Tay Ban Nha (tieng Tay Ban Nha: Espana [esˈpaɲa] ), ten goi chinh thuc la Vuong quoc Tay Ban Nha (tieng Tay Ban Nha: Reino de Espana), la mot quoc gia co chu quyen voi lanh tho chu yeu nam tren ban đao Iberia tai phia Tay Nam chau Au. Phan đai luc cua Tay Ban Nha giap voi Đia Trung Hai ve phia Đong va phia Nam, giap voi vinh Biscay cung Phap va Andorra ve phia Bac va Đong Bac; con phia Tay va Tay Bac giap voi Bo Đao Nha va Đai Tay Duong. Tay Ban Nha co bien gioi voi Maroc thong qua cac lanh tho nho cua nuoc nay tren luc đia chau Phi, khoang 5% dan so Tay Ban Nha song tai cac lanh tho thuoc chau Phi cua nuoc nay, hau het tap trung tai quan đao Canaria. Voi khoang Tay Ban Nha co dien tich 505.990 km², la quoc gia rong lon nhat vung Nam Au, đung thu nhi tai Tay Au va Lien minh chau Au (EU). Voi dan so vao khoang hon 49 trieu nguoi (uoc tinh trong nam 2024), Tay Ban Nha la quoc gia đong dan thu 6 tai chau Au, va đung thu 3 trong Lien minh chau Au. Thu đo va thanh pho lon nhat cua Tay Ban Nha la Madrid; cac khu vuc đo thi lon khac gom: Barcelona, Valencia, Sevilla, Bilbao va Malaga.
Nhung cu dan Tay Ban Nha bat đau di cu đen ban đao Iberia vao khoang 35.000 nam truoc. Nen van hoa Iberia cung cac khu đinh cu co đai cua nguoi Phoenicia, Hy Lap va Carthage phat trien thinh vuong tren ban đao cho đen khi khu vuc nam duoi quyen cai tri cua Đe quoc La Ma (Roma) vao khoang nam 200 TCN, khu vuc sau đo đuoc đat ten la Hispania. Trong thoi trung co, Hispania bi cac bo lac nguoi German chinh phuc, ke tiep la nguoi Moor. Tay Ban Nha tro thanh mot quoc gia thong nhat vao the ky XV, sau khi lien minh giua cac che đo quan chu Cong giao hoan thanh cong cuoc tai chinh phuc lanh tho tu nguoi Moor vao nam 1492. Trong giai đoan can đai, Tay Ban Nha tro thanh mot trong nhung đe quoc thuc dan, cuong quoc hang hai cung nhu cuong quoc quan su quy mo toan cau đau tien tren the gioi. Đe quoc Tay Ban Nha đa đe lai tam anh huong cung nhu di san khong lo cho nhieu quoc gia hien đai ngay nay trong nhieu linh vuc, tieu bieu nhu: van hoa, ngon ngu, hang hai,... đac biet la ve chung toc - voi tren 500 trieu nguoi co nguon goc cung nhu noi tieng Tay Ban Nha tren toan the gioi - trai dai tu chau My sang chau A.
Tay Ban Nha hien nay la mot quoc gia Quan chu lap hien va Dan chu nghi vien. Quoc vuong la Felipe VI, ong đang quang vao nam 2013. Tay Ban Nha la mot cuong quoc va mot quoc gia cong nghiep phat trien, co nen kinh te lon thu 14 tren the gioi theo GDP danh nghia hoac lon thu 16 tinh theo suc mua tuong đuong, chi so phat trien con nguoi (HDI) đat muc rat cao, tong gia tri thuong hieu quoc gia đung thu 11 toan cau trong nam 2020. Tay Ban Nha la mot thanh vien cua Lien Hop Quoc, Lien minh chau Au, Khu vuc đong Euro, Cau lac bo Paris, To chuc cac quoc gia Iberia-chau My, NATO, OECD, WTO cung nhieu to chuc quoc te lon khac. Tay Ban Nha cung la khach moi thuong truc cua hoi nghi thuong đinh G-20.


Tu nguyen Khong ro ve nguon goc cua ten goi La Ma Hispania do thieu bang chung, ten goi nay đuoc chuyen hoa thanh Espana hien nay. Tuy nhien, co ghi chep rang nguoi Phoenicia va Carthago dung Spania đe chi khu vuc, do vay nguon goc đuoc chap thuan pho bien nhat la tu tieng Semit-Phoenicia.
Ten goi trong tieng Viet cua Tay Ban Nha bat nguon tu tieng Trung Quoc. Tu quoc hieu "Espana", nguoi Trung Quoc bo chu E đi, con lai "spana" đuoc phien am bang tieng Trung la "Xi ban ya" va viet bang chu Han la "西班牙" (Tay Ban Nha). Tai Viet Nam thoi nha Nguyen, Tay Ban Nha con đuoc goi la Y Pha Nho (chu Han: 衣坡儒). Đai Nam thuc luc thi goi la Pha Nha (chu Han: 玻玡).


Lich su = Tien La Ma =

Nghien cuu khao co hoc tai Atapuerca cho thay ban đao Iberia co Ho Nguoi cu tru tu 1,2 trieu nam truoc. Trong cac hoa thach Atapuerca, phat hien đuoc Tong Nguoi som nhat đuoc biet đen tai chau Au, đo la Homo antecessor. Nguoi tinh khon lan đau đen Iberia tu phia Bac bang đuong bo, vao khoang 35.000 nam truoc. Cac đo tao tac đuoc biet đen nhieu nhat trong cac khu đinh cu cua nguoi tien su la cac buc hoa noi tieng trong hang Altamira tai Cantabria thuoc mien bac Iberia, chung đuoc nguoi Cro-Magnon tao ra tu 35.600 đen 13.500 TCN. Bang chung khao co va di truyen cho thay rang ban đao Iberia giu vai tro la mot trong vai xu lanh nan chinh, tu đay con nguoi khoi phuc cu tru tai mien bac chau Au sau khi ket thuc ky bang ha cuoi.
Cac nhom cu dan lon nhat cu tru tai ban đao Iberia truoc khi nguoi La Ma đen chinh phuc la nguoi Iberia va nguoi Celt. Nguoi Iberia sinh song o khu vuc ven Đia Trung Hai cua ban đao, tu đong bac đen đong nam. Nguoi Celt cu tru tren phan lon khu vuc noi đia va ven Đai Tay Duong cua ban đao, tu Tay Bac đen Tay Nam. Nguoi Basque chiem giu phan phia Tay cua day nui Pyrenees/Pirineos va cac vung lan can, van hoa Tartessos chiu anh huong cua Phoenicia hung thinh tai phia Tay Nam, con nguoi Lusitania va nguoi Vettones chiem giu cac khu vuc tai trung Tay. Mot so thanh pho đuoc nguoi Phoenicia thanh lap doc bo bien, va nguoi Hy Lap lap ra cac cac tien đon mau dich cung thuoc đia cua ho tai phia Đong Bac. Cuoi cung, nguoi Carthago goc Phoenicia banh truong đen noi luc, chinh phuc khoang hon mot nua Tay Ban Nha hien nay.


= Đe quoc La Ma va Vuong quoc Goth =

Trong Chien tranh Punic lan thu hai, vao giai đoan khoang tu giua nam 210 đen nam 205 TCN, Cong hoa La Ma (Roma) trong qua trinh banh truong đa chiem đuoc cac thuoc đia mau dich cua nguoi Carthago doc bo bien Đia Trung Hai. Mac du nguoi La Ma mat gan hai the ky đe chinh phuc hoan toan ban đao Iberia, song ho duy tri quyen kiem soat noi đay trong sau the ky. Su cai tri cua nguoi La Ma con đi kem voi phap luat, ngon ngu va đuong La Ma.
Cac nen van hoa cua nguoi Celt va nguoi Iberia dan bi La Ma hoa (Latinh hoa) o cac muc đo khac nhau tuy theo tung vung cua Hispania, con cac thu linh đia phuong đuoc tiep nhan vao tang lop quy toc La Ma. Hispania giu vai tro la vua lua cho thi truong La Ma, va cac cang tai đay xuat khau vang, len, dau o liu va ruou vang. San pham nong nghiep gia tang khi thuc hien cac ke hoach tuoi tieu, mot vai trong so đo van con lai đen ngay nay. Cac hoang đe Hadrianus, Traianus, Theodosius I, va triet gia Seneca sinh ra tai Hispania. Co Đoc giao đuoc truyen ba toi Hispania vao the ky I va tro nen pho bien tai cac thanh pho trong the ky II. Hau het ngon ngu va ton giao hien tai cua Tay Ban Nha, va co so luat phap, chinh la bat nguon tu giai đoan nay.
Quyen luc cua Đe quoc Tay La Ma suy yeu tai Hispania tu nam 409, khi cac bo lac German la Suebi va Vandal, cung voi nguoi Alan thuoc nhom Sarmatia tien vao ban đao theo loi moi tu mot vi vua tiem vi cua La Ma. Cac bo lac nay vuot song Rhine vao đau nam 407 va cuop pha Gallia (Phap). Nguoi Suebi lap ra mot vuong quoc tai Galicia va mien bac Bo Đao Nha hien nay, con nguoi Vandal thiet lap cho đung tai mien nam Tay Ban Nha đen nam 420 truoc khi vuot sang Bac Phi vao nam 429 va chiem Carthago vao nam 439. Do su tan ra cua đe quoc Tay La Ma, co so xa hoi va kinh te tro nen gian đon hoa, song ngay ca khi thay đoi hinh thuc thi cac che đo ke tuc van duy tri nhieu the che va phap luat cua La Ma, nhu Co Đoc giao va đong hoa vao van hoa La Ma đang tien hoa.
Nguoi Đong La Ma (Byzantine) thiet lap mot tinh phia tay goi la Spania nam o phia nam ban đao voi y đinh khoi phuc lai quyen thong tri La Ma tren khap Iberia. Tuy nhien, cuoi cung Hispania lai đuoc thong nhat duoi quyen cai tri cua nguoi Visigoth.
Tong giam muc Sevilla la Isidoro sinh tai Murcia, ong la mot giao si va triet gia co anh huong va co nhieu nghien cuu vao thoi Trung co tai chau Au. Cac hoc thuyet cua ong cung co vai tro quan trong trong viec cai đao Vuong quoc Visigoth tu mot lanh đia cua giao phai Aria sang mot lanh đia Cong giao tai Cong đong Toledo. Vuong quoc cua nguoi Goth (thuoc nhom German) nay la vuong quoc Co Đoc giao đoc lap đau tien cai tri tren ban đao Iberia, va trong Reconquista the ky XV, ten goi nay đuoc dung đe noi ve nhung vuong quoc khac nhau chien đau chong lai quyen cai tri cua nguoi Hoi giao.


= Thoi ky Hoi giao =

Trong the ky VIII, gan nhu toan bo ban đao Iberia bi chinh phuc (711–718) boi mot đoi quan gom phan lon la nguoi Hoi giao Moor tu Bac Phi. Cuoc chinh phuc nam trong tien trinh banh truong cua Đe quoc Umayyad. Chi con mot khu vuc nho tai phan tay bac nhieu nui cua ban đao tim đuoc cach khang cu cuoc xam lang ban đau nay. Theo luat Hoi giao, cac tin đo Co Đoc giao va Do Thai giao đuoc cap vi the le thuoc dhimmi. Vi the nay cho phep ho hanh le ton giao cua minh voi tu cach Dan toc cua Sach song bi yeu cau tra mot khoan thue đac biet, va co cac quyen loi phap ly va xa hoi thap hon nguoi Hoi giao. Viec cai đao sang Hoi giao dien ra voi toc đo ngay cang nhanh, muladies (nguoi Hoi giao goc Iberia) đuoc cho la chiem đa so dan so Al-Andalus vao cuoi the ky X.
Cong đong Hoi giao tren ban đao Iberia cung đa dang va co xung đot xa hoi trong noi bo. Nguoi Berber đen tu Bac Phi đong gop phan lon cho đoi quan xam lang, ho xung đot voi tang lop thu linh nguoi A Rap đen tu Trung Đong. Thoi gian troi qua, cac cong đong Moor quy mo lon đuoc thanh lap, đac biet la tai thung lung song Guadalquivir, đong bang ven bien Valencia, thung lung song Ebro va (ve phia cuoi giai đoan) vung nui cua Granada.
Cordoba la thu đo cua quoc gia Hoi giao Al-Andalus tu thoi Abd-ar-Rahman III, đay la thanh pho lon nhat, giau co nhat va tinh te nhat Tay Au đuong thoi. Trao đoi mau dich va van hoa Đia Trung Hai phat trien manh. Nguoi Hoi giao đua đen truyen thong tri thuc phong phu tu Trung Đong va Bac Phi. Cac hoc gia Hoi giao va Do Thai giao giu mot vai tro quan trong trong phuc hoi va truyen ba Hy Lap hoc tai Tay Au. Mot so triet gia quan trong trong thoi ky nay la Averroes, Ibn Arabi va Maimonides. Van hoa La Ma hoa cua ban đao Iberia tuong tac voi van hoa Hoi giao va Do Thai giao theo cac cach thuc phuc tap, tao cho khu vuc mot nen van hoa đac trung. Đai đa so cu dan song ben ngoai cac thanh pho, tai đay he thong so huu đat đai tu thoi La Ma phan lon van đuoc duy tri vi cac thu linh Hoi giao hiem khi tuoc quyen so huu cua đia chu, va ho đua đen cac cay trong va ky thuat moi khien nong nghiep đuoc phat trien.
Trong the ky XI, vung đat cua nguoi Hoi giao bi tan vo thanh cac vuong quoc Taifa kinh đich, tao đieu kien cho cac nha nuoc Co Đoc giao nho co co hoi mo rong lanh tho them rat nhieu. Cac phai cai tri Hoi giao tu Bac Phi la Al-Murabitun va Al-Muwahhidun (trung tam tai Maroc) sau đo đa phuc hoi thong nhat trong cac vung đat cua nguoi Hoi giao. Hoi giao đuoc ap dung nghiem ngat va it khoan dung hon, nguoi Hoi giao co mot giai đoan hoi sinh thinh vuong. Nha nuoc Hoi giao tai thong nhat nay trai qua hon mot the ky thanh cong, phan nao lam đao nguoc buoc tien cua Co Đoc giao.


= Đe che Hoi giao sup đo, Tay Ban Nha thong nhat =

Reconquista (tai chinh phuc) la giai đoan keo dai nhieu the ky khi quyen cai tri cua nguoi Co Đoc giao đuoc tai lap tren ban đao Iberia. Reconquista đuoc nhin nhan la bat đau tu tran Covadonga voi phan thang cua Don Pelayo vao nam 722, va dien ra đong thoi voi giai đoan nguoi Hoi giao cai tri ban đao. Thang loi cua đoi quan Co Đoc giao truoc luc luong Hoi giao dan đen thanh lap Vuong quoc Asturias theo Co Đoc giao doc theo day nui duyen hai tay bac. Đen nam 739, quan Hoi giao bi đay khoi Galicia, khu vuc nay cuoi cung so huu mot trong cac đia điem linh thieng nhat chau Au thoi Trung co la Santiago de Compostela, va đuoc hop nhat vao vuong quoc Co Đoc giao moi. Vuong quoc Leon (hau than cua Asturias) la vuong quoc Co Đoc giao manh nhat trong nhieu the ky. Đen nam 1188, phien hop nghi vien hien đai đau tien tai chau Au dien ra tai Leon (Cortes de Leon). Vuong quoc Castilla đuoc thanh lap tu lanh tho Leon, tiep tuc la vuong quoc manh nhat. Cac quoc vuong va gioi quy toc đau tranh vi quyen luc va anh huong trong giai đoan nay. Quan chu muon co anh huong chinh tri nhu cac hoang đe La Ma xua kia, con gioi quy toc muon huong loi tu che đo phong kien phan quyen.

Cac đoi quan Hoi giao cung di chuyen ve phia bac Pyrenees song ho that bai truoc quan Frank trong tran Poitiers, Frankia va bi đay khoi vung cuc nam cua Phap vao thap nien 760. Sau đo, quan Frank thiet lap cac quoc gia Co Đoc giao tren suon nam cua day Pyrenees. Cac khu vuc nay phat trien thanh cac vuong quoc Navarra va Aragon. Trong vai the ky, bien gioi thay đoi that thuong giua cac khu vuc kiem soat cua nguoi Hoi giao va Co Đoc giao tai Iberia, doc cac thung lung lung song Ebro va Douro. Ba quoc Barcelona va Vuong quoc Aragon tham gia mot lien minh trieu đai, gianh đuoc lanh tho va quyen luc tai Đia Trung Hai. Nam 1229, đao Majorca bi chinh phuc, tiep đen la Valencia vao nam 1238.
Su kien Al-Andalus tan ra thanh cac vuong quoc taifa ganh đua nhau giup cho cac vuong quoc Co Đoc giao tai Iberia gianh the chu đong. Thanh pho trung tam chien luoc Toledo bi chiem vao nam 1085, đanh dau mot chuyen bien quan trong ve can bang quyen luc sang huong co loi cho cac vuong quoc Co Đoc giao. Sau mot giai đoan nguoi Hoi giao khoi phuc manh me trong the ky XII, thi sang the ky XIII cac thanh tri lon cua nguoi Moor tai phia nam that thu truoc quan Co Đoc giao, Cordoba vao nam 1236 va Sevilla vao nam 1248. Trong cac the ky XIII va XIV, trieu đai Al Mariniyun cua Maroc xam chiem va thanh lap mot so lanh tho biet lap tren bo bien mien nam, song that bai trong no luc tai lap quyen cai tri cua Bac Phi tai Iberia va nhanh chong bi đay lui. Sau 800 nam nguoi Hoi giao hien dien tai Tay Ban Nha, no ket thuc cung sultan nha Nasr cuoi cung cua Granada, quoc gia trieu cong nay cuoi cung đau hang vao nam 1492 truoc cac quan chu Co Đoc giao la Nu vuong Isabel I cua Castilla va Quoc vuong Fernando II cua Aragon.
Tu giua the ky XIII, van hoc va triet hoc bat đau phat trien manh tro lai tai cac vuong quoc Co Đoc giao tren ban đao, dua theo cac truyen thong La Ma va Goth. Mot triet gia quan trong tu thoi ky nay la Ramon Llull. Quoc vuong Alfonso X cua Castilla tap trung vao cung co qua khu La Ma va Goth nay, va đong thoi lien ket cac vuong quoc Co Đoc giao Iberia voi phan con lai cua the gioi Co Đoc giao chau Au thoi Trung co. Truong phai dich gia Toledo gom nhom hoc gia lam viec cung nhau tai thanh pho Toledo trong cac the ky XII va XIII, ho dich nhieu tac pham triet hoc va khoa hoc tu tieng A Rap co đien, tieng Hy Lap co đai va tieng Hebrew co đai. Viec truyen lai cac tac pham kinh đien la đong gop chinh cua nguoi Hoi giao cho chau Au thoi Trung co. Tieng Castilla tien hoa tu tieng Latinh binh dan giong nhu cac ngon ngu Roman khac tai Tay Ban Nha, no tro thanh ngon ngu quoc gia va ngon ngu chung cua Tay Ban Nha.
Trong the ky XIII, Vuong quoc Lien hiep Aragon co trung tam tai đong bac Tay Ban Nha đa banh truong đen cac đao tai Đia Trung Hai, nhu Sicilia va tham chi la đen Athens. Trong khoang thoi gian nay, cac truong đai hoc Palencia (1212/1263) va Salamanca (1218/1254) đuoc thanh lap. Đai dich Cai chet đen 1348-1349 tan pha Tay Ban Nha.


= Thoi ky đe quoc =

Nam 1469, cac vuong quoc lien hiep Co Đoc giao la Castilla va Aragon đuoc thong nhat nho cuoc hon nhan giua Isabel I cua Castilla va Ferrando II cua Aragon. Nam 1478, Tay Ban Nha hoan thanh chinh phuc quan đao Canaria va đen nam 1492, lien quan Castilla va Aragon chiem đuoc Tieu vuong quoc Granada tu Muhammad XII, ket thuc tan du cuoi cung cua thoi ky 781 nam nguoi Hoi giao cai tri Iberia. Trong cung nam, nguoi Do Thai Tay Ban Nha nhan lenh cai đao sang Cong giao La Ma hoac phai đoi dien voi truc xuat, đo la thoi ky Toa an di giao Tay Ban Nha. Hiep đinh Granada đam bao khoan dung ton giao đoi voi nguoi Hoi giao, trong vai nam truoc khi Hoi giao bi đat ra ngoai vong phap luat vao nam 1502 tai Castilla vao nam 1527 tai Aragon, khien cac tin đo Hoi giao tai Tay Ban Nha tro thanh nguoi Morisco theo Co Đoc giao tren danh nghia. Mot vai thap nien sau cuoc noi day cua nguoi Morisco tai Granada vao nam 1568-1571, mot phan đang ke cac cuu tin đo Hoi giao tai Tay Ban Nha bi truc xuat, ho chu yeu đinh cu tai Bac Phi
Cung trong nam 1492, Cristoforo Colombo đen đuoc Tan The gioi trong mot hanh trinh do Isabella tai tro. Hanh trinh đau tien cua Colombo vuot Đai Tay Duong va đen đuoc quan đao Caribe, bat đau thoi ky nguoi chau Au kham pha va chinh phuc chau My. Qua trinh thuoc đia hoa chau My bat đau, voi cac conquistador (nha chinh phuc) nhu Hernan Cortes va Francisco Pizarro. Hon nhan di chung dien ra giua nguoi ban đia va Tay Ban Nha, đieu tuong tu dien ra trong van hoa.

La cac quan chu moi cua thoi Phuc hung, Isabel va Fernando tap trung quyen luc hoang gia, khien gioi quy toc đia phuong bi ton hai. Tu Espana co goc tu ten goi co Hispania bat đau đuoc su dung pho bien đe chi ten toan bo hai vuong quoc. Voi cac cai cach chinh tri, tu phap, ton giao va quan su tren pham vi rong, Tay Ban Nha noi len thanh cuong quoc quy mo the gioi đau tien. Viec thong nhat hai vuong quoc lien hiep Aragon va Castilla đat nen tang cho Tay Ban Nha va Đe quoc Tay Ban Nha, song moi vuong quoc duy tri la mot quoc gia rieng biet ve xa hoi, chinh tri, phap luat, tien te va ngon ngu.

Tay Ban Nha la cuong quoc dan đau chau Au trong suot the ky XVI va hau het the ky XVII, vi the nay đuoc cung co bang mau dich va cua cai đen tu cac thuoc đia thuc dan, va Tay Ban Nha tro thanh cuong quoc hang hai dan đau the gioi. Đe quoc đat cuc thinh trong thoi gian cai tri cua hai vi quan chu đau tien cua Nha Habsburg Tay Ban Nha—Carlos I (1516–1556) va Felipe II (1556–1598). Trong giai đoan nay dien ra Cac cuoc chien tranh Y, Khoi nghia Comuneros, Cach mang Ha Lan, Khoi nghia Morisco, xung đot voi Ottoman, chien tranh voi Anh va cac cuoc chien voi Phap.
Thong qua kham pha va chinh phuc, lien minh hon nhan hoang that va thua ke, Đe quoc Tay Ban Nha banh truong ra cac khu vuc rong lon tai chau My, cac đao tai khu vuc chau A-Thai Binh Duong, cac khu vuc cua Y, cac thanh pho tai Bac Phi, cung nhu nhieu bo phan nay thuoc Phap, Đuc, Bi, Luxembourg va Ha Lan. Chuyen du hanh vong quanh the gioi lan đau tien đuoc tien hanh vao nam 1519–1521. Tay Ban Nha la đe quoc đau tien đuoc ta la "mat troi khong bao gio lan". Trong thoi đai Kham pha co cac cuoc tham hiem tao bao bang đuong bien va đuong bo, mo ra cac tuyen giao thuong moi xuyen đai duong, chinh phuc va khoi đau chu nghia thuc dan chau Au. Cac nha tham hiem Tay Ban Nha mang ve cac kim loai quy, gia vi, xa xi pham, va cac loai thuc vat chua đuoc biet đen truoc đo, va giu vai tro hang đau trong thay đoi hieu biet cua nguoi chau Au ve toan cau. No ro ve van hoa dien ra trong giai đoan nay, hien nay goi la Thoi đai hoang kim Tay Ban Nha. Su troi day cua chu nghia nhan ban, phan cai cach, va cac kham pha đia ly va chinh phuc moi dan đen noi len Truong phai Salamanca, phat trien cac thuyet hien đai đau tien cua luat phap quoc te va nhan quyen hien nay.
Đen cuoi the ky XVI va nua đau the ky XVII, Tay Ban Nha phai đoi dien voi cac thach thuc khong ngung tu moi phia. Hai tac Barbary nhan bao tro tu Đe quoc Ottoman, ho tien hanh cac cuoc tap kich san no le lam pha vo đoi song tai nhieu khu vuc ven bien, va lam hoi sinh moi đe doa ve mot cuoc xam lang Hoi giao. Trong thoi gian nay, Tay Ban Nha cung thuong xuyen co chien tranh voi Phap. Cai cach Tin Lanh keo Tay Ban Nha vao rat sau trong vung lay chien tranh ton giao. Ket qua la quoc gia buoc phai mo rong cac no luc quan su ra khap chau Au va tai Đia Trung Hai. Cac xung đot nay lam tieu hao nguon luc va lam suy yeu kinh te noi chung. Tay Ban Nha co gang nam giu hau het Đe quoc Habsburg phan tan, va giup cac luc luong đe quoc cua La Ma Than thanh đao nguoc cuc bo buoc tien cua luc luong Tin Lanh, song cuoi cung Tay Ban Nha buoc phai cong nhan Bo Đao Nha ly khai (hai quoc gia thong nhat trong mot lien minh ca nhan tu nam 1580 đen nam 1640) cung nhu Ha Lan, va cuoi cung chiu mot so that bai quan su nghiem trong truoc Phap trong Chien tranh Ba muoi nam.
Đen nua cuoi the ky XVII, Tay Ban Nha buoc vao giai đoan dan suy thoai, phai giao mot vai lanh tho nho cho Phap va Ha Lan, song van duy tri va mo rong đe quoc hai ngoai rong lon cho đen đau the ky XIX. Suy thoai len đen cuc đo trong tranh chap ke vi vao nhung nam đau the ky XVIII. Chien tranh Ke vi Tay Ban Nha la mot xung đot quoc te ket hop noi chien, ket qua la Tay Ban Nha mat cac thuoc đia tai chau Au va mat vi the la mot trong cac cuong quoc hang đau chau luc. Trong chien tranh, mot trieu đai moi co nguon goc tai Phap la Nha Bourbon đuoc thiet lap. Quoc vuong Bourbon đau tien la Felipe V thong nhat hai vuong quoc lien hiep Castilla va Aragon thanh mot nha nuoc duy nhat, bai bo nhieu đac quyen va phap luat khu vuc cu.
Trong the ky XVIII co mot giai đoan dan khoi phuc va gia tang thinh vuong hau khap đe quoc. Che đo Bourbon moi ap dung he thong hien đai hoa cua Phap ve hanh chinh va kinh te. Cac tu tuong khai sang bat đau co đuoc cho đung trong mot so thanh phan tinh hoa va quan chu cua vuong quoc. Tay Ban Nha giup đo chien tranh gianh đoc lap cua cac thuoc đia Bac My thuoc Anh, giup cai thien vi the quoc te cua vuong quoc.


= Chu nghia tu do va quoc gia dan toc =

Nam 1793, Tay Ban Nha tham gia mot lien minh chong lai chinh quyen cach mang Cong hoa Phap moi thanh lap. Chien tranh Pyrenees sau đo phan cuc quoc gia khi xuat hien phan ung chong lai tang lop tinh hoa Phap hoa, hoa binh voi Phap đat đuoc vao nam 1795 theo hoa uoc Basel, ket qua la Tay Ban Nha mat hai phan ba lanh tho tren đao Hispaniola. Thu tuong nuoc nay la Manuel Godoy sau đo cam ket lien minh voi Phap trong Chien tranh Lien minh thu ba, voi ket thuc thang loi cua nguoi Anh trong tran Trafalgar vao nam 1805. Nam 1807, mot hiep đinh bi mat giua Napoleon va Godoy (đa mat đi su ung ho cua nhan dan) lai dan đen tuyen chien voi Anh va Bo Đao Nha. Khi quan đoi cua Napoleon tien vao vuong quoc đe xam chiem Bo Đao Nha, ho lai chiem giu cac cong su chinh cua Tay Ban Nha. Quoc vuong Tay Ban Nha bi nhao bang, ong thoai vi đe nhuong lai cho anh trai cua Napoleon la Joseph Bonaparte.
Joseph Bonaparte đuoc cho la mot quan chu bu nhin, bi nguoi Tay Ban Nha khinh miet. Cach mang ngay 2 thang 5 nam 1808 la mot trong nhieu cuoc khoi nghia dan toc tren khap đat nuoc nham chong lai che đo Bonaparte. Nhung cuoc khoi nghia nay đanh dau khoi đau chien tranh đoc lap chong lai che đo Napoleon. Napoleon buoc phai đich than can thiep, đanh bai mot so đoi quan Tay Ban Nha va buoc mot đoi quan Anh phai triet thoai. Tuy nhien, cac hanh đong quan su tiep theo cua nguoi Tay Ban Nha va quan Anh-Bo Đao Nha, cong voi that bai tham hai cua quan Phap tai Nga, ket qua la quan đoi Phap bi hat khoi Tay Ban Nha vao nam 1814, Quoc vuong Fernando VII phuc vi.

Trong Chien tranh Napoleon, mot the che cach mang mang ten Nghi vien Cadiz đuoc tap hop vao nam 1810 nham phoi hop trong no luc chong che đo Bonaparte va chuan bi mot hien phap. Cac thanh vien cua the che đai dien cho toan the đe quoc. Nam 1812, mot hien phap đuoc cong bo, theo đo quy đinh quyen đai dien pho thong duoi che đo quan chu lap hien, tuy nhien sau khi che đo Bonaparte sup đo thi Fernando VII giai tan Quoc hoi va cai tri chuyen che. Cac su kien nay bao truoc xung đot giua luc luong bao thu va tu do trong the ky XIX va đau the ky XX.
Su kien Phap chinh phuc Tay Ban Nha tao thuan loi cho luc luong chong thuc dan tai My Latinh, ho bat man truoc chinh sach cua chinh phu Tay Ban Nha la uu đai cac cong dan sinh tai Tay Ban Nha hon la cong dan sinh tai hai ngoai (Criollo). Bat đau tu nam 1809, cac thuoc đia cua Tay Ban Nha tai chau My xay ra mot loat cuoc cach mang va tuyen bo đoc lap. Quoc vuong Fernando VII no luc tai lap kiem soat song vo ich truoc chong đoi tu ca thuoc đia lan tai Tay Ban Nha, theo sau la cac cuoc khoi nghia quan đoi do cac quan chuc theo chu nghia tu do lanh đao. Đen nam 1826, thuoc đia cua Tay Ban Nha tai chau My chi con lai Cuba va Puerto Rico.
Chien tranh Napoleon khien kinh te Tay Ban Nha bi huy hoai, phan chia sau sac va bat on chinh tri. Trong cac thap nien 1830 va 1840, luc luong chong tu do mang ten Carlismo đau tranh chong luc luong tu do trong Chien tranh Carlistas. Luc luong tu do thang loi, song xung đot giua nhung nguoi tu do cap tien va bao thu bung phat va ket thuc bang mot giai đoan hien phap yeu kem vao thoi gian đau. Sau Cach mang Vinh quang nam 1868 va Đe Nhat Cong hoa Tay Ban Nha đoan menh, bat đau mot giai đoan quan chu on đinh hon voi đac trung la thi hanh turnismo (luan phien cam quyen giua luc luong tu do cap tien va tu do bao thu).

Vao cuoi the ky XIX, cac phong trao dan toc chu nghia troi day tai Philippines va Cuba. Đen nam 1895 va 1896 Chien tranh đoc lap Cuba va Cach mang Philippines bung phat va Hoa Ky can thiep. Chien tranh Tay Ban Nha–My bung phat vao mua xuan nam 1898 va ket qua la Tay Ban Nha mat toan bo cac thuoc đia ben ngoai chau Phi. Cuoc chien tao them đong luc cho "The he 98" đang tien hanh phan tich ve đat nuoc.
Giai đoan chuyen giao sang the ky XX la mot thoi ky gia tang thinh vuong, song Tay Ban Nha lai khong co nhieu hoa binh. Tay Ban Nha đong mot vai tro nho trong Tranh gianh chau Phi, ho thuoc đia hoa Tay Sahara, Maroc thuoc Tay Ban Nha va Guinea Xich Đao. Tay Ban Nha duy tri trung lap trong Chien tranh the gioi thu nhat. Ton that nang trong Chien tranh Rif tai Maroc khien chinh phu bi mat tin nhiem va xoi mon che đo quan chu. Mot giai đoan cai tri đoc tai duoi quyen Tuong quan Miguel Primo de Rivera (1923–1931) ket thuc khi thanh lap Đe Nhi Cong hoa Tay Ban Nha. Che đo moi cap quyen tu tri chinh tri cho cac khu vuc co khac biet ve ngon ngu la Basque, Cataluna va Galicia, va cap quyen bau cu cho phu nu. Trong giai đoan nay dien ra cuoc đinh cong cua cac tho mo Asturias vao nam 1934, khien khoang 2.000 nguoi thiet mang.


= Thoi ky Franco =

Noi chien Tay Ban Nha bung phat vao nam 1936. Luc luong Quoc gia duoi quyen Tuong quan Francisco Franco đuoc ung ho tu nuoc Đuc Quoc xa va nuoc Y phat xit, ho chien đau voi phe Cong hoa đuoc ho tro tu Lien Xo, Mexico va Lu đoan Quoc te cua Quoc te cong san. Noi chien dien ra khoc liet va cac ben đeu co cac hanh đong tan bao, ket qua la tren 500.000 nguoi thiet mang va khien nua trieu cong dan đao thoat ra nuoc ngoai. Nam 1939, Tuong quan Franco gianh chien thang va tro thanh nha cai tri đoc tai.
Nha nuoc do Franco lap nen quyet đinh trung lap tren danh nghia trong Chien tranh the gioi thu hai, song đong cam voi phe Truc. Chinh đang hop phap duy nhat duoi che đo Franco la Falange Espanola Tradicionalista y de las JONS, thanh lap vao nam 1937; đang nay nhan manh chu nghia falange, mot dang cua chu nghia phat xit đe cao chong cong san, dan toc chu nghia va Cong giao La Ma. Do Franco phan đoi viec co cac chinh đang canh tranh, nen đang nay đuoc đoi ten thanh Mat tran Quoc gia (Movimiento Nacional) vao nam 1949.
Sau Chien tranh the gioi thu hai, Tay Ban Nha bi co lap ve chinh tri va kinh te, va nam ngoai Lien Hop Quoc. Tinh the thay đoi vao nam 1955 trong giai đoan Chien tranh lanh, khi quoc gia nay tro nen quan trong chien luoc đoi voi Hoa Ky, trong viec thiet lap hien dien quan su nham đe phong kha nang Lien Xo co đong thai tai bon đia Đia Trung Hai. Trong thap nien 1960, Tay Ban Nha đat đuoc toc đo tang truong kinh te chua tung thay, đuoc thuc đay nho cong nghiep hoa, di cu hang loat tu cac khu vuc nong thon ra thanh pho va tao ra nganh du lich đai chung. Quyen cai tri cua Franco co đac điem la đoc tai, xuc tien ban sac quoc gia thong nhat, ung ho mot hinh thuc rat bao thu cua Cong giao La Ma goi la Cong giao Quoc gia, va chinh sach ngon ngu ky thi.


= Khoi phuc dan chu =

Đen khi Franco mat vao thang 11 nam 1975, Juan Carlos ke tuc vai tro quoc vuong Tay Ban Nha va nguyen thu quoc gia theo phap luat tu thoi Franco. Hien phap Tay Ban Nha 1978 đuoc phe chuan trong mot cuoc trung cau y dan va che đo dan chu đuoc khoi phuc, nha nuoc phan nhieu quyen han cho cac vung va lap ra cac to chuc noi bo dua tren cac cong đong tu tri. Luat An xa 1977 cua Tay Ban Nha cho phep nguoi thuoc che đo Franco tiep tuc tham gia cac the che.
Tai xu Basque, chu nghia dan toc Basque cung ton tai voi mot phong trao dan toc cap tien duoi quyen lanh đao cua to chuc khung bo vu trang ETA. Nhom nay đuoc thanh lap vao nam 1959 thoi che đo Franco, song tiep tuc tien hanh chien dich bao luc sau khi Tay Ban Nha khoi phuc che đo dan chu va cap quyen tu tri muc đo lon cho cac vung. Ngay 23 thang 2 nam 1981, cac thanh phan noi loan trong luc luong an ninh chiem giu Quoc hoi nham lap mot chinh phu do quan đoi ung ho. Quoc vuong Juan Carlos su dung quyen chi huy quan đoi va ra lenh thanh cong cho nhung nguoi đao chinh phai đau hang.
Trong thap nien 1980, khoi phuc dan chu khien cho xa hoi Tay Ban Nha ngay cang coi mo, xuat hien cac phong trao van hoa moi co nen tang tu do. Ngay 30 thang 5 nam 1982, Tay Ban Nha gia nhap NATO sau mot cuoc trung cau dan y. Trong cung nam, Đang Cong nhan Xa hoi chu nghia Tay Ban Nha (PSOE) len nam quyen, lap ra chinh phu canh ta đau tien trong vong 43 nam. Nam 1986, Tay Ban Nha gia nhap Cong đong Kinh te chau Au, tien than cua Lien minh chau Au. Đang Dan chu (BP) len nam quyen vao nam 1996 sau cac be boi xung quanh viec chinh phu cua Felipe Gonzalez tham gia vao cuoc chien ban thiu chong ETA.
Tu nam 2002, Tay Ban Nha cho luu hanh hoan toan đong euro, va quoc gia nay trai qua tang truong kinh te manh me, hon nhieu muc trung binh cua Lien minh chau Au vao đau thap nien 2000. Tuy nhien, nhieu nha phan tich kinh te canh bao gia bat đong san cao bat thuong va tham hut ngoai thuong cao co the se khien kinh te sup đo.

Nam 2003, Jose Maria Aznar ung ho Tong thong Hoa Ky George W. Bush trong Chien tranh Iraq, va mot phong trao phan chien manh me no ra trong xa hoi Tay Ban Nha. Ngay 11 thang 3 nam 2004, mot to chuc khung bo Hoi giao tien hanh đanh bom tau hoa tai Madrid, khien 191 nguoi thiet mang. Do su kien dien ra gan tong tuyen cu 2004, van đe trach nhiem tro thanh mot tranh luan chinh tri. Cuoc bau cu ket thuc voi chien thang cua PSOE, duoi quyen Jose Luis Rodriguez Zapatero.
Ty le cu dan Tay Ban Nha sinh tai nuoc ngoai gia tang nhanh chong khi kinh te bung no vao đau thap nien 2000, song sau đo suy giam do khung hoang tai chinh. Nam 2005, chinh phu Tay Ban Nha hop phap hoa hon nhan cung gioi. Qua trinh phan quyen gap phai nhieu chong đoi tu Toa an Hien phap va phe đoi lap bao thu. Chinh phu đam phan voi ETA, va nhom nay tuyen bo đinh chi bao luc vinh vien vao nam 2010.
Bong bong bat đong san Tay Ban Nha no tung vao nam 2008 dan đen khung hoang tai chinh 2008-2016 tai nuoc nay. Do muc đo that nghiep cao, cat giam chi tieu chinh phu, tham nhung cua hoang gia va Đang Nhan dan, dan đen cac cuoc khang nghi vao nam 2011-2012 tai Tay Ban Nha. Phong trao Cataluna đoc lap cung troi day. Nam 2011, Đang Nhan dan co tu tuong bao thu cua Mariano Rajoy gianh thang loi trong bau cu va Rajoy tro thanh thu tuong, voi mot chuong trinh cat giam chi tieu xa hoi. Ngay 19 thang 6 nam 2014, Quoc vuong Juan Carlos thoai vi, con trai ong tro thanh Quoc vuong Felipe VI.


Đia ly Tay Ban Nha nam tai mien tay nam chau Au, chiem hau het (85%) ban đao Iberia, va con bao gom quan đao Baleares tai Đia Trung Hai, quan đao Canaria tai Đai Tay Duong, va nam đia phuong co chu quyen (Plazas de soberania) nam tren hoac ngoai khoi bo bien tay bac chau Phi: Ceuta, Melilla, Islas Chafarinas, Penon de Alhucemas, va Penon de Velez de la Gomera. Đai luc Tay Ban Nha ve phia đong va nam gan nhu hoan toan giap voi Đia Trung Hai (tru mot đoan nho bien gioi tren bo voi Gibraltar); ve phia bac giap Phap, Andorra va vinh Biscay; ve phia tay giap Đai Tay Duong va Bo Đao Nha. Tay Ban Nha co dien tich 504.030 km², la quoc gia lon thu tu tai chau Au, va co đo cao trung binh la 650 m. Trong đo, 499.542 km² la mat đat va 5.240 km² la mat nuoc.
Tay Ban Nha nam giua 36° va 44° vi Bac, giua 19° kinh Tay va 5° kinh Đong. Tay Ban Nha ve mat đia ly nam trong mui gio UTC±0:00 do co kinh tuyen Greenwich đi qua lanh tho. Tuy nhien, ke tu nam 1940 Tay Ban Nha su dung mui gio UTC+1:00 hay con goi la mui gio Trung Au, rieng quan đao Canaria dung mui gio UTC±0:00. Tay Ban Nha su dung mui gio mua he. Bo bien Đai Tay Duong cua Tay Ban Nha dai 710 km. Day nui Pyrenees trai dai 435 km tu Đia Trung Hai đen vinh Biscay. Tai cuc nam cua Tay Ban Nha la eo bien Gibraltar, no chia tach ban đao Iberia va chau Au voi Maroc tai Bac Phi; điem hep nhat cua eo bien chi rong 13 km. Tai nguyen thien nhien cua Tay Ban Nha gom co than đa, than non, quang sat, uran, thuy ngan, pyrit, fluorspar, thach cao, kem, chi, wolfram, đong, kaolin, potash, sepiolit.
Meseta Central chiem phan lon khu vuc đai luc cua Tay Ban Nha, no la mot cao nguyen vung cao bi cac day nui vay quanh va chia cat. Cac đia hinh khac gom cac đong bang hep ven bien va mot so thung lung song vung thap, đang chu y nhat la đong bang Andalucia tai tay nam. Quoc gia co the đuoc chia thanh muoi vung hoac phan vung tu nhien: Meseta Central chi phoi, day nui Cantabrica (Cordillera Cantabrica) va vung tay bac, vung Iberico, Pyrenees, vung Penibetico tai đong nam, đong bang Andalucia, bon đia Ebro, cac đong bang ven bien, quan đao Baleares, va quan đao Canaria. Chung thuong đuoc nhom thanh bon loai hinh: Meseta Central va cac day nui lien ket, cac vung nui khac, cac vung đat thap, va cac đao.


= Vung nui =

Meseta Central ("cao nguyen noi luc") la mot cao nguyen lon nam tai trung tam cua đai luc Tay Ban Nha, co đo cao tu 640 m đen 760 m. Cao nguyen co cac day nui bao quanh, doc nhe ve phia tay va đen hang loat song tao thanh mot so đoan bien gioi voi Bo Đao Nha. He thong day nui Sistema Central đuoc mieu ta la "cot song" cua Meseta Central, no chia Meseta thanh cac phan vung phia bac va phia nam, phan phia bac cao hon va nho hon phan phia nam. Sistema Central bao quanh thu đo Madrid voi cac đinh nui cao đen 2.400 m ve phia bac thanh pho. Phia tay Madrid, Sistema Central co đinh cao nhat la Pico Almanzor voi 2.592 m. Cac nui cua Sistema Central co mot so đac điem bang ha: Phan cao nhat cua cac đinh co tuyet phu trong hau het nam. Mac du co đo cao lon, song he thong nui nay khong tao chuong ngai lon giua cac phan mien bac va mien nam cua Meseta Central do co nhieu đeo tao đieu kien cho giao thong đuong bo va đuong sat đen tay bac va đong bac.
Phan phia nam cua Meseta (tieng Tay Ban Nha: Submeseta Sur) lai đuoc phan chia boi day nui đoi, Montes de Toledo chay sang phia đong cung voi Sierra de Guadalupe chay ve phia tay. Cac đinh cua chung khong vuot qua 1.500 m. Chung co nhieu đeo de vuot qua, trong đo co đeo noi Meseta voi đong bang Andalucia, Montes de Toledo khong phai la tro ngai cho giao thong va thong tin. Chuoi nay gom cac day nui thap tach biet khoi Sistema Central ve phia bac qua song Tagus dai nhat ban đao.

Cac vung nui bao quanh Meseta Central va gan lien voi no la Sierra Morena, Cordillera Cantabrica, va Sistema Iberico. Sierra Morena tao thanh ria nam cua Meseta Central, tai phia đong no hop nhat voi phan mo rong ve phia nam cua Sistema Iberico, va vuon ve phia tay doc ria bac cua thung lung song Guadalquivir đe hop cung cac day nui tai mien nam Bo Đao Nha. Khoi nui Sierra Morena keo dai ve phia bac đen song Guadiana, song nay tach no khoi Sistema Central. Mac du co đo cao tuong đoi thap, hiem khi vuot qua 1.300 m, song day nui Sierra Morena co đia hinh go ghe tai ria nam. Cordillera Cantabrica la mot thanh he đa voi, chay song song va nam gan bo bien phia bac, gan vinh Biscay. Đinh cao nhat cua no la Picos de Europa, vuot 2.600 m. Cordillera Cantabrica trai dai 182 km va đot ngot doc xuong gan bo bien. Ve phia tay la cac vung đoi cua vung tay bac, va phia đong la day nui Basque lien ket no voi Pyrenees. Sistema Iberico trai dai tu Cordillera Cantabrica ve huong đong nam, gan Đia Trung Hai, trai dai tu song Ebro đen song Jucar. Cac suon nui kho can va go ghe cua day nui nay co dien tich gan 21.000 km². Day nui vuot 2.000 m tai phan mien bac cua no va đat đo cao lon nhat tren 2.300 tai phia đong đau nguon song Duero. Day nui co suon cuc ky doc, thuong bi cat xe thanh nhung hem nui sau va hep.
Day Pyrenees trai dai tu ria đong cua Cordillera Cantabrica đen Đia Trung Hai, tao hanh mot hang rao vung chac ngan cach Tay Ban Nha va Phap, giu vai tro la bien gioi tu nhien trong suot lich su. Co the đi lai de dang tai đia hinh tuong đoi thap tai cuc đong va tay cua day nui, tai đo co cac tuyen đuong sat va đuong bo quoc te vuot bien gioi. Tuy nhien, phan giua cua day Pyrenees se gay kho khan cho viec đi lai. Tai mot vai noi, co cac đinh cao tren 3.000 m; đinh cao nhat la Pico de Aneto vuot 3.400 m.
Sistema Penibetico trai dai tu cuc nam cua Tay Ban Nha huong ve phia đong bac, chay song song voi bo bien cho đen khi hop nhat voi phan keo dai ve phia nam cua Sistema Iberico gan song Jucar va voi phan mo rong ve phia đong cua Sierra Morena. Sierra Nevada la bo phan cua Sistema Penibetico phia nam Granada, day nay co đinh cao nhat ban đao va đai luc Tay Ban Nha la Mulhacen voi 3.479 m. Cac đinh cao khac cua day cung vuot 3.000 m.


= Vung thap va hai đao =

Cac vung thap chinh la đong bang Andalucia tai phia tay nam, bon đia Ebro tai đong bac, va cac đong bang ven bien. Đong bang Andalucia ve co ban la mot thung lung song rong, co song Guadalquivir chay qua. Song mo rong doc theo dong chay, đat đen điem rong nhat tai vinh Cadiz. Bao quanh đong bang Andalucia o phia bac la Sierra Morena va o phia nam la Sistema Penibetico; no trai dai đen mot đinh o phia đong noi hai chuoi nui nay gap nhau. Bon đia Ebro đuoc tao thanh tu thung lung song Ebro, co cac day nui gioi han tai ba mat—Sistema Iberico ve phia nam va tay, Pyrenees ve phia bac va đong, va phan mo rong ven bien cua no song song voi bo phia đong. Cac thung lung song nho tai vung thap gan bien gioi voi Bo Đao Nha thuoc luu vuc song Tagus va Guadiana.
Cac đong bang ven bien la cac dai hep nam giua cac day nui ven bien va bien ca. Chung rong nhat la doc vinh Cadiz, tai đay đong bang ven bien lien ke đong bang Andalucia, va doc cac bo bien phia nam va giua phia đong. Đong bang ven bien hep nhat chay doc vinh Biscay, tai đay Cordillera Cantabrica ket thuc gan bo bien.
Khu vuc con lai cua Tay Ban Nha la quan đao Baleares tai Đia Trung Hai va quan đao Canaria tai Đai Tay Duong. Quan đao Baleares co tong dien tich 5.000 km², cach 80 km ngoai khoi bo bien phan giua phia đong cua Tay Ban Nha. Cac day nui vuon len tu Đia Trung Hai tao thanh cac đao nay, chung la phan mo rong cua Sistema Penibetico. Điem cao nhat cua quan đao co đo cao 1.400 m, nam tai phan tay bac cua Mallorca, gan bo bien. Phan trung tam cua Majorca la mot đong bang, bi gioi han ve phia đong va đong nam boi cac vung đoi đut đoan. Quan đao Canaria nam cach 90 km ngoai khoi bo bien phia tay cua chau Phi, chung co nguon goc nui lua. Tenerife va Gran Canaria la cac đao trung tam, co cac đinh cao nhat. Pico de Las Nieves tai Gran Canaria co chieu cao 1.949 m, va Teide tai Tenerife co chieu cao 3.718 m. Teide la mot nui lua đa tat, đay la đinh cao nhat Tay Ban Nha va la nui lua lon thu ba the gioi tinh tu chan nui.


= Thuy van =

Co khoang 1.800 song va dong chay tai Tay Ban Nha, trong so đo Tagus la song dai nhat voi 1.007 km, hau het cac song co dong chay ngan. Cac song ngan nay mang luong nuoc nho va khong đeu, va chung co long song kho theo mua; tuy nhien khi chung chay thi thuong nhanh va cuon cuon. Hau het cac song khoi nguon tu cac day nui bao quanh hoac chia cat Meseta Central va chay ve phia tay qua cao nguyen sang Bo Đao Nha roi đo vao Đai Tay Duong. Mot ngoai le đang chu y la song Ebro co dong chay doi dao nhat tai Tay Ban Nha, no chay ve phia đong roi đo vao Đia Trung Hai. Cac song tai cuc tay bac va tai đong bang ven bien phia bac đo truc tiep vao Đai Tay Duong. Bo bien tay bac cung bi cat xe.
Cac song lon chay ve phia tay qua Meseta Central gom co Duero, Tagus, Guadiana va Guadalquivir. Song Guadalquivir la mot trong cac song quan trong nhat tai Tay Ban Nha vi no tuoi tieu cho mot thung lung phi nhieu, tao nen mot vung nong nghiep tru phu, va do tau thuyen co the thong hanh tren song vao noi luc, khien Sevilla la cang song noi luc duy nhat co the luu thong đuong bien tai Tay Ban Nha. Song chinh tai vung tay bac la Mino. Đap El Atazar la mot đap lon đuoc xay gan Madrid đe cung cap nuoc.
Tinh trang thieu nuoc tao ra mot moi đe doa nghiem trong cho Tay Ban Nha. Khan hiem nuoc la van đe quan trong tai nhieu khu vuc khap đat nuoc va bien đoi khi hau co the lam tram trong them van đe, voi cac giai đoan thoi tiet kho han keo dai hon. Cac van đe cung cap thuong xuyen xay ra tai bon đia Jucar vao mua he. Tai bon đia Segura, khan hiem nuoc dan đen viec tang gia nuoc. Ve tong the, khu vuc phia đong nam cua Tay Ban Nha đac biet de bi ton hai do thieu nuoc. Hon nua, cac khu vuc rong lon ven Đia Trung Hai đa bi tac đong tu xam nhap man.


= Khi hau =

Tay Ban Nha co the đuoc tach thanh ba vung khi hau chinh, dua theo vi tri đia ly va đieu kien đia hinh:

Khi hau Đia Trung Hai co đac điem la mua he am/nong va kho, kieu khi hau nay chi phoi tai ban đao. No co hai dang la Csa va Csb theo phan loai khi hau Koppen.
Đoi Csa gan voi cac khu vuc co mua he nong. No chi phoi tai bo bien va noi luc Đia Trung Hai va mien nam giap Đai Tay Duong suot Andalucia, Extremadura va hau het phan trung tam đat nuoc. Csa gom cac vung khi hau co mua đong tuong đoi am lan lanh, von đuoc cho la cuc ky khac biet voi nhau o cap đo đia phuong, do đo phan loai Koppen thuong bi bo qua tai Tay Ban Nha. Cac ban đo khi hau đia phuong thuong chia vung Đia Trung Hai (bao trum hau het đat nuoc) thanh cac vung mua đong am va mua đong lanh, thay vi theo nhiet đo mua he.
Đoi Csb co mua he am thay vi nong, va mo rong them cac khu vuc co mua đong mat khong tieu bieu cho khi hau Đia Trung Hai, nhu phan lon mien trung va bac-trung cua Tay Ban Nha (mien tay Castilla–Leon, mien đong bac Castilla-La Mancha va mien bac Madrid) va đen cac khu vuc mua nhieu hon (đang chu y la Galicia). Chu y la cac khu vuc co luong mua tuong đoi cao nhu Galicia khong đuoc cho la co khi hau Đia Trung Hai theo phan loai đia phuong, ma đuoc phan loai la đai duong.
Khi hau ban kho han (BSk, BSh) chi phoi tai mot phan tu đong nam cua quoc gia, song cung lan rong tai nhieu khu vuc khac. No bao trum hau het vung Murcia, mien nam Valencia va mien đong Andalucia, noi nay cung ton tai khi hau hoang mac nong thuc su. Xa ve phia bac, no chi phoi tai thuong du va trung du thung lung Ebro chay qua mien nam Navarra, mien trung Aragon va mien tay Cataluna. No cung ton tai o Madrid, Extremadura, Castilla-La Mancha, va mot so đia điem thuoc mien tay Andalucia. Mua kho keo dai qua mua he va nhiet đo trung binh tuy thuoc vao cao đo va vi đo.
Khi hau đai duong (Cfb), nam tai mot phan tu mien bac cua quoc gia, đac biet la vung ven Đai Tay Duong (Xu Basque, Cantabria, Asturias, va mot phan Galicia cung Castilla–Leon). Ngoai ra, no con hien dien tai mien bac Navarra, tai hau het cac khu vuc vung cao doc Sistema Iberico va trong cac thung lung Pyrenees- tai đay cung ton tai mot bien the can nhiet đoi am (Cfa). Nhiet đo mua đong va mua he chiu tac đong tu bien, va khong bi han han theo mua.
Ngoai cac kieu khi hau chinh nay, con co cac kieu phu khac, nhu khi hau nui cao va khi hau luc đia (Dfc, Dfb / Dsc, Dsb) tren day Pyrenees cung nhu nhieu noi tai Cordillera Cantabrica, Sistema Central, Sierra Nevada va Sistema Iberico, va co mot khi hau hoang mac đac trung (BWk, BWh) tai vung Almeria, Murcia va mien đong quan đao Canaria. Cac vung thap cua quan đao Canaria co nhiet đo trung binh tren 18,0 °C vao thang mua lanh nhat, do đo co khi hau nhiet đoi.


= Đong thuc vat =
He đong vat cua Tay Ban Nha đa dang o muc cao, phan nhieu la do vi tri đia ly thuoc ban đao Iberia giua Đai Tay Duong va Đia Trung Hai, giua chau Phi va chau Au, va co su đa dang lon ve moi truong song va sinh canh nho co nhieu loai khi hau va cac vung khac biet lon. Mot so loai ban đia cua Tay Ban Nha lan truyen khap the gioi, nhu tho chau Au thoi co đai, hay loai chim yen Đai Tay Duong thoi hien đai. So voi chau Au, Tay Ban Nha co muc đo đa dang sinh hoc cao, va co so luong cac loai co xuong song lon nhat (khoang 570) trong so cac quoc gia chau Au.

Tai ban đao Iberia co the tim thay cac loai đa bien mat tai cac khu vuc khac cua chau Au, đo la do trong qua khu Tay Ban Nha la lanh tho co dan cu thua thot so voi cac quoc gia nhu Đuc, Anh hay Y. Hon nua, Tay Ban Nha con cong nghiep hoa muon, song cung gay ra suy giam so luong cac loai va tuyet chung mot so loai khac trong suot the ky XX. Hien nay, co nhieu loai hien dien co nguon goc tu đong vat chau Phi, nhu tac ke hoa, rua can. Trong so cac loai an thit lon, co hai loai đa bien mat tai phan lon Tay Au: Gau nau song sot tren day Cantabria va mot so vung co lap tren day Pyrenees; cho soi Iberia la phan loai đac huu cua ban đao. Trong so cac loai an thit tieu bieu nhat, chac chan la co linh mieu Iberia, la loai thuoc ho Meo bi đe doa lon nhat tai chau Au. De nui Iberia la mot loai đac huu, no phan bo rai rac tren ban đao. So luong cac loai chim tai ban đao Iberia rat cao so voi cac he đong vat chau Au khac, mot phan la do cac loai chim tu Bac Au va chau Phi ha Sahara đen tru đong hoac lam to tai đay. Quan đao Canaria cung co cac loai chim va thu đac huu.
He thuc vat Tay Ban Nha phu thuoc vao nhieu yeu to nhu đia hinh, khi hau va vi đo. Lanh tho Tay Ban Nha đuoc chia thanh cac vung đia ly thuc vat khac nhau (vung cuc nui cao, chau Au-Siberia, Đia Trung Hai, va Macaronesia tai Canaria), moi vung co cac đac đem thuc vat rieng phan lon la do tuong tac giua cac nhan to sinh hoc va phi sinh hoc khac nhau. Trong chau Au, Tay Ban Nha co so luong loai thuc vat lon nhat (7.600 loai thuc vat co mach). He thuc vat tai quan đao Canaria co tinh đac huu cao, voi hon 500 loai đac huu.


Chinh tri Hien phap lich su cua Tay Ban Nha co tu nam 1812. Hien phap Tay Ban Nha 1978 la đinh điem trong qua trinh chuyen đoi dan chu tai Tay Ban Nha. Do thieu kien nhan voi tien trinh cai cach chinh tri dan chu cham chap vao nam 1976 va 1977, Quoc vuong Juan Carlos von co ca tinh manh đa quyet đinh bai chuc Carlos Arias Navarro va bo nhiem nha cai cach Adolfo Suarez lam thu tuong. Tong tuyen cu nam 1977 trieu tap Constituent Cortes (Nghi vien Tay Ban Nha) nham muc đich soan thao va phe chuan hien phap nam 1978. Trong mot cuoc trung cau dan y vao ngay 6 thang 12 nam 1978, 88% cu tri phe chuan hien phap moi.
Theo hien phap, Tay Ban Nha hien gom co 17 cong đong tu tri va hai thanh pho tu tri voi cac muc đo tu tri khac nhau, song hien phap quy đinh ro rang ve tinh thong nhat khong the chia cat cua quoc gia Tay Ban Nha. Hien phap cung quy đinh rang Tay Ban Nha khong co quoc giao, va moi nguoi đuoc tu do hanh le hoac tin tuong theo y nguyen cua ban than.
Chinh quyen Tay Ban Nha thong qua mot đao luat vao nam 2007 nham muc tieu tang cuong binh đang gioi trong sinh hoat chinh tri va kinh te tai Tay Ban Nha. Đen thang 5 nam 2017, co 140 trong so 350 thanh vien Ha nghi vien la nu gioi. Con so nay đua Tay Ban Nha xep hang 12 ve ty le nu gioi trong ha nghi vien. Tai Thuong nghi vien, co 101 nu nghi si trong tong so 263 ghe, chiem 38%. Chi so vai tro cua gioi (GEM) tai Tay Ban Nha trong bao cao phat trien con nguoi Lien Hop Quoc la 0,794 trong giai đoan 2007-2008, xep thu 12 the gioi.

Tay Ban Nha la mot quoc gia quan chu lap hien, co mot quan chu ke tap va mot quoc hoi luong vien: Cortes Generales. Nhanh hanh phap gom co Hoi đong Bo truong Tay Ban Nha, chu tri la Thu tuong, do quoc vuong chi đinh va bo nhiem va đuoc Đai hoi Đai bieu xac nhan sau bau cu lap phap. Theo tap quan chinh tri tu Hien phap 1978, nguoi đuoc quoc vuong bo nhiem đeu đen tu đang chiem đa so ghe trong Nghi vien. Nhanh lap phap gom co Đai hoi Đai bieu (Congreso de los Diputados) voi 350 thanh vien, đuoc bau theo pho thong đau phieu đai dien ty le bang phuong phap D'Hondt, khu vuc bau cu la cac tinh, co nhiem ky bon nam; va mot Thuong nghi vien (Senado) gom 259 ghe, 208 trong so đo đuoc bau truc tiep tu phieu pho thong va 51 ghe do cac co quan lap phap cap vung bo nhiem, ho đeu co nhiem ky bon nam.
Tay Ban Nha co muc đo tu do vao hang cao nhat the gioi đoi voi cong đong LGBT. Trong so cac quoc gia đuoc Trung tam Nghien cuu Pew khao sat vao nam 2013, Tay Ban Nha xep hang nhat ve chap nhan tinh duc đong gioi, voi 88% xa hoi ung ho cong đong đong tinh nam so voi 11% nguoc lai.


= Hanh chinh =

Tay Ban Nha ve mat ket cau to chuc đuoc goi la Estado de las Autonomias ("nha nuoc cua cac vung tu tri"); đay la mot trong cac quoc gia phan quyen nhat tai chau Au, cung voi Thuy Si, Đuc va Bi. Tay Ban Nha gom co 17 cong đong tu tri va 2 thanh pho tu tri, chung la cac đon vi hanh chinh cap mot. Cac cong đong tu tri hinh thanh sau khi hien phap hien hanh co hieu luc vao nam 1978, theo đo cong nhan quyen tu quan cua "cac dan toc va vung cua Tay Ban Nha". Cac cong đong tu tri đuoc hop thanh tu cac tinh nam lien ke nhau, co cac điem chung ve lich su, van hoa va kinh te. Hai thanh pho tu tri Ceuta va Melilla nam tren bo bien Bac Phi.
Luat to chuc co ban cua moi cong đong tu tri la Quy che tu tri. Quy che tu tri quy đinh ten goi cua cong đong theo ban sac lich su va đuong đai, va gioi han ve lanh tho, ten goi va to chuc cua cac the che chinh phu va quyen luc ma ho đuoc huong theo hien phap. Chinh quyen tat ca cac cong đong tu tri can phai dua tren phan chia quyen luc, gom mot hoi đong lap phap voi cac nghi vien đuoc bau theo pho thong đau phieu, mot hoi đong chinh phu co cac chuc nang hanh phap va hanh chinh do mot chu tich lanh đao (nguoi nay đuoc hoi đong lap phap bau ra va do quoc vuong bo nhiem), va mot toa an toi cao duoi tham quyen cua toa an toi cao Tay Ban Nha.
Cataluna, Galicia va xu Basque tu xac đinh la dan toc, ho đuoc cap quyen tu quan thong qua mot qua trinh nhanh chong. Andalucia cung lay danh nghia nhu vay trong Quy che tu tri đau tien cua ho, song cong đong nay tuan theo mot qua trinh dai hon theo quy đinh cua hien phap giong nhu phan con lai cua quoc gia. Dan dan, cac cong đong khac khi sua đoi Quy che tu tri cua minh cung lay danh nghia nay nam phu hop voi ban sac lich su va hien đai cua ho, nhu Cong đong Valencia, quan đao Canaria, quan đao Baleares, va Aragon.
Cac cong đong tu tri co quyen tu tri lap phap va hanh phap rong rai. Phan bo quyen luc co the khac biet giua cac cong đong, dua theo Quy che tu tri cua ho, do phan quyen đuoc du đinh la bat đoi xung. Chi co hai cong đong la Xu Basque va Navarre co quyen tu chu tai chinh hoan toan. Ngoai tu chu tai chinh, cac "dan toc" Andalucia, Xu Basque, Cataluna, va Galicia đuoc phan quyen nhieu hon so voi cac cong đong khac, trong đo co kha nang chu tich vung giai the nghi vien va keu goi bau cu. Ngoai ra, Xu Basque, Cataluna va Navarra co quan đoan canh sat rieng, lan luot la Ertzaintza, Mossos d'Esquadra va Policia Foral. Cac cong đong khac co luc luong han che hon, hoac khong co. Tuy vay, cac sua đoi gan đay đa giam thieu tinh bat đoi xung giua quyen luc trao cho cac "dan toc" va cac vung con lai.
Cac cong đong tu tri đuoc chia thanh cac tinh, cac tinh lai đuoc chia thanh cac khu tu quan. Su ton tai cua cac tinh va khu tu quan đuoc hien phap bao ve. Cac khu tu quan đuoc cap quyen tu quan ve cac van đe noi bo, va cac tinh la đon vi lanh tho thi hanh hoat đong cua nha nuoc. Phan chia cap tinh hien nay chu yeu dua vao phan chia lanh tho nam 1833, theo đo lanh tho Tay Ban Nha đuoc chia thanh 50 tinh. Cac cong đong Asturias, Cantabria, La Rioja, quan đao Baleares, Madrid, Murcia va Navarra chi gom mot tinh duy nhat, cung ton tai voi cong đong. Trong truong hop nay, cac the che hanh chinh cua tinh bi thay the bang cac the che hanh chinh cua cong đong. Tai Cataluna, comarques (so it comarca) la tap hop cac khu tu quan va vegueries (so it vegueria) la tap hop cac comarques.


= Ngoai giao =

Sau khi khoi phuc che đo dan chu tu nam 1975, chinh sach ngoai giao cua Tay Ban Nha uu tien pha vo co lap ngoai giao tu thoi ky Franco va mo rong quan he ngoai giao, gia nhap Cong đong chau Au, va xac đinh quan he an ninh voi phuong Tay. Tay Ban Nha la mot thanh vien NATO tu nam 1982, va tham gia vao cac hoat đong an ninh quoc te đa phuong. Quyen thanh vien trong Lien minh chau Au đong vai tro quan trong trong chinh sach đoi ngoai cua Tay Ban Nha. Đoi voi cac van đe ben ngoai Tay Au, Tay Ban Nha cung uu tien phoi hop no luc voi đoi tac trong Lien minh chau Au thong qua co che hop tac chinh tri chau Au. Viec Tay Ban Nha va Bo Đao Nha gia nhap Lien minh chau Au giup giai quyet mot so xung khac mau dich đinh ky giua ho. Hop tac song phuong Tay Ban Nha-Phap đuoc tang cuong do hanh đong chung chong lai bao luc cua ETA.
Tay Ban Nha duy tri gan bo đac biet voi cac quoc gia noi tieng Tay Ban Nha. Chinh sach cua quoc gia nay nhan manh ve khai niem mot cong đong Iberia-chau My, tim cach lien ket ban đao Iberia voi cac quoc gia noi tieng Tay Ban Nha tai Trung My va Nam My thong qua ngon ngu, thuong mai, lich su va van hoa. Tay Ban Nha la mot hinh mau co anh huong ve chuyen đoi tu che đo đoc tai sang dan chu cua khu vuc. Tay Ban Nha duy tri cac chuong trinh hop tac kinh te va ky thuat cung trao đoi van hoa voi My Latinh, ca song phuong lan trong khuon kho Lien minh chau Au.
Tay Ban Nha duy tri quan he đac biet voi cac quoc gia trong bon đia Đia Trung Hai. Nam 1995, chinh phu cua Felipe Gonzalez đe xuat len Lien minh chau Au ve tien trinh Barcelona, ke hoach nay đuoc Phap tai khoi đong vao nam 2008 bang Lien minh Đia Trung Hai. Tay Ban Nha co quan he thong hieu voi Algieria va Tunisia, song quan he voi Maroc lai phuc tap hon rat nhieu do cac van đe nhu ngu nghiep, nhap cu, yeu sach chu quyen cua Maroc đoi voi Ceuta va Melilla.
Trong khi đo, Tay Ban Nha bat đau mo rong tiep xuc voi chau Phi ha Sahara, quan tam đac biet đen thuoc đia cu cua minh la Guinea Xich Đao va duy tri chuong trinh vien tro lon cho nuoc nay. Gan đay, Tay Ban Nha tim cach co quan he mat thiet hon voi Senegal, Mauritania, Mali va cac quoc gia khac nham tim giai phap cho van đe nhap cu bat hop phap đen quan đao Canaria. Trong quan he voi the gioi A Rap, Tay Ban Nha thuong xuyen ung ho lap truong cua khoi A Rap ve cac van đe Trung Đong. Cac quoc gia A Rap la mot moi quan tam uu tien cua Tay Ban Nha do la nguon cung dau khi va mot vai quoc gia A Rap co đau tu đang ke tai Tay Ban Nha. Tay Ban Nha nam trong so cac quoc gia chau Au cuoi cung cong nhan Israel, va duy tri quan he ngoai giao tu nam 1986. Du Philippines tung la thuoc đia cu cua Tay Ban Nha, song quan he song phuong con yeu, phan lon tap trung vao khia canh van hoa va cac chuong trinh ho tro nhan đao.
Maroc tranh chap chu quyen voi Tay Ban Nha ve plazas de soberania. Tay Ban Nha yeu sach chu quyen đoi voi lanh tho hai ngoai Gibraltar cua Anh Quoc, phan đoi quan đao Selvagens cua Bo Đao Nha co vung đac quyen kinh te, va tranh chap đao Perejil ngoai khoi Maroc tung dan đen xung đot vu trang vao nam 2002. Bo Đao Nha khong cong nhan chu quyen cua Tay Ban Nha đoi voi Olivenza.


= Quan su =

The ky XVI va XVII đanh dau đinh cao suc manh cua Tay Ban Nha, con đuoc goi la Thoi ky hoang kim Tay Ban Nha. Tay Ban Nha gianh đuoc mot đe quoc rong lon khi đanh bai cac nha nuoc tap quyen tai chau My, va thuoc đia hoa Philippines. Cac đon vi "tercio" cua Tay Ban Nha nho co vang va bac cua đe quoc nen đa chi phoi chau Au. Suc manh quan su cua Tay Ban Nha phai nhat sau Chien tranh Ba muoi nam, song nho tai cung co hai quan nen quoc gia nay van duy tri la mot cuong quoc quan su lon trong suot the ky XVIII, canh tranh voi Anh va Phap tren toan cau. Chien tranh Napoleon lam thay đoi đot ngot lich su quan su Tay Ban Nha, cac thuoc đia tai chau My tien hanh chien tranh gianh đoc lap thanh cong, keo theo noi chien trong nuoc. Tan du cua đe quoc tai chau My va chau A sup đo vao nam 1898 khi phai đuong đau voi the luc đang len la Hoa Ky. Noi chien Tay Ban Nha 1936-1939 la noi thu nghiem truoc cac chien thuat trong Chien tranh the gioi thu hai, nhu chien thuat chien đau hang khong va xe boc thep.
Tay Ban Nha tro thanh mot thanh vien cua NATO tu nam 1982, quyet đinh nay đuoc thong qua trong mot cuoc trung cau dan y vao nam 1986. Cac đieu kien la giam thieu cac can cu quan su cua Hoa Ky, khong tich hop Tay Ban Nha vao cau truc quan su cua lien minh Đai Tay Duong va cam chi đua vu khi hat nhan đen Tay Ban Nha, tuy nhien hai đieu kien đau ngay nay khong con đuoc luu tam. Do chuyen đoi dan chu va tiep xuc truc tiep voi cac quoc gia dan chu, tham gia tich cuc cac van đe quoc te, chuyen nghiep hoa luc luong vu trang va cac no luc kinh te đa khien Luc luong vu trang Tay Ban Nha nam vao hang đuoc chuan bi cao nhat.
Luc luong vu trang Tay Ban Nha (Fuerzas Armadas Espanolas) co tong tu lenh theo hien phap la Quoc vuong Tay Ban Nha. Tuy nhien, trong thuc tien viec ra quyet đinh ve quan su la trach nhiem cua thu tuong, va con co cac quan chuc dan su khac ben duoi thu tuong, nhu bo truong quoc phong. Ngoai ra, con co tong tham muu truong va cac tu lenh cac binh chung. Luc luong vu trang Tay Ban Nha la luc luong chuyen nghiep voi 101.900 quan nhan tai ngu va 4.770 quan nhan du bi vao nam 2017. Quoc gia con co khoang 77.000 ve binh dan su hung manh se nam duoi quyen kiem soat cua Bo Quoc phong trong tinh trang khan cap quoc gia. Ngan sach quoc phong cua Tay Ban Nha la 5,71 ty euro (7,2 ty USD) vao nam 2015.

Luc quan Tay Ban Nha gom co 15 lu đoan va sau quan khu. Bo binh hien đai co nang luc đa dang va đieu nay đuoc phan anh trong cac vai tro khac nhau ma ho đuoc giao. Cac tieu đoan bo binh co the thuc hien bon vai tro tac chien: Khong kich, bo binh thiet giap, bo binh co gioi, va bo binh nhe. Luc quan Tay Ban Nha co ky thuat tan tien đe bao ve toan ven lanh tho cua Vuong quoc Tay Ban Nha.
Bo tu lenh hai quan Tay Ban Nha (Armada) co tru so tai Madrid, gom bon vung tu lenh: Cantabria, Eo bien, Đia Trung Hai va Quan đao Canaria. Soai ham hien nay cua Hai quan Tay Ban Nha la tau tan cong đo bo Juan Carlos 1, cung đuoc su dung lam mot hang khong mau ham. Tinh đen nam 2012, tong nhan su cua Hai quan Tay Ban Nha la 20.838 quan nhan. Thuy quan luc chien (Infanteria de Marina) la luc luong bo binh cua Hai quan Tay Ban Nha, thanh lap tu nam 1537 va la luc luong thuy quan luc chien lau đoi nhat the gioi.
Tay Ban Nha hien co khoang 10 phi đoi chien đau, moi phi đoi co 18-24 may bay. Khong quan co 15 can cu hang khong hoat đong khap đat nuoc. Khong quan van hanh nhieu loai may bay, tu chien đau co đen may bay cho hanh va van chuyen hanh khach bang truc thang, duy tri khoang 450 may bay cac loai. Khong quan Tay Ban Nha đang thay the cac may bay cu bang cac loai may bay moi hon nhu Eurofighter Typhoon va Airbus A400M Atlas. Tay Ban Nha đeu tham gia che tao hai loai may bay nay. Vao thang 7 nam 2014, Khong quan Tay Ban Nha tham gia Bo tu lenh giao thong hang khong chau Au co tru so tai Ha Lan.


Kinh te Tay Ban Nha co nen kinh te hon hop tu ban chu nghia, la nen kinh te lon thu 14 the gioi theo GDP danh nghia vao nam 2016, va cung nam vao nhom lon nhat the gioi theo GDP PPP. Tay Ban Nha la mot thanh vien cua Lien minh chau Au, To chuc Hop tac va Phat trien Kinh te, va To chuc Thuong mai The gioi. Kinh te Tay Ban Nha đung thu nam trong Lien minh chau Au, sau Đuc, Anh, Phap va Y xet theo GDP danh nghia. Nam 2012, Tay Ban Nha la nuoc xuat khau lon thu 12 tren the gioi va la nuoc nhap khau lon thu 16. Tay Ban Nha đuoc xep hang 27 ve chi so phat trien con nguoi cua Lien Hop Quoc vao nam 2015 va đung thu 33 ve GDP PPP đau nguoi theo Ngan hang The gioi vao nam 2016, đuoc phan loai la mot nen kinh te thu nhap cao va nam trong so quoc gia phat trien con nguoi rat cao. Theo The Economist, Tay Ban Nha co chat luong sinh hoat cao thu muoi the gioi vao nam 2016. Cac điem yeu kinh nien cua kinh te Tay Ban Nha gom co kinh te phi chinh thuc lon, va he thong giao duc bi OECD xep vao hang kem nhat trong cac quoc gia phat trien. Tay Ban Nha co muc that nghiep 18,6% trong quy 4 nam 2016 Cac thi truong xuat khau chinh cua Tay Ban Nha vao nam 2015 la Phap, Đuc, Y, Anh, Bo Đao Nha;
Tay Ban Nha nhap khau nhieu nhat tu Đuc, Phap, Trung Quoc, Y, Ha Lan trong cung nam.
Trong giai đoan 1959-1974, Tay Ban Nha co toc đo tang truong kinh te nhanh thu hai the gioi sau Nhat Ban. Bung no kinh te ket thuc do khung hoang dau mo thap nien 1970 va bat on đinh chinh phu trong qua trinh chuyen giao sang che đo dan chu sau khi Franco mat vao nam 1975. Đen giua thap nien 1990, kinh te Tay Ban Nha khoi phuc tang truong sau khi bi tan pha do khung hoang toan cau vao đau thap nien 1990. Tang truong kinh te manh me giup chinh phu giam no cong xet theo ty le GDP va ty le that nghiep cao cua Tay Ban Nha bat đau giam đeu đan. Do ngan sach chinh phu can bang va lam phat đuoc kiem soat, Tay Ban Nha đuoc nhan vao Khu vuc đong euro vao nam 1999.
Sau khung hoang tai chinh 2007–08, kinh te Tay Ban Nha lam vao suy thoai, buoc vao mot chu ky kinh te vi mo tieu cuc. So voi muc binh quan cua Lien minh chau Au va Hoa Ky, kinh te Tay Ban Nha buoc vao suy thoai muon hon (kinh te van tang truong đen nam 2008), song thoi gian suy thoai lau hon. Bung no kinh te trong thap nien 2000 bi đao nguoc, khien hon mot phan tu luc luong lao đong that nghiep vao nam 2012. Ve tong the, GDP cua Tay Ban Nha giam gan 9% trong giai đoan 2009-2013. Tinh hinh kinh te bat đau cai thien vao nam 2013-2014, quoc gia nay no luc đao nguoc muc tham hut thuong mai ky luc xay ra vao nhung nam bung no kinh te đat đuoc thang du mau dich vao nam 2013 sau ba thap ky tham hut. Muc thang du đuoc tang cuong trong cac nam 2014 va 2015. Nam 2015, GDP cua Tay Ban Nha tang truong 3,2%, muc cao nhat ke tu nam 2007; va la muc cao nhat trong nam cua cac nen kinh te lon trong EU. Chi trong hai nam (2014-2015), kinh te Tay Ban Nha đa khoi phuc 85% GDP bi mat trong suy thoai 2009-2013, khien mot so nha phan tich xem su phuc hoi hien tai cua Tay Ban Nha la no luc cai cach cau truc. Tang truong kinh te manh me cung dien ra vao nam 2016, voi muc tang truong cao gap đoi so voi trung binh cua khoi đong tien chung euro. Kinh te Tay Ban Nha đuoc du bao duy tri thanh tich tot nhat trong so cac nen kinh te lon cua khoi nay vao nam 2017.

Ke tu thap nien 1990, mot so cong ty Tay Ban Nha đat đuoc vi the đa quoc gia, thuong mo rong hoat đong cua ho tai khu vuc My Latinh von co quan he mat thiet ve van hoa. Tay Ban Nha la nha đau tu nuoc ngoai lon nhat tai khu vuc nay vao nam 2009, sau Hoa Ky. Cac cong ty Tay Ban Nha cung mo rong sang chau A, đac biet la Trung Quoc va An Đo. Viec mo rong ra toan cau tu som giup Tay Ban Nha co loi the canh tranh voi cac đoi thu va cac quoc gia chau Au lan can. Nguyen nhan cua viec mo rong tu som nay la bung no quan tam ve ngon ngu va van hoa Tay Ban Nha tai chau A va chau Phi, va van hoa doanh nghiep Tay Ban Nha đa hoc đuoc cach chap nhan rui ro tai cac thi truong bat on. Cac cong ty Tay Ban Nha đau tu vao cac linh vuc nhu thuong mai hoa nang luong tai tao (Iberdrola la nha khai thac nang luong tai tao lon nhat the gioi), cac cong ty cong nghe, đien tu nhu BQ, Telefonica, Abengoa, Mondragon Corporation, Movistar, Hisdesat, Indra, cac nha san xuat tau hoa nhu CAF, Talgo, cac cong ty toan cau nhu cong ty det may Inditex, xe hoi SEAT, cac cong ty dau mo nhu Repsol, va sau trong so muoi hang xay dung chuyen ve giao thong lon nhat the gioi vao nam 2009 la cua Tay Ban Nha, nhu Ferrovial, Acciona, ACS, OHL va FCC.


= Nong nghiep =

Trong so cac quoc gia Lien minh chau Au, Tay Ban Nha xep thu hai sau Phap ve ty le đat danh cho muc đich nong nghiep. Cac khu vuc trong trot đuoc canh tac theo hai cach thuc đa dang cao đo. Cac khu vuc dua vao canh tac khong tuoi nuoc (secano) chiem 85% toan bo dien tich trong trot, chi dua vao mua lam nguon nuoc. Chung gom cac khu vuc am tai mien bac va tay bac, cung nhu cac vung kho han rong lon khong co he thong tuoi tieu. Cac khu vuc co nang suat hon nhieu la canh tac co tuoi nuoc (regadio), chiem khoang 3 trieu ha vao nam 1986, tang gap đoi tu nam 1950. Đac biet đang chu y la phat trien tai Almeria—mot trong cac tinh kho han va hoang vang nhat đat nuoc, cac cay trong rau qua vu đong tai đay hien đuoc xuat khau sang chau Au.
Tren mot nua dien tich đuoc tuoi nuoc trong ngo, cay an qua, va cac loai rau. Cac nong san khac huong loi tu he thong tuoi tieu la nho, bong, cu cai đuong, khoai tay, đau, o liu, xoai, dau tay, ca chua va co chan nuoi. Tuy theo tinh chat cua cay trong, co the thu hoach hai vu lien tiep trong mot nam. Cac loai qua ho cam chanh la nong san xuat khau hang đau cua Tay Ban Nha. Do gia tang tap trung vao chan nuoi, Tay Ban Nha tro thanh quoc gia nhap khau thuan ve luong thuc co hat, đe lam thuc an gia suc.


= Du lich =

Du lich la mot nganh co đong gop lon cho kinh te Tay Ban Nha, chiem khoang 11% GDP. Ke tu thap nien 1960 va 1970, Tay Ban Nha la mot điem đen pho bien trong cac ngay nghi mua he, đac biet la co luong lon du khach tu Anh, Phap, Đuc va cac quoc gia Benelux. Nho đo, nganh du lich Tay Ban Nha phat trien đen vi tri hang đau the gioi. Nam 2016, Tay Ban Nha co luong du khach ngoai quoc đong thu ba the gioi, voi 75,3 trieu luot, la nam thu tu lien tiep pha ky luc. Tay Ban Nha đung hang nhat trong so 136 quoc gia theo chi so canh tranh lu hanh va du lich nam 2017 cua Dien đan Kinh te The gioi, giu vung thu hang tu nam 2015.
Cac khu nghi duong va bai bien mua he la loai hinh du lich đau tien đuoc phat trien tai Tay Ban Nha, va đen nay chung tao ra thu nhap lon nhat cho kinh te quoc gia. Khi hau on hoa quanh nam va cac bai bien cat trai dai ven Đia Trung Hai va Đai Tay Duong, cung nhu hai quan đao Baleares va Canaria thu hut du khach phia bac chau Au trong nhieu thap nien qua. Thi truong hang đau cua du lich bai bien Tay Ban Nha la Anh, Đuc va Phap. Cac bai bien noi tieng nhat tai đai luc Tay Ban Nha nam ven Đia Trung Hai. Costa Brava, Costa Daurada va Costa del Maresme, tai Cataluna rat pho bien voi du khach Phap va noi đia Tay Ban Nha voi cac khu nghi duong noi bat la Salou va thanh pho Barcelona. Tai Valencia co Costa Blanca, noi nay cuc ky pho bien đoi voi du khach Anh va Đuc, Benidorm la thanh pho mua he hang đau tai Tay Ban Nha. Mot so điem đen mua he noi tieng the gioi, nhu Marbella tai tinh Malaga va Sotogrande tai tinh Cadiz. Thanh pho Malaga la mot điem đen thuoc Costa del Sol va cung la mot trong cac ben cang lon nhat Tay Ban Nha, thuong xuyen đon cac tau du lich. Quan đao Baleares tai Đia Trung Hai va quan đao Canaria tai Đai Tay Duong cung la cac điem đen rat pho bien đoi voi nguoi Tay Ban Nha va chau Au. Ngoai du lich mua he, cac phuong thuc khac nhu du lich van hoa va ky niem hay the thao giai tri cung đuoc phat trien tai cac khu vuc nay, nhu cac thanh pho noi tieng Barcelona va Valencia.
Do la giao điem cua nhieu nen van minh, Tay Ban Nha co nhieu thanh thi lich su, cac điem đen chinh truoc het la hai thanh pho lon Madrid va Barcelona, cung la hai điem đen hang đau chau Au. 13 thanh pho tai Tay Ban Nha đa đuoc cong nhan la di san the gioi UNESCO: Alcala de Henares, Avila, Caceres, Cordoba, Cuenca, Ibiza, Merida, Salamanca, San Cristobal de La Laguna, Santiago de Compostela, Segovia, Tarragona va Toledo. Đen nam 2017, Tay Ban Nha co tong cong 46 di san the gioi, đung thu ba sau Y va Trung Quoc. Cac điem đen hang nhat khac la Sevilla, Granada, Santander, Oviedo, Gijon, Bilbao va San Sebastian.
Tay Ban Nha la đia phuong quan trong đoi voi Cong giao La Ma, mot so thanh đia linh thieng nhat cua Giao hoi Cong giao nam tai Tay Ban Nha: Thanh pho Santiago de Compostela tai Galicia la đia điem linh thieng thu ba sau Thanh Vatican va Jerusalem. Thanh pho cung la điem cuoi cua Con đuong Thanh Jacobe. Santo Toribio de Liebana thuoc vung Cantabria va Caravaca de la Cruz thuoc vung Murcia cung la cac đia điem linh thieng cua Co Đoc giao. Cac đia phuong nay thu hut nguoi hanh huong va du khach tu khap the gioi.


= Nang luong =

Theo The World Factbook, vao nam 2011 Tay Ban Nha san xuat 276,8 TWh đien, va tieu thu 249,7 TWh đien trong cung nam. Trong nhung nam gan đay, Tay Ban Nha đau tu lon vao nganh nang luong tai tao voi muc tieu la muc phat thai cacbon bang khong truoc nam 2050. Theo REE, vao thang 3 nam 2015 đai luc Tay Ban Nha san xuat 69% đien nang tu cac cong nghe tao ra phat thai cacbon bang khong, gom nang luong tai tao cung voi mot so nang luong hat nhan. Nang luong hat nhan cung cap 23,8% đien nang cho toan quoc vao thang 3, con 47% đen tu cac nguon tai tao. Hau het đien nang tu nguon tai tao đuoc san xuat tai Tay Ban Nha la tu gio, va theo REE tu thang 1 đen thang 3 nam 2015, nang luong gio chiem 23,7% san xuat đien nang trong khi nang luong hat nhan chiem 22,7%.
Tay Ban Nha la mot trong cac quoc gia dan đau the gioi ve phat trien va san xuat nang luong tai tao. Nam 2010, Tay Ban Nha đung đau the gioi ve nang luong Mat troi khi vuot qua Hoa Ky do co nha may nang luong khong lo mang ten La Florida. Tay Ban Nha cung la nuoc san xuat nang luong gio chu chot cua chau Au, vao nam 2010 cac tua bin gio tai đay san xuat 42,976 GWh đien, chiem 16,4% tong luong đien nang san xuat tai Tay Ban Nha. Ngay 9 thang 11 nam 2010, nang luong gio đat đinh cao lich su tuc thoi khi chiem 53% nhu cau đien nang cua đai luc Tay Ban Nha va phat ra luong đien nang tuong đuong voi cua 14 lo phan ung hat nhan. Cac nguon nang luong tai tao khac tai Tay Ban Nha la thuy đien, sinh khoi va hai duong. Cac nguon nang luong khong tai tao đuoc su dung tai Tay Ban Nha la hat nhan (tam lo phan ung đang hoat đong), khi đot, than đa, dau mo. Cac nhien lieu hoa thach san xuat 58% luong đien nang cua Tay Ban Nha vao nam 2009, duoi muc binh quan cua OECD la 61%.


= Giao thong =

He thong đuong bo Tay Ban Nha chu yeu do trung uong quan ly, voi sau đuong cao toc lien ket Madrid đen xu Basque, Cataluna, Valencia, Tay Andalucia, Extremadura va Galicia. Ngoai ra, con co cac đuong cao toc doc bo bien Đai Tay Duong (Ferrol đen Vigo), Cantabria (Oviedo đen San Sebastian) va Đia Trung Hai (Girona đen Cadiz). Tay Ban Nha đat muc tieu mot trieu o to đien tren đuong vao nam 2014, nam trong ke hoach cua chinh phu nham tiet kiem nang luong va tang hieu qua su dung nang luong.
Tay Ban Nha co mang luoi đuong sat cao toc quy mo nhat tai chau Au, va đung thu hai the gioi sau Trung Quoc. Tinh đen thang 10 nam 2010, Tay Ban Nha co tong cong 3.500 km đuong ray cao toc, lien ket Malaga, Sevilla, Madrid, Barcelona, Valencia va Valladolid, voi cac đoan tau đat toc đo len toi 300 km/h. Tinh theo trung binh toan he thong vao nam 2010, đuong sat cao toc AVE cua Tay Ban Nha nhanh nhat the gioi, tiep theo la Shinkansen cua Nhat Ban va TGV cua Phap. Ve tinh đung gio, đuong sat cao toc Tay Ban Nha xep hang nhi the gioi sau Nhat Ban. Neu đat đuoc muc tieu tham vong cua chuong trinh AVE (đuong sat cao toc Tay Ban Nha), đen nam 2020 Tay Ban Nha se co 7.000 km đuong sat cao toc lien ket hau nhu toan bo cac thanh pho cap tinh đen Madrid trong vong duoi ba tieng va đen Barcelona trong vong duoi bon tieng.
Tay Ban Nha co 47 san bay cong cong, ban ron nhat la Madrid-Barajas voi hon 50 trieu hanh khach vao nam 2016, đung thu 25 the gioi va đung thu 5 tai chau Au. Barcelona-El Prat cung la mot san bay quan trong, phuc vu hon 44 trieu luot hanh khach vao nam 2016, đung thu 33 the gioi. Cac san bay quan trong khac co tren 10 trieu hanh khach nam tai Majorca, Malaga, Las Palmas (Gran Canaria), Alicante, cac san bay khac co luong hanh khach tu 4-10 trieu hanh khach. Ngoai ra, co tren 30 san bay co duoi 4 trieu hanh khach.


Nhan khau Vien Thong ke quoc gia uoc tinh dan so Tay Ban Nha đat 46.507.760 nguoi vao ngay 1 thang 1 nam 2014, trong đo 41.831.739 nguoi co quoc tich Tay Ban Nha va 4.676.022 nguoi nuoc ngoai, chiem 10,05%. Dan so Tay Ban Nha đat đinh vao nam 2012, sau đo dan so suy giam do co nhieu nguoi nhap cu tai Tay Ban Nha đa hoi huong do tac đong cua khung hoang kinh te va tai chinh.
Mat đo dan so cua Tay Ban Nha la 92,16 nguoi/km², thap hon so voi hau het cac quoc gia Tay Au khac. Phan bo dan cu tren toan lanh tho rat khong can bang, nhung noi tap trung đong dan cu nhat nam ven bo bien, thung lung song Guadalquivir (va o mot muc đo thap hon la Ebro) va vung đo thi cua Madrid, trong khi phan noi luc con lai rat thua dan. Dan so Tay Ban Nha tang hon gap đoi ke tu muc 18,6 trieu vao nam 1900, chu yeu la do dan so bung no trong thap nien 1960 va đau thap nien 1970.
Nguoi Tay Ban Nha ban đia chiem 88% tong dan so Tay Ban Nha (2008). Sau khi ty suat sinh giam sau trong thap nien 1980 va ty le tang truong dan so giam, dan so Tay Ban Nha lai co chieu huong gia tang, ban đau la do lan song hoi huong cua nhung nguoi Tay Ban Nha đa di cu sang cac quoc gia chau Au khac trong thap nien 1970, va gan đay la do luong lon nguoi nhap cu. Nguoi nhap cu tai Tay Ban Nha chu yeu đen tu My Latinh, Bac Phi, Đong Au, va chau Phi ha Sahara.
Nam 2008, Tay Ban Nha cap quyen cong dan cho 84.170 nguoi, hau het la nguoi đen tu Ecuador, Colombia va Maroc. Mot ty le đang ke cu dan ngoai quoc tai Tay Ban Nha đen tu cac quoc gia Tay va Trung Au khac, ho cu tru chu yeu tai bo bien Đia Trung Hai va quan đao Baleares, nhieu nguoi trong so đo chon song tai Tay Ban Nha đe nghi huu hoac lam viec tu xa.
Co mot luong đang ke hau due cua nhung nguoi thuc dan va di dan Tay Ban Nha tai cac noi khac tren the gioi, nhat la tai My Latinh. Tu cuoi the ky XV, co nhieu nguoi thuc dan Iberia đa đinh cu tai My Latinh va đen nay hau het nguoi da trang My Latinh co nguon goc Tay Ban Nha hoac Bo Đao Nha. Khoang 240.000 nguoi Tay Ban Nha di cu trong the ky XVI, chu yeu la đen Peru va Mexico. Co them 450.000 nguoi roi đi trong the ky XVII. Tu nam 1846 đen nam 1932 theo uoc tinh co gan 5 trieu nguoi Tay Ban Nha di cu sang chau My, đac biet la sang Argentina va Brasil. Khoang hai trieu nguoi Tay Ban Nha di cu sang cac quoc gia Tay Au khac tu nam 1960 đen nam 1975. Trong cung giai đoan nay, co the 300.000 nguoi đa sang My Latinh.
Giao duc quoc dan tai Tay Ban Nha đuoc mien phi va bat buoc đoi voi thieu nien tu sau đen 16 tuoi. He thong giao duc hien hanh đuoc quy đinh theo luat giao duc nam 2006. Nam 2014, luat giao duc đuoc sua đoi mot phan. Tu nam 1970 đen nam 2014, Tay Ban Nha tung co bay luat giao duc khac nhau (LGE, LOECE, LODE, LOGSE, LOPEG, LOE va LOMCE). He thong y te tai Tay Ban Nha đuoc cho la thuoc vao hang tot nhat the gioi, đung thu bay trong xep hang cua To chuc Y te the gioi vao nam 2000. Cham soc y te la linh vuc cong cong, pho quat va mien phi cho toan the cong dan hop phap cua Tay Ban Nha.


= Đo thi =

Cac vung đo thi

Nguon: "Areas urbanas +50", Bo Cong trinh cong cong va Giao thong (2013)


= Dan toc =
Hien phap 1978 cong nhan mot vai thuc the đuong đai —dan toc— va khu vuc, trong boi canh quoc gia Tay Ban Nha. Tay Ban Nha tren thuc te la mot nha nuoc đa dan toc. Ban sac Tay Ban Nha thay vao đo tich luy tu xep tang cac ban sac lanh tho va dan toc-ngon ngu khac nhau thay vi mot ban sac Tay Ban Nha đon nhat. Trong mot so truong hop, ban sac lanh tho co the xung đot voi van hoa chi phoi Tay Ban Nha. Cac ban sac truyen thong rieng biet cua Tay Ban Nha gom co nguoi Basque, nguoi Catalan, nguoi Galicia, nguoi Andalucia va nguoi Valencia, mac du vay trong muc đo nhat đinh toan bo 17 cong đong tu tri co the tuyen bo mot ban sac đia phuong rieng biet.
Tay Ban Nha co mot so hau due cua cu dan đen tu cac thuoc đia cu, đac biet la My Latinh va Bac Phi. Mot luong nho di dan đen tu mot vai quoc gia chau Phi ha Sahara đen đinh cu tai Tay Ban Nha trong thoi gian gan đay. Ngoai ra, con co so luong đang ke cac di dan chau A, hau het la nguoi goc Trung Đong, Nam A va Trung Quoc. Nhom di dan lon nhat la nguoi chau Au, voi so luong lon nhat la nguoi Romania, Anh, Đuc, Phap. Nguoi gitanos thuoc nhom Di-gan bat đau đen Tay Ban Nha trong the ky XVI; uoc tinh so nguoi Di-gan tai Tay Ban Nha dao đong tu 750.000 đen mot trieu. Trong qua khu, nguoi Do Thai Sephardi va nguoi Morisco la cac nhom thieu so chinh co nguon goc tai Tay Ban Nha va co đong gop cho van hoa Tay Ban Nha.
Theo chinh phu Tay Ban Nha, co 5,7 trieu cu dan nuoc ngoai song tai Tay Ban Nha vao nam 2011, chiem 12% tong dan so. Theo du lieu cap phep cu tru vao nam 2011, co tren 860.000 nguoi Romania, khoang 770.000 nguoi Maroc, khoang 390.000 nguoi Anh, va 360.000 nguoi Ecuador. Cac cong đong nuoc ngoai đong đao khac la nguoi Colombia, nguoi Bolivia, nguoi Đuc, nguoi Y, nguoi Bulgaria va nguoi Hoa. Co tren 200.000 di dan tu chau Phi ha Sahara song tai Tay Ban Nha, chu yeu la nguoi Senegal va nguoi Nigeria. Khung hoang kinh te keo dai nam 2010-2011 kien rat nhieu nguoi nhap cu roi khoi Tay Ban Nha do thieu viec lam, chi rieng nam 2011 co tren nua trieu nguoi roi khoi Tay Ban Nha.


= Ngon ngu =

Tay Ban Nha la quoc gia đa ngon ngu cong khai, va hien phap quy đinh rang quoc gia se bao ve "toan the nguoi Tay Ban Nha va cac dan toc cua Tay Ban Nha trong viec thuc thi nhan quyen, van hoa va truyen thong, ngon ngu va cac the che cua ho. Tieng Tay Ban Nha (espanol) đuoc cong nhan chinh thuc trong hien phap voi ten goi tieng Castilla (castellano), la ngon ngu chinh thuc cua toan the quoc gia, va moi nguoi Tay Ban Nha co quyen va nghia vu biet ngon ngu nay. Hien phap cung quy đinh rang "moi ngon ngu Tay Ban Nha khac" cung se co vi the chinh thuc tai cac cong đong tu tri tuong ung cua chung, phu hop voi cac quy che tu tri cua đia phuong, phap luat cap khu vuc.
Cac ngon ngu co đia vi đong chinh thuc cung tieng Tay Ban Nha la: Tieng Basque (euskara) tai Xu Basque va Navarra. Tieng Catalan (catala) co vi the chinh thuc tai Cataluna, quan đao Baleares, va tai Cong đong Valencia voi ten goi chinh thuc la tieng Valencia (valencia). Tieng Galicia (galego) co vi the chinh thuc tai Galicia. Xet theo ty le tong dan so, tieng Basque đuoc noi boi 2%, Catalan/Valencia boi 17%, va tieng Galicia boi 7%. Tai Cataluna, tieng Aran (aranes), mot dang đia phuong cua tieng Occitan, đuoc tuyen bo la ngon ngu đong chinh thuc cung voi tieng Catalan va tieng Tay Ban Nha tu nam 2006. Cac ngon ngu thieu so Roman khac mac du khong co đia vi chinh thuc, song đuoc cong nhan đac biet nhu nhom Astur-Leon (Asturias – asturianu, con goi la bable – tai Asturias va Leon – lliones – tai Castilla va Leon) va tieng Aragon (aragones) tai Aragon. Tai thanh pho tu tri Melilla tren bo bien Bac Phi, mot phan đang ke dan chung noi tieng Berber Riff. Tai cac khu vuc bo bien Đia Trung Hai, tieng Anh va tieng Đuc đuoc noi rong rai boi du khach, ngoai kieu va lao đong du lich.


= Ton giao =

Cong giao La Ma tu lau đa la ton giao chinh tai Tay Ban Nha, va mac du khong con co vi the chinh thuc theo phap luat, song trong toan bo cac truong hoc cong lap tai Tay Ban Nha hoc sinh se lua chon mot lop ton giao hoac dan toc. Cong giao La Ma la ton giao đuoc giang day nhieu nhat, song viec giang day ve Hoi giao, Do Thai giao, va Tin Lanh cung đuoc phap luat cong nhan. Theo mot nghien cuu vao thang 6 nam 2016 cua Trung tam Nghien cuu Xa hoi hoc Tay Ban Nha, co khoang 68% nguoi Tay Ban Nha tu xac đinh la tin đo Cong giao La Ma, 2% tin theo cac giao phai khac, va khoang 27% tu nhan la khong ton giao. Hau het nguoi Tay Ban Nha khong thuong xuyen tham du cac nghi thuc ton giao. Nghien cuu nay cung cho thay rang trong nhung nguoi Tay Ban Nha tu xac đinh theo mot ton giao, 59% hau nhu khong hoac khong bao gio đen nha tho, 16% đi nha tho vai lan mot nam, 9% đi vai lan moi thang va 15% đi vao moi Chu nhat hoac nhieu lan mot tuan. Cac cuoc tham do va khao sat gan đay cho thay rang nhung nguoi vo than va bat kha tri chiem tu 20% đen 27% dan so Tay Ban Nha. Tay Ban Nha cung la quoc gia co so dan theo đao Cong giao lon thu 4 chau Au (sau Y, Phap va Ba Lan).

Mac du xa hoi Tay Ban Nha tro nen the tuc hon đang ke trong nhung thap nien gan đay, song dong di dan My La tinh co xu huong hanh đao manh me, do đo giup Giao hoi Cong giao khoi phuc. Co bon giao hoang la nguoi Tay Ban Nha: Damaso I, Calixto III, Alejandro VI va Benedicto XIII. Chu nghia than bi Tay Ban Nha la nguon tri thuc quan trong đe chong lai Tin Lanh, do nu tu cai cach Teresa thanh Jesus dan đau. Dong Ten do Ignacio de Loyola va Francisco Javier thanh lap. Trong thap nien 1960, cac tu si Dong Ten la Pedro Arrupe va Ignacio Ellacuria nam trong phong trao Than hoc giai phong.
Cac giao hoi Tin Lanh co khoang 1,2 trieu thanh vien. Co khoang 105.000 tin đo Nhan chung Jehovah. Giao hoi cac Thanh huu Ngay sau cua Chua Gie Su Ky To co khoang 46.000 tin đo trong 133 giao đoan khap cac vung trong nuoc va co mot đen tho tai quan Moratalaz cua Madrid.
Mot nghien cuu cua Lien hiep cac cong đong Hoi giao Tay Ban Nha cho thay co khoang 1,7 trieu cu dan co nguon goc Hoi giao song tai Tay Ban Nha tinh đen nam 2012, chiem 3-4% tong dan so Tay Ban Nha. Đai đa so la nhung di dan va hau due cua nhung nguoi co nguon goc tu Maroc va cac quoc gia chau Phi khac. Co tren 514.000 (30%) nguoi trong so ho co quoc tich Tay Ban Nha.
Cac lan song di dan gan đay keo theo gia tang so luong cac tin đo An Đo giao, Phat giao, Sikh giao va Hoi giao. Sau Reconquista vao nam 1492, nguoi Hoi giao khong con song tai Tay Ban Nha trong nhieu the ky. Đen cuoi the ky XIX, Tay Ban Nha banh truong tai mien tay bac chau Phi, va trao quyen cong dan đay đu cho mot so cu dan tai Maroc thuoc Tay Ban Nha va Tay Sahara. Do Thai giao thuc te khong ton tai o Tay Ban Nha tu sau su kien truc xuat vao nam 1492 cho đen the ky XIX, sau đo nguoi Do Thai lai đuoc phep nhap canh. Hien nay co khoang 62.000 tin đo Do Thai giao tai Tay Ban Nha, hau het đen trong the ky qua. Khoang 80.000 nguoi Do Thai đuoc cho la song o Tay Ban Nha truoc nam 1492.


Van hoa Ve phuong dien van hoa, Tay Ban Nha la mot quoc gia phuong Tay, hau nhu moi khia canh cua đoi song Tay Ban Nha đeu mang di san La Ma, do đo Tay Ban Nha la mot trong cac quoc gia Latinh lon cua chau Au. Van hoa Tay Ban Nha co dau an la lien he lich su manh me voi Cong giao La Ma, ton giao nay giu vai tro chu chot trong viec hinh thanh quoc gia va sau đo la gay dung ban sac. Nghe thuat, kien truc, am thuc Tay Ban Nha đuoc đinh hinh tu cac lan song xam lang ke tiep nhau, cung voi khi hau va đia ly Đia Trung Hai. Thoi ky thuc dan keo dai nhieu the ky đa toan cau hoa ngon ngu va van hoa Tay Ban Nha, Tay Ban Nha cung tiep nhan cac yeu to van hoa va thuong mai tu đe quoc đa dang cua minh.
Tinh đen nam 2017, Tay Ban Nha co 46 di san the gioi, nhieu thu ba the gioi, sau Y va Trung Quoc. Trong đo, co 40 di san van hoa, 4 di san tu nhien va hai di san hon hop Ngoai ra, Tay Ban Nha con co 16 di san van hoa phi vat the, xep thu nhat tai chau Au.


= Van hoc =

Trong Reconquista, su thi Cantar de Mio Cid viet ve mot nhan vat thuc, voi cac tran chien, chinh phuc va cuoc song hang ngay. Cac tac pham khac tu thoi ky Trung co la Mester de Juglaria, Mester de Clerecia, Coplas por la muerte de su padre hay El Libro de buen amor. Đen thoi Phuc hung, cac tac pham lon la La Celestina va El Lazarillo de Tormes, trong khi van hoc ton giao đuoc hinh thanh voi cac nha tho nhu Luis de Leon, San Juan de la Cruz, Santa Teresa de Jesus.
Baroque la giai đoan quan trong nhat đoi voi van hoa Tay Ban Nha, do đay cung la thoi ky Đe quoc Tay Ban Nha hung thinh. Tac pham noi tieng Don Quijote xu La Mancha cua Miguel de Cervantes đuoc viet trong thoi ky nay. Cac nha van khac vao thoi baroque la Francisco de Quevedo, Lope de Vega, Calderon de la Barca hay Tirso de Molina. Trong Thoi ky Khai sang, noi len cac ten tuoi nhu Leandro Fernandez de Moratin, Benito Jeronimo Feijoo, Gaspar Melchor de Jovellanos hay Leandro Fernandez de Moratin. Đen thoi ky lang man, Jose Zorrilla sang tao ra mot trong nhung nhan vat đien hinh nhat cua van hoc chau Au la Don Juan Tenorio. Cac nha van khac trong thoi lang man la Gustavo Adolfo Becquer, Jose de Espronceda, Rosalia de Castro hay Mariano Jose de Larra. Đen thoi ky hien thuc, noi len cac ten tuoi nhu Benito Perez Galdos, Emilia Pardo Bazan, Leopoldo Alas (Clarin), Concepcion Arenal, Vicente Blasco Ibanez va Menendez Pelayo. Chu nghia hien thuc mieu ta sinh hoat va xa hoi đuong đai mot cach thuc te. Trong tinh than "chu nghia hien thuc" noi chung, cac tac gia hien thuc chon mieu ta cac hoat đong va trai nghiem thuong nhat va tam thuong, thay vi lang man hoa hoac cach đieu hoa.
Mot nhom nha van goi la The he 1898 đuoc đat theo su kien Hoa Ky tieu diet ham đoi cua Tay Ban Nha tai Cuba vao nam 1898, su kien gay ra mot cuoc khung hoang van hoa tai Tay Ban Nha. That bai vao nam 1898 dan đen hinh thanh cac nha van tim kiem cac giai phap thuc tien ve chinh tri, kinh te va xa hoi voi cac bai tieu luan, chung đuoc gop thanh nhom van hoc Regeneracionismo. Đay la mot nhom nha van tre, trong so đo co Miguel de Unamuno, Pio Baroja va Jose Martinez Ruiz (Azorin), that bai truoc Hoa Ky va hau qua van hoa cua no dan đen thay đoi sau sac va cap tien hon trong van hoc, tac đong đen ca hinh thuc va noi dung. Cac nha van nay cung voi Ramon del Valle-Inclan, Antonio Machado, Ramiro de Maeztu, va Angel Ganivet, đuoc goi la The he '98.
The he 1914 hay Novecentismo la nhom ke tiep, lay ten theo nam bung phat Chien tranh the gioi thu nhat, va la nam phat hanh tac pham lon đau tay cua tieng noi hang đau trong the he la Jose Ortega y Gasset. Mot so nha van kha tre đa tao cho đung cho minh trong van hoa Tay Ban Nha. Cac tieng noi hang đau gom co Juan Ramon Jimenez, cac vien si han lam va nha van tieu luan Ramon Menendez Pidal, Gregorio Maranon, Manuel Azana, Maria Zambrano, Eugeni d'Ors, Clara Campoamor va Ortega y Gasset, va cac tieu thuyet gia Gabriel Miro, Ramon Perez de Ayala, va Ramon Gomez de la Serna. Du van đuoc thuc đay tu cac van đe quoc dan va ton tai cua the he '98, song ho tiep can cac chu đe nay voi tam nhin xa hon va khach quan hon. Salvador de Madariaga cung la mot tri thuc va nha van noi bat, ong la mot trong nhung nguoi lap ra Đai hoc chau Au (College of Europe) va la soan gia cua ban tuyen ngon thanh lap Quoc te Tu do.
The he 1927 gom cac nha van nhu Pedro Salinas, Jorge Guillen, Federico Garcia Lorca, Vicente Aleixandre, Damaso Alonso. Ho đeu la cac hoc gia ve di san van hoa dan toc, lai la mot chung cu ve tac đong cua nhung loi keu goi regeneracionistas va the he 1898 đoi voi gioi tri thuc Tay Ban Nha ve viec chuyen sang huong noi, it nhat la mot phan.
Hai nha van lon vao nua sau the ky XX va tung đat giai Nobel la Camilo Jose Cela va Miguel Delibes thuoc The he 36. Tay Ban Nha la mot trong cac quoc gia co so luong lon nhat cong dan đat giai Nobel van hoc, ho cung voi nhung nguoi đat giai đen tu My Latinh khien cho van hoc tieng Tay Ban Nha nam vao hang đuoc giai nhieu nhat. Cac nha van Tay Ban Nha la Jose Echegaray, Jacinto Benavente, Juan Ramon Jimenez, Vicente Aleixandre va Camilo Jose Cela. Nha van Jose Saramago cung đuoc trao giai Nobel, ong song nhieu nam tai Tay Ban Nha va cung noi tieng voi cac tu tuong Iberia. The he 50 co danh xung la nhung đua con cua noi chien, voi cac nha van Rosa Chacel, Gloria Fuertes, Jaime Gil de Biedma, Juan Goytisolo, Carmen Martin Gaite, Ana Maria Matute, Juan Marse, Blas de Otero, Gabriel Celaya, Antonio Gamoneda, Rafael Sanchez Ferlosio hay Ignacio Aldecoa.


= Hoi hoa =

Hoi hoa Tay Ban Nha la mot thanh phan khong the thieu cua hoi hoa chau Au va co tam anh huong rat lon. Do su đa dang ve lich su, đia ly, van hoa, hoi hoa Tay Ban Nha cung chiu anh huong cua rat nhieu nhung nen hoi hoa khac nhau nhu Phap, Y. Đat nuoc nay la que huong cua rat nhieu hoa si noi tieng toan the gioi trong hai truong phai Baroque va hien đai.
Trong truong phai hoi hoa baroque, Tay Ban Nha co hai hoa si rat noi tieng la Diego Velazquez (1599-1660) va Francisco Goya (1746-1828). Diego Velazquez la hoa si hang đau duoi trieu vua Felipe IV. Ong la mot hoa si theo chu nghia ca nhan, ngoai nhung tac pham ve nhung boi canh lich su va van hoa, ong con ve ve cac gia đinh hoang toc cua Tay Ban Nha va nhung nguoi binh dan. Con Francisco Goya la mot hoa si chuyen ve nhung tranh chan dung ve cac vi vua cua Tay Ban Nha va gia đinh hoang toc cua cac vua Carlos IV va vua Fernando VII. Ong con ve tranh ve cac dip le hoi, phac thao tranh cham biem, nhung canh chien tranh va cac tran đanh. Ong cung tung tham gia cach mang Tay Ban Nha.
Trong the ky XX, mot trong nhung hoa si noi tieng nhat toan the gioi cua Tay Ban Nha la danh hoa Pablo Picasso (1881-1973). Cung voi Georges Braque, ong đuoc coi la nguoi đong sang lap cua truong phai hoi hoa lap the. Cung khong the khong nhac toi Salvador Dali (1904-1989), mot hoa si lon khac cua Tay Ban Nha theo chu nghia sieu thuc. Ong con la mot nha đieu khac, nhiep anh va san xuat phim va tung đoat giai Oscar voi bo phim hoat hinh Destiny. Nam 1982, ong đuoc vua Tay Ban Nha Juan Carlos phong chuc hau tuoc va đuoc trao tang huan chuong Isabella.


= Kien truc =

Kien truc Tay Ban Nha, cung nhu cac mat khac cua nen van hoa nay cung trai qua nhieu giai đoan va chiu anh huong cua nhieu phong cach kien truc khac nhau, đong thoi cung co anh huong lon đen kien truc cua mot so quoc gia khac. Duoi Đe che Hoi giao, ma cu the la vuong trieu Umayyad, thanh pho Cordoba đuoc thanh lap va tro thanh mot thu đo van hoa cua nguoi Hoi giao. Phong cach kien truc Hoi giao đuoc du nhap vao Tay Ban Nha va đe lai rat nhieu cong trinh kien truc noi tieng, tieu bieu la cung đien Alhambra. Đong thoi, nhung vuong quoc Cong giao o Tay Ban Nha cung hinh thanh phong cach nghe thuat cua rieng ho, ban đau kha cach biet voi nhung phong cach kien truc chau Au nhung ve sau đa hoa nhap vao cac dong kien truc La Ma va Gothic va đat đen đinh cao nghe thuat. Phong cach kien truc Mudejar tu the ky XII đen the ky XVII la ket qua cua su hoa tron giua cac anh huong van hoa cua chau Au va A Rap.
Vao đau the ky XX, phong cach kien truc tan thoi đa đuoc hinh thanh boi mot so kien truc su tai danh nhu Antoni Gaudi. Nhung phong cach kien truc hien đai cua quoc te ngay cang phat trien. Tay Ban Nha đa co mot cuoc cach mang trong linh vuc kien truc, đuoc xay dung nen boi hang loat nhung kien truc su noi tieng nhu Rafael Moneo, Santiago Calatrava, Ricardo Bofill va rat nhieu nguoi khac đa lam nen nhung cong trinh kien truc cua the gioi hien đai ngay nay.


= Đien anh =

Đien anh Tay Ban Nha đat đuoc mot so thanh cong quoc te, nhu mot so giai Oscar cho cac bo phim gan đay nhu El laberinto del fauno (Me cung cua Pan) va Volver. Trong lich su lau dai cua đien anh Tay Ban Nha, nha lam phim vi đai Luis Bunuel la nguoi đau tien đuoc the gioi cong nhan, tiep đen la Pedro Almodovar trong thap nien 1980 voi phong trao phan van hoa La Movida Madrilena. Mario Camus va Pilar Miro lam viec cung nhau trong Curro Jimenez.
Đien anh Tay Ban Nha cung đat đuoc thanh cong quoc te trong nhung nam qua voi cac phim cua cac đao dien nhu Segundo de Chomon, Florian Rey, Luis Garcia Berlanga, Carlos Saura, Julio Medem, Isabel Coixet, Alejandro Amenabar, Iciar Bollain va anh em David Trueba va Fernando Trueba. Cac dien vien Sara Montiel, Penelope Cruz hay Antonio Banderas nam trong so nhung nguoi tro thanh ngoi sao Hollywood.


= Am nhac va vu đao =

Am nhac Tay Ban Nha thuong đuoc ben ngoai nhin nhan la đong nghia voi flamenco, đay la mot the loai am nhac Tay Andalucia va khong pho bien o ben ngoai vung nay. Cac phong cach am nhac dan gian vung mien khac phong phu tai Aragon, Cataluna, Valencia, Castile, Xu Basque, Galicia, Cantabria va Asturias. Pop, rock, hip hop va heavy metal cung pho bien.
Trong linh vuc am nhac co đien, Tay Ban Nha san sinh mot so nha soan nhac đuoc chu y nhu Isaac Albeniz, Manuel de Falla va Enrique Granados cung cac ca si va nghe si trinh dien nhu Placido Domingo, Jose Carreras, Montserrat Caballe, Alicia de Larrocha, Alfredo Kraus, Pablo Casals, Ricardo Vines, Jose Iturbi, Pablo de Sarasate, Jordi Savall va Teresa Berganza. Tai Tay Ban Nha, co tren bon muoi dan nhac chuyen nghiep, trong đo co Dan nhac giao huong Barcelona, Dan nhac Quoc gia Tay Ban Nha va Dan nhac giao huong Madrid. Cac nha hat opera lon gom co Teatro Real, Gran Teatre del Liceu, Teatro Arriaga va El Palau de les Arts Reina Sofia.
Hang nghin nguoi ham mo am nhac đen Tay Ban Nha moi nam đe tham du nhac hoi mua he Sonar đuoc cong nhan quoc te, thuong co cac nghe si pop va techno hang đau hoac co trien vong, con Benicassim co xu huong gioi thieu cac nghe si alternative rock va dance. Hai le hoi am nhac the hien Tay Ban Nha hien dien trong am nhac quoc te va phan anh thi hieu cua thanh nien Tay Ban Nha.
Nhac cu truyen thong pho bien nhat the gioi la guitar co nguon goc tai Tay Ban Nha. Đien hinh cua mien bac la ken tui truyen thong goi la gaiteros, chu yeu la tai Asturias va Galicia.


= Am thuc =

Am thuc Tay Ban Nha rat đa dang ve cac mon an, bat nguon tu khac biet ve đia ly, van hoa va khi hau. No chiu anh huong manh cua hai san doi dao tai vung bien xung quanh Tay Ban Nha, va phan anh coi nguon Đia Trung Hai sau sac tai đay. Lich su quy mo cua Tay Ban Nha cung nhieu anh huong van hoa co ket qua la mot nen am thuc đoc đao. Đac biet, co the de dang xac đinh ba khu vuc: Tay Ban Nha Đia Trung Hai gom cac khu vuc ven bien tu Cataluna đen Andalucia, đac điem la dung nhieu hai san nhu pescaito frito (ca chien); mot vai loai sup lanh nhu gazpacho; va nhieu mon an tu gao nhu paella tu Valencia va arros negre (com đen) tu Cataluna. Tay Ban Nha noi đia – Castilla, đac trung la cac mon sup nong va đac nhu "sup Castilla" lam tu banh mi va toi, cung cac mon ham nhu cocido madrileno. Thuc pham đuoc bao quan theo cach truyen thong la uop muoi nhu Jamon Iberico, hoac ngam trong dau o liu nhu pho mat Manchego. Tay Ban Nha Đai Tay Duong la vung bo bien mien bac, gom Asturias, Basque, Cantabria va Galicia, co đac trung la cac mon ham tu rau va ca nhu caldo gallego va marmitako, cung nhu mon giam bong lacon. Cac mon noi tieng nhat cua am thuc cac vung mien bac thuong dua vao hai san, nhu cac mon theo phong cach Basque la ca tuyet, ca ngu hoac ca trong va tai Galicia la mon polbo a feira tu muc va cac mon tom cua.


= The thao =

Nhieu kieu bong đa đuoc choi tai Tay Ban Nha tu thoi La Ma, bong đa kieu Anh chi phoi the thao Tay Ban Nha ke tu đau the ky XX. Real Madrid CF va FC Barcelona nam trong so cac cau lac bo bong đa thanh cong nhat tren the gioi. Đoi tuyen bong đa quoc gia Tay Ban Nha gianh chuc vo đich chau Au vao nam 1964, 2008, 2012 va 2024 va vo đich the gioi nam 2010, va la đoi tuyen đau tien ba lan lien tiep vo đich cac giai quoc te lon.
Bong ro, quan vot, đua xe đap, bong nem, bong đa trong nha, đua mo to, va ve sau la Cong thuc mot cung quan trong do co cac quan quan nguoi Tay Ban Nha trong tat ca cac mon nay. Ngay nay, Tay Ban Nha la mot cuong quoc the thao the gioi, đac biet la sau The van hoi Mua he 1992 đuoc to chuc tai Barcelona, su kien nay khuyen khich moi nguoi quan tam nhieu đen the thao trong nuoc. Nganh du lich cung keo theo cai tien trong co so ha tang the thao, đac biet la đoi voi cac mon the thao duoi nuoc, golf va truot tuyet. Rafael Nadal la van đong vien quan vot hang đau cua Tay Ban Nha va gianh đuoc rat nhieu danh hieu Grand Slam. Tai phia bac Tay Ban Nha, tro choi pelota rat đuoc ua thich, Alberto Contador la van đong vien đua xe đap hang đau Tay Ban Nha va thang nhieu danh hieu Grand Tour trong đo co Tour de France.


= Le hoi =
Cac ngay le cong cong đuoc cu hanh tai Tay Ban Nha gom ca cac dip ky niem ton giao (Cong giao La Ma), quoc gia va khu vuc. Moi khu tu quan đuoc phep tuyen bo toi đa 14 ngay le cong cong moi nam; chin trong so đo do chinh phu trung uong lua chon va it nhat hai ngay do đia phuong lua chon. Ngay Quoc khanh Tay Ban Nha (Fiesta Nacional de Espana) la 12 thang 10, ky niem su kien kham pha chau My va tuong nho le thanh Đuc Me Cot Tru, la nu thanh bao tro cua Aragon va khap Tay Ban Nha.
Tay Ban Nha co nhieu le hoi, mot so noi tieng the gioi, va moi nam co hang trieu nguoi tu khap noi đen Tay Ban Nha đe trai nghiem mot trong cac le hoi nay. Mot trong cac le hoi noi tieng nhat la San Fermin tai Pamplona. Su kien noi tieng nhat trong le hoi la encierro hay chay đua bo tot, dien ra tu ngay 7 đen 14 thang 7, ngoai ra trong tuan nay le hoi con co nhieu su kien truyen thong va dan gian khac. Moi nam co tren mot trieu nguoi tham gia le hoi nay. Cac le hoi khac gom co cac carnival tai quan đao Canaria, Falles tai Valencia hay Tuan Thanh tai Andalucia va Castilla va Leon


Xem them Lich su Tay Ban Nha
Van hoa Tay Ban Nha
Van hoc Tay Ban Nha
Am thuc Tay Ban Nha
Đe quoc Tay Ban Nha
Khai sang Tay Ban Nha
Thu tuong Tay Ban Nha
Danh sach vua Tay Ban Nha


Ghi chu Tham khao Lien ket ngoai La Moncloa.es – website chinh thuc cua chinh phu
administracion.es – cong e-government
Casa Real – Hoang gia Tay Ban Nha
Congreso de los Diputados – Ha Nghi vien
El Senado – Thuong Nghi vien
Ministerio de Asuntos Exteriores – Bo Ngoai giao
INEBase co so du lieu cua Vien Thong tin Quoc te
SpainMaster.com
Du bao thoi tiet