Hoa hoc lam sang (hay con goi la hoa sinh lam sang, hoa sinh y hoc, tieng Anh: clinical chemistry) la mot phan nganh trong phong thi nghiem y khoa chu trong vao xet nghiem đinh tinh nhung hop chat quan trong (đuoc goi la chat phan tich hay chat bieu thi) trong dich va mo co the nho su dung cac ky thuat phan tich va thiet bi chuyen dung. Đay la mot bo mon lien nganh voi kien thuc tu cac nganh y hoc, sinh hoc, hoa hoc, ky thuat y sinh, tin hoc va ung dung trong hoa sinh (khac voi nganh hoa duoc chuyen ve nghien cuu co ban đe phat trien thuoc).
Hoa hoc lam sang bat nguon tu cuoi the ky 19 khi cac y  bac si su dung xet nghiem phan ung hoa hoc đon gian voi nhieu thanh phan cua mau va nuoc tieu. Nhieu thap ky sau, cac nha hoc lam sang su dung may phan tich tu đong (automated analyser) trong nhieu phong thi nghiem lam sang. Nhung thiet bi nay thuc hien cac ky thuat xet nghiem tu hut mau pham bang pipet va gan nhan mau đen cac phuong phap đo tien tien nhu đo quang pho, sac ky, đo quang (photometry) hay chiet ap (potentiometry). Nhung thiet bi nay cung cap cac ket qua khac nhau, giup xac đinh nhung chat phan tich khong pho bien, thay đoi ve anh sang va đac tinh đien ap cua cac chat phan tich tu nhien nhu enzyme, ion,chat đien ly va nong đo cua chung. Tat ca chung đeu co vai tro quan trong đe chan đoan benh.
Mau va nuoc tieu la hai mau xet nghiem pho bien nhat ma cac nha hoa sinh lam sang hoac cac nha y khoa phong thi nghiem thu thap cho xet nghiem thuong quy lam sang, chu trong chinh vao huyet thanh va bao tuong trong mau. Hien nay co nhieu xet nghiem mau va xet nghiem nuoc tieu lam sang, giup mo rong kha nang chan đoan. Mot vai xet nghiem lam sang yeu cau cac nha hoa hoc lam sang xu ly mau pham truoc khi xet nghiem. Cac nha hoa hoc lam sang va nha y khoa phong thi nghiem xuat hien o ca phong thi nghiem lan thuc hanh lam sang, ho cung cap goi y cho cac y bac si xem nen su dung bang xet nghiem nao va giai thich bat ky bat thuong nao trong ket qua xet nghiem, phan anh tinh trang suc khoe va chuc nang he co quan cua nguoi benh. Nhung goi y đo tao đieu kien cho cac nha cung cap dich vu cham soc suc khoe đanh gia chinh xac hon suc khoe cua nguoi benh va chan đoan benh, du đoan su tien trien cua benh, sang loc va theo doi hieu qua đieu tri benh kip thoi. Loai xet nghiem se quyet đinh loai mau đuoc su dung.


Chat phan tich pho bien Mot vai chat phan tich pho bien trong cac xet nghiem hoa hoc lam sang gom:


Bang xet nghiem Y bac si co the yeu cau nhieu xet nghiem voi mot mau trong phong thi nghiem (đuoc goi la bang xet nghiem), khi chi mot xet nghiem chua the cung cap đu thong tin đe chan đoan va đua ra ke hoach đieu tri chinh xac va nhanh chong. Bang xet nghiem la mot nhom gom nhieu xet nghiem ma cac nha hoa hoc lam sang su dung tren mot mau pham đe tim nhung thay đoi trong nhieu chat phan tich, co the giup chi ra cac van đe y hoc cu the hoac tinh trang suc khoe cua mot he co quan. Vi the ma bang xet nghiem cung cap kha nang đanh gia tinh trang nguoi benh toan dien hon, tien luong cao hon giup xac nhan hoac bac bo benh, đong thoi dien ra nhanh chong va tiet kiem chi phi.


= Bang trao đoi chat =
Bang trao đoi chat (Metabolic Panel, viet tat la MP) la mot nhom xet nghiem mau thuong quy thuong đuoc ung dung đe sang loc suc khoe, phat hien benh va theo doi dau hieu sinh ton cua nguoi benh nam vien co tinh trang benh ly cu the. MP giup phan tich cac chat phan tich pho bien trong mau, giup đanh gia chuc nang cua than va gan cung nhu chat đien ly va can bang noi moi acid-base. Co hai loai xet nghiem MP: Bang trao đoi chat co ban (BMP) hoac Bang trao đoi chat toan dien (CMP).


 Bang trao đoi chat co ban  BMP la mot nhom xet nghiem bang bang đanh gia tam chat phan tich trong phan dich cua mau (huyet tuong). Ket qua cua BMP cung cap thong tin gia tri ve chuc nang than, đuong huyet, muc đien giai va can bang noi moi acid-base cua nguoi benh. Nhung thay đoi bat thuong o mot hoac nhieu chat phan tich nay co the la dau hieu cua cac van đe suc khoe nghiem trong:

Natri, kali, chloride va carbon dioxide: chung la nhung chat đien ly giup kiem soat luong nuoc, can bang acid-base trong mau va chuc nang than cua co the.
Calci: Chat đien ly co vai tro thiet yeu cho cac chuc nang thich hop cua co, day than kinh, đong mau va suc khoe xuong. Nhung thay đoi trong muc đo calci co the la dau hieu cua benh xuong (bone disease), chuot rut/ co that co (spasm), benh tuyen giap (thyroid disease) hoac cac tinh trang benh khac.
Glucose: Giup đo đuong huyet - nguon nang luong thiet yeu voi co the va nao. Đuong huyet cao co the la dau hieu cua đai thao đuong hoac khang insulin.
Ure va creatinin: Đay la nhung chat thai ma than loc khoi mau. Đo ure giup phat hien va đieu tri suy than va cac roi loan trao đoi chat lien quan, con đo creatinin mang lai thong tin ve suc khoe cua than, theo doi qua trinh đieu tri tham phan than (kidney dialysis) va theo doi benh nhan nam vien su dung thuoc loi tieu.


 Bang trao đoi chat toan dien  Bang trao đoi chat toan dien (CMP) gom 14 xet nghiem tren ca BMP, cong voi tong so protein, albumin, alkaline phosphatase (ALP), alanine amino transferase (ALT), aspartate amino transferase (AST) va bilirubin.


Xu ly mau Trong xet nghiem mau, cac nha hoa hoc lam sang bat buoc phai xu ly mau pham đe thu đuoc huyet thanh va huyet tuong truoc xet nghiem cac chat phan tich đich (targeted analyte). Nhiem vu nay de dang thuc hien nhat nho ly tam, tuc đua cac te bao mau va tieu cau xuong đay ong nghiem ly tam, đe lai phan huyet thanh long con lai nam tren te bao đong goi (packed cell). Gan đay buoc đau tien truoc khi phan tich đa đuoc đua vao thiet bi hoat đong theo nguyen tac "he thong tich hop". Ky thuat vien thu đuoc huyet tuong nho ly tam truoc khi su đong mau xay ra.


Thiet bi O the ky 21, đa so phong thi nghiem y hoc đeu co may phan tich tu đong hoa cao đe đap ung khoi luong cong viec lon thuong ngay o mot phong thi nghiem benh vien, chung tiep nhan 500-2000 mau xet nghiem/ngay. Ngay ca nhung phong thi nghiem lon nhat cung hiem khi ky thuat vien lam thu cong đuoc het nhung xet nghiem nay va mot vai xet nghiem buoc phai chuyen sang cac phong thi nghiem khac. Cac xet nghiem đuoc theo doi chat che va kiem soat chat luong.


Chuyen nganh Mot so luong lon cac xet nghiem co the đuoc phan loai thanh cac tieu chuyen nganh sau:

Hoa hoc tong quat hoac hoa hoc thuong quy (general or routine chemistry): thuong đuoc goi la hoa hoc mau (blood chemistriy), vi du nhu cac xet nghiem cua gan va than).
Hoa hoc đac biet (special chemistry): chuyen ve cac ky thuat phuc tap nhu đien di va phuong phap xet nghiem thu cong.
Noi tiet hoc (hay noi tiet hoc lam sang): chuyen nghien cuu ve hormone va chan đoan cac benh noi tiet to.
Đoc chat hoc: chuyen nghien cuu ve lam dung chat va cac hoa chat khac.
Theo doi thuoc đieu tri (therapeutic drug monitoring): đo muc đo thuoc đieu tri đe toi uu hoa lieu luong.
Phan tich nuoc tieu (urinalysis) – phan tich hoa hoc trong nuoc tieu đe tim ra hang loat benh, cung voi cac chat long khac nhu dich nao tuy (cerebrospinal fluid) va tran dich (effusion).
Phan tich phan (fecal analysis): chu yeu đe phat hien cac benh roi loan đuong tieu hoa.


Xem them Sinh hoa mau
Ky thuat vien xet nghiem y hoc
Clinical Biochemistry (tap chi hoc thuat)


Ghi chu va chu thich Tai lieu tham khao Burtis, Carl A.; Ashwood, Edward R.; Bruns, David E. (2006). Tietz textbook of clinical chemistry (an ban thu 4). Saunders. tr. 2448. ISBN 978-0-7216-0189-2.


Lien ket ngoai Hiep hoi hoa sinh lam sang Hoa Ky
Hiep hoi phoi kho: Ung dung trong phong thi nghiem lam sang (MSACL)