Vo hiep (gian the: 武侠; phon the: 武俠; binh am: wu xia) hoac kiem hiep (劍俠) la mot the loai trong van hoa đai chung Hoa ngu noi ve nhung cuoc phieu du cua nhung hiep khach (cao thu, kiem khach) tren giang ho. Mac du vo hiep ban đau la mot the loai van hoc, su anh huong cua no đa lan ra cac hinh thuc nghe thuat khac nhu tuong co Trung Quoc, truyen tranh, phim đien anh, phim truyen hinh va tro choi đien tu. No la mot thanh phan cau thanh van hoa đai chung cua cac cong đong Hoa ngu tren the gioi.
"Vo hiep" la mot tu đuoc ghep tu "vo" va "hiep" (nguoi hung). Nhung vo si hanh hiep thuong đuoc goi la hiep khach (俠客) hoac du hiep (遊俠). Trong mot vai tac pham ho cung đuoc goi la kiem khach (劍客) du khong nhat thiet phai mang kiem.
Thong thuong hiep khach khong phuc vu mot chu nhan, nam giu binh quyen hay thuoc ve tang lop quy toc. Ho thuong xuat than tu nhung tang lop thap trong xa hoi phong kien Trung Quoc. Hiep khach thuong tuan theo quy tac lam đieu đung, đau tranh cho le phai, xoa bo đan ap, sua chua cai sai va khac phuc nhung loi lam trong qua khu. Truyen thong nay đuoc goi la tinh than hiep khach (gian the: 侠客精神; phon the: 俠客精神; binh am: xia ke jing shen; Han-Viet: hiep khach tinh than) va no tuong tu voi vo si đao cua cac samurai Nhat Ban, phong thai hao hiep cua cac hiep si chau Au thoi Trung Co va cac tay sung mien Vien Tay Hoa Ky.


Lich su = Thoi so khai =
Mac du cum tu vo hiep, voi y nghia la mot the loai van hoc, moi xuat hien gan đay nhung nhung cau chuyen ve no đa co cach đay hon 2000 nam. Vo hiep co nguon goc tu nhung cau chuyen du hiep tu nhung nam 300-200 TCN. Nha triet hoc phap gia Han Phi đa ke nhung cau chuyen du hiep trong tac pham Han Phi Tu trong chuong noi ve 5 tang lop xa hoi trong thoi Xuan Thu. Nhung cau chuyen noi tieng gom Chuyen Chu am sat Ngo vuong Lieu va đac biet la Kinh Kha am sat Tan Thuy Hoang. Trong quyen 86 trong Su ky, Tu Ma Thien đa liet ra 5 sat thu noi tieng (Tao Mat, Chuyen Chu, Du Nhuong, Nhiep Chinh va Kinh Kha) trong thoi Chien Quoc, nhung nguoi co nhiem vu am sat nhung nha chinh tri hoac nhung yeu nhan.
Nhung sat thu nay đuoc goi la thich khach (chu Han: 刺客). Ho thuong cong hien long trung thanh va phuc vu cho nhung vi chua hay quy toc phong kien, đoi lai ho đuoc ban cho tien bac hay phu nu. Trong quyen 124 cua Su ky, Tu Ma Thien đa khac hoa nhung net so khai ve the gioi vo hiep trong thoi đai cua ong. Nhung net nay cung đuoc ghi lai trong nhung su lieu nhu Han thu hay Hau Han thu.
Nhung truyen hiep khach chuyen minh trong thoi Đuong duoi dang truyen ky. Nhung truyen trong thoi ky nay nhu Con Luan No đong vai tro la hinh mau cho nhung tieu thuyet vo hiep hien đai. Chung mo ta nhung nhan vat chinh ky la va co đoc, lam nhung viec anh hung, dung cam.
Vao thoi Minh, La Quan Trung va Thi Nai Am viet Tam Quoc dien nghia va Thuy hu, 2 trong so Tu đai ky thu cua van hoc Trung Quoc. Tac pham đau la truyen ke lich su đuoc tieu thuyet hoa noi ve nhung su kien trong giai đoan Hau Han va Tam Quoc. Con Thuy hu thuong đuoc xem nhu tieu thuyet vo hiep đau tien: chan dung cua 108 anh hung cung quan niem ve chinh nghia va hanh đong san sang noi loan hon la phuc vu cho mot chinh quyen thoi nat, anh huong lon đen su phat trien cua van hoa giang ho trong nhung the ky sau. Tam Quoc dien nghia cung đuoc xem la mot tien đe, chua đung nhung mo ta ve can chien đien hinh ma ve sau đuoc cac tac gia vo hiep su dung.
Vao thoi Thanh, mot buoc tien nua la truyen xu an (hay tieu thuyet cong an) va nhung tieu thuyet trinh tham trong đo nhung hiep khach phoi hop voi quan lai đe pha an va đau tranh chong bat cong. Nhung truyen ve Bao Thanh Thien tu Tam Hiep Ngu Nghia (ve sau đuoc mo rong va đat lai thanh That Hiep Ngu Nghia) va Tieu Ngu Nghia đa hinh thanh nen hinh tuong ve cong ly cho nhung tieu thuyet vo hiep sau nay. Nhung truyen hiep nghia voi hinh tuong nu hiep cung xuat hien vao thoi Thanh. Nhung tieu thuyet nhu Thi Cong ky an cung đuoc xem la nhung tieu thuyet vo hiep so khai.
Cum tu vo hiep duoi y nghia mot the loai van hoc xuat hien vao cuoi thoi Thanh, mot su phong theo bukyo cua Nhat Ban, mot the loai tieu thuyet phieu luu anh huong boi vo si đao. Cum tu nay đuoc mang toi Trung Quoc boi nhung nha van mong muon Trung Quoc se hien đai hoa quan su va chu trong hon vao vo đao, va nhanh chong gay chu y khi no lien quan toi hiep nghia va nhung tien đe khac cua tieu thuyet vo hiep, trong khi dan phai nhat o chinh Nhat Ban.
Nhieu tac pham vo hiep o thoi Minh va Thanh đa that lac do su cam đoan cua chinh quyen. Nhung tac pham vo hiep đuoc cho la hinh thanh tu tuong chong chinh quyen dan toi nhung cuoc noi day suot nhung thoi ky nay. Su tach roi khoi van hoc chinh thong cung co nghia la viec sang tac bi han che, dan toi su đinh tre trong viec phat trien the loai nay. Nhung du sao đi nua tieu thuyet vo hiep van rat pho bien trong tang lop binh dan.


= The ky 20 =
Tieu thuyet vo hiep hien đai tro nen noi bat vao đau the ky 20 sau phong trao Ngu Tu vao nam 1919. Mot the loai van hoc moi phat trien, đuoc sang tac đe chong lai nhung gia tri Khong giao, va hiep khach tro thanh bieu tuong cua tu do ca nhan, trai voi tu tuong Khong giao.
Đau the ky 20 va giai đoan 1960-1980 thuong đuoc xem la thoi đai vang son cua tieu thuyet vo hiep. Huong Khai Nhien (but danh Binh Giang Bat Tieu Sinh) đuoc xem la tac gia vo hiep đang chu y đau tien voi tac pham Giang ho ky hiep truyen, đuoc xuat ban lan luot tu 1921 toi 1928 va đuoc chuyen the thanh bo phim vo hiep đau tien. Bat đau tu nhung nam 1930, nhung tac pham vo hiep đa nay no va trung tam cua the loai nay dich chuyen ve Bac Kinh va Thien Tan o bac Trung Quoc. 5 tac gia co suc sang tac doi dao nhat goi la Bac phai ngu đai gia: Hoan Chau Lau chu (viet Thuc Son kiem hiep truyen), Bach Vu (viet Thap nhi kim tien tieu), Vuong Đo Lu (viet Hac thiet ngu bo khuc), Trinh Chung Nhan (viet Ung trao vuong), Chau Trinh Moc (viet That sat bai).
Tieu thuyet vo hiep bi cam tai nhieu thoi điem khac nhau tu nam 1912 va nhung cam đoan nay đa kim ham su phat trien cua the loai. Du vay, viec sang tac vo hiep van dien ra o nhung khu vuc noi tieng Hoa khac nhu Đai Loan hay Hong Kong. Nhung tac gia nhu Luong Vu Sinh hay Kim Dung đi đau trong viec hinh thanh "tan phai" cua the loai, khac xa so voi cac tac pham luc truoc. Ho viet tieu thuyet nhieu ky tren cac bao va tap chi. Ho cung ket hop nhieu boi canh tieu thuyet nhu bi an va lang man tu cac nen van hoa khac. O Đai Loan, Ngoa Long Sinh, Gia Cac Thanh Van, Tu Ma Linh va Co Long tro thanh nhung tac gia noi tieng nhat. Sau ho, nhung tac gia khac nhu On Thuy An va Huynh Di cung rat noi bat trong giai đoan sau. Tran Vu Tue (but danh Trinh Phong) la nu tac gia đang chu y voi tac pham đau tay Thien quan song hiep.
Cung co nhung tac pham đuoc sang tac sau nhung nam 1980 voi y đinh mo ra thoi ky hau vo hiep.


Boi canh, noi dung va bo cuc Nhung tieu thuyet vo hiep hien đai phan lon lay boi canh Trung Quoc co hay can đai. Boi canh lich su co the trong pham vi tu rat cu the va quan trong voi truyen, cho toi đuoc gioi thieu so luoc, sai lech hoac chi lam nen cho hanh đong. Nhung yeu to ky bi trong pham vi tu nhung vo cong cao cuong đen ma quy va quai vat, la nhung yeu to pho bien trong tieu thuyet vo hiep, nhung khong phai la quan trong nhat. Vo cong moi la yeu to tien quyet khi nhung nhan vat phai biet vai loai vo cong. Chuyen tinh cam cung đuoc khac hoa manh me trong vai tieu thuyet vo hiep.
Mot truyen vo hiep đien hinh khac hoa mot nam chinh trai qua mot bi kich nhu gia đinh bi sat hai, len đuong trai qua nhieu thu thach va gian kho đe hoc nhieu loai vo cong tu nhieu cao thu. Vao cuoi truyen, nhan vat chinh tro thanh cao thu voi vo cong it ai sanh bang. Anh ta su dung vo cong đe hanh hiep va lam trong sach giang ho. Vi du nhu nhung chuong mo đau cua nhieu tac pham cua Kim Dung đi theo mo tip nay: mot bi kich xay ra, thuong lam chet rat nhieu nhan vat vua gioi thieu va tao ra nhung su kien anh huong rat lon đen cot truyen.
Co nhung truyen su dung cau truc khac. Vi du nhu nhan vat chinh bi tu choi cho gia nhap mot mon phai. Anh ta trai qua gian kho va bi mat tap luyen, cho toi khi co co hoi đe chung to ban than va gay ngac nhien cho nhung nguoi đa tung coi thuong minh. Vai truyen mo ta mot anh hung đa thanh danh đoi đau voi mot nhan vat phan dien la mot đich thu ngang ngua minh. Noi dung se dan dan dat toi mot tran tu chien giua 2 nhan vat. Loai truyen nay rat pho bien trong thoi ky co nhung phong trao phan Thanh.
Nhung truyen khac co boi canh đoc đao nhu trong nhung tac pham cua Co Long va Huynh Di. Nhung tac pham cua Co Long thuong pha tron nhung yeu to bi an va thuong đuoc viet nhu truyen trinh tham. Nhan vat chinh thuong la mot cao thu tai ba va pha an tai tinh co nhiem vu giai ma nhung vu an bi an. Nhung tac pham cua Huynh Di thuong pha tron nhung yeu to khoa hoc vien tuong.
Mac du co nhung yeu to pha tron nay, vo hiep la mot loai tieu thuyet mang tinh lich su. Tuy nhien nhieu tac gia đa thang than thua nhan ho khong the mang het lich su vao trong tieu thuyet ma thay vao đo, ho chon cot truyen lien quan đen nhung su viec trong qua trinh phat trien cua nhan vat chinh tu luc con nho cho toi truong thanh.


= Quy tac hanh hiep =
8 tinh cach pho bien cua hiep khach la vi tha, cong bang, tu lap, trung thanh, dung cam, đang tin, khong mang tien bac va danh loi. Ngoai tru tu lap, nhung tinh cach nay tuong tu voi nhung gia tri Khong giao nhu nhan, dung va nghia. Quy tac hanh hiep cung nhan manh tam quan trong cua viec đen on an nhan cung nhu tra thu nhung ke xau. Tuy nhien viec tra thu cung gay tranh cai khi nhieu tac pham vo hiep chiu anh huong cua tu tuong Phat giao, trong đo co long vi tha, thuong nguoi cung nhu khong sat sinh. 
Trong giang ho, hiep khach cung phai trung thanh voi su phu. Neu co mau thuan giua cac hiep khach, ho phai giai quyet bang nhung tran đau tay đoi.


= Vo cong =
Vo thuat trong tieu thuyet vo hiep dua theo nhung mon vo ngoai đoi thuc cua Trung Quoc. Tuy nhien trong tieu thuyet nhung mon vo nay đuoc phong đai len muc sieu pham.
Sau đay la nhung vo cong cua mot hiep khach đien hinh:

Vo thuat: nhung ky thuat chien đau đuoc ket hop lai thanh chieu thuc, dua tren nhung mon vo Trung Quoc ngoai đoi thuc.
Vu khi: Nhieu loai vu khi đuoc su dung trong chien đau. Nhung loai pho bien nhat la đao, kiem, con va thuong. Nhung vat dung thuong ngay nhu ban tinh, quat, but, tau, cham hoac nhieu nhac cu khac nhau cung đuoc su dung lam vu khi.
Khinh cong: mot loai vo Trung Quoc ngoai đoi thuc. Tuy nhien trong tieu thuyet va phim anh vo hiep, no đuoc phong đai toi muc nhung nhan vat co the đieu khien đuoc trong luc đe bay hay di chuyen mot khoang dai chi bang mot buoc chan, luot tren mat nuoc hay leo len tuong cao, phong len ngon cay.
Noi luc/ noi cong: kha nang tao ra va nuoi duong nang luong ben trong goi la khi, va su dung no đe tan cong hay phong thu. Nhung nhan vat su dung nguon nang luong nay đe đat đuoc suc manh, toc đo, suc chiu đung, suc ben va kha nang hoi phuc sieu pham.
Điem huyet: cac nhan vat su dung nhung ky thuat điem huyet khac nhau đe giet, gay te liet, lam bat đong hoac đieu khien đoi phuong bang cach tac đong len huyet đao cua đoi phuong bang tay hoac vu khi. Nhung ky thuat nay co the dung đe chua thuong nhu cam mau. Nhung vo su ngoai đoi thuc su dung nhung ky thuat nay đe lam te liet đoi phuong, tuy nhien tac đong cua chung đa đuoc phong đai trong tieu thuyet.
Trong tieu thuyet vo hiep, nhung nhan vat đat đuoc nhung ky nang tren qua nhung nam thang hoc va tap luyen cham chi, nhung cung co the co đuoc nho đuoc su phu truyen noi cong cho. Nhung huong dan đe co đuoc nhung ky nang nay đuoc ghi chep trong nhung tai lieu goi la bi kip. Trong vai truyen, nhung vo cong đac biet co the đuoc hoc bang cach trai qua nhieu nam song an dat voi su phu hoac luyen tap voi mot nhom vo si khac.


= Giang ho =
Giang ho chi mot cong đong cua nhung vo si. "Vo lam" la mot tu pho bien khac đe chi cong đong nay. Giang ho đuoc tao thanh tu nhieu vo si thuong phan chia theo mon phai, toc hay bang. No cung chua đung nhung du hiep, quy toc, cuong đao, hanh khat, tu si, y si, thuong nhan va nghe nhan.
Mot khia canh pho bien cua giang ho la khong co luat phap, toan bo mau thuan va tranh cai chi co the đuoc giai quyet bang vu luc theo quy tac hanh hiep va tinh than thuong vo. Luat le giang ho đuoc duy tri boi nhung mon phai va anh hung chinh nghia. Đoi khi nhung mon phai nay lien minh voi nhau đe chong lai nhung ta giao trong giang ho.
Mot nguoi lanh đao, goi la vo lam minh chu, đuoc bau ra tu cac mon phai đe lanh đao va đam bao luat le giang ho. Nguoi lanh đao thuong co vo cong cao cuong va noi tieng chinh nghia, thuong vuong vao nhieu am muu va/hoac bi giet. Trong nhieu truong hop, nguoi lanh đao co the khong can la cao thu manh nhat trong khi trong nhieu tac pham khac, đia vi lanh đao la cha truyen con noi. Nguoi lanh đao cung la nguoi phan xu co nhiem vu chu tri va phan xu nhung bat cong va tranh chap. Ho la chu toa giai quyet nhung vu viec trong giang ho.
Tu "giang ho" cung đuoc su dung theo nhung nghia khac voi trong tieu thuyet. No con co nghia am chi nhung xa hoi vo chinh phu. Vi du nhu Hoi Tam Hoang va nhung hoi kin khac cua Trung Quoc su dung tu nay đe mo ta the gioi toi pham co to chuc cua ho. Đoi khi no đuoc thay bang tu "the gioi ngam". Trong thuat ngu hien đai, "roi khoi giang ho" la tieng long cua "ve huu".
Trong tieu thuyet vo hiep, neu mot vo si muon roi khoi giang ho, anh ta se thuc hien mot nghi le goi la "rua tay gac kiem". Anh ta se rua tay trong mot chau nuoc bang vang, am chi la se khong can du vao nhung chuyen tren giang ho nua. Khi mot vo si an dat quyet đinh nhung tay vao chuyen tren giang ho, su tro lai cua anh ta goi la "tai xuat giang ho".


Vo hiep ngu đai gia Truyen tranh Nhung tieu thuyet vo hiep, truyen kiem hiep moi dan it đi trong khoang 25 nam tro lai đay, mot phan do nhu cau đoc khong cao do xuat hien cac loai hinh giai tri moi nhu phim anh, tro choi đien tu... The loai nay dan chuyen huong sang Manhua (truyen tranh Hoa ngu) o Đai Loan hay Hong Kong.
Nhung hoa si truyen tranh vo hiep noi tieng:


Phim anh Nhung bo phim vo hiep đau tien co tu nhung nam 1920. Cot truyen trong nhung bo phim đau tien nay đuoc chuyen the tu nhung tieu thuyet thoi đo.
Trong thoi gian gan đay, Ly Lien Kiet la ngoi sao cua nhung phim vo hiep, tung đong trong Tieu ngao giang ho: Đong Phuong Bat Bai va Anh hung, ngoai ra con co Luong Trieu Vy, Duong Tu Quynh va Lam Thanh Ha. Vien Hoa Binh la mot chi đao nghe thuat noi tieng nho xay dung nhung ky xao hanh đong trong dong phim nay. Đao dien Trung Quoc đai luc Truong Nghe Muu cung bat tay vao lam phim vo hiep. Anh hung la mot phim noi bat nho cach su dung sang tao nhung mau sac ruc ro va bo tri boi canh đep mat.
Phim vo hiep đuoc gioi thieu toi Hollywood vao nam 2000 voi Ngoa ho tang long cua Ly An. Theo chan Ly An, Truong Nghe Muu lam Anh hung, nham toi thi truong quoc te nam 2003 va Thap dien mai phuc nam 2004. Khan gia Hoa Ky cung đuoc gioi thieu phim vo hiep qua nhung đai truyen hinh cua chau A o nhung thanh pho lon voi nhung phim nhu Nu tuong Duong mon, thuong voi phu đe Anh ngu.
No luc lam phim vo hiep cua nhung đao dien phuong Tay kha han che, nhu phim Vua Kung Fu nam 2008 voi nhung ngoi sao Thanh Long, Ly Lien Kiet va Michael Angarano. Tuy nhien co mot ngoai le la Kung Fu Panda cua hang DreamWorks Animation. Nho nhung nha san xuat đam me va co kien thuc, phim nay đa thanh cong lon o Trung Quoc va đuoc xem la mot đong gop tuyet voi cho the loai nay.


Tro choi đien tu Nhung tro choi đien tu vo hiep đang chu y thuoc the loai action RPG la Kiem Tien va Hien Vien Kiem. Ca hai đeu pha tron vo hiep voi yeu to than thoai Trung Quoc. Kiem Tien con ban ban quyen cho 8 tro choi khac, 2 trong so đo đuoc chuyen the thanh phim truyen hinh la Tien Kiem Ky Hiep va Tien Kiem Ky Hiep 3.
Con co nhung game MMORPG nhu Thoi đai vo lam va nhung tro choi chuyen the tu tieu thuyet cua Kim Dung nhu Thien long bat bo.


Xem them Nhung ly tuong tuong tu tren the gioi:

Van hoa cao boi (Hoa Ky)
Vo si đao (Nhat Ban)
Bo quy tac hiep si hay tinh than ma thuong (chau Au)


Chu thich Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Wuxia novels tai Wikimedia Commons