khoe va phuc loi cua nguoi dan. Cac khu vuc đo thi bi anh huong boi giao thong o to va cac nha may đien chay bang than. Mot trong so đo, tram Maritsa Iztok-2, voi viec su dung than non, gay ra thiet hai cao nhat đen suc khoe va moi truong trong toan Lien minh chau Au. Viec su dung thuoc tru sau trong nong nghiep va he thong thoat nuoc thai cong nghiep co xua gay o nhiem đat va viec su dung hoa chat va chat tay rua gay o nhiem nuoc. Hon 75% be mat tren cac song đa đap ung cac tieu chuan ve chat luong tot. Cai thien chat luong nuoc bat đau vao nam 1998 va duy tri xu huong cai thien vua phai. Theo Chi so hoat đong moi truong nam 2012 cua Đai hoc Yale, Bulgaria la mot "thanh vien thi hanh khiem ton" trong viec bao ve moi truong.


Chinh tri Tu nam 1991 Bulgaria đa la mot quoc gia dan chu, đon nhat cong hoa nghi vien hien phap.
Nuoc nay đa tro thanh mot thanh vien cua Lien hiep quoc nam 1955, va la mot thanh vien sang lap cua OSCE nam 1995. Voi tu cach mot Đoi tac Tham van cua Hiep uoc Bac Cuc, Bulgaria đa tham gia vao ban quan ly cac lanh tho nam o phia nam vi đo 60° nam. Quoc hoi hay Narodno Sabranie (Народно събрание) gom 240 đai bieu, voi nhiem ky 4 nam va đuoc bau len boi nhan dan. Mot đang hay lien minh phai gianh toi thieu 4% phieu bau đe co đai dien trong nghi vien. Quoc hoi co quyen ban hanh phap luat, thong qua ngan sach, lap ke hoach bau cu tong thong, lua chon va bai chuc Thu tuong va cac bo truong khac, tuyen chien, trien khai quan đoi o nuoc ngoai va thong qua cac hiep uoc va thoa thuan quoc te. Sau cuoc bau cu nam 2013, đang Cac cong dan vi su phat trien chau Au cua Bulgaria (GERB) đa thang cu voi 97 ghe, 30,5% phieu bau pho thong. Đieu nay lam cho GERB tro thanh đang cam quyen đau tien lien tiep thang loi trong lich su Bulgaria hau cong san. Tuy nhien, su thieu su ung ho tu cac đang khac va đuoc chi đinh thanh lap mot chinh phu moi, lanh đao đang GERB - Boyko Borisov tu choi đe nghi va vi vay GERB tro thanh đang đoi lap. Tuy nhien, do su sup đo cua chinh phu lien minh vao nam 2014, GERB đa quay tro lai nam quyen luc sau mot cuoc bau cu ngan. He thong tu phap gom cac toa an vung, quan va phuc tham, cung nhu mot Toa Pha an Toi cao. Ngoai ra, Bulgaria co mot Toa an Hanh chinh Toi cao va mot he thong toa an quan su.
Tong thong Bulgaria la nguyen thu quoc gia va tong tu lenh cac luc luong vu trang. Ong cung la chu tich Hoi đong Tu van An ninh Quoc gia. Tuy khong the đua ra bat ky đieu luat nao ngoai viec đe xuat sua đoi Hien phap, Tong thong co the tu choi mot đieu luat buoc no phai quay lai trai qua qua trinh tiep tuc tranh luan, du nghi vien co the bac bo su phu quyet cua tong thong bang mot đa so đai bieu.
Bulgaria tro thanh thanh vien cua Lien hop quoc vao nam 1955 va tu nam 1966 đa la thanh vien khong thuong truc cua Hoi đong Bao an ba lan, gan đay nhat la tu nam ​​2002 đen 2003. La mot trong so cac quoc gia thanh lap To chuc An ninh va Hop tac chau Au (OSCE) vao nam 1975. Hoi nhap chau Au - Đai Tay Duong la mot uu tien ke tu khi Cong san sup đo, mac du lanh đao Cong san cung co nguyen vong roi khoi Hiep uoc Warszawa va gia nhap Cong đong chau Au vao nam 1987. Bulgaria gia nhap NATO ngay 29 thang 3 nam 2004 va ky Hiep uoc gia nhap Lien minh chau Au vao 25 thang 4 nam 2005, đuoc bau 17 thanh vien vao trong Nghi vien chau Au.
, va tro thanh thanh vien chinh thuc vao ngay 1 thang 1 nam 2007. Ngoai ra, nuoc nay con co su hop tac kinh te va ngoai giao ba ben voi Romania va Hy Lap, quan he tot voi Trung Quoc, Viet Nam va moi quan he lich su voi Nga.


= Quan đoi =

Quan đoi Bulgaria gom ba nhanh chinh – luc quan, hai quan va khong quan. O thoi điem nam 2009, chi tieu quan su chiem khoang 1.98% GDP. Sau mot loat cac cuoc cat giam nam 1989, quan đoi thuong truc nuoc nay chua toi 45.000 nguoi hien tai, giam tu gan 200.000 nam 1988. Cac luc luong du tru gom 303.000 binh linh va si quan. Mot so nhanh ban quan su, nhu bien phong va quan đoi xay dung đuong sat co ton tai va co khoang 34.000 nguoi. Cac luc luong vu trang co cac thiet bi kha hien đai cua Lien Xo, nhu may bay chien đau MiG-29, ten lua đat đoi khong SA-6 Gainful va SA-10 Grumble va ten lua đan đao tam ngan SS-21 Scarab.
Quan đoi Bulgaria đa tham gia vao nhieu nhiem vu quoc te tai Campuchia, Bosna va Hercegovina, Kosovo, Afghanistan va Iraq. O thoi điem nam 2009, Bulgaria co hon 700 nhan vien quan su đuoc trien khai o nuoc ngoai, chu yeu tai Afghanistan (610 nguoi), tai Bosna va Herzegovina (khoang 100 nguoi) va tai Kosovo (khoang 50 nguoi).
Nam 2008 Bulgaria đa bai bo nghia vu quan su voi cac cong dan cua ho. Hai quan va khong quan Bulgaria đa hoan toan chuyen nghiep hoa nam 2006, va cac luc luong luc quan tiep noi vao cuoi nam 2008. Cac luc luong đac biet đa tien hanh cac phi vu voi SAS, Delta Force, KSK, va Spetsnaz cua Nga. Thang 4 nam 2006 Bulgaria va Hoa Ky đa ky mot thoa thuan hop tac quoc phong theo đo đua cac can cu khong quan tai Bezmer (gan Yambol) va Graf Ignatievo (gan Plovdiv), trai huan luyen Novo Selo (gan Sliven), va mot trung tam hau can tai Aytos tro thanh co so quan su chung. Tap chi Foreign Policy magazine coi Can cu Khong quan Bezmer la mot trong sau đia điem hai ngoai quan trong nhat do USAF su dung.


= Phan cap hanh chinh =
Bulgaria la mot quoc gia đon nhat. Ke tu nhung nam 1880, so luong cac đon vi quan ly lanh tho đa thay đoi tu 7 đen 26. Giua nam 1987 va nam 1999, co cau hanh chinh gom chin tinh (oblasti, so it: oblast). Mot co cau hanh chinh moi đuoc ap dung song song voi su phan cap cua he thong kinh te. No bao gom 27 tinh va mot tinh thu đo (Sofia-Grad). Tat ca cac tren đuoc đat ten theo thu phu cua no. Cac tinh chia thanh 264 huyen.
Cac huyen đuoc đieu hanh boi cac thi truong, nhung nguoi nay đuoc bau vao nhiem ky bon nam, va đuoc bau truc tiep boi Hoi đong thanh pho. Bulgaria la mot quoc gia tap trung cao, noi Hoi đong Bo truong truc tiep bo nhiem cac thong đoc khu vuc va tat ca cac tinh va thanh pho phu thuoc rat nhieu vao no đe tai tro.


Kinh te Bulgaria co mot nen kinh te thi truong tu do mo va đa cong nghiep hoa, voi mot khu vuc tu nhan lon va kha phat trien cung mot so doanh nghiep chien luoc thuoc so huu nha nuoc. 
Ngan hang The gioi xep hang nuoc nay la mot "nen kinh te co thu nhap tren trung binh".
Bulgaria đa co tang truong kinh te nhanh trong nhung nam gan đay, tham chi du nuoc nay van bi xep hang la quoc gia thanh vien co thu nhap thap nhat cua EU. Theo du lieu cua Eurostat, GDP theo suc mua tuong đuong tren đau nguoi cua Bulgaria o muc 40% muc trung binh cua EU nam 2008. Quy Tien te Quoc te uoc tinh GDP tren đau nguoi cua Bulgaria o muc $21,242 nam 2016, hay bang mot phan ba muc cua Bi. Nen kinh te dua chu yeu vao cong nghiep va nong nghiep, du khu vuc dich vu đang đong gop ngay cang nhieu hon vao tang truong GDP. Bulgaria san xuat mot luong lon hang che tao va nguyen lieu tho nhu sat, đong, vang, bismuth, than, đien, nhien lieu dau mo đa tinh loc, cac thiet bi xe hoi, vu khi va vat lieu xay dung. Tinh đen nam 2016, GDP cua Bulgaria đat 50.446 USD, đung thu 81 tren the gioi va đung thu 26 chau Au.
Vi co tai tieng ve nan tham nhung cao, va ro rang thieu su kien quyet đau tranh voi tinh trang tham nhung o cac cap đo cao, Lien minh chau Au đa cho đong bang mot phan cac khoan von khoang €450 trieu va co the đong bang them nua neu chinh quyen Bulgaria khong the hien quyet tam trong viec đau tranh chong tham nhung.
Bulgaria đa che ngu đuoc tinh trang lam phat tu cuoc khung hoang kinh te sau nam 1996–1997, nhung nhung con so moi nhat cho thay ty le lam phat đa gia tang len toi 12.5% trong nam 2007. Nan that nghiep đa giam tu hon 17% hoi giua thap nien 1990 xuong con gan 7% nam 2007, nhung o mot so vung nong nghiep ty le that nghiep van o muc cao. Tinh trang lam phat o Bulgaria đong nghia voi viec nuoc nay đuoc chap nhan vao eurozone se khong the dien ra cho toi nam 2013–2014.
Trong cuoc khung hoang tai chinh toan cau nam 2008-2009, ty le that nghiep van o muc kha thap khoang 6.3% nam 2008, nhung đa tang len toi 8% nam 2009. Tang truong GDP nam 2008 van o muc cao (6%), nhung đa hau nhu xuong muc am nam 2009. Cuoc khung hoang co dau an tieu cuc chu yeu tren nganh cong nghiep, giam 10% tren chi so san xuat cong nghiep quoc gia, 31% trong cong nghiep mo, va 60% trong nganh san xuat thep va kim loai. Chinh phu du đoan muc sut giam 2.2% cua GDP trong nam 2010, voi con so tham hut ngan sach 0.7%.


= Cac nganh kinh te =
San luong nong nghiep đa giam ve tong the ke tu nam 1989, nhung san xuat đa gia tang trong nhung nam gan đay, va cung voi cac nganh cong nghiep lien quan nhu che bien thuc pham no van đong mot vai tro quan trong trong nen kinh te. Trong cay chiem ty le lon hon chan nuoi. Thiet bi nong nghiep gom hon 150.000 may cay va 10.000 may gat đap lien hop, cung mot phi đoi may bay hang nhe lon. Bulgaria la mot trong nhung nha san xuat san pham nong nghiep hang đau the gioi nhu hoi (thu 6 the gioi), hat huong duong (11), mam xoi (13), thuoc la (15), hat tieu (18) va soi lanh (19).
Du Bulgaria co tru luong nhien lieu thien nhien nhu dau mo va khi kha thap, nganh cong nghiep nang luong phat trien cao cua nuoc nay đong mot vai tro toi quan trong tai vung Balkan. Vi tri đia ly chien luoc cua Bulgaria bien no tro thanh mot cong qua canh va phan phoi dau mo va khi tu nhien chinh tu Nga toi Tay Au va cac quoc gia vung Balkan khac. Ve san xuat đien tren đau nguoi, nuoc nay xep hang thu tu tai Đong Au. Ngoai ra, Bulgaria co mot nganh cong nghiep hat nhan manh vi cac muc đich hoa binh. nha may đien hat nhan duy nhat cua Bulgaria nam o vung phu can Kozloduy, va co tong cong suat 3.760 MW. Viec xay dung nha may đien hat nhan thu hai đa đuoc Ban mau:Vao gan Belene voi cong suat du tinh 2.000 MW. Cac nha may nhiet đien (TPPs) san xuat mot luong đien kha lon, voi hau het tap trung tai Khu phuc hop Maritsa Iztok.
Vao nam 2009, nuoc nay co muc đo gia tang san xuat đien tu cac nguon co the tai tao nhu đien gio, đien mat troi kha vung chac, du van phai dua chu yeu vao cac nha may nhiet đien va đien hat nhan. Vi so huu rat nhieu rung va đat đai nong nghiep, biomass co the la mot nguon cung cap đien lon. Đien gio cung co tiem nang cao, voi cong suat tiem nang len toi 3.400 MW. Vao nam 2009, Bulgaria co hon 70 turbine gio voi tong cong suat 112.6 MW, va co nhung ke hoach tang gap ba lan cong suat len 300 MW vao nam 2010.
Cong nghiep đong mot vai tro quan trong trong nen kinh te. Du Bulgaria khong co tru luong lon ve dau mo va khi tu nhien, nuoc nay san xuat ra mot so luong đang ke khoang chat, kim loai va đien.
Bulgaria la nha san xuat dau mo hang thap (thu 97 tren the gioi) voi tong san luong 3.520 bbl/ngay.
Cac nha tham do phat hien ra gieng dau đau tien cua Bulgaria gan Tyulenovo nam 1951. Tru luong đuoc chung minh khoang 15.000.000 bbl.
San xuat khi tu nhien đa sut giam manh hoi cuoi thap nien 1990. Tru luong khi tu nhien đuoc chung minh khoang 5.663 bln. cu m.
Khai mo la mot nguon thu xuat khau chu yeu, va đa tro thanh yeu to chu chot cua nen kinh te Bulgaria. Nuoc nay la nha san xuat than đung hang 19 the gioi, đung thu 9 ve san xuat bismuth, đung thu 19 ve san xuat đong, va 26 ve kem. Luyen kim sat cung co tam quan trong lon. Hau het san luong thep va gang co tu Kremikovtsi va Pernik, voi mot co so luyen kim thu ba tai Debelt. Ve san xuat thep va san luong thep tren đau nguoi nuoc nay đung đau vung Balkan. Cac nha may tinh luyen chi va kem lon nhat nam tai Plovdiv (nha may tinh luyen lon nhat giua Y va day nui Ural), Kardzhali va Novi Iskar; đong tai Pirdop va Eliseina, nhom tai Shumen. Ve san luong nhieu loai kim loai tren đau nguoi, nhu kem va sat, Bulgaria đung hang nhat o Đong Au. Khoang 14% tong san luong cong nghiep lien quan toi che tao may va 20% nhan luc trong linh vuc nay. Tam quan trong cua no đa giam bot ke tu nam 1989.


= Du lich =

Nam 2007 tong so 5.200.000 du khach đa toi Bulgaria, bien nuoc nay tro thanh đia điem thu hut du khach hang thu 39 the gioi. Du khach tu Hy Lap, Romania va Đuc chiem 40%. Mot so luong lon du khach Anh (+300.000), Nga (+200.000), Serbia (+150.000), Ba Lan (+130.000) va Đan Mach (+100.000) toi tham Bulgaria. Hau het trong so ho đeu bi loi cuon boi cac phong canh tuoi đep va đa dang, cac di san van hoa va lich su đuoc bao ton tot, va su tinh lang cua cac vung nong thon va mien nui.
Cac đia điem du lich chinh gom thu đo Sofia, cac khu resort ven bien nhu Albena, Sozopol, Bai cat Vang va Bai bien Nang; va cac khu resort mua đong nhu Pamporovo, Chepelare, Borovetz va Bansko. Cac đia điem du lich vung thon que nhu Arbanasi va Bozhentsi la noi co cac truyen thong sac toc đuoc bao ton tot. Cac đia điem thu hut du khach khac gom Tu vien Rila tu the ky thu X va lau đai Euxinograd the ky XIX.


= Khoa hoc, cong nghe, vien thong va van tai =

Bulgaria chi chi 0.4% GDP cho nghien cuu khoa hoc, hay khoang $ 376 trieu nam 2008. Nuoc nay co truyen thong manh trong toan hoc, thien van hoc, vat ly va cong nghe hat nhan va giao duc đinh huong khoa hoc, va co kinh nghiem kha lon trong nghien cuu duoc. Vien Han lam Khoa hoc Bulgaria (BAS), co quan khoa hoc hang đau cua đat nuoc, tu tap hau het cac nha nghien cuu cua Bulgaria lam viec trong rat nhieu co so cua no.
Cac nha khoa hoc Bulgaria đa co nhieu phat minh va sang tao quan trong mang tinh cach mang tren binh dien the gioi. may tinh đien tu so đau tien cua the gioi, do nha khoa hoc nguoi Bulgaria-My John Vincent Atanasoff thiet ke; đong ho đien tu so đau tien (Peter Petroff), chiec may bay nem bom đau tien (đai uy Simeon Petrov); ly thuyet đong luc phan tu ve hinh thanh tinh the va phat trien tinh the (cua Ivan Stranski) va photoelectrets (Georgi Nadjakov), đay la mot buoc quan trong trong viec phat trien may photocopy đau tien. Bulgaria cung la quoc gia thu 6 tren the gioi co nha du hanh đi vao vu tru. Thieu tuong Georgi Ivanov tren tau Soyuz 33 (1979), tiep đo la trung ta Alexander Alexandrov tren tau Soyuz TM-5 (1988).

Cong nghe thong tin la mot trong so cac nhanh khoa hoc phat trien nhat cua Bulgaria, vao nhung nam 1980 nuoc nay đa đuoc goi la Thung lung Silicon cua Khoi Đong Au. Theo bao cao cua Brainbench Global IT, Bulgaria xep thu nhat o chau Au ve so chuyen gia IT tren đau nguoi
va đung thu 8 the gioi ve tong so chuyen gia ICT, vuot xa mot so nuoc co quy mo dan so lon hon nhieu. Ngoai ra, Bulgaria cung la nuoc co sieu may tinh manh nhat o Đong Au (mot trong top 100 tren the gioi vao nam 2009), mot IBM Blue Gene/P, đi vao hoat đong thang 9 nam 2008 tai Co quan Cong nghe Thong tin Nha nuoc. Nhung nam sau 2000 đa chung kien mot su gia tang manh so luong nguoi su dung Internet: nam 2000, co 430.000 nguoi, nam 2004 – 1.545.100, va nam 2006 – 2.2 trieu nguoi.
Bulgaria co vi tri đia ly chien luoc co tam quan trong đoc nhat. Tu nhung thoi co đai, nuoc nay đa la nga tu đuong chinh giua chau Au, chau A va chau Phi. Nam trong so muoi Hanh lang xuyen chau Au chay qua lanh tho nuoc nay, tong chieu dai đuong bo cua Bulgaria la 102.016 km, trong đo co 93.855 km trai nhua va 441 km la đuong cao toc. Nuoc nay co nhieu ke hoach xay dung đuong cao toc, đang đuoc tien hanh hay đa xay dung mot phan: Đuong cao toc Trakiya, đuong cao toc Hemus, đuong cao toc Cherno More, đuong cao toc Struma, đuong cao toc Maritza va đuong cao toc Lyulin.
Bulgaria cung co 6500 km đuong sat, hon 60% đa đuoc đien khi hoa. Co mot du an tri gia €360.000.000 trieu đe hien đai hoa va đien khi hoa tuyen đuong sat Plovdiv–Kapitan Andreevo. Tuyen đuong sat cao toc duy nhat trong vung, giua Sofia va Vidin, se đi vao hoat đong nam 2017, voi chi phi €3.000.000.000.
Giao thong đuong khong đa phat trien kha toan dien. Bulgaria co sau san bay quoc te chinh — tai Sofia, Burgas, Varna, Plovdiv, Rousse va Gorna Oryahovitsa. Sau khi chu nghia cong san sup đo nam 1989, hau het cac san bay noi đia nho đeu bi bo hoang khong su dung khi cac chuyen bay noi đia giam sut. Nuoc nay duy tri nhieu san bay quan su va nong nghiep. 128 trong tong so 213 san bay o Bulgaria co đuong bang cung.
Cac cang quan trong nhat va co luong van tai hang hoa lon nhat la Varna va Burgas. Burgas, Sozopol, Nesebar va Pomorie la nhung cang ho tro cho cac đoi tau đanh ca. Cac cang lon tren song Donau gom Rousse va Lom (phuc vu cho thu đo).


Nhan khau Trong nhung nam gan đay Bulgaria la mot trong nhung nuoc co ty le tang dan so thap nhat the gioi. Tang truong dan so am đa dien ra tu đau thap nien 1990,
vi sup đo kinh te va di cu cao. Nam 1989 dan so nuoc nay co 9.009.018 nguoi, giam dan xuong con 7.950.000 nam 2001 va 7.606.000 nam 2009. Tinh đen  nam 2009 Dan so co ty le sinh 1.48 tre em tren phu nu nam 2008. Ty le sinh can đat muc 2.2 đe tai lap muc tang dan so tu nhien.


= Ton giao =
Đa so nguoi Bulgaria (82,6%) thuoc, it nhat ve danh nghia, Giao hoi Chinh thong Bulgaria. Đuoc thanh lap nam 870 thuoc Toa Thuong phu Constantinople (noi co Tong giam muc, tang lu va cac ban kinh tu đay), Giao hoi Chinh thong nay co vi the đoc lap tu nam 927. Cac ton giao lon khac gom Hoi giao (12,2%), cac giao phai Tin lanh (0,8%) va Cong giao La Ma (0,5%); voi cac giao phai khac, vo than va khong tuyen bo chiem xap xi 4,1%. Bulgaria chinh thuc la mot nha nuoc the tuc va Hien phap đam bao quyen tu do tin nguong nhung coi Chinh thong la mot ton giao chinh thuc. Trong cuoc đieu tra dan so nam 2001, 82,6% nguoi dan tuyen bo minh la tin đo Chinh Thong giao, 12,2% Hoi giao, 1.2% cac giao phai Kito giao khac, 4% cac ton giao khac (Phat giao, Đao giao, An Đo giao, Do Thai giao).
Hoi giao toi nuoc nay vao cuoi the ky XIV sau cuoc chinh phuc cua nguoi Ottoman. O the ky XVI va XVII, cac nha truyen giao tu Roma đa truyen đao tai Paulicians thuoc cac quan Plovdiv va Svishtov khien noi nay co them nhieu tin huu Giao hoi Cong giao Roma. Nam 2009, nguoi Do Thai tai Bulgaria, tung la mot trong nhung cong đong lon nhat chau Au, co chua toi 2.000 nguoi.


= Dan toc =
Theo cuoc đieu tra dan so nam 2001, dan so Bulgaria gom chu yeu sac toc Bulgaria (83,9%), voi hai cong đong thieu so chinh, nguoi Tho (9,4%) va Roma (4,7%). Trong so 2.0% con lai, 0.9% gom khoang 40 cong đong thieu so nho hon, chu yeu la nguoi Nga, nguoi Armenia, nguoi A Rap, nguoi Vlach, nguoi Do Thai, nguoi Tatar Krym va Sarakatsani (ve mat lich su cung đuoc goi la nguoi Karakachan). 1,1% dan so khong tuyen bo sac toc trong cuoc đieu tra nam 2001.


= Ngon ngu =
Cuoc đieu tra nam 2001 đinh nghia mot nhom sac toc la mot "cong đong nguoi, lien quan toi nhau boi nguon goc va ngon ngu, va giong nhau ve cach thuc song va van hoa"; va tieng me đe cua mot nguoi la "tieng mot nguoi noi tot nhat va thuong đuoc su dung đe trao đoi trong gia đinh (ho)".


= Giao duc =

Giao duc tai Bulgaria thuoc quyen quan ly cua Bo giao duc va khoa hoc. Giao duc toan bo thoi gian la bat buoc voi moi tre em trong đo tuoi 7 toi 16. Tre 16 tuoi co the ghi ten vao cac truong hoc theo đinh huong cua cha me. Giao duc tai cac truong nha nuoc la mien phi, ngoai tru tai cac co so cao hoc, truong cao đang va đai hoc. Chuong trinh dua chu yeu o tam mon chinh: tieng Bulgaria va van hoc, ngoai ngu, toan hoc, cong nghe thong tin, hoa hoc xa hoi va dan su, khoa hoc tu nhien va sinh thai, am nhac va nghe thuat, giao duc the chat va the thao.
Chi tieu cong cho giao duc thap hon nhieu so voi muc trung binh cua Lien minh Chau Au . Cac tieu chuan giao duc tung rat cao, nhung đa xau đi đang ke trong thap ky qua. Bulgaria la mot trong nhung nuoc hoc sinh co điem so cao nhat tren the gioi ve ty le đoc chu nam 2001, hoat đong tot hon so voi cac đoi tac Canada va Đuc; đen nam 2006, điem so ve mon đoc, toan va khoa hoc đa giam xuong. Chuong trinh đanh gia sinh vien (PISA) nghien cuu nam 2015 cho thay 41,5% so hoc sinh lop 9 la khong biet đoc chu, toan va khoa hoc. Ty le biet chu trung binh o muc 98,4% khong co su khac biet đang ke giua gioi tinh. Bo Giao duc va Khoa hoc tai tro mot phan cho cac truong cong lap, cao đang va đai hoc, đat tieu chuan cho sach giao khoa va giam sat qua trinh xuat ban. Qua trinh giao duc trai qua 12 lop, trong đo, lop mot đen lop tam la cap tieu hoc va tu chin đen muoi hai la cap trung hoc. Giao duc đai hoc bao gom bang cu nhan 4 nam va bang thac si 1 nam. Co so giao duc bac nhat cua Bulgaria la Đai hoc Sofia.


Van hoa Mot so nen van minh co, đang chu y nhat la cua nguoi Thrace, Hy Lap, La Ma, Slav, va Bulgar, đa đe lai dau an trong van hoa, lich su va di san cua Bulgaria. Cac đo tao tac Thrace gom nhieu ngoi mo va đo vang bac, trong khi nguoi Bulgar co đe lai dau vet cua ho trong van hoa va kien truc so ky. Ca đe che Bulgaria thu nhat va thu hai đeu la nhung đau moi cua chau Au Slav trong hau het thoi Trung Co, đe lai anh huong đang chu y ve van hoa va van hoc trong the gioi Slavo Chinh thong phia đong qua cac truong phai Preslav va Truong phai Van hoc Ohrid. Bang chu cai Cyrill, đuoc su dung trong nhieu ngon ngu Đong Au va chau A, co nguon goc tu hai truong phai nay o the ky X Cong Nguyen.
Ngay nay Bulgaria co chin Đia điem di san the gioi cua UNESCO – buc cham noi đa đau thoi ky Trung Co Madara Rider, hai lang mo Thrace (tai Sveshtari va Kazanlak), Nha tho Boyana, Tu vien Rila va Cac Nha tho Đa Ivanovo, Vuon Quoc gia Pirin va Khu Du tru Thien nhien Srebarna, cung nhu thanh pho co Nesebar. Mot đo tao tac lich su quan trong khac la kho tang vang che tac co nhat the gioi, co nien đai tu thien nien ky thu 5 truoc Cong Nguyen, tu Nghia trang Varna.

Nuoc nay co mot truyen thong am nhac lau dai, bat nguon tu đau thoi ky Trung Co. Mot trong nhung nha soan nhac noi tieng som nhat đuoc biet o Chau Au Trung Co la Yoan Kukuzel (khoang 1280–1360). Am nhac dan gian quoc gia co đac trung rieng biet va su dung nhieu nhac cu truyen thong, nhu gudulka (гъдулка), gaida (гайда) – ken tui, kaval (кавал) va tupan (тъпан). Bulgaria cung co mot di san nghe thuat thi giac giau co, đac biet trong tranh tuong, mural va cac bieu tuong, nhieu tac pham trong so nay la tac pham cua Truong phai nghe thuat Tarnovo.
Ruou Bulgaria đuoc xuat khau đi khap the gioi, va toi nam 1990 nuoc nay van đung thu hai the gioi ve tong luong xuat khau ruou đong chai. O thoi điem nam 2007, nuoc nay san xuat 200.000 tan ruou hang nam, xep hang 20 the gioi. Bulgaria cung san xuat mot luong lon bia va rakia (chu yeu san xuat tai nha). Lukanka, banitsa, shopska salad, lyutenitsa, sirene va kozunak va nhung mon đac trung cua am thuc Bulgaria.
Bulgaria co thanh tich cao tai cac mon the thao nhu bong chuyen, vat, cu ta, ban sung, the duc, co vua, va gan đay la vat sumo va tennis. Đoi tuyen bong chuyen nam quoc gia Bulgaria la mot trong nhung đoi tuyen hang đau chau Au va the gioi, xep hang 4 the gioi theo bang xep hang nam 2009 cua FIVB.
Bong đa la mon the thao đuoc ua chuong nhat trong nuoc. Hristo Stoichkov (Христо Стоичков) la cau thu bong đa Bulgaria đau tien va duy nhat gianh Qua bong vang chau Au (Ballon d'Or) vao nam 1994. Dimitar Berbatov (Димитър Бербатов) la mot trong nhung cau thu bong đa Bulgaria noi tieng nhat the ky XXI. Cac cau lac bo noi tieng trong nuoc gom PFC CSKA Sofia (đuoc coi la cau lac bo hang đau đat nuoc) va PFC Levski Sofia, la cau lac bo bong đa Bulgaria đau tien tham gia UEFA Champions League hien đai nam 2006–07. Đoi tuyen quoc gia thanh cong nhat tai ky World Cup la tai World Cup 1994 khi ho vao toi ban ket va chi bi loai boi đoi tuyen Y voi mot cu đup cua Roberto Baggio. Bulgaria thua tran voi ty so 2-1 va cuoi cung gianh vi tri thu 4 sau tran thua 4-0 khi tranh giai 3, 4 truoc Thuy Đien.
Bulgaria tham gia vao ca Olympic mua he va mua đong, va lan đau tien ho xuat hien trong mot ky Olympic hien đai la vao nam 1896, khi van đong vien the duc nguoi Thuy Si Charles Champaud đai dien cho nuoc nay. Tu đo Bulgaria đa tham gia vao hau het cac ky Olympic mua he, va toi nam 2008 ho đa gianh đuoc tong cong 212 huy chuong: 51 vang va 84 bac cung 77 đong.


Xem them Danh sach cac thi tran va thanh pho ket nghia o Bulgaria
Danh sach vuong trieu Bulgaria
Lich su Bulgaria Cong san
Phong trao khang chien Bulgaria trong The chien II


Ghi chu Tham khao Đoc them Jiricek, Constantin Josef (2008). History of the Bulgarians (Geschichte der Bulgaren) (bang tieng Đuc). Frankfurt: Textor Verlag GmbH, digital facsimile of the book published in Prague, 1878. tr. 587 pages. ISBN 3-938402-11-3. Ban goc luu tru ngay 11 thang 5 nam 2011. Truy cap ngay 19 thang 11 nam 2009.
Crampton, R. J. A Concise History of Bulgaria (2005) Cambridge, UK; New York: Cambridge University Press ISBN 978-0-521-61637-9
Detrez, Raymond Historical Dictionary of Bulgaria (2006) Second Edition lxiv + 638 pp. Maps, bibliography, appendix, chronology ISBN 978-0-8108-4901-3
Lampe, John R., and Marvin R. Jackson Balkan Economic History, 1550-1950: From Imperial Borderlands to Developing Nations (1982)
Lampe, John R. The Bulgarian Economy in the Twentieth Century (1986) London: Croom Helm ISBN 0-7099-1644-2


= Truoc nam 1939 =
Monroe, W. S. "Bulgaria and her people, with an account of the Balkan wars, Macedonia, and the Macedonian Bulgars (1914)"
Fox, Frank, Sir Bulgaria (1915) London: A. and C. Black, Ltd., book scanned by Project Gutenberg
Hall, Richard C. Bulgaria's Road to the First World War (1996) New York: Columbia University Press ISBN 0-88033-357-X
MacDermott, Mercia (1962). A History of Bulgaria, 1393-1885. London: Allen & Unwin. Ban goc luu tru ngay 9 thang 6 nam 2010. Truy cap ngay 19 thang 11 nam 2009.
Perry, Duncan M. Stefan Stambolov and the Emergence of Modern Bulgaria, 1870-1895 (1993) Durham: Duke University Press ISBN 0-8223-1313-8
Runciman, Steven (1930). A History of the First Bulgarian Empire. G. Bell & Sons, London. Ban goc luu tru ngay 23 thang 6 nam 2012. Truy cap ngay 19 thang 11 nam 2009.
Zlatarski, Vasil N. (1934). "Prof. Dr". Medieval History of the Bulgarian State (bang tieng Bulgaria). Royal Printing House, Sofia. Truy cap ngay 5 thang 8 nam 2007. (Васил Н. Златарски, История на българската държава през средните векове, Част II, II изд., Наука и изкуство, София 1970)


= Chien tranh the gioi thu hai =
Bar-Zohar, Michael Beyond Hitler's Grasp: The Heroic Rescue of Bulgaria's Jews
Groueff, Stephane Crown of Thorns: The Reign of King Boris III of Bulgaria, 1918–1943
Todorov, Tzvetan The fragility of goodness: why Bulgaria’s Jews survived the Holocaust: a collection of texts with commentary (2001) Princeton: Princeton University Press ISBN 0-691-08832-2


= Thoi ky cong san =
Todorov, Tzvetan Voices from the Gulag: Life and Death in Communist Bulgaria
Dimitrova, Alexenia The Iron Fist — Inside the Bulgarian secret archives


= Hien tai =
Bell, John D., ed. (1998). Bulgaria in Transition: Politics, Economics, Society, and Culture after Communism. Westview. ISBN 978-0-8133-9010-9
Ghodsee, Kristen. The Red Riviera: Gender, Tourism and Postsocialism on the Black Sea. Durham: Duke University Press. ISBN 978-0-8223-3662-4. Ban goc luu tru ngay 18 thang 2 nam 2009. Truy cap ngay 8 thang 2 nam 2021.
Ghodsee, Kristen. Muslim Lives in Eastern Europe: Gender, Ethnicity and the Transformation of Islam in Postsocialist Bulgaria. Princeton: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-13955-5.


= Sach huong dan =
Annie Kay Bradt Guide: Bulgaria
Paul Greenway Lonely Planet World Guide: Bulgaria
Pettifer, James Blue Guide: Bulgaria
Timothy Rice Music of Bulgaria
Jonathan Bousfield The Rough Guide To Bulgaria


Lien ket ngoai Chinh phu
Official governmental site Luu tru ngay 10 thang 2 nam 2011 tai Wayback Machine
President of The Republic of Bulgaria Luu tru ngay 6 thang 1 nam 2007 tai Wayback Machine
National Assembly of the Republic of Bulgaria Luu tru ngay 7 thang 8 nam 2006 tai Wayback Machine
Chief of State and Cabinet Members Luu tru ngay 26 thang 10 nam 2009 tai Wayback Machine
Thong tin chung
Muc “Bulgaria” tren trang cua CIA World Factbook.
Bulgaria information from the United States Department of State
Portals to the World from the United States Library of Congress
Article Eco Friendly Bulgaria
Bulgaria Luu tru ngay 16 thang 10 nam 2008 tai Wayback Machine at UCB Libraries GovPubs
Bulgaria tren DMOZ
 Wikimedia Atlas cua Bulgaria

Bulgaria Gazette
Du lich

Bulgaria - video presentations from Bulgaria Tourism Authority
All cities and villages
The mountains of Bulgaria Luu tru ngay 14 thang 9 nam 2010 tai Wayback Machine
Image Gallery of Bulgaria Luu tru ngay 31 thang 1 nam 2010 tai Wayback Machine
Large Image Gallery of Bulgaria
Nghe thuat
Bulgarian fine arts: online gallery Luu tru ngay 26 thang 1 nam 2021 tai Wayback Machine
Catalog of modern Bulgarian artists Luu tru ngay 14 thang 8 nam 2012 tai Wayback Machine
Nguon co ban
A reference of all settlements in Bulgaria Luu tru ngay 23 thang 1 nam 2010 tai Wayback Machine
Transliteration of names in Bulgaria Luu tru ngay 23 thang 1 nam 2010 tai Wayback Machine