Mai Hac Đe (chu Han: 梅黑帝; 670 – 723), ten that la Mai Thuc Loan (梅叔鸞), la vi vua lanh đao cuoc khoi nghia chong lai su chiem đong cua nha Đuong o mien Bac Viet Nam vao đau the ki thu 8. Trong lich su Viet Nam, ong đuoc xem nhu mot vi anh hung dan toc.


Thoi tre Mai Thuc Loan sinh vao nam Canh Ngo (670) tai thon Ngoc Trung, Hoan Chau, nay thuoc xa Van An, Nghe An. Theo Viet đien u linh, cha cua Mai Thuc Loan la Mai Hoan, me la Mai An Hoa nguyen goc Thach Ha, Ha Tinh, luu lac sang vung Nam Đan, Nghe An.
Theo sach Viet su tieu an, Mai Thuc Loan la nguoi lang Huong Lam, huyen Nam Đuong, nay la xa Van An, tinh Nghe An, dan lap đen tho ong o thon cho Sa Nam.
Nam Mai Thuc Loan 10 tuoi, me đi lay cui bi ho vo, it lau sau bo cung mat. Ong đuoc nguoi ban cua cha la Đinh The đem ve nuoi, sau ga con gai la Ngoc To cho. Sinh thoi, Mai Thuc Loan von rat khoe manh, gioi đo vat, hoc rat gioi va co chi lon. Ong mo lo vat, lap phuong san, chieu mo trai trang trong vung muu viec lon. Vo ong gioi viec nong trang, nho đo "gia san ngay mot nhieu, mon ha ngay mot đong."
Nho chi du ngoan lai đuoc vo het long ung ho, Mai Thuc Loan ket than voi nhieu hao kiet, sau nay tro thanh nhung tuong tai tu nghia duoi la co cua ong nhu Phong Hau, Thoi Thang, Đan Van Du, Mao Hoanh, Tung Thu, Tiet Anh, Hoac Đan, Khong Qua, Cam He, Sy Lam, Bo Tan...
Sach An Nam chi luoc viet ve ong la "Soai truong Giao Chau".


Khoi nghia = Boi canh =
Nam 605, tuong nha Tuy la Luu Phuong đanh bai cac cuoc chong đoi cua nguoi Viet, thiet lap su đo ho cua nha Tuy. Nha Tuy mat, nha Đuong len thay, đat nuoc Viet lam An Nam Đo ho phu, đong o Giao Chau.


= Nguyen nhan =
Cac bo chinh su thoi co cho đen tan Viet Nam su luoc đeu khong ghi ro nguyen nhan cua khoi nghia Mai Thuc Loan. Tuy nhien, cac sach va giao trinh lich su Viet Nam đuoc bien soan tu đau nhung nam 70 cua the ky XX bat đau xuat hien nguyen nhan cho rang cuoc khoi nghia no ra do "nan cong qua vai" cho vua Đuong. Chuyen dan gian tuong truyen rang ong cung đoan phu ganh vai nop cho nha Đuong, đa keu goi cac phu ganh vai noi day chong quan Đuong. Giao su Phan Huy Le cho rang truyen thuyet nay "tu dang truyen khau đa đi vao hat chau van, vao tho, kha pho bien o vung Nghe Tinh nhat la vung Nam Đan" nen dung lam can cu cho nguyen nhan cuoc noi day. Quan điem Mai Thuc Loan cung cac dan phu đa noi day do đi ganh vai nop cho Duong Quy Phi an cung đuoc Giao su Tran Quoc Vuong cong nhan. Tuy nhien Duong Quy Phi sinh nam 719 thi co the thay ro rang đay la chuyen khong the xay ra cung thoi voi Mai Thuc Loan (nam 722). Viec cong vai cho Duong Quy Phi an đuoc xac đinh la co that nhung la tu mien nam Trung Hoa va dung ngua van chuyen.
Hien nay cac nha nghien cuu đeu thong nhat: suu cao, thue nang la nguyen nhan khien nhan dan noi day chong lai ach đo ho nha Đuong, noi bat la khoi nghia Hoan Chau. Đay la cuoc khoi nghia co su chuan bi, biet chon thoi co, khong phai mot cuoc bao đong. Chuyen "cong vai" cua An Nam chi la mot chi tiet cua truyen thuyet, khong ton tai trong thuc te. Chinh giao su Phan Huy Le ve sau cung đa thua nhan, chuyen cong vai qua khong the va khong phai la nguyen nhan chinh no ra cuoc khang chien giai phong dan toc do Mai Thuc Loan lanh đao.


= Thoi điem =

Cac bo chinh su cua Trung Quoc va Viet Nam đeu chep thong nhat ve Khoi nghia Hoan Chau do Mai Thuc Loan lanh đao no ra vao khoang thoi gian nua đau nien hieu Khai Nguyen, đoi vua Đuong Huyen Tong, va bi dap tat vao nam Binh Tuat (722). Cuu Đuong thu ghi mot cau vao nam Khai Nguyen thu 10:

Tan Đuong thu bien soan sau đo 100 nam, đa đinh chinh lai thang nhung nam thi van la Khai Nguyen thu 10:

Mot so nha nghien cuu, bao gom ca Giao su Phan Huy Le, do hieu sai cum tu Khai Nguyen so nghia la "nam đau nien hieu Khai Nguyen" ma cho rang cuoc khoi nghia no ra nam 713 va phe phan cac su gia bien soan Đai Viet su ky toan thu, Kham đinh Viet su thong giam cuong muc la khong đung. Khai Nguyen so o đay phai đuoc hieu đung la "nhung nam đau nien hieu Khai Nguyen", va nam Binh Tuat (722) nam trong nua đau cua nien hieu Khai Nguyen (713 - 741) la hoan toan chinh xac.
Mot so nha nghien cuu dua vao tai lieu duy nhat con ghi lai chinh xac thoi điem khoi nghia la "Tan đinh hieu binh Viet đien u linh tap", đuoc viet vao the ki XVII:

Nha nghien cuu Le Manh Chien neu cu lieu cho rang tu thang 1 đen thang 11 (am lich) nam Quy Suu (713) van thuoc nien hieu Tien Thien nam thu hai; bat đau tu ngay 1 thang 12 moi đoi sang nien hieu Khai Nguyen. Nhu vay, nien hieu Khai Nguyen nguyen nien (nam thu nhat) chi gom co 1 thang, la thang 12 nam Quy Suu. Vi vay tac gia Gia Cat thi (Viet đien u linh tap) cho rang khoi nghia bat đau vao thang 4 nam Khai Nguyen thu nhat la khong chinh xac. Tren thuc te, thang 12 am lich nam Quy Suu (Khai Nguyen thu nhat) đa sang nam duong lich moi (714) nen khoi nghia Hoan Chau kho co the dien ra vao nam 713. Tien si Pham Le Huy phan bien rang qua bia mo thoi Đuong khai quat đuoc cho thay ngay duoi nien hieu Khai Nguyen, nguoi thoi đo đa coi cac thang cua nam 713 la thuoc nien hieu Khai Nguyen thu nhat. Vi vay can het suc than trong khi su dung cac ghi chep cua Cuu - Tan Đuong thu noi rieng va chinh su Trung Quoc noi chung đe xac đinh cac điem moc quan trong lien quan đen lich su Viet Nam, can tiep tuc tim kiem cac tai lieu đe xac đinh thoi điem bung no khoi nghia.
Chung quy lai, hien nay van chua co mot can cu vung chac nao khang đinh thoi điem chinh xac bat đau cuoc khoi nghia, co the la ngay tu nam 713 cho đen vai ba nam hoac bay tam nam sau đo nen cac tai lieu hien hanh bao gom ca sach giao khoa cac cap đeu chua chinh xac.


= Dien bien =

Cuoc khoi nghia no ra tai Ru Đun, con goi la Hung Son (Nghe An). Mai Thuc Loan len ngoi vua, lay hieu la Mai Hac Đe. Theo Viet đien u linh, Mai Hac Đe mang menh thuy tuc la nuoc, ma nuoc đuoc tuong trung la mau đen. Vi vay, ong lay hieu la Hac Đe đe hop voi menh cua minh. Mot so nguon cung cho hay, ong lay hieu la Mai Hac Đe vi ong co mau da đen. Ong cho xay thanh luy, lap kinh đo Van An (nay thuoc xa Van An), tich cuc ren tap tuong sy. Cuoc noi day cua ong đuoc huong ung rong rai o trong nuoc va co ca su lien ket voi Lam Ap va Chan Lap.
Theo sach An Nam chi luoc thi vao khoang đau nien hieu Khai Nguyen cua Huyen Tong, Soai truong Giao Chau la Mai Thuc Loan lam phan, hieu xung la Hac Đe, ngoai thi ket giao voi quan cua Lam Ap va Chan Lap, tap hop đuoc 30 van quan si, chiem cu nuoc An Nam. Vua Huyen Tong ra loi chieu sai hoan quan Ta Giam mon Ve tuong quan la Duong Tu Huc va quan Đo ho la Quang So Khach (sach chep sai thanh "Nguyen So Khach") qua đanh, cu noi theo con đuong cu cua Ma Vien đi toi pha quan cua Loan, chat xac chet đap thanh go lon, roi keo ve.
Mai Hac Đe tien binh đanh thanh Tong Binh (Ha Noi ngay nay), Đo ho nha Đuong la Quang So Khach cung đam thuoc ha khong chong cu lai đuoc, phai bo thanh chay ve nuoc. Luc luong Mai Hac Đe luc đo len toi chuc van quan.
Mua thu nam Nham Tuat (722), Nha Đuong ben huy đong 10 van quan do tuong Duong Tu Huc va Quang So Khach sang đan ap. Quan quan nha Đuong tien theo đuong bo bien Đong Bac va tan cong thanh Tong Binh. Sau nhieu tran đanh khoc liet tu luu vuc song Hong đen luu vuc song Lam, cuoi cung Mai Hac Đe that tran, thanh Van An that thu, nghia quan tan vo. Khong đuong noi đoi quan xam luoc, Mai Hac Đe phai rut vao rung, sau bi om roi mat.
Theo sach Viet su tieu an thi: Thoi nha Đuong co Tong Chi Đe bi toi đay ra quan Chu Dien, gap luc Loan vay ham chau Hoan, vua Đuong ben trao cho Đe chuc Tong quan đe đanh ong Loan. Đe mo đuoc 8 nguoi trang si mac ao giap day, keo đen tan chan thanh ma ho to rang: "He bon nguoi Leo hanh đong tuc thi giet chet"; 700 quan đeu phuc xuong khong dam đung day, moi binh đuoc.
Tuong truyen, con trai thu ba cua ong la Mai Thuc Huy len ngoi vua tuc Mai Thieu Đe, tiep tuc chong tra cac cuoc tan cong cua nha Đuong toi nam 723.
Tuong truyen tu sau cuoc khoi nghia nay, nha Đuong khong bat dan An Nam đo ho phu nop cong vai hang nam nua. Tuy nhien rat nhieu y kien cua cac nha nghien cuu đeu cho rang khong he ton tai viec cong vai trong lich su.


Nhan đinh Tuong nho Đoi sau nho on Mai Hac Đe, lap đen tho ong o tren nui Ve Son va trong thung lung Hung Son. Ngay nay tai đia phan thi tran Nam Đan, huyen Nam Đan co khu di tich tuong niem ong. Mot bai tho chu Han con ghi trong Tien chan bao huan tan kinh đe o đen tho, ca tung cong đuc ong nhu sau (ban dich):

Hung cu chau Hoan đat mot vung,
Van An thanh luy khoi huong xong,
Bon phuong Mai Đe lung uy đuc,
Tram tran Ly Đuong phuc vo cong.
Lam Thuy trang in, tam ngac lan,
Hung Son gio lang, khoi lang khong.
Đuong đi cong vai tu đay dut,
Dan nuoc đoi đoi huong phuc chung.
O vung Nam Đan, con luu truyen lai mot bai hat chau van noi đen viec cong qua vai thoi Mai Thuc Loan, đay chinh la can cu long leo đe mot so nha nghien cuu đua ra chuyen cong qua vai sang nha Đuong, mot chuyen khong the xay ra voi khoang cach đia ly hon 2000 km tu Nghe An đen kinh đo Truong An trong khi Nghe An khong he co giong vai ngon.

Nho khi noi thuoc Đuong trieu,
Giang son co quoc nhieu đieu ghe gai
Sau qua vai vi ai vach la,
Ngua hong tran ke đa heo hon...


= Le hoi =
Le hoi chinh cua đen, mieu vua Mai (tai xa Van An va thung lung Đun Son) đuoc to chuc long trong vao Ram thang Gieng, thoi Nguyen tung đuoc coi la Quoc le. Nguoi dan Nam Đan va nhieu noi trong ca nuoc cung lap đen tho, to chuc cung gio vo va con, cung cac tuong tai cua Mai Hac Đe.
Đac biet o thi tran Nam Đan cu, ngay Ram thang Bay con đuoc nhan dan đia phuong ghi nho la ngay gio cac nghia sy cua khoi nghia Hoan Chau đa tu tran vi nuoc, tuc goi la "ngay gio tran vong tuong sy". Tai cho Sa Nam trung tam thi tran Nam Đan cu, nguoi dan nghi cho truoc mot ngay đe chuan bi. Nhung nguoi buon ban trong cho cung gop tien mua sam đo le đe cung te cac liet sy. Đung ngay Ram thang Bay, hang chuc bao tai ngo, nep rang no, hang chuc noi chao đuoc nau. Nguoi dan bay hang tram chiec la đa len cac ban trong cho Sa Nam, roi muc chao len đo, goi la chao bup (chao đac, muc đo len la đa thi co ngon). Cac loai hoa qua nhu thi, nhan, vai cung đuoc bay ra, va khong the thieu cac đo vang ma nhu ao quan, day dep. Giua cho, nguoi ta dung mot ong Vo Tuong bang nan, phet giay rat đep. Cac ban le đuoc bay cung xung quanh ong Vo Tuong, cung xong thi hoa, cac le vat đuoc phat cho an may va nhung nha ngheo. Phong tuc nay đuoc duy tri nhieu đoi.
Tuy tranh luan con chua nga ngu ve thoi điem khoi nghia Mai Thuc Loan no ra, nam 2013, tinh Nghe An đa long trong to chuc le ky niem 1300 nam khoi nghia Hoan Chau (713 - 2013).


= Hinh anh cong cong =
Truoc 1975, kho Mai Hac Đe tren đuong Yersin thi xa Ban Me Thuot la kho vu khi đan duoc lon nhat o Tay Nguyen cua Quan luc Viet Nam Cong hoa, noi dien ra hai tran đanh lon cua Quan Giai phong mien Nam Viet Nam trong Su kien Tet Mau Than nam 1968 va chien dich Tay Nguyen nam 1975.
Sau 1975, đuong Yersin đuoc đoi ten thanh đuong Mai Hac Đe, hien nay la mot đuong pho lon o phuong Tan Thanh, trung tam thanh pho Buon Ma Thuot.
Đe tuong nho đen ong, tai nhieu tinh va thanh pho nhu Ha Noi, Lam Đong... co nhung con đuong va ngoi truong mang ten ong.


Tham khao Đai Viet su ky toan thu, Ngo Sy Lien; Dich gia: Vien Su hoc Viet Nam; Nha Xuat ban Khoa hoc xa hoi Ha Noi, 1993.
Viet su tieu an, Ngo Thi Si, Dich gia: Hoi Viet Nam Nghien cuu Lien lac Van hoa A Chau. Nha Xuat ban: Van Su 1991.
An Nam chi luoc; Le Tac; Dich gia: Uy ban Phien dich Su lieu Viet Nam; Nha Xuat ban: Vien Đai hoc Hue 1961.


Chu thich Lien ket ngoai Mai Thuc Loan Luu tru ngay 8 thang 10 nam 2006 tai Wayback Machine
Mai Hac Đe-bai viet cua Tran Quoc Vuong
Mai Hac Đe Luu tru ngay 17 thang 3 nam 2007 tai Wayback Machine