Nguyen Trai (chu Han: 阮廌; 1380 – 19 thang 9 nam 1442), hieu la Uc Trai (抑齋), la mot nha chinh tri, nha van, nha van hoa lon cua dan toc Viet Nam. Ong đa tham gia tich cuc cuoc Khoi nghia Lam Son do Le Loi lanh đao chong lai su xam luoc cua nha Minh (Trung Quoc) voi Đai Viet. Khi cuoc khoi nghia thanh cong vao nam 1428, Nguyen Trai tro thanh mot trong nhung khai quoc cong than cua trieu đai quan chu nha Hau Le trong Lich su Viet Nam.
Nguyen Trai co cha la Nguyen Phi Khanh, con re cua quan Tu đo Tran Nguyen Đan nha Tran. Khi nha Tran bi Ho Quy Ly lat đo lap nen nha Ho, Nguyen Trai tham gia du thi, thi đo Thai hoc sinh nam 1400, Nguyen Trai lam quan duoi trieu Ho voi chuc Ngu su đai chinh chuong. Khi nha Minh xam luoc, cha ong la Nguyen Phi Khanh ra đau hang giac va ve Trung Quoc (Đai Viet Su ki Toan thu).
Sau khi nuoc Đai Ngu roi vao su cai tri cua nha Minh, Nguyen Trai tham gia vao cuoc khoi nghia Lam Son do Le Loi lanh đao chong lai su thong tri cua nha Minh, giup soan thao cac van thu ngoai giao voi quan Minh. Ong tiep tuc phuc vu duoi trieu đai vua Le Thai To va Le Thai Tong voi chuc vu Nhap noi hanh khien va Thua chi (tuc Han lam vien Thua chi hoc si hay Tuyen phung đai phu Han lam Thua chi). Lan thang chuc sau đo, Nguyen Trai đuoc phong Trieu liet đai phu, Nhap noi hanh khien, Lai bo Thuong thu kiem hanh Khu mat vien su.
Nam 1442, toan the gia đinh Nguyen Trai bi ket an tru di tam toc trong vu an Le Chi Vien. Nam 1464, vua Le Thanh Tong xuong chieu an xa cho ong. Nguyen Trai la mot nha van hoa lon, co đong gop to lon vao su phat trien cua van hoc va tu tuong Viet Nam.


Nguon goc va giao duc Nguyen Trai hieu la Uc Trai, nguoi lang Nhi Khe (nay la xa Nhi Khe, huyen Thuong Tin, thu đo Ha Noi), la con cua Nguyen Phi Khanh, tien si cuoi đoi Tran, chau ngoai tu đo Chuong Tuc Quoc thuong hau Tran Nguyen Đan. Sach giao khoa Ngu van 10 (Viet Nam) cho rang goc gac ong la o lang Chi Ngai, huyen Phuong Son, lo Lang Giang (sau la Kinh Bac) (nay thuoc huyen Chi Linh, tinh Hai Duong).
Duoi thoi nha Tran, cha ong la Nguyen Phi Khanh va Nguyen Han Anh đuoc Tu đo Tran Nguyen Đan moi ve day hai nguoi con gai, con truong ten la Thai, con thu ten Thai. Nguyen Phi Khanh day Thai, nhan gan gui, đa lam tho quoc ngu kheu goi Thai, co quan he nam nu voi Thai, Han Anh cung lam tho quoc ngu bat chuoc Phi Khanh. Rot cuoc Thai co thai, Nguyen Phi Khanh va Nguyen Han Anh bo tron, đen ngay Thai đe, Tran Nguyen Đan moi hoi Nguyen Phi Khanh o đau, nguoi nha bao Nguyen Phi Khanh đa tron đi. Tran Nguyen Đan cho goi hai nguoi ve ga con gai cho Nguyen Phi Khanh, sinh ra Nguyen Trai. Sau đo Nguyen Phi Khanh va Nguyen Han Anh thi đo, nhung vua Tran Nghe Tong bo khong dung, cho rang: "Bon chung co vo giau sang, nhu the la ke duoi ma dam pham thuong".
Theo nha nghien cuu su hien đai Tran Huy Lieu, Nguyen Phi Khanh va Tran Thi Thai co voi nhau 5 nguoi con theo thu tu la Nguyen Trai, Nguyen Phi Bao, Nguyen Phi Ly, Nguyen Phi Bang va Nguyen Phi Hung. Me mat som khi Nguyen Trai moi 6 tuoi, bo ong o re o nha ngoai, anh em Nguyen Trai o nha ong ngoai Tran Nguyen Đan, đen nam 1390 thi Tran Nguyen Đan mat. Nguyen Phi Khanh phai mot minh nuoi cac con.


Su nghiep = Thoi ki lam quan cho nha Ho va quan Minh xam luoc Đai Viet =

Ong ngoai cua Nguyen Trai, Tran Nguyen Đan, la mot tong that, lai la đai than trieu Tran, khong chong lai Ho Quy Ly ma gui gam con chau minh cho Ho Quy Ly. Tran Nguyen Đan đem con la Mong Du ky thac cho Quy Ly. Ho Quy Ly đem cong chua ga cho. Sau khi len lam hoang đe, Ho Quy Ly cho Mong Du lam Đong Cung phan thu, em cua Mong Du la Tran Thuc Dao va Tran Thuc Quynh đeu lam tuong quan. Thuong hoang Nghe Tong thuong ngu đen nha rieng cua ong đe tham benh va hoi viec sau nay. Nhung Nguyen Đan đeu khong noi gi, chi thua: "Xin be ha kinh nuoc Minh nhu cha, yeu Chiem Thanh nhu con, thi nuoc nha vo su. Toi dau chet cung đuoc bat hu". Ve sau, con chau Tran Nguyen Đan đeu đuoc Ho Quy Ly bao toan.
Nam 1400, Ho Quy Ly phe truat vua Tran Thieu Đe, lat đo nha Tran, thanh lap nha Ho. Cung nam, nha Ho mo khoa thi Nho hoc, Nguyen Trai tham du va đo Thai hoc sinh. Sau đo, ong đuoc lam Ngu su đai Chinh chuong. Nguyen Phi Khanh nam 1401 đuoc Ho Han Thuong lay lam Han lam vien hoc si.
Nam 1407, Minh Thanh To phai Truong Phu đem quan xam luoc nuoc Đai Ngu, nha Ho khang chien that bai, Ho Quy Ly cung nhieu trieu than bi bat va bi đem ve Trung Quoc. Theo Đai Viet su ky toan thu, nhieu nguoi kinh lo khong ung ho nha Ho nen hau het đau hang quan Minh. Cha ong la Nguyen Phi Khanh cung mot so quan lai nha Ho đa đau hang truoc đo. Sach Đai Viet su ky toan thu khong chep gi ve Nguyen Trai o thoi gian nay. Sach Đai Viet su ky toan thu chep: Ngay 12, đau muc bo ha cua Mac Thuy la bon Nguyen Nhu Khanh bat đuoc Han Thuong va thai tu Nhue o nui Cao Vong. Bon Ho Đo, Pham Luc Ngan, Nguyen Ngan Quang, Đoan Bong đeu bi bat. Con bon Tran Nhat Chieu, Nguyen Phi Khanh, Nguyen Can, Đo Man đa hang quan Minh truoc roi.
Theo sach Lich trieu hien chuong loai chi, sau cuoc Chien tranh Minh – Đai Ngu, Đai Ngu roi vao ach Minh thuoc. Luc nay, Nguyen Trai đang chay tron đe thoat khoi su truy bat cua quan Minh. Tong binh Truong Phu ep Nguyen Phi Khanh viet thu goi ong, ong bat đac di phai ra hang. Truong Phu biet ong khong chiu ra lam quan hop tac voi quan Minh, muon giet đi, nhung Thuong thu Hoang Phuc thay mat mui khac thuong, tha cho va giam long o thanh Đong Quan.
Ngoai ra, anh em đang ngoai cua Nguyen Trai, cac con cua ong ngoai Tran Nguyen Đan, cau ruot cua Nguyen Trai la Tran Thuc Dao, Tran Nhat Chieu cung đau hang quan Minh, đuoc phong tuoc, cho giu đat Dien Chau. Đen nam 1408, nha Hau Tran noi len đanh quan Minh, khi đen Nghe An đa giet Tran Thuc Dao, Tran Nhat Chieu cung 600 nguoi khac.


= Muoi nam phieu dat =
Cuoc đoi Nguyen Trai tu sau nam 1407 đen khi vao yet kien Le Loi o Loi Giang đe tham gia khoi nghia Lam Son van con la mot an so. Cho toi nay, chua thay đuoc nhung tai lieu chinh xac, đay đu ve Nguyen Trai trong thoi ky đo. Su sach khong chep hoac chep khong đay đu, thong nhat va ban than Nguyen Trai cung khong ghi lai đieu gi cu the. Nguyen Trai noi nhieu đen thap nien phieu chuyen (muoi nam phieu dat) lenh đenh o noi chan troi goc bien trong mot so van tho cua ong, ang chung la đe chi khoang thoi gian nay. Tat nhien con so muoi nam chi mang tinh tuong đoi.

Theo Phan Huy Chu trong sach Lich trieu hien chuong loai chi, sau khi ra hang quan Minh, Truong Phu muon du do ong ra lam quan nhung Nguyen Trai tu choi. Truong Phu tuc gian, muon đem Nguyen Trai giet đi nhung Thuong thu Hoang Phuc tiec tai Nguyen Trai, tha cho va giam long o Đong Quan, khong cho đi đau... Ong long gian quan Minh tham đoc, muon tim vi chan chua đe tho nhung chua biet tim o đau, ben tron đi. Đem ngu o quan Tran Vu cau mong, đuoc than bao cho ten ho Le Thai To, ben vao Lam Son tham gia khoi nghia.
Tran Huy Lieu trong sach Nguyen Trai cung ghi lai tuong đoi giong nhu ghi chep cua Phan Huy Chu, nhung de dat hon, ong nhan xet: "Hien nay van chua đu tai lieu đe khang đinh dut khoat rang trong khoang thoi gian tu nam 1407 đen nam 1417, Nguyen Trai o luon Đong Quan hay co đi đau khong ?" Theo y kien khac cua Tran Huy Lieu dua theo cac bai tho cua Nguyen Trai, Nguyen Trai đa sang Trung Quoc o thoi gian nay, dua tren mot so bai tho cua ong co nhac đen cac đia danh o Trung Quoc nhu Binh Nam da bac (Đem đo thuyen o Binh Nam), Ngo Chau, Giang Tay, Thieu Chau Van Hien mieu(Tham mieu tho ong Van Hien o Thieu Chau), Đo trung ky huu (Tren đuong gui ban)...
Theo Nguyen Luong Bich trong sach Nguyen Trai đanh giac cuu nuoc, dua tren van tho cua Nguyen Trai đe lai va mot vai ghi chep cua Le Quy Đon trong Toan Viet thi luc (noi Nha Ho mat, ong ve o an) va Pham Đinh Ho trong Tang thuong ngau luc (viet Nha Ho mat, ong tranh loan o Con Son), Nguyen Luong Bich khang đinh sau cuoc khang chien that bai cua Ho Quy Ly, Nguyen Trai đa đi lanh nan trong mot khoang thoi gian kha dai chu khong he bi quan Minh bat giu. Ong đa tung lanh o Con Son va sau đo con chu du o nhieu noi khac nua. Theo Nguyen Luong Bich: Nhung tu tuong chinh tri, quan su uu tu cung nhieu quan điem đao đuc, triet hoc cua ong đa đuoc cung co va phat trien tot đep trong thoi ky nay. Tren co so cua thuc tien cuoc song va nhung kinh nghiem chien đau cua cac thoi đai, đong thoi cung rut ra tu tu tuong nhan nghia cua ong, Nguyen Trai đa xay dung cho minh nhung quan điem đung đan ve khoi nghia va chien tranh chong xam luoc.


= Tham gia khoi nghia Lam Son =


 Yet kien o Loi Giang  Cac tai lieu Lich trieu hien chuong loai chi, Uc Trai thi tap, bai tho Minh Luong cua Le Thanh Tong, Che van cua vua Tuong Duc Đe, Kien van tieu luc, Viet su thong giam cuong muc, Son Nam lich trieu đang khoa khao va Lich trieu đang khoa bi khao chep rang Nguyen Trai yet kien Le Loi tai đia điem Loi Giang, nhung khong ghi nam nao.

Theo Le Quy Đon trong Đai Viet thong su, Nguyen Trai gia nhap luc luong cua Le Loi truoc thoi điem khoi nghia Lam Son bung no (đau nam 1418).
Theo Tran Trong Kim trong Viet Nam su luoc thi Nguyen Trai gia nhap nghia quan Lam Son vao nam 1420. Viet Nam su luoc, chuong XIV (Muoi nam đanh quan Tau), đoan so 6 viet: "Khi Binh Đinh Vuong ve đanh o Loi Giang, thi co ong Nguyen Trai, vao yet kien, dang bai sach binh Ngo, vua xem lay lam hay, dung ong ay lam tham muu". Truoc đo, đoan so 5 viet rang "Nam Canh Ti (1420), Binh Đinh Vuong đem quan ra đong o lang Thoi... Vuong lai đem quan đong o Loi Giang".
Theo Hoang Xuan Han, Đang Nghiem Van, Phan Huy Le cho rang Nguyen Trai đa co mat trong cuoc khoi nghia Lam Son tu hoi the Lung Nhai vao nam 1416.
Theo Tran Huy Lieu, Nguyen Trai gia nhap nghia quan Lam Son vao nam 1420 hoac 1421 hay sau đo mot chut.
Theo Nguyen Dien Nien, can cu vao Đai Viet su ky toan thu, Lam Son thuc luc, nhung tu lieu đuoc chep cung thoi thi thoi ky Le Loi hoat đong buoi đau o vung Thuong du Thanh Hoa (1418-1424) chua co su tham gia cua Nguyen Trai. Cac sach tren đeu co đoan rang: Nguyen truoc Nha vua kinh-doanh viec bon phuong, Bac đanh giac Minh, Nam đuoi quan Lao, minh trai tram tran, đen đau đuoc đay, chi dung co quan vo la bon Le Thach, Le Le, Le Sat, Le Van, Le Ly, Le Ngan, ba muoi lam nguoi; quan van la bon Le van Linh, Le quoc Hung; cung nhung quan than nhu cha, con; hai tram thiet-ky, hai tram nghia-si, hai tram dung-si va muoi bon thot voi. Con bon chuyen-cho luong-thao, cung gia yeu đi ho-ve vo con, cung chi hai nghin nguoi ma thoi.... Đia điem Loi Giang ma Nguyen Trai ra mat la nam 1426.
Theo sach Son Nam lich trieu đang khoa khao va Lich trieu đang khoa bi khao: Nhi Khe xa nhan, nien nhi thap that, trung Ho Quy Ly, Canh Thin, nguyen nien Thai hoc sinh, quan Ngu su đai chinh chuong. Ho mat, Minh nhan Nam xam, Le Thai To khoi nghia, tien binh Tay đo. Binh Ngo thu, cong nien tu thap that, yet vu Loi Giang, hanh dinh, hien Binh Ngo sach, toai tham muu duy ac, luy tien Han lam thua chi hoc si. dich ra la Nguoi xa Nhi Khe, nam 21 tuoi đo tien si khoa Canh Thin đau trieu Ho Quy Ly (1400) lam chuc Ngu su đai chinh chuong. Cuoi đoi Ho, nha Minh xam luoc nuoc ta, Le Thai To khoi nghia tien binh Tay đo, mua thu nam Binh Ngo (1426) ong 47 tuoi đen dinh Loi Giang va dang Binh Ngo sach, ben đuoc lam viec trong Bo tham muu, tien linh chuc Han lam vien Thua chi hoc si.
Viec ra mat Le Loi, cac sach su cung thoi đai đo nhu Đai Viet su ky toan thu, Lam Son thuc luc khong chep; thoi hien đai, mot so nha nghien cuu đa trich dan tu sach Toan viet thi luc cua Le Quy Đon, tu phan ho goi la Tieu chu ve Nguyen Trai, trich rang Nguyen Trai trao cho Le Loi Binh Ngo sach, trong đo Nguyen Trai vach ra ba ke sach đanh quan Minh, sach nay khong con; ma chu yeu la tam cong, đanh vao long nguoi đe đi đen chien thang. Sau khi xem Binh Ngo sach, Nguyen Trai đuoc Le Loi phong cho chuc Tuyen phong đai phu Thua chi Han lam vien, ngay đem du ban viec quan.


 Tham gia Khoi nghia Lam Son  Cac su gia Tran Huy Lieu, Nguyen Luong Bich đa dung cuon Tang thuong ngau luc, cuon sach mang tinh truyen ky trong dan gian đe nghien cuu. Sach chep rang Nguyen Trai đe xuat mot ke nham tuyen truyen thanh the cho nghia quan Lam Son. Ong dung nuoc com tron mat (hoac mo) viet vao la cay tam chu Le Loi vi quan, Nguyen Trai vi than (黎利為君, 阮廌為臣), nghia la Le Loi lam vua, Nguyen Trai lam toi, voi y đo khien kien an mo khoet thanh chu tren mat la, roi la theo dong nuoc troi đi cac nga nhu tin bao tu tren troi xuong. Tuy vay, mot so tuong linh khac nhu Le Sat, Pham Van, Le Thu bat binh vi cho rang Nguyen Trai qua cao ngao va coi thuong ho, nhung nguoi đa chiu nhieu lao kho tu khi cuoc khoi nghia con trong trung nuoc. Đinh Liet hoa giai mau thuan bang cach đe nghi Nguyen Trai đoi lai thanh Le Loi vi quan, bach tinh vi than (黎利為君, 百姓為 臣), nghia la Le Loi lam vua, tram ho lam toi. The la tin Lam Son khoi nghia truyen đi khap noi, khien cho moi nguoi het suc tin tuong vao tuong lai cua nghia quan.
Theo sach Đai Viet su ky toan thu, Lam Son thuc luc, tu nam 1418 cho đen nam 1426 sach khong chep gi ve Nguyen Trai.
Đau nam 1427, Le Loi phong cho Han lam vien thua chi hoc si Nguyen Trai lam Trieu liet Đai phu Nhap noi Hanh khien Lai bo Thuong thu, kiem chuc Hanh Khu mat vien su, đay la lan xuat hien đau tien cua sach Đai Viet su ky toan thu ve Nguyen Trai khi ong tham gia Khoi nghia Lam Son. Le Loi sai dung mot toa lau nhieu tang o dinh Bo Đe, tren bo song Hong, cao ngang thap Bao Thien, hang ngay ngoi tren lau trong vao thanh Đong Quan xem xet hoat đong cua quan Minh; Nguyen Trai ngoi hau o ngay tang duoi đe ban luan quan co va thao thu tu đi lai. Sach Đai Viet su ky toan thu chep nguyen van nhu sau:

Sach Đai Viet thong su chep nguyen van nhu sau:Phong cho vien Han Lam Vien Thua chi hoc si la Nguyen Trai chuc "Trieu liet đai phu nhap noi hanh khien, Lai bo Thuong thu, kiem Co Mat vien". Hoang đe sai dung mot cai lau may tang trong dinh Bo Đe, hang ngay ngai ngu tai tung lau tren cung, đe trong vao thanh ben đich, cho Nguyen Trai ngoi o tang lau duoi, đe ban luan co muu hau ngai, va thao nhung thu tu goi toi.
Tai đay, Nguyen Trai đa viet hang chuc buc thu gui vao thanh Đong Quan chieu du Vuong Thong, gui đi Nghe An chieu du Thai Phuc cung nhu du hang cac tuong linh nha Minh o Tan Binh, Thuan Hoa va mot so thanh tri khac. Ket qua đat đuoc rat kha quan: cac thanh Nghe An, Tan Binh, Thuan Hoa ra hang đau nam 1427. Ban than Nguyen Trai cung đa tung cung voi vien chi huy ho Tang vao du hang thanh Tam Giang, khien Chi huy su thanh nay la Luu Thanh ra hang vao khoang thang 4 nam 1427. Ong cung đa đem than vao du hang thanh Đong Quan nam lan. Quan Minh o Giao Chi cang bi co lap nhanh chong, chi con co thu đuoc o mot so thanh nhu Đong Quan, Co Long, Tay Đo... ma thoi.
Cuoi nam 1427, Minh Tuyen Tong xuong chieu đieu binh cuu vien Vuong Thong, sai Lieu Thang đem 10 van quan tu Quang Tay, Moc Thanh đem 5 van quan tu Van Nam, cung tien quan sang Viet Nam. Voi tran Chi Lang - Xuong Giang, hai đao vien binh cua nha Minh voi so luong len toi hon 10 van quan đa bi quan Lam Son tieu diet hoan toan.
Thang 11 nam 1427, tong binh Vuong Thong va noi quan Son Tho nha Minh sai vien thien ho ho Ha mang thu đen giang hoa, xin mo cho đuong ve. Le Loi chap nhan, lai goi tang tho san va hai san. Dau vay, Vuong Thong van do du, chua quyet, đem quan ra đanh, bi nghia quan đanh bai, suyt bi bat song. Ngay 22, thang 11, nam 1427 (Đinh Mui), Vuong Thong va Le Loi tien hanh Hoi the Đong Quan o cua nam thanh, hen đen ngay 12, thang 12 nam Đinh Mui se rut het quan ve nuoc. Luc bay gio, mot so tuong si đen yet kien va khuyen Le Loi nen đanh thanh Đong Quan, giet het quan Minh đe tra thu cho su bao nguoc ma nguoi Minh đa gay nen o Đai Viet. Nhung y kien cua Nguyen Trai thi lai khac. Sach Đai Viet su ky Ban ki thuc luc, quyen X, to 44a-44b ghi rang:

Le Loi nghe theo cho quan giai vay rut ra. Khi quan Minh sap rut đi, mot so tuong khuyen Le Loi nen đanh them mot tran đe cho giac khong dam sang nua nhung Le Loi khong đong y, quan Minh rut ve nuoc an toan. Nam 1428, nha Hau Le hinh thanh.


 Phong thuong  Vua Le Thai To co 2 đot phong thuong chinh. Lan mot vao thang 2, nam Thuan Thien thu nhat (1428) cho nhung Hoa thu va quan nhan Thiet đot o Lung Nhai, gom 121 nguoi. Lan 2 vao thang 5, nam Thuan Thien thu 2 (1429), ban bien ngach cong than cho 93 vien. Đot phong thuong lan 2 co ten cua Nguyen Trai.
Vao thang 3, nam 1428, sach Đai Viet su ky toan thu chep rang: Đai hoi cac tuong va cac quan van vo đe đinh cong, ban thuong, xet cong cao thap ma đinh thu bac. Lay Thua chi Nguyen Trai lam Quan phuc hau; Tu đo Tran Han lam Ta tuong quoc; Khu mat đai su Pham Van Xao lam Thai bao; đeu đuoc ban quoc tinh.
Theo sach Đai Viet su ky toan thu, nam 1429, Le Thai To sai khac bien cong than, ong đuoc phong tuoc A hau.
Phong thuong co tat ca chin bac, Thu nhat: Huyen thuong hau; Thu hai: A thuong hau; Thu ba: Huong thuong hau; Thu tu: Đinh thuong hau; Thu nam: Huyen hau; Thu sau: A hau; Thu bay: Quan noi hau; Thu tam: Quan phuc hau; Thu chin: Truoc phuc hau. Nguyen Trai o bac thu 6.


= Van than trieu Le =


 Trieu vua Le Thai To  Đau nam 1428, ngay ca khi chua chinh thuc len ngoi vua, Binh Đinh Vuong đa đai hoi cac tuong va cac quan van vo, đinh cong ban thuong. Ngay 29 thang 4 nam 1428, Le Loi lam le len ngoi o đien Kinh Thien tai Đong Kinh, đai xa thien ha, giao cho Nguyen Trai viet Binh Ngo đai cao đe bo cao voi ca nuoc ve viec chien thang quan Minh.
Nam 1433, Le Thai To mat, an tang o Vinh Lang tai Lam Son. Le Thai Tong xuong sac chi sai Nguyen Trai, voi tu cach la Vinh loc Đai phu Nhap noi Hanh khien tri Tam quan su, soan van bia Vinh Lang than đao bi.


 Trieu vua Le Thai Tong  Ngay 21 thang 2 nam 1434, Le Thai Tong bo nhiem 156 quan vien lon nho, trong so đo co Nguyen Trai. Nam 1435, Nguyen Trai dang len vua sach Du đia chi, trong đo ong ghi chep kha đay đu ve bo coi hanh chinh nuoc Đai Viet thoi đo.
Thang 5, nam 1434, Nguyen Trai đang giu chuc Hanh khien, soan xong to tau đe Nguyen Tong Tru mang sang đua len vua Minh, bi Noi mat vien Nguyen Thuc Hue, Hoc si Le Canh Xuoc, Đai Tu đo Le Sat va Đo đoc Pham Van phan đoi va trach cu va đoi sua chua. Nguyen Trai kien quyet giu chu kien cua minh, cuoi cung Le Thai Tong van theo nhu ban tau cua ong, khong thay đoi. Thang 12, nam 1434, Nguyen Trai cung cac đai than theo vua Le Thai Tong lam le ruoc than chu moi cua Thai To va Quoc thai mau vao tho o Thai mieu.
Nam 1435, thang 6, Đai Tu đo Le Sat tien cu Nguyen Trai va mot so vien quan khac vao day hoc cho Le Thai Tong o toa Kinh Dien nhung vua Le Thai Tong khong chap thuan.
Trong vu an bay ten trom vao thang 3 nam 1435, ong tranh cai voi Le Sat va Le Ngan ve viec xu ly bay ten an trom it tuoi can toi tai pham. Ong khuyen Le Thai Tong nen nhan nghia: "Phap lenh khong bang nhan nghia cung ro lam roi. Nay mot luc giet bay nguoi, e khong phai la hanh vi cua bac đai đuc". Nhung khi Le Sat va Le Ngan đe nghi ong dung nhan nghia cam hoa ke trom thi ong tu choi. Cuoi cung xu chem 2 ten, con lai thi xu đi đay.
Truoc đay, Le Thai To đa sai Nguyen Trai đinh ra quy che mu ao nhung chua kip thi hanh. Thang 2 nam 1437, vua Le Thai Tong lai sai Nguyen Trai cung voi Luong Đang sua đinh nha nhac va quy che le nghi trong trieu đinh. Nguyen Trai đa dang len ban ve khanh đa va bieu tau, vua Thai Tong khen ngoi va tiep nhan sai tho đa huyen Giap Son lay đa o nui Kinh Chu đe lam. Nhung đen thang 5, nam 1437, Luong Đang dang so thu ve quy che co nhieu y kien khac voi Nguyen Trai o nhung cho ban ve so luong, trong luong cac nhac khi. Vua Thai Tong lua chon đe nghi cua Luong Đang, nen Nguyen Trai tau xin tra lai viec đa đuoc giao pho. Thang 11 nam 1437, vua Le Thai Tong cho ban bo cac nghi thuc le đai trieu do Luong Đang soan đinh voi trieu đinh, Nguyen Trai cung mot nhom van than nhu Đao Cong Soan, Nguyen Van Huyen, Nguyen Lieu, Nguyen Truyen dang so phan đoi, nhung khong co ket qua. Cung vi viec đo, Nguyen Lieu bi "thich chu vao mat, đay ra chau xa".
Khoang cuoi nam 1437, đau nam 1438, Nguyen Trai xin ve huu tri o Con Son - noi truoc kia tung la thai ap cua ong ngoai ong - chi thinh thoang moi vang menh vao chau vua.
Theo sach Lich trieu hien chuong loai chi, sau khi khong hop voi Luong Đang ve viec nhac, ong đa xin ve que huu tri. Sach Đai Viet su ky toan thu cung khong chep ong lam gi sau thoi gian nay, đen nam 1442, sach moi chep viec ong moi vua Le Thai Tong ve ngu o Con Son. Theo nghien cuu cua Tran Huy Lieu, can cu vao bieu ta on cua Nguyen Trai, nam 1439, Le Thai Tong moi ong ra lam quan, khoi phuc lai het cac chuc tuoc cu tru chuc "Lai bo Thuong thu". Chuc danh va tuoc hieu đay đu cua ong khi ay la:

Vinh loc Đai phu, Nhap noi Hanh khien, Mon ha sanh Ta ty Huu Gian nghi Đai phu kiem Han lam vien Thua chi hoc si, tri Tam quan su, Đe cu Con Son Tu Phuc tu, A đai tri tu, tu quoc tinh Le Trai.
Ong cung đuoc giao cho viec coi giu so sach, xet an kien quan dan o Tay đao va Bac đao. Nguyen Trai nhan menh vua, dang bieu ta on voi su ha he thay ro. Tran Huy Lieu cho rang đay la nhung nam đac chi nhat cua Nguyen Trai. Trong khoa thi Hoi nam 1442, Nguyen Trai voi danh nghia la Han lam vien Hoc si kiem Tri Tam quan su ra lam Giam khao va lay đo Trang nguyen Nguyen Truc.


Vu an Le Chi Vien Thang 9 nam 1442, vua Le Thai Tong đi tuan o mien Đong. Ngay 1 thang 9 nam 1442, sau khi nha vua duyet binh o thanh Chi Linh, Nguyen Trai đon Le Thai Tong đi thuyen vao choi chua Con Son. Khi tro ve Đong Kinh, nguoi thiep cua Nguyen Trai la Nguyen Thi Lo theo hau vua. Ngay 7 thang 9 nam 1442, thuyen ve đen Le Chi Vien thi vua bi benh, thuc suot đem voi Nguyen Thi Lo, đen sang hom sau đa thay bang ha. Cac quan giau kin chuyen nay, nua đem ngay 9 thang 9 nam 1442 ve đen Đong Kinh moi phat tang. Trieu đinh ket toi Nguyen Thi Lo roi bat ba va Nguyen Trai, khep hai nguoi vao toi giet vua. Ngay 19 thang 9 nam 1442 (tuc ngay 16 thang 8 nam Nham Tuat), Nguyen Trai bi giet cung nguoi than 3 ho, goi la tru di tam toc.


Di luy va hoi phuc Sau khi Nguyen Trai mat, đa phan nhung di cao tho van va truoc tac cua ong đeu bi tieu huy. Ban khac in sach Du đia chi bi Đai Tu đo Đinh Liet sai huy (nam 1447). Nhieu truoc tac mat vinh vien đen nay nhu Luat thu, Ngoc đuong di cao, Giao tu đai le... Theo gia pha ho Nguyen o Chi Ngai, phuong Cong Hoa (Chi Linh), Phuong Quat (Kim Mon) va gia pha o Nhi Khe (Thuong Tin, Ha Noi), thi Nguyen Trai co 5 ba vo va 7 nguoi con. Vo ca la ba Tran thi Thanh sinh đuoc 3 nguoi con la: Nguyen Khue, Nguyen Ung, Nguyen Phu (tuc Nguyen Hong Quy hay Hong Quy), vo thu hai ho Phung (que o xa Nguyet Ang, Thanh Tri, Ha Noi) sinh đuoc 3 nguoi con la Nguyen Thi Tra, Nguyen Ban, Nguyen Tich. Vo thu ba la ba Nguyen Thi Lo (que o Hung Ha, Thai Binh) khong co con. Vo thu tu la ba Pham Thi Man (que o lang No Ve, Thuy Phu, Phu Xuyen, Ha Noi) sinh đuoc 1 nguoi con la Nguyen Anh Vu. Vo thu nam la ba Le Thi phu nhan (nguoi lang Chi Ngai, phuong Cong Hoa, Chi Linh) sinh đuoc 1 nguoi con la Nguyen Nang Đoan. Gia quyen Nguyen Trai cung luu tan khi bien co Le Chi Vien xay đen, nhieu nguoi trong gia đinh ho toc bi hanh hinh, co nhung nguoi lanh nan tron an. Can cu vao cac gia pha, ket hop voi ket qua khao sat thuc te tai cac chi ho Nguyen, buoc đau xac đinh nhieu nguoi trong gia đinh Nguyen Trai con song sot. Ngoai mot so anh em cua Nguyen Trai, cac gia pha ghi lai con 2 trong so 5 nguoi vo cua ong thoat nan la ba Pham Thi Man va ba Le Thi Phu Nhan. Theo mot so nha nghien cuu lich su, trong 7 nguoi con cua Nguyen Trai, con 3 nguoi con trai va 1 nguoi con gai thoat nan tru di. Nguoi đau tien la Nguyen Phu sau vu An Le Chi Vien ong chay ve Phu Đam (nay la Phu Khe, Tu Son, Bac Ninh) an tich, sau đo phat trien chi ho Nguyen o đo. Mot nguoi con chay len Thai Nguyen. Mot nguoi con khac cua Nguyen Trai chay len Cao Bang, đoi ho sang ho Be Nguyen. Ba vo thu nam cua Nguyen Trai la Le thi, đang mang thai, phai tron ve Phuong Quat, huyen Kim Mon, Hai Duong. Đac biet, ba vo thu tu cua Nguyen Trai la Pham Thi Man, luc đo cung đang mang thai, đuoc nguoi hoc tro cu cua chong la Le Đat giup chay tron vao xu Bon Man, sau ve thon Du Quan, huyen Ngoc Son, phu Tinh Gia, Thanh Hoa. Tai đay, ba sinh ra Nguyen Anh Vu. Đe tranh su truy sat cua trieu đinh, Nguyen Anh Vu đoi sang ho me la Pham Anh Vu. Theo gia pha ho Nguyen Phu Khe em trai Nguyen Trai la Nguyen Phi Hung theo cha đen Bac Quoc, chon đao Phuc Kien Trung Quoc đe o roi sau đo đoi lam ho Ngo. Sau tro ve nuoc tai huyen Đan Phuong, phu Hoai Đuc lai đoi thanh ho Nguyen Phi. Bay gio la chi Duong Lieu, Hoai Đuc, Ha Noi.
Thang 8 nam 1464, sau 22 nam, vua Le Thanh Tong đa xuong chieu đai xa cho Nguyen Trai, truy tang ong tuoc hieu la Tan Tru ba, bai bo lenh truy sat cua trieu đinh voi gia quyen Nguyen Trai va ra lenh bo dung con chau ong lam quan. Cac ong Tran Nguyen Han, Pham Van Xao, Le Sat... cung đuoc đai xa trong cac đoi Nhan Tong va Thanh Tong.
Nguyen Anh Vu khi ay đi thi đo Huong cong, đuoc nha vua bo nhiem lam Tri huyen.
Nam 1467, Le Thanh Tong ra lenh suu tam di cao tho van Nguyen Trai. Sau khi Nguyen Trai bi nan 70 nam, ngay 8 thang 8 nam 1512, vua Le Tuong Duc truy tang Nguyen Trai tuoc Te Van hau, đen thoi điem nay, Nguyen Trai moi đuoc truy tang tuoc vi tuong đuong luc sinh thoi, che van truy tang co cau: 


Gia đinh Nguyen Trai co 5 nguoi vo va 7 nguoi con trai


= Vo =
Ba Tran Thi Thanh
Ba Phung Thi
Ba Le Thi
Ba Nguyen Thi Lo
Ba Pham Tri Man
Ba Đau Minh Tri


= Con =
Nguyen Ung (con ba Tran Thi Thanh).
Nguyen Phu (con ba Tran Thi Thanh).
Nguyen Bang (con ba Phung Thi).
Nguyen Tich (con ba Phung Thi).
Nguyen Anh Vu (con ba Pham Tri Man ).
Ong to chi ho Nguyen o Que Linh, Phuong Quat, huyen Kinh Mon, Hai Duong (con ba Le Thi).


Tu tuong Nguyen Trai Thoi hien đai, mot so nha lam su o Viet Nam nhu Doan Chinh, Phan Huy Le, Nguyen Khac Thuan... đa viet cac sach voi noi dung ma ho goi la Tu tuong Nguyen Trai, nay trich lai duoi đay:
Nguyen Trai đuoc coi la mot nha tu tuong lon cua Viet Nam, tu tuong cua ong la san pham cua nen van hoa Viet Nam thoi đai nha Hau Le khi ma xa hoi Viet Nam đang tren đa phat trien, đanh dau mot giai đoan phat trien quan trong trong lich su tu tuong Viet Nam.
Tu tuong Nguyen Trai khong đuoc ong trinh bay thanh mot hoc thuyet co he thong hay chua đung trong mot truoc tac cu the nao ma đuoc the hien rai rac qua cac tac pham cua ong, đuoc phat hien bang cac cong trinh nghien cuu cua cac nha khoa hoc xa hoi hien đai. Net noi bat trong tu tuong Nguyen Trai la su hoa quyen, chat loc giua tu tuong Nho giao, Phat giao va Đao giao (trong đo Nho giao đong vai tro chu yeu), co su ket hop chat che voi hoan canh thuc tien Viet Nam luc đo.


= Anh huong cua Nho giao voi tu tuong Nguyen Trai =
Tu tuong Nguyen Trai xuat phat tu Nho giao, ma cu the la Nho giao Khong Tu. Ong đa van dung xuat sac cac tu tuong Nho giao vao cong cuoc khoi nghia, chong lai su thong tri cua nha Minh len Viet Nam cung nhu trong cong cuoc xay dung đat nuoc thoi ki đau nha Hau Le. 

Tu tuong nhan nghia: Tu tuong nhan nghia cua Nguyen Trai la noi dung cot loi trong toan bo he thong tu tuong triet hoc – chinh tri cua ong. Tu tuong ay co pham vi rong lon, vuot ra ngoai đuong loi chinh tri thong thuong, đat toi muc đo khai quat, tro thanh nen tang, co so cua đuong loi va chuan muc cua quan he chinh tri, la nguyen tac trong viec quan ly, lanh đao quoc gia. Nhan nghia cua Nguyen Trai gan lien voi tu tuong nhan dan, tinh than yeu nuoc, tu tuong hoa binh la mot đuong loi chinh tri, mot chinh sach cuu nuoc va dung nuoc. Nhan nghia con đuoc the hien uoc mo xay dung xa hoi ly tuong cho nen thai binh muon thuo: xa hoi Nghieu Thuan cua Nguyen Trai. Tat nhien mo uoc ay cua ong la khong tuong.
Menh troi: Nguyen Trai tin o Troi va ong coi Troi la đang tao hoa sinh ra muon vat. Cuoc đoi cua moi con nguoi đeu do menh troi sap đat. Van nuoc, menh vua cung la do troi quy đinh. Nhung Troi khong chi la đang sinh thanh, ma con co tinh cam, tam long giong nhu cha me. Long hieu sinh va đao troi lai rat hoa hop voi tam ly pho bien va nguyen vong tha thiet cua long nguoi, đo la hanh phuc, am no va thai binh. Neu con nguoi biet tuan theo le troi, menh troi, thi co the bien yeu thanh manh, chuyen bai thanh thang. Va nguoc lai, theo Nguyen Trai, neu con nguoi khong theo y troi, long troi, thi co the chuyen yen thanh nguy va tu ruoc hoa vao than.
Tu tuong nhan dan: Nguyen Trai đay long thuong dan, yeu dan va trong dan. Ong khang đinh nhan dan la luc luong san xuat ra vat chat cua xa hoi va đong luc quyet đinh su suy vong cua trieu đai, đat nuoc. Ong đuoc coi la nhan vat lich su co tu tuong nhan dan cao quy nhat trong lich su che đo phong kien Viet Nam.
Quan điem song: Nguyen Trai khuyen con nguoi ta nen tu than theo cac tieu chuan Nho giao: song trung dung, tuan theo tam cuong ngu thuong, đac biet la đao hieu va đao trung.
Ve anh huong cua Nho giao voi tu tuong Nguyen Trai, Tran Đinh Huou cho rang:


= Anh huong cua Phat giao va Đao giao voi tu tuong Nguyen Trai =
Anh huong cua Phat giao va Đao giao trong tu tuong Nguyen Trai chu yeu qua cac tac pham tho van cua ong voi noi dung khuyen ran luan ly. Ong khuyen con nguoi ta khong coi trong vat chat ma nen song voi chu đuc, hieu đuoc gia tri ben vung cua đao đuc, coi trong danh du va su giau co ve tam hon hon la su giau co ve tien bac. Danh loi la sac khong, đao đuc moi la cua chay. Muon co đao đuc thi phai lam đieu thien, song co hieu, co khi tiet, khong uon minh, khong cau xin danh loi, khong oan than, biet tha thu cho nguoi khac, song trong sach, lanh manh, thanh tinh, luon nhan phan thiet thoi ve minh. Tu tuong Lao - Trang the hien o quan niem song phu nhan danh loi, ung dung tu tai, vo vi va hoa hop voi thien nhien.
Mot so y kien cho rang, anh huong cua Phat giao va Đao giao, du chi giu vi tri thu yeu trong tu tuong Nguyen Trai, chinh la anh huong cua tam giao đong nguyen trong he tu tuong Ly - Tran. Nguyen Trai song trong mot thoi ky qua đo, thoi ky ban le cua hai chang đuong lich su van hoa Viet Nam. Truoc Nguyen Trai la mot van hoa Đai Viet đuoc cau truc theo mo hinh Phat giao, sau Nguyen Trai la mot van hoa Đai Viet đuoc cau truc theo mo hinh Nho giao tu Trung Quoc. Nguyen Trai chu truong xay dung mot nen van hoa dan toc, Nho giao trong tu tuong cua ong co the goi la tu tuong Nho giao dan gian. Su that bai cua Nguyen Trai trong viec che đinh nha nhac va viec Luong Đang hoan toan mo phong nha nhac trieu Minh trong viec soan nhac cung đinh trieu Le đa đanh dau mot buoc ngoat trong su tien trien cua tinh trang nhi nguyen van hoa giua cung đinh va dan gian. Suc song cua nen van hoa dan toc gio đay phai tim ve kho tang van hoa dan gian, o đo cac cuong linh Nho giao đa bi lat nguoc lai, con trong trieu đinh thi ve chinh tri la che đo trung uong tap quyen theo huong chuyen che, ve tu tuong - van hoa thi theo huong đoc ton Nho giao, bai xich Phat giao, Đao giao va tin nguong dan gian.


Su nghiep van chuong Theo Le Quy Đon chep trong sach Đai Viet thong su, phan Van tich chi, thoi nha Minh xam luoc Đai Viet, Truong Phu thu thap hau het sach vo cua Đai Viet gui theo đuong song ve Kim Lang, Trung Quoc. Khi Le Loi gianh lai đoc lap cho Đai Viet, ong moi ra lenh thu thap sach vo, cac bac danh nho nhu Ly Tu Tan, Phan Phu Tien, Nguyen Trai... cung nhau suu tap. Nhung sau cuoc binh hoa, sach vo muoi phan nay chi con đuoc 3, 4 phan, Le Quy Đon co thong ke đay đu o sach Đai Viet thong su.
Đen thoi hien đai, khi bien soan sach nhung tac gia nhu Nguyen Huu Son, Phan Huy Le... khong ro can cu vao đau khi ho cho rang sau vu Le Chi Vien, Đinh Liet cho huy cac sach cua Nguyen Trai nhu Luat thu, Du đia chi, Ngoc đuong di cao, Giao tu đai le...


= Van chinh luan =
Quan trung tu menh tap la tap sach gom nhung van thu do Nguyen Trai thay mat Le Thai To gui cho cac tuong ta nha Minh trong cuoc khoi nghia Lam Son va van ran tuong si, tu nam 1423 đen nam 1427. Ban khac in nam 1868 chi ghi lai đuoc 46 van kien. Nam 1970, nha nghien cuu Tran Van Giap phat hien them 23 van kien nua do Nguyen Trai viet gui cho tuong nha Minh.
Binh Ngo đai cao, tuy nhien cuon su Đai Viet su ky toan thu khong chep ro ai la tac gia cua bai cao.
Mot so bai chieu, bieu viet duoi thoi Le Thai To va Le Thai Tong (1433 - 1442).


= Lich su =
Lam Son thuc luc la quyen lich su ky su ghi chep ve cong cuoc 10 nam khoi nghia Lam Son, do vua Le Thai To sai soan vao nam 1432. Van đe tac gia cua tac pham nay van con chua ro rang, du cho đen nay nhieu nguoi khang đinh rang Lam Son thuc luc la tac pham do Nguyen Trai nhung đieu đo van chi mang tinh phong đoan.

Vinh Lang than đao bi la bai van bia o Vinh Lang - lang cua vua Le Thai To, ke lai than the va su nghiep cua Le Thai To.


= Đia ly =
Du đia chi, con goi la Uc Trai di tap Nam Viet du đia chi (抑齋遺集南越輿地誌), Đai Viet đia du chi (大越地輿誌), An Nam vu cong (安南禹貢), Nam Quoc vu cong (南國禹貢) hoac Le trieu cong phap (黎朝貢法).


= Tho phu =
Uc Trai thi tap la tap tho bang chu Han cua Nguyen Trai, gom 105 bai tho, trong đo co bai Con Son ca noi tieng. Theo Le Quy Đon sach gom 3 quyen, Nguyen Trai soan, Tran Khac Kiem bien tap.
Tap tho nay co nhung bai Nguyen Trai hoa tho voi cac vien quan thai thu nha Minh luc đo nhu Thuong thu Tran Hiep, voi bai Thu van Tran thuong thu đe Nguyen bo chanh thao đuong, hoac bai đe tho voi Ngu su Hoang Phuc, Đe Hoang ngu su Mai Tuyet hien.

Quoc am thi tap la tap tho bang chu Nom cua Nguyen Trai, gom 254 bai tho, chia lam 4 muc: Vo đe (192 bai), Thoi lenh mon (21 bai), Hoa moc mon (34 bai), Cam thu mon (7 bai). Theo Tran Huy Lieu đay la tap tho Nom xua nhat cua Viet Nam con lai đen nay. Bang tap tho nay, Nguyen Trai la nguoi đat nen mong cho van hoc chu Nom cua Viet Nam.
Chi Linh son phu la bai phu bang chu Han, ke lai su kien nghia quan Lam Son rut len nui Chi Linh lan thu ba vao nam 1422.
Bang Ho di su luc la thien tan van bang chu Han do Nguyen Trai lam vao nam 1428, ke ve cuoc đoi Tran Nguyen Đan.
Sach Luat thu, 6 quyen, nay khong con, đuoc Nguyen Trai soan vao khoang thoi gian 1440-1441.


Nhan đinh Sach Kham đinh Viet su Thong giam cuong muc co nhung nhan đinh ve Nguyen Trai nhu sau:
- Theo nhan đinh cua su quan: Ong Trai giup Le Thai To khai quoc, roi lai giup Le Thai Tong, tai tri, phep tac, muu mo, đao đuc, đeu vuot hon het moi nguoi luc bay gio.
- Theo loi phe cua Tu Đuc: Đoi Le Thai Tong, vua thi buong tuong, bay toi thi chuyen quyen. Trai neu la nguoi hien, thi nen som lieu rut lui, an nau tung tich đe cho danh tieng đuoc toan ven. The ma lai đi đon truoc ngu gia, tha long cho vo lam viec hoang dam, vo liem si. Vay thi cai va tru di cung la tu Trai chuoc lay. Nhu the sao đuoc goi la nguoi hien?
- Theo Bang nhan Le Quy Đon khi xem đen đao cao sac cua Nguyen Trai: Đay la phuong loan than tac tu, con cao sac lam gi.
Trong Lich trieu hien chuong loai chi, Le Thanh Tong chu thich rang:
Uc Trai tien sinh, đuong luc Thai To moi sang nghiep theo ve Loi Giang, trong thi ban ke hoach noi man truong, ngoai thi thao van thu du cac thanh; van chuong tien sinh lam ve vang cho nuoc, lai đuoc vua yeu tin quy trong.
Ha Nham Đai, nguoi the ky XVI:
Cong giup hong đo cao nua (tua) nui
Danh ghi thanh su sang bang guong
Theo Đo Nghi: Nha Le so di lay đuoc thien ha đeu do suc ong ca va Đo Nghi tiec rang:
Tiec thay troi chua muon binh tri thien ha, cho nen cuoi cung ong van chi lam chuc hanh khien Đong đao, khong đuoc gio het hoai bao cua minh; viec đo khong phai la khong may cho ong, ma chinh la khong may cho sinh dan đoi Le vay.
Theo Duong Ba Cung: cong lao cua ong trum khap tren đoi.
Le Quy Đon trong Kien Van tieu luc nhan đinh ve ong:
Khi vao yet kien Binh Đinh vuong o Loi Giang lien đuoc tri ngo, viet thu gui tuong suy nha Minh, thao hich truyen đi cac lo, đung vao bac nhat mot đoi, chuc vi Thuong thu, cap bac cong than. Cu xem ong giup chinh tri hai trieu vua het long trung thanh, tuy dang loi khuyen ran thuong bi đe nen ma khong tung chiu khuat... nhung vi toi nghia ve "chi, tuc" thanh ra cuoi cung khong giu đuoc tot lanh, that đang thuong xot!... Nguoi co cong lao đung đau ve viec giup rap vua, thi ngan nam cung khong the mai mot đuoc".
Theo Nguyen Nang Tinh:
Nuoc Viet ta, tu Đinh, Le, Ly, Tran, đoi nao sang lap co nghiep đe vuong, tat cung đeu phai co cac tuong ta giup suc, nhung tim đuoc nguoi toan tai toan đuc nhu Uc Trai tien sinh, that la it lam.
O the ky XX, thu tuong Pham Van Đong đa đanh gia:
Nguyen Trai, nguoi anh hung cua dan toc, van vo song toan; van la chinh tri: chinh tri cuu nuoc, cuu dan, noi tri ngoai giao "mo nen thai binh muon thua, rua noi then nghin thu"; vo la quan su: chien luoc va chien thuat, "yeu đanh manh it đich nhieu... thang hung tan bang đai nghia"; van va vo đeu la vo khi, manh nhu vu bao, sac nhu guom đao... That la mot con nguoi vi đai ve nhieu mat trong lich su nuoc ta.
Theo Keith Weller Taylor, mot su gia nguoi Mi nghien cuu ve lich su Viet Nam:
Luc đo phan nhieu nguoi o cac vung xung quanh Ha Noi tuc la Đong Kinh theo chinh tri cua nguoi Minh. Nguyen Trai la nguoi Bac thuong, va ong phai chay đen Thanh Hoa. Hon 9.000 nguoi Đong Kinh đa lam viec cai tri cho nguoi Minh. Nguyen Trai viet thu co thuyet phuc ho bo nguoi Minh theo Le Loi... Nguyen Trai la mot nha tho tai nang, nhung vai tro cua ong ve mat chinh tri va quan đoi thi kha mo nhat. Le Loi va cac tuong linh khac chi muon dung tai nang tho van cua Nguyen Trai đe tuyen truyen va van đong dan chung đung ve phia minh.
Theo Nguyen Dien Nien:
Hanh trang cua Nguyen Trai o trieu Le khong the cho ta cai nhan thuc ong la mot lanh tu, linh hon cua Khoi nghia Lam Son. O ong, ong chi la mot vien quan trieu đinh nhu bao vien quan khac. Ong noi tieng la o tai van chuong đuoc nguoi đoi ca ngoi trong chuc vu Thua chi ma Thai To ban cho. Le Thanh Tong cung đa co mot cau đanh gia tai nang van chuong cua ong: "Van chuong Nguyen Trai lam ve vang cho nuoc".
Theo tac gia nay sach Tang thuong ngau luc viet vao the ky XVIII đa tao nen truyen thuyet dan gian ve vai tro Le Loi so 1, Nguyen Trai so 2. Sau nay cac nha su hoc o Vien su hoc nhu Phan Huy Le cung đa dua vao truyen thuyet nay đe viet sach giao khoa giang day o cac truong hoc o Viet Nam.

Theo mot tac gia hien đai Nguyen Luong Bich:
Cong lao su nghiep cua Nguyen Trai ro rang la huy hoang, vi đai, Nguyen Trai qua that la anh hung, la khi phach, la tinh hoa cua dan toc. Cong lao quy gia nhat va su nghiep vi đai nhat cua Nguyen Trai la tam long yeu nuoc yeu dan tha thiet va su nghiep đanh giac cuu nuoc vo cung ve vang cua ong. Ong đa đem het tam hon, tri tue, tai nang phuc vu loi ich cua dan toc trong phong trao khoi nghia Lam Son. Tu tuong chinh tri quan su uu tu va tai ngoai giao kiet xuat cua ong đa dan đuong cho phong trao khoi nghia Lam Son đi toi thang loi. To chat thien tai cua Nguyen Trai la san pham cua phong trao đau tranh anh dung cua dan toc trong mot cao điem cua lich su. Thien tai ay đa đe lai mot su nghiep lon ve nhieu mat ma chung ta con phai tiep tuc tim hieu them moi co the đanh gia đay đu va chinh xac đuoc. Dau sao, neu chi xet ve mat van hoa thi cung co the khang đinh rang Nguyen Trai đa cam mot cot moc quan trong tren con đuong tien len cua dan toc Viet Nam, đac biet la linh vuc van hoc.


= Ve van chuong =
Nguyen Trai đuoc đanh gia la mot nha van chinh luan kiet xuat. Đoi sau co nhieu nguoi ca ngoi van chuong cua ong: 

Nguyen Mong Tuan xem ong la "bac van ba"
Le Quy Đon đanh gia ong la "van thu thao hich gioi hon het mot thoi"
To The Nghi ca ngoi ong la "song Giang song Han trong cac song va sao Nguu sao Đau trong cac sao"
Pham Đinh Ho xem van chuong cua ong "co khi luc doi dao... đoc khong chan mieng"
Theo Duong Ba Cung, van Nguyen Trai "ro rang va sang sang trong khoang troi đat"
Theo Phan Huy Chu: "van chuong muu luoc gan lien voi su nghiep kinh bang te the"
Pham Van Đong nhin nhan van chuong Nguyen Trai "đat đen đinh cao cua nghe thuat, đeu hay va đep la thuong"
Rieng nhung tac pham van chinh luan cua ong mang tinh chien đau xuat phat tu y thuc tu giac dung van chuong phuc vu cho nhung muc đich chinh tri, xa hoi, the hien ly tuong chinh tri - xa hoi cao nhat trong thoi phong kien Viet Nam. Ngoai ra, cac tac pham nay con phan anh tinh than dan toc đa truong thanh, đieu nay đuoc đanh gia la mot thanh tuu lich su tu tuong va lich su van hoc Viet Nam.


= Ve nhan đinh cua Le Thanh Tong trong tho ca =
Le Thanh Tong trong bai "Quan minh than luong" (君明臣良) cua tap tho "Quynh uyen cuu ca" (瓊苑九歌) co cau: "Uc Trai tam thuong quang Khue tao" (抑齋心上光奎藻). Trong mot thoi gian dai, nhieu sach giao khoa lich su va van hoc dich cau nay la: "Tam hon Uc Trai trong sang nhu sao Khue buoi som". Nha nghien cuu Bui Duy Tan khang đinh đay la mot cach dich sai lam va ly giai nguon goc nhu sau:
Cach dich cau tho tren cua Le Thanh Tong nhu moi nguoi thuong biet bat đau tu nam 1962, khi nha su hoc Tran Huy Lieu đua ra ban dich cau tho đo trong bai viet nhan dip ky niem 520 nam ngay mat cua Nguyen Trai, ma Bui Duy Tan khang đinh la dich sai: "Uc Trai long sang nhu sao Khue". Bui Duy Tan phan tich, trong cau dich nay, chu "tao" khong đuoc dich, chu "Khue" bi hieu sai nghia ve van canh. Cac nha xuat ban, truong hoc lan luot su dung loi dich sai nay, xem đay la loi binh luan ve nhan cach Nguyen Trai. He qua la sau đo nhieu tac pham van hoc, ca kich... noi ve Nguyen Trai dung "sao Khue" lam cach hoan du đe noi ve ong ("Sao Khue lap lanh", "Vang vac sao Khue"...).
Trong gioi nghien cuu, giang day van hoc co đa tung co nhieu y kien noi ve cach dich sai nay, nhung it tac gia lam ro van đe. Can xem cau tho cua Le Thanh Tong trong toan bo bai "Quan minh than luong" đe lam ro nghia:
Nguyen van chu Han:

高帝英雄蓋世名
文皇智勇撫盈成
抑齋心上光奎藻
武穆胸中列甲兵
十鄭第兄聯貴顯
二申父子佩恩榮
孝孫洪德承丕緒
八百姬周樂治平
Phien am Han-Viet:

Cao Đe anh hung cai the danh
Van Hoang tri dung phu doanh thanh
Uc Trai tam thuong quang Khue tao
Vu Muc hung trung liet giap binh
Thap Trinh đe huynh lien quy hien
Nhi Than phu tu boi an vinh
Hieu ton Hong Đuc thua phi su
Bat bach Co Chu lac tri binh
Bai tho nay ca ngoi su nghiep nha Hau Le. Ban dich tho cua Hoang Viet thi van tuyen xuat ban nam 1958 (xuat ban truoc thoi điem Tran Huy Lieu đua ra bai viet co cau dich đuoc pho bien nam 1962) đuoc cac nha nghien cuu đinh chinh cau tho tren cho rang đa dich đung:

Cao Đe anh hung de may ai
Van Hoang tri dung ke ngoi troi
Van chuong Nguyen Trai long soi sang
Binh giap Le Khoi bung chua đay
Muoi Trinh vang lung nen phu quy
Hai Than sang rang ve can đai
Chau nay Hong Đuc nho on nuoc
Co nghiep Thanh Chu van nuoc dai
Mot di ban khac la Toan Viet thi luc cua Le Quy Đon, cau thu 4 khong dung "liet" ma dung "uan" mang nghia chat chua, đuoc nhin nhan la chuan xac hon, va do đo đoi chinh nghia voi cau 3 ve Nguyen Trai hon. Theo nghia đen, "khue" la mot trong 28 vi tinh tu, bieu tuong cua van chuong; tao la loai rong bien, nghia rong la mau ve đep đe, khong phai mang nghia "som".
"Khue tao" đi voi nhau chi van, đoi voi "giap binh" o cau duoi chi vo. Cach dung "khue" đe chi van chuong kha quen thuoc, ngay ca Le Thanh Tong trong "Quynh uyen cuu ca" cung co viet "...tho hong nghe chi khi, quang khue tao chi van" (nghia la: "nha cai khi vong mong, rang cai ve van chuong..."). Do đo "khue tao" trong cau tho cua Le Thanh Tong la ca ngoi van chuong Nguyen Trai chu khong phai ca ngoi nhan cach cua ong.


Tuong niem va vinh danh = Su kien, đen tho =
Nam 1956, Bo Van hoa Viet Nam Dan chu Cong hoa to chuc lan đau tien le ky niem Nguyen Trai nhan 514 nam ngay mat cua ong. Sau đo, vao cac nam 1962, 1967, Viet Nam Dan chu Cong hoa đeu đan ki niem 520 nam va 525 nam ngay mat cua Nguyen Trai va đa phat hanh mot bo tem ve ong vao nam 1962. Nam 1980, to chuc Giao duc, Khoa hoc va Van hoa cua Lien Hop Quoc UNESCO to chuc ky niem 600 nam ngay sinh Nguyen Trai. Cung trong nam đo, Nha nuoc Cong hoa Xa hoi chu nghia Viet Nam cho phat hanh mot bo tem ve Nguyen Trai nhan ki niem 600 nam ngay sinh cua ong.
Đen tho Nguyen Trai o Nhi Khe, Ha Noi von la tu đuong cua ho Nguyen Nhi Khe, đuoc xay dung sau khi vua Le Thanh Tong chieu tuyet cho ong. Đen con luu giu buc chan dung Nguyen Trai co ve tren lua va nhieu buc hoanh phi neu bat cong lao va đuc đo Nguyen Trai. Nhan dip ky niem 600 nam ngay sinh cua Nguyen Trai, nha tho đa đuoc ton tao mo rong, co them phong trung bay ve than the va su nghiep cua Nguyen Trai va tuong đai Nguyen Trai. Đen đuoc xep hang Di tich lich su van hoa vao thang 1 nam 1964.
Đen tho Nguyen Trai o Con Son, Hai Duong đuoc khoi cong xay dung vao nam 2000 va khanh thanh vao nam 2002. Toa lac tai khu vuc đong Thanh Hu, đen co mat bang rong 10.000 m2, xoai doc duoi chan day Ngu Nhac ke lien nui Ky Lan, chia thanh nhieu cap, tao chieu sau va tang tinh uy nghiem. Nghe thuat trang tri mo phong phong cach Le va Nguyen. Đen đa đuoc cong nhan Di tich nghe thuat kien truc nam 2003. Ngoai ra, Nguyen Trai va Nguyen Thi Lo cung đuoc tho o lang Khuyen Luong, nay la phuong Tran Phu, quan Hoang Mai va o xa Le Chi, huyen Gia Lam, Ha Noi.


= Hinh anh trong van hoa =
Cuoc đoi va su nghiep cua Nguyen Trai đa tro thanh cam hung cho nhieu tac pham nghe thuat.

Bi Mat Vuon Le Chi (kich, tac gia: Hoang Huu Đan. Đao dien: Nghe si uu tu Thanh Loc)
Nguyen Trai o Đong Quan (kich, Nguyen Đinh Thi)
Đem cua bong toi (kich, Le Chi Trung)
Van xuan (tieu thuyet, Yveline Feray)
Đem Con Son (tho, Tran Đang Khoa)
Nguyen Trai (tieu thuyet, Bui Anh Tan)
Thien menh anh hung (phim dua theo tieu thuyet Nguyen Trai - quyen 2, Buc huyet thu - đao dien Victor Vu).


= Đuong pho =
Tai thanh pho Ha Noi, tu thoi Phap thuoc đa co mot con đuong nho va ngan o khu vuc trung tam mang ten đuong Nguyen Trai (nay la đuong Nguyen Van To). Cuoi nam 1945, chinh quyen Viet Nam Dan chu Cong hoa cho đoi ten con đuong nay, đong thoi đat ten đuong Nguyen Trai cho mot con đuong dai hon o khu vuc xung quanh ho Hoan Kiem (nay la đuong Lo Su). Tuy nhien, sau đo đen đau nam 1951, chinh quyen Quoc gia Viet Nam than Phap trong đot đoi ten đuong cu thoi Phap sang ten danh nhan Viet Nam voi quy mo lon thi van duy tri ten đuong Nguyen Trai von đa co tu Phap thuoc nay. Sau nam 1954, chinh quyen Viet Nam Dan chu Cong hoa ban đau van duy tri đuong Nguyen Trai cu. Tuy nhien đen nam 1964, tren co so cho rang con đuong Nguyen Trai ngan va nho nhu vay hoan toan khong phu hop voi cong lao to lon cua ong đoi voi đat nuoc, chinh quyen Ha Noi lai cho đoi ten đuong Nguyen Trai cu thanh đuong Nguyen Van To va giu nguyen cho đen ngay nay; con tuyen Quoc lo 6 đoan tu Nga Tu So đen vung giap ranh thi xa Ha Đong thuoc tinh Ha Đong cu thi cho đat ten la đuong Nguyen Trai. Hien nay, o Ha Noi co 2 đuong pho Nguyen Trai, đo la Đuong Nguyen Trai chay qua quan Đong Đa, Thanh Xuan va Nam Tu Liem va Pho Nguyen Trai chay qua phuong Nguyen Trai, quan Ha Đong
Tai đo thanh Sai Gon – Cho Lon, tu nam 1954 chinh quyen Quoc gia Viet Nam than Phap (tien than cua Viet Nam Cong hoa) cung cho đat ten mot con đuong mang ten la đuong Nguyen Trai tai khu vuc thanh pho Cho Lon cu. Tuy nhien mot nam sau, vao nam 1955 do thay khong phu hop nen chinh quyen nay lai cho đoi ten đuong Nguyen Trai cu thanh đuong Tran Nhan Ton va giu nguyen cho đen ngay nay; con tuyen đuong Quang Trung cu đoan đi qua khu vuc quan 5 ngay nay (cung nam trong khu vuc thanh pho Cho Lon cu) von dai khoang 4 km thi cho đat ten la đuong Nguyen Trai. Đen nam 1975, chinh quyen quan quan Cong hoa Mien Nam Viet Nam tiep tuc cho nhap chung va đoi ten đuong Vo Tanh cu o khu vuc quan 2 cu (nay la quan 1) von dai khoang 2 km thanh đuong Nguyen Trai. Nhu vay đuong Nguyen Trai hien nay o Thanh pho Ho Chi Minh dai khoang 6 km.
Tai thi xa Can Tho thuoc tinh Can Tho cu (nay la thanh pho Can Tho truc thuoc trung uong), tu nam 1954, mot phan Quoc lo 4 cu (nay goi la Quoc lo 1, nhung phan nay đa tro thanh đuong chinh noi bo, khong con la mot phan cua đuong quoc lo) đoan tu vong xoay trung tam đen cau Cai Khe cung đuoc đat ten la đuong Nguyen Trai. Sau nam 1975, chinh quyen moi tiep tuc cho nhap chung va đoi ten đuong Hai Ba Trung cu (đoan tu cau Cai Khe toi vong xoay Nga tu Ben xe) thanh đuong Nguyen Trai, giu nguyen cho đen ngay nay. Ben canh đo tu truoc nam 1975 tai thi tran Cai Rang cu (nay la phuong Le Binh, quan Cai Rang) cung co mot con đuong quan trong mang ten đuong Nguyen Trai.


= Truong hoc =
Cuoc đoi va su nghiep cua Nguyen Trai đa tro thanh cam hung cua cac ngoi truong tren ca nuoc, cu the nhu sau:

Truong Tieu hoc Nguyen Trai va truong THCS Nguyen Trai tai phuong Nguyen Trai, quan Ha Đong, Ha Noi.
Truong Đai hoc Nguyen Trai tai pho Le Trong Tan, phuong La Khe, quan Ha Đong, Ha Noi.
Truong Trung hoc pho thong chuyen Nguyen Trai, đuong Nguyen Van Linh, phuong Thanh Binh, thanh pho Hai Duong, tinh Hai Duong.
Truong THPT Nguyen Trai - Ba Đinh, 50 Nam Cao, Giang Vo, Ba Đinh, Ha Noi.


Xem them Khoi nghia Lam Son
Tran Nguyen Đan
Nguyen Phi Khanh
Nguyen Thi Lo
Vu an Le Chi vien
Nguoi bi ket an oan sai trong lich su
Nghi an chua co loi giai trong lich su


Chu giai Chu thich va tham khao = Ghi chu =


= Thu muc =


Lien ket ngoai Thuyet minh ve Nguyen Trai - cuoc đoi va su nghiep qua goc nhin van hoc
 Tu lieu lien quan toi Nguyen Trai tai Wikimedia Commons
Nguyen Trai tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Tho chu Han va tho chu Nom Nguyen Trai - Quan niem tham my va phuong thuc nghe thuat 2012 Pham Thi Ngoc Hoa Thu vien Quoc gia Viet Nam
Quoc am thi tap cua Nguyen Trai trong dong tho Nom đuong luat Viet Nam thoi Trung đai 2005 La Kim Lien
Nguyen Trai, ngoi sao Khue cua van hoa Viet Nam Giao su su hoc VAN TAM Nhan Dan Thu Sau, 05/03/2004, 09:40:00 luu 28/12/2003