Alkaloid la cach chuyen tu sang dang Viet hoa nua chung cua alkaloid (tieng Anh) hay alcaloide (tieng Phap) hoac алкалоид (tieng Nga). Mot cach chat che thi no la amin nguon goc tu nhien do thuc vat tao ra, nhung cac amin do đong vat va nam tao ra cung đuoc goi la cac alkaloid. Nhieu alkaloid co cac tac đong duoc ly hoc đoi voi con nguoi va cac đong vat khac. Ten goi cua alkaloid trong mot so ngon ngu phuong Tay co le co nguon goc tu alkali/ancali (kiem); va ban đau thuat ngu nay đuoc su dung đe mieu ta bat ky mot base huu co nao co chua nito. Cac alkaloid thong thuong la cac dan xuat cua cac amino acid va phan nhieu trong so chung co vi đang. Chung đuoc tim thay nhu la cac chat chuyen hoa phu trong thuc vat (vi du khoai tay hay ca chua), đong vat (vi du cac loai tom, cua, oc, hen) va nam. Nhieu alkaloid co the đuoc tinh che tu cac dich chiet tho bang phuong phap chiet axit-base.
Trong khi nhieu alkaloid la cac chat đoc thi mot so lai đuoc su dung trong y hoc voi vai tro nhu la cac chat giam đau hay gay te, cu the nhu morphin hay codein, cung nhu trong mot so ung dung khac.


Khai niem alcaloid Polonopski đinh nghia: "Alkaloid la nhung hop chat huu co co chua nito, đa so co nhan di vong, co phan ung kiem, thuong gap trong thuc vat va đoi khi co trong đong vat, thuong co duoc tinh manh va cho nhung phan ung hoa hoc voi mot so thuoc thu chung cua alkaloid."
Tuy nhien cung co mot so chat đuoc xep vao nhom alkaloid nhung nito khong co di vong ma o mach nhanh nhu: ephedrine trong Ma hoang Ephedra sinica Staf., capsaisin trong Ot Capsicum annuum L., hordenin trong mam mach nha Hordenum sativum Jess., colchicine trong hat cay toi đoc Colchicum autumnale L.. Mot so alkaloid khong co phan ung voi kiem nhu colchicine lay tu hat toi đoc, ricinin lay tu hat thau dau Ricinus communis L., theobromin trong hat cay cacao Theobroma cacao L. va co alkaloid phan ung voi acid yeu nhu arecaidin va guvacin trong hat cau Areca catechu L..


Phan loai Cac nhom alkaloid hien nay bao gom:

Nhom pyridin: piperin, coniin, trigonellin, arecaidin, guvacin, pilocarpin, cytisin, spartein, pelletierin.
Nhom pyrrolidin: hygrin, cuscohygrin, nicotin
Nhom tropan: atropin, cocain, ecgonin, scopolamin
Nhom quinolin: quinin, quinidin, dihydroquinin, dihydroquinidin, strychnin, brucin, veratrin, cevadin
Nhom isoquinolin: Cac alkaloid goc thuoc phien nhu morphin, codein, thebain, papaverin, narcotin, sanguinarin, narcein, hydrastin, berberin.
Nhom phenethylamin: mescalin, ephedrin, dopamin, amphetamin
Nhom indol:
Cac tryptamin: DMT, N-methyltryptamin, psilocybin, serotonin
Cac ergolin: Cac alkaloid tu cua ngu coc/co nhu ergin, ergotamin, axit lysergic v.v
Cac beta-carbolin: harmin, harmalin, yohimbin, reserpin, emetin
Cac alkaloid tu chi Ba gac (Rauwolfia): reserpin
Nhom purin:
Cac xanthin: caffein, theobromin, theophyllin
Nhom terpenoid:
Cac alkaloid aconit: aconitin
Cac steroid: solanin, samandari (cac hop chat amoni bac bon): muscarin, cholin, neurin
Cac alkaloid tu dua can (chi Vinca) va cac ho hang cua no: vinblastin, vincristin. Chung la cac chat chong ung thu va lien ket cac nhi trung (dime) tubulin tu do, vi the pha vo can bang giua trung hop (polyme hoa) va phan trung hop vi quan, tao ra su kim ham cac te bao trong pha giua cua qua trinh phan bao.


Ly tinh Phan lon alcaloid trong thien nhien cong thuc cau tao co oxy nghia la trong cong thuc co C, H, N, O, nhung alcaloid nay thuong o the ran o nhiet đo thuong.
Vi du: Morphine, codein, strychnin, quinin, reserpin.
Nhung alcaloid thanh phan cau tao khong co oxy thuong o the long. Nhung cung co mot so truong hop ngoai le.
Vi du: Coniin, nicotin, spartein.
Cac alcaloid o the ran thuong ket tinh đuoc va co điem chay ro rang, nhung cung co mot so alcaloid khong co điem chay vi bi phan huy o nhiet đo truoc khi chay.
Nhung alcaloid o the long bay hoi đuoc va thuong vung ben, khong bi phan huy o nhiet đo soi nen cat keo đuoc bang hoi nuoc đe lay ra khoi duoc lieu.

Dua vao đo tan khac nhau cua alcaloid base va muoi alcaloid nguoi ta su dung dung moi thich hop đe chiet xuat va tinh che alcaloid.


Hoa tinh Mot so alkaloid co tac dung nhu base manh co kha nang lam xanh giay quy đo nhu nicotin.
Đa so cac alcaloid đeu co tinh base yeu.
Mot so tinh base rat yeu nhu cafein, piperin…
Vai truong hop ngoai le nhu colchicin, ricinin, theobromin khong co phan ung kiem
Ca biet cung co chat co phan ung acid yeu nhu arecaidin, guvacin.
Do co tinh base yeu nen co the giai phong alcaloid ra khoi muoi cua no bang dung dich kiem trung binh va manh nhu NH4OH, NaOH…
Cac alcaloid cho phan ung voi mot so thuoc thu chung cua alcaloid.


Tac đong sinh hoc Cong dung cua alkaloid rat đa dang va phong phu, tuy theo tung loai alkaloid.

Tac dung len he than kinh
Kich thich than kinh trung uong: strychnine, caffeine
Uc che than kinh trung uong: morphin. Codeine
Kich thich than kinh giao cam: ephedrine
Liet giao cam: yohimbin
Kich thich pho giao cam: pilocarpin
Liet pho giao cam: atropine
Gay te: cocaine

Tac dung ha huyet ap: reserpine, serpentin
Tac dung chong ung thu: taxol, vinblastine, vincristine
Tac dung diet ky sinh trung, diet khuan: quinine, berberine, arecoline, emetine


Phan lap alkaloid Trong cay cac alkaloid luon ton tai o dang cac muoi voi cac axit huu co va moi ho cay thuong co mot day alkaloid cung nhom, trong đo co nhom chinh va nhom phu. Ham luong cua chung phu thuoc vao giong cay, mua vu va đia ly.
Đe phan lap alkaloid phai qua quy trinh sau:
a) Nghien nho nguyen lieu thanh bot roi ngam voi dung dich HCl 1%(hoac bang dung dich soda) đe chuyen hoa hoan toan alkaloid thanh muoi chlorhydrat de tan.
b) Loc lay dung dich muoi, kiem hoa đe lay alkaloid hoan toan khoi muoi.
c) Cat cuon hoi nuoc hoac chiet bang dung moi huu co nhu chloroform, benzen v.v.
d) Chay sac ky hoac sac ky ban mong đieu che...phan lap rieng tung alkaloid.
e) Xac đinh cau truc cac alkaloid thu hoat tinh sinh hoc, đem san pham thu nghiem, ung dung.


Thuoc tinh hoa ly Phan tu luong: khoang 100-900
Cac alkaloid khong chua cac nguyen tu oxy trong cau truc thong thuong la chat long o đieu kien nhiet đo phong (vi du nicotin, spartein, coniin)
Cac alkaloid voi cac nguyen tu oxy trong cau truc noi chung la cac chat ran ket tinh o đieu kien nhiet đo phong (vi du: berberin)
Hoat hoa quang hoc
Tinh kiem phu thuoc vao kha nang san co cua cac cap đien tu đon đoc tren nguyen tu nito & va kieu khac (di) vong cung cac phan thay the.
Kha nang tao ra muoi voi cac axit vo co (vi du: voi HCl, H2SO4, HNO3) hay cac axit huu co (nhu cac muoi tartrat, sulfamat, maleat)


Su tao thanh alkaloid trong cay Nho phuong phap đanh dau đong vi phong xa nguoi ta đa chung minh đuoc alkaloid tao ra tu cac amino acid. Nguoi ta đa dung amino acid co C14 va N15 đua vao moi truong nuoi cay hoac tiem vao than cay. Alcaloid sau chiet xuat va phan lap co tinh phong xa. Lam phan ung phan huy đe tim nguyen tu phong xa thi thay đuoc hau het nguyen tu nito va cac nguyen tu carbon cua amino acid đeu nam trong cau truc nhan co ban cua alkaloid.
Noi tao ra alkaloid khong phai luon luon la noi tich tu alkaloid. Nhieu alkaloid đuoc tao ra o re lai van chuyen len phan tren mat đat cua cay, sau khi thuc hien nhung bien đoi thu cap chung đuoc tich luy o la, qua hoac hat.
Vd: L-hyoscryamin trong cay Beladon đuoc tao ra o re, sau đo chuyen len phan tren mat đat. Khi cay 1 tuoi than cay chua nhieu alcaloid hon la, khi cay 2 tuoi than cay hoa go nhieu hon, ham luong alcaloid giam xuong, ham luong alcaloid o phan ngon đat đuoc muc toi đa vao luc cay ra hoa va giam đi khi qua chin.


Phan bo trong thien nhien Alkaloid co pho bien trong thuc vat, tap trung o mot so ho:
Apocynaceae (ho Truc đao) co gan 800 alkaloid.
Papaveraceae (ho Thuoc phien) gan 400 alkaloid.
Fabaceae (ho Đau) 350 alkaloid.
Solanaceae (ho Ca) gan 200 alkaloid.

O nam co alkaloid trong nam cua khoa mach (Claviceps purpurea), nam Amanita phalloides.
O đong vat, cung đa tim thay alkaloid ngay cang tang, alkaloid samandarin, samandaridin, samanin co trong tuyen da cua loai ky nhong. Bufotenin, bufotenidin, dehydrobufotenin lay tu nhua coc.
Trong cay, alkaloid thuong tap trung o mot so bo phan nhat đinh.
Rat it truong hop trong cay chi co mot alkaloid duy nhat ma thuong co hon hop nhieu alkaloid, trong đo alkaloid co ham luong cao đuoc goi la alkaloid chinh.
Cac alkaloid o trong nhung cay cung mot ho thuc vat cung thuong co cau tao rat gan nhau.
Ham luong alkaloid trong cay thuong rat thap, Mot so duoc lieu chua 1-3% alkaloid đa đuoc coi la ham luong kha cao.
Ham luong alkaloid trong cay phu thuoc vao nhieu yeu to nhu khi hau, anh sang, chat đat, phan bon, giong cay, bo phan thu hai va thoi ky thu hai. Vi vay đoi voi moi duoc lieu can nghien cuu cach trong trot, thu hai va bao quan đe co ham luong hoat chat cao.
Trong cay, alkaloid it khi o trang thai tu do (alkaloid base), ma thuong o dang muoi cua cac acid huu co nhu citrat, tactrat, oxalat, acetat…
Co mot so it truong hop alkaloid ket hop voi đuong tao ra dang glycoalkaloid nhu solasonin va solamacgin trong cay Ca la xe (Solanum laciniatum).


Tham khao Sach đoc them 2. Khoa duoc (2008), "Giao trinh duoc lieu", tap 2, Nha xuat ban ĐH Y Duoc TP,HCM.
3. Pham Thanh Ky (1998), "Bai giang duoc lieu", tap II, Nha xuat ban Đai hoc Duoc Ha Noi.
4. Đo Tat Loi (2004), "Nhung cay thuoc va vi thuoc Viet Nam", Nha xuat ban Y hoc.
5. Nguyen Kim Phi Phung (2007), Phuong phap co lap hop chat huu co, Nha xuat ban ĐHQG Thanh pho Ho Chi Minh.
6. Ngo Van Thu (2011), "Bai giang duoc lieu", tap I, Nha xuat ban Đai hoc Duoc Ha Noi.
7. Vien duoc lieu (2004), "Cay thuoc va đong vat lam thuoc o Viet Nam", tap I, Nha xuat ban khoa hoc ky thuat.
8. Vien duoc lieu (2004), "Cay thuoc va đong vat lam thuoc o Viet Nam", tap II, Nha xuat ban khoa hoc ky thuat.


Lien ket ngoai