Tham sat Khojaly (tieng Azerbaijani: Xocalı soyqırımı) la mot cuoc tham sat do nhung nguoi Armenia vu trang theo chu nghia dan toc cuc đoan gay ra cho it nhat 161 thuong dan Azerbaijan tai thanh pho co Khojaly trong cac ngay 25 va 26 thang 2 nam 1992.


Boi canh lich su Khojali (hay Khojaly trong tieng Azerbaijani: Xocalı), hoac Ivanyan (hay Ivanian trong tieng Armenia: Իվանյան), con đuoc viet la Ay-Khodzhaly, Khodgalou, Khodzhalv, Khodzhaly, Khojalu, Khozhali... la mot thanh pho duoi quyen kiem soat thuc te cua Cong hoa Nagorno-Karabakh du tren danh nghia quoc te, no thuoc chu quyen cua Azerbaijan.
Khu vuc Nagorno-Karabakh co dan cu chu yeu la nguoi Armenia la khu vuc tranh chap giua Armenia va Azerbaijan khi hai quoc gia đoc lap tu Đe quoc Nga vao nam 1918. Sau khi Lien Xo thiet lap quyen kiem soat đoi voi khu vuc, ho tao ra tinh tu tri Nagorno-Karabakh (NKAO) thuoc Cong hoa Xa hoi chu nghia Xo viet Azerbaijan vao nam 1923. Cuoi thap nien 1980, vao nhung nam cuoi cung cua Lien Xo, khu vuc lai tro thanh mot van đe tranh chap giua Armenia va Azerbaijan, khi cong đong đa so la nguoi Armenia muon sap nhap vao Armenia thay vi nam duoi su kiem soat cua chinh quyen thieu so Azerbaijan.
Yeu cau sap nhap voi Armenia, ban đau dien ra mot cach hoa binh; nhung khi Lien bang Xo Viet bat đau tan ra, đa bien thanh mot cuoc xung đot bao luc giua hai nhom sac toc, dan đen nhung to cao ve cac hanh vi thanh loc sac toc tu ca hai phia. Chien su cang luc cang gia tang giua chinh quyen Azerbaijan muon dap tat phong trao ly khai tai Nagorno-Karabakh va nhung nguoi Armenia ly khai, đuoc ho tro vu trang boi Cong hoa Armenia.
Đinh điem cua cac cuoc xung đot no ra khi Nghi vien Nagorno-Karabakh bo phieu ung ho viec gia nhap Armenia ngay 20 thang 2 nam 1988. Tuyen bo ly khai khoi Azerbaijan la ket qua cua su "bat binh keo dai tu phia cong đong nguoi Armenia o Nagorno Karabakh do su cam đoan tu do ton giao va van hoa boi chinh quyen trung uong Xo Viet va nha cam quyen Azerbaijan", nhung quan trong hon, la cuoc xung đot lanh tho. Khi Azerbaijan tuyen bo đoc lap, mot cuoc trung cau dan y đuoc to chuc tai tinh tu tri Nagorno-Karabakh va khu vuc Shahumian lan can, do cong đong Armenia chiem đa so, bo phieu tuyen bo ly khai khoi Azerbaijan va tuyen bo thanh lap nha nuoc Cong hoa Nagorno-Karabakh, va Chien tranh Nagorno-Karabakh chinh thuc bung no.


Cuoc tham sat tan bao Khojaly nam cach chung 7 km ve phia bac Stepanakert voi dan cu tu 6 đen 10 ngan nguoi, nam tren truc đuong bo duy nhat noi lien Armenia voi vung Karabakh xuyen qua vung nui hanh lang Lachin. Trong thanh pho co mot san bay va la san bay duy nhat o vung nay. Them vao đo, Khojaly con đong vai tro can cu phao binh ke tu ngay 23 thang 2, ban pha cac đon vi Armenia va SNG (voi phan lon la cac binh si nguoi Armenia) đon tru tai thu phu Stepanakert. Do vi tri chien luoc đo, cac đon vi quan su Armenia đa tien hanh bao vay va co lap thanh pho. Đen cuoi thang 2 nam 1991, Khojaly hau nhu đa bi phong toa hoan toan.
Ngay 26 thang 2, cac luc luong Armenia (gom ca quan đoi Armenia, Nagorno-Karabakh va cac binh si nguoi Armenia trong trung đoan 366 cua SNG ho tro voi cac xe boc thep), mo cuoc tan cong đanh chiem Khojaly. Truoc đo, phia Armenia đa tuyen bo ho se tan cong, nhung bo ngo mot hanh lang cho dan thuong chay ti nan. Sau nhung đot phao kich tran ap, quan Armenia de dang đe bep quan phong thu va bat đau tien vao thanh pho. Quan Azerbaijan cung dan chung bo chay ve thanh pho Agdam o phia bac, van con do nguoi Azeri kiem soat. 

Theo phia Azerbaijan va mot so to chuc khac, va tieu su cua mot chi huy cao cap Armenia, Monte Melkonian, do anh trai cua ong ghi lai va xuat ban,, sau khi cac luc luong Armenia chiem đuoc Khojaly, ho tien hanh tham sat hang tram dan thuong Azerbaijan chay di tan khoi thi tran. Luc luong tien cong tiep đo truy kich nhung nguoi bo chay va ban vao ho, khien cho hang chuc nguoi thiet mang. Khong co con so chinh xac ve so nguoi thiet mang, nhung uoc tinh toi thieu co 485 nguoi chet. Theo phia Azerbaijan, trong thoi gian tu 25–26 thang hai, co 613 thuong dan, trong đo co 106 phu nu va 83 tre em, bi thiet mang.

Đoi mat voi cao buoc tham sat dan thuong, chinh quyen Armenia bac bo viec tham sat xay ra, va xac nhan chien dich tan cong nham khoa hong phao binh tu Khojaly. Ho giu nguyen lap truong la phan lon so dan thuong thiet mang do bi mac vao giua hai lan đan cua quan Armenia va Azeri. Theo bao cao cua to chuc quyen con nguoi Helsinki Watch, cho biet, quan đac nhiem Azerbaijan OMON va "dan quan, mac quan phuc va mang theo vu khi, chay lan vao dan thuong", co le la nguyen nhan khien luc luong Armenia no sung vao ho.


Tuong niem Phia Azerbaijan phan ung manh liet voi cuoc tham sat. Ngay 24 thang 2 nam 1994, Quoc hoi Azerbaijan (Milli Majlis) đa thong qua Nghi quyet “Ve Ngay diet chung Hojala”.. Heydar Aliyev, Tong thong Azerbaijan 1993-2003, tuyen bo:

“Tham hoa Hojala la mot trong nhung tham hoa lon nhat cua loai nguoi trong the ky XX. Su that ve viec diet chung o Hojala can phai đuoc ca the gioi biet đen mot cach toan dien, đe nhung tham hoa nhu tham hoa Hojala, tham hoa co mot khong hai ve muc đo tan bao, khong the lap lai o bat ky mot ngo ngach nao cua the gioi. Can phai lam viec mot cach nghiem tuc, voi mot muc tieu ro ret đe tat ca nhung nguoi trung thanh voi chu nghia nhan đao co the bay to quan điem dut khoat cua minh đoi voi tham hoa nay”.
Tong thong Azerbaijan, Ilham Aliyev, con trai va nguoi ke vi Heydar Aliyev, cung phat bieu:

“Khong co bat ky mot su can thiet nao ve mat quan su, the ma hang tram dan lanh đa bi giet hai mot cach da man chua tung co trong lich su. Thi the cua ho con bi hanh ha, bi lang nhuc. Nhung đua tre, nhung nguoi phu nu, cac cu gia bi giet, co ca nhung gia đinh bi tan sat toan bo. Vao cuoi the ky XX, đa xay ra mot trong nhung toi ac nang nhat, khong chi chong lai nhan dan Azerbaijan ma con chong lai ca nhan loai. Xet ve muc đo da man va tan bao thi tham hoa Hojala chinh la mot trong nhung toi ac chong lai nhan loai”.


Cong ly cho Khojaly To chuc Quy Heydar Aliyev, do ba Mehriban Aliyeva, vo tong thong Ilham Aliyev, đung đau, đa van đong tich cuc trong viec cong bo va len an nhung chu muu vu tham sat ra quoc te. Quy to chuc nhieu su kien tuong niem vu tham sat o 70 nuoc tren the gioi, cung nhieu buoi hoi thao, tuong niem, xuat ban cac cuon sach, cac ban quang cao, phat hanh đia DVD, quay phim trong khuon kho chien dich quoc te “Cong ly cho Khojaly” (tieng Azerbaijani: Xocalıya ədalət, tieng Anh: Justice for Khojaly), do Pho chu tich Quy, Chu tich To chuc Thanh nien Azerbaijan Nga – ba Leyla Aliyeva, con gai tong thong Ilham Aliyev, đung đau. Theo cong bo cua to chuc nay, vu tham sat Khojaly đa đuoc cac đai bieu quoc hoi cua 31 nuoc cong nhan la toi ac chong lai loai nguoi.

Nghi quyet đac biet cua To chuc Hop tac Hoi giao (OIC) lien quan đen vu tham sat Khojaly la tai lieu đau tien cua mot to chuc quoc te cong nhan tham hoa nay la “toi ac chong lai loai nguoi”. Trong ban Nghi quyet do 51 thanh vien thong qua nay, tham sat Khojaly đuoc đanh gia nhu la “su diet chung tap the đoi voi dan lanh, do cac luc luong vu trang Armenia thuc hien”.
Ngay 25 thang 2 nam 2015, nhan dip tuong niem lan thu 23 vu tham san Khojaly, Đai su quan Azerbaijan đa to chuc hoi nghi voi tua đe Khojaly. Diet chung va toi ac chong nhan loai. Chien thang cua su khong bi trung phat tai Ha Noi. Hoi nghi trinh bay video ve vu tham sat; danh mot phut mac niem cac nan nhan; lang nghe cac phat bieu; gioi thieu nhung cuon sach, tai lieu, trang web ve vu tham sat bang tieng Viet va tieng Anh, noi chua đung cac thong tin ve lich su cua tham sat Khojaly, bang chung tu cac nguon đoc lap, giam đinh phap y, loi khai nhan chung va hinh anh cua cac nan nhan


Xem them Holocaust
Cuoc diet chung nguoi Armenia
Diet chung Rwanda
Diet chung nguoi Herero va Namaqua


Chu thich Lien ket ngoai justiceforkhojaly.org
khojaly.org.az
khojaly.preslib.az
Khojaly genocide / Photos by Frederique Lengaigne, a French photographer