Le Duy Can (chu Han: 黎維, ?–?), hay Le Duy Can, la mot hoang tu va la nhiep chinh Viet Nam. Ong tung đuoc quan Tay Son lap len lam Giam quoc Đai Viet trong thoi gian ngan ngui 1787-1788.


Than the va tro thanh Thai tu Theo ngoc pha nha Le thi Hoang tu Le Duy Can la con trai thu nam cua vua Le Hien Tong, tuy nhien theo Thanh su cao thi ong đuoc goi la Ong Hoang Tu, nguyen do co the la vi nguoi anh ca la Duy Luc chet yeu nen khong đuoc tinh vao danh sach cac Hoang tu. Mau than cua ong la Le Thi Thanh, chua ro than the lai lich. Ong co 4 nguoi em cung me la Duy Trong (hoang tu thu 8), Duy Duoc (thu 9), Duy Cu (thu 11), Duy Lu (thu 14) va 1 em gai la Ngoc Nhu (hoang nu thu 3).
Nguoi anh thu 2 cua ong, Thai tu Le Duy Vi - do Tran hoang hau sinh ra, von co hiem khich voi The tu Trinh Sam. Vi vay, sau khi len noi ngoi chua, thang 3 (al) nam 1769, Trinh Sam vu toi cho Thai tu Duy Vi tu thong voi cung tan cua Trinh Doanh, gia menh vua Hien Tong, phe Thai tu lam thu nhan, giam vao nguc. Cac con cua Duy Vi, chau cua Hien Tong la Duy Khiem (sau nay la Le Chieu Thong), Duy Tru va Duy Chi cung bi bat giam.
Hoang tu Le Duy Can, do đuoc long cua Trinh Thai phi (me Trinh Sam), thang 8 (al) nam 1769, đuoc chua Trinh lap len ngoi Thai tu. Thang 12 nam Tan Suu (1771), Trinh Sam giet Duy Vi trong nguc.


Bi phe truat va suyt len ngoi hoang đe Thang 10 nam Nham Dan (1782), Trinh Sam chet, con nho la Trinh Can len thay, tuc la Đien Đo vuong, khi đo moi 6 tuoi. Cuoi nam đo, linh kieu binh cung nhau noi day phe truat Trinh Can, lai lap Trinh Tong lam chua. Thang Gieng nam 1783, lai no ra loan kieu binh, quan kieu binh giai thoat cho cac con cua Duy Vi, truat Duy Can lam Sung Nhuong cong (崇讓公) va lap Duy Khiem lam nguoi ke vi cua Hien Tong.
Bay gio, the luc chua Trinh cung đa suy yeu, loan kieu binh lam đoi song dan chung xao tron, trieu đinh bat luc, phe phai đau đa, thanh trung lan nhau. Trong khi đo, o phia Nam, nha Tay Son troi day manh me, tam thoi tran ap đuoc the luc cua chua Nguyen o phia Nam. Nhan co hoi Nguyen Huu Chinh hien ke mang quan ra Bac Ha lay danh nghia "phu Le diet Trinh", quan Tay Son duoi su thong lanh cua Long Nhuong tuong quan Nguyen Hue, đa dep tan cac the luc tan du cua chua Trinh cung nhu nan kieu binh, tien quan vao Thang Long. Nham thu phuc nhan tam, Nguyen Hue to y ton pho nha Le, vao trieu yet, xin ngay cu hanh nghi le đai trieu, dang so sach binh va dan đe to ro y nghia ngoi vua nhat thong. Đe phu du, vua Le Hien Tong cung sach phong Nguyen Hue lam Nguyen soai Phu Chinh Duc Van Uy quoc cong, ga con gai la cong chua Le Ngoc Han, khi đo moi 16 tuoi, cho Nguyen Hue.
Sau khi vua Hien Tong bang ha, trieu đinh ban van đe chon nguoi ke vi. Do anh huong cua cong chua Ngoc Han, Nguyen Hue ngo y muon ung ho  Sung Nhuong cong Le Duy Can len ngoi. Tuy nhien, do ap luc cua tong toc nha Le muon lap Hoang thai ton Le Duy Ky len ngoi, nen cong chua Ngoc Han phai đoi y. Do đo, Le Duy Ky đuoc lap, lay hieu la Chieu Thong.


Quan co trong tay Tay Son Sau khi Le Chieu Thong đang co, quan Tay Son rut ve Nam. Tuc thi, cac the luc o Bac Ha lai noi len chem giet lan nhau đe gianh quyen luc kiem soat trieu đinh. Mot vuong ton la Trinh Le chop thoi co đem quan chiem phu chua, nhung hau het phe canh chua Trinh cu khong phuc, lai muon lap Trinh Bong lam chua. Vua Chieu Thong tuy khong bang long viec lap lai chua Trinh, nhung do the yeu khong the ngan can đuoc nen bat đac di phai chap nhan, nen phong cho Trinh Bong la chua.
Mac du vay, chinh Trinh Bong cung khong the on đinh tinh hinh. Vi vay, vua Chieu Thong bi mat cho moi Nguyen Huu Chinh tu Nghe An đem quan ve giup. Co danh nghia cua vua Le, Nguyen Huu Chinh mo đuoc hon 1 van quan, đanh thoc ra Thang Long. Cac tuong phe Trinh đeu khong phai la đich thu cua Huu Chinh nen bi Chinh đanh bai.
Tro treu la đen phien Nguyen Huu Chinh lai ra mat chuyen quyen lan at vua Le. Mat khac, nhan co hoi anh em Tay Son bat hoa, Nguyen Huu Chinh muu đo lap the luc o Bac Ha, thoat ly anh huong cua Tay Son o phia Nam. Phia Tay Son biet đuoc, cu tuong  Vu Van Nham keo quan ra Bac, diet tru the luc cua Nguyen Huu Chinh. Thang 12 (al) nam Đinh Mui (1788), quan Tay Son keo đen Thang Long, Nguyen Huu Chinh thu gom tan quan, đua vua Chieu Thong bo kinh thanh chay len Kinh Bac. Sau đo, Nguyen Huu Chinh bi quan Tay Son bat đuoc, đua ve Thang Long xe xac truoc cong thanh.
Qua so hai quan Tay Son, vua Chieu Thong khong dam tro ve ngoi vi o Thang Long, du Vu Van Nham nhieu lan chieu du. Đe co chinh danh voi xu Bac Ha, Nham du đinh ton hoang than Le Duy Can lam Giam quoc (監國), nhung rat it nguoi Bac Ha ung ho. Nham thuong xuyen chuyen quyen tu quyet, khong them đem xia đen Duy Can, vi vay, ong con bi goi la Đe lai Giam quoc (提吏監國), ham y che bai mang danh nhiep chinh, nhung chang hon gi vien đe lai nho trong mat quan Tay Son. Le Quynh, mot nguoi ung ho Le Chieu Thong, mo ta rang Duy Can la "mot nguoi ngo ngan".
Hanh đong chuyen quyen cua Vu Van Nham đa đuoc Ngo Van So va Phan Van Lan bao cho Nguyen Hue. Nguyen Hue dan quan tien ra bac va bat Nham xu tu. Lo ngai long nguoi Bac Ha chua yen va cac the luc chua Nguyen o mat Nam, Nguyen Hue nhanh chong rut quan khoi Bac Ha, nhung van đe Le Duy Can lam Giam quoc, giao Ngo Van So va Phan Van Lan o lai Thang Long giu viec quan chinh Bac Ha.


Bien mat trong lich su Muon danh nghia cau vien cua vua Le Chieu Thong, quan Thanh o at tien sang Bac Ha. Đai tu ma Ngo Van So sai Duy Can viet thu cho Ton Si Nghi, co gang thuyet phuc quan Thanh rut lui. Ton thang thung bac bo va tiep tuc tien quan. Ngay 22 thang 12 nam 1788, Nguyen Hue len ngoi Hoang đe, xung hieu la Quang Trung, sau đo dan quan ra bac, đanh bai quan Thanh. Vua Le Chieu Thong mot lan nua phai đao vong va cuoi cung qua đoi o Trung Quoc. Nha Hau Le ket thuc tu đo. Rieng Giam quoc Le Duy Can ve sau khong đuoc su sach nhac đen, khong ro hanh trang cua ong the nao.


Chu thich