Muoi (danh phap khoa hoc: Culicidae), la ten goi chung cho mot ho con trung gom khoang 3600 loai, thuoc bo Hai canh (Diptera).
Chung co mot đoi canh vay, mot đoi canh cung, than mong, cac chan dai. Muoi đuc hut nhua cay va hoa qua đe song, muoi cai hut them mau nguoi va đong vat. Kich thuoc thay đoi theo loai, nhung it khi lon hon vai cm. Đa so co trong luong khoang 2 đen 2,5 mg. Chung co the bay voi toc đo 1,5 đen 2,5 km/h.
Muoi đa ton tai tren hanh tinh cua chung ta khoang 170 trieu nam. Ho Culicidae thuoc bo Diptera va chua khoang 2700 loai trong 35 giong gom Anopheles, Culex, Psorophora, Ochlerotatus, Aedes, Sabethes, Wyeomyia, Culiseta, Haemagoggus,...


Đac điem sinh thai Muoi sinh truong chu yeu trong cac đam lay, ao ho hoac cac vung nuoc đong, cac vung am uot. Chung đe trung xuong nuoc, trung no thanh au trung goi la bo gay hay lang quang. Bo gay song trong nuoc mot thoi gian, sau phat trien thanh nhong, roi bien thanh muoi truong thanh, bay len khoi mat nuoc.
Nhiet đo thich hop cho muoi sinh truong va phat trien la khoang 20 đen 25 đo C. Vi vay chung xuat hien o cac nuoc nhiet đoi, trong đo co Viet Nam. Vong đoi cua muoi phu thuoc loai va nhiet đo, thay đoi tu vai ngay đen khoang mot thang.
Muoi cai co voi dang đac biet co the xuyen thung da nguoi va đong vat đe hut mau. Muoi cai can hut them mau đe co nguon protein đe san sinh ra trung. Thuc an binh thuong cua muoi la nhua cay va hoa qua, khong chua đu protein cho muoi cai. Muoi đuc khong co voi thich hop đe hut mau, va chi an nhua cay va hoa qua. Cung co mot nhanh muoi, ten la Toxorhynchites, khong hut mau.
Muoi cai xac đinh muc tieu hut mau qua mui vi va cam nhan nhiet. Chung đac biet nhay cam voi Carbon dioxide (hay con goi la Cacbonic) trong hoi tho đong vat va mot so mui trong mo hoi. Mot so nguoi, vi du nam gioi, beo va thuoc nhom mau O, hap dan muoi nhieu hon. Muoi cam nhan đuoc tia hong ngoai phat ra tu vat co than nhiet cao, nen de tim đuoc đen đong vat va chim mau nong.
Muoi co bon giai đoan trong vong đoi la trung muoi, bo gay (au trung), cung quang (nhong) va muoi truong thanh. Muoi cai truong thanh đe trung theo tung đot.
Sau khi muoi đe trung, sau 2 - 3 ngay, trung thuong no thanh bo gay. Sau khi no, bo gay khong phat trien lien tuc ma trai qua 4 giai đoan khac nhau, gom: O tuoi thu nhat, bo gay co kich thuoc khoang 1,5 mm va o tuoi thu tu no co kich thuoc khoang 8 - 10mm.
Bo gay khong co chan nhung co đau phat trien, minh phu nhieu long, boi đuoc bang cac chuyen đong cua co the. Bo gay an tao, vi khuan va cac vi sinh vat trong nuoc. Noi khi hau am ap, thoi gian bo gay phat trien can khoang 4 - 7 ngay hoac dai hon neu thieu thuc an. Sau đo, bo gay khi đa phat trien đen tuoi thu tu chuyen hoa thanh cung quang co hinh dau phay.
Cac bien phap diet bo gay muoi truyen benh khong lam giam ngay so luong muoi đot, co khi phai mat vai ngay hoac vai tuan moi giam đuoc so luong muoi đot. Diet bo gay muoi truyen benh bao gom cac bien phap khac nhau nhu thau vet bo gay, lam thay đoi noi sinh san cua muoi, lam cho bo gay khong sinh soi, nay no đuoc. Khong che khong cho muoi truong thanh đen đuoc noi sinh san. Tha ca va cac loai sinh vat an bo gay khac vao nhung noi co bo gay muoi. Đong thoi co the dung cac loai hoa chat diet bo gay. Cac bien phap can thiep nay nham toi muc đich la giam nguon truyen
Viec lam thoat nuoc o cac khu vuc đam lay, nuoc tu đong, đat đai khai khan va cac bien phap lau dai khac đuoc thuc hien tu đau the ky 20 o nhieu noi đa gop phan rat tich cuc trong cac bien phap phong chong va giam thieu nhung benh do muoi truyen. Diet bo gay muoi truyen benh can phai đuoc thuc hien chung quanh noi sinh song cua con nguoi trong pham vi lon hon pham vi du đinh diet muoi. Đoi voi nhieu loai muoi, pham vi nay khoang 1,5–2 km. Cac bien phap khong co hieu qua lau dai can phai đuoc duy tri suot trong thoi gian co muoi truyen benh hoat đong manh.


Phan loai Co tren 3.500 loai muoi đa đuoc mo ta. Chung đuoc chia thanh 2 phan ho voi 43 chi. Du lieu nay co the thay đoi do viec bo sung cac loai moi hoac do cac nghien cuu DNA.


Muoi va suc khoe Mot so loai muoi co kha nang la vat trung gian truyen benh giua nguoi voi nguoi, hay giua đong vat va nguoi. Cac benh do muoi truyen co the gay tu vong cao gom sot xuat huyet, sot ret, sot vang da...
O Viet Nam, vao mua he va mua mua hang nam, su phat trien cua muoi thuong xuyen gay nen cac dich benh lam tu vong nhieu benh nhan. Mua he nam 2004, co vai chuc nghin nguoi Viet Nam bi nhiem benh sot xuat huyet, trong đo co vai chuc ca tu vong, do muoi truyen. Tren the gioi, co khoang hon nua ty nguoi mac benh sot ret hang nam, tap trung o Chau Phi, voi thu pham truyen benh la muoi. Nam 2017, đai dich Zika bung phat gay nen hien tuong teo nao o nguoi ma tac nhan cung la do muoi gay ra


Khong che muoi = Diet muoi =
Truoc đay, cac hoa chat đoc thuong đuoc su dung đe diet muoi, nhu bang binh xit, hay đot huong muoi. Nhung cac bien phap hien đai su dung cac sinh vat co kha nang tieu diet muoi, hoac cac phuong phap sinh hoc va vat ly khac, tranh su dung chat hoa hoc đoc hai cho co the con nguoi.


 Dung sinh vat  Su dung thien đich đe diet muoi:

Nuoi ca hoac luon nho trong be nuoc đe tieu diet bo gay.
Nuoi chuon chuon ngoai đong ruong. Cac au trung chuon chuon trong nuoc an bo gay, con chuon chuon truong thanh bat muoi trong khong trung.
Nuoi bo sat nho nhu thach sung, than lan đe an muoi trong nha.
Bao ve doi bat muoi trong khong trung.
Dung Mesocyclops đe diet lang quang
Dung cac con trung thuy sinh thuoc ho corixidae đe diet lang quang


 Cai tao moi truong  Muc đich la thu hep moi truong sinh truong cua muoi:

Nao vet cong ranh, vung nuoc
Phat quang bui ram
Su dung bon chua nuoc sinh hoat kin
Don dep nha cua
Khong đe cac vat u lai mot cho (de cho muoi phat sinh)


 Bay đien  Đen bay muoi đuoc che tao voi mot đen phat anh sang, hap dan muoi va con trung tu tap đen, bao quanh boi luoi kim loai co hieu đien the thap. Khi muoi va con trung sa vao luoi, dong đien nho se phong qua va tieu diet chung. Phuong phap nay su dung đuoc trong nha va ngoai troi.
Vot đien, thiet ke nhu vot bat muoi cam tay, chi gom luoi kim loai co đien the, chay pin. Vot nay đoi hoi ky thuat su dung cua nguoi bat muoi, co the co ich trong nha, nhung khong co tinh hieu qua cao.


 Dung hoa chat  Thuoc xit, co the đuoc xit o nhung khu vuc ngoai troi rong lon. Mot so thuoc xit con đuoc xit tieu diet muoi va cac con trung khac trong nha o, khi moi nguoi đi vang. Viec dung thuoc xit gay tranh cai, vi no khong chi đoc cho con nguoi ma con tieu diet cac sinh vat an muoi, lam mat can bang sinh thai.
Huong xua muoi (con goi la nhang muoi), co the đuoc đot trong nha khi moi nguoi đi vang. No co the tieu diet muoi trong pham vi nha o va khong duy tri đuoc tac dung lau dai. Huong xua muoi co the gay đoc cho nguoi va tao nguy co hoa hoan.


 Dung muoi bien đoi gien  Co the tao ra chung muoi đuc bi mat kha nang sinh san khi chieu phong xa roi tha chung vao tu nhien. Cac con muoi đuc vo sinh se canh tranh giao phoi voi muoi đuc thuong, giam ty le sinh cua muoi.


= Xua muoi =
Mot cach khac đe giam thieu kha nang bi muoi anh huong đen suc khoe la ngan can khong cho chung tiep xuc voi co the.


 Bat đen sang  Muoi rat so đen sang vao buoi toi.
nhung voi đen co tia uv cao thi se lai thu hut chung. 
cac đen bay muoi thong thuong la loai đen phat tia cuc tim đe thu hut chung. nhung voi tia uv thi lai co hai cho con nguoi đac biet la tre nho. nhin nhieu hai mat, tiep xuc nhieu hai da....
vi vay đac biet cach ly voi con nho. (hau qua lam mo mat som, lao hoa som...)


 Gio nhe  Tao luong gio nhe bang quat co the xua đuoc muoi.


 Man  Cac bien phap dung man va luoi khong gay hai cho suc khoe hay moi truong, chi phi khong cao va phat huy tac dung trong thoi gian dai.

Man ngu la phuong phap hieu qua đe phong chong muoi đot khi ngu.
Luoi cua, la cac luoi kim loai (hay nhua) co lo nho, khong cho muoi hay cac loai con trung vuot qua va xam nhap vao nha o, nhung van đam bao thoang khi va anh sang.


 Thuoc xua muoi  Thuoc boi len da đe xua muoi khoi da, tien dung khi đi du lich đen vung đat nhieu muoi. Chung thuong chua cac hoa chat sau: DEET, tinh dau bac ha meo, nepetalactone, tinh dau xa hay tinh dau bach đan (con goi la dau khuynh diep).


 May phat sieu am xua muoi  Cac may nay đuoc che tao nho nhu đong ho, đeo o tay, chay pin, phat ra song sieu am khien muoi khong muon lai gan, nhung tai nguoi khong nghe thay gi. Tien dung khi ta đi du lich cac vung đat nhieu muoi. Tuy nhien chua co bang chung khoa hoc nao chung minh đuoc cong dung cua thiet bi nay.


Chu thich Tham khao Gillett, J. D. 1972. The Mosquito: Its Life, Activities and Impact on Human Affairs. Doubleday, Garden City, NY, 358 p. ISBN 0-385-01179-2
Spielman, A., and M. D'Antonio. 2001. Mosquito: A Natural History of Our Most Persistent and Deadly Foe. Hyperion Press, New York, 256 p. ISBN 0-7868-6781-7
Clements, Alan (1992). The biology of mosquitoes. Quyen 1: Development, Nutrition and Reproduction. London: Chapman & Hall. ISBN 0-85199-374-5.
Davidson, Elizabeth W. (1981). Pathogenesis of invertebrate microbial diseases. Montclair, N.J: Allanheld, Osmun. ISBN 0-86598-014-4.
Jahn GC, Hall DW, Zam SG (1986). "A comparison of the life cycles of two Amblyospora (Microspora: Amblyosporidae) in the mosquitoes Culex salinarius and Culex tarsalis". Coquillett. J. Florida Anti-Mosquito Assoc. Quyen 57. tr. 24–7.{{Chu thich tap chi}}:  Quan ly CS1: nhieu ten: danh sach tac gia (lien ket)
Kale, H.W., II. (1968). "The relationship of purple martins to mosquito control". The Auk. Quyen 85. tr. 654–61.{{Chu thich tap chi}}:  Quan ly CS1: nhieu ten: danh sach tac gia (lien ket)
Brunhes, J.; Rhaim, A.; Geoffroy, B. Angel G. Hervy J. P. Les Moustiques de l'Afrique mediterraneenne French/English. Interactive identification guide to mosquitoes of North Africa, with database of information on morphology, ecology, epidemiology, and control. Mac/PC Numerous illustrations. IRD/IPT [12640] 2000 CD-ROM. ISBN 2-7099-1446-8


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Culicidae tai Wikimedia Commons
(tieng Viet)

Muoi Culicidae tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Dich sot xuat huyet o mien nam Viet Nam mua he 2004
Vi sao muoi đi đuoc tren nuoc va tren tuong?
(tieng Anh)

Mosquito Genomics WWW Server
Mosquitoes - Micscape September 2003- in archive under Insects
Mosquito pictures Luu tru ngay 25 thang 2 nam 2021 tai Wayback Machine shares facts and pictures regarding mosquitos and their behavior, life cycle, and feeding habits.
Close up mosquito pictures Luu tru ngay 4 thang 3 nam 2005 tai Wayback Machine Close up shots of mosquitoes before and after feeding and while mating.