Iapetus (phat am  ) đoi khi đuoc viet la Japetus (phien am la /ˈdʒæpɨtəs/) la ve tinh lon thu ba cua Sao Tho (sau Titan va Rhea) va la ve tinh lon thu 11 trong he Mat troi. Iapetus đuoc nha thien van hoc Giovanni Domenico Cassini phat hien vao nam 1671. Đay la mot ve tinh het suc đac biet truoc het la boi vi 2 nua ban cau cua no co 2 mau khac nhau ro ret. Tiep đo co the ke đen mot đac điem hinh dang rat bat thuong va bi an. Đo la mot day nui cao chay doc xich đao co chieu dai bang nua chu vi ve tinh.


Phat hien Iapetus đuoc nha thien van hoc nguoi Italia Giovanni Domenico Cassini phat hien vao thang 10 nam 1671 o canh phia tay cua Sao Tho. Đau nam 1672, du đoan rang ve tinh nay se xuat hien lai o canh phia đong cua Sao Tho, ong đa no luc quan sat va tim kiem no nhung khong thanh cong. Tiep sau đo ong lai quan sat thay hien tuong noi tren xay ra mot lan nua vao thang 12 nam 1672 va thang 2 nam 1673. Trong moi lan nhu vay, ong bo ra 14 ngay quan sat ve tinh nay khi no dich chuyen o canh phia tay cua Sao Tho. Tuy nhien khi quan sat o canh phia đong thi khong thay gi ca. Phai mai đen nam 1705, su dung mot kinh thien van tot hon, ong moi nhin thay đuoc Iapetus khi no dich chuyen ben phan phia đong. Đo roi cua ve tinh nay giua 2 vi tri phia đong va phia tay Sao Tho co su chenh lech lon len toi gan 2 đon vi.
Tu nhung ket qua noi tren, Cassini du đoan rang Iapetus co mot nua be mat co mau sang va nua con lai co mau toi. Do hien tuong Iapetus luon chi quay mot mat ve phia Sao Tho khi no quay quanh hanh tinh nay, khi quan sat thay no o phan phia tay cua Sao Tho, ta se thay be mat sang mau va khi no o phia đong Sao Tho thi nguoc lai. Mat ban cau toi mau sau đo đuoc đat ten la Cassini Regio theo ten cua ong.


Đat ten Ve tinh Iapetus đuoc đat theo ten vi than khong lo Iapetus trong Than thoai Hy Lap, la mot vi than khong lo Titan, con trai cua Uranus va Gaia. Đen luot Iapetus lai la cha cua Atlas, Prometheus, Epimetheus va Menoetius. Iapetus cung co ten khac la Saturn VIII.
Luc đau Cassini goi 4 ve tinh cua Sao Tho ma ong phat hien ra (Tethys, Dione, Rhea va Iapetus) la Sidera Lodoicea (tieng La tinh nghia la: nhung vi sao cua vua Louis) đe vinh danh vua Louis XIV. Tuy nhien cac nha thien van khong thich su dung cach goi ten mang tinh chat ca nhan nhu vay. Luc đau ho goi 4 ve tinh nay la Saturn I, II, III va V (lan luot theo thu tu cac ve tinh nhu tren) cong them Titan la Saturn IV. Sau đo khi phat hien ra 2 ve tinh Mimas, Enceladus o gan Sao Tho hon, ho tang chi so o cac ve tinh nay thanh III, IV, V va VII. Tiep đo Hyperion đuoc phat hien nam giua Titan va Iapetus, Iapetus tang len thanh Saturn VIII. Nhung ten goi đo van con đuoc giu cho đen ngay nay mac du đa co nhieu ve tinh khac đuoc phat hien. Nhu vay hien nay, Iapetus con đuoc goi la Saturn VIII.
Ten goi 7 ve tinh lon cua Sao Tho ma nguoi ta su dung hien nay đuoc nha thien van hoc John Herschel (con trai cua nguoi đa phat hien ra 2 ve tinh Mimas va Enceladus, William Herschel) đat vao nam 1847 trong tac pham Results of Astronomical Observations made at the Cape of Good Hope (Ket qua cac quan trac thien van tai mui Hao Vong) cua minh. Trong tac pham nay, ong đa su dung ten cac vi than khong lo Hy Lap, tuc la cac anh chi em cua than Cronos (hay Kronos). Cronos la vi than trong than thoai Hy Lap tuong đuong voi than Saturn trong than thoai La Ma. Dang tinh tu trong tieng Anh cua Iapetus la Iapetian (/ˌaɪəˈpiːtiən/) hoac la Japetian (/dʒəˈpiːtiən/).
Nguoi ta đat ten cac đoi, nui, ho thien thach, bon đia... tren Iapetus theo ten cua cac nhan vat va đia danh trong su thi tho cua Phap Bai hat cua Roland (vi du nhu nguoi ta đat ten cac ho thien thach la Charlemagne va Baligant theo ten nhan vat trong tac pham, hay mat ban cau sang mau đuoc đat la Roncevaux Terra theo ten mot đia danh trong tac pham. Ngoai le duy nhat chinh la Cassini Regio đuoc đat theo ten nguoi phat hien.


Đac điem Iapetus co mat đo tuong đoi thap. Đieu đo cho thay co le no đuoc cau tao chu yeu tu bang. Đa chi chiem mot phan nho (co 20%).

Khong giong nhu đa so cac ve tinh, hinh dang chung cua Iapetus khong phai la hinh cau hay elipsoit ma giong nhu 2 nua cau bi ep lai va co mot vanh đai nho cao o giua. Vanh đai o đay la mot rang nui rat cao, dai va noi bat co the nhan thay ro rang ngay ca khi quan sat ve tinh o khoang cach rat xa. Do đo hinh dang cua Iapetus co the khien ta lien tuong đen hinh dang cua qua oc cho.
Iapetus co rat nhieu mieng ho thien thach. Nhung buc anh chup boi Cassini cho thay nhung bon đia lon o vung toi la di tich cua cac vu va cham thien thach trong qua khu. It nhat nam trong so cac mieng ho nay co đuong kinh tren 350 km. Mieng ho lon nhat, Turgis co đuong kinh 580 km. Vanh cua ho Turgis doc thang đung va co mot đoan suon doc cao toi 15 km.


= Hai nua khac mau =

Ngay tu the ki thu 17, khi Giovanni Cassini chi quan sat thay Iapetus khi no đang o phia tay cua Sao Tho va khong quan sat thay no o phia nguoc lai, ong đa du đoan chinh xac rang Iapetus luon quay mot mat ve phia Sao Tho va hon nua, 2 nua quan sat đuoc cua Iapetus khi no o hai phia khac nhau cua Sao Tho co su chenh lech lon ve đo phan xa. Sau đo đieu nay đa đuoc khang đinh khi quan sat su dung loai kinh thien van tot hon.

Su khac biet ve mau sac giua 2 mat cua Iapetus la cuc ki ro ret. Trong khi mat ban cau huong theo chieu quay cua no rat toi (suat phan xa 0,03–0,05), hoi co mau nau đo, mat ban cau con lai va 2 cuc lai rat sang (suat phan xa 0,5 đen 0,6, tuong đuong voi suat phan xa cua Europa. Vi the, đo roi tuyet đoi cua be mat sang la 10,2 con cua be mat toi la 11,9. Kha nang cua nhung kinh thien van tot nhat vao the ki 17 nam o khoang giua 2 đo roi nay. Chinh vi the, tuy vao mat nao cua Iapetus huong ve phia nguoi quan sat ma nguoi đo co the nhin thay ve tinh nay hay khong. 2 mau toi va sang phan bo tuong tu nhu bieu tuong am duong hoac la đuong phan cach tren be mat qua bong tennis. Vung toi đuoc đat ten la Cassini Regio, vung sang la Roncevaux Terra. Nhung vat chat toi mau nguyen thuy co the co nguon goc tu vu tru, nhung hien nay chung la phan sot lai cua qua trinh thang hoa bang xay ra tai vung co nhiet đo cao hon tren be mat Iapetus. Chung chua nhung chat huu co tuong tu nhu nhung hop chat tren cac thien thach nguyen thuy hoac tren be mat cac sao choi. Nhung quan sat tren Trai Đat cho thay cac chat nay la hop chat giau carbon, va co the co ca cac polyme cua HCN.
Ngay 10 thang 9 nam 2007, tau tham hiem Cassini bay cach Iapetus 1.640 km đa cho thay ca hai nua be mat cua ve tinh nay đeu co nhieu ho thien thach. Ranh gioi phan cach giua 2 vung la khong ro rang. Chung la hon hop cua nhung dai vat chat sang va toi đan xen. Cac dai nay co the co kich co rat nho co khi xuong duoi 30 m. Co vat chat toi mau chua trong cac long chao thap va vat chat sang mau tren suon cac mieng ho thien thach, nhung khong co sac thai trung gian nhu mau xam . Cac lop vat chat sang va toi mau nay o đoi cho cuc ki mong, chi day vai chuc centimet . Chi can mot manh thien thach rat nho cung đu suc đao xuyen qua lop vat chat mong phia ngoai va cham vao phan vo bang phia trong.
Cac nha khoa hoc NASA cho rang cac vat chat toi mau la phan sot lai khi bang nuoc bi thang hoa (hoa hoi). Truoc het can phai thay rang Iapetus chu ki tu quay cua Iapetus (cung tuc la chu ki quay quanh Sao Tho) la dai nhat trong so cac ve tinh cua Sao Tho (79 ngay). Vi the ngay tu khi be mat cua no chua bi phan thanh 2 mau rieng biet, Iapetus cung đa co nhiet đo cao nhat vao ban ngay va lanh nhat vao ban đem so voi cac ve tinh khac cua Sao Tho. Cu the nhiet đo ban ngay o xich đao tai vung toi mau Cassini Regio la 128 K con tai vung sang mau Roncevaux Terra la 113 K. Chenh lech nhiet đo tai 2 vung khien cho bang co xu huong bi thang hoa o vung Cassini, von co nhiet đo cao hon, va lai roi xuong o vung Roncevaux va 2 cuc, noi co nhiet đo thap hon. Sau mot qua trinh rat dai, Cassini bi mat bang cang luc cang tham mau, trong khi Roncevaux va 2 cuc cang luc cang sang mau. Do đo phan xa chenh lech cang lon, chenh lech nhiet đo tai 2 vung tang, cang đay manh qua trinh noi tren. Nguoi ta tinh ra rang, trong thoi gian 1 ti nam, neu bo qua viec bang thang hoa tu vung Cassini roi xuong vung Roncevaux, vung Cassini se bi mat mot lop bang day 20 m con vung Roncevaux chi mat 10 cm bang. Su chenh lech đo đa tra loi cho cac cau hoi: tai sao be mat Iapetus lai co 2 mau phan biet, tai sao khong thay co mau trung gian va tai sao lop vat chat be mat cua Iapetus lai mong nhu the.
Mac du vay, qua trinh hinh thanh 2 nua sang toi cua Iapetus can phai co mot chat xuc tac nao đo. Neu khong, qua trinh đo se khong bao gio xay ra. Nguoi ta cho rang co mot ve tinh nho nao đo trong qua khu đa bi ban ra nhieu manh vun nho gan quy đao cua Iapetus. Be mat huong theo chieu chuyen đong cua ve tinh (chinh la be mat toi mau hien nay) đa quet qua cac manh vun nay, khien chung roi xuong va bat đau lam toi mau nua be mat nay. Gia thuyet đuoc đua ra cach đay 30 nam va gan đay lai đuoc nhac lai sau nhung quan sat cua tau Cassini.
Cu the ta co the hinh dung mot ve tinh nao đo sau mot vu va cham hoac sau khi bi cac vi thien thach ban pha, đa tao ra nhieu manh vat chat nho. Cac manh nay do bi mat dan quy đao, tu tu roi xuong be mat Sao Tho theo đuong xoan oc. Chung co the đa bi anh sang mat troi lam cho toi đi (do bang bi thang hoa). Mot phan cua nhung manh vun nay đa roi xuong Iapetus, lam cho mot nua cua ve tinh nay co mau tham hon chut it so voi nua con lai. Đo phan xa chenh lech tao ra chenh lech nhiet đo, va đay chinh la chat xuc tac cho qua trinh đa đe cap o tren.

Hien nay nguoi ta cho rang nguon cung cap nhung manh vun vat chat nay la Phoebe, ve tinh lon nhat o phia ngoai Iapetus. Mac du vat chat be mat cua no kha sang mau (gan voi mau sac cua Iapetus o be mat sang hon la o be mat toi) nhung cac manh vun tu no van đu đe tao ra su khac biet ve suat phan xa giua 2 be mat Iapetus. Cac manh vun nay sau mot thoi gian dai đa bi che lap boi qua trinh thang hoa.


= Hinh dang =
Tinh toan hien tai đua ra ban kinh theo 3 chieu cua Iapetus la 747,1 × 749 × 712,6 km. Ban kinh trung binh se la 736 ± 2 km. Mac du vay, nhung ket qua nay chua that su chinh xac vi toan bo be mat cua Iapetus chua đuoc chup anh voi đo phan giai đu cao. Co mot đieu la la đe co đuoc đo det nhu hien tai, Iapetus can phai quay rat nhanh voi chu ki khoang 10 tieng, trai voi chu ki rat cham hien tai. Giai thich cho hien tuong nay, nguoi ta cho rang luc đau ve tinh co toc đo quay rat lon va co hinh dang nhu hien tai. Hinh dang nay bi giu nguyen sau khi lop vo Iapetus cung lai mot thoi gian sau khi no hinh thanh. Sau đo, toc đo cua Iapetus moi dan cham lai cho toi khi no bi khoa lai luon huong mot mat ve phia Sao Tho.


= Day nui xich đao =

Mot đieu bi an khac cua Iapetus la rang nui cao tai vung Cassini Regio, chay doc theo xich đao. Rang nui nay dai 1.300 km, rong 20 km va cao toi 13 km
Within the bright Roncevaux Terra there is no ridge, but there are a series of isolated 10 km peaks along the equator.. No đuoc phat hien khi tau Cassini chup anh ve tinh vao ngay 31 thang 12 nam 2004. Mot so đoan cua rang nui cao toi tren 20 km. Rang nui đa hinh thanh nen mot he thong rat phuc tap gom cac đinh nui co lap, nhung đoan lien tuc dai tren 200 km va nhung đoan co 3 rang nui chay song song. O vung sang mau Roncevaux Terra khong co rang nui tuong tu nhung co mot day cac đinh nui co lap cao toi 10 km cung doc theo xich đao. Cac rang nui co rat nhieu cho bi ban pha boi thien thach. Đieu đo cho thay chung đuoc hinh thanh rat som, khi mat đo ban pha thien thach con rat cao. Do hinh dang noi bat cua rang nui nay, Iapetus trong giong nhu mot qua oc cho.
Hien tai nguoi ta van chua co cau tra loi cho cau hoi: rang nui nay đuoc hinh thanh nhu the nao; va tai sao no lai chay doc theo xich đao. Co it nhat 3 gia thuyet đuoc đua ra, nhung khong co gia thuyet nao co the tra loi tai sao rang nui nay chi chay tren vung Cassini Regio.

Nhom cac nha khoa hoc hop tac voi du an Cassini cho rang rang nui la ket qua tu giai đoan đau trong qua trinh hinh thanh Iapetus. O giai đoan nay, ve tinh nay quay rat nhanh, co hinh dang kha det. Đo cao cua rang nui cho thay chu ki quay cua ve tinh khong the vuot qua 17 gio trong giai đoan nay. Neu nhu Iapetus lanh đi đu nhanh đe duy tri hinh dang cua rang nui nhung van đu đo đan hoi đe khien cho no bien dang duoi luc hut cua Sao Tho va bi giam dan toc đo cho đen khi chu ki tu quay cua no bang chu ki quay quanh Sao Tho nhu ngay nay, can phai co su gia nhiet boi qua trinh phan ra phong xa cua aluminium-26. Đong vi nay xuat hien rat nhieu trong đam tinh van he mat troi (tinh van đa hinh thanh nen he mat troi hien tai), nhung sau đo chung đa bi phan ra het. Luong aluminium-26 can co đe lam nong Iapetus toi nhiet đo can thiet đa chi ra rang thoi điem hinh thanh cua Iapetus co le som hon so voi cac tieu hanh tinh khoang 2 trieu nam.
Gia thuyet thu 2 cho rang rang nui co le đuoc hinh thanh tu bang nam duoi be mat Iapetus bi đay troi len va ran lai. Neu nhu luc đau rang nui nay khong nam o xich đao, co the truc quay cua Iapetus đa bi thay đoi khien cho xich đao dich chuyen đen đung vi tri cua no.
Gia thuyet thu 3 cho rang luc đau Iapetus co mot vanh đai quay xung quanh. Đieu nay la co the trong thoi ki đau cua Iapetus vi ve tinh nay cach kha xa Sao Tho, do đo vung Hill (vung ma luc hap dan cua Iapetus manh hon so voi Sao Tho) tuong đoi lon. Vanh đai nay co the đa roi xuong xich đao cua Iapetus tao ra rang nui hien tai. Tuy nhien gia thuyet nay vap phai van đe la rang nui xich đao co ve rat cung va vung chac, kho co the la ket qua cua su tich tu cac thien thach. Hon nua, nhung buc anh gan đay cho thay nhung vet nut đia tang chay doc theo rang nui. Đo la bang chung ro rang chong lai gia thuyet nay.


= Nhiet đo =
Nhiet đo tai xich đao tai vung be mat toi cua ve tinh co the len toi 130 K (−143,2 °C hoac −226 °F). Vung be mat sang hap thu it nhiet luong hon, chi co the len đen nhiet đo 100 K (−173,2 °C or −280 °F).


Quy đao Quy đao cua Iapetus tuong đoi khac thuong. Mac du la ve tinh lon thu ba cua Sao Tho, quy đao cua no rat xa so voi ve tinh lon nam gan no nhat la Titan. No cung la ve tinh co quy đao nghieng nhat so voi xich đao cua Sao Tho trong so cac ve tinh thong thuong. Chi co nhung ve tinh bat thuong o phia ngoai nhu Phoebe moi co quy đao nghieng hon so voi Iapetus. Nguyen nhan cua hien tuong nay đen nay van chua đuoc giai thich.
Voi khoang cach lon va quy đao nghieng, Iapetus la ve tinh duy nhat trong cac ve tinh lon cua Sao Tho co the nhin thay ro ranh vanh đai cua no. O cac ve tinh lon khac, nguoi quan sat chi co the nhin thay mot dai rat hep va mo. Sao Tho xuat hien tren bau troi Iapetus duoi goc nhin 1°56' (gap 4 lan so voi Trai Đat nhin tu Mat Trang).


Nguon goc-lich su hinh thanh Tham hiem Tau tham hiem Cassini đa rat nhieu lan chup anh Iapetus tu khoang cach trung binh. Mac du vay, do quy đao xa bat thuong cua minh, tau Cassini rat kho đen gan đuoc Iapetus. Lan đen gan Iapetus duy nhat cua Cassini la vao ngay 10 thang 9 nam 2007. Cassini chi cach Iapetus khoang 1227 km. Hien chua co ke hoach cho nhung lan toi gan tiep theo.


Xem them Danh sach cac đoi tuong thien van
Ve tinh cua ve tinh


Tham khao Lien ket ngoai Nhiem vu Cassini - Iapetus
Ban ve Iapetus, thang 10 nam 2007 Luu tru ngay 28 thang 2 nam 2008 tai Wayback Machine
Ho so Iapetus Luu tru ngay 1 thang 8 nam 2007 tai Wayback Machine by NASA's Solar System Exploration
The Planetary Society: Iapetus
bai bao Astronomy Picture of the Day 
Mirror Objects in the Solar System? Nhung vat the guong trong he Mat troi - bai bao ban ve vat chat guong va Iapetus trong ngu canh nay.
A Moon with a View Luu tru ngay 29 thang 5 nam 2009 tai Wayback Machine - Ban ve su ki la cua Iapetus, Richard C. Hoagland
Nhung no luc moi pha giai bi an ve ve tinh hinh qua oc cho cua Sao Tho - thuyet hinh thanh rang nui xich đao.