Đao Duy Tu (chu Han: 陶維慈, 1572 - 7 thang 12 nam 1634) la nha quan su, nha tho va nha van hoa, danh than thoi Chua Nguyen Phuc Nguyen. Chi von ven 8 nam pho Chua Sai tu 1627 đen 1634 nhung Đao Duy Tu đa khac hoa hinh anh đac di mot nguoi thay cua Chua Sai, mot kiet tuong, mot chinh tri gia, mot chien luoc gia, mot kien truc gia, mot ky thuat gia, mot nghe su tai hoa, mot hoc gia, cung nhu la nguoi gop phan quan trong đinh hinh đuoc nha nuoc, đia ly va ban sac Đang Trong. Nha Nguyen cong nhan ong la đe nhat khai quoc cong than va tho ong o Thai mieu.


Thoi tre Đao Duy Tu, hieu la Loc Khe, que o xa Hoa Trai, huyen Ngoc Son, phu Tinh Gia, Thanh Hoa, Đai Viet (nay la to dan pho No Giap 2, phuong Đao Duy Tu, tinh Thanh Hoa). Cha ong ten la Đao Ta Han, mot xuong hat chuyen nghiep (co ban dich la Đao Duy Han). Cha Duy Tu mat khi ong len 5 tuoi, ong đuoc me la Vu Kim Chi nuoi an hoc. Duy Tu to ra la nguoi thong minh sang da, nam 14 tuoi ong vao hoc truong cua Huong cong Nguyen Đuc Khoa. Nhung Duy Tu khong đuoc thi Huong vi luat le cua nha Le bay gio cam con kep hat đi thi vi tuc bay gio cho rang xuong ca vo loai, me Duy Tu phai nho mot vien xa truong la Luu Minh Phuong khai đoi ho cho ong tu Đao Duy Tu thanh Vu Duy Tu theo ho me. Vien xa truong nhan the, ep me Duy Tu phai cuoi minh thi moi chiu giup, me Duy Tu ban lan đi bang cach bao khi nao Duy Tu thi đau moi tien hanh cuoi xin.
Khoa thi Huong nam Quy Ti (1593), Duy Tu thi đau A Nguyen; vien xa truong Luu Minh Phuong ben đoi cuoi ba Kim Chi nhung ba vien ly do Duy Tu moi thi đau ma me đa tai gia thi xau ho ma tu choi, roi bao rang Minh Phuong hay cho con gai lon ve lay Duy Tu thay the. Gian du, Luu Minh Phuong nop đon kien ba Kim Chi lam lo viec đoi ho cua Duy Tu, vien quan huyen thu đon sau đi bao lai cho quan Hien Sat. Luc bay gio, Duy Tu đang o Hoi van tren Thang Long du thi va co bai van đuoc cho la hay nhat truong thi o Thanh Hoa. Khi quan thai pho Nguyen Huu Lieu đang phan van cham Duy Tu vi mot so bai ban ve cai cach chinh tri co hoi trai y chua Trinh Tung thi bo Le truyen lenh xoa ten Vu Duy Tu, đanh tuot A Nguyen, lot mu ao va đuoi ve. Nghe tin nay, ba Kim Chi cat co tu van. Duy Tu vua hong thi vua mat me nen đau buon lam benh nang, nam lai tai nha tro.


Vao Nam Sau khi bi lot het ao mu va bi đuoi ve que, Duy Tu song bang nghe day hoc. Mot hom ong noi voi ban rang: Toi nghe chua Nguyen hung cu đat Thuan Quang, lam nhieu viec nhan đuc, lai co long yeu ke si, trong nguoi hien... Neu ta theo vao giup thi chang khac gi Truong Luong ve Han, Ngu Vien sang Ngo, co the lam to rang thanh danh, ta khong đen noi phai nat cung cay co, uong phi mot đoi.... Roi mua đong nam At Dau (1625), Đao Duy Tu tron đuoc vao xu Đang Trong. Đau tien, ong o huyen Vu Xuong hon mot thang đe nghe ngong tinh hinh. Ong đi tim chua Nguyen nhung đen noi thi khong gap do chua đa đi xa đe kinh ly. Het tien tieu, Duy Tu phai tim đuong khac. Ong do đuoc la Kham ly Tran Đuc Hoa von la mot than tin cua chua Nguyen nen đi đen Quy Nhon đe kiem co lap than. Sau biet kham ly Hoai Nhan la Tran Đuc Hoa la nguoi co muu tri đuoc chua Nguyen Phuc Nguyen tin dung, ong vao Hoai Nhan, đen thon Tung Chau (thon Tung Chau đen đoi Gia Long đuoc chia lam 9 khu pho la Cu Tai, Phung Du, Tan Thanh, Tan Binh, Phu My, Hoi Phu, Phu Tho, Cu Nghi va Cu Le, nay thuoc phuong Hoai Nhon Tay, tinh Gia Lai) đe o chan trau cho nha phu ho Chuc Trinh Long cach nha Tran Đuc Hoa mot con song nho. Tam y cua Duy Tu la an minh, cho đoi tho co đong thoi do xet chinh su Đang Trong. Con trai cua vi phu ho, ten la Chuc Huu Minh, mo Tung Chau thi xa, lay Duy Tu lam thu đong đe phuc vu cac bang huu van chuong.
Mot hom, khi nha phu nong đang vui ve đam luan kinh su, Đao Duy Tu dat trau ve chuong. Biet đo la đam quan Nho, ong đat chan len bac them va nhin cham cham khong chao hoi gi.
Giai thoai ke rang khi bi gia chu mang la “ke chan trau khong biet gi”, Đao Duy Tu cuoi vang roi noi: “Trong lang Nho cung co quan tu, cung co tieu nhan. Trong bon chan trau cung co ke chan trau anh hung va ke chan trau toi to”.
Khach nghe Đao Duy Tu đap nhu the rat lay lam ngac nhien, ben hoi: “Nguoi bao ai la Nho quan tu, ai la Nho tieu nhan?”.
Đao Duy Tu cuoi đap: “Nho quan tu thi phai thong hieu tam tai. O nha lo giu đao cha con, anh em va vo chong. Khi ra giup viec cho nuoc nha phai biet tim muu luoc đe giu yen long dan va cuu cho hiem, pho cho nguy, bay binh bo tran, phai lap cong danh su nghiep, đe tieng thom lai cho mai sau, đoi đoi con rang ro, ngan nam khong phai mo.
Con nhu Nho tieu nhan, tai hoc nhieu lam cung o muc tam chuong trich cu, chi muon thong dong noi but muc van chuong đe cau danh loi, muon Nho đe cuoi gio gion trang, coi thuong nhung ke hao kiet o đoi".
Khach nha Nho nghe noi thi kinh ngac, ben hoi tiep: “The nao la ke chan trau anh hung, the nao la ke chan trau chi đang phan toi to, nguoi thu noi tiep cho ro rang xem?”.
Đao Duy Tu lai mim cuoi roi noi: “Ke chan trau anh hung thi nhu Ninh Thich phuc hung đuoc nuoc Te, Đien Đan dung ke hoa cong ma thu phuc nhung thanh tri bi nguoi nuoc Yen chiem cu, Hua Do dat trau ra khe uong nuoc ma cung biet đuoc le hung vong va thinh loan, Bach Ly He đi chan de vung mien trung nuoc Tan ma cung nam vung su thinh suy, bi thai...
Con nhu ke chan trau chi đang phan toi to thi chi biet đoi thi an, no thi bo, ngay bo mac trau đe đi an trom qua, đem ngu say ma quen ca viec bo rom cho trau bo an them.
Bon ay chi biet than minh, dam mua dai gio, ra khong biet kinh so quy than, vao khong biet lam gi cho me cha nho cay, leu long choi boi vo đo, khi vui thi mac suc reo ho mua hat, khi gian thi chang ke ruot thit than so, lam xau ca cha anh, gieo oan hon cho lang xom. Bon ay chang can hoi toi lam gi”.
Khach nghe Đao Duy Tu ung đoi luu loat, đa bac co lai thong kim, nen ai nay đeu ngoi nhin va long thi lay lam kinh hai. Khong ai bao ai, tat ca đung day khoanh tay thua rang: “Ong qua la bac thay cao minh”. Noi roi, xuong moi Đao Duy Tu len ngoi chieu tren. Tu đo, gia chu may sam quan ao moi cho Đao Duy Tu, moi ngoi giang sach, khong bat đi chan trau nua.
Phu ho Chuc Trinh Long ben ke chuyen nay cho Tran Đuc Hoa; ong Tran Đuc Hoa ben tim toi hoi chuyen Duy Tu. Thay Duy Tu co tai hoc rong, ong moi ve day hoc roi ga con gai Tran Kim Nuong cho. Thoi gian nay, Duy Tu thuong ngam bai "Ngoa Long cuong van" bang quoc am đe tu sanh minh voi Gia Cat Luong khi xua. Khi Tran Đuc Hoa xem bai Ngoa Long cuong cua Đao Duy Tu lien noi rang: Đao Duy Tu la Ngoa Long đoi nay chang.


Lam quan chua Nguyen Mot hom, Tran Đuc Hoa đem bai Ngoa Long cuong cho Nguyen Phuc Nguyen xem, va noi: Bai nay la do thay đo cua nha toi la Đao Duy Tu lam. Đoc bai Ngoa Long cuong, chua Nguyen biet Đao Duy Tu la nguoi co chi lon lien cho goi Duy Tu đen. May hom sau, Đao Duy Tu va Tran Đuc Hoa cung vao ra mat Chua Nguyen Phuc Nguyen. Thay Chua Nguyen Phuc Nguyen chi mac ao trang so sai va đung cua nach đoi; Duy Tu dung lai khong vao. Thay vay, Chua lien vao thay đoi trieu phuc, ao mu chinh te roi mo cua lon ra đon Duy Tu vao noi chuyen. Đao Duy Tu cao đam hung luan, to ra rat am hieu viec đoi. Nguyen Phuc Nguyen mung lam, lien sau đo chua hop ban đinh than phong cho Đao Duy Tu lam Nha uy Noi Tan, tuoc Loc Khue Hau, trong coi viec quan co o trong va o ngoai, tham ly quoc chinh. Tu đay Duy Tu noi gi chua Nguyen cung nghe. Chua Nguyen thuong noi voi moi nguoi: Đao Duy Tu that la Tu Phong va Khong Minh ngay nay.
Nam 1629, Chua Trinh Trang muon lan vao Nam ben sai Nguyen Khac Minh đi mang tieng la phong tuoc cho Chua Nguyen nhung đong thoi cung đe do xet. Đao Duy Tu, khi nay la Tham tan, ben khuyen Chua Nguyen che giau luc luong va tam nhan phong đe hoa hoan voi Chua Trinh. Chua Trinh cung đong thoi đoi Chua Nguyen cho con ra Bac chau, nop 30 voi đuc va 30 chien thuyen đe đi cong nha Minh ben Trung Quoc, Đao Duy Tu khuyen la khong thuc hien roi bay ke cho chua Nguyen đap luy Truong Duc đe phong thu. Chua Nguyen nghe theo va thuc hien ngay.


Du bat thu sac Ve sac phong, vao nam 1630, Đao Duy Tu cho nguoi lam mot mam đong khac chu, hai đay ben trong đung sac cua chua Trinh, tren phu lua vang roi sai Tran Van Khuong đi su. Tran Van Khuong theo loi Đao Duy Tu dan do, đoi đap, dang mam cho chua Trinh, roi kiem co tron ve. Chua Trinh, thay su đoan đi voi, sinh nghi, ben cho luc mam đong thi thay mam khac kem bai tho:

Mau nhi vo dich
Mich phi kien tich
Ai lac tam truong
Luc lai tuong đich!
Ca trieu khong ai hieu. Giai thoai ke rang chua Trinh cho moi Phung Khac Khoan (1528 - 1613, trong khi su kien nay xay ra nam 1630 nen khong chinh xac) đen hoi thi moi vo le, trong chu Han, chu mau (矛) viet khong co dau phet thi thanh chu du (予). Chu mich (覔) ma bo chu kien (見) la chu bat (不). Chu ai (愛) neu viet thieu chu tam (心) thi ra chu thu (受). Chu luc (力) đe canh chu lai (來) se thanh chu sac (勑). The thi bon cau tren la: du bat thu sac (ta khong nhan sac). Chua Trinh cho bo đoi mam ra thi thay ben trong co đe to sac phong đa ban cho chua Nguyen truoc kia, noi gian cho nguoi đuoi theo su đoan chua Nguyen thi ca su đoan đa đi het. Chua Trinh muon ra quan đanh chua Nguyen nhung gap luc Cao Bang va Hai Duong đeu co giac gia noi len, đanh phai hoan lai.

Thang 3 nam Canh Ngo (1630), Đao Duy Tu khuyen Chua Nguyen đap luy Truong Duc tu nui Truong Duc đen pha Hac Hai nham ngan chan quan Trinh nguoc dong song Nhat Le vao đanh xu Đang Trong. đe tang cuong phong thu, Đao Duy Tu ben bay cho Chua Nguyen đanh chiem phia nam song Gianh roi đap đe phong thu. Thang 9 nam Canh Ngo (1630), theo đe nghi cua Đao Duy Tu, chua Nguyen Phuc Nguyen cho mo cuoc tan cong vao chau Nam Bo Chinh va chiem đuoc chau nay. Nam Tan Mui (1631), theo loi Đao Duy Tu, Chua Nguyen lai cho đap mot cai luy nua kien co hon đe phong thu, goi la Luy Thay. Luy Thay dai 18 km bat đau tu nui Đau Mau qua cua bien Nhat Le tien len phia đong bac đen lang Đong Hai. Luy Thay va Luy Truong Duc la hai chien luy quan trong, giup Chua Nguyen Phuc Nguyen va cac chua Nguyen ve sau co the phong thu hieu qua truoc cac cuoc tien cong cua cac chua Trinh trong mot thoi gian dai.
Ngoai giup Chua Nguyen đoi pho Chua Trinh, Đao Duy Tu con nhieu lan khuyen kheo đuoc chua Nguyen viec chinh su, ngoai ra con tien cu con re cua minh la Nguyen Huu Tien cho Chua Nguyen. Nguyen Huu Tien ve sau cung tro thanh mot cong than cua cac chua Nguyen nhu cha vo minh.


Qua đoi Thang Muoi nam Giap Tuat (1634), Đao Duy Tu lam benh nang roi mat, tho 63 tuoi. Ong mat ngay 17 thang 10 nam Giap Tuat (tuc thu Nam, ngay 7 thang 12 nam 1634 duong lich). Chua Nguyen Phuc Nguyen đich than đen tham vieng Đao Duy Tu, thi Duy Tu khoc roi thua: "Than gap đuoc thanh minh, chua bao đap đuoc may may, nay benh đen the nay con biet noi chi nua" roi Đao Duy Tu qua đoi, tho 63 tuoi, phu chinh cho chua Nguyen đuoc 8 nam. Chua Nguyen vo cung thuong tiec, cho tang tai Tung Chau va phong lam "Hiep muu Đong đuc Cong than, Đac tien Kim tu Vinh Loc đai phu". Đen nam thu 5 đoi vua Gia Long thi tung tu o Thai Mieu, đen thoi Vua Minh Mang truy phong la Hoang Quoc Cong. Nam 1836, cho sua sang mo phan.
Theo Ton That Tho "Nhan dan nhieu the he đa khong co y gi che trach ong khong trung thanh voi vua Le chua Trinh; cung khong mot ai nghi rang ong đa giup chua Nguyen vi y đo cat cu chia cat giang son, tat ca đeu quy trong ong o mot điem: Ong la mot tai nang kiet xuat va la mot vi quan co nhan cach hiem co cua lich su nuoc nha."
Tu đo đen nay, tai Viet Nam co hang tram đuong pho va truong hoc o khap cac đia phuong đuoc đat theo ten ong đe ca ngoi.


Tac pham "Ngoa Long cuong van", bai tho Duy Tu hay ngam luc chua lam quan đe vi minh nhu Gia Cat Luong.
"Ho truong khu co", la tac pham do Đao Duy Tu soan ra đe day cac tuong si cua xu Đang Trong. Đo la cuon binh phap viet ve nghe thuat quan su “đoc nhat vo nhi” cua Viet Nam con nguyen ven va đuoc luu truyen cho đen ngay nay. Khac han voi nhieu cuon binh phap, ho truong khu co đuoc bien soan thien ve mat thuc hanh hon la mat ly luan quan su va đuoc viet theo quan điem co truyen cua thuyet Tam tai “Thien thoi, Đia loi, Nhan hoa” gom Tap thien, Tap đia, Tap nhan. Chu yeu trinh bay ve phuong phap, ky chien thuat đanh tran va ky thuat che tao binh khi, phan anh nhieu van đe co ban cua truyen thong quan su Viet Nam.
"Tu Dung Van" (ca ngoi cua bien Tu Hien o Thua Thien), viet bang chu Nom theo the van van đuoc cac nha nghien cuu đanh gia cao xep hang đau trong nhung tac pham van hoc viet cua nen van hoc Đang Trong.


Gia đinh Sach Đai Nam nhat thong chi cua Quoc Su Quan Trieu Nguyen ghi vo sau cua ong la Tran Thi Chinh, con gai cua Kham ly Cong Quan Cong Tran Đuc Hoa. Ba ho Tran khong co con. Theo quy đinh “tam tong tu đuc” ngay xua, phu nu khong co con bi quy vao toi “bat hieu”, co the vi le nay ba ho Tran khong đuoc chep vao gia pha. Vo đau la Cao Thi Nguyen, sau khi ong mat thi đi tu nam 1637 ma chua nay la chua Ba, phuong Hoai Nhon, T. Gia Lai. Con chau Đao Duy Tu hien nay la hau due cua ba vo Cao Thi Nguyen nay. Đao Thi Hung, nguoi con gai cua Đao Duy Tu thi ga cho Nguyen Huu Tien, danh tuong cua 3 đoi chua Nguyen.
Hau due Đao Duy Tu co:

Đao Duy Muu (tuc Đo đoc Muu), chau đoi thu 7, tuong Nha Tay Son, tung dan quan đanh tran Đong Đa nam 1789.
Thieu Quang Hau Đao Duy Man, Hac Toan Hau Đao Duy Niem, Xuan Quang Hau Đao Duy Tang (chau đoi thu 7) theo pho ta Chua Nguyen Anh.
Đao Tan, chau đoi thu 9, quan nhat pham Thuong thu Bo Binh, Thuong thu Bo Hinh, nguoi co cong phat trien nghe thuat tuong đoi Nha Nguyen.


Chu thich = Thu muc =


Lien ket ngoai Đao Duy Tu bat đau tro tai nhu the nao ?