Thien tong (gian the: 禅宗; phon the: 禪宗; binh am: Chanzong, tieng Nhat: Zenshu (禅宗, tieng Nhat: Zenshu)), con goi la Phat Tam tong, To su Thien hay Toi Thuong thua. Đay la mot tong phai Phat giao Đai thua xuat phat tu 28 đoi To su An Đo va truyen ba lon manh o Trung Quoc. Tuy nhien, cac thien su trong Thien tong tu coi tong phai minh tach biet khong thuoc Đai thua hay Nguyen thuy. Thien tong đuoc Đuc Phat Thich-ca đich than truyen cho Ma-ha Ca-diep lam So to qua su kien "Niem Hoa Thi Chung", roi tu đo ma to to tuong truyen. Cho đen khoang the ki thu 6, thu 7, khi Bo-đe-đat-ma, luc ay la To thu 28 cua Thien tong An Đo, đua phep Thien vao Trung Quoc, tro thanh So to cua Thien tong Trung Hoa. Noi đay, Thien tong tro thanh mot tong phai lon, voi muc đich la hanh gia truc nhan đuoc ban the cua su vat va đat giac ngo, nhu Phat Thich-ca Mau-ni đa đat đuoc duoi goc cay Bo-đe. Tong phai nay đuoc đua vao Viet Nam tu Trung Quoc voi ten goi la Thien tong, va qua Trieu Tien voi ten goi la Seon (선), hay Nhat Ban la Zen (禅).


Lich su = So khai =


= Thoi ky nha Đuong =


= Thoi ky nha Tong =


= Thoi ky nha Minh-Thanh =


= Thoi ky can-hien đai =


Anh huong = Trieu Tien =


= Nhat Ban =


= Viet Nam =

Phat giao truyen vao Viet Nam tu rat som, truoc ca Trung Quoc voi trung tam Phat giao quan trong tai Luy Lau. Va theo đo, Thien tong An Đo cung đuoc truyen ba vao Viet Nam truoc tien, voi cac thien su nhu Mau Tu, Khuong Tang Hoi, noi danh tai Trung Quoc tu truoc thoi Bo-đe-đat-ma. Ho đeu tung co nhieu nam tu tap tai Viet Nam truoc khi truyen đao tai Trung Quoc, chung minh cho su phat trien ruc ro cua Phat giao tai Viet Nam o the ky thu 2 va thu 3. Tuy nhien, cac phap thien ma Khuong Tang Hoi truyen ba nhu An Ban Thu Y (thien quan hoi tho) chi mang tinh chat la Thien Tieu Thua chu khong phai Thien tong.
Thien tong Trung Quoc đuoc truyen sang Viet Nam lan đau boi Thien su Ti-ni-đa-luu-chi, nguoi goc An Đo, mon đe Tam to Tang Xan. Thien phai nay đuoc truyen qua 19 đoi va co anh huong rat sau rong đoi voi cac tang lop dan chung, quy toc. Tu tuong chinh la chu trong tu tap theo Kinh đien Đai Thua, Luc Đo Ba La Mat va Tri tue Bat Nha, cac phuong phap Thien Quan.
Sau đo, đe tu cua Thien su Bach Truong Hoai Hai la Vo Ngon Thong (zh. 無言通, ?-826) sang Viet Nam truyen tong chi Thien Nam tong cua Luc To Hue Nang, voi tinh chat Di Tam Truyen Tam va chu truong Đon ngo. Thien phai nay đuoc truyen qua 17 đoi va cung co anh huong rat sau rong trong quan chung va gioi tri thuc.
Van Mon tong đuoc Thien su Thao Đuong (zh. 草堂, the ky 11), đe tu cua Tuyet Đau Trong Hien truyen sang Viet Nam. Su von bi bat lam tu binh khi vua Ly Thanh Tong chinh phat Chiem Thanh đem ve Thang Long nam 1069. Sau vua đo phat hien su la thien su lien tha su ra, tai đay, su đa thanh lap phai Thien Thao Đuong va đuoc phong lam Thao Đuong Quoc su. Thien phai Thao Đuong chu truong dung hop giua Phat giao va Nho giao nen rat gan gui voi cac tang lop tri thuc va quy toc, đieu nay đa lam anh huong nhieu toi Phat giao thoi Tran.
Đen thoi Tran, Tran Nhan Tong tham van Thien voi Tue Trung Thuong Si đuoc đon ngo Phat tinh, sau đo nhuong ngoi vua cho con va xuat gia, hoang phap voi hieu la Truc Lam Đau Đa, sang lap Thien phai Truc Lam Yen Tu mang đam ban sac cua dan toc Viet Nam. La su ket hop va ke thua Tu tuong cua ba thien phai la Ti-ni-đa-luu-chi, Vo Ngon Thong, Thao Đuong. Ba vi to quan trong nhat cua Thien phai nay la Tran Nhan Tong, Phap Loa, Huyen Quang.
Đen the ky thu 17, Tao Đong tong đuoc truyen sang Viet Nam qua Thien su Thong Giac Thuy Nguyet (zh. 通覺水月, 1637-1704), đoi thu 31, tai Mien Bac Viet Nam, ngai tung hanh cuoc sang Trung Quoc tham hoc voi Thien su Nhat Cu Tri Giao va noi phap tong Tao Đong. Tong Tao Đong cung đuoc Thien su Thach Liem (zh. 石溓, 1633-1704), đoi thu 29 truyen qua mien Trung Viet Nam, mang đam tu tuong Thien Thoai Đau va thuyet Tam giao đong nguyen.
Thoi Le Trung Hung, Lam Te tong đuoc hai thay tro la Thien su Vien Van Chuyet Chuyet va Minh Hanh Tai Tai truyen vao Bac Viet Nam. Tu thien phai nay đa san sinh ra Thien su Chan Nguyen la nguoi co cong khoi phuc dong Thien Truc Lam Yen Tu. Tong nay cung đuoc Thien su Nguyen Thieu Sieu Bach va cac mon đo nhu Thien su Minh Hoang Tu Dung truyen vao Mien Trung va anh huong lan rong khap Mien Nam Viet Nam. Thien su Lieu Quan Thiet Dieu la nguoi co anh huong nhat cua dong Thien nay.
Hon 150 nam nay, Thien tong tai Viet Nam ve tu tuong đon ngo va cac phuong phap tu tap đac thu nhu Thien cong an, Thoai Đau bi suy tan va gan nhu khong con anh huong may nua, Thien tong bi dung nhap va thay the boi Tinh đo tong, cac su tu nhan minh thuoc phap he o cac Thien phai hau nhu đeu tu theo Tinh đo hoac Mat tong, ho hau nhu khong biet gi ve loi Thien cua chu to va tong chi, phuong phap hanh tri. Hien nay, Hoa thuong Thich Thanh Tu la nguoi chu truong khoi phuc lai tinh than cua phai Thien Truc Lam va xay dung nhieu co so Thien vien va day cac tang chung tu tap theo phuong phap Thien Tri Vong cua Thien su Phong Khue Tong Mat (to thu nam cua Hoa Nghiem tong), hay Luc Dieu Phap mon cua Thien Thai tong. Va cung co Thien su Thich Duy Luc, đe tu Hoa thuong Thich Hoang Tu, cao tang nguoi goc Hoa sang Cho lon, Sai Gon hoang phap, thuoc dong Tao Đong he phai Co Son do ngai Vinh Giac Nguyen Hien sang lap, chu truong đao tao cac đe tu theo phuong phap Thien Thoai Đau cua tong Lam Te, kha thinh hanh tai mien Nam Viet Nam, cac bang giang, tai lieu ve Tham Thoai Đau đuoc xuat ban va đang tai len tren mang rat nhieu va phu hop đoi voi cac hanh gia nhung ai co hung thu va y nguyen muon tu tap theo phap mon nay.


= Phuong Tay =


Phuong phap tu tap = Chi thang vao tam =
Trong lich su Thien tong, co nhieu vi Thien su hanh đong ky la va trai voi binh thuong nhu đanh, het, mang chui, dung phat tu...đe lam cho nguoi tham hoc phat nghi tinh. Vi nguoi tham hoc khong the hieu đuoc y cua vi Thien su la gi nen tu đo moi phat khoi nghi tinh mot cach manh liet. Đen khi nghi tinh thanh khoi, chang the bo no đuoc thi vi thay, la nguoi đa triet ngo, moi kheo dung phuong tien (đanh, het, chui, cau noi,...) thich hop thoi co đe cho nguoi tham hoc đuoc ngo.


Danh sach 33 vi To Thien tong = Thien tong tai An Đo =
(Xem them: Nhi Thap Bat To)

Ma-ha-ca-diep (zh. 摩訶迦葉, sa. mahakasyapa)
A-nan-đa (zh. 阿難陀, sa. ananda)
Thuong-na-hoa-tu (zh. 商那和修, sa. sanavasin)
Uu-ba-cuc-đa (zh. 優婆掬多, sa. upagupta)
Đe-đa-ca (zh. 提多迦, sa. dhitika)
Di-gia-ca (zh. 彌遮迦, sa. misaka)
Ba-tu-mat (zh. 婆須密, sa. vasumitra, cung goi la The Huu)
Phu-đa-nan-đe (zh. 浮陀難提, sa. buddhanandi, hoac Phat-đa-nan-đe 佛陀難提)
Phu-đa-mat-đa (zh. 浮陀密多, sa. buddhamitra, hoac Phat-đa-mat-đa 佛陀密多)
Ba-lat-thap-ba (zh. 婆栗濕婆, sa. parsva, cung goi la Hiep ton gia 脅尊者)
Phu-na-da-xa (zh. 富那夜奢, sa. punayasa)
A-na-bo-đe (zh. 阿那菩提, sa. anabodhi, hoac Ma Minh 馬鳴, sa. asvaghosa)
Ca-ti-ma-la (zh. 迦毘摩羅, sa. kapimala)
Long Thu (zh. 龍樹, sa. nagarjuna, cung goi Na-gia-hat-thu-na 那伽閼樹那)
Ka-na-đe-ba (zh. 迦那提婆, sa. kanadeva, hoac ngan la Đe-ba 提婆, hoac Thanh Thien, sa. aryadeva)
La-hau-la-đa (zh. 羅睺羅多, sa. rahulabhadra)
Tang-gia-nan-đe (zh. 僧伽難提, sa. samghanandi)
Tang-gia-xa-đa (zh. 僧伽舍多, sa. samghayathata)
Cuu-ma-la-đa (zh. 鳩摩羅多, sa. kumaralata)
Xa-da-đa (zh. 闍夜多, sa. sayata)
The Than (zh. 世親, sa. vasubandhu, hoac Thien Than 天親, Ba-tu-ban-đau 婆:|)
Ma-noa-la (zh. 摩拏羅, sa. manorata)
Cuu-lac-na (zh. 鳩勒那, sa. haklenayasa, hoac Hac-lac-na 鶴勒那)
Su Tu Bo-đe (zh. 師子菩提, sa. simhabodhi)
Ba-xa-tu-đa (zh. 婆舍斯多, sa. basasita)
Bat-nhu-mat-đa (zh. 不如密多, sa. punyamitra)
Bat-nha-đa-la (zh. 般若多羅, sa. prajnadhara)
Bo-đe-đat-ma (zh. 菩提達磨, sa. bodhidharma)


= Thien tong tai Trung Hoa =
Bo-đe-đat-ma (zh. 菩提達磨, sa. bodhidharma)
Nhi To Hue Kha (zh. 二祖慧可, To thu 29)
Tam To Tang Xan (zh. 三祖僧璨, To thu 30)
Tu To Đao Tin (zh. 四祖道信, To thu 31)
Ngu To Hoang Nhan (zh. 五祖弘忍, To thu 32)
Luc To Hue Nang (zh. 六祖慧能, To thu 33)


Xem them Thien trong Phat giao
Trung quan tong
Duy thuc tong
Tinh đo tong
Mat tong
Thien
Lam Te Tong
Tao Đong Tong
An chung


Tham khao = Viet ngu =
Tu đien Thien tong Han Viet. Han Man & Thong Thien bien dich. Thanh pho Ho Chi Minh 2002.


= Ngoai ngu =
Fo Guang Ta-tz'u-tien 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phat Quang Đai Tu đien. Phat Quang Đai Tu đien bien tu uy vien hoi. Đai Bac: Phat Quang xuat ban xa, 1988.)
Das Lexikon der Ostlichen Weisheitslehren, Bern 1986.
Dumoulin, Heinrich:
Geschichte des Zen-Buddhismus I. Indien und China, Bern & Munchen 1985.
Geschichte des Zen-Buddhismus II. Japan, Bern & Munchen 1986.
Schumann, H.W.: Mahayana-Buddhismus. Die zweite Drehung des Dharma-Rades, Munchen 1990.
The essence of ZEN—Mark Levon Byrne—Barnes & Noble—ISBN 0760731756
ZEN—Martine Batchelor—First Directions—ISBN 0007110162
ZEN made easy—Timothy Freke—A Godsfield Book—ISBN 0806999217
ZEN Wisdom—Timothy Freke—Sterling—ISBN 0806999772
The House of Lin-chi Luu tru ngay 18 thang 9 nam 2005 tai Wayback Machine
The Koan in Zen Buddhism


= Chu thich =


Lien ket ngoai