Đe nhi Cong hoa Ba Lan, quoc hieu la Cong hoa Ba Lan (Rzeczpospolita Polska), la mot quoc gia o Trung va Đong Au, ton tai tu ngay 7 thang 10 nam 1918 đen ngay 6 thang 10 nam 1939. Đe nhi Cong hoa Ba Lan cham dut ton tai sau khi bi Đuc Quoc Xa, Lien Xo va Cong hoa Slovakia xam luoc vao nam 1939, khai mac chien truong chau Au cua Chien tranh the gioi thu hai.
Nam 1938, Đe nhi nuoc cong hoa la nuoc lon nhat o chau Au, co 27.2 trieu dan theo thong ke dan so nam 1921. Đen nam 1939, truoc khi Đe nhi the chien bung no thi dan so tang len xap xi 35.1 trieu nguoi, gan nhu mot phan ba la cac dan toc thieu so: 13.9% nguoi Ruthenia, 10% nguoi Do Thai Ashkenazi, 3.1% nguoi Bach Nga, 2.3% nguoi Đuc va 3.4% nguoi Sec va Litva; đuong thoi mot so luong lon dan Ba Lan song ngoai bien gioi đat nuoc.
Khi bien gioi Ba Lan đinh ro nam 1922 sau vai xung đot đia phuong, cac nuoc lang gieng bao gom Tiep Khac, Đuc, Thanh pho tu do Danzig, Litva, Latvia, Romania va Lien Xo. Ba Lan giap bien Baltic bang dai bo ngan hai ben thanh pho Gdynia, goi la Hanh lang Ba Lan. Giua thang 3 va thang 8 nam 1939, Ba Lan giap Ruthenia Karpat Ruthenia, la tinh cua Hungary. Chinh tri Đe nhi nuoc cong hoa bi hau qua Đe nhat the chien, xung đot voi nuoc lang gieng cung viec chu nghia phat xit xuat hien o Đuc anh huong manh.
Nen kinh te Đe nhi nuoc cong hoa phat trien vua phai, cac trung tam van hoa cua nuoc nhu Warszawa, Krakow, Poznan, Wilno va Lwow tro thanh đo thi chau Au quan trong va la noi cua đai hoc tru danh quoc te va cac to chuc giao duc cao đang khac.


Lich su Sau hon mot the ky bi Ao, Pho cung Nga phan chia, Ba Lan tai thiet thanh quoc gia chu quyen khi Đe nhat the chien o chau Au ket thuc nam 1917-1918, Khoi đong minh thang loi thua nhan Ba Lan tai sinh trong Hoa uoc Versailles thang 6 nam 1919, la mot thanh tich lon cua Hoa hoi Paris nam 1919. Ba Lan cung co nen đoc lap bang mot chuoi chien tranh bien gioi do Luc quan Ba Lan moi thanh lap tien hanh tu nam 1918 đen 1921, bien gioi phia đong dan xep mot cach ngoai giao nam 1922 va co Hoi van quoc cong nhan.


= Đe nhat the chien ket thuc =
Trong Đe nhat the chien (1914-1918), Đuc dan dan gianh đuoc uu the o Mat tran phia đong trong khi Luc quan Nga hoang gia rut lui, quan đoi Đuc cung Ao-Hung chiem lay lanh tho thuoc Nga ma se thanh Ba Lan. Trong no luc giai quyet van đe Ba Lan that bai, Đuc thanh lap chinh phu bu nhin ngay 5 thang 11 nam 1916 co Hoi đong quoc gia lam thoi va (tu 15 thang 10 nam 1917) Hoi đong nhiep chinh. Hoi đong quan tri nuoc theo quyen Đuc đen khi to chuc bau cu quoc vuong, ngay 11 thang 11 nam 1918, mot thang truoc khi Đuc đau hang va chien tranh ket thuc, Hoi đong quyen nhiep giai tan Hoi đong quoc gia lam thoi va tuyen bo khoi phuc nen đoc lap Ba Lan (7 thang 10 nam 1918). Ngoai tru Đang dan chu xa hoi Vuong quoc Ba Lan va Litva Mac khuynh thi hau het chinh đang Ba Lan ung ho quyet đinh, ngay 23 thang 11 Hoi đong quyen nhiep thanh lap chinh phu moi do Jozef Swiezynski lanh đao va bat đau to chuc nhap ngu Luc quan Ba Lan.


= Viec thanh lap nuoc cong hoa =

Tu nam 1918 đen 1919, hon 100 hoi đong cong nhan noi len trong nuoc, ngay 5 thang 11 nam 1918 Xo viet đai bieu đau tien thanh lap o Lublin. Ngay 6 thang 11 gioi xa hoi chu nghia tuyen bo thanh lap Nuoc cong hoa Tarnobrzeg o Galicia, Ao, cung ngay nha xa hoi chu nghia Ignacy Daszynsk thanh lap Chinh phu nhan dan lam thoi nuoc Cong hoa Ba Lan (Tymczasowy Rzad Ludowy Republiki Polskiej) o Lublin. Chu Nhat ngay 10 thang 11 luc 7 gio sang, Jozef Piłsudski, moi đuoc tha sau khi ngoi tu Đuc 16 thang o Magdeburg, ve Warszawa bang tau, cung voi Đai ta Kazimierz Sosnkowski đuoc Nhiep chinh Zdzisław Lubomirski va Đai ta Adam Koc đon tiep. Ngay hom sau, do noi tieng va co nhieu chinh đang ung ho nen Hoi đong quyen nhiep bo nhiem Pilsudski lam Tong tu lenh Quan đoi Ba Lan, ngay 14 thang 11 Hoi đong tu giai tan giao quyen hanh cho Pilsudski lam quoc truong (Naczelnik Panstwa). Sau khi tu van Pilsudski, chinh phu Daszynski tu giai tan va chinh phu moi thanh lap co Jedrzej Moraczewski lanh đao. Nam 1918 Y lam nuoc đau tien o chau Au cong nhan chu quyen khoi phuc cua Ba Lan.

Trung tam chinh phu thanh lap đuong thoi o Galicia (truoc kia Nam Ba Lan thuoc Ao) bao gom Hoi đong quoc gia Cong quoc Cieszyn (thanh lap thang 11 nam 1918), Nuoc cong hoa Zakopane va Uy ban thanh toan Ba Lan. Som sau đo, Chien tranh Ba Lan-Ukraina cua Nuoc cong hoa nhan dan Tay Ukraina voi đon vi khong chinh quy Ba Lan ten la Lwow Eaglets, sau nay co Luc quan Ba Lan giup đo [xem Tran Lviv (1918), Tran Przemysl (1918)], bung no o Lviv (1 thang 11 nam 1918), trong khi đo o tay Ba Lan, chien tranh giai phong dan toc khac phat đong theo Cuoc khoi nghia đai Ba Lan (1918-1919). Thang 1 nam 1919, quan Tiep Khac tan cong đon vi Ba Lan o khu Zaolzie (xem Chien tranh Ba Lan-Tiep Khac), som sau đo Chien tranh Ba Lan-Litva (1919-1920) bat đau; thang 8 nam 1919 cu dan noi tieng Ba Lan o Upper Silesia tien hanh ba Khoi nghia Silesia. Xung đot quan su quan trong nhat bay gio, Chien tranh Nga-Ba Lan, ket thuc bang thang loi Ba Lan, nam 1919 chinh phu Warszawa tieu diet nuoc Cong hoa Tarnobrzeg va cac hoi đong cong nhan.


Chinh tri Chinh the Đe nhi nuoc cong hoa la dan chu đai nghi tu nam 1919 (xem Hien phap nam 1919) đen 1926, Tong thong co quyen han che, do Quoc hoi bau va co the bo nhiem Thu tuong cung chinh phu co Ha vien đong y, nhung đuoc giai tan Ha vien chi neu Thuong vien đong y. Hon nua, quyen ban hanh sac lenh bi han che vi Thu tuong va Bo truong thich hop phai pho thu sac lenh. Ba Lan la nuoc đau tien quy đinh quyen bo phieu phu nu, phu nu o Ba Lan đuoc bau ngay 28 thang 11 nam 1918 theo sac lenh cua Jozef Piłsudski.
Chinh đang quan trong bay gio bao gom Đang xa hoi chu nghia Ba Lan, Đang dan chu quoc dan, Đang nhan dan, Đang dan chu co đoc giao va cac to chuc chinh tri cua dan toc thieu so (nguoi Đuc: Đang dan chu xa hoi Đuc Ba Lan, nguoi Do Thai: Đang lao đong Do Thai pho thong Ba Lan va Đang cong nhan xa hoi chu nghia Do Thai thong nhat, nguoi Ukraina: Lien minh dan chu quoc gia Ukraina). Chinh phu thay đoi thuong xuyen (xem Cuoc bau cu lap phap Ba Lan nam 1919, cuoc bau cu Ba Lan nam 1922) cung voi tai tieng cua gioi chinh khach (cao buoc tham nhung hay No luc đao chinh Ba Lan nam 1919) lam ho ngay cang mat long dan, nhieu chinh khach quan trong đuong thoi, ngoai Pilsudski, bao gom nha hoat đong nong dan Wincenty Witos (Thu tuong ba lan) va lanh đao huu khuynh Roman Dmowsky. Dan toc thieu so co đai bieu o Ha vien, vi du tu nam 1928 đen 1930 co Nhom Ukraina-Bach Nga co 26 thanh vien nguoi Ukraina va bon nguoi Bach Nga.

Sau Chien tranh Nga-Ba Lan, Nguyen soai Pilsudski song khiem ton, viet sach lich su đe muu sinh, sau khi đoat quyen bang Cuoc đao chinh quan su thang 5 nam 1926, ong nhan manh ong muon chua lanh xa hoi cung chinh tri Ba Lan khoi can benh đang phai; che đo cua ong, vi vay, goi la Sanacja trong tieng Ba Lan. Cuoc bau cu quoc nam 1928 van tu do va cong bang, du Khoi hop tac chinh phu vo đang phai than Pilsudski thang, ba cuoc bau cu tiep theo (nam 1930, 1935 va 1938) đeu bi dan xep va nha hoat đong đoi lap giam o Nha tu Bereza Kartuska (xem phien toa Brest), hau qua la Phai đoan ket dan toc than chinh phu thang đa so lon. Pilsudski chet ngay sau khi hien phap chuyen che phe chuan mua xuan nam 1935, trong bon nam cuoi cung cua Đe nhi nuoc cong hoa, chinh khach quan trong bao gom Tong thong Ignacy Moscicki, Bo truong ngoai giao Jozef Beck va Tong tu lenh luc quan Ba Lan Edward Rydz-Smigły. Ba Lan chia thanh 104 tuyen khu, cac chinh khach buoc phai roi nuoc thanh lap Mat tran Morges nam 1936. Chinh phu tri quoc trong nhung nam cuoi cung thuong goi la Đai ta Pilsudski che.


= Quan đoi =

Ba Lan chien gian co quan đoi lon đang ke co 950,000 quan linh hien dich trong 37 su đoan bo binh, 11 lu đoan ky binh va hai lu đoan boc thep, cong them đon vi phao binh, 700,000 nguoi lam linh du bi. Khi Đe nhi the chien bung no, quan đoi Ba Lan co the bo tri gan mot trieu linh, 4,300 khau sung, 1,280 xe tang va 745 phi co.
Viec huan luyen quan đoi rat ky luong, gioi ha si quan co kien thuc chuyen mon va ly tuong cao đep. Si quan cao cap cung so cap lien tuc on luyen o chien truong va giang đuong, noi thanh tuu ky thuat hien đai va bai hoc ve chien tranh đuong đai bay to va ban luan. Trang bi quan đoi it phat trien ve mat ky thuat hon Đuc Quoc Xa va cuoc van đong tai vu trang bi su tu tin voi ung ho quan su Tay Au cung kho khan tai chinh lam cham lai.


Kinh te Sau khi gianh đuoc đoc lap, Ba Lan co nhieu van đe kinh te nghiem trong, ngoai su tan pha do Đe nhat the chien, viec Đuc cung Nga boc loi nen kinh te Ba Lan va su pha hoai boi quan đoi rut lui thi con co van đe thong nhat kinh te cac khu vuc tung thuoc ve cac nuoc khac nhau. Trong bien gioi nuoc co tan du cua ba he thong kinh te khac nhau co nam loai tien te (Mac Đuc, Rup Nga, Krone Ao, Marka Ba Lan va Ostrubel Đuc) ma thieu lien ket co so ha tang, tinh trang te đen noi cac trung tam cong nghiep lang gieng va thanh pho lon khong co đuong sat vi tung thuoc ve cac nuoc khac nhau; nhu vi du, khong co đuong sat truc tiep tu Warszawa đen Krakow cho đen nam 1934. Melchior Wankowicz mieu ta tinh trang trong cuon Sztafeta.
Them vao đo co su huy diet lon sau Đe nhat the chien va Chien tranh Nga-Ba Lan, ngoai ra vung phia đong (Ba Lan B) va phia tay (Ba Lan A) co bat binh đang kinh te lon, vung phia tay va đac biet vung tung thuoc ve Đe quoc Đuc phat trien va thinh vuong hon nhieu. Ai quan đong cua thuong xuyen cung chien tranh quan thue anh huong kinh te Ba Lan mot cach tieu cuc, nam 1924 Thu tuong kiem Bo truong kinh te Wladyslaw Grabski quy đinh đong zloty lam quoc te duy nhat cho Ba Lan (thay the marka Ba Lan), đuong thoi on đinh. Đong zloty giup Ba Lan kiem soat sieu lam phat tram trong, khien Ba Lan la nuoc chau Au duy nhat co the lam đuoc ma khong co vay nuoc ngoai hay vien tro. Suat tang truong GDP trung binh la 5.24% tu nam 1920-1929 va 0.34% tu nam 1929-1938.
GDP per capita

Quan he thu nghich voi cac nuoc lang gieng la van đe lon cua nen kinh te Ba Lan chien gian, nam 1937 ngoai thuong chiem chi 21%. Ngoai thuong voi Đuc, la nuoc lang gieng quan trong nhat cua Ba Lan, chiem 14.3% ngoai thuong Ba Lan, voi Lien Xo (0.8%) gan nhu khong co, Tiep Khac thi 3.9%, Latvia 0.3% va Romania 0.8%. Đen giua nam 1938, sau khi Ao sap nhap vao Đuc, Đai Đuc phu trach 23% cua ngoai thuong Ba Lan.

Co so cua viec phuc hoi kinh te cua Ba Lan sau Đai khung hoang la cac ke hoach kinh te đai chung (xem Ke hoach bon nam) hoach đinh xay dung ba yeu to co so ha tang then chot. Thu nhat la cang bien Gdynia, cho phep Ba Lan vuot qua Gdansk (bi Đuc thuc ep manh tay chay xuat khau than Ba Lan), thu hai la đuong ray 50 kilomet tu Thuong Silesia đen Gdynia, goi la Đuong ray than Ba Lan, phuc vu tau cho thang, thu ba la khu cong nghiep trung uong ten la Centralny Okreg Przemysłowy; khong may thi cac cong cuoc phat trien đinh chi va bi quan Đuc va Xo Viet pha huy hau het đau Đe nhi the chien. Cac thanh tich khac bao gom Stalowa Wola (thanh pho moi, xay trong rung quanh nha may thep, Moscice (hien tai la huyen cua Tarnow, co nha may nitrat lon) va viec thanh lap ngan hang trung uong, co nhieu hoi cho thuong mai, pho bien nhat la Cuoc trien lam quoc te Poznan, Hoi cho thuong mai phuong đong o Lwow va Hoi cho thuong mai phuong bac o Wilno. Đai Ba Lan co 10 tram (xem Tram phat thanh o Ba Lan chien gian), tram thu 11 du đinh mo mua thu nam 1939, hon nua nam 1935 ky su Ba Lan bat đau phat trien dich vu truyen hinh va đau nam 1939 chuyen gia cua Đai Ba Lan che tao bon bo truyen hinh. Phim đau tien chieu bang truyen hinh Ba Lan thu nghiem la Barbara Radziwiłłowna, đen nam 1940 thi dich vu truyen hinh pho bien du đinh.
Ba Lan chien gian co vo so van đe xa hoi, suat that nghiep cao, ngheo nan pho tai o vung nong thon dan toi bat on xa hoi nhu Cuoc bao loan Krakow nam 1923, Cuoc đinh cong nong dan Ba Lan nam 1937; co xung đot voi dan toc thieu so nhu Cuoc binh đinh nguoi Ukraina o Đong Galicia (1930), quan he voi nuoc lang gieng đoi khi phuc tap (Lien xo đot kich Stolpce, Xung đot bien gioi Ba Lan-Tiep Khac, Toi hau thu Ba Lan đen Litva nam 1938). Cong nhung viec nay co tham hoa tu nhien nhu Lu lut Ba Lan nam 1934.


= Trung tam cong nghiep quan trong =

Trong thoi ky chien gian, Ba Lan khong chinh thuc chia thanh hai phan: "Ba Lan A" phat trien hon o phia tay va "Ba Lan B" kem phat trien; cong nghiep tap trung o vung phia tay, hau het o Thuong Silesia va tinh Zagłebie Dabrowskie tai Tieu Ba Lan, noi đa so mo than va nha may thep o. Hon nua, cac nha may cong nghiep nang nam o Czestochowa (Huta Czestochowa, thanh lap nam 1896), Ostrowiec Swietokrzyski (Huta Ostrowiec, thanh lap nam 1837-1839), Stalowa Wola (thanh pho cong nghiep moi, dung tu đau nam 1937-1938), Chrzanow (Fablok, thanh lap nam 1919, Jaworzno, Trzebinia (nha may loc dau, khai mac nam 1895), Łodz (thu đo nganh det may), Poznan (H. Cegielski – Poznan), Krakow va Warszawa (Nha may Ursus), ve phia đong o Kresy thi trung tam cong nghiep bao gom hai thanh pho cua vung, Lwow va Wilno (Elektrit).
Ngoai khai thac than, Ba Lan con co mo dau o Boryslaw, Drohobycz, Jaslo va Gorlice (xem Polmin), muoi kali (TESP) va đa bazan (Janowa Dolina). Ngoai cac khu cong nghiep đang co thi giua thap nien 30 mot cong trinh quoc gia tan tro va đay tham vong ten la Khu vuc cong nghiep trung uong tien hanh theo Bo truong Eugeniusz Kwiatkowski. Mot trong cac đac trung cua nen kinh te Ba Lan la qua trinh quoc huu hoa tu tu cac nha may chinh nhu Nha may Ursus (xem Panstwowe Zakłady Inzynieryjne) va nhieu xuong thep nhu Huta Pokoj o Ruda Slaska, Nowy Bytom, Huta Krolewska o Chorzow, Krolewska Huta, Huta Laura o Siemianowice Slaskie va Scheibler va Grohman Works o Łodz.


= Van tai =

Theo Nien giam thong ke Ba Lan nam 1939, đo dai đuong sat tong cong (tinh đen ngay 31 thang 12 nam 1937) la 20,118 km (12,501 dam), mat đo đuong sat la 5.2 km (3.2 dam) moi 100 km² (39 dam vuong). Đuong sat nhieu hon o phan phia tay cua nuoc, trong khi o phan phia đong,đac biet Polesia thi khong co o vai huyen. Trong thoi ky chien gian, chinh phu đat vai tuyen đuong, chu yeu o phan trung tam cua nuoc (xem Đuong sat quoc gia Ba Lan mua he nam 1939), nhung viec xay dung Tram xe lua Warszawa Glownna khong bao gio hoan thanh boi Đe nhi the chien; xe lua Ba Lan noi tieng vi đung gio (xem Luxtorpeda, Strzała Bałtyku, Latajacy Wilnianin).
Trong thoi ky chien gian, mang luoi cau đuong Ba Lan rat ram rap, nhung chat luong thuong kem: chi 7% so đuong lat va co the đuoc xe co dung, khong thanh pho lon nao ket noi voi nhau bang quoc lo chat luong cao. Ba Lan đat chi mot quoc lo 28 km noi Warlubie va Osiek (trung bac Ba Lan) nam 1939 do ky su Y Piero Puricelli thiet ke.

Giua thap nien 30, Ba Lan co 340,000 km (211,266 dam) đuong, nhung chi 58,000 co mat đuong cung (soi, đa cuoi hay đa Bi) va chi 2,500 thi hien đai, co mat đuong bang nhua hay be tong. O cac phan khac nhau cua nuoc co đuong lat dung đot ngot ma thanh đuong đat, tinh trang kem cua đuong xa boi su thong tri nuoc ngoai cung thieu kinh phi. Ngay 29 thang 1 nam 1931, Quoc hoi thanh lap Quy đuong xa quoc gia co muc đich thu tien đe xay dung va bao ton cau đuong. Chinh phu hoach đinh ke hoach 10 nam co cac uu tien cau đuong sau đay: quoc lo tu Wilno, qua Warszawa va Krakow, đen Zakopane (ten la Quoc lo Marshal Pilsudski), quoc lo nhua đuong tu Warszawa đen Poznan va Łodz cung đuong vanh đai Warszawa. Tuy nhien, ngan sach quoc gia khong đu tien đe chi tra cho ke hoach qua tham vong, thang 1 nam 1938 Đai hoi đuong xa Ba Lan uoc tinh rang Ba Lan can phai chi gap ba lan cho đuong xa đe bat kip Tay Au.
Nam 1939, truoc khi chien tranh bung phat, LOT Polish Airlines, thanh lap nam 1929, co trung tam o San bay Frederic Chopin Warszawa, bay gio hang hang khong cung cap va dich vu quoc te lan noi đia. Warszawa co chuyen ket noi thuong xuyen đen Gdynia-Rumia, Danzig-Langfuhr, Katowice-Muchowiec, Krakow-Rakowice-Czyzyny, Lwow-Sknilow, Poznan-Ławica va Wilno-Porubanek. Hon nua, bang cach hop tac voi Air France, LARES, Lufthansa va Malert ma cac chuyen bay quoc te đen Athens, Beirut, Berlin, Bucharest, Budapest, Helsinki, Kaunas, London, Paris, Praha, Riga, Rome, Tallinn va Zagreb co the duy tri.


= Nong nghiep =

Ve mat thong ke, đa so cong dan song o nong thon (75% nam 1921), nong dan chiem đen 65% dan so; nam 1929, san xuat nong nghiep la 65% cua GDP Ba Lan. Sau 123 nam chia cat, cac khu vuc cua nuoc phat trien rat bat quan, cuu đat đai cua Đuc phat trien nhat. O Đai Ba Lan va Pomerelia, thu hoach vu ngang muc Tay Au, tinh trang te hon rat nhieu o phan cua Ba Lan thuoc Nga, Kresy va cuu Galicia, noi ma nong nghiep lac hau va tho so nhat, co so luong nong trai nho lon khong the thanh cong trong thi truong noi đia hoac quoc te. Mot van đe khac la dan o nong thon qua đong, dan toi that nghiep, tinh trang sinh hoat o vai khu phi đong nhu cac huyen co nguoi Hutsul co cuc đen noi co đoi kem thuong xuyen. Nong dan noi loan chong chinh phu (xem Cuoc đinh cong nong dan Ba Lan nam 1937), nhung tinh trang bat đau thay đoi cuoi thap nien 30 do viec xay dung nhieu nha may o Khu vuc cong nghiep trung uong cung cap viec lam cho hang ngan dan nong thon.


= Ngoai thuong Đuc =
Bat đau tu thang 6 nam 1925 co chien tranh quan thue, Cong hoa Weimar ap đat lenh cam van thuong mai voi Ba Lan trong gan mot thap ky, co thue quan va nhieu han che kinh te, sau nam 1933 thi ket thuc. Hiep đinh moi quy đinh va thuc đay thuong mai. Đuc tro thanh cong su thuong mai lon nhat cua Ba Lan, đung sau Anh. Thang 10 nam 1938, Đuc cap tin dung 60,000,000 Rm cho Ba Lan (120,000,000 zloty hay 4,800,000 bang Anh), nhung khong thuc hien đuoc boi Đe nhi the chien bung phat, Đuc se cung cap dung cu nha may va co khi ma lay go va san pham nong nghiep Ba Lan, viec thuong mai nay them vao viec mau dich Đuc-Ba Lan đang co.


Van hoa giao duc Nam 1919, chinh phu Ba Lan quy đinh giao duc cuong buc voi moi tre em tu 7 đen 14 tuoi đe han che mu chu pho tai, đac biet o phan cua Nga va Ao o phia đong. Nam 1921, mot phan ba so cong dan mu chu (38% o nong thon), qua trinh xoa mu chu cham, nhung đen nam 1931 thi muc mu chu giam xuong 23% (27% o nong thon) va xuong nua đen 18% nam 1937; đen nam 1939 hon 90% tre em đi hoc. Nam 1932, Bo truong ton giao va giao duc Janusz Jedrzejewicz thi hanh cai cach lon, quy đinh hai cap giao duc: giao duc pho bien (szkola powszechna) co ba hang, bon lop + hai lop + mot lop va giao duc trung cap (szkola srednia) co hai hang, bon lop trung hoc co so va hai lop trung hoc pho thong (kinh đien, nhan van, khoa hoc tu nhien va toan hoc). Hoc sinh tot nghiep trung hoc co so nhan tieu bang, trong khi hoc sinh tot nghiep trung hoc pho tong nhan đai bang cho phep đi hoc đai hoc.

Truoc nam 1918, Ba Lan co ba đai hoc: Đai hoc Jagiellonian, Đai hoc Warszawa va Đai hoc Lwow. Đai hoc co đoc giao Lublin thanh lap nam 1918, Đai hoc Adam Mickiewicz o Poznan nam 1919 va cuoi cung Đai hoc Wilno nam 1922 sau khi sap nhap Nuoc cong hoa Trung Litva, la đai hoc thu sau. Cung co ba vien nghien cuu cong nghe: Đai hoc cong nghe Warszawa, Hoc vien bach khoa Lwow va Đai hoc khoa hoc cong nghe AGH o Krakow thanh lap nam 1919, Đai hoc khoa hoc sinh vat Warszawa la vien nghien cuu nong nghiep. Đen nam 1939 co khoang 50,000 sinh vien, phu nu chiem 28% so sinh vien đai hoc, la muc cao thu hai o chau Au.
Khoa hoc Ba Lan trong thoi ky chien gian noi tieng boi cac nha toan hoc o Hoc vien toan hoc Lwow, Hoc vien toan hoc Krakow va Hoc vien toan hoc Warszawa, co nhieu triet ly gia cap the gioi o Hoc vien luan ly va triet ly Lwow-Warszawa. Florian Znaniecki sang lap nganh xa hoi hoc Ba Lan, Rudolf Weigl phat minh vat xin sot phat ban, Bronislaw Malinowski xep vao nhung nha nhan loai hoc quan trong nhat the ky 20.

Ve van hoc Ba Lan, thi ca troi nhat thap nien 20, cac nha tho chia thanh hai nhom: Skamanderites (Jan Lechon, Julian Tuwim, Antoni Słonimski va Jarosław Iwaszkiewicz) va nhom Vi Lai (Anatol Stern, Bruno Jasienski, Aleksander Wat, Julian Przybos). Ngoai cac tieu thuyet gia co tieng (Stefan Zeromski, Władysław Reymont) nhieu ten moi xuat hien trong thoi ky chien gian: Zofia Nałkowska, Maria Dabrowska, Jarosław Iwaszkiewicz, Jan Parandowski, Bruno Schultz, Stanisław Ignacy Witkiewicz, Witold Gombrowicz. Cac nghe si khac bao gom nha đieu khac Xawery Dunikowski, hoa si Julian Fałat, Wojciech Kossak va Jacek Malczewski, nha soan nhac Karol Szymanowski, Feliks Nowowiejski, Artur Rubinstein va ca si Jan Kiepura
Nhac kich rat đuoc ua thich trong thoi ky chien gian, co ma trung tam chinh o Warszawa, Wilno va Lwow; tong cong co 103 nha hat o Ba Lan va cac co so nhac kich khac (bao gom 100 nha hat dan gian). Nam 1936, 5 trieu nguoi xem cac cuoc bieu dien khac nhau, cac nhan vat chinh cua nganh nhac kich Ba Lan bao gom Juliusz Osterwa, Stefan Jaracz va Leon Schiller. Ngoai ra, truoc khi chien tranh bung phat thi co xap xi mot trieu may radio (xem Tram phat thanh o Ba Lan chien gian)


Phan gioi hanh chinh Khu vuc hanh chinh cua nuoc dua tren he thong ba cap, cap thap nhat la gminy, la thi tran đia phuong va chinh phu thi tran giong nhu xa hay huyen, gminy hop thanh powiaty (giong nhu quan), powiaty hop thanh wojewodztwa (giong nhu tinh).


Thong ke dan so Ve khia canh lich su, Ba Lan la nuoc đa dan toc, đac biet sau khi gianh đuoc đoc lap sau Đe nhat the chien va Hoa uoc Riga cham dut Chien tranh Nga-Ba Lan. Thong ke dan so nam 1921 bieu thi rang 30.8% dan so la cac dan toc thieu so, so voi 1.6% (chi gan bo voi dan toc phi Ba Lan) hay 3.8% (chi gan bo voi dan toc Ba Lan lan dan toc khac) nam 2011. Cuoc di cu tu phat đau tien khoi Lien Xo cua 500,000 nguoi Ba Lan dien ra khi Ba Lan đoc lap tai thiet, trong đot thu hai giua thang 11 nam 1919 va thang 6 nam 1924 khoang 1,200,000 nguoi roi lanh tho Nga; uoc tinh rang 460,000 nguoi co tieng me đe la tieng Ba Lan. Theo thong ke dan so nam 1931, 68.9% dan so la nguoi Ba Lan, 13.9% la nguoi Ukraina, 10% nguoi Do Thai, 3.1% nguoi Bach Nga, 2.3% nguoi Đuc va 2.8% dan toc khac, bao gom nguoi Litva, Sec, Armenia, Nga va Romania. Tinh the dan toc thieu so la van đe phuc tap va thay đoi trong thoi ky.
Ba Lan la nuoc đa ton giao, nam 1921 16,057,229 nguoi Ba Lan (xap xi 62.5%) la tin đo Cong giao La Ma, 3,031,057 (xap xi 11.8%) tin đo Cong giao Đong phuong (chu yeu Cong giao Ukraina va Armenia), 2,815,817 (xap xi 10.95%) tin đo Chinh thong giao Hy Lap, 2,771,949 (xap xi 10.8%) đao Do Thai va 940,232 (xap xi 3.7%) đao Tin lanh (chu yeu giao phai Lutheran).
Đen nam 1931, Ba Lan co dan so Do Thai lon thu hai trong the gioi, mot phan nam tong so nguoi Do Thai song trong bien gioi (xap xi 3,136,000 nguoi). Dan so đo thi cua Ba Lan tang đeu đan; nam 1921 chi 24% nguoi Ba Lan song o thanh pho, cuoi thap nien 30 thi 30%. Trong hon mot thap ky, dan so Warszawa tang 200,00, Łodz 150,000, Poznan 100,000 khong chi vi di cu noi đia ma con vi sinh suat cuc cao.


= Cac thanh pho lon nhat o Đe nhi cong hoa =


= Mat đo dan so tien chien =


Đia vi cua dan toc thieu so = Nguoi Do Thai =
Tu thap nien 20, chinh phu Ba Lan khong cho phep nguoi Do Thai nhan tien vay ngan hanh chinh phu, co viec lam cong va lay giay phep kinh doanh, tu thap nien 30 nhieu han che voi cua hang, cong ty xuat khau Do Thai va shechita cung voi viec nguoi Do Thai hanh nghe y va phap ly, nguoi Do Thai trong hiep hoi kinh doanh va đang ky vao đai hoc thi hanh. Phong trao chinh tri Dan chu quoc dan (Narodowa Demokracja) cuc ta thuong to chuc tay chay chong Do Thai, sau khi Jozef Pilsudski nam 1935 thi cuong hoa no luc, dan toi bao luc trong truong hop cuc đoan o thi tran nho khap nuoc. Nam 1937, Dan chu quoc dan thong qua nghi quyet rang "muc tieu va nhiem vu chinh la loai tru nguoi Do Thai khoi moi pham vi đoi song xa hoi, kinh te va van hoa cua Ba Lan". Chinh phu phan ung bang cach thanh lap Phai đoan ket dan toc (OZON), nam 1938 kiem soat Quoc hoi va soan thao luat ky thi Do Thai giong nhu nhung luat chong Do Thai o Đuc, Hung Nha Loi va Romania. OZON keu goi nguoi Do Thai di cu hang loat khoi Ba Lan, han che so sinh vien Do Thai (xem Bang ghe Do Thai) va han che khac voi quyen loi Do thai. Theo William W. Hagen, đen 1939, truoc khi chien tranh bung phat, nguoi Do Thai goc Ba Lan bi doa bang tinh trang giong nhu o Đuc Quoc xa.


= Nguoi Ukraina =
Chinh phu tien chien han che quyen loi cua nguoi tuyen bo quoc tich Ukraina, theo Chinh thong giao phuong đong va song o Kresy Đe nhi nuoc cong hoa. Ngon ngu Ukraina bi han che ve moi bo mon, đac biet voi co quan chinh phu va thuat ngu "Ruthenian" ap đat đe co cam viec dung tu "Ukrainian". Nguoi Ukraina bi phan thanh nong dan hang nhi vo hoc hoac nguoi the gioi thu ba va hiem khi song ngoai Kresy vi chung so nguoi Ukraina va cac han che ap đat. Nhieu no luc khoi phuc quoc gia Ukraine bi đan ap va su bao luc hay khung bo đuong thoi do To chuc quoc dan Ukraina chu truong bi lam noi bat đe tao hinh anh "nguoi man ro phuong đong hung ac."


Đia ly Đe nhi nuoc cong hoa chu yeu bang phang, co đo cao trung binh 233 m (764 ft) so voi mat nuoc bien, ngoai tru Day nui Karpat cuc nam (sau Đe nhi the chien va bien gioi thay đoi, đo cao trung binh giam xuong 173 m hay 568 ft). Chi 13% lanh tho doc bien gioi phia nam cao hon 300 m (980 ft), điem cao nhat cua nuoc la Nui Rysy, 2499 m (8,199 ft) so voi mat nuoc bien o Nui Tatrat tai Karpat, 95 km (59 dam) phia nam Krakow. Giua thang 10 nam 1938 va thang 9 nam 1939, điem cao nhat la Lodowy Szcyzt (trong tieng Slovakia la Ladovy stit), cao 2,627 m (8,619 dam) so voi mat nuoc bien. Ho lon nhat la Ho Narach.

Dien tich tong cong cua Ba Lan, sau khi Zaolzie bi sap nhap, la 389,720 km vuong (150,470 dam vuong), tu bac đen nam dai 903 km (561 dam), tu đong đen tay dai 894 km (556 dam). Ngay 1 thang 1 nam 1938, đo dai bien gioi la 5,529 km (3,436 dam), bao gom bo bien 140 km (87 dam) ma 71 km (44 dam) thuoc ve ban đao Hel, bien gioi 1,412 km (877 dam) voi Lien Xo, 948 km voi Tiep Khac (đen nam 1938), 1,912 km (1,188 dam) voi Đuc (cung voi Đong Pho) va 1,081 km (672 dam) voi cac nuoc khac (Litva, Romania, Latvia, Danzig). Nhiet đo trung binh hang nam am nhat la 9.1 oC (48.4 oF) o Krakow trong cac thanh pho lon cua Đe nhi nuoc cong hoa, lanh nhat o Wilno (7.6 oC hay 45.7 oF nam 1938). Cac điem đia ly cuc đo o Ba Lan ba gom Song Przeswiata o phia bac (o quan Braslaw tinh Wilno), Song Manczin o phia nam (o quan Kosow tinh Stanislawow), Spasibiorski gan đuong ray đen Polock o phia đong (o quan Dzisna tinh Wilno) va Mukocinek gan Song Warta va Ho Meszyn o phia tay (o quan Miedzychod tinh Poznan).


= Nuoc =
Gan 75% lanh tho Ba Lan chien gian thao nuoc ve phia đong vao Bien Baltic theo song Vistula (tong dien tich luu vuc song Vistula trong lanh tho Ba Lan la 180,300 km vuong hay 69,900 dam vuong), song Neman (51,600 km vuong hay 19,000 dam vuong), song Oder (46,700 km vuong hay 18,000 dam vuong) va song Daugava (10,400 km vuong hay 4,000 dam vuong), phan con lai cua nuoc thao ve phia nam vao Bien Đen theo song thao vao song Dnepr (song Pripyat, song Horyn va song Styr, dien tich tong cong 61,500 km vuong hay 23,700 dam vuong) va song Dnister (41,400 km vuong hay 16,000 dam vuong).


Cuoc xam luoc Ba Lan cua Đuc-Lien Xo nam 1939 Đe nhi the chien nam 1939 cham dut chu quyen Ba Lan, quan Đuc xam luoc vao ngay 1 thang 9 nam 1939, mot tuan sau khi Đuc cung Lien Xo ky Hiep uoc Xo-Đuc bi mat, ngay đo Đuc va Slovakia tan cong Ba Lan va vao ngay 17 thang 9 quan Xo Viet tan cong đong Ba Lan. Warszawa that thu ngay 28 thang 9 sau cuoc vay đanh 21 ngay. Phong trao khanh chien cong khai ngung ngay 6 thang 10 nam 1939 sau Tran Kock, Đuc va Lien Xo chiem đong hau het nuoc. Litva sap nhap Khu vuc Vilnius, Slovaia chiem khu doc bien gioi phia nam, bao gom Gorna Orawa va Tatranska Javorina ma Ba Lan sap nhap tu Tiep Khac thang 10 nam 1938. Ba Lan khong đau hang nhung tiep tuc chien đau co chinh phu luu vong cung Chinh phu đia ha Ba Lan che cho. Sau viec ky ket Hiep uoc huu nghi, hop tac va phan ranh gioi Đuc-Nga ngay 28 thang 9 nam 1939, đat Ba Lan bi Đuc chiem đong hoac bi sap nhap vao nuoc hay thanh mot phan cua Chinh quyen chiem đong, Lien Xo sap nhap đong Ba Lan, mot phan cho Bach Nga va mot phan cho Ukraina sau cuoc bau cu cac nghi hoi nhan dan Tay Ukraina (thang 11 nam 1939) va Tay Bach Nga (22 thang 10 nam 1939).

Ke hoach tac chien Ba Lan (Ke hoach phia tay va Ke hoach phia đong) that bai ngay khi Đuc xam luoc nam 1939; ton that giao chien (giet va mat trong hanh đong) la 70,000 linh, con 420,000 bi bat lam tu nhan, ton that do Hong quan (xam luoc ngay 17 thang 9) them 6,000 đen 7,000 linh giet va mat tich trong hanh đong, 250,000 lam tu nhan. Tuy quan đoi Ba Lan o trong tinh the bat loi—phe Đong minh bi đong—nhung gay đuoc thiet hai nghiem trong voi ke thu: 20,000 linh Đuc bi giet hay mat tich trong hanh đong, 674 xe tang va 319 xe boc thep bi pha huy hay hu hai nang ne, 230 phi co bi ban ha, Hong quan mat 2,500 linh (giet hoac mat tich trong hanh đong), 150 xe boc thep va 20 phi co. Cuoc xam luoc Ba Lan cua Lien Xo, cong voi thieu vien tro đa hua cua Đong minh phuong Tay, dan toi luc luong Ba Lan đai bai ngay 6 thang 10 nam 1939.

Co truyen thuyet pho bien rang ky binh Ba Lan co giao tan cong xe tang Đuc trong chien dich thang 9 nam 1939. Thuong thuat lai, đau tien do cac nha bao Y tuong trinh lam tin tuyen truyen Đuc, truyen thuyet lien quan đen hanh vi cua Trung đoan đanh giao thu 18 Ba Lan gan Chonjnice, do bao cao sai ve xung đot duy nhat ngay 1 thang 9 nam 1939 gan Krojanty, khi hai đoi ky binh co kiem phuc kich va huy diet bo binh Đuc. Sau nua đem, Su đoan thu hai (co gioi hoa) buoc phai rut lui boi ky binh Ba Lan truoc khi ho bi xe boc thep Đuc phuc kich. Truyen thuyet hinh thanh vi vai xe ban ha 20 linh trong khi ky binh chay thoat, nhung ngay ca đieu nay khong the thuyet phuc moi nguoi xem lai quan điem; vai nguoi nghi rang ky binh bi dung sai trong nam 1939.
Giua nam 1939 va 1990, chinh phu luu vong Ba Lan hoat đong o Paris va sau nay o London, tu coi ban than la đai bieu hop phap va chinh đang duy nhat cua dan toc Ba Lan. Nam 1990, Tong thong luu vong cuoi cung, Ryszard Kaczorowski, giao huy hieu tong thong cho Tong thong moi đac cu Lech Wałesa, bao hieu tinh lien tuc tu Đe nhi sang Đe tam nuoc cong hoa.


Xem them Lich su Ba Lan (1918-39)
Nam 1938 o Ba Lan
Nam 1939 o Ba Lan
Lien bang Ba Lan-Litva, con goi la "Đe nhat nuoc cong hoa" va mo ta la "nuoc cong hoa co Vua lam tong thong"


Tham khao Đoc them Davies, Norman. God's Playground. A History of Poland. Vol. 2: 1795 to the Present. Oxford: Oxford University Press, 1981. pp 393–434
Latawaski, Paul. Reconstruction of Poland 1914–23 (1992)
Leslie, R. F. et al. The History of Poland since 1863. Cambridge U. Press, 1980. 494 pp.
Lukowski, Jerzy and Zawadzki, Hubert. A Concise History of Poland. Cambridge U. Press, 2nd ed 2006. 408pp. excerpts and search
Pogonowski, Iwo Cyprian. Poland: A Historical Atlas. Hippocrene, 1987. 321 pp. new designed maps
Stachura, Peter D. Poland, 1918–1945: An Interpretive and Documentary History of the Second Republic (2004) online Luu tru ngay 26 thang 5 nam 2019 tai Wayback Machine
Stachura, Peter D. ed. Poland Between the Wars, 1918–1939 (1998) essays by scholars
Watt, Richard M. Bitter Glory: Poland and Its Fate, 1918–1939 (1998) excerpt and text search, comprehensive survey


= Chinh tri ngoai giao =
Cienciala, Anna M. "The Foreign Policy of Jozef Pi£sudski and Jozef Beck, 1926–1939: Misconceptions and Interpretations," The Polish Review (2011) 56#1 pp. 111–151 in JSTOR; earlier version
Cienciala, Anna M. (1968), Poland the Western Powers, 1938–1939. A Study in the Interdependence of Eastern and Western Europe. PDF, Kansas U. Press.
Cienciala, Anna M., and Titus Komarnicki (1984), From Versailles to Locarno, Keys to Polish Foreign Policy, 1919–1925 PDF, Kansas U. Press.
Drzewieniecki, Walter M. "The Polish Army on the Eve of World War II," Polish Review (1981) 26#3 pp 54–64.
Garlicki, Andrzej. Jozef Piłsudski, 1867–1935 (New York: Scolar Press 1995), scholarly biography; one-vol version of 4 vol Polish edition
Hetherington, Peter. Unvanquished: Joseph Pilsudski, Resurrected Poland, and the Struggle for Eastern Europe (2012) 752pp excerpt and text search
Jedrzejewicz, W. Piłsudski. A Life for Poland (1982), scholarly biography
Kantorosinski, Zbigniew. Emblem of Good Will: a Polish Declaration of Admiration and Friendship for the United States of America. Washington, DC: Library of Congress (1997)
Polonsky, A. Politics in Independent Poland, 1921–1939: The Crisis of Constitutional Government (1972)
Riekhoff, H. von. German-Polish Relations, 1918–1933 (Johns Hopkins University Press 1971)
Rothschild, J. Piłsudski's Coup d'Etat (New York: Columbia University Press 1966)
Wandycz, P. S. Polish Diplomacy 1914–1945: Aims and Achievements (1988)
Wandycz, P. S. Soviet-Polish Relations, 1917–1921 (Harvard University Press 1969)
Wandycz, P. S. The United States and Poland (1980)
Zamoyski, Adam. Warsaw 1920: Lenin's Failed Conquest of Europe (2008) excerpt and text search


= Chu đe xa hoi kinh te =
Abramsky, C. et al. eds. The Jews in Poland (Oxford: Blackwell 1986)
Blanke, R. Orphans of Versailles. The Germans in Western Poland, 1918–1939 (1993)
Gutman, Y. et al. eds. The Jews of Poland Between Two World Wars (1989).
Landau, Z. and Tomaszewski, J. The Polish Economy in the Twentieth Century (Routledge, 1985)
Moklak, Jaroslaw. The Lemko Region in the Second Polish Republic: Political and Interdenominational Issues 1918–1939 (2013); covers Old Rusyns, Moscophiles and National Movement Activists, & the political role of the Greek Catholic and Orthodox Churches
Olszewski, A. K. An Outline of Polish Art and Architecture, 1890–1980 (Warsaw: Interpress 1989.)
Roszkowski, W. Landowners in Poland, 1918–1939 (Cambridge University Press, 1991)
Staniewicz, Witold. "The Agrarian Problem in Poland between the Two World Wars," Slavonic and East European Review (1964) 43#100 pp. 23–33 in JSTOR
Taylor, J. J. The Economic Development of Poland, 1919–1950 (Cornell University Press 1952)
Wynot, E. D. Warsaw Between the Wars. Profile of the Capital City in a Developing Land, 1918–1939 (1983)
Zołtowski, A. Border of Europe. A Study of the Polish Eastern Provinces (London: Hollis & Carter 1950)
Eva Plach, "Dogs and dog breeding in interwar Poland," Canadian Slavonic Papers 60. no 3-4


= Nguon chinh =
Small Statistical Yearbook, 1932 (Mały rocznik statystyczny 1932) complete text (in Polish)
Small Statistical Yearbook, 1939 (Mały rocznik statystyczny 1939) complete text (in Polish)


= Su hoc =
Kenney, Padraic. "After the Blank Spots Are Filled: Recent Perspectives on Modern Poland," Journal of Modern History (2007) 79#1 pp 134–61, in JSTOR
Polonsky, Antony. "The History of Inter-War Poland Today," Survey (1970) pp143–159.


Đuong dan ngoai Bbs.keyhole.com: Google Earth map with borders of the Second Republic of Poland
Polish Tangos: The Unique Inter-War Soundtrack to Poland’s Independence
Polish Cinema's Golden Age: The Glamour & Progress Of Poland's Inter-War Films
‘Pakty i Fakty’: The Last-Ever Polish Interwar Cabaret Revue