Lua la mot trong nam loai cay luong thuc chinh cua the gioi, cung voi bap (Zea Mays L., ten khac: ngo), lua mi (Triticum sp, ten khac: tieu mach), san (Manihot esculenta Crantz, ten khac: khoai mi) va khoai tay (Solanum tuberosum L.). Theo quan niem xua lua cung la mot trong sau loai luong thuc chu yeu trong Luc coc.
Lua trong bai nay noi toi hai loai (Oryza sativa va Oryza glaberrima) trong ho Poaceae, co nguon goc o vung nhiet đoi va can nhiet đoi khu vuc đong nam chau A va chau Phi. Hai loai nay cung cap hon 1/5 toan bo luong calo tieu thu boi con nguoi .
Lua la loai thuc vat thuoc mot nhom cac loai co đa thuan duong. Lua song mot nam, co the cao tu 1-1,8 m, đoi khi cao hon, voi cac la mong, hep (khoang 2-2,5 cm) va dai 50–100 cm. Re chum, co the dai tu 2–3 m/cay trong thoi ky tro bong. Tuy thoi ki sinh truong, phat trien ma la lua co mau khac nhau. Khi lua chin nga sang mau vang. Cac hoa nho, mau trang sua, tu thu phan moc thanh cac cum hoa phan nhanh cong hay ru xuong, dai 35–50 cm. Hat la loai qua thoc (hat nho, cung cua cac loai cay ngu coc) dai 5–12 mm va day 1–2 mm. Cay lua non đuoc goi la ma.
Sau khi ngam u, nguoi ta co the gieo thang cac hat lua đa nay mam vao ruong lua đa đuoc cay, bua ky hoac qua giai đoan gieo ma tren ruong rieng đe cay lua non co suc phat trien tot, sau mot khoang thoi gian thi nho ma đe cay trong ruong lua chinh. San pham thu đuoc tu cay lua la hat lua, hoac con goi la thoc. Sau khi xat bo lop vo ngoai thu đuoc san pham chinh la gao va cac phu pham la cam va trau. Gao la nguon luong thuc chu yeu cua hon mot nua dan so the gioi (chu yeu o chau A va chau My La tinh), đieu nay lam cho no tro thanh loai luong thuc đuoc con nguoi tieu thu nhieu nhat. Trong tieng Anh, tu rice (lua, gao) co nguon goc tu arisi trong tieng Tamil. Lua la loai cay trong ngan ngay nhung cung co the coi la dai ngay.


Lich su Nguoi ta cho rang to tien cua chi lua Oryza la mot loai cay hoang dai tren sieu luc đia Gondwana cach đay it nhat 130 trieu nam va phat tan rong khap cac chau luc trong qua trinh troi dat luc đia. Hien nay co khoang 21 loai cay hoang dai thuoc chi nay va 2 loai lua đa đuoc thuan hoa la lua chau A (Oryza sativa) va lua chau Phi (Oryza glaberrima) .

Lua chau Phi đa đuoc thuan hoa tu khoang 3.500 nam truoc. Trong khoang thoi gian tu 1500 TCN đen 800 TCN thi O. glaberrima đa lan rong tu trung tam xuat phat cua no la luu vuc chau tho song Niger va mo rong toi Senegal. Tuy nhien, no khong bao gio phat trien xa khoi khu vuc nguon goc cua no. Viec gieo trong loai lua nay tham chi con suy giam do cac giong chau A, co the đa đuoc nhung nguoi A Rap tu bo bien phia đong đem toi chau Phi đai luc trong thoi gian khoang tu the ky 7 đen the ky 11.
To tien cua lua chau A  O. sativa la mot loai lua hoang pho bien (Oryza rufipogon) co nguon goc tai khu vuc xung quanh vung luu vuc song Duong Tu (Trung Quoc). Hien nay đay la giong lua chinh đuoc gieo trong lam cay luong thuc tren khap the gioi. Hon 10.000 nam truoc, cu dan noi đay đa trong loai lua nuoc, va no đuoc xem nhu la que huong cua loai cay luong thuc nay vi noi đay co đu moi đieu kien đe phat trien giong lua nay, va đo cung la noi đa xuat hien nen van minh lua nuoc, noi đay con co the xem la mot trong nhung trung tam nong nghiep đau tien tren the gioi. (Xem Cac gia thuyet ve nguon goc thuan hoa cay lua).
Cac giong lua trong tren cac vung đat kho đa đuoc đua vao Nhat Ban va Trieu Tien khoang nhung nam 1000 TCN. Cac giong lua nuoc co mat tai Trieu Tien vao giua thoi ky đo gom Mumun (khoang 850-550 TCN) va toi Nhat Ban vao khoang thoi ky Yayoi (khoang 300 TCN).

O. sativa đa thich nghi voi viec gieo trong tai Trung Đong va Đia Trung Hai cua chau Au vao khoang nam 800 TCN. Nguoi Moor đa đem no toi ban đao Iberia khi ho xam chiem vung nay vao nam 711. Thoi gian nua sau cua the ky 15, thi lua đa trai rong toi Y va sau đo la Phap va sau đo la tat ca cac chau luc khac trong thoi ky kham pha va chinh phuc lon cua nguoi chau Au. Nam 1694, lua đa đen Nam Carolina, co le co nguon goc tu Madagascar. Nguoi Tay Ban Nha đem cac giong lua toi Nam My vao đau the ky 18.
Tai Hoa Ky, trong cac khu vuc Nam Carolina va Georgia thuoc đia thi nguoi ta đa gieo trong va tich luy đuoc tai san lon nho suc lao đong cua cac no le mua ve tu khu vuc Senegambia o Tay Phi. Tai cang Charleston, ma qua đo 40% no le goc Phi đa đi qua, cac no le đuoc đua toi cac đon đien trong lua tai khu vuc xung quanh Georgetown, Charleston va Savannah. Tu cac no le, cac chu trang trai đon đien đa hoc đuoc cach thoat nuoc cho cac đam lay va tuoi tieu nuoc theo chu ky cho cac canh đong. Đau tien thoc đuoc gia bang tay voi cac chay go, sau đo đuoc sang say trong cac dung cu goi la gian va sang (đay cung la mot ky xao khac nua cua cac no le). Viec phat minh ra cac thiet bi xay xat su dung trong cac may xay đa lam tang kha nang sinh lai cua loai cay nay, cung nhu viec them vao đong co su dung nuoc cho cac may xay vao nam 1787 cua nguoi tho lam coi xay Jonathan Lucas đa la mot buoc tien moi. Viec gieo trong lua o đong nam Hoa Ky tro nen it loi lai hon voi su mat đi cua lao đong no le sau Noi chien Hoa Ky va cuoi cung no đa mat han khi buoc vao the ky 20.


Cac giong Cac giong lua thong thuong đuoc phan loai theo cau truc va hinh dang hat gao cua chung. Vi du, mot giong lua thom cua Thai Lan cho loai gao hat dai va tuong đoi it mem, do gao hat dai chua it amylopectin hon so voi cac giong hat ngan. Cac nha hang Trung Hoa thong thuong đua ra mon com nau bang gao hat dai. Cac loai gao nep la gao hat ngan. Nguoi Trung Quoc dung gao nep đe lam banh nep co ten goi la 粽子 (tong tu). Gao Nhat Ban la loai gao hat ngan va mem. Gao dung đe nau ruou sake 酒（さけ）la mot loai gao khac.

Cac giong lua An Đo bao gom gao hat dai va gao thom Basmati (gieo trong o phia bac), gao hat dai va trung binh la gao Patna va loai gao hat ngan Masoori. Thoc o Đong An va Nam An, thong thuong đuoc luoc trong cac chao lon ngay sau khi thu hoach va truoc khi loai bo trau; trong tieng Anh goi la parboiled rice (gao đo). Sau đo nguoi ta say kho va loai bo trau. No thong thuong co cac vet đom nho mau đo va co huong vi khoi tu lua. Thong thuong cac loai thoc tho đuoc dung cho muc đich nay. No giup cho viec giu lai cac vitamin tu nhien va giet chet cac loai nam moc hoac cac chat gay o nhiem khac, nhung dan toi co mui la. Loai gao nay de tieu hoa va chu yeu đuoc nhung nguoi lao đong chan tay dung. Tai mien nam An Đo, no đuoc dung đe lam mot loai banh bao nho co ten la idli.

Cac giong gao thom co huong vi thom đac biet; cac giong đang chu y nhat bao gom cac loai Basmati, gao Patna ke tren cung nhu cac giong lai tu My đuoc ban duoi ten goi thuong pham Texmati. No la giong lai giua Basmati va giong gao hat dai My đa gay ra nhieu tranh cai. Ca Basmati va Texmati co huong vi tuong tu nhu bap rang. Tai Indonesia con co cac giong gao đo va đen.
Cac giong nang suat cao thich hop đe gieo trong tai chau Phi va cac khu vuc kho can khac đuoc goi la cac giong moi cho chau Phi (NERICA) cung đa đuoc tao ra. Nguoi ta hy vong rang cac giong moi nay se tao ra su on đinh hon nua cho an ninh luong thuc tai Tay Phi.
Cac nha khoa hoc cung đang tim cach tao ra giong lua vang, la loai lua bien đoi gen đe tao ra beta caroten, tien than cua vitamin A. Đieu nay đa lam day len su tranh cai lon ve viec luong beta caroten co đang ke hay khong va viec bien đoi gen luong thuc co đang gia đen vay hay khong.
Cac giong lua lun cho hai giong pho bien nhat la O. sativa indica va O. sativa japonica, đa đuoc cong bo vao thang 4 nam 2002. Lua cung đa đuoc chon lua lam sinh vat mau đe nghien cuu sinh hoc cua cac loai co thuc thu do bo gen tuong đoi nho cua no (khoang 430 mega cap co so). Ket qua la lua đa la loai sinh vat đau tien đuoc hoan thanh ban đo gen . Lua Basmati la ban mau chung cho phan lon cac dang lua.
Ngay 16 thang 12 nam 2002, Đai hoi đong Lien hiep quoc ra tuyen bo rang nam 2004 la nam quoc te ve gao. Ban tuyen bo nay đa đuoc 43 quoc gia ung ho:


Gieo trong Viec trong lua phu hop nhat tai cac khu vuc voi chi phi nhan cong thap va luong mua lon, do no đoi hoi nhieu nhan cong đe gieo trong va can nhieu nuoc đe phat trien tot. Tuy nhien, lua co the trong o bat ky đau, tham chi o ca cac suon đoi hay nui. Lua la loai cay trong đung hang thu ba tren the gioi, chi sau ngo va lua mi. Mac du cac loai lua co nguon goc o khu vuc Đong Nam A va mot phan nao đo cua chau Phi, nhung hang the ky thuong mai va xuat khau thoc, gao đa lam cho no tro thanh pho bien trong nhieu nen van minh.

Lua thong thuong đuoc gieo hay cay trong cac ruong lua nuoc - cac manh ruong đuoc tuoi hay ngam trong mot lop nuoc khong sau lam voi muc đich đam bao nguon nuoc cho cay lua va ngan khong cho co dai phat trien. Khi cay lua đa phat trien va tro thanh chu yeu trong cac ruong lua thi nuoc co the tuoi tieu theo chu ky cho đen khi thu hoach mua mang. Cac ruong lua co tuoi tieu nuoc lam tang nang suat, mac du lua co the trong tai cac vung đat kho hon (chang han cac ruong bac thang o suon đoi) voi su kiem soat co dai nho cac bien phap hoa hoc.
O mot vai khu vuc co muc nuoc sau, nguoi ta cung co the trong cac giong lua ma dan gian goi nom na la lua noi. Cac giong lua nay co than dai co the chiu đuoc muc nuoc sau toi tren 2 met (6 ft).

Cac ruong lua nhieu nuoc con la moi truong sinh song thich hop cho nhieu loai chim nhu co, vac, bo nong, diec hay chim chich, nhieu loai đong vat luong cu nhu ech, nhai hay bo sat nhu ran hoac cac đong vat giap xac nhu tom, tep, cua hay oc. Nhieu loai đong vat co cac chuc nang huu ich trong viec kiem soat cac loai sau benh.

Du trong trong ruong nuoc hay ruong kho thi cay lua van đoi hoi mot luong nuoc lon hon nhieu so voi cac loai cay trong khac. Viec gieo trong lua la mot cong viec chua đung cac yeu to mau thuan tai mot vai khu vuc, chang han tai Hoa Ky va Australia, la cac khu vuc ma viec gieo trong lua chiem toi 7% tai nguyen nuoc cua cac quoc gia nay nhung chi tao ra 0,02% GDP. Tuy nhien, tai cac quoc gia co mua mua - bao theo chu ky thi viec gieo trong lua con co tac dung giu cho viec cung cap nuoc đuoc duy tri on đinh hon cung nhu ngan chan lu lut khong bi đot ngot. Benh đao on, do loai nam Magnaporthe grisea gay ra, la loai benh đang chu y nhat gay anh huong toi nang suat lua. Lua con bi mot so sau benh pha hoai nhu chay co la, bac la, ray nau (Nilaparvata lugens), chau chau, bo tri, ray lung trang, ray xanh đuoi đen, ray xam, cac loai bo xit (ho Pentatomidae) nhu bo xit đen, bo xit xanh, bo xit dai, bo xit gai, sau cuon la nho, sau cuon la lon, sau đuc than lua hai cham, sau nam vach đau nau, sau nam vach đau đen, sau cu meo, sau keo, sau can gie, sau đo xanh, ruoi đuc non, sau nau,...


Luong thuc Hat thoc truoc tien đuoc xay đe tach lop vo ngoai, đay la gao xay con lan trau. Qua trinh nay co the đuoc tiep tuc, nham loai bo hat mam va phan con sot lai cua vo, goi la cam, đe tao ra gao. Gao sau đo co the đuoc đanh bong bang glucose hay bot tan (talc) trong mot quy trinh goi la đanh bong gao, che bien thanh bot gao hoac thoc đuoc che bien thanh loai thoc luoc tho. Gao cung co the đuoc bo sung them cac chat dinh duong, đac biet la cac chat bi mat đi trong qua trinh xay xat. Trong khi phuong phap đon gian nhat la tron them cac chat dinh duong dang bot ma rat de bi rua troi theo nuoc (tai Hoa Ky thi gao đuoc xu ly nhu vay can co tem mac canh bao chong rua/vo gao) thi phuong phap phuc tap hon su dung cac chat dinh duong truc tiep len tren hat gao, bao boc hat gao bang mot lop chat khong hoa tan trong nuoc co tac dung chong rua troi.

Trong khi viec rua gao lam giam su huu ich cua cac loai gao đuoc lam giau thi no lai la cuc ky can thiet đe tao ra huong vi thom ngon hon va on đinh hon khi gao đanh bong (bat hop phap tai mot so quoc gia, nhu Hoa Ky) đuoc su dung.
Cam gao, goi la nuka o Nhat Ban, la mot mat hang co gia tri o chau A va đuoc dung cho nhieu nhu cau thiet yeu hang ngay. No la lop chat dau am uot ben trong đuoc đun nong len đe san xuat mot loai dau an co loi cho suc khoe. Ung dung khac la đe lam mot loai rau dam co ten goi la tsukemono.
Tai nhieu noi, gao con đuoc nghien thanh bot đe lam nhieu loai thuc uong nhu amazake, horchata, sua gao va ruou sake. Bot gao noi chung an toan cho nhung nguoi can co che đo an kieng gluten.


= Che bien va nau an =

San pham chu yeu tu gao la com. Gao co the nau thanh com nho cach luoc trong nuoc (vua đu) hay bang hoi nuoc. Cac noi com đien rat pho bien o chau A, đa đon gian hoa qua trinh nay.
Gao cung co the nau thanh chao bang cach cho nhieu nuoc hon binh thuong. Bang cach nay gao se đuoc bao hoa ve nuoc va tro thanh mem, no hon. Cac mon chao rat de tieu hoa va vi the no đac biet thich hop cho nhung nguoi bi benh.
Khi nau cac loai gao chua xat bo het cam, mot cach thuc nau an giu đuoc cac chat dinh duong goi la Com GABA hay GBR co the su dung. No bao gom viec ngam gao trong khoang 20 gio trong nuoc am (38 °C hay 100 °F) truoc khi nau. Qua trinh nay kich thich su nay mam, va no kich hoat cac enzym co trong gao. Bang cach nay, nguoi ta co the thu giu đuoc nhieu amino acid hon.


San xuat va thuong mai toan cau San xuat gao toan cau  đa tang len đeu đan tu khoang 200 trieu tan vao nam 1960 toi 600 trieu tan vao nam 2004. Gao đa xay xat chiem khoang 68% trong luong thoc ban đau. Nam 2004, ba quoc gia san xuat lua gao hang đau la Trung Quoc (31% san luong the gioi), An Đo (20%) va Indonesia (9%).
Nam 2008, san luong lua gao cua Trung Quoc đat 193 trieu tan, An Đo 148 trieu tan, Indonesia 60 trieu tan, Bangladesh 47 trieu tan, Viet Nam 39 trieu tan, Thai Lan va Myanmar cung đat 30,5 trieu tan.
Cac so lieu ve xuat nhap khau gao lai khac han, do chi khoang 5-6% gao đuoc buon ban o quy mo quoc te. Ba nha xuat khau gao hang đau the gioi la Thai Lan (26% san luong gao xuat khau), Viet Nam (15%) va Hoa Ky (11%), trong khi ba nha nhap khau gao lon nhat la Indonesia (14%), Bangladesh (4%) va Brasil (3%).


San pham gao va thi truong gao cua Viet Nam Hien nay, Viet Nam la noi co gao ngon nhat the gioi, đuoc Lien minh chau Au va cac quoc gia khac tren the gioi cong nhan nhu gao ST25 cua Viet Nam.


Mot vai hinh anh Xem them Tham khao Lien ket ngoai = Chung =

2004: Nam Gao quoc te Luu tru ngay 31 thang 12 nam 2005 tai Wayback Machine
Infocomm/UNCTAD Luu tru ngay 2 thang 2 nam 2006 tai Wayback Machine
IRRI - Vien Nghien cuu Lua Quoc te
Ngan hang kien thuc ve Lua
Plant Cultures.org: Lich su, thuc vat hoc va cong dung cua lua Luu tru ngay 2 thang 7 nam 2006 tai Wayback Machine
Lua Gao Viet Nam Luu tru ngay 20 thang 12 nam 2010 tai Wayback Machine


= Lua trong nong nghiep =

Hiep hoi Benh thuc vat Hoa Ky (APS): Cac loai benh cua cay lua (Oryza sativa) Luu tru ngay 2 thang 2 nam 2007 tai Wayback Machine
FAO: He thong thong tin cac nguon nuoi duong đong vat: Oryza sativa Luu tru ngay 13 thang 1 nam 2009 tai Wayback Machine
IRRI: Cac loai sau pho bien pha hai lua Luu tru ngay 6 thang 3 nam 2006 tai Wayback Machine
Nguon goc cac giong lua Trung Quoc Luu tru ngay 23 thang 3 nam 2005 tai Wayback Machine


= Bo gen =

Oryza sativa: Bo gen lua, nen tang cho cac loai ngu coc khac
Chuong trinh nghien cuu bo gen cua lua
Hoan thien bo gen lua
Bo gen cua Oryza sativa: Lich su nhan ban


= Luong thuc =
Thuc đon tu gao Luu tru ngay 20 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine
Sang che so 6.676.983 tai Hoa Ky Luu tru ngay 5 thang 5 nam 2021 tai Wayback Machine


= Kinh te =
SageVFoods.com voi mot so du lieu ve san xuat lua theo khu vuc tai Hoa Ky Luu tru ngay 14 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine
Thong tin thi truong cua UNCTAD Luu tru ngay 22 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine