Cupid va Psyche (tieng Viet: Than Tinh yeu va Tam hon; tieng Latin: Amor e Psyche; tieng Anh: The Tale of Cupid and Psyche hoac The Tale of Amor and Psyche va The Tale of Eros and Psyche) la mot cau chuyen co nguon goc tu Than thoai La Ma  nhung tro nen noi tieng qua tac pham Con lua vang (tieng Latin: Asinus aureus) cua nha van La Ma Lucius Apuleius Platonicus (125-180). Cau chuyen ve Cupid (hay Amor, than Tinh yeu) va Psyche (Tam hon) đuoc bien soan thanh nhieu phien ban cua nhieu ngon ngu va quoc gia. Cau chuyen nay cung đa đuoc bien soan ra tieng Viet, tung in thanh sach trong cac cuon giai thoai noi tieng.


Cau chuyen Ngay xua o xu so no co mot ong vua va hoang hau song voi nhau rat hanh phuc. Ho co ba co con gai xinh đep ma co ut – ten la Psyche (nghia la "Tam hon") – co sac đep vuot hon ca sac đep cua nu than Venus (Ve Nu). Đieu nay đa lam cho than Ve Nu rat buc tuc va quyet đinh se trung phat co gai nguoi tran mat thit kia. Than Ve Nu cho goi con trai cua minh – than tinh yeu Cupid – va bao: "Con hay lam sao cho Psyche yeu mot ke hen mat nhat va suot đoi bat hanh voi han ta".
Than Cupid bay đi thuc hien đieu me chang ra lenh nhung tat ca lai xay ra khong nhu mong muon cua than Ve Nu. Nhin thay Psyche, Cupid vo cung kinh ngac boi ve đep cua nang cung nhu dang ve cua mot cong chua ma khong con nghi ngo gi nua, tinh yeu đoi voi nang đa bao trum lay con tim cua vi than tinh ai. Than quyet đinh rang nguoi đep phai tro thanh vo minh va than đa lam cho tat ca cac chang trai khac phai roi bo nang. Con nha vua va hoang hau cu ban khoan mot đieu: hai co chi đeu đa đi lay chong the ma Psyche du co đep xinh nhu huong troi sac nuoc van song voi cha me ma khong thay mot chang trai nao đen dam hoi.
Nha vua đem chuyen nay thua voi mot nha tien tri, con nha tien tri nay (theo loi cua than Cupid) noi rang cong chua co mot so phan khong binh thuong. Nha tien tri noi rang vua ve mac ao cuoi co dau cho cong chua roi dan nang len đoi cao cho mot chang re ma cong chua chua biet mat. Ca vua va hoang hau đeu to ra lo lang va buon phien nhung khong dam trai y than thanh nen ho đa lam theo loi cua nha tien tri.
Nang cong chua toi nghiep trong bo ao cuoi co dau mot minh tren đinh đoi voi mot noi so hai khong biet đieu gi se xay ra voi minh. Bong nhien mot con gio nhe bao trum lay Psyche, mang nang tu tren đinh đoi tro troi xuong giua thung lung xanh va đat nang len tham co. O gan đo co mot canh rung, trong rung cay co mot cung đien bang đa cam thach. Nhan thay rang khong co gi nguy hiem xay ra voi minh, cong chua đa đen gan đe xem cung đien. Cua chinh tu mo ra truoc mat cong chua va nang rut re buoc vao trong cung đien.
Chua bao gio cong chua đuoc nhin thay toa lau đai nguy nga trang le nhu the. Nhung buc tuong đuoc dat vang va bac, tran nha đuoc lam bang nga voi, con san nha, noi nang giam chan len, đuoc ghep bang đa quy. Mot giong noi tu đau đo vang len: "Xin chao cong chua xinh đep! Nang hay la nguoi chu cua cung đien nay". Suot ca ngay Psyche đi dao trong cung đien nhung khong the nao đi het đuoc tat ca cac phong. Nhung nguoi đay to vo hinh đa ho tong cong chua va thuc hien nhung đieu nang mong muon.
Buoi chieu, khi đa met, Psyche len giuong nam ngu thiep đi va than Tinh yeu Cupid cung nam xuong ben nang. Psyche khong nhin thay ma chi cam thay co nguoi chong chua biet mat, tuy vay nang đa yeu chang tha thiet. Buoi sang, truoc khi binh minh xuat hien than tinh yeu đa ra đi va lai tro ve trong đem toi. Nang Psyche vo cung hanh phuc song trong lau đai trang le voi nguoi chong cua minh, cho du nguoi đo nang chua biet mat. Chi mot đieu lam cho nang lo lang: nang biet rang cha me va cac chi cua nang đang đau kho vi nghi rang nang đa chet. Mot lan, trong đem, Psyche noi voi than Tinh yeu: "Chong yeu dau cua em! Em khong the nao yen tam va song hanh phuc ben anh khi ma cha me em đang song trong đau kho vi em. Cho phep em đuoc bao tin cho cha me rang em con song va manh khoe". Nhung than Cupid tra loi: "Tot nhat em đung lam đieu nay keo lai ruoc ve tai hoa".
Psyche khong dam đoi hoi nhung tu hom đo nang tro nen tram tu, buon ba cho du chong co au yem het loi. Con than Tinh yeu khong chiu noi canh khi nhin thay vo minh buon ba, chang noi: "Ta se thuc hien đieu mong muon cua em. Em se gap lai cac co chi cua em nhung hay coi chung ho co the khuyen em lam đieu dai dot". Chang sai Zephyrus (than gio phia Tay) đi đon cac chi gai cua Psyche va ho đuoc đua đen cung đien. Nhin thay co em gai con song va khoe manh ho vo cung mung ro. Nhung khi Psyche ke cho ho nghe rang nang vo cung hanh phuc va dan ho đi quanh cung đien, chi cho ho thay su giau co cua minh thi trong long cac co chi troi day đieu ghen ty. 

Khi cac co chi hoi ve nguoi chong thi nang Psyche đa hon nhien tra loi rang chong cua nang tot bung, luon diu dang va co le con rat tre nhung nang khong khang đinh đuoc đieu nay vi chong chi đen voi nang trong đem toi. Nghe xong nhung đieu nay thi cac co chi lai cang ghen hon nua boi trong so ho mot nguoi co ong chong gia va đau hoi troc nhu qua bi ngo con nguoi kia co chong bi benh thap khop co quap lai, suot ngay boi thu thuoc mo hoi ham. Tro ve nha cac co chi tham chi khong noi cho cha me biet rang Psyche con song khoe manh ma lai đi nghi ra muu ke hong chiem đoat hanh phuc cua co em
Sau mot thoi gian Psyche lai muon đuoc gap cac co chi va cung nhu lan truoc, ho lai đuoc Zephyrus mang đen cung đien. Vua nhin thay Psyche cac co chi voi ve mat đau kho đa keu len: "That la tai hoa cho em. Chong em la mot con ran ac đoc va kinh tom. Nhung nguoi dan o đay đa nhieu lan nhin thay no bo qua song roi vao trong cung đien. Em hay coi chung! Mot ngay nao đo no se can em va em se chet mot cai chet khung khiep". Roi ca hai nguoi cung khoc nuc no. Khi đo nang Psyche hoang so hoi hai co chi: "The em phai lam gi bay gio?" Hai co chi noi: "Em hay giau vao duoi chan mot con dao sac va đem đen, khi no vao giuong em hay giet no đi". The roi hai co chi nham hiem tro ve nha, bo lai co em trong so hai va đau kho.
Sau khi hoan hon lai Psyche to ra nghi ngo nhung loi cac co chi va nang quyet đinh truoc khi giet chong phai nhin ro mat đe xem co đung chong minh la con ran ac đoc va kinh tom nhu loi cac co chi hay khong. Nang giau mot ngon đen o duoi goi. Đen đem, nhu thuong le, than Cupid đen voi Psyche. Khi chang ngu thiep đi, Psyche lang le cham đen va lang đi vi so hai nhin len nguoi chong cua minh. Nhung nang đa vo cung sung suong khi thay vi con ran ac đoc va kinh tom nang nhin thay thien than đoi canh bac. Canh tay cua Psyche run run, ngon đen nghieng xuong va mot giot dau nong roi xuong vai nguoi chong đang ngu. Ngay lap tuc than Tinh yeu tinh day. Nhin thay Psyche voi cay đen trong tay, chang keu len trong gian du va đau đon: "Em đa nghe theo loi xui cua cac co chi, đa giet chet hanh phuc cua chung minh. Ta co the trung phat em mot cach nghiet nga nhung ta chi trung phat em bang su xa cach voi ta". Noi xong Cupid vo canh bay đi.
Nang Psyche con lai mot minh suot ngay chi biet khoc va tham nguyen rua su nong noi, ca tin cua minh. Sau đo nang tu gia cung đien nguy nga kia đe len đuong đi tim kiem nguoi chong yeu dau. Con than Tinh yeu thi đa bay ve cung đien cua than Venus. Bo vai bi bong cang đau them khien chang keu len đau đon. Than Ve nu gian đua con cua minh vi khong hoi y me đa cuoi cho minh co gai ma nu than mong cho đieu ac nhung nu than tuc gian Psyche con nhieu hon nua. Venus cam cac thien than va nguoi tran giup đo co gai bat hanh kia, cam khong đuoc ai che cho hoac an ui Psyche. Con nang Psyche sau mot thoi gian dai phieu bat ky ho, tu choi biet bao nguoi, cuoi cung cung đen đuoc cung đien cua nu than Venus.
Venus đon Psyche bang nhung loi chui rua va nhao bang. Cho rang Psyche chi đang lam mot nguoi hau. Nu than đa sai lay hat ke, đai mach, hat anh tuc va đau van tron lan vao nhau trong mot thung to roi sai Psyche phai nhat chung ra tung loai. Psyche chi biet ngoi khoc vi cong viec khong biet đen bao gio moi xong nhung co mot chu kien đa to long thuong. Kien ve goi ca đan ra va chi trong giay lat đa lam xong viec ma nu than giao.
Khi đo Venus ra lenh cho Psyche đi vao rung, noi co bay cuu long vang đang gam co đe lay long cua chung mang ve. Nhung bay cuu rat du va hay đanh nhau, khong cho ai đen gan minh. Psyche chi biet đung ben bo suoi, khong dam đen gan bay cuu đang gam co. Bong co tieng xao xac roi mot cay say ben bo suoi len tieng: "Con hay đoi đen giua trua, khi đo bay cuu se ngu thi con đi vao rung va se thay co rat nhieu long bi mac lai tren nhung bui cay". Psyche lam theo loi khuyen cua cay say va đa mang ve cho than Ve Nu mot bo long cuu vang.

Nhung than Ve Nu van chua hai long va ra lenh cho Psyche phai lay mot binh nuoc nguon tu con suoi tren đinh vach đa cao dung đung. Khi Tam hon om chiec binh pha le đung duoi chan vach đa nhin len tuyet vong thi co mot con đai bang bay ngang qua. Đai bang chop lay binh pha le roi bay len đinh vach đa muc đay binh nuoc nguon xuong roi trao cho nang. Than Ve Nu tuc gian, nghi ra mot viec moi, bat Psyche đi xuong am phu, vao vuong quoc cua than Hades hoi xin mot cai hop chua sac đep, khong đuoc mo ra roi mang ve cho than Ve Nu.
Nang cong chua bat hanh nghi rang tha chet con hon la đi lam viec nay. Nang leo len mot cai thap cao đe nhay xuong tu tu. Ve đau đon cua nang đa lam cho nhung vien đa tren thap to long thuong xot. Nhung vien đa nay len tieng an ui Psyche va chi cho nang con đuong đi xuong am phu, bao nang hay cho Charon, nguoi lai đo qua con song ngan cach coi duong the va am phu, hai đong tien va nem cho con cho canh cong Cerberus hai mieng banh mi. Nu than Persephone trao cho Psyche  mot chiec hom. Nang nho rang than Venus đa dan nang khong đuoc mo ra nhung nang đa khong kiem che đuoc su to mo. Vua buoc chan len coi tran gian nang lien mo nap đay chiec hom. Trong chiec hom nay la mot giac ngu giong nhu cai chet. Mot lan khoi đen bao trum lay Psyche, nang nga xuong đat va ngu thiep đi.
Luc nay vet bong tren vai Cupid cung đa len da, ca con đau va con gian Psyche cung đa đi qua. Chang bay đi tim vo va tim thay nang đang ngu say. Chang đanh thuc nang bang mot nu hon nong tham. Psyche  ke cho chong nghe ve nhung chuyen ma Venus đa lam đoi voi nang. Chang hua voi vo rang tu nay se khong bao gio xay ra đieu đo nua. Chang bay đen than Jupiter nho hoa giai me va vo minh. Jupiter cho goi than Venus: "Con gai cua ta! Con cho buon phien rang con trai cua con đa chon cho minh nguoi vo khong phai la than tien ma nguoi tran mat thit. Ta se ban cho nang su bat tu va nang se tro thanh tien". Noi roi Jupiter rot đay mot coc nuoc tien đua cho Psyche uong. Tu đo nang Psyche tro thanh tien nhu nguoi chong cua minh. Cac vi than ngoi ca sac đep va pham hanh cua nang. Nu than sac đep Venus cung đanh hoa giai va nhan Psyche la con dau cua minh. Sau nay vo chong Cupid va Psyche sinh mot đua con gai co ten la Voluptas (Hanh phuc).


Y nghia Cau chuyen ve than Tinh yeu Cupid va Tam hon Psyche đa tro thanh đe tai cua rat nhieu kiet tac nghe thuat–tho, ca, nhac, hoa, kich va đieu khac. Apuleius goi cac vi than bang ten trong than thoai La Ma: Amor, Venus, Jupiter nhung ten Psyche la tu tieng Hy Lap (Ψυχη) co nghia la "Tam hon". Sau nay cau chuyen Cupid va Psyche đuoc nguoi đoi giai thich ngu y noi ve su phieu du cua tam hon con nguoi khat khao đuoc hoa nhap voi tinh yeu lam mot.


Đieu khac Hoi hoa Tham khao Nhung giai thoai hay nhat ve tinh yeu va cuoc song. Nha xuat ban Thanh Nien, Ha Noi 2008.
Nhung giai thoai hay nhat ve tinh yeu va cuoc song. Nha xuat ban Cong an nhan dan. Ha Noi. 2008.


Lien ket ngoai Chatterbox Audio Theater's adaptation of Cupid and Psyche Luu tru ngay 21 thang 2 nam 2009 tai Wayback Machine
Readers Theatre version of the Cupid and Psyche Tale Play version of Cupid and Pscyhe, suitable for use in any 6th-12th grade classroom.
Tales Similar to Beauty and the Beastlie Luu tru ngay 28 thang 7 nam 2017 tai Wayback Machine (Texts of Cupid and Psyche and similar monster or beast as bridegroom tales, mostly of AT-425C form, with hyperlinked commentary).
Mary Tighe, Psyche or, the Legend of Love (1820) HTML or PDF
Voluptas
Ode to Voluptas (Information about Voluptas, Daughter of Cupid & Psyche)
Walter Pater, Marius the Epicurean, chapter 5 (1885)
Gutenberg Project: Walter Pater, Marius the Epicurean, Vol. 1 Luu tru ngay 14 thang 10 nam 2004 tai Wayback Machine (Plain text.)
Blackmask: Walter Pater, "Marius the Epicurean": chapter 5 Luu tru ngay 13 thang 2 nam 2006 tai Wayback Machine
Victorian Prose: Walter Pater, Marius the Epicurean, Vol. 1 Luu tru ngay 28 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine (PDF)
Josephine Preston Peabody, Old Greek Folk Stories Told Anew (1897)
The Baldwin Project: The Enchanted Palace Luu tru ngay 14 thang 6 nam 2017 tai Wayback Machine and The Trial of Psyche Luu tru ngay 28 thang 9 nam 2018 tai Wayback Machine
Rick Walton's Online Library: Cupid and Psyche Luu tru ngay 22 thang 2 nam 2009 tai Wayback Machine
Blackmask: Cupid and Psyche Luu tru ngay 1 thang 3 nam 2006 tai Wayback Machine
Thomas Bulfinch, The Age of Fable (1913)
D. L Ashliman: Folktexts: Cupid and Psyche
Hermetic Philosophy: Cupid and Psyche Luu tru ngay 24 thang 12 nam 2007 tai Wayback Machine (Illustrated with painting and sculpture.)
Andrew Staniland
The Beauty Of Psyche Luu tru ngay 28 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine
Art
Art Renewal Center: "Cupid & Psyche" by Sharrell E. Gibson Luu tru ngay 18 thang 12 nam 2008 tai Wayback Machine (Examples and discussion of Cupid and Psyche in painting.)
Material on the Musical by Sean Hartley and Jihwan Kim (2000)
Theatrescene.net: Cupid and Psyche Luu tru ngay 19 thang 2 nam 2009 tai Wayback Machine
Talkin Broadway: Cupid and Psyche
Holly Woodward, Archipelago: Volume 4, Number 4
Eros & Psyche (A short story based on the myth.)