Đong( Tieng Anh: copper) la nguyen to hoa hoc trong bang tuan hoan nguyen to co ky hieu la Cu (tu tieng Latinh: cuprum), co so hieu nguyen tu bang 29. Đong la kim loai deo co đo dan đien va dan nhiet cao. Đong nguyen chat mem va de uon; be mat đong tuoi co mau cam đo. No đuoc su dung lam chat dan nhiet va đien, vat lieu xay dung, va thanh phan cua cac hop kim cua nhieu kim loai khac nhau.
Đong la mot trong so it cac kim loai xuat hien trong tu nhien o dang kim loai co the su dung truc tiep thay vi khai thac tu quang. Do đo, no đuoc con nguoi su dung tu rat som khoang 8000 TCN. No la kim loai đau tien đuoc nung chay tu quang cua no vao khoang 5000 TCN, kim loai đau tien đuoc đuc thanh khoi vao khoang 4000 TCN va kim loai đau tien đuoc tao thanh hop kim voi cac loai khac, la thiec đe tao ra đong đieu vao khoang 3500 TCN.
Kim loai va cac hop kim cua no đa đuoc su dung cach đay hang ngan nam. Trong thoi ky La Ma, đong chu yeu đuoc khai thac o Sip, vi the ten goi ban đau cua kim loai nay la сyprium (kim loai Sip), sau đo đuoc goi tat la сuprum. Cac hop chat cua no thuong ton tai o dang muoi đong(II), chung thuong co mau xanh lam hoac xanh luc cua cac loai khoang nhu ngoc lam va trong lich su đa đuoc su dung rong rai lam chat nhuom. Cac cong trinh kien truc đuoc xay dung co đong bi an mon tao ra mau xanh luc verdigris (hoac patina).
Cac ion đong(II) tan trong nuoc voi nong đo thap co the dung lam chat diet khuan, diet nam va lam chat bao quan go. Voi so luong đu lon, cac ion nay la chat đoc đoi voi cac sinh vat bac cao hon, voi nong đo thap hon, no la mot vi chat dinh duong đoi voi hau het cac thuc vat va đong vat bac cao hon. Noi tap trung đong chu yeu trong co the đong vat la gan, co va xuong. Co the nguoi truong thanh chua khoang 1,4 đen 2,1 mg đong tren moi kg can nang.


Tinh chat = Vat ly =

Đong, bac va vang đeu nam trong nhom 11 cua bang tuan hoan nen chung co nhieu thuoc tinh giong nhau: chung co 1 electron trong phan lop s1 nam truoc nhom d10 va đuoc đac trung boi tinh deo va dan đien cao. Cac orbital đuoc lap đay cac electron trong cac nguyen to nay khong đong gop nhieu vao cac tuong tac noi nguyen tu, chu yeu anh huong boi cac electron phan lop s thong qua cac lien ket kim loai. Trai nguoc voi cac kim loai ma phan lop d khong đuoc lap đau boi cac electron, cac lien ket kim loai trong đong thieu cac đac điem cua lien ket cong hoa tri va chung tuong đoi yeu. Đieu nay giai thich tai sao cac tinh the đong rieng biet co đo deo cao va đo cung thap. O quy mo lon, viec them vao cac khuyet tat trong o mang tinh the nhu ranh gioi hat, se lam can tro dong vat lieu duoi ap luc nen tu đo lam tang đo cung cua no. Vi du, đong thuong đuoc đua ra thi truong o dang polycrystalline hat min, dang nay co đo cung lon hon dang monocrystalline.
Đo cung thap cua đong giup giai thich mot phan tinh dan đien cao cua no(59.6×106 S/m) va cung nhu tinh dan nhiet cao, cac tinh chat nay đuoc xep hang thu 2 trong so nhung kim loai nguyen chat co tinh chat tuong tu o nhiet đo phong. (trong so cac kim loai nguyen chat o nhiet đo phong chi co bac co đo dan đien cao hon). Đac điem nay la do đien tro suat đoi voi su van chuyen electron trong cac kim loai o nhiet đo phong chu yeu bat nguon tu su tan xa cua electron đoi voi dao đong nhiet cua mang tinh the, ma đien tro xuat nay tuong đoi yeu đoi voi cho mot kim loai mem. Mat đo dong tham toi đa cua đong trong khong khi ngoai troi vao khoang 3,1×106 A/m², vuot tren gia tri nay no bat đau nong qua muc. Cung voi nhung kim loai khac, neu đong đuoc đat canh kim loai khac, an mon galvanic se dien ra.
Cung voi luu huynh va vang (ca hai đeu co mau vang), đong la mot trong 3 nguyen to co mau tu nhien khac voi mau xam hoac bac. Đong tinh khiet co mau đo cam va tap ra mau lam ngoc khi tiep xuc voi khong khi. Mau đac trung nay cua đong tao ra tu su chuyen tiep electron giua phan lop 3d va phan lop 4s – nang luong chenh lech do su chuyen đoi trang thai electrong giua hai phan lop nay tuong ung voi anh sang cam. Co che xay ra tuong tu đoi voi mau vang cua vang va luu huynh.


= Hoa hoc =

Đong tao nhieu hop chat khac nhau voi cac trang thai oxy hoa +1 va +2, ma thuong đuoc goi theo thu tu la cuprous va cupric.No khong phan ung voi nuoc, nhung phan ung cham voi oxy trong khong khi tao thanh mot lop oxide đong mau nau đen. Nguoc lai voi su oxy hoa cua sat trong khong khi am, lop oxide nay sau đo se ngan can su an mon. Mot lop mau luc cua verdigris (Đong(II) carbonat) thuong co the bat gap tren cac cong trinh co co su dung đong nhu Tuong Nu than tu do, tuong bang đong lon nhat tren the gioi đuoc xay dung dung repousse and chasing. Hydrogen sulfide va sulfide phan ung voi đong tao ra cac hop chat đong sulfide khac nhau tren be mat. Trong truong hop phan ung voi sulfide, an mon đong dien ra khi đong tiep xuc voi khong khi co chua cac hop chat sulfide. Cac dung dich amoni chua oxy co the tao ra mot phuc chat hoa tan trong nuoc voi đong, khi phan ung voi oxy va acid clohydric đe tao thanh đong chloride va hydro peroxide bi acid hoa đe tao thanh cac muoi đong(II). Đong(II) chloride va đong phan ung voi nhau tao thanh đong(I) chloride.


= Đong vi =

Đong co 29 đong vi.63Cu va 65Cu la đong vi ben, voi 63Cu chiem khoang 69% đong co mat trong tu nhien; ca hai đeu co spin 3/2. Cac đong vi con lai co tinh phong xa, trong đo đong bi phong xa ben nhat la 67Cu voi chu ky ban ra 61,83 gio. Bay đong vi kich thich đac trung nhat la 68mCu ton tai lau nhat voi chu ky ban ra 3,8 phut. Cac đong vi voi so khoi lon hon 64 phan ra β-, nguoc lai cac đong vi co so khoi duoi 64 thi phan ra β+. 64Cu, co chu ky ban ra 12,7 gio, phan ra theo ca hai co che tren.
62Cu va 64Cu co nhung ung dung đang chu y.64Cu chat đuoc su dung trong chup hinh tia-X, va dang tao phuc voi chelate co the đuoc dung trong đieu tri ung thu.62Cu đuoc dung trong 62Cu-PTSM la mot phuong phap vet phong xa trong chup cat lop bang positron.


= Phan bo =
Đong co the tim thay nhu la đong tu nhien hoac trong dang khoang chat. Đong tu nhien la mot dang polycrystal, voi cac tinh the rieng le lon nhat đa đuoc ghi nhan co kich thuoc 4,4×3,2×3,2 cm. Khoi đong nguyen to lon nhat co can nang 420 tan, đuoc tim thay nam 1857 tren ban đao Keweenaw o Michigan, Hoa Ky. Co nhieu dang khoang chua đong nhu cacbonat azurit (2CuCO3Cu(OH)2) va malachit (CuCO3Cu(OH)2) la cac nguon đe san xuat đong, cung nhu la cac sulfide nhu chalcopyrit (CuFeS2), bornit (Cu5FeS4), covellit (CuS), chalcocit (Cu2S) va cac oxide nhu cuprit (Cu2O).
Phan lon đong trich xuat đuoc trong cac mo lo thien trong cac khoang san co it hon 1% đong. Cac vi du bao gom: mo Chuquicamata o Chile va mo El Chino o New Mexico. Viet Nam co mo đong Sinh Quyen o Lao Cai.
Đong co mat trong vo Trai Đat voi ham luong 50 ppm, va co the đuoc tong hop trong cac ngoi sao co khoi luong lon.


San xuat Hau het đong đuoc khai thac hoac chiet tach o dang đong sulfide tu cac mo đong porphyr khai thac lo thien chua tu 0,4 đen 1,0% đong. Vi du mot so mo nhu: mo Chuquicamata o Chile; Bingham Canyon Mine o Utah, Hoa Ky; va El Chino Mine o New Mexico, Hoa Ky. Theo Cuc Khao sat đia chat Anh, nam 2005, Chile la nuoc dan đau ve khai thac đong chiem it nhat 1/3 san luong đong the gioi, theo sau la Hoa Ky, Indonesia va Peru. Đong cung đuoc thu hoi qua qua trinh In-situ leach. Nhieu noi o tieu bang Arizona đuoc xem la nhung ung vien cho phuong phap nay. Luong đong đang đuong su dung đang tang va so luong co san la hau nhu khong đu đe cho phep tat ca cac nuoc đe đat đen muc đo su dung cua the gioi phat trien.


= Tru luong =
Đong đa đuoc su dung it nhat la cach nay 10.000 nam, nhung co hon 95% tat ca đong đa tung đuoc khai thac va nau chay đa đuoc tach chi bat đau tu thap nien 1900. Voi nhieu nguon tai nguyen tu nhien, tong luong đong tren Trai Đat la rat lon (khoang 1014 tan nam trong vong vai km cua vo Trai Đat, hoac tuong đuong 5 trieu nam khai thac voi toc đo khai thac hien tai. Tuy nhien, chi co mot ty le nho tru luong nay la co gia tri kinh te trong đieu kien chi phi va cong nghe hien tai. Nhieu uoc tinh tru luong đong hien tai cho thay viec khai thac co the dien ra tu 25 đen 60 nam tuy thuoc vao nhung gia đinh cot loi nhu toc đo phat trien. Tai che la mot nguon chinh cua đong trong the gioi hien đai. Do anh huong boi nhieu yeu to khac nhau, san luong va cung ung đong trong tuong lai la mot chu đe con nhieu tranh cai, bao gom ca khai niem ve đinh đong, tuong tu nhu đinh dau.
Gia đong trong lich su la khong on đinh, va no tang gap 5 lan tu gia thap duy tri 60 nam tu US$1,32/kg trong thang 6 nam 1999 đen US$8,27/kg trong thang 5 nam 2006. No rot tu US$5,29/kg trong thang 2 nam 2007, sau đo tang len US$7,71/kg thang 4 nam 2007. Thang 2 nam 2009, nhu cau toan cau giam va gia ca hang hoa giam manh tu muc cao cua nam truoc la US$1,51/lb.


= Phuong phap =
Ham luong đong trong quang trung binh chi 0,6%, va hau het quang thuong mai la cac loai đong sulfide, đac biet la chalcopyrit (CuFeS2) va it hon la chalcocit (Cu2S). Cac khoang nay đuoc tach ra tu cac quang đuoc nghien đe nang ham luong len 10–15% đong bang froth flotation hay bioleaching. Nung vat lieu nay voi silica trong flash smelting đe loai sat o dang xi. Qua trinh nay khai thac de dang chuyen sat sulfide thanh dang oxide cua no, sau đo cac oxide nay phan ung voi silica đe tao ra xi silicat noi len tren khoi nong chay. San pham tao ra copper matte chua Cu2S sau đo đuoc roasted đe chuyen tat ca cac sulfide thanh oxide:

2 Cu2S + 3 O2 → 2 Cu2O + 2 SO2
Oxide đong đuoc chuyen thanh đong blister theo phan ung nung:

2 Cu2O → 4 Cu + O2
Qua trinh Sudbury matte chi bien đoi 1/2 sulfide thanh oxide va sau đo su dung oxide nay đe loai phan sulfide con lai thanh oxide. San pham nay sau đo đem đien phan.
This step exploits the relatively easy reduction of copper oxides to copper metal. Khi thien nhien đuoc tho qua blister đe loai hau het oxy con lai va ap dung tinh che đien (electrorefining) đe tao ra đong tinh khiet:

Cu2+ + 2 e– → Cu


= Tai che =
Đong, giong nhu nhom, co the tai che 100% ma khong bi giam chat luong cho du o dang tho hoac nam trong cac san pham khac. Ve khoi luong, đong la kim loai đuoc tai che pho bien xep hang thu 3 sau sat va nhom. Uoc tinh co khoang 80% đong đa tung đuoc khai thac hien tai van con su dung. Theo Metal Stocks in Society report cua International Resource Panel, phan bo binh quan đau nguoi ve đong hien đang su dung trong xa hoi la 35–55 kg. Phan nhieu trong so nay la o cac nuoc phat trien nhieu (140–300 kg/nguoi) hon la cac nuoc it phat trien (30–40 kg/nguoi).
Qua trinh tai che đong tuan theo nhung buoc gan nhu tuong tu voi chiet tach đong nhung đoi hoi it cong đoan hon. Đong phe lieu co đo tinh khiet cao đuoc nung trong lo cao va sau đo đuoc khu va đuc thanh billet va ingot; cac phe lieu co đo tinh khiet thap hon đuoc tinh che bang ma đien trong mot be acid sulfuric.


Lich su = Thoi đai đo đong đa =

Đong xuat hien trong tu nhien o dang đong kim loai va đa đuoc ghi chep trong cac tu lieu cua mot so nen van minh co đai, va no co lich su su dung it nhat la 9.000 nam TCN o Trung Đong. Hoa tai bang đong đa đuoc tim thay o mien bac Iraq co nien đai 8.700 nam TCN. Co bang chung cho thay rang vang va sat thien thach (khong phai sat nung chay) la cac kim loai duy nhat vao thoi đo ma con nguoi đa su dung truoc khi xuat hien đong. Lich su nau đong đuoc cho la theo cac cong đoan sau: 1) lam cung nguoi đong tu sinh, 2) U luyen, 3) nung chay, va 4) đuc mau chay. O mien đong nam Anatolia, ca bon ky thuat nay đeu xuat hien trong khoang đau cua thoi đai đo đa moi khoang 7500 TCN.
Chi khi nong nghiep đuoc phat minh đong lap o nhieu noi tren the gioi, đong nung chay cung đuoc phat minh o nhieu noi khac nhau. Co le đong đuoc phat hien o Trung Quoc truoc 2800 TCN, o Trung My vao khoang nam 600, va Đong Phi vao khoang the ky IX hay X. Đuc mau chay đuoc phat minh nam 4500–4000 TCN o Đong Nam A va viec đinh tuoi cacbon đa đuoc tien hanh o mot mo tai Alderley Edge, Cheshire, Vuong Quoc Anh cho tuoi 2280 - 1890 TCN. Nguoi bang Otzi, nguoi đan ong đuoc đinh tuoi vao khoang 3300–3200 TCN, đuoc phat hien co boc sap voi đong o phan đau đong co đo tinh khiet 99,7%; lam luong asen cao trong toc nen nguoi ta cho rang ong co lien quan đen viec nau chay đong. Cac thi nghiem voi đong ho tro voi viec phat hien ra cac kim loai khac; đac biet, đong nau chay lam phat hien ra nau chay sat. Viec san xuat đong trong xa hoi Old Copper Complex o Michigan va Wisconsin đuoc xac đinh tuoi khoang 6000 đen 3000 TCN.


= Thoi đai đo đong =

Viec su dung đong đo đa phat trien trong thoi đai cua cac nen van minh đuoc đat ten la thoi đai đo đong hay thoi đai đong đo. Thoi ky qua đo trong cac khu vuc nhat đinh giua thoi ky đo đa moi va thoi ky đo sat đuoc đat ten la thoi ky đo đong, voi mot so cong cu bang đong co đo tinh khiet cao đuoc su dung song song voi cac cong cu bang đa. Đo đong cua nen van minh Vinca co tuoi 4500 TCN. Nguoi ta con tim thay cac đo vat bang đong nguyen chat va đong đo o cac thanh pho Sumeria co nien đai 3.000 nam TCN, va cac đo vat co đai cua nguoi Ai Cap bang đong va hop kim cua đong voi thiec cung co nien đai tuong tu
Thoi đai đo đong đa bat đau o Đong Nam chau Au vao khoang 3700–3300 TCN, o Tay Bac chau Au khoang 2500 TCN. No ket thuc khi bat đau thoi đai đo sat khoang 2000–1000 TCN o vung Can Đong, va 600 TCN o Bac Au. Su chuyen tiep giua thoi đai đo đa moi va đo đong truoc đay tung đuoc goi la thoi ky đo đong đa, khi cac cong cu bang đong đuoc dung cung luc voi cong cu đo đa. Thuat ngu nay dan bi giam đi o vai noi tren the gioi, thoi đai đong đa va thoi đai đa moi đeu ket thuc cung luc. Đong thau, mot hop kim cua đong voi kem, đuoc biet đen tu thoi ky Hy Lap nhung chi đuoc su dung rong rai boi nguoi La Ma.


= Ten goi =
Giong cac tieng Đong phuong khac, nguon goc tu đong tu Tieng Trung Quoc 铜 (binh am: tong). Tieng Thai xai ทองแดง nghia la 'vang đo' vi đong co nhieu đac điem giong vang nhu rat deo va khong de set.
Trong thoi cua nen van minh Hy Lap, kim loai nay đuoc biet voi ten goi chalkos. Trong thoi ky La Ma, no đuoc biet voi ten aes Cyprium (aes la thuat ngu Latinh chung đe chi cac hop kim cua đong nhu đong đo va cac kim loai khac, va boi vi no đuoc khai thac nhieu o Sip). Tu nhung yeu to lich su nay, ten goi cua no đuoc đon gian hoa thanh Cuprum la ten goi Latinh cua đong.
Trong than thoai Hy Lap - La Ma cung nhu trong thuat gia kim, đong co lien quan đen nu than Aphrodite (Ve Nu) vi ve đep ruc ro cua no, viec su dung thoi co đai cua no trong san xuat guong, va su lien he cua no voi Sip, la que huong cua nu than. Trong thuat gia kim, ky hieu cua đong cung la ky hieu cho Sao Kim.


Ung dung Đong la vat lieu de dat mong, de uon, co kha nang dan đien va dan nhiet tot, vi vay no đuoc su dung mot cach rong rai trong san xuat cac san pham:

Day đien.
Que han đong.
Tay nam va cac đo vat khac trong xay dung nha cua.
Đuc tuong: Vi du tuong Nu than Tu Do, chua 81,3 tan (179.200 pound) đong hop kim.
Cuon tu cua nam cham đien.
Đong co, đac biet la cac đong co đien.
Đong co hoi nuoc cua Watt.
Ro le đien, day dan đien giua cac bang mach va cac chuyen mach đien.
Ong chan khong, ong tia am cuc va magnetron trong cac lo vi ba.
Bo dan song cho cac buc xa vi ba.
Viec su dung đong trong cac mach IC đa tro nen pho bien hon đe thay the cho nhom vi đo dan đien cao cua no.
La mot thanh phan trong tien kim loai.
Trong đo nha bep, chang han nhu chao ran.
Phan lon cac đo dung bang niken trang dung o ban an (dao, nia, thia) co chua mot luong đong nhat đinh.
Trong che tao đo đung thuc an bang bac (ham luong bac tu 92,5% tro len), co chua mot so phan tram đong.
La thanh phan cua gom kim loai va thuy tinh mau.
Cac loai nhac khi, đac biet la cac loai nhac khi tu đong thau.
Lam be mat tinh sinh hoc trong cac benh vien hay cac bo phan cua tau thuy đe chong ha.
Cac hop chat, chang han nhu dung dich Fehling, co ung dung trong phan tich hoa hoc.
Đong (II) Sulfat đuoc su dung nhu la thuoc bao ve thuc vat va chat lam sach nuoc.
Chat xuc tac cho phan ung oxy hoa khong hoan toan( Vi du nhu san xuat benzophenone tu diphenylmethane)
Đo đong la nhung san pham lam tu nguyen lieu bang đong vi du nhu tuong đong, tranh đong, trong đong, mam đong, thau đong... Tu lau đo đong đa đuoc dung nhu la nhung dung cu, đo vat trang tri trong nha khong the thieu cua nguoi Viet Nam. Nhat la trong tin nguong, van hoa dan gian. Tu lau nguoi Viet đa dung đong đe lam đo tho cung trong ban tho gia tien nhu: hoanh phi cau đoi bang đong, bo đo tho cung bang đong, đinh đong, lu đong, hac đong...
Đo đong my nghe la nhung san pham my nghe lam tu đong vi du nhu: tuong đong, tranh đong, trong đong... Nhung san pham my nghe lam tu đong luon đuoc ua chuong va rat hay đuoc su dung trong nha nhat la tranh đong, tuong đong
Đo đong phong thuy la nhung vat pham, linh vat, tuong... lam tu đong. Đo đong phong thuy dung đe tran trach, hoac dung đe thinh cau mot nguyen vong nao đo: hoa cat thanh hung, giai thoat tai uong, mong muon nhung đieu tot đep nhat đen voi minh va gia đinh minh.


Vai tro sinh hoc Đong la nguyen to vi luong rat can thiet cho cac loai đong, thuc vat bac cao. Đong đuoc tim thay trong mot so loai enzym, bao gom nhan đong cua cytochrom c oxidas, enzym chua Cu-Zn superoxid dismutas, va no la kim loai trung tam cua chat chuyen cho oxy hemocyanin. Mau cua cua mong ngua (cua vua) Limulus polyphemus su dung đong thay vi sat đe chuyen cho oxy.
Theo tieu chuan RDA cua My ve đong đoi voi nguoi lon khoe manh la 0,9 mg/ngay.
Đong đuoc van chuyen chu yeu trong mau boi protein trong huyet tuong goi la ceruloplasmin. Đong đuoc hap thu trong ruot non va đuoc van chuyen toi gan bang lien ket voi albumin.
Mot benh goi la benh Wilson sinh ra boi cac co the ma đong bi giu lai, ma khong tiet ra boi gan vao trong mat. Can benh nay, neu khong đuoc đieu tri, co the dan toi cac ton thuong nao va gan.
Nguoi ta cho rang kem va đong la canh tranh ve phuong dien hap thu trong bo may tieu hoa vi the viec an uong du thua mot chat nay se lam thieu hut chat kia.
Cac nghien cuu cung cho thay mot so nguoi mac benh ve than kinh nhu benh schizophrenia co nong đo đong cao hon trong co the. Tuy nhien, hien van chua ro moi lien quan cua đong voi benh nay nhu the nao (la do co the co gang tich luy đong đe chong lai benh hay nong đo cao cua đong la do can benh nay gay ra).


Hop kim Co rat nhieu chung loai hop kim cua đong - Cac guong đong la hop kim cua 4 phan đong voi mot phan thiec, đong thau con goi la Latong hay đong vang la hop kim cua đong voi kem, va đong đo hay con goi la Burong la hop kim cua đong voi thiec, va co the dung đe chi bat ky hop kim nao cua đong nhu đong đieu nhom. Đong la mot trong nhung hop phan quan trong nhat cua bac va vang carat va que han carat dung trong cong nghiep đa quy, đieu chinh mau, đo cung va điem nong chay cua cac hop kim đuoc tao ra. Cac loai que han khong chi bao gom kem tao hop kim voi mot luong nho đong va cac kim loai khac.
Hop kim cua đong voi nickel đuoc goi la đong niken, đuoc su dung lam đong tien menh gia thap o dang ao ben ngoai. Đong 5-cent My (hien đuoc goi la nickel) chua 75% đong va 25% nickel o dang đong nhat. Hop kim gom 90% đong va 10% nickel, co đo chong an mon đang chu y, đuoc dung trong nhieu ung dung co tiep xuc voi nuoc bien, tuy nhien no de bi an mon do cac hop chat sulfide ton tai trong cac cang va cua song bi o nhiem. Cac hop kim cua đong voi nhom (khoang 7%) co mau vang nhat va đuoc dung trong trang tri. Shakudo la mot hop kim đong đuoc dung lam trang tri o Nhat chua mot ti le thap vang, khoang 4–10%, no co the bi gi tao ra mau xanh đam hoac mau đen.


Hop chat Cac trang thai oxy hoa chung cua đong bao gom trang thai đong (I) it on đinh Cu+1; va trang thai on đinh hon đong(II), Cu+2, chung tao thanh cac muoi co mau lam hoac luc-lam. Duoi cac đieu kien khong binh thuong, trang thai Cu+3 co the đuoc tao ra.


= Cac hop chat hai cau tu =
Khi ket hop voi cac nguyen to khac, cac hop chat đon gian nhat cua đong la loai hai cau tu, tuc bao gom chi hai nguyen to nhu cac oxide, sulfide, va halide. Dang oxide ton tai o loai đong(I) va đong(II), tuong tu loai sulfide gom đong(I) sulfide va đong(II) sulfide.
Cac muoi đong(I) voi halogen (gom đong(I) fluoride, đong(I) chloride, đong(I) bromide, va đong(I) iodide) cung ton tai, trong đong(II) gom đong(II) fluoride, đong(II) chloride, đong(II) bromide va đong(II) iodide. Tuy vay, co nhung nguoi đa tim cach đe đieu che đong(II) iodide nhung chi tao ra đong(I) iodide va iod.

2 Cu2+ + 4 I− → 2 CuI + I2


= Tao phuc =

Đong co kha nang tao ra phuc chat. Trong dung dich long, đong(II) ton tai o dang [Cu(H2O)6]2+. Phuc nay the hien toc đo trao đoi voi nuoc nhanh nhat (toc đo cac chat lien ket va tach lien ket voi nuoc) trong bat ky phuc nuoc-kim loai chuyen tiep. Khi them dung dich natri hydroxide vao se tao ket tua chat ran đong(II) hydroxide co mau lam nhat. Phuong trinh đon gian la: 
Cu2+ + 2 OH− → Cu(OH)2
Dung dich amonia cung tao ket tua tuong tu. Khi them luong amonia du, ket tua nay tan tao thanh tetramin đong(II):

Cu(H2O)4(OH)2 + 4 NH3 → [Cu(H2O)2(NH3)4]2+ + 2 H2O + 2 OH−
Nhieu oxyanion khac tao thanh cac phuc nhu đong(II) axetat, đong(II) nitrat, va đong(II) cacbonat. Đong(II) sunfat tao cac tinh the pentahydrate mau lam, la hop chat đong pho bien trong phong thi nghiem. No đuoc dung đe diet nam đuoc goi la Hop chat Bordeaux.

Polyol la hop chat chua nhieu hon mot nhom chuc alcohol, nhin chung phan ung voi cac muon đong(II). Vi du, cac muoi đong đuoc dung đe thu chat khu đuong. Đac biet su dung thuoc thu Benedict va dung dich Fehling co mat đuong đuoc đanh dau bang mau cua no thay đoi tu xanh lam Cu(II) sang đo cua đong(I) oxide. Thuoc thu Schweizer va cac phuc lien quan voi ethylenediamine va cac amine tan trong cellulose. Cac amino acid tao thanh cac phuc chelat rat ben voi đong(II). Cac thu nghiem hoa-uot đoi voi cac ion đong ton tai, no lien quan đen kali ferrocyanua, tao ket tua voi cac muoi đong(II).


= Hoa đong huu co =
Cac hop chat chua lien ket cacbon-đong đuoc goi la cac hop chat đong-huu co. Chung phan ung manh voi oxy tao ra đong(I) oxide va co nhieu ung dung trong hoa hoc. Chung đuoc tong hop bang cach cho phan ung giua cac hop chat đong(I) voi thuoc thu Grignard, terminal alkyne hay thuoc thu organolithi; đac biet, phan ung cuoi cung đuoc mo ta tao ra thuoc thu Gilman. Cac chat nay trai qua cac phan ung thay the voi alkyl halide tao thanh cac san pham ket hop; do đo, chung co vai tro quan trong trong linh vuc tong hop huu co. Đong(I) acetylua nhay soc cao trong cac phan ung nhu Cadiod-Chodkiewicz coupling va Sonogashira coupling. Conjugate addition vao enone va carbocupration cua cac alkyne cung co the đat đuoc cac hop chat đong huu co. Đong(I) tao ra mot loat cac phuc yeu voi anken va cacbon monoxide, đac biet co mat cua cac phuc amine.


= Đong(III) va đong(IV) =
Đong(III) thuong đuoc tim thay o dang xac oxide, vi du nhu kali cuprat, KCuO2 la chat ran mau duong đen. Cac hop chat đong(III) đuoc nghien cuu rong rai nhat la cac chat sieu dan cuprat. Đong ytri bari oxide (YBa2Cu3O7) co ca Cu(II) va Cu(III) nam o trung tam. Giong nhu dang oxide, fluoride la anion base cao va đuoc dung lam chat on đinh cac ion kim loai o cac trang thai oxy hoa cao. Ca đong (III) va tham chi đong(IV) fluoride la ton tai theo thu tu o dang K3CuF6 va Cs2CuF6.
Mot so protein đong tao cac phuc oxo đac trung cho đong(III). Voi cac tetrapeptit, mot phuc đong(III) co mau tia đuoc on đinh hoa boi cac chat amit khu proton.
Cac phuc đong(III) cung đuoc tim thay o dang trung gian trong cac phan ung cua hop chat đong-huu co.


Phong ngua Moi hop chat cua đong la nhung chat đoc. Đong kim loai o dang bot la mot chat de chay. 30g đong(II) sunfat co kha nang gay chet nguoi. Đong trong nuoc voi nong đo lon hon 1 mg/lit co the tao vet ban tren quan ao hay cac đo vat đuoc giat giu trong nuoc đo. Nong đo an toan cua đong trong nuoc uong đoi voi con nguoi dao đong theo tung nguon, nhung co xu huong nam trong khoang 1,5 – 2 mg/l. Muc cao nhat co the chiu đuoc ve đong theo DRI trong che đo an uong đoi voi nguoi lon theo moi nguon đeu la 10 mg/ngay.


Tham khao Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Copper tai Wikimedia Commons
Copper (chemical element) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
WebElements.com – Copper
EnvironmentalChemistry.com – Copper
Copper Toxicity Syndrome Luu tru ngay 1 thang 9 nam 2005 tai Wayback Machine
The Copper Page