Thien ha Tam Giac la mot thien ha xoan oc cach xap xi Trai Đat 3 trieu nam anh sang (ly) trong chom sao Tam Giac. No co danh luc la Messier 33 hay NGC 598, va đoi khi no con đuoc goi la Thien ha Chong Chong, do no co hinh dang giong voi thien ha Messier 101. Thien ha Tam Giac la mot thanh vien trong nhom Đia Phuong, bao gom Ngan Ha va Thien ha Tien Nu va khoang 30 thien ha nho hon khac.


Tam nhin va ten goi Neu muc o nhiem anh sang la đu thap, thien ha Tam Giac co the nhin thay đuoc bang mat thuong. Do la mot thien the khuech tan, tam nhin đen no bi anh huong manh chi boi mot phan nho o nhiem anh sang, tu co the nhin truc tiep trong bau troi toi đen rat kho quan sat tren bau troi o vung đo thi hay tham chi la nong thon. Voi ly do nay, thien ha Tam Giac la mot trong nhung điem gioi han tren bau troi cua thang đo bau troi-toi Bortle.
Thien ha Tam Giac đoi khi đuoc goi mot cach khong chinh thuc la Thien ha Chong Chong boi mot so tai lieu thien van hoc nghiep du va o mot so website cong cong. Tuy nhien, Co so du lieu thien van hoc SIMBAD, mot co so du lieu thien van hoc chuyen nghiep chua cac thong tin chinh thuc ve cac thien the, đat ten goi "Thien ha Chong Chong" cho thien the Messier 101 va mot vai nguon thong tin thien van hoc nghiep du cung nhu cac website cong cong khac cung goi Messier 101 theo ten goi nay.


Lich su quan sat Thien ha Tam Giac co le đuoc nha thien van nguoi Italia Giovanni Battista Hodierna kham pha truoc nam 1654. Trong nghien cuu cua ong De systemate orbis cometici; deque admirandis coeli caracteribus (Ve cac he quy đao cua sao choi, va ve cac thien the đang chu y tren bau troi) ong liet ke no nhu la mot đam may giong tinh van hoac mot thien the mo va kem theo loi mieu ta kho hieu, "gan Tam Giac hinc inde". Do ong tim thay no nam trong chom sao Tam Giac. Cung vi the ma thien ha nay đuoc đat ten theo chom sao chua no.
Thien ha nay cung đuoc Charles Messier đoc lap kham pha ra vao đem 25-26 thang 8 nam 1764. No đuoc cong bo trong Danh luc ve cac Tinh van va cac Cum sao (1771) cua ong voi so thu tu 33; tu đo thien ha Tam Giac con đuoc goi la M33. Khi William Herschel bien tap danh luc mo rong cua ong ve cac tinh van, ong đa can than khong đua vao cac thien the đa đuoc Messier liet ke. Mac du vay, M33 lai la mot ngoai le va ong phan loai thien ha nay vao ngay 11/9/1784 voi ten goi H V-17..

Herschel cung phan loai vung H II sang nhat va rong nhat trong thien ha Tam Giac la H III.150 tach biet hoan toan tu thien ha nay, vung tinh van phat xa khuech tan chua cac ion hydro (hay vung H II) nay cung chua NGC 604. Nhin tu Trai Đat NGC 604 nam o phia đong bac cua phan nhan trung tam thien ha, va la mot trong nhung vung H II lon nhat tung đuoc biet voi đuong kinh gan 1500 nam anh sang va co pho đien tu giong voi tinh van Lap Ho. Herschel cung chu y toi 3 vung H II nho hon (NGC 588, 592 and 595).
No la mot trong nhung "tinh van xoan oc" đuoc quan sat đau tien boi Huan tuoc Rosse.


Đac trung Voi đuong kinh khoang 50.000 nam anh sang, thien ha Tam Giac la thien ha lon thu ba trong nhom Đia Phuong, mot nhom cac thien ha cung chua Ngan Ha va thien ha Tien Nu, duoi anh huong hap dan cua thien ha Tien Nu. Thien ha Tam Giac la oc đao cua khoang 30 đen 40 ti ngoi sao, so voi Ngan Ha co tu 200-400 ti ngoi sao, va Tien Nu co khoang 1 nghin ti ngoi sao.
Đia cua thien ha Tam Giac co khoi luong xap xi khoang (3-6) × 109 khoi luong Mat Troi, trong khi thanh phan khi co khoi luong khoang 3,2 × 109 khoi luong Mat Troi. Do vay tong khoi luong cua moi vat chat baryon trong thien ha co the bang 1010 khoi luong Mat Troi. Phan vat chat toi đong gop vao lam cho ban kinh thien mo rong đen 55 kly (17 kpc) tuong đuong voi 5 × 1010 khoi luong Mat Troi.


= Vi tri =

Khoang cach đen thien ha Tam Giac đuoc uoc luong tu 2380 đen 3070 kly (730 đen 940 kpc), va hau het cac uoc tinh tu nam 2003 nam o giua day gia tri nay. It nhat co ba ki thuat đuoc su dung đe đo khoang cach đen M33. Su dung phuong phap sao bien quang Cepheid, thu đuoc ket qua voi uoc luong 2770 ± 130 kly (850 ± 40 kpc) vao nam 2004. Trong cung nam, su dung phuong phap Meo Nhanh Khong Lo Đo (TRBG) đa dan ra khoang cach xap xi la 2590 ± 80 kly (790 ± 25 kpc).
Nam 2006, mot nhom cac nha thien van thong bao đa phat hien ra mot cap sao đoi che nhau trong thien ha Tam Giac. Bang cach nghien cuu su che khuat cua cap sao nay, cac nha thien van co the đo đuoc kich thuoc cua chung. Biet kich thuoc va nhiet đo cua tung ngoi sao ho co the đo đuoc đo sang tuyet đoi cua chung. Khi cap sao bieu kien va đo sang tuyet đoi đa biet, thi co the suy ra khoang cach đen cap sao nay. Cac ngoi sao nam o khoang cach 3,070 ± 240 kly (940 ± 74 kpc).
Thien ha Tam Giac la mot nguon buc xa maser H2. Nam 2005, su dung cac quan sat cua hai maser nuoc tren hai phia khac nhau cua thien ha nay thong qua VLBA, cac nha nghien cuu lan đau tien đa co the uoc luong đuoc van toc goc va chuyen đong rieng cua thien ha Tam Giac. Ket qua cho thay voi van toc 190 ± 60 km/s so voi Ngan Ha, thien ha Tam Giac đang lui ra xa thien ha Tien Nu.
Thien ha lun Song Ngu (LGS 3), mot thien ha nho trong nhom thien ha Đia Phuong, nam cach Mat Troi 2022 kly (620 kpc). No nam cach 20° so voi Tien Nu va 11° so voi thien ha Tam Giac tren bau troi. LGS 3 nam cach ca hai thien ha nay mot khoang 913 kly (280 kpc), do vay no co the la thien ha ve tinh cua Tien Nu hoac Tam Giac. LGS 3 co ban kinh nhan khoang 483 ly (148 pc) va khoi luong vao khoang 2.6 × 107 khoi luong Mat Troi.


= Cau truc =

Trong hieu đinh cua nha thien van nguoi Phap Gerard de Vaucouleurs ve "He thong phan loai hinh thai thien ha Hubble Sandage" (VRHS), thien ha Tam Giac đuoc phan loai thanh kieu SA(s)cd. Chu S đung truoc am chi no la mot thien ha dang đia voi cac nhanh khi va bui đien hinh xoan oc tu trung tam thien ha ra ben ngoai; hay con goi la thien ha xoan oc. Chu A đuoc gan vao khi nhan thien ha thieu cau truc dang vach ke, nguoc lai voi lop SB la lop thien ha xoan oc co vach ke. Ky hieu "(s)" cua nha thien van nguoi My Allan Sandage đuoc su dung khi cac nhanh xoan oc hien len truc tiep ro net tu nhan hay vach ke trung tam cua thien ha, hon la tu mot vong ben trong nhu thien ha kieu (r). Cuoi cung, chu cd đung sau đai dien cho trang thai mo (hay toa rong ra) cua cac nhanh. Chu cd cung am chi cac nhanh sap xep thua trong thien ha.
Thien ha M33 co đo nghieng 54° so voi phuong nhin tu Trai Đat, cho phep nhin thay đuoc cau truc đien hinh cua thien ha nay ma khong bi can tro boi bui va khi cua chinh no. Đia thien ha Tam Giac xuat hien nam trong ban kinh khoang 8 kpc. Cung co mot hao quang xung quanh thien ha, nhung khong co cho phinh tai nhan thien ha. Đay la mot thien ha tach biet va hien nay khong co su tron hay tuong tac voi cac thien ha khac, va thieu nhung dang phong cau lun hay đuoi thuy trieu gan lien voi Ngan Ha.
Thien ha Tam Giac đuoc phan loai thanh dang khong co vach ke (unbarred), nhung mot phan tich hinh dang thien ha cho thay co the co mot cau truc kieu vach ke nho trong nhan thien ha nay. Đo dai xuyen tam cua cau truc nay la khoang 0.8 kpc. Nhan cua thien ha nay la mot vung H II, va no chua mot nguon tia X sieu sang voi buc xa co nang luong khoang 1.2 × 1039 erg s−1, va la nguon tia X sang nhat trong nhom thien ha Đia Phuong. Nguon nay đuoc đieu bien khoang 20% trong chu ky 106 ngay. Tuy vay, nhan thien ha khong thay xuat hien mot ho đen sieu lon, voi gioi han tren cua khoi luong la khoang 3000 khoi luong Mat Troi dua tren cac đo đac ve van toc cua cac ngoi sao trong vung nhan thien ha.
Thien ha co hai nhanh xoan oc sang, va co rat nhieu nhanh nho lien ket phan ben trong voi cac cau truc cua nhanh ben ngoai. Hai nhanh chinh đuoc gan ky tu la IN (Bac) va IS (Nam).


= Su hinh thanh sao =
Trong vung trung tam 4' cua thien ha nay, khi nguyen tu tro nen de dang bien đoi thanh khi phan tu, voi ket qua la vach pho buc xa manh cua cacbon monoxide (CO). Hieu ung nay xuat hien khi cac đam may phan tu khong lo tap trung đam đac o moi truong lien sao. Mot qua trinh tuong tu cung dien ra o ben ngoai vung trung tam 4', nhung voi toc đo cham va it hieu qua hon. Khoang 10% thanh phan khi cua thien ha M33 co dang khi phan tu.
Su hinh thanh sao trong M33 dien ra theo mot toc đo lien quan chat che đen su tap trung mat đo khi trong no, va toc đo hinh thanh sao tren mot đon vi dien tich cao hon so voi thien ha Tien Nu. (Toc đo hinh thanh sao trong M33 la khoang 3.4 Gyr−1 pc−2, so voi 0.74 trong thien ha M31.) Tich phan tong toc đo hinh thanh sao trong Tam Giac la khoang 0.45 ± 0.1 khoi luong Mat Troi tren 1 nam. Co mot su bat đinh ve hien tai lieu tong toc đo nay đang giam đi hoac no la mot hang so hay khong.
Dua tren co so phan tich thanh phan hoa hoc cua thien ha nay, cho thay no đuoc chia ra hai thanh phan khac biet voi nhung lich su khac nhau. Phan đia ben trong voi ban kinh 30 kly (9 kpc) co gradient thanh phan giam tuyen tinh tu nhan thien ha. Ben ngoai ban kinh nay, đen khoang 82 kly (25 kpc), gradient tro nen phang hon. Đieu nay goi ra lich su hinh thanh sao khac nhau giua đia ben trong, đia ben ngoai va vung hao quang thien ha, va co the đuoc giai thich boi mot kich ban su hinh thanh thien ha "trong - ngoai". Đieu nay xay ra khi khi va bui tap hop tai nhung ban kinh lon cua thien ha trong thoi điem muon cua đoi song cua mot thien ha trong vu tru, trong khi đo khi tai nhan thien ha đa tro nen can kiet. Ket qua la su giam đo tuoi trung binh cua cac ngoi sao khi ban kinh tu nhan thien ha tang dan.


= Cac đac điem roi rac =

Su dung cac quan sat trong mien hong ngoai tu kinh vien vong khong gian Spitzer, tong cong co khoang 515 nguon buc xa 24μm trong thien ha Tam Giac đa đuoc đua ra va phan loai cho toi nam 2007. Cac nguon sang nhat nam trong vung trung tam va tai cac nhanh chinh dai cua thien ha.
Rat nhieu nguon buc xa lien quan mat thiet đen vung hinh thanh sao H II. Bon vung H II sang nhat la NGC 588, NGC 592, NGC 595 va NGC 604. Nhung vung nay ket hop voi cac đam may phan tu voi khoi luong khoang (1.2–4) x 105 khoi luong Mat Troi. Vung sang nhat trong bon vung nay, NGC 604, co le đang tiep tuc nhung hoat đong bung no roi rac cua su hinh thanh sao tu 3 trieu nam truoc. Tinh van nay la vung H II sang nhat thu hai trong nhom thien ha Đia Phuong, voi tong đo sang bang (4.5 ± 1.5) × 107 so voi Mat Troi. Nhung vung H II đien hinh khac trong Tam Giac bao gom IC 132, IC 133 va IK 53.
Nhanh chinh xoan oc phia bac cua thien ha chua bon vung H II lon, trong khi nhanh chinh phia nam co mot su tap trung lon cac ngoi sao tre, nong. Co 35 thien the trong M33 la ung cu vien cua tan tich sieu tan tinh, va hai phan ba trong so chung nam o nua phia nam cua thien ha xoan oc nay. Su khong đoi xung tuong tu cung xay ra đoi voi cac vung H I va H II, them vao su tap trung lon cua cac ngoi sao loai O. Tam cua nhung vung nay phan bo cach đeu nhau mot khoang 2 cung phut ve phia đong nam.
Co khoang 54 cum sao cau đa đuoc xac đinh trong thien ha nay, nhung so luong thuc te co the la 122 hay nhieu hon. Nhung cum sao đa đuoc xac nhan co the tre hon vai ti nam so voi cac cum sao trong Ngan Ha, va su hinh thanh cum sao duong nhu tang len trong suot 100 trieu nam ve truoc. Su tang len tuong quan voi dong khi đi vao tam cua thien ha. Buc xa tia cuc tim cua nhung ngoi sao lon trong thien ha M33 co muc giong voi cac ngoi sao trong Đam may Magellan lon. Nam 2007, mot ho đen khoang 15.7 lan khoi luong Mat Troi đuoc phat hien nho cac du lieu tu đai quan sat tia X Chandra. Ho đen ten la M33 X-7, quay quanh no la mot ngoi sao đong hanh voi chu ky che khuat la khoang 3.5 ngay. No la ho đen khoi luong sao lon nhat tung đuoc biet đen.


Xem them Thien ha
Phan loai hinh thai cua thien ha

Thien ha Tam Giac tren WikiSky: DSS2, SDSS, IRAS, Hydrogen α, X-Ray, Astrophoto, Sky Map, Bai viet va hinh anh


Tham khao Lien ket ngoai Messier 33, SEDS Messier pages
M33 at ESA/Hubble Luu tru ngay 30 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine
Triangulum Galaxy High In Northern Skies Luu tru ngay 10 thang 11 nam 2007 tai Wayback Machine
Dark Atmospheres Photography - M33 (dust lane enhancement)
Pointing to the Universe - M33
[1] (Zoom auf Messier 33)