Tien giay, (hoac tien mat) thuong đuoc goi la giay bac ngan hang (Tieng Anh: banknote, bill, paper money, note), la mot cong cu co the chuyen nhuong đuoc, mot ky phieu do mot ngan hang phat hanh phai tra cho nguoi cam no, đuoc su dung lam tien te, va theo nhieu pham vi phap ly, đuoc su dung lam tien te chinh thuc. Cung voi tien kim loai, tien giay tao thanh cac hinh thuc tien mat cua tat ca cac loai tien te hien đai. Ngoai tru cac loai tien lam bang kim loai quy co gia tri cao đe ky niem va khong đua vao luu thong, tien xu kim loai thuong đuoc su dung cho cac đon vi tien te co gia tri thap hon con tien giay đuoc su dung cho nhung menh gia cao hon.
Ban đau, gia tri cua tien đuoc xac đinh boi gia tri noi tai (gia tri thuc chat) ma đong tien đo đuoc đuc, nhu bac hay vang. Tuy nhien, mang theo trong nguoi nhieu kim loai quy nhu the thuong phien toai va rat nguy hiem. Đe thay the, tien giay đa đuoc phat hanh. Trong thuat ngu tai chinh, mot to giay bac la mot to giay hua tra cho nguoi nao đo tien. Ban đau, cac đong giay bac la mot loi hua tra cho nguoi mang no mot khoan kim loai quy đuoc chua trong cac kho ngam o đau đo. Bang cach nay, gia tri cua kim loai đuoc chua o kho (thuong la tien kim loai bang bac hoac vang) đa ung ho giay bac co the chuyen đoi quyen so huu đe đoi lay hang hoa hoac dich vu.
Ngay nay, hau het cac loai tien te quoc gia khong co su ho tro cua kim loai quy hoac hang hoa va chi co gia tri bang fiat (tien đinh danh). Ngoai tru cac van đe kim loai quy hoac gia tri cao khong đuoc luu hanh, tien xu đuoc su dung cho cac đon vi tien te co gia tri thap hon, trong khi tien giay đuoc su dung cho cac gia tri cao hon.
O Trung Quoc vao thoi nha Han, giay bac xuat hien vao nam 118 truoc Cong nguyen va đuoc lam bang da. Rome co the đa su dung mot chat nhe ben lam giay bac vao nam 57 sau Cong nguyen đa đuoc tim thay o Luan Đon. Tuy nhien, Carthage đuoc cho la đa phat hanh tien giay bang giay da hoac da truoc nam 146 truoc Cong nguyen. Do đo Carthage co the la noi su dung ky phieu nhe lau đoi nhat. To tien đau tien đuoc biet đen lan đau tien đuoc phat trien o Trung Quoc trong trieu đai nha Đuong va nha Tong, bat đau tu the ky thu 7. Nguon goc cua no la trong bien lai ky gui cua thuong nhan trong trieu đai nha Đuong (618–907), vi cac thuong gia va nguoi ban buon muon tranh khoi luong lon tien đuc bang đong trong cac giao dich thuong mai lon. Trong trieu đai nha Nguyen (1271–1368), tien giay đuoc Đe che Mong Co su dung. O chau Au, khai niem tien giay lan đau tien đuoc đua ra vao the ky 13 boi nhung nha tham hiem nhu Marco Polo, voi tien giay chau Au xuat hien vao nam 1661 o Thuy Đien.
Tien giay gia la mot thach thuc co huu trong viec phat hanh tien te. Đieu nay đuoc chong lai bang cac bien phap chong gia trong cach in tien giay. Chong van nan lam gia tien giay va sec la đong luc chinh thuc đay su phat trien cua cac phuong phap in bao mat trong nhung the ky gan đay.


Lich su Tien giay lan đau tien đuoc phat trien vao trieu đai nha Đuong Trung Quoc trong the ky thu 7, mac du tien giay thuc su chua tung xuat hien cho đen the ky 11, trong trieu đai nha Tong. Viec su dung tien giay sau đo đa lan rong khap Đe quoc Mong Co hoac trieu đai nha Nguyen Trung Quoc. Cac nha tham hiem chau Au nhu Marco Polo đa đua ra khai niem nay o chau Au trong the ky 13. Napoleon phat hanh tien giay vao đau thap nien 1800. Tien giay hay tien mat co nguon goc la bien lai cho gia tri đuoc luu giu tren tai khoan tuong đuong "gia tri nhan đuoc", va khong nen dung chung voi cac "hoi phieu nhin thay" co ky phieu đuoc phat hanh voi loi hua se chuyen đoi vao mot ngay sau đo.
Nhan thuc ve tien giay nhu tien đa phat trien theo thoi gian. Ban đau, tien đuoc dua tren kim loai quy. Mot so nguoi xem tien giay nhu mot I.O.U. hoac ky phieu: mot loi hua tra cho ai đo bang kim loai quy khi xuat trinh (xem tien đai dien). Nhung chung đa đuoc chap nhan mot cach de dang - vi su thuan tien va bao mat - o Luan Đon, vi du, tu cuoi thap nien 1600 tro đi. Voi viec loai bo cac kim loai quy khoi he thong tien te, tien giay đa phat trien thanh tien đinh danh.


= Tien giay thoi ky đau Trung Quoc =

Cong cu tien giay đau tien đuoc su dung o Trung Quoc la vao the ky thu 7, trong trieu đai nha Đuong (618–907). Cac thuong gia se phat hanh cai ma ngay nay đuoc goi la ky phieu duoi dang bien lai ky gui cho nguoi ban buon đe tranh su dung so luong lon tien đuc bang đong trong cac giao dich thuong mai lon. Truoc khi su dung nhung to tien nay, nguoi Trung Quoc đa su dung tien xu co hinh tron, o giua co mot lo hinh chu nhat. Cac đong tien co the đuoc xau lai voi nhau tren mot soi day. Cac thuong gia, neu ho đu giau, đa nhan thay rang day tien qua nang đe co the mang đi de dang, đac biet la đoi voi cac giao dich lon. Đe giai quyet van đe nay, tien xu co the đuoc đe lai cho mot nguoi đang tin cay, nguoi ban se đuoc đua cho mot to giay (bien lai) ghi lai so tien ho đa gui cho nguoi đo. Khi ho tra lai to giay cho nguoi đo, tien cua ho se đuoc tra lai.
Tien giay that su, đuoc goi la "jiaozi", phat trien tu nhung to tien nay vao the ky 11 trong trieu đai nha Tong. Đen nam 960, chinh phu nha Tong thieu đong đe tao ra tien xu va đa phat hanh nhung to tien luu hanh chung đau tien. Nhung to tien nay la loi hua cua nguoi cai tri se đoi chung sau nay cho mot so vat co gia tri khac, thuong la vat đac biet. Viec phat hanh giay bao co thuong la trong mot thoi han gioi han va sau đo se đuoc chiet khau voi so tien đa hua. Jiaozi khong thay the tien xu nhung đuoc su dung song song voi chung.


= Nha tham hiem va thuong gia Chau Au =
Theo mot tap chi du lich ve chuyen tham Praha nam 960 cua Ibrahim ibn Yaqub, nhung manh vai nho đuoc su dung nhu mot phuong tien thuong mai, nhung tam vai nay co ty gia hoi đoai an đinh so voi bac.
Vao khoang nam 1150, hiep si nha dong se phat hanh ghi chu cho nhung nguoi hanh huong. Nhung nguoi hanh huong se ky gui nhung vat co gia tri voi mot giao gioi Nha dong đia phuong truoc khi len đuong đen Đat Thanh va nhan mot tai lieu cho biet gia tri khoan ky gui cua ho. Sau đo, ho se su dung tai lieu đo khi đen Thanh đia đe nhan tien tu kho bac co gia tri tuong đuong.


= Su ra đoi cua tien giay Chau Au =

Su chuyen huong sang viec su dung nhung bien lai nay lam phuong tien thanh toan đa dien ra vao giua the ky 17, voi ten goi cuoc cach mang gia ca, khi lam phat vang tuong đoi nhanh gay ra đanh gia lai ve cach hoat đong cua tien. Chu hieu kim hoan cua Luan Đon bat đau đua ra bien lai phai tra cho nguoi mang chung tu hon la nguoi gui tien ban đau. Đieu nay co nghia la to tien co the đuoc su dung lam tien te dua tren su bao mat cua chu hieu kim hoan, khong phai chu tai khoan cua chu hieukim hoan. Cac chu ngan hang cung bat đau phat hanh tien giay co gia tri lon hon tong gia tri du tru vat chat cua ho duoi hinh thuc cho vay, voi gia đinh rang ho se khong phai đoi tat ca cac loai tien giay đa phat hanh cung mot luc. Su thay đoi quan trong nay đa thay đoi ky phieu đon gian thanh mot co quan mo rong thanh chuoi cung ung tien te. Khi nhung bien lai nay ngay cang đuoc su dung nhieu hon trong he thong luu thong, nguoi gui tien bat đau yeu cau lap nhieu bien lai voi menh gia co đinh, nho hon đe su dung lam tien. Bien lai nhanh chong tro thanh mot van ban lenh thanh toan so tien cho bat ky ai so huu to tien. Nhung to tien nay đuoc coi la to tien giay hien đai đau tien.


Vat lieu lam tien giay Hau het cac loai tien giay đuoc lam tu giay cotton voi trong luong tu 80 đen 90 gam tren met vuong. Bong đoi khi đuoc tron voi vai lanh, abaca, hoac cac loai soi det khac. Noi chung, giay đuoc su dung khac voi giay thong thuong: no co tinh đan hoi hon nhieu, chong mai mon (tuoi tho trung binh cua mot to tien la hai nam), va cung khong chua cac tac nhan lam cho giay thong thuong phat sang nhe duoi anh sang tia cuc tim. Khong giong nhu hau het cac loai giay in va viet, giay tien đuoc ngam voi ruou polyvinyl hoac gelatin, thay vi nuoc, đe tang them đo ben. Tien giay cua Trung Quoc ban đau đuoc in tren giay lam tu vo cay dau tam. Mitsumata (Edgeworthia chrysantha) va cac loai soi khac đuoc su dung trong giay bac Nhat Ban. (mot loai Washi).


= Tien giay polyme =

 Nam 1983, Costa Rica va Haiti phat hanh Tyvek đau tien va Isle of Man phat hanh tien giay polyme (hoac nhua) Bradvek đau tien; chung đuoc Cong ty giay bac My in va DuPont phat trien. Nhung to tien bang nhua ban đau nay đa gap phai cac van đe nhu muc bi mon va đa bi ngung san xuat. Nam 1988, sau qua trinh nghien cuu va phat trien đa phan o Uc boi To chuc Nghien cuu Khoa hoc va Cong nghiep Khoi thinh vuong chung (CSIRO) va Ngan hang Du tru Uc, Uc đa san xuat tien giay polymer đau tien đuoc lam tu polypropylene đinh huong hai truc (nhua), va vao nam 1996, nuoc nay tro thanh quoc gia đau tien co đay đu cac loai tien polymer luu hanh voi tat ca cac menh gia thay the hoan toan tien giay. Ke tu đo, cac quoc gia khac chap nhan luu hanh tien giay polymer bao gom Bangladesh, Brazil, Brunei, Canada, Chile, Guatemala, Cong hoa Dominica, Indonesia, Israel, Malaysia, Mexico, Nepal, New Zealand, Papua New Guinea, Paraguay, Romania, Samoa, Singapore, Quan đao Solomon, Thai Lan , Trinidad va Tobago, Vuong quoc Anh, Uruguay, Viet Nam va Zambia, cung voi cac quoc gia khac phat hanh tien polymer ky niem, bao gom Trung Quoc, Kuwait, Ngan hang Phuong Bac cua Bac Ireland, Đai Loan va Hong Kong. Mot quoc gia khac co ke hoach phat hanh tien giay polymer la Nigeria. Nam 2005, Bulgaria đa phat hanh tien giay polyme lai đau tien tren the gioi.
Tien giay polyme đuoc phat trien đe cai thien đo ben va ngan chan tien gia xam nhap thong qua cac tinh nang bao mat đuoc tich hop, chang han nhu thiet bi bien đoi quang hoc cuc ky kho sao chep.


= Chat lieu khac =

Trong nhung nam qua, mot so vat lieu khac ngoai giay đa đuoc su dung đe in tien giay. Đieu nay bao gom cac loai vai det khac nhau, bao gom ca lua va cac vat lieu nhu da.

To va cac loai soi khac thuong đuoc su dung trong san xuat cac loai giay bac khac nhau, nham muc đich cung cap ca đo ben va tinh bao mat bo sung. Giay bac Crane and Company đuoc cap bang sang che voi cac soi to nhung vao nam 1844 va đa cung cap giay cho Ngan kho Hoa Ky tu nam 1879. Tien giay đuoc in tren "giay" lua tinh khiet bao gom "tien khan cap" Notgeld cac van đe tu mot so thi tran cua Đuc vao nam 1923 trong thoi ky khung hoang tai chinh va sieu lam phat. Noi tieng nhat la Bielefeld, đa san xuat tien bang lua, da, nhung, lanh va go. Nhung loai tien nay đuoc san xuat chu yeu cho cac nha suu tap, hon la đe luu hanh. Tien giay in tren vai đi kem mot so van đe trong Cach mang Cong san o Trung Quoc tu cac khu vuc nhu Tan Cuong, hoac Sinkiang, o Cong hoa Hoi giao Thong nhat Đong Turkestan vao nam 1933. Tien khan cap cung đuoc in vao nam 1902 tren vai ao so mi kaki trong Chien tranh Boer.


Xem them Tham khao Tham khao thu loai Atack, Jeremy; Passell, Peter (1994). A New Economic View of American History. New York: W.W. Norton and Co. ISBN 978-0-393-96315-1.
Bowman, John S. (2000). Columbia Chronologies of Asian History and Culture. New York: Columbia University Press. ISBN 978-0-2311-1004-4.
Ebrey; Walthall; Palais (2006). East Asia: A Cultural, Social, and Political History. Boston: Houghton Mifflin Company. ISBN 978-0-6181-3384-0.
Gernet, Jacques (1962). Daily Life in China on the Eve of the Mongol Invasion, 1250–1276. Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-0720-6.
Needham, Joseph (1986). Science and Civilisation in China: Volume 5, Part 1. Cambridge University Press. ISBN 978-0-5218-7566-0.
Mockford, Jack (2014). "They are Exactly as Banknotes are": Perceptions and Technologies of Bank Note Forgery During the Bank Restriction Period, 1797-1821 (PDF) (PhD). University of Hertfordshire. Luu tru ngay 17 thang 2 nam 2022 tai Wayback Machine


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Banknotes tai Wikimedia Commons

Counterfeit money was a major problem in the 1850s - Pantagraph (Bloomington, Illinois)