Trau ngo la mot giong trau noi co nguon goc o mien Bac Viet Nam, đac biet la cac tinh mien nui phia Bac nhu vung Luc Yen thuoc Yen Bai, vung Ham Yen thuoc Tuyen Quang va huyen vung cao Chiem Hoa, Tuyen Quang von noi tieng co giong trau ngo voc dang to, khoe. Giong trau ngo Luc Yen la giong trau tot, co tam voc to, khoe la tai san qui bau can đuoc giu gin, bao ve va phat trien nguon gen.


Đac điem Trau o Viet Nam hien chi co mot loai duy nhat la trau đam lay va đuoc chia ra lam hai nhom la trau ngo (trau to) va trau gie (trau nho), nhung ve mat di truyen thi khong co gi khac nhau. O moi vung đia ly, trau lai co tam voc khac nhau, trau đuc o mien nui thuong co tam voc cao to, co vai, con trau o mien xuoi lai co dang nho va thanh. Trau ngo đuoc coi la mot giong trau to, khoe. Giong trau nay co tam voc cao to do đo thuong đuoc su dung trong nhung cuoc choi trau. Hien nay, nhieu noi đang tim giai phap bao ton nguon gen quy giong trau ngo.
O Luc Yen, mot con trau đuc to tu 4 tuoi tro len thi đat trong luong tren 500kg, nhung con trau đuc giong co trong luong khoang 900kg, nhung con trau đuc truong thanh tu 7 tuoi tro len nang khoang 8 ta đen mot tan va trau cai nang 5 đen 6 ta, chung co trau sung doang, sung ngup co con trau trang canh sung rong, đau to co nhung con trau đen khoay ro.
Do đia ban đoi nui nen con trau o Luc Yen trai qua su đao thai tu nhien boi khi hau, tho nhuong, đuoc sang loc nhieu lan nen giong trau o đay tro nen quy gia. Trau cua xa Tan Phuong đuoc tieng chiu gia ret, trau xa Muong Lai beo khoe, trau Minh Tien, Tan Linh đong đan va gioi cay keo. Đac tinh sinh ly cua trau nai rat khac biet voi bo nai nen nguoi dan kho tim cach ghep đoi cho trau đuc phoi giong.
O Tuyen Quang, vao nhung nam 70 cua the ky truoc, trong luong trau đuc tren đia ban tinh trung binh la 457 kg/con, trau cai trung binh 394 kg/con, trong đo con to co trong luong toi 800 – 900 kg. Nhung đen nay, trong luong trau đuc trung binh chi con 371 kg/con, trau cai trung binh chi con 354 kg/con. Ty le đe cua trau cai sinh san chi đat 36%/nam Ngay nay đa co trau đuc giong tot co khoi luong tu 450 kg/con tro len đe phuc vu nhan giong, bao ton nguon gen trau Chiem Hoa, trau Ham Yen, nang cao tam voc đan trau. Trau đuc cung cap cho cac ho dan đeu la ca the co tam voc, khoi luong lon đat tu 420 kg tro len.


Thuc trang Luc Yen la noi co loi the ve đong co, co giong trau tot va khi hau thuan loi cho chan nuoi trau. Luc Yen tu xua von noi tieng co giong trau ngo to khoe đe cung cap suc keo cho san xuat nong lam nghiep, van tai, nhieu con trau lon van con kha pho bien trong cac ban lang cua nguoi dan toc Tay, Nung, Dao, moi nha thuong nuoi vai con trau tro len Nha nao cung nuoi trau, it cung co mot con đe keo cay, nhieu nuoi đan co toi ca chuc con. So trau nhieu it đuoc coi nhu mot thuoc đo muc đo giau co cua moi nha. Chuong nuoi trau đuoc lam bang go tot nhu go nha o. Con trau đen tuoi san xeo cung phai chon ngay tot va tim đuoc tay tre nhu y. Vay trau cung lam bang cai re cay thi moi that deo mem vai trau nhung rat ben chac.
Tinh Tuyen Quang tung co nhung đan trau vam vo, khoe, rat huu ich đe chan nuoi phuc vu san xuat va lam thit, Nhung so voi trau o Đo Son, Hai Phong hay Lap Thach, Vinh Phuc thi trau Tuyen Quang it đuoc biet toi do chua đau tu đung muc. Trong 10 nam qua, toc đo tang đan trau khong cao, chi khoang gan 2%/nam va chua co giai phap ky thuat đong bo đe phat trien đan trau cung la nguyen nhan lam cho so luong đan trau khong tang nhieu. Khong chi giam ve so luong, chat luong đan trau cung kem đi, suc voc moi ca the cung teo top. Đan trau trong tinh chu yeu la trau đuc gie, khong đu tieu chuan đuc giong, con trau cai be nho, coi coc, ty le can huyet, đong huyet xay ra pho bien đoi voi đan trau o cac lang, ban
Gan 20 nam tro lai, giong trau ngo Luc Yen co xu huong thoai hoa manh khien the trang trau nho đi. Ly do đuoc mot so nguoi dan đua ra la do tap quan chan tha chung tren cac đong co nen trau phoi giong tu nhien dan đen sinh san can huyet va thoai hoa. Đat rung von la noi nguoi dan truoc đay đua trau len chan tha, nay chuyen sang trong rung kinh te nen nuoi trau phai co nguoi chan dat. Do đo, trau khong con moi truong giao phoi tu nhien, sinh soi bay đan nhu truoc
Nguoi dan cung tung buoc co gioi hoa san xuat nen nhung con trau đuc, trau cai tot nhat dan theo thuong lai ve xuoi vao lo mo, nhung con trau đuc la muc tieu san lung đau tien cua nhung lai trau mua ve mo thit. Khi nguon trau đuc to khan hiem thi ho nham đen nhung con đuc nho va trau cai co voc dang lon, chinh sach chua tao đuoc đong co đe nguoi dan tiep tuc phat trien chan nuoi trau va kho khan trong quy hoach đong co tu nhien đe chan tha bay đan.
Tinh Yen Bai hien co 96.370 con trau, chu yeu la giong trau ngo đia phuong chat luong kha cao. Tuy nhien, đan trau đang trong tinh trang thoai hoa dan. Nguyen nhan chinh la do nguoi dan chan nuoi nho le khong đuoc chon loc giong thuong xuyen, đe giao phoi tu nhien can huyet nen trong luong cua moi trau truong thanh đang giam đi ro ret; kha nang sinh san tu nhien cua đan trau cung đa giam dan.


Bao ton = Chinh sach =
Huyen Luc Yen đa trien khai Đe an tuyen chon tu 400 con trau nai tro len la nhung con to, khoe, bao đam cac yeu to sinh san tot đe tao hat nhan ve con giong. Sau khi đa tuyen chon, huyen phoi hop voi Trung tam Giong vat nuoi tinh Yen Bai đe co nguon nghe giong chat luong cao sau nay. Chinh quyen đa đieu tra lai so luong trau đuc giong tren tong đan trau nai đe can đoi ve so con đuc giong, ho tro tien cho nhung ho nuoi trau đuc giong to khoe, khuyen khich nguoi dan duy tri chan tha trau đuc giong cung bay đan tren cac khu chan tha tu nhien; khoi phuc lai hoi choi trau đe khuyen khich nhan dan nuoi duong nhung con trau giong to khoe nhat.
Tinh Tuyen Quang thi co chuong trinh chon loc, nhan thuan giong trau tot đia phuong tai Chiem Hoa, Na Hang, Ham Yen, bo tri hop ly noi chan tha, ket hop trong cay thuc an xanh tho đe phat trien đan trau. Tinh cung đa xay dung co che ho tro to chuc, ca nhan chan nuoi trau đuc giong tot co khoi luong tu 450 kg/con tro len đe phuc vu nhan giong, bao ton nguon gen, ho tro thuc an tinh cho đan trau cai co chua trong mo hinh đe đam bao duy tri the trang va nuoi thai
Huyen Chiem Hoa đa tap trung thuc hien chuong trinh, du an: "Xay dung mo hinh binh tuyen, chon loc, nhan thuan giong trau ngo", "Nuoi vo beo trau, bo bang hinh thuc nhot chuong"... Thong qua cac chuong trinh, du an nay, the trong va so luong đan trau trong toan huyen đuoc nang cao, đem lai hieu qua kinh te cho nhieu gia đinh. Du an đa to chuc binh tuyen toan bo đan trau, chon loc tren đia ban xa đuoc 47 con trau giong đuc va cai, mua them 14 con trau giong đuc va 60 trau cai sinh san đu tieu chuan tu cap I tro len (theo tieu chuan chon giong va nhan giong trau cua Vien Chan nuoi trau nam 1977).


= Le hoi =

Hoi choi trau Luc Yen Yen Bai voi muc đich cua le hoi nay la khoi phuc mot le hoi tu xa xua o mot vung que co nghe canh nong rat phat trien va nuoi đuoc giong trau ngo. Nhung con trau choi o Luc Yen se la trau giong tot đe bao ton va phat trien nguon gen quy, viec bao ton nguon gen quy cua giong trau nay vua cung cap suc keo cho san xuat vua chan nuoi trau theo huong hang hoa. Nhung con trau đuc choi xong khong mo nhu nhung soi choi khac ma đe choi tiep o cac soi khac hoac nuoi đe choi trong nhung mua hoi tiep theo nen so trau choi nay se la nhung con giong chat luong. Hoi choi trau nay đa thu hut hang van nguoi đen du va khi tro ve đa co rat nhieu nguoi muon nuoi trau choi.
Le hoi choi trau huyen Ham Yen, tinh Tuyen Quang đuoc to chuc hang nam vao dip đau Xuan, voi muc đich khoi phuc lai le hoi dan gian, bao ton va phat trien giong trau ngo cua đia phuong, phuc vu san xuat va thu hut khach du lich. Le hoi choi trau Ham Yen dien ra vao ngay 10 va 11 thang Gieng hang nam voi muc đich khoi phuc lai le hoi dan gian, bao ton va phat trien giong trau ngo cua đia phuong, thu hut hang van nguoi dan trong huyen cung du khach thap phuong toi xem va co vu.


= Ket qua =
Nam 2013, tong đan trau o Luc Yen đat tren 17.800 con, tang 2,5% so voi nam truoc. nam 2011, tong đan trau cua huyen Luc Yen co khoang 21 ngan con (chiem gan 1/3 tong đan trau toan tinh). So trau đuc tu 4 đen 5 tuoi tro len truoc đay khan hiem thi nay đa tang dan. The trang cua so trau đuc tham du hoi choi trau cung to va đeu hon nhung lan truoc. nguoi dan chu trong bao ton nhung con trau giong bo me tot khong thuan tuy la đe tim ra nhung con trau choi ma boi ho nhan thay viec nuoi trau o khap noi đang giam dan nen gia trau ngay cang đat.
Nhan thuc ve chan nuoi trau đa thay đoi khi nguoi dan khong con qua le thuoc vao nguon co tu nhien ma ho đa biet tan dung đat bo bai trong co, su dung cac phu pham nong nghiep nhu than cay ngo, rom ra bo sung thuc an chan nuoi. Trau truong thanh co gia tren 50 trieu đong va mot con trau cai to cung co gia tren duoi 40 trieu đong, nhieu ho dan đang nuoi nhung con trau đuc tu 2 đen 3 tuoi va chi 1, 2 nam sau ban đuoc gia nhung nhieu ho đa giu lai đe nuoi thanh trau choi hoac khong nuoi choi thi đen tam trau 7, 8 tuoi cang co gia, o Luc Yen đa co mot vai con đuoc mua tren 80 trieu đong.
Mo hinh o Tuyen Quang cung đa gop phan quan trong trong viec nang cao tam voc, khoi luong, kha nang sinh truong va khang benh cua đan trau, giup nong dan nhan thuc đuoc vai tro cua cong tac giong, nang cao chat luong trau giong, trau thit, giup đia phuong luan chuyen trau đuoc giong trong vung, tranh hien tuong đong huyet trong thoi gian dai lam thoai hoa nguon giong quy cua đia phuong. Hinh thuc chan nuoi trau co su quan ly đa đuoc ap dung dan xoa bo đuoc tinh trang tha rong gia suc, gay thiet hai ve phat trien cay nong nghiep khac, tranh lam lay lan dich benh.
Đen nay, đan trau cua xa Hoa Phu co hon 1.126 con, phan lon la giong trau ngo. Du an đa giup nhan dan trong xa biet ap dung cac bien phap ky thuat vao chan nuoi trau nen cho hieu qua kinh te cao. Gia đinh ba Ma Thi Tinh, thon Lang Cuong hien nuoi nam con trau ngo, moi nam thu hon 10 trieu đong tien ban trau giong va trau thit. O Hoa Phu con rat nhieu gia đinh chan nuoi trau đat hieu qua kinh te cao nhu gia đinh ong Hoang Tuoc, thon Đong Mo nuoi ba con trau ngo, đan trau cua xa đa nang len 2.150 con, chu yeu la giong trau ngo, trau mong.


Xem them Nang cao gia tri thuong hieu trau Ngo Chiem Hoa


Tham khao