Nguyen Thi Ria (1665 – 1759) hay Ba Ria, Tien nu Nuong Nuong, ten rieng la Ria, mang ho Chua Nguyen, tuoc Ham Nghe, la mot nguoi Viet Đang Trong thoi Chua Nguyen. Ba đuoc biet đen la mot nhan vat kien đinh, nhan tu, gian di, tu tre đa cung nhom nguoi thoi Nguyen vao Nam lap nghiep, gop phan đong gop cong cuoc khai pha, lap ap xu Đang Trong; tao nen cong đong nguoi dan o vung đat moi, lanh đao nguoi dan đia phuong cung vuot qua kho khan đe sinh song. Trong lich su Ba Ria – Vung Tau, ba đuoc nguoi dan tuong nho, tho tung, mang anh huong lon, đuoc cho rang: ten cua ba lay đe đat cho cac đia danh thanh pho Ba Ria va tinh Ba Ria – Vung Tau.


Tieu su cuoc đoi = Xuat than va di dan vao Nam =
Ba Ria sinh nam 1665 tai dinh Tran Bien, tinh Phu Yen ngay nay. Nam 1680, khi 16 tuoi thoi Hien Vuong Nguyen Phuc Tan (1648 – 1687), ba theo đoan luu dan đi tu dinh Tran Bien – Phu Yen vao Nam lap nghiep. Truoc thoi ky đo, nam 1578, Chua Nguyen Hoang cu Phu Nghia Hau Luong Van Chanh đua luu dan, nhung nguoi ngheo khong san nghiep vao vung đat tu Nam đeo Cu Mong đen đeo Ca khai hoang lap ap, chinh thuc mo đau su nghiep khai pha xu Đang Trong trong cong cuoc Nam tien. Noi đoan nguoi di dan toi la vung đat rong lon, co đia hinh loi lom phuc tap, đam lay lau say thanh he thong lon. Khu vuc nay nhieu thu du va khong co cong đong sinh song.


= Gop suc Đang Trong =
Thoi ky đau đat chan đen vung đat rung thieng nuoc đoc nay, ba đa tap trung vao cong viec khai khan o vung Đong Xoai, nay la xa Hoa Long, thanh pho Ba Ria, tiep đo mo rong ra vung Go Xoai – Phuoc Lieu, truoc đay la xa Tam An, do hai xa An Nhut va Tam Phuoc hop nhat, tiep tuc khai hoang đen Lang Dai – Xuyen Moc. Ban đau ba khai pha Mo Xoai, phia Đong Bac cach dinh Phu 5,0 km, ke đen My Khe, gan 10.000 thuoc ve phia Đong, nam sat Kho Vua, Bung Bac. Luc bay gio, My Khe la vung đam lay, đia hinh nhieu lau say phuc tap, vung đat chua đuoc xay dung lang mac ma chi khai pha gan 300 mau ruong vuon boi nhom nguoi đi truoc. Ba la mot nguoi phu nu binh thuong, gian di, voi kha nang dan dat đong bao khai pha vung đat moi, no luc xay dung kinh te hau phuong, gop cong, gop suc kien tao nen lang mac đong đuc va tru phu nham pho truong suc manh va vi the cua Chua Nguyen voi cac nuoc lang gieng.
Đot khai pha thu hai (1698 – 1700), Ba Ria mot lan nua xung phong huong dan đoan nguoi khai pha tiep phan đat trong My Khe tren 300 mau ruong, chay dai ve Đong Nam hon 10.000 thuoc, khoang hai đot gan 1.500 mau ruong vuon. Ba co cong khai khan, tu luc tu cuong, tang phan luong thuc nuoi quan.
Nam Mau Dan (1694), Ba Ria đa huy đong dan chung sua chua cau cong, đuong sa bi hu hong nang do bao lu, ho tro đoan quan cua Thong suat, Le Thanh Hau Nguyen Huu Canh vuot qua Phuoc Lieu, gop phan hoan thanh nhiem vu kinh luoc đat, chia đat Đong Pho, lay xu Đong Nai lam huyen Phuoc Long, dung dinh Tran Bien – Đong Nai. Nam 1698, Gia Đinh đuoc Nguyen Huu Canh thanh lap, tien đe cua Thanh pho Ho Chi Minh ngay nay. Ba Ria đuoc Chua Nguyen Phuc Chu (1691 – 1752) phong tuoc Ham Nghe va sac phong cho mang ho nha Chua, tu đo ba co ten la Nguyen Thi Ria.
Ba Ria co cuoc đoi trai qua nam đoi Chua, gom Hien Vuong Nguyen Phuc Tan (1620 – 1687), Nghia Vuong Nguyen Phuc Thai (1650 – 1691), Minh Vuong Nguyen Phuc Chu (1675 – 1725), Ninh Vuong Nguyen Phuc Chu (1697 – 1738), Vu Vuong Nguyen Phuc Khoat (1714 – 1765); mat nam 1759 thoi Vu Vuong tai Hac Lang, Phuoc Lieu huong tho 94 tuoi. Ba Ria khong co chong, con cai, tung so huu 300 mau ruong sau qua trinh khai khan; khi qua đoi, ruong đuoc sung vao cong đien chia cho nguoi ngheo.


Tuong nho va anh huong = Mo Ba Ria =
Sau khi Ba Ria mat, nguoi dan đia phuong tuong nho toi ba. Nham ghi khac cong lao, vung đia phuong đa lap khu mo tho cung va ton vinh. Đe toi mo Ba Ria, đi tu Quoc lo 55 qua khoi Trung tam hanh chinh – chinh tri huyen Long Đien khoang 2,0 km, re phai vao Tinh lo 44B đi them khoang 2,0 km, đen noi co mo Ba Ria. Khu mo nam sat ben đuong đoi dien voi Uy ban Nhan dan xa Tam Phuoc, huyen Long Đien. Cong cua khu mo đuoc son mau vang, voi mai ngoi đo tuoi. Tren cong co tam bang mau nau voi hang chu vang nhat: Mo Ba Ria. Ben trong khuon vien khu mo rong lon la nhung hang truc, tre đang nga, bo đe cung nhieu cay co thu lon. Nam giua khu mo la ngoi nha hinh luc giac co bia tuong niem bang đa granit đen ghi cong lao Ba Ria đuoc đat tren minh con rua bang đa granit xam. Trong khuon vien di tich, nhan dan đia phuong đa xay nen tap hop cac buc tuong dien ta canh sinh hoat cua nguoi dan Ba Ria xua. Moi buc tuong đeu phan anh sinh đong mot phan viec lam cua nguoi dan trong cuoc song thuong nhat. Su thanh binh, dat dao am cung cua nguoi dan suot qua trinh khai khan vung đat, khi Ba Ria va nhom ngu dan đat buoc chan đau tien đen vung nay.

Nhom tuong đieu khac voi nhung nguoi đan ong, phu nu đang chat cay, bac cau, cheo thuyen vuot song, the hien cho cong cuoc khai pha, mo rong đat đai cua nguoi dan thoi xa xua. Ben phai la khu mo Ba Ria, ben ngoai đuoc xay bao phu buc tuong thanh bang đa ong mai, ngang 7,0 m, dai 8,2 m, tuong day 0,5 m, cao 1,0 m, bon goc gan bon chiec đen trang tri hinh tron. Nam thap ben trong vong thanh la ngoi mo Ba Ria đuoc xay theo bac tam cap. Bon goc mo co bon tru xi mang, đuoc đat hinh bong sen. Ngoi mo chinh đuoc son mau xanh da troi noi bat len giua vong thanh đa ong mau nau tham. Đen tho lam noi huong khoi, voi ten goi ba la Nguyen Thi Ria Tien nu Nuong Nuong trong cau đoi:Ba Ria anh linh di van co,Nuong nuong hien hach chung thien kim.Phan bia mo cua ba khac dong chu Nguyen Thi Ria tien nuong. Nam 1902, Truong Vien đong bac co Đong Duong (Ecole francaise d'Extreme-Orient, EFEO) xay lai mo Ba Ria. Vao nam 1936 duoi thoi tong An Phu Thuong, tinh Ba Ria va nam 1972 duoi thoi tinh Phuoc Tuy, chinh quyen so tai hai lan cho trung tu lai khu mo cua Nguyen Thi Ria. Ngoi mo đuoc nguoi dan đia phuong, doanh nghiep, doanh nhan trong tinh gop suc ung ho, bao ton. Vao nam 2010, Uy ban Nhan dan huyen Long Đien lap đien tho, sua sang, cu nguoi trong coi va huong khoi mo cua ba o xa Tam Phuoc, huyen Long Đien. Gio ba Nguyen Thi Ria đuoc nguoi dan quanh vung to chuc vao ngay 16 thang 06 Am lich hang nam, le cung luc 12 gio. Ky gio nay đa tro thanh phong tuc ma nhan dan đia phuong tien hanh thuong nien, tuong nho cong on nguoi phu nu co cong khai hoang mo đat, lap lang nam xua.


= Anh huong =
Ba Nguyen Thi Ria co nhieu anh huong toi ten goi đia phuong. Sau khi ba mat, cay cau noi Tam Phuoc – An Nhat, noi Ba Ria khai hoang 300 mau ruong đuoc mang ten la cau Ba Nghe. Đen nam 1865, thuc dan Phap chia toan coi Nam Ky thanh 13 so tham bien. Phu Phuoc Tuy cua nha Nguyen bay gio đuoc mang ten la so tham bien Ba Ria. Ngay 05 thang 01 nam 1876, thuc dan Phap chia ba tinh Bien Hoa, phu Phuoc Tuy chinh thuc mang ten la tinh Ba Ria. Hiep hoi nghien cuu Đong Duong (Societe dus Etudes Indochinoises) xuat ban cuon Đia chi Ba Ria can cu su luu truyen cua dan gian, giai thich nguon goc đia danh Ba Ria la đe tuong nho ba Nguyen Thi Ria. Ngay 12 thang 08 nam 1991, tai ky hop cua Quoc hoi Viet Nam khoa XIII, tinh Ba Ria – Vung Tau thanh lap tinh dua tren ghep ten Ba Ria. Tu nam 2012, ten Ba Ria đuoc đat cho thanh pho trung tam hanh chinh – chinh tri, tinh ly cua tinh la thanh pho Ba Ria.


Mot so van đe = Cach goi khac vung Ba Ria =
Nam 1998, tai Tam An (Tam Phuoc va An Nhut ngay nay), huyen uy Long Đien to chuc hoi thao ban ve van đe trung tu mo Ba Ria, đong thoi thong nhat mot so noi dung lich su. Nhung van đe chua đuoc đong thuan đuoc neu ra trong hoi thao nay.
Van đe ve Gia Đinh Thanh thong chi: Gia Đinh Thanh thong chi cua Trinh Hoai Đuc ben canh ca ngoi ba Nguyen Thi Ria cung vien dan tai lieu Trung Quoc đua ra mot so gia thiet đe cat nghia đia danh Ba Ria va xep loai đay la mot đia danh chua ro rang boi co nhieu cach giai thich khac nhau. Cac tac gia dua vao thu tich co Trung Quoc, cu the la Tan Đuong thu, co viet: "Ba Ly o ngay phia Đong Nam Chiem Thanh tu Giao Chau đi ghe theo bien, trai qua cac nuoc Xich Tho, Đan Đan roi đen đai đia chau Đa Ma (cung goi la Ma Le, quoc tuc xo tai, đeo hoa, lay mot buc vai quan ngang lung) phia nam nuoc ay co Thu Nai, sau nien hieu Vinh Huy đoi Đuong (651 – 655) bi Chan Lap thon tinh". Can cu Tan Đuong thu, Trinh Hoai Đuc viet: Ba Ria la o đau bien gioi tran Bien Hoa, la đat co danh tieng, cho nen cac phu phia Bac co cau ngan (ngu) rang "Com – Nai – Nia, Ca Ri – Rang".
Trinh Hoai Đuc la nguoi Minh Huong, tuan thu đac điem ngu am tieng Han nen ong cat nghia: Tra theo chanh van thi chu Loi am la luc đia, thiet am la lia, vay nghi chu Ba Ria tuc la nuoc Ba Loi thuo xua. Mot so hoc gia theo huong giai thich đia danh Ba Ria bat nguon tu vuong quoc Ba Loi, Ba Ly, Ba Lia hoac cho rang Ba Ria van la ten đat (Ban Ray, Ban Rey) do bien am tro thanh Ba Ria. Cac nghien cuu nay cho rang ten vung Ba Ria co the khong xuat phat tu ba Nguyen Thi Ria.


= Khang đinh Ba Ria =
Nguyen tac anh huong: đia danh Ba Ria đuoc cau tao theo phuong thuc chuyen hoa tu nhan danh Nguyen Thi Ria – mot nguoi phu nu que goc Phu Yen co cong to lon khai khan vung đat nay tu lau đa tro thanh nguyen tac pho bien đuoc biet đen boi nhan dan vung mien. Dung nhan danh chuyen hoa thanh đia danh la phuong thuc cau tao đia danh quen thuoc cua đia danh hoc. Cac nha nghien cuu nguoi Phap đong tinh theo huong nay.

Ben canh đo, co mot so ghi chep the hien su khac biet trong tieu su ve cuoc đoi cua ba Nguyen Thi Ria. Sach Đia chi Ba Ria nam 1902 co mot chi tiet chua chinh xac. Tai lieu nay noi rang Ba Ria vao Nam khai khan đat hoang lap lang Phuoc Lieu nam 1789 va mat nam Gia Long thu hai (1803). Ve van đe nay, sach Đia ba Ba Ria – Vung Tau khang đinh:
Trong danh muc "Cac ho đao cua xu Đong Nai tu nam 1747 co ghi ro Ba Ria co 140 giao dan va Đat Đo co 350 nguoi theo đao Cong giao". Nhu vay vung đat co đia danh Ba Ria đa co tu truoc đo rat lau. Đia danh Ba Ria đuoc chuyen hoa tu nhan danh Nguyen Thi Ria. Quan điem nay đuoc soi sang va co can cu vung chac duoi nhieu phuong phap tiep can khoa hoc ve lich su, dan toc hoc, ngon ngu hoc, van hoa dan gian. Ve mat lich su, tu dinh Tran Bien (Phu Yen), theo tieng goi cua cac chua Nguyen, co nhieu đoan di dan đuoc Nha nuoc to chuc khai khan vung đat bien canh o Mo Xoai (Ba Ria ngay nay) trong the ky XVII, trong đo co ba Nguyen Thi Ria.
Ve mat dan toc hoc, co tai lieu cua Trung Quoc nhu Han thu, Đuong thu chi đe cap đen quan Nhat Nam ma Nha Han đa tung tam chiem. Bien gioi quan Nhat Nam la Lang gia Bat Bat Đa (phien am đia danh Cham Linga Pravta – Linga đai son than) – tuc nui Đa Bia. Ngoai ngon nui nay la Nhat Nam ngoai khieu. Tan Đuong thu đe cap đen Vuong quoc Ba Ly khong đu tin cay.
Ve mat ngon ngu hoc, khong co phuong thuc bien the ngu am tu Ba Loi, Ba Ly, Ba Lia thanh Ba Ria hoac tu Ba Ray – Ban Rey thanh Ba Ria.


Xem them Ba Ria – Vung Tau
Xu Đang Trong


Chu thich = Ghi chu =


= Tham khao sach va truc tuyen =


= Thu muc =


Lien ket ngoai Gia Đinh thanh thong chi
Ban đien tu Nghi quyet Quoc hoi khoa VIII ve đia gioi hanh chinh 1991