Palestine (tieng A Rap: فلسطين, đa Latinh hoa: Filastin), quoc hieu la Nha nuoc Palestine (tieng A Rap: دولة فلسطين, đa Latinh hoa: Dawlat Filastin) la mot quoc gia co chu quyen ve mat phap ly tai khu vuc Trung Đong, đuoc 147 quoc gia thanh vien Lien Hop Quoc cong nhan va ke tu nam 2012 thi co vi the la nha nuoc quan sat vien phi thanh vien tai đay. Palestine yeu sach chu quyen đoi voi Bo Tay va Dai Gaza cung Đong Jerusalem la thu đo. Tuy nhien, cac khu vuc nay đeu đang bi Israel chiem đong tu nam 1967 sau Chien tranh Sau Ngay. Nen đoc lap cua Nha nuoc Palestine đuoc To chuc Giai phong Palestine tuyen bo vao ngay 15 thang 11 nam 1988 tai Algiers voi vi the la mot chinh phu luu vong.


Tu nguyen Tu thoi ky Anh cai tri, thuat ngu "Palestine" lien ket voi khu vuc đia ly ma nay bao gom Nha nuoc Israel, Bo Tay va Dai Gaza. Su dung tong the thuat ngu "Palestine" hoac thuat ngu lien quan cho khu vuc tai goc đong nam cua Đia Trung Hai nam ben Syria co lich su tu thoi Hy Lap co đai, Herodotus viet "huyen cua Syria, goi la Palaistine" tai đo nguoi Phoenicia tuong tac voi cac cu dan hang hai khac trong tac pham The Histories.


Lich su Nam 1947, Lien Hop Quoc thong qua ke hoach phan chia cho giai phap hai nha nuoc tai lanh tho uy tri Palestine. Ke hoach đuoc gioi lanh đao Do Thai chap thuan song cac thu linh A Rap bac bo, con Anh tu choi thi hanh ke hoach. Ngay truoc khi Anh triet thoai, Co quan Do Thai vi Israel tuyen bo thanh lap Nha nuoc Israel theo ke hoach Lien Hop Quoc đe xuat. Uy ban Cao cap A Rap khong tuyen bo mot nha nuoc cua minh, thay vao đo ho cung voi Ngoai Jordan, Ai Cap va cac thanh vien khac cua Lien đoan A Rap bat đau hanh đong quan su dan toi chien tranh A Rap-Israel 1948. Trong chien tranh, Israel gianh đuoc them cac lanh tho von đuoc ke hoach cua Lien Hop Quoc xac đinh la bo phan cua nha nuoc A Rap. Ai Cap chiem đong Dai Gaza va Ngoai Jordan chiem đong Bo Tay. Ai Cap ban đau ung ho thanh lap mot chinh phu toan Palestine, song tu bo vao nam 1959. Ngoai Jordan chua tung cong nhan chinh phu nay, thay vao đo ho quyet đinh hop nhat Bo Tay vao lanh tho cua minh đe hinh thanh Jordan. Hanh đong sap nhap đuoc phe chuan vao nam 1950 song bi cong đong quoc te bac bo. Trong Chien tranh Sau ngay nam 1967, Ai Cap, Jordan, va Syria chien đau voi Israel, ket qua la Israel chiem đong Bo Tay va Dai Gaza, cung cac lanh tho khac.
Nam 1964, khi Bo Tay con do Jordan kiem soat, To chuc Giai phong Palestine (PLO) đuoc thanh lap voi muc tieu la đuong đau voi Israel. Hien chuong Quoc gia Palestine cua To chuc Giai phong Palestine xac đinh bien gioi cua Palestine la toan bo lanh tho con lai cua lanh tho uy tri, ke ca Israel. Sau chien tranh Sau ngay, To chuc Giai phong Palestine chuyen đen Jordan, song roi sang Liban sau su kien Thang 9 Đen nam 1971.
Hoi nghi thuong đinh Lien đoan A Rap nam 1974 xac đinh To chuc Giai phong Palestine la đai bieu hop phap duy nhat cua nhan dan Palestine va tai xac nhan "quyen loi cua ho ve thanh lap cap bach mot nha nuoc đoc lap." Trong thang 11 nam 1974, To chuc Giai phong Palestine đuoc cong nhan la đu tham quyen tren moi van đe lien quan đen van đe Palestine khi Đai hoi đong Lien Hop Quoc trao cho ho vi the quan sat vien voi tu cach mot "thuc the phi quoc gia" tai Lien Hop Quoc. Sau Tuyen ngon Đoc lap nam 1988, Đai hoi đong Lien Hop Quoc chinh thuc thua nhan tuyen ngon va quyet đinh su dung đinh danh "Palestine" thay vi "To chuc Giai phong Palestine" trong Lien Hop Quoc. Mac du vay, To chuc Giai phong Palestine khong tham gia Lien Hop Quoc voi vai tro la chinh phu cua Nha nuoc Palestine.
Nam 1979, thong qua Hiep đinh Trai David, Ai Cap cham dut yeu sach cua minh đoi voi Dai Gaza. Trong thang 7 nam 1988, Jordan nhuong lai yeu sach chu quyen cua minh đoi voi Bo Tay—voi ngoai le la trach nhiem giam ho Haram al-Sharif—cho To chuc Giai phong Palestine. Trong thang 11 nam 1988, co quan lap phap cua To chuc Giai phong Palestine tuyen bo thanh lap "Nha nuoc Palestine". Trong thang sau, Nha nuoc Palestine nhanh chong đuoc nhieu quoc gia cong nhan, bao gom Ai Cap va Jordan. Trong Tuyen ngon Đoc lap Palestine, Nha nuoc Palestine đuoc mo ta la đuoc thanh lap tren "lanh tho Palestine", song khong neu cu the hon. Do đo, mot so quoc gia cong nhan Nha nuoc Palestine trong tuyen bo cong nhan cua ho đe cap đen "bien gioi nam 1967", do đo cong nhan đo chi la lanh tho Palestine bi chiem đong chu khong phai la Israel. Nha nuoc Palestine khi trinh đon xin lam thanh vien Lien Hop Quoc cung ghi ro rang ho dua tren "bien gioi nam 1967". Trong cac cuoc đam phan Hiep đinh Oslo, To chuc Giai phong Palestine cong nhan quyen ton tai cua Israel, va Israel cong nhan To chuc Giai phong Palestine la đai bieu cua nhan dan Palestine. Tu nam 1993 đen nam 1998, To chuc Giai phong Palestine cam ket thay đoi cac đieu khoan cua Hien chuong Quoc gia Palestine khong phu hop voi muc tieu giai phap hai nha nuoc va cung ton tai hoa binh voi Israel.
Sau khi Israel gianh quyen kiem soat Bo Tay tu Jordan va Dai Gaza tu Ai Cap, ho bat đau lap cac khu đinh cu Israel tai đo. Cac khu nay đuoc to chuc thanh quan Judea va Samaria (Bo Tay) va Hoi đong khu vuc Hof Aza (Dai Gaza). Quyen cai quan cu dan A Rap trong cac lanh tho nay thuoc Chinh quyen Dan su Israel va cac hoi đong tu quan đia phuong ton tai tu truoc khi Israel chiem cu. Nam 1980, Israel quyet đinh đong bang bau cu cho cac hoi đong nay va thay vao đo lap ra cac lien minh lang co cac cong chuc chiu anh huong cua Israel. Sau đo mo hinh nay tro nen khong hieu qua đoi voi ca Israel va nguoi Palestine, va cac lien minh lang bat đau tan vo, lien minh lang cuoi cung mang ten lien minh Hebron giai the vao nam 1988.
Nam 1993, trong Hiep đinh Oslo, Israel thua nhan đoan đam phan cua To chuc Giai phong Palestine la "đai bieu cua nhan dan Palestine", đoi lai To chuc Giai phong Palestine cong nhan quyen ton tai hoa binh cua Israel, chap thuan cac nghi quyet 242 va 338 cua Hoi đong Bao an Lien Hop Quoc, va tu bo "bao luc va khung bo". Do đo, vao nam 1994 To chuc Giai phong Palestine thanh lap Chinh quyen Dan toc Palestine (PNA hoac PA), thuc thi mot so chuc nang chinh phu tai mot so noi cua Bo Tay va Dai Gaza.
Theo hinh dung trong Hiep đinh Oslo, Israel cho phep To chuc Giai phong Palestine thanh lap cac the che hanh chinh lam thoi tren cac lanh tho Palestine, duoi hinh thuc PNA. Ho đuoc giao quyen kiem soat dan su tai khu vuc B va quyen kiem soat dan su va an ninh tai khu vuc A, va duy tri khong can thiep vao khu vuc C. Nam 2005, sau khi Israel thi hanh rut quan đon phuong, Chinh quyen Dan toc Palestine gianh quyen kiem soat hoan toan Dai Gaza voi ngoai le la bien gioi, san bay va lanh hai. Nam 2007, Hamas chiem Dai Gaza khien nguoi Palestine bi phan chia ve chinh tri va lanh tho, voi phai Fatah cua Abbas cai quan phan lon Bo Tay va đuoc quoc te cong nhan la Chinh quyen Palestine chinh thuc, trong khi Hamas đam bao quyen kiem soat đoi voi Dai Gaza. Trong thang 4 nam 2011, cac đang phai Palestine ky ket mot thoa thuan hoa giai, song viec thuc hien bi đinh tre
Ngay 29 thang 11 nam 2012, voi đa so phieu tan thanh, Đai hoi đong Lien Hop Quoc thong qua nghi quyet 67/19, nang cap Palestine tu mot "thuc the quan sat vien" thanh mot "nha nuoc quan sat vien phi thanh vien" trong he thong Lien Hop Quoc, đuoc mo ta la hanh đong cong nhan chu quyen cua To chuc Giai phong Palestine.


Đia ly Dai Gaza co đia hinh bang phang hay gon song, voi cac đun cat gan bo bien. Điem cao nhat la Abu 'Awdah (Joz Abu 'Auda), voi đo cao 105 met tren muc nuoc bien. Đia hinh Bo Tay chu yeu la vung cao go ghe bi chia tach, co mot so thuc vat tai phia tay, song phia đong hoi kho can. Đo cao bien đoi tu bo bac cua bien Chet la 429 m duoi muc nuoc bien, đen điem cao nhat tren nui Nabi Yunis đat 1.030 m tren muc nuoc bien. Khu vuc Bo Tay khong giap bien, la khu vuc tiep nuoc cho nuoc ngam duyen hai cua Israel.
Đong bang duyen hai Gaza gom cac đun cat va tram tich pha cat mau mo. Ngoai tru mot cat ket đa voi xop goi la kurkar trong tieng A Rap, khong co đa nao khac trong khu vuc. Trong khi đo, cac nui thap chiem uu the tai Bo Tay: nui Gerizim (881m), Nabi Samwil (890m), va nui Scopus (826m). Cac đa chu yeu bao gom tram tich bien (đa voi va dolomit). Tinh xop cua đa cho phep nuoc ngam xuong đia tang khong xop, roi cung cap nuoc cho nhieu tang ngam nuoc trong khu vuc.
Thung lung Jordan la mot đut đoan cua he thong đut đoan Bien Chet, mot phan keo dai cua Thung lung tach gian Lon phan tach mang chau Phi khoi mang A Rap. Toan bo đut đoan đuoc cho la tung gay nhieu lan, chang han nhu trong đong đat nam 749 va nam 1033. Hut truot do su kien nam 1033 đu đe gay ra mot tran đong đat khoang 7,4 Mw.
Song Jordan la song lon nhat tai Palestine, tao thanh bien gioi phia đong cua Bo Tay cho đen khi đo vao bien Chet. Bao cao cho hay co toi 96% nuoc sach song Jordan bi đieu huong boi Israel, Jordan va Syria, mat khac luong lon nuoc thai chua xu ly đuoc cho chay ra song. Mot bao cao vao nam 2013 cho thay rang Israel thuong tu choi đe cu dan Palestine tai thung lung Jordan tiep can song. Bien Chet la thuc the nuoc lon nhat tai Palestine, con thung lung Marj Sanur tao thanh mot ho theo mua. Mot so dong chay khong thuong xuyen, tieng A Rap goi la wadi, chay vao song Jordan hoac bien Chet qua Bo Tay, mot so wadi chay qua Israel vao Đia Trung Hai.
Khi hau tai Bo Tay chu yeu la khi hau Đia Trung Hai, mat hon mot chut tai cac khu vuc cao phia tay so voi bo bien. Tai phia đong, Bo Tay bao gom phan lon sa mac Judea trong đo co bo bien phia tay cua bien Chet, co đac trung la kho nong. Gaza co khi hau ban kho han nong voi mua đong on hoa va mua he kho nong. Mua xuan đen vao khoang thang 3-4, va thang nong nhat la thang 6-7, voi nhiet đo trung binh la 33 °C. Thang lanh nhat la thang 1 voi nhiet đo thuong la 7 °C. Mua hiem va thuong xuat hien tu thang 11 đen thang 3, voi luong mua hang nam la 116 mm.
Tai nguyen tu nhien cua Palestine gom co bun lay tu bien Chet, co chua magie, cali cacbonat hay brom. Tuy nhien, tai nguyen nay la đoc quyen cua cac khu đinh cu Israel; mot bao cao vao nam 2015 cho rang gia tri gia tang cua viec tiep can cac nguon tai nguyen tu nhien nay co the mang lai cho nen kinh te 918 trieu USD moi nam. Palestine cung co nhieu mo khi đot voi tru luong cao trong khu vuc lanh hai cua Dai Gaza; tuy nhien chung chua đuoc khai thac do Israel han che khu vuc lanh hai cua Gaza tu 3 đen 6 hai ly trong hanh đong phong toa Gaza.
Dai Gaza phai đoi dien voi hoang mac hoa, man hoa nuoc ngot, xu ly nuoc thai, dich benh truyen qua nuoc, suy thoai đat, va can kiet cung o nhiem tai nguyen nuoc ngam. Bo Tay cung co nhieu van đe tuong tu, du nuoc sach sung tuc hon nhieu song viec tiep can bi han che do Israel tiep tuc chiem đong.


Chinh tri = Chinh phu =

Nha nuoc Palestine gom cac the che sau co lien he voi To chuc Giai phong Palestine (PLO):

Tong thong Nha nuoc Palestine – nguyen thu quoc gia, do Hoi đong Trung uong Palestine bo nhiem.
Thu tuong Nha nuoc Palestine - đung đau chinh phu, do tong thong bo nhiem.
Hoi đong Dan toc Palestine – co quan lap phap thanh lap Nha nuoc Palestine.
Hoi đong Hanh phap To chuc Giai phong Palestine – co chuc nang cua mot chinh phu luu vong, duy tri mot mang luoi quan he đoi ngoai rong lon.
Cac the che nay khac biet voi Chu tich Chinh quyen Dan toc Palestine, Hoi đong Lap phap Palestine (PLC) va noi cac, la nhung the che lien ket voi Chinh quyen Dan toc Palestine.
Van kien thanh lap Nha nuoc Palestine la Tuyen ngon Đoc lap Palestine, va no can đuoc phan biet voi Hien chuong Dan toc Palestine cua PlO va Luat Co ban Palestine cua PNA.


= Hanh chinh =
Nha nuoc Palestine đuoc chia thanh 16 đon vi hanh chinh.

a. Du lieu tu Jerusalem bao gom Đong Jerusalem duoi kiem soat cua Israel cung cu dan Israel tai đo
Cac tinh tai Bo Tay đuoc gop thanh ba khu vuc theo Hiep đinh Oslo. Khu vuc A chiem 18% dien tich Bo Tay va do chinh phu Palestine quan ly. Khu vuc B chiem 22% dien tich Bo Tay va nam duoi quyen kiem soat dan su cua Palestine va Israel-Palestine cung kiem soat an ninh. Khu vuc C, ngoai tru Đong Jerusalem, chiem 60% dien tich Bo Tay va do Chinh quyen Dan su Israel cai quan, song chinh phu Palestine đuoc cung cap dich vu giao duc va y te cho 150.000 nguoi Palestine trong khu vuc.
Đong Jerusalem đuoc tuyen bo la thu đo cua Palestine, song đuoc quan ly nhu mot phan cua quan Jerusalem thuoc Israel, song Palestine yeu sach la bo phan cua tinh Jerusalem. Khu vuc nay bi Israel sap nhap vao nam 1980, song hanh đong nay khong đuoc quoc gia nao cong nhan. Trong so 456.000 cu dan tai Đong Jerusalem, khoang 60% la nguoi Palestine va 40% la nguoi Israel.


= Quan he đoi ngoai =

To chuc Giai phong Palestine đai dien cho Nha nuoc Palestine trong đoi ngoai, ho duy tri đai su quan tai cac quoc gia cong nhan Nha nuoc Palestine. To chuc Giai phong Palestine đuoc quyen đai dien trong nhieu to chuc quoc te voi vi the la thanh vien, lien ket hoac quan sat vien. Do tinh khong xac đinh cua nguon, trong mot so truong hop khong the phan biet đau la đai bieu PLO nhan danh Nha nuoc Palestine, va đau la nhan danh thuc the phi quoc gia hoac chinh quyen.
Ngay 15 thang 12 nam 1988, tuyen ngon đoc lap cua Nha nuoc Palestine tu thang 11 nam 1988 đuoc Đai hoi đong Lien Hop Quoc thua nhan. Tinh đen thang 9 nam 2015, 136 trong so 193 quoc gia thanh vien Lien Hop Quoc đa cong nhan Nha nuoc Palestine. Nhieu quoc gia khong cong nhan Nha nuoc Palestine song cong nhan To chuc Giai phong Palestine la "đai bieu cua nhan dan Palestine". Uy ban hanh phap cua PLO đuoc trao quyen thi hanh cac chuc nang chinh phu cua Nha nuoc Palestine.
Ngay 29 thang 11 nam 2012, Nghi quyet so 67/19 cua Đai hoi đong Lien Hop Quoc đuoc thong qua, nang cap Palestine len vi the "nha nuoc quan sat vien phi thanh vien" tai Lien Hop Quoc. Viec thay đoi vi the nay đuoc mo ta la cong nhan thuc te chu quyen quoc gia cua Palestine".


Nhan khau Theo Cuc Thong ke Trung uong Palestine, Palestine co khoang 4.420.549 nguoi vao nam 2013. Voi dien tich 6.220 km² (2.400 sq mi), co mot mat đo dan so 731 nguoi/km². Voi mat đo dan so trung binh cua the gioi la 53 nguoi/km² dua tren du lieu tu ngay 05 thang 7 nam 2014 thi đay la khu vuc co mat đo dan so cao.


= Ton giao =
93% nguoi Palestine theo Hoi giao, đai đa so la nhung nguoi tin đo Hoi giao Sunni, voi mot thieu so la Ahmadiyya, va 15% la nguoi Hoi giao khong giao phai. Nguoi Palestine theo Kito giao chiem 6%, theo sau la nho hon nhieu ton giao cong đong, bao gom Druze va Samaritan. Nguoi Do Thai Palestine, nguoi đuoc quy đinh boi Hien chuong Quoc gia Palestine va PLO nhu nhung "nguoi Do Thai đa thuong tru o Palestine cho đen truoc khi Do Thai xam luoc", hau nhu quen nguon goc đo va đua minh tro thanh nguoi Do Thai cua Israel.


Ghi chu Tham khao Thu muc Đoc them Lien ket ngoai Status of Palestine in the United Nations (A/RES/67/19) Full Text
Cross, Tony (ngay 24 thang 9 nam 2011). "After Abbas's UN Bid Are Palestinians Closer To Having a State?". Radio France Internationale. Truy cap 2011-9-28.
Recognition of a Palestinian state Premature Legally Invalid and Undermining any Bona Fide Negotiation Process Luu tru ngay 11 thang 3 nam 2012 tai Wayback Machine
Political Statement accompanying Palestinian Declaration of Independence Luu tru ngay 20 thang 4 nam 2001 tai Wayback Machine
Permanent Observer Mission of Palestine to the United Nations Luu tru ngay 31 thang 1 nam 2013 tai Wayback Machine
The Historic Compromise: The Palestinian Declaration of Independence and the Twenty-Year Struggle for a Two-State Solution Luu tru ngay 26 thang 4 nam 2012 tai Wayback Machine
International Recognition of a Unilaterally Declared Palestinian State: Legal and Policy Dilemmas Luu tru ngay 15 thang 1 nam 2022 tai Wayback Machine, by Tal Becker