Xac uop la mot nguoi hoac đong vat co da voi cac co quan đa đuoc bao quan bang cach tiep xuc co y hoac ngau nhien voi hoa chat, o nhiet đo cuc lanh (vung nui cao hoac 2 đia cuc), đo am rat thap, hoac thieu khong khi khi co the đang chim trong đam lay, khi đo qua trinh phan huy co the se bi uc che hoac dung han. Mot so tac gia gioi han xac uop chi voi viec uop xac dung cac hoa chat, nhung thuat ngu nay đa đuoc su dung tu nam 1615.
Xac uop cua nguoi va cac đong vat khac đa đuoc tim thay tren toan the gioi, ca hai đuoc xem nhu la mot qua trinh bao ton tu nhien nho cac đieu kien bat thuong cua thien nhien, đuoc xem la hien vat van hoa, co gia tri lich su va khao co lon. Hon mot trieu xac uop đong vat đuoc tim thay o Ai Cap, trong đo co nhieu meo. Mot trong nhung xac uop tu nhien lau đoi nhat la mot cai đau nguoi bi cat đut vao khoang 6.000 nam truoc, đuoc tim thay vao nam 1936 tai đia điem co ten la Inca Cueva, Nam Mi.
Ngoai cac xac uop noi tieng cua Ai Cap co đai, uop xac co chu đich la mot phong tuc cua nhieu nen van hoa co đai trong khu vuc Nam My va Chau A co khi hau kho, hanh. Hien nay co khoang hon 1.000 xac uop đa đuoc tim thay o Tan Cuong, Trung Quoc. Cac xac uop co nhat đuoc uop bang quy trinh la mot đua tre, mot trong nhung xac uop Chinchorro tim thay trong thung lung Camarones, Chile co nien đai khoang nam 5.050 truoc Cong nguyen.


Tu nguyen Tu mummy trong tieng Anh co nguon goc tu tieng Latin thoi Trung Co la mumia, mot tu muon trong tieng A Rap la tu mumiyyah (مومية), co nghia "bitum". (Boi vi da cua nhung xac uop khong đuoc boc bi đen đi nen truoc kia moi nguoi cho rang nguoi Ai Cap co đa dung bitum trong qua trinh uop xac. Nhua đuong va hac in la nhung dang khac cua bitum.) Tu nay trong tieng A Rap cung đuoc muon tu trong tieng Ba Tu la tu mumiya, co nghia "bitum"; no lai lien quan toi mot tu khac trong tieng Ba Tu, mum, co nghia "sap". (Cac nha su hoc Ai Cap co đai ghi nhan rang nguoi Ba Tu thinh thoang uop xac cac vi vua va cac nha quy toc trong sap ong, du hanh đong nay chua bao gio đuoc ghi chep tai Ai Cap).


Cac kieu xac uop = Cac xac uop đuoc bao quan theo "nghi thuc" co chu đinh =
Cac xac uop noi tieng nhat la nhung xac đuoc uop mot cach co chu đinh voi muc đich bao quan cu the, đac biet la nhung xac uop Ai Cap co đai. Van hoa Ai Cap tin rang than the la noi tru ngu cho linh hon, nguoi Ai Cap goi la: Ka va đo la phan chu chot cua con nguoi trong kiep sau. Tai Ai Cap, xac đuoc uop theo cach mo bung, bo đi nhieu phan noi tang. Sau đo than the đuoc bao phu bang natron, đe tang toc qua trinh khu nuoc, lam boc hoi het hoi nuoc, đo am co the, va ngan chan phan huy.
Tai Trung Quoc, cac than xac đuoc boc trong quan tai bang cay bach va nhung loai thao moc co duoc tinh khac.


= Cac xac uop đuoc bao quan tu nhien =
Cac xac uop đuoc hinh thanh nhu la ket qua cua mot qua trinh trong đieu kien moi truong tu nhien, nhu rat lanh (nguoi bang Otzi), axit (nguoi Tollund) hay đuoc lam kho tu nhien đa đuoc tim thay o nhieu noi tren the gioi. Mot so xac đuoc bao quan trong tinh trang rat tot trong đieu kien tu nhien va co nien đai tu thoi Inca o Peru.


Cac xac uop o Ai Cap co đai Xac uop nay ban đau đuoc cho la cua mot nguoi phu nu song o thoi ky Ai Cap thuoc La Ma. Sau khi chup X quang nguoi ta moi biet đay la xac uop cua mot nam vu cong.
O Ai Cap, nguoi chet ban đau khong đuoc uop xac theo quy trinh tung đuoc su dung trong trieu đai đau tien. Luc đau nguoi chet đuoc bo trong nhung gio say va vui xuong cat. Cat kho nong lam cho xac nguoi kho đi nhanh chong, ngan chan su phan huy. Sau nay, ho bat đau xay dung nhung ham mo bang go, va nhung quy trinh uop xac ky luong hon bat đau đuoc phat trien đe đam bao rang xac chet se khong bi phan huy o kiep sau. Nhung nguoi đuoc uop xac đuoc đat o noi yen nghi cuoi cung theo mot tap hop nhung nghi thuc va tuc le.
Nhung ca nhan đau tien "đuoc uop xac" co nien đai tu khoang nam 3300 TCN, du đo khong phai la nhung xac uop noi tieng nhu Rameses II hay Seti I. Xac uop nay hien van chua chinh thuc đuoc biet la cua ai, đang đuoc trung bay trong Vien bao tang Anh va đa đuoc đat ten hieu la 'Ginger' boi vi xac co mai toc đo. Ginger đuoc chon trong cat nong xa mac, co le đuoc chong đa len tren đe ngan than the bi cho rung xam hai. Nhung đieu kien thoi tiet kho va nong, đa say kho va bao quan xac. Ginger đuoc chon voi mot so chau gom, co le truoc kia đe đung thuc an va nuoc uong đe linh hon su dung tren đuong đi đen the gioi ben kia. Khong co nhung ghi chep nao ve ton giao o thoi đai đo, nhung co le no cung giong voi ton giao Ai Cap ve sau nay o mot so điem. Cac đieu kien thoi tiet sa mac la mot su thuc ve cuoc song va cai chet, vi the, trong bat ky truong hop nao, mot so su bao quan than the co the la tu nhien.
Tu trieu đai Ai Cap đau tien ve sau nay, nhung nguoi co đai Ai Cap hien nhien tim cach giu gin the xac cua nguoi chet, nho the linh hon cua ho co mot than the huong dan ho toi kiep sau.
Nguoi Ai Cap cung mo rong ca viec uop xac cho nhung con vat. Nhung con vat linh thieng danh cho tho cung nhu co quam, dieu hau, ca sau va meo đuoc uop xac voi so luong len toi hang trieu.


= Hoan canh lich su cua cac xac uop Ai Cap co đai =
Thoi tiet kho o Ai Cap luon gop phan giup đo vao viec bao quan cac xac uop, vi đay la mot trong nhung vung kho nhat the gioi. O thoi truoc khi xuat hien cac vuong trieu, nhieu than the đa tro thanh cac "xac uop tu nhien". Nhung than the bi chon xuong van co the đuoc tim thay sau nhieu the he va đuoc bao quan trong tinh trang tot. Nhung xac kho đuoc bao quan tot khong phai la thu đuoc xa hoi coi la tham my, vi the ho bat đau thay đoi lai qua trinh uop xac va quan xac nguoi trong nhung dai vai lanh rat chat. Cung luc ay, ho bat đau bo đi nhung phan noi tang đe đam bao rang xac uop khong bi phan huy tu ben trong, va se tiep tuc hien dien đuoc truoc thuong đe cung nhu cac the he tuong lai. Nguoi Ai Cap khong cho đo la su khung khiep hay su rung ron. Cai chet cung co nghia đep. Cac xac uop tiep tuc đuoc chuan bi va quan lai thanh mot goi đep đe giong nhu o thoi Thien chua giao.


= Cac xac uop Ai Cap voi tu cach nghe thuat co đai =
Viec nghien cuu uop xac nguoi voi muc đich giu gin xac rat khac biet so voi viec nghien cuu uop xac voi muc đich nghe thuat. Nhung xac uop ban đau phan anh kieu cach cua thoi cac trieu đai. Nhung xac uop sau nay co the đuoc phan loai theo tien trinh thay đoi van hoa khi cac nuoc khac chinh phuc Ai Cap (nghia la Nubia, Hy Lap) va ap đat mot so anh huong nghe thuat. Nhung xac uop rat muon ve sau nay, o thoi Roma va Thien chua giao (toi nam 250) tren thuc te co mot buc tranh ve lai khuon mat luc song tren mot vung phang ben tren mat nguoi chet. Nhung xac uop "co chan dung" đo đuoc coi la nhung buc chan dung o trinh đo cao nhat thoi Roma.

Xem Vien bao tang Nghe thuat Thu đo (Metropolitan Museum of Art), hay tim: Trien lam đac biet ve "Nhung khuon nam thoi co đai" MMoA nam 2001 (MMoA "Ancient Faces" Special exhibit 2001).


= Qua trinh uop xac cua nguoi Ai Cap =


 Herodotus, nguoi chung kien viec uop xac Ai Cap co đai  Herodotus, su gia noi tieng Hy Lap co đai, song vao the ky thu 5 TCN, đuoc menh danh la "Cha đe cua mon su hoc." Ong chu du nhieu noi va thu thap cac nguon su lieu đe viet nen quyen sach lich su "Historial", ong tung đen Ai Cap vao khoang nam 450 TCN va đa chung kien viec uop xac cua nguoi Ai Cap bay gio. Theo Herodotus:

"Trong mot quy trinh uop xac can than nhat, truoc het, nguoi ta moi nao ra qua hoc mui bang mot cai moc sat. Tiep đen, ho dung mui dao nhon bang đa vo chai đe rach mot đuong o ben hong, roi loi tat ca cac co quan noi tang ra qua vet rach ay. Sau đo ho lau sach khoang noi tang, suc rua no bang ruou qua co... Ho lai lay natron phu len xac trong đung 70 ngay đe lam xac kho đi. Het 70 ngay đo, ho lai lau rua cho xac chet, roi quan boc no tu đau đen chan trong nhung lop vai lanh min tam nhua thong."


 Quy trinh uop xac  Nhung nguoi uop xac co trach nhiem bao quan xac nguoi chet. Khong chi lam viec dua tren su hieu biet cua ho ve giai phau nguoi, ma con phai thuc hien cac nghi le theo tung giai đoan trong qua trinh uop. Rat đang chu y rang chinh nguoi Ai Cap coi viec uop xac la linh thieng va bi mat vi the ho khong ghi chep lai qua trinh thuc hien cua minh ma chi co nhung ghi chep cua nhung nguoi quan sat ben ngoai.
Ngay sau khi mot nguoi chet, than the ho nhanh chong đuoc đua toi cho nhung nguoi uop xac đe ngan chan su thoi rua som. Mot qua trinh uop xac tieu bieu ton 70 ngay trong đo nhung nguoi tho lanh nghe phai chay đua đe hoan thanh xay dung lang mo.
Buoc đau tien trong qua trinh uop xac cua nguoi Ai Cap co đai la bo tat ca cac co quan noi tang thuong co xu huong thoi rua som nhat. Nao đuoc lay ra bang cach đap vo xuong o cuoi mui bang mot cai đuc va nhet mot cai moc đac biet vao lo mui đen tan so. Sau đo ngoay cai moc đe lam vo nao. Nao đa long đuoc rot ra ngoai so qua đuong mui bang cach nghieng so sang tung phia mot.

Nhung nguoi uop xac cung bo da day, gan, phoi va ruot thong qua mot vet rach nho ben trai bung. Theo Herodotus, nguoi rach bung sau đo se bi đuoi ra ngoai, vi ho cho rang than the con nguoi la mot vat linh thieng vi the viec gay hai đen no la toi ac. Trai tim van đuoc đat cho cu boi vi nguoi Ai Cap cho no la trung tam cua the xac. Cac phan noi tang bi lay ra tu bung đuoc cat vao mot trong cai goi la canopic jar (binh kin), lam theo kieu bon nguoi con trai cua Horus, đe bao ve cac noi tang, va đat no vao trong mo trong thoi gian dien ra nghi le chon cat. Bon chiec binh kin tao hinh thek bon nguoi con cua than Horus la: Than Imsety đau nguoi bao ve buong gan, Than Qebehsenuef đau chim ung bao ve bo ruot, Than Hapy khi đau cho bao ve hai la phoi, va Than Duamutef đau cho rung bao ve da day. Bon chiec binh đuoc đung trong mot chiec ruong đac biet goi la ruong canopic. Nguoi Ai Cap co đai tin rang nguoi chet cung can noi tang đe song o the gioi ben kia. Boi vi luc ay con nguoi van chua biet đen chuc nang cua nao, nen no bi bo đi. O cac trieu đai sau nay, nhung co quan noi tang trong bung đuoc xu ly, goi lai roi lai đuoc nhet vao trong xac nhung cac canopic jar khong đuoc su dung toi van đuoc đat vao trong mo. Cu the la tu khoang nhung nam 1100 TCN, chiec ruong canopic trong mo cua Nu hoang Nodjmet hoan toan trong rong, boi noi tang đa đuoc uop va đat lai luon vao co the cua ba.
Sau đo xac đuoc tam bang ruou co. Nho nong đo con cao cua no, no se tieu diet đa so vi khuan đa bat đau sinh soi trong xac chet o thoi gian đo. Vi khuan lam phan huy xac chet, viec tam xac bang ruou co giup ngan chan viec phan huy  do vi khuan gay ra.
Sau đo, moi hoi am phai bi loai tru khoi xac bang cach nhet nhung tui lanh đung natron (mot kieu muoi co o tren bo Ho Wadi Natrun) vao trong o bung thong qua đuong rach. Phan con lai cua xac sau đo đuoc phu đay natron va đat o cho nong. Ket qua la xac kho đi, nhung van giu đuoc hinh hai. Mot mieng kim loai co hinh Con mat cua Horus (goi la wedjat) đuoc đat len tren vet rach o bung đe gan no lai ve hinh thuc.
Cuoi cung, xac đuoc boc bang nhieu tam vai lanh, mot so tam co gan bua chu đe giup nguoi chet tren đuong đi sang the gioi ben kia. Sau nhieu cong đoan boc, xac đuoc phu bang nhua thong nong, truoc khi lai boc tiep. Lop nhua đe đam bao cac lop lop lanh se nam yen vi. Co le nhua đuoc pha tron them huong lieu va nhua thom.
Đe bao ve xac chet tot hon nua, nhung bua chu đuoc đat o nhung vi tri đac biet cua xac giua cac lop boc. Chung gom:

Ankh
Scarab
Djed-Djed pillar
Pectoral


= Nhung nghi le chon cat cua nguoi Ai Cap =

Cuoi cung xac uop se đuoc chon theo nhieu cach tuong xung voi vi the xa hoi cua nguoi chet. Nhung ca nhan thuoc tang lop thap chi đuoc uop xac mot cach đon gian va bo vao mot ham mo so sai hay ben ria cua mot ham mo lon. Nhung nguoi o tang lop tren se đuoc chon cat rat ky luong trong ham mo co trang tri, du co le khong phai la quan tai đa. Nhung nguoi o cap bac cao nhat, nhu cac pharaon, se đuoc chon trong quan tai nhieu lop va quach đa, va thuong đuoc trau chuot rat ti mi. Co le le nghi chon cat quan trong nhat la le mo mieng. Mot thay te cham vao mieng xac uop hay quan tai bang nhung vat linh thieng nhu chiec riu, cai moc, lam hanh đong mo phong nhu mo mieng xac uop. Nguoi Ai Cap co đai tin rang hanh đong đo se giup xac uop co the tho va noi chuyen trong cuoc song tiep sau.

Trong lang mo KV62 cua Tutankhamun co mot buc tranh tuong ve canh Te tuong Ay đang thuc hien nghi thuc mo mieng cho xac uop Tutankhamun qua co.


Cac xac uop o nhung nen van minh khac Xac uop khong chi la net đoc đao rieng chi co o Ai Cap, tap tuc uop xac đa xuat hien o nhieu nen van minh khac nhau tren the gioi, moi noi lai co mot net rieng. Rat nhieu xac uop đa đuoc phat hien, trong so đo con co nhung xac uop do ban tay cua tu nhien tao ra, khong do muc đich cua con nguoi.
Mot so nen van minh cung thuc hien nghe thuat uop xac:

Aztec
Inca, (xem Xac uop Juanita), mot hanh đong cung đuoc nhung bo toc bi ho chinh phuc chap nhan, vi du Chachapoyas
Nhat Ban, xem lien ket ngoai Buddhist mummies in Japan, PubMed.
Tay Tang, uop xac đe vinh danh nhung nguoi đat toi muc cao nhat cua khai sang
Thien chua giao; trong nhieu the ky, nhung nguoi chet đuoc uop xac, du trong nhung thoi Giao hoang gan đay khong con đuoc thuc hien nua.


= Trung Quoc =

Cac xac uop tu cac trieu đai khac nhau trong lich su Trung Quoc đa đuoc tim thay o nhieu đia điem khac nhau tren khap lanh tho nuoc nay. Đa so chung la cac xac uop khong co chu y, chi vo tinh tro thanh xac uop do đieu kien chon cat đac biet. Hau het cac đia điem phat hien xac uop o Trung Quoc đuoc phat hien rat kho đe bao quan xac, do khi hau am ap, am thap cua chung. Đieu nay lam cho viec phuc hoi xac uop tro nen vo cung kho khan, vi viec tiep xuc voi moi truong khong khi co the khien xac uop bi phan huy trong thoi gian ngan.
Mot trong so nhung xac uop noi tieng o Trung Quoc la xac uop Tan Truy phu nhan (Xin Zhui), hay con goi la Quy ba Đai, phu nhan Đai. Xac uop đuoc tinh co phat hien nam 1970 tai Truong Sa, tinh Ho Nam trong mot ngoi mo lon. Thi the cua ba đuoc bao quan hoan hao, đuoc boc trong 20 lop lua, long vao sau quan tai đuoc trang tri, ngoai ra con đuoc phu chieu tre va vo so  đo mai tang chon theo, xung quanh quan tai chat khoang 5 tan than go. Chinh than co tinh hut am đa giu cho moi truong xung quanh quan tai luon kho rao, khong bi vi khuan nam moc tac đong, ngoai ra lua quan xac cung đuoc cho la co tac dung trong viec bao quan thi hai. Viec chon cat hoanh trang cho thay đia vi xa hoi cua nguoi đuoc chon cat. Qua nghien cuu phan tich nguoi ta biet đuoc Tan Truy phu nhan la vo mot vi quan đoi nha Han, ba mat khoang nam 168 TCN khi khoang nam muoi tuoi. Xac đuoc bao quan hoan hao (nguyen ven toc, cac đac điem guong mat, lan da trang va noi tang) toi muc nguoi ta co the tien hanh kham nghiem tu thi, tim hieu nguyen nhan cai chet cua ba.

Nguoi Trung Quoc co đai tin rang ngoc thach, ngoc bich la nhung loai đa co quyen nang bao quan thi the nguoi chet. Nhieu bac vua chua, vuong gia,hoang toc sau khi chet đuoc tang trong mot bo quan ao bang ngoc bich ket chi vang. Mac du ngoc thach hay ngoc bich chang co cong dung than ky nhu vay.  Nhung bo quan ao bang ngoc cau ki tinh xao va rat ton kem, chung đa ton tai qua hai thien nien ky đen tan ngay nay, trong khi than xac nguoi chet ben trong đa tieu tan tu lau.

Cac xac uop Trung Quoc theo kieu An-Au đa đuoc tim thay o luu vuc Tarim co nien đai som tu nam 1800 TCN va cho thay su tiep xuc tu rat som giua Đong va Tay. Co y kien cho rang nhung xac uop con lai đo co the la tac pham cua nhung vi to tien nguoi Tochari thuoc he ngon ngu An-Au hien van đang đuoc su dung tai Luu vuc Tarim (Tan Cuong o Trung Quoc ngay nay) đen tan the ky thu 8 (xem Con đuong to lua, phan noi ve nguoi Tochari).
Mot xac uop co đuoc đat ten la "nguoi Yingpan đep trai" đa đuoc tim thay o tinh Tan Cuong xa xoi phia tay bac Trung Quoc. Theo Tan Hoa Xa, nhung nha khao co tu Vien khao co Tan Cuong đa tim thay xac uop nay khi ho mo mot quan tai trong mot nghia đia co nien đai tu 1.900 nam. Xac uop co mai toc day mau nau, mat va than teo lai, da xam va nau. Rau, long may va long mi co the thay ro rang, trang phuc cua xac uop van con nguyen ven ke ca mau sac sang cua chung.
Nguoi đan ong nay, đuoc cho la đa song o thoi Đong Han (25 - 220), cao 1.8 met (gan sau feet) va co le đa chet khi 25 tuoi. Quan tai cua anh ta co nhung hinh ve mau ben ngoai, đuoc kham pha cung voi 150 mo co co nien đai thoi Đong Han tai Yingpan gan Lop Nur o Khu tu tri Duy Ngo Nhi Tan Cuong. Chiec quan tai nay cung nam cai khac đa đuoc cho đen Urumqi, thu phu vung va đuoc giu trong vien, o tinh trang đong kin trong nhieu nam. Xac uop đuoc cho la rat quan trong cho viec nghien cuu nhung trao đoi kinh te va van hoa giua Trung Quoc va cac nuoc phuong Tay thoi truoc.
"Nguoi Yingpan đep trai" đuoc cho la co the so sanh đuoc voi "Nguoi đep Lau Lan," mot xac uop nu 3.800 nam tuoi đuoc tim thay nam 1980 tai chau tho Tiebanhe, khoang 200 kilomet phia đong Yingpan. Lau Lan la mot vuong quoc co nam doc theo Con đuong to lua Trung Quoc tai Tan Cuong.

Xac cua lanh tu Mao Trach Đong cung đuoc đem uop va trung bay o Nha ky niem Mao Chu tich o Bac Kinh.


= Philippines =
Cac Xac uop Lua, con goi la cac Xac uop Kabayan, đuoc phat hien 
doc theo suon nui Kabayan, Benguet, bac Philippines. Cac nha khoa hoc tin rang viec uop xac nay bat đau tu khoang thoi gian 1200 đen 1500 va đuoc chon cat trong cac hang đong. Nhung nguoi khac tin rang qua trinh uop xac bat đau tu nam 2000 TCN. Đieu lam cho Xac uop Lua tro nen đoc đao la qua trinh uop xac cua chung. Viec uop xac đo bat đau ngay truoc khi mot nguoi chet, nguoi đo se tieu hoa mot thuc uong rat man. Sau khi chet, xac chet đuoc rua sach va đot lua hong kho, khien chat long trong co the boc hoi. Khoi đuoc thoi vao mieng đe lam kho co the ben trong va cac co quan noi tang. Cuoi cung, cac loai thao moc đuoc co xat len xac chet. Cac xac uop sau đo đuoc đat trong mot quan tai lam bang go thong va đuoc đat đe yen nghi trong cac ham đa, hang đong tu nhien hoac cac hoc chon nguoi. Viec thuc hanh uop xac đo ket thuc khi nguoi Tay Ban Nha xam chiem Philippines vao the ky 16.


= Iran =

Tinh đen nam 2012, it nhat tam xac uop nguoi đa đuoc phat hien o Mo muoi Douzlakh tai Chehr Abad, tay bac Iran. Do đuoc bao quan boi muoi, nhung thi the nay đuoc goi chung la "Saltmen" (Nguoi muoi). Thu nghiem Carbon phong xa đuoc tien hanh nam 2008 cho biet nhung xac uop Saltmen co nien đai vao khoang nam 400 TCN. Muoi đa uop nhung cai xac nay mot cach tu nhien.


= Mexico =

Cac xac uop o Bao tang El Museo de las Momias, Guanajuato, Mexico, đuoc khai quat tu nam 1865 đen nam 1958 o nghia đia lon cua thanh pho. Đai dich ta nam 1829-1951 đa lam chet nhieu nguoi, nhung cai xac đuoc chon duoi nghia đia đa tro thanh xac uop mot cach tu nhien, do đieu kien đia chat đac biet, đuoc goi la cac xac uop Guanajuato. Chung đuoc trung bay o Bao tang El Museo de las Momias, trong so đo con co xac uop mot bao thai đuoc tuyen bo la xac uop nguoi nho nhat the gioi.


= Xac uop Phuong Tay =

Nguoi Phuong Tay uop xac đe bao quan xac uop truoc khi chon cat chu khong co y đinh uop xac lau dai.


= Anh =
Thang 5, nam 1983, hai nguoi tho đao than bun phat hien đau lau cua mot nguoi phu nu trong mot đam lay than bun o Cheshire, Anh. Nghi ngo đay la mot vu giet nguoi phi tang xac, nguoi ta bat đau đieu tra. Peter Reyn-Bardt, mot nguoi đan ong 57 tuoi o đia phuong, đa bi nghi ngo giet nguoi vo ngoai tinh cua minh, Malika de Fernandez, va dim xac ba xuong đam lay. Cuoi cung ong ta đa ra tu thu rang chinh minh đa giet vo vao nam 1961. Tuy nhien sau khi đem thu nghiem Carbon phong xa, cac chuyen gia vo cung bat ngo vi cai đau lau co nien đai vao the ky thu 3. Đau lau xac uop 1700 tuoi nay đuoc đat ten la Lindow Woman (Nguoi phu nu Lindow), đuoc cho la nguoi bi đem ra hien te trong mot nghi le ton giao nao đo cua cac toc nguoi thoi co. Cung tai mot đam lay than bun o Cheshire, mot nam sau nguoi ta phat hien xac uop Lindow Man.

Nam 1984, nhung nguoi tho khai thac than bun đa tim thay xac uop mot nguoi đan ong o lang Lindow Moss, Cheshire, Anh, đuoc goi la Lindow Man (Nguoi đan ong Lindow). Cai xac nhanh chong tro nen noi tieng, nho đuoc bao quan trong than bun nen nguyen ven hinh hai, noi tang, va tro thanh xac uop mot cach tu nhien. Cac nha khoa hoc sau kham nghiem đa xac đinh ong ta chet vao khoang the ky 1 TCN, o đo tuoi 25-30, nguoi nay co suc khoe tot, tuy nhien trong co the co nhieu giun. Cac chat con lai trong da day con cho biet bua an cuoi cung cua ong ta la mot hon hop giau chat xo bao gom ngu coc, cam va mau banh mi hoi chay. Cac mong tay đuoc trau chuot chung to ong ta khong phai lao đong chan tay luc con song. Nguyen nhan cai chet chung minh rang ong ta bi hien te cho than linh, hoac la vat hien te cho mot nghi le ton giao nao đo, va khong loai tru kha nang la mot toi pham bi tu hinh. Viec phat hien xac uop Lindow Man đuoc coi la mot trong nhung kham pha khao co quan trong nhat thap nien 1980
Ca hai xac uop Lindow Man va Lindow Woman đeu la cac xac uop đam lay, va đeu la nan nhan cua su hien te nguoi.


= Đan Mach =

Nam 1879, tai mot đam lay o Jutland, Đan Mach, nguoi ta tim thay xac uop mot nguoi phu nu con nguyen ven, đuoc goi la Huldremose Woman (Nguoi đan ba Huldremose). Cac chuyen gia xac đinh đuoc đay la xac cua mot nguoi phu nu song vao khoang giua 160 TCN đen 340 SCN, xac đuoc bao quan nho axit trong than bun, toc va da van con nguyen, trong khoang so van con dau vet cua nao. Trong khi hau het moi xac uop trong đam lay than bun đeu tran truong, thi Huldremose Woman lai đuoc mac trang phuc cau ky gom  ao choang khong tay bang da cuu non, vay ngan ke o va con co khan trum đau. Ngoai ra canh ba ta con tim thay mot chiec luoc sung cung mot soi day đeo co hai hat ho phach. Đieu đo chung to đia vi xa hoi quan trong cua ba ta. Chan ba ta bi gay nhung đa co dau hieu lanh han truoc khi ba ta chet. Sau khi phan tich va kham nghiem, cac chuyen gia phat hien bua an cuoi cung cua Huldremose Woman la banh mi lua mach đen. Khong ro canh tay phai cua ba ta bi cat đut truoc hay sau khi chet.


= Greenland =

Đao Greenland nam gan cuc Bac co khi hau kho va lanh buot, đieu kien moi truong tuyet voi đe bao quan xac. Xac uop cua sau phu nu va hai tre em nguoi Inuit đuoc phat hien tren mot chom nui cheo leo o Greenland nam 1972. Chung đuoc goi la cac xac uop Eskimo hay Xac uop Greenland, thuoc ve nhung nguoi Inuit sinh song o vung can Bac Cuc cua Bac My, nhung nguoi nay đuoc xac đinh la đa chet vao khoang nam 1475. Khi hau kho va lanh buot đa say kho nhung cai xac, nhung bo trang phuc bang da hai cau van con nguyen ven.


= Cong chua Ba Tu gia =
Nam 2000, mot truong hop tuong nhu het suc phi thuong đuoc phat hien o Pakistan, mot xac uop đuoc bao quan vo cung hoan hao. Xac uop đuoc cho la cua mot cong chua Ba Tu, co lien quan đen vua Cambyses II, đuoc uop xac boi nhung nguoi tho uop xac Ai Cap chuyen nghiep vao khoang nam 500 TCN. Duong nhu đo đa la mot trong nhung phat hien tuyet voi nhat cua nhan loai. Tuy nhien su that nhanh chong bi phoi bay, cac chuyen gia som nhan ra đay chi la mot xac uop đuoc lam gia o thoi hien đai, chi moi hai nam truoc đo, nguoi phu nu bi uop xac co the đa bi sat hai đe lay xac.


= Christian Friedrich von Kahlbutz =

Christian Friedrich von Kahlbutz (1651 - 1702) la mot hiep si nguoi Đuc, nguoi đuoc cho la đa gay ra nhieu vu ham hiep trinh nu. Truoc khi chet ong the rang neu ong co toi thi co the ong se khong phan huy. Va thuc te đa chung minh toi loi cua ong. Xac uop cua Kahlbutz trong tinh trang bao quan kha tot mac du hau nhu khong co thu thuat uop xac nao đuoc thuc hien tren co the ong.


= Đoan tham hiem Franklin =

Nam 1845, John Franklin cung đoan tham hiem cua ong roi nuoc Anh tren hai con tau, huong đen vung Bac Cuc thuoc Canada. Muc đich cua đoan tham hiem la vuot qua hanh lang Tay Bac, vung bien thong tu Đai Tay Duong qua Thai Binh Duong, phia Bac Canada, vung bien ma chua mot tau be nao truoc đo co the vuot qua đuoc. Tuy nhien, hai con tau cua đoan đa bi mac ket vao bang trong eo bien Victoria gan đao King William o Bac Cuc Canada. Toan bo tham hiem, trong đo co Franklin, đa bi mat tich. Đoan tham hiem cua Franklin mot đi khong tro lai.
Rat nhieu cuoc tim kiem khai quat đa đuoc tien hanh suot tu nam 1848 đen tan the ki XXI, nguoi ta đa dan phat hien ra tung tich va nhung gi con sot lai cua đoan tham hiem, cac thanh vien trong đoan chet dan do khi hau khac nghiet, thieu luong thuc va benh tat. Nam 1984, tren đao Beechey thuoc Canada, nguoi ta đa phat hien ngoi mo cua ba thuy thu xau so trong đoan tham hiem. Xac cua ho đa tro thanh xac uop mot cach tu nhien do đuoc chon trong lop bang lanh gia, đuoc bao quan cuc tot.
Ba xac uop đuoc phat hien thuoc ve John Torrington, John Hartnell va William Braine. Khi nhin thay xac uop John Torrington, nhung nguoi khai quat đa phai thot len: "Trong ong ta nhu đang ngu vay!". Mot ham luong chi rat lon đuoc phat hien trong cac mau toc va mong tay cua cac xac uop tren, cho thay ho qua đoi do nhiem đoc chi, suy dinh duong nang va viem phoi.
Xem hinh anh ve xac uop John Torrington o lien ket nay


Xac uop Viet Nam Tai Viet Nam co hai xac tu uop tai chua Đau cua hai thien su Vu Khac Minh va Vu Khac Truong tu the ky 17, su Chuyet Chuyet o chua Phat Tich... Cac xac uop nay đuoc tao thanh bang cach bo son ta roi quang dau ra ngoai chinh thi hai cac nha su. Thu thuat uop xac nay goi la tuong tang hoac thien tang, va xac uop cac vi su kieu nay đuoc goi nhuc than xa loi, o Trung Quoc cung ghi nhan truong hop nhuc than cua Luc To Hue Nang. Ngoai xac uop cac vi thien su tren nguoi ta con phat hien nhieu xac uop con kha nguyen ven nhu: xac uop vua Le Du Tong o Thanh Hoa, xac uop Xuan Thoi Thuong o Thanh pho Ho Chi Minh, xac uop phat hien tai vuon đao Nhat Tan o Ha Noi...
Xac uop Xom Cai đuoc phat hien trong mot ngoi mo hop chat quy mo lon tai quan 5, Thanh pho Ho Chi Minh, nam 1994. Đay la mot trong so nhung xac uop nguyen ven nhat trong so cac xac uop đa đuoc phat hien tai Viet Nam. Đuoc xac đinh la ba Tran Thi Hieu, hoang than quoc thich trieu Nguyen. Ba mat khoang nam 1869 khi khoang 50-60 tuoi. Xac uop cua ba van con nguyen phan toc sau đau va lan da sam mau, cung nhieu hien vat đa đuoc phat hien. Hien xac đang đuoc trung bay o Bao tang Lich su Thanh pho Ho Chi Minh.
Gan đay hon la Chu tich Ho Chi Minh đuoc cac chuyen gia Lien Xo uop theo phuong phap hien đai va đuoc bao quan lanh tai lang Chu tich Ho Chi Minh o Ha Noi. Đay la xac uop thu ba cua cac lanh tu cong san, sau Lenin (1924), va Stalin (1953).


Cac xac uop tu nhien Xac uop mot cach tu nhien tuong đoi hiem, vi no yeu cau phai co mot so đieu kien đac biet, tuy nhien nhung xac uop nay lai la mot trong nhung xac uop co nhat tung biet. Xac uop co đai noi tieng nhat la nguoi bang Otzi, bi đong bang trong mot dong song bang o Otztal Alps khoang nam 3300 TCN va đuoc tim thay nam 1991. Mot xac uop tham chi con co hon nhung o tinh trang bao quan kem hon đuoc tim thay tai hang Spirit, Nevada nam 1940 va co nien đai carbon khoang nam 7400 TCN.
Anh Quoc, Ireland, Đuc, Ha Lan va Đan Mach đeu tim thay mot so xac đam lay, xac uop cua nhung nguoi bi roi vao nhung đam lay reu hien nhien la bi sat hai hay hien te theo nghi le. Trong nhung truong hop đo, tinh axit cua nuoc, nhiet đo lanh va moi truong yem khi đa lam da xac chet xam lai va giu gin bo xuong. Cac xac uop đo đuoc bao ve tot, da va cac phan noi tang cung nhu xuong van con nguyen; tham chi co the xac đinh đuoc ca bua an cuoi cung cua ho thong qua nhung thu tim thay trong da day.
Nam 1972, tam xac uop đuoc bao quan rat tot đuoc tim thay trong mot khu đinh cu đa bi bo hoang cua nguoi Inuit đuoc goi la Qilakitsoq, o Greenland. "Cac xac uop Greenland" gom mot đua tre sau thang tuoi, mot đua tre bon tuoi, va sau phu nu o nhung đo tuoi khac nhau, va đa chet khoang 500 nam truoc. Xac cua ho đuoc uop mot cach tu nhien o nhiet đo duoi khong va gio kho trong hang noi ho đuoc tim ra.
Mot so nhung xac uop đuoc bao quan tot nhat co nien đai tu giai đoan Inca o Peru khoang 500 nam truoc, noi tre em đuoc đem ra hien te trong cac nghi le va đuoc đat tren đinh cac ngon nui o day Andes. Khi hau lanh va kho đa bao quan cac xac chet con nguyen ven trong hang the ky.


Nhuc than xa loi Xac uop o nhung giai đoan gan đay Cac xac uop đa tro thanh đoi tuong đuoc chu y nghien cuu nhieu o phuong Tay tu khi chung đuoc cac nha khao co hoc tim ra voi so luong lon. Nhung nha quy toc the ky 19 thuong thoa man nhu cau tieu khien cua minh bang cach mua cac xac uop, bo lop boc ngoai va đem ra trung bay. Viec đem ra trung bay đa lam huy hoai nhieu xac uop vi chung rat de bi phan huy khi tiep xuc voi khong khi.
Trong thap nien 1830 Jeremy Bentham, nguoi sang lap thuyet vi loi, đa đe lai nhung huong dan trong di chuc đe tao ra mot kieu xac uop hien đai. Ong yeu cau rang the xac minh phai đuoc đem ra trung bay nham minh hoa lam cach nao su "kinh hai đoi voi giai phau bat nguon tu su ngu dot"; mot khi đa đuoc đem ra trung bay va thuyet trinh, ong yeu cau rang cac phan than the cua ong phai đuoc giu lai, gom ca bo xuong (tru xuong so, vi ong đa co ke hoach khac cho no), than the cua ong phai đuoc mac quan ao ong thuong mac va "ngoi tren mot cai ghe toi thuong ngoi voi dang đieu luc con song toi thuong ngoi khi suy nghi." Than the cua ong, đuoc lap mot cai đau sap vi cai đau đuoc chuan bi rieng theo yeu cau cua ong, hien đuoc trung bay tai Đai hoc London.
Cac xac uop Ai Cap đuoc cac bao tang khap the gioi san lung trong the ky 19 va đau the ky 20 va chiem đa so trong nhung xac uop đuoc trung bay hien nay. Nhung vi du noi tieng nhat la tai Vien bao tang Ai Cap o Cairo, tai Vien bao tang Agyptisches o Berlin va tai Vien bao tang Anh o Luan Đon. Thanh pho Luxor Ai Cap cung la noi co Vien bao tang uop xac. Nhung phan xac uop con lai đuoc cho rang cua Ramesses I đuoc đua vao "Vien bao tang lieu mang" (Daredevil Museum) gan Thac Niagara o Hoa Ky–bien gioi Canada; nhung ghi chep cho thay rang xac uop đo đa đuoc ban cho mot nguoi Canada nam 1860 va đuoc trung bay cung voi nhung vat khac nhu mot con be hai đau trong gan 140 nam, cho toi khi mot vien bao tang o Atlanta, Georgia, von đa thu thap đuoc xac uop cung voi mot so đo vat khac, xac đinh rang đay la xac uop cua mot nhan vat hoang gia va tra lai no cho Hoi đong toi cao co vat Ai Cap. Hien xac uop nay đuoc trung bay tai Vien bao tang Luxor.
Cac xac uop cung đuoc cho la co cac tinh nang y khoa, va đa đuoc ban nhu duoc lieu theo nhieu hinh thuc. O hinh ben trai, Emad Mousa, xac uop Ai Cap cua cac vi thanh bao ho sinh san rat noi tieng trong lich su van hoa Ai Cap. Tuy nhien, chung khong đuoc su dung lam nhien lieu cho đau may hoi nuoc, y tuong xuat phat tu mot tro đua cua Mark Twain. Du vay, trong Chien tranh the gioi thu nhat, cac dai lanh boc xac uop đuoc đem ra che tao thanh giay.
Khoa hoc cung đa co chu y toi cac xac uop. Tien si Bob Brier, mot nha Ai Cap hoc, la nha khoa hoc hien đai đau tien tai tao thanh cong mot xac uop theo phuong phap Ai Cap. Cac xac uop đa đuoc su dung trong y khoa, đe xac đinh muc phong xa ma may chup cat lop (CAT scan) co the hoat đong ma khong gay hai qua nhieu toi nguoi song. Tren thuc te, cac xac uop co the đuoc nghien cuu ma khong can phai do bo lop boc ngoai bang cach su dung may chup cat lop va tia-X đe tao ra mot buc anh ve nhung gi co ben trong.
Cac xac uop rat huu ich cho cac nha nghien cuu sinh vat hoc va cac nha khao co hoc, vi chung cung cap nhieu thong tin gia tri ve suc khoe va tuoi tho cua nhung nguoi đo. Đac biet, cac xac uop đa chung minh rang tham chi tu 5.000 nam truoc, con nguoi đa giong het voi nguoi ngay nay ve giai phau hoc. Đieu nay co mot y nghia quan trong trong viec nghien cuu tien trinh phat trien loai nguoi.
Cac nha khoa hoc quan tam toi nhan ban vo tinh (cloning) DNA cua cac xac uop gan đay đa thong bao ve nhung phat hien ra DNA co the nhan ban đuoc trong mot xac uop Ai Cap co nien đai tu khoang nam 400 TCN. Du phan tich toc cua cac xac uop Ai Cap co đai tu thoi cuoi Middle Kingdom đa cho thay bang chung cua mot che đo an kieng on đinh [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=pubmed&dopt=Abstract&list_uids=10091248&itool=iconabstr, Cac xac uop Ai Cap co đai tu khoang nam 3200 TCN cho thay nhung dau hieu cua benh thieu mau nghiem trong va roi loan chuc nang mau (hemolitic dosorder) [1].
Cac nghe si cung su dung cac xac uop vao cuoi thap nien 1800, lam mot kieu son. Mau son hoi nau đuoc goi la "Caput Mortum", tieng Latin cua tu "Đau nguoi chet", đuoc che tao tu nhung lop boc xac uop.
Nam 1975, mot to chuc bi truyen voi cai ten Summum đa đua ra "uop xac hien đai," mot kieu uop xac ma Summum cho rang su dung cac ky thuat hien đai cung voi nhung cach thuc co. Summum đa đuoc trinh chieu tren National Geographic va British Broadcasting Corporation va tham chi con đuoc đe cap toi trong cuon sach, Nghien cuu khoa hoc ve cac xac uop cua Arthur C. Aufderheide. Summum đa uop xac nhieu con vat nhu chim, meo va cho. Con nguoi đa đuoc uop xac tu rat som khi ho con đang phat trien quy trinh cua minh va nhieu nguoi đa dan xep thoa thuan ca nhan "truoc khi can thiet".
Thang 3 nam 2006, xac cua thay tu Hy Lap chinh thong Vissarion Korkoliacos đuoc tim thay con nguyen ven trong ham mo cua ong, sau muoi lam nam chon cat. Su kien nay đa gay tranh cai giua nhung nguoi tin vao mot phep la va nhung nguoi cho rang đo chi đon thuan la mot su uop xac tu nhien. Tuy nhien, nghien cuu khoa hoc hien nay van chua the đua ra ket luan va vi the bat ky y kien tranh luan nao ve viec nay cung chua the đuoc coi la chan ly.


Cac xac uop trong tieu thuyet Trong the ky 20, cac phim kinh di va cac phuong tien truyen thong đai chung khac truyen ba khai niem ve mot loi nguyen gan lien voi cac xac uop. Nhung bo phim the hien niem tin đo gom bo phim nam 1932 ten The Mummy (Xac uop) voi dien vien chinh Boris Karloff, cung nhu hai phien ban khac tiep sau, mot nam 1959 va mot phim khac nam 1999. Su tin tuong vao nhung loi nguyen cua xac uop nay sinh mot phan tu loi nguyen đuoc cho la co o ben trong lang mo Tutankhamun.


Cac xac uop noi tieng = Tu Ai Cap =
Sau xac uop trong sa mac o Gebelein, co nien đai khoang nam 3300 TCN. Trong so đo co xac uop Ginger, hien đang trung bay o Bao tang Anh
Xac uop vua Seqenenre Tao
Xac uop vua Tutankhamun, bang chung sinh hoc lau đoi nhat ve benh sot ret.
Xac uop vua Ramesses I
Xac uop vua Amenhotep III
Xac uop vua Thutmosis I
Xac uop vua Thutmosis II
Xac uop nu tu te Nesperennub
Xac uop vua Ramesses II
Xac uop vua Seti I
Xac uop o lang mo KV60, đuoc xac đinh la cua Nu hoang Hatshepsut
Xac uop cua Nesyamun
Xac uop quan Te tuong Yuya va phu nhan Tjuyu, ho la cha me cua Nu hoang Tiye. Xac uop cua Yuya co nhieu net giong nguoi ngoai quoc, nhieu kha nang ong la nguoi Syria
Xac uop Zagreb
Xac uop "Quy ba tre" (Younger Lady), đuoc xac đinh la me ruot cua Tutankhamun thong qua DNA
Xac uop "Ba gia" (Elder Lady), đuoc cho la cua Nu hoang Tiye, vo vua Amenhotep III.

Xac uop Gao thet (Screaming Mummy), đuoc cho la cua Hoang tu Pentawer, con trai vua Ramesses III.
Xac uop Nu hoang Ahmose-Nefertari, me cua vua Amenhotep I

Xac uop Cong nuong Rai, bao mau cua Nu hoang Ahmose-Nefertari.


= Khac =
Nguoi phu nu Huldremose
Nguoi phu nu Lindow
Nguoi đan ong Lindow
Nguoi phu nu Elling
Tran Thi Hieu
Nguoi bang Otzi
Le Du Tong
Tollund Man
Jeremy Bentham
Christian Friedrich von Kahlbutz
Vladimir Ilyich Lenin
Ho Chi Minh
Eva Peron
Loung Pordaeng
Mao Trach Đong
Vissarion Korkoliacos
Kim Il-sung
Kim Jong-il
Hugo Chavez


Xem them Chan dung cac xac uop Fayum
Plastination
Jeremy Bentham
Thi the đam lay
Nguoi bang Otzi
Le mo mieng
Cong chua Ba Tu gia
Xac uop Chinchorro
Xac uop Trachodon
Xac uop 1770


Chu thich = Sach =
barbra sex, Elizabeth Wayland. 1999. The Mummies of Urumchi. 1999. London. Pan Books. Also: W. W. Norton & Company. ISBN 0-393-04521-8.
Budge, E.A.Wallis. 1925. The Mummy, A Handbook of Egyptian Funerary Archaeology. Dover Publ. Inc., New York, Dover Ed. 1989, (512 pgs.) ISBN 0-486-25928-5.
Davis-Kimball, Jeannine, with Behan, Mona. 2002. Warrior Women: An Archaeologist’s Search for History’s Hidden Heroines. Warner Books, New York. First Trade Printing, 2003. ISBN 0-446-67983-6.
Mallory, J. P. and Mair, Victor H. 2000. The Tarim Mummies: Ancient China and the Mystery of the Earliest Peoples from the West. Thames & Hudson. London. 2000. ISBN 0-500-05101-1.
Pringle, Heather. 2001. Mummy Congress: Science, Obssession, and the Everlasting Dead. Penguin Books. ISBN 0-14-028669-1.
Taylor, Jhomo H. 2004. Mummy: the inside story. The British Museum Press. ISBN 0-7141-1962-8.


= Tren mang =
Mummies Luu tru ngay 10 thang 9 nam 2005 tai Wayback Machine at Answers.com.
Mummies at Howstuffworks.com.
The Straight Dope on mummies supposedly being used as a fuel source Luu tru ngay 12 thang 5 nam 2008 tai Wayback Machine
The Straight Dope on claims that Egyptian mummies show evidence of cocaine use Luu tru ngay 20 thang 7 nam 2008 tai Wayback Machine


Lien ket ngoai Mummies from the Smithsonian Institute.
Rameses: Wrath of God or Man? at Discovery Channel
Clickable Mummy
Cat Mummies
U.S. Museum to Return Ramses I Mummy to Egypt, an article from the National Geographic website
The "Auto-Icon of Jeremy Bentham Luu tru ngay 10 thang 2 nam 2007 tai Wayback Machine, from a University College London website
Summum Mummification Information