Nha hat Lon Ha Noi la mot cong trinh kien truc tai thanh pho Ha Noi, Viet Nam, phuc vu bieu dien nghe thuat. Nha hat toa lac tren quang truong Cach mang thang Tam, vi tri o so 1A pho Trang Tien, phuong Trang Tien, quan Hoan Kiem, thanh pho Ha Noi, khong xa ho Hoan Kiem va Bao tang Lich su Viet Nam, canh khach san Hilton Hanoi Opera, nhin ra cac vuon hoa Nha hat Lon va vuon hoa 19-8. Cong trinh đuoc nguoi Phap khoi cong xay dung nam 1901 va hoan thanh nam 1911, theo mau Nha hat Opera Garnier o Paris nhung mang tam voc nho hon va su dung cac vat lieu phu hop voi đieu kien khi hau đia phuong. Tac pham cua hai kien truc su Harlay va Broyer mang nhieu mau sac, đuong net kien truc cua cac nha hat o mien Nam nuoc Phap, co cach to chuc mat bang, khong gian bieu dien, cau thang, loi vao sanh... giong voi cac nha hat o chau Au đau the ky 20. Mac du la mot cong trinh kien truc mang tinh chiet trung, đuoc pha tron nhieu phong cach, nhung Nha hat Lon Ha Noi van mang đam dang ve Tan co đien Phap, đac biet o ket cau kien truc, kieu mai hai mang lop ngoi đa đen cung cac hoa tiet trang tri ben trong. Ra đoi muon hon cac nha hat o Thanh pho Ho Chi Minh va Hai Phong, nhung Nha hat Lon Ha Noi co kien truc hoan chinh nhat va tro thanh hinh anh quen thuoc va đac trung cua thanh pho Ha Noi.
Ngay tu khi hoan thanh, Nha hat Lon đa giu vai tro mot trong nhung trung tam van hoa quan trong cua thu đo, noi dien ra thuong xuyen cac hoat đong van hoa, bieu dien nghe thuat. Nha hat Lon la noi khai sinh va ton vinh kich nghe cung san khau Viet Nam, cung nhu cac loai hinh nghe thuat giao huong, hop xuong, nhac kich, vu kich. Khong chi vay, nha hat con la mot đia điem mang đam nhung dau an lich su, tung la noi Quoc hoi đau tien cua nuoc Viet Nam đoc lap nhom hop va thong qua Hien phap nam 1946, ban Hien phap đau tien cua Viet Nam cung nhu danh sach chinh phu Lien hiep Khang chien Viet Nam Dan chu Cong hoa (Ho Chi Minh đung đau); Toan quoc Khang chien Uy vien Hoi (Vo Nguyen Giap lam chu tich); Quoc gia Co van đoan (Vinh Thuy lam đoan truong).
Sau mot thoi gian dai bi xuong cap, cong trinh lay lai đuoc ve đep xua cu sau đot trung tu tu nam 1995 đen nam 1997, chuan bi cho Hoi nghi thuong đinh cua Cong đong Phap ngu. Ngay nay, Nha hat Lon la mot trong nhung đia điem bieu dien quan trong bac nhat o Ha Noi, đuoc nhung nguoi lam nghe thuat coi nhu mot "ngoi đen" danh cho nghe thuat co đien. Cung nhu nhieu cong trinh kien truc va ca nhung loai hinh van hoa phi vat the khac, Nha hat Lon Ha Noi tro thanh minh chung cho mot giai đoan lich su cua thanh pho, thoi ky ma cac nen van hoa giao thoa lan nhau.


Lich su Vi tri cua Nha hat Lon Ha Noi xua kia la mot vung đam lay thuoc đat cua hai lang Thach Tan va Tay Luong, giap gianh voi lang Cuu Lau, thuoc tong Phuc Lan (hay tong Huu Tuc), huyen Tho Xuong. Nam 1808, mot truong đuc tien (chu Han: 寳傳局) đuoc thanh lap tai khu vuc nay, voi phia bac la pho Trang Tien ngay nay, nam la pho Pham Su Manh, Đong la pho Phan Chu Trinh va tay la pho Ngo Quyen. Phia đong bac cua đam lay nha hat ngay xua la cua o ten Tay Long (hay Tay Luong), lay theo ten cua ben đo thoi Le đau o bai song cung ten. Ngay 20 thang 7 nam 1786, quan Tay Son tien vao thanh Thang Long qua ben song va cua o nay đa đanh vao tran đia cua chua Trinh Khai o hai ben lau Ngu Long (Buu đien Ha Noi ngay nay). Ben song nay cung la noi chung kien cuoc rut chay cua quan nha Thanh do Ton Si Nghi chi huy sau that bai đon Khuong Thuong truoc đo đoc Long ngay 30 thang 1 nam 1789 (mung 5 Tet Ky Dau).
Ngay tu khi moi toi Ha Noi vao nam 1883, nguoi Phap đa som co y đinh xay dung o thanh pho nay mot đia điem danh cho trinh dien nghe thuat. Rap hat đau tien đuoc mang ten rap Chua But nam o khoang đat trong truoc cua đen Ngoc Son, anh huong boi cong trinh Thap But o gan đo. Vao nam 1887, nhan dip hoi cho tren pho Trang Thi, mot hieu buon Hoa kieu đa cho xay dung o đau pho Hang Cot – khi đo mang ten pho Takou – mot rap hat chuyen dien tuong Tau. Mac du vay, rap hat nay lai đuoc mot bac si nguoi Phap ten Nico đung ten va đoi khi cung danh cho cac đoan nghe thuat tu Phap sang trinh dien. Rap Takou, tuy khong phu hop cho cac hoat đong nghe thuat Tay phuong, nhung chinh la rap hat đau tien o Ha Noi theo kieu Tay phuong.
Vao nam 1899, Hoi đong thanh pho duoi su chu toa cua Cong su Ha Noi Richard đa đe nghi len Toan quyen Đong Duong, xin xay dung mot nha hat cho thanh pho. Vi tri lua chon la khu vuc đam lay thuoc hai lang Thach Tan va Tay Luong. Đo an thiet ke đuoc xet duyet la cua hai kien truc su nguoi Phap Broyer va V. Harley, hoa theo hinh dang nha hat Opera Garnier noi tieng o Paris. Trong cong đoan xay cat thi co su tham gia cua kien truc su Francois Lagisquet chinh trang sua chua them hoa đo. Voi kinh phi len đen 2 trieu franc, du an Nha hat thanh pho o Ha Noi đa gay nen tranh cai tren mot so bao chi tai Phap thoi đo. Ngay 7 thang 6 nam 1901 thi khoi cong xay dung do hai hang thau Travary va Savelon đung thau, kien truc su Harley giam sat. Harley luc bay gio cung la thanh tra đo thi cua Ha Noi. Vi xay dung tren mot vung lay nen viec san lap mat bang gap kha nhieu kho khan. 35 nghin cay coc tre đuoc đong xuong truoc khi đo lop be tong day 0,9 met lam nen toa nha. Phan mong đuoc xay bang đa tang; khu vuc san khau su dung gach chiu lua đe đe phong hoa hoan, phan mai nha lop bang phien thach trang tri kem thep vang, đuong vong quanh mai trang tri gach trang men. Cong trinh su dung toi 12.000 m³ vat lieu, gan 600 tan gang thep, voi khoang 300 cong nhan tham gia thi cong moi ngay.
Sau 10 nam xay dung, Nha hat thanh pho đuoc khanh thanh nam 1911. Đe gan ten minh voi su kien nay, nhom kich nghiep du Philarmonique cua nhung nguoi Phap tai Ha Noi khi đo đa tap mot vo hai kich. Cong trinh tuy đa hoan thanh nhung san khau luc bay gio van thieu man keo, phong canh. Đe khac phuc, đoan kich đa lay vai tho may lai roi ve hinh ho Guom cung thap Rua đe lam man keo. Nha hat dung tam man nay 16 nam cho đen khi đuoc thay the bang mot tam man vai satanh, va toi nam 1932, nha hat moi trang bi man nhung theo kieu san khau cua Y. Toi ngay 9 thang 12 nam 1911, le khai truong nha hat bat đau voi vo hai kich bon hoi Le Voyage de monsieur Perrichon (Chuyen đi cua ong Perrichon) cua Eugene Labiche va Edouard Martin. So tien thu đuoc tu buoi bieu dien đuoc nhom kich Philarmonique ung ho cho nhung tre em lai song lang thang tren pho.

Khi hoan thanh voi 870 cho ngoi, Nha hat Lon Ha Noi la mot cong trinh quy mo rat lon neu so voi dan so Ha Noi khi đo. Nha hat tro thanh trung tam cac su kien van hoa, nghe thuat danh cho nguoi Phap va mot so it nguoi Viet thuong luu o Ha Noi. Đay cung la đia điem bieu dien ly tuong cho cac đoan kich, ban nhac tu Phap va chau Au toi luu dien. Khoang thoi gian ve sau, mot so buoi trinh dien cua cac nghe si nguoi Viet voi muc đich tu thien nhu quyen gop cuu nan cac vung lut loi, xay dung nha te ban... cung bat đau đuoc trinh dien o đay. Tu nam 1940, nhieu đoan kich noi Viet Nam đa co the thue lai nha hat đe bieu dien. Tu đo Nha hat Lon Ha Noi khong con la đia điem chi danh cho nguoi Phap. Su hinh thanh tang lop thi dan cung tri thuc moi đa bien noi đay thanh cai noi cho nhieu sinh hoat nghe thuat cua nguoi Viet. Khong chi la mot đia điem van hoa, Nha hat Lon Ha Noi cung quang truong Nha hat con la noi dien ra nhieu su kien lich su quan trong. Vao ngay 17 thang 8 nam 1945, tren quang truong Nha hat đa dien ra cuoc mit tinh ra mat Mat tran Viet Minh. Ngay 28 thang 8 nam 1945 đa dien ra mot trong nhung cuoc duyet binh đau tien cua Viet Nam Giai phong quan, tien than cua Quan đoi Nhan dan Viet Nam. Ngay 16 thang 9 nam 1945, Ho Chi Minh đa phat đong Tuan le vang quyen gop ung ho Chinh phu tai Nha hat Lon. Quoc hoi nuoc Viet Nam Dan chu Cong hoa khoa I hop phien đau tien o nha hat vao ngay 2 thang 3 nam 1946 va tiep tuc o đay cho đen nam 1963, khi Hoi truong Ba Đinh đuoc xay dung.

Cuoi the ky 20, Nha hat Lon Ha Noi sau hon 80 nam ton tai đa roi vao tinh trang xuong cap tram trong. Phan chan tuong nha hat phu đay reu phong, nhieu cho mai ngoi bi thay the bang mai ton. Ben trong, cac trang tri, vat lieu, mau sac, tien nghi phuc vu va thiet bi ky thuat quan trong đeu qua cu ky, lac hau. Nhieu hoa van bi quet voi phu kin trong nhung lan sua chua truoc đo. Xung quanh quang truong ngay cang xuat hien nhieu cac cong trinh khong phu hop, khien pha vo khong gian kien truc cua nha hat.
Giua thap nien 1990, đe chuan bi cho Hoi nghi thuong đinh Cong đong Phap ngu lan thu 7 dien ra tai Ha Noi vao thang 11 nam 1997, Chinh phu Viet Nam đa quyet đinh trung tu Nha hat Lon voi kinh phi 156 ty đong, tuong đuong khoang 14 trieu đo la. Du an đuoc bat đau nam 1995 va hoan thanh 2 nam sau đo voi su tham gia cua 100 nhan cong va duoi su giam sat cua kien truc su nguoi Phap goc Viet Ho Thieu Tri, tac gia đo an trung tu.
Nam 2011, Nha hat Lon Ha Noi cung quang truong Cach mang thang Tam đa đuoc Bo Van hoa, The thao va Du lich cong nhan di tich lich su va kien truc quoc gia. Ngay 9 thang 12 nam 2011, Nha hat Lon Ha Noi ky niem 100 nam ngay nha hat ra đoi.


Kien truc Nha hat Lon Ha Noi nam tren quang truong Cach mang thang Tam, nhin thang ra pho Trang Tien, vi tri xua nay van la khu vuc sam uat bac nhat cua thanh pho. Cong trinh co chieu dai 87 met, be ngang trung binh 30 met, phan đinh mai cao nhat cao 34 met so voi nen đuong, va dien tich xay dung khoang 2.600 met vuong. Ben phai nha hat, khach san Hilton Opera nam hoi uon cong, cung la mot cong trinh do kien truc su nguoi Phap thiet ke. Mang nhung đuong net co đien – nhu hang cot cao, bo mai Mansard... – khach san hien đai Hilton Opera khong nhung khong pha vo khong gian kien truc cua quang truong ma con giup ton them ve đep cua nha hat.
Mat bang Nha hat Lon Ha Noi đuoc chia thanh ba phan tuong đoi ro ret. Khong gian đau tien ngay loi vao la chinh sanh voi mot cau thang hinh chu T bang đa dan len tang hai. Đay la noi đau tien đon khach toi nha hat, gach lat nen su dung loai đa van thach ket hop voi nhung hoa tiet trang tri theo tinh than co đien, đem lai cam giac sang trong. He thong đen chum nho treo tren tuong đuoc ma đong theo loi co, con đen chum phia tren cao đuoc ma mot lop vang bang cong nghe hien đai. O tang hai, phong guong la noi dien ra cac nghi le quan trong, le ky ket cac van kien cua Chinh phu hay đon tiep cac nhan vat cao cap. Can phong nay con danh cho cac chuong trinh nghe thuat thinh phong, cac cuoc hop bao hay nhung hoi nghi mang tinh chat nho. San phong guong đuoc phuc che theo ky thuat mosaic voi đa mang đen tu Y. Tren tuong, xen giua cac cua đi mo rong la nhung tam guong lon. Cac đen treo, đen chum pha le cung ban ghe mang phong cach co đien Phap. Khong gian tiep theo cua nha hat la phong khan gia kich thuoc 24 x 24 met voi san khau lon, ba tang ghe, tong cong 598 cho ngoi. Can phong đuoc trang tri cau ky voi nhung hang cot thuc Corinth đo mot vom tran đay mau sac boi nhung buc bich hoa, xen ke nhung hinh đap noi cung mot đen chum pha le lon dat vang. San phong lat gach va trai tham, cac ghe ngoi thiet ke theo phong cach co đien Phap the ky 19. Khong gian noi that nha hat nhu mot su tong hoa cua cac yeu to anh sang, mau sac va am thanh. Cuoi cung, phia sau san khau la 18 phong trang điem danh cho dien vien, 2 phong tap, cung cac phong lam viec, thu vien, phong hop.
Co the tim thay o be ngoai cua cong trinh nhieu phong cach kien truc khac nhau. Mat chinh nha hat noi bat nho hang cot theo thuc Ionic La Ma, phia tren nhan boi cac mai chop cong lop ngoi đa. Duong nhu nhung nguyen tac kien truc Phuc Hung đuoc nhan manh phia mat ngoai nay. Tuy vay, nhung đuong cong uon luon cua cac ban cong ket hop voi hinh thuc cuon vom phia tren loi vao lai lam noi bat nhung yeu to Baroque. O ca mat ben lan mat chinh giua, cac trang tri cau ky, cac thanh đo uon luon, cac cua so hinh chu nhat hay cuon vom, tat ca đeu giau tinh đieu khac va mang net Baroque noi troi. Rieng phan mai đon loi vao cho nguoi đi xe hoi o hai mat ben lai theo phong cach Art Nouveau. O phia tren nha hat, he mai lop ngoi đa đen đuoc to chuc rat ky cong voi su ket hop cua nhieu hinh thuc, đem lai cam giac ve tinh than Tan co đien Phap. Tat ca nhung hoa tron nay đua đen an tuong ve mot cong trinh kien truc Tan co đien kieu chiet trung voi nhung gia tri khong chi ve mat kien truc ma con ve nghe thuat trang tri.
Bao quanh Nha hat Lon co nhieu điem vui choi giai tri nhu vuon hoa nha hat lon nam chech phia tay nam, quan ca phe Highlands Coffee o hai khu vuc suon va tang ham (truoc đo tang ham la quan Nineteen11, lay theo ten nam khanh thanh). Khoang san truoc mat nha hat lon va đoan vuon ve phia nam noi voi khach san Hilton la mot đia điem ly tuong cua cac đoi co dau chu re đen chup anh đam cuoi va ky niem. Xa xa ve phia đong bac la vien bao tang cach mang Viet Nam va Bao tang Lich su Viet Nam (Vien Vien Đong Bac co ngay xua). Phia bac cua quang truong Cach mang thang Tam la mot loat cac khu trung tam thuong mai, van phong cao cap cua cac co quan quoc te nhu đai su quan New Zealand, Cau lac bo Bao chi Ha Noi.


Hoat đong Ke tu khi hoan thanh sau đot trung tu tu nam 1995 đen nam 1997, Nha hat Lon Ha Noi tiep tuc vai tro trong qua khu, la noi dien ra thuong xuyen cac hoat đong van hoa, bieu dien nghe thuat cua cac đoan nghe thuat Viet Nam va nuoc ngoai.
Ban quan ly Nha hat Lon Ha Noi, voi ten giao dich quoc te Hanoi Opera House, đuoc thanh lap ngay 17 thang 9 nam 1997 theo quyet đinh thanh lap so 765 cua Thu tuong Chinh phu, co chuc nang va nhiem vu:

To chuc cac hoat đong van hoa, nghe thuat phuc vu nhiem vu chinh tri, xa hoi quan trong cua Đang va Nha nuoc.
To chuc cac hoat đong van hoa, nghe thuat, hoi nghi, hoi thao, hop bao chieu đai quoc gia va quoc te theo ke hoach cua Bo Van hoa, The thao va Du lich.
To chuc cac hoat đong van hoa nghe thuat chat luong cao phu hop voi chuc nang, nhiem vu.
Quan he va hop tac voi cac to chuc trong nuoc va quoc te co lien quan đe trao đoi nghiep vu va to chuc cac hoat đong van hoa nghe thuat theo su phan cong cua Bo va theo quy đinh cua phap luat.
To chuc cac hoat đong dich vu phu hop voi chuc nang va nhiem vu cua Nha hat Lon Ha Noi va theo quy đinh cua phap luat.
Voi danh tieng, ve đep kien truc, vi tri o trung tam thanh pho va gia cho thue thap so voi cac đia điem khac vi đuoc Nha nuoc bao cap mot phan, Nha hat Lon la mot đia điem bieu dien ly tuong o Ha Noi. Tu con so chi 17 buoi dien vao nam 2000, đen đau thap nien 2010, Nha hat Lon Ha Noi thuc hien trung binh 400 buoi bieu dien moi nam, đon hon 140 đoan nghe thuat quoc te. Gia thue Nha hat Lon Ha Noi đuoc ap dung theo "Quy đinh ve muc thu trong khai thac su dung Nha hat Lon Ha Noi" cua Bo Van hoa, The thao va Du lich, trong đo uu tien cac buoi trinh dien nghe thuat dan gian va am nhac truyen thong.
Ben canh cac hoat đong nghe thuat, Nha nuoc cung nhu nhieu to chuc, doanh nghiep thue Nha hat Lon Ha Noi đe to chuc cac su kien, hoi hop hay nhung cuoc gap go quan trong.


Hinh anh Tham khao Lien ket ngoai Trang chinh thuc cua Nha hat Lon Ha Noi.
Nha hat Lon Ha Noi tai Tu đien bach khoa Viet Nam
19 buc anh ve nha hat cua ong Chaplain Phillippe, chu tich Lien đoan Di san Quoc gia Phap
Nguyen Thuy Kha: Nha hat Lon Ha Noi - ve đep tron the ky, Nha xuat ban Hoi Nha van, 2011