Nha Mac (chu Han: 莫朝 / Mac trieu) la trieu đai quan chu trong lich su Viet Nam, bat đau khi Mac Đang Dung, sau khi dep đuoc cac be phai trong cung đinh, đa ep vua Le Cung Hoang nha Hau Le nhuong ngoi thang 6 nam 1527 va cham dut khi vua Mac Mau Hop lap con trai la Mac Toan len ngoi, bi quan đoi Le-Trinh do Trinh Tung chi huy đanh bai vao cuoi nam 1592. Sau đo Mac Toan len ngoi nhung tai vi chi đuoc 2 thang, tong cong thoi gian ton tai chinh thuc cua trieu đai la gan 66 nam.
Tuy nhien, giai đoan sau đo hau due nha Mac nhu Mac Kinh Chi, Mac Kinh Cung, Mac Kinh Khoan, Mac Kinh Vu van con tiep tuc chong lai nha Hau Le thoi ky trung hung đen tan nam 1677 tai khu vuc Cao Bang.
Thoi ky 1533–1592 trong lich su Viet Nam con đuoc goi la thoi ky Nam-Bac trieu, do chinh quyen nha Mac chi thuc su co quyen luc tu đia phan Ninh Binh ngay nay tro ra, con tu Thanh Hoa tro vao la the luc lay danh nghia gay dung lai nha Le tu nam 1533.


Lich su = Mac Đang Dung len ngoi =

Nha Mac đuoc thanh lap trong boi canh nha Le so suy thoai, nhieu cuoc khoi nghia nong dan no ra va co nhung su bat on trong noi bo trieu đinh. Duoi trieu vua cuoi cung Le Cung Hoang, Mac Đang Dung chiem thuc quyen, vua Le buoc phai phong ong lam Thai pho Nhan quoc cong roi Thai su An Hung vuong. Thang 6 nam 1527, Mac Đang Dung ep vua Le Cung Hoang nhuong ngoi vua, lap nen trieu Mac. Theo Le Quy Đon, "luc nay than dan phan nhieu xu huong ve Đang Dung, đeu ra đon ve kinh đo".
Mua đong nam 1529, Mac Đang Dung đa lam vua đuoc 3 nam, tu thay minh tuoi gia, ben truyen ngoi cho con truong Mac Đang Doanh, tu xung la Thai thuong hoang, ra o đien Truong Quang.  Nam 1540, Mac Thai Tong chet. Thuong hoang Mac Đang Dung lap chau noi la Mac Phuc Hai len ngoi, tuc la Mac Hien Tong. Nam sau, thuong hoang Đang Dung chet.


= Su noi day cua cac the luc pho vua Le =

Sau khi nha Mac nam quyen, cac quyen than cu nha Le khong theo nha Mac đa co mot so hoat đong chong đoi nhu cau vien nha Minh hoac noi day nhung đeu khong thanh. Chi đen khi nha Hau Le tai lap thi chien tranh quy mo moi thuc su bat đau.
Khi Mac Đang Dung giet vua Le Cung Hoang đe cuop ngoi, nhieu quan lai đa tu tiet đe phan đoi nha Mac giet vua cuop ngoi, tu đo thoi bung len ngon lua đau tranh "phu Le diet Mac". Bay gio trieu than co Lai bo thuong thu Đong cac đai hoc si Vu Due, Lai bo thuong thu Ngo Hoan, thi thu vien Han lam Nguyen Man Đoc, quan Đo ngu su la Nguyen Van Van, quan Han lam hieu ly la Nguyen Thai Bat, quan Le bo thuong thu la Le Tuan Mau, quan Lai bo thuong thu la Đam Than Huy, quan Tham chinh su la Nguyen Duy Tuong, quan Quan sat su la Nguyen Tu Cuong, tuoc Binh ho ba la Nghiem Ba Ky, quan Đo ngu su la Lai Kim Bang, Ho bo thuong thu Nguyen Thieu Tri, quan Pho Đo-ngu-su la Nguyen Huu Nghiem, quan Le-bo ta Thi-Lang la Le Vo Cuong đeu la nguoi khoa giap, nguoi thi nho vao mat hay la lay nghien muc nem vao mat Mac Đang Dung, hay chui mang, đeu bi Đang Dung giet đi. Co nguoi thi khoi binh phu Le that bai va bi giet, co nguoi thi theo vua Le khong kip, nhay xuong song ma chet, nguoi thi quay đau ve Lam Son bai lay roi tu tu. Sau nay, khi dep xong nha Mac, nha Le đuoc trung hung lai, vua Le Huyen Tong va trieu đinh ban luan cong lao, truy phong tuoc phuc than cho 13 vi trung than tiet nghia vi nuoc hy sinh nay, trong đo xep ong Vu Due đung đau trong so 13 nguoi.
Nam 1529, mot vo tuong cu cua nha Le la Nguyen Kim trung thanh voi nha Le, khong than phuc nha Mac, bo chay vao mien nui Thanh Hoa va sang Ai Lao (Lao), tap hop luc luong chong nha Mac. Nam 1533, Nguyen Kim tim mot nguoi ten la Le Duy Ninh la con cua vua Le Chieu Tong đua len ngoi tren đat Sam Chau (Ai Lao), tuc la vua Le Trang Tong. Tuy nhien cac nha su hoc nghi ngo Duy Ninh khong phai la con cua vua Chieu Tong vi tuoi cua Duy Ninh va Le Chieu Tong chenh nhau qua it 
Tu khi Trang Tong len ngoi, nhieu si phu, tuong linh bat đau tap hop ben Nguyen Kim đe chong nha Mac. Nam 1543, quan nha Le ve nuoc đanh chiem Tay Đo (Thanh Hoa). Hoan quan nha Mac la Duong Chap Nhat đau hang. Nam 1545, Chap Nhat dang dua đoc cho Nguyen Kim, Kim an vao chet. Chap Nhat bo tron ve nha Mac. Con re Nguyen Kim la Trinh Kiem len thay cam quyen chi huy quan đoi.
O phia tay bac, vung Hung Hoa (Tuyen Quang), anh em Vu Van Mat, Vu Van Uyen (Chua Bau) la thu linh trong vung cat cu khong than phuc nha Mac. Nha Mac vai lan mang quan đanh nhung khong diet đuoc ho Vu, sau lai phai đoi pho voi nhieu bien co khac nen buoc phai đe ho Vu cat cu. Ho Vu sai nguoi lien lac theo ve nha Le trung hung.


= Phu chinh Mac Kinh Đien =

Nam 1546, Mac Hien Tong chet, con la Mac Phuc Nguyen con nho len thay, tuc la Mac Tuyen Tong, chu la Khiem vuong Mac Kinh Đien lam phu chinh. Trong trieu xay ra bien loan. Tuong Pham Tu Nghi muon lap con Mac Thai To la Hoang vuong Mac Chinh Trung đa truong thanh nhung khong đuoc nen cung Chinh Trung khoi binh noi loan. Pham Tu Nghi nhieu lan muon đanh chiem Đong Kinh khong thanh, ben đem Chinh Trung ra chiem cu Yen Quang (Quang Ninh), cuop pha Hai Duong va đanh pha sang Trung Quoc khien nha Minh lo ngai. Đen nam 1551 Mac Kinh Đien dep đuoc Pham Tu Nghi. Tu Nghi bi chem, Chinh Trung bo chay va bi giet. Co thuyet noi Tu Nghi chet ve tay nguoi Minh.
Nam 1550, Thai te Le Ba Ly quyen the qua lon, co phan hong hach, hai sung than la Pham Quynh, Pham Dao cay the vua Mac vay đanh. Ba Ly cung thong gia la Nguyen Thien mang gia quyen gom cac tuong Nguyen Quyen, Nguyen Khai Khang, Le Khac Than chay vao Thanh Hoa hang theo nha Le. Tuy nhien sau vai nam, khi Nguyen Thien va Le Ba Ly chet, cac con la Nguyen Quyen, Le Khac Than lai ve theo nha Mac va Nguyen Quyen tro thanh danh tuong nha Mac.
Nam 1562, Mac Tuyen tong mat, con la Mac Mau Hop moi 2 tuoi len noi ngoi. Viec chinh su đeu do Khiem vuong Kinh Đien đieu hanh.
Bay gio nha Le chiem lai đuoc Thanh Hoa va Nghe An. Nam 1558, con thu Nguyen Kim la Nguyen Hoang so bi anh re Trinh Kiem hai nhu anh ca Nguyen Uong nen xin vao tran thu Thuan Hoa. Nam 1570, Trinh Kiem lai giao cho Hoang tran thu not Quang Nam. Nam 1572, Hoang dung ke giet đuoc tuong Mac la Mac Lap Bao vao đanh. Nha Mac mat han phia nam va chi con kiem soat Bac Bo.
Nam 1570, Trinh Kiem chet, hai con Trinh Coi, Trinh Tung tranh ngoi. Trinh Coi thua phai sang đau hang nha Mac. Tuy nhien Trinh Tung la nguoi thay the xung đang cua Trinh Kiem nen van duy tri đuoc the can bang voi nha Mac.
Trong suot nhung nam 1545-1580 la giai đoan hai ben giang co, khi thi Trinh Kiem va sau nay la Trinh Tung dan quan ra đanh Son Nam, Ninh Binh, Son Tay, Thang Long, khi thi Mac Kinh Đien cho quan tan cong Thanh Hoa - Nghe An. Mac Kinh Đien nhieu lan phai mang vua Mac qua song tranh sang Kim Thanh (Hai Duong) nhung quan Le van khong vao đuoc Thang Long. Hai ben khi đuoc khi thua. Cuoc chien giang co noi len ten tuoi cac tuong Hoang Đinh Ai, Nguyen Huu Lieu ben Le, Nguyen Quyen ben Mac.
Thang 10 nam 1580, Mac Kinh Đien mat, em la Mac Đon Nhuong len thay lam phu chinh. Luc luong quan đoi nha Mac suy yeu đi nhieu vi thieu đi nguoi chi huy co tam co va uy tin.


= Mat Thang Long =
Mac Mau Hop tu nho len ngoi, khi lon van dua vao cac hoang cha chinh, khong chu trong viec chinh su. Sau khi Mac Kinh Đien chet, viec trong ngoai đeu trong cho vao Mac Đon Nhuong cung cac tuong Nguyen Quyen, Mac Ngoc Lien, Bui Van Khue. Uy the quan Mac suy sut nhieu va thuong bi thua tran.
Nam 1591, Trinh Tung đem quan bac tien ap sat thanh Thang Long. Đau nam 1592, Mac Mau Hop chay sang Gia Lam, thong suat thuy quan đe lam thanh the tren song Nhi Ha cho cac tuong giu thanh Thang Long. Trinh Tung thuc quan tong tien cong. Cac tuong Mac Ngoc Lien, Bui Van Khue, Tran Bach Nien tan vo bo chay. Phuc binh cua Nguyen Quyen o cau Den khong kip noi day đa bi giet. Nguyen Quyen bi bat, hai con tu tran. Quan Mac chet rat nhieu.
Trinh Tung rut quan chu luc ve. Mac Mau Hop thu tan quan an ngu song Nhi Ha, lai ham sac đep cua vo tuong Bui Van Khue la Nguyen thi Nien nen muon giet Khue. Thang 8 nam 1592, Khue biet chuyen ben đem quan hang Le, hop binh voi Trinh Tung đai pha quan Mac.
Thang 11 nam 1592, Trinh Tung lai tien đanh Thang Long. Mau Hop thua chay ve Kim Thanh (Hai Duong). Thay the nguy cap, Mau Hop lap con la Toan len ngoi, tu minh lam tuong thong suat quan đoi. Sau cac cuoc chien đam mau tai khu vuc cac phu Nam Sach, Ha Hong, Kinh Mon trong thang 11 va 12 thi quan đoi nha Mac chiu ton that cuc ky nang ne. Mac Mau Hop phai bo tron đen huyen Phuong Nhan, bi bat song sau đo it ngay va bi hanh hinh.


= Tan du =
Du Mac Mau Hop va sau đo la Mac Toan bi bat va bi giet thi the luc cua nha Mac chua bi tieu diet het. Theo Đai Viet Su ky toan thu, cho đen đau the ky 17 thi cac vung nhu Thai Nguyen, Lang Son, Cao Bang van thuoc quyen quan ly cua nhieu nguoi nhu Mac Kinh Chi, Mac Kinh Cung, Mac Kinh Khoan la than thuoc cua nha Mac (thuoc chi Mac Kinh Đien). Tai cac khu vuc nay chien tran van tiep dien trong nhieu nam va nhan dan van tiep tuc chiu canh lam than, đong ruong bi bo hoang.
Nha Minh, vi muon duy tri the Nam Bac trieu o Viet Nam co loi cho ho nen can thiep đe ho Mac đuoc cat cu o Cao Bang. Khi nha Minh mat (1644), cac vua Nam Minh - tan du nha Minh - van ung ho ho Mac. Ho Mac noi nhau tran giu o đay trong nhieu nam, đen con Kinh Khoan la Kinh Vu. Mai đen khi nha Minh mat han (1662) ve tay nha Thanh, ho Trinh moi ra tay dep ho Mac. Toi nam 1677, viec tran giu Cao Bang cua ho Mac moi cham dut.
Nhung nguoi ho Mac bi đoi sang ho khac. Ve sau, nhan khi chinh su Đang Ngoai duoi thoi Trinh Giang roi ren, nam 1739, hau due cua ho Mac la Nguyen Cu, Nguyen Tuyen lai noi day khoi nghia chong Trinh trong vai nam.


= Thanh nha Mac =
Thanh Nha Mac Lang Son hien nam trong khu vuc phuong Tam Thanh, thanh pho Lang Son, dau tich con lai gom 2 đoan tuong xay bang đa giua hem nui. Hien nay di tich thanh Nha Mac o Lang Son đa đuoc xep hang di tich lich su Quoc gia va đuoc đau tu, ton tao đua vao phuc vu du khach du lich tham quan.
Thanh nha Mac nam o trung tam thanh pho Tuyen Quang, tinh Tuyen Quang hien nay. Theo su sach ghi lai thanh đuoc xay vao nam 1592 đoi nha Mac, va đuoc sua chua vao thoi đau nha Nguyen (the ky 19). Thanh đuoc xay theo kieu hinh vuong, moi canh dai 275m, cao 3,5m va day 0,8m; moi mat thanh co mot cua hinh ban nguyet voi kien truc theo loi phong thu quan su.. Thanh đa đuoc xep hang di tich lich su Quoc gia va đang co nguy co xoa so.
Thanh nha Mac o tinh Cao Bang la thanh Na Lu: khi nha Mac chay len Cao Bang (1594-1677), trong 83 nam, ba đoi vua Mac đong đo o Cao Binh đa cho tu sua, xay thanh cao len, co cong thanh kien co đe phong thu, đe phong trieu đinh vua Le – chua Trinh len thon tinh. Nhung co kha nang thanh nay xay tu nha Đuong 618-802.
Thanh nha Mac o tinh Ninh Binh la thanh Binh Son, thuoc xa Mai Son, Yen Mo, Ninh Binh. Thanh hien con đoan dai khoang 1 km, gan Quoc lo 1. Gan thanh nha Mac la tuyen song Nha Mac va nhieu di tich thoi Mac o Ninh Binh.
O xa Cao Xa, Lam Thao, Phu Tho nhan dan van truyen tuc cau noi: "Ham mot thang chap, gio đo thanh Mac. Ham hai thang chap, gio đo thanh Dung" đe noi ve thanh Nha Mac xay dung do chung thi bi mua bao lam sup đo khong the xay dung thanh Thanh đuoc. Hien nay, thuong thuong hang nam vao nhung ngay "ham mot, ham hai thang chap" o Cao Xa van thuong co mua bao. "Đau Thanh" la tu đia phuong o Cao Xa van dung đe noi ve đia điem đoan đau thanh Nha Mac xay o thon Duc My. Hien nay cac dau tich cua Thanh Nha Mac o Cao Xa hau nhu khong con vi mot thoi ky nhan dan o đay khai thac đat lam đuong sa, xay dung nha o.


Ngoai giao = Giai đoan 1528-1541 =
Rut kinh nghiem tu that bai cua nha Ho do viec cuop ngoi nha Tran, ngay sau khi gianh ngoi nha Le, Mac Thai To đa chu đong tim giai phap thuong luong voi nha Minh. Thang 2 nam 1528, ong sai su sang nha Minh "xin đuoc tam coi viec nuoc vi con chau ho Le khong con ai thua tu". Nha Minh tam thoi chua co phan ung nao đang ke vi noi bo cung chua hoan toan nhat tri ve cach phan ung voi tinh hinh Đai Viet.
Ngoai viec đi su, Mac Thai To con sai nguoi đut lot, tranh thu su đong tinh cua cac quan vung bien gioi cua nha Minh. Nam 1529, anh em Trinh Ngung, Trinh Ngang sang to cao nha Mac cuop ngoi nha Le va cau vien nha Minh nhung bi su ngan can cua cac quan tran thu vung bien cua nha Minh, do đo y đinh cua hai anh em ho Trinh khong thuc hien đuoc.
Sau khi lap lap Le Trang Tong len ngoi, Nguyen Kim sai Trinh Duy Lieu vuot bien sang Trung Quoc xin cau vien nha Minh đanh nha Mac. Chua Bau Vu Van Uyen o Tuyen Quang cung sai nguoi sang to cao viec nha Mac cuop ngoi. Nam 1537, Minh The Tong giao quan cho Mao Ba On chuan bi tien xuong phia nam. Nha Mac o vao tinh the "luong đau tho đich".
Cac nha su hoc đanh gia rang: tren thuc te, Minh The Tong khong hoan toan co y đinh dung binh đanh Đai Viet vi o Trung Quoc khi đo cung gap nhung kho khan: mot so khoi nghia nong dan no ra o Hoa Bac, "nuy khau" nguoi Nhat gay roi doc vung ven bien Giang To, Chiet Giang, Phuc Kien, Quang Đong, đuoc su thong đong cua cac phu thuong nguoi Hoa vua buon ban vua cuop boc; nguoi Bo Đao Nha bat đau nhom ngo Ao Mon.
Chinh vi vay, vua Minh theo chu truong pho truong thanh the ben ngoai, kich đong cuoc noi chien giua nha Hau Le va nha Mac va ep nha Mac hang phuc. Y đinh chong cu quan Minh cua nha Mac som tieu tan vi khong he nam bat đuoc nhung kho khan ma nha Minh đang phai đuong đau. Thang 2 nam 1539, nha Mac dang bieu sang nha Minh xin hang.
Nha Minh sai Mao Ba On va Cuu Loan tien ap sat bien gioi, lay danh nghia chi nham trung phat cha con Mac Đang Dung nham phan hoa nguoi Đai Viet. Đe tranh đo mau, Mac Đang Dung chap nhan đau hang.
Ngay 3 thang 11 am lich nam 1540, Mac Đang Dung cung cac bay toi Nguyen Nhu Que, Đo The Khanh, Đang Van Tri len cua ai. Ong tu troi minh đen dang bieu xin hang quan Minh. Trong bieu xin hang, Mac Đang Dung nhan manh 3 van đe:

Thoai thac viec ho Mac sang Yen Kinh (Bac Kinh)
Giao nop đat, gom 2 đo Nhu Tich, Chiem Lang va 4 đong Tu Lam, Kim Lac, Co Sam, Lieu Cat
Xin an tin đe đuoc thua nhan su cai tri o An Nam.
Mao Ba On va Cuu Loan nhan bieu cua Mac Đang Dung ben lui binh, tau len Minh The Tong. Vua Minh ha lenh:

Lenh cho Phien ty Quang Tay hang nam cap lich Đai Thong cho nha Mac, quy đinh le 3 nam cong 1 lan
Nhan va nhap 2 đo Nhu Tich, Chiem Lang va 4 đong Tu Lam, Kim Lac, Co Sam, Lieu Cat vao Kham chau cua Trung Quoc
Ha An Nam quoc xuong An Nam Đo thong su ty, đuc an va ban cho nha Mac.
Tuy nhien sau nay an cua nha Minh mang sang thi Mac Thai To đa qua đoi, Mac Hien Tong tiep nhan.


= Giai đoan 1542-1592 =
Tuy đat đuoc muc tieu bao ve toan ven quoc gia, nhung ve mat ngoai giao, vi the cua nha Mac so voi cac trieu truoc khong bang: danh hieu Đo thong su ty la vi the noi than chu khong phai ngoai than.
Sang thoi Mac Mau Hop, thai bao Giap Trung tung dang so xin trieu đinh ban lai vi "viec đo la nhuc nuoc". Tuy nhien sau khi ban luan, Mac Mau Hop do du khong quyet đinh.
Nam 1542 bat đau đanh dau moc binh thuong hoa trong quan he Mac-Minh. Đo tien cong tu giua thoi Mac đoi ra lu huong, binh hoa bang vang bac, nang bang nguoi vang.
Nam 1548, đoan su do Le Quang Bi dan đau sang cau phong cho vua moi la Mac Tuyen Tong bi nghi ngo gia mao đa bi giu lai. Le Quang Bi bi giu toi 19 nam tai Trung Quoc, nam 1566 moi đuoc tro ve. Khi đo Tuyen Tong đa mat, vua moi la Mac Mau Hop khen ngoi va phong lam To quan cong, vi nhu To Vu nha Han đi su Hung No.
Thoi Mac Mau Hop, nha Mac đa suy yeu, thuong that the truoc quan Nam trieu nha Le. Nha Mac dung chinh sach tang cuong ngoai giao, cong nap cho nha Minh đe tranh thu su ung ho khi bi that the, duy tri le tien cong 6 nam 1 lan.
Nam 1592, ho Mac rut chay len Cao Bang. Nha Hau Le xin cau phong cua nha Minh. Sau lan hoi kham nam 1597, nha Minh van chi phong cho Le The Tong lam An Nam đo thong su ty nhu phong cho nha Mac truoc đay. Đong thoi, nha Minh dung uy the "thien trieu" ep ho Trinh cat đat Cao Bang cho ho Mac cat cu trong nhieu nam, toi nam 1677 moi cham dut.


To chuc quan đoi Nha Mac rat chu trong xay dung luc luong quan đoi đu manh đe bao ve chinh quyen. Trong ca nuoc, quan đoi nha Mac đuoc chia ra 4 ve:

Binh linh Hai Duong thuoc ve Hung Quoc
Binh linh Kinh Bac thuoc ve Kim Ngo
Binh linh Son Tay thuoc ve Cam Y
Binh linh Son Nam thuoc ve Chieu Vu
Toan bo quan đoi nha Mac luc đong đao nhat co 12 van quan.
Đe khuyen khich tinh than chien đau cua quan si trong thoi chien, nha Mac co nhung uu đai cho luc luong quan đoi. Chinh sach nay đa giup nha Mac tao nen mot đoi ngu quan si kha đong đao va trung thanh đe bao ve quyen loi trieu đinh.


Kinh te Mac Thai To đa đua ra mot so quy che ve ruong đat bao gom: binh đien, loc đien, quan đien, dua tren cac quy che đa co tu thoi Hong Đuc (Le Thanh Tong) hay viec cho đuc tien Thong Bao.
Thoi ky Mac Thai Tong tri vi co the coi la thoi ky đinh cao cua nha Mac. Luc đo nha Le chua trung hung, toan coi do nha Mac cai quan, canh thinh tri đuoc cac su gia nha Le - trieu đai đoi đich voi nha Mac - soan Đai Viet su ky toan thu, phai ghi nhan: "đem ngu khong đong cua, ngoai đuong khong ai nhat cua roi".
Nhung tu khi Nguyen Kim noi day, chien tranh no ra, đat nuoc bi tan pha, kinh te bi anh huong nghiem trong. Chien tranh lien mien đa lam cho đoi song cua nguoi dan tro nen đoi ngheo hon. Vi du nam 1572, sau khi nhieu phen bi nan binh đao thi tai Nghe An lai phat dich. Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc co viet rang: Cac huyen, đong ruong bo hoang nhan dan đoi kho. Dich le lai phat sinh, nguoi chet đen qua nua. Nhan dan xieu giat, hoac tan tac vao Nam, ra Bac. Trong coi Nghe An điu hiu vang tanh.
Nhin tong the, nha Mac co tu duy kinh te coi mo, som nhin thay xu the tien bo cua thu cong nghiep, thuong mai va kinh te hang hoa; đieu đo khac han voi chinh sach bao thu cua nha Le. Nha Mac cai tri trong 65 nam đa đua vung đong bac giau manh len, ve ngoai thuong đa vuon toi thi truong cac nuoc chau A. Tuy nhien, kinh te van chu yeu dua vao nong nghiep theo phuong thuc tieu nong, tan du cua phuong thuc san xuat A Đong cung che đo gia truong voi nen kinh te manh mun, khien mam mong tu ban chu nghia chom nay sinh đa khong phat trien đuoc.


Van hoc nghe thuat Van hoc nha Mac chia lam 3 the loai chinh:

Hien chuong: tieu bieu la Giap Hai (tac pham Ung đap bang giao)
Tho ca: tieu bieu la Nguyen Binh Khiem, Ha Nham Đai, Nguyen Gian Thanh, Pham Thien, Hoang Si Khai, Nguyen Hang. The loai tho vinh thoi Mac kha phat trien voi nhung chu đe moi, thay cho the loai ca tung trieu đinh pho bien duoi trieu Le Thanh Tong la mang tho phu đien vien, an dat voi thien nhien.
Truyen ky: tieu bieu la Duong Van An (tac pham O chau can luc) va Nguyen Du (tac pham Truyen ky man luc).

Nghe thuat thoi Mac chu yeu la trong linh vuc kien truc va trang tri, the hien o nhung cong trinh xay dung trong cung đinh, chua chien va tai cac lang xa.
Cong trinh cung đinh quan trong thoi Mac chu yeu o Duong Kinh ([di tich hien tai o Co Trai, huyen Kien Thuy, thanh pho Hai Phong) – que huong nha Mac nhu đien Phuc Huy, đien Hung Quoc, đien Sung Đuc. Cong trinh xay va tu bo chua thoi Mac tai cac đia phuong gom co: Hai Phong 27 chua; Hai Duong va Hung Yen 36 chua; Ha Tay cu 28 chua.
Tu thoi Mac, đinh lang đuoc dung lam noi sinh hoat cong đong lang xa. Hai ngoi đinh noi tieng nhat thoi ky nay la đinh Đong Lo va đinh Tay Đang. Nghe thuat kien truc va trang tri thoi Mac đuoc đanh gia la đa tao mot buoc ngoat lon trong lich su nghe thuat Viet Nam.


Ton giao tin nguong Nha Mac van theo phap đo cu cua nha Le tu he tu tuong đen mo hinh thiet che nha nuoc, lay Tong nho lam tu tuong cai tri chinh, tuy nhien khong han che cac ton giao khac nhu đao Phat, đao Giao nhu nha Le So. Cac quan lai va nguoi trong hoang toc nha Mac đa cung tien nhieu đat cho nha chua va xay cat, tu bo nhieu chua.
Viec truyen đao Thien chua vao Đai Viet bat đau đuoc xuc tien tu nam 1533 thoi Mac Hien Tong nhung chua thu đuoc ket qua. Nam 1581 thoi Mac Mau Hop, cac nha truyen giao lai đen, nhung vi ngon ngu bat đong nen cuoi cung giao đoan phai tro ve Ma Cao.


Thi cu va chinh sach dung nguoi = Thi cu =

Nha Mac rat chu trong toi nhan tai tu tuyen chon qua đuong thi cu. Tuy chien tranh, nhung nha Mac cung chu y đao tao va xay dung he thong quan lai thong qua 22 ky khoa cu voi chu ky ba nam mot lan, bat đau tu nam 1529 va cham dut nam 1592. Chang han nam 1535, nha Mac mo khoa thi Hoi, lay Nguyen Binh Khiem, Bui Khac Đoc, Nguyen Thua Huu đo tien si cap đe; Nguyen Di Luong cung 6 nguoi khac đo tien si xuat than; Nguyen Trung Quang cung 21 nguoi khac đo đong tien si xuat than.
Mot ghi nhan nua la tan nam 1592, khi chien su ben bo nam song Hong dien ra ac liet truoc cuoc tong tan cong cua quan Le Trinh, vua Mac Mau Hop van to chuc thi o Bo Đe ben kia song theo đung đinh ky đe lay đuoc 18 tien si. Trong 65 nam ton tai o Thang Long, nha Mac mo 21 ky thi Hoi, lay đo 485 Tien si va 13/46 trang nguyen trong 800 nam thi cu Nho hoc thoi phong kien Viet Nam.
Khi rut len Cao Bang, ho Mac van to chuc thi cu đe lay nguoi hien tai. Co mot ky thi nguoi đo đau la mot phu nu ten la Nguyen Thi Due tuc Nguyen thi Du
Cach tran trong nhan tai cua nha Mac đuoc tac gia Nguyen Ba Trac the ky 19, tac gia Hoang Viet Giap ty nien bieu nhac toi may chu du am: "Mac thi sung Nho" - Ho Mac sung đao Nho.


= Nguoi cuu trieu =
Trong sach "Nha Mac va van đe nguy trieu trong su sach", cac nha nghien cuu ghi nhan nha Mac đa manh dan su dung quan lai cu cua nha Le, đien hinh la 4 trang nguyen đo thoi Le so: Nguyen Gian Thanh, Hoang Van Tan, Ngo Mien Thieu, Tran Tat Van.
Ngoai ra, trong qua trinh "binh đinh thien ha", Mac Thai To đa "thu phuc" nhieu tuong linh gioi cua nha Le nhu Nguyen Kinh, Nguyen Ang, Vu Ho, Pham Gia Mo... nhung nguoi đac luc giup ong mo ra nha Mac.


= Coi bo thu han =
Khong chi dam dung nguoi cuu trieu thu đich, nha Mac con dam trong dung ca nhung nguoi tung theo đich tro ve. Đieu nay đuoc cac nha chuyen mon đanh gia rat cao.
Vu ly khai cua hai nha thong gia Le Ba Ly va Nguyen Thien nam 1550 keo theo mot loat con em cua hai ho nay, cung đeu la đai than nha Mac nhu Nguyen Quyen, Nguyen Mien, Nguyen Khai Khang, Le Khac Than. Nhung toi nam 1558, khi hai cha gia ho Le va ho Nguyen qua đoi, Nguyen Quyen, Nguyen Mien tro ve theo Mac va đuoc trong dung khong chut nghi ngo. Mien đuoc ga cong chua lam pho ma, Quyen tro thanh cha vo vua (Mau Hop) roi sau đo lien tiep lap cong đanh bai quan Le Trinh, thanh danh tuong Bac trieu. Ket qua đo loi keo Le Khac Than, du đa lam toi thai pho cua Le Trinh van vuot luy ve Mac nam 1572.
That hiem trieu đai nao co chinh sach dung nguoi coi mo, bao dung trong thoi ky loan lac nhu nha Mac, neu so sanh nhung su kien tren voi cac trieu đai khac. Su bao dung cua nha Ly, nha Tran voi vai thu linh noi day chi la cach đoi pho đe giu mien bien xa xoi, khong dung voi tuong si "nguoi mien xuoi" đa phan. Hau Tran Gian Đinh Đe nghi ngo Đang Tat va Nguyen Canh Chan tung phuc vu nha Ho va hang quan Minh nen giet 2 tuong gioi; Le Thai To giet het cac nguoi Viet tung theo phuc vu quan Minh; Le Thanh Tong giet đai than Le Lang vi tung ung ho Le Khac Xuong len ngoi... Co le nha Mac đa hoc đuoc tam guong cua Te Hoan Cong thoi Xuan Thu dam dung Quan Trong, du tung co cai thu ban ten vao đai ao.
Chinh sach dung nguoi cua nha Mac con đuoc đoi sau ca ngoi. Sach Vu trung tuy but cua Pham Đinh Ho cuoi thoi Le trung hung ghi: "cai đuc chinh cua thoi Minh Đuc (nien hieu cua Mac Thai To) va Đai Chinh (nien hieu cua Mac Thai Tong) nha Mac van con co ket o long nguoi chua quen. Vay nen thoi van đa ve nha Le ma long nguoi huong theo nha Mac van chua het...".


Nhan đinh = Gianh quyen =
Nha Hau Le suy thoai, trieu chinh roi ren đanh giet lan nhau, cac vua quy Uy Muc đe, vua lon Tuong Duc đe va Chieu Tong đeu khong đu nang luc cam quyen, cac quyen than ho Trinh, ho Nguyen đeu chua chap muu đo rieng, nong dan noi day khoi nghia. Mac Đang Dung đa xuat hien trong boi canh đo va chi trong chua đay 10 nam ong đa dep yen tinh hinh nuoc Đai Viet. Viec nha Mac thay the mot nha Hau Le khong con đu nang luc va bi thien ha chan ghet la tat yeu cua lich su. Neu dong ho Mac khong noi day thi cac dong ho the toc khac cung lam đieu tuong tu trong boi canh luc đo. Giao su Tran Quoc Vuong cho rang su thay the nha Le cua Mac Đang Dung la "hop voi đoi va đao..


= Noi tri =
Thoi ky thinh tri cua Mac Thai Tong cho thay nang luc tri nuoc cua nha Mac khong kem nha Le. Đoi song nhan dan no đu, xa hoi on đinh, khong gay nhung xao tron nhu khi nha Ho thay nha Tran. Nhung luc luong chong đoi nha Mac chinh la nhung the luc cu than nha Le. Theo su sach, thoi Mac khong co mot cuoc khoi nghia nong dan nao. Đieu đo cho thay nha Mac đuoc long dan. Sach Đai Viet Thong su cua Le Quy Đon phai thua nhan Thai To Mac Đang Dung "đuoc long nguoi huong ve". Sau khi Hien Tong qua đoi, cac vua Mac len thay đeu la au chua, bien loan trong ngoai rat nhieu nhung nha Mac van đung vung. Ngoai nang luc cua nguoi phu chinh, han phai co nen tang la su ung ho cua nhan dan Bac Bo luc đo. Viec ho Mac tiep tuc cat cu tai Cao Bang, ngoai su can thiep cua nha Minh, neu khong đuoc long nguoi thi khong the ton tai toi 80 nam.
Đac biet, nha Mac rat coi trong viec phat hien nhan tai, do đo du chien tranh lien mien nhung cac ky thi van to chuc kha đeu đan. Ngay ca khi cat cu tren Cao Bang, viec thi cu van con duy tri.
Mot đac điem nua la ca nam đoi vua nha Mac khong co nan quyen than trong thoi gian cai tri, du nha Mac khoi nghiep tu mot quyen than trong trieu Le. Đo la đieu ma cac trieu đai Ngo, Đinh, Ly, Tran, Hau Le va Nguyen trong suot chieu dai lich su Viet Nam đeu gap phai. Do đo thoi Mac khong co viec phe lap, khuynh loat trong cung đinh. Duy nhat vu "bat đong chinh kien" trong viec lap nguoi thua ke (Mac Phuc Nguyen va Chinh Trung) nam 1546 - 1551 đa bi đanh dep.


= Ve ngoai giao =

Ve ngoai giao, mot so nha su hoc len an hanh đong tu troi minh, ta toi, đau hang nha Minh cua Mac Đang Dung o bien gioi nam 1540, vi đieu đo lam mat the dien cua nuoc Đai Viet. Nhung cung co nguoi cho rang trong boi canh luc đo, viec nay la bat buoc khong con lua chon khac. O Thanh Hoa, nha Le đanh ra, tai Tuyen Quang, chua Bau ho Vu chua dep đuoc. Phia bac, nha Minh uy hiep. Ke thu nguy hiem nhat chinh la nguoi phuong Bac. Co le Mac Đang Dung khong muon lap lai tham kich cua nha Ho sau khi thay ngoi nha Tran nen buoc phai hanh đong nhu vay, vi neu đoi đau, nha Mac chac chan se that bai. Cac nha nghien cuu ung ho quan điem nay con cho rang, chinh vi ho then va suy sup sau hanh đong nay ma Mac Đang Dung, von đa cao tuoi, nen om va mat khong lau sau đo. Su nhan nhuc cua Mac Đang Dung khong nhung truc tiep cuu nha Mac ma con gian tiep cuu nha Le trung hung, boi neu nha Mac bi nha Minh diet nhu nha Ho thi nha Le cung se bi nha Minh diet nhu nha Hau Tran.
Sau khi that the, nha Mac tiep tuc dua vao anh huong cua nha Minh đe ton tai o Cao Bang, nhung tuyet nhien khong muon quan nha Minh. Theo Đai Viet Su ky Toan thu, đai than Mac Ngoc Lien (von la nguoi khac ho đuoc cai ho vua) truoc khi mat tai Trung Quoc đa dan lai vua toi ho Mac rang:

"Nay khi van nha Mac đa het, ho Le lai phuc hung... Dan ta la dan vo toi ma đe phai mac nan binh đao, sao lai no the!... Neu thay quan ho đen thi ta nen tranh, cho co đanh nhau, nen can than ma giu la hon. Lai cho nen moi nguoi Minh vao trong nuoc ta ma đe dan ta phai lam than đau kho, đo cung la toi lon khong gi nang bang". (Đai Viet su ky toan thu, quyen 17)
Cac đoi sau ho Mac đa lam đung nhu Mac Ngoc Lien dan lai. Thua tran, phai roi khoi ngoi cai tri nhung khong co gianh giat lai bang moi gia.


= Chinh thong =
Nha Mac cuoi cung bi mat ngoi khi nha Le hoi phuc nho suc quyen than nen cac su gia cua trieu đai thang tran ra suc ha thap nha Mac trong su sach. Do su chi phoi quan điem cua nha Le va nha Nguyen, Nha Mac bi goi la "nguy trieu". Tuy nhien, neu can cu vao nhung gi nha Mac đa lam, đay thuc su la mot vuong trieu tuy thoi gian ton tai ngan, nhung co vai tro tich cuc nhat đinh trong lich su Viet Nam. Nha Le du thang tran nhung ve thuc chat thi khong con, co nghiep nha Le trung hung thuc ra la co nghiep ho Trinh.
Giao su su hoc Van Tao trong bai viet "Nha Mac va van đe nguy trieu" đa vach ro: Ho Trinh va ho Nguyen lay tieng la giup nha Le nhung thuc ra la lo lam loi cho minh. Ho Trinh phu Le nhung lai phe truat va giet cac vua Le. Ho Nguyen phu Le nhung chi lo phat trien co đo rieng va cai co chong ho Trinh. Giao su Tao nhan manh: "Mac la nguy cong khai, Trinh Nguyen la nguy giau mat".
Cach noi "nguy" cung chi la theo quan điem cua cac su gia thoi phong kien. Cac nha su hoc ngay nay đa thay đoi quan điem nay va nha Mac đa đuoc nhin nhan nhu mot trieu đai binh đang voi cac trieu đai "chinh thong" khac.


= Nguyen nhan that bai =
Luc luong chong đoi nha Mac, cu the la luc luong nhan danh nha Le, nhung nguoi ung ho nha Le con manh. Van đe chinh thong chi co mot vai tro nhat đinh, vi Nam trieu hay Bac trieu đeu co ly le cua minh. Bac trieu du la nguoi đi cuop ngoi, nhung tu Le Uy Muc, nhan dan đa chan ghet nha Le. Nam trieu du đa mat uy tin nhung voi mot bo phan nhan dan, nhat la vung "can ban" que huong nha Le (Thanh Hoa) tro vao con nho cong lao đanh quan Minh cua nha Le. Do đo, khi yeu to chinh tri khong đong vai tro quyet đinh thi van đe nhan su se quyet đinh.
Theo giao su Van Tao, ve chinh tri va kinh te, tuy nha Mac đa khien đat nuoc giau manh len trong thoi ky đau, nhung đia ban hoat đong cua nha Mac bi bo hep, kep giua mot ben la nuoc lon Trung Quoc, mot ben la Nam trieu troi day cung tu tuong "hoai Le", khong co đieu kien mo rong nhu cac chua Nguyen o phia Nam sau nay.
Ban than cac tap đoan chong Mac đa co nhung chinh sach phu hop va luc luong nhan su đu tai nang đe đoi pho voi nha Mac nen trong mot thoi gian dai Nam trieu đung vung truoc cac cuoc tan cong cua nha Mac. Thoi hau ky (sau khi Mac Kinh Đien chet), nha Mac khong con luc luong nhan su đu manh, nhat la vua Mac Mau Hop khong đu nang luc va pham phai sai lam nen đa that bai ve quan su. Trong cuoc chien truong ky đo, khi đa that bai ve quan su thi chinh tri cua nha Mac cung tro nen yeu the truoc khau hieu "phu Le" va nha Mac thanh ke bai tran cuoi cung.


Cac vua nha Mac Luu y: 

Mac Toan thuc su khong con quyen luc gi.
Giua thoi Mac Hien Tong va Mac Tuyen Tong con co Mac Chinh Trung tu xung la vua nha Mac trong thoi gian ngan nhung khong đuoc nha Mac cong nhan.
Gia đoan hau ky nha Mac sau khi Bac trieu sup đo gom co Mac Kinh Chi nien hieu Bao Đinh (1592) va Khang Huu  (1592-1593), Mac Kinh Cung nien hieu Can Thong (1593-1625), Mac Kinh Khoan nien hieu Long Thai (1623-1638), Mac Kinh Vu (Mac Kinh Hoan, nien hieu Thuan Đuc (1638-1677)), Mac Kinh He, nien hieu Vinh Xuong (1677-1681)) va Mac Kinh Quang (1681-1683).


The pha vua Mac Cac quan lai, tuong linh Mac Kinh Đien
Mac Đon Nhuong
Nguyen Kinh
Mac Phuc Tu
Mac Ngoc Lien
Pham Tu Nghi
Vu Ho
Mac Quoc Trinh
Pham Gia Mo
Nguyen Binh Khiem
Giap Hai
Le Quang Bi
Nguyen Quyen
Mac Đang Luong
Mac Đang Hao, tuc Mac Đang Tuan (sau đoi ten Hoang Tuan Ngan em Mac Đang Luong)


Xem them Thanh Ban Phu (Cao Bang)
Cao Binh (kinh đo)
Nam-Bac trieu
Chien tranh Le-Mac
Nha Hau Le
Mac Đang Dung
Nguyen Kim
Trinh Kiem
Trinh Tung
Chua Bau


Tham khao Vien Su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 3, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi
Vien Su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 4, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi
Nhieu tac gia (1995), Nha Mac va van đe nguy trieu trong su sach, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Van Tao (2006), Muoi cuoc cai cach, đoi moi lon trong lich su Viet Nam, Nha xuat ban Đai hoc su pham
Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc
Đai Viet Su ky Toan thu
Nguyen Huy Thuc, Le Van Bay (2006), Le trieu da su, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Vien Su hoc (1996), Vuong trieu Mac, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi


Chu thich Lien ket ngoai Đai Viet su ky toan thu Luu tru ngay 2 thang 2 nam 2007 tai Wayback Machine - Ban đien tu
Kham đinh Viet su Thong giam cuong muc Luu tru ngay 6 thang 3 nam 2005 tai Wayback Machine - Ban đien tu