Ly Thanh Tong hay Ly Thanh Ton (chu Han: 李聖宗 30 thang 3 nam 1023 – 1 thang 2 nam 1072) la vi Hoang đe thu ba cua hoang trieu Ly nuoc Đai Viet, tri vi tu thang 11 nam 1054 đen khi qua đoi nam 1072. Trong thoi ky cam quyen cua minh, Ly Thanh Tong đa đay manh san xuat nong nghiep, khoan giam hinh phat, đong thoi bao tro Phat giao va Nho giao. Ong con xay dung quan đoi Đai Viet hung manh, thuc hien chinh sach đoi ngoai cung ran voi Đai Tong va mo đat ve ba chau Đia Ly, Ma Linh, Bo Chinh (nay la mot phan thuoc Quang Binh va Quang Tri, Bac Trung Bo Viet Nam) sau thang loi trong cuoc chien tranh Viet - Chiem (1069). Su than đoi Hau Le Ngo Si Lien viet ve Ly Thanh Tong: "Vua kheo ke thua, thuc long thuong dan, trong viec lam ruong, thuong ke bi hinh, vo ve thu phuc nguoi xa, đat khoa bac si, hau le duong liem, sua sang viec van, phong bi viec vo, trong nuoc yen tinh, đang goi la bac vua tot".
Thoi đai cua cha ong la Ly Thai Tong, ong va con ong la Ly Nhan Tong đuoc xem la thoi thinh vuong cua Nha Ly voi ten goi la Bach nien Thinh the (百年盛世).


Than the Ong ten that la Ly Nhat Ton (李日尊), la đich tu cua Ly Thai Tong va Linh Cam Hoang hau ho Mai, do hai nguoi anh cua ong chet yeu khi sinh ra nen ong đuoc xem la con truong. Ong sinh ngay 25 thang 2 nam Quy Hoi nien hieu Thuan Thien thu 14 (tuc ngay 30 thang 3 nam 1023) tai cung Long Đuc vao cuoi thoi Ly Thai To. Thang 5 am lich nam 1028, ngay sau khi len ngoi, Ly Thai Tong sach phong Ly Nhat Ton lam Thai tu.
Theo sach Đai Viet su luoc, Thai tu Nhat Ton som tro nen "tinh thong kinh truyen, hieu am luat, lai cang gioi ve vo luoc". Thang 8 am lich nam 1033, Ly Thai Tong phong ong tuoc Khai Hoang vuong (開皇王) va dung cung Long Đuc lam noi o cho ong. Ong đa som đuoc tiep xuc voi dan chung, nen hieu đuoc noi kho cua dan va thong thao nhieu viec.
Thang 2 am lich nam 1037, ong đuoc Thai Tong phong lam Đai Nguyen soai, cung cha đi dep quan noi day o Lam Tay (khoang cac chau huyen Thuy Vi toi Binh Nguyen) va gianh đuoc chien thang.
Thang 2 am lich nam 1039, Ly Thai Tong than chinh đi đanh Nung Ton Phuc o man tay bac. Thai tu Nhat Ton moi 17 tuoi đuoc cu lam Giam quoc, coi soc kinh thanh va viec trieu chinh.
Ngay 1 thang 4 am lich nam 1040, ong lai đuoc Ly Thai Tong giao quyen xet xu cac vu kien tung trong nuoc, lap co quan o đien Quang Vu. Su than đoi Le so Ngo Si Lien trong Đai Viet Su ky Toan thu chi trich quyet đinh nay cua Thai Tong:

Chuc viec cua thai tu, ngoai viec tham hoi hau com vua ra, khi o lai giu nuoc thi goi la Giam quoc, khi đem quan đi thi goi la Phu quan, co the ma thoi, chua nghe thay sai xu kien bao gio. Pham xu kien la viec cua Huu ty. Thai Tong sai Khai Hoang vuong lam viec đo khong phai la chuc phan cua thai tu, lai lay đien Quang Vu lam noi Vuong xu kien la khong đung cho.
Mua đong nam 1042, cu dan chau Van (nay thuoc Lang Son) lam binh bien. Ngay 1 thang 10 am lich nam đo, Thai Tong phong Nhat Ton lam Đo thong Đai Nguyen soai, chi huy quan đoi đi tran ap. Đen ngay 1 thang 3 am lich nam 1043, ong lai đuoc cu lam Đo thong Đai Nguyen soai đi dep loan o chau Ai (nay thuoc Thanh Hoa). Đai Viet su luoc chep rang: "Thanh Tong... đanh dep giac gia, toi đau cung đeu đanh thang đuoc ca".
Cuoi nam 1043, Ly Thai Tong thay Chiem Thanh đa 16 nam khong chiu sang cong, ben quyet y chinh phat phuong Nam. Mua xuan nam 1044, Thai Tong tu lam tuong đi đanh Chiem Thanh, giao cho Thai tu Nhat Ton lam Luu thu kinh su. Tren mat tran, quan Viet thang to o song Ngu Bo, giet chet chua Chiem la Sa Đau, chiem quoc đo Phat The trong mot thoi gian roi ve nuoc 


Bach nien Thinh the Thang 7 am lich nam 1054, thay minh gia yeu, Thai Tong cho phep Thai tu Nhat Ton ra coi chau nghe chinh su. Đen ngay 1 thang 10 am lich (3 thang 11 duong lich) nam 1054, Ly Thai Tong qua đoi. Ly Nhat Ton len noi ngoi, tuc Hoang đe Ly Thanh Tong, lay nien hieu đau la Long Thuy Thai Binh. Ong lap 8 hoang hau, va ton me la Mai thi lam Linh Cam Thai hau.
Trong thoi gian cam quyen, Ly Thanh Tong tu xung la "van thang" va đat 5 nien hieu:

Long Thuy Thai Binh (龍瑞太平 1054 – 1058)
Chuong Thanh Gia Khanh (彰聖嘉慶 1059 – 1065)
Long Chuong Thien Tu (龍彰天嗣 1066 – 1067)
Thien Huong Bao Tuong (天貺寶象 1068 – 1069)
Than Vu (神武 1069 – 1072)


= Đoi noi =
Ngay sau khi len ngoi, nam 1054, Ly Thanh Tong đa đoi ten nuoc tu Đai Co Viet thanh Đai Viet. Quoc hieu nay keo dai 346 nam cho toi khi nha Ho đoi thanh Đai Ngu (1400), sau đo đuoc nha Le khoi phuc nam 1428, va ton tai đen đau thoi nha Nguyen.
Ly Thanh Tong đuoc su cu mo ta la mot hoang đe nhan đuc. Đai Viet su luoc ghi lai, trong mua đong nam 1055, Thanh Tong tung noi voi cac quan hau can: "Ta o trong cung sau, suoi la than, mac ao ho cuu ma con lanh nhu the nay, huong chi nhung ke o trong tu, khon kho vi troi buoc, phai trai chua phan minh ma quan ao khong đu, than the khong co gi che, nen moi khi bi con gio lanh khac nghiet thi ha khong chet đuoc nguoi vo toi hay sao! Ta vo cung thuong xot". Tiep đo, ong sai quan Huu ty cap men, chieu trong kho cho tu nhan va yeu cau cung cap cho nguoi tu hai bua an đay đu moi ngay. Cung nam đo, Thanh Tong truyen lenh giam mot nua to thue cho dan ca nuoc.
Ly Thanh Tong con chu truong giam cac hinh phat trong nuoc. Theo Đai Viet su luoc, mot trong nhung hanh đong đau tien cua ong sau khi len ngoi la sai đot cac cong cu tra tan. Đai Viet su ky toan thu cung chep, vao thang 6 am lich nam 1065, khi đang ngu o đien Thien Khanh đe xet an, nha vua chi vao Đong Thien cong chua đung canh ong va tuyen bo: "Long tram yeu dan cung nhu yeu con tram vay, hiem vi tram ho ngu dai, lam can phai toi, tram lay lam thuong lam. Tu ray ve sau toi gi cung giam nhe bot đi". Đen nam 1070, ong cho phep nhung nguoi chiu hinh phat đanh roi (truong hinh) đuoc nop tien đe giam toi. Ngoai ra, vao nam 1067, nha vua đa đinh ra che đo luong bong hang nam cho quan Đo ho phu Si su (nguoi đung đau co quan tu phap ca nuoc) va cac cai nguc: theo đo, hai Đo ho phu Si su Nguy Trong Hoa, Đang The Tu moi nguoi huong 50 quan tien, 200 bo lua va cac loai ca muoi; nguc lai moi nguoi nhan 20 quan tien va 100 bo lua. Chinh sach nay giup nang cao tinh than thanh liem cua cac quan hinh an.
Tiep noi hai vua truoc, Ly Thanh Tong rat chu trong san xuat nong nghiep. Thang 10 am lich nam 1056, nha vua ban bo Chieu khuyen nong. Ong cung đi đen nhieu noi đe xem nong dan gat lua. Khi san xuat gap kho khan (nhu vao thang 4 am lich nam 1070), nha vua đem tien, thoc va lua trong kho phat cho dan ngheo.
Thang 8 am lich nam 1059, Ly Thanh Tong bat đau ap dung kieu mau trieu phuc cho ba quan. Tai đien Thuy Tinh, ong đa ban phat mu canh chuon (hay mu phoc đau) va hia cho quan vien; tu đay co le quan lai vao chau phai đoi mu canh chuon va mang hia.
Ve quan su, Ly Thanh Tong chia quan chinh quy lam 8 hieu quan, đat ten la Ngu Long, Vu Thang, Long Duc, Than Đien, Phung Thanh, Bao Thang, Hung Luoc va Van Tiep. Moi hieu quan co 4 bo gom Ta, Huu, Tien va Hau, hop lai la 100 đoi co ky binh, cung thu va linh ban đa. Con phien binh (quan cac vung sau xa) thi đuoc phien che thanh cac đoi rieng. Mo hinh quan đoi cua Ly Thanh Tong đa đat đuoc trinh đo cao đen muc mot vo quan Đai Tong la Thai Dien Khanh phai ap dung, va đuoc Tong Than Tong khen ngoi.
Ly Thanh Tong con la mot tin đo Phat giao mo đao. Ong đa cho xay rat nhieu chua thap, trong đo co chua Thien Phuc, Thien Tho - noi hoang gia nha Tran sau nay thuong le Phat. Ong con dung cac tuong Đe Thich, Pham Thien bang vang va đuc chuong đong lon. Đac biet, trong khuon vien chua Sung Khanh, nha vua sai dung Bao thap Đai Thang Tu Thien (goi tat la Thap Bao Thien) vao nam 1056. Ngoi thap nay co 12 tang va cao 20 truong (chung 70m). Đay đuoc xem la mot trong An Nam tu đai khi, tuc 4 ky quan cua Đai Viet thoi Ly-Tran. Ly Thanh Tong con la mot thien su - cu si, đuoc coi la vi To thu hai cua Thien phai Thao Đuong – mot trong ba dong thien chinh tai Đai Viet thoi đo. Theo giao su Hoang Xuan Han trong sach Ly Thuong Kiet: lich-su ngoai-giao trieu Ly, cac bieu hien thuong dan cua Thanh Tong xuat phat tu su tham nhuan tinh than tu bi cua Phat phap, chu khong phai tu đong co tuyen truyen chinh tri. Ben canh đo, ong rat chu trong mo mang Nho hoc. Mua thu nam 1070, nha vua đa xay dung Van mieu va tac tuong tho Chu Cong, Khong Tu cung 4 hoc tro xuat sac. Ong cung cho ve tranh tho 72 mon sinh cua Khong Tu va sai te le bon mua.
Duoi thoi Ly Thanh Tong, xa hoi Đai Viet tuong đoi on đinh. Ben canh đo, mot so cuoc binh bien đa xay ra tai đong Sa Đang (1061), nam huyen Ai Chau va Giang Long (1061), đong Sa Ma - nay thuoc Hoa Binh (thang 10 am lich nam 1064) va chau Mang Quan - Lang Son (thang 7 am lich nam 1065). Ly Thanh Tong đa tu minh cam quan đanh bai cac cuoc noi day nay. Ly Thanh Tong co nguoi vo thu la Nguyen phi Y Lan cung noi tieng co tai tri nuoc. Nha vua muon con, khong co thai tu giam quoc nhu cac đoi truoc khi đi chinh chien nhung viec chinh su đuoc yen on nho tay Nguyen phi Y Lan.


= Đoi ngoai =


 Voi Nha Tong  Sau cac cuoc quay pha cua Nung Tri Cao vao Trung Hoa, quan he Đai Tong – Đai Viet tro nen cang thang. Tri chau Ung la Tieu Chu đa thuyet phuc hoang đe Tong chuan bi tan cong Đai Viet. Ly Thanh Tong đa nam đuoc tinh hinh nay, va thoat tien ong chon cach ung xu mem deo. Thang 4 am lich nam 1057, ong sai Mai Nguyen Thanh mang thu la sang dang cong cho nha Tong, va bao rang đay la "ky lan". Nghe loi khuyen cua Tu Ma Quang, Hoang đe Tong Nhan Tong tu choi khong nhan. Sau đo Tieu Chu lai cho quan khieu khich doc theo bien gioi.
Thang 3 am lich nam 1059, Ly Thanh Tong sai quan tuong tu mien đong bac đanh pha đat Tong. Ve su kien nay, Toan thu chi chep quan quan "đanh Kham Chau nuoc Tong, khoe binh uy roi ve, vi ghet nha Tong phan phuc". Nhung hoc gia Hoang Xuan Han vien dan cac sach su cua Tong cho biet quan Đai Viet đa chiem cac đong Co Van, Tu Lam va Chiem Lang, giet quan Tong la Ly Duy Tan, đong thoi bat giu nhieu quan, dan va vat nuoi. Tong Nhan Tong va cac quan lo Quang Tay phai ra du cam Tieu Chu gay su voi Đai Viet, roi Thanh Tong moi rut quan ve.
Cung vao nam 1059, mot so quan, dan Đai Viet đa lanh sang chau Tay Binh cua Tong. Ho đuoc chi huy quan su Tay Binh la Vi Hue Chinh bao che. Thanh Tong sai Chau muc Lang Chau la Than Thieu Thai mang quan sang bat lai. Tu đong Giap (Đai Viet), Than Thieu Thai tien quan vao huyen Nhu Ngao (Tay Binh) va giao chien voi quan Tong do Tong Si Nghieu chi huy. Sau tran đanh nay, Than Thieu Thai rut quan ve nuoc; Tong Si Nghieu phan cong đanh vao đong Giap nhung bi quan Đai Viet đap tan. Đen nam 1060, Thanh Tong lai sai Than Thieu Thai tan cong đat Tong, giet chet Tong Si Nghieu cung 4 tuong thuoc ha. Quan Tong o Tay Binh chong cu khong noi. Tu chau Tay Binh, quan Đai Viet tien toi chau Ung va tan cong trai Vinh Binh. Quan Tong lai thua; quan Đai Viet bat đuoc Chi huy su Duong Bao Tai cung nhieu quan dan. Vua Tong sai Thi lang Bo lai Du Tinh tung quan lo Quang Nam Tay phan kich nhung khong thanh cong.
Sau cac tran đanh tren bien gioi, nha Tong sa thai cac quan lai hieu chien nhu Tieu Co, Tieu Chu, đong thoi cu Du Tinh sang đieu đinh voi Đai Viet. Ly Thanh Tong cu Phi Gia Hau đi hoa đam, đoi đai voi Du Tinh rat hau nhung cuong quyet khong tra Duong Bao Tai va quan dan bi bat.


 Voi Chiem Thanh  Sau khi bi Ly Thai Tong đanh bai trong chien dich Nam chinh nam 1044, nuoc Chiem Thanh mot mat cong nap le vat, thu la cho nha Ly, nhung mat khac ho ngam ngam thao luyen binh si va that chat quan he voi nha Tong, cho thoi co bao thu Đai Viet. Nam 1065, vua Chiem la Che Cu (Rudravarman III) đinh chi viec cong nap cho nha Ly, sau đo nam 1068 quan Chiem keo sang quay nhieu bien gioi. Thang 2 am lich nam 1069, Ly Thanh Tong quyet đinh mo chien dich đanh Chiem. Ong than chinh cam quan tan cong, đanh tan quan Chiem Thanh va bat đuoc Che Cu.
Ve cuoc chien nam 1069, Đai Viet Su ky Toan thu co ghi nhan:

Mua xuan, thang 2, vua than đi đanh Chiem Thanh, bat đuoc vua nuoc ay la Che Cu va dan chung 5 van nguoi. Tran nay vua đanh Chiem Thanh mai khong đuoc, đem quan ve đen chau Cu Lien, nghe tin Nguyen phi giup viec noi tri, long dan cam hoa hoa hop. Trong coi vung vang, ton sung Phat giao, dan goi la ba Quan Am, vua noi: "Nguyen phi la đan ba con lam đuoc nhu the, ta la nam nhi lai chang đuoc viec gi hay sao?". Ben quay lai đanh nua, thang đuoc.
Mua ha, thang 6 đem quan ve. Mua thu, thang 7, vua tu Chiem Thanh ve đen noi, dang tu o Thai Mieu, đoi nien hieu la Than Vu nam thu 1.
Sach Đai Viet su luoc khong nhac đen thanh tich cua Nguyen phi Y Lan, nhung mo ta chi tiet hon ve nhung chan đuong chinh phat cua Ly Thanh Tong voi nhung chien thang o cua bien Nhat Le, song Tu Mao va chiem đong quoc đo Phat The:

Mua xuan, thang 2, ngay Mau Tuat vua xuong chieu than chinh đen nuoc Chiem Thanh. Ngay Đinh Vi [Mui] vua the o noi Long Tri... Ngay At Suu sai bon Hoang Tiep trong hang Đai Lieu Ban đanh cua bien Nhat Le thang loi... Ngay Binh Ty đong quan o Thi Loi Bi Nai, co cai hien tuong la hai con chim đeu bay theo thuyen vua nhu the dan đuong vay. Đai quan tien len truoc đong o bo song Tu Mao thay tuong Chiem Thanh la Bo Bi Da La đang bay tran o bo song. Quan quan xong ra đanh, chem Bo Bi Da La, quan Chiem chet vo so. Chua Chiem Thanh la Đe Cu nghe quan bi thua ben dat vo con ban đem lan tron. Đem ay, quan quan keo roc vao thanh Phat The, đen ben Đong La, dan o thanh Phat The xin hang.
Mua ha, thang 4 Nguyen soai Nguyen Thuong Kiet [tuc Ly Thuong Kiet] bat đuoc Đe Cu o bien gioi Chan Lap. Mua ha, thang 5 vua ngu tiec cung quan than o ngoi đien cua vua Chiem Thanh, vua lai than hanh mua thuan va đanh cau o noi them đien ay,...
Sau chien thang, Ly Thuong Kiet giai Che Cu đem ve Thang Long, đuoc Ly Thanh Tong phong lam Thien tu nghia nam vi cong lao nay. Vua Chiem xin dang đat ba chau la Đia Ly, Ma Linh va Bo Chinh đe chuoc toi. Thanh Tong lay 3 chau ay va tha cho Che Cu ve nuoc. Nhung chau ay nay o đia hat cac huyen Quang Ninh, Quang Trach, Bo Trach, Tuyen Hoa, Le Thuy (tinh Quang Binh) va huyen Ben Hai (tinh Quang Tri). Trong so tu binh Chiem Thanh bi bat ve Đai Viet co mot thien su nguoi Tong la Thao Đuong, sau nay la Quoc su cua trieu đinh Ly Thanh Tong va la To khai sang Thien phai Thao Đuong - mot trong 3 thien phai cua Phat giao Đai Viet thoi Ly.
Thang loi cua Ly Thanh Tong tai Chiem Thanh đa lam cho cac lan bang phai kieng de Đai Viet. Cuoi nam 1069, Hoang đe Thanh Tong cu Quach Si An lam Chanh su, Đao Tong Nguyen lam Pho su sang bao cho nguoi Tong ve viec đanh bai Chiem Thanh, bat song vua Chiem. Tong Than Tong trong bung khong thich, song đanh thua nhan Chiem Thanh la chu hau cua Đai Viet. Chinh quyen Tong cung nghiem cam cac tuong o bien gioi khieu khich, gay han voi Đai Viet. Con o phia Nam, Chan Lap va Chiem Thanh lan luot sai su sang dang le cong vao cac nam 1069, 1071.


Qua đoi Ngay Canh Dan thang 1 nam Nham Ty (tuc ngay 1 thang 2 nam 1072), vua Ly Nhat Ton qua đoi o đien Hoi Tien, tri vi đuoc 17 nam, huong duong 49 tuoi. Trieu đinh dang mieu hieu la Thanh Tong (聖宗), thuy hieu la Ung Thien Sung Nhan Chi Đao Uy Khanh Long Tuong Minh Van Due Vu Hieu Đuc Thanh Than Hoang đe (應天崇仁至道威慶龍祥明文睿武孝德聖神皇帝) va an tang o Tho Lang (phu Thien Đuc).
Thai tu Ly Can Đuc len ngoi truoc linh cuu Thanh Tong, tuc Ly Nhan Tong. Nha vua moi 7 tuoi nen chi đinh me đich la Thuong Duong Thai hau, me đe la Y Lan Nguyen phi cung Thai su Ly Đao Thanh trong coi chinh su.


Nhan đinh Su than thoi Le so Ngo Si Lien, trong bo Đai Viet Su ky Toan thu do ong soan nam 1479, co binh luan:

Su than Le Tung đoi Le Tuong Duc, tac gia bo Đai Viet thong giam tong luan (1514), cung đanh gia Ly Thanh Tong:


Luu danh Thang 12-2020, Uy ban Nhan dan thanh pho Ha Noi quyet đinh gan bien "Đuong Ly Thanh Tong" cho mot con đuong o Huyen Gia Lam. Truoc đo 1 lan, o quan Đo Son, Hai Phong cung co 1 con pho cung ten.


Gia quyen Cha: Ly Thai Tong (Ly Phat Ma).
Me: Kim Thien Hoang Thai Hau (Mai thi).

Nghia Nam Vuong Ly Hung Tich


Xem them Nha Ly
Ly Thai Tong
Y Lan
Chiem Thanh
Linh Lang


Chu thich Tham khao Le Quy Đon (1959). Phu bien tap luc. Khoa Xa hoi - Truong Đai hoc Tong hop Ha Noi. {{Chu thich sach}}: Đa bo qua tham so khong ro |đong tac gia= (tro giup)
Le Tac (1961). An Nam chi luoc. Vien Đai hoc Hue. {{Chu thich sach}}: Đa bo qua tham so khong ro |đong tac gia= (tro giup)
Khuyet danh (1993). Đai Viet su luoc. Thanh pho Ho Chi Minh: Nha Xuat ban Thanh pho Ho Chi Minh.
Ngo Si Lien (1993). Đai Viet su ky toan thu. Quyen Noi cac quan ban. Ha Noi: Nha Xuat ban Khoa hoc Xa hoi.
Ngo Thi Si (1991). Viet su tieu an. Nha Xuat ban Van Su. {{Chu thich sach}}: Đa bo qua tham so khong ro |đong tac gia= (tro giup)
Quoc su quan trieu Nguyen (1998), Kham đinh Viet su Thong giam cuong muc, Ha Noi: Nha Xuat ban Giao duc.
Tran Trong Kim (1971), Viet Nam su luoc, Sai Gon: Trung tam Hoc lieu Xuat ban thuoc Bo Giao duc.
Hoang Xuan Han (1949), Ly Thuong Kiet lich su ngoai giao trieu Ly, truy cap ngay 7 thang 1 nam 2017
Phuong, Tran Ky; Lockhart, Bruce (2011), The Cham of Vietnam: History, Society and Art, NUS Press, ISBN 997169459X