Ly Thuong Kiet (chu Han: 李常傑; 1019 – 1105) la mot nha quan su, nha chinh tri rat noi tieng vao thoi nha Ly nuoc Đai Viet. Ong lam quan qua 3 trieu Ly Thai Tong, Ly Thanh Tong, Ly Nhan Tong va đat đuoc nhieu thanh tuu to lon, khien ong tro thanh mot trong hai danh tuong vi đai nhat nha Ly, ben canh Le Phung Hieu.
Trong lich su Viet Nam, ong noi bat voi viec chinh phat Chiem Thanh (1069), đanh pha 3 chau Kham, Ung, Liem nuoc Tong (1075–1076), roi đanh bai cuoc xam luoc Đai Viet cua quan Tong do Quach Quy, Trieu Tiet chi huy. Đac biet, tran chien o ba chau Kham, Ung, Liem đa khien ten tuoi cua ong vang doi ra khoi Đai Viet va đuoc biet đen o đat Tong.
Nam 2013, Bo Van hoa, The thao va Du lich liet ong vao mot trong 14 vi anh hung dan toc tieu bieu nhat trong lich su Viet Nam.
Con tau chien USS Chincoteague (AVP-24) trong nhung nam 1972 - 1975 đuoc mang ten la RVNS Ly Thuong Kiet (HQ-16), đe vinh danh ong.


Than the = Dong doi =
Ong von la nguoi phuong Thai Hoa (太和坊) cua thanh Thang Long, theo Hoang Xuan Han thi Thai Hoa cung la ten mot nui nho o phia Tay trong thanh Thang Long, bay gio, o phia nam đe Bach Thao, gan cho re xuong truong đua ngua. Ho goc cua Ly Thuong Kiet von khong phai ho Ly, vi ong đuoc ban quoc tinh moi đuoc mang ho Ly. Ho goc cua ong, hien co hai thuyet lon gay tranh cai:

Ho Ngo: thuyet nay dua theo "Pha he ho Ngo Viet Nam" cung "Than pho Ly Thuong Kiet" do Nhu Ba Si soan vao thoi nha Nguyen. Theo cu lieu nay, nguyen danh cua ong la Ngo Tuan (吳俊), bieu tu Thuong Kiet (常傑), sau đuoc ban quoc tinh nen co ten la Ly Thuong Kiet. Ong la con cua Sung Tiet tuong quan Ngo An Ngu, chau cua Su quan Ngo Xuong Xi va chat cua Thien Sach vuong Ngo Xuong Ngap – con trai truong cua Ngo Quyen. Thuyet nay đuoc nhin nhan pho bien nhat, tuy nhien lai bi xem la "thuyet moi", vi thoi gian cua cu lieu đeu con non, mot cuon pha he khong ro nguon goc va mot than pho soan vao tan thoi Nguyen.
Ho Quach: thuyet nay dua theo bia "An Hoach Bao An tu bi ky" (lap nam 1100) va bia "Co Viet quoc Thai uy Ly cong thach bi minh tinh tu" (lap nam 1159), đay đeu la hai bia goc thoi nha Ly va ban dich hien co trong cuon "Van bia thoi Ly-Tran" cua Lam Giang, Pham Van Tham va Pham Thi Hoa. Theo thong tin cua ca hai bia, thi Ly Thuong Kiet von ho Quach, ten Tuan, bieu tu Thuong Kiet rat tuong tu voi thong tin cua [thuyet ho Ngo]. Theo thong tin cua bia, que ong la lang An Xa, huyen Quang Đuc (Co Xa, huyen Gia Lam ngay nay), va co le sau nay moi cai tich thanh phuong Thai Hoa nhu Toan thu ghi nhan. Cha ong lam Thai uy đoi Ly Thai Tong, co hai ten khac nhau, theo Đai Viet su luoc chep la Thai uy Quach Thinh Ich (郭盛謚), con An Nam chi luoc thi chep la Thai uy Quach Thinh Dat (郭盛溢), que o huyen Cau Lau, Te Giang (nay thuoc huyen My Van, Hung Yen). Sau đuoc Hoang đe ban quoc tinh, vi vay Quach Tuan moi co ten la Ly Thuong Kiet. Theo van bia cua Thai uy Đo Anh Vu, thi cha cua Anh Vu goi Ly Thuong Kiet la cau ruot.
Su sach Trung Quoc thuong chep [Thuong Kiet] la Ly Thuong Cat hoac Ly Thuong Cat. Trong gia đinh, ong co mot nguoi em ten Ly Thuong Hien (李常憲). Co le cung nhu anh, "Thuong Hien" la bieu tu chu khong phai ten thuc; thong le tu xua thi bieu tu co y nghia tuong đong hoac trai nghia voi ten thuc va dung đe goi ben ngoai nhu mot hieu hien cua su lich su, chi co trong nha moi goi ten thuc.


= Gia the =
Theo nhan xet cua sach Đai Viet su ky toan thu, nha cua ong noi đoi lam quan theo thuc the tap, tuc la truyen chuc nay vinh vien qua cac đoi, do đo co the thay gia đinh cua ong la mot nha quan lai co goc gac ben vung. Tu nho Ly Thuong Kiet đa to ra la nguoi co chi huong va nghi luc, cham hoc tap, ren luyen ca van lan vo, tung nghien cuu ve binh phap.
Cung do hai nguon khac nhau, nen chuc vu cha cua Ly Thuong Kiet cung khac nhau. Sach Viet đien u linh tap cung voi [nguon ho Ngo] đeu ghi cha cua Ly Thuong Kiet ten An Ngu, va la mot "Sung ban Lang tuong". Sach An Nam chi luoc trong quan che đoi Ly co hai ten Sung ban va Lang tuong, nhung chinh sach ay chep hai ten nay roi nhau. Co le "Sung ban Lang tuong" la "Lang tuong thuoc Sung ban", vi ngay trong sach Chi luoc cung co ghi mot chuc ten "Vu noi Lang tuong", nhung khong ro hai chuc vu nay co đia vi the nao trong trieu đinh. Con nhu [nguon ho Quach] thi Ly Thuong Kiet la con cua Quach Thinh Ich, la mot Thai uy, do đo vi the co khac biet.
Bia Nhu Ba Si chep ve hanh trang thoi tre co phan huyen thoai cua Ly Thuong Kiet nhu sau:

Hoc gia Hoang Xuan Han khi trich lai noi dung tu bia Nhu Ba Si, cung co nhan xet:"Đoan tren nay, chep theo bia NBS (chu: Nhu Ba Si), la mot bia moi dung đoi Tu Đuc. Chac rang Nhu Ba Si chep theo than pho. Than pho phan nhieu la loi chep tuc truyen hay loi bia đat, ta khong the hoan toan tin nhung chi tiet qua ro rang chep trong than pho. Nhung su giao duc Thuong Kiet ke tren đay la hop voi nhung đieu ta con biet ve đoi nha Ly".


Su nghiep = Duoi trieu Thai Tong va Thanh Tong =

Nam 1041, Thuong Kiet con it tuoi, vi ve mat tuoi đep đuoc sung lam Hoang mon Chi hau (黄门祗候), mot chuc hoan quan theo hau Ly Thai Tong. Trong 12 nam lam noi thi trong trieu, danh tieng cua Thuong Kiet ngay cang noi. Nam 1053, ong đuoc thang dan đen chuc Noi thi sanh Đo tri (内侍省都知), khi nam 35 tuoi.
Nam 1054, Thai tu Ly Nhat Ton ke vi, su goi la Ly Thanh Tong. Duoi trieu Thanh Tong, Thuong Kiet len chuc Bong hanh quan Hieu uy, mot chuc quan vo cao cap. Ong thuong ngay o canh vua, thuong can gian. Vi co cong lao, ong đuoc thang lam Kiem hieu Thai bao.
Nam 1061, nguoi Man o bien gioi Tay Nam quay roi. Sach Viet đien u linh, chuyen ve Ly Thuong Kiet co chep nhu sau:"Gap luc trong nuoc, o coi
Tay Nam, dan noi len chong cac thuoc lai, dan Man Lao lai hay toi quay roi. Vua thay ong sieng nang, can than, khoan hong ben sai ong lam Kinh phong su vao thanh tra vung Thanh Hoa, Nghe An, vao trao quyen tien nghi hanh su. Ong phu du dan khon kheo, nen tat ca nam chau, sau huyen, ba nguon, hai muoi bon đong đeu quy phuc va đuoc yen on".
Ve viec loan nay, trong sach Đai Viet su ky toan thu khong thay chep. Duy chi sach Viet su luoc co bien rang: "Nam 1061, Ngu Huyen Giang o Ai Chau noi loan". Ngu Huyen Giang la ten mot vung thuoc phu Thanh Hoa. Đoi Tien Le va đoi Ly thuong dung ten song ma goi đat co song ay, vi du Bac Giang Lo, Đa Giang Lo. Theo hai bia đoi Ly, la bia chua Huong Nghiem va mo chi Luu Khanh Đam, Ngu Huyen Giang chac o Thanh Hoa, la song Ma ngay nay. Bay gio Thuong Kiet đa 43 tuoi, va đay la lan đau tien ong co mot quan cong đang ke.
Thang 2 nam 1069, ong theo vua Thanh Tong đi đanh Chiem Thanh. Thuong Kiet lam tien phong đi đau, truy bat đuoc vua Chiem la Che Cu. Cuoi cung, Che Cu phai chiu hang, dang 3 chau đe đuoc tha ve nuoc. Vi co cong trong cuoc chien voi Che Cu, Thuong Kiet đuoc ban quoc tinh va tu đo ong chinh thuc đuoc goi la Ly Thuong Kiet. Ben canh vinh du nay, ong con đuoc huong tuoc va chuc đang ke, đuoc thu phong lam Phu quoc Thai pho (輔國太傅), kiem cac ham nhu Dao thu chu tran Tiet đo (遙授諸鎮節度), Đong trung thu mon ha (同中書門下), Thuong tru quoc (上柱國), Thien tu nghia đe (天子義弟) cung Phu quoc thuong tuong quan (輔國上将軍).
Voi danh xung "Thien tu nghia đe", Ly Thuong Kiet đa ban chinh thuc du vao hang quoc thich, va ong con nhan đuoc tuoc Khai quoc cong (開國公).


= Phu chinh Ly Nhan Tong =
Nam 1072 Ly Thanh Tong qua đoi, Thai tu Can Đuc moi 7 tuoi len ngoi, su goi la Ly Nhan Tong. Thai su đau trieu la Ly Đao Thanh ton Hoang hau Duong thi lam Hoang thai hau, buong rem cung nghe chinh su. Me đe cua Nhan Tong la Thai phi Y Lan khong đuoc du vao viec trieu đinh, ben dua vao Ly Thuong Kiet đe nam lay quyen nhiep chinh. Ly Thuong Kiet khi đo lam Đo uy, chuc vu o duoi Ly Đao Thanh.
Thang 6 nam 1072, tuc la 4 thang sau khi Nhan Tong len ngoi, Nhan Tong ra chi phe truat Thuong Duong Thai hau, giam Thai hau cung 72 Thi nu trong lanh cung va bat chon theo Thanh Tong. Co the thay, ngoai tac đong cua Y Lan o ben trong voi Nhan Tong con co vai tro cua vo tuong Ly Thuong Kiet.
Sau đo, Ly Đao Thanh bi giang chuc lam "Ta Gian nghi đai phu" va bi biem truat ra tran thu Nghe An. Hoang thai phi Y Lan, sau cai chet cua Duong Thai hau thi chinh thuc đuoc ton lam Hoang thai hau. Theo y kien cua Hoang Xuan Han, viec xu chet Duong Thai hau va giang chuc Đao Thanh, mot minh Y Lan khong the thuc hien ma co vai tro cua Ly Thuong Kiet, nguoi nam quan đoi trong tay, trong khi Ly Đao Thanh von la quan van va tuoi tac đa cao. Tu đo Ly Thuong Kiet giu vai tro phu chinh trong trieu đinh Đai Viet.


= Chien tranh voi Tong =


 Tien phat che nhan  Nam 1075, Vuong An Thach cam quyen chinh nha Tong, tau voi vua Tong la Đai Viet bi Chiem Thanh đanh pha, quan con sot lai khong đay van nguoi, co the dung ke chiem lay đuoc. Vua Tong sai Tham Khoi, va Luu Di lam tri Que Chau ngam day binh nguoi Man đong, đong thuyen be, tap thuy chien, cam cac chau huyen khong đuoc mua ban voi Đai Viet.
Thai hau Y Lan biet tin, sai ong va Ton Đan đem hon 100.000 quan đi đanh. Quan bo gom 60.000 nguoi do cac tuong Ton Đan, Than Canh Phuc, Luu Ky, Hoang Kim Man, Vi Thu An chi huy, tong chi huy la Ton Đan. Bo binh tap trung ngay o cac chau Quang Nguyen, Mon (Đong Khe), Quang Lang, To Mau roi tran sang đanh cac trai Vinh Binh, Thai Binh, Hoanh Son, chau Tay Binh, Loc Chau. Mot canh quan khac đong gan bien gioi Kham chau cung keo toi đanh cac trai Nhu Hong, Nhu Tich va Đe Trao, "quan ta toi đau nhu vao nha trong khong nguoi".
Ly Thuong Kiet chi huy 40.000 quan thuy cung voi chien đi đuong bien tu chau Vinh An (Quang Ninh) đo bo len đanh cac chau Kham, Liem; Tong Đan vay chau Ung. Ngay 30 thang 12 nam 1075, quan Đai Viet tien chiem thanh Kham Chau, bat toan bo quan quan nha Tong ma khong phai giao chien mot tran nao. Ba ngay sau, 2 thang 1 nam 1076, Liem Chau cung that thu.
Khi đuoc tin hai chau Kham, Liem đa mat, nha Tong rat hoang mang, lo ngai, cac tuong o đia phuong boi roi. Ty Kinh luoc Quang Nam tay lo voi va xin vien binh: 20.000 quan, 3.000 con ngua, xin them khi gioi, đo dung va mot thang luong, va xin đuoc đieu đong cac dan khe đong, tat ca lay doc đuong tu Kinh chau đen Quang Tay. Đe đieu khien quan đuoc mau chong, ty ay cung xin doi đen thanh Tuong, gan phia bac Ung Chau.
Trong luc boi roi, trieu đinh Tong đoi pho rat lung tung. Vua Tong cach chuc Luu Di va sai Thach Giam thay coi Que Chau va lam Kinh luoc su Quang Tay.
Tren cac mat tran, quan Đai Viet hoan toan lam chu. Ly Thuong Kiet cho đao quan o Kham va Liem Chau tien len phia Bac. Đao đo bo o Kham Chau keo thang len Ung Chau. Đuong thang dai chung 120 cay so, nhung phai qua day nui Thap Van. Con đao đo bo o Liem Chau tien sang phia đong bac, chiem lay Bach Chau, duong nhu đe chan quan tiep vien cua Tong tu phia đong toi. Hen ngay 18 thang 1 nam 1076, hai đao quan se cung hoi lai vay chat lay Ung Chau.
Ung Chau la mot thanh luy kien co, do tuong To Giam cung voi 2.800 quan cuong quyet co thu.
Đo giam Quang Tay nha Tong la Truong Thu Tiet đem quan đen cuu. Ly Thuong Kiet đon đanh o cua ai Con Lon (nay thuoc thanh pho Nam Ninh, khu tu tri Quang Tay) pha tan đuoc, chem Truong Thu Tiet tai tran.
Tri chau Ung la To Giam co thu khong hang. Quan Đai Viet đanh đen hon 40 ngay. Sau cung quan Viet dung hoa cong, ban cac chat chay nhu nhua thong vao thanh, trong thanh thieu nuoc, khong the chua đuoc chay. Cuoi cung quan Đai Viet bat dan Tong chong bao đat cao đen hang truong đe ho treo len thanh. Ngay thu 42, thanh bi ha, tuong chi huy To Giam tu thieu đe khoi roi vao tay quan Đai Viet. Thuong dan trong thanh khong chiu hang nen bi quan nha Ly giet het hon 58.000 nguoi, cong voi so nguoi chet o cac chau Kham, Liem thi đen hon 100.000, tuy nhien quan Đai Viet cung ton that đen 10.000 nguoi va nhieu voi chien.
Ly Thuong Kiet chiem xong thanh Ung, lai lay đa lap song ngan cuu vien roi đem quan len phia Bac lay Tan Chau. Vien quan coi Tan Chau nghe thay quan Đai Viet keo gan đen thanh lien bo thanh chay tron. Muc tieu hoan thanh, Ly Thuong Kiet cho rut quan ve.
Ly Thuong Kiet bat song nguoi ba chau ay đem ve nuoc. Nha Ly cho nhung nguoi phuong bac đo vao khai pha vung Hoan - Ai (Thanh - Nghe).


 Phong thu song Nhu Nguyet  Do tien đon o Ung Chau la can cu tap trung quan đe nam tien bi pha tan, nha Tong phai đieu đong them nhan luc va luong thao đe thuc hien chien tranh voi Đai Viet.
Thang 3 nam 1076, nha Tong sai Tuyen phu su Quang Nam la Quach Quy lam Chieu thao su, Trieu Tiet lam pho, đem quan 9 tuong, hen voi Chiem Thanh va Chan Lap sang xam lan Đai Viet, nhung quan Chiem Thanh va Chan Lap khong dam tien vao Đai Viet. Quan Tong vien chinh len đen 10 van quan, mot van ngua va hai muoi van dan phu, khi the rat manh me, nhat la ky binh Tong, nhung quan Tong muon phat huy ky binh thi phai lam sao qua khoi vung hiem tro, toi cho bang, thi ngua moi tung hoanh đuoc.
Tuyen phong thu cua quan Đai Viet, Ly Thuong Kiet dua vao song nui, cac đeo hiem tro, cac song rong va sau. Tu trai Vinh Binh vao chau Lang, phai qua day nui ram, co đeo Quyet Ly, o tren đuong tu tinh Lang Son đen Đong Mo ngay nay, vao khoang lang Nhan Ly, o phia bac chau On. Roi lai phai qua day nui len (đa khong pha đat), đa đung nhu tuong, o giua co đuong đi rat hiem: đo la ai Giap Khau, tuc la ai Chi Lang, o phia bac huyen Huu Lung thuoc Lang Son ngay nay. Ve đuong thuy, đe chan đich qua song, quan Nam chi can đong thuyen o ben Luc Đau thi đi đuong nao cung rat tien va chong.
Cac tuong linh thuoc Man Đong nhu: Nung Quang Lam, Nung Thinh Đuc coi ai Ha Noi, Hoang Kim Man va Sam Khanh Tan giu chau Mon, Vi Thu An giu chau To Mau, Luu Ky coi Quang Nguyen khi quan Tong sang đa đau hang. Duy co pho ma Than Canh Phuc giu chau Quang Lang (Lang Son) khong nhung khong chiu hang ma con rut vao rung đanh du kich, giet rat nhieu quan Tong. Nhung tuong linh nay truoc keo quan qua đat Tong, đanh rat gioi. Nhung sau quan Tong tran sang đanh bao thu, luc đau ho cu chien, sau vi that tran va vi su du do, nen đa đau hang, tham chi nhu Hoang Kim Man con chi đuong bay muu cho Tong. Sach Que Hai Chi ke: "Vien tri chau Quang Lang la pho ma, bi thua, ben tron vao trong rung Đong Giap, roi du kich hau phuong quan Tong. Rinh luc bat ngo đanh up quan đich lam chung rat so hai".
Quan Tong tran xuong, theo đuong tat qua day nui Đau Đinh, toi phia tay bo song Phu Luong; trong khi đo, mot canh quan tach ra, vong sang phia đong đanh boc hau quan Nam o Giap Khau (Chi Lang) va thang toi song Cau.
Hoang đe Ly Nhan Tong sai Ly Thuong Kiet đem quan đon đanh, lap chien luy song Nhu Nguyet đe chan quan Tong. Song Cau tu đia phan Cao Bang chay đen Luc Đau, hop voi song Bach Đang. Tu Luc Đau ra đen bien, la mot cai hao tu nhien sau va rong, che cho cho đong bang nuoc Viet đe chong lai tat ca moi cuoc ngoai xam đuong bo tu Luong Quang keo vao. Đoi voi đuong sa tu chau Ung toi Thang Long, thi song Bach Đang khong can he, vi đa co song Luc Đau, la cai hao ngan truoc roi. Trai lai, song Cau rat quan trong. Thuong luu song Cau qua vung rung nui rat hiem. Chi co khoang tu Thai Nguyen tro xuong la co the qua de dang, va qua roi thi co đuong xuoi. Nhung sau song, o ve phia tay co day nui Tam Đao, la mot cai thanh khong the vuot. Chi co khoang tu huyen Đa Phuc đen Luc Đau la phai phong ngu bo nam ma thoi. Trong khoang ay, lai chi khuc giua, tu đo Nhu Nguyet đen chan nui Nham Bien, la co ben, co đuong qua song đe tien xuong mien nam mot cach de dang thang va gan.
Ly Thuong Kiet đem chu luc chan con đuong tu trai Vinh Binh đen song Nam Đinh (song Cau) bang cach đat nhung doanh đon va phuc binh o hai ai tiep nhau: ai Quyet Ly o phia bac chau Quang Lang va ai Giap Khau (Chi Lang) o phia nam chau ay. Neu hai phong tuyen ay bi tan, thi phai co thu o phong tuyen thu ba, tuc la nam ngan song Nam Đinh. Đe can quan Tong qua song, Ly Thuong Kiet sai đap đe nam ngac cao nhu buc thanh. Tren thanh, đong tre lam giau, day đen may tung. Thanh đat luy tre, noi voi day nui Tam Đao, đa đoi the song Nam Đinh va bo nam ngan ra mot day thanh hao, che cho ca vung đong bang Giao Chi. Thanh hao ay dai gan tram cay so, kho vuot qua nhung lai de phong thu hon la mot thanh le nhu thanh Thang Long.
Cung luc đo, thuy binh Tong do Hoa Man va Duong Tung Tieu chi huy đa bi thuy quan Đai Viet do Ly Ke Nguyen đieu đong, chan đanh ngoai khoi loi vao Vinh An. Quan Tong co ky binh mo đuong tien cong quyet liet, co luc đa choc thung chien tuyen quan Đai Viet tran qua song Nhu Nguyet, nhung quan Nam đeu kip thoi phan kich, đay lui quan Tong. Ly Thuong Kiet con dung chien tranh tam ly đe khich le tinh than quan Nam chien đau. "Đang đem, nghe tieng vang trong đen đoc bai tho ay, quan ta đeu phan khoi. Quan Tong so, tang đam, khong đanh đa tan".
Quan Tong tien khong đuoc, thoai khong xong, hao mon vi chien su va khi hau, khong đuoc thuy quan tiep vien. Quan Đai Viet lai tap kich, doanh trai cua Pho tuong Trieu Tiet bi pha, du quan Tong cung giet đuoc hai tuong Đai Viet la Hoang Chan va Chieu Van. Quan Tong 10 phan chet đen 6, 7 phan.
Ly Thuong Kiet biet tinh the quan Tong đa lam vao the bi, ma nguoi Viet bi chien tranh lien mien cung nhieu ton that, nen sai su sang xin "nghi hoa" đe quan Tong rut ve. Quach Quy voi chap nhan giang hoa va rut quan. Sach Viet Su ky yeu cua Tran Xuan Sinh dan co su noi ve noi tinh cua nha Tong ve su kien nay: Trieu than nha Tong cho rang "Cung may ma luc đo đich lai xin giang hoa, khong thi chua biet lam the nao".
Hoang Xuan Han, tac gia sach Ly Thuong Kiet đa binh pham: "Gia nhu cac mat tran đau co quan trung chau, thi the thu xep theo tran đo cua Ly Thuong Kiet đa dan ra, co le đanh bai Tong tu đau."


= Chien tranh voi Chiem Thanh =
Xem them: Chien tranh Viet-Chiem 1069

Duoi thoi Ly Thanh Tong, Ly Thuong Kiet đa tham gia cuoc tan cong Chiem Thanh nam 1069. Ong cam quan truy đuoi va bat đuoc vua Chiem la Che Cu (Rudravarman 4).
Duoi thoi Ly Nhan Tong, ngoai viec cam quan đanh Tong, ong con tien cong Chiem Thanh vao nam 1075 nhung khong thu đuoc thang loi.
Nhung nam cuoi đoi, ong con cam quan đi đanh Ly Giac o Dien Chau (1103). Nam 1104, vua Chiem Thanh la Che Ma Na (Jaya Indravarman 2, 1086-1113) đem quan đanh va lay lai 3 chau Đia Ly v.v... ma vua Che Cu đa cat cho Đai Viet. Đen đay, Ly Thuong Kiet mot lan nua keo quan đi đanh, pha tan quan Chiem, Che Ma Na lai nop đat ay cho Đai Viet.


Cuoi đoi Non song sach bong quan thu. Luc nay vua moi 12 tuoi, Ly Thuong Kiet lai tiep tuc ganh trach nhiem lon cua trieu đinh trong cong cuoc xay dung đat nuoc, cham lo đoi song nhan dan. Ong đa cho tu bo đe đieu, đuong sa, đinh chua hu hong trong chien tranh va tien hanh nhieu bien phap nham cai to bo may hanh chinh trong toan quoc.
Nam 1082, ong thoi chuc Thai uy va đuoc cu ve tri nham tran Thanh Hoa. Lam viec o đay suot 19 nam troi, đen nam 1101 thi vua Ly Nhan Tong lai moi ong tro lai ve trieu giu lai chuc Noi thi phan thu đo ap nha hanh đien noi ngoai đo tri su. Luc nay ong đa 82 tuoi.
Gia roi, nhung ong van tinh nguyen cam quan đi đanh giac Ly Giac o Dien Chau (nam 1103), dep giac Chiem Thanh quay nhieu o Bo Chinh (nam 1104). Ong con to chuc lai quan đoi, duyet đoi lai cac đon vi tu cam binh đen dan quan.
Thang 6 nam At Dau (1105), Thai uy Ly Thuong Kiet mat, tho 86 tuoi. Ly Nhan Tong truy phong ong lam Nhap noi đien đo tri Kiem hieu Thai uy binh chuong Quan quoc trong su (入内殿都知檢校太尉平章軍國重事), tuoc Viet quoc cong (越國公), thuc ap 10.000 ho va cho nguoi em la Ly Thuong Hien đuoc ke phong tuoc Hau.


Than the Hoan quan = Nghien cuu cua Hoang Xuan Han =
Co mot tranh cai rat lon ve thong tin Ly Thuong Kiet la hoan quan. Mot so y kien cho rang, "hoan quan" la [Si hoan; 仕宦], tuc la "nguoi thuoc tang lop lam quan" đe am chi xuat than nha nha lam quan cua ong, va phu đinh viec Ly Thuong Kiet la hoan quan. Tuy nhien, theo dan chung cua Hoang Xuan Han, Ly Thuong Kiet đung la mot hoan quan, va rat co the ong đa tu hoan minh đe co the đat đuoc danh tieng tren con đuong su nghiep cua minh.
Phan "Vao cam đinh" thuoc Chuong I: Goc tich cua Hoang Xuan Han đua ra rat nhieu bang chung ve van đe nay:


= Sach su ghi nhan =
Hau het cac sach su Viet Nam xuat hien tu thoi Le so cung nha Nguyen, va khi chep ve Ly Thuong Kiet cung đa xac nhan ong la mot hoan quan, hay goi la Quan giam. Cu the nhu sau:

Viet đien u linh tap - Thai uy Trung Phu Dung Vu Uy Thang cong:"Ong nhieu muu luoc, co tai tuong soai, luc nho phong tu tuan nha, co tieng khen ra ngoai, đuoc sung lam chuc Hoang Mon Ky Hau...Tiem binh: Ly Thai uy la mot quan Trung Thuong Thi. Trai thoi ba trieu, thuy chung khong co ti vet, phuong Bac be gay đuoc nha Tong lon, phuong Nam binh đuoc nuoc Chiem manh, ke cai cong nghiep o trieu mieu thi giong nhu Le Phung Hieu, Ly Đao Thanh. Song lam danh tuong, chet lam danh than, that la khong lay gi lam then mat vay; ai bao trong phuong quan Giam lai khong co nhan vat xuat sac nhu the, cong nghiep vi đai nhu the!"
Đai Viet su ky toan thu - Tran trieu Thai Tong hoang đe ban ky:"Mua đong, thang 10, ban tien cho Pham Ung Mong, bao tu hoan đe vao hau. Truoc đo, vua nam mo đi choi thay than nhan chi mot nguoi bao vua: "Nguoi nay co the lam Hanh khien". Tinh day, khong biet la nguoi nao. Mot hom tan buoi chau, vua ngu ra ngoai thanh, thay mot nguoi con trai theo hoc o cua nam thanh, hinh dang giong het nguoi trong mong, vua goi đen hoi, nguoi đo ung đoi giong nhu nhung loi trong mong. Vua muon trao cho chuc Hanh khien, nhung thay kho, moi cho 400 quan tien bao tu hoan, ban ten la Ung Mong. Sau nay thang dan đen chuc Hanh khien. Đo la bat chuoc le cu cua trieu Ly, dung Ly Thuong Kiet va Ly Thuong Hien vay".
Đai Viet su ky tien bien - Ly trieu Nhan Tong hoang đe ban ky:"Mua ha thang 6, Thai uy Ly Thuong Kiet mat. Ly Thuong Kiet nhieu muu luoc co tai lam tuong. Khi con it tuoi, vi co tuong mao đep, tu thien sung chuc Hoang mon chi hau..."
Lich trieu hien chuong loai chi:"Ong nguoi o phuong Thai Hoa, thanh Thang Long. Luc tre dang đieu banh bao, tu thien minh, đuoc sung chuc Hoang mon chi hau".
Kham đinh Viet su thong giam cuong muc:"Giap Dan, nam thu 4 (1254). (Tong, nam Bao Huu thu 2). Thang 10, mua đong. Nha vua bat Pham Ung Mong tu thien minh đe vao hau trong cung cam. Nha vua chiem bao thay minh đi choi, gap than nhan tro vao mot nguoi ma bao vua rang: "Nguoi nay co the lam hanh khien đuoc". Luc tinh day, nha vua ghi lay viec ay. Mot hom, sau khi tan chau roi, vua ra choi ngoai thanh, thay mot nguoi con trai đi tu phia nam lai, trong het nhu nguoi ma minh đa thay trong luc chiem bao. Goi lai hoi, nguoi ay đoi đap cung nhu nhung loi đa noi trong luc chiem bao. Y nha vua muon cho lam Hanh khien, nhung nghi kho khan khong biet lam the nao cho hop le, lien ban cho bon tram quan tien đe tu thien minh, đat ten cho la Ung Mong, sau thang dan len đen chuc Hanh khien. Viec nay co le bat chuoc nhu viec dung Ly Thuong Kiet, Ly Thuong Hien o trieu nha Ly".
Đai Nam thuc luc - Đe nhi ky chep loi ban cua vua Minh Mang:"At Mui, Minh Menh nam thu 16... Tuu trung Ly Thuong Kiet nha Ly tuy uu viet ve phan vo luoc, nhung xuat than tu hoan quan".
Du cho nhieu y kien trai chieu ve su that ve than the hoan quan cua Ly Thuong Kiet, cung nhu tat ca cac sach đeu la tu sau thoi nha Hau Le - khoang thoi đai chuong Nho giao nhat trong lich su Viet Nam. The nhung co ban co the thay đuoc viec ong la hoan quan đa đuoc [cong nhan mot cach chinh thuc] tu rat nhieu bo su lon, it nhat la voi quan niem cua nguoi Viet tu thoi Hau Le tro đi.


Bai tho Nam quoc son ha Nam quoc son ha la bai tho chua ro nguon goc tac gia ma nhieu tai lieu dan gian cho la cua ong đang đem sai nguoi tam phuc đoc vang trong đen tho Truong Hong, Truong Hat (thuoc đia phan song Nhu Nguyet, khuc song Cau, huyen Yen Phong, lo Bac Ninh, nay la huyen Yen Phong, tinh Bac Ninh). Bai tho đuoc coi la mot ban tuyen ngon đoc lap đau tien trong lich su dan toc đe co vu tinh than chien đau cua quan Đai Viet chong lai quan Tong lan thu 2.


= Ban goc =
Nguyen ban chu Han:

南國山河
南 國 山 河 南 帝 居
截 然 定 分 在 天 書
如 何 逆 虜 來 侵 犯
汝 等 行 看 取 敗 虛
Ban phien am Han-Viet:

Nam quoc son ha
Nam quoc son ha Nam đe cu,
Tiet nhien đinh phan tai thien thu.
Nhu ha nghich lo lai xam pham,
Nhu đang hanh khan thu bai hu.
Dich tho:

Song nui nuoc Nam
Song nui nuoc Nam vua Nam o,
Ranh ranh đinh phan tai sach troi.
Co sao lu giac sang xam pham?
Chung bay se bi đanh toi boi.


Nhan đinh Trong Bai bia ky chua Bao An nui An Hoach, Chu Van Thuong – mot quan chuc o quan Cuu Chan, tran Thanh Hoa đoi Ly Nhan Tong ca ngoi Ly Thuong Kiet:

Bia chua Linh Xung nui Nguong Son cung ca ngoi ong:

Su than nha Le Trung hung Ngo Thi Si, trong sach Viet su tieu an, đa đe cao Ly Thuong Kiet qua viec so sanh chien cong đanh Tong cua ong voi cac chien thang cua Ngo Quyen, Le Đai Hanh va Tran Hung Đao: 

Su gia đoi Nguyen Phan Huy Chu trong sach Lich trieu hien chuong loai chi, quyen IX, co nhan xet ve vi tri cua Ly Thuong Kiet so voi cac nha chinh tri, quan su khac cua Đai Viet thoi Ly:

Đao Cam Moc va Ton Đan khong muon tham du trieu chinh, moi lan đanh giac xong thi ve o trang trai vui thu đien vien, nen khong noi danh ve đuong quan truong (theo tai lieu nghien cuu tu nhieu nguon cua Tran Đai Si).


Trong van hoa đai chung Xem them Nha Ly
Ly Thanh Tong
Ly Nhan Tong
Y Lan
Đo Anh Vu
Nam quoc son ha
Phat Tong lo bo van
Chien dich đanh Tong, 1075-1076
Chien tranh Tong - Viet, 1075-1077


Tham khao Hoang Xuan Han (1996), Ly Thuong Kiet, Nha Xuat ban Ha Noi.
Tran Trong Kim, Viet Nam su luoc, ban đien tu.
Ly Te Xuyen, Viet đien u linh, Ban đien tu.
James Anderson (2007). The rebel den of Nung Tri Cao. Univ of Washington Press. ISBN 0295986891.


Chu thich Lien ket ngoai Ly Thuong Kiet tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Ve lai lich mot "nguoi Thang Long goc": Ly Thuong Kiet
Phong tuyen song Nhu Nguyet