Nguoi, con nguoi, loai nguoi hay nhan loai (danh phap khoa hoc: Homo sapiens hay Homo sapiens sapiens, nghia đen: nguoi tinh khon) la loai linh truong đong đao va lan rong nhat. Nguoi co hai đac trung co ban la đi đung bang hai chan va bo nao lon phuc tap; nhung đac điem cho phep ho phat trien cong cu, van hoa va ngon ngu tien tien. Nguoi la đong vat co tinh xa hoi cao, co xu huong song trong cac co cau xa hoi phuc tap theo quan he hop tac hoac canh tranh; chang han nhu gia đinh, than toc, nha nuoc hoac dan toc. Tuong tac xa hoi giua nguoi voi nguoi đa thiet lap cac khai niem nhu đao đuc, chuan muc xa hoi va nghi le; nhung gia tri đa gop phan kien thiet va cung co xa hoi cua ho. Tri to mo muon thau hieu va ly giai cac hien tuong tu nhien, cung voi khat khao muon anh huong va che ngu cac hien tuong đo, đa thuc đay con nguoi phat trien khoa hoc, triet hoc, than thoai, ton giao va nhieu linh vuc khac.
Mac du nhieu nha khoa hoc su dung danh tu con nguoi đe chi toan bo cac loai thuoc chi Homo; song trong loi noi thuong nhat, nguoi ta dung tu con nguoi đon thuan đe chi Homo sapiens, thanh vien Homo duy nhat con sot lai. Nguoi hien đai ve mat giai phau (anatomically modern humans) bat nguon tu chau Phi cach đay khoang 300.000 nam, tien hoa tu to tien Homo heidelbergensis hoac tu mot loai tuong tu nao đo, roi di cu ra khoi Chau Phi va dan thay the cac quan the nguoi co xua tren khap the gioi. Suot phan lon lich su nhan loai, con nguoi hau nhu chi song theo loi du muc va san ban hai luom. Mam mong hanh vi hien đai o nguoi xuat hien cach đay khoang 160.000-60.000 nam. Cach mang Đa moi no ro o Tay Nam A khoang 13.000 nam truoc (roi noi tiep o cac noi khac) đa chung kien su khai sinh cua nen nong nghiep, kem theo cac khu đinh cu đo so do con nguoi xay dung. Vi dan so ngay mot tang va luong thuc ngay mot du thua, nha nuoc đa ra đoi trong long va giua cac cong đong nguoi, kien tao nen mong cua cac nen van minh, troi day va suy vong theo thoi gian. Hien nay, loai nguoi van đang tiep tuc sinh soi nay no va dan so cua ho đa can moc 8 ti vao nam 2022.
Cac yeu to di truyen hoac moi truong co the gay nen bien thien sinh hoc o ngoai hinh, sinh ly, đo nhay cam voi benh tat, kha nang tam than, kich thuoc co the va tuoi tho cua con nguoi. Mac du cac toc nguoi thuong co ve ngoai kha khac biet, song neu ta so sanh gen cua hai ca nhan bat ky thi se thay ho giong nhau ve mat di truyen đen 99%. Loai nguoi boc lo di hinh gioi tinh tuong đoi ro ret: nhin chung nam gioi co suc manh co the lon hon, con nu gioi co ti le mo co the cao hon. Đen tuoi day thi, con nguoi bat đau phat trien cac đac điem gioi tinh thu cap. Phu nu (tuc con nguoi giong cai đa truong thanh) co kha nang mang thai, roi man kinh va vo sinh vao khoang 50 tuoi.
Con nguoi la loai an tap, co the tieu thu nhieu loai đong thuc vat. Ho biet su dung lua hoac khai thac cac dang nhiet nang đe che bien va nau chin thuc an; ky thuat đuoc ke thua tu thoi H. erectus. Trung binh con nguoi co the nhin đoi đen 8 tuan nhung chi co the nhin uong khoang 3-4 ngay. Con nguoi la sinh vat ban ngay, ngu trung binh 7-9 tieng moi ngay. Viec sinh no o nguoi tuong đoi nguy hiem, tiem tang nguy co bien chung hoac tham chi tu vong. Thong thuong, ca nguoi me lan nguoi cha đeu tham gia vao viec nuoi duong con tre.
Vo nao truoc tran cua con nguoi, tuc phan khu nao bo đam nhan chuc nang nhan thuc bac cao, rat lon va phat trien. Ho rat thong minh, co kha nang ghi nho tung hoi (episodic memory), co net mat bieu cam linh hoat, co su tu nhan thuc va ly thuyet tam tri (theory of mind). Tri oc con nguoi co kha nang noi quan, suy tu, tuong tuong, tu y chi hanh đong va hinh thanh the gioi quan ve ton tai. Nhung uu điem ke tren đa cho phep con nguoi đat đuoc nhung thanh tuu cong nghe phuc tap thong qua ly tinh va su truyen tai kien ​​thuc cho cac the he tuong lai. Ngon ngu, nghe thuat va thuong nghiep la nhung thu tao nen can tinh con nguoi. Cac tuyen thuong mai đuong dai co le đa gop phan tao nen su bung no van hoa va su phan phoi tai nguyen co loi cho con nguoi; mot uu the vo cung lon khi so voi nhung sinh vat khac.


Đinh nghia va tu nguyen Tat ca con nguoi hien đai đeu thuoc loai Homo sapiens, danh phap khoa hoc ma đuoc Carl Linnaeus đat ra trong tac pham Systema Naturae the ky thu 18. Danh tu chung "Homo" la mot tu muon hoc đuoc (learned borrowing) the ky 18 tu homo cua tieng Latinh, dung đe chi con nguoi bat ke gioi tinh. Danh tu con nguoi co the dung đe chi tat ca cac loai thuoc chi Homo, song nguoi ta thuong dung tu nay đe đe cap đen rieng Homo sapiens, loai Homo duy nhat con ton tai. Cai ten "Homo sapiens" co nghia la 'nguoi tinh khon' hoac 'nguoi thong minh'. Hien co y kien cho rang mot so giong nguoi co, đon cu nhu nguoi Neanderthal, chinh la nhung phan loai cua H. sapiens.
Trong tieng Viet, tu nguoi đong nguyen voi nhieu tu chi nguoi trong cac ngon ngu Nam A khac, chang han nhu ngai tieng Muong, bongai tieng Bahnar va ngai tieng Pacoh. Nam 2006, nha ngon ngu hoc Harry Shorto phuc nguyen tu chi nguoi o dang Mon-Khmer nguyen thuy la *[m]ŋaaj.
Trong tieng Anh, human la mot tu tieng Anh trung đai đuoc muon tu humain cua tieng Phap co, rot cuoc bat nguon tu dang tinh tu cua homo la humanus tieng Latinh. Tu ban xu chi nguoi trong tieng Anh la man. Ngoai ra nguoi ta con dung tu nay đe chi hai gioi, song trong tieng Anh hien đai thi no chi rieng đan ong. Tu man bat nguon tu dang *mann cua tieng Tay-Germanic nguyen thuy, truy goc xa hon nua thi tu can to *mon- hoac *men- cua tieng An-Au nguyen thuy.


Tien hoa Con nguoi la mot loai vuon lon thuoc lien ho Hominoidea. Dong doi vuon phai sinh con nguoi lan luot tach khoi dong doi vuon nho (ho Hylobatidae), dong doi đuoi uoi (chi Pongo), dong doi khi đot (chi Gorilla), roi cuoi cung tach khoi dong doi tinh tinh (chi Pan). Lan phan tach cuoi cung giua dong doi nguoi va tinh tinh dien ra vao khoang 8–4 trieu nam truoc vao cuoi the Miocen. Tai lan phan tach đo, hai nhiem sac the đa ket hop voi nhau đe tao thanh nhiem sac the so 2, đieu ma giup ly giai so luong 23 cap nhiem sac the o nguoi chu khong phai 24 nhu o cac loai vuon khac. Sau đo, tong Nguoi tiep tuc đa dang hoa thanh nhieu loai khac nhau va tach thanh it nhat hai chi rieng biet. Tuy vay, tat ca nhung nhanh đo đeu đa bi tuyet diet, khien H. sapiens la chung nguoi duy nhat con sot lai.

Chi Homo tien hoa tu chi Australopithecus. Mac du cac hoa thach giai đoan chuyen tiep con kha hiem, nhung thanh vien so ky cua Homo chia se ro rang mot so điem chung voi Australopithecus. Hoa thach co nhat cua chi Homo la mot hai cot đuoc khai quat tu Ethiopia mang mau hieu LD 350-1 2,8 trieu nam tuoi. Cac loai Homo co nhat hien đuoc cong nhan la H. habilis va H. rudolfensis, tien hoa cach đay 2,3 trieu nam. H. erectus (bien the chau Phi cua loai nay đoi khi đuoc goi la H. ergaster) tien hoa cach đay 2 trieu nam, la loai nguoi co xua đau tien roi khoi chau Phi va phan tan khap A-Au. Cau truc co the cua nguoi hien đai đa manh nha phat trien o H. erectus. H. sapiens phai sinh truc tiep tu H. heidelbergensis hoac H. rhodesiensis vao khoang 300.000 nam truoc, hai chung nguoi ma chinh la hau due cua quan the H. erectus con sot lai o chau Phi. Sau đo H. sapiens doi khoi que nha, thien di khap the gioi va thay the cac chung nguoi co khac. Hanh vi hien đai o nguoi xuat hien vao khoang 160.000-70.000 nam truoc, hoac co le tham chi som hon the.
Hien cac nha khoa hoc xac đinh it nhat hai đot di cu đoc lap "ra khoi chau Phi": đot đau tien dien ra cach đay khoang 130.000-100.000 nam va đot thu hai (phat tan ve phuong nam) dien ra cach đay khoang 70.000-50.000 nam. H. sapiens banh truong toi moi luc đia va đao lon, đat chan đen A-Au khoang 60.000 nam truoc, đat chan đen Uc khoang 65.000 nam truoc, sang đuoc chau My khoang 15.000 nam truoc, roi chinh phuc quan đao Hawaii, Đao Phuc Sinh, Madagascar va New Zealand giua nhung nam 300-1280 Cong Nguyen.
Buc tranh tien hoa loai nguoi khong đon thuan la su dien tien tuyen tinh hoac phan tach, ma con bao gom ca su giao phoi qua lai giua cac chung nguoi khac nhau rat phuc tap. Nghien cuu gen đa chung to su lai tap giua cac chung nguoi rat pho bien trong qua trinh tien hoa lich su. Bang chung ADN chi ra rang gen cua nguoi hien đai ngoai chau Phi đeu tron lan mot phan gen cua nguoi Neanderthal. Hon nua, cac nha di truyen hoc đa phat hien nguoi Neanderthal va cac hominin khac, chang han nhu nguoi Denisova, co le đa đong gop toi 6% bo gen cua ho vao bo gen cua nguoi hien nay.


Luoc su Suot chieu dai lich su ton tai cho đen khoang 12.000 nam truoc, con nguoi hau nhu chi gan bo voi loi song san bat hai luom. Buoc đot pha khong lo cua nhan loai 12.000 nam truoc, đuoc gioi khao co goi la Cach mang Đa moi cung phat minh nong nghiep, dien ra lan đau tien tai Tay Nam A va lan rong khap Cuu the gioi trong cac thien nien ky tiep theo. Nhieu cuoc cach mang nong nghiep đoc lap cung dien ra o nhieu noi tren the gioi sau đo: Trung Bo chau My (khoang 6.000 nam truoc), Trung Quoc, Papua New Guinea, va khu vuc Sahel-Tay Savanna thuoc Chau Phi. Nguon luong thuc du thua đa dan đen su hinh thanh cac khu đinh cu vinh vien, tao đieu kien cho con nguoi thuan hoa đong vat va ap dung kim khi vao qua trinh lao đong san xuat. Loi song nong nghiep đinh cu đa tao lap phan mong đe cac nen van minh cua con nguoi co cho phat trien.
Cuoc cach mang đo thi vao thien nien ky thu 4 TCN đa chung kien su phat trien cua cac thi quoc, tieu bieu nhu nhung thanh bang Luong Ha kien thiet boi nguoi Sumer. Chinh tai nhung thanh pho nay vao khoang nam 3000 TCN, con nguoi đa sang tao ra dang thuc som nhat đuoc biet cua chu viet goi la chu hinh nem. Hai nen van minh phon vinh ton tai đong thoi voi Luong Ha la Ai Cap co đai va van minh thung lung song An. Nhung nen van minh đo tiep xuc nhau thong qua giao thuong va phat minh nhung loai hinh cong nghe co ban nhu banh xe, cong cu cay va cac mai buom. Thien van hoc va toan hoc đuoc khai sinh; Đai kim tu thap Giza đuoc nguoi Ai Cap xay dung. Bang chung khao co hoc chi toi mot đot han han nghiem trong keo dai khoang 1 the ky la nguyen nhan suy tan cua cac nen van minh đo, song nhan loai van tiep tuc tao dung nhung nen van minh moi. Nguoi Babylon noi got nguoi Sumer thong tri Luong Ha, va nhung nen van minh nhu van hoa Porverty Point, van minh Minos va nha Thuong noi len o cac khu vuc moi. Vao khoang nam 1200 TCN, nhieu nen van minh đo đong o Đia Trung Hai đot ngot sup đo va đon cu tai Hy Lap đuoc tiep noi boi thoi ky Đen toi. Giai đoan chuyen tiep hau ky đo đong nay đa mo ra thoi ky đo sat trong lich su nhan loai.
Ke tu the ky thu 5 TCN, lich su bat đau đuoc ghi chep thanh van, cung cap cho hau the nhung cai nhin ro hon ve qua khu. Giua the ky 8 va 6 TCN, chau Au buoc vao thoi ky co đai Hy-La đac trung boi hai nen van minh Hy Lap va La Ma co đai. O chau My, nguoi Maya bat đau xay dung cac đo thi va phat minh cac he lich phuc tap; o Chau Phi, vuong quoc Aksum thon tinh vuong quoc Kush tren đa sa sut roi thiet lap thuong mai giua An Đo va Đia Trung Hai; o Tay A, mo hinh nha nuoc tap trung cua Đe quoc Ba Tu se co anh huong rat lon toi cac nha nuoc trong tuong lai; o chau A, đe quoc Gupta thong tri An Đo va nha Han cua Trung Hoa phat trien ruc ro.
Sau su sup đo cua đe quoc Tay La Ma vao nam 476, chau Au buoc vao thoi ky Trung co. Trong thoi ky nay, Giao hoi Co Đoc đong vai tro la trung tam quyen luc cua xa hoi phong kien chau Au. O Trung Đong, Hoi giao tro thanh ton giao lon nhat va đuoc truyen ba sang Bac Phi. Giai đoan nay la cot moc vang son cua the gioi Hoi giao voi nhung thanh tuu kien ​​truc noi bat, nhung mac khai trong khoa hoc ky thuat, va su hinh thanh ban sac xa hoi rat rieng biet. The gioi Co đoc giao va Hoi giao rot cuoc va cham voi nhau: Vuong quoc Anh, Vuong quoc Phap va Đe quoc La Ma than thanh phat đong hang loat cuoc thap tu chinh nham gianh lai Đat Thanh tu tay nguoi Hoi giao. O chau My, cac xa hoi Mississippi phuc tap no ro vao khoang nam 800 CN, trong khi xa hon ve phia nam, nguoi Aztec va nguoi Inca vuon len kien tao nhung đe quoc đo so. Tai A-Au vao the ky 13-14, đe quoc Mong Co đa chinh phuc đuoc phan lon the gioi. Cung thoi đo, Đe quoc Mali mo rong cuong vuc đen muc cuc đai o Chau Phi, trai dai tu Senegambia đen Bo Bien Nga. Tai chau Đai Duong, đe quoc Tuʻi Tonga banh truong va thiet lap ba quyen khap Nam Thai Binh Duong.


Moi truong song va dan so Cac khu đinh cu so khai cua con nguoi thuong le thuoc rat nhieu vao khoang cach đen nguon nuoc va cac nguon tai nguyen thien nhien can thiet đe duy tri su song, chang han nhu quan the đong vat moi hoac đat canh tac đe trong trot va chan tha gia suc. Con nguoi hien nay co kha nang thay đoi moi truong song bang nhieu phuong phap nhu cong nghe, thuy loi, quy hoach đo thi, xay dung, pha rung va sa mac hoa. Song cac khu đinh cu cua ho van de bi ton hai truoc thien tai, nhat la nhung khu đinh cu co chat luong co so ha tang kem va toa lac tai vi tri đia ly nguy hiem. Su quan cu va thay đoi moi truong song cua con nguoi thuong đuoc thuc hien voi muc đich nham bao ho, tich luy tien nghi hoac cua cai vat chat, mo rong nguon thuc an san co, cai thien tham my, nang cao kien ​​thuc hoac tang cuong trao đoi tai nguyen.
Con nguoi la đong vat de thich nghi mac du kha nang chiu đung cua ho đoi voi cac moi truong khac nghiet tren Trai Đat khong he cao. Nho cac cong cu tien tien, con nguoi đa co the tang cuong kha nang thich ung voi cac muc nhiet đo, đo am va đo cao. So di boi vay, con nguoi đa tro thanh loai toan cau co the song o đu kieu moi truong nhu rung mua nhiet đoi, sa mac kho can, vung cuc lanh gia va cac thanh pho o nhiem nang; trai lai, hau het sinh vat chi song đuoc trong mot so khu vuc đia ly nhat đinh boi kha nang thich nghi han che cua chung. Tuy nhien, dan so loai nguoi phan bo bat đong đeu tren be mat Trai Đat, bien đong tu vung nay sang vung khac, va van ton tai nhung khu vuc rong lon gan nhu khong co bong nguoi o, vi du nhu Nam Cuc va cac vung đai duong. Phan lon dan so loai nguoi (61%) phan bo o Chau A; phan con lai phan bo giam dan lan luot o Chau My (14%), Chau Phi (14%), Chau Au (11%) va Chau Đai Duong (0,5%).
Trong vong vai the ky tro lai đay, con nguoi đa kham pha nhung moi truong đay thu thach nhu Nam Cuc, bien sau va khong gian vu tru. Su cu tru cua con nguoi trong nhung moi truong thu đich nay rat han che va ton kem, thuong chi danh cho cac su menh khoa hoc, quan su hoac cong nghiep.  Con nguoi đa đo bo len Mat Trang va su dung cac loai tau vu tru robot đe nghien cuu cac thien the. Ke tu đau the ky 20, con nguoi đa đat cac tram nghien cuu lau dai o Nam Cuc, va ke tu nam 2000, thanh lap Tram Vu tru Quoc te đe cu tru tren khong gian.

Dan so vao thoi điem nong nghiep lan đau xuat hien (khoang nam 10.000 TCN) đuoc uoc tinh roi vao khoang tu 1 trieu đen 15 trieu nguoi. Khoang 50-60 trieu nguoi song trong long Đe che La Ma thong nhat đong tay vao the ky thu 4 CN. Benh dich hach, lan đau tien đuoc ghi nhan vao the ky thu 6 CN, đa tieu diet 50% dan so loai nguoi. Nan dich kinh hoang nhat phai ke đen đo la cai chet Đen, gay ra cai chet cua 75–200 trieu nguoi tinh rieng o Au-A va Bac Phi. Dan so loai nguoi co le đa đat nguong 1 ty nguoi vao nam 1800. Ke tu đo tang truong theo cap so nhan, đat 2 ty nguoi vao nam 1930 va 3 ty nguoi vao nam 1960, 4 ty nguoi vao nam 1975, 5 ty nguoi vao nam 1987 va 6 ty nguoi vao nam 1999. Dan so the gioi vuot nguong 7 ty nguoi vao nam 2011 va vao nam 2020 đa đat 7,8 ty. Tong sinh khoi carbon cua toan the loai nguoi tren Trai đat vao nam 2018 đuoc uoc chung o muc 60 trieu tan, gap gan 10 lan sinh khoi cua tat ca cac loai thu chua đuoc thuan hoa.
Nam 2018, 4,2 ty nguoi (55%) song tap trung tai cac khu vuc thanh thi, hon han con so 751 trieu nguoi vao nam 1950. Cac khu vuc đo thi hoa nhat lan luot la Bac My (82%), My Latinh (81%), Chau Au (74%) va Chau Đai Duong (68%). Dan so Chau Phi va Chau A chiem gan 90% tong so 3,4 ty nguoi con song o nong thon tren toan cau. Nguoi dan song o đo thi thuong phai đoi mat voi nhieu van đe chang han nhu o nhiem va te nan xa hoi, đac biet pho bien o cac khu o chuot noi thanh hoac ngoai thanh. Con nguoi đa tac đong mot cach đang ke đen moi truong xung quanh. Ho la loai đung đau chuoi thuc an, hiem khi bi cac loai khac san moi. Su gia tang dan so, cong nghiep hoa, khai khan đat đai, tieu dung qua muc va thai nhien lieu hoa thach đa tan pha moi truong. Nhung van nan đo la nguyen nhan khien bao dang song khac bi đay đen bo vuc tuyet chung, va gay nen bien đoi khi hau toan cau, roi cang đay nhanh Tuyet chung Holocen.


Sinh hoc = Giai phau va sinh ly =

Hau het cac khia canh sinh ly nguoi đeu tuong đong voi cac khia canh sinh ly đong vat. Co the con nguoi bao gom cac phan chan, than, tay, co va đau. Co the nguoi truong thanh đuoc cau thanh boi khoang 100 nghin ty te bao. Nhung he thong sinh hoc ton tai o nguoi bao gom he than kinh, he tuan hoan, he tieu hoa, he noi tiet, he mien dich, he vo boc, he bach huyet, he van đong, he sinh duc, he ho hap va he tiet nieu. Cong thuc rang cua con nguoi la 
  
    
      
        
          
            
              2.1.2.3
              2.1.2.3
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\tfrac {2.1.2.3}{2.1.2.3}}}
  
. Con nguoi co vom mieng ngan hon va rang nho hon so voi nhung linh truong khac. Con nguoi la loai linh truong duy nhat co rang nanh ngan va tuong đoi phang. Rang nguoi co đac trung moc khang khit va nhung khoang rang rung thuong se đuoc lap nhanh chong boi rang moi o nhung ca nhan tre tuoi. Rang ham thu ba (rang khon) o nguoi đang dan tieu bien, nhieu ca nhan tham chi khong co rang nay khi sinh.
Giong tinh tinh, con nguoi so huu nhieu vet tich tien hoa nhu xuong cung, ruot thua, khop vai linh hoat, cac ngon tay nam đuoc va ngon cai đoi nhau (tuc co the chia vuong goc voi cac ngon con lai). Ngoai đi đung bang hai chan va kich thuoc nao lon, con nguoi khac biet voi tinh tinh chu yeu o khuu giac, thinh giac va kha nang tieu hoa protein. Mac du con nguoi co mat đo nang long tuong đuong cac loai vuon khac, song long co the o nguoi chu yeu la long to, ngan va co phan bo thua thot. Con nguoi co khoang 2 trieu tuyen mo hoi tren toan bo co the, nhieu hon so voi tuyen mo hoi roi rac cua tinh tinh, chu yeu tap trung quanh long ban tay/ban chan.
Chieu cao trung binh cua mot nam gioi truong thanh roi vao khoang 171 cm (5 ft 7 in) va chieu cao trung binh cua nu gioi truong thanh roi vao khoang 159 cm (5 ft 3 in) (tren toan cau). Mot so ca nhan bat đau suy giam tam voc o tuoi trung nien, song qua trinh nay thuong dien ra o nguoi gia. Dan so loai nguoi đang pho quat cao lon hon, co ve la ket qua cua che đo dinh duong, trinh đo y te va đieu kien song tot hon. Khoi luong trung binh cua mot nguoi truong thanh la 59 kg (130 lb) đoi voi nu va 77 kg (170 lb) đoi voi nam. Trong luong co the va kieu hinh co the chiu anh huong tu cac yeu to di truyen va moi truong, va khac nhau giua tung ca nhan.
Con nguoi co kha nang nem nhanh va chinh xac hon bat ky loai vat nao khac. Ho nam trong so nhung loai vat chay đuong dai tot nhat, song kha cham chap khi chay o cu ly ngan. Long mong va tuyen mo hoi hieu qua la nhung đac điem tien hoa giup con nguoi tranh khoi kiet suc vi tang than nhiet khi chay đuong dai.


= Di truyen =

Nhu hau het cac đong vat khac, con nguoi la loai nhan thuc luong boi. Moi te bao xoma so huu hai bo 23 nhiem sac the, moi bo ke thua tu bo hoac me; cac giao tu chi so huu duy nhat mot bo nhiem sac the tron lan tu hai bo nhiem sac the bo me. Trong so 23 cap nhiem sac the, 22 cap la nhiem sac the thuong va 1 cap la nhiem sac the gioi tinh. He thong đinh gioi o nguoi la XY, trong đo nu gioi co nhiem sac the gioi tinh XX va nam gioi co nhiem sac the gioi tinh XY. Di truyen va moi truong la hai yeu to dan đen su khac biet sinh hoc o the trang, sinh ly, nhay cam benh tat va kha nang tam than. Tuy nhien anh huong cua chung đen su boc lo tinh trang van chua đuoc gioi khoa hoc hieu ro.
Mac du khong hai ca nhan nao giong het nhau ve mat di truyen (ke ca cac cap song sinh giong nhau nhu đuc), muc đo tuong đong di truyen o hai ca nhan bat ky van len toi 99,5%-99,9%. Đieu nay cho thay con nguoi đong nhat voi nhau hon han cac loai vuon lon khac, bao gom ca tinh tinh. Su khac biet ADN khong đang ke o nguoi chung to mot su kien that co chai dan so tung xay ra vao the Canh Tan muon (khoang 100.000 nam truoc). Chon loc tu nhien lien tuc gay ap luc len cac quan the nguoi, va ta co bang chung cho thay bo gen nguoi o mot so vung đa đuoc chon loc đinh huong suot 15.000 nam qua.
Bo gen nguoi đuoc giai trinh tu lan đau tien vao nam 2001 va tinh đen nam 2020 thi hang tram nghin bo gen đa đuoc giai trinh tu. Nam 2012, Du an HapMap Quoc te so sanh bo gen cua 1.184 ca nhan tu 11 quan the va đa xac đinh đuoc 1,6 trieu cac đa hinh đon nucleotide (single nucleotide polymorphism). Quan the chau Phi so huu so luong di bien di truyen rieng tu (private genetic variant) cao nhat. Trong khi nhieu di bien o cac quan the ben ngoai chau Phi cung đuoc tim thay o cac quan the chau Phi, tuy nhien van co mot so luong lon di bien rieng biet chi xuat hien o quan the chau Đai Duong va chau My. Theo uoc tinh nam 2010, con nguoi co khoang 22.000 gen. Bang phuong phap so sanh ADN ty the (loai ADN chi đuoc truyen qua dong me), cac nha di truyen hoc ket luan rang to tien nu gioi chung cuoi cung mang chi thi di truyen (genetic marker) cua tat ca cac ca the nguoi hien đai chac chan đa song cach đay khoang 90.000-200.000 nam.


= Vong đoi =

Sinh san cua con nguoi bat đau voi qua trinh thu tinh trong thong qua quan he tinh duc, đieu ma vao thoi buoi hien đai cung co the đat đuoc bang cong nghe ho tro sinh san. Thoi gian thai nghen trung binh o phu nu la 38 tuan nhung co the sai lech đen 37 ngay. Giai đoan phoi thai keo dai 8 tuan đau; vao tuan thu chin, phoi chuyen sang giai đoan bao thai. Khoi phat chuyen da hoac mo lay thai co the đuoc thuc hien neu đua tre can đuoc sinh ra som vi ly do y te. O cac nuoc phat trien, tre so sinh luc moi chao đoi thuong nang 3–4 kg (7–9 lb) va cao 47–53 cm (19–21 in). Tuy nhien o cac nuoc đang phat trien, tinh trang nhe can con kha pho bien, gop phan lam tang nguy co tu vong o tre.
So voi nhung giong loai khac, viec sinh đe cua con nguoi rat nguy hiem, co the dan đen nhieu bien chung va tham chi tu vong. Kich thuoc phan đau thai nhi loai nguoi thuong trung khit voi lo xuong chau khong nhu cac loai linh truong khac. Nguyen do cua đac điem nay chua đuoc hieu hoan toan, song no khien cho qua trinh ran đe rat đau đon va co the keo dai toi 24 tieng hoac hon. O cac nuoc giau co trong the ky 20, ty le sinh no thanh cong tang len đang ke nho cac cong cu y te moi. Trai lai, mang thai va sinh con khong can phu san o nhung nuoc đang phat trien khien nguy co nguoi me tu vong cao gap 100 lan so voi cac nuoc phat trien.
O loai nguoi, ca bo va me đeu tham gia vao qua trinh nuoi nang con nho, trai nguoc voi cac loai linh truong khac, thuong chi rieng con cai đam nhan cong viec nay. Tre con loai nguoi bat luc khi moi chao đoi, chung tiep tuc phat trien trong vong vai nam va truong thanh sinh duc khi đuoc khoang 15-17 tuoi. Quang đoi nguoi co the đuoc chia thanh cac giai đoan/đo tuoi tuy thuoc vao tieu chi phan loai (co khi đuoc chia thanh 3 giai đoan, co khi lai la 12). Mot so giai đoan pho bien bao gom tuoi so sinh, tuoi tho au, tuoi moi lon, tuoi lon va tuoi gia. Đo dai cac giai đoan đoi nguoi khac nhau o tung nen van hoa va tung thoi ky lich su nhat đinh, song co điem chung la giai đoan tang truong nhay vot o đo tuoi thanh thieu nien. Phu nu man kinh va tro nen vo sinh vao khoang nam 50 tuoi. Co nghien cuu cho rang hien tuong man kinh giup lam tang đo thanh cong sinh san tong the cua phu nu, boi le no cho phep ho doc nhieu thoi gian va nguon luc hon cho nhung đua con hien co, bao gom ca nhung đua chau chat (gia thuyet ba co), thay vi ton suc sinh đe khi ve gia.
Tuoi tho con nguoi phu thuoc vao hai yeu to chinh, di truyen va loi song. Vi nhieu ly do, bao gom mat sinh hoc/di truyen, phu nu binh quan song tho hon nam gioi khoang 4 nam. Tinh đen nam 2018, tuoi tho trung binh toan cau cua tre em gai đuoc uoc tinh o muc 74,9 tuoi, va cua tre em trai  la 70,4 tuoi. Tuoi tho con nguoi cung tuy thuoc vao khu vuc đia ly, chu yeu tuong quan voi su phat trien kinh te — chang han, tuoi tho trung binh tai Hong Kong la 87,6 đoi voi tre em gai va 81,8 đoi voi tre em trai; trong khi đo, tuoi tho trung binh o Cong hoa Trung Phi la 55,0 đoi voi tre em gai va 50,6 tuoi đoi voi tre em trai. Nhin chung thi nhan khau cua cac nuoc phat trien đang bi gia hoa, voi đo tuoi trung vi la khoang 40 tuoi. O cac nuoc đang phat trien, đo tuoi trung vi nhan khau nam trong khoang 15-20 tuoi. O chau Au, cu 5 nguoi lai co 1 nguoi tren 60 tuoi; con o chau Phi, cu 20 nguoi lai co 1 nguoi tren 60 tuoi. Nam 2012, Lien Hop Quoc uoc tinh dan so song tho hon 100 tuoi tren khap the gioi roi vao khoang 316.600 nguoi.


= Che đo an =

Con nguoi la loai an tap, co kha nang tieu thu nhieu loai thuc vat va đong vat. Cac dan toc nguoi tren the gioi co nhung che đo an rieng tu thuan thit đen thuan chay. Che đo an uong bi han che co the dan đen cac benh ly suy dinh duong o nguoi; tuy nhien, cac toc nguoi on đinh đa thich nghi voi nhieu kieu che đo an thong qua su chuyen biet di truyen va cac quy uoc van hoa nham can bang duong chat tu thuc an. Van hoa thuong phan anh che đo an cua con nguoi, va rot cuoc đa dan đen su phat trien cua khoa hoc thuc pham.


= Bien thien sinh hoc =

Su khac biet o cac tinh trang nhu nhom mau, benh di truyen, đac điem so nao, đac điem khuon mat, he co quan, mau mat, ket cau va mau toc, chieu cao va dang dap, cung nhu mau da, giua tung ca nhan đuoc goi la su bien thien sinh hoc (biological variation). Chieu cao đien hinh cua nguoi truong thanh nam trong khoang tu 1,4 đen 1,9 m (4 ft 7 in đen 6 ft 3 in), nhung con phu thuoc rat lon vao gioi tinh, sac toc va huyet thong. Cac gen o nguoi đinh đoat mot phan kich thuoc co the, nhung cac yeu to moi truong nhu che đo an uong, van đong the duc va gio giac đi ngu cung co tac đong đang ke.
Ta co bang chung cho thay cac quan the nguoi tren the gioi thich nghi di truyen voi cac yeu to ben ngoai khac nhau tuong ung. Chang han, cac gen cho phep nguoi truong thanh tieu hoa đuong lactose hien dien thuong xuyen hon o nhung quan the co lich su thuan hoa gia suc lau đoi hoac tieu thu nhieu sua bo. Chung thieu mau hong cau hinh liem, co the gia tang suc chong đo đoi voi benh sot ret, thuong xuat hien o nhung quan the song o noi benh sot ret đay ray. Nhung quan the song lau đoi o cac vung khi hau đac thu phat trien cac kieu hinh cu the đe thich nghi voi đieu kien đo; vi du nhu tam voc thap va chac nich o vung lanh, cao gay o vung nong, va the tich phoi lon o vung nui cao. O muc đo cao hon, quan the nguoi tai Bajau song ngoai đai duong đa tien hoa nhung đac điem cuc ky đoc đao đe co the lan tu do.
Toc nguoi co nhieu mau tu đo đen vang, tu nau đen đen, voi mau đen xuat hien voi tan suat cao nhat. Mau toc phu thuoc vao so luong hac to ma co the san sinh. Nong đo hac to giam dan theo tuoi tac, dan đen toc bac hoac tham chi trang. Mau da nguoi co the bien thien tu nau đen đen hong đao nhat, hoac tham chi gan nhu trang toat hoac khong mau neu ca nhan mac phai bach tang. Mau da co xu huong thay đoi theo khi hau va noi chung tuong quan theo muc đo buc xa cuc tim o khu vuc đia ly nhat đinh, voi cac quan the co da sam mau phan bo chu yeu o đuong xich đao. Sam da co le hinh thanh đe chong choi voi buc xa cuc tim cua Mat Troi. Trai lai thi sac to da sang mau hinh thanh đe đoi pho voi su thieu hut vitamin D, von đuoc co the nguoi tu tong hop neu co anh sang Mat Troi. Da nguoi cung co kha nang sam mau khi phoi bay truoc buc xa cuc tim (thuong goi la da ram nang).

Co tuong đoi it su khac biet giua cac quan the đia ly cua con nguoi, va hau het cac bien thien sinh hoc chi dung o cap ca the. Phan lon su bien thien đo mang tinh lien tuc ma khong co ranh gioi phan đinh ro rang. Du lieu di truyen đa chung minh rang du cho ta co phan chia loai nguoi thanh cac nhom chung toc the nao đi chang nua, thi hai nguoi tu cung mot nhom chung toc cung khac biet nhau giong nhu hai nguoi tu bat ky hai nhom chung toc khac nhau nao. Cac quan the da sam mau o Chau Phi, Uc va Nam A khong co quan he ho hang gan voi nhau.
Nghien cuu di truyen đa cho thay cac quan the nguoi ban đia cua Chau Phi đa dang nhat ve mat di truyen va su đa dang di truyen giam dan theo khoang cach di cu tinh tu Chau Phi, rat co the la hau qua cua mot su kien that co chai dan so trong lich su di cu cua loai nguoi. Nhung quan the ngoai chau Phi hap thu đau vao di truyen moi thong qua viec giao phoi voi cac quan the nguoi co đia phuong, va ho co thanh phan di truyen Neanderthal va Denisova cao hon so voi cac quan the o chau Phi, song gen Neanderthal o cac quan the chau Phi co le bi đanh gia thap hon muc thuc te. Hon nua, cac nghien cuu gan đay đa phat hien rang cac quan the nguoi o chau Phi can Sahara, va đac biet la Tay Phi, so huu cac bien the di truyen to tien von ton tai truoc loai nguoi hien đai (ve mat giai phau) va đa tieu bien o hau het cac quan the ngoai chau Phi. So gen to tien nay đuoc cho la bat nguon tu su lai tap voi mot hominin co xua chua xac đinh đa phan tach truoc khi dong doi Neanderthal chia cat khoi dong doi nguoi hien đai.
Con nguoi la loai vat phan hoa gioi tinh, chia thanh nam gioi va nu gioi. Muc đo bien thien di truyen giua hai gioi loai nguoi rat đang ke. Trong khi su bien thien di truyen nucleotide giua cac ca the cung gioi tinh trong cac quan the toan cau khong vuot qua 0,1% –0,5%, thi su khac biet di truyen giua nam va nu đat it nhat tu 1-2%. Nam gioi trung binh nang hon 15% va cao hon 15 cm (6 in) so voi nu gioi. Nhin chung, nho vao luong co bap nhieu hon va kich co soi co lon hon cua nam gioi, ho so huu phan than tren khoe hon 40–50% cung nhu phan than duoi khoe hon 20–30% khi so voi nu gioi trung binh o cung hang can. Nu gioi binh quan co ty le mo co the cao hon nam gioi. Ngoai ra, nu gioi co lan da sang mau hon nam gioi trong cung mot quan the; so di boi phu nu hap thu nhieu vitamin D hon trong thoi ky thai nghen va cho con bu. Boi su khac biet nhiem sac the giua nam gioi va nu gioi nay, mot so benh tat lien quan đen nhiem sac the X va Y chi anh huong mot gioi tinh nhat đinh. Cung do khoi luong va the tich khac nhau, giong nam thuong tram hon giong nu mot quang tam. Hau het phu nu đeu song tho hon đan ong trong moi quan the tren the gioi.


Tam ly Nao nguoi la tieu điem cua he than kinh trung uong, co kha nang đieu khien he than kinh ngoai bien. Ngoai chuc nang kiem soat cac hoat đong "cap thap", tuc cac hoat đong khong tuy y hoac khai yeu tu chu, nhu ho hap hoac tieu hoa; bo nao con la trung tam đieu khien cac hoat đong "cap cao" nhu tu duy, ly luan va truu tuong. Cac qua trinh nhan thuc nay cau thanh tam tri va sinh ra cac hanh vi he qua, đeu la nhung van đe đuoc nganh tam ly hoc nghien cuu.
Con nguoi co vo nao tran truoc lon va phat trien hon so voi cac loai linh truong khac, mot phan khu nao bo lien he đen kha nang nhan thuc cap cao. Đieu nay đa khien con nguoi tu cho minh thong minh hon bat ky giong loai nao khac. Xac đinh tri thong minh mot cach khach quan la mot đieu rat kho co the lam đuoc, boi đong vat cung co cac giac quan thich nghi vuot troi hon so voi so truong cua con nguoi.
Con nguoi so huu mot so đac điem, ma khong nhat thiet đoc đao, giup tach biet ho khoi gioi đong vat. Chang han, con nguoi co le la đong vat duy nhat co tri nho tung hoi va co kha nang "du hanh thoi gian tam tri" (mental time travel). Ngay ca khi so sanh voi cac loai đong vat xa hoi khac, con nguoi co muc đo linh hoat cao bat thuong trong bieu cam khuon mat. Toi nay, con nguoi la loai đong vat duy nhat khoc khi xuc đong. Con nguoi la mot trong so it đong vat co the tu nhan ra minh trong bai kiem tra guong. Khang đinh con nguoi la đong vat duy nhat co ly thuyet tam tri hien đang bi tranh cai.


= Ngu va mo =

Con nguoi thuong sinh hoat vao ban ngay. Nhu cau ngu thuong nhat cua con nguoi la 7-9 tieng đoi voi nguoi lon, 9-10 tieng đoi voi tre em va 6-7 tieng đoi voi nguoi gia. Tuy nhien, con nguoi hay ngu khong đu giac mac du đieu đo gay ra nhieu he luy khon luong đen suc khoe. Theo nghien cuu cua Đai hoc Pennsylvania (2009), cac nha nghien cuu gioi han giac ngu cua cac đoi tuong chi 4 tieng/ngay va tim thay tuong quan voi nhung thay đoi ve sinh ly lan than kinh, bao gom suy giam tri nho, met moi, cau gian va kho chiu toan than.
Con nguoi mo khi ngu, mot hien tuong tam tri cho ho nhung trai nghiem hinh anh va am thanh giong nhu that. Mo đuoc kich thich boi cac cau nao (pons) va chu yeu dien ra o giai đoan ngu REM. Thoi luong giac mo bien thien tu vai giay đen 30 phut. Con nguoi mo 3-5 lan moi đem, đoi khi co co the len đen 7 lan moi đem. Hau het cac giac mo đeu bi lang quen ngay lap tuc hoac nhanh chong khi tinh day, nhung neu nguoi ngu đang o giai đoan REM ma bi đanh thuc thi kha nang giac mo đuoc luu lai se cao hon. Cac su kien trong giac mo noi chung nam ngoai tam kiem soat cua nguoi mo, ngoai tru khi mo giac mo sang suot.. Nhung giac mong đoi luc khoi phat cac y tuong sang tao hoac truyen cam hung cho nguoi mo.


= Y thuc va tu duy =

Noi theo cach đon gian nhat, y thuc con nguoi la "cam tinh hoac nhan thuc ve su hien huu noi tai hoac ngoai tai". Bat chap hang the ky cac triet gia va cac nha khoa hoc đa phan tich, đinh nghia, ly giai va tranh luan ve nan đe nay, y thuc van con la đieu kho hieu bi ban cai, co the coi la "khia canh quen thuoc nhat va bi an nhat trong cuoc song cua ta". Truc giac ve su ton tai cua y thuc la đieu duy nhat đuoc hau het moi nguoi đong y.


Van hoa Bo ky nang tri tue chua tung co tien le trong tu nhien cua loai nguoi la nhan to then chot dan đen su dien tien cong nghe va su chiem linh sinh quyen đong phat nhu ta thay hien nay. Khong ke nhung loai hominid đa tuyet chung, con nguoi la đong vat duy nhat co the truyen day cac thong tin tong quat, trien khai bam sinh phuong phap nhung đe quy đe tao cau cu va giao tiep nhung khai niem phuc tap, hieu "vat ly thuong thuc" đe thiet ke đuoc cac cong cu huu dung, va nau thuc an trong hoang da. Giang day va hoc hoi la phuong thuc bao ton ban sac van hoa va dan toc cua cac xa hoi loai nguoi. Nhung đac điem va hanh vi co the coi la đoc nhat cua con nguoi bao gom khoi lua, kien tao am vi va san xuat thanh am.


= Ngon ngu =


= Nghe thuat =

Nghe thuat cua con nguoi co cac hinh thuc bao gom thi giac, van hoc va bieu dien. Nghe thuat thi giac bao gom tranh ve, đieu khac, phim anh, thiet ke tuong tac va kien ​​truc. Nghe thuat van hoc bao gom van xuoi, tho va kich; nghe thuat bieu dien noi chung bao gom san khau, am nhac va khieu vu. Con nguoi thuong ket hop nhieu hinh thuc lai voi nhau (vi du, video am nhac). Mot so hinh thuc đuoc xem nhu mang pham chat nghe thuat chang han am thuc, tro choi đien tu va nghe duoc. Ngoai viec cung cap giai tri va lan truyen kien ​​thuc, nghe thuat con đuoc su dung cho cac muc đich chinh tri.
Nghe thuat la mot đac tinh đoc nhat o con nguoi va co bang chung chi đen moi lien he giua su sang tao va ngon ngu. Bang chung som nhat cua nghe thuat la nhung ban khac vo so đuoc Homo erectus tao ra 300.000 nam truoc khi con nguoi hien đai tien hoa. Bang chung som nhat ve nghe thuat cua H. sapiens la đo trang suc va hinh ve đuoc tim thay trong cac hang đong o Nam Phi co nien đai cach đay it nhat 75.000 nam. Co nhieu gia thuyet khac nhau ve viec tai sao con nguoi phat trien nghe thuat, co le no cho phep ho giai quyet van đe tot hon, cung cap cho ho phuong tien đe kiem soat hoac anh huong đen nguoi xung quanh, khuyen khich su hop tac va đong gop trong xa hoi cua ho hoac tang co hoi thu hut ban đoi tiem nang cua ho. Tri tuong tuong cua con nguoi đuoc ren rua thong qua nghe thuat, ket hop voi logic co le đa mang lai cho loai nguoi so khai mot loi the tien hoa nhat đinh.
Bang chung ve am nhac cua nguoi co nien đai som hon tranh hang đong, va cho đen nay thi am nhac la đac điem xuat hien o moi nen van hoa loai nguoi. Ton tai rat nhieu the loai am nhac va con bien thien theo tung dan toc; kha nang am nhac cua con nguoi thuong se ngu y su ton tai cua nhung kha nang cap cao khac o nguoi, chang han nhu hanh vi xa hoi phuc tap. Mot nghien cuu nam 2014 đa phat hien rang: khi nghe nhac, nao nguoi se đong bo voi nhip đieu cua ban nhac đo hay chinh la luc mot ca nhan dam chan theo nhip điep, goi theo thuat ngu la su cuon theo (entrainment). Khieu vu cung la mot hinh thuc bieu đat cua con nguoi xuat hien o tat ca cac nen van hoa va co le đa phat sinh nhu mot cach giup con nguoi so khai giao tiep. Nghe nhac va quan sat đieu nhay se kich thich vo nao tran-o mat va cac vung tiep nhan khoai cam cua nao.
Khong giong nhu noi, đoc va viet khong đuoc thu đac tu nhien ma phai đuoc truyen day. Tuy nhien, tu su đa co mat truoc ca tu viet va ngon ngu noi mieng, bang chung la nhung buc tranh tuong 30.000 nam tuoi ben trong cac hang đong thuat lai mot loat cac canh tuong. Mot trong nhung tac pham van hoc co nhat con sot lai la Su thi Gilgamesh, đuoc khac lan đau tien tren cac bia ky Babylon co cach đay khoang 4.000 nam. Muc đich cua van khong đon thuan la truyen lai kien ​​thuc, viec su dung va chia se nhung hu cau tuong tuong thong qua cac cau truyen co le đa giup con nguoi phat trien kha nang giao tiep va thu hut ban tinh. Ke chuyen cung la mot cach cung cap cho thinh gia nhung bai hoc đao đuc va khuyen khich su tuong than tuong ai.


= Cong cu va cong nghe =


= Ton giao va tam linh =


= Khoa hoc va triet hoc =


Xa hoi Xem them Tinh nhan loai
Dong thoi gian tien hoa loai nguoi
Danh sach cac hoa thach tien hoa cua con nguoi


Chu giai Tham khao Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Humans tai Wikimedia Commons
Con nguoi tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Homo sapiens tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)