Ngo Đinh Can (1911 – 9 thang 5 nam 1964), biet hieu Hac Long, la em trai cua Ngo Đinh Diem, tong thong đau tien cua Viet Nam Cong hoa. Ong đuoc anh trai giao lam co van Trung phan, phu trach cao nguyen Trung phan va khu vuc duyen hai trai dai tu Phan Thiet o phia nam đen bien gioi Vi tuyen 17 o phia bac, đong thoi giu cuong vi chu tich Phong trao Cach mang Quoc gia thuoc Đang Can lao Nhan vi trong khu vuc. Đat tong hanh dinh tai co đo Hue, Ngo Đinh Can đieu hanh quan đoi va mat vu kiem soat khu vuc do minh phu trach. Trong thoi gian cam quyen, ong cai tri mien Trung nhu mot bao chua – ong to chuc tran ap, vay bat nhung nguoi cong san, nguoi bat đong chinh kien hoac co tu thu ca nhan voi minh. Chinh vi đieu nay, ong Can đuoc xem la nguoi tan đoc nhat trong so cac anh em nha ho Ngo, đuoc nguoi đoi menh danh la "bao chua mien Trung".
Thoi con tre, Ngo Đinh Can la mot nguoi ung ho tu tuong cua nha cach mang Phan Boi Chau. Cuoi nhung nam 1940 va đau nhung nam 1950, vao thoi điem ma nhieu phe nhom trong nuoc cung nhu cac the luc quoc te đang co gang gianh quyen kiem soat Viet Nam, ong đa tim cach thu hut su ung ho cua quan chung danh cho ong Diem. Sau khi hoan tat loai bo cac phe dan toc chu nghia đoi lap o mien Trung, Ngo Đinh Can đa tro thanh "lanh chua" khu vuc sau khi ong Diem tro thanh tong thong cua nua phia nam nuoc Viet Nam chia cat vao nam 1955. Trong thoi gian nam quyen, ong Can noi tieng khong chi vi cai tri mien Trung bang mot ban tay sat, ma con đuoc biet đen la co tham gia thuc hien cac phi vu buon lau va tham nhung. Cac hoat đong chong Cong va tri an cua ong to ro su hieu qua khi luc luong Mat tran Dan toc Giai phong Mien Nam Viet Nam o mien Trung yeu hon han so voi cac vung khac. Vi vay nen Luc luong Dan ve cua ong đuoc cac quan chuc My o mien Trung khi đo đanh gia la luc luong chong Cong hieu qua.
Anh huong cua Ngo Đinh Can bat đau suy yeu đi sau khi anh trai cua ong la Ngo Đinh Thuc đuoc Toa Thanh bo nhiem lam Tong giam muc Tong giao phan Cong giao Hue. Sau khi nham chuc, ong Thuc tich cuc truyen ba đuc tin Cong giao, dan đen viec cam treo co Phat giao trong ngay le Phat Đan ky niem ngay sinh cua Phat Thich-ca Mau-ni. Luc luong quan đoi tu nhan duoi truong Ngo Đinh Can đa na sung vao đam đong phan đoi lenh cam đe tran ap khien 9 nguoi chet, gop phan kich đong Bien co Phat giao nam 1963. Đe đoi pho muc đo cua cac cuoc bieu tinh đang leo thang tung ngay, Chinh phu Viet Nam Cong hoa đa buoc phai tien hanh tran ap voi muc đo tan bao ngay cang tang. Mong muon cham dut khung hoang va thiet lap lai trat tu, mot nhom tuong linh quan đoi duoi su giup đo cua chinh quyen My đa tien hanh đao chinh lat đo va hanh quyet Tong thong Diem cung co van Ngo Đinh Nhu vao đau thang 11 nam 1963. Ngo Đinh Can ban đau đuoc Bo Ngoai giao Hoa Ky đe nghi cho phep ti nan, nhung đai su Henry Cabot Lodge Jr. sau đo đa yeu cau nhan vien CIA Lucien Conein bat giam ong Can o thu đo Sai Gon. Sau khi đuoc ban giao cho quan đoi, ong bi toa an chinh phu quan quan duoi truong Duong Van Minh ket an tu hinh, y an va xu ban vao thang 5 nam 1964.


Thoi tho au Ngo Đinh Can la nguoi con ap ut trong mot gia đinh co 9 anh chi em va trong so 6 nguoi con trai thi ong la nguoi con thu 5. Me ong la ba Pham Thi Than, cha ong Ngo Đinh Kha la mot quan đai than trong trieu đinh vua Thanh Thai duoi thoi Phap thuoc. Ong sinh ra vao nam 1910 hoac 1911 tai ho đao Phu Cam, Hue va co ten thanh la Gioan Baotixita (Jean Baptiste). Du khong phai la con ut nhung cai ten "Cau Ut" hay "Cau Ut" la ten tuc cua Ngo Đinh Can khi con nho.
Phan đoi viec chinh quyen Phap truat ngoi va luu đay vua Thanh Thai, Ngo Đinh Kha tu quan ve nha lam ruong. Sau khi cha mat, anh ca va anh thu ba cua Ngo Đinh Can đeu lan luot ra lam quan lon. Anh ca Ngo Đinh Khoi đuoc bo nhiem lam Tong đoc Nam Nghia trong khi nguoi anh thu ba Ngo Đinh Diem đuoc bo nhiem lam tinh truong tinh Binh Thuan truoc khi tro thanh thuong thu tre nhat trong trieu đinh nha Nguyen vao nam 1933. Do bat man truoc su cai tri cua Phap nen chi vai thang sau khi đuoc sac phong lam thuong thu, ong Diem noi got cha tu quan tro ve lam mot thuong dan, trong khi ong Khoi van giu chuc cho toi khi Nhat vao Đong Duong moi ve huu, roi bi Viet Minh am sat nam 1945. Nguoi anh thu hai, Phero Mactino Ngo Đinh Thuc, ve sau đuoc bo nhiem lam Tong giam muc Tong Giao phan Hue. Anh trai thu tu, Ngo Đinh Nhu, la co van chinh tri va đong thoi la nha chien luoc chinh tri cua chinh quyen tong thong Diem. Em trai ut Ngo Đinh Luyen tro thanh mot nha ngoai giao sau khi gia đinh ho Ngo thau tom nen chinh tri mien Nam. Trong so sau nguoi anh em trai, chi co ong Thuc va ong Luyen la tranh khoi bi hanh quyet hoac am sat trong cac bien đong chinh tri tai Viet Nam.
Thong tin chi tiet ve cuoc song đau đoi cua Ngo Đinh Can la khong nhieu. Thoi tre, ong nghien cuu cac tac pham va binh luan cua nha yeu nuoc Phan Boi Chau. Đuoc xem la la nha cach mang hang đau Viet Nam luc bay gio, Phan Boi Chau bi chinh quyen thuoc đia Phap bat giu va bi ket an tu hinh truoc khi đuoc giam an xuong quan thuc tai gia. Ong đuoc nguoi Phap đua ve an tri tai Ben Ngu, Hue, va song not quang đoi con lai tai manh đat nay. Ngo Đinh Can thuong ghe qua con xuong ba la cua Phan Boi Chau tren dong song Huong, khi đen mang theo đo an lam le vat đe đuoc nghe "Ong gia Ben Ngu" luan ban ve chinh tri. Đuoc xem la nguoi it hoc nhat trong gia đinh, Ngo Đinh Can chua bao gio roi khoi Viet Nam va la nguoi duy nhat trong so may anh em khong theo hoc tai mot co so giao duc do nguoi chau Au đieu hanh. Trong khi cac anh em đeu ra lam quan hoac du hoc o nuoc ngoai, ong van gianh phan lon thoi gian o nha cham soc me gia, nen du khong phai la con truong nhung ong van đuoc huong tap am, thua huong huong hoa cua cha me.
Viet Nam roi vao tinh trang hon loan sau khi Nhat Ban xam luoc va thay the chinh quyen thuoc đia cua Phap trong trong The chien thu hai. Khi chien tranh ket thuc, nguoi Nhat đau hang quan Đong Minh va buoc phai rut lui ve nuoc trong khi nuoc Phap do bi suy yeu nghiem trong boi bat on chinh tri duoi che đo Vichy nen khong the thiet lap kiem soat o Đong Duong. Vao luc nay, Mat tran Viet Minh cua Ho Chi Minh gianh đuoc chinh quyen va tuyen bo đoc lap voi ten goi Viet Nam Dan chu Cong hoa, đa đung đo vu trang voi nguoi Phap cung nhu cac nhom dan toc chu nghia Viet Nam khac đe gianh quyen kiem soat đat nuoc. Trong thoi gian nay, Ngo Đinh Can đa to chuc mot co so ho tro bi mat cho ong Diem o mien Trung. Ngo Đinh Diem luc bay gio la mot trong so rat nhieu nguoi theo chu nghia dan toc đang co gang gianh quyen lanh đao quoc gia va đa trai qua hon mot thap ky song an dat, khong mang toi chuyen chinh su. Ngo Đinh Can gop cong lon giup anh trai loai bo cac nhom dan toc chu nghia chong cong khac, bao gom Viet Nam Quoc dan Đang va Đai Viet Quoc dan Đang, la nhung phe nhom canh tranh truc tiep voi ong Diem nham thu hut su ung ho cua quan chung. Ngay 23 thang 10 nam 1955, Ngo Đinh Diem lat đo Quoc truong Bao Đai trong mot cuoc trung cau dan y đay gian lan do Ngo Đinh Nhu to chuc. Ba ngay sau, ong Diem tu xung la Tong thong cua chinh the moi Viet Nam Cong hoa.
Nguoi cua Ngo Đinh Can thu hut dan chung bo phieu cho ong Diem. Nhung nguoi khong tuan theo thuong bi truy đuoi gat gao, đanh đap, hanh ha bang cach đo nuoc sot tieu hoac nuoc vao mui. Nhung hanh vi bao luc nay đac biet ro rang tai nhung khu vuc thuoc tham quyen cua ong Can, nhat la tai Hue, noi long nguoi van con huong ve cuu hoang đe Bao Đai va nha Nguyen. Trong vong mot tuan truoc khi cuoc bo phieu dien ra, ong đa ra lenh cho canh sat bat giu 1.200 nguoi vi ly do chinh tri. Tai Hoi An, mot so nguoi đa bi giet trong cuoc bao đong dien ra vao ngay bau cu.


Cai tri Trong thoi Đe nhat Cong hoa, cac thanh vien gia đinh ho Ngo nam het moi thuc quyen trong tay do đo che đo cua ong Diem bi cho la che đo gia đinh tri. Ve phan minh, Ngo Đinh Can tuy khong co vi tri chinh thuc trong chinh phu, nhung nam rat nhieu quyen luc tai Trung phan va đuoc menh danh la "Lanh chua mien Trung". Ong Can so huu quyen luc gan nhu vo han trong vung, cung ong Diem va ong Nhu nam quyen sinh sat tai mien Nam va thuong can thiep vao cac chien dich đan ap Viet Cong đam chat "phong kien" cua quan đoi. Bo may cai tri cua ong Can tai Hue khi đo đuoc xem nhu mot "trieu đinh thu hai" sau Sai Gon. Robert Scigliano, mot nha bao va mot hoc gia tu Nhom Co van Viet Nam cua Đai hoc Bang Michigan (MSUG), nhan đinh rang ong Can cung vo chong ong ba Nhu va ong Thuc đa tao thanh "mot tang lop tinh hoa đung ngoai vong phap luat, cung voi [ong] Diem quyet đinh van menh cua [đat nuoc] Viet Nam." Tat ca bo may va su hoat đong o khu vuc Trung phan đeu nam ngoai tam kiem soat cua Sai Gon va Co van chinh tri Ngo Đinh Nhu, do đo ong Can đoi khi phu quyet cac quan chuc đuoc chinh phu o Sai Gon bo nhiem ve khu vuc do ong quan ly.
Ngo Đinh Can so huu trong tay quan đoi, canh sat va mat vu rieng. Noi tieng nhat trong so nhung luc luong duoi truong cua Ngo Đinh Can la co quan tinh bao, phan gian Đoan Cong tac Đac biet Mien Trung, chuyen thuc hien cac nhiem vu thu thap thong tin phuc vu cho cong viec truy lung, tieu diet Viet Cong, nhung đong thoi cung bat giam, thu tieu cac đoi thu chinh tri chong cong khac. Ngoai ra, ong Can bi cao buoc la đa tich luy đuoc khoi tai san lon thong qua cac hanh vi tham nhung, chang han nhu an hoi lo tu cac doanh nhan, cho phep nhung nguoi nay nhan hop đong vien tro nuoc ngoai tu chinh phu Hoa Ky cua Dwight D. Eisenhower va John F. Kennedy. Ong yeu cau gioi doanh nhan phai tra mot khoan phi cho Phong trao Cach mang Quoc gia cua Đang Can lao Nhan vi, đoi lai ho se đuoc phe chuan giay phep nhap khau va đon xin nhan vien tro nuoc ngoai. Ngoai viec gianh đuoc đoc quyen buon ban que tai mien Nam, ong Can đuoc nhieu nguoi cho la đa ban gao ra mien Bac thong qua thi truong cho đen, cung nhu to chuc buon lau thuoc phien khap chau A qua đuong Lao.

Ong thuong xung đot voi cac anh cua minh ve cac van đe noi bo, đac biet la voi ong Ngo Đinh Nhu, co van co anh huong nhat cua ong Diem, nguoi đong thoi đang kiem soat de facto phan phia nam cua đat nuoc. Giua hai anh em thuong xay ra tranh chap trong nhung van đe lien quan đen cac goi vien tro cua Hoa Ky va viec buon ban gao, nhung khong can thiep vao cac van đe trong lanh tho thuoc tham quyen cua nguoi con lai. Ong Can tung cho ong Diem xem mot danh sach dai nhung đoi thu chinh tri bi minh bat giam, mong muon mo van phong cho canh sat mat cua minh o Sai Gon. Tuy nhien ong Can khong đong y đe mat vu cua minh phai bao cao len ty canh sat thu đo vi cho rang hang ngu canh sat đa đay ray cong san. Ong cho xay dung cac trai tra tan va cai tao, đan ap da man nhung nguoi bat đong chinh kien. So sanh voi cac anh trai, Scigliano noi rang ong Can "cung đuoc coi la thanh vien nghiem khac nhat, ma mot so nguoi se goi la man ro [nhat], trong gia đinh, ong cai tri lanh đia cua minh bang mot ban tay ha khac, đoi khi tan nhan." Đe cap đen cach cai tri chuyen quyen cua Ngo Đinh Can, mot nha phe binh nguoi Viet Nam noi rang, khong giong nhu ong Diem, ong Can kien đinh va khien nhung than can khong nghi ngo gi ve nhung gi ong muon: "Ho khong boi roi khi noi nuoc đoi ve cac ly tuong va the che dan chu." Khac voi hinh anh "anh chang nha que bat tai, chan đi guoc go, mieng nhai trau" đuoc bao chi gay dung, thieu tuong tinh bao Pham Xuan An lai cho rang "Ngo Đinh Can la mot nguoi rat tai gioi, neu anh em Diem-Nhu nghe loi Can thi chua chac che đo Ngo Đinh Diem đa sup đo luc đo." Viec tao ra mot he thong co nhieu uu đai va ran đe đuoc xac đinh mot cach ro rang đuoc xem la mot ly do dan đen thanh cong cua ong Can.


Chong Cong Bat chap su cai tri chuyen quyen va ha khac cua minh, Ngo Đinh Can van đuoc quan chuc Hoa Ky tai Hue khen ngoi boi thanh tich tran ap cac cuoc noi day cua Viet Cong. Khu vuc Trung phan do ong cai tri yen binh hon nhieu so voi nhung vung giap ranh Sai Gon va đong bang song Cuu Long. Luc bay gio, ong Ngo Đinh Nhu o mien Nam đang ap dung chuong trinh Ap Chien luoc tren pham vi lon, muc đich ngan chan can bo Viet Cong tiep can nguoi dan. Tai mien Trung, ong Can thanh lap luc luong Dan ve (Popular Force) lam giai phap thay the cho chuong trinh cua ong Nhu o mien Nam. Ong Can cho rang 1 phan 3 dan chung vung nong thon co cam tinh voi Viet Cong, mot con so đu đang ke đe khien chuong trinh Ap Chien luoc khong hieu qua khi nhung nguoi nay co the đe doa nhung nguoi dan khac tu ngay ben trong cong đong lang xa. Dan ve đoan cua ong Can la mot nhom tinh nguyen vien đa trai qua qua trinh huan luyen nghiem ngat tuong tu nhu chuong trinh Huan luyen Tuyen mo Thuy quan luc chien Hoa Ky. Nhung ai vuot qua khoa đao tao se đuoc đua vao cac đon vi 150 nguoi va đuoc chi đinh song va lam viec tai cac lang que vao ban ngay. Vao ban đem, luc luong nay se đi tuan quanh lang, su dung chien thuat đanh nhanh rut gon đe đoi pho voi quan Cong san. Theo bao cao cua cac quan chuc Hoa Ky tai mien Trung Viet Nam, chuong trinh nay đa thu hut đuoc su ung ho tu dan chung vi cac thanh vien cua Luc luong Dan ve khong chi hoa nhap vao cuoc song thuong nhat cua nguoi dan ma con mang lai cho ho cam giac an toan. Cac đon vi nay se đuoc xem la hoan thanh nhiem vu sau 6 thang trien khai va se đuoc luan chuyen đen nhung khu vuc co nguy co bat on khac. Trai nguoc voi đanh gia tich cuc cua cac quan chuc My tai đia phuong, gioi chuc Hoa Ky tai Washington, D.C. lai to ra hoai nghi. Ho cho rang luc luong Dan ve đoan thuc chat la cong cu đe ong Can đan ap nhung tieng noi bat đong chinh kien.


Khung hoang Phat giao Trong so bon anh em nha ho Ngo kiem soat cac van đe đoi noi cua Viet Nam (khong bao gom Ngo Đinh Luyen), Ngo Đinh Can đuoc đanh gia la nguoi the tuc nhat. Sau khi ong Thuc đuoc Toa Thanh Vatican bo nhiem lam Tong giam muc Tong giao phan Hue, ong Can dan dan đanh mat anh huong do ong Thuc manh tay xoa mo ranh gioi giua Giao hoi Cong giao va nha nuoc. Đau nam 1963, ong Nhu cu mot phai vien tu Sai Gon ra Hue bao ong Can nghi huu roi chuan bi ma len đuong sang Nhat. Tuy nhien, bat on nhanh chong bung no tren khap lanh tho Viet Nam Cong hoa vao mua he nam 1963. Sau khi co Toa Thanh đuoc treo len nhan dip đai le mung Ngan khanh, ky niem 25 nam ngay tan phong ong Thuc lam Giam muc, thi co Phat giao lai bi cam treo tai le Phat Đan ky niem ngay sinh cua Phat Thich-Ca Mau-Ni dien ra 4 ngay sau đo, tuc ngay 8 thang 5. Ban than ong Can khong ky thi Phat giao, co moi quan he than thich voi gioi lanh đao Phat giao nhu Thuong toa Thich Tri Quang. Tuy nhien, tai ngay le Phat Đan va cap duoi cua ong Can đa ra lenh cho luc luong chinh phu na sung vao đam đong Phat tu khong vu trang bieu tinh phan đoi lenh cam khien 9 nguoi thiet mang. Ngo Đinh Can khi ay tin rang the luc đung sau vu xa sung vao ngay 8 thang 5 tren thuc te la Hoa Ky. Luc bay gio, quoc gia nay co moi quan he cang thang voi Viet Nam Cong hoa khien ong tin rang ho đang co tinh lam lung lay che đo do gia đinh ho Ngo nam quyen.
Mot su co ton giao đang chu y khac đa xay ra khong lau sau đo tai lanh đia cua ong Can. Nguoi ta phat hien mot con ca chep to lon bat thuong boi trong mot cai ao nho gan trung tam Đa Nang. Cac phat tu đia phuong khi đo cho rang con ca chep nay la mot Đe tu cua Đuc Phat hoa kiep ma thanh. Khi cac cuoc hanh huong đen ao vieng ca chep tro nen thuong xuyen va ngay cang mo rong quy mo, gioi chuc đia phuong duoi quyen ong Can bat đau cam thay bat an. Cac co quan thuc thi phap luat đia phuong đa su dung nhieu cach, tu đanh min cho đen su dung sung may ban vao ao, nhung tuyet nhien van khong giet đuoc con ca. Đe xu ly con ca chep gan li nay, ho đanh phai moi Luc luong Đac biet Viet Nam Cong hoa do Đai ta Le Quang Tung chi huy duoi quyen ong Nhu. Quan đoi nem luu đan vao ao va cuoi cung cung đa giet đuoc con ca. Viec to chuc tieu diet mot con ca nhu vay đa vo tinh tao ra tac đong ngoai y muon khi nhung cau chuyen xung quanh con ca chep than ky đuoc gioi bao chi trong nuoc lan quoc te đua tin. Linh nhay du Quan luc Viet Nam Cong hoa (QLVNCH) đi cung may bay truc thang sau khi ha canh xuong đia điem nay đa muc nuoc đo đay vao chai vi tin la nuoc trong ao co phep.


Bi bat giam Bi cham ngoi boi cac vu giet nguoi o Hue trong ngay le Phat Đan, nen trong suot mua he nam 1963, cac tang ni, phat tu trong nuoc đa to chuc cac cuoc bieu tinh lon tren pham vi toan quoc đoi binh đang ton giao, phan đoi su thien vi ton giao cua chinh phu Ngo Đinh Diem. Đe đoi pho voi tinh trang hon loan luc bay gio, Ngo Đinh Diem đa đieu đong canh sat va quan đoi co vu trang đan ap cac cuoc bieu tinh. Canh sat dung luu đan cay, luu đan khoi va cho nghiep vu giai tan đam đong khien hang tram nguoi bi thuong. Chinh phu sau đo huy đong luc luong Đac biet cua QLVNCH to chuc cac cuoc tan cong vao chua chien tai Sai Gon va Hue, bat giam tren nghin nguoi, hang tram nguoi khac mat tich, đuoc cho la đa bi giet.
Khi su bat binh trong dan chung ngay mot dang cao, mot nhom si quan QLVNCH bao gom Duong Van Minh cung mot so tuong linh khac đa len ke hoach va thuc hien mot cuoc đao chinh do Hoa Ky hau thuan vao thang 11. Trong nhom tuong linh tham gia đao chinh co su gop mat cua Ton That Đinh, mot nguoi von đuoc cho la đung đau so ve long trung thanh voi Tong thong Diem va la tam phuc cua ong Can. Viec Ton That Đinh đoi phe lam noi gian cho nhom đao chinh trong luc van đuoc ong Diem va ong Nhu tin tuong đuoc xem la buoc ngoat quyet đinh. Hai anh em bi lat đo va hanh quyet sau khi nhan ra mot cach muon mang su phan boi cua nguoi ma minh tin tuong.
Sau su sup đo cua gia đinh ho Ngo, cong chung Nam Viet Nam đa gay ap luc len phia Nha Trang ep ho can co mot đuong loi cung ran đe đoi pho voi ong Can. Luc nay nguoi ta phat hien mot mo chon tap the chua 200 cai xac trong đat cua ong. Lanh su Hoa Ky tai Hue, John Helble, xac nhan su ton tai cua cac day nguc toi kieu the ky 18 voi nhung phong giam ban thiu, toi tam o khu Chin Ham. Noi đay von đuoc nguoi Phap xay lam kho chua vat lieu, vu khi. Sau su kien Nhat đao chinh Phap, nguoi Nhat thu gom toan bo vu khi o đay, khu Chin Ham bi bo trong. Sau khi nam quyen, ong Can cho cai tao cac can ham nay lam trai giam. Du tuong Tran Van Đon đa khang đinh voi nguoi dan rang khu phuc hop nay đa co tu thoi Phap thuoc, nhung ho van coi ong Can nhu mot ke giet nguoi hang loat. Vao ngay 4 thang 11, hai ngay sau khi cuoc đao chinh ket thuc, hang nghin nguoi dan gian du đa cuoc bo ba cay so đen dinh thu cua ong Can toa lac o vung ngoai o phia nam cua Hue, noi ong đang song voi nguoi me gia, đe đoi bao thu. Chinh quyen quan su dung day thep gai va xe boc thep bao vay khuon vien nha, du đoan rang dan chung se noi loan va tan cong ong Can. Tuy nhien, luc nay ong Can đa chay vao an nau trong nha tho Dong Chua Cuu The va đang can nhac viec xin nguoi My cho phep ti nan chinh tri. Bo Ngoai giao Hoa Ky luc bay gio đang đung truoc tinh huong tien thoai luong nan vi che cho cho ong Can đong nghia rang ho đang bao ve mot che đo đoc tai thoi nat đa tra tan va giet hai hang tram ngan dan thuong, con neu đe cho đam đong cam phan tan cong ong Can thi se khien danh tieng cua chinh quyen quan su moi do Hoa Ky hau thuan bi ton hai. Bo Ngoai giao Hoa Ky khi đo đa ra chi thi:

"Ngo Đinh Can can đuoc cap quyen ti nan neu ong ta gap nguy hiem ve mat the chat tu bat ky phia nao. Neu [ong ta] đuoc cap quyen ti nan, [hay] giai thich cho chinh quyen Hue [hieu] rang bao luc se lam ton hai đen uy tin cua che đo moi tren truong quoc te. Cung xin nhac lai voi ho rang Hoa Ky tung co hanh đong tuong tu đe bao ve Thich Tri Quang khoi chinh quyen ong Diem va truong hop ong Can lan nay cung tuong tu nhu vay."
Toa Bach Oc gui đien tin đen Đai su quan Hoa Ky o Sai Gon vao ngay 4 thang 11 đong y di tan me con ong Can. Tuong Đo Cao Tri, Tu lenh Quan đoan I cua QLVNCH, nguoi tung tham gia đan ap Phat tu o Hue, co noi rieng voi ong Can rang chinh quyen se cho phep ong roi khoi Viet Nam an toan. Vao ngay 5 thang 11, ong Can đen lanh su quan Hoa Ky tai Hue cung mot chiec vali chua đay đo la My. Cung trong sang ngay hom đo, tuong Tri đuoc lenh cua Hoi Đong Quan Nhan Cach Mang đua hai me con ong Can ve Sai Gon. Tuong Tri chi hua voi ong Can rang hai nguoi se an toan len mot may bay My vao Sai Gon, tai đo quan chuc su quan se tiep đon ong. Tren chuyen bay vao nam, ong Can đuoc thap tung boi bon nguoi My: mot pho lanh su, hai quan canh va mot trung ta. Ong Can luc bay gio đa co y đinh xin đuoc ti nan o Nhat Ban.
Tuy nhien, Đai su Hoa Ky Henry Cabot Lodge, Jr. lai co phuong an khac. Nguyen truoc đo, khi biet tin Ngo Đinh Can đang ti nan tai Lanh su quan Hoa Ky, tuong Đo Cao Tri đen Toa lanh su My canh bao co quan nay đung chua chap ong Can vi neu dan chung Hue tran vao pha Toa lanh su va hanh hung ong Can thi khong co luc luong nao giu đuoc an ninh. Toa lanh su My quyet đinh trao tra Ngo Đinh Can cho quan luc Viet Nam Cong hoa. Chinh vi vay, thay vi cu cac quan chuc su quan đen san bay Tan Son Nhut tiep đon me con ong Can, Lodge đa cu nhan vien CIA Lucien Conein, nguoi truoc đo đa ho tro nhom tuong linh lap ke hoach đao chinh ong Diem. Conein đon bat ong Can ngay tai san bay va giao cho luc luong đao chinh giam giu tai kham đuong Chi Hoa. Đai su Lodge noi rang Tuong Đon đa hua se xu ly ong Can "ve mat phap ly va tu phap". Ong bao voi Washington rang Hoa Ky khong can phai cap phep ti nan cho ong Can nua, noi rang: "Đoi voi toi, duong nhu ly do chung ta cho ong ta ti nan khong con ton tai". Ong cung nhan manh rang Hoa Ky khong the can thiep vao cac van đe lien quan toi tu phap, vi ong Can "chac chan la mot nhan vat đang trach, mot nguoi xung voi tat ca su ghe tom ma ong ta hien đang phai nhan". Lodge ly luan rang vi neu Can khong bi giet, viec bao ve ong se tao an tuong rang Hoa Ky ung ho cac hoat đong đi nguoc voi luat phap cua ong. Đai su Lodge tung ke lai rang Quoc truong Duong Van Minh khi đo tung đam bao rang ong Can se nhan đuoc su khoan hong ngay ca khi bi ket an tu hinh. Tuy nhien, loi noi nay mau thuan voi Conein khi ong nay khang đinh rang luc luong QLVNCH muon ong Can phai chet.
Trong vu xet xu, ong Can đa phai đoi mat voi nhung đieu bat loi ngay tu đau, khi hang ngan tu nhan chinh tri đuoc tha ra thay nhau tuong thuat nhung cau chuyen ve cac vu tra tan duoi ban tay cua anh em nha ho Ngo.


Xet xu va xu tu Co tin cho rang tuong Nguyen Khanh, nguoi tham gia lat đo ong Duong Van Minh trong cuoc đao chinh thang Gieng nam 1964, đe nghi cho Ngo Đinh Can ra nuoc ngoai song luu vong voi đieu kien ong Can phai chuyen tien vao tai khoan ngan hang cua minh o Thuy Si. Ong Can phan đoi đe nghi nay, noi rang minh khong co tien. Trong cuon hoi ky cua minh, Tran Van Đon cho rang truoc sau gi ong Khanh cung se xu tu ong Can, vi ong Can nam trong tay thong tin ve su tham nhung cua cac tuong linh tham gia đao chinh. Duoi thoi Tong thong Ngo Đinh Diem, Nguyen Khanh chi huy Quan đoan II QLVNCH hoat đong o Tay Nguyen duoi su giam sat cua Ngo Đinh Can. Mac du đa giup bat ong Can nhung Đai su Lodge khuyen Tuong Khanh nen tu kiem che va nhe tay voi ban an vi so gay ra lan song phan đoi trong giao dan cung nhu lam đao lon du luan quoc te voi an tu hinh.
Ban than ong Can đa phai đoi mat voi cac cao buoc đen tu cac nhan chung tu coi minh la nan nhan cua che đo Ngo Đinh Diem. Trong phien toa xet xu, hoa thuong Thich Tri Quang cung cac nguyen đon khac kien quyet bac bo ban an khoan hong, van đong đoi an tu cho ong Can. Ly do ma nhung nguoi nay đua ra đo chinh la neu ong Can con song, truoc sau gi cung co co hoi phuc hoi quyen luc vi gia đinh ho Ngo co rat nhieu nguoi ung ho. Ban đau Đai su Lodge chi trich viec Thich Tri Quang van đong đoi xu tu Ngo Đinh Can. Trong mot cuoc gap go voi Lodge vao đau thang 4 nam 1964, Thuong toa Thich Tri Quang canh bao rang cuoc chien chong cong va hau thuan cua Phat giao danh cho Washington se bi suy giam neu nguoi My khong ung ho mot ban an đu cung ran cho ong Can. Vao ngay ngay 22 thang 4 nam 1964, ong Ngo Đinh Can bi Toa an Cach mang tuyen an tu hinh. It ngay sau, ong Can đe đon len Quoc truong Duong Van Minh xin an xa. Roi Tong giam muc Phaolo Nguyen Van Binh cung gui mot la thu toi Duong Van Minh xin an xa voi ly do la ong Can đang bi benh rat nang, khong con song đuoc bao lau cho nen khong can thiet phai hanh quyet. Đieu nay mot lan nua đat ong Minh vao vi tri nam giu quyen sinh sat mot thanh vien gia đinh ho Ngo, vi truoc đo chinh ong la nguoi truc tiep ra lenh cho can ve Nguyen Van Nhung giet chet Ngo Đinh Diem va Ngo Đinh Nhu trong cuoc đao chinh.
Trong qua trinh dien ra phien toa, benh tieu đuong cua ong Can ngay cang tro nen tram trong con me gia cua ong cung qua đoi. Vao ngay 9 thang 5 nam 1964, do suc khoe qua yeu va khong the tu đi mot minh, ong đuoc cang vao san trong nha tu, đuoc hai nguoi linh canh va hai linh muc Cong giao ho tro đe đung thang ben cot. Ong tu choi bit mat, bay to muon đuoc nhin tan mat cuoc hanh quyet cua minh. Đe nghi cua ong bi tu choi va ong đa bi xu ban truoc su chung kien cua khoang 200 nguoi quan sat.
Đai su Lodge len tieng phu nhan trach nhiem cua minh trong vu an, tuyen bo rang Hoa Ky đa lam tat ca nhung gi co the đe ngan chan vu hanh quyet xay ra. Lodge tung tuyen bo cho phep ong Can ti nan tai Đai su quan Hoa Ky, nhung thuc ra chinh Lodge la nguoi ra lenh cho si quan Conein chan bat ong Can tai Tan Son Nhut. Linh muc Phaolo Cao Van Luan, vien truong Vien Đai hoc Hue, nguoi bi chinh quyen Ngo Đinh Diem cach chuc vien truong vi cho rang ong khong co bien phap cung ran đoi pho voi sinh vien Phat giao đau tranh chong che đo, đa yeu cau Đai su Lodge khong đuoc xu tu Can. Theo linh muc Luan, Lodge đa tung khang đinh voi ong rang vu hanh quyet se khong dien ra.
Thi the ong Can đuoc chon tai nghia trang san bay Tan Son Nhut, ve sau quy tu ve nghia trang Lai Thieu (tinh Binh Duong), nam chung voi hai anh Ngo Đinh Diem, Ngo Đinh Nhu va me Pham Thi Than. Sau khi chet, so tai san ca nhan cua ong Can đa đuoc quyen gop cho cac to chuc tu thien Cong giao thong qua cac ngan hang nuoc ngoai.


Xem them Đoan Cong tac Đac biet Mien Trung
Chin Ham


Tham khao = Ghi chu =


= Chu thich =


= Thu muc =


Đoc them Duong Phuoc Thu (2006). Tu nguc Chin Ham va nhung đieu it biet ve Ngo Đinh Can. Hue: Nha xuat ban Thuan Hoa. OCLC 124061551.
Ha Hoang (2002). Sai Gon đoan ket ban truong ca. Thanh pho Ho Chi Minh: Nha xuat ban Van nghe. OCLC 62718546.
Le Xuan Nhuan (2002). "Canh-sat-hoa", quoc-sach yeu-tu cua Viet-Nam Cong-Hoa: hoi-ky. Alameda, California: Nha xuat ban Xay Dung. ISBN 978-0-9665293-7-1. OL 5883177W.
Nguyen Đac Xuan (2000). Hoi đap ve Trieu Nguyen va Hue xua. Thanh pho Ho Chi Minh: Nha xuat ban Tre. OCLC 46707742.
Nguyen Van Minh (2004). Dong ho Ngo Đinh: Uoc mo chua đat. Garden Grove, California: Hoang Nguyen. OCLC 60788070.
Tran Đo (1989). Nhung bi an lich su duoi che đo Ngo Đinh Diem: hoi-ky. San Diego, California: Nha xuat ban Me Viet Nam. OCLC 68626030.