Angkor Wat (tieng Khmer: អងគរវតត, đa Latinh hoa: Angkor Vott, tieng Viet: Ang-co Vat) la mot quan the đen đai tai Campuchia va la di tich ton giao lon nhat the gioi, rong 162,6 hecta (1.626.000 met vuong). Ban đau cong trinh đuoc xay dung lam đen tho An Đo giao cua Đe quoc Khmer, va dan dan chuyen thanh đen tho Phat giao vao cuoi the ky XII. Vua Khmer Suryavarman II xay dung Angkor Wat vao đau the ky XII tai Yasodharapura (tieng Khmer: យសោធរបុរៈ, Angkor ngay nay), thu đo cua Đe quoc Khmer nhu la đen tho va lang mo cua ong. Khac voi truyen thong theo Giao phai Shaiva (tho than Shiva) cua cac vi vua tien nhiem, Angkor Wat tho than Vishnu. Đuoc bao ton tot nhat trong khu vuc, Angkor Wat la ngoi đen duy nhat van giu đuoc vi tri trung tam ton giao. Ngoi đen la đinh cao cua phong cach kien truc Khmer. No đa tro thanh bieu tuong cua đat nuoc Campuchia, xuat hien tren quoc ky va la điem thu hut nhieu khach du lich hang đau tai đay.
Angkor Wat la su ket hop cua hai net co ban cua kien truc Khmer: kien truc đen-nui cung voi nhung day hanh lang dai va nho hep. Kien truc nay tuong trung cho Nui Meru, que huong cua cac vi than trong truyen thuyet An Đo giao: nam giua mot con hao va lop tuong bao dai 3.6 km (2.2 dam) la khu chinh đien ba tang voi kien truc hinh chu nhat, ket noi voi nhau boi nhung day hanh lang sau tham. Trung tam cua ngoi đen la to hop 5 thap voi mot thap trung tam va bon thap tai bon goc hinh vuong. Khong giong nhung ngoi đen theo phong cach Angkor khac, Angkor Wat quay mat ve phia Tay va van chua co cach giai thich thong nhat ve y nghia cua đieu nay. Ngoi đen đuoc nguong mo boi ve hung vi va hai hoa cua kien truc, su phong phu cua nghe thuat đieu khac va so luong lon cac vi than đuoc trang hoang tren nhung buc tuong đa.
Ten hien đai cua ngoi đen, Angkor Wat, nghia la "Thanh pho Đen" hay "Thanh pho cua nhung ngoi Đen" trong tieng Khmer; Angkor, nghia la "thanh pho" la tu nokor (នគរ), đuoc bat nguon tu tieng Phan nagara (नगर), trong tieng ban xu. Wat nghia la "san đen" trong tieng Khmer (tieng Phan: वाट "khoang đat").


Lich su Angkor Wat nam cach thi tran Xiem Riep 5.5 km (3.4 dam) ve phia bac va chech ve phia đong nam cua kinh đo cu, voi trung tam la đen Baphuon. Đay la mot khu vuc co nhieu kien truc co quan trong va la cuc nam cua cum di tich chinh Angkor.
Truyen thuyet ke rang Angkor Wat đuoc xay dung theo lenh cua Indra đe lam cung đien cho con trai Precha Ket Mealea. Theo nha ngoai giao Chu Đat Quan (the ky XIII), mot so nguoi tin rang ngoi đen đuoc xay dung chi trong mot đem boi mot kien truc su nha Troi.
Viec thiet ke va xay dung đuoc tien hanh vao nua đau the ky XII duoi thoi vua Suryavarman II (tri vi tu nam 1113 - 1150). Tho than Vishnu, ngoi đen đuoc coi nhu thu đo va đen tho cua nha vua. Do khong tim thay tam bia nen mong cung nhu bat ky ban khac nao nhac đen ngoi đen vao thoi đo, ten ban đau cua no van la mot dau hoi, nhung no co the đa đuoc goi la "Varah Vishnu-lok", theo ten cua vi than đuoc tho. Cong viec co ve nhu đa ket thuc sau khi nha vua bang ha khong lau, dua vao mot so buc đieu khac van con dang do.
Nam 1177, 27 nam sau cai chet cua Suryavarman II, Angkor bi tan pha boi nguoi Cham, ke thu truyen kiep cua nguoi Khmer trong mot cuoc tan cong chop nhoang bang đuong thuy. Sau đo vua Jayavarman VII đa phuc hung đe quoc va thanh lap mot thu đo va đen tho moi (Angkor Thom va Bayon) cach Angkor Wat vai kilo met ve phia bac.
Đen cuoi the ky XII, Angkor Wat tu mot trung tam tin nguong An Đo giao dan chuyen sang Phat giao va tiep tuc cho đen ngay nay. Khong giong nhieu ngoi đen Angkor khac, tuy Angkor Wat mot phan bi quen lang tu sau the ky XVI, no khong bao gio hoan toan bi bo hoang, mot phan nho con hao bao xung quanh đa bao ve ngoi đen khoi su xam lan cua rung ram.
Mot trong nhung nguoi chau Au đau tien đat chan đen Angkor la Antonio da Madalena, mot nha su nguoi Bo Đao Nha đen đay vao nam 1586 va noi rang "no la mot kien truc phi thuong ma khong giay but nao ta xiet, chu yeu la vi no khong giong bat ky cong trinh nao khac tren the gioi. No co nhung toa thap, loi trang tri va tat ca su tinh xao ma con nguoi co the tuong tuong ra."
Cho đen the ky XVII, Angkor Wat van chua hoan toan bi bo hoang va co chuc nang nhu mot đen tho Phat giao. Muoi bon ban khac chu co nien đai tu the ky thu XVII đuoc phat hien o khu vuc Angkor, cho thay nhung nguoi hanh huong Phat giao Nhat Ban co the đa thanh lap cac khu đinh cu nho cung voi nguoi dan đia phuong Khmer. Cung vao thoi điem đo, cac du khach Nhat nghi rang ngoi đen la khu vuon noi tieng Jetavana cua Đuc Phat, ban đau nam trong vuong quoc Magadha, An Đo. Ban khac noi tieng nhat ke ve Ukondafu Kazufusa, nguoi đon chao nam moi cua nguoi Khmer tai Angkor Wat nam 1632.
Giua the ky XIX, nha tu nhien hoc va tham hiem nguoi Phap Henri Mouhot đa đen đay va giup phuong Tay biet đen Angkor Wat nhieu hon bang cac ghi chep cua minh. Trong đo ong viet:

"Mot trong nhung ngoi đen đo-mot đoi thu cua đen Solomon, va đuoc Michelangelo thoi co đai dung len - co the co mot cho đung trang trong ben canh nhung cong trinh đep nhat cua chung ta. No vi đai hon tat ca nhung gi nguoi Hy Lap hay La Ma đe lai cho chung ta, va the hien mot su tuong phan đang buon cho tinh trang man ro ma đat nuoc đang mac phai."
Mouhot, cung giong nhu nhung nguoi phuong Tay khac, kho tin rang nguoi Khmer co the xay dung đuoc ngoi đen va đa ngo rang no đuoc xay dung cung thoi voi thanh Rome. Lich su thuc su cua Angkor Wat chi đuoc rap noi lai voi nhau boi cac bang chung nghe thuat va but tich đuoc thu thap trong qua trinh don dep va phuc dung tren ca khu vuc Angkor. Khong co nha o hoac dau vet gi cua viec đinh cu nhu đo dung nau an, vu khi hoac trang phuc thuong thay tai cac đia điem co đai. Thay vao đo la cac bang chung cua mot di tich lich su.

Can nhieu cong suc đe phuc dung Angkor Wat vao the ky XX, phan lon la đe loai bo đat đa va cay coi bi tich tu. Cong viec nay bi gian đoan do noi chien va thoi ky Khmer Đo kiem soat đat nuoc trong nhung nam 1970 va 1980, nhung ngoai nan trom cap va su xuong cap cua nhung buc tuong hau Angkor, khong co thiet hai nao đang ke đuoc ghi nhan.
Ngoi đen la mot bieu tuong manh me cua Campuchia va la niem tu hao to quoc to lon đa co anh huong đen moi quan he ngoai giao cua Campuchia voi Phap, Hoa Ky va nguoi lang gieng Thai Lan. Hinh anh Angkor Wat đa xuat hien tren quoc ky Campuchia ngay tu khi no moi đuoc ra mat vao nam 1863. Tuy nhien, tu mot goc đo lich su va van hoa lon hon, trong qua khu Angkor Wat khong phai la mot bieu tuong quoc gia đoc đao va đa xuat hien trong qua trinh hinh thanh nen di san thuoc Phap ve van hoa—chinh tri. Ngoi đen đuoc gioi thieu tai trien lam thuoc đia Phap va the gioi tai Paris va Marseilles vao giua nhung nam 1889 va 1937. Ve đep cua Angkor Wat cung xuat hien trong bao tang thach cao cua Louis Delaporte voi ten goi bao tang Đong Duong (musee Indo-chinois) tung nam trong Cung đien Trocadero tai Paris tu nam 1880 cho đen giua thap nien 1920.
Di san nghe thuat tuyet voi cua Angkor Wat va cac di tich Khmer khac trong khu vuc Angkor đa truc tiep dan đen su bao ho cua Phap đoi voi Campuchia nhu mot thuoc đia vao ngay 11 thang 8 nam 1863 va su xam luoc Xiem La nham nam quyen kiem soat khu di tich. Đieu nay nhanh chong dan đen viec Campuchia đoi lai nhung vung đat phia tay bac đa nam trong quyen kiem soat cua nguoi Xiem (Thai) tu nam 1351 (Manich Jumsai 2001) hay theo cac nguon khac la nam 1431. Campuchia gianh đoc lap vao ngay 9 thang 11 nam 1953 va so huu Angkor Wat tu đo đen nay. Co the noi rang tu thoi ky thuoc đia cho đen khi đuoc UNESCO đe cu lam Di san The gioi nam 1992, ngoi đen Angkor Wat đa co mot vai tro quan trong trong viec hinh thanh khai niem di san van hoa hien đai cung nhu su toan cau hoa di san van hoa.
Thang 12 nam 2015, mot nhom nghien cuu tu Đai hoc Sydney đa tim thay mot quan the thap đuoc xay dung va pha huy trong qua trinh hinh thanh Angkor Wat chua tung thay truoc đo, cung nhu mot cong trinh lon chua ro muc đich tai mat phia nam va cac cong su bang go. Nhung phat hien nay cung bao gom bang chung ve su co mat cua quan the cu dan mat đo thap voi mot mang luoi đuong, cac ao va go. Đieu đo chi ra rang khu vuc đen bao quanh boi hao nuoc va tuong, co the khong chi danh rieng cho cac tu si nhu nhung suy nghi truoc đay. Nhom nghien cuu đa su dung LiDAR, radar xuyen mat đat va khai quat tung vung đe nghien cuu Angkor Wat.


Kien truc = Vi tri va thiet ke xay dung =

Angkor Wat, nam o 13°24′45″B 103°52′0″Đ, la mot su ket hop đoc đao cua chua chien va nui. Angkor Wat đat thiet ke tieu chuan cua đen tho cap quoc gia va cac tieu chuan sau nay cua phong trung bay hien đai. Ngoi đen la mot đai dien cua nui Meru, que huong cua cac vi than: cac quincunx trung tam cua thap tuong trung cho nam đinh nui, va cac buc tuong va hao tuong trung cho cac day nui bao quanh va đai duong. Kha nang đi vao cac khu vuc tren cao cua đen tho cang ngay cang kho, voi cac giao dan chi đuoc vao tang thap nhat.
Khong giong nhu hau het cac ngoi chua Khmer, Angkor Wat đuoc đinh huong ve phia tay hon la phia đong. Đieu nay đa khien nhieu nguoi (ke ca Maurice Glaize va George Coedes) đa ket luan rang Suryavarman du đinh xay đen nay lam lang mo cua minh. Them bang chung cho quan điem nay la cac buc phu đieu, ma tien hanh trong mot huong nguoc chieu kim đong ho-prasavya trong tieng Hindu-vi đay la mat trai cua thu tu binh thuong. Nghi le dien ra trong trat tu nguoc trong nghi thuc tang le Brahminic. Nha khao co hoc Charles Higham cung tim thay va mo ta mot cai lo co the la mot cai lo dung đe chua tro đa đuoc tim thay trong thap trung tam. Đen đa đuoc đe cu la nhu la khoan chi phi lon nhat cho viec xay dung lang mo đe luu tru xac nguoi chet. Tuy nhien Freeman va Jacques luu y rang mot so ngoi đen khac cua Angkor co đinh huong khac voi đinh huong Đong noi chung, va cho rang viec đinh huong Angkor Wat la vi nghi le tho cung Vishnu, vi than co lien quan voi phuong Tay.

Eleanor Mannikka đa đe xuat mot loi giai thich them ve Angkor Wat. Dua tren đinh huong va kich thuoc cua ngoi đen, va tren cac noi dung va cach sap xep cac phu đieu, ba lap luan rang cau truc đen đai dien cho mot ky nguyen moi voi tuyen bo hoa binh duoi thoi vua Suryavarman II: "vi cac so đo cua chu ky thoi gian mat troi va mat trang đa đuoc gan vao khong gian thieng lieng cua Angkor Wat, nhiem vu cai quan đat nuoc thieng lieng nay đuoc cham khac vao phong va hanh lang ngoi đen, voi y nghia la đe duy tri quyen luc cua nha vua va đe ton vinh va tho phuong cac vi than o tren troi." Nhan xet cua Mannikka đa đuoc đon nhan voi su ket hop giua quan tam va hoai nghi trong gioi hoc thuat. Ba đa nhan xet khac han voi nhung suy đoan cua nhung nguoi khac, chang han nhu Graham Hancock, rang Angkor Wat la mot phan cua viec mo phong chom sao Thien Long.
Angkor Wat co he thong thuy loi rong lon cung cap nuoc sinh hoat va bo sung nuoc ngam cho noi nay. Angkor Wat ton tai đuoc tren vung đat cat nho co nguon nuoc ngam on đinh tang giam theo mua. Tuy nhien, cac khach san quanh di tich nay va nguoi dan đia phuong đang bom hut nguon nuoc ngam đe phuc vu nhu cau kinh doanh va sinh hoat đe doa su ton tai cua Angkor Wat.


= Đac điem cua Angkor Wat =

Angkor Wat la vi du đien hinh cua phong cach co đien cua kien ​​truc Khmer—phong cach Angkor Wat. Cho đen the ky thu XII, cac kien ​​truc su Khmer đa tro nen thanh thuc va tu tin trong viec su dung sa thach (chu khong phai la gach hoac đa ong) lam vat lieu xay dung chinh. Hau het cac khu vuc co the nhin thay la cac khoi sa thach, trong khi đa ong đa đuoc su dung cho cac buc tuong ben ngoai va cho cac bo phan cau truc an. Cac vat lieu đuoc su dung đe ket noi cac khoi van chua đuoc xac đinh, mac du cac loai nhua cay hoac voi toi đa đuoc nhac đen.
Ngoi đen đa nhan đuoc su tan thuong cho su hai hoa trong thiet ke cua minh. Theo Maurice Glaize, mot nguoi bao ton giua the ky XX cua Angkor, ngoi đen "đa đat toi su hoan hao kinh đien boi su hoanh trang đuoc tiet che cua cac yeu to can bang va su sap xep chinh xac ve ty le. No la mot tac pham cua suc manh, su thong nhat va phong cach."

Ve mat kien ​​truc, cac yeu to đac trung cua phong cach bao gom: cac thap dang oval giong nhu bup sen; cac hanh lang nho đe mo rong loi đi; cac phong doc theo cac truc đe ket noi cac khoanh san; va cac bac thang hinh chu thap xuat hien doc theo cac truc chinh cua ngoi đen. Cac yeu to trang tri đien hinh la devata (hoac apsara), phu đieu, va tren cac buc tuong ap mat la cac vong hoa lon va nhung canh dan truyen.Cac buc tuong cua Angkor Wat đuoc đanh gia la bao thu, thieu sinh đong va thieu hap dan hon nhung cong trinh o tren. Cac yeu to khac cua thiet ke đa bi pha huy boi nan cuop boc va thoi gian, bao gom vua ma vang tren thap, lop ma vang tren mot so buc phu đieu, va cac tam tran va cua ra vao bang go.


= Cac đac điem noi bat =


 Khoang khong gian ben ngoai  Buc tuong ben ngoai,dai 1,024 m (3,360 ft), rong 802 m (2,631 ft) va cao 4.5 m (15 ft), đuoc bao quanh boi mot khu đat rong 30 m (98 ft) va mot con hao rong 190 m (620 ft). Loi vao đen la mot bo đat o phia đong va mot đuong đap bang sa thach o phia tay. Loi vao chinh o phia Tay đuoc them vao sau, co the nham thay the cho mot cay cau go. Tai moi huong chinh đeu co mot gopura (kien truc cong vao).


Angkor Wat ngay nay = Phuc dung va bao ton =

Viec phuc dung Angkor Wat bat đau tu khi Vien Vien Đong Bac co (Ecole Francaise d’Extreme-Orient - EFEO) thanh lap chuong trinh Phuc dung Angkor (Conversation d'Angkor) vao nam 1908. Cho đen luc đo, cac hoat đong tai khu vuc chu yeu la tham do. Chuong trinh chiu trach nhiem ve cac hoat đong nghien cuu, bao ton va phuc dung tai Angkor cho đen đau nhung nam 1970 va phan lon viec phuc dung đuoc thuc hien vao nhung nam 1960. Tuy nhien, cac hoat đong nay đa bi dung lai vao thoi Khmer Đo. Tu nam 1986 đen nam 1992, to chuc Nghien cuu Khao co An Đo (Archaeological Survey of India) tien hanh cong viec phuc dung ngoi đen, cho du đa co nhung y kien tranh cai ve viec su dung hoa chat gay anh huong đen be mat đa.
Nam 1992, sau loi keu goi giup đo cua Quoc vuong Norodom Sihanouk, Angkor Wat đuoc cho vao danh sach di san the gioi bi đe doa cua UNESCO (sau đo đa đuoc gach ten vao nam 2004) va di san the gioi cung voi loi keu cuu cua UNESCO đen cong đong quoc te. Nam 1994, cac phan vung đa đuoc thiet lap đe bao ve khu vuc Angkor. Co quan quan ly APSARA đuoc thanh lap nam 1995 nham bao ve va quan ly khu vuc, va mot đieu luat đa đuoc thong qua nam 1996 nham bao ve cac di san tai Campuchia. Mot so quoc gia nhu Phap, Nhat Ban va Trung Quoc đa tham gia vao cac du an bao ton Angkor Wat. To chuc Du an Bao ton Apsara Đuc đang lam cong tac bao ve cac hoa van va hoa tiet đieu khac đa khoi hu hai. Khao sat cua cong ty cho thay khoang 20 phan tram cac hoa tiet đang trong tinh trang toi te, chu yeu boi su xoi mon tu nhien va su xuong cap cua đa, nhung mot phan cung do cac co gang phuc dung truoc đo. Cac cong viec khac bao gom sua chua cac phan bi sup đo cua cau truc, va đe phong su sup đo them: mat phia tay cua tang tren đa đuoc cung co them bang gian giao tu nam 2002, trong khi mot đoi tu Nhat Ban đa hoan thien viec phuc dung thu vien phia bac cua khoang đat phia ngoai nam 2005. Quy Di tich The gioi (World Monuments Fund) bat đau cong viec phuc dung hanh lang Churning of Sea of Milk nam 2008 sau mot vai nam nghien cuu tinh trang. Du an khoi phuc he thong mai truyen thong cua nguoi Khmer va loai bo xi mang đuoc dung trong cac lan phuc dung truoc khien muoi tham vao sau cac buc đieu khac đa, lam phai mau va gay hu hai cac be mat đieu khac.

Mang vi sinh vat sinh hoc đa tim thay đa sa thach đang xuong cap tai Angkor Wat, Preah Khan, va Bayon va Tay Prasat o Angkor. Su mat nuoc va vi khuan lam dang soi chong buc xa co the san xuat cac axit huu co phan huy đa. Mot loai nam toi dang soi đa đuoc tim thay trong cac mau vat trong va ngoai Preah Khan, trong khi tao Trentepohlia chi đuoc tim thay trong cac mau vat lay tu đa hong ben ngoai Preah Khan. Cac ban sao cung đa đuoc thuc hien đe thay the mot so cac đieu khac bi mat hoac hu hong.


= Du lich =
Tu nhung nam 1990, Angkor Wat đa tro thanh mot đia điem du lich lon. Nam 1993, chi co 7,650 du khach đen đay; đen nam 2004, so lieu chinh phu đa cho thay đa co 561,000 du khach nuoc ngoai đen tinh Xiem Riep, chiem xap xi 50% luong du khach nuoc ngoai đen Campuchia. Đen nam 2007 con so nay la tren mot trieu, va tren hai trieu vao nam 2012. Xe Thai Duong Limousine đi Siem Reap Phan lon moi nguoi đen tham Angkor Wat voi tren 2 trieu du khach nuoc ngoai nam 2013. Khu di tich đuoc quan ly boi tap đoan tu nhan SOKIMEX, to chuc đa thue lai Angkor Wat tu Chinh phu Campuchia. Cac dong khach du lich khong gay ra thiet hai nao đang ke, tru mot so buc graffti; cac buc đieu khac đa va be mat san đuoc bao ve boi day thung va mat go. Du lich cung mang ve mot nguon thu khac cho cong tac bao tri—cho đen nam 2000, khoang 28% nguon thu tu ban ve tai khu vuc Angkor đuoc su dung cho ngoi đen—cho du phan lon cong viec đuoc tien hanh boi cac đoi đuoc tai tro boi cac chinh phu nuoc ngoai chu khong phai cac nha chuc trach Campuchia.


Hinh anh Tham khao Michael Freeman, Claude Jacques, Ancient Angkor, Thames & Hudson Ltd, Luan Đon,trang 12 xuat ban nam 1999.
Vuong Hong Sen, Hon nua đoi hu, Nha xuat ban tre, Thanh pho Ho Chi Minh, 2003
Maurice Glaise, A guide to the Angkor monuments, (translated from French)
Jacque Lange, "Angkor, La resurrection du temple montagne", Paris Match no. 2851, 8-19 thang 1 nam 2004
Eleanor Mannikka, Angkor Wat, Time, space and kingship, Allen & Unwin, 1997
Michael Freeman, Roger Warner, Angkor, The hidden glories, David Larken book, 1990
Jared Diamond, Collapse: How societies choose to fail or succeed, Penguin books, 2005
Charles Higham, The civilization of Angkor, University of California Press, 2002
George Coedes, The Indianized states of Southeast Asia, East West Center Press, University of Hawaii, 1968
Ugo Zoppi et al, The contribution of C14 AMS dating to the greater Angkor archeological project, Poster presented at the AMS-9 conference in Nagoya, September 9-13, 2002
Ngo Si Lien, Đai Viet Su Ky Toan Thu, Vien Khoa hoc Xa hoi Viet Nam, 1993
Phan Vinh Thong, Dich thuat VN-Khmer, Cong ty Thai Lai 2009


Xem them Angkor Thom


Lien ket ngoai ANGKOR WAT Tu Canh Đong Chet Toi Đe Thien Đe Thich Luu tru ngay 23 thang 3 nam 2007 tai Wayback Machine