Akhenaten () con đuoc viet la Echnaton, Akhenaton, Ikhnaton, va Khuenaten; (tieng Ai Cap co đai: ꜣh-n-jtn, co nghia la Nguoi linh cua Aten), ong con đuoc biet đen voi ten goi la Amenhotep IV (nghia la than Amun hai long) trong giai đoan truoc nam tri vi thu Nam, la mot pharaon cua vuong trieu thu Muoi tam cua Ai Cap, ong đa cai tri 17 nam va co le đa qua đoi vao nam 1336 TCN[10] hoac 1334 TCN. Trieu đai cua ong đac biet đuoc chu y boi viec tu bo tin nguong đa than giao cua Ai Cap va chuyen sang tin nguong tho cung mot vi than duy nhat – than Mat Troi Aten, ma đoi khi đuoc coi la bai nhat than giao, đon nhat than giao, tham chi la hau nhu đoc than giao.
Akhenaten đa co gang tao ra mot su thay đoi so voi ton giao truyen thong, nhung cuoi cung thi no cung se khong bao gio đuoc chap nhan. Sau khi ong qua đoi, cac cong trinh cua ong đa bi đap vo va pha huy, nhung buc tuong cua ong thi bi huy hoai va ten cua ong bi loai bo khoi cac ban danh sach vua. Viec thuc hanh ton giao truyen thong đa đuoc phuc hoi mot cach dan dan, va vai thap nien sau khi cac vi vua moi khong thuoc dong doi cua vuong trieu thu 18 thanh lap nen mot vuong trieu moi, ho đa boi nho Akhenaten cung nhung vi vua ke vi truc tiep cua ong, va nhac đen Akhenaten nhu la "ke thu" hoac "ke pham toi đo" trong cac ho so luu tru.
Ong gan nhu hoan toan bien mat khoi lich su cho đen khi đuoc phat hien lai vao the ky 19 o Amarna, thanh pho ma ong đa xay dung cho than Aten. Nhung cuoc khai quat thoi ki đau tai Amarna đuoc tien hanh boi Flinders Petrie đa khuay đong len su quan tam đen vi vua bi an cung voi đo la mot xac uop đuoc tim thay trong ngoi mo KV55, no đuoc Edward R. Ayrton khai quat vao nam 1907, xac uop nay co the la cua Akhenaten. Bang phuong phap phan tich DNA, cac nha khao co hoc đa xac đinh rang nguoi đan ong đuoc chon cat trong ngoi mo KV55 la cha cua vua Tutankhamun, nhung viec nhan dang xac uop nay la Akhenaten lai van đang chua co loi giai.
Ngay nay, su quan tam danh cho Akhenaten va nu hoang Nefertiti phan nao đo co lien quan đen Tutankhamun (mac du nguoi me cua Tutankhamun khong phai la Nefertiti, ma la mot phu nu đuoc cac nha khao co hoc goi la Quy ba tre), va mot phan đen tu phong cach đoc đao va gia tri tham my cao cua nhung tac pham nghe thuat đuoc ong bao tro, va mot phan la tu su quan tam khong ngung danh cho ton giao ma ong đa co gang thiet lap.


Thoi ki tri vi đau tien la Amenhotep IV Vi vua Akhenaten trong tuong lai la mot nguoi con trai cua Amenhotep III va chinh cung hoang hau Tiye. Con trai ca von la Thai tu Thutmose, đuoc cong nhan la nguoi thua ke cua Amenhotep III, nhung ong ta đa mat khi con tuong đoi tre va nguoi tiep theo đuoc ke vi ngai vang la mot hoang tu ten la Amenhotep.
Hien nay co rat nhieu tranh cai xung quanh viec Amenhotep IV đa ke vi ngai vang sau khi vua cha Amenhotep III cua cha ong qua đoi hay la co mot giai đoan đong nhiep chinh (theo mot so nha Ai Cap hoc la keo dai 12 nam). Cac tac pham hien nay cua Eric Cline, Nicholas Reeves, Peter Dorman cung cac hoc gia khac đa neu ra nhung lap luan manh me chong lai quan điem ve viec thiet lap mot giai đoan đong nhiep chinh lau dai giua hai vi vua va ung ho quan điem cho rang khong co hoac la co mot giai đoan đong nhiep chinh ngan chi keo dai tu mot đen hai nam. Cac tac pham khac cua Donald Redford, William Murnane, Alan Gardiner va gan đay la cua Lawrence Berman vao nam 1998 đa bac bo bat cu quan điem nao ve mot giai đoan đong nhiep chinh neu co giua Akhenaten va cha cua ong.Ban mau:Berman

Vao thang 2 nam 2014, Bo co vat Ai Cap cong bo bang chung thuyet phuc cho thay Akhenaten đa cung đong tri vi voi vua cha trong it nhat 8 nam. Bang chung nay đen tu nhung chu khac đuoc tim thay trong ngoi mo Luxor cua te tuong Amenhotep-Huy.
Amenhotep IV len ngoi o Thebes va o đo ong đa bat đau mot du an xay dung. Ong cho trang tri loi vao phia nam cho toi ngoai vi cua ngoi đen Amun-Re voi nhung canh ong đang tho cung Re-Harakhti. Ong cung đa som ra lenh xay dung mot ngoi đen danh rieng cho than Aten o phia đong Karnak. Ngoi đen nay đuoc goi la Gempaaten ("Than Aten đuoc thay trong lanh đia cua Aten"). Gempaaten con gom mot loat nhung cong trinh, bao gom ca mot cung đien va mot cau truc goi la Benben Hwt (đat ten theo khoi đa Benben) đuoc danh rieng cho Nu hoang Nefertiti. Cac ngoi đen tho than Aten khac đuoc xay dung tai Karnak trong thoi gian nay bao gom Rud-menu va Teni-menu, no co the đuoc xay dung gan thap mon thu chin. Trong thoi gian nay, ong đa khong đan ap ton giao tho than Amun, va vi Đai tu te cua than Amun van con tai vi trong nam thu tu duoi trieu đai cua ong. Nha vua con hien dien voi ten goi Amenhotep IV trong cac ngoi mo cua mot so quy toc o Thebes: Kheruef (TT192), Ramose (TT55) va ngoi mo cua Parennefer (TT188).
Trong ngoi mo cua Ramose, Amenhotep IV xuat hien tren buc tuong phia tay theo phong cach truyen thong, ngoi tren mot ngai vang voi Ramose xuat hien phia truoc nha vua. Trong ngoi mo Thebes cua Parennefer, Amenhotep IV va Nefertiti đang ngoi tren ngai vang cung voi đia mat troi mo ta ve vua va hoang hau.
Mot trong nhung ghi chep cuoi cung đe cap đen Amenhotep IV la hai ban sao cua mot buc thu tu vien Tong quan cua Memphis la Apy (hoac Ipy) gui toi pharaon. Nhung van kien nay đuoc tim thay o Gurob va co nien đai la vao nam cai tri thu 5, thang thu ba cua mua Trong trot, ngay 19.


Đoi ten thanh Akhenaten Vao ngay 13, Thang 8, nam thu nam duoi trieu đai cua minh, nha vua đa đen đia điem thanh pho moi Akhetaten (ngay nay goi la Amarna). Mot thang truoc đo Amenhotep IV đa chinh thuc đoi ten thanh Akhenaten. Amenhotep IV cung thay đoi hau het ca nam ten hieu cua minh vao nam thu 5 duoi trieu đai cua ong. Ong chi giu lai ten prenomen cua minh hoac ten hieu khi len ngoi la Neferkheperure.


Chinh sach ton giao Mot so cuoc tranh luan gan đay cua cac nha nghien cuu đa tap trung vao muc đo cua nhung cai cach ton giao ma Akhenaten đa ap dung đoi voi nguoi dan cua minh. Mot cach chac chan la theo thoi gian dan troi, ong đa sua đoi ten cua than Aten cung voi cac ngon ngu ton giao khac, đe nham loai bo mot cach dan dan nhung gi lien quan đen cac vi than khac; va vao mot thoi điem nao đo, ong cung đa bat tay vao viec xoa bo ten cua vi than truyen thong tren quy mo lon, đac biet la cua than Amun. Mot so vi quan cua ong đa thay đoi ten cua ho bang cach loai bo ten cua nhung vi than bao tro khac ra khoi ten cua ho roi thay the bang ten cua than Aten (hoac than Ra, vi than đuoc Akhenaten đong nhat voi Aten). Tuy nhien, ngay ca o chinh Amarna, mot so vi quan van giu lai nhung ten goi nhu Ahmose ("con cua than mat trang", chu nhan cua ngoi mo so 3), va xuong đieu khac noi cac nha khao co hoc tim thay buc tuong Nefertiti noi tieng cung voi cac tac pham chan dung hoang gia khac, lai co lien quan đen mot nghe si co ten goi la Thutmose ("con cua than Thoth"). Mot so luong lon cac la bua bang su đuoc tim thay o Amarna con cho thay rang nhung la bua cua cac vi than sinh no va gia đinh la Bes va Taweret, con mat cua Horus, cung nhung la bua cua cac vi than truyen thong khac, van đuoc nguoi dan đeo mot cach cong khai. That vay, mot ho chon giau nhung đo trang suc hoang gia đa đuoc tim thay ngay gan cac ngoi mo hoang gia o Amarna (ngay nay chung nam tai Bao tang Quoc gia Scotland), trong so đo co mot chiec nhan đe cap đen Mut, vo cua than Amun. Nhung bang chung nhu vay cho thay rang mac du Akhenaten đa khong con ung ho ve mat tai chinh cho nhung ngoi đen truyen thong nua, chinh sach cua ong đa kha khoan dung cho đen mot thoi điem nao đo, co le la lien quan đen mot su kien đac biet ma van chua đuoc biet đen dien ra vao giai đoan cuoi trieu đai cua ong.


Gia đinh Akhenaten ket hon voi Nefertiti ngay sau khi ong len ngoi, va sau nguoi con gai cua ho đa đuoc xac đinh thong qua nhung ban khac đa. Va nho vao phuong phap phan tich DNA gan đay, cac nha nghien cuu đa xac đinh đuoc rang mot trong nhung chi em ruot cua ong, xac uop "Quy ba tre", la me cua Tutankhaten (sau nay la Tutankhamen). Nguon goc cua Smenkhkare, vi vua ke vi ong, hien van chua đuoc biet ro va nguoi ta cho rang Akhenaten cung voi mot nguoi vo chua ro danh tinh la cha me cua vi vua nay.
Mot nguoi vo thu hai cua Akhenaten co ten la Kiya, va ba ta đuoc biet đen tu nhung ban khac đa. Co mot so gia thuyet cho rang ba la me cua Tutankhamen, Smenkhkare, hoac ca hai.
Sau đay la danh sach nhung nguoi con cua Akhenaten (đuoc biet đen va gia thuyet) cung voi nam sinh theo gia thuyet:

Smenkhkare - nam 35 hoac 36 duoi thoi Amenhotep III
Meritaten - nam 1.
Meketaten - nam 3, co the som hon.
Ankhesenpaaten, sau nay la Nu hoang cua Tutankhamun- nam thu 4.
Neferneferuaten Tasherit - nam thu 8
Neferneferure - nam thu 9
Setepenre - nam 9.
Tutankhaten - nam 8 hoac 9 - sau nay đoi ten thanh Tutankhamun.
Nhung nguoi vo cua ong đuoc biet đen la:

Nefertiti, Nguoi Vo Hoang Gia Vi đai cua ong.
Kiya, mot thu phi cua ong.
Mot nguoi con gai cua Satiya, vua cua Enisasi
Mot nguoi con gai cua Burna-Buriash, vua cua Babylon

Co gia thuyet cho rang Akhenaten co the đa lay mot vai nguoi con gai cua ong lam vo, đe nham co gang sinh ra mot nguoi thua ke nam voi ho, nhung đieu nay đa tao ra su tranh cai gay gat. Mot đieu duong nhu chac chan đo la giong nhu vua cha Amenhotep III, Akhenaten đa phong cho mot nguoi con gai cua ong lam Nguoi Vo Hoang Gia Vi đai, nhung đieu nay khong co nghia chi ra rang ba ta la mot nguoi vo cua ong boi vi đay cung con la mot tuoc hieu quan trong mang tinh nghi thuc.

Meritaten đuoc ghi lai la Nguoi Vo Hoang gia Vi đai cua Smenkhkare trong ngoi mo cua Meryre II o Akhet-Aten. Ten cua ba cung đa đuoc ghi lai ben canh ten cua Vua Akhenaten va Vua Neferneferuaten cung voi tuoc hieu Nguoi Vo Hoang gia Vi đai tren mot cai hop nam trong ngoi mo cua Tutankhamen. Nhung buc thu đuoc cac vi vua ngoai quoc gui cho Akhenaten đa đe cap đen Meritaten nhu la 'Nu chu nhan cua gia đinh'.
Meketaten, nguoi con gai thu hai cua Akhenaten. Meketaten qua đoi trong khi sinh con va đieu nay đa đuoc ghi lai trong cac ngoi mo hoang gia cua Amarna vao khoang nam 13 hoac 14. Boi vi danh tinh nguoi chong cua ba van chua đuoc biet đen, cho nen co gia thuyet cho rang Akhenaten la cha cua đua tre nay. Tuy nhien, dong chu ghi lai huyet thong cua đua tre kia đa bi hu hong, do đo van đe nay van chua the đuoc giai quyet.
Nhieu cong trinh ky niem ma nguon goc ban đau la danh cho Kiya, đa đuoc khac lai voi ten cua Meritaten va Ankhesenpaaten; nhung dong chu khac đuoc sua lai nay con liet ke mot Meritaten-tasherit ("be") va mot Ankhesenpaaten-tisherit. Mot so nguoi cho rang Akhenaten chinh la cha cua ho. Mot so khac thi lai cho rang boi vi nhung nguoi chau noi nay khong đuoc chung thuc o bat cu noi nao khac, cho nen ho von khong co thuc va đuoc tao ra đe nham lap đay cho trong ma ban đau ghi lai ten nhung nguoi con cua Kiya.


= Nhung mieu ta ve pharaon va gia đinh =

Cac phong cach nghe thuat đa phat trien ruc ro trong suot giai đoan ngan ngui nay co su khac biet mot cach ro rang so voi cac phong cach nghe thuat Ai Cap khac. Trong mot so truong hop, su mieu ta tro nen tu nhien hon, đac biet la trong viec mieu ta đong vat va thuc vat, nhung nguoi dan thuong, va trong cach mieu ta hanh đong va cu chi voi mot y nghia nao đo danh cho nhung nguoi thuoc va khong thuoc hoang gia. Tuy vay, cac thanh vien cua trieu đinh ma đac biet la cac thanh vien cua gia đinh hoang gia đa đuoc mieu ta het suc cach đieu, voi nhung chiec đau dai, phan bung loi ra, hong to, canh tay va chan thi lai manh khanh, va nhung net đac trung tren khuon mat đuoc cuong đieu hoa. Đang chu y hon nua va cung la thoi ky duy nhat trong lich su nghe thuat hoang gia Ai Cap, gia đinh cua Akhenaten đa đuoc mieu ta ro rang la đang thuc hien cac hoat đong mang tinh tu nhien, the hien tinh cam đoi voi nhau va nam tay nhau (trong nghe thuat truyen thong, tinh than thanh cua mot vi pharaon đuoc the hien thong qua su thu thai, tham chi bat đong).
Nefertiti cung xuat hien trong cac hoat đong thuong von chi danh cho mot pharaon, ca ben canh nha vua va chi co mot minh (hoac voi cung voi nhung nguoi con gai), đieu nay cho thay rang ba đa co đuoc mot đia vi đac biet danh cho mot nu hoang. Nhung mieu ta nghe thuat thoi ky đau ve ba thuong to ra kho co the phan biet đuoc voi nhung mieu ta ve phu quan cua ba, ngoai tru nhung bieu trung va y phuc cua ba, nhung ngay sau khi chuyen đen kinh đo moi, Nefertiti bat đau đuoc mieu ta voi nhung đac trung rieng cua minh.

Ly do tai sao hinh dang cua Akhenaten lai đuoc mieu ta mot cach ki quac, theo kieu ai am ai nu noi bat đen nhu vay, hien van la mot van đe gay nhieu tranh cai. Co gia thuyet cho rang đieu nay mang muc đich ve mat ton giao, nhu la đe mo phong lai vai tro sang tao cua than Aten, vi than nay đuoc goi la "me va cha" cua tat ca moi thu trong nhung lang mo o Amarna. Hoac la co gia thuyet khac cho rang phong cach chan dung cua Akhenaten (va gia đinh cua ong) đa phong đai nhung đac điem the chat khac biet cua ong. Tru khi xac uop cua Akhenaten đuoc xac đinh mot cach chinh xac, bang khong cac gia thuyet nhu vay van chi la suy đoan. Mot so hoc gia nhan đinh rang xac uop 61074 đuoc tim thay trong ngoi mo KV55, mot ngoi mo chua đuoc xay dung xong o Thung lung cac vi vua, chinh la cua Akhenaten. Neu đieu nay la thuc hoac xac uop trong ngoi mo KV55 la mot nguoi co quan he gan gui ve mat huyet thong voi ong, Smenkhkare, kich thuoc cua no co khuynh huong ung ho cho gia thuyet rang nhung mieu ta phong đai ve Akhenaten thuc chat chinh la dien mao cua ong. Mac du vay, xac uop nay chi bao gom nhung đoan xuong roi rac, hop so dai va co mot cai cam nho len, chan tay cua xac uop nay thi nhe va dai. Nam 2007, Zahi Hawass va mot nhom cac nha nghien cuu đa tien hanh chup CT Scan đoi voi xac uop 61074. Va voi nhung đac điem nhu la phan xuong so dai, xuong ma, khe ho ham ech cung rang khon moc lech, ho đa ket luan rang xac uop nay la cha cua Tutankhamun, va do vay chinh la Akhenaten.


Đoi ngoai Nhung buc thu Amarna, mot tap hop cua cac thu tu ngoai giao đuoc phat hien tai el-Amarna (ten goi hien đai cua thanh pho Akhetaten), đa cung cap bang chung quan trong ve trieu đai va chinh sach đoi ngoai cua Akhenaten. Nhung buc thu nay bao gom mot tap hop vo gia cac buc thu đuoc viet tren nhung tam bang bang đat set, chung đuoc gui đen cho Akhetaten tu cac vi vua chu hau khac nhau thong qua cac tien đon quan su cua Ai Cap va tu cac vi vua ngoai quoc (đuoc thua nhan nhu la "Cac vi Vua vi đai") cua vuong quoc Mitanni, Babylon, Assyria va cua Hatti. Cac vien thong đoc va nhung vi vua chu hau cua Ai Cap cung thuong xuyen viet thu đe cau xin vang tu pharaon, va cung than phien rang ong đa lam nhuc va lua doi ho.

Vao đau trieu đai cua minh, Akhenaten đa mau thuan voi Tushratta, vua cua Mitanni, vi vua nay đa cau xin su ung ho tu vua cha cua ong đe nham chong lai nguoi Hittite. Tushratta phan nan trong nhieu buc thu rang Akhenaten đa gui cho ong ta nhung buc tuong đuoc ma vang thay vi nhung buc tuong đuoc lam bang vang rong; Buc thu Amarna EA 27 con luu giu loi phan nan cua Tushratta danh cho Akhenaten ve tinh canh tren:

"Ta... đa thinh cau cha cua ngai Mimmureya ve nhung buc tuong đuc bang vang rong, mot cai danh cho ban than ta va mot buc tuong thu hai, mot buc tuong cua Tadu-Heba [Tadukhepa], con gai ta, va cha ngai noi rang: "Đung noi la chi tang nhung buc tuong đuoc đuc bang vang rong. Ta se tang cho ngai mot cai khac đuoc lam tu ngoc luu ly. Ta cung se tang cho ngai, cung voi cac buc tuong, them nhieu vang va cua cai [khac] vuot qua han muc". Bat cu vi su gia nao cua ta o Ai Cap luc đo đeu đa nhin thay so vang danh cho nhung buc tuong voi đoi mat cua ho. Cha cua ngai đa tu minh đuc lai cac buc tuong voi su chung kien cua cac su gia cua ta, va ngai ay đa tao nen chung hoan toan bang vang rong...Ngai ay con cho ho thay them nhieu vang hon nua, ma đa vuot qua han muc nhung thu ma ngai ay đa gui cho ta. Ngai ay đa noi voi nhung su gia cua ta rang: Nha nguoi hay nhin xem, o đay la nhung buc tuong, o kia la so vang va cua cai vuot qua han muc ma ta gui cho nguoi anh em cua minh. Va cac su gia cua ta đa nhin thay bang chinh đoi mat cua ho! Nhung nguoi anh em cua ta [tuc la Akhenaten] đa khong gui tang nhung buc tuong vang [rong] ma cha cua ngai đinh gui tang. Ngai đa gui toi mot buc tuong go đuoc ma vang.

Trong khi Akhenaten chac chan khong phai la mot đong minh than can cua Tushratta, ong ro rang đa to ra quan tam đen su mo rong quyen luc cua đe quoc Hittite duoi su cai tri cua vi vua hung manh Suppiluliuma I. Nguoi Hittite gianh đuoc mot chien thang truoc Mitanni va vi vua cua no la Tushratta va đieu nay đa pha vo toan bo can can quyen luc quoc te o khu vuc Trung Đong Co đai tai thoi điem nguoi Ai Cap đa thiet lap hoa binh voi Mitanni; no se khien cho mot so chu hau cua Ai Cap nga ve phia nguoi Hittite. Mot nhom cac quoc gia đong minh cua Ai Cap đa co gang noi day chong lai nguoi Hittite va viet thu cau xin Akhenaten gui quan đoi toi cuu vien, nhung ong khong đap lai hau het cac loi cau xin cua ho. Co cac bang chung cho thay rang nhung lon xon o bien gioi phia Bac đa gay ra su bat on o khu vuc Canaan, đac biet trong cuoc chien tranh gianh quyen luc giua Labaya cua Shechem voi Abdi-Heba cua Jerusalem, ma đoi hoi pharaon phai can thiep vao khu vuc nay bang cach phai cac đao quan Medjay tien ve phia bac. Akhenaten con thang thung tu choi giai nguy cho chu hau cua ong la Rib-Hadda cua Byblos - vuong quoc cua ong ta đang bi vay ham boi vuong quoc Amurru duoi thoi tri vi cua Abdi-Ashirta va sau nay la Aziru, con trai cua Abdi-Ashirta, bat chap viec Rib-Hadda đa rat nhieu lan cau cuu pharaon. Rib-Hadda đa viet tong cong 60 buc thu cho Akhenaten đe cau xin su tro giup đen tu pharaon. Met moi vi phai nhan nhung buc thu lien tiep đen tu Rib-Hadda, Akhenaten đa tung noi voi Rib-Hadda rang: "Nha nguoi la nguoi viet thu cho ta nhieu hon tat ca cac thi truong khac" hoac la cac chu hau Ai Cap trong buc thu EA 124. Rib-Hadda khong hieu đuoc rang vi vua Ai Cap se khong to chuc va phai toan bo quan đoi tien ve phia bac chi đe giu nguyen ven hien trang chinh tri cua mot so tieu quoc nam o ven ria phan lanh tho chau A cua Ai Cap. Rib-Hadda cuoi cung se phai tra gia cho đieu nay: ong ta bi truc xuat khoi Byblos boi mot cuoc chinh bien đuoc tien hanh boi nguoi em trai la Ilirabih va viec nay cung đa đuoc đe cap đen trong mot buc thu. Sau khi khan cau mot cach vo vong su tro giup tu Akhenaten, Rib-Hadda đa quay sang cau xin su giup đo cua Aziru, ke thu truyen kiep cua ong ta, đe nham gianh lai ngai vang cho ban than minh, Aziru ngay lap tuc đua ong ta đen cho vi vua cua Sidon, va gan nhu chac chan sau đo Rib-Hadda đa bi hanh quyet.
William L. Moran  luu y rang noi dung cua hon 380 buc thu Amarna lai trai nguoc voi quan điem quy uoc cho rang Akhenaten đa bo qua cac vung lanh tho o nuoc ngoai cua Ai Cap va huong su quan tam vao nhung cai cach o trong nuoc cua ong. Mot so buc thu tu cac chu hau cua Ai Cap bao tin cho vi pharaon biet đuoc rang ho đa lam theo nhung chi thi cua ong:

Gui toi đuc vua, vi chua te cua than, vi than cua than, mat troi cua than, mat troi tu tren troi cao: Thong điep cua Yapahu, nguoi cai tri cua Gazru, đay to cua ngai, cat bui duoi chan ngai. Than thuc su tu minh phu phuc duoi chan cua đuc vua, chua te cua than, vi than cua than, mat troi cua than... 7 lan va 7 lan, tren bung va o tren lung. Than thuc su đang canh gac vung đat cua đuc vua, vi chua te cua than, mat troi cua bau troi, noi than đang o, va tat ca nhung đieu ma đuc vua, vi chua te cua than, đa viet cho than, than thuc su đang thuc hien - tat ca moi thu! Vay than la ai, mot con cho, va đau la nha cua than... va bat cu viec gi than đuoc sai khien, ma la menh lenh cua đuc vua, chua te cua than, mat troi tu bau troi, chang nhe lai khong nen luon luon tuan theo? "(EA 378)

Sau khi Rib-Hadda trung thanh bi sat hai boi su xui giuc cua Aziru, Akhenaten đa gui mot la thu đay gian du đen cho Aziru, voi mot su ket toi đuoc am chi ro rang ve su phan boi cong khai cua ong ta. Akhenaten đa viet rang:

Hay noi voi Aziru, nguoi cai tri cua Amurru: Đuc vua, chua te cua nguoi, [Akhenaten], noi nhu vay: Nguoi cai tri Gubla, [Byblos] nguoi đa bi em trai minh đuoi khoi canh cong, noi voi nguoi rang: "Hay đua ta đi va đem ta toi thanh pho. Co rat nhieu bac, va ta se tang chung cho nguoi. Qua thuc đo la su giau sang bac nhat, nhung khong phai la voi ta [o đay]". Dau cho nguoi cai tri ay [Rib-Hadda] đa noi voi nguoi nhu vay. Khong phai la nha nguoi đa viet thu cho đuc vua, chua te cua nguoi noi rang, "Than la đay to cua nguoi giong nhu tat ca cac thi truong truoc đay [nghia la cac chu hau] trong thanh pho cua ngai"? Tuy nhien, nha nguoi đa hanh đong mot cach loi lam bang cach đua vien thi truong đa bi em trai cua minh đuoi khoi canh cong, đi khoi thanh pho cua Ngai.
Han ta [Rib-Hadda] đa co mat tai Sidon, va theo quyet đinh cua chinh nha nguoi, nguoi đa trao han lai cho [mot vai] thi truong. Lieu nha nguoi co khong biet gi ve su gian ac cua nhung con nguoi nay? Neu nha nguoi that su la đay to cua đuc vua, tai sao nha nguoi lai khong to cao han ta truoc mat đuc vua, chua te cua nguoi, rang: "Vien thi truong nay đa viet thu cho than noi rang:" Hay đua ta đen cho nha nguoi va đem ta tro ve thanh pho cua minh?". Va neu nhu nha nguoi đa hanh đong mot cach trung thanh, thi tat ca nhung gi nha nguoi đa viet đeu khong đung. Thuc te thi, đuc vua đa suy ngam ve chung nhu sau, "Tat ca moi thu nha nguoi noi đeu khong than thien."
Ngay luc nay đay, đuc vua đa nghe noi nhu sau: "Nha nguoi đang hoa thuan voi vi vua cua Qidsa (Kadesh). Hai nguoi cung an va cung uong voi nhau." Va đo la su that. Tai sao nha nguoi lai hanh đong nhu vay? Tai sao nha nguoi lai hoa thuan voi mot vi vua ma đuc vua đang chien đau? Va ngay ca khi nha nguoi đa hanh đong mot cach trung thanh, nguoi đa xem xet ve quyet đinh cua chinh nha nguoi hay chua, va y kien cua han đa khong đuoc quan tam đen. Nguoi đa to ra khong quan tam đen nhung đieu ma nha nguoi đa lam truoc đo. Đieu gi đa xay ra giua nguoi va chung khien cho nha nguoi khong con đung ve phia đuc vua, chua te cua nguoi? Hay luu tam đen nhung ke đang huan luyen nha nguoi cho loi ich cua rieng chung. Chung muon đay nha nguoi vao ngon lua... Neu vi bat cu ly do gi đi chang nua nha nguoi muon lam đieu ac, va neu nhu nha nguoi muu tinh đieu ac, nhung đieu doi tra, thi nguoi, cung voi toan bo gia đinh cua minh, se chet duoi luoi riu cua đuc vua. Vay nen, hay hoan thanh viec phuc su đuc vua cua nha nguoi, chua te cua nha nguoi, va nguoi se song. Ban than nha nguoi cung biet rang nha vua khong that bai khi Ngai noi con thinh no chong lai toan bo Canaan. Va khi nha nguoi đa viet rang: "Cau xin Đuc vua, Chua te cua than, tha thu cho than nam nay, va sang nam sau than se toi cho đuc vua, chua te cua than, [tuc la Ai Cap]. Neu đieu nay khong the đuoc, than se gui con trai cua than toi the cho cho minh"- Đuc vua, chua te cua nha nguoi, tha thu cho nha nguoi trong nam nay theo đung nhung gi nguoi noi. Hay tu minh đi toi, hoac phai con trai cua nguoi đen [ngay tuc khac]. (EA 162)

Buc thu nay cho thay rang Akhenaten đa danh su quan tam sat sao đoi voi cac van đe cua nhung chu hau o Canaan va Syria. Akhenaten ra lenh cho Aziru phai đen Ai Cap va giu ong ta o lai đo it nhat mot nam. Cuoi cung, Akhenaten buoc phai tha cho Aziru quay tro lai que huong cua ong ta boi vi khi ay nguoi Hittite đa tien quan ve phia Nam toi Amki, đieu nay tao ra su uy hiep đoi voi hang loat cac quoc gia chu hau o chau A cua Ai Cap, bao gom ca Amurru. Chang bao lau sau khi tro ve Amurru, Aziru cung voi vuong quoc cua ong ta đa chay sang hang ngu cua nguoi Hittite. Chung ta biet đuoc rang vao thoi điem Rib-Hadda viet mot buc thu Amara co nhac đen viec nguoi Hittite đa "chiem het toan bo cac xu so tung la chu hau cua vua Mitanni" (EA 75), Akhenaten đa co gang duy tri su kiem soat cua Ai Cap đoi voi khu vuc trung tam cua Đe quoc Can Đong (ma bao gom khu vuc ngay nay la Israel cung nhu khu vuc ven bien cua nguoi Phoenicia) đong thoi tranh xung đot voi đe quoc Hittite cua Suppiluliuma I đang ngay mot hung manh. Chi co duy nhat tinh bien gioi Amurru o Syria la bi mat vinh vien vao tay cua nguoi Hittite, boi vi vi vua cua no la Aziru đa đao ngu sang phia nguoi Hittite. Sau cung, trai voi quan điem truyen thong ve mot vi vua đa khong chu y toi nhung moi quan he quoc te cua Ai Cap, Akhenaten đuoc biet đen la đa tien hanh it nhat mot chien dich o Nubia vao nam tri vi thu 12 cua ong, chien dich nay cua ong đa đuoc nhac toi tren tam bia đa Amada CG 41806 va tren mot bia đa khac tai Buhen.


Qua đoi, an tang va ke vi Lan xuat hien cuoi cung cua Akhenaten cung voi gia đinh hoang gia Amarna ma co ghi ro ngay thang đo la trong ngoi mo cua Meryra II, va nien đai cua no la vao thang thu hai, nam tri vi thu 12 cua ong. Sau thoi điem nay, nhung ghi chep lich su đeu khong ro rang va chi co duy nhat su ke vi cua Tutankhamun la đa đuoc biet ro.
Vao thang 12 nam 2012, cac nha khao co hoc tuyen bo rang ho đa tim thay mot ban khac đa voi nien đai đuoc ghi ro la vao ngay 15 thang thu ba mua Akhet nam thu 16 cua Akhenaten, no cung đe cap đen su hien dien cua Nu hoang Nefertiti trong cung mot dong, ban khac nay đuoc phat hien tai mot mo đa voi nam o Deir el-Bersha phia bac cua Amarna. Noi dung cua no đe cap đen mot du an xay dung o Amarna, va cho chung ta biet đuoc rang Akhenaten va Nefertiti van la mot cap vo chong hoang gia chi mot nam truoc khi Akhenaten qua đoi.

Mac du cac nha nghien cuu ngay nay thua nhan rang ban than Akhenaten đa qua đoi vao nam tri vi thu 17 cua minh, chung ta van chua biet ro lieu rang Smenkhkare co the đa đong nhiep chinh voi ong trong khoang tu hai hay ba nam truoc đo hay la ong ta đa tu minh cai tri trong mot thoi gian ngan. Neu thuc su Smenkhkare đa song lau hon Akhenaten va tro thanh vi pharaon duy nhat tri vi, ong ta co the đa cai tri Ai Cap it hon mot nam. Nguoi ke vi tiep theo la Neferneferuaten, mot nu pharaon đa tri vi Ai Cap trong hai nam va mot thang. Tiep theo sau đo, ba co le đa đuoc ke vi boi Tutankhaten (sau nay la Tutankhamun). Tutankhamun đuoc cho la em trai cua Smenkhkare va la mot nguoi con trai khac cua Akhenaten, mac du vay cung co gia thuyet cho rang Tutankhamun co the la con trai cua Smenkhkare. Nho vao ket qua xet nghiem DNA trong nam 2010, chung ta biet đuoc rang Tutankhamun thuc su la con trai cua Akhenaten. Ngoai ra cung co gia thuyet khac cho rang sau khi Akhenaten qua đoi, Nefertiti đa cai tri voi ten goi la Neferneferuaten nhung mot so hoc gia khac thi lai tin rang vi nu pharaon nay la Meritaten. Tam bia đa nhiep chinh đuoc tim thay trong mot ngoi mo o Amarna, co the cho thay hoang hau Nefertiti nhu la nguoi đong nhiep chinh voi ong va cai tri ben canh ong ta, the nhung đieu nay khong han la chac chan boi vi nhung cai ten tren tam bia đa đo đa bi xoa bo va đuoc khac lai la Ankhesenpaaten va Neferneferuaten.
Cung voi su qua đoi cua Akhenaten, giao phai tho cung than Aten ma ong sang lap đa dan dan mat đi su ung ho. Tutankhaten sau nay đa đoi ten thanh Tutankhamun vao nam tri vi thu hai cua ong ta (1332 TCN) va tu bo thanh pho Akhetaten, ma cuoi cung thi cung roi vao tinh trang đo nat. Nhung vi vua ke vi ong ta la Ay va Horemheb đa pha bo cac ngoi đen ma Akhenaten xay dung, bao gom ca ngoi đen o Thebes va su dung nhung vat lieu xay dung tu chung cung voi nhung hoa tiet trang tri co san đe xay dung nhung ngoi đen cua ho. Khong nhung vay, thi hai cua ong đa đuoc doi đi sau khi trieu đinh quay tro lai Thebes, va thong qua cac phan tich di truyen hoc gan đay cac nha khao co hoc đa xac nhan rang thi hai đuoc tim thay trong ngoi mo KV55 chinh la cha cua Tutankhamun, va do đo "nhieu kha nang la" Akhenaten. Ngoi mo nay con co chua nhieu đo vat co nien đai thuoc ve thoi ky Amarna, trong so đo co mot mat na tang le hoang gia đa bi huy hoai mot cach co chu y. Chiec quach bi đap vo cua ong đa đuoc phuc dung lai va hien nay đang đuoc trung bay o bao tang Cairo.

Sau cung, Akhenaten, Neferneferuaten, Smenkhkare, Tutankhamun, va Ay đeu đa bi loai ten khoi nhung ban danh sach chinh thuc ve cac pharaon, thay vao đo chung ghi lai rang Amenhotep III đuoc Horemheb ke vi mot cach truc tiep. Đieu nay đuoc cho la mot phan trong mot no luc cua Horemheb đe nham xoa bo tat ca cac dau vet cua giao phai tho cung than Aten va cac vi pharaon gan lien voi no khoi lich su. Ten cua Akhenaten đa khong con xuat hien trong bat ky ban danh sach vua nao đuoc bien soan duoi trieu đai cua cac vi pharaon sau nay va phai mai cho đen tan cuoi the ky 19 thi danh tinh cua ong moi đuoc tai phat hien va nhung dau vet con sot lai thuoc ve trieu đai cua ong cung đa đuoc cac nha khao co hoc khai quat.Ban than Akhenaten con đuoc nhac đen nhu la "ke thu tu Akhetaton" trong van kien Mes co nien đai vao thoi ky Rameses boi vi nguoi Ai Cap đa hoan toan choi bo cuoc cach mang cua ong vao thoi điem nay va su khung hoang do no tao nen.


Cai cach ton giao Trong nhung nam đau trieu đai cua minh, Amenhotep IV song tai Thebes cung voi Nefertiti va sau nguoi con gai cua ong. Ban đau, ong tiep tuc cho phep tho cung cac vi than truyen thong cua Ai Cap nhung o gan ngoi đen Karnak (trung tam chinh cua su tho cung than Amun-Ra), ong đa xay dung mot so cong trinh lon bao gom cac ngoi đen danh cho than Aten. Than Aten thuong đuoc mieu ta la mot đia mat troi voi cac tia sang keo dai cung nhung ban tay nguoi nho be o moi đau. Nhung cong trinh nay sau đo bi nhung vi vua ke vi ong pha huy va chung đuoc su dung lam vat lieu tram vao nhung cho ho trong cac cong trinh xay dung moi tai ngoi đen Karnak; Sau nay, cac nha khao co hoc đa phat hien đuoc khoang 36.000 khoi đa trang tri von co nguon goc tu ngoi đen cua Aton o noi đay, nhung khoi đa nay con luu giu cac hoa tiet cua nhung buc phu đieu trang tri ban đau va cac dong chu khac.

Vao nam tri vi thu nam cua minh, Amenhotep IV đa tien hanh nhung buoc đi quyet đinh đe hop thuc hoa Aten tro thanh vi than duy nhat cua Ai Cap: vi pharaon nay "bai bo cac chuc tu te cua tat ca cac vi than khac... va chuyen loi tuc tu nhung giao phai nay sang cho than Aten ". Đe nhan manh su toan tam toan y cua minh đoi voi than Aten, nha vua đa chinh thuc đoi ten goi cua ong tu Amenhotep IV sang thanh Akhenaten hay "Linh hon song cua Aten". Nam thu nam cua Akhenaten cung đanh dau viec bat đau qua trinh xay dung kinh đo moi cua ong, Akhetaten hay "Chan troi cua Aten", tai đia điem đuoc biet đen ngay nay la Amarna. Rat nhanh chong sau đo, ong đa tap trung cac hoat đong ton giao cua Ai Cap o Akhetaten, mac du qua trinh xay dung thanh pho nay duong nhu van con tiep tuc dien ra trong nhieu nam tiep theo.


Tham khao Nguon Đoc them Aldred, Cyril (1991) [1988]. Akhenaten: King of Egypt. Thames & Hudson. ISBN 0-500-27621-8.
Aldred, Cyril (1973). Akhenaten and Nefertiti. London: Thames & Hudson.
Aldred, Cyril (1984). The Egyptians. London: Thames & Hudson.
Bilolo, Mubabinge (2004) [1988]. "Sect. I, vol. 2". Le Createur et la Creation dans la pensee memphite et amarnienne. Approche synoptique du Document Philosophique de Memphis et du Grand Hymne Theologique d'Echnaton (bang tieng Phap) . Munich-Paris: Academy of African Thought.
El Mahdy, Christine (1999). Tutankhamen: The Life and Death of a Boy King. Headline. ISBN 0-7472-6000-1.
Rita E. Freed, Yvonne J. Markowitz, and Sue H. D'Auria (ed.) (1999). pharaon s of the Sun: Akhenaten - Nefertiti - Tutankhamen. Bulfinch Press. ISBN 0-8212-2620-7. {{Chu thich sach}}: |author= co ten chung (tro giup)Quan ly CS1: nhieu ten: danh sach tac gia (lien ket)
Gestoso Singer, Graciela (2008) El Intercambio de Bienes entre Egipto y Asia Anterior. Desde el reinado de Tuthmosis III hasta el de Akhenaton Free Access (tieng Tay Ban Nha) Ancient Near East Monographs, Volume 2.Buenos Aires, Society of Biblical Literature - CEHAO. ISBN 978-987-20606-4-0
Holland, Tom, The Sleeper in the Sands (novel), (Abacus, 1998, ISBN 0-349-11223-1), a fictionalised adventure story based closely on the mysteries of Akhenaten's reign
Hornung, Erik, Akhenaten and the Religion of Light, translated by David Lorton, Cornell University Press, 1999, ISBN 0-8014-3658-3
Najovits, Simson. Egypt, Trunk of the Tree, Volume I, The Contexts, Volume II, The Consequences, Algora Publishing, New York, 2003 and 2004. On Akhenaten: Vol. II, Chapter 11, pp. 117–173 and Chapter 12, pp. 205–213
Redford, Donald B., Akhenaten: The Heretic King (Princeton University Press, 1984, ISBN 0-691-03567-9)
Reeves, Nicholas (2001). Akhenaten: Egypt's False Prophet. Thames and Hudson. ISBN 0-500-05106-2.
Stevens, Anna (2012). Akhenaten’s workers: the Amarna Stone village survey, 2005-2009. Volume I, The survey, excavations and architecture. Egypt Exploration Society. ISBN 978-0-85698208-8.


Lien ket ngoai Akhenaten tren chuong trinh In Our Time cua BBC. (Nghe tai đay)
Akhenaten and the Hymn to the Aten Luu tru ngay 11 thang 6 nam 2004 tai Wayback Machine
The City of Akhetaten
The Great Hymn to the Aten
M.A. Mansoor Amarna Collection
Grim secrets of pharaon 's city BBC
Ancestry and Pathology in King Tutankhamun's Family Hawass
Belief Of Akhenaten - The introduction of a New Note into the Religious Thought of the World
The Long Coregency Revisited: the Tomb of Kheruef Luu tru ngay 13 thang 6 nam 2011 tai Wayback Machine by Peter Dorman, University of Chicago
Royal Relations, Tut’s father is very likely Akhenaten. National Geographic 09. 2010 Luu tru ngay 9 thang 8 nam 2011 tai Wayback Machine