Lich su Hoa Ky, nhu đuoc giang day tai cac truong hoc va cac đai hoc My, thong thuong đuoc bat đau voi chuyen đi tham hiem đen chau My cua Cristoforo Colombo nam 1492 hoac thoi tien su cua nguoi ban đia My. Tuy nhien trong nhung thap nien gan đay, thoi ky tien su cua nguoi ban đia My ngay cang tro nen pho bien hon khi đuoc lay lam moc khoi đau cho lich su cua Hoa Ky.
Nguoi ban đia song tai noi ma ngay nay la Hoa Ky truoc khi nhung nguoi thuc dan chau Au bat đau đi đen, phan lon la tu Vuong quoc Anh, sau nam 1600. Vao thap nien 1770, Muoi ba thuoc đia co hon 2 trieu nguoi sinh song. Cac thuoc đia nay thinh vuong va phat trien nhanh chong, phat trien cac he thong phap ly va chinh tri tu chu cua chinh minh. Nghi vien Anh Quoc ap đat quyen luc cua minh đoi voi cac thuoc đia nay bang cach đat ra cac thu thue moi ma nguoi My cho rang la vi hien boi vi ho khong co đai dien cua minh trong nghi vien. Cac cuoc xung đot ngay cang nhieu đa bien thanh cuoc chien tranh toan luc, bat đau vao nam 1775. Ngay 4 thang 7 nam 1776, cac thuoc đia tuyen bo đoc lap khoi Vuong quoc Anh bang mot van kien do Thomas Jefferson viet ra va tro thanh Hop chung quoc Hoa Ky.
Luc luong yeu nuoc nhan đuoc su ung ho ve tai chinh va quan su tren muc đo lon tu Phap va duoi su lanh đao quan su cua Tuong George Washington, đa gianh đuoc chien thang trong cuoc chien tranh cach mang va hoa binh đat đuoc vao nam 1783. Trong va sau chien tranh, 13 tieu quoc thong nhat thanh mot chinh phu lien bang yeu thong qua ban hien phap hop bang. Khi ban hien phap hop bang nay chung to khong phu hop, mot ban hien phap moi đuoc thong qua vao nam 1789. Ban hien phap nay van la co so cua Chinh phu Lien bang Hoa Ky, va sau đo con co them đao luat nhan quyen. Mot chinh phu quoc gia manh đuoc thanh lap voi Washington la tong thong đau tien va Alexander Hamilton la co van truong tai chinh. Trong thoi ky he thong đang phai lan thu nhat, hai đang chinh tri quoc gia hinh thanh đe ung ho hay chong đoi cac chinh sach cua Hamilton. Khi Thomas Jefferson tro thanh Tong thong, ong mua Lanh tho Louisiana tu Phap, gia tang dien tich cua Hoa Ky len gap đoi. Mot cuoc chien tranh lan thu hai cung la lan cuoi cung voi Anh Quoc xay ra vao nam 1812. Ket qua chu yeu cua cuoc chien tranh nay la su cham dut ung ho cua chau Au danh cho cac cuoc tien cong cua nguoi ban đia My (nguoi da đo) nham chong nhung nguoi đinh cu o mien Tay nuoc My.
Duoi su bao tro cua phong trao Dan chu Jefferson, va Dan chu Jackson, nuoc My mo rong đen vung đat mua Louisiana va thang đuong đen California va xu Oregon, tim kiem đat re cho cac nong gia Yeoman va chu no - nhung nguoi co vu cho nen dan chu va mo rong lanh tho bang gia bao luc va khinh miet nen van hoa chau Au. Su mo rong lanh tho duoi chieu bai van menh hien nhien la mot su bac bo loi khuyen cua đang Whig muon thuc đay chieu sau va hien đai hoa nen kinh te - xa hoi hon la viec chi mo rong lanh tho đia ly. Chu nghia no le bi bai bo tai tat ca cac tieu bang mien Bac (phia bac đuong Mason-Dixon phan chia Pennsylvania va Maryland) vao nam 1804, nhung lai phat trien manh tai cac tieu bang mien Nam vi nhu cau lon ve bong vai tai chau Au.
Sau nam 1820, mot loat cac thoa hiep đa giup xoa bo đoi đau giua mien bac va mien nam ve van đe chu nghia no le. Vao giua thap nien 1850, luc luong Cong hoa moi thanh lap nam kiem soat nen chinh tri mien Bac va hua ngan chan su mo rong cua chu nghia no le voi am chi rang chu nghia no le se dan dan bi loai bo. Cuoc bau cu tong thong nam 1860 voi ket qua chien thang cua đang vien Đang Cong hoa Abraham Lincoln đa cham ngoi cho cuoc ly khai cua 11 tieu bang theo chu nghia no le đe lap ra Lien minh mien Nam Hoa Ky nam 1861. Noi chien Hoa Ky (1861–1865) la hach tam cua lich su My. Sau bon nam chien tranh đam mau, phe mien Bac duoi su lanh đao cua Tong thong Lincoln va Tuong Ulysses S. Grant đanh bai phe mien Nam voi su chi huy cua Tuong Robert E. Lee. Lien bang đuoc bao ton va chu nghia no le bi bai bo, va mien nam bi suy kiet. Trong thoi đai tai thiet (1863–1877), Hoa Ky cham dut chu nghia no le va noi rong quyen đau phieu va phap ly cho nhung nguoi "tu do" (nguoi My goc Phi truoc đo tung la no le). Chinh phu quoc gia ngay cang vung chac hon, va nho vao Tu chinh an hien phap đieu 14, gio đay đa co nhiem vu ro rang la bao ve quyen cua moi ca nhan. Thoi đai tai thiet cham dut vao nam 1877 va tu thap nien 1890 đen thap nien 1960, Luat Jim Crow (tach ly chung toc) kim ham nguoi da đen luon o vi tri thap kem ve kinh te, xa hoi va chinh tri. Toan mien nam van ban cung cho đen nua sau cua the ky 20, trong khi đo mien Bac va mien Tay phat trien nhanh chong va thinh vuong.
Hoa Ky tro thanh cuong quoc cong nghiep hang đau the gioi ngay nguong cua cua the ky 20 vi su bung no cua gioi doanh nghiep tu nhan tai mien Bac va lan song di dan moi đen cua hang trieu cong nhan va nong dan tu chau Au. He thong đuong sat quoc gia đuoc hoan thanh. Cac nha may va cac hoat đong khai thac quang mo tren quy mo rong đa cong nghiep hoa mien đong bac va trung-tay. Su bat man cua gioi trung luu đoi voi cac van đe nhu tham nhung, su kem hieu qua va nen chinh tri truyen thong đa kich thich thanh mot phong trao cap tien tu thap nien 1890 đen thap nien 1920. Phong trao nay gay ap luc đoi cai cach, cho phep phu nu đau phieu va cam ruou con (ve sau viec cam ruou con bi bai bo vao nam 1933). Hoa Ky ban đau trung lap trong Chien tranh the gioi thu nhat, song tuyen chien voi Đuc nam 1917, va tai tro cho đong minh chien thang vao nam sau đo. Sau mot thap nien thinh vuong trong thap nien 1920, su kien thi truong chung khoan Wall Street sup đo nam 1929 đanh dau su khoi đau cua mot cuoc Đai khung hoang tren toan the gioi keo dai ca thap nien. Đang vien Dan chu Franklin D. Roosevelt tro thanh thong thong va thuc hien cac chuong trinh cuu te, tai thiet, cai cach (goi chung la New Deal), đinh hinh nen chu nghia tu do My hien đai. Sau khi Nhat Ban tan cong vao Tran Chau Cang ngay 7 thang 12 nam 1941, Hoa Ky nhap cuoc vao Chien tranh the gioi thu hai ben canh phe Đong Minh va giup đanh bai Đuc Quoc Xa tai chau Au va Đe quoc Nhat Ban tai Vien Đong.
Hoa Ky va Lien Xo noi len thanh hai sieu cuong đoi nghich nhau sau Chien tranh the gioi thu hai va khoi đong mot cuoc Chien tranh Lanh, đoi đau nhau gian tiep trong cuoc chay đua vu trang va chay đua vao khong gian. Chinh sach ngoai giao cua Hoa Ky trong thoi Chien tranh Lanh đuoc xay dung quanh viec bao vay chu nghia cong san, va nuoc My tham du vao cac cuoc chien tai Trieu Tien va Viet Nam đe đat đuoc muc đich nay. Chu nghia tu do đat đuoc vo so chien thang trong nhung nam thang cua chuong trinh New Deal va sau đo vao giua thap nien 1960, đac biet la su thanh cong cua phong trao dan quyen, nhung chu nghia bao thu quay nguoc đuoc the cuc vao thap nien 1980 duoi thoi Tong thong Ronald Reagan. Chien tranh Lanh ket thuc khi Lien Xo giai the vao nam 1991, Hoa Ky la sieu cuong duy nhat con lai.
Khi the ky 21 bat đau, xung đot quoc te co tam điem quanh Trung Đong va len đinh điem theo sau su kien 11 thang 9 va Chien tranh chong khung bo đuoc tuyen bo sau đo. Hoa Ky trai qua thoi ky suy thoai kinh te te hai nhat ke tu Chien tranh the gioi thu hai vao cuoi thap nien 2000 ma theo sau la thoi ky phat trien kinh te cham hon muc binh thuong trong suot thap nien 2010.


Tien su Thoi tien-Columbo Nguoi ta khong biet đich xac rang bang cach nao hay khi nao nguoi ban đia My đau tien đen đinh cu tai chau My va tai lanh tho ngay nay la Hoa Ky. Gia thiet pho bien hon het cho rang nguoi ban đia di cu tu luc đia A-Au bang cach đi qua Beringia, mot cau luc đia khi đo noi lien vung Siberia đen khu vuc ngay nay la Alaska, va roi sau đo phan tan ve phia nam ra khap chau My. Cuoc di cu nay co the đa bat đau khoang 30 ngan nam ve truoc va tiep tuc cho đen 10 ngan nam truoc đay khi cau luc đia o duoi muc nuoc bien do ket thuc thoi ky bang ha cuoi cung. Nhung cu dan đau tien nay, đuoc goi la nguoi "Paleoamericans", chang bao lau sau đo đa dang hoa thanh hang tram dan toc va bo lac co nen van hoa rieng biet.
Thoi ky tien-Columbo la su tong hop lai tat ca cac tieu thoi ky trong lich su va tien su cua ca chau My truoc khi co su anh huong quan trong cua nguoi chau Au tac đong vao luc đia chau My, trai dai tu luc co nguoi đinh cu ban đau trong cuoi thoi đai đo đa đen khi nguoi chau Au thuoc đia hoa chau My trong thoi ky can đai. Mac du thoi ky nay đuoc am chi đen thoi đai truoc khi co cac cuoc tham hiem chau My cua Cristoforo Colombo tu nam 1492 đen 1504 nhung tren thuc te thuat tu nay thuong bao gom lich su cua cac nen van hoa ban đia chau My cho đen khi ho bi chinh phuc hay bi anh huong đang ke boi nguoi chau Au, tham chi ngay ca khi đieu nay xay ra hang thap nien hay tham chi hang the ky sau chuyen đo bo đau tien cua Colombo.


Thoi ky thuoc đia Sau mot thoi ky tham hiem đuoc cac quoc gia lon o chau Au bao tro, cac khu đinh cu đau tien cua nguoi chau Au đuoc thiet lap vao nam 1607. Nguoi chau Au mang theo ngua, bo va heo đen chau My, đoi lai, ho mang tro ve chau Au gom co bap, ga tay, khoai tay, đau va bi. Moi truong benh tat gay tu vong đoi voi nhieu nha tham hiem va nhung nguoi đinh cu đau tien bi tiep xuc truc tiep voi cac can benh moi. Anh huong cua can benh moi tham chi toi te hon đoi voi nguoi ban đia chau My, đac biet la benh đau mua va benh soi. Ho chet nhieu vo so ke, thuong thuong truoc khi khu đinh cu quy mo lon cua nguoi chau Au hinh thanh.


= Thuoc đia hoa cua nguoi Tay Ban Nha, Ha Lan, va Phap =
Cac nha tham hiem Tay Ban Nha la nhung nguoi chau Au đau tien co mat tai lanh tho nay thuoc Hoa Ky, đo la chuyen tham hiem thu hai cua Cristoforo Colombo. Chuyen đi nay đen đuoc Puerto Rico ngay 19 thang 11 nam 1493; chuyen khac đen đuoc Florida nam 1513. Khong lau sau đo, cac chuyen tham hiem cua Tay Ban Nha đa đen đuoc day Appalachia, song Mississippi, Grand Canyon va Đai Binh nguyen Bac My. Nam 1540, Hernando de Soto thuc hien mot cuoc tham hiem tren quy mo lon o vung đong nam. Cung trong nam 1540, Francisco Vazquez de Coronado tham hiem tu Arizona đen mien trung Kansas. Nguoi Tay Ban Nha đua mot so nguoi đinh cu đen, lap ra khu đinh cu thuong truc đau tien cua nguoi chau Au tai luc đia Hoa Ky o khu vuc ngay nay la St. Augustine, Florida nam 1565, nhung khu đinh cu nay hap dan it nguoi đinh cu thuong truc. Cac khu đinh cu Tay Ban Nha phat trien va tro thanh cac thanh pho quan trong trong đo co Santa Fe, Albuquerque, San Antonio, Tucson, San Diego, Los Angeles, Santa Barbara va San Francisco.

Tan Ha Lan la thuoc đia Ha Lan vao the ky 17 co trung tam nam tren khu vuc ngay nay la Thanh pho New York va thung lung song Hudson noi ho mua ban da thu voi nguoi ban đia My o phia bac va lam noi phong ve chong su xam lan cua nguoi noi tieng Anh tu Tan Anh. Nguoi Ha Lan theo phai than hoc Calvin, ho hinh thanh nen Giao hoi Cai cach tai chau My nhung ho cung hoa đong voi cac nen van hoa va ton giao khac. Thuoc đia nay bi nguoi Anh chiem vao nam 1664. No đe lai mot di san truong ton đoi voi đoi song chinh tri va van hoa My trong đo gom co mot tu tuong the tuc phong khoang va chu nghia thuc dung vu loi tai thanh pho, mot chu nghia truyen thong nong thon tai vung mien que ma đac trung la truyen ngan co tua đe Rip Van Winkle va cac chinh tri gia nhu Martin Van Buren, Theodore Roosevelt, Franklin D. Roosevelt va Eleanor Roosevelt.
Tan Phap la vung bi thuc dan Phap thuoc đia hoa tu nam 1534 đen nam 1763. Co it nguoi đinh cu thuong truc ben ngoai Quebec va Acadia nhung Lien minh Wabanaki tro thanh đong minh quan su cua Tan Phap trong suot bon cuoc chien tranh voi cac thuoc đia cua Anh lien ket voi Lien minh Iroquois. Trong suot cuoc chien tranh voi nguoi Phap va nguoi ban đia, Tan Anh thanh cong chong lai Acadia. Nguoi Anh tong khu nguoi Acadia (goc Phap) ra khoi Acadia (Nova Scotia) va thay the bang nhung nguoi đinh cu tu Tan Anh. Dan dan, mot so nguoi Acadia tai đinh cu tai vung Louisiana noi ho phat trien nen mot nen van hoa Cajun nong thon dac trung van con ton tai đen ngay nay. Ho tro thanh cong dan My vao nam 1803 khi Hoa Ky mua Louisiana tu Phap. Cac ngoi lang Phap khac doc theo song Mississippi va song Illinois bien mat khi nguoi My bat đau đen sau nam 1770.


= Thuoc đia hoa cua nguoi Anh =

Dai đat nam doc theo bo bien phia đong đuoc đinh cu chu yeu boi nhung nguoi thuc dan Anh vao the ky 17 cung voi con so nho hon nhieu la nguoi Ha Lan va nguoi Thuy Đien. Nuoc My thoi thuoc đia mang đac điem la thieu hut lao đong tram trong ma phai dua vao nhung hinh thuc lao đong khong tu nguyen nhu no le va lao cong khe uoc, va cung đac trung voi chinh sach tho o tu te cua nguoi Anh, cho phep phat trien mot tinh than My khac biet voi tinh than cua mau quoc tai chau Au. Tren phan nua tong so nguoi di dan chau Au đen nuoc My thoi thuoc đia la nhung lao cong khe uoc.
Thuoc đia thanh cong đau tien cua nguoi Anh đuoc thiet lap vao nam 1607 tren song James tai Jamestown la noi bat đau bien cuong My. No suy giam dan trong nhieu thap nien cho đen khi mot lan song nguoi đinh cu moi đen vao cuoi the ky 17 va lap nen mot nen nong nghiep thuong mai dua vao cay thuoc la. Giua cuoi thap nien 1610 va cach mang My, nguoi Anh đa đua đen cac thuoc đia My khoang 50 ngan tu nhan. Mot truong hop xung đot te hai la vu noi loan Powhatan nam 1622 tai Virginia trong đo nguoi ban đia My giet chet hang tram nguoi đinh cu Anh. Cuoc xung đot lon nhat giua nguoi ban đia My va nguoi đinh cu Anh trong the ky 17 la Chien tranh cua Vua Philip tai Tan Anh, Chien tranh Yamasee tai Nam Carolina thi đam mau.

Nguoi Thanh giao la nhung nguoi đinh cu chu yeu vao thoi ky ban đau cua Tan Anh, ho lap ra Thuoc đia Vinh Massachusetts nam 1630 mac du co khu đinh cu nho truoc đo vao nam 1620 cua mot nhom nguoi tuong tu, nhom Pilgrim, o Thuoc đia Plymouth. Cac thuoc đia nam giua gom cac tieu bang ngay nay la New York, New Jersey, Pennsylvania, va Delaware co net đac trung la muc đo đa dang lon ve ton giao. Khu đinh cu đau tien nguoi Anh tim cach thiet lap o phia nam Virginia la tinh Carolina voi Thuoc đia Georgia - la thuoc đia cuoi cung trong so 13 thuoc đia, đuoc thanh lap trong nam 1733.
Cac thuoc đia co net đac trung la đa dang ton giao voi nhieu nguoi thuoc phai giao đoan (Congregationalists) tai Tan Anh, nguoi Đuc va nguoi Ha Lan theo phai than hoc cai cach tai cac thuoc đia nam giua, nguoi cong giao tai Maryland, va nguoi thuoc Ireland goc Scotland theo phai Giao hoi Truong lao tai vung bien cuong. Nhieu quan chuc hoang gia va gioi thuong buon theo Anh giao.
Niem tin ton giao phat trien lon manh sau cuoc Đai thuc tinh lan thu nhat (First Great Awakening), đay la phong trao khoi phuc niem tin ton giao vao thap nien 1740 do cac nha thuyet phap nhu Jonathan Edwards khoi xuong. Bi anh huong boi phong trao Đai thuc tinh, nguoi theo phai Phuc Am (Evangelical) My đa them mot điem nhan moi ve su dat dao linh thieng cua Chua Thanh Than va nhung su chuyen đoi ma khac ghi ben trong cac tin đo moi mot tinh yeu manh liet đoi voi Thien Chua. Nguoi theo phai phuc hung long ghep cac dau an đo va chuyen tiep giao phai Phuc Am moi đuoc thanh lap, tao nen tang cho cuoc đai thuc tinh lan thu hai khoi su vao cuoi thap nien 1790.
Moi trong so 13 thuoc đia My co mot co cau chinh quyen hoi khac biet. Thong thuong mot thuoc đia do mot thong đoc cai tri, đo la nguoi đuoc Luan Đon bo nhiem, co trach nhiem quan ly nganh hanh phap va dua vao mot nghi vien do đia phuong bau len đe bieu quyet ve thue va lam luat. Vao the ky 18, cac thuoc đia My phat trien rat nhanh chong vi đat đai va thuc pham phong phu, va ti le tu thap. Cac thuoc đia giau co hon phan lon cac khu vuc tai Anh Quoc. Đieu nay hap dan dong nguoi di dan đeu đan, đac biet la gioi thieu nien đen My voi đia vi lao cong khe uoc. Cac đon đien thuoc la va lua nhap cang cac no le da đen tu cac thuoc đia Anh o vung Tay An. Đen khoang thap nien 1770, ho chiem mot phan nam dan so My. Cau hoi ve su đoc lap khoi Anh chua nay sinh chung nao ma cac thuoc đia van con can đen quan đoi Anh đe chong lai cuong quoc Phap va Tay Ban Nha. Nhung moi đe doa nay bien mat vao nam 1765. Luan Đon xem su ton tai cua cac thuoc đia My chi vi loi ich cua mau quoc, đay la mot chinh sach đuoc biet đen voi ten goi Chu nghia trong thuong.


= Tu tri va hoi nhap chinh tri =

Chien tranh chong Phap va nguoi ban đia My (1754 – 1763) la mot su kien buoc ngoat trong viec phat trien chinh tri cua cac thuoc đia My. Tam anh huong cua hai đoi thu chinh cua vuong quyen Anh tai cac thuoc đia My va Canada la nguoi Phap va nguoi ban đia Bac My bi giam sut đang ke. Hon nua, no luc chien tranh đem đen ket qua la su hoi nhap chinh tri lon hon giua cac thuoc đia nhu đa đuoc phan anh trong Hoi nghi Albany va đuoc bieu hien qua loi keu goi cac thuoc đia "nhap hay la chet" cua Benjamin Franklin. Franklin la nguoi co nhieu sang kien — va sang kien vi đai nhat cua ong la khai niem ve mot Hop chung quoc chau My- lo dien sau nam 1765 va đuoc thuc hien vao thang 7 nam 1776.
Theo sau su kien nguoi Anh thu phuc lanh tho cua Phap tai Bac My, Quoc vuong George III ra Tuyen ngon nam 1763 voi muc đich to chuc đe quoc moi Bac My va bao ve nguoi ban đia My khoi su banh truong cua nguoi đinh cu vao cac vung đat phia tay. Trong nhung nam tiep theo, cang thang cang phat trien trong cac moi quan he giua nhung thuc dan va vuong quyen. Nghi vien Anh thong qua Đao luat tem 1765, ap đat mot thu thue moi vao cac thuoc đia ma khong thong qua cac nghi vien thuoc đia. Van đe nay đuoc neu len: lieu Nghi vien Anh co quyen đanh thue nguoi My khi ho khong co đai dien trong đo? Bang cach ho het "khong đong thue khi khong co đai dien", nguoi đinh cu tu choi tra thue khi cang thang leo thang vao cuoi thap nien 1760 va đau thap nien 1770.

Su kien đo tra Boston nam 1773 la hanh đong truc tiep cua nhung nha hoat đong tai thi tran Boston nham phan đoi thue moi ap đat vao tra. Nghi vien Anh Quoc nhanh chong phan ung vao nam sau bang cac đao luat bat khoan dung, tuoc bo quyen tu tri lich su cua Massachusetts va đat no duoi su cai tri cua quan đoi. Viec nay cham ngoi cho su gian du va phan khang tai tat ca 13 thuoc đia. Cac nha lanh đao nhom yeu nuoc tu 13 thuoc đia nhom hop Đe nhat Quoc hoi Luc đia đe đieu hop su phan khang chong lai cac đao luat bat khoan dung cua Nghi vien Anh Quoc. Quoc hoi keu goi tay chay giao thuong voi Anh, cong bo mot danh sach gom cac quyen va cac bat binh, va kien ​​nghi len quoc vuong đe khac phuc nhung bat binh đo. Loi kien nghi len quoc vuong khong co ket qua, va vi vay Đe Nhi Quoc hoi Luc đia đuoc trieu tap vao nam 1775 đe to chuc phong ve cac thuoc đia chong lai Quan đoi Anh.
Nhung nguoi dan binh thuong tro thanh quan noi day chong lai Anh Quoc, mac du ho con xa la voi nhung ly thuyet co ban ve tu tuong đuoc truyen đat đen cho ho. Ho giu mot xuc cam rat manh me ve "quyen" ma ho cam thay bi nguoi Anh co tinh vi pham - đo la quyen tu tri đia phuong, đoi xu cong bang, va chinh quyen phai hop long dan. Ho rat nhay cam voi van đe đoc tai ma ho đa đuoc nhin thay khi quan đoi Anh đen Boston đe trung phat nguoi Boston. Đieu nay đa lam gia tang cam giac rang quyen con nguoi cua ho bi vi pham, dan đen buc tuc va đoi hoi tra thu. Ho co niem tin rang Thuong đe đang ben phia ho.
Chien tranh Cach mang My bat đau tai Concord va Lexington vao thang 4 nam 1775 khi nguoi Anh tim cach chiem kho đan va bat cac nha lanh đao phe yeu nuoc.


Cach mang My Muoi ba thuoc đia bat đau noi loan chong lai su cai tri cua nguoi Anh vao nam 1775 va tuyen bo đoc lap vao nam 1776 voi ten goi Hop chung quoc Hoa Ky. Trong Chien tranh Cach mang My (1775–1783), viec nguoi My bat giu đoi quan xam luoc Anh tai Saratoga nam 1777 đa cung co đuoc vung đong bac va khuyen khich nguoi Phap lien minh quan su voi Hoa Ky. Phap loi keo Tay Ban Nha va Ha Lan vao lien minh, do đo can bang cac luc luong luc quan va hai quan cho moi ben do Anh khong co đong minh.
Tuong George Washington (1732–1799) the hien la mot nha đieu binh va to chuc xuat sac. Ong lam viec thanh cong voi Quoc hoi Luc đia va cac thong đoc tieu bang, lua chon va chi dan cac si quan cao cap, ho tro va huan lenh binh si cua minh, va duy tri mot quan đoi co y tuong ve mot nen cong hoa. Thu thach to lon nhat cua ong la tiep van vi ca Quoc hoi Luc đia va cac tieu bang đeu khong co quy đe cung cap đay đu trang thiet bi, đan duoc, quan y, tien luong va tham chi ca nguon luong thuc cho binh si.
Voi tu cach la nha chien thuat mat tran, Washington thuong bi cac vi đong nhiem đoi thu nguoi Anh qua mat voi quan so đong hon. Voi tu cach la nha chien luoc, ong co y tuong tot hon đe lam sao đanh thang so voi ho. Nguoi Anh phai bon đoi quan xam luoc đen. Chien luoc cua Washington đa buoc đoi quan thu nhat ra khoi Boston nam 1776, va buoc đoi quan thu hai va thu ba đau hang tai Saratoga (1777) va Yorktown (1781). Ong gioi han su kiem soat cua nguoi Anh đoi voi Thanh pho New York va mot vai noi trong khi đo phe yeu nuoc kiem soat phan lon cu dan.
Phe bao hoang ma nguoi Anh trong cay qua nhieu chiem khoang 20 phan tram dan so nhung chua bao gio đuoc to chuc tot. Khi chien tranh ket thuc, Washington tu hao nhin thay đoi quan cuoi cung cua Anh tham lang đi thuyen ra khoi Thanh pho New York vao thang 11 nam 1783, mang theo gioi lanh đao phe bao hoang cung voi ho. Washington gay sung sot cho the gioi khi thay vi chiem lay quyen luc cho chinh minh, ong đa am tham ve huu o nong trai cua minh tai Virginia. Nha khoa hoc chinh tri Seymour Martin Lipset nhan đinh rang "Hoa Ky la thuoc đia lon đau tien thanh cong chong lai su cai tri cua chinh quyen thuoc đia. Trong y nghia nay, đay la 'quoc gia moi' đau tien."

Ngay 4 thang 7 nam 1776, Đe Nhi Quoc hoi Luc đia hop tai thanh pho Philadelphia tuyen bo nen đoc lap cua "Hop chung quoc chau My" bang ban Tuyen ngon Đoc lap. Ngay 4 thang 7 đuoc chao mung nhu la ngay quoc khanh. Quoc gia moi đuoc thanh lap tren co so cac y tuong khai sang cua chu nghia tu do ma theo Thomas Jefferson đuoc goi la cac quyen khong the chuyen nhuong đuoc đo la "song, tu do va muu cau hanh phuc" va quoc gia nay cong hien manh me cho cac nguyen ly cong hoa. Chu nghia cong hoa nhan manh rang nhan dan co chu quyen (chu khong phai la cac quoc vuong the tap), đoi hoi quyen cong dan, lanh xa tham nhung, va bac bo che đo quy toc.


= Ton giao quoc dan =
Cach mang My la nguon đong luc chinh cua ton giao quoc dan My khong chia giao phai ma đa tao hinh cho chu nghia yeu nuoc, ky uc va y nghia ngay sinh cua quoc gia ke tu đo. Cac tran chien khong phai la trong tam nhung đung hon la cac su kien va con nguoi đa đuoc chao mung nhu nhung bieu tuong cua mot so đuc tin nao đo. Nhu cac su gia đa ghi nhan, cuoc cach mang My đa san sinh ra mot lanh tu đuoc vi nhu la Moses (George Washington), cac nha tien tri (Thomas Jefferson, Tom Paine) va cac thanh tu đao (Boston Massacre, Nathan Hale) cung nhu nhung ac quy (Benedict Arnold), nhung noi thieng lieng (Valley Forge, Bunker Hill), giao ly (Tiec tra Boston), bieu trung (la co moi), ngay le thieng lieng (4 thang 7) va mot cuon kinh thanh ma moi cau đuoc nghien cuu va ap dung can than vao cac truong hop phap ly hien thoi (ban Tuyen ngon Đoc lap, Hien phap va Đao luat Nhan quyen).


Nhung nam cong hoa đau tien = Cac đieu khoan Hop bang va Hien phap =

Trong thap nien 1780, chinh phu quoc gia co the gian xep đuoc van đe ve cac lanh tho phia tay, chung đuoc cac tieu bang nhuong lai cho Quoc hoi Hoa Ky va tro thanh cac lanh tho. Voi viec nhung nguoi đinh cu di dan đen vung Tay Bac (hien nay la vung Trung Tay Hoa Ky), chang bao lau thi cac lanh tho nay tro thanh cac tieu bang. Nhung nguoi theo chu nghia quoc gia lo so rang quoc gia moi qua yeu khong the chiu đung đuoc mot cuoc chien tranh quoc te, hay tham chi la cac cuoc noi loan trong nuoc, thi du nhu cuoc noi loan Shays nam 1786 tai Massachusetts. Nhung nguoi theo chu nghia quoc gia ma đa so la cac cuu chien binh đa to chuc tai moi tieu bang va thuyet phuc Quoc hoi cho mo Hoi nghi Philadelphia nam 1787. Cac đai bieu tu moi tieu bang cung viet ra mot ban Hien phap moi nham thiet lap ra mot chinh phu trung uong huu hieu va manh hon nhieu. Chinh phu nay co mot tong thong manh va quyen thu thue. Chinh phu moi phan anh nhung y tuong cong hoa đang thang the, bao đam quyen tu do ca nhan va kiem che quyen luc chinh phu bang mot he thong tam quyen phan lap.
Quoc hoi đuoc trao quyen cam chi buon ban no le quoc te sau 20 nam (đuoc thuc hien vao nam 1807). Phieu cu tri đoan cua mien Nam đuoc gia tang nho tinh 3 phan nam con so nguoi no le trong dan so cua moi tieu bang. Khi chu nghia no le mo rong tai mien Nam trong suot nhung thap nien sau đo, đieu nay lam gia tang them quyen luc chinh tri cua cac đai dien mien Nam tai Quoc hoi Hoa Ky.
Đe giam bot moi lo so ve mot chinh phu lien bang qua manh tu phia nhung nguoi chong chu nghia lien bang, quoc gia thong qua Đao luat Nhan quyen Hoa Ky nam 1791. Đao luat nay gom co muoi tu chinh an hien phap đau tien, bao đam cac quyen tu do ca nhan nhu tu do ngon luan, tu do ton giao, xet xu co boi tham đoan, va noi ro rang cac cong dan va tieu bang co quyen bao luu (nhung quyen nay khong co noi ro la gi).


= Lanh đao nganh hanh phap moi =
George Washington, mot anh hung noi tieng cua Chien tranh Cach mang My, tong tu lenh Luc quan Luc đia, va chu tich Hoi nghi Hien phap tro thanh vi tong thong đau tien cua Hoa Ky duoi Hien phap moi nam 1789. Thu đo quoc gia doi tu New York đen Philadelphia va cuoi cung đat tai Washington, D.C. nam 1800.
Nhung thanh tuu to lon cua chinh phu George Washington la tao ra mot chinh phu quoc gia manh đuoc toan dan My cong nhan ma khong co nghi ngo. Chinh phu cua ong, theo su lanh đao đay nghi luc cua Bo truong Ngan kho Alexander Hamilton, đam nhan het so no cua cac tieu bang (nhung nguoi cho muon no khi đo se nhan lay trai phieu lien bang), thanh lap Ngan hang Hoa Ky đe can bang he thong tai chinh, va lap ra mot he thong thu thue đong bo (thue nhap cang) va cac thu thue khac đe tra het no va cung cap mot co so ha tang tai chinh. Đe ho tro cho cac chuong trinh cua minh, Hamilton thanh lap mot đang chinh tri moi - đang đau tien tren the gioi dua vao cu tri - đo la Đang Lien bang.
Thomas Jefferson va James Madison thanh lap mot đang Cong hoa đoi lap (thuong đuoc cac nha khoa hoc chinh tri goi la Đang Dan chu-Cong hoa). Hamilton va Washington đe trinh len quoc dan Hiep uoc Jay nam 1794, tai thiet lap moi quan he huu hao voi Anh Quoc. Nhung nguoi theo chu nghia Jefferson kich liet phan đoi, va cac cu tri bo phieu theo ranh gioi đang nay hay đang kia, nhu the hinh thanh nen He thong đang phai lan thu nhat. Nhung nguoi theo chu nghia lien bang khuyen khich thuong nghiep, tai chinh va loi ich thuong mai va mong muon giao thuong nhieu hon voi Anh Quoc. Cac đang vien Cong hoa to cao nhung nguoi theo chu nghia lien bang la đang co ke hoach thiet lap mot che đo quan chu, bien nguoi giau co thanh mot tang lop cai tri, va bien Hoa Ky thanh mot con tot cua Anh Quoc. Hiep uoc đuoc thong qua, song tinh hinh chinh tri nong len du doi.
Vu noi loan Whiskey xay ra nam 1794, khi nhung nguoi đinh cu o mien Tay (hien nay la vung Trung Tay) phan đoi chong lai thue lien bang đanh vao chat ruou con, la thu thach tram trong đau tien cua chinh phu lien bang. Washington cho goi đia phuong quan tieu bang đi tran ap va đich than lanh đao quan đoi khi cuoc noi loan dan dan tan ra va quyen luc cua chinh phu quoc gia đuoc thiet lap vung chac.
Washington tu choi phuc vu hon hai nhiem ky - đat ra tien le cho cac tong thong sau nay - va trong dien thuyet cao biet noi tieng cua minh, ong ca ngoi nhung loi ich ma chinh phu lien bang lam đuoc va tam quan trong cua đao ly trong khi đo canh cao chong lai cac lien minh ngoai quoc va su thanh lap cac đang phai chinh tri.
John Adams, mot nguoi theo chu nghia lien bang, đanh bai Jefferson trong ky bau cu tong thong nam 1796. Chien tranh can ke voi Phap va nhung nguoi theo chu nghia lien bang đa su dung co hoi nay đe tim cach bit mieng nhung nguoi theo chu nghia cong hoa bang cac đao luat chong noi loan va chong nguoi ngoai quoc (goi chung la "Alien and Sedition Acts"), xay dung mot quan đoi lon manh voi Hamilton la nguoi đung đau, va chuan bi đoi pho mot cuoc xam nhap cua Phap. Tuy nhien, nhung nguoi theo chu nghia lien bang tro nen chia re sau khi Adams phai mot phai đoan hoa binh thanh cong đen Phap nham ket thuc cuoc chien nua mua nam 1798.


= Che đo no le =
Trong hai thap nien đau sau Cach mang My, co nhung thay đoi lon lao ve tinh trang che đo no le trong so cac tieu bang va co su gia tang con so nguoi da đen tu do. Cam hung tu nhung y tuong cach mang ve quyen binh đang cua con nguoi va su phu thuoc kinh te nho vao che đo no le it hon nen cac tieu bang mien Bac bai bo che đo no le mac du mot so tieu bang co cac giai đoan giai phong no le tu tu. Cac tieu bang Thuong Nam Hoa Ky tien hanh giai phong no le de dang hon, ket qua lam tang ti le nguoi da đen tu do tai Thuong Nam Hoa Ky tu it hon mot phan tram vao nam 1792 len đen hon 10% vao nam 1810. Vao thoi gian đo, co tong so 13,5 phan tram tong so nguoi da đen tai Hoa Ky đuoc tu do. Sau thoi gian đo, vi nhu cau no le gia tang cung voi su phat trien trong bong vai tai Tham Nam Hoa Ky, toc đo giai phong no le giam xuong nhanh chong. Hoat đong giao thuong no le noi đia tro thanh mot nguon cua cai quan trong đoi voi nhieu chu đon đien va gioi thuong buon.


The ky 19 = Thoi đai Dan chu – Cong hoa =

Thomas Jefferson đanh bai John Adams trong cuoc bau cu tong thong nam 1800. Thanh tuu lon cua Jefferson trong vai tro tong thong la vung đat mua Louisiana nam 1803, cung cap cho nguoi đinh cu Hoa Ky mot vung tiem nang rong lon đe mo rong ve phia tay song Mississippi.
Ban than Jefferson la mot nha khoa hoc, ong ung ho cac cuoc tham hiem đe kham pha va ve ban đo lanh tho moi, noi bat nhat la Cuoc tham hiem cua Lewis va Clark. Jefferson tin tuong sau sac vao chu nghia cong hoa va cho rang no nen dua vao chu đon đien va nong dan đoc lap yeoman. Ong ngo vuc thanh thi, nha may va ngan hang. Ong cung khong tin tuong chinh phu lien bang va cac tham phan, va tim cach lam suy yeu nganh tu phap. Tuy nhien, ong gap phai đoi thu tuong xung la John Marshall, mot nguoi theo chu nghia lien bang tu Virginia. Mac du Hien phap Hoa Ky gom co mot toa an toi cao nhung chuc nang cua no rat mo ho cho đen khi Marshall lam tham phan truong (1801–1835). Ong đa đinh nghia cac chuc nang nay, đac biet la quyen luc đao nguoc cac đao luat nao cua Quoc hoi bi cho la vi pham Hien phap. Quyen luc nay đuoc tuyen bo vao nam 1803 trong vu Marbury đoi đau Madison.


= Chien tranh 1812 =

Nguoi My ngay cang tuc gian voi Anh Quoc vi vi pham quyen trung lap cua cac tau My nham gay ton that cho nuoc Phap. Anh Quoc đa chan bat 10 ngan thuy thu My đe phuc vu Hai quan Hoang gia Anh chong Napoleon va nguoi Anh cung ung ho su thu đich cua nguoi ban đia My tan cong chong nguoi đinh cu My tai vung trung-tay. Nguoi My cung co the mong sap nhap tat ca hay mot phan Bac My thuoc Anh.. Mac du co su chong đoi tu cac tieu bang Đong Bac, đac biet la nhung nguoi theo chu nghia lien bang, nhung nguoi khong muon lam đut đoan giao thuong voi Anh Quoc nhung Quoc hoi Hoa Ky van tuyen chien voi Anh Quoc vao thang 6 nam 1812.
Cuoc chien gay that vong cho ca hai phia. Ca hai phia đeu co tim cach xam lan ben kia nhung roi bi đanh bat tro lai. Bo tu lenh cao cap cua My van bat luc cho đen nam cuoi cung. Đia phuong quan My chung to kem hieu qua vi binh si con do du phai xa nha va cac co gang xam nhap Canada lien tiep bi that bai. Cuoc phong toa cua nguoi Anh gay thiet hai cho nganh thuong mai My, pha san ngan kho, va cang lam cho nguoi Tan Anh buon lau đo tiep lieu đen Anh Quoc them tuc gian. Nguoi My duoi quyen cua tuong William Henry Harrison cuoi cung gianh đuoc quyen kiem soat đuong thuy tren ho Erie va đanh bai nguoi ban đia My duoi quyen chi huy cua Tecumseh tai Canada, trong khi đo Andrew Jackson cham dut moi đe doa cua nguoi ban đia My tai đong nam. Moi đe doa lan chiem vao vung trung-tay cua nguoi ban đia My bi ket lieu vinh vien. Nguoi Anh xam nhap va chiem đong phan lon tieu bang Maine.
Nguoi Anh đot kich va đot chay thu đo Washington nhung bi đanh bat tai thanh pho Baltimore vao nam 1814 la noi bai tho "Star Spangled Banner" đuoc viet đe chao mung su thanh cong cua nguoi My. Tren vung thuong cua tieu bang New York, mot cuoc xam nhap lon cua Anh vao tieu bang bi đanh bat. Cuoi cung vao đau nam 1815 Andrew Jackson quyet tam đanh bai mot cuoc xam nhap lon cua nguoi Anh trong Tran New Orleans va ong đa tro thanh mot anh hung chien tranh lung danh nhat.
Voi su kien Napoleon (hinh nhu) đa het hy vong, nguyen nhan gay chien tranh đa tan bien va ca hai phia đong y hoa binh voi ket qua la cac bien gioi truoc chien tranh van khong thay đoi. Nguoi My tuyen bo chien thang vao đau nam 1815 khi tin tuc truyen đen hau nhu ngay lap tuc ve chien thang New Orleans cua Jackson va hiep uoc hoa binh. Nguoi My rat đoi tu hao ve thanh cong trong "cuoc chien tranh gianh đoc lap lan thu hai". Nhung nguoi phan đoi va chong chien tranh thuoc Đang Lien bang bi ho then va khong bao gio co co hoi đe phuc hoi. Nguoi ban đia My la nhung nguoi thua thiet lon nhat vi ho khong bao gio gianh đuoc chu quyen quoc gia đoc lap ma nguoi Anh đa hua voi ho. Ho cung khong con la mot moi đe doa đang so khi nguoi đinh cu đo xo vao vung trung-tay.


= Thoi đai cua cam xuc tot đep =
La phe chong đoi manh me cuoc chien tranh 1812, nhung nguoi theo chu nghia lien bang mo Hoi nghi Hartford nam 1814 voi y đinh am chi la muon ly khai khoi lien bang. Tam trang phan khoi vui mung cua quoc gia sau chien thang tai New Orleans đa lam tieu tan uy the cua nhung nguoi theo chu nghia lien bang va ho khong con đong vai tro noi bat nao nua. Tong thong Madison va đa so đang vien Cong hoa nhan ra rang ho ngu ngoc khi đe Ngan hang Hoa Ky đong cua vi su thieu vang cua no đa gay tro ngai lon cho viec tai tro chien tranh. Vi the ho cho thanh lap Đe nhi Ngan hang Hoa Ky nam 1816.
Cac đang vien Cong hoa cung ap đat quan thue nham bao ve cac cong nghiep non tre, loai thue đuoc hinh thanh khi Anh Quoc phong toa Hoa Ky. Voi su sup đo cua đang Lien bang, viec Đang Cong hoa ap dung nhieu nguyen tac cua chu nghia lien bang, va chinh sach co he thong cua Tong thong James Monroe trong hai nhiem ky (1817–25) đe giam nhe tinh đang phai, quoc gia Hoa Ky buoc vao mot thoi đai cam xuc tot đep voi rat it tinh đang phai hon truoc đay (hoac sau nay), va ket thuc he thong đang phai lan thu nhat.
Hoc thuyet Monroe, đuoc phat bieu nam 1823, tuyen bo quan điem cua Hoa Ky rang cac cuong quoc chau Au khong nen thuoc đia hoa hay can thiep vao chau My nua. Đay la yeu to quan trong co tinh quyet đinh trong chinh sach ngoai giao cua Hoa Ky. Hoc thuyet Monroe đuoc ap dung đe đap lai moi lo so cua nguoi Anh va nguoi My ve su banh truong cua nguoi Phap va nguoi Nga vao Tay Ban cau.


= Thien di nguoi ban đia My =

Nam 1830, Quoc hoi thong qua Đao luat Thien di nguoi ban đia My qua đo cho phep tong thong thuong thuyet cac hiep đinh nham trao đoi đat đai o phia tay song Mississippi đe lay đat bo lac cua nguoi ban đia My tai cac tieu bang mien Đong Hoa Ky. Cac đang vien Dan chu Jackson đoi hoi cuong che thien di đoi voi sac dan ban đia My nao tu choi chap nhan luat cua cac tieu bang đe đen cac khu danh rieng cho ho tai mien Tay. Nhung lanh tu ton giao va đang Whigs chong đoi hanh đong nay vi vo nhan đao nhu ho đa đuoc thay qua trong su kien đuong mon nuoc mat. Nhieu nguoi ban đia Seminole tai Florida tu choi di chuyen ve phia tay. Ho đa chien đau chong lai quan đoi nhieu nam trong cac cuoc chien tranh Seminole.


= Đai thuc tinh lan thu hai =
Đai thuc tinh lan thu hai la mot phong trao phuc hung Tin Lanh gay anh huong đen toan quoc gia Hoa Ky trong đau the ky 19 va dan đen su phat trien nha tho mot cach nhanh chong. Phong trao bat đau khoang nam 1790, đat đuoc đa vao nam 1800, va sau nam 1820 con so thanh vien tang vot trong so cac giao đoan Bap-tit va Giam Ly vi cac giao đoan nay co nhieu nha truyen giao lanh đao phong trao. Phong trao len đen điem đinh vao thap nien 1840.
Phong trao nay ghi danh them hang trieu thanh vien moi trong cac giao phai phuc am hien huu va dan đen viec thanh lap cac giao phai moi. Nhieu nguoi cai đao tin tuong rang Đai thuc tinh bao hieu mot thoi đai ngan nam moi. Đai thuc tinh lan thu hai khoi đong su thanh lap nhieu phong trao cai cach trong đo co chu nghia bai no va phong trao van đong han che ruou con nham loai bo te nan xa hoi truoc su tro lai lan thu hai (theo du đoan) cua Gie-su.


= Chu nghia bai no =
Sau nam 1840 phong trao bai no phat trien đa tu tai đinh nghia no nhu mot cuoc thanh chien chong lai toi loi cua chu no. Phong trao van đong su ung ho (đac biet la cac phu nu ngoan đao tai mien Đong Bac bi anh huong boi phong trao đai thuc tinh lan thu hai). William Lloyd Garrison xuat ban nhat bao co anh huong nhat trong so nhieu nhat bao chong chu nghia no le, đo la to The Liberator trong khi đo Frederick Douglass, mot cuu no le, bat đau viet cho to bao nay vao khoang nam 1840 va khoi su to bao chong chu nghia no le cua chinh minh, đo la to North Star nam 1847. Phan đong nhung nha hoat đong chong chu nghia no le nhu Abraham Lincoln bac bo ly thuyet than hoc cua Garrison va giu quan điem rang chu nghia no le la mot te nan xa hoi chang may chu khong phai la toi loi.


= Mo rong ve phia tay va Van menh hien nhien (Manifest Destiny) =
Cac thuoc đia My va quoc gia moi phat trien nhanh chong ve dan so va dien tich khi nhung nguoi tien phong đo xo đen bien cuong khu đinh cu phia tay. Tien trinh nay cuoi cung cung cham dut vao khoang nam 1890 đen nam 1910 khi cac vung đat nong nghiep va đat nong trai chinh yeu cuoi cung co nguoi đinh cu. Cac bo lac nguoi ban đia My tai mot so noi chong đoi bang vu luc nhung ho bi nguoi đinh cu va quan đoi tran ngap va sau nam 1830 ho bi di doi đen cac khu danh rieng tai mien tay. "Thuyet đe Bien cuong" co anh huong cao cho rang bien cuong đa tao nen tinh cach quoc gia cung voi su tao bao cua no la bao luc, sang kien, chu nghia ca nhan va dan chu.
Cac su gia hien nay đa va đang nhan manh ve ban tinh đa van hoa cua bien cuong My. Su chu tam rong rai va lon lao cua gioi truyen thong tap trung vao "Mien Tay hoang da" cua nua cuoi the ky 19. Nhu Hine va Faragher đinh nghia, "lich su bien cuong ke cau chuyen ve su thanh lap va bao ve cac cong đong, su dung đat đai, phat trien thi truong, va thanh lap cac tieu bang". Ho giai thich rang "Đay la mot cau chuyen ve su thu phuc thon tinh, nhung cung la mot cau chuyen ve su song con, su ben bi, cung nhu su hoi nhap cac dan toc va nen van hoa ma đa xuat hien va tiep tuc cuoc song tai My."
Qua chien tranh va hiep uoc, thiet lap luat va trat tu, xay dung nong trai va thi tran, lam đuong mon va đao quang mo cung nhu loi cuon vo so di dan ngoai quoc, Hoa Ky đa mo rong lanh tho tu bo bien phia đong sang bo bien phia tay đe hoan thanh giac mo ve van menh hien nhien. Khi bien cuong My đi vao lich su, nhung huyen thoai ve mien tay trong cac tieu thuyet va phim anh co cho đung vung chac trong tri tuong tuong cua nguoi My cung nhu nguoi ngoai quoc. Nuoc My đac biet đa chon cho minh mot hinh anh bieu tuong. "Khong quoc gia nao khac" nhu David Murdoch đa noi "đa lay mot thoi điem va đia điem tu qua khu cua minh đe tao lap ra mot cau truc danh cho tri tuong tuong ma tuong xung voi su tao lap ra mien Tay cua nuoc My."
Tu đau thap nien 1830 đen nam 1869, đuong mon Oregon va nhieu con đuong mon con khac đa đuoc tren 300 ngan dan đinh cu su dung. Cac nong gia, chu nong trai va chu doanh nghiep tu nhan cung gia đinh cua ho huong ve California, Oregon, va cac điem khac trong vung vien tay. Cac co xe ngua phai đi đuong bo tu nam đen sau thang. Sau nam 1869, chuyen đi chi mat 6 ngay bang đuong xe lua.

Van menh hien nhien la niem tin rang nguoi đinh cu My co van menh mo rong lanh tho ngang qua luc đia Bac My. Khai niem nay đuoc sinh ra tu "mot y thuc trach nhiem nham cuu roi Cuu The gioi bang hinh mau đinh cao... đuoc tao ra boi nhung tiem nang cua mot vung đat moi đe xay dung mot thien đuong moi." Ban than cum tu nay co nhieu y nghia khac nhau đoi voi nhieu nhom dan khac nhau nhung đa bi nhung nguoi co vu hien đai hoa bac bo. Nhung nguoi co vu hien đai hoa muon xay dung cac thanh pho va nha may chu khong phai la tao ra them nhieu nong trai. Daniel Walker Howe cho rang "Dau the, chu nghia đe quoc My đa khong đai dien su đong thuan cua nguoi My. No gay ra bat đong cay đang ben trong cong đong quoc gia." Thuc te la Đang Dan chu ung ho su mo rong lanh tho ma đa so đang vien Whig thi chong đoi. Tuy nhien, van menh hien nhien đa tao ra luan đieu hung bien cho viec mua hay chiem đuoc phan lanh tho lon nhat ma Hoa Ky co đuoc. Sau tranh cai gay gat tai Quoc hoi, Cong hoa Texas bi sap nhap vao Hoa Ky nam 1845 mac cho Mexico canh cao viec nay đong nghia voi chien tranh. Chien tranh bung no vao nam 1846 trong khi hau phuong chia re voi đang Whig chong đoi va đang Dan chu ung ho cuoc chien. Luc quan Hoa Ky, su dung quan chinh quy va so luong lon quan tinh nguyen, đa de dang chien thang trong cuoc Chien tranh Hoa Ky – Mexico (1846–48). Tinh cam cua cong chung tai Hoa Ky bi chia re khi đang Whig va nhung thanh phan chong chu nghia no le phan đoi chien tranh. Hiep uoc Guadalupe Hidalgo nhuong California, New Mexico, Arizona, Nevada, va nhung khu vuc lan can cho Hoa Ky trong khi đo nhung nguoi sinh song trong nhung vung nay đuoc trao quyen cong dan My đay đu. Ngay sau khi vang đuoc tim thay tai Bac California, tren 100.000 nguoi đa đo xo đen đay chi trong vong may thang. Su kien nay trong lich su đuoc goi la con sot vang California.


= Chia re giua mien Bac va mien Nam =

Van đe trung tam sau nam 1848 la su mo rong chu nghia no le. Su viec nay gay ra su đoi đau giua nhung thanh phan chong che đo no le ma chiem đa so tai mien Bac voi nhung thanh phan ung ho che đo no le ma chiem so đong tai mien Nam. Mot con so nho nhung nguoi mien Bac rat tich cuc la nhung nguoi theo chu nghia bai no, tuyen bo rang so huu no le la mot toi loi (noi theo thuyet than hoc Khang Cach) va đoi bai bo chu nghia no le ngay lap tuc. Con so đong hon nhieu chong đoi viec mo rong chu nghia no le đa tim cach xep đat thoi gian cho no bien mat đe nuoc My thuc hien tro thanh đat tu do, lao đong tu do (khong no le), va tu do ngon luan (đoi nguoc voi su kiem duyet gat gao o mien Nam). Nguoi da trang o mien Nam khang khang rang chu nghia no le la loi ich van hoa va xa hoi kinh te đoi voi tat ca nguoi da trang (va tham chi đoi voi chinh nguoi no le) va ho len an tat ca nhung phat ngon vien chong chu nghia no le la "abolitionists."
Cac nha hoat đong ton giao cung chia re ve chu nghia no le voi nguoi theo giao phai Giam Ly va Bap-tit phan chia thanh cac he phai mien Bac va mien Nam. Tai mien Bac, nguoi theo giao phai Giam Ly, giao đoan, va Quaker co đong nguoi theo chu nghia bai no, đac biet trong so cac nha hoat đong nu. Cac giao phai cong giao, Episcopal va Luther phan nhieu lam ngo voi van đe chu nghia no le.
Van đe chu nghia no le tai cac lanh tho moi gan nhu đuoc giai quyet theo thoa hiep nam 1850 duoi su đieu đinh cua đang vien Whig Henry Clay va đang vien Dan chu Stephen A. Douglas. Thoa hiep gom co viec thu nhan California thanh mot tieu bang tu do (khong theo che đo no le). Điem nhuc nhoi la đao luat chong no le bo tron (Fugitive Slave Act) giup cho chu no le de dang nhan lai nhung no le bo tron cua minh. Nhung nguoi theo chu nghia bai no bam sat vao đao luat nay đe tan cong chu nghia no le nhu trong tac pham Uncle Tom's Cabin cua Harriet Beecher Stowe.
Thoa hiep nam 1820 bi bai bo nam 1854 bang Đao luat Kansas-Nebraska do thuong nghi si Douglas bao tro duoi danh nghia "chu quyen toan dan" va dan chu. Đao luat nay cho phep nguoi đinh cu quyet đinh ve che đo no le tai moi lanh tho, va cho phep Douglas noi rang ong trung lap ve van đe chu nghia no le. Cac luc luong chong chu nghia no le cang them gian du va bao đong. Ho thanh lap đang Cong hoa moi. Cac luc luong ung ho va chong đoi đo xo đen Kansas đe bieu quyet ve van đe bai bo hay duy tri chu nghia no le, khien xay ra mot cuoc noi chien nho, đuoc goi la "Bleeding Kansas" (đo mau o Kansas). Đen cuoi thap nien 1850, đang Cong hoa non tre thong tri tat ca cac tieu bang mien bac va vi the cung thong tri luon ca đai cu tri đoan va luon nhan manh rang chu nghia no le se khong bao gio duoc cho phep mo rong (va nhu the la no se dan dan bien mat).
Cac hoi đoan theo chu nghia no le mien Nam tro nen giau co nho vao bong vai cua ho va nhung san pham tieu dung khac. Đac biet mot so kiem loi tu viec buon no le trong nuoc. Ho co moi lien he voi cac thanh pho o mien bac nhu Boston va Thanh pho New York qua he thong ngan hang, hang hai, va san xuat. Đen nam 1860, co bon trieu no le tai mien Nam, nhieu hon gan nhu tam lan tong so no le toan quoc cua nam 1790. Cac đon đien co muc loi tuc cao nho vao nhu cau lon tu chau Au ve bong vai tho. Phan lon loi nhuan đuoc đau tu vao đat moi va no le moi mua đuoc tu nhung vung trong cay thuoc la đang suy thoai. 50 nam trong so 72 nam đau tien khai sinh Hoa Ky, chuc vu tong thong Hoa Ky thuoc ve mot chu no. Trong suot thoi ky nay, chi nhung tong thong co giu no le moi đuoc tai đac cu nhiem ky hai. In addition, southern states benefited by their increased apportionment in Congress due to the partial counting of slaves in their populations.
Cac vu noi loan cua nguoi no le, đa đuoc du đinh hay thuc su đa xay ra đeu bi that bai trong so đo co vu Gabriel Prosser (1800), Denmark Vesey (1822), Nat Turner (1831), va John Brown (1859). Cac cuoc noi loan nay dan đen viec cac tieu bang mien Nam thiet lap viec trong coi no le chat che hon cung nhu giam quyen cua nhung nguoi da đen tu do. Phan quyet cua toi cao phap vien vao nam 1857 trong vu Dred Scott đoi đau Sandford chap nhan lap truong cua mien Nam rang chu nghia no le la hop phap o bat cu noi đau tren toan quoc, khien cho nguoi mien Bac tuc gian.

Sau khi Abraham Lincoln thang bau cu tong thong nam 1860, bay tieu bang mien Nam ly khai khoi lien bang giua cuoi nam 1860 va nam 1861, thanh lap mot chinh phu moi, Lien minh mien Nam Hoa Ky vao ngay 8 thang 2 nam 1861. Khi Lincoln ra lenh cho quan đoi tran ap Lien minh mien Nam vao thang 4 nam 1861, them bon tieu bang nua ly khai va gia nhap Lien minh mien Nam. Cung voi phan đat phia tay bac cua tieu bang Virginia ma sau đo tro thanh Tay Virginia, bon trong so nam tieu bang "no le" (chu nghia no le đuoc hop phap hoa) can bac nhat đa khong ly khai va tro thanh "cac tieu bang bien gioi".


= Noi chien =

Noi chien Hoa Ky bat đau vao ngay 12 thang 4 nam 1861 khi quan đoi Lien minh mien Nam tan cong can cu quan su Hoa Ky o đon Sumter tai Nam Carolina. Đe đap tra cuoc tan cong, ngay 15 thang 4, Lincoln ra lenh cho cac tieu bang phai luc luong voi tong so 75 ngan quan tai chiem cac đon, bao ve thu đo, va "giu vung lien bang" ma theo quan điem cua ong van con ton tai, khong thay đoi cho du cac hanh đong cua cac tieu bang ly khai. Hai quan đoi co cac vu đung đo lon đau tien tai Tran Bull Run thu nhat ma ket thuc bang mot su tham bai bat ngo cua phe Lien bang. Tuy nhien đieu quan trong la tran đanh đa cho ca hai phia Lien bang va Lien minh thay rang cuoc chien van tiep dien dai hon va đam mau hon la ban đau đuoc du lieu.
Chang bao lau cuoc chien đuoc phan thanh hai mat tran: mat tran mien Đong va mat tran mien Tay. Tai mat tran mien Tay, Lien bang kha thanh cong voi cac tran đanh lon nhu tran Perryville va tran Shiloh, tao ra cac chien thang mang tinh chien luoc cua Lien bang va đap tan cac chien dich lon cua Lien minh mien Nam.
Chien su tai mat tran mien Đong khoi su that te đoi voi phe Lien bang mien Bac khi quan Lien minh mien Nam chien thang tai Manassas Junction (Bull Run), nam ngay ben ngoai Washington. Thieu tuong George B. McClellan đuoc giao chi huy toan the cac đon vi luc quan cua Lien bang. Sau khi tai to chuc Luc quan Potomac moi, McClellan that bai trong viec chiem thu đo cua phe mien Nam la Richmond, Virginia trong Chien dich Ban đao va rut lui sau khi bi tan cong boi tuong moi đuoc bo nhiem cua Lien minh mien Nam la Robert E. Lee.
Cam thay tu tin voi luc quan cua minh sau khi đanh bai phe Lien bang tai tran Bull Run thu hai, Lee bat tay vao mot cuoc xam chiem mien Bac nhung bi chan đung boi tuong McClellan tai tran Antietam đam mau. Du vay, McClellan bi tuoc quyen tu lenh vi tu choi đuoi theo tan quan cua Lee. Tu lenh ke tiep, tuong Ambrose Burnside, bi tham bai truoc luc quan it quan so hon cua Lee tai tran Fredericksburg vao cuoi nam 1862, khien phai them mot lan thay đoi tu lenh. Lee lai chien thang tai tran Chancellorsville vao thang 5 nam 1863 nhung mat đi vi phu ta hang đau cua minh la Stonewall Jackson. Nhung Lee tan cong rat manh va coi thuong moi đe doa cua phe Lien bang tai mien Tay. Lee xam chiem Pennsylvania đe tim nguon tiep te va đe gay tieu hao tai mien Bac. Co le điem quay cua cuoc chien la khi luc quan cua Lee bi đanh bai tham hai tai tran Gettysburg vao ngay 1 đen ngay 3 thang 7 nam 1863.

Đong thoi vao ngay 4 thang 7 nam 1863, cac luc luong Lien bang duoi quyen chi huy cua tuong Ulysses S. Grant gianh đuoc kiem soat song Mississippi tai tran Vicksburg, vi the xe đoi phe Lien minh mien Nam. Lincoln phong cho tuong Grant lam tu lenh toan the cac đon vi luc quan Lien bang.
Hai nam cuoi cung cua cuoc chien dien ra đam mau đoi voi ca hai phia voi viec tuong Grant mo chien tranh tieu hao chong Luc quan Bac Virginia cua tuong Lee. Chien tranh tieu hao nay đuoc chia thanh ba chien dich lon. Đau tien la Chien dich Overland buoc tuong Lee rut lui vao thanh pho Petersburg, noi tuong Grant lai mo mot cuoc cong kich lon thu hai cua minh trong Chien dich Richmond-Petersburg bao vay Petersburg. Sau khi bao vay gan muoi thang, Petersburg đau hang. Tuy nhien, quan phong ve Đon Gregg cho phep Lee đua luc quan cua minh ra khoi Petersburg. Grant đuoi theo va mo chien dich cuoi cung, Chien dich Appomattox voi ket qua la Lee ra lenh cho Luc quan Bac Virginia đau hang vao ngay 9 thang 4 nam 1865 tai toa an quan Appomattox. Cac luc quan khac cua Lien minh mien Nam theo buoc đau hang va chien tranh ket thuc ma khong co quan noi day sau chien tranh.
Dua theo du lieu đieu tra dan so Hoa Ky nam 1860, khoang 8% toan the nam gioi da trang tuoi 13 đen 43 chet trong cuoc chien nay trong so đo co 6% cua mien Bac va 18% cua mien Nam khien cho Noi chien tro thanh cuoc chien chet choc nhat trong lich su Hoa Ky. Di san cua no bao gom viec cham dut che đo no le tai Hoa Ky, phuc hoi Lien bang, va tang cuong vai tro cua chinh phu trung uong.


= Tai thiet va Thoi đai ma hoa =

Thoi đai tai thiet keo dai tu khi Lincoln tuyen ngon giai phong no le ngay 1 thang 1 nam 1863 đen Thoa hiep 1877.
Cac van đe chinh ma Lincoln phai đoi mat la đia vi cua nhung cuu no le (đuoc goi la "Freedmen", tam dich la nguoi đuoc giai phong), su trung thanh va dan quyen cua cac cuu binh phe phan loan, đia vi cua 11 cuu tieu bang Lien minh mien Nam, quyen luc cua chinh phu lien bang can thiet đe ngan chan mot cuoc noi chien trong tuong lai, va cau hoi lieu Quoc hoi hay tong thong se ra cac quyet đinh lon.
Nhung moi đe doa nghiem trong ve nan đoi va mat noi cu ngu cua nhung cuu no le that nghiep đuoc giai quyet qua co quan cuu tro lien bang chinh đau tien la "Freedman's Bureau" (van phong đac trach nguoi đuoc giai phong) do Luc quan Hoa Ky đieu hanh.
Ba "tu chinh an tai thiet" đuoc thong qua đe noi rong dan quyen cho nguoi My da đen: Tu chinh an 13 đat che đo no le ra khoi vong phap luat; Tu chinh an 14 bao đam quyen binh đang cho tat ca va quyen cong dan cho nguoi da đen; Tu chinh an 15 ngan cam dung ly do chung toc đe tuoc quyen cong dan cua mot nguoi.
Mac du nhung nguoi cuu noi loan van con nam giu phan lon cac tieu bang mien Nam khoang tren hai nam, đieu đo đa thay đoi khi cac đang vien Cong hoa cap tien gianh quyen kiem soat huu hieu Quoc hoi Hoa Ky trong cac cuoc bau cu nam 1866. Tong thong Andrew Johnson, nguoi tim cach de dai đe tai thong nhat voi nhung cuu noi loan, gan nhu khong con quyen luc. Ban than ong thoat bi truat phe chi boi mot la phieu trong cuoc luan toi. Quoc hoi ban quyen đau phieu cho nguoi da đen va tuoc bo quyen nam giu chuc vu chinh quyen cua nhieu cuu quan chuc Lien minh mien Nam. Cac chinh phu Cong hoa len nam quyen nho vao lien minh voi nhom "nguoi đuoc giai phong" (Freedmen, tuc cuu no le da đen), Carpetbagger (nguoi moi đen mien Nam tu mien Bac), va Scalawag (nguoi da trang ban đia mien Nam ung ho tai thiet). Ho đuoc Luc quan Hoa Ky hau thuan. Nhung nguoi chong đoi noi rang nhung nhom nguoi nay la tham nhung va vi pham quyen cua nguoi da trang. Ve sau, Lien minh Cong hoa moi bi mat quyen luc tung tieu bang mot ve tay lien minh Dan chu bao thu. Lien minh nay cuoi cung gianh đuoc kiem soat toan bo mien Nam vao nam 1877. Đe đap tra chong tien trinh tai thiet cap tien, Ku Klux Klan (KKK) ra đoi vao nam 1867. Đay la mot to chuc theo thuyet da trang sieu đang, chong đoi su cai tri cua đang Cong hoa va chong dan quyen danh cho nguoi da đen. Tong thong Ulysses Grant thuc thi manh me Đao luat Ku Klux Klan nam 1870 đe dap tat nhom nay. Ket qua la nhom nay phai giai tan. Tuy nhien, nhung nhom ban quan su khac nhu Lien đoan Da trang (White League) va Ao đo co gang gianh lai quyen luc chinh tri cho nguoi da trang tai cac tieu bang khap mien Nam trong thap nien 1870.
Tai thiet ket thuc sau cuoc bau cu nam 1876 voi ket qua bi tranh cai giua ung cu vien Cong hoa Rutherford B. Hayes va ung cu vien Dan chu Samuel J. Tilden. Sau khi thoa hiep, Hayes thang cu tong thong. Chinh phu lien bang rut quan khoi mien Nam va đang Dan chu tai mien Nam tai tham gia vao vu đai chinh tri quoc gia. Sau nam 1890, cac tieu bang mien Nam hoan toan tuoc bo quyen đau phieu cua cu tri da đen. Nguoi da đen bi tach ly tai noi cong cong va van la cong dan hang hai trong mot he thong đuoc goi la Jim Crow cho đen khi phong trao dan quyen đat đuoc nhung thang loi vao nam 1964-65.

Nua cuoi the ky 19 đuoc đanh dau boi su phat trien va đinh cu mien Tay cua Hoa Ky. Đau tien la cac co xe ngua keo va roi sau đo đuoc tro luc voi viec hoan thanh tuyen đuong sat xuyen luc đia va chien tranh thuong xuyen voi nguoi ban đia My khi nguoi đinh cu lan chiem đat đai truyen thong cua nguoi ban đia. Dan dan Hoa Ky mua đat cua ho va xoa bo tuyen bo chu quyen cua ho, cuong bach phan lon bo lac vao cac khu danh rieng co gioi han. Theo Cuc đieu tra dan so Hoa Ky (1894),

Cac cuoc chien tranh giua nguoi ban đia va chinh phu Hoa Ky co tong so hon 40 lan. Chung gay thiet hai nhan mang cua khoang 19 ngan nguoi ke ca phu nu va tre em nguoi da trang va khoang 30 ngan nguoi ban đia.
"Thoi đai ma hoa" la thuat ngu đuoc Mark Twain su dung đe mo ta mot thoi ky cuoi the ky 19 khi su giau co va thinh vuong cua nguoi My gia tang đang ke. Su cai cach cua thoi đai nay gom co Đao luat Cong chuc (Civil Service Act) bat buoc nhung nguoi lam đon xin viec lam voi chinh quyen phai canh tranh ve nang luc voi nhau. Cac luat quan trong khac gom co Đao luat Thuong mai Lien tieu bang nham ket thuc su phan biet đoi xu cua cac cong ty đuong sat đoi voi cac cong ty van tai nho, va Đao luat Chong đoc quyen Sherman cam đoan đoc quyen trong thuong nghiep. Mark Twain tin rang thoi đai nay bi lung đoan boi cac thanh phan nhu nhung nguoi đau co đat đai, nen chinh tri xau xa, va hoat đong thuong nghiep vo đao đuc.
Đen nam 1890, san luong cong nghiep My va thu nhap tinh theo đau nguoi vuot xa tat ca cac quoc gia khac tren the gioi. Đe đoi pho voi no nan chong chat va giam gia thanh nong nghiep, cac nong gia trong bong vai va lua mi gia nhap đang Nhan dan. Lan song di dan đot ngot tu chau Au đen đa giup ca viec cung cap lao đong cho nganh cong nghiep My va tao ra cac cong đong đa chung toc tai cac khu vuc truoc đay chua phat trien. Tu nam 1880 đen 1914, nhung nam di dan đinh điem, tren 22 trieu nguoi đa di cu đen Hoa Ky. Su đoi hoi cua cong nhan muon kiem soat noi lam viec cua ho đa dan đen tinh trang thuong hay bao đong tai cac thanh pho va trai khai thac mo. Cac nha lanh đao cong nghiep gom co John D. Rockefeller ve dau hoa va Andrew Carnegie ve thep. Ca hai tro thanh cac nha lanh đao tu thien, trao tang tai san tien bac cua ho đe xay dung he thong hien đai gom cac benh vien, đai hoc, thu vien va quy hoi.

Mot cuoc khung hoang kinh te toan quoc tram trong bung phat vao nam 1893. Cuoc khung hoang nay đuoc goi la "Panic of 1893"" lam anh huong đen cac nong gia, cong nhan, va gioi thuong mai voi gia ca, tien luong va loi nhuan bi rot. Nhieu cong ty đuong sat bi pha san. Phan ung chinh tri đoi voi cuoc khung hoang nay roi vao đang Dan chu va vi tong thong thuoc đang Dan chu, Grover Cleveland, ganh vac phan lon loi chi trich ve trach nhiem. Bat on lao đong gom co vo so cac cuoc đinh cong. Noi bat nhat la vu đinh cong Pullman gay ra bao đong nam 1894, bi binh si lien bang dap tat theo lenh cua tong thong Cleveland. Đang Nhan dan đuoc them suc manh trong so gioi nong gia bong vai va lua mi cung nhu nhung cong nhan mo than nhung sau đo bi phong trao "free silver" (bac tu do) đai chung hon qua mat. Phong trao "free silver" đoi hoi dung bac đe tang nguon cung cap tien te, dan đen tinh trang lam phat ma theo nhung nguoi phat đong trong trao tin rang se ket thuc khung hoang.
Cong đong tai chinh, đuong sat va thuong nghiep phan bac manh khi cho rang chi ban vi vang moi cuu đuoc nen kinh te. Trong cuoc bau cu cang thang nhat trong lich su quoc gia, đang vien Cong hoa bao thu William McKinley đanh bai nguoi chu truong "bac tu do" William Jennings Bryan. Bryan thang tai mien Nam va mien Tay nhung McKinley gianh thang loi lon trong tang lop trung luu, cong nhan, thanh pho va nong gia lon tai vung Trung-Tay.
Thinh vuong tro lai duoi thoi tong thong McKinley. Ban vi vang đuoc chap thuan va quan thue đuoc nang len. Đen nam 1900, Hoa Ky co nen kinh te manh nhat tren đia cau. Ngoai hai lan khung hoang kinh te ngan ngui (vao nam 1907 va 1920) nen kinh te tong the van thinh vuong va phat trien cho đen nam 1929. Đang Cong hoa qua cac chinh sach cua McKinley ghi đuoc cong trang.


The ky 20 = Thoi đai tien bo =
Su bat man cua gioi trung luu đoi voi tham nhung va bat hieu qua trong nen chinh tri cung voi su that bai trong viec đoi pho voi cac van đen cong nghiep va đo thi quan trong ngay cang gia tang đa dan đen su hinh thanh phong trao tien bo nang đong, bat đau vao thap nien 1890. Tai moi thanh pho, tieu bang, va cung nhu o cap bac quoc gia, giao duc, y te va cong nghiep, nhung nguoi tien bo keu goi hien đai hoa va cai cach cac co quan ban nganh yeu kem, loai bo tham nhung trong nen chinh tri, va gioi thieu tinh nang huu hieu nhu mot đieu kien uu tien cho su thay đoi. Nhung chinh tri gia hang đau cua ca hai đang, noi bat nhat la Theodore Roosevelt, Charles Evans Hughes, va Robert LaFollette ben phia đang Cong hoa, va William Jennings Bryan ben phia đang Dan chu chap nhan con đuong cai cach tien bo. Đac biet phu nu tro nen tich cuc đoi hoi quyen đau phieu, đoi cam ruou, va đoi giao duc tot hon. Nguoi lanh đao noi tieng nhat cua phu nu la Jane Addams cua thanh pho Chicago. Nhung nguoi tien bo ap dung cac luat le chong đoc quyen va đat ra cac quy đinh luat le cho cac nganh nhu cong cong đong goi thit, thuoc men, va đuong sat. Bon tu chinh an hien phap moi - Tu chinh an 16 đen Tu chinh an 19 - la ket qua cua cac hoat đong cua phong trao tien bo đua đen su ra đoi cua thue thu nhap lien bang, bau cu truc tiep thuong nghi si, cam chat ruou con, va cho phep phu nu quyen đau phieu. The Progressive Movement lasted through the 1920s; the most active period was 1900–1918.


= Chu nghia đe quoc =

Hoa Ky tro thanh mot cuong quoc quan su va kinh te the gioi sau nam 1890. Tinh tiet chinh yeu la Chien tranh Tay Ban Nha-My bat đau khi Tay Ban Nha tu choi đoi hoi cua My ve viec sua đoi cac chinh sach đan ap cua ho tai Cuba. "Chien tranh nho hung trang" nhu mot gioi chuc goi no gom co mot loat cac chien thang nhanh cua My tren đat lien va ngoai bien. Tai hoi nghi hoa binh Hiep uoc Paris, Hoa Ky lay đuoc Philippines, Puerto Rico, va Guam.
Cuba tro thanh mot quoc gia đoc lap duoi su giam ho chat che cua My. Mac du chien tranh đuoc ung ho pho bien nhung nhung đieu khoan cua hiep uoc hoa binh gay ra tranh cai. William Jennings Bryan lanh đao đang Dan chu chong đoi Hoa Ky kiem soat Philippines. Ong len an viec kiem soat Philippines la hanh đong cua chu nghia đe quoc, khong phu hop voi nen dan chu My. Tong thong William McKinley benh vuc hanh đong cua My. Ong gap thuan loi cao khi nuoc My tro lai thoi ky thinh vuong va cam giac đac thang trong chien tranh. McKinley de dang đanh bai Bryan trong cuoc tai đoi đau trong cuoc bau cu tong thong nam 1900.
Sau khi đanh bai mot cuoc noi day cua nguoi theo chu nghia dan toc tai Philippines, Hoa Ky bat tay vao mot chuong trinh hien đai hoa tren dien rong nen kinh te Philippines va nang cap đang ke cac co so y te cong cong. Tuy nhien vao nam 1908, nguoi My khong con hung thu vao mot nuoc My đe quoc nua va chuyen quan tam quoc te cua ho vao vung Caribe, đac biet la xay dung kenh đao Panama. Nam 1912 khi Arizona tro thanh tieu bang cuoi cung tai chinh đia My thi Bien cuong My cham dut. Kenh đao mo cua nam 1914 va lam tang hoat đong mau dich voi Nhat Ban va phan con lai cua Vien Đong. Mot sang kien canh tan chu luc la chinh sach mo cua ma qua đo cac cuong quoc đe quoc đuoc phep trao đoi mau dich cong bang tai Trung Quoc nhung khong mot nuoc nao đuoc phep chiem giu Trung Quoc.


= Chien tranh the gioi thu nhat =

Khi Chien tranh the gioi thu nhat dien ra tai chau Au tu nam 1914, Tong thong Woodrow Wilson nam giu hoan toan chinh sach đoi ngoai. Ong tuyen bo trung lap nhung canh cao Đuc rang neu tiep tuc chien tranh bang tau ngam khong gioi han chong tau thuyen My cung cap đo tiep lieu cho cac quoc gia đong minh thi đong nghia voi chien tranh. Đuc quyet đinh đoi mat rui ro va tim cach chien thang bang cach cat nguon tiep lieu đen Anh Quoc. Hoa Ky tuyen chien vao thang 4 nam 1917. Tien, thuc pham va đan duoc My đen nhanh chong nhung binh si phai đuoc tuyen mo va huan luyen. Đen mua he 1918, binh si My duoi quyen cua tuong John J. Pershing đen voi toc đo 10 ngan moi ngay trong khi Đuc khong the thay the so binh si thiet mang.
Ket qua la phe đong minh chien thang vao thang 11 nam 1918. Tong thong Wilson đoi hoi Đuc truat phe hoang đe Đuc va chap thuan cac đieu khoan cua ong, đuoc biet la "muoi bon điem". Wilson chi phoi Hoi nghi Hoa binh Paris nam 1919 nhung Đuc bi phe đong minh đoi xu nang tay trong Hiep uoc Versailles (1919) khi Wilson đat het hy vong cua minh vao Hoi Quoc Lien vua thanh lap. Wilson khong chiu thoa hiep voi cac thuong nghi si Cong hoa ve van đe quyen luc tuyen chien cua Quoc hoi Hoa Ky. Ket qua la Thuong vien Hoa Ky bac bo hiep uoc va Hoi Quoc Lien.


= Quyen bau phieu cua phu nu =

Phong trao quyen đau phieu cua phu nu bat đau bang Hoi nghi Seneca Falls nam 1848 do Elizabeth Cady Stanton va Lucretia Mott to chuc. Trong hoi nghi nay, van kien tuyen ngon cam xuc (Declaration of Sentiments) ra đoi va len tieng đoi hoi quyen binh đang danh cho phu nu. Nhieu nha hoat đong tro nen tich cu quan tam ve chinh tri trong suot phong trao bai no. Chien dich van đong quyen đau phieu cho phu nu trong thoi "lan song nu quyen đau tien" do Mott, Stanton, va Susan B. Anthony lanh đao trong so nhieu nguoi khac nua. Phong trao tai to chuc sau noi chien, co them nhieu nha van đong kinh nghiem. Nhieu nguoi trong so nay lam viec tich cuc đe van đong cam chat ruou con. Vao cuoi the ky 19, chi co vai tieu bang mien Tay cho phep phu nu quyen đau phieu toan phan, mac du phu nu đat đuoc nhieu chien thang ve mat phap ly đang ke trong cac lanh vuc nhu bat đong san va quyen nuoi duong tre em.
Khoang nam 1912, phong trao nu quyen, truoc đo phat trien thieu sinh luc, bat đau tai thuc tinh, nhan manh đoi hoi cua ho ve quyen binh đang va cho rang nan quan lieu chinh tri My can phai đuoc phu nu thanh tay boi vi đan ong khong the lam đuoc viec đo. Cac cuoc phan đoi bat đau gia tang mot cach pho bien khi nha van đong quyen đau phieu cho phu nu la Alice Paul dan dat cac cuoc tuan hanh qua thu đo va cac thanh pho lon. Paul tach khoi Hoi Quyen đau phieu Phu nu Quoc gia My (NAWSA) vi hoi nay muon mot đuong loi on hoa hon, ung ho đang Dan chu va tong thong Woodrow Wilson do Carrie Chapman Catt lanh đao. Paul thanh lap Hoi Phu nu Quoc gia co thien huong quan phiet hon. Nhung nha tranh đau cho quyen đau phieu cua phu nu bi bat trong cac cuoc dung bieu ngu "Nhung nguoi đung gac am tham" tai Toa Bach Oc. Đay la lan đau tien chien thuat nhu the nay đuoc su dung va nhung nguoi bi bat tro thanh cac tu nhan chinh tri.
Ly le cua nhung nguoi chong đoi quyen đau phieu cua phu nu rang chi co đan ong moi co the chien đau trong mot cuoc chien tranh va vi the chi co đan ong moi co quyen bau cu bi hang chuc ngan phu nu My bac bo tai hau phuong trong thoi Chien tranh the gioi thu nhat. Khap the gioi, cac quoc gia de dai đa cho phep phu nu bau cu. Hon nua, phan lon cac tieu bang mien Tay Hoa Ky đa cho phep phu nu quyen bau cu tai cac cuoc bau cu quoc gia va tieu bang. Cac dan bieu tu cac tieu bang nay trong đo co nguoi phu nu đau tien la Jeannette Rankin cua Montana đa chung to rang quyen đau phieu cua phu nu la mot su thanh cong. Su chong đoi chu yeu la tu mien Nam Hoa Ky noi cac nha lanh đao da trang lo ngai ve moi đe doa tu cac cu tri phu nu da đen. Quoc hoi thong qua Tu chinh an 19 nam 1919, and women could vote in 1920.
NAWSA tro thanh Lien đoan Cu tri Phu nu, va Hoi Phu nu Quoc gia bat đau van đong hanh lang cho quyen binh đang va cho Tu chinh an ve quyen binh đang. Tu chinh an nay đuoc thong qua tai Quoc hoi khi co lan song thu hai cua phong trao phu nu vao nam 1972. Tuy nhien no het thoi han cho đoi khi chua đuoc tat ca cac tieu bang thong qua. Cac chinh tri gia đap ung đoi hoi cua đai cu tri đoan moi bang cach tap trung vao cac van đe ve ma nu đac biet quan tam, nhat la viec cam chat ruou con, y te tre em, va hoa binh the gioi. Hoat đong đau phieu cua phu nu dang len thanh cao trao đa xay ra vao nam 1928 khi cac co may chinh tri tai cac thanh pho lon nhan thay rang ho can su ung ho cua phu nu đe bau Al Smith, mot nguoi Cong giao tu Thanh pho New York. Trong khi đo gioi Khang Cach qui tuu phu nu đe ung ho viec cam ruou con va bau cho đang vien Cong hoa Herbert Hoover.


= Nhung nam 20 on ao va đai khung hoang =

Vao thap nien 1920, Hoa Ky phat trien tam voc mot cach đeu đan trong tu cach cua mot cuong quoc quan su va kinh te cua the gioi. Thuong vien Hoa Ky thong qua Hiep uoc Versailles ma phe đong minh đa ap đat đoi voi phe bai tran la Lien minh Trung tam. Thay vao đo, Hoa Ky chon theo đuoi chinh sach đon phuong. Du chan cua cuoc Cach mang Thang Muoi mang đen noi lo so that su ve chu nghia cong san tai Hoa Ky, keo theo hien tuong "moi đe doa đo" va viec truc xuat nguoi ngoai quoc nao bi tinh nghi la co y đo lat đo.
Mac du cac co so y te cong cong phat trien nhanh chong trong thoi đai tien bo, cac benh vien va truong y khoa đuoc hien đai hoa, nhung nuoc My mat đi khoang 675.000 sinh mang vao nam 1918 vi dich cum Tay Ban Nha.
Nam 1920, viec san xuat, mua ban, xuat nhap khau chat ruou con bi nghiem cam boi Tu chinh an 18 va lenh cam ruou. Ket qua la tai cac thanh pho ruou lau tro thanh nganh thuong mai lon ma phan lon do cac tay buon lau kiem soat. Lan song thu hai cua KKK phat trien nhanh chong trong khoang thoi gian 1922-25, roi sau đo sup đo. Luat di dan đuoc thong qua nham ap đat han che so nguoi moi đen. Thap nien 1920 đuoc goi la "nhung nam 20 on ao" vi co su thinh vuong kinh te vi đai trong thoi ky nay. Nhac Jazz tro nen pho bien trong so the he tre hon, va vi the thap nien cung đuoc goi la "thoi đai nhac Jazz".

Đai khung hoang (1929–39) va chuong trinh New Deal (1933–36) la nhung khoanh khac co tinh quyet đinh trong lich su xa hoi, kinh te va chinh tri My ma tai đinh hinh nen nuoc My.
Trong thap nien 1920, nuoc My huong su thinh vuong o khap noi, dau co yeu kem ve nong nghiep. Bong bong tai chinh bi thoi phong boi thi truong chung khoan lam phat ma sau đo dan đen su sup đo thi truong chung khoan vao ngay 29 thang 10 nam 1929. Su kien nay cung voi nhieu nhan to kinh te khac đa cham ngoi cho mot cuoc khung hoang kinh te toan cau, đuoc biet la đai khung hoang. Trong thoi ky nay, Hoa Ky trai qua thoi ky giam phat khi gia ca rot, that nghiep len cao tu 3% nam 1929 đen 25% nam 1933, gia ca nong pham rot mot nua, san luong san xuat rot mot phan ba.
Nam 1932, ung cu vien tong thong thuoc đang Dan chu Franklin D. Roosevelt hua hen "mot đoi sach moi (hay tieng Anh la "New Deal") cho nhan dan My". Đay la nhan mac lau dai đe chi chung cac chinh sach đoi noi cua ong. Tinh hinh kinh te tuyet vong cung voi cac chien thang đang ke cua đang Dan chu trong cac cuoc bau cu nam 1932 đa cho phep Roosevelt co suc anh huong di thuong đoi voi Quoc hoi Hoa Ky trong mot tram ngay đau tien cua nhiem ky tong thong. Ong dung anh huong cua minh đe thong qua nhanh chong mot loat cac đoi sach đe lap ra cac chuong trinh phuc loi va ap đat cac quy đinh vao he thong ngan hang, thi truong chung khoan, cong nghiep va nong nghiep cung voi nhieu no luc khac cua chinh phu đe ket thuc đai khung hoang va cai cach nen kinh te My. New Deal ap đat nhieu luat le vao nen kinh te, đac biet la nganh tai chinh. No tro giup nhung nguoi that nghiep qua vo so chuong trinh nhu Co quan Quan tri Tien trien Cong chanh (WPA) va Đoan Bao ton Dan su (Civilian Conservation Corps). Cac du an chi tieu tren dien rong, đuoc tru tinh nham cung cap viec lam luong cao va xay dung co so ha tang, thi nam duoi tam pham vi hoat đong cua Co quan Quan tri Tien trien Cong chanh. Roosevelt nga sang canh ta vao nam 1935–36, hinh thanh cac cong đoan bang Đao luat Wagner. Cac cong đoan tro thanh mot nhan to manh cua lien minh New Deal moi hinh thanh. Lien minh nay đa giup tong thong Roosevelt tai đac cu vao nam 1936, 1940, va 1944 bang cach van đong toan the thanh vien cua cac cong đoan, gioi cong nhan lao đong, nhung nguoi nhan tro cap, cac co may chinh tri thanh pho, cac nhom chung toc va ton giao (đac biet la nguoi Cong giao va Do Thai), nguoi da trang mien Nam cung voi nguoi da đen mien Bac (noi nguoi da đen co quyen đau phieu). Mot so chuong trinh bi loai bo trong thap nien 1940 khi nhom bao thu gianh đuoc quyen luc tai Quoc hoi bang Lien minh Bao thu. Quan trong đac biet la chuong trinh An sinh Xa hoi, bat đau vao nam 1935.


= Chien tranh the gioi thu hai =

Trong nhung nam đai khung hoang, Hoa Ky van tap trung vao cac moi quan tam quoc noi trong khi đo dan chu xuong thap tai khap noi tren the gioi. Nhieu quoc gia roi vao tay cua nhung ke đoc tai. Đe quoc Nhat Ban khang đinh quyen thong tri tai Đong A va Thai Binh Duong. Đuc Quoc xa va Phat xit Y quan phiet hoa va đe doa xam lan trong khi đo Anh Quoc va Phap co nhan nhuong đe tranh mot cuoc chien tranh tai chau Au. Luat Hoa Ky trong cac đao luat trung lap tim cach tranh cac cuoc xung đot o ngoai quoc. Tuy nhien, chinh sach nay mau thuan voi thai đo bai-Quoc xa sau khi Đuc xam chiem Ba Lan vao thang 9 nam 1939 khoi su Chien tranh the gioi thu hai. Roosevelt đinh huong Hoa Ky nhu la "Kho vu khi Dan chu", cam ket ho tro đan duoc va tai chinh mot cach toan dien cho phe đong minh nhung khong cung cap bat cu binh si nao. Nhat Ban tim cach vo hieu hoa luc luong My tai Thai Binh Duong bang cach tan cong Tran Chau Cang vao ngay 7 thang 12 nam 1941. Su kien nay đay Hoa Ky tham chien va tim cach tra đua.
Nhung đong gop chinh cua Hoa Ky cho no luc chien tranh cua phe phe đong minh gom co tien bac, san luong cong nghiep, thuc pham, dau hoa, phat minh ky thuat, va (đac biet tu nam 1944-1945) binh si. Phan lon su tap trung cua Washington la tang toi đa san luong kinh te quoc gia. Ket qua tong the la su gia tang ngoan muc trong tong san luong quoc gia, so luong xuat khau khong lo hang tiep te đen phe đong minh va đen cac luc luong My o ngoai quoc, ket thuc tinh trang that nghiep, va su gia tang tieu thu trong nuoc mac du 40% tong san luong quoc gia đa đuoc su dung cho no luc chien tranh. Đieu nay đat đuoc nho vao hang chuc trieu cong nhan chuyen dich tu cac nghe nghiep co nang suat thap đen cac viec lam hieu qua cao, nho cac cai tien trong san xuat duoi he thong quan ly va ky thuat tot hon, nho su tham gia vao trong luc luong lao đong cua cac hoc sinh, nguoi hoi huu, phu nu noi tro, va nguoi that nghiep, va nho su gia tang so luong gio lam viec. Tat ca doc suc. Cac hoat đong vui choi giai tri giam manh. Moi nguoi khong ngai lam them viec them gio vi long yeu nuoc, vi tien luong, va long tu tin rang đay chi "la mot khoan thoi gian" va roi cuoc song se tro ve binh thuong ngay sau khi chien thang cuoc chien. Đa so hang hoa lau ben (durable goods) tro nen khan hiem. Thit, quan ao, va xang bi han che gat gao. Tai cac khu cong nghiep, nha o khong đu cung cap vi so luong nguoi gia tang gap đoi va song trong cac khu chat hep. Gia va tien luong bi kiem soat. Nguoi My tiet kiem phan lon tien thu nhap cua ho nen kinh te tiep tuc phat trien sau chien tranh thay vi quay ve khung hoang.

Phe đong minh gom Hoa Ky, Anh, va Lien Xo cung nhu Trung Quoc, Canada va cac quoc gia khac đanh nhau voi Phe Truc gom Đuc, Y va Nhat Ban. Đong minh xem Đuc la moi đe doa chinh nen tap trung uu tien cao nhat cho chien truong tai chau Au. Hoa Ky đam nhan gan nhu toan bo cuoc chien chong Nhat Ban va ngan chan su banh truong cua Nhat Ban tai Thai Binh Duong nam 1942. Sau khi thua tran tai Tran Chau Cang va tai Philippines cho Nhat Ban va bi loi cuon vao tran bien Coral (thang 5 nam 1942), Hai quan Hoa Ky gay thiet hai mang tinh quyet đinh cho Nhat Ban tai Midway (thang 6 nam 1942). Luc luong bo binh cua My tro giup cho Chien dich Bac Phi. Chien dich nay cuoi cung ket thuc cung voi su sup đo cua chinh phu phat xit Y nam 1943 khi Y chuyen đoi ve phe đong minh. Mot mat tran noi bat hon tai chau Au đuoc mo ra vao Ngay-D ngay 6 thang 6 nam 1944. Tai mat tran nay cac luc luong My va đong minh tu Anh Quoc xam nhap vao nuoc Phap đang bi Đuc chiem đong.

Tren mat tran hau phuong, cuoc tong đong vien toan luc nen kinh te cua Hoa Ky đuoc Ban San xuat Thoi chien cua tong thong Roosevelt đieu hanh. Su bung no san xuat thoi chien dan đen su phuc hoi hoan toan khoi nan that nghiep, xoa bo han vet tich cua đai khung hoang. Thuc te, su thieu hut lao đong đa khuyen khich nganh cong nghiep tim kiem nguon cong nhan moi va vi the mang đen nhung vai tro moi cho phu nu va nguoi da đen.
Tuy nhien, su noi đoa cung gay ra thai đo chong Nhat Ban ma theo đo tat ca nguoi goc Nhat Ban bi ep buoc roi bo cho o cua ho khoi vung chien tranh tai Tay Duyen hai Hoa Ky. Nhien cuu cuu va phat trien cung len cao, noi bat nhat la du an Manhattan, mot no luc bi mat nham su dung phan ung phan hach hat nhan đe che tao ra bom nguyen tu co suc tan pha cao.
Đong minh đay lui Đuc ra khoi nuoc Phap nhung đoi mat voi mot cuoc phan cong bat ngo tai tran Bulge vao thang 12. No luc cuoi cung cua Đuc that bai khi cac luc luong bo binh cua đong minh tai mat tran phia đong va mat tran phia tay cung tien ve Berlin. Đuc Quoc xa voi va tim cach giet chet so nguoi Do Thai con lai. Mat tran phia tay ngung lai đot ngot, đe Berlin lot vao tay Lien Xo khi che đo Quoc xa chinh thuc cao chung vao thang 5 nam 1945, ket thuc chien tranh tai chau Au. Tren Thai Binh Duong, Hoa Ky trien khai chien thuat nhay đao (chiem dan tung đao) ve huong Tokyo, thiet lap cac đuong bang cho cac cuoc khong kich bang phi co chong lai chinh đia Nhat Ban tu Quan đao Mariana va gianh đuoc nhieu chien thang vat va tai Iwo Jima va Okinawa nam 1945. Sau tran đanh đam mau tai Okinawa, Hoa Ky chuan bi xam nhap cac đao quoc noi cua Nhat Ban trong khi đo phi co B-29 tha hai qua bom nguyen tu xuong hai thanh pho Nhat Ban, buoc đe quoc Nhat Ban đau hang vo đieu kien va ket thucChien tranh the gioi thu hai. Hoa Ky chiem đong Nhat Ban (va mot phan nuoc Đuc), phai Douglas MacArthur đen tai thiet he thong chinh tri va nen kinh te Nhat Ban theo đuong huong cua My.
Mac du Hoa Ky mat 400.000 binh si, nhung chinh đia Hoa Ky thinh vuong vi khong bi chien tranh tan pha nhu đa xay ra tai chau Au va chau A.
Su tham gia cua Hoa Ky vao cac van đe ngoai giao hau chien tranh đanh dau su ket thuc chu nghia biet lap My. Moi đe doa khung khiep cua vu khi hat nhan lam tang them ca su lac quan va lo so. Vu khi hat nhan đa khong con đuoc dung toi ke tu nam 1945 khi ca hai phe cua Chien tranh Lanh biet dung lai đe tranh khoi bo vuc chien tranh. Mot thoi ky "hoa binh lau dai" la đac điem cua nhung nam thang Chien tranh lanh tu nam 1947–1991. Tuy nhien co cac cuoc chien tranh vung tai Trieu Tien va Viet Nam.


= Chien tranh lanh, phan van hoa, va dan quyen =

Sau Chien tranh the gioi thu hai, Hoa Ky tro thanh mot trong hai cuong quoc vuot troi voi quoc gia kia la Lien Xo. Luong đang trong Thuong vien Hoa Ky bo phieu chap thuan cho phep Hoa Ky tham gia vao Lien Hop Quoc. Đay la su kien đanh dau su quay lung tu bo chu nghia biet lap truyen thong cua Hoa Ky va huong toi viec tham gia vao cac van đe quoc te ngay cang nhieu.
Muc đich chinh yeu cua My tu nam 1945–48 la cuu giup chau Au thoat khoi tinh trang tan pha cua Chien tranh the gioi thu hai va ngan chan su banh truong cua chu nghia cong san ma Lien Xo la đai dien. Hoc thuyet Truman nam 1947 tao đieu kien vien tro kinh te va quan su cho Hy Lap va Tho Nhi Ky đe phan ung đoi pho moi đe doa banh truong cua cong san tai vung Balkan. Nam 1948, Hoa Ky thay the cac chuong trinh vien tro tai chinh tung phan bang ke hoach Marshall toan dien, bom tien vao nen kinh te Tay Au, va thao vo cac hang rao mau dich trong khi đo hien đai hoa cac phuong thuc đieu hanh trong thuong nghiep va chinh quyen.
Ngan sach cua ke hoach la 13 ty đo la trong luc tong san luong noi đia cua Hoa Ky khi đo la 258 ty đo la vao nam 1948. Ngoai ra con co 12 ty đo la vien tro cua My danh cho chau Au giua thoi gian ket thuc chien tranh va bat đau ke hoach Marshall. Nha lanh đao Lien Xo la Joseph Stalin ngan chan cac quoc gia ve tinh cua minh tham du vao ke hoach nay. Tu điem đo, voi cac nen kinh te tap quyen vo hieu qua, Đong Au roi lai ngay cang xa Tay Au ve phuong dien thinh vuong va phat trien kinh te. Nam 1949, Hoa Ky tu bo chinh sach lau đoi khong lien minh quan su trong thoi binh khi đung ra thanh lap lien minh To chuc Hiep uoc Bac Đai Tay Duong (goi tat la NATO). Đe đoi pho, Lien Xo thanh lap Khoi Warszawa gom cac quoc gia cong san.
Thang 8 nam 1949, Lien Xo thu nghiem vu khi hat nhan đau tien cua minh, vi the leo thang moi nguy co chien tranh. Thuc te, moi đe doa huy diet ca hai phia đa ngan ngua hai cuong quoc tranh xa đoi đau truc tiep. Ket qua la xay ra nhung cuoc chien tranh thay the (proxy war), đac biet la Chien tranh Trieu Tien va Chien tranh Viet Nam ma theo đo hai cuong quoc khong truc dien đoi đau nhau. Ben trong quoc noi Hoa Ky, Chien tranh lanh gay ra nhung quan ngai ve anh huong cua cong san. Lien Xo bat ngo qua mat Hoa Ky ve mat ky thuat voi Sputnik, mot ve tinh nhan tao đau tien cua the gioi vao nam 1957. Su kien nay khoi su cuoc chay đua vao khong gian ma sau cung Hoa Ky gianh thang loi khi phi thuyen Apollo 11 đua cac phi hanh gia đat chan len Mat Trang vao nam 1969. Lo ngai ve su yeu kem cua nen giao duc Hoa Ky dan đen viec chinh phu lien bang ho tro nen giao duc My tren dien rong ve giao duc va nghien cuu khoa hoc.
Trong nhung thap nien sauChien tranh the gioi thu hai, Hoa Ky tro nen co anh huong toan cau ve cac van đe ky thuat, quan su, chinh tri va kinh te. Nguoi My da trang chiem gan 90% dan so vao nam 1950.
Trong cuoc bau cu tong thong nam 1960, chinh tri gia đay loi cuon la John F. Kennedy đac cu tong thong va tro thanh vi tong thong nguoi Cong giao đau tien va duy nhat cho đen bay gio cua Hoa Ky. Thoi gian tai chuc cua ong đuoc đanh dau bang nhung su kien noi bat nhu viec tang toc vai tro cua Hoa Ky trong cuoc chay đua vao khong gian, leo thang vai tro cua My trong Chien tranh Viet Nam, khung hoang ten lua Cuba, Su kien Vinh Con Lon, Martin Luther King, Jr. bi giam giu trong cuoc van đong chong tach ly chung toc tai Birmingham, va viec bo nhiem em trai ong Robert F. Kennedy vao noi cac trong chuc vu Bo truong Tu phap Hoa Ky. Kennedy bi am sat tai Dallas, Texas vao ngay 22 thang 11 nam 1963, khien cho quoc gia bi mot cu soc lon.


 Cao trao cua chu nghia tu do  Cao trao cua chu nghia tu do xay ra vao giua thap nien 1960 boi su thanh cong cua tong thong Lyndon B. Johnson (1963–69) nhan đuoc su ung ho cua Quoc hoi đe thong qua cac chuong trinh xa hoi vi đai cua ong. Chung gom co dan quyen, ket thuc tach ly chung toc, Chuong trinh bao hiem y te, mo rong phuc loi, ho tro lien bang danh cho giao duc o moi cap bac, tro giup phat trien cac chuong trinh ve nghe thuat va nhan van, hoat đong vi moi truong, va mot loat cac chuong trinh xoa đoi giam ngheo. Nhu cac su gia hien thoi đa giai thich nhu sau:

Dan dan, gioi tri thuc theo chu nghia tu do đa phat hoa ra mot tam nhin moi voi muc tieu đat đuoc su cong bang xa hoi va kinh te. Chu nghia tu do vao đau thap nien 1960 khong bieu lo tinh chu nghia cap tien, co chut it thien huong lam song lai "cac cuoc thap tu chinh" thoi New Deal đe chong the luc kinh te tap trung, va khong co y đinh gay cam xuc manh me ve giai cap hay tai phan phoi su thinh vuong hay tai to chuc lai cac co cau chinh quyen hien huu. Ve mat quoc te, no chong chu nghia cong san mot cach manh me. No nham muc tieu bao ve the gioi tu do, khuyen khich phat trien kinh te trong nuoc, va muon chac rang su phong phu đat đuoc se đuoc phan phoi mot cach cong bang. Chuong trinh nghi su cua ho bi anh huong nhieu boi thuyet kinh te Keynes-hinh dung rang su chi tieu cong cong khong lo se lam gia tang su phat trien kinh te, nhu the tao ra nguon von cong đe tai tro cac chuong trinh phuc loi, nha o, y te va giao duc lon hon.

Johnson đuoc tuong thuong bang chien thang ve vang trong cuoc tai đac cu tong thong vao nam 1964 truoc đoi thu bao thu Barry Goldwater, pha vo su kiem soat Quoc hoi cua lien minh Bao thu keo dai trong nhieu thap nien. Tuy nhien, đang Cong hoa lay lai the co vao nam 1966 va đua Richard Nixon đac cu tong thong vao nam 1968. Nixon phan nhieu tiep tuc cac chuong trinh New Deal va xa hoi vi đai ma ong ke thua. Chu nghia bao thu lai thang the voi su kien Ronald Reagan đuoc bau lam tong thong vao nam 1980. Trong khi đo, nhan dan My đa hoan thanh mot cuoc di cu vi đai tu cac nong trai vao trong cac thanh pho va trai qua mot thoi ky kinh te phat trien keo dai.


 Phong trao dan quyen  Bat đau vao cuoi thap nien 1950, chu nghia phan biet chung toc trong chinh quyen khap noi tai Hoa Ky, đac biet la tai mien Nam, ngay cang bi thach thuc boi phong trao dan quyen đang len cao. Cac nha lanh đao nguoi My goc chau Phi nhu Rosa Parks va Martin Luther King, Jr. lanh đao cuoc tay chay xe buyt tai thanh pho Montgomery, mo man cho phong trao. Trong nhieu nam, nguoi My goc chau Phi phai đoi mat voi bao đong chong lai ho nhung ho đat đuoc nhung buoc vi đai ve cong bang xa hoi qua cac phan quyet cua toi cao phap vien trong đo co cac vu an nhu Brown đoi đau Ban Giao duc va Loving đoi đau Virginia, Đao luat Dan quyen 1964, Đao luat Quyen đau phieu 1965, va Đao luat Nha o Cong bang 1968 ma qua đo ket thuc luat Jim Crow tung hop thuc hoa tach ly chung toc giua nguoi da trang va nguoi da đen.

Martin Luther King, Jr., nguoi tung gianh giai Nobel Hoa binh vi nhung đong gop cua ong cho su cong bang chung toc, bi am sat vao nam 1968. Sau khi ong mat, nhung nguoi khac tiep tuc lanh đao phong trao, noi bat nhat la qua phu cua ong la Coretta Scott King. Ba cung hoat đong chong Chien tranh Viet Nam nhu chong ba va co mat trong phong trao giai phong phu nu. Trong thoi gian 9 thang đau cua nam 1967, 128 thanh pho My chiu đung 164 vu bao loan. Phong trao "Black Power" (suc manh nguoi da đen) xuat hien vao cuoi thap nien 1960 va đau thap nien 1970. Thap nien nay sau cung mang lai ket qua tich cuc ve huong hoa đong chung toc, đac biet la trong cac dich vu thuoc chinh quyen, the thao va giai tri. Nguoi ban đia My quay sang toa an đe đoi quyen ve đat đai cua ho. Ho to chuc cac cuoc phan đoi nham vach ro su that bai cua chinh phu lien bang trong viec thi hanh cac hiep uoc. Mot trong so cac nhom nguoi ban đia My tich cuc nhat la Phong trao Nguoi ban đia My (AIM). Trong thap nien 1960, Cesar Chavez bat đau to chuc cac nhan cong nong trai nguoi My goc Mexico co muc luong thap tai California. Ong lanh đao mot cuoc đinh cong cua nguoi hai nho keo dai 5 nam. Sau đo, Chavez thanh lap cong đoan nhan cong nong trai thanh cong đau tien cua quoc gia. Sau nay no tro thanh lien đoan Nhan cong Nong trai My Thong nhat (UFW).


 Phong trao phu nu  Mot y thuc moi ve su bat binh đang cua phu nu My bat đau luot qua quoc gia voi khoi đau la su kien cuon sach ban chay nhat cua Betty Friedan đuoc xuat ban vao nam 1963. Cuon sach co tua đe The Feminine Mystique (huyen bi nu gioi) giai thich vi sao nhieu phu nu noi tro cam thay bi co lap va khong toai nguyen, đa cong kich nen van hoa My vi no đa tao ra cai khai niem rang phu nu chi co the tim thay su toai nguyen qua vai tro lam vo, lam me va nguoi ganh vac viec nha, va cho rang phu nu cung co the nhu nam gioi lam đuoc moi thu cong viec. Nam 1966 Friedan va nhung nguoi khac thanh lap To chuc Phu nu Quoc gia (NOW) đe hanh đong vi phu nu nhu NAACP đa lam cho nguoi My goc chau Phi.
Cac cuoc phan đoi bat đau. Phong trao Giai phong Phu nu phat trien nhanh ve so luong va suc manh, gianh đuoc nhieu chu y cua gioi truyen thong. Đen nam 1968, phong trao đa thay the Phong trao Dan quyen trong vai tro la cuoc cach mang xa hoi chinh cua Hoa Ky. Cac cuoc tuan hanh, dieu hanh, tuu tap phan đoi, tay chay, va cam bieu ngu đa qui tuu hang ngan, đoi khi hang trieu nguoi tham gia. Phu nu đat đuoc so luong đang khich le trong cac nganh nghe y te, luat phap, va thuong nghiep nhung chi co mot it nguoi đuoc bau vao cac chuc vu dan cu. Tuy nhien, phong trao bi tach thanh cac nhom theo tu tuong chinh tri tu som (To chuc Phu nu Quoc gia theo ta phai, Lien đoan Hanh đong vi Cong bang Phu nu theo huu phai, Đang Chinh tri Phu nu Quoc gia trung phai, va cac nhom cap tien hon đuoc thanh lap boi nhung phu nu tre theo cuc ta). Tu chinh an Quyen cong bang đuoc đe nghi vao Hien phap Hoa Ky đuoc Quoc hoi thong qua nam 1972 nhung lien minh bao thu do Phyllis Schlafly lanh đao đa van đong toan luc đe đanh bai no tai cap bac tieu bang (mot tu chinh an phai đuoc 2/3 so tieu bang phe chuan truoc khi co hieu luc). Nhung nguoi bao thu cho rang tu chinh an nay lam xuong cap đia vi noi tro va lam cho phu nu tre de bi tuyen mo thi hanh quan dich.
Tuy nhien, nhieu luat lien bang, luat tieu bang, cac phan quyet cua Toi cao Phap vien đa tao ra đia vi binh đang cho phu nu duoi luat phap. Thoi quen va y thuc xa hoi bat đau thay đoi đe chap nhan quyen binh đang cua phu nu. Van đe pha thai gay tranh cai ma theo Toi cao Phap vien la quyen co ban trong vu an Roe đoi đau Wade (1973) van con la mot điem tranh luan cho đen nay.


 Cach mang phan van hoa va Chinh sach giam cang thang thoi Chien tranh lanh  Vao luc Chien tranh lanh, Hoa Ky buoc vao Chien tranh Viet Nam la cuoc chien ngay cang bi nguoi My phan đoi. Cuoc chien nay cham them lua vao cac phong trao xa hoi đang ton tai: phong trao phu nu, nguoi thieu so va gioi tre. Cac chuong trinh xa hoi vi đai cua Lyndon B. Johnson cung voi vo so cac phan quyet cua toi cao phap vien đa giup gia tang tam muc lon rong cac cai cach xa hoi trong suot thap nien 1960 va thap nien 1970. Chu nghia nu quyen va phong trao moi truong tro thanh cac luc luong chinh tri. Tien trien van tiep tuc ve huong dan quyen cho tat ca moi nguoi My. Cuoc cach mang phan-van hoa quet qua đat nuoc va phan lon cac quoc gia phuong Tay trong cuoi thap nien 1960 va đau thap nien 1970, cang chia re nguoi My hon trong mot cuoc "chien tranh van hoa" nhung cung mang lai nhung quan điem xa hoi coi mo va tu do hon.

Đang vien Cong hoa Richard Nixon ke nhiem Lyndon B. Johnson vao nam 1960. Nixon trao trach nhiem chien tranh cho cac luc luong Nam Viet Nam va ket thuc vai tro tac chien cua My. Ong thuong thuyet Hiep đinh Paris 1973, đat đuoc su đong y ve viec trao tra tu binh, va ket thuc cuong bach quan dich. Chien tranh lam thiet mang 58 ngan binh si My. Nixon tao su nghi ky ac liet giua Lien Xo va Trung Quoc đe gianh loi the cho Hoa Ky, đat đuoc su giam cang thang (đuoc goi la chien luoc "detente") voi ca hai nuoc.
Vu tai tieng Watergate co dinh liu đen viec Nixon che giau vu đot nhap cua nhan vien duoi quyen vao tong hanh dinh cua Uy ban Quoc gia Đang Dan chu nam ben trong toa nha phuc hop Watergate, đa huy hoai can cu đia chinh tri cua ong, khien mot so tro ta vao tu, va buoc ong tu chuc tong thong vao ngay 9 thang 8 nam 1974. Pho tong thong Gerald Ford len thay nhung cuoi cung tro nen bat luc khong ngan chan đuoc su sup đo cua chinh phu Sai Gon khi Cong hoa Mien Nam Viet Nam tien vao Sai Gon nam 1975 cung nhu cac chien thang cua cong san tai cac quoc gia lan bang la Campuchia va Lao trong cung nam đo.
Su kien cam van dau cua OPEC đanh dau mot thoi ky chuyen tiep keo dai vi, đay la lan đau tien, gia dau mo đot ngot tang cao. Cac nha may san xuat cua My đoi mat voi su canh tranh khac nghiet tu hang hoa tieu thu, đien tu, va xe hoi ngoai quoc. Đen cuoi thap nien 1970 nen kinh te trai qua mot cuoc khung hoang nang luong, tang truong kinh te cham, that nghiep cao, va lam phat rat cao đi kem voi ti le tinh loi cao. Vi cac kinh te gia đong y ve su khon ngoan cua viec xoa bo luat le rang buoc kinh te nen nhieu luat le rang buoc cua thoi New Deal bi cham dut, thi du nhu trong giao thong, ngan hang va vien thong.
Jimmy Carter, mot nguoi khong thuoc mot thanh phan nao trong gioi chinh tri tai Washington, đuoc bau lam tong thong vao nam 1976. Tren san khau the gioi, Carter lam trung gian cho Hoa uoc Trai David giua Israel va Ai Cap. Nam 1979, nhom sinh vien Iran xong vao toa đai su Hoa Ky tai Tehran va bat 66 nguoi My lam con tin, gay ra khung hoang con tin Iran. Vi cuoc khung hoang con tin va su tri tre kinh te keo dai đi đoi voi lam phat khien cho Carter thua bau cu tong thong nam 1980 ve tay đang vien Cong hoa la Ronald Reagan. Ngay 20 thang 1 nam 1981, vai phut sau khi nhiem ky cua Carter cham dut, nhung con tin My con bi giam giu trong toa đai su Hoa Ky tai Iran đuoc phong thich, ket thuc 444 ngay khung hoang con tin.


= Khep lai the ky 20 =

Ronald Reagan đa tao ra mot su thay đoi chinh tri lon lao qua hai lan thang cu tong thong vang doi vao nam 1980 va nam 1984. Cac chinh sach kinh te cua Reagan (đuoc goi la "Reaganomics") cung voi viec thi hanh Đao luat Cai cach Thue va Phuc hoi Kinh te 1981 đa ha thap thue thu nhap tu 70% xuong 28% trong khoang thoi gian 7 nam. Reagan tiep tuc giam thieu cac luat le kiem soat va thu thue cua chinh phu. Hoa Ky trai qua mot cuoc khung hoang kinh te ngan han vao nam 1982 nhung cac chi so am bi đao nguoc khi ti le lam phat giam tu 11% xuong con 2%, ti le that nghiep giam tu 10,8% vao thang 12 nam 1982 xuong con 7,5% vao thang 11 nam 1984, va ti le phat trien kinh te tang tu 4,5% len đen 7,2%.
Reagan ra lenh tang cuong xay dung luc luong quan su Hoa Ky, khien tang them su tham hut ngan sach. Reagan gioi thieu mot he thong phong thu ten lua phuc tap, đuoc biet voi cai ten Sang kien Phong thu Chien luoc (nhung nguoi phan đoi gan cho no biet danh la "Chien tranh giua cac vi sao") ma theo ly thuyet Hoa Ky co the ban ha cac ten lua bang he thong tia laser đat trong khong gian. Mac du he thong nay chua bao gio đuoc phat trien toan dien hay đuoc trien khai nhung Lien Xo đac biet quan tam ve su hieu qua co the co cua chuong trinh nay va tro nen san sang hon đe thuong thuyet.
Chinh sach "quay nguoc dan" cua Reagan nham lam suy yeu cac quoc gia cong san tai cac vung trong yeu gom co viec ho tro va tai tro bi mat cho cac phong trao khang chien chong cong san tren toan the gioi. Su can thiep cua Reagan chong Grenada va Libya đuoc su ung ho tai Hoa Ky mac du su hau thuan cua ong danh cho phien quan Contra b5i sa vao vu tai tieng Iran–Contra ma qua do bieu lo kieu cach quan ly kem coi cua Reagan.
Reagan gap nha lanh đao Lien Xo la Mikhail Gorbachev bon lan. Cac hoi nghi thuong đinh cua ho dan đen viec ky ket Hiep uoc Luc luong Hat nhan Tam trung. Gorbachev co tim cach cuu chu nghia cong san tai Lien Xo truoc tien bang cach cham dut cuoc chay đua vu trang qua ton kem voi My, sau đo la thu nho đe quoc Đong Au vao nam 1989. Lien Xo sup đo vao nam 1991, ket thuc Chien tranh lanh giua Hoa Ky va Lien Xo.

Hoa Ky tro thanh sieu cuong duy nhat con lai cua the gioi va tiep tuc can thiep vao cac su viec quoc te trong thap nien 1990 trong đo co Chien tranh vung Vinh nam 1991 chong Iraq. Sau khi đuoc bau lam tong thong nam 1992, Bill Clinton tiep quan mot trong nhung thoi ky kinh te phat trien dai nhat va gia tri chung khoan tang vot chua tung co truoc đay. Đay la phan ung phu cua cuoc cach mang so va cac co hoi lam an moi đuoc tao ra nho Internet. Ong cung lam viec voi Quoc hoi Hoa Ky do đang Cong hoa kiem soat đe thong qua ngan sach lien bang quan binh (thu va chi ngang bang nhau) lan đau tien trong vong 30 nam.
Nam 1998, Clinton bi Ha vien Hoa Ky luan toi voi cac cao buoc noi doi ve quan he tinh duc voi thuc tap sinh tai Toa Bach Oc la Monica Lewinsky nhung sau đo đuoc Thuong vien Hoa Ky tha bong. That bai trong viec luan toi Clinton va đang Dan chu đat them nhieu ghe tai Quoc hoi trong cuoc bau cu nam 1998 buoc chu tich Ha vien Newt Gingrich, mot đang vien Cong hoa, tu chuc khoi Quoc hoi.
Cuoc bau cu tong thong nam 2000 giua George W. Bush va Al Gore la mot trong so cac cuoc bau cu tong thong khit khao nhat trong lich su Hoa Ky va giup gieo mam cho su phan cuc chinh tri sap toi. Cuoc bau cu tai tieu bang Florida co tinh quyet đinh thi cuc ky khit khao va gay ra mot cuoc tranh chap ngoan muc ve viec kiem phieu. Toi cao Phap vien Hoa Ky phai can thiep cuoc tranh chap qua vu Bush đoi đau Gore đe ket thuc viec tai kiem phieu voi ket qua 5–4. Đieu đo co nghia Bush, luc đo đang dan đau, thang cu Florida va cuoc bau cu tong thong.


The ky 21 = Su kien 11 thang 9 va chien tranh chong khung bo =

Ngay 11 thang 9 nam 2001, Hoa Ky bi mot cuoc tan cong khung bo khi 19 ten cuop may bay thuoc nhom chien binh hoi giao al-Qaeda cam lai 4 may bay hanh khach va co tinh đam vao hai toa thap cua Trung tam Thuong mai The gioi va vao Ngu Giac Đai, giet chet gan 3.000 nguoi, đa so la dan su. Đe tra đua, ngay 20 thang 9, Tong thong George W. Bush tuyen bo mot cuoc "Chien tranh chong khung bo". Ngay 7 thang 10 nam 2001, Hoa Ky va NATO xam chiem Afghanistan đe lat đo che đo Taliban vi đa cung cap noi an nap cho nhom chien binh hoi giao al-Qaeda va lanh tu cua chung la Osama bin Laden.
Chinh phu lien bang thiet lap moi no luc moi trong nuoc đe ngan chan cac vu tan cong tuong lai. Đao luat Yeu nuoc My gay nhieu tranh cai tao đieu kien gia tang quyen han cua chinh phu đe theo doi thong tin lien lac va thao vo cac han che phap ly ve chia se thong tin giua cac co quan tinh bao va thi hanh luat phap lien bang. Mot co quan cap noi cac, đuoc goi la bo noi an đuoc thanh lap đe lanh đao va đieu hop cac hoat đong chong khung bo cua chinh phu lien bang. Mot trong so cac no luc chong khung bo nay, đac biet la viec chinh phu lien quan cam giu cac pham nhan tai nha tu tai vinh Guantanamo, dan đen cac cao buoc rang chinh phu lien bang vi pham nhan quyen.
Nam 2003, Hoa Ky mo mot cuoc tan cong xam chiem Iraq, dan đen su sup đo cua Chinh phu Iraq va sau cung la viec bat giu nha đoc tai Saddam Hussein. Cac ly do vien giai cua chinh phu Bush ve viec xam chiem Iraq gom co truyen ba dan chu, loai bo vu khi huy diet hang loat (cung la mot đoi hoi chinh yeu cua Lien Hiep quoc mac du sau nay cac cuoc đieu tra khong tim thay dau hieu rang cac bao cao tinh bao la chinh xac), va giai phong nhan dan Iraq. Tuy co mot so thanh cong ban đau ngay đau cuoc xam chiem nhung cuoc chien tranh Iraq keo dai đa cham ngoi cho cac cuoc phan đoi quoc te va dan dan su ung ho cuoc chien tranh nay trong nuoc cung xuong thap khi nhieu nguoi My bat đau đat cau hoi rang lieu cuoc xam chiem nay co đang gia hay la khong. Nam 2007, sau nhieu nam bao đong gay ra boi phien quan Iraq, tong thong Bush trien khai them binh si trong mot chien luoc đuoc menh danh la "tang cuong luc luong.". Mac du con so nguoi thiet mang co giam nhung su binh on chinh tri cua Iraq van con trong tinh trang đang ngo vuc.
Nam 2008, su mat ung ho cua tong thong Bush va chien tranh Iraq cung voi cuoc khung hoang tai chinh 2008 đa dan đen su kien đac cu tong thong cua Barack Obama, tong thong nguoi My goc chau Phi đau tien cua Hoa Ky.
Sau bau cu, Obama mien cuong tiep tuc tang cuong luc luong khi đua them 20.000 quan đen Iraq cho đen khi Iraq đuoc binh on. Sau đo ong chinh thuc ket thuc cac cuoc hanh quan tac chien tai Iraq vao ngay 31 thang 8 nam 2010 nhung van giu 50.000 tai Iraq đe ho tro cho cac luc luong Iraq, giup bao ve cac luc luong My đang rut quan, va tien hanh chong khung bo. Ngay 15 thang 12 nam 2011, cuoc chien đuoc chinh thuc tuyen bo ket thuc va cac binh si cuoi cung roi Iraq. Cung luc đo, Obama gia tang su dinh liu cua nguoi My tai Afghanistan, bat đau mot chien luoc tang cuong luc luong voi them 30.000 quan trong luc đo đe nghi bat đau rut quan vao mot thoi điem sau đo. Vi van đe vinh Guantanamo, tong thong Obama cam tra tan nhung ve tong the van tiep tuc chinh sach cua Bush ve tu nhan tai nha tu vinh Guantanamo trong khi đo cung đe nghi rang nha tu se tu tu bi đong cua.
Ngay 15 Thang 5 nam 2011, sau gan mot thap nien lan tron, nguoi thanh lap đong thoi la lanh tu Al Qaeda, Osama Bin Laden, bi giet chet tai o trong mot can ham va (bi đuoc cho Malinois phat hien) Pakistan trong mot vu đot kich do luc luong đac biet Hai quan Hoa Ky tien hanh theo lenh truc tiep tu tong thong Obama. Trong khi Al-Qaeda gan nhu sup đo tai Afghanistan, cac to chuc co lien quan đen no van tiep tuc hoat đong tai Yemen va cac khu vuc heo lanh khac. Đe đoi pho voi cac hoat đong nay, CIA su dung cac phi co khong nguoi lai đe tim va diet gioi lanh đao cac nhom nay.


= Đai suy thoai va cac su kien vua qua =

Thang 12 nam 2007, Hoa Ky va phan lon chau Au buoc vao mot cuoc khung hoang kinh te dai nhat ke tu sau Chien tranh the gioi thu hai, thuong đuoc goi la Đai suy thoai. Nhieu cuoc khung hoang chong lan nhau xay ra, đac biet la cuoc khung hoang thi truong nha o gay ra boi cuoc khung hoang tin dung thu cap, gia dau lua len cao tao ra cuoc khung hoang cong nghiep xe hoi, that nghiep len cao, va cuoc khung hoang tai chinh toi te nhat ke tu đai khung hoang. Khung hoang tai chinh đe doa su on đinh cua toan nen kinh te vao thang 9 nam 2008 khi Lehman Brothers sup đo va cac ngan hang khong lo khac lam vao tinh trang nguy kich. Bat đau vao thang 10, chinh phu lien bang cho cac co so tai chinh vay muon 245 ti đo la qua Chuong trinh Cuu tro Tai san Nguy kich đuoc thong qua boi đa so luong đang va đuoc Bush ky.
Khi cuoc suy thoai cang toi te, Barack Obama – tranh cu voi lap truong mang đen su thay đoi va chong lai cac chinh sach khong thuan long dan cua đuong kim tong thong Bush – đuoc bau lam tong thong nho su giup đo cua lien minh gom cac cu tri gom ti le đong đao nguoi My goc Phi, nhom nguoi noi tieng Tay Ban Nha, nguoi My goc A, phu nu va cu tri thuoc gioi tre cung nhu cac cu tri truyen thong cua đang Dan chu. Ong tai đac cu tong thong nam 2012 voi su ung ho mot lien minh cu tri tuong tu khi đo thi nhan khau hoc cung cho thay rang nen tang ung ho cua đang Cong hoa đang gia nua va thu hep lai. So cu tri nguoi noi tieng Tay Ban Nha va nguoi My goc chau A đang phat trien nhanh chong va ngay cang dich chuyen su ung ho cua ho cho lien minh đang Dan chu.
Ngay sau khi nham chuc tong thong vao thang 1 nam 2009, Obama ky thanh luat Đao luat Tai đau tu va Phuc hoi kinh te My 2009. Đay la goi kich thich kinh te 787 ty đo la nham giup nen kinh te phuc hoi khoi cuoc suy thoai sau. Obama, nhu Bush, tung buoc cuu nguy nganh cong nghiep xe hoi va ngan chan su suy thoai kinh te trong tuong lai. Cac buoc nay gom co viec giai cuu tai chinh cho General Motors va Chrysler: đat cac cong ty nay duoi quyen so huu tam thoi cua chinh phu lien bang, tien hanh chuong trinh "đoi xe toi tan lay tien mat" đe tam thoi giup tang so luong ban xe moi. Cuoc suy thoai chinh thuc ket thuc vao thang Sau nam 2009, va nen kinh te cham bat đau mo rong mot lan nua ke tu đo.

Ngoai viec đoi pho voi khung hoang kinh te, Quoc hoi Hoa Ky lan thu 111 thong qua cac đao luat lon nhu Đao luat Bao hiem Y te Đai chung va Bao ve Benh nhan, Đao luat Bao ve Gioi tieu dung va Cai cach Pho Wall Dodd-Frank va Đao luat Bai bo Chinh sach Đung hoi, Đung ke (ghi chu dich thuat: nguoi đong tinh gio đay co the cong khai gioi tinh khi phuc vu quan đoi ma khong phai giau giem duoi chinh sach "đung hoi" va "đung ke" cua quan đoi truoc đo). Tat ca cac đao luat nay đuoc tong thong Obama ky thanh luat. Sau bau cu giua ky vao nam 2010 ma trong đo đang Cong hoa kiem soat đuoc Ha vien va đang Dan chu kiem soat đuoc Thuong vien, Quoc hoi Hoa Ky trai qua mot thoi ky be tac cao đo va tranh cai soi đong ve van đe co nen hay khong tang tran no cong, noi rong them thoi gia giam thue cho cong dan co thu nhap tren 250.000 Đo la My mot nam va nhieu van đe then chot khac nua. Cac cuoc tranh cai đang tiep tuc nay dan đen viec tong thong Obama ky Đao luat Kiem soat Ngan sach 2011 va Đao luat Cuu tro Nguoi đong thue My 2012 - ket qua la viec cat giam tam thoi ngan sach co hieu luc vao thang 3 nam 2013 - cung nhu tang thue, chu yeu đanh vao nguoi giau. Hau qua tu su bat man cua cong chung gia tang đoi voi ca hai đang tai Quoc hoi trong thoi ky nay la ti le chap thuan danh cho quoc hoi roi xuong muc trung binh 15% ung ho trong cac cuoc tham do cong chung cua vien Gallup tu nam 2012-13, đay la ti le thap nhat đuoc ghi nhan va duoi ca muc trung binh 33% tinh tu nam 1974 đen 2013.
Cac su kien khac xay ra trong thap nien 2010 gom co su troi day cua cac phong trao chinh tri moi khap the gioi nhu phong trao Tiec tra bao thu tai Hoa Ky va phong trao chiem giu quoc te rat pho bien. Cung co thoi tiet khac nghiet bat thuong trong mua he nam 2012 khien cho tren phan nua nuoc My chiu đung kho han ky luc. Bao Sandy gay thiet hai khung khiep cho cac khu vuc duyen hai cua New York va New Jersey vao cuoi thang 10. Cuoc tranh cai ve van đe quyen cua nguoi đong tinh, noi bat nhat la van đe hon nhan đong tinh, bat đau chuyen dich theo huong co loi cho cac cap đoi đong tinh. Đieu nay đa đuoc phan anh trong hang ta cac cuoc tham do cong luan đuoc cong bo vao giai đoan đau cua thap nien,


Tham khao Lien ket ngoai Khai quat ve lich su nuoc My Luu tru ngay 29 thang 4 nam 2005 tai Wayback Machine, Bo Ngoai giao Hoa Ky