Mat Trang hay Trang, Nguyet, Cung Hang, Cung Trang (tieng Anh: Moon, chu Han: 月) la ve tinh tu nhien duy nhat cua Trai Đat. Voi đo sang o bau troi chi sau Mat Troi,tr.120 Mat Trang đa đuoc con nguoi biet đen tu thoi tien su. Mat Trang co hinh cautr.223 voi ban kinh bang khoang 27% Trai Đat va khoi luong bang khoang 1,23% Trai Đat.tr.304 Be mat Mat Trang chua nhieu khoang silicat va khong co khi quyen, thuy quyen, hay tu quyen đang ke.tr.304,309
Gia thuyet ve su hinh thanh cua Mat Trang đuoc chap nhan rong rai nhat cho rang: cach đay hon 4,5 ty nam, khong lau sau khi Trai Đat hinh thanh, Mat Trang đuoc hinh thanh tu cac vun vang ra sau mot vu va cham giua Trai Đat va mot thien the khac mang ten Theia co Sao Hoa.
Mat Trang o trong quy đao đong bo voi Trai Đat, tuc la chu ky tu quay cua Mat Trang bang voi chu ky quay quanh Trai Đat, khoang 27,3 ngay, do đo no luon quay mot mat ve phia Trai Đat, la mat gan.tr.123 Do hien tuong binh đong nen quan sat tu Trai Đat qua nhieu thoi điem, voi moi thoi điem o goc nhin hoi khac, se thay tong cong nhieu hon mot nua dien tich Mat Trang (59%). Cac pha Mat Trang, tu trang tron đen trang toi, tuan hoan theo chu ky giao hoi 29,5 ngay,tr.123 tao thanh co so cho lich Mat Trang (am lich).tr.208-209 Đuong kinh goc cua Mat Trang tren bau troi tuong đuong voi Mat Troi, khoang hon nua đo, do đo Mat Trang che kin Mat Troi trong nhat thuc toan phan.tr.253 Luc hap dan cua Mat Trang gay ra thuy trieu tren đai duong o Trai Đat, đong thoi gay ra hieu ung tuong tu cho phan vo va loi đat đa cua Trai Đat, va lam cho mot ngay o Trai Đat dai hon mot chut.tr.125-128 Khoang cach trung binh tu Mat Trang đen Trai Đat la khoang 384000 km,tr.19 tuong đuong 1,28 giay anh sang, hay khoang 30 lan đuong kinh Trai Đat.tr.223 Trong tuong lai xa, khoang cach tu Mat Trang đen Trai Đat se tang dan, do hieu ung thuy trieu, va Mat Trang se xuat hien nho dan.tr.128
Trong He Mat Troi, Mat Trang la ve tinh tu nhien lon thu nam.tr.410 Neu xet ve ty le kich thuoc so voi hanh tinh ma no quay quanh thi Mat Trang đat ty le nay cao nhat trong He Mat Troi.tr.388,410,412 Be mat Mat Trang co cac bien Mat Trang la cac vung vat chat toi mau co nguon goc tu hoat đong nui lua cu, nam chu yeu o mat gan, giua cac vung vo cu cao sang mau co rat nhieu ho va cham.tr.310-312 Cac ho va cham tren Mat Trang đuoc bao quan tot va cung cap nhieu thong tin ve qua khu cua He Mat Troi.tr.303 Trong truong o be mat Mat Trang bang khoang 1/6 so voi Trai Đat.tr.226 Nhiet đo thay đoi manh theo đieu kien nhan anh sang Mat Troi, trung binh tu khoang -180°C vao ban đem đen tren 100 °C vao ban ngay tai xich đao. Ton tai hang tram ty tan nuoc đa o đay nhung ho va cham gan cuc, noi vinh vien khong nhan đuoc anh nang.tr.309
Chuong trinh Luna cua Lien Xo đa đua đuoc vat the nhan tao đau tien len Mat Trang la tau khong nguoi lai Luna 2, mot tau vu tru đuoc chu đich cho đam xuong be mat Mat Trang vao thang 9 nam 1959.tr.12-13 Sau đo vao nam 1966, tau Luna 9 đa đo bo an toan len Mat Trang.tr.305 Chuong trinh Apollo cua Hoa Ky nhung nam tiep theo đa giup con nguoi len Mat Trang, voi Apollo 8 nam 1968 lan đau đua nguoi bay quanh Mat Trang, roi Apollo 11 vao thang 7 nam 1969 cung 5 chuyen bay khac sau đo đa ha canh voi con nguoi va thiet bi len thien the nay.tr.305-306 Cac chuyen tham hiem nay đa mang ve Trai Đat đa Mat Trang đuoc dung đe nghien cuu va bo sung kien thuc ve Mat Trang cung nhu nguon goc hinh thanh cua no.tr.306 Tu sau chuyen bay Apollo 17 nam 1972 đen hien tai, chi co cac tau khong nguoi lai đen tham hiem Mat Trang.tr.307
Su hien dien cua Mat Trang tren bau troi, theo chu ky pha Mat Trang, đa đe lai dau an trong xa hoi va van hoa cua loai nguoi.tr.120 Anh huong trong van hoa xa hoi the hien o ngon ngu,tr.123 he thong am lich,tr.208-209 nghe thuat, va than thoai.


Nguon goc hinh thanh Truoc hoi nghi nam 1984, co cac ben ung ho ba gia thuyet "truyen thong", mot vai nguoi bat đau nghiem tuc xem xet ly thuyet va cham lon, cung rat nhieu nguoi khac khong co quan điem ro rang va cho rang cuoc tranh luan se khong bao gio ket thuc. Sau hoi nghi, co ban chi con co hai phe: phe va cham lon va  phe bat kha tri.
Mat Trang hinh thanh khoang hon 4,5 ty nam truoc. Nghien cuu ve hafni va wolfram o vo Mat Trang goi y thien the nay ra đoi sau He Mat Troi khoang 50 trieu nam.
Đa so cac gia thuyet tu som ve nguon goc hinh thanh Mat Trang theo mot trong ba y tuong chinh.tr.320 Y tuong thu nhat cho rang vat chat vang ra tu Trai Đat trong thoi ky đang hinh thanh boi luc ly tam, sau đo tap hop lai thanh Mat Trang. Tuy nhien đieu nay đoi hoi Trai Đat phai quay nhanh đen muc phi thuc te. Y tuong thu hai gia đinh truong hap dan cua Trai Đat đa thu hut thien the Mat Trang đen tu noi khac, nhung viec nay đoi hoi khi quyen Trai Đat hap thu đong nang cua Mat Trang khi no bay toi – mot kha nang rat kho xay ra. Y tuong thu ba đe xuat su hinh thanh cung luc cua Trai Đat va Mat Trang tu đia boi tu khi He Mat Troi đang hinh thanh.tr.320 Phuong an nay khong giai thich đuoc tai sao Mat Trang lai co cac tinh chat khac voi Trai Đat, vi du nhu it kim loai hon han so voi Trai Đat.tr.309 Y tuong thu nhat va thu ba cung khong tien đoan đuoc momen đong luong cua he Trai Đat – Mat Trang.
Đe giai thich thoa đang nhieu bang chung thuc nghiem, mot gia thuyet khac đa đuoc xay dung, goi la gia thuyet va cham lon.tr.321 Gia thuyet nay cho rang he Trai Đat – Mat Trang hinh thanh sau mot vu va cham lon, lech tam, giua mot thien the co kich thuoc co Sao Hoa, ten la Theia, voi thien the tien Trai Đat. Vu va cham đa lam vang nhieu vat chat vao khong gian, mot phan roi xa Trai Đat, mot phan dan tich tu thanh mot đia boi tu quanh Trai Đat roi tu đo hinh thanh nen Mat Trang. Vao mot hoi nghi ban ve nguon goc Mat Trang nam 1984 o Kona, Hawaii, gia thuyet va cham lon bat đau đuoc đa so tan thanh la hop ly.
Cac vu va cham lon đuoc cho la co kha nang xay ra trong giai đoan hinh thanh cua He Mat Troi.tr.510 Nhung mo phong vu va cham lon tren may tinh đa cho ra cac ket qua phu hop voi khoi luong thuc te cua loi Mat Trang va momen đong luong cua he Trai Đat – Mat Trang. Vu va cham đa giai phong rat nhieu nang luong, đu đe lam nong chay lop vo Trai Đat va tao nen đai duong magma. Tuong tu, Mat Trang moi hinh thanh cung co đai duong magma cua no. Theo gia thuyet va cham lon, phan lon Mat Trang đuoc hinh thanh tu lop vo cua Trai Đat va Theia, phu hop voi thanh phan it kim loai va nhieu silicat cua no.tr.321 Cac nguyen to de bay hoi đuoc giai phong boi nhiet đo cao o giai đoan đau cua vu va cham, giai thich cho viec khong con vat chat de boc hoi o tren Mat Trang.tr.321 Neu Mat Trang chua nhieu thanh phan cua vo Trai Đat thi co the giai thich đuoc su tuong đong ve mat hoa hoc cua Mat Trang voi vo Trai Đat, vi du nhu ve nong đo đong vi oxy.tr.321

Tuy gia thuyet va cham lon co the giai thich đuoc nhieu ket qua quan sat song van con nhung cau hoi chua đuoc giai đap, đa so lien quan đen thanh phan cua Mat Trang. Nam 2001, mot nhom nghien cuu o Vien Carnegie tai Washington bao cao ket qua đo đac đac trung đong vi oxy trong đa Mat Trang co đo chinh xac cao, cho thay tinh chat giong voi đa o Trai Đat. Cac nghien cuu khac sau đo cung chi ra ty le đong vi wolfram va titani o vo Mat Trang giong het voi Trai Đat. Đa Mat Trang thu đuoc trong chuong trinh Apollo co đac trung đong vi giong voi đa tren Trai Đat va khac hau het cac thien the khac trong He Mat Troi. Trong khi đo cac mo phong ve vu va cham lon khang đinh tren 40% cho đen phan lon Mat Trang đuoc hinh thanh tu vat lieu cua Theia, chu khong phai tu thien the tien Trai Đat. Đe giai thich cho su tuong đong hoa hoc giua Mat Trang va vo Trai Đat, đa co cac gia thuyet khac nhau đuoc đua ra, bao gom ca đe xuat xem xet lai toan dien gia thuyet va cham lon. Mot so nghien cuu cho rang co kha nang Theia tuong đong hoa hoc voi thien the tien Trai Đat, voi xac suat toi 20%, du co uoc luong truoc đo chi la chua đen 2%. Mot so gia thuyet khac giai thich vo Trai Đat va Mat Trang đeu đuoc tao ra tu cung vat lieu đuoc hoa tron sau su kien va cham lon, du co nha nghien cuu nghi ngo ve kha nang nay. Trong moi truong hop, su tuong đong hoa hoc chung to Mat Trang khong hinh thanh o xa va đoc lap voi Trai Đat.tr.321
Gia thuyet va cham lon van đang đuoc phat trien đe giai thich cac quan sat ngay cang chinh xac ve Mat Trang. Mot y tuong cho rang vat lieu vang ra tu vu va cham lon ban đau hinh thanh nen hai thien the ve tinh cua Trai Đat. Sau đo, chung nhap lai thanh Mat Trang trong mot va cham o toc đo thap. Y tuong nay giai thich đuoc viec vo Mat Trang o mat xa day hon so voi mat gan.


Đac tinh vat ly Mat Trang co hinh dang gan ellipsoid do tac đong cua luc thuy trieu, voi truc lon lech khoang 30° so voi phuong noi đen Trai Đat. Truc lon cua ellipsoid cung lech khoang 30° so voi truc lon cua truong trong luc Mat Trang, vi truc lon cua truong trong luc gan trung voi phuong noi đen Trai Đat. Hinh dang cua Mat Trang hoi meo hon so voi muc gay ra boi luc thuy trieu hien tai. Hoa thach hinh dang nay goi y ve lich su cua Mat Trang. Mat Trang đa nguoi va đong cung khi luc thuy trieu con manh, luc no cach Trai Đat chi khoang mot nua khoang cach hien nay. Ngay nay, no đa qua lanh va cung đen muc khong the đieu chinh hinh dang lai cho phu hop voi luc thuy trieu yeu hon o quy đao hien tai.
Voi khoi luong rieng trung binh 3,3 g/cm³, bang 3/5 so voi Trai Đat,tr.226 Mat Trang duong nhu chua chu yeu đat đa silicat va thieu kim loai (nhu sat) hon han Trai Đat.tr.309 So voi cac ve tinh tu nhien lon cua cac hanh tinh trong He Mat Troi thi Mat Trang co khoi luong rieng xep thu hai chi sau Io.tr.410,412,423


= Cau truc ben trong =

Cau truc ben trong cua Mat Trang đuoc phan tach thanh ba thanh phan khac biet ve mat hoa đia chat la lop vo, lop phu va loi.
Loi Mat Trang co it nhat mot phan nong chay, co đo dan đien cao va khoi luong rieng lon hon lop phu.tr.326 Tuy nhien thanh phan hoa hoc cua loi Mat Trang chua đuoc xac đinh chac chan.tr.326 Co gia thuyet cho rang loi gom hop kim sat-sat sulfide-carbon nong chay voi ban kinh duoi 375 km.tr.326 Cung co gia thuyet khac chi ra loi lon hon mot chut voi thanh phan gom silicat nong chay pha them sat va titani.tr.326 Loi nay co the gom phan loi trong ran chiem khoang 40% the tich, va phan loi ngoai nong chay chiem khoang 60% the tich.
Bao quanh loi la phan trong cua lop phu co ban kinh khoang 480 km đen 587 km, mot phan cung bi nong chay.tr.325 Cau truc lop phu o tang tren đuoc cho la đa hinh thanh theo co che ket tinh tu mot đai duong magma ton tai ngay sau khi Mat Trang hinh thanh vao khoang 4,5 ty nam truoc.tr.221 Qua trinh đai duong magma ket tinh đa tao ra lop phu ultramafic co mat đo cao, chua nhieu olivin va pyroxen, nam duoi mot lop vo plagiocla nhe noi len va bao phu be mat toan cau.tr.223 Nhung phan chat long cuoi cung hoa ran nam giua lop vo va lop phu, chua nhieu cac thanh phan toa nhiet va khong tuong thich nhau ve mat hoa đia chat.tr.224 Cac mau đa lay tu bien Mat Trang, von la dung nham hoa ran tung phun trao ra be mat tu lop phu nong chay mot phan, xac nhan thanh phan lop phu ultramafic.tr.223tr.312
Qua trinh hinh thanh neu tren tao ra lop vo anorthosit, mot ket qua phu hop voi cac đo đac tai cho va vien tham.tr.223tr.311 Sau khi khoang ba phan tu đai duong dung nham đa ket tinh, cac khoang chat plagiocla nhe hon bat đau hinh thanh va noi len tren tao thanh lop vo.tr.224 Lop vo day khoang 50 km.tr.283 Cac mau đa tren vo Mat Trang đeu co tuoi tu 3,3 đen 4,4 ty nam, co hon hau het đa Trai Đat, va phu hop voi mo hinh ket tinh đai duong dung nham.tr.310tr.282


= Be mat =

Đia hinh Mat Trang đa đuoc đo bang laser va xu ly anh stereo. Mot đac trung đia hinh noi bat la bon đia Nam cuc - Aitken o phia nam mat xa Mat Trang. Đay la ho va cham lon nhat trong He Mat Troi voi đuong kinh 2500 km. Bon đia nay chua điem sau nhat tren Mat Trang co đo sau khoang 13 km so voi vung xung quanh ria. Điem cao nhat tren Mat Trang nam ngay phia đong bac bon đia nay, thuoc khu vuc co the đuoc nang len do vu va cham nghieng ma đa tao ra bon đia Nam Cuc – Aitken. Cac bon đia noi bat khac hinh thanh tu cac vu va cham lon trong thoi ky đau cua Mat Trang gom co bien Mua, Trong Sang, Khung Hoang o mat gan va Đong Phuong o ranh gioi cua hai mattr.312tr.225 – chung đeu co phan trung tam sau va phan ria cao. Mat xa cao hon mat gan trung binh khoang 1,9 km.
Lien đoan Thien van Quoc te khuyen nghi kinh tuyen goc cua he toa đo đia ly Mat Trang đi qua điem trung tam trung binh cua mat gan Mat Trang. Trong he toa đo nay, ho va cham nho be mang ten Mosting A co toa đo 3,18°Nam, 5,16°Tay, cung voi mot so đac điem đia hinh khac, đuoc dung đe đoi chieu vi tri ve ban đo.
Tau quy đao Trinh sat Mat Trang nam 2010 đa phat hien ra cac vach đut gay chom tren be mat Mat Trang, cho thay rang Mat Trang co the đa co ngot lai trong thoi ky đia chat gan đay. Cac dau hieu co ngot tuong tu cung đa đuoc quan sat tren Sao Thuy. Mot nghien cuu thuc hien voi 12000 buc anh chup đuoc tu tau quy đao cho thay bien Lanh o gan cuc bac, mot bon đia von đuoc cho la đa ngung tien hoa ve mat đia chat giong nhu cac bien Mat Trang khac, đang nut va dich chuyen. Mat Trang khong co cac mang kien tao cho nen hoat đong đia chat o đay chi la su hinh thanh cac vet nut chu yeu do su co ngot cua toan Mat Trang khi no nguoi dan va mot phan do luc thuy trieu.


 Bien va vung cao  Cac vung tren be mat Mat Trang co mau sam va tuong đoi bang phang nhu nhung đong bang, khong co đac điem đia hinh noi bat, đu lon đe co the nhin thay bang mat thuong tu Trai Đat, đuoc goi la cac bien Mat Trang vi truoc đay đa co gia đinh rang nhung vung nay co nuoc.tr.19-20tr.310 Gia thuyet đuoc chap nhan hien tai cho rang cac vung nay tung la bon đia chua dung nham co, nay đa nguoi lanh thanh bazan toi mau.tr.312 Bazan tren Mat Trang co thanh phan tuong tu lop vo ben duoi đai duong Trai Đat hoac dung nham phun trao tu nui lua Trai Đattr.312 nhung rat thieu khoang chat. Cac dong dung nham đa phun trao ra be mat va chay vao cac ho va cham lon trong thoi đau lich su Mat Trang.tr.312 Bien che phu 17% dien tich Mat Trang va hau het nam o mat gan,tr.312 bien o mat xa chi chiem khoang 1% be mat.
Mot so bien o mat gan chua cac vom nui lua ma co the hinh thanh tu magma co đo nhot cao hon đang ke. Ban đo hoa đia chat Mat Trang, đo boi pho ke gamma cua ve tinh Lunar Prospector, cho thay mat gan Mat Trang co nong đo cao hon cac nguyen to hoa hoc co kha nang sinh nhiet nam ben duoi lop vo, goi y ve kha nang vung nam duoi lop vo nay đa tung nong hon va de phun trao dung nham hon, giai thich cho viec mat gan co nhieu bien hon. Đa so bazan hinh thanh nen cac bien nho nam xen ke giua cac vung cao đa phun trao trong ky Mua, 3,2–3,8 ty nam truoc, con rieng o bien Mua va Đai duong Bao, hoat đong phun trao đa keo dai tu 4,2 đen khoang 1 ty nam truoc. Theo mot nghien cuu đinh tuoi bang phuong phap đem ho va cham o vung Đai duong Bao thi lan cuoi cung dung nham trao len be mat la cach đay 1,2 ty nam. Nam 2006, mot nghien cuu đa phat hien ho va cham Ina trong bien Ho Hanh Phuc co nhung đac điem tre voi tuoi chi khoang 10 trieu nam. Cac tran đong đat cung hien tuong thoat khi ra be mat cho thay mot so hoat đong đia chat cua Mat Trang van tiep tuc. Mot nghien cuu nam 2014 su dung anh chup cua Tau quy đao Trinh sat Mat Trang đa chi ra nhung vung co tuoi it hon 100 trieu nam. Co kha nang lop phu cua Mat Trang nong hon đa biet, it nhat la o mat gan, tai nhung noi co nhieu nguyen to phong xa sinh nhiet ben duoi lop vo. O bon đia Đong Phuong, hoat đong nui lua keo dai chung to lop phu ben duoi vung nay ban đau nong va/hoac co nhieu nguyen to sinh nhiet.
Cac khu vuc co mau sang hon tren Mat Trang đuoc goi la cac vung cao boi chung co đo cao lon hon hau het bien Mat Trang. Vung cao co thanh phan chu yeu la plagiocla tich luy tu đai duong dung nham co cua Mat Trang, do nhe hon nen noi len cao tu rat som cach đay đen 4,4 ty nam.tr.311 Do hinh thanh som nen vung cao co mot quang thoi gian dai hung chiu su ban pha tu nhung manh vun vu tru, dan đen mat đo cuc cao ho va cham.tr.311 Khac voi Trai Đat, khong co ngon nui lon nao tren Mat Trang đuoc cho la hinh thanh boi su dich chuyen cua cac mang kien tao.tr.310 Tong dien tich vung cao chiem 83% be mat Mat Trang.tr.311
Viec mat gan co nhieu bien trong khi mat xa co nhieu nui co the đuoc giai thich boi mot vu va cham o toc đo thap giua Mat Trang voi mot ve tinh tu nhien thu hai cua Trai Đat, chung vai chuc trieu nam sau khi he Trai Đat va Mat Trang hinh thanh.


 Cac ho va cham  Khi nhung tieu hanh tinh va sao choi va cham voi be mat Mat Trang, cac ho va cham hinh thanh va be mat chiu tac đong đang ke. Theo uoc tinh chi rieng mat gan cua Mat Trang đa co khoang 300.000 ho rong hon 1 km.tr.13 Nien đai đia chat Mat Trang can cu vao nhung su kien va cham noi bat nhat o bon đia Mat Hoa, Mua, Đong Phuongtr.123 va đai dien boi tuoi cua ho va cham Copernicus va Eratosthenes.tr.249 Đay la nhung cau truc đe lai cac dau hieu đia tang hoc qua cac anh chup, chang han nhu manh vang tu ho Eratosthenes nam tren nen bien xung quanh con vat lieu ban ra tu Copernicus lai chong len Eratosthenes.tr.249 Viec khong co khi quyen, thoi tiet va nhung qua trinh đia chat gan đay đa giup cho đa so ho giu nguyen trang tu luc hinh thanh.tr.303,[1] Chi co it cau truc đia chat tren Mat Trang đuoc đinh tuoi chinh xac bang phuong phap đo đac trung đong vi,tr.168-169,177-178,212 cac khu vuc con lai đuoc so sanh tuoi voi cac cau truc nay bang phuong phap khac nhu đem so ho va cham.tr.135 Neu gia đinh rang cac ho va cham xuat hien dan theo thoi gian voi toc đo nhat đinh thi viec đem so ho tren moi đon vi dien tich roi so sanh giua cac khu vuc khac nhau co the giup so sanh tuoi giua chung.tr.129

Cac ho va cham tren Mat Trang đeu co hinh tron do toc đo cao cua cac manh vun vu tru khi va cham se tao ra hieu ung giong cac vu no, tac đong đeu ra moi huong xung quanh.tr.315 Khi manh va cham lao xuong be mat, no tham nhap toi đo sau khoang 2 đen 3 lan đuong kinh manh va cham, tao ra song xung kich va nhiet lam nut tang đa nen ben duoi va boc hoi lop silicat be mat.tr.316 Lop đat bi boc hoi gian no nhanh, tao ra vu no nhu bom hat nhan, khoet mot ho tren be mat co đuong kinh khoang 10 đen 15 lan đuong kinh manh va cham va đay vat lieu ra ria, tao nen vanh tron ngoai dang cao.tr.316 Song xung kich trong lop vo phan hoi lai lam dang đat đa trong ho, khien đay ho tro nen phang va đoi khi nho len o giua.tr.316 Cac vu lo đat o gan vanh tao nen cau truc doc dang bac thang.tr.316 Nhung manh vat lieu bi vang len cao do vu no sau đo roi xuong mot vung co đuong kinh co gap đoi đuong kinh ho va cham.tr.316 Cac manh to va bay nhanh roi cach xa ho va thuong tao ra them ho nho.tr.316
Phu ben tren be mat Mat Trang la lop đat mat gom đa bi tan vun co nguon goc tu va cham.tr.314 Cu sau moi su kien va cham thi chung lai vo vun thanh nhung manh nho hon.tr.314 Đat Mat Trang co thanh phan chiem gan nua la silica va cac thanh phan khac la mot so oxit kim loai. Lop đat mat cua nhung be mat co tai vung cao nhin chung day hon, trung binh khoang 10-15 met; trong khi tai cac be mat tre o bien, đat mat chi day 4-5 met.tr.88,93,286 Ben duoi lop đat mat tan min la lop cac manh vo lon vang ra tu cac vu va cham va đa mong nut gay day tu vai đen vai chuc kilomet.tr.92-93 Ban than lop đat mat cung thuong đuoc phan lam hai đia tang: tang tren nam ngay be mat, day co vai đen vai chuc xangtimet va chua cac hat đa đuoc tron đeu; tang duoi co cac lop khac nhau chua đuoc tron lan, hinh thanh tu cac su kien va cham trong qua khu.tr.337

Trong ba ty nam qua, toc đo san sinh ho la mot ho đuong kinh 1 km moi 200 nghin nam, mot ho đuong kinh 10 km moi vai trieu nam, va mot đen hai ho đuong kinh 100 km moi ty nam.tr.319 Toc đo san sinh ho cao hon gap nhieu lan truoc thoi điem cach đay gan 4 ty nam.tr.319 Tuoi cua đa nong chay do va cham thu thap tu cac ho va cham trong chuong trinh Apollo goi y ve su kien bien co Mat Trang dien ra khoang 3,9 ti nam truoc, voi su xuat hien nhieu bat thuong cac tieu hanh tinh va cham voi cac thien the o vong trong cua He mat troi, mac du co nghi van ve gia thuyet nay.
Viec so sanh nhung hinh anh do Tau quy đao Trinh sat Mat Trang chup cho thay toc đo san sinh ho hien tai nhanh hon đang ke uoc tinh truoc đay, đac biet la voi cac ho nho co kich co tren chuc met. Khi va cham xay ra, nhung manh vat lieu nong chay hoac boc hoi vang ra ngoai bien voi goc nho va toc đo rat cao.tr.216-217 Co che nay khuay đong hai xangtimet lop đat mat tren cung o thang thoi gian 81.000 nam, nhanh hon mot tram lan so voi cac mo hinh ly thuyet truoc đay.
Cac vu va cham lon nho gay xoi mon khien nui non tren Mat Trang đeu co be mat nhan tron va đo cao thap, giong nhung nui co nhat tren Trai Đat.tr.311


 Cac xoay Mat Trang  Cac xoay Mat Trang la cac vung co đac điem đia chat ky di nam rai rac khap be mat cua Mat Trang. Chung co suat phan chieu cao, co đac điem quang hoc cua be mat moi hinh thanh gan đay va thuong co cac đuong toi uon luon xen giua nhung vung sang. Tu truong o be mat cac xoay đeu manh tuy nhien khong phai moi vung bat thuong tu truong đeu co xoay.


 Nuoc va su song  Nuoc long khong ton tai tren be mat Mat Trang.tr.309 Voi đieu kien tren be mat, nuoc se bi buc xa cuc tim tu Mat Troi quang phan thanh cac chat khac. Ngay ca nuoc ngam trong đat đa cung bi giai hap boi tia cuc tim cua Mat Troi. Moi truong tu nhien cua Mat Trang khong ho tro su song vi buc xa Mat Troi manh, gan nhu khong co khi quyen, nhiet đo cao vao ban ngay, cung buc xa ion hoa. Tong luong vi sinh vat ma cac tau vu tru đa mang len Mat Trang trong cac nhiem vu tham hiem co tiep xuc voi be mat la khoang 4,57×1010 te bao hoac bao tu, nhung hau het đuoc cho la khong the song qua mot ngay Mat Trang (29,5 ngay Trai Đat). Tuy nhien vao nam 2019, it nhat mot hat giong đa nay mam o mot thi nghiem trong moi truong co kiem soat cua tau đo bo Thuong Nga 4.
Tu nhung nam 1960, đa co gia thuyet ve su ton tai cua nuoc đa o cac ho va cham lanh leo luon bi khuat trong bong toi o hai cuc. Truc quay cua Mat Trang đa on đinh trong vai ty nam tro lai đay va o hai cuc co nhung ho khong nhan đuoc anh sang Mat Troi trong suot thoi gian nay. Chung co the chua nuoc đa đen tu sao choi, gio Mat Troi, hoac cac tang đa ben duoi. Cac mo phong tren may tinh nam 2003 goi y khoang 14.000 kilomet vuong dien tich Mat Trang co the nam trong bong toi vinh cuu. Cac ke hoach đinh cu tren Mat Trang cua con nguoi phu thuoc đang ke vao luong nuoc co san tai đay khi ma phuong an van chuyen nuoc tu Trai Đat to ra khong kha thi.
Nhung phat hien gan đay đa xac nhan su ton tai cua nuoc tren be mat Mat Trang.tr.309 Nam 1998, pho ke neutron tren tau vu tru Lunar Prospector chi ra dau hieu hydro trong nuoc đa nam duoi lop đat mat vai chuc xangtimet o cac ho toi vinh cuu gan cuc. Thuy tinh nui lua đuoc mang ve tu Mat Trang cung chua luong nuoc nho. Ton tai nuoc o dang lien ket hoa hoc trong đa Mat Trang.tr.309 Vao nam 2008 pho ke M3 cua tau vu tru Chandrayaan-1 đa phat hien su ton tai cua nuoc o ca cac be mat đuoc Mat Troi chieu sang. Nam 2009, LCROSS cho mot ten lua het nhien lieu đam xuong vung toi vinh cuu trong ho va cham Cabeus gan cuc nam va phat hien khoang 155 kg nuoc trong luong khoi bui boc len tu vu va cham.

Vao nam 2011 mot thi nghiem đa đo đuoc 615 đen 1410 ppm nuoc trong bao the nong chay cua mau đa chua magma co o Mat Trang, cho thay mot so phan ben trong Mat Trang co luong nuoc tuong đuong lop phu tren cua Trai Đat. Viec phan tich lai du lieu pho phan xa cua may đo M3 vao nam 2018 đa khang đinh su ton tai cua nuoc đa trong vong vi đo 20° o ca hai cuc. Du lieu cho thay anh sang phan xa đac trung cua nuoc đa, khac han so voi anh sang tu hydroxyl, nuoc o the khac, hay cac be mat phan xa khac. Nuoc đa co nhieu hon o cuc Nam, tai cac khu vuc nam trong bong toi lau nhat. Tau quy đao Trinh sat Mat Trang xac nhan nhiet đo rat thap trong mot so ho va cham va chup đuoc anh nho anh sang cua sao.tr.309 Tong luong nuoc o cac ho nay vao khoang hang tram ty tan.tr.309
Cuoi nam 2020, cac nha thien van phat hien phan tu nuoc o phan be mat đuoc chieu sang cua Mat Trang bang thiet bi SOFIA. Nhung khe ho nho khuat toi trong đat đa, o ca vung đat đuoc chieu sang voi vi đo tren 80, đuoc cho la chiem toi khoang 10–20% dien tich toi vinh cuu chua nuoc đa cua Mat Trang.


= Truong hap dan =

Truong hap dan cua Mat Trang đa đuoc đo tu nhung nam 1960 thong qua anh huong len quy đao cua cac tau khong gian gan Mat Trang, voi gia toc cua cac tau đuoc xac đinh nho dich chuyen Doppler cua song vo tuyen lien lac giua tau va Trai Đat. Tau Lunar Prospector đa ve ban đo trong truong cua mat gan vao nhung nam 1998-1999. Nam 2013, ban đo truong hap dan cho toan bo be mat Mat Trang đa đuoc thiet lap chi tiet boi cap tau quy đao GRAIL. Gia toc trong truong cua Mat Trang co nhung vung cuc đai tai mot so bon đia va cham khong lo, mot phan do mat đo khoi luong lon cua bazan bien lap đay nhung bon đia đo. Tuy vay, mot so vung cuc đai khong nam gan khu vuc co bazan bien.
Gia toc trong truong trung binh tren be mat Mat Trang la 1,63 m/s2, bang khoang 1/6 gia toc trong truong Trai Đat.tr.226 Mot nguoi mac bo đo phi hanh gia Apollo 11 kem he thong cung cap duong khi nang tong cong 91,3 kg se cam thay nhu chi khoang 15 kg tren Mat Trang. Van toc can đe thoat khoi Mat Trang (toc đo vu tru cap 2) la 2,38 km/s, thap hon nhieu so voi Trai Đat la 11,2 km/s.tr.226


= Tu truong =

Mat Trang co mot tu truong ngoai voi cuong đo nhin chung duoi 0,2 nanotesla, chua bang mot phan mot tram ngan tu truong Trai Đat. Hien tai Mat Trang khong co tu truong luong cuc toan cau ma chi co lop vo đa tu hoa, co the do truoc kia tung ton tai mot dynamo toan cau. Khoang 4,25 đen 3,56 ti nam truoc tu truong Mat Trang co kha nang manh gan bang tu truong Trai Đat ngay nay. Dynamo duy tri đen cach đay 1,92 đen 0,80 ty nam nho cac dong đoi luu hoat đong khi loi Mat Trang ket tinh. Tren ly thuyet, mot so vung tu hoa con sot lai co the đuoc gay ra boi tu truong thoang qua cua nhung đam may plasma gian no trong nhung vu va cham lon. Khi nhung đam may nay xuat hien sau cac vu va cham lon, Mat Trang van đang co mot nen tu truong đang ke. Gia thuyet nay đuoc ho tro boi vi tri tu hoa manh nhat tren vo nam gan điem đoi chan cua nhung bon đia va cham lon.


= Khi quyen =
Mat Trang co khi quyen rat loang đen noi cac hat khi gan nhu khong va cham voi nhau, giong tang ngoai khi quyen hanh tinh, voi tong khoi luong tu duoi 10 tan đen khoang 30 tan. Thiet bi cua cac tau đo bo Apollo đo đuoc mat đo hat khi quyen khoang 107 hat/cm³ vao ban ngay va 105 hat/cm³ vao ban đem o be mat Mat Trang, gan nhu chan khong so voi khi quyen Trai Đat (1019 hat/cm³). Khi quyen bao gom cac chat khi thoat ra tu đat đa va khi sinh ra tu hoat đong phun xa do gio mat troi va bui vu tru ban pha tho nhuong Mat Trang. Cac nguyen to đuoc phat hien co natri va kali sinh ra do phun xa va giai hap nhiet (cung co trong khi quyen Sao thuy va Io); helium-4 va neon chu yeu tu gio mat troi; argon-40, radon-222 va cac đong vi poloni thoat ra khi quyen sau khi hinh thanh tu phan ra phong xa trong lop vo va lop phu. Tong mat đo cua cac nguyen to tren van con nho hon nhieu mat đo khi quyen Mat Trang, do đo cac nha khoa hoc van đang tim kiem su hien dien cua nhung phan tu va nguyen tu khac o khi quyen, đac biet la cac chat ma co the đuoc sinh ra tu lop đat mat. Chandrayaan-1 đa phat hien hoi nuoc voi nong đo thay đoi theo vi đo, nhieu nhat tai khoang 60–70 đo nam. Hoi nuoc co the đuoc sinh ra tu su thang hoa nuoc đa o lop đat mat. Nhung khi nay quay lai lop đat mat do trong luc cua Mat Trang hoac bien mat vao khong gian do ap luc buc xa mat troi hoac neu chung bi ion hoa thi bi thoi bay boi tu truong gio mat troi.


 Cat bui  Ton tai mot đam may bui bat đoi xung bao quanh Mat Trang đuoc tao ra boi cac hat bui sao choi. Moi giay co khoang 0,1 đen 0,6 picogam bui sao choi bay vao moi met vuong be mat vung xich đao Mat Trang voi toc đo khoang 20 kilomet tren giay. Cac hat nay va vao be mat khien bui o đo ban len voi toc đo co vai tram met mot giay, sau đo đa so chung lai roi xuong be mat. Trung binh, lop bui bay lo lung tren be mat Mat Trang co tong khoi luong khoang 120 kilogam va day hang tram kilomet. Cac phep đo bui đa đuoc thuc hien boi Thi nghiem Bui Mat Trang (LDEX) cua LADEE, trong khoang 6 thang voi đo cao tu gan be mat đen tren 200 km. Trung binh moi phut co mot hat bui ban kinh tren 0,3 micromet va đap vao đau đo cua LDEX. So luong hat bui tang len vao nhung dip mua sao bang Geminid, Quadrantid, Taurid va Omicron Centaurid, khi Trai Đat va Mat Trang đi ngang qua nhung đam tan tich sao choi. Đam may bui cua Mat Trang co mat đo bat đoi xung, day hon o vung hoang hon.
Cac nha du hanh vu tru đat chan len Mat Trang trong chuong trinh Apollo đa chung kien nhung quang sang gan đuong chan troi truoc luc binh minh, mot hien tuong cung đuoc quan sat boi mot so ve tinh va tau đo bo. Đay co the la anh sang tu lop bui o tren cao hoac natri va kali trong khi quyen.


 Qua khu  Nam 2017, mot nghien cuu dua tren mo hinh phun trao dung nham theo thoi gian cho thay Mat Trang tung co mot khi quyen kha day trong khoang thoi gian co 70 trieu nam, giua 3 va 4 ty nam truoc. Khi quyen nay chua cac khi sinh ra boi cac vu phun trao nui lua Mat Trang va co ap suat khoang gap ruoi so voi khi quyen Sao Hoa ngay nay. Khi quyen co xua nay đa dan bien mat vao khong gian chu yeu do chuyen đong nhiet cua cac hat khi voi toc đo tren toc đo vu tru cap 2.


= Chuyen đong va mua =
Mat Trang tu quay quanh truc voi chu ky phu thuoc vao he quy chieu: so voi nen sao o xa, chu ky nay la chu ky sao,tr.46 27,3 ngay Trai Đat, con so voi Mat Troi thi chu ky nay la chu ky giao hoi,tr.45 29,5 ngay Trai Đat. Đoi voi quan sat vien đung yen tren be mat Mat Trang, Mat Troi moc va lan theo chu ky đung bang chu ky giao hoi. Mat Trang quay quanh Trai Đat va bi khoa thuy trieu so voi Trai Đat, khien cho chu ky sao cua chuyen đong tu quay cua Mat Trang đung bang chu ky quy đao cua Mat Trang quanh Trai Đat, va chu ky giao hoi tu quay cung bang chu ky giao hoi quy đao (con goi la "thang giao hoi").tr.331 Chu ky giao hoi quy đao cung la chu ky pha Mat Trang khi quan sat tu Trai Đat (con goi la "tuan trang").tr.123tr.331

Đo nghieng truc quay cua Mat Trang so voi hoang đao chi la 1,54°, nho hon nhieu so voi 23,5°Cua Trai Đat.tr.108 Do đo buc xa Mat Troi len Mat Trang cung it thay đoi theo mua hon, ngoai tru tai vung gan cuc, noi ma yeu to đia hinh va yeu to mua đeu co anh huong.
Nam 2005, mot phan tich ve cac anh chup boi tau vu tru Clementine cho thay cac khu vuc nhieu nui non o vanh ho va cham Peary tai cuc bac co the đuoc chieu sang trong toan bo ca ngay Mat Trang, tao ra nhung đinh nui sang vinh cuu. Cac nghien cuu sau nay, tu 2005 đen 2013, cho rang vung ria Peary co the bi che khuat vao mua đong, tuy nhien xac nhan nhieu đia điem o vung nay va ria ho va cham khac gan hai cuc co ty le nhan sang tu 80% đen tren 90% trung binh nam, bao gom ria ho Shackleton gan cuc nam. Tuong tu, co nhieu khu vuc nam mai mai trong bong toi o đay cua nhung ho va cham gan cuc, va cac "ho toi vinh cuu" nay cuc lanh.
Tuy co the tinh đuoc nhiet đo trung binh be mat cua Mat Trang, nhung nhiet đo thuc te o tung đia điem co the lech so voi muc trung binh hang chuc đo K, tuy theo đieu kien đia hinh (đo doc, bong ram, kien truc tan xa anh sang va nhiet), đo phan xa sang va buc xa hong ngoai cua be mat đia phuong, va tinh chat nhiet (nhiet dung, đo dan nhiet) cua khu vuc. Do thieu khi quyen hay thuy quyen đe on nhiet, nhiet đo be mat thay đoi manh trong ngay cua Mat Trang.tr.314 Vao giua trua, nhiet đo cua đat đa mau sam co the len tren 100 °C; con trong ban đem (keo dai khoang hai tuan, tuong đuong voi thoi luong ban ngay cua Mat Trang), nhiet đo đat xop giam xuong khoang -180 °C.tr.314 Noi co nhiet đo on đinh va khong qua lanh la cac đinh nui sang vinh cuu gan cuc, khoang -50±10 °C, đuoc cho la phu hop đe đinh cu vi de tiep can nang luong Mat Troi va nguon nuoc đa o cac ho toi vinh cuu gan đo.


He Trai Đat - Mat Trang = Quy đao =
He Mat Trang va Trai Đat quay quanh khoi tam nam o duoi be mat Trai Đat khoang 1.700 km (khoang mot phan tu ban kinh Trai Đat), theo cac quy đao gan giong hinh elip co đo lech tam nho. So voi nen cac ngoi sao o xa, he nay quay het đung mot vong trong chu ky quy đao (hay "thang vu tru", "thang sao") la 27,3 ngay.tr.223-224 Do khoi tam cua he chuyen đong tren quy đao quanh Mat Troi, nen đe Mat Trang quay tro lai cung mot pha, can khoang thoi gian lau hon la chu ky giao hoi quy đao (hay "thang giao hoi", "tuan trang") 29,5 ngay.tr.223-224tr.123 Neu nhin tu cuc bac, he Mat Trang-Trai Đat quay theo chieu nguoc kim đong ho, trung chieu quay cua he quanh Mat Troi va chieu quay tren quy đao cua cac hanh tinh khac trong He Mat Troi, đong thoi cung la chieu tu quay cua Trai Đat, Mat Trang va hau het cac hanh tinh nay.tr.236-237tr.223-224 Mat phang quy đao cua he, con goi la mat phang bach đao, khong lech nhieu so voi mat phang quy đao cua he quanh Mat Troi, con goi la mat phang hoang đao,tr.253-257 va cung khong lech nhieu so voi mat phang quy đao cua cac hanh tinh khac trong He Mat Troi.tr.236 Trong khi đo, khoang mot phan ba trong so cac ve tinh tu nhien khac trong he Mat Troi chuyen đong tren quy đao nam gan mat phang xich đao cua hanh tinh ma chung quay quanh theo cung chieu quay,tr.410 đa so lech nhieu so voi mat phang hoang đao,tr.389 va phan lon cac ve tinh khac quay nguoc chieu hanh tinh theo cac quy đao bat thuong va cach xa hanh tinh.tr.410

Quy đao cua Mat Trang bi gay nhieu boi Mat Troi, Trai Đat, va o muc đo it hon la cac hanh tinh, khien cho tat ca cac thong so cua quy đao, nhu đo nghieng, đo lech tam, ban truc lon, điem nut, cung điem ... đeu bien đong nho mot cach tuan hoan va phuc tap. Vi du, mat phang quy đao cua Mat Trang tien đong theo chu ky 18,6 nam, va anh huong đen cac khia canh khac cua chuyen đong, the hien o cac cong thuc toan hoc trong cac đinh luat Cassini. Vi du khac la đo lech tam quy đao cua Mat Trang thay đoi theo chu ky 206 ngay, khien cho can điem va vien điem quy đao cua Mat Trang cung bien đong theo chu ky nay. 


= Tuong quan kich thuoc =
Xet tuong quan voi Trai Đat, Mat Trang la mot ve tinh tu nhien lon la thuong: no co đuong kinh bang khoang mot phan tutr.19 va khoi luong bang 1/81 Trai Đat.tr.304 Mat Trang la ve tinh lon nhat trong He Mat Troi neu so tuong quan voi kich co hanh tinh cua chung, du vay Charon co kich thuoc tren mot nua hanh tinh lun Pluto.tr.426-432 Mat Trang chiem phan lon momen đong luong cua he Trai Đat – Mat Trang, va khien Trai Đat quay quanh khoi tam Trai Đat-Mat Trang mot lan mot thang vu tru voi toc đo bang 1/81 Mat Trang hay khoang 12,5 m/s.tr.444-445 Chuyen đong nay chong len chuyen đong quay cua Trai Đat quanh Mat Troi voi toc đo lon hon nhieu khoang 30 km/s.tr.245


= Thuy trieu =

Theo đinh luat van vat hap dan, luc hap dan giua hai vat the giam dan theo binh phuong khoang cach giua chung.tr.630 Do vay, voi he hai thien the o canh nhau, phan be mat tren thien the nay nam gan thien the kia hon se chiu luc hut manh hon mot chut so voi phan nam xa.tr.661 Chenh lech luc hut nay tao ra luc thuy trieu.tr.661 Đoi voi he Trai Đat – Mat Trang, luc thuy trieu bop meo ca Trai Đat va Mat Trang, gay ra nhieu hieu ung quan sat đuoc.tr.665
Neu Mat Trang tung tu quay quanh truc cua no voi toc đo nhanh hon hoac cham hon toc đo hien tai, luc thuy trieu lam toc đo nay thay đoi dan cho đen khi chu ky tu quay đung bang chu ky quy đao quanh Trai Đat, khien Mat Trang luon huong mot mat ve Trai Đat – đuoc goi la bi khoa đong bo (hay khoa thuy trieu, đong bo thuy trieu).tr.665tr.426-432 Nguyen nhan la luc thuy trieu boi Trai Đat lam bien dang Mat Trang lien tuc neu no van con quay so voi phuong noi đen Trai Đat, gay nen ma sat trong long Mat Trang tieu hao nang luong quay nay, tao thanh momen luc can. Qua thoi gian co hang ngan nam, trong he quy chieu gan voi phuong noi đen Trai Đat, đong nang quay cua Mat Trang bien mat vi đa chuyen hoa het thanh nhiet nang, Mat Trang khong con chuyen đong quay so voi phuong noi đen Trai Đat va luon co mot mat huong ve Trai Đat. O trang thai khoa thuy trieu can bang ben, the nang Mat Trang nho nhat va Mat Trang chi co the nam theo mot trong hai tu the co đinh đoi xung nhau qua tam. Ngay nay Mat Trang o tu the voi khoi tam nam cach tam hinh hoc khoang 1,8 km ve phia gan Trai Đat hon. Vao nam 2016, cac nha khoa hoc hanh tinh su dung du lieu thu thap boi ve tinh Lunar Prospector tu nam 1998 va phat hien hai vung giau hydro (kha nang nang cao tung la cac vung co nuoc đa) tren hai mat đoi dien cua Mat Trang. Co the hai mang nay la hai cuc cua Mat Trang cach đay hang ti nam truoc, o tu the khoa thuy trieu can bang ben voi phan bo khoi luong trong long Mat Trang khac hien nay.

Mat Trang cung tao ra luc thuy trieu tren Trai Đat, tac đong len ca đai duong va lop vo đat đa cua Trai Đat.tr.125 Hieu ung ro ret nhat la lam đai duong ly tuong, neu khong co luc đia, se nam can bang o hinh dang ellipsoid voi hai "buou" nho len khoang mot met, mot buou nam gan Mat Trang, va buou kia nam đoi dien.tr.125-126 Tren thuc te, do Trai Đat tu quay trong truong luc thuy trieu, đai duong khong bao gio kip đat hinh dang can bang vi gioi han cua toc đo song va su can tro boi nhieu yeu to.tr.8 Luc truy trieu va chuyen đong quay cua Trai Đat tao ra nhung song thuy trieu voi buoc song hang nghin cay so, đinh song ung voi trieu dang va đay song ung voi trieu ha.tr.1-2 Thanh phan cua song nay gay boi Mat Trang bien đoi theo chu ky 12,42 gio, đung bang mot nua chu ky quay cua mot điem bat ky tren be mat Trai Đat so voi Mat Trang.tr.40 Mat Troi cung gay ra hien tuong thuy trieu tren Trai Đat, nhung luc thuy trieu cua Mat Troi chi bang khoang mot nua so voi Mat Trang.tr.665 Tong hop tac đong cua luc thuy trieu Mat Trang va Mat Troi lam thay đoi pham vi thuy trieu voi chu ky tuan hoan khoang hai tuan.tr.127 Pham vi thuy trieu o tung noi con phu thuoc đia hinh bien, ma sat giua đai duong voi đay bien, đo nhot bien, nhieu loan dong chay, va ca cac đieu kien khi tuong.tr.2
Luc thuy trieu cung gay ra cac "buou" o phan loi va vo đat đa cua Trai Đat, voi pham vi chi khoang 20 cm.tr.125-127 Khac voi đai duong, noi ma luc thuy trieu gay ra chuyen đong cua cac khoi chat long,tr.125-127 phan loi va vo đat đa cua Trai Đat bi nhao bop mot cach đan hoi va deo duoi tac đong cua luc thuy trieu. Ma sat trong cac khoi đai duong chuyen đong duoi luc thuy trieu, va o muc đo nho hon la ma sat trong chuyen đong deo cua loi đat đa, lam tieu tan dan nang luong tu quay cua Trai Đat, khien ngay Trai Đat dai them khoang 0,002 giay sau moi the ky.tr.128 Mot nghien cuu vao nam 2016 goi y ve kha nang luc thuy trieu đa giup duy tri tu truong Trai Đat, do đong nang va the nang cua he Trai Đat-Mat Trang-Mat Troi đa chuyen hoa thanh nhiet nang va đong nang o loi Trai Đat boi su nhao bop cua thuy trieu, lam on đinh nhiet đo cao va kha nang sinh ra tu truong cua loi. Do bao toan mo men đong luong trong he Trai Đat – Mat Trang, phan mo men đong luong mat đi o chuyen đong tu quay cua Trai Đat đuoc chuyen hoa sang mo men đong luong cua Mat Trang, lam quy đao Mat Trang tang dan đo cao voi toc đo quy đao giam dan.tr.128 Thi nghiem đo khoang cach Mat Trang bang cach chieu laser len cac tam hoi phan đuoc chuong trinh Apollo lap đat tren be mat Mat Trang cho thay khoang cach toi Mat Trang tang voi toc đo 38 mm moi nam (co toc đo moc cua mong tay nguoi).tr.128tr.2

Neu qua trinh nay tiep tuc dien ra, chu ky tu quay cua Trai Đat se dai ra đen khi bang voi chu ky quy đao cua chuyen đong quay quanh nhau cua he Trai Đat – Mat Trang, tao ra khoa thuy trieu o ca hai thien the.tr.128 Khi đo Mat Trang se đung yen tai mot kinh tuyen, nhu mot ve tinh đia tinh, giong nhu truong hop cua Pluto va Charon hien nay.tr.128 Tuy nhien, trong tuong lai, Mat Troi se tro thanh mot sao đo khong lo va se nuot chung he Trai Đat – Mat Trang truoc khi hien tuong khoa thuy trieu o ca hai thien the nay xay ra.
Hien tai, Mat Trang van chiu tac đong nho cua luc thuy trieu gay ra boi Trai Đat va Mat Troi. Pham vi thuy trieu tren Mat Trang la 10 cm va bien đoi chu yeu theo chu ky 27 ngay, voi hai thanh phan: thanh phan theo phuong huong đen Trai Đat va gay ra boi Trai Đat, vi Mat Trang đa bi khoa thuy trieu trong quy đao đong bo, va thanh phan nho hon gay boi Mat Troi. Thanh phan gay boi Trai Đat la do su binh đong cua Mat Trang, vi quy đao cua Mat Trang co đo lech tam.tr.166-170 Neu quy đao cua Mat Trang tron hoan hao thi chi co thanh phan luc thuy trieu gay ra boi Mat Troi.tr.166-170 Thanh phan gay boi Mat Troi la nho va bien đoi theo mot so chu ky khac nua, nhu chu ky 2 tuan, 1 thang, 7 thang, 1 nam, 6 nam, 18,6 nam. Ung suat tich luy tu cac luc thuy trieu gay ra cac đot đong đat o sau trong long Mat Trang, đo đuoc boi cac đia chan ke ma chuong trinh Apollo đat tren Mat Trang. Đong đat Mat Trang it xay ra hon, co cuong đo yeu hon so voi đong đat tren Trai Đat, nhung co the keo dai hang gio, do khong co thuy quyen hap thu. Ngoai đong đat sau do thuy trieu, xay ra theo cac đot voi chu ky 27 ngay, con co đong đat nong o cac vung đia chat yeu gan vo va đong đat do va cham voi thien thach, xay ra ngau nhien theo thoi gian.


= Dien mao nhin tu Trai Đat =
Do khoa thuy trieu, Mat Trang luon luon duy tri gan nhu mot mat huong ve Trai Đat.tr.665 Tuy nhien boi hieu ung binh đong, tu Trai Đat thuc te co the quan sat khoang 59% be mat Mat Trang. Mat đoi dien Trai Đat đuoc goi la mat gan (hay "mat truoc") con mat kia la mat xa (hay "mat khuat", "mat sau").tr.224tr.124,305tr.27 Mat xa thinh thoang bi goi khong chinh xac la "mat toi" nhung thuc te no đuoc soi sang thuong xuyen nhu mat gan theo chu ky 29,5 ngay.tr.124 Mat gan toi vao ky trang toi (hay pha "khong trang").tr.268

Mat Trang co suat phan chieu thap khac thuong, gan tuong đuong nhua đuong.tr.59 Mac du vay o pha trang tron, Mat Trang la vat the sang thu hai tren bau troi sau Mat Troi,tr.120-121 mot phan do su tang cuong anh sang phan xa o goc huong ve phia Mat Troi boi hieu ung xung đoi. Hieu ung xung đoi, mot đac tinh phan xa cua đat xop va be mat go ghe, lam cho Mat Trang tai pha ban nguyet chi sang bang mot phan muoi trang tron chu khong phai mot nua,tr.59 va phan ngoai ria trang tron sang gan bang o tam, tuc la khong co hieu ung ria toi. Mat nguoi cam nhan Mat Trang la vat the sang tren nen troi xung quanh toi, khi no đuoc Mat Troi chieu roi, con do co che bat bien muc sang trong he thong thi giac tu đong hieu chinh quan he mau sac va đo sang voi moi truong. Mat Trang trong lon hon khi gan đuong chan troi nhung đay hoan toan la hieu ung tam ly goi la ao anh Mat Trang đuoc mo ta lan đau vao the ky 7 truoc cong nguyen. Trang tron tren bau troi co đuong kinh goc trung binh khoang hon 31 phut cung va kich co bieu kien gan tuong đuong Mat Troi.tr.308,309,340
Đo cao lon nhat cua Mat Trang tai trung thien thay đoi theo pha va thoi gian trong nam. Trang tron cao nhat tren bau troi vao mua đong đoi voi ca hai ban cau. Su đinh huong cua hinh anh Mat Trang, the hien ro o huong cua đuong ranh gioi sang toi o pha khong tron, phu thuoc vao vi đo cua đia điem quan sat.tr.99 Nguoi o ban cau nam nhin hinh Mat Trang lon nguoc so voi nguoi o ban cau bac cua Trai Đat. Mot nguoi quan sat o mien nhiet đoi co the thay trang luoi liem hinh mat cuoi. Tai hai cuc Bac va Nam, Mat Trang moc tren bau troi lien tuc trong gan hai tuan, roi bien mat lien tuc trong gan hai tuan, roi lap lai nhu vay, theo chu ky 27,3 ngay. O vung Bac Cuc vao mua đong, khi Mat Troi nam phia duoi đuong chan troi, sinh vat phu du di cu theo chieu thang đung, voi chu ky hang ngay – 24,8 gio đong ho – cua anh sang Mat Trang, va chu ky hang thang – 29,5 ngay – cua pha Mat Trang. Chu ky hang ngay cua anh sang Mat Trang dai hon 24 gio thong thuong do Mat Trang quay cung chieu voi chieu quay cua Trai Đat; đieu nay khien cho, vao moi ngay, Mat Trang moc muon hon ngay truoc khoang 0,8 gio đong ho.tr.120-121

Khoang cach giua Mat Trang va Trai Đat thay đoi tu khoang 356.400 km tai can điem gan nhat đen 406.700 km tai vien điem xa nhat, chenh nhau 14%. Neu Mat Trang nam tai can điem gan nhat đong thoi đang o pha trang tron thi no đuoc goi la sieu trang; con trang tron xay ra o vien điem xa nhat đuoc goi la vi trang. Sieu trang sang hon 30% so voi vi trang, do co đuong kinh goc lon hon 14% va dien tich sang gap 1,142 ≈ 1,30. Mat nguoi cam nhan thay đoi đo sang it hon so voi muc thay đoi cuong đo sang thuc te, theo mot so cong thuc lien he, nhu cong thuc logarit cua đinh luat Weber–Fechner hoac cong thuc cua đinh luat luy thua Stevens. Nhu vay, Mat Trang o mot pha tai can điem se đuoc cam nhan sang hon so voi Mat Trang o cung pha đo tai vien điem, nhung đo sang hon cam nhan đuoc khong nhieu đen muc 30%.
Đa co cac bao cao ve su thay đoi qua thoi gian cua mot so đac điem tren be mat Mat Trang. Nhieu khang đinh nhu vay bi cho la hao huyen va la ket qua tu viec quan sat duoi nhung đieu kien anh sang khac nhau, anh huong cua khi quyen, hay nhung ban ve khong phu hop. Tuy nhien, su thoat khi thi thoang dien ra va co the la nguyen nhan cua mot ti le nho hien tuong thoang qua đuoc bao cao. Mot vi du đuoc chi ra vao nam 2006 rang mot vung đuong kinh khoang 3 km o cau truc Ina bi đieu chinh boi cac su kien giai phong khi cach đay khong qua 10 trieu nam va co the van đang tiep dien.
Cung nhu Mat Troi, hinh dang Mat Trang co the bi anh huong boi khi quyen Trai Đat. Hieu ung quang hoc pho bien la hao quang 22° hinh thanh khi anh sang Mat Trang khuc xa qua nhung tinh the bang trong nhung đam may ti tang cao va quang sang nho hon khi Mat Trang đuoc quan sat qua may mong.


= Thien thuc =

Thien thuc xay ra khi it nhat mot phan cua Trai Đat hoac Mat Trang đi vao bong ram cua thien the con lai - luc đo Mat Troi, Trai Đat, Mat Trang đeu nam tren mot đuong thang, goi la soc vong.tr.129tr.255,318 Nhat thuc la luc Mat Trang chan anh sang Mat Troi đen mot phan Trai Đat, dien ra vao mot so ky trang toi khi Mat Trang nam giua Mat Troi va Trai Đat.tr.131 Nguoc lai, nguyet thuc la luc Trai Đat chan anh sang Mat Troi đen Mat Trang, dien ra vao mot so ky trang tron khi Trai Đat nam giua Mat Troi va Mat Trang.tr.133 Quy đao Mat Trang quanh Trai Đat (bach đao) nghieng khoang 5°9' so voi quy đao cua Trai Đat quanh Mat Troi (hoang đao), do đo thien thuc khong xay ra tai moi dip trang toi va trang tron.tr.254-255 Đe thien thuc dien ra thi Mat Trang phai o gan giao cat cua hai mat phang quy đao.tr.253-257 Su tai lap cua nhat thuc va nguyet thuc đuoc mo ta bang saros, voi chu ky xap xi 18 nam mot lan.tr.253-257
Kich co bieu kien cua Mat Trang gan bang Mat Troi va đeu vao co hon nua đo.tr.308,309,340 Mat Troi lon hon Mat Trang nhieu nhung do o cach xa Trai Đat hon han nen no co kich co bieu kien tuong đong.tr.253-257 Su thay đoi trong kich co bieu kien cua Mat Trang do quy đao khong tron, xay ra trong nhung chu ky khac nhau, dan đen hai dang nhat thuc la toan phan (Mat Trang trong to hon Mat Troi) va vanh khuyen (Mat Trang trong nho hon Mat Troi).tr.253-257tr.130
Trong nhat thuc toan phan, chop bong toi nhat đang sau Mat Trang in len mot vung nho o be mat Trai Đat.tr.131tr.253 Nhung nguoi o trong vung bong toi nay se thay đia Mat Troi bi che phu hoan toan va quang mat troi tro nen co the quan sat bang mat thuong.tr.131-132 Mot so hanh tinh va nhung ngoi sao sang nhat cung co the xuat hien tren bau troi trong nhat thuc toan phan.tr.131 Khoang 3000 km xung quanh vung bong toi la vung ban da; nhung nguoi o vung ban da thay Mat Troi bi che khuat mot phan boi Mat Trang.tr.131tr.253 Do chuyen đong cua Trai Đat va Mat Trang tren quy đao ma vet cua chop bong toi, va ca vung ban da, se di chuyen ve phia đong voi toc đo khoang 1500 km/h.tr.131 Do vay, hien tuong nhat thuc toan phan, đoi voi mot nguoi quan sat đung yen tren mat đat, chi keo dai khong qua 7 phut.tr.131 Trong quang thoi gian keo dai khoang mot gio đong ho truoc va sau khi dien ra nhat thuc toan phan, nguoi quan sat co the chung kien nhat thuc mot phan.tr.131-132
Khoang cach giua Mat Trang va Trai Đat gia tang rat cham qua thoi gian, nen đuong kinh goc cua Mat Trang đang giam cham.tr.128 Them nua, do đang trong qua trinh tien hoa thanh sao khong lo đo, kich co va đuong kinh bieu kien cua Mat Troi tren bau troi đang tang cham. Su ket hop cua hai thay đoi nay đong nghia rang hang ty nam truoc, Mat Trang luon luon che phu hoan toan Mat Troi trong nhat thuc va khong co nhat thuc hinh khuyen.tr.496 Tuong tu nhu the, hang ty nam sau, Mat Trang se khong con co the che phu hoan toan Mat Troi đuoc nua va nhat thuc toan phan cung khong con.tr.496

Khac voi nhat thuc, trong nguyet thuc, chop bong toi đang sau Trai Đat co the bao phu toi 4 lan Mat Trang.tr.132 Khi Mat Trang khong nam hoan toan trong bong toi cua Trai Đat, nguyet thuc mot phan co the đuoc quan sat.tr.133 Vi bong toi cua Trai Đat la lon so voi Mat Trang, nen nguyet thuc toan phan keo dai lau hon so voi nhat thuc toan phan.tr.133 Khoang 20 phut truoc khi Mat Trang đi vao bong toi Trai Đat, Mat Trang tron đay bi mo dan đi, do Trai Đat che bot anh sang roi đen no.tr.133 Khi Mat Trang di chuyen tren quy đao bat đau vao bong toi Trai Đat, hinh dang tron cua bong toi Trai Đat bat đau in len be mat cua Mat Trang.tr.133 Khi đa nam hoan toan trong bong toi cua Trai Đat, Mat Trang van co the đuoc nhin thay kha toi voi mau hoi đo, đuoc roi sang boi anh sang Mat Troi đi cong qua khi quyen Trai Đat.tr.133 Nguyet thuc toan phan co the keo dai đen mot tieng 40 phut, con khoang thoi gian nguyet thuc mot phan, truoc va sau nguyet thuc toan phan, co the keo dai khoang 1 tieng đong ho.tr.133 Nguyet thuc toan phan co the đuoc quan sat boi tat ca moi nguoi o nua Trai Đat quay ve phia Mat Trang, trai nguoc voi nhat thuc toan phan chi danh so it nam trong vet đi qua cua chop bong toi Mat Trang.tr.133
Do Mat Trang lien tuc chan khung canh bau troi mot dien tich tron rong nua đo, hien tuong che khuat xay ra khi mot hanh tinh hay ngoi sao sang đi qua phia sau Mat Trang va bi che mat.tr.141 Chieu theo khai niem nay thi nhat thuc la su che khuat Mat Troi,tr.141 mac du co đinh nghia rang che khuat la mot truong hop cua thien thuc trong đo thien the bi che co kich thuoc bieu kien nho hon nhieu. Moi vung tren Trai Đat co the quan sat su che khuat cua cac sao o cac thoi điem khac nhau va theo cach khac nhau, tuong tu nhu voi nhat thuc, va hien tuong che khuat tung đuoc su dung đe xac đinh vi tri cua Mat Trang va toa đo đia ly cua nguoi quan sat.tr.141 Su che khuat boi Mat Trang cung đuoc tan dung đe phat hien cac cap sao đoi voi khoang cach bieu kien tu 0,02 giay cung.tr.141 Đa co đe xuat su dung hien tuong che khuat boi Mat Trang đe dung anh chup tia X cung cua cac nguon thien van.


Kham pha = Truoc thoi du hanh vu tru =
Mot trong cac hinh ve co cua con nguoi ve Mat Trang co the la hinh khac tren đa vao 5000 nam truoc o di san van hoa the gioi Knowth cua Ireland.
Tim hieu ve cac chu ky lien quan đen Mat Trang la mot phan cua hoat đong thien van hoc thoi ky đau: vao the ky thu 5 truoc Cong nguyen, cac nha thien van Babylon đa ghi chep chu ky saros khoang 18 nam cua nguyet thuc va nhat thuc, va cac nha thien van An Đo đa mo ta cu giac hang thang cua Mat Trang. Nha thien van hoc Trung Quoc Thach Than, vao the ky thu 4 truoc Cong nguyen, đa huong dan cach tien đoan nhat thuc. Tiep theo đo la viec hinh thanh cac hieu biet ve hinh dang cua Mat Trang va co che tao nen anh sang Mat Trang: nha triet hoc Hy Lap co đai Parmenidis (475 truoc cong nguyen) cho rang anh sang cua Mat Trang la anh sang phan chieu lai, va sach Chu Be o Trung Quoc, khoang the ky thu 6 đen thu 4 truoc cong nguyen, cung ghi chep rang Mat Troi tao nen anh sang Mat Trang. Nhieu hoc gia Trung Quoc, tu cuoi thoi Chien Quoc đen đoi nha Han, đa ghi nhan hinh dang cau cua Mat Trang va Mat Troi, va giai thich nhat thuc gay boi Mat Trang che Mat Troi, mac du bi phan bac boi nhung nguoi theo hoc thuyet cho rang Mat Trang la thai am va Mat Troi la thai duong.tr.411-414

Đau the ky thu 3 truoc Cong nguyen, Aristarkhos xu Samios đa su dung hinh hoc va mot so can cu quan sat đe uoc luong kich thuoc Mat Trang.tr.67-70 Arkhimidis, cuoi the ky thu 3 truoc Cong nguyen, đa thiet ke mot mo hinh vu tru co the tinh toan chuyen đong cua Mat Trang va cac thien the khac trong He Mat Troi. Vao the ky thu 2 truoc Cong nguyen, Selefkos Seleukos đa nhan đinh thuy trieu gay ra boi suc hut cua Mat Trang, va đo cao cua thuy trieu phu thuoc vao vi tri Mat Trang so voi Mat Troi. Sang đen the ky thu 2, Claudius Ptolemaeus đa cai thien cac ket qua tinh toan ve khoang cach đen Mat Trang, vao co 59 lan ban kinh Trai Đat, va đuong kinh Mat Trang, vao co 0,292 đuong kinh Trai Đat, rat sat voi cac con so đa biet hien nay, la 60 va 0,273.tr.71-73
Nam 499, nha thien van An Đo Aryabhata ghi chep trong cuon sach Aryabhatiya cua ong ve hien tuong nguyet thuc la do Mat Trang đi vao bong ram cua Trai Đat, va nhat thuc la do Mat Trang tao bong ram tren Trai Đat, kem theo cong thuc tinh toan kha chinh xac ve kich thuoc cac bong ram, thoi gian keo dai cua nguyet thuc va nhat thuc, va cac thong so quy đao cua Mat Trang. Nha thien van hoc va vat ly hoc nguoi A Rap Alhazen (965–1040), ben canh nhieu phat hien lien quan đen Mat Trang, co neu ra trong sach Anh sang Mat Trang rang Mat Trang khong phan xa giong nhu mot cai guong, ma phan xa khuech tan ve moi huong. Nha thien van Tram Quat cua nha Tong đa viet vao nam 1086 ve cac pha trang ram va trang toi, so sanh chung voi hinh tuong qua cau bac co mot nua son bot trang, se co hinh luoi liem neu nhin tu ben canh, va giai thich rang thien thuc khong xay ra thuong xuyen do bach đao lech voi hoang đao.tr.415-416
Nhung ban ve chi tiet be mat Mat Trang đau tien, truoc khi kinh vien vong đuoc su dung, la ban ve boi Leonardo da Vinci khoang nam 1505 đen 1508, va ban đo cua Williams Gilbert nam 1600, the hien ten rieng mot so đac điem Mat Trang.tr.123-125 Nam 1610, Galileo Galilei đa xuat ban nhung buc ve đau tien ve hinh anh Mat Trang quan sat qua kinh vien vong, trong quyen sach Sidereus Nuncius, va ghi chep rang thien the nay khong nhan ma co cac nui non va cac ho.tr.125-126  Thomas Harriot cung đa ve ban đo Mat Trang chi tiet gan thoi gian nay, nhung khong xuat ban.tr.129 Viec ve ban đo Mat Trang đuoc phat trien tiep trong the ky 17, dua vao quan sat tu kinh vien vong.tr.130-132 Cac no luc cua Giovanni Battista Riccioli va Francesco Maria Grimaldi, nam 1651, mot phan dua tren cac cong trinh truoc đo cua Michael Florent van Langren, Johannes Hevelius va nhung nguoi khac, đa tao ra he thong đat ten cac đac điem Mat Trang đuoc su dung rong rai ngay nay, trong đo cac ho va cham đuoc đat ten theo cac nha khoa hoc lon đa khuat.tr.134 Wilhelm Beer va Johann Heinrich Madler nam 1836 đa xay dung ban đo Mappa Selenographica, xuat ban vao nam 1837 trong cuon sach Der Mond, chua nhung nghien cuu vi trac chinh xac ve đuong kinh cua 148 ho va cham va chieu cao cua 830 ngon nui.tr.246 Cac ho tren Mat Trang, lan đau đuoc ghi chep boi Galileo, đa tung đuoc cho la gay boi hoat đong nui lua, cho đen khi Franz von Gruithuisen, nam 1829, va Richard Proctor, nam 1873, đe xuat rang chung đuoc tao ra boi cac vu va cham. Quan điem nay đuoc nha đia chat thuc nghiem Grove Karl Gilbert đong tinh vao nam 1893, va tiep tuc đuoc cung co qua cac nghien cuu thuc hien tu cac nam 1936 đen 1963, hinh thanh nen nhung hieu biet ve đia tang hoc Mat Trang, mot nhanh moi cua đia chat thien van.tr.4-5


= 1958–1976 =
Trong thoi gian tu 1958, nam khoi đong chuong trinh Luna cua Lien Xo, đen nhung nam 1970, nam ket thuc cua chuong trinh Apollo va ca chuong trinh Luna, cuoc Chay đua vao khong gian giua Lien Xo va My đa lam tang đang ke moi quan tam va su hieu biet ve Mat Trang.tr.5-154tr.305-308tr.91-92 Mot so nha du hanh vu tru đat chan len ve tinh tu nhien nay, tuy nhien khi cuoc đua nay ket thuc, khong con co them nhiem vu tham hiem nao đua con nguoi len Mat Trang.tr.305-308


 Lien Xo  Sau ba nhiem vu khong ten that bai nam 1958, tau khong gian tu chuong trinh Luna cua Lien Xo đa lan đau tien hoan thanh nhung muc tieu sau: vat the nhan tao đau tien thoat khoi trong luc Trai Đat va đi qua gan Mat Trang la Luna 1, vat the nhan tao đau tien va cham be mat Mat Trang la Luna 2, va nhung buc anh đau tien ve mat xa cua Mat Trang ma binh thuong an dang đuoc chup boi Luna 3, tat ca đeu vao nam 1959.tr.5-16
Tau khong gian đau tien đo bo nhe nhang len Mat Trang thanh cong la Luna 9 va phuong tien khong nguoi lai đau tien đi vao quy đao quanh Mat Trang la Luna 10, ca hai vao nam 1966.tr.55-58 Cac mau đat va đa đuoc đem ve Trai Đat boi ba nhiem vu tra ve mau vat (Luna 16 nam 1970, Luna 20 nam 1972, va Luna 24 nam 1976) voi tong khoi luong 0,3 kg.tr.5tr.107,136 Hai co may tham trac tien phong trong chuong trinh Lunokhod cua Lien Xo đa đat chan len Mat Trang vao cac nam 1970 va 1973.tr.97-98,113
Luna 24 la nhiem vu tham hiem Mat Trang cuoi cung cua Lien Xo.tr.136


 Hoa Ky  Nam 1961, sau khi Lien Xo đua đuoc Yuri Gagarin la nguoi đau tien len khong gian, Tong thong Hoa Ky John Fitzgerald Kennedy cam ket se đua con nguoi len Mat Trang truoc khi thap ky 1960 ket thuc.tr.92 Cung nam, NASA tien hanh cac nhiem vu voi muc tieu đua cac tau tham do khong nguoi lai len Mat Trang.tr.22-23 Chuong trinh Ranger, sau 13 lan that bai lien tiep, đa cho nhung anh chup can canh vao nam 1964; chuong trinh Surveyor đa đua tau Surveyor 1 ha canh tren Mat Trang sau Luna 9 khoang 4 thang; chuong trinh Tau quy đao Mat Trang (1966-1967) đa chup anh phan lon be mat đe khao sat cac vi tri du kien đo bo nguoi.tr.40-41,58,60-65 Chuong trinh Apollo voi cac tau co nguoi lai đuoc thuc hien song song.tr.2tr.74 Sau mot loat thu nghiem, gom su co Apollo 1 lam thiet mang phi hanh đoan, va thanh cong cua Apollo 7 đua nguoi len quy đao quanh Trai Đat, nam 1968 Apollo 8 đa lan đau tien đua nguoi bay tren quy đao quanh Mat Trang.tr.2tr.14tr.32
Nam 1969, vao hoi 02:56 UTC ngay 21 thang 7, trong nhiem vu Apollo 11, phi hanh gia Neil Armstrong đa tro thanh nguoi đau tien buoc chan tren Mat Trang.tr.90tr.55 Su kien nay đuoc truyen hinh truc tiep va uoc chung co khoang 600 trieu nguoi tren toan cau đa xem.tr.55
Cac tau Apollo đa mang ve 381,7 kg đat đa Mat Trang trong 2196 mau vat.tr.5tr.298 Cac nhiem vu Apollo cung đa lap đat 14 loai thiet bi thi nghiem đia vat ly cua Apollo Lunar Surface Experiments Package (ALSEP) tai cac vi tri đo bo cua Apollo 12, 14, 15, 16 va 17. Chung hoat đong cho đen thang 9 nam 1977. Tuy nhien thi nghiem Lunar Laser Ranging cua ALSEP chi dung thiet bi thu đong la cac tam retroreflector nen no van đuoc tiep tuc cho đen ngay nay. Viec đo khoang cach van thuong xuyen đuoc thuc hien boi cac tia laser phat ra tu cac tram o Trai Đat, voi đo chinh xac đat đen co milimet, đe xac đinh thong so quy đao va chuyen đong tu quay cua Mat Trang, kiem chung thuyet tuong đoi rong, quan trac su tien đong cua Trai Đat, theo doi cac hieu ung thuy trieu voi chuyen đong cua Mat Trang, ho tro tim hieu ve loi Mat Trang.
Apollo 17 nam 1972 la chuyen bay cuoi cung cua chuong trinh Apollo, trong đo co su tham gia lan đau cua mot nha khoa hoc đia chat, Jack Schmitt, trong so cac phi hanh gia.tr.305-308


= Thap ky 1970 đen nay =

Tu thap nien 1970, moi quan tam trong tham hiem vu tru bat đau huong ve cac khu vuc khac trong He Mat Troi.tr.98-99 Trong nhieu nam, Mat Trang khong đuoc chu y, cho đen khi hoat đong vu tru dan đuoc quoc te hoa.tr.61
Tu nhung nam 1990, co them nhieu quoc gia tham gia khai pha truc tiep Mat Trang. Nam 1990, Nhat Ban la quoc gia thu ba đua tau vu tru bay quanh Mat Trang, tau Hiten (ひてん).tr.179 Con tau nay tha ra mot đau do quy đao mang ten Hagoromo, nhung bo phan truyen tin hieu cua đau do bi hong va no đa khong co đong gop khoa hoc đang ke nao.tr.179 Nam 1994, Hoa Ky đua tau Clementine vao quy đao Mat Trang.tr.185 Tau Clementine đa ve ban đo đia hinh gan nhu toan cau đau tien cho Mat Trang va chup anh đa pho toan cau đau tien cho be mat Mat Trang. Tiep đo, vao nam 1998, tau Lunar Prospector cua Hoa Ky đa phat hien du luong hydro o hai cuc, co the đuoc sinh ra boi nuoc đa o cac ho chim trong bong toi.tr.205
SMART-1 la tau vu tru đau tien cua Lien minh Chau Au hoat đong tren quy đao Mat Trang, tu ngay 15 thang 11 nam 2004 cho đen khi đuoc cho đam xuong be mat vao ngay 3 thang 9 nam 2006.tr.229 Chuyen tham hiem nay đa cung cap nhung ket qua chi tiet hon ve đia hinh va khoang vat be mat Mat Trang.tr.229
Chuong trinh Tham hiem Mat Trang cua Trung Quoc bat đau voi tau Thuong Nga 1.tr.256 Thuong Nga 1 đa bay quanh Mat Trang tu ngay 5 thang 11 nam 2007, thu thap ban đo anh chup toan bo Mat Trang, va sau đo đuoc đieu khien đe đam xuong thien the nay ngay 1 thang 3 nam 2009.tr.256 Thuong Nga 2, đuoc phong vao thang 10 nam 2010, đa đen Mat Trang nhanh hon, ve ban đo Mat Trang o đo phan giai cao hon trong vong 8 thang, sau đo đi đen điem Lagrange L2 cua he Trai Đat-Mat Troi, roi bay qua tieu hanh tinh 4179 Toutatis ngay 13 thang 12 nam 2012, va cuoi cung la đi vao khoang khong vu tru trong quy đao quanh Mat Troi.tr.272 Ngay 14 thang 12 nam 2013, Thuong Nga 3 (嫦娥三号) đa đua mot tau đo bo len be mat Mat Trang.tr.291 Tau đo bo nay sau đo tha ra mot xe tu hanh Mat Trang co ten Ngoc Tho (玉兔).tr.291 Thuong Nga 4 cung la mot tau mang theo xe tu hanh đa đuoc phong vao nam 2019, tro thanh tau vu tru đau tien ha canh o mat xa cua Mat Trang. Thuong Nga 5 đa ha canh tren Mat Trang ngay 1 thang 12 nam 2020 va sau đo đa mang ve Trai Đat 1,731 kg mau vat.
Tu thang 10 nam 2007 đen ngay 10 thang 6 nam 2009, tau quy đao Kaguya (かくや) cua Co quan Tham hiem Hang khong Vu tru Nhat Ban cung voi 2 ve tinh nhan tao nho đi kem đe trung chuyen tin hieu, đa thu thap cac du lieu đia vat ly va ghi lai video đo phan giai HD đau tien tren quy đao Mat Trang.tr.252
Nhiem vu kham pha Mat Trang đau tien cua An Đo đa đuoc thuc hien boi tau Chandrayaan-1, bay quanh thien the nay tu ngay 8 thang 11 nam 2008 cho đen khi bi mat tin hieu ngay 28 thang 8 nam 2009.tr.259 Chandrayaan-1 đa tha mot đau do đam vao Mat Trang, va thuc hien nhieu quan sat giup xac nhan su ton tai cua nuoc tren Mat Trang.tr.259 Sau nhieu lan bi tri hoan, tau quy đao Mat Trang Chandrayaan-2 (चनदरयान-२) đa đuoc phong vao thang 7 nam 2019, mang theo tau đo bo Vikram kem xe tu hanh Pragyan. Tau quy đao đa tach khoi tau đo bo vao ngay 2 thang 9 nam 2019 va duy tri hoat đong quanh Mat Trang cho đen nay, trong khi Vikram bat đau quy trinh ha canh đen khu vuc gan nam cuc cua Mat Trang vao ngay 6 thang 9 nam 2019, nhung bi mat tin hieu khi con cach be mat 2,1 km.
Ngay 18 thang 6 nam 2009, Hoa Ky phong cung luc Tau quy đao Trinh sat Mat Trang va thiet bi va cham LCROSS.tr.265-268 LCROSS đa tao ra hai va cham o ho Cabeus ngay 9 thang 10 nam 2009, giup phat hien nuoc va nhieu nguyen to quan trong o Cabeus, con Tau quy đao Trinh sat Mat Trang hien nay van đang hoat đong, đo cao đo chinh xac va chup anh đo phan giai cao.tr.265-268 Cap tau GRAIL cua NASA, bat đau bay quanh Mat Trang tu ngay 1 thang 1 nam 2012, đa lap ban đo trong truong Mat Trang o đo phan giai cao. Ngay 6 thang 10 nam 2013, tau tham do LADEE cua NASA đa đi vao quy đao Mat Trang, nghien cuu tang ngoai khi quyen Mat Trang.tr.287
Nga đa len ke hoach cho mot can cu o cuc nam cua Mat Trang qua chuoi cac du an Luna trong tuong lai, Luna 25, 26, 27, 28, van van. Luna 25 du kien la tau đo bo khong nguoi lai đuoc phong vao thang 10 nam 2021 đe ha canh đen ho Boguslawsky, con Luna 27 va Luna 28 se ha canh o vung cuc nam Mat Trang, voi Luna 28 du kien mang theo xe tu hanh va thiet bi đua mau vat tro lai Trai Đat, tat ca đe chuan bi cho cac chuyen tham hiem Mat Trang cua cac nha du hanh vu tru sau đo. Hoa Ky cung đa cong bo chuong trinh Artemis, voi muc tieu đua con nguoi tro lai Mat Trang, voi hai pha đa đuoc khoi đong song song. Pha 1 tap trung đua nguoi phu nu đau tien va nguoi đan ong tiep theo len vung cuc nam Mat Trang vao 2024. Pha 2 phat trien cac cong nghe cho phep con nguoi sinh song lau dai o tren Mat Trang, va o gan Mat Trang, voi cac he thong tai su dung va cac chuyen bay tai lap đen nhieu đia điem cua Mat Trang.


= Hoat đong tu nhan =
Ngoai cac du an cua cac quoc gia, cung co cac ke hoach tu nhan đe tham hiem va khai thac Mat Trang.tr.160-184
Giai thuong Mat Trang X cua Google (XPRIZE), cong bo vao 2007, trao thuong 30 trieu đo la My cho bat cu tu nhan nao đua đuoc xe tu hanh len thien the nay theo mot so tieu chi truoc thang 3 nam 2018.tr.178-179 Tuy khong co đoi du thi nao kip hoan thanh nhiem vu đe nhan thuong, đoi ngu XPRIZE đa huy đong đuoc 300 trieu đo la tien tai tro va it nhat 5 đoi đa ky hop đong phong tau.
Thang 10 nam 2017, cong ty Bigelow Aerospace, cua ty phu Robert Bigelow, cung cong ty United Launch Alliance đa cong bo ve mot du an kho van tren Mat Trang. Du an nay co the đi vao van hanh tu nam 2022, ho tro cho cac chuong trinh quay lai Mat Trang va tham hiem Sao Hoa cua NASA. Bigelow co cac ke hoach kho van o tren quy đao quanh Mat Trang, cung nhu tren be mat Mat Trang.tr.177-178

Ngay 17 thang 9 nam 2018, cong ty lien van vu tru SpaceX cua ty phu Elon Musk đa co hop đong voi hanh khach tu nhan đau tien ma ho se đua len Mat Trang, du kien vao 2023, la Yusaku Maezawa. Musk cung co ke hoach ve mot co so tai Mat Trang, nhu mot phan trong chuong trinh đen Sao Hoa.
Thang 9 nam 2018, chuong trinh Dich vu Van tai Mat Trang Thuong mai, mot phan cua chuong trinh Artemis cua NASA, đa mo thau cho cac cong ty tu nhan, đe cung cap dich vu van tai cho cac tau đo bo va xe tu hanh nho len Mat Trang.tr.5 Mot so cong ty đa tung tham gia XPRIZE truoc đay cung tham gia lan nay, va mot so trong đo đa đuoc lua chon, nhu Astrobotic.tr.57tr.6 Astrobotic cung hop tac voi cong ty ATLAS Space Operations đe phat trien kenh lien lac bang laser tu Mat Trang, cho phep thuc hien cac tac vu can luu luong du lieu lon, nhu trai nghiem thuc tai ao tren Mat Trang.
Cong ty Blue Origin cua ty phu Jeff Bezos đa len ke hoach cho chuong trinh van tai đen Mat Trang, bat đau tu khoang giua thap nien 2020, mang ten Blue Moon.tr.173-174 Blue Moon se cung cap cho NASA cac giai phap van tai thuong mai. Mot đia điem nhan hang du kien tai Mat Trang la ho Shackleton, noi co nhieu đieu kien tu nhien phu hop.
Mot so y tuong khai thac Mat Trang boi cac đon vi tu nhan đa đuoc hinh thanh, nhu kinh doanh tai nguyen heli 3 cua Mat Trang đe lam nhien lieu, hay thu nang luong Mat Troi đe truyen ve Trai Đat bang vi song, tuy nhien hanh lang phap ly cho cac hoat đong kinh doanh nay chua đuoc phat trien đay đu.tr.160-170


Su hien dien cua con nguoi Be mat Mat Trang đa co nhieu dau an cua hoat đong cua con nguoi. Moi nhiem vu Apollo đa đe lai luong khi tuong đuong voi tong khoi luong khi quyen Mat Trang, va su o nhiem lau dai co the đa hien dien du phan lon co the đa thoat khoi Mat Trang.tr.44 Cac vat dung ma con nguoi đe lai tren Mat Trang co cac xe tu hanh va tau đo bo, cac thiet bi thi nghiem nhu Goi Thi nghiem Be mat Mat Trang Apollo (ALSEP), va cac bang tuong niem hay tac pham nghe thuat nhu Nha du hanh đa Nga xuong.
Mot so thiet bi van con đang trong qua trinh su dung, nhu cac tam hoi phan trong thi nghiem đo khoang cach laser Mat Trang cua ALSEP. Mot so tau quy đao van đang hoat đong tren quy đao Mat Trang, nhu Tau quy đao Trinh sat Mat Trang.tr.267 Mot so tau đo bo va xe tu hanh van đang đuoc van hanh it nhat mot phan, nhu Kinh vien vong Cuc tim Mat Trang cua Thuong Nga 3tr.294 hay cac thiet bi cua Thuong Nga 4.
Mat Trang đuoc coi la mot đia điem ly tuong đe lap đat nhieu loai kinh vien vong. Kinh vien vong vo tuyen o mat xa cua Mat Trang đuoc che chan khoi nhieu vo tuyen tu Trai Đat, va co the quan sat đuoc buoc song dai hon 20m, von khong the quan sat đuoc tu Trai Đat do bi chan boi tang đien li. Cac ho toi vinh cuu va rat lanh o gan cuc tao nen moi truong phu hop đe lap đat cac kinh vien vong hong ngoai đuong kinh đen 100m, tranh đuoc nhieu hong ngoai tu cac nguon nhiet, đong thoi tranh đuoc nhieu anh khi quyen, vi Mat Trang hau nhu khong co khi quyen. Kinh vien vong thien đinh lap đat tai cac khu vuc nay co the đuoc tao ra bang guong long quay va đat đuong kinh 20-100m. Lop đat Mat Trang min chua nhieu silica co the đuoc dung đe che tao guong va cac dung cu thuy tinh cho cac đai quan sat. Su co mat cua con nguoi tai đay co the giup van hanh cac tram quan sat hieu qua hon cac kinh vien vong bay trong khong gian.
Đa co nhung ke hoach đe tien đen cho phep con nguoi đinh cu tren Mat Trang. Du an Cong Mat Trang thuoc chuong trinh Artemis la mot trong cac no luc đang đuoc trien khai cho muc đich nay. Tuy con nguoi đa tung co mat ngan ngay tren Mat Trang, co cac thu thach cho cuoc song lau dai tai đay, bao gom phong xa vu tru va bui Mat Trang.tr.85-87 Bui Mat Trang co the dinh vao quan ao va bi mang theo vao khu vuc sinh hoat. Bui nay đuoc mot so nha du hanh vu tru o chuong trinh Apollo mo ta la co mui giong thuoc sung. Bui min co the gay ra cac van đe ve suc khoe.tr.86-87
Mac du đa co cac quoc ky cua mot so nuoc đuoc đua len Mat Trang, khong quoc gia nao đuoc phep tuyen bo chu quyen tren Mat Trang noi rieng, va o khong gian ngoai Trai Đat noi chung, theo Hiep uoc Ngoai Khong gian 1967. Hiep uoc nay cho phep cac to chuc va ca nhan khai thac va so huu tai nguyen tren Mat Trang, nhung gioi han viec khai thac vao muc đich hoa binh va khong tan pha moi truong.tr.168-169 Hiep uoc Mat Trang nam 1979 đinh nghia Mat Trang la "di san chung cua nhan loai", va viec khai thac Mat Trang can đuoc đat trong hop tac quoc te.tr.169-170 Tuy nhien đen thang 1 nam 2018, moi chi co 18 quoc gia đa phe chuan hiep uoc nay, trong đo khong co Hoa Ky, Nga, Trung Quoc, do co lo ngai rang Hiep uoc Mat Trang co the can tro hoat đong thuong mai. Mot so ca nhan đa tuyen bo so huu bat đong san tren Mat Trang nhung khong co tuyen bo nao đa đuoc cong nhan rong rai.tr.1,20


Van hoa = Than thoai =

Cac vung toi sang tren Mat Trang đa đuoc con nguoi tuong tuong thanh nhung hinh anh khac nhau trong cac nen van hoa khac nhau, nhu chu Cuoi va cay đa tren cung trang trong van hoa dan gian Viet Nam, hay tho Mat Trang trong van hoa Trung Hoa, An Đo, hoac hinh nguoi.
Trong nhieu nen van hoa co, Mat Trang đuoc nhan cach hoa hoac than thanh hoa. Than thoai Trung Hoa ke ve su tich Hang Nga bay len Mat Trang va truong sinh cung tho ngoc tai đay, mot trong cac su tich ly giai cho phong tuc tet Trung Thu. Than thoai An Đo coi Chandra (Soma) la nam than Mat Trang. Ton giao Luong Ha, trong thien nien ky thu nhat truoc cong nguyen, tin Mat Trang la nam than Sin (Nanna), cha cua nu than Sao Kim Ishtar va than Mat Troi Shamash. Theo than thoai Hy Lap La Ma co đai, Mat Troi la nam va Mat Trang la nu, ung voi Helios (Sol) va Selene (Luna).
Viec quan sat cac su kien thien van lien quan đen Mat Trang, Mat Troi, cac hanh tinh va cac sao cung đa hinh thanh thuat chiem tinh o Trung Quoc, An Đo va phuong tay.tr.50


= Lich =

Chu ky lap lai cua pha Mat Trang đuoc su dung nhu mot cong cu đo thoi gian tien loi, tao thanh co so cho nhieu he thong lich co.tr.119 Mot so thanh đem co, đuoc lam tu xuong hang chuc nghin nam truoc, đa đuoc mot so nha nghien cuu cho la đanh dau cac pha cua Mat Trang. Ngay nay, chu ky lap lai cua thang, khoang 30 ngay, gan tuong ung voi chu ky giao hoi cua Mat Trang.tr.223-224tr.119 Trong tieng Han va cac ngon ngu An Au, tu bieu thi khai niem "thang", hay "nua thang", co nguon goc tu Mat Trang.
Hau het cac lich đa xuat hien trong lich su loai nguoi đeu dua tren cac chu ky chuyen đong cua Trai Đat, Mat Trang va Mat Troi.tr.117-118 Lich am duong cua Trung Hoa ngoai dua vao cac chu ky tren con tich hop them chu ky gan bang 12 nam cua Sao Moc ung voi 12 con giap, trong khi đo lich Hoi giao xuat hien vao the ky thu 7 dua hoan toan vao lich Mat Trang.tr.119 Theo lich Hoi giao, cac thang đuoc xac đinh bang viec quan sat trang non som nhat o đuong chan troi.


= Anh huong tam sinh ly =
Trong mot so nen van hoa, Mat Trang co lien he voi tinh cach đien ro hoac phi ly. Mot so hoc gia cua Hy Lap va La Ma co đai, nhu Aristoteles, Pliny cha, Lucius Mestrius Plutarchus hay Claudius Galenus, đa cho rang pha cua Mat Trang co moi lien he voi chung đong kinh. Pliny cha (song vao nam 23 đen 79) va Claudius Ptolemaeus (khoang nam 150) giai thich rang đo am trong nao co moi lien he voi Mat Trang. Tuy nhien moi phan tich du lieu hien đai đeu khong xac nhan cac ly thuyet nay.
Chu ky thuy trieu va thay đoi cua pha Mat Trang co tac đong len hanh vi cua mot so loai sinh vat tren Trai Đat, đac biet la nhung loai hoat đong vao ban đem hoac nhay cam voi anh sang. Tuy vay cac ghi chep ve moi lien he giua chu ky thay đoi cua pha Mat Trang voi trang thai tam sinh ly cua con nguoi đeu bi bac bo. Mot so nguoi đa cho rang cac pha Mat Trang anh huong đen so ca nhap vien vi tam than, so ca giet nguoi hoac tu tu, hay so vu pham phap; nhung nhieu nghien cuu đa phu nhan quan niem nay.


= Nguon cam hung =

Trang vao cua so đoi tho,
Viec quan đang ban, xin cho hom sau.
Chuong lau chot tinh giac thu,
Ay tin thang tran Lien khu bao ve.
Ban dich boi Huy Can cho bai Bao Tiep (報捷 1948) cua Ho Chi Minh

Mat Trang la nguon cam hung cho nhieu nha tho o cac thoi đai va nen van hoa khac nhau, voi hang tram tac pham vinh nguyet đuoc luu lai trong giai đoan tu the ky thu 7 truoc cong nguyen cho đen nay. Mot vai vi du la bai Mat Trang, Trang tron cua Sappho (610-570 truoc cong nguyen) o Hy Lap co đai, cac bai tho Đuong Nguyet ha đoc chuoc (月下獨酌), Nguyet da (月夜) cua Ly Bach (701-762), Đo Phu (712-770) o Trung Quoc, Dau gio thoi (吹けとも　葺けとも) cua Izumi Shikibu (976-1030) o Nhat Ban, Toi Mat Trang (Alla luna) cua Giacomo Leopardi (1798–1837) o Y, Trang len (La luna asoma) cua Federico Garcia Lorca (1898–1936) o Tay Ban Nha, ai ma biet Mat Trang co phai (who knows if the moon's) cua E. E. Cummings (1894–1962) o My, Huyen ao cua Han Mac Tu (1912–1940) o Viet Nam.tr.4,tr.62
Mat Trang cung la chu đe cua cac tac pham van hoc trong hai thien nien ky qua. Vao the ky thu 2, Lukianos xu Samosata viet tieu thuyet Truyen That (Αληθη διηγηματα), ke chuyen nhung nguoi tu Trai Đat đen Mat Trang va gap cac cu dan tai đo. Mot so vi du khac tu thoi Phuc Hung đen nay, la Giac mo (Somnium, 1634) cua Johannes Kepler, Nguoi cung trang (The Man in the Moone, 1638) cua Francis Godwin, Tieu su ve Đe che Mat Trang (L'Autre monde ou les etats et empires de la Lune, 1657) cua Cyrano de Bergerac, Tu Trai Đat len Mat Trang (De la Terre a la Lune, trajet direct en 97 heures 20 minutes, 1865) cua Jules Verne, Khuc dao đau cho Khong gian (Prelude to Space, 1951) cua Arthur C. Clarke.
Vi du ve nhung nhac pham co tieu đe lien he đen Mat Trang la Clair de lune (1905) trong giao huong cua Claude Debussy, Fly me to the Moon viet boi Bart Howard va bieu dien boi Quincy Jones-Frank Sinatra (1964) – bai hat đau tien đuoc phat tren Mat Trang trong nhiem vu Apollo 11, album The Dark Side of the Moon (1973) cua Pink Floyd, Walking on the Moon (1979) cua The Police.
O nghe thuat tao hinh, Mat Trang xuat hien trong mo tip ly ngu vong nguyet (鯉魚望月, ca chep trong trang) o tranh dan gian Viet Nam va Trung Hoa, trong cac tac pham hoi hoa phuong Đong va phuong Tay nhu Canh đem trang voi cay cau (1648-1650) cua Aert van der Neer, Anh trang (1833-1834) cua Thomas Cole, Trang thu tren song Tama (1838) cua Utagawa Hiroshige, Co mua thu duoi trang (1872-1891) cua Shibata Zeshin, va trong đien anh nhu Chuyen du hanh toi Mat Trang (1902) cua Georges Melies, 2001: A Space Odyssey (1968) cua Stanley Kubrick.
Bieu tuong luoi liem đa đuoc dung đe đai dien cho Mat Trang tu truoc Cong Nguyen trong tu vi Hy Lap co đai, va bieu tuong sao va luoi liem đa xuat hien tu thoi ky van hoa Luong Ha. Luoi liem cung đuoc dung trong van hoa Luong Ha đe đai dien mot so vi than thanh. Trong nghe thuat Hy Lap co đai, nu than Selene đoi tren đau hinh luoi liem. Trong ky hoc, luoi liem, đoi khi kem sao, đa co mat o co cua nhieu quoc gia Hoi giao tu the ky 14. Trang tron xuat hien tren co Lao va Palau.


Xem them Tham khao = Chu thich =


= Nguon =


= Đoc them =


Lien ket ngoai Mat Trang tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Mat Trang tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Hinh anh va ban đo
Constantine, M. (2004). "Apollo Panoramas". moonpans.com. Truy cap ngay 12 thang 4 nam 2007.
"Clementine Lunar Map 2.0 (Beta)". U.S. Navy. ngay 15 thang 10 nam 2003. Luu tru ban goc ngay 8 thang 9 nam 1999. Truy cap ngay 12 thang 4 nam 2007.
"Digital Lunar Orbiter Photographic Atlas of the Moon". Vien Mat Trang va Hanh tinh. Truy cap ngay 12 thang 4 nam 2007.
"Google Moon". Google. 2007. Truy cap ngay 12 thang 4 nam 2007.
"Lunar Atlases". Vien Mat Trang va Hanh tinh. Ban goc luu tru ngay 7 thang 2 nam 2005. Truy cap ngay 12 thang 4 nam 2007.{{Chu thich web}}:  Quan ly CS1: bot: trang thai URL ban đau khong ro (lien ket)
Aeschliman, R. "Lunar Maps". Planetary Cartography and Graphics. Ban goc luu tru ngay 29 thang 5 nam 2015. Truy cap ngay 12 thang 4 nam 2007.
"Lunar Photo of the Day". 2007. Truy cap ngay 12 thang 4 nam 2007.
"Moon". World Wind Central. NASA. 2007. Ban goc luu tru ngay 11 thang 12 nam 2018. Truy cap ngay 12 thang 4 nam 2007.
"The Moon: 50 fantastic features". Skymania. 2007. Ban goc luu tru ngay 24 thang 8 nam 2011. Truy cap ngay 29 thang 9 nam 2007.
Video ve su moc len cua Trai Đat tu quy đao Mat Trang do camera tren ve tinh Kaguya cua JAXA (Nhat Ban) quay. (Trai Đat chi duong nhu moc do ve tinh đang bay. Nhin tu be mat Mat Trang thi Trai Đat khong chuyen đong do Mat Trang luon huong mot mat ve Trai Đat.)
Tham hiem
Jones, E.M. (2006). "Apollo Lunar Surface Journal". NASA. Ban goc luu tru ngay 18 thang 5 nam 2015. Truy cap ngay 12 thang 4 nam 2007.
"Lunar Exploration Timeline". Vien Mat Trang va Hanh tinh. Truy cap ngay 12 thang 4 nam 2007.
Teague, K. (2006). "The Project Apollo Archive". Truy cap ngay 12 thang 4 nam 2007.
Cac tuan trang
"Current Moon Phase". 2007. Ban goc luu tru ngay 11 thang 3 nam 2018. Truy cap ngay 12 thang 4 nam 2007.{{Chu thich web}}:  Quan ly CS1: bot: trang thai URL ban đau khong ro (lien ket)
"NASA's SKYCAL - Sky Events Calendar". Trang ve nhat/nguyet thuc cua NASA. Truy cap ngay 27 thang 8 nam 2007.
"Virtual Reality Moon Phase Pictures". Đai thien van Hai quan Hoa Ky. Ban goc luu tru ngay 17 thang 11 nam 2015. Truy cap ngay 12 thang 4 nam 2007.
"Find moonrise, moonset and moonphase for a location". 2008. Truy cap ngay 18 thang 2 nam 2008.
Khac
"All About the Moon". Space.com. 2007. Truy cap ngay 12 thang 4 nam 2007.
Ho so Mat Trang Luu tru ngay 9 thang 9 nam 2009 tai Wayback Machine cua Solar System Exploration, NASA
"Archive of Moon Articles". Planetary Science Research Discoveries. 2007. Truy cap ngay 12 thang 4 nam 2007.
Williams, D.R. (2006). "Moon Fact Sheet". NASA. Truy cap ngay 12 thang 4 nam 2007.
"Moon Wiki". 2007. Ban goc luu tru ngay 3 thang 7 nam 2012. Truy cap ngay 6 thang 9 nam 2007.
Cain, Fraser (ngay 1 thang 7 nam 2007). "Where does the Moon Come From?". Universe Today. Truy cap ngay 1 thang 4 nam 2008.
Moon articles from Planetary Science Research Discoveries
NASA - Evolution of the Moon tren YouTube, cap nhat 14 thang 3 nam 2012
Lich su tien hoa du doi cua Mat Trang, Ha Huong, VietNamNet. Cap nhat 19/03/2012 06:30:00 AM (GMT+7)
Cac nguon ban đo
10 ve tinh la lung nhat he mat troi Luu tru ngay 29 thang 3 nam 2010 tai Wayback Machine Thuvienvatly.com
Map of the Moon Ban đo Mat Trang
Planetary Names: The Moon Danh phap cho Mat Trang
PDS Map-a-Planet Moon top page Luu tru ngay 9 thang 5 nam 2008 tai Wayback Machine