Vu tru bao gom tat ca cac vat chat, nang luong va khong gian hien co, đuoc xem la mot khoi bao quat. Vu tru hien tai chua xac đinh đuoc kich thuoc chinh xac, gia thuyet cho rang no đa đuoc mo rong ke tu khi khoi đau o Vu No Lon khoang 13,8 ty nam truoc. Vu tru bao gom cac hanh tinh, sao, thien ha, cac thanh phan cua khong gian lien sao, nhung hat ha nguyen tu nho nhat, vat chat va nang luong. Vu tru quan sat đuoc co đuong kinh vao khoang 28,5 ty parsec (93 ty nam anh sang) trong thoi điem hien tai va uoc tinh co khoang 2 nghin ti thien ha trong vu tru quan sat đuoc. Cac nha thien van chua biet đuoc kich thuoc toan the cua vu tru la bao nhieu va cung co the la gan nhu vo han. Nhung quan sat va phat trien cua vat ly ly thuyet đa giup suy luan ra thanh phan va su tien trien cua vu tru.
Xuyen suot cac thu tich lich su, cac gia thuyet vu tru hoc va tinh nguyen hoc, bao gom cac mo hinh khoa hoc, đa tung đuoc đe xuat đe giai thich nhung hien tuong quan sat cua vu tru. Cac thuyet đia tam đinh luong đau tien đa đuoc phat trien boi cac nha triet hoc Hy Lap co đai va triet hoc An Đo. Trai qua nhieu the ky, cac quan sat thien van ngay cang chinh xac hon đa đua toi thuyet nhat tam cua Nicolaus Copernicus va dua tren ket qua thu đuoc tu Tycho Brahe, cai tien cho thuyet đo ve quy đao elip cua hanh tinh boi Johannes Kepler, ma cuoi cung đuoc Isaac Newton giai thich bang ly thuyet hap dan cua ong. Nhung cai tien quan sat đuoc xa hon trong vu tru dan toi con nguoi nhan ra rang He Mat Troi nam trong mot thien ha chua hang ty ngoi sao, goi la Ngan Ha. Sau đo cac nha thien van phat hien ra rang thien ha cua chung ta chi la mot trong so hang tram ty thien ha khac. O tren nhung quy mo lon nhat, su phan bo cac thien ha đuoc gia đinh la đong nhat va nhu nhau trong moi huong, co nghia la Vu tru khong co bien hay mot tam đac biet nao đo. Quan sat ve su phan bo va vach pho cua cac thien ha đua đen nhieu ly thuyet vat ly vu tru hoc hien đai. Kham pha trong đau the ky XX ve su dich chuyen đo trong quang pho cua cac thien ha goi y rang Vu tru đang gian no, va kham pha ra buc xa nen vi song vu tru cho thay vu tru phai co thoi điem khoi đau. Gan đay, cac quan sat vao cuoi thap nien 1990 chi ra su gian no cua vu tru đang gia toc cho thay thanh phan nang luong chu yeu trong vu tru thuoc ve mot dang chua biet toi goi la nang luong toi. Đa phan khoi luong trong vu tru nay ton tai duoi mot dang chua tung biet đen la vat chat toi.
Ly thuyet Vu No Lon la mo hinh vu tru hoc đuoc chap thuan rong rai, no mieu ta ve su hinh thanh va tien hoa cua vu tru. Khong gian va thoi gian đuoc tao ra trong Vu No Lon, va mot luong co đinh nang luong va vat chat choan đay trong no; khi khong gian gian no, mat đo cua vat chat va nang luong giam. Sau su gian no ban đau, nhiet đo vu tru giam xuong đu lanh cho phep hinh thanh len nhung hat ha nguyen tu đau tien va tiep sau la nhung nguyen tu đon gian. Cac đam may khong lo chua nhung nguyen to nguyen thuy nay theo thoi gian duoi anh huong cua luc hap dan ket tu lai thanh cac ngoi sao. Neu gia su mo hinh pho bien hien nay la đung, thi tuoi cua vu tru co gia tri tinh đuoc tu nhung du lieu quan sat la 13,799 ± 0,021 ty nam..
Co nhieu gia thiet đoi nghich nhau ve so phan sau cung cua vu tru. Cac nha vat ly va triet hoc van khong biet chac ve nhung gi, neu bat cu đieu gi, co truoc Vu No Lon. Nhieu nguoi phan bac nhung uoc đoan, nghi ngo bat ky thong tin nao tu trang thai truoc nay co the thu thap đuoc. Co mot so gia thuyet ve đa vu tru, trong đo mot vai nha vu tru hoc đe xuat rang vu tru co the la mot trong so nhieu vu tru cung ton tai song song voi nhau .


Tu nguyen Tu "vu tru" trong tieng Viet đuoc vay muon tu tieng Han "宇宙". Vu "宇" trong vu tru "宇宙" co nghia la khong gian, con tru "宙" co nghia la thoi gian. Vu tru nghia mat chu la khong gian va thoi gian. Mot tu đong nghia voi vu tru la "hoan vu" ("寰宇"), hoan nghia la vung, coi rong lon, hoan vu la vu tru, khoang troi đat bao la.


Đinh nghia Vu tru co the đuoc đinh nghia la moi thu đang ton tai, moi thu đa ton tai, va moi thu se ton tai. Theo nhu hieu biet hien tai, Vu tru chua cac thanh phan: khong thoi gian, cac dang nang luong (bao gom buc xa đien tu va vat chat), va cac đinh luat vat ly lien he giua chung. Vu tru bao ham moi dang song, moi lich su, va tham chi mot so nha triet hoc va khoa hoc goi y rang no bao ham cac y tuong nhu toan hoc va logic.


Cac tien trinh va Vu No Lon Mo hinh đuoc chap nhan rong rai ve nguon goc cua Vu tru đo la ly thuyet Vu No Lon. Mo hinh Vu No Lon mieu ta trang thai som nhat cua Vu tru co mat đo va nhiet đo cuc ky lon va sau đo trang thai nay gian no tai moi điem trong khong gian. Mo hinh dua tren thuyet tuong đoi rong va nhung gia thiet co ban nhu tinh đong nhat va đang huong cua khong gian. Phien ban cua mo hinh voi hang so vu tru hoc (Lambda) va vat chat toi lanh, goi la mo hinh Lambda-CDM, la mo hinh đon gian nhat cung cap cach giai thich hop ly cho nhieu quan sat khac nhau trong Vu tru. Mo hinh Vu No Lon giai thich cho nhung quan sat nhu su tuong quan giua khoang cach va dich chuyen đo cua cac thien ha, ti le giua so luong nguyen tu hiđro voi nguyen tu heli, va buc xa nen vi song vu tru.

Trang thai nong, đac ban đau đuoc goi la ky nguyen Planck, mot giai đoan ngan keo dai tu luc thoi gian bang 0 cho toi mot đon vi thoi gian Planck xap xi bang 10−43 giay. Trong ky nguyen Planck, moi loai vat chat va moi loai nang luong đeu tap trung trong mot trang thai đac, noi luc hap dan đuoc cho la tro len manh ngang voi cac luc co ban khac, va tat ca cac luc nay co the đa thong nhat lam mot. Tu ky nguyen Planck, Vu tru đa gian no cho toi hinh dang hien tai, ma co kha nang no đa trai qua mot giai đoan lam phat rat ngan khien cho kich thuoc cua Vu tru đat toi kich thuoc lon hon nhieu chi trong it hon 10−32 giay. Giai đoan nay lam đeu đan đi cac khoi cuc vat chat nguyen so cua Vu tru va đe lai no trong trang thai đong đeu va đang huong nhu chung ta quan sat thay ngay nay. Cac thang giang co hoc luong tu trong suot qua trinh nay đe lai cac thang giang mat đo trong Vu tru, ma sau đo tro thanh mam mong cho su hinh thanh cac cau truc trong Vu tru.
Sau ky nguyen Planck va lam phat toi cac ky nguyen quark, hadron, va lepton. Theo Steven Weinberg, ba ky nguyen nay keo dai khoang 13,82 giay sau thoi điem Vu No Lon. Su xuat hien cua cac nguyen to nhe co the đuoc giai thich bang ly thuyet dua tren su gian no cua khong gian ket hop voi vat ly hat nhan va vat ly nguyen tu. Khi Vu tru gian no, mat đo nang luong cua buc xa đien tu giam nhanh hon so voi mat đo cua vat chat boi vi nang luong cua mot photon giam theo buoc song cua no. Cung voi Vu tru gian no va nhiet đo giam đi, cac hat co ban ket hop lai thanh nhung hat to hop lon hon va on đinh hon. Do vay, chi vai giay sau Vu No Lon, hinh thanh cac hat proton va neutron on đinh va roi hinh thanh len cac hat nhan nguyen tu thong qua cac phan ung hat nhan. Qua trinh nay, goi la tong hop hat nhan Vu No Lon, dan toi su co mat hien nay cua cac hat nhan nhe, bao gom hiđro, deuteri, va heli. Tong hop hat nhan Vu No Lon ket thuc sau khoang 20 phut, khi nhiet đo Vu tru giam xuong muc khong con đu đe xay ra cac phan ung tong hop hat nhan nua. O giai đoan nay, vat chat trong Vu tru chu yeu la plasma nong đac chua cac electron mang đien tich am, cac hat neutrino trung hoa va cac hat nhan mang đien tich duong. Cac hat va phan hat lien tuc va cham va huy thanh cap photon va nguoc lai. Ky nguyen nay đuoc goi la ky nguyen photon, keo dai trong khoang 380 nghin nam.
Voi photon khong con tuong tac voi vat chat nua, Vu tru buoc vao giai đoan vat chat chiem đa so ve mat đo (matter-dominated era; luu y la giai đoan nay sau khoang 47 nghin nam ke tu Vu No Lon, boi Vu tru van nhu man suong mo đuc-optical thick-đoi voi buc xa. Truoc giai đoan nay la buc xa chiem đa so va đong luc cua Vu tru bi chi phoi boi buc xa.). Đen thoi điem cua ky nguyen tai ket hop - sau khoang 380 nghin nam, electron va cac hat nhan hinh thanh len cac nguyen tu on đinh, cho phep Vu tru tro len trong suot voi song đien tu. Luc nay anh sang co the lan truyen tu do trong khong gian, va no van con đuoc quan sat cho toi tan ngay nay voi ten goi buc xa nen vi song vu tru (CMB). Sau khoang 100 đen 300 trieu nam, nhung ngoi sao đau tien bat đau hinh thanh; đay la nhung ngoi sao rat lon, sang va chiu trach nhiem cho qua trinh tai ion hoa cua Vu tru. Boi khong co cac nguyen to nang hon lithi tu giai đoan tong hop hat nhan Vu No Lon, nhung ngoi sao nay đa tao ra cac nguyen to nang đau tien boi qua trinh tong hop hat nhan sao. Vu tru cung chua mot dang nang luong bi an goi la nang luong toi; mat đo nang luong cua nang luong toi khong thay đoi theo thoi gian. Sau khoang 9,8 ty nam, Vu tru đa gian no đen muc đo khien cho mat đo cua vat chat nho hon mat đo cua nang luong toi, đanh dau bat đau cua giai đoan nang luong toi thong linh Vu tru (dark-energy-dominated era). Trong giai đoan nay, su gian no gia tang cua Vu tru la do nang luong toi.


Tinh chat Khong thoi gian cua Vu tru thuong đuoc the hien tu khuon kho cua khong gian Euclid, khi coi khong gian co ba chieu vat ly, va thoi gian la mot chieu khac, tro thanh "chieu thu tu". Bang cach ket hop khong gian va thoi gian thanh mot thuc the đa tap toan hoc duy nhat goi la khong gian Minkowski, cac nha vat ly đa đua ra nhieu ly thuyet vat ly mieu ta cac hien tuong trong Vu tru theo mot cach thong nhat hon tu pham vi sieu thien ha cho toi muc ha nguyen tu.
Cac su kien trong khong thoi gian khong đuoc xac đinh tuyet đoi tu khoang khong gian va khoang thoi gian ma co quan he tuong đoi voi chuyen đong cua mot quan sat vien. Khong gian Minkowski mieu ta gan đung Vu tru khi khong co luc hap dan; đa tap tua-Riemann cua thuyet tuong đoi rong mieu ta Vu tru chinh xac hon khi đua truong hap dan va vat chat vao khong thoi gian bon chieu. Ly thuyet day gia thiet co ton tai nhung chieu ngoai lai khac cua khong thoi gian.
Trong bon tuong tac co ban, luc hap dan thong tri Vu tru tren pham vi kich thuoc lon, bao gom thien ha va cac cau truc lon hon. Cac hieu ung hap dan co tinh tich luy; nguoc lai, trong khi đo cac hieu ung cua đien tich am va đien tich duong co xu huong huy lan nhau, khien cho luc đien tu khong co anh huong nhieu tren quy mo lon cua Vu tru. Hai tuong tac con lai, tuong tac yeu va tuong tac manh, giam cuong đo tac dung rat nhanh theo khoang cach va cac hieu ung cua chung chu yeu đang ke tren pham vi ha nguyen tu.
Vu tru chua vat chat nhieu hon phan vat chat, mot su chenh lech co kha nang lien quan toi su vi pham CP trong tuong tac yeu. Duong nhu Vu tru cung khong co đong luong hay momen đong luong. Su vang mat cua đien tich hay đong luong tren tong the co the xuat phat tu cac đinh luat vat ly đuoc đa so cac nha khoa hoc cong nhan (tuong ung đinh luat Gauss va tinh khong phan ky cua gia tenxo ung suat-nang luong-đong luong) neu Vu tru co bien gioi han.


= Hinh dang =

Thuyet tuong đoi tong quat mieu ta khong thoi gian bi cong nhu the nao do anh huong cua vat chat va nang luong. To po hay hinh hoc cua Vu tru bao gom ca hinh hoc cuc bo trong vu tru quan sat đuoc va hinh hoc toan cuc. Cac nha vu tru hoc thuong nghien cuu tren mot nhat cat kieu khong gian nhat đinh cua khong thoi gian goi la cac toa đo đong chuyen đong. Phan khong thoi gian co the quan sat đuoc la phan nhin nguoc ve non anh sang ma phan đinh ra chan troi vu tru hoc. Chan troi vu tru hoc (cung goi la chan troi hat hoac chan troi anh sang) la khoang cach đo đuoc ma tu đo co the khoi phuc đuoc thong tin hay khoang cach lon nhat ma hat co the đat đuoc đe toi quan sat vien trong pham vi tuoi cua Vu tru. Chan troi nay la ranh gioi bien giua nhung vung quan sat đuoc va khong quan sat đuoc cua Vu tru. Su ton tai, tinh chat va y nghia cua chan troi Vu tru hoc phu thuoc vao tung mo hinh vu tru hoc cu the.
Mot tham so quan trong xac đinh len tuong lai tien hoa cua Vu tru đo la tham so mat đo, Omega (Ω), đinh nghia bang mat đo vat chat trung binh cua Vu tru chia cho mot gia tri gioi han cua mat đo nay. Viec co mot trong ba kha nang cua hinh dang Vu tru phu thuoc vao Ω co bang, nho hon hay lon hon 1. Tuong ung voi cac gia tri nay la Vu tru phang, mo hay Vu tru đong.
Cac quan sat, bao gom tu cac tau Cosmic Background Explorer (COBE), Tau tham do Bat đang huong Vi song Wilkinson (WMAP), va Planck ve ban đo CMB, cho thay Vu tru mo rong vo han voi tuoi huu han nhu đuoc mieu ta boi mo hinh Friedmann–Lemaitre–Robertson–Walker (FLRW). Mo hinh FLRW cung ung ho cac mo hinh vu tru lam phat va mo hinh chuan cua vu tru hoc, mieu ta vu tru phang va đong nhat voi su chiem linh chu yeu cua vat chat toi va nang luong toi.
To po toan cuc cua Vu tru rat kho xac đinh va nguoi ta chua biet chinh xac tinh chat nay cua Vu tru. Tu cac du lieu quan trac CMB cua tau Planck, mot so nha vat ly cho rang to po cua vu tru la mo, lon vo han co bien hoac khong co bien.


= Kich thuoc va cac khu vuc =

Xac đinh kich thuoc chinh xac cua Vu tru la mot van đe kho khan. Theo nhu đinh nghia co tinh gioi han, Vu tru la nhung thu trong pham vi khong thoi gian ma co the co co hoi tuong tac voi chung ta va nguoc lai. Theo thuyet tuong đoi tong quat, mot so khu vuc cua khong gian se khong bao gio tuong tac đuoc voi chung ta ngay ca trong thoi gian ton tai cua Vu tru boi vi toc đo anh sang la gioi han va su gian no cua khong gian. Vi du, thong điep vo tuyen gui tu Trai Đat co the khong toi đuoc mot so khu vuc cua khong gian, ngay ca neu nhu Vu tru ton tai mai mai: do khong gian co the gian no nhanh hon anh sang truyen ben trong no.
Cac vung khong gian o xa đuoc cho la ton tai va la mot phan thuc tai nhu chung ta, cho du chung ta khong bao gio cham toi đuoc chung. Vung khong gian ma chung ta co the thu nhan đuoc thong tin goi la Vu tru quan sat đuoc. No phu thuoc vao vi tri cua nguoi quan sat. Bang cach di chuyen, mot quan sat vien co the lien lac đuoc voi mot vung khong thoi gian lon hon so voi quan sat vien đung yen. Tuy vay, ngay ca đoi voi quan sat vien di chuyen nhanh nhat cung khong the tuong tac đuoc voi toan bo khong gian. Noi chung, Vu tru quan sat đuoc lay theo nghia cua phan khong gian Vu tru đuoc quan sat tu điem thuan loi cua chung ta tu Ngan Ha.
Khoang cach rieng—khoang cach đuoc đo tai mot thoi điem cu the, bao gom vi tri hien tai tu Trai Đat cho toi bien gioi cua Vu tru quan sat đuoc la bang 46 ty nam anh sang (14 ty parsec), do đo đuong kinh cua Vu tru quan sat đuoc vao khoang 91 ty nam anh sang (28×10^9 pc). Khoang cach anh sang tu bien cua Vu tru quan sat đuoc la xap xi bang tuoi cua Vu tru nhan voi toc đo anh sang, 13,8 ty nam anh sang (4,2×10^9 pc), nhung khoang cach nay khong bieu dien cho mot thoi điem bat ky khac, boi vi bien gioi cua Vu tru va Trai Đat đang di chuyen dan ra xa khoi nhau. Đe so sanh, đuong kinh cua mot thien ha đien hinh gan bang 30.000 nam anh sang, va khoang cach đien hinh giua hai thien ha lan can nhau la khoang 3 trieu nam anh sang. Vi du, đuong kinh cua Ngan Ha vao khoang 100.000 nam anh sang, va thien ha lon gan nhat voi Ngan Ha, thien ha Andromeda, nam cach xa khoang 2,5 trieu nam anh sang.
Boi vi chung ta khong the quan sat khong gian vuot ngoai bien gioi cua Vu tru quan sat đuoc, chung ta khong the biet đuoc kich thuoc cua Vu tru la huu han hay vo han.


= Tuoi va su gian no =

Cac nha thien van tinh toan tuoi cua Vu tru bang gia thiet rang mo hinh Lambda-CDM mieu ta chinh xac su tien hoa cua Vu tru tu mot trang thai nguyen thuy rat nong, đam đac va đong nhat cho toi trang thai hien tai va ho thuc hien đo cac tham so vu tru hoc ma cau thanh len mo hinh nay. Mo hinh nay đuoc hieu kha tot ve mat ly thuyet va đuoc ung ho boi nhung quan trac thien van voi đo chinh xac cao gan đay nhu tu cac tau WMAP va Planck. Cac ket qua nay thuong khop voi cac quan trac tu cac du an khao sat su bat đang huong trong buc xa vi song vu tru, moi lien he giua dich chuyen đo va đo sang tu cac vu no sieu tan tinh loai Ia, va khao sat cac cum thien ha tren pham vi lon bao gom đac điem dao đong baryon tua am thanh (baryon acoustic oscillation). Nhung quan sat khac, nhu nghien cuu hang so Hubble, su phan bo cac cum thien ha, hien tuong thau kinh hap dan yeu va tuoi cua cac cum sao cau, đeu cho du lieu nhat quan voi nhau, tu đo mang lai phep thu cheo cho mo hinh chuan cua Vu tru hoc o giai đoan tre cua vu tru nhung bot chinh xac hon đoi voi nhung đo đac trong pham vi gan Ngan Ha. Voi su uu tien ve mo hinh Lambda-CDM la đung, su dung nhieu ky thuat đo cho nhung tham so nay cho phep thu đuoc gia tri xap xi tot nhat ve tuoi cua Vu tru vao khoang 13,799 ± 0,021 ty nam (tinh đen nam 2015).
Theo thoi gian Vu tru va cac thanh phan trong no tien hoa, vi du so luong va su phan bo cua cac chuan tinh va cac thien ha đeu thay đoi va chinh khong gian cung gian no. Vi su gian no nay, cac nha khoa hoc co the ghi lai đuoc anh sang tu mot thien ha nam cach xa Trai Đat 30 ty nam anh sang cho du anh sang moi chi đi đuoc khoang thoi gian khoang 13 ty nam; ly do khong gian giua chung đa mo rong ra. Su gian no nay phu hop voi quan sat rang anh sang tu nhung thien ha o xa khi toi đuoc thiet bi đo thi đa bi dich chuyen sang phia đo; cac photon phat ra tu chung đa mat dan nang luong va chuyen dich sang buoc song dai hon (hay tan so thap hon) trong suot quang đuong hanh trinh cua chung. Phan tich pho tu cac sieu tan tinh loai Ia cho thay su gian no khong gian la đang gia toc tang.
Cang nhieu vat chat trong Vu tru, luc hut hap dan giua chung cang manh. Neu Vu tru qua đam đac thi no se som co lai thanh mot ky di hap dan. Tuy nhien, neu Vu tru chua qua it vat chat thi su gian no se gia toc qua nhanh khong đu thoi gian đe cac hanh tinh va he hanh tinh hinh thanh. Sau Vu No Lon, Vu tru gian no mot cach đon đieu. That ngac nhien la, Vu tru cua chung ta co mat đo khoi luong vua đung vao co khoang 5 proton tren mot met khoi cho phep su gian no cua khong gian keo dai trong suot 13,8 ty nam qua, mot quang thoi gian đu đe hinh thanh len vu tru quan sat đuoc nhu ngay nay.
Co nhung luc mang tinh đong luc tac đong len cac hat trong Vu tru ma anh huong toi toc đo gian no. Truoc nam 1998, đa so cac nha vu tru hoc cho rang su tang gia tri cua hang so Hubble se tien toi giam dan theo thoi gian do su anh huong cua tuong tac hap dan, do vay ho đua ra mot đai luong đo đuoc trong Vu tru đo la tham so giam toc ma ho hi vong no co lien he truc tiep toi mat đo vat chat cua Vu tru. Vao nam 1998, hai nhom cac nha thien van đoc lap voi nhau đa đo đuoc tham so giam toc co gia tri xap xi bang −1 nhung khac 0, ham y rang toc đo gian no ngay nay cua Vu tru la gia tang theo thoi gian.


= Khong thoi gian =

Khong thoi gian la boi canh cho moi su kien vat ly xay ra—mot su kien la mot điem trong khong thoi gian xac đinh boi cac toa đo khong gian va thoi gian. Cac yeu to co ban cua khong thoi gian la cac su kien. Trong mot khong thoi gian bat ky, su kien đuoc xac đinh mot cach duy nhat boi vi tri va thoi gian. Boi vi cac su kien la cac điem khong thoi gian, trong vat ly tuong đoi tinh co đien, vi tri cua mot hat co ban (giong nhu hat điem) tai mot thoi điem cu the co the đuoc viet bang 
  
    
      
        (
        x
        ,
        y
        ,
        z
        ,
        t
        )
      
    
    {\displaystyle (x,y,z,t)}
  
. Co the đinh nghia khong thoi gian la hop cua moi su kien giong nhu cach mot đuong thang la hop cua moi điem tren no, ma theo phat bieu toan hoc goi la đa tap.
Vu tru duong nhu la mot continum khong thoi gian chua ba chieu khong gian mot chieu thoi khoang (thoi gian). Tren trung binh, Vu tru co tinh chat hinh hoc gan phang (hay đo cong khong gian xap xi bang 0), co nghia la hinh hoc Euclid la mo hinh xap xi tot ve hinh hoc cua Vu tru tren khoang cach lon cua no. O cau truc toan cuc, to po cua khong thoi gian co the la khong gian đon lien (simply connected space), tuong tu nhu voi mot mat cau, it nhat tren pham vi Vu tru quan sat đuoc. Tuy nhien, cac quan sat hien tai khong the ngoai tru mot so kha nang rang Vu tru co them nhieu chieu an giau va khong thoi gian cua Vu tru co the la khong gian to po đa lien toan cuc (multiply connected global topology), tuong tu nhu to po cua khong gian hai chieu đoi voi mat cua hinh tru hoac hinh vong xuyen.


Thanh phan Vu tru chua phan lon cac thanh phan nang luong toi, vat chat toi, va vat chat thong thuong. Cac thanh phan khac la buc xa đien tu (uoc tinh chiem tu 0,005% đen gan 0,01%) va phan vat chat. Tong luong buc xa đien tu san sinh ra trong Vu tru đa giam đi mot nua trong 2 ty nam qua.
Ty le phan tram cua moi loai vat chat va nang luong thay đoi trong suot lich su cua Vu tru. Ngay nay, vat chat thong thuong, bao gom nguyen tu, sao, thien ha, moi truong khong gian lien sao, va su song, chi chiem khoang 4,9% thanh phan cua Vu tru. Mat đo tong hien tai cua loai vat chat thong thuong la rat thap, chi khoang 4,5 × 10−31 gram tren mot centimet khoi, tuong ung voi mat đo cua mot proton trong the tich bon met khoi. Cac nha khoa hoc van chua biet đuoc ban chat cua ca nang luong toi va vat chat toi. Vat chat toi, mot dang vat chat bi an ma cac nha vat ly van chua nhan ra dang cua no, chiem thanh phan khoang 26,8%. Nang luong toi, co the coi la nang luong cua chan khong va la nguyen nhan gay ra su gian no gia toc cua Vu tru trong lich su gan đay cua no, thanh phan con lai chiem khoang 68,3%.

Vat chat, vat chat toi, nang luong toi phan bo đong đeu trong toan the Vu tru khi xet pham vi khoang cach tren 300 trieu nam anh sang. Tuy nhien, tren nhung pham vi nho hon, vat chat co xu huong tap trung lai thanh cum; nhieu nguyen tu tich tu thanh cac ngoi sao, cac ngoi sao tap trung trong thien ha va phan lon cac thien ha quan tu lai thanh cac đam, sieu đam va cuoi cung la nhung soi thien ha (galaxy filament) tren nhung khoang cach lon nhat. Vu tru quan sat đuoc chua xap xi 3×1023 ngoi sao va hon 100 ty (1011) thien ha. Cac thien ha đien hinh xep tu loai thien ha lun voi vai chuc trieu  (107) sao cho toi nhung thien ha chua khoang mot nghin ty (1012) sao. Giua nhung cau truc nay la cac khoang trong (void) lon, voi đuong kinh vao co 10–150 Mpc (33 trieu–490 trieu ly). Ngan Ha nam trong Nhom Đia Phuong, roi đen luot no thuoc ve sieu đam Laniakea. Sieu đam nay trai rong tren 500 trieu nam anh sang, trong khi Nhom Đia Phuong co đuong kinh xap xi 10 trieu nam anh sang. Vu tru cung co nhung vung trong hoang vu tuong đoi lon; khoang trong lon nhat tung đo đuoc co đuong kinh vao khoang 1,8 ty nam anh sang (550 Mpc).

Tren quy mo lon hon cac sieu đam thien ha, Vu tru quan sat đuoc la đang huong, co nghia rang nhung du lieu mang tinh chat thong ke cua Vu tru co gia tri nhu nhau trong moi huong khi quan sat tu Trai Đat. Vu tru chua đay buc xa vi song co đo đong đeu cao ma no tuong ung voi pho buc xa vat đen trong trang thai can bang nhiet đong o nhiet đo gan 2,72548 kelvin. Tien đe coi Vu tru la đong đeu va đang huong tren pham vi khoang cach lon đuoc goi la nguyen ly vu tru hoc. Neu vat chat va nang luong trong Vu tru phan bo đong đeu va đang huong thi se nhin thay moi thu nhu nhau khi quan sat tu moi điem va Vu tru khong co mot tam đac biet nao.


= Nang luong toi =

Tai sao su gian no cua Vu tru lai tang toc van la mot cau hoi hoc bua đoi voi cac nha vu tru hoc. Nguoi ta thuong cho rang "nang luong toi", mot dang nang luong bi an voi gia thuyet mat đo khong đoi va co mat khap noi trong Vu tru la nguyen nhan cua su gian no nay. Theo nguyen ly tuong đuong khoi luong-nang luong, trong pham vi co thien ha, mat đo cua nang luong toi (~ 7 × 10−30 g/cm³) nho hon rat nhieu so voi mat đo cua vat chat thong thuong hay cua nang luong toi chua trong the tich cua mot thien ha đien hinh. Tuy nhien, trong thoi ky nang luong toi thong tri hien nay, no lan at thanh phan khoi luong-nang luong cua Vu tru boi vi su phan bo đong đeu cua no o khap noi trong khong gian.
Cac nha khoa hoc đa đe xuat hai dang ma nang luong toi co the gan cho đo la hang so vu tru hoc, mot mat đo nang luong khong đoi choan đay khong gian vu tru, va cac truong vo huong nhu nguyen to thu nam (quintessence) hoac truong moduli, cac đai luong đong luc ma mat đo nang luong co the thay đoi theo khong gian va thoi gian. Cac đong gop tu nhung truong vo huong ma khong đoi trong khong gian cung thuong đuoc bao gom trong hang so vu tru hoc. Ngoai ra, bien đoi nho o gia tri truong vo huong boi su phan bo bat đong nhat theo khong gian khien cho rat kho co the phan biet nhung truong nay voi mo hinh hang so vu tru. Vat ly luong tu cung goi y hang so nay co the co nguon goc tu nang luong chan khong (vi du su xuat hien cua hieu ung Casimir). Tuy vay gia tri đo đuoc cua mat đo nang luong toi lai nho hon 120 lan bac đo lon so voi gia tri tinh toan cua ly thuyet truong luong tu.


= Vat chat toi =

Vat chat toi la loai vat chat gia thiet khong the quan sat đuoc trong pho đien tu, nhung theo tinh toan no phai chiem phan lon vat chat trong Vu tru. Su ton tai va tinh chat cua vat chat toi đuoc suy luan tu anh huong hap dan cua no len vat chat baryon, buc xa va cac cau truc lon trong Vu tru. Ngoai neutrino, mot loai đuoc cac nha thien van vat ly xep vao dang vat chat toi nong - co the phat hien thong qua cac may do đat duoi long đat, thi cho toi nay chua the phat hien tac đong truc tiep cua vat chat toi len cac thiet bi thi nghiem, khien cho no tro thanh mot trong nhung bi an lon nhat cua nganh thien van vat ly hien đai. Vat chat toi khong phat ra hay hap thu anh sang hay bat ky buc xa đien tu nao o muc đang ke. Theo ket qua quan trac tu buc xa nen vi song vu tru, vat chat toi chiem khoang 26,8% tong thanh phan nang luong-vat chat va 84,5%  tong thanh phan vat chat trong Vu tru quan sat đuoc.


= Vat chat thuong =

Thanh phan khoi luong-nang luong chiem 4,9% con lai cua Vu tru la "vat chat thong thuong", tuc la bao gom cac loai nguyen tu, ion, electron va cac vat the ma chung cau thanh len. Chung bao gom cac sao, loai thien the tao ra phan lon anh sang phat ra tu cac thien ha, cung nhu khi va bui trong moi truong lien sao (vd. cac tinh van) va lien thien ha, cac hanh tinh, va moi vat the co mat trong cuoc song hang ngay ma chung ta co the cam nam, san xuat, nghien cuu va phat hien ra.
Vat chat thong thuong ton tai trong bon trang thai (hay pha): the ran, long, khi, va plasma. Tuy nhien, nhung tien bo trong ky thuat thuc nghiem đa cho phep hien thuc hoa đuoc nhung trang thai moi cua vat chat ma truoc đo chi đuoc tien toan ton tai tren ly thuyet, đo la ngung tu Bose–Einstein va ngung tu fermion.
Vat chat binh thuong cau thanh tu hai loai hat co ban: quark va lepton. Vi du, hat proton hinh thanh tu hai hat quark len va mot hat quark xuong; hat neutron hinh thanh tu hai hat quark xuong va mot hat quark len; va electron la mot loai thuoc ho lepton. Mot nguyen tu chua mot hat nhan nguyen tu, ma do cac proton va neutron lien ket voi nhau, va cac electron tren obitan nguyen tu. Boi vi phan lon khoi luong cua nguyen tu tap trung tai hat nhan cua no, ma cau thanh tu cac hat baryon, cac nha thien van hoc thuong su dung thuat ngu vat chat baryon đe mieu ta vat chat thong thuong, mac du mot phan nho cua loai "vat chat baryon" nay la cac electron va neutrino.
Ngay sau vu no Big Bang, cac proton va neutron nguyen thuy hinh thanh tu dang plasma quark–gluon cua giai đoan so khai khi Vu tru "nguoi" đi duoi hai nghin ty đo. Mot vai phut sau, trong qua trinh tong hop hat nhan Big Bang, cac hat nhan hinh thanh nho su ket hop cua cac hat proton va neutron nguyen thuy. Qua trinh tong hop nay tao ra cac nguyen to nhe nhu lithi va beryllium, trong khi cac nguyen to nang hon chung lai đuoc san sinh tu qua trinh khac. Mot so nguyen tu boron co the hinh thanh vao giai đoan nay, nhung đoi voi nguyen to nang hon ke tiep, carbon, đa khong hinh thanh ra mot luong đang ke. Tong hop hat nhan Vu No Lon ket thuc sau khoang 20 phut do su giam nhanh chong cua nhiet đo va mat đo boi su gian no cua Vu tru. Su hinh thanh cac nguyen to nang hon la do ket qua cua cac qua trinh tong hop hat nhan sao va tong hop hat nhan sieu tan tinh.


= Hat so cap =

Vat chat thong thuong va cac luc tac dung len vat chat đuoc mieu ta theo tinh chat va hoat đong cua cac hat so cap. Cac hat nay đoi khi đuoc mieu ta la co ban, boi vi duong nhu chung khong co cau truc ben trong, va nguoi ta chua biet lieu chung co phai la hat to hop cua nhung hat nho hon hay khong. Ly thuyet quan trong trung tam mieu ta cac hat so cap la Mo hinh Chuan, ly thuyet đe cap đen cac tuong tac đien tu, tuong tac yeu va tuong tac manh. Mo hinh Chuan đa đuoc kiem chung va xac nhan bang thuc nghiem lien quan toi su ton tai cua cac hat cau thanh len vat chat: cac hat quark va lepton, va nhung "phan hat" đoi ngau voi chung, cung nhu cac hat chiu trach nhiem truyen tuong tac: photon, va boson W va Z , va gluon. Mo hinh Chuan cung tien đoan su ton tai cua loai hat gan đay moi đuoc xac nhan ton tai đo la boson Higgs, loai hat đac trung cho mot truong trong Vu tru ma chiu trach nhiem cho khoi luong cua cac hat so cap. Boi vi no đa thanh cong trong giai thich rat nhieu ket qua thi nghiem, Mo hinh Chuan đoi luc đuoc coi la "ly thuyet cua moi thu". Tuy nhien, Mo hinh Chuan khong mieu ta luc hap dan. Mot ly thuyet thuc thu "cho tat ca" van con la muc tieu xa cua nganh vat ly ly thuyet.


 Hadron  Hadron la nhung hat to hop chua cac quark lien ket voi nhau boi luc hat nhan manh. Hadron đuoc phan thanh hai ho: baryon (nhu proton va neutron) đuoc cau thanh tu ba hat quark, va meson (nhu hat pion) đuoc cau thanh tu mot quark va mot phan quark. Trong cac hadron, proton la loai hat on đinh voi thoi gian song rat lau, va neutron khi lien ket trong hat nhan nguyen tu cung la loai on đinh. Cac hadron khac rat khong ben duoi cac đieu kien binh thuong va do vay chung la nhung thanh phan khong đang ke trong Vu tru.
Tu xap xi 10−6 giay sau vu no Big Bang, trong giai đoan goi la ky nguyen hadron, nhiet đo cua Vu tru đa giam đang ke cho phep cac hat quark lien ket voi cac gluon đe tao thanh hadron, va khoi luong cua Vu tru giai đoan nay chu yeu đong gop tu cac hadron. Nhiet đo luc đau đu cao đe cho phep hinh thanh cac cap hadron/phan-hadron, ma giu cho vat chat va phan vat chat trong trang thai can bang nhiet đong. Tuy nhien, khi nhiet đo Vu tru tiep tuc giam, cac cap hadron/phan-hadron khong con ton tai nua. Đa so cac hadron va phan-hadron huy lan nhau trong phan ung huy cap hat-phan hat, chi đe lai mot luong nho hadron tai luc Vu tru moi trai qua quang thoi gian mot giay.


 Lepton  Lepton la loai hat so cap co spin ban nguyen khong tham gia vao tuong tac manh nhung no tuan theo nguyen ly loai tru Pauli; khong co hai lepton cung mot the he nao co the o cung mot trang thai tai cung mot thoi gian. Co hai lop lepton: cac lepton mang đien tich (con đuoc biet đen lepton giong electron), va cac lepton trung hoa (hay cac hat neutrino). Electron la hat on đinh va la lepton mang đien pho bien nhat trong Vu tru, trong khi muon va tau la nhung hat khong ben ma nhanh chong phan ra sau khi đuoc tao ra tu cac va cham nang luong cao, nhu o phan ung tia vu tru ban pha bau khi quyen hoac thuc hien trong cac may gia toc.
Cac lepton mang đien co the ket hop voi cac hat khac đe tao thanh nhieu loai hat to hop khac nhau nhu cac nguyen tu va positronium. Electron chi phoi gan nhu moi tinh chat hoa hoc cua cac nguyen to va hop chat do chung tao nen cac obitan nguyen tu. Neutrino tuong tac rat hiem voi cac hat khac, va do vay rat kho theo doi đuoc chung. Cac dong hat chua hang ty ty neutrino bay khap Vu tru nhung hau hat đeu khong tuong tac voi vat chat thong thuong.
Co mot giai đoan ngan trong qua trinh tien hoa luc so khai cua Vu tru ma cac hat lepton chiem linh khoi luong chu yeu. No bat đau gan 1 giay sau Vu No Lon, sau khi phan lon cac hadron va phan hadron huy lan nhau khi ket thuc ky nguyen hadron. Trong ky nguyen lepton, nhiet đo cua Vu tru van con đu cao đe duy tri cac phan ung sinh cap lepton/phan-lepton, do đo luc nay cac lepton va phan-lepton o trong trang thai can bang nhiet đong. Đen xap xi 10 giay ke tu Vu No Lon, nhiet đo cua Vu tru giam xuong duoi điem ma cap lepton va phan-lepton khong the tao ra đuoc nua. Gan nhu toan bo lepton va phan-lepton sau đo huy lan nhau, chi con lai du mot it lepton. Khoi luong-nang luong cua Vu tru khi đo chu yeu do cac photon đong gop va Vu tru tien toi giai đoan ky nguyen photon.


 Photon  Photon la hat luong tu cua anh sang va tat ca cac buc xa đien tu khac. No cung la hat truyen tuong tac cua luc đien tu, tham chi đoi voi truong hop tuong tac thong qua cac photon ao. Hieu ung cua luc đien tu co the de dang quan sat tren cap vi mo va vi mo boi vi photon co khoi luong nghi bang 0; đieu nay cho phep tuong tac co pham vi tac dung tren khoang cach lon. Giong nhu tat ca cac hat so cap khac, photon đuoc giai thich bang co hoc luong tu va no the hien luong tinh song hat, cac tinh chat co cua song lan cua hat.
Ky nguyen photon bat đau sau khi đa phan cac lepton va phan-lepton huy lan nhau tai cuoi ky nguyen lepton, khoang 10 giay sau Big Bang. Hat nhan nguyen tu đuoc tao ra trong qua trinh tong hop hat nhan xuat hien trong thoi gian mot vai phut cua ky nguyen photon. Vu tru trong ky nguyen nay bao gom trang thai vat chat plasma nong đac cua cac hat nhan, electron va photon. Khoang 380.000 nam sau Big Bang, nhiet đo cua Vu tru giam xuong toi gia tri cho phep cac electron co the ket hop voi hat nhan nguyen tu đe tao ra cac nguyen tu trung hoa. Ket qua la, photon khong con thuong xuyen tuong tac voi vat chat nua va Vu tru tro len "sang ro" hon. Cac photon co dich chuyen đo lon tu giai đoan tao nen buc xa nen vi song vu tru. Nhung thang giang nho trong nhiet đo va mat đo phat hien thay trong CMB chinh la nhung "mam mong" so khai ma tu đo cac cau truc trong Vu tru hinh thanh len.


Cac mo hinh vu tru hoc = Mo hinh dua tren thuyet tuong đoi tong quat =

Thuyet tuong đoi rong la ly thuyet hinh hoc ve luc hap dan do Albert Einstein đua ra vao nam 1915 va la mieu ta hien tai cua hap dan trong vat ly hien đai. No la co so cho cac mo hinh vat ly cua Vu tru. Thuyet tuong đoi tong quat mo rong pham vi cua thuyet tuong đoi hep va đinh luat van vat hap dan cua Newton, đua đen cach mieu ta thong nhat ve hap dan nhu la tinh chat hinh hoc cua khong gian va thoi gian, hay khong thoi gian. Đac biet, đo cong cua khong thoi gian co lien he truc tiep voi nang luong va đong luong cua vat chat va buc xa co mat trong mot the tich cho truoc. Lien he nay đuoc xac đinh bang phuong trinh truong Einstein, mot he phuong trinh vi phan rieng phan. Trong thuyet tuong đoi rong, su phan bo cua vat chat va nang luong xac đinh ra hinh hoc cua khong thoi gian, tu đo mieu ta chuyen đong co gia toc cua vat chat. Do vay, mot trong cac nghiem cua phuong trinh truong Einstein mieu ta su tien trien cua Vu tru. Ket hop voi cac gia tri đo ve so luong, loai va su phan bo cua vat chat trong Vu tru, cac phuong trinh cua thuyet tuong đoi tong quat mieu ta su van đong cua Vu tru theo thoi gian.
Voi gia su cua nguyen ly vu tru hoc ve Vu tru co tinh chat đong nhat va đang huong o khap noi, co mot nghiem cu the chinh xac cua phuong trinh truong mieu ta Vu tru đo la tenxo metric goi la metric Friedmann–Lemaitre–Robertson–Walker,

  
    
      
        d
        
          s
          
            2
          
        
        =
        −
        
          c
          
            2
          
        
        d
        
          t
          
            2
          
        
        +
        R
        (
        t
        
          )
          
            2
          
        
        
          (
          
            
              
                
                  d
                  
                    r
                    
                      2
                    
                  
                
                
                  1
                  −
                  k
                  
                    r
                    
                      2
                    
                  
                
              
            
            +
            
              r
              
                2
              
            
            d
            
              θ
              
                2
              
            
            +
            
              r
              
                2
              
            
            
              sin
              
                2
              
            
            ⁡
            θ
            
            d
            
              ϕ
              
                2
              
            
          
          )
        
      
    
    {\displaystyle ds^{2}=-c^{2}dt^{2}+R(t)^{2}\left({\frac {dr^{2}}{1-kr^{2}}}+r^{2}d\theta ^{2}+r^{2}\sin ^{2}\theta \,d\phi ^{2}\right)}
  

trong đo (r, θ, φ) la cac toa đo tuong ung trong he toa đo cau. Metric nay chi co hai tham so chua xac đinh. Đo la tham so khong thu nguyen ty le dich chuyen đo dai (dimensionless length scale factor) R mieu ta kich thuoc cua Vu tru nhu la mot ham so cua thoi gian; gia tri R tang bieu thi cho su gian no cua Vu tru. Chi so đo cong k mieu ta hinh hoc cua Vu tru. Chi so k đuoc đinh nghia bang 0 tuong ung cho hinh hoc Euclid phang, bang 1 tuong ung voi khong gian co đo cong toan phan duong, hoac bang −1 tuong ung voi khong gian co đo cong am. Gia tri cua ham so R theo bien thoi gian t phu thuoc vao chi so k va hang so vu tru hoc Λ. Hang so vu tru hoc bieu dien cho mat đo nang luong cua chan khong trong Vu tru va co kha nang lien he toi nang luong toi. Phuong trinh mieu ta R bien đoi nhu the nao theo thoi gian đuoc goi la phuong trinh Friedmann mang ten nha vat ly Alexander Friedmann.
Ket qua thu đuoc cho R(t) phu thuoc vao k va Λ, nhung no co mot so đac trung tong quat. Đau tien va quan trong nhat, ty le dich chuyen đo dai R cua Vu tru se khong đoi chi khi neu Vu tru la đang huong hoan hao voi đo cong toan phan duong (k=1) va co mot gia tri chinh xac ve mat đo o khap noi, nhu đuoc lan đau tien chi ra boi Albert Einstein. Tuy vay, trang thai can bang nay la khong on đinh: boi vi cac quan sat cho thay Vu tru co vat chat phan bo bat đong nhat tren pham vi nho, R phai thay đoi theo thoi gian. Khi R thay đoi, moi khoang cach khong gian trong Vu tru cung thay đoi tuong ung; dan toi co mot su gian no hoac co lai tren tong the cua khong gian Vu tru. Hieu ung nay giai thich cho viec quan sat thay cac thien ha duong nhu đang lui ra xa so voi nhau; boi vi khong gian giua chung đang gian ra. Su gian no cua khong gian cung giai thich ly do vi sao hai thien ha co the nam cach nhau 40 ty nam anh sang, mac du chung co the hinh thanh o mot thoi điem nao đo cach đay gan 13,8 ty nam va khong bao gio chuyen đong đat toi toc đo anh sang.
Thu hai, trong cac nghiem co mot đac tinh đo la ton tai ky di hap dan trong qua khu, khi R tien toi 0 va nang luong va vat chat co mat đo lon vo han. Duong nhu đac điem nay la bat đinh boi vi đieu kien bien ban đau đe giai phuong trinh vi phan rieng phan dua tren gia su ve tinh đong nhat va đang huong (nguyen ly vu tru hoc) va chi xet toi tuong tac hap dan. Tuy nhien, đinh ly ky di Penrose–Hawking chung minh rang đac điem ky di nay xuat hien trong nhung đieu kien rat tong quat. Do vay, theo phuong trinh truong Einstein, R lon len nhanh chong tu mot trang thai nong đac cuc đo, xuat hien ngay lap tuc sau ky di hap dan (tuc khi R co gia tri nho huu han); đay la tinh chat co ban cua mo hinh Vu No Lon cua Vu tru. Đe hieu ban chat ky di hap dan cua Big Bang đoi hoi mot ly thuyet luong tu ve hap dan, ma van chua co ly thuyet nao thanh cong hay đuoc xac nhan bang thuc nghiem.
Thu ba, chi so đo cong k xac đinh dau cua đo cong khong gian trung binh cua khong-thoi gian tren nhung khoang cach lon (lon hon khoang 1 ty nam anh sang). Neu k=1, đo cong la duong va Vu tru co the tich huu han. Nhung vu tru nhu the đuoc hinh dung la mot mat cau 3 chieu nhung trong mot khong gian bon chieu. Nguoc lai, neu k bang 0 hoac am, Vu tru co the tich vo han. Co mot cam nhan phan truc giac đo la duong nhu mot vu tru lon vo han đuoc tao ra tuc thi tu thoi điem Vu No Lon khi R=0 va mat đo vo han, nhung đieu nay đa đuoc tien đoan chinh xac bang toan hoc khi k khong bang 1. Co the hinh dung mot cach tuong tu, mot mat phang rong vo han co đo cong bang 0 va dien tich lon vo han, trong khi mot hinh tru dai vo han co kich thuoc huu han theo mot huong va mot hinh xuyen co ca hai đeu la huu han. Vu tru voi mo hinh dang hinh xuyen co tinh chat giong voi Vu tru thong thuong voi đieu kien bien tuan hoan (periodic boundary conditions).
So phan sau cung cua vu tru van con la mot cau hoi mo, boi vi no phu thuoc chu yeu vao chi so đo cong k va hang so vu tru Λ. Neu mat đo Vu tru la đu đam đac, k se co the bang +1, co nghia rang đo cong trung binh cua no đa phan la duong va Vu tru cuoi cung se tai suy sup trong Vu Co Lon, va co the bat đau mot vu tru moi tu Vu Nay Lon (Big Bounce). Nguoc lai, neu Vu tru khong đu đam đac, k se bang 0 hoac −1 va Vu tru se gian no mai mai, lanh dan đi va cuoi cung đat toi Vu đong bang lon va cai chet nhiet cua vu tru. Cac so lieu hien tai cho thay toc đo gian no cua Vu tru khong giam dan, ma nguoc lai tang dan; neu qua trinh nay keo dai mai, Vu tru cuoi cung se đat toi Vu Xe Lon (Big Rip). Tren phuong dien quan trac, Vu tru duong nhu co dang hinh hoc phang (k = 0), va mat đo trung binh cua no rat gan voi gia tri toi han giua kha nang tai suy sup va gian no mai mai.


Xem them Tham khao Đoc them Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Universe tai Wikimedia Commons
Vu tru tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Universe (astronomy) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Weisstein, Eric W., "Gigantic Prime", MathWorld.
Khai niem Vu tru trong toan hoc tren trang PlanetMath
How old is the Universe at WMAP-NASA
My So-Called Universe by Jim Holt, on various arguments for and against an infinite Universe and parallel universes.
Parallel Universes by Max Tegmark.
Why Does Anything Exist?
Cosmic Evolution is a multi-media web site that explores the cosmic-evolutionary scenario from big bang to humankind.