Uganda, ten goi chinh thuc la Cong hoa Uganda (tieng Anh: Republic of Uganda, tieng Swahili: Jamhuri ya Uganda), la mot quoc gia khong giap bien, nam hoan toan trong luc đia chau Phi. Giap Kenya ve phia Đong, phia Tay giap voi Cong hoa Dan chu Congo, Tay Nam giap Rwanda, phia Bac giap Nam Sudan va phia Nam giap Tanzania. Phia Nam Uganda la vung ho Victoria, co chu quyen gan 1/2 dien tich mat ho, chia se quyen khai thac cung Kenya va Tanzania. Uganda cung nam trong luu vuc song Nin, co khi hau đa dang, nhung nhin chung chu yeu la khi hau xich đao.
Uganda lay ten tu vuong quoc Buganda, mot vuong quoc voi lanh tho ngay nay phan lon mien Nam cua đat nuoc bao gom ca thu đo Kampala. Bat đau tu cuoi nhung nam 1800, khu vuc nay đa đuoc cai tri nhu mot thuoc đia cua nguoi Anh, ho đa thanh lap cac khu hanh chinh tren toan lanh tho. Uganda gianh đuoc đoc lap tu Anh vao ngay 9 thang 10 nam 1962. Sau khi gianh đoc lap, Uganda roi vao nhung cuoc noi chien, huynh đe tuong tan, gan đay nhat la mot cuoc noi chien keo dai giua chinh phu va Quan khang chien cua Chua, đa gay ra hang chuc ngan thuong vong va di doi hon mot trieu nguoi. Tong thong hien tai cua Uganda la Yoweri Kaguta Museveni, nguoi len nam quyen sau cuoc đao chinh vao nam 1986.


Lich su Vao khoang the ky XII, vuong quoc Bunyoro đuoc thanh lap va tro nen hung manh, gom phan lon lanh tho Uganda hien nay. Tu the ky XVIII, vuong quoc Buganda thoat khoi quyen giam ho cua vuong quoc Bunyoro va thong tri ca cac nuoc lang gieng.
Vao giua the ky XIX, nguoi chau Au bat đau tham hiem vung lanh tho nay, Uganda tro thanh xu bao ho cua Anh tu nam 1894. Thuc dan Anh phat trien cac đon đien ca phe va bong vai. Tu nam 1920, viec đoc canh cay bong vai lam roi loan co cau kinh te. Tu nam 1952, Quoc vuong Mutesa II chong lai su cai tri cua thuc dan. Cac đang phai dan dan hinh thanh. Nam 1961, ba đang chinh tham gia mot cuoc hoi nghi nham soan thao hien phap.
Uganda gianh đoc lap nam 1962. Quoc vuong Edward Mutesa cua Buganda đuoc bau lam Tong thong, va Milton Obote lam Thu tuong. Voi su giup đo cua mot si quan quan đoi tre, Đai ta Idi Amin, Thu tuong Obote gianh quyen kiem soat Chinh phu tu nam 1966. Obote bi lat đo sau cuoc đao chinh quan su, đat nuoc roi vao che đo cai tri đoc tai va khat mau cua Idi Amin, roi chinh Amin cung bi lat do do su can thiep cua quan đoi Tanzania nam 1979. Đat nuoc roi vao tinh trang vo to chuc ve mat chinh tri, kinh te bi tan pha, nan cuop boc gia tang do khong ai kiem soat cac phan tu quan su.
Nam 1980, Obote tro lai cam quyen nhung che đo nay cung tro nen đoc tai khong kem gi che đo truoc, kinh te đat nuoc hau nhu bi te liet. Obote bi Tuong Basilio Ikello lat đo nam 1985: Nam 1986, Yoweri Museveni, nha lanh đao to chuc Quan đoi khang chien Quoc gia, len cam quyen sau cuoc đao chinh. Cuoc noi chien đa lam cho khoang 800.000 nguoi chet. Hien phap moi đuoc thong qua nam 1995 va Musseveni đac cu Tong thong nam 1996.
Uganda tien hanh mot chien dich quy mo chong lai benh AIDS, giam thieu đuoc ti le nhiem HIV thong qua chuong trinh y te cong cong, giao duc va truyen ba thong tin. Thang 9 nam 2002, Uganda ky hiep uoc hoa binh voi Cong hoa Dan chu Congo. Suot nam 2002, Uganda van tiep tuc cuoc chien keo dai 15 nam nham chong lai phien quan cuc đoan đat co so tai Sudan.
Ngay 29 thang 7 nam 2005, mot cuoc trung cau dan y voi 47% dan so tham gia va 92% so phieu ung ho đa cho phep thay đoi Hien phap, theo đo nuoc nay se chap nhan che đo đa đang. Vao cuoi thang 1 nam 2006, nhung cuoc bau cu lap phap va Tong thong đa dien ra. Ong Yoweri Kaguta Museveni đa tai đac cu voi so phieu ung ho la 59% so voi 37% cua đoi thu chinh, ong Kizza Besigye.


Chinh phu Tong thong la nguoi đung đau nha nuoc cung nhu chinh phu. Thu tuong se do Tong thong chi đinh. Nghi vien bao gom Quoc hoi voi 332 thanh vien. Trong so đo 104 nguoi đuoc đe cu boi cac nhom loi ich khac nhau nhu phu nu hay quan đoi. Cac thanh vien con lai đuoc bau theo nhiem ki 4 nam.
Tinh hinh Uganda nhin chung tuong đoi on đinh. Nhung thay đoi đang luu y trong nhung nam gan đay co viec Nghi vien Uganda thong qua viec bo sung Hien phap vao nam 2005 theo đo tu bo nhung gioi han nhiem ky cua Tong thong va tien hanh bau cu đa đang. Nam 2006, Uganda bau cu Tong thong, đuong kim Tong thong Museveni tai đac cu lan 3 voi 59,28% so phieu bau.


Đoi ngoai Uganda tuyen bo đi theo đuong loi trung lap, khong lien ket, ung ho cac phong trao giai phong dan toc. Truoc đay, Uganda than phuong Tay; ve sau chinh phu Uganda đieu chinh quan he theo huong on hoa voi tat ca cac nuoc. Nhung nam gan đay, Uganda kien quyet chong lai viec cac nuoc phuong Tay va My muon ap dung che đo đa đang o nuoc nay. Tong thong Museveni len an My, Anh va cac nuoc cong nghiep phat trien boc lot suc luc va tai nguyen cua cac nuoc ngheo, nhat la cac nuoc chau Phi, keu goi AU đoan ket lai, đau tranh cho mot trat tu kinh te the gioi moi.
Uganda tham gia tich cuc vao viec giai quyet cac cuoc xung đot khu vuc, nhat la cac cuoc xung đot sac toc o Đong Phi (Rwanda, Burundi...)


Đia ly Uganda nam o Trung Phi, Bac giap Sudan, Nam giap Rwanda va Tanzania, Đong giap Kenya, Tay giap Cong hoa Dan chu Congo. Lanh tho phan lon la cao nguyen đuoc bao phu boi cac thao nguyen. Vung lung hep dai Rift Valley keo dai o ria phia Tay gom cac ho xen ke voi day nui Ruwenzori. Ho Victoria chiem mot phan lanh tho phia Nam.


Hanh chinh Uganda bao gom 39 quan la Apac, Arua, Bundibugyo, Bushenyi, Gulu, Hoima, Iganga, Jinja, Kabale, Kabarole, Kalangala, Kampala, Kamuli, Kapchorwa, Kasese, Kibale, Kiboga, Kisoro, Kitgum, Kotido, Kumi, Lira, Luwero, Masaka, Masindi, Mbale, Mbarara, Moroto, Moyo, Mpigi, Mubende, Mukono, Nebbi, Ntungamo, Pallisa, Rakai, Rukungiri, Soroti, Tororo.


Kinh te La mot nuoc co nguon tai nguyen thien nhien phong phu: đat đai mau mo, luong mua tuong đoi đeu, co nhieu mo đong, coban lon, nhung Uganda van thuoc nhom cac nuoc kem phat trien do chien tranh du kich keo dai 20 nam (1965-1985) va do co che quan ly yeu kem.
Nong nghiep la khu vuc quan trong nhat cua kinh te quoc gia, thu hut tren 80% luc luong lao đong. Ben canh cac mat hang bong vai, che thi ca phe la mat hang nong san xuat khau chinh mang lai nguon ngoai te đang ke. Tiem nang thuy đien va nguon khoang san doi dao (đong, coban, tungsten, phosphat) thuc đay qua trinh cong nghiep hoa. Tuy vay, nen cong nghiep van con khiem ton.
Tu nam 1986, voi su giup đo cua nuoc ngoai va cac to chuc quoc te Uganda đa dan dan khoi phuc va on đinh kinh te thong qua cai cach tien te, nang gia cac mat hang xuat khau, cai thien tien luong cong chuc nha nuoc. Trong nhung nam 1990-1999, kinh te Uganda co nhung chuyen bien tich cuc nho đau tu lien tuc vao viec xay dung co so ha tang, tap trung cai thien san xuat va xuat khau, giam muc lam phat, an ninh trong nuoc dan on đinh, cac doanh nghiep An Đo - Uganđa tro ve nuoc. Tuy nhien, viec duy tri muc tang truong kha quan đang gap nhung thach đo lon do Uganda tham gia vao cuoc chien o Cong hoa Dan chu Congo, tinh trang tham nhung gia tang va cham tre trong quyet đinh cai cach kinh te cua Chinh phu.
Gan đay Uganda đa bat đau phat hien ra dau mo. Tuy nhien Uganda van chua tien hanh mot cuoc khao sat khoang san co quy mo nao. Nong nghiep la nganh quan trong nhat trong nen kinh te thu hut 80% lao đong. Ca phe la nguon thu xuat khau chinh. Voi su tro giup cua cac nuoc va to chuc nuoc ngoai, chinh phu Uganda đa no luc phuc hoi va on đinh nen kinh te thong qua cac bien phap nhu cai cach chinh sach tien te, tang gia cac san pham xang dau va cai thien luong cong chuc nha nuoc. Cac thay đoi ve chinh sach nay nham muc đich kiem soat lam phat, thuc đay xuat khau va tang nguon thu tu xuat khau. Trong giai đoan 1900 – 2001, nen kinh te Uganda tang truong kha on đinh, tiep tuc đau tu vao co so ha tang, thuc đay san xuat phuc vu xuat khau, on đinh an ninh trong nuoc...Khoan tien Uganda đa đuoc cac nuoc cam ket xoa no la khoang 2 ty USD. Khung hoang kinh te toan cau đa anh huong đen xuat khau cua Uganda nhung tang truong GDP cua quoc gia nay van tuong đoi cao nho mot loat cai cach va kha nang kiem soat khung hoang. Doanh thu tu dau va thue se la cac nguon thu quan trong cua Uganda khi ma dau se đuoc đi vao khai thac trong mot vai nam toi. Tuy nhien su bat on đinh o Nam Sudan se la mot tro ngai đoi voi nen kinh te Uganda trong nam 2011 do đoi tac xuat khau chinh cua Uganda la Sudan va đay con la mot đia điem quan trong cua cac trai ti nan cho nguoi dan Sudan.
Nam 2010, tong san pham quoc noi cua Uganda đat 17,12 ty USD, trong đo muc tang truong GDP đat 5,8%. Thu nhap binh quan đau nguoi cua nuoc nay la khoang 500 USD/nguoi nam 2010. Nong nghiep chiem 23,6% tong san pham quoc dan Uganda va thu hut 80% luc luong lao đong nuoc nay (2010). San pham chinh trong nong nghiep la ca phe, che, ngo, chuoi, đuong, bong, thuoc la, khoai tay, hoa, cac san pham tu hoa, thit de, bo, đau.... Ngoai ra, Uganda con co the manh ve chan nuoi gia suc, va đanh bat ca. Ngoai ra, Uganda con co the manh ve chan nuoi gia suc, va đanh bat ca.
Ve cong nghiep thi cong nghiep che bien la chinh, tiep đo la det, san xuat xi mang, sat, thep, phu tung van tai, phan bon, san xuat hang my nghe...
Ve ngoai thuong, nam 2010, kim ngach xuat khau cua Uganda đat 2,941 ty USD voi cac san pham xuat khau chinh la ca phe, ca va cac san pham tu ca, tra, bong, hoa, vang... Cac ban hang xuat khau chu yeu cua Uganda la Sudan, Kenya, Cac tieu vuong quoc A Rap thong nhat (UAE), Rwanda, Thuy Si, Cong hoa Dan chu Congo, Ha Lan, Đuc, Y.
Nam 2010, Uganda nhap khau 4,474 ty USD hang hoa cac loai. Cac san pham ma Uganda thuong nhap khau la: trang thiet bi co ban, phuong tien, dau, thuoc men va ngu coc. Cac đoi tac nhap khau chinh gom Kenya, An Đo, Cac tieu vuong quoc A Rap thong nhat (UAE), Trung Quoc, Nam Phi, Phap, Nhat va My.


Dan so Uganda co dan so hien vao khoang 34,6 trieu nguoi (2010) (91% la nguoi ban đia, 1% la nguoi chau Au, chau A va nguoi A Rap, 8% con lai la nhom nguoi). Tieng Anh la ngon ngu chinh thuc, tieng Luganda va tieng Swahili la cac tho ngu đuoc cong nhan.


Ton giao Theo đieu tra dan so nam 2002, Kito giao chiem khoang 84% dan so cua Uganda. Giao hoi Cong giao La Ma co so luong tin đo đong nhat (41,9%), tiep theo la Anh giao (35,9%). Phong trao Ngu Tuan chiem phan con lai cua dan so Kito giao. Cac ton giao tiep theo cua Uganda la Hoi giao chiem 12% dan so, chu yeu la nguoi Sunni. Con lai theo cac ton giao truyen thong (1%), Baha'i (0,1%), cac ton giao khac (0,7%), hoac khong theo ton giao (0,9%).
Dan so phia Bac va khu vuc Tay song Nile chu yeu la Cong giao, trong khi cac huyen Iganga o phia đong Uganda co ty le cao nhat cua nguoi Hoi giao. Phan con lai cua đat nuoc la mot su ket hop cua cac cong đong ton giao.
Truoc khi xuat hien cac ton giao nhu Kito giao va Hoi giao, tin nguong ban đia truyen thong đa đuoc thuc hanh nhu la mot tin nguong duy nhat. Tham chi ngay nay trong thoi gian đuong đai, viec thuc hanh tin nguong ban đia la rat pho bien o mot so vung nong thon va đoi khi đuoc pha tron voi cac nghi le cua Kito giao va Hoi giao.


Quyen con nguoi Tham khao Xem them Lien ket ngoai Muc “Uganda” tren trang cua CIA World Factbook.