Chu nghia tu do la mot he tu tuong, quan điem triet hoc, va truyen thong chinh tri dua tren cac gia tri ve tu do va binh đang. Chu nghia tu do co nguon goc tu phong trao Khai sang o phuong Tay, nhung thuat ngu nay mang nhieu nghia khac nhau trong cac giai đoan khac nhau. Nhu tai My, khai niem chu nghia tu do (liberalism) co y noi đen chu nghia tu do xa hoi (Social liberalism), chu nghia tu do hien đai, trong khi o cac noi khac no van mang y nghia ban đau cua chu nghia tu do co đien (classical liberalism).
Mot cach khai quat, chu nghia tu do nhan manh đen quyen ca nhan. No đi tim kiem mot xa hoi co đac điem la tu do tu tuong, quyen dan su va chinh tri cho moi ca nhan, va han che quyen luc cai tri (nhat la cua nha nuoc va ton giao), phap tri, tu do trao đoi tu tuong, mot nen kinh te thi truong ho tro doanh nghiep tu nhan tu do, va mot he thong chinh phu minh bach trong đo cac quyen cua cong dan đuoc bao ve. Trong xa hoi hien đai, nguoi theo chu nghia tu do ung ho mot nen dan chu tu do co bau cu cong bang va cong khai ma moi cong dan đeu đuoc huong quyen binh đang truoc phap luat va co co hoi thanh cong nhu nhau.
Nhieu nguoi theo chu nghia tu do moi ung ho su can thiep nhieu hon cua nha nuoc đen thi truong tu do, thuong duoi hinh thuc cac đao luat chong phan biet, pho cap giao duc va đanh thue luy tien. Triet ly nay thuong đuoc mo rong sang ca niem tin rang chinh phu phai co trach nhiem tao ra phuc loi chung, trong đo co ca tro cap that nghiep, nha o cho nguoi khong noi cu tru va cham soc y te cho nguoi om. Nhung hoat đong va su can thiep mang tinh cong cong nhu tren khong đuoc su ung ho cua nhung nguoi theo chu nghia tu do co đien hien đai, mot chu nghia nhan manh đen tu do doanh nghiep tu nhan, quyen so huu tai san cua ca nhan va tu do khe uoc; cac nha tu do co đien cho rang bat binh đang kinh te la đieu tu nhien dien ra tu su canh tranh cua thi truong tu do va khong phai la ly do đe dua vao đo ma co the vi pham quyen so huu tai san ca nhan.
Chu nghia tu do phu nhan nhieu gia thuyet nen tang đa thong tri cac ly thuyet đau tien ve nha nuoc, chang han nhu than quyen cua vua chua, vi tri co đuoc do thua ke va quoc giao. Nhung quyen can ban cua con nguoi ma tat ca nhung nguoi theo chu nghia tu do đeu ung ho la quyen đuoc song, quyen tu do va quyen so huu tai san.
Cach su dung rong rai nhat đoi voi thuat ngu "chu nghia tu do" la trong ngu canh cua mot nen dan chu tu do. Theo nghia nay, chu nghia tu do dung đe chi mot nen dan chu trong đo quyen luc nha nuoc bi gioi han va quyen cua cong dan đuoc phap luat cong nhan; đieu nay gan nhu la thong nhat trong cac nen dan chu phuong Tay, nen do vay, khong chi co cac đang tu do (liberal party) moi đuoc hieu la gan lien voi chu nghia nay.


Tu nguyen Trong nhieu ngon ngu phuong Tay, tu tu do xuat phat tu liber cua tieng Latinh, co nghia tu do, khong phai no le. Tu nay đi lien voi tu liberty trong tieng Anh va khai niem tu do. Livy trong tac pham History of Rome from Its Foundation mo ta cuoc đau tranh vi tu do giua phe binh dan (plebeian) va phe quy toc (patrician). Hoang đe Marcus Aurelius - đuoc menh danh la mot vi vua - triet gia ly tuong, trong tac pham "Suy ngam", đa viet ve:

Am i suot trong đem truong Trung Co, cuoc đau tranh vi tu do bat đau tu phong trao Phuc hung Y, trong cuoc đau tranh giua mot ben la nhung nguoi ung ho cac thanh bang đoc lap va mot ben la nhung nguoi ung ho Giao hoang hay Hoang đe La Ma Than thanh. Nha triet hoc Niccolo Machiavelli, trong tac pham Discourses on Livy, đa đat ra cac nguyen tac cho mot chinh phu cong hoa. John Locke va cac nha tu tuong cua phong trao Khai sang Phap tiep tuc cuoc tranh đau cho tu do tren co so dan quyen.
Tu đien Oxford English Dictionary (OED) cho biet tu liberal đa đuoc su dung tu lau trong tieng Anh voi ngu nghia phu hop voi nguoi tu do, quy toc, hao phong nhu đuoc su dung trong tu liberal arts (nghe thuat tu do); va cung co nghia tu do khong bi rang buoc trong ngon luan va hanh đong, nhu trong cum tu liberal with the purse (tu do tieu xai), hay liberal tongue (tu do phat ngon), thuong đuoc su dung voi y nghia trach mang, nhung tu đau nhung nam 1776–1788 đuoc su dung voi y sac thai tich cuc hon boi Edward Gibbon va nhieu nguoi khac khi co nghia tu do khoi đinh kien, khoan dung (free from prejudice, tolerant).
Cung theo OED, trong tieng Anh tu nay lan đau tien su dung voi nghia co xu huong ung ho tu do va dan chu bat đau tu nam 1801 va bat nguon tu tieng Phap (liberal), "ban đau dung trong tieng Anh boi nhung nguoi chong đoi (thuong viet nguyen tieng Phap voi ham y am chi tinh trang vo luat phap cua nguoi ngoai bang)". Tu đien cung đua ra trich dan ban đau cua tu nay trong tieng Anh: The extinction of every vestige of freedom, and of every liberal idea with which they are associated. (Su bien mat moi dau vet cua tu do, va moi y tuong tu do đi lien voi no).
Cuoc chien tranh gianh đoc lap cua Hoa Ky đa dung nen mot nha nuoc đau tien co mot hien phap dua tren khai niem ve mot nha nuoc tu do, cu the la y niem nha nuoc cai tri dua tren su đong thuan cua nhung nguoi bi tri. Cac phan tu tu ban on hoa trong Cach mang Phap đa co thiet lap mot nha nuoc dua tren cac nguyen tac tu do. Nhung nha kinh te nhu Adam Smith trong tac pham "Tim hieu ve ban chat va nguon goc cua cai cua cac quoc gia" (tieng Anh: The Wealth of Nations) (1776) đa đe ra cac nguyen tac tu do cua thuong mai tu do. Cac tac gia cua Hien phap Tay Ban Nha 1812, soan tai Cadiz, co the la nhung nguoi đau tien su dung tu liberal trong ngu canh chinh tri voi vai tro mot danh tu. Ho tu đat cho minh ten goi la Liberales đe bay to thai đo chong đoi lai quyen luc tuyet đoi cua nha vua trong nen quan chu Tay Ban Nha.
Bat đau tu cuoi the ky 18, chu nghia tu do đa tro thanh mot he tu tuong chinh tren hau khap cac nuoc phat trien.


Xu huong Tuy co nhung đac điem chung nhu đa trinh bay o tren, giua nhung nguoi theo đuoi chu nghia tu do van co nhung bat đong va tranh chap sau sac, thuong kha gay gat. Xuat phat tu nhung bat đong nay, va đeu phat trien tu chu nghia tu do co đien, la nhung xu huong khac nhau cua chu nghia tu do. Cung nhu trong nhieu cuoc tranh luan, cac phe đoi lap nhau su dung nhung tu ngu khac nhau cho cung niem tin, va đoi khi su dung nhung tu ngu giong nhau cho nhung niem tin khac nhau. Trong bai nay, cum tu "chu nghia tu do chinh tri" noi ve ly tuong ung ho viec thay the nen quan chu chuyen che hay đoc tai bang mot nen dan chu tu do (co the la cong hoa hoac quan chu lap hien); va cum tu "chu nghia tu do van hoa" noi ve ly tuong ung ho đat tu do ca nhan len tren ca nhung luat phap han che tu do vi cac ly do ai quoc hay ton giao; cum tu "chu nghia tu do kinh te" đuoc dung đe chi ly tuong ung ho quyen tu huu vuot len tren ca su đieu phoi cua chinh phu; va cum tu "chu nghia tu do xa hoi" đe chi ly tuong ung ho binh đang va đat binh đang len tren su bat binh đang ve co hoi. Thuat ngu "chu nghia tu do hien đai" trong bai co y noi đen hon hop cac hinh thai chu nghia tu do tren, phat trien tai đa so cac nuoc thuoc The gioi thu nhat hien nay, chu khong noi đen thuan tuy mot trong cac dang đa liet ke o tren.
Co mot so nguyen tac chung ma hau het nhung nguoi theo chu nghia tu do noi chung đeu thong nhat:

Chu nghia tu do chinh tri la niem tin rang cac ca nhan la co so nen tang cua luat phap va xa hoi, va rang xa hoi cung cac the che cua no ton tai la đe nang cao cai thien muc đich cuoi cung cua cac ca nhan ma khong uu tien nhung nguoi co vi the cao hon trong xa hoi. Magna Carta la mot vi du ve mot van kien chinh tri đa xem quyen cua cac ca nhan tham chi cao hon ca đac quyen cua vua chua. Chu nghia tu do chinh tri nhan manh đen khe uoc xa hoi, theo đo cac cong dan soan ra cac bo luat va nhat tri tuan thu cac bo luat nay. Quan điem nay dua tren niem tin cho rang cac ca nhan la nhung nguoi biet ro nhat ve nhung gi la tot nhat cho ho. Chu nghia tu do chinh tri cong nhan quyen bau cu cho tat ca cac cong dan đu tuoi truong thanh, khong phan biet gioi tinh, dan toc va tinh trang kinh te. Chu nghia tu do chinh tri nhan manh đen vai tro cua phap tri va ung ho nen dan chu tu do.
Chu nghia tu do van hoa tap trung vao quyen cua cac ca nhan đuoc duy tri cach song va luong tam cua minh, bao gom ca cac van đe nhu tu do tinh duc, tu do ton giao, tu do nhan thuc, va đuoc bao ve khoi su can thiep cua chinh phu vao cuoc song rieng cua ca nhan. John Stuart Mill đa dien ta thau đao chu nghia tu do van hoa trong bai luan On Liberty (Ban ve tu do) cua minh, ong viet:

Chu nghia tu do van hoa thuong chong lai cac luat le cua chinh phu ve van hoc, nghe thuat, hoc thuat, co bac, tinh duc, mai dam, pha thai, ke hoach hoa gia đinh, quyen đuoc chet (đe cham dut đau đon benh tat), ruou va ma tuy va cac loai chat kich thich khac. Nhieu nha theo chu nghia tu do chong lai mot so hay tham chi tat ca moi can thiep cua nha nuoc trong cac linh vuc ke tren. Theo khia canh nay thi Ha Lan co le la nuoc tu do nhat tren the gioi hien nay.
Tuy nhien, co mot so xu huong cua chu nghia tu do the hien nhung quan điem rat khac biet nhau:

Chu nghia tu do kinh te, con goi la chu nghia tu do co đien hoac chu nghia tu do Manchester, la mot he tu tuong ung ho quyen tu huu va tu do khe uoc. Theo chu nghia nay, neu thieu mot trong hai quyen đo thi viec thuc hien cac quyen tu do khac se la khong the. Chu nghia nay ung ho chu nghia tu ban laissez-faire, co nghia la viec ro bo cac rao can phap ly ve thuong mai va cham dut nhung uu đai cua chinh phu nhu bao cap hay đoc quyen. Mot so nguoi theo chu nghia tu do kinh te muon rang chinh phu đieu tiet thi truong cang it cang tot hay tham chi khong đieu tiet gi ca. Mot so khac chap nhan cac han che ma chinh phu đat ra đoi voi cac cong ty đoc quyen va cartel, mot so khac lai tranh luan rang chinh cac hanh đong cua chinh phu đa tao ra cac cong ty đoc quyen va cartel. Chu nghia tu do kinh te quan niem gia tri cua hang hoa va dich vu nen đuoc quyet đinh boi su lua chon tu do cua cac ca nhan, tuc la theo cac đong luc cua thi truong. Mot so tham chi con cho rang can cho phep cac quy luat thi truong hoat đong ngay ca trong nhung linh vuc ma theo truyen thong van do chinh phu đoc quyen, nhu an ninh va toa an. Chu nghia tu do kinh te chap nhan su bat binh đang kinh te xuat phat tu vi tri thoa thuan khong can bang (unequal bargaining position), do no la ket qua tu nhien cua canh tranh, mien la khong co su cuong bach. Hinh thuc chu nghia tu do nay đac biet chiu anh huong cua chu nghia tu do Anh vao giua the ky 19. Chu nghia tu ban chinh phu it can thiep (minarchism) va chu nghia tu ban vo chinh phu la cac hinh thuc khac cua chu nghia tu do kinh te.
Chu nghia tu do xa hoi, con đuoc biet đen voi ten goi chu nghia tu do moi (new liberalism, khac voi tan chu nghia tu do – neoliberalism) va con goi la chu nghia tu do cai luong, phat trien tu cuoi the ky 19 tai nhieu nuoc phat trien, do anh huong cua thuyet vi loi cua Jeremy Bentham va John Stuart Mill. Mot so nha tu do đa chap nhan mot phan hoac tat ca hoc thuyet cua chu nghia Marx va nhung nguoi theo chu nghia xa hoi ve su boc lot va cac phe phan cua cac nha tu tuong kinh đien nay ve "đong co loi nhuan ", va ket luan rang nha nuoc can su dung quyen luc cua minh đe sua chua nhung ton tai đo. Theo nguyen ly cua hinh thuc chu nghia tu do nay, nhu John Dewey  va Mortimer Adler  mo ta, vi cac ca nhan la co so cua xa hoi, tat ca cac ca nhan can đuoc tiep can va đuoc thoa man đay đu nhung gi thiet yeu co ban nhu giao duc, co hoi kinh te, va đuoc bao ve khoi nhung su kien vi mo co hai khac nam ngoai tam kiem soat cua ho. Voi nhung nguoi tu do xa hoi, nhung loi ich ke tren cung đuoc xem la quyen. Cac quyen tich cuc nay, nghia la nhung gi can đuoc tao ra va đuoc cung cap boi nhung nguoi khac, khac biet ve chat so voi cac quyen tieu cuc co đien – nhung quyen chi đoi hoi nguoi khac khong xam hai. Đoi voi nhung nguoi tu do xa hoi, viec đam bao cac quyen tich cuc la muc đich noi tiep voi du an chung cho viec bao ve cac quyen tu do. Truong hoc, thu vien, bao tang, va phong trung bay nghe thuat la nhung noi can đuoc ho tro tu tien thue. Chu nghia tu do xa hoi ung ho mot so han che đoi voi canh tranh kinh te nhu viec ban hanh luat chong đoc quyen hoac kiem soat gia ca cho phu hop voi tien luong ("luat ve luong toi thieu"). Chu nghia tu do xa hoi cung trong cho nha nuoc cung cap mot muc phuc loi co ban lay tu tien thue, voi muc đich tao co hoi cho viec su dung tot nhat tai nang trong dan chung, đe tranh xay ra cach mang, hoac đon gian la "vi loi ich cong đong".
Cuoc đau tranh giua tu do kinh te va binh đang xa hoi gan nhu la mot viec xua nhu chinh tu do. Nha tieu su hoc Plutarchus, khi viet ve Solon (khoang 639 - 559 TCN), nha lap phap cua thanh bang Athena thoi co đai, đa ghi nhan:

Nhung nha tu do kinh te cho rang cac quyen tich cuc nhat thiet vi pham cac quyen tieu cuc, va do vay la khong chinh đang. Ho trong cho mot vai tro han che cua nha nuoc. Mot so khong thay nha nuoc co chuc nang thich đang nao, trong khi mot so khac (minarchists) muon han che vai tro cua nha nuoc trong pham vi toa an, canh sat, quoc phong. Nguoc lai, cac nha tu do xa hoi cho rang nha nuoc co vai tro lon trong viec nang cao phuc loi chung, cung cap mot so hoac tat ca cac dich vu sau: cai an chon o cho nhung nguoi khong the tu kiem đuoc, cham soc y te, truong hoc, luong huu, cham soc tre em va nguoi tan tat va nguoi gia khong the tu lao đong, ho tro cac nan nhan thien tai, bao ve cac nhom thieu so, phong ngua toi pham, va ho tro khoa hoc va nghe thuat. Đieu nay đong nghia voi viec xa roi y tuong ve mot nha nuoc han che. Ca hai hinh thuc tren cua chu nghia tu do đeu huong đen cung mot đich chung – tu do – nhung lai bat đong sau sac ve phuong cach nao la tot nhat va đao đuc nhat đe đat đuoc tu do. Mot so đang tu do nhan manh vao tu do kinh te trong khi so khac nhan manh tu do xa hoi. Con cac đang bao thu thuong ung ho chu nghia tu do kinh te va phan đoi manh me chu nghia tu do xa hoi va van hoa.
Trong tat ca cac hinh thuc cua chu nghia tu do ke tren đeu co mot niem tin chung la can co su can bang giua trach nhiem cua nha nuoc va tu nhan, va nha nuoc can đuoc han che chi trong pham vi nhung nhiem vu ma tu nhan khong the lam tot. Tat ca cac hinh thuc cua chu nghia tu do đeu tuyen bo bao ve pham cach va su tu quyet cua moi ca nhan truoc luat phap, tat ca đeu tuyen bo rang tu do hanh đong cho ca nhan se mang lai mot xa hoi tot nhat. Chu nghia tu do lan rong trong the gioi hien đai đen muc gan nhu tat ca cac nuoc phuong Tay đeu chi it cung noi mom rang tu do ca nhan la nen tang cua xa hoi.


Anh huong tuong đoi Nhung nha tu tuong đau tien cua phong trao Khai sang đa đoi lap chu nghia tu do voi chu nghia đoc đoan thoi Ancien Regime (Che đo cu – he thong chinh tri xa hoi Phap duoi cac trieu đai Valois va Bourbon), chu nghia phong kien, chu nghia trong thuong, va cua Giao hoi Cong giao La Ma. Sau nay, trong suot Cach mang Phap vao the ky 19, khi cac nha triet hoc cap tien hon phat bieu ro tu tuong cua minh, chu nghia tu do xac đinh minh đoi lap voi chu nghia xa hoi va chu nghia cong san, mac dau cac đang tu do hien đai o chau Au đa thuong thanh lap lien minh voi cac đang dan chu xa hoi. Trong the ky 20, chu nghia tu do tu xac đinh minh đoi lap voi che đo chuyen che va chu nghia tap the. Mot so nha tu do hien đai đa phu nhan hoc thuyet chien tranh chinh nghia (hoc thuyet nay nhan manh tinh trung lap va tu do thuong mai) đe ung ho chu nghia can thiep đa nguyen va an ninh chung.
Chu nghia tu do ung ho su han che quyen luc chinh phu. Chu nghia tu do cuc đoan chong nha nuoc, nhu Frederic Bastiat, Gustave de Molinari, Herbert Spencer va Auberon Herbert ung ho, la mot hinh thuc cap tien cua chu nghia tu do goi la chu nghia vo chinh phu (khong he co chinh phu) hoac minarchism (chinh phu toi thieu, đoi khi goi la chinh phu gac đem). Cac hinh thuc chong nha nuoc cua chu nghia tu do thuong đuoc goi la chu nghia tu do ca nhan. Phan lon nhung nguoi tu do đeu cho rang can co chinh phu la đe bao ve cac quyen, tuy nhien nghia cua "nha nuoc" co the trai tu viec chi la mot to chuc đe bao ve quyen cho đen hinh thuc nha nuoc cua Max Weber. Gan đay, chu nghia tu do lai mot lan nua xung đot voi nhung nguoi tim cach xay dung mot xa hoi đuoc quy đinh boi cac gia tri ton giao; Hoi giao cap tien thuong choi bo hoan toan tu tuong tu do, con cac phai Co Đoc giao cap tien o cac nuoc dan chu - tu do phuong Tay, đac biet la My, thuong thay cac quan niem đao đuc cua ho mau thuan voi cac luat le va ly tuong theo xu huong tu do chu nghia.


Phat trien = Nguon goc cua tu tuong tu do =

Trong tam vao tu do voi vai tro la quyen can ban cua con nguoi trong mot xa hoi co to chuc đa lien tuc đuoc khang đinh trong suot lich su. O tren đa đe cap đen mau thuan giua quy toc va binh dan o La Ma co đai va cac cuoc đau tranh cua cac thanh bang o Y chong lai nha nuoc cua Giao hoang. Cac nuoc Cong hoa Firenze va Venezia đa co cac hinh thuc bau cu, luat phap, va theo đuoi doanh nghiep tu do gan nhu trong suot the ky 15 cho đen khi bi cai tri boi cac the luc ngoai bang vao the ky 16. Cuoc đau tranh cua nguoi Ha Lan chong lai su đe nen cua Cong giao Tay Ban Nha trong cuoc Chien tranh Tam nam thuong đuoc xem la tien phong cua cac gia tri tu do, du phu nhan tu do cho nhung nguoi Cong giao.
Voi vai tro la mot he tu tuong, chu nghia tu do bat nguon tu chu nghia nhan van - he tu tuong đa mo đau cho su thach thuc quyen luc cua Co Đoc giao, khi đo đa tro thanh quoc giao, trong thoi ky Phuc hung, va đang Whig trong cuoc Cach mang Vinh quang tai Anh Quoc, viec ho đoi quyen đuoc chon vua đuoc xem la tien than cua cac tuyen bo ve hoc thuyet quyen toi cao thuoc ve nhan dan (popular sovereignty). Tuy nhien, cac phong trao đuoc xem la thuc su thuoc ve "chu nghia tu do" bat đau tu thoi đai Khai sang, tu đang Whig cua nuoc Anh, cac triet gia Khai sang cua nuoc Phap, va tu phong trao đoi chinh quyen tu tri tai cac thuoc đia cua Đe quoc Anh tai Bac My. Nhung phong trao nay đoi lap voi quan chu tuyet đoi, chu nghia trong thuong, va nhieu hinh thuc ton giao chinh thong va thuyet giao quyen khac. Ho cung la nhung nguoi đau tien xay dung nen cac quan niem ve quyen ca nhan trong mot nen phap tri cung nhu tam quan trong cua mot chinh quyen tu tri thong qua viec bau ra cac đai dien.
Su đoan tuyet voi qua khu chinh la quan niem rang con nguoi tu do co the tao thanh nen tang cho mot xa hoi ben vung. Y tuong nay bat nguon tu John Locke (1632-1704), voi tac pham Two Treatises on Government (Hai bai luan ve chinh phu) đa thiet lap nen hai y niem tu do can ban: tu do kinh te, co nghia la quyen so huu va su dung tai san, va tu do tri thuc, bao gom ca tu do ve luong tam, đuoc the hien qua A Letter Concerning Toleration (Buc thu ve su bao dung, 1689). Tuy nhien, ong khong mo rong quan điem tu do ton giao cua minh cho nhung nguoi Cong giao La Ma. Locke phat trien hon nua y niem truoc đo ve cac quyen tu nhien, ma ong cho la gom co "cuoc song, tu do va tai san". "Ly thuyet quyen tu nhien" cua ong đa đi tien phong cho quan niem hien đai ve quyen con nguoi. Tuy nhien, voi Locke, tai san quan trong hon quyen tham gia vao chinh phu va tham gia quyet đinh cong, ong khong thuc đay y tuong ve dan chu vi e rang viec trao quyen cho nguoi dan se lam hong mien đat thanh cua tai san tu nhan. Tuy vay, y tuong ve quyen tu nhien đa đong vai tro then chot trong viec xac lap he tu tuong cho cac cuoc Cach mang My va Cach mang Phap.
Tai luc đia chau Au, Montesquieu đa trinh bay chi tiet hoc thuyet ve luat phap han che ngay ca vua chua. Trong tac pham Tinh than phap luat, ong ly luan rang: "Chinh phu hop voi tu nhien nhat la chinh phu đong y cao nhat voi thai đo va xu huong cua dan chung ve viec chinh phu nay đuoc thiet lap đe phuc vu cho ai" thay vi chap nhan mot su cai tri thuan tuy bang quyen luc la đieu tu nhien. Theo sat y tuong nay, nha kinh te chinh tri Jean-Baptiste Say va Destutt de Tracy la nhung nguoi tranh luan tich cuc ve "su hai hoa" cua thi truong, va co le chinh ho la nhung nguoi đa đua ra thuat ngu laissez-faire. Y tuong nay tiep tuc phat trien thanh chu nghia trong nong va kinh te chinh tri cua Rousseau.

 

Cuoi thoi ky Khai sang Phap co hai guong mat tieu bieu anh huong lon đen tu tuong tu do sau nay: Voltaire, nguoi tranh luan rang nguoi Phap nen chap nhan quan chu lap hien va giai the Đang cap thu hai, va Rousseau, nguoi bien ho cho quyen tu do tu nhien cua loai nguoi. Duoi nhieu hinh thuc khac nhau, ca hai tranh luan cho nhung su thay đoi trong cac cach to chuc chinh tri va xa hoi dua tren quan niem rang xa hoi co the han che quyen tu do tu nhien cua con nguoi nhung khong xoa bo ban chat cua no. Voi Voltaire, quan niem nay thien ve mat tri thuc hon, con Rousseau, quan niem nay lien quan đen cac quyen tu nhien noi tai, nhieu kha nang la do chiu anh huong cua Diderot. Rousseau đa tranh luan ve tam quan trong cua mot quan niem xuat hien nhieu lan trong lich su cua tu tuong tu do, đo la khe uoc xa hoi. Ong cho rang khe uoc xa hoi bat nguon tu ban chat cua ca nhan, va khang đinh rang moi ca nhan biet ro nhat ve loi ich cua chinh minh. Ong khang đinh rang con nguoi sinh ra la tu do, nhung giao duc đa đu suc cam giu con nguoi trong xa hoi. Khang đinh nay đa lam rung chuyen xa hoi quan chu cua thoi ong. Khang đinh cua ong ve y chi huu co cua mot quoc gia bien ho cho viec tu quyet cua cac dan toc, lai mot lan nua đi nguoc lai voi thong le chinh tri đa đuoc xac lap. Cac quan niem cua Rousseau la yeu to cot loi trong tuyen ngon cua Quoc hoi trong Cach mang Phap, va trong tu tuong cua nhung nha cach mang My nhu Benjamin Franklin va Thomas Jefferson. Trong quan điem cua ong, mot su đon nhat cua nha nuoc la hanh đong phoi hop theo đong thuan, hay noi cach khac la "y chi quoc gia ". Su đon nhat nay trong hanh đong se cho phep nha nuoc ton tai ma khong bi troi buoc vao cac đang cap xa hoi san co, chang han nhu giai cap quy toc.

Nhom nhung nha tu tuong co đong gop chinh, ma tac pham cua ho đuoc coi la mot phan cua chu nghia tu do, la nhung nguoi trong "phong trao Khai sang Scotland", trong đo co David Hume va Adam Smith, va nha triet hoc Khai sang Đuc Immanuel Kant. Cac đong gop cua David Hume rat nhieu va phong phu, nhung quan trong nhat la khang đinh cua ong rang cac quy tac co ban cua hanh vi con nguoi lan at nhung co gang han che hoac đieu tiet chung, A Treatise of Human Nature, 1739-1740. Mot vi du la viec ong khong ung ho chu nghia trong thuong va viec tich luy vang va bac. Ong cho rang gia ca co lien quan đen so luong tien te va viec giu vang va ban hanh tien giay se chi dan đen lam phat.
Mac du Adam Smith la mot nha tu tuong tu do kinh te noi tieng nhat, nhung khong phai ong la nguoi đau tien. Cac nha trong nong o Phap đa chu truong nghien cuu he thong kinh te chinh tri va ban chat tu to chuc cua thi truong. Nam 1750, Benjamin Franklin đa co bai viet đe ung ho tu do cong nghiep cho Bac My. Tai Thuy Đien-Phan Lan, thoi ky chinh phu nghi vien va tu do cam quyen tu nam 1718 đen 1772 đa san sinh ra nghi si Phan Lan, Anders Chydenius, nguoi đa la mot trong nhung nguoi đau tien đe xuat tu do thuong mai va nen cong nghiep khong đieu tiet, trong tac pham The National Gain (Thu nhap cua quoc gia), 1765. Anh huong cua ong keo dai, đac biet o khu vuc Bac Au, va co tac đong manh toi su phat trien tai cac khu vuc khac.
Adam Smith (1723-1790), nguoi Scotland, đa xay dung nen ly thuyet rang moi ca nhan co the tu xay dung nen cuoc song kinh te va đao đuc ma khong can su chi đao cua nha nuoc, va rang cac quoc gia se tro nen hung manh nhat neu cong dan cua ho đuoc tu do theo đuoi y kien chu đong cua minh. Ong ung ho cham dut su đieu tiet cua chu nghia phong kien va trong thuong, cham dut cac cong ty đoc quyen va bang sang che đuoc nha nuoc cap phep, va ong chu truong mot chinh phu laissez-faire. Trong tac pham The Theory of Moral Sentiments (Thuyet ve cam xuc đao đuc), 1759, ong xay dung ly thuyet ve đong co thuc đay, thuyet nay lam hai hoa giua cac loi ich ca nhan cua con nguoi va mot trat tu xa hoi khong co đieu tiet. Trong "Tim hieu ve ban chat va nguon goc cua cai cua cac quoc gia" (Quoc phu luan), 1776, ong ly luan rang trong nhung đieu kien nhat đinh, nen kinh te thi truong se tu đieu tiet mot cach tu nhien, va se san xuat ra nhieu cua cai vat chat hon mot nen kinh te voi thi truong bi kiem soat ma thoi bay gio đang la mot chuan muc. Ong gan cho chinh phu vai tro thuc hien nhung cong viec khong the giao pho cho đong co loi nhuan, nhu viec ngan chan cac ca nhan dung quyen luc hay gian lan đe lam nhung loan canh tranh, thuong mai, va san xuat. Ly thuyet cua ong ve thue la nha nuoc can đanh thue sao cho khong lam anh huong đen nen kinh te va rang "Nguoi dan cua moi nha nuoc can đong gop cho chinh phu theo ty le voi kha nang cua minh, tuc la ty le thuan voi loi nhuan ma ho đuoc huong nho su bao ve cua nha nuoc". Ong đong y voi Hume rang su thinh vuong cua mot quoc gia chinh la tu ban chu khong phai vang.
Nha triet hoc nguoi Đuc Immanuel Kant chiu anh huong cua chu nghia kinh nghiem va chu nghia duy ly cua Hume. Đong gop chinh cua ong cho tu tuong tu do la trong pham tru luan ly hoc, đac biet la khang đinh cua ong ve lenh thuc tuyet đoi. Kant đa ly luan rang voi lenh thuc tuyet đoi, mot he thong đao đuc va ly tinh tuan theo luat cua tu nhien, va do vay cac co gang đe nen luat co ban nay se đeu khong thuc hien đuoc. Chu nghia duy tam cua ong tro nen co anh huong ngay cang lon do no khang đinh rang ton tai cac chan ly co so ma he thong tri thuc co the đuoc xay dung tren đo. Đieu nay phu hop voi cac nha tu tuong Khai sang Anh ve cac quyen tu nhien.


= Chu nghia tu do cach mang =

Cac nha tu tuong neu tren chi hoat đong trong boi canh chinh tri quan chu va trong cac xa hoi ma he thong giai cap va nha tho la chuan muc. Mac du truoc đo cac cuoc chien tranh giua Ba Vuong quoc đa dan toi nen cong hoa Thinh vuong chung Anh giua nam 1649 va 1660, quan niem rang mot nguoi binh thuong co the tu quyet đinh the che cho chinh ho đa bi đe nen trong thoi ky Trung hung cua che đo quan chu (Restoration) va sau đo cung chi la ly thuyet cho đen tan cac cuoc Cach mang My va Cach mang Phap. Cuoc Cach mang Vinh quang nam 1688 thuong đuoc trich dan nhu la mot tien le, nhung thuc ra cuoc Cach mang nay chi thay mot nen quan chu nay bang mot nen quan chu khac. Tuy nhien, cuoc Cach mang đo cung lam suy yeu quyen luc quan chu va gia tang quyen luc cua Nghi vien Anh, mot co quan đa tu choi chap nhan su thua ke ngai vang cua phai Jacobite. Y tuong cong hoa cua phai Cap tien đa anh huong đen ca hai cuoc Cach mang cuoi the ky 18 nay ma sau nay tro thanh cac vi du đien hinh ma nhung nguoi tu do cach mang sau nay theo đuoi. Ca hai cuoc Cach mang đeu su dung Dan quyen hoac quyen đuoc trao boi "Tu nhien va Chua cua Tu nhien" (theo loi cua Henry St. John) lam bien minh triet hoc cho minh. Ca hai cuoc cach mang đeu phu nhan ca truyen thong lan he thong quyen luc hien huu.
Thomas Paine, Thomas Jefferson va John Adams la nhung ten tuoi đa thuyet phuc nhan dan My vung len khoi nghia vi ly tuong "cuoc song, tu do va muu cau hanh phuc", khau hieu nay lap lai phat ngon cua Locke nhung voi mot thay đoi quan trong (thay đoi nay bi Alexander Hamilton phan đoi). Jefferson đa thay tu "tai san" cua Locke bang cum tu "muu cau hanh phuc". Cuoc "Thi nghiem My" đa thien ve chinh quyen dan chu va quyen tu do ca nhan.
James Madison la mot guong mat noi bat trong the he tiep theo cua cac ly thuyet gia chinh tri cua nuoc My, ong tranh luan rang trong mot nen cong hoa, su tu tri phu thuoc vao boi canh "quyen loi chong lai quyen loi ", do vay no bao đam cho quyen cua cac nhom thieu so, đac biet la cac nhom thieu so trong kinh te. Hien phap Hoa Ky đa the che hoa mot he thong kiem soat va can bang đoi trong: chinh quyen lien bang đuoc can bang tren co so quyen cua cac tieu bang; cac nhanh hanh phap, lap phap va xet xu; va co quan lap phap luong vien. Muc đich la đam bao tu do bang cach ngan can su tap trung quyen luc vao tay cua bat ky mot nguoi nao. Quan đoi thuong truc bi nghi ngo, va co niem tin rang luc luong dan quan la đu đe phong ve, cung voi hai quan do chinh phu duy tri đe phuc vu muc đich bao ve thuong mai.

Cuoc Cach mang Phap đa lat đo nen quan chu, xoa bo đang cap quy toc, va cong chuc hoa toan bo he thong Giao hoi Cong giao La ma. Nhung nha cach mang Phap đa manh me hon va it thoa hiep hon so voi nhung nguoi Cach mang o My. Thoi điem mau chot cua cuoc Cach mang Phap chinh la thoi điem cac đai dien Đang cap thu ba tuyen bo ho chinh la "Quoc hoi" va co quyen phat ngon thay mat cho nguoi dan nuoc Phap. Trong nhung nam đau, cuoc Cach mang đuoc dan dat boi ly tuong tu do, nhung su chuyen tiep tu cach mang sang on đinh đa to ra kho khan hon so voi su chuyen tiep tuong tu o My. Ben canh cac truyen thong Khai sang ban đia, mot so nha lanh đao giai đoan đau cua Cach mang nhu Lafayette đa tung chien đau trong cuoc Chien tranh gianh đoc lap cua My chong lai Anh, va chiu anh huong cua tu tuong tu do kieu My. Sau nay, duoi su lanh đao cua Maximilien Robespierre, phai Jacobin đa thau tom quyen luc va huy bo gan nhu hau het moi mat cua mot qua trinh xet xu theo trinh tu thu tuc quy đinh boi luat phap, va dan đen thoi ky Chuyen chinh (La Terreur). Thay cho mot hien phap cong hoa, Napoleon Bonaparte đa leo dan len vai tro Đoc chinh, roi len ngoi Hoang đe (1805). Truoc luc chet, ong đa thu nhan "Ho đa muon co mot Washington nua", ham y mot nguoi co the dung quan su thiet lap mot nha nuoc moi ma khong mong muon mot trieu đai moi. Tuy nhien cuoc Cach mang Phap đa đi xa hon cuoc Cach mang My trong viec thiet lap ly tuong tu do voi nhung chinh sach cu the nhu pho thong đau phieu, quyen cong dan, va đi xa hon nua trong ban Tuyen ngon Dan quyen va Nhan quyen, neu so voi Đao luat nhan quyen Hoa Ky (Bill of rights) cua My. Mot trong nhung tac dung phu cua cac chien dich quan su cua Hoang đe Napoleon I la đa truyen ba cac tu tuong nay ra khap chau Au.
Tu nhung vi du thuc te cua nuoc Phap va nuoc My đa lam phat sinh nhieu cuoc Cach mang tiep theo tai nhieu nuoc. Su kien quan Phap cua Napoleon Bonaparte lat đo nen quan chu Tay Ban Nha vao nam 1808 đa dan toi cac phong trao tu tri va đoc lap rong khap chau My La Tinh, noi đa huong toi ly tuong tu do đe thay the cho tap đoan thong tri quan chu - nha tho cua thoi ky thuoc đia. Cac phong trao, chang han cuoc đau tranh cua Simon Bolivar lanh đao tai cac nuoc vung Andean, đa mong muon xay dung mot nha nuoc lap hien, quyen ca nhan va thuong mai tu do. Cuoc đau tranh giua nhung nguoi tu do va nhung đai dien bao thu cua tap đoan thong tri cu van dien ra suot ca the ky tai chau My La Tinh, voi nhung nha tu tuong tu do chong lai nha tho kinh vien nhu Benito Juarez tai Mexico đa tan cong vai tro truyen thong cua Giao hoi Cong giao La Ma.
Cuoc chuyen tiep sang xa hoi tu do tai chau Au đoi khi phai trai qua bao luc cach mang hoac ly khai, va đa lien tuc co cac cuoc cach mang va khoi nghia voi ly tuong tu do tai khap chau Au trong suot nua đau the ky 19. Tuy nhien, tai Anh va nhieu nuoc khac, qua trinh van đuoc dan dat boi hoat đong chinh tri thay vi do cach mang, ngay ca khi qua trinh nay khong phai hoan toan yen binh. Cac cuoc xung đot bao luc chong lai nha tho kinh vien cua cuoc Cach mang Phap đa đuoc nhung nguoi phan đoi vao thoi bay gio, va trong suot ca the ky 19, cho la co nguon goc ro rang tu chu nghia tu do. Đong thoi, trong thoi gian đo nhieu nguoi tu do Phap cung đa la nan nhan cua su khung bo cua phe Jacobin.
Trong thoi ky cua Chu nghia lang man tiep theo, quan niem ve tu do đa thay đoi tu viec chi la cac đe xuat đen viec cai cach chinh phu hien hanh va yeu cau thay đoi. Cac cuoc Cach mang My va Cach mang Phap đa bo sung tu "dan chu" vao danh sach cac gia tri ma tu tuong tu do đe cao. Quan niem rang nhan dan la chu va co kha nang đe ra tat ca cac luat le can thiet va lam cho chung co hieu luc, đa đi xa hon cac khai niem cua thoi ky Khai sang. Thay vi chi thuan tuy khang đinh quyen cua ca nhan trong nha nuoc, tat ca quyen luc cua nha nuoc đeu xuat phat tu ban chat cua con nguoi (quy luat tu nhien), do Thien Chua mang lai (luat sieu tu nhien), hoac boi khe uoc ("su đong thuan đung đan cua nhung nguoi bi tri"). Chinh đieu nay khien su thoa hiep voi đang cap quy toc truoc đo tro nen kho co kha nang xay ra, va đoi voi nhung nguoi bao hoang, bao luc nay sinh nham khoi phuc trat tu la đieu đung đan.

Đen đay, ban chat khe uoc cua tu tuong tu do can đuoc nhan manh. Mot trong nhung tu tuong can ban cua lop cac nha tu tuong đau tien cua truyen thong tu do la quan niem rang cac ca nhan thuc hien cac thoa thuan va so huu tai san. Trong boi canh ngay nay, đieu nay khong co ve la mot khai niem cap tien. Nhung vao thoi gian đo, đa so cac luat ve tai san xac đinh rang tai san thuoc ve mot gia đinh hoac mot nguoi cu the trong gia đinh, chang han "chu gia đinh". Cac nghia vu dua tren cac moi rang buoc phong kien ve long trung thanh thay vi dua vao viec trao đoi cac dich vu va hang hoa. Dan dan, truyen thong tu do đua ra quan niem ve su đong thuan tu nguyen va thoa thuan tu nguyen la co so cho phap luat va nha nuoc hop phap. Quan điem nay tiep tuc phat trien tu tuong cua Rousseau ve khe uoc xa hoi.
Tu nam 1774 cho đen nam 1848, co mot so lan song cach mang, moi cuoc cach mang lai đoi hoi vi the ngay cang cao hon cho quyen ca nhan. Cac cuoc cach mang đa đat gia tri ngay cang cao cho su tu tri. Đieu nay co the dan đen ly khai - mot khai niem đac biet quan trong trong cac cuoc cach mang dan đen viec Tay Ban Nha mat quyen kiem soat tren hau khap đe quoc thuoc đia cua minh tai chau My, va trong Cach mang My. Cac nha tu do chau Au, đac biet la sau Hien phap Phap nam 1793, đa cho rang, khi đuoc xem la quy tac đa so cua nhung nguoi ngheo khong tai san, dan chu se la tham hoa cho tai san tu huu. Ho ung ho viec han che quyen bau cu chi trong so nhung nguoi co so huu mot tai san nhat đinh. Sau nay, cac nha dan chu tu do nhu Alexis de Tocqueville đa khong nhat tri voi quan điem nay. Tai cac nuoc ma cach to chuc tai san theo kieu phong kien (đat đai) van con thong tri, cac nha tu do ung ho su thong nhat nhu la con đuong dan đen tu do. Vi du đien hinh la su thong nhat Đuc va Y. Mot phan quan trong trong chuong trinh cach mang chinh la tam quan trong cua giao duc, mot gia tri đa lien tuc đuoc nhan manh tu thoi Erasmus, đa tro nen ngay cang trong tam trong quan niem ve tu do.

Cac đang tu do tai nhieu vuong quoc chau Au đa van đong ung ho cho mot chinh quyen nghi vien, tang cuong đai đien, mo rong quyen bau cu cho tat ca moi nguoi, va tao ra mot đoi trong voi quyen luc cua vua chua. Chu nghia tu do chinh tri nay thuong đuoc cheo lai boi chu nghia tu do kinh te, tuc la nguyen vong muon cham dut đac quyen phong kien, cham dut phuong hoi hay cac cong ty đac quyen cua hoang gia, cham dut viec han che quyen so huu, va bai bo luat phap khong cho phep su phat trien toan dien cua cac to chuc kinh te va cong ty tai cac nuoc nay. Tuy theo muc đo, nguoi ta đa thay cac luc luong nay tai ngay ca nhung quoc gia chuyen che nhu Tho Nhi Ky, Nga va Nhat Ban. Phong trao tu do chu nghia o Nhat Ban gan lien voi cau noi noi tieng cua lanh tu Đang Tu do Itagaki Taisuke vao ngay 6 thang 4 nam 1882 khi ong bi mot nhom canh ta muu sat tai Gifu:

Su kien nay khien cho Đang Tu do Nhat Ban tro nen đuoc long cong chung trong khi Thien hoang Minh Tri phai hoang hon. Tai Nga, tu nam 1772 cho đen nam 1881, cac nha quan chu nhu Ekaterina II, Aleksandr I va Aleksaandr II tien hanh cai cach nham đua nuoc Nga đen tinh trang tuong đoi "tu do". Nhat la Aleksandr II, voi cai cach giai phong nong no vao nam 1861, cham dut hang tram nam no le cua nguoi nong dan Nga. Nhung mot khi ong xoa bo kiem duyet, cho phep nhan dan Nga tu do đi du hoc nuoc ngoai, thi quan chung Nga lai hop ban tim cach xoa bo che đo quan chu chuyen che, lam ong khong hai long. Do đo, Aleksandr II va cac hoang đe neu tren thuong han che chu nghia tu do vao cuoi trieu đai cua ho. Khi Đe quoc Nga suy sup duoi suc nang cua nhung that bai ve kinh te va quan su thi cac đang tu do đa chiem quyen kiem soat Duma, va cac cuoc cach mang chong chinh quyen đa no ra vao nhung nam 1905 va 1917. Sau nay Piero Gobetti thiet lap nen hoc thuyet ve "Cach mang Tu do" đe giai thich đieu ma ong cho la yeu to cap tien trong he tu tuong tu do. Mot vi du khac cua cach mang tu do la tai Ecuador, noi ma nam 1895, Eloy Alfaro đa lanh đao mot cuoc cach mang "tu do cap tien" tach nha nuoc ra khoi nha tho, va mo rong luat hon nhan, va tham gia phat trien ha tang co so va kinh te.


= Phan liet trong chu nghia tu do =


 Vai tro cua Nha nuoc  Cuoc Cach mang Cong nghiep đa lam gia tang đang ke cua cai vat chat, nhung đong thoi cung đai dien cho su phan tach quyet liet khoi trat tu truyen thong va mang đen nhung van đe xa hoi moi nhu o nhiem, su tut hau cua mot so nhom cu dan, viec tang dan cu qua muc o đo thi va lao đong tre em. Cac tien bo khoa hoc va vat chat đa giup tuoi tho đuoc nang cao va giam ty le tu vong, dan so tang nhanh đang ke. Cac nha tu do kinh te nhu John Locke, Adam Smith, va Wilhelm von Humboldt đa tung cho rang cac van đe cua xa hoi cong nghiep se tu chinh sua ma khong can su can thiep cua nha nuoc.
Trong the ky 19, che đo bau cu o cac nuoc phuong Tay đeu đa đuoc mo rong, va nhung nguoi cong dan moi đuoc đi bau thuong ung ho nhung giai phap cua chinh phu giai quyet nhung van đe ho đoi mat trong cuoc song hang ngay. Ty le biet đoc biet viet tang manh va su pho bien nhanh chong cua tri thuc đa dan toi chu nghia thuc chung xa hoi duoi nhieu hinh thuc. Mot so cac nha tu do yeu cau phai co luat phap chong lai lao đong tre em va đoi hoi co luat quy đinh tieu chuan an toan toi thieu cho cong nhan va muc luong toi thieu. Cac nha tu do kinh te laissez-faire chong lai voi luan cu rang nhung luat nhu vay la su ap đat khong chinh đang len cuoc song, tu do, va tai san, neu nhu chua muon nhac đen nhung he qua can tro cua no đoi voi su phat trien kinh te.
Vao cuoi the ky 19, mot tu tuong tu do voi tam voc ngay cang lon khang đinh rang, đe đuoc tu do, cac ca nhan can đuoc tiep can đen cac yeu cau đoi hoi trong đo co giao duc va su bao ve khoi su boc lot. Nam 1911, Leonard Trelawny Hobhouse xuat ban Liberalism, tom tat chu nghia tu do moi (new liberalism), bao gom ca viec chap nhan de dat su can thiep cua nha nuoc vao nen kinh te, va quyen tap the đe co cong bang trong giao dich ma ong goi la "su đong thuan hop ly".
Chong lai nhung thay đoi nay la mot trao luu cua chu nghia tu do ma trao luu nay tro nen ngay cang chong đoi chinh phu hon ma mot so đa thich ung voi chu nghia vo chinh phu. Gustave de Molinari tai Phap va Herbert Spencer tai Anh la cac đai bieu noi bat.


 Quyen tu nhien va chu nghia thuc dung  Trong cuon sach Su han che hanh đong cua Nha nuoc, tac gia nguoi Đuc Wilhelm von Humboldt đa xay dung cac khai niem hien đai cua chu nghia tu do. John Stuart Mill la nguoi pho bien va mo rong nhung tu tuong nay trong cuon On Liberty (1859) va cac tac pham khac. Ong chong lai xu huong tap the trong khi van nhan manh chat luong cuoc song cua moi ca nhan. Ong tan thanh quyen bau cu cho phu nu va ve cuoi đoi con ung ho cac hop tac xa lao đong.
Mot trong cac đong gop quan trong nhat cua Mill la ong đa dung chu nghia thuc dung đe bien minh cho chu nghia tu do. Mill đa xay dung nen mong cho cac tu tuong tu do tren ca phuong tien va thuc tien, cho phep thong nhat giua cac y tuong chu quan ve tu do tu cac nha tu tuong Phap theo truyen thong Jean-Jacques Rousseau va cac tu tuong triet hoc thien hon ve phai huu cua John Locke kieu Anh.


 Chu nghia tu do va dan chu  Moi quan he giua chu nghia tu do va dan chu co the tom tat bang nhan xet noi tieng cua Winston Churchill, "...dan chu la dang Nha nuoc te nhat tru tat ca nhung dang khac..." Noi ngan gon, khong co thu gi thuoc ve nen dan chu đung rieng re ma co the đam bao tu do thay vi chi la mot chinh the chuyen che cua đam đong. Thuat ngu dan chu tu do tao cam giac ve mot cuoc hon nhan hai hoa hon la tren thuc te giua hai nguyen tac nay. Cac nha tu do đau tranh cho viec thay the chinh phu chuyen che bang chinh phu bi han che: chinh phu boi su đong thuan. Y tuong đong thuan đe cap đen dan chu. Va đong thoi, nhung nguoi đat nen mong cho nhung nen dan chu tu do đau tien so luat phap cua so đong (mob rule), nen ho xay dung cac ban hien phap cua cac nen dan chu tu do theo nguyen tac kiem che va can bang (checks and balances) nham han che quyen luc chinh phu bang cach phan chia cac quyen luc nay giua cac nhanh. Đoi voi cac nha tu do, dan chu tu no khong phai la mot muc đich ma chi la mot phuong tien cot yeu đe đam bao quyen tu do, tinh ca nhan va tinh đa dang.


 Chu nghia tu do va cap tien  Tai nhieu nuoc chau Au va My Latinh vao the ky 19 va đau the ky 20, đa co cac xu huong chinh tri cap tien ke thua hoac gan gui voi mot xu huong tu do kinh đien hon. Tai mot so nuoc, xu huong cap tien la mot bien the cua chu nghia tu do nhung kem phan kinh đien hon va san sang chap nhan cac cai cach dan chu hon cac nha tu do truyen thong. Tai Anh, chu nghia cap tien thong nhat voi đang Whig theo tu tuong tu do truyen thong đe thanh lap Đang Tu do. Tai cac nuoc khac, cac nha tu do canh ta cung thanh lap cac đang phai cap tien cua ho voi nhieu ten goi khac nhau (Thuy Si va Đuc, Bulgary, Đan Mach, Tay Ban Nha va Ha Lan) va ca o Argentina va Chile. Đieu nay khong co nghia la tat ca cac đang cap tien đeu la nhung nguoi tu do canh ta. Trong cac van ban chinh tri Phap thuong co su phan tach ro rang giua chu nghia tu do va chu nghia cap tien tai Phap. Tai Serbia, chu nghia tu do va chu nghia cap tien khong co điem gi chung. Nhung ngay ca nhung nguoi cap tien Phap cung đung trong hang ngu cua phong trao tu do quoc te trong nua đau the ky 20, trong to chuc Entente Internationale des Partis Radicaux et des Partis Democratiques similaires.


= Chu nghia tu do va cuoc đai khung hoang =

Mac du co mot so tranh luan rang lieu thoi đo co ton tai mot nha nuoc tu ban laissez-faire thuc su hay khong, cuoc Đai khung hoang vao nhung nam 1930 đa lam lay chuyen niem tin cua cong chung vao "chu nghia tu ban laissez-faire" va "đong co loi nhuan" va lam nhieu nguoi ket luan rang nen thi truong khong đieu tiet khong the tao ra su giau co va ngan chan ngheo đoi. Nhieu nha tu do đa ban khoan ve su bat on đinh chinh tri va su han che tu do ma ho tin rang la do su gia tang bat binh đang tuong đoi ve cua cai. Mot so nhan vat tieu bieu theo đuoi cach bien luan nay nhu John Dewey, John Maynard Keynes, va Franklin D. Roosevelt đa tranh luan ung ho viec tao ra mot bo may nha nuoc tinh vi hon đe đong vai tro la buc tuong thanh bao ve tu do ca nhan, cho phep chu nghia tu ban tiep tuc phat trien trong khi van bao ve cong dan khoi bi anh huong boi nhung su qua muc cua chu nghia nay. Mot so nha tu do nhu Friedrich Hayek, voi tac pham van con anh huong đen nay nhu The Road to Serfdom (Con đuong toi che đo nong no), đa tranh luan chong lai nhung the che moi nay va tin rang cuoc Đai khung hoang va Chien tranh the gioi thu hai la nhung su kien ca biet ma mot khi đa trai qua roi thi khong bien minh đuoc cho mot su thay đoi vinh vien trong vai tro cua chinh phu.
Cac nha tu tuong tu do nhu Lujo Brentano, Leonard Trelawny Hobhouse, Thomas Hill Green, John Maynard Keynes, Bertil Ohlin va John Dewey, đa mieu ta mot nha nuoc can can thiep nhu the nao vao nen kinh te đe bao ve tu do trong khi van tranh chu nghia xa hoi. Cac nha tu do nay đa xay dung nen ly thuyet ve chu nghia tu do hien đai (con goi la "chu nghia tu do moi", new liberalism, khac voi chu nghia tan tu do hien nay, neolibaralism). Cac nha tu do hien đai phu nhan ca chu nghia tu ban cap tien lan cac yeu to cach mang cua truong phai xa hoi chu nghia. Cu the, John Maynard Keynes đa co anh huong lon đen tu tuong tu do tren ca the gioi. Đang Tu do o Anh, đac biet ke tu Ngan sach Nhan dan (People's Budget) cua Lloyd George, đa chiu anh huong sau đam cua Keynes. Quoc te Tu do, va Tuyen ngon Tu do Oxford nam 1947 cua to chuc quoc te cac đang tu do cung nhu vay. Tai My, anh huong cua chu nghia Keynes len chinh sach moi (New Deal) cua Franklin D. Roosevelt đa dan đen viec chu nghia tu do hien đai đong nghia voi chu nghia tu do kieu My va Canada.
Cac nha tu do khac nhu Friedrich August von Hayek, Milton Friedman, va Ludwig von Mises van lap luan rang Đai khung hoang khong phai la hau qua cua chu nghia tu ban laissez-faire ma la ket qua cua viec co qua nhieu can thiep va đieu tiet cua chinh phu đoi voi thi truong. Trong tac pham Capitalism and Freedom (Chu nghia tu ban va tu do) cua Friedman, ong giai thich rang chinh cac quy đinh cua chinh phu truoc khi co Đai khung hoang, trong đo co cac quy đinh ngat ngheo ve ngan hang, đa ngan khong cho cac ngan hang phan ung truoc nhu cau tien te cua thi truong. Hon nua, chinh quyen lien bang My con gan chat gia tri cua tien te vao gia tri cua vang. Chinh gia tri nay đa tao ra luong thang du vang khong lo nhung sau nay khi gia tri đo xuong thap đa dan đen viec xuat vang ra khoi nuoc My. Friedman va Hayek đeu tin rang chinh kha nang khong the phan ung truoc nhu cau tien te đa lam cho nguoi dan đo xo đi rut tien khien cac ngan hang khong the xu tri, va chinh ty gia trao đoi giua vang va đo la bi gan chat đa gay ra cuoc Đai khung hoang bang cach tao ra cac ap luc giai lam phat khong co tac dung. Ong con tranh luan them rang chinh chinh phu đa lam cho cong chung My bi ton thuong hon bang cach tang thue va sau đo in tien đe tra no (va do vay tao ra lam phat), su ket hop cua tat ca cac chinh sach nay đa vet sach toan bo so tien tiet kiem cua gioi trung luu.


= Chu nghia tu do chong lai chu nghia cuc quyen =
Vao giua the ky 20, chu nghia tu do đa bat đau xac đinh vi tri đoi lap cua minh đoi voi chu nghia toan tri (totalitarianism). Thuat ngu "chu nghia cuc quyen" lan đau tien đuoc Giovanni Gentile su dung đe mo ta he thong chinh tri - xa hoi do Mussolini dung nen. Stalin cung dung tu nay đe chi Đuc Quoc xa, va sau chien tranh, tu nay tro thanh thuat ngu ma chu nghia tu do dung đe mieu ta cac đac điem chung cua cac che đo theo chu nghia phat xit, Đuc Quoc xa va chu nghia Marx-Lenin. Cac che đo cuc quyen co gang xay dung va thi hanh viec kiem soat tap trung tuyet đoi tat ca moi khia canh cua xa hoi voi muc đich đat đuoc su on đinh va thinh vuong. Cac nha nuoc nay thuong bien minh cho su chuyen che bang cach lap luan rang su song con cua nen van minh cua ho đang gap nguy co. Tu tuong chong đoi lai cac che đo cuc quyen đa đat đuoc tam quan trong lon trong tu duy tu do va dan chu, va chu nghia cuc quyen thuong đuoc phac hoa nhu la đang co pha hoai nen dan chu tu do. Mac khac, nhung nguoi chong lai chu nghia tu do lai phan đoi quyet liet viec xep chung hai he tu tuong đoi nghich la phat xit va cong san vao mot loai, ho cho rang ve can ban cac ly tuong nay la hoan toan khac nhau.
Tai Y va Đuc, cac chinh phu dan toc chu nghia đa lien ket chu nghia tu ban cong ty voi nha nuoc, va đe cao quan niem rang cac quoc gia cua ho uu viet ve van hoa va chung toc, va rang viec chinh phuc se cho ho so huu hop le "đat đai duoi vom troi". Cac bo may tuyen truyen tai cac nuoc nay ly luan rang nen dan chu la yeu ot va khong co kha nang đe thuc hien cac hanh đong mang tinh quyet đinh, va chi co mot lanh đao manh moi co the ap đat cac nguyen tac trat tu can thiet. Tai Lien Xo, nhung nguoi cong san cam quyen cam tai san tu nhan, va tuyen bo rang đo la vi cong bang xa hoi va kinh te, va nha nuoc co toan quyen kiem soat nen kinh te ke hoach. Che đo nay khang đinh rang cac loi ich ca nhan vi the thap hon va co lien he voi loi ich cua ca xa hoi, cua giai cap, va đo la su bien minh toi cao cho viec đan ap ca phe đoi lap lan nhung nguoi cong san khong cung quan điem cung nhu viec su dung luat hinh su mot cach ha khac.

Su noi len cua chu nghia cuc quyen đa tro thanh mot thau kinh cho tu tuong tu do. Nhieu nguoi tu do đa bat đau phan tich cac nguyen tac va niem tin cua chu nghia cuc quyen va đi toi ket luan la chu nghia cuc quyen phat trien la vi con nguoi trong đieu kien suy đoi đa quay sang cac che đo đoc tai đe tim kiem giai phap. Tu đo, ho tranh luan rang nha nuoc co nghia vu bao ve đoi song kinh te tot cho cac cong dan. Nhu Isaiah Berlin phat bieu, "Tu do cho cho soi co nghia la cai chet cua đan cuu". Tu tuong tu do nay ngay cang phat trien va đi toi quan điem cho rang nha nuoc can đong vai tro la mot luc luong lam can bang nen kinh te.
Cac dien giai khac cua chu nghia tu do ve su phat trien cua chu nghia cuc quyen kha trai nguoc voi quan điem đieu tiet cua nha nuoc đe ho tro thi truong va chu nghia tu ban. Trong tac pham The Road to Serfdom, Friedrich Hayek đa tranh luan rang su phat trien cua cac che đo đoc tai cuc quyen la ket qua cua viec co qua nhieu can thiep va đieu tiet cua nha nuoc len thi truong lam mat đi tu do dan su va chinh tri. Hayek cung nhin thay su kiem soat kinh te đang đuoc the che hoa tai Anh va My va canh bao nhung the che "Keynes" nay vi ong tin rang chung co the va se dan đen cac nha nuoc cuc quyen ma nhung "nguoi tu do theo chu nghia Keynes " đa va đang co tranh. Hayek xem cac che đo đoc đoan nhu phat xit, Quoc xa va cong san đeu la cac nhanh khac nhau cua chu nghia cuc quyen; tat ca đeu tim cach xoa bo hoac giam thieu tu do kinh te. Voi Hayek, viec xoa bo tu do kinh te se dan đen viec xoa bo tu do chinh tri. Do vay Hayek tin rang su khac biet giua Quoc xa va cong san chi la o tu ngu.
Friedrich von Hayek va Milton Friedman đa cho rang tu do kinh te la đieu kien can thiet đe tao ra va duy tri ben vung tu do chinh tri va dan su. Hayek tin rang ket cuc cuc quyen se xay ra tai Anh (hay bat cu noi nao khac) neu chinh phu tim cach kiem soat tu do kinh te cua ca nhan voi cac chinh sach do nhung nguoi nhu Dewey, Keynes, hay Roosevelt chu truong.
Mot trong nhung nha phe binh chu nghia cuc quyen co anh huong nhat la Karl Popper. Trong tac pham The Open Society and Its Enemies (Xa hoi mo va nhung ke thu cua no), ong bao ve nen dan chu tu do va ung ho mot xa hoi mo, trong đo chinh phu co the đuoc thay đoi ma khong phai đo mau. Popper tranh luan rang qua trinh tich luy tri thuc nhan loai la khong the du đoan đuoc va ly thuyet ve mot nha nuoc ly tuong la khong the ton tai. Do vay, he thong chinh tri can đu mem deo đe chinh sach cua chinh phu co the phat trien va thay đoi cho phu hop voi nhu cau cua xa hoi; cu the, no nen khuyen khich đa nguyen va đa van hoa.


= Chu nghia tu do sau Chien tranh the gioi thu hai =
Tai phan lon cac nuoc phuong Tay, cac đang tu do bi ket giua mot ben la cac đang "bao thu" va ben kia la cac đang "lao đong" hoac dan chu xa hoi. Nhu tai Anh, đang Tu do chi la mot đang thieu so. Cung tuong tu tai cac nuoc khac, cac đang dan chu xa hoi chiem vai tro lanh đao canh ta trong khi cac đang bao thu ung ho cac doanh nhan chiem vi tri lanh đao canh huu.
Thoi ky hau chien cho thay su noi troi cua chu nghia tu do hien đai. Lien ket chu nghia hien đai va thuyet tien bo voi quan điem rang mot quan chung co đu quyen va đu cac phuong tien kinh te va giao duc can thiet se la su phong ve tot nhat chong lai nhung đe doa cua chu nghia cuc quyen, chu nghia tu do trong giai đoan nay đa cho rang, bang cach su dung sang suot cac the che tu do, tu do ca nhan co the đuoc toi đa hoa, va viec hien thuc hoa cai ca nhan (self-actualization) se co the đat đuoc qua viec ap dung cong nghe mot cach rong rai. Cac tac gia theo chu nghia tu do trong giai đoan gom co nha kinh te John Kenneth Galbraith, nha triet hoc John Rawls va nha xa hoi hoc Ralf Dahrendorf. Mot trao luu tu tuong bat đong đa phat trien, trao luu nay xem su can thiep cua nha nuoc vao nen kinh te la su phan boi lai cac nguyen tac tu do. Tu goi minh la chu nghia tu do ca nhan (libertarianism), phong trao nay tap trung quanh cac truong phai tu tuong nhu truong phai kinh te hoc Ao (Austrian Economics).
Tu sau The chien II, cuoc tranh luan giua tu do ca nhan va toi uu hoa xa hoi xuat hien nhieu trong cac ly thuyet ve chu nghia tu do, đac biet la xung quanh van đe nhung lua chon xa hoi va co che thi truong nao la can thiet đe tao ra mot xa hoi "tu do". Mot trong nhung phan trung tam cua luan cu nay la Đinh ly kha nang tong quat (General Possibility Theorem) cua Kenneth Arrow. Luan thuyet nay noi rang khong co chuc nang lua chon xa hoi nhat quan nao co the thoa man đuoc viec vua co the ra quyet đinh ma lai khong bi gioi han, hay giua tinh đoc lap cua cac lua chon va toi uu hoa Pareto (Pareto optimality) (tinh trang toi uu theo đo khong the thay đoi mot lua chon nao neu khong muon anh huong đen cac lua chon khac), va chinh the khong đoc tai. Noi ngan gon, theo tac pham nay ma trong đo co noi đen van đe nghich ly tu do, tai cung mot thoi điem khong the co ca tu do khong gioi han, ma van co ca thuc dung toi đa va dien lua chon khong gioi han. Mot luan cu quan trong khac cua chu nghia tu do la tam quan trong cua su hop ly (rationality) trong viec ra quyet đinh - nha nuoc tu do tot nhat la dua tren cac quyen thu tuc chat che theo trinh tu luat hay xuat phat tu su binh đang ve ban chat.
Mot tranh luan quan trong la, ben canh quyen đuoc bao ve khoi bi nguoi khac lam hai, con nguoi lieu co nen co them cac quyen tich cuc voi vai tro thanh vien cua cac cong đong hay khong. Voi nhieu nha tu do, cau tra loi la "co": cac ca nhan co cac quyen tich cuc dua tren co so la thanh vien cua mot quoc gia, mot đon vi đia phuong hay chinh tri, va co the trong đoi đuoc bao ve va co loi ich tu cac to chuc nay. Thanh vien cua cong đong co quyen trong cho rang cong đong cua ho se đieu tiet nen kinh te o mot muc đo nhat đinh nao đo, vi ca nhan khong the đieu khien viec tham tram cua nen kinh te. Neu cac ca nhan co quyen tham gia mot cong đong thi ho co quyen trong cho vao giao duc va bao đam xa hoi chong lai su phan biet đoi xu cua cac thanh vien khac trong cong đong đo. Cac nha tu do khac đa tra loi "khong": cac ca nhan khong can co cac quyen nay khi la thanh vien cong đong vi cac quyen nay mau thuan voi cac quyen "tieu cuc" nen tang hon cua cac thanh vien khac trong cong đong.
Sau thap ky 1970, "qua lac tu do" lai lac sang chieu huong giam thieu vai tro cua nha nuoc, va sang phia su dung cac nguyen tac thi truong tu do va laissez-faire (mac cho cac quy luat tu nhien đieu hanh) nhieu hon nua. Cu the, nhieu quan niem cu thoi truoc Chien tranh the gioi thu nhat gio lai quay tro lai.
Hien tuong nay co phan la phan ung đoi voi chien thang cua cac hinh thuc noi troi cua chu nghia tu do vao thoi ky nay, phan khac la do no đa đuoc bat nguon tu mot nen tang cua triet hoc tu do, cu the la su nghi ngo nha nuoc, du la nhan to triet hoc hay kinh te. Ngay ca cac the che tu do cung co the bi lam dung đe han che thay vi đe cao tu do. Viec tang cuong nhan manh đen thi truong tu do đa noi len cung voi Milton Friedman o My va cac thanh vien cua truong phai Ao o chau Au. Luan cu cua ho la: viec đieu tiet va su can thiep cua nha nuoc vao nen kinh te la mot cai doc tron, rang mot luong đieu tiet va can thiep bat ky se dan đen nhieu đieu tiet va can thiep hon, va rang viec loai bo chung la cang ngay cang kho


Chu nghia tu do hien đai Chu nghia tu do đa co nhung tac đong rat lon trong the gioi hien đai. Cac quan niem ve tu do ca nhan, ve su ton trong ca nhan, tu do ngon luan, khoan dung ton giao, quyen tu huu, quyen con nguoi pho quat, su minh bach cua chinh phu, han che quyen luc chinh phu, chu quyen thuoc ve nhan dan, quyen tu quyet cua moi quoc gia, tinh rieng tu, chinh sach "sang suot" va "hop ly", nen phap tri, quyen binh đang can ban, mot nen kinh te thi truong tu do, va thuong mai tu do, 250 nam truoc tat ca đeu đa la cac quan điem cap tien. Dan chu tu do, trong hinh thuc đien hinh đa đang đa nguyen chinh tri, đa lan rong hau khap the gioi. Ngay nay, tat ca nhung đieu tren đeu đuoc chap nhan la cac muc đich cho chinh sach cua hau het cac nuoc, ngay ca neu con co mot khoang cach lon giua cac tuyen bo va thuc tien. Chung la cac muc đich khong chi cua nhung nguoi tu do chu nghia ma con cua cac đai bieu dan chu xa hoi, bao thu, va Dan chu Thien chua giao. Tat nhien la van co nguoi phan đoi.


= Tong quan ve cac quan điem chinh tri cua cac đang va phong trao tu do hien đai =

Ngay nay tu "liberalism" đuoc su dung khac nhau o cac nuoc khac nhau. Nhat la giua My va chau Au. O My, liberalism thuong đuoc dung đe chi chu nghia tu do hien đai, đoi lap voi chu nghia bao thu kieu My. Nhung nguoi My theo chu nghia tu do chap nhan đieu tiet kinh te, mot nha nuoc phuc loi xa hoi han che, va ung ho khoan dung ton giao, dan toc, gioi, mau da, va do vay ung ho đa nguyen va cac hanh đong hieu chinh (affirmative action - cac hoat đong cua chinh phu voi muc đich trung hoa nhung su thieu cong bang ve xa hoi hoac cua chinh phu đoi voi mot so nhom cu dan). Mat khac, tai chau Au, chu nghia tu do khong chi đoi lap voi phe bao thu va Dan chu Thien chua giao, ma con đoi lap ca voi chu nghia xa hoi va dan chu xa hoi. Tai mot so nuoc, nhung nguoi tu do chau Au co chung quan điem voi Dan chu Thien chua giao.
Truoc khi tiep tuc giai thich ve chu đe nay, can co tuyen bo phu nhan sau: Luon luon co mot su phan cach giua cac ly tuong triet hoc va cac thuc the chinh tri. Ngoai ra, nhung nguoi chong lai mot niem tin bat ky thuong co khuynh huong mieu ta niem tin đo bang nhung thuat ngu khac voi nhung gi ma nhung nguoi ung ho su dung. Noi dung sau đay la mot bang liet ke cac muc tieu đa xuat hien mot cach nhat quan nhat trong cac ban tuyen ngon chinh cua chu nghia tu do (vi du, Tuyen ngon Oxford nam 1947). Đay khong phai la mot co gang danh muc hoa cac quan điem rieng cua nhung nguoi, đang phai, hoac quoc gia cu the, cung khong phai la mot co gang nghien cuu bat ki muc tieu ngam nao.
Phan lon cac đang chinh tri tu nhan la tu do tuyen bo rang ho đe cao cac quyen va trach nhiem cua ca nhan, lua chon tu do trong mot qua trinh canh tranh mo, thi truong tu do, va trach nhiem hai mat cua nha nuoc trong viec bao ve cong dan ca the va đam bao quyen tu do cua ho. Nhung nguoi chi trich cac đang tu do co xu huong dien đat cac chinh sach tu do theo nhieu cach khac nhau. Tu do kinh te co the dan đen su bat binh đang chung. Tu do ngon luan co the dan đen cac phat ngon tuc tiu, bang bo, hay phan boi. Vai tro cua nha nuoc la nguoi thuc đay tu do va la nguoi bao ve cong dan co the dan đen mau thuan.
Chu nghia tu do nhan manh đen tam quan trong cua dan chu tu do đai dien la hinh thuc chinh phu tot nhat. Cac đai bieu dan bau la đoi tuong cua phap tri, va quyen luc cua ho đuoc đieu hoa boi mot hien phap, hien phap nay nhan manh đen viec bao ve quyen va tu do cua ca nhan va han che y chi cua đa so. Cac nha tu do ung ho mot he thong đa nguyen ma trong đo cac quan điem chinh tri xa hoi khac nhau (ke ca cac quan điem cuc đoan) canh tranh đe co quyen luc chinh tri tren co so dan chu va đeu co co hoi đat đuoc quyen luc qua cac ky bau cu đuoc to chuc đinh ky. Nhieu nha tu do tim cach tang cuong su tham gia cua nguoi dan vao qua trinh dan chu. Mot so ung ho nen dan chu truc tiep thay cho dan chu đai dien.
Chu nghia tu do ung ho quyen dan su (civil rights) cua tat ca cac cong dan: bao ve va uu tien tu do ca nhan cho toan the cong dan binh đang truoc phap luat. Trong đo co su đoi xu binh đang tat ca cac cong dan, khong phan biet chung toc, gioi tinh, va tang lop. Nhung nguoi theo chu nghia tu do con mau thuan ve viec cac quyen tich cuc cua cong dan, chang han quyen đuoc cung cap thuc an, noi o, va giao duc, nen đuoc đua vao quyen dan su toi muc đo nao. Cac nha phe binh tren quan điem nhan quyen quoc te cho rang cac quyen dan su ma chu nghia tu do ung ho chua đuoc mo rong cho tat ca moi nguoi ma chi gioi han cho cac cong dan cua cac nuoc cu the. Do đo, viec đoi xu khong cong bang dua theo quoc gia la co the xay ra, đac biet neu xet theo quoc tich.
Phap tri va binh đang truoc phap luat la co so cua chu nghia tu do. Quyen luc chinh phu chi co the đuoc thi hanh hop le theo cac bo luat đuoc thong qua theo mot quy trinh đa đuoc thiet lap. Mot khia canh khac cua phap tri la su đam bao ve mot co quan tu phap đoc lap, co quan nay co tinh đoc lap ve chinh tri đe hoat đong voi vai tro nguoi bao ve chong lai quyen luc đoc đoan trong tung truong hop cu the. Nhung nguoi tu do chu nghia coi phap tri la mot nguoi bao ve truoc che đo chuyen quyen va su thi hanh cac han che đoi voi quyen luc chinh phu. Trong he thong hinh phat, nhung nguoi tu do phu nhan cac hinh phat ma ho coi la phi nhan tinh, trong đo co an tu hinh.
Cac nha tu do kinh te con nhan manh tam quan trong cua thi truong tu do va thuong mai tu do, ho tim cach han che can thiep cua nha nuoc trong ca kinh te noi đia va ngoai thuong. Cac phong trao tu do hien đai thuong đong y tren nguyen tac ve quan niem tu do thuong mai, nhung van giu mot su hoai nghi khi thay thuong mai khong đieu tiet dan toi su phat trien cua cac tap đoan đa quoc gia va su tap trung quyen luc va cua cai vao tay mot thieu so. Trong su đong thuan sau chien tranh ve nha nuoc phuc loi o chau Au, cac nha tu do ung ho trach nhiem cua nha nuoc đoi voi giao duc, y te va xoa đoi giam ngheo trong khi van keu goi mot thi truong dua tren su trao đoi tu do. Nhung nguoi tu do chu nghia đong y rang tat ca cac cong dan can đuoc huong nen giao duc va y te chat luong cao, nhung quan điem cua ho khac nhau o cho chinh phu nen cung cap cac loi ich nay o muc đo nao. Do su đoi ngheo la moi đe doa đoi voi tu do ca nhan, chu nghia tu do tim kiem mot su can bang giua trach nhiem ca nhan va trach nhiem cong đong. Cu the, nhung nguoi tu do chu nghia thien ve su bao ve đac biet danh cho nguoi tan tat, nguoi om, nguoi tat nguyen, va nguoi cao tuoi.
Đen nhung nam 1980 va 1990, chu nghia tu do chau Au quay tro lai voi cac chinh sach laissez-faire hon, ho ung ho tu nhan hoa va tu do hoa y te va cac dich vu cong khac. Nhung nguoi tu do chau Au hien đai thuong co xu huong ung ho mot vai tro cua nha nuoc nho hon la muc đo ma đa so nhung nguoi dan chu xa hoi ung ho, cang nho hon muc đo ma nhung nguoi theo chu nghia xa hoi hay chu nghia cong san ung ho. Su đong thuan cua phai tu do chau Au co ve nhu lien quan đen mot niem tin rang cac nen kinh te can đuoc phi tap trung hoa. Nhin chung, cac nha tu do chau Au đuong đai khong tin rang chinh phu nen truc tiep kiem soat bat ky mot san pham cong nghiep nao qua cac doanh nghiep nha nuoc, đieu nay đat ho vao vi tri đoi lap voi nhung nguoi dan chu xa hoi.
Nhung nguoi tu do tin vao tinh trung lap cua nha nuoc, theo nghia rang nha nuoc khong nen quyet đinh cac gia tri ca nhan. Nhu John Rawls noi, "Nha nuoc khong co quyen quyet đinh xem the nao la mot cuoc song tot đep". Tai My, tinh trung lap nay đuoc the hien trong Tuyen ngon Đoc lap o quyen muu cau hanh phuc.
Ca o chau Au va My, nhung nguoi tu do thuong ung ho cac phong trao đoi quyen lua chon va ung ho quyen binh đang cho phu nu va nhung nguoi đong tinh luyen ai.
Nhieu nguoi tu do chia se cac gia tri voi nhung nha hoat đong moi truong nhu Đang Xanh (Green Party). Ho tim cach giam thieu thiet hai ma loai nguoi gay ra cho the gioi tu nhien, va toi đa hoa cong tac phuc hoi moi truong cua nhung vung bi thiet hai. Mot so cac nha hoat đong nay co gang tao ra nhung thay đoi o muc kinh te bang cach cong tac voi cac doanh nghiep, nhung mot so khac thien ve viec su dung luat phap đe đat đen su phat trien ben vung. Cac nha tu do khac khong chap nhan su đieu tiet cua chinh phu trong van đe nay va ly luan rang thi truong se tu đieu tiet theo mot kieu nao đo.
Khong co su nhat quan ve hoc thuyet tu do trong chinh tri quoc te, tuy co mot so khai niem chung co the đuoc rut ra tu cac quan điem cua Quoc te Tu do chang han. Cac nha tu do xa hoi cho rang chien tranh co the bi xoa bo. Mot so ung ho chu nghia quoc te va ung ho Lien hop quoc. Trong khi đo, cac nha tu do kinh te lai chu truong thuyet khong can thiep (non-interventionism) thay vi thuyet an ninh chung (collective security). Cac nha tu do tin rang moi ca nhan đeu co quyen huong cac quyen tu do can ban, va ung ho su tu quyet cua cac nhom dan toc thieu so. Nhung đieu can ban con bao gom tu do trao đoi y tuong, tin tuc, hang hoa va dich vu giua con nguoi voi nhau, cung nhu tu do di chuyen trong mot nuoc va giua cac nuoc. Nhung nguoi tu do thuong phan đoi kiem duyet, cac rao can bao ho thuong mai, va cac bien phap đieu tiet mua ban.
Mot so nguoi tu do chu nghia đa o trong so nhung nguoi ung ho manh nhat đoi voi cac tap đoan quoc te va voi su xay dung cac to chuc sieu quoc gia, chang han nhu Lien minh chau Au. Trong quan điem cua nhung nguoi tu do xa hoi, mot thi truong toan cau tu do va cong bang chi co the hoat đong đuoc neu cac cong ty tren khap the gioi cung ton trong mot bo cac tieu chuan sinh thai va xa hoi toi thieu chung. Mot cau hoi gay tranh cai ma khong he co mot su đong thuan cua nhung nguoi tu do chu nghia, đo la van đe nhap cu. Cac quoc gia co quyen han che dong nguoi nhap cu tu cac nuoc co dan so đang gia tang vao cac nuoc co dan so on đinh hay đang giam hay khong?


= Chu nghia tu do bao thu va chu nghia bao thu tu do =

Chu nghia tu do bao thu 
la mot bien the cua chu nghia tu do, no ket hop cac gia tri va chinh sach tu do voi cac quan điem bao thu, hay noi mot cach đon gian hon, no đai dien cho canh huu cua phong trao tu do. Chu nghia tu do bao thu la phien ban tich cuc hon va it cap tien hon chu nghia tu do co đien. Cac bien co nhu Chien tranh the gioi thu nhat sau nam 1917 đa tao ra tu phien ban cap tien hon cua chu nghia tu do co đien mot dang chu nghia tu do bao thu hon, hay on hoa hon.
Chu nghia bao thu tu do la mot bien the cua chu nghia bao thu co nhung yeu to tu do va thuong phat trien o nhung nuoc co phong trao xa hoi hay lao đong manh va chiu anh huong cua Edmund Burke. Cac đang theo hoc thuyet nay thuong la thanh vien cua Lien minh Dan chu quoc te (International Democratic Union) thay vi la thanh vien cua Quoc te tu do Liberal International.


= Hoc thuyet quan he quoc te tu do =

"Chu nghia tu do" trong cac moi quan he quoc te la ly thuyet ung ho cac uu tien cua nha nuoc chu khong phai nang luc cua nha nuoc la yeu to quyet đinh hanh vi cua nha nuoc. Khac chu nghia hien thuc trong quan he quoc te xem nha nuoc la mot tac nhan đon nhat thi chu nghia tu do cho phep co tinh đa nguyen trong hanh đong cua nha nuoc. Cac moi quan he giua cac nha nuoc khong chi gioi han o chinh tri/an ninh ma con ca van hoa/kinh te thong qua cac cong ty, cac to chuc va cac ca nhan. Do vay ma thay vao mot he thong quoc te mang tinh vo chinh phu thi se mo ra rat nhieu co hoi hop tac va mo rong quyen luc. Mot so con cho rang thong qua hop tac va cac moi quan he phu thuoc lan nhau ma hoa binh đuoc duy tri. Chu nghia tu do trong cac moi quan he quoc te khong chi lien he cung nhac toi chu nghia tu do trong chinh tri trong nuoc ma nhieu nha tu do hien nay đa đua them nhieu quan niem phe binh ly thuyet quan he quoc te vao cac chinh sach đoi ngoai cua nuoc ho.


= Chu nghia tan tu do =

Chu nghia tan tu do la mot nhan mac gan cho hoc thuyet tu do kinh te tu khi co buoc chuyen vao nhung nam 1970 (roi bo cac hanh đong cua nha nuoc) dung đe chi chuong trinh giam thieu cac hang rao thuong mai va han che thi truong trong nuoc trong khi van su dung quyen luc nha nuoc đe ep buoc mo cua thi truong nuoc ngoai. Chu nghia tan tu do chap nhan mot muc đo can thiep cua nha nuoc trong nen kinh te nhat la cua ngan hang trung uong co quyen in tien. Đieu nay bi cac nha tu do phan đoi. Trong khi chu nghia tan tu do đoi khi trung lap voi chu nghia Thatcher thi cac nha kinh te nhu Joseph Stiglitz va Milton Friedman đa đuoc goi la nhung nguoi tan tu do (neoliberal). Chuong trinh kinh te nay khong nhat thiet phai la cua cac đang tu do trong chinh tri ma cac nha tan tu do thuong khong ung ho tu do ca nhan trong cac van đe thuoc đao đuc hay tinh duc. Đien hinh la che đo cua Pinochet o Chile, nhung nhieu nguoi cung xep ca Ronald Reagan, Margaret Thatcher va tham chi Tony Blair va Gerhard Schroder la nhung nguoi tan tu do.
Trong nhung nam 1990, nhieu đang dan chu xa hoi đa ap dung cac chinh sach kinh te tan tu do (neoliberal) nhu tu nhan hoa cong nghiep va mo cua thi truong, đieu nay khien cac đang nay co the tam xep la tan tu do (de facto neoliberal) va dan đen viec mat su ung ho cua dan chung. Vi du nhu nhieu nha phe binh đa tung phe phan đang Dan chu Xa hoi Đuc va đang Lao đong Anh khong tai quoc huu hoa nen cong nghiep ma lai đi theo đuoi cac chinh sach tan tu do va do vay ma su ung ho truyen thong cho cac đang nay đa chuyen sang Lien minh Dan chu Thien chua giao tai Đuc va đang Dan chu Tu do tai Anh. Tuy nhien chinh cach "mac ao soi " nay đa khien đang Lao đong tai Anh chien thang mot cach ngoan muc mac dau di nhien van se con nhieu bat đong trong đang giua cac đang vien lao thanh va phe lanh đao đang.
Đoi khi tu tan tu do "Neoliberalism" đuoc dung đe chi tat ca cac phong trao chong lai chu nghia xa hoi trong giai đoan 1970 va 1990. Nhu chu nghia tan tu do cua Thatcher, Reagan, va Pinochet chinh la buoc chuyen tu chinh sach xa hoi phuc loi mang tinh quan lieu sang chinh sach hanh đong dua tren nang luc cua cac ca nhan va dua tren cac moi quan tam cua gioi doanh nhan. Tren thuc te cac chinh phu nay cat giam manh thue thu nhap cho đoi tuong giau va cat ngan sach giao duc dan đen viec vai tro anh huong cua tang lop tren va gioi doanh nhan ngay cang lon hon.
Mot so nguoi bao thu tu nhan ho la nhung nguoi ke thua cua chu nghia tu do co đien. Jonah Goldberg cua to National Review đa tranh luan rang "phan lon nhung nguoi bao thu đeu gan gui voi cac nha tu do kinh đien hon la nhung nguoi tu nhan la tu do ca nhan (libertarians) cua to Reason vi nhung nguoi bao thu muon gin giu nhung the che can thiet cho tu do.
 
Nhieu nguoi bao thu con tu nhan nhung gia tri tu do chinh la cua ho khien cho viec phan tach giua chu nghia bao thu va tu do kha kho khan.


Phe binh va bao ve chu nghia tu do Chu nghia tap the đoi lap voi tinh than ca nhan cua chu nghia tu do phan đoi viec nhan manh đen quyen ca nhan va thay vao đo ho nhan manh đen tap the hay cong đong toi muc đo ma quyen cua ca nhan co the hoac se bien mat hoac bi huy bo. Chu nghia tap the co the thay ca o phe huu va phe ta. Ve phe ta, tap the la nha nuoc va thuong dan đen hinh thuc chu nghia xa hoi nha nuoc. Ve phe huu, cac phe đoi lap bao thu va ton giao tranh luan rang tu do ca nhan neu đuoc hieu rong hon ngu canh trong pham vi kinh te nhat đinh se dan toi su khong khac biet giua cac ca nhan, su ich ky va vo đao đuc. Nhung nguoi tu do tra loi rang muc đich cua phap luat khong phai la luat hoa đao đuc ma la bao ve cong dan khoi bi xam hai. Tuy nhien nhung nguoi bao thu lai cho rang luat phap tren tinh than đao đuc chinh la đe bao ve cong dan khoi bi xam hai.
Cac nha phe binh chong nha nuoc cua chu nghia tu do nhu chu nghia vo chinh phu cho rang nha nuoc la khong hop le cho du vi bat cu mot ly do gi.  Mot phe binh mem mong hon la tu chu nghia cong xa, ho quan niem tro ve voi cong đong ma khong nhat thiet phai hy sinh quyen ca nhan.
Giua cac khac biet ly thuyet tren thi mot so nguyen tac tu do van con đang đuoc tranh luan. Va mot so con đuoc duy tri boi mot so phe phai trong khi cac phe khac đa tu bo chung. Chinh vi co qua trinh đang dien ra nhu vay (mot so giu gia tri tu do truyen thong va phan đoi nhung nguoi tu do khac) đa khien cac nha phe binh cho rang lieu tu "tu do" co mot y nghia nhat quan nao hay khong.
Trong boi canh chinh tri quoc te, nhan danh nhan "quyen" đieu ma chu nghia tu do phan đau van con nhieu quan điem trai nguoc. Nhieu nha tu do van ung ho chu nghia khong can thiep vi cho rang nhu the la vi pham chu quyen cua quoc gia khac. Nhung mot so nguoi theo chu nghia lien bang the gioi phe phan chu nghia tu do vi bam chat lay hoc thuyet ve chu quyen quoc gia ma ho cho rang se khong giup ich gi ca truoc hoa diet chung hay cac toi ac len nhan quyen khac.
Nhung nha đoi lap kinh te thuoc phe ta phan đoi chu nghia tu do kinh te ve quan điem cho rang khoi tu nhan se hanh đong vi loi ich tap the, va chi ra nhieu ton thuong len nhung ca nhan thua thiet bi loai ra khoi cuoc canh tranh. Ho phan đoi viec su dung nha nuoc đe ap đat kinh te thi truong thuong la qua cac co che thuc đay thi truong o nhung linh vuc phi thi truong truoc đo. Ho cho rang nguyen tac tu do trong kinh te va xa hoi se dan đen bat binh đang giua cac nuoc va ngay trong mot nuoc. Ho cho rang xa hoi tu do co đac điem la đoi ngheo trien mien va co su khac biet ve tinh trang suc khoe giua cac thanh phan dan toc va giai cap va ty le tu vong so sinh cao va tuoi tho thap. Mot so tham chi con noi ty le that nghiep cua nuoc ho con cao hon ca o cac nen kinh te ke hoach tap trung.
Phan bien lai la cac nuoc tu do co xu huong giau co hon nhung nuoc it tu do va nguoi ngheo o cac nuoc tu do con kha hon cong dan trung luu o nhung nuoc khong tu do va ly le cho rang bat binh đang la mot su can thiet đe thuc đay moi nguoi lam viec cham chi va san xuat ra nhieu cua cai hon. Trong suot lich su ngheo đoi la mot van đe luon pho bien va chi khi co su phat trien cua cac nuoc cong nghiep hien đai moi mang lai su giau co cho đong đao nguoi dan.


= Chu nghia tu do va dan chu xa hoi =
Chu nghia tu do chia se nhieu muc đich va cac phuong phap can ban voi dan chu xa hoi nhung khac biet o mot so điem. Su khac biet can ban  giua chu nghia tu do va dan chu xa hoi la o su khong nhat tri ve vai tro nha nuoc trong nen kinh te. Dan chu xa hoi co the hieu la ket hop cac đac điem cua ca chu nghia tu do xa hoi va chu nghia xa hoi dan chu. Chu nghia xa hoi dan chu tim kiem mot su binh đang ve san pham o muc toi thieu va ung ho khoi cong huu lon qua viec quoc huu hoa cac phuong tien thiet yeu nhu gas va đien đe tranh đoc quyen tu nhan va đat đuoc cong bang xa hoi, va tang muc song cua nguoi dan. Nguoc lai, chu nghia tu do tuy khong ua thich đoc quyen du la cong huu hay tu huu nhung chi ua cac hinh thuc it mang tinh can thiep cua nha nuoc thong qua cac bien phap bu gia va đieu tiet chu khong ung ho cac chinh sach quoc huu hoa. Chu nghia tu do nhan manh đen cong bang ve co hoi ma khong nhan manh đen cong bang ve san pham. Chu nghia tu do My  khac voi cac chu nghia tu do khac la chua bao gio chiu anh huong cua chu nghia xa hoi va do vay chua bao gio đoi hoi cac chuong trinh nha nuoc phuc loi xa hoi nhu tai chu nghia tu do o chau Au. Ngay ca hien nay My van khong chia se cac chuong trinh nha nuoc phuc loi nhu đang đuoc ap dung o chau Au. Va tai My so luong cac chuong trinh xa hoi đe giup đo tang lop dan cu co thu nhap thap duy tri cuoc song cung it hon so voi cac nuoc noi tieng Anh khac nhu Canada va Uc.


Xem them Tham khao Đoc them Tieng Anh
Friedman, Milton (1982) [1962]. Capitalism and freedom. Chicago: University Of Chicago Press. ISBN 0-226-26401-7. Ban goc luu tru ngay 8 thang 6 nam 2008. Truy cap ngay 21 thang 1 nam 2008.
Ackerman, Bruce (1992). The Future of Liberal Revolution. New Haven: Yale University Press. ISBN 0-300-05396-7.
Bobbio, Norberto (1990). Liberalism and Democracy. trans. Martin Ryle and Kate Soper. London: Verso. ISBN 0-86091-269-8.
Hall, John A. (1988). Liberalism: Politics, Ideology, and the Market. London: Paladin Grafton. ISBN 0-586-08579-3.
Hayek, Friedrich A. (1978) [1960]. The Constitution of Liberty. Chicago: University of Chicago Press. ISBN 0-226-32084-7.
Holmes, Stephen (1993). The Anatomy of Antiliberalism. Cambridge, Mass.: Harvard University Press. ISBN 0-674-03180-6.
Hallowell, John H. (1943). The Decline of Liberalism as an Ideology with Particular Reference to German Politico-legal Thought. Berkeley: University of California Press.
von Mises, Ludwig (1985) [1927]. Liberalism in the Classical Tradition. trans. Ralph Raico. New York: Foundation for Economic Education. ISBN 0-930439-23-6.
Rothbard, Murray N. (1979) [1965]. Left and Right: The Prospects for Liberty (PDF). San Francisco: Cato Institute. ISBN 0-932790-00-3.
de Ruggiero, Guido (1927). The History of European Liberalism. trans. R. G. Collingwood. London: Oxford University Press.
Goldsmith, Margaret Leland (1929) [1929]. Frederick the Great. Hoa Ky: C. Boni.
Ritter, Gerhard (1968) [1936]. Frederick the Great: a historical profile. Hoa Ky: University of California Press.
Gaxotte, Pierre (1942) [1938]. Frederick the Great. Hoa Ky: Yale University Press. {{Chu thich sach}}: Đa bo qua tham so khong ro |đong tac gia= (tro giup)
Schieder, Theodor (2000) [1983]. Frederick the Great. Luan Đon: Longman. ISBN 0-582-01769-6. {{Chu thich sach}}: Đa bo qua tham so khong ro |đong tac gia= (tro giup)
Asprey, Robert B. (2007) [1986]. Frederick the Great: The Magnificent Enigma. Hoa Ky: iUniverse.com. 0595469000.
Radzinsky, Edvard (2005) [2005]. Alexander II: The Last Great Tsar. Hoa Ky: Simon & Schuster. ISBN 0-7432-8197-7. {{Chu thich sach}}: Đa bo qua tham so khong ro |đong tac gia= (tro giup)
Fraser, David (2001) [2000]. "Frederick+the+Great" Frederick the Great: King of Prussia. Hoa Ky: Fromm International. ISBN 0-88064-261-0.
Webb, Adam K. (2006). Beyond the Global Culture War. New York: Routledge. ISBN 0-415-95312-X.
Tieng Phap
Burdeau, Georges (1979). Le liberalisme. Paris: Seuil. ISBN 2-02-005148-6.
Manent, Pierre (1997). Histoire intellectuelle du liberalisme. Hachette Litterature. ISBN 978-2012788657.
Salin, Pascal (2000). Liberalisme. Odile Jacob. ISBN 978-2738108098.
Michea, Jean-Claude (2007). L'empire du moindre mal: Essai sur la civilisation liberale. Climats. ISBN 978-2081207059.
Laurent, Alain (2002). La philosophie liberale. Les Belles Lettres. ISBN 978-2251441993.
Nemo, Philippe (2006). Histoire du liberalisme en Europe. Jean Petitot. PUF. ISBN 978-2130552994.
Tieng Đuc
Becker, Werner (1982). Die Freiheit, die wir meinen: Entscheidung fur die liberale Demokratie. Munich: Piper. ISBN 3-492-02761-X.
Flach, Karl Hermann (1971). Noch eine Chance fur die Liberalen; oder, die Zukunft der Freiheit. Frankfurt: S. Fischer. ISBN 3-10-021001-8.
Gall, Lothar (1985). Liberalismus (an ban thu 3). Konigstein im Taunus: Athenaum. ISBN 3-7610-7255-4.
Tieng Viet
Dostaler, Giles (2008). Chu nghia tu do cua Hayek. NGuyen Đon Phuoc dich. Ha Noi: Tri thuc.
Ebenstein, Alan (2007). Friedrich Hayek, Cuoc đoi va Su nghiep. Le Anh Hung dich, Đinh Tuan Minh hieu đinh va gioi thieu. Ha Noi: Tri thuc.
Locke, John (2007). Khao luan thu hai ve chinh quyen - Chinh quyen Dan su. Le Tuan Huy dich. Ha Noi: Tri thuc.
Mill, John (2007). Ban ve tu do. Nguyen Van Trong dich va chu giai. Ha Noi: Tri thuc.
Montesquieu (2004). Ban ve tinh than phap luat. Hoang Thanh Đam dich. Ha Noi: Ly luan Chinh tri.
Nguyen Đang Dung (2004). Su han che quyen luc nha nuoc. Ha Noi: Đai hoc Quoc gia Ha Noi.
Rousseau, Jean-Jacques (2004). Ban ve Khe uoc Xa hoi. Hoang Thanh Đam dich. Ha Noi: Ly luan Chinh tri.
Tocqueville, Alexis de (2007). Nen Dan tri My. Pham Toan dich, Bui Van Nam Son hieu đinh. Ha Noi: Tri thuc.


Lien ket ngoai Đinh nghia cua chu nghia tu do tai Wiktionary
 Tu lieu lien quan toi Liberalism tai Wikimedia Commons
Tieng Viet
Dich gia Nguyen Quang A. "Karl Popper - Su khon cung cua Chu nghia Lich su". Talawas.
Dich gia Nguyen Quang A. "Karl Popper - Xa hoi Mo va Ke thu cua No Tap I (Plato)". Talawas. Ban goc luu tru ngay 5 thang 3 nam 2016. Truy cap ngay 2 thang 10 nam 2007.
Dich gia Nguyen Quang A. "Karl Popper - Xa hoi Mo va Ke thu cua No Tap II (Heghel va Marx)" (PDF). Talawas.
Dich gia Nguyen Quang A. "Friedrich von Hayek - Con đuong dan toi che đo nong no". Talawas. Ban goc luu tru ngay 3 thang 7 nam 2010. Truy cap ngay 7 thang 7 nam 2009.
Tieng Anh
liberalism (politics) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
"Australian Liberalism: The Continuing Vision". home.vicnet.net.au. Ban goc luu tru ngay 16 thang 8 nam 2010. Truy cap ngay 6 thang 1 nam 2009.
"French Liberalism in the 18th and 19th century". cepa.newschool.edu. Ban goc luu tru ngay 3 thang 2 nam 2007. Truy cap ngay 13 thang 2 nam 2007.
Liberal International
Liberal Review, mot tap chi truc tuyen ve chu nghia tu do tai Anh Quoc
Zalta, Edward N. (bien tap). Stanford Encyclopedia of Philosophy (bang tieng Anh) https://plato.stanford.edu/entries/liberalism/. {{Chu thich bach khoa toan thu}}: |title= trong hay bi thieu (tro giup)
Peter Berkowitz on "Modern Liberalism" Luu tru ngay 27 thang 8 nam 2006 tai Wayback Machine
The Liberal Luu tru ngay 1 thang 10 nam 2019 tai Wayback Machine Magazine committed to reinvigorating Liberalism
The program of liberalism, Ludwig von Mises
The Oxford Manifesto of 1947 Luu tru ngay 11 thang 2 nam 2011 tai Wayback Machine
What's the Matter With Liberalism, political theorist Ronald Beiner's classic critique