May đien bao toan nang (tieng Anh: Pantelegraph; tieng Y: pantelegrafo; tieng Phap: pantelegraphe) la mot dang may fax so khai, co kha nang truyen cac tin hieu đien bao đi khoang cach xa. No đuoc phat minh va phat trien boi Giovanni Caselli va đuoc su dung voi muc đich thuong mai vao thap nien 1860. Đo la loai may "fax" đau tien đuoc ung dung vao thuc te. Co the noi, chiec "may fax" đau tien nay lai ra đoi truoc ca đien anh, truyen hinh va tham chi la ca đien thoai. May đien bao toan nang co the truyen cac tin hieu hinh anh nhu chu viet tay, chu ky, hinh ve tren mot kho giay rong 150 x 100mm.


Mo ta May đien bao toan nang su dung mot chiec đong ho đieu tiet voi mot con lac co tac dung đong va mo mach đien đe tu hoa bo đieu tiet va đam bao qua trinh quet ban mau cua chiem but tram đuoc an khop va khong sai nhip. Đe tao ra đuoc thoi gian co so, mot con lac lon nang 8 kg (18 lb) đuoc treo tren mot dan khung cao 2 m (6 ft 7 in). Hai van ban đuoc viet/ve bang muc khong dan đien tren hai tam kim loai đuoc co đinh; mot tam đuoc quet khi con lac đu ve phia phai va tam con lai đuoc quet khi con lac đu ve phia trai, vi vay ma tin hieu van ban đuoc truyen đi theo chu ki. Bo phan nhan tin hieu o đau day ben kia se sao chep lai van ban goc tren mot to giay nhung vao kali ferrixyanua - loai giay nay se đen lai khi co dong đien chay qua chiec but tram đat tren no. Hoat đong cua chiec may đien bao toan nang luc đo con tuong đoi cham: viec sao chep mot van ban 25 tu tren kho giay 111mm x 27mm can đen 108 giay.
Linh vuc su dung đien bao toan nang pho bien nhat la kiem chung chu ky trong cac giao dich o ngan hang.


Lich su Cai ten Pantelegraph đuoc hinh thanh tu chu "pantograph" (may ve truyen) - mot cong cu dung đe sao chep tu ngu va hinh ve - va chu "telegraph" (may đien bao) mot he thong truyen tin hieu bang đien thong qua cac đuong day đien dai. Khi Giovanni Caselli đang day hoc o Đai hoc Florence, ong cung tranh thu bo nhieu cong suc vao viec nghien cuu cong nghe truyen hinh anh va truyen cac tu ngu đon gian bang đien bao. Alexander Bain va Frederick Bakewell cung đang nghien cuu ve cong nghe nay. Van đe lon nhat luc đo chinh la viec đong bo hoa bo phan truyen phat va bo phan nhan tin hieu sao cho chung hoat đong an khop voi nhau. Caselli đa phat trien mot cong nghe đien hoa voi mot "dung cu đong bo hoa" (đong ho đieu tiet) giup cac co cau phat va nhan tin hieu hoat đong an khop voi nhau, va co cau đieu tiet nay to ra vuot troi hon so voi cong nghe ma Bain hay Bakewell ung dung.
Nguyen ly cua cong nghe nay kha đon gian. Mot hinh anh ve tren mot mieng la thiec bang muc khong dan đien. Mot but tram bang kim loai o phia tren đat cham nhe vao la thiec va dong đien truyen qua ca hai thu đo vi chung đeu la chat dan đien. La thiec co hinh bang muc se chay ngang qua but tram. Đien đuoc dan khi khong co muc va khong dan khi co muc nam giua but tram va la thiec. Viec nay khien mach đien bi đong va mo tuong ung voi hinh anh chay qua giua but tram va la thiec. Tin hieu đong mo nay đuoc truyen đi qua đuong day cap đien. O đau ben kia la mot may thu tin hieu mang mot but tram dan đien va no se dap muc in mau xanh vao mot to giay trang theo tung hang tung hang mot - khi đien bi ngat. Đay la qua trinh "lam lai cho giong het" (tieng La Tinh: fac simile) hinh anh nguyen goc.
Caselli che tao mot mau thu cua chiec may va gui cho Leopoldo II, Đai Cong tuoc Toscana xem thu. Leopoldo rat thich thu chiec may nay va ong đa bo tien tai tro cho phat minh cua Caselli. Khi qua trinh tai tro cham dut, Caselli tiep tuc sang Paris va trinh chiec may cho Hoang đe Phap Napoleon III. Cung nhu đoi voi Đai cong Toscana, chiec may đien bao đa hoan toan chiem đuoc cam tinh cua Hoang đe Phap. Tu nam 1857 đen 1861, Caselli tiep tuc cong viec phat trien mau đien bao toan nang tai Paris duoi su huong dan cua ky su va nha sang che nguoi Phap Leon Foucault.
Vao nam 1858, phien ban cai tien cua chiec may đien bao toan nang đuoc nha vat ly Phap Alexandre-Edmond Becquerel trien lam tai Hoc vien Khoa hoc Phap o Paris. Đen nam 1860, Hoang đe Napoleon III nhin thay mot chiec may đien bao cua Caselli trong mot buoi trien lam va đa đat hang may đien bao toan nang su dung cho mang luoi đien bao tren toan nuoc Phap vao nam sau. Caselli khong nhung đuoc phap tiep can voi he thong đien bao cua nuoc Phap đe lam viec voi chiec may cua minh, ma ong cung nhan đuoc tien tai tro tu Hoang đe. Mot cuoc thu nghiem ve he thong truyen tin bang đien bao toan nang noi lien giua Paris va Amiens đa thanh cong, voi ket qua la chu ky cua nha soan nhac Gioacchino Rossini đa đuoc truyen đi mot khoang cach dai toi 140 km. Mot cuoc thi nghiem khac - lan nay la truyen đi tu Paris toi Marseille cach đo 800 km cung thanh cong. The la vao nam 1864, chiec may đien bao toan nang đuoc chinh thuc su dung tai Phap. Vao nam sau (1865), he thong truyen tin bang đien bao toan nang đuoc xay dung noi lien Paris va Lyon, va vuon toi Marseille vao nam 1867. Nhu vay, phien ban so khai cua chiec may fax đa đi vao hoat đong truoc khi đien anh, truyen hinh va ca đien thoai ra đoi. Alexander Graham Bell chi nhan đuoc bang sang che ve đien thoai (No. 174,465) boi Co quan đang ky bang sang che va ten thuong mai Hoa Ky vao nam 1876.

Caselli đuoc cap bang sang che ve chiec may đien bao toan nang o chau Au vao nam 1861 (E.P. 2532) va o Hoa Ky vao nam 1863 (No. 37,563). Ong đa to chuc trien lam thanh cong chiec may nay vao nam 1861 tai buoi le trien lam Florence, trong so khach tham du co ca vi vua nuoc Y Victor Emmanuel II. Chiec may nay hoat đong thanh cong đen noi ma hoang đe Napoleon III đa trao thuong ong Huan chuong Bac Đau Boi tinh. Cac nha khoa hoc va ky su o Paris đa thanh lap nen Hiep hoi Đien bao toan nang đe chia se thong tin va kien thuc ve phat minh nay.
Hoi đong Lap phap va Hoi đong Nha nuoc Phap đa uy quyen xay dung mot tuyen đien bao toan nang giua thu đo Paris va thanh pho Marseille. O Anh, mot tuyen thu nghiem noi tu thu đo Luan Đon va Liverpool trong vong 4 thang cung đuoc xay dung. Sau đo, hoang đe Napoleon III đa mua mot chiec may cua Caselli nham phuc vu cho muc đich cong cong, cu the la truyen tin hieu giua Paris voi Lyon. No đuoc đat tai đo cho đen het tran Sedan (1870). Nga hoang Nikolai I cung xay dung mot tuyen đien bao thu nghiem noi giua cac cung đien cua ong tai kinh đo Sankt Peterburg voi Moskva tu nam 1851 toi 1855. Trong nam hoat đong đau tien, he thong đa truyen đuoc gan 5.000 "ban fax" voi toc đo cao nhat đat toi 110 ban/gio.
Tuy nhien, trinh đo ky thuat thoi đo phat trien qua cham đe phat minh cua Caselli đuoc van hanh mot cach đang tin cay, va ket cuc la moi co gang trong linh vuc nay đa đo be. Mot kho khan ky thuat chu yeu van la van đe đong bo giua thu va phat. Đong thoi, chiec may cua Caselli gap phai su canh tranh khoc liet cua nhung kieu cong nghe truyen tin the he truoc, von đuoc su ung ho cua nhung the luc kinh te va chinh tri lon trong bo may chinh quyen. Sau cuoc Chien tranh Phap-Pho, may đien bao toan nang dan dan bi the cho boi may đien bao but tich cua Bernhard Meyer von su dung trong voi go doc va cho phep toc đo truyen tin hieu nhanh gap đoi so voi đien bao toan nang. Ban than Caselli cung tu bo viec phat trien, cai tien phat minh cua minh va tro ve song o Florence cho đen khi mat. Phai đoi đen 100 nam sau thi y tuong cua Caselli moi đuoc phat trien đe co the ung dung rong rai nhu ngay nay.


Mau vat con ton tai Hien nay van con ton tai mot vai chiec may đien bao toan nang thoi co. Vao nam 1961 chung đuoc trung bay o Vien bao tang Nghe thuat va Nghe thu cong o Paris va that đang kinh ngac la chung van con hoat đong tot khi đa truyen tin hieu suon se tu Paris đen Marseille. Nhung chiec may nay lai tiep tuc chung minh đo tin cay tuyet voi cua minh vao nam 1982 khi truyen tin hieu lien tiep suot nhieu thang, voi moi ngay hoat đong 6 gio ma khong he sai sot.


Chu thich Tham khao Anzovin, Steven et al, Famous first facts, international edition: a record of first happenings, discoveries, and inventions in world history, H. W. Wilson Company, ISBN 0-8242-0958-3
Huurdeman, Anton A., The worldwide history of telecommunications, Wiley-IEEE, 2003, ISBN 0-471-20505-2
Sarkar, Tapan K. et al., History of wireless, John Wiley and Sons, 2006, ISBN 0-471-71814-9


Lien ket ngoai Giovanni Caselli, by Eugenii Katz. Internet Archive version.
Facsimile & SSTV History – this site has lots of images
Secret Life of The Fax Machine - Illustrated History by Cartoonist Tim Hunkin
History of The Pantelegraph - Information and More Pictures on the Pantelegraph
Giovanni Caselli and the Pantelegraph Luu tru ngay 15 thang 1 nam 2016 tai Wayback Machine - Biographical and Historical Account of the Pantelegraph