Am thuc Y đa phat trien qua nhieu the ky voi nhung bien đong chinh tri va xa hoi, voi nguon goc lui lai cho đen the ky thu IV truoc Cong nguyen. Am thuc Y chiu anh huong lon tu Etruscan, Hy Lap co đai, La Ma co đai, Byzantine, nguoi Do Thai va cac mon an A Rap, Etruscan, Hy Lap co đai, La Ma co đai, Byzantine, va Do Thai. Thay đoi đang ke đa dien ra cung voi su phat hien Tan the gioi va viec du nhap mot loat cay luong thuc nhu khoai tay, ca chua, ot va ngo, hien nay la cac thanh phan chinh cua cac mon an, nhung đa khong đuoc du nhap voi so luong lon cho đen the ky thu 18. Am thuc Y đuoc chu y voi su đa dang trong cac vung mien, phong phu cua su khac biet trong huong vi, va đuoc biet đen la mot trong nhung nen am thuc pho bien nhat tren the gioi, voi anh huong ra cac nuoc khac tren the gioi.
Thanh phan va cac mon an khac nhau theo vung. Nhieu mon tung la đac san cua vung nhung đa phat trien manh voi nhung thay đoi trong ca nuoc. Pho mat va ruou vang la mot phan quan trong trong am thuc, ten goi cua vung xuat xu đuoc luat quy đinh va voi nhieu bien the (Denominazione di origine controllata) (DOC). Ca phe, đac biet la espresso, đa tro thanh mot phan quan trong trong am thuc Y.


Lich su Am thuc Y đa phat trien qua nhieu the ky. Mac du nuoc Y đuoc biet đen la khong thong nhat cho đen the ky XIX, nen am thuc co the tim ra nguon goc lui ve đen the ky thu IV truoc Cong nguyen. Qua nhieu the ky, nuoc lang gieng khu vuc, ke chinh phuc, cac đau bep cao cap, bien đong chinh tri va phat hien ra Tan the gioi đa anh huong đen mot trong nhung nen am thuc đau tien tren the gioi.


= Co đai =

Nguoi đau tien viet ve thuc an Y đuoc biet đen la Archestratus, mot nguoi Sicilia goc Hy Lap tu Siracusa, vao the ky thu IV truoc Cong nguyen. Ong đa viet mot bai tho noi ve cach su dung cac thanh phan mon an "chat luong hang đau va theo mua". Ong noi rang mui vi khong nen bi cac loai gia vi, thao duoc va gia vi khac lan at. Ong đat tam quan trong ve viec che bien đon gian mon ca. Phong cach nay duong nhu bi lang quen trong the ky thu I khi De coquinaria lai đuoc xuat ban voi 470 cong thuc nau an keu goi su dung nhieu loai gia vi va thao duoc. Nguoi La Ma muon nguoi lam banh Hy Lap đe san xuat banh mi va pho mat nhap khau tu Sicilia, vi la Sicilia đa co mot danh tieng la noi san xuat pho mat tot nhat. Nguoi La Ma nuoi de lay thit, va trong atiso va toi tay.
Su đon gian bi xoa bo va thay the boi mot van hoa cua nghe thuat am thuc ma nguoi La Ma phat trien. Thoi gian troi qua, cuon De re coquinaria đuoc xuat ban trong the ky thu nhat sau cong nguyen, no bao gom 470 cong thuc su dung nhieu loai gia vi va rau thom. Nguoi La Ma tuyen dung nguoi lam banh Hy Lap đe san xuat banh mi va nhap khau pho mat tu Sicilia vi nguoi Sicilia co danh tieng la nha san xuat pho mat tot nhat. Nguoi La Ma nuoi de đe lay thit, va trong atiso va toi tay.


= Hien đai =

Đau the ky 18, sach nau an Y bat đau chu trong vao tinh vung mien cua am thuc Y thay vi Am thuc Phap. Cac sach khong viet ve đau bep chuyen nghiep nua ma viet ve nhung ba noi tro giai cap tu san. Theo đinh ky duoi dang sach nhu La cuoca cremonese ("đau bep cua Cremona") nam 1794 đua ra mot chuoi cac nguyen lieu theo mua cung voi cac chuong ve thit, ca va rau. Thoi gian troi qua, kich thuoc, su pho bien va tan suat cua nhung quyen sach nay tang dan len.
Trong the ky 18, cac sach y te canh bao nong dan chong tai đo an tinh che vi ho tin rang loai thuc an nay khong tot cho tieu hoa va co the can nhung bua an co loi cho suc khoe. Mot so nguoi tin rang nong dan an đo khong tot vi ho thich the. Tuy nhien, nhieu nong dan phai an thuc an thoi va banh mi moc vi đo la tat ca nhung gi ho co the trang trai.
Nam 1779, Antonio Nebbia tu Macerata o vung Marche, viet Il Cuoco Maceratese ("Đau bep cua Macerata"). Nebbia chi ra su quan trong cua cac loai rau đia phuong va pasta, com va gnocchi. Ve nguyen lieu, ong ay đanh gia cao rau va thit ga hon cac loai thit khac.
Nam 1773, Il Cuoco Galante ("Nguoi đau bep lich su") cua Neapolitan Vincenzo Corrado nhan manh đac biet ve Vitto Pitagorico (đo chay). Cuon sach nay la cuon đau tien đat ca chua lam vai tro trung tam voi muoi ba cong thuc ve no.
Nam 1790, Francesco Leonardi đa phac thao lich su cua am thuc Y tu thoi La Ma va đua ra cong thuc đau tien cua ong ay ve nuoc xot ca chua trong cuon L'Apicio moderno ("Apicius hien đai").
Trong the ky 19, Giovanni Vialardi, đau bep cua vua Victor Emmanuel, viet A Treatise of Modern Cookery and Patisserie voi cac cong thuc "thich hop cho nhung gia đinh khiem ton". Nhieu cong thuc cua ong viet cho cac mon vung mien tu Turin bao gom muoi hai cong thuc ve khoai nhu Genoese Cappon Magro. nam 1829, Il Nuovo Cuoco Milanese Economico boi Giovanni Felice Luraschi viet ve cac mon an Milan nhu Than voi ca com va chanh va Gnocchi alla Romana. La Cucina Genovese cua Gian Battista va Giovanni Rattoin nam 1871 viet ve am thuc Liguria. Cuon sach nay co cong thuc đau tien cho pesto. La Cucina Teorico-Pratica viet boi Ippolito Cavalcanti co cong thuc đau tien cho pasta voi ca chua.
La scienza in cucina e l'arte di mangiare bene ("Khoa hoc nau an va Nghe thuat an"), boi Pellegrino Artusi, xuat ban lan đau nam 1891, đuoc đanh gia rong rai la phat sung than cong cua am thuc Y tan co đien, va bay gio no van đuoc in. Cong thuc cua no đen tu Romagna va Toscana, noi ong ay song.


Nguyen lieu Am thuc Y co rat nhieu nguyen lieu đa dang thuong đuoc su dung, tu hoa qua, nuoc xot, thit, v.v. O Bac Y, ca (nhu ca tuyet, hoac baccala), khoai tay, gao, ngo, xuc xich, thit lon, va cac loai pho mat khac nhau la cac nguyen lieu pho bien nhat. Cac mon pasta su dung ca chua pho bien tren toan nuoc Y.
O Bac Y du co rat nhieu cac loai mi ong nhoi nhan, Polenta va risotto pho bien ngang nhau. Nguyen lieu Liguria bao gom cac mon ca va hai san; hung que (trong pesto), cac loai hat va dau o liu rat pho bien. O Emilia-Romagna, cac nguyen lieu pho bien bao gom giam bong (prosciutto), xuc xich (cotechino), cac loai salami khac nhau, nam cuc, pho mat Grana, Parmigiano-Reggiano, va ca chua (xot Bolognese hoac ragu).
Am thuc Trung Y truyen thong su dung cac nguyen lieu nhu ca chua, tat ca cac loai thit, ca va pho mat pecorino. O pasta Toscana (đac biet la pappardelle) theo truyen thong đuoc phuc vu voi nuoc xot thit (bao gom thit thu san). Cuoi cung o Nam Y, ca chua tuoi hoac xot ca chua, hat tieu, o liu va dau o liu, toi, atiso, cam, pho mat ricotta, ca tim, bi ngoi, mot so loai ca (ca com, ca moi va ca ngu) va nu bach hoa la cac am thuc đia phuong quan trong.
Am thuc Y cung đuoc biet đen rong rai voi su đa dang cua pasta. Pasta bao gom cac loai mi co đo dai, rong va hinh dang khac nhau. Chung đuoc đac ten theo hinh dang—penne, maccheroni, spaghetti, linguine, fusilli, lasagne va nhieu loai khac đuoc nhoi nhan nhu ravioli va tortellini.
Tu pasta cung đuoc su dung đe noi ve cac mon ma trong đo san pham tu pasta la nguyen lieu chinh. Nguoi ta nguoi an no voi nuoc xot. Co hang tram hinh dang cua pasta va it nhat chung co ten rieng đia phuong.
Cac vi du bao gom spaghetti (day mong), rigatoni (ong hoac hinh tru), fusilli (xoay), va lasagne (tam). Bot vien, nhu gnocchi (lam tu khoai tay) va spatzle giong mi, đoi khi cung đuoc coi la pasta. Chung đeu la truyen thong trong cac vung o Y
Pasta đuoc phan loai theo hai kieu co ban: kho va tuoi. Pasta kho khong đuoc lam tu trung va co the đuoc chua đen 2 nam trong đieu kien ly tuong, trong khi pasta tuoi co the đe mot vai ngay trong tu lanh. Pasta thuong đuoc nau bang cach luoc. Duoi luat cua Y, pasta kho (pasta secca) chi co the đuoc lam tu bot lua mi cung flour hoac bot semolina lua mi. Va no thuong đuoc o dung o Nam Y nhieu hon so voi Bac Y vi Bac Y co truyen thong thich pasta trung tuoi.
Bot lua mi cung va semolina co mau vang. Pasta Y theo truyen thong đuoc nau theo kieu al dente (tieng Y: cung đe can đuoc, nghia la khong mem qua). Ngoai Y, pasta kho thuong đuoc lam tu cac loai bot khac, nhung se cho ra san pham mem hon va khong the nau theo kieu al dente. Co rat nhieu loai bot mi voi cap đo gluten va chat đam khac nhau phu thuoc vao loai ngu coc đuoc su dung.
Cac loai pasta cu the cung co the su dung cac ngu coc va phuong phap xay khac, đuoc chi ro theo luat. Mot so loai pasta, nhu pizzoccheri, đuoc lam tu bot mach ba goc. Pasta tuoi co the bao gom trung (pasta all'uovo 'pasta trung'). Pasta bot mi nguyen cam dan tro nen pho bien hon vi no co loi cho suc khoe hon so voi bot mi tinh che.


Am thuc theo vung Moi vung o Y co đac san rieng cua no, ve co ban la o muc đo vung mien, nhung cung co o muc đo tinh. Su khac biet co the đen tu cac quoc gia lan can (nhu Phap va Ao), vung đo gan voi nui hay bien va kinh te cua vung đo. Am thuc Y cung thay đoi theo mua voi su uu tien su dung cac nguyen lieu tuoi.


= Abruzzo va Molise =

Pasta, thit va rau la trung tam cua am thuc Abruzzo va Molise. Ot (peperoncini) la đien hinh cua Abruzzo, moi nguoi goi no la diavoletti ("quy nho") boi đo cay cua no. Vi lich su dai cua nghe chan cuu o Abruzzo va Molise, cac mon cuu pho bien o đay. Thit cuu thuong đuoc su dung voi pasta. Nam (thuong la nam dai), huong thao, va toi cung đuoc su dung rong rai o am thuc Abruzzo.
Noi tieng nhat la dau o liu tuyet đoi tinh khiet đuoc san xuat o nhung canh đong đia phuong tren đoi cua vung nay, đuoc đanh dau theo muc đo chat luong DOP va đuoc coi la mot trong nhung loai tot nhat cua Y. Ruou vang nhu Montepulciano DOCG va Trebbiano d'Abruzzo DOC đuoc coi la trong so cac loai ruou vang tot nhat the gioi. Nam 2012 chai Trebbiano d'Abruzzo Colline Teramane xep hang #1 trong le trao giai 50 ruou vang Y tot nhat. Centerbe ("mot tram thao moc") la loai ruou mui thao moc cay cuc manh (đo con 72%) cua đia phuong. Mot loai ruou mui khac la genziana, san pham trung cat cua re gentian.
Mon noi tieng nhat cua Abruzzo la arrosticini, cac mieng thit cuu thien nho tren nhung que go đuoc nuong tren than. Chitarra (nghia đen la "đan ghi-ta")la mot cong cu ma qua đo bot nhao pasta đuoc trai ra đe cat. O Teramo, cac mon an đia phuong bao gom sup virtu (đuoc lam voi legume, cac loai rau va thit lon); timballo (pasta dang tam co nhan thit, rau va com); va mazzarelle (doi cuu nhoi voi toi, marjoram, xa lach, va cac loai gia vi). Su pho bien cua saffron, đuoc trong o tinh L'Aquila, đa giam dan trong nhung nam gan đay. Mon pho bien nhat cua Molise la cavatelli, la mot loai pasta dai đuoc lam bang tay giong maccheroni đuoc lam tu bot mi, semolina va nuoc, thuong đuoc phuc vu voi nuoc xot thit, sup lo va nam. Banh quy Pizzelle la mon trang mieng pho bien, đuoc biet la trong mua Giang Sinh.


= Apulia =

Apulia la mot noi san xuat đo an lon: la noi san xuat chinh bao gom lua mach, ca chua, bi ngoii, sup lo xanh, ot chuong, khoai tay, ca tim, sup lo trang, thi la, rau diep quan, đau ga, đau lang, cac loai đau va pho mat (nhu pho mat caciocavallo truyen thong). Apulia cung la noi san xuat dau o liu lon nhat nuoc Y. Bien cung cap luong ca va hai san doi dao đuoc su dung rong rai trong am thuc vung mien, đac biet la hau, vem.
De va cuu đoi khi cung đuoc su dung. Vung nay noi tieng voi pasta lam tu lua mi cung va mon pasta truyen thong kieu orecchiette, nguoi ta thuong dung no voi xot ca chua khoai tay, vem,hoac cime di rapa. Pasta voi ca chua bi va rau arugula cung pho bien.
Cac mon trang mieng vung mien bao gom zeppola, banh doughnut thuong phu voi đuong bot va co nhan custard (sua trung), thach, kem banh cannoli hoac mot hon hop bo mat ong. Trong Giang Sinh, nguoi Apulia lam mot loai banh rat truyen thong co hinh hoa hong goi la Cartellate Luu tru ngay 3 thang 9 nam 2011 tai Wayback Machine. No đuoc chien va cham vao Vin Cotto, mot loai ruou vang bien đoi hoac trong mot so truong hop la nuoc ep sung.


= Basilicata =

Am thuc Basilicata hau nhu dua tren cac nguyen lieu khong đat va bat nguon sau sac tu truyen thong nong thon.
Thit lon la mot phan mo rong cua am thuc vung mien, nguoi ta thuong dung no lam xuc xich hoac đuoc nuong tren xien. Cac loai xuc xich kho tu vung nay la lucanica va soppressata. Lon rung va thit cuu cung rat pho bien. Cac loai xot pasta thuong dua tren thit hoac rau. Ot peperoncini cay đuoc su dung rong rai, cung nhu qua đuoc goi la "peperoni cruschi" (ot gion). Vung nay san xuat cac loai pho mat nhu Pecorino di Filiano PDO, Canestrato di Moliterno PGI, Pallone di Gravina va Paddraccio va dau o liu nhu Vulture PDO.
Basilicata đuoc bien đen voi pasta troccoli va capunti giong voi spaghetti, mot loai pasta hinh trai xoan ngan va day co co hinh dang rong voi qua đau rong mo. Nguoi ta thuong phuc vu Capunti voi xot ca chua hoac cac loai xot thit.
Lagane e ceci la mot trong cac mon truyen thong, con đuoc biet đen la piatto del brigante (mon cua du con), pasta đuoc chuan bi voi đau ga va ca chua got vo; rafanata, mot loai trung op la voi cu cai ngua; ciaudedda, mon rau cu ham voi atiso, khoai tay, đau rang ngua va pancetta; va baccala alla lucana, mot trong so it cac cong thuc nau an voi ca. Mon trang mieng bao gom taralli dolci, đuoc lam voi đuong va tieu hoi can đe tao mui; va calzoncelli, banh rat nhan kem hat de va so co la.
Loai vang noi tieng nhat trong vung la Aglianico del Vulture DOCG, cac loai khac bai gom Matera DOC, Terre dell'Alta Val d'Agri va Grottino di Roccanova.
Basilicata cung đuoc biet đen voi nuoc khoang cua no, cai ma đuoc ban rong rai khap Y. Suoi nuoc hau het nam o vung trung nui lua cua khu vuc Vulture.


= Calabria =
O Calabria, co lich su bi cai tri boi House of Anjou va Napoleon, cung voi anh huong tu Tay Ban Nha, tac đong toi ngon ngu va cac ky nang nau an co the đuoc nhin thay o cach đat ten vi du nhu banh, gato, tu chu tieng Phap gateau. Hai san bao gom ca kiem, tom, tom hum, nhim bien va muc. Pasta giong nhu Macaroni đuoc su dung rong rai trong cac mon an vung mien, thuong đuoc phuc vu voi nuoc xot de, bo hoac lon voi ricotta man.
Cac mon chinh bao gom Frittuli (thit lon), cac loai xuc xich cay (nhu Nduja va Capicola), de va oc. Dua gang va dua hau theo truyen thong đuoc phuc vu trong salad hoa qua hoac boc trong giam bong. Vang Calabria bao gom Greco di Bianco, Bivongi, Ciro, Dominici, Lamezia, Melissa, Pollino, Sant'Anna di Isola Capo Rizzuto, San Vito di Luzzi, Savuto, Scavigna, Verbicaro.
Mot mon an khac co nguon goc Calabria la pizza Calabria noi tieng. Loai bizza nay dua tren cau truc Napoli voi nuoc xot ca chua va đe pho mat. Tuy nhien, đieu lam loai pizza nay đoc đao la vi cay, nhung ngon cua no. Mot so nguyen lieu co trong pizza Calabria bao gom: soppressata cay thai mong, capicola cay, ot cay va mozzarella tuoi. Pizza Calabria đa tro thanh mot phan đuoc biet đen rong rai trong cac nha hang Y khap the gioi.


= Campania =

Campania san xuat rong rai ca chua, ot, hanh la, khoai tay, atiso, thi la, chanh va cam, chung đeu hap thu huong vi cua đat vung nui lua. Vinh Napoli cung cap ca va hai san. Campania la mot trong nhung nha san xuat va tieu thu pasta lon nhat o Italy, đac biet la spaghetti. Trong am thuc vung mien, pasta đuoc nau trong nhieu cach ma bao gom xot ca chua, pho mat, so va đong vat co vo.
Spaghetti alla puttanesca la mot mon noi tieng đuoc lam voi o liu, ca chua, ca com, ca chua, bach hoa, ot va toi. Vung nay cung noi tieng voi su san xuat mozzarella cua no (đac biet la sua tu trau nuoc) đuoc su dung trong nhieu mon, bao gom parmigiana (ca tim thai ran đuoc chia tang voi pho mat va ca chua o giua, sau đo nuong). Cac mon trang mieng bao gom struffoli (bot chien ngap dau), pastiera co thanh phan chinh la ricotta va sfogliatelle, baba nhung ruou rum.
Bat nguon tu am thuc Napoli, pizza đa tro nen pho bien tren rat nhieu phan tren the gioi. Pizza ma mon banh nuong lo det hinh tron thuong đuoc phu voi xot ca chua, pho mat (thuong la mozzarella) va cac nguyen lieu khac tuy thuoc vao van hoa. Tu khi pizza xuat hien, nhieu loai pizza khac đa đuoc phat trien.
Vi Napoli tung la thu đo cua vuong quoc Hai Sicilia, am thuc cua no giong voi am thuc truyen thong cua vung Campania, tao nen su can bang giua cac mon dua tren nguyen lieu nong thon (pasta, rau, pho mat) va cac mon hai san (ca, đong vat giap xac, đong vat than mem). Mot loat cac cong thuc nau an bi an huong tu am thuc quy toc đia phuong, no timballo va sartu di riso, mon pasta hoac com voi su chuan bi rat ki luong, trong khi cac mon bat nguon tu truyen thong pho bien chua cac nguyen lieu re ma giau dinh duong, nhu pasta voi đau va cac mon pasta khac voi rau.
Cac loai vang vung mien noi tieng la Aglianico (Taurasi), Fiano, Falanghina, va Greco di Tufo.


= Emilia-Romagna =
Emilia-Romagna đuoc biet đen voi pasta tu bot lua mi mem va trung va co nhan. Tieu vung Romagna cung đuoc biet đen voi cac mon pasta nhu cappelletti, garganelli, strozzapreti, sfoglia lorda va tortelli alla lastra hoac loai pho mat squacquerone rat đoc đao, mon an nhe piada noi tieng khap the gioi.
O tieu vung Emilia, ngoai tru Piacenza la anh huong nang ne tu am thuc cua Lombardia, nguoi ta it an com hon. Polenta, mot mon tu ngo, pho bien o ca Emilia va Romagna.
Bologna va Modena noi bat voi cac mon pasta nhu tortellini, lasagne, gramigna va tagliatelle, chung cung co the đuoc tim thay o nhieu vung khac. Giam balsamic noi tieng chi đuoc lam o cac thanh pho cua Emilia bao gom Modena va Reggio Emilia, tuan theo cac phuong phap truyen thogn. Pho mat Parmigiano-Reggiano đuoc san xuat o Reggio Emilia, Parma, Modena va Bologna va đuoc su dung nhieu trong nau an, trong khi loai Grana Padano đuoc san xuat o Piacenza.
Mac du bo bien Adriatic la vung đanh ca chinh (noi tieng voi luon va so), vung nay noi tieng hon voi cac san pham tu thit, đuoc biet la thit lon, bao gom: prosciutto, culatello va salami Felinocua Parma, pancetta, coppa va salami cua Piacenza, mortadella va salame rosa cua Bologna, zampone, cotechino va cappello del prete cua Modena va salama da sugo cua Ferrara. Piacenza cung đuoc biet đen voi mot so mon tu ngua va lua. Cac mon trang mieng vung mien bao gom zuppa inglese (banh trung xop va ruou mui Alchermes) va panpepato (banh Giang Sinh voi tieu, so co la, gia vi va hanh nhan).


= Friuli-Venezia Giulia =

Friuli-Venezia Giulia duy tri, trong am thuc cua no, lien ket lich su voi Đe quoc Ao-Hung. Tinh Udine va Pordenone, o phan phia tay Friuli, đuoc biet đen voi thit muoi San Daniele del Friuli, pho mat Montasio, va Frico truyen thong cua ho. Cac mon đien hinh cac bao gom pitina (thit vien tu thit xong khoi), thu san, cac loai gnocchi va polenta khac nhau.
Hau het cac mon an phia tay bi anh huong nang ne boi am thuc Ao, Hungary, Slovenia va Croatia: cac mon đien hinh bao gom mon ham Istria (sup đau, dua cai bap, khoai tay, thit xong khoi va suon lon), xuc xich Vien, goulash, cevapi, banh strudel tao, gugelhupf. Thit lon co the cay va thuong đuoc nau o lo nuong mo goi la fogolar. Cac loai ruou vang loai DOC vung mien bao gom Collio Goriziano, Friuli Isonzo, Colli Orientali del Friuli va Ramandolo.


= Liguria =

Liguria đuoc biet đen voi rau va rau thom (cung nhu hai san) trong am thuc cua no. Banh pie man pho bien, la su tron lan cua rau va atiso cung voi pho mat, sua đong va trung. Hanh tay va dau o liu đuoc su dung. Vi thieu đat trong lua mach, nguoi Liguria dung co ga trong farinata va mon panissa giong polenta. Farinata đuoc an khong hoac them hanh tay, atiso, xuc xich, pho banh hoac ca com nho.
Cac quan tren đoi su dung hat de lam nguon cacbonhydrat. Pasta cua Liguria bao gom corzetti tu thung lung Polcevera; pansoti, mot loai ravioli hinh tam giac co nhan rau, piccagge, pasta co hinh ruy bang lam tu mot chut trung va phuc vu voi xot atiso hoac xot pesto; trenette, lam tu bot lua mach nguyen cam cat thanh nhung dai dai va an voi pesto, đau luoc va khoai tay; va trofie, mot loai gnocchi cua Liguria lam tu bot lua mach nguyen cam va khoai luoc, đuoc lam thanh dang xoan va tha vao pesto. Nhieu nguoi Liguria di cu đen Argentina trong cuoi the ky 19 va đau the ky 20, lam anh huong đen am thuc cua đat nuoc nay (neu khong thi am thuc nay chu yeu la cac san pham tu thit va sua ma vung noi đia Liguria khong co).


= Lazio =

Cac mon pasta dua tren guanciale (giam bong khong xong khoi nau voi ham hoac ma lon) thuong đuoc thay o Lazio, nhu la pasta alla carbonara, va pasta all'amatriciana. Mot mon pasta cua khu vuc la arrabbiata, voi xot ca chua cay. Am thuc vung nay su dung noi tang rong rai, tao nen nhung mon tu ruot nhu rigatoni vot xot pajata va coda alla vaccinara.
Cac san pham đien hinh cua Lazio la pho mat lam tu sua cuu (Pecorino Romano), porchetta (lon quay khong xuong man, beo, va am) va vang trang Frascati. Anh huong tu cong đong nguoi Do Thai co co the đuoc nhan ra o mon carciofi alla giudia truyen thong cua am thuc La Ma.


= Lombardia =

Am thuc vung mien cua Lombardia chu yeu dua tren cac nguyen lieu nhu ngo, gao, thit bo, thit lon, bo, va mo. Cac mon com rat pho bien o vung nay, thuong thay trong cac loai sup cung nhu risotto. Phien ban noi tieng nhat la risotto alla milanese, đuoc nem voi saffron va thuong đuoc phuc voi cac mon chinh cua Milan, nhu ossobuco alla milanese (cang be cat kho voi rau, ruou trang va nuoc dung) va cotoletta alla milanese (mot loai cotlet ran giong nhu Wiener schnitzel, nhung nau "ca xuong").
Cac đac san vung mien khac bao gom cassoeula (mot mon đien hinh mua đong nau tu bap cai va thit lon), Mostarda cua Cremona (gia vi beo lam tu hoa qua uot đuong va mot loai si-ro vi mu tat), Bresaola cua Valtellina (bo muoi say kho) va Pizzoccheri (mot loai pasta hinh ruy bang det, đuoc lam voi 80% bot kieu mach va 20% bot mi nau voi rau, khoai tay thai thanh cuc va chia tang voi pho mat Valtellina Casera o giua) va tortelli di zucca (ravioli voi nhan bi co) cua Mantua kem theo bo chay va theo sau la ga tay nhoi thit ga hoac cac mon thit ham khac.
Cac loai pho mat vung mien bao gom Robiola, Crescenza, Taleggio, Gorgonzola va Grana Padano (đong bang trung va nam Lombardia ho tro nuoi gia suc). Polenta kha pho bien o khap khu vuc nay. Cac mon trang mieng vung mien bao gom banh Giang Sinh panettone noi tieng (banh mi ngot voi cam, chanh yen, va vo chanh, cung nhu nho kho).


= Marche =

O vung bo bien Marche, nguoi ta san xuat ca va hai san. O đat lien, lon nuoi va hoang đuoc su dung lam xuc xich va giam bong. Loai giam bong nay khong đuoc thai mong, ma đuoc cat thanh tung khuc. Lon sua, ga va ca thuong đuoc nhoi voi huong thao hoac thi la va toi truoc khi nuong quay hoac xien.
Ascoli, tinh xa nhat ve phia nam cua Marche, noi tieng voi Olive all'ascolana, (o liu bo hat đuoc nhoi voi cac loai thit bam, trung, pho mat Parmesan, roi ran). Mot san pham noi tieng khac cua Marche la Maccheroncini di Campofilone, tu thi tran nho Campofilone, mot loai pasta thu cong chi lam tu bot cung va trung, đuoc cat mong va tan chay trong mom.


= Piemonte =

Giua day Anpo va thung lung Po, voi he sinh thai đa dang, vung nay cung cap am thuc tinh xao va đa dang nhat vung ban đao Y. La đien giao cua am thuc truyen thong Y va Phap, Piemonte la vung cua Y so huu so luong pho mat lon nhat co trang thai đia ly đuoc bao ve va ruou vang Denominazione di origine controllata. No cung la noi ma ca hiep hoi Thuc an Cham truong day nau an uy tin nhat cua Y, đai hoc Khoa hoc Am thuc đuoc thanh lap.
Piemonte la vung co cac hoat đong thu hoach hat, nam an, cynara cardunculus, đi san va đanh ca. Nam cuc, toi, rau theo mua, pho mat va gao đeu đuoc su dung. Ruou vang tu nho Nebbiolo vi du nhu Barolo va Barbaresco đuoc san xuat tai đay cung nhu ruou vang tu nho Barbera, vang co ga va Moscato d'Asti ngot, nhe, co ga. Vung nay cung pho bien ve san xuat Vermouth va Ratafia.
Castelmagno la loai pho mat đuoc đanh gia cao cua vung nay. Piemonte cung pho bien ve chat luong cua thit bo Carru.
Mon an đien hinh nhat cua truyen thong Piemonte la agnolotti (pasta gap lai voi thit bo quay va nhoi rau), Panissa (mot mon đien hinh cua Vercelli, la mot loai risotto voi gao Arborio hoac gao Maratelli, loai đau Saluggia đien hinh, hanh tay, ruou vang Barbera, mo lon, salami, muoi va tieu), taglierini (phien ban mong hon cua tagliatelle), bagna cauda (xot toi, ca com, dau o liu va bo) va bicerin (đo uong nong đuoc lam tu ca phe, so co la va sua nguyen beo). Cuoi cung Piemonte la mot trung nhung thu đo banh nuong va so co la cua Y, voi cac san pham nhu Nutella, gianduiotto va marron glace noi tieng the gioi.


= Sardegna =

Lon sua va lon rung đuoc nuong xien hoac luoc trong mon ham voi cac loai đau va rau, lam đac hon voi banh mi. Cac loai rau thom nhu bac ha va sim đuoc su dung rong rai trong am thuc vung mien. Sardegna cung co nhieu loai banh mi đac biet, đuoc lam kho, nen đe đuoc lau hon cac loai banh am.
Mot mon cung đuoc nuong la banh mi carasau civraxiu, coccoi pinatus, mot loai banh rat mang tinh trang tri, va pistoccu thuong chi đuoc lam voi bot mi va nuoc, ban đau đe danh cho nguoi chan nuoi, nhung cung thuong đuoc dung tai nha voi ca chua, hung, oregano, toi, va cac loai pho mat manh. Tom rong, tom cang, muc, ca ngu, ca moi la cac loai hai san chinh.
Casu marzu la mot loai pho mat rat manh đuoc san xuat tai Sardegna, nhung vuong phai van đe phap ly do moi lo ngai ve ve sinh.


= Sicilia =

Sicilia cho thay dau tich cua tat ca cac nen van hoa xuat hien tren đao trong vong hai thien nien ky truoc. Mac du am thuc nay khong nghi ngo gi chu yeu dua tren am thuc Y, đo an Sicilia cung co anh huong tu đo an Tay Ban Nha, Hy Lap va A Rap. Dionysus đuoc cho la đa gioi thieu ruou vang đen vung nay: mot dau vet lich su ve su anh huong tu Hy Lap co đai.
Nguoi La Ma co đai gioi thieu rat nhieu mon an tu ngong. Nguoi Hy Lap Đong La Ma mang đen vi ngot va chua va nguoi A Rap gioi thieu đuong, chi cam chanh, gao, rau chan vit, va saffron. Nguoi Norman va Saufer thich cac mon thit. Nguoi Tay Ban Nha gioi thieu cac san pham tu Tan The gioi bao gom so co la, ngo, ga tay va ca chua.
Hau het am thuc tren đao khuyen khich viec su dung rau tuoi nhu ca tim, ot chuong, ca chua, va cac loai ca nhu ca ngu, ca trap, ca mu, muc nang, va ca kiem. O Trapani, phia cuc tay cua hon đao, anh huong tu Bac Phi ro ret trong cach su dung nhieu mon voi couscous, thuong ket hop voi ca. Đac san truyen thong tu Sicilia bao gom arancini (mot loai croquette com chien), pasta alla Norma, caponata, pani ca meusa, va nhieu mon trang mieng va đo ngot nhu cannoli, granita va cassata).
Đien hinh cua Sicilia la mot loai ruou nang đo đo goi la Marsala, giong voi ruou vang Đa Lat va đuoc xuat khau rat nhieu.


= Umbria =

Nhieu mon an Umbria đuoc che bien bang cach luoc hoac nuong voi dau o liu va rau thom. Cac mon rau pho bien va mua xuan va mua he, trong khi mua thu va mua đong co cac cuoc đi san va nam nam cuc đen tu Norcia. Cac mon tu thit bao gom xuc xich lon rung truyen thong, ga loi, ngong, bo cau, ech va oc. Castelluccio đuoc biet đen voi đau lang, Spoleto va Monteleone noi tieng voi lua mi spenta. Ca nuoc ngot bao gom lasca, ca hoi, ca ro, ca grayling, luon, ca barbel, ca thit trang va ca hanh. Orvieto va Sagrantino di Montefalco la cac loai ruou vang vung mien quan trong.


= Valle d'Aosta =

O Thung lung Aosta, sup lam đac voi banh mi la mon an truyen thong cung nhu pho mat, fondue, hat de, khoai tay va gao. Polenta la mot san pham chu yeu cung voi banh mi đen, thit muoi xong khoi, Motsetta (thit son duong xong khoi) va thu san tu vung rung va nui. Bo va kem beo la cac thanh phan quan trong trong cac mon ham, nuong hoac kho. Cac san pham vung mien đien hinh bao gom pho mat Fontina, Vallee d'Aoste Lard d'Arnad, vang đo va Genepi, ruou mui lam tu ngai.


= Veneto =

Venice va nhieu vung xung quanh o Veneto đuoc biet đen voi risotto, mot mon an co nguyen lieu co the thay đoi rat nhieu tuy theo khu vuc, vi ca va hai san đuoc them vao o vung gan bien va bi đo, mang tay, xa lach Radicchio va đui ech xuat hien o vung cach xa Adriatic. Đuoc lam tu bot ngo xay min, polenta la mot mon an nong thon truyen thong đien hinh cua Veneto va hau het vung Bac Y. No co the xuat hien trong cac mon xao va nuong va co the đuoc phuc vu voi cac loai pho mat, ca kho hoac cac mon thit.
Mot so mon polenta chua porcini, rapini, hoac cac loai thit va rau khac, nhu la chim se nho o mon polenta e osei o Veneto va Lombardy, hoac xuc xich. O mot so khu vuc o Veneto nguoi ta lam polenta tu mot loai bot ngo đac biet, goi la biancoperla, nen polenta co mau trang thay vi mau vang (con đuoc goi la polenta bianca).
Đo, đau Ha Lan va cac loai legume khac co the đuoc nhin thay o vung nay voi pasta e fagioli (đau va pasta) va risi e bisi (com va đau Ha Lan). Veneto co nhieu mon kho tieu su dung cac loai nuoc xot va gia vi la. Cac nguyen lieu nhu ca kho hoac đon gian la ca com uop cung co the tim thay o đay.
Ra xa khoi vung bo bien nguoi ta an nhieu thit va it ca hon. Cac san pham đien hinh khac la xuc xich nhu Soppressa Vicentina, salami toi, Piave (pho mat) va Asiago (pho mat). Cac loai rau chat luong cao đuoc ua chuong, nhu la xa lach Radicchio đo tu Treviso va mang tay trang tu Bassano del Grappa.Co the mon pho bien nhat Venice la fegato alla veneziana, gan be thai mong ap chao voi hanh tay.
Muc va muc nang la cac mon pho bien, muc cua muc đuoc goi la nero di seppia. Cac mon trang mieng vung mien bao gom tiramisu (đuoc lam tu banh cham trong ca phe, chia tang va co hon hop long đo trung va pho mat mascarpone đanh o giua, va co huong vi cua ruou va ca cao), baicoli (banh quy lam voi bo va vani) va nougat.
Cac loai ruou vang lung danh cua Veneto la Bardolino, Prosecco, Soave, Amarone va Valpolicella DOC.


Cau truc bua an Theo truyen thong, cac bua an o Y thuong bao gom ba hoac bon mon. Đac biet vao cuoi tuan, bua an thuong đuoc coi la thoi gian danh cho gia đinh va ban be thay vi chi đe nghi ngoi; vi vat, bua an thuong dai hon o cac quoc gia khac. Trong cac ngay le nhu đem Giang Sinh hoac đem Giao Thua, nhung bua tiec co the keo dai nhieu gio.
Ngay nay, thuc đon Y truyen thong đuoc duy tri chu yeu cho cac su kien đac biet (vi du nhu đam cuoi) trong khi thuc đon hang ngay chi gom mon thu nhat va/hoac mon thu hai (mon an them va ca phe). Mot khia canh noi bat cua am thuc Y la primo hay mon đau tien thuong lam no nhu risotto hoac pasta. Am thuc Y cung co nhung mon đon (mon tat-ca-trong-mot), cung cap cacbohydrat va protein cung mot luc (vi du pasta va legume).


Phan loai quan an Moi loai quan an co chuc nang rieng va thuong gan lien voi chuc nang đo.


Đo uong = Ca phe =

Ca phe kieu Y (caffe), con goi la espresso, đuoc lam tu mot hon hop hat ca phe. Hat espresso đuoc rang đen muc trung binh hoac trung binh toi o phia bac, va toi hon o phia nam.
Mot quan niem sai la espresso co nhieu cafein hon cac loai ca phe khac; trong thuc te nguoc lai moi đung. Qua trinh rang dai hon lam mat đi cafein. May pha espresso hien đai, đuoc phat minh nam 1937 boi Achille Gaggia, su dung mot cai bom va he thong ap suat voi nuoc đuoc lam nong đen 90 đen 95 °C (194 đen 203 °F) va đay voi ap suat cao vai gam ca phe min trong 25–30 giay, tao ra 25 mililit chat long.
May lam ca phe tai nha đon gian hon nhung cung hoat đong duoi cung quy tac. La Napoletana la mot đo vat co bon phan voi bep o tren va phan đe đat long leo trong mot cai may loc; phan am đun đuoc đo đay voi nuoc va khi no soi, no đuoc lat lai va chay nho giot qua đe.
Espresso thuong đuoc phuc vu trong coc demitasse. Caffe macchiato đuoc them mot chut hoi va bot sua o tren; ristretto manh va it nuoc hon; cappuccino đuoc tron hoac phu ben tren voi bot hoi sua. No thuong đuoc coi la đo uong buoi sang, va thuong đuoc dung sau bua an; caffelatte co luong ca phe va bot sua bang nhau, giong voi cafe au lait, va nguoi ta thuong phuc vu no trong coc to. Latte macchiato la mot coc sua am voi mot chut ca phe va caffe corretto la đuoc them vao mot vai giot đo uong co con nhu grappa hoac brandy.
Bicerin cung la mot loai ca phe Y, tu Turin. No la hon hop cappuccino va so co la nong truyen thong va mot chut sua. No kha đac, va thuong thi kem/bot beo va bot so co la đuoc them vao ben tren.


= Đo uong co con =


 Ruou vang  Y sang xuat luong vang lon nhat tren the gioi va la ca nha xuat khau va tieu thu ruou vang lon nhat. Chi khoang mot phan tu luong ruou vang đuoc cho vao chai đe ban le. Hai phan ba tong san luong dung đe tron o Phap va Đuc. Ruou vang đuoc trung cat thanh ruou manh o Y vuot qua tong san luong cua Tan The gioi. Co hai muoi vung ruou vang rieng biet.
Nhung vuon nho san xuat ruou vang lon đang co loai bo hinh anh vai ruou co ma thuong gan lien voi ruou vang Y. Đe thuc đay đieu nay, Chinh phu Y thong qua luat Denominazione di origine controllata (DOC) nam 1963 đe quan ly xuat xu, chat luong, phuong phap san xuat va loai nho. Ky hieu Indicazione Geografica Tipica (IGT) la ky hieu it gioi han hon đe giup nguoi lam ruou vang tien toi muc DOC. Nam 1980, chinh phu tao ra ky hieu Denominazione di origine controllata e garantita (DOCG), chi danh cho nhung loai vang tot nhat.
O Y ruou vang (cung voi nuoc) thuong đuoc tieu thu trong cac bua bua an, mac du rat hiem khi nhin thay cac bua an đuoc phuc vu voi cac loai đo uong khac, ca co con hoac khong.


 Bia  Y so huu mot loai cac loai bia khac nhau, thuong la lager nhat. Bia khong pho biet nhu ruou vang (mac du đieu nay đang thay đoi, bia đang dan tro nen pho bien hon), va luong tieu thu bia trung binh o Y it hon cac nuoc lang gieng chau Au, nhu Vuong quoc Anh, Đuc va Ao. Trong cac hang pho bien, nha may bia pho bien nhat la Peroni va Moretti. Bia o Y thuong đuoc uong o pizzeria, va Nam Tyrol (vung noi tieng Đuc) la vung bia đuoc san xuat va tieu thu nhieu nhat.


 Khac  Cung co nhieu loai đo uong co con noi tieng khac o Y. Limoncello,mot loai ruou mui vi chanh tu Sicilia va Nam Y (Sorrento, Amalfi va Vinh Napoli), no la mot trong nhung loai pho bien nhat. Nguoi ta lam no tu chanh, no la mot loai đo uong cuc manh ma thuong đuoc uong voi luong rat nho, trong coc hoac chen nho.
Amaro Averna la đo uong co con ho tro tieu hoa o Sicilia, no đuoc lam voi thao moc, va nguoi ta thuong uong sau nhung bua an lon. Mirto, mot loai ruou trung cat lam tu qua mong (sim đo) va la (sim trang), pho bien Sardinia va cac vung khac. Mot đo uong ho tro tieu hoa khac la Amaro Lucano tu Basilicata.
Grappa la loai đo uong co con đien hinh o Bac Y, thuong gan lien voi van hoa cua day Anpo va thung lung Po. Loai grappa pho bien nhat đuoc trung cat o Friuli-Venezia Giulia, Veneto, Piemonte va Trentino. Ba loai đo uong co con ho tro tieu hoa noi tieng nhat cua Y la Martini, Vermouth va Campari. Mot loai đo uong co ga đang tro nen pho bien tren the gioi va re hon sam banh Phap la prosecco, tu vung Veneto.


Mon trang mieng Theo quan điem cua nguoi Y, banh quy va keo đuoc phan vao cung mot thu hang đo ngot. Cac loai keo truyen thong bao gom mut hoa qua, torrone, va hat don, tat ca chung đeu pho bien trong thoi nay. Trong thoi Trung Co, bac Y tro nen rat noi tieng cho cac san pham hoa qua tron chat luong (co dang giong nhu marmalade hoac mut, ngoai tru no đu cung đe đuoc tao hinh bang khuon).
Keo dragee, ma nguoi Y goi la confetti, đuoc dung đe nem trong đam cuoi. Y tuong mang lai su lang man tu keo bat đau tu keo dragees cua Y, khong muon hon đau the ky 19, va đuoc tiep tuc đen nay cung voi nhung ghi chu tinh yeu ben trong hop so co la Baci noi tieng cua Y, boi Perugina o Milan. Loai so co la đac biet nhat la su ket hop cua hat phi va so co la sua, giong o trong so co la dang phet nhu Nutella, đuoc lam tu Ferrero SpA o Alba, Cuneo, cung nhu Baci cua Perugnia va nhieu san pham tu so co la.


Xem them Tham khao