Nhua đuong (UK: , US: ) la mot chat long hay chat ban ran co đo nhot cao va co mau đen, no co mat trong phan lon cac loai dau tho va trong mot so tram tich tu nhien. Thanh phan chu yeu cua nhua đuong la bitum. Van ton tai mot so bat đong trong so cac nha hoa hoc lien quan đen cau truc cua nhua đuong, tuy nhien pho bien nhat la no đuoc gia lap mo hinh nhu la mot chat keo.
Nhua đuong đoi khi bi nham lan voi hac in do no cung la san pham chua bitum, nhung hac in la loai vat lieu nhan tao đuoc san xuat bang phuong phap chung cat pha huy cac chat huu co. Tuy cung la san pham chua bitum nhung thong thuong ham luong bitum trong hac in thap hon cua nhua đuong. Hac in va nhua đuong co cac thuoc tinh co ly rat khac nhau.
Nhua đuong co the đuoc tach ra tu cac thanh phan khac cua dau tho (chang han naphtha, xang va dau điezen) bang quy trinh chung cat phan đoan, thong thuong duoi cac đieu kien chan khong. Viec chia tach tot hon nua co the đat đuoc bang cach xu ly tiep cac phan nang nhat cua dau mo trong cac khoi khu nhua đuong su dung propan hoac butan trong pha sieu toi han đe hoa tan cac phan tu nhe hon va sau đo đuoc tach ra. Co the xu ly tiep bang cach "thoi" san pham: cu the la bang cach cho no phan ung voi oxy. Phuong phap nay lam cho san pham cung va nhot hon.
Cac tram tich tu nhien chua nhua đuong bao gom cac ho nhua đuong (chu yeu khai thac tu ho Trinidad o Trinidad, ho Bermudez o Venezuela), gilsonit, bien Chet o Israel va cac loai cat hac in.
Nhua đuong la đu cung đe van chuyen theo cac đong roi (no chi mem đi khi bi nong qua) vi the đoi khi no đuoc tron lan voi dau điezenl hay dau lua cho de van chuyen. Vao luc giao hang, cac chat nhe hon nay se đuoc tach ra khoi hon hop. Hon hop nay thong thuong đuoc goi la bitum nguyen lieu (BFS).
Ung dung lon nhat cua nhua đuong la san xuat be tong atphan đe rai đuong, no chiem khoang 80% toan bo luong nhua đuong thuong pham đuoc tieu thu o Hoa Ky. Viec gan ket cac van op chiem chu yeu phan con lai. Cac ung dung khac con co: lam thuoc xit cho đong vat, xu ly cot hang rao va chong tham nuoc cho cong trinh xay dung.
O Trung Đong co đai cac tram tich tu nhien chua nhua đuong đa đuoc su dung đe lam vua đe gan ket gach va đa, xam tau va chong tham nuoc. Tu đe chi nhua đuong trong tieng Ba Tu la mumiya, co le la nguon goc cho tu "mummy" (xac uop) trong tieng Anh.


Nguon goc Phan lon luong nhua đuong co nguon goc tu dau mo. Tuy nhien, mot luong lon nhua đuong cung ton tai o dang tap trung trong tu nhien. Cac mo nhua đuong tu nhien đuoc hinh thanh tu tan tich cua cac loai tao sieu nho co đai (tao silic) va cac sinh vat đa tung ton tai. Qua trinh hinh thanh dien ra trong Ky Than đa, khi nhung canh rung đam lay khong lo bao phu nhieu khu vuc tren Trai đat. Luc nay, cac sinh vat chet đi va bi chon vui duoi lop bun duoi đay đai duong hoac ho nuoc. Duoi tac đong cua nhiet đo (tren 50 °C) va ap suat khi bi chon vui sau trong long đat, phan con lai cua sinh vat đuoc chuyen hoa thanh cac vat chat nhu nhua đuong, kerogen hoac dau mo.
Cac mo nhua đuong tu nhien ton tai duoi dang cac ho nhua đuong nhu Pitch Lake o Trinidad va Tobago, ho Bermudez o Venezuela. Ngoai ra, con co cac mach nhua đuong tu nhien xuat hien o La Brea Tar Pits va McKittrick Tar Pits tai California va o Bien Chet.
Nhua đuong cung xuat hien trong cac loai đa sa thach khong ket dinh đuoc goi la "cat dau" o Alberta, Canada, va "cat hac in" tuong tu o Utah, Hoa Ky. Tinh Alberta cua Canada so huu phan lon tru luong dau mo the gioi, tap trung trong ba mo khong lo voi dien tich len đen 142.000 km vuong (55.000 dam vuong Anh), rong lon hon ca nuoc Anh hay tieu bang New York.
Mien Bac Alberta, Canada so huu mo nhua đuong tu nhien lon nhat the gioi. Nam trong He tang McMurray, mo Athabasca hinh thanh tu đau ky Phan trang, voi cau tao đoc đao gom nhieu thau kinh cat chua dau, co ham luong len đen 20%. Cac nghien cuu đong vi cho thay mo dau nay co nien đai khoang 110 trieu nam.
Utah, Hoa Ky cung so huu nhung mo dau nang hoac nhua đuong voi quy mo nho hon, đien hinh la mo Tar Sand Triangle, noi tru luong nhua đuong chiem khoang 6%.
Nhua đuong co the xuat hien trong cac mach nhiet dich. Luu vuc Uinta tai Utah, Hoa Ky la mot vi du đien hinh voi su hien dien cua mang luoi cac mach trai rong theo ca chieu ngang va chieu doc. Noi bat trong cau tao cua cac mach nay la Gilsonite - mot loai hydrocarbon ran.


Lich su = Thoi ky đo đa cu =
Nhua đuong đuoc su dung tu rat som, uoc tinh khoang 40.000 nam truoc, vao thoi ky đo đa cu. Vao thoi điem nay, con nguoi đa su dung nhua đuong đe gan ket cac dung cu đa so khai voi phan can cam.
Viec kiem tra lai cac hien vat khai quat nam 1908 tai di chi Le Moustier (Phap) xac đinh cac cong cu đa thoi ky Mousterian đuoc gan vao tay cam lam tu hon hop đat son va nhua đuong. Hon hop nay gom 55% bot goethit va 45% nhua đuong dang long nau chin, tao thanh chat deo đe đuc can cam va cung lai sau đo. Do cac cuoc khai quat truoc đay tai Le Moustier chua xac đinh chinh xac van hoa khao co va nien đai, nhung phong cach đo đa Mousterian cho thay nhung cong cu nay co lien quan đen nguoi Neanderthals vao cuoi thoi ky Đo đa cu Giua, khoang tu 60.000 đen 35.000 nam truoc. Đay la bang chung som nhat ve viec su dung chat ket dinh hon hop o chau Au.


= Thoi co đai =
Viec su dung nhua đuong tu nhien đe chong tham va lam chat ket dinh co tu it nhat thien nien ky thu 5 truoc Cong nguyen. Tai Mehrgarh, thuoc nen van minh Thung lung Indus, nguoi ta đa tim thay mot chiec gio luu tru luong thuc đuoc lot bang nhua đuong. Đen thien nien ky thu 3 truoc Cong nguyen, nhua đuong tinh che đa đuoc su dung pho bien trong khu vuc.
Nguoi Sumer o vung Can Đong co đai đa su dung nhua đuong tu nhien cho nhieu muc đich khac nhau. Nha su hoc Hy Lap, Herodotus tung ghi nhan viec su dung nhua đuong nong lam vua xay dung tuong thanh Babylon.
Theo ghi chep, đuong ham Euphrates dai 1 kilomet (0,62 dam) nam ben duoi song Euphrates tai Babylon, đuoc xay dung vao thoi Nu hoang Semiramis (khoang nam 800 TCN) su dung gach nung phu nhua đuong lam chat chong tham.
Tai Bac My, cac cuoc khai quat khao co đa phat hien ra viec su dung nhua đuong đe gan mui ten đa vao truc go. Nhua đuong ri ra tu bo song Athabasca va cac con song khac đuoc nguoi tho dan Canada su dung đe chong tham cho nhung chiec ca no bang vo cay bach duong. Ho cung đun nong nhua đuong trong nhung chiec chau ban đe xua đuoi muoi vao mua he. Truoc thoi thuoc đia, cac dan toc ban đia o mien nam California cung su dung nhua đuong đe chong tham cho xuong go van.


Kinh te Nhua đuong tuy chi chiem khoang 4 đen 5% (theo trong luong) trong hon hop lat đuong. Tuy nhien, voi vai tro la chat ket dinh, nhua đuong lai la thanh phan đat đo nhat trong chi phi vat lieu xay đuong.
Vao giai đoan đau ung dung nhua đuong cho viec lat đuong hien đai, cac nha may loc dau thuong cung cap mien phi loai vat lieu nay. Tuy nhien, ngay nay, nhua đuong đa tro thanh mot mat hang đuoc giao dich rong rai. Gia thanh cua no tang đang ke vao đau the ky 21. Theo mot bao cao cua chinh phu My:

"Nam 2002, gia nhua đuong chi xap xi 160 USD/tan. Đen cuoi nam 2006, gia đa tang gap đoi, len khoang 320 USD/tan. Tiep theo, vao nam 2012, gia lai gan nhu tang gap đoi mot lan nua, đat muc xap xi 610 USD/tan."
Theo bao cao, mot đoan đuong cao toc "trung binh" dai 1 dam (1,6 km) voi bon lan xe se su dung khoang 300 tan nhua đuong. Nam 2002, chi phi cho luong nhua đuong nay uoc tinh khoang $48,000. Đen nam 2006, chi phi tang len $96,000 va đen nam 2012 len toi $183,000. Nhu vay, chi trong 10 nam, chi phi cho nhua đuong tang khoang $135,000 cho moi dam đuong cao toc.


Tai che Nhua đuong la vat lieu đuoc ung dung rong rai trong nganh xay dung va thuong đuoc tai che đe tiet kiem tai nguyen va bao ve moi truong. Hai loai vat lieu tai che pho bien nhat co chua nhua đuong la mat đuong nhua tai che (RAP) va tam lop nhua đuong tai che (RAS). Mat đuong nhua tai che (RAP) đuoc tai su dung voi ty le cao hon bat ky vat lieu nao khac tai Hoa Ky do tinh linh hoat va hieu qua. Loai vat lieu nay thuong chua khoang 5-6% chat ket dinh nhua đuong, giup đam bao đo ben va kha nang ket dinh cho mat đuong.
Nhua đuong theo thoi gian se tu nhien tro nen cung hon do cac yeu to nhu oxy hoa, bay hoi, ri nhua va thay đoi cau truc. Do đo, đe phuc hoi cac đac tinh vat ly va hoa hoc cua nhua đuong tai che, nguoi ta thuong ket hop no voi nhua đuong nguyen chat, cac chat lam mem va/hoac phu gia tre hoa.


An toan lao đong Nhua đuong co the xam nhap vao co the con nguoi trong moi truong lam viec. Con nguoi co the hit phai hoi nhua đuong hoac tiep xuc truc tiep qua da. Vien An toan va Suc khoe Nghe nghiep Quoc gia Hoa Ky (NIOSH) khuyen nghi gioi han phoi nhiem nhua đuong la 5 mg/m3 trong khoang thoi gian 15 phut.
Nhua đuong von di la mot vat lieu tro. Do đo, đe su dung cho viec san xuat vat lieu lat đuong, lop mai va nhieu ung dung khac, nguoi ta can lam nong hoac pha loang nhua đuong đen đo mem deo nhat đinh. Co quan Nghien cuu Ung thu Quoc te (IARC) đa tien hanh đanh gia cac nguy co suc khoe tiem an lien quan đen nhua đuong. Qua đo, IARC xac đinh rang cac thong so ung dung, chu yeu la nhiet đo, anh huong truc tiep đen muc đo phoi nhiem trong cong viec va nguy co gay ung thu cua luong nhua đuong thai ra moi truong. Nhiet đo cang cao, nguy co phoi nhiem voi nhua đuong cang lon. Đieu nay đa đuoc chung minh qua viec so sanh muc đo phoi nhiem khi đun nong nhua đuong o nhiet đo tren 199 °C (390 °F) va nhiet đo thap hon, thuong đuoc su dung trong san xuat va thi cong hon hop nhua đuong. Co quan Nghien cuu Ung thu Quoc te (IARC) đa phan loai khoi nhua đuong lat đuong la chat gay ung thu loai 2B. Đieu nay co nghia la hien nay van chua co đu bang chung đe khang đinh khoi nhua đuong gay ung thu o nguoi, nhung cung khong the loai tru kha nang nay.
Nam 2020, cac nha khoa hoc đa đua ra bao cao ve van đe o nhiem khong khi. Theo bao cao nay, nhua đuong hien đang la mot nguon gay o nhiem đang ke va thuong bi bo qua tai cac khu vuc đo thi, đac biet la trong nhung giai đoan thoi tiet nang nong.
Shilajit la mot chat tuong tu nhua đuong đuoc tim thay o day Himalaya. Chat nay đoi khi đuoc su dung trong Y hoc Co truyen An Đo (Ayurveda). Tuy nhien, Shilajit thuc te khong phai la hac in, nhua cay hay nhua đuong.


Xem them Bitum
Hac in


Chu thich Lien ket ngoai Vat lieu đen Luu tru ngay 10 thang 12 nam 2005 tai Wayback Machine
Pavement Interactive - Asphalt
Asphalt Magazine
CSU Sacramento, The World Famous Asphalt Museum! Luu tru ngay 29 thang 5 nam 2007 tai Wayback Machine
National Institute for Occupational Safety and Health - Asphalt Fumes