Trong phan tu huu co, trung tam lap the (tieng Anh: stereogenic element) hay viet gon tam lap the, la nguyen tu ("tam") co it nhat hai nhom the khac nhau lien ket, trong đo hoan đoi vi tri hai nhom khac nhau bat ky se tao ra đong phan lap the. Nhu vay, tam lap the bao gom trung tam bat đoi xung va cac trung tam gay ra đong phan hinh hoc.
Thuat ngu "trung tam lap the" (stereocenter) đuoc đua ra vao nam 1984 boi Kurt Mislow va Jay Siegel.
Trung tam bat đoi xung (tam bat đoi, tieng Anh: chirality center) la mot trung tam lap the bao gom mot nguyen tu lien ket voi 4 phoi tu (nguyen tu hoac nhom nguyen tu) hay nhom the trong mot cau truc khong gian ma cau truc nay khong the chong khit len hinh anh phan chieu qua guong cua no. Khai niem trung tam bat đoi xung khai quat hon khai niem ve carbon bat đoi (nguyen tu carbon lien ket voi bon nhom the khac nhau) sao cho su hoan đoi giua hai nhom bat ky se tao ra đong phan đoi quang. Trong hoa hoc huu co, trung tam bat đoi xung thuong đe cap đen nguyen tu carbon, phosphor hoac luu huynh, mac du cac nguyen tu khac cung co the la trung tam bat đoi xung, đac biet la trong cac linh vuc hoa hoc co kim va hoa vo co.


So luong đong phan lap the co the co Mot phan tu co the co nhieu tam lap the, tao cho no nhieu đong phan lap the. Trong cac hop chat co tam lap the tu dien (tam lap the lien ket voi 4 nhom the khac nhau), tong so đong phan lap the toi đa la 2n, trong đo n la so tam lap the. Tuy nhien, đay la gioi han tren vi cac phan tu co tinh đoi xung thuong co it đong phan lap the hon. Co hai tam bat đoi co the tao ra đong phan meso đoi xung. Mot so cau hinh bat đoi co the khong ton tai vi ly do tao ra đong phan meso nay. Cac hop chat vong voi tam bat đoi co the khong bieu hien su bat đoi do xuat hien truc đoi xung bac 2 (two-fold rotation axis). Su bat đoi xung phang (tam dich tu tieng Anhː planar chirality) cung co the tao ra su bat đoi xung ma khong can co mot trung tam bat đoi xung thuc su.


Tam lap the o carbon Mot nguyen tu cacbon lien ket voi bon nhom the khac nhau đuoc goi la nguyen tu carbon bat đoi xung hoac carbon bat đoi.


Tam lap the o cac nguyen tu cua nguyen to khac Su bat đoi xung khong chi gioi han o cac nguyen tu carbon, tuy nhien trong hoa hua co thi nguyen tu carbon bat đoi la yeu to pho bien nhat gay ra tinh khong trung vat–anh qua guong. Cac nguyen tu nito va phosphor cung co the tao lien ket theo cau hinh tu dien. Nguyen tu nito trong phan tu amin co the la tam lap the neu co ba nhom the khac nhau lien ket voi no vi cap electron cua amin co chuc nang la nhom thu tu. Tuy nhien, su nghich đao amin (tieng Anhː amine inversion), mot dang nghich đao hinh chop (tieng Anhː pyramidal inversion), gay ra su racemi hoa, luc nay ca hai đong phan epimer cua nito đeu co mat trong hon hop. Hon hop racemic nay ro rang khong co tinh bat đoi. Tuy nhien qua trinh racemi hoa bang cach nghich đao hinh chop co the bi han che (voi tac nhan nhu cac cation amoni bac bon hoac cation phosphonium) hoac bi lam cham lai, đieu nay cho phep su ton tai cua su bat đoi xung.
Cac nguyen tu kim loai co dang hinh hoc tu dien hoac bat dien cung co the khong đoi xung do co cac phoi tu khac nhau. Đoi voi truong hop bat dien, co the co mot so tam bat đoi. Co ba phoi tu thuoc hai loai, cac phoi tu co the đuoc xep doc theo dang kinh tuyen, tao ra đong phan mer, hoac tao thanh đong phan fac. Co ba phoi tu bidentate cung mot loai nhom the tao ra cau truc dang canh quat, voi hai đong phan đoi quang khac nhau đuoc ky hieu la Λ va Δ.


Xem them Tinh khong trung vat–anh qua guong § Trung tam lap the
Quy tac Cahn–Ingold–Prelog


Tham khao