Do nuoc Đai Viet bi chia cat thoi Le trung hung, viec giao duc khoa cu cua Đang Trong va Đang Ngoai hoan toan tach biet duoi hai che đo cai tri cua chua Nguyen va chua Trinh.
Vung đat Đang Trong moi mo mang, chua co be day lich su nen viec giao duc va thi cu chua co quy cu nhu Đang Ngoai.


Giao duc Vi hoan canh lich su, Nho hoc tai Đang Trong chua co vi tri sau, rong nhu o Đang Ngoai. Trong thoi ky đau, cac chua Nguyen bo nhiem quan lai đeu tren co so lay con em quy toc va su tien cu cua quan lai đia phuong roi bo nhiem. Nhung do nhu cau can nhan tai cho bo may quan lieu, cac chua Nguyen đa tung buoc xuc tien viec hoc tap va thi cu.
Tuy nhien, cac chua Nguyen khong mo truong cong ma đe tuy y dan gian cac đia phuong tu mo truong tu, chinh quyen chi to chuc cac ky thi tuyen.


Thi cu Tu nam 1632, Nguyen Phuc Nguyen thi hanh chinh sach duyet tuyen: 3 nam mot lan tuyen nho, 6 nam mot lan tuyen lon. Cac hoc tro o huyen đuoc lenh đen tran dinh khao thi mot ngay, goi la "thi quan mua xuan". Phep thi dung 1 bai tho, 1 bai van sach, han trong 1 ngay lam xong. Lay tri phu, Tri huyen lam so khao, Ky luc lam phuc khao. Nguoi trung tuyen cho lam chuc Nhieu hoc va cho mien thue sai du 5 nam. Ngoai ra con to chuc viet chu Han, ai trung đuoc bo lam viec o 3 ty Xa sai, Lenh su va Tuong than lai.
Nam 1646, chua Nguyen mo khoa thi Thu đau tien, goi la Thu vi hoi thi (Thi hoi mua thu). Tu đo đinh ra le thi 9 nam 1 lan, chia lam 2 khoa Chinh đo (tuong tu nhu thi Huong, thi Hoi o Đang Ngoai - đe lay nguoi thi đo ra lam quan) va Hoa van.
Thi Chinh đo dien ra trong 3 ngay:

Ngay đau thi tu luc
Ngay thu 2 thi tho phu
Ngay thu 3 thi van sach
Nguoi trung tuyen chia 3 hang:

Giap goi la Giam sinh, bo lam Tri phu
At goi la Sinh đo, bo lam Huan đao
Binh cung goi la Sinh đo, tuong đuong voi tu tai, bo lam Le sinh hoac Nhieu hoc.
Thi Hoa van cung dien ra trong 3 ngay, moi ngay viet 1 bai tho, nguoi trung tuyen cung chia 3 hang, bo nhiem lam viec o 3 ty Xa sai, Lenh su va Tuong than lai.
Nam 1660, Nguyen Phuc Tan cho mo ky thi Hoi, lay đo 5 nguoi thi Chinh đo va 15 nguoi thi Hoa van. Nhung nguoi thi đo đuoc vao Chinh dinh (Phu Xuan) thi Đinh: chua Nguyen cho thi tiep mot luat tho nua đe đinh hang đau cao thap va bo chuc quan.
Sau khi lay đo nhung nguoi thi Chinh đo va Hoa van, Nguyen Phuc Tan lai to chuc them ky thi Tham phong đe tham do suy nghi cua si tu ve thoi cuoc nham chon them quan lai cho cac ty. Thi sinh chi thi trong 1 ngay, đuoc hoi ve tinh hinh binh dan Đang Trong va cong viec cua chinh quyen Đang Ngoai, sau đo lay đo đuoc 7 nguoi.
Nam 1679, chua Nguyen lai cho mo thi Nhieu hoc nhung chi thi Chinh đo ma khong thi Hoa van. Nam 1683 lai khoi phuc thi Hoa van nhung toi nam 1684 trong dip lam duyet tuyen lon, Nguyen Phuc Tan lai bai bo thi Nhieu hoc, du co nhieu y kien can ngan. Nhin tong the thoi Nguyen Phuc Tan, tuy co viec thi cu nhung the le lien tuc thay đoi, co su han che nguoi đi thi, vi vay trong 40 nam chua Nguyen khong lay đuoc mot nguoi thi đau Nhieu hoc nao.
Sang thoi Nguyen Phuc Tran, do nhu cau nhan tai nen nam 1689 phuc hoi lai the le han che thi cu thoi truoc. Tu đo thi Nhieu hoc moi đuoc tien hanh đeu đan. Toi nam 1695, Đang Trong moi chinh thuc co viec thi Đinh đuoc duy tri, nhung lai chi danh cho quan lai đuong chuc ma khong cho nguoi moi du thi đe tuyen dung.
Nam 1740, chua Nguyen Phuc Khoat cho đinh lai phep thi mua Thu va quyen loi cua nguoi đo. Theo đo ky 1 thi Tu luc, ai trung goi la Nhieu hoc, đuoc mien tien sai du 5 nam. Ky 2 thi tho phu, ky 3 thi kinh nghia, ai trung đuoc mien thu dich. Ky 4 thi van sach, ai trung goi la Huong cong, đuoc bo lam tri phu, tri huyen va Huan đao.
Nam 1768, Nguyen Phuc Thuan cho mo ky thi Huong đau tien va cung la khoa thi cuoi cung trong viec khoa cu o Đang Trong, vi khong lau sau phong trao Tay Son noi day.


Nhan đinh Viec đinh ra che đo khoa cu o Đang Trong phan nao đanh dau buoc tien ve Nho hoc va su truong thanh cua đoi ngu quan lieu trong chinh quyen. Nhung viec khoa cu Đang Trong khong thinh hanh va khong đeu đan va khong hieu qua nhu o Đang Ngoai.
He thong thi cu Đang Trong chua hoan bi so voi Đang Ngoai vi mien đat nay moi mo mang, chua co be day chieu sau. Trong suot 200 nam ton tai, cac chua Nguyen chua mo mot ky thi Hoi, thi Đinh nao theo đung nghia chinh quy nhu o Đang Ngoai, nhung nguoi co thuc tai can thiet đe bo sung cho bo may chinh quyen Đang Trong thong qua thi cu rat it.
Le Quy Đon đa viet ve viec thi cu Đang Trong trong cuon Phu bien tap luc nhu sau:

Ho Nguyen truoc chuyen giu mot phuong chi mo thi Huong, song cung dung lai tu, khong chuong van hoc, it thu luom đuoc nguoi tuan di. Moi khi khao thi thi lay thi sinh Hoa van cao gap 5 lan Chinh đo va nhung noi quan yeu thi uy cho ho hang coi giu ma cho nguoi đau Hoa van giup viec. Nguoi đau thi Huong chi coi viec kien tung hay lam Ky luc coi viec thue khoa, nhung muu ke lon khong đuoc hoi han đen; con bon tieu hoc hau sinh thi cung khong thay co su nuoi day tac thanh.


Xem them Đang Trong
Giao duc khoa cu Đang Ngoai thoi Le trung hung
Giao duc khoa cu thoi Le so
Hanh chinh Đang Trong thoi Le trung hung


Tham khao Vien Su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 4, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi


Chu thich