Đoi luu (tieng Anh: convection) chinh la chi luu đong tuong đoi cua noi bo chat luu boi vi nhiet đo cua cac bo phan khong giong nhau cho nen hinh thanh, tuc la chat luu (chat khi hoac chat long) thuc hien qua trinh chuyen giao nhiet luong thong qua tinh luu đong vi mo cua tu than cac bo phan. Trong chat long hoac chat khi, bo phan kha nong len cao, bo phan kha lanh xuong thap, luu đong tuan hoan, pha tron lan nhau, cuoi cung khien cho nhiet đo thuan theo đong đeu. Do đo dan nhiet cua chat luu rat nho, thong qua truyen dan nhiet nhiet luong chuyen giao rat nho nen đoi luu la phuong thuc truyen nhiet chu yeu cua chat luu.
Đoi luu đuoc chia ra lam hai loai đoi luu tu nhien va đoi luu cuong bach. Đoi luu tu nhien thuong thuong phat sinh tu nhien, la đoi luu boi vi chenh lech nong đo hoac chenh lech nhiet đo gay ra bien hoa mat đo ma san sinh. Građien nhiet đo cua ben trong chat luu se đua đen građien mat đo bien hoa. Neu chat luu mat đo thap o phan duoi, chat luu mat đo cao o phan tren, thi duoi tac dung trong luc se hinh thanh đoi luu tu nhien. Đoi luu cuong bach la đoi luu boi vi su thuc đay cua ngoai luc ma san sinh. Van toc luu đong cua chat long hoac chat khi cang them lon, co the truyen nhiet đoi luu cang them mau.


Đinh nghia Đoi luu la luu đong cua cac bo phan ben trong tuong long hoac tuong khi. Đoi luu ma do chenh lech nong đo hoac chenh lech nhiet đo đua đen bien hoa mat đo nen san sinh goi la đoi luu tu nhien; đoi luu ma boi vi su thuc đay cua ngoai luc (giong nhu quay tron) cho nen san sinh goi la đoi luu cuong bach. Đoi voi đien giai dich ma noi, chat hoa lan se di đong thuan theo tuong long, la mot thu loai hinh cua qua trinh chuyen giao vat chat trong hoa hoc đien.
Chat luu (chat khi hoac chat long) thuc hien qua trinh chuyen giao nhiet luong thong qua tinh luu đong vi mo cua tu than cac bo phan. Do đo dan nhiet cua chat luu rat nho, thong qua truyen dan nhiet nhiet luong chuyen giao rat nho nen đoi luu la phuong thuc truyen nhiet chu yeu cua chat luu. Đoi luu đuoc chia ra lam hai loai đoi luu tu nhien va đoi luu cuong bach. Građien nhiet đo cua ben trong chat luu se đua đen građien mat đo bien hoa, neu chat luu mat đo thap o phan duoi, chat luu mat đo cao o phan tren, thi duoi tac dung trong luc se hinh thanh đoi luu tu nhien. Đoi luu cuong bach la đoi luu boi vi su thuc đay cua ngoai luc ma san sinh. Van toc luu đong cua chat long hoac chat khi cang them lon, co the truyen nhiet đoi luu cang them mau. Suoi am ben trong gian phong vao mua đong chinh la đoi luu tu nhien cay nho vao khong khi ben trong gian phong đe truyen nhiet, trong khi quyen va bien - đai duong cung ton tai đoi luu tu nhien. Dua vao tac dung đen tu ben ngoai khien cho chat luu luu đong tuan hoan, tu đo truyen nhiet chinh la đoi luu cuong bach.


Ung dung đoi luu = Đoi luu khi quyen =

Đoi luu khi quyen la chuyen đong len cao thang đung cua mot to chuc khong khi trong khi quyen duoi tac dung nhiet luc hoac đong luc. Thong qua đoi luu khi quyen, mot mat co the san sinh su trao đoi lan nhau cua nhiet luong, đong luong va hoi nuoc o giua tang thap va tang cao cua khi quyen, mot mat khac viec ngung tu hoi nuoc do đoi luu gay ra co kha nang san sinh giang thuy. Đoi luu khi quyen duoi tac dung nhiet luc chu yeu la chi chuyen đong len cao ma o trong khi quyen cac tang gan ket khong on đinh, mat đo cua mot to chuc khong khi it hon mat đo cua khong khi vung chung quanh, do đo luc noi cai ma no nhan lay lon hon trong luc, duoi tac dung luc noi Ac-si-met thi hinh thanh nen. Giang thuy thuong hay thay đen vao mua ha co pham vi nho, thoi gian ngan, tinh đot xuat va do may vu tich hinh thanh, pho thong la cai ma đoi luu khi quyen duoi tac dung nhiet luc gay ra. Đoi luu khi quyen duoi tac dung đong luc chu yeu la chi chuyen đong len cao ma do duoi đieu kien tu hop nam ngang cua luong hoi hoac ton tai đia hinh hinh thanh. Giang thuy pham vi lon trong khi quyen thuong la do mat frong va theo cung tac dung nang len cua tu hop nam ngang luong hoi hinh thanh, giang thuy ma o khu vuc co đinh sat gan mach nui thuong la do su nang len cuong bach cua đia hinh gay ra. Đoi luu khi quyen ma do mot it đia hinh đac thu (giong nhu đia hinh hinh dang mieng loa) hinh thanh đa co tac dung nang len đia hinh, con co tac dung cua đia hinh khien cho luong hoi tu hop nam ngang so voi mat nuoc.
Mot mat tac dung nhiet luc va đong luc co the hinh thanh đoi luu khi quyen, mot mat khac đoi luu khi quyen lai co the anh huong ket cau nhiet luc va đong luc cua khi quyen, đay chinh la tac dung phan hoi cua đoi luu khi quyen. Vung đat nhiet đoi noi khi quyen cu tru, loai tac dung phan hoi nay cang them trong yeu, su ngung tu va tang them nhiet cua hoi nuoc ma do đoi luu khi quyen hinh thanh thuong la nguon nang luong trong yeu cua chuyen đong khi quyen pham vi lon o vung đat đo.


= Tang khi đoi luu =

Tang khi đoi luu o vao tang thap nhat cua khi quyen, đa tap trung khoang chung 75% cua khoi luong khi quyen va 90% tro len cua khoi luong hoi nuoc. Ranh gioi phan duoi cua no noi lien nhau voi mat đat, chieu cao ranh gioi phan tren thuan theo vi đo đia li va mua tiet ma bien hoa. Chieu cao trung binh o vung đat vi đo thap la 17 đen 18 kilomet, chieu cao trung binh o vung đat vi đo vua la 10 đen 12 kilomet, chieu cao trung binh o đia cuc la 8 đen 9 kilomet. Mua ha cao hon mua đong.
Trong tang đoi luu, nhiet đo khong khi thuan theo su len cao cua chieu cao ma thap xuong, trung binh moi lan len cao 100 met, nhiet đo khong khi thap xuong khoang chung 0,65 °C. Boi vi bi anh huong cua mat ngoai Trai Đat kha lon cho nen su phan bo nam ngang cua yeu to khi tuong (nhiet đo khong khi, đo am, v.v) khong đong đeu. Chuyen đong thang đung cua khong khi co quy tac va hon hop hon loan vo quy tac đeu manh liet tuong đuong. Hoi nuoc, bui bam va nhiet luong cua tang tren va duoi phat sinh hon hop trao đoi lan nhau. Boi vi 90% tro len cua hoi nuoc tap trung o trong tang đoi luu, cho nen rat nhieu cac hien tuong thoi tiet nhu may, suong mu, mua, tuyet đeu phat sinh o trong tang đoi luu.
Trong tang đoi luu, mot tang tu mat đat đen 1 - 2 kilomet bi anh huong cua mat đat nang len va ha xuong, kho va am, lanh va am rat lon, goi la tang ma sat (hoac tang bien gioi khi quyen). Tang ma sat tro len bi anh huong tinh hinh cua mat đat kha it, goi la khi quyen tu do. Ton tai mot tang qua đo o giua tang đoi luu va tang binh luu - xep đat o tren tang đoi luu, goi la đinh tang đoi luu, cheu day khoang chung may tram met đen 2 kilomet. Be ngang cua nhiet đo khong khi sat gan đinh tang đoi luu phat sinh đot bien tuy theo chieu cao len cao bien hoa, hoac nhiet đo thap xuong be ngang thay đoi thanh nho tuy theo chieu cao tang them, hoac nhiet đo bao toan khong thay đoi tuy theo chieu cao tang them, hoac nhiet đo co hoi cao them tuy theo chieu cao tang them. Đoi voi chuyen đong thang đung co tac dung ngan chan rat manh.


= Đoi luu lop phu =

Đoi luu lop phu, hoac goi la đoi luu đia man, la chuyen đong mem nhun thong tha cua lop che phu nham thach Trai Đat, gay ra boi đoi luu ma đem nhiet luong tu bo phan o mat trong Trai Đat đen mat ngoai Trai Đat. No la mot trong ba loai luc khien dan ma dan đen mang kien tao doi đi vong quanh mat ngoai Trai Đat.
Mot thu gia thuyet thuyet minh chuyen đong vat chat cua noi bo Trai Đat va giai thich co che chuyen đong cua vo Trai Đat va nham thach quyen. No cho biet la o trong lop phu ton tai hoan luu đoi luu cua vat chat. O trung tam tang them nhiet cua lop phu, vat chat bien thanh nhe, thong tha len cao hinh thanh dong trao dang, đen đinh cua quyen chay mem chuyen thanh binh luu trai huong, binh luu gap nhau voi binh luu khac trai huong nhau sau khi cach nhau khoang nhat đinh ma bien thanh dong xuong thap, tiep sau binh luu quay lung vao nhau o noi thap đi đen phan đay cua dong trao dang, bo sung dong trao dang, tu đo hinh thanh mot the đoi luu hinh vong ngoc. Chuyen đong nam ngang thong tha cua mang nham thach quyen - binh luu phan tren cua the đoi luu đang cong tren lung, coi la quy mo lon. O noi dong trao dang hinh thanh song nui giua đai duong, noi dong xuong thap hinh thanh hut chim va xo đung luc đia. Nam 1928 nha đia chat hoc Vuong quoc Anh Arthur Holmes cho biet la noi dong trao dang xe mo vo Trai Đat, hinh thanh đay đai duong moi, noi dong xuong thap cua đoi luu ep đay vo Trai Đat hinh thanh mach nui. Nam 1939 nha vat li đia cau Hoa Ky David Tressel Griggs neu ra, boi vi nham thach truyen dan nhiet khong tot, viec tu tap nhiet phong xa dan toi đoi luu. Sau khi hoc thuyet Kien tao mang san sinh vao thoi ki sau nien đai 60 the ki XX, chuyen đong đoi luu lop phu đuoc biet ro rong khap la luc khien dan cua chuyen đong mang.
Quyen chay mem o duoi nham thach quyen cua Trai Đat co 10% cua the nung chay. Lop phu chat ran tu nham thach quyen tro xuong vi nguyen do nhiet đo cao va ap suat cao nen bieu hien la tinh mem dai giong cung mot kieu voi chat long dinh đong, lai con co the san sinh luu đong. Trong lop phu do bien chat cua đong vi to mang tinh phong xa san sinh nhiet cho nen nhiet đo tang them, mat đo bien thanh it, vi vay vat chat nhe chuyen đong xoay len tren va vat chat nang chuyen đong xoay xuong duoi, đe lam loi cho trang thai on đinh cua the nang đat đen thap nhat, đay chinh la đoi luu lop phu, van toc vo cung cham, dong trao dang cua no đuoc ke tuc khong ngung tu may chuc trieu nam đen may tram trieu nam.
Viec phat hien tinh di huong cua van toc song đia chan, va tu gia thuyet neu ra rang đoi luu lop phu đua đen su sap đat đinh huong cua tinh the, đa chong giu mot cach manh me thuyet đoi luu lop phu. Nha vat li đia cau Hoa Ky William Jason Morgan đa đua ra mot thu mo thuc đoi luu lop phu hinh dang long chim đon truc. The đoi luu nang len tu phan đay cua lop phu voi toc đo may xangtimet moi nam, the đoi luu đuoc hinh thanh lay dong trao dang lam trung tam truc va dong xuong thap hinh dang ong tron o ben ngoai. Khu vuc vo Trai Đat ma dong trao dang đang huong ve chinh la điem nong.


= Thoi tiet mang tinh đoi luu =
mua, tuyet roi,...


Mo hinh toan hoc ve đoi luu Ve mat toan hoc, đoi luu co the đuoc mo ta boi phuong trinh chuyen khoi (phuong trinh khuech tan - đoi luu).


Xem them Trao đoi nhiet
Dan nhiet
Buc xa nhiet


Tham khao