Xam la mot loai hinh dan ca cua Viet Nam, pho bien o đong bang va trung du Bac Bo. "Xam" con đuoc dung đe chi nhung nguoi hanh nghe hat xam. Nghe nhan Ha Thi Cau (1928–2013) đuoc coi la nguoi hat xam cuoi cung cua the ky XX va tinh Ninh Binh đang co nhung no luc đe trinh UNESCO cong nhan hat xam la di san van hoa the gioi can đuoc bao ve khan cap.
Hat Xam xua thuong la mot hinh thuc muu sinh cua nhung nguoi dan, ngay nay nghe thuat xam đuoc san khau hoa va đua vao phuc vu khach du lich. Xam đa so đuoc bieu dien o cho, đuong pho, noi đong nguoi qua lai. Hat xam co tinh ngau hung va nguoi bieu dien co the bat ra cau hat ngay khi the hien.


Truyen thuyet ve nguon goc Theo cac tai lieu nghien cuu, hat Xam đuoc hinh thanh khoang the ky thu XIV. Tu khi ra đoi đen khoang nua đau the ky XX, hat Xam đuoc goi voi nhung ten khac nhau nhu hat rong, hat dao… Nhung tren thuc te, hat Xam la the loai am nhac dan gian chuyen nghiep, mot loi dien xuong dan gian đoc đao trong kho tang am nhac co truyen cua dan toc, voi loi ke tich sau sac, kheo leo va hap dan.
Theo truyen thuyet, đoi nha Tran, vua cha Tran Thanh Tong co hai hoang tu la Tran Quoc Toan va Tran Quoc Đinh. Do tranh gianh quyen luc nen Tran Quoc Đinh bi Tran Quoc Toan ham hai, choc mu mat roi đem bo giua rung sau. Tinh day, hai mat mu loa nen Tran Quoc Đinh chi biet than khoc roi thiep đi. Trong mo but hien ra day cho ong cach lam mot cay đan voi day đan lam bang day rung va gay bang que nua. Tinh day, ong mo mam lam cay đan va that la ky, cay đan vang len nhung am thanh  hay khien chim muong sa xuong nghe va mang hoa qua đen cho ong an. Sau đo, nhung nguoi đi rung nghe tieng đan đa tim thay va đua ong ve. Tran Quoc Đinh day đan cho nhung nguoi ngheo, nguoi khiem thi. Tieng đon ve nhung khuc nhac cua ong lan đen tan hoang cung, vua cho moi ong vao hat va nhan ra con minh. Tro lai đoi song cung đinh, nhung Tran Quoc Đinh van tiep tuc mang tieng đan, loi ca day cho nguoi dan đe ho co nghe kiem song. Hat xam đa ra đoi tu đo va Tran Quoc Đinh đuoc suy ton la ong to nghe hat xam noi rieng cung nhu hat xuong dan gian Viet Nam noi chung. Nguoi dan lay ngay 22 thang 2 va 22 thang 8 am lich lam ngay gio cua ong. Trung tam Phat trien Nghe thuat Am nhac Viet Nam thuoc Hoi Nhac si Viet Nam đa lap ra mot giai thuong mang ten Tran Quoc Đinh nham ton vinh, ho tro cac nghe nhan, nghe si, nha suu tam, nha nghien cuu, nha bao co cong lao, đong gop cho linh vuc am nhac truyen thong va trao giai lan đau tien nam 2008.
Tuy nhien, theo chinh su thi vua Tran Thanh Tong khong co hoang tu ten Đinh hay Toan. Thai tu con vua Thanh Tong ten la Kham, sau len ngoi la vua Nhan Tong; mot nguoi con nua la Ta Thien vuong. Vi vay nguon goc hat xam la dua tren thanh tich chu khong truy đuoc ra trong chinh su.


Nhac cu Bo nhac cu đon gian nhat đe hat xam chi gom đan nhi va Senh sua. Nhom hat xam đong nguoi co the dung them đan bau, trong manh va phach ban. Co tai lieu cho rang đan bau khoi thuy la nhac cu đac trung cua hat xam, sau do đan nhi de choi hon va co am luong tot hon (phu hop voi cho đong nguoi) nen thuong đuoc su dung. Đe thay cho đan nhi truyen thong, co the dung đan gao. Đay la loai đan đuoc phat trien tu đan nhi nhung to va dai hon, thich hop khi đem cho giong tram. Senh dung đem nhip cho hat xam co the la senh sua (gom hai thanh tre hoac go) hoac senh tien (co gan them nhung đong tien kim loai đe tao am thanh xuc xac). Ngoai ra trong com, sao va thanh la cung co the hien dien trong hat xam.


Phan loai va lan đieu Xam co hai lan đieu chinh la xam cho va xam co đao. "Hat xam cho, đieu hat manh, nhung tieng đem, tieng đua hoi đeu hat noi tieng bang loi hat chinh va đem đan bau hay nhi voi senh phach; con hat xam co đao thi đieu hat diu dang hon, nhung tieng đem va tieng đua hoi lan vao loi chinh, cot giup cho co nhieu du am va bat khuc đuoc de dang. Hat xam co đao đem đan đay va senh phach, khong dung đan bau va nhi.". Ngoai ra, xam con su dung nhieu lan đieu dan ca cua vung đong bang Bac Bo khac nhu trong quan, co la, hat vi, ru em, quan ho, cheo,... hoac ngam tho cac đieu bong mac, sa mac. Cac lan đieu dan ca khac khi đuoc dung trong hat xam đa đuoc "xam hoa" theo phong cach đac trung cua xam. Tren thuc te, cach goi ten cac loai xam khong phai theo lan đieu ma theo mot so tieu thuc khac:

Ten bai xam noi tieng: xam thap an (theo ten bai xam ca ngoi cong đuc cua cha me), xam anh Khoa (theo ten bai tho đuoc hat theo đieu xam Tien chan anh Khoa xuong tau cua A Nam Tran Tuan Khai), Xam que choa,...
Theo muc đich, noi dung bai xam: xam dan van (đuoc chinh quyen khuyen khich sang tac đe tuyen truyen, van đong quan chung)...
Theo moi truong bieu dien: ngoai xam cho va xam co đau (hay con goi la xam nha to, xam ba bac, xam nha tro, xam hue tinh) sau nay con co mot dong xam cua Ha Noi goi la xam tau đien thuong đuoc hat tren tau đien.
Theo đia phuong co hat xam Ha Noi, hat xam Ninh Binh, hat xam Hai Phong... Mien Trung va mien Nam cung co the loai hat xam tuy khac ngoai Bac. Xam mien Trung lay bai ban tu ca Hue trong khi mien Nam goi la "noi tho" chang han nhu "noi tho Luc Van Tien".


Ca tu Ca tu cua xam chu yeu la tho luc bat, luc bat bien the co them cac tieng lay, tieng đem cho phu hop voi lan đieu. Noi dung cua cac bai xam co the mang tinh tu su nhu than than trach phan; neu guong cac anh hung, liet si hay cham biem nhung thoi hu, tat xau... hoac tru tinh. Nhung bai tho thuong đuoc dien ca trong hat xam: tho Nguyen Khuyen, Tan Đa, Nguyen Binh...
Nghe thuat hat xam đuoc xep vao loai "trung ca" cung voi hat cheo, đat ben canh tuong la "vo ca" con ca tru la "van ca". Goi la "trung ca" co the vi noi dung nhac nhieu đen long trung thuc, hieu nghia, hoac vi sac thai bieu dien khong qua manh me hay han lam, ma chu trong vao dung hoa voi nang khieu cua nguoi hat.


Hat xam ngay nay Tu khi ra đoi cho đen giua the ky XX, hat xam đuoc nhieu nguoi khiem thi su dung lam nghe kiem song noi ben đo, cho bua hay lang thang tren nhung neo đuong... Ho to chuc thanh cac phuong hoi đe truyen nghe va giup đo lan nhau trong đoi song. Vao cuoi nam 1954 đau 1955, đe chong lai viec nguoi dan mien Bac di cu vao mien Nam sau Hiep đinh Geneve, chinh quyen Viet Nam Dan chu Cong hoa đa tap trung nhieu nhom hat xam (gom nhieu nghe nhan xam cua cac vung Thai Binh, Ninh Binh, Nam Đinh, Hai Duong, Bac Ninh, Ha Noi...), cu nguoi viet bai va đen cac vung duyen hai phia Bac bieu dien nham van đong nhan dan khong di cu. Sau đo, khi Hoi Nguoi mu đuoc thanh lap, nhung nguoi hat xam đuoc day nghe ve thu cong va chuyen sang song bang nghe moi nay nen xam dan vang bong. Hat xam hien nay chi đoi khi xuat hien tren song phat thanh, san khau nhu mot tiet muc van nghe thuan tuy do nhung dien vien chuyen nghiep bieu dien chu hat xam khong con ton tai voi hinh thai xa hoi von co cua no. Gan đay, khi cong tac suu tam, nghien cuu, bao ton dan ca đuoc chu trong, cac nghe nhan hat xam hiem hoi con lai nhu ba Ha Thi Cau đa đuoc to chuc truyen lai cho the he sau loai hinh dan ca nay. Sau may chuc nam gian đoan, ngay 29 thang 3 nam 2008 (22 thang 2 am lich), le gio to nghe hat xam cung đa đuoc phuc hoi va to chuc mot cach trong the tai Quoc tu giam, Ha Noi. Thoi gian gan đay, đuoc su đong y cua So Van hoa, Du lich va The thao Ha Noi cung voi su tai tro cua mot so doanh nghiep; cac nghe si Xuan Hoach, Van Ty, Thanh Ngoan, Đoan Thanh Binh thuong to chuc cac buoi bieu dien nghe thuat hat xam vao toi thu 7 hang tuan tai truoc cong cho Đong Xuan, quan Hoan Kiem trong khuon kho cac hoat đong van hoa nghe thuat tien toi ky niem 1000 nam Thang Long - Ha Noi.


Đe cu hat xam la di san the gioi Ngay 26/11/2011, Nha hat Cheo Ninh Binh đa to chuc le khai truong cong trinh khoi phuc, bao ton va phat trien nghe thuat hat xam nham suu tam, bien soan, truyen day va pho bien cac bai hat xam theo cac lan đieu co truyen, dan dung chuong trinh hat xam, bao ton, phat trien nghe thuat hat xam. Cac nghe si đa suu tam cac lan đieu, cac bai hat xam co truyen, bien soan chuong trinh va truc tiep truyen day nghe thuat hat xam cho cac dien vien, nhac cong Nha hat Cheo Ninh Binh va cac dien vien quan chung o xa Yen Phong (Yen Mo) - que huong cua nghe nhan Ha Thi Cau. Theo ke hoach, đen thang 12/2011, Du an se đuoc bao cao phan khung voi lanh đao tinh Ninh Binh. Đong thoi, thong qua cac hoat đong cua Du an cung chinh la buoc đem đe trinh UNESCO cong nhan hat xam la Di san van hoa phi vat the cua The gioi.
Lien hoan hat Xam cac tinh khu vuc phia Bac - Ninh Binh nam 2019 đa dien ra tu ngay 3-5/12/2019 tai Trung tam hoi nghi tinh Ninh Binh voi su tham gia cua cac nghe nhan, nghe si thuoc 15 cau lac bo hat Xam cac tinh, thanh pho: Ha Noi, Tp HCM, Vinh Phuc, Quang Ninh, Hai Phong, Thai Binh, Nam Đinh, Ninh Binh, Thanh Hoa, Nghe An. Sau đo, Ban to chuc co ke hoach xay dung nhung đieu kien đe lam ho so đe nghi UNESCO cong nhan la di san van hoa phi vat the cua nhan loai.
Tai Nam Du lich quoc gia 2021 do Ninh Binh đang cai đa to chuc Hoi thao Quoc te ve Nghe thuat hat Xam vao ngay 7/12/2021.. Đay la mot trong nhung lo trinh đe đe nghi UNESCO cong nhan hat xam la di san van hoa the gioi phi vat the.
Thang 1/2022, Hat Xam tai cac huyen Yen Mo, huyen Kim Son va thanh pho Hoa Lu cua tinh Ninh Binh đa đuoc cong nhan la di san van hoa phi vat the quoc gia.


Nhung nghe nhan, nha nghien cuu Nghe nhan hat xam: NSUT Ha Thi Cau (Ninh Binh), nguoi đuoc coi la " Nguoi hat Xam cuoi cung cua the ki XX"
Cac nghe nhan cao tuoi nhu: Vu Đuc Sac (Ha Noi), Than Đuc Chinh (Bac Giang), Nguyen Van Khoi (Ha Noi), Minh Sen, To Quoc Phuong (Thanh Hoa)... Cac nghe nhan đa mat nhu: Trum Khoan (Son Tay), Chanh Truong Mau (Ninh Binh – chong nghe nhan Ha Thi Cau), Đao Thi Man (Hung Yen)
Nha nghien cuu: Vu Ngoc Phan, Tran Van Khe, Tran Viet Ngu, Hoang Kieu, Thao Giang...
Nghe si nhan dan Xuan Hoach, Nghe si nhan dan Thanh Ngoan, Nghe si Mai Tuyet Hoa, Nghe si nhan dan Mai Thuy, Nghe si nhan dan Thuy Ngan.
Nghe si Duong Ngoc Thanh Tai (Tai Duong).


Cac cau lac bo Xam Mot so cau lac bo xam noi tieng:

Cau lac bo xam Ha Thanh (Ha Noi)
Cau lac bo xam Hai Thanh (Hai Phong)
Cau lac bo xam cho Đong Xuan (Ha Noi)
Cau lac bo xam Yen Nhan (Yen Mo, Ninh Binh)
Cau lac bo xam xa Yen Phong (Yen Mo, Ninh Binh)
Va mot so CLB xam tai Quang Ninh, Nam Đinh, Vinh Phuc, Thai Binh, Thanh Hoa


Xem them Ca tru
Cheo
Hat xoan
Hat boi


Tham khao Thu muc Vu Ngoc Phan, Tuc ngu, Ca dao, Dan ca Viet Nam (tai ban lan thu 15 co sua chua, bo sung), Nha xuat ban Van hoc 2007.
Phan Ke Binh, Viet Nam phong tuc, Nha xuat ban Van hoa Thong tin, 2005.


Lien ket ngoai Khai truong cong trinh khoi phuc, bao ton va phat trien nghe thuat hat Xam
Hat Xam: Di san van hoa phi vat the can đuoc bao ve khan cap
Nghe si nhan dan Ha Thi Cau - nguoi hat xam cuoi cung
Xam Viet - Nhan dien mot chan dung van hoa coi nguon Luu tru ngay 1 thang 1 nam 2011 tai Wayback Machine, Bao cinet cua Bo VHTTDL tong hop