Chien tranh My – Tay Ban Nha la xung đot quan su giua Tay Ban Nha va Hoa Ky xay ra tu thang 4 đen thang 8 nam 1898 lien quan đen van đe ve su giai phong Cuba. Cuoc chien bat đau sau khi Hoa Ky đoi hoi giai phap cho van đe đoi đoc lap cua Cuba ma Tay Ban Nha đa khuoc tu. Tinh than cua chu nghia banh truong len cao tai Hoa Ky đa thuc đay chinh phu lap mot ke hoach sap nhap nhung lanh tho hai ngoai con lai cua Tay Ban Nha gom co Philippines, Puerto Rico, va Guam.
Cuoc cach mang tai La Habana đa khien Hoa Ky goi chien ham USS Maine đen Cuba đe to thai đo quan tam cao cua Hoa Ky. Cang thang gia tang trong long nguoi My vi vu no tren chien ham USS Maine. Them vao đo, bao chi khap noi to cao su đan ap cua Tay Ban Nha tai cac thuoc đia. Tat ca nhung đieu nay đa khuay đong cong chung My. Chien tranh ket thuc sau nhung chien thang cua Hoa Ky tai Quan đao Philippine va Cuba.
Chien thang nhanh gon cua Hoa Ky trong cuoc chien đa gia tang tinh than cung nhu long tu tin va qua quyet cua nguoi My. Ngay 10 thang 12 nam 1898, viec ky ket Hiep đinh Paris đa cho Hoa Ky quyen kiem soat Cuba, Philippines, Puerto Rico, va Guam.


Boi canh lich su Hoc thuyet Monroe cua the ky 19 đa đong vai tro nen tang chinh tri tai Hoa Ky trong viec ung ho su đau tranh gianh đoc lap cua Cuba tu Tay Ban Nha. Cuba đa nhieu lan noi len tranh đau gianh quyen tu quyet cua minh tu luc co cuoc noi day o Yara vao nam 1868.


= Cuba tranh đau gianh đoc lap =
Nam 1895, thuoc đia Cuba la noi xay ra mot cuoc khoi nghia vu trang nho chong lai nha cam quyen Tay Ban Nha. Ho tro tai chanh cho luc luong noi day "Cuba Libre" đen tu cac to chuc ben ngoai thuoc đia, đac biet mot so to chuc co can cu tai Hoa Ky.
Nam 1896, thong đoc moi cua Cuba, Tuong Valeriano Weyler, the quyet đap tan quan noi day bang cach co lap quan noi day voi dan chung đe lam can kiet nguon tiep te cho quan noi day.
Đen cuoi nam 1897, hon 300.000 nguoi Cuba đa bi di chuyen vao trong cac trai tap trung do Tay Ban Nha kiem soat. Nhung trai tap trung nay tro thanh nhung noi ban thiu đoi rach va benh tat khien khoang mot tram ngan nguoi chet.
Mot cuoc chien tuyen truyen đuoc nhung nguoi Cuba luu vong tung ra tai Hoa Ky, tan cong viec đoi xu vo nhan đao cua Weyler đoi voi nguoi dan Cuba. Cuoc chien tuyen truyen nay gianh đuoc su đong cam cua phan lon dan chung tai Hoa Ky. Weyler bi cac phong vien bao chi nhu William Randolph Hearst goi la mot ten "đo te". Bao chi My bat đau khich đong cho mot cuoc can thiep voi nhung cau chuyen ve nhung toi ac cua Tay Ban Nha đoi voi nguoi dan Cuba.


= Chien ham USS Maine =

Vao thang 1 nam 1898, nhung nguoi Cuba trung thanh voi Tay Ban Nha gay ra mot vu nao đong tai La Habana va đot pha ba toa bao đia phuong. Nhung toa bao nay la nhung toa bao thuong chi trich Tuong Weyler. Cac cuoc nao đong dan đen su hien dien cua luc luong Thuy quan Luc chien Hoa Ky tai hon đao mac du khong co mot cuoc tan cong nao nham vao nguoi My trong suot cuoc nao đong. Tuy nhien van co moi quan tam ve tinh mang cua nguoi My song tai La Habana. Moi quan tam lo lang cua Hoa Ky la nhung nguoi Cuba thien Tay Ban Nha vi ho luon đe long thu han đoi voi viec ung ho nen đoc lap cua Cuba ngay cang gia tang tai Hoa Ky. Hoa Ky thong bao cho tong lanh su cua minh tai La Habana la Fitzhugh Lee rang chien ham Maine se đuoc phai đen đe bao ve quyen loi Hoa Ky neu cang thang leo thang hon.
Chien ham USS Maine đen La Habana vao ngay 25 thang 1 nam 1898. Chien ham o lai đo ma khong co chuyen gi xay ra cho đen thang ke tiep. Vao ngay 15 thang 2 nam 1898 luc 9:40 toi, chien ham Maine chim trong cang La Habana sau mot vu no lam chet 266 thuy thu. Nguoi Tay Ban Nha cho rang su kien nay xay ra la do mot vu no tu ben trong chien ham nhung theo mot ban bao cao cua phia My thi cho rang no bi min đanh chim.
Co đen bon cuoc đieu tra đuoc tien hanh đe xac đinh nguyen nhan gay ra vu no. Tat ca cac nha đieu tra đeu đua ra cac ket luan khac nhau. Ca hai ket luan đieu tra cua Tay Ban Nha va My đeu đi theo hai huong khac nhau. Mot cuoc đieu tra vao nam 1999 đuoc uy thac boi Tap chi Hoi Đia ly Quoc gia va do Advanced Marine Enterprises tien hanh đa đua ra ket luan rang "ro la co kha nang hon la truoc đay đa ket luan rang mot qua min đa lam phan vo tau phia đay bi cong vao va lam no tung cac thung thuoc đan." Tuy nhien van con nhieu tranh cai ve chuyen gi đa lam cho chien ham bi no tung. Y kien cua nguoi Tay Ban Nha va nhung nguoi Cuba trung thanh ket luan bang mot gia thuyet rang Hoa Ky co the đa co tinh gay ra vu no đe co co gay chien voi Tay Ban Nha.


= Dien bien dan đen chien tranh =
Theo sau vu chien ham Maine bi no tung, nhung chu bao chi nhu William Randolph Hearst đa đua ra ket luan rang chinh nhung quan chuc Tay Ban Nha tai Cuba la nhung nguoi phai chiu trach nhiem. Ho cho xuat ban gia thuyet nay nhu mot bang chung. Viec xuat ban bao chi theo cam quan cua ho đa cham ngoi lua gian du cua nguoi My voi nhung bai tuong trinh kinh ngac noi ve nhung hanh đong tan ac ma Tay Ban Nha thuc hien tai Cuba. Hearst đap lai y kien cua nguoi ve tranh minh hoa cua ong la Frederic Remington rang cac đieu kien tai Cuba chua qua toi te đe gay ra su thu đich: "Anh cung cap hinh anh va toi se tao ra chien tranh."
Bi kich đong đen gian du, mot phan boi tin tuc nhu vay, du luan quan chung My keu gao "Đung quen chien ham Maine, đa đao Tay Ban Nha!" Tong thong William McKinley, Chu tich Ha vien Thomas Brackett Reed va cong đong thuong nghiep chong đoi loi keu goi chien tranh ngay cang gia tang cua cong chung.
Bai phat bieu cua Thuong nghi si Redfield Proctor đuoc đoc vao ngay 17 thang 3 nam 1898 phan tich ti mi tinh hinh roi ket luan rang chien tranh la hanh đong thich hop duy nhat. Nhieu nguoi trong cong đong thuong nghiep va ton giao truoc đay tung chong đoi chien tranh nay quay sang chieu huong ung ho, bo lai Tong thong William McKinley va Chu tich Ha vien Thomas Brackett Reed gan nhu đon đoc trong viec phan đoi chien tranh. Ngay 11 thang 4 tong thong McKinley xin phep Quoc hoi Hoa Ky goi quan đen Cuba voi muc đich ket thuc noi chien o đo.
Ngay 19 thang 4, quoc hoi thong qua nghi quyet chung ung ho nen đoc lap cua Cuba. Tuyen cao bac bo bat cu y đinh nao nham sap nhap Cuba nhung đoi hoi Tay Ban Nha rut quan. Nghi quyet cung cho phep tong thong su dung tat ca luc luong quan su ma tong thong can đe giup Cuba gianh đoc lap tu Tay Ban Nha. Thuong vien Hoa Ky thong qua ban tu chinh voi 42 phieu thuan va 35 phieu chong vao ngay 19 thang 4 nam 1898. Ha vien Hoa Ky lam theo nhu vay trong ngay hom đo voi 311 phieu thuan va 6 phieu chong. Tong thong McKinley ky vao ngay 20 thang 4 nam 1898 va toi hau thu đuoc goi đen Tay Ban Nha. Đe đap lai, Tay Ban Nha cat quan he ngoai giao voi Hoa Ky va tuyen chien vao ngay 23 thang 4. Ngay 25 thang 4, quoc hoi tuyen bo tinh trang chien tranh giua Hoa Ky va Tay Ban Nha đa khoi su tu ngay 20 thang 4 (sau đo đoi thanh ngay 21 thang 4).


Cac mat tran = Thai Binh Duong =


 Philippines  Tran chien đau tien la o vinh Manila noi ma vao ngay 1 thang 5 nam 1898, pho đe đoc George Dewey chi huy Hai đoan A chau cua Hai quan Hoa Ky tren chien ham USS Olympia, chi trong vong vai gio, đa đanh bai hai đoan Tay Ban Nha duoi quyen cua đo đoc Patricio Montojo y Pasaron. Dewey gianh đuoc chien thang ma chi thiet hai mot binh si. Tuy nhien nguoi nay chet vi đau tim.
Vi nguoi Đuc chiem đuoc Thanh Đao nam 1897 nen hai đoan cua Dewey tro thanh luc luong hai quan duy nhat tai Vien Đong khong co can cu đia phuong cho chinh minh. Đieu nay khien cho hai đoan gap van đe thieu đan duoc va than đa. Mac du co van đe ve tiep lieu, Hai đoan A Chau khong chi đanh chim ham đoi Tay Ban Nha ma con chiem đuoc cang Manila.
Sau chien thang cua Dewey, vinh Manila tap nap voi nhieu chien ham cua Vuong quoc Anh, Đuc, Phap, va Nhat Ban; tat ca cong lai hon luc luong cua Dewey. Ham đoi cua Đuc voi 8 chien ham, be ngoai nhu co ve đen vung bien Philippine đe bao ve nhung quyen loi cua Đuc (mot hang nhap khau duy nhat), đa hanh đong gay han—bang ngang truoc mat cac chien ham My, tu choi chao quoc ky My (theo nghi thuc lich thiep hang hai), keo coi trong cang, va boc do đo tiep lieu cho quan Tay Ban Nha đang bi bao vay. Nguoi Đuc voi nhung quyen loi rieng cua minh rat hang say loi dung bat cu co hoi nao ma cuoc xung đot tren quan đao co the mang đen cho ho. Nguoi My bat mach đuoc y đo cua nguoi Đuc lien đe doa xung đot neu cac hanh đong gay han tiep dien, khien nguoi Đuc nhuong bo.
Pho đe đoc Dewey đua Emilio Aguinaldo đang luu vong tai Hong Kong ve Philippines đe tap hop nguoi Philippine chong lai chinh quyen thuoc đia Tay Ban Nha. Hoa Ky đo bo luc luong va nguoi Philippine chiem giu phan lon quan đao vao thang 6, tru thanh pho phao đai Intramuros. Ngay 12 thang 6 nam 1898, Aguinaldo tuyen bo Philippine đoc lap.
Ngay 13 thang 8, vi cac tu lenh My khong biet lenh ngung ban đa đuoc ky ket giua Tay Ban Nha va Hoa Ky trong ngay hom truoc nen cac luc luong My tan cong va chiem thanh pho Manila tu tay Tay Ban Nha. Tran chien nay đanh dau su cham dut hop tac giua My va Philippine khi luc luong Philippine bi ngan can tien vao thanh pho Manila. Hanh đong nay gay nen su cam phan sau sac trong long nguoi Philippine va tu đo dan đen cuoc Chien tranh Philippine-My sau đo.


 Guam  Đai ta hai quan Henry Glass đang co mat tren tuan duong ham USS Charleston khi ong mo mat lenh va nhan đuoc chi thi tien vao đao Guam roi chiem giu đao. Ngay khi đen đo vao ngay 20 thang 6, ong khai hoa đai bac va ban len đao. Mot si quan Tay Ban Nha thieu trang bi, khong biet la chien tranh đa đuoc tuyen bo, tien ve phia chien ham My va xin muon it thuoc no đe ban phao đap lai loi chao cua nguoi My. Glass lien bat giu vien si quan nay lam tu binh. Sau khi hua hen, vien si quan nay đuoc lenh quay tro lai đao đe thao luan cac đieu kien đau hang. Ngay hom sau, 54 binh si bo binh Tay Ban Nha bi bat va hon đao roi vao tay Hoa Ky.


= Vung Caribbean =


 Cuba  Theodore Roosevelt (luc đo la phu ta bo truong Bo Hai quan Hoa Ky) tich cuc co vu can thiep vao Cuba trong khi đo ong đat Hai quan Hoa Ky trong tinh trang thoi chien va chuan bi cho Hai đoan A chau cua Dewey vao tran. Ong lam viec voi Leonard Wood đe thuyet phuc luc quan tuyen mo mot trung đoan gom toan nhung binh si tinh nguyen, đo la trung đoan Ki binh tinh nguyen so 1. Wood đuoc giao chi huy trung đoan nay ma sau đo nhanh chong đuoc biet đen voi cai ten "Rough Riders".
Nguoi My hoach đinh chiem thanh pho Santiago de Cuba đe tieu diet luc quan cua Linares va ham đoi cua Cervera. Đe đen Santiago, ho phai vuot qua cac phong tuyen day đac cua quan Tay Ban Nha o Đoi San Juan va mot thi tran nho tai El Caney. Cac luc luong My đuoc quan noi day nguoi Cuba do tuong Calixto Garcia lanh đao giup đo.


 = Chien dich tren bo  =

Giua 22 thang 6 va 24 thang 6, Quan đoan V Hoa Ky duoi quyen tuong William R. Shafter đo bo o Daiquiri va Siboney, phia đong Santiago, va thiet lap can cu hanh quan cua My. Mot toan quan Tay Ban Nha đanh te quan My gan Siboney vao ngay 23 thang 6 rut lui ve cac vi tri giao thong hao đon gian tai Las Guasimas. Mot đon vi tien phuong cua luc luong My duoi quyen cuu tuong phe mien nam thoi noi chien la tuong Joseph Wheeler khong nghe theo loi chi dan cua nhom trinh sat nguoi Cuba va ra lenh tien cong mot cach can than. Ho đung đo va giao chien voi toan quan đi sau cua Tay Ban Nha trong tran Las Guasimas vao ngay 24 thang 6. Tran chien ket thuc khong phan thang bai voi phan loi nghieng ve phia Tay Ban Nha. Quan Tay Ban Nha bo Las Guasimas theo ke hoach rut lui ve Santiago.
Luc quan Hoa Ky dung nhung nguoi chuyen đanh te thoi Noi chien Hoa Ky đi đau nhung mui tien phong. Tat ca bon binh si tinh nguyen đi đau cac mui tien cong đeu bi giet chet. Tran Las Guasimas chung to cho Hoa Ky thay rang cac chien thuat thoi noi chien khong con hieu qua đe chong lai quan Tay Ban Nha la nhung nguoi đa hoc hoi đuoc kinh nghiem an nup tu cuoc vat lon cua chinh ho voi quan noi day Cuba va khong bao gio đe lo vi tri cua ho trong luc phong thu. Quan Tay Ban Nha cung đuoc ho tro vao luc đo boi thuoc sung moi khong khoi ma khi ho ban ra cung khong đe lai dau vet. Quan My chi co the tien cong quan Tay Ban Nha bang cach dung nhom 4 đen 5 nguoi tien cong trong luc nhung nguoi khac nam tai cho ban yem tro.
Ngay 1 thang 7, mot luc luong hon hop khoang 15.000 binh si My gom cac trung đoan bo binh, ki binh va tinh nguyen trong đo co Roosevelt va nhom "Rough Riders" cua ong (đang chu y la Trung đoan 71 New York, Trung đoan 1 North Carolina, Trung đoan 23 va Trung đoan da mau 24 cung cac luc luong noi day nguoi Cuba) tan cong 1.270 quan Tay Ban Nha phong thu duoi hao bang cac cuoc tan cong đoi mat nguy hiem kieu Noi chien Hoa Ky trong tran El Caney va tran San Juan Hill ben ngoai Santiago. Hon 200 binh si Hoa Ky thiet mang va gan 1.200 binh si khac bi thuong trong nhung tran đanh nay. Hoa luc yem tro tu cac sung Gatling la mau chot thanh cong trong tan cong. Hai ngay sau đo Cervera quyet đinh bo Santiago.
Cac luc luong Tay Ban Nha tai Guantanamo cung bi Thuy quan Luc chien Hoa Ky va cac luc luong noi day Cuba co lap đen noi khong biet la Santiago đang bi bao vay, va cac luc luong cua ho o phia bac tinh cung khong choc thung cac phong tuyen Cuba. Tuy nhien, luc luong tiep vien cua Escario tu Manzanillo đa đanh vuot qua su phan khang quyet liet cua Cuba nhung đen noi qua tre đe tham gia giai cuu cuoc bao vay.
Sau cac tran đanh Đoi San Juan va El Caney, cuoc tien cong cua My dung lai. Quan Tay Ban Nha thanh cong bao ve Đon Canosa. Viec nay giup ho binh on phong tuyen cua ho va chan đuong vao Santiago. Quan My va Cuba buoc phai bat đau mot cuoc bao vay đo mau va bop nghet thanh pho. Trong đem, quan Cuba đao hang loat cac giao thong hao ve phia cac vi tri cua Tay Ban Nha. Sau khi hoan thanh, cac giao thong hao nay đuoc giao cho cac binh si Hoa Ky va roi mot loat giao thong hao moi đuoc đao tien ve phia truoc. Quan My trong luc bi ton that hang ngay vi hoa luc va bi ban tia tu quan Tay Ban Nha lai ton that nhieu sinh mang hon vi kiet suc do nang gay ra va benh sot ret. Tai vung ven phia tay thanh pho, tuong Cuba la Calixto Garcia bat đau cong pha thanh pho, lam cho cac luc luong Tay Ban Nha hoang so va hoang mang bi tra thu.


 Cac chien dich tren bien  Cang lon Santiago de Cuba la muc tieu chinh cua cac chien dich tren bien trong suot thoi gian chien tranh. Ham đoi cua Hoa Ky tan cong Santiago can co noi tru an đe tranh mua bao Đai Tay Duong. Vi the vinh Guantanamo voi hai cang tot đa đuoc chon cho muc đich nay. Cuoc tien cong chiem vinh Guantanamo xay ra vao ngay 6 thang 6–10 thang 6 nam 1898, ban đau bang cuoc tan cong cua hai quan va sau đo la cuoc đo bo thuy quan luc chien thanh cong voi su yem tro cua hai quan.
Tran Santiago de Cuba vao ngay 3 thang 7 nam 1898 la tran hai chien lon nhat trong Chien tranh Tay Ban Nha–My. Ket qua la Hai đoan Caribbean cua Tay Ban Nha (cung con đuoc biet ten la Flota de Ultramar) bi tieu diet. Vao thang 5 nam 1898, ham đoi Tay Ban Nha cua đo đoc Pascual Cervera y Topete ban đau đuoc phat hien nam trong cang Santiago la noi ham đoi cua ong tru an tranh bi tan cong tu bien. Cac luc luong Tay Ban Nha va My đoi đau nhau trong khoang 2 thang. Khi hai đoan Tay Ban Nha tim cach roi cang ngay 3 thang 7, luc luong My tieu diet hoac lam mac can 5 trong so 6 chien ham. Chi mot chien ham Tay Ban Nha la tuan duong ham moi va co toc đo nhanh Cristobal Colon thoat nan nhung thuyen truong cua chien ham nay keo co minh xuong va tu đanh đam chien ham cua minh khi luc luong My cuoi cung đuoi theo kip. 1.612 thuy thu Tay Ban Nha gom ca đo đoc Cervera bi bat va bi đua đen đao Seavey, Kittery, Maine noi ho bi giam giu tu 11 thang 7 cho đen giua thang 9.
Trong suot cuoc đoi đau, tro ly cong binh Hai quan Hoa Ky la Richmond Pearson Hobson đuoc lenh cua chuan đo đoc William T. Sampson đanh chim chien ham Merrimac cua minh trong cang đe khoa chat ham đoi Tay Ban Nha ben trong. Nhiem vu that bai. Hobson va thuy thu cua ong bi bat. Ho đuoc trao đoi tu binh vao ngay 6 thang 7. Hobson tro thanh anh hung quoc gia va nhan Huan chuong Danh du vao nam 1933 roi tro thanh mot dan bieu.


 Puerto Rico  Trong thang 5 nam 1898, trung uy Henry H. Whitney thuoc đai đoi phao binh so 4 cua Hoa Ky đuoc phai đen Puerto Rico trong mot su menh trinh tham. Ong cung cap ban đo va cac thong tin co lien quan đen luc luong quan su Tay Ban Nha ve cho chinh phu Hoa Ky truoc khi cuoc xam chiem Puerto Rico.
Ngay 10 thang 5, cac chien ham Hoa Ky xuat hien ngoai duyen hai Puerto Rico. Ngay 12 thang 5, mot hai đoan gom 12 chien ham Hoa Ky do chuan đo đoc William T. Sampson chi huy ban pha San Juan. Suot cuoc ban pha, nhieu toa nha chinh phu bi trung đan. Ngay 25 thang 6, chien ham Yosemite phong toa cang San Juan. Ngay 25 thang 7, tuong My Nelson A. Miles cung voi 3.300 binh si đo bo o Guanica, va Chien dich Puerto Rico bat đau. Quan My gap phai su chong tra ngay luc đau cuoc xam chiem.
Tran cham tran đau tien giua quan My va Tay Ban Nha xay ra tai Guanica. Cuoc chong cu bang vu trang co to chuc đau tien xay ra tai Yauco ma sau nay đuoc nhac đen voi ten goi tran đanh Yauco. Theo sau tran đanh nay la cac tran đanh Fajardo, Guayama, cau song Guamani, Coamo, Silva Heights va cuoi cung la tran Asomante. Ngay 9 thang 8 nam 1898, bo binh va ki binh My đung đo voi quan Tay Ban Nha va quan trung thanh Puerto Rico đuoc trang bi voi đai bac tren mot ngon nui co ten Cerro Gervasio del Asomante trong luc quan My tim cach tien vao Aibonito. Cac tu lenh My quyet đinh rut lui va tap hop lai đe quay tro lai vao ngay 12 thang 8 nam 1898 cung voi mot đon vi phao binh. Cac đon vi Tay Ban Nha va quan trung thanh nguoi Puerto Rico bat đau phan cong bang hoa luc đai bac do Ricardo Hernaiz chi huy.
Trong lan lua đan, bon binh si My la trung si John Long, trung uy Harris, đai uy E.T. Lee va ha si Oscar Sawanson — bi thuong nang. Dua vao thuc te nay va cac bao cao ve viec nhung toan quan Tay Ban Nha đang tren đuong đen chi vien, tu lenh Landcaster ra lenh rut lui. Tat ca cac hoat đong quan su tren đao Puerto Rico bi đinh chi sau đo trong đem hom đo sau khi Hiep đinh Paris đuoc cong bo.


Hiep đinh hoa binh Voi nhung cuoc bai tran tai Cuba va Philippines, ca hai ham đoi cua ho bi vo hieu hoa nen Tay Ban Nha keu goi đoi thoai hoa binh.
Su thu đich cham dut ngay 12 thang 8 nam 1898 bang viec ky ket mot nghi đinh hoa binh giua Hoa Ky va Tay Ban Nha tai Washington D.C.. Hiep đinh hoa binh chinh thuc đuoc ky tai Paris ngay 10 thang 12 nam 1898 va đuoc Thuong vien Hoa Ky phe chuan ngay 6 thang 2 nam 1899. No co hieu luc vao ngay 11 thang 4 nam 1899. Phia nguoi Cuba tham du voi tu cach quan sat vien.
Thang loi chong vanh cua Hoa Ky trong cuoc chien, đuoc Ngoai truong John Hay mieu ta la "cuoc chien nho lay lung", đa mang lai tinh than phan khoi, khich le chi khi, niem tu tin va qua quyet cua nguoi My. Hoa Ky gianh đuoc gan nhu tat ca cac thuoc đia cua Tay Ban Nha vao thoi đo, gom co Philippines, Guam, va Puerto Rico. Rieng Cuba, bi Hoa Ky chiem đong cho đen ngay 17 thang 7 nam 1898, đuoc thanh lap chinh phu dan su cua chinh minh va sau đo đuoc Hoa Ky trao tra đoc lap ngay 20 thang 5 nam 1902. Tuy nhien Hoa Ky ap đat mot so đieu kien han che đoi chinh phu moi cua Cuba trong đo gom co viec Cuba khong đuoc lien minh voi cac quoc gia khac va Hoa Ky gianh quyen can thiep vao Cuba cho chinh minh. Hoa Ky cung thiet lap hop đong thue muon vinh vien Vinh Guantanamo.
Ngay 14 thang 8 nam 1898, 11.000 binh si bo binh đuoc đua đen chiem đong Philippines. Khi quan My bat đau thay the Tay Ban Nha kiem soat Philippines thi chien tranh lai bung no giua cac luc luong Hoa Ky va Philippines dan đen Chien tranh Philippine-My.


Phim anh va truyen hinh ve Chien tranh Tay Ban Nha-My The Rough Riders, mot phim cam nam 1927
Rough Riders, phim bo truyen hinh nam 1997 do John Milius đao voi cac dien vien Tom Berenger trong vai Theodore Roosevelt, Gary Busey vai Joseph Wheeler, Sam Elliott vai Bucky O'Neill, Dale Dye vai Leonard Wood, Brian Keith vai William McKinley, George Hamilton vai William Randolph Hearst, va R. Lee Ermey vai John Hay
The Spanish-American War: First Intervention, phim tai lieu nam 2007 docudrama tren kenh The History Channel


Ghi chu Tham khao Benjamin R. Beede, ed. The War of 1898 and Hoa Ky Interventions, 1898–1934 (1994). An encyclopedia.
Dyal, Donald H (1996), Historical Dictionary of the Spanish American War, Brian B. Carpenter, Mark A. Thomas, Greenwood Press, ISBN 0313288526
Gatewood, Willard B. (1975), Black Americans and the White Man's Burden, 1898–1903, University of Illinois Press, ISBN 0252004752
Hendrickson, Kenneth E., Jr. The Spanish-American War Greenwood, 2003. short summary
Trask, David F. (1996), The War with Spain in 1898, ISBN 0803294298


Đoc them = Ngoai giao va nguyen nhan chien tranh =
James C. Bradford, ed., Crucible of Empire: The Spanish-American War and Its Aftermath (1993), essays on diplomacy, naval and military operations, and historiography.
Lewis Gould, The Spanish-American War and President McKinley (1982)
Philip S. Foner, The Spanish-Cuban-American War and the Birth of American Imperialism, 1895-1902 (1972)
Richard Hamilton, President McKinley, War, and Empire (2006).
Kristin Hoganson, Fighting For American Manhood: How Gender Politics Provoked the Spanish-American and Philippine-American Wars (1998)
Paul S. Holbo, "Presidential Leadership in Foreign Affairs: William McKinley and the Turpie-Foraker Amendment," The American Historical Review 1967 72(4): 1321-1335.
Walter LaFeber, The New Empire: An Interpretation of American Expansion, 1865-1898 (1963)
Ernest May, Imperial Democracy: The Emergence of America as a Great Power (1961)
Paul T. McCartney, American National Identity, the War of 1898, and the Rise of American Imperialism (2006)
Richard H. Miller, ed., American Imperialism in 1898: The Quest for National Fulfillment (1970)
Walter Millis, The Martial Spirit: A Study of Our War with Spain (1931)
H. Wayne Morgan, America's Road to Empire: The War with Spain and Overseas Expansion (1965)
John L. Offner, An Unwanted War: The Diplomacy of the United States and Spain over Cuba, 1895–1898 (1992).
John L. Offner, "McKinley and the Spanish-American War" Presidential Studies Quarterly 2004 34(1): 50–61. ISSN 0360-4918
Louis A. Perez, Jr., "The Meaning of the Maine: Causation and the Historiography of the Spanish-American War," The Pacific Historical Review 1989 58(3): 293-322.
Julius W. Pratt, The Expansionists of 1898 (1936)
Thomas Schoonover, Uncle Sam's War of 1898 and the Origins of Globalization. (2003)
John Lawrence Tone, War and Genocide in Cuba, 1895–1898 (2006)
David F. Trask, The War with Spain in 1898 (1996)
Fareed Zakaria, From Wealth to Power: The Unusual Origins of America’s World Role (1998)


= Chien tranh =
Donald Barr Chidsey, The Spanish American War (New York, 1971)
Cirillo, Vincent J. Bullets and Bacilli: The Spanish-American War and Military Medicine (2004)
Graham A. Cosmas, An Army for Empire: The United States Army and the Spanish-American War (1971)
Philip Sheldon Foner, The Spanish-Cuban-American war and the birth of American imperialism (1972)
Frank Freidel, The Splendid Little War (1958), well illustrated narrative by scholar
Allan Keller, The Spanish-American War: A Compact History (1969)
Gerald F. Linderman, The Mirror of War: American Society and the Spanish-American War (1974), domestic aspects
Joseph Smith, The Spanish-American War: Conflict in the Caribbean and the Pacific (1994)
G. J. A. O'Toole, The Spanish War: An American Epic—1898 (1984)
John Tebbel, America's Great Patriotic War with Spain (1996)


= Nghien cuu lich su =
Duvon C. Corbitt, "Cuban Revisionist Interpretations of Cuba's Struggle for Independence," Hispanic American Historical Review 32 (thang 8 nam 1963): 395-404.
Edward P. Crapol, "Coming to Terms with Empire: The Historiography of Late-Nineteenth-Century American Foreign Relations," Diplomatic History 16 (Fall 1992): 573-97;
Hugh DeSantis, "The Imperialist Impulse and American Innocence, 1865–1900," in Gerald K. Haines and J. Samuel Walker, eds., American Foreign Relations: A Historiographical Review (1981), pp. 65–90
James A. Field Jr., "American Imperialism: The Worst Chapter in Almost Any Book," American Historical Review 83 (June 1978): 644-68, past of the "AHR Forum," with responses
Joseph A. Fry, "William McKinley and the Coming of the Spanish American War: A Study of the Besmirching and Redemption of an Historical Image," Diplomatic History 3 (Winter 1979): 77-97
Joseph A. Fry, "From Open Door to World Systems: Economic Interpretations of Late-Nineteenth-Century American Foreign Relations," Pacific Historical Review 65 (thang 5 nam 1996): 277-303
Thomas G. Paterson, "United States Intervention in Cuba, 1898: Interpretations of the Spanish-American-Cuban-Filipino War," History Teacher 29 (thang 5 nam 1996): 341-61;
Louis A. Perez Jr.; The War of 1898: The United States and Cuba in History and Historiography University of North Carolina Press, 1998
Ephraim K. Smith, "William McKinley's Enduring Legacy: The Historiographical Debate on the Taking of the Philippine Islands," in James C. Bradford, ed., Crucible of Empire: The Spanish-American War and Its Aftermath (1993), pp. 205–49
Richard W. Stewart, General Editor, Ch. 16, Transition, Change, and the Road to war, 1902-1917" Luu tru ngay 12 thang 1 nam 2012 tai Wayback Machine, in "American Military History, Volume I: The United States Army and the Forging of a Nation, 1775-1917" Luu tru ngay 27 thang 12 nam 2011 tai Wayback Machine, Center of Military History, United States Army, ISBN 0-16-072362-0
Spencer Tucker, The Encyclopedia of the Spanish-American and Philippine-American Wars: A Political, Social, and Military History, Tap 1, ABC-CLIO, 20-05-2009. ISBN 1851099514.


= Nhung hoi ky =
Funston, Frederick. Memoirs of Two Wars, Cuba and Philippine Experiences. New York: Charles Schribner's Sons, 1911
Hoa Ky War Dept. Military Notes on Cuba. 2 vols. Washington, DC: GPO, 1898.
Wheeler, Joseph. The Santiago Campaign, 1898. Lamson, Wolffe, Boston 1898.
kaylaMagazine. The perils of Evangelina. Feb. 1968.
Cull, N. J., Culbert, D., Welch, D. Propaganda and Mass Persuasion: A Historical Encyclopedia, 1500 to the Present. Spanish-American War. Denver: ABC-CLIO. 2003. 378-379.
Daley, L. (2000), "Canosa in the Cuba of 1898", trong Aguirre, B. E.; Espina, E. (bien tap), Los ultimos dias del comienzo: Ensayos sobre la guerra, Santiago de Chile: RiL Editores, ISBN 9562841154
Ensayos sobre la Guerra Hispano-Cubana-Estadounidense. 2000.
Davis, R. H. New York Journal. Does our flag shield women? 13 thang 2 1897.
Duval, C. New York Journal. Evengelina Cisneros rescued by The Journal. 10 thang 10 1897.
Kendrick M. New York Journal. Better she died then reach Ceuta. 18 thang 8 1897.
Kendrick, M. New York Journal. The Cuban girl martyr. 17 thang 2 1897.
Kendrick, M. New York Journal. Spanish auction off Cuban girls. 12 thang 2 1897.
McCook, Henry Christopher (1899), The Martial Graves of Our Fallen Heroes in Santiago de Cuba, G. W. Jacobs & Co.
Muller y Tejeiro, Jose. Combates y Capitulacion de Santiago de Cuba. Marques, Madrid:1898. 208 p. English translation by US Navy Dept.
Dirks, Tim. "War and Anti-War Films". The Greatest Films. {{Chu thich web}}: Đa bo qua tham so khong ro |accessmonthday= (tro giup); Đa bo qua tham so khong ro |accessyear= (goi y |access-date=) (tro giup)
Adjutant General's Office Statistical Exhibit of Strength of Volunteer Forces Called Into Service During the War With Spain; with Losses From All Causes. Washington: Government Printing Office, 1899.


Lien ket ngoai Operations of the US Signal Corps Cutting and Diverting Undersea Telegraph Cables from Cuba
Library of Congress Guide to the Spanish-American War
Spain to Use Privateers; An Official Decree Declares that She is Determined to Reserve This Right (Headline, NY Times, 24 thang 4 nam 1898)
Emergence to World Power, 1898–1902 (an extract from Matloff's American Military History)
Hispanic Americans in the U.S. Army
Emergence to World Power, 1898–1902 (an extract from American Military History — revised 2005)
Buffalo Soldiers at San Juan Hill
Impact on the Spanish Army by Charles Hendricks
Black Jack in Cuba—General John J. Pershing’s service in the Spanish-American War, by Kevin Hymel
Centennial of the Spanish-American War 1898–1998 Luu tru ngay 6 thang 10 nam 2001 tai Wayback Machine by Lincoln Cushing
The World of 1898: The Spanish-American War — Library of Congress Hispanic Division
William Glackens prints at the Library of Congress
Spanish-American War Centennial
Points of Confusion over the Cuba Question and Cuba Sovereignty
Images of Florida and the War for Cuban Independence, 1898 from the state archives of Florida
Individual state's contributions to the Spanish-American War: Illinois Luu tru ngay 21 thang 1 nam 2005 tai Wayback Machine, Pennsylvania Luu tru ngay 26 thang 2 nam 2011 tai Wayback Machine
Sons of Spanish American War Veterans
From 'Dagoes' to 'Nervy Spaniards,' American Soldiers' Views of their Opponents, 1898 Luu tru ngay 1 thang 5 nam 2011 tai Wayback Machine by Albert Nofi
History of Negro soldiers in the Spanish-American War, and other items of interest, by Edward Augustus Johnston, published 1899, hosted by the Portal to Texas History.
Los ultimos de Filipinas
The War of 98 (The Spanish-American War) Luu tru ngay 2 thang 11 nam 2008 tai Wayback Machine The Spanish-American War from a Spanish perspective (bang tieng Anh).
Army Nurse Corps in the war
Art and images
Name Index to New York in the Spanish-American War 1898
1898: El Ocaso de un Imperio Article in Spanish about naval operations during the Spanish-American war.
Spanish-American War photographic collections Luu tru ngay 24 thang 9 nam 2010 tai Wayback Machine, via Calisphere, California Digital Library