Thuy trieu la hien tuong nuoc bien, nuoc song... len xuong trong mot chu ky thoi gian phu thuoc bien chuyen thien van. Trong am Han-Viet, thuy co nghia la nuoc, con trieu la cuong đo nuoc dang len va rut xuong. Su thay đoi luc hap dan tu Mat Trang (phan chu yeu) va tu cac thien the khac nhu Mat Troi (phan nho) tai mot điem bat ky tren be mat Trai Đat trong khi Trai Đat quay đa tao nen hien tuong nuoc dang (trieu len thuong goi la "nuoc lon") va nuoc rut (trieu xuong tuc "nuoc rong") vao nhung khoang thoi gian nhat đinh trong mot ngay.


Đac điem Nhung bien đoi thuy trieu trai qua cac giai đoan sau:

Trieu dang (flood tide): xay ra khi muc nuoc bien dang len trong vai gio, lam ngap vung gian trieu.
Trieu cao (high tide): nuoc dang len đen điem cao nhat cua no.
Trieu xuong (ebb tide): muc nuoc bien ha thap trong vai gio lam lo ra vung gian trieu.
Trieu thap : nuoc ha thap đen điem thap nhat cua no.
Thuy trieu tao ra cac dong chay co tinh dao đong goi la dong trieu hay trieu luu. Thoi điem ma dong trieu ngung chuyen đong đuoc goi la nuoc chung hoac nuoc đung (slack water).
Sau đo, thuy trieu đoi huong, tao ra su bien đoi nguoc lai. Nuoc đung thuong xuat hien gan luc muc nuoc trieu cao hoac trieu thap; nhung tai mot so noi, thoi gian nuoc đung la khac biet đang ke so voi thoi gian trieu cao hoac trieu thap.
Hien tuong thuy trieu pho bien nhat la ban nhat trieu hoac nhat trieu, tuc la hai lan nuoc lon trong ngay co đinh khong bang nhau; chung bao gom muc nuoc lon cao va muc nuoc lon thap tren đo thi trieu. Tuong tu đoi voi hai lan nuoc rong gom nuoc rong cao va nuoc rong thap.


Nguyen nhan Luc hap dan cua mat trang va luc ly tam la nguyen nhan dan đen hien tuong thuy trieu. Thuy quyen co hinh cau det nhung bi keo cao len o hai mien tao thanh hinh ellipsoid. Mot đinh cua ellipsoid nam truc dien voi Mat Trang goi la mien nuoc lon thu nhat (do luc hap dan tao ra).
Thuy trieu đat cuc đai khi ma ca Mat Trang va Mat Troi cung nam ve mot phia so voi Trai Đat, va muc trieu phia đoi dien luc đo se xuong điem cuc tieu.
Khai niem thuy trieu đuoc mo rong trong vat ly hoc danh cho chenh lech tuong tac hap dan tac đong len cac vat the nam trong tuong tac hap dan.


Đinh nghia Tu muc nuoc cao nhat đen thap nhat:

Thuy trieu thien van cao nhat (HAT, Highest astronomical tide) – Thuy trieu cao nhat co the du đoan la xay ra. Luu y rang cac đieu kien khi tuong co the lam gia tang chieu cao đoi voi HAT.
Trung binh nuoc lon trieu cuong (MHWS, Mean high water springs) – Trung binh cua 2 trieu cao trong nhung ngay trieu cuong.
Trung binh nuoc lon trieu kem (MHWN, Mean high water neaps) – Trung binh cua 2 trieu cao trong nhung ngay trieu kem.
Muc nuoc bien trung binh (MSL, Mean sea level) – Đay la trung binh cua muc nuoc bien. MSL la hang so đoi voi bat ky điem nao trong mot khoang thoi gian dai.
Trung binh nuoc rong trieu kem (MLWN, Mean low water neaps) – Trung binh cua 2 trieu thap trong nhung ngay trieu kem.
Trung binh nuoc rong trieu cuong (MLWS, Mean low water springs) – Trung binh cua 2 trieu thap trong nhung ngay trieu cuong.
Thuy trieu thien van thap nhat (LAT, Lowest astronomical tide) va Chuan hai đo (CD, Chart Datum) – Thuy trieu thap nhat co the du đoan la xay ra. Cac hai đo hien đai su dung no nhu la chuan hai đo. Luu y rang trong nhung đieu kien khi tuong nhat đinh thi nuoc co the rut xuong thap hon ca LAT, nghia la co it nuoc hon la nhung gi chi ra tren cac hai đo.


Thanh phan thuy trieu Cac thanh phan thuy trieu la ket qua rong cua nhieu anh huong tac đong đen cac thay đoi thuy trieu trong mot khoang thoi gian nhat đinh. Cac thanh phan chinh bao gom su tu quay cua Trai Đat, vi tri cua Mat Trang va Mat Troi so voi Trai Đat, đo cao (cao đo) cua Mat Trang so voi đuong xich đao cua Trai Đat va đo sau. Cac bien thien voi thoi gian duoi nua ngay đuoc goi la cac "thanh phan đieu hoa". Nguoc lai, cac chu ky gom nhieu ngay, thang hoac nam đuoc goi la cac thanh phan "thoi gian dai".
Cac luc thuy trieu anh huong đen toan bo Trai Đat, nhung su chuyen đong cua phan Trai Đat ran xay ra chi tinh bang xentimet. Nguoc lai, khi quyen linh đong va de nen hon nen be mat cua no di chuyen tinh bang kilomet, theo y nghia cua muc đuong vien cua mot vung ap suat thap cu the nao đo trong bau khi quyen ngoai.


= Thanh phan ban nhat mat trang chinh =
O hau het cac đia điem, thanh phan lon nhat la "thanh phan thuy trieu ban nhat mat trang chinh", con đuoc goi la thanh phan thuy trieu M2 (hoac M2). Thoi gian cua no la khoang 12 gio va 25,2 phut, chinh xac bang mot nua ngay mat trang thuy trieu, đo la thoi gian trung binh chia tach mot thien đinh voi thien đinh ke tiep cua mat trang, va do đo la thoi gian can thiet đe Trai Đat quay mot vong tuong đoi so voi Mat Trang. Cac đong ho thuy trieu đon gian theo doi thanh phan nay. Ngay mat trang dai hon ngay Trai Đat do Mat Trang quay cung huong voi su tu quay cua Trai Đat. Đieu nay tuong tu nhu kim phut tren đong ho vuot qua kim gio vao luc 12h00 va sau đo lai vuot qua mot lan nua vao khoang 1h05½ ma khong phai vao luc 1h00.
Mat Trang quay quanh Trai Đat theo cung huong voi su tu quay quanh truc cua Trai Đat, vi the phai mat hon mot ngay mot chut, khoang 24 gio 50 phut đe Mat Trang quay tro lai cung mot vi tri tren bau troi. Trong khoang thoi gian nay, no đa vuot qua đinh đau (trung thien) mot lan va duoi chan mot lan (o goc gio lan luot la 00:00 va 12:00), do đo o nhieu noi, chu ky luc thuy trieu manh nhat la nhu đa đe cap o tren la khoang 12 gio 25 phut. Thoi điem thuy trieu cao nhat khong nhat thiet phai la khi Mat Trang o gan thien đinh hoac thien đe, nhung chu ky luc thuy trieu van xac đinh thoi gian giua cac trieu cao.
Do truong hap dan do Mat Trang tao ra bi suy yeu theo khoang cach đen Mat Trang, nen luc tac đong hoi manh hon mot chut so voi muc trung binh tai phia Trai Đat đoi dien voi Mat Trang va luc tac đong hoi yeu hon mot chut o phia ben kia (phia xa Mat Trang). Vi the, Mat Trang co xu huong "keo gian" Trai Đat mot chut doc theo đuong noi giua hai thien the. Trai Đat ran chi bien dang mot chut, nhung nuoc bien la chat long co the tu do di chuyen nhieu hon đe phan ung voi luc thuy trieu, cu the la theo chieu ngang. Khi Trai Đat tu quay, cuong đo va huong cua luc thuy trieu tai bat ky điem cu the nao tren be mat Trai Đat đeu thay đoi lien tuc; mac du đai duong khong bao gio đat đen trang thai can bang, do khong bao gio co thoi gian đe chat long "bat kip" voi trang thai ma cuoi cung no phai đat đuoc neu luc thuy trieu khong đoi, tuy nhien luc thuy trieu luon thay đoi gay ra cac thay đoi nhip nhang trong chieu cao mat nuoc bien.
Khi co hai trieu cao moi ngay voi cac đo cao khac nhau (va hai trieu thap cung co cac đo cao khac nhau), mo hinh nay đuoc goi la ban nhat trieu hon hop.


= Pham vi bien đoi: Trieu cuong va Trieu kem =

Pham vi ban nhat (chenh lech đo cao giua nuoc lon va nuoc rong trong khoang nua ngay) thay đoi theo chu ky hai tuan. Khoang hai lan moi thang, vao khoang trang moi va trang tron khi Mat Troi, Mat Trang va Trai Đat tao thanh mot đuong thang (mot cau hinh đuoc goi la soc vong) thi luc thuy trieu mat troi tang cuong cho luc thuy trieu mat trang. Pham vi cua thuy trieu la toi đa; no đuoc goi la trieu cuong (spring tide).
Khi Mat Trang la thuong huyen hoac ha huyen, Mat Troi va Mat Trang cach nhau 90° khi nhin tu Trai Đat va luc thuy trieu mat troi se triet tieu mot phan luc thuy trieu mat trang. Tai nhung điem nay trong chu ky trang, pham vi cua thuy trieu o muc toi thieu; no đuoc goi la trieu kem hay trieu nhuoc (neap tide).
Trieu cuong dan toi cac nuoc lon cao hon muc nuoc lon trung binh va cac nuoc rong thap hon muc nuoc rong trung binh, thoi gian nuoc đung ngan hon muc trung binh va dong trieu manh hon muc trung binh. Trieu kem dan đen cac đieu kien trieu it tot đo hon. Khoang thoi gian khoang 7 ngay giua mot trieu cuong va mot trieu kem.


= Đo cao mat trang =

Khoang cach thay đoi ngan cach Mat Trang va Trai Đat cung anh huong đen đo cao cua thuy trieu. Khi Mat Trang o gan nhat, tai điem can đia, pham vi se tang va khi no o điem vien đia, pham vi se giam. Moi 7+1⁄2 chu ky trang (chu ky đay đu tu trang tron đen trang moi roi trang tron), điem can đia trung voi mot trang moi hoac mot trang tron gay ra trieu cuong điem can đia voi pham vi thuy trieu lon nhat. Ngay ca khi manh nhat, luc nay van la yeu, gay ra cac khac biet thuy trieu nhieu nhat chi co vai xentimet.


= Thanh phan khac =
Chung bao gom cac hieu ung hap dan mat troi, đo nghieng (đo xien) cua xich đao va truc tu quay cua Trai Đat, đo nghieng cua mat phang quy đao mat trang va hinh dang elip cua quy đao Trai Đat xung quanh Mat Troi.
Thuy trieu hon hop sinh ra tu su tuong tac nuoc nong cua hai song me cua no.


= Pha va bien đo =

Vi thanh phan thuy trieu M2 chiem uu the o hau het cac đia điem, nen giai đoan hoac pha cua thuy trieu, đuoc bieu thi theo thoi gian tinh bang gio sau nuoc lon, la mot khai niem huu ich. Pha thuy trieu cung đuoc đo bang đo, voi 360° moi chu ky thuy trieu. Cac đuong cua pha thuy trieu khong đoi đuoc goi la đuong đong pha thuy trieu (cotidal line), tuong tu nhu đuong đong muc co đo cao khong đoi tren ban đo đia hinh va khi đuoc ve o dang ban đo đong pha thuy trieu hoac bieu đo đong pha thuy trieu. Nuoc lon đong thoi đat đuoc doc theo cac đuong đong pha thuy trieu mo rong tu bo bien vao đai duong, va cac đuong đong pha thuy trieu (va vi the la cac pha thuy trieu) tien doc theo bo bien. Cac thanh phan pha ban nhat trieu va pha dai đuoc đo tu muc nuoc lon, pha nhat trieu tu ngap trieu toi đa. Đieu nay va thao luan duoi đay chi la chinh xac đung cho mot thanh phan thuy trieu duy nhat.
Đoi voi mot đai duong co hinh dang cua mot luu vuc hinh tron đuoc bao boc boi mot đuong bo bien, cac đuong đong pha thuy trieu huong thang vao ben trong va cuoi cung phai gap nhau tai mot điem chung la giao điem thuy trieu hay điem amphidromos. Điem amphidromos cung luc la đong pha thuy trieu voi nuoc lon va nuoc rong, đuoc thoa man boi chuyen đong thuy trieu bang khong (Truong hop ngoai le hiem xay ra khi thuy trieu bao quanh mot hon đao, nhu xung quanh New Zealand, Iceland va Madagascar). Chuyen đong thuy trieu thuong giam bot khi di chuyen ra xa cac bo bien luc đia, sao cho vuot qua cac đuong đong pha thuy trieu la cac đuong đong muc cua bien đo khong đoi (mot nua khoang cach giua nuoc lon va nuoc rong) giam xuong 0 tai giao điem thuy trieu. Đoi voi ban nhat trieu, giao điem thuy trieu co the đuoc coi la gan giong nhu tam cua mat đong ho, voi kim gio chi theo huong cua đuong đong pha thuy trieu nuoc lon, nam nguoc huong voi đuong đong pha thuy trieu nuoc rong. Nuoc lon xoay quanh giao điem thuy trieu moi lan khoang 12 gio theo huong cac đuong đong pha thuy trieu nuoc len va cach xa cac đuong đong pha thuy trieu nuoc xuong. Su quay nay, gay ra boi hieu ung Coriolis, noi chung theo chieu kim đong ho o Nam ban cau va nguoc chieu kim đong ho o Bac ban cau. Chenh lech pha cua đong pha thuy trieu so voi thuy trieu tham chieu goi la khoang pha (epoch). Thuy trieu tham chieu la thanh phan "thuy trieu can bang" gia đinh tren Trai Đat khong co đat lien đuoc đo o kinh đo 0° hay kinh tuyen Greenwich.
O Bac Đai Tay Duong, do cac đuong đong pha thuy trieu luu thong nguoc chieu kim đong ho xung quanh giao điem thuy trieu, nen trieu cao qua cang New York khoang mot gio truoc cang Norfolk. Phia nam mui Hatteras, cac luc thuy trieu phuc tap hon va khong the du đoan mot cach đang tin cay dua tren cac đuong đong pha thuy trieu Bac Đai Tay Duong.


Vat ly = Lich su vat ly thuy trieu =
Nghien cuu vat ly thuy trieu la quan trong trong su phat trien ban đau cua co hoc thien the, voi su ton tai cua ban nhat trieu đuoc giai thich boi luc hap dan cua Mat Trang. Sau đo nhat trieu đuoc giai thich chinh xac hon boi su tuong tac cua luc hap dan cua Mat Trang va Mat Troi.
Seleukos xu Seleucia đua ra ly thuyet vao khoang nam 150 TCN cho rang thuy trieu la do Mat Trang gay ra. Anh huong cua Mat Trang đen cac vung nuoc cung đuoc đe cap trong Tetrabiblos cua Ptolemy.
Trong De temporum ratione (Đoan đinh cua Thoi gian) viet nam 725 Bede lien ket ban nhat trieu va hien tuong thay đoi đo cao thuy trieu voi Mat Trang va cac pha cua no. Bede bat đau bang cach luu y rang thuy trieu len xuong cham khoang 4/5 gio moi ngay, giong nhu Mat Trang moc va lan cham khoang 4/5 gio moi ngay. Ong tiep tuc nhan manh rang trong hai thang am lich (59 ngay) thi Mat Trang vong quanh Trai Đat 57 lan va co 114 thuy trieu. Bede sau đo quan sat thay rang chieu cao cua thuy trieu thay đoi theo thang. Cac thuy trieu ngay cang tang đuoc ong goi la malinae va cac thuy trieu ngay cang giam la ledones va moi thang đuoc chia thanh bon phan gom 7 hoac 8 ngay voi cac malinae va ledones xen ke. Trong cung mot đoan, ong cung luu y đen tac đong cua gio trong kim ham thuy trieu. Bede cung ghi nhan rang thoi gian thuy trieu thay đoi theo tung vi tri. Ve phia bac noi o cua Bede (Monkwearmouth) thuy trieu đen som hon, con ve phia nam thi muon hon. Ong giai thich rang thuy trieu "roi bo nhung bo bien nay cot đe co the tran vao nhieu hon o nhung [bo bien] khac khi no đen đo", luu y rang "Mat trang bao hieu su dang len cua thuy trieu o đay, bao hieu su rut xuong cua no o cac khu vuc khac cach xa khu vuc nay khoang mot phan tu bau troi".
Su hieu biet thoi trung co ve thuy trieu chu yeu dua tren cac tac pham cua cac nha thien van Hoi giao, tro thanh co san thong qua ban dich tieng Latinh bat đau tu the ky thu 12. Abu Ma'shar (mat khoang nam 886), trong cuon Introductorium in astronomiam (Gioi thieu ve thien van hoc) cua ong, đa chi ra rang trieu xuong va trieu len la do Mat Trang gay ra. Abu Ma'shar đa thao luan ve cac anh huong cua gio va cac pha Mat Trang tuong đoi so voi Mat Troi len cac thuy trieu. Vao the ky 12, Nur ad-Din al-Bitruji (mat khoang nam 1204) quan niem rang thuy trieu la do su luan chuyen chung cua cac thien the.
Simon Stevin trong De spiegheling der Ebbenvloet (Thuyet ve trieu xuong va trieu len) nam 1608, đa bac bo mot luong lon cac quan niem sai lam van con ton tai khi đo ve trieu xuong va trieu len. Stevin đa bien ho cho y tuong cho rang su hap dan cua Mat Trang chiu trach nhiem ve thuy trieu va đa phat bieu bang cac thuat ngu ro rang ve trieu xuong, trieu len, trieu cuong va trieu kem, nhan manh rang can co them cac nghien cuu tiep theo.
Nam 1609 Johannes Kepler cung goi y chinh xac rang luc hap dan cua Mat Trang gay ra thuy trieu, dua theo nhung quan sat va tuong quan co xua.
Galileo Galilei trong Dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo (Đoi thoai lien quan đen hai he the gioi chinh) nam 1632, trong phan Đoi thoai ve thuy trieu, đa đua ra loi giai thich ve thuy trieu. Tuy nhien, thuyet tao ra la khong chinh xac khi ong gan thuy trieu cho su chuyen đong song sanh cua nuoc do chuyen đong cua Trai Đat quanh Mat Troi. Ong hy vong se cung cap bang chung co hoc ve su chuyen đong cua Trai Đat. Gia tri cua thuyet thuy trieu cua ong bi tranh cai. Galileo đa tu choi dien giai ve thuy trieu cua Kepler.
Isaac Newton (1642-1727) la nguoi đau tien giai thich thuy trieu la san pham cua luc hap dan tu cac khoi thien van. Dien giai cua ong ve thuy trieu (va nhieu hien tuong khac) đa đuoc xuat ban trong Principia (1687) va su dung thuyet hap dan van vat cua ong đe giai thich suc hap dan cua mat trang va mat troi la nguon goc cua cac luc tao ra thuy trieu.
Newton va cac tac gia khac truoc Pierre-Simon Laplace đa giai quyet van đe tu goc đo cua mot he tinh (thuyet can bang), đua ra mot phep tinh gan đung mo ta cac thuy trieu co the xay ra trong mot đai duong phi quan tinh bao phu toan bo Trai Đat. Luc tao thuy trieu (hoac the nang tuong ung cua no) van phu hop voi thuyet thuy trieu, nhung nhu la mot đai luong trung gian (ham cuong buc) chu khong phai la ket qua cuoi cung; thuyet nay cung phai xem xet phan ung thuy trieu đong luc đa tich luy cua Trai Đat đoi voi cac luc ap vao, voi phan ung nay chiu anh huong cua đo sau đai duong, su tu quay cua Trai Đat va cac yeu to khac.
Nam 1740, Vien Han lam Khoa hoc Phap o Paris đa trao giai cho tieu luan ly thuyet tot nhat ve thuy trieu. Daniel Bernoulli, Leonhard Euler, Colin Maclaurin va Antoine Cavalleri đa cung nhau chia giai thuong nay.
Maclaurin đa su dung thuyet cua Newton đe chi ra rang mot qua cau nhan đuoc bao phu boi mot đai duong đu sau duoi tac đong cua luc thuy trieu tu mot vat the gay bien dang duy nhat la mot hinh phong cau thuon dai (ve ban chat la hinh bau duc ba chieu) voi truc chinh huong ve vat the gay bien dang. Maclaurin la nguoi đau tien viet ve cac hieu ung tu quay cua Trai Đat khi chuyen đong. Euler nhan ra rang thanh phan chieu ngang cua luc thuy trieu (chu khong phai thanh phan chieu doc) dan dat thuy trieu. Nam 1744 Jean le Rond d'Alembert đa nghien cuu cac phuong trinh thuy trieu đoi voi khi quyen khong bao gom su tu quay.
Vao nam 1770 thuyen ba buom HMS Endeavour cua James Cook đa mac can tai Ran san ho Great Barrier. Nhung co gang đa thuc hien đe lam noi no trong thuy trieu ke tiep đa that bai, nhung thuy trieu sau đo đa nang no len mot cach de dang. Trong khi con thuyen đuoc sua chua o cua song Endeavour Cook đa quan sat cac thuy trieu trong khoang thoi gian 7 tuan. Vao luc trieu kem, ca hai thuy trieu trong ngay đeu tuong tu nhau, nhung vao luc trieu cuong thi thuy trieu đa tang 7 foot (2,1 m) vao buoi sang nhung 9 foot (2,7 m) vao buoi chieu.
Pierre-Simon Laplace đa xay dung mot he thong cac phuong trinh vi phan rieng phan lien quan đen dong chay ngang cua đai duong voi chieu cao be mat cua no, la thuyet đong luc hoc đau tien cho thuy trieu. Cac phuong trinh thuy trieu Laplace van con đuoc su dung cho đen nay. William Thomson, Nam tuoc Kelvin thu nhat đa viet lai cac phuong trinh cua Laplace theo cac thuat ngu cua đo xoay cho ra cac loi giai mo ta cac song bi mac ket ven bo, đuoc goi la song Kelvin.
Nhung nguoi khac, bao gom Kelvin va Henri Poincare, tiep tuc phat trien thuyet cua Laplace. Dua tren nhung phat trien nay va thuyet mat trang cua E. W. Brown mo ta cac chuyen đong cua Mat Trang, Arthur Thomas Doodson đa phat trien va cong bo nam 1921 su phat trien hien đai đau tien cua the nang tao ra thuy trieu o dang hai hoa: Doodson phan biet 388 tan so thuy trieu. Mot so phuong phap cua ong van đuoc su dung.


= Luc =

Luc thuy trieu đuoc tao ra boi mot thien the lon (o đay la Mat Trang) tren mot hat nho nam tren hoac nam trong mot thien the rong lon (o đay la Trai Đat) la su khac biet vecto giua luc hap dan do Mat Trang tac dung len hat va luc hap dan tac dung len hat nay neu nhu no nam o tam khoi cua Trai Đat.
Trong khi vi tac đong boi mot thien the len Trai Đat thay đoi ty le nghich voi binh phuong khoang cach cua no toi Trai Đat, thi luc thuy trieu cuc đai lai thay đoi ty le nghich, mot cach gan đung, voi lap phuong cua khoang cach nay.
Neu luc thuy trieu do moi thien the gay ra thay vi the ma bang voi luc hap dan toan phan cua no (tat nhien khong phai nhu the, do su roi tu do cua toan bo Trai Đat chu khong chi moi cac đai duong ve phia cac thien the nay) thi mot mo hinh khac biet cua luc thuy trieu se đuoc quan sat, chang han anh huong tu Mat Troi manh hon nhieu so voi tu Mat Trang: Luc hap dan cua Mat Troi len Trai Đat manh hon trung binh 179 lan so voi luc hap dan cua Mat Trang, nhung do Mat Troi cach Trai Đat trung binh 389 lan so voi khoang cach tu Mat Trang toi Trai Đat, nen đo doc truong cua no yeu hon. Luc thuy trieu mat troi chi bang khoang 46% luc thuy trieu mat trang. Chinh xac hon thi gia toc thuy trieu mat trang (doc theo truc Trai Đat - Mat Trang, o be mat Trai Đat) la khoang 1,1 × 107 g, trong khi gia toc thuy trieu mat troi (doc theo truc Mat Troi - Trai Đat, o be mat Trai Đat) la khoang 0,52 × 107 g, trong đo g la gia toc hap dan o be mat Trai Đat. Sao Kim co tac đong lon nhat trong so cac hanh tinh khac, bang 0,000113 lan tac đong cua Mat Troi, vi the tac đong thuy trieu cua cac hanh tinh trong he Mat Troi co the bo qua. He thong Trai Đat, Mat Trang va Mat Troi la mot vi du ve van đe ba vat the va khong co bieu thuc dang đong toan hoc chinh xac ve su phu thuoc lan nhau cua chung.

Be mat đai duong la xap xi mot be mat đang the (bo qua cac dong hai luu), thuong đuoc goi la geoid (geoit, the đia cau). Do luc hap dan bang voi gradient the nang, nen khong co luc tiep tuyen tren be mat nhu vay, vi the be mat đai duong o trang thai can bang hap dan. Bay gio hay xem xet anh huong cua cac thien the lon ben ngoai nhu Mat Trang va Mat Troi. Nhung thien the nay co cac truong hap dan manh nhung giam dan theo khoang cach va tac đong đe thay đoi hinh dang cua be mat đang the tren Trai Đat. Bien dang nay co đinh huong khong gian co đinh tuong đoi voi thien the gay anh huong. Su tu quay cua Trai Đat so voi hinh dang nay gay ra chu ky thuy trieu hang ngay. Be mat đai duong di chuyen do đang the thuy trieu thay đoi, tang len khi the nang thuy trieu cao, xay ra tren cac phan cua Trai Đat gan nhat va xa nhat tu Mat Trang. Khi đang the thuy trieu thay đoi, be mat đai duong khong con phu hop voi no, do đo ma thay huong ro rang cua dich chuyen doc. Be mat khi đo trai qua mot đuong doc xuong, theo huong ma đang the đa tang len.


= Cac phuong trinh thuy trieu Laplace =
Đo sau cua đai duong nho hon nhieu so voi pham vi be ngang cua chung. Do đo, phan ung đoi voi luc thuy trieu co the đuoc mo hinh hoa bang cach su dung cac phuong trinh thuy trieu Laplace ket hop cac đac tinh sau:

Van toc doc (hoac xuyen tam) khong đang ke va khong co gio đut doc - đay la dong chay thanh lop.
Luc chi la nam ngang (tiep tuyen).
Hieu ung Coriolis xuat hien duoi dang luc quan tinh tac đong theo huong sang ben cua dong chay va ty le thuan voi van toc.
Toc đo thay đoi chieu cao be mat ty le thuan voi đo phan ky am cua van toc nhan voi đo sau. Do van toc ngang keo gian hoac nen ep đai duong nhu mot lop, nen dung luong tuong ung la mong đi hoac day len.
Cac đieu kien bien cho thay khong co dong chay ngang qua đuong bo bien va truot tu do o đay.
Hieu ung Coriolis (luc quan tinh) lai cac dong chay ve phia xich đao sang phia tay va cac dong chay ra xa xich đao sang phia đong, cho phep cac song bi ket o bo bien. Cuoi cung, thuat ngu tieu tan co the đuoc them vao va no la tuong tu nhu đo nhot.


= Bien đo va thoi gian chu ky =
Bien đo ly thuyet cua thuy trieu đai duong do Mat Trang gay ra la khoang 54 xentimet (21 in) tai điem cao nhat, tuong ung voi bien đo co the đat đuoc neu đai duong co đo sau đong đeu, khong co cac vung đat, va Trai Đat tu quay đeu buoc voi quy đao cua Mat Trang. Mat Troi gay ra thuy trieu tuong tu, trong đo bien đo ly thuyet la khoang 25 xentimet (9,8 in) (46% cua Mat Trang) voi thoi gian chu ky la 12 gio. Khi trieu cuong, hai tac đong nay bo sung cho nhau o muc đo ly thuyet la 79 xentimet (31 in), trong khi o trieu kem, bien đo ly thuyet bi giam xuong con 29 xentimet (11 in). Vi quy đao cua Trai Đat xung quanh Mat Troi va quy đao cua Mat Trang xung quanh Trai Đat co hinh elip nen bien đo thuy trieu thay đoi phan nao do khoang cach Trai Đat - Mat Troi va Mat Trang - Trai Đat bien đong. Đieu nay gay ra su bien đong trong luc thuy trieu va bien đo ly thuyet khoang ± 8% đoi voi Mat Trang va ±5% đoi voi Mat Troi. Neu ca Mat Troi va Mat Trang đeu o vi tri gan nhat va dong thang hang khi trang moi, bien đo ly thuyet se đat toi 93 xentimet (37 in).
Bien đo thuc te khac biet đang ke, khong chi do cac bien đong đo sau va chuong ngai vat luc đia, ma con la do su truyen song tren đai duong co chu ky tu nhien cung bac voi chu ky tu quay: neu khong co cac khoi đat, se mat khoang 30 gio đe song be mat voi buoc song dai truyen doc theo xich đao đi nua vong quanh Trai Đat (vi du thach quyen Trai Đat co chu ky tu nhien khoang 57 phut). Ca thuy trieu Trai Đat lam nang cao va ha thap đay đai duong lan suc hap dan cua chinh thuy trieu đeu la đang ke va lam phuc tap them phan ung cua đai duong đoi voi cac luc thuy trieu.


= Hao tan =

Do cac luc thuy trieu mat trang đieu khien cac đai duong voi chu ky khoang 12,42 gio, it hon đang ke so voi chu ky tu nhien cua cac đai duong, hien tuong cong huong phuc tap dien ra. Đieu nay, cung nhu cac tac đong cua ma sat, lam tang thoi gian tre trung binh la 11 phut cua su xuat hien nuoc lon so voi thien đinh mat trang. Thoi gian tre thuy trieu nay tuong ung voi mot goc khoang 3 đo giua vi tri cua Mat Trang, tam Trai Đat va vi tri cua muc nuoc lon trung binh toan cau.
Lien quan toi he Mat Trang - Trai Đat (khong bao gom Mat Troi trong thoi điem nay), tru khi truc tu quay cua ca hai thien the vuong goc voi mat phang quy đao, thi cac dao đong đuoc sinh ra. Nhung dao đong nhu vay gop phan lam hao tan thuy trieu.
Su hao tan boi cac bien dang dao đong ben trong cua Trai Đat do luc thuy trieu mat trang la nho so voi su hao tan trong cac đai duong va bien cua Trai Đat, chiem toi 98% muc giam nang luong tu quay cua Trai Đat.
Su thieu vang dong thang hang nay la truong hop cua he thong Trai Đat – Mat Trang. Do đo, ben canh cac phong thuy trieu, đoi dien nhau va co kich thuoc tuong đuong, co lien quan đen cai goi la thuy trieu can bang, ngoai ra, cac dao đong be mat thuong đuoc goi la thuy trieu đong hoc, đac trung boi nhieu tan so song hai, cung đuoc thiet lap.
Cac dao đong thuy trieu cua Trai Đat lam hao tan nang luong trung binh khoang 3,75 terawatt. Khoang 98% hao tan nay la do chuyen đong thuy trieu đai duong.
Su hao tan phat sinh khi cac dong thuy trieu quy mo luu vuc thuc đay cac dong chay quy mo nho hon trai qua su hao tan hon loan. Luc can thuy trieu nay tao ra mo-men xoan tren mat trang, dan dan chuyen đong luong goc toi quy đao cua no, va tang dan trong su chia tach Mat Trang - Trai Đat. Mo-men xoan bang nhau va nguoc chieu tren Trai Đat tuong ung lam giam toc đo tu quay cua no. Do đo, theo thoi gian đia chat, mat trang roi xa khoi Trai Đat vao khoang 3,8 xentimet (1,5 in)/nam, lam dai ngay tren Trai Đat.
Đo dai ngay đa tang khoang 2 gio trong 600 trieu nam qua. Gia su rang toc đo giam toc la khong đoi, đieu nay co nghia la 70 trieu nam truoc thi đo dai ngay đa ngan hon 1%, tuong đuong tang khoang 4 ngay moi nam.


= Đo sau =

Hinh dang cua bo bien va đay đai duong thay đoi cach thuc thuy trieu lan truyen, do đo khong co quy tac chung đon gian nao du đoan thoi gian dien ra nuoc lon tu vi tri cua Mat Trang tren bau troi. Cac đac điem ven bien nhu đo sau duoi nuoc va hinh dang đuong bo bien co nghia la cac đac điem vi tri rieng le anh huong đen du bao thuy trieu; thoi gian va chieu cao nuoc lon thuc te co the khac voi cac du đoan mo hinh do anh huong cua hinh thai bo bien len dong chay thuy trieu. Tuy nhien, đoi voi mot vi tri nhat đinh, moi quan he giua đo cao mat trang va thoi gian trieu cao hay trieu thap (khoang thuy trieu mat trang) la tuong đoi on đinh va co the du đoan đuoc, nhu la thoi gian trieu cao hoac trieu thap so voi cac điem khac tren cung mot bo bien. Vi du, trieu cao tai Norfolk, Hoa Ky co the du đoan xay ra khoang 2,5h truoc khi Mat Trang đi qua đinh đau.
Cac khoi đat va bon đia đai duong đong vai tro rao can chong lai nuoc di chuyen tu do tren toan cau, nen hinh dang va kich co đa dang cua chung anh huong đen kich thuoc cua cac tan so thuy trieu. Ket qua la, cac mau thuy trieu la khac nhau. Vi du, o Hoa Ky, vung bo bien phia đong chu yeu la ban nhat trieu, giong nhu vung bo bien Đai Tay Duong cua chau Au, trong khi bo bien phia tay chu yeu la thuy trieu hon hop.


Quan sat va du đoan = Lich su =

Tu thoi co đai, quan sat va thao luan ve thuy trieu đa ngay cang tinh te, ban đau đanh dau su lap lai hang ngay, sau đo la moi quan he cua thuy trieu voi Mat Troi va Mat Trang. Pytheas đa du hanh đen Quan đao Anh vao khoang nam 325 TCN va duong nhu la nguoi đau tien gan trieu cuong voi pha mat trang.
Vao the ky II TCN, nha thien van hoc Babylon la Seleukos xu Seleucia đa mo ta chinh xac hien tuong thuy trieu nham ho tro cho thuyet nhat tam cua ong. Ong đua ra gia thuyet chinh xac rang thuy trieu la do Mat Trang gay ra, mac du ong tin rang su tuong tac đuoc trung gian boi pneuma. Ong luu y rang thuy trieu thay đoi theo thoi gian va cuong đo o cac khu vuc khac nhau tren the gioi. Theo Strabo (1.1.9), Seleukos la nguoi đau tien lien ket thuy trieu voi hap dan cua mat trang va chieu cao cua thuy trieu phu thuoc vao vi tri cua Mat Trang so voi Mat Troi.
Naturalis Historia cua Pliny Gia đoi chieu nhieu quan sat thuy trieu, vi du, trieu cuong la mot vai ngay sau (hoac truoc) trang tron va trang moi va la cao nhat quanh cac điem phan (xuan phan, thu phan), mac du Pliny Gia luu y nhieu moi quan he ma hien nay đuoc coi la huyen ao. Trong  Geographia (Đia ly), Strabo đa mo ta cac thuy trieu trong vinh Ba Tu co pham vi lon nhat cua chung khi mat trang o xa nhat voi mat phang xich đao. Tat ca đieu nay mac cho bien đo tuong đoi nho cua cac thuy trieu bon đia Đia Trung Hai (Dong chay manh qua eo bien Euripus va eo bien Messina lam Aristotle boi roi).
Philostratus đa thao luan ve thuy trieu trong Quyen 5 sach Cuoc đoi cua Apollonius xu Tyana. Philostratus đe cap đen mat trang, nhung gan cac thuy trieu cho cac "linh hon". O chau Au vao khoang nam 730, Bede đa mo ta cach thuy trieu dang tren mot bo bien cua quan đao Anh trung voi su rut xuong o noi khac va mo ta su tien trien thoi gian cua nuoc lon doc theo vung bo bien Northumbria.
Bang thuy trieu đau tien o Trung Quoc đuoc ghi nhan vao nam 1056 chu yeu danh cho du khach muon xem nuoc trieu lon noi tieng o song Tien Đuong. Bang thuy trieu đau tien đuoc biet đen o Anh đuoc cho la cua John Wallingford, nguoi đa chet khi lam tu vien truong tu vien St. Albans khoang nam 1213-1214, dua tren nuoc lon xay ra 48 phut muon hon moi ngay va 3 gio som hon tai cua song Thames o London.
William Thomson, Nam tuoc Kelvin thu nhat, đa chi đao phan tich song hai he thong đau tien bat đau vao nam 1867. Ket qua chinh la viec xay dung may du bao thuy trieu su dung mot he thong rong roc đe cong sau ham thoi gian hai hoa voi nhau. No đuoc "lap trinh" bang cach đat lai cac banh rang va xich đe đieu chinh pha va bien đo. Cac co may tuong tu đa đuoc su dung cho đen thap nien 1960.
Ghi chep muc nuoc bien đa biet đau tien cua mot chu ky trieu cuong – trieu kem đuoc thuc hien vao nam 1831 tai Ben tau Navy o cua song Thames. Nhieu cang lon co cac tram đo muc nuoc trieu tu đong vao nam 1850.
William Whewell lan đau tien lap ban đo cac đuong đong pha thuy trieu ket thuc bang mot bieu đo gan nhu toan cau vao nam 1836. Đe lam cho cac ban đo nay thong nhat, ong đua ra gia thuyet ve su ton tai cua cac giao điem thuy trieu, noi cac dong thuy trieu gap nhau giua đai duong. Cac điem khong co thuy trieu nay đa đuoc xac nhan bang đo đac vao nam 1840 boi Thuyen truong Hewett R. N., tu nhung phep đo am thanh can than o Bien Bac.


= Thoi gian =

Cac luc thuy trieu do Mat Trang va Mat Troi tao ra cac song rat dai di chuyen khap đai duong theo cac đuong đuoc chi ra trong bieu đo đong pha thuy trieu. Thoi điem ma đinh song cham toi mot cang khi ay đua ra thoi gian nuoc lon tai cang. Thoi gian đe song di chuyen quanh đai duong cung co nghia la co su cham tre giua cac pha cua Mat Trang va anh huong cua chung đoi voi thuy trieu. Chang han, trieu cuong va trieu kem o Bien Bac la hai ngay sau trang moi/trang tron va trang thuong huyen/ha huyen. Đieu nay đuoc goi la tuoi cua thuy trieu.
Đo sau đai duong anh huong rat lon đen thoi gian va chieu cao chinh xac cua thuy trieu tai mot điem bo bien cu the. Co mot so truong hop tot đo; vinh Fundy o bo bien phia đong Canada, thuong đuoc tuyen bo la co thuy trieu cao nhat the gioi vi hinh dang, đo sau va khoang cach tu ria them luc đia. Cac đo đac thuc hien thang 11 nam 1998 tai Burntcoat Head trong vinh Fundy đa ghi lai pham vi toi đa 16,3 met (53 ft) va gia tri cuc đai du đoan la 17 met (56 ft). Cac phep đo tuong tu đuoc thuc hien vao thang 3 nam 2002 tai luu vuc song Leaf, vinh Ungava o phia bac Quebec cho cac gia tri tuong tu (cho phep sai so đo), pham vi toi đa la 16,2 met (53 ft) va gia tri cuc đai du đoan la 16,8 met (55 ft). Vinh Ungava va vinh Fundy nam cach xa tuong tu tu ria them luc đia, nhung vinh Ungava khong bi cac khoi bang troi che phu trong khoang 4 thang moi nam trong khi vinh Fundy hiem khi đong bang.
Southampton tai Vuong quoc Anh co nuoc lon hai đinh do su tuong tac giua cac thanh phan thuy trieu M2 va M4. Portland co nuoc rong hai đay vi ly do tuong tu. Thuy trieu M4 đuoc tim thay doc theo bo bien phia nam Vuong quoc Anh, nhung anh huong cua no co the thay ro nhat trong đoan giua đao Wight va đao Portland do thuy trieu M2 la thap nhat trong khu vuc nay.
Do cac che đo dao đong cua Đia Trung Hai va bien Baltic khong trung voi bat ky chu ky anh huong thien van đang ke nao nen thuy trieu lon nhat nam gan cac ket noi hep cua chung voi Đai Tay Duong. Cac thuy trieu cuc nho cung xay ra vi ly do tuong tu o vinh Mexico va bien Nhat Ban. O nhung noi khac, nhu doc theo bo bien phia nam Uc, cac thuy trieu thap co the la do su hien dien cua giao điem thuy trieu gan đo.


= Phan tich =

Thuyet hap dan cua Isaac Newton truoc tien cho phep giai thich ly do tai sao noi chung co hai thuy trieu chu khong phai mot moi ngay va mang lai hy vong cho su hieu biet chi tiet ve luc va hanh vi thuy trieu. Mac du co ve nhu thuy trieu co the đuoc du đoan thong qua kien thuc đu chi tiet ve cac tac đong thien van tuc thoi, thuy trieu thuc te tai mot đia điem nhat đinh đuoc xac đinh boi cac luc thien van đuoc tich luy boi vung nuoc trong nhieu ngay. Ngoai ra, cac ket qua chinh xac se đoi hoi kien thuc chi tiet ve hinh dang cua tat ca cac bon đia đai duong - đo sau va hinh dang đuong bo bien cua chung.
Quy trinh hien tai đe phan tich thuy trieu theo phuong phap phan tich song hai đuoc William Thomson gioi thieu vao thap nien 1860. No dua tren nguyen tac cho rang cac thuyet thien van ve chuyen đong cua Mat Troi va Mat Trang xac đinh mot luong lon cac tan so thanh phan, va o moi tan so, co mot thanh phan luc co xu huong tao ra chuyen đong thuy trieu, nhung o moi đia phuong thi thuy trieu phan ung tai moi tan so voi bien đo va pha đac thu voi đia phuong đo. Vi the, tai moi noi thi đo cao cua thuy trieu đuoc đo trong mot khoang thoi gian đu dai (thuong la tren mot nam trong truong hop mot cang moi chua đuoc nghien cuu truoc đo) đe cho phep phan biet phan ung o moi tan so tao ra thuy trieu quan trong bang cach phan tich va trich xuat cac hang so thuy trieu cho mot luong đu cac thanh phan manh nhat đa biet đen cua cac luc thuy trieu thien van đe cho phep du đoan thuy trieu thuc te. Đo cao thuy trieu đuoc du kien la tuan theo luc thuy trieu, voi bien đo va đo tre pha khong đoi cho tung thanh phan. Do tan so va pha cua thien van co the đuoc tinh toan mot cach chac chan, nen đo cao cua thuy trieu vao cac thoi điem khac co the đuoc du đoan mot khi phan ung voi cac thanh phan hai hoa cua cac luc tao thuy trieu đuoc tim thay.
Cac mau hinh chinh trong thuy trieu la:

Bien đong hai lan mot ngay.
Khac biet giua thuy trieu thu nhat va thu hai trong ngay.
Chu ky trieu cuong – trieu kem.
Bien đong hang nam.
Thuy trieu thien van cao nhat la trieu cuong điem can đia khi ca Mat Troi va Mat Trang o gan Trai Đat nhat.
Khi phai đoi mat voi mot ham thay đoi đinh ky, cach tiep can tieu chuan la su dung chuoi Fourier, mot dang phan tich su dung cac ham hinh sin nhu mot tap hop co so, co tan so khong, mot, hai, ba v.v. lan tan so cua mot chu ky co ban cu the. Cac boi so nay đuoc goi la song hai cua tan so co ban va qua trinh nay đuoc goi la phan tich song hai hay phan tich [ham] đieu hoa. Neu tap hop co so cua cac ham hinh sin phu hop voi hanh vi đuoc mo hinh hoa, tuong đoi it so hang đieu hoa can đuoc them vao. Cac đuong quy đao rat gan tron, vi vay cac bien đong hinh sin phu hop voi thuy trieu.
Đe phan tich đo cao thuy trieu, cach tiep can chuoi Fourier tren thuc te phai đuoc thuc hien cong phu hon so voi viec su dung mot tan so duy nhat va cac song hai cua no. Cac mau thuy trieu đuoc tach thanh nhieu đuong hinh sin voi nhieu tan so co ban, tuong ung (nhu trong thuyet mat trang) voi nhieu to hop khac nhau cua cac chuyen đong cua Trai Đat, Mat Trang va cac goc xac đinh hinh dang va vi tri cua quy đao cua chung.
Do đo, đoi voi thuy trieu, phan tich song hai khong gioi han o cac song hai cua mot tan so. Noi cach khac, cac hoa am la boi so cua nhieu tan so co ban chu khong phai chi la tan so co ban cua cach tiep can chuoi Fourier đon gian hon. Bieu dien cua chung duoi dang mot chuoi Fourier chi co mot tan so co ban va cac boi so nguyen cua no se yeu cau nhieu so hang va co the bi gioi han nhieu trong pham vi thoi gian ma no co the la hop le.
Nghien cuu chieu cao thuy trieu bang phan tich song hai đuoc bat đau boi Laplace, William Thomson va George Darwin. A. T. Doodson đa mo rong cong viec cua ho, gioi thieu ky hieu So Doodson đe thiet lap hang tram so hang sinh ra. Ke tu đo cach tiep can nay đa tro thanh tieu chuan quoc te, va cac bien chung phat sinh nhu sau: luc gay thuy trieu ve co ban đuoc đua ra nhu la tong cua mot so so hang. Moi so hang co dang

  
    
      
        A
        cos
        
        (
        ω
        t
        +
        p
        )
      
    
    {\displaystyle A\cos \,(\omega t+p)}
  

trong đo A la bien đo, & omega; la tan so goc thuong đuoc tinh theo đo moi gio tuong ung voi t đuoc tinh bang gio va p la đo lech pha so voi trang thai thien van tai thoi điem t = 0 . Co mot so hang cho Mat Trang va mot so hang thu hai cho Mat Troi. Pha p cua song hai đau tien cho so hang Mat Trang đuoc goi la khoang thuy trieu mat trang hoac khoang nuoc lon. Buoc tiep theo la đieu chinh cac so hang đieu hoa do hinh dang elip cua cac quy đao. Theo đo, gia tri cua A khong phai la hang so ma thay đoi theo thoi gian, mot chut, xung quanh mot con so trung binh. Thay the no bang A (t) trong đo A la mot đuong hinh sin khac, tuong tu nhu chu ky va chu ky cua thuyet Ptolemy. Theo đo,

  
    
      
        A
        (
        t
        )
        =
        A
        
          
            (
          
        
        1
        +
        
          A
          
            a
          
        
        cos
        
        (
        
          ω
          
            a
          
        
        t
        +
        
          p
          
            a
          
        
        )
        
          
            )
          
        
      
    
    {\displaystyle A(t)=A{\bigl (}1+A_{a}\cos \,(\omega _{a}t+p_{a}){\bigr )}}
  

co nghia la mot gia tri trung binh A voi mot bien the hinh sin ve đo lon Aa, voi tan so ωa va pha pa. Do đo, so hang đon gian bay gio la tich so cua hai thua so cosin:

  
    
      
        A
        
          
            [
          
        
        1
        +
        
          A
          
            a
          
        
        cos
        
        (
        
          ω
          
            a
          
        
        t
        +
        
          p
          
            a
          
        
        )
        
          
            ]
          
        
        cos
        
        (
        ω
        t
        +
        p
        )
      
    
    {\displaystyle A{\bigl [}1+A_{a}\cos \,(\omega _{a}t+p_{a}){\bigr ]}\cos \,(\omega t+p)}
  

Voi bat ky x va y nao ta co

  
    
      
        cos
        ⁡
        x
        cos
        ⁡
        y
        =
        
          
            
              
                1
                2
              
            
          
        
         
        c
        o
        s
        
        (
        x
        +
        y
        )
        +
        
          
            
              
                1
                2
              
            
          
        
        cos
        
        (
        x
        −
        y
        )
      
    
    {\displaystyle \cos x\cos y={\textstyle {\frac {1}{2}}}\ cos\,(x+y)+{\textstyle {\frac {1}{2}}}\cos \,(x-y)}
  

thi ro rang la mot so hang đa hop lien quan đen tich so cua hai so hang cosin, voi moi so hang co tan so rieng cua chinh chung la y het nhu ba so hang cosin đon gian đuoc them vao o tan so ban đau va ca o cac tan so la tong va hieu cua hai tan so cua so hang tich so (Ba chu khong phai hai so hang, do bieu thuc tong the la 
  
    
      
        (
        1
        +
        cos
        ⁡
        x
        )
        cos
        ⁡
        y
      
    
    {\displaystyle (1+\cos x)\cos y}
  
). Xem xet them rang luc thuy trieu tai mot vi tri cung phu thuoc vao viec Mat Trang (hay Mat Troi) o tren hoac duoi mat phang xich đao va cac thuoc tinh nay co chu ky rieng cua chinh chung cung la vo uoc voi ngay va thang, va ro rang la co nhieu to hop sinh ra. Voi su lua chon can than cac tan so thien van co ban, so Doodson dien giai cac bo sung va khac biet cu the đe tao thanh tan so cua moi so hang cosin đon gian.

Luu y rang thuy trieu thien van khong bao gom cac hieu ung thoi tiet. Ngoai ra, nhung thay đoi đoi voi cac đieu kien đia phuong (di chuyen bo cat, nao vet mieng cang v.v.) so voi nhung đieu kien pho bien tai thoi điem đo đac anh huong đen thoi gian va bien đo thuc te cua thuy trieu. Cac to chuc trich dan "thuy trieu thien van cao nhat" cho mot so vi tri co the cuong đieu con so nay nhu mot yeu to an toan đe đe phong cac bat đinh phan tich, khoang cach tu điem đo đac gan nhat, cac thay đoi ke tu lan quan sat cuoi cung, sut lun mat đat v.v. đe ngan ngua trach nhiem khi mot cong trinh ky thuat bi tran qua. Can co su quan tam đac biet khi đanh gia kich thuoc cua "su tran dang thoi tiet" bang cach tru thuy trieu thien van tu thuy trieu quan sat đuoc.
Phan tich du lieu Fourier ky cang trong chu ky 19 nam (Giai đoan Du lieu Thuy trieu Quoc gia o Hoa Ky) su dung cac tan so đuoc goi la thanh phan đieu hoa thuy trieu. Muoi chin nam đuoc ua thich vi cac vi tri tuong đoi cua Trai Đat, Mat Trang va Mat Troi lap lai gan nhu chinh xac trong chu ky Meton 19 nam, la đu dai đe bao gom thanh phan thuy trieu giao điem mat trang 18,613 nam. Phan tich nay co the đuoc thuc hien bang cach chi su dung kien thuc ve "chu ky" tac đong ma khong co su hieu biet chi tiet ve đao ham toan hoc, đieu đo co nghia la cac bang thuy trieu huu ich đa đuoc xay dung trong nhieu the ky.
Cac bien đo va pha ket qua sau đo co the đuoc su dung đe du đoan thuy trieu du kien. Chung thuong bi chi phoi boi cac thanh phan gan 12 gio (cac thanh phan ban nhat), nhung cung co cac thanh phan chinh gan 24 gio (nhat). Cac thanh phan dai han hon la 14 ngay hoac hai tuan, hang thang va nua nam. Ban nhat trieu chi phoi vung bo bien, nhung mot so khu vuc nhu bien Đong va vinh Mexico chu yeu la nhat trieu. Trong cac khu vuc ban nhat trieu, cac thanh phan chu ky chinh M2 (mat trang) va S 2 (mat troi) khac nhau mot chut, vi the cac pha tuong đoi, va do đo bien đo cua thuy trieu tong hop, thay đoi hai tuan mot lan (chu ky 14 ngay).
Trong đo thi M2 o tren, moi đuong đong pha thuy trieu khac nhau mot gio so voi cac đuong ben canh va cac đuong day hon chi ra thuy trieu trong pha can bang tai Greenwich. Cac đuong xoay quanh giao điem thuy trieu nguoc chieu kim đong ho o Bac ban cau, vi the tu ban đao Baja California đen Alaska va tu Phap đen Ireland thuy trieu M2 lan truyen ve phia bac. O Nam ban cau huong nay la theo chieu kim đong ho. Mat khac, thuy trieu M2 lan truyen nguoc chieu kim đong ho xung quanh New Zealand, nhung đieu nay la do cac đao co vai tro nhu la mot con đap va cho phep cac thuy trieu co đo cao khac nhau o cac mat đoi dien cua cac đao (Thuy trieu lan truyen theo huong bac o phia đong va theo huong nam tren bo bien phia tay, nhu du đoan ly thuyet).
Ngoai le la tai eo bien Cook, noi cac dong thuy trieu đinh ky lien ket nuoc lon voi nuoc rong. Đieu nay la do cac đuong đong pha thuy trieu 180° xung quanh cac giao điem thuy trieu la nguoc pha nhau, vi du nuoc lon đoi dien voi nuoc rong o moi đau eo bien Cook. Moi thanh phan thuy trieu co mot mo hinh bien đo, pha va cac giao điem thuy trieu khac biet, do đo cac mau M2 khong the su dung đuoc cho cac thanh phan thuy trieu khac.


= Vi du tinh toan =

Do Mat Trang di chuyen tren quy đao xung quanh Trai Đat va cung chieu voi su tu quay cua Trai Đat, nen mot điem tren Trai Đat phai xoay xa hon mot chut đe đuoi kip, vi the thoi gian giua cac ban nhat trieu khong phai la 12 ma la 12,4206 gio, tuc la phai mat them tren 25 phut nua. Hai đinh trieu noi chung khong bang nhau. Hai nuoc lon moi ngay xen ke ve chieu cao toi đa: nuoc lon thap (duoi 3 ft), nuoc lon cao (tren 3 ft), va mot lan nua lai la nuoc lon thap. Tuong tu nhu vay đoi voi nuoc rong.
Khi Trai Đat, Mat Trang va Mat Troi thang hang (Mat Troi – Trai Đat – Mat Trang hay Mat Troi – Mat Trang – Trai Đat) thi 2 anh huong chinh ket hop voi nhau đe tao ra trieu cuong; khi 2 luc đoi lap nhau nhu khi goc tao thanh boi Mat Trang – Trai Đat – Mat Troi gan 90 đo thi ket qua la trieu kem. Khi Mat Trang di chuyen tren quy đao cua no, no thay đoi tu phia bac xich đao sang phia nam xich đao. Su xen ke trong chieu cao cua nuoc lon tro nen nho hon, cho đen khi chung la nhu nhau (tai điem phan cua Mat Trang thi no nam tren đuong xich đao), sau đo phat trien tro lai nhung trai cuc, tang dan toi khac biet toi đa va sau đo lai suy yeu dan mot lan nua.


= Dong chay =
Anh huong cua thuy trieu đoi voi dong chay trieu kho phan tich hon va du lieu cung kho thu thap hon. Chieu cao thuy trieu la mot con so đon gian ap dung đong thoi cho mot vung rong. Mot dong chay trieu co ca cuong đo va huong, ca hai đeu co the thay đoi đang ke theo đo sau va tren cac khoang cach ngan do đo sau cuc bo. Ngoai ra, mac du tam cua kenh nuoc la noi đo luong huu ich nhat nhung cac nha hang hai lai phan đoi do thiet bi đo đac dong gay can tro đuong thuy. Mot dong chay tien theo mot kenh cong van chi la dong chay đo, mac du huong cua no thay đoi lien tuc doc theo kenh. Đieu ngac nhien la dong chay trieu len va dong chay trieu xuong thuong la khong theo huong nguoc nhau. Huong dong chay đuoc xac đinh boi hinh dang cua kenh nguoc dong chu khong phai hinh dang cua kenh xuoi dong. Tuong tu, cac xoay nuoc chi co the hinh thanh theo mot huong dong chay.
Tuy nhien, phan tich dong chay trieu la tuong tu nhu phan tich thuy trieu: trong truong hop đon gian, tai mot đia điem nhat đinh, dong chay trieu len chu yeu theo mot huong va dong chay trieu xuong la theo huong khac. Cac van toc trieu len co dau duong, va cac van toc trieu xuong co dau am. Phan tich đuoc tien hanh nhu the chung la cac chieu cao thuy trieu.
Trong cac tinh huong phuc tap hon, cac dong chay trieu len va trieu xuong chinh khong chiem uu the. Thay vao đo, huong va bien đo dong chay đinh ra mot hinh elip trong mot chu ky thuy trieu (tren mot bieu đo cuc) thay vi doc theo cac đuong dong chay trieu len va trieu xuong. Trong truong hop nay, phan tich co the tien hanh doc theo cac cap huong, voi cac huong chinh va phu vuong goc. Mot cach khac la xu ly cac dong thuy trieu nhu la cac so phuc, do moi gia tri co ca bien đo va huong.
Thong tin dong thuy trieu thuong đuoc thay nhieu nhat tren cac bieu đo hang hai, đuoc trinh bay duoi dang bang toc đo va phuong vi dong chay theo tung gio, voi cac bang tach biet cho trieu cuong va trieu kem. Thoi gian la tuong đoi so voi nuoc lon tai mot so cang noi hanh vi thuy trieu la tuong tu nhu trong mo hinh, mac du no co the o rat xa.
Giong nhu du đoan chieu cao thuy trieu, cac du đoan dong chay thuy trieu chi dua tren cac yeu to thien van ma khong ket hop voi đieu kien thoi tiet, va đieu nay co the thay đoi hoan toan ket qua.
Dong chay thuy trieu qua eo bien Cook giua hai đao chinh cua New Zealand la đang chu y, vi thuy trieu o hai ben eo bien gan nhu đoi pha nhau, vi the nuoc lon o mot ben la đong thoi voi nuoc rong o phia ben kia. Cac dong chay manh sinh ra voi su thay đoi chieu cao thuy trieu gan nhu bang khong o tam eo bien. Tuy nhien, mac du trieu dang thuong chay theo mot huong trong 6 gio va theo huong nguoc lai trong 6 gio, nhung mot đot dang cu the co the keo dai 8 hoac 10 gio voi nuoc dang nguoc bi suy yeu đi. Trong cac đieu kien thoi tiet đac biet du doi, nuoc dang nguoc co the bi vuot qua hoan toan đe dong chay tiep tuc theo cung mot huong qua 3 chu ky nuoc dang hoac hon the.
Mot đieu phuc tap them nua voi mo hinh dong chay cua eo bien Cook la thuy trieu o phia nam (vi du tai Nelson) tuan theo chu ky trieu cuong – trieu kem pho bien la hai tuan mot lan (cung nhu đuoc thay doc theo phia tay cua quoc gia nay), nhung mo hinh thuy trieu phia bac chi co mot chu ky moi thang, cung nhu o phia đong: Wellington va Napier.
Bieu đo thuy trieu cua eo bien Cook chi ra thoi gian va chieu cao nuoc lon va nuoc rong, cho đen thang 11 nam 2007; đay la cac gia tri khong phai tu đo đac ma thay vi the đuoc tinh toan tu cac thong so thuy trieu co nguon goc tu cac đo đac nhieu nam truoc. Bieu đo hang hai cua eo bien Cook cung cap thong tin ve dong chay trieu. Vi du, phien ban thang 1 nam 1979 cho toa đo 41° 13•9' nam 174°29•6' đong (tay bac mui Terawhiti) đe cap đen thoi gian cho Westport trong khi an ban thang 1 nam 2004 đe cap đen Wellington. Gan mui Terawhiti o đoan giua eo bien Cook, su thay đoi chieu cao cua thuy trieu gan nhu bang khong trong khi dong chay trieu đat cuc đai, đac biet la gan xoay nuoc Karori khet tieng. Ngoai tac đong cua thoi tiet, cac dong chay thuc te qua eo bien Cook chiu anh huong cua chenh lech đo cao thuy trieu giua hai đau eo bien va nhu co the thay, chi mot trong hai trieu cuong o đau tay bac cua eo bien (gan Nelson) co trieu cuong đoi ung o đau đong nam (Wellington), nen hanh vi ket qua khong tuan theo cang tham chieu nao ca.


= Phat đien =

Nang luong thuy trieu co the thu đuoc bang hai cach: đua tuabin nuoc vao dong chay trieu hoac xay dung cac ao ho nhan/thoat nuoc thong qua mot tuabin. Trong truong hop đau tien, luong nang luong hoan toan đuoc xac đinh boi bien đo va thoi gian cua dong chay trieu. Tuy nhien, cac dong chay tot nhat co the khong co san vi cac tuabin se can tro tau thuyen. Trong truong hop thu hai, chi phi xay dung cac đap ngan nuoc la rat ton kem, cac chu trinh nuoc tu nhien bi pha vo hoan toan, giao thong thuy cung bi gian đoan. Tuy nhien, voi nhieu ao ho, nang luong co the đuoc sinh ra tai cac thoi điem đuoc lua chon. Cho đen nay, co rat it he thong đuoc lap đat đe phat đien thuy trieu (noi tieng nhat la La Rance tai Saint Malo, Phap) nhung gap rat nhieu kho khan. Ben canh cac van đe moi truong, chi đon gian la chong chiu an mon va o nhiem sinh hoc đa đat ra nhieu thach thuc ky thuat.
Nhung nguoi ung ho đien thuy trieu chi ra rang, khong giong nhu cac he thong đien gio, muc đo phat đien co the du đoan đuoc kha tin cay, ngoai tru cac tac đong thoi tiet. Trong khi mot so he thong phat đien la co the đoi voi hau het cac chu ky thuy trieu thi tren thuc te cac tuabin mat tinh hieu qua o cac toc đo van hanh thap hon. Vi cong suat kha dung tu mot dong chay la ty le thuan voi lap phuong cua toc đo dong chay nen thoi gian co the tao ra cong suat cao la ngan ngui.


Hoa tieu Cac dong chay trieu la quan trong đoi voi cong tac hoa tieu, va sai sot đang ke ve vi tri xay ra neu chung khong đuoc cung cap. Đo cao thuy trieu cung la quan trong chang han nhieu con song va ben cang co cac con cat ngam nong o loi vao, ngan khong cho tau thuyen voi mon nuoc đang ke tien vao khi trieu thap.
Cho đen khi co su ra đoi cua hoa tieu tu đong, nang luc tinh toan cac tac đong thuy trieu la quan trong đoi voi cac si quan hai quan. Chung nhan kiem tra cac đai uy hai quan trong Hai quan Hoang gia Anh tung tuyen bo rang si quan tuong lai co the "thay đoi thuy trieu".
Thoi gian va van toc dong chay trieu xuat hien trong cac bieu đo thuy trieu hoac tap ban đo dong chay trieu. Cac bieu đo thuy trieu đuoc đong thanh bo. Moi bieu đo bao gom mot gio duy nhat giua mot nuoc lon va mot nuoc lon khac (chung bo qua 25 phut keo dai them) va chi ra dong chay trieu trung binh trong gio đo. Mot mui ten tren bieu đo thuy trieu cho biet huong va toc đo dong chay trung binh (thuong tinh bang hai ly tren gio) đoi voi trieu cuong va trieu kem. Neu khong co san bieu đo thuy trieu, hau het cac bieu đo hang hai co cac "hinh thoi thuy trieu" lien ket cac điem cu the tren bieu đo voi mot bang cho biet huong va toc đo dong chay trieu.
Quy trinh chuan đe chong lai tac đong cua thuy trieu đoi voi hoa tieu la (1) tinh toan vi tri bang "đoan đinh vi tri" (DR, Dead Reckoning) tu khoang cach va huong di chuyen, (2) đanh dau bieu đo (voi mot chu thap giong nhu dau cong) va (3) ve mot đuong thang tu DR theo huong thuy trieu. Khoang cach thuy trieu di chuyen thuyen doc theo đuong nay đuoc tinh bang toc đo thuy trieu, đieu nay đua ra "vi tri uoc tinh" (EP, Estimated Position), theo truyen thong đuoc đanh dau bang mot dau cham trong hinh tam giac.

Cac bieu đo hang hai hien thi "đo sau bieu đo" cua nuoc tai cac vi tri cu the voi "đo hoi am" va su dung cac đuong đong muc đo sau đe mo ta hinh dang be mat ngam duoi nuoc. Cac đo sau nay co lien quan đen mot "chuan hai đo", thuong la muc nuoc o thuy trieu thien van thap nhat co the (mac du cac moc khac cung thuong đuoc su dung, đac biet la trong lich su va thuy trieu co the thap hon hoac cao hon vi ly do khi tuong) va do đo đo sau nuoc toi thieu co the trong chu ky thuy trieu. "Đo cao kho can" cung co the đuoc hien thi tren bieu đo, đo la đo cao cua đay bien lo ra khi thuy trieu thien van thap nhat.
Cac bang thuy trieu liet ke chieu cao va thoi gian nuoc lon va nuoc rong moi ngay. Đe tinh đo sau nuoc thuc te, nguoi ta cong them đo sau bieu đo vao chieu cao thuy trieu đa đuoc cong bo. Đo sau cho cac thoi điem khac co the suy ra tu cac đuong cong thuy trieu đuoc cong bo cho cac cang lon. Quy tac muoi hai co the đu neu khong co san đuong cong chinh xac. Su gan đung nay cho rang su gia tang đo sau trong 6 gio giua nuoc rong va nuoc lon la: gio thu nhat − 1/12, gio thu hai − 2/12, gio thu ba − 3/12, gio thu tu − 3/12, gio thu nam − 2/12, gio thu sau − 1/12.


Khia canh sinh hoc = Sinh thai gian trieu =

Sinh thai hoc gian trieu la nghien cuu ve cac he sinh thai nam giua cac đuong nuoc rong va nuoc lon doc theo bo. Khi nuoc rong, vung gian trieu bi lo thien (hoac noi len), nhung khi nuoc lon thi no bi nhan chim duoi nuoc (hoac chim). Do đo, cac nha sinh thai hoc gian trieu nghien cuu cac moi tuong tac giua cac sinh vat gian trieu va moi truong cua chung, cung nhu giua cac loai khac nhau. Cac tuong tac quan trong nhat co the thay đoi tuy theo loai quan xa gian trieu. Cac phan loai rong nhat dua theo cac chat nen - bo đa hay đay mem.
Cac sinh vat gian trieu trai qua mot moi truong rat thay đoi va thuong xuyen la thu đich, va co thich nghi đe đoi pho va tham chi khai thac cac đieu kien nay. Mot đac trung de thay la phan đoi doc, trong đo quan xa chia thanh cac dai nam ngang rieng biet cua cac loai cu the o moi đo cao tren muc nuoc rong. Kha nang đoi pho voi su mat nuoc cua mot loai xac đinh gioi han tren cua no, trong khi canh tranh voi cac loai khac thiet lap gioi han duoi cua no.
Con nguoi su dung cac vung gian trieu đe lay thuc pham va giai tri. Khai thac qua muc co the gay ton hai truc tiep cac vung gian trieu nay. Cac tac đong nguon goc con nguoi khac nhu du nhap loai xam lan va bien đoi khi hau co tac đong tieu cuc lon. Cac khu bao ton bien la mot quan xa tuy chon co the ap dung đe bao ve cac khu vuc nay va ho tro nghien cuu khoa hoc.


= Nhip sinh hoc =
Chu ky thuy trieu khoang hai tuan mot lan co anh huong lon đen vung gian trieu  va cac sinh vat bien. Do đo cac nhip sinh hoc cua chung co xu huong xay ra theo boi so cua chu ky nay. Nhieu đong vat khac nhu đong vat co xuong song, hien thi cac nhip tuong tu. Cac vi du bao gom thai nghen va ap trung. O nguoi, chu ky kinh nguyet keo dai khoang mot thang am lich, mot boi so chan cua chu ky thuy trieu. Cac song song nhu vay it nhat goi y ve dong doi chung cua tat ca cac loai đong vat tu mot to tien bien.


Thuy trieu khac Khi cac dong chay trieu dao đong trong dong chay đai duong phan tang tren đia hinh đay khong bang phang, chung tao ra cac song noi tai voi cac tan so thuy trieu. Nhung song nhu vay đuoc goi la thuy trieu noi tai.
Cac khu vuc nong trong vung nuoc rong co the chiu cac dong chay trieu quay, chay theo cac huong lien tuc thay đoi va do đo huong cua dong chay (chu khong phai chinh dong chay) hoan thanh mot vong quay đay đu trong 12+1⁄2 gio (vi du: bai can Nantucket).
Ngoai thuy trieu đai duong, cac ho lon cung co the chiu cac thuy trieu nho va tham chi cac hanh tinh cung co the chiu trieu khi quyen va trieu Trai Đat ran. Đay la nhung hien tuong co hoc lien tuc. Hai hien tuong đau tien dien ra trong cac chat luu. Hien tuong thu ba anh huong đen lop vo ran mong cua Trai Đat bao quanh phan ban long ben trong cua no (voi nhieu thay đoi khac nhau).


= Thuy trieu ho =
Cac ho lon nhu Superior va Erie co the chiu cac thuy trieu cao 1 đen 4 cm (0,39 đen 1,6 in), nhung chung co the bi che giau boi cac hien tuong do khi tuong gay ra nhu trieu gia. Thuy trieu trong ho Michigan đuoc mo ta la 1,3 đen 3,8 cm (0,5 đen 1,5 in) hoac 4,4 cm (1+3⁄4 in).
No nho đen muc cac tac đong lon hon khac che lap hoan toan bat ky thuy trieu nao, vi vay nhung ho nay đuoc coi la khong thuy trieu.


= Trieu khi quyen =
Trieu khi quyen la khong đang ke o mat đat va cac đo cao hang khong, bi che lap boi cac tac đong quan trong hon nhieu cua thoi tiet. Trieu khi quyen co nguon goc la ca hap dan lan nhiet va la đong luc chi phoi o đo cao khoang 80 đen 120 kilomet (50 đen 75 mi), con tren muc đo thi mat đo phan tu tro nen qua thap đe ho tro hanh vi cua chat luu.


= Trieu Trai Đat =

Trieu Trai Đat hoac trieu đat ran anh huong đen toan bo khoi luong Trai Đat, hoat đong tuong tu nhu mot con quay hoi chuyen long voi lop vo rat mong. Lop vo Trai Đat dich chuyen (vao/ra, đong/tay, bac/nam) đe phan ung lai luc hap dan cua Mat Trang va Mat Troi, thuy trieu đai duong va phu tai khi quyen. Mac du la khong đang ke đoi voi hau het cac hoat đong cua con nguoi, nhung bien đo ban nhat trieu cua trieu đat ran co the đat khoang 55 xentimet (22 in) tai xich đao – trong đo 15 xentimet (5,9 in) la do Mat Troi – va đieu nay la quan trong trong hieu chuan GPS va cac đo đac VLBI. Cac đo đac goc thien van chinh xac đoi hoi kien thuc ve toc đo tu quay cua Trai Đat va chuyen đong đia cuc, ca hai đeu chiu anh huong cua trieu Trai Đat. Ban nhat trieu M2</ sub> cua trieu Trai Đat gan nhu cung pha voi Mat Trang voi đo tre khoang 2 gio.


= Trieu thien ha =
Trieu thien ha la cac luc thuy trieu do cac thien ha tac đong len cac ngoi sao ben trong chung va cac thien ha ve tinh quay quanh chung. Cac tac đong cua trieu thien ha đoi voi đam may Oort cua He Mat Troi đuoc cho la gay ra 90% cac sao choi chu ky dai.


Con nguoi dua vao thuy trieu Nguoi xua, song bao đoi gan song va bien. chu yeu la ho tinh theo con nuoc, theo chu ki cua no (nuoc trieu len va nuoc trieu xuong) va vi the chinh la nho vao hien tuong thuy trieu, nen con nguoi song o thoi đo đa biet cach bat hai san nhu tom, cua, ca...
Thuy trieu con đong gop mot phan lon la lam nen cac chien thang tren song Bach Đang vao nam 938 cua Ngo Quyen truoc quan Nam Han va nam 1288 cua nha Tran truoc quan Nguyen-Mong. Cho đen ngay nay thi con nguoi đa biet su dung thuy trieu đe phuc vu cho cong nghiep (nhu san xuat đien), ngu nghiep, nhu trong đanh bat hai san, va khoa hoc, nhu nghien cuu thuy van.


Thuy trieu va danh tu trong tieng Viet Vao chu ky khi nuoc trieu dang len hoac xuong, ngay muc nuoc len cao nhat la nuoc phat tuc la nuoc lon tuan trang moi. Ngay muc nuoc khong dang may (khoang 15 ngay sau nuoc phat) la nuoc sinh, tuc la nuoc lon tuan trang ram.


Tham khao Tu lieu lien quan toi Tides tai Wikimedia Commons
Cuu Long Giang, Toan Anh. Mien Bac khai nguyen. Sai Gon: Đai Nam, 1969.