Aristoteles (tieng Hy Lap co: Αριστοτελης phat am tieng Hy Lap co: [aristotelɛːs], Aristoteles; chinh ta tieng Anh: Aristotle, phien am tieng Viet: A-rit-xtot; 384 – 322 TCN) la mot nha triet hoc va bac hoc nguoi Hy Lap co đien. Ong la mot trong nhung mon sinh uu tu cua triet gia Platon, đa co cong sang lap truong phai triet hoc tieu dao trong khuon vien Lyceum cung nhu chu nghia Aristoteles rong lon hon. Ong quan tam đen đa dang cac linh vuc hoc thuat; bao gom vat ly, sinh hoc, đong vat hoc, sieu hinh hoc, logic, luan ly, my hoc, tho ca, kich nghe, am nhac, hung bien, tam ly hoc, ngon ngu hoc, kinh te, chinh tri, khi tuong, đia chat va chinh phu. Tu vung tri thuc cung nhu cac van đe va phuong phap truy van suy tuong cua phuong Tay ngay nay phan lon bat nguon tu nhung di huan cua Aristoteles. Triet ly cua ong, vi vay, co mot tam anh huong đoc đao đoi voi moi dang tri thuc o phuong Tay va van tiep tuc khang đinh đuoc vi the đang ke cua no trong cac cuoc đam luan triet hoc đuong đai.
Ta co rat it thong tin ve cuoc đoi Aristoteles ngoai tru mot so manh moi sau: Ong sinh ra va lon len tai thi quoc Stagira o Bac Hy Lap. Cha Aristoteles la Nicomachus, nguoi qua đoi khi ong con be. Nam 17 hoac 18 tuoi, ong gia nhap Hoc vien Platon o Athens va cu tru tai đay cho đen nam 37 tuoi (khoang nam 347 TCN). Sau khi nguoi thay Platon ta the, ong roi Athens sang xu Macedonia kem cap con trai cua Vua Philippos II la Alexandros III ke tu nam 343 TCN. Aristoteles đa thanh lap mot thu vien tai Lyceum, noi ong cho ra đoi hang tram cuon sach bang chat lieu giay coi. Mac du Aristoteles viet rat nhieu luan thuyet va đoi thoai tao nha nham xuat ban, song chi co khoang mot phan ba tac pham ban đau cua ong con sot lai, chua tung co y đinh xuat ban.
Tu tuong cua Aristoteles đa đinh hinh sau sac loi tu duy cua gioi han lam thoi trung co. Vat ly Aristoteles co anh huong keo dai tu Hau ky co đai/So ky Trung Co toi thoi Phuc hung, khong bi thay the theo cach he thong cho đen tan thoi ky Khai sang va su ra đoi cua co hoc co đien. Mot so quan sat ve đong vat cua Aristoteles, chang han ve xuc tu hectocotyl (co chuc nang sinh san) cua bach tuoc, tung bi ngo vuc cho đen the ky 19. Hon nua, Aristoteles đa co anh huong đang ke đen triet hoc Hoi giao Judeo thoi Trung co, cung nhu than hoc Kito giao, đac biet la chu nghia Platon Moi cua Giao hoi so khai va truyen thong kinh vien cua Giao hoi Cong giao. Aristoteles đuoc cac hoc gia Hoi giao thoi trung co ton sung nhu "Nguoi thay Đau tien", va đuoc cac hoc gia theo đao Kito thoi trung co nhu Thomas Aquinas goi đon thuan bang kinh ngu "Nha triet hoc". Thi si Dante vinh danh Aristoteles la "bac thay cua nhung nguoi hieu biet". Cong trinh cua Aristoteles bao gom nghien cuu hinh thuc som nhat ve logic, ve sau đuoc phat huy boi cac hoc gia thoi Trung co nhu Peter Abelard va John Buridan.
Anh huong cua Aristoteles đoi voi logic hoc keo dai cho đen tan the ky thu 19. Hon nua, thuyet luan ly cua ong, von van luon co tieng tam, hien lai rat đuoc quan tam trong boi canh nganh đao đuc hoc đuc hanh đang noi len. Aristoteles đuoc ton vinh la cha đe cua logic hoc, sinh hoc, khoa hoc chinh tri, đong vat hoc, phoi hoc, luat tu nhien, phuong phap khoa hoc, tu tu hoc, tam ly hoc, chu nghia duy thuc, chu nghia phe phan, chu nghia ca nhan, muc đich luan, va khi tuong hoc.


Cuoc đoi Nhin chung, chi tiet ve cuoc đoi cua Aristoteles con kha mo ho. Cac tieu su thoi co đai nhieu khi mang tinh phong đoan va gioi su hoc hien nay moi chi nhat tri o mot vai chi tiet quan trong.
Aristoteles chao đoi vao nam 384 TCN tai Stagira, Chalcidice, tam 55 km phia đong thanh pho Thessaloniki ngay nay. Cha ong, Nicomachus, la thai y cua Vua Amyntas xu Macedon. Hoi con tre, Aristoteles tim hieu ve sinh hoc va y duoc duoi su chi bao cua cha. Khong may thay, cha me Aristoteles mat khi ong moi 13 tuoi, tu đo tro đi ong đuoc nguoi giam ho ten la Proxenus xu Atarneus nuoi nang. Tuy chi mot vai manh thong tin ve tuoi tho cua ong song sot cho đen tan ngay nay, Aristoteles co le đa tung lui toi cung đien Macedonia mot thoi gian va tiep xuc lan đau voi hoang gia Macedonia.
Khi len 17 hoac 18 tuoi, Aristoteles lu hanh toi Athens đe tiep tuc nghiep hoc tai Hoc vien Platon. Ong co le đa tung tham du Le bi nghi Eleusinia, mot phong đoan dua tren cau cach ngon "đuoc trai nghiem la đuoc hoc" [παθειν μαθεiν] cua ong. Aristoteles song o Athens 20 nam rong va roi đi vao nam 348/47 TCN. Tuong truyen rang so di la boi ong bat man voi chi huong cua Hoc vien sau khi chau trai cua Platon la Speusippus len tiep quan, song cung co the ong đa lo so thai đo bai Macedonia cua nguoi dan Athens luc bay gio nen moi voi roi đi. Aristoteles đong hanh cung Xenocrates toi tham trieu đinh cua nguoi bang huu Hermias xu Atarneus o Tieu A. Sau khi Hermias qua đoi, Aristoteles ngao du cung mon đe Theophrastus toi đao Lesbos, noi hai thay tro cung nghien cuu đong thuc vat đia phuong va cac đam pha tren đao. Tai đay, Aristoteles ket hon voi Pythias, con gai nuoi hoac chau gai cua Hermias. Ba đa ha sinh cho ong mot nguoi con gai cung đat ten la Pythias. Nam 343 TCN, Aristoteles nhan đuoc loi ngo cua Philip II xu Macedonia sang kem cap cho con trai ong la Alexandros.

Aristoteles đuoc phong lam truong hoc vien tai Macedonia. Trong thoi gian phung su tai trieu đinh cua xu nay, Aristoteles giang day khong chi cho minh Alexandros ma con cho hai vi vua tuong lai, đo la Ptolemy va Cassander. Aristoteles thuc giuc Alexandros thao phat ve huong đong, co le bat nguon tu thai đo hoan toan vi chung cua ong ve Ba Tu. Ong khuyen Alexandros tro thanh "lanh đao cua nhan dan Hy Lap va bao chua cua lu ro, hay san soc nhan dan Hy Lap nhu be ban hoac than toc, va hay đoi xu voi lu ro nhu thu du hoac cay co". Toi nam 335 TCN, Aristoteles tro ve Athens, thanh lap truong Lyceum va day hoc tai đo suot 12 nam. Trong luc o Athens, vo ong qua đoi va Aristoteles nay sinh tinh cam voi Herpyllis xu Stagira. Hai nguoi ho co voi nhau mot đua con đuoc đat ten theo nguoi cha qua co cua Aristoteles la Nicomachus. Neu tac pham Suda – mot hop tuyen su hoc thoi Trung co – chinh xac, ong co le cung tung co moi tinh voi mot eromenos ten la Palaephatus xu Abydus.
Giai đoan giua nam 335 va 323 TCN đuoc tin la khoang thoi gian Aristoteles cho ra đoi nhieu tac pham nhat. Ong viet rat nhieu đoi thoai song hau het đeu đa that truyen. Nhung cong trinh con sot lai cua ong thi đuoc hau the khao bien thanh cac chuyen luan. Quan trong nhat trong so đo bao gom Vat ly, Sieu hinh hoc, Luan ly hoc Nikomacheia, Chinh tri luan, Ve hon va Thi hoc. Aristoteles đa nghien cuu va co nhieu đong gop lon lao trong nhieu linh vuc nhu "logic hoc, sieu hinh hoc, toan hoc, vat ly, sinh hoc, thuc vat hoc, luan ly hoc, chinh tri hoc, nong nghiep, y duoc, nghe thuat mua, va kich."
Gan cuoi đoi, Aristoteles va Alexandros tro nen xa cach do cac van đe lien quan đen Ba Tu. Thoi co đai co đon đoan cho rang Aristoteles lien can đen cai chet cua Alexandros, song đieu nay chi bat nguon tu mot khang đinh khong đang tin xuat hien tan 6 nam sau. Ngay sau khi Alexandros bang ha, thai đo bai Macedonia o Athens lai day len mot lan nua. Nam 322 TCN, Demophilus va Đai tu giao Eurymedon vu cao Aristoteles toi bat kinh, khien ong phai tim noi nuong nau tren manh đat tu cua than mau tai Chalcis, Euboea. Tuong truyen khi đo ong đa cat len nhung loi sau: "Ta se khong cho phep đam Athens bang bo triet hoc toi hai lan" – nhac ve phien toa xet xu Socrates o Athens luc truoc. Aristoteles qua đoi tai Euboea cung nam đo. Ong xuong ten mon đe Antipatros lam nguoi gin giu di san cua minh va đe lai tam di chuc co nhac đen y nguyen đuoc an nghi ben canh nguoi vo.


Triet hoc tu bien = Logic hoc =

Aristoteles đuoc coi la nha nghien cuu som nhat ve linh vuc logic hinh thuc thong qua tac pham Phan tich Thu nhat. Quan niem cua ong ve van đe nay đa thong tri logic hoc phuong Tay cho toi tan the ky thu 19 - khi logic toan hoc tro nen noi troi. Kant tung khang đinh trong tac pham Phe phan ly tinh thuan tuy rang logic hoc Aristoteles đa hoan chinh san tu thoi co đai.


 Organon  Thu ma ngay nay đuoc goi la logic kieu Aristoteles cung cac dang tam đoan luan (cac phuong phap ly luan logic), xua kia co le đuoc chinh ban than Aristoteles goi la "thuat phan tich". Ong danh tu "logic" đe chi phuong phap bien chung. Hau het cong trinh cua Aristoteles duong nhu khong nguyen ban, ma đuoc cac mon đe va cac nha thuyet giang ve sau bien tap lai. Vao khoang nam 40 TCN, Andronicus xu Rhodes hoac mot so mon đe cua ong đa tong hop cong trinh logic hoc cua Aristoteles thanh mot tap sach duy nhat mang nhan đe Organon. Trong đo gom 6 quyen:

Pham tru
Ve Dien giai
Phan tich Thu nhat
Phan tich Thu hai
Chu đe
Ve Bac bo Nguy bien

Hien khong ro thu tu chinh xac cua tung quyen, song danh sach nay đuoc lap dua tren su phan tich cac tac pham cua Aristoteles. No bat đau tu nhung khai niem co ban nhat – su phan tich cac han tu đon gian trong Pham tru, cac menh đe va cac quan he nguyen to giua chung trong Ve Dien giai – cho toi su nghien cuu cac dang thuc phuc tap hon – cu the la, nhung tam đoan luan trong trong hai cuon Phan tich va phep bien chung trong Chu đe va Ve Bac bo Nguy bien. Ba chuyen luan đau tien hinh thanh cai loi cua hoc thuyet logic theo nghia hep: ngu phap cua ngon ngu logic va cac quy tac ly luan. Cuon Tu tu hoc thuong khong đuoc gop vao nhom nay, song no phu thuoc rat mat thiet voi cuon Chu đe.


= Sieu hinh hoc =

Tu "metaphysics" (sieu hinh hoc) co le đuoc đat ra boi mot nha bien tap song vao the ky thu nhat CN, nguoi ma tap hop cac luan thuyet cua Aristoteles thanh cuon sach Sieu hinh hoc nhu ta biet ngay nay. Aristoteles goi đay la "triet hoc đau tien", phan đinh no voi toan hoc va khoa hoc tu nhien (vat ly) hay triet hoc chiem nghiem (theoretike), va mang tinh "than hoc" voi đoi tuong nghien cuu la than thanh. Ong viet trong cuon Sieu hinh hoc rang (đoan trich 1026a16):

neu khong co thu nao khac ngoai nhung thu tu nhien roi rac, thi nghien cuu tu nhien se la dang tri thuc so đang; song neu co thu đoc lap bat đong nao đo, thi tri thuc ve thu nay se toi truoc va la triet hoc đau tien, va no mang tinh pho quat theo duy nhat cach ay, boi le no la đau tien. Va no thuoc ve kieu triet hoc nay nham nghien cuu su ton-tai nhu the su ton-tai, ca ve van đe no la gi va cai gi thuoc ve no chi bang đuc hanh cua su ton-tai.


 Ban the  Sau khi phan tich hai khai niem ban the (ousia) va ban chat (to ti en einai) trong cuon Sieu hinh hoc (Chuong VII), Aristoteles đi đen ket luan rang ban the ca biet la su ket hop cua ca vat chat va mo thuc – con goi la hoc thuyet hylomorph. O Chuong VIII, ong phan đinh vat chat cua ban the nhu la co chat, hay thu ma ban the đuoc cau thanh. Chang han, vat chat cua mot ngoi nha la nhung vien gach, nhung hon đa, nhung mieng go, v.v, hoac bat cu vat lieu nao tao nen ngoi nha ay, trong khi mo thuc cua ban the chinh la ngoi nha thuc su, cu the la 'cho tru cua nguoi va tai san' hoac bat cu thu khu biet nao giup ta đinh nghia ngoi nha la gi. Ve co ban, cong thuc bay ra cac thanh phan la tuong thuat ve vat chat, con cong thuc bay ra cac khu biet la tuong thuat ve mo thuc.


 = Thuyet duy thuc noi tai  =

Giong nguoi thay Platon, Aristoteles quan tam đen van đe su pho quat trong triet hoc. Ban the hoc Aristoteles đat su pho quat (katholou) trong su ca biet (kath' hekaston), tuc nhung thu ton tai trong the gioi. Trai lai, theo Platon, pho quat la mo thuc ton tai biet lap ngoai the gioi va đuoc mo phong boi cac thu trong the gioi. Theo Aristoteles, "mo thuc" van la thu hien tuong phong theo, tuc "phien ban" hien than trong mot ban the ca biet.


 = Tiem nang va hien thuc  =

Xet ve su thay đoi (kinesis) va nguyen nhan cua no, theo đinh nghia trong hai truoc tac Vat ly va Ve Tao sinh va Tan bien cua minh (319b–320a), Aristoteles cho rang su-tro-thanh khac voi:

su tang truong va su giam bot, tuc su thay đoi ve luong;
su van đong, tuc su thay đoi ve khong gian; va
su bien chuyen, tuc su thay đoi ve chat.
Su-tro-thanh la mot thay đoi ma khong gi giu nguyen dai dang, kem theo thanh qua la thuoc tinh. Trong su thay đoi ca biet ay, Aristoteles gioi thieu khai niem tiem nang (dynamis) va hien thuc (entelecheia) tuong quan voi vat chat va mo thuc. Tiem nang la đieu ma mot thu co kha nang thuc hien đuoc hoac bi tac đong, neu hoan canh cho phep va khong bi ngan can boi thu nao khac. Vi du, hat giong duoi đat co tiem nang (dynamei) tro thanh cay, va neu no khong bi can tro boi thu gi khac, no se lon len thanh cay. Su ton tai tiem tang co the 'tac đong' (poiein) hoac 'bi tac đong' (paschein), đieu ma co the la bam tinh hoac tinh đuoc hoc. Chang han, mat co tiem nang nhin ngo (bam tinh – bi tac đong), con ky nang choi sao phai đuoc lam chu thong qua ren luyen (tinh đuoc hoc – tac đong). Hien thuc chinh la su hoan thien tiem nang. Vi muc đich (telos) la nguyen ly cua moi su thay đoi va tiem nang ton tai do muc đich ton tai, vay nen hien thuc chinh la muc đich. Quay lai vi du ve cai cay, ta co the phat bieu rang hien thuc la khi cai cay thuc hien mot trong nhung hoat đong ma no co the lam đuoc.


= Nhan thuc luan =
Đung tren quan niem duy thuc noi tai, nhan thuc luan cua Aristoteles nghien cuu cac su vat ton tai hoac xay ra ben trong the gioi, lay đo lam goc roi nang len kien ​​thuc ve cai pho quat. Nguoc lai, nhan thuc luan cua Platon bat đau tu kien ​​thuc ve mo thuc (hoac y tuong) pho quat, roi dan ha xuong kien ​​thuc ve nhung thu mo phong ca biet. Aristoteles ap dung ca hai phuong phap quy nap lan dien dich, con Platon chi dua vao dien dich tu cac nguyen ly tien nghiem.


Triet hoc tu nhien = Vat ly =


 Nam nguyen to  Trong cuon Ve Tao sinh va Tan bien, Aristoteles ket noi tung nguyen to đuoc đe xuat boi Empedocles la đat, nuoc, khi, va lua, voi hai trong bon tinh chat co the cam nhan đuoc la nong, lanh, uot, va kho. Theo mo hinh cua Empedocles, tat ca vat chat đeu đuoc tao thanh tu bon nguyen to can ban nhung voi nhung ti le khac nhau. Aristoteles bo sung nguyen to aether vao mo hinh nay, ban the than thanh thuoc ve thien cau, cac tinh tu va cac hanh tinh.


 Chuyen đong  Aristoteles phan chuyen đong thanh hai loai la chuyen đong "du doi" hoac "phi tu nhien", kieu nhu mot hon đa bi nem đi, trong cuon Vat ly (254b10), va chuyen đong "tu nhien", kieu nhu mot vat roi tu do, trong cuon Ve coi troi (300a20). Đoi voi chuyen đong du doi, ngay khi tac nhan ngung tac đong, chuyen đong cua vat cung ngung theo: nghia la, trang thai tu nhien cua vat la nghi, so di boi Aristoteles chua xet toi luc ma sat. Voi cach hieu đo, Aristoteles khang đinh ta can nhieu luc hon đe khien vat nang chuyen đong (gia du, no nam tren mat đat); va vat bi tac đong nhieu luc hon thi di chuyen nhanh hon. Đieu nay ngam chi phuong trinh

  
    
      
        F
        =
        m
        v
      
    
    {\displaystyle F=mv}
  
,
tat nhien sai lam trong khuon kho vat ly hien đai.
Trai lai, chuyen đong tu nhien phu thuoc vao thanh phan nguyen to: aether chuyen đong vong tron tu nhien o coi troi, con 4 nguyen to Empedocles kia chuyen đong len (chang han lua, nhu theo quan sat) hoac xuong (chang han đat) huong toi noi nghi tu nhien cua chung.

Trong Vat ly (215a25), Aristoteles phat bieu đinh luat đinh luong cua minh ve chuyen đong, theo đo toc đo, v, cua mot vat the roi ti le thuan (gia du, voi hang so c) voi khoi luong cua vat đo, W, va ti le nghich voi mat đo chat luu, ρ, ma no chim ben trong:

  
    
      
        v
        =
        c
        
          
            W
            ρ
          
        
      
    
    {\displaystyle v=c{\frac {W}{\rho }}}
  

Aristoteles ngu y rang, trong chan khong, toc đo cua vat roi se tien toi vo cung, va ket luan su mo ho ro rang cua khai niem nay khien chan khong la moi truong khong the ton tai. Co nhieu y kien trai chieu xung quanh cau hoi lieu thuyet cua Aristoteles co tinh đinh luong hay khong. Henri Carteron đe xuat "quan điem cuc đoan" cho rang khai niem luc cua Aristoteles ve co ban co tinh đinh tinh, song cac tac gia khac bac bo đieu nay.


 Bon nhan qua   Quang hoc  Aristoteles đe cap đen thi nghiem quang hoc su dung camera obscura o chuong 15 cua cuon Cac van đe. Thiet bi nay bao gom mot buong toi nho đuoc đuc mot lo nho cho anh sang lot qua. Ong thay rang, bat ke hinh dang cai lo, anh mat troi trong buong se luon co hinh tron. Ong cung ghi chu them rang, neu tang khoang cach giua lo va man, anh trong buong se phong to len.


 Co may va tu phat  Theo Aristoteles, tinh tu phat va co may la nguyen co cua mot so vat, co kha nang phan biet voi cac loai nguyen nhan khac, chang han đieu can thiet đon gian. Co may nhu mot nguyen nhan ngau nhien thuoc ve linh vuc cua nhung tuy the, "tu nhung gi tu phat". Ngoai ra con mot loai ngau nhien cu the nua, đuoc Aristoteles goi la "van", chi ap dung cho cac lua chon đao đuc cua con nguoi.


= Thien van hoc =

Trong linh vuc thien van, Aristoteles bac bo khang đinh cua Democritus rang Ngan Ha đuoc tao nen tu "nhung vi sao ma bi che khuat khoi cac tia sang Mat Troi boi Trai Đat," chi ra rat đung rang neu nhu "kich co Mat Troi lon hon Trai Đat va khoang cach tu cac ngoi sao toi Trai Đat xa hon nhieu lan khoang cach tu Mat Troi, thi ... Mat Troi chieu sang tat ca cac vi sao va Trai Đat chang che mot vi sao nao ca."


= Đia chat hoc va khoa hoc tu nhien =

Aristoteles la mot trong nhung nguoi đau tien ghi chep lai nhung quan sat ve đia chat. Ong khang đinh su bien đoi đia chat dien ra cham hon mot đoi nguoi. Nha đia chat hoc Charles Lyell liet ke mot so mo ta đia chat sau đay cua Aristoteles, chang han "nhung ao ho can nuoc" va "nhung hoang mac đuoc cap nuoc boi song ngoi", lay vi du su tang truong cua tam giac chau tho song Nin ke tu thoi Homeros, va "su troi len cua mot trong so cac đao Aiolos, do mot vu phun trao nui lua khi truoc."' Aristoteles cung đe y toi chu trinh thuy van va khi tuong hoc (ket đong trong tac pham "Meteorologica"). Vi du quan sat sau đay cua ong ve qua trinh khu muoi: ong đa thay rat som – va rat đung – rang khi nuoc bien nong len, nuoc ngot boc hoi va cac đai duong đuoc bo sung nuoc nho cac chu trinh mua va cac dong song.


= Sinh hoc =


 Nghien cuu thuc chung  Aristoteles la nguoi đau tien nghien cuu sinh hoc mot cach co he thong, va đay la linh vuc đuoc ong ghi chep lai nhieu nhat. Ong tung danh hai nam troi nghien cuu quan đong vat tren đao Lesbos va nhung vung bien xung quanh, bao gom khu đam Pyrrha nam giua đao. Du lieu trong Lich su đong vat, Su khai sinh cua đong vat, Su van đong cua đong vat, va Cac bo phan cua đong vat đuoc tong hop tu nhung quan sat cua chinh ong, tu nhung khang đinh đuoc đua ra boi cac chuyen gia nhu dan nuoi ong va dan chai luoi, va tu nhung tuong thuat it đang tin hon cua nhung nguoi lu hanh bien khoi. So di hien nay co lam tuong cho rang Aristoteles chu trong mo ta đong vat hon thuc vat la boi le khong con truoc tac nao cua ong ve thuc vat con ton tai, song ta van con hai cuon sach viet ve thuc vat cua mon đe Theophrastus.


 Phong cach khoa hoc   Phan loai vat song  Aristoteles phan biet khoang 500 loai đong vat, sap xep chung theo thang phan bac hoan hao trong tac pham Lich su Đong vat, mot phien ban phi ton giao cua scala naturae, voi con nguoi la loai đung nhat trong thuc bac tu nhien. He thong cua ong gom muoi mot bac đong vat, tinh tu tiem nang cao nhat xuong thap nhat, đieu ma đuoc the hien o dang hinh thuc khi chung moi chao đoi: cao nhat la nhung loai sinh thai song, nong va uot; thap nhat la nhung loai đe trung giong-khoang chat, kho va lanh. Đong vat đung tren thuc vat, va thuc vat đung tren khoang chat. Ong gop nhung loai vat ma ngay nay đuoc goi la đong vat co xuong song vao nhom "đong vat co mau" va co tinh chat nong, con nhung đong vat khong xuong song co tinh chat lanh đuoc ong xep vao nhom "đong vat khong mau" đung duoi đong vat co mau. Nhom co mau đuoc chia tiep thanh đong vat mang thai song (đong vat co vu) va đong vat đe trung (chim, bo sat, ca). Nhom khong mau thi bao gom con trung, đong vat giap xac (khong vo – đong vat chan đau va co vo) va đong vat than mem co vo cung (đong vat hai manh vo va chan bung). Tuy vay, Aristoteles cung ghi nhan rang mot so truong hop ngoai le, khong khop hoan hao voi mo hinh tuyen tinh ma ong đe ra; chang han ca map co nhau thai nhu đong vat bon chan. Mot nha sinh vat hoc hien đai se giai thich đieu nay nhu la ket qua cua su tien hoa hoi tu, khai niem ma thoi Aristoteles chua ai biet toi. Hau het triet gia khoa hoc cho rang Aristoteles khong quan tam đen phan loai hoc, song gioi đong vat hoc nghien cuu ve van đe nay gan đay lai nghi khac. Aristoteles tin rang tat ca qua trinh tu nhien đeu huong toi mot muc đich cuoi cung. Quan điem ay bien minh cho du lieu bieu kien cua ong nhu la mot dien trinh ve thiet ke hinh thuc.


= Tam ly hoc =


 Hon  Tam ly hoc cua Aristoteles, trinh bay trong chuyen luan Ve hon (peri psyches), thua nhan su ton tai cua ba loai hon ("psyches"): hon thuc vat, hon cam giac va hon ly tri. Hon nguoi co nhieu kha nang: giong hon thuc vat, no co the phat trien va nuoi duong ban than; giong hon cam giac, no co the trai nghiem cam giac va di chuyen trong khong gian. Tuy vay, điem đoc đao nhat cua hon nguoi la ly tri, tuc kha nang tiep nhan mo thuc cua cac vat khac va so sanh chung thong qua nous (tri tue) va logos (ly tinh).
Theo Aristoteles, hon la mo thuc cua the song. Tat ca moi thuc the đuoc cau thanh tu mo thuc va vat chat, va mo thuc cua the song chinh la thu ban cho vat chat điem ca biet cua vat song, chang han kha nang khoi hoat su van đong (hoac trong truong hop cua thuc vat, đo la cac chuyen đoi hoa hoc va su tang truong, ma Aristoteles cung cho la nhung van đong). Trai nguoc cac triet gia đi truoc, nhung phu hop voi cac triet gia Ai Cap, ong cho rang hon ly tri nam o con tim chu khong phai bo oc. Aristoteles phan biet giua cam giac va tu tuong, mot điem kha noi bat khi so voi cac triet gia thuo xua, ngoai le la Alcmaeon.


 Tri nho   Mo mong  Triet hoc thuc hanh Triet hoc thuc hanh cua Aristoteles bao trum cac linh vuc luan ly hoc, chinh tri hoc, kinh te hoc, va tu tu hoc.


= Luan ly hoc =

Aristoteles coi luan ly hoc mang tinh thuc hanh hon ly thuyet, tuc la no tap trung vao muc đich tro thanh nguoi tot va lam đieu tot hon la hieu biet suong. Ong đa viet rat nhieu luan thuyet ban ve luan ly, noi bat nhat voi cuon Luan ly hoc Nikomacheia.


= Chinh tri hoc =

Ngoai cac cong trinh luan ly hoc quan tam ve cac ca nhan, Aristoteles cung ban ve chinh tri thi quoc trong Chinh tri luan. Aristoteles coi thi quoc la mot cong đong tu nhien. Hon nua, ong cho rang thi quoc quan trong hon gia đinh, va gia đinh quan trong hon ca nhan, "boi le cai toan the phai quan trong hon cai bo phan". Ong phat bieu rang "con nguoi ve ban chat la loai vat chinh tri" va lap luan rang yeu to phan đinh con nguoi khoi cac loai vat khac trong gioi đong vat đo la ly tinh. Aristoteles nhin nhan chinh tri nhu la mot sinh the chu khong phai mot bo may, va no la su tong hop cua cac bo phan ma neu thieu se khong the ton tai.


Phu chu Tham khao = Trich dan =


= Nguon =
Tieng Viet (dich thuat)

Ngoai ngu


Đoc them Tai lieu tham khao thu cap ve Aristoteles  rat doi dao. Duoi đay la mot so tac pham ngoai ngu.


Lien ket ngoai (bang tieng Anh) Tai Internet Encyclopedia of Philosophy:

(bang tieng Anh) Tai Internet Classics Archive
(bang tieng Anh) Tren Stanford Encyclopedia of Philosophy:

Tuyen tap tac pham
Tai Hoc vien Cong nghe Massachusetts Luu tru ngay 6 thang 1 nam 2011 tai Wayback Machine
Cac tac pham cua Aristoteles tai Du an Gutenberg
Cac tac pham cua hoac noi ve Aristoteles tai Internet Archive
Tac pham cua Aristoteles tren  LibriVox (sach audio thuoc pham vi cong cong) 
Tac pham cua Aristoteles tai Open Library
(bang tieng Anh and tieng Hy Lap) Perseus Project tai Đai hoc Tufts
Tai Đai hoc Adelaide Luu tru ngay 15 thang 2 nam 2017 tai Wayback Machine
(bang tieng Hy Lap and tieng Phap) P. Remacle
An ban Bekker nam 1837 Aristotle's Works 11-tap bang tieng Hy Lap (PDF Luu tru ngay 24 thang 11 nam 2022 tai Wayback Machine · DJVU)