Trong khoa hoc may tinh vien thong, virus may tinh hay virus tin hoc (thuong đuoc nguoi su dung goi tat la virus) la nhung đoan ma chuong trinh đuoc thiet ke đe thuc hien toi thieu la 2 viec: 

Tu xen vao hoat đong hien hanh cua may tinh mot cach hop le, đe thuc hien tu nhan ban va nhung cong viec theo chu y cua lap trinh vien. Sau khi ket thuc thuc thi ma virus thi đieu khien đuoc tra cho trinh đang thuc thi ma may khong bi "treo", tru truong hop virus co y treo may.
Tu sao chep chinh no, tuc tu nhan ban, mot cach hop le lay nhiem vao nhung tap tin (file) hay cac vung xac đinh (boot, FAT sector) o cac thiet bi luu tru nhu đia cung, đia mem, thiet bi nho flash (pho bien la USB)... tham chi ca EPROM chinh cua may.
Truoc đay, virus thuong đuoc viet boi mot so nguoi am hieu ve lap trinh muon chung to kha nang cua minh nen thuong virus co cac hanh đong nhu: cho 1 chuong trinh khong hoat đong đung, xoa du lieu, lam hong o cung... hoac gay ra nhung tro đua kho chiu.
Nhung virus moi đuoc viet trong thoi gian gan đay khong con thuc hien cac tro đua hay su pha hoai đoi voi may tinh cua nan nhan bi lay nhiem nua, ma đa phan huong đen viec lay cap cac thong tin ca nhan nhay cam (cac ma so the tin dung) mo cua sau cho tin tac đot nhap chiem quyen đieu khien hoac cac hanh đong khac nham co loi cho nguoi phat tan virus.
Chiem tren 90% so virus đa đuoc phat hien la nham vao he thong su dung he đieu hanh ho Windows chi đon gian boi he đieu hanh nay đuoc su dung nhieu nhat tren the gioi. Do tinh thong dung cua Windows nen cac tin tac thuong tap trung huong vao chung nhieu hon la cac he đieu hanh khac. Cung co quan điem cho rang Windows co tinh bao mat khong tot bang cac he đieu hanh khac (nhu Linux) nen co nhieu virus hon, tuy nhien neu cac he đieu hanh khac cung thong dung nhu Windows hoac thi phan cac he đieu hanh ngang bang nhau thi cung luong virus xuat hien co le cung tuong đuong nhau. Trong nhung nam tro lai đay, co mot thuat ngu đuoc goi la virus (noi chung) đoi khi con đuoc dung đe chi đen cac phan mem, chuong trinh đoc hai o cac thiet bi đien tu khac khong phai may tinh, vi du nhu cac đien thoai di đong thuoc cac he đieu hanh Android va IOS (voi ty le thap hon o IOS vi IOS co đo bao mat cao hon Android).


Cach thuc hoat đong Viet virus va chong virus tang cuong bao mat la cuoc đau tranh phuc tap va ton kem giua 2 gioi lap trinh. Tuy nhien cach thuc hoat đong cua virus thi co the đuoc dien giai khai quat nhu sau .
Cac may tinh hoat đong bang cac chi thi (hay lenh, instruction) o dang ma may theo trinh tu hop ly đe thuc thi 1 cong viec (task) nao đo. Ma may la day so nhi phan va viec lap trinh (hay thao chuong) truc tiep ma may rat nhuc đau, nen gioi đien toan thiet ke ra cac ngon ngu lap trinh (nhu C, C++, Java...) đe nguoi lap trinh ung dung thao chuong bang nhung ky hieu va ten goi de nho, sau đo dich sang ma may đe may thi hanh. Neu lap trinh khong hop ly thi may bi treo, khong lam đuoc gi.
Ky thuat lap trinh dan đen nhung cong viec xac đinh đuoc lap lai nhieu lan thuong đuoc to chuc thanh module rieng goi la "trinh con", trong ngon ngu lap trinh goi la routine hay subroutine, va khi can thuc hien cong viec von an đinh cho routine đo thi trinh đang chay thuc hien lenh goi (call) đen routine đo đe thuc thi. Lenh call co tham so la đia chi routine trong bo nho, khi thuc thi lenh call thi chuyen đia chi nay vao con tro lenh cua CPU va trao quyen chay cho routine đo. Cau truc routine co điem vao (entry) la noi bat đau, va điem ra (exit) tra lai đieu khien cho trinh goi (caller) sau khi hoan tat cong viec.
Virus đuoc viet ra la dang 1 routine, thuc hien sua tham so đia chi cua mot so lenh call tro đen đia chi cua no, va ket thuc virus thi chuyen đieu khien đen routine von đuoc goi cua trinh. Nhung gi virus lam thi goi trong day ma lenh virus, trong đo co ky nang tu sao lay nhiem, va tuy thuoc trinh đo nguoi viet virus.
Su tuong tu cua ma trinh voi ma DNA sinh hoc, va hoat đong cua virus tin hoc, dan đen ten goi "virus". Dau vay su khac nhau can ban, la virus sinh hoc phat tac ngay va đong thoi trong te bao, con virus tin hoc chi phat tac khi đuoc goi voi tu cach ma lenh. Neu nap virus tin hoc voi tu cach du lieu (data) vao bo nho đe xem (dump) thi no khong lam đuoc gi ca. No cho thay vai tro canh giac khi click vao file co virus (tuc la co the view, edit, delete... nhung đung double click).
Trong thiet ke cac may tinh đia chi cac routine co ban đuoc bo tri nhu sau:

Đia chi cac routine cua may chua trong BIOS thi sau khoi đong đuoc đat trong bo nho o noi goi la "bang đia chi Interrupt".
Khoi đong cua o đia (mem, cung, USB...) đuoc đat o boot sector, con đia chi file trong o đia đat o bang FAT cua đia.
Virus luc loi cac bang nay đe tim cach tham nhap thich hop. Truoc đay cac virus thuong ngan, co the gan them vao tep ma. Ngay nay virus co the luu tru phan than o dang file rieng va an dau đau đo trong đia hoac tren mang, va noi dung file nay co the la dang macro hoac html. Cac he đieu hanh đa tang cuong bao mat nhung điem de bi tan cong. Vi the virus phai co tim cac lo hong bao mat đe xam nhap, va viec tim ra lo hong đoi hoi kha nang phan tich ma lenh phuc tap hon. Mot so virus thi xuat hien o dang chuong trinh tu lap, thuc chat la phan mem pha hoai, va thuc hien đanh lua bang cach hien ra la 1 bieu tuong (icon) hay đuong link đe nguoi thieu canh giac click vao đo .


Lich su cua virus Co nhieu quan niem khac nhau ve lich su cua virus đien toan. O đay chi neu rat van tat khai quat nhung điem chung nhat, qua đo, chung ta co the hieu chi tiet hon ve cac loai virus:

Nam 1949: John von Neumann (1903-1957) phat trien nen tang ly thuyet tu nhan ban cua 1 chuong trinh cho may tinh.
Vao cuoi thap nien 1960 đau thap nien 1970 đa xuat hien tren cac may Univax 1108 1 chuong trinh goi la "Pervading Animal" tu no co the noi voi phan sau cua cac tap tin tu hanh, luc đo chua co khai niem ve virus.
Nam 1981: Cac virus đau tien xuat hien trong he đieu hanh cua may tinh Apple II.
Nam 1983: Tai Đai hoc mien Nam California, tai Hoa Ky, Fred Cohen lan đau đua ra khai niem "Virus may tinh" (computer virus) nhu đinh nghia ngay nay.
Nam 1986: Virus "the Brain", virus cho may tinh ca nhan (PC) đau tien, đuoc tao ra tai Pakistan boi Basit va Amjad. Chuong trinh nay nam trong phan khoi đong (boot sector) cua 1 đia mem 360Kb va no se lay nhiem tat ca cac o đia mem. Đay la loai "stealth virus" đau tien.
Cung trong thang 12 nam nay, virus cho DOS đuoc kham pha ra la virus "VirDem". No co kha nang tu chep ma cua minh vao cac tep tu thi hanh (executable file) va pha hoai cac may tinh VAX/VMS.
Nam 1987: Virus đau tien tan cong vao command.com la virus "Lehigh".
Nam 1988: Virus Jerusalem tan cong đong loat cac đai hoc va cac cong ty trong cac quoc gia vao ngay thu Sau 13. Đay la loai virus hoat đong theo đong ho cua may tinh (giong bom no cham cai hang loat cho cung 1 thoi điem).
Thang 11 cung nam, Robert Morris, 22 tuoi, che ra worm chiem cu cac may tinh cua ARPANET, lam liet khoang 6.000 may. Morris bi phat tu 3 nam va 10.000 dollar. Mac du vay anh ta khai rang che ra virus vi "chan đoi" (boresome).
Nam 1990: Chuong trinh thuong mai chong virus đau tien ra đoi boi Norton.
Nam 1991: Virus đa hinh (polymorphic virus) ra đoi đau tien la virus "Tequilla". Loai nay biet tu thay đoi hinh thuc cua no, gay ra su kho khan cho cac chuong trinh chong virus.
Nam 1994: Nhung nguoi thieu kinh nghiem, vi long tot đa chuyen cho nhau 1 đien thu canh bao tat ca moi nguoi khong mo tat ca nhung đien thu co cum tu "Good Times" trong dong bi chu (subject line) cua chung. Đay la mot loai virus gia (hoax virus) đau tien xuat hien tren cac đien thu va loi dung vao "tinh than trach nhiem" cua cac nguoi nhan đuoc đien thu nay đe tao ra su luan chuyen.
Nam 1995: Virus van ban (macro virus) đau tien xuat hien trong cac ma macro trong cac tep cua Word va lan truyen qua rat nhieu may. Loai virus nay co the lam hu he đieu hanh. Macro virus la loai virus viet ra bang cong cu VBA (Visual Basic for Applications) va tuy theo kha nang, co the lan nhiem trong cac ung dung van phong cua Microsoft nhu Word, Excel, PowerPoint, OutLook.... Loai macro nay, noi tieng co virus Baza va virus Laroux, xuat hien nam 1996, co the nam trong ca Word hay Excel. Sau nay, virus Melissa, nam 1997, tan cong hon 1 trieu may, lan truyen boi 1 tep đinh kem kieu Word bang cach đoc va gui đen cac đia chi cua Outlook trong cac may đa bi nhiem virus. Virus Tristate, nam 1999, co the nam trong cac tep Word, Excel va PowerPoint.
Nam 2000: Virus Love Bug, con co ten ILOVEYOU, đanh lua tinh hieu ki cua moi nguoi. Đay la mot loai macro virus. Đac điem la no dung đuoi tap tin dang "ILOVEYOU.txt.exe", loi dung điem yeu cua Outlook thoi bay gio: theo mac đinh san, đuoi dang.exe se tu đong bi giau đi. Ngoai ra, virus nay con co 1 đac tinh moi cua spyware: no tim cach đoc ten va ma nhap cua may chu va gui ve cho tay hac đao. Khi truy cuu ra thi đo la 1 sinh vien nguoi Philippines. Ten nay đuoc tha bong vi luc đo Philippines chua co luat trung tri nhung nguoi tao ra virus cho may tinh.
Nam 2002: Tac gia cua virus Melissa, David L. Smith, bi xu 20 thang tu.
Nam 2003: Virus Slammer, mot loai worm lan truyen voi van toc ki luc, truyen cho khoang 75.000 may tinh trong 10 phut.
Nam 2004: Đanh dau 1 the he moi cua virus la worm Sasser. Voi virus nay thi nguoi ta khong can phai mo đinh kem cua đien thu ma chi can mo la thu la đu cho no xam nhap vao may. Cung may la Sasser khong hoan toan huy hoai may ma chi lam cho may chu tro nen cham hon va đoi khi no lam may tu khoi đong tro lai. Tac gia cua worm nay cung lap 1 ki luc khac: tay tin tac noi tieng tre nhat, chi moi 18 tuoi, Sven Jaschan, nguoi Đuc. Tuy vay, vi con nho tuoi, nen vao thang 7/2005, toa an Đuc chi phat anh nay 3 nam tu treo va 30 gio lao đong cong ich.
Nam 2017: Vu tan cong cua WannaCry vao ngay 12/5/2017 đang tiep tuc phat tan. WannaCry (tam dich la "Muon khoc") con đuoc goi la WannaDecryptor 2.0, la 1 phan mem đoc hai ma đoc tong tien tu lan truyen tren cac may tinh su dung Microsoft Windows. Vao thang 5/2017, 1 cuoc tan cong khong gian mang quy mo lon su dung no đuoc đua ra, tinh toi ngay 15/5 (3 ngay sau khi no đuoc biet đen) gay lay nhiem tren 230.000 may tinh o 150 quoc gia, yeu cau thanh toan tien chuoc tu 300 - 600 Euro bang bitcoin voi 20 ngon ngu (bao gom tieng Thai va tieng Trung Quoc). Hien thoi nguoi ta biet toi 5 tai khoan bitcoin cua ho, đen nay chi co khong hon 130 nguoi chiu tra tien, thu nhap toi đa chi khoang 30.000 Euro.
Voi kha nang cua cac tay tin tac, virus ngay nay co the xam nhap bang cach be gay cac rao an toan cua he đieu hanh hay chui vao cac cho ho cua cac phan mem nhat la cac chuong trinh thu đien tu, roi tu đo lan toa khap noi theo cac noi ket mang hay qua thu đien tu. Do đo, viec truy tim ra nguon goc phat tan virus se cang kho hon nhieu. Chinh Microsoft, hang phan mem tao ra cac phan mem pho bien, cung la 1 nan nhan. Ho đa phai nghien cuu, sua chua va phat hanh rat nhieu cac phan mem nham sua cac khiem khuyet cua phan mem cung nhu phat hanh cac cap nhat cua goi dich vu (service pack) nham giam hay vo hieu hoa cac tan cong cua virus. Nhung di nhien voi cac phan mem co hang trieu dong ma nguon thi mong uoc chung hoan hao theo y nghia cua su an toan chi co trong ly thuyet. Đay cung la co hoi cho cac nha san xuat cac loai phan mem bao ve, sua loi phat trien.
Trong tuong lai khong xa, virus se co them cac buoc bien đoi khac, no bao gom moi điem manh san co (polymorphic, sasser hay tan cong bang nhieu cach thuc, nhieu kieu) va con ket hop voi cac thu đoan khac cua phan mem gian điep (spyware). Đong thoi no co the tan cong vao nhieu he đieu hanh khac nhau chu khong nhat thiet nham vao 1 he đieu hanh đoc nhat nhu trong truong hop cua Windows hien gio. Va co le virus se khong he (tham chi la khong can) thay đoi phuong thuc tan cong: loi dung điem yeu cua may tinh cung nhu chuong trinh.


Cac khai niem co lien quan = Phan mem ac tinh (malware) =
(chu ghep cua malicious va software) chi chung cac phan mem co tinh nang gay hai nhu virus, worm va Trojan horse...


 Sau may tinh (worm)  La cac chuong trinh cung co kha nang tu nhan ban tu tim cach lan truyen qua he thong mang (thuong la qua he thong thu đien tu). Điem can luu y o đay, ngoai gay tac hai cho may bi nhiem, nhiem vu chinh cua worm la pha cac mang (network) thong tin chia se, lam giam kha nang hoat đong hay ngay ca huy hoai cac mang nay. Nhieu nha phan tich cho rang worm khac voi virus, ho nhan manh vao đac tinh pha hoai mang nhung o đay worm đuoc cho la mot loai virus đac biet.
Worm noi tieng nhat đuoc tao boi Robert Morris vao nam 1988. No co the lam hong bat ki he đieu hanh UNIX nao tren Internet. Tuy vay, co le worm ton tai lau nhat la virus happy99, hay cac the he sau đo cua no co ten la Trojan. Cac worm nay se thay đoi noi dung tep wsok32.dll cua Windows va tu gui ban sao cua chinh chung đi đen cac đia chi cho moi lan gui đien thu hay message.


 Trojan Horse  Đay la loai chuong trinh cung co tac hai tuong tu nhu virus chi khac la no khong tu nhan ban ra. Nhu the, cach lan truyen duy nhat la thong qua cac thu day chuyen. Đe tru loai nay nguoi chu may chi viec tim ra tap tin Trojan Horse roi xoa no đi la xong. Tuy nhien, khong co nghia la khong the co hai con Trojan horse tren cung 1 he thong. Chinh nhung ke tao ra cac phan mem nay se su dung ky nang lap trinh cua minh đe sao luu that nhieu con truoc khi phat tan len mang. Đay cung la loai virus cuc ky nguy hiem. No co the huy o cung, huy du lieu.


= Phan mem gian điep (spyware) =
Đay la loai virus co kha nang tham nhap truc tiep vao he đieu hanh ma khong đe lai "di chung". Thuong mot so chuong trinh diet virus co kem trinh diet spyware nhung diet kha kem đoi voi cac đot "dich".


= Phan mem quang cao (adware) =
Loai phan mem quang cao, rat hay co o trong cac chuong trinh cai đat tai tu tren mang. Mot so phan mem vo hai, nhung mot so co kha nang hien thi thong tin kit man hinh, cuong che nguoi su dung.


= Botnet =
La nhung may tinh bi bat coc va đieu khien boi nguoi khac thong qua Trojan, virus...
Đieu đac biet nguy hiem la cac botnet đuoc phoi bay tu cac tin tac khong can ky thuat lap trinh cao. No đuoc rao ban voi gia tu 20 USD tro len cho cac tin tac. Hau qua cua no đe lai khong nho: mat tai khoan. Neu lien ket voi 1 he thong may tinh lon, no co the tong tien ca 1 doanh nghiep.
Nhom cua Sites o Sun Belt cung voi đoi phan ung nhanh cua cong ty bao mat iDefense Labs đa tim ra 1 botnet chay tren nen web co ten la Metaphisher. Thay cho cach su dung dong lenh, tin tac co the su dung giao dien đo hoa, cac bieu tuong co the thay đoi theo y thich, chi viec dich con tro, nhan chuot va tan cong.
Theo iDefense Labs, cac bot do Metaphisher đieu khien đa lay nhiem hon 1 trieu PC tren toan cau. Tham chi trinh đieu khien con ma hoa lien lac giua no va bot "đan em" va chuyen đi moi thong tin ve cac PC bi nhiem cho nguoi chu bot nhu vi tri đia ly, cac ban va bao mat cua Windows va nhung trinh duyet đang chay tren moi PC.
Nhung cong cu tao bot va đieu khien de dung tren gop phan lam tang vot so PC bi nhiem bot đuoc phat hien trong thoi gian gan đay. Thi du, Jeanson James Ancheta, 21 tuoi, nguoi My o bang California, bi tuyen an 57 thang tu vi đa van hanh 1 doanh nghiep "đen" thu loi bat chinh dua vao cac botnet đieu khien 400.000 "thanh vien" va 3 tay đieu khien bot bi bat mua thu nam truoc o Ha Lan chinh la trung tam "đau nao" đieu khien hon 1,5 trieu PC!
Mac du đa co luat đe bat nhung toi pham kieu nay, nhung do de dang co đuoc nhung cong cu pha hoai nen luon co them nguoi moi gia nhap hang ngu tin tac vi tien hay vi to mo.


= Keylogger =
La phan mem ghi lai chuoi phim go cua nguoi dung. No co the huu ich cho viec tim nguon goc loi sai trong cac he thong may tinh va đoi khi đuoc dung đe đo nang suat lam viec cua nhan vien van phong. Cac phan mem kieu nay rat huu dung cho nganh luat phap va tinh bao - vi du, cung cap 1 phuong tien đe lay mat khau hoac cac khoa mat ma va nho đo qua mat đuoc cac thiet bi an ninh. Tuy nhien, cac phan mem Keylogger đuoc pho bien rong rai tren Internet va bat cu ai cung co the su dung cho muc đich lay trom mat khau va chia khoa ma hoa.


= Phishing =
La 1 hoat đong pham toi dung cac ky thuat lua đao. Ke lua đao co gang lua lay cac thong tin nhay cam, chang han nhu mat khau va thong tin ve the tin dung, bang cach gia la 1 nguoi hoac 1 doanh nghiep đang tin cay trong 1 giao dich đien tu. Phishing thuong đuoc thuc hien bang cach su dung thu đien tu hoac tin nhan, đoi khi con su dung ca đien thoai.


= Rootkit =
La 1 bo cong cu phan mem danh cho viec che giau cac tien trinh đang chay, cac file hoac du lieu he thong. Rootkit co nguon goc tu cac ung dung tuong đoi hien, nhung nhung nam gan đay, rootkit đa bi su dung ngay cang nhieu boi cac phan mem ac tinh, giup ke xam nhap he thong giu đuoc đuong truy nhap 1 he thong trong khi tranh bi phat hien. Nguoi ta đa biet đen cac rootkit danh cho nhieu he đieu hanh khac nhau chang han Linux, Solaris va mot so phien ban cua Microsoft Windows. Cac rootkit thuong sua đoi mot so phan cua he đieu hanh hoac tu cai đat chung thanh cac driver hay cac module trong nhan he đieu hanh (kernel module).
Khi hay tin CD nhac cua Sony cai đat rookit đe giau file chong sao chep xuat hien vao thang 11 nam ngoai, gioi tin tac han hoan va nhanh chong khai thac ung dung cua Sony. Phan mem cua Sony giau bat ky file hay tien trinh bat đau voi "$sys$", nhung ke viet phan mem đoc hai đa đoi ten file đe loi dung đac điem nay.
Vao thang 3, nha san xuat phan mem chong virus o Tay Ban Nha la Panda Software cho biet ho đang tim bien the cua sau Bagle cuc ky đoc hai co trang bi kha nang cua rootkit. Tram trong hon, tuong tu nhu cac "nha san xuat" chuong trinh botnet, nhung ke tao phan mem rootkit con ban hoac phat tan mien phi cac cong cu, giup nhung tay viet phan mem đoc hai de dang bo sung chuc nang rootkit cho cac virus cu nhu Bagle hay tao loai moi.
1 du an do Microsoft va cac nha nghien cuu cua đai hoc Michigan thuc hien đa mo đuong cho nghien cuu rootkit, tao ra 1 phuong thuc moi gan nhu "đat" he đieu hanh chay tren phan mem co ten SubVirt (ten cua du an nghien cuu). He đieu hanh van lam viec binh thuong, nhung "may ao" đieu khien moi thu he đieu hanh nhin thay va co the de dang giau chinh no.
May man la ky thuat nay khong de thuc hien va nguoi dung de nhan ra vi lam cham he thong va lam thay đoi nhung file nhat đinh. Hien gio, loai sieu rootkit nay chi moi o dang y tuong, can nhieu thoi gian truoc khi tin tac co the thuc hien phuong thuc tan cong nay.


= Phan mem tong tien (Ransomware) =
La loai phan mem su dung 1 he thong mat ma đe ma hoa du lieu thuoc ve 1 ca nhan va đoi tien chuoc thi moi khoi phuc lai.


= Backdoor =
Backdoor, nghia la "cua hau" hay loi vao phia sau. Trong 1 he thong may tinh, "cua hau" la 1 phuong phap vuot qua thu tuc chung thuc nguoi dung thong thuong hoac đe giu đuong truy nhap tu xa toi 1 may tinh, trong khi co gang khong bi phat hien boi viec giam sat thong thuong. Cua hau co the co hinh thuc 1 chuong trinh đuoc cai đat (vi du Back Orifice hoac cua hau rookit Sony/BMG rootkit đuoc cai đat khi 1 đia bat ky trong so hang trieu đia CD nhac cua Sony đuoc choi tren 1 may tinh chay Windows), hoac co the la 1 sua đoi đoi voi 1 chuong trinh hop phap - đo la khi no đi kem voi Trojan.


Danh sach cac đuoi tep co kha nang di truyen va bi lay nhiem Cac tap tin tren he đieu hanh Windows mang đuoi mo rong sau co nhieu kha nang bi virus tan cong (xep theo thu tu bang chu cai tieng Anh):

.bat: Microsoft Batch File (Tep xu ly theo lo nhieu cau lenh)
.chm: Compressed HTML Help File (Tep tai lieu duoi dang nen HTML)
.cmd: Command file for Windows NT (Tep thuc thi cua Windows NT)
.com: Command file (program) (Tep thuc thi)
.cpl: Control Panel extension (Tep cua Control Panel)
.doc: Microsoft Word (Tep cua chuong trinh Microsoft Word)
.exe: Executable File (Tep thuc thi)
.hlp: Help file (Tep noi dung tro giup nguoi dung)
.hta: HTML Application (Ung dung HTML)
.js: JavaScript File (Tep JavaScript)
.jse: JavaScript Encoded Script File (Tep ma hoa JavaScript)
.lnk: Shortcut File (Tep đuong dan)
.msi: Microsoft Installer File (Tep cai đat)
.pif: Program Information File (Tep thong tin chuong trinh)
.reg: Registry File (Tep can thiep va chinh sua Registry)
.scr: Screen Saver (Portable Executable File)
.sct: Windows Script Component
.shb: Document Shortcut File
.shs: Shell Scrap Object
.vb: Visual Basic File
.vbe: Visual Basic Encoded Script File
.vbs: Visual Basic File (Tep đuoc lap trinh boi Visual Basic)
.wsc: Windows Script Component
.wsf: Windows Script File
.wsh: Windows Script Host File
.{*}: Class ID (CLSID) File Extensions


Cac hinh thuc lay nhiem cua virus may tinh = Virus lay nhiem theo cach co đien =
Cach co đien nhat cua su lay nhiem, banh truong cua cac loai virus may tinh la thong qua cac thiet bi luu tru di đong: Truoc đay đia mem va đia CD chua chuong trinh thuong la phuong tien bi loi dung nhieu nhat đe phat tan. Ngay nay khi đia mem rat it đuoc su dung thi phuong thuc lay nhiem nay chuyen qua cac o USB, cac đia cung di đong hoac cac thiet bi giai tri ky thuat so


= Virus lay nhiem qua thu đien tu =
Khi ma thu đien tu (email) đuoc su dung rong rai tren the gioi thi virus chuyen huong sang lay nhiem thong qua thu đien tu thay cho cac cach lay nhiem truyen thong.
Khi đa lay nhiem vao may nan nhan, virus co the tu tim ra danh sach cac đia chi thu đien tu san co trong may va no tu đong gui đi hang loat (mass mail) cho nhung đia chi tim thay. Neu cac chu nhan cua cac may nhan đuoc thu bi nhiem virus ma khong bi phat hien, tiep tuc đe lay nhiem vao may, virus lai tiep tuc tim đen cac đia chi va gui tiep theo. Chinh vi vay so luong phat tan co the tang theo cap so nhan khien cho trong 1 thoi gian ngan hang hang trieu may tinh bi lay nhiem, co the lam te liet nhieu co quan tren toan the gioi trong 1 thoi gian rat ngan.
Khi ma cac phan mem quan ly thu đien tu ket hop voi cac phan mem diet virus co the khac phuc hanh đong tu gui nhan ban hang loat đe phat tan đen cac đia chi khac trong danh ba cua may nan nhan thi chu nhan phat tan virus chuyen qua hinh thuc tu gui thu phat tan virus bang nguon đia chi suu tap đuoc truoc đo.
Phuong thuc lay nhiem qua thu đien tu bao gom:

Lay nhiem vao cac file đinh kem theo thu đien tu (attached mail). Khi đo nguoi dung se khong bi nhiem virus cho toi khi file đinh kem bi nhiem virus đuoc kich hoat (do đac điem nay cac virus thuong đuoc "tra hinh" boi cac tieu đe hap dan nhu sex, the thao hay quang cao ban phan mem voi gia vo cung re).
Lay nhiem do mo 1 lien ket trong thu đien tu. Cac lien ket trong thu đien tu co the dan đen 1 trang web đuoc cai san virus, cach nay thuong khai thac cac lo hong cua trinh duyet va he đieu hanh. mot cach khac, lien ket dan toi viec thuc thi 1 đoan ma, va may tinh bi co the bi lay nhiem virus.
Lay nhiem ngay khi mo đe xem thu đien tu: Cach nay vo cung nguy hiem boi chua can kich hoat cac file hoac mo cac lien ket, may tinh đa co the bi lay nhiem virus. Cach nay thuong khai thac cac loi cua he đieu hanh.


= Virus lay nhiem qua mang Internet =
Theo su phat trien rong rai cua Internet tren the gioi ma hien nay cac hinh thuc lay nhiem virus qua Internet tro thanh cac phuong thuc chinh cua virus ngay nay. Co cac hinh thuc lay nhiem virus va phan mem đoc hai thong qua Internet nhu sau:

Lay nhiem thong qua cac file tai lieu, phan mem: La cach lay nhiem co đien, nhung thay the cac hinh thuc truyen file theo cach co đien (đia mem, đia USB...) bang cach tai tu Internet, trao đoi, thong qua cac phan mem...
Lay nhiem khi đang truy cap cac trang web đuoc cai đat virus (theo cach vo tinh hoac co y): Cac trang web co the co chua cac ma hiem đoc gay lay nhiem virus va phan mem đoc hai vao may tinh cua nguoi su dung khi truy cap vao cac trang web đo.
Lay nhiem virus hoac chiem quyen đieu khien may tinh thong qua cac loi bao mat he đieu hanh, ung dung san co tren he đieu hanh hoac phan mem cua hang thu ba: Đieu nay co the kho tin đoi voi mot so nguoi su dung, tuy nhien tin tac co the loi dung cac loi bao mat cua he đieu hanh, phan mem san co tren he đieu hanh (vi du Windows Media Player) hoac loi bao mat cua cac phan mem cua hang thu ba (vi du Acrobat Reader) đe lay nhiem virus hoac chiem quyen kiem soat may tinh nan nhan khi mo cac file lien ket voi cac phan mem nay.


Bien the 1 hinh thuc trong co che hoat đong cua virus la tao ra cac bien the cua chung.
Bien the cua virus la su thay đoi ma nguon nham cac muc đich tranh su phat hien cua phan mem diet virus hoac lam thay đoi hanh đong cua no. Mot so loai virus co the tu tao ra cac bien the khac nhau gay kho khan cho qua trinh phat hien va tieu diet chung. Mot so bien the khac xuat hien do sau khi virus bi nhan dang cua cac phan mem diet virus, chinh tac gia hoac cac tin tac khac (biet đuoc ma cua chung) đa viet lai, nang cap hoac cai tien chung đe tiep tuc phat tan.


Virus co kha nang vo hieu hoa phan mem diet virus Mot so virus co kha nang vo hieu hoa hoac can thiep vao he đieu hanh lam te liet cac phan mem diet virus. Sau hanh đong nay chung moi tien hanh lay nhiem va tiep tuc phat tan. Mot so khac lay nhiem chinh vao phan mem diet virus (tuy kho khan hon) hoac ngan can su cap nhat cua cac phan mem diet virus. Ke ca cai lai he đieu hanh may tinh va cai diet sau đo nhung đa qua tre.
Cac cach thuc nay khong qua kho neu nhu chung nam ro đuoc co che hoat đong cua cac phan mem diet virus va đuoc lay nhiem hoac phat tac truoc khi he thong khoi đong cac phan mem nay. Chung cung co the sua đoi file host cua he đieu hanh Windows đe nguoi su dung khong the truy cap vao cac website va phan mem diet virus khong the lien lac voi server cua minh đe cap nhat.


Cach phong chong virus va ngan chan tac hai cua no Đe khong bi lay nhiem virus thi giai phap triet đe nhat la ngan chan moi ket noi thong tin vao thiet bi may tinh bao gom ngat ket noi mang chia se, khong su dung o mem, o USB hoac copy bat ky file nao vao may tinh, đac biet cac dang file co nguy co cao. Đieu nay thuc su hieu qua khi ma hien nay su tang truong so luong virus moi hang nam tren the gioi rat lon.
Tuy nhien, trong thoi đai "bung no thong tin", đa so moi nguoi đeu co nhu cau truy cap vao "khong gian so", khong the khang đinh chac chan bao ve an toan 100% cho may tinh truoc hiem hoa virus va cac phan mem khong mong muon, nhung chung ta co the han che đen toi đa voi cac bien phap bao ve du lieu cua minh:


= Su dung phan mem diet virus =
Bao ve bang cach trang bi them mot phan mem diet virus co kha nang nhan biet nhieu loai virus may tinh va lien tuc cap nhat du lieu đe phan mem đo luon nhan biet đuoc cac virus moi.
Tren thi truong Viet Nam hien co rat nhieu cac ten tuoi phan mem diet virus nhu: 

Do nguoi Viet Nam viet: Bkav, D32, CMC...
Cua nuoc ngoai: Norton-Symantec, Kaspersky, Avira, AVG, ESET, Avast, BitDefender...
Phat hanh boi Microsoft: Microsoft Security Essentials, Windows Defender (tu Windows 7 tro đi)


= Su dung tuong lua ca nhan =
Tuong lua ca nhan (Personal Firewall) khong phai mot cai gi đo qua xa voi hoac chi danh cho cac nha cung cap dich vu Internet (ISP) ma moi may tinh ca nhan cung can phai su dung tuong lua đe bao ve truoc virus va cac phan mem đoc hai. Khi su dung tuong lua, cac thong tin vao va ra đoi voi may tinh đuoc kiem soat mot cach vo thuc hoac co chu y. Neu 1 phan mem đoc hai đa đuoc cai vao may tinh co hanh đong ket noi ra Internet thi tuong lua co the canh bao giup nguoi su dung loai bo hoac vo hieu hoa chung. Tuong lua giup ngan chan cac ket noi đen khong mong muon đe giam nguy co bi kiem soat may tinh ngoai y muon hoac cai đat vao cac chuong trinh đoc hai hay virus may tinh.
Tuong lua đuoc chia hai loai: 

Su dung tuong lua bang phan cung: Neu nguoi su dung ket noi voi mang Internet thong qua 1 modem hoac 1 card chuyen dung co chuc nang nay. Thong thuong o che đo mac đinh cua nha san xuat thi chuc nang "tuong lua" bi tat, nguoi su dung co the truy cap vao modem đe cho phep hieu luc (bat). Su dung tuong lua bang phan cung khong phai tuyet đoi an toan boi chung thuong chi ngan chan ket noi đen trai phep, do đo ket hop su dung tuong lua bang cac phan mem.
Su dung tuong lua bang phan mem: Ngay cac he đieu hanh ho Windows ngay nay đa đuoc tich hop san tinh nang tuong lua bang phan mem, tuy nhien thong thuong cac phan mem cua hang thu ba co the lam viec tot hon va tich hop nhieu cong cu hon so voi tuong lua phan mem san co cua Windows. Vi du bo phan mem ZoneAlarm Security Suite cua hang ZoneLab la 1 bo cong cu bao ve huu hieu truoc virus, cac phan mem đoc hai, chong spam, va tuong lua.


= Cap nhat cac ban va loi cua he đieu hanh =
He đieu hanh Windows (chiem đa so) luon luon bi phat hien cac loi bao mat chinh boi su thong dung cua no, tin tac co the loi dung cac loi bao mat đe chiem quyen đieu khien hoac phat tan virus va cac phan mem đoc hai. Nguoi su dung luon can cap nhat cac ban va loi cua Windows thong qua trang web Microsoft Update (cho viec nang cap tat ca cac phan mem cua hang Microsoft) hoac Windows Update (chi cap nhat rieng cho Windows). Cach tot nhat hay đat che đo nang cap (sua chua) tu đong (Automatic Updates) cua Windows. Tinh nang nay chi ho tro đoi voi cac ban Windows ma Microsoft nhan thay rang chung hop phap.


= Van dung kinh nghiem su dung may tinh =
Cho du su dung tat ca cac phan mem va phuong thuc tren nhung may tinh van co kha nang bi lay nhiem virus va cac phan mem đoc hai boi mau virus moi chua đuoc cap nhat kip thoi đoi voi phan mem diet virus. Nguoi su dung may tinh can su dung triet đe cac chuc nang, ung dung san co trong he đieu hanh va cac kinh nghiem khac đe bao ve cho he đieu hanh va du lieu cua minh. Mot so kinh nghiem tham khao nhu sau:

Phat hien su hoat đong khac thuong cua may tinh: Đa phan nguoi su dung may tinh khong co thoi quen cai đat, go bo phan mem hoac thuong xuyen lam he đieu hanh thay đoi - co nghia la 1 su su dung on đinh - se nhan biet đuoc su thay đoi khac thuong cua may tinh. Vi du đon gian: Nhan thay su hoat đong cham chap cua may tinh, nhan thay cac ket noi ra ngoai khac thuong thong qua tuong lua cua he đieu hanh hoac cua hang thu ba (thong qua cac thong bao hoi su cho phep truy cap ra ngoai hoac su hoat đong khac cua tuong lua). Moi su hoat đong khac thuong nay neu khong phai do phan cung gay ra thi can nghi ngo su xuat hien cua virus. Ngay khi co nghi ngo, can kiem tra bang cach cap nhat du lieu moi nhat cho phan mem diet virus hoac thu su dung 1 phan mem diet virus khac đe quet toan he thong.
Kiem soat cac ung dung đang hoat đong: Kiem soat su hoat đong cua cac phan mem trong he thong thong qua Task Manager hoac cac phan mem cua hang thu ba (chang han: ProcessViewer) đe biet 1 phien lam viec binh thuong he thong thuong nap cac ung dung nao, chung chiem luong bo nho bao nhieu, chiem CPU bao nhieu, ten file hoat đong la gi... ngay khi co đieu bat thuong cua he thong (du chua co bieu hien cua su nhiem virus) cung co the co su nghi ngo va co hanh đong phong ngua hop ly. Tuy nhien cach nay đoi hoi 1 su am hieu nhat đinh cua nguoi su dung.
Loai bo mot so tinh nang tu đong cua he đieu hanh co the tao đieu kien cho su lay nhiem virus: Theo mac đinh Windows thuong cho phep cac tinh nang tu chay (autorun) giup nguoi su dung thuan tien cho viec tu đong cai đat phan mem khi đua đia CD hoac đia USB vao he thong. Chinh cac tinh nang nay đuoc mot so loai virus loi dung đe lay nhiem ngay khi vua cam o USB hoac đua đia CD phan mem vao he thong (mot vai loai virus lan truyen rat nhanh trong thoi gian gan đay thong qua cac o USB bang cach tao cac file autorun.inf tren o USB đe tu chay cac virus ngay khi cam o USB vao may tinh). Can loai bo tinh nang nay bang cac phan mem cua hang thu ba nhu TWEAKUI hoac sua đoi trong Registry.
Quet virus truc tuyen: Su dung cac trang web cho phep phat hien virus truc tuyen.
(Xem them phan "Phan mem diet virus truc tuyen" tai bai phan mem diet virus)


= Bao ve du lieu may tinh =
Neu nhu khong chac chan 100% rang co the khong bi lay nhiem virus may tinh va cac phan mem hiem đoc khac thi ban nen tu bao ve su toan ven cua du lieu cua minh truoc khi du lieu bi hu hong do virus (hoac ngay ca cac nguy co tiem tang khac nhu su hu hong cua cac thiet bi luu tru du lieu cua may tinh). Trong pham vi ve bai viet ve virus may tinh, ban co the tham khao cac y tuong chinh nhu sau:

Sao luu du lieu theo chu ky la bien phap đung đan nhat hien nay đe bao ve du lieu. Ban co the thuong xuyen sao luu du lieu theo chu ky đen mot noi an toan nhu: cac thiet bi nho mo rong (o USB, o cung di đong, ghi ra đia quang...), hinh thuc nay co the thuc hien theo chu ky hang tuan hoac khac hon tuy theo muc đo cap nhat, thay đoi cua du lieu cua ban.
Tao cac du lieu phuc hoi cho toan he thong khong dung lai cac tien ich san co cua he đieu hanh (vi du System Restore cua Windows Me, Windows XP...) ma co the can đen cac phan mem cua hang thu ba, vi du ban co the tao cac ban sao luu he thong bang cac phan mem ghost, cac phan mem tao anh o đia hoac phan vung khac.
Thuc chat cac hanh đong tren khong chac chan la cac du lieu đuoc sao luu khong bi lay nhiem virus, nhung neu co virus thi cac phien ban cap nhat moi hon cua phan mem diet virus trong tuong lai co the loai bo đuoc chung.


Chu thich ––Lien ket ngoai []]