Thien nga ken (tieng Anh: trumpeter swan (Cygnus buccinator)) la loai thien nga song o khu vuc Bac My. Đay la loai chim con ton tai co khoi luong nang nhat, no cung la loai lon nhat trong bo Ngong voi sai canh đat chieu dai co the vuot qua 3 met. No la ban the chau My va la loai co ho gan gui voi Thien nga lon (Cygnus cygnus) cua luc đia A-Au, tham chi đa đuoc mot so nha chuc trach coi la cung mot loai. Đen nam 1933, chi con chua đen 70 con thien nga ken hoang da đuoc biet đen la đang ton tai va loai bi đe doa tuyet chung nghiem trong, cho đen khi cac cuoc khao sat tren khong tinh co phat hien ra mot quan the thien nga ken o tay bac Thai Binh Duong gom vai nghin ca the o luu vuc song Copper cua Alaska. Nho đo, giup cac co quan đong vat hoang da va Hoi Thien nga Ken đanh gia lai mot cach can than loai nay, va qua đo giup dan dan khoi phuc quan the thien nga ken hoang da o Bac My gia tang so luong đen 46.000 con vao nam 2010.


Mo ta Thien nga ken la loai chim nuoc lon nhat con ton tai. Ca the truong thanh thuong co chieu dai 138 đen 165 cm (khoang 4 ft 6 in đen 5 ft 5 in), mac du con đuc co the vuot qua 180 cm (5 ft 11 in) chieu dai. Trong luong cua thien nga ken truong thanh thuong la 7 đen 13,6 kg (15 đen 30 lb). Đieu nay co the do su thay đoi nguon thuc pham theo mua va su thay đoi do tuoi, trong luong trung binh o con đuc la tu 10,9 đen 12,7 kg (24 đen 28 lb) va o con cai la tu 9,4 đen 10,3 kg (21 đen 23 lb). Đay la mot trong nhung loai chim hoac đong vat co kha nang bay nang nhat the gioi đong vat. Ben canh thien nga trang (Cygnus olor), bo nong Dalmatian (Pelecanus crispus), O tac Kori (Ardeotis kori) va Than ung Andes (Vultur gryphus), đay la mot trong so it loai chim co khoi luong can nang vuot qua 10 kg (22 lb) gom ca đuc va cai, mot cuoc khao sat ve nhung thien nga ken cho thay khoi luong trung binh tuong ung cua ca hai. Sai canh cua thien nga ken dai khoang tu 185 đen 250 cm (6 ft 1 in đen 8 ft 2 in), voi hop am canh co kich thuoc 60 đen 68 cm (24 đen 27 in). Thien nga ken đuc co kich thuoc lon nhat đuoc biet đen co chieu dai 183 cm (6 ft 0 in), sai canh 3,1 m (10 ft 2 in) va trong luong 17,2 kg (38 lb). Đay la con nang thu hai tung đuoc tim thay, vi mot con thien nga ken tung đuoc phat hien nang 23 kg (51 lb), nhung khong ro lieu con thien nga nay co kha nang bay hay khong vi khoi luong qua lon cua no.
Thien nga ken truong thanh co bo long hoan toan mau trang. Giong nhu thien nga trang, con non co bo long mau hoi xam nhat va đoi chan mau hong, chung co đuoc bo long trang đay đu sau khoang mot nam. Giong nhu loai thien nga lon, chung boi tu the thang đung va thuong co thang trong khi boi. Thien nga ken co mot cap mo lon mau đen hinh nem, trong mot so it truong hop, mo co mau hong ca hoi quanh mieng. Mo co chieu dai khoang 10,5–12 cm (4,1-4,7 in), gap đoi chieu dai mo cua mot con ngong Canada (Branta canadensis) va la chieu dai mo dai nhat trong cac loai chim nuoc. Chan co mau hong xam, mac du o mot so con co the xuat hien mau vang xam đen mau đen. Vanh chan đo đuoc 10,5 đen 12 cm (4,14,7 in). Loai thien nga trang song o Bac My thi co vanh chan nho hon. Tuy nhien, no co the de dang đuoc phan biet bang mo mau cam va đac điem khac (đac biet la co, thuong cong so voi co thang cua thien nga ken). Thien nga trang thuong đuoc tim thay o nhung khu vuc đam nuoc gan noi cu tru cua con nguoi, trong khi thien nga ken thuong chi đuoc tim thay o nhung vung đat ngap nuoc nguyen so voi it su xao tron do con nguoi gay ra, đac biet la khi chung trong mua sinh san. Loai thien nga nho (C. columbianus) giong voi thien nga ken nhung kich thuoc nho hon đang ke. Co cua mot con thien nga ken đuc co the dai gap đoi co cua mot con thien nga nho. Thien nga nho co the đuoc phan biet ro hon boi vung long mau vang tai khu vuc giua mat va mui cua no. Tuy nhien, mot so thien nga ken cung co mot so truong hop nhu the; kha nhieu con thien nga ken xuat hien tinh trang leucistic. Phan biet thien nga nho va thien nga ken tu khoang cach xa la đieu that su kho khan neu khong nhin gan truc tiep, nhung co the nhan biet nho co cua thien nga ken ro rang hon (chieu dai ro rang hon han ngay ca khi thien nga ken khong đung hoac boi) va mo co hinh nem.
Thien nga ken co tieng keu tuong tu nhu thien nga lon va thien nga nho. Chung la nhung sinh vat on ao va co phan am nhac, tieng keu cua chung nghe giong nhu tieng ken Trumpet, vi vay cac nha khoa hoc đa đat ten cho chung la thien nga ken.


Pham vi va moi truong song Bat đau tu nam 1968 cho đen nam 1975, dien ra cac cuoc khao sat luc đia ve thien nga, va đa khao sat lan gan nhat la vao nam 2015. Cuoc khao sat đanh gia loai thien nga ken trong toan bo pham vi sinh san cua chung thuoc ba quan the đuoc cong nhan nam o Bac My: quan the Bo bien Thai Binh Duong (PCP), Day nui Rocky (RMP) va Noi đia (IP) (xem Hinh). Tu nam 1968 đen nam 2015, so luong thien nga ken đa tang tu 2.572 len khoang 63.016 con, đo la thanh cong lon trong viec phuc hoi.
Moi truong sinh san cua thien nga ken la ao nong lon, ho, vung đat ngap nuoc nguyen so, song rong chay cham, va đam lay o phia tay bac va trung tam Bac My, voi so luong lon nhat cac cap đoi sinh san đuoc tim thay o Alaska. Chung thich cac vi tri lam to co đu khong gian rong, đe tu đo chung co chung co the de dang cat canh khi bay len, cung nhu co the de dang kiem an, thich cac vi tri nuoc can, khong bi o nhiem va it hoac khong co bat ky su xao tron nao do con nguoi. Quan the tu nhien cua loai thien nga ken noi đia My đuoc bo sung tu bo bien tay bac Thai Binh Duong va cac phan khac tren lanh tho cua Hoa Ky. Vi cac quan the noi đia đuoc biet đen chung khong co su di cu.
Vao mua đong, thien nga ken di cu đen vung phia nam cua Canada, phan phia đong cua cac bang o tay bac Hoa Ky, đac biet la khu vuc Ho Đa Đo thuoc Montana, khu vuc phia bac Puget Sound thuoc bang tay bac Washington; chung tham chi con đuoc tim thay xa hon ve phia nam nhu Pagosa Springs, Colorado. Trong lich su, loai nay co pham vi xa ve phia nam nhu tai bang Texas va mien nam California. Ngoai ra, co mot mau vat trong Bao tang Đong vat hoc so sanh o Cambridge, Massachuetts, bi F.B. Armstrong ban ha vao nam 1909 tai Matamoros, Tamaulipas, Mexico. Tu nam 1992, thien nga ken đa đuoc tim thay o Arkansas vao cu moi thang 11 đen thang 2 tren ho Magness ngoai vi Heber Springs. Đau nam 2017, mot con thien nga ken chua truong thanh đa đen cu tru o song French Broad o Asheville, Bac Carolina, đanh dau lan đau tien nhin thay thien nga ken o mot phan cua tieu bang nay.
Thien nga ken cung đa đuoc nuoi o mot so khu vuc cua Oregon, noi chung chua bao gio sinh song truoc đo. Vi ve đep tu nhien cua chung, chung la loai chim nuoc thu hut nhung nguoi quan sat chim va nhung nguoi đam me đong vat hoang da khac. Chung cung đuoc gioi thieu ve cac loai khong ban đia o cac quoc gia phuong Tay, vi du nhu thong qua Chuong trinh Thien nga ken (OTSP), nhung đa gap phai nhieu chi trich, nhung nhin chung su thu hut tai cac đia điem tu nhien moi đuoc uu tien hon pham vi song ban đau cua chung.


Che đo an Thien nga ken kiem an trong khi boi, đoi khi an thuc an noi hoac tim an khi lan hup. Che đo an gan nhu hoan toan la thuc vat thuy sinh. Chung an ca la va than cua thuc vat ngap nuoc, hoac thuc vat noi. Chung đao vao chat nen bun duoi nuoc đe lay re va cu. Vao mua đong, thien nga ken an co va ngu coc tren cac canh đong. Chung thuong kiem an vao ban đem cung nhu ban ngay. Hoat đong an va trong luong cua chung thuong đat đinh vao mua xuan khi chung chuan bi cho mua sinh san. Con nho ban đau an ca con trung, ca nho, trung ca va đong vat giap xac nho trong che đo an uong cua chung, cung cap them protein va thay đoi che đo an goc thuc vat trong vai thang đau.


Giao phoi va sinh san Giong nhu nhung con thien nga khac, thien nga ken thuong giao phoi suot đoi va ca bo me đeu tham gia nuoi con non, nhung chu yeu la con cai ap trung. Hau het cac cap giao phoi khi đat 5 đen 7 tuoi, mac du mot so cap đen khi chung gan 20 tuoi. "Ly di" đa đuoc biet đen giua cac loai chim, trong truong hop đo, ban tinh se đoc than ngay trong cac mua sinh san. Thinh thoang, neu ban đoi cua mot con chet, mot con thien nga đuc co the khong cap lai voi bat ky con cai nao trong suot quang đoi con lai cua no. Hau het viec đe trung xay ra vao giua thang Tu va thang Nam. Con cai co the đe 3 - 12 qua trung, muc trung binh la 4 đen 6 qua trong mot to bang cac vat lieu thuc vat tren mot hon đao nho, to hai ly chau My hoac chuot xa huong, hoac mot nen to la mot đam thuc vat noi. Cung mot vi tri co the đuoc su dung trong vai nam va cap thien nga ken cung xay dung to. To bao gom mot nhum co lon va cac tham thuc vat thuy sinh khac, co đuong kinh tu 1,2 đen 3,6 m (3,9 đen 11,8 ft), to đuoc su dung nhieu lan. Trung trung binh rong 73 mm (2,9 in), dai 113,5 mm (4,5 in) va nang khoang 320 gram (11,3 oz). Nhung qua trung nay lon nhat trong so cac loai chim bay con song hien nay, chung co kich thuoc va khoi luong lon hon khoang 20% so voi trung cua Than ung Andes (Vultur gryphus), đat trong luong trung binh cua con truong thanh tuong tu, va nang hon gap đoi so voi trong luong cua trung O tac Kori (Ardeotis kori). Thoi gian ap trung la 32 đen 37 ngay, do con cai ap mac du đoi khi cung do con đuc. Con non co the boi trong vong hai ngay sau khi no va thuong co kha nang tu kiem an sau thoi gian nhieu nhat la hai tuan. Giai đoan truoc khi co the bay dai khoang tu 3 đen 4 thang. Trong thoi gian lam to, thien nga ken tan cong va quay roi lanh tho cac đong vat khac, bao gom ca tan cong to cua loai khac.
Con truong thanh trai qua mot su thay đoi lon vao mua he, thoi điem đo chung tam thoi bi mat long bay. Con cai sau khi no co the bay trong khi con đuc chi co the sau khoang mot thang, thoi điem nay con cai đa hoan thanh viec thay long moi.


Ty le tu vong Trong đieu kien nuoi nhot, cac thanh vien cua loai nay song đen 33 tuoi, trong tu nhien song đen it nhat 24 nam. Nhung con thien nga nho co it nhat 40% co hoi song sot do su xao tron va pha huy moi truong song do con nguoi, hoac bi san moi, lu lut va chet đoi. Tuy nhien, o mot so khu vuc, ty le thanh cong trong viec nuoi lon la đang ke. Ty le tu vong o con truong thanh kha thap, voi ty le song sot thuong la 80-100% hang nam, tru khi chung bi con nguoi san ban. Nhung ke san moi trung thien nga ken bao gom qua thuong (Corvus corax), gau meo (Procyon lotor), soi (Gulo gulo), gau đen Bac My (Ursus americanus), gau nau (Ursus arctos), soi đong co (Canis latrans), soi xam (Canis lupus), bao su tu (Puma concolor), va rai ca song Bac My (Lontra canadensis). Vi tri to co the bao ve mot phan con non khoi hau het cac loai san moi la đong vat co vu, đac biet neu đuoc đat tren đao hoac tham thuc vat noi o vung nuoc sau. Hau het cac loai san moi khac tan cong to thien nga ken la rua Chelydra serpentina (Chelhydra serpentina), mong bien California (Larus californicus), cu sung (Bubo virginianus), cao đo (Vulpes vulpes) va chon nau chau My (Mustela vison). To hiem khi bi tan cong boi đai bang vang (Aquila chrysaetos), linh mieu đuoi coc (Lynx rufus), cho soi hay soi xam. Khi trung va con non cua chung bi đe doa, bo me co the kha hung du, ban đau pho ra cai đau bong benh va rit len du doi. Neu đieu nay la khong đu xua đuoi ke thu, nhung con truong thanh se chien đau voi ke san moi, vui dap ke thu bang đoi canh manh me va can chung bang mo; con lon đa tim cach giet nhung ke san moi bang trong luong cua minh trong cac cuoc đoi đau. Viec thien nga truong thanh khong lam to la hiem; vi chung co the bi san boi đai bang vang va đai bang đau trang, nhung nhung truong hop nay la rat it. Hinh anh ve mot cuoc tan cong đac biet cua mot con đai bang đau trang vao mot con thien nga truong thanh trong khi bay đa đuoc chup vao nam 2008, mac du con thien nga van song sot sau no luc san moi cua ke thu.


Tinh trang bao ton = Gan nhu tuyet chung va đuoc tai kham pha o Alaska =
Trong the ky 19 va đau the ky 20, thien nga ken đa bi san lung rao riet, vi san ban tieu khien hay lam thit, nhung con thien nga con đuoc su dung nhao bot, long cua chung cung đuoc su dung. Loai nay nhay cam mot cach bat thuong voi ngo đoc chi khi an phai đan chi khi con nho. Cong ty Vinh Hudson bat hang ngan thien nga ken hang nam voi tong so 17.671 thien nga bi giet tu 1853 đen 1877. Nam 1908, Edward Preble viet ve su suy giam cua chung boi san ban đe ban hang nam giam tu 1.312 trong 1854 đen 122 con nam 1877. John Richardson đa viet vao nam 1831 rang thien nga ken "la thien nga pho bien nhat trong noi đia cua cac quan cung cap long... thien nga ken voi so lon long cua chung đuoc buon ban boi Cong ty Vinh Hudson." Vao đau the ky XX, nhung con thien nga ken gan nhu tuyet chung o Hoa Ky, voi so luong con lai it hon 70 con hoang da, chu yeu chung song tai cac suoi nuoc nong o gan Cong vien Quoc gia Yellowstone. Tin tuc đang ngac nhien ve mot cuoc khao sat tren khong vao nam 1950 tren song Copper o Alaska đa phat hien ra hang ngan con thien nga ken. Quan the nay đa cung cap nguon gen quan trong đe bo sung cho quan the ba bang (Montana / Idaho / Wyoming) giup phuc hoi lai so luong cua chung.


= Pham vi lich su =
Nam 1918, Joseph Grinnell đa viet rang nhung con thien nga ken đa tung co pham vi song o Bac My tu tay bac Indiana đen Oregon va tai Canada keo dai tu vinh James đen Yukon, chung thuong di cu đen tan phia nam cac bang Texas va mien nam California. Nam 1960, Winston E. Banko cung xac đinh pham vi sinh san cua chung o tan phia nam tai bang Nebraska, Missouri, Illinois, tay bac Indiana, nhung o Michigan đa chuyen ranh gioi sinh song ve phia bac, đat mot ranh gioi phia đong gia đinh xuyen qua Ontario đen phia tay Quebec va bo phia đong cua Vinh James. Nam 1984, Harry G. Lumsden xac đinh rang thien nga ken co the đa bi tuyet chung tu phia đong Canada boi nguoi ban xu truoc khi co su xuat hien cua cac nha tham hiem chau Au va ghi nhan cac di vat khao co cua thien nga ken kha xa ve phia đong tai Port au Choix, Newfoundland co nien đai 2.000 TCN. Ong trich dan ho so quan sat lich su ve thien nga ken giong nhu bao cao thang Tam cua Father Hennepin ve thien nga tren song Detroit tu ho St Clair đen ho Erie vao nam 1679 va bao cao cua Antoine de la Mothe Cadillac nam 1701 ve thien nga (23 thang 7 - 8 thang 10) trong cung mot khu vuc: "Co mot so luong lon nhung con thien nga đen noi chung co the bi bat đe lam hoa hue." O mien đong Hoa Ky, pham vi sinh san co kha nang mo rong đen Bac Carolina theo bao cao chi tiet cua John Lawson (1701) ghi chu rang "thien nga co hai loai, chung ta goi la Ken... Đay la loai lon nhat chung ta co... khi mua xuan đen, chung bay đen cac ho đe sinh san" so voi " Loai thien nga lon so luong chung it hon."


= Phuc hoi lai =
Nhung no luc ban đau đe phuc hoi thien nga ken tro lai so luong ban đau cua chung, đong thoi mo cac quan the song o khu vuc khac đa thanh cong khiem ton, vi moi truong song thich hop đa bi thu hep va nhung con thien nga ken đuoc tha khong thuc hien di cu. Gan đay, so luong cua 3 quan the chinh đa cho thay su tang truong ben vung trong giai đoan ba muoi nam qua. Du lieu tu Dich vu Ca va Đong vat hoang da Hoa Ky cho thay muc tang truong 400% trong giai đoan đo, voi dau hieu tang toc đo tang truong theo thoi gian.
Mot tro ngai cho su phat trien cua quan the thien nga ken xung quanh Ngu Đai Ho la su hien dien cua mot quan the thien nga trang A-Au khong phai la loai ban đia đang canh tranh moi truong song.


= Alberta =
Mot trong nhung đia điem bao ton lon nhat cho thien nga ken nam o Cong vien tinh Lois Hole. No nam lien ke voi phan khu Trumpeter đuoc đoi ten thanh Edmonton, Alberta trong Ho Lon.


= Michigan =
Joe Johnson, mot nha sinh vat hoc cua WK Kellogg Bird Sanctuary, lam viec tai Tram sinh hoc Kellogg thuoc Đai hoc Bang Michigan bat giu thien nga ken tu Alaska đe dung tai phuc hoi quan the loai tai Michigan vao đau vao nam 1986. So luong đa phat trien va tang truong huu co đen 756 con vao nam 2015. Nhung con thien nga ban đia đa đuoc huong loi tu viec loai bo nhung con thien nga trang khong ban đia cua Bo Tai nguyen thien nhien Michigan bat đau vao nhung nam 1960, voi su suy giam tu 15.000 con thien nga trang nam 2010 xuong con 8.700 vao nam 2015.


= Minnesota =
Ke tu nam 2013, thien nga ken khong con đuoc liet ke la loai bi đe doa o bang Minnesota.


= Ontario =
Nhom phuc hoi thien nga o Ontario bat đau mot du an bao ton vao nam 1982, su dung trung thu thap trong tu nhien. Thien nga ken truong thanh cung đa đuoc lay tu tu nhien. Ke tu đo, 584 con chim đa đuoc tha ra o Ontario. Mac du nhiem đoc chi trong tu nhien tu cac vien đan chi, nhung trien vong phuc hoi đuoc coi la tot.


= Cong vien quoc gia Yellowstone =
Tinh đen nam 2018, chi con hai cap thien nga trong cong vien. Loai đa khong đuoc nhan giong trong nhieu nam. Cac nha khoa hoc cho rang su mat mat trong so luong thien nga ken tai cong vien la do mat to va noi lam to vi tinh trang lu lut do bien đoi khi hau.


Chu thich Đoc them Bergman, Charles A. (thang 10 nam 1985). "The Triumphant Trumpeter". National Geographic. Quyen 168 so 4. tr. 544–558. ISSN 0027-9358. OCLC 643483454.


Lien ket ngoai Trumpeter swan (bird) Cygnus buccinator tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Bang thong tin loai BirdLife cho Cygnus buccinator
Trumpeter Swan Society home page 
Trumpeter Swan – Cygnus buccinator Luu tru ngay 15 thang 12 nam 2012 tai archive.today – USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
Trumpeter Swan – Alaska Department of Fish and Game
"Trumpeter Swan media". Internet Bird Collection.
WSU Beachwatchers – "Winter Visitors Arrive Trumpeter Swans again feeding in the fields"
Thu vien anh ve Trumpeter Swan tai VIREO (Đai hoc Drexel)
Ban đo pham vi tuong tac cua Cygnus buccinator tai Ban đo sach đo cua IUCN