Sac lap (tieng Anh: chromoplast) la lap the, loai bao quan khong đong nhat co vai tro tong hop va luu tru sac to trong nhung te bao nhan thuc. Nguoi ta cho rang sac lap cung nhu tat ca nhung lap the khac bao gom luc lap va vo sac lap đeu co nguon goc tu vi khuan nhan so noi cong sinh.


Chuc nang Sac lap co mat trong hoa, qua, re, cac la gia va bi stress; chiu trach nhiem hinh thanh mau sac cho nhung bo phan tren. Đieu nay luon lien đoi voi mot qua trinh gia tang tich luy mot luong lon sac to carotenoid. Su chuyen hoa tu luc lap thanh sac lap trong trai chin la mot vi du đien hinh cho qua trinh tren.
Bao quan nay thuong tim thay trong cac mo truong thanh (đu chin) va co nguon goc tu nhung lap the truong thanh truoc đo. Qua va hoa la hai co quan pho bien nhat xay ra su tong hop carotenoid, cung voi mot so phan ung khac nhu tong hop đuong, tinh bot, lipid, cac hop chat thom, vitamin va hormone. DNA luc lap va DNA sac lap giong het nhau. Nhung co mot su khac biet tinh te giua hai loai DNA đa đuoc phat hien sau khi phan tich sac ky long cua sac lap ca chua, tiet lo rang DNA cua chung co gia tang nhieu hon so luong qua trinh metyl hoa base cytosine.
Sac lap tong hop va luu tru nhung sac to nhu carotene cam, xanthophyll vang va đa dang nhieu loai sac to đo. Nhu vay, su sai khac trong mau sac sac lap phu thuoc vao viec chung đang chua đung nhung sac to nao. Muc đich tien hoa chinh cua sac lap co le la đe hap dan con trung thu phan cho hoa va an nhung qua mong ruc ro, ho tro phat tan hat giong. Tuy vay, chung cung đuoc tim thay trong nhung cu ca rot hay khoai lang nam duoi long đat. Sac lap cho phep tich luy mot luong lon cac hop chat khong tan trong nuoc, trai voi nhung thanh phan tich nuoc con lai trong co the thuc vat.
Khi nhung chiec la đoi mau vao mau thu, đo cung la luc xay ra su thieu hut diep luc va lo ra nhung lop nen sac to carotenoid co tu truoc. Trong truong hop nay, tuong đoi it carotenoid đuoc tong hop moi. Nhung su kien bien đoi tren trong he thong sac to lap the co lien quan đen hien tuong gia hoa la, hoi khac biet so voi qua trinh chuyen hoa thanh sac lap tich cuc hon quan sat thay trong hoa va qua.
Co mot so loai thuc vat hat kin chua it hoac khong chua carotenoid. Trong nhung truong hop nay, cac lap the hien dien trong canh hoa gan nhu tuong tu sac lap va thinh thoang khong the phan biet bang mat thuong. Ngoai ra, con xuat hien mot so sac to khac nhu anthocyanin va flavonoid đinh vi trong khong bao te bao, chiu trach nhiem cho nhung mau sac khac.
Thuat ngu "sac lap" (chromoplast) đoi khi đuoc su dung đe bao ham bat ky lap the nao chua sac to, trong tam la muon nhan manh su khac nhau giua sac lap va vo sac lap—loai lap the khong mang bat cu sac to nao. Voi y nghia nay, luc lap co le la mot loai đac biet cua sac lap. Nhung tren thuc te, thuat ngu "sac lap" van đuoc dung đe bieu thi nhung lap the chua nhung sac to khac, hon la bao gom ca diep luc cua luc lap.


Cau truc va phan loai Su dung kinh hien vi quang hoc quan sat sac lap, ta co the phat hien nhung đac điem khac nhau va dua vao đo đe phan loai chung thanh bon loai chinh. Loai thu nhat bao gom chat nen stroma tham protein va nhung hat noi chat lo lung. Loai thu hai tao ra tu cac tinh the protein va nhung hat sac to vo đinh hinh. Loai thu ba gom co protein va sac to ket tinh. Con loai thu tu chi la mot dang sac lap chua cac tinh the đon thuan. Voi kinh hien vi đien tu, ta tham chi co the nhan biet đuoc nhieu đieu hon, cho phep kham pha nhung cau truc nen mong ben trong nhu cac giot long, tinh the, mang, chuoi soi va ong dan. Nhung ket cau nen mong nay trong sac lap lai khong the tim thay trong nhung lap the truong thanh ma no phat sinh tu đo.
Su hien dien, tan so cung nhu nhung kham pha ve cau truc nen mong sac lap su dung kinh hien vi đien tu đa dan đen mot he thong phan loai cao hon, chia sac lap thanh nam nhom chinh: sac lap giot long, sac lap tinh the, sac lap chuoi soi, sac lap ong dan va sac lap mang. Ben canh đo, nguoi ta con phat hien nhung loai khac nhau cua sac lap co the chung song trong cung mot co quan xac đinh. Sac lap trong qua xoai thuoc nhom sac lap giot long, con cu ca rot lai la sac lap tinh the.
Mac du mot so sac lap de dang phan loai, nhung thuc te van ton tai nhung loai sac lap khac nhau mang nhung đac tinh tu nhieu nhom khien cho chung kho khan hon trong viec phan đinh. Sac lap ca chua tich luy carotenoid phan lon duoi dang tinh the lycopene đinh vi tren nhung cau truc tam mang, do đo loai sac lap nay co the thuoc ca hai nhom tinh the lan mang.


Tien hoa Lap the la hau due cua vi khuan lam, mot sinh vat nhan so co kha nang quang hop, đuoc hoa hop vao nhung te bao nhan thuc so khai cua tao va thuc vat, hinh thanh nen mot moi quan he noi cong sinh. To tien lap the đa tien hoa đa dang thanh nhieu loai khac nhau, trong đo co sac lap. Lap the cung so huu mot he gen rieng va mot so co kha nang tu tong hop mot ty le nho cac protein cua minh.
Muc đich tien hoa chinh cua sac lap la đe hap dan đong vat va con trung thu phan cho hoa cung nhu ho tro phan tan hat giong. Nhung mau sac tuoi sang thuong đuoc san xuat boi sac lap, ben canh mot so cach khac. Nhieu loai thuc vat đa xay dung moi quan he cong sinh voi mot loai thu phan duy nhat. Trong tuong tac nay, mau sac co the la mot yeu to then chot trong viec xac đinh loai thu phan nao se vieng tham bong hoa tuong ung, nghia la moi mau se chi thu hut mot loai thu phan đac hieu đon nhat. Nhung hoa mau trang hay co xu huong thu hut bo canh cung, con ong thuong bi hap dan boi hoa tim va xanh duong, va buom thi hay loi cuon boi nhung mau am nhu vang va cam.


Nghien cuu Sac lap khong đuoc khao sat mot cach rong rai va hiem khi la trong tam chinh trong linh vuc nghien cuu khoa hoc. Chung chi thuong co vai tro trong nhung nghien cuu ve cay ca chua (Solanum lycopersicum). Trong đo, sac to lycopene chiu trach nhiem cho mau đo cua qua ca chua chin, trong khi mau vang cua hoa lai tao boi xanthophyll violaxanthin va neoxanthin.
Qua trinh sinh tong hop carotenoid xay ra o ca sac lap va luc lap. Trong sac lap hoa ca chua, su tong hop carotenoid đuoc quy đinh boi cac gen Psyl, Pds, Lcy-b va Cyc-b. Nhung gen nay, cung voi mot so gen khac, co vai tro trong qua trinh hinh thanh nen cac phan tu sac to carotenoid o nhung co quan va cau truc khac nhau. Vi du, mot nong đo gen Lcy-e cao trong la chung to co xay ra qua trinh san xuat carotenoid lutein.
Nhung bong hoa trang tren cay ca chua la mot "tac pham" di truyen cua alen lan. Nguoi ta it khi muon trong thay chung boi vi loai hoa nay co ty le thu phan thap hon. Viec thieu đi nhung sac to vang trong canh hoa va bao phan bong trang la do mot đot bien tai gen CrtR-b gay pha vo con đuong sinh tong hop carotenoid. Mac du theo mot nghien cuu cho biet sac lap van con hien huu trong nhung canh hoa nay.
Toan bo qua trinh hinh thanh sac lap van chua the hoan toan hieu ro o muc đo phan tu. Tuy nhien, kinh hien vi đien tu đa phat hien mot phan cua su chuyen hoa tu luc lap thanh sac lap. Trong đo, qua trinh chuyen hoa bat đau voi su kien tu bo he thong noi mang bang cach ly giai cac chong grana va phien gian thylakoid. Mot he thong mang moi đuoc hinh thanh trong mot phuc hop mang co to chuc goi la đam roi thylakoid (thylakoid plexus). Nhung mang moi la noi cau tao nen cac tinh the carotenoid. Nhung mang nay hoan toan đuoc tong hop moi, khong co nguon goc tu he thong thylakoid cu ma lai bat nguon tu nhung tui nang tach ra tu mang trong lap the. Trong qua trinh nay, su thay đoi sinh hoa ro rang nhat chinh la su uc che bieu hien nhung gen tham gia qua trinh quang hop, dan đen he qua sut giam nong đo diep luc va cham dut hoan toan hoat đong quang hop.
Trong cam, su tong hop carotenoid va tieu bien diep luc lam cho mau sac cua qua thay đoi tu xanh sang vang. Mau cam qua cam chi thuc su xuat hien khi đuoc tac đong nhan tao (lam lanh hay u chin), luc đo diep luc hoan toan lan đi va boc lo mau cam vang tu nhien cua sac lap qua cam.
Cam My Citris sinensis L la mot loai cam canh tac rong rai o bang Florida. Vao mua đong, vo cam My đat đuoc mau cam toi uu, roi lai tro ve mau xanh trong mua xuan va mua he. Ban đau, nguoi ta nghi rang sac lap la giai đoan cuoi cung trong tien trinh phat trien lap the, thi đen 1966, sac lap đuoc minh chung la co kha nang chuyen hoa nguoc thanh luc lap, đay chinh la nguyen nhan khien qua cam co the chuyen tu mau cam tro ve mau xanh.


Xem them Lap the
Luc lap va tien luc lap
Sac lap
Vo sac lap
Lap bot
Lap dau
Lap đam


Chu thich Lien ket ngoai Chromoplast tren The Worlds of David Darling (tieng Anh)
Chromoplast tren The Free Dictionary (tieng Anh)