Cong hoa tu tri Nam Ky (tieng Phap: Republique autonome de Cochinchine) hay Nam ky tu tri la chinh the tu tri trong khuon kho Lien bang Đong Duong, do Phap lap nen, ton tai trong giai đoan 1946 - 1948 o đia phan Nam Ky.


Lich su = Phap tai chiem Đong Duong =
Sau đao chinh ngay 09 thang 3 nam 1945, Đe quoc Nhat Ban xem Nam Ky la mot phan Đe quoc Viet Nam, tuy nhien Chinh phu Đe quoc Viet Nam chua kip thiet lap he thong hanh chinh thi đa sup đo.
Ngay 25 thang 8 nam 1945, Viet Minh thanh lap Uy ban Hanh chinh Lam thoi Nam Bo. Ngay 2 thang 9 nam 1945, chinh phu Viet Nam Dan chu Cong hoa đuoc thanh lap, tuyen bo Viet Nam đoc lap voi lanh tho bao gom ba xu Nam Ky, Bac Ky va Trung Ky.
Sau Chien tranh the gioi thu hai, lanh tho Viet Nam tu vi tuyen 16 tro xuong do luc luong Anh duoi quyen chi huy cua tuong Douglas Gracey nhan danh cac quan đoan Đong Minh tiep quan. Phap đuoc Đong Minh cho toan quyen quyet đinh so phan khu vuc nay, chinh phu Phap tam thoi uy thac che đo quan quan đe tien toi lap mot chinh the ngang hang đe đam phan voi Viet Nam Dan chu Cong hoa. Đen ngay 23 thang 9 nam 1945 nguoi Phap tai vu trang va san sang tiep quan Sai Gon nhung phai đoi đen thang 10 khi quan Anh chinh thuc trao chu quyen lai cho Phap thi Quan đoi Phap moi đo bo roi mo rong đanh chiem toan Nam Bo.
Tu truoc khi giai phong Phap, tuong Charles de Gaulle nhan danh Tong truong chinh phu lam thoi Cong hoa Phap đa tuyen bo chinh sach cua Phap voi Đong Duong vao ngay 24 thang 3 nam 1945. De Gaulle cho rang "Nam quoc gia tao nen Lien bang Đong Duong đuoc phan biet bang van minh, chung toc va truyen thong, se van duy tri nhung đac điem rieng cua ho trong Lien bang.". Viec thanh lap Cong hoa tu tri Nam Ky sau đo cung nam trong ke hoach tai lap Lien bang Đong Duong cua Phap.


= Thoi ki 1946 - 1948 =

Thang 2 nam 1946, Uy vien Cong hoa Nam Ky (Commissaire Republique), tuc chuc vu moi lap đe goi nguoi Phap đung đau he thong hanh chinh Nam Ky la Jean Cedile. Cedile cho lap Hoi đong tu van Nam Ky (Conseil consultatif de Cochinchine) voi 12 uy vien, tren danh nghia giup nguoi ban xu tu quyet đinh tuong lai xu so, nhung cung co y tach dan chinh tri Nam Ky khoi nhung bien đong va thuong thuyet o Bac Ky va Trung Ky. Thanh phan Hoi đong gom 4 nguoi Phap va 8 nguoi Viet nhung tat ca đeu co quoc tich Phap.
Hoi đong nay sang thang 3 cung nam đa đe trinh mot kien nghi co chu ky cua 8 uy vien nguoi Viet len Cao uy Đong Duong (tuong đuong voi chuc vu Toan quyen Đong Duong cu) la Đo đoc Georges Thierry d'Argenlieu xin lap mot xu Nam Ky tu tri. Cedile to ro y đinh ung ho y đo "Nam Ky tu tri" va hau thuan nhung đang phai than Phap nhu Đang Nam Ky cua Beziat đe van đong cong chung. Nhung nhom khac nhu Đong Duong Tu tri Đang va Viet Nam Tan dan Đang cung nga theo lap truong "Nam Ky tu tri" cua Phap. Cung luc đo thi đang Tan Dan chu cua bac si Nguyen Van Thinh tuy tham gia vao Hoi đong Tu van Nam Ky van gang tim cho đung rieng đe thu hut cac luc luong phi Viet Minh.
Ngay 31 thang 5 nam 1946, Hoi đong tu van Nam Ky lay ten moi la Hoi đong Nam Ky (Conseil de Cochinchine) va tang so uy vien len 42 nguoi. Tren nguyen tac phap ly, lanh tho Cong hoa Tu tri Nam Ky cau thanh tu đia phan Nam Bo thuoc chinh the Viet Nam Dan chu Cong hoa, nhung do chinh phu Phap chua chinh thuc cong nhan nen đoc lap cua Viet Nam Dan chu Cong hoa nen tuy nghi thiet lap he thong chinh tri tren moi đia phan ma nay la Viet Nam. Tuy nhien, trong suot thoi gian ton tai, chinh the Cong hoa Tu tri Nam Ky cung chua he phu quyet su ton tai cua Viet Nam Dan chu Cong hoa, nen hoc gioi quoc te thuong đat no o vi the song song voi Viet Nam Dan chu Cong hoa tren lanh tho Viet Nam đuong thoi.
Trong khi Hoi nghi Fontainebleau sap dien ra o Phap thi Cao uy Đong Duong la d'Argenlieu đon phuong tan thanh viec thanh lap Cong hoa tu tri Nam Ky ngay 27 thang 5 nam 1946 va ra tuyen cao ngay 01 thang 6 (Proclamation du premier gouvernement cochinchinois) truoc đam đong tu tap o Nha tho Đuc Ba, Sai Gon.
Ngay 5 thang 6, Tong truong Phap Marius Moutet chap thuan hanh xu cua ong d'Argenlieu đe "bao ve quyen loi cua dan toc Nam Ky". Cung vao đau thang 6, bac si Nguyen Van Thinh đuoc đe cu lam Thu tuong Chinh phu Cong hoa Nam Ky tu tri. Uy vien Cedile lien ky voi tan Thu tuong mot hiep uoc nhin nhan xu Nam Ky la mot xu tu do, rieng biet trong khuon kho cua Lien bang Đong Duong. Bac si Nguyen Van Thinh đuoc đe cu lam Thu tuong nhung chi đuoc it lau thi ong tu sat. Thay ong la bac si Le Van Hoach roi Nguyen Van Xuan. Trong thoi gian nay, đe thu hut su ung ho cua dan chung đoi voi nha nuoc Cong hoa tu tri Nam Ky moi thanh lap, mot so nguoi co đong cho khau hieu "Xu Nam Ky cua nguoi Nam Ky".
Tinh hinh chinh tri tai Nam Ky thoi điem nay rat phuc tap. Co nhieu phe nhom khac nhau cung ton tai, luon gang cung co quyen luc rieng nhu Tran Van Soai (Nam Lua) đong Cai Von (Can Tho), Lam Thanh Nguyen (Hai Ngoan) giu Cai Dau (Chau Đoc), Le Quang Vinh (Ba Cut) giu Thot Not (Long Xuyen), Nguyen Giac Ngo đat ban doanh o Cao Lanh (Kien Phong), Cao Đai cat cu o Tay Ninh va Binh Xuyen cua Le Van Vien (Bay Vien) đinh doanh o Chanh Hung (Cho Lon). Đo la chua ke đen cac to chuc chinh tri nhu Viet Minh, Đai Viet... Nguoi Phap thi khong thuc long tai thiet trat tu hay xay dung mot xu Nam Ky chan chinh ma con co dung y vo trang moi nhom rieng, tren danh nghia la giu an ninh, nhung chu y la chong lai luc luong Viet Minh. Nhung nhom nay thuong xung đot, tranh gianh quyen luc khien tinh hinh them hon loan.
Theo ong Nguyen Ky Nam, Mat tran Quoc gia lien hiep, mot uy ban lien hiep khang chien chong Phap cua cac to chuc cach mang mien Nam, chu truong chap nhan cho bac si Nguyen Van Thinh thanh lap chinh phu lam thoi Cong hoa Tu tri Nam Ky vi "neu khong co mot Chinh phu o Nam Ky, Nam Ky la lanh tho cua Phap, theo cong phap quoc te, nuoc Phap van con o duyen hai Thai Binh Duong. Tien đo to quoc se bi xo vao hai nga hoac bi đo ho lai boi thuc dan, hoac bi đo ho lai boi cong san quoc te. Hai vien tuong đeu tai hai cho giong noi.". Nhung nguoi cong san, Viet Minh, đa tach ra sau su kien nay, Hoi Lien hiep quoc dan ra đoi trong hoan canh đo. Theo ke hoach cua Mat tran Quoc gia lien hiep, ho se đua bac si Le Van Hoach, nguoi cua Mat tran, chinh thuc thanh lap chinh phu Cong hoa Tu tri Nam Ky thay the chinh phu cua bac si Thinh. Cuoi cung Mat tran se ung ho Thieu tuong Nguyen Van Xuan thanh lap Chinh phu Cong hoa Nam Phan Viet Nam lam tam điem hoat đong chinh tri cho cac đang phai quoc gia đe đi đen thong nhat dan toc. Chinh phu Cong hoa Nam Phan Viet Nam do Nguyen Van Xuan lanh đao se tao ra the can bang voi chinh phu Viet Nam Dan chu Cong hoa do Ho Chi Minh lanh đao. Chinh phu nay se đuoc thay the bang chinh phu Quoc gia Viet Nam do cuu hoang Bao Đai lanh đao. Đay la mot giai đoan đe đi đen su đoan ket cuoi cung cua dan toc đung voi lap truong cua Mat tran. Mat tran ung ho viec thanh lap Cong hoa Ve binh Viet Nam thuoc Cong hoa Tu tri Nam Ky. Quan đoi Cao Đai la thanh vien cua Mat tran đuoc phep nhan khi gioi cua Phap đe lap quan đoi lam nen tang cho quan đoi quoc gia sau nay.
Ngay 19 thang 12 nam 1947, thu tuong Nguyen Van Xuan sang Hong Kong yet kien Cuu hoang Bao Đai va xac nhan y đinh thong nhat Nam Ky vao nuoc Viet Nam va moi cuu hoang ra chap chanh hau đieu đinh tim mot giai phap thu ba ngoai Phap va Viet Minh.


= Giai the =
Giai đoan 1948-1949 la thoi gian cho thu tuc sap nhap voi hai mien con lai thanh Quoc gia Viet Nam, xu Nam Ky đoi goi chinh the la Cong-hoa Nam-phan Viet-nam (Republique du Sud-Vietnam) đe hop thuc hoa.
Ngay tu đau nam 1948, chinh phu Nam Ky tu tri đa chuan bi cac thu tuc sap nhap voi cac mien Viet Nam con lai đe tien toi thanh lap Chinh phu Trung uong lam thoi Viet Nam, mot so nhan vat đung đau chinh phu lu luot sang Hong Kong yet kien cuu hoang Bao Đai đe tranh bi gat ben le chinh the moi. Thu phu Nam Ky đuoc chon lam thu đo Quoc gia Viet Nam. Chuc Thu tuong Nam Ky tu tri cung đuoc thay bang chuc Thu hien Nam Viet.
Tuy nhien, viec giai the Cong hoa tu tri Nam Ky mai đen ngay 08 thang 3 nam 1949 moi bat đau theo Hiep uoc Elysees giua Tong thong Phap Vincent Auriol va Bao Đai. Theo đo thi Phap cong nhan nuoc Viet Nam thong nhat. Toi ngay 23 thang 4 nam 1949, Nam Ky mo cuoc bau cu Quoc hoi chon 16 dan bieu Phap va 48 dan bieu nguoi Viet. Quoc hoi nay đa bieu quyet cham dut "nuoc Nam Ky" va hiep nhat vao nuoc Viet Nam, đe sau đo lap ra chinh phu Quoc gia Viet Nam. Cuoi cung ngay 22 thang 5 nam 1949, Quoc hoi Phap chinh thuc bo phieu thong qua viec sap nhap Nam Ky vao Quoc gia Viet Nam.


To chuc = Bieu trung =

Ngay 01 thang 6 nam 1946, chinh phu lam thoi Cong hoa Tu tri Nam Ky voi vang thong qua quoc ky nen vang voi 3 soc lam vat ngang o giua, phong quoc ky Đe quoc Viet Nam truoc đo, kem khau hieu «Ta phai lap quoc bang nhon đao» (Nous devons fonder l'Etat avec humanisme). Y nghia hieu ky nham tuong trung ba con song Đong Nai, Tien Giang va Hau Giang tren đat Nam Ky. Tuy nhien, cong luan tren mat bao đa so biem trich mau co khong hop nhan quan, goi "co sot ret". Vi the, toi ngay 31 thang 10 cung nam, hai soc vang o giua đuoc thay bang sac trang cho mau co đo toi hon. Mau co nay ton tai toi ngay 23 thang 4 nam 1949 thi ket thuc theo su cao chung cua chinh the. Sau đo, hieu ky lam đai dien Nam Ky đuoc thay bang co vang ba soc đo đe chuan bi tien toi an đinh hoan toan vao thang 10 nam 1949 khi Quoc gia Viet Nam cong bo thanh lap.
Ve quoc ca, ban nhac nay lay tam cau đau cua Chinh phu ngam lam loi ca, bi cong luan đa kich vi noi dung lay loi than khoc cua mot nguoi vo nho chong ma lai đem lam loi ca. Tac gia cua bai nay la Vo Van Lua.


= Chinh tri =
Nguyen thu quoc gia la vi đai dien Phu Cao uy do chinh phu Phap đe cu, co trach nhiem giam sat đon đoc so tai tren nguyen tac đuoc uy quyen boi Cong hoa Phap; duoi chuc đai dien Phu Cao uy la chuc Thu tuong (noi cac tong truong) bao cu. Tuy nhien, trong thuc te 3 nam ton tai, vi tri đung đau noi cac nay lien tuc bien đong nen hau het đuoc chi đinh chu khong qua tong tuyen cu pho thong đau phieu. Chinh phu Nam Ky cung trai qua cai to nhieu lan:

Trung uong lam thoi chanh phu Nam Ky quoc (tu 26 thang 3 đen 31 thang 5 nam 1946)
Trung uong chanh phu Cong hoa Nam Ky tu tri (tu 1 thang 6 nam 1946 đen 7 thang 10 nam 1947)
Lam thoi chanh phu Nam Phan Viet Nam (tu 8 thang 10 nam 1947 đen 27 thang 5 nam 1948)
Chinh phu ve danh nghia đuoc Hoi đong Nam Ky thanh lap ngay 27 thang 5 nam 1946, duoi su sap đat cua ong Jean Marie Arsene Cedile (Uy vien cong hoa Phap tai Nam Bo) va Georges Thierry d'Argenlieu (Cao uy Phap tai Đong Duong). Đay đuoc xem la mot chieu bai chu đao cua Phap nham tach Nam Ky ra khoi Viet Nam. Tuy nhien, chinh quyen nay bi cong luan cho la "bu nhin" va ly khai, pha hoai viec đat nuoc thong nhat, nen chi ton tai trong thoi gian ngan roi bi giai the.
Chinh phu Cong hoa Tu tri Nam Ky la mot Chinh phu lam thoi than Phap co quyen luc nho be. Cong hoa tu tri Nam Ky khong đuoc cong luan ung ho. Nguoi Phap cung khong tin tuong giao thuc quyen cho Chinh phu nay. Vi nhung ly do đo Chinh phu Cong hoa tu tri Nam Ky co the đuoc xem la mot that bai.
Đung đau Chinh phu la Thu tuong do Hoi đong Co van Nam Ky bau len. Hoi đong nay do Uy vien Cong hoa Phap, chuc danh moi cua Thong đoc Nam Ky, tuyen chon. Nguoi đo la Jean Marie Arsene Cedile, nam quyen tri an ben trong va ben ngoai nuoc cong hoa. Ngoai ra Cao uy Phap tai Đong Duong (chuc danh moi cua Toan quyen Đong Duong) con co quyen phe chuan hoac bac bo moi bo nhiem cua Thu tuong.
Khi chinh phu tu tri Nam Ky đuoc thanh lap, ngoai cac cuoc xung đot vu trang o Nam Bo, binh si Phap đa nhieu lan gay han voi chinh quyen Viet Nam Dan chu Cong hoa bang viec to cao Uy ban Hanh chinh lam thoi Nam Bo la bat hop phap. Cao uy Phap tai Đong Duong thong bao voi Chinh phu Viet Nam Dan chu Cong hoa rang Nam Bo la thuoc đia cua Phap do đo chi Quoc hoi Phap moi co the quyet đinh su thay đoi chinh the tai Nam Ky dua tren ket qua cua mot cuoc trung cau y dan tai Nam Ky. Đap lai nhung tuyen bo gay han cua Phap ve tinh hop phap cua Uy ban Hanh chinh lam thoi Nam Bo, chu tich Ho Chi Minh đa phan hoi cao uy Phap d'Argenlieu rang uy ban nay đuoc thanh lap tu thang 8/1945 duoi quyen chi huy cua Chinh phu trung uong, uy ban nay đuoc Hiep đinh so bo 6-3 va Tam uoc 14-9 cong nhan.
Ngay 27 thang 5 nam 1948, Trung tuong Nguyen Van Xuan tu chuc Thu tuong Chinh phu Nam Phan va nham chuc Thu tuong Chinh phu Trung uong lam thoi Viet Nam (Provisional Central Government of Vietnam), quan tri Bac Ky va Trung Ky ma truoc đo la hai xu bao ho cua Phap. Voi su ra đoi cua Quoc gia Viet Nam mot nam sau đo, Nam Bo (Nam Phan) tro lai la mot bo phan cua Viet Nam thong nhat.


Nhan xet Quoc te
Chinh the Nam Ky tu tri đuoc su mac nhien thua nhan cua cac đong minh Phap cung nhung quoc gia huong loi tu chuong trinh Marshall. Nam 1946, Đe quoc Anh la chinh the quoc te tien khoi cong nhan thuc the Cong hoa Tu tri Nam Ky tren song phat thanh. Toi sau khi Chinh phu Trung uong lam thoi Viet Nam thanh lap, du luan the gioi chung coi Cong hoa Nam Ky la mot trong nhung yeu to cau thanh chinh the Quoc gia Viet Nam.

Phe Bao hoang
Mot so chinh đang bao hoang tai Bac Ky va Trung Ky mac du cung khong đong tinh viec tach Nam Ky khoi du đo Viet Nam, nhung coi đay la giai phap tam thoi đe chan đung nhung hon loan tren đia ban Nam Ky - khu vuc đuong thoi noi len nhieu to chuc chinh tri quan su thu loi thay vi tai hop nhat. Cac luc luong chinh tri bao hoang Nam Ky tu lau nhin chung ung ho Ky Ngoai hau Cuong Đe nho suc anh huong cua chi si Phan Boi Chau, đieu nay khac xa phai bao hoang Bac-Trung Ky van suy ton cuu hoang Bao Đai. Vai linh tu bao hoang con kien nghi voi chinh gioi Phap tai salon rang nen suy ton Ky Ngoai hau Cuong Đe lam quoc truong Nam Ky thay vi chon uy vien Cong hoa Phap khong hieu tinh the ban đia. Tuy vay, do tung co thoi gian rat dai cong tac voi Đe quoc Nhat Ban va con co moi lien he hon nhan voi hoang that Nhat Ban, nen hoang than me Cuoi khong đuoc coi la ung cu vien cho vi tri linh tu Viet Nam hoac giai phap thong nhat cac chinh đang Viet Nam.

Viet Nam Dan chu Cong hoa 
Ban đau, Viet Nam Dan chu Cong hoa chap nhan giai phap lap mot chinh phu chung cho Bac va Trung Ky, con van đe Nam Ky se giai quyet bang mot cach trung cau dan y tuy nhien do su đan ap cua Cong hoa Tu tri Nam Ky voi nhung nguoi khang chien ung ho chinh phu Trung uong Viet Nam Dan chu Cong hoa nen Viet Nam Dan chu Cong hoa tu choi giai phap nay. Đieu nay đuoc Chu tich Ho Chi Minh khang đinh trong cuoc phong van voi ong Vaxiđep Rao (?), thong tin vien hang Reuter vao thang 5-1947 rang: "Truoc kia, chung toi đa bang long nhan phuong sach đo. Ngay nay, chung toi khong the nhan đuoc nua, đong bao chung toi o Nam Ky đa chiu su hy sinh to lon đe đuoc o trong To quoc Viet Nam. Chung toi khong the phan boi ho đuoc." Cung theo chinh Chu tich Ho Chi Minh, Thong nhat nghia la mot Chinh phu Trung uong, mot Nghi vien Trung uong cho toan quoc, Nam Ky, Trung Ky, Bac Ky se co co quan hanh chinh tu tri rieng, do nhan dan moi ky bau len theo che đo dan chu va duoi su kiem soat cua Chinh phu Trung uong.
Ben canh đo, Viet Nam Dan chu Cong hoa coi Cong hoa Tu tri Nam Ky chi la mot chinh phu bu nhin va chang the giai quyet đuoc van đe gi. Chu tich Ho Chi Minh khang đinh: "Chinh phu bu nhin o Nam Bo, no đa khong giai quyet đuoc gi, ma chi lam keo dai cuoc chien tranh va ngan tro su than thien giua hai dan toc Viet – Phap"
Theo bao Cuu Quoc, Hoi nghi cua Chinh phu Nguyen Van Xuan la mot hoi nghi "cua bon Viet gian", la mot "cuoc hoi đong chuot" nhu Hoi nghi 19/12/1947 tai Hong Kong nham loe bip nhan dan Viet Nam va du luan the gioi. Quyet nghi va thong cao cua hoi nghi nay la quyet nghi ban nuoc. Con theo bao Su that cua Đang Cong san Đong Duong: "Nhung đau oc phan đong thuoc đia o Đong Duong co y lam trai hiep đinh so bo ma Phap đa ky voi nuoc Viet Nam Dan chu Cong hoa. Ho nan ra thuyet "Nam ky tu tri" va mua chuoc mot bon Viet gian đe thuc hanh thuyet đo".
Sau đo, bao Cuu Quoc lai phan hoi: "Chung toi mong đo đoc Đac-giang-li-o ra lenh ha man cai tro he vo vi "Chinh phu Cong hoa Nam Ky" đo đi. Neu nguoi Phap can phai thu xem Nam bo co phai la đat Viet Nam khong? Thi cu mo cuoc trung cau dan y cho cong bang. Tai sao lai mot chinh phu tu tri roi moi trung cau dan y? Phai chang nguoi ta muon đat dan Viet Nam vao mot viec di nhien? viec lap mot chinh phu tu tri o giua noi quan Phap đong truoc khi mo cuoc trung cau dan y đe lo ra mot cach vung ve cai y muon chia se nuoc Viet Nam. Viec lap chinh phu bu nhin ay lam cho nguoi ta cam thay nguoi Phap muon dung bon bu nhin uy hiep dan chung trong cuoc trung cau dan y. Ban Thuong truc Quoc hoi ra phan đoi chinh thuc. Đoan đai bieu Viet Nam Dan chu Cong hoa tai Hoi nghi Fontainebleau phan đoi. Bao Đoc lap ngay 18 thang 7 nam 1946 binh luan "O Ca Mau, bon Abalain, Guillemet chang đem xia gi đen chinh phu bu nhin Quisling Nguyen Van Thinh ca... Đong thoi o khap tinh, quan, tong, lang o Nam Bo, Phap thau dung mot bon cuop khac. Bon nay gia danh lap Mat tran binh dan...".


Xem them Lien hiep Phap
Lien bang Đong Duong
Chien tranh Đong Duong


Tham khao = Tai lieu =
Noi ngu
Hoang Co Thuy, Viet su khao luan, Nam A xuat ban, Paris, 2002.
Ngoai ngu
Republique autonome de Cochinchine (1 er juin 1946 - 8 octobre 1947)
Gouvernement de la republique autonome de Cochinchine
Les socialistes et les debuts de la guerre d'Indochine (1946-1947)
Goodman, Allan E. Politics in War. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1973.


= Tu lieu =
Noi ngu
Cao uy Đong Duong G. T. d'Argenlieu ra lenh thanh lap Cong hoa Tu tri Nam Ky
Ngoai ngu
Proclamation de la Republique autonome de Cochinchine, presidee le 3 par le Dr. Nguyen-van-Thinh
Nguyen-van-Thinh - L'aventure de la Republique autonome de Cochinchine
1944-1947: LA FRANCE ET L'INDOCHINE - Desastreuse myopie (Georges Buis)
Archives par mot-cle: Republique autonome de Cochinchine
Chronologie Vietnam: De la seconde guerre mondiale a l'independance