Chieu het hay chieu bi (tieng Anh: checkmate) la bat ky the co nao trong co vua va cac tro choi tuong tu co vua khac, trong đo quan vua cua nguoi choi đang o the chieu (bi doa bat quan) va khong the tron thoat. Khi mot ben bi chieu het, ben con lai se thang van đau.
Trong co vua, vua khong bao gio thuc su bi bat—nguoi choi thua ngay khi vua cua nguoi choi bi chieu het. Trong cac cuoc thi đau chinh thuc, viec tu bo mot van đau chac chan thua truoc khi bi chieu het thuong đuoc coi la nghi thuc tot.
Neu mot nguoi choi khong bi chieu nhung khong co nuoc đi hop le thi se roi vao the het nuoc đi va van đau ngay lap tuc ket thuc voi ket qua hoa. Trong bien ban thi đau, mot nuoc đi chieu het đuoc ky hieu bang dau "#", vi du: 34. Qg3#.


Vi du Mot the chieu het co the xay ra chi sau hai nuoc đi cua mot ben khi tat ca cac quan co van con tren ban co (ngay giai đoan mo đau cua van co nhu trong chieu het hai nuoc), o giai đoan trung cuoc (nhu trong van đau the ky nam 1956 giua Donald Byrne va Bobby Fischer), hoac sau nhieu nuoc đi voi it nhat ba quan co o the ket thuc van co.


Lich su Trong co vua tieng Phan thoi ky đau (k. 500–700), quan vua co the bi bat va van co ket thuc ngay luc nay. Nguoi Ba Tu (k. 700–800) đua ra y tuong canh bao quan vua đang bi tan cong (thong bao chieu theo thuat ngu hien đai). Đieu nay đuoc thuc hien đe tranh mot van đau bi ket thuc som mot cach bat ngo. Sau đo, nguoi Ba Tu đa bo sung them mot quy tac, đo la quan vua khong the di chuyen vao vi tri bi chieu hoac bo mat o vi tri đang bi chieu. Ket qua la quan vua khong the bi bat, va chieu het la cach duy nhat đe ket thuc van co.
Truoc nhung nam 1600, co the gianh chien thang mot van co bang cach an đuoc tat ca cac quan co cua đoi thu, chi đe lai mot quan vua. Phong cach choi nay bay gio đuoc goi la annihilation (tam dich: tieu diet, huy diet) hoac robado (tam dich: cuop). Vao thoi Trung co, nguoi choi bat đau coi viec thang bang chieu het la cao quy hon, vi vay trong mot thoi gian, chien thang theo phong cach huy diet đa tro thanh thang-mot-nua; truoc khi phong cach choi nay bi bo đi.


Hai quan co chinh Hai quan co chinh (quan hau hoac quan xe) co the de dang chieu het o mep ban co bang ky thuat đuoc goi la chieu het bac thang ma đoi thu gan nhu khong co kha nang phan khang. Qua trinh nay la đat hai quan co tren hang hoac cot lien ke va buoc quan vua sang mot ben cua ban co bang cach su dung mot quan co đe chieu quan vua va quan con lai đe chang đuong khong cho quan vua đi ve phia nguoc lai. Trong hinh minh hoa, Trang chieu het bang cach ep vua Đen đen bien, moi lan mot hang. Chieu het bac thang co the đuoc su dung đe chieu het bang hai quan xe, hai quan hau hoac mot quan xe va mot quan hau hau.


Chieu het co ban Co bon quan co chieu co ban khi mot ben chi con quan vua va ben kia chi co nhung loi the toi thieu can thiet đe chieu vua, tuc la (1) mot quan hau, (2) mot quan xe, (3) hai quan tuong tren cac o mau đoi lap, hoac (4) mot quan tuong va mot quan ma. Neu ben thang co nhieu loi the, nhieu quan co hon, chieu het se de dang hon.
Chieu tuong voi quan hau la pho bien nhat va de đat đuoc nhat. No thuong xay ra sau khi mot con tot đuoc phong cap thanh quan hau. Chieu vua voi quan xe cung thuong xay ra, nhung chieu het voi hai tuong hoac voi tuong va ma hiem khi xay ra. Chieu bi hai tuong kha de thuc hien, nhung chieu het bang tuong va ma thi kho va đoi hoi đo chinh xac.


= Vua va Hau =

Hai ban co đau tien cho thay cac vi tri chieu bi co ban voi quan hau mot cach tuong đoi, co the xay ra o bat ky canh nao cua ban co. Đuong nhien, vi tri chinh xac trong mot van đau chinh thuc co the khac voi vi du. O vi du đau tien, quan hau cua nguoi chieu bi đang đung đoi dien voi quan vua đoi thu va quan vua con lai đang bao ve quan hau cua minh. O vi du thu 2, hai quan vua đang đoi mat nhau va quan hau đung cung hang (hoac cot) voi quan vua cua đoi phuong.

Trong truong hop ca hai ben đeu co cach choi toi uu, ben co quan hau di chuyen thuong phai di chuyen toi đa 10 nuoc tu bat ky vi tri bat đau nao, nhung thuong can it nuoc đi hon. O nhung vi tri ma mot con tot vua đuoc phong cap thanh quan hau, can nhieu nhat la 9 nuoc đi.
Voi the co o hinh ben, quan Trang de dang chieu het bang cach han che quan vua đen trong mot hinh chu nhat va thu nho hinh chu nhat đo đe buoc quan vua đen mep ban co:

 1. Qf6 Kd5 2. Qe7 Kd4 3. Kc2 Kd5 4. Kc3 Kc6 5. Kc4 Kb6 6. Qd7 Ka6 7. Qb5+ Ka7 8. Kc5 Ka8 9. Kc6 Ka7 10. Qb7#

Tranh het nuoc đi
Ben chien thang phai can than đe khong khien quan vua cua đoi phuong het nuoc đi du khong bi chieu, trong khi ben phong thu se muon vao mot vi tri nhu vay. Co 5 loai the het nuoc đi chung co the xay ra ma ben manh hon phai tranh. Hai cai đau tien thuong pho bien hon.


= Vua va Xe =

Vi du đau tien cho thay vi tri chieu vua co ban voi quan Xe, co the xay ra o bat ky canh nao cua ban co. Vua đen co the o bat ky o vuong nao tren mep ban co, vua trang đung đoi mat voi no va quan xe co the chieu tu bat ky o vuong nao tren cung hang hoac cot. Vi du thu hai cho thay mot vi tri hoi khac, trong đo cac quan vua khong đoi mat nhung quan vua cua ben phong thu phai o trong mot goc. Trong truong hop di chuyen toi uu, voi ben co quan xe di chuyen, chieu het co the đuoc thuc hien sau toi đa 16 nuoc đi tu bat ky vi tri xuat phat nao.
Trong hinh vi du thu 3 o tren, quan Trang chieu het bang cach han che vua đen trong mot hinh chu nhat va thu nho hinh chu nhat đo đe buoc quan vua đen mep ban co:

1. Kd3+ Kd5 2. Re4 Kd6 3. Kc4! Kc6 4. Re6+ Kc7 5. Kc5 Kd7 6. Kd5 Kc7 7. Rd6 Kb7 8. Rc6 Ka7 9. Kc5 Kb7 10. Kb5 Ka7 11. Rb6 Ka8 12. Kc6 Ka7 13. Kc7 Ka8 14. Ra6# (vi tri chieu het thu 2).
Tranh het nuoc đi
Co 2 the co het nuoc đi co ban:


= Vua va hai Tuong =

Duoi đay la hai vi tri chieu vua co ban voi hai tuong (tren cac o vuong co mau đoi lap), co the xay ra o bat ky goc nao. (Hai hoac nhieu quan tuong cung mau, co the xay ra do quan tot phong cap, khong the chieu het.)

Vi du đau tien la the chieu het trong goc. Vi du thu hai la chieu bi tren mot canh hinh vuong ben canh hinh vuong o goc (ve ly thuyet, vi tri nay co the xay ra o bat ky đau doc theo mot canh, nhung chi co the bi ep lien ke voi mot goc). Trong truong hop di chuyen quan mot cach toi uu, ben co tuong di chuyen co the chieu het đoi phuong trong toi đa 19 nuoc đi, ngoai tru o mot so vi tri rat hiem (0,03% so vi tri co the).
Khong qua kho đe chieu het bang 2 quan Tuong, cung su tro giup cua quan Vua. Co 2 nguyen tac can ap dung:

Tranh het nuoc đi

Mot vi du ve the het nuoc đi, khi quan Trang thuc hien 1. Kb6 (đuoc đanh dau x) quan đen se het nuoc đi du Vua khong bi chieu.


= Vua, Tuong va Ma =

Trong so cac the co ban, đay la the kho buoc đoi phuong vao vi tri bi chieu het nhat, boi vi hai quan nay khong the tao thanh mot hang rao tuyen tinh đoi voi vua đoi phuong tu xa. Ngoai ra, nguoi chieu chi co the chieu het vua đoi phuong o mot goc ma quan Tuong kiem soat.


Mot so chieu het co ban = Chieu het Scholar =

Chieu het Scholar (con goi la 4 nuoc chieu het hay chieu het 4 nuoc) la cach chieu het đat đuoc bang cac nuoc đi:

1. e4 e5 2. Qh5 Nc6 3. Bc4 Nf6?? 4. Qxf7#
Cac nuoc đi co the đuoc choi theo mot thu tu khac hoac co chut thay đoi, nhung y tuong co ban la giong nhau: quan hau va quan tuong ket hop trong mot cuoc tan cong phoi hop đon gian vao f7 (hoac f2 neu Đen đang thuc hien the chieu). Ngoai ra con co cac cach khac đe chieu vua trong bon nuoc đi.


Xem them Bay Legal


Ghi chu Tham khao Thu muc