Iraq, quoc hieu la Cong hoa Iraq (tieng A Rap: الجمهورية العراقية Al-Jumhuriyah Al-Iraqiyah, tieng Kurd: عیراق Komara Iraqe), la mot quoc gia o khu vuc Tay A. Nuoc nay giap voi A Rap Xe Ut, Kuwait ve phia nam, Tho Nhi Ky ve phia bac, Syria ve phia tay bac, Jordan ve phia tay, va Iran (Tinh Kurdistan) ve phia đong. Thu đo Bagdad la trung tam cua đat nuoc nay. Nam 2015, quoc gia nay co khoang 37 trieu nguoi, hien nay (2023) khoang 45 trieu, trong đo khoang 97% theo đao Hoi, chu yeu la Shia, Sunni, va cac nhom Kurd.
Iraq co mot dai bo bien hep khoang 58 km (36 mi) o phia bac Vinh Ba Tu va lanh tho bao gom đong bang Luong Ha, phan tan cung phia tay bac cua day nui Zagros, va phan phia đong cua hoang mac Syria. Hai song chinh la Tigris va Euphrates, chay ve phia nam qua trung tam cua Iraq va chay vao Shatt al-Arab gan vinh Ba Tu. Cac song nay cung cap nhieu chat dinh duong cho vung đat nay.
Khu vuc giua hai song Tigris va Euphrates thuong đuoc goi la Luong Ha va đuoc cho la noi sinh ra chu viet va cac nen van minh co nhat cua nhan loai. Vung đat nay cung la noi sinh ra nhieu nen van minh ke tu thien nien ky 6 TCN. Trong cac giai đoan khac nhau cua lich su quoc gia nay, Iraq tung la trung tam cua đe quoc Akkadia, Assyria, va Babylon. No cung la mot phan cua cac đe quoc Media, Achaemenid, Hellenistic, Parthia, Sassanid, La Ma, Rashidun, Umayyad, Abbasid, Mong Co, Safavid, Afsharid, va Ottoman.
Bien gioi hien đai cua Iraq đa đuoc phan đinh chu yeu vao nam 1920 boi Hoi Quoc Lien khi Đe quoc Ottoman đa đuoc phan chia theo Hiep uoc Sevres. Iraq đuoc đat duoi tham quyen cua Vuong quoc Anh voi ten moi la Uy tri Luong Ha thuoc Anh. Mot che đo quan chu đuoc thanh lap vao nam 1921 va Vuong quoc Iraq gianh đuoc đoc lap tu Anh nam 1932. Nam 1958, che đo quan chu bi lat đo va Cong hoa Iraq đa đuoc thanh lap. Iraq đuoc kiem soat boi cua đang Ba'ath tu nam 1968 cho đen nam 2003. Sau Cuoc xam luoc cua Hoa Ky va luc luong đa quoc gia, Saddam Hussein cua đang Ba'ath đa bi truat phe va cuoc bau cu quoc hoi dien ra. Su hien dien cua My o Iraq ket thuc nam 2011, nhung cac cuoc noi day o Iraq tiep tuc dien ra va cac chien binh tu noi chien Syria tran sang nuoc nay.
Iraq la mot thanh vien sang lap cua Lien Hop Quoc cung nhu Lien đoan A Rap, To chuc Hop tac Hoi giao, Phong trao khong lien ket va Quy Tien te Quoc te . Iraq theo the che cong hoa nghi vien lien bang, gom co 19 tinh va mot vung tu tri (Kurdistan thuoc Iraq). Ton giao chinh thuc cua Iraq la Hoi giao.


Lich su Vung đat mau mo Luong Ha nam giua hai con song Euphrates va Tigris la noi hinh thanh mot so nen van minh co đai tren the gioi nhu Sumer, Babylon, Assyria. Sau mot thoi gian dai la mot bo phan cua Ba Tu, no đa bi nguoi A Rap xam chiem vao nam 637 va nam 762 Khalif đa đuoc chuyen toi thanh pho moi Bagdad (gan Babylon co). Thanh pho nay la trung tam cua the gioi A Rap cho đen khi bi sap nhap vao Đe che Ottoman nam 1534.
Nam 1915, quan đoi Anh xam chiem Iraq va thiet lap che đo thuoc đia theo su phan chia cua Hoi Quoc Lien, che đo nay bi ket thuc bang su đoc lap cua Iraq nam 1932. Nhung nguoi theo đuong loi chu nghia xa hoi A Rap, đang Ba'ath, đa gianh quyen lanh đao vao nam 1968 va thiet lap mot che đo ha khac, đac biet la sau khi Saddam Hussein len nam quyen nam 1979. Trong thap nien 1980 đa xay ra Chien tranh Iran-Iraq giua Iraq va nuoc lang gieng Iran, đuoc ket thuc nam 1988.


= Chien tranh Iraq =
Sau khi Iraq tan cong Kuwait nam 1990 va Chien tranh Vung Vinh nam 1991 tien hanh boi cac luc luong quoc te nham đap tra hanh đong xam luoc cua Iraq thi Iraq đa bi co lap tren truong quoc te đen mua xuan nam 2003 khi cac quan đoi My, Anh, Uc va Ba Lan tan cong vao Iraq bang khong quan, hai quan va luc quan sau khi Iraq khong đong y cho cac luc luong quoc te vao tim kiem vu khi huy diet hang loat. Đang Ba'ath va Saddam Hussein bi lat đo vi suc khang cu cua quan đoi Iraq het suc yeu ot.Thang 11 nam 2003 My thong bao co ke hoach trao tra quyen đoc lap cho chinh quyen lam thoi Iraq vao giua nam 2004. Ke hoach do My cam ket ho tro (tien hanh to chuc hop kin đe bau ra cac chuc vu lanh đao) đa bi giao chu Ali al-Sistani phan đoi. Ket qua cua viec phan đoi nay la hang loat cac cuoc bieu tinh hoa binh phan đoi ke hoach ke tren. Sistani, giao si co uy tin nhat tai Iraq noi rang ke hoach nay de bi bien tuong va chi tao ra mot chinh quyen than My ma khong đai dien cho nhan dan. My đa phai tim kiem su ho tro cua Lien Hop Quoc đe giai quyet nhung bat đong nay.
Viec chuyen giao chu quyen dien ra vao ngay 28 thang 6 nam 2004. Tong thong tam quyen la Sheikh Ghazi Mashal Ajil al-Yawer, va thu tuong tam quyen la Iyad Allawi.Theo luat ve đieu hanh Iraq trong giai đoan chuyen tiep (Hien phap tam thoi) ky thang 3 nam 2004 thi viec đieu hanh đat nuoc do Hoi đong tong thong gom 3 thanh vien đam nhiem. He thong bau cu se đam bao mot cach co hieu qua đe đai dien cho ba sac toc chinh o Iraq đeu co su hien dien. Hien phap cong nhan cac quyen tu do co ban nhu tu do ton giao, tu do ngon luan, tu do hiep hoi va tren nhieu phuong dien no coi mo hon so voi Hien phap My.
Cuoi thang 1 nam 2005 nguoi dan Iraq lan đau tien ke tu thang 4 nam 2003 đa thuc hien quyen va nghia vu cua minh la đi bo phieu bau cu tong thong. Voi 48% so phieu nhan đuoc, lien minh cua nguoi Shi’ite đa gianh thang loi trong cuoc bau cu lich su cua Iraq. Lien minh cua cong đong Kurd đung thu hai voi 26% phieu, theo cong bo 13/2/2005 cua Uy ban bau cu. Sau bau cu la cuoc chay đua đe thanh lap mot chinh quyen moi voi nhieu kho khan, va đen tan 07/4 Tong thong lam thoi moi cua Iraq Jalal Talabani chinh thuc lam le tuyen the.


Đia ly Phan lon đat đai Iraq la sa mac, nhung khu vuc giua hai con song lon Euphrates va Tigris la đat mau mo do hai con song nay boi đap phu sa cho đong bang chau tho khoang 60 trieu met khoi hang nam. phia bac đat nuoc la khu vuc mien nui rong lon voi đinh cao nhat la Haji Ibrahim cao 3.600 m. phia nam Iraq co bo bien ngan nhin ra vinh Ba Tu. Gan phia bo bien va doc theo Shatt al-Arab la nhung khu đam lay, tuy nhien phan lon khu vuc nay đa đuoc cai tao tuoi tieu nhung nam thap nien 1990.


= Khi hau =

Khi hau phan lon la khi hau mien sa mac voi mua đong on đoi lanh va mua he kho, nong, it mua. Vung nui phia bac co mua đong lanh, thinh thoang co nhieu tuyet roi co the gay ngap lut. Thu đo Baghdad nam o phan trung tam đat nuoc tren bo song Tigris. Cac thanh pho lon khac nhu Basra o phia nam, Mosul o phia bac. Iraq đuoc coi la mot trong so 15 quoc gia thuoc "cai noi cua nhan loai".


Chinh tri Iraq la mot nuoc cong hoa đai nghi lien bang theo Hien phap Iraq. Chinh quyen lien bang gom ba nhanh hanh phap, lap phap, tu phap va cac co quan đoc lap. Chinh quyen đia phuong đuoc to chuc o cap vung, cap tinh va cap quan. Tong thong la nguyen thu quoc gia, thu tuong la nguoi đung đau chinh phu. Quoc hoi la co quan lap phap luong vien, gom Vien Dan bieu va Vien Lien bang. Toa an thuc hien quyen tu phap đoc lap voi chinh phu va Quoc hoi.


= Quan he đoi ngoai =


= Phan cap hanh chinh =

Iraq đuoc chia thanh 19 tinh, moi tinh đuoc chia thanh cac quan, moi quan đuoc chia thanh cac nahiyah.


Kinh te Kinh te Iraq phu thuoc chu yeu vao nguon loi thu đuoc tu dau mo, hang nam thu đuoc khoang 95% cho nguon ngoai te cua đat nuoc. Viec thieu su phat trien trong cac linh vuc khac lam cho ti le that nghiep 18%–30% va keo tut GDP đau nguoi con 4.000 USD. Viec lam trong linh vuc cong chiem gan 60% so lao đong toan thoi gian nam 2011. Nganh cong nghiep xuat khau dau tao ra rat it viec lam. Hien nay chi co mot ty le khiem ton phu nu (uoc tinh cao nhat cho nam 2011 la 22%) tham gia vao luc luong lao đong. Tinh đen nam 2016, GDP cua Iraq đat 156.323 USD (đung thu 56 the gioi, đung thu 20 chau A va đung thu 6 Trung Đong).
Trong thap nien 1980 cac chi phi khong lo cho Chien tranh Iraq-Iran do Saddam Hussein phat đong cung nhu cac ton that nang ne cho nganh khai thac dau khi đa gay ra nhieu kho khan ve tai chinh cho Iraq va chinh quyen Saddam phai su dung cac bien phap bat buoc nhu thuc hien chinh sach tai chinh buoc chat, vay lai, cham tra no. Thiet hai cua Iraq do cuoc chien tranh nay gay ra uoc đo 100 ty đo la My. Sau khi ket thuc chien tranh vao nam 1988, xuat khau dau mo cua Iraq lai tang len do viec xay dung cac đuong ong dan dau moi va phuc hoi cua cac co so khai thac dau.
Iraq xam luoc Kuwait vao thang 8 nam 1990 voi hau qua la trung phat kinh te cua cong đong quoc te cung nhu ton that cua chien tranh Vung Vinh do lien quan, đung đau la My, tien hanh thang 1 nam 1991 đa lam suy giam cac hoat đong kinh te cua I-rac. Chinh sach su dung vu luc cung nhu cac chi phi đe duy tri an ninh cua chinh quyen Iraq đa lam cho nen kinh te suy yeu.
Viec Lien Hop Quoc cho phep Iraq thuc thi chuong trinh "đoi dau lay luong thuc" vao thang 12 nam 1996 đa gop phan cai thien đoi song cho nguoi dan Iraq. Trong sau thang giai đoan đau tien cua chuong trinh nay Iraq đuoc phep xuat khau mot luong gioi han dau mo đe đoi lay luong thuc, thuoc men va mot so nhu yeu pham khac.
Thang 12 nam 1999 Hoi đong Bao an Lien Hop Quoc cho phep Iraq xuat khau dau mo theo chuong trinh nay voi mot luong đu đe đam bao cac nhu cau dan su. Dau mo đa đuoc xuat khau nhieu hon 3/4 san luong cua thoi ky truoc chien tranh. Tuy nhien 28% thu nhap cua Iraq tu xuat khau dau mo theo chuong trinh nay đa bi chiet tru vao quy đen bu va danh cho cac chi phi quan ly cua Lien Hop Quoc. Tong san pham quoc noi (GDP) trong nam 2001 đa bi giam manh do kinh te the gioi đi xuong cung nhu gia dau mo giam manh.
Ke tu sau chien tranh Iraq vao 2003 đa co nhung co gang đe đua nen kinh te nuoc nay thoat khoi cac hau qua chien tranh cung nhu the gioi toi pham tran lan.


= Dau va nang luong =
Voi tru luong dau 143,1 ty thung (2,275×1010 m3) đa đuoc xac đinh, Iraq xep thu 2 tren the gioi sau A Rap Xe Ut ve tru luong dau. San luong dau đat 3,4 trieu thung/ngay vao thang 12 nam 2012. Iraq du đinh tang san luong đen 5 trieu thung moi ngay vao nam 2014. Chi co khoang 2.000 gieng dau đa đuoc khoan o Iraq, so voi khoang 1 trieu gieng chi tinh rieng o Texas. Iraq la mot trong nhung nha sang lap cua to chuc OPEC.
Tinh đen nam 2010, mac du cai thien an ninh va hang ty đo la doanh thu dau, Iraq van tao ra khoang mot nua luong đien cho nhu cau cua khach hang, dan đen cac cuoc bieu tinh trong nhung thang he nong buc.
Ngay 14 thang 3 nam 2014, Co quan Nang luong Quoc te cho biet san luong dau cua Iraq đa tang nua trieu thung mot ngay vao thang Hai toi trung binh 3,6 trieu thung mot ngay. Đat nuoc nay đa khong đuoc bom nhieu dau nhu the nhieu ke tu nam 1979, khi Saddam Hussein len nam quyen.


Nhan khau Nam 2018, dan so cua Iraq uoc tinh la 38.433.600 nguoi so voi 2 trieu nguoi vao nam 1878. Nam 2013, dan so cua Iraq đat 35 trieu nguoi, tang truong manh sau Chien tranh Iraq. Iraq la quoc gia đong dan nhat o Mang A Rap.


= Đo thi =


= Dan toc =
Khoang 75% dan so Iraq la nguoi A Rap, dan toc nguoi thieu so chinh la nguoi Kurd (15%) song tai khu vuc mien bac va đong bac nuoc nay. Nhung dan toc khac co the ke đen la nguoi Turkoman, Assyria, Iran, Lur, Armenia. Khoang 20.000 Nguoi A Rap Marsh song o mien nam Iraq. Iraq cung co khoang 2.500 nguoi Chechen. Mien nam Iraq bao gom nhung nguoi Iraq goc Phi, mot di san cua che đo no le thuc hanh thoi Caliphate Hoi giao bat đau truoc Zanj Rebellion cua the ky thu IX, va vai tro cua Basra la mot cong chinh.


= Ton giao =

Iraq la mot quoc gia theo Hoi giao; Nguoi theo đao hoi chiem khoang 97% dan so, bao gom Shia va Sunni. Cac nguon tham khao cho thay khoang 65% nguoi theo đao Hoi o Iraq la Shia, va khoang 35% la Sunni. Nguoi theo Sunni than phien phai đoi mat voi phan biet đoi xu trong gan nhu tat ca cac khia canh cua cuoc song cua chinh phu. Tuy nhien, Thu tuong Nouri al-Maliki tu choi đieu nay. Nguoi Iraq theo cong giao đa đinh cu o vung đat ngay nay la Iraq cach nay 2000 nam. Nguoi theo cong giao khoang 1,4 trieu nam 1987. nguoi Assyria ban đia, hau het trong so ho la tin đo cua Giao hoi Cong giao Chaldea, Giao hoi Đong phuong Assyria va Giao hoi Chinh thong Syria chiem hau het dan so Kito giao. Uoc tinh so luong cac Kito huu giam tu 8-10% trong giua the ky XX đen 5% trong nam 2008. Hon mot nua so Kito huu Iraq đa tron sang cac nuoc lang gieng ke tu đau chien tranh, va so nhieu đa khong quay tro lai, mac du mot so di cu tro ve que huong Assyria truyen thong trong khu vuc tu tri cua nguoi Kurd.
Ngoai ra con co cac nhom ton giao nho cua dan toc thieu so nhu Mandaean, Shabaks, Yarsan va Yezidi. Cong đong nguoi Do Thai Iraq co so luong khoang 150.000 vao nam 1941, đa gan nhu hoan toan roi khoi đat nuoc nay.
Iraq co hai noi linh thieng nhat tren the gioi trong nhom Hoi giao Shia la Najaf va Karbala.


= Ngon ngu =
Tieng A Rap la ngon ngu chinh, Tieng Kurd đuoc noi trong so khoang 10–15% dan so, tieng Azerbaijan, tieng Neo-Aramaic cua Assyria va cac nhom khac khoang 5%.
Truoc cuoc xam luoc nam 2003, tieng A Rap la ngon ngu chinh thuc duy nhat. Ke tu khi Hien phap Iraq đuoc thong qua thang 6 nam 2004, ca tieng A Rap va Kurdish la hai ngon ngu chinh thuc, trong khi Assyria Neo-Aramaic va tieng Turkmen (đuoc goi theo thu tu la "Syriac" va "Turkmen" trong Hien phap) đuoc cong nhan la cac ngon ngu đia phuong. Ngoai ra, bat ky vung hay tinh co the tuyen bo ngon ngu chinh thuc khac neu phan lon dan cu chap thuan trong cuoc trung cau dan y.
Theo Hien phap Iraq: "Tieng A Rap va Kurd la 2 ngon ngu chinh thuc cua Iraq. Đe giao duc tre em tieng me đe cua chung, nhu tieng Turkmen, Syriac/Assyria, va Armenian nen đuoc bao đam trong co so giao duc cua chinh phu theo huong dan giao duc, hoac trong bat ky ngon ngu khac trong cac co so giao duc tu nhan".


= Y te =
Nam 2010, tong so chi tieu cho y te cua Iraq chiem 6,84% GDP, tuoi tho trung binh la 68,49 tuoi, 65,13 tuoi đoi voi nam va 72,01 tuoi đoi voi nu, giam tu tuoi tho ky luc la 71,31 tuoi vao nam 1996. Nam 2008, trung binh co 6,96 bac si va 13,92 đieu duong tren 10.000 dan. Phap luat quy đinh y te la mien phi, nhung hau qua chien tranh, xung đot, bat on đa tac đong lon đen nganh y te.


= Ti nan =
Su di tan cua nguoi Iraq ban đia đen cac quoc gia khac đuoc goi la diaspora Iraq. Cao uy Ti nan Lien Hop Quoc uoc tinh co khoang 2 trieu nguoi Iraq đa roi khoi đat nuoc cua ho sau su xam luoc cua luc luong đa quoc gia vao Iraq nam 2003, chu yeu sang Syria va Jordan. Trung tam Giam sat di tan noi bo uoc tinh hien co them 1,9 trieu nguoi hien đa di tan trong đat nuoc nay.
Nam 2007, U.N. noi rang khoang 40% tang lop trung luu Iraq đuoc tin la đa chay tron va hau het đang chay tron khoi cuoc đan ap co he thong va khong co mong muon quay tro lai. Nguoi ti nan đang bi sa lay trong ngheo đoi nhu ho thuong bi cam lam viec tai nuoc ho đen.
Trong nhung nam gan đay diaspora co ve đa tro lai voi an ninh đuoc tang cuong; chinh phu Iraq tuyen bo co 46.000 nguoi ti nan đa tu tro ve nha cua ho vao thang 10 nam 2007.
Đen nam 2011, gan 3 trieu nguoi Iraq đa di tan, voi 1,3 trieu trong lanh tho Iraq va 1,6 trieu đa ra nuoc lang gieng, chu yeu la Jordan va Syria. Hon phan nua nguoi Iraq theo cong giao đa chay tron khoi quoc gia nay tu nam 2003. Theo thong ke cua co quan Di dan va Cong dan Hoa Ky, 58.811 nguoi Iraq đa đuoc cap quyen cong dan Hoa Ky theo co che ti nan đen ngay 25 thang 5 nam 2011.
Đe thoat khoi cuoc noi chien, hon 160.000 nguoi ti nan Syria thuoc nhieu sac toc khac nhau đa chay tron đen Iraq tu nam 2012. Su gia tang bao luc trong cuoc noi chien Syria đa lam cho so nguoi Iraq tro ve que huong cua ho tu Syria ngay cang tang.


Van hoa Bai đoc chinh: Van hoa Iraq

Nhac cua Iraq


Xem them Lien lac vien thong
Van tai
Quan đoi Iraq
Chinh sach đoi ngoai cua Iraq
Danh sach cac nha vua Iraq
Danh sach cac tong thong Iraq
Danh sach cac thu tuong Iraq
Vi pham nhan quyen tai Iraq
Danh sach cac đia danh o Iraq


Chu thich Lien ket ngoai Indepth Analysis of the Gulf War Luu tru ngay 26 thang 9 nam 2004 tai Wayback Machine
Bush in Baghdad
Iraq News Luu tru ngay 3 thang 11 nam 2019 tai Wayback Machine
On a Small Bridge in Iraq
CIA information on Iraq Luu tru ngay 9 thang 5 nam 2007 tai Wayback Machine
Iraq.gov Luu tru ngay 29 thang 3 nam 2004 tai Wayback Machine
 Wikimedia Atlas cua Iraq