Tao tay, con goi la bom (phien am tu tieng Phap: pomme), la mot loai qua an đuoc tu cay tao tay (Malus domestica). Tao tay đuoc trong tren khap the gioi va la loai cay đuoc trong pho bien nhat trong chi Malus. Cay tao tay co nguon goc tu Trung A, noi to tien cua no la tao dai Tan Cuong sinh song, hien van con ton tai cho đen ngay nay. Chung đa đuoc trong tu hang ngan nam qua o chau A va chau Au va đa đuoc thuc dan chau Au đua đen Bac My. Tao tay co y nghia ton giao va than thoai trong nhieu nen van hoa, bao gom Bac Au, Hy Lap va Co đoc giao chau Au.
Tao tay trong tu hat co xu huong rat khac biet so voi cay bo me cua chung khi qua tao thuong thieu cac đac điem nhu mong muon. Ve sau, chung đuoc nhan giong vo tinh bang ghep canh. Cay tao trong tu nhien (khong ghep canh) thuong co kich thuoc tong the to hon va cham ra qua hon. Cay đuoc ghep goc la đe kiem soat toc đo phat trien va kich thuoc cay, cho phep thu hoach de dang hon.
Hien co hon 7.500 giong tao đuoc biet đen. Cac giong khac nhau đuoc tao ra vi so thich ve mui vi va voi nhieu muc đich su dung khac nhau, bao gom cho ca viec nau an, an song va lam ruou tao. Cay va qua cua tao tay de bi nhiem mot so loai nam, vi khuan va cac van đe sau benh. Cac van đe nay co the kiem soat bang mot so bien phap huu co va vo co. Nam 2010, bo gen cua tao tay đa đuoc giai ma, la mot phan cua cac nghien cuu kiem soat dich hai va nhan giong chon loc trong san xuat tao.
Tong san luong tao tay tren toan the gioi vao nam 2021 la 93 trieu tan, trong đo Trung Quoc chiem gan mot nua.


Mo ta Tao la mot loai cay rung la, cay thuong co chieu cao tu 2 đen 4,5 m (6 đen 15 ft) trong moi truong canh tac va co chieu cao len đen 9 m (30 ft) trong đieu kien tu nhien. Khi trong, kich thuoc, hinh dang va mat đo canh đuoc kiem soat bang phuong phap chon lua va chiet ghep canh. Cac la đuoc sap xep xen ke, chung co hinh bau duc mau xanh đam voi mep la co hinh rang cua va mat duoi co long to nho li ti.
Vao mua xuan, hoa no cung luc voi su phat trien manh me cua cay nhu đam choi cua la, chung no tren mot so choi dai va tren cac ngon cua canh. Nhung bong hoa dai 3 đen 4 cm (1 đen 1+1⁄2 in) mau trang pha chut mau hong nhat dan, co nam canh, voi mot cum hoa lon tren canh hoac than, mot cum hoa gom co 4–6 hoa. Hoa nam o trung tam cua cum hoa đuoc goi la "hoa vuong"; no la hoa mo ra đau tien va co the phat trien thanh mot qua lon.

Qua tao tay la mot loai qua pome, thuong chin vao cuoi mua he hoac mua thu, thang 9 hoac thang 10, qua cua cac giong tao trong hien nay co nhieu kich co khac nhau. Nhung nguoi trong tao tay thuong mai đat muc tieu tao ra qua tao co chieu dai tu 7 đen 8,5 cm (2+3⁄4 đen 3+1⁄4 in) nham đap ung thi hieu cua thi truong. Đoi voi mot so nguoi tieu dung, đac biet la nguoi tieu dung Nhat Ban thi thich qua kich co lon, con nhung qua tao duoi 5,5 cm (2+1⁄4 in) it co gia tri tren thi truong thuong đuoc su dung đe lam nuoc ep trai cay. Vo cua qua tao tay khi chin thuong co mau đo, vang, luc, hong, hoac mau ram nang, mac du nhieu giong co hai hoac ba mau. Vo qua cung co the bi ram toan bo hoac mot phan, tuc la tho rap va co mau nau. Vo đuoc bao phu boi mot lop sap bieu bi. Phan vo qua ngoai (dinh cui qua) thuong co mau trang vang nhat đen mau hong, cung co loai tao tay co vo qua ngoai mau vang hoac xanh la cay.


= To tien hoang dai =

To tien hoang dai cua Malus domestica la Malus sieversii đuoc tim thay moc hoang o vung nui Trung A tai mien nam Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan va Tan Cuong (Trung Quoc). Viec trong loai nay rat co the đa bat đau tu cac khu rung tren suon nui cua day Thien Son, tien trien trong mot thoi gian dai va cho phep lai nhap gen thu cap cac gen tu cac loai khac vao cac hat giong thu phan mo. Viec trao đoi di truyen đang ke voi Malus sylvestris, mot loai tao dai chau Au, dan đen ket qua la cac quan the tao tay hien nay co lien he nhieu đen tao dai chau Au hon la to tien giong Malus sieversii, du ve hinh thai hoc thi no gan voi to tien hon. Trong cac dong tao gan đay thi khong co xao tron di truyen, su đong gop cua Malus sieversii van chiem uu the.


= Bo gen =
Tao tay la loai cay luong boi (mac du cac giong cay tam boi khong phai la hiem), co 2n = 34 nhiem sac the va kich thuoc bo gen uoc tinh xap xi 650 Mb. Mot so trinh tu gen đa đuoc giai san, lan đau tien la vao nam 2010 dua tren giong cay luong boi 'Golden Delicious'. Tuy nhien, trinh tu bo gen đau tien nay hoa ra co chua mot so loi, mot phan la do muc đo mat tinh di hop tu cao o tao luong boi, ket hop voi mot đoan lap cua bo gen co xua, dan đen viec giai trinh tu gen phuc tap hon. Gan đay, cac giong luong boi va tam boi đa đuoc xac đinh trinh tu, do đo tao ra trinh tu toan bo bo gen co chat luong cao hon.
Toan bo bo gen đau tien đuoc uoc tinh chua khoang 57.000 gen, mac du cac trinh tu gen gan đay đa cung cap mot uoc tinh vua phai hon tu 42.000 đen 44.700 gen ma hoa protein. Ben canh đo, toan bo trinh tu bo gen san co đa cung cap bang chung cho thay to tien hoang dai cua tao trong rat co the la Malus sieversii. Viec tai giai trinh tu qua nhieu lan đa cung co cho nhan đinh nay, đong thoi cung cho thay su lai nhap gen sau rong tu Malus sylvestris sau khi M. sieversii đuoc thuan hoa.


Lich su Malus sieversii đuoc cong nhan la loai to tien chinh cua tao tay trong, va la loai tuong tu ve hinh thai hoc. Do su bien đoi di truyen cua tao tay o Trung A, khu vuc nay thuong đuoc coi la trung tam xuat xu cua chung. Chung đuoc cho la đa đuoc thuan hoa cach đay 4.000–10.000 nam o vung nui Thien Son, va sau đo đa đuoc mang doc theo Con đuong To lua đe đen chau Au, voi su lai tao va lai nhap gen cua cac loai tao dai tu Siberia (M. baccata), Kavkaz (M. orientalis) va chau Au (M. sylvestris). Chi co M. sieversii moc o suon tay cua day nui Thien Son gop phan di truyen vao giong tao thuan hoa, chu khong phai do quan the tao dai bi co lap o suon đong.
Tao mem Trung Quoc, chang han nhu M. asiatica va M. prunifolia, đa đuoc trong lam mon tao trang mieng trong hon 2.000 nam o Trung Quoc. Chung đuoc cho la cac con lai cua M. baccata va M. sieversii tu Kazakhstan.
Cac đac điem cua tao tay đuoc nguoi trong lua chon la kich thuoc, đo chua cua qua, mau sac, đo chac thit va luong đuong hoa tan. Khac voi cac loai trai cay thuan hoa, loai tao dai M. sieversii ban đau co kich thuoc chi nho hon mot chut so voi loai tao thuan hoa hien đai.
Tai đia điem Sammardenchia-Cueis gan Udine o đong bac nuoc Y, hat cua mot so dang tao tay đa đuoc tim thay trong cac vat dung đuoc đinh tuoi khoang 4.000 nam truoc Cong nguyen. Phuong phap phan tich di truyen van chua thanh cong trong viec su dung nham xac đinh ro lieu nhung qua tao co đai nay la tao dai Malus sylvestris hay Malus domesticus chua loai to tien Malus sieversii. Tuu trung, kho co the phan biet đuoc giua tao dai hai luom va tao trong trong ho so khao co hoc.
Đa co bang chung gian tiep ve viec trong tao vao thien nien ky thu ba truoc Cong nguyen o vung Trung Đong. O chau Au trong thoi ky co đai đa co san luong tao đang ke, va viec chiet ghep chac chan đa đuoc biet đen trong thoi gian sau đo. Chiet ghep la mot phan thiet yeu trong hoat đong san xuat tao thuan hoa hien đai đe co the nhan giong ra nhung cay trong tot nhat; hien nay van chua ro viec chiet ghep cay tao đuoc phat minh khi nao.
Tao thoi vu mua đong đuoc hai vao cuoi mua thu va đuoc bao quan bang cach đong lanh, chung đa la mot loai thuc pham quan trong o chau A va chau Au trong nhieu thien nien ky. Trong so rat nhieu loai cay trong o Cuu the gioi ma nguoi Tay Ban Nha đua đen quan đao Chiloe vao the ky 16, cay tao đac biet thich nghi tot. Tao đuoc du nhap vao Bac My boi nhung đoan nguoi thuc dan vao the ky 17, va vuon tao đau tien tren luc đia Bac My đa đuoc muc su William Blaxton trong o Boston vao nam 1625. Loai tao duy nhat co nguon goc tu Bac My la tao cua (crab apples), tung đuoc goi la "tao pho thong" (common apples).
Giong tao tu chau Au đuoc mang đen My lam giong đa đuoc pho bien doc theo cac tuyen đuong thuong mai cua tho dan chau My, cung nhu đuoc trong trong cac trang trai thuoc đia. Mot danh muc vuon uom tao Hoa Ky nam 1845 đa ban 350 cay cua giong "tot nhat", cho thay su sinh soi manh me cua cac giong tao moi o Bac My vao đau the ky 19. Vao the ky 20, cac du an thuy loi o Mien đong Washington bat đau xay dung, gop phan cho phep phat trien nganh cong nghiep trai cay tri gia hang ty đo la, trong đo tao tay la san pham hang đau.
Cho đen the ky 20, nhung nguoi nong dan đa bao quan tao trong cac ham đat trong suot mua đong, nham muc đich tieu thu hoac đe ban. Viec van chuyen bang tau hoa va đuong bo đuoc cai thien đa thay the cho nhu cau bao quan. Phuong phap bao quan kiem soat khi quyen đuoc su dung đe giu tao tuoi quanh nam. Phuong phap nay su dung đo am cao, luong oxy thap va muc carbon dioxide đuoc kiem soat đe duy tri đo tuoi cua trai cay. Chung đuoc su dung lan đau tien o Hoa Ky vao nhung nam 1960.


Trong van hoa chau Au = Pagan giao o Đuc =

Trong than thoai Bac Au, nu than Iðunn đuoc mieu ta trong sach giao khoa co Prose Edda (đuoc viet vao the ky 13 boi tac gia Snorri Sturluson) la nguoi cung cap nhung qua tao cho cac vi than mang lai cho ho su tre trung vinh cuu. Hoc gia nguoi Anh H. R. Ellis Davidson lien he qua tao voi cac hoat đong ton giao trong Pagan giao Đuc ma tu đo Pagan giao Bac Au phat trien. Ba cho biet nhung xo đung tao đa đuoc tim thay trong khu chon cat thuyen Oseberg o Na Uy, trai cay va qua hach (Iðunn tung đuoc mo ta bien thanh mot loai hat trong Skaldskaparmal) đa đuoc tim thay trong nhung ngoi mo xua nhat cua nguoi German o Anh va cac noi khac tren luc đia chau Au, chung co the mang mot y nghia tuong trung, va o tay nam nuoc Anh cac loai hat đuoc xem la bieu tuong sinh no.
Davidson ghi nhan moi lien he giua tao va Vanir, mot bo toc than tien trong than thoai Bac Au co lien quan đen kha nang sinh san, trong đo dan mot vi du ve Skirnir, su gia cua than Freyr, đa ban cho nang Gerðr xinh đep 11 "qua tao vang" đe tan tinh nang giup than. Noi dung nay nam trong Kho 19 va 20 cua Skirnismal. Davidson cung luu y them ve moi lien he giua kha nang sinh san va nhung qua tao trong than thoai Bac Au trong chuong 2 cua Volsunga saga: sau khi vua Rerir cau nguyen Odin đe co con, nu hoang cac vi than Frigg đa gui cho ong mot qua tao, su gia cua Frigg (trong lot mot con qua) tha qua tao vao long ong khi ong đang ngoi tren đinh go đat cua mot ngoi mo. Viec an tao cua vo Rerir dan đen viec mang thai sau nam va sinh (bang mo đe) ra mot đua con trai – anh hung Volsung.
Hon nua, Davidson cho biet cum tu ky la Tao cua Hel đuoc su dung trong mot bai tho co tu the ky 11 cua skald (nha tho cua tho truyen thong Bac Au) Thorbiorn Brunarson. Ba noi rang đieu nay co the ngu y rang qua tao đuoc Brunarson coi la thuc an cua nguoi chet. Hon nua, Davidson ghi rang nu than Nehalennia cua Đuc đoi khi đuoc mieu ta voi nhung qua tao va nhung đieu tuong tu khac thuong thay trong nhung cau chuyen co cua nguoi Ireland. Davidson khang đinh trong khi viec trong tao o Bac Au keo dai it nhat la tu thoi Đe che La Ma va viec trong đa du nhap đen chau Au tu Can Đong, cac giong tao ban đia moc o Bac Au đeu nho va co vi đang. Davidson ket luan rang trong dien mao Iðunn "chung ta phai co mot hinh anh phan chieu lo mo cua mot bieu tuong cu: đo la nu than ho menh cua trai cay ban su song cua the gioi ben kia."


= Than thoai Hy Lap =

Tao xuat hien trong nhieu tin nguong truyen thong, thuong la mot loai trai cay than bi hoac trai cam. Mot van đe trong viec xac đinh qua tao trong ton giao, than thoai va truyen dan gian la đen tan the ky 17, tu "qua tao" van con đuoc su dung nhu mot thuat ngu chung cho tat ca cac loai trai cay, bao gom ca qua hach. Mot vi du, trong than thoai Hy Lap, muoi hai ky cong cua Heracles ke rang anh hung Hy Lap Heracles đuoc yeu cau đi đen Khu vuon cua Hesperides va hai nhung qua tao vang tren Cay Su song moc giua vuon.
Nu than bat hoa cua Hy Lap, Eris, tro nen bat binh sau khi co khong đuoc moi đen đam cuoi cua Peleus va Thetis. Đe tra đua, co nem mot qua tao vang Bat hoa co khac chu Καλλιστη (Kalliste, đoi khi đuoc phien am la Kallisti, nghia la "Cho nguoi đep nhat") vao tiec cuoi. Ba nu than gianh qua tao: Hera, Athena, va Aphrodite. Paris cua thanh Troia đa đuoc chi đinh đe chon nguoi nhan qua tao. Sau khi Paris bi ca Hera va Athena mua chuoc, Aphrodite đa cam do anh ta voi nguoi phu nu xinh đep nhat the gioi, Helen cua Sparta. Anh ta đa trao tang qua tao cho Aphrodite, do đo gian tiep gay ra Chien tranh thanh Troia.
Do đo, o Hy Lap co đai, qua tao đuoc coi la vat linh thieng cua than Aphrodite. Nem mot qua tao vao ai đo la đe tuyen bo mot cach tuong trung tinh yeu cua mot nguoi; va tuong tu, nam bat qua tao la đe the hien mot cach tuong trung su chap nhan cua mot nguoi đoi voi tinh yeu đo. Mot bai tho đuoc cho la cua Platon co noi dung sau:

Toi nem qua tao vao em, va neu em muon yeu toi, hay cam lay no va chia se thoi con gai cua em voi toi; nhung neu suy nghi cua em khong giong nhung gi toi cau nguyen, thi hay bat lay no, va hay xem xet ve đep ngan ngui nhu the nao.

Trong than thoai Hy Lap, Atalanta đa chay thi trong mot cuoc đua truoc tat ca nhung nguoi cau hon minh, nham co gang tron tranh viec ket hon. Co ay đanh bai tat ca tru Hippomenes (con đuoc goi la Melanion, mot cai ten co the bat nguon tu melon – "dua", tu tieng Hy Lap cho ca "tao" va trai cay noi chung), anh ta đa đanh bai co ay bang su xao quyet chu khong phai toc đo. Hippomenes biet rang minh khong the chien thang trong mot cuoc đua cong bang nen đa su dung ba qua tao vang (qua tang cua Aphrodite, nu than tinh yeu) đe đanh lac huong Atalanta. Phai mat ca ba qua tao va ca toc đo cua minh, nhung Hippomenes cuoi cung đa thanh cong, anh gianh chien thang trong cuoc đua va cuoi đuoc Atalanta.


= Nghe thuat Co Đoc giao =

Mac du trai cam cua Vuon Eden trong Sach Sang The khong đuoc xac đinh, nhung truyen thong pho bien cua Co đoc giao cho rang tao tay chinh la qua ma Eva đa du do Adam cung an voi co. Nguon goc nhan dang rong rai mot loai trai cay chua đuoc biet đen o Trung Đong vao thoi Kinh thanh đa đuoc tim thay qua su nham lan giua cac tu tieng Latinh malum (qua tao) va malum (qua ac quy), cac tu nay đuoc viet theo kieu thong thuong la malum. Cay cua trai cam đuoc goi la "cay biet đieu thien va đieu ac" trong Sang the ky 2:17 va trong tieng Latinh "thien va ac" co nghia la bonum et malum.
Cac hoa si trong thoi ky Phuc Hung co the đa bi anh huong boi cau chuyen ve nhung qua tao vang trong Vuon Hesperides. Ket qua la, trong cau chuyen cua Adam va Eve, qua tao tro thanh bieu tuong cho tri thuc, su bat tu, su cam do, su sa nga cua con nguoi vao toi loi va chinh toi loi. Thanh quan trong co hong cua con nguoi đa đuoc goi la "qua tao cua Adam" vi mot quan niem cho rang no đuoc tao ra boi mieng trai cam con lai ket trong co hong cua Adam. Qua tao la bieu tuong cua su quyen ru tinh duc, chung đa đuoc su dung đe am chi tinh duc cua con nguoi co the theo mot cach mia mai.


= Tuc ngu =
Cau tuc ngu "Mot qua tao moi ngay giup tranh xa bac si", đe cap đen nhung loi ich suc khoe đuoc cho la nho an qua nay, cau tuc ngu nay đa bat nguon tu xu Wales vao the ky 19, noi cum tu ban đau la "An mot qua tao khi đi ngu, va ban se khien cho bac si khong kiem đuoc banh mi cua minh". Vao the ky 19 va đau the ky 20, cum tu phat trien thanh "mot qua tao moi ngay, khong can tra tien bac si" va "mot qua tao moi ngay se đua bac si ra xa"; cum tu thuong đuoc su dung hien nay đuoc ghi lai lan đau tien vao nam 1922.


Giong Hien nay co hon 7.500 giong tao tay (thu cay trong). Cac giong tao trong khac nhau ve nang suat va kich thuoc toi đa cua cay, ke ca khi chung đuoc trong cung mot goc ghep. Moi truong khi hau on đoi va can nhiet đoi co nhieu giong tao tay khac nhau. Trong Bo suu tap Trai cay Quoc gia (National Fruit Collection) cua Vuong quoc Anh (UK's National Fruit Collection) do Bo Moi truong, Thuc pham va Nong thon quan ly, co quan nay đa suu tam hon 2.000 giong tao tay trong tai Kent. Đai hoc Reading, chiu trach nhiem phat trien co so du lieu suu tap quoc gia cua Vuong quoc Anh, cung cap kha nang tiep can đe tim kiem ve cac bo suu tap quoc gia. Cong trinh cua Đai hoc Reading la mot phan trong Chuong trinh Hop tac Chau Au ve Tai nguyen Di truyen Thuc vat (European Cooperative Programme for Plant Genetic Resources), trong đo co 38 quoc gia tham gia vao nhom nghien cuu chi Hai đuong.
Co so du lieu suu tap trai cay quoc gia cua Vuong quoc Anh chua đung nhieu thong tin ve đac điem va nguon goc cua nhieu loai tao tay, bao gom ten thay the cho ten khoa hoc cua cac giong tao tay. Hau het cac giong nay đuoc lai tao đe an tuoi (tao trang mieng), mac du mot so đuoc trong đac biet đe nau an (tao nau an) hoac san xuat ruou tao. Tao ruou thuong qua chua va chat đe an tuoi, nhung chung mang lai cho đo uong mot huong vi đam đa ma tao trang mieng khong the lam đuoc.
Cac giong tao pho bien tren thi truong thuong co thit qua mem nhung chac. Cac tieu chi chat luong khac trong viec nhan giong tao tay thuong mai hien nay la vo co mau sac sac so, khong bi dap, de van chuyen, kha nang bao quan lau, nang suat cao, khang benh tot, hinh dang qua tao thong dung va huong thom khuech tan. Tao tay hien đai noi chung ngot hon so voi cac giong tao tay cu truoc kia, phu hop thi hieu huong vi pho bien theo thoi gian. Hau het nguoi dan Bac My va chau Au ua chuong loai tao ngot, mot chut acid chua, nhung tao chua cung co mot so it nguoi tim mua. Loai tao cuc ngot hau nhu khong co vi acid nao thi lai pho bien o chau A, đac biet la tieu luc đia An Đo.
Nhung giong tao tay trong truoc kia thuong co hinh dang qua ky di, ket cau va mau sac đa dang va hay bi dap. Mot so giong co huong vi thom ngon hon cac giong hien đai, nhung chung co cac van đe khac khien chung co nang suat thuong mai thap, de nhiem benh, kha nang bao quan hay van chuyen kem, hoac kich thuoc "khong chuan". Mot so giong cu van con đuoc san xuat tren quy mo lon, nhieu giong van đuoc bao ton boi cac nha vuon va nong dan va chung đuoc ban truc tiep tai thi truong đia phuong noi chung đuoc trong. Nhieu giong khac va cac giong quan trong trong o nhieu đia phuong mang huong vi va ve ngoai đoc đao. Cac chien dich bao ton tao tay đa dien ra tren khap the gioi nham bao ton nhung giong trong đia phuong khoi bi tuyet chung. O Vuong quoc Anh, cac giong cay trong cu nhu 'Cox's Orange Pippin' va 'Egremont Russet' van quan trong ve mat thuong mai, mac du theo tieu chuan hien nay, chung cho nang suat thap va de bi nhiem benh.


Trong trot = Nhan giong =

Nhieu loai tao tu phat trien tu hat. Tuy nhien, so voi tat ca cac loai cay an qua lau nam, tao tay phai đuoc nhan giong vo tinh đe co đuoc vi ngot va cac đac tinh mong muon khac nhieu hon so voi cay bo me cua chung. Đieu nay do tao sinh truong tu hat la mot vi du cua bien di to hop, du tao con thua huong cac gen tu bo me cua chung nhung co su sap xep lai (to hop) cac đac điem nay, lam đoi con co đac điem qua khac biet đang ke so voi bo me, đieu nay co le la đe canh tranh truoc nhieu loai gay hai. Loai tao tam boi thuong vo sinh vi co ba chiec nhiem sac the trong moi cap nhiem sac the nen khong the phan chia binh thuong trong giam phan, tao ra cac giao tu bat thuong. Du cho cay tam boi co the tao ra hat giong (tao tay la mot vi du), nhung no xay ra khong thuong xuyen va cay con hiem khi song sot.
Tao tay khong phai la giong thuan chung khi đuoc trong tu hat giong, vi vay phuong phap sinh san sinh duong nhu giam canh, chiet canh va ghep canh thuong đuoc su dung. Canh giam co the ra re va sinh san thuan, cung nhu co the song trong mot the ky. Goc ghep đuoc lua chon đe tao ra cac cay co nhieu kich co khac nhau, cung nhu thay đoi đo cung chac trong mua đong, kha nang chong sau benh va kha nang thich ung đat đai cua cay hoan chinh. Goc ghep lun co the tao ra nhung cay rat nho (cao duoi 3,0 m hay hoac 10 feet khi truong thanh), ra qua som hon nhieu nam va de thu hoach hon so voi cay kich thuoc binh thuong.
Phuong phap goc ghep lun cua cay tao co the bat nguon tu khu vuc Ba Tu va Tieu A vao khoang nam 300 truoc Cong nguyen. Alexander Đai đe đa gui cac mau cay tao lun đen Lyceum (mot dang truong hoc) cua Aristotle. Vao the ky 15, phuong phap goc ghep lun tro nen pho bien va sau đo no đa trai qua mot so giai đoan pho bien va suy giam tren khap the gioi. Phan lon cac goc ghep ngay nay đuoc su dung đe kiem soat kich thuoc cua tao đa đuoc phat trien o Anh vao đau nhung nam 1900. Tram Nghien cuu East Malling (East Malling Research Station) đa tien hanh nghien cuu sau rong tren cac goc ghep, va ngay nay cac goc ghep cua tao o Anh đuoc gan them tien to "M" đe chi nguon goc cua chung. Nhung goc ghep đuoc đanh dau bang tien to "MM" la nhung giong cay thuoc nhom Malling sau nay đuoc lai voi giong 'Northern Spy' o Merton, Anh.
Hau het cac giong tao moi đeu co nguon goc la cay con bang hat, chung sinh truong mot cach tinh co hoac đuoc lai tao co chu y cac giong tao voi đac điem mong muon. Cac tu "cay con" (seedling), "hat nhan" (kernel), hay "pippin" (tieng Anh) trong ten cua mot giong tao cho thay rang no co nguon goc la mot cay con moc bang hat. Tao cung co the hinh thanh cac đot bien sinh duong, thuong do đot bien gen ngau nhien tao ra mot canh co hinh thai khac voi phan con lai cua cay, goi la the kham. Mot so đot bien sinh duong hoa ra la su cai thien cac đac điem cua cay me. Mot so canh đot bien sinh duong co he gen khac voi cay me đu nhieu đe đuoc coi la giong cay trong moi.
Ke tu nhung nam 1930, Tram thi nghiem Excelsior (Excelsior Experiment Station) tai Đai hoc Minnesota đa gioi thieu tien trinh canh tac on cua mot loat cac loai tao quan trong đuoc trong rong rai, bao gom ca muc đich thuong mai boi cac nha vuon đia phuong tren khap Minnesota va Wisconsin. Nhung đong gop quan trong nhat cua no bao gom 'Haralson' (la giong tao đuoc trong rong rai nhat o Minnesota), 'Wealthy', 'Honeygold' va 'Honeycrisp'.
Tao tay đuoc di thuc o Ecuador o đo cao rat lon, noi chung nho vao cac yeu to can thiet đe co the thuong xuyen ra qua hai vu moi nam vi đieu kien on đoi lien tuc quanh nam.


= Thu phan =

Tao tay la loai cay giao phan; chung phai thu phan cheo đe phat trien qua. Vao moi mua ra hoa, nguoi trong tao thuong tan dung moi phuong tien thu phan đe mang phan hoa. Ong mat la loai đuoc su dung pho bien nhat. Ong tho vuon hoa qua cung đuoc su dung nhu nhung loai thu phan bo sung trong cac vuon cay an trai kinh doanh. Ong nghe chua đoi khi co mat trong vuon cay an qua, nhung thuong khong đu so luong đe tro thanh loai thu phan đang ke.
Co bon đen bay nhom loai tao tay giao phan, tuy thuoc vao khi hau:

Nhom A - Ra hoa som, tu 1 đen 3 thang 5 o Anh ('Gravenstein', 'Red Astrachan')
Nhom B - 4 đen 7 thang 5 ('Idared', 'McIntosh')
Nhom C - Ra hoa giua mua, tu 8 đen 11 thang 5 ('Granny Smith', 'Cox's Orange Pippin')
Nhom D - Ra hoa giua / cuoi mua, tu 12 đen 15 thang 5 ('Golden Delicious', 'Calville blanc d'hiver')
Nhom E - Ra hoa muon, tu 16 đen 18 thang 5 ('Braeburn', 'Reinette d'Orleans')
Nhom F - 19 đen 23 thang 5 ('Suntan')
Nhom H - 24 đen 28 thang 5 ('Court-Pendu Gris' - con goi la Court-Pendu plat)
Mot giong tao tay co the đuoc thu phan boi mot giong khac tu cung mot nhom hoac tu nhom gan gui di truyen (A voi A, hoac A voi B, nhung khong phai A voi C hoac D).
Cac giong tao tay trong đoi khi đuoc phan loai theo ngay ma hoa no ro, trong thoi gian hoa no trung binh 30 ngay, hat phan se đuoc chon tu cac giong co khoang thoi gian thu phan trung nhau khoang 6 ngay.


= Truong thanh va thu hoach =

Cac giong tao co nang suat va kich thuoc cay toi đa khac nhau, ngay ca khi chung xuat phat tu cung mot goc ghep. Neu khong đuoc tia, canh tao tay se phat trien lan rong, đieu nay cho phep chung ket trai nhieu hon, nhung viec thu hoach se tro nen kho khan. Tuy thuoc vao mat đo cay (so luong cay trong tren mot đon vi dien tich đat canh tac), cay truong thanh thuong cho ra 40–200 kg (90–440 lb) tao moi nam, mac du nang suat chang con bao nhieu trong nhung nam mat mua. Tao đuoc thu hoach bang thang ba điem, loai thang nay đuoc thiet ke đe phu hop đat o vi tri giua cac canh. Cay ghep xuat phat tu goc ghep lun mang lai khoang 10–80 kg (20–180 lb) qua moi nam.
Cac trang trai trong tao mo cua cho khach vieng tham đe ho co the tu hai tao.
Cac giong khac nhau chin qua vao cac thoi điem khac nhau trong nam. Nhung giong cay co nang suat cao trong mua he bao gom 'Gala', 'Golden Supreme', 'McIntosh', 'Transparent', 'Primate', 'Sweet Bough' va 'Duchess'; cac giong mua thu bao gom 'Fuji', 'Jonagold', 'Golden Delicious', 'Red Delicious', 'Chenango', 'Gravenstein', 'Wealthy', 'McIntosh', 'Snow', va 'Blenheim'; cac giong mua đong bao gom 'Winesap', 'Granny Smith', 'King', 'Wagener', 'Swazie', 'Greening' va 'Tolman Sweet'.


= Luu tru =

Trong thuong mai, tao co the đuoc luu tru trong vai thang o cac buong kiem soat khi quyen, cac buong nay đuoc dung đe lam cham qua trinh chin do khi ethylene trong tao gay ra. Tao thuong đuoc bao quan trong cac buong co nong đo carbon dioxide cao hon va kha nang loc khong khi cao. Đieu nay ngan nong đo ethylene tang len cao hon va ngan qua trinh chin dien ra qua nhanh.
Tao khong huu co co the đuoc phun chat 1-Methylcyclopropene đe ngan chan cac thu the ethylene cua tao, tam thoi ngan chung chin.


= Sau benh =

Cay tao rat de bi nhiem mot so benh do nam, vi khuan va con trung gay hai. Nhieu vuon cay an trai thuong mai đa trien khai chuong trinh phun thuoc hoa hoc đe duy tri chat luong trai, suc khoe cua cay va nang suat cao. Hoat đong nay cam su dung thuoc tru sau tong hop, mac du mot so loai thuoc tru sau cu hon đuoc phep su dung. Cac phuong phap huu co bao gom đua thien đich tu nhien cua cac loai gay hai vao đe kiem soat so luong cua chung.
Mot loat cac loai sau hai va benh co the anh huong đen cay tao. Ba trong so cac benh hoac sau benh pho bien nhat la nam moc, rep va benh vay tao.

Nam moc đuoc đac trung boi cac mang phan mau xam nhat xuat hien tren la, choi va hoa, thuong xuat hien vao mua xuan. Nhung bong hoa bi nam se chuyen sang mau vang kem va khong con phat trien binh thuong. Đieu nay co the đuoc chua tri tuong tu nhu nam Botrytis — han che cac đieu kien gay ra benh va đot cac cay bi nhiem benh la mot trong cac bien phap đuoc khuyen nghi.
Rep Aphidoidea la mot nhom con trung nho, co nam loai rep thuong tan cong tao tay: rep sap hat tao, rep sap tao sac hong, rep sap tao, rep sap đom va rep sap len. Cac loai rep co the đuoc xac đinh bang mau sac, thoi gian trong nam va boi su đac điem vo. Rep an la bang cach su dung cac co quan mieng co hinh giong nhu cay kim đe hut dich thuc vat. Khi xuat hien voi so luong lon, loai gay hai se lam giam su phat trien va suc song cua cay.
Benh vay tao: do nam Venturia inaequalis gay ra. Benh vay tao tao ra cac đom mau nau o liu tren be mat la voi ket cau min nhu nhung, sau đo chuyen han sang mau nau va co ket cau giong nhu nut chai. Benh cung anh huong đen qua, chung cung phat trien cac đom nau tuong tu voi la. Benh vay tao sinh soi qua nam moc trong la tao gia tren mat đat, phat trien trong thoi tiet am ap mua xuan roi lay nhiem cho cay trong thoi điem sinh truong.
Trong so cac van đe benh nghiem trong nhat la benh chay la do vi khuan Erwinia amylovora gay ra, va hai loai benh do nam: benh gi sat Gymnosporangium va benh đom đen. Cac loai gay hai khac anh huong đen cay tao bao gom sau buom Cydia pomonella va gioi tao. Cay tao non cung de bi cac loai đong vat co vu nhu chuot va nai gay hai, chung an vo mem cua cay, đac biet la vao mua đong. Au trung cua sau buom đuc tao chui qua vo cay va xam nhap vao ruot cay, gay ra thiet hai đang ke.


San xuat San luong tao tay tren toan the gioi vao nam 2021 la 93 trieu tan, trong đo Trung Quoc san xuat gan 1/2 tong san luong (bang). Cac quoc gia ke tiep la Tho Nhi Ky va Hoa Ky.


Dinh duong Mot qua tao tay chua chin co thanh phan chu yeu bao gom 86% nuoc va 14% carbohydrate, voi ham luong chat beo va protein khong đang ke (bang). Mot khau phan an tham khao gom mot qua tao tay chua chin con nguyen vo voi trong luong nang 100 gram cung cap nang luong 52 calo va ham luong chat xo vua phai. Mat khac, qua cua chung co ham luong nguyen to vi luong thap, voi Gia tri hang ngay (DV) cua tat ca thanh phan thap duoi muc 10%.


Su dung Tat ca cac bo phan cua qua, bao gom ca vo, ngoai tru hat, đeu thich hop đe lam thuc an cho nguoi. Phan loi tao, tu gan cuong đen đay qua co chua hat thuong khong an đuoc.
Tao co the đuoc tieu thu theo nhieu cach khac nhau: nuoc ep trai cay, tao song trong mon salad, dung trong banh tao nuong, nau thanh nuoc xot va phet len cac mon an khac nhu bo tao, cung voi nhieu mon khac.
Tao đoi khi đuoc su dung nhu mot thanh phan trong cac mon an co vi đam đa, chang han nhu xuc xich va thuc pham nhoi.
Mot so ky thuat đa đuoc su dung đe bao quan tao tay va cac san pham tu chung. Tao tay co the đuoc đong hop, say kho hoac đong lanh. Tao đong hop hoac đong lanh cuoi cung đuoc nuong thanh banh nuong hoac cac mon nau chin khac. Nguoi ta cung thuong hay đong chai nuoc ep hoac ruou tao. Nuoc tao thuong co đac va đong lanh.


= Su dung pho bien =
Tao tay thuong đuoc an song. Cac giong tao trong đuoc nhan giong đe tieu thu tuoi đuoc goi la tao trang mieng hoac tao đe ban.

O Anh, keo boc tao la mot loai banh keo truyen thong đuoc lam bang cach phu len be mat qua tao mot lop keo bo cung nong va đe nguoi. Cac mon tuong tu o My la keo tao (phu mot lop boc cung ben ngoai qua tao bang xi-ro đuong ket tinh) va tao caramel (phu caramel nguoi).
Tao đuoc an voi mat ong vao Le Mung nam moi Rosh Hashanah cua nguoi Do Thai đe tuong trung cho mot nam moi ngot ngao.
Tao la mot thanh phan quan trong trong nhieu mon trang mieng, chang han nhu banh tao (apple pie), tao vun, tao gion va banh ngot tao (apple cake). Khi nau chin, mot so giong tao de dang chuyen thanh mot dang nhuyen đuoc goi la xot tao. Tao cung đuoc lam thanh bo tao va thach tao. Chung thuong đuoc nuong hoac ham va cung đuoc nau chin trong mot so mon thit. Tao say kho co the dung đe an hoac hoan nguyen (ngam trong nuoc, ruou hoac mot so chat long khac).
Tao đuoc xay hoac ep đe tao ra nuoc ep tao, co the đuoc uong ma khong can loc (o Bac My đuoc goi la ruou tao) hoac đuoc loc. Nuoc ep loc thuong đuoc co đac va đong lanh, sau đo đuoc hoan nguyen tro lai dang long va tieu thu. Nuoc ep tao co the đuoc lam len men đe lam ruou tao (o Bac My đuoc goi la ruou tao cung (hard cider)), ruou tao nhat (ciderkin) va giam. Thong qua qua trinh chung cat, co the san xuat nhieu loai đo uong co con khac nhau, chang han nhu applejack, Calvados va apfelwein.


= San xuat huu co =
Tao o Hoa Ky thuong đuoc canh tac huu co. Canh tac huu co gap nhieu kho khan o chau Au do su xam nhap cua cac loai con trung va dich benh. Viec su dung thuoc tru sau co chua hoa chat, chang han nhu luu huynh, đong, vi sinh vat, virus, bot đat set, hoac chat chiet xuat tu thuc vat (chi Pyrethrum, Sau đau) đa đuoc Uy ban Thuong vu Huu co chau Au (EU Organic Standing Committee) chap thuan đe cai thien nang suat va chat luong huu co. Mot lop phu nhe bang kaolinit tao thanh rao chan vat ly đoi voi mot so loai gay hai, cung co the giup ngan tao bi chay nang.


= Hoa chat thuc vat =
Vo va hat tao chua nhieu chat phytochemical, đac biet la polyphenol đang đuoc nghien cuu so bo ve nhung tac dung tiem an cua chung đoi voi suc khoe con nguoi.


= Tao khong tham =
Enzyme polyphenol oxidase gay ra mau nau tham trong tao thai lat hoac tao bi dap, bang cach xuc tac qua trinh oxy hoa khu cac hop chat phenolic thanh 1,2-Benzoquinone, mot yeu to tao mau nau. Hien tuong tham lam giam mui vi, mau sac va gia tri thuc pham cua tao tay. Tao Bac Cuc, mot giong tao tay khong bi tham nau đuoc gioi thieu đen thi truong Hoa Ky vao nam 2019, la giong đuoc bien đoi gen đe ngan chan su bieu hien cua polyphenol oxidase, do đo lam cham hieu ung chuyen sang mau nau va cai thien chat luong cua tao. Cuc Quan ly Thuc pham va Duoc pham Hoa Ky (US Food and Drug Administration) vao nam 2015 va Co quan Thanh tra Thuc pham Canada (Canadian Food Inspection Agency) vao nam 2017 xac đinh rang tao Bac Cuc an toan va bo duong nhu tao thong thuong.


= Cac san pham khac =
Dau hat tao thu đuoc bang phuong phap ep kiet mot lan (expeller pressing) hat tao đe san xuat my pham.


= Nghien cuu y hoc =
Nghien cuu so bo đang đuoc tien hanh nham xem viec tieu thu tao co the anh huong đen nguy co mac mot so loai ung thu hay khong.


= Di ung =
Mot dang di ung voi tao thuong thay o Bac Au, đuoc goi la hoi chung tao bach duong va đuoc tim thay o nhung nguoi cung bi di ung voi phan hoa bach duong. Phan ung di ung đuoc kich hoat boi mot loai protein trong tao tuong tu nhu phan hoa bach duong va nhung nguoi bi anh huong boi loai protein nay cung co the phat trien di ung voi cac loai trai cay, hat va rau khac. Cac phan ung dan đen hoi chung di ung mieng (OAS), thuong lien quan đen ngua, viem mieng va viem co hong, nhung trong mot so truong hop hiem hoi cung co the bao gom soc phan ve đe doa tinh mang. Phan ung nay chi xay ra khi qua tao tay đuoc an song, con trong qua trinh nau an thi chat gay di ung se bi vo hieu hoa. Su đa dang cua tao, đo chin va đieu kien bao quan co the thay đoi luong chat gay di ung co trong tung loai qua. Thoi gian bao quan lau co the lam tang luong protein gay ra hoi chung tao bach duong.
O cac khu vuc khac, chang han nhu Đia Trung Hai, mot so nguoi gap phan ung bat loi do tao vi chung tuong tu nhu đao. Dang di ung tao nay cung bao gom OAS, nhung thuong co cac trieu chung nghiem trong hon, chang han nhu non mua, đau bung va noi me đay, đong thoi co the đe doa đen tinh mang. Nhung nguoi bi di ung dang nay cung co the phat trien cac phan ung voi cac loai trai cay va cac loai hat khac. Viec nau chin khong pha vo protein gay ra phan ung đac biet nay, vi vay nhung nguoi bi anh huong khong the an tao song hoac nau chin. Trai cay qua chin đuoc thu hoach tuoi co xu huong chua ham luong protein cao la nguyen nhan gay ra phan ung nay.
Đen nay, cac no luc lai tao van chua tao ra mot loai trai cay khong gay di ung voi mot trong hai dang di ung tao.


= Đoc tinh cua hat =
Hat tao chua mot luong nho amygdalin, mot hop chat carbohydrat va cyanide đuoc goi la cyanogenic glycoside. An mot luong nho hat tao khong gay ra tac dung phu, nhung tieu thu voi lieu luong qua lon co the gay ra tac dung bat loi. Co the mat vai gio truoc khi chat đoc phat huy tac dung vi cyanogenic glycoside phai đuoc thuy phan truoc khi ion cyanide đuoc giai phong. Ngan hang Du lieu ve cac chat đoc hai (Hazardous Substances Data Bank) cua Thu vien Y khoa Quoc gia Hoa Ky (United States National Library of Medicine) chua ghi nhan truong hop ngo đoc amygdalin nao do an hat tao.


Xem them Qua pome


Tham khao Đoc them Thu muc

Browning, F. (1999). Apples: The Story of the Fruit of Temptation. North Point Press. ISBN 978-0-86547-579-3.
Mabberley, D.J.; Juniper, B.E. (2009). The Story of the Apple. Timber Press. ISBN 978-1-60469-172-6.
"Humor and Philosophy Relating to Apples". Reading Eagle. Reading, PA. ngay 2 thang 11 nam 1933. Truy cap ngay 24 thang 5 nam 2019.


Lien ket ngoai "Malus pumila Mill. (ten đuoc chap nhan)". Catalogue of Life. 2016. Ban goc luu tru ngay 19 thang 2 nam 2017. Truy cap ngay 17 thang 12 nam 2022.