Đuong Cao Tong (chu Han: 唐高宗, 21 thang 7 nam 628 - 27 thang 12 nam 683) la vi Hoang đe thu ba cua trieu đai nha Đuong trong lich su Trung Quoc, tri vi tu nam 649 đen nam 683, tong cong 34 nam.
Đuong Cao Tong ke thua co nghiep va giu gin di san cua Thai Tong mot cach xuat sac, lanh tho nha Đuong duoi thoi ong khuech đai thong qua cac cuoc chinh phat Cao Cau Ly, Bach Te, Tay Đot Quyet, ... khien uy the Đai Đuong vung chac. Tuy nhien, tu nhung nam 670 do chien tuyen qua dai nen nhung thanh tuu đat đuoc đeu bi mat ve tay Tan La va Tho Phien, va cac vung chiem đong o bien cuong nhieu lan noi day lam phan khien trieu đinh phai đanh dep luon, quoc luc nha Đuong tro nen can kiet buoc phai hoa hoan.
Trong hau cung, ong sung ai Vo Chieu nghi va lap lam Hoang hau. Vo hoang hau tu đo xen vao trieu chinh.Tu nam 660, Cao Tong bi đot quy, suc khoe ngay mot suy kem, moi giao quyen trong trieu cho Vo hau. Ong va Vo hau cung lam trieu, đuoc ton xung la Nhi thanh (二圣), tu xung la Thien Hoang (天皇) va Vo hau đuoc xung la Thien Hau (天后). Do suc khoe ong khong đuoc tot, Vo hau dan dan nam het moi quyen hanh, khong che ca con ruot la Ly Hoang va Ly Hien, co thuyet cho rang viec 2 Hoang tu nay chet som đeu do Vo hau ha thu.


Than the Cao Tong hoang đe ten that la Ly Tri (李治), Ten tu la Vi Thien (为善), sinh ngay 21 thang 7 nam 628 o thanh Truong An. Ong la con trai thu 9 cua Đuong Thai Tong va con trai thu ba cua Van Đuc hoang hau Truong Ton thi, luc đo Đuong Thai Tong đa len ngoi đuoc 2 nam. Theo than the, ong la em ruot cung cha cung me cua Phe Thai tu Ly Thua Can va Nguy vuong Ly Thai (李泰).
Nam 631, khi vua moi 4 tuoi, Ly Tri đa đuoc phong tuoc Tan vuong (晋王). Sang nam 633, ong đuoc phong chuc Đo Đoc Tinh chau, tuy nhien do tuoi con qua nho nen ong van o lai kinh thanh Truong An. Luc con nho, ong đuoc đanh gia la hieu thuan va nhan hau, thuong đuoc Đuong Thai Tong khen ngoi.
Nam 636, Truong Ton hoang hau qua đoi. Trong ngay le tang cua Hoang hau, Ly Tri đa khoc thuong rat nhieu, do đo ong bat đau đuoc Đuong Thai Tong chu y đen. Sau đo, ong đuoc phong lam Huu Vo Hau đai tuong quan.
Nam 643, Hoang thai tu Ly Thua Can do am muu chong lai Đuong Thai Tong nen bi phe truat. Thai Tong hoang đe luc đau muon lap con trai thu 4 la Nguy vuong lam Hoang thai tu, nhung sau đo Nguy vuong lai canh cao Ly Tri rang ong von choi than voi Thua Can nen sau nay ong phai can than. Thai Tong biet chuyen rat gian va phe truat Nguy vuong. Luc đo, Tan vuong Ly Tri đuoc Đuong Thai Tong quan tam nhat, vi la nguoi con con lai cua Tuong Ton hoang hau, nghia la Hoang đich tu. Sau khi ban bac voi Truong Ton Vo Ki, Phong Huyen Linh va Ly Tich, ngay 30 thang 4 nam 643, Thai Tong hoang đe chinh thuc phong Tan vuong Ly Tri lam Hoang thai tu.


Hoang thai tu Cuoi nam 643, khi Ly Tri 16 tuoi, Đuong Thai Tong muon tim mot gia đinh quan lai co the luc đe hoi cuoi con gai ho cho ong, nhung ong tu choi, Thai Tong ben thoi. Mot thoi gian truoc đo, khi ong con chua lam thai tu, Thai Tong chon con gai cua ho Vuong o Thai Nguyen, chau chat quan Thuong thu Ta pho xa trieu Bac Nguy Vuong Tu Chinh la Vuong thi, nap lam Tan vuong phi. Đen đay, Vuong thi đuoc phong Hoang thai tu phi.
Ly Tri tuy la Hoang thai tu, nhung ban tanh nhu nhuoc yeu đuoi, lai khien Thai Tong khong hai long. Thai Tong tung ban voi đai than Truong Ton Vo Ki ve viec thay ngoi Thai tu cho con thu ba la Ngo vuong Ly Khac, Hoang tu von đuoc Thai Tong coi la tai gioi giong minh, nhung Truong Ton Vo Ki lai dung loi le thuyet phuc Thai Tong rang Thai tu Ly Tri la nguoi nhan ai trung hau, co tuong quan vuong. Cuoi cung, Thai Tong bo viec nay.
Nam 645, Đuong Thai Tong xuat quan tien đanh Cao Cau Ly, đe Ly Tri đen Đinh chau va tam thoi chap chinh thay minh. Tuy nhien chien dich that bai sau mot nam giao tranh, Thai Tong suc khoe von suy nhuoc, lai lao luc roi bi thuong nen lam benh, noi nhot khap nguoi. Khi Thai Tong ve Tinh Chau, Ly Tri đen thinh an ong, va dung mieng hut mu trong cac vet thuong cua Thai Tong, nen Thai Tong moi co the bot benh.
Nam 647, Thai thu Te Chau la Đoan Chi Xung dang so yeu cau Đuong Thai Tong thoai vi, nhuong ngoi cho Thai tu Ly Tri. Ngay lap tuc, Thai tu cung Truong Ton Vo Ki khi biet đuoc tin nay, rat so hai, nhung Thai Tong tran an ong va khong truy cuu Chi Xung. Cung nam đo, Ly Tri cho xay chua Đai Tu An trong ngay mat cua Truong Ton hoang hau, chua nay hoan thanh nam 648.
Nam 649, Đuong Thai Tong bi benh nang, lai nghi ngo long trung thanh cua đai than Ly The Tich voi trieu đinh sau khi minh mat, ben giang The Tich lam Đo Đoc Điep chau. Ly Tri khong ro nguyen do, hoi lai Thai Tong. Thai Tong noi

Tai nang va tri tue cua The Tich la hon nguoi, nhung nguoi chua hieu đuoc con nguoi han đau! Tram so khi tram tram tuoi thi han khong trung hieu voi nguoi nen moi đuoi đi. Neu han khong do du ma đi, thi sau nay nguoi co the đe bat lam Boc xa, hoan toan tin tuong. Neu chan chu khong đi thi phai giet han ngay!.


Len ngoi Hoang đe Ngay 10 thang 7 nam 649, Đuong Thai Tong qua đoi o cung Thuy Vi. Thai tu Ly Tri va Truong Ton Vo Ki phong toa tin tuc, bi mat đua thi hai ve hoang cung, đen 13 thang 7 (29/5 AL) moi phat tang. Ngay 15 thang 7 (1 thang 6 AL) cung nam, Ly Tri đang quang o đien Thai Cuc. Vi Ly The Tich ra đi khong do du sau khi bi Đuong Thai Tong giang chuc, nen ong nghe theo di huan, bo Ly The Tich lam Boc xa, Kiem giao Lac chau thu su, Khai phu nghi đong tam ti va cho ve trieu. Ong quy đinh viec dung rieng le tu "The" va tu "Dan" cung la pham huy ky, vi the Ly The Tich đuoc goi la Ly Tich. Ong cung thang Truong Ton Vo Ki lam Thai uy, Trung thu lenh nhung Vo Ki tu choi khong nhan.
Ngay 30 thang 7 cung nam, Ly Tri cho an tang Đuong Thai Tong o Chieu Lang. Sau đo, ong tuyen bo cham dut cuoc chien tranh voi Cao Cau Ly (đoi vua Cao Cau Ly Bao Tang Vuong) o Lieu Đong do Đuong Thai Tong phat đong tu nam 645. Thang 12, ong tan phong Ly Thai lam Boc vuong, ban cho mot so đac quyen đa bi Thai Tong tuoc bo truoc đo.
Thang 1 nam 650, ong đat nien hieu Vinh Huy (永徽), lap Vuong thi la Hoang hau, cha la Vuong Nhan lam Nguy quoc cong.


Vinh Huy thinh tri = On đinh chinh su =
Cung thang 1 nam 650, Đuong Cao Tong ra chieu viet:

"Tram vua moi len ngoi, trieu chinh co nhieu cho bat tien, ba tanh cung co long nghi ngo gi, nhung khong the noi len đuoc. Nay tuyen thu su cac chau vao đien đe hoi tat kho cua dan chung, ma đe ra đuong loi cai tri".
Nhung nam đau tien tri vi, Đuong Cao Tong rat tin tuong Truong Ton Vo Ki va Chu Toai Luong. Hai nguoi nay ra suc pho giup Cao Tong, nen trieu chinh van on đinh nhu thoi Trinh Quan, đuoc xung la Vinh Huy chi tri (永徽之治). Co nguoi o Lac Duong la Ly Hoang Thai to cao Truong Ton Vo Ki muu phan, lien bi Cao Tong sai chem đe ran đe vi quyen luc cua Vo Ki đa lon manh.
Thang 9 nam đo, Đuong Cao Tong muon ra ngoai tuan du, ben hoi y kien cua Gian nghi đai phu Lac Duc Na. Duc Na khuyen can rang chua nen đi. Cao Tong nghe theo, bo viec tuan du. Ly Tich xin đuoc mien quan tuoc, Cao Tong chuan tau, bai chuc Pho xa, nhung Nghi đong tam ti va Trung thu mon ha van giu nguyen. Mua đong nam đo, Chu Toai Luong bi Vi Tu Khiem to cao đa ep mot so ho nong ban ruong đat gia re cho minh đe kiem loi. Cao Tong tuy khong giet nhung ha lenh bai chuc Toai Luong, giang lam Thu su Đong chau.


= Chien tranh voi cac nuoc =
Nam 651, Ta kieu ve tuong quan A Su Na Ha Lo nghe tin Đuong Thai Tong đa chet, ben chieu tap dan li tan, chiem cu hai chau Tay, Đinh. Thu su Đinh chau Lac Hoang Nghia tau len trieu đinh. Cao Tong sai Kieu Bao Minh đen thuyet phuc Ha Lo nen chiu quy phuc, gui con vao lam tuc ve trong cung thi se đuoc trieu đinh phong lam Kieu Ve trung lang tuong. Nhung con Ha Lo la Hi Van lai khuyen cha nen chay ve phia phia tay tiep tuc khang Đuong. Ha Lo nghe theo, đi ve phia tay chiem đuoc Tay Đot Quyet, tiem xung Sa Bat La Kha han, đuoc nhieu nuoc Tay Vuc đi theo.
Thang 7 nam 651, Sa Bat La Kha han tien đanh Đinh chau. Đuong Cao Tong sai Ta Vo hau tuong quan Luu Kien Phuong, Huu Kieu Ve tuong quan Ke Bat Ha Luc lam Hanh quan tong quan; Cao Đuc Dat, Tiet Co Ngo lam pho, đem 3 van quan bon chau Tan, Thanh, Ki, Ung cung 5 van ngua cua nguoi Hoi Hot dang nap, tien đanh Tay Đot Quyet. Quan Đuong chien thang vai tran, nhung khong lau sau thi rut lui. Thang 12 cung nam, Cao Tong lap đan te nam giao va trai gioi. Thang sau, Trieu Hieu To o Lang chau đem quan đanh Bach Thuy Man va gianh thang loi, quan Đuong thu đuoc nhieu cua cai đem ve.
Nam 654, Cao Tong phong cho Tiet Linh San lam Đao Hanh quan đai tong quan, thao phat Tay Đot Quyet. Sang nam 655, Hat Bat Đat Đo o Tay Đot Quyet chong lai Sa Bat La Kha han, sai nguoi cau vien Đuong trieu. Cao Tong sai Nguyen Le Than giup Hat Bat Đat Đo, nhung Le Than chi hanh quan đuoc vai ngay lai rut ve.
Cung nam 655, hai nuoc Cao Cau Ly (đoi vua Cao Cau Ly Bao Tang vuong) va Bach Te (đoi vua Bach Te Nghia Tu vuong) hop quan xam lan Tan La (đoi vua Tan La Vu Liet vuong). Vua Tan La Vu Liet vuong sai su sang nha Đuong cau vien. Thang 2 nam 655, Đuong Cao Tong sai Trinh Danh Chan va To Đinh Phuong dan quan đi cuu Tan La. Quan Đuong thang lon, bat đuoc 1000 nguoi Cao Cau Ly đua sang nha Đuong.


= Lap Hoang thai tu =
Đuong Cao Tong yeu thuong nguoi con trai thu 4 la Ung vuong Ly To Tiet, do sung phi la Tieu thuc phi sinh ra, muon lap To Tiet lam Hoang thai tu. Vuong hoang hau tuy o đia vi chinh that, nhung khong đuoc sung ai, nen ghen ghet voi Tieu thuc phi. Thay con truong cua Cao Tong la Ly Trung mat me tu nho, Vuong hoang hau ben nhan Ly Trung lam con va mua chuoc cac đai than trong trieu, đe nghi Cao Tong lap Ly Trung lam Hoang thai tu.
Thang 7, nam 652, Cao Tong hoang đe theo y cua quan than, sach lap Ly Trung lam Hoang thai tu va ra lenh đai xa. Tieu thuc phi rat gian nhung khong lam gi đuoc. Cao Tong chon Ta boc xa Vu Chi Ninh lam Thieu su, Huu boc xa Truong Hanh lam Thieu pho, Thi trung Cao Quy Phu lam Thieu bao va Vo Van Tiet lam Chiem su, day hoc cho Ly Trung.


= Hoang than muu phan =
Nam 652, trieu đinh xay ra viec Cao Duong cong chua, em cua Đuong Cao Tong, lien ket voi chong la Phong Di Ai, con trai Phong Huyen Linh, am muu lap Kinh vuong Ly Nguyen Canh (con thu cua Đuong Cao To) len lam Hoang đe. Pho ma đo uy Sai Lenh Vo va Tiet Van Triet hop muu vao chuyen nay. Cuoi nam 652, viec muu phan bi Truong Ton Vo Ki phat giac. Vo Ki von ghen ghet Ngo vuong Ly Khac, ben xui Phong Di Ai to cao Ly Khac co du vao chuyen nay đe nhan đo tru đi. Di Ai bi Vo Ki lua gat, cho rang neu khai gian nhu the se đuoc mien chet, nen nhan loi.
Thang 2 nam 653, quan than dang tau xin chem đau Phong Di Ai, Tiet Van Triet va Tao Lenh Vo, đong than xin ban ruou đoc cho hai vi Cao Duong cong chua, Ba Lang cong chua cung Kinh vuong Canh, Ngo vuong Ly Khac. Đuong Cao Tong von khong no ra lenh, nhung Binh bo thuong thu Thoi Đon lay luat phap buc ep khien ong phai nghe theo. Em cung me voi Ly Khac la Thuc vuong Ly Am bi phe lam thu dan, Phong Di Truc (con truong cua Phong Huyen Linh) bi đay ra Xuan Chau. Trong trieu, Giang Ha vuong Ly Đao Tong va Pho ma đo uy Chap That Tu Luc dang so to cao Truong Ton Vo Ki va Chu Toai Luong, đeu bi xu toi. Tu đo, quyen luc cua Truong Ton Vo Ki ngay cang to, lan at trieu đinh. Cao Tong so the Vo Ki, phai moi Chu Toai Luong ve trieu, phuc lai chuc cu.
Thang 10 nam 653, nu tu o Muc Chau la Tran Thac Trinh khoi binh chong nha Đuong, tu xung Van Giai hoang đe. Cao Tong cu quan đanh dep va binh đinh đuoc.


= Thay ngoi Hoang hau va Hoang thai tu =

Tu khi con lam Hoang thai tu, Cao Tong đa yeu men Vo tai nhan cua Đuong Thai Tong. Sau khi Thai Tong hoang đe qua đoi, cac cung nhan bi buc phai vao tu o chua Cam Nghiep. Khi Cao Tong đen tham chua, thay Vo Tai nhan thi tinh xua troi day, co y ruoc ve. Vuong hoang hau trong cung ghen ghet Tieu thuc phi, muon muon tay Vo thi gianh lay su sung ai cua Thuc phi, ben bao Vo thi đe toc dai, sau đo xin Cao Tong cho ruoc ve cung. Cao Tong von đa san co y muon nay, nen chuan y.
Vo Tai nhan von gian manh xao quyet; tu khi vao cung ra suc lay long Cao Tong va Vuong hoang hau. Cao Tong cung het muc sung ai ba ta, do the ma Tieu thuc phi that sung, nhieu lan noi xau Vo thi truoc mat Cao Tong, nhung ong khong nghe ma con xa lanh Tieu phi hon nua. Nam 651, Vo thi đuoc phong lam Chieu nghi, viec nay trai voi đien le vi Vo thi von la cung tan cua Tien đe.
Dan đa, Vo Chieu nghi lay luon đuoc long tin cua Cao Tong, Vuong hoang hau biet Vo thi con đang so hon ca Tieu Thuc phi, nen hoi han đa cho ba ta vao cung. Vo Chieu nghi cung khong con ton trong Vuong hoang hau nua, lai nhieu lan mua chuoc nguoi trong cung cua Vuong hoang hau va Tieu thuc phi đe theo doi đong tinh. Hoang hau va Thuc phi to cao voi Cao Tong, nhung ong khong con tin loi ho nua.
Thang 1 nam 654, Vo Chieu nghi sinh ra 1 tieu hoang nu, nen vo cung buon buc, mac du tieu hoang nu nay rat đuoc Cao Tong yeu quy. Vuong hoang hau mot lan toi tham hoang nu, sau khi ra ve, Vo Chieu nghi bi mat đong het cua rem lai, khong cho thong khi tu ngoai vao, roi tu tay bop mui giet chet hoang nu. Khi Cao Tong đen tham, Vo Chieu nghi va ta huu noi doi rang viec nay la do Hoang hau lam ra. Cao Tong gian, noi: "Hoang hau giet con ta roi".
Vo Chieu nghi lai gia vo khoc loc tham thuong cho Cao Tong đong long, con Vuong hoang hau khong con cach nao đe tu bien minh. Tu đo, Cao Tong nay y phe Hau, muon Truong Ton Vo Ki đe xuong viec nay ra, me cua Vo Chieu nghi la Duong phu nhan cung Le bo thuong thu Hua Kinh Tong cung ra suc thuyet phuc nhung Vo Ki cung khong chiu.
Nam 655, Vo Chieu nghi to cao Nguy quoc phu nhan Lieu thi (me cua Vuong hoang hau) cung Hoang hau dung bua phep ham hai minh, tu đo Lieu thi khong đuoc vao cung nua. Trong luc đo, Trung thu xa nhan Ly Nghia Phu von bi Truong Ton Vo Ki ghet va biem chuc, nhan đo dang so xin phe Hau len Cao Tong. Cao Tong vui mung, trieu Phu vao cung, cho phuc chuc. Truong An Lenh Bui Hanh Kiem cung Truong Ton Vo Ki va Chu Toai Luong đeu len tieng can ngan Cao Tong. Cao Tong khong hai long, trieu Ly Tich hoi y. Tich noi: "Đo la gia su cua Be ha, khong can hoi đen ngoai than". Sau đo, Vuong Hoang hau va Tieu Thuc phi muu hai Vo Chieu nghi.
Đau nam 656, Cao Tong chinh thuc tuyen chieu, phe Vuong hau va Tieu phi lam thu nhan, đay gia toc đen Linh Nam roi lap Vo thi lam Hoang hau. Tieu thuc phi va Vuong hoang hau bi giam o biet vien, Cao Tong chua dut han tinh, nhieu lan đen tham. Tieu thuc phi nhan đo khoc loc xin Cao Tong thuong tinh. Vo hoang hau tuc gian, sai chat het tay chan hai nguoi, đem đi ngam ruou.
Sau khi thay ngoi Hoang hau, đai than Hua Kinh Tong cung dang bieu xin Cao Tong cung thay luon ngoi Hoang thai tu. Cao Tong ben bao Ly Trung tu minh nhuong ngoi Thai tu, Ly Trung bat đac di phai nghe theo.
Thang 2 nam 656, Cao Tong phong cho Đai vuong Ly Hoang, con trai truong cua Vo hoang hau lam Hoang thai tu, giang Thai tu Ly Trung lam Luong vuong (梁王), đay lam Đo đoc Luong chau. Cha cua Vo hoang hau la Vo Si Hoach đuoc truy phong Tu đo, tuoc Chu Đinh cong (周定公). Cung nam, Đuong Cao Tong đoi nien hieu thanh Hien Khanh (显庆), ket thuc sau nam cua Vinh Huy tri vi.


Thoi đai Hien Khanh = Chiem Tay Đot Quyet =
Thang 9 nam 656, Đai tuong Trinh Tri Tiet theo lenh Cao Tong, suat quan cong đanh Tay Đot Quyet, đanh thang hai toc Ca La, Xu Nguyet o Mo Coc, chem hon 1000 quan đich. Pho tuong Chu Tri Đo cong đanh hai toc Đot Ki Thi, Xu Moc Con, giet đuoc 30000 quan. Thang 12 cung nam, Trinh Tri Tiet tien đen Ung Sa Xuyen, đanh bai 20000 ki binh cua Tay Đot Quyet, truy đuoi đen 20 dam, chem đuoc nhieu quan đich va thu nhieu vang bac, khi gioi.
Sang nam 657, Cao Tong phong To Đinh Phuong lam Y Le đao hanh quan tong quan, muon them quan cua Hoi Hot, tu huong bac tien vao lanh tho cua Sa Bat La Kha han. Thang 12 nam đo, Đinh Phuong đai thang toc Xu Moc Con Bo, roi tien vao Ha Tay. Sa Bat La cung đuong phai đem muoi van quan ra quyet chien. Sa Bat La khinh đich nen đai bai, bo tron ve phia tay, bi Đinh Phuong đuoi theo. Nhieu quan ma Tay Đot Quyet bi giet chet. Sa Bat La chay đen Thach Quoc. Đinh Phuong sau đo lui quan. Khong lau sau, Sa Bat La bi bat dang nop cho nha Đuong.
Sau khi chiem đuoc Tay Đot Quyet, Đuong Cao Tong sai phan nuoc nay lam hai phan đong tay. Lay A Su Na Di Xa lam Ta Ve đai tuong quan, đong o Con Lang, A Su Na Bo Chan đong o Mong Tri, bai chuc Đot Quyet Kha han. Tay Đot Quyet lai bi phan chia va ngay cang suy yeu hon nua.
Nam 658, ba tuong Đuong la Trinh Danh Chan, To Đinh Phuong va Tiet Nhan Quy soai quan Đuong pha quan Cao Cau Ly o song Quy Đoan , đot thanh Tan (Shin) , giet quan Cao Cau Ly rat nhieu. Sau đo Tiet Nhan Quy dan quan Đuong quay lai Hac Son đanh bai quan Khiet Đan (đoi Kha han A Bat Co). Tiet Nhan Quy đuoc Đuong Cao Tong phong lam Ta Vu ve Tuong quan.


= Luu đay cuu than =
Sau vu đoi ngoi Hoang hau, Chu Toai Luong bi Cao Tong biem lam Đo đoc Đam chau. Toai Luong nho Han Vien dang thu giai oan len Cao Tong. Cao Tong to ra thong cam, nhung van biem Toai Luong ra Đam Chau. Nam sau, Toai Luong bi phe canh cua Vo hoang hau ham hai, lai bi biem đen Que chau roi Ai chau, cuoi cung uat uc ma chet vao thang 10 AL nam 658. Đai than Han Vien cung bi phe canh cua Vo hau to cao lam viec trai phep, bi biem lam Thu su Ai chau.
Vo hoang hau tiep tuc tra thu nhung nguoi khong ung ho minh truoc kia. Phe canh cua ba ta la Ly Nghia Phu, Hua Kinh Tong nam đai quyen trong trieu, Truong Ton Vo Ki ngay cang mat uy tin. Vo hoang hau sai Hua Kinh Tong tim co ham hai ong ta.
Nam 659, co nguoi to cao hai vien quan la Vi Quy Phuong va Ly Sao muu lam viec trai phep, Đuong Cao Tong giao cho Hua Kinh Tong đieu tra. Kinh Tong du do Quy Phuong khai rang Trieu Quoc cong (tuc Vo Ki) co thong đong voi minh. Cao Tong bat ngo ve viec nay, nhung lai sai Kinh Tong đua Vo Ki ra tra xet. Sau đo, ong ha lenh bai bo phong ap va chuc Thai uy cua Truong Ton Vo Ki, giang lam Duong Chau đo đoc, đay đen Kiem Chau. Hua Kinh Tong nhan đo to cao Chu Toai Luong cung Han Vien, Lieu Thich, Vien va Thich bi bai chuc, Chu Toai Luong tuy đa chet cung bi tru quan tuoc. Truong Ton Vo Ki cung bi buc tu trong nam đo.


= Diet Đo Man va Bach Te =

Cung nam 659, quoc vuong Đo Man cua Tu Ket Khuyet khoi binh chong lai nha Đuong, lien ket voi cac nuoc So Lac, Chu Cau Ba, Yet Ban Đa.... Cao Tong phai To Đinh Phuong đen phia tay đanh dep. Đinh Phuong tuyen 10000 quan bo va 3000 quan ki, mot ngay đi 300 dam, tien vao quoc đo cua Đo Man. Vua Đo Ma hoang so, lai lien tiep that bai, phai xin đau hang. Đo Man bi dan ve kinh. Quan than muon giet chet ong ta, nhung To Đinh Phuong noi đa hua tha chet cho Đo Man khi ong ta đau hang, vi the Cao Tong khong ha lenh giet nua.
O ban đao Trieu Tien, hai nuoc Bach Te (đoi vua Bach Te Nghia Tu Vuong) va Cao Cau Ly (đoi vua Cao Cau Ly Bao Tang Vuong) lien ket voi nhau, lan chiem nuoc con lai la Tan La (đoi vua Tan La Vu Liet Vuong). Nam 660, Đuong Cao Tong sai To Đinh Phuong va Ngu Ba Anh dan 144.000 quan tien cong Bach Te đe cuu Tan La. Nghe nha Đuong hua se chia đat Bach Te sau khi diet Bach Te, nuoc Tan La cung phai Kim Yu-shin dan 50.000 quan phoi hop cung quan Đuong tieu diet Bach Te. Kim Yu-shin đa đanh bai 5000 quan Bach Te cua Giai Bach (계백 Gye Baek) trong tran Hwangsanbeol (황산벌 전투) sau nhieu thang chien đau. Giai Bach tu tran. To Đinh Phuong va quan Đuong tien vao ban đao, giet đuoc nhieu quan Bach Te roi tien vao quoc đo Bach Te la Tu Ti (Sabi), sau đo Bach Te Nghia Tu vuong (Uija Wang) va thai tu Phu Du Long (Buyeo Yung) chay ve phia bac đen Hung Tan (Ungjin). To Đinh Phuong tien quan vay thanh Tu Ti. Vuong thu tu Bach Te la Phu Du Thai tu lap lam vua Bach Te trong thanh Tu Ti roi chi huy dan quan Bach Te chong cu To Đinh Phuong. Tuy nhien con cua Phu Du Long la Phu Du Van Tu đua bo ha treo thanh Tu Ti ra hang quan Đuong, dan chung Bach Te cung đi theo, Phu Du Thai khong ngan đuoc. To Đinh Phuong lenh cho binh si nha Đuong len thanh Tu ti cam co, vi the Phu Du Thai mo cua thanh ra hang. Sau đo Bach Te Nghia Tu vuong (Uija Wang) va thai tu Phu Du Long (Buyeo Yung) cung bi quan Đuong bat khi Tu Ti (Sabi) that thu. Thang 7 nam 660 nuoc Bach Te chinh thuc bi diet vong.
Tuong truyen rang Bach Te Nghia Tu Vuong bi bat phai rot ruou cho tuong To Đinh Phuong cua nha Đuong va vua Tan La Vu Liet vuong trong 1 buoi tiec tai thanh Tu Ti (Sabi) va bi si nhuc nang ne. Bach Te Nghia Tu vuong bi đua đen Lac Duong nha Đuong cung cac con la Phu Du Hieu (Buyeo Hyo), Phu Du Long (Buyeo Yung) va Phu Du Thai, 88 hau can va 12.807 nong dan Bach Te (đen nam 2000, hai cot cua Bach Te Nghia Tu vuong moi đuoc đua tu Trung Quoc ve Han Quoc chon cat). Đuong Cao Tong ra lenh sap nhap Bach Te vao lanh tho nha Đuong, phan lam 37 quan, khong chia đat cho Tan La khien vua Tan La Vu Liet vuong (Kim Xuan Thu) oan han. Khi đo mot tuong Bach Te la Hac Xi Thuong Chi (黑齒常之, Heukchi Sangji) cung mot so tuong linh Bach Te khac chay đen thanh Gangsan va tham gia vao phong trao khoi phuc Bach Te. Hac Xi Thuong Chi va nhung nguoi đi theo đa tap hop đuoc 30.000 nguoi Bach Te trong 10 ngay.
Cung nam 660 nguoi Khiet Đan do Kha han Ly Tan Trung cam đau đa noi day tu lap o đat Tung Mac phia bac Doanh Chau nha Đuong nhung van giu chuc Tung Mac đo đoc cua nha Đuong.
Sau đo, To Đinh Phuong đanh sang Cao Cau Ly vao nam 661. Vua Tan La Van Vu vuong (Kim Phap Man) sai Kim Yu-shin chi vien cho quan Đuong nham đe bep Cao Cau Ly. To Đinh Phuong pha quan Cao Cau Ly o Phoi Giang , đoat Ma Ap Son (phia đong Binh Nhuong) lam doanh, roi vay thanh Binh Nhuong cua Cao Cau Ly. Tuy nhien, luc nay tinh hinh đa chuyen sang the bat loi cho quan Đuong. Nguoi dan Bach Te va Hac Xi Thuong Chi (黑齒常之, Heukchi Sangji), Phuc Tin (Boksin) lap vua moi la Phu Du Phong (tu Nhat Ban đoi Thien hoang Tenji đua ve) len ngoi, lai noi day khang Đuong. Mac du Cao Tong gui them quan vao chien truong Bach Te va Cao Cau Ly, nhung van khong thay đoi đuoc tinh hinh. Nam 662, quan Đuong lai bi Cao Cau Ly đanh bai nhieu lan, ton thuong nghiem trong, lai cong them bao tuyet hoanh hanh. Tuong nha Đuong la Bang Hieu Thai (龐孝泰) cung 13 nguoi con trai đa bi giet chet tai mot tran đanh tren song Xa Thuy (蛇水). To Đinh Phuong phai giai vay Binh Nhuong roi rut quan Đuong ve nuoc. Kim Yu-shin cung rut quan ve Tan La. Mac du vay nhung nhung cuoc chien tranh giua Cao Cau Ly voi nha Đuong đa khien Cao Cau Ly bi hao binh ton tuong kha nhieu.
To Đinh Phuong cua nha Đuong duong nhu rat muon đanh bai tan du Bach Te cua Phu Du Phong va Hac Xi Thuong Chi (黑齒常之, Heukchi Sangji). Nhung Hac Xi Thuong Chi đa lien tuc gianh chien thang va tai chiem hon 200 thanh tri cu cua Bach Te tu tay quan Đuong.


Thoi đai Long Soc - Lan Đuc = Binh đinh Bi Tuc Đoc =
Thang 10 nam 660, Đuong Cao Tong bi benh đau đau, khong the coi trieu, moi viec đeu do Vo hoang hau quyet đoan.
Tu truong Hoi Hot la Ba Nhuan, von tuan phuc nha Đuong vua chet, chau la Bi Tuc Đoc noi ngoi, lien ket voi cac toc Đong La, Boc Co xam pham vao bien gioi nha Đuong. Nam 662 Đuong Cao Tong sai Trinh Nhan Thai cung Luu Tham Le, Tiet Nhan Quy, Tieu Tu Nghiep thao phat Bi Tuc Đoc. Ban đau, quan Đuong chien thang nhieu tran, Tiet Nhan Quy tro nen noi tieng voi giai thoai "Tam tien đinh Thien San" nhung sau đo het luong, thoi tiet xau phai rut ve.
Đuong Cao Tong sai tri toi Trinh Nhan Thai, roi bo Khiet Bat Ha Luc cung Khuoc Khac đen thay. Nguoi trong Bo Lac so the Khiet Bat Ha Luc, ben bat tu truong hon hai tram nguoi giao nop. Khiet Bat Ha Luc sai chem tat ca. Chien su phia tay tam yen. Sau đo Tiet Nhan Quy chuyen sang chinh phuc bo toc Thiet Lac.
Thang 10 nam 662, Đuong Cao Tong đen Ly Son du ngoan, đe thai tu Ly Hoang giam quoc. It lau sau ong ve Truong An.
Bay gio Ly Nghia Phu đuoc Vo hau tin tuong, nam quyen trong trieu. Nam 663, co nguoi to cao Nghia Phu muu phan. Cao Tong sai giam vao nguc, sau đo đay đen Đinh chau.


= Tinh hinh phia Tay va phia Đong =
Thang 6 nam 663, tu truong Man Di o Lieu Chau Ngo Quan noi loan. Cao Tong sai Luu Ba Anh đanh dep. Cung luc đo, hai nuoc Tho Phien va Tho Coc Hon xay ra chien tranh, đeu sai su đen nha Đuong xin vien binh. Cao Tong khong giup nuoc nao. Sau đo Tho Coc Hon bi Tho Phien đanh tan. Kha han Hat Bat phai chay sang nha Đuong lanh nan. Cao Tong sai To Đinh Phuong tuyen quan giup Tho Coc Hon, nhung cuoi cung khong thang. Tho Coc Hon bi Tho Phien chiem đong.
Thien hoang Tenji cua Nhat Ban lenh cho 27.000 quan Nhat Ban do Abe no Hirafu (阿部比羅夫; A Bo Bi La Phu) chi huy sang ban đao Trieu Tien tu cuoi nam 662 đe tham chien cung tan du Bach Te chong lai quan Đuong va quan Tan La do Kim Yu-shin chi huy. Lan đau tien lich su, quan đoi Trung Quoc va Nhat Ban giao chien voi nhau. Tuong Phuc Tin dan tan du Bach Te va Abe no Hirafu dan quan Nhat Ban lien tuc tan cong vao noi đong quan cua lien quan Tan La - Đuong. Lien quan Tan La - Đuong sau đo phan cong lai va bao vay tan du Bach Te va quan Nhat Ban tai mot thanh tri đuoc goi la thanh Chu Luu (Juryu, 주류성, 周留城). Tai thoi điem nay, Phuc Tin duong nhu đa phan boi tan du Bach Te. Phuc Tin đa giet chet nha su Dochim cua tan du Bach Te va tim cach giet ca vua Phu Du Phong. Tuy nhien, Phu Du Phong đa giet Phuc Tin truoc va đao thoat đen Cao Cau Ly. Tan du Bach Te khi đo do Hac Xi Thuong Chi chi huy. Thang 8 nam 663, quan Đuong va quan Tan La cua Kim Yu-shin hoan toan đanh bai đuoc tan du the luc cua Bach Te va quan Nhat Ban tham chien tren song Hakusonko (Bach Thon Giang, Nhat goi la Hakusuki no E) o Bach Te. Trong tran nay, tuong duoi quyen Hac Xi Thuong Chi la Yong Sak đa phan boi tan du Bach Te khi quy hang quan Đuong nhung Hac Xi Thuong Chi van tiep tuc tien len đanh bai mot so đoi quan nha Đuong. Hac Xi Thuong Chi sau đo quy hang quan Đuong va đuoc giai sang nha Đuong. Quan Nhat Ban thua xieng lieng phai rut chay ve Nhat Ban (đoi Thien hoang Tenji). Cao Tong sai Luu Nhan Quy tran thu Bach Te, chuan bi chien tranh voi Cao Cau Ly. Thay Hac Xi Thuong Chi cua tan du Bach Te la tuong tai, Đuong Cao Tong phong cho Hac Xi Thuong Chi lam đai tuong cua nha Đuong.
Thang 10 nam 663, Cao Tong giao bot viec nuoc cho thai tu Hoang, lenh cu nam ngay đen nghe quan than tau trinh viec nuoc mot lan, neu la viec nho thi cho thai tu tu quyet đinh.


= Y đinh Phe hau =
Luc nay quyen luc cua Vo hoang hau trong trieu đa rat lon manh. Đao si Quach Hanh Chan ra vao cam trung, nhieu lan dung ta thuat bi phat giac. Nam 664, Cao Tong biet viec nay la do hoang hau chu muu nen rat tuc gian, trieu đai than Thuong Quan Nghi vao cung. Nghi tau rang hoang hau chuyen quyen, khong giu đao lam vo, can phai phe đi. Cao Tong chap thuan, lenh cho Nghi tim co hoi ma ra tay.
Ta huu cua ong đem viec nay to cao voi hoang hau. Vo hoang hau ben đen cho Ly Tri keu oan. Ong khong biet tra loi ra sao, ben đo het moi chuyen cho Thuong Quan Nghi. Thang 12 nam đo, Vo Mi Nuong sai Hua Kinh Tong to cao Thuong Quan Nghi va thai tu cu Ly Trung phan nghich, bat Nghi ha nguc roi ban ruou đoc cho Ly Trung. Sang đau nam 665, Thuong Quan Nghi bi chem đau. Tuy nhien, sau nay Vo hau trong dung chau cua Nghi la Thuong Quan Uyen Nhi.
Cung tu nam 665, moi khi Cao Tong len trieu nghe chinh, Vo hoang hau đeu đung sau rem đe cung nghe viec, va hau het viec trong trieu đeu do Vo hau quyet đoan. Cao Tong va Vo hau đuoc goi la Nhi thanh lam trieu.


Thoi đai Can Phong - Tong Chuong - Ham Hanh = Phong thien =
Thang 10 nam 665, Vo hoang hau dang bieu xin Cao Tong thuc hien phong thien (te troi). Cao Tong đong y, sau đo đich than roi Truong An đen Lac Duong đe chuan bi. Sang ngay 10 thang 2 nam 666 (cung la Tet Am lich), ong len Thai Son, chinh thuc tien hanh nghi le. Cao Tong đang đan đau tien, tiep theo la Vo hoang hau. Sang ngay 12 thang 2 nam 666, nghi le moi hoan thanh.
Sau nghi le phong thien, Đuong Cao Tong đoi nien hieu tu Lan Đuc thanh Tong Chuong (668 - 670) va ra lenh đai xa trong toan quoc, tru nhung nguoi bi luu đay dai han. Ong cung đong loat thang chuc cho tat ca quan lai trieu đinh. Ly Nghia Phu von bi toi truoc đay, nghi se đuoc đai xa trong lan nay, khi nghe tin đo thi uat uc ma chet. Cung dip đo, ong ton phong Khong Tu lam Thai su, Thai Thuong lao quan lam Thai thuong huyen nguyen hoang đe.
Thang 4 nam 666, Đuong Cao Tong tro ve Truong An.


= Chong Cao Cau Ly va Tho Phien, tieu diet Cao Cau Ly =
Trong nam 666 Đuong Cao Tong phai Tiet Nhan Quy dan quan Đuong đanh Cao Cau Ly nham bao thu vu Bang Đong Thien va Cao Khan sang Cao Cau Ly đoi cong nap nhung bi quan Cao Cau Ly tap kich. Khi ban su, Tiet Nhan Quy đuoc Cao Tong phong Huu Uy ve Đai tuong quan.
Thang 6 nam 666, Đai ma li chi (thua tuong nuoc Cao Cau Ly) la Uyen Cai To Van (Yeon Gaesomun) chet, con trai truong la Uyen Nam Sinh (Yeon Namseng) bi hai em la Uyen Nam Kien (Yeon Namgeom), Uyen Nam San (Yeon Namsan) đanh đuoi, Uyen Nam Sinh bo tron, sai nguoi sang nha Đuong cau cuu. Đuong Cao Tong sai Khe Bat Ha Luc lam Lieu Đong đao an phu đai su, cung Bang Đong Thien, Cao Khan cung nhau muon danh nghia cuu Uyen Nam Sinh, thuc chat la xam luoc Cao Cau Ly.
Chi cua Vo hoang hau la Han Quoc phu nhan cung con gai thuong vao trong cung, đuoc Cao Tong sung ai, muon giu lai luon. Khi Han Quoc phu nhan mat, Cao Tong phong cho con gai ba ta lam Nguy quoc phu nhan, muon phong lam hau phi. Vo hoang hau ghen ghet, ben đau đoc Nguy quoc phu nhan roi đo toi cho em la Vo Hoai Van va anh ho la Duy Luong, cho giet hai nguoi.
Sang đau nam 667, Đuong Cao Tong lai cu Ly Tich va Tiet Nhan Quy ra quan tiep vien cho chien truong Cao Cau Ly. Tiet Nhan Quy chieu hang Kha han Khiet Đan la Ly Tan Trung va Ton Van Vinh, khien ho cung chinh phat Cao Cau Ly voi loi hua giao Doanh Chau cho nguoi Khiet Đan sau cuoc chien. Uyen Nam Sinh (bi Đuong Cao Tong đoi sang ho Toan vi huy ky Đuong Cao To) dan quan Đuong ha 40 thanh tri cua Cao Cau Ly o bien gioi phia đong. Mua thu cung nam, Ly Tich vuot song Lieu, chiem Tan Thanh o Lieu Đong roi ha đuoc 16 thanh. Tiet Nhan Quy cung Bang Đong Thien, Cao Khan đai pha quan Cao Cau Ly cua Uyen Nam Kien, hop quan voi Uyen Nam Sinh. Tuy nhien, hai quan Đuong do Quach Đai Phong (郭待封) chi huy lai gap kho khan trong viec cung cap luong thuc, Quach Đai Phong muon cau vien Ly Tich, song so rang neu tin nay đen cho quan Cao Cau Ly thi se bi lo nhuoc điem. Quach Đai Phong quyet đinh viet mot bai tho am hieu va gui cho Ly Tich. Thoat đau, Ly Tich khong hieu rang đo la am hieu, tuc gian rang Quach Đai Phong lai viet tho o tien tuyen, song quan quan ky Nguyen Van Khoanh (元萬頃) đa co the giai ma bai tho, Ly Tich biet đuoc noi dung thinh cau va đa chuyen luong thuc cho quan cua Quach Đai Phong. Quan Đuong cua Ly Tich va quan Khiet Đan cua Tiet Nhan Quy, Ly Tan Trung, Ton Van Vinh bo qua thanh Ansi (thanh An Thi, ngoi thanh tung đanh lui quan Đuong cua Đuong Thai Tong vao 22 nam truoc), nhanh chong vuot qua tinh Lieu Ninh cua Cao Cau Ly ma nham đen song Ap Luc. Sau đo, Uyen Nam Kien bo tri quan Cao Cau Ly phong thu theo tuyen song Ap Luc, quan Đuong cua Ly Tich khong the vuot song.
Cung nam 667 danh tuong To Đinh Phuong cua nha Đuong mat khi đang o chuc, huong tho 76 tuoi. Đuong Cao Tong nghe tin thi thuong xot, trach thi than rang: "To Đinh Phuong co cong voi nuoc, đang đuoc khen tang, cac khanh khong noi gi, sao vay?". Roi Cao Tong ben truy tang cho To Đinh Phuong chuc Ta kieu ve tuong quan, U Chau đo đoc, ban cho thuy hieu la Trang.
Thang 4 nam 668, Đuong Cao Tong đoi nien hieu Can Phong thanh Tong Chuong. Sang thang 5 nam 668, nuoc Tho Phien tien chiem 18 chau cua nha Đuong. Đuong Cao Tong lai cu Tiet Nhan Quy, A Su Na Đao Chan, Quach Đai Phong khang cu Tho Phien.
Quan Đuong cua Tiet Nhan Quy bi quan Tho Phien đanh up, quan Đuong đai bai, tu thuong vo so. Ba tuong Tiet Nhan Quy, A Su Na Đao Chan, Quach Đai Phong bo chay thoat than, Đuong Cao Tong xet luc truoc ho lap nhieu cong trang, mien toi chet, nhung tru danh. Tiet Nhan Quy nhanh chong đuoc Cao Tong phai sang phia đong tiep tuc ho tro Ly Tich đanh Cao Cau Ly. Trong khi đo, suc khoe cua Cao Tong ngay mot suy nhuoc, ong giao quyen hanh cho thai tu Ly Hoang. Ly Hoang xu ly trieu chinh, rat đuoc Cao Tong hai long. Ong tung co y muon som nhuong ngoi cho Hoang đe len lam Thai thuong hoang.
Đen mua thu nam 668, Ly Tich moi đanh bai quan Cao Cau Ly cua Uyen Nam Kien doc bo song Ap Luc va cho quan vuot song Ap Luc, tien đen bao vay thanh Binh Nhuong. Nghe nha Đuong hua se chia đat Cao Cau Ly sau khi diet Cao Cau Ly, nuoc Tan La (đoi vua Tan La Van Vu vuong) phai Kim Yu-shin (金庾信, 김유신) dan quan len bac phoi hop voi quan Đuong diet Cao Cau Ly. Em trai cua Uyen Cai To Van la Uyen Tinh Tho (Yeon Jeong-to) quy hang quan Tan La cua Kim Yu-shin. Quan Tan La cua Kim Yu-shin nhanh chong đen vay đanh kinh đo Binh Nhuong cua Cao Cau Ly. Quan Tan La cua Kim Yu-shin nhanh chong đen hoi quan voi Ly Tich đe cung vay đanh kinh đo Binh Nhuong cua Cao Cau Ly.
Em cua Uyen Nam Kien la Uyen Nam San va mot so quan lai cua Cao Cau Ly đa đau hang quan Đuong, song Uyen Nam Kien va Cao Cau Ly Bao Tang Vuong van tiep tuc chien đau. Mot vai ngay sau đo (vao thang 11 nam 668), bo tuong cua Uyen Nam Kien la hoa thuong Tin Thanh (Shin Sung, 信誠) len mo mot cong thanh ra đau hang quan Đuong. Quan Đuong cua Ly Tich va Tiet Nhan Quy, quan Tan La cua Kim Yu-shin, quan Khiet Đan cua Ly Tan Trung va Ton Van Vinh, quan Cao Cau Ly trung thanh voi Uyen Nam Sinh (Yeon Namseng) tien vao kinh thanh Binh Nhuong cua Cao Cau Ly. Vua Cao Cau Ly la Bao Tang Vuong (Bojang Wang) phai đau hang va bi quan Đuong giai sang nha Đuong. Đai ma li chi Uyen Nam Kien (Yeon Namgeom) tu sat khong thanh va bi Uyen Nam Sinh (Yeon Namseng) cuu song roi bi giai sang nha Đuong cung voi Uyen Nam San (Yeon Namsan), Cao Xa Ke (Go Sagye). Cao Cau Ly bi diet vong. Vua cu cua Bach Te la Phu Du Phong đang o Cao Cau Ly cung bi quan Đuong bat, bi giai sang nha Đuong va bi luu đay đen mien nam nha Đuong. Đuong Cao Tong thay Cao Xa Ke (Go Sagye) co tai nen phong cho Cao Xa Ke lam tuong nha Đuong (sau nay con cua Cao Xa Ke la Cao Tien Chi tro thanh trung than cua nha Đuong duoi thoi vua Đuong Huyen Tong).
Tai đat Cao Cau Ly, Đuong Cao Tong bat nhieu nguoi dan chuyen sang song o Trung Quoc, khong chia đat đa chiem cho Tan La khien vua Tan La Van Vu vuong (Kim Phap Man) oan han, khong giao Doanh Chau cho nguoi Khiet Đan khien Ly Tan Trung va Ton Van Vinh oan han. Tai nhung vung đat đa chiem, Đuong Cao Tong lap ra An Đong đo ho phu (nhiem so tai Binh Nhuong), cu Nguy Triet lam Kiem giao An Đong đo ho va Tiet Nhan Quy lam Pho kiem giao An Đong đo ho cua An Đong đo ho phu. Quan Đuong tran giu An Đong đo ho phu la 200.000 quan.


= Chong Tan La =
Cung trong nam 668, sau khi Ly Tich tu An Đong đo ho phu tro ve Truong An, trieu đinh nha Đuong to chuc mot cuoc dieu hanh lon nham vinh danh Ly Tich. Cao Tong thang Ly Tich lam 'thai tu thai su'. Khoang tet nam 669, khi Đuong Cao Tong lam le te Thien, đa cho Ly Tich te sau minh, mot vinh du đac biet. Khong lau sau thi Ly Tich lam benh, Đuong Cao Tong đa trieu tat ca cac anh em va con cua Ly Tich đang phung su o ngoai kinh thanh tro ve đe cham soc cho Ly Tich. Ly Tich chi nhan thuoc do Đuong Cao Tong va Thai tu Ly Hoang trao, song mat khac lai tu choi đieu tri.
Du Cao Cau Ly đa bi sup đo nhung tren lanh tho Cao Cau Ly van con 5 thanh tri o ban đao Lieu Đong chua chiu khuat phuc truoc nha Đuong la cac thanh Ansi (An Thi), Geonan, Yodong (Lieu Đong), Baegam va Sin. Tiet Nhan Quy nhieu lan phai quan Đuong tan cong cac thanh tri con lai nay cua Cao Cau Ly.
Khi đo tu truong Cao Cau Ly la Kiem Muu Sam khoi phuc Cao Cau Ly, lap Cao An Thang len lam vua Cao Cau Ly. Đuong Cao Tong sai Cao Khan phat binh thao phat.
Trong luc đo, nuoc Tan La co y muon chiem lai tat ca đat cu cua Cao Cau Ly bi nha Đuong sap nhap khi truoc, ben gui quan giup nghia quan Cao Cau Ly cua Cao An Thang (Go Anseung) va Kiem Muu Sam (Geom Mojam) o Han Thanh (nay la Seoul, Han Quoc). Vua Tan La Van Vu vuong to chuc mot cuoc tan cong vao cac luc luong nha Đuong đang chiem đong lanh tho Bach Te truoc đay. Đuong Cao Tong goi Nguy Triet ve Truong An va phong cho Tiet Nhan Quy lam Kiem giao An Đong đo ho nam 669. Cao Tong lenh cho Tiet Nhan Quy di doi 78.000 dan Cao Cau Ly sang vung Hoai Giang va Truong Giang cua nha Đuong. Nhung nguoi Cao Cau Ly ngheo va yeu ot thi đuoc bo tri lam linh gac o An Đong đo ho phu.
Khoang tet nam 670, Ly Tich qua đoi. Đuong Cao Tong khong thiet trieu trong 7 ngay, phong tuoc cho Ly Tich la Thai uy, Duong chau Đai đo đoc, thuy hieu Trinh Vu, boi tang o Chieu lang. Ly Tich đuoc an tang theo nghi le đac biet, va theo chi cua Đuong Cao Tong, lang mo cua Ly Tich đuoc xay dung theo hinh mot vai ngon nui lon thuoc lanh tho Đong Đot Quyet va Tiet Dien Đa, nham tuong nho cac chien cong cua Ly Tich.
Đau nam 670, Tiet Nhan Quy dan quan Đuong tu Binh Nhuong bac tien đen ban đao Lieu Đong, đanh chiem 5 thanh Ansi (An Thi), Geonan, Yodong (Lieu Đong), Baegam va Sin cua tan du Cao Cau Ly.
Sau đo Cao Tong phong cho Cao Khan lam Lieu Đong Chau hanh quan Tong quan An Đong đo ho thay cho Tiet Nhan Quy trong nam 670. Cung nam 670, Cao Tong phong Tiet Nhan Quy lam Hanh quan Đai tong quan, dan 5 van binh ma ho tong quoc vuong Tho Coc Hon đanh quan Tho Phon đe phuc quoc. Trong tran Đai Phi Xuyen, Tiet Nhan Quy giao chien voi 20 van quan Tho Phon bi đai bai phai lui quan.
Cuoc chien giua Tan La va nha Đuong tren ban đao Trieu Tien xay ra tu nam 668 đen đau thap nien 670. Nam 671, Tan La đanh bai quan Đuong. Thang 1 nam 673, An Đong đo ho la Cao Khan đanh thang quan Tan La mot tran lon, kim chan đuoc tham vong cua Tan La. Sau đo, Tiet Nhan Quy đuoc Đuong Cao Tong phong lam Tong quan đao Ke Lam, hiep tro tan quan Bach Te, cung quan Tan La va nghia quan Cao Cau Ly tac chien. Cung nam 673 nuoc Tan La phai quan ho tro Cao An Thang va Kiem Muu Sam giu Han Thanh (nay la Seoul), cung co cho nuoc Cao Cau Ly moi. Tiet Nhan Quy nhieu lan phai quan Đuong tan cong Han Thanh nhung đeu bi that bai.
Đau nam 674, nghia quan Cao Cau Ly va Tan La hop suc đanh bai quan Đuong o nui Baekbing. Nha Đuong va đong minh cu la Tan La giao chien lien mien, Van Vu Vuong đa chiem đuoc phan lon lanh tho Bach Te va Cao Cau Ly cu tu tay Đuong va thuc đay khang chien chong lai trieu đinh nha Đuong o Trung Hoa. Thay vua Tan La Van Vu vuong đang giup nghia quan Cao Cau Ly cua Cao Cau Ly vuong Cao An Thang va Kiem Muu Sam, hoang đe Cao Tong trong con gian du đa phong em trai cua vua Tan La Van Vu vuong la Kim Nhan Van (Kim Inmun) lam vua Tan La va cu Luu Nhan Quy, Ly Bat va Ly Can cung mot đoi quan đua Kim Nhan Van đi tan cong Tan La. Quan Đuong đanh bai Tan La o đat Bach Te. Vua Tan La Van Vu vuong đa dang thu ta toi voi Cao Tong va đe nghi cong nap cho nha Đuong. Hoang đe Cao Tong thu hoi lai lenh tan cong cung nhu sac phong vuong vi cho Kim Nhan Van. Roi vua Tan La Van Vu vuong sai nguoi yeu cau vua Cao Cau Ly vuong Cao An Thang (Go Ansung) giet chet Đai ma li chi Kiem Muu Sam (Geom Mojam) cua ong ay. Cao An Thang giet xong Kiem Muu Sam thi bo nghia quan Cao Cau Ly o Han Thanh, chay sang quy hang Tan La cung nam 674.
Nam 675, Ly Can Hanh (李謹行) đa dan quan Đuong đanh đen lanh tho Tan La (đoi vua Tan La Van Vu vuong) cung voi quan Mat Hat (luc luong quy phu nha Đuong, to tien cua nguoi Nu Chan). Tuy nhien, quan Đuong đa bi quan Tan La đanh bai trong tran thanh Mai Tieu (Maeso), tuy nhien cac nguon tu nha Đuong cho rang phan thang nghieng ve phia ho trong tran nay cung nhu trong cac tran chien khac voi quan Tan La.


= Thien hoang - Thien hau =
Thang 8 674, Đuong Cao Tong ha lenh truy ton phong hieu cho to tien cua minh: 

Tuyen Gian cong Ly Hi (宣简公李熙) lam Hien To Tuyen Hoang đe (獻祖宣皇帝), phu nhan Truong thi la Tuyen Hien hoang hau (宣獻皇后).
Y vuong Ly Thien Tich (懿王李天錫) lam Y To Quang hoang đe (懿祖光皇帝), phu nhan Gia thi la Quang Y hoang hau (光懿皇后).
Truy ton Đuong Cao To lam Than Nghieu hoang đe (神尧皇帝), Đuong Thai Tong lam Van Vo Thanh hoang đe (文武聖皇帝), Truong Ton hoang hau lam Van Đuc Thuan Thanh hoang hau (文德顺圣皇后).
Cao Tong cung tu xung la Thien hoang (天皇) thay vi Thien tu, Vo hoang hau lam Thien hau (天后), đong thoi đai xa thien ha, đoi nien hieu la Thuong Nguyen (上元).
Thang 9 nam đo, Thien hoang phuc hoi quan tuoc cho gia toc Truong Ton, lay chau Truong Ton Vo Ki la Duc ke tuoc Trieu quoc cong.


Thoi gian xung hieu Thien hoang = Thai tu qua đoi =
Đau nam 675, Tho Phien sai su đen xin hoa voi nha Đuong. Thien hoang khong bang long. Cung trong thoi gian đo, Thien hoang bi benh đau đau rat nang do uong phai nhieu thuoc kich thich ma Thien hau dang len. Do ong khong the quan ly trieu chinh, quyen hanh trong trieu lot vao tay Thien hau. Cac đai than Hac Xu Tuan, Ly Nghia Diem can ngan, Thien hoang khong nghe. Thien hau đua nhieu tay chan vao trieu nhu Nguyen Van Khoanh, Luu Y Chi, cung co thuc quyen.
Thai tu Ly Hoang khong hai long viec Thien hau nam quyen, muon đoat lai quyen luc. Hai con gai cua Tieu thuc phi la cong chua Cao An, Tuyen Thanh bi Thien hau bat giam, Thai tu xin Thien hoang tha ra; lai nhieu lan đac toi voi Thien hau, nen bi Thien hau ghet bo. Giua nam 675, Thai tu Hoang mat, co loi đon cai chet nay la do Thien hau ha đoc.
Thien hoang von thuong yeu Thai tu, nghe tin Thai tu đa mat, rat đau long, ben truy ton Ly Hoang la Hieu Kinh hoang đe (孝敬皇帝), mieu hieu la Nghia Tong (義宗). Cung trong nam đo, do khong hai long ve Hoang tu Ly Thuong Kim, con trai thu ba cua Thien Hoang, Thien Hau sai thu ha to cao Thuong Kim voi Thien hoang. Cuoi cung, Thuong Kim bi bai chuc, đay đen Le chau. Sang nam sau, Thien Hau lai to cao Ly To Tiet bo khong vao trieu kien la bat trung bat hieu, Thien Hoang cung đay To Tiet đen Vien Chau, giang tuoc Ba Duong quan vuong (鄱阳郡王).


= Dan xep phia Đong va Tay =
Trong khi đo o vung đat Cao Cau Ly va Bach Te ma nha Đuong vua chiem đuoc cung xay ra nhieu cuoc noi loan cua nguoi dan nham khoi phuc quoc gia; cong them su cong kich cua Tan La. Bi khang cu quyet liet, đau nam 676, Đuong Cao Tong buoc phai doi An Đong đo ho phu o Binh Nhuong ve Lieu Thanh (nay la Lieu Ninh, Trung Quoc) thuoc Lieu Đong. An Đong đo ho Cao Khan đuoc Cao Tong goi ve Truong An. Vua Tan La Van Vu vuong cua Tan La lien xua quan đanh chiem quan Hung Tan (Ungjin, lanh tho Bach Te cu), đanh len phia bac chiem mot so thanh tri cua An Đong đo ho phu o phia nam thanh Binh Nhuong, chiem gan het ban đao Trieu Tien, nhung khong vuot qua đuoc song Đai Đong. Chien thang nay, cung voi viec duy tri su đoc lap cua Tan La, thuong đuoc coi la mot buoc ngoat quan trong trong lich su Trieu Tien. Khoang 20.000 nguoi Cao Cau Ly di cu tu An Đong đo ho phu sang Tan La (đoi vua Tan La Van Vu Vuong) sinh song. Khoang 1.800 nguoi Cao Cau Ly di cu tu An Đong đo ho phu sang Nhat Ban (đoi Thien hoang Tenmu) sinh song va hinh thanh nen gia toc Koma o Nhat Ban.
Nam 677, Cao Tong phong Bao Tang Vuong, vua cu cua Cao Cau Ly, lam Trieu Tien vuong va đo đoc Lieu Đong chau (Hangul: 요동주도독 조선왕 Hanja:遼東州都督朝鮮王, Han Viet: Lieu Đong chau đo đoc Trieu Tien Vuong) cua An Đong đo ho phu, roi đua ong ta đen An Đong đo ho phu o Lieu Đong nham loi dung ong ta tran an cac the luc phan loan o Cao Cau Ly. Con Tiet Nhan Quy thi bi Cao Tong biem lam Thu su Tuong Chau. Sau đo Cao Tong lai đoi phu đo ho An Đong tu Lieu Thanh ve Tan Thanh (nay la Phu Thuan, Lieu Ninh, Trung Quoc), đong thoi đua Phu Du Long (Buyeo Yung) ve cai tri quan Hung Tan (Ungjin, lanh tho Bach Te cu) voi muc đich tuong tu nhu voi Bao Tang Vuong. Phu Du Long nhanh chong bi vua Tan La Van Vu vuong cua Tan La đanh đuoi khoi quan Hung Tan. Con Bao Tang Vuong khi sang An Đong đo ho phu o Lieu Đong thi lai co y khoi phuc quoc gia Cao Cau Ly, đa tap hop nhieu quan si va khi gioi, thanh lap hoi Đong Minh Thien Khi Cai The (東明天氣盖世) va lien minh voi cac bo toc Mat Hat (to tien cua nguoi Nu Chan) do Khat Tu Bi Vu (Gulsabiwu) cam đau tien hanh am sat cac quan lai nha Đuong o An Đong đo ho phu.
Trong khi đo quan Tho Phien tiep tuc xam lan vung bien cuong voi nha Đuong, bat tuong tran giu Đo Hieu Thang va ep Đo Hieu Thang viet thu cho Đo đoc Tung chau Vo Cu Tich cung đau hang. Đo Hieu Thang khong nghe, bo tron ve va giu đuoc Phu chau. Thien hoang phong ong ta lam Du Kich tuong quan.
Nam 678, theo goi y cua Luu Nhan Quy, Thien hoang phong Ly Kinh Huyen đen tran giu phia tay đe phong Tho Phien xam luoc. Thang 9 AL nam 678, thien hoang muon xuat quan thao phat Tan La, lao than Truong Van Quan tuy co benh nang cung co đen gap đe khuyen can. Thien hoang đong y.. Cung trong thang đo, Ly Kinh Huyen suat 180.000 quan giao chien voi Tho Phien o Thanh Hai, nhung bi quan Tho Phien đanh cho tan tac, Ly Kinh Huyen bo chay ve Thien chau. Biet Tho Phien la moi đe doa, Đuong Cao Tong tung nhieu lan muon ban ra mot đoi sach lau dai: hoac hoa than, hoac đem đai quan giao chien, hoac tang cuong phong thu, nhung cuoi cung khong đi đen quyet đinh nao.
Nam 679, nghe tin Tung Can Tan Pho cua Tho Phien đa chet, con la Khi No Tat Long noi ngoi, trong nuoc quoc dan khong phuc, muon lap con thu cua Tan Pho la Kham Lang len ngoi, Cao Tong muon nhan đo ma đem quan đanh Tho Phien, nhung nghe can gian cua Bui Hanh Kiem, ben thoi. Vo Tan Pho la cong chua Van Thanh (von đuoc Đuong Thai Tong ga sang Tho Phien) sai su sang hoa than, Cao Tong chap thuan.
Bui Hanh Kiem sau đo tien cu thu linh bo lac Phat Niet Mat Hat (bo lac đa quy thuan nha Đuong tu lau) la Ly Đa To cho Cao Tong. Cao Tong thay Ly Đa To dung cam va manh me, co tai ban cung va co nhung chien tich quan su nen gia phong cho Ly Đa To chuc Huu Ung Duong Đai tuong quan (右鷹揚大將軍). Trong mot trong nhung chien dich chong lai bo lac Hac Thuy Mat Hat phia đong bac nha Đuong, Ly Đa To đa du cac thu linh cua bo lac Hac Thuy Mat Hat đen an tiec voi minh va chuoc cho ho say, sau đo Ly Đa To ra tay tan sat het bon ho.


= Chong Tay Đot Quyet =
Kha han cua Tay Đot Quyet la A Su Na Đo Chi luc truoc lien ket voi Tho Phien, thuong xam lan đat An Tay, trieu đinh muon đem binh thao phat. Bui Hanh Kiem đe nghi rang vua Ba Tu moi chet, con la Ne Hoan su con o kinh, nen đua Hoan Su ve a nhan đo khong che Ba Tu ma uy hiep Đot Quyet. Cao Tong nghe theo, sai Hanh Kiem lap Ne Hoan Su lam Ba Tu vuong, nhung cung bo Vuong Phuong Duc tro giup, thuc chat la đe kiem che.
Thang 8 nam 679, thay A Su Na Đo Chi lo long phong bi đoi voi quan Đuong, ben trieu tu truong cac chau o phia bac ma cung hop quan phat Tay Đot Quyet. Cac tuong Ho hang hai tong quan, tong cong hon 100000, sau đo tien ve phia tay. Bui Hanh Kiem nhanh chong chiem đuoc Tay Đot Quyet, bat song đuoc A Su Na Đo Chi va thu linh Ly Gia Bac roi rut quan ve, luu Luu Phuong Duc o phu An Tay, xay thanh Toai Diep o đo. Sau khi bat đuoc A Su Na Đo Chi va Ly Gia Bac, Bui Hanh Kiem gianh đuoc ngoc quy khong đem xue. Tu truong cac toc thieu so va tuong si đeu muon trong thay, Bui Hanh Kiem nhan đo đat tiec, bay ra cho moi nguoi ngam. Co chiec mam ma nao, rong đen 2 thuoc, anh sang ruc ro. Quan lai Vuong Huu Liet bung mam, nhac chan len them, giam vao vat ao, nga lan ra, lam vo mam. Vuong Huu Liet kinh hoang, dap đau chay mau, Bui Hanh Kiem cuoi noi voi Vuong Huu Liet: “May chang phai co y, sao phai nhu vay?” mat khong he co chut tiec re. Cao Tong ban cho Bui Hanh Kiem hon 3000 mon chen dia bang kim loai trong tai san cua A Su Na Đo Chi, cung so lac đa, ngua, bo tuong đuong; Bui Hanh Kiem đem chia cho than nhan, bo ha, vai ngay thi het sach.
Thang 11, Thien vu đai đo ho phu Đot Quyet A Su Đuc On Pho tao phan khang Đuong, lap A Su Na Ne Thuc Bac lam Kha han, đuoc 24 chau trong nuoc huong ung, luc luong đen khoang 100000 quan. Cao Tong sai Tieu Tu Nghiep, Hoa Đai Tri, Ly Canh Gia thao phat. Nhung quan Đuong gap bao tuyet, bi quan Đot Quyet ban đem cong kich. Tu Nghiep bo tron, Đai Tri, Canh Gia rut quan ve. Cao Tong bai quan cua Đai Tri, Canh Gia va mien chet cho Tieu Tu Nghiep.
Sau đo Đot Quyet lai nhieu lan xam pham bien cuong nha Đuong. Thang 3 nam 680, tuong Đuong la Bui Hanh Kiem va Trinh Vu Đinh đai thang quan Tay Đot Quyet o Hac Son, Kha han A Su Na Ne Thuc Bac bi thu ha giet chet, đem thu cap ra hang quan Đuong. Quan Đuong lai bat đuoc 1 thu lanh trong yeu cua phan quan la A Su Na Phung Chuc đem ve kinh su. Nha Đuong binh đinh đuoc Tay Đot Quyet. Tan quan Đot Quyet tron đi Lang Son. Sau khi Bui Hanh Kiem ve trieu, A Su Na Phuc Niem tu xung kha han, hoi hop voi A Su Đuc On Pho, tap hop luc luong cu. Tuong Đuong la Bui Hanh Kiem va Trinh Vu Đinh tiep tuc nam cac canh quan Đuong đi đanh dep. Quan Đuong đong trai o Hinh Khau thuoc Đai Chau, Bui Hanh Kiem tung phan gian khuyen du A Su Na Phuc Niem va A Su Đuc On Pho, khien hai nguoi nghi ky lan nhau. A Su Na Phuc Niem so hai, bi mat xin hang quan Đuong, con hua lap cong chuoc toi. Bui Hanh Kiem khong tiet lo viec nay, nhung dang mat bieu ve trieu. May ngay sau, co bui mu giang troi keo đen, linh do tham so hai quay ve thong bao, Bui Hanh Kiem trieu tap ba quan, noi rang: “Đay la Phuc Niem bat On Pho đen hang, chang khac đuoc. Nhung nhan hang cung nhu đon đich, van phai nghiem tuc phong bi.” Roi sai 1 su gia đon đoc ra đon va uy lao. It lau sau, A Su Na Phuc Niem qua nhien soai bo thuoc troi A Su Đuc On Pho đen cua quan Đuong xin nhan toi.
Quan Đuong dep xong cuoc noi day cua nguoi Đot Quyet, Đuong Cao Tong ca mung, sai Ho bo thuong thu Thoi Tri Đe uy lao quan đoi. Thi trung Bui Viem đo ky cong lao cua Bui Hanh Kiem, cung tong quan Trinh Vu Đinh, Truong Kien Uc tau len vua Cao Tong rang: “Phuc Niem bi Trinh Vu Đinh, Truong Kien Uc ap sat ben suon, lai chiu nguoi Hoi Hot o phia bac sa mac buc bach, cung quan moi xin hang.” Do vay Bui Hanh Kiem khong đuoc Cao Tong ghi cong, con A Su Na Phuc Niem va A Su Đuc On Pho đeu bi chem o cho. Ban đau Bui Hanh Kiem đa hua cho A Su Na Phuc Niem khoi toi chet nen đen nay thi Bui Hanh Kiem than rang: “Viec Hon, Tuan ngay truoc, xua nay lay lam xau ho. Chi so giet nguoi xin hang, sau nay khong con ai chiu đen nua.” Nhan đo Bui Hanh Kiem xung benh khong ra ngoai nua.


= Đap tan hoi Đong Minh Thien Khi Cai The cua Bao Tang Vuong o An Đong đo ho phu =
Nam Khai Dieu nguyen nien (681), Tiet Nhan Quy xuat nham lam Truong su Qua Chau. Khong lau sau, Tiet Nhan Quy thu chuc Huu Linh quan ve Tuong quan, kiem giao Đai Chau Đo đoc. Cung nam 681, Tiet Nhan Quy phat hien Bao Tang Vuong la thu linh cua hoi Đong Minh Thien Khi Cai The (hoi chuyen đi am sat cac quan lai nha Đuong o An Đong đo ho phu) thi đap tan hanh đong khoi phuc Cao Cau Ly cua quan Đong Minh Thien do Bao Tang Vuong o Lieu Đong chi huy, ap giai Bao Tang Vuong sang Truong An nha Đuong lan 2 nam 681.
Thay Bao Tang Vuong bi benh nang tren đuong đi va sap chet, Vo hoang hau (khi đo đang nam quyen hanh nha Đuong do Đuong Cao Tong thuong xuyen bi benh) khong xu tram ong ta nhu y đinh ban đau ma cho luu đay ong ta đen Tu Xuyen trong nam 681. Tuy nhien con chau cua Bao Tang Vuong tiep tuc đuoc cho cai tri Lieu Đong, dan hinh thanh vuong quoc Tieu Cao Cau Ly (699 - 820).


= Phe Thai tu Ly Hien =
Sau khi Ly Hoang mat, Thien hoang lap con trai thu hai cua minh va Thien hau la Ung vuong Ly Hien lam thai tu.
Đau xuan nam 679, Đuong Cao Tong xuat tuan Đong Đo Lac Duong. Tu đo đen khi mat, ong it khi ve Truong An ma chu yeu song o Lac Duong. Luc bay gio o trong cung, thai tu Ly Hien tuy la nguoi hien minh, nhung do ong mac chung benh la tu thong cung no tai la Trieu Đao Sinh (bay gio goi la đong tinh luyen ai) , nen khong đuoc long Thien hau. Đao si Minh Sung Nghiem đuoc Thien hau coi trong, thuong noi voi Thien hau

Thai tu khong the thua ke đuoc, Anh vuong (Ly Triet) co dung mao giong Thai Tong.
Sau đo lai con noi

Tuong vuong (Ly Đan) ve sau se đai quy.
Thien hau cung cho soan Thieu Duong chanh pham va Hieu tu truyen ban cho Ly Hien, lai nhieu lan quo trach ong ta vo co, nen Ly Hien rat bat an. Sau đo, nam 681 Sung Nghiem bi giet, Thien hau nghi ngo la do Ly Hien lam, nen cang ghet hon. Ly Hien lai hao sac, thong gian voi no tai la Trieu Đao Sinh. Thien hau ben to cao viec nay len Cao Tong. Cao Tong sai Tiet Nguyen Sieu, Bui Viem, Cao Tri Chu đieu tra viec nay. Trieu Đao Sinh lai khai rang thai tu sai minh giet Minh Sung Nghiem. Su viec phat giac, nhung Cao Tong thuong Ly Hien, khong muon tri toi. Thien hau noi

La con dan ma muu nghich, thien đia bat dung; nay đai nghia diet than, co the nao xa đuoc?.
Cao Tong nghe theo. Thang 10 nam 681, ong ra lenh phe Ly Hien lam thu dan, đay đen Ba Thuc. Khong lau sau, ong lap con trai thu 7 cua minh la Ly Triet lam thai tu, đoi ten ong ta la Hien.
Nhieu thuyet cho rang, co lan ong sung ai Trieu Đao Sinh, hen rang : " Mot mai khi ta thanh hoang đe, se phong nang lam Nam hau", chuyen nay đon ra ngoai đen tai Thien hau khien ba khong vui. Nhung do Thien Hoang moi lap thai tu, ba khong muon ong phien long voi so di Ly Hien tuy thong minh, nhung lai khong thich hoang vi, ba biet đuoc the nen chieu theo y con minh. Sau đo ba đa lap ra muu ke giet chet Minh Sung Nghiem, sau đo đe no tai la Trieu Đao Sinh nhan lay toi, roi quo phat sau đo la Phe thai tu. Nhung vi biet Thien Hoang yeu minh, nen Thien hau đa lot đuong cho con trai ke tiep cua minh la Ly Hien chuan bi len ngoi thai tu (viec nay chi la tam thoi, do tinh cach cua Thien Hoang qua đa nghi). Khong bao lau sau đo, Ly Hien đuoc sach lap len lam Hoang Thai tu, sau nay tro thanh Đuong Trung Tong.


Cuoi đoi = Bao loan o Đot Quyet =
Thang 1 am lich nam Vinh Thuan nguyen nien (682), ong cho lap con trai Ly Hien la Trong Chieu lam Hoang Thai ton. May thang sau, o Đot Quyet A Su Na Xa Bac suat quan phan Đuong, khong lau sau cho xay Cung Nguyet thanh. Cao Tong lai giang chieu lay Bui Hanh Kiem lam Kim Nha đao Đai tong quan, soai 10 tuong quan Đuong đi đanh dep. Con chua len đuong thi vao ngay 28 thang 4 AL (ngay 9 thang 6) cung nam 682, Bui Hanh Kiem benh mat, huong tho 64 tuoi. Bui Hanh Kiem đuoc Cao Tong tang chuc U Chau đo đoc, thuy la Hien. Cao Tong giang đac chieu lenh cho Hoang thai tu chon 1 quan vien luc pham o kinh thanh đen giup viec nha ho Bui, keo dai đen 5, 6 nam, đoi chau noi cua Bui Hanh Kiem la Bui Tham Nguyen truong thanh moi thoi. Vuong Phuong Duc đuoc Cao Tong cu thay the Bui Hanh Kiem đem quan Đuong chong lai A Su Na Xa Bac. Vuong Phuong Duc pha quan Đot Quyet o Le Thuy chem hon 1000 thu cap. Sau đo Vuong Phuong Duc đai pha đuoc A Su Na Xa Bac lan nua, bat đuoc 300 tu truong, binh đinh đuoc Tay Đot Quyet.
Tu cuoi nam 681, du đang Đot Quyet la A Su Na Cot Đoc Loc cung em la A Su Na Mac Xuyet, A Su Đuc Nguyen Tran thong nhat cac bo lac Đot Quyet, lap ra Han quoc Hau Đot Quyet. Cuoi nam 682 ho noi day chong lai nha Đuong, đanh chiem An Bac đo ho phu cua nha Đuong. A Su Na Cot Đoc Loc tu xung la Hiet Điet Loi Thi Kha han. Đuong Cao Tong sai Tiet Nhan Quy 69 tuoi đem quan thao phat. Tiet Nhan Quy đem quan đai pha đuoc quan Đot Quyet, bat đuoc hon 200.000 nguoi.
Nam Vinh Thuan thu 2 (683), Tiet Nhan Quy 70 tuoi lai chi huy quan Đuong đanh bai quan đoi Han quoc Hau Đot Quyet do Hiet Điet Loi Thi Kha han A Su Na Cot Đoc Loc (阿史那骨篤祿) chi huy đang xam lan bien gioi phia bac nha Đuong. Cung nam đo Tiet Nhan Quy lam benh qua đoi, tho 70 tuoi, đuoc Đuong Cao Tong truy tang chuc "Ta Kieu ve Đai tuong quan U Chau Đo đoc". Nghe tin Tiet Nhan Quy qua đoi, lien tuc trong nam 683, quan Đot Quyet nhieu lan đanh pha bien cuong nha Đuong
Cung nam 683, nguoi bo toc Bo Lac Ke o huyen Thanh Binh, Tuy Chau la Bach Thiet Du khoi nghia. Cao Tong co chieu cho Trinh Vu Đinh cung Ha Chau đo đoc Vuong Phuong Duc đi dep. Trinh Vu Đinh ha đuoc thanh, bat song Bach Thiet Du, dep sach đong đang. Nho cong lao nay, Trinh Vu Đinh đuoc Đuong Cao Tong bai lam Ta kieu ve đai tuong quan, Kiem hieu Ta Vu Lam quan.


= Qua đoi =
Thang 12 nam 683, Đuong Cao Tong lam benh nang o Lac Duong, ben trieu Hoang thai tu Ly Hien tu Truong An ve Lac Duong, trao di chieu va giao cho đai than Bui Viem phu chinh. Ngay 27 thang 12 nam 683, Đuong Cao Tong bang ha o đien Trinh Quan, Lac Duong, huong tho 56 tuoi.
Thai tu Ly Hien noi ngoi, tuc la Đuong Trung Tong. Vo hoang hau tro thanh Hoang thai hau, nam toan bo quyen luc trong trieu. Bay nam sau, ba ta cuop ngoi nha Đuong, lap ra nha Vo Chu.
Thi hai cua Cao Tong đuoc an tang o Can lang, thuy hieu đay đu la Thien Hoang Đai Thanh Đai Hoang Hieu hoang đe (天皇大圣大弘孝皇帝), mieu hieu la Cao Tong.


Nien hieu Vinh Huy (永徽): 650 - 655.
Hien Khanh (顯慶): 656 - thang 2 am lich nam 661.
Long Soc (龍朔): Thang 3 am lich nam 661 - 663.
Lan Đuc (麟德): 664 - 665.
Can Phong (乾封): 666 - thang 2 am lich nam 668.
Tong Chuong (總章): Thang 2 am lich nam 668 - thang 2 am lich nam 670.
Ham Hanh (咸亨): Thang 3 am lich nam 670 - thang 8 am lich nam 674.
Thuong Nguyen (上元): Thang 8 am lich nam 674 - thang 11 am lich nam 676.
Nghi Phuong (儀鳳): Thang 11 am lich nam 676 - thang 6 am lich nam 679.
Đieu Lo (調露): Thang 6 am lich nam 679 - thang 8 am lich nam 680.
Vinh Long (永隆): Thang 8 am lich nam 680 - thang 9 am lich nam 681.
Khai Dieu (開耀): Thang 9 am lich nam 681 - thang 2 am lich nam 682.
Vinh Thuan (永淳): Thang 2 am lich nam 682 - thang 12 am lich nam 683.
Hoang Đao (弘道): Thang 12 am lich nam 683.


Gia quyen Cha: Đuong Thai Tong Ly The Dan.
Me: Van Đuc Thuan Thanh hoang hau Truong Ton thi (文德皇后长孙氏, 601 - 636).
Hau phi:
Cao Tong Phe hau Vuong thi (高宗廢后王氏; 620 - 655), nguoi Tinh chau, xuat than tu si toc Thai Nguyen Vuong thi (太原王氏), than phu la Vuong Nhan Huu (王仁佑), me la Lieu phu nhan, co em trai la Trung thu lenh Lieu Thich (柳奭). Sau vi khong con, nen nhan Tran Vuong Ly Trung, con trai cua ti thiep Luu thi lam duong tu, cung vi the ma Ly Trung đuoc sach lap lam hoang Thai tu.
Tac Thien Thuan Thanh hoang hau Vo thi (則天順聖皇后武氏, 624 - 705), ten goi Vo Chieu (武曌), thuong goi la Vo Mi Nuong (武媚娘). Nguoi Van Thuy, Tinh chau, cha la Vo Si Hoach (武士彠), me la Duong phu nhan xuat than tu hoang toc nha Tuy. Sinh ra An Đinh Tu cong chua, Đuong Nghia Tong Ly Hoang, Chuong Hoai Thai tu Ly Hien, Đuong Trung Tong Ly Hien, Đuong Due Tong Ly Đan va Tran Quoc Thai Binh Thai truong cong chua. Sau cuop ngoi nha Đuong len ngoi Hoang đe, lap ra nha Vo Chu.
Cao Tong Phe Thuc phi Tieu thi (高宗廢淑妃蕭氏; 623 - 655), xuat than tu si toc Lan Lang Tieu thi (兰陵萧氏). Sinh ra Hua vuong Ly To Tiet, Kim Thanh Truong cong chua va Cao An cong chua.
Tu tiep du (徐婕妤), con gai Tu Hieu Đuc (徐孝德), em gai Tu Hien phi (徐賢妃) cua Đuong Thai Tong. Đuong thoi so sanh ba voi Ban tiep du nha Han, van chuong noi tieng. Co cua Tu Kien (徐坚), la Thap bat hoc si (十八学士) đoi Đuong Huyen Tong.
Trinh cung nhan (郑宫人), mat som (truoc khi Cao Tong len ngoi), xuat than ti thiep, đia vi khong cao. Nhap cung hau ha Cao Tong khi ong la Thai tu, sau đo khong lau thi sinh ha hoang Truong tu Ly Hieu, cung vi le đo ma bi đam nguoi Hoang Hau cung Tieu Thuc Phi ngam ngam ha đoc thu, sau sinh bang huyet ma chet.
Luu cung nhan (刘宫人), xuat than ti thiep, von la thi thiep theo hau cua Phe hau,me cua phe Thai Tu Ly Trung. Co thuyet đon đai rang, co lan Cao Tong uong say, đen tham Vuong Hoang hau (luc nay ba con la Thai tu phi), nhung ba tranh mat, đe Luu thi hau ha, ve sau Luu thi ha sinh Ly Trung. Khong bao lau sau thi Cao Tong len ngoi, Phe Thai tu Ly Trung đuoc giao cho Vuong Hoang hau nuoi duong. Bay gio, Vuong Hoang hau, nghe tin nhu the vui mung qua đo, xin hoang thuong thang cap cho Luu thi lam Luu cung nhan (Chuc cung nhan luc nay mac du đa cao so voi than phan cua Luu thi nhung chi bang quy nhan o thoi Minh, Thanh) va cung vi vay nen ba khong đuoc nuoi duong hay cham soc hoang tu do chinh minh sinh ra.
Duong cung nhan (杨宫人), la no ti, xuat than hen mon, gia canh khong co chuc vu cao. Nhap cung tu khi 12 tuoi, sau khi Thai Tong lap thai tu thi ban ba cho Cao Tong lam cung nu đoc sach. Ba von lon hon Cao Tong vai tuoi, nhung lai rat ham hoc hoi, chi day cho Cao Tong tan tinh, vi the ma sinh long men mo, sau đo nhieu lan xin hoang thuong nap ba lam thiep, nhung Thai Tong khong cho. Vi le đo, thai tu quyet tam co đuoc Duong thi (mac du ba đa co nguoi minh thich). Đoi vao mot đem no khi hai nguoi cung hoc, thai tu keu ba ra ngoai mang điem tam, nhan luc đo ong đa bo thuoc me (nhieu thuyet cho rang la thuoc kich duc) vao chung tra. An điem tam xong thi rat khat nuoc, nen thai tu đa moi ba uong nuoc, ba khong nghi ngo gi ma uong ngay. Đen đo, thuoc phat huy tac dung, Thai tu nhan co hoi đo ma chiem đoat ba. Sau đo, khong bao lau ba co mang sinh ha hoang tam tu la Ly Thuong Kim (Thuong la tren, Kim la Vang), ngu y rat ro rang. Ve sau, khi Tieu Thuc phi sinh ha To Tiet ben lap muu ham hai Thuong Kim, ba vi chiu toi thay ma dan bi that sung.
Tinh phu
Chi theo đon đai cua dan gian, chua đuoc sach lap chinh thuc:

Han quoc Phu nhan Vo thi (韩国夫人武氏), ten la Vo Thuan (武顺), chi gai cua Tac Thien Thuan Thanh hoang hau Vo thi. Ba ban đau lay Ha Lan An Thach (賀蘭安石), sinh ra Ha Lan Man Chi (賀蘭敏之) va Nguy Quoc Phu nhan Ha Lan Man Nguyet. Theo truyen thuyet rang sau khi Ha Lan An Thach mat, ba do la chi Vo Thien hau, đuoc phep ra vao cung thuong xuyen nen đa thong dam voi Cao Tong hoang đe. Khi chet, truy tang Trinh quoc phu nhan (郑国夫人). Co thuyet cho rang, ba sinh ra Chuong Hoai Thai tu Ly Hien.
Nguy Quoc Phu nhan Ha Lan thi (魏国夫人賀蘭氏), la con gai Han Quoc phu nhan va Ha Lan An Thach, chau gai Vo hau va la em gai Ha Lan Man Chi. Nang cung me hay ra vao cung cam, khi Han Quoc phu nhan chet, nang tro thanh sung phi moi cua Cao Tong. Sau bi Vo hoang hau đau đoc.


= Hau due =


 Con trai  Ong co 8 con trai, trong đo co 4 nguoi con do Vo Hau sinh ra, mot nguoi la con cua Tieu Thuc Phi, con lai la con cua cac cung nhan khac:

Ly Hieu [李孝, 640 - 664], me la Trinh cung nhan. Nam 649, đuoc phong lam Hua vuong (原王). Thuy la Hua Đieu vuong (原悼王).
Ly Trung [李忠, 644 - 665], me la Luu cung nhan. Nam 648, đuoc Đuong Thai Tong phong lam Tran vuong (陳王), nam 651 đuoc lap lam Thai tu. Sau khi Vo hoang hau tuc vi, Ly Trung bi phe ngoi, giang lam Luong vuong (梁王). Nam 660, bi phe lam thu nhan. Nam 665 bi buc tu, sau truy phong la Yen vuong (燕王).
Ly Thuong Kim [李上金, 645 - 690], me la Duong cung nhan. Nam 649, đuoc phong lam Ki vuong (杞王), nam 684 đoi phong Tat vuong (畢王). Tu tu vi lo so vao nam 690, thuy la Trach vuong (澤王).
Ly To Tiet [李素節, 646 - 690], me la Tieu thuc phi. Nam 650 đuoc phong lam Ung vuong (雍王), sang 656 đoi lam Tuan vuong (郇王). Nam 676, giang lam Ba Duong quan vuong (鄱阳郡王), sang nam 681 thang lam Cat vuong (葛王). Nam 684, đoi lam Hua vuong (许王), giu chuc Long Chau thu su. Nam 690 bi Vo hau buc tu, tang theo le cua thu nhan. Sang thoi Đuong Trung Tong đuoc truy tang lam Hua vuong (許王).
Ly Hoang [李弘, 652 - 676], me la Tac Thien Vo Hoang hau. Nam 652 đuoc phong lam Đai vuong, nam 656 đuoc lap lam Thai tu. Nam 676 qua đoi, đuoc Cao Tong truy tang la Hieu Kinh hoang đe (孝敬皇帝), mieu hieu Nghia Tong (義宗).
Ly Hien [李賢, 653 - 684], me la Tac Thien Vo Hoang hau. Nam 655 đuoc phong Lo vuong (潞王), nam 662 đoi lam Phai vuong (沛王), nam 672 lai đoi lam Ung vuong (雍王). Nam 676, đuoc lap lam Thai tu thay cho Ly Hoang, sau đo bi phe, đay đen Ba Thuc. Nam 684 bi me buc tu, truy tang Chuong Hoai thai tu (章懷太子).
Đuong Trung Tong Ly Hien [李顯], me la Tac Thien Vo Hoang hau.
Đuong Due Tong Ly Đan [李旦], me la Tac Thien Vo Hoang hau.


 Con gai  Đuong Cao Tong co bon con gai：

Kim Thanh Truong cong chua [金城長公主, 645 - 691], co ten la Ly Ha Ngoc (李下玉), me la Tieu thuc phi, so phong Nghia Duong cong chua (义阳公主), ha gia lay Quyen Nghi (权毅). Nam 691, Quyen Nghi cung đai than tham gia lat đo Vo hau, bi giet, cong chua đau long ma chet theo.
Cao An cong chua [高安公主, 649 - 714], me la Tieu thuc phi, ban đau phong la Tuyen Thanh cong chua (宣城公主), ha gia lay Vuong Uc (王勖). Nam 691, Vuong Uc, Quyen Nghi cung đai than tham gia lat đo Vo hau, bi giet, cong chua bi Vo hau giam cam lai trong cung. Đoi Đuong Due Tong Ly Đan cai phong lam Cao An cong chua, lap phu rieng va thuong hon nghin ho thuc ap. Qua đoi vao đoi Đuong Huyen Tong Ly Long Co, la đua con tho nhat trong 12 nguoi con cua Đuong Cao Tong.
An Đinh Tu cong chua [安定思公主; 654 - 654], me la Tac Thien Vo Hoang hau, chet yeu.
Thai Binh cong chua [太平公主; 665 - 713], co ten la Ly Lenh Nguyet (李令月), me la Tac Thien Vo Hoang hau, ha gia lay Tiet Thieu (薛绍), sau lay Vo Du Ki (武攸暨). La vi Cong chua quyen the va noi tieng nhat nha Đuong, tham gia chinh bien lat đo me minh la Vo hau, nam giu quyen luc rat lon duoi thoi 2 nguoi anh trai la Đuong Trung Tong va Đuong Due Tong. Vao cuoi đoi, tranh chap voi Đuong Huyen Tong that bai va tu sat.


Chu thich