Khoi nghia Huong Khe (1885 - 1896) la đinh cao cua phong trao Can vuong, va that bai cua cong cuoc nay cung đa đanh dau su ket thuc su mang lanh đao 10 nam chong thuc dan Phap cua tang lop si phu phong kien Viet Nam.
Lanh đao chinh cua khoi nghia la Đinh nguyen tien si Phan Đinh Phung (1847 - 1895), va mot cong su đac luc cua ong la tuong Cao Thang (1864 - 1893).


Gioi thieu so luoc = Tap hop luc luong =
Sau khi vua Ham Nghi ban chieu Can Vuong (thang 7 nam 1885), o Ha Tinh va Nghe An đa bung no nhieu phong trao đau tranh vu trang. Cuoc khoi nghia đau tien la cua Le Ninh o Trung Le (Đuc Trung, Đuc Tho), sau đo lan luot la: 

Khoi nghia cua Cao Thang, Cao Nuu o Ham Lai, Son Le (Huong Son, Ha Tinh).
Khoi nghia cua Nguyen Trach va Nguyen Chanh o Can Loc (Ha Tinh).
Khoi nghia cua Ngo Quang va Ha Van My o Nghi Xuan (Ha Tinh).
Khoi nghia cua Nguyen Huu Thuan o Thach Ha (Ha Tinh).
Khoi nghia cua Nguyen Xuan On va Le Doan Nha o Nghe An, v.v...
Tren co so cac cuoc khoi nghia đo, sau khi đuoc vua Ham Nghi va đai tuong Ton That Thuyet giao trong trach to chuc phong trao khang Phap o Ha Tinh (thang 10 nam 1885), Phan Đinh Phung đa tien hanh tap hop, phat trien thanh mot phong trao co quy mo rong lon, duoi su chi đao thong nhat la ong.


= Đia ban hoat đong =
Đia ban hoat đong cua nghia quan bao gom bon tinh: Thanh Hoa, Nghe An, Ha Tinh, Quang Binh; voi đia ban chinh la Huong Khe (Ha Tinh), ton tai suot 10 nam lien tuc.
O bon tinh nay, Phan Đinh Phung đa chia đia ban thanh 15 quan thu, đong thoi dua vao đia the rung nui hiem yeu, ong cho xay dung luc luong va co so chien đau chinh nam o hai huyen Huong Son va Huong Khe (Ha Tinh). 
Theo su lieu thi Phan Đinh Phung đa cho xay dung bon can cu lon, đo la:

Can cu Con Chua o xa Son Lam (Huong Son, Ha Tinh), an ngu đuong sang Nghe An. Đay la noi du tru luong thuc va ren đuc vu khi.
Can cu Thuong Bong-Ha Bong o tay nam Đuc Tho (Ha Tinh) dua vao đia the cua song Ngan Sau va Ngan Truoi. Ngoai ra, Phan Đinh Phung con cho lap noi đay he thong hao luy, đon trai, kho luong, bai tap,...Đay la mot can cu lon trong buoi đau khang chien cua nghia quan Huong Khe.
Can cu Trung Khe-Tri Khe nam o hai xa Huong Ninh - Huong Tho thuoc huyen Huong Khe. Đay la can cu du bi, co đuong sang Lao, phong khi bi quan Phap bao vay.
Can cu Vu Quang o phia tay Huong Khe. Noi đay co đia hinh hiem tro, tua lung vao day Truong Son. Tu đay, nghia quan co the theo đuong nui vao Quang Binh, Quang Tri, ra Nghe An, Thanh Hoa hay theo đuong song đi xuong cac vung đong bang hoac khi can thiet co the lanh sang Lao.


= To chuc =
Theo giup Phan Đinh Phung, co cac tri thuc nhu tien si Phan Trong Muu, cu nhan Phan Quang Cu, Am Ninh (Le Ninh),...va rat nhieu chi huy xuat than tu nhan dan lao đong ngheo kho nhu Cao Thang, Nguyen Chanh, Nguyen Trach, Le Van Tac, Phan Đinh Can, Phan Đinh Phong, Nguyen Muc, Phan Ba Nien,...
Ve to chuc luc luong, nghia quan đuoc chia thanh 15 quan thu: Ha Tinh co 10, Nghe An co 2, Quang Binh co 2, va Thanh Hoa co 1. Cac quan thu đuoc xay dung tren cac co so đon vi hanh chinh, thuong la huyen, co khi la xa, va lay ten noi đo đe goi. Liet ke ra nhu sau: 

Khe thu o huyen Huong Khe (Ha Tinh), chi huy la Nguyen Thoai.
Can thu o huyen Can Loc (Ha Tinh), chi huy la Nguyen Chanh va Nguyen Trach.
Lai thu o tong Lai Thach thuoc Can Loc (Ha Tinh), chi huy la Phan Đinh Nghinh.
Huong thu o huyen Huong Son (Ha Tinh), chi huy la Nguyen Huy Giao.
Nghi thu o huyen Nghi Xuan (Ha Tinh), chi huy la Ngo Quang va Ha Van My.
Cam thu o huyen Cam Xuyen (Ha Tinh), chi huy la Hoang Ba Xuyen.
Thach thu o huyen Thach Ha (Ha Tinh), chi huy la Vo Phat.
Diem thu o lang Tinh Diem thuoc huyen Huong Son (Ha Tinh), chi huy la Cao Đat.
Le Thu o lang Trung Le, thuoc huyen Đuc Tho (Ha Tinh), chi huy la Nguyen Cap.
Ky thu o huyen Ky Anh (Ha Tinh), chi huy la Vo Phat.
Anh thu o huyen Anh Son (Nghe An), chi huy la Nguyen Mau.
Dien thu o huyen Dien Chau (Nghe An), chi huy la Le Trong Vinh.
Thanh thu o Thanh Hoa, chi huy la Cam Ba Thuoc.
Binh thu o Quang Binh, chi huy la Nguyen Thu.
Le thu o huyen Le Thuy (Quang Binh), chi huy la Nguyen Bi.
Moi quan thu co tu 100 đen 500 quan, đung đau la nguoi co nang luc va uy tin. Nghia quan co phuc trang cung mot kieu giong nhau.
Vu khi cua nghia quan, ngoai nhung thu thong thuong, ho con co khoang 500 tram khau sung tu che (kieu sung Phap nam 1874) va rat nhieu sung hoa mai.
Phan luong thuc va cua cai chu yeu la nho nhan dan đong gop.


= Cach chien đau =
Nghia quan Huong Khe dua vao đia the nui rung hiem tro voi he thong cong su chang chit đe tien hanh chien tranh du kich. Nghia quan luon phan tan hoat đong, đanh quan Phap bang nhieu hinh thuc, nhu: cong đon, chan đuong tiep te, dung cam bay, va du đoi phuong ra ngoai đon đe diet ho...


Dien bien Khoi nghia Huong Khe co the chia lam hai giai đoan chinh:


= Ban đau (1885 - 1888) =
Đay la giai đoan chuan bi, xay dung luc luong va co so chien đau. Sau mot vai tran tap kich va chong can khong hieu qua, Phan Đinh Phung cho quan rut ve lang Phung Cong (Huong Son), roi lai rut len rung nui đanh du kich.
Đau nam 1887, thay thuc luc nghia quan Huong Khe qua suy yeu, Phan Đinh Phung giao quyen chi huy cho Cao Thang đe ra Bac đen cac tinh Son Tay, Hai Duong, Bac Ninh,...tim su ho tro va ket nap quan đoi.
O lai Ha Tinh, Cao Thang cung cac chi huy khac nhu Cao Nuu, Cao Đat, Nguyen Nien,...đem quan đen lang Le Đong (Huong Son) đe to chuc lai luc luong, luyen quan, xay dung he thong đon luy, ren đuc vu khi,...


= Ve sau (1889 - 1896) =
Cuoi thang 9 nam 1889, Phan Đinh Phung tu Bac Ky tro ve Ha Tinh. Nho Cao Thang va cac chi huy khac, ma luc luong luc nay đa co khoang ngan linh va 500 khau sung tot. Nhan thay trong cong tac chuan bi, moi mat đeu đa kha, Phan Đinh Phung ben cho mo rong đia ban hoat đong ra khap bon tinh la Thanh Hoa, Nghe An, Ha Tinh va Quang Binh; lam can tro con đuong đi lai Bac-Nam va cong cuoc thon tinh nuoc Viet cua quan Phap.
Đoi pho lai, thuc dan Phap cho bo tri nhieu đon le o cac noi đe phong toa tung khu vuc va kiem che hoat đong cua nghia quan. Rieng o Huong Khe, đoi phuong đa cho lap toi 20 đon, moi đon co khoang 30 linh đong giu .
Trong nhung nam tu 1889 đen 1892, nghia quan bon tinh tren đa phoi hop va hoat đong manh tren mot vung rong lon bao gom Dien Chau, Yen Thanh, Thanh Chuong, Nghi Loc,...đe đanh tra va quay roi quan Phap. Theo sach Viet su tan bien, thi nghia quan đa to chuc đuoc 28 tran lon nho trong giai đoan nay, đe tap kich va chong can quet, nhu la:

Tran chong can o Con Chua va Khe Đen do Đe Nien (Phan Ba Nien) chi huy vao ngay 1 thang 9 nam 1889.
Tran tan cong đon Duong Lieu vao ngay 15 va 16 thang 12 nam 1889.
Tran tan cong huyen ly Huong Son vao cuoi thang 12 nam 1889.
Tran chong can o La Son va Thuong Son do Đe Thang va Phan Trong Muu chi huy vao thang 3 nam 1890.
Tran phuc kich đanh chan quan Phap tai lang Hot (Phu Loc, Can Loc) do Đoc Chanh (Nguyen Chanh) va Đoc Trach (Nguyen Trach) chi huy vao thang 4 nam 1890.
Tran Truong Luu (Can Loc) vao đem 26 rang 27 thang 5 nam 1890. Đen đem 31 thang nay, đon Truong Luu con bi nghia quan đanh lan nua, roi tiep theo la đanh đon Huong Son, v.v...
Sau nhieu tran thua đau, ke tu đau nam 1892 tro đi, thuc dan Phap cho mo nhieu cuoc can quet, trong so ay đang ke la tran can lon vao khu Hoi Trung va Ngan Sau, la can cu cua Cao Thang, vao đau thang 8 nam 1892.
Đe đoi pho voi quan Phap, Phan Đinh Phung bo tri mot luc luong chong tra tai cho, mot nhom khac đi hoat đong o phia sau lung đoi phuong, buoc ho phai rut ve vi so bi đanh tap hau. Trong khoang thoi gian nay, đa xay ra nhieu tran giao tranh, đang ke la tran:

Ngay 7 thang 3 nam 1892, nghia quan Huong Khe tien đanh đon Trung Le. Sau đo, Ba ho Thuan (Nguyen Huu Thuan) con tien đanh huyen Thach Ha, bat đuoc vien tri huyen. Con Cao Thang thi cho quan gia lam linh kho xanh bat song đuoc Tuan phu Đinh Nho Quang.
Đem 23 thang 8 nam 1892, nghia quan Huong Khe do Ba ho Thuan (Nguyen Huu Thuan) chi huy đa tao bao tap kich vao tinh ly Ha Tinh, pha đuoc nha lao va giai phong hon 70 nghia quan bi cam tu.
Thay nghia quan Huong Khe ngay cang lon manh, quan Phap mot mat tang cuong can quet, thu hep pham vi hoat đong cua quan, mat khac tim cach cat đut lien lac giua cac quan thu, va giua nghia quan voi nhan dan.
Đe pha the bi bao vay va mo rong đia ban hoat đong, đuoc Phan Đinh Phung đong y, thang 11 nam 1893, Cao Thang đua khoang mot ngan quan tu Ngan Truoi mo tran tan cong lon vao tinh ly Nghe An. Tren đuong hanh quan, nhieu đon trai đoi phuong bi pha bo. Nhung tran tan cong đon Nu o Thanh Chuong (mot huyen mien nui nam o phia tay nam thuoc tinh Nghe An), Cao Thang bi thuong nang roi hy sinh luc 29 tuoi, gay ton that lon cho nghia quan Huong Khe.
Loi dung co hoi nghia quan bi mat nguoi đung đau tai gioi, quan Phap tang them binh luc roi siet chat vong vay. Nghia quan Huong Khe co gang đanh tra nhung cuoc vay quet, nhung the luc cua luc luong ngay cang giam sut.
Khoang cuoi nam nay (1893), Phan Đinh Phung cho nguoi đen vay nha Truong Quang Ngoc o lang Thanh Lang, thuoc huyen Tuyen Hoa, chem lay đau ong nay đe bao thu cho viec ong bat vua Ham Nghi giao cho quan Phap 
Ngay 31 thang 3 nam 1894, Ba ho Thuan lai mang quan tap kich vao tinh ly Ha Tinh lan nua, nhung sau đo phai rut lui ve co thu tai nui Quat va nui Vu Quang thuoc Huong Khe (nay thuoc huyen Vu Quang).
Khoang thang 10 (am lich) nam Giap Ngo (1894), mot đai than than Phap la Hoang Cao Khai bat tay vao viec khuyen du Phan Đinh Phung va nghia quan cua ong.
Nam 1895, thuc dan Phap đieu vo quan than Phap la Nguyen Than đen phoi hop voi cong su Nghe An la Duvillier đem ba ngan quan đi đan ap cuoc khoi nghia Huong Khe. Quan chu luc cua Phan Đinh Phung bi đoi phuong bit đuong tiep van, nen vu khi, luong thuc, quan so thay đeu thieu thon, kho bu đap. Moi lan đoi phuong tan cong, nghia quan chi co the chay quanh tu nui Quat roi tro ve nui Vu Quang, va khong the o đau lau qua ba ngay.
Ngay 17 thang 10 nam 1894, Phan Đinh Phung đa tap hop luc luong, đanh thang mot tran lon, đoi phuong mat nhieu vu khi va bi giet chet rat nhieu. Khoi đau, ong cho quan len tan nguon song chat cay đong ke chan nuoc lai, đong thoi chuan bi san nhieu khuc go lon. Khi quan Phap va quan trieu đen giua dong song, thi ong cho pha ke tren nguon, va tuon cay xuong. Đoi phuong phan bi nuoc cuon, phan bi cay lao vao nguoi, lai bi nghia quan o hai ben bo xong ra đanh nen bi thuong vong rat nhieu. Theo nha su hoc Pham Van Son thi sau tran nay, phia Phap ngoai so quan trang va đan duoc bi mat mat, con co ba si quan va tren tram linh bi tieu diet .
Đay la tran thang cuoi cung, vi gan ba ngan quan do Nguyen Than cam đau ngay cang xiet chat vong vay.
Trong mot tran giao tranh ac liet, Phan Đinh Phung bi thuong nang, roi hy sinh vao ngay 28 thang 12 nam 1895. Muoi hai ngay sau khi thu linh Phan Đinh Phung mat, Nguyen Than moi toi đuoc can cu Vu Quang. Sau đo, Nguyen Than cho quat mo Phan Đinh Phung o chan nui Quat, đo dau đot cho xuong thit ong chay thanh tro, roi tron vao thuoc sung ban xuong song La.
Sang đau nam 1896, mot so chi huy lan luot mat vi o lau noi rung sau nuoc đoc, mot so bi tu tran hoac bi bat roi bi giet , mot so khac thi rut qua Xiem La hoac ra hang...Khoi nghia Huong Khe đen đay ket thuc.


Nhan xet Khoi nghia Huong Khe la đinh cao nhat cua phong trao Can vuong cuoi the ky 19, keo dai suot 10 nam, co quy mo rong lon, co to chuc tuong đoi chat che, lap đuoc nhieu chien cong va gay cho quan Phap ton that nang ne. Cuoc khoi nghia đa huy đong đen muc cao đo su ung ho va tiem nang to lon cua nhan dan (nguoi Kinh va nguoi Thuong, cua ca đong bang va mien nui). Ve quan su, nghia quan đa chu đong su dung nhung phuong thuc tac chien linh hoat, sang tao, che tac hang loat đuoc sung truong mau Phap đe cuong hoa trang bi.
Ve luc luong, quan so cua 15 quan thu cong lai tham chi con đong hon quan trieu đinh khi đoi đau voi Phap, nhung cuoi cung van that bai. Khoi nghia Huong Khe that bai do nhieu nguyen nhan, chu yeu la do nghia quan chua biet lien ket, tap hop luc luong, phat trien thanh phong trao toan quoc. Vi bi co lap trong vung rung nui 4 tinh mien trung, hau can can kiet khien nghia quan hao mon va mat to chuc. Đo cung chinh la nhung han che cua thoi đai, cua bo phan lanh đao phong trao Can vuong noi chung.Ngay 27-12-1895, cuoc khoi nghia đuoc duy tri them mot thoi gian roi tan ra.


Xem them Can Vuong
Phan Đinh Phung
Cao Thang


Sach tham khao Tran Trong Kim, Viet Nam su luoc. Nha xuat ban Tan Viet, Sai Gon, 1968.
Pham Van Son, Viet su tan bien (quyen 5, tap Trung). Tac gia tu xuat ban, Sai Gon. 1963.
Đinh Xuan Lam-Nguyen Van Khanh-Nguyen Đinh Le, Đai cuong lich su Viet Nam (tap 2). Nha xuat ban Giao duc, 2006.
Hoang Van Lan-Ngo Thi Chinh, Lich su Viet Nam [1858-cuoi XIX], quyen 3, tap 1, phan 1. Nha xuat ban Giao duc, 1979.
Nhieu tac gia (Phan Ngoc Lien chu bien). Lich su 11 (nang cao). Nha xuat ban Giao duc, 2007.
Trinh Van Thanh, Thanh ngu đien tich danh nhan tu đien (quyen 2), Sai Gon, 1966,.
Nhom Nhan van Tre, Hoi đap lich su Viet Nam (tap 4). Nha xuat ban Tre, 2007.


Chu thich