Vu an Le Chi vien, tuc Vu an vuon vai, la mot vu an oan noi tieng thoi Le so. Qua vu an nay, quan Đai than Hanh khien Nguyen Trai va vo la Le nghi hoc si Nguyen Thi Lo bi trieu đinh Le So ket toi giet vua Le Thai Tong, bat toi chem đau đen 3 ho nha Nguyen Trai.
Đen nam 1464, thoi vua Le Thanh Tong, Nguyen Trai đuoc minh oan, nguoi con con song sot duy nhat cua ong la Nguyen Anh Vu đuoc cat lam quan huyen, ban than ong đuoc trao tang tuoc hieu.


Nhung nhan vat chinh Nan nhan: Vua Le Thai Tong
Nguyen nhan chet: khong ro, co the do Đot quy.
Nguoi bi ket an la thu pham: Nguyen Thi Lo (vo Nguyen Trai).
Nhung nguoi bi lien luy va cung bi xu tu: Nguyen Trai cung 3 ho cua ong.


Boi canh truoc vu an Len ngoi nam 1433 khi 11 tuoi, Le Thai Tong to ra la vi vua tai nang, quyet đoan, ben trong tru bo 2 đai than phu chinh Le Sat va Le Ngan, ben ngoai đanh dep cac tho tu phia Tay Bac. Tai hau cung, vua co sau nguoi vo: 

Le Ngoc Dao: con Tu đo Le Sat, bi phe lam dan thuong sau khi Le Sat bi giet nam 1437.
Le Nhat Le: con đai than Le Ngan, bi truat xuong lam Tu dung sau khi Le Ngan bi giet nam 1437.
Duong Thi Bi: sinh ra Le Nghi Dan nam 1439, la Phi bi phe xuong lam Chieu nghi, con Nghi Dan bi truat ngoi Thai tu (đuoc lap vao nam 1440), phong lam Lang Son vuong nam 1441.
Bui Quy Nhan, me cua Cung vuong Le Khac Xuong. Ca hai me con khong đuoc sung ai.
Nguyen Thi Anh: sinh ra Thai tu Le Bang Co (Vua Le Nhan Tong) nam 1441, đuoc phong Than phi sau khi Duong Thi Bi bi phe truat.
Ngo Thi Ngoc Dao: Tiep du, vi lam mat long Thai Tong nen tung bi bat giam, đuoc đai than Trinh Kha cuu thoat. Sau đo sinh ra Hoang tu Le Tu Thanh vao thang 7 nam 1442, roi hai me con doi ra song ngoai kinh thanh.
Ngoai ra, su sach ghi nhan Le Thai Tong con co quan he tinh cam voi vo thu cua Thua chi Nguyen Trai la Nguyen Thi Lo, mot nguoi phu nu "rat đep, van chuong rat hay", đuoc goi vao cung phong lam Le nghi hoc si, ngay đem hau ben canh.
Thua chi Nguyen Trai la cong than khai quoc nha Hau Le, mot van than co nhieu đong gop trong khoi nghia Lam Son. Tuy nhien đen thoi binh, trong chinh truong nha Hau Le thoi Le Thai To va sau đo la Le Thai Tong, su nghiep cua ong luc thang luc giang vi co bat đong quan điem voi mot so đai than khac, mot so ke sach khong đuoc dung. Nguyen Trai bat man va lui ve o an nam 1439.


Vu an = Dien bien =
Co 3 nguon chinh su đe cap đen vu an Le Chi vien la Đai Viet su ky toan thu, Kham đinh Viet su thong giam cuong muc va Lich trieu hien chuong loai chi.

Theo sach Đai Viet su ky toan thu:
Ngay 27 thang 7 (am lich) nam Nham Tuat (1442), vua Le Thai Tong đi tuan o mien Đong, duyet quan o thanh Chi Linh, Hai Duong. Nguyen Trai đon vua ngu o chua Con Son, noi o cua Nguyen Trai. Ngay 4 thang 8 (am lich) vua ve đen Le Chi vien thuoc huyen Gia Đinh (nay thuoc thon Đai Lai, xa Đai Lai, huyen Gia Binh, tinh Bac Ninh). Cung đi voi vua co Nguyen Thi Lo, mot nguoi thiep cua Nguyen Trai khi ay đa vao tuoi 40 (ba sinh nam 1400) đuoc vua Le Thai Tong yeu quy vi su xinh đep, co tai van chuong, luon đuoc vao hau ben canh vua. Khi ve đen Le Chi vien, vua thuc suot đem voi Nguyen Thi Lo roi mat.
Cac quan bi mat đua ve, ngay 6 thang 8 (am lich) moi đen kinh su, nua đem vao đen cung moi phat tang. Trieu đinh đa quy cho Nguyen Thi Lo toi giet vua. Ngay sau khi Thai tu Bang Co moi 2 tuoi len noi ngoi (tuc la Le Nhan Tong), trieu đinh bat Nguyen Trai tru di tam toc vao ngay 16 thang 8 (am lich) nam nay.

Theo Kham đinh Viet su thong giam cuong muc:
Thang 7 am lich, Le Thai Tong tuan hanh phia đong, duyet vo o Chi Linh, Nguyen Trai đon moi, nha vua đen choi chua nui Con Son, noi o cua Nguyen Trai.
Nguyen Thi Lo, vo le cua Nguyen Trai, nguoi đep ma lai hay chu. Nha vua nghe tieng, truoc đay tung moi đen, phong lam Le nghi hoc si; ngay đem cho hau o ben, nhan đo, sam so voi Thi Lo. Trong đot đi tuan phia đong, Thai Tong quay ve đen trai Vai lang Đai Lai, huyen Gia Đinh, thi mac chung sot ret. Thi Lo vao hau suot đem, nha vua mat.
Tram quan giau kin viec nay, lang le ruoc ngu gia ve kinh đo moi phat tang. Nguoi ta đeu noi Thi Lo giet vua, ben bat giet Thi Lo. Ngay sau khi Thai tu Bang Co moi 2 tuoi len noi ngoi (tuc la Le Nhan Tong), trieu đinh bat va giet Nguyen Trai, tru di ca ho. Nguoi ta đeu cho la oan.

Theo sach Lich trieu hien chuong loai chi:

Trong 3 sach chinh su neu tren, Đai Viet su ky toan thu va Kham đinh Viet su thong giam cuong muc cung thong nhat cho rang Le Thai Tong bi bao benh ma qua đoi, va sau khi thi hai Le Thai Tong đuoc đua ve kinh đo thi Nguyen Thi Lo bi moi nguoi đong loat buoc toi giet vua. Rieng Lich trieu hien chuong loai chi cho rang Nguyen Thi Lo dung thuoc đoc giet vua.


= Hau ky =
Theo Kham đinh Viet su thong giam cuong muc, ngay khi Nguyen Trai bi tru di tam toc, nhieu nguoi đa cho la ong bi oan.
Le Nhan Tong khi xem sach Du đia chi cua Nguyen Trai tung co y kien rang: "Nguyen Trai la nguoi trung thanh giup đuc Thai To dep loan tac, giup đuc Thai Tong sua sang thai binh... khong may bi nguoi đan ba gay bien, đe nguoi luong thien mac toi rat la đang thuong".
Nam 1464, Le Thanh Tong chinh thuc ban chieu minh oan cho Nguyen Trai, truy tang ong tuoc Tan Tru ba, cho nguoi con trai con song sot cua ong la Nguyen Anh Vu lam chuc Đong Tri chau. Nam 1512, Le Tuong Duc truy tang Nguyen Trai lam Te Van hau.


Giai thoai Giai thoai ve cai chet cua Nguyen Trai đuoc truyen tung qua su tich Ran bao oan rat noi tieng. Theo Nguyen Đong Chi ghi nhan va phan tich, đay la cau chuyen do tang lop Nho si bia đat ra nham huyen thoai hoa tan tham kich cua Nguyen Trai, xoa mo su that ve tan tham kich ay, đe co mot cach giai thich hop voi ly tri truoc cai chet oan khoc cua mot nguoi nhu ong va ca dong ho ong. Chinh vi vay, cau chuyen co nhung nhan to hoang đuong, tham chi con xuyen tac hinh anh mot nhan vat tai hoa nhu Thi Lo. Cung nhu Nguyen Đong Chi ghi nhan, su tich "Ran bao oan" nay đuoc theu det dua tren hai cau chuyen co noi dung tuong tu o Trung Quoc:

Truyen Phuong Chinh Hoc: Phuong Chinh Hoc đoi Nguyen, khi nguoi ong noi mat sap đao huyet cat đam thi đua con (tuc bo Phuong Chinh Hoc) đem nam mong thay mot ba gia hien ra bao:"Chung toi o đay đa lau, xin ong thu tha cho chung toi di chuyen đi mot noi khac, roi hay đao". Nguoi con tinh day khong biet the nao ca. Ngay hom sau nhung nguoi đao huyet thay mot o ran rat nhieu con, ben dung gay đanh chet tat ca. Luc ay con dau nguoi chet (tuc me Phuong Chinh Hoc) đang co mang. Ba ta bong thay mot luong hac khi bay vao nha noi minh ngoi. Khi Phuong Chinh Hoc sinh ra co cai luoi giong luoi ran. Ve sau Phuong Chinh Hoc cung bi va diet toc, nguoi ta cho đo la do đan ran thac sinh vao Phuong Chinh Hoc đe bao thu.
Truyen Ngo Tran: Ngo Tran đoi Tong co lan đong quan đat Thuc cho nguoi khai pha khu rung ram o Kim Binh, vi so noi ay la cho an nap cua giac cuop. Lenh đot rung sap thi hanh, bong co mot ba gia dat con đen cua dinh keu rang:"Nghe noi tuong quan sap cho đot qua nui nay. Đo la quan lenh toi khong dam ngan tro. Nhung me con toi o đay đa lau, xin tuong quan cho thu tha mot chut đe cho chung toi doi đi noi khac đa". Ngo Tran thet mang mu gia, mu ra đi con noi:"Neu tuong quan khong nghe, se bi diet ca ho!". Ngo Tran giuc quan cu đot. Ngay hom sau ho thay o trong nui co hai con ran chet. Nhung trong khi lua boc chay thi mot luong hac khi vot bay ve phia Đong Nam đung vao luc con dau nha Ngo Tran đe ra Ngo Hy.


Y kien xet lai vu an Le Nhan Tong tung co y kien xem Nguyen Trai bi oan khi đoc sach Du đia chi ong viet, nhung van cho rang Nguyen Thi Lo la thu pham gay ra cai chet cua vua cha Thai Tong. Le Thanh Tong chinh thuc ban chieu minh oan cho Nguyen Trai nhung khong noi toi Nguyen Thi Lo.
Trong gioi su hoc hien nay, co y kien cua cac nha chuyen mon nhu Vu Khieu, Phan Huy Le, Hoang Đao Chuc, Phan Van Cac, Đinh Xuan Lam cho rang: con mot nguoi nua chiu oan khuat chua tung đuoc minh oan la Nguyen Thi Lo. Trong hoi thao khoa hoc ve Le nghi hoc si Nguyen Thi Lo, nhieu nha nghien cuu cho rang Nguyen Thi Lo đa bi trieu đinh nha Le đuong thoi (do Thai hau Nguyen Thi Anh chap chinh cho vua nho Le Nhan Tong moi len 2 tuoi) vu khong.
Nhom tac gia nghien cuu lich su đuong đai Phan Duy Kha, La Duy Lan, Đinh Cong Vi trong tac pham "Nhin lai lich su", xuat ban nam 2003, cho rang chu muu vu an chinh la Nguyen Thi Anh, vo thu cua vua Le Thai Tong.


= Ngoi thai tu =
Ngoai cac suy đoan can cu vao su sach, gan đay cac nha nghien cuu noi tren đa tham khao gia pha dong ho Đinh la con chau cua cong than Đinh Liet nha Hau Le va phat hien nhieu bai tho cua chinh Đinh Liet đe lai (đuoc cong bo trong "Nhin lai lich su" cua ho). Bai tho đuoc viet bang chu Han nhung viet theo kieu an y, dung phep noi lai đe nguoi đoc suy đoan rang: Thai tu Le Bang Co (tuc vua Le Nhan Tong) khong phai la con vua Le Thai Tong.
Vua Le Thai Tong luc mat moi 20 tuoi nhung truoc khi mat vua đa co bon con trai. Con lon nhat la Le Nghi Dan, con thu hai la Khac Xuong, con thu ba la Bang Co (Le Nhan Tong sau nay), con thu tu la Tu Thanh (Le Thanh Tong sau nay). Vi cac hoang tu đeu con qua nho (chi chenh nhau mot vai tuoi) nen viec tranh chap ngoi thai tu xay ra giua cac ba vo vua Thai Tong. Nguyen Thi Anh la me cua Bang Co.
Nghi Dan la con lon nhat von đa đuoc lap lam thai tu du con rat nho. Nhung sau đo Nguyen Thi Anh đuoc vua sung ai nen nam 1441 vua truat ngoi cua Nghi Dan ma lap Bang Co. Ba me cua Khac Xuong von khong đuoc vua sung ai nen khong the tranh chap ngoi thai tu. Tuy nhien, nhieu nguoi trong trieu di nghi rang, Nguyen Thi Anh đa co thai truoc khi vao cung va Bang Co khong phai la con vua Thai Tong. Cung luc đo, mot ba phi khac cua vua la Ngo Thi Ngoc Dao lai co mang sap sinh. Nguyen Thi Anh so chuyen bai lo thi ngoi lon se thuoc ve con ba Ngoc Dao nen tim cach hai ba Ngoc Dao. Ba nay đuoc vo chong Nguyen Trai va Nguyen Thi Lo het suc che cho, mang đi nuoi giau va sinh đuoc Hoang tu Le Tu Thanh nam 1442.
Biet ba Ngoc Dao đa sinh con trai ma ngay cang nhieu nguoi đon đai ve dong mau cua Bang Co, nhan luc con minh con đang o ngoi đuong kim thai tu, Nguyen Thi Anh chu đong ra tay truoc. Nhan dip vua Thai Tong ve tham Nguyen Trai, so Nguyen Trai giem pha minh va noi tot cho Tu Thanh nen ba sai nguoi sat hai vua Thai Tong roi đo toi cho vo chong Nguyen Trai.
Sau khi vua mat, Bang Co len ngoi, Nguyen Thi Anh đuoc lam Thai hau, nam quyen tri nuoc. Nguyen Trai khong the bien bach cho su oan uong cua minh va phai chiu an tru di tam toc.
Theo su sach, ngay 9 thang 9 (am lich) nam Nham Tuat (1442), chi vai ngay sau khi hanh hinh gia đinh Nguyen Trai, trieu đinh (thuc ra chinh la Thai hau Nguyen Thi Anh nhiep chinh thay con) ra lenh giet hai hoan quan Đinh Phuc, Đinh Thang vi truoc khi chet Nguyen Trai co noi la "hoi khong nghe loi cua Thang va Phuc". Cac nha nghien cuu noi tren cho rang chinh Đinh Phuc, Đinh Thang la nhung nguoi khuyen Nguyen Trai som to cao Nguyen Thi Anh voi vua Thai Tong. Do đo đe diet khau, ba sai giet hai nguoi nay.
Chinh boi than the cua Le Nhan Tong co phan "khong chinh" nen sau nay, nam Ky Mao (1459), con truong cua vua Thai Tong la Le Nghi Dan lay ly do đe lam binh bien giet hai me con Nguyen Thi Anh. Trong bai chieu len ngoi, Nghi Dan noi ro: "... Dien Ninh [Nhan Tong] tu biet minh khong phai la con cua Tien đe [Thai Tong]..."


= Phan bien =
Nha nghien cuu lich su Vu Thi Thuong đa đang tren Tap chi song Huong ve nghi an Le Chi vien, phan đoi tac gia Bui Van Nguyen trong tac pham Van chuong Nguyen Trai, khi nha nghien cuu nay cho rang: "Cuoi cung bon gian than phia ba phi Nguyen Thi Anh am muu giet hai vua Le Thai Tong, Nguyen Trai, Nguyen Thi Lo đe gianh ngoi cho Bang Co khoi roi vao tay Tu Thanh, nguoi đuoc Nguyen Trai, Nguyen Thi Lo ung ho" voi nhung lap luan nhu sau:

Le Tu Thanh la con thu tu, moi sinh đuoc 14 ngay, me cua Tu Thanh chi đuoc phong Tiep du, khong phai la moi đe doa voi me con ba Nguyen Thi Anh.
Vua Thai Tong la vi vua tai gioi, khong de đe giet. Nam 16 tuoi, vua đa than hanh đi đanh chau Phuc Le; đanh Ha Tong Lai lam phan, đanh tho quan nghich Nghiem thu phuc đat đai cua cai. Sach Đai Viet su ky viet rang: Vua thien tu, thong minh tri tue, ben trong uc che quyen than, ben ngoai dep di đich.
Nguyen Thi Anh đang đuoc sung ai, con la Bang Co đuoc lap lam Hoang thai tu, ngoi ke vi cam chac trong tay, le nao lai giet đi cho dua vung chac nhat cua ho.
Nguyen Trai truoc sau khong đong vai tro gi quan trong trong trieu đinh (?), Nguyen Thi Lo chi la Le nghi hoc si, day cung nhan, khong đu quyen luc đe ton phu hay ha be ai xuong. Luc đuoc cac đai than tien cu Nguyen Trai va cac quan khac đe day vua, vua Thai Tong đa tu choi viec nay. Khi soan nha nhac, vua Le Thai Tong theo y cua Luong Đang soan le nhac chu khong theo y cua Nguyen Trai. Ve que ong lam đe cu o chua Hun, 1 chuc vi rat thap. Khong the nao gay anh huong voi mot vi vua tai gioi, co ca tinh manh me, khong chiu su phu chinh nhu Le Thai Tong, tung đa giet Đai Tu đo Le Sat, Le Ngan, giang chuc nhieu trong than khac.
Tac gia Vu Thi Thuong ket luan rang vua Le Thai Tong chet đot ngot o Le Chi vien, Nguyen Trai chi la nguoi khong may man ma thoi, va khong nen suy luan đi qua xa.


Trong van hoc nghe thuat Vu an Le Chi vien tung đuoc the hien trong nhieu tac pham van hoc va nghe thuat trong đo co cac tac pham đuoc bao chi đanh gia cao nhu vo cai luong Rang ngoc Con Son cua Đoan Cai luong Tran Huu Trang, vo cheo Oan khuat mot thoi cua Nha hat Cheo Ha Noi.
Vo kich Bi mat Le Chi Vien cua Cong ty Thai Duong (san khau IDECAF) tung đuoc bao chi ca ngoi đa gianh đuoc ba giai Mai Vang (nam 2007): giai Đao dien san khau cho Nghe si uu tu Thanh Loc, giai Nam dien vien Kich noi cho Huu Chau (vai Nguyen Trai) va giai Nu dien vien Kich noi cho Thanh Thuy (vai Nguyen Thi Anh).
Phim tai lieu Bi mat vu an Le Chi vien tung đuoc chieu tren VTV1.
Nam 2012, bo phim Thien menh anh hung cua đao dien Victor Vu cung lay boi canh la 12 nam sau khi Nguyen Trai chet, cac the luc vuong ton tranh gianh nhau, trong đo co Tuyen Tu Thai hau.


= Ve cac bai tho cua Đinh Liet =
Trong cuon "Ngoc pha ho Đinh" do Cong bo Thuong thu Đinh Cong Nhiep, con trai đau cua Thai su Đinh Liet, co mot so bai tho do Đinh Liet viet co lien quan đen vu an Le Chi vien.
Bai tho Nom nhan xet ve Le Thai Tong:

Tong Thai dang dap mot anh quan,
Đac sac say choi bieng kiem can.
Hoa tu trong nha nho đau moc,
Di can benh hoan hai cho than.
Trong bai nay Đinh Liet buoc phai dung phep noi lai: Tong Thai tuc la Thai Tong (Le Nguyen Long). Vua la mot anh quan vi ong biet ngan ngua cuong than, dep phien tran, sung nho, mo thi cu, song lai qua ham me tuu sac. Ve hoa tu trong nha, Đinh Liet co bai tho:

Nhung tan luc ca nguyet khai hoa,
Bat thuc ha nhan chung bao đa.
Chu khao Tong Thai vi linh duoc,
Cuu binh tan tuu thinh y khoa.
Nhung tan đoc lai la Nhan Tong, tuc la Bang Co, con Nguyen Thi Anh, thinh y la thi Anh. Bai nay co the tam dich:

Nhan Tong sau thang đa ra hoa,
Dong mau ai đay quy bau a?
Nup bong Thai Tong lam linh duoc,
Thi Anh dung ngon đoi dong cha.
Truoc khi vao cung, Thi Anh đa gian diu voi Le Nguyen Son, mot nguoi thuoc ho xa cua dong doi Le Khoang (cha Le Loi). Mot bai tho khac, Đinh Liet viet:

Tong Thai mac kien nguy ky hien,
Nich ai Thinh y nhat nhat tang.
My sac điem ngon gia phi bang,
Co đo su nghiep hai ha bang.
Dich la:

Thai Tong chang thay nguy đa hien,
Say đam Thi Anh cu mai tang.
Sac đep loi ngon kem phi bang,
Co đo su nghiep co ngay bang.
Viec Thi Anh giet hai hoan quan Đinh Phuc, Đinh Thang đuoc Đinh Liet viet trong bai tho ma nhieu nguoi cho rang vi chinh hai nguoi nay đa mat bao cho ong va Nguyen Trai biet:

Nhung Tan ha huu Tong thai tinh,
Luc nguyet khai hoa quai di hinh.
Nien nguyet nhat thoi Thang Đinh ky,
Hoang bao o nhiem van nien thanh.
Dich la:

Nhan Tong khong phai mau Thai Tong,
Sau thang hoai thai canh la lung.
Nam, thang, ngay, gio Đinh Thang chep,
Hoang bao do ban tieng ngan nam.
Voi cach goi cac vua bang mieu hieu nhu Thai Tong, Nhan Tong, chac chan cac bai tho nay Đinh Liet viet vao thoi Le Thanh Tong. Du Nhan Tong va Thai hau Nguyen thi đa chet nhung viec nay van khong the noi cong khai, vi tren danh nghia, ngoi vua cua Nhan Tong van la hop phap. Co nhu vay, viec cuop ngoi cua Le Nghi Dan moi la "phan nghich" va viec len ngoi cua Thanh Tong moi la hop le. Đay chinh la nguyen nhan khien Đinh Liet phai dung phep noi an y đe truyen lai cho đoi sau. Sau nay toi đoi vua Le Thanh Tong, vua Thanh Tong đa minh oan cho Nguyen Trai. Tuy nhien, nhung bai tho tren đuoc tim thay trong gia pha ho Đinh that lac tai Trung Quoc nen tinh chinh xac cua no khong đuoc kiem chung, chi mang tinh tham khao gia thuyet.


Xem them Nguyen Trai
Nguyen Thi Lo
Le Thai Tong
Le Nhan Tong
Le Nghi Dan
Đinh Liet


Chu giai Tham khao Vien Khoa Hoc Xa Hoi Viet Nam (1993). Đai Viet su ky toan thu (PDF). Nha Xuat ban Khoa hoc Xa hoi Ha Noi. Ban goc (PDF) luu tru ngay 21 thang 9 nam 2021. Truy cap ngay 7 thang 4 nam 2021.
Phan Duy Kha, La Duy Lan, Đinh Cong Vi (2003). Nhin lai lich su. Nha Xuat ban Van hoa Thong tin.{{Chu thich sach}}:  Quan ly CS1: nhieu ten: danh sach tac gia (lien ket)
Le Quy Đon (2007). Kien van tieu luc. Nha Xuat ban Van hoa - Thong tin.
Lich trieu hien chuong loai chi, Phan Huy Chu, tap 1, Dich gia Vien Su hoc Viet Nam, Nha Xuat ban Giao duc, 2005.
Kham đinh Viet su thong giam cuong muc, soan gia Quoc su quan trieu Nguyen.


Chu thich