Norbert Wiener (26 thang 11 nam 1894 - 18 thang 3 nam 1964) la mot nha toan hoc va triet hoc My. Ong la Giao su Toan hoc tai MIT.
Đuoc biet đen nhu mot than đong noi tieng, Wiener sau nay tro thanh mot nha nghien cuu đau tien qua trinh ngau nhien va nhieu, linh vuc lien quan đen ky thuat đien tu, truyen thong đien tu, he thong đieu khien.
Wiener đuoc coi la nguoi khoi đau cho đieu khien hoc, khoa hoc chuan hoa cac khai niem ve thong tin phan hoi, lien quan đen ky thuat, he thong đieu khien, khoa hoc may tinh, sinh hoc, khoa hoc than kinh, triet hoc, va to chuc xa hoi.


Tieu su = Tuoi tre =
Wiener đuoc sinh ra tai Columbia, Missouri, la con đau cua Leo Wiener va Bertha Kahn, lan luot la nguoi Ba Lan goc Do Thai  va goc Đuc. Norbert Wiener đa la mot than đong noi tieng. Leo đa giao duc Norbert o nha cho đen nam 1903, su dung cac phuong phap giang day do ong tu sang che, ngoai tru mot thoi ky ngan ngui khi Norbert 7 tuoi. Kiem song bang viec giang day tieng Đuc va Slavic, Leo đoc rong va tich luy đuoc mot thu vien ca nhan ma tu đo cau be Norbert đa huong loi rat nhieu. Leo cung co kha nang toan hoc phong phu va day kem cho con trai ong linh vuc nay cho đen khi cau be roi nha. Trong cuon tu truyen cua minh, Norbert mo ta cha minh la binh tinh va kien nhan, tru khi anh ta (Norbert) tra loi thieu chinh xac, luc đo cha se mat binh tinh.
Mac du đuoc nuoi duong trong mot gia đinh Do Thai, sau nay ong tro thanh mot nguoi theo thuyet bat kha tri.
Sau khi tot nghiep trung hoc tai truong Ayer vao nam 1906 luc 11 tuoi, Wiener vao Tufts College. Ong đuoc trao bang cu nhan toan hoc vao nam 1909 o tuoi 14, tu đo ong bat đau nghien cuu sau đai hoc ve đong vat hoc tai Đai hoc Harvard. Nam 1910, ong chuyen đen Cornell nghien cuu triet hoc.


= Harvard va The chien thu I =
Nam sau ong quay lai Harvard, trong khi van tiep tuc nghien cuu triet hoc. Tro lai Harvard, Wiener đa bi anh huong boi Edward Vermilye Huntington, nguoi quan tam toi toan hoc tu tien đe co ban cho đen cac van đe ky thuat. Ong nhan bang thac si tu Harvard nam 1912 va bang tien si nam 1914, khi ong chi 18 tuoi, cho mot luan an ve logic toan hoc, giam sat boi Karl Schmidt, cac ket qua quan trong trong so đo đa đuoc cong bo la ket qua cua Wiener (1914). Trong luan van nay, ong la nguoi đau tien neu cong khai rang cac cap co thu tu co the đuoc xac đinh theo ly thuyet tap hop. Do đo cac quan he co the đuoc xac đinh boi ly thuyet tap hop, do đo ly thuyet ve cac moi quan he khong đoi hoi bat ky tien đe hoac khai niem nguyen thuy khac biet voi nhung ly thuyet tap hop. Nam 1921, Kazimierz Kuratowski đe xuat đon gian hoa cac đinh nghia ve cac cap co thu tu cua Wiener, va su đon gian hoa nay đa đuoc su dung pho bien tu đo. No la (x, y) = [5].
Trong nam 1914, Wiener đi đen chau Au, đuoc giang day boi Bertrand Russell va G. H. Hardy tai Đai hoc Cambridge, va David Hilbert va Edmund Landau tai Đai hoc Gottingen. Trong thoi gian 1915-1916, ong day Triet hoc tai Harvard, sau đo la mot ky su cua General Electric va viet bai cho Encyclopedia Americana. Wiener đa nhanh chong thanh mot nha bao cho Boston Herald, noi ong đa viet lai mot cau chuyen ve đieu kien lao đong kho khan cua nhung nguoi cong nhan tai Lawrence, Massachusetts, nhung ong đa bi sa thai ngay sau đo do đa tu choi viet bai lang xe mot chinh tri gia, chu cua to bao.
Mac du Wiener cuoi cung tro thanh mot nguoi theo chu nghia hoa binh kien đinh, ong đa ham ho tham gia chien tranh trong The chien I. Nam 1916, voi su tham gia cua My vao cuoc chien tranh cang sau hon, Wiener tham du mot trai huan luyen cho cac can bo quan su tiem nang, nhung khong nhan đuoc mot nhiem vu nao. Mot nam sau Wiener mot lan nua co gang gia nhap quan đoi, nhung chinh phu lai tu choi do thi luc kem cua ong. Trong mua he nam 1918, Oswald Veblen moi Wiener đe nghien cuu đan đao hoc tai Aberdeen Proving Ground o Maryland.  Song va lam viec voi cac nha toan hoc khac tang cuong su quan tam cua ong trong linh vuc toan hoc. Tuy nhien, Wiener la van con hao huc đe phuc vu trong quan ngu, va quyet đinh no luc mot lan nua, lan nay trong vai tro la mot nguoi linh binh thuong. Wiener đa viet trong mot buc thu gui cho cha me cua ong, "Con phai tu xem minh la mot loai nguoi re rum neu con muon lam mot si quan ma khong muon la mot nguoi linh".  Lan nay quan đoi chap nhan Wiener nhap ngu va giao cau, boi su trung hop, cho mot đon vi đon tru tai Aberdeen, Maryland. The chien I ket thuc chi vai ngay sau khi Wiener tro ve Aberdeen va Wiener đa xuat ngu vao thang 2 nam 1919.


= Sau chien tranh =
Wiener đa khong the đam bao mot vi tri co đinh tai Harvard, ong đo loi phan lon vao chu nghia bai Do Thai tai cac truong đai hoc va đac biet la ve moi ac cam cua nha toan hoc Harvard G. D. Birkhoff.  Ong cung đa bi tu choi cho mot vi tri tai Đai hoc Melbourne. Theo goi y cua WF Osgood, Wiener đa tro thanh mot giang vien day toan tai MIT, noi ong đa danh phan con lai trong su nghiep cua minh, va cuoi cung tro thanh Giao su. Co mot buc anh cua ong đuoc treo noi bat trong mot trong hanh lang, thuong đuoc su dung trong viec chi huong.
Trong nam 1926, Wiener tro lai chau Au nhu mot hoc gia Guggenheim. Ong đa danh hau het thoi gian cua minh tai Gottingen va voi Hardy tai Cambridge, lam viec tren chuyen đong Brown, Fourier roi, van đe Dirichlet, phan tich hai hoa, va cac đinh ly Tauberian.
Nam 1926, cha me cua Wiener sap xep cuoc hon nhan voi mot nguoi Đuc nhap cu, Margaret Engemann; ho đa co hai con gai. Chi anh, Constance, ket hon Philip Franklin. Con gai cua ho, Janet, co chau gai cua Wiener, ket hon Vaclav E. Benes.
Co nhieu giai thoai ke ve ong ve tinh đang tri. Nguoi ta noi rang mot lan ong tro ve nha đe tim can nha cua minh trong rong. Ong hoi cua mot co gai gan đo ly do, va co ay noi rang gia đinh đa chuyen đen o noi khac trong ngay hom đo. Ong cam on co đa thong tin va co ay tra loi: "Đo la ly do tai sao con o lai đay, bo a!"


= Trong va sau chien tranh the gioi II =
Trong The chien II, cong trinh cua ong ve sung phong khong tu đong nham va ban đa khien Wiener tim hieu ly thuyet thong tin cua Claude Shannon mot cach đoc lap va phat minh ra bo loc Wiener. (Đoi voi ong la do thuc hanh tieu chuan hien hanh ve mo hinh hoa mot nguon thong tin nhu la mot qua trinh ngau nhien - noi cach khac, nhu mot loat cac nhieu.) Cong trinh chong may bay cua ong cuoi cung đa dan ong đen viec hinh thanh nganh đieu khien hoc.  Sau chien tranh, su noi tieng cua ong đa giup MIT tuyen đuoc mot đoi ngu nghien cuu khoa hoc ve nhan thuc, bao gom cac nha nghien cuu trong linh vuc tam sinh ly hoc va toan hoc va sinh ly cua he than kinh, bao gom ca Warren Sturgis McCulloch va Walter Pitts. Nhung nguoi nay sau đo co nhung đong gop tien phong cho nganh khoa hoc may tinh va tri tue nhan tao. Chang bao lau sau khi nhom đuoc thanh lap, Wiener đot nhien ket thuc tat ca cac lien lac voi cac thanh vien cua no, lam cac đong nghiep cua ong hoang mang. Đieu nay lam Walter Pitts, bi ton thuong va dan đen su nghiep cua ong xuong doc. Trong cuon tieu su cua Wiener, Conway va Siegelman cho rang vo Wiener cua Margaret, nguoi ghet loi song phong tung cua McCulloch, la nguoi gay nen su viec tren.
Wiener sau đo đa giup phat trien cac ly thuyet cua đieu khien hoc, robot hoc, đieu khien may tinh va tu đong hoa. Ong đa thao luan mo hinh cua cac te bao than kinh voi John von Neumann, va trong mot la thu tu thang 11 nam 1946 von Neumann đa trinh bay suy nghi cua minh truoc mot cuoc hop voi Wiener.
Wiener luon chia se nhung ly thuyet va nhung phat hien cua minh voi cac nha nghien cuu khac, va ghi nhan co su đong gop cua nhung nguoi khac. Chung bao gom cac nha nghien cuu cua Lien Xo va cac phat hien cua ho. Su quen biet voi ho gay cho ong su nghi ngo trong suot thoi ky Chien tranh Lanh. Ong la mot nguoi ung ho manh me viec su dung tu đong hoa đe cai thien muc song, va đe cham dut tinh trang kem phat trien kinh te. Y tuong cua ong đa anh huong toi An Đo, noi chinh phu đuoc ong lam co van trong nhung nam 1950.
Sau chien tranh, Wiener ngay cang tro nen quan tam đen nhung gi ong tin la can thiep chinh tri toi nghien cuu khoa hoc, va quan su hoa khoa hoc. Bai viet cua ong "Mot nha khoa hoc noi loan" cho van đe thang 1 nam 1947 cua to The Atlantic Monthly keu goi cac nha khoa hoc xem xet nhung tac đong đao đuc cua cong viec cua ho. Sau chien tranh, ong đa tu choi chap nhan bat cu nguon tai tro nao cua chinh phu hoac lam viec trong cac du an quan su. Niem tin cua Wiener lien quan đen vu khi hat nhan va chien tranh lanh trai nguoc voi John von Neumann la chu đe chinh cua cuon sach John Von Neumann va Norbert Wiener.
Wiener la mot nguoi tham gia cac hoi nghi Macy. Ong qua đoi o tuoi 69, tai Stockholm, Thuy Đien.


= Giai thuong va danh hieu =
Wiener đoat Giai tuong niem Bocher vao nam 1933 va Huan chuong Khoa hoc Quoc gia vao nam 1963, do Tong thong Johnson tai mot buoi le cua Nha Trang vao thang Gieng, nam 1964, ngay truoc khi ong mat.
Wiener đoat giai thuong quoc gia sach cua My nam 1965 trong linh vuc Khoa hoc, Triet hoc va Ton giao đoi voi Thien Chua va Golem, Inc.:. Mot nhan xet ​​ve mot so điem ma Đieu khien hoc đong cham đen Ton giao
Giai thuong Wiener Norbert trong linh vucToan hoc Ung dung đa đuoc lap vao nam 1967 đe vinh danh Norbert Wiener boi khoa toan hoc cua đai hoc MIT va đuoc ca Hoi Toan hoc My va Hiep hoi toan ung dung va cong nghiep ho tro
Giai thuong Wiener Norbert trong linh vuc xa hoi va trach nhiem chuyen nghiep đuoc trao hang nam boi CPSR,{/1, đuoc thanh lap vao nam 1987 đe vinh danh Wiener đe ghi nhan đong gop cua cac chuyen gia may tinh đoi voi trach nhiem xa hoi trong viec su dung may tinh.
Mieng nui lua Wiener o phia xa cua mat trang đuoc mang ten ong.
Trung tam Wiener Norbert ve Phan tich va ung dung song hai, tai Đai hoc Maryland, College Park, đuoc đat ten đe vinh danh ong.
Robert A. Heinlein đat ten mot con tau vu tru theo ten ong vao nam 1957 Citizen cuon tieu thuyet cua Galaxy, mot tau "Free Trader" đuoc goi la Norbert Wiener đa đe cap trong Chuong 14.


Su nghiep Wiener la nha nghien cuu đau tien cua qua trinh ngau nhien va nhieu, cong trinh đong gop lien quan đen ky thuat đien tu, truyen thong đien tu, he thong đieu khien.
Wiener đuoc coi la nguoi khoi xuong cua đieu khien hoc, mot he thong hoa cac khai niem ve thong tin phan hoi, co nhieu y nghia đoi voi ky thuat, he thong đieu khien, khoa hoc may tinh, sinh hoc, triet hoc, va to chuc xa hoi.
Cong trinh cua Wiener trong đieu khien hoc đa anh huong toi Gregory Bateson va Margaret Mead, va qua ho anh huong toi nhan hoc, xa hoi hoc, va giao duc.


= Phuong trinh Wiener =
Mot trinh dien toan hoc đon gian cua chuyen đong Brown, phuong trinh Wiener, đat theo ten cua Wiener, gia đinh toc đo hien tai cua mot hat chat long dao đong ngau nhien.


= Bo loc Wiener =
Trong linh vuc xu ly tin hieu, bo loc Wiener la mot bo loc đuoc đe xuat boi Wiener trong nhung nam 1940 va đuoc cong bo vao nam 1949. Muc đich cua no la đe giam luong nhieu xuat hien ben trong mot tin hieu bang cach so sanh voi uoc tinh cua tin hieu khong bi nhieu mong muon.


= Trong toan hoc =
Wiener quan tam lon toi cac ly thuyet toan hoc ve chuyen đong Brown (đuoc đat ten theo Robert Brown) chung minh nhieu ket qua hien nay đuoc biet đen rong rai nhu cac phi-kha vi cua cac đuong dan. Do đo, phien ban mot chieu cua chuyen đong Brown đa đuoc đat ten la qua trinh Wiener. Noi tieng voi qua trinh Levy, qua trinh ngau nhien Cadlag voi gia so đoc lap thong ke tinh, va xay ra thuong xuyen trong toan hoc thuan tuy va toan ung dung, vat ly va kinh te (vi du thi truong chung khoan).
Đinh ly Tauberian Wiener, mot ket qua trong nam 1932 cua Wiener, phat trien đinh ly Tauberian trong ly thuyet kha tich, tren mat mot chuong phan tich thuc te, bang cach hien thi hau het cac ket qua đuoc biet đen co the đuoc goi gon trong mot nguyen tac lay tu phan tich song hai. Trong cac cong thuc hien nay, đinh ly cua Wiener khong co bat cu lien he ro rang voi đinh ly Tauberian, von lien quan toi cac chuoi vo tan; tuy nhien su tinh tien tu cong thuc tich phan, hoac bang cach su dung ngon ngu cua phan tich ham va đai so Banach, la mot qua trinh tuong đoi thuong xuyen.
Đinh ly Paley-Wiener lien quan toi tinh tang truong cua toan bo ham tren C n va bien đoi Fourier cua phan phoi Schwartz cua compact support (gia ket).
Đinh ly Wiener-Khinchin, (hoac đinh ly Wiener - Khintchine hoac Khinchin - Kolmogorov), noi rang mat đo pho cong suat cua mot qua trinh ngau nhien rong-nhay-tinh la bien đoi Fourier cua ham tu tuong quan.
Mot khong gian Wiener truu tuong la mot đoi tuong toan hoc trong ly thuyet đo luong, đuoc su dung đe xay dung mot đo luong "đay đu", cuc duong va huu han cuc bo tren mot khong gian vecto huu han chieu. Xay dung ban đau cua Wiener chi ap dung cho khong gian cua cac đuong lien tuc gia tri thuc tren cac khoang đon vi, đuoc goi la khong gian Wiener co đien. Leonard Gross cung cap mot tong quat hoa cho truong hop cua mot khong gian Banach tong the tach roi.
Chinh khai niem ve mot khong gian Banach đa đuoc phat hien ra mot cach đoc lap boi ca Wiener va Stefan Banach trong cung khoang thoi gian nhu nhau.
Trung tam Norbert Wiener ve Phan tich Hai va ung dung (NWC) tai Khoa Toan hoc tai Đai hoc Maryland, College Park đuoc danh cho nhung di san khoa hoc va toan hoc cua Norbert Wiener. Website NWC nhan manh cac hoat đong nghien cuu cua Trung tam. Hon nua, moi nam Trung tam Norbert Wiener to chuc thang hai Fourier Talks, mot hoi nghi quoc gia hai the hien cac tien bo trong phan tich hai ca ly thuyet va ung dung trong nganh cong nghiep, chinh phu, va hoc thuat.


An pham 1930
1933, The Fourier Integral and Certain of its Applications Cambridge Univ. Press; reprint by Dover, CUP Archive 1988 ISBN 0-521-35884-1
1942, Extrapolation, Interpolation and Smoothing of Stationary Time Series. Mot bai bao đuoc xep vao thoi chien co mat danh "the yellow peril" boi vi mau cua tam bia va đo kho cua chu đe. Xuat ban sau chien tranh nam 1949 MIT Press. http://www.isss.org/lumwiener.htm Luu tru ngay 16 thang 8 nam 2015 tai Wayback Machine])
1948. Paris, (Hermann & Cie) & Camb. Mass. (MIT Press) ISBN 978-0-262-73009-9; 2nd revised ed. 1961.
1950, The Human Use of Human Beings. The Riverside Press (Houghton Mifflin Co.).
1958, Nonlinear Problems in Random Theory. MIT Press & Wiley.
1964, Selected Papers of Norbert Wiener. Cambridge Mass. 1964 (MIT Press & SIAM)
1964, MIT Press.
1966, Published in book form.
1966, Generalized Harmonic Analysis and Tauberian Theorems. MIT Press.
1993, This was written in 1954 but Wiener abandoned the project at the editing stage and returned his advance. MIT Press published it posthumously in 1993.
1976–84, The Mathematical Work of Norbert Wiener. Masani P (ed) 4 vols, Camb. Mass. (MIT Press). This contains a complete collection of Wiener's mathematical papers with commentaries.
Tieu thuyet:

1959,The Tempter. Random House.
Tu truyen:

1953. Ex-Prodigy: My Childhood and Youth. MIT Press.
1956. I am a Mathematician. London (Gollancz).
Duoi cai ten "W. Norbert"

1952 The Brain and other short science fiction in Tech Engineering News


Tham khao