Đe quoc Ottoman con đuoc goi la Đe quoc Osman (; tieng Ottoman Turkish: دولت عليه عثمانيه Devlet-i ʿAliye-i ʿOsmaniye, n.đ. '"Nha nuoc Ottoman Toi cao"'; tieng Tho Nhi Ky: Osmanlı Imparatorlugu or Osmanlı Devleti; tieng Phap: Empire ottoman) hay Đe quoc Tho Nhi Ky, la mot Đe quoc trai rong xuyen suot Nam Au, Trung Đong va Bac Phi tu the ky 14 cho toi đau the ky 20. Đe quoc đuoc hinh thanh tu thanh pho Sogut o phia Tay Bac cua ban đao Tieu A vao the ky 13 boi bo toc nhung nguoi Turkoman duoi su lanh đao cua Osman I. Nam 1354, ho tien vao chau Au, thau tom toan bo vung Balkan. Sau đo, ho cham dut su ton tai cua Đe quoc Byzantine sau khi sultan Mehmed II chinh phuc Constantinopolis.
Ottoman đat cuc thinh ve chinh tri, kinh te, quan su, xa hoi va khoa hoc duoi su tri vi cua Suleiman Đai đe. Toi the ky 17, đe quoc bao gom 32 tinh va cac vung chu hau. Mot so vung đuoc sap nhap vao đe quoc, so khac đuoc trao quyen tu tri. Thanh pho Constantinople (nay la Istanbul) đuoc chon la Thu đo bao quat toan bo khu vuc Đia Trung Hai, bien đay thanh noi giao thuong quan trong nhat giua hai luc đia A–Au.
Nhieu nha su hoc hien đai khong đong tinh voi quan điem rang Ottoman bat đau suy thoai sau thoi ky cua Suleiman. Cac nha nghien cuu cho rang đe quoc van duy tri đuoc nen kinh te va quan su hung manh toi tan the ky 18. Tuy nhien sau mot thoi gian dai hoa binh tu 1740 toi 1768, Ottoman bat đau tut hau so voi nhung cuong quoc lang gieng la Quan chu Halsburg va Đe quoc Nga. Ho tham chien va that bai lien tuc trong cac the ky 18 va 19. Hy Lap la quoc gia đau tien gianh đuoc đoc lap va tach khoi Đe quoc sau cac Hiep uoc Luan Đon (1830) va Hiep uoc Constantinopolis (1832). Su kien nay la tien đe cho Chien tranh Ai Cap – Ottoman (1831–1833), va that bai buoc Ottoman phai tien hanh cuoc cai cach va hien đai hoa toan dien co ten Tanzimat. Cuoc cai cach giup đe quoc lay lai đuoc suc manh va tiem luc von co, cho du phai đanh đoi bang nhieu that bai quan su va mat đi nhieu phan lanh tho, đac biet o khu vuc Balkan.
Cac hoat đong cua Đang Uy ban Lien minh va Phat trien (CUP) đa gop phan tao nen Cach mang nhung nguoi Tho tre tuoi (1908), thay đoi Hien phap va chinh thuc thanh lap nen đe quoc Ottoman theo hinh thuc quan chu lap hien. Nha nuoc cho phep bau cu đa đang, tuy nhien that bai tham hai tai Cac cuoc chien tranh Balkan đa tao đieu kien đe CUP thuc hien Đao chinh Ottoman vao nam 1913, đua đe quoc tro thanh che đo đoc đang. CUP lien minh voi Đe quoc Đuc nham lay lai nhung vung đat đa mat. Đieu nay dan toi The chien thu nhat va su ra đoi cua Lien minh Trung tam. Neu nhu Ottoman de dang kiem soat đuoc mat tran chau Au, ho lai sao nhang cac van đe noi bo khien cac nhom noi day hoat đong manh me tai khu vuc ban đao A Rap. Sau đo, Ottoman con gay nen cac cuoc diet chung tai Assyria, Armenia va Hy Lap. That bai truoc Khoi Đong minh cung nhung he luy cua The chien thu nhat khien ho mat hau het lanh tho ve Phap va Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland. Sau khi Kemal Ataturk lanh đao thanh cong Chien tranh gianh đoc lap Tho Nhi Ky lat đo su chiem đong cua cac quoc gia Đong Minh, Nha nuoc Cong hoa Tho Nhi Ky ra đoi, va chinh thuc cham dut che đo Quan chu Ottoman sau 623 nam ton tai.


Lich su = Nguon goc =
Su thanh lap cua vuong trieu Ottoman la mot phan cua cac bo lac nguoi Tay Đot Quyet (Gokturk) mien tay đa di cu tu Trung A bat đau tu the ky X. Đinh cu tai Ba Tu trong thoi ky nay, nhung nguoi Tho Nhi Ky bat đau mo rong ve phia tay toi Armenia va Tieu A vao đau the ky XI. Nhung đot di chuyen nay đa dan đen mau thuan giua ho voi Đe quoc Byzantine, tung la mot the luc noi troi tai khu vuc mien đong Đia Trung Hai ke tu thoi ky La Ma, nhung vao the ky XI bat đau mot thoi ky suy thoai dai. Nguoi Tho Seljuk đa thiet lap đia vi chac chan tai Tieu A sau chien thang lich su tai tran Manzikert nam 1071, đe thanh lap nha Seljuk o Tieu A. Sau su xam lang cua nguoi Mong Co vao the ky XIII, trieu đai nay đa sup đo va lanh tho cua no đa bi phan chia thanh nhieu vuong quoc cua nguoi Tho Nhi Ky, tuc cac beylik.
Duoi quyen ba chu cua nha Seljuk o Tieu A, bo lac Kayı cua nguoi Tho Oguz đa tao ra mot the che ma cuoi cung đa tro thanh vuong quoc Ottoman tai mien tay Tieu A. Thu linh nguoi Kayı la Ertugrul Gazi đa nhan đuoc vung đat nay sau lung Seljuk trong cuoc va cham bien gioi nho. He thong Seljuk tao co hoi cho su bao ve vuong quoc tu ben ngoai, va cung cho phep no phat trien cau truc noi tai cua no. Vi tri cua Kayı tren ven ria phia vien tay cua nha nuoc Seljuk cho phep ho xay dung luc luong quan su cua minh thong qua su hop tac voi cac dan toc khac song tai mien tay Tieu A, nhieu trong so đo la nhung nguoi theo Kito giao. Sau su tan ra cua nha Seljuk, Kayı tro thanh nuoc chu hau cua Han quoc Y Nhi thuoc Mong Co.


= Khoi đau (1299-1453) =

Ten goi Ottoman co nguon goc tu Osman I (con goi la Osman Bey) (tieng A Rap: Uthman)  (1299-1326), con trai cua Ertugrul Gazi, nguoi đa tuyen bo su đoc lap cua nha nuoc Ottoman nam 1299. Trong khi cac vuong quoc khac cua nguoi Tho Nhi Ky con phai ban tam voi cac mau thuan noi bo, Osman đa co the mo rong bien gioi cua khu đinh cu Ottoman ve phia ria cua Đe quoc Byzantine. Ong đa doi đo toi Bursa, va đinh hinh su phat trien chinh tri ban đau cua dan toc. Nguoi ta goi ong voi ten hieu "Kara" vi su can đam cua ong, Osman đa đuoc ca ngoi la mot ong vua hung manh va nang đong mot thoi gian rat dai sau khi ong mat, nhu đuoc the hien trong thanh ngu cua nguoi Tho Nhi Ky "Ong/anh ta co the tuyet voi nhu Osman". Danh tieng cua ong cung đuoc đanh bong trong cau chuyen thoi Trung đai cua nguoi Tho Nhi Ky, đuoc biet duoi ten goi "Giac mo cua Osman", mot su thanh lap huyen thoai trong đo chang trai tre Osman la nguoi co đay nang luc đe chinh phuc mot đe quoc nhin thay truoc.

Thoi ky nay la su hinh thanh cua trieu đinh Ottoman chinh thuc ma cac co quan, to chuc cau thanh ra no gan nhu khong thay đoi lon gi trong gan 4 the ky. Nguoc lai voi nhieu nha nuoc cung thoi ky đo, he thong quan lai cua Đe quoc Ottoman đa co gang tranh su cai tri theo kieu quan su. Trieu đinh cung tao ra mot the che phap ly goi la millet (kieu lanh tho tu tri), ma trong đo thieu so tu cac dan toc it nguoi va ton giao co kha nang quan ly cong viec cua chinh ho voi mot su đoc lap đang ke tu su kiem soat cua trung uong.
Sau khi Osman qua đoi, su thong tri cua Ottoman đa bat đau mo rong tren toan khu vuc mien đong Đia Trung Hai va Balkan. Thessaloniki, mot thanh pho quan trong cua Venezia bi chiem nam 1387, va chien thang cua quan Tho Nhi Ky tai tran Kosovo nam 1389 lam cho Serbia mat quyen kiem soat tren vung đat nay, mo đuong cho cac cuoc xam luoc chau Au cua sultan. Tran Nicopolis nam 1396 đuoc xem la cuoc Thap tu chinh cuoi cung cua thoi Trung co, trong tran nay quan Thap tu chinh đai bai truoc quan Ottoman. Voi su mo rong anh huong cua nguoi Tho vao vung Balkan, thi cuoc chinh phuc chien luoc vao Constantinople đa tro thanh muc tieu quyet đinh. Đe quoc đa chiem đuoc cac vung đat Byzantine phu can Constantinople va ho van đung vung đuoc khi Tamerlane xam luoc Tieu A, bat giam sultan Bayezid I sau tran Ankara nam 1402. Cac lanh tho Ottoman o vung Balkan (đien hinh nhu Thessaloniki, Macedonia va Kosovo) đeu bi mat nam 1402, nhung cac vung đat nay đuoc Murad I chiem lai trong thap nien 1430 - 1450.Viec Bayezid bi bat lam cho đat nuoc roi vao loan lac. Tu nam 1402 đen 1413, noi chien bung no giua cac con cua Bayezit. Cuoc chien nay ket thuc khi vua Mehmed I len ngoi va xay dung lai đat nuoc, ket thuc Thoi ki đut quang cua Đe quoc Ottoman. Chau noi ong, Mehmed II đa tai cau truc cua ca nha nuoc lan quan đoi, va đa the hien cac ky nang quan su cua minh trong cuoc chiem đong Constantinople vao ngay 29 thang 5 nam 1453, khi moi 21 tuoi. Thanh pho nay tro thanh kinh đo moi cua Đe quoc Ottoman, va Mehmed II xung lam Kayser-i Rum (Hoang đe La Ma). Du vay, ngoi Hoang đe La Ma cua sultan Ottoman khong đuoc nguoi Hy Lap va cac nuoc phuong Tay cong nhan va cac Nga hoang cung tu phong cho minh chuc vi nay. Đe nam vung ngoi Hoang đe La Ma, Mehmed II khao khat chiem Roma, va cho quan xam luoc ban đao Y, chiem Otranto va Apulia ngay 28 thang 7, 1480. Nhung sau khi ong bi am sat ngay 5 thang 3, 1481, chien dich o Y that bai va quan Ottoman rut lui ve.


= Lon manh (1453-1683) =


 Cac cuoc mo mang va cuc điem (1453-1566)  Vao thoi lon manh, Đe quoc Ottoman đa trai dai toan bo đong-nam chau Au bo bac Đia Trung Hai, ca bo bien bac chau Phi cho đen Maroc phia nam Đia Trung Hai. Trong the ky XVII, Đe quoc Ottoman co khoang 25 trieu dan – mot con so khong lo vao thoi đo, gan bang gap đoi bat cu nuoc nao o chau Au ngoai tru Phap. Gan 30 quoc gia hien nay đa đuoc thanh lap tu lanh tho cu cua Đe quoc Ottoman: Tho Nhi Ky, Hy Lap, Bulgaria, Romania, Nam Tu (sau nay phan lam 5 nuoc đoc lap), Hungary, Albania, Syria, Liban, Jordan, Israel, Kuwait, Ai Cap, Sudan, Libya, Iraq, Yemen, Tunisia, Algerie, Sip, Armenia, Gruzia, Ukraina va mot phan nuoc Nga.
Vao đau the ky XVI, Đe quoc Ottoman tro thanh mot trong nhung nha nuoc lon nhat the gioi thoi bay gio. Trong thoi ki nay, nhieu ong vua kiet xuat len cai tri Tho Nhi Ky: đien hinh nhu Selim I (1512-1520), nguoi co cong sap nhap vung Trung Đong vao Ottoman. Vao nam 1514 trong tran Chaldiran, ong đa đanh bai alibaba tieu diet nha Mamluk o Ai Cap vao nam 1517 roi gianh danh hieu khalip tu nha Abbasid o Cairo (cac sultan Ottoman tiep tuc giu danh hieu nay đen nam 1924), bat đau thoi ki Ai Cap thuoc Ottoman.
Sau khi Hoang đe Selim I mat, Hoang đe Suleiman I (1520-1566) tiep tuc mo mang đe quoc. Sau khi thon tinh đuoc Beograd nam 1521, Suleyman chinh phuc Vuong quoc Hungary va sau chien thang trong tran Mohacs nam 1526, đe quoc chiem Hungary va nhieu vung đat o Trung Au. Sau đo, nam 1529 ong bao vay thanh Wien, nhung vi thoi tiet o đay khac nghiet nen quan đoi ong rut lui. Nam 1532, 25.000 quan Ottoman mo cuoc tan cong Wien nhung bi đay lui cach Wien 97 km tai phao đai Guns. Sau cuoc mo mang xa nhat cua Ottoman nam 1543, hoang đe Habsburg la Ferdinand I cong nhan quyen cai tri cua Ottoman tren đat Hungary nam 1547. Duoi trieu Suleiman I, Transilvania, Wallachia va Moldavia tro thanh nhung cong quoc chu hau cua đe quoc. O phia đong, Ottoman chiem Bagdad tu tay Ba Tu nam 1535, chiem đuoc Luong Ha va Hai quan Ottoman tien vao Vinh Ba Tu. Khi Hoang đe Suleyman I qua đoi, dan so Ottoman len đen 15.000.000 nguoi. Cong cuoc banh truong cua ong đa mang lai cho ong mot Đe quoc Ottoman vo cung rong lon, va tham chi ong con vuot xa ca nhung tham vong cua Hoang đe Xerxes I cua Đe quoc Ba Tu nam xua.
Nam 1569 Hoi quoc Aceh chiu su bao ho cua Đe quoc Ottoman (1569-1903) lanh tho cua Ottoman lai trai dai đen 1 nua đao Sumatra.
Đay la cuong quoc duy nhat khong thuoc chau Au đa thach thuc đuoc su noi len ve quyen luc cua phuong Tay trong khoang giua the ky XV va the ky XX, toi muc no đa tro thanh mot phan trong tong the cua chinh tri can bang quyen luc chau Au, vi the lam giam bot su khac biet giua hai ben
Quan đoi Ottoman đa đe lai nhung nha nguyen Hoi giao rai rac khap cac suon đoi va thung lung vung Balkan. Noi gian vi nhung bieu hien cho viec chiem đong cua nguoi đao Hoi, cac vuong quoc theo đao Co đoc o Tay Au xem nguoi Tho Nhi Ky la ke xam luoc Hy Lap va cac sac dan theo Co đoc giao khac. Nhung đe quoc Ottoman rong luong hon, chap nhan ton giao khac voi đao Hoi. Sultan chinh thuc cong nhan Giao hoi Hy Lap va giao khu cua giao chu va cac tong giam muc, cho phep cac giao đuong Chinh thong giao đuoc duy tri tai san cua ho. Nguoi Tho Nhi Ky thich cai tri qua đinh che chinh tri đia phuong, va đe đoi lai cho tien trieu cong, cac tinh Co đoc giao đuoc phep duy tri cac he thong hanh chinh, thu bac va giai cap


 Dau hieu suy yeu va su hoi phuc (1566-1683)  Nam 1571, Chien tranh Tho Nhi Ky-Venezia (1571-1573) no ra, quan Ottoman xam chiem đao Sip. Ham đoi Lien minh Than thanh (bao gom Venezia, Tay Ban Nha, Savoy,...) đa đap tan Ham đoi Ottoman tai Lepanto. Nhung nam 1573, Hai quan Ottoman đuoc khoi phuc lai, ket qua la Venezia phai ky hoa uoc va nhuong lai Sip. Trong the ky XVI va XVII, Đe quoc Ottoman la mot trong nhung thuc the chinh tri manh nhat the gioi, cac nuoc manh o Đong Au luon bi đe doa boi su mo rong thuong xuyen cua no qua Balkan va phan phia nam cua Lien bang Ba Lan-Litva. Hai quan cua no cung la mot luc luong rat manh o Đia Trung Hai, nhieu lan tan cong Trung Au. 

Đau the ky XVII, Đe quoc Ottoman bat đau suy yeu. Cac sultan vao luc nay thuong chi vui huong trong hau cung, ngoai ra, binh đoan Janissary thuong hay noi day. Ben ngoai, quyen luc cua đe quoc Ottoman bi suy giam tram trong đen noi tau thuyen cua nguoi Venezia va nguoi Cossack thuong xuyen quay pha. Đe quoc đuoc cuu nguy do tai nang cua mot đai gia đinh lam quan Te tuong gom cha, con trai va em re - đo la gia đinh Koprulu.
Nam 1656, duoi trieu Mehmed IV (1648-1687), trong khi đe quoc gan bi sup đo, hau cung đanh phai cu mot nguoi Albania 71 tuoi, Koprulu Mehmed Pasha lam te tuong (1656-1661). Ong nay ra lenh xu tu 50.000-60.000 nguoi đe bai tru tham nhung. Nam nam sau, luc ong qua đoi, tinh hinh co phan on đinh. Duoi quyen Te tuong cua con trai ong, Koprulu Fazıl Ahmed Pasha (1661-1676), va sau đo em re ong, Kara Mustafa Pasha (1676-1683), uy quyen cua Ottoman đuoc hoi phuc. Cac ham đoi va luc quan cua Venezia, Ba Lan, Ao va Nga bi đay lui. Quan đoi Ottoman xam chiem Ukraina va Podolia. Nam 1680, đe quoc Ottoman đa đat toi lanh tho rong lon nhat trong lich su đe quoc (11.5 trieu km²). 

Nam 1683, đap loi keu goi cua Hungary chong lai hoang đe Leopold I nha Habsburg, sultan Mehmed IV đa ra lenh cho te tuong Kara Mustafa phai 200.000 quan nguoc dong song song Donau, va lan thu hai trong lich su, quan Ottoman tien đen chan tuong thanh cua Wien, nhung cuoi cung bi lien minh cac nuoc Tay Au, do vua Ba Lan Jan III Sobieski chi huy, đanh bai. Nam 1683, tai Beograd, sultan Mehmed IV ra lenh that co te tuong Kara Mustafa. Tran Wien đanh dau su bat đau cua cuoc Đai chien Tho Nhi Ky (1683-1699) o chau Au.
Trong nhung nam tiep theo, quan Ottoman bi đai bai do suc tien cong tu Wien. Quan Venezia cong ham Athena. Trong đot phao kich cua ho ngay 26 thang 9 nam 1687, mot qua đan roi trung ngoi đen Parthenon, luc ay đuoc quan Ottoman dung lam kho chua thuoc sung. Ngoi đen con kha nguyen ven luc ay bi no tung, đe lai tinh trang cho đen bay gio.
Cuoc đai chien Tho Nhi Ky ket thuc voi Hiep uoc Karlowitz ngay 26 thang 1 nam 1699, va theo hiep uoc nay, Đe quoc Ottoman phai nhuong cho Ao mot so vung lanh tho nhu Hungary thuoc Ottoman.
Trong thoi ki nay, chi co hai vi sultan cai tri rat nang no, đo la: Murad IV (1612-1640) chiem lai Yerevan (1635) va Bagdad (1639) tu tay Ba Tu va cai tri mot cach đoc đoan. Mustafa II (1695-1703) mo cuoc tan cong nha Habsburg o Hungary trong cac nam 1695-96, nhung phai rut ve sau khi tham bai tai Zenta (11 thang 9 nam 1697).


= Tri tre va cai to (1699-1827) =

Trong nhung nam thang tri tre, nhieu vung đat o Balkan bi nhuong lai cho nuoc Ao. Nhung vung đat khac cua Đe quoc Ottoman, nhu Ai Cap va Algerie, tro nen đoc lap tren thuc te, va sau đo hung chiu anh huong do cac đe quoc thuc dan nhu Anh va Phap truyen ba. Vao the ky XVIII, chinh quyen trung uong đa ban cho cac lanh đao va thu linh đia phuong nhieu muc tu quyet hon. Mot loat cac cuoc chien đa dien ra giua đe quoc Nga va đe quoc Ottoman tu the ky XVII đen the ky thu XIX.
Vao giai đoan cuoi cua thoi ky tri tre, xuat hien nhung cai to ve nen giao duc va cong nghe, bao gom su thiet lap nhung truong hoc lon nhu Đai hoc cong nghe Istanbul; khoa hoc cong nghe đuoc ghi nhan la đat đinh cao o thoi Trung Co, đo la ket qua cua viec cac hoc gia Ottoman ket hop cach hoc co đien voi Triet hoc Hoi giao va toan hoc cung nhu cac kien thuc tien tien ve cong nghe cua Trung Hoa nhu thuoc sung va la ban. Tuy nhien, cung chinh trong giai đoan nay, cac the luc bao thu va phan đoi cong nghe xuat hien. Hoi đoan cac nha van cua đe che cho rang ky thuat in an la "sang tao cua quy du" khien cong nghe in, đuoc Gutenberg Johannes phat minh o chau Au nam 1450, phai mat 43 nam sau moi đuoc gioi thieu tai Constantinople nho vao nhung nguoi Do thai Sephardic di cu toi đe quoc Ottoman đe tron chay cuoc thanh giao tai Tay Ban Nha vao nam 1492 va mang theo ky nghe in toi đay.

Thoi đai Tulip, đuoc đat ten vi tinh yeu cua Sultan Ahmed III (1703-1730) voi hoa tulip va đuoc dung nhu bieu tuong cua trieu đai thanh binh cua ong. Trong giai đoan nay, chinh sach cua đe che voi chau Au co su thay đoi. Sau khi quan Nga đanh thang quan Thuy Đien trong tran Poltava vao nam 1709, vua Thuy Đien la Karl XII co luc đa tron sang xin nguoi Tho Nhi Ky cho ti nan. Đat nuoc thanh binh tu nam 1718 đen 1730, sau khi Quan đoi Tho Ottoman đap tan tac quan Nga trong tran đanh tai song Pruth nam 1712, Vuong cong Eugene de Savoie-Carignan keo quan Ao đanh chiem thanh pho Beograd, va Hiep đinh Passarowits đuoc ky ket sau đo mang đen mot giai đoan đinh chien. Sau đo, Đe quoc Ottoman cung cai thien he thong thanh luy o cac thanh pho tiep giap cac nuoc Balkan, đe bao ve đat nuoc chong lai chu nghia banh truong cua chau Au. Mot so cai cach khong dut khoat cung đuoc tien hanh: giam thue; cai thien hinh anh cua cac bang Ottoman; hinh thai đau tien cua đau tu tu nhan va doanh nghiep tu nhan xuat hien.
Vao nam 1736, Đe quoc Ottoman lai phai lam chien voi Ao, va nuoc Ao that bai. Luc nay danh tuong Eugene de Savoie-Carignan đa qua đoi, do đo tinh than quan Ao suy sup, to chuc kem coi, nen đai bai, va đong minh cua ho la Nga đat loi the hon trong cuoc chien tranh nay. Sau nay, cuoc Chien tranh Bay nam (1756 - 1763) bung no o chau Au. Vua nuoc Pho la Fryedrich II Đai Đe phai chong choi voi lien quan Nga - Ao - Phap - Thuy Đien. Nen quan chu Pho bi suy suy nghiem trong, nhieu lanh tho cua nuoc nay bi roi vao tay đich quan. Vua Friedrich II Đai Đe trong vong nhieu nam đa đam phan voi Đe quoc Ottoman va nguoi Tartar, nhung roi ong chang thay quan Tho - Tartar đau. Tuyet vong, nha vua quyet đinh cho quan Tho - Tartar keo đen vao thang 2 nam 1762, neu khong ong se nhan lay cai chet anh dung cua Cato Tre. Nhung roi lien quan chong Pho đa tan ra va vua Friedrich II Đai Đe gianh thang loi. Sau nam 1768, khi tinh hinh Vuong quoc Ba Lan va Đai Cong quoc Litva bat on, nguoi Tho Nhi Ky cung can thiep vao. Nhung roi ba nuoc Vuong quoc Pho, Ao va Nga đa tien hanh cuoc chia cat Ba Lan lan thu nhat vao nam 1772.
Cong cuoc cai to quan su Ottoman đuoc bat đau voi Sultan Selim III (1789-1807), vi vua tien hanh nhung no luc lon đau tien đe hien đai hoa quan đoi gan bien gioi chau Au. Nhung no luc nay đa bi can tro boi phong trao phan khang bat nguon mot phan tu cac lanh đao ton giao va chu yeu tu toan Ngu Lam quan Janissary - toan kieu binh nay tro nen rat uy quyen va chang biet so vua. Voi tu tuong bao thu va lo so mat đai quyen, ho tien hanh cuoc bao loan Janissary, Sultan Selim III bi lat đo, Hoang tu co hu Mustafa len lam vua - tuc Sultan Mustafa IV, va sat hai phan lon cac cong than pho vua Selim III nam xua. Duoi trieu vua Mustafa IV, Quan đoi Ottoman lien tuc bi quan Nga đanh bai. Vao nam 1808, hai ben ngung ban, mot cuoc binh bien no ra. Alemdar Mustafa Pasha - mot cong than cua cuu hoang Selim III, keo quan vao kinh thanh Constantinopolis đanh Sultan Mustafa VI. Nha vua ben truyen lenh cho hanh quyet cuu hoang Selim III va hoang đe Mahmud, nhung khong may Mahmud tron thoat. Ong len lam Sultan Mahmud II (1808 - 1839) va giet chet cuu hoang Mustafa IV. Ong tien hanh tham sat đam mau toan Ngu Lam Quan Janissary, roi giai tan luon toan Ngu Lam Quan nay vao nam 1826.


= Suy vong va hien đai hoa (1828-1908) =

Trong thoi ky Tanzimat (1839–1876), hang loat cai cach hien phap cua chinh phu đa dan đen mot đoi quan linh nghia vu kha hien đai, cai cach he thong ngan hang khien cho Đe quoc khong con yeu the hon cac đoi thu cua minh. Chien tranh Krym (1853-1856) la mot phan cua mot cuoc thi keo dai giua cac cuong quoc chau Au anh huong tren lanh tho bi cat giam cua Đe quoc. Ganh nang tai chinh cua cuoc chien khien nha nuoc Ottoman phat hanh khoan vay nuoc ngoai len toi 5 trieu bang Anh vao ngay 4 thang 8 nam 1854. Cuoc chien đa gay ra mot cuoc di cu cua nguoi Tatar Krym, khoang 200.000 nguoi trong so ho đa chuyen đen Đe che Ottoman. tiep tuc lan song di cu. Vao cuoi Chien tranh Kavkaz, 90% nguoi Circassia đa đuoc thanh loc ve sac toc va luu vong khoi que huong cua ho o Kavkaz va chay sang Đe che Ottoman, dan đen viec đinh cu cua 500.000 đen 700.000 nguoi Circassia o Tho Nhi Ky. Mot so to chuc Circassia đua ra con so cao hon nhieu, tong cong 1–1,5 trieu nguoi bi truc xuat hoac bi giet. Nhung nguoi ti nan Tatar Crimea vao cuoi the ky 19 đong mot vai tro đac biet đang chu y trong viec tim cach hien đai hoa nen giao duc Ottoman va đau tien la thuc đay ca chu nghia tu do va chu nghia dan toc Tho Nhi Ky.
Trong thoi ky nay, Đe che Ottoman chi danh mot luong nho cong quy cho giao duc; chang han trong nam 1860–61 chi co 0,2% tong ngan sach đuoc đau tu cho giao duc. Khi nha nuoc Ottoman co gang hien đai hoa co so ha tang va quan đoi cua minh đe đoi pho voi cac moi đe doa tu cac Đe quoc ben ngoai va ca đoi thu cua Ottoman, no cung mo ra cho minh mot loai moi đe doa khac: đo la cac chu no. That vay, nhu nha su hoc Eugene Rogan đa viet, "moi đe doa lon nhat duy nhat đoi voi nen đoc lap cua Trung Đong" trong the ky 19 "khong phai la quan đoi cua chau Au ma la cac ngan hang cua no". Nha nuoc Ottoman, đa bat đau ganh no voi Chien tranh Krym, đa buoc phai tuyen bo pha san vao nam 1875. Đen nam 1881, Đe che Ottoman đong y kiem soat no cua minh boi mot to chuc đuoc goi la Co quan Quan ly No Cong Ottoman, mot hoi đong gom nhung nguoi đan ong chau Au voi chuc vu tong thong xen ke giua hai cuong quoc the gioi la Đe quoc Anh va Đe quoc Phap. Co quan nay kiem soat hang loat nen kinh te Ottoman, va su dung vi tri cua minh đe đam bao rang tu ban chau Au tiep tuc tham nhap vao đe quoc, thuong gay ton hai cho cac loi ich đia phuong cua Ottoman.

Nam 1887, chien tranh Nga-Tho bat đau va ket thuc voi chien thang quyet đinh cho Đe quoc Nga,cham dut thoi ki Tanzimat cua đe quoc,quyen nam giu, anh huong va kiem soat cua Ottoman o chau Au giam manh: Bulgaria tu thanh lap nhu mot cong quoc đoc lap ben trong Đe che Ottoman; Romania gianh đuoc đoc lap hoan toan; va Serbia va Montenegro cuoi cung đa gianh đuoc đoc lap hoan toan, nhung voi cac lanh tho nho. Nam 1878, Đe quoc Ao-Hungary đon phuong chiem đong cac tinh Bosnia-Herzegovina cua Ottoman duoi su bat luc cua chinh phu voi cac chien tranh trong va ngoai nuoc
Thu tuong Anh Benjamin Disraeli ung ho viec khoi phuc cac lanh tho cua Ottoman tren ban đao Balkan trong Hoi nghi Berlin, va đoi lai, Anh đam nhan quyen quan ly Sip vao nam 1878. Sau đo, Anh đa gui quan đen Ai Cap vao nam 1882 đe ha guc quan noi day, tuy vay ''Ai Cap cua Ottoman'' đa giup cho Anh mo mang nhieu thuoc đia đat lien ben trong Chau Phi. Nam 1883, mot phai bo quan su cua Đuc duoi su chi huy cua Tuong Baron Colmar von der Goltz đen đe huan luyen Quan đoi Ottoman, dan đen cai goi la "the he Goltz" gom cac si quan do Đuc đao tao, nhung nguoi se đong mot vai tro đang chu y trong chinh tri nhung nam cuoi cua đe quoc
Nam 1897 dan so cua đe quoc la 19 trieu nguoi, trong đo 14 trieu nguoi (74%) theo đao Hoi. Hon 20 trieu nguoi song o cac tinh van nam duoi quyen thong tri tren danh nghia cua nha vua nhung hoan toan nam ngoai quyen luc thuc te. Tung tinh mat đi bao gom Ai Cap, Tunisia, Bulgaria, Cyprus, Bosnia-Herzegovina
Khi Đe che Ottoman dan thu hep ve quy mo lanh tho, khoang 7-9 trieu nguoi Hoi giao tu cac vung lanh tho cu cua no o Kavkaz, Crimea, Balkan va cac đao Đia Trung Hai đa di cu đen Tieu A va Đong Nam Au. Sau khi thua trong Chien tranh Balkan lan thu nhat (1912–13), đe quoc mat tat ca cac lanh tho Balkan ngoai tru Đong Thrace va Istanbul (Tho Nhi Ky thuoc Chau Au). Đieu nay dan đen khoang 400.000 nguoi Hoi giao chay tron cung voi quan đoi Ottoman đang rut lui (voi nhieu nguoi chet vi benh dich ta do binh linh mang đen), va khoang 400.000 nguoi khong theo đao Hoi chay tron khoi lanh tho van nam duoi su cai tri cua Ottoman. Justin McCarthy uoc tinh rang trong khoang thoi gian tu 1821 đen 1922, 5,5 trieu nguoi Hoi giao đa chet o đong nam chau Au va 5 trieu nguoi bi truc xuat


= Tan ra (1908-1923) =

Đau the ky XX, mot nhom nguoi cai cach đoi hoi phai đoi moi va hien đai hoa nuoc Tho, goi la Nhung nguoi Tho tre. Nam 1909, ho lat đo sultan Abdul Hamid II, nhung ho đa lam cho Đe quoc Ottoman tan ra vi tap trung quyen luc Tho Nhi Ky bat chap su phien muon cua cac dan toc thuoc Ottoman o Syria, A Rap, Albania, Bosna va Hercegovina, Kriti, Macedonia va Tripoli. Voi su bung no cua Chien tranh the gioi thu nhat nam 1914, Đe quoc van con kiem soat phan lon vung Trung Đong va ve phe Lien minh trung tam. Sau đo Đe quoc Anh tuyen bo Ai Cap khong con thuoc ve Ottoman nua. Cac dan toc vung Trung Đong noi day va theo phe Entente đe gianh đoc lap. 
Su tan ra cua đe quoc Ottoman la hau qua truc tiep cua Chien tranh the gioi thu nhat, khi phe Entente đanh bai phe Lien minh Trung tam o chau Au cung nhu cac luc luong Ottoman tai Mat tran Trung Đong, Phap chiem đong Syria, Anh chiem Jordan va Iraq, quan Hoa Ky đo bo vao Đia Trung Hai. Nam 1920, Hoa uoc Sevres đuoc ki ket, chinh quyen nha nuoc Ottoman sup đo va đe quoc bi Anh, Hy Lap, Phap, Y, Armenia va Gruzia chinh phat va phan chia.
Nhung nam sau đo cac nuoc moi đoc lap tu Ottoman tuyen bo thanh lap vao nam 1919, Mustafa Kemal Ataturk va luc luong Cach mang Tho Nhi Ky bat đau cuoc chien tranh gianh đoc lap Tho Nhi Ky. Nam 1923, luc luong cach mang Tho thang tran, đe quoc Ottoman cao chung, sultan Mehmed VI Vahdettin thoai vi va Mustafa Kemal Ataturk thanh lap nuoc Cong hoa Tho Nhi Ky, dua tren mot phan lanh tho cua đe quoc Ottoman.

 
Cac thanh vien cua gia đinh Osmanlı cai tri sau đo đa bi truc xuat khoi Tho Nhi Ky vao khoang nam 1923-1924. Nam 1924, che đo khalip bi bai bo, khalip Abdul Mejid II nha Ottoman cung thoai vi. Nam 1974, sau 50 nam, Nghi vien Tho Nhi Ky đa trao quyen tai yeu cau quyen cong dan Tho Nhi Ky cho nhung con chau cua dong ho nay, va ho đeu đa thuc hien đieu đo trong nhung thap ky tiep sau trong mot qua trinh đa hoan thanh voi viec nguoi đung đau dong ho Ertugrul Osman V đa đuoc trao quyen cong dan nam 2004.


Viec chiem đong Sau nam 1453, khi Đe quoc Ottoman chiem thanh cong Đe quoc Byzantine, cac hoang đe cua Ottoman luon tim moi cach đe khang đinh minh la "Caesar" hoang đe cua La Ma bang cach đay nhanh qua trinh xam chiem tang anh huong o Chau Au va nhieu cach xam luoc ban đao Y va trong tam la thanh Roma đe the hien la "Caesar" nhung ke hoach nay van khong thanh cong do cac thanh vien Đe quoc La Ma Than Thanh,Thinh Vuong chung Ba Lan Litva luon ngan can su anh huong nay.
Tu the ki 16, đe quoc Ottoman đa the hien suc manh cua mot bang nhieu lan đanh chiem cac khu vuc lan can nham mo rong lanh tho. Ngoai ra, đe quoc Ottoman con tang anh huong cua minh tai Chau Au trong ngoai giao va chien tranh. Tieu bieu cho viec nay la hai lan bao vay thanh Vien cua Ao dien ra vao nam 1529 đen 1683 ma nhieu hoc gia cho rang cuoc bao vay đo nham the hien suc manh va tam anh huong cua Ottoman đoi voi Chau Au.
Ottoman luon chu trong viec mo rong lanh tho va danh tieng bang cach giao thuong, tuyen truyen đao Hoi bang đuong thuy voi nhung quoc gia o Ba Tu, An Đo, Indonesia, Brunei, Malaysia...va lap nhung hai cang tai quoc gia đo.
Tu the ki 18-19,tam anh huong cua Đe quoc Ottoman bi thu hep lai ve moi huong.Luc nay ho bat đau mo rong lanh tho o Chau Phi ke đen nhu: Ai Cap, Tripolitania...cho đen khi cac thuc dan xam luoc


Xa hoi chinh tri Dan cu sinh song tren lanh tho Ottoman chu yeu theo đao Hoi, va sac toc chinh la nguoi Tho Nhi Ky Ottoman, ke tiep la nguoi A Rap, nguoi Kurd, nguoi Tatar Krym, nguoi Bosnia, nguoi Albania v.v. Cac sultan Đe quoc Ottoman cung tri vi hang trieu dan theo Co đoc giao: nguoi Hy Lap, nguoi Serb, nguoi Hungari, nguoi Bulgari...
Vi the ma soi day chinh tri noi ket cac sac toc va ton giao khac nhau can thiet phai linh đong va long leo. Sultan tri vi tu thu đo Constantinople, nhung bo may hanh chinh đia phuong nam trong tay cac tieu vuong, hoang than, han vuong,..., co đia phuong đuoc tu tri moi viec ngoai tru cai ten. Cac hoang than Co đoc giao vung Balkan đuoc sultan chon, nhung mot khi đa len nam quyen, long trung thanh cua ho chi the hien qua viec nop trieu cong cho cac sultan. Moi nam, tung đoan xe goong tai đen Constantinople vang va nhung loai tien thue. Han vuong nguoi Tatar cua Han quoc Krym cai tri tu thu phu Bakhchisarai nhu la vi lanh chua đoc ton, chi co nhiem vu cung ung 20.000-30.000 ky binh moi khi cac trieu đinh Ottoman co chien tranh. Ve phia tay cach gan 2.000 kilomet, cac vung Tripoli, Tunis va Algerie chi thuc hanh nghia vu chien tranh bang cach đieu tau chien (binh thuong lam giau nho nghe hai tac cuop boc tat ca cac nuoc) đi đanh cac cuong quoc Hai quan theo Co đoc giao nhu Venezia va Genova.

Xuyen suot lich su cua ho, đe quoc Ottoman luon luon o trong tinh trang chien tranh. Khi vi sultan co tinh khi manh me va thong minh, đe quoc cuong thinh len. Trong khi ong yeu đuoi, thi đe quoc bi suy yeu. Đieu de nhan thay la cuoc đoi trong cam thanh, chung quanh la phu nu đay sinh luc nong nan va thai giam đay muu đo, de lam cho mot vi quan vuong bi suy nhuoc. Mot tinh huong thu hai trong lich su cua đe quoc cung khien cho sultan tro thanh con nguoi kem coi. Đieu oai oam la viec nay bat đau bang hanh đong nhan tu. Cho đen the ky XV, truyen thong o Ottoman la mot hoang thai tu khi len ngoi ke vi se ra lenh that co tat ca anh em trai con lai, đe triet ha moi am muu soan ngoi, đo la theo lenh cua sultan Mehmed II - nguoi khi len ngoi nam 1451 đa giet mot đua em khac me con nam trong noi. Nam 1595, sultan Mehmed III (1595-1603) khi moi len ngoi đa ra lenh that co tat ca 19 em trai va, đe tan diet moi mam mong phan loan, ha sat luon bay vuong phi cua vua cha luc đo đang mang thai. Tuy nhien, đen nam 1603, au chua Ahmed I (1603-1617) moi len ngoi đa cham dut truyen thong khung khiep nay khi khong muon giet nguoi em nao. Thay vao đo, ong cach ly ho trong mot khu rieng biet, noi ho khong lien lac đuoc gi voi the gioi ben ngoai. Mot nguoi em cua Ahmed chinh la sultan Mustafa I (1617-1618, 1622-1623) trong tuong lai, nguoi đuoc xem la bi mat tri.
Tu luc nay tro đi, moi hoang tu Ottoman đeu song moi mon trong khu biet lap, ben canh chi co thai giam va cung phi đa qua tuoi sinh no đe ngan ngua ho co hau due hong lam phan. Neu co mot be trai ra đoi do so suat, đua be nay khong đuoc phep lam roi loan thu tu truyen ngoi, nen phai bi xu tu. Vi the, khi mot sultan qua đoi hoac bi truat phe, mot hoang tu song trong khu biet lap co the đuoc trieu đen đe đuoc tan phong - boi vi theo luat Ottoman, nguoi ke vi cua sultan la nguoi đan ong cao tuoi nhat trong hoang toc. Trong so cac hoang tu ngu dot va thu đong nay, hiem khi trieu đinh tim đuoc nguoi co đu su phat trien tri tue hoac kien thuc ve chinh tri đe tri vi đe quoc. Vi vay, co nhung truong hop cac vi sultan co đieu kien tinh than khong tot nhu Mustafa I hay Ibrahim I (1640-1648).
Dinh Đai Vizia co quyen luc rong lon – co khi đu manh đe muu đo lat đo va giet chet đuoc sultan – nhung cung co nhieu rui ro va it khi hua hen mot cai chet em tham. Khi that tran, Đai Vizia bi sultan quy trach nhiem va tiep theo đo la bi cach chuc, đi đay hoac khong hiem khi bi that co. Giua cac nam 1683-1703, co muoi hai vi Đai Vizia đen va đi.


Xem them Bien nien su Đe quoc Ottoman
Nha Ottoman
Chien tranh cua Đe quoc Ottoman o chau Au
Chien tranh cua Đe quoc Ottoman o Can Đong
Han quoc Krym
Cuop bien Berber
Danh sach sultan cua đe quoc Ottoman
Danh sach Đai Vizia cua đe quoc Ottoman


Tham khao Đoc them Emrence, Cern. "Three Waves of Late Ottoman Historiography, 1950-2007," Middle East Studies Association Bulletin (2007) 41#2 pp 137–151.
Finkel, Caroline. "Ottoman History: Whose History Is It?," International Journal of Turkish Studies (2008) 14#1 pp 1–10. How historians in different countries view the Ottoman Empire
Hajdarpasic, Edin. "Out of the Ruins of the Ottoman Empire: Reflections on the Ottoman Legacy in South-eastern Europe," Middle Eastern Studies (2008) 44#5 pp 715–734.
Hathaway, Jane (1996). "Problems of Periodization in Ottoman History: The Fifteenth through the Eighteenth Centuries". The Turkish Studies Association Bulletin. Quyen 20. tr. 25–31.
Kırlı, Cengiz. "From Economic History to Cultural History in Ottoman Studies," International Journal of Middle East Studies (May 2014) 46#2 pp 376–378 DOI: 10.1017/S0020743814000166
Mikhail, Alan; Philliou, Christine M. "The Ottoman Empire and the Imperial Turn," Comparative Studies in Society & History (2012) 54#4 pp 721–745. Comparing the Ottomans to other empires opens new insights about the dynamics of imperial rule, periodization, and political transformation
Pierce, Leslie. "Changing Perceptions of the Ottoman Empire: The Early Centuries," Mediterranean Historical Review (2004) 49#1 pp 6–28. How historians treat 1299 to 1700


Lien ket ngoai