Nha Han la hoang trieu thu hai cua Trung Quoc ke tuc nha Tan (221 – 206 TCN) va đuoc tiep noi boi thoi ky Tam Quoc (220 – 265). Keo dai hon 4 the ky, nha Han đuoc xem la mot trong cac trieu đai huy hoang nhat trong lich su Trung Quoc. Lich su nha Han đuoc chia thanh hai giai đoan khac nhau la Tay Han (202 TCN – 9) va Đong Han (25 – 220).
Nha Han đuoc thanh lap boi Luu Bang, tuc Han Cao To (tri. 202–195 TCN), mot lanh tu khoi nghia nong dan noi day chong lai su cai tri ha khac cua nha Tan. Trong so cac vi hoang đe nha Han, tai vi lau nhat la Han Vu Đe (tri. 141–87 TCN), voi 54 nam tren ngai vang. Quyen luc cua ho Luu bi gian đoan khi ngoai thich Vuong Mang soan ngoi va kien lap nha Tan (9 – 23). Tuy nhien, Vuong Mang chi tai vi đuoc 13 nam thi bi đanh bai va bi giet vao ngay 6 thang 10 nam 23 trong cuoc khoi nghia Luc Lam. Sau đo, hoang than Luu Tu, tuc Han Quang Vu Đe (tri. 25–57), len ngoi vao ngay 5 thang 8 nam 25, khoi phuc Han that va mo ra thoi ky Đong Han thinh tri. 
Hoang đe cuoi cung cua nha Han la Han Hien Đe tri. 189–220, mot vi vua bu nhin duoi su kiem soat cua quyen than Tao Thao (155–220 SCN). Ngay 11 thang 12 nam 220, con trai cua Tao Thao la Tao Phi ep Han Hien Đe thien nhuong ngoi vi, tuc Nguy Van Đe tri. 220–226, chinh thuc đat dau cham het cho trieu đai nha Han sau hon 400 nam ton tai. Ngay sau khi Tao Phi cuop ngoi, mot hoang than ho Luu la Luu Bi, tuc Han Chieu Liet Đe, đa xung đe o đat Thuc, lap nen nha Thuc Han. Tuy nhien do Thuc Han chi cai tri đat o phia Tay Nam Trung Quoc chu khong cai tri Trung Nguyen, nen khong đuoc tinh la mot phan cua nha Han.
Hoang đe giu vai tro toi cao trong bo may chinh quyen, truc tiep bo nhiem cac quan chuc cap cao (huong muc luong tu 600 thach tro len) tai trung uong lan đia phuong, tu cap chau, quan cho đen huyen. Đong thoi, hoang đe la nha lap phap toi thuong, tham phan chi ton, tong tu lenh toi cao cua quan đoi, va la thuong te trong cac nghi le ton giao do trieu đinh bao tro.


Quy uoc đat ten = Danh xung hoang đe =

Vao thoi Tien Tan – bao gom nha Ha (the ky 21 – the ky 16 TCN), nha Thuong (the ky 17 – the ky 11 TCN), nha Chu (the ky 11 – 256 TCN) – cac quan chu dung tuoc hieu "Vuong" (王). Ke tu thoi nha Chu, danh xung "thien tu" (天子), nghia la "con troi", cung xuat hien nham khang đinh tinh chinh danh cua cac vi vua, gan lien voi quan niem thien menh. 
Nam 221 TCN, Tan Vuong Doanh Chinh hoan thanh đai nghiep thong nhat thien ha sau khi chinh phuc toan bo cac nuoc chu hau, chinh thuc cham dut thoi ky Chien Quoc va lap ra nha Tan (221 TCN – 206 TCN). Đe khang đinh vi the vuot troi so voi cac quan vuong thoi Thuong – Chu, ong sang tao tuoc hieu "Hoang đe" (皇帝), ket hop tu truyen thuyet ve Tam Hoang Ngu Đe (三皇五帝), bieu trung cho quyen uy toi thuong va than thanh. Voi tuoc hieu nay, Doanh Chinh tro thanh vi hoang đe đau tien trong lich su Trung Quoc, đuoc hau the biet đen voi danh hieu Tan Thuy Hoang.
Ke tu đo, tuoc hieu hoang đe tro thanh bieu tuong toi cao cua quyen luc quan chu, đuoc truyen thua qua cac trieu đai suot hon hai thien nien ky. Truyen thong nay bat đau voi Tan Thuy Hoang va keo dai cho đen khi nha Thanh sup đo vao nam 1911, đat dau cham het cho che đo quan chu Trung Quoc.


= Thuy hieu, mieu hieu va nien hieu =
Tu thoi nha Thuong cho đen thoi nha Tuy (581 – 618), cac vi quan chu Trung Hoa chu yeu đuoc biet đen qua thuy hieu, mot ton xung đuoc đat sau khi bang ha đe ghi nhan cong trang va đuc hanh, phan anh quan điem cua trieu đinh đoi voi vi quan vuong qua co. Nhung thuy hieu nay đuoc ghi chep lai trong Nhi thap tu su. Đoi voi mieu hieu, dong ten nay đuoc su dung lan đau tien duoi thoi tri vi cua Han Canh Đe (tri. 157–141 TCN). Tuy nhien, phai đen thoi nha Đuong (618 – 907), mieu hieu moi tro thanh ten goi pho bien trong van ban su hoc đe chi cac vi quan chu, mot truyen thong tiep tuc keo dai qua cac trieu đai nha Tong (960 – 1279) va nha Nguyen (1271 – 1368). Đen thoi nha Minh (1368 – 1644) va nha Thanh (1644 – 1911), moi hoang đe thuong chon mot nien hieu duy nhat đe đanh dau thoi ky tri vi cua minh. Do đo, nien hieu tro thanh cach goi ua chuong trong su sach khi nhac đen cac vi hoang đe cua hai trieu đai nay.
Viec su dung nien hieu chinh thuc đuoc thiet lap duoi thoi Han Vu Đe (tri. 141–87 TCN), nhung khoi nguyen cua he thong nay đa xuat hien tu lau trong lich su Trung Hoa. Phuong phap ghi chep nam som nhat, co tu thoi nha Thuong, lay nam đau tien cua mot vi quan chu lam "nam thu nhat". Khi vi quan chu bang ha, trieu đai moi bat đau voi nam đau tien cua nguoi ke vi. Đen the ky 4 TCN, he thong nay đuoc cai tien: nam đau tien cua trieu đai moi khong con tinh ngay sau cai chet cua vi vua tien nhiem ma bat đau tu ngay đau tien cua nam am lich tiep theo. Mot su kien quan trong đanh dau su thay đoi nay la vao nam 324 TCN, khi Tan Hue Van cong xung Vuong, ong đa ra lenh khoi đau lai chu ky đem nam cua trieu đai minh tu "nam thu nhat". Đen nam 163 TCN, Han Van Đe (tri vi 180–157 TCN) tai su dung cach tinh nay khi ban hanh lich moi, đua chu ky đem nam cua trieu đai ong quay tro ve nam đau tien.
Duoi thoi Tay Han, con so sau đuoc xem la bieu tuong cua may man va su tron ven. Do đo, tu thoi Han Canh Đe đen Han Vu Đe, cac hoang đe thuong thay đoi nien hieu sau moi chu ky sau nam tri vi. Moi chu ky đuoc goi theo thu tu nhu "nguyen nien" (元年), "nhi nguyen" (二元), "tam nguyen" (三元), tiep tuc tuan tu. Tuy nhien, he thong nay ngay cang tro nen phuc tap va bat tien, đac biet khi buoc vao chu ky thu nam, nhu "ngu nguyen tam nien" (五元三年) vao nam 114 TCN, khien viec ghi chep va quan ly tro nen ruom ra. Truoc tinh trang đo, mot vien quan đa kien nghi cai cach, đe xuat đoi ten moi lan "khoi đau" bang nhung ky tu moi. Han Vu Đe nhanh chong chap thuan đe xuat nay vao nam 110 TCN. Cung thoi điem, sau khi hoan thanh nghi le te troi (封, phong) tren nui Thai Son, Vu Đe đat ten cho nien hieu moi la "Nguyen Phong" (元封), đanh dau su ra đoi chinh thuc cua he thong nien hieu trong lich su Trung Hoa. Nam 104 TCN, Han Vu Đe ban hanh lich Thai So (太初), nghia la "Khoi đau vi đai", va đoi sang nien hieu cung ten. Tu thoi điem nay cho đen khi nha Tay Han ket thuc, nien hieu đuoc thay đoi sau khoang bon nam tri vi. Sang thoi Đong Han, viec đat nien hieu khong con tuan theo bat ky chu ky co đinh nao. Thay vao đo, cac hoang đe co toan quyen quyet đinh thoi điem đat va thay đoi nien hieu, thuong đe đanh dau nhung su kien chinh tri quan trong hoac cac điem lanh cat tuong.


Nhiep chinh va Hoang thai hau Trong lich su, đoi khi xuat hien nhung truong hop đac biet khi mot hoang đe ke vi luc con la tre so sinh. Trong nhung tinh huong nay, quyen luc thuong đuoc tam thoi giao cho mot nhiep chinh, nguoi co the la hoang thai hau hoac mot than vuong trong hoang toc, đe thay mat cai tri cho đen khi vi vua tre truong thanh. Tuy nhien, cac giai đoan nhiep chinh cung tiem an nguy co bat on, khi nhung am muu đao chinh hoac viec chiem quyen tu phia ngoai thich co the xay ra. Đau thoi Tay Han, sau khi Han Cao To qua đoi, quyen luc thuc su roi vao tay La hau, vo cua ong. Ba tro thanh nha cai tri toi cao cua Tay Han trong suot 15 nam, đua hai nguoi chau noi la Tien Thieu Đe (tri. 188–184 TCN), Hau Thieu Đe (tri. 184–180 TCN) len lam vua bu nhin. Phe canh La hau bi lat đo vao nam 180 TCN sau cuoc chinh bien đuoc goi la  loan chu La, dan đen viec Luu Hang len ngoi, tro thanh Han Van Đe (tri. 180–157 TCN).
Truoc khi Han Vu Đe qua đoi nam 87 TCN, ong đa bo nhiem Hoac Quang (mat nam 68 TCN), Kim Mat Đe (mat nam 86 TCN) va Thuong Quan Kiet (mat nam 80 TCN) lam cac phu chinh đai than ho tro Han Chieu Đe (tri. 87–74 TCN). Trong so nay, Hoac Quang đong vai tro lanh đao chinh, gop phan on đinh trieu đinh Tay Han qua cac giai đoan đay bien đong. Ong lan luot phu ta Chieu Đe, lap va phe truat Xuong Ap Vuong, roi cuoi cung đua Han Tuyen Đe  (tri. 74–49 TCN) len ngoi, bao ve su ke thua cua hoang toc ho Luu. Tuy nhien, quyen luc to lon cua Hoac Quang đa gay ra su bat man va mau thuan trong trieu đinh. Sau khi ong qua đoi, toan bo gia toc cua ong bi Tuyen Đe giet hai, đieu nay phan anh ro rang nhung rui ro va hiem hoa gan lien voi chuc vu phu chinh đai than.


Danh sach hoang đe Duoi đay la danh sach đay đu cac hoang đe cua nha Han, bao gom ten huy, thuy hieu va nien hieu. Khong bao gom nhiep chinh hay Hoang thai hau chap chinh.


Pha he Dong thoi gian Chu giai:

Cam vua Tay Han
Xanh vua nha Han sau su sup đo cua nha Tan nhung truoc nha Đong Han
Hong vua Đong Han


Xem them Danh sach vua Trung Quoc
Trieu đai Trung Quoc


Ghi chu Chu thich Tham khao = Sach =


 Chu Han   Tieng Anh  = Tap chi nghien cuu =


Lien ket ngoai Lich su Trung Quoc - Trieu Han 漢 (206 TCN - 8 CN, 25 - 220)
 Tu lieu lien quan toi Nha Han tai Wikimedia Commons