Nguyen Đinh Chieu (chu Han: 阮廷炤; 1822 - 1888), tuc goi la cu đo Chieu (khi day hoc), tu Manh Trach, hieu Trong Phu, Hoi Trai (sau khi bi mu), la mot nha tho lon cua mien Nam trong nua cuoi the ky 19. Vao ngay 21/3/2021, ong đuoc UNESCO cong nhan la Danh Nhan Van Hoa The Gioi. Nam 1932 khu lang mo cua ong đa đuoc nha nuoc cong nhan la Khu di tich lich su van hoa cap Quoc gia. Đen nam 2017, khu di tich nay tiep tuc đuoc Bo VH-TT&DL cap bang cong nhan Khu di tich van hoa, lich su cap Quoc gia đac biet.


Than the va su nghiep Nguyen Đinh Chieu sinh ngay 13 thang 5 nam Nham Ngo (1 thang 7 nam 1822) tai que me la lang Tan Thoi, phu Tan Binh, huyen Binh Duong, tinh Gia Đinh (nay thuoc phuong Cau Kho, Quan 1, Thanh pho Ho Chi Minh).
Ong xuat than trong gia đinh nha nho. Cha ong la Nguyen Đinh Huy, nguoi lang Bo Đien, xa Phong An, huyen Phong Đien, tinh Thua Thien; nay la tinh Thua Thien Hue. Lon len, ong Huy cuoi vo o đay va đa co 2 con (1 trai va 1 gai). Mua ha thang 5 nam Canh Thin (1820) Ta quan Le Van Duyet đuoc trieu đinh Hue phai vao lam Tong tran Gia Đinh Thanh. Đen đau mua thu, Nguyen Đinh Huy đi theo Ta quan đe tiep tuc lam thu lai o Van han ty thuoc dinh Tong tran. O Gia Đinh, ong Huy co them nguoi vo thu la ba Truong Thi Thiet nguoi lang Tan Thoi, sinh ra 7 con (4 trai, 3 gai) va Nguyen Đinh Chieu chinh la con đau long.


= Tieu su =
Thuo be, Nguyen Đinh Chieu đuoc me nuoi day. Nam len 6, 7 tuoi, ong theo hoc voi mot ong thay đo o lang.
Nam 1832, Ta quan Le Van Duyet mat. Nam sau (1833), con nuoi Ta quan la Le Van Khoi, vi bat man đa lam cuoc noi day chiem thanh Phien An o Gia Đinh, roi chiem ca Nam Ky. Trong con binh bien, cha cua Nguyen Đinh Chieu bo tron ra Hue nen bi cach het chuc tuoc. Song vi thuong con, cha ong len tro vao Nam, đem con ra gui cho mot nguoi ban đang lam Thai pho o Hue đe tiep tuc viec hoc. Nguyen Đinh Chieu song o Hue tu 11 tuoi (1833) đen 18 tuoi (1840) thi tro ve Gia Đinh.
Nam Quy Mao (1843), ong đo Tu tai o truong thi Gia Đinh luc 21 tuoi. Khi ay co mot nha ho Vo hua ga con gai cho ong.
Nam 1847, ong ra Hue hoc đe cho khoa thi nam Ky Dau (1849). Lan nay ong cung đi voi em trai la Nguyen Đinh Tuu (10 tuoi).


= Me mat, bi mu loa =
Ngay ram thang 11 nam Mau Than (31 thang 12 nam 1848), me Nguyen Đinh Chieu mat o Gia Đinh. Đuoc tin, ong bo thi, dan em theo đuong bo tro ve Nam chiu tang me.
Tren đuong tro ve, vi qua thuong khoc me, vi vat va va thoi tiet that thuong nen đen Quang Nam thi Nguyen Đinh Chieu bi om nang. Trong thoi gian nghi chua benh o nha mot thay thuoc von dong doi Ngu y, tuy benh khong het nhung ong cung đa hoc đuoc nghe thuoc. Lam canh mu mat, hon the boi uoc, cua nha sa sut... Nguyen Đinh Chieu đong cua chiu tang me cho đen nam 1851 thi mo truong day hoc va lam thuoc o Binh Vi (Gia Đinh). Truyen tho Luc Van Tien cua ong co le đuoc bat đau sang tac vao thoi gian nay.
Nam 1854, Nguyen Đinh Chieu cuoi Le Thi Đien (1835-1886, nguoi lang Thanh Ba, huyen Can Giuoc; truoc thuoc Gia Đinh, nay thuoc tinh Long An) lam vo. Ba Đien la em gai thu nam cua Le Tang Quynh, hoc tro ong, vi cam phuc va men thuong thay đa xin gia đinh tac hop. Truyen tho Duong Tu-Ha Mau cua ong co le đuoc bat đau sang tac vao thoi gian nay.


= Day hoc, lam thuoc va sang tac tho van =
Nam 1858, quan Phap no sung vao Đa Nang. Vap phai su khang cu quyet liet cua quan va dan Viet, quan Phap vao Nam đanh pha thanh Gia Đinh vao đau nam 1859. Sau khi toa thanh nay that thu (17 thang 2 nam 1859), Nguyen Đinh Chieu đua gia đinh ve song o Thanh Ba (Can Giuoc), tuc que vo ong. Vo cung đau đon truoc tham canh ma quan Phap đa gay nen cho đong bao, va rat that vong ve su hen yeu, bat luc cua trieu đinh, ong đa sang tac ra bai tho "Chay giac".
Đem ram thang 11 nam Tan Dau (16 thang 12 nam 1861), nhung nghia si ma truoc đay von la nong dan, vi qua cam phan ke ngoai xam, đa qua cam tap kich đon Phap o Can Giuoc, tieu diet đuoc mot so quan cua đoi phuong va vien tri huyen nguoi Viet đang lam cong su cho Phap. Khoang 15 nghia si bo minh. Nhung tam guong đo đa gay nen niem xuc đong lon trong long nhan dan. Theo yeu cau cua Tuan phu Gia Đinh la Đo Quang, Nguyen Đinh Chieu lam bai "Van te nghia si Can Giuoc", đe đoc tai buoi truy đieu cac nghia si đa hy sinh trong tran đanh nay.
Sau Hoa uoc Nham Tuat 1862, 3 tinh mien Đong Nam Ky mat ve tay Phap, theo phong trao "ty đia", Nguyen Đinh Chieu cung gia đinh roi Thanh Ba (Can Giuoc) ve Ba Tri (Ben Tre) vi khong the song chung voi ho. Chia tay voi ban be than quen, ong đa tu tay sang tac bai tho "Tu biet co nhan".
Ve Ba Tri, ong tiep tuc day hoc, lam thuoc va đem ngoi but yeu nuoc cua minh ra phuc vu cuoc đau tranh anh dung cua đong bao Nam Ky suot trong hon 20 nam mac du đa mu loa. 
Nam 1863, em trai ut ong la Nguyen Đinh Huan theo Đoc binh chong Phap, hy sinh o Can Giuoc.
Thang 8 nam 1864, thu linh cuoc khang chien chong Phap o Go Cong la Truong Đinh bi thuong roi tuan tiet o Ao Dinh; xuc đong, Nguyen Đinh Chieu lam bai van te va 12 bai tho lien hoan đe đieu.
Nam 1867, Kinh luoc su Phan Thanh Gian va Đoc hoc Vinh Long Nguyen Thong to chuc đua di hai nha giao Vo Truong Toan tu lang Hoa Hung (Gia Đinh) ve tang o Bao Thanh (Ba Tri), Nguyen Đinh Chieu co đen du le ruoc.
Ngay 4 thang 8 nam đo (1867), Phan Thanh Gian tuan tiet vi khong giu đuoc thanh Vinh Long, Nguyen Đinh Chieu co lam 2 bai tho đieu. Co the ong bat đau soan quyen tho Ngu tieu van đap nho y dien ca trong nam nay.
Nam 1868, thu linh khang Phap o Ba Tri la Phan Tong (con co ten la Phan Ngoc Tong) hy sinh, ong lam 10 bai tho đieu.
Nam 1877, Nguyen Đinh Chieu doi đen o lang An Binh Đong (sau đoi la An Đuc) cach cho Ba Tri khoang 2 cay so.
Nam 1883, Tinh truong Ben Tre la Michel Ponchon đa đen nha đe yeu cau ong nhuan chinh quyen tho Luc Van Tien, đong thoi ngo y trao tra lai ruong vuon cua ong ma ho đa chiem đoat. Ong khang khai noi: "Đat vua khong ai tra thi đat rieng cua toi co sa gi", roi khuoc tu moi hua hen giup đo cua chinh quyen thuc dan. Lai hoi y muon rieng cua ong, ong đap "muon te vong hon nghia si Luc tinh", va đuoc vien Tinh truong chap thuan. Sau đo, ong to chuc le te tai cho Ba Tri, va đoc bai "Van te nghia si tran vong Luc tinh".


= Qua đoi =

Nam 1886, vo ong la ba Le Thi Đien mat luc 51 tuoi. Buon rau vi vo mat, vi canh nuoc mat nha tan đa bay lau, phan vi benh tat ngay cang tram trong, 2 nam sau, ngay 24 thang 5 nam Mau Ty (3 thang 7 nam 1888), Nguyen Đinh Chieu cung qua đoi tai Ba Tri, tho 66 tuoi. Ngay đua tien nha tho Nguyen Đinh Chieu ve coi vinh hang, canh đong An Binh Đong rop trang khan tang cua nhung nguoi men mo ong.
Ong đuoc an tang canh mo vo, nay thuoc ap Giong Cuc, xa An Đuc, huyen Ba Tri, tinh Ben Tre.


Tac pham chinh Luc Van Tien (truyen tho Nom, bat đau soan khoang 1851), gom 2.082 cau tho luc bat. Đay la mot "ban truong ca ca ngoi chinh nghia, nhung đao đuc đang quy đang trong o đoi" đa lam nen ten tuoi Nguyen Đinh Chieu, va la mot tac pham lon cua van hoc Viet Nam, đuoc nhan dan, đac biet la nhan dan Nam Bo yeu chuong.. Sau thoi gian pho bien theo loi truyen mieng, truyen Luc Van Tien đa đuoc Duy Minh Thi (ten that la Tran Quang Quang o Cho Lon) khac in lan đau o Trung Quoc truoc nam 1864, va đa đuoc cac nha van nhu Aubaret, Abel de Michels, Bajot... dich ra tieng nuoc ngoai.
Duong Tu – Ha Mau (truyen tho Nom, bat đau soan khoang 1854). Can cu ban Tan Viet (Sai Gon, 1964) do Phan Van Hum sao luc va hieu đinh, thi tap tho gom 3.456 cau, trong đo phan lon la tho luc bat, co xen tho luat Đuong (33 bai) va cac the khac... Tac gia muon cau chuyen nay đe noi len thai đo cua ong đoi voi đao Phat va Cong giao Roma ma ong khong tan thanh.
Ngu Tieu van đap nho y dien ca (Ngu tieu y thuat van đap, 1867?), gom 3.642 cau, trong đo phan lon la tho luc bat, co xen 21 bai tho va mot so bai tho ca, phu... trich tu cac sach thuoc Trung Quoc. Đay la mot quyen sach day nghe lam thuoc chua benh, viet duoi hinh thuc truyen tho Nom. Song gia tri chu yeu o viec tac gia đa long tu tuong yeu nuoc vao noi dung y thuat.
Ngoai ra, ong con đe lai khoang 37 bai tho va van te, trong so đo co nhieu bai noi tieng nhu: 

Chay giac (1859)
Tu biet co nhan (1859)
Te Can Giuoc si dan tran vong van (tuc Van te nghia si Can Giuoc, 1861)
Muoi hai bai tho va bai van te Tuong quan Truong Đinh (1864)
Tho đieu Đong cac Đai hoc si Phan Thanh Gian (2 bai, 1867)
Muoi bai tho đieu Ba Tri Đoc binh Phan Tong (1868)
Luc tinh si dan tran vong van (Van te nghia si tran vong Luc tinh, chua biet đich xac thoi điem sang tac).
Hich keu goi nghia binh đanh Tay (chua xac đinh thoi điem sang tac)
Thao thu hich (Hich đanh chuot, chua xac đinh thoi điem sang tac)
Ngong gio đong (chua xac đinh thoi điem sang tac)
Tha đui (chua xac đinh thoi điem sang tac), v.v...


Su nghiep van chuong Nguyen Đinh Chieu la mot nha nho tiet thao, song theo đao nghia, tuy mang khiem khuyet ve co the mu loa va gap luc bien loan nhung van giu đuoc pham cach thanh cao. Ong khong chi la nguoi con co hieu, nguoi thay thuoc mau muc ma con la mot nha tho yeu nuoc, đa đe lai nhieu tac pham co gia tri.
Ong la nha tho co quan niem van chuong nhat quan. Ong chu truong dung van chuong bieu hien đao ly va chien đau cho su nghiep chinh nghia. Noi khac hon, ong lam tho la đe "cho đao, sua đoi va day nguoi". Vi vay, moi van tho cua ong đeu ngu y khen che cong bang, rach roi, va đeu boc lo mot tam long thuong dan yeu nuoc cua ong.
Su nghiep van chuong cua ong, co the chia thanh hai thoi ky sang tac:

- Giai đoan đau (nhung nam 50 cua the ky 19): Trong giai đoan nay, ong viet "Luc Van Tien" va "Duong Tu-Ha Mau". Co the xem đay la thoi ky khang đinh tu tuong nhan nghia, tu tuong yeu nuoc yeu dan cua ong.
- Giai đoan sau bat đau tu ngay quan Phap đen chiem lay Gia Đinh (1859) cho đen khi ong qua đoi (1888): ngoi but cua ong o giai đoan nay gan bo mat thiet voi cuoc song cua nguoi dan mat nuoc. Trong nhieu tac pham nhu "Chay giac", "Van te nghia si Can Giuoc", "Luc tinh si dan tran vong"... ong đa len an manh me quan Phap xam luoc, phe phan trieu đinh nhu nhuoc, đong thoi ca ngoi tinh than nghia khi va nhung tam guong chien đau anh dung cua nhan dan. Đay la giai đoan phat trien cao va ruc ro cua su nghiep van chuong Nguyen Đinh Chieu.
Du o giai đoan nao, trong cac tac pham cua ong noi bat len ba đac điem ve noi dung va hinh thuc, đo la:

- Ong thuong dung chu Nom, va bang ngon ngu nghe thuat binh di, giau suc goi cam khien cho tac pham cua ong co suc thu hut manh me nguoi đoc, nhat la đoi voi nhan dan mien Nam.
- Ong la nha tho đau tien xay dung thanh cong hinh anh nhung nguoi nong dan trong van hoc Viet, đap to tuong đai vinh cuu ve nguoi anh hung Nam Bo tien phong trong cong cuoc chong thuc dan Phap xam luoc.
- Ong đe cao tu tuong Nho gia, xem ra co ve bao thu. Song đieu đang chu y la cac tu tuong ay mang noi dung đao nghia nhan dan, gan chat voi y thuc trach nhiem đoi voi van menh cua đat nuoc, do đo co mot y nghia xa hoi to lon, khoi đau cho mot thoi đai van chuong su thi moi sau nay.
So voi cac truoc tac cua cac nha van cung thoi, Nguyen Đinh Chieu đa co mot thai đo tich cuc hon, vi dan vi nuoc hon. Tuy khong đung vao hang ngu cam khi gioi, nhung ong rat co cam tinh voi ho, chia se voi ho cai hon mat nuoc, long cam ghet quan đich va bon hop tac...


Giai thoai Thuc dan Phap cho Ton Tho Tuong la ban cua Đo Chieu đen du do ong. Đen may lan, nhung lan nao đeu bi Đo Chieu tim co lanh mat, sau Tuong gui tang hu mam ca loc, ma Tuong noi ro trong thu la chinh tay cua vo minh lam, đe bieu ban xua. Sau khi an gan het, Đo Chieu moi phat hien o duoi đay hu co may nen vang, ong vo cung tuc gian, viet thu trach Ton Tho Tuong va sai nguoi tra lai vang.
Michel Ponchon, tinh truong tinh Ben Tre cung đa may lan than hanh đen nha Đo Chieu. Co lan lay co nho nhuan sac ban Luc Van Tien, nhung ong gia vo điec đac. Co lan vien quan nay thong bao viec tra lai ruong đat o Tan Thoi (Gia Đinh) cho Đo Chieu nhung nhan đuoc cau tra loi: "Đat vua con phai bo, thi đat toi sa gi!" Lan khac, M. Ponchon đat ra van đe cap duong, Đo Chieu noi: "Toi đay đang song đay đu trong su ton kinh cua cac mon đe va su quy men cua đong bao. Đieu đo đa lam toi thoa man lam roi"... Duy nhat co mot lan, M. Ponchon hoi Đo Chieu ve mot uoc nguyen. Đo Chieu noi chi mong uoc chinh phu Phap cho ong to chuc mot buoi le te vong hon nhung nguoi dan đa chet tran, va đa đuoc vien quan nay đong y. Hom đo, tai cho Đap (nay la cho Ba Tri), nghe Đo Chieu đoc bai van te tham thiet, đong đao moi nguoi đen du đeu khong cam đuoc nuoc mat...


Thong tin lien quan Nguyen Đinh Chieu co tat ca la ba nguoi con trai va ba nguoi con gai. Trong so đo co nu si Suong Nguyet Anh (con gai, thu tu) va Nguyen Đinh Chiem (con trai, thu nam) đeu la nguoi co tieng trong gioi van chuong.
Toan the khu đen tho va mo Nguyen Đinh Chieu tai huyen Ba Tri (Ben Tre) đa đuoc Bo Van hoa-Thong tin cong nhan la di tich quoc gia đac biet vao ngay 22 thang 12 nam 2016.
Nam 1970, Buu chinh Viet Nam Cong Hoa phat hanh bo tem mang ten "Thi si Viet Nam Nguyen Đinh Chieu", gom 02 mau tem menh gia 6đ va 10đ. Con tem khac hoa hinh anh Nguyen Đinh Chieu cung cac tac pham "Luc Van Tien" va "Van te Nghia si".


Vinh danh Trong thoi ky chien tranh Viet Nam, vao nam 1965 Hoi Van nghe Giai phong Mien Nam đa lap ra Giai thuong Nguyen Đinh Chieu danh tang cho cac tac gia, tac pham noi bat trong linh vuc van hoc, nghe thuat o mien Nam.


= Cac cong trinh gan lien voi ten tuoi Nguyen Đinh Chieu =
Cuoi nam 1945, chinh quyen Viet Nam Dan chu Cong hoa cua Mat tran Viet Minh đa cho đoi ten đuong mang ten nguoi Phap truoc đay thanh đuong pho mang ten danh nhan nguoi Viet Nam, trong đo co pho Nguyen Đinh Chieu o thanh pho Ha Noi (nay la pho Phu Doan) va o thanh pho Hai Phong (nay la pho Ton That Thuyet). Tuy nhien, sau khi thuc dan Phap chiem lai đuoc cac thanh pho nay vao cuoi nam 1946 thi ten pho Nguyen Đinh Chieu cung bi mat đi va tro lai bang cac ten đuong mang ten nguoi Phap nhu cu.
Sau đo, chinh quyen Quoc gia Viet Nam do Bao Đai đung đau von truc thuoc khoi Lien hiep Phap cung cho đat ten đuong pho mang ten Nguyen Đinh Chieu tai cac thanh pho nay tren co so mot lan nua xoa bo ten đuong mang ten nguoi Phap cu. Cu the, tu đau nam 1951 tai thanh pho Ha Noi lai co pho Nguyen Đinh Chieu tai khu vuc lang Ngu Xa cu nam ven bo ho Truc Bach; đen nam 1954 toi luot thanh pho Hai Phong cung cho đoi ten ngo Đong Lun cu thanh ngo Nguyen Đinh Chieu. Tuy nhien, sau đo o Hai Phong ngo nay đa đoi lai ten cu thanh ngo Đong Lun cho đen nay; va tai Ha Noi đen nam 1964 tren co so cho rang con pho Nguyen Đinh Chieu ngan va nho nhu vay hoan toan khong phu hop voi cong lao to lon cua ong đoi voi đat nuoc, chinh quyen Ha Noi lai cho đoi ten pho Nguyen Đinh Chieu cu thanh pho Nam Trang va giu nguyen cho đen ngay nay; con pho so 296 von chua co ten nam ven ho Bay Mau thi cho đat ten la pho Nguyen Đinh Chieu.
Tu nam 1950, tai vung Hoa Hung, Sai Gon đa co mot con đuong nho mang ten đuong Nguyen Đinh Chieu. Đen nam 1955, chinh quyen Sai Gon đoi ten thanh đuong Hoa Hung cho đen ngay nay.
O Thanh pho Ho Chi Minh truoc nam 1975 (luc đo bao gom Đo thanh Sai Gon va tinh Gia Đinh) co toi hai con đuong mang ten Nguyen Đinh Chieu: 

Tai Đo thanh Sai Gon cu, tu ngay 22 thang 3 nam 1955 Nguyen Đinh Chieu đuoc đat ten cho mot con đuong kha nho o vung Tan Đinh, đi ngang qua Vien Pasteur, noi tu đuong Hai Ba Trung đen đuong Truong Minh Giang (nay la đuong Tran Quoc Thao). Ngay 14 thang 8 nam 1975, đuong Nguyen Đinh Chieu cu bi thay đoi ten thanh đuong Tran Quoc Toan, con đuong Phan Đinh Phung cu thi đoi ten thanh đuong Nguyen Đinh Chieu theo Quyet đinh cua Uy ban Quan quan thanh pho Sai Gon - Gia Đinh.
Tai xa Phu Nhuan thuoc quan Tan Binh, tinh Gia Đinh cu, tu sau nam 1955 cung co mot con đuong ngan va nho mang ten la đuong Nguyen Đinh Chieu, giu nguyen ten cho đen ngay nay.
Hien nay, nhieu ten đuong tai cac thanh pho (Ha Noi, Thanh pho Ho Chi Minh, Hue, Đa Nang, Đa Lat...) va ten truong hoc (nhat la cac truong danh cho tre em khuyet tat) o Viet Nam đuoc mang ten ong.


= Danh nhan van hoa the gioi =
Ngay 23/11/2021 tai Paris/Phap, Đai hoi đong UNESCO lan thu 41 đa thong qua trong danh sach "Danh nhan van hoa va su kien lich su nien khoa 2022 – 2023" đe UNESCO cung cac nuoc vinh danh va tham gia ky niem nam sinh/nam mat cua cac nhan vat lich su đuoc cong nhan. Ho so ky niem 200 nam ngay sinh cua danh nhan Nguyen Đinh Chieu va ky niem 250 nam ngay sinh, 200 nam ngay mat cua nu si Ho Xuan Huong đuoc thong qua cung voi 58 ho so khac cua cac nuoc ban.
Toi ngay 30/6/2022, tai khu di tich Quoc gia đac biet mo va đen tho cu Nguyen Đinh Chieu, tinh Ben Tre va to chuc UNESCO đa trong the to chuc Le ky niem 200 nam ngay sinh Danh nhan Nguyen Đinh Chieu (1822 - 2022). Chu tich Nuoc Nguyen Xuan Phuc du va phat bieu chi đao. Ngoai ra, tai buoi le con co chuong trinh nghe thuat "Đao sang mai giua đoi" đa ton vinh danh nhan Nguyen Đinh Chieu la Danh nhan Van hoa The gioi đau tien cua Nam Bo.


Anh Chu thich Sach tham khao chinh Ca Van Thinh-Nguyen Sy Lam-Nguyen Thach Giang, Nguyen Đinh Chieu toan tap (gom 2 quyen). Nha xuat ban Đai hoc va Trung hoc chuyen nghiep, 1980.
Le Chi Dung, muc tu "Nguyen Đinh Chieu" in trong Tu đien van hoc (bo moi). Nha xuat ban The gioi, 2004.
Hoang Huu Yen (Chu bien), Van hoc the ky XIX. Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi, 2004.
Tran Đinh Su (Tong Chu bien), Ngu van 11 (nang cao), tap 1, Nha xuat ban Giao duc, 2006.


Lien ket ngoai