Nguyen Huy Luong (chu Han: 阮輝諒; 1750 - 1808) la nha chinh tri, danh si noi tieng o cuoi đoi Le trung hung, nha Tay Son đen đau đoi nha Nguyen trong lich su Viet Nam.


Tieu su Nguyen Huy Luong but hieu la Bach Lien Am Nguyen tien sinh, nguoi lang Sui, tuc lang Trung Nghia, hay lang Phu Thi, huyen Gia Lam, tinh Bac Ninh cu, nay thuoc Ha Noi. Co mot thoi gian ngan di cu chay loan sang lang Luong Xa, huyen Chuong My, tinh Ha Đong (nay thuoc huyen Chuong My, thanh pho Ha Noi) do bo ong la Nguyen Huy Ba co 01 nguoi vo thu dong doi ho Đang o lang nay (nay la lang Lam Đien).
Ho Nguyen Huy la mot dong ho co nhieu nguoi hien đat nhat cua lang Phu Thi, huyen Gia Lam, phu Thuan An, tran Kinh Bac xua. Nguyen Huy Nhuan đo tien si nam 1703 (lam quan trai đen chuc Tham tung (Te tuong). Con ong la Nguyen Huy Dan đo tien si nam 1748. Con ong Huy Dan la Nguyen Huy Can (tuc Can) đo tien si nam 1760. Hai nguoi em con chu cua Nguyen Huy Nhuan la Nguyen Huy Man, Nguyen Huy Thuat cung lan luot đo tien si. Theo nha nghien cuu Nguyen Vinh Phuc, thi duong nhu cha Nguyen Huy Luong co dinh liu đen vu to cao am muu Trinh Khai chong lai cha la chua Trinh Sam, nen khi Trinh Khai len lam chua thi ong phai lanh sang ti nan o lang Luong Xa. Tuy nhien, theo GS. Nguyen Loc thi cha Nguyen Huy Luong khong đo đat gi, chi o nha chuyen lam ruong. Tuy nhien, theo Gia pha goc cua dong ho Nguyen Huy thi nhan đinh cua nha nghien cuu Nguyen Vinh Phuc la chinh xac. Theo "Di trach đuong pha ky" viet nam 1802 do Tien quan Van han Nguyen Huy Doanh soan lai thi Nguyen Huy Luong sinh ra trong mot dong ho danh gia vong toc o huyen Gia Lam, phu Thuan An, tran Kinh Bac. Ong noi Nguyen Huy Luong la tien si Nguyen Huy Man, cha ong la tien si (Tien trieu) Đong cac Đai hoc sy Nguyen Huy Ba (mot đai quan thoi đo, than thiet voi Đang Thi Hue, Ngo Thi Nham), anh ho cua ong la Hoi nguyen tien si Nguyen Huy Can (con tien si Nguyen Huy Dan). Mon đang ho đoi voi ben bo la ben me ong, thuoc dong ho Nguyen Gia cung phu Thuan An tran Kinh Bac, me ong la con gai ut cua Sieu quan cong Nguyen Gia Chau, vi the ong goi On Nhu Hau Nguyen Gia Thieu la anh ho ben me (ben ngoai), thuong xuyen đam luan van chuong. Nguyen Gia Thieu viet "Cung oan ngam khuc" thi Nguyen Huy Luong viet "Cung oan thi" gom 100 bai cung chu đe ve noi đau kho cua nhung ty thiep bi giam ham trong cung vua. Hien nay, con luu giu đuoc mot so bai viet ve đam luan van chuong, thu tac giua Nguyen Huy Luong va Nguyen Gia Thieu (con chau dong ho Nguyen Huy, hau due o Lang Sui hien con luu giu).
Duoi thoi Le-Trinh, Nguyen Huy Luong thi đo Huong cong (cu nhan), đuoc bo lam Phung nghi bo Le (tuc la mot chuc quan nho phu trach viec xem xet cac le vat khi cung te).
Mua xuan nam Ky Dau (1789), vua Quang Trung ra Bac, đai pha quan Thanh (Trung Quoc), giai phong Bac Ha. Nguyen Huy Luong sau đo ra lam quan cho trieu Tay Son cung Ngo Thi Nham, Vu Huy Tan,... Ong nhan chuc Huu thi lang Bo Ho, tuoc Chuong linh hau.
Nam 1801, vua Canh Thinh lam le te giao o mot đia điem gan Ho Tay, đa giao cho Nguyen Huy Luong, bay gio đang la Huu thi lang bo Ho (Bo Ho thoi Le giu viec ruong đat, nhan khau, kho tang, thu phat, bong loc, đo cong nap, thue khoa, muoi va sat. Bo Ho thoi Nguyen giu chinh sach đien tho, ho khau, tien thoc, đieu hoa nguon cua cai nha nuoc, ngoai ra bo Ho con đuoc xem la bo Lao đong San Xuat) nen con đuoc goi la Huu Ho Luong, tuoc Chuong Linh hau), soan mot bai tho va mot bai phu tien dang, va bai Tung Tay Ho phu noi tieng đa ra đoi nhan dip nay.
Sau khi nha Tay Son bi diet, trieu Nguyen (Gia Long) trieu tap ong, bat buoc nhan chuc Tri phu Xuan Truong (Nam Đinh). Khi vua Gia Long đi tuan du, ong đuoc đi theo. Nho vay, ong soan đuoc bai Ngu đao hanh cung nhat trinh (Con đuong tung ngay cua nha vua qua cac hanh cung).
Theo sach Minh đo su thi ong bi buc tu nam 1808.


Tac pham Sang tac cua Nguyen Huy Luong đa so đeu đuoc viet bang chu Nom, hien con:

Tung Tay Ho phu (Phu ca tung ho Tay). Đay la bai phu chu Nom, gom 86 lien, dung chi mot van "ho" (đoc van). Dung y cua tac gia la muon canh Tay Ho đe tan tung su nghiep va cong đuc cua nha Tay Son. Đay la luc trieu đai nay đa suy ma ong van viet nen bai phu voi mot niem say sua khong he giam.
Cuon "Thang Long – Ha Noi ngan nam van hien" co đoan viet: Co the noi, truoc va sau Nguyen Huy Luong, chua he co mot tac pham nao viet ve non song đat nuoc Thang Long Ha Noi hay đen the, đep đen the. Chi voi mot danh tac ay cung đu xep Nguyen Huy Luong vao hang nhung van nghe si tai hoa bac nhat Thang Long...Ang van Nom trac tuyet tan ky, dan Ha thanh hoi ay goi la "Phu ong Luong". Trong khi nguoi ta đo xo đi tim mua giay muc ve chep lai khien cho gia giay phuong Hang Giay, Hang Gai vot han len.
Nho cau: Ngoai nam muoi then bong tang du co trong bai ma đoan rang luc nay ong đa ngoai 50 tuoi. Ve sau, Pham Thai lay nguyen van bai nay lam ra bai Chien tung Tay Ho phu đe chong lai loi tan tung cua Nguyen Huy Luong.

Luong nhu long phu (Phu Luong nhu rong). Bui Hanh Can bien dich, đa in sach.
Ngu đao hanh cung nhat trinh (Con đuong tung ngay cua nha vua qua cac hanh cung).
Cung oan thi (Tho ve noi oan cua nguoi cung nu). Đay la tap tho gom 100 bai tho Đuong luat (that ngon bat cu). Co tai lieu noi đay la tac pham cua Vu Trinh hoac Nguyen Huu Chinh, tuy nhien gan đay moi xac đinh la cua ong . Trong ban "Cung oan thi" con luu tai Thu vien Đai hoc Yale (My) con ghi ro tac gia la Bach Lien Am Nguyen tien sinh soan, va ghi ro que cua ong "Bac Ninh, Gia Lam, Trung Nghia ly". (Thoi đo, lang Sui co ten chu la lang Trung Nghia (do chua Trinh ban danh vi đa co cong chong lai giac cuop). TS. Nguyen Huu Son (Vien Van hoc) đa nghien cuu va phien am, dich, chu giai cuon sach nay. Sach ky hieu: AB.549 tai Vien nghien cuu Han Nom.
Van te tuong si tran vong
GS.Nguyen Hue Chi va GS. Nguyen Loc cho biet:
Bay lau nay co nhieu sach ghi bai nay la cua Tong tran Nguyen Van Thanh. Nhung theo mot vai tai lieu Han Nom con giu đuoc, trong đo co bo Minh đo su do Le Trong Ham lam chu bien, thi truoc khi lam le te cac tuong si nha Nguyen tu tran, Tong tran Thanh đa cho moi Nguyen Huy Luong va Phan Huy Ich đen dinh đe cung lam van te. Sau đay, bai cua ong Luong đuoc chon dung...

Hy Minh thi tap.
Sach chu Han tai Vien nghien cuu Han Nom, ky hieu A.526. Bai tua tap tho cho biet, Nguyen Huy Luong von que lang Phu Thi, Gia Lam la mot tac gia van hoc noi tieng nuoc ta, nhat la ve tho phu Nom. Loi tua tap sach cho biet "To cua Nguyen Huy Luong tung nham chuc Thuong thu Bo Ho, tuoc Trieu Quan cong", Trieu Quan cong chinh la Nguyen Huy Nhuan.

Chinh Phu Ngam Dien Ca (luc bat) (Nguyen Huy Luong). Hoc gia Hoang Xuan Han viet "Chinh phu ngam bi khao", co dich va sao luc bai nay ra quoc ngu. Nha xuat ban. Minh Tan, Paris, 1953), tr. 207-218.
Tho Tay Ho (đoc xuoi va đoc nguoc), sang tac cung bai Tung Tay Ho phu, nam 1801.
Phan Tran truyen. Nha nghien cuu Đoan Xuan Kien phat hien ra đieu nay trong mot bai biet. Trong cau mo đau cua Phan Tran truyen co xung danh chinh danh tac gia (Lien Am - tuc Nguyen Huy Luong) ma truoc đo qua nhieu bien loan cua lich su, nhieu nguoi khong đe y. Ten hieu/But hieu cua cac tac gia cua dong ho Nguyen Huy o Phu Thi (Gia Lam) đeu lay chu "Am" (vi du: Bach Am (Nguyen Huy Nhuan), Gioi Am (Nguyen Huy Dan) , Phuong Am (Nguyen Huy Can), Bach Lien Am (Nguyen Huy Luong), Vien Am ....), the hien đay la mot dong van, mot dong ho. Cung chinh vi vay, gia pha cua dong ho Nguyen Huy o Phu Thi (Gia Lam) đuoc đat la "Di trach đuong" (tam dich: Giu đuoc nep nha). Vi vay, sau nhieu nam chim noi, truyen Nom noi tieng "Phan Tran" đa đuoc tra lai ten cho tac gia cua no: Danh sy Nguyen Huy Luong.


Vinh danh Hien nay, tai TP. Ho Chi Minh, TP. Đa Nang (đuong nay thuoc quan Thanh Khe), TP. Hue (trong phuong Phu Hau), TP. Quy Nhon, phuong An Nhon, Phuong Hoai Nhon (tinh Gia Lai), TP. Rach Gia - tinh Kien Giang (Khu lan bien TP. Rach Gia), TX. Phuoc Long - tinh Binh Phuoc (thuoc phuong Long Phuoc) ...  co đuong pho mang ten ong. O Ha Noi du kien đat nam 2011, đa đua du kien danh sach đat ten đuong len bao chi, nhung sau khong hieu vi ly do gi lai chua đat. Trong Bao tang Tay Son o Binh Đinh hien nay co luu danh tieng cua ong cung voi Ngo Thi Nham, Vu Huy Tan va mot so vi danh sy khac trong mot bang vang rat long trong.


Xem them Tung Tay Ho phu
Van te tuong si tran vong


Chu thich Tham khao Nguyen Loc, muc tu "Nguyen Huy Luong" trong Tu đien Van hoc (bo moi). Nha xuat ban The gioi, 2004.
GS. Nguyen Hue Chi (chu bien), bai "Nguyen Huy Luong va Pham Thai xung quanh bai phu Tung Tay Ho" in trong Guong mat van hoc Thang Long. Nha xuat ban Ha Noi 2010.
Nguyen Thach Giang, Van hoc the ky 18. Nha xuat ban Khoa hoc Xa hoi, Ha Noi, 2004.
PGS.TS. Đinh Khac Thuan (Vien nghien cuu Han Nom, 2018). Cuoc đoi va su nghiep cua Nguyen Huy Nhuan qua tai lieu Han Nom. (Ky yeu Hoi thao khoa hoc tien si Nguyen Huy Nhuan (1678-1758) va dong ho khoa bang Nguyen Huy Lang Sui, xa Phu Thi, huyen Gia Lam, Ha Noi.
Nguyen Q. Thang-Nguyen Ba The, Tu đien nhan vat lich su Viet Nam. Nha xuat ban Khoa hoc Xa hoi, Ha Noi, 1992.
Nguyen Vinh Phuc, "Huu thi lang Nguyen Huy Luong" đang tren website Ha Noi [1], [2]
Kinh Bac phong tho ky dien quoc su.