Nha Han la hoang trieu thu hai trong lich su Trung Quoc, do thu linh khoi nghia nong dan Luu Bang thanh lap va đuoc cai tri boi gia toc ho Luu. Tiep noi nha Tan (221 TCN – 206 TCN) ton tai trong mot khoang thoi gian ngan ngui va thoi ky Chien tranh Han – So vo quan chu, nha Han bi gian đoan tam thoi khi nhiep chinh Vuong Mang tiem quyen, lap nen nha Tan (9 – 23). No ton tai qua hai thoi ky – Tay Han (202 TCN – 9) va Đong Han (25 – 220) – truoc khi thoi ky Tam Quoc mo ra. Trai dai hon bon the ky, nha Han đuoc coi la trieu đai hoang kim trong lich su Trung Quoc, anh huong manh me đen ban sac nen van minh Trung Hoa cho toi mai ve sau. Ngay nay, nhom dan toc đa so o Trung Quoc tu goi minh la "Han nhan", tieng Trung đuoc goi la "Han ngu" va chu viet Trung Quoc đuoc goi la "Han tu".
Hoang đe la nguoi co đia vi cao nhat trong he thong thu bac xa hoi nha Han. Ong nam quyen toi cao trong bo may chinh quyen nha Han, chia se quyen luc voi gioi quy toc va cac đai than phan lon xuat than tu tang lop hoc gia than si. Voi viec ke thua co cai cach đon vi hanh chinh cap quan tu nha Tan va xac lap mot so vuong quoc ban tu tri, Đe quoc Han đuoc phan chia thanh nhieu khu vuc do chinh quyen trung uong truc tiep kiem soat. Theo thoi gian, cac vuong quoc ban tu tri dan mat đi hoan toan tinh đoc lap, đac biet la sau Loan bay nuoc. Tu thoi Han Vu Đe (tri. 141 TCN – 87 TCN) tro đi, trieu đinh Trung Quoc chinh thuc bao tro Nho giao trong giao duc va trieu chinh, tong hop he tu tuong nay voi thuyet vu tru hoc cua cac hoc gia nhu Đong Trong Thu. Chinh sach bao tro Nho giao tiep tuc ton tai mai toi khi nha Thanh (1636 – 1912) sup đo vao nam 1912.
Kinh te nha Han thinh vuong, chung kien su phat trien đang ke cua nen kinh te tien te von đa đuoc thiet lap tu thoi nha Chu (1122 TCN – 249 TCN). Tien xu do chinh quyen trung uong đuc, phat hanh vao nam 119 TCN, van la tien xu tieu chuan o Trung Quoc cho đen thoi nha Đuong (619 – 907). The che chinh tri nha Han co nhieu đoi moi. Đe tai tro cho cac chien dich quan su va hoat đong binh đinh cac vung bien cuong moi chinh phuc, chinh quyen nha Han quoc huu hoa cong nghiep muoi va sat tu nhan vao nam 117 TCN. Tuy nhien, toi thoi Đong Han, chinh sach đoc quyen nha nuoc nay lai bi bai bo. Khoa hoc va cong nghe thoi nha Han co nhieu phat kien đang ke nhu quy trinh lam giay, banh lai đuoi tau thuy, viec su dung so am trong toan hoc, ban đo đia hinh, hon thien nghi chay bang thuy luc dung cho thien van hoc va mot loai đia chan ke su dung con lac nguoc, co the xac đinh đuoc huong chinh cua mot tran đong đat tu khoang cach xa.
Nam 200 TCN, lien minh du muc thao nguyen Hung No đanh bai nha Han, buoc nha Han phai phuc tung nhu mot đoi tac chieu duoi trong vai thap ky, nhung đong thoi van tiep tuc tan cong quan su bien cuong nha Han. Han Vu Đe phat đong mot chuoi chien dich quan su chong lai Hung No. Chien dich thang loi cuoi cung đa giup nha Han ep Hung No phai chap nhan đia vi chu hau trieu cong. Nho chuoi chien dich chinh phat ma nha Han mo rong chu quyen va quyen kiem soat Long chao Tarim o Trung A, tach Hung No thanh hai lien minh rieng biet, thiet lap đuoc mot mang luoi thuong mai rong khap goi la Con đuong To lua, vuon toi tan the gioi Đia Trung Hai. Trong khi đo, bien cuong phia bac nha Han lai bi lien minh du muc Tien Ti nhanh chong lan chiem. Han Vu Đe mo mang bo coi ve phia nam thanh cong, sap nhap nuoc Nam Viet vao nam 111 TCN va nuoc Đien vao nam 109 TCN, thanh lap hai quan Huyen Tho va Lac Lang tren Ban đao Cao Ly vao nam 108 TCN. Sau nam 92, hoan quan trong cung can du trieu chinh ngay mot nhieu, tham gia nhung cuoc tranh gianh quyen luc tan khoc giua cac nhom ngoai thich khac nhau, gop phan khien nha Han diet vong. Mot so giao phai Đao giao quy mo lon thach thuc hoang quyen, kich đong Khoi nghia Khan vang va Khoi nghia Ngu đau me đao. Sau cai chet cua Han Linh Đe (tri. 168 – 189), Vien Thieu, mot vo quan cao cap đa noi loan, tan sat hoan quan trong cung, cho phep gioi quy toc va cac the luc quan su đia phuong chuyen minh thanh cac lanh chua xe toac đe quoc lam nhieu manh. Khi Nguy vuong Tao Phi cuop ngoi Han Hien Đe, nha Han chinh thuc khong con ton tai.


Tu nguyen Theo Su ky, sau khi nha Tan sup đo, ba vuong Hang Vu phong cho Luu Bang lam vuong cua vung đat phong nho Han Trung đuoc đat ten theo đia the ven song Han. Ve sau, Luu Bang gianh chien thang Chien tranh Han – So, thanh lap va đat ten trieu đai moi theo ten vung đat phong Han Trung.


Lich su = Tay Han =

Hoang trieu đau tien trong lich su Trung Quoc la nha Tan (221 TCN – 207 TCN). Du đa chinh phuc va thong nhat toan bo quoc gia thoi Chien Quoc, nha Tan lam vao tinh trang bat on chinh tri ngay sau cai chet cua vi hoang đe đau tien Tan Thuy Hoang. Chi trong vong bon nam, quyen luc hoang trieu tieu tan truoc ap luc tu nhieu cuoc noi loan. Hai thu linh quan noi day la So vuong Hang Vu va Han vuong Luu Bang, buoc vao mot cuoc chien phan đinh xem ai se la nguoi lam chu Trung Quoc, gio đay đa chia thanh 18 tieu quoc đeu tuyen bo trung thanh voi Hang Vu hoac Luu Bang. Mac du tu khang đinh ban than la mot nha chi huy tai ba, Hang Vu van bi Luu Bang đanh bai tai Tran Cai Ha vao nam 202 TCN. Theo loi thuc giuc cua be toi, Luu Bang xung hieu "hoang đe", tro thanh Han Cao To (tri. 202 TCN – 195 TCN). Truong An đuoc chon lam kinh đo moi cua Đe quoc Han thong nhat.
Đau thoi Tay Han, mot phan ba lanh tho đe quoc o phia tay chia thanh 13 quan do trung uong truc tiep quan ly. Trong khi đo, hai phan ba lanh tho đe quoc o phia đong chia thanh 10 vuong quoc ban tu tri. Đe phu du cac tuong linh chien huu tung cung chien đau voi nuoc So, Han Cao To phong vuong cho mot vai nguoi trong so ho.
Đen nam 196 TCN, trieu đinh nha Han thay the gan nhu tat ca vi vuong tren khap đe quoc (tru Truong Sa) bang cac hoang than ho Luu, vi ngo vuc long trung thanh cua nhung nguoi khong mang trong minh dong mau hoang gia. Sau mot so cuoc noi loan cua cac vi vuong – lon nhat la Loan bay nuoc – trieu đinh ban hanh hang loat cai cach bat đau tu nam 145 TCN, nham han che quy mo va quyen luc cua cac vuong quoc ban tu tri, chia chung thanh nhieu quan moi do trung uong kiem soat. Cac vi vuong bi tuoc quyen tu bo nhiem nhan su, nhiem vu nay se do trieu đinh đam nhan. Tren danh nghia, ho la nguoi đung đau vung đat phong cua rieng minh, bien mot phan thue thu trong lanh đia thanh thu nhap ca nhan. Cac vuong quoc khong bao gio bi xoa bo hoan toan va tiep tuc ton tai trong suot phan con lai cua hai thoi ky Tay Han va Đong Han.
Phia bac Trung Quoc ban tho, thu linh du muc Hung No Thien vu Mac Đon chinh phuc nhieu bo lac khac nhau sinh song o phan phia đong Thao nguyen A – Au. Cuoi thoi tri vi, Mac Đon đa kiem soat Man Chau, Mong Co va Long chao Tarim, khuat phuc hon 20 nha nuoc phia đong Samarkand. Gap rac roi khi dan Han o bien cuong phia bac trao đoi o at vu khi sat voi Hung No, Han Cao To ban bo mot lenh cam van trung phat Hung No.
Đe tra đua, Hung No xam luoc vung đat ma ngay nay la tinh Son Tay, đanh bai nguoi Han tai Tran Bach Đang vao nam 200 TCN. Sau khi đam phan, thoa thuan hoa than nam 198 TCN tren danh nghia đa bien cac nha lanh đao Hung No va Han thanh nhung đoi tac binh đang trong mot lien minh hon nhan hoang gia. Tuy nhien, nha Han van buoc phai trieu cong mot luong lon cong pham nhu quan ao lua, thuc pham va ruou cho Hung No.

Du nha Han chap nhan trieu cong va Han Van Đe (tri. 180 TCN – 157 TCN) cung Thien vu Lao Thuong đa tien hanh đam phan mo thi truong bien gioi, nhieu be toi thien vu Hung No van bat tuan hiep uoc va đot kich đinh ky lanh tho nha Han o phia nam Van ly Truong thanh đe lay them hang hoa. Trong mot đinh nghi do Han Vu Đe (tri. 141 TCN – 87 TCN) trieu tap vao nam 135 TCN, đa so đai than đong thuan duy tri thoa thuan hoa than. Han Vu Đe chap thuan, bat chap viec Hung No van tiep tuc đot kich.
Tuy nhien, trong đinh nghi mot nam sau đo, đa so đai than tin rang mot cuoc giao tranh han che tai Ma Ap lien quan toi ke hoach thich sat thien vu Hung No, se đay lien minh Hung No vao canh hon loan va mang lai loi ich cho nha Han. Khi ke hoach ke tren that bai, Han Vu Đe quyet đinh phat đong mot cuoc xam luoc quan su quy mo lon vao lanh tho Hung No. Đinh điem la vao nam 119 TCN, trong Tran Mac Bac, hai tuong Han la Hoac Khu Benh va Ve Thanh đa buoc trieu đinh Hung No phai thao chay ve phia bac Sa mac Gobi.
Sau thoi Han Vu Đe, nha Han tiep tuc chiem uu the truoc Hung No. Thien vu Ho Han Ta chap nhan đe Hung No tro thanh nuoc chu hau trieu cong, than phuc nha Han. Đoi thu tranh đoat ngai vi voi ong, Thien vu Chat Chi, bi Tran Thang va Cam Dien Tho lay mang trong Tran Chat Chi, o Taraz, Kazakhstan hien đai.
Nam 121 TCN, nguoi Han truc xuat Hung No khoi mot vung lanh tho rong lon trai dai tu Hanh lang Ha Tay toi La Bo Bac. Nam 111 TCN, cung tai vung lanh tho phia tay bac nay, nha Han đay lui mot cuoc xam luoc chung Khuong – Hung No roi cho thanh lap bon quan vung bien moi: Tuu Tuyen, Truong Dich, Đon Hoang va Vu Uy. Phan lon nguoi song o vung bien cuong đeu la binh linh. Đoi khi, trieu đinh cuong ep nong dan ta đien đen song o cac khu đinh cu bien cuong moi, cung voi nhung no le thuoc so huu chinh quyen va ca tu nhan kho sai. Trieu đinh cung khuyen khich dan thuong – nong dan, thuong nhan, đien chu va nguoi lam thue – tu nguyen di cu đen vung bien cuong.

Truoc khi nha Han banh truong sang Trung A, nhung chuyen cong du cua nha ngoai giao Truong Khien tu nam 139 TCN đen nam 125 TCN đa thiet lap moi lien he giua Trung Quoc voi nhieu nen van minh chung quanh. Truong Khien tung đi qua Đai Uyen, Khang Cu va Đai Ha (truoc đay la Vuong quoc Hy Lap – Bactria). Ong con tong hop them thong tin ve Thien Truc va Đe quoc Parthia. Tat ca nhung quoc gia nay đeu tiep nhan su than nha Han. Nhung moi lien ket ke tren đanh dau su khoi đau cua mang luoi thuong mai Con đuong To lua trai dai toi tan Đe quoc La Ma, đua cac loai mat hang Trung Quoc nhu to lua đen La Ma va cac loai mat hang La Ma nhu đo thuy tinh đen Trung Quoc.
Tu khoang nam 115 TCN đen nam 60 TCN, nha Han giao chien voi Hung No đe chiem quyen kiem soat cac thanh bang oc đao o Long chao Tarim. Nam 60 TCN, nha Han gianh chien thang chung cuoc va thanh lap Tay Vuc đo ho phu, noi giai quyet cac van đe quoc phong va đoi ngoai trong khu vuc. Nha Han cung rat tich cuc mo mang bo coi ve phia nam. Cuoc chinh phuc Nam Viet vao nam 111 TCN đa mo rong lanh tho nha Han bao trum nhung vung đat ma ngay nay la Quang Đong, Quang Tay va Bac bo Viet Nam. Van Nam tro thanh mot phan lanh tho nha Han sau cuoc chinh phuc Vuong quoc Đien nam 109 TCN. Tiep đo, vao nam 108 TCN, nha Han sap nhap vai phan Ban đao Cao Ly sau khi chien thang Chien tranh Han – Trieu Tien va thanh lap hai quan thuoc đia Huyen Tho va Lac Lang. Trong cuoc đieu tra dan so toan quoc đau tien tai Trung Quoc, co 57.671.400 ca nhan đuoc ghi danh trong 12.336.470 ho gia đinh.
Đe chi tra cho cac chien dich quan su va hoat đong mo rong thuoc đia, Han Vu Đe đa quoc huu hoa mot so nganh cong nghiep tu nhan. Ong tao ra cac cong ty đoc quyen nha nuoc do cuu thuong nhan quan ly. Chinh quyen đoc quyen san xuat muoi, sat va ruou, cung nhu đoc quyen phat hanh tien xu đong. Chinh sach đoc quyen ruou chi keo dai tu nam 98 TCN đen nam 81 TCN, chinh sach đoc quyen muoi va sat thi hoan toan bi bai bo vao đau thoi Đong Han. Trong khi đo, chinh quyen van duy tri đoc quyen phat hanh tien xu cho toi cuoi trieu đai.
Cac chinh sach đoc quyen chinh phu bi bai bo khi phai cai cach gianh đuoc them anh huong trong trieu đinh. Ho thong tri trieu chinh thoi Han Vu Đe va trong nhung nam phu chinh sau đo cua Hoac Quang. Đoi lap voi phai cai cach, phai hien đai ung ho mot chinh sach đoi ngoai tao bao va mang tinh banh truong, đuoc tai tro boi nguon thu co đuoc nho su can thiep sau cua chinh quyen vao kinh te tu nhan.


= Trieu đai cua Vuong Mang va noi chien =

Vuong Chinh Quan lan luot lam hoang hau, hoang thai hau, thai hoang thai hau thoi Han Nguyen Đe (tri. 49 TCN – 33 TCN), Han Thanh Đe (tri. 33 TCN – 7 TCN) va Han Ai Đe (tri. 7 TCN – 1 TCN). Sau khi Han Ai Đe bang ha, Vuong Mang, chau trai Vuong Chinh Quan, đuoc bo nhiem lam đai than phu chinh cho Han Binh Đe (tri. 1 TCN – 5) vao ngay 16 thang 8 nam 1.

Ngay 3 thang 2 nam 6, Han Binh Đe qua đoi, Nhu Tu Anh tro thanh nguoi thua ke ngai vang con Vuong Mang đuoc phong lam Gia hoang đe, nhiep chinh thay cho tieu hoang đe. Vuong Mang hua se tra lai quyen kiem soat trieu đinh cho Tu Anh khi cau be đu lon. Tuy nhien, chang bao lau sau, ong that hua roi đan ap cac cuoc noi loan phan đoi cua gioi quy toc. Ngay 10 thang 1 nam 9, Vuong Mang tuyen bo nha Han khong con giu Thien menh va đa toi hoi diet vong, nhuong cho cho trieu đai moi cua chinh minh: nha Tan (9 – 23).
Vuong Mang khoi xuong mot loat cai cach lon song hau het đeu that bai. Chung bao gom viec cham dut che đo mua ban no le, quoc huu hoa đat đai roi tai phan phoi binh quan cho tung ho gia đinh va gioi thieu them cac loai tien te moi, lam giam gia tri tien xu. Du cho loat cai cach gay ra lan song phan đoi đang ke nhung nhung tran lu lut lon tu nam 3 toi nam 11 moi la nguyen nhan chinh khien che đo cua Vuong Mang sup đo. Luong phu sa tich tu lau ngay đay muc nuoc song Hoang Ha dang cao, chon vui cac cong trinh kiem soat lu lut. Song Hoang Ha chia lam hai nhanh moi: mot nhanh đo ve phia bac, mot nhanh đo ra Ban đao Son Đong o phia nam. Mai toi nam 70, cac ky su nguoi Han moi co the xay đap cho nhanh song phia nam.
Lu lut cuop đi sinh mang cua hang ngan nong dan, nhieu nong dan buoc phai tham gia cac nhom tho phi hay nghia quan nhu Xich Mi đe song sot. Quan đoi duoi quyen Vuong Mang hoan toan khong đu kha nang dap tat phong trao khoi nghia đang ngay cang lan rong. Cuoi cung, mot toan nghia quan đong đao tien vao Vi Uong cung va giet chet Vuong Mang.
Han Canh Thuy Đe (tri. 25 – 27), hau due cua Han Canh Đe (tri. 157 TCN – 141 TCN), co gang trung hung nha Han va đinh đo tai Truong An. Tuy nhien, quan Xich Mi som ha be, am sat Han Canh Thuy Đe va thay the ong bang quan chu bu nhin Luu Bon Tu. Luu Tu, em ho xa cua Han Canh Thuy Đe, sau khi xac lap đuoc vi the trong Tran Con Duong, đuoc be toi thuc duc ke vi ngai vang.
Đe quoc Han đa thuc su phuc hung nho Han Quang Vu Đe Luu Tu (25 – 57). Nam 25, Han Quang Vu Đe chon Lac Duong lam kinh đo. Nam 27, hai đai tuong cua ong la Đang Vu va Phung Di buoc quan Xich Mi đau hang va xu tu chu tuong cua ho vi toi phan quoc. Tu nam 26 đen nam 36, Han Quang Vu Đe tiep tuc giao chien voi cac lanh chua tu xung hoang đe. Khi toan bo lanh chua đeu đa bi đanh bai, Trung Quoc lai mot lan nua thong nhat duoi la co nha Han.
Thoi ky ke tu khi nha Han thanh lap toi khi Vuong Mang soan ngoi goi la Tay Han hoac Tien Han (206 TCN – 9). Kinh đo Tay Han la Truong An. Thoi ky ke tu khi Han Quang Vu Đe len ngoi toi khi nha Han sup đo goi la Đong Han hoac Hau Han (25 – 220), kinh đo doi ve Lac Duong.


= Đong Han =

Ngay 5 thang 8 nam 25, Han Quang Vu Đe len ngoi hoang đe, khoi đau thoi Đong Han (25 – 220). Suot thoi gian hoang quyen Vuong Mang lung lay, Cao Cau Ly tu do đot kich bon quan thuoc đia nha Han tren Ban đao Cao Ly. Toi nam 30, nha Han moi tai khang đinh đuoc quyen kiem soat khu vuc nay.
Nam 40, Hai Ba Trung khoi nghia chong nha Han o Viet Nam. Cuoc khoi nghia nay bi tuong Han Ma Vien dap tat trong mot chien dich nam 42 – 43. Vuong Mang tai thiet lap thai đo thu đich voi nguoi Hung No. Nha Han tiep tuc lanh nhat voi Hung No cho toi khi thu linh Hung No la Bi, đoi thu tranh chap ngai vi voi em ho Bo No, đong y tro thanh chu hau trieu cong vao nam 50. Đieu nay khien Hung No bi chia thanh hai lien minh đoi đich nhau: Nam Hung No do Bi lanh đao, đong minh cua nha Han, va Bac Hung No do Bo No lanh đao, xem nha Han la ke thu.
Thoi Vuong Mang, Trung Quoc cung đanh mat quyen kiem soat Long chao Tarim. Nam 63, Bac Hung No chinh phuc Long chao Tarim, dung đay lam can cu đia tan cong Hanh lang Ha Tay o Cam Tuc. Nam 73, trong Tran Y Ngo Lu, Đau Co đanh bai Bac Hung No. Ong ep nguoi Hung No thao chay khoi Tho Lo Phien va truy đuoi ho toi tan ho Ba Ly Khon truoc khi cam mot đon vi đon tru tai Cap Mat. Sau khi Tay Vuc đo ho Tran Muc bi đong minh Hung No o Yen Ky va Quy Tu giet, đon vi đon tru tai Cap Mat cung rut lui.
Nam 89, trong Tran Altai, Đau Hien đanh bai thien vu Bac Hung No, buoc ong ta thao chay toi day nui Altai. Sau khi Bac Hung No doi đen luu vuc song Y Le vao nam 91, nguoi du muc Tien Ti lien chiem đong vung lanh tho trai dai tu bien gioi Vuong quoc Phu Du o Man Chau đen song Y Le cua nguoi O Ton. Lanh tho cua nguoi Tien Ti banh truong cuc đai duoi thoi Đan Thach Hoe, nguoi lien tuc đanh bai quan đoi nha Han. Tuy nhien, lien minh cua Đan Thach Hoe som tan ra ngay sau khi ong qua đoi.
Ban Sieu tranh thu su tro giup tu Đe quoc Quy Suong, chiem đong khu vuc ma ngay nay la An Đo, Pakistan, Afghanistan va Tajikistan hong khuat phuc Khach Thap va đong minh Tuc Đac. Tuy nhien, khi nha Han tu choi yeu cau thanh lap lien minh hon nhan vao nam 90, nha cai tri Quy Suong Vima Kadphises lien đieu quan toi Wakhan (Afghanistan) tan cong Ban Sieu. Xung đot ket thuc khi quan Quy Suong buoc phai rut lui vi thieu nhu yeu pham. Nam 91, chuc Tay Vuc đo ho đuoc tai lap va do chinh Ban Sieu đam nhiem. 

Trong so du khach nuoc ngoai đen Đong Han co nhieu nha su bien dich kinh Phat nhu An The Cao tu Parthia va Lau-ca-sam tu Can-đa-la, An Đo. Ngoai nhan cong pham tu Quy Suong, Đe quoc Han con tung nhan qua tu Parthia, mot vi vua Mien Đien va mot nha cai tri Nhat Ban. Nam 97, trieu đinh nha Han thu phai su gia Cam Anh toi Roma song khong thanh cong.
Nguy luoc va Hau Han thu đeu ghi chep ve mot su đoan thua menh hoang đe Marcus Arelius, tiep can trieu đinh Han Hoan Đe (tri. 146 – 167) vao nam 166. Tuy nhien, Rafe de Crespgny lai khang đinh rang su đoan đuoc đe cap trong hai tai lieu tren co the chi la mot nhom thuong nhan La Ma ma thoi. Ngoai đo thuy tinh va tien xu La Ma o Trung Quoc, nguoi ta con tim thay huy chuong La Ma tu thoi Antonius Pius va Marcus Aurelius o Oc Eo, Viet Nam. Oc Eo nam gan quan Nhat Nam (hay Giao Chi), noi cac nguon Trung Quoc khang đinh la đia điem đau tien ma nguoi La Ma va mot phai đoan Thien Truc đat chan khi đen nha Han vao hai nam 159 va 161. Ngoai ra, Oc Eo cung đuoc cho la thanh pho cang "Cattigara" ma Ptolemaeus đa mo ta trong Geographia, nam o phia đong "Chersonesus Aurea" (ban đao Ma Lai) doc theo "Magnus Sinus" (vinh Thai Lan va Bien Đong), noi mot thuy thu Hy Lap tung ghe tham.
Thoi Han Chuong Đe (tri. 75 – 88) đuoc cac hoc gia Đong Han ve sau đanh gia la giai đoan cuong thinh cuoi cung cua nha Han. Tu sau thoi Han Chuong Đe, hoan quan can thiep trieu chinh ngay mot nhieu, tham gia nhieu cuoc tranh đoat quyen luc khoc liet giua cac nhom ngoai thich. Nam 92, voi su tro giup cua hoan quan Trinh Chung, Han Hoa Đe (tri. 88 – 105) giam long Đau thai hau, tuoc het quyen luc ma gia toc nha ba đang nam giu. Han Hoa Đe lam đieu nay đe tra đua viec Đau thai hau tung thanh trung gia toc va che giau danh tinh cua Luong quy nhan, me ruot hoang đe. Sau khi Han Hoa Đe bang ha, Đang thai hau nhiep chinh giua luc nha Han lam vao mot cuoc khung hoang tai chinh va cuoc khoi nghia cua nguoi Khuong đang lan rong.
Khi Đang thai hau qua đoi, Han An Đe (tri. 106 – 125) tin loi hai hoan quan Ly Nhuan va Giang Kinh, cho rang Đang thai hau va gia toc nha ba đa len san ke hoach phe truat minh. Ong cach chuc toan bo thanh vien gia toc ho Đang, đay ai va buoc nhieu nguoi trong so ho phai tu sat. Sau khi Han An Đe bang ha, Diem thai hau đua con trai ba la Bac Huong hau Luu Y len ngoi hong duy tri quyen luc cho gia toc nha minh. Tuy nhien, hoan quan Ton Trinh đa đao chinh thanh cong, lap Luu Bao lam hoang đe, tuc Han Thuan Đe (tri. 125 – 144). Diem thai hau bi quan thuc tai gia, nguoi than bi giet hoac luu đay, cac đong minh hoan quan bi tan sat. Phu chinh Luong Ky, anh trai cua Y Hien Luong hoang hau, giet chet anh re Đang Manh Nu, nguoi sau nay tro thanh hoang hau thu hai, khi Đang Manh Nu phan khang no luc kiem soat cua ong. Sau đo, Han Hoan Đe (tri. 146 – 167) loi dung hoan quan, ha be va buoc Luong Ky phai tu sat.
Nho sinh truong Thai hoc đa to chuc mot cuoc bieu tinh lon phan đoi hoan quan trong trieu. Han Hoan Đe thi ngay cang xa cach bo may quan lieu khi khoi xuong nhieu du an xay dung hoanh trang va chieu đai hang nghin the thiep giua thoi điem khung hoang kinh te. Ly Ung va cong su o truong Thai hoc bi be lu hoan quan cam tu vi toi phan quoc. Toi nam 167, ho moi đuoc tra tu do khi Đai tuong quan Đau Vu thuyet phuc thanh cong con re Han Hoan Đe. Du la vay, Han Hoan Đe van cach chuc vinh vien Ly Ung va cong su, khoi đau lenh cam quan chuc ket be keo canh.
Sau khi Han Hoan Đe bang ha, Đau Vu va Thai pho Tran Phon đa am muu tien hanh mot cuoc đao chinh, ha be ba đai hoan quan Hau Lam, Tao Tiet va Vuong Phu. Khi am muu bi phanh phui, cac hoan quan lap tuc bat giu Hoan Tu Đau hoang hau va Tran Phon. Tuong Truong Hoan sung ai hoan quan, dan quan đoi đau voi Đau Vu va mon khach ngay truoc cong hoang cung. Hai ben cao buoc lan nhau toi phan quoc. Khi tung mon khach duoi truong lu luot theo phe Truong Hoan, Đau Vu buoc phai tu sat.
Duoi thoi Han Linh Đe (tri. 168 – 189), hoan quan co them quyen thanh trung quan chuc ket be keo canh, ngang nhien ban đau gia chuc vu cap cao trong chinh quyen. Han Linh Đe danh phan lon thoi gian choi tro nhap vai voi the thiep va tham gia cac cuoc duyet binh, giao het viec nuoc cho hai hoan quan Trieu Trung va Truong Nhuong.


= Nha Han diet vong =

Nam 184, lenh cam quan chuc ket be keo canh bi bai bo giua luc Khoi nghia Khan vang va Khoi nghia Ngu đau me đao đang bung no, chu yeu la do trieu đinh khong muon tiep tuc xa lanh mot bo phan đang ke tang lop than si, nhung nguoi hoan toan co the tro co khoi nghia. Phan tu tham gia Khoi nghia Khan vang va Khoi nghia Ngu đau me thuoc hai xa hoi Đao giao co ton ti khac nhau, lan luot do hai thay đong Truong Giac va Truong Lo lanh đao.
Cuoc khoi nghia cua Truong Lo o mien bac Tu Xuyen va mien nam Thiem Tay ngay nay, mai đen nam 215 moi bi dap tat. Trong khi đo, Khoi nghia Khan Vang tren khap tam chau cham dut chi trong vong mot nam, co vai lan tai bung phat trong nhung thap ky tiep theo. Du Khoi nghia Khan vang đa ket thuc, nhieu tuong linh đuoc bo nhiem o at trong thoi ky chien loan, khong chiu giai tan luc luong dan quan tu tuyen mo cua ho va dung chung đe tich luy suc manh ngoai vong kiem soat cua hoang quyen đang lung lay.

Đai tuong quan Ha Tien, anh cung cha khac me voi Ha thai hau, cung Vien Thieu am muu lat đo cac hoan quan trong trieu bang cach đieu vai tuong linh dan quan toi vung ngoai o kinh đo. Tai đay, ho dang kien nghi len Ha thai hau, yeu cau xu tu cac hoan quan. Sau mot thoi gian đan đo, Ha thai hau đong y. Tuy nhien, khi cac hoan quan phat hien ra am muu, ho lien yeu cau anh trai Ha thai hau la Ha Mieu thu hoi lenh xu tu. Ngay 22 thang 9 nam 189, mot nhom hoan quan am sat thanh cong Ha Tien. 
Ngay sau khi Ha Tien bo mang, hai anh em Vien Thieu, Vien Thuat lan luot bao vay Bac cung va Nam cung. Ngay 25 thang 9 nam 189, ca hai cung đien đeu that thu, khoang hai nghin hoan quan bi tan sat. Truong Nhuong truoc đo đa kip bo tron cung Han Thieu Đe va em trai Luu Hiep, tuc Han Hien Đe (tri. 189 – 220) tuong lai. Khi bi anh em ho Vien truy cung giet tan, Truong Nhuong nhay xuong song Hoang Ha tu sat.
Tuong Đong Trac tim thay hai anh em tieu hoang đe đang lang thang noi vung thon que. Ong ho tong ho hoi kinh an toan va đuoc phong lam Tu khong, nam quyen kiem soat Lac Duong va ep Vien Thieu phai lui binh. Sau khi Đong Trac phe Han Thieu Đe, lap Han Hien Đe Luu Hiep, Vien Thieu cam đau mot lien minh chong Đong Trac gom toan cuu quan vien. Thang 9 nam 189, Đong Trac đau đoc giet chet Han Thieu Đe. Thang 5 nam 191, ong cho thieu rui Lac Duong, doi kinh đo ve lai Truong An.
Đong Trac bi thuoc tuong La Bo giet trong mot am muu do Vuong Doan, mot đai than bao hoang, sap đat. Nam 195, Han Hien Đe chay khoi Truong An, quay lai Lac Duong hoang tan. Nam 196, nghe theo loi thuyet phuc cua Tao Thao, nguoi luc nay đang la Thu su Duyen Chau, Han Hien Đe chap nhan doi đo mot lan nua toi Hua Xuong.
Vien Thieu tuyen chien voi Tao Thao hong gianh quyen kiem soat hoang đe. Suc manh cua Vien Thieu suy giam đang ke khi ong đe thua Tao Thao trong tran Quan Đo nam 200. Ngay khi Vien Thieu vua qua đoi, cac con trai ong lao vao mot cuoc noi chien gianh quyen thua ke. Nam 205, Tao Thao giet Vien Đam, con trai ca Vien Thieu. Nam 207, Cong Ton Khang giet Vien Hi va Vien Thuong, hai nguoi em cua Vien Đam, gui thu cap toi cho Tao Thao.
Sau that bai cua Tao Thao trong tran thuy chien Xich Bich nam 208, Trung Quoc chia thanh ba the luc anh huong: Tao Thao thong tri mien bac, Ton Quyen thong tri mien nam va Luu Bi thong tri mien tay. Thang 3 nam 220, Tao Thao qua đoi. Đen thang 12 cung nam, con trai ong la Tao Phi ep Han Hien Đe nhuong ngoi, tu lap nha Tao Nguy, ve sau ton hieu la Van Đe (tri. 216 – 220). Su kien nay chinh thuc đat dau cham het cho nha Han, mo ra thoi ky giao tranh ac liet giua ba nha nuoc: Tao Nguy (220 – 265), Đong Ngo (229 – 280) va Thuc Han (221 – 263).


Van hoa va xa hoi = Tang lop xa hoi =

Trong mot trat tu xa hoi co thu bac, hoang đe la nguoi co đia vi cao nhat trong xa hoi va chinh quyen nha Han. Tuy nhien, nhieu hoang đe nha Han len ngoi khi con rat nho tuoi, bi kiem soat boi nhiep chinh thuong la thai hau hoac anh em trai cua ba. Xep ngay duoi hoang đe la cac vi vuong cung thuoc gia toc ho Luu. Tat ca tang lop con lai trong xa hoi, bao gom quy toc va thuong dan, khong ke no le, đeu thuoc mot trong muoi hai cap bac Nhi thap đang tuoc.
Nguoi co cap bac cang cao thi cang nhan đuoc nhieu bong loc va đac quyen phap ly. Cap bac cao nhat, Liet hau, đuoc huong bong loc nha nuoc va ban lanh đia. Duoi mot bac, Quan noi hau, cung đuoc huong bong loc nhung khong đuoc so huu lanh đia. Quan chuc phuc vu trong chinh quyen thuoc tang lop binh dan đong đao nhung ve mat uy tin xa hoi, ho chi xep sau tang lop quy toc. Nhung quan chuc cap cao nhat trong chinh phu cung co khi đuoc ban lanh đia nhu hau tuoc.
Đen thoi Đong Han, gioi tinh hoa đia phuong gom cac hoc gia, giao vien, hoc sinh va quan chuc von khong co moi lien he, bat đau tu đinh nghia minh la thanh vien cua tang lop than si. Ho cung nhau chia se nhung gia tri chung va đeu tan tam voi nen hoc thuat chinh thong. Nua cuoi thoi Đong Han, khi chinh quyen ngay cang thoi nat, nhieu than si con coi viec vun đap cac moi quan he ca nhan tren co so đao đuc quan trong hon la lam viec cong.
Nong dan, hay cu the hon la tieu đien chu, xep ngay sau hoc gia va quan chuc trong he thong phan cap xa hoi. Nhung đoi tuong canh tac nong nghiep khac nhu ta đien, lao đong lam cong va no le, co đia vi thap hon. Nha Han đa tien hanh đieu chinh che đo no le von co o Trung Quoc va so luong no le nong nghiep thi ngay cang gia tang. Nghe nhan, ky thuat vien va tho thu cong co đia vi kinh te xa hoi phap ly o duoi nong dan va tren thuong nhan thong thuong.
Thuong nhan đa đang ky voi nha nuoc buoc phai mac trang phuc mau trang va phai đong thue thuong mai cao, bi tang lop than si xem la nhung ke an bam xa hoi đang khinh. Ho thuong la chu tiem tap hoa tai cac khu cho thanh thi. Nhieu nha ky nghe va thuong nhan luu đong lam viec giua mot mang luoi cac thanh pho cho phep khong can đang ky thuong nhan, thuong giau co va quyen luc hon đai đa so quan chuc chinh quyen.
Đien chu giau co, chang han nhu quy toc va quan chuc, thuong cung cap cho o cho mon khach, nhung nguoi co gia tri lao đong hay lam nhung cong viec đac thu, đoi khi bao gom ca viec bat cuop hoac tham gia chien tran. Khong nhu no le, mon khach co the tu do lua chon bat cu gia chu nao ma ho yeu thich. Thay thuoc, nguoi nuoi lon, đo te co đia vi xa hoi kha cao, trong khi thay boi, nguoi đua tin lai co đia vi xa hoi thap.


= Hon nhan, gioi tinh va quan he mau mu =

Moi gia đinh thoi nha Han tuan theo che đo phu he. Moi ho thuong co tu bon đen nam thanh vien gia đinh hat nhan song cung nhau. Khong giong nhu nhung trieu đai ve sau, cac thanh vien trong mot đai gia đinh nhieu the he khong o cung mot nha. Theo chuan muc Nho giao, moi thanh vien trong gia đinh đuoc đoi xu voi muc đo ton trong va gan gui khac nhau. Chang han, khung thoi gian đe tang cho cha va chu ruot đuoc quy đinh phan biet.
Cuoi xin đuoc nghi thuc hoa cau ki, đac biet la đoi voi nhung nguoi giau co, bao gom rat nhieu buoc quan trong. Viec tang qua đinh hon – sinh le va hoi mon – la vo cung quan trong. Neu thieu mot trong hai, chu re se bi khinh thuong con co dau se chi ve nha chong voi tu cach vo le, chu khong phai vo chinh that. Thoi nha Han, hon nhan sap đat la đieu het suc binh thuong. Trong viec lua chon phoi ngau cho con cai, quyet đinh cua nguoi cha luon co trong luong hon quyet đinh cua nguoi me.
Hon nhan mot vo mot chong rat pho bien, du quy toc hay quan chuc cap cao co thua đieu kien kinh te đe them the nap thiep. Voi nhung đieu kien tap quan nhat đinh, chu khong phai theo luat đinh, ca nam va nu đeu co the ly di va tai hon. Tuy nhien, goa phu van tiep tuc la thanh vien gia đinh nha chong đa khuat. Đe tai hon, goa phu can đuoc "tra ve" nha me đe voi mot muc phi chuoc nhat đinh. Ngoai ra, ho khong đuoc phep mang con cai theo khi tai hon.
Khong giong nhu tuoc hieu hoac cap bac quy toc, con trai truong khong co quyen thua ke toan bo tai san. Sau khi nguoi cha qua đoi, moi nguoi con trai đuoc chia mot phan gia san bang nhau. Đieu nay trai voi phong tuc cua nhung trieu đai ve sau khi nguoi cha thuong gui luon mot phan gia san cho con trai ngay khi truong thanh va lap gia đinh. Thuong thi con gai đuoc chia phan gia san it hon nhieu so voi con trai, thong qua hoi mon khi ket hon. Phan chia gia san thua ke con co the tien hanh bang di chuc, tuy nhien, khong ro ve muc đo pho bien cua hinh thuc nay.
Phu nu nha Han o nha thi phai theo y cha, khi đa lay chong thi phai theo y chong, khi chong chet thi phai theo y con. Tuy nhien, theo nhieu nguon đuong thoi, quy tac tren khong phai luc nao cung đuoc nguoi ta tuan theo, đac biet la trong moi quan he me con, mot so hoang hau tham chi con tung cong khai nhuc ma chinh cha ruot va anh em cua minh. Phu nu đuoc mien lao dich thuong nien. Ngoai lam noi tro, ho cung thuong lam them cong viec khac mang ve thu nhap.
Đoi voi phu nu, nghe nghiep pho bien nhat la nghe det quan ao gia đinh. Ho tu det roi đem ban o cho hoac lam thue cho cac doanh nghiep det may lon tuyen dung hang tram nhan cong. Cung co nhieu phu nu giup anh em đong ang, tro thanh ca si, vu cong, ba đong, thay thuoc co tieng hoac thuong nhan thanh đat, hoan toan co the tu mua quan ao cho chinh minh. Vai phu nu con tu thanh lap cac tap the keo soi, tong hop nguon luc cua nhieu gia đinh khac nhau.


= Giao duc, van hoc va triet hoc =

Trieu đinh Tay Han ban đau đong thoi ap dung ca giao ly Phap gia, Hoang Lao lan Nho giao trong viec ban hanh chinh sach cung nhu đinh hinh đuong loi quoc gia. Tuy nhien, toi thoi Han Vu Đe, trieu đinh bat đau đoc ton Nho giao. Nam 136 TCN, Han Vu Đe cach chuc tat ca bac si khong tiep nhan kinh đien Nho giao. Ong khuyen khich quan chuc đuoc tien cu tiep nhan nen giao duc nen tang Nho giao tai truong Thai hoc thanh lap vao nam 124 TCN.
Nho giao thoi Han Vu Đe đuoc Đong Trong Thu cai bien co nhieu điem khac biet so voi Nho giao nguyen thuy ma Khong Tu đe xuong. Đong Trong Thu tong hop tu tuong đao đuc Nho giao ve le nghi, đao hieu, nhan nghia voi thuyet ngu hanh va am duong. Vi loi ich cua nha cai tri, ong đa bien minh cho su ton tai cua he thong chinh quyen đe quoc trong mot trat tu vu tru tu nhien.
Truong Thai hoc ngay cang đong vai tro quan trong khi so hoc sinh o đay len toi 3 van nguoi vao the ky thu 2. Giao duc nen tang Nho giao cung đuoc cung cap tai truong hoc cap quan hay truong tu o thi tran nho, noi giao vien kiem đuoc khoan thu nhap đang ke tu hoat đong day hoc. Truong hoc con đuoc thanh lap o vung lanh tho cuc nam, noi chu Han đuoc đua vao su dung nham đong hoa dan đia phuong.
Nhieu cong trinh hoc thuat quan trong đa đuoc cac hoc gia nha Han xay dung va nghien cuu. Cac tac pham triet hoc do Duong Hung, Hoan Đam, Vuong Sung, Vuong Phu viet, đat cau hoi ve ban chat bam sinh cua con nguoi la thien hay ac, thach thuc trat tu pho quat ma Đong Trong Thu đua ra. Su ky cua cha con Tu Ma Đam, Tu Ma Thien đat tieu chuan cho nhieu tac pham trong Nhi thap tu su, chang han nhu Han thu do ba cha con Ban Buu, Ban Co, Ban Chieu bien soan. Cac bo tu đien ngon ngu cung đa ra đoi, nhu Thuyet van giai tu cua Hua Than va Phuong ngon cua Duong Hung.
Nhieu liet truyen nhan vat lich su đuoc cac than si viet. The tho phu thong tri thi ca nha Han, đac biet noi bat thoi Han Vu Đe.


= Phap luat va trat tu =

Cac hoc gia nha Han nhu Gia Nghi thuong len an nha Tan la mot che đo tan bao. The nhung, bang chung khao co tu Truong Gia Son va Thuy Ho Đia lai chi ra rang nhieu đao luat trong phap đien nha Han do Thua tuong Tieu Ha bien soan, co nguon goc tu Tan luat.
Hanh vi hiep dam, bao hanh the chat va giet nguoi co the bi truy to truoc cong đuong. Mac du co it quyen hon nam gioi, phu nu van đuoc phep cao buoc nam gioi toi hinh su va dan su. Trong khi nghi pham luon bi bo tu, khong he co hinh phat ngoi tu danh cho toi pham đa bi ket an. Thay vao đo, nhung hinh phat thuong đuoc ap dung la phat tien, lao đong kho sai va tu hinh bang hinh thuc chem đau. Nhung hinh phat tra tan cat xeo đau thoi nha Han đeu lay tu Tan luat. Qua hang loat cai cach, loai hinh phat cat xeo moi bi bai bo, thay the bang hinh phat đanh vao long ban chan it tan bao hon nhieu.
Hoat đong nhu mot tham phan trong cac vu kien la mot trong nhieu nhiem vu cua Huyen lenh va Thai thu. An phuc tap, he trong hoac chua đuoc giai quyet thuong đuoc chuyen cho Đinh uy o kinh đo, tham chi la cho hoang đe. Moi huyen chia thanh mot so huong, moi huong do mot du kieu trong coi. Trat tu đo thi đuoc duy tri boi quan chuc chinh quyen tai cac khu cho va boi lai tot tai cac khu dan cu.


= Thuc pham =

Cac loai cay trong thiet yeu đuoc trong nhieu nhat thoi nha Han la lua mi, đai mach, ke vang, ke proso, gao va đau. Cac loai trai cay va rau qua thuong đuoc tieu thu bao gom hat de, le, man, đao, dua, mo, dau tay, duong mai, tao tau, bau, mang, mu tat va khoai mon. Cac loai đong vat thuan hoa thuong đuoc tieu thu bao gom ga, uyen uong, ngong troi, bo, cuu, lon, lac đa va cho (chi vai loai cho khac nhau đuoc lai tao đe lam thuc pham, hau het lam vat nuoi trong nha). Rua va ca đuoc đanh bat o suoi va ho. Cac loai đong vat san bat thuong đuoc tieu thu bao gom cu, ga loi, chim ac, huou sao, ga so Trung Quoc. Cac loai gia vi thuong dung la đuong, mat, muoi va dau thuc vat. Đo uong co con đuoc tieu thu tran lan.


= Quan ao =
Quan ao va chat lieu quan ao phuc thuoc vao tang lop xa hoi cua nguoi mac. Nguoi giau co the mua đuoc ao bao lua, quan xiem, tat va gang tay, ao khoac lam tu long lung hoac long cao, long vit, dep le co dat da, ngoc trai va lot lua. Nong dan thi thuong mac quan ao lam tu vai gai dau, len va da chon.


= Ton giao, vu tru hoc va sieu hinh hoc =
Nguoi Trung Quoc hien te đong vat va thuc pham cho cac vi than, vong linh va to tien tai nhieu đen mieu. Ho cho la te pham se đuoc tieu thu o the gioi tam linh. Theo quan niem dan gian, moi con nguoi đeu co hai phan linh khi: phan hon, du hanh hau kiep toi tien gioi va phan phach, van o lai mo phan pham gioi, chi co the tai hop voi phan hon thong qua mot nghi le.
Hoang đe la thay te cao cap nhat đat nuoc. Ong la nguoi truc tiep hien te Thien đang, Ngu phuong thuong đe va than song, than nui. Ba coi Thien, Đia, Nhan đuoc lien ket voi nhau bang hai chu ky tu nhien am duong va ngu hanh. Neu khong cu xu theo đung le nghi, luan thuong đao ly, hoang đe se pha vo su can bang tot đep cua hai chu ky tu nhien nay va gay ra nhung tai hoa tham khoc nhu đong đat, lu lut, han han, dich benh va nan chau chau pha hoai mua mang. 

Truyen thuyet ke rang nguoi nao đen đuoc vung đat cua Tay Vuong Mau hoac chon Bong Lai thi co the truong sinh bat tu. Tu si Đao giao thoi nha Han tap hop thanh nhung nhom an si nho, co gang co đuoc cuoc song vinh hang thong qua cac bai khi cong, ky thuat tinh duc va tien đon than duoc.
Đen the ky thu 2, tin đo Đao giao thanh lap mot so xa hoi ton giao co ton ti nhu Ngu đau me đao. Thanh vien Ngu đau me đao tin rang triet gia Lao Tu la mot vi thanh tien tri, nguoi se ban on cuu roi va suc khoe cho bat cu tin đo Đao giao nao dam xung toi. Ho cung nhau tung niem Đao đuc kinh va nghiem cam tho cac vi than "o ue" nhan te pham ruou thit.
Thoi Đong Han, Phat giao bat đau du nhap vao Trung Quoc qua Con đuong To lua va lan đau tien đuoc đe cap vao nam 65. Luu Anh, em cung cha khac me voi Han Minh Đe (tri. 57 – 75), la mot trong nhung tin đo Phat giao đau tien, du Phat giao Trung Quoc thoi điem nay van con lien he chat che voi Đao giao Hoang Lao. Ngoi chua Phat giao đau tien đuoc biet đen o Trung Quoc, chua Bach Ma, đuoc xay dung ngay ben ngoai tuong thanh Lac Duong, duoi thoi Han Minh Đe. Trong the ky thu 2, nhung bo kinh Phat quan trong nhat đa đuoc dich sang tieng Trung, bao gom Tu thap nhi chuong kinh, Bat-nha tam kinh, Lang-nghiem kinh va Ban chu tam muoi kinh.


Chinh quyen va chinh tri = Chinh quyen trung uong =

Trong chinh quyen nha Han, hoang đe la tham phan kiem nha lap phap toi cao, tong tu lenh cac luc luong vu trang va la nguoi duy nhat co quyen bo nhiem quan chuc cap cao nhat đuoc tien cu o trung uong va đia phuong, nhung nguoi huong muc luong tu 600 thach tro len. Nhu vay, tren ly thuyet, hoang đe nam quyen luc vo song.
Tuy nhien, nhung co quan nha nuoc co loi ich canh tranh va cac the che nhu đinh nghi – noi cac đai than đuoc trieu tap đe đat đong thuan đa so ve mot van đe – co the gay suc ep, buoc hoang đe nghe theo loi khuyen cua đai than khi quyet đinh chinh sach. Du co nguy co lam mat long be toi, thinh thoang hoang đe van san sang bac bo quyet đinh đa so tai đinh nghi.
Xep duoi hoang đe la Tam cong – ba thanh vien đung đau noi cac. Tam cong gom Thua tuong (hoac Đai Tu đo), Ngu su đai phu (hoac Đai tu khong) va Thai uy (hoac Đai tu ma).
Thua tuong, đoi thanh Đai tu đo vao nam 8, chiu trach nhiem chinh trong viec hoach đinh ngan sach nha nuoc. Nhung nhiem vu khac cua Thua tuong bao gom quan ly so sach dan so va đat đai cap chau, chu tri đinh nghi, lam tham phan va tien cu hien tai vao cac vi tri cap cao trong chinh phu. Thua tuong đuoc toan quyen bo nhiem quan chuc huong muc luong duoi 600 thach.
Nhiem vu chinh cua Ngu su đai phu la tien hanh thu tuc ky luat quan chuc. Ngoai ra, Ngu su đai phu con chia se mot vai nhiem vu tuong tu Thua tuong, chang han nhu nhan bao cao tu cac chau. Tuy nhien, khi Ngu su đai phu đoi thanh Đai tu khong vao nam 8, nhiem vu chinh cua Đai tu khong lai la giam sat du an cong.

Thai uy hay Đai tu ma la si quan cao cap nhat, đuoc bo nhiem trong mot khoang thoi gian nhat đinh, đam nhiem vai tro nhiep chinh thoi Tay Han. Toi thoi Đong Han, Đai tu ma chi con la mot chuc quan dan su đuoc chia se nhieu quyen kiem duyet hon so voi hai Tam cong con lai.
Xep duoi Tam cong la Cuu khanh – chin thanh vien, moi thanh vien đung đau mot bo nganh. Thai thuong phu trach nghi thuc ton giao, le nghi, cau khan va duy tu đen mieu tho cung to tien. Quan loc huan bao ve hoang đe ca trong lan ngoai hoang cung hoac bat cu noi nao hoang đe tuan du bang xe ngua.
Ve uy bao ve va tuan tra tuong thanh, thap canh, cong hoang cung. Thai boc cham lo ngua, chuong ngua, xe ngua, nha đe xe ngua cua hoang đe va thi than, đam bao ngua chien cho luc luong vu trang. Đinh uy duy tri, quan ly va kien giai luat phap. Đai hong lu phu trach đon tiep khach quy trieu đinh, chang han nhu quy toc va su than nuoc ngoai.
Tong chinh giam sat cac đac an ma trieu đinh ban cho quy toc va hoang than, chang han nhu lanh đia va tuoc vi. Đai tu nong la thu quy cua bo may hanh chinh va luc luong vu trang, xu ly cac khoan thu thue va đat ra tieu chuan đo luong. Thieu phu phuc vu rieng hoang đe, cung cap cho hoang đe thu vui va tro tieu khien, thuc pham va trang phuc, thuoc men va cham soc y te, trang thiet bi va nhung mon đo gia tri.


= Chinh quyen đia phuong =

Đe quoc Han, ngoai tru vuong quoc va hau quoc, đuoc phan chia thanh ba đon vi hanh chinh co ban la chau, quan va huyen. Moi huyen chia thanh nhieu huong, moi huong chia thanh nhieu ly, moi ly co khoang mot tram gia đinh.
Tuy thoi ky, nguoi đung đau mot chau co the la Thu su hoac Chau muc, chiu trach nhiem thanh tra chinh quyen quan va chinh quyen vuong quoc. Dua tren bao cao thanh tra cua ho, trieu đinh se thang chuc, giang chuc, cach chuc hoac truy to quan chuc đia phuong.
Thu su co the tu quyet đinh nhieu van đe khac nhau ma khong can thong qua trieu đinh. Thanh tra cap thap hon thi chi nam quyen hanh phap trong nhung nam thang khung hoang, đuoc phep tang cuong luc luong dan quan cap quan đe tran ap noi loan.
Moi quan do mot Thai thu đung đau, đuoc chia thanh nhieu huyen. Thai thu đong thoi đieu hanh dan su va quan su, chi huy quan đoi, thu ly kien cao, huong dan nong dan canh tac vu mua, tien cu nhan tai cho trung uong theo mot he thong han ngach do Han Vu Đe thiet lap. Nguoi đung đau huyen lon voi khoang 1 van ho gia đinh đuoc goi la Lenh, nguoi đung đau huyen nho hon thi đuoc goi la Truong. Ca Lenh va Truong đeu co the goi chung la Huyen lenh. Huyen lenh duy tri luat phap va trat tu tren đia ban, đang ky thue cho thuong dan, huy đong dan phu lao dich thuong nien, sua chua truong hoc va giam sat cong trinh cong.


= Vuong quoc va hau quoc =

Moi vuong quoc ban tu tri – co quy mo gan bang mot quan – đuoc hoang than cai tri đoc quyen. Truoc nam 157 TCN, mot vai nha cai tri vuong quoc khong phai la hoang than, ho đuoc Han Cao To phong vuong đe đoi lay su phuc tung. Chinh quyen vuong quoc kha tuong đong voi chinh quyen trung uong. Chi tru Thua tuong do hoang đe truc tiep bo nhiem, cac vi vuong co toan quyen bo nhiem quan chuc dan su trong vuong quoc.
Tuy nhien, vao nam 145 TCN, sau mot so cuoc noi loan, Han Canh Đe tuoc quyen tu bo nhiem quan chuc huong luong tren 400 thach cua cac vi vuong. Tam cong va Cuu khanh (tru Thai boc) o moi vuong quoc đeu bi bai bo, Thua tuong thi van do chinh quyen trung uong bo nhiem.
Voi loat cai cach tren, cac vi vuong chi con la nguoi đung đau vuong quoc tren danh nghia. Ho van đuoc bien mot phan thue thu trong vuong quoc thanh thu nhap ca nhan. Quan chuc vuong quoc hoan toan do chinh quyen trung uong bo nhiem. Thua tuong vuong quoc thi chi ngang hang voi Huyen lenh. Tuong tu cac vi vuong, cac vi hau cung co quyen bien mot phan thue thu trong hau quoc thanh thu nhap ca nhan.
Cho đen tan thoi Han Canh Đe, hoang đe luon gap rat nhieu kho khan trong viec kiem soat cac vi vuong chu hau, vi ho thuong xuyen hop tac voi Thien vu Hung No moi khi hoang đe đay manh tap quyen. Chi trong vong bay nam thoi Han Cao To, đa co toi ba vi vuong va mot vi hau đao tau hoac lien minh voi Hung No. Ngay ca hoang than cung co khi moi goi Hung No xam luoc đe đoi pho voi nguy co bi hoang đe tuoc quyen. Han Cao To đa ky ket mot hiep uoc voi Thien vu Mac Đon đe phan đinh ro rang quyen han đoi ben, cong nhan lan nhau la quoc chu, đai dien duy nhat cua dan toc minh đang cai tri, cung co huu nghi bang mot lien minh hon nhan hoang gia. Nam 154 TCN, Han Canh Đe tieu diet het cac vi vuong lam phan. Tu nam 147 TCN, mot so vi vuong chu hau khong con dam than phuc Hung No nhu truoc ma buoc phai trung thanh tuyet đoi voi hoang đe. Đa so quan chuc trieu đinh nha Han ban đau phan đoi y tuong xam luoc lanh tho Hung No. Nhung nguoi Hung No đau hang nha Han đuoc tap hop thanh mot cau truc quan su, chinh tri song song, phuc tung hoang đe, mo ra cho quan đoi nha Han co hoi thach thuc ky binh Hung No tren thao nguyen. Đieu nay cung ket noi nha Han voi mang luoi thanh bang o Long chao Tarim, cho phep nha Han tu mot quoc gia tam khu vuc tro thanh mot đe che đa quoc gia, thong qua lien minh hon nhan voi cuong quoc thao nguyen O Ton.


= Quan đoi =

Đau thoi nha Han, moi thuong dan nam gioi o đo tuoi 23 đeu phai thi hanh nghia vu quan su bat buoc. Sau thoi Han Chieu Đe (tri. 87 TCN – 74 TCN), đo tuoi nhap ngu toi thieu giam xuong con 20. Linh nghia vu phai trai qua mot nam huan luyen va mot nam phuc vu khong chuyen. Ho đuoc huan luyen o mot trong ba quan chung: bo binh, ky binh va thuy binh. Het thoi gian tai ngu, nam gioi van phai tiep tuc ren dua ky nang, vi nam nao ho cung đuoc quan đoi kiem tra muc đo san sang chien đau va co the lai phai nhap ngu trong tuong lai. Đieu nay chi cham dut sau nam 30 voi viec trieu đinh bai bo phan lon che đo quan dich bat buoc. Trong mot nam phuc vu khong chuyen, linh nghia vu co the phuc vu tai bien cuong, trong trieu đinh vuong quoc hoac duoi quyen Ve uy. Co mot đoi quan chuyen nghiep nho luon đong quan gan kinh đo.
Thoi Đong Han, nam gioi co the tranh thi hanh nghia vu quan su neu chiu nop bu mot khoan thue. Trieu đinh Đong Han uu tien tuyen mo quan tinh nguyen. Nam quan la quan tinh nguyen, trong khi Bac quan la quan chuyen nghiep, đong quan o kinh đo va vung lan can. Do Hieu uy lanh đao, Bac quan chia thanh nam trung đoan, moi trung đoan gom vai ngan binh linh. Sau nam 189, chinh quyen trung uong sup đo, đien chu giau co, quy toc va thong đoc quan su đia phuong tu xay dung quan đoi rieng – goi la bo khuc – tu chinh cac mon khach duoi truong.
Giua nhung nam thang chien loan, quan tinh nguyen ngay cang chiem uu the, mot luong lon dan quan đa đuoc tuyen mo tren khap ca nuoc đe bo sung cho Bac quan. Luc nay, voi su mo rong quy mo Bac quan, moi Tuong quan se lanh đao mot su đoan đuoc chia thanh nhieu trung đoan do Hieu uy hoac Tu ma chi huy. Trung đoan lai đuoc chia thanh nhieu đai đoi do Hau chi huy. Trung đoi la đon vi thap nhat.


Kinh te = Tien te =

Nha Han tiep tuc luu hanh tien xu ban lang cua nha Tan. Đau thoi nha Han, Han Cao To quyet đinh đong cua xuong đuc tien chinh phu đe ung ho xuong đuc tien tu nhan. Quyet đinh nay đuoc vo ong la La hau đao nguoc vao nam 186 TCN. Nam 182 TCN, La hau cho phat hanh mot loai tien xu đong co khoi luong nhe hon nhieu so voi nhung loai tien xu tien nhiem. Đieu nay gay ra tinh trang lam phat dien rong ma mai đen nam 175 TCN moi cham dut, khi Han Van Đe yeu cau cac xuong đuc tien tu nhan san xuat tien xu co khoi luong chinh xac la 2,6 g.
Nam 144 TCN, Han Canh Đe cam tu nhan đuc tien, uu tien đe trung uong va chinh quyen cap quan đuc tien. Nam 120 TCN, Han Vu Đe cho phat hanh them mot loai tien xu moi. Mot nam sau, ong bai bo hoan toan ban lang đe luu hanh duy nhat tien xu ngu thu, nang 3,2 g. Ngu thu tiep tuc la tien xu tieu chuan o Trung Quoc cho toi tan thoi nha Đuong (618 – 907). No tam ngung luu hanh thoi gian ngan khi bi Vuong Mang thay the bang mot so loai tien te moi va tiep tuc luu hanh vao nam 40, thoi Han Quang Vu Đe.
Vi tien xu đuc o cac quan thuong kem chat luong va khong đu khoi luong, chinh quyen trung uong quyet đinh đong cua cac xuong đuc tien cap quan va đoc quyen phat hanh tien xu ke tu nam 113 TCN. Viec phat hanh tien xu ban đau do Thuy hanh đo uy giam sat, toi thoi Đong Han thi do Đai tu nong giam sat.


= Thue va tai san =

Ngoai thue đat ma đien chu phai tra bang mot phan hoa loi, thue khoan va thue tai san đeu phai tra bang tien xu. Muc thue khoan hang nam đoi voi nam gioi va nu gioi truong thanh la 120 xu, đoi voi tre vi thanh nien la 20 xu, đoi voi thuong nhan la 240 xu. Thue khoan chinh la đong luc thuc đay nen kinh te tien te, tu nam 118 TCN đen nam 5, hon 28 ty đong tien xu đa đuoc đuc, trung binh 220 trieu đong mot nam.
Viec luu hanh rong rai tien xu giup thuong nhan giau co mua them nhieu đat đai, vo tinh đe quyen luc roi vao tay chinh tang lop ma chinh quyen ra suc đan ap, thong qua hang loat loai thue thuong mai va thue tai san nang ne. Han Vu Đe tham chi đa ban hanh ca luat cam thuong nhan đang ky so huu đat, the nhung, nhieu thuong nhan quyen luc van kheo leo lach luat va so huu bat ngan đat đai.
Tieu đien chu la tang lop đong thue nhieu nhat, nguon thu tu ho bi đe doa trong nua sau thoi Đong Han, khi nhieu nong dan lam vao canh no nan va buoc phai lam thue cho cac đai đien chu giau co. Chinh quyen nha Han tung ban hanh mot so cai cach đe tieu đien chu khong mac no va co đat trong trot. Nhung chinh sach nay bao gom giam thue, tam mien thue, mo khoan vay cho nong dan, sap xep đe nong dan mat đat sinh song va lam viec trong cac đon đien cho đen khi ho tra het no.
Thue đat moi ho gia đinh giam tu 1/15 hoa loi xuong con 1/30 vao nam 168 TCN, chi con 1/100 trong nhung thap ky cuoi trieu đai. Chinh quyen đa phai bu đap thue đat bang cach tang thue tai san.
Thue lao đong đuoc đanh duoi hinh thuc lao dich bat buoc thuong nien, ap dung voi nam gioi tuoi tu 15 đen 56. Thoi Đong Han, khi lao đong lam thue đa tro nen pho bien, thue mien tru lao dich ra đoi.


= San xuat tu nhan va đoc quyen chinh phu =

Đau thoi Tay Han, moi nha cong nghiep muoi hoac sat, du la mot vi vuong hay mot thuong nhan giau co, đeu co the tu hao vi so huu khoi tai san ngang ngua quoc kho va nam trong tay luc luong lao đong nong dan tren ngan nguoi. Đieu nay khien nong dan lu luot bo ruong va lam chinh phu that thu đang ke thue đat. Đe loai bo anh huong cua thuong nhan, Han Vu Đe quoc huu hoa cong nghiep muoi va sat vao nam 117 TCN, cho phep nhieu cuu thuong nhan tro thanh quan chuc quan ly cac cong ty đoc quyen chinh phu. Toi thoi Đong Han, trieu đinh bai bo đoc quyen chinh phu nham ung ho san xuat cap quan huyen va san xuat tu nhan.
Ruou cung la mot mang cong nghiep tu nhan sinh loi khac ma trieu đinh đa quoc huu hoa vao nam 98 TCN. Nam 81 TCN, đoc quyen ruou bi bai bo. Đoi voi mua ban ruou tu nhan, trieu đinh đanh thue tai san 2 xu cho moi 0,2 L ruou. Đen nam 110 TCN, Han Vu Đe tiep tuc can thiep vao hoat đong buon ban ngu coc co lai, chong đau co bang cach ban ngu coc do chinh phu tich tru voi gia thap hon thuong nhan. Ngoai tru viec Han Minh Đe tung thanh lap mot co quan binh chuan ton tai trong thoi gian ngan, trieu đinh Đong Han hau nhu khong ban hanh quy đinh kiem soat gia ca.


Khoa hoc va cong nghe Khi nghien cuu lich su phat trien khoa hoc va cong nghe Trung Quoc, nha Han la mot thoi ky đac biet, co toc đo phat trien khoa hoc va cong nghe sanh ngang voi nha Tong (960 – 1279).


= Vat lieu viet =
Vao thien nien ky thu 1 TCN, vat lieu viet chu yeu o Trung Quoc la đo đong, xuong đong vat, bang tre hoac go. Đau thoi nha Han, vat lieu viet chinh thuong la đat set, vai lua, giay gai dau va ong quyen the tre đan bang day gai dau.
Manh giay gai dau co nhat đuoc tim thay o Trung Quoc co nien đai vao khoang the ky thu 2 TCN. Quy trinh san xuat giay tieu chuan do Thai Luan phat minh vao nam 105. Manh giay co chu viet lau đoi nhat con sot lai đuoc tim thay trong đong đo nat cua mot thap canh bo hoang tu nam 110 o Noi Mong.


= Luyen kim va nong nghiep =

Dua tren bang chung khao co, ngay tu thoi Xuan Thu, nguoi Trung Quoc đa su dung lo cao đe nau quang sat tho thanh gang. O Trung Quoc co đai, lo tinh luyen chua ra đoi. Tuy nhien, toi thoi nha Han, nguoi Trung Quoc cung đa biet ren sat bang cach thoi oxy vao lo cao va kich hoat qua trinh khu cacbon. Co the bien gang va gang thoi thanh sat ren hoac thep thong qua mot quy trinh tinh luyen.
Nguoi Trung Quoc thoi Han dung đong va sat đe che tao nhieu loai vu khi, dung cu nau nuong, cong cu lam moc va đo gia dung. Nho nhung cai tien trong ky thuat luyen gang ma mot so loai nong cu moi đa ra đoi. May gieo hat ba chan đuoc phat minh vao the ky thu 2 TCN, cho phep nong dan de dang gieo hat theo hang ma khong can truc tiep dung tay. May cay sat tho so cung đuoc phat minh vao thoi nha Han. Đe van hanh may cay chi can mot nguoi đieu khien va hai con bo keo. Moi may cay gom ba luoi cay, mot hop đung hat giong gieo trong, mot cong cu lam toi đat, co the giup nong dan cay 45,730 m² đat mot ngay.
Đe bao ve cay trong khoi gio va han han, thoi Han Vu Đe, Trieu Qua đa sang tao ra phuong phap đai đien phap thay đoi vi tri luong đat trong giua cac mua sinh truong. Sau khi thu nghiem mang lai ket qua thanh cong, trieu đinh quyet đinh tai tro va khuyen khich nong dan trien khai đai đien phap. Nong dan thoi Han cung ap dung phuong phap ao đien đao ho sau bon nhieu phan, khong can cay xoi đat va phu hop voi đia hinh doc. Nong dan mien nam va mot phan mien trung Trung Quoc trong lua tren ruong bac thang, trong khi nong dan doc song Hoai lai hay du canh.


= Cong trinh ket cau va đia ky thuat =

Go xe la vat lieu xay dung chinh thoi nha Han. No đuoc su dung đe xay dung hoang cung, nha lau, hoi truong va nha mot tang. Vi go thi rat nhanh muc, bang chung kien truc go thoi nha Han duy nhat con sot lai la mot bo suu tap ngoi gom. Hoi truong go lau đoi nhat con ton tai o Trung Quoc thuoc ve nha Đuong (618 – 907). Nha su hoc kien truc Robert L. Thorp chi ra su khan hiem di tich khao co thoi Han va khang đinh rang cac nguon van hoc va nghe thuat thoi Han ma cac nha su hoc dung đe tim manh moi ve kien truc Han đa tuyet chung thuong khong đang tin cay.
Tuy toan bo cong trinh kien truc go đeu đa khong con, nhieu tan tich thoi Han bang gach, đa va đat nen van con nguyen ven. Chung bao gom khuyet đa, mo that bang gach, tuong thanh đat nen, thap bao hieu bang gach va đat nen, vai đoan Van ly Truong thanh đat nen, nen đat hoi truong cu, va hai phao đai đat nen o Cam Tuc. Tan tich tuong đat nen bao quanh hai kinh đo Truong An va Lac Duong van con ton tai, cung he thong xu ly nuoc thai gom cac mai vom bang gach, muong, va ong nuoc bang gom. 29 khuyet đa thoi Han dung truoc ngo vao khu đen tho va lang mo, mo phong lai mot so thanh phan ket cau bang go va gom nhu mai lop, mai hien, lan can.
Nha co san la kieu nha pho bien nhat đuoc mieu ta trong cac tac pham nghe thuat thoi nha Han. Mo hinh gom cua mot so cong trinh kien truc ma nguoi ta tim thay trong cac ngoi mo thoi nha Han, co le đuoc dung lam noi cu ngu cho nguoi chet o the gioi ben kia, cung cap nhieu manh moi co gia tri ve nhung kien truc go đa tuyet chung. Vi du, thiet ke nghe thuat tren mai ngoi mo hinh thinh thoang trung khop voi mai ngoi that tai cac di chi khao co.
Hon muoi ngoi mo duoi long đat thoi nha Han đa đuoc tim thay, rat nhieu trong so đo co cong vom, buong khung vom va mai vom. Tuy nhien, van chua biet khung vom va mai vom bang gach co trong kien truc tren mat đat thoi Han hay khong.
Tu nguon tu lieu van hoc, nguoi ta biet rang cau dam go, cau vom, cau treo tho so va cau phao đa tung ton tai vao thoi nha Han. Tuy nhien, cau vom chi đuoc khac hoa trong hai tu lieu van hoc va mot tac pham phu đieu o Tu Xuyen.
Nguoi Trung Quoc thoi Han đao nhung ho khai khoang co đo sau hon 100 m đe khai thac quang kim loai. Ho khoan gieng va dung can truc đe khai thac nuoc muoi co đac roi đem chung cat thanh muoi hat. Lo chung cat muoi đuoc lam nong bang khi tu nhien dan len be mat qua đuong ong tre. Moi gieng khoan nuoc muoi co đo sau khoang 600 m.


= Co khi va thuy luc =

Bang chung ky thuat co khi thoi Han phan lon đen tu ghi chep quan sat chon loc cua cac hoc gia Nho giao, nhung nguoi đoi khi khong quan tam toi khoa hoc, xem nghien cuu khoa hoc va ky thuat khong phai la cong viec tuong xung voi minh. Ky su va nghe nhan lanh nghe – goi chung la tuong – khong đe lai ghi chep chi tiet san pham ma ho lam ra. Hoc gia thoi Han, vi co it hoac khong co chuyen mon ky thuat co khi, đoi khi cung cap khong đay đu thong tin ve nhung cong nghe khac nhau ma ho mo ta. Du vay, tu nhung nguon van hoc thoi Han, van co the chat loc đuoc mot vai thong tin ky thuat cot yeu.
Nam 15 TCN, triet gia kiem nha van Duong Hung đa mo ta phat minh day đai truyen đong danh cho may xoan giay, đong vai tro rat quan trong trong nganh det may thuo so khai. Nhung phat minh cua ky su co khi kiem tho thu cong Đinh Hoan đuoc nhac đen trong Tay Kinh tap ky. Vao khoang nam 180, Đinh Hoan thiet ke mot chiec quat gio chay bang suc nguoi đe lam mat khong khi trong cung. Ong tung dung gimbal lam tru đo cho mot trong nhung chiec lu huong cua minh va la nguoi phat minh ra đen zoetrope.
Cac nha khao co hoc phat hien ra nhieu tac pham nghe thuat thoi Han mo phong mot so phat minh von khong đuoc đe cap trong nguon van hoc. Tu cac mo hinh nho trong lang mo, co the thay tay quay đa đuoc ap dung đe van hanh cac canh quat cua phong phien xa, mot loai may tach vo ngu coc. Hanh trinh ke dang xe đay, phat minh vao thoi nha Han, đac trung boi nhung hinh nhan co hoc go trong hoac chieng đe bieu thi khoang cach. Du đa xuat hien trong cac tac pham nghe thuat tu the ky thu 2, mai toi the ky thu 3, hanh trinh ke moi đuoc mieu ta chi tiet bang van ban.
Nguoi ta cung khai quat đuoc mot vai mau vat thiet bi thoi Han khong đuoc đe cap trong bat ky nguon van hoc nao, chang han nhu thuoc cap bang kim loai đuoc tho thu cong dung đe thuc hien phep đo phut. Nhung chiec thuoc cap nay co khac chinh xac ngay thang ma chung đuoc san xuat. 

Guong nuoc cung xuat hien trong cac ghi chep thoi Han. Nhu nhung gi Hoan Đam đa mieu ta vao khoang nam 20, guong nuoc truyen đong cho banh rang nang bua đon bay đe đap va xat bong ngu coc. Tuy nhien, khong he co bang chung đay đu ve su ton tai cua coi xay nuoc o Trung Quoc cho toi khoang the ky thu 5. Thai thu quan Nam Duong va ky su Đo Thi đa tao ra mot may pit tong chay bang guong nuoc, hoat đong nhu mot may thoi đe nau chay sat. Guong nuoc cung cap nang luong cho cac may bom xich đua nuoc len kenh rach thuy loi. Bom xich lan đau tien đuoc đe cap vao the ky thu nhat, trong Luan hoanh cua Vuong Sung.
Hon thien nghi, mot mo hinh ba chieu mo phong quy đao thien the, đuoc phat minh vao the ky thu nhat TCN. Su dung đong ho nuoc, guong nuoc va mot loat banh rang, nha thien van hoc Truong Hanh đa co the tao ra chuyen đong quay co hoc cho hon thien nghi cua minh. Đe giai quyet van đe bam gio cham tren cot ap cua đong ho nuoc, Truong Hanh la nguoi đau tien o Trung Quoc lap đat them mot ket chua bo sung nam giua be chua nuoc va binh đung nuoc đau vao.
Truong Hanh phat minh ra mot thiet bi ma ong đat ten la hau phong đia đong nghi, đuoc nha Han hoc Joseph Needham tan tung la "to tien cua moi loai đia chan ke". Thiet bi nay co the phat hien huong chinh va huong trung gian cua cac tran đong đat tu khoang cach hang tram km. No su dung mot con lac nguoc, khi bi nhieu boi rung chan, se kich hoat bo banh rang tha mot qua cau kim loai tu mot trong tam mieng rong (đai dien cho tam huong) vao mieng coc kim loai.
Hau Han thu co mo ta ve đia chan ke cua Truong Hanh, trong mot lan, mot trong nhung qua cau kim loai đa roi xuong mieng coc trong khi tat ca nguoi đung quan sat đeu khong cam nhan đuoc rung chan. Chi vai ngay sau, nguoi ta nhan đuoc tin mot tran đong đat đa xay ra o quan Lung Tay (tinh Cam Tuc ngay nay), đung theo huong ma đia chan ke bao. Đieu nay buoc trieu đinh phai cong nhan tinh hieu qua cua đia chan ke do Truong Hanh phat minh.


= Toan hoc =

Ba luan thuyet toan hoc lon thoi nha Han đen nay van con ton tai. Chung bao gom Toan so thu, Chu Be toan kinh va Cuu chuong toan thuat. Nhung thanh tuu toan hoc đang chu y thoi Han co the ke đen viec giai cac bai toan tam giac vuong, can bac hai, can bac ba va phuong phap ma tran, tinh gan đung so pi, chung minh đinh ly Pythagoras, ap dung he thap phan, giai he phuong trinh tuyen tinh bang phep khu Gauss, va dung lien phan so đe tim nghiem nguyen cua phuong trinh.
Cac nha toan hoc Trung Quoc thoi Han la nhung nguoi đau tien su dung so am. So am đuoc bieu thi lan đau trong Cuu chuong toan thuat duoi dang que tinh mau đen, trong khi so duong đuoc bieu thi bang que tinh mau đo. So am cung đuoc nha toan hoc Hy Lap Diofantos su dung vao khoang nam 275, va xuat hien trong Ban thao Bakhshali the ky thu 7 o Can-đa-la, Nam A, nhung mai đen the ky 16 moi đuoc chap nhan rong rai o chau Au.
Nguoi Trung Quoc thoi Han ap dung toan hoc trong nhieu linh vuc khac nhau. Khi tao ra mot am giai 60 am, Kinh Phong đa nhan ra rang 53 quang nam hoan hao gan bang 31 quang tam, tinh toan đuoc đo lech la 
  
    
      
        
          
            
              
                
                  
                    177147
                    176776
                  
                
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\begin{matrix}{\frac {177147}{176776}}\end{matrix}}}
  
(~ 1,002).


= Thien van hoc =
Toan hoc vo cung can thiet trong viec xay dung nong lich, mot loai lich am duong lay Mat Troi va Mat Trang lam moc thoi gian trong suot ca nam. Vao khoang the ky thu 5 TCN, thoi Xuan Thu, nguoi Trung Quoc đa xay dung lich Tu phan voi gia tri mot nam chi tuyen la 365,25 ngay. Nam 104 TCN, lich Thai So thay the lich Tu phan, voi gia tri mot nam chi tuyen la 
  
    
      
        365
        
          
            
              
                
                  
                    385
                    1539
                  
                
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle 365{\begin{matrix}{\frac {385}{1539}}\end{matrix}}}
  
(~ 365,25016) ngay va gia tri mot thang am lich la 
  
    
      
        29
        
          
            
              
                
                  
                    43
                    81
                  
                
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle 29{\begin{matrix}{\frac {43}{81}}\end{matrix}}}
  
(~ 29,53) ngay. Tuy nhien, Han Chuong Đe ve sau đa khoi phuc lai lich Tu phan.
Cac nha thien van hoc thoi Han đa lap danh muc sao va ghi chep chi tiet tat ca sao choi tung xuat hien, bao gom mot Sao choi Halley vao nam 12 TCN.
Cac nha thien van hoc thoi Han tin vao thuyet đia tam, đua ra gia thuyet rang vu tru co hinh dang giong mot qua cau bao quanh hat nhan Trai Đat va Mat Troi, Mat Trang đeu co dang hinh cau chu khong phai hinh đia. Ho cung cho rang Mat Troi la nguon sang cua Mat Trang cung nhieu hanh tinh khac, nguyet thuc xay ra khi Trai Đat can anh sang Mat Troi chieu xuong Mat Trang va nhat thuc xay ra khi Mat Trang can anh sang Mat Troi chieu xuong Trai Đat. Mac du khong đuoc cong nhan, Vuong Sung đa mo ta chinh xac chu trinh bay hoi roi ngung tu thanh may cua nuoc.


= Ban đo, tau thuyen va phuong tien =

Bang chung van hoc va khao co cho thay ban đo đa co o Trung Quoc tu truoc thoi nha Han. Nhung tam ban đo thoi Han đau tien đuoc tim thay la o mot khu mo the ky thu 2 TCN tai Ma Vuong Đoi. Khoang the ky thu nhat, Ma Vien đa tao ra ban đo đia hinh đau tien tren the gioi tu hat gao. Tham chi, ban đo đia hinh co the ton tai tu truoc nua neu lang mo Tan Thuy Hoang đuoc khai quat va nhung gi viet trong Su ky đuoc chung minh.
Mac du truoc khi Bui Tu xuat ban cong trinh ban đo cua minh, ty le chia đo va luoi toa đo ban đo khong đuoc mo ta ky luong, co bang chung cho thay tu đau the ky thu 2, Truong Hanh đa la nguoi đau tien dung ty le chia đo va luoi toa đo ban đo.
Nguoi Trung Quoc thoi Han di chuyen đuong thuy tren nhieu loai tau thuyen khac nhau co tu thoi truoc, chang han nhu lau thuyen. Thiet ke thuyen manh đuoc phat trien va ung dung vao thoi nha Han. Thuyen manh co phan mui va đuoi hinh vuong, đay phang hoac vat, phan suon co vach ngan kin nuoc nhu trong cac thiet ke tau phuong Tay. Ngoai ra, tau thuyen thoi Han con đuoc trang bi banh lai o đuoi, cho phep chung di chuyen tren bien.
Du nguoi Trung Quoc đa su dung xe ngua va xe bo tu lau, mai toi the ky thu nhat TCN, xe cut kit moi lan đau tien xuat hien. Tac pham nghe thuat thoi Han khac hoa xe ngua cho thay nhung chiec ach go nang ne đat truoc co ngua thoi Chien quoc đa đuoc thay the bang bo day cuong mem mai. Toi thoi Bac Nguy (386 – 534), nguoi ta phat minh them vong co cho ngua.


= Y hoc =

Thay thuoc thoi Han tin rang co the moi con nguoi đeu chiu su tac đong cua am duong va ngu hanh, hai chu ky tu nhien chi phoi vu tru. Moi phan phu tang đeu lien ket voi mot hanh cu the. Benh tat đuoc xem la dau hieu cho thay khi khong the đen đuoc mot phu tang nao đo. Vi vay, thay thuoc se ke đon cho nguoi benh nhung thu thuoc đieu hoa, can bang lai khi.
Vi du, vi hanh tho đuoc cho la tuong sinh voi hanh hoa, nen nhung loai thuoc thao moc co the dung đe chua lanh phu tang gan voi hanh hoa. Ben canh an kieng, thay thuoc thoi Han con đot ngai, cham cuu va tap calisthenics đe duy tri suc khoe. Hoa Đa thuong cho benh nhan dung thuoc te truoc khi phau thuat, va ke cho ho thuoc mo giup lam lanh vet thuong sau khi phau thuat. Truong Trong Canh la tac gia cua chuyen luan y hoc Thuong han luan. Nguoi ta cung cho rang ong va Hoa Đa đa hop tac cung nhau bien soan Than Nong ban thao kinh.


Xem them Tham khao = Chu thich =


= Thu muc =


Đoc them Yap, Joseph P. (2019). The Western Regions, Xiongnu and Han, from the Shiji, Hanshu and Hou Hanshu. ISBN 978-1-7928-2915-4.


Lien ket ngoai Han dynasty (Chinese history) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Nha Han, Đai hoc Tieu bang Minnesota
Nghe thuat thoi Han voi video binh luan, Vien nghe thuat Minneapolis Luu tru ngay 27 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine
Buoi đau Đe quoc Trung Hoa:  Bo suu tap tai nguyen hien hanh Luu tru ngay 25 thang 6 nam 2010 tai Wayback Machine
"Van hoa Han", Trang web Bao tang Han Duong lang
Tong hop thoi Han, BBC Radio 4 thao luan cung Christopher Cullen, Carol Michaelson & Roel Sterckx (In Our Time, 14 thang 10, 2004)