Lycopen hay Lycopene (Tu tieng Tan Latinh lycopersicum nghia la ca chua) la mot sac to caroten va carotenoid mau đo tuoi va mot hoa thuc vat đuoc tim thay trong nhieu loai rau qua co mau đo nhu ca chua, dua hau, đu đu, oi đo, buoi đo, buoi chum nhung khong co trong dau tay hay anh đao. Mac du lycopen ve mat hoa hoc la mot loai caroten, nhung no khong co hoat tinh cua vitamin A. Thuc pham khong co mau đo cung co the chua lycopen, chang han nhu cac loai đo, đau.
O thuc vat, tao va cac sinh vat co kha nang quang hop khac, lycopen la mot hop chat trung gian quan trong trong tong hop sinh hoc nhieu loai carotenoid, bao gom ca beta caroten, hop chat đong vai tro trong qua trinh tao ra sac to đo, vang hay cam, quang hop va bao ve chong chay sang. Giong nhu moi carotenoid khac, lycopen la mot hydrocarbon khong bao hoa, nghia la mot alken khong thay the. Ve mat cau truc, lycopen la mot tetraterpen va đuoc to hop tu 8 khoi isopren chi bao gom cacbon va hydro. No khong hoa tan trong nuoc. Muoi mot lien ket đoi tiep hop cua lycopen tao ra mau đo đam va hoat tinh chong oxy hoa cho no. Nho co mau nong va khong đoc nen lycopen la mot mau thuc pham (E160d) huu dung va no cung đuoc phe chuan cho phep su dung tai nhieu quoc gia, trong đo co Hoa Ky, Australia va New Zealand (160d) va EU.


Tieu thu o nguoi Lycopen khong la mot chat dinh duong thiet yeu đoi voi con nguoi, nhung đuoc tim thay pho bien trong nhieu mon an đuoc lam voi thanh phan chua ca chua. Khi đuoc hap thu trong ruot non, lycopen đuoc nhieu loai lipoprotein van chuyen toi mau va tich luy chu yeu trong mau, mo beo, da, gan va tuyen thuong than, nhung co the đuoc tim thay trong phan lon cac loai mo.
Nghien cuu so bo chi ra rang nhung nguoi an nhieu ca chua co the co rui ro mac ung thu thap hon, co le la do lycopen co tac đong toi co che ung thu tuyen tien liet. Tuy nhien, linh vuc nay cua nghien cuu va moi quan he giua lycopen va ung thu tuyen tien liet duong nhu la chua đu can cu đe tuyen bo ve giam rui ro ung thu, theo Cuc Thuc pham va Duoc pham Hoa Ky (FDA).


Cau truc va tinh chat vat ly Lycopen la mot tetraterpen đoi xung, đuoc to hop tu 8 khoi isopren. No la mot thanh vien trong ho hop chat carotenoid, va do no chi bao gom cac nguyen tu cacbon va hydro nen no cung la mot loai caroten. Quy trinh co lap lycopen đuoc bao cao lan đau tien nam 1910, va cau truc phan tu đuoc xac đinh nam 1931. Trong trang thai tu nhien cua no, dang toan nghich (all-trans), phan tu nay dai va thang, bi rang buoc boi he thong gom 11 lien ket đoi tiep hop (cac lien ket đoi va lien ket đon nam xen ke voi nhau) cua no. Moi mo rong trong he tiep hop nay lam giam nang luong can thiet đe cac electron chuyen tiep sang cac trang thai nang luong cao hon, cho phep phan tu hap thu anh sang co buoc song luy tien dai hon. Lycopen hap thu gan nhu toan bo cac buoc song cua pho anh sang, ngoai tru cac buoc song dai nhat, vi the no tro thanh co mau đo.

Thuc vat va cac vi khuan co kha nang quang hop trong tu nhien san sinh ra lycopen o dang toan nghich, nhung tong cong co 72 đong phan hinh hoc cua phan tu nay la co the ve mat khong gian lap the. Khi tiep xuc voi anh sang hay nhiet, lycopen co the trai qua qua trinh đong phan hoa đe tao ra mot luong nhat đinh cac đong phan cis, co hinh dang cong hon la dang thang. Cac đong phan khac nhau co đo on đinh khac nhau do nang luong phan tu cua chung (đo on đinh cao nhat: 5-cis ≥ all-trans ≥ 9-cis ≥ 13-cis > 15-cis > 7-cis > 11-cis: thap nhat). Trong mau nguoi, cac đong phan cis chiem tren 60% tong ham luong lycopen, nhung tac đong sinh hoc cua moi đong phan rieng le van chua đuoc nghien cuu


= O mau va loai bo =
Lycopen khong hoa tan trong nuoc, nhung hoa tan trong mot so dung moi huu co va dau. Do tinh khong phan cuc cua no, lycopen trong che bien thuc pham se gay o mau cho cac loai vat lieu co đo xop ro nhat đinh, bao gom phan lon cac loai vat lieu bang nhua deo. Trong khi vet o mau ca chua co the kha de dang loai bo khoi vai (mien la vet o con moi), thi lycopen lai khuech tan vao trong nhua deo, do đo khong the loai bo no bang nuoc nong hay chat tay rua. Neu lycopen bi oxy hoa (chang han, do phan ung voi thuoc tay hay axit), cac lien ket đoi giua cac nguyen tu cacbon se bi pha vo; chia cat phan tu, lam vo he thong lien ket đoi tiep hop, va lam mat the mau (chromophore).


Vai tro trong quang hop Cac carotenoid tuong tu nhu lycopen la cac sac to quan trong đuoc tim thay trong cac phuc hop protein-sac to quang hop o thuc vat, vi khuan co kha nang quang hop, nam va tao. Chung la yeu to tao ra cac mau sac sac so cua rau qua, thuc hien cac chuc nang khac nhau trong quang hop, va bao ve cac sinh vat quang hop khoi cac ton thuong do bi chieu sang thai qua. Lycopen la chat trung gian thiet yeu trong tong hop sinh hoc nhieu loai carotenoid quan trong, nhu beta-caroten va cac xanthophyll


= Tong hop sinh hoc =
Tong hop sinh hoc vo đieu kien cua lycopen trong thuc vat nhan chuan va vi khuan lam nhan so la tuong tu, đeu co su tham du cua cac enzym. Qua trinh tong hop bat đau voi axit mevalonic (C6H12O4), đuoc chuyen hoa thanh dimethylallyl pyrophosphat (C5H12O7P2). Chat nay sau đo phan ung ngung tu voi 3 phan tu isopentenyl pyrophosphat (mot đong phan cua dimethylallyl pyrophosphat), đe tao ra geranylgeranyl pyrophosphat chua 20 nguyen tu cacbon. Hai phan tu cua san pham nay sau đo ngung tu voi nhau theo cau hinh đuoi noi đuoi đe tao ra phytoen (C40H64) chua 40 nguyen tu cacbon, buoc đau tien trong tong hop sinh hoc carotenoid. Qua vai buoc khu no, phytoen chuyen hoa thanh lycopen. Hai nhom isopren ngoai cung cua lycopen co the bi vong hoa đe tao ra beta-caroten, la chat sau đo co the đuoc bien đoi thanh mot loat cac xanthophyll.


Nguon cung cap Cac loai rau qua chua nhieu lycopen bao gom gac (Momordica cochinchinensis), nhot Nhat (Elaeagnus umbellata), ca chua (Solanum lycopersicum), dua hau (Citrullus lanatus var. lanatus), buoi chum đo (Citrus × paradisi), oi đo (Psidium guajava), đu đu (Carica papaya), nhot gai cat (Hippophae spp.), cau ky (Lycium spp.), va qua cac loai hoa hong/kim anh/tam xuan (Rosa spp.). Mac du gac (Momordica cochinchinensis) co ham luong lycopen cao nhat trong so cac loai rau qua đa biet, voi ham luong lycopen cao hon ca chua toi 70 lan, nhung do gac khong pho bien ben ngoai khu vuc ban đia la Đong Nam A, nen ca chua va cac loai xot, nuoc qua ca chua chiem tren 85% luong lycopen ma con nguoi tieu thu. Ham luong lycopen trong ca chua phu thuoc vao tung giong cay trong va noi chung tang len khi qua chin
Khong giong nhu cac loai rau qua khac, khi ham luong dinh duong cua cac chat nhu vitamin C bi mat đi khi đun nau, che bien ca chua lai lam tang ham luong lycopen kha dung sinh hoc. Lycopen trong bot nhao ca chua tang toi 4 lan muc sinh kha dung so voi ca chua tuoi.
Trong khi phan lon cac loai rau an la xanh va cac nguon khac chua lycopen la it dau va it chat beo, ma lycopen thi khong hoa tan trong nuoc nen no gan chat voi xo thuc vat. Cac san pham ca chua đa che bien nhu nuoc qua ca chua, sup, nuoc xot chua ham luong lycopen sinh kha dung cao nhat trong so cac nguon lycopen tu ca chua.
Cac loai ca chua đa qua nau nuong va nghien nat (nhu trong qua trinh đong hop) hay đuoc phuc vu trong cac mon an chua nhieu dau mo (nhu nuoc xot ca chua trong mon spaghetti hay pizza) gia tang su tieu hoa tu đuong tieu hoa toi mau len rat nhieu. Lycopen hoa tan trong chat beo, vi the dau thuc vat đuoc coi la ho tro su hap thu. Gac la loai rau qua ngoai le duy nhat, do no vua co ham luong lycopen cao lai vua chua cac axit beo no va khong no.
Lycopen co the thu đuoc tu rau qua nhu ca chua, nhung cac nguon cung cap lycopen khac co the la loai nam Blakeslea trispora. Gac co the tro thanh nguon cung lycopen o quy mo thuong mai, do, ao hat cua no chua rat nhieu lycopen.
Dang đong phan cis-lycopen tu mot vai giong ca chua co đo sinh kha dung cao hon.
Luu y rang khong phai loai rau qua co mau đo nao cung la do chua lycopen, do chung co the la do cac sac to co nguon goc tu cac hoa thuc vat khac. Mot vi du la cam mau co ruot mau đo nhu mau la do cac sac to anthocyanin, trong khi cac loai cam ruot đo khac, nhu cam naven Cara cara, va cac loai qua cam buoi khac, nhu buoi chum đo, co ruot mau đo la do lycopen.
Ngoai ra, mot so thuc pham khong co mau đo nhung van co the chua lycopen, nhu mang tay (Asparagus officinalis), voi ham luong lycopen khoang 30μg tren 100 gam (0,3μg/g) va mui tay (Petroselinum crispum) cung hung que (Ocimum basilicum) kho, voi ham luong khoang 3,5-7 μg lycopen moi gam.


Duoc đong hoc Sau khi đuoc tieu hoa, lycopen đuoc nhap vao cac mixen (vi nang) lipid trong ruot non. Cac mixen nay đuoc tao thanh tu cac chat beo dinh duong va cac axit mat, giup hoa tan lycopen khong ua nuoc đe no tham thau vao cac te bao niem mac ruot bang co che van chuyen thu đong. Nguoi ta van chua hieu biet nhieu ve trao đoi chat cua lycopen trong gan, nhung giong nhu cac carotenoid khac, lycopen nhap vao cac chylomicron va đuoc đua vao he bach huyet. Trong huyet tuong, lycopen cuoi cung đuoc phan bo thanh cac phan lipoprotein mat đo rat thap va thap. Lycopen chu yeu phan bo trong cac mo beo va cac noi quan nhu tuyen thuong than, gan, tuyen tien liet va tinh hoan.


= Tac đong co hai =

Lycopen la khong đoc va tim thay pho bien trong thuc an, nhung mot so truong hop su dung qua nhieu carotenoid đa đuoc ghi nhan. Mot phu nu trung nien co lich su uong qua nhieu nuoc qua ca chua trong mot thoi gian dai thi da va gan chuyen sang mau vang cam va co nong đo lycopen trong mau rat cao. Sau ba tuan thuc hien che đo an kieng lycopen thi da de đa tro lai binh thuong. Su thay đoi mau da nay đuoc biet đen nhu la chung vang da lycopen du no la khong đoc hai.
Cung co vai truong hop khong chiu đuoc hay di ung voi lycopen dinh duong, co the gay ra bieng an, tieu chay, buon non, đau nguc hay da day, chuot rut, đay bung, non mua, va mat cam giac ngon mieng.


Cac tac đong suc khoe tiem tang Dua vao cac tinh chat tiem tang cua no trong co the, nhieu nghien cuu đa đuoc trien khai nham tim ra moi tuong quan co the giua muc đo tieu thu lycopen va suc khoe noi chung. Lycopen tu ca chua đa tung đuoc thu nghiem trong mot so nghien cuu tren nguoi đoi voi cac benh tim mach va ung thu tuyen tien liet. Tuy nhien, cac nghien cuu nay đa khong đat đuoc đong thuan khoa hoc o muc đo đu đe ket luan lycopen co tac đong toi bat ky benh tat nao. Nam 2005, FDA khi tu choi đe nghi cua cac nha san xuat trong viec đuoc phep dan nhan "đu đieu kien" đoi voi lycopen trong viec lam giam nguy co ung thu, đa tuyen bo:
"...khong nghien cuu nao cung cap thong tin ve viec tieu thu lycopen co the lam giam nguy co mac ung thu thuoc bat ky dang nao hay khong. Dua tren đieu nay, FDA ket luan rang khong co chung cu tin cay ho tro cho moi quan he giua viec tieu thu lycopen, hoac nhu mot thanh phan thuc pham, hoac nhu la mot phan cua thuc pham, hoac nhu la thuc pham chuc nang, voi bat ky loai ung thu nao".
Bai điem bao nam 2011 cua Cochrane cho thay chung cu la khong đay đu đe đua ra ket luan ve bat ky tac đong nao cua lycopen co the co đoi voi cac trieu chung tuyen tien liet, o cac cap đo khang nguyen đac hieu tien liet (PSA) hay ung thu tuyen tien liet. Mot bai điem bao nam 2013 ket luan rang lycopen duong nhu la lien quan tieu cuc voi rui ro ung thu tuyen tien liet.


Xem them Dinh duong
Tocopherol
Tocotrienol
Tomatin


Tham khao Lien ket ngoai USDA Webpage on Lycopene Content of Gac - Fatty Acids and Carotenoids in Gac (Momordica cochinchinensis Spreng) Fruit.
Ban mau:Carotenoids
Ban mau:Terpenoids
Ban mau:Dietary supplement