Bac Borneo (tieng Anh: North Borneo) la mot lanh tho bao ho thuoc Anh nam tai phan phia bac cua đao Borneo. Lanh tho Bac Borneo ban đau đuoc hinh thanh tu cac nhuong đia cua cac quoc gia Brunei va Sulu vao nam 1877 va 1878 cho mot nhan vat đai dien cua Ao-Hung ten la Gustav Overbeck. Overbeck sau đo chuyen giao toan bo quyen loi cua minh cho Alfred Dent truoc khi rut lui vao nam 1879. Nam 1881, Dent thanh lap Hiep hoi huu han lam thoi Bac Borneo nham quan ly lanh tho, the che nay đuoc nhan hien chuong hoang gia cua Anh trong cung nam. Đen nam sau, hiep hoi nay bi thay the bang Cong ty Đac hua Bac Borneo. Tinh hinh khien cho cac nha chuc trach Đong An Tay Ban Nha va Đong An Ha Lan lo lang, ket qua la Tay Ban Nha bat đau yeu sach tai mien bac cua Borneo. Nghi đinh thu Madrid đuoc ky ket vao nam 1885 cong nhan su hien dien cua Tay Ban Nha tai Philippines, đoi lai la anh huong cua quoc gia nay nam ngoai mien bac Borneo. Nham tranh co them yeu sach tu cac quoc gia chau Au khac, Bac Borneo tro thanh mot lanh tho bao ho thuoc Anh vao nam 1888.
Bac Borneo san xuat go đe phuc vu cho xuat khau; cung voi nong nghiep thi nganh nay duy tri la nguon kinh te chu yeu cua nguoi Anh tai Borneo. Do dan cu qua it nen khong đap ung hieu qua phat trien kinh te, nguoi Anh bao tro nhieu ke hoach đe lao cong nguoi Hoa nhap cu tu Hong Kong va Trung Quoc đen lam viec trong cac đon đien cua nguoi chau Au, va đua di dan Nhat Ban đen tham gia cac hoat đong kinh te. Chinh quyen bao ho ket thuc khi quan đoi cua Nhat Ban xam chiem Bac Borneo trong Chien tranh the gioi thu hai, sau chien tranh thi lanh tho nam duoi quyen mot chinh phu quan su va tiep đo tro thanh mot thuoc đia hoang gia cua Anh.


Lich su = Hinh thanh va nhung nam đau =

Bac Borneo đuoc hinh thanh vao nam 1877–1878 thong qua mot loat vu cat nhuong lanh tho tai mien bac đao Borneo tu Vuong quoc Hoi giao Brunei va Vuong quoc Hoi giao Sulu cho mot doanh nhan va nha ngoai giao nguoi Ao goc Đuc la Gustav Overbeck. Mot lanh tho cu cua Cong ty Mau dich Hoa Ky Borneo tai bo bien phia tay cua mien bac Borneo đa đuoc chuyen giao cho Overbeck truoc đo, khien ong phai đen Brunei nham hop phap hoa nhuong đia ma ong mua tu Joseph William Torrey. William Clark Cowie giu mot vai tro quan trong do la mot nguoi ban than thiet cua Vuong quoc Hoi giao Sulu, nhan vat nay giup Overbeck mua them lanh tho tai bo bien phia đong cua Borneo. Trong khi đo, du anh huong cua Vuong quoc Hoi giao Bulungan cung vuon đen Tawau tren bo bien phia đong, song Sulu chiem uu the hon.
Sau thanh cong trong viec mua đuoc manh đat lon tai ca phan phia tay va phia đong cua mien bac Borneo, Overbeck đen chau Au đe xuc tien lanh tho nay tai Ao-Hung va Y cung nhu tai que nha la Đuc, song khong quoc gia nao to y thuc su quan tam. Anh la quoc gia duy nhat hoi đap, ho von đa tim cach kiem soat cac tuyen mau dich tai Vien Đong tu the ky 18. Moi quan tam cua nguoi Anh đuoc cung co do ho hien dien tai Labuan tu nam 1846. Do đo, Overbeck nhan đuoc khoan ho tro tai chinh tu anh em Dent tu Anh (Alfred Dent va Edward Dent) va ho tro ngoai giao va quan su tu chinh phu Anh. Sau khi co đuoc ung ho tu phia Anh, mot đieu khoan đuoc đua vao cac hiep uoc, theo đo cac lanh tho bi cat nhuong se khong đuoc trao cho ben khac ma khong co phe chuan cua chinh phu Anh.

Do khong the thu hut quan tam tu cac chinh phu Ao va Đuc, Overbeck rut lui vao nam 1879; toan bo cac quyen loi hiep uoc cua ong voi cac vuong quoc Hoi giao đuoc chuyen sang cho Alfred Dent, nguoi nay vao nam 1881 lap ra Hiep hoi huu han lam thoi Bac Borneo cung su ung ho tu nguoi đong huong Rutherford Alcock, Đo đoc Henry Keppel, Richard Biddulph Martin, Đo đoc Richard Mayne va William Henry Read. Hiep hoi lam thoi sau đo xin Nu hoang Victoria mot hien chuong hoang gia, va đuoc cap vao ngay 1 thang 11 nam 1881. William Hood Treacher đuoc bo nhiem lam thong đoc đau tien, va Kudat tai mui phia bac cua Borneo đuoc chon lam thu phu hanh chinh cua Hiep hoi lam thoi. Viec cap hien chuong hoang gia cho hiep hoi khien nguoi Ha Lan va nguoi Tay Ban Nha lo ngai, ho so rang nguoi Anh co the đe doa đen vi the cac thuoc đia cua ho.
Vao thang 5 nam 1882, Hiep hoi lam thoi bi thay the bang Cong ty Đac hua Bac Borneo moi thanh lap, Alcock giu vai tro la chu tich đau tien va Dent tro thanh giam đoc đieu hanh cua cong ty. Chinh quyen nay khong đuoc nhin nhan la mot lanh tho ma Anh gianh đuoc, thay vao đo chi la mot doanh nghiep tu nhan co huong dan cua chinh phu nham bao ve lanh tho khoi bi cac quoc gia chau Au khac xam pham. Duoi thoi Thong đoc Treacher, cong ty gianh đuoc them lanh tho tren bo bien phia tay tu Vuong quoc Hoi giao Brunei. Cong ty sau đo thu đuoc them chu quyen va quyen loi lanh tho tu sultan cua Brunei, banh truong lanh tho đen song Putatan (thang 5 nam 1884), huyen Padas (thang 11 nam 1884), song Kawang (thang 2 nam 1885), quan đao Mantanani (thang 4 nam 1885) va them cac lanh tho nho tai Padas (thang 3 nam 1898).
Vao giai đoan đau cua chinh quyen, ton tai mot yeu sach tai mien bac Borneo tu nha cam quyen Tay Ban Nha tai Philippines, co mot no luc nham dung quoc ky Tay Ban Nha tai Sandakan song bi mot chien ham cua Anh can tro. Nham ngan chan xung đot hon nua va ket thuc yeu sach cua Tay Ban Nha đoi voi mien bac Borneo, mot thoa thuan đuoc goi la Nghi đinh thu Madrid đuoc ky ket tai Madrid giua Anh, Đuc va Tay Ban Nha va nam 1885, theo đo cong nhan su hien dien cua Tay Ban Nha tai quan đao Philippines. Do cong ty khong muon can du vao cac van đe ngoai giao nhieu hon nua, Bac Borneo đuoc chuyen thanh mot lanh tho bao ho thuoc Anh vao ngay 12 thang 5 nam 1888. Nam 1890, Labuan đuoc sap nhap vao chinh quyen cua Bac Borneo, song đuoc trao lai cho chinh phu Anh cai tri vao nam 1904. Cu dan đia phuong tien hanh mot so cuoc khoi nghia, tu nam 1894 đen nam 1900 duoi quyen lanh đao cua Mat Salleh va duoi quyen lanh đao cua Antanum vao nam 1915. Chien tranh the gioi thu nhat khong co tac đong lon đen lanh tho, song nganh go phat trien trong giai đoan giua hai the chien.


= Chien tranh the gioi thu hai va suy thoai =
Trong Chien tranh the gioi thu hai, Bac Borneo bi quan Nhat ap đao vao ngay 17 thang 12 nam 1941. Đen ngay 3 thang 1 nam 1942, Hai quan Nhat Ban đo bo tai Labuan ma khong co khang cu. Tu ngay 7 thang 1, binh si Nhat Ban tai Sarawak vuot bien sang Borneo thuoc Ha Lan va bat đau đen Jesselton. Mot luc luong luc quan hung manh cua Nhat Ban đen tu Mindanao va bat đau đo bo tai đao Tarakan truoc khi tien đen Sandakan vao ngay 17 thang 1. Quan Nhat tien đen ma khong gap phai su khang cu manh me nao do lanh tho bao ho nay chu yeu dua vao Hai quan Anh đe phong thu. Mac du Bac Borneo co mot luc luong canh sat, song ho chua tung co luc quan hoac hai quan rieng. Đen cuoi thang 1, Bac Borneo hoan toan bi quan Nhat chiem đong. Lanh tho đuoc quan ly nhu la mot bo phan cua Đe quoc Nhat Ban, cac vien chuc cua cong ty đac hua đuoc phep tiep tuc quan ly duoi su giam sat cua nguoi Nhat.

Viec quan Nhat tien đen Borneo va lien minh Anh-Nhat sup đo đa đuoc du đoan, cac đien bao mat cho thay cac tau Nhat Ban đau thuong xuyen tai Jesselton tien hanh hoat đong gian điep. Nhieu binh si Anh va Uc bi bat sau khi Malaya va Singapore that thu đa bi đua đen Bac Borneo va tro thanh tu binh chien tranh tai trai giam Sandakan, sau đo ho bi buoc phai đi bo tu Sandakan đen Ranau. Cuoc chiem đong khien cu dan tai cac khu vuc duyen hai phai vao noi luc nham tim thuc an va chay tron hanh đong tan ac trong thoi chien, dan đen hinh thanh mot so phong trao khang chien; mot trong so đo la quan du kich Kinabalu do Albert Kwok lanh đao va đuoc cac nhom ban đia ung ho.
Luc luong Đong Minh đuoc trien khai đen Borneo trong chien dich Borneo nham giai phong đao. Luc luong Đe quoc Uc (AIF) giu vai tro đang ke trong su menh nay, binh si đuoc phai đen cac đao Tarakan va Labuan đe bo chat phia đong va tay cua Borneo. Đon vi đac biet Z cua Đong Minh cung cap tinh bao va thong tin khac tu phia Nhat Ban nham giup tao thuan loi đe AIF đo bo, con cac tau ngam cua Hoa Ky cung đuoc su dung đe van chuyen đac cong cua Uc đen Borneo. Hau het cac đo thi lon tai Bac Borneo bi oanh tac nghiem trong trong giai đoan nay. Chien tranh ket thuc vao ngay 15 thang 8 nam 1945 sau khi Nhat Ban đau hang va chinh quyen Bac Borneo đuoc chinh quyen quan su Anh tiep quan tu thang 9. Chinh quyen chinh thuc cua cong ty tro lai cai quan lanh tho, song khong the tim đuoc von cho chi phi tai thiet sau chien tranh, nen ho nhuong quyen cai tri lanh tho bao ho cho chinh quyen thuoc đia hoang gia vao ngay 15 thang 7 nam 1946.


Chinh quyen He thong chinh quyen cua Cong ty Đac hua Bac Borneo dua tren cau truc chinh quyen tieu chuan cua Đe quoc Anh, theo đo lanh tho đuoc chia giua cac toa thong su, va đuoc chia tiep thanh cac huyen. Ban đau, Bac Borneo chi co hai toa thong su la East Coast (Bo Đong) va West Coast (Bo Tay), cac toa thong su lan luot đat tai Sandakan va Jesselton. Moi phu thong su đuoc chia thanh cac tinh, ve sau goi la huyen, do cong chuc huyen đieu hanh. Đen nam 1922, co 5 phu thong su nham phu hop đe phat trien cac khu vuc moi, chung gom co West Coast, Kudat, Tawau, Interior va East Coast. Cac phu thong su nay đuoc chia thanh 17 huyen. Theo he thong nay, cac chuc vu đung đau thuoc ve nguoi Anh, con cac tu truong ban đia quan ly cu dan o cap co so. Đay khong phai la do nguoi Anh muon thi hanh cai tri gian tiep, ma la nham tao thuan loi cho cac cong chuc huyen von khong quen thuoc voi phong tuc va chinh tri đia phuong.
Chinh quyen cong ty lap ra nen tang cho phat trien kinh te tai Bac Borneo bang cach khoi phuc hoa binh vi tai đay nan cuop bien va xung đot bo lac von đa phat trien lan tran. Chinh quyen bai bo che đo no le va lap cac dich vu giao thong, y te va giao duc cho nhan dan, va cho phep cac cong đong tho dan tiep tuc phuong cach sinh hoat truyen thong cua ho. Luc luong canh sat Bac Borneo vao nam 1883 gom co ba nguoi Au, 50 nguoi An (Sikh va Pashtun), 30 nguoi Dayak, 50 nguoi Somalia va 20 nguoi Ma Lai. Cac canh sat vien đuoc đao tao tai trai huan luyen trung binh ba ngay moi tuan. Nam 1884 luc luong nay co tong cong 176 thanh vien, va tang len khoang 510 trong vong ba nam. Do la lanh tho bao ho nen cac quan he quoc te nam trong pham vi cua chinh phu Anh, con noi vu do Cong ty Đac hua Bac Borneo cai quan voi tu cach mot nha nuoc đoc lap. Hiep đinh đuoc ky ket vao ngay 12 thang 5 nam 1888 quy đinh:

Hiep đinh giua Chinh phu Anh va Cong ty Bac Borneo thuoc Anh ve thanh lap lanh tho bao ho thuoc Anh. —Ky ket tai London, 12 thang 5 nam 1888.
I. Nha nuoc Bac Borneo bao gom cac lanh tho đuoc quy đinh trong hien chuong hoang gia đa neu, va cac lanh tho khac ma cong ty đa thu đuoc, hoac co the thu đuoc trong tuong lai, ‘theo cac khoan trong Đieu XV cua hien chuong đa neu.
Lanh tho đuoc chia thanh 9 tinh la:

II. Nha nuoc Bac Borneo se tiep tuc cai tri va quan ly cua cong ty voi tu cach la mot nha nuoc đoc lap, phu hop voi cac khoan trong hien chuong đa neu; duoi su bao ho cua Anh; song su bao ho nhu vay se khong trao quyen cho Chinh phu cua Đien ha đuoc can thiep vao quan ly noi bo cua Nha nuoc ngoai quy đinh o đay hoac hien chuong cua cong ty.
III. Quan he giua Nha nuoc Bac Borneo va toan the cac nha nuoc ben ngoai khac, bao gom cac nha nuoc Brunei va Sarawak, se do Chinh phu cua Đien ha thuc hien, hoac phu hop voi chi đao cua ho; va neu co bat ky khac biet nao xuat hien giua Chinh phu Bac Borneo va bat ky nha nuoc nao khac, thi Cong ty voi tu cach la đai dien cho Nha nuoc Bac Borneo se đong y tuan theo quyet đinh cua Chinh phu cua Đien ha, va tien hanh tat ca nhung đieu can thiet đe co hieu luc.

IV. Chinh phu cua Đien ha se co quyen lap vien chuc lanh su cua Anh tai bat ky noi nao tren cac lanh tho đa neu, ho se nhan đuoc cong nhan lanh su nhan danh Chinh phu Bac Borneo. Ho se đuoc huong bat ky quyen loi nao thuong đuoc trao cho cac vien chuc lanh su, va ho se đuoc cho quyen tre-o quoc ky Anh tai dinh thu va cong so cua minh.
V. Cac than dan, hoat đong thuong nghiep, va tau cua Anh se đuoc huong cung quyen loi, đac quyen va thuan loi nhu than dan, hoat đong thuong nghiep va tau cua quoc gia đuoc uu tien nhat, cung nhu bat ky quyen loi, đac quyen va thuan loi nao khac ma than dan, hoat đong thuong nghiep va tau cua Bac Borneo co the đuoc huong.
VI. Khong co viec Chinh phu Bac Borneo cat nhuong hoac chuyen nhuong bat ky bo phan lanh tho nao cua Nha nuoc Bac Borneo cho bat ky nha nuoc ben ngoai nao, hoac than dan hoac cong dan cua ho, ma khong co ung thuan cua Chinh phu cua Đien ha; song han che nay se khong ap dung cho viec cap hoac thue nha đat thong thuong cho cac ca nhan tu nhan nham muc đich cu tru, nong nghiep, thuong nghiep hoac kinh doanh khac.


Kinh te Nho cac hoat đong kinh te đuoc quy hoach tot, nha chuc trach Bac Borneo bat đau khai hoang đat cho nong nghiep, va quyen loi đat đai cua nguoi ban đia bat đau đuoc hinh thanh. Tuy nhien, chinh phu nhan thay cu dan ban đia qua nho va khong phu hop trong viec đap ung yeu cau phat trien hien đai, do đo ho bat đau bao tro nhieu ke hoach di cu cua lao cong nguoi Hoa tu Hong Kong va Trung Quoc. Nam 1882, nha chuc trach Bac Borneo bo nhiem Walter Henry Medhurst lam uy vien ve van đe nguoi Hoa nhap cu nham tao luc luong lao đong đe thu hut them doanh nhan đen đau tu tai Bac Borneo. Cac no luc cua Medhurst ton kem va khong thanh cong; tuy nhien nguoi Khach Gia du khong nam trong ke hoach song ho bat đau di cu đen Bac Borneo roi lap nen mot cong đong nong nghiep tai đay.

Tu the ky 18, cay thuoc la tro thanh nganh trong trot đung đau cua Bac Borneo. Lich su nganh đon go tai Bac Borneo co the truy tu thap nien 1870. Ke tu thap nien 1890, xuat khau go cung tang len, khi quy mo đon go đuoc mo rong đac biet la vao giai đoan giua hai the chien. Trong thap nien 1900, Bac Borneo tham gia lan song cao su. Su kien hoan thanh tuyen đuong sat Bac Borneo giup chuyen cho tai nguyen đen mot cang lon tai bo tay. Đen nam 1915, khoang 34.828 mau Anh (14.094 ha) đat, cong them cac tieu chu nguoi Hoa va Bac Borneo, đa trong cay cao su. Trong cung nam, Thong đoc Bac Borneo Aylmer Cavendish Pearson moi di dan nguoi Nhat tham gia hoat đong kinh te tai đay. Chinh phu Nhat Ban nhan đuoc yeu cau nhiet tinh va phai cac nha nghien cuu đi kham pha cac co hoi kinh te tiem nang. Trong giai đoan đau, chinh quyen Nhat Ban khuyen khich cac nong dan cua ho đen Bac Borneo đe trong lua do Nhat Ban phu thuoc vao nhap khau gao. Do nguoi Nhat tang quan tam ve tinh kinh te, ho mua cac đon đien cao su do chinh phu Bac Borneo so huu. Đen nam 1937, Bac Borneo xuat khau 178.000 met khoi go, vuot qua Xiem La.
Đon vi tien te ban đau cua Bac Borneo la dollar Mexico, tuong đuong 100 cent. Đong tien nay sau đo đuoc neo voi dollar Eo bien va ty gia la 9 dollar Eo bien (tuong đuong 5 dollar My vao đuong thoi). Cac giay bac khac đuoc phat hanh trong suot thoi ky cai tri, tren tien mieu ta nui Kinabalu hoac huy hieu cua cong ty.


Xa hoi Nam 1881, co tu 60.000 đen 100.000 cu dan ban đia song tai Bac Borneo. Cu dan ven bien chu yeu la nguoi Hoi giao, con tho dan chu yeu song tai noi luc. Kadazan-Dusun va Murut la nhom ban đia lon nhat tai vung noi luc, con nguoi Bajau, Brunei, Illanun, Kedayan va Suluk chi phoi tai cac khu vuc ven bien. Sau nhieu ke hoach nhap cu do nguoi Anh khoi xuong, dan so tang len 200.000 nguoi vao nam 1920, 257.804 nguoi vao nam 1930, 285.000 nguoi vao nam 1935, va 331.000 nguoi vao nam 1945. Chinh phu cua Bac Borneo khong chi tuyen lao cong nguoi Hoa ma con nhan cac di dan nguoi Nhat đen đe khac phuc tinh trang thieu nhan luc trong linh vuc kinh te.
Mot đuong đien bao chay tu Labuan đen Sandakan đuoc xay dung vao nam 1894; tiep xuc phat thanh giua Sandakan va Jesselton bat đau vao nam 1914. Đuong sat Bac Borneo mo cua cho cong chung vao ngay 1 thang 8 nam 1914 va la ha tang chuyen cho chu yeu đoi voi cac cong đong bo tay. Dich vu buu chinh cung hien huu khap he thong chinh quyen.


Ghi chu Chu thich Tham khao Đoc them Keppel, Henry; Brooke, James; WalterKeating, Kelly (1847). "The expedition to Borneo of H.M.S. Dido for the suppression of piracy: with extracts from the journal of James Brooke, Esq., of Sarawak". University of California Libraries. London: Chapman and Hall. tr. 347.
British North Borneo Chartered Company (1878). "British North Borneo company charter". Cornell University Library. [S.l.: s.n. tr. 32.
Daly, D. D. (1888). "Explorations in British North Borneo, 1883–87". Proceedings of the Royal Geographical Society. Quyen 10 so 1. Wiley on behalf of The Royal Geographical Society (with the Institute of British Geographers). tr. 1–24. doi:10.2307/1801441.
Mayne, R. C. (1888). "Summary of Explorations in British North Borneo". Proceedings of the Royal Geographical Society. Quyen 10 so 3. Wiley on behalf of The Royal Geographical Society (with the Institute of British Geographers). tr. 134–146. doi:10.2307/1800783.
Treacher, W. H (1891). "British Borneo: sketches of Brunai, Sarawak, Labuan, and North Borneo". University of California Libraries. Singapore, Govt. print. dept. tr. 190.
Roth, Henry Ling; Low, Hugh Brooke (1896). "The natives of Sarawak and British North Borneo; based chiefly on the mss. of the late H. B. Low, Sarawak government service". University of Michigan Library. London, Truslove & Hanson. tr. 503.
British North Borneo Chartered Company (1899). "Views of British North Borneo: with a brief history of the colony, compiled from official records and other sources of information of an authentic nature, with trade returns, &c., showing the progress and development of the chartered company's territory to the latest date." Cornell University Library. London: Printed by W. Brown & Co., Ltd. tr. 76.
Rutter, Owen (1922). "British North Borneo: an account of its history, resources, and native tribes". Cornell University Library. London: Constable & Co. Ltd. tr. 496.


Lien ket ngoai North Borneo Historical Society Luu tru ngay 21 thang 10 nam 2017 tai Wayback Machine – More information on heritage of North Borneo