Đan la mot loai vu khi dung đe sat thuong cho đoi phuong hoac pha huy muc tieu. Đan co the đuoc ban tu cac cung, no, sung, may/gian phong. Đan cung co the đuoc nem bang tay..
Đan 彈/磾 la bo phan gay sat thuong trong he thong sung va đan. Theo cac tu đien co cua Trung Hoa, đan nguyen nghia la vat tron, nho, ban bang cung, na.
Thoi co đai, đau đan đau tien đuoc ban đi tu no hoac may ban đa. Luc đo đa co đan nhu thung dau tron chat oxy hoa chay rat manh (dau tron diem sinh), hay nhung khoi đa lon cong thanh. Cung đa co nhung đan trai pha so khai nhoi thuoc no yeu, khi no ban manh vang sat thuong va pha huy cong trinh bang song no. Đen khi co sung than cong đa co nhung đan tron bang gang, ban thang hay ban nhay đap đat, đan trai pha nhoi thuoc no co ngoi chay cham, đan me chua nhieu đan con...
Ngay nay, trong tieng Viet, tu "đan" đoi khi bi nham lan. Đoi khi, "đan" đe chi mot co cau ghep voi nhau gom "ong lieu", "đau đan", "lieu phong" va cac thanh phan khac, tuong tu tu "cartridge" trong tieng Anh. Trong truong hop nay, nguoi ta dung "đau đan" đe chi phan đan đuoc ban đi. Đoi luc, tu "đan" lai chi phan "đau đan" cua truong hop tren, vi du dung trong cac loai sung ban lieu phong roi nhu sung coi hay phao, hoac trong van hoc nhu tu "trung đan". Thong dung nhat la truong hop đe cap tren cung; "đan" tuong đuong voi "cartridge" tieng Anh, gom ca "ong lieu", "đau đan" va "lieu phong". "Vo đan" tuong ung voi tu "case" trong tieng Anh, "đau đan" nho tuong ung voi tu "bullet", "đau đan" lon tuong ung voi tu "projectile".


Lich su Thuoc sung đau tien đuoc ghi nhan su dung o chau Au la vao nam 1247, thuc ra no đa đuoc phat minh ra o Trung Quoc vao the ky thu 9. Sung than cong xuat hien vao nam 1327, va sung cam tay vao nam 1364. Cac loai đan ban đau đuoc lam bang đa. Cuoi cung, nguoi ta phat hien ra rang đa se khong the xuyen pha cac cong su ma cung đuoc xay bang đa, dan đen viec su dung cac vat lieu day hon đe lam đan. Đan phao cam tay cung đuoc phat trien theo cach nhu the. Truong hop đau tien đuoc ghi lai ve mot vien đan bang kim loai ban xuyen giap bang sung than cong la vao nam 1425. Vien đan đuoc lay tu xac tau Mary Rose (chim nam 1545, đuoc truc vot nam 1982) co kich thuoc khac nhau, mot so lam bang đa trong khi mot so khac lai lam bang gang.
Su phat trien cua culverin cam tay (tien than cua sung hoa mai) va loai sung hoa mai cham ngoi bang diem đa dan đen viec nguoi ta dung cac vien bi chi đuc lam đan. Vien đan sung hoa mai tron ban đau co kich thuoc nho hon lo cua nong sung. Đau tien, đan đuoc nap vao than sung nam tren thuoc sung. Sau đo, mot so loai vat lieu đuoc su dung lam lop đem giua vien đan va thuoc, cung nhu phu len vien đan đo đe giu cho no co đinh, chac chan trong nong sung (đan ma khong bam chac vao thuoc co nguy co lam phat no than khau sung).
Đan vuong co nguon goc gan nhu tu truoc ca nen van minh va đuoc su dung boi nhung nguoi dung sung cao su. Chung thuong đuoc lam bang đong hoac chi. Ung dung đang chu y nhat cua thiet ke đan vuong đuoc thuc hien boi James Puckle va Kyle Tunis, nhung nguoi đa cap bang sang che cho chung, noi ma loai đan nay đuoc su dung ngan han trong mot phien ban cua sung Puckle. Viec ung dung som nhung thu nay trong thoi ki thuoc sung đen đa som bi ngung lai do đuong bay cua đan khong đeu va kho đoan truoc.


Đan than cong can đai Thoi can đai, sung than cong ban đan co đong nang lon đe pha vo thanh tri. Đan đuoc lam bang gang đac đuc hinh cau, hoac đa mai tron, sau cuoc chien, nguoi ta đi nhat đan gang ve dung lai. Đan cau đe khi quay lon trong khong khi giam tan mat. Luc đo, chua nhoi đuoc nhieu thuoc no ban trai pha goc thap đi xa, co le do chua co bien phap chong trai pha no ngoai y muon. Cac luu phao ban đan trai pha goc thap nhoi it thuoc ban kieu đap đat nay len đe them tam vang. Luc đo con co đan ria, đan gom bi chi, manh gang nho, đat trong mot cai hop ho mieng, nhoi hop vao phao nhu nhoi đan cau, ban xong neu con giu đuoc tran đia thi đi nhat hop ve.
Paixhans nguoi Phap đa che ra phao ban đan trai pha nhoi nhieu thuoc đay vao giua the ky 19. Đen nay luu phao ban đan nhoi nhieu thuoc no, ban đan hang nang đi xa. Đan khong con hinh cau nua ma dai ra, giam suc can. Đan dai giu đuoc huong, khong quay lon nho hai co che: xoay on đinh va canh on đinh. Đan xoay on đinh đuoc thiet ke sao cho tam khi đong cach xa tam khoi luong, quay quanh truc đan nhu con quay, tuong tac voi khong khi, luon đay tam khoi luong đi sau tam khi đong. Đan canh on đinh nhu mui ten, canh đuoi lam hoi nghieng đe đan xoay nhe trong khong khi, bu cac sai so che tao. Thiet ke neu đe đuong kinh lon va xoay nhanh qua thi đan co the bi lon đau.
Ngay nay, đan co rat nhieu loai, nhu đan sung, đan phao, đan sung coi hay đan xuyen giap,...


Đan nho Thoi co dung đau đan chi, đan nay mem han che mai nong ngay đo von toi. Đan chi co ty khoi lon giam luc can. Nhung đan tan mat lon, đau the ky 19, sung truong ban trung muc tieu to bang nguoi that voi ty le chi vai phan tram. Đau the ky 19 nguoi ta che ra sung nap đan sau thay cho sung nhoi mieng nong, nhung van nhoi thuoc no roi đong tu đau đong, roi len bang đan roi.
Luc đo cung co đan ria dung nhieu đan nho, nhung ban khong xa, ngay nay van dung cho sung san.
Cung trong the ky 19, nguoi ta chuyen dan sung truong sang sung nong xoan, ban đau đan dai nhon, lien vo. Moi lua thay bang moi đa lua roi moi hat lua, thiet ke so khai đat hat lua ben hong lieu phong. Sau đo la đan "giua", tuc hat lua đat o tam đe ong lieu. Ong lieu va đan lam bang đong, von mem va co ty khoi lon. Sang the ky 20, đong chi con dung lam ong lieu đe tang đo ben nong. Cuoi the ky XX thi xuat hien nhieu vat lieu thay the. Thuong loi đan nho lam bang thep cung. Cuoi the ky 20 cung co mot so đan nho dung vat lieu mat đo cao.
Mot so đau đan ban tia tang sat thuong bang cach tach lam hai khi đam vao trong muc tieu, mot so đan AK hien đai lam lech tam đe xoay manh tang sat thuong.

Cac nuoc va khoi quan su đua ra cac loai tieu chuan đan rieng, đe de trang bi, hau can. Cac sung se đuoc thiet ke theo đan tieu chuan đo; tieu chuan bao gom hinh dang, kich thuoc, đo day, khoi luong, loai thuoc phong va toc đo chay... Vi du ve cac tieu chuan nhu:
7.92x57mm Mauser Đuc hoi the chien 2.
9x19mm Parabellum Ngay nay NATO dung cho sung ngan.
9x18mm Nga va Trung Quoc dung cho sung ngan.
7.62×51 NATO dung cho sung truong hang nang.


Đan lon Đau the ky XIX, nguoi ta su dung chu yeu sung coi đe ban trai pha đi xa, luu phao ban trai pha đi gan, con cac phao manh ban đan đac. Cac sung luc đo hau nhu nong tron, đan cau. Đen đau the ky 20, nguoi Đuc moi hoan thien đai bac ban đan xuyen pha, nhoi nhieu thuoc đay va thuoc no trong trai pha, đan khong no trong nong sung, khong no khi đap vao giap thep dich, xuyen vao trong moi no. Bi quyet thuoc đay va thuoc no on đinh đo dua vao hai chat no la TNT va Thuoc sung khong khoi. Chung tron them mot so phu gia se rat ran chac, khong vo vien tao bot, thay đoi toc đo chay ngoai y muon. Đan dung diet bo binh co the lap ngoi cham no nhay, đe đan khong xuyen xuong đat roi moi no. Ngoi nay nhay nhung an toan, khong no trong nong sung.


Đan phao pho bien = Đan sat thuong (Anti-personnel - APERS) =
Đan sat thuong (chong bo binh) con goi la đan no manh vang manh (High explosive fragmentation - HE-FRAG). Đan chua mot luong lon thuoc no va vo vo thanh nhieu manh, pha cong su tuong gach đat va vang manh sat thuong. Thong thuong đan co ngoi cham no o đau, co the thiet lap co che no; no ngay, no khi xuyen muc tieu (duoi 1 met) hay no bang ngoi chay cham đam bao xuyen het tuong. Đan 125mm ban tu xe tang Nga con lap ngoi no cam bien đien tu, khi đi qua he thong nap đan đien tu, he thong nay lap trinh cho ngoi, đam bao đan phat no o tam can thiet, rat hieu qua khi ban may bay. Cac đan ban tu sung yeu co the chua bi, con đan ban tu sung manh thuong co vo hop kim gion. Nhu đan 3Sh-7 125mm Nga nang 23 kg, chua hon 3 kg hon hop thuoc no RDX va bot nhom, khi no tao ra 4700-4800 manh 1,26g  vang o toc đo 1 km/s.


= Đan no manh (High Explosive - HE) =
Đan no manh co vo lam bang thep tot, lap ngoi no. Đan phai thiet ke sao cho khong vo va khong kich no khi gap tuong, giap. Sau khi xuyen qua tuong giap moi no. Đan no manh nhoi nhieu thuoc no hon Đan sat thuong, nen con đuoc goi la đan trai pha. Đan trai pha thuong co khoi luong lon. Sung ban đan nay cung đuoc dung đe ban cac loai khac nhu đan khoi, đan truyen đon, đan hoa hoc, đan phong xa. Đan nang dan toi đan đao cong.


= Đan no manh chong tang (High Explosive Anti-Tank - HEAT) =
Đan ung dung Luong no lom (hieu ung Munroe) đe xuyen giap. Nhung ngay nay, đe chong xe tang hien đai, đan đuoc bo tri nhieu tang lieu lom thuoc no manh. Đan đuoc lap co che ngoi cuc nhay, co nap bao ve ngoi va điem hoa o thoi điem chinh xac. 3BK-31 125mm Nga xuyen đuoc hang met thep can la mot vi du.
Đan no manh chong tang co hai kieu thiet ke. Mot kieu ong va mot kieu dung tam tich nang luong. Kieu dung tam tich nang luong co goc mo rong, suc xuyen nhanh chong phan tan, nhung thuan tien khi su dung, nhe, hay dung cho cac đau đan co đong nang thap. Đan đai bac thuong dung lieu no lom kieu ong nhieu tang, suc xuyen rat manh.


= Đan no deo (High Explosive Plastic - HEP va High Explosive Squash Head - HESH) =
Đan đuoc thiet ke đe no ep; khi cham muc tieu, đau đan (chua thuoc no deo) det ra tang tiet dien tiep xuc thuoc no len muc tieu, ngoi no đuoi cham no quan tinh kich no đan ngay sau đo. Đau đan no deo khong gay hieu ung xuyen pha muc tieu. Hieu ung no deo, nguoc lai, dung song no (shockwave) xe nat lop giap phia ben kia muc tieu, tao manh vang gay sat thuong va pha huy phuong tien/cong su. Đan no manh deo thuong su dung chong cac loai giap mong.


= Đan xuyen giap =


 Đan xuyen giap (Armor Piercing - AP)  Đan xuyen giap loai nay khong nhoi thuoc no. Đan co đuoi lua, co the co chop gio hay khong co chop gio. Suc xuyen pha loai đan nay hoan toan do đong nang va đac tinh cua than đan (con goi la loi xuyen).


 Đan xuyen giap đau cung (Armor Piercing Capped - APC)  Đan xuyen giap co tang cuong đau thep cung đe xuyen cac lop giap cung ma khong bi truot. Sau đau thep cung la khoi kim loai mem tao thanh đem đe bam giap nghieng. Ben trong đan bo tri mot lieu no manh. Đan đuoc dung rong rai cho cac loai đai bac trong The chien 2. Đan đuoc nguoi Đuc phat kien, su dung trong Hai quan đau the ky 20.


 Đan xuyen giap đau cung chop gio (Armor Piercing Capped, Ballistic Cap - APCBC)  Loai đan nay co ket cau tuong tu loai APC nhung co them chop gio o mui đan đe tao hinh dang khi đong hoc, lam giam luc can khong khi, tang toc đo va tam ban cua đan.


 Đan xuyen giap duoi co nong (Armor Piercing Composite, Rigid - APCR)  Xuat hien nam 1941 trong quan Đuc. Đan gom mot loi cung co mat đo vat chat cao đat trong mot vo mem nhe. Loi cung lam bang vonphram. Loai đan nay khong nhoi thuoc no, phan loi cung xuyen qua muc tieu. Sau khi xuyen qua muc tieu, tinh chat đac biet cua vat lieu lam loi gay ra vu no o trong xe tang hay xe boc thep.


 Đan xuyen giap bop nong  Đan thiet ke loi lam bang vat lieu mat đo cao, khong cung. Nong sung co thiet ke bop lai phia truoc, su dung pho bien boi quan đoi Đuc. Vi du; sung Schwere Panzer-Buchse 41 (Đuc) ban đan 28mm ra khoi nong chi con 20mm, sung 7,5 cm Pak 41 ban đan 75mm khi roi nong chi con 55mm. Loai đan nay chi đuoc dung mot thoi gian rat ngan, vi thiet ke ban lam giam tuoi tho nong (co loai chi ban đuoc 1000 lan)


 Đan xuyen giap tach guoc (Armor Piercing Discarding Sabot - APDS)  La đan xuyen giap tach guoc duoi co nong. Đan nay co phan loi thep kep boi guoc đan. Thiet ke tach guoc nham lam tang toc đo cho loi xuyen so voi toc đo cua đan xuyen giap bang co khong thoat vo. Loi giam co đo thanh xuyen (KE).


 Đan xuyen giap tach guoc canh on đinh (Armor Piercing Fin Stabilized Discarding Sabot - APFSDS)  Thiet ke tuong tu đan xuyen giap tach guoc, tang cuong them canh đinh huong o đuoi. Đan cung co the ban tu phao nong xoan, nhung lap trong coi quay chong xoay trong nong.


 Loi xuyen đong nang (Kinetic Energy)  Đan xuyen giap tach guoc APDS va APFSDS đeu mang loi xuyen đong nang (KE). Đay thuc chat la bo phan chien đau cua đau đan. Loi xuyen đong nang la mui ten đuc thung giap muc tieu. Loi co the lam tu vat lieu cung nang, nhu vat lieu goc volphram, uranium ngheo. Thiet ke loi xuyen khong nhoi thuoc no, chi bo tri đuoi lua. Đan co loi xuyen giap duoi co nong thuong nhe hon cac đan khac, so toc đan cao, đuong đan tot. Kha nang bay nhanh đen muc tieu giup chong muc tieu di đong mot cach hieu qua.


Đan sung coi Đan sung coi pho bien nong tron on đinh canh đuoi. Đan sung coi đon gian, rat re. Lieu phong cua đan chua ngay trong can đuoi đinh huong, boc boi ong giay hay vay lieu mem. Khi ban co the bo sung them lieu phong bang cach quan thuoc phong đung trong ong mem quanh can đuoi.
Mot so đan sung coi ban tren phao coi nong xoan, on đinh bang phuong phap quay. Loai đan nay khong co hinh giot nuoc, khong co canh đoi, be ngoai trong nhu đan phao thong thuong nhung phan đuoi co ket cau đac biet đe co the ban tren phao nong xoan.


 Gan đay  = Phan loai =


 Theo co đan va phuong phap ban  Đan sung
Đan phao
Đan coi
Đan phan luc


 Theo cong dung  a, Đan 

Đan no pha
Đan sat thuong
Đan no pha sat thuong
Đan xuyen
Đan xuyen lom
b, Đan cong dung đac biet

Đan chieu sang
Đan chay
Đan chi thi muc tieu
Đan hoa hoc
Đan hoi cay
Đan khoi
Đan truyen đon


 Theo chat no nhoi trong bom  Đan no manh
Đan hoa hoc
Đan chay
Đan nhoi chat tro (inert)


Xem them Đan duoc
Vu khi
Ten lua


Tham khao Lien ket ngoai Thu nghiem đan voi may quay toc đo cao
Đan ban tu nong xe tang khi quay voi toc đo cao
Ban đan phao quay toc đo cao