Can Tinh (tieng Anh: Proxima Centauri, V654 Centauri) la mot sao lun đo bien quang nam cach He Mat Troi xap xi 4,2 nam anh sang (4,0×1013 km) trong chom sao Ban Nhan Ma. No đuoc Robert Thorburn Ayton Innes, giam đoc đai quan sat Union o Nam Phi, kham pha vao nam 1915. Ngoi sao nay la ngoi sao đuoc biet gan nhat voi Mat Troi. Can Tinh la mot thanh vien cua he sao Alpha Centauri, đuoc đinh danh la  Alpha Centauri C va o 2,18° ve phia tay nam cua cap Alpha Centauri AB. No hien cach AB 12.950 AU (0,2 ly) va quay xung quanh AB voi chu ki khoang 550.000 nam.
Do la ngoi sao gan nhat, đuong kinh goc cua no co the đo đuoc truc tiep, voi đuong kinh goc bang 1/7 cua Mat Troi. Khoi luong cua Can Tinh bang khoang 1/8 khoi luong Mat Troi, va mat đo trung binh bang 40 lan cua Mat Troi. Mac du no co đo sang trung binh rat thap, Can Tinh la mot sao loe sang (dieu tinh) thinh thoang bung sang len do hoat đong tu truong. Tu truong cua ngoi sao đuoc tao ra do su đoi luu trong ngoi sao, va ket qua la hoat đong loe sang tao ra tong luong buc xa tia X bang voi buc xa do Mat Troi tao ra. Hon hop nhien lieu tai nhan cua Can Tinh tham gia vao chuyen đong đoi luu va toc đo san sinh nang luong thap co nghia la ngoi sao se nam trong dai chinh trong khoang bon nghin ti nam, hay bang 300 lan tuoi cua vu tru hien nay.
Thang 8 nam 2016, ESO thong bao phat hien ra Proxima b, mot hanh tinh kich thuoc co Trai Đat quay quanh ngoi sao o khoang cach 0,05 AU (7.500.000 km) va co chu ky quy đao xap xi bang 11,2 ngay Trai Đat. Khoi luong uoc tinh cua hanh tinh nay bang 1,3 lan khoi luong Trai Đat. Hon nua, nhiet đo can bang cua Proxima b xap xi nam trong pham vi ma nuoc co the ton tai o trang thai long tren be mat hanh tinh, hay co the hanh tinh nay nam trong vung o đuoc cua Proxima Centauri. Mac du voi nhiet đo phu hop nhu the cua Proxima b, cac đieu kien tren be mat co the bi anh huong manh boi tia cuc tim va buc xa tia X tu ngoi sao do quy đao gan cua no — vuot xa cuong đo ma Trai Đat hung chiu tu Mat Troi. Cac tim kiem lan truoc ve vat the đong hanh đa loai bo su co mat cua sao lun nau va hanh tinh khoi luong lon.
Do Can Tinh la mot ngoi sao lun đo va loe sang, lieu co hanh tinh quay quanh no co the co su song hay khong van la cau hoi đang đuoc tranh luan. Cung la ngoi sao gan nhat, đa co nhung đe xuat no la mot trong nhung đich đen cua cac chuyen du hanh giua cac ngoi sao, bao gom du an tau StarChip đang đuoc phat trien nam trong du an Breakthrough Starshot.


Quan sat Robert Thorburn Ayton Innes, giam đoc Đai quan sat Union o Johannesburg, Nam Phi, vao nam 1915 đa kham pha ra Can Tinh co cung chuyen đong rieng (proper motion) nhu Alpha Centauri. Ong cung đe xuat ten goi cho no la Proxima Centauri, trong tieng Latinh tu proxima co nghia la "ben canh" hoac "gan nhat". Nam 1917, tai Đai quan sat Hoang gia o Mui Hao Vong, nha thien van nguoi Ha Lan Joan Voute đa đo thi sai luong giac cua ngoi sao va ket luan rang Can Tinh co cung khoang cach tu Mat Troi đen Alpha Centauri. Vao thoi điem đo, Proxima Centauri đuoc biet đen la ngoi sao co đo sang thap nhat tung đuoc quan trac. Nam 1951, nha thien van nguoi My Harlow Shapley cong bo Can Tinh la mot ngoi sao loe sang. Nho kiem tra cac buc anh trong qua khu ong chi ra la ngoi sao tang đo sang co the đo đuoc vao khoang 8% trong cac buc anh, khien no tro thanh ngoi sao loe sang hoat đong nhat tung đuoc biet.
Khoang cach đen ngoi sao rat gan cho phep cac quan sat chi tiet ve hoat đong loe sang cua no. Nam 1980, ve tinh Einstein thu đuoc đuong cong nang luong tia X cua su loe sang tren Can Tinh. Cac quan sat ki hon ve hoat đong loe sang đa đuoc thuc hien o cac ve tinh EXOSAT va ROSAT, va cac buc xa tia X voi nang luong nho hon, giong nhu cua Mat Troi đa đuoc quan sat boi ve tinh cua Nhat Ban ASCA nam 1995. Can Tinh đa tro thanh đoi tuong nghien cuu cua cac ve tinh quan sat tia X, bao gom XMM-Newton va Chandra.
Do Can Tinh co xich vi ban cau nam, no chi co the  đuoc quan sat tu ban cau nam o vi đo 27°. Cac sao lun đo nhu Can Tinh qua mo đe quan sat đuoc bang mat thuong; ngay ca tu Centauri A hoac B, Can Tinh la ngoi sao co đo lon thu 5. No co cap sao bieu kien la 11, do vay mot kinh vien vong voi đo mo it nhat la 8 cm (hay 3,1 in) moi quan sat đuoc ngoi sao trong bau troi quang đang, toi va voi Can Tinh o phia tren đuong chan troi.


Cac đac tinh Can Tinh đuoc phan loai thanh sao lun đo vi no thuoc ve dai chinh tren bieu đo Hertzsprung-Russell va pho cua no la pho loai M5.5. Phan loai no chi tiet hon la loai "sao lun-cuoi M", co nghia la tai pho M5.5 no nam vao kieu sao M co khoi luong cuc nho. Cap sao bieu kien cua no, hay đo lon hinh anh cua ngoi sao khi nhin no tu khoang cach 10 pasec la 15,5. Tong đo sang tai moi buoc song bang 0,17% cua Mat Troi, mac du khi quan sat trong buoc song kha kien la buoc song nhay nhat đoi voi mat nguoi, no chi bang 0,0056% đo sang cua Mat Troi. Hon 85% nang luong no phat ra duoi cac buoc song hong ngoai.

Nam 2002, cac phep đo giao thoa quang hoc o kinh thien van rat lon (VLT) tim thay đuong kinh goc cua Can Tinh la 1,02 ± 0,08 mili giay cung. Vi đa biet đuoc khoang cach đen no, đuong kinh thuc cua Can Tinh co the tinh ra bang 1/7 đuong kinh cua Mat Troi, hay 1,5 lan đuong kinh cua Sao Moc. Khoi luong cua ngoi sao đuoc uoc tinh la 12,3% khoi luong Mat troi, hay 129 lan khoi luong cua Sao Moc. Mat đo trung binh cua cac sao trong dai chinh tang khi khoi luong giam, va Can Tinh khong phai la ngoai le: Mat đo trung binh cua no la 56.800 kg/m³, so voi mat đo trung binh cua Mat Troi la 1.409 kg/m³.
Vi khoi luong nho, phan ben trong cua ngoi sao đuoc đoi luu hoan toan, lam cho nang luong đuoc truyen ra be mat sao boi cac chuyen đong vat ly cua plasma hon la qua trinh buc xa. Su đoi luu nay co nghia la Heli đuoc sinh ra tu phan ung nhiet hach cua Hydro se khong tap trung tai nhan, ma no đuoc tuan hoan trong ngoi sao. Mat Troi se chi đot chay het khoang 10% tong luong Hydro cua no truoc khi roi khoi dai chinh, tuy nhien Can Tinh se tieu ton nhien lieu voi mot ti le cao hon truoc khi su tong hop Hydro ket thuc.
Su đoi luu thuong gan lien voi qua trinh tao ra va duy tri tu truong cua mot ngoi sao. Nang luong tu truong đuoc giai phong tai be mat thong qua hien tuong bung no sao dan đen trong mot khoang thoi gian ngan lam tang đo sang toan phan cua ngoi sao. Nhung bung no nay co the xay ra nhieu hon voi muc đo lon hon khi ngoi sao đat đen nhiet đo 27 trieu đo K—đu nong đe phat ra tia X. Thuc vay, nang luong cua tia X trung binh cua Can Tinh xap xi bang (4–16) × 1026 erg/s ((4–16) × 1019 W), hoi lon hon so voi Mat Troi. Nhung bung no lon nhat phat ra cac tia X manh nhat voi nang luong co the đat đen 1028 erg/s (1021 W.)
Sac quyen cua ngoi sao nay la mot vung rat hoat đong, pho cua no hien thi ro nhat vach phat xa cua ion đon Magie tai buoc song 280 nm. Co kha nang khoang 88% be mat cua Can Tinh la hoat đong, mot ti le cao hon nhieu so voi Mat Troi tham chi tai cuc đai cua chu ky Mat Troi. Ngay ca trong chu ky on đinh voi chi mot vai hoac khong co bung no sao, nhung hoat đong tai be mat lam tang nhiet đo vanh nhat hoa cua Can Tinh len toi 3,5 trieu K, so voi nhiet đo vanh nhat hoa cua Mat Troi la 2 trieu K. Tuy nhien, muc đo hoat đong tong cong cua ngoi sao nay đuoc xem la thap so voi cac sao lun loai M khac, tuong ung voi uoc luong tuoi cua ngoi sao, voi ly do muc đo hoat đong cua mot sao lun đo đuoc xem la on đinh trong hang ty nam voi toc đo quay cua no giam dan. Muc đo hoat đong cung thuong co su thay đoi voi chu ky gan 442 ngay, ngan hon chu ky Mat Troi la 11 nam.
Can Tinh co gio sao tuong đoi yeu, va toc đo mat khoi luong cua Mat Troi do gio Mat Troi khong lon hon 20%. Mat khac vi la ngoi sao nho hon Mat Troi, nen toc đo mat khoi luong tren mot đon vi dien tich be mat tu Can Tinh co the lon hon 8 lan tu be mat Mat Troi.
Mot sao lun đo voi khoi luong xap xi Can Tinh se o trong dai chinh trong khoang 4 nghin ty nam. Vi ty le heli tang len do cac phan ung tong hop hydro, ngoi sao se tro len nong hon va nho hon, bien đoi dan tu mau đo sang mau xanh duong. Đen cuoi chu ky nay no se sang len đang ke, toi khoang 2,5% đo sang cua Mat Troi va lam nong cac vat the quay xung quanh no voi khoang thoi gian vai ty nam. Mot khi nhien lieu Hydro can kiet, Can Tinh se tien hoa thanh sao lun trang (ma khong trai qua giai đoan sao khong lo đo) va tu tu mat dan nhiet nang cua no.


= Khoang cach va chuyen đong =


 Trac luong hoc  Dua vao cac đo đac cua ve tinh Hipparcos ve thi sai cua Can Tinh la 772,3 ± 2,4 mili giay cung (thi sai chinh xac hon đuoc xac đinh nho 'sensor dan huong chuan' tren kinh vien vong khong gian Hubble la 768,7 ± 0,3 mili giay cung), khoang cach tu Trai Đat đen no la khoang 4,2 nam anh sang, hay gap 270.000 lan khoang cach đen Mat Troi. Tu mot điem nhin thuan loi tren Trai Đat, Proxima tach biet 2,18° so voi Alpha Centauri, hay bon lan đuong kinh goc cua Trang tron. Proxima co chuyen đong rieng kha lon - di chuyen 3,85 giay cung trong mot nam tren bau troi. No co van toc xuyen tam ve huong Mat Troi la 21,7 km/s.


 Chuyen đong trong khong gian  Trong cac ngoi sao đuoc biet đen, Can Tinh đa la ngoi sao gan Mat Troi nhat trong 32.000 nam, va no se tiep tuc gan Mat Troi nhat trong 33.000 nam toi. Sau đo ngoi sao gan Mat Troi nhat se la Ross 248. Trong gan 26.700 nam nua Can Tinh se tien đen gan Mat Troi nhat, khoang 3,11 nam anh sang. Can Tinh quay trong Ngan Ha cach tam thien ha voi khoang cach thay đoi tu 8,3 đen 9,5 x 103 pc, va co đo lech tam quy đao la 0,07.


 Quy đao trong he Alpha Centauri  Tu khi kham pha ra Can Tinh, no đuoc cho la mot thanh vien trong he sao đoi Alpha Centauri. Voi khoang cach đen Alpha Centauri chi la 0,21 nam anh sang (hay 15.000 ± 700 đon vi thien van), Can Tinh co the quay quanh Alpha Centauri, voi chu ky quy đao khoang 500.000 nam hay nhieu hon. Voi ly do nay, thinh thoang Can Tinh đuoc goi la Alpha Centauri C. Cac uoc luong hien đai, tinh đen khoang cach nho va van toc tuong đoi giua cac sao, cho thay co hoi co the quan sat đuoc su thang hang cua chung xay ra trong gan 1 trieu nam. Cac du lieu thu đuoc tu ve tinh Hipparcos, ket hop voi cac quan sat tren mat đat đa ung ho gia thuyet cho rang ba ngoi sao nay thuc su la mot he đong. Neu khong, Can Tinh co the hien tai đang o vien điem quy đao, điem xa nhat tren quy đao tu he Alpha Centauri. Cac đo đac chinh xac hon ve van toc xuyen tam la can thiet đe xac nhan gia thuyet nay.
Neu Can Tinh đuoc hinh thanh cung voi he sao đoi Alpha Centauri, cac ngoi sao phai co cung cac thanh phan giong nhau. Anh huong hap dan cua Can Tinh cung co the lam xao tron đia tien hanh tinh cua Alpha Centauri. Đieu nay co the lam tang su phat tan cac hop chat de bay hoi nhu nuoc vao mien ben trong cua he sao đoi. Bat ky hanh tinh đa nao trong he co the đuoc lam giau them boi cac hop chat nay.
Sau ngoi sao, hai he sao đoi va mot he sao ba cung chuyen đong trong khong gian voi Can Tinh va he Alpha Centauri. Van toc cua cac ngoi sao nay khoang 10 km/s đoi voi chuyen đong di thuong cua he Alpha Centauri. Do vay, chung co the tao ra mot nhom sao cung chuyen đong, am chi co mot điem goc ma cac sao chuyen đong quay điem nay, giong nhu cac quan tinh. Neu Can Tinh khong bi khoa hap dan voi he Alpha Centauri, thi nhom chuyen đong nay co the giup giai thich su gan nhau tuong đoi cua chung.
Mac du Can Tinh la ngoi sao gan Mat Troi nhat, cung co kha nang co mot sao lun đo chua phat hien ra nam gan hon.


= Kha nang co cac vat the đong hanh =

Neu co mot hanh tinh lon quay quanh Can Tinh, mot so lac lu cua ngoi sao co the xay ra đoi voi moi quy đao hanh tinh. Neu mat phang quy đao cua hanh tinh khong vuong goc voi huong nhin tu Trai Đat thi su lac lu co the lam thay đoi tuan hoan van toc xuyen tam cua Can Tinh. Thuc te nhieu phep đo van toc xuyen tam cua ngoi sao đa khong co nhung dich chuyen nhu vay va đa đat ra gioi han tren ve khoi luong co the co cua mot vat the đong hanh (neu co) voi Can Tinh. That khong may, muc đo hoat đong cua ngoi sao đa gay ra nhieu đoi voi cac đo đac ve van toc xuyen tam, gay ra nhung gioi han cho cac đe xuat tuong lai su dung phuong phap nay đe tim kiem cac vat the đong hanh.
Nam 1998, mot kiem tra pho cua Can Tinh nho "Pho ke cac vat the mo" đat tren kinh thien van Hubble đa cho thay chung cu ve mot hanh tinh quay quanh o khoang cach khoang 0.5 AU. Tuy nhien mot cuoc tim kiem tiep theo nham tim kiem bat ki mot hanh tinh quay quanh nao su dung "Camera Hanh tinh truong rong 2" (WFPC 2) đa bi that bai. Can Tinh, cung voi Alpha Centauri A va B, la mot trong nhung đich ngam "Bac 1" cua đe an NASA "Nhiem vu giao thoa ke khong gian" (SIM), ma ve mat ly thuyet co the xac đinh đuoc cac hanh tinh nho co khoi luong bang ba lan khoi luong Trai Đat trong vong 2 AU cua cac sao đich "Bac 1".

Mot hanh tinh trong khu vuc song đuoc voi khoi luong lon hon 2 đen 3 lan khoi luong Trai Đat la kho co the xay ra (đieu nay con đang đuoc tranh luan). Phim tai lieu khoa hoc The gioi nguoi ngoai hanh tinh (tieng Anh: Aurelia and Blue Moon) đua ra gia thuyet la cac hanh tinh co kha nang duy tri su song co the ton tai trong quy đao quanh Can Tinh hoac cac sao lun đo khac. Mot hanh tinh nhu vay co the nam trong vung song đuoc cua Can Tinh, trong khoang tu 0.023 đen 0.054 AU tu ngoi sao, va co the co chu ky quy đao tu 3.6 đen 14 ngay. Mot hanh tinh nam trong vung nay se phai trai qua hien tuong "khoa thuy trieu" đoi voi ngoi sao (giong nhu hien tuong Mat Trang luon huong mot mat ve Trai Đat), do vay Can Tinh di chuyen rat it tren bau troi cua hanh tinh nay, va dan đen mot nua be mat hanh tinh vinh vien la ban ngay trong khi nua kia thi nguoc lai. Mac du vay, su co mat cua bau khi quyen co the lam tai phan bo nang luong tu phia đuoc ngoi sao chieu sang sang phia ben kia cua hanh tinh.
Trong khi Can Tinh đang la mot "sao loe sang" co nghia la nhung loe sang cua no co the gay ra van đe đoi voi bau khi quyen cua bat ki hanh tinh nao trong vung co the song cua ngoi sao, cac nha khoa hoc trong phim tai lieu khoa hoc nghi rang đieu nay co the vuot qua đuoc. Gibor Basri cua Đai hoc California, Berkeyley, tham chi đa noi rang "chua he co ai ung ho kha nang song sot nhu vay." Vi du, khi xet đen luong cac hat tich đien tu su loe sang cua ngoi sao co the cuop đi bau khi quyen cua bat ki mot hanh tinh o gan nao. Tuy nhien, neu hanh tinh co tu truong, thi tu truong se lam lech đuong đi cac hat tich đien ra khoi bau khi quyen; hon the nua, chi can mot hanh tinh lun kieu M bi khoa-thuy chieu quay cham - tuc la no chi quay quanh truc cua no mot lan trong mot vong quay quanh ngoi sao - cung đu đe tao ra tu truong trong thoi gian dai khi nhan ben trong cua no van con trong trang thai tan chay.
Nhung nha khoa hoc khac, đac biet la nhung nguoi ung ho "gia thuyet Trai Đat hiem", khong đong tinh voi y kien cho rang cac sao lun đo co the duy tri su song. Su quay khoa-thuy trieu co the tao ra mot mo men tu cua hanh tinh tuong đoi yeu, dan đen su bao mon manh cua bau khi quyen hanh tinh boi cac hieu ung đay vat chat o vanh nhat hoa tu Can Tinh.
Nhieu tac gia khac cung nghi su song giong tren Trai Đat la it gap trong vu tru.


 Hanh tinh  Nhung dau hieu đau tien cua hanh tinh quay quanh Can Tinh đa đuoc Mikko Tuomi cua truong đai hoc Hertfordshire đe cap đen nam 2013 thong qua viec phan tich cac du lieu luu tru. To chuc Nghien cuu thien van chau Au tai Nam Ban cau sau đo đa khoi đong du an Đom xanh mo vao thang 1 nam 2016.
Vao nam 2019, mot nhom cac nha thien van đa xem lai du lieu tu ESPRESSO ve Proxima Centauri b đe tinh chinh khoi luong cua no. Trong khi lam nhu vay, nhom nghien cuu đa tim thay mot đot tang đot bien van toc xuyen tam khac voi chu ky la 5,15 ngay. Ho uoc tinh rang neu no la mot hanh tinh đong hanh, no se co khoi luong khong duoi 0,29 Trai Đat. Can Tinh d đa xac nhan su ton tai cua tin hieu dan đen thong bao ve kham pha vao thang 2 nam 2022.


Quay giua cac ngoi sao Can Tinh đa tung đuoc đe xuat co the la đich đen đau tien trong mot chuyen du hanh giua cac vi sao trong tuong lai. Mot chuyen bay sat qua Alpha Centauri la mot cach khac đe đen đuoc ma khong can co giai đoan giam toc đo. Đong co đay hat nhan cung voi mot so cong nghe khac co the cho phep chuyen du hanh khong gian trong khoang thoi gian mot the ki, bat đau vao đau the ky toi, đuoc thuc đay boi mot vai du an nhu Du an Orion, Du an Deadalus, va Du an Longshot.
Mac du cac tau tham do chuong trinh Voyager đuoc du đoan se tro thanh nhung tau vu tru đau tien đi vao khong gian giua cac vi sao, nhung chung di chuyen tuong đoi cham, chi khoang 17 km/s, do vay can khoang 10.000 nam đe no di chuyen đuoc mot nam anh sang. Đe so sanh, Can Tinh hien tai đang tien lai gan voi toc đo 21,7 km/s. Tuy the, Can Tinh chi toi gan toi 3,11 nam anh sang va sau đo no di chuyen ra xa so voi Mat Troi trong khoang 26.700 nam nua. Do vay mot tau tham do voi toc đo cham co the chi can vai chuc nghin nam đe đon đen vi tri Can Tinh gan Mat Troi nhat, sau đo se quan sat ngoi sao di chuyen ra xa dan Mat Troi. Cac đong co đay ion tien tien co the cho phep cac tau du hanh chuyen đong nhanh hon cac tau Voyager, nhu đe xuat cua chuong trinh "Tau tham hiem khong gian lien sao tien tien", nhung cac đong co đay ion van con qua cham đe co the thuc hien uoc mo du hanh đen cac ngoi sao khac.
Tu Can Tinh, Mat Troi hien ra la mot ngoi sao sang cap 0,4 trong chom sao Tien Hau. Neu hien tai cac đong co phi hat nhan đuoc dung đen, co the mot chuyen du hanh hang nghin nam can mot con tau rat lon đu đe mang mot so luong nguoi lon đe xam chiem mot hanh tinh.


Xem them Danh sach cac sao gan nhat
Ban Nhan Ma


Tham khao = Chu giai =


= Dan chung =


Lien ket ngoai Proxima Centauri (star) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
"Proxima Centauri: Ngoi sao gan nhat". NASA. Astronomy Picture of the Day. ngay 15 thang 7 nam 2002. Truy cap ngay 25 thang 6 nam 2008.
"Proxima Centauri: Ngoi sao gan nhat voi Mat Troi". Chandra X-ray Observatory. Astronomy Picture of the Day. ngay 1 thang 7 nam 2008. Truy cap ngay 1 thang 7 nam 2008.
James, Andrew (ngay 11 thang 3 nam 2008). "Mot chuyen du hanh đen Alpha Centauri". The Imperial Star - Alpha Centauri. Southern Astronomical Delights. Ban goc luu tru ngay 18 thang 12 nam 2008. Truy cap ngay 5 thang 8 nam 2008.
"Alpha Centauri 3". SolStation. Truy cap ngay 5 thang 8 nam 2008.
"Proxima Centauri". Extrasolar Visions. Ban goc luu tru ngay 29 thang 8 nam 2009. Truy cap ngay 25 thang 6 nam 2008.{{Chu thich web}}:  Quan ly CS1: bot: trang thai URL ban đau khong ro (lien ket)
"Proxima Centauri b". Extrasolar Visions. Ban goc luu tru ngay 29 thang 8 nam 2009. Truy cap ngay 25 thang 6 nam 2008.{{Chu thich web}}:  Quan ly CS1: bot: trang thai URL ban đau khong ro (lien ket)
"O Sistema Alpha Centauri". Astronomia & Astrofisica (bang tieng Bo Đao Nha). Ban goc luu tru ngay 3 thang 3 nam 2016. Truy cap ngay 25 thang 6 nam 2008.
Wikisky image of Proxima Centauri