Han quoc Kazan (tieng Tatar: Qazan xanlıgı/Казан ханлыгы; tieng Nga: Казанское ханство, chuyen tu: Kazanskoe khanstvo) la mot nha nuoc cua nguoi Tatar thoi trung co nam tren lanh tho cua cuu quoc gia Volga Bulgaria tu nam 1438 toi nam 1552. Han quoc nay bao trum len lanh tho ngay nay cua Tatarstan, Mari El, Chuvashia, Mordovia, mot phan cua Udmurtia va Bashkortostan; thu đo cua no la thanh pho Kazan.


Đia ly va dan so Lanh tho cua han quoc nay bao gom Bolgar Hoi giao-cac vung đat co dan cu sinh song nhu cac cong quoc Bolgar, Cukataw, Kazan, Qasan va cac khu vuc khac ma ban đau thuoc ve Volga Bulgaria. Cac song Volga, Kama va Vyatka la cac con song chinh trong han quoc, cung la cac lo trinh thuong mai chinh yeu. Phan chu yeu trong dan cu la nguoi Tatar Kazan (nghia la nhung nguoi Bolgar Hoi giao chap nhan noi tieng Tatar). Su tu nhan dang cua ho khong bi han che chi la nguoi Tatar; nhieu nguoi nhan ho chi đon gian la nguoi Hoi giao hoac "nguoi Kazan". Hoi giao la quoc giao cua han quoc nay.
Tang lop quy toc phong kien đia phuong bao gom nhung nguoi thuoc toc nguoi Bolgar, nhung trieu đinh cua han Kazan va cac ve si bao gom ca nhung nguoi Tatar tren thao nguyen (nguoi Kipchak, va sau đo con co ca nhung nguoi Nogai) sinh song tai Kazan. Theo truyen thong cua Thanh Cat Tu Han, nhung bo lac nguoi Turk tai khu vuc nay cung đuoc tang lop quy toc thao nguyen (va sau nay la tang lop quy toc Nga) goi la nguoi Tatar. Mot phan cua tang lop quy toc cao nhat co nguon goc tu Kim Truong han quoc. Ho bao gom cac thanh vien cua 4 dong ho quy toc cao quy nhat la: Arghin, Barin, Qipchaq va Shirin.
Nhung nguoi dan than phuc han la nguoi Chuvash, nguoi Mari, nguoi Mordva, nguoi Tatar-Mishar, nguoi Udmurt va nguoi Bashkir. Nhung bo lac nguoi Perm va mot so bo lac nguoi Komi cung đuoc sap nhap vao han quoc. Nguoi Mishar đa đen khu vuc nay trong thoi ky Kim Truong han quoc va dan dan đong hoa nguoi Mordvin va nguoi Burta goc Phan Lan ban đia. Lanh tho cua ho do nhung nguoi Tatar thao nguyen truoc đay lanh đao. Mot so cong quoc Mishar đa khong bao gio chiu su kiem soat cua han quoc Kazan va thay vi the ho nghieng ve phia han quoc Qasim hay Muscovy.
Phan lon lanh tho cua han quoc nay la rung, va chi co phan phia nam la noi vao thao nguyen. Phan chinh dan cu cua cac thao nguyen la nhung nguoi Manghite du cu, con goi la nguoi Nogai, nhung nguoi nay đoi khi cong nhan su cai tri cua han Kazan, nhung thong thuong thi ho luon tan cong cuop boc nhung nguoi Tatar va Chuvash sinh song bang nong nghiep, giong nhu ho đa tung lam trong thoi ky Kim Truong han quoc. Sau nay, nguoi Nogai đa di thuc đi noi khac va đuoc thay the bang nguoi Kalmyk. Gan đay hon nua thi khu vuc nay đa do nhung nguoi Tatar, Chuvash va Nga sinh song, ho đa dung len cac buc tuong phong ngu đe bao ve bien gioi phia nam. Ke tu khi han quoc thanh lap, thi cac đoi quan Cossack Tatar đa bao ve han quoc truoc nguoi Nogai.
Cac nguon su lieu Nga chi ra rang co it nhat 5 ngon ngu đa đuoc su dung tai han quoc Kazan. Đau tien va truoc nhat la tieng Tatar, bao gom phuong ngu mien trung cua nguoi Tatar Kazan (truoc đo la nguoi Bolgar Hoi giao) va tho ngu mien tay cua nguoi Mishar (truoc đo la nguoi Tatar thao nguyen noi tieng Kipchak). Dang chu viet cua no (tieng Tatar co) la chu viet ua thich cua nha nuoc nay. Tieng Chuvash la hau due cua tieng Bolgar, đuoc nhung nguoi Chuvash ngoai giao su dung. Tieng Bolgar cung co anh huong manh toi tho ngu mien trung cua tieng Tatar. Ba ngon ngu khac co le la tieng Mari, tieng Mordvin va tieng Bashkir, co le cung đa phat trien tu tieng Bolgar va cac ngon ngu Kipchak khac. 


Kinh te Dan cu đo thi cua han quoc san xuat cac đo sanh su, đo thu cong bang go va kim loai, đo da, ao giap, cay bua va đo trang suc. Cac thanh thi chinh la Qazan, Arca, Cukataw, Qasan, Callı, Alat va Cori. Dan cu đo thi cung buon ban voi cac dan toc Trung A, Kavkaz va Nga. Trong the ky 16, Nga tro thanh ban hang thuong mai chinh cua Kazan, va han quoc cung tham gia vao he thong kinh te cua Moskva. Cac khu cho chinh la bazaar Tasayaq tai Kazan va hoi cho đao Markiz tren song Volga. Quyen so huu đat nong nghiep dua tren soyurgal va cac tai san thua ke.


Xa hoi Nha nuoc nay do han cai tri. Cac quyet đinh cua ong dua tren quyet đinh va tu van cua hoi đong noi cac la Diwan. Tang lop quy toc bao gom cac cap bak (tu truong), amir (tieu vuong), va morza (murza). Cac đang cap quan su bao gom uglan (ulan), bahadir, icki (ichki). Gioi tang lu Hoi giao cung đong vai tro lon. Ho đuoc phan chia thanh sayet (seid), sayex (sheikh), qazi (qazi) va imams. Ulema hay cac tang lu con đong vai tro phap ly, va ho duy tri cac madrassa va maktab (cac truong ton giao).
Phan lon dan chung la qara xalıq (dan đen): ho la nhung nguoi dan tu do theo Hoi giao, song trong lanh tho cua nha nuoc nay. Tren cac vung đat phong kien chu yeu la cac cura (nong no) đinh cu. Cac tu nhan chien tranh thuong đuoc ban sang Tho Nhi Ky hay Trung A. Thinh thoang ho cung bi ban ngay trong han quoc lam qol (no le) va đoi khi cung đinh cu tren cac vung đat phong kien đe sau đo tro thanh cura. Dan cu khong theo Hoi giao trong han quoc phai nop yasaq.


Hanh chinh, quan su Han quoc đuoc chia thanh 5 daruga: Alat, Arca, Garec, Cori va Nugay. Thuat ngu daruga đuoc dich ra thanh "mat, phuong dien". Chung thay the cho cac "cong quoc" ma han quoc tu đo ma ra. Mot so lanh chua phong kien đoi khi đoi đoc lap tu Kazan, nhung nhung y đinh đo đeu nhanh chong bi dap tat.
Quan đoi cua han quoc dua tren khi tai va nhan luc tu cac daruga va cac vung đat le thuoc, đoi bao ve cua han va quan đoi cua gioi quy toc. So luong linh khong on đinh, dao đong trong khoang 20.000 toi 60.000 nguoi. Thong thuong, cac đoi quan tu Nogay, Crimea va Nga cung phuc vu cho cac han Kazan. Cac loai vu khi nong (sung hoa mai) cung đuoc dung đe bao ve cac tuong thanh Kazan.


Van hoa Noi chung, nen van hoa cua han quoc Kazan thua huong tu nen van hoa cua Volga Bulgaria. Cac yeu to van hoa cua Kim Truong han quoc cung co mat trong cac gioi quy toc.
Mot phan lon dan cu đo thi cua han quoc la co hoc. Cac thu vien lon co trong cac nha tho va madrassah. Kazan đa la trung tam cua khoa hoc va than hoc trong han quoc.
Mac du anh huong cua Hoi giao la rat lon, nhung van hoc the tuc (khong giao hoi) cung rat phat trien. Cac nha tho viet bang tieng Tatar co noi tieng nhat la Moxammadyar, Ommi Kamal, Moxammadamin, Garifbak va Qolsarif. Moxammadyar đa cai tien cac truyen thong cua tho ca Kazan va cac bai tho cua ong la rat pho bien.
Thanh pho Bolghar (Bolgar) van duy tri đuoc vi tri cua no nhu la mot đia điem than thanh, nhung chi co chuc nang nay, do su noi len cua Kazan nhu la mot trung tam chinh tri va kinh te lon chinh yeu trong thap nien 1430.
Cac cong trinh xay dung-kien truc cua han quoc đuoc đac trung boi kien truc bang đa trang va nghe thuat cham khac go.


Lich su Lanh tho truoc đay cua Volga Bulgaria (Kazan Ulus hay cong quoc Kazan) co the đa gianh đuoc đoc lap tu trong Kim Truong han quoc đang tan ra vao khoang the ky 15. Cong quoc nay la tu quan va duy tri trieu đai cua cac nha cam quyen nguoi Bolgar. Bat ke đia vi phap ly nhu the nao cua tien-nha nuoc nay, thi nguoi sang lap ra han quoc van la Olug Moxammat. Đieu nay dien ra khoang nam 1437 hay 1438 khi ong lay tuoc hieu han va chiem ngai vang cua Kazan voi su ho tro tu gioi quy toc đia phuong. Nguoi ta cho rang su chuyen giao quyen luc tu trieu đai cua nguoi Bolgar đia phuong sang cho cho gia đinh Moxammat đa đuoc con trai ong la Maxmud hoan thanh nam 1445.
Trong suot lich su cua minh, han quoc nay đa nam trong cac roi loan va tranh đau noi bo vi ngai vang. Cac han đa thay the nhau ca thay 19 lan trong 115 nam. Co tong cong 15 han đa cai tri, mot so đa nhieu lan len ngai vang. Han thong thuong đuoc cac quy toc ban xu va tham chi la ca cac cong dan bau ra theo truyen thong đe lai tu thoi Thanh Cat Tu Han.


= Lich su so ky =
Xem them: Chien tranh Nga-Kazan
Trong thoi ky cai tri cua Olug Moxammat va con trai ong la Maxmud, cac luc luong Kazan đa cuop boc Muscovy va cac vung đat phu thuoc cong quoc nay nhieu lan. Vasily II cua Moskva (1415-1462), tham gia vao cuoc chien tranh Nga-Kazan đe chong lai nguoi Tatar va đa bi đanh bai trong tran đanh gan Suzdal ngay 6 thang 6 nam 1445 va bi ep buoc phai nop tien chuoc cho han Kazan.
Thang 7 nam 1487, đai cong tuoc Ivan III (1440-1505) cua Moskva chiem đong Kazan va dung len mot thu linh bu nhin la Moxammadamin len ngai vang cua han quoc Kazan. Sau đo, han quoc Kazan tro thanh lanh tho bao ho cua Moskva va cac thuong nhan Nga đa đuoc phep buon ban tu do trong khap lanh tho cua han quoc. Nhung nguoi ung ho cho lien minh voi đe quoc Ottoman va han quoc Krym đa co gang khai thac cac bat binh cua dan chung đe kich đong bao loan (nam 1496, 1500 va 1505), nhung khong thu đuoc ket qua đang ke nao.
Nam 1521, Kazan thoat ra khoi su thong tri cua Moskva, quyet đinh tham gia vao hiep uoc tuong ho voi han quoc Astrakhan, han quoc Crimea va han quoc Nogay. Cac luc luong lien minh cua han Muhamed Giray va đong minh Crimea sau đo tan cong Muscovy va bat hon 150.000 nguoi lam no le. Bien nien su Nga ghi chep lai khoang 40 cuoc tan cong cua cac han Kazan len tren lanh tho Nga (chu yeu trong khu vuc Nizhniy Novgorod, Murom, Vyatka, Vladimir, Kostroma, Galich) trong nua đau the ky 16.


= Thap nien cuoi cung =
Su tiep vien cua Krym đa khong lam nhung thanh phan than Moskva trong han quoc Kazan thich thu va mot so quy toc đa kich đong cuoc noi day nam 1545. Ket qua la su phe truat Safa Giray. Mot nguoi thuoc phai than Moskva la Sahgali đa chiem ngai vang lan thu hai. Tiep theo nam nay, Moskva đa to chuc mot so chien dich đe ap đat su kiem soat len tren Kazan, nhung cac co gang nay khong đat đuoc ket qua.

Voi su ho tro cua nguoi Nogay, Safa Giray tro lai ngai vang. Ong tu hinh 75 quy toc, va phan con lai cua luc luong đoi đich voi ong bo chay sang Muscovy. Nam 1549 ong chet, va con trai moi 3 tuoi cua ong la Utamesgaray đuoc cong nhan la han. Nhiep chinh va la nguoi cai tri tren thuc te (de facto) cua han quoc la Soyembika, me cua han nho tuoi nay. Chinh quyen cua ulan Qoscaq gianh đuoc muc đo đoc lap tuong đoi duoi thoi cai tri cua ba.
Vao thoi gian đo cac than thich cua Safa Giray (bao gom ca Devlet I Giray) đang o Krym. Su moi ho tro lai ngai vang cua Kazan đa bi phan lon cac quy toc ban xu lam vo hieu luc. Duoi thoi chinh quyen Qoscaq cac quan he voi Nga tiep tuc xau đi. Mot nhom cac quy toc bat man vao đau nam 1551 đa moi nguoi ung ho Sa hoang Ivan Hung Đe la Sahgali len ngai vang lan thu ba.
Vao cung thoi gian đo, cac vung đat ve phia đong song Volga (Chuvashia) đa đuoc nhuong lai cho Nga. Utamesgaray, cung voi me cua minh, đa bi đua toi Moskva đe cam tu. Sahgali chiem ngai vang cua Kazan cho toi thang 2 nam 1552.Cac phan tu chong Moskva trong chinh quyen Kazan đa luu đay Sahgali va moi hoang tu Astrakhan la Yadegar Moxammad, cung voi nguoi Nogay, toi giup ho.


= Sup đo =
Kazan sau đo bi bao vay. Cac luc luong cua Ivan IV đa tan cong tu thanh Sviyazhsk cua Nga. Thang 8 nam 1552, nguoi Nga đanh bai bo binh Tatar, đot chay Archa va mot so thanh quach khac. Sau hai thang vay ham va pha huy cac buc tuong cua phao thanh vao thang 10 nam 1552, cac luc luong Nga đa tien vao thanh pho. Mot so nhung nguoi bao ve thanh pho đa chay thoat nhung phan lon đa bi giet. Yadegar Moxammad bi bo tu va dan cu bi tan sat. Bien nien su Kazan ghi chep rang co khoang 110.000 nguoi đa bi giet, ca dan thuong lan quan nhan, nhung con so mang tinh chat su thi nay khong nen coi la chinh xac, do rat co it kha nang la dan cu cua Kazan khi đo co the tren 40.000 nguoi.
Sau khi Kazan that thu, cac lanh tho nhu Udmurtia va Bashkortostan đa sap nhap vao Nga ma khong xay ra mau thuan.Chinh quyen cua han quoc bi thu tieu, cac quy toc than Moskva va trung lap van giu đuoc đat đai cua minh, nhung nhung nguoi khac đeu bi tu hinh. Nguoi Tatar sau đo tai đinh cu xa khoi cac con song, con đuong va Kazan. Cac vung đat tu do đa đuoc nhung nguoi Nga va nhung nguoi Tatar than Nga toi chiem. Cac Giam muc Chinh thong giao nhu Germogen đa ep buoc nhieu nguoi Tatar cai đao.


= Khang cu =
Cho toi nam 1558, mot phan dan cu van tiep tuc chong lai su cai tri cua nguoi Nga. Cac chinh quyen cua nhung nguoi noi day đa đuoc thanh lap tai Chalem va Mishatamaq. Nhung do nguoi Nogay duoi thoi Gali Akram thuong xuyen cuop boc dan cu lam nong nghiep nen lien minh đa nhanh chong sup đo. Sau cuoc tran ap hung bao chong lai nhung nguoi Kazan noi loan thi cac thu linh cua ho đa bi hanh hinh.
Theo mot so uoc tinh, dan so cua cuu han quoc đa bi suy giam khoang 500.000 nguoi nhu la ket qua cua cac cuoc chien chiem đong. Chinh quyen thuoc đia, goi la Van phong Hoang cung Kazan đa đam nhan viec Nga hoa nguoi Tatar va cac dan toc khac. Thuat ngu Tsardom Kazan con đuoc su dung toi tan nam 1708 khi gubernia Kazan (tinh Kazan) đuoc thanh lap.
Theo mot so hoc gia, han quoc Kazan đa đuoc tai lap trong mot thoi gian ngan thuoc Thoi ky Loan lac voi su giup đo cua dan cu mot so bo lac Nga, nhung cac luc luong Nga duoi su chi huy cua Kuzma Minin đa nhanh chong dap tat cuoc noi loan nay.


Xem them Danh sach cac nha nuoc cua nguoi Turk
Ar beg
Han quoc Qasim


Tham khao "Qazan Xanlıgı (Han quoc Kazan)". Bach khoa toan thu Tatar. (2002). Kazan: Vien khoa hoc nuoc cong hoa Tatarstan. (tieng Tatar)
Nguon goc nguoi Tatar Volga
Lich su tom tat cua han quoc Luu tru ngay 19 thang 2 nam 2007 tai Wayback Machine
Han quoc Kazan tren trang OzTurkler Luu tru ngay 13 thang 12 nam 2006 tai Wayback Machine
Nhung la co Tatar thoi ky đau Luu tru ngay 22 thang 8 nam 2011 tai Wayback Machine


Ghi chu