Chinh phu Bac Kinh Trung Hoa Dan Quoc la chi chinh phu trung uong đat thu đo tai Bac Kinh trong thoi ky đau kien quoc Trung Hoa Dan Quoc, do nhan si Bac Duong phai nam quyen nen đuoc goi la Chinh phu Bac Duong (tieng Trung: 北洋政府; binh am: beiyang zhengfu) đoi khi con đuoc goi voi nhung cai ten nhu Đe Nhat Trung Hoa Dan Quoc hay Đe nhat Cong hoa Trung Hoa o nhung tai lieu nuoc ngoai, nham phan biet voi đe nhi chinh phu Quoc dan.
Sau Cach mang Tan Hoi bung phat nam 1911, Chinh phu Bac Duong la chinh quyen đau tien đuoc quoc te thua nhan ke thua phap thong Trung Quoc, đanh dau Trung Hoa Dan Quoc chinh thuc xuat hien. Ngay 6 thang 10 nam 1913, Vien The Khai qua bau cu tro thanh đai tong thong đau tien cua Trung Hoa Dan Quoc, đanh dau Chinh phu Bac Duong chinh thuc thanh lap, tiep noi Chinh phu Lam thoi Trung Hoa Dan Quoc.
Chinh phu Bac Duong la mot chinh phu kha dan chu trong lich su Trung Quoc, cung co cong hien quan trong cho duy tri chu quyen quoc gia va toan ven lanh tho. Duoi quyen chinh phu Bac Duong, vao nam 1917 Trung Quoc gia nhap phe Hiep Uoc trong Chien tranh the gioi thu nhat, đong thoi trong nam 1919 lay than phan "nuoc chien thang" tham du Hoi nghi hoa binh Paris, song do Phong trao Ngu Tu khang nghi nen khong ky vao Hoa uoc Versailles. Nam 1928, sau khi Chien tranh Bac phat ket thuc, Chinh phu Bac Duong chinh thuc bi Chinh phu Quoc dan thay the.


Tien trinh = Ke thua cuong vuc nha Thanh =
Ngay 12 thang 2 nam 1912, Long Du thai hau cua trieu Thanh ban chieu cho Vien The Khai toan quyen thanh lap chinh phu lam thoi tai Bac Kinh. Ngay 13 thang 2, Ton Trung Son tuan thu cam ket tu Nghi hoa Nam-Bac, tu chuc truoc Tham nghi vien, đong thoi tien cu Vien The Khai lam đai tong thong. Ngay 15 thang 2, Vien The Khai đuoc bau lam đai tong thong lam thoi thu hai, đen ngay 10 thang 3 thi tuyen the nham chuc tai Bac Kinh. Đau thang 12 nam 1912 đen thang 3 nam 1913, Chinh phu Lam thoi Bac Kinh cu hanh bau cu quoc hoi khoa 1, Tong Giao Nhan lanh đao Quoc Dan đang gianh đa so ghe trong luong vien. Ngay 22 thang 3 nam 1913, Tong Giao Nhan bi am sat trong khi sap nham chuc tong ly noi cac. Ngay 8 thang 4 nam 1913, Quoc hoi khoa I Trung Hoa Dan Quoc đuoc trieu tap tai Bac Kinh. Trong giai đoan nay, Vien The Khai hap thu gioi tinh anh xa hoi, nhan si Bac Duong va thieu so đang cach mang thanh chinh phu moi, the che chinh phu trung uong cua Trung Hoa Dan Quoc dan đuoc xac lap, đen ngay 6 thang 10 tien hanh bau cu đai tong thong, Vien The Khai tro thanh đai tong thong chinh thuc đau tien, nham chuc vao ngay 10 thang 10.
Thang 7 nam 1913, Ton Trung Son lay ly do Tong Giao Nhan bi am sat va Vien The Khai vay muon nhuc nha phuong Tay khi chua đuoc Quoc hoi đong y, phat đong cach mang lan thu hai, song đen thang 8 thi that bai hoan toan, ong phai luu vong tai Nhat Ban. Nhat Ban đe xuat 21 đieu gay kho khan cho Vien The Khai, duoi nhieu boi canh bat loi, cac ngon luan nhu "cong hoa khong hop voi tinh hinh Trung Quoc" khong ngung truyen ba trong xa hoi, cac noi kien nghi Vien The Khai thi hanh quan chu lap hien đe cung co nen tang quoc gia, Vien The Khai cuoi cung vao ngay 12 thang 12 nam 1915 đong y bat đau tru bi che đo quan chu lap hien Trung Hoa Đe quoc, đinh vao nam 1916 len ngoi vua va cai nien hieu thanh "Hong Hien". Tuy nhien, Trung Hoa Cach mang đang cua Ton Trung Son, Tong Xa đang cua quy toc Man Thanh đeu đuoc Nhat Ban tai tro, cung voi Khoi nghia Van Nam cua Thai Ngac ngan chan, ngay 22 thang 3 nam 1916 Vien The Khai chua len ngoi vua đa phai tuyen bo triet tieu che đo quan chu, Trung Hoa Đe quoc chua tro thanh quoc danh chinh thuc. Ngay 6 thang 6 nam 1916, Vien The Khai bi benh mat.


= Phe Bac Duong nam quyen =
Sau khi Vien The Khai tu tran, khong ai co nang luc thong tri toan the quan phiet Bac Duong. Phe Bac Duong sau đo phan thanh ba the luc lon la Truc he, Hoan he, Phung he. Tu sau Chien tranh Ho quoc, quan phiet cac đia phuong cung bat đau hinh thanh. Quan phiet đia phuong tren danh nghia chiu su chi phoi cua chinh phu trung uong Bac Kinh, song chinh phu trung uong Bac Kinh thuc te tro thanh vu đai cua Bac Duong quan phiet, la nguyen nhan chinh khien hau the goi la chinh phu "Bac Duong".
Trong giai đoan nay, Chinh phu Bac Duong theo trinh tu dan chu, do Quoc hoi tuyen chon đai tong thong va tong ly quoc vu. Nam 1925, Trung Quoc Quoc Dan đang thanh lap Chinh phu Quoc dan, đong thoi do Tuong Gioi Thach linh quan Bac phat. Ngay 3 thang 6 nam 1928, chinh phu quan su cua Truong Tac Lam tan ra. Ngay 8 thang 6, Quoc Dan Cach mang quan chiem đuoc Bac Kinh. Ngay 29 thang 12 nam 1928, lanh tu Phung he la Truong Hoc Luong cho ha Ngu sac ky, treo Thanh thien bach nhat man đia hong ky, su goi la Đong Bac thay co. Đen đay, Chinh phu Bac Duong ket thuc hoat đong, Bac Duong phai rut khoi vu đai lich su.


Chinh tri = Tam quyen phan lap =
Thoi ky Chinh phu Bac Duong, kien lap che đo tam quyen phan lap, lan luot xuat hien nam bo hien phap đeu lay "tam quyen phan lap" lam nguyen tac co ban, han che quyen luc tong thong, phong ngua ca nhan đoc tai, khien quyen loi va tu do cua nhan dan đuoc ton trong va bao ho. Thang 5 nam 1917, trong van đe tuyen chien voi Đuc, Tong ly Đoan Ky Thuy đe xuat tham chien, song Quoc hoi cu tuyet hop tac, do đo Đoan Ky Thuy khong ngung gay ap luc voi Quoc hoi, Quoc hoi ben cai to noi cac, tam hoan thao luan van đe tham chien. Đai tong thong Le Nguyen Hong theo yeu cau cua Quoc hoi đa bai chuc vu cua Đoan Ky Thuy. Quoc hoi đuong thoi thuc su co vai tro giam sat chinh phu, han che quyen luc, khong phai la "con dau cao su", "may bieu quyet". Đoan Ky Thuy tuc gian roi Bac Kinh đen Thien Tan, đong thoi can cu "Uoc phap lam thoi Trung Hoa Dan Quoc" cho rang tong thong khong co quyen bai chuc vu tong ly, khong thua nhan lenh mien chuc, ve sau bi su gia mieu ta la "Phu-Vien chi tranh".
Hien phap đong thoi bao ho tu phap đoc lap, quy đinh đoc lap, xet xu cong khai. Nam 1913, nguoi đung đau Quoc Dan đang la Tong Giao Nhan bi sat hai, Phong kiem sat đia phuong co the cong khai trieu tap Tong ly quoc vu Trieu Binh Quan; cung nhu thang 10 nam 1925 phong kiem sat đia phuong Kinh Su phai quan kiem sat Ong Kinh Đuong đieu tra su kien "an franc vang", Tong truong Ngoai giao Tham Thuy Lan, Tong truong Tai chinh Ly Tu Hao, nguyen Tong truong Tu Phap Chuong Si Chieu đeu bi đieu tra, trong khi đo chinh phu trung uong khong can thiep, phan anh tinh đoc lap cua tu phap đuong thoi.


= Nguyen thu quoc gia =

Nguoi sang lap Chinh phu Bac Duong la Vien The Khai khong chi la mot nha cai cach thuc te, ma con la mot nhan vat ai quoc. Le Nguyen Hong la quan thanh liem, ban tinh tu thien, co the cung binh si đong cam cong kho, đuoc binh si yeu kinh. Đoan Ky Thuy đuoc goi la "luc bat tong ly", tuc "khong choi gai, khong co bac, khong tham o, khong hut thuoc phien, khong thien vi, khong uong ruou". Tao Con nho hoi lo ma đuoc bau lam đai tong thong cua Trung Hoa Dan Quoc nam 1923, ve sau quan Nhat chiem linh Thien Tan, co y đo thuyet phuc Tao Con lap chinh phu than Nhat, tuy nhien Tao Con kien quyet cu tuyet hop tac voi Nhat Ban.


= Tu do ngon luan =
Thoi ky Chinh phu Bac Duong tuy co ton tai su kien han che bao chi, song hoan canh du luan so voi thoi Chinh phu Quoc Dan va chinh phu cong san sau nay thi tuong đoi rong rai. Nam Dan Quoc thu 1, toan quoc uoc tinh co 500 bao, co luong lon co quan đoc lap, nhu "Quoc Dan tan bao", "Ngu ty", "Than bao", Thanh Hoa chu khan", "Tan thanh nien", "Kinh bao", "The gioi nhat bao", "Hien đai binh luan". Mao Trach Đong tai Ho Nam sang lap "Tuong Giang binh luan", chu bien "Tan Ho Nam", Chu An Lai tai Thien Tan lan luot sang lap "Thien Tan hoc sinh lien hiep hoi bao" va "Giac ngo". Sau khi Tong Giao Nhan bi sat hai vao nam 1913, suc tham nhap cua gioi tin tuc khien Chinh phu Bac Duong het suc bat man. Do đo, Vien The Khai tien hanh cam chi va chinh đon nganh bao toan quoc, đen cuoi nam 1913 toan quoc chi con 139 bao tiep tuc xuat ban. Sau khi Vien The Khai tu tran, bao chi dan gian tang tu 500 vao nam 1916 len hon 1000 vao nam 1920. Nam 1926, đai phat thanh đau tien cua Trung Quoc đuoc kien lap tai Cap Nhi Tan, sau đo cac đai phat thanh nha nuoc va tu nhan bat đau xuat hien voi so luong lon. Khong gian tu do cua quoc dan đuoc mo rong, tao đieu kien đe gioi tinh anh xa hoi va quang đai quan chung tich cuc tham du su kien cong cong.


= Tu do lap hoi =
Trung Quoc thoi ky Chinh phu Bac Duong đuoc huong quyen tu do lap hoi kha đay đu so voi truoc đay, thoi ky đau Chinh phu Bac Duong chi tinh so đang hoi ma Bo Dan chinh co ho so la 85. Nam 1918, Mao Trach Đong, Thai Hoa Sam va nhung nguoi khac tai Truong Sa to chuc Tan dan hoc hoi, nam 1919 Chu An Lai, Truong Nhuoc Danh va nhung nguoi khac tai Thien Tan to chuc Giac ngo xa, đo la mot trong so nhieu đoan the xa hoi đuong thoi. Thuong nhan cung pho bien tu phat to chuc thanh thuong hoi, thuong phat đien tin chi trich hanh vi cua Chinh phu Bac Duong. Dan chung Trung Quoc san sang bay to hon truoc, bieu đat y kien cua minh voi Chinh phu Bac Duong. Thoi ky Chinh phu Bac Duong tro thanh thoi ky dan chu cao đo trong lich su vai nghin nam tai Trung Quoc.


= Tu tri đia phuong =
Thang 11 nam 1920, Chinh phu Bac Duong tuyen bo tru bi tu tri đia phuong, sau đo ban bo mot loat đieu khoan tu tri đia phuong. Quy đinh quan vien chinh phu đia phuong khong do chinh phu trung uong bo nhiem, ma do cong dan ban đia truc tiep bau ra, đong thoi phan chia tai chinh va cong viec giua trung uong va đia phuong. Tu nam 1920 đen nam 1925, cac đia phuong Trung Quoc can cu che đo lien bang cua Hoa Ky, khoi đau phong trao lien tinh tu tri, gioi tinh anh phat bieu nhieu tren bao chi ve che đo lien bang, ho hao lien tinh tu tri. Tinh Ho Nam to chuc cong dan đau phieu thong qua hien phap, la hien phap cap tinh đau tien đuoc thi hanh tai Trung Quoc. Nam 1922, Đang Cong san Trung Quoc tuyen bo ho co muc tieu lap nuoc Cong hoa Lien bang Trung Hoa. Thang 10 nam 1923, ban bo "Hien phap Trung Hoa Dan Quoc", đay la mot bo hien phap lien bang, song do Tao Con hoi lo nen hien phap nay chiu phan đoi. Nam 1926, Quoc Dan đang Bac phat, hien phap cac tinh va nghi hoi cac tinh sau đo huy bo


Kinh te Thoi ky Chinh phu Bac Duong la thoi ky hoang kim trong qua trinh phat trien tu ban dan toc Trung Quoc. Theo nghien cuu cua nha kinh te hoc Hua Đich Tan, tu nam 1912 đen nam 1920, theo tinh toan GDP, moi nam kinh te tang truong đat 16,5%, tinh theo san luong rong thi moi nam tang truong 13,4%. Phat trien tu ban quan lieu tu nam 1912 bat đau suy giam, tu ban ngoai quoc tu sau nam 1914 bi ngan tro, duy co tu ban dan toc duy tri toc đo tang truong, tinh toan bo thoi ky Chinh phu Bac Duong toc đo phat trien đat 13,8%. Nam 1915, tai San Francisco cu hanh "Trien lam Quoc te Panama-Thai Binh Duong", san pham trien lam cua Trung Hoa Dan Quoc đat 1218 huy chuong cac loai, đung đau cac quoc gia tham du, qua đo co the thay thanh tuu cong nghiep phi pham cua Chinh phu Bac Duong.
Chinh phu Bac Duong đua Trung Quoc buoc vao quy đao phat trien kinh te cao toc, khi Chien tranh the gioi thu nhat bung phat, cac cuong quoc phuong Tay khong ranh đe chu y ve phuong Đong, song cung nguyen nhan chu yeu la Chinh phu Bac Duong đa kien lap kinh te thi truong. Vien The Khai đe xuat cho Truong Kiem cung mot nhom doanh nhan co kinh nghiem phong phu quan ly kinh te Trung Quoc, đong thoi thuc hien can bang tai chinh, kinh te đuoc phat trien nhanh chong. Sau nay, Thap nien hoang kim cua Chinh phu Quoc dan, tren thuc te la đuoc loi truc tiep tu kinh te thi truong ma Chinh phu Bac Duong kien lap.


Ngoai giao Ngay 6 thang 10 nam 1913, Vien The Khai chinh thuc nham chuc đai tong thong Trung Hoa Dan Quoc, ngay hom đo 13 quoc gia nhu Nhat Ban cung Trung Hoa Dan Quoc thiet lap quan he ngoai giao. Tu đo, so nuoc bang giao cua Trung Hoa Dan Quoc dan gia tang.
Ngay 22 thang 4 nam 1912, Vien The Khai tuyen bo ro rang toan bo chinh tri cac đia phuong Mong Co, Tay Tang, Hoi Cuong đeu thuoc noi chinh Trung Quoc. Anh Quoc cong khai bieu thi khong thua nhan tuyen bo chu quyen cua Trung Quoc đoi voi Tay Tang, lay đuong McMahon gay ra tranh chap lanh tho giua Trung Quoc va An Đo sau nay, đai bieu Anh Quoc tai hoi nghi Simla co gang dung thu đoan khien Trung Quoc ky tat vao du thao đieu uoc, bi Chinh phu Bac Duong thang thung tu choi, cuoi cung phia Trung Quoc khong ky vao thoa thuan nao, va đuong McMahon khong đuoc Trung Quoc thua nhan.
Ngay 5 thang 11 nam 1913, Vien The Khai nham đoi lay viec Nga vien tro va thua nhan Chinh phu Bac Duong, ben cung Nga ky ket "Hiep uoc Trung-Nga-Mong". Nga tuy be ngoai thua nhan Mong Co la "mot bo phan cua lanh tho Trung Quoc", song Chinh phu Trung Quoc thua nhan noi dung "Hiep uoc Nga-Mong" va "tu tri" cua Mong Co, khong thiet lap cai tri, tru quan hay di dan tai Ngoai Mong Co, tren thuc te thua nhan quyen khong che cua Nga đoi voi Ngoai Mong. Nam 1917, Nga bung phat cach mang, Chinh phu Bac Duong thua co thu hoi chu quyen đuong sat Trung Đong bi Nga cuop đoat, phe tru mot phan boi thuong cua nha Thanh cho cac cuong quoc, xuat binh đen Ngoai Mong Co, duy tri thong nhat quoc gia. Trong Noi chien Nga nam 1918, hang trieu nguoi Trung Quoc tai Siberia bi uy hiep ve sinh menh va tai san, Chinh phu Bac Duong chiu ap luc tu cac ben, quyet đinh xuat binh sang Siberia bao ho kieu dan. Thang 8 nam 1919, Chinh phu Bac Duong chinh thuc thanh lap Tong cuc canh sat tai Cap Nhi Tan, thu hoi đai bo phan quyen canh sat tu tay nguoi Nga. Chinh phu Bac Duong phe bo "Hiep uoc Trung-Nga-Mong", đong thoi xuat binh đen Ngoai Mong, thang 11 nam 1919 Ngoai Mong thu tieu tu tri, khoi phuc che đo nhu truoc. Chinh phu Bac Duong đe xuat sua đoi "Đieu uoc Y Le Trung-Nga", cung Chinh phu Nga Xo viet vao thang 5 nam 1920 ky ket hiep đinh thong thuong cuc bo moi, phe tru hiep uoc cu ma trong đo đa so la đieu khoan bat binh đang. Thang 9 nam 1920, phe bo quyen tai phan lanh su Nga kieu, thu hoi to gioi Nga. Thang 8 nam 1922, Lien Xo phai Adolph Joffe sang Bac Kinh lam đai bieu toan quyen tai Trung Quoc, đau tien gui thu cho nguoi lanh đao Chinh phu Bac Duong la Ngo Boi Phu, hy vong lap quan he hop tac, tuy nhien, Ngo Boi Phu cu tuyet du thuyet cua Lien Xo, Adolph Joffe chuyen sang lien lac voi Ton Trung Son đang phat trien the luc tai phuong nam, hai nguoi sau đo phat bieu tuyen bo chung, Ton Trung Son đong y quan Lien Xo co the luu tru Ngoai Mong.
Ngay 29 thang 5 nam 1914, Nhat Ban uy hiep Vien The Khai ky ket "Bien phap thi hanh giam thue van chuyen qua lai Trieu Tien- Nam Man Trung-Nhat" voi sau đieu khoan, thuong nghiep Đong Bac sau đo bi nguoi Nhat lung đoan. Sau Cach mang thu hai, Vien The Khai lo so Nhat Ban ho tro Ton Trung Son, đac phai Ton Bao Ky, Ly Thinh Đat sang Nhat Ban khai thong, Nhat Ban nhan co hoi nay đe xuat quyen xay dung nam tuyen đuong sat tai Đong Bac. Thang 9 nam 1914, Nhat Ban muon viec tham gia Chien tranh the gioi thu nhat, tuyen chien voi Đuc, xuat binh chiem linh Son Đong. Ngay 7 thang 1 nam 1915, Chinh phu Bac Duong yeu cau quan Nhat triet thoai ve nuoc, hoac tam luu tru tai to gioi Đuc tai Thanh Hai. Sau khi Đuc chien bai trong the chien, Chinh phu Bac Duong lay than phan nuoc chien thang tham du Hoi nghi hoa binh Paris, muon thu hoi quyen loi cua Đuc tai Son Đong, song bi buoc phai chuyen giao loi ich đo sang Nhat Ban, đai bieu Trung Quoc chi co the cu tuyet ky va hiep uoc đe khang nghi. Nhat Ban thua co cac nuoc Au-My khong đe tam toi Vien Đong, thay đuoc da tam xung đe cua Vien The Khai, vao ngay 18 thang 1 Nhat Ban đe xuat yeu cau 21 đieu voi Vien The Khai, dan toi bung phat Phong trao Ngu Tu. Do Chinh phu Bac Duong xoay xo nhieu ben, cac đieu khoan bat loi nhat voi Trung Quoc bi bac bo, la thang loi ngoai giao cua nuoc yeu., quan Nhat chiem linh Thanh Đao cho đen nam 1922.
Nam 1918, Đuc chien bai trong the chien, đe mat to gioi va thuoc đia tai Trung Quoc, giam thieu mot chuong ngai trong quan he song phuong. Nam 1920, đoan đai bieu cua Đuc sang tham Trung Quoc, trai qua đam phan, hai ben vao ngay 20 thang 5 nam 1921 ky ket "Hiep uoc Trung-Đuc". Đay la mot đieu uoc binh đang hiem thay trong lich su quan he đoi ngoai can đai cua Trung Quoc, quan he Trung-Đuc bi gian đoan trong chien tranh đen luc đo đuoc khoi phuc.


Xa hoi Chinh phu Bac Duong chu trong kien thiet van hoa truyen thong Trung Quoc, quoc ca va quoc huy thoi ky nay the hien đay đu van hoa truyen thong Trung Quoc. Ngoai ra, Vien The Khai tung ban bo mot loat luat đinh ton sung luan thuong, ton sung Nho hoc, thiet lap tiet xuan co anh huong đen nay. Thoi ky Chinh phu Bac Duong, khong khi dan chu cung cap bao ho tu do tu tuong, xuc tien manh phat sinh va phat trien phong trao tan van hoa. Trong Phong trao tan van hoa, cac loai trao luu tu tuong va chu nghia pho bien tai Trung Quoc, van hoa tu tuong xuat hien đa nguyen hoa. Duoi hai ngon co dan chu va khoa hoc, cac trao luu tu tuong tu do truyen ba, moi nguoi tranh luan cac loai hoc thuyet, xuc tien manh giai phong ca tinh cua nguoi Trung Quoc, cung nhu tien bo cua su nghiep khoa hoc van hoa. Cac nha van hoa lon cua Trung Quoc thoi ky can hien đai phai ke đen nhu Thai Nguyen Boi, Tran Đoc Tu, Ho Quat, Tien Muc, Lo Tan hay Chu Tac Nhan, hau nhu cac nganh khoa hoc xa hoi va nhan van hien nay tai Trung Quoc đeu đat nen mong tu thoi ky Chinh phu Bac Duong.
Nam 1922, tong truong ngoai giao cua Chinh phu Bac Duong la Vuong Chinh Đinh đuoc moi lam uy vien Uy ban Olympic Quoc te. Trong The van hoi Mua he nam 1924 to chuc tai Paris, Phap, do Chinh phu Bac Duong thieu kinh phi nen khong the cu toan bo tuyen thu tham du, chi cu Vi Vinh Lac va ba van đong vien quan vot khac sang Phap tham gia thi đau, kinh phi do Hoa kieu tai My tai tro. Đoan đai bieu Trung Quoc tham du le khai mac The van hoi, song sau đo lai rut khoi thi đau chinh thuc. Tuy nhien, ho van la nhung nguoi Trung Quoc đau tien xuat hien tren đau truong The van hoi.


Xem them Quan Bac Duong
Trung Hoa Dan Quoc (1912–1949)
Lich su Trung Hoa Dan Quoc
Chinh tri Trung Hoa Dan Quoc


Tham khao Lien ket ngoai