Tien te thoi Tran phan anh nhung van đe lien quan toi tien te luu thong vao thoi nha Tran (1225-1400) trong lich su Viet Nam.


Tien trong đoi song kinh te - xa hoi Truoc thoi Tran, sach su Viet Nam khong noi ro quan he giua cac đon vi tien te. Thoi Tran Thai Tong đuoc cac nha nghien cuu ghi nhan la lan đau tien su sach phan anh quan he nay. Theo Đai Viet su ky toan thu ghi chep vao nam 1226, trieu đinh "xuong chieu cho dan gian dung tien "tinh bach" (hay "tinh mach) moi tien la 69 đong. Tien nop cho nha nuoc (tien "thuong cung") thi moi tien la 70 đong".
Tien tinh mach la tien rut bot gia tri cua bac đi. Theo truyen thong, 1 lang bac = 1 quan = 1000 đong nhung tu thoi Ngu Đai rut bot gia tri, sang thoi Tong cung theo ti le nay: 1 quan chi con tuong đuong 770 đong. Nha Tran cung theo le tinh mach, nghia la trong luu thong 1 quan = 10 tien = 690 đong (con goi la van), nhung khi nop thue cho trieu đinh thi phai đong thanh 700 đong. Sach An Nam chi luoc cua Le Tac cung ghi nhan đieu nay, đong thoi phan anh viec đong tien nha Tong va nha Đuong luu hanh trong nuoc nhu thoi Ly.
Mac du trieu đinh an đinh ty le tien te nhung trong thuc te khong hoan toan theo đung nhu vay. Gia tri đong tien va ty gia bac van giam theo muc cung cau cua hai kim loai tren thi truong vao mot thoi điem hay o mot khu vuc. Cang ve sau, ty le gia tri cang thap. Theo Paul Pelliot, toi nam 1350 ty gia con 1 tien = 67 đong đe trao đoi 1 lang bac tien giay nha Nguyen (Trung Thong ngan hoa ra đoi tu thoi Nguyen The To), ma tien bac giay nay von chi co gia tri bang 1/10 lang bac that, tuc la 1 quan Đai Viet vao thoi điem nam 1350 bang 670 đong.


Tien giay xuat hien Cuoi thoi Tran, ngoai thich Ho Quy Ly nam quyen thao tung trieu đinh. Ong thuc hien nhung cai cach đau tien ve kinh te. Nam 1396 thoi Tran Thuan Tong, Ho Quy Ly nhan danh nha Tran phat hanh tien giay "Thong bao hoi sao", đay chinh la loai tien giay đau tien trong lich su tien te Viet Nam.
Nhung quy đinh ve the thuc ve tien hoi sao thuc hien theo đe nghi cua Thieu bao Vuong Nhu Chu. Sac du quy đinh cac đon vi nhu sau:

10 đong ve rau rong
loai 30 đong ve thuy ba
loai mot tien ve đam may
loai hai tien ve con rua
loai ba tien ve con lan
loai 5 tien ve con phuong
loai mot quan ve con rong.
Khi tien giay đa in xong, ha lenh cho dan đuoc đem tien thuc đoi lay tien giay: cu mot quan tien thuc chat đoi lay tien giay mot quan hai tien. Trieu đinh đat ra quy đinh bat buoc phai dung tien giay khong đuoc dung tien đong, bao nhieu tien đong đeu nop vao quan, roi don vao kho Ngao Tri o kinh thanh. Neu nguoi nao tang tru rieng hoac tieu dung rieng cung phai toi tu hinh, tich thu đien san sung cong. Nguoi lam gia tien giay cung bi xu toi nhu vay.
Đuong thoi ben Trung Quoc thoi nha Minh cai tri, tien giay đa quen thuoc voi nguoi Trung Quoc va tien giay co the mang đoi ra tien đong truyen thong nhung tien giay Đai Viet đuong thoi khong đuoc chuyen đoi ra tien đong. Đieu nay khien nguoi dan khong tin tuong vao đong tien giay ma ho bi bat buoc phai su dung.
Chi 4 nam sau (1400), Ho Quy Ly gianh ngoi nha Tran, lap ra nha Ho, va tiep tuc ap dung che đo tien giay.


Cac đong tien thoi Tran Thoi Tran Minh Tong, nha Tran đuc tien bang hop kim goi la "dien tien", cac nha nghien cuu khong ket luan đo la tien hop chat kem, tien chi hay tien thiec, va khong ro ty le hop kim tao ra đong tien ra sao. Chac chan đay khong phai la tien kem đon chat vi sang the ky 19 moi tinh luyen đuoc kem. Tuy nhien viec đuc tien kem chi đuoc lam thu nghiem va ngay sau đo bi bai bo. Cac nha nghien cuu đat gia thiet co the đay la hop kim thiec, chi ma Đai Viet đuoc tiep can qua nguoi Chiem Thanh, von đa biet đen khi giao thuong voi Chan Lap.
Cac đong tien nha Tran qua cac đoi vua gom co:

Nguyen Phong thong bao
Khao co hoc Viet Nam đa phat hien ra tien kim loai Nguyen Phong. Nhung ben Trung Quoc cung co loai tien nay, nen hien chua ket luan đuoc thu tim thay o Viet Nam la do nuoc nao đuc. Nguyen Phong la nien hieu thu ba cua vua Tran Thai Tong. Vao hai thoi co nien hieu truoc, vua cung cho phat hanh tien, nhung su lieu khong noi va khao co hoc khong cho biet đo la tien ten gi.

Khai Thai nguyen bao
Đo Van Ninh co cho biet rang Tran Huy Ba đa thay tien nay o Vien Bao tang Lich su Viet Nam nam 1960. Khai Thai la mot nien hieu cua Tran Minh Tong. Cac vua Trung Quoc khong co nien hieu nao nhu vay.

Thieu Phong binh bao, Thieu Phong nguyen bao
Su lieu khong ghi nhung khao co hoc Viet Nam lai phat hien ra thu tien kim loai nay va cho la do Tran Du Tong phat hanh. Tien co lo o giua va co go va mep khong ro. Mat truoc tien ghi bon chu Thieu Phong thong bao. Mat sau đe tron. Tien nho, mong, đuong kinh 21 mm.
Khao co hoc con tim ra tien Thieu Phong thong bao, hinh thu nhu Thieu Phong binh bao va mat sau cung đe tron.
Đo Van Ninh cho biet Tran Van Ba đa thay tien Thieu Phong nguyen bao đuong kinh toi 40 mm va mat sau co chu Thap tam o Vien Bao tang Lich su Viet Nam vao nam 1960.

Đai Tri thong bao
Cung la tien do Tran Du Tong phat hanh. Đai Viet su ky toan thu co cho biet rang vao nam 1360 đa đuc tien nay. Khao co hoc cho biet tien nay co kich thuoc lon hon tien Thieu Phong mot chut.

Thong bao hoi sao
Tien giay đau tien phat hanh thoi Tran Thuan Tong.


Xem them Tien Viet Nam
Thuong mai Đai Viet thoi Tran
Tien te Viet Nam thoi Ho


Tham khao Luc Đuc Thuan, Vo Quoc Ky (2009). Tien co Viet Nam. Nha xuat ban Giao duc.{{Chu thich sach}}:  Quan ly CS1: đia điem thieu nha xuat ban (lien ket)
Đo Van Ninh (1992), Tien co Viet Nam, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi
Truong Huu Quynh, Đinh Xuan Lam, Le Mau Han chu bien (2008), Đai cuong lich su Viet Nam, Nha xuat ban Giao duc
Đai Viet su ky toan thu
Kham đinh Viet su thong giam cuong muc


Chu thich