Đay la mot bai viet bach khoa co ten Ngoc. Ve nghia cua tu nay, xem Ngoc tai Wiktionary.

Ngoc (tieng Anh: jade), ngoc thach hay ngoc bich la mot thuat ngu chung cho hai loai đa trang tri khac nhau đuoc su dung lam đo trang suc hoac đo trang tri.
Ngoc thuong đuoc goi bang mot trong hai ten khoang vat silicat khac nhau: Ngoc bich (tieng Anh: nephrit, mot silicat cua canxi va magie trong nhom khoang chat amphibole) hoac ngoc cam thach (tieng Anh: jadeite, mot silicat cua natri va nhom trong nhom khoang chat pyroxene).


Ten goi Ngoc bich (nephrite) thuong co mau xanh la cay, mac du co the co mau vang, trang hoac đen. Ngoc cam thach (jadeite) co nhieu loai tu mau trang hoac gan nhu khong mau, cho đen nhieu sac thai xanh luc khac nhau (bao gom ca mau xanh ngoc luc bao, đuoc goi la 'hoang gia'), đen mau tim oai huong, vang, cam, nau va đen. Hiem khi no co the co mau xanh lam. Ca hai ten nay đeu đe cap đen viec su dung chung nhu đa quy va moi ten đeu co ten cu the hon ve mat khoang vat hoc.
Ca ngoc amphibole (nephrite) va ngoc pyroxene đeu la cot lieu khoang chat (đa) chu khong phai la mot loai khoang chat (mineral species).
Cot lieu khoang chat (tieng Anh: Mineral aggregate) la khoang vat co tinh the tao thanh nhom, đoi khi len đen hang nghin tinh the đan xen chat che voi nhau đe tao thanh cac hinh dang ket tu đoc đao. Trong hau het cac truong hop, cac khoang vat nhu vay phai hinh thanh trong đieu kien han che ve khong gian, chen chuc trong mot khoi tinh the nho đan xen. Trong nganh đia chat va khoang vat hoc, khoang vat (mineral) hoac loai khoang vat (tieng Anh: mineral species) noi chung la chat ran co thanh phan hoa hoc kha ro rang va cau truc tinh the cu the, ton tai tu nhien o dang tinh khiet.
Nephrite đa bi Hiep hoi Khoang vat Quoc te (International Mineralogical Association) loai bo khoi danh sach ten loai khoang san vao nam 1978 (đuoc thay the bang tremolit).
Ten "nephrite" la chinh xac ve mat khoang vat hoc khi đe cap đen loai đa nay. Ngoc cam thach la mot loai khoang vat hop phap, khac voi đa ngoc bich pyroxene. Tai Trung Quoc, ten jadeite đuoc thay the bang "phi thuy" (翡翠), ten goi truyen thong cua Trung Quoc cho loai đa quy nay đa đuoc su dung tu rat lau truoc khi Damour tao ra cai ten nay vao nam 1863.
Ngoc bich noi tieng vi đuoc su dung lam đo trang tri trong nghe thuat Đong A, Nam A va Đong Nam A. No thuong đuoc su dung o My Latinh, nhu Mexico va Guatemala. Viec su dung ngoc bich o Trung My cho cac nghi le mang tinh bieu tuong va y thuc he bi anh huong boi su hiem co va gia tri cua no trong cac nen van hoa Trung My thoi tien Colombo, chang han nhu Olmecs, Maya va cac nen van minh co đai khac o Thung lung Mexico.
Ngoc đuoc phan thanh ba loai chinh: Loai A, Loai B va Loai C. Ngoc loai A la loai ngoc cam thach tu nhien, chua qua xu ly, đuoc đanh gia cao vi đo tinh khiet va mau sac ruc ro. Đay la loai co gia tri va đuoc san lung nhieu nhat, thuong co đac điem la mau xanh la cay song đong va đo trong suot cao. Ngoc bich loai A đuoc ton kinh vi bieu tuong cua su tinh khiet, hoa hop va bao ve trong nhieu nen van hoa, đac biet la o Đong A, noi no co tam quan trong đang ke ve mat van hoa va tinh than.


Tu nguyen Tu tieng Anh jade bat nguon tu (tieng Phap l'ejade va tieng La-tinh ilia 'hai ben suon, vung than') tu thuat ngu tieng Tay Ban Nha piedra de ijada (lan đau tien đuoc ghi lai vao nam 1565) hoac 'loin stone', tu hieu qua đang kinh ngac cua no trong viec chua cac benh ve that lung va than.
Nephrite co nguon goc tu lapis nephriticus, mot ban dich tieng Latinh cua tu piedra de ijada trong tieng Tay Ban Nha.


Lich su = Đong A =


 Trung Hoa thoi tien su va lich su  Vao thoi ky đo đa moi, nguon ngoc nephrite chinh đuoc biet đen o Trung Quoc đe lam cac vat pham ngoc nghi le va tien dung la cac mo hien đa can kiet o khu vuc Ninh Thieu (宁绍, Ningshao) thuoc đong bang song Duong Tu (van hoa Luong Chu 3400–2250 truoc Cong nguyen) va o mot khu vuc thuoc tinh Lieu Ninh va Noi Mong (van hoa Hong Son 4700–2200 truoc Cong nguyen).
Ngoc nui Đoc Son (mot loai đa chu yeu gom fenspat anorthite va zoisite) đa đuoc khai thac tu nam 6000 truoc Cong nguyen. Tai An Khu cua Trieu đai nha Thuong (1600 đen 1050 truoc Cong nguyen) o An Duong, đo trang suc bang ngoc Đoc Son đa đuoc khai quat trong lang mo cua cac vi vua nha Thuong.
Ngoc bich đuoc coi la "vien ngoc cua hoang gia" va đuoc su dung đe tao ra nhieu vat dung tien ich va nghi le, tu cac vat pham trang tri trong nha đen bo đo mai tang bang ngoc bich. Tu cac trieu đai Trung Hoa đau tien cho đen nay, cac mo ngoc bich đuoc su dung nhieu nhat khong chi la cac mo o Kashgar thuoc tinh Tan Cuong, mien Tay Trung Quoc ma con o cac vung khac cua Trung Quoc, chang han nhu Lam Đien, Thiem Tay. O đo, ngoc bich nephrite trang va xanh luc đuoc tim thay trong cac mo đa nho va duoi dang soi va đa cuoi o cac con song chay tu day nui Con Lon ve phia đong vao khu vuc sa mac Takla-Makan. Bo suu tap ngoc bich song tap trung o song Yarkand, song Bach Ngoc (白玉河, Yurungkash) va song Karakash.
Tu Vuong quoc Kashgar, tren nhanh phia nam cua Con đuong to lua, cac khoan cong nap hang nam bao gom ngoc bich trang quy gia nhat đa đuoc thuc hien cho trieu đinh Trung Hoa va đuoc cac nghe nhan lanh nghe che tac thanh cac tac pham nghe thuat vi ngoc bich co gia tri đia vi vuot xa vang hoac bac. Ngoc bich tro thanh vat lieu ua thich đe che tac cac đo vat cho nha nho Trung Quoc, chang han nhu gia đe but thu phap, cung nhu đau tau thuoc phien, vi nguoi ta tin rang hit tho đo vat lam tu ngoc bich se đem lai tuoi tho cho nguoi hut thuoc su dung loai tau nay.

Ngoc cam thach (tieng Anh: jadeite) voi cac mau xanh ngoc luc bao tuoi sang, mau tim oai huong, hong, cam, vang, đo, đen, trang, gan nhu khong mau va nau đuoc nhap khau tu Mien Đien đen Trung Quoc voi so luong chi sau khoang nam 1800. Cac loai mau trang đen xanh luc song đong đa đuoc biet đen nhu phi thuy (翡翠) hay ngoc chim boi ca, do no giong voi long cua chim boi ca.
Đinh nghia đo sau đo đuoc mo rong đe bao gom tat ca cac mau sac khac co trong đa. No nhanh chong tro nen pho bien gan bang ngoc nephrite va la loai đa đuoc gioi quy toc nha Thanh ua chuong, trong khi cac hoc gia van rat gan bo voi ngoc bich (ngoc trang hay ngoc bich Hoa Đien), loai ngoc ma ho cho la bieu tuong cua gioi quy toc.
Trong lich su nghe thuat cua phong kien Trung Hoa, ngoc bich co y nghia đac biet, tuong đuong voi vang va kim cuong o phuong Tay. Ngoc bich đuoc dung lam nhung đo vat tinh xao nhat, tuong tho cung va đo trang tri trong lang mo cua cac thanh vien cap cao trong hoang toc. Do tam quan trong đo va tang lop trung luu đang gia tang o Trung Quoc, vao nam 2010, vien ngoc bich chat luong nhat  đuoc tim thay trong nhung vien ngoc bich "mo cuu" – đuoc đat ten nhu vay vi đo đong nhat mau trang nhu đa cam thach cua no – co the đuoc ban voi gia 3.000 USD/ounce, tang gap 10 lan so voi mot thap ky. truoc đo.
Ky tu tieng Trung 玉 (yu) đuoc dung đe chi mot so loai đa đuoc biet đen trong tieng Anh la "jade" (e.g. 玉器, ngoc khi), nhu ngoc cam thach (硬玉, 'nganh ngoc', nghia la "ngoc cung" mot ten khac cho phi thuy) va ngoc bich (軟玉, 'nhuyen ngoc', nghia la "ngoc mem"). Trong khi van đuoc su dung, cac thuat ngu "ngoc cung" va "ngoc mem" la ket qua cua ban dich sai cua mot nha đia chat nguoi Nhat Ban va nen tranh su dung.
Nhung vi gia tri gia tang ve mat van hoa đoi voi ngoc trong suot lich su Trung Quoc, tu nay cung đuoc dung đe chi chung hon cac loai đa quy hoac đa trang tri va rat pho bien trong cach su dung mang tinh bieu tuong hon nhu trong cac cum tu nhu 拋磚引玉/抛砖引玉 (Nghia đen la "đuc mot vien gach, tuc la loi noi cua chinh nguoi noi, đe rut ra mot vien ngoc, tuc la nhung vien ngoc tri tue tu phia ben kia"), 玉容 (ngoc dung; "ve mat đep nhu ngoc"), va 玉立 (manh mai va duyen dang; "ngoc đung ngay thang"). Ky tu nay co pham vi y nghia tuong tu khi xuat hien duoi dang bo thu nhu mot phan cua cac ky tu khac.


 Nhat Ban thoi tien su va lich su  Ngoc bich o Nhat Ban đuoc su dung lam vong tay ngoc bich. Đay la bieu tuong cua su giau co va quyen luc. Cac nha lanh đao cung su dung ngoc bich trong cac nghi le. Đay la quoc đa cua Nhat Ban.
Cac vi du ve viec su dung o Nhat Ban co the bat nguon tu thoi ky Jomon đau tien cach đay khoang 7.000 nam. Ket qua phan tich XRF đa tiet lo rang tat ca ngoc bich đuoc su dung o Nhat Ban ke tu thoi Jomon đeu co nguon goc tu Itoigawa.
Van hoa ngoc bich no ro o Nhat Ban co đai ton trong mau xanh la cay, va khong su dung ngoc bich co mau khac. Co gia thuyet cho rang y nghia cua no la do nguoi ta tin rang mau xanh la cay giup tai tao kha nang sinh san, su song va linh hon cua trai đat.


 Trieu Tien thoi tien su va lich su  Viec su dung ngoc bich va cac loai đa xanh khac la mot truyen thong lau đoi o Trieu Tien (k. 850 BC –nam 668 sau Cong Nguyen). Ngoc đuoc tim thay o mot so luong nho cac ngoi nha ham va cac khu chon cat.
San xuat thu cong cac loai "ngoc" hinh dau phay va hinh ong nho bang cac vat lieu nhu ngoc bich, microclin, jasper, v.v., o mien nam ban đao Trieu Tien co nguon goc tu thoi ky đo gom Mumun giua k. 850––550 truoc Cong nguyen).
Nhung vien ngoc hinh dau phay đuoc tim thay tren mot so vuong mien bang vang cua hoang toc Silla (k. 300/400–668 sau Cong nguyen) va nhung ngoi mo xa hoa cua gioi thuong luu thoi Tam Quoc Trieu Tien. Sau khi nha nuoc Silla thong nhat Ban đao Trieu Tien vao nam 668, viec pho bien rong rai cac nghi le tang le lien quan đen Phat giao đa dan đen viec suy giam viec su dung ngoc bich trong chon cat nhu mot vat dung tang le uy tin.


= Nhung noi khac =


 Maori  Ngoc bich Nephrite o New Zealand đuoc goi la pounamu trong tieng Maori (thuong đuoc goi la "greenstone" trong tieng Anh New Zealand) va đong vai tro quan trong trong van hoa Maori. No đuoc coi la taonga hay kho bau, va do đo đuoc bao ve theo Hiep uoc Waitangi, va viec khai thac no bi han che va giam sat chat che. No chi đuoc tim thay o Đao Nam cua New Zealand, đuoc goi la Te Wai Pounamu trong tieng Maori—"[Vung đat cua] Nuoc Greenstone" hay Te Wahi Pounamu—"Noi co Greenstone".
Pounamu taonga tang mana (uy tin) khi chung đuoc truyen tu the he nay sang the he khac. Nhung taonga (kho bau) đuoc đanh gia cao nhat la nhung taonga co lich su đuoc biet đen tu nhieu the he. Nguoi ta tin rang chung co mana rieng va thuong đuoc tang lam qua đe ky ket cac thoa thuan quan trong.
Cac cong cu, vu khi va đo trang tri đeu đuoc lam tu no; đac biet la riu, mere (chuy ngan) va hei-tiki (mat day chuyen đeo co). Đo trang suc Nephrite theo thiet ke cua nguoi Maori rat đuoc nguoi dan đia phuong va khach du lich ua chuong, mac du mot so loai ngoc đuoc su dung cho nhung mon đo nay hien đuoc nhap khau tu British Columbia va cac noi khac.
Pounamu taonga bao gom cac cong cu nhu toki (riu), whao (đuc), whao whakakoka (ranh), ripi pounamu (dao), nao, dui, đa bua va mui khoan. Cac cong cu san ban bao gom matau (moc cau) va moi cau, mui giao va kaka poria (vong chan đe buoc chat chim nuoi nhot); vu khi nhu mere (chuy can ngan); va đo trang tri nhu mat day chuyen (hei-tiki, hei matau va pekapeka), mat day chuyen tai (kuru va kapeu) va ghim ao choang.
Cac cong cu pounamu chuc nang đuoc su dung rong rai vi ca ly do thuc te va trang tri, va tiep tuc đuoc đeo nhu mat day chuyen trang tri thuan tuy (hei kaki) ngay ca sau khi chung khong con đuoc su dung lam cong cu nua.


 Trung Bo chau My  Ngoc bich la mot vat lieu quy hiem va co gia tri o Trung My thoi ky tien Colombo. Nguon duy nhat ma cac nen van hoa ban đia khac nhau, chang han nhu Olmec va Maya, co the lay đuoc ngoc nam o thung lung song Motagua o Guatemala. Ngoc bich phan lon la mot mat hang tinh tuy va thuong đuoc cham khac theo nhieu cach khac nhau, cho du dung lam phuong tien đe khac chu tuong hinh hay đuoc tao hinh thanh cac buc tuong nho mang tinh bieu tuong. Noi chung, vat lieu nay co tinh bieu tuong cao va thuong đuoc su dung đe thuc hien cac nghi le va thuc hanh tu tuong.


 Canada  Ngoc bich khong đuoc thuong mai hoa o Canada cho đen nhung nam 1970. Cong ty khai thac mo Loex James Ltd., đuoc thanh lap boi hai nguoi California, bat đau khai thac thuong mai ngoc bich Canada vao nam 1972.
Viec khai thac đuoc thuc hien tu nhung tang đa lon chua luong ngoc bich doi dao. Ngoc đuoc khai thac bang cach su dung mui khoan loi kim cuong đe trich xuat mau. Đieu nay đuoc thuc hien đe đam bao rang ngoc đap ung yeu cau. Sau đo, cac may rai thuy luc đuoc đua vao cac điem phan cat trong đa đe co the pha vo ngoc bich. Sau khi cac tang đa đuoc loai bo va ngoc bich co the tiep can đuoc, no se đuoc chia thanh cac manh nang 10 tan de quan ly hon bang cach su dung cua kim cuong lam mat bang nuoc. Ngoc bich sau đo đuoc chat len xe tai va van chuyen đen noi luu tru thich hop.


 Nga  Nga đa nhap khau ngoc tu Trung Quoc trong mot thoi gian dai, nhung vao nhung nam 1860, mo ngoc bich cua nuoc nay đa đuoc tim thay o Siberia. Ngay nay, cac mo ngoc bich chinh nam o Đong Siberia, nhung ngoc bich cung đuoc khai thac o Polar Urals va lanh tho Krasnoyarsk (cac mo Kantegirskoye va Kurtushibinskoye). Tru luong ngoc tho cua Nga uoc tinh o muc 336 tan.
Van hoa ngoc bich cua Nga co moi lien he chat che voi hoat đong san xuat đo trang suc nhu Faberge, noi co xuong ket hop đa xanh voi vang, kim cuong, ngoc luc bao va hong ngoc.


 Xi-be-ri  Trong nhung nam 1950 va 1960, nhieu nguoi Xi-be-ri co niem tin manh liet, xuat phat tu truyen thong, rang ngoc bich la mot phan cua nhom vat the thieng lieng co su song.


 Mong Co  Trong nhung nam 1950 va 1960, nhieu nguoi Mong Co co niem tin manh liet, xuat phat tu truyen thong co xua, rang ngoc bich la mot phan cua loai vat linh thieng co su song.


Chu thich Xem them Ngoc berin
Kim cuong
Ngoc lam
Hong ngoc
Ngoc luc bao
Xa-phia


Lien ket ngoai Ngoc tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Gemstone (mineral) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
List of gemstones tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)