Sa giong bung đo Nhat Ban (ten khoa hoc Cynops pyrrhogaster) (tieng Nhat: アカハライモリ, đa Latinh hoa: akaharaimori) la loai sa giong đac huu cua Nhat Ban. Da phia tren co the sam mau con phia duoi co mau đo tuoi, va ton tai nhung bien the mau sac theo đo tuoi, di truyen va vung phan bo. Ca the truong thanh dai tu 8 đen 15 cm (3,1 đen 5,9 in). Đe chong lai đong vat san moi, co the C. pyrrhogaster chua ham luong tetrodotoxin cao, chung tich luy chat đoc than kinh nay chu yeu tu che đo an.
Loai nay đuoc tim thay tren nhieu đao thuoc Nhat Ban, bao gom Honshu, Shikoku va Kyushu. Sinh canh la ca cac vung tu nhien lan nhan tao, cung nhu rung va đong co. Thoi gian sinh san keo dai tu mua xuan đen đau he, con đuc va cai đeu tiet ra pheromone khi san sang đe giao phoi. Con cai đe tung trung cach biet, no sau khoang ba tuan. Khoang 5-6 thang, au trung phat trien thanh con non. Con non an con moi trong đat, con con truong thanh an nhieu loai con trung, nong noc va ca trung đong loai. Chung co mot so cach thich nghi đe tranh đong vat san moi, tuy thuoc vao moi truong xung quanh. Mot so khia canh sinh hoc cua loai đa đuoc nghien cuu, nhu ve kha nang moc lai phan co the bi mat.
C. pyrrhogaster bat đau tien hoa tach biet khoi ho hang gan nhat vao Trung Miocen, truoc khi chia thanh bon nhanh khac nhau tren moi vung phan bo gan nhu tach roi nhung van chinh thuc đuoc cong nhan la mot loai duy nhat. So luong hien tai đang giam va phai đoi mat voi nhung moi đe doa tu dich benh va buon ban đong vat hoang da. Loai nay co the song đuoc trong moi truong nuoi nhot.


Tu nguyen va phan loai hoc Cynops pyrrhogaster đuoc nha đong vat hoc nguoi Đuc Heinrich Boie mo ta khoa hoc lan đau tien vao nam 1826 voi ten goi Molge pyrrhogaster, dua tren cac mau vat tu Nhat Ban chuyen ve chau Au. Khi so sanh voi Lissotriton vulgaris, ong cho biet se nham hai loai voi nhau neu chua biet mau vat đen tu Nhat. Khong co mau vat nao khi ay la ca the hoan toan truong thanh. Pyrrhogaster la tu goc tieng Hy Lap, ghep tu purrhos (n.đ. 'lua') va gaster (n.đ. 'bung'). Nam 1838, Coenraad Jacob Temminck va Hermann Schlegel mo ta loai Salamandra subcristata, nhung đen cuoi nam đo, nha tu nhien hoc Thuy Si Johann Jakob von Tschudi  chuyen loai nay vao chi Cynops. Nam 1850, nha đong vat hoc nguoi Anh John Edward Gray phat hien Cynops subcristata va Molge pyrrhogaster la danh phap đong nghia, lien đat chung thanh Cynops pyrrhogaster. Nam 2001, nghien cuu DNA ty the chi ra rang cac loai cung chi Cynops la C. cyanurus va C. wolterstorffi co the xep vao chi khac.
He thong Thong tin Phan loai Tich hop liet ke 16 danh phap đong nghia voi Cynops pyrrhogaster. Ten thong thuong bang tieng Anh bao gom Japanese fire-bellied newt (sa giong bung lua Nhat Ban), red-bellied newt (sa giong bung đo) va Japanese fire-bellied salamander (ky giong bung lua Nhat Ban). Truoc đay, cac nghien cuu kiem tra bien the hinh thai va đia ly ghi nhan 6 chung: Tohoku, Kanto, Atsumi, trung gian, Sasayama va Hiroshima. Rieng chung Sasayama đuoc Robert Mertens mo ta la phan loai Triturus pyrrhogaster sasayamae nam 1969, hien coi la đong nghia voi C. pyrrhogaster. Phan tich sinh hoc phan tu hien đai đua đen cach phan chia moi danh cho C. pyrrhogaster thanh bon nhanh. Đac biet, chung Sasayama va chung trung gian chua bao gio đuoc chung minh tinh hop le, mot nghien cuu cho thay khong co khac biet hanh vi nao giua hai dang ca the nay.

Cynops pyrrhogaster tach ra voi loai gan nhat C. ensicauda khoang 13,75 trieu nam truoc (vao Trung Miocen). To tien chung cua hai loai nay đa tung song tren luc đia A-Au nay la khu vuc Bien Hoa Đong va trung tam quan đao Ryukyu. Khi ay, cac đao Nhat Ban ngay nay van noi voi đat lien, nen co the co khi hau can nhiet đoi, khien cho C. pyrrhogaster di cu ve phia bac tim moi truong song ua thich. Theo thoi gian, C. pyrrhogaster chia ra thanh bon nhanh – bac, nam, tay va trung tam. Nhanh bac xuat hien đau tien vao khoang 9,68 trieu nam truoc, roi đen nhanh trung tam khoang 8,23 trieu nam truoc, cuoi cung nhanh nam va tay phan ly vao thoi điem 4,05 trieu nam truoc. Tru nhanh nam, vung phan bo cac nhanh con lai đeu suy giam trong Thoi ky bang ha cuoi cung, sau đo đuoc mo rong lai. Nghien cuu nhan dien cho ket luan rang bon nhanh đai dien cho cac đon vi phan loai rieng biet, nhung khong co moi lien he chinh xac ro rang giua cac nhanh. Nghien cuu cung ghi nhan su khac biet di truyen cuc lon giua cac nhanh, lon đen bat thuong đoi voi mot loai bat ky. Vung phan bo nhanh trung tam va tay tiep giap o Chugoku va chong lan tao thanh vung lai tao (noi co giong lai la ket qua do hai nhanh giao phoi voi nhau). Nhanh trung tam di chuyen ve phia tay, khien cho vung lai cung dich chuyen. Boi đo, co du đoan rang bo gen nhanh tay cuoi cung se khong con thuan chung do qua trinh lai gia tang.


Mo ta O phan tren co the, da sa giong co mau nau sam gan chuyen sang đen va co nhung not san nhu mun coc bao phu. Phia duoi bung va mat duoi đuoi co mau đo tuoi voi nhung đom đen. Con non khi con nho co mau kem thay vi đo, nhung khi lon hon thi phan lon đeu thay co mau đo. Khi truong thanh, nhung ca the tren cac đao nho co xu huong nhieu mau đo o vung bung hon so voi đong loai tren cac đao lon, đoi khi điem nhung đom cuc nho hoac khong co đom. Noi chung, con đuc co xu huong nhieu mau đo hon con cai. Con đuc cung co the đuoc phan biet voi con cai bang chiec đuoi phang, rong va quanh vung bung phong len. Co ghi nhan bien the mang mau đo hoan toan do di truyen gen lan. Bat ky quan the nao cung co the xuat hien bien the nay, nhung noi chung pho bien hon o nua tay Nhat Ban.
Sa giong co rang khau cai (vomeropalatine) sap xep thanh hai day. Luoi tuong đoi nho, bang mot nua chieu rong cua mieng. Hai lo mui nam o phia truoc (ve phia đau), gan nhau hon so voi mat, kho quan sat đuoc tu phia tren nhin xuong. Ngon chan con đuc dai hon con cai, du cho chieu dai co the con cai lai dai hon. Đuoi dep co vay ca mat tren lan duoi. Đuong gan min chay tu gay đen đuoi. Ca the truong thanh co chieu dai toan than tu 8 đen 15 cm (3,1 đen 5,9 in). Chieu dai đinh mom-lo huyet (Snout–vent length) bien thien tu 43,0 va 64,0 mm (1,69 va 2,52 in) voi con đuc va 48,5 va 75,0 mm (1,91 va 2,95 in) voi con cai. Cac ca the tu cac khu vuc phia bac va vung cao co xu huong lon hon so voi khu vuc phia nam va vung thap. Trung dai tu 2,1 đen 2,3 mm (0,083 đen 0,091 in).


Phan bo va sinh canh Cynops pyrrhogaster la loai đac huu cua Nhat Ban, song tren mot so đao nhu Honshu, Shikoku va Kyushu. Chung phan bo chu yeu tren cac đao lon, con loai ho hang gan la C. ensicauda lai đuoc phat hien tren quan đao Ryukyu. Cuc bac cua vung phan bo giong voi cac loai Cynops khac đeu la loai ban đia mien nam Trung Quoc; ngoai tru C. ensicauda đe cap o tren. Ngoai ra con co quan the du nhap tren đao Hachijo-jima, đuoc cho la bat nguon tu đao Shikoku. Thoi điem du nhap uoc đoan vao thap nien 1970 nhung khong ro chinh xac tien trinh du nhap dien ra nhu the nao. Hoa Ky ghi nhan 3 lan phat hien ra loai nay o cac tieu bang Florida va Massachusetts. Cac truong hop đo đeu la do xong chuong hoac đuoc phong thich co chu y, nhung cung khong phat trien thanh quan the nao ca.
Trong bon nhanh, nhanh bac đuoc tim thay tai cac khu vuc Tohoku va Kanto. Cac đia điem nay khong trung voi vung phan bo cua nhanh trung tam la o Chubu, phia bac Kansai va phia đong Chugoku. Nhanh trung tam co pham vi phan bo chong lan mot phan nho voi nhanh tay von o mien nam Kinki, mien tay Chugoku, Shikoku va trung tam Kyushu. Tuong tu, nhanh nam cu ngu phia tay va nam Kyushu cung chong lan mot it len vung cua nhanh tay.
Sa giong đuoc phat hien o đo cao tu 30 đen 2.020 m (98 đen 6.627 ft). Chung song trong cac he sinh thai gom rung, đong co, cay bui, đat ngap nuoc, ho, đam lay va đong ruong cho đen cac vung nuoc nhan tao nhu ao nuoi trong thuy san.


Hanh vi va sinh thai = Sinh san va vong đoi =
Sa giong sinh san trong ruong lua, ao ho va suoi. Con cai huong ung đuoc con đuc tan tinh tu mua xuan toi đau he. Khi san sang giao phoi, ca hai đeu tiet ra peptide pheromone đe thu hut ca the khac gioi. Con đuc tiet ra sodefrin (tu tieng Nhat sodefuri, n.đ. 'thu hut'); con cai thi tiet ra loai khac goi la imorin (tu tieng Nhat imo (いも), n.đ. '(nu) yeu dau', va rin trong sodefrin). Chat nay tiet ra tu lo huyet. Đay la peptide pheromone đau tien đuoc xac đinh o đong vat co xuong song cung nhu o ca the cai cua đong vat co xuong song.
Qua trinh tan tinh bat đau khi con đuc tiep can con cai, đanh hoi hai ben hoac lo huyet. Sau đo, con đuc đua đuoi ve phia con cai va rung nhanh. Con cai đap ung bang cach thuc mom vao co con đuc. Đen luc nay, con đuc tu tu di chuyen ra xa, nhap nho đuoi, con con cai đi theo, lay mom cham đuoi khi đen gan. Sau đo, con đuc phong ra 2 đen 4 nang chua tinh, moi lan mot nang cach nhau vai cm. Con cai dung lo huyet gap lay cac nang nay, nhung co luc cung khong đuoc. Con cai đe tung trung rieng tren cac vat duoi nuoc, nhu la va re co ngap nuoc. Tung trung nay đeu đuoc thu tinh tu cac nang chua tinh ma chung đa lay. Chung co the đe toi 40 trung moi đot sinh no, va tong cong tu 100 đen 400 trung trong mot mua sinh san.

Sau khoang ba tuan, trung no ra au trung nong noc co mang, co vay đuoi, boi trong nuoc. Chung phat trien khoang 3 cm (1,2 in) trong ba thang đau. Đuoc khoang tu 5 đen 6 thang, au trung ngung an đe bien thai, tro thanh con non khong mang va vay nua. Khac voi au trung, con non se chet đuoi neu chim trong nuoc. O đo cao thap thi sa giong truong thanh nhanh hon nhung ca the o cao hon. Sa giong đuc o cao hon co xu huong song lau hon sau khi truong thanh, nhung kich thuoc lai nho hon sa giong o vung thap. Nguoi ta phat hien đuoc nhung ca the hoang da đat đen 23 tuoi.


= Che đo an =
Trong moi truong nuoi nhot, nong noc co the an bo gay, tom ngam man va giun đat. Con non thuong an cac loai Collembola (đuoi lo xo) va Acari (rep đat). Nhung con truong thanh thuoc he sinh thai nui nhu o day Azuma tinh Fukushima bat ca con moi song lan đong vat đa chet. Chung an nhieu loai con trung, nhu cac cac loai Odonata chuon chuon hay kim kim. Mot phan co the chuon chuon hay toan bo au trung đuoc tim thay nguyen ven trong da day sa giong. Cac thuc an con trung khac co the ke đen phan bo Brachycera trong bo ruoi Diptera; Bo Canh mang gom bo canh cung Coleoptera va ong, kien. Chung cung an nong noc Rhacophorus arboreus va trung đong loai. Che đo an thay đoi theo mua va theo nam, tu thay đoi cua nhung đong vat nho trong ao va xung quanh. Ket qua tuong tu thu đuoc tu ao cua khuon vien Đai hoc thu đo Tokyo o Hachioji, trong da day sa giong chua con trung thuoc nhieu bo khac nhau, ca trung đong loai. Ca nong noc ech cung đuoc phat hien trong đo nhung thuoc loai Rhacophorus schlegelii.


= Con moi cua đong vat an thit =

Sa giong o noi đia Nhat Ban co hanh vi phan ung lai đong vat san moi khac voi đong loai tren cac đao nho. Tren cac đao nho nhu Fukue, cac ca the thuong co phan xa Unken đe lo phan bung đo tuoi truoc nhung loai san moi. Vi đong vat san moi chinh la cac loai chim co kha nang phan biet mau đo nen cach nay rat hieu qua. Nguoc lai tren đao lon noi đia, ke thu chinh la cac loai thu khong nhan biet mau sac ro nhu chim san moi. Tu đo, sa giong noi đia it co phan xa nay, neu dung co the gay nguy hiem đen tinh mang.
Truong hop ke san moi la ran hien dien o ca hai khu vuc quan the nay. Đe đoi pho voi ran, sa giong đao Fukue co xu huong rung đuoi đe thu hut ke đi san thay vi nham vao phia đau. Nguoc lai, đong loai tai Nagasaki noi đia Nhat Ban thi co xu huong đon gian la chay tron. Đieu nay co the giai thich la do sa giong noi đia đa thich nghi voi viec phai tron chay khoi đong vat co vu von it bi lac huong truoc man trinh dien rung đuoi nhu vay.


= Đoc to =
C. pyrrhogaster hoang da chua ham luong cao chat đoc than kinh tetrodotoxin (TTX). Đoc to nay uc che hoat đong cua cac kenh natri o hau het đong vat co xuong song, khien chim va thu khong dam san bat sa giong. Thi nghiem cho thay nguon goc chat đoc gan nhu đen tu che đo an cua sa giong. Khi lon len trong moi truong nuoi nhot khong co nguon TTX, con non 36 đen 70 tuan tuoi khong chua đoc to o muc phat hien đuoc. Cac mau vat hoang da tu cung moi truong song ban đau lai co đoc tinh cao. Trong ca the sinh ra trong moi truong nuoi nhot, cac nha khoa hoc van phat hien đuoc TTX, chung to co the đoc to đuoc chuyen tu co the me vao trung. Nhom nha khoa hoc tiep tuc thuc hien thi nghiem voi đoi tuong sinh ra trong moi truong nuoi nhot voi thuc an co chua chat đoc than kinh. Sa giong tieu hoa đuoc trun huyet pha TTX ma khong phat sinh trieu chung ngo đoc nao. Sau đo khi kiem tra thi phat hien đoc to ton tai trong co the, đieu nay cang cho thay thuc pham la nguon goc cua chat đoc. Hien chua phat hien đuoc sinh vat nao san xuat ra TTX trong moi truong song cua sa giong, nhung chung kha di ton tai va đe giai thich cho nguon goc TTX trong sa giong hoang da.


Bao ton Lien minh Bao ton Thien nhien Quoc te (IUCN) xep C. pyrrhogaster vao muc loai sap bi đe doa nam 2020. Truoc đo tu nam 2004, chung moi chi la loai it đuoc quan tam. Sa giong sinh san thanh cong tai vuon thu Uc. C. pyrrhogaster gap phai moi đe doa lon la bi thu gom đe buon ban đong vat hoang da. IUCN tuyen bo can phai cham dut viec buon ban nay ngay lap tuc. So luong sa giong đang giam, đac biet tai nhung khu vuc gan noi con nguoi sinh song.
C. pyrrhogaster tai ho Biwa tinh Shiga bi benh ton thuong ngoai da la do loai sinh vat nhan thuc đon bao thuoc bo Dermocystida gay ra. Cac ton thuong chua nang ken đay bao tu. Thuong ton chu yeu la ngoai da nhung cung co phat hien ca tren gan. Tren binh dien toan cau, benh dich la mot trong nhung nguyen nhan khien cac loai luong cu noi chung suy giam so luong. Co lo ngai rang benh nay co the lay lan sang cac loai khac gan đo nhu Zhangixalus arboreus va Hynobius vandenburghi.
Mot giong C. pyrrhogaster đuoc cho la đac huu tren Ban đao Atsumi bi đanh gia tuyet chung vao thap nien 1960. Nam 2016, bo ba nha nghien cuu phat hien rang cac ca the tren Ban đao Chita rat co the thuoc cung mot giong dua tren nhung đac điem hinh thai tuong tu nhau. Ca hai nhom đeu co chung điem ua nhiet đo mat hon cung co the mem nhan, lung nhat mau va mat duoi hoi vang. Ke ca chua tuyet chung thi giong nay van đang bi đe doa cao va se som khong con neu khong đuoc bao ve ngay.


Tuong tac voi loai nguoi = Nghien cuu =
C. pyrrhogaster đong vai tro sinh vat mo hinh rat huu ich trong moi truong phong thi nghiem, nhung tro nen kho cham hon sau khi bien thai. Thi nghiem do Hiep hoi xuc tien khoa hoc Nhat Ban ho tro đa phat hien ra rang thiourea (TU) co the ngan chan qua trinh bien thai, giu đong vat o dang truoc bien thai cho đen hai nam, ma sau đo van con kha nang bien thai khi loai bo dung dich TU. Chat nay khong tac đong nao đen kha nang tai tao cua sa giong.
C. pyrrhogaster tiet ra motilin la peptide kich thich co that ong tieu hoa thay o nhieu đong vat co xuong song. Chat nay đuoc san sinh o phan tren ruot non va tuyen tuy. Đay la lan đau tien phat hien motilin đuoc san sinh o tuy. Tuy cung la noi san xuat insulin. Ket qua nay la phat hien đau tien ve motilin o đong vat luong cu, đua ra gia thuyet motilin co vai tro tuong tu nhu đoi voi chim va thu. Su ton tai cua motilin tuyen tuy cung chi ra mot chuc nang khac chua đuoc biet đen.
Giong nhu cac loai luong cu co đuoi khac, C. pyrrhogaster co the moc lai phan co the bi mat, bao gom cac chi co khop chuc nang va ham duoi. Khi dien ra qua trinh tai sinh, mo tai tao co xu huong phan anh mo nguyen ven ve hinh thuc. Chung cung co the tai tao thuy tinh the, mat khoang 30 ngay đoi voi nong noc va 80 ngay khi truong thanh. Chenh lenh thoi gian tai tao la do kich thuoc mat con kha nang tai tao thi khong thay đoi. Phat hien nay tuong phan voi y kien pho bien truoc đay rang con non tai sinh nhanh hon con truong thanh.


= Trong đieu kien nuoi nhot =

Cynops pyrrhogaster co the đuoc nuoi nhot. Bac si thu y Lianne McLeod mo ta chung "khong can cham ky" voi luu y rang sa giong nuoi nhot thich trun huyet, tom nuoc man Artemia, tom ma Palaemonetes, Daphnia con khi lon hon thi co the la ca bay mau. Bac si cung nhan manh phai giu be sach se, soi hoac nuoc ban co the lam sa giong bi benh hay tham chi chet.


Ghi chu Tham khao Thu muc