Carbon dioxide hay carbonic oxide (ten goi khac: than khi, anhydride carbonic, khi carbonic) la mot hop chat o đieu kien binh thuong co dang khi trong khi quyen Trai Đat, bao gom mot nguyen tu carbon va hai nguyen tu oxy. La mot hop chat hoa hoc đuoc biet đen rong rai, no thuong xuyen đuoc goi theo cong thuc hoa hoc la CO2. Trong dang ran, no đuoc goi la bang kho hoac đa kho.
Carbon dioxide thu đuoc tu nhieu nguon khac nhau, bao gom ca khi thoat ra tu cac nui lua, san pham chay cua cac hop chat huu co va hoat đong ho hap cua cac sinh vat song hieu khi. No cung đuoc mot so vi sinh vat san xuat tu su len men va su ho hap cua te bao. Cac loai thuc vat hap thu carbon dioxide trong qua trinh quang hop, va su dung ca carbon va oxy đe tao ra cac carbohydrat. Ngoai ra, thuc vat cung giai phong oxy tro lai khi quyen, oxy nay se đuoc cac sinh vat di duong su dung trong qua trinh ho hap, tao thanh mot chu trinh. No co mat trong khi quyen Trai Đat voi nong đo thap va tac đong nhu mot khi gay hieu ung nha kinh. No la thanh phan chinh trong chu trinh carbon.


Cac thuoc tinh hoa-ly Carbon dioxide la mot khi khong mau ma khi hit tho phai o nong đo cao (nguy hiem do no gan lien voi rui ro ngat tho) tao ra vi chua trong mieng va cam giac nhoi o mui va co hong. Cac hieu ung nay la do khi hoa tan trong mang nhay va nuoc bot, tao ra dung dich yeu cua acid carbonic.
Ty trong rieng cua no o 25 °C la 1,98 kg·m−3, nang hon khoang 1,5 lan khong khi. Phan tu carbon dioxide (O = C = O) chua hai lien ket đoi va co hinh dang tuyen tinh. No khong co luong cuc đien. Do no la hop chat đa bi oxy hoa hoan toan nen ve mat hoa hoc no khong hoat đong lam va cu the la khong chay.
O nhiet đo duoi -78 °C, carbon dioxide ngung tu lai thanh cac tinh the mau trang goi la bang kho. Carbon dioxide long chi đuoc tao ra duoi ap suat tren 5,1 bar; o đieu kien ap suat khi quyen, no chuyen truc tiep tu cac pha khi sang ran hay nguoc lai theo mot qua trinh goi la thang hoa.
Nuoc se hap thu mot luong nhat đinh carbon dioxide, va nhieu hon luong nay khi khi bi nen. Khoang 1% carbon dioxide hoa tan chuyen hoa thanh acid carbonic. Acid carbonic phan ly mot phan thanh cac ion bicarbonat (HCO3−) va carbonat (CO32−).
Khi mot nguon lua đuoc đua vao ong thu co chua carbon dioxide thi ngon lua se tat ngay lap tuc do carbon dioxide thong thuong khong duy tri su chay, tuy nhien neu la su chay cua cac kim loai mang tinh khu cao nhu Mg, Zn thi carbon bi khu, tao ra Oxide kim loai va muoi than. (Mot so loai binh cuu hoa chua carbon dioxide hay cac chat khi phan ung voi nhau se tao ra no dung đe dap lua). Đe xac nhan tiep theo la khi nay la carbon dioxide thi khi đuoc dan qua dung dich calci hydroxide (Ca(OH)2) trong. Dung dich calci  hydroxide se chuyen thanh ket tua mau trang do su tao thanh calci carbonat (CaCO3).


Su dung Carbon dioxide long va ran la chat lam lanh quan trong, đac biet la trong cong nghiep thuc pham, trong đo chung tham gia vao qua trinh luu tru va van chuyen cac loai kem lanh va cac thuc pham đong lanh.
Carbon dioxide đuoc su dung đe san xuat nuoc giai khat carbonat hoa va nuoc soda. Theo truyen thong, qua trinh carbonat hoa trong bia va vang no co đuoc do len men tu nhien, nhung mot so nha san xuat carbonat hoa cac đo uong nay mot cach nhan tao.
Bot no su dung trong cac loai banh nuong tao ra khi carbonic lam cho khoi bot bi phinh to ra, do tao ra cac lo xop chua bot khi. Men banh mi tao ra khi carbonic bang su len men trong khoi bot, trong khi cac loai bot no hoa hoc giai phong ra khi carbonic khi bi nung nong hoac bi tac dung voi cac acid.
Carbon dioxide thong thuong cung đuoc su dung nhu la khi đieu ap re tien, khong chay. Cac ao phao cuu ho thong thuong chua cac hop nho chua carbon dioxide đa nen đe nhanh chong thoi phong len. Cac ong thep chua carbonic nen cung đuoc ban đe cup cap khi nen cho sung hoi, bi son, bom lop xe đap, cung nhu đe lam nuoc khoang xenxe. Su boc hoi nhanh chong cua carbon dioxide long đuoc su dung đe gay no trong cac mo than.
Carbon dioxide dap tat lua va mot so binh cuu hoa, đac biet la cac loai đuoc thiet ke đe dap chay do đien, co chua carbon dioxide long bi nen. carbon dioxide cung đuoc su dung nhu la moi truong khi cho cong nghe han, mac du trong ho quang thi no phan ung voi phan lon cac kim loai. No đuoc su dung rong rai trong cong nghiep o to mac du co chung cu đang ke cho thay khi han trong moi truong nay thi moi han gion hon so voi cac moi han trong moi truong cac khi tro, va cac moi han nay theo thoi gian se giam pham cap do su tao thanh cua axit carbonic. No đuoc su dung lam viec nay chu yeu la do no re tien hon nhieu so voi cac khi tro nhu agon hay heli.
Carbon dioxide long la mot dung moi tot cho nhieu hop chat huu co, va đuoc dung đe loai bo cafein tu ca phe. No cung bat đau nhan đuoc su chu y cua cong nghiep duoc pham va mot so nganh cong nghiep che bien hoa chat khac do no la chat thay the it đoc hon cho cac dung moi truyen thong nhu cac chloride huu co (xem hoa hoc xanh).
Thuc vat can co carbon dioxide đe thuc hien viec quang hop, va cac nha kinh co the đuoc lam giau bau khi quyen cua chung bang viec bo sung CO2 nham kich thich su tang truong cua thuc vat. Nguoi ta cung đe xuat y tuong cho carbon dioxide tu cac nha may nhiet đien đi qua cac ao đe phat trien tao va sau đo chuyen hoa chung thanh nguon nhien lieu điezen sinh hoc. Nong đo cao cua carbon dioxide trong khi quyen tieu diet co hieu qua nhieu loai sau hai. Cac nha kinh đuoc nang nong đo CO2 toi 10.000 ppm (1%) trong vai gio đe tieu diet cac loai sau benh nhu ray trang (ho Aleyrodidae), nhen v.v.
Trong y hoc, toi 5% carbon dioxide đuoc them vao oxy nguyen chat đe tro tho sau khi ngung tho va đe on đinh can bang O2/CO2 trong mau.
Mot dang pho bien cua laser khi cong nghiep la laze carbon dioxide, su dung carbon dioxide lam moi truong.
Carbon dioxide cung hay đuoc bom vao hay gan voi cac gieng dau. No co tac dung nhu la tac nhan nen va khi hoa tan trong dau tho duoi long đat thi no lam giam đang ke đo nhot cua dau tho, tao đieu kien đe dau chay nhanh hon trong long đat vao cac gieng hut. Trong cac mo dau đa hoan thien thi mot he thong ong đo so đuoc su dung đe chuyen carbon dioxide toi cac điem bom.


Bang kho Bang kho la ten goi cho carbon dioxide ran (đong bang). Thuat ngu nay đuoc Prest Air Devices tao ra nam 1925 (cong ty thanh lap nam 1923 tai thanh pho Long Island, New York).
Bang kho, duoi ap suat thuong, khong nong chay thanh carbon dioxide long ma thang hoa truc tiep thanh dang khi o -78,5 °C (-109,3 °F). Vi the no đuoc goi la "bang kho" nhu la cach goi đe so sanh voi bang "uot" (nuoc đa thong thuong).
Bang kho đuoc san xuat bang cach nen khi carbon dioxide thanh dang long, loai bo nhiet gay ra boi qua trinh nen (xem đinh luat Charles), va sau đo cho carbon dioxide long gian no nhanh. Su gian no nay lam giam nhiet đo va lam cho mot phan CO2 bi đong bang thanh "tuyet", sau đo "tuyet" nay đuoc nen thanh cac vien hay khoi.


= Su dung =

Lam lanh ca kho, cac mau sinh hoc va cac mat hang mau hong khac.
San xuat "suong mu ca kho" đe tao cac hieu ung đac biet. Khi ca kho tiep xuc voi nuoc thi carbon dioxide đong bang thang hoa thanh hon hop khi carbon dioxide lanh va khong khi lanh am uot. Đieu nay sinh ra su ngung tu va hinh thanh suong mu; xem them may tao suong mu. Hieu ung suong mu cua hon hop bang kho voi nuoc đuoc tao ra tot nhat la voi nuoc am.
Cac vien nho bang kho (thay vi cat) đuoc ban vao be mat can lam sach. Bang kho khong cung nhu cat, nhung no tang toc qua trinh bang su thang hoa đe "khong con gi" ton tai tren be mat can lam sach va gan nhu khong tao ra nhieu bui gay hai phoi.
Tang gay mua tu cac đam may hay lam giam đo day cua may nho su ket tinh nuoc trong may.
San xuat khi carbon dioxide do can thiet trong cac he thong nhu thung nhien lieu he thong tro trong cac may bay B-47.
Cac ong lot truc bang đong thau hay kim loai khac đuoc cho vao bang kho đe lam chung co lai sao cho chung se khop voi kich thuoc trong cua lo truc. Khi cac ong lot nay am tro lai, chung no ra va tro nen cuc ky khit nhau.


= Tiep xuc =
Do cac đac trung cu the cua minh, bang kho đoi hoi phai co su phong ngua đac biet khi tiep xuc. No cuc lanh vi vay khong nen cho tiep xuc truc tiep voi da (nghia la can đeo gang cach nhiet thich hop). No thuong xuyen thang hoa thanh khi carbonic, vi the no khong the luu tru trong cac thung chua co nap đay do ap suat tao ra se nhanh chong pha vo thung do bi no. Khi thang hoa can thong gio tot; neu khong no co the tran ngap khong gian quanh đo va lam cho nguoi ta nghet tho. Su quan tam đac biet đoi voi cac thiet bi thong gio la can thiet. Nhung nguoi tiep xuc voi bang kho can phai đuoc canh bao la carbon dioxide nang hon khong khi va se chim xuong duoi san. Mot so thi truong đoi hoi nhung nguoi mua bang kho phai tu 18 tuoi tro len.


Sinh hoc Carbon dioxide la san pham cuoi cung trong co the sinh vat co su tich luy nang luong tu viec phan huy đuong hay chat beo voi oxy nhu la mot phan cua su trao đoi chat cua chung, trong mot qua trinh đuoc biet đen nhu la su ho hap cua te bao. No bao gom tat ca cac loai thuc vat, đong vat, nhieu loai nam va mot so vi khuan. Trong cac đong vat bac cao, carbon dioxide di chuyen trong mau tu cac mo cua co the toi phoi va o đay no bi thai ra ngoai.
Ham luong carbon dioxide trong khong khi trong lanh la khoang 0,04%, va trong khong khi bi thai ra tu su tho la khoang 4,5%. Khi tho trong khong khi voi nong đo cao (khoang 5% theo the tich), no la đoc hai đoi voi con nguoi va cac đong vat khac.
Hemoglobin, phan tu chuyen cho oxy chinh trong hong cau, co the cho ca oxy va carbon dioxide, mac du theo cac cach thuc hoan toan khac nhau. Su suy giam lien ket voi oxy trong mau do su tang muc carbon dioxide đuoc biet đen nhu la hieu ung Haldane, va no la quan trong trong viec van chuyen carbon dioxide tu cac mo toi phoi. Nguoc lai, su tang ap suat thanh phan cua CO2 hay pH thap hon se sinh ra su rut bot oxy tu hemoglobin. Hieu ung nay goi la hieu ung Bohr.
Theo nghien cuu cua USDA , su tho cua mot nguoi trung binh moi ngay sinh ra khoang 450 lit (khoang 900 gam) carbon dioxide.
CO2 đuoc van chuyen trong mau theo ba cach khac nhau. Phan lon trong chung (khoang 80%–90%) đuoc cac enzym carbonic anhydraz chuyen hoa thanh cac ion bicarbonat HCO3− trong cac te bao hong cau. 5%–10% đuoc hoa tan trong huyet tuong va 5%–10% lien ket voi hemoglobin thanh cac hop chat carbamin. Phan tram chinh xac phu thuoc vao đo la mau o đong mach hay tinh mach.
Hemoglobin lien ket voi CO2 khong giong nhu lien ket voi oxy; CO2 lien ket voi cac nhom chua N tren 4 chuoi globin. Tuy nhien, do cac hieu ung khac khu vuc hoat hoa tren phan tu hemoglobin, lien ket cua CO2 lam giam luong oxy đuoc lien ket đoi voi ap suat thanh phan nhat đinh cua oxy.
Carbon dioxide co the la mot trong cac chat trung gian đe tu đieu chinh viec cung cap mau theo khu vuc. Neu nong đo cua no cao thi cac mao mach no ra đe cho nhieu mau hon đen cac mo.
Cac ion bicarbonat la chu yeu trong viec đieu chinh pH cua mau. Do tan suat tho co anh huong toi muc CO2 trong mau, nen nhip tho qua cham hay qua nong se sinh ra hien tuong toan ho hap, trong khi nhip tho qua nhanh gay nen tho nhanh se dan đen kiem ho hap.
Mot đieu thu vi la mac du oxy la chat can thiet cua qua trinh trao đoi chat cua co the, nhung khong phai nong đo thap cua oxy kich thich su ho hap ma lai la nong đo cao cua carbon dioxide. Ket qua la, su ho hap trong khong khi loang (ap suat thap) hay hon hop khi khong co oxy (vi du nito nguyen chat) dan đen su bat tinh ma khong can co cac van đe ve he ho hap cua ca the đo. No la đac biet nguy hiem cho cac phi cong lai may bay chien đau bay o cao đo lon, va no cung la ly do giai thich tai sao cac huong dan tai cac may bay thuong mai trong truong hop sut ap suat trong khoang thi nguoi ta can phai su dung mat na tho oxy cho chinh minh truoc khi giup nguoi khac—neu khong thi chinh nguoi đo se chiu rui ro bat tinh ma khong he đuoc canh bao truoc ve nguy hiem sap xay ra.
Thuc vat hap thu carbon dioxide tu khi quyen trong qua trinh quang hop. Carbon dioxide đuoc thuc vat (voi nang luong tu anh sang Mat Troi) su dung đe san xuat ra cac chat huu co bang to hop no voi nuoc. Cac phan ung nay giai phong ra oxy tu do. Đoi khi carbon dioxide đuoc bom them vao cac nha kinh đe thuc đay thuc vat phat trien. Thuc vat cung giai phong ra CO2 trong qua trinh ho hap cua no, nhung tong the thi chung lam giam luong CO2.
Cac gioi han cua OSHA cho nong đo carbon dioxide tai noi lam viec la 0,5% cho thoi gian dai, toi đa toi 3% cho phoi nhiem ngan (toi đa 10 phut). OSHA cho rang cac nong đo tren 4% la "nguy hiem ngay lap tuc đoi voi suc khoe va su song". Nhung nguoi tho khong khi chua tren 5% carbon dioxide tren 30 phut co cac trieu chung tang anhydride carbonic mau cap tinh, trong khi viec tho voi nong đo carbon dioxide tu 7%–10% co the lam bat tinh trong vai phut. Carbon dioxide, du la dang khi hay dang ran, chi đuoc tiep xuc trong cac moi truong/khu vuc thong gio tot.
Xem them: Khi mau đong mach.


Khi quyen Trai Đat Vao thoi điem nam 2004, khi quyen Trai Đat chua khoang 0,038% theo the tich (380 µL/L hay ppm) hoac 0,053% theo trong luong la CO2. No tuong đuong voi 2,7 × 1012 tan CO2. Do co nhieu đat đai hon (va vi the nhieu thuc vat hon) nen o bac ban cau khi so voi nam ban cau co su dao đong hang nam vao khoang 5 µL/L, su dao đong nay len toi đinh vao thang 5 va xuong toi thieu vao thang 10 khi ket thuc mua sinh truong o bac ban cau, khi ma khoi luong cac chat sinh hoc tren hanh tinh la lon nhat.
Mac du nong đo thap nhung CO2 la mot thanh phan cuc ky quan trong trong khi quyen Trai Đat, do no hap thu buc xa hong ngoai va lam tang hieu ung nha kinh.
Carbon dioxide nguyen thuy trong khi quyen cua Trai Đat đuoc tao ra trong hoat đong cua cac nui lua; no la cot yeu đe lam am va on đinh khi hau dan đen su song. Hoat đong nui lua ngay nay giai phong khoang 130–230 trieu tan carbon dioxide moi nam. Luong khi nay xap xi 1% luong carbon dioxide do cac hoat đong cua con nguoi tao ra.

Tu đau thoi ky cach mang cong nghiep, nong đo CO2 trong khi quyen đa tang khoang 110 µL/L hay khoang 40%, phan lon trong so nay đuoc giai phong tu nam 1945 đen nay. Cac đo đac hang thang tai Mauna Loa [2] Luu tru ngay 10 thang 12 nam 2004 tai Wayback Machine tu nam 1958 chi ra su tang tu 316 µL/L trong nam đo toi 376 µL/L nam 2003, tong the tang 60 µL/L trong lich su 44 nam đo đac. Cac nhien lieu hoa thach nhu than va dau mo bi đot la nguyen nhan chinh trong su gia tang cua CO2 do con nguoi tao ra; Su tan pha rung la nguyen nhan thu hai. Nam 1997, cac đam chay than bun o Indonesia co the giai phong toi 13%–40% luong dioxide carbon do nhien lieu hoa thach tao ra. Nhieu cong nghe khac nhau đa đuoc gioi thieu nham lam giam luong carbon dioxide du thua khoi khi quyen. Khong phai toan bo luong CO2 đuoc giai phong ra ton tai trong khong khi; mot so đuoc cac đai duong hoac sinh quyen hap thu. Ty le CO2 toa ra tren su tang cua CO2 trong khi quyen đuoc biet đen nhu la ty le bay len (Keeling va nhung nguoi khac, 1995); no dao đong theo cac trung binh ngan han nhung thong thuong la 57% cao hon đoi voi cac chu ky dai hon (5 nam).

Thuyet "su am toan cau" (GWT) du bao la su gia tang luong CO2 trong khi quyen co xu huong lam tram trong them hieu ung nha kinh va vi the gop phan vao su am toan cau. Hieu ung cua carbon dioxide tao ra tu su chay đoi voi khi hau đuoc goi la hieu ung Callendar.


= Thay đoi trong qua khu =

Phuong phap truc tiep nhat đe đo nong đo carbon dioxide trong khi quyen cho cac thoi ky truoc viec lay mau truc tiep la đo cac bot khi bi giu lai trong cac chom bang o Nam Cuc hay Greenland. Nghien cuu đuoc chap nhan rong rai nhat la tu cac loai lay tu Nam Cuc va chi ra rang muc CO2 trong khi quyen la khoang 260–280 µL/L ngay truoc khi khi thai cong nghiep bat đau va no khong dao đong nhieu voi muc nay trong khoang 10.000 nam truoc đo.
Ghi chep ve loi bang dai nhat đen tu Đong Nam Cuc, tai đo bang đuoc lay mau đen nien đai khoang 650.000 nam truoc. [3] Trong thoi gian nay, nong đo carbon dioxide trong khi quyen đa dao đong trong khoang 180–210 µL/L trong cac thoi ky bang ha, tang len toi 280–300 µL/L trong cac thoi ky giua cac ky bang ha am ap hon.
Mot so nghien cuu đa gay tranh luan ve su on đinh cua muc CO2 trong thoi ky giua cac ky bang ha gan đay nhat (10.000 nam cuoi). Dua tren phan tich cac la hoa thach, Wagner va nhung nguoi khac cho rang muc CO2 trong thoi ky 7–10.000 nam truoc la cao hon mot cach đang ke (≈ 300 µL/L) va chua cac thay đoi đang ke ma co the co tuong quan voi cac thay đoi khi hau. Cac tuyen bo khac gay tranh cai la gia thiet cho rang chung co le phan anh cac van đe đinh co hon la cac thay đoi thuc su cua CO2. Lien quan đen tranh cai nay la cac quan sat loi bang o Greenland thong thuong cho cac gia tri cua CO2 cao hon va bien đoi nhieu hon so voi cac phep đo tuong tu tai Nam Cuc. Tuy nhien, cac nhom chiu trach nhiem cho cac đo đac nay (vi du Smith va nhung nguoi khac tin rang cac thay đoi trong loi bang Greenland đuoc tao ra do su phan huy tai cho (in situ) cua bui calci carbonat tim thay trong bang. Khi muc đo bui trong cac loi bang Greenland la thap gan nhu bang muc o loi bang Nam Cuc thi cac bao cao cua cac nha nghien cuu cung gan nhu cho mot ket qua giua cac phep đo tai hai noi nay.

Tren bieu thoi gian dai hon, cac phep đo đai dien khac nhau đuoc su dung đe co gang xac đinh muc carbon dioxide trong khi quyen hang trieu nam truoc. Cac phep đo nay bao gom cac ty le đong vi bo va carbon trong cac dang tram tich đai duong nao đo cung nhu so luong khi khong quan sat đuoc tren cac la hoa thach. Trong khi cac phep đo nay it chinh xac hon ve nong đo carbon dioxide so voi viec đo loi bang thi o đay co chung cu cho thay cac nong đo CO2 rat cao (> 3.000 µL/L) trong khoang 600–400 trieu nam truoc va trong khoang 200–150 trieu nam truoc.[4] Luu tru ngay 27 thang 4 nam 2007 tai Wayback Machine. Tren bieu thoi gian dai, ham luong CO2 khi quyen đuoc xac đinh theo can bang giua cac qua trinh đia hoa hoc (bao gom carbon huu co bi chon vui trong cac tram tich, đa silicat phong hoa) va tac đong cua nui lua. Hieu ung rong cua su khong can bang nhe trong chu trinh carbon tren hang chuc đen hang tram trieu nam đa lam giam CO2 khi quyen. Cac toc đo cua cac qua trinh nay la cuc cham; vi the chung co moi tuong quan bi gioi han đoi voi cac phan ung cua CO2 khi quyen trong viec thoat ra trong hang tram nam sau. Trong thoi gian gan đay, nong đo CO2 khi quyen van tiep tuc theo đa suy giam ke tu khoang 60 trieu nam truoc, va o đay cung co chung cu đia hoa hoc cho thay nong đo đa nho hon 300 µL/L vao khoang 20 trieu nam truoc. Nong đo CO2 thap co the đa la tac nhan kich thich cho su tien hoa cua cac thuc vat [[Su co đinh carbon C4|C4]], la nhung loai đa tang đang ke ve so luong trong khoang 7–5 trieu nam truoc. Mac du cac nong đo CO2 thoi đo đa vuot qua trong vong cac ky nguyen đia chat dien ra som hon, cac nong đo carbon dioxide hien nay co le la cao hon so voi bat ky thoi gian nao trong vong 20 trieu nam qua [5] Luu tru ngay 9 thang 7 nam 2006 tai Wayback Machine nhung lai la thap hon so voi bat ky thoi gian nao trong lich su neu ta nhin vao thang thoi gian dai hon 50 trieu nam.


Thuy quyen Trai Đat Cac đai duong cua Trai Đat chua mot luong khong lo carbon dioxide trong dang cac ion bicarbonat va carbonat—nhieu hon rat nhieu so voi luong CO2 trong khi quyen. Bicarbonat đuoc tao ra trong cac phan ung cua đa, nuoc va carbon dioxide. Duoi đay la vi du ve su hoa tan calci carbonat:
CaCO3 + CO2 + H2O ⇌ Ca2+ + 2 HCO3−
Cac phan ung tuong tu nhu the co xu huong tao ra cac thay đoi đem cua CO2 khi quyen. Cac phan ung giua carbon dioxide va cac loai đa khong carbonat cung bo sung them bicarbonat vao bien ca, chung sau đo phan ung theo chieu nguoc lai cua phan ung tren đe tao ra cac loai đa carbonat va giai phong mot nua cac bicarbonat thanh CO2. Hang tram trieu nam qua chung đa tao ra mot luong lon đa carbonat. Neu tat ca cac loai đa carbonat trong lop vo Trai Đat đuoc chuyen hoa nguoc lai thanh carbon dioxide thi luong khi nay se nang gap 40 lan toan bo khi quyen.
Phan chu yeu cua CO2 đuoc bo sung vao khi quyen cuoi cung se bi cac đai duong hap thu trong dang cac ion bicarbonat, nhung qua trinh nay phai mat hang tram nam do phan lon nuoc bien lai khong o gan be mat.


Trong vu tru Carbon dioxide la thanh phan chinh cua khi quyen Sao Hoa, va la mot thanh phan quan trong cua khi quyen Sao Kim. Co gia thuyet cho rang vao thoi ky he Mat Troi moi hinh thanh, cac hanh tinh nam o vong trong (Trai Đat, Sao Hoa, Sao Kim) đeu co khi quyen kha giong nhau va chua nhieu than khi. Than khi cung co mat o dang bang kho tren cac sao choi.
Chat khi nay đa đuoc quan sat la co mat o khoang khong vu tru, gan nhung sao thuoc the he 2 hoac the he 3, noi ma san pham cua qua trinh phan ung nhiet hach trong cac sao đa tich tu nhieu carbon va oxy. Co the đat gia thuyet rang chat khi nay co mat trong khi quyen cua cac hanh tinh thuoc vong trong bay quanh cac sao thuoc the he tu 2 tro đi.


Lich su Carbon dioxide la mot trong cac khi đau tien đuoc mieu ta nhu la chat hien huu trong khong khi. Vao the ky XVII, nha hoa hoc nguoi Flanders la Jan Baptist van Helmont đa quan sat thay khi ong đot than cui trong binh kin thi khoi luong con lai cua tro la thap hon so voi khoi luong nguyen thuy cua than cui. Dien giai cua ong la phan con lai cua than cui đa đuoc bien to thanh chat khong nhin thay ma ong goi la "khi" hay "linh hon hoang da" (spiritus sylvestre).
Cac thuoc tinh cua carbon dioxide đuoc nha vat ly nguoi Scotland la Joseph Black nghien cuu nhieu hon trong thap nien 1750. Ong phat hien ra la đa voi (calci carbonat) co the nung nong hay xu ly bang cac acid đe sinh ra khi ma ong goi la "khong khi co đinh". Ong quan sat thay khong khi co đinh nang hon khong khi va khong ho tro su chay cung nhu su song cua đong vat. Ong cung phat hien la no co the, khi cho chay qua dung dich nuoc cua voi toi (calci hydroxide) lam ket tua calci carbonat va su dung hien tuong nay đe minh hoa rang carbon dioxide la san pham cua su ho hap cua đong vat va len men vi sinh vat. Nam 1772, Joseph Priestley su dung carbon dioxide tao ra tu phan ung cua acid sunfuric voi đa voi đe đieu che nuoc soda, vi du đau tien đuoc biet cua đo uong carbonat hoa nhan tao.
Carbon dioxide đuoc Humphrey Davy va Michael Faraday hoa long lan đau tien nam 1823 bang tang ap suat. Mo ta đau tien ve carbon dioxide ran la cua Charles Thilorier, la nguoi nam 1834 đa mo thung chua carbon dioxide long bi nen, chi đe tim san pham đuoc tao ra do bi lam lanh vi su bay hoi nhanh cua carbon dioxide long va thay "tuyet" cua CO2 ran.


Xem them Khi thien nhien
Nhien lieu hoa thach
Khi nha kinh
Chu trinh carbon


Tham khao Friederike Wagner, Bent Aaby va Henk Visscher (2002) Rapid atmospheric CO2 changes associated with the 8,200-years-B.P. cooling event, PNAS 99 (19): 12011-12014 DOI: 10.1073/pnas.182420699
Andreas Indermuhle, Bernhard Stauffer, Thomas F. Stocker (1999) Early Holocene Atmospheric CO2 Concentrations, Science 286 (5446): 1815 DOI: 10.1126/science.286.5446.1815a Early Holocene Atmospheric CO2 Concentrations Science URL truy cap 26 thang 5 nam 2005
H.J. Smith, M Wahlen va D. Mastroianni (1997) The CO2 concentration of air trapped in GISP2 ice from the Last Glacial Maximum-Holocene transition, Geophysical Research Letters 24(1) 1-4
Joseph Priestley (1772) Observations on Different Kinds of Air, Philosophical Transactions 62: 147-264
Humphry Davy (1823) On the Applicatin of Liquids Formed by the Condensation of Gases as Mechanical Agents, Philosophical Transactions 113: 199-205


Lien ket ngoai The an toan hoa chat so 0021
CID280 tu PubChem
Thong tin ve bang kho Luu tru ngay 3 thang 4 nam 2004 tai Wayback Machine
Bassam Z. Shakhashiri – Hoa chat trong tuan: Carbon dioxide Luu tru ngay 10 thang 12 nam 2004 tai Wayback Machine
Keeling, C.D. va T.P. Whorf – Ghi chep ve carbon dioxide trong khi quyen tai Mauna Loa Luu tru ngay 10 thang 12 nam 2004 tai Wayback Machine, 2002
Cap nhat Mauna Loa 2004
Carbon dioxide, CO2: Thuoc tinh, su dung, ung dung
Wiki hoa đien toan Luu tru ngay 21 thang 2 nam 2006 tai Wayback Machine
Bieu đo pha theo ap suat-nhiet đo cua carbon dioxide Luu tru ngay 16 thang 2 nam 2008 tai Wayback Machine