Phong trao đoc lap Đai Loan hay Đai đoc (臺獨 hoac 台獨) la mot phong trao chinh tri theo đuoi su đoc lap chinh thuc cho Đai Loan.
Cac muc tieu cua viec đoc lap đa phat sinh tu luat phap quoc te lien quan đen Hiep uoc San Francisco nam 1952. Nhung nguoi ung ho cho rang khi Nhat Ban tu bo tat ca cac quyen đoi voi đao Đai Loan va Banh Ho vao nam 1952, no khong neu ro quoc gia ke nhiem. Do đo, chu quyen cua hai vung lanh tho nen đuoc xac đinh boi nguoi Đai Loan thong qua quyen tu quyet va trung cau dan y o Đai Loan.
Đoc lap cho Đai Loan đuoc ho tro boi Lien minh Phien lam o Đai Loan, nhung bi Lien minh Phien lam phan đoi, voi muc đich tim cach giu lai mot chut mo ho hien trang cua Trung Hoa Dan Quoc theo Đong thuan 1992, hoac dan dan thong nhat voi Trung Quoc đai luc tai mot thoi điem sau nay.
Viec su dung tu đoc lap cho Đai Loan co the kha mo ho. Neu mot so nguoi ung ho noi ro rang ho đong y voi su đoc lap cua Đai Loan, ho co the đe cap đen khai niem chinh thuc tao ra mot Cong hoa Đai Loan đoc lap, hoac voi khai niem rang Đai Loan đa đong nghia voi Trung Hoa Dan Quoc hien tai tu Nghi quyet ve Tuong lai cua Đai Loan va Trung Hoa Dan Quoc - Đai Loan đa đoc lap san roi (nhu đuoc phan anh trong khai niem phat trien tu Bon khong va mot khong co voi chinh sach Moi ben mot quoc gia); ca hai y tuong nay đeu đi nguoc lai voi tuyen bo cua Cong hoa Nhan dan Trung Hoa. Mot so nguoi ung ho viec loai tru Kim Mon va Ma To, hien van đang bi Trung Hoa Dan Quoc kiem soat nhung thuc te la mot phan cua đinh nghia ve Trung Quoc đai luc. Do đo, su khac biet giua cac y kien cua cac luc luong khac nhau trong viec ung ho đoc lap va chong lai đoc lap co the rat phuc tap.
Tu 1683 đen 1894, Đai Loan bi Nha Thanh cai tri. Sau Chien tranh Trung-Nhat đau tien vao nam 1895, Đai Loan đa đuoc chinh quyen nha Thanh nhuong lai cho Đe quoc Nhat Ban thong qua Hiep uoc Shimonoseki. Vao cuoi The chien II nam 1945, Đai Loan đuoc đat duoi su kiem soat cua Trung Hoa Dan Quoc, ma đuoc cong nhan rong rai la Trung Quoc. Ke tu su that bai va triet thoai cua Đang cam quyen Quoc dan Đang cua chinh phu Trung Hoa Dan Quoc ra khoi Trung Quoc đai luc vao nam 1949, chinh phu Trung Hoa Dan Quoc chi con kiem soat Đai Loan va cac đao phu can. Đo la mot điem gay tranh cai ve viec lieu Đai Loan đa gianh đuoc đoc lap tren thuc te theo Hien phap cua Trung Hoa Dan Quoc sua đoi nam 2005 hay chua.


Lich su cua phong trao Nhieu nguoi ung ho đoc lap cho Đai Loan xem lich su Đai Loan tu the ky 17 la mot cuoc đau tranh lien tuc đe gianh đoc lap va su dung no nhu mot nguon cam hung cho phong trao chinh tri hien nay.
Theo quan điem nay, nguoi dan ban đia Đai Loan va nhung nguoi đa cu tru o đo đa nhieu lan bi chiem đong boi cac nhom bao gom nguoi Ha Lan, Tay Ban Nha, Minh, Trinh Thanh Cong va nhung nguoi trung thanh voi nha Minh, Thanh, Nhat Ban va cuoi cung la nhung nguoi Quoc gia Trung Quoc đuoc lanh đao boi Quoc dan Đang. Tu quan điem cua mot nguoi ung ho đoc lap, phong trao đoi đoc lap cua Đai Loan bat đau duoi su cai tri cua nha Thanh vao nhung nam 1680, dan đen mot cau noi noi tieng ngay đo, "Cu ba nam mot cuoc noi day, cu nam nam lai co khoi nghia". Nhung nguoi ung ho đoc lap Đai Loan đa so sanh Đai Loan duoi su cai tri cua Quoc dan Đang voi Nam Phi thoi Apartheid. Phong trao đoi đoc lap cua Đai Loan trong thoi ky thuoc đe quoc Nhat Ban đuoc Mao Trach Đong va cac lanh đao Đang Cong san Trung Quoc ung ho vao nhung nam 1930 nhu mot bien phap giai phong Đai Loan khoi ach thong tri cua Nhat Ban.
Khi Chien tranh the gioi thu hai ket thuc vao nam 1945, bang cach ban hanh "Tong lenh so 1" cho Tu lenh toi cao cho cac cuong quoc đong minh, quan Đong minh đa đong y rang Quan đoi Cong hoa Trung Quoc duoi thoi Quoc dan Đang se "tam thoi chiem Đai Loan, thay mat cho Luc luong Đong minh." 


= Thoi ky thiet quan luat =

Phong trao chinh tri hien đai cho đoc lap Đai Loan bat nguon tu thoi thuoc đia cua Nhat Ban nhung chi tro thanh mot luc luong chinh tri kha thi trong Đai Loan vao nhung nam 1990. Đoc lap cua Đai Loan đuoc ung ho đinh ky trong thoi ky thuc dan Nhat Ban, nhung đa bi chinh phu Nhat đan ap. Nhung no luc nay la muc tieu cua Đang Cong san Đai Loan vao cuoi nhung nam 1920. Khong giong nhu cac cong thuc hien tai va phu hop voi suy nghi cua Cong đong, mot nha nuoc nhu vay se la mot nha nuoc vo san. Khi Chien tranh the gioi thu hai ket thuc vao nam 1945, su cai tri cua Nhat Ban đa cham dut, nhung su cai tri chuyen quyen tiep theo cua Quoc Dan Đang sau đo đa lam hoi sinh cac loi keu goi quyen cai tri đia phuong. Tuy nhien, đo la mot phong trao đuoc ho tro boi cac sinh vien Trung Quoc sinh ra tren đao va khong lien quan đen Quoc dan Đang. Nguon goc cua phong trao xuat phat o My va Nhat Ban. Trong nhung nam 1950, mot Chinh phu lam thoi Cong hoa Đai Loan đa đuoc thanh lap tai Nhat Ban. Lieu Van Nghi tren danh nghia la Tong thong. Đa co luc giu quan he gan nhu chinh thuc voi Indonesia moi đoc lap. Đieu nay co the chu yeu thong qua cac ket noi giua Sukarno va nguoi lien lac Đong Nam A cua Chinh phu lam thoi, Tran Tri Hung la nguoi đa ho tro cac phong trao khang chien tai đia phuong cua Indonesia chong lai su cai tri cua Nhat Ban.
Sau khi Quoc dan Đang bat đau cai tri hon đao, trong tam cua phong trao la phuong tien cho su bat man cua nguoi Đai Loan chong lai su cai tri cua "nguoi đai luc" (tuc la nguoi goc Hoa đai luc đa tron sang Đai Loan voi Quoc dan Đang vao cuoi nhung nam 1940). Su kien ngay 28 thang 2 nam 1947 va đao luat quan su keo dai cho đen nam 1987 đa gop phan tao nen cai goi la cam giac khung bo trang tren đao. Nam 1979, su co Cao Hung xay ra khi phong trao dan chu va đoc lap đuoc tang cuong.
Tu nam 1949 đen nam 1991, vi tri chinh thuc cua chinh phu Trung Hoa Dan Quoc tai Đai Loan la chinh phu hop phap cua tat ca Trung Quoc va no đa su dung vi tri nay đe bien minh cho cac bien phap đoc đoan nhu tu choi bo ghe do cac đai bieu đuoc bau tren đat lien vao nam 1947 cho nhan dan lap phap. Phong trao đoc lap Đai Loan đa tang cuong đe đap ung đieu nay va đua ra mot tam nhin thay the ve mot nuoc Cong hoa Đai Loan co chu quyen va đoc lap. Tam nhin nay đuoc the hien thong qua mot so bieu tuong nhu viec su dung tieng Đai Loan đe phan đoi tieng Hoa pho thong do nha truong day.
Mot so hoc gia đa phac thao cac phien ban khac nhau cua mot hien phap, nhu ca tuyen bo chinh tri hoac tam nhin va nhu la su ren luyen tri tue. Hau het cac du thao nay ung ho mot quoc hoi luong vien hon la he thong tong thong. Trong it nhat mot du thao nhu vay, ghe o thuong vien se đuoc chia đeu cho cac dan toc đuoc thanh lap cua Đai Loan. Trong nhung nam 1980, chinh phu Quoc dan Đang đa xem xet cong bo nhung y tuong hinh su nay. Trong truong hop kich tinh nhat, no đa quyet đinh bat giu nha xuat ban ung ho đoc lap Đang Nam Dung vi đa xuat ban mot phien ban tren tap chi Ngoai Đang cua minh, Liberty Era Weekly (時代). Thay vi tu nop minh, Đang đa tu thieu đe phan khang. Cac chien dich va chien thuat khac đoi voi mot Nha nuoc nhu vay đa bao gom cac thiet ke moi chao tu cong chung cho mot quoc ky moi (xem hinh anh ben phai) va quoc ca (vi du, Taiwan the Formosa). Gan đay hon, Chien dich sua ten Đai Loan (台灣正名運動) đa đong mot vai tro tich cuc. Tuy nhien, nhieu nguoi ung ho đoc lap truyen thong đa chi trich viec thay ten chi la mot chien thuat hoi hot khong co tam nhin lon hon, von co trong chuong trinh nghi su cua Cong hoa Đai Loan.
Nhieu phong trao Đoc lap Đai Loan o nuoc ngoai, nhu Hiep hoi Formosa, The gioi Đoc lap cua Hoa Ky, Formosans Đoc lap (Nhat Ban), Lien minh Đoc lap cua Formosa o Chau Au, United Formosa o My vi Đoc lap, Uy ban Nhan quyen Formosa (Toronto), đa xuat ban "The Formosa đoc lap" trong nhieu tap voi nha xuat ban "Hiep hoi Formosan." Trong "Formosa đoc lap, tap 2-3", ho đa co gang bien minh cho su hop tac cua Đai Loan voi Nhat Ban trong The chien II bang cach noi rang "bau khong khi bao trum toan bo lanh tho Nhat Ban, bao gom ca Han Quoc va Formosa, va ca vung đat chinh cua Nhat Ban", khi cac an pham cua Đai Loan ung ho "thanh chien" cua Nhat Ban va nhung nguoi thuc hien no khong co loi.
Nha lanh đao Quoc dan Đang chong cong, Tuong Gioi Thach, Chu tich nuoc Trung Hoa Dan Quoc tai Đai Loan, tin rang nguoi My se am muu đao chinh ong ta cung voi Đai Loan đoc lap. Nam 1950, Tuong Chinh Quoc tro thanh giam đoc canh sat bi mat, chuc vi ong van duy tri cho đen nam 1965. Tuong cung coi mot so nguoi la ban cua nguoi My la ke thu cua minh. Mot ke thu cua gia toc Tuong, Ngo Quoc Trinh, đa bi Tuong Chinh Quoc loai ra khoi vi tri thong đoc Đai Loan va tron sang My nam 1953. Tuong Gioi Thach, von đuoc giao duc o Lien Xo, khoi xuong to chuc quan su kieu Xo viet trong Quan đoi Trung Hoa Dan Quoc, to chuc lai va Lien Xo hoa cac si quan chinh tri, giam sat, va cac hoat đong cua Quoc dan Đang đuoc tuyen truyen trong quan đoi. Đoi lap voi đieu nay la Ton Lap Nhan, nguoi đuoc giao duc tai Hoc vien quan su Virginia cua My. Tuong đa dan xep phien toa gay tranh cai va bat giu tuong Ton Lap Nhan vao thang 8 nam 1955, vi am muu đao chinh voi CIA cua My chong lai cha cua ong la Tuong Gioi Thach va Quoc dan Đang. CIA bi cao buoc muon giup Ton kiem soat Đai Loan va tuyen bo đoc lap.
Trong thoi ky thiet quan luat keo dai đen nam 1987, thao luan ve đoc lap cua Đai Loan đa bi cam o Đai Loan, vao thoi điem phuc hoi thong nhat Trung Hoa đai luc va Trung Hoa Dan Quoc la muc tieu đuoc uu tien cua Quoc dan Đang. Trong thoi gian đo, nhieu nguoi ung ho đoc lap va nhung nguoi bat đong chinh kien khac đa tron ra nuoc ngoai va thuc hien cong viec van đong cua ho o đo, đac biet la o Nhat Ban va Hoa Ky. Mot phan van đong nay lien quan đen viec thiet lap cac to chuc tu duy, to chuc chinh tri va mang luoi van đong hanh lang đe gay anh huong đen chinh tri cua nuoc so tai, đac biet la Hoa Ky, đong minh chinh cua Trung Hoa Dan Quoc vao thoi điem đo, mac du viec van đong nay khong thanh cong cho đen sau nay. O Đai Loan, phong trao đoc lap la mot trong nhieu nguyen nhan bat đong chinh kien trong phong trao dan chu tang cuong vao nhung nam 1970, ma đinh cao la su kien Cao Hung nam 1979. Đang Tien bo Dan chu (DPP) cuoi cung đa đuoc thanh lap đe đai dien cho cac tu tuong bat đong chinh kien.


= Thoi ky đa đang =
Sau khi do bo thiet quan luat vao nam 1987 va su chap nhan cua chinh tri đa đang, Đang Tien bo Dan chu ngay cang tro nen đong nhat voi nen đoc lap cua Đai Loan, buoc vao nen tang đang nam 1991. Đong thoi, nhieu nguoi ung ho va to chuc đoc lap o nuoc ngoai tro ve Đai Loan va lan đau tien cong khai thuc đay su nghiep cua ho o Đai Loan, dan dan xay dung su ho tro chinh tri. Nhieu nguoi truoc đo đa tron sang My hoac chau Au va đa nam trong danh sach đen do Quoc dan Đang nam giu, đieu nay đa khien ho khong quay tro lai Đai Loan. Tai noi ho đa chay tron, ho đa xay dung nhieu to chuc nhu Lien đoan Đai Loan chau Au hoac Hiep hoi Cong vu Formosa. Đen cuoi nhung nam 1990, DPP va Đai Loan đoc lap đa gianh đuoc mot khu vuc bau cu vung chac o Đai Loan, đuoc ho tro boi mot co so ngay cang co tieng noi va vung chac. 

Khi DPP thanh cong trong bau cu, va sau đo, Lien minh Phien lam do DPP lanh đao phat trien trong nhung nam gan đay, phong trao đoc lap Đai Loan đa chuyen trong tam sang chinh tri ban sac bang cach đe xuat nhieu ke hoach lien quan đen bieu tuong va ky thuat xa hoi. Viec giai thich cac su kien lich su nhu Su co ngay 28 thang 2, viec su dung ngon ngu phat thanh va giao duc tieng me đe trong truong hoc, ten chinh thuc va co cua Trung Hoa Dan quoc, khau hieu trong quan đoi, đinh huong ban đo đeu la nhung van đe đang quan tam cho đen hien tai - ngay phong trao đoc lap Đai Loan. Phong trao o đinh cao vao thap nien 70 đen thap nien 90 duoi hinh thuc phong trao van hoc Đai Loan va cac bien đong van hoa khac, đa đuoc kiem duyet trong nhung nam gan đay voi su đong hoa cua nhung thay đoi nay. Ma sat giua cac cong đong "đai luc" va "ban đia" tren Đai Loan đa giam do loi ich chung: gia tang moi quan he kinh te voi Trung Quoc đai luc, tiep tuc đe doa xam luoc tu Cong hoa Nhan dan Trung Hoa, va nghi ngo lieu Hoa Ky co ung ho tuyen bo đon phuong hay khong viec đoc lap. Tu cuoi nhung nam 1990, nhieu nguoi ung ho nen đoc lap cua Đai Loan đa lap luan rang Đai Loan, voi tu cach la Trung Hoa Dan Quoc đa đoc lap voi đai luc, khien cho mot tuyen bo chinh thuc la khong can thiet. Vao thang 5 nam 1999, Đang Tien bo Dan chu đa chinh thuc hoa vi tri nay trong "Nghi quyet ve tuong lai cua Đai Loan".
Nam 1995, tong thong Đai Loan Ly Đang Huy đuoc phep phat bieu tai Đai hoc Cornell ve giac mo đoc lap cua Đai Loan, lan đau tien mot nha lanh đao Đai Loan đuoc phep đen tham Hoa Ky. Đieu nay dan đen mot phan ung quan su tu Trung Quoc bao gom viec mua tau ngam Nga va tien hanh cac vu thu ten lua gan Đai Loan.


 Chinh quyen Tran Thuy Bien (2000-2008)  Vao thang 2 nam 2007, Tong thong Tran Thuy Bien đa khoi xuong thay đoi ten cua cac doanh nghiep nha nuoc, cac đai su quan va van phong đai dien o nuoc ngoai. Do đo, Chunghwa Post Co. (華) đa đuoc đoi ten thanh Cong ty Buu chinh Đai Loan (臺灣 郵政) va Tap đoan Dau khi Trung Quoc hien đuoc goi la Tap đoan CPC, Đai Loan (臺灣 油 油) va cac dau hieu tai cac đai su quan cua Đai Loan hien hien thi chu "Đai Loan" trong ngoac sau "Cong hoa Trung Quoc". Nam 2007, Cong ty Buu chinh Đai Loan đa phat hanh tem mang ten "Đai Loan" đe tuong nho su co ngay 28 thang 2. Tuy nhien, ten cua buu đien đa đuoc đat lai thanh 'Chunghwa Post Co.' sau le nham chuc tong thong Quoc dan Đang Ma Anh Cuu nam 2008.
Trai Toan Lam len tieng phan đoi nhung thay đoi va cuu Chu tich Quoc dan Đang Ma Anh Cuu noi rang no se tao ra nhung rac roi ngoai giao va gay ra cang thang xuyen eo bien. No cung lap luan rang neu khong co su thay đoi trong luat lien quan đen cac doanh nghiep nha nuoc, viec thay đoi ten cua cac doanh nghiep nay khong the co hieu luc. Vi trai Toan Lam chi chiem đa so nghi si mong manh trong toan bo chinh quyen cua Tong thong Tran, nen chinh sach cua Chinh phu nham thay đoi luat thanh hieu ung nay đa bi phe đoi lap ngan chan. Sau đo, phat ngon vien Bo Ngoai giao Hoa Ky Sean McCormack noi rang Hoa Ky khong ho tro cac buoc hanh chinh se xuat hien đe thay đoi vi the hoac tien toi đoc lap cua Đai Loan.
Cuu tong thong Ly Đang Huy tuyen bo rang ong khong bao gio theo đuoi nen đoc lap cua Đai Loan. Ly coi Đai Loan đa la mot quoc gia đoc lap va rang loi keu goi "đoc lap cua Đai Loan" tham chi co the khien cong đong quoc te boi roi khi am chi rang Đai Loan tung coi minh la mot phan cua Trung Quoc. Tu quan điem nay, Đai Loan đoc lap ngay ca khi van khong the vao Lien Hop Quoc. Ly cho biet cac muc tieu quan trong nhat la cai thien sinh ke cua nguoi dan, xay dung y thuc quoc gia, thay đoi ten chinh thuc va soan thao hien phap moi phan anh thuc te hien tai đe Đai Loan co the chinh thuc nhan minh la mot quoc gia.


 Chinh quyen Ma Anh Cuu (2008-2016)  Cuoc bau cu lap phap đuoc to chuc vao ngay 12 thang 1 nam 2008, dan đen đa so (86 trong so 113 ghe) trong co quan lap phap cua Quoc dan Đang va Lien minh Toan Lam. Đang Tien bo Dan chu cua Tong thong Tran Thuy Bien đa that bai nang ne, chi gianh đuoc 27 ghe con lai. Đoi tac co so trong Lien minh Phien lam la Lien minh Đoan ket Đai Loan, khong gianh đuoc ghe.
Hai thang sau, cuoc bau cu cho Chu tich va Pho Chu tich nuoc Trung Hoa Dan Quoc khoa 12 đa đuoc to chuc vao Thu Bay, ngay 22 thang 3 nam 2008 Ung cu vien Quoc dan Đang Ma Anh Cuu đa gianh chien thang voi 58% phieu bau, cham dut tam nam cam quyen cua Đang Dan chu Tien bo. Cung voi cuoc bau cu lap phap nam 2008, chien thang chan đong cua Ma đa đua Quoc dan Đang tro lai quyen luc o Đai Loan.
Vao ngay 1 thang 8 nam 2008, Hoi đong quan tri cua Cong ty Buu chinh Đai Loan đa quyet đinh đao nguoc viec thay đoi ten va khoi phuc ten "Chunghwa Post". Khoi phuc Hoi đong quan tri cung nhu ten cua tap đoan, thue lai giam đoc đieu hanh bi sa thai nam 2007 va rut lai cac thu tuc phi bang chong lai ong.
Vao ngay 2 thang 9 nam 2008, Tong thong Ma xac đinh moi quan he giua Đai Loan va Trung Quoc đai luc la "đac biet", nhung "khong phai la giua hai quoc gia" - ho la quan he dua tren hai khu vuc cua mot quoc gia, voi Đai Loan coi đat nuoc đo la Trung Hoa Dan Quoc va Trung Quoc đai luc coi hon đao thuoc Cong hoa Nhan dan Trung Hoa.
Cach tiep can cua Ma voi đai luc ro rang la lang tranh cac cuoc đam phan chinh tri co the dan đen su thong nhat, đo la muc tieu cuoi cung cua đai luc. Nguyen tac thong nhat quoc gia van con bi đong bang va Ma đa ngan chan moi cuoc thao luan ve viec thong nhat trong nhiem ky cua ong voi Ba Khong (khong thong nhat, khong đoc lap va khong su dung vu luc).


 Chinh quyen Thai Anh Van (2016-nay)  Đang Tien bo Dan chu, do Thai Anh Van lanh đao, đa gianh chien thang ap đao truoc Quoc dan Đang vao ngay 20 thang 5 nam 2016 va gianh chien thang trong cuoc bau cu tong thong Đai Loan trong nam 2020. Chinh quyen cua ba đa tuyen bo ba tim cach duy tri tinh trang chinh tri hien tai cua Đai Loan. Chinh phu Trung Quoc tiep tuc chi trich chinh phu Đai Loan, vi chinh quyen DPP đa tu choi cong nhan chinh thuc Đong thuan 1992 va Chinh sach Mot Trung Quoc.


Tham khao Xem them Su kien 28 thang 2