Nha Tong la hoang trieu cai tri Trung Quoc tu nam 960 đen nam 1279. Trieu đai nay đuoc sang lap boi Tong Thai To sau khi ong soan ngoi Hoang đe Hau Chu roi ket thuc thoi ky Ngu đai Thap quoc. Trong suot thoi gian ton tai, nha Tong thuong xuyen xung đot voi cac quoc gia phuong bac la Lieu, Tay Ha va Kim. Cuoi cung, nha Tong bi chinh phuc boi nha Nguyen do nguoi Mong Co lanh đao.
Chinh quyen nha Tong la chinh quyen đau tien trong lich su phat hanh tien giay tren pham vi toan quoc va cung la chinh quyen Trung Quoc đau tien thanh lap luc luong hai quan thuong truc. Vao thoi nha Tong, con nguoi lan đau su dung thuoc sung va nhan thuc đuoc huong bac trac đia thong qua la ban.
Nha Tong đuoc phan chia thanh hai thoi ky ro ret: Bac Tong va Nam Tong. Trong thoi ky Bac Tong (960–1127), hoang trieu co kinh đo đat tai thanh pho phia bac Bien Kinh (nay la Khai Phong), kiem soat phan lon khu vuc ma ngay nay nguoi ta goi la Hoa Đong. Thoi ky Nam Tong (1127–1279) mo ra sau khi nha Tong đe mat quyen kiem soat nua phia bac lanh tho vao tay nha Kim cua nguoi Nu Chan trong Chien tranh Kim–Tong. Giua giai đoan giao tranh voi nha Kim, trieu đinh nha Tong phai rut lui ve phia nam song Duong Tu va thanh lap kinh đo moi tai Lam An (nay la Hang Chau). Mac du đe mat vung đat đuoc xem la "noi phat tich cua nen van minh Trung Hoa" nam doc theo song Hoang Ha, kinh te Nam Tong van phat trien manh me do đe quoc nay đong dan va so huu rat nhieu đat nong nghiep. Nam Tong cung co đang ke suc manh hai quan nham bao ve vung bien cung nhu bien gioi đat lien va thuc hien cac su menh hang hai o nuoc ngoai. Đe đay lui nha Kim va sau đo la nguoi Mong Co, nha Tong tien hanh phat trien nhieu cong nghe quan su moi mang tinh cach mang bang cach ap dung thuoc sung.
Nam 1234, nguoi Mong Co chinh phuc hoan toan nha Kim, lam chu mien bac Trung Quoc va duy tri moi quan he khong may hoa hao voi Nam Tong. Nam 1259, Mong Kha, đai han thu tu cua Đe che Mong Co, qua đoi khi đang bao vay phao đai Đieu Ngu o Trung Khanh. Em trai Mong Kha la Hot Tat Liet tro thanh đai han moi, du khong đuoc nhom lanh đao Mong Co o phia tay cong nhan hoan toan. Nam 1271, Hot Tat Liet tu xung la Hoang đe Trung Hoa va thanh lap nha Nguyen. Nam 1279, sau hai thap ky giao tranh khong lien mach, quan đoi cua Hot Tat Liet cuoi cung cung chinh phuc đuoc nha Tong khi quan Nam Tong thua tran Nhai Mon. Cuoc xam luoc cua nguoi Mong Co rot cuoc đa tai thong nhat toan coi Trung Quoc duoi quyen cai tri cua nha Nguyen.
Tu đau the ky thu 9 đen cuoi the ky 11, dan so Trung Quoc đa tang gan gap đoi. Đieu nay la ket qua cua viec mo rong hoat đong trong lua o mien trung va mien nam Đe quoc Tong, ap dung canh tac giong lua chin som co nguon goc tu Nam A va Đong Nam A, san xuat du thua luong thuc. Đieu tra dan so ghi nhan Bac Tong co khoang 20 trieu ho gia đinh, gap đoi nha Han va nha Đuong. Nguoi ta uoc tinh rang dan so Bac Tong la 90 trieu nguoi va dan so nha Minh la 200 trieu nguoi. Su gia tang dan so đang ke nay đa thuc đay mot cuoc cach mang kinh te o Trung Quoc thoi tien hien đai. Quy mo dan so mo rong, cac thanh pho xuat hien ngay mot nhieu va su ra đoi cua nen kinh te quoc dan đa dan đen viec chinh quyen trung uong dan khong con tham gia truc tiep vao cac van đe kinh te. Tang lop than si đam nhan vai tro quan trong hon trong hoat đong quan tri co so va xu ly cong viec đia phuong.
Thoi nha Tong, đoi song xa hoi vo cung soi đong. Dan thanh thi tu tap đe chiem nguong va mua ban cac tac pham nghe thuat co gia tri, quan chung tu moi tang lop hoa lan voi nhau o cac le hoi hay cau lac bo tu nhan va cac thanh pho thi co nhieu khu vui choi giai tri nao nhiet. Su khuech truong nhanh chong cua nghe in khac go va su ra đoi cua ky thuat in chu roi vao the ky 11 đa giup van hoc, tri thuc đuoc pho bien rong rai. Suot trieu đai, cong nghe, khoa hoc, triet hoc, toan hoc va ky thuat đeu co nhung buoc phat trien manh me. Cac triet gia nhu Trinh Di va Chu Hi đa thoi nguon sinh khi moi cho Nho giao bang nhung bai luan moi me, tham nhuan quan niem Phat giao va nhan manh mot kieu to chuc van ban co đien moi truyen tai nhung đuong loi cot loi cua hoc thuyet Tan Nho giao.
Mac du đa co tu thoi nha Tuy, he thong khoa cu noi bat hon nhieu vao thoi nha Tong. Quan chuc co đuoc quyen luc thong qua khoa cu, đong vai tro chinh trong qua trinh si đai phu thay the tiet đo su tro thanh tang lop tinh hoa trong xa hoi.


Lich su = Bac Tong, 960–1127 =
Sau khi soan ngoi Hoang đe Hau Chu, Tong Thai To (tri. 960–976) danh 16 nam đe chinh phuc nhieu tieu quoc con lai tren khap Trung Quoc, thong nhat đuoc phan lon vung lanh tho tung thuoc ve hai đe che Han va Đuong, ket thuc thoi ky phan liet Ngu đai Thap quoc. Tai Khai Phong, Tong Thai To xay dung mot chinh quyen trung uong tap quyen cao đo bao trum ca đe quoc. Đinh đo o Khai Phong đuoc xem nhu dau moc khoi đau thoi ky Bac Tong. Tong Thai To đam bao tinh on đinh hanh chinh bang cach thuc đay he thong khoa cu, trong đo thiet lap phuong thuc lua chon quan chuc nha nuoc theo nang luc va thanh tich (thay vi theo đia vi quy toc hay đia vi quan su), đong thoi xuc tien cac du an đam bao thong tin lien lac hieu qua tren khap đat nuoc. Trong mot du an nhu vay, cac hoa si ve ban đo chi tiet o tung đia phuong roi tap hop chung lai voi nhau thanh mot tap ban đo lon. Tong Thai To cung thuc đay nhung đoi moi khoa hoc va cong nghe mang tinh đot pha, ho tro cho nhieu cong trinh nhu thap đong ho thien van do ky su Truong Tu Huan thiet ke va xay dung.

Trieu đinh nha Tong duy tri quan he ngoai giao voi Chola o An Đo, Fatima o Ai Cap, Srivijaya, Han quoc Khach Lat o Trung A, Vuong quoc Cao Ly o Trieu Tien va mot so quoc gia khac cung la đoi tac thuong mai voi Nhat Ban. Tong su tham chi con đe cap toi su xuat hien vao nam 1081 cua mot đai su quan Đong La Ma thua menh Hoang đe Michael VII Doukas. Tuy nhien, chinh nhung quoc gia lang gieng than can moi tac đong manh me đen chinh sach đoi noi va đoi ngoai cua nha Tong. Ngay tu nhung nam đau thanh lap duoi thoi Tong Thai To, nha Tong đa phai tien hanh xen ke cac bien phap chien tranh va ngoai giao voi nha Lieu cua nguoi Khiet Đan o phia đong bac va Tay Ha cua nguoi Đang Hang o phia tay bac. Nha Tong su dung suc manh quan su voi mong muon dep yen nha Lieu va chiem lai Yen Van thap luc chau, mot vung đat đai do nguoi Khiet Đan kiem soat, ma theo truyen thong đuoc coi nhu mot phan cua Trung Quoc ban tho (hau het cac phan lanh tho Bac Kinh va Thien Tan ngay nay). Quan Lieu đay lui quan Tong, to chuc nhieu chien dich thuong nien uy hiep Bac Tong mai cho toi nam 1005, khi Hiep uoc Thien Uyen cham dut tinh trang giao tranh bien gioi dai dang. Nguoi Han buoc phai trieu cong cho nguoi Khiet Đan, mac du đieu nay thuc te it gay thiet hai cho kinh te Bac Tong vi chinh nha Lieu lai phu thuoc vao viec nhap khau mot luong lon hang hoa tu Bac Tong. Đang chu y hon, nha Tong đa phai cong nhan nha Lieu binh đang voi minh ve mat ngoai giao. Nha Tong kien tao mot canh rung phong thu rong lon doc theo bien gioi Tong–Lieu đe ngan chan cac đot tan cong tiem tang cua ky binh Khiet Đan.
Đau the ky 11, nha Tong gianh đuoc mot so chien thang quan su truoc Tay Ha, đinh cao la chien dich do nha bac hoc, tuong linh kiem chinh khach Tham Quat (1031–1095) chi huy. Tuy nhien, chien dich tren khong đem lai thanh cong chung cuoc khi vien si quan đoi đich voi Tham Quat khong tuan theo menh lenh truc tiep, khien nha Tong đe mat phan lanh tho vua gianh đuoc tu Tay Ha. Nha Tong chien tranh voi Đai Viet hai lan, lan đau vao nam 981 va lan thu hai keo dai tu nam 1075 đen nam 1077, lien quan toi van đe tranh chap bien gioi va viec nha Tong cat đut quan he thuong mai voi Đai Viet. Sau khi quan Đai Viet đot kich Quang Tay, gay thiet hai nang ne, chi huy quan Tong la Quach Quy (1022–1088) dan quan toi tan Thang Long (Ha Noi ngay nay). Ton that to lon ma ca hai ben phai ganh chiu đa buoc tuong Đai Viet la Ly Thuong Kiet (1019–1105) phai chon giai phap hoa binh, cho phep hai quoc gia cung tu bo no luc tham chien. Nam 1082, Bac Tong va Đai Viet tien hanh trao tra lanh tho chiem đong va tu binh chien tranh.

Suot the ky 11, nhieu cuoc đau chinh tri đa dien ra giua cac đai than trong trieu đinh nha Tong, xoay quanh cach tiep can, quan điem va chinh sach khac nhau ve viec xu ly mot xa hoi phuc tap va mot nen kinh te đang phat trien manh me cua đe quoc. Pho te tuong theo chu nghia ly tuong hoa Pham Trong Yem (989–1052) la nguoi đau tien đon nhan lan song phan ung chinh tri du doi khi ong co gang tien hanh cai cach "Khanh Lich tan chinh", bao gom cac bien phap cai thien he thong tuyen dung quan chuc, tang luong cho cac chuc quan nho va thiet lap cac chuong trinh tai tro đe co them nhieu nguoi đuoc giao duc tot, đu đieu kien phuc vu nha nuoc.
Sau khi Pham Trong Yem bi buoc phai tu chuc, Vuong An Thach (1021–1086) nham chuc te tuong. Voi su hau thuan cua Tong Than Tong (1067–1085), Vuong An Thach chi trich gay gat he thong giao duc va bo may quan lieu. Tim cach giai quyet nhung gi ma ban than coi la hu bai va cau tha, Vuong An Thach thuc hien hang loat cai cach goi la "Tan phap", lien quan toi viec đoi moi thue gia tri đat, thanh lap mot so cong ty đoc quyen chinh quyen, ho tro dan quan đia phuong va đat ra nhung tieu chuan cao hon cho ky khoa cu đe co the tuyen dung đuoc nhung quan chuc co trinh đo quan tri nha nuoc.
Tan phap đa tao ra cac phe phai đoi lap trong trieu đinh. Phai "Bien phap" cua Vuong An Thach bi phan đoi boi phai "Cuu đang" do su gia kiem te tuong Tu Ma Quang (1019–1086) cam đau. Khi nguoi cua phe nay thay the phe kia nam giu đa so vi tri quan trong trong trieu đinh, ho se giang chuc va đieu chuyen cac quan chuc đoi thu toi vung bien cuong xa xoi. Mot trong nhung nan nhan quyen đau noi tieng nhat la nha tho, chinh khach To Đong Pha (1037–1101), nguoi bi bo tu roi mat chuc vi dam chi trich cai cach cua Vuong An Thach.

Trong khi trieu đinh van đang lien tuc chia re chinh tri va loay hoay voi cac van đe noi bo, nha Tong bat đau chu y toi nhung su kien đang bao đong đang dien ra o nha Lieu. Nguoi Nu Chan, mot bo toc than phuc nha Lieu, đa noi day va tuyen bo khai sinh nha Kim (1115–1234). Hoan quan Đong Quan (1054–1126) khuyen Tong Huy Tong (1100–1125) nen bat tay voi nguoi Nu Chan. Lien minh Tong–Kim đuoc thiet lap thong qua Hai thuong chi minh, tien hanh mot chien dich quan su chung chinh phuc hoan toan nha Lieu vao nam 1125. Trong qua trinh đo, quan Tong vien chinh đa pha bo canh rung phong thu doc bien gioi Tong–Lieu.
Tuy nhien, man trinh dien te hai va noi luc yeu kem cua quan đoi nha Tong khong thoat khoi tam quan sat cua nguoi Nu Chan, ho lap tuc pha vo lien minh, phat đong Chien tranh Kim–Tong, cao điem trong hai nam 1125 va 1127. Khong phai đoi mat voi canh rung phong thu, quan Kim hanh quan nhanh chong qua đong bang Hoa Bac tien đen Khai Phong. Trong Su kien Tinh Khang o lan xam luoc thu hai, nguoi Nu Chan khong chi chiem đuoc kinh đo, ma con bat song ca Thuong hoang Huy Tong va Hoang đe Kham Tong cung hau het thanh vien trieu đinh Bac Tong.
Cac luc luong tan du cua nha Tong tap hop lai duoi quyen Tong Cao Tong (1127–1162), rut ve phia nam song Duong Tu đe thanh lap mot kinh đo moi tai Lam An. Cuoc chinh phat Hoa Bac cua nguoi Nu Chan va chuyen doi đo tu Khai Phong toi Lam An cua trieu đinh nha Tong chinh la ranh gioi phan chia hai thoi ky Bac Tong va Nam Tong.
Sup đo truoc cuoc xam luoc cua nha Kim, nha Tong mat quyen kiem soat mien bac Trung Quoc. Gio đay, khi đa lam chu đuoc cai goi la "Trung Quoc ban tho", nha Kim tu coi minh la nhung nguoi cai tri Trung Quoc chinh danh. Ho chon "tho" lam nguyen to đai dien hoang trieu va mau vang lam mau hoang gia. Theo thu tu trong thuyet Ngu hanh, "tho" theo sau "hoa", nguyen to đai dien cho hoang trieu Tong. Đong thai mang tinh y thuc he tren cho thay nha Kim coi nhu thien menh cua nha Tong đa cham dut va ho se thay the nha Tong tro thanh nhung nguoi cai tri Trung Quoc ban tho hop phap.


= Nam Tong, 1127–1279 =

Mac du đa suy yeu va bi đay ve phia nam song Hoai, Nam Tong van tim ra nhung phuong an moi đe cung co nen kinh te vung manh va tu ve truoc nha Kim. Quan đoi Nam Tong đuoc chi huy boi nhung tuong linh co nang luc nhu Nhac Phi va Han The Trung. Chinh quyen tai tro cho cac du an đong tau va cai thien ben cang quy mo, đong thoi tien hanh xay dung nhieu moc hieu va kho tang cang bien đe ho tro thuong mai hang hai voi nuoc ngoai. Nhung cang bien quoc te lon nhu Tuyen Chau, Quang Chau va Ha Mon, la điem tua cua nganh thuong mai Trung Quoc.
Đe bao ve va ho tro cho vo so tau thuyen qua lai vi loi ich hang hai o Bien Hoa Đong, Hoang Hai, Đong Nam A, An Đo Duong va Bien Đo, can phai co hai quan thuong truc. Do đo, nam 1132, trieu đinh Nam Tong đa thanh lap luc luong hai quan thuong truc đau tien trong lich su Trung Quoc, co tru so chinh đat tai Đinh Hai. Voi hai quan chuyen nghiep, nam 1161, Nam Tong san sang đoi đau voi nha Kim tren song Duong Tu. Trong tran Đuong Đao va Thai Thach, hai quan Nam Tong đa su dung tau chien mai guong trang bi may trebuchet phong bom thuoc sung. Mac du co toi 7 van binh si, hon 600 tau chien, nhung hai quan Kim do Hoan Nhan Luong (Hai Lang vuong) chi huy van nhan that bai trong ca hai tran chien voi hai quan Nam Tong chi co von ven 3 nghin binh si va 120 tau chien, khi phai hung chiu nhung đot tan cong chop nhoang bang bom thuoc sung tu cac tau chien mai guong. Nam Tong tiep tuc phat trien suc manh hai quan. Mot the ky sau khi thanh lap, quan chung hai quan cua đe quoc nay đa co toi 52 nghin linh thuy đanh bo.
Chinh quyen Nam Tong tich thu đat đai cua than si đe tang hue loi, phuc vu cho cac du an quoc gia ke tren, mot hanh đong gay ra su bat binh va lam mat đi long trung thanh trong noi bo tang lop lanh đao, nhung khong ngan can đuoc tam the san sang phong thu cua nha Tong. Van đe tai chinh cong tro nen toi te hon boi thuc te la nhieu gia đinh chu đat giau co – mot so co quan chuc lam viec cho trieu đinh – đa su dung moi quan he xa hoi voi nhung nguoi đang tai chuc đe đuoc mien thue. 

Mac du Nam Tong co the kiem che đuoc nha Kim, nhung ho lai sap sua phai đoi mat voi mot the luc moi thong tri vung thao nguyen, sa mac va đong bang phia bac nha Kim. Nguoi Mong Co, do Thanh Cat Tu Han (tri. 1206–1227) lanh đao, ban đau moi chi xam luoc nha Kim vao hai nam 1205 va 1209 thong qua nhieu cuoc đot kich lon khap bien gioi, nhung toi nam 1211, ho quyet đinh tap hop mot luc luong khong lo đe tong luc chinh phat nha Kim. Nha Kim that tran, buoc phai phuc tung va cong nap cho Mong Co nhu mot nuoc chu hau; khi nguoi Nu Chan đot ngot doi đo tu Bac Kinh đen Khai Phong, nguoi Mong Co lien cho rang đay la mot đong thai noi loan. Duoi su chi huy cua Oa Khoat Đai (tri. 1229–1241), nguoi Mong Co chinh phuc ca nha Kim lan Tay Ha trong hai nam 1233, 1234.
Mong Co tung lien minh voi Nam Tong, nhung lien minh nay nhanh chong đo vo khi Nam Tong chiem lai ba co đo la Khai Phong, Lac Duong va Truong An ngay khi nha Kim diet vong. Sau cuoc xam luoc Đai Viet lan đau vao nam 1258, tuong Mong Co Ngot Luong Hop Thai tan cong Quang Tay tu Thang Long, nhu mot phan chien luoc phoi hop tac chien vao nam 1259 cua nguoi Mong Co voi cac đao quan chia lam hai nhom, mot nhom giap cong Tu Xuyen duoi su lanh đao cua Đai han Mong Kha, nhom con lai tan cong Son Đong va Ha Nam. Ngay 11 thang 8 nam 1259, Mong Kha qua đoi giua cuoc vay ham phao đai Đieu Ngu o Trung Khanh.
Cai chet cua Mong Kha va cuoc khung hoang ke vi ngay sau đo đa buoc Huc Liet Ngot keo phan lon luc luong Mong Co ra khoi Trung Đong, noi ho san sang chien đau voi cac chien binh Mamluk (nhung nguoi đa chan đung nhom quan Mong Co con lai tai Ain Jalut). Du lien minh voi Hot Tat Liet, nhung nguoi cua Huc Liet Ngot cung chang the giup gi nhieu trong cuoc chinh phat Nam Tong do vuong vao cuoc noi chien voi Han quoc Kim Truong.
Hot Tat Liet tiep tuc no luc tan cong Nam Tong, gianh đuoc mot cho đung tam thoi o bo nam song Duong Tu. Mua đong nam 1259, Ngot Luong Hop Thai len phia bac đe hoi quan voi Hot Tat Liet luc nay đang bao vay Ngac Chau, Ho Bac. Du đa san sang đe gianh lay Ngac Chau, nhung vi cuoc noi chien đang cho xu ly voi nguoi em trai A Ly Bat Ca, Hot Tat Liet đanh phai tro lai phia bac voi phan lon luc luong cua minh. Khi Hot Tat Liet vang mat, quan Nam Tong thua lenh Thua tuong Gia Tu Đao, lap tuc to chuc phan kich va đa thanh cong trong viec đay quan Mong Co quay tro lai bo bac song Duong Tu. Tiep tuc co nhung giao tranh nho doc bien gioi Tong–Mong cho đen nam 1265, khi Hot Tat Liet thang mot tran quan trong o Tu Xuyen.
Tu nam 1268 đen 1273, Hot Tat Liet trien khai hai quan phong toa song Duong Tu va bao vay Tuong Duong, chuong ngai vat cuoi cung tren con đuong xam luoc luu vuc song Duong Tu tru phu. Nam 1271, Hot Tat Liet chinh thuc tuyen bo thanh lap nha Nguyen. Nam 1275, 13 van quan Nam Tong duoi quyen Gia Tu Đao bi "tong tu lenh" moi bo nhiem cua Hot Tat Liet la tuong Ba Nhan đanh bai. Nam 1276, quan Nguyen kiem soat hau het lanh tho Nam Tong, bao gom ca kinh đo Lam An.
Nam 1279, trong tran Nhai Mon, Truong Hoang Pham chi huy quan Nguyen dap tat no luc khang chien cuoi cung cua Nam Tong tren đong bang Chau Giang. Hoang đe Nam Tong cuoi cung, Tong Thieu Đe, khi đo moi 13 tuoi, đa tu sat cung Thua tuong Luc Tu Phu va 1.300 thanh vien hoang toc. Ba Nhan theo lenh Hot Tat Liet, khong lam hai nhung thanh vien hoang toc Nam Tong con lai; Tong Cung Đe bi phe xuong lam "Doanh quoc cong" nhung roi cung bi đay toi Tay Tang, noi ong chon con đuong xuat gia. Tong Cung Đe buoc phai tu sat theo lenh chat noi cua Hot Tat Liet, Cach Kien Han, nguoi so rang cuu hoang Nam Tong se lanh đao mot cuoc đao chinh. Nhieu hoang than Nam Tong van tiep tuc sinh song va lam viec duoi thoi nha Nguyen, chang han nhu Trieu Manh Phu va Trieu Ung.


Van hoa va xa hoi Trung Quoc thoi nha Tong la ky nguyen cua mot bo may hanh chinh tinh vi va mot to chuc xa hoi phuc tap. Nha Tong so huu nhieu thanh pho thuoc vao dang lon nhat the gioi đuong thoi (Khai Phong va Hang Chau co dan so hon mot trieu nguoi). Trong moi thanh pho, nguoi dan co co hoi tham gia cac hoat đong giai tri va cau lac bo xa hoi, đong thoi đuoc cung cap dich vu giao duc va ton giao thong qua nhieu truong hoc, đen tho. Chinh quyen nha Tong thuc hien nhieu chuong trinh phuc loi xa hoi, thanh lap nha huu tri, phong kham cong cong va xay dung nghia trang cho nguoi ngheo. Nha Tong ho tro mot dich vu buu chinh dien rong mo phong theo he thong buu chinh thoi nha Han (202 TCN–220), giup thong tin lien lac đuoc cung cap nhanh chong tren khap đe quoc. Chinh quyen trung uong tuyen dung hang nghin nhan vien buu đien o nhieu cap bac khac nhau đe trien khai dich vu tai cac buu cuc nho va tram buu đien lon. O vung nong thon, nong dan so huu manh đat cua rieng minh, lam ta đien tra tien thue đat hoac lam nong no trong cac đien trang lon.
Mac du phu nu co đia vi xa hoi thap hon nam gioi (theo luan ly Nho giao), ho van đuoc huong nhieu đac quyen ve mat xa hoi va luat phap, đuoc nam quyen đang ke trong gia đinh hay cac doanh nghiep rieng. Khi xa hoi ngay cang thinh vuong, cha me chu cap cua hoi mon ngay mot nhieu cho con gai xuat gia, phu nu đuong nhien cung co them nhieu quyen so huu tai san hop phap moi. Trong mot so truong hop nhat đinh, mot co con gai chua cuoi chong, khong co anh em trai hoac mot ba me con song khong co con trai, co the đuoc huong phan nua gia tai chua chia cua cha minh. Co rat nhieu phu nu tan tao va co hoc thuc tot. Đoi voi ho, viec day do con trai luc con nien thieu la mot thoi quen pho bien. Me cua nha khoa hoc, tuong linh, nha ngoai giao kiem chinh khach Tham Quat đa day ong nhung đieu co ban nhat ve chien luoc quan su. Cung khong thieu nhung nha van, nha tho la nu gioi, chang han nhu Ly Thanh Chieu (1084–1151), nguoi noi danh ngay trong chinh thoi đai cua minh.

Ton giao o Trung Quoc trong thoi ky nay co anh huong to lon đen đoi song, tin nguong va sinh hoat thuong nhat cua con nguoi, the loai van hoc lay chu đe tam linh cung đa tro nen pho bien. Cac vi than chinh trong Đao giao, Phat giao, vong linh to tien, cung nhieu vi than khac trong tin nguong dan gian Trung Quoc đuoc tho cung voi le vat hien te. Tham Đan Sam khang đinh rang co nhieu nha su Phat giao tu An Đo đen Trung Quoc vao thoi nha Tong hon so voi thoi nha Đuong (618–907). Viec nguoi ngoai quoc đen Trung Quoc đe buon ban hoac sinh song lau dai đa giup nhieu ton giao nuoc ngoai du nhap vao nuoc nay. Cac ton giao thieu so o Trung Quoc bao gom Hoi giao Trung Đong, Do Thai giao Khai Phong va Mani giao Ba Tu.
Dan chung hao hung voi đoi song gia đinh va xa hoi soi đong, tan huong cac le hoi cong đong nhu Tet Nguyen tieu hay Tiet Thanh minh. Thanh pho co nhieu khu vui choi giai tri voi mot loat tro tieu khien khong ngot, co nguoi mua roi, dien vien nhao lon, dien vien kich, ao thuat gia nuot kiem, nguoi ke chuyen, ca si, nhac si, gai mai dam va đu đia điem đe thu gian, chang han nhu tra that, nha hang hay nhung buoi tiec tung co to chuc. Đong đao nguoi dan tham gia cac cau lac bo xa hoi; co cau lac bo tra, cau lac bo am thuc la, cau lac bo suu tam đo co, tac pham nghe thuat, cau lac bo yeu ngua, cau lac bo tho ca va cau lac bo am nhac. Giong nhu su phong phu trong am thuc va phuong thuc nau an theo vung mien, phong cach trinh dien nghe thuat thoi nha Tong cung rat đa dang tai moi khu vuc khac nhau. Mac du dien vien kinh kich trinh dien bang van ngon von khong phai la thu ngon ngu binh dan, nhung loai hinh kich san khau nay van rat pho bien trong ca gioi tinh hoa lan quan chung noi chung. Bon rap kinh kich be the nhat o Khai Phong co the chua vai nghin khan gia moi rap. Ngoai ra con co nhung tro trieu khien trong nha đang chu y nhu co vay hay co tuong, thu hut đuoc nhieu nguoi tham gia.


= Khoa cu va tang lop than si =

Vao thoi nha Tong, he thong cong vu tuyen dung quan chuc đuoc chu trong nhieu hon; no dua tren bang cap ma cac thi sinh gianh đuoc thong qua mot nhom ky thi giau tinh canh tranh goi la khoa cu, nhu mot no luc nham chon ra nhung ca nhan co nang luc quan tri xuat sac nhat. Lay tai nang đa qua chung minh lam tieu chi tuyen dung quan chuc nam gioi la mot y tuong co lich su lau đoi o Trung Quoc. He thong cong vu tung đuoc the che hoa tren quy mo nho vao thoi Tuy–Đuong, nhung mai toi thoi nha Tong moi gan nhu tro thanh phuong tien duy nhat đe tuyen dung quan chuc cho chinh quyen. Su khuech truong cua nganh cong nghiep in an giup giao ly Nho giao đuoc pho bien rong rai, gia tang so luong thi sinh đu đieu kien giao duc đe tham gia cac ky thi. Đieu nay co the thay ro thong qua so luong thi sinh tham gia ky giai thi tang tu 3 van nguoi moi nam vao đau the ky 11, len thanh 40 van nguoi vao cuoi the ky 13. He thong cong vu va khoa cu thuc đay che đo nhan tai, muc đo linh hoat xa hoi va ca su binh đang trong canh tranh cho nhung nguoi muon gianh đuoc mot vi tri chinh thuc trong chinh quyen. Su dung thong ke ma trieu đinh nha Tong thu thap, Edward A. Kracke, Yoshiyuki Sudo va Ha Binh Le ung ho gia thuyet cho rang khong co gi đam bao mot nguoi se co cung muc đo quyen luc voi cha, ong noi hoac ong co cua minh, neu nhung nguoi đan ong the he truoc nay tung la quan chuc nha nuoc. Robert Hartwell va Robert P. Hymes đa chi trich mo hinh gia thuyet tren, cho la no qua chu trong đen vai tro cua gia đinh hat nhan, chi xem xet toi ba đoi to tien đang noi cua thi sinh ma bo qua thuc te nhan khau hoc thoi nha Tong rang co mot ty le đang ke nam gioi trong moi the he khong co con trai noi doi, cung nhu bo qua luon vai tro cua đai gia đinh. Nhieu nguoi cam thay nhu minh bi tuoc đoat quyen loi boi ho cho la he thong quan lieu ung ho tang lop chu đat, nhung nguoi co kha nang chi tra cho dich vu giao duc vuot troi. Mot trong nhung nha phe binh van hoc noi tieng nhat ban ve van đe nay la nha tho To Đong Pha. Tuy nhien, To Đong Pha cung chi la san pham cua thoi đai ma ong đang song, vi voi su chuyen giao tu thoi nha Đuong sang thoi nha Tong, danh tinh, thoi quen hay thai đo cua mot si đai phu đa tro nen it quy toc hon va cung quan lieu hon. Vao đau trieu đai, chuc vu cao trong chinh quyen do hai nhom tinh hoa nam giu mot cach khong can xung: mot nhom cong than co rang buoc voi hoang đe khai quoc va mot nhom the gia, su dung đia vi thi toc truyen đoi, cac moi quan he gia đinh va lien minh hon nhan đe đam bao đuoc bo nhiem. Cuoi the ky 11, nhom cong than mat cho đung. Trong khi đo, đang phai chinh tri va chu nghia be phai trong trieu đinh đa lam suy yeu chien luoc lien minh hon nhan cua nhom the gia, đe roi nhom nay khong con phan biet đuoc trong xa hoi va bi thay the boi vo so gia toc than si.

Do toc đo gia tang dan so chong mat va bo may hanh chinh thi chap nhan so luong quan chuc han che (khoang 2 van nguoi trong thoi nha Tong), tang lop than si đong đao hon se đam nhan cong viec co so o cap đia phuong. Khong bao gom si đai phu tai chuc, than si la cac thi sinh đo đat nhung chua đuoc bo nhiem, gia su đia phuong va quan chuc ve huu. Chinh nhung nguoi đan ong co hoc thuc nay đa giam sat cong viec đia phuong va tai tro co so vat chat can thiet cho cong đong; bat ky huyen lenh nao đuoc bo nhiem đeu phai dua vao su hop tac cua mot so it hoac nhieu than si trong khu vuc. Vi du, chinh quyen nha Tong – tru giai đoan cai cach giao duc thoi Tong Huy Tong – chi rat it tien ngan kho đe duy tri cac truong hoc cap chau va huyen; thay vao đo, phan lon quy truong hoc đuoc lay tu nguon tai chinh tu nhan. Vai tro han che cua quan chuc chinh quyen thoi nha Tong la mot điem khac biet so voi thoi nha Đuong (618–907), khi chinh quyen quan ly chat che thi truong va cong viec đia phuong. Gio đay, chinh quyen đa dan khong con đieu tiet hoat đong thuong mai va giao cho than si tu thuc hien cac nhiem vu thiet yeu trong cong đong ma ho đang cu tru.
Tang lop than si tu lam minh khac biet trong xa hoi thong qua hoat đong theo đuoi tri thuc, suu tam co vat, trong khi nha cua nhung chu đat tieng tam lai thu hut đuoc nhieu thi than, bao gom cac nghe nhan, nghe si, gia su va nguoi lam tro mua vui. Bat chap su coi thuong danh cho nghe buon ban, thuong mai va thuong nhan, đen tu gioi si đai phu uu tu co trinh đo van hoa cao, chu nghia giao thuong van giu mot vai tro noi bat trong van hoa, xa hoi thoi nha Tong. Mot si đai phu se bi đong nghiep khinh bi neu tim cach kiem them thu nhap ngoai khoan luong nha nuoc. Tuy nhien, đieu nay khong ngan đuoc nhieu si đai phu quan ly cac moi quan he kinh doanh thong qua chi nhanh trung gian.


= Luat, tu phap va khoa hoc phap y =

He thong tu phap nha Tong giu lai hau het phap đien cua nha Đuong, co so cho nhieu bo luat truyen thong o Trung Quoc mai cho toi thoi hien đai. Huyen uy duy tri luat phap va trat tu trong khu vuc phap ly đo thi, đoi khi mao hiem đen ca vung nong thon. Huyen lenh, nguoi giam sat cac phien toa, khong chi nam vung luat thanh van ma con phai đe cao đao đuc trong xa hoi. Cac huyen lenh nhu Bao Thanh Thien (999–1062) noi tieng la hien than cua su ngay thang, luon duy tri cong ly va khong bao gio lam trai quy tac cua ban than. Trong moi phien toa, ho se chi ro nguoi hoac ben co toi va đua ra hinh phat thich đang, thuong la duoi hinh thuc đon roi. Mot ca nhan hoac mot ben bi đua ra xet xu vi toi hinh su hoac dan su khong đuoc coi la hoan toan vo toi cho đen khi chung minh đuoc đieu nguoc lai, ngay ca nguoi buoc toi cung bi huyen lenh xem xet voi muc đo nghi ngo cao. Do chi phi kien cao ton kem va viec nguoi bi buoc toi hinh su se phai ngoi tu ngay lap tuc, dan chung thich giai quyet tranh chap, cai va mot cach rieng tu ma khong can su can thiep cua chinh quyen.
Trong cuon Mong Khe but đam, Tham Quat tung lap luan chong lai nhieu niem tin truyen thong cua nguoi Trung Quoc ve nganh giai phau hoc; đieu nay co le đa thuc đay moi quan tam danh cho cong tac kham nghiem tu thi o Trung Quoc trong the ky 12. Bac si kiem tham phan Tong Tu (1186–1249) đa viet mot cong trinh khoa hoc phap y tien phong ban ve viec kham nghiem tu thi đe xac đinh nguyen nhan cai chet (do bop co, đau đoc, đuoi nuoc, hay đanh đap, v.v). Qua đo, chung minh nan nhan bi giet, tu tu hay gap tai nan. Tong Tu nhan manh tam quan trong ve tieu chuan hanh vi cua moi nhan vien đieu tra va viec thu ky phai ghi lai ket qua chinh xac trong qua trinh kham nghiem tu thi.


= Quan đoi va phuong phap tac chien =

Quan đoi nha Tong chu yeu đuoc to chuc đe đam bao rang no khong the đe doa toi quyen kiem soat đe quoc. Đieu nay đoi khi lam giam đi hieu qua chien đau. Xu mat vien, co quan chinh quyen trung uong chiu trach nhiem ve luc luong quan đoi, hoat đong duoi quyen xu mat su, nguoi khong co kha nang kiem soat hoan toan cam quan. Cam quan đuoc phan chia cho ba nguyen soai thong linh, moi nguoi chiu trach nhiem đoc lap truoc hoang đe. Va cung vi hoang đe hiem khi đich than dan binh, quan Tong thieu su thong nhat trong chi huy. Nhieu tuong linh thanh đat bi coi la moi đe doa đoi voi hoang quyen va thuong bi mien nhiem hoac tham chi la xu tu (noi tieng nhat la Ly Cuong, Nhac Phi va Han The Trung).
Mac du quan nhan bi si đai phu coi thuong trong mot trat tu xa hoi co thu bac, mot nguoi van co the gianh đuoc đia vi va pham gia bang cach tro thanh nhung si quan cap cao voi thanh tich chien truong hien hach. Vao thoi cuc thinh, quan Tong co mot trieu binh si đuoc chia thanh cac trung đoi 50 nguoi, cac đai đoi gom hai trung đoi va cac tieu đoan 500 nguoi. Linh dung no đuoc tach ra khoi bo binh thong thuong, to chuc thanh đon vi rieng, đuoc đanh gia la luc luong tinh nhue trong chien đau, cung cap giai phap hieu qua chong lai ky binh. Chinh quyen mong muon đuoc tai tro cho nhung thiet ke no tan tien co kha nang gia tang tam ban. Trong khi đo, nhung tay no cu phach rat co gia tri khi đuoc su dung trong vai tro linh ban tia tam xa. Ky binh Tong su dung mot loat loai vu khi khac nhau bao gom phu thuong, kiem, cung, giao va hoa thuong.

Chien luoc quan su va huan luyen quan su đuoc xem xet nhu nhung nganh khoa hoc co the nghien cuu, hoan thien. Binh si đuoc kiem tra ky nang su dung thanh thao vu khi va nang luc van đong the chat. Quan đoi đuoc huan luyen sao cho biet cach tien len khi co hieu đuoc vay, dung lai khi co tieng chuong va tieng trong.
Hai quan Tong đong vai tro quan trong trong qua trinh cung co đe quoc vao the ky thu 10; trong cuoc chien voi Nam Đuong, ho đa tap trung bao ve nhieu cay cau phao lon bac qua song Duong Tu đe bao đam hoat đong hanh quan va tiep van. Hai quan Tong so huu nhung tau chien co lon co the chua đuoc 1 nghin binh si tren boong. Tau chien mai guong di chuyen nhanh đuoc xem nhu phuong tien co gioi thiet yeu trong bat ky tran hai chien thanh cong nao.
Trong tran chien ngay 23 thang 1 nam 971, lan mua ten tu cac tay no ben phia quan Tong đa tieu diet quan đoan voi chien cua Nam Han. Tran thua nay khong chi đanh dau su khuat phuc cua Nam Han truoc nha Tong, ma con la lan cuoi cung đon vi voi chien đuoc su dung nhu mot su đoan chinh quy trong quan đoi Trung Quoc.
Co tong cong 347 luan thuyet quan su đuoc viet vao thoi nha Tong, thong ke trong Tong su. Tuy nhien, chi mot so it con ton tai toi ngay nay, chang han nhu Vu kinh tong yeu ra đoi nam 1044. Đay la cuon sach liet ke cong thuc thuoc sung đau tien đuoc biet đen, đua ra nhieu cong thuc thich hop ap dung cho mot so loai bom thuoc sung khac nhau. Ngoai ra, Vu kinh tong yeu cung cung cap mo ta, thong tin chi tiet va huong dan bao tri, sua chua cac bo phan, thiet bi thanh phan cua sung phun lua bom pit tong đoi.


= Nghe thuat, van hoc va triet hoc =

Nghe thuat thi giac đuoc nang tam nho nhung tien bo moi trong cac linh vuc nhu ve tranh phong canh, tranh chan dung. Than si danh thoi gian ranh roi đe ve tranh, lam tho hoac viet thu phap. Nha tho kiem chinh khach To Đong Pha cung cong su Me Phat (1051–1107) rat thich suu tam đo co, thuong muon hoac mua cac tac pham nghe thuat ve đe nghien cuu va sao chep. Tho ca va van hoc huong loi nho su pho bien, phat trien cua the tho tu. Mot so luong lon bach khoa toan thu đa đuoc bien soan, bao gom cac tac pham su hoc va hang chuc chuyen luan ve chu đe ky thuat. Bo thong su đo so Tu tri thong giam bao gom 1 nghin tap, chua 9,4 trieu Han tu. The loai van hoc du ky pho bien voi cac tac pham cua To Đong Pha va nha đia ly hoc Pham Thanh Đai (1126–1193). Trong Thach chung son ky, To Đong Pha su dung loi bai luan thuyet phuc đe lap luan cho mot quan điem triet hoc. Mac du đa co dang so khai tu the ky thu nhat, toi thoi nha Tong, mot loai đia chi hoan thien goi la phuong chi moi ra đoi, thay the cho đo kinh truyen thong.
Hoang cung co rat nhieu hoa si, nha thu phap, nha tho va nguoi ke chuyen. Tong Huy Tong tich cuc bao tro nghe thuat va la mot nghe si co tieng, danh muc bo suu tap cua ong đuoc liet ke co hon 6 nghin buc tranh. Truong Trach Đoan (1085–1145) la vi du đien hinh cho mot hoa si cung đinh đuoc trong vong, tac gia cua buc tranh toan canh quy mo Thanh minh thuong ha đo. Tong Cao Tong khoi xuong mot du an nghe thuat lon trong thoi tri vi cua ong, mang ten Ho gia thap bat phach, lay cam hung tu cuoc đoi Thai Van Co (sinh. 177). Ho gia thap bat phach la cu chi ngoai giao ma Tong Cao Tong danh cho nha Kim trong thoi gian ong thuong luong đe nguoi Nu Chan chiu tha me minh.

Ve triet hoc, Phat giao Trung Quoc đa suy giam anh huong nhung van giu đuoc vi the trong linh vuc nghe thuat va trong hoat đong tu thien o cac tu vien. Phat giao tac đong sau sac đen phong trao Tan Nho giao moi chom no, do Trinh Di (1033–1107) va Chu Hi lanh đao. Phat giao Đai thua anh huong đen Pham Trong Yem va Vuong An Thach thong qua quan niem ve chu nghia pho quat đao đuc. Trong khi đo, sieu hinh hoc Phat giao chi phoi hoc thuyet tien Tan Nho giao cua Trinh Di. Chinh cac tac pham triet hoc cua Trinh Di đa tac đong toi Chu Hi. Mac du cac cong trinh cua Chu Hi khong đuoc đong nghiep đuong thoi chap nhan, viec ong binh luan va nhan manh bon tac pham Nho hoc kinh đien trong bo Tu thu nhu tai lieu Nho giao nhap mon đa hinh thanh nen co so cua hoc thuyet Tan Nho giao. Đen nam 1241, duoi su bao tro cua Tong Ly Tong, bo Tu thu va loi binh kem theo cua Chu Hi tro thanh hoc lieu tieu chuan danh cho nhung thi sinh muon đo đat khoa cu. Hai quoc gia Đong A la Nhat Ban va Han Quoc cung ap dung giao trinh cua Chu Hi, lan luot goi no voi cai ten Shushigaku (朱子學) va Jujahak (주자학). Anh huong lien tuc cua Phat giao co the thay trong nhieu tac pham hoi hoa nhu La han tay sam cua Lam Đinh Khue. Tuy nhien, Phat giao bi mot so nguoi chi trich hoac tham chi la khinh bi. Chinh khach kiem su gia Au Duong Tu (1007–1072) goi ton giao nay la mot "loi nguyen" chi co the đuoc pha giai bang cach nho bo khoi van hoa Trung Hoa va thay the bang dien ngon Nho giao. Phat giao se khong the nao thuc su phuc hung neu nha Nguyen khong cai tri Trung Quoc keo theo su bao tro ma Hot Tat Liet danh cho Phat giao Tay Tang va nha su Bat Tu Ba trong vai tro lat-ma lanh đao. Canh giao, mot tong phai Co Đoc giao du nhap vao Trung Quoc tu thoi nha Đuong, cung se đuoc hoi sinh duoi su cai tri cua nguoi Mong Co.


= Am thuc va phuc trang =

Luat cam xa hoa quy đinh nhung loai thuc pham đuoc an, loai trang phuc đuoc mac cua moi nguoi dan, tuy theo đia vi va tang lop xa hoi. Quan ao đuoc lam bang vai gai dau hoac bong, gioi han hai mau tieu chuan la đen va trang. Nong dan, binh si, nghe nhan va thuong gia mac quan dai. Thuong gia giau sang thi co quyen mac nhieu loai quan ao trang tri cong phu va ao canh dai qua that lung. Trang phuc quy chuan cua si đai phu đuoc xac đinh mot cach chat che theo he thong thu hang xa hoi. Tuy nhien, theo thoi gian, nhung quy tac ve trang phuc dua tren pham bac cua quan chuc dan khong con đuoc chap hanh nghiem tuc. Quan chuc bieu lo đia vi thong qua nhung chiec ao bao truyen thong dai cham đat, co mau sac đa dang; the hien pham bac thong qua cac loai mu mao hoac đai lung cu the.
Phu nu mac ao dai, ao canh dai đen đau goi, vay, ao khoac dai tay, ngan tay, neu kha gia thi con co the đeo them khan quang co tim quanh vai. Su khac biet chinh trong trang phuc cua phu nu so voi nam gioi la chung đuoc buoc thit o ben trai, thay vi ben phai.
Mon an chinh trong khau phan an cua nhung nguoi thuoc tang lop thap van la com trang, thit lon va ca muoi. Nam 1011, thoi Tong Chan Tong, Vuong quoc Cham Pa gui 3 van gia lua giong lam cong vat cho nha Tong. Lua Cham Pa chiu han tot, phat trien đu nhanh đe nong dan co the thu hoach hai thay vi chi mot vu mua moi nam.
Thuc đon nha hang va tuu quan thoi nha Tong đeu đuoc ghi chep lai. Nhung thuc đon nay liet ke yeu cau danh cho cac buoi le an hoi, yen tiec, le hoi. Chung bat mi mot che đo an uong đa dang, xa hoa danh cho nhung nguoi thuoc tang lop thuong luu. Thoi điem nay, san pham tu sua rat hiem xuat hien trong am thuc đuong thoi. Thit bo cung it khi đuoc tieu thu vi bo đuc la loai đong vat co gia tri suc keo va thit cho thi khong co trong che đo an uong cua nguoi giau. Mac du dan ngheo co the chon an thit cho khi can thiet, nhung đo cung khong phai la mon an trong che đo an uong thong thuong cua ho. Nguoi dan thuong tieu thu qua cha la, tao tau, le, mo, man hau, nuoc le, nuoc vai ep, đo uong mat ong tron gung; dung nhieu loai gia vi nhu ot Tu Xuyen, gung, xi dau, dau thuc vat, dau me, muoi va giam.


Kinh te Nha Tong co mot trong nhung nen kinh te thinh vuong va phat trien nhat the gioi trung co. Nguoi Trung Quoc đau tu tien vao cac cong ty co phan cung rat nhieu tau buom, khi ma loi nhuan tien te đuoc đam bao tu hoat đong thuong mai trong va ngoai nuoc soi đong doc theo kenh Đai Van Ha va song Duong Tu. Doanh nghiep tu nhan va nhung gia đinh thuong nhan co tieng đuoc phep chiem linh cac nganh cong nghiep chua bi nha nuoc đoc quyen. Ca cong nghiep tu nhan va cong nghiep do chinh quyen kiem soat đeu đu suc theo kip toc đo gia tang dan so. Nghe nhan, thuong nhan thanh lap nhieu phuong hoi, buoc chinh quyen phai tim cach đoi pho moi khi tien hanh đanh thue, trung dung hang hoa, đat gia ca tieu chuan va muc luong toi thieu cho nguoi lao đong.
Nganh cong nghiep sat co su tham gia cua cac nha khoi nghiep tu nhan voi lo luyen cua rieng ho va cac co so nau luyen sat do chinh quyen giam sat. Nen kinh te nha Tong đu on đinh đe san xuat hon mot tram trieu kilogam san pham bang sat moi nam. Nan pha rung quy mo lon o Trung Quoc se con tiep tuc xay ra neu khong co su đoi moi tu the ky 11, khi nguoi ta su dung than đa thay cho than cui trong cac lo cao nau gang. Sat đuoc dung chu yeu đe che tao vu khi va ao giap cho quan đoi, mot phan dung đe đuc nhieu san pham thiet yeu, đap ung nhu cau noi đia ngay cang gia tang. Giao thuong san pham bang sat phat trien nho he thong kenh đao moi xay dung, tao đieu kien thuan loi đe dong san pham tu cac trung tam san xuat co the tiep can thi truong lon o kinh đo. 

Nam 1085, so luong tien xu ma nha Tong đuc thuong nien đa cham muc sau ty đong. Chinh quyen nha Tong la chinh quyen đau tien tren the gioi phat hanh tien giay. Đe phuc vu hoat đong in tien, trieu đinh thanh lap mot so cong xuong do nha nuoc đieu hanh o Hue Chau, Thanh Đo, Hang Chau va An Ky. Co rat đong lao đong lam viec trong cac cong xuong nay. Nam 1175, nguoi ta ghi nhan hon mot nghin nhan cong lam viec trong cong xuong Hang Chau moi ngay.
Suc manh kinh te cua nha Tong anh huong manh me toi nen kinh te cua cac quoc gia khac. Trong ghi chep cua minh vao nam 1154, nha đia ly hoc nguoi Ma roc al-Idrisi tung mo ta ve nang luc xuat chung cua nhung đoan tau buon Trung Quoc o An Đo Duong trong cac chuyen hai trinh thuong nien, mang sat thep, đao kiem, nhung lua va nhieu loai hang det may khac toi Aden, song An va song Euphartes. O chieu nguoc lai, nguoi nuoc ngoai cung co nhung tac đong nhat đinh toi nen kinh te Trung Quoc. Nhieu nguoi Hoi giao Tay A va Trung A sang Trung Quoc buon ban, tro thanh luc luong uu viet trong nganh xuat nhap khau, tham chi con đuoc bo nhiem lam can bo giam sat cac van đe kinh te. Giao thuong đuong bien voi Đong Nam A, the gioi An Đo giao, the gioi Hoi giao va Đong Phi đa mang lai cho cac thuong gia khoan tai san kech xu va thuc đay nganh đong tau o Phuc Kien phat trien vuot bac. Tuy nhien, viec tham gia vao cac du an dai han o hai ngoai tiem an nhieu rui ro. Đe giam thieu nguy co mat tien oan khi đau tu vao thuong mai hang hai voi nuoc ngoai, Ebrey, Walthall va Plais thuat lai:

Cac nha đau tu [thoi nha Tong] thuong chia khoan đau tu cua ho cho nhieu con tau va moi con tau lai co nhieu nha đau tu đung sau. Mot nha quan sat tung cho rang chinh su hao huc hun von vao thuong mai nuoc ngoai đa tao nen dong that thoat tien đong. Ong viet, 'Dan ven bien biet rat ro thuong nhan ngoai quoc vi la đong huong hoac nguoi quen...Ho cho thuong nhan tien đe mang theo tau, mua roi đem ve hang hoa nuoc ngoai. Đau tu tu muoi đen mot tram quan tien, nguoi dan thuong xuyen thu ve loi nhuan vai tram phan tram.'  


Khoa hoc va ky thuat = Chien tranh thuoc sung =
Nho su co mat cua thuoc sung, nhung tien bo trong cong nghe vu khi – nhu sung phun lua so khai, luu đan no, hoa thuong, sung than cong va min – đa giup nha Tong đanh đuoi nhieu ke thu cho đen khi diet vong vao cuoi the ky 13. Vu kinh tong yeu ra đoi nam 1044, la cuon sach đau tien trong lich su cung cap cong thuc thuoc sung va cach ap dung cu the cho tung loai bom khac nhau. Nam 1259, khi đang giao chien voi quan Mong Co, vien quan Ly Tang Ba viet trong Kha trai tap khao rang thanh Thanh Chau gui toi Tuong Duong va Dinh Chau khoang mot đen hai van qua bom vo sat cung mot luc, đong thoi van đang tiep tuc che tao tu mot đen hai nghin qua nhu vay moi thang. O ben kia chien tuyen, quan Mong Co chieu mo binh si mien bac Trung Quoc va dung chinh loai bom thuoc sung ke tren đe chien đau voi quan Tong. Mai the ky 14, sung cam tay va sung than cong moi đuoc tim thay o Chau Au, An Đo va Trung Đong trong giai đoan đau cua thoi đai chien tranh thuoc sung.


= Đo khoang cach va đinh huong co hoc =
Ngay tu thoi nha Han, khi nha nuoc can đo chinh xac quang đuong đi lai tren khap đe quoc, nguoi Trung Quoc đa biet dung dung cu đo đuong co hoc. Hanh trinh ke Trung Quoc la mot co xe co bo banh rang đuoc dan đong nho chuyen đong xoay cua banh xe; tung đon vi ly se đuoc đanh dau bang tieng trong hoac tieng chuong. Cac thong so ky thuat cua hanh trinh ke the ky 11 đuoc viet boi Lu Đao Long, nhan vat co kha nhieu trich dan trong Tong su. Thoi nha Tong, hanh trinh ke cung đuoc ket hop voi mot thiet bi co khi phuc tap khac goi la co xe chi nam. Co xe chi nam, ban đau đuoc che tao boi Ma Quan vao the ky thu 3, đac trung boi mot banh rang vi sai cho phep hinh nom gan tren xe luon chi ve huong nam, bat ke no chuyen đong nhu the nao. Banh rang vi sai hien nay đa đuoc ung dung trong o to hien đai, giup ap mot luong mo-men xoan bang nhau cho bon banh xe ngay ca khi chung đang quay voi toc đo khac nhau.


= Nha bac hoc, phat minh va thien van hoc =

Cac ca nhan nhu Tham Quat (1031–1095) va To Tung (1020–1101) la hien than cua nhung nha bac hoc co tien bo o tat ca moi linh vuc ma ho nghien cuu, bao gom thuc vat hoc, đong vat hoc, đia chat hoc, khoang vat hoc, co hoc, tu hoc, khi tuong hoc, ky thuat đo thoi gian, thien van hoc, duoc pham, khao co hoc, toan hoc, ban đo hoc, quang hoc, phe binh nghe thuat, thuy luc hoc, v.v.
Tham Quat la nguoi đau tien phat hien ra đo lech đia tu cua huong bac trac đia khi thu nghiem voi la ban. Ong đua ra gia thuyet rang khi hau đang bien đoi theo thoi gian. Tham Quat xay dung mot ly thuyet ve su hinh thanh đat lien, lien quan đen cac khai niem đuoc chap nhan trong nganh đia mao hoc hien đai. Ong la nguoi thu hai thi nghiem quang hoc voi phong toi, chi vai thap ky sau khi nguoi đau tien la Ibn al-Haytham thuc hien. Tham Quat cai tien thiet ke cua mot so dung cu thien van nhu ong ngam, thu cho phep ong co đinh vi tri sao Bac cuc (von đa dich chuyen sau nhieu the ky). Nha bac hoc nay cung noi tieng o linh vuc đong ho thuy luc, phat minh ra mot loai đong ho nuoc be tran co chuc nang noi suy bac cao – hieu qua hon so voi noi suy tuyen tinh – trong viec hieu chuan thuoc đo thoi gian.
To Tung noi tieng nhat voi chuyen luan ve phep đo thoi gian viet vao nam 1092, trong đo mo ta va minh hoa chi tiet thap đong ho thien van cao 12 m chay nho thuy luc cua ong, đuoc xay dung o Khai Phong. Thap đong ho co mot hon thien nghi va mot thien cau lon đeu đuoc đieu khien boi mot co cau bo thoat so khai hoat đong khong lien tuc (tuong tu nhu bo thoat verge trong may đong ho trung co o phuong tay, co nguon goc tu may đong ho thoi co đai Hy–La). No con đuoc trang bi mot banh rang xoay voi 133 hinh nom đuoc hen gio đe quay qua cac canh cua chop đa đong, đong thoi rung chuong, đanh trong va trinh bang thong bao. Trong cuon sach cua minh, To Tung xuat ban mot tap ban đo thien the gom nam bieu đo chiem tinh. Nhung bieu đo nay co phep chieu hinh tru tuong tu nhu phep chieu Mecrator – phat kien đuoc Gerardus Mercator gioi thieu trong tam ban đo nam 1569 cua ong.
Nguoi Trung Quoc thoi nha Tong cung danh thoi gian đe quan sat sieu tan tinh. Binh đo đia cau To Chau thach khac thien van đo von đuoc chuan bi vao nam 1193, đe chi dan thai tu ve nhung phat hien thien van hoc. Vai thap ky sau, no moi đuoc khac len đa.


= Toan hoc va ban đo hoc =

Toan hoc Trung Quoc co rat nhieu buoc tien đang chu y trong thoi nha Tong. Tam giac Pascal co hinh minh hoa som nhat o Trung Quoc trong mot cuon sach xuat ban nam 1261 cua nha toan hoc Duong Huy, mac du tung đuoc mo ta truoc đo boi Gia Hien, vao khoang nam 1100. Duong Huy đua ra nhung quy tac đe xay dung cac sap xep to hop trong ma phuong, cung cap bang chung ly thuyet cho menh đe thu bon muoi ba cua Euclid ve hinh binh hanh va la nguoi đau tien su dung he so am cua 'x' trong phuong trinh bac hai. Tan Cuu Thieu cung thoi voi Duong Huy, la nguoi đau tien đua ky hieu so 0 vao toan hoc Trung Quoc; truoc đo, voi bo que tinh, nguoi ta dung khoang trong đe bieu đat gia tri 0. Ong cung đuoc biet đen voi viec nghien cuu đinh ly so du Trung Quoc, cong thuc Heron va du lieu thien van dung đe xac đinh ngay đong chi. Tac pham lon nhat cua Tan Cuu Thieu, So thu cuu chuong, phat hanh vao nam 1247.
Hinh hoc la nhan to khong the thieu trong nganh trac đia va ban đo hoc. Ban đo Trung Quoc lau đoi nhat con ton tai co nien đai vao khoang the ky thu 4 truoc Cong nguyen, nhung mai toi thoi cua Bui Tu (224–271), đo cao đia hinh, luoi toa đo hinh chu nhat va ty le khoang cach chia đo tieu chuan moi đuoc đua vao ban đo đia ly. Tiep noi nhung cong trinh san co, Tham Quat đa che tao nen mot mo hinh đia hinh. Ong su dung ty le thong nhat 1:900.000 khi ve ban đo. Mot tam ban đo hinh vuong co canh khoang 0,9 m – đuoc khac tren đa vao nam 1137 – tuan theo ty le luoi toa đo thong nhat la cu 100 ly cho moi o vuong, phac thao chinh xac đuong net song ngoi, bo bien o Trung Quoc, keo dai toi tan An Đo. Ban đo đia hinh co nhat đuoc biet đen tren the gioi o dang ban in, đen tu bo bach khoa toan thu do Duong Giai bien tap vao nam 1155, hien thi mien tay Trung Quoc ma khong co luoi toa đo – yeu to đac trung o nhung tam ban đo Trung Quoc khac đuoc ve chuyen nghiep hon. Mac du đia chi đa co tu nam 52 thoi nha Han va đia chi kem theo ban đo minh hoa (goi la đo kinh) đa xuat hien tu thoi nha Tuy, nhung đia chi minh hoa pho bien hon nhieu vao thoi nha Tong, khi nguoi ta dung no chu yeu đe phuc vu muc đinh chinh tri, hanh chinh va quan su.


= Ky thuat in chu roi =

Ky thuat in chu roi do Tat Thang (990–1051) phat minh, lan đau đuoc mo ta boi nha khoa hoc kiem chinh khach Tham Quat trong cuon Mong khe but đam nam 1088 cua ong. Bo phoi chu bang đat set nung đoi đau cua Tat Thang đuoc truyen lai cho mot nguoi chau cua Tham Quat va đuoc bao quan rat can than. Su xuat hien cua chu roi đa khuyen khich viec su dung rong rai cac phuong phap in am ban đe in hang nghin tai lieu va mot khoi luong lon van hoc viet, đuoc tieu thu manh me boi cong đong nguoi đoc sach đang phat trien. Tien bo trong nganh in anh huong sau sac toi nen giao duc va ca tang lop si đai phu, vi so luong sach ngay cang nhieu con sach in hang loat thi re hon so voi sach chep tay ton cong. Do đo, su phat trien cua nganh in va van hoa in an la chat xuc tac truc tiep thuc đay tinh linh hoat xa hoi va mo rong quy mo cua tang lop hoc gia tinh hoa – đang ke nhat la trong khoang the ky 11 đen the ky 13.
Chu roi do Tat Thang phat minh cuoi cung đa phai nhuong cho cho moc ban, vi nhung han che cua he thong Han tu đo so. Tuy nhien, ky thuat in chu roi van tiep tuc đuoc su dung va cai tien trong nhung giai đoan tiep theo. Si đai phu nha Nguyen Vuong Trinh đa cai thien quy trinh sap chu đuoc nhanh hon, khi thay phoi chu đat set cua Tat Thang bang phoi chu go va thu nghiem ca phoi chu đuc bang thiec. Nam 1490, Hoa Toai (1439–1513) sinh song vao thoi nha Minh, cho ra đoi bo phoi chu bang kim loai đau tien (lam tu đong). Nam 1638, to Kinh bao ap dung ky thuat in chu roi thay the cho in moc ban. Toi thoi nha Thanh, cac du an in an lon bat đau su dung ky thuat in chu roi. Nam 1725, đe in 66 ban sao cua cuon bach khoa toan thu Co kim đo thu tap thanh gom 5.020 tap, nguoi ta phai che tac toi 250.000 phoi chu roi bang đong. Đen the ky 19, may in ep kieu chau Au thay the ky thuat in chu roi cu cua Trung Quoc, trong khi ky thuat in moc ban truyen thong o Đong A hien tai chi con đuoc dung thua thot, chu yeu mang tinh my hoc.


= Ky thuat thuy luc va hang hai =
Điem đoi moi đang chu y nhat trong linh vuc hang hai Trung Quoc thoi nha Tong co le la su ra đoi cua la ban đi bien tu tinh, cho phep đinh huong chinh xac trong moi truong bien khoi, bat ke thoi tiet. Kim chi nam đuoc mo ta lan đau trong Mong khe but đam cua Tham Quat. Chu Uc la nguoi đau tien đe cap toi viec thuy thu su dung huu hieu kim chi nam, trong cuon Binh chau kha đam phat hanh nam 1119 cua minh.  

Ngoai ra, cung co nhieu tien bo đang ke khac trong ky thuat thuy luc va cong nghe hang hai vao thoi nha Tong. Phat minh au tau vao the ky thu 10 giup duy tri muc nuoc khac nhau o moi đoan kenh rieng biet, ho tro đang ke cho an toan giao thong kenh đao, nhat la voi nhung sa lan co lon. Sang kien vach ngan kin nuoc cho phep tau co the noi ngay ca trong truong hop than tau bi thung. Vao the ky 11, nguoi Trung Quoc đa dung xuong can đe sua chua tau thuyen. Ho nep thanh ngang vao suon tau đe tang suc chong chiu nho mot cau truc dang khung xuong. Banh lai gan o đuoi tau xuat hien tai Trung Quoc tu the ky thu 1 voi bang chung la mot mo hinh tau trong lang mo thoi nha Han. Vao thoi nha Tong, nguoi Trung Quoc đa nghi ra cach nang va ha co hoc banh lai đe tau co the di chuyen o nhung vung nuoc co đo sau khac nhau. Ho su dung mo neo co phan rang đuoc sap xep theo hinh tron, thay vi theo mot huong. David Graff va Robin Higham khang đinh rang su sap xep nay "khien mo neo đang tin cay hon" khi neo đau tau.


= Ky thuat ket cau va kien truc =

Kien truc thoi nha Tong đat đen tam cao moi ve đo tinh xao. Du Hao va Tham Quat đa viet nhung cuon sach phac thao ve linh vuc bo cuc kien truc, tay nghe thu cong, ky thuat ket cau lan luot vao the ky thu 10 va 11. Tham Quat tung luu tru nhung đoan hoi thoai bang van ban cua Du Hao mo ta ve cac van đe ky thuat nhu viec lap đat cac thanh giang xien đe lam thanh he giang chong gio tren thap chua. Ong cung bao ton cac kich thuoc va đon vi đo luong cu the ma Du Hao thiet lap cho nhieu loai cong trinh khac nhau. Kien truc su Ly Gioi (1065–1110), nguoi xuat ban cuon Dinh tao phap thuc vao nam 1103, đa mo rong đang ke cac tac pham cua Du Hao va bien soan mot bo quy tac xay dung chuan muc đuoc ap dung boi cac co quan chinh quyen va tho thu cong tren khap đe quoc.  Ong đe cap toi cac phuong phap xay dung, thiet ke va ung dung tieu chuan danh cho hao va cong su, cong trinh đa, cong trinh go, cong trinh tre, cong trinh gach, ky thuat cua, khoan va tien, ky thuat cham khac go, ky thuat lat va trang men gach, ky thuat xay tuong, son va trang hoang; cung cap ty le cong thuc vua phu hop. Trong Dinh tao phap thuc, Ly Gioi đua ra nhieu hinh minh hoa chi tiet, song đong ve thanh phan kien truc va mat cat cua cac toa nha. Nhung hinh minh hoa nay tiet lo nhieu ung dung khac nhau cua đau cung, dam mut thua, ket cau mong am duong o dam noi va dam ngang; trinh bay so đo nhieu kieu xay dung hoi truong khac nhau theo kich thuoc phan loai. Ong cung phac thao cac đon vi va phep đo kich thuoc tieu chuan cua tat ca thanh phan cong trinh đuoc mo ta va minh hoa trong tac pham cua minh.   

Chinh quyen ho tro cho nhieu du an xay dung quy mo lon, chang han nhu nhung thap chua cao chot vot hay cau đuong bo khong lo (cau can hoac cau vom nhieu nhip, lam bang go hoac đa). Vao thoi nha Tong, nguoi ta dung nhieu thap chua cao hon muoi tang. Hai trong so nhung thap chua noi tieng nhat la Thiet thap xay nam 1049 thoi Bac Tong va Luc Hoa thap xay nam 1165 thoi Nam Tong. Lieu Đich thap xay nam 1055 o Ha Bac la thap chua cao nhat voi tong chieu cao 84 m. Rat nhieu cay cau đu rong đe hai lan phuong tien co the luu thong đong thoi, mot so cay cau dai toi 1.220 m. Chinh quyen cung tu giam sat xay dung cac cong trinh nha nuoc nhu van phong hanh chinh, cung đien, cong su thanh pho, đen tho to tien va đen tho Phat giao.
Kien truc su, tho thu cong, tho moc va ky su ket cau khong co đuoc đia vi nhu si đai phu Nho giao. O Trung Quoc, kien thuc kien truc đuoc truyen mieng tu nguoi nay qua nguoi khac – trong vai truong hop la tu cha sang con trai – suot hang nghin nam. Nhung ngoi truong đao tao kien truc va ky thuat ket cau đuoc biet đen la đa ton tai vao thoi nha Tong; tung co mot truong ky thuat danh tieng o tinh Phuc Kien, do ky su cau đuong Thai Tuong (1012–1067) lam hieu truong.   

Ben canh cac di tich va tai lieu huong dan xay dung, cac tac pham nghe thuat mieu ta cong trinh hay canh quan thanh pho cung ho tro gioi hoc gia hien đai trong no luc tai tao va nhan dien sac thai kien truc thoi nha Tong. Nhung nghe si nhu Ly Thanh, Pham Khoan, Quach Hy, Truong Trach Đoan, Tong Huy Tong đa ve mo phong can canh cac cong trinh đon le cung nhu toan canh cac thanh pho lon voi nhung cau vom, đien, đinh, thap chua va tuong thanh Trung Quoc đac trung. Nha khoa hoc kiem chinh khach Tham Quat noi tieng voi nhung loi chi trich danh cho the loai nghe thuat lien quan toi kien truc, cho rang đieu quan trong hon ca voi mot nghe si la chup đuoc cai nhin phong canh tong the, chu khong phai tap trung vao goc canh nha cua. Tham Quat phe binh tranh cua Ly Thanh vi khong tuan thu nguyen tac "nhin điem nho tu goc nhin lon" khi khac hoa cac toa nha.


= Khao co hoc =

Ngoai thu suu tam đo co cua tang lop than si, si đai phu thoi nha Tong đac biet quan tam toi viec thu thap co vat tu cac đia điem khao co. Muc đich cua ho la hoi sinh cac bao vat co trong nghi le nha nuoc. Si đai phu nha Tong tuyen bo rang ho đa tim đuoc nhung mon bao vat đong đieu, co nien đai tu thoi nha Thuong (1600–1046 TCN), mang ky tu chu viet cua trieu đai nay. Mot so co gang tai tao bao vat đong chi bang tri tuong tuong, ma khong can quan sat hien vat huu hinh; cach lam viec nay bi Tham Quat chi trich trong tac pham nam 1088 cua ong. Thuc te, Tham Quat đa chi ra nhieu van đe trong nganh khao co hoc đuong thoi. Ong phan đoi y kien cua đong nghiep khi ho cho rang cac bao vat la san pham đuoc tao ra boi nhung "nha hien triet" trong truyen thuyet hoac tang lop quy toc co đai; đua ra ket luan đung đan rang đo thu cong my nghe co đai thuc chat la tac pham cua nghe nhan va thuong dan thoi truoc. Tham Quat cung khong hai long voi viec đong nghiep chi theo đuoi khao co hoc nham nang cap nghi le nha nuoc, vi ong khong nhung co cach tiep can khao co hoc lien nganh, ma con nhan manh viec nghien cuu chuc nang va đieu tra quy trinh san xuat ban đau cua co vat. Tham Quat ket hop van ban co voi mo hinh hon thien nghi hien co, đe tao ra mot phien ban hon thien nghi theo tieu chuan cu. Ong mo ta mot so loai vu khi co đai, chang han nhu no co ong ngam chia ty le. Trong qua trinh thu nghiem tiet nhip am nhac co đai, Tham Quat đe xuat nen treo bien chung bang mot loai can rong ruot.
Bat chap su quan tam qua muc cua than si đoi voi khao co hoc hau nhu chi đon thuan la đe phuc sinh nghi le nha nuoc, mot so đong nghiep cua Tham Quat co cach lam viec tuong tu ong. Au Duong Tu (1007–1072) cung thoi voi Tham Quat, đa bien soan mot danh sach phan tich cac ban cha noi tren đa va đong, co the xem la y tuong tien phong trong nganh kim thach hoc va khao co hoc. Trong the ky 11, cac si đai phu nha Tong đa kham pha ra khu mieu Vu Luong (78–151). Ho cha noi phu đieu va hoa tiet cham khac tren cac buc tuong lang mo, đe tien đem đi noi khac phan tich. Nhan xet ve muc đo tin cay cua nhung dau tich lich su ra đoi nhieu nam sau su kien, Trieu Minh Thanh khang đinh ".. chu khac tren đa va đong đuoc tao ra cung thoi điem voi su kien ma chung mo ta nen hoan toan đang tin cay va nguoi ta co the nhan ra o chung nhieu điem khac biet." Su gia R.C. Rudolph noi rang viec Trieu Minh Thanh (1081–1129) va nhieu hoc gia nha Tong nhan manh cong tac tham khao nguon tai lieu đuong thoi đe xac đinh nien đai chinh xac, tuong tu nhu moi quan tam cua su gia nguoi Đuc Leopold von Ranke (1795–1886). Hong Mai (1123–1202) chi trich gay gat bac co đo – thu ma ong goi la danh muc khao co "lo bich" cua trieu đinh – đuoc bien soan giua nhung nam Chinh Hoa va Tuyen Hoa (1111–1125) thoi Tong Huy Tong. Hong Mai thu luom bao vat co thoi nha Han roi đem so sanh voi cac mo ta đuoc cung cap trong bac co đo va phat hien ra nhieu điem sai lech toi muc ong phai "om bung ma cuoi." Theo Hong Mai, Thua tuong Sai Kinh (1047–1126) la nguoi phai chiu trach nhiem cho nhung sai sot tram trong tren khi cam cac hoc gia đoc va tham khao su lieu cu.


The pha Xem them Ghi chu Tham khao = Chu thich =


= Thu muc =


Đoc them Lien ket ngoai Nha Tong tai China Heritage Quarterly
Nha Tong tai bcps.org
Tac pham nghe thuat Tong va Lieu
Nghe thuat nha Tong voi binh luan video Luu tru ngay 7 thang 9 nam 2008 tai Wayback Machine
Khao sat đia ly tong the moi đuoc bien soan