Đai thanh trung la mot loat cac bien phap tran ap tai Lien Xo keo dai tu mua thu nam 1936 cho toi đau nam 1938. Su kien nay lien quan toi mot cuoc thanh loc tren dien rong voi Đang Cong san Lien Xo voi muc tieu la cac quan chuc chinh phu, cac chi huy Hong quan bi ket an muu phan, lop phu nong (kulak), nhung nguoi bi cho la "phan cach mang", nhung nguoi co tu tuong đoi lap voi chinh quyen Xo viet, thanh vien cua cac nhom phien quan noi day, phat xit, khung bo va xa hoi đen; thanh vien cua cac đang chong Trung Quoc va nhung nguoi khong lien ket trong mot khong khi giam sat va nghi ngo lan rong voi "nhung ke pha hoai". Cuoc thanh trung nay, theo lenh cua Josef Stalin va đuoc Bo chinh tri đang Cong san Lien Xo chap thuan, đuoc thuc hien boi Bo noi vu Lien Xo (NKVD) duoi su đieu hanh cua Nikolai Jeschow. Co nhieu quan điem khac nhau ve muc tieu cua cuoc thanh trung nay, nguoi thi cho la Stalin muon loai tru nhung nguoi đuoc coi la ke thu cua che đo va nhung thanh phan chinh tri đoi lap, nguoi khac thi cho la Stalin muon loai bo nhung phan tu hieu chien trong quan đoi va chinh phu. Sach giao khoa lich su cua Nga ngay nay cho rang cuoc tran ap cua Stalin la nham "dap tat cac phong trao ly khai, cung co Lien bang Xo-Viet". Van đe thanh trung noi bo theo sach giao khoa cua Nga cung khong phai đe "lam sat nguoi vo toi" ma la đe loai bo nhung can bo kem nang luc, suy thoai đao đuc, tham nhung trong noi bo chinh quyen nham bao đam cho bo may Nha nuoc phat huy hieu qua lon nhat.. Stalin coi cac cuoc thanh trung la bien phap chong nan quan lieu, can bo tham nhung va bien chat, đe nang cao trinh đo lanh đao cua to chuc Đang..
Theo mot nghien cuu, tu cuoi nam 1936 toi đau nam 1938, trung binh moi ngay co 1.000 nguoi Lien Xo bi ket an tu hinh. Theo cac tai lieu Lien Xo đuoc giai mat, trong khoang thoi gian tu nam 1937 toi nam 1938, co 1.548.367 nguoi bi bat giu, trong đo 681.692 bi xu ban.
O phuong Tay, cuon sach cua Robert Conquest nam 1968 The Great Terror (Đai khung bo) đa khien thuat ngu nay tro nen quen thuoc. Cai ten nay lai co nguon goc tu Trieu đai Khung bo (tieng Phap: la Terreur), mot phong trao cua chinh quyen cach mang Phap nham tieu diet "nhung ke thu cua cach mang" dien ra trong thoi gian Cach mang Phap nam 1789.


Gioi thieu Thuat ngu "đan ap" đuoc chinh thuc su dung đe loai bo viec truy to nhung nguoi bi coi la nhung ke phan cach mang va ke thu cua nhan dan. Cuoc thanh trung co đong co tu gioi lanh đao muon loai bo nhung nguoi đinh thoat ly ra khoi Đang va mong muon đe cung co quyen luc cua Joseph Stalin. Ngoai ra cac chien dich đan ap con đuoc thuc hien chong lai cac nhom sac toc thieu so, va cac nhom xa hoi bi buoc toi hoat đong chong lai nha nuoc Xo viet va quan điem chinh tri cua Đang Cong san Lien Xo.
Hau het su chu y cua cong chung tap trung vao cuoc thanh trung gioi lanh đao Đang Cong san, cung nhu cac quan chuc chinh phu va cac chi huy cac luc luong vu trang, hau het đeu la cac đang vien. Cac chien dich cung anh huong toi nhom khac cua xa hoi: gioi tri thuc, nong dan, va đac biet la nhung nguoi bi coi la "qua giau voi mot nong dan" (kulak), va tho chuyen nghiep. Mot loat cac chien dich cua NKVD (canh sat mat Lien Xo) đa anh huong toi mot so sac toc thieu so, bi buoc toi la cac cong đong ma hoat đong bi mat giup đo ngoai xam ("fifth column"). Mot so cuoc thanh trung đa đuoc giai thich chinh thuc la đe loai bo nhung kha nang pha hoai va gian điep, hau het boi mot "To chuc Quan đoi Ba Lan" tuong tuong va, sau đo, nhieu nan nhan cua cuoc thanh trung la nhung cong dan Lien Xo goc Ba Lan binh thuong.
Theo bai phat bieu nam 1956 cua Nikita Khrushchev, "Ve te sung bai ca nhan va nhung hau qua cua no," va nhung phat hien gan đay, mot so luong lon nhung loi buoc toi, đang chu y nhat la nhung loi buoc toi tai Cac phien toa trinh dien o Moskva, đeu dua tren nhung loi khai cuong ep, thuong co đuoc nho tra tan, va viec dien giai khong chinh xac Đieu 58 (Luat hinh su Lien Xo), ve nhung hinh phat danh cho cac toi phan cach mang. Quy trinh phap luat đung đan, theo nhu luat phap Lien Xo co hieu luc o thoi điem đo, thuong bi thay the phan lon bang nhung bien ban van tat cua cac NKVD troika (nhom gom 3 nguoi canh sat mat).
Cuoc Đai thanh trung đa bat đau duoi thoi lanh đao NKVD la Genrikh Yagoda, nhung đinh điem cua nhung chien dich đo dien ra thoi NKVD nam duoi su lanh đao cua Nikolai Yezhov, tu thang 9 nam 1936 toi thang 8 nam 1938, vi the no co ten Yezhovshchina. Cac chien dich đuoc tien hanh theo chi thi, va thuong la nhung menh lenh truc tiep, cua Bo Chinh tri duoi su lanh đao cua Stalin.
Cuoc Đai thanh trung đa gay ra nhieu cuoc tranh cai ve muc đich, pham vi va co cau cua no. Cac nha su hoc o ca hai truong phai tap trung vao su thanh trung voi gioi chinh tri, tri thuc, kinh te hay quan đoi, va cuoc đau tranh giua cac nhom o trung uong va đia phuong cua đang. Chu yeu boi su thieu hut thong tin ve chu đe, khong phai nao nghien cuu co cau, to chuc, viec thuc hien nhung cuoc bat giu va xu ban, hay tinh trang xa hoi hoc cua cac nan nhan, nhung nguoi chiem mot bo phan so voi gioi tinh hoa đang hay tri thuc.
Cac gia thuyet truoc đay đa bi phan bac nhieu boi nhung thong tin moi tu khi thu kho Lien Xo đuoc mo cua sau khi Lien bang Xo viet cham dut ton tai nam 1991, cho phep nhieu cuoc nghien cuu sau hon voi nhung tai lieu moi. Cac hoc gia đa đi toi quan điem rang cuoc Đai thanh trung la mot thoi điem quyet đinh – hay đung hon la mot su phat trien đinh điem – cua mot chien dich tac đong xa hoi bat đau tu đau nhung nam 1930 (Hagenloh, 2000; Shearer, 2003; Werth, 2003). Ho cho rang khoang 1% dan so thanh nien cua Lien bang Xo viet la nan nhan cua su kien nay, va nhieu tre em cung bi anh huong lay tu no.


Lich su Ngay tu luc đau cua cuoc cach mang Nga, tran ap nhung luc luong đoi phuong (Bach Ve) la mot cong cu cua nhung nguoi Bolshevik đe giu vung chinh quyen va chien thang trong cuoc chien tranh chong Bach Ve. Trotsky 1918 đa dung luc luong dan quan cua Hong quan đe chong lai nhung thanh phan chong cach mang ben trong nuoc Nga. Voi nhu cau on đinh tinh hinh đat nuoc trong su hon loan cua Noi chien Nga, Voi sac lenh "Ve cuoc khung bo đo" ngay 5 thang 9 nam 1918, Lenin đa đe nghi su dung nhung bien phap tran ap co he thong chong lai ke thu va ap dung luat le rieng biet cho canh sat mat Lien Xo: "Trong tinh trang hien tai thi that la can thiet la phai yem tro nhom Tscheka..., phai co lap nhung ke thu giai cap trong nhung trai tap trung đe ma bao ve che đo Cong hoa, bat cu ai ma dinh liu toi cac am muu, cac cuoc noi day phai bi xu ban ngay tai cho." Tu đo, nhom Tscheka tro thanh mot nha nuoc trong nha nuoc, mot bo phan quyen luc, thi hanh nhung bien phap tran ap theo mot quy trinh kha ro rang.
Lenin la nguoi đa chinh thuc hoa viec su dung quyen luc mot cach chuyen che đe chong lai ke thu cua Cach mang, nhung Lenin nghiem cam viec su dung bao luc chong lai nhung nguoi cung hang ngu. Thanh trung tieng Nga: "Tschistka" theo Lenin chi la mot bien phap đe giao duc nhung đong chi kem pham chat tu giac tro lai đung con đuong ma đang hoach đinh. Nhung thanh phan nay phai tu kiem điem cong cong va trong truong hop van con nghi van se bi khai tru ra khoi đang.
Stalin đa bien bo may canh sat mat thanh mot bo may ho tro thanh loc chinh tri, ong la nguoi quyet đinh va ra lenh, ai la ban va ai la thu, ai la ke phan boi can phai bi loai tru. Ngay tu trong thap nien 1920 Stalin đa bat đau loai tru nhung đoi thu hoac nhung nguoi ong cho la đoi thu chinh tri cua minh ra khoi đang Cong san Lien Xo. Sau đo cac pham nhan thuong bi xet xu qua nhung vu an chi đe tac đong du luan quan chung, hay xu ngam, bi xu tu, nhot tu hay tu lao đong trong cac trai tu Gulag.
Khi qua trinh nay đuoc thuc hien, Stalin đa cung co quyen luc cua minh o gan muc tuyet đoi vao nam 1934 voi viec Bi thu Thanh uy Leningrad Sergei Mironovich Kirov bi am sat nhu mot hoan canh đe tung ra cuoc thanh loc lon chong lai nhung ke bi cho la phan tu xau, noi tieng nhat la nhung can bo cao tuoi va nhung thanh vien tu chuc vu thap đen cao trong Đang Bolshevik. Lev Davidovich Trotsky đa bi khai tru khoi đang nam 1927, bi đua toi Kazakhstan nam 1928 va sau đo bi truc xuat hoan toan khoi Lien Xo nam 1929. Stalin đa su dung cac vu thanh loc đe loai bo nhung nguoi ma ong khong tin tuong, buoc toi Grigory Yevseevich Zinoviev va Lev Borisovich Kamenev đung đang sau vu sat hai Kirov va co ke hoach lat đo che đo Stalin. Cuoi cung, nhung nguoi bi cho la lien quan đen viec nay va cac am muu khac voi so luong hang chuc nghin nguoi gom nhieu cuu Bolshevik va thanh vien cao cap cua đang bi buoc toi am muu va pha hoai đe giai thich cho nhung vu tai nan cong nghiep, su tham hut san xuat va cac tai nan khac cua nen kinh te. Cac bien phap đe chong lai nhung nguoi đoi lap va bi nghi ngo gom viec giam giu trong cac trai lao đong (Gulag) toi xu ban (con trai Trotsky, Lev Sedov va giong nhu Sergei Kirov ban than Trotsky khi luu vong nuoc ngoai cung chet boi điep vien cua Stalin nam 1940). Thoi ky tu 1936 đen 1937 thuong đuoc goi la "Noi khiep so vi đai", voi hang tram nghin nguoi (tham chi chi đon gian bi nghi ngo chong đoi che đo Stalin) bi xu ban hoac bi bo tu.
Nhieu toa an trinh dien đa đuoc to chuc o Moskva đe phuc vu nhu vi du cho nhung phien toa ma toa an đia phuong se tien hanh o nhung noi khac trong đat nuoc. Co bon vu xu quan trong tu 1936 đen 1938, Phien toa Muoi sau ten la vu đau tien (thang 12 nam 1936); sau đo la Phien toa Muoi bay ten (thang 1 nam 1937); roi Phien toa cac vi tuong Hong Quan, gom ca nguyen soai Mikhail Nikolayevich Tukhachevsky (thang 6 nam 1937); va cuoi cung la Phien toa Hai mot ten, gom ca Nikolai Ivanovich Bukharin (thang 3 nam 1938).
Ngay 2 thang 6, trong mot cuoc hop cua 116 tuong linh cao cap cua Hong quan, Stalin len tieng ve vu bat giu Mikhail Nikolayevich Tukhachevsky la "khong nghi ngo gi nua, mot am muu quan su - chinh tri do be lu phat - xit Đuc kich đong va tai tro chong lai Nha nuoc Lien Xo đa xay ra", sau đo Tukhachevsky bi ket an tu hinh cung voi 7 si quan khac cua Hong quan trong phien xu kin đuoc biet duoi ten "Vu an be lu phan cach mang Trotskyist trong Hong quan".
Trong thoi gian Chien tranh lanh, mot so nha su hoc đat nghi van rang cac điep vien Đuc, duoi su chi đao cua Heinrich Himmler va Reinhard Heydrich đa phat tan cac tai lieu gia ve moi quan he giua M. N. Tukhachevsky voi Bo Tong tham muu Quan đoi Đuc Quoc xa đe gieo rac nghi ngo o Stalin, qua đo lam Hong quan suy yeu. Theo gia thiet nay, cac tai lieu gia đuoc chuyen cho tong thong Tiep Khac Edvard Benes, ong nay tin tuong vao gia tri cua chung va đa trao no cho Stalin.
Tuy nhien, cac tai lieu luu tru đuoc cong bo sau khi Lien Xo sup đo cho thay rang NKVD (НКВД СССР) đa đung đang sau ke hoach nay khi thong qua mot điep vien cua minh chuyen thong tin gia cho Reinhard Heydrich, con Reinhard Heydrich thi chop co hoi bia ra nhung tai lieu đang tin cay hon va chuyen tro lai cho cac nguon trung gian. Cung theo nguon tai lieu luu tru nay đuoc phan tich boi su gia My J. Arch Getty, thi Tukhachevsky đuoc Stalin nhan đinh la khong thuoc nhom "Đang truoc, Quan đoi sau" nhu Voroshilov va Budenny, trong khi chinh sach cua Stalin trong nua sau nam 1937, la "tieu diet bat ky ai nghi ngo co bieu hien hoac co tiem nang la khong trung thanh voi nhom Stalin". Thai đo nay cua Stalin cung đuoc su gia Otto Preston Chaney xac nhan khi cho rang "mot so nhan chung trong cuoc khang đinh rang ke hoach buoc toi Tukhachevsky do NKVD chuan bi va thuc hien khong the khong đuoc Stalin thong qua"..
Ngoai ra phan lon cac lanh đao quan đoi chung quanh thong che Mikhail Nikolayevich Tukhachevsky bi buoc toi co am muu chong Đang va bi cach chuc hoac bat giu. Nhieu nguoi cong san co nguon goc o noi khac, di cu sang Lien Xo cung tro thanh đoi tuong thanh loc. Nam 1940, chinh nguoi co trach nhiem lon trong viec thi hanh cac cuoc thanh trung Nikolai Jeschow, ma tu 1936 toi 1938 la bo truong Bo Noi vu va ung cu vien Bo chinh tri, cung nhu nguoi tien nhiem cua ong Genrich Yagoda cung đa bi xu ly voi toi danh lam quyen. Thay the ong vao ngay 24 thang 11 nam 1938 la Lawrenti Beria, đa cung voi Ivan Serov tiep tuc cac cuoc thanh loc chinh tri
Stalin khong nhung trung phat nhung nguoi ma ong cho la phan tu pha hoai, trong đo co nhieu nguoi cong san ngoai quoc ma song o Lien Xo hay vi bi truy đuoi phai ti nan o đo, ngoai ra con ca nhung dan toc thieu so o Lien Xo bi đua vao trai lao đong (Gulag) do co hanh đong chong Nha nuoc Xo viet. Ngay ca nhung chu đien hay nhung nguoi bi xep vao hang nay, cac linh muc, thay tu va con chien cung bi thanh loc. Nhieu nguoi khong dinh liu gi đen chinh tri nhu cong nhan, nong dan, nha khoa hoc, su gia, nha van, hoa si, nhac si... cung bi bat vi nhung ly do nhu pha hoai san xuat, co quan điem trai nguoc voi chu nghia Marx - Lenin... Ngay ca nguoi dan cua cac vung ma bi Hong quan chiem đong cung bi thanh loc nhu nguoi Baltic, Ba Lan, Hungary, Romania, Đuc nhu vu xu ban Katyn voi su đong y cua Stalin tren 20 ngan tu binh Ba Lan đa bi xu ban.


Vai tro cua Stalin Cac su gia khi xem cac tai lieu cac van kho Nga đa chung nhan la Stalin đa tham du chat che vao cuoc thanh loc. Su gia Nga Oleg V. Khlevniuk nhan đinh "...nhung ly thuyet la cuoc thanh loc xay ra bat thinh linh, do mat su kiem soat cua trung uong ve viec tran ap tap the, va ve vai tro cac lanh tu đia phuong ve viec gay ra cuoc thanh trung la thieu nhung bang chung lich su." Chinh ca nhan Stalin đa đieu hanh Yezhov tra khao nhung nguoi đa khong nhan toi. Thi du, ong ta đa noi voi Yezhov "Khong phai bay gio la luc đe ep han va buoc han bao cao ve nhung viec lam ban thiu cua han hay sao? Han đang o đau, nha tu hay khach san?". Trong mot truong hop khac, khi xem lai mot trong cac danh sach cua Yezhov, ong ta đa them ten cua M. I. Baranov vao va noi "đanh, đanh!"
Ben canh viec cho phep tra khao, Stalin cung đa ky 357 danh sach vao nam 1937 va 1938 cho phep xu tu 40.000 nguoi, va vao khoang 90% so nguoi nay đa đuoc xac nhan la đa bi ban. Trong khi xem lai mot trong nhung danh sach nay, Stalin đa lam bam mot minh: "Trong 10 hay 20 nam nua, ai con nho toi nhung nguoi nay? Khong ai ca. Ai con nho den nhung ten ma Ivan Hung đe đa loai tru? Khong ai ca."
Tuy nhien, cung la khong cong bang neu quy moi trach nhiem cho Stalin. Stalin đa khong the tien hanh hoac kiem soat tat ca moi thu đa xay ra trong Đang va ca nuoc. Trong mot ngay, Stalin phai đua ra hang tram quyet đinh ma ong chiu trach nhiem, tu chan nuoi heo đen tau đien ngam, roi chinh sach bao ve To quoc. Ong phai gap hang loat cac chuyen gia, nghe hang chuc bao cao va giai quyet tranh chap khac nhau giua cac phe phai ve viec phan bo ngan sach hoac nhan su. Ong la mot nha đieu hanh, va thuc te đo buoc ong phai uy quyen cho cap duoi cua minh, moi nguoi co y kien ​​cua rieng minh, voi cac loi ich khac nhau. Cac can bo đia phuong đuoc uy quyen hoan toan co the hieu sai hoac lam trai voi nhung gi ma Stalin chi đao ban đau, khien viec thanh loc tro nen tran lan, dan toi ket qua tieu cuc vuot ngoai pham vi va muc đich ma Stalin đe ra ban đau.
Đen giua thap nien 1980, John Arch Getty, mot nha su hoc My thuoc phai xet lai cho rang pham vi qua rong cua nhung cuoc thanh trung la ket qua cua nhung cang thang to lon giua Stalin va cac lanh đao Đang Cong san tai cac đia phuong, nhung nguoi lo rang ban than minh cung bi nghi ngo, phai tim ra that nhieu ke "gio đau chiu bang" tai đia phuong cua minh đe thuc hien tran ap. Theo cach nay, ho the hien su canh giac va khong khoan nhuong voi nhung ke thu cua nhan dan, tu đo tao đuoc niem tin voi Stalin. Vi the, do thoi đa nghi, cuoc thanh loc đa lan tran vo kiem soat va vuot ra ngoai pham vi va muc đich ban đau, "mot chuyen bay roi vao tinh trang hon loan" (Getty, 1985).
Quy mo cuoc thanh loc tro nen tran lan cung la do su hang hai qua muc, tham chi lam quyen cua cac can bo tai mot so đia phuong. O mot so noi, Andreev noi voi Stalin rang cac lanh đao đang đia phuong, thong qua kiem soat cua NKVD đia phuong, đa bat giu oan sai mot so luong lon nguoi dan vo toi. Tai Saratov, Andreev bao cao rang cac lanh đao đia phuong đa lam gia chu ky cua nhung nguoi bi bat, nhieu nguoi dan vo toi đa bi bat giu. Voi su chap thuan cua Stalin, Andreev to chuc cac cuoc đieu ra đac biet đe xem xet cac truong hop bi oan sai, rieng o Voronezh la 600 nguoi va đa tra tu do cho nhung nguoi bi bat oan, trong khi cac lanh đao đia phuong gio bi ket toi lam quyen. Ngay tu truoc nam 1938, đa co 53.700 khang cao chong lai viec bi xu ly chinh tri. Vao thang 8 nam 1938, đa co 101.233 khang cao. Tai thoi điem đo, trong tong so 154.933 khang cao, cac cap uy Đang đa kiem tra 85.273, trong đo 54% so nguoi đa đuoc khoi phuc danh du.


Su can thiep cua Stalin đe ket thuc cuoc thanh trung Su lam quyen cua mot so can bo Đang đia phuong đa dan toi viec vo co ket an va nhung toi ac trong cac cuoc thanh loc. Tuy nhien, voi tam nhin xa cua minh, Stalin đa to cao nhung van đe ve su lam quyen cua cac can bo đia phuong khi cuoc thanh loc chi moi dien ra trong 6 thang. Hoi nghi Uy ban Trung uong Trung uong thang 1/1938 đa ra nghi quyet yeu cau cham dut viec ket an voi va dan toi oan sai, nhung nghi quyet nay van bi bo qua boi mot so can bo đia phuong
Sau Hoi nghi Uy ban Trung uong Trung uong thang 1/1938, cac vu thanh loc đa bi han che va đuoc theo doi can than boi Stalin cung nhu chiu su giam sat nghiem ngat cua cac co quan Đang. Trong suot mua he va mua thu nam 1938, cac vu bat giu cac quan chuc Đang hang đau van tiep tuc, nhung luon phai co chap thuan cua Stalin đe tranh đia phuong lam quyen. Cac lanh đao cua Đang khu vuc đanh gia cao su "lanh manh" trong bau khong khi chinh tri. Trong thang 6/1938, thu ky thu ba cua Đang bo tinh Rostov, M. A. Suslov, bao cao tai mot hoi nghi Đang rang tinh hinh tren đia ban tinh đa đuoc cai thien so voi nua nam truoc đay: "Viec thuc hanh khai tru mot cach bua bai Đang vien đa cham dut. Dan dan khong khi đa nghi đa bi pha bo. Cac lanh đao Tinh uy đa quan tam va cham chu đieu tra cac khieu nai cua nhung nguoi bi khai tru"
Đen cuoi nam 1938, cuoc thanh loc ket thuc, khong khi chinh tri tai Lien Xo binh on tro lai.
Theo Gabor Rittersporn, nhung gi noi len tu cac bang chung goc la "Đai thanh trung" cho thay ro rang la no khong co nhung đac điem cua "mot chien dich tieu diet đuoc len ke hoach ti mi cua 1 đau oc khao khat tra thu va quyen luc tuyet đoi, đuoc thuc hien boi cac luc luong biet vang loi Stalin" nhu cach hieu cua phuong Tay. Nguoc lai, no sinh ra boi cac hoat đong cua mot che đo ma ro rang la lanh đao nhieu noi nam ngoai tam kiem soat cua Stalin, va ong khong the quan ly noi (nhung lanh đao đia phuong nay)... nhung su kien nam 1936-1938 la nhung bieu hien cua mot loai "chien tranh dan su" đoi voi chinh gioi cam quyen.
Tai Đai hoi Đang ngay 18 thang 3 nam 1939, ca Stalin, Molotov, va Zhdanov đa phe phan nhung "sai lam nghiem trong" va benh nghi ngo đa anh huong xau nhat cong viec cua Đang. Zhdanov, nguoi đa cho mot trong nhung bao cao chinh tri tai Đai hoi, khien trach cac to chuc Đang đia phuong la "thua thai long nhiet thanh đen muc ngu ngoc", "trich dan cac bang chung gia va gia đinh ve toi đong loa". Cuoc bo phieu tai Đai hoi đa tong ket rang cuoc thanh loc la kem hieu qua va gay nhieu hau qua xau. Đieu le Đang đuoc thong qua tai Đai hoi lan nay đa đua ra quy đinh moi đoi voi quyen khang cao cua nguoi bi ket an, cung nhu cam viec thanh loc hang loat. Mot nguyen tac moi đuoc thong qua tai Đai hoi lan thu 18: "Khi nhung cau hoi ve viec khai tru mot thanh vien cua Đang hoac phuc hoi cua mot thanh vien bi khai tru đuoc thao luan, su than trong toi đa va xem xet đen tinh ban huu phai đuoc thuc hien, va cac can cu cho cac cao buoc chong lai Đang vien phai đuoc đieu tra ky luong."


So nguoi bi xu ly Tong so nguoi bi xu ly trong thoi gian nay khong đuoc biet chac, va cung kho ma kiem tra đuoc, theo uy ban Schatunowskaja, đieu tra theo lenh cua Nikita Sergeyevich Khrushchyov thi tu 1/1/1935 cho toi thang 7/1940, cac co quan an ninh Lien Xo đa cho tham van 19.840.000 nguoi; 7 trieu trong so đo trai qua giam giu, trong đo khoang hon 700 ngan đa bi ket an tu hinh. Theo so lieu đuoc chinh phu Lien Xo giai mat vao nam 1990, so nguoi bi tu hinh vi cac toi danh chinh tri tren toan Lien Xo trong toan giai đoan 1930-1950 chi la 780.000. Tuy vay, mot so chuyen gia cho rang cac bang chung tu tu lieu cua Lien Xo đa đuoc lam giam nhe đi, khong hoan chinh, hoac la khong đang tin.. Theo Jorg Baberowski, giao su ve Đong Au tai đai hoc Humboldt o Berlin, cao điem cua cac cuoc tran ap la tu thang 7 nam 1937 cho toi giua thang 11 nam 1938. Trong giai đoan nay, đa co 1,5  trieu nguoi bi bat, trong so đo gan mot nua bi xu ban, nhung nguoi khac (ngoai tru so đuoc tha ra do khong đu chung cu) bi giam giu hay đua vao trai lao đong Gulag Theo Stephen F. Cohen, đen 70% so nguoi bi xu ly khong phai la thanh vien cua Đang Cong san Lien Xo ma la dan thuong.
Theo cac tai lieu Lien Xo đuoc giai mat, trong khoang thoi gian tu nam 1937 toi nam 1938, to chuc NKVD bat giu 1.548.367 nguoi, trong đo 681.692 bi xu ban, trung binh 1.000 vu xu ban mot ngay. Su gia Michael Ellman cho rang uoc đoan chinh xac nhat ve so nguoi chet do cuoc thanh loc cua Stalin trong khoang hai nam đo la chung 950.000 toi 1,2 trieu nguoi, bao gom ca nhung nguoi chet trong trai giam va nhung nguoi chet it lau sau khi đuoc tha tu cac trai giam Gulag. Ong cung cho rang đo la uoc tinh ma cac su gia va giao vien su hoc Nga nen su dung.
Theo "To chuc Tuong niem":

Trong cac cuoc đieu tra do Bo An Ninh NKVD (GUGB NKVD) co:
It nhat 1.710.000 nguoi bi bat
It nhat 1.440.000 nguoi bi ket an
It nhat 724.000 bi ket an tu hinh, trong so đo: 436.000 nguoi bi ket an tu hinh boi luc luong Troykas thuoc NKVD, nhu mot phan chien dich Kulak, 247.000 nguoi bi ket an tu hinh boi luc luong Dvoikas thuoc NKVD va Luc luong đac nhiem Troykas nhu mot phan cua chien dich sac toc, 41.000 nguoi bi ket an tu hinh boi Toa an binh
Trong so cac vu xu thang 10 nam 1936 toi thang 11 nam 1938:
It nhat 400.000 nguoi bi ket an lao đong cai tao boi luc luong canh sat Troykas do nhung toi quy ve te nan xa hoi (социально-вредный элемент, СВЭ)
It nhat 200.000 nguoi bi cuong buc di cu hoac bi truc xuat theo Thu tuc hanh chinh
Ngoai ra, it nhat 2 trieu nguoi bi ket an boi cac toa an do pham cac toi nhu trom cap, cuop giat, lua đao, tinh bao, pha phuong tien, pha hoai, hoat đong chong Xo viet, am muu bao loan va đao chinh... trong so đo khoang 800 ngan nguoi bi ket an vao cac trai trai lao đong Gulag, noi ma ho phai lam viec tai nhung vung rung nui xa xoi, phai pha rung, lam đuong, đao song rach, lam đuong sat, xay nha cua, nhung cong viec o ham mo. Thi du nhu kenh đao White Sea–Baltic, mot phan cua tuyen Đuong sat xuyen Sibir cung nhu tuyen đuong sat Baikal-Amur-Magistrale do cac tu nhan xay. Nhieu nguoi chet trong cac trai lao đong vi benh tat, tai nan, lam viec qua suc. Cac bien phap xu tu cung đuoc thu nghiem, vi du nhu phun hoi đoc vao mot so nguoi bi nhot phia sau mot chiec xe tai van đa đuoc chuyen đoi cho muc đich nay.
Theo chu tich hoi đong quoc gia Ao Ts. Heinz Fischer, qua nhieu nam nghien cuu tai van kho Nga, đay la mot cuoc tran ap rong khap. Trong so 7 nguoi trong bo chinh tri cua Lenin, tat nhien ngoai Stalin, khong ai thoat khoi cuoc viec bi "Tschistka" xu ly. Trong so 19 thanh vien cua bo chinh tri 1934, nam 1938 chi co bay nguoi con lai, tu 139 thanh vien uy ban trung uong 1934, chi co 41 nguoi sau nam 1941 van chua bi chet hoac bi bat giam. 98 nguoi trong so 139 uy vien chinh thuc va du khuyet cua Ban Trung uong do Đai hoi thu XVII bau ra, nghia la 70 %, đa bi bat giu va bi xu ban (phan đong vao nhung nam 1937-38) (Trong dien van Ve sung bai ca nhan va nhung hau qua cua no). Tuong tu nhu vay nguoi ta co the suy đoan con so đai bieu đang va can bo cap đia phuong bi thanh loc. Trong luc luong quan đoi Lien Xo, 3/5 Nguyen soai, 14/16 Tu lenh Tap đoan quan, 60/87 Quan đoan truong, 136/199 Su đoan truong, tong cong 40.000 si quan Hong quan đa bi xu ly trong cuoc thanh loc.
Mot so chuyen gia cho rang cac bang chung tu tu lieu cua Lien Xo đa đuoc lam giam nhe đi, khong hoan chinh, hoac la khong đang tin. Vi du, Robert Conquest cho rang so vu xu tu hinh trong nhung nam xay ra cuoc Đai thanh trung co le khong phai la 681.692 nguoi, ma phai nhieu gap hai lan ruoi. Ong nay cho rang KGB đa che đay bot dau vet bang cach gia mao ngay thang va nguyen nhan cai chet cua nhung nan nhan đuoc minh oan sau đo.


Muc đich cua tran ap Viec gi dan toi nhung cuoc thanh loc cua Stalin va no đong vai tro nao trong he thong quyen luc cua chu nghia Stalin, la mot đe tai gay nhieu tranh cai giua cac nha nghien cuu.


= Su đa nghi truoc cac moi đe doa =
Mot so, nhu Oleg Gordievsky va Christopher Andrew, cho la Stalin qua tin vao nhung thuyet am muu khien ong bi mac chung hoang tuong va tro nen qua đa nghi. Dimitri Wolkogonow thi cho rang Stalin thuc su muon chong lai nhung am muu cua phe Trotsky va nhung nguoi nam vung cho chu nghia tu ban, ma cho la cac cuoc thanh loc la nhung tinh toan duy ly đe bao ve che đo Lien Xo va giu vung quyen luc cua minh: "Guong may tran ap, ma Stalin trong thap nien 1930 đa đe cho hoanh hanh, khong chi lam cho cac can bo cap duoi tro nen cuong tin, ma chinh ca ong nua. Co the la no đa trai qua cac giai đoan sau: Ban đau la cuoc chien đau chong lai nhung phe thu nghich, theo đo la viec huy diet ke thu cua chinh ban than, va sau cung viec su dung bao luc đe bay to long than phuc đoi voi lanh tu.


= Chong nan tham nhung, bien chat =
Tai Đai hoi lan thu 13 cua Đang thang 5 nam 1924, Stalin đa noi rang Đang khong the cung co hang ngu cua minh neu khong co nhung cuoc thanh loc đinh ky đoi voi nhung ke suy thoai, bien chat trong noi bo:

Đong chi Lenin đa day chung ta rang Đang chi co the tang cuong ban than chi khi no đeu đan tu phe binh chong lao nhung tu tuong suy thoai tham nhap vao hang ngu cua minh. Chung ta se đi nguoc lai Lenin neu chung ta phu nhan nhung cuoc thanh loc trong Đang noi chung. Đoi voi cac cuoc thanh loc hien tai, co gi la sai voi no? Nguoi ta noi rang nhung sai lam ca nhan đa đuoc thuc hien. Đuong nhien la co. Nhung đa co bao gio mot cong viec lon la khong gap phai nhung sai lam ca nhan? Khong bao gio. Sai lam ca nhan co the va se xay ra; nhung cuoc thanh loc la đieu đung... Duong nhu voi toi, hoan toan can thiet la viec Đang đung ra voi mot cay choi đe quet sach (rac ruoi), bay gio va mot lan nua.


= Chong gian điep va pha hoai =
John Scott coi cuoc thanh trung la mot bien phap huu hieu đe chong lai gian điep va bao ve đat nuoc:

Ngay nay, chung ta biet rang nhieu vien chuc cao cap, bi ket an va gui đen Siberia vao nam 1937, sau đo đuoc phuc hoi chuc vu trong thoi gian chien tranh, đa phan boi va tham chien cho Hitler! Ro rang cac bien phap thuc hien trong Đai thanh trung la hoan toan hop ly.
Đe bien minh cho viec gia nhap Đuc Quoc xa, Vlasov đa viet mot buc thu ngo: "Tai sao toi buoc vao con đuong đau tranh chong Bolshevik." Nhung gi la ben trong la thu đo la rat quen thuoc. Đau tien, nhung loi chi trich cua ong ta ve che đo Xo viet la giong het voi nhung ly le cua nhom Trotsky va phe canh huu phuong Tay.
"Chinh xac la cac cuoc thanh trung va cac chien dich giao duc đi kem voi no đa giup nhan dan Lien Xo co đuoc suc manh tu tuong đe chong lai Đuc Quoc xa. Neu ho khong co y chi kien đinh đe chong lai Đuc quoc xa bang moi phuong tien, ro rang rang phat xit Đuc đa co the chiem đuoc Stalingrad, Leningrad va Moskva. Neu cac gian điep phat xit ("đoi quan thu nam") thanh cong trong viec duy tri su ton tai, no đa co the tim đuoc su ung ho cua cac phan tu chu bai hoac phan boi trong Đang. Neu su lanh đao cua Stalin bi lat đo, Lien Xo se đau hang, cung nhu Phap. Mot chien thang cua Đuc quoc xa o Lien Xo đa co the ngay lap tuc co vu xu huong ung ho Phat xit trong giai cap tu san Anh, van manh me duoi thoi Chamberlain, va lam mat the thuong phong tu nhom chong phat xit cua Churchill. Phat xit Đuc co le se chiem uu the tren toan the gioi.
Cach mang Thang Muoi gianh đuoc su han thu cua gioi quy toc cu, cac si quan quan đoi Sa hoang cu va nhung đoi quan Bach Ve khac nhau, vien chuc nha nuoc tu ngay truoc chien tranh, cac doanh nhan, đia chu nho, va kulaks. Tat ca nhung nguoi đo co nhieu ly do đe cam ghet suc manh cua Lien Xo, cho rang no đa tuoc đoat cua ho mot cai gi đo ma ho đa tung co truoc đay. Ben canh đo la ting trang noi bo nguy hiem, nhung nguoi đan ong va phu nu la đoi tuong khai thac tot cho gian điep nuoc ngoai.
Đieu kien đia ly cung la van đe voi chinh phu Lien Xo: cac nuoc đong dan va ngheo tai nguyen nhu Nhat Ban va Italy, cac quyen luc hung hang nhu Đuc Quoc xa se khong do du đe xam nhap vao Lien Xo voi cac gian điep cua ho, nham thiet lap cac to chuc va gay anh huong, nhu ho đa lam vao tat ca cac nuoc khac. Nhung tac nhan nhu vay đa thuc đay nhung cuoc thanh loc.
Trong cuon sach đuoc viet sau 10 tuan o Lien Xo vao nam 1941, Quentin Reynolds noi: 

"Hom nay đa khong con mot gian điep, khong con mot ke phan boi nao o nuoc Nga Xo Viet. Nguoi Đuc đa co gang mot cach tuyet vong đe thiet lap cac toa an voi nguoi dan đia phuong la nguoi đung đau danh nghia cua cac toa an đo khi ho chiem cac thanh pho nhu Odessa, Kiev, va nhung noi khac trong cuoc tien quan thanh cong cua ho vao mua thu nam ngoai. Nhung trong moi truong hop, Đuc khong thu đuoc thanh cong. Nhung ke phan boi tiem nang, tat ca đa bi tong vao cac trai lao đong cua phia bac xa xoi. Stalin biet ro nhung gi ong đa lam vao nam 1938: tinh than đoan ket tuyet voi cua nguoi dan nuoc Nga hien nay va tinh than hoan toan khong khiep so truoc tham kich khung khiep ma Đuc gay ra la bang chung thuc te rang nguoi dan Nga chap nhan cac cuoc thanh trung cua Stalin. Noi cach khac, đo la viec "Ban khong the lam mon trung trang ma khong đap vo qua trung".
Nam 2010, Nguyen soai Dmitry Yazov cho rang:

Bay gio, that qua de dang đe đanh gia ve cac vu hanh quyet va cac trai tap trung. Con trong nhung nam 1930, co rat nhieu ke thu đoi voi chinh quyen trong nuoc. Co rui ro rat lon la đat nuoc co the quay lai con đuong cu. Va roi sao - Cha nhe Stalin phai cam chiu nhin tat ca nhung đieu nay u? Neu anh muon, van đe se la the nay - hoac the kia sao...
Anh hay đoc tai lieu, đoc lai cac tai lieu ma xem! Phan lon nhung nguoi bi đan ap la ai? Đo la nhung ten cuop, nhung ke pham toi nhieu lan, nhung ten toi pham, ke trom, ke pha hoai hoac co am muu pha hoai. Mot so bon chung tham gia no min pha cac ham mo, bon khac thi pha đuong ray lat đo cac đoan tau, co nhung ten thi chuyen gay tham hoa trong cac nha may...
Stalin đa hanh đong theo quy luat đau tranh chinh tri. Sinh menh cua quoc gia bi đe doa, va phai cuu quoc gia tranh khoi su chong pha cua ke thu. Thuat ngu "ke thu cua nhan dan" xuat hien nhu la ket qua cua con sot chinh tri.
Tuy theo nhan quan chinh tri ma viec đanh gia cuoc thanh loc Stalin la rat khac nhau. Ngay nay, sach giao khoa lich su cua Nga nhin nhan cuoc tran ap cua Stalin mot cach khach quan hon. Trong thoi ky nay, o Lien Xo luon ton tai chu nghia dan toc cuc đoan đe doa gay ra tham hoa moi cho đat nuoc. Trong khoang thoi gian 1944-1954, đa co toi 40.000 dan thuong chet do luc luong theo chu nghia dan toc gay ra. Stalin đa cung ran va khon kheo lanh đao đat nuoc dap tat phong trao nay, gop phan cung co, phat trien Lien bang Xo-Viet. Sach giao khoa moi đa đanh gia viec tran ap cua Stalin la phu hop voi tinh hinh luc bay gio. Đoi voi van đe thanh loc noi bo cung đuoc sach binh luan theo chieu huong tich cuc: Tran ap khong phai đe "lam sat nguoi vo toi" ma ban y cua Stalin la loai bo nhung can bo kem nang luc, suy thoai đao đuc, tham nhung trong noi bo chinh quyen. Thuc te nay đuoc xem la khat vong cua Stalin muon bao đam cho bo may quan ly phat huy hieu qua lon nhat.


Chu thich Thu muc = Sach bao chuyen khao =


= Tuyen tap =