Sinh ly hoc (tieng Anh: Physiology, ; tu Ancient Greek  φυσις (physis) 'tu nhien, nguon goc', va  -λογια (-logia) 'nghien cuu ve') la mot bo mon khoa hoc nghien cuu ve cac chuc nang va co che trong mot co the song. La mot phan nganh cua sinh hoc, sinh ly hoc chu trong vao cach nhung sinh vat, he co quan, co quan, te bao va phan tu sinh hoc cua ca the thuc hien cac chuc nang hoa hoc va vat ly trong mot co the song. Dua theo cac lop sinh vat, bo mon co the đuoc chia lam sinh ly y khoa, sinh ly hoc đong vat, sinh ly hoc thuc vat, sinh ly hoc te bao va sinh ly hoc so sanh.
Trong tam cua chuc nang sinh ly hoc la nhung qua trinh ly sinh va hoa sinh, co che kiem soat can bang noi moi va tin hieu giua cac te bao. Tinh trang sinh ly la tinh trang chuc nang thong thuong, trong khi tinh trang benh ly la nhung tinh trang bat thuong, trong đo co benh tat o nguoi.
Giai Nobel Sinh ly hoc hoac Y hoc đuoc Vien Han lam Khoa hoc Hoang gia Thuy Đien trao tang cho nhung thanh tuu khoa hoc xuat sac trong sinh ly hoc lien quan đen y hoc. 


Nen tang = Te bao =

Mac du co nhung điem khac biet giua te bao cua đong vat, thuc vat va vi khuan, nhung chuc nang sinh ly hoc co ban cua te bao co the đuoc chia thanh cac qua trinh phan bao, tin hieu te bao, tang sinh te bao va trao đoi te bao.


= Thuc vat =

Sinh ly hoc thuc vat la mot phan nganh cua thuc vat hoc lien quan đen chuc nang cua thuc vat. Nhung bo mon lien quan mat thiet gom co hinh thai hoc thuc vat, sinh thai hoc thuc vat, hoa thuc vat hoc, sinh hoc te bao, di truyen hoc, ly sinh hoc va sinh hoc phan tu. Nhung qua trinh co ban cua sinh ly hoc thuc vat gom co quang hop, ho hap, dinh duong thuc vat, huong đong, ung đong, quang chu ky, phat sinh hinh thai hoc, nhip đieu sinh hoc, nay mam, tinh trang ngu, chuc nang khi khong va thoat hoi nuoc. Hut nuoc qua re, san xuat thuc an trong la va su phat trien cua choi huong sang la nhung vi du ve sinh ly hoc thuc vat.


= Đong vat =


 Nguoi  Sinh ly hoc con nguoi ra đoi nham tim hieu co che giup cho co the nguoi van hanh va ton tai, thong qua nghien cuu khoa hoc ve ban chat cua cac chuc nang co hoc, vat ly va hoa sinh cua nguoi, co quan cua ho, va te bao đuoc cau thanh tu chung. Muc đo chu trong chinh cua sinh ly hoc nam o muc đo cua cac co quan va he thong. He thong than kinh va not tiet giu vai tro chinh trong viec tiep nhan va truyen tin hieu, gan thanh chuc nang o đong vat. Can bang noi moi la khia canh chinh lien quan đen nhung tuong tac ke tren trong thuc vat cung nhu đong vat. Co so sinh hoc cua nghien cuu sinh ly hoc, hoa nhap la đe chi nhieu chuc nang chong cheo trong cac he thong cua co the nguoi, cung nhu hinh dang cua chung. Co so ay co đuoc thong qua lien lac xay ra bang nhieu cach, ca theo đien hoc va hoa hoc.
Nhung thay đoi trong sinh ly hoc co the tac đong toi chuc nang tinh than cua cac ca nhan. Nhung vi du co the ke toi tac đong cua mot so loai thuoc hoac đo đoc cua cac chat. Nhung thay đoi ve mat hanh vi do nhung chat tren gay ra thuong đuoc dung đe đanh gia suc khoe cua cac ca nhan. Phan lon kien thuc cot loi cua sinh ly hoc nguoi đuoc bo sung them bang thu nghiem đong vat. Do moi lien he thuong truc giua hinh thai va chuc nang, sinh ly hoc va giai phau hoc co quan he mat thiet va đuoc nghien cuu song song nhu mot phan cua chuong trinh giang day y khoa.


= Sinh ly hoc so sanh =

Lien quan toi sinh ly hoc tien hoa va sinh ly hoc moi truong, sinh ly hoc so sanh xem xet tinh đa dang ve cac đac điem chuc nang giua cac sinh vat.


Lich su = Thoi co đai =
Nghien cuu sinh ly hoc duoi dang linh vuc y khoa bat nguon tu thoi Hy Lap co đai, o thoi Hippocrates (cuoi the ky 5 TCN). Ngoai truyen thong o phuong Tay, nhung hinh thuc đau tien cua sinh ly hoc hay giai phau hoc co the đuoc manh nha cung khoang thoi gian ke tren o Trung Quoc, An Đo va mot so noi khac. Hippocrates đua ra hoc thuyet the dich, chua 4 nguyen to co ban: đat, nuoc, khong khi va lua. Moi nguyen to đuoc biet đen la mang the dich tuong ung: mat đen, đom, mau va mat vang. Hippocrates con luu y mot so ket noi cam xuc toi 4 the dich, ve sau đuoc Galen mo rong them. Tu duy phe phan cua Aristotle va viec ong nhan manh vao quan he giua cau truc va chuc nang đa đanh dau buoc khoi đau cua sinh ly hoc o thoi Hy Lap co đai. Nhu Hippocrates, Aristotle lay thuyet the dich ve benh tat, cung chua 4 loai chinh trong su song: nong, lanh, uoc va kho. Galen (song khoang nam 130–200 SCN) la nguoi đau tien su dung cac thi nghiem đe tham do chuc nang cua co the. Khong nhu Hippocrates, Galen luan đinh rang su mat can bang the dich co the nam o cac co quan cu the, tuc gom toan bo co the. Viec ong chinh sua hoc thuyet đa giup cac bac si trang bi tot hon đe chan đoan benh. Galen cung bac bo luan điem cua Hippocrates cho rang cam xuc cung tuong thich voi the dich, va them khai niem tinh khi: lac quan tuong ung voi mau; lanh lung tuong ung voi đom; mat vang tuong ung voi nong tinh; va mat đen tuong ung voi sau muon. Galen con chi ra co the nguoi gom co ba he thong ket noi: nao va day than kinh (chiu trach nhiem cho suy nghi va cam giac); trai tim va đong mach (cung cap su song); gan va tinh mach (co the ho tro dinh duong va sinh truong). Galen cung la nguoi sang lap mon sinh ly hoc thuc nghiem. Va trong hon 1.400 nam sau, sinh ly hoc cua Galen van la mot cong cu manh me va giau suc anh huong trong y hoc.


= Thoi can đai =
Bac si nguoi Phap Jean Fernel (1497–1558) la nguoi trinh lang thuat ngu "sinh ly hoc" ("physiology"). Galen, Ibn al-Nafis, Michael Servetus, Realdo Colombo, Amato Lusitano va William Harvey đuoc ghi cong voi nhung phat hien quan trong trong tuan hoan mau. Santorio Santorio o nhung nam 1610 la nguoi đau tien su dung mot thiet bi đe đo đac mach va mot nhiet nghiem đe đo tinh khi.
Nam 1791, Luigi Galvani mieu ta vai tro cua đien trong day than kinh cua trong co the bi mo xe cua ech. Nam 1811, Cesar Julien Jean Legallois nghien cuu ho hap trong mau mo xe va thuong ton cua đong vat, roi phat hien trung tam cua ho hap nam o hanh nao. Cung nam ay, Charles Bell hoan thanh cong trinh nghien cuu ve sau con đuoc biet toi la luat Bell-Magendie, tuc so sanh nhung khac biet ve chuc nang giua re lung va re bung cua tuy song. Nam 1824, Francois Magendie mieu ta cac re cam giac va trinh ra bang chung đau tien ve vai tro cua tieu nao trong nhan thuc thang bang đe hoan thien luat Bell-Magendie.
O thap nien 1820, nha sinh ly hoc nguoi Phap Henri Milne-Edwards trinh ra khai niem ve phan cong lao đong trong sinh ly, tuc cho phep "so sanh va nghien cuu vat the song neu chung la nhung co may đuoc tao ra boi nganh cong nghiep cua con nguoi." Lay cam hung tu Adam Smith, Milne-Edwards viet rang: "co the cua moi sinh vat song, bat ke la đong vat hay thuc vat, đeu nhu mot nha may ... noi cac co quan (tuong tu nhu cong nhan) lam viec khong ngung nghi nham tao ra hien tuong ma cau thanh nen su song cua ca the." O nhung sinh vat khac biet hon, chuc nang lao đong co the đuoc phan bo giua cac phuong tien hoac he thong khac nhau (ma ong goi la appareils).
Nam 1858, Joseph Lister nghien cuu nguyen nhan gay đong mau va viem nhiem sau nhung chan thuong va vet thuong hau phau thuat truoc đo. Sau đo ong phat hien ra va su dung thuoc sat trung trong phong phau thuat, do đo ve sau ty le tu vong vi phau thuat đa giam đang ke. Hiep hoi sinh ly hoc đuoc thanh lap tai Luan Đon vao nam 1876 duoi dang mot cau lac bo am thuc. Hiep hoi Sinh ly My (APS) la mot to chuc phi loi nhuan đuoc thanh lap vao nam 1887. Phuong cham cua to chuc la: "thuc đay giao duc, nghien cuu khoa hoc va pho bien thong tin trong mon khoa hoc sinh ly." Nam 1891, Ivan Pavlov tien hanh nghien cuu ve "phan ung co đieu kien" lien quan toi viec tiet nuoc bot cua cho luc phan ung voi tieng chuong va kich thich thi giac.
O the ky 19, von kien thuc ve sinh ly bat đau tich luy voi toc đo chong mat, đac biet la voi su xuat hien cua hoc thuyet te bao cua Matthias Schleiden va Theodor Schwann vao nam 1838. Hoc thuyet nhan đinh triet đe rang sinh vat đuoc cau thanh tu nhung đon vi goi la te bao. Nhung kham pha sau hon nua cua Claude Bernard (1813–1878) sau cung đa lam ong cho ra đoi khai niem moi truong ben trong (milieu interieur), ve sau đuoc nha sinh ly hoc nguoi My Walter B. Cannon lay va đat lai khai niem la can bang noi moi vao nam 1929. Noi ve can bang noi moi, Cannon ly giai la "su duy tri cac tinh trang can bang trong co the va đuoc đieu chinh thong qua qua trinh sinh ly." Noi cach khac đo la kha ang đieu chinh moi truong ben trong cua co the. William Beaumont la nguoi My đau tien su dung ung dung thuc te cua mon sinh ly hoc.
Nhung nha sinh ly hoc o the ky 19 nhu Michael Foster, Max Verworn va Alfred Binet (dua tren nhung y tuong cua Haeckel) đa cung phat minh ra khai niem goi la "sinh ly hoc tong quat", mot bo mon khoa hoc thong nhat ve su song dua tren nhung hoat đong cua te bao, ve au đuoc đoi ten o the ky 20 la sinh hoc te bao.


= Thoi hau can đai =
O the ky 20, cac nha sinh hoc tro nen quan tam đen cach hoat đong sinh ly cua sinh vat khac ngoai con nguoi, sau đo cho ra đoi cac chuyen nganh sinh ly hoc so sanh va sinh ly hoc sinh thai. Nhung nhan vat chinh trong nhung chuyen nganh nay la Knut Schmidt-Nielsen va George Bartholomew. Gan đay nhat, sinh ly hoc tien hoa đa tro thanh mot phan nganh rieng biet. Nam 1920, August Krogh đoat giai Nobel vi đa phat hien ra cach luu luong mau đuoc đieu hoa trong mao mach. Nam 1954, Andrew Huxley va Hugh Huxley, cung voi đoi nghien cuu cua ho phat hien nhung soi truot trong co xuong, ngay nay con goi la thuyet soi truot.
Gan đay, đa co nhung cuoc tranh luan gay gat ve kha nang ton tai lau dai cua mon sinh ly hoc duoi dang mot phan nganh (lieu no đa chet hay con song?). Neu sinh ly hoc ngay nay it đuoc nhin nhan thay hon so voi ky nguyen vang o the ky 19, đa phan la vi bo mon đa đe ra mot so phan nganh khoa hoc sinh thiet thuc nhat ngay nay, chang han nhu khoa hoc than kinh, noi tiet hoc va mien dich hoc. Ngoai ra, sinh ly hoc van đuoc xem la mot phan nganh thong nhat, co the tap hop thanh mot du lieu khung chat che nhat tu nhieu phan nganh khac nhau.


Nhung nha sinh ly hoc noi tieng = Phu nu trong mon sinh ly hoc =
Luc đau, phu nu đa phan bi khai tru khoi hoat đong chinh thuc trong bat cu hoi sinh ly hoc nao. Vi du, Hiep hoi sinh ly hoc My đuoc thanh lap vao nam 1887 va chi co nam gioi trong hang ngu thanh vien. Nam 1902, Hiep hoi sinh ly hoc nguoi My lua chon Ida Hyde lam thanh vien nu đau tien cua hoi. Hyde (đai dien cua Đai hoc Lien hiep phu nu My va nguoi van dong binh đang gioi toan cau trong giao duc) đa no luc thuc đay binh đang gioi o moi khia canh cua khoa hoc va y hoc.
Ngay sau đo, vao nam 1913, J.S. Haldane đe xuat cho phu nu đuoc phep chinh thuc gia nhap Hiep hoi sinh hoc, to chuc đuoc thanh lap vao nam 1876. Ngay 3 thang 7 nam 1915, 6 phu nu đuoc chinh thuc thua nhan: Florence Buchanan, Winifred Cullis, Ruth C. Skelton, Sarah C. M. Sowton, Constance Leetham Terry va Enid M. Tribe. Le ky niem 100 nam lua chon phu nu vao sinh ly hoc đa đuoc to chuc vao nam 2015 voi viec xuat ban cuon sach "Women Physiologists: Centenary Celebrations And Beyond For The Physiological Society." (ISBN 978-0-9933410-0-7)
Nhung nha sinh ly hoc nu noi tieng gom co:

Bodil Schmidt-Nielsen, chu tich nu đau tien cua Hiep hoi sinh ly hoc My vao nam 1975.
Gerty Cori, cung voi chong Carl Cori, đa nhan giai Nobel Sinh ly hoc hoac Y Hoc 1947 nho phat hien ra dang glucose chua phosphate, con goi la glycogen, cung chuc nang cua no trong co che trao đoi chat cua sinh vat nhan thua sinh vat nhan thuc nham tao ra nang luong. Ngoai ra, ho kham pha chu trinh Cori, con goi la chu trinh acid Lactic, mieu ta cach mo co chuyen đoi glycogen thanh acid lactic thong qua qua trinh len men acid lactic.
Barbara McClintock tai nhan giai Nobel cho Sinh ly hoc hoac Y hoc nam 1983 nho phat hien ra chuyen gen ngang. McClintock la nguoi thang giai Nobel duy nhat khong phai đong chien thang voi bat cu ai.
Gertrude Elion, cung voi George Hitchings va Sir James Black đa nhan giai Nobel Sinh ly hoc va Y hoc nam 1988 vi phat trien thuoc su dung trong đieu tri nhieu benh chinh, vi du nhu lo xe mi, mot vai benh tu mien, benh gut, sot ret va herpes đon dang.
Linda B. Buck, cung voi Richard Axel, đa nhan giai Nobel Sinh ly hoc hoac Y hoc nam 2004 vi phat hien ra thu quan khuu giac va to chuc phuc tap cua he khuu giac.
Francoise Barre-Sinoussi, cung voi Luc Montagnier, đa nhan giai Nobel Sinh ly hoc hoac Y hoc nam 2008 vi cong trinh phat hien ra HIV, nguyen nhan gay benh AIDS.
Elizabeth Blackburn, cung voi Carol W. Greider va Jack W. Szostak đuoc trao giai Nobel Sinh ly hoc hoac Y hoc 2009 vi cong phat hien ra thanh phan di truyen va chuc nang cua telomere va enzyme co ten telomerase.


Phan nganh Co nhieu cach đe phan loai cac phan nganh cua mon sinh ly hoc:

dua tren nghien cuu đon vi phan loai: sinh ly hoc nguoi, sinh ly hoc đong vat, Sinh ly hoc thuc vat, sinh ly hoc vi sinh vat, sinh ly hoc virus
dua tren cap to chuc: sinh ly hoc te bao, sinh ly hoc phan tu, sinh ly hoc he thong, sinh ly hoc sinh vat, sinh ly hoc sinh thai, sinh ly hoc thong nhat
dua tren qua trinh gay ra bien đoi sinh ly: sinh ly hoc phat trien, sinh ly hoc moi truong, sinh ly hoc tien hoa
dua tren muc tieu sau cung cua nghien cuu: sinh ly hoc ung dung (vi du, sinh ly hoc y khoa), sinh ly hoc phi ung dung (vi du, sinh ly hoc so sanh)


Tham khao Tai lieu đoc them Sinh ly hoc nguoi

Hall, John (2011). Guyton and Hall textbook of medical physiology (an ban thu 12). Philadelphia, Pa.: Saunders/Elsevier. ISBN 978-1-4160-4574-8.
Widmaier, E.P., Raff, H., Strang, K.T. Vander's Human Physiology. 11th Edition, McGraw-Hill, 2009.
Marieb, E.N. Essentials of Human Anatomy and Physiology. 10th Edition, Benjamin Cummings, 2012.
Sinh ly hoc nguoi va đong vat. Trinh Huu Hang, Đo Cong Huynh. Nha xuat ban Khoa hoc va Ky thuat, 2000, 408tr
Sinh ly hoc đong vat

Hill, R.W., Wyse, G.A., Anderson, M. Animal Physiology, 3rd ed. Sinauer Associates, Sunderland, 2012.
Moyes, C.D., Schulte, P.M. Principles of Animal Physiology, second edition. Pearson/Benjamin Cummings. Boston, MA, 2008.
Randall, D., Burggren, W., and French, K. Eckert Animal Physiology: Mechanism and Adaptation, 5th Edition. W.H. Freeman and Company, 2002.
Schmidt-Nielsen, K. Animal Physiology: Adaptation and Environment. Cambridge & New York: Cambridge University Press, 1997.
Withers, P.C. Comparative animal physiology. Saunders College Publishing, New York, 1992.
Sinh ly hoc thuc vat

Larcher, W. Physiological plant ecology (4th ed.). Springer, 2001.
Salisbury, F.B, Ross, C.W. Plant physiology. Brooks/Cole Pub Co., 1992
Taiz, L., Zieger, E. Plant Physiology (5th ed.), Sunderland, Massachusetts: Sinauer, 2010.
Sinh ly hoc nam

Griffin, D.H. Fungal Physiology, Second Edition. Wiley-Liss, New York, 1994.
Sinh ly hoc sinh vat nguyen sinh

Levandowsky, M. Physiological Adaptations of Protists. In: Cell physiology sourcebook: essentials of membrane biophysics. Amsterdam; Boston: Elsevier/AP, 2012.
Levandowski, M., Hutner, S.H. (eds). Biochemistry and physiology of protozoa. Volumes 1, 2, and 3. Academic Press: New York, NY, 1979; 2nd ed.
Laybourn-Parry J. A Functional Biology of Free-Living Protozoa. Berkeley, California: University of California Press; 1984.
Sinh ly hoc tao

Lobban, C.S., Harrison, P.J. Seaweed ecology and physiology. Cambridge University Press, 1997.
Stewart, W. D. P. (ed.). Algal Physiology and Biochemistry. Blackwell Scientific Publications, Oxford, 1974.
Sinh ly hoc vi khuan

El-Sharoud, W. (ed.). Bacterial Physiology: A Molecular Approach. Springer-Verlag, Berlin-Heidelberg, 2008.
Kim, B.H., Gadd, M.G. Bacterial Physiology and Metabolism. Cambridge, 2008.
Moat, A.G., Foster, J.W., Spector, M.P. Microbial Physiology, 4th ed. Wiley-Liss, Inc. New York, NY, 2002.


Lien ket ngoai Ban mau:Wikisource portal

physiologyINFO.org public information site sponsored by The American Physiological Society