Giao Chi (chu Han: 交趾) la đia danh mot phan lanh tho Viet Nam trong lich su, tu thoi Hung Vuong đen cac ky thoi Bac thuoc. No cung la ten Bac Tong va Nam Tong goi 3 nha nuoc cua nha Đinh, nha Tien Le, va nha Ly tu 975 đen 1174.


Tu nguyen Hien co nhieu gia thuyet ve nguon goc cua đia danh Giao Chi. Sau đay la mot so thuyet giai nghia dan gian dua tren cac van lieu, su lieu thoi co: 

Theo thien Vuong Che (王制) trong Le ky (禮記), hai chu Giao Chi (交趾) đuoc dung đe mo ta đac điem ngoai hinh cua cac toc Nam Man, va co the đuoc giai nghia la "chan treo huong vao nhau" (James Legge) hoac "ngon chan cai... bat cheo" (James M. Hargett).
Hau Han Thu (後漢書) dan đoan tuong tu trong Le ky, nhung lai giai nghia Giao Chi la phong tuc tam chung song cua nam nu xu đo.
Đo Huu trong bo Thong đien cho rang: "Giao Chi la nguoi Nam di, ngon chan cai toac ra, đung thang hai ban chan thi ngon chan cai giao vao nhau, cho nen goi la Giao Chi (chi la ngon chan cai)".
Duoi đay la mot vai y kien cua cac hoc gia phuong Tay ve van đe tu nguyen Giao Chi:

Theo nha ngon hoc Michel Ferlus (2009), chu Giao trong Giao Chi (交趾), toc danh cua nguoi Lao (lao 獠), va nguoi Co Lao (仡佬) co dang tu nguyen đuoc phong đoan la *k(ə)ra:w. Nguoi Lao xua goi nguoi Kinh la Keo/ Kæw kɛːwA1, hien nay mang ham y hoi miet thi sac toc. Nguoi Pu Peo goi nguoi Tay (Thai Trung tam) o Bac Viet Nam trong tieng Pu Peo (thuoc chi Kra) la kew.

Nha ngon hoc nhan chung Frederic Pain (2008) đe xuat rang *k(ə)ra:w co nghia la "con nguoi", va goc re cua tu nay nam trong ngu he Nam A: ong chi ra su tuong đong cua no voi can to đia phuong *trawʔ , co nghia la cu khoai mon. Can to to tien nay phai sinh thanh nhieu tu khac nhau trong cac nhanh Nam A, chang han: nhanh Mon co krao cua khau ngu Mon va traw cua tieng Nyah Kur; nhanh Palaung co kraɷʔ cua tieng Tung-wa va klao cua tieng Sem; nhanh Co-Tu co raw cua tieng Ong va ʰraw cua tieng Souei. Theo Pain, đieu nay ham y "mot phuong thuc canh tac cu the đuoc ap dung boi cac cong đong Mon-Khmer co nong nghiep quy mo nho — trai nguoc voi cac xa hoi trong ngu coc phuc tap va tan tien hon.”
Chu y rang tu taro trong tieng Anh von di la mot tu muon cua tieng Maori Nam Đao, va no co the đuoc dich sang tieng Viet thanh cac loai cu khac nhau nhu khoai mon hoac khoai so. Thanh to so trong khoai so đa đuoc Mark Alves (2020) phuc nguyen nhu sau:

Chuyen gia ve ngon ngu Kra-Dai James R. Chamberlain (2016) cung cho rang chu Giao va toc danh Lao rat co the la hai tu đong nguyen (cognate). Chamberlain, đong y kien voi nha nghien cuu Joachim Schlesinger, cho rang tieng Viet ban đau khong phai la tho ngu cua đong bang song Hong. Theo ho, vung chau tho song Hong von la noi sinh song cua nguoi Tai, va rang khu vuc nay chi bat đau noi tieng Viet tu the ky thu 7 đen the ky thu 9 CN, hoac tham chi muon hon vao the ky thu 10, do nguoi noi tieng Viet di cu len tu phia nam, tuc la tu vung Bac Trung Bo hien đai. Theo ghi chep đoi Han-Đuong, phia đong Giao Chi va bo bien Quang Đong, Quang Tay la noi cu tru cua cong đong noi tieng Tai-Kadai (nguoi Trung Quoc đuong thoi goi ho la 俚 va 獠). Catherine Churchman đe xuat rang chu 獠 la phien am rut gon cua mot danh xung ban đia; nhan thay rang cac tu 鳩獠 Qiulao, 狐獠 Hulao va 屈獠 Qulao đuoc phuc nguyen ngu am lan luot la *kɔ-lawʔ, *ɣɔ-lawʔ va *kʰut-lawʔ trong giai đoan tieng Han trung co, ba phong đoan danh xung gia đinh phien am boi tu 獠 la *klao, co le lien quan đen tu klao "nguoi" trong cac ngon ngu Kra, hoac la hinh vi ghep cua tien to k- chi "nguoi" voi đai tu *rəu so nhieu ngoi nhat "chung toi" cua tieng Tai nguyen thuy, co nghia la "dan toc chung toi". Mac dau vay, Michael Churchman thua nhan rang "Chang co mot su lieu nao chep ve su bien chuyen dan so quy mo lon, đieu đo chung to mot quan the dan cu noi tieng Nam A to tien cua tieng Viet đa ton tai tuong đoi on đinh o Giao Chi suot thoi Han-Đuong." Cac bang chung khao co cung chung to nguoi Viet moi la dan toc ke thua van hoa Đong Son co pham vi tai đong bang song Hong, va do vay, to tien nguoi Viet đa sinh song o đong bang song Hong tu lau.


Lich su = Thoi Van Lang =
Giao Chi nguyen la ten goi cua mot bo trong so 15 bo cua nuoc Van Lang thoi xua. Bo Giao Chi thoi Hung Vuong tuong đuong mien Ha Noi ngay nay va mien huu ngan song Hong.


= Thoi Bac thuoc =


 Lan thu nhat  Trieu Đa sau khi thon tinh Au Lac đa chia Au Lac thanh 2 quan la Giao Chi va Cuu Chan.
Khi nha Han đo ho Nam Viet vao nam 111 truoc Cong nguyen thi đat Nam Viet cu bi chia thanh 6 quan la Nam Hai, Uat Lam, Thuong Ngo, Hop Pho, Giao Chi va Cuu Chan. Đung đau quan la thai thu. Quan Giao Chi (Giao Chi quan) nam trong bo Giao Chi (Giao Chi bo). Đung đau bo Giao Chi la mot thu su. Thu su đau tien la Thach Đai. Quan tri cua quan Giao Chi co the ban đau đa đat tai Me Linh, sau nay đat tai Lien Lau (nay thuoc huyen Thuan Thanh, tinh Bac Ninh). Khi Chu Xuong lam thai thu quan Giao Chi đa doi quan tri đen Long Bien.
Bo Giao Chi la mot cap hanh chinh cua nha Tay Han, bao trum toan bo lanh tho cu cua nuoc Nam Viet cong them 3 quan moi lap la Chau Nhai, Đam Nhi va Nhat Nam, đuoc đat chinh thuc vao nam 106 TCN, gom 9 quan la: Giao Chi, Cuu Chan, Nhat Nam (Nhat Nam đuoc thanh lap sau khi nha Tay Han chiem đuoc them vung đat phia nam quan Cuu Chan), Đam Nhi, Chau Nhai (Đam Nhi va Chau Nhai nay thuoc đao Hai Nam), Nam Hai, Hop Pho, Uat Lam va Thuong Ngo (nay thuoc Quang Tay va Quang Đong). Nam 203 nha Đong Han đoi bo Giao Chi thanh chau Giao tren co so đe nghi cua thu su Truong Tan va Si Nhiep, thai thu quan Giao Chi. Ten goi cua bo Giao Chi ton tai đuoc 300 nam (106 TCN - 203).
Theo sach Tien Han thu, đia ly chi thi quan Giao Chi gom co 10 huyen: Luy Lau, An Đinh, Cau Lau, Me Linh, Khuc Duong (Dich?), Bac Đai, Ke Tu, Tay Vu, Long Bien va Chu Dien. Thoi Tay Han, tru so quan Giao Chi đat tai huyen Luy Lau, thoi Đong Han đat tai Long Bien. Theo nhan đinh cua Đao Duy Anh trong Đat nuoc Viet Nam qua cac đoi (Nha xuat ban Van hoa Thong tin, 2005) dua vao cac sach co thi quan Giao Chi phu kin đat Bac Bo ngay nay, tru vung thuong luu song Đa va thuong luu song Ma, đong thoi an sang ca vung tay nam Quang Tay (Trung Quoc) ngay nay. Rieng goc tay nam tinh Ninh Binh la đia đau cua quan Cuu Chan (nay thuoc Thanh Hoa, Nghe An, Ha Tinh). Sau nay nha Han đat them quan Nhat Nam o phia nam quan Cuu Chan (khoang tu đeo Ngang vao đen Binh Đinh).
Tich Quang sang lam thai thu quan Giao Chi tu đoi vua Han Binh Đe (nam 1 đen nam 5) nha Tay Han va Nham Dien lam thai thu quan Cuu Chan đoi vua Han Quang Vu Đe đeu la nhung vien quan cai tri tot đoi voi dan chung nen đuoc nhieu nguoi ne trong.
Thoi Han mat va Tam Quoc, nhan dan quan Giao Chi đa nhieu lan noi len giet chet cac thu su Giao Chau la Chu Phu roi Truong Tan. Sau đo nha Han đa phong cho thai thu Giao Chi la Si Nhiep lam Tuy Nam trung lang tuong, tong đoc 7 quan. Nam 210, Ton Quyen nuoc Đong Ngo sai Bo Chat sang lam thu su Giao Chau thi Si Nhiep tuan phuc.
Đoi vua Han Linh Đe (168-189), Ly Tien la nguoi ban xu đau tien lam thu su bo Giao Chi. Ly Tien dang so xin vua cho nguoi Giao Chi đuoc bo lam quan nhu nguoi Han. Nhung vua Han chi cho nhung nguoi đo Mau Tai hoac Hieu Liem lam mot so chuc nho trong xu Giao Chi ma thoi.
Ly Cam, mot linh tuc ve nguoi Giao Chi (sau nay lam toi chuc Tu le Hieu uy) ra suc keu cau nen nguoi Giao Chi moi đuoc lam quan o ca noi khac.
Đai Viet su ky toan thu chep:
"Bay gio nguoi nuoc Viet ta la Ly Cam lam tuc ve o đai, ben ru nguoi đong huong la bon Boc Long 5, 6 nguoi, giua ngay đau nam cac nuoc trieu hoi, đen quy lay o san đien tau rang:
"On vua ban khong đeu".
"Huu ty hoi vi co gi?"
Cam noi: "Nuoc Nam Viet o xa khong đuoc troi che đat cho, cho nen mua ngot khong xuong, gio mat khong đen".
Loi y khan thiet đau đon. Vua Han xuong chieu an ui, lay mot nguoi đo Mau Tai nuoc ta đi lam Huyen lenh huyen Ha Duong, mot nguoi đo Hieu Liem đi lam Huyen lenh huyen Luc Hop. Sau Ly Cam lam quan đen Tu le Hieu uy, Truong Trong lam Thai thu Kim Thanh. Nhu the nhan tai nuoc Viet ta đuoc cung tuyen dung nhu nguoi Han la mo đau tu Ly Cam, Ly Tien vay."


 Khoi nghia hai ba Trung  Nam 40, Trung Trac va Trung Nhi day binh đanh đuoi thai thu To Đinh tan ac va xung vuong. Nam 43, Ma Vien đuoc nha Han phai sang đanh bai Hai Ba Trung, đa cho dung mot tru đong co khac sau chu: Đong tru chiet, Giao Chi diet, nghia la tru đong đo thi Giao Chi bi tuyet diet. Thay the, nguoi Giao Chi qua đay, ai cung bo them đat đa cho cot đong cang chac, nghe noi sau nay phu kin ca cot đong, khong biet no o cho nao nua. Con mot cach giai thich khac la ai đi qua nhin thay cung noi long cam ghet, moi nguoi nem mot hon đa vao cot, lau ngay che đi.


 Lan thu hai  Sau khi Si Nhiep chet, nam 226, Đong Ngo đa chia Giao Chau ra lam 2 chau: Quang Chau gom cac quan Nam Hai, Uat Lam, Thuong Ngo (tri so tai Phien Ngung, nay la thanh pho Quang Chau) va Giao Chau (moi) gom cac quan Giao Chi, Cuu Chan, Nhat Nam, Hop Pho (tri so tai Long Bien) va cu Si Huy, con Si Nhiep lam thai thu quan Cuu Chan, nhung Si Huy khong tuan lenh ma day binh chiem giu quan Giao Chi. Thu su Giao Chau (moi) la Đoi Luong (戴良) va thu su Quang Chau la La Đai cung hop binh tien đanh, du hang roi lua giet chet may anh em Si Huy. Khi đo Đong Ngo lai hop nhat Quang Chau voi Giao Chau nhu cu. Nam 264 lai tai lap Quang Chau.
Nam 265, nha Tan cuop ngoi nha Nguy, cu Duong Tac lam thai thu quan Giao Chi, Đong Nguyen lam thai thu quan Cuu Chan. Nam 272, tuong Đong Ngo la Đao Hoang đanh chiem lai đuoc Giao Chi va Cuu Chan, đuoc lam thu su Giao Chau, sau nay Ton Hao phong cho lam Giao Chau muc.
Quan Giao Chi luc nay co 14 huyen: Long Bien, Cau Lau, Vong Hai, Luy Lau, Tay Vu, Vu Ninh, Chu Dien, Khuc Duong, Ngo Hung, Bac Đai, Ke Tu, An Đinh, Vu An va Quan Binh voi 12.000 ho.
Thoi Luu Tong, quan Giao Chi gom 12 huyen va 4.233 ho, la: Long Bien, Cau Lau, Chu Dien, Ngo Hung, Tay Vu, Đinh An, Vong Hai, Hai Binh, Vu Ninh, Luy Lau, Khuc Duong, Nam Đinh (Vu An cu).
Thoi Nam Te, quan Giao Chi gom 11 huyen: Long Bien, Vu Ninh, Vong Hai, Cau Lau, Ngo Hung, Tay Vu, Chu Dien, Nam Đinh, Khuc Dich (Duong?), Hai Binh, Luy Lau.


 Lan thu ba  Đen đoi nha Tuy, quan Giao Chi gom 9 huyen: Tong Binh, Long Bien, Chu Dien, Long Binh, Binh Đao, Giao Chi, Gia Ninh, Tan Xuong va An Nhan.
Nha Đuong sau khi len thay nha Tuy, đa đat ra phu Giao Chau. Nam 679, Giao Chau đo đoc phu đoi thanh An Nam đo ho phu, chia lam 12 chau, trong đo co Giao Chau. Giao Chau moi bao gom 8 huyen: Tong Binh, Long Bien, Chu Dien, Giao Chi, Binh Đao, Vu Binh, Nam Đinh, Thai Binh.
Huyen Giao Chi ra đoi nam 622 do chia tach đat Tong Chau đat ra hai huyen Giao Chi va Hoai Đuc. Đen nam 627, đoi huyen Giao Chi thanh Nam Tu Chau, nhap 3 huyen Giao Chi, Hoai Đuc va Hoang Giao vao huyen Tong Binh.


 Lan thu tu  Nha Minh vao đau the ky XV sau khi xam chiem Viet Nam thanh lap Giao Chi thua tuyen bo chinh su ty, hay tinh Giao Chi. Luc nay tinh Giao Chi chinh la nuoc Viet Nam thoi nha Ho va đuoc chia thanh 15 phu (sau tang len 17 phu) va 5 chau lon (nam 1407):

15 phu: Giao Chau, Bac Giang, Lang Giang, Tam Giang, Kien Binh (Kien Hung thoi Ho), Tan Yen (Tan Hung thoi Ho), Kien Xuong, Phung Hoa (Thien Truong thoi Ho), Thanh Hoa, Tran Man (Long Hung thoi Ho), Lang Son, Tan Binh, Dien Chau, Nghe An, Thuan Hoa.
5 chau đung rieng: Thai Nguyen, Tuyen Hoa (Tuyen Quang thoi Ho), Gia Hung, Quy Hoa, Quang Oai.
Ngoai ra con co cac chau truc thuoc phu, tong cong co 47 chau lon nho.
Sang nam 1408, chau Thai Nguyen va chau Tuyen Hoa đuoc thang lam phu Thai Nguyen va phu Tuyen Hoa, nang tong so phu len 17. Sau nay lai bo phu Dien Chau, con lai chau Dien.
Nhu vay phu Giao Chau nam trong quan Giao Chi (luc nay cap phu thap hon cap quan).
Sau khi Le Loi đanh đuoi quan Minh len lam vua, ong đa bo cac đon vi hanh chinh cu va chia ca nuoc thanh 5 đao. Cac ten goi Giao Chau va Giao Chi voi tu cach la nhung đon vi hanh chinh chinh thuc đa cham dut tu đo.


Xem them Chu thich = Phu chu =


= Dan nguon =


Thu muc = Tieng Viet =


= Ngoai ngu =


Lien ket ngoai Giao Chi tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Hau Han Thu phan đe cap Giao Chi: 卷八十六·南蠻西南夷列傳第七十 hoac https://ctext.org/dictionary.pl?if=gb&id=77629