Maria Salomea Skłodowska-Curie (tieng Ba Lan: [ˈmarja salɔˈmɛa skwɔˈdɔfska kʲiˈri] ; nhu danh Skłodowska; 7 thang 11 nam 1867 – 4 thang 7 nam 1934), thuong đuoc biet đen voi ten goi đon gian la Marie Curie ( KURE-ee, tieng Phap: [maʁi kyʁi]), la mot nha vat ly va nha hoa hoc nguoi Phap goc Ba Lan, chu nhan cua nghien cuu tien phong ve phong xa. Ba la nguoi phu nu đau tien đoat giai Nobel, nguoi đau tien hai lan đoat giai Nobel va la nguoi duy nhat gianh giai Nobel o hai linh vuc khoa hoc. Chong ba, Pierre Curie la nguoi đong đoat giai Nobel đau tien cua ba, qua đo giup ho tro thanh cap vo chong đau tien đoat giai Nobel va khoi xuong di san gia đinh Curie cua nam giai Nobel. Nam 1906, ba la nguoi phu nu đau tien tro thanh giao su tai Đai hoc Paris.
Curie sinh ra o Warszawa, luc ay nam o Vuong quoc Ba Lan, mot phan cua Đe quoc Nga. Ba bi mat hoc tai Đai hoc Bay cua Warszawa va bat đau thuc tap khoa hoc thuc te tai Warszawa. Nam 1891, o tuoi 24, ba theo chi gai Bronisława đen hoc o Paris, noi ba co đuoc bang cao hon va tien hanh cong trinh khoa hoc tiep theo cua minh. Nam 1895, ba ket hon voi nha vat ly nguoi Phap Pierre Curie; ba đa chia chung giai Nobel Vat ly nam 1903 voi ong va nha vat ly Henri Becquerel vi cong trinh tien phong trong viec phat trien ly thuyet ve "phong xa" – mot thuat ngu do ba đat ra. Nam 1906, Pierre Curie qua đoi trong mot vu tai nan do bi xe ngua tong phai tren đuong pho Paris. Marie đoat giai Nobel Hoa hoc nam 1911 nho phat hien ra cac nguyen to poloni va radi, su dung nhung ky thuat ma ba phat minh ra đe tach đuoc đong vi phong xa. Duoi su chi đao cua ba, nhung nghien cuu đau tien tren the gioi đa đuoc tien hanh nham đieu tri cac khoi u bang su dung đong vi phong xa. Ba thanh lap Vien Curie o Paris nam 1920, va Vien Curie o Warszawa nam 1932; ca hai hien van la nhung trung tam nghien cuu y hoc lon. Trong The chien thu nhat, ba đa phat trien nhung thiet bi chup X-quang di đong đe cung cap dich vu X-quang cho benh vien da chien.
Mac du la mot cong dan Phap, Marie Skłodowska Curie (su dung ca hai ho) khong bao gio đanh mat y thuc ve ban sac Ba Lan cua minh. Ba day cac con gai tieng Ba Lan va đua chung đen tham Ba Lan. Ba đat ten cho nguyen to hoa hoc đau tien ma minh phat hien ra la poloni, theo ten que huong cua minh. Marie Curie qua đoi vao nam 1934 o tuoi 66, tai vien đieu duong Sancellemoz o Passy (Haute-Savoie), Phap vi mac benh suy tuy xuong, ma nguyen nhan co the la do tiep xuc voi buc xa trong qua trinh nghien cuu khoa hoc va trong cong viec phong xa tai benh vien da chien trong The chien I. Ngoai giai Nobel, ba con nhan đuoc nhieu giai thuong va tri an khac; nam 1995, ba tro thanh nguoi phu nu đau tien đuoc chon cat vi cong lao cua chinh minh tai Pantheon o Paris, va Ba Lan tuyen bo nam 2011 la nam Marie Curie trong Nam hoa hoc quoc te. Ba la đoi tuong cua nhieu tac pham tieu su.


Cuoc đoi = Nhung nam đau đoi =

Maria Skłodowska sinh ngay 7 thang 11 nam 1867 tai Warszawa, Vuong quoc Ba Lan thuoc Đe quoc Nga, la con thu nam va la con ut cua hai giao vien noi tieng Bronisława (nhu danh Boguska) va Władysław Skłodowski. Cac anh chi cua Maria (biet danh Mania) la Zofia (sinh nam 1862, biet danh Zosia), Jozef Skłodowski (sinh nam 1863, biet danh Jozio), Bronisława (sinh nam 1865, biet danh Bronia) va Helena (sinh nam 1866, biet danh Hela).
O ca ben noi va ben ngoai, gia đinh đa mat tai san va cua cai do su tham gia cua nguoi yeu nuoc vao cac cuoc noi day cua quoc gia Ba Lan nham khoi phuc nen đoc lap cua Ba Lan (gan nhat luc ay la Khoi nghia Thang Gieng giai đoan 1863–65). Đieu nay lam cho the he tiep theo (ke ca Maria va cac anh chi cua ba) phai chat vat buon chai đe vuon len trong cuoc song. Ong noi cua Maria, Jozef Skłodowski tung la hieu truong truong tieu hoc Lublin ma Bolesław Prus theo hoc, ve sau tro thanh nhan vat hang đau trong nen van hoc Ba Lan.
Władysław Skłodowski day toan va vat ly (nhung mon hoc ma Maria theo đuoi sau nay), đong thoi la giam đoc cua hai truong trung hoc (co so) cho nam sinh o Warszawa. Sau khi chinh quyen Nga bo huong dan phong thi nghiem khoi cac truong hoc o Ba Lan, ong đa mang nhieu thiet bi tu phong thi nghiem ve nha va huong dan cac con cach su dung. Cuoi cung ong bi nhung giam sat vien nguoi Nga cua minh sa thai vi tinh cam than Ba Lan va buoc phai nhan nhung vi tri đuoc tra luong thap hon; gia đinh cung thua lo vi mot khoan đau tu toi va sau cung chon bo sung thu nhap bang cach cho trai o tro. Me Maria, ba Bronisława tung đieu hanh mot truong noi tru nu sinh danh tieng o Warszawa; ba tu chuc sau khi Maria chao đoi. Ba mat vi benh lao vao thang 5 nam 1878, luc Maria moi 10 tuoi. Chua đay ba nam truoc, chi ca cua Maria la Zofia cung tu vong vi sot phat ban lay tu mot nguoi khach tro. Cha Maria la mot nguoi vo than, con me ba la mot tin đo sung đao Cong giao. Cai chet cua me va em gai lam cho Maria tu bo Cong giao va tro thanh tin đo bat kha tri.

Nam len 10 tuoi, Maria bat đau theo hoc truong noi tru do Jadwiga Sikorska đieu hanh; ke đen ba theo hoc mot truong trung hoc cho nu sinh, roi tot nghiep vao ngay 12 thang 6 nam 1883 voi mot tam huy chuong vang. Sau khi suy sup tinh than (co the do u sau), ba danh nam tiep theo song o nong thon voi ho hang ben noi, va nam sau nua thi song cung cha va lam gia su o Warszawa. Do khong the đang ky nhap hoc vao mot co so giao duc đai hoc thong thuong vi la phu nu, ba va chi gai Bronisława đa tham gia vao Đai hoc Bay bi mat, mot to chuc giao duc đai hoc yeu nuoc cua Ba Lan tiep nhan cac nu sinh.

Maria thoa thuan voi chi gai Bronisława rang ba se ho tro tai chinh cho chi trong thoi gian Bronisława hoc y khoa o Paris, nham đoi lay ho tro tuong tu vao hai nam tiep theo. Lien quan đen viec nay, đau tien Maria đam nhan vi tri gia su tai nha o Warszawa, sau đo lam pho mau trong hai nam o Szczuki voi mot gia đinh đia chu (nha Zorawskis, ho hang cua cha ba). Khi lam viec cho nha Zorawskis, ba đa phai long con trai ho la Kazimierz Zorawski, mot nha toan hoc loi lac trong tuong lai. Cha me tu choi cho ong ket hon voi nguoi ho hang khong mot xu dinh tui, va Kazimierz khong the phan đoi ho. Viec Maria đanh mat moi quan he voi Zorawski la mot bi kich cho ca hai nguoi. Ong som lay bang tien si va theo đuoi su nghiep hoc thuat voi tu cach nha toan hoc, tro thanh giao su va lam hieu truong cua Đai hoc Krakow. Tuy nhien, luc đa lon tuoi va lam giao su toan hoc tai Đai hoc Cong nghe Warszawa, ong van ngoi suy tu truoc buc tuong Maria Skłodowska đuoc dung vao nam 1935 truoc Vien Radi do ba thanh lap nam 1932.
Đau nam 1890, Bronisława moi Maria đen Paris song chung voi minh va nguoi chong moi cuoi. Bronisława đa ket hon voi Kazimierz Dłuski, mot bac si va nha hoat đong chinh tri xa hoi nguoi Ba Lan, vai thang truoc đo. Maria tu choi vi khong đu kha nang chi tra hoc phi đai hoc; ba phai mat mot nam ruoi nua đe co đuoc so von can thiet. Ba đuoc cha minh giup đo, khi ong co the chac suat mot vi tri đai ngo tot hon mot lan nua. Trong suot thoi gian ay, ba tiep tuc tu hoc, đoc sach, trao đoi thu tu va đuoc kem cap. Đau nam 1889, ba tro ve nha voi cha minh o Warszawa. Ba tiep tuc lam pho mau va o đo cho đen cuoi nam 1891. Ba đi lam gia su, theo hoc tai Đai hoc Bay va bat đau thuc tap khoa hoc thuc te (1890–91) trong phong thi nghiem hoa hoc tai Bao tang Cong nghiep va Nong nghiep o so 66 đuong Krakowskie Przingmiescie, gan pho co Warszawa. Phong thi nghiem do anh ho cua ba la Jozef Boguski đieu hanh (ong tung la tro ly cho nha hoa hoc nguoi Nga Dmitri Ivanovich Mendeleev o Sankt-Peterburg).


= Cuoc song o Paris =
Cuoi nam 1891, ba roi Ba Lan đen Phap. Tai Paris, Maria (hay Marie, ten cua ba o Phap) tim đuoc noi tru an ngan han cung chi gai va anh re truoc khi thue mot can gac xep gan truong đai hoc, nam o Khu pho Latinh roi tiep tuc nghien cuu vat ly, hoa hoc va toan hoc tai Đai hoc Paris, noi ba nhap hoc vao cuoi nam 1891. Ba co ton tai dua vao nguon song it oi cua minh, giu am trong mua đong lanh gia bang cach mac moi quan ao ma minh co. Ba tap trung vao viec hoc đen noi đoi khi quen ca an. Skłodowska hoc vao ban ngay va đi gia su vao buoi toi, hau nhu khong kiem đuoc tien đu song. Nam 1893, ba đuoc trao tam bang vat ly va bat đau lam viec trong phong thi nghiem cong nghiep cua Gabriel Lippmann. Trong khi đo, ba tiep tuc theo hoc tai Đai hoc Paris va voi su ho tro cua hoc bong, ba đa co the lay đuoc tam bang thu hai vao nam 1894.
Skłodowska bat đau su nghiep khoa hoc cua minh o Paris voi nghien cuu tinh chat tu tinh cua nhieu loai thep, do Hiep hoi Khuyen khich Cong nghiep Quoc gia uy thac. Cung nam ay, Pierre Curie buoc vao đoi ba: chinh moi quan tam chung voi khoa hoc tu nhien đa lam ho hap dan nhau. Pierre Curie la giang vien tai Vien giao duc đai hoc Vat ly va Hoa hoc cong nghiep thanh pho Paris (ESPCI Paris). Ho đuoc gioi thieu nhau boi nha vat ly nguoi Ba Lan Jozef Wierusz-Kowalski, sau khi ong biet rang ba đang tim kiem mot khong gian phong thi nghiem lon hon, noi ma Wierusz-Kowalski thay rang Pierre co the tiep can. Mac du Curie khong co phong thi nghiem lon, song ong co the tim mot so cho cho Skłodowska đe ba co the bat đau cong viec.

Niem đam me khoa hoc chung đa lam ho ngay cang gan gui hon va ho bat đau nay sinh tinh cam voi nhau. Cuoi cung, Pierre ngo loi cau hon, nhung luc đau Skłodowska khong nhan loi vi ba van đang co y đinh tro ve que huong cua minh. Tuy nhien, Curie tuyen bo rang ong san sang cung ba chuyen đen Ba Lan, ngay ca khi đieu đo đong nghia voi viec phai day tieng Phap. Trong khi đo, vao ky nghi he nam 1894, Skłodowska tro lai Warszawa đe đen tham gia đinh. Ba van đang lam viec voi ao mong rang minh co the lam viec trong linh vuc minh chon o Ba Lan, song ba bi tu choi mot suat vao Đai hoc Krakow vi phan biet gioi tinh trong hoc vien. Mot la thu cua Pierre đa thuyet phuc ba tro lai Paris đe theo đuoi bang tien si. Truoc su cuong quyet cua Skłodowska, Curie viet xong nghien cuu ve tu tinh va nhan bang tien si cua rieng minh vao thang 3 nam 1895; ong cung đuoc thang chuc giao su tai truong. Mot cau cham ngon đuong thoi goi Skłodowska la "kham pha lon nhat cua Pierre".
Ngay 26 thang 7 nam 1895, ho ket hon o Sceaux; bat chap khong muon theo nghi le ton giao. Bo trang phuc mau xanh đam cua Curie (mac thay cho vay co dau) se lam trang phuc cua ba trong phong thi nghiem trong nhieu nam. Ho co chung hai thu tieu khien: nhung chuyen đi xe đap dai ngay va du lich nuoc ngoai, đua ho đen gan nhau hon. O Pierre, Marie tim thay mot tinh yeu moi, mot nguoi ban đoi va mot cong tac vien khoa hoc ma ba co the trong cay.


= Nhung nguyen to moi =

Nam 1895, Wilhelm Rontgen phat hien ra su ton tai cua tia X, mac du chua nam ro co che tao ra chung. Nam 1896, Henri Becquerel phat hien ra rang muoi urani phat ra chum tia giong tia X ve kha nang xuyen thau. Ong chung minh rang buc xa nay khong giong hien tuong lan quang, khong phu thuoc vao nguon nang luong ben ngoai ma duong nhu phat sinh tu phat tu chinh urani. Bi anh huong boi hai kham pha quan trong nay, Curie quyet đinh xem xet tia urani thanh mot linh vuc nghien cuu kha thi cho mot luan an.
Ba su dung mot ky thuat đot pha đe nghien cuu cac mau. 15 nam truoc, Pierre va anh cua ong đa phat trien mot phien ban cua đien ke, mot thiet bi nhay cam dung đe đo đien tich. Nho su dung đien ke cua chong, ba phat hien ra rang cac tia urani tao ra khong khi xung quanh mot mau đe dan đien. Nho su dung ky thuat nay, ket qua đau tien cua ba la phat hien ra rang hoat đong cua cac hop chat urani chi phu thuoc vao luong urani hien dien. Ba gia đinh rang buc xa khong phai la ket qua tu mot so tuong tac giua cac phan tu ma phai đen tu chinh nguyen tu. Gia thuyet nay la mot buoc quan trong nham bac bo gia đinh rang cac nguyen tu khong the phan chia đuoc.
Nam 1897, co con gai Irene cua ba chao đoi. Nham ho tro gia đinh, Curie bat đau giang day tai Ecole Normale Superieure. Nha Curie khong co phong thi nghiem chuyen dung; hau het cac nghien cuu cua ho đuoc thuc hien trong mot nha kho đuoc tan trang ben canh ESPCI. Nha kho (truoc đay la phong mo cua truong y) thong gio kem va tham chi khong chong tham đuoc. Ho khong hay biet ve nhung tac đong co hai cua tiep xuc buc xa đoi voi viec tiep tuc nghien cuu cac chat phong xa ma khong đuoc bao ve. ESPCI khong tai tro cho nghien cuu cua ba, nhung ba se nhan đuoc tro cap tu cac cong ty luyen kim va khai thac mo cung nhu tu cac to chuc va chinh phu khac nhau.
Nhung nghien cuu co he thong cua Curie gom hai khoang chat urani, pitchblende va torbernite (con đuoc goi la chalcolite). Đien ke cua ba chi ra rang pitchblende hoat đong manh gap 4 lan urani va con chalcolite hoat đong gap đoi. Ba ket luan rang, neu cac ket qua truoc lien he ham luong urani voi hoat đong cua no la đung, thi hai khoang chat nay phai chua mot ham luong nho chat khac hoat đong manh hon urani rat nhieu. Ba bat đau tim kiem mot cach co he thong cac chat bo sung phat ra buc xa, va đen nam 1898, ba phat hien ra rang nguyen to thori cung mang tinh phong xa. Pierre Curie ngay cang bi hap dan boi nghien cuu cua vo. Đen giua nam 1898, ong đa đau tu vao nghien cuu ay đen muc quyet đinh bo viec nghien cuu pha le va tham gia cung ba.

[Reid viet] y tuong [nghien cuu] la cua chinh ba; khong ai giup ba xay dung no, va du cho ba đua no cho chong đe xin y kien, ba đa xac đinh ro quyen so huu no. Sau đo ba ghi lai su that hai lan trong tieu su ve chong minh đe đam bao rang khong co bat ky su nhap nhang nao. [Duong nhu] ngay tu giai đoan đau su nghiep, [ba] nhan ra rang... nhieu nha khoa hoc thay kho ma tin đuoc mot phu nu co the thuc hien nghien cuu nguyen ban ma minh tham gia.

Ba nhan thuc sau sac ve tam quan trong cua viec nhanh chong cong bo nhung kham pha cua minh va do đo xay dung quyen uu tien cua minh. Neu khong phai vi cach đo hai nam Becquerel đa trinh bay kham pha cua minh cho Academie des Science vao ngay sau khi ong thuc hien no, thi thay vao đo viec ghi cong kham pha ra phong xa (va tham chi la giai Nobel) se thuoc ve Silvanus Thompson. Curie đa chon cung mot phuong tien xuat ban nhanh chong. Bai bao cua ba (trinh bay ngan gon va đon gian ve nghien cuu cua minh) đa đuoc giao su cu Gabriel Lippmann thay mat ba trao cho Academie vao ngay 12 thang 4 nam 1898. Mac du vay, giong nhu Thompson tung bi Becquerel đanh bai, Curie cung bi đanh bai trong cuoc chay đua ke ve phat hien thori phat ra cac tia giong nhu urani; hai thang truoc, Gerhard Carl Schmidt đa cong bo phat hien cua minh o Berlin.
Luc bay gio, chang co ai khac trong the gioi vat ly chu y đen nhung gi Curie ghi chep trong mot cau o bai bao cua minh, mo ta cac hoat đong cua pitchblende va chalcolite to lon hon nhieu so voi urani: "Thuc te la rat đang chu y, va dan đen niem tin rang nhung khoang chat nay co the chua mot nguyen to hoat đong manh hon nhieu so voi urani." Sau đo, ba nho lai cam giac "khao khat manh liet đe xac minh gia thuyet nay cang nhanh cang tot" ra sao. Ngay 14 thang 4 nam 1898, vo chong Curie lac quan can mot mau pitchblende nang 100 gam va nghien no bang chay va coi. Vao thoi điem đo, ho khong nhan ra rang nhung gi ho đang tim kiem lai co mat voi so luong nho đen muc sau cung ho se phai xu ly hang tan quang.
Thang 7 nam 1898, Curie va chong xuat ban chung mot bai bao thong bao ve su ton tai cua mot nguyen to ma ho đat ten la "poloni" nham ton vinh que huong Ba Lan cua ba, quoc gia tiep tuc bi xau xe giua ba đe quoc (Nga, Ao va Pho) trong 20 nam nua. Ngay 26 thang 12 nam 1898, vo chong Curie cong bo su ton tai cua nguyen to thu hai ma ho đat ten la "radi" (tu tieng Latinh co nghia la "tia"). Trong qua trinh nghien cuu, ho cung đat ra tu "phong xa".

Đe chung minh nhung kham pha cua ho khong con bi nghi ngo, vo chong Curie đa tim cach tach poloni va radi o dang tinh khiet. Pitchblende la mot khoang chat phuc tap; viec tach hoa hoc cac thanh phan cua no la mot nhiem vu kho khan. Viec phat hien ra poloni tuong đoi de dang; ve mat hoa hoc, no giong voi nguyen to bismuth va poloni la chat giong bismuth duy nhat trong quang. Tuy nhien radi thi kho nam bat hon; no co lien quan chat che ve mat hoa hoc voi bari va pitchblende chua ca hai nguyen to. Đen nam 1898, nha Curie thu đuoc dau vet cua radi, nhung so luong đang ke khong bi nhiem bari van nam ngoai tam voi. Vo chong Curie đam nhan nhiem vu kho khan la tach muoi radi bang phuong phap ket tinh vi sai. Tu mot tan pitchblende, 1/10 gam radi chloride đa đuoc chiet tach vao nam 1902. Nam 1910, ba tach đuoc kim loai radi nguyen chat. Ba chua bao gio tach đuoc thanh cong poloni (chat co chu ky ban ra chi 138 ngay).
Tu nam 1898 đen nam 1902, vo chong Curie đa xuat ban (ca chung hoac rieng) tong cong 32 bai bao khoa hoc, trong đo co mot bai cong bo rang khi tiep xuc voi radi, cac te bao hinh thanh khoi u gay benh se bi pha huy nhanh hon cac te bao khoe manh.
Nam 1900, Curie tro thanh nu giang vien đau tien cua Ecole Normale Superieure con chong ba tro thanh giao vien o Đai hoc Paris. Nam 1902, ba đen tham Ba Lan vao dip cha ba mat. Thang 6 nam 1903, duoi su giam sat cua Gabriel Lippmann, Curie đuoc trao bang tien si tai Đai hoc Paris. Thang đo, cap đoi đuoc moi đen Vien Hoang gia o Luan Đon đe thuyet trinh ve phong xa; la phu nu nen ba bi cam noi, va chi mot minh Pierre Curie đuoc phep noi. Trong khi đo, mot nganh cong nghiep moi bat đau phat trien dua tren radi. Nha Curie đa khong lay bang sang che cho kham pha cua ho va thu đuoc rat it loi nhuan tu hoat đong kinh doanh ngay cang sinh loi nay.


= Giai Nobel =

Thang 12 nam 1903, Vien Han lam Khoa hoc Hoang gia Thuy Đien đa trao giai Nobel Vat ly cho Pierre Curie, Marie Curie va Henri Becquerel, "nham ghi nhan nhung cong hien phi thuong ma ho thuc hien đuoc nho nghien cuu chung hien tuong buc xa do Giao su Henri Becquerel kham pha ra." Luc đau, uy ban chi đinh vinh danh Pierre Curie va Henri Becquerel, nhung mot thanh vien uy ban va nguoi ung ho cac nha khoa hoc nu, nha toan hoc Thuy Đien Magnus Gosta Mittag-Leffler đa canh bao Pierre ve tinh huong nay, va sau khi ong khieu nai, ten cua Marie đa đuoc đien them vao bang đe cu. Marie Curie la nguoi phu nu đau tien đuoc trao giai Nobel.
Curie va chong tu choi đen Stockholm đe truc tiep nhan giai thuong; ho qua ban ron voi cong viec cua minh, con Pierre Curie (ghet nhung buoi le truoc cong chung) ngay cang om yeu. Khi nhung chu nhan giai Nobel đuoc yeu cau co mot bai thuyet trinh, chung cuoc vo chong Curie đa thuc hien chuyen đi vao nam 1905. So tien thuong cho phep vo chong Curie thue tro ly phong thi nghiem đau tien cua ho. Sau khi đuoc trao giai Nobel va co đuoc su khich le boi loi moi Pierre Curie lam viec tu Đai hoc Geneve, Đai hoc Paris đa trao cho ong chuc danh giao su va chu nhiem khoa vat ly, mac du nha Curie van chua co mot phong thi nghiem đung nghia. Sau loi phan nan cua Pierre Curie, Đai hoc Paris mui long va đong y cung cap mot phong thi nghiem moi, nhung cho biet phai đen nam 1906 thi moi su dung no đuoc.

Thang 12 nam 1904, Curie ha sinh co con gai thu hai cua ho la Eve. Ba thue cac pho mau nguoi Ba Lan day tieng me đe cho cac con gai cua minh, đong thoi cu hoac đua chung đi tham Ba Lan.
Ngay 19 thang 4 nam 1906, Pierre Curie tu vong trong mot vu tai nan giao thong. Khi đi ngang qua con pho Rue Dauphine trong con mua lon, ong bi mot chiec xe ngua keo tong phai va nga xuong duoi banh xe cua no, lam vo hop so va khien ong tu vong ngay lap tuc. Curie vo cung đau kho truoc cai chet cua chong. Ngay 13 thang 5 nam 1906, khoa vat ly cua Đai hoc Paris quyet đinh giu lai ghe chu nhiem đuoc tao ra cho nguoi chong qua co cua ba va trao cho Marie. Ba nhan no voi hy vong co the tao ra mot phong thi nghiem tam co the gioi nham tri an chong minh Pierre. Ba la nguoi phu nu đau tien tro thanh giao su tai Đai hoc Paris.
Tuy nhien, nhiem vu thanh lap mot phong thi nghiem moi cua Curie khong khep lai voi Đai hoc Paris. Trong nhung nam cuoi đoi, ba đung đau Vien Radi (Institut du radium, nay la Vien Curie, Institut Curie), mot phong thi nghiem phong xa do Vien Pasteur va Đai hoc Paris thanh lap danh cho ba. Sang kien thanh lap Vien Radi đuoc Pierre Paul Emile Roux, (giam đoc Vien Pasteur) trinh bay vao nam 1909 sau khi that vong vi Đai hoc Paris khong cung cap cho Curie mot phong thi nghiem đung nghia va đe xuat cho ba chuyen đen Vien Pasteur. Chi sau đo, voi moi lo Curie roi đi, Đai hoc Paris moi mui long va sau cung Nha trung bay Curie tro thanh mot sang kien chung cua Đai hoc Paris va Vien Pasteur.

Nam 1910, Curie thanh cong tach đuoc radi; ba con xac đinh mot tieu chuan quoc te ve phat thai phong xa ma sau cung đuoc đat ten theo ten ba va Pierre: curie. Tuy nhien, vao nam 1911, Vien Han lam Khoa hoc Phap đa that bai (thua mot hoac hai la phieu) nham bau ba lam thanh vien cua Vien. Nguoi đuoc bau thay la Edouard Branly, nha phat minh ho tro Guglielmo Marconi phat trien đien bao khong day. Chi hon nua the ky sau, vao nam 1962, mot sinh vien hoc vi tien si cua Curie la Marguerite Perey đa tro thanh nguoi phu nu đau tien đuoc bau lam thanh vien cua Vien.
Bat chap danh tieng cua Curie voi tu cach nha khoa hoc lam viec cho Phap, thai đo cua du luan co xu huong bai ngoai – chuyen tuong tu đa dan đen vu Dreyfus – con lam day len suy đoan sai lech rang Curie la nguoi Do Thai. Trong cuoc bau cu Vien Han lam Khoa hoc Phap, ba bi bao chi canh huu phi bang la nguoi nuoc ngoai va nguoi vo than. Sau đo con gai ba nhan xet canh bao chi Phap la đao đuc gia khi mieu ta Curie la mot nguoi nuoc ngoai đang khinh luc ma ba đuoc đe cu danh hieu cua Phap, nhung lai mieu ta ba la mot nu anh hung Phap khi ba nhan đuoc cac danh hieu nuoc ngoai nhu giai Nobel.
Nam 1911, co tin tiet lo rang Curie co quan he tinh cam dai ca nam voi nha vat ly Paul Langevin (mot hoc tro cu cua Pierre Curie, ong nay đa ket hon va bi vo ghe lanh). Đay la nguyen nhan cua mot vu be boi bao chi ma cac đoi thu han lam cua ba dung đe loi dung. Curie (luc ay đa ngoai 40) hon Langevin 5 tuoi va bi xuyen tac tren bao la cai la nguoi Do Thai nuoc ngoai đi pha hoai gia đinh nguoi khac. Khi vu be boi no ra, ba đang đi du hoi nghi o Bi; khi ba tro ve thi thay mot đam đong gian du truoc cua nha minh va phai cung cac con gai tim noi an nau tai nha cua nguoi ban Camille Marbo.

Su ghi nhan cua quoc te đoi voi cong trinh cua ba đa vuon len mot tam cao moi va Vien Han lam Khoa hoc Hoang gia Thuy Đien (đon vi gat đi phan đoi ma vu be boi Langevin gay ra) đa vinh danh ba lan thu hai voi giai Nobel Hoa hoc vao nam 1911. Giai thuong nay "nham ghi nhan nhung đong gop cua ba đoi voi su tien bo cua hoa hoc bang viec kham pha ra cac nguyen to radi va poloni, bang cach tach radi va nghien cuu ban chat cung nhu cac hop chat cua nguyen to đang chu y nay." Vi du luan tieu cuc do moi quan he cua ba voi Langevin, chu tich hoi đong Nobel, ong Svante Arrhenius đa co ngan ba tham du buoi le chinh thuc trao giai Nobel Hoa hoc khi vien ra tu cach đao đuc đang ngo cua ba. Curie tra loi rang se co mat tai buoi le, boi vi "giai thuong đuoc trao cho nu khoa hoc gia vi đa kham pha ra poloni va radi" va "khong co lien he nao giua cong trinh khoa hoc cua ba va thuc trang ve đoi tu cua ba".
Ba la nguoi đau tien đoat hoac đong đoat giai Nobel, va chi co moi ba voi Linus Pauling la nhung nguoi đoat giai Nobel o hai linh vuc. Mot phai đoan gom nhung tri thuc Ba Lan noi tieng (đung đau la tieu thuyet gia Henryk Sienkiewicz) đa khuyen khich ba tro lai Ba Lan va tiep tuc nghien cuu cua minh o que huong. Giai Nobel thu hai cua Curie giup ba thuyet phuc chinh phu Phap ho tro Vien Radi (đuoc xay dung vao nam 1914, noi tien hanh nghien cuu ve hoa hoc, vat ly va y hoc). Mot thang sau khi nhan giai Nobel nam 1911, ba phai nhap vien vi u sau va benh than. O phan lon nam 1912, ba tranh cuoc song truoc cong chung song danh thoi gian o Anh voi nguoi ban va nha vat ly đong nghiep Hertha Ayrton. Ba chi tro lai phong thi nghiem vao thang 12, sau khoang 14 thang tinh duong.
Nam 1912, Hiep hoi khoa hoc Warszawa moi ba lam giam đoc mot phong thi nghiem moi o Warszawa song ba tu choi vi chi chu trong phat trien Vien Radi se hoan thanh vao thang 8 nam 1914, nam tren mot con pho moi ten la Rue Pierre-Curie (ngay nay la rue Pierre-et-Marie-Curie). Ba đuoc bo nhiem lam giam đoc Phong thi nghiem Curie tai Vien Radi cua Đai hoc Paris, đuoc thanh lap nam 1914. Ba đen tham Ba Lan vao nam 1913 va đuoc chao đon o Warszawa nhung chuyen tham gan nhu bi chinh quyen Nga phot lo. Su phat trien cua vien bi gian đoan do chien tranh sap no ra, vi hau het cac nha nghien cuu đeu bi bat nhap ngu vao Quan đoi Phap, sau đay vien tai hoat đong hoan toan vao nam 1919.


= The chien I =

Trong The chien I, Curie nhan ra rang nhung thuong binh se binh phuc tot nhat neu ho đuoc phau thuat cang som cang tot. Ba thay can co cac trung tam X-quang da chien gan tien tuyen đe ho tro cac bac si phau thuat tren chien truong, ke ca viec tranh nhung ca cat cut chi trong khi thuc te co the cuu đuoc cac chi. Sau khi nghien cuu nhanh ve X quang, giai phau va co khi o to, ba đa mua thiet bi X-quang, phuong tien van chuyen, may phat đien phu tro va phat trien cac thiet bi chup X quang di đong, đuoc biet đen pho bien voi ten goi petites Curies ("Tieu Curie"). Ba tro thanh giam đoc cua Dich vu X quang Chu thap đo va thanh lap trung tam X quang quan su đau tien cua Phap, hoat đong vao cuoi nam 1914. Ban đau nho co su ho tro cua mot bac si quan đoi va co con gai Irene moi 17 tuoi, Curie đa chi đao lap đat 20 phuong tien X quang di đong va 200 thiet bi X quang khac tai cac benh vien da chien trong nam đau tien cua cuoc chien. Sau đo, ba bat đau đao tao nhung phu nu khac lam phu ta.
Nam 1915, Curie san xuat cac kim rong co chua "xa khi radi" (mot loai khi phong xa, khong mau do radi phan ra, ve sau đuoc xac đinh la radon) đuoc su dung đe khu trung mo bi nhiem benh. Ba cung cap radi tu nguon cap mot gram cua chinh minh. Uoc tinh rang hon mot trieu thuong binh đa đuoc đieu tri bang cac thiet bi X-quang cua ba. Vi ban ron voi cong viec nay ma ba thuc hien rat it nghien cuu khoa hoc trong thoi gian đo. Bat chap tat ca nhung đong gop nhan đao cua minh trong chien tranh cua Phap, Curie chua bao gio nhan đuoc bat ky su cong nhan chinh thuc nao tu chinh phu Phap.
Ngoai ra, ngay sau khi chien tranh no ra, ba co quyen gop huy chuong vang giai Nobel cua minh đe ho tro chien su nhung Ngan hang Quoc gia Phap tu choi nhan chung. Ba đa mua trai phieu chien tranh bang tien thuong giai Nobel cua minh. Ba chia se:

Toi se tu bo so vang it oi ma minh co đuoc. Toi se bo sung vao cho nay nhung tam huy chuong khoa hoc, chung kha la vo dung voi toi. Con mot đieu nua: chi do luoi bieng ma toi đa đe so tien cho giai  Nobel thu hai cua minh o lai Stockholm, bang đon vi krona Thuy Đien. Đay la phan chinh trong so nhung gi chung toi co đuoc. Toi muon đem no tro lai đay va đem đau tu vao cac khoan vay chien tranh. Nha nuoc can no. Chi la toi khong he co ao tuong: so tien nay co the se bi mat.

Ba con la mot thanh vien tich cuc trong cac uy ban cua nguoi Ba Lan o Phap danh rieng cho su nghiep cua Ba Lan. Sau chien tranh, ba ghi lai tom tat nhung kinh nghiem thoi chien cua minh trong mot cuon sach co nhan đe La radiologie et la guerre (1919).


= Nhung nam hau chien =
Nam 1920, nhan ky niem 25 nam ngay phat hien radi, chinh phu Phap đa lap mot khoan tro cap danh cho ba; chu nhan truoc cua khoan tro cap nay la Louis Pasteur (1822–95). Nam 1921, ba đuoc han hoan chao đon trong chuyen cong du Hoa Ky đe gay quy nghien cuu ve radi. Sau khi phong van Curie, nu nha bao William Brown Meloney đa thanh lap Quy Radium cua Marie Curie va quyen gop tien đe mua radi cung nhu viet bai quang ba chuyen đi cua Curie.
Nam 1921, Tong thong Hoa Ky Warren G. Harding đa tiep ba tai Nha Trang đe trao tang ba 1 gam radi thu thap đuoc o Hoa Ky, con Đe nhat phu nhan ca ngoi ba la tam guong thanh cong trong nghe va con la mot nguoi vo luon the hien su ung ho. Truoc cuoc gap mat, nhan thay danh tieng ngay cang tang cua minh o nuoc ngoai va xau ho vi khong co huy hieu uu tu chinh thuc nao cua Phap đe đeo noi cong cong, chinh phu Phap đe nghi trao cho ba huy chuong Bac Đau Boi tinh, song ba đa tu choi. Nam 1922, ba tro thanh thanh vien cua Vien Han lam Y khoa Phap. Ba con đi du lich đen cac quoc gia khac, xuat hien truoc cong chung va thuyet trinh o Bi, Brazil, Tay Ban Nha va Tiep Khac.

Duoi su dan dat cua Curie, Vien đa cho ra them bon nha khoa hoc đoat giai Nobel, ke ca con gai Irene Joliot-Curie va con re Frederic Joliot-Curie cua ba. Cuoi cung, co so tro thanh mot trong 4 phong thi nghiem nghien cuu phong xa lon tren the gioi; nhung phong thi nghiem khac la Phong thi nghiem Cavendish voi Ernest Rutherford; Vien Nghien cuu Radi, Vien voi Stefan Meyer va Vien Hoa hoc Kaiser Wilhelm voi Otto Hahn va Lise Meitner.
Thang 8 nam 1922, Marie Curie tro thanh thanh vien cua Uy ban quoc te ve Hop tac tri tue do Hoi Quoc Lien moi thanh lap. Ba co ghe trong uy ban cho đen nam 1934 va đong gop phoi hop khoa hoc cua Hoi Quoc Lien voi cac nha nghien cuu loi lac khac nhu Albert Einstein, Hendrik Lorentz va Henri Bergson. Nam 1923, ba viet cuon tieu su ve nguoi chong qua co cua minh, co nhan đe la Pierre Curie. Nam 1925, ba đen tham Ba Lan đe tham gia buoi le đat nen mong cho Vien Radi cua Warszawa. Chuyen cong du Hoa Ky lan thu hai cua ba vao nam 1929 đa thanh cong trong viec trang bi radi cho Vien Radi cua Warszawa (Vien khanh thanh vao nam 1932 voi chi gai ba la Bronisława lam giam đoc). Nhung viec lam Curie xao lang trong cong viec khoa hoc va su quang ba cua hau can đa lam ba rat kho chiu song lai cung cap nguon luc cho cong trinh cua ba. Nam 1930, Curie đuoc bau vao Uy ban Trong luong Nguyen tu Quoc te, noi nha khoa hoc nu phuc vu cho đen khi mat. Nam 1931, Curie đuoc trao giai Cameron ve Tri lieu cua Đai hoc Edinburgh.


= Qua đoi =

Curie tham Ba Lan lan cuoi vao đau nam 1934. It thang sau, vao ngay 4 thang 7 nam 1934, ba qua đoi o tuoi 66 tai vien đieu duong Sancellemoz o Passy, Haute-Savoie, do suy tuy xuong, ma nguyen nhan đuoc cho la vi ba đa tiep xuc lau dai voi phong xa, gay ton thuong tuy xuong.
Tac hai cua buc xa ion hoa khong đuoc biet đen vao thoi điem ma ba lam viec, cong viec ay đuoc tien hanh khong co cac bien phap bao ve (ma sau nay moi đuoc phat trien). Ba mang theo cac ong nghiem chua đong vi phong xa trong tui va cat chung trong ngan ban cua minh, đe y toi anh sang mau nhat ma cac chat nay phat ra trong bong toi. Curie con tiep xuc voi tia X tu thiet bi khong đuoc che chan trong luc lam bac si X quang tai cac benh vien da chien trong thoi chien. Tren thuc te, khi thi the cua Curie đuoc khai quat vao nam 1995, co quan Office de Protection contre les Rayonnements Ionisants (ORPI) cua Phap "ket luan rang ba khong the tiep xuc voi muc radi gay chet nguoi luc sinh thoi". Ho chi ra rang radi chi gay rui ro neu an no, va suy đoan rang can benh cua ba co nhieu kha nang la do Curie đa su dung phuong phap chup X quang trong The chien I.
Ba đuoc chon cat tai nghia trang o Sceaux, cung voi chong Pierre. 60 nam sau, vao nam 1995, đe ton vinh nhung thanh tuu cua ho, hai cot cua ca hai đa đuoc chuyen đen Pantheon cua Paris. Phan di hai cua ho đuoc niem phong trong mot lop lot chi do nhiem phong xa. Ba tro thanh nguoi phu nu thu hai đuoc an tang tai Pantheon (sau Sophie Berthelot) va la nguoi phu nu đau tien đuoc vinh danh bang cach an tang tai Pantheon nho cong lao cua chinh minh.
Do muc đo nhiem phong xa ma cac bai bao cua ba tu thap nien 1890 bi xem la qua nguy hiem đe xu ly. Ngay ca sach day nau an cua Curie cung co tinh phong xa cao. Giay to cua nha khoa hoc nu đuoc đung trong nhung chiec hop co lot chi va nhung ai muon tham khao chung phai mac quan ao bao ho. Vao nam cuoi đoi, ba đa viet mot cuon sach co nhan đe Radioactivity, đuoc xuat ban sau khi ba mat vao nam 1935.


Di san Nhung khia canh vat chat va xa hoi trong nghien cuu cua nha Curie đa gop phan đinh hinh the gioi o the ky 20 va 21. Giao su L. Pearce Williams cua Đai hoc Cornell nhan xet:

Ket qua cong trinh cua nha Curie la mo ra mot ky nguyen. Tinh phong xa cua radi qua to lon đen noi khong the bo qua. No duong nhu mau thuan voi nguyen ly bao toan nang luong va do đo buoc phai tai xem xet cac nen tang cua vat ly. O cap đo thi nghiem, viec phat hien radi cung cap cho nhung nguoi nhu Ernest Rutherford cac nguon phong xa ma ho co the do cau truc cua nguyen tu. Nho co cac thi nghiem cua Rutherford voi buc xa alpha, nguyen tu hat nhan moi lan đau đuoc thua nhan. Trong y hoc, phong xa cua radi duong nhu cung cap phuong tien lam cho ung thu co the bi tan cong thanh cong.

Neu cong trinh cua Curie giup lat đo nhung y tuong đa đuoc tao dung trong vat ly va hoa hoc, thi no cung co tac đong sau sac khong kem trong linh vuc xa hoi. Đe đat đuoc nhung thanh tuu khoa hoc cua minh, ba phai vuot qua nhung rao can, o ca que huong va đat nuoc nhan nuoi minh, nhung noi can tro Curie vi ba la phu nu. Khia canh nay trong cuoc đoi va su nghiep cua ba đuoc neu noi bat trong quyen Une Femme honorable (ban dich tieng Anh tua đe Marie Curie: A Life) cua Francoise Giroud, trong đo nhan manh Curie nguoi mo loi cho phong trao nu quyen.
Ba đuoc biet toi voi loi song trung thuc va đieu đo. Sau khi nhan đuoc mot hoc bong nho vao nam 1893, ba đa hoan tra no vao nam 1897 ngay khi bat đau kiem đuoc tien. Ba trao phan lon so tien đoat giai Nobel đau tien cua minh cho ban be, gia đinh, sinh vien va cong su nghien cuu. Trong mot quyet đinh khac thuong, Curie co y khong xin cap bang sang che cho quy trinh tach radi đe cong đong khoa hoc co the nghien cuu ma khong bi can tro.
Curie qua quyet rang nhung mon qua va giai thuong bang tien mat phai đuoc trao cho cac to chuc khoa hoc ma ba lien ket chu khong phai cho ba. Hai vo chong ba thuong tu choi cac giai thuong va huy chuong. Albert Einstein đuoc cho la nguoi đa nhan xet rang ba co le la nguoi duy nhat khong the bi danh tieng lam hu.


Ky niem va mieu ta trong van hoa La mot trong nhung nha khoa hoc noi tieng nhat lich su, Marie Curie tro thanh mot bieu tuong trong the gioi khoa hoc va nhan đuoc su tri an tu khap noi tren the gioi, ngay ca trong linh vuc van hoa đai chung. Ba con nhan đuoc nhieu tam bang danh du tu cac truong đai hoc tren toan the gioi.
Marie Curie la nguoi phu nu đau tien đoat giai Nobel, nguoi đau tien đoat hai giai Nobel, nguoi phu nu duy nhat đoat hai giai Nobel va nguoi duy nhat đoat giai trong nhieu mon khoa hoc. Cac giai thuong ma ba nhan đuoc gom co:

Giai Nobel Vat ly (1903 cung chong la Pierre Curie va Henri Becquerel)
Huy chuong Davy (1903 voi Pierre)
Huy chuong Matteucci (1904 voi Pierre) 
Giai Acton (1907)
Huy chuong Elliott Cresson (1909)
Giai Nobel Hoa hoc (1911)
Huy chuong Franklin cua Hiep hoi Triet hoc My (1921)
Nhung thuc the đuoc đat ten theo Marie Curie bao gom:

Curie (ky hieu Ci), mot đon vi phong xa đuoc đat ten đe vinh danh ba va Pierre Curie (mac du uy ban thong nhat ve ten nay chua bao gio noi ro lieu tieu chuan đuoc đat theo ten cua Pierre, Marie hay ca hai).
Nguyen to co so nguyen tu 96 đuoc đat ten la curium (ky hieu Cm).
Ba khoang chat phong xa cung đuoc đat ten theo nha Curie: curite, sklodowskite va cuprosklodowskite.
Chuong trinh hoc bong Hanh đong Marie Skłodowska-Curie cua Lien minh Chau Au danh cho cac nha khoa hoc tre muon lam viec o nuoc ngoai đuoc đat theo ten ba.
Nam 2007, mot ga tau đien ngam o Paris đuoc đoi ten đe vinh danh ca hai vo chong Curie.
Lo phan ung hat nhan duy nhat cua Ba Lan đang hoat đong, tuc lo phan ung nghien cuu Maria đuoc đat theo ten ba.
Tieu hanh tinh 7000 Curie đuoc đat theo ten ba.
Huy chuong Marie Curie, mot giai thuong khoa hoc thuong nien đuoc thanh lap vao nam 1996 va do Hiep hoi Hoa hoc Ba Lan trao tang, đuoc đat theo ten ba.
Huy chuong va giai Marie Curie-Sklodowska, mot giai thuong thuong nien do Vien Vat ly co tru so tai Luan Đon trao tang cho nhung đong gop xuat sac cho giao duc vat ly, đuoc đat ten đe vinh danh ba.
Nhieu cuon tieu su đuoc viet rieng cho ba, bao gom:

Eve Curie (con gai cua Marie Curie), Madame Curie, 1938.
Francoise Giroud, Marie Curie: A Life, 1987.
Barbara Goldsmith, Obsessive Genius: The Inner World of Marie Curie, 2005.
Lauren Redniss, Radioactive: Marie and Pierre Curie, a Tale of Love and Fallout (2011), đuoc chuyen the thanh phim đien anh cua Anh nam 2019.
Marie Curie la đoi tuong khai thac cua mot so bo phim đien anh:

1943: Madame Curie, mot bo phim đuoc đe cu giai Oscar cua My cua Mervyn LeRoy co su dien xuat cua Greer Garson.
1997: Les Palmes de M. Schutz, mot bo phim đien anh Phap chuyen the tu vo kich cung ten, do Claude Pinoteau lam đao dien. Marie Curie do Isabelle Huppert thu vai.
2014: Marie Curie, une femme sur le front, phim đien anh Phap-Bi do Alain Brunard lam đao dien voi su dien xuat cua Dominique Reymond.
2016: Marie Curie: The Courage of Knowledge, mot bo phim đien anh hop tac san xuat o Chau Au cua Marie Noelle co su dien xuat cua Karolina Gruszka.
2019: Radioactive, mot bo phim đien anh cua Anh cua Marjane Satrapi co su dien xuat cua Rosamund Pike.
Curie la chu đe cua vo kich False Assumptions (2013) cua Lawrence Aronovitch, trong đo hon ma cua ba nha khoa hoc nu khac quan sat cac su kien trong cuoc đoi ba. Curie con đuoc Susan Marie Frontczak the hien trong vo kich Manya: The Living History of Marie Curie, mot chuong trinh mot phu nu dien vao nam 2014, đa đuoc cong dien o 30 tieu bang cua Hoa Ky va 9 quoc gia.


Xem them Charlotte Hoffman Kellogg, nha tai tro chuyen tham Hoa Ky cua Marie Curie
Eusapia Palladino: Thay đong duy linh co cac buoi goi hon o Paris voi su tham du cua mot Pierre Curie hap dan va mot Marie Curie đa nghi
Danh sach phu nu đoat giai Nobel
Danh sach phu nu đuoc đe cu giai Nobel
Danh sach nguoi Ba Lan trong hoa hoc
Danh sach nguoi Ba Lan trong vat ly
Danh sach nguoi Ba Lan đoat giai Nobel
Dong thoi gian cua phu nu trong khoa hoc
Traite de Radioactivite, (tieng Viet: Chuyen luan ve phong xa) cua Marie Curie
Phu nu trong hoa hoc


Ghi chu Chu thich Đoc them = Phi hu cau =


= Hu cau =
Olov Enquist, Per (2006). The Book about Blanche and Marie. New York: Overlook. ISBN 978-1-58567-668-2. Mot cuon tieu thuyet nam 2004 cua Per Olov Enquist co nhac đen Maria Skłodowska-Curie, nha than kinh hoc Jean-Martin Charcot va benh nhan Salpetriere "da trang" (Marie Wittman). Ban dich tieng Anh đuoc xuat ban nam 2006.


Lien ket ngoai Tac pham cua Marie Curie tren  LibriVox (sach audio thuoc pham vi cong cong) 
Tac pham cua Marie Curie tai Open Library 
Cac tac pham cua Marie Curie tai Du an Gutenberg
Cac tac pham cua hoac noi ve Marie Curie tai Internet Archive
Cac bai bao ve  Marie Curie tai Cuc Luu tru Bao chi The ky 20 cua ZBW