Than Loi (chu Han: 申利; ?-1141 hoac 1139) la thu linh cam đau mot cuoc noi day chong lai trieu đinh nha Ly thoi Ly Anh Tong trong lich su Viet Nam.


Than the Theo Đai Viet su ky toan thu, Than Loi von la thay boi. Ong tu xung la con cua vua Ly Nhan Tong.
Su gia Ngo Thi Si thoi Le trung hung dan loi Quang Tay suy ty nha Nam Tong tau len vua Tong rang vua Ly Nhan Tong co nguoi con cua cung thiep sinh ra, nhung Nhan Tong khong nhan, ma lap chau la Duong Hoan lam nguoi ke vi. Khi Duong Hoan len ngoi (Ly Than Tong), nguoi con ay chay sang nuoc Đai Ly, đoi ho la Trieu, ten la Tri Chi, tu xung la Nam Binh Vuong. Nam 1139, Than Tong mat, Trieu Tri Chi ben tro ve tranh ngoi voi Anh Tong, xin muon quan cua nha Tong. Quan tinh Quang Tay đem viec ay tau len, vua Tong tu choi. Ngo Thi Si can cu vao hanh trang cua ca Than Loi va Trieu Chi Tri phong đoan rang Trieu Tri Chi va Than Loi chi la mot nguoi, khi tran tinh đe xin vien binh cua nha Tong thi noi doi la con Nhan Tong đe lua nha Tong.


Đanh bai quan nha Ly Nam 1138, Ly Than Tong qua đoi khi con tre, thai tu Thien To moi len 3 tuoi noi ngoi, tuc la Ly Anh Tong. Nhan luc vua Ly con nho, trieu đinh do Le thai hau va ngoai thich chap chinh, nam 1140, Than Loi mang thuoc ha theo đuong thuy đen chau Thai Nguyen, tu chau Tay Nong keo ra, qua chau Luc Lenh, vao chiem chau Thuong Nguyen va chau Ha Nong, thu nap nhung nguoi tron tranh, chieu mo tho binh, cung muu khoi binh chong Ly Anh Tong. Su sach ghi nhan thuoc ha cua ong co hon 800 nguoi.
Thang gieng nam 1141, Than Loi tu xung la Binh Vuong. Ong lap vo ca, vo le lam hoang hau va phu nhan, phong con lam vuong hau, cho thuoc ha quan tuoc theo thu bac khac nhau. Luc đo luc luong cua Than Loi co hon 1000 nguoi. Nhung nguoi noi day đi đen đau noi phao la Than Loi gioi dung binh đe uy hiep nguoi dan o mien bien gioi. Nguoi cac khe đong doc bien gioi đeu khiep so, khong dam chong lai ong.
Thang 2 nam 1140, quan tran giu bien gioi cua nha Ly dang thu cao cap ve trieu đinh. Trieu đinh ban chieu sai Gian nghi đai phu Luu Vu Xung đem quan đi đuong bo, Thai pho Hua Viem đem quan nguoc đuong thuy đe tien đanh Than Loi. Luu Vu Xung sai tuong tien phong la Thi ve đo To Tiem va Chu đo trai Tuyen Minh la Tran Thiem đem quan đi truoc, đong o song Bac Đa. Vua luc đo thuy quan cua Than Loi tien đen, hai ben cung giao chien. Than Loi đanh bai va giet chet To Tiem tai tran.
Tuy thang tran, Than Loi van lui ve giu chau Thuong Nguyen, đap đon ai o huyen Bac Nhu đe chong lai quan nha Ly. Nghe tin tuong nha Ly la Luu Vu Xung đanh ha đuoc ai Bac Nhu, tien đen Bo Đinh, Than Loi lai mang thuy quan ra giao chien, đanh nhau voi quan trieu đinh mot tran lon. Ong lai đai thang Luu Vu Xung, giet chet qua nua quan trieu đinh. Luu Vu Xung đai bai mang tan quan rut ve kinh thanh Thang Long.
Thang 4 nam 1140, Than Loi ra chiem chau Tay Nong, sai nguoi o cac chau Thuong Nguyen Tuyen Hoa, Cam Hoa, Vinh Thong, đanh lay phu Phu Luong. Than Loi chiem giu phu tri, ngay đem tap hop luc luong muu đanh vao kinh thanh Thang Long.


That bai Trieu đinh nha Ly cu ngoai thich la thai uy Đo Anh Vu đem quan đi đanh Than Loi.
Thang 5 nam 1141, Than Loi keo quan ve đanh Thang Long, đong o Quang Dich, gap quan cua Đo Anh Vu. Hai ben giao chien mot tran lon. Than Loi bai tran, quan cua ong bi chet rat nhieu. Anh Vu sai chem lay đau beu len o canh đuong suot tu quan Binh Lo đen song Nam Han.
Sau đo Than Loi tiep tuc bai tran, cac thuoc ha chu yeu cua ong gom thu linh chau Van Nhai la Duong Muc va thu linh đong Kim Ke la Chu Ai bi Đo Anh Vu bat song, đong cui giai ve Thang Long. Than Loi chi chay thoat mot minh ve chau Luc Lenh.
Ngay 1 thang 10 nam 1141, Đo Anh Vu mang quan đanh chau Luc Lenh. Than Loi bai tran, thuoc ha cua ong hon 2.000 nguoi bi bat. Ong tron sang chau Lang thi bi Thai pho To Hien Thanh bat đuoc, giao cho Anh Vu đong cui giai ve Thang Long.
Sau đo trieu đinh giao cho quan Đinh uy xet toi Than Loi. An xet xong, vua Ly Anh Tong ngu đien Thien Khanh xu toi Than Loi va nhung nguoi đong muu, 20 nguoi đeu bi xu chem. 
Than Loi khoi binh đuoc mot nam, tu thang 10 nam 1140 đen thang 10 nam 1141 thi that bai. Sach Đai Viet su luoc chep cuoc noi day cua ong no ra som hon va ong bi xu tu nam 1139. Ngoai 20 nguoi thuoc ha than tin cua ong bi xu chem, co 400 nguoi bi xu an luu đay. Đen cuoi nam 1142, Thai pho To Hien Thanh dan viec nhan cua đoi vua Nghieu, Thuan, nen tha toi cho nhung nguoi bi xu luu đay. Ly Anh Tong nghe theo, tha toi cho nhung nguoi đong đang bi toi luu đay cua Than Loi. Nha Ly van tiep tuc ap dung chinh sach vua đan ap vua phu du đe tao ra su quy thuan đoi voi vung bien, đam bao an ninh quoc gia Đai Viet. Cuoc khoi nghia Than Loi đuoc cac su gia đanh gia la moc đanh dau phan anh nhung bat on trong đoi song xa hoi va su khong che mien bien cua nha Ly bat đau suy yeu, lam cho nha Ly roi vao khung hoang.


Xem them Ly Anh Tong
Đo Anh Vu
To Hien Thanh


Tham khao Đai Viet su luoc
Đai Viet su ky toan thu
Kham đinh Viet su thong giam cuong muc
Viet su tieu an
Ngo Thi Si (2011), Đai Viet su ky tien bien, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Nguyen Quang Ngoc chu bien (2010), Vuong trieu Ly, Nha xuat ban Ha Noi


Chu thich