Andronikos I Komnenos (tieng Hy Lap co: Ανδρονικος Αʹ Κομνηνος, Andronikos I Komnenos; khoang 1118 – 12 thang 9, 1185), la Hoang đe Đong La Ma tu nam 1183 đen nam 1185. Ong la con trai cua Isaakios Komnenos va la chau cua hoang đe Alexios I. Ve sau Isaakios Angelos, mot đoi thu chinh tri cua Andronikos đuoc su tro giup cua nguoi dan đa tien hanh đao chinh va giet chet ong. Nha Komnenos đa ket thuc, nhuong cho cho nha Angelos len thay.


Tieu su = Thuo han vi =
Andronikos Komnenos chao đoi khoang nam 1118. Ong noi tieng vi dung mao tuan tu va co tai hung bien, nang đong, nhiet huyet, dung cam, mot tuong linh xuat sac va mot chinh tri gia tai ba, nhung lai co loi song truy lac. Thuo han vi ong chi mai me vui thu đien vien va phuc vu trong quan đoi hong tim kiem cong danh tren con đuong binh nghiep. Nam 1141 ong bi nguoi Tho Seljuq bat lam tu binh va van nam trong tay ho suot mot nam. Khi đuoc chuoc tien tra tu do, ong ben đi toi kinh thanh Constantinopolis va đuoc giu lai trong trieu đinh cua nguoi em ho, Hoang đe Manouel I Komnenos voi su tiep đai long trong. Tai đay chinh ve đep "chim sa ca lan" cua co chau gai ten Eudoxia đa khien ong chet me chet met va hai nguoi ngam qua lai voi nhau. Nam 1152, nho su ho tong cua Eudoxia, ong bat đau len đuong toi nham chuc chi huy mot trong tran tai Cilicia. That bai trong mot lan lieu linh đanh vao Mopsuestia, ong quay tro ve trieu nhung lai đuoc bo nhiem lam chi huy quan su cua mot tinh. Đay la chuc vu thu hai ma xem chung cung bi Andronikos bo be sau mot khoang thoi gian ngan, đe xuat đau lo dien tai Constantinopolis va suyt nua thi chet trong tay nhung nguoi anh em cua Eudoxia.


= Luu đay =
Khoang nam 1153, mot am muu chong lai Hoang đe ma Andronikos co tham gia bi phat hien, va ong bi tong vao nguc. Sau nhung no luc khong thanh cong lap đi lap lai, ong tron thoat đuoc vao nam 1165. Sau khi trai qua rat nhieu nguy hiem, nhu bi giam giu tai lanh đia Vlach, ong moi đat chan đen thanh Kiev, noi co trieu đinh cua nguoi em ho Yaroslav Osmomysl xu Galicia. Trong luc duoi su che cho cua Yaroslav, Andronikos đa giao ket đong minh voi Hoang đe Manouel I, nho so huu đao quan Galicia ma ong đa thap tung Manouel trong cuoc chinh phat xu Hungary, giup cong ham thanh Semlin. Chien dich nay đa thanh cong va Andronikos quay tro ve Constantinopolis voi Manouel I vao nam 1168; tuy vay mot nam sau đo, Andronikos đa tu choi tuyen the trung thanh voi nha vua tuong lai Bela III xu Hungary, ma Manouel mong muon tro thanh nguoi ke nhiem. Andronikos bi loai khoi trieu đinh nhung bu lai đuoc ban cho tinh Cilicia.
Vi van con bi Hoang đe nghi ki, Andronikos đanh chay đen nuong tua cho Raymond, Vuong cong xu Antiochia. Trong thoi gian sinh song tai đay ong đa say đam va quyen ru co con gai xinh đep cua Vuong cong ten la Philippa, em gai cua Hoang hau Maria. Hoang đe lai mot lan nua tuc gian boi su o nhuc nay, va Andronikos đa buoc phai tron them lan nua. Ong chay sang lanh nan tai trieu đinh cua vua Amalric I xu Jerusalem voi su đoi đai lich thiep va con phong ong lam Lanh chua Beirut. O Jerusalem ong đuoc dien kien Theodora Komnene, goa phu xinh đep cua vua Baldwin III va la chau gai cua Hoang đe Manouel. Du luc đo Andronikos đa nam muoi sau tuoi, the nhung tuoi tac đa khong he lam giam đi suc quyen ru cua ong, va Theodora đa tro thanh nan nhan tiep theo truoc suc quyen ru đay kheo leo cua ong. Đe tranh su tra thu cua Hoang đe, ba cung chay tron voi Andronikos đen trieu đinh cua Nur ad-Din, Hoi vuong Damascus. Lo ngai noi đay khong an toan, đoi tinh nhan tiep tuc cuoc hanh trinh đay rui ro xuyen qua Kavkaz va Anatolia. Ho nhan đuoc su đon tiep nong hau cua Vua Giorgi III xu Gruzia, co mot co em gai vo danh ma kha nang đa tro thanh nguoi vo đau tien cua Andronikos.
Andronikos đuoc ban đien san tai Kakhetia, phia đong xu Gruzia. Nam 1173 hoac nam 1174, ong đi theo đoan quan xu Gruzia trong cuoc vien chinh đen mien Shirvan len đen bo bien Caspi, noi Giorgi chiem lai phao đai Shabaran tu tay quan xam luoc thanh Darband cho anh em ho cua minh la Shirvanshah Akhsitan I. Cuoi cung, Andronikos va Theodora đa đinh cu tai vung đat to tien cua nha Komnenos o Oinaion, tren bo bien Đen, giua Trebizond va Sinope. Trong luc Andronikos đang thuc hien mot trong nhung chuyen xam nhap cua minh vao Trebizond, lau đai cua ong đa bi vien thong đoc cua tinh đo keo quan đanh up va bat giu Theodora va hai đua con cua ba roi gui ho đen Constantinopolis. Đe vo con đuoc phong thich mau chong Andronikos vao đau nam 1180 đa kho so quy thuan Hoang đe, xuat hien duoi bo dang bi xieng xich va cau xin su tha thu. Nho vay ma ong moi đuoc phep an cu voi Theodora ngay tai chon luu đay o Oinaion.


= Trieu đai =
Nam 1180, vi Hoang đe gia nua Manouel lam trong benh qua đoi va ngoi vi đuoc trao lai cho cau con trai muoi mot tuoi cua ong la Alexios II, do hoang đe tuoi con nho chua the tu minh cai tri, chinh vi vay ma nu hoang Maria thanh Antioch len nam quyen nhiep chinh. Goc gac va van hoa Latinh cua ba đa dan đen su oan gian am i tu than dan Hy Lap cua Đe quoc Đong La Ma. Ho cam thay nhu bi xuc pham boi nhung thi hieu phuong Tay cua Manouel, va duoi ach thong tri cua Thai hau Maria đa gay nen tinh trang cang thang dan đen su bung no mot vu bao loan gan nhu bien thanh mot cuoc noi chien toan dien. Đieu nay đa tao đieu kien cho Andronikos tranh đoat ngai vang, vi vay ma ong đa tu bo đoi song an dat vao nam 1182 va hanh quan tien ve Constantinopolis voi luc luong rieng cua minh. Su đao ngu cua vien tu lenh hai quan Đong La Ma, megas doux Andronikos Kontostephanos, va tuong quan Andronikos Angelos, đa đong mot vai tro quan trong cho phep quan noi day tien vao kinh thanh Constantinopolis mot cach thuan loi.
Su hien dien cua Andronikos Komnenos đa gay nen tai tieng qua vu tham sat cu dan Latinh trong thanh pho, chinh la the luc hau nhu kiem soat ca nen kinh te cua Đong La Ma, dan đen cai chet cua hang ngan nguoi phuong Tay. Ong đuoc cho la nguoi đa sap đat viec đau đoc chi ca cua Alexios II la Maria Porphyrogenita va chong la Renier xu Montferrat, du chinh Maria đa khuyen khich ong can thiep chinh su trong trieu; dan chung con đon đai ke bo thuoc đoc co kha nang chinh la thai giam Pterygeonites. Ngay sau đo Andronikos đa sai nguoi giam cam Thai hau Maria va sau bi — buoc vi tieu hoang đe Alexios phai ky lenh xu tu me minh — Pterygeonites va hetaireiarches Konstantinos Tripsychos giet chet. Alexios II đa buoc phai thua nhan Andronikos la đong hoang đe truoc mat quan than tren san thuong Thanh đuong Kito giao Chalke va sau đo nhanh chong ban cai chet cho tung nguoi mot; viec giet hai do Tripsychos, Theodoros Dadibrenos, va Stephanos Hagiochristophorites thuc hien. Thang 9 nam 1183, sau khi loai bo cac đoi thu tiem nang cua minh, ong tu đang quang hoang đe va loai bo Alexios II, đong thoi lay luon nguoi vo cu moi chi muoi hai tuoi cua vi tieu hoang đe nay la Agnes nuoc Phap, con gai cua Vua Phap Louis VII va nguoi vo thu ba cua ong Adele xu Champagne — du luc nay Andronikos đa sau muoi lam tuoi va Agnes tung đuoc hua ga cho Alexios II. Đen thang 11 nam 1183, Andronikos chinh thuc phong cho đua con hop phap Ioannes Komnenos lam đong hoang đe đe đu tu cach ke vi minh trong tuong lai. Nam 1184, đoan su than Venezia đa toi tham Constantinopolis, va mot thoa thuan đa đat đuoc giua hai ben ve van đe boi thuong 1.500 đong vang se đuoc chi tra cho cac khoan lo phat sinh vao nam 1171.
Andronikos bat đau trieu đai cua ong bang cac bien phap cai cach chinh phu đuoc cac su gia ca ngoi. Theo George Ostrogorsky, Andronikos đa quyet tam nho tan goc tham nhung: duoi su cai tri cua ong, viec mua ban quan tuoc bi loai bo, viec lua chon nhan luc phai dua tren thanh tich, chu khong phai la nho thien vi va cac moi quan he xa hoi, cac quan chuc đuoc tra luong hau hinh đe giam thieu hoi lo. Tai cac tinh, nho cai cach Andronikos ma san xuat đuoc cai thien mot cach nhanh chong va ro ret. Nhung đong thoi Hoang đe cung vap phai su chong đoi tu gioi quy toc, va đe lam cho van đe đo toi te hon, Andronikos duong nhu đa tro thanh mot bao chua; hanh quyet va bao luc đa tro thanh ngay cang pho bien, va trieu đai cua ong tro thanh mot trieu đai cua khung bo khien cho ca Đe quoc roi vao canh dau soi lua bong. Andronikos duong nhu muon tieu diet het gioi quy toc va đai đia chu. Cuoc chien chong lai tang lop quy toc tro thanh mot cuoc tan sat, trong khi Hoang đe phai vien đen cac bien phap tan nhan hon bao gio het đe giu vung che đo cua minh. Du no luc ngan chan nhieu vu lam quyen nhung tren het tat ca chi đe nham kiem soat che đo phong kien va han che quyen luc cua gioi quy toc, co nguy co tranh gianh ngoi vi cua Andronikos. Ve phan dan chung cam thay su ha khac cua phap luat duoi thoi ong, đong thoi thua nhan cong ly cua ho va thay minh đuoc bao ve khoi su nhung nhieu tu hang ngu quan lai cap tren. Thang 9 nam 1185, Hoang đe đa ra lenh hanh quyet tat ca tu nhan, nhung ke luu vong, va gia đinh cua ho vi toi thong đong voi quan xam luoc. Gioi quy toc qua suc cam phan đa lan luot vung day chong lai ong, va nhieu vu bao loan bung no ngay lap tuc.
Mac du co mot luc luong quan su manh, Andronikos đa khong the đoi pho voi Isaakios Komnenos, Bela III cua Hungary, nguoi đa sap nhap vung lanh tho Croatia vao Hungary, va Stephen Nemanja xu Serbia đa tuyen bo su đoc lap cua minh voi Đong La Ma. Tuy nhien, khong mot ai co the so sanh voi cuoc xam lang cua Vua William II xu Sicilia. William cho đo quan tai xu Ipeiros voi mot luc luong hung hau gom 200 tau chien va 80.000 quan trong đo co 5.000 hiep si, va hanh quan ve tan chan thanh Thessaloniki, ma ong ta đa đanh chiem va cuop pha mot cach tan bao (lam chet hon 7.000 nguoi Hy Lap). Andronikos lien tuc toc thu gom nam đao quan khac nhau hong ngan can quan đoi Sicilia tien ve phia Constantinopolis, nhung luc luong cua ong đa that bai trong viec chan đa tien cong cua đich va đanh phai rut lui ve nhung ngon đoi xa xoi. Andronikos con huy đong 100 tau chien bao ve thu đo nham ngan khong đe ham đoi Norman xam nhap vao vung bien Marmara nhung khac gi hon la ong khong he quan tam đen dan chung. Nhung ke xam luoc mai sau nay moi bi đanh đuoi vao nam 1186 duoi thoi nguoi ke vi la Isaakios Angelos.


= Cai chet =

Andronikos xem ra đa tim đuoc cach giai quyet đe thanh trung tang lop quy toc, va ke hoach cua ong gan nhu thanh cong. Nhung vao ngay 11 thang 9 nam 1185, trong thoi gian hoang đe vang mat khoi kinh đo thi mot vien trung uy duoi quyen ong ten la Stephen Hagiochristophorites đa đi toi bat giu Isaakios Angelos, ma long trung thanh bi nghi ngo. Isaakios ben ra tay giet chet Hagiochristophorites va chay vao lanh nan trong nha tho Hagia Sophia. Ong keu goi dan chung vung len va hon loan nhanh chong lay lan khap thanh pho.
Khi Andronikos đen noi thi moi phat hien ra rang Isaakios đa đuoc phe nhom pho ta len ngoi hoang đe roi. Vi hoang đe bi phe truat co gang tron thoat tren mot chiec thuyen cung voi hoang hau Agnes va tinh nhan cua minh, nhung ho đa bi luc luong cua tan đe bat giu tai cho (du mot so nguoi cho rang Andronikos đa song sot va chay tron đen xu so ma ve sau tu xung la Vuong quoc Sip). Isaakios đa trao ong cho đam đong dan chung kinh thanh va trong vong ba ngay ong phai đoi mat voi su gian du va phan no cua ho, con lai trong thoi gian đo gan lien voi beu reu ngoai đuong pho va đanh đap tan nhan. Ho chat đut tay phai cua ong, be rang giat toc, khoet mot mat va lay nuoc soi tat thang vao mat, mot loai hinh phat co the lien quan toi dung mao đien trai va đoi song phong đang cua ong. Sau cung nguoi ta moi loi vi hoang đe khon kho đen Quang truong đua xe ngua Constantinopolis va treo đoi chan len giua hai cot tru. Hai nguoi linh Latinh con đua nhau xem ai co the dung guom đam thung co the cua hoang đe sau hon nua, va theo nhu loi mo ta cua may nhan chung đuong thoi ban than ong phai chiu đung con đau đon cung cuc truoc khi bi dan chung trong con đien cuong xe xac thanh tung manh. Andronikos mat vao ngay 12 thang 9 nam 1185. Khi hay tin ve cai chet cua hoang đe, con trai va đong hoang đe cua ong la Ioannes đa bi chinh thuoc ha sat hai tai Thracia. Andronikos I la vi hoang đe cuoi cung cua nha Komnenos nam quyen cai tri Constantinopolis, du may nguoi chau cua ong gom Alexios va David đa sang lap ra Đe quoc Trebizond vao nam 1204. Dong doi vuong trieu cua ho con đuoc goi la "Đai Komnenos" (Megaskomnenoi).


Gia quyen Andronikos I Komnenos đa ket hon hai lan va co hang đong nhan tinh. Ong voi nguoi vo đau tien khong ro ten tuoi sinh đuoc ba đua con:

Manouel Komnenos (sinh 1145), cha cua Alexios I va David Komnenos, nhung nguoi sang lap ra Đe quoc Trebizond
Ioannes Komnenos (duong nhu sinh ra vao nam 1159 hoac 1160), la đong hoang đe cung phu hoang tu nam 1183 đen nam 1185 va đa bi giet chet trong nam đo
Maria Komnene
Andronikos I co voi tinh nhan Theodora Komnene may nguoi con sau đay:

Alexios Komnenos (khoang 1170–1199), to phu bi nghi ngo thuoc mot dong toc Gruzia Andronikashvili.
Eirene Komnene (sinh khoang 1169), ket hon mot thoi gian ngan voi Alexios Komnenos, con trai cua Hoang đe Manouel I Komnenos co voi Theodora Batatzina.


Anh huong van hoa Andronikos la nhan vat chinh trong cuon Against the Fall of Night cua Michael Arnold (Garden City, New York: Doubleday 1975), cung nhu tac pham Their Most Serene Majesties cua Ange Vlachos (Vanguard Press, 1964).
Andronikos đuoc đe cap trong quyen tieu thuyet lich su thoi Trung Co cua Louis L'Amour nhan đe The Walking Drum, voi cai chet khung khiep cua ong đuoc nhan vat chinh tien đoan ra.
Ong con đuoc mieu ta trong quyen tieu thuyet Baudolino cua Umberto Eco, voi nhieu chi tiet ve cai chet đay ghe ron cua ong.
Ong la mot trong nhung nhan vat chinh cua cuon tieu thuyet lich su Agnes nuoc Phap (1980) cua nha van Hy Lap Kostas Kyriazis (sinh 1920). Cuon tieu thuyet mo ta nhung su kien duoi thoi Manouel I, Alexios II, va Andronikos I qua cai nhin cua Agnes. Cuon tieu thuyet ket thuc voi cai chet cua Andronikos.


Chu thich Tham khao Angold, Michael (1997), The Byzantine Empire, 1025–1204, Longman, ISBN 0-582-29468-1
Minorsky, Vladimir (1945), "Khaqani and Andronicus Comnenus", Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 11 (3), University of London: 557–558, doi:10.1017/s0041977x0007227x
Spinei, Victor (2009), The Romanians and the Turkic Nomads North of the Danube Delta from the Tenth to the Mid-Thirteenth century, Koninklijke Brill NV, ISBN 978-90-04-17536-5
Choniates, Niketas (1984), O City of Byzantium, Magoulias bien dich, Wayne State University Press
Williams, Kelsey Jackson (2006), "A Genealogy of the Grand Komnenoi of Trebizond", Foundations – the Journal of the Foundation for Medieval Genealogy, 2 (3), Ban goc luu tru ngay 7 thang 2 nam 2012, truy cap ngay 17 thang 1 nam 2017
Harris, Jonathan (2003), Byzantium and the Crusades, Bloomsbury Academic
 Bai viet nay bao gom van ban tu mot an pham hien thoi trong pham vi cong cong: Chisholm, Hugh, bien tap (1911), "Andronicus I", Encyclopædia Britannica, quyen 1 (an ban thu 11), Cambridge University Press, tr. 975–976


Đoc them "Andronicus I." . Encyclopaedia Britannica. Quyen 2 . 1878. tr. 22–23..
Gibbon, Edward. The Decline and Fall of the Roman Empire, Chapter 48.
Grunbart, Michael, 'Die Macht des Historiographen – Andronikos (I.) Komnenos und sein Bild', in Zbornik Radova Vizantinoloskog Instituta 48, 2011, pp. 75–85
Harris, Jonathan, Byzantium and the Crusades, Bloomsbury, 2nd ed., 2014. ISBN 978-1-78093-767-0
Harris, Jonathan, 'Collusion with the infidel as a pretext for military action against Byzantium', in Clash of Cultures: the Languages of Love and Hate, ed. Sarah Lambert and Helen Nicholson, Brepols, 2012, pp. 99–117. ISBN 978 2503 520643
The Oxford Dictionary of Byzantium, Oxford University Press, 1991.
Mihai Tiuliumeanu, Andronic I Comnenul, Iasi, 2000. (tieng Romania)
Treadgold, Warren, A History of the Byzantine State and Society, Stanford University Press, 1997
K. Varzos, E genealogia ton Komnenon (Thessalonica, 1984) vol. 1 pp. 493–638.
Eustathios of Thessaloniki 'The Capture of Thessaloniki' (Byzantina Australiensia 8), Canberra 1988.
Van ban đay đu cua mot bai thuyet trinh cua John Melville-Jones ve cuoc đoi cua vi hoang đe nay đuoc đat tai:  [1]. Kem theo tai lieu tham khao phong phu.