Ecuador, quoc hieu la Cong hoa Ecuador, la mot quoc gia o Nam My, giap voi Colombia o phia bac, Peru o phia đong va nam, va voi Thai Binh Duong o phia tay. Nuoc nay gom Quan đao Galapagos tai Thai Binh Duong, khoang 965 kilomet phia tay lanh tho chinh. Ecuador la tu tieng Tay Ban Nha chi xich đao. Ecuador trai dai ca hai ben đuong xich đao va co dien tich 256.370 km². Thu đo nuoc nay la Quito; thanh pho lon nhat la Guayaquil.


Lich su = Cuoc đo suc chau Au toi Nha nuoc đoc lap =

Nhung dan toc ban xu đa song tai Ecuador tu lau truoc khi vung nay bi nguoi Inca chinh phuc. Thong qua cac cuoc chien tranh va nhung cuoc hon nhan lien tuc giua cac quoc gia khac nhau tai vung thung lung Interandean, vung nay đa tro thanh mot phan cua Đe che Inca. Atahualpa, mot trong nhung con trai cua hoang đe Inca Huayna Capac, sinh tai Quito. Tuy nhien, ong khong đuoc noi ngoi Đe che boi hoang đe con co mot nguoi con khac, Huascar, sinh tai Cusco, thu đo Đe che Inca. Vi the, ngay khi Huayna Capac chet, đe che bi chia lam hai: Atahualpa nhan phia bac voi thu đo tai Quito, va Huascar o phia nam voi thu đo tai Cusco. Chua toi mot tuan sau, nhung ke chinh phuc Tay Ban Nha, duoi quyen chi huy cua Francisco Pizarro, đa toi đe che Inca đang bi chia re boi noi chien. Atahualpa muon đanh bai Huascar va cai tri ca đe che Inca thong nhat.
Tuy nhien, nguoi Tay Ban Nha voi nhung uoc vong chinh phuc đa xay dung mot phao đai cua ho tai Cajamarca, bat Atahualpa trong Tran Cajamarca va giu ong đe đoi tien chuoc. Mot can phong đay vang va hai can phong đay bac la cai gia cua ong. Trong khi bi bat, Atahualpa đa dan xep vu am hai nguoi anh/em cung cha khac me la Huascar tai Cusco. Viec nay cang tao đieu kien đe nhung ke chinh phuc Tay Ban Nha chiem ca đe che Inca. Du bi bao vay boi so luong quan đong đao hon nhieu, nguoi Tay Ban Nha đa hanh quyet Atahualpa. Đe pha vay ra khoi phao đai, nguoi Tay Ban Nha đa su dung tat ca cac loai sung ho co va mo cua qua nhieu tang nguoi Inca đang hoang mang. Nhung nam sau đo nhung ke thuc dan Tay Ban Nha tro thanh tang lop cao cap moi tap trung quyen luc trong tay vi Pho vuong Peru va Nueva Granada.
Nguoi dan ban xu chet mot phan muoi vi benh dich trong thap ky cai tri đau tien cua Tay Ban Nha — khoang thoi gian khi nhung nguoi ban xu cung bi bat lao đong trong he thong "encomienda" cua nhung ke chu đat Tay Ban Nha. Nam 1563, Quito tro thanh noi đong tru so cua mot "audiencia" (quan hanh chinh) hoang gia Tay Ban Nha va mot phana cua vung đat Pho vuong Peru voi thu đo tai Lima.
Sau gan ba tram nam thuoc đia Tay Ban Nha, Quito hau nhu luon co dan so khoang muoi ngan nguoi, va chinh tai đay, trong Tran Pichincha nam that Ecuador đa gia nhap Cong hoa Đai Colombia cua Simon Bolivar, va chi tro thanh mot nuoc cong hoa rieng biet tu nam 1830.


= Tu thoi đoc lap toi hien tai =
The ky XIX đuoc đanh dau boi tinh trang bat on, voi su thay đoi nhanh chong cua cac ca nhan cam quyen. Nhan vat bao thu Gabriel Garcia Moreno đa thong nhat đat nuoc trong nhung nam 1860 voi su ho tro cua Nha tho Co đoc giao La Ma. Cuoi the ky muoi chin, nhu cau cacao cua the gioi khien nen kinh te tro nen gan chat voi xuat khau hang hoa va dan toi nhung phong trao di cu tu cac cao nguyen xuong nhung khu vuc nong nghiep o bien gioi ven bien.
Mot cuoc cach mang tu do bat nguon tu vung ven bien no ra nam 1895 duoi su chi huy cua Eloy Alfaro khien quyen luc cua gioi tang lu va cac chu đat bao thu thuoc vung cao nguyen giam sut, va phe tu do giu quyen luc cho toi tan cuoc "Cach mang Julia" quan su nam 1925. Nhung nam 1930 va 1940 đuoc đanh dau boi tinh trang bat on va cac chinh tri gia dan tuy, nhu vi Tong thong nam lan cam quyen Jose Maria Velasco Ibarra.
Quyen kiem soat lanh tho long chao Amazon đa dan toi tranh cai keo dai giua Ecuador va Peru. Nam 1941, giua luc cang thang đang tang cao giua hai nuoc, chien tranh bung phat. Peru cho rang su hien dien cua quan đoi Ecuador tai vung lanh tho do Peru tuyen bo chu quyen la hanh đong xam luoc, trong khi Ecuador cho rang Peru đa xam luoc Ecuador. Thang 7 nam 1941, quan đoi đuoc huy đong. Peru co quan đoi 11.681 nguoi, đoi đau voi đoi quan co trang bi cung nhu hau can kem coi cua Ecuador voi chi 5.300 linh, trong so đo chi hon 1.300 nguoi đuoc trien khai tai cac tinh phia nam đat nuoc. Tinh trang thu đich bung phat ngay 5 thang 7 nam 1941, khi cac luc luong Peru vuot qua song Zarumilla o nhieu điem, tham do suc manh va đia điem trien khai cua quan bien phong Ecuador. Cuoi cung ngay 23 thang 7 nam 1941, quan Peru tung ra mot cuoc tan cong lon, vuot song Zarumilla va tien ve phia tinh El Oro cua Ecuador. Trong thoi gian chien tranh Peru chiem quyen kiem soat toan bo cac lanh tho tranh chap va chiem tinh El Oro cua Ecuador va mot so vung thuoc tinh Loja (khoang 6% dien tich đat nuoc), yeu cau chinh phu Ecuador phai tu bo cac tuyen bo chu quyen cua ho. Hai quan Peru đa phong toa cang Guayaquil, cat nhung đuong vien tro cho quan đoi Ecuador. Sau vai tuan chien tranh, va duoi suc ep cua Hoa Ky cung nhu nhieu quoc gia My Ltainh khac, tat ca cac hanh đong chien tranh ngung lai. Ecuador va Peru đa đat đuoc mot thoa thuan tai Rio Protocol, ky ket ngay 29 thang 1 nam 1942, đe tao lap mot lien minh thong nhat chong lai Phe Truc trong Chien tranh the gioi thu hai. Vi đa gianh chien thang, Peru đuoc trao so lanh tho tranh chap. Hai cuoc chien khac, va mot thoa thuan hoa binh đa đat đuoc nam 1999, va se chinh thuc cham dut tinh trang tranh chap. Ca hai cuoc chien đeu khong đuoc tuyen bo. (Xem Vu Paquisha va Chien tranh Cenepa.)

Tinh trang giam phat va nao đong cua dan chung đa dan toi su quay tro lai cua nen chinh tri dan tuy va nhung cuoc can thiep quan su trong nuoc o thap nien 1960, trong khi cac cong ty nuoc ngoai tim kiem va khai thac cac nguon tai nguyen dau mo tai vung Amazon cua Ecuador. Nam 1972, viec xay dung đuong ong Andean, đua dau tu phia đong toi bo bien hoan thanh, bien Ecuador tro thanh nuoc xuat khau dau mo lon thu hai Nam My. Cung nam ay, mot hoi đong "cach mang va quoc gia" đa lat đo chinh phu, va nam quyen đen tan nam 1979, khi nhung cuoc bau cu đuoc to chuc theo hien phap moi. Jaime Roldos Aguilera đuoc bau lam Tong thong, va ong cam quyen đen ngay 24 thang 5 nam 1981, khi thiet mang trong mot vu roi may bay. Toi nam 1982, chinh phu Osvaldo Hurtado phai đoi mat voi mot cuoc khung hoang kinh te, đac trung o ty le lam phat va tham hut ngan sach cao, đong tien mat gia no dich vu gia tang, cac nganh cong nghiep kem tinh canh tranh, dan toi su bat on kinh nien.
Nhieu nam quan ly kem coi, bat đau tu viec xu ly sai lam mon no quoc gia trong thap nien 1970 cua chinh quyen quan su, đa đua đat nuoc toi tinh trang khong the quan ly. Toi giua thap nien 1990, chinh phu Ecuador đa tro thanh mot nhanh hanh phap kem coi đau tranh voi nhau đe lam hai long cac tang lop cam quyen, tim đai dien ben trong nhanh lap phap va tu phap. Ba vi tong thong đuoc bau dan chu cuoi cung khong the cam quyen tron nhiem ky cua minh trong giai đoan 1996-2006.
Su noi len cua nhung nguoi ban xu (chua toi 2%) voi tu cach nhom cu tri nang đong cang lam su bat on dan chu tang them trong nhung nam gan đay. Dan chung đa chan ngan voi su bat luc cua chinh phu trong viec thuc hien nhung loi hua ve cai cach ruong đat, ha ty le that nghiep va tang cuong dich vu phuc loi xa hoi, va su khai thac qua muc cua tang lop thuong luu chu đat.
Su bat nao đong dan su, cung voi nhung hanh đong gay bat on cua ca phe thuong luu va cac phong trao canh ta, đa dan toi su xoi mon quyen luc cua phe lap phap. Cac nhanh chinh phu trao cho tong thong rat it quyen hanh, nhu vu viec xay ra thang 4 nam 2005 khi Nghi vien Ecuador lat đo Tong thong Lucio Gutierrez.
Pho tong thong Alfredo Palacio len thay va cam quyen toi cuoc bau cu tong thong nam 2006, khong ung cu vien nao gianh đuoc thang loi quyet đinh va cuoc bau cu vong hai ngay 26 thang 11 đa mang lai thang loi cho Rafael Correa truoc Alvaro Noboa. Thang loi cua ong (57% so phieu hop le) la thang loi voi so phieu cao nhat tu khi bat đau thoi ky dan chu tai quoc gia nay nam 1979, sau Jaime Roldos (1979) va Sixto Duran Ballen (1992).


Đia ly Ecuador co ba vung đia ly chinh, va mot vung hai đao tai Thai Binh Duong:

La Costa, hay khu vuc ven bien, gom cac vung đat thap phia tay đat nuoc, gom ca dai bo bien Thai Binh Duong.
La Sierra ("cao nguyen") la vanh đai cao chay tu phia bac ve phia nam doc trung tam đat nuoc, đia hinh đoi nui cua no noi bat nhat la day nui Andes.
El Oriente ("phia đong") gom cac vung rung mua nhiet đoi Amazon o phia đong đat nuoc, chiem gan mot nua tong dien tich quoc gia, du dan so chi chua toi 5%.
Region Insular la vung gom Quan đao Galapagos, khoang 1.000 kilomet (620 mi) phia tay luc đia tren Thai Binh Duong.
Thu đo Ecuador la Quito, nam tai tinh Pichincha o vung Sierra. Thanh pho lon nhat nuoc la Guayaquil, tai tinh Guayas o ven bien. Cotopaxi, nam phia nam Quito, o tinh cung ten, la mot trong nhung nui lua cao nhat the gioi hien đang hoat đong. Nui Chimborazo (6.310 met) đuoc coi la điem xa nhat tu trung tam Trai Đat, khi biet dang hinh trung cua vo qua đat, la noi rong nhat tai xich đao.


Chinh tri = Phan cap hanh chinh =

Ecuador đuoc chia thanh hai muoi bon tinh, moi tinh co thu phu hanh chinh rieng:

Cac tinh đuoc chia thanh 199 tong va đuoc chia nho tiep thanh cac xa (hay parroquias).


Kinh te Ecuador co nguon tai nguyen dau mo đang ke va so huu nhieu vung đat canh tac mau mo. Vi xuat khau chu yeu la cac san pham nhu dau mo, chuoi, hoa va tom, su bien đong gia tren thi truong the gioi co anh huong lon toi nen kinh te trong nuoc. Cong nghiep chu yeu theo đinh huong dich vu va thi truong noi đia, va mot so san pham xuat khau vao thi truong Chung Andean. Giam phat kinh te trong giai đoan 1997-98 đa dan toi mot cuoc khung hoang kinh te va tai chinh nghiem trong nam 1999. Cuoc khung hoang cong voi mot so cu soc toan cau, nhu hien tuong El Nino nam 1997, gia dau giam manh nam 1997-98, va su bat on đinh ngay cang tang cua thi truong quoc te nam 1997-98. Nhung yeu to đo cang cho thay su yeu kem trong hoach đinh chinh sach kinh te cua chinh phu Ecuador cong voi tinh trang tham hut thue nang va chi tieu cao khien GDP giam sut 7.3%, lam phat hang nam len toi 52.2% va đong tien te quoc gia mat gia 65% nam 1999, khien cac khoan cho vay nuoc ngoai sut giam vao nam sau đo.Ngay 9 thang 1 nam 2000, chinh quyen cua Tong thong Jamil Mahuad thong bao du đinh đua đong dollar My lam đong tien te chinh thuc cua Ecuador đe giai quyet cuoc khung hoang kinh te đang dien ra. Đong dollar đa tro thanh đong tien te chinh thuc tu ngay 10 thang 9 nam 2000, khi đong noi te đuoc xac đinh ty le co đinh voi no, nhu truong hop Argentina tung lam, tren ly thuyet co nghia nhung loi ich tu viec đuc tien se thuoc ve nen kinh te My. Nhung cuoc phan khang sau đo lien quan toi nhung cuoc khung hoang kinh te va tai chinh khien Mahuad phai roi bo chuc vu va su thang tien cua Pho tong thong Gustavo Noboa.
Tuy nhien, chinh phu Noboa đa xac nhan cam ket cua ho ve viec lay hanh đong dollar hoa lam chinh sach chu chot đe khoi phuc kinh te. Chinh phu cung tien hanh thuong luong voi Quy Tien te Quoc te (IMF), hoan thanh thoa thuan hoan no hai muoi thang voi quy nay. Cac chinh sach khac gom no luc giam tham hut thue cua chinh phu, tien hanh cai cach co cau đe tang cuong suc manh cho he thong ngan hang va lay lai kha nang tiep can cac thi truong von tu nhan.
Nho gia dau mo tang cao, kinh te Ecuador đa bat đau phuc hoi trong nam 2000, voi muc tang truong GDP 1.9%. Tuy nhien, uoc tinh 70% dan so van song duoi muc ngheo kho trong nam 2000, gan gap hai nam 1995.
Tinh đen nam 2016, GDP cua Ecuador đat 99.118 USD, đung thu 62 the gioi va đung thu 9 khu vuc My Latin.


Nhan khau Ecuador la mot quoc gia đa sac toc. Nam 2018, dan so cua Ecuador uoc tinh la 17.084.358 nguoi. Dan toc lon nhat (tinh đen  nam 2010) la Mestizo, chiem 71% dan so (neu bao gom dan so Mestizo ven bien goi la Montubio thi la 79%). Mestizo la nguoi lai giua tho dan chau My va nguoi goc Au, thuong la thuc dan Tay Ban Nha, trong mot so truong hop bao gom tho dan chau My chiu anh huong cua van hoa Tay Ban Nha.
Co mot cong đong nguoi Ecuador song o nuoc ngoai kha lon tai Tay Ban Nha va Italia, cung nhu tren khap Chau Au, Hoa Ky, Canada va Nhat Ban. Uoc tinh  700.000 nguoi đa roi khoi Ecuador sau cuoc khung hoang kinh te nam 1999, va tong cong so nguoi Ecuador song o nuoc ngoai khoang 2.5 trieu.
Vung rung nhiet đoi o phia đong dai nui non la noi con thua thot dan cu va chi chiem khoang 3% dan so.
He thong giao duc cong cong mien phi va bat buoc, va đo tuoi bat buoc toi truong tu nam toi muoi bon. Tuy nhien, Bo giao duc đa bao cao rang chi 76% tre em hoan thanh sau nam hoc. Tai cac vung nong thon, chi 10% tre em hoc len cac cap cao hon. Nhung thong ke cua bo nay cho thay con so nam hoc trung binh la 6.7. Ecuador co sau mot truong Đai hoc, nhieu truong trong so đo hien cap bang hoc tiep len tren (graduate degree), du chi 87% so khoa tai cac truong đai hoc nha nuoc co cap bang nay. 300 Vien Cao hoc hien cung cap cac khoa hoc nghe sau cap ba hay huan luyen ky thuat keo dai ba nam.


= Ton giao =
Nam 2012, 91.95% dan so Ecuador theo ton giao, trong đo 80.44% theo Cong giao, 11.30% theo Tin Lanh hoac chu nghia phuc am, 1.29% theo Nhan Chung Gie-ho-va va 6.97% theo ton giao khac (chu yeu la Do Thai giao, Phat giao va Giao hoi cac Thanh huu Ngay sau cua Chua Giesu Kyto), 7.94% vo than va 0.11% theo thuyet bat kha tri.
Đa so cac le hoi va nhung cuoc dieu hanh hang nam dua tren nhung ngay le ton giao. Trong nhung nam gan đay, Giang sinh ngay cang tro nen Chau My hoa, so luong nha trang tri cac đo Noel va đen mau gia tang.
Co mot cong đong Hoi giao nho voi so luong vai ngan nguoi. Cong đong Do Thai chi co hon mot ngan nguoi va chu yeu co nguon goc Đuc va Italia. Cung co mot so nguoi Sephardic Jews (Judeo-Spanish Jews).


Van hoa Van hoa chu đao cua Ecuador đuoc xac đinh boi cong đong mestizo đa so va, nhu to tien cua ho, la mot su hoa tron giua cac anh huong Chau Au va Amerindian ket hop voi cac yeu to Chau Phi thua huong tu nhung nguoi no le da đen. Cac cong đong ban xu Ecuador đa hoa nhap vao trong van hoa chu đao o nhieu muc đo khac nhau, nhung mot so cong đong van đang song theo nhung tu tuong van hoa ban đia cua ho, đac biet tai cac cong đong heo lanh thuoc long chao Amazon.


= The thao =

Mon the thao đuoc nhieu nguoi ua chuong nhat tai Ecuador, cung nhu tai hau het quoc gia Nam My khac, la bong đa. Nhung đoi bong chuyen nghiep noi tieng nhat gom C.S. Emelec o Guayaquil, Liga Deportiva Universitaria de Quito cua Quito, Olmedo thuoc Riobamba, va Deportivo Cuenca thuoc Cuenca. Cac tran đau cua Ecuador la nhung su kien the thao đuoc nhieu nguoi theo doi nhat nuoc. Ecuador đa vao toi vong chung ket cua ca World Cup 2002, 2006, 2014 va 2022. Ecuador đa vuot qua Ba Lan va Costa Rica đung thu hai sau Đuc tai Bang A va lan đau tien trong lich su đuoc vao vong 2 va bi loai voi ty so 0-1 truoc Anh Quoc. Futsal la mon the thao đuoc nhieu nguoi tham gia.
Trong nhung tang lop trung va thuong luu thuoc xa hoi Ecuador tennis rat đuoc ua chuong, va nhieu tay vot chuyen nghiep Ecuador đa co ten tuoi tren đau truong quoc te nhu Francisco Segura, Andres Gomez va Nicolas Lapentti. Bong ro cung đuoc nhieu nguoi ua thich, tuy nguoi Ecuador thich kieu bien the Ecuavolley, voi 3 nguoi choi cua bong ro. Đau bo chi đuoc to chuc cho nhung nguoi chuyen nghiep tai Quito, trong nhung hoat đong le hoi hang nam ky niem viec thanh lap thanh pho cua nguoi Tay Ban Nha, du nhung bien the khong đo mau cua mon the thao nay, đuoc goi la rodeos montubios van thuong đuoc to chuc trong nhieu dip le hoi tai cac vung que.
Cac mon the thao Olympic cung đuoc ua chuong đac biet tu khi Ecuador gianh đuoc huy chuong vang Olympic đau tien tai Olympic Games Atlanta nam 1996, nho cong Jefferson Perez, mon đi bo 20. Cac mon the thao phi truyen thong khac nhu xe đap đia hinh (mountainbiking), đua xe may, luot van va paintball cung đang phat trien.


= Am thuc =
Thuc pham tai Ecuador rat đa dang, khac biet theo đo cao cung nhu theo cac đieu kien canh tac. Lon, ga, chuot la cac loai thit pho bien tai cac vung nui va đuoc dung voi nhieu loai ngu coc, khoai hay gao khac nhau. Mon an tren đuong pho tai cac vung nui Ecuador la khoai dung voi thit lon quay (hornado). Fanesca cung la mot mon noi tieng tai Ecuador, đo la mot mon sup đuoc nau trong dip Lent va che bien voi 12 kieu đau (vi du đau xanh, đau lima, đau lupini, đau fava, van van) va sua thuong đuoc an chung voi ca tuyet.
Co rat nhieu hoa qua tuoi o đay, đac biet tai cac vung thap. Hai san pho bien tai vung bo bien, đac biet la tom pandan (prawn). Tom va cua cung la nhung đo an chinh tai vung bo bien. Chuoi la va đau phong va thuc pham la nhung đo an chinh trong nhung bua an vung bo bien, noi chung đuoc phuc vu theo hai luot: mot "caldo", hay sup, co the la "aguado" (mot loai sup loang, thuong voi thit), hay "caldo de leche", mot loai sup kem rau. Mon thu hai thuong la gao, mot it thit hay ca trong mot "menestra" (bat), va salad cung rau. Patacones cung la mon thuong thay tai cac bua an vung ven bien.
Mot so mon an tieu bieu tai vung bien la: ceviche, pan de almidon, corviche, guatita, encebollado va empanadas; tai vung nui: hornado, fritada, humitas, tamales, llapingachos, lomo saltado, churrasco, van van.
Trong rung nhiet đoi mot san pham luong thuc chu yeu la yuca, mot loai re cay (cung đuoc goi la cassava). Re co nhieu tinh bot đuoc boc vo, nau chin, ran, hay dung che tao nhieu mon khac nhau. Vung nay co rat nhieu loai hoa qua.


= Nghe thuat =

Co nhieu nha van Ecuador đuong đai, gom tieu thuyet gia Jorge Enrique Adoum, nha tho Jorge Carrera Andrade, nguoi viet tieu luan Benjamin Carrion, nha tho Fanny Carrion de Fierro, tieu thuyet gia Enrique Gil Gilbert, tieu thuyet gia Jorge Icaza (tac gia cuon "Huasipungo", đa đuoc dich ra nhieu thu tieng), tac gia truyen ngan Pablo Palacio va Jorge Queirolo Bravo, tieu thuyet gia Alicia Yanez Cossio.
Mot so hoa si thuoc phong trao ban xu cung xuat than tu Ecuador, gom Oswaldo Guayasamin va Eduardo Kingman.
(đoc them Hoa si Ecuador)


= Đien anh =

Ngoai phim, co nhieu cuon sach va tieu thuyet dua tren boi canh Ecuador, gom tieu thuyet vien tuong cua Rod Glenn, The King of America Luu tru ngay 17 thang 8 nam 2016 tai Wayback Machine, va tieu thuyet vien tuong "Galapagos", cua Kurt Vonnegut.


Van tai Ecuador co mot mang luoi đuong cao toc quoc gia do Ministerio de Obras Publicas y Comunicaciones (Bo cong trinh cong cong va vien thong) đieu hanh [1] Luu tru ngay 11 thang 9 nam 2008 tai Wayback Machine. Xa lo xuyen My noi cac vung phia bac va phia nam đat nuoc va noi nuoc nay voi Colombia o phia bac, Peru o phia nam. Chat luong đuong sa, ke ca đuong chinh, rat khac biet. Co mot mang luoi xe buyt lien thanh pho day đac tren nhung xa lo đo.


Xem them Ghi chu Tham khao Thu muc Lien ket ngoai Presidencia de la Republica Luu tru ngay 6 thang 5 nam 2008 tai Wayback Machine (official government site)
Ecuador tren DMOZ