Benh Alzheimer, hoac đon gian la Alzheimer, la mot benh thoai hoa than kinh thuong khoi phat tu tu va ngay cang tro nen nghiem trong. Benh chiem 60–70% nguyen nhan dan đen mat tri. Trieu chung ban đau pho bien nhat la viec kho nho lai nhung su kien gan đay. Khi benh tro nang, nguoi benh co the gap kho khan ve ngon ngu, mat phuong huong (bao gom viec de đi lac), thay đoi tam trang that thuong, mat đong luc, bo be ban than va gap van đe ve hanh vi. Khi tinh trang cua nguoi benh xau đi, ho thuong thu minh khoi nguoi than va xa hoi. Dan dan, nguoi benh mat cac chuc nang cua co the va cuoi cung tu vong. Mac du toc đo phat trien cua benh co the khac nhau, nguoi benh thuong song them đuoc tu 3 đen 9 nam sau khi đuoc chan đoan mac benh.
Nguyen nhan cua can benh hien van đang đuoc tim hieu, va hien tai van chua ro lam the nao ma mot nguoi lai co the mac can benh, nhung dua theo mot so gia thuyet cua bac si thay the, nguyen nhan co the do viec ngam cac chat đoc lau dai tu viec an uong, thuc đem lien tuc, thieu ngu, thieu mau lau ngay, nhiem đoc nhu ngo đoc chi, Cadimi,... Ngoai ra, con co cac yeu to nguy co khac đuoc cho la co kha nang gay benh khac, bao gom tien su chan thuong đau, tram cam lam sang va cao huyet ap. Qua trinh gay ra benh chu yeu co lien he voi cac mang amyloid, cac đam roi soi than kinh cung nhu su mat ket noi noron trong nao bo. Co the chan đoan Alzheimer mot cach tuong đoi dua tren tien su benh va kiem tra nhan thuc ket hop voi chup chieu va xet nghiem mau đe loai tru cac kha nang khac. Cac trieu chung ban đau thuong bi nham voi dau hieu lao hoa thong thuong. Đe chan đoan benh mot cach chac chan can phai xet nghiem mo nao, nhung viec nay chi co the đuoc tien hanh sau khi nguoi benh đa tu vong. Che đo dinh duong hop ly, van đong co the va tuong tac xa hoi–nhung yeu to đa cho thay la mang lai loi ich đoi voi qua trinh lao hoa noi chung–co the giup giam thieu nguy co suy giam nhan thuc va Alzheimer; tinh đen nam 2019, cac thu nghiem lam sang đang đuoc tien hanh nham đanh gia cac kha nang nay. Chua co thuoc hay thuc pham chuc nang nao đuoc chung minh la co the giam thieu nguy co mac benh.
Hien khong co phuong phap đieu tri nao co kha nang ngan chan hoac đao nguoc dien tien cua benh, tuy mot so bien phap co the tam thoi cai thien cac trieu chung. Nguoi benh phai dua vao su ho tro cua nguoi khac ngay mot nhieu hon, tu đo đat ganh nang len nguoi cham soc minh. Nhung ap luc nay co the mang tinh xa hoi, tam ly, vat ly va kinh te. Cac chuong trinh van đong co the co the mang lai loi ich tren phuong dien sinh hoat hang ngay va co tiem nang cai thien ket qua. Cac van đe ve hanh vi hoac tinh trang loan tam than do mat tri gay ra thuong đuoc đieu tri bang thuoc chong loan than, nhung viec nay thuong khong đuoc chi đinh boi loi ich mang lai khong đang ke trong khi nguy co tu vong som lai cao hon.
Tinh đen nam 2015, co khoang 29,8 trieu nguoi mac Alzheimer tren toan the gioi. Tinh đen nam 2020, khoang 50 trieu nguoi mac mot trong cac dang mat tri. Benh thuong khoi phat o nhung nguoi tu 65 tuoi tro len, tuy nhien co đen 10% truong hop khoi phat benh som khi cac trieu chung xuat hien o đo tuoi tu 30 đen 60. Nu gioi mac benh nhieu hon nam gioi. Benh xuat hien o khoang 6% nguoi tu 65 tuoi tro len. Nam 2015, tat ca cac benh mat tri dan đen khoang 1,9 trieu ca tu vong. Benh đuoc đat ten theo bac si tam than va nha benh ly hoc Alois Alzheimer, nguoi đau tien mieu ta benh vao nam 1906. Alzheimer la mot ganh nang lon ve kinh te voi xa hoi, tuong đuong voi ung thu va benh tim mach, khi tieu ton 200 ti đo la My rieng o Hoa Ky.


Đac điem Benh đuoc chia thanh bon giai đoan, voi nhung thay đoi nhan thuc va suy yeu cac chuc nang.


= Giai đoan truoc khi mat tri nho =
Cac trieu chung đau tien thuong bi nham lan la co lien quan đen lao hoa hoac stress. Cac kiem tra tam ly ky luong co the cho thay nhung kho khan nho trong nhan thuc co the xay ra tu toi đa 8 nam truoc khi benh nhan co đay đu trieu chung đe đuoc chan đoan la mac benh Alzheimer. Nhung trieu chung som co the anh huong đen nhung sinh hoat hang ngay phuc tap nhat. Đang chu y nhat la giam tri nho nhu kho khan trong viec nho cac su kien gan đay đa hoc đuoc va khong co kha nang đe tiep thu cac thong tin moi.
Mot so trieu chung thoang qua voi cac chuc nang đieu hanh nao bo ve su chu y, kha nang lap ke hoach, tinh linh hoat, va tu duy truu tuong, hoac suy yeu trong bo nho du lieu (semantic memory - bo nho cua y nghia va moi quan he giua cac khai niem) co the thay trong giai đoan som cua benh Alzheimer. Su tho o cung co the thay o giai đoan nay, đong thoi cung la đac điem than kinh - tam ly hoc keo dai suot qua trinh tien trien benh. Giai đoan tien lam sang cua benh con đuoc goi la suy giam nhan thuc nhe, nhung lieu cach goi đo co đung cho cac giai đoan chan đoan khac hay viec xac đinh buoc đau tien cua benh Alzheimer hay khong thi van con đang đuoc tranh cai.


= Giai đoan nhe =
O benh nhan Alzheimer, su suy giam ngay cang tang ve tri nho va kha nang hoc hoi la yeu to đe chan đoan xac đinh benh. O mot phan nho benh nhan, trieu chung kho khan ve ngon ngu, kho khan ve chuc nang đieu hanh, nhan thuc (agnosia), hoac chuc nang thuc hien cac hoat đong (apraxia) bieu hien ro hon la suy giam tri nho. Benh khong anh huong đen tat ca cac chuc nang ky uc đong đeu nhau. Nhung ky niem xua, nhung đieu đa đuoc hoc (ngu nghia, khai niem…), va tiem thuc (tri nho ve cach lam mot so viec, vi du nhu cach dung dia đe an) bi anh huong o mot muc đo it hon nhung su kien vua moi dien ra.
Nhung van đe ve ngon ngu chu yeu la giam von tu vung va giam su luu loat, dan đen suy giam kha nang ngon ngu noi va viet. Trong giai đoan nay, nguoi benh Alzheimer van co kha nang giao tiep co ban.. Mac du ho van thuc hien đuoc cac chuc nang van đong nhu viet, ve hoac mac quan ao, nhung mot so kho khan bat đau xuat hien trong viec phoi hop cu đong va len ke hoach, song nhung bieu hien đo thuong khong đuoc đe y toi. Khi benh tien trien, benh nhan thuong van co the tu lam đuoc nhieu viec, nhung co the can giup đo hoac giam sat khi thuc hien cac chuc nang can suy nghi.


= Giai đoan kha nang =
Su thoai hoa tien trien dan đen giam kha nang tu lap, nguoi benh mat dan kha nang thuc hien nhung van đong sinh hoat hang ngay. Kho khan ve ngon ngu ro rang hon voi nhung bieu hien nhu khong the nho tu vung, dan đen viec thuong xuyen dung sai tu thay the (paraphasia). Kha nang đoc viet cung mat dan. Kha nang phoi hop nhung chuoi cu đong phuc tap cung giam dan theo thoi gian benh tien trien, vi the nen kha nang bi nga cung tang len. Trong giai đoan nay, cac van đe ky uc tro nen kem dan đi, benh nhan co the khong nhan ra nhung nguoi than. Tri nho dai han cung bi giam dan, du trong giai đoan truoc van con chua bi anh huong.
Thay đoi trong hanh vi va tam ly cung ro hon. Nhung bieu hien thuong gap la đi lang thang, kho chiu va bat on, dan đen khoc, bung no hoac hung hang mot cach khong chu đinh, hoac phan khang lai su cham soc cua nguoi than. Hoi chung thay đoi tinh khi luc hoang hon co the xuat hien. Khoang 30% benh nhan bi ao giac. Benh nhan cung khong nhan thuc đuoc benh tinh cua ban than minh va mat kiem soat chuc nang tieu tieu. Nhung trieu chung nay gay stress cho nguoi than hoac nguoi cham soc benh nhan. Đieu đo co the giam bot neu thay viec cham soc benh nhan tai nha bang viec chuyen benh nhan đen cac co so đieu duong dai han.


= Giai đoan nang =
Trong giai đoan cuoi, benh nhan hoan toan phu thuoc vao nguoi cham soc. Ngon ngu giam thieu chi con cac cum tu đon gian hoac tham chi la nhung tu đon le, cuoi cung dan đen hoan toan mat tieng noi. Du đa mat kha nang ngon ngu bang loi noi, benh nhan thuong co the hieu va đap lai cac tin hieu cam xuc. Mac du su hung hang con xuat hien, nhung su tho o va kiet suc hoan toan van bieu hien nhieu hon. Benh nhan cuoi cung khong the thuc hien ngay ca nhung cong viec đon gian nhat ma khong can tro giup. Viec thoai hoa cac khoi co va cu đong dan đen viec nguoi benh phai nam liet giuong va mat kha nang tu an uong. Nguoi benh Alzheimer sau đo thuong se chet boi cac tac nhan ben ngoai nhu nhiem trung cac vet loet do nam lau ngay, viem phoi... chu khong phai do ban than benh.


Nguyen nhan Cac nha khoa hoc đa đua ra mot so gia thuyet đe giai thich nguyen nhan cua benh nay. Gia thuyet co đien nhat la gia thuyet ve he thong truyen đat than kinh bang acetylcholin (cholinergic), gia thuyet nay la co so cho đa so cac loai thuoc đieu tri hien nay. No đe xuat rang benh Alzheimer la do giam tong hop cua chat truyen đat than kinh acetylcholin. Tuy nhien gia thuyet cholinergic đa khong đuoc ung ho gan đay, chu yeu vi thuoc dung đe đieu tri thieu hut acetylcholine thuc su khong co hieu qua đoi voi benh nhan. Cac hieu ung lien quan đe he thong truyen đat than kinh bang acetylcholin khac cung đuoc đe xuat, nhu viec tich tu so luong lon cac amyloid, dan đen viec viem than kinh lan dan.
Nam 1991, gia thuyet amyloid cho rang su tich tu cua amyloid beta (Aβ) la nguyen nhan co ban cua benh. Mot co so ung ho gia thuyet nay la do vi tri cua gen san xuat protein tien chat amyloid (APP) nam tren nhiem sac the 21 trong khi nhung nguoi mac hoi chung Down (co 3 nhiem sac the 21) tuc la co them 1 phien ban cua gen APP thi hau het đeu mac benh Alzheirmer o đo tuoi tren 40. Đong thoi, đot bien gen APOE4, mot yeu to nguy co di truyen cua benh Alzheimer, gay ra viec tich tu qua nhieu amyloid trong nao truoc khi co cac bieu hien cua benh Alzheimer xuat hien. Vi vay su tich tu Aβ luon co truoc cac bieu hien benh Alzheimer tren lam sang. Mot bang chung nua la o chuot bi bien đoi gen đe bieu hien 1 dang đot bien cua gen APP o nguoi đa cho thay co cac đam roi soi amyloid va cac benh ly cua nao tuong tu trong benh Alzheimer nhu su suy giam kha nang hoc hoi ve khong gian.
Mot loai vac-xin thu nghiem đa cho thay kha nang loai bo cac mang roi amyloid trong 1 giai đoan thu nghiem lam sang som tren con nguoi, nhung no khong co tac đong đang ke đen viec mat tri nho. Cac nha nghien cuu đa dan đen nghi ngo nhung đoan Aβ ngan - tap hop cua mot so đon phan Aβ (khong phai dang mang) la dang Aβ gay benh chu yeu. Nhung đoan ngan nay co đoc tinh, con đuoc goi la phoi tu co nguon goc amyloid khuech tan đuoc (amyloid-derived diffusible ligands (ADDLs)). Chung lien ket voi thu the be mat cua no-ron than kinh va thay đoi cau truc cua khop than kinh (xy-nap than kinh), do đo ngan can dan truyen tin hieu than kinh. Mot thu the cua Aβ co the la protein prion, cung loai protein co lien quan đen benh bo đien va 1 benh tuong tu o nguoi la benh Creutzfeldt-Jakob, do đo co su lien quan giua cac co che cua cac benh than kinh đo voi co che cua benh Alzheimer.
Trong nam 2009, ly thuyet nay đa đuoc cap nhat rang mot ho hang gan cua protein amyloid beta (khong nhat thiet phai la chinh amyloid beta) co the la thu pham chinh trong can benh nay. Ly thuyet nay cho rang mot co che lien quan voi amyloid - co tac dung cat bo bot cac cau noi than kinh trong nao bo trong giai đoan phat trien nhanh chong o tre con - co the bi kich hoat boi qua trinh lao hoa sau nay, lam mat dan te bao than kinh o benh Alzheimer. N-APP, mot đoan o phia đau amine cua protein APP, nam canh đoan amyloid beta va đuoc cat bo khoi APP boi cung mot loai enzyme. N-APP kich hoat chuoi phan ung tu huy bang cach bam vao mot thu the than kinh goi la thu the chet 6 (DR6, hay con goi la TNFRSF21). DR6 đuoc bieu hien nhieu o nhung vung nao bi anh huong nhieu nhat boi benh Alzheimer, vi vay rat co the chuoi phan ung N-APP/DR6 cua qua trinh lao hoa cua nao đa bi kich hoat đe gay benh. Trong mo hinh nay, amyloid beta đong vai tro bo sung, bang cach lam giam chuc nang xy-nap.
Mot nghien cuu vao nam 2004 đa thay rang su tich tu cac mang amyloid khong tuong quan nhieu lam voi viec mat cac no-ron. Nghien cuu đo ho tro cho gia thuyet tau la cac the bat thuong cua protein tau khoi đau cho chuoi phan ung gay benh. Trong mo hinh nay, cac protein tau bi photphorylate hoa qua nhieu se bat cap voi cac soi tau khac. Cuoi cung, chung hinh thanh cac đam roi soi than kinh (neurofibrillary tangles) ben trong than te bao than kinh. Khi đieu đo xay ra, cac vi ong te bao (microtubule - la thanh phan cau tao cua khung xuong te bao) bi tan ra, lam hong he thong van chuyen cua no ron. Đieu nay đau tien se lam hong cac chuc nang lien lac hoa sinh giua cac no-ron va sau đo gay chet te bao.
Virus Herpes simplex loai 1 cung đuoc cho la mot nguyen nhan gay benh o nhung nguoi mang gen apoE nhay cam voi virus nay.
Mot gia thuyet khac xac nhan rang benh nay la do su pha huy myelin trong nao do lao hoa. Su mat mat myelin dan đen giam kha nang dan truyen trong truc than kinh (axon), vi the mat dan cac no ron gia cu. Qua trinh phan huy myelin thai ra sat cung gop phan gay pha huy them than kinh. Qua trinh sua chua myelin trong can bang noi moi gop phan vao su tich tu protein nhu cac protein amyloid beta va tau.
Ung kich oxy hoa cung la mot nguyen nhan đang ke trong viec hinh thanh benh.
Cac benh nhan AD cho thay 70% bi giam mat te bao o nhan luc (locus coeruleus), noi san sinh ra hooc mon norepinephrine (ngoai chuc nang la 1 chat truyen đat than kinh) thuong khuech tan o nhung cho gian mach nhu mot chat khang viem noi sinh trong moi truong xung quanh no-ron, te bao than kinh đem va cac mach mau trong cac vung vo nao moi va hoi hai ma. Cac nghien cuu đa cho thay rang norepinephrine kich thich cac te bao than kinh đem microglia o chuot ngan chan su san xuat cac cytokine do tac dung cua Aβ va su thuc bao cua Aβ. Đieu đo cho thay su suy giam nhan luc co the la mot nguyen nhan gay tang su tich tu Aβ trong nao benh nhan Alzheimer.


Sinh ly benh = Benh hoc than kinh =
Benh Alzheimer đac trung boi viec mat dan no ron va xy-nap than kinh trong vo nao va mot so vung duoi vo nao. Su mat mat nay dan đen chung teo vung bi anh huong, bao gom thoai hoa thuy thai duong va thuy đinh, va mot phan cua thuy tran va hoi đai.. Cac nghien cuu dua tren hinh anh chup cong huong tu (MRI) va chup positron cat lop (PET) đa cho thay su giam kich co nao o mot so vung nhat đinh o benh nhan khi ho tien trien tu suy giam tri nho vua sang giai đoan benh Alzheimer va khi đem so sanh voi hinh anh cua nhung nguoi gia binh thuong.
Co the thay ca cac mang amyloid (amyloid plaque) va đam roi soi than kinh (neurofibrillary tangle) o hinh anh hien vi cua nao benh nhan AD. Cac mang thuong day đac, đa so la dang tich tu khong tan đuoc cua cac peptide amyloid beta va vat chat trong te bao nam ben ngoai va bao quanh cac no-ron. Cac đam roi (đam roi soi than kinh) la su tich tu cua cac protein tau co lien quan đen vi ong (microtubule) đa bi photphorylate hoa qua nhieu va đong lai trong cac te bao. Mac du co nhieu nguoi gia co hinh thanh cac mang va đam roi do qua trinh lao hoa, nao cua benh nhan AD thuong co so luong cac mang va đam roi nhieu hon o nhung vung nao nhat đinh, vi du nhu thuy thai duong. The Lewy (Lewy body) cung khong hiem gap o trong nao benh nhan AD.


= Sinh hoa =

Benh Alzheimer đa đuoc xac đinh la mot benh lien quan đen su gap cuon protein (benh ve protein), do su tich tu cac protein amyloid beta va protein tau gap cuon sai trong nao. Cac mang đuoc tao thanh tu mot loai peptide nho, dai tu 39–43 amino acid, goi la amyloid beta (hay la A-beta hoac Aβ). Amyloid beta la mot đoan cua mot loai protein lon hon goi la protein tien chat cua amyloid (APP), mot protein xuyen mang (transmembrane protein) nam xuyen qua mang te bao cua no-ron. APP rat quan trong cho qua trinh phat trien, ton tai va sua chua cua no-ron. O benh Alzheimer, mot qua trinh chua đuoc hieu ro lam cho APP bi chia thanh cac phan nho hon boi enzym trong qua trinh phan huy (proteolysis). Mot trong cac đoan đo tao ra cac soi amyloid beta, va tao nen cac cum tich tu ben ngoai no-ron duoi dang day đac goi la mang lao hoa (senile plaques).

AD con đuoc coi la benh do protein tau (tauopathy) do su tich tu bat thuong cua protein tau. Moi te bao no-ron đeu co mot bo khung xuong te bao, mot cau truc đo ben trong gop phan tao nen cau truc te bao goi la vi ong (microtubule). Cac vi ong nay hoat đong nhu cac loai đuong ong dan cho cac chat dinh duong va phan tu tu than te bao đen đau kia cua truc axon va quay nguoc tro lai. Mot protein goi la tau giup on đinh cau truc vi ong khi đuoc photphorylate hoa, va vi the đuoc goi la protein lien he voi vi ong. O benh Alzheimer, tau bi thay đoi ve mat hoa hoc, tro nen photphorylate hoa qua nhieu; no bat cap voi cac soi khac, tao thanh cac đam roi soi than kinh va lam tan ra he thong van chuyen cua no-ron.


= Co che benh =
Nguoi ta van chua biet chinh xac su bien đoi trong viec san xuat va tich tu peptide amyloid beta đen muc đo nao thi gay ra benh Alzheimer. Gia thuyet ve amyloid chi ra su tich tu cua peptide amyloid beta la su kien trong tam kich hoat viec thoai hoa no ron. Su tich tu cua cac vi soi (fibril) amyloid, đuoc coi la dang co đoc to lam ngan can can bang ion calci trong te bao, kich hoat su chet te bao theo chuong trinh (apoptosis). Đong thoi, Aβ cung tich tu nhieu hon trong ti the o te bao cua nao benh nhan Alzheimer, va no cung uc che chuc nang cua mot so enzym va viec su dung glucose trong no ron.
Mot so qua trinh viem va cac cytokine co the đong vai tro trong benh hoc cua AD. Viem la dau hieu chung cua viec huy hoai mo o bat cu benh nao, va co the la qua trinh thu cap sau khi mo bi huy hoai hoac la 1 dau hieu cua đap ung mien dich voi benh.
Su thay đoi trong viec phan bo cac neurotrophin (chat đieu hoa su song, phat trien va chuc nang cua no-ron) va trong viec bieu hien cac thu the cua chung vi du nhu chat neurotrophin thu đuoc tu nao (brain derived neurotrophic factor - BDNF) cung đa đuoc mo ta trong benh Alzheimer.


= Di truyen =
Đa so cac ca benh Alzheimer đeu la ngau nhien (sporadic), nghia la nhin chung ho khong bi di truyen mac du co mot so gen la yeu to nguy co cua benh. Mat khac, khoang 0.1% la do di truyen gen troi va thuong bat đau mac benh truoc tuoi 65.
Đa so cac dang benh AD di truyen troi la do đot bien cua mot trong 3 gen: gen protein tien chat amyloid (APP) va gen cua protein presenilin 1 va 2. Đa so cac đot bien cua gen APP va presenilin lam tang su san xuat mot loai protein nho goi la Aβ42 la thanh phan chinh cua mang thoai hoa (mang tich tu amyloid ngoai bao o chat xam cua nao). Mot so đot bien chi thay đoi ti le giua Aβ42 va cac dang Aβ khac, vi du nhu Aβ40, ma khong thay đoi muc đo Aβ42. Đieu đo cho thay cac đot bien presenilin co the gay benh ke ca khi chung lam giam tong so luong Aβ va vi the benh co the do mot chuc nang khac cua presenilin hoac do viec thay đoi chuc nang cua APP va cac phan đoan cua no chu khong phai do chinh ban than Aβ.
Đa so cac ca Alzheimer khong bieu hien di truyen troi va đuoc goi la AD ngau nhien. Tuy nhien mot so thay đoi gen co the la yeu to nguy co. Yeu to nguy co đuoc biet ro nhat la su di truyen allele ε4 cua gen apolipoprotein E (APOE). Khoang 40 đen 80% benh nhan co it nhat 1 allele apoE4. Allele APOE4 lam tang nguy co mac benh len 3 lan o the di hop va 15 lan o the đong hop ve allele nay. Cac nha di truyen hoc thong nhat rang co rat nhieu gen khac la yeu to nguy co hoac co tac dung ngan ngua su phat trien cua benh Alzheimer dang phat benh muon. Co khoang 400 gen đa đuoc kiem tra xem co lien quan đen dang AD ngau nhien - phat benh muon hay khong, đa so đeu co ket qua la khong lien quan.


Ngan ngua Van chua co bien phap nhat đinh nao đuoc chung minh la co hieu qua trong viec ngan ngua benh Alzheimer. Cac nghien cuu đuoc thuc hien tren pham vi toan cau ve bien phap ngan ngua hoac tri hoan benh khoi phat thuong mang lai nhung ket qua khong nhat quan voi nhau. Cac nghien cuu dich te đa đe xuat rang nguy co hinh thanh Alzheimer co lien he voi mot so yeu to co the đieu chinh đuoc nhu che đo an uong, nguy co mac cac benh tim mach, duoc pham, hoat đong tri tue, v.v. Can thuc hien them nghien cuu, bao gom thu nghiem lam sang, đe xac đinh xem cac yeu to nay co kha nang giup ngan ngua Alzheimer hay khong.


= Thuoc =
Cac yeu to nguy co lien quan đen benh tim mach, trong đo co tang cholesterol mau, cao huyet ap, tieu đuong va hut thuoc, co lien he voi nguy co khoi phat benh Alzheimer cao hon cung nhu tinh trang benh nghiem trong hon. Thuoc đieu tri cao huyet ap co the lam giam nguy co. Mot nghien cuu đa cho thay viec su dung cac thuoc statin, co tac dung lam giam cholesterol, co the co loi voi nguoi mac Alzheimer va cac benh mat tri khac tru mat tri nao mach. Lieu phap hormone thay the o phu nu man kinh co the lam tang nguy co mat tri.


= Loi song =
Cac bang chung cho thay giao duc bac cao, thanh tuu su nghiep va viec tham gia cac hoat đong giai tri co lien he voi viec giam thieu nguy co mac Alzheimer, hoac tri hoan su khoi phat cua benh. Đieu nay phu hop voi gia thuyet du tru nhan thuc, theo đo mot so trai nghiem nhat đinh trong cuoc song se tang cuong chuc nang than kinh va cung cap mot du tru nhan thuc co kha nang tri hoan cac benh mat tri. Giao duc tri hoan benh khoi phat nhung khong lam thay đoi thoi gian mac benh. Viec hoc mot ngon ngu thu hai ngay ca khi đa truong thanh duong nhu lam cham su khoi phat cua benh.
Viec tap the duc co lien he voi nguy co mat tri thap hon. The duc cung co hieu qua trong viec giam nhe muc đo nghiem trong cua cac trieu chung o nhung nguoi mac Alzheimer.


= Che đo an uong =
Che đo an uong đuoc xem la mot yeu to nguy co mac benh mat tri co the đieu chinh. Cac che đo an Đia Trung Hai va DASH đeu co moi lien he voi viec giam thieu suy giam nhan thuc. Mot cach tiep can khac la tich hop cac yeu to cua hai che đo an nay thanh che đo an MIND. Cac che đo an nay thuong chua it chat beo bao hoa va cung cap carbohydrat co loi, chu yeu la cac carbohydrat co the giup lam on đinh luong đuong va insulin trong mau. Nhung nguoi co che đo an chua nhieu chat beo bao hoa va carbohydrat đon gian (mono- va disaccharide) co nguy co mac Alzheimer cao hon.
Tinh trang đuong huyet cao keo dai va khong đuoc kiem soat co the lam ton thuong cac day than kinh va gay van đe ve tri nho. Cac che đo an đuoc đe xuat la co kha nang lam giam nguy co mat tri thuong khuyen khich bo sung acid beo khong bao hoa, chat chong oxy hoa, flavonoid, vitamin E, vitamin C, vitamin B va vitamin D.
Che đo an MIND co the co tac dung nhung can đuoc nghien cuu them. Duong nhu che đo an Đia Trung Hai co hieu qua hon che đo an DASH trong viec ngan ngua Alzheimer nhung chua tim thay bang chung nhat quan nao ve tac dung cua chung voi mat tri noi chung. Tac dung cua dau o liu can đuoc nghien cuu them boi đay co the la mot trong nhung thanh phan quan trong nhat giup giam thieu nguy co suy giam nhan thuc va mat tri.
O nhung nguoi mac benh celiac hoac nhay cam voi gluten khong do benh celiac, che đo an hoan toan khong co gluten co the giam nhe cac trieu chung suy giam nhan thuc nhe. Chua co bang chung nao chung minh tac dung cua che đo an khong gluten khi tinh trang mat tri đa tro nang.
Chua co nhieu bang chung chung minh viec tieu thu đo uong co con, đac biet la ruou vang đo, o muc đo it hoac vua phai co lam giam nguy co mac Alzheimer hay khong. Đa co mot so bang chung buoc đau cho thay caffeine co the ngan ngua benh. Mot so thuc pham giau flavonoid nhu cocoa, ruou vang đo va tra co the co kha nang giam thieu nguy co mac Alzheimer. Mot so nghien cuu đa đuoc thuc hien ve vai tro cua mot so khoang chat nhu seleni, kem va đong. Thuc pham chuc nang bo sung acid beo Omega 3 chiet xuat tu thuc vat va ca cung nhu acid docosahexaenoic (DHA) duong nhu khong co loi ich gi voi nguoi mac Alzheimer o muc đo nhe hoac trung binh.
Tinh đen nam 2010, curcumin khong cho thay tac dung gi o nguoi mac du cac bang chung buoc đau cho thay tac dung cua no tren đong vat. Ngay cang co nhieu bang chung ve kha nang bao ve he than kinh cua viec su dung cannabinoid o nguoi mac Alzheimer va cac roi loan thoai hoa than kinh khac. Tuy nhien, can phai thuc hien them nghien cuu quan the đe xac đinh tac dung cua no o ngoai pham vi cac thi nghiem.


Kiem soat Alzheimer khong co thuoc chua; cac bien phap đieu tri hien tai chi mang lai loi ich khong đang ke trong viec cai thien trieu chung va van mang tinh giam nhe. Chung co the đuoc chia thanh ba loai: thuoc, can thiep tam ly xa hoi va cham soc.


= Thuoc =

Cac thuoc đuoc dung đe đieu tri nhung van đe nhan thuc do Alzheimer gay ra bao gom: 4 loai thuoc uc che Acetylcholinesterase (tacrine, rivastigmine, galantamine va donepezil) va memantine, mot chat đoi khang thu the NMDA. Loi ich ma chung mang lai khong đang ke. Chua co thuoc nao cho thay kha nang tri hoan hoac ngan chan su phat trien cua benh.
Su suy giam hoat đong cua cac noron tac đong kieu choline la mot đac điem đuoc biet đen tu lau cua Alzheimer. Thuoc uc che Acetylcholinesterase co tac dung giam toc đo phan ra acetylcholine (ACh), tu đo gia tang nong đo ACh trong nao bo va chong lai tinh trang thieu hut ACh sau khi cac noron tac đong kieu choline bi chet. Đa co bang chung chung minh tac dung cua cac thuoc nay đoi voi Alzheimer giai đoan nhe va tuong đoi nang, cung nhu mot so bang chung ung ho viec su dung chung khi benh o giai đoan nang. O nguoi bi suy giam nhan thuc nhe, cac thuoc nay khong cho thay tac dung gi trong viec lam cham su khoi phat cua Alzheimer. Tac dung phu pho bien nhat cua thuoc la buon non va non mua, đeu co lien he voi nong đo acetylcholine qua cao. Cac tac dung phu nay xuat hien o khoang 10–20% nguoi su dung, co muc đo nghiem trong tu nhe đen vua phai, va co the đuoc kiem soat bang cach đieu chinh luong thuoc. Cac tac dung phu it pho bien hon bao gom chuot rut, giam nhip tim, chan an, sut can va tang tiet dich vi.
Khi nao bo co qua nhieu glutamate–mot chat truyen dan mang tinh kich thich trong he than kinh, cac te bao co the chet do mot qua trinh co ten la nhiem đoc kich thich xay ra khi cac thu the glutamate bi kich thich qua muc. Nhiem đoc kich thich khong chi xay ra o Alzheimer ma con o cac benh than kinh khac nhu Parkinson va đa xo cung. Memantine la mot chat đoi khang thu the NMDA khong canh tranh ban đau đuoc su dung đe chong cum. No co kha nang chan cac thu the NMDA va ngan khong cho chung bi glutamate kich thich qua muc. Memantine đa cho thay la co tac dung khong đang ke trong viec đieu tri Alzheimer giai đoan vua phai va nang. Cac tac dung phu đa đuoc ghi nhan cua memantine–bao gom ao giac, boi roi, chong mat, đau đau va met moi–xuat hien mot cach khong thuong xuyen va o muc đo nhe. Viec su dung ket hop memantine va donepezil đa cho thay la mang lai loi ich "co y nghia ve mat thong ke nhung lai khong đang ke ve mat lam sang".
Mot tinh chat đuoc chiet xuat tu cay bach qua co ten la EGb 761 đa va đang đuoc su dung rong rai đe đieu tri Alzheimer va cac roi loan than kinh khac. No đuoc phe duyet su dung tren khap chau Au. Theo Lien đoan Than kinh Sinh hoc The gioi, bang chung chung minh hieu qua cua EGb 761 co suc thuyet phuc o muc B, tuong đuong voi cac thuoc uc che acetylcholinesterase va mementine. EGb 761 la chat duy nhat cho thay kha nang cai thien cac trieu chung o ca Alzheimer va sa sut tri tue nao mach. EGb 761 đa đuoc chung minh la đong vai tro quan trong du đuoc su dung đoc lap hay mang tinh bo tro khi cac lieu phap khac khong hieu qua. EGb 761 đuoc xem la co kha nang bao ve he than kinh; no la mot chat uc che goc tu do, cai thien chuc nang cua ty the, cung nhu đieu hoa chi so serotonin va dopamine. Nhieu nghien cuu ve tac dung cua no o nhung truong hop mat tri tu nhe đen tuong đoi nang đa cho thay no cai thien đang ke chuc nang nhan thuc, sinh hoat hang ngay va cac trieu chung than kinh. Tuy vay, no chua cho thay kha nang ngan chan tinh trang mat tri phat trien.
Thuoc chong loan than khong đien hinh co tac dung tuong đoi trong viec giam thieu su hung han va tinh trang loan than o nguoi mac Alzheimer, nhung loi ich cua no lai đi kem voi nhung tac dung phu nghiem trong nhu tai bien mach mau nao, đi lai kho khan hoac suy giam nhan thuc. Khi đuoc su dung lau dai, chung đa cho thay la gop phan lam tang nguy co tu vong.


= Can thiep tam ly xa hoi =
Cac bien phap can thiep tam ly xa hoi đong vai tro bo tro cho viec đieu tri bang thuoc va co the đuoc phan loai thanh cac phuong phap mang tinh hanh vi, cam xuc, nhan thuc hoac kich thich. Nghien cuu ve tac dung cua chung con han che va hiem khi đuoc tien hanh rieng voi Alzheimer ma thay vao đo tap trung vao chung mat tri noi chung.
Cac bien phap can thiep hanh vi co muc đich xac đinh tien đe va giam thieu hau qua cua cac van đe ve hanh vi. Phuong phap nay chua đat đuoc thanh cong trong viec cai thien chuc nang noi chung cua nguoi benh, nhung co the giup lam giam mot so hanh vi cu the nhu tieu tien khong tu chu. Chua co so lieu chat luong nao ve tac dung cua cac ky thuat nay đoi voi nhung van đe hanh vi khac nhu đi lang thang. Lieu phap am nhac cung co tac dung trong viec giam thieu cac trieu chung ve hanh vi va tam ly.
Cac bien phap can thiep mang tinh cam xuc bao gom lieu phap hoi tuong, lieu phap xac nhan, tri lieu tam ly ho tro, lieu phap tich hop giac quan (con đuoc goi la snoezelen), va lieu phap mo phong hien dien. Gan nhu chua co nghien cuu chinh thuc nao đuoc tien hanh ve tac dung cua tri lieu tam ly ho tro, nhung mot so bac si đa đanh gia viec nay co kha nang giup nguoi bi suy giam nhan thuc nhe thich nghi voi benh. Lieu phap hoi tuong (RT) bao gom viec thao luan voi nguoi benh ve nhung trai nghiem trong qua khu lap đi lap lai nhieu lan voi su ho tro cua anh chup, vat dung trong nha, ban ghi am cac bai hat hoac am thanh, hoac nhung đo vat khac tung quen thuoc voi ho. Nam 2018, mot nghien cuu đanh gia hieu qua cua RT cho thay tac dung cua lieu phap nay khong on đinh, khong mang y nghia lam sang ro rang, va khong nhat quan giua nhung boi canh khac nhau. Lieu phap mo phong hien dien (SPT) đuoc dua tren thuyet gan bo va bao gom viec bat cho benh nhan Alzheimer nghe mot đoan ghi am giong noi cua nhung nguoi than nhat voi ho. Đa co bang chung chung minh mot phan nao đo la SPT co the giam thieu cac hanh vi thach thuc. Cuoi cung, lieu phap xac nhan bao gom viec giup nguoi benh chap nhan thuc tai va su that dua tren nhung trai nghiem cua nguoi khac, con lieu phap tich hop giac quan thi bao gom nhung bai tap kich thich cac giac quan. Chua co bang chung nao chung minh tac dung cua cac lieu phap nay. Mot nghien cuu cua Cochrane khong tim thay bang chung nao chung minh tac dung cua snoezelen.
Cac bien phap mang tinh nhan thuc–bao gom đinh huong thuc tai va phuc hoi nhan thuc–co muc đich giam thieu su thieu hut nhan thuc. Đinh huong thuc tai bao gom viec cung cap cho nguoi benh nhung thong tin ve thoi gian, đia điem hoac con nguoi nham ho tro ho nhan thuc đuoc moi truong xung quanh va trang thai cua minh trong moi truong đo. Trong khi đo, phuc hoi nhan thuc thi co gang cai thien cac chuc nang bi suy giam cua nguoi benh bang cach ren luyen cac ky nang tinh than. Ca hai ky thuat nay đeu đa cho thay nhung tac dung nhat đinh trong viec cai thien kha nang nhan thuc, tuy nhien mot so nghien cuu cho thay tac dung đo rat ngan ngui, đong thoi ghi nhan nhung tac đong tieu cuc nhu su buc boi.
Cac bien phap mang tinh kich thich bao gom lieu phap nghe thuat, lieu phap am nhac, lieu phap thu cung, van đong co the, cung nhu bat ky hoat đong giai tri nao khac. Chung co kha nang gop phan cai thien hanh vi, tam trang va (o muc đo thap hon) chuc nang. Tuy vay, du vai tro cua nhung hieu ung nay la quan trong nhung muc đich chinh cua viec su dung cac lieu phap kich thich van la nham thay đoi thoi quen sinh hoat cua nguoi benh.


= Cham soc =

Do Alzheimer khong co thuoc chua va nguoi benh dan mat đi kha nang tu đap ung cac nhu cau cua ban than, viec cham soc nguoi benh ve ban chat chinh la mot bien phap đieu tri va can đuoc thuc hien mot cach can trong trong suot qua trinh phat trien cua benh.
Trong cac giai đoan đau va giua cua benh, viec đieu chinh moi truong va loi song co the cai thien su an toan cua benh nhan va giam thieu ganh nang cho nguoi cham soc. Nhung su đieu chinh nay co the la tuan thu mot lich trinh sinh hoat đuoc đon gian hoa, su dung khoa an toan, gan nhan len cac vat dung trong nha, hoac thiet ke lai cac đo dung hang ngay cho phu hop voi nhu cau cua nguoi benh. Neu viec an uong tro nen kho khan, thuc an co the phai đuoc cat nho hon hoac tham chi la nghien ra. Neu nguoi benh khong nuot đuoc thuc an thi co the phai su dung day cho an. Trong truong hop đo, nguoi cham soc va gia đinh cua benh nhan can xem xet tinh hieu qua va nhan đao cua viec tiep tuc cho benh nhan an. Benh nhan hiem khi can phai bi troi lai, tuy nhien van co nhung tinh huong ma đieu đo la can thiet nham tranh thuong ton cho benh nhan hoac nguoi cham soc ho.
Khi benh tro nang, nhieu van đe y te khac nhau co the xuat hien, nhu benh rang mieng, loet điem ty, suy dinh duong, ve sinh kem, cung nhu nhiem trung ho hap, da hoac mat. Co the ngan ngua chung bang cach kiem soat sat sao tinh trang cua nguoi benh, va neu chung xay ra thi nguoi benh can phai đuoc đieu tri mot cach chuyen nghiep. Trong cac giai đoan cuoi cua benh, viec đieu tri chu yeu mang muc đich giam nhe đau đon cho nguoi benh cho đen khi ho chet, va thuong can đen su ho tro cua nha an duong.


Tien luong Alzheimer kho chan đoan o cac giai đoan đau. Nguoi benh thuong đuoc chan đoan mot cach chac chan la mac benh khi su suy giam nhan thuc bat đau gay kho khan cho sinh hoat hang ngay cua ho, mac du co the luc nay nguoi benh van đang song đoc lap. Cac trieu chung se phat trien tu nhung van đe nhan thuc khong qua nghiem trong nhu mat tri nho sang nhung muc đo roi loan nhan thuc va phi nhan thuc ngay cang gia tang, khien nguoi benh mat đi kha nang song đoc lap, đac biet la o cac giai đoan cuoi cua benh.
Nguoi mac Alzheimer se bi giam tuoi tho. Sau khi đuoc chan đoan, nguoi benh thuong song them đuoc tu 3 đen 10 nam.
It hon 3% nguoi benh song them đuoc tren 14 nam. Kha nang song sot cua nguoi benh giam đi rat nhieu neu ho bi suy giam nhan thuc nghiem trong, co chuc nang co the o muc thap, bi nga nhieu lan, cung nhu cho thay nhung roi loan khi đuoc kiem tra than kinh. Cac benh ly đong dien nhu benh tim mach hay tieu đuong cung nhu tien su lam dung ruou cung gop phan lam giam kha nang song sot. Benh khoi phat cang som thi nguoi benh cang song them đuoc nhieu nam, tuy nhien nhung nguoi benh tre tuoi van co tuoi tho thap hon nhieu so voi nguoi khoe manh cung đo tuoi. Tien luong cua nam gioi it kha quan hon nu gioi.
Viem phoi va mat nuoc la nhung nguyen nhan tu vong pho bien nhat do Alzheimer gay ra, trong khi đo ty le benh nhan Alzheimer tu vong vi ung thu thap hon so voi toan bo dan so.


Dich te hoc Hai bien phap chinh đuoc su dung trong nghien cuu dich te hoc: ty le mac va ty le nhiem. Ty le mac la so truong hop nguoi co nguy co nhiem benh moi tren mot đon vi thoi gian (thuong đon vi xet trong 1000 nguoi trong 1 nam), trong khi ty le nhiem la tong so cac truong hop mac benh o bat ky thoi điem nao.
Ve ty le mac, nghien cuu theo chieu doc (cac nghien cuu ma mot dan so nhiem benh đuoc theo sau trong nhung nam qua) cung cap ti le tu 10 đen 15 nguoi trong 1000 nguoi trong 1 nam, co nghia la mot nua so truong hop mat tri moi phat hien moi nam la mac benh Alzheimer. Tien đo tuoi la mot yeu to nguy co chinh cho ty le mac benh: moi 5 nam sau tuoi 65, cac nguy co nhiem benh khoang gap đoi, tang tu 3 đen 69 nguoi trong 1000 trong 1 nam. Ngoai ra con co su khac biet gioi tinh o cac muc ty le, phu nu co nguy co phat trien AD cao hon nam.
To chuc Y te The gioi uoc tinh rang trong nam 2005, 0,379% nguoi tren the gioi mac benh, va ty le se tang len 0,441% vao nam 2015 va 0,556% vao nam 2030. Cac nghien cuu khac cung cho ket luan tuong tu.


Phuong dien xa hoi va van hoa = Ton that cho xa hoi =
Mat tri noi chung va Alzheimer noi rieng co the đuoc xem la mot trong nhung can benh gay ton that lon nhat cho xa hoi o chau Au va Hoa Ky, con ton that o cac quoc gia khac nhu Argentina va Han Quoc cung o muc cao va co chieu huong gia tang. Nhung ton that nay đuoc du đoan la se tang len cung voi su gia đi cua dan so, tu đo tro thanh mot van đe xa hoi nghiem trong. Nhung ton that do Alzheimer gay ra bao gom chi phi y te truc tiep nhu vien duong lao, chi phi truc tiep khong mang tinh y te nhu dich vu cham soc tai nha in-home, cung nhu chi phi gian tiep nhu su giam sut nang suat lao đong o ca benh nhan lan nguoi cham soc. So lieu co the khac nhau tuy o tung nghien cuu nhung benh mat tri đa đuoc tinh toan la tieu ton khoang 160 ti đo la tren toan the gioi, con ton that do Alzheimer gay ra o Hoa Ky co the len đen 100 ti đo la My moi nam.
Ton that xa hoi lon nhat, chiem 2/3 tren tong so, la chi phi cho viec cham soc lau dai boi cac nhan vien y te, đac biet la khi benh nhan can phai nhap vien. Ngay ca khi benh nhan đuoc đieu tri tai nha thi ton that van rat cao, nhat la khi tinh đen nhung chi phi khong chinh thuc nhu thoi gian va su mat thu nhap cua nguoi cham soc.
Ton that do mat tri gay ra ty le thuan voi muc đo nghiem trong cua benh cung nhu tuy thuoc vao viec nhung roi loan trong hanh vi co xuat hien hay khong, đong thoi quyet đinh nguoi cham soc phai danh bao nhieu thoi gian cho benh nhan. Do đo, bat cu bien phap đieu tri nao lam cham qua trinh suy giam nhan thuc, tri hoan viec nhap vien hay giam thieu thoi gian cham soc se mang lai loi ich kinh te. Cac bien phap đieu tri hien tai đa cho thay la co the mang lai loi ich kinh te kha quan.


= Ganh nang cham soc =
Vai tro cham soc chinh cho nguoi mat tri thuong do vo chong hoac nguoi than cua ho đam nhan. Alzheimer đuoc biet đen la mot can benh gay ganh nang lon len nhung nguoi cham soc tren cac phuong dien xa hoi, tam ly, the chat va kinh te. Nguoi benh va gia đinh ho thuong lua chon phuong an cham soc tai nha. Phuong an nay cung tri hoan hoac loai bo viec benh nhan phai đuoc cham soc chuyen nghiep mot cach ton kem. Tuy vay, hai phan ba so nguoi song tai cac vien duong lao mac benh mat tri.
Nhung nguoi cham soc cho benh nhan mat tri chiu nguy co mac cac roi loan the chat va tinh than cao. Nguoi cham soc co kha nang gap phai nhung van đe ve tam ly cao hon khi song cung nguoi benh, la vo hoac chong cua nguoi benh, cung nhu khi nguoi benh co nhung hanh vi đoi hoi nhieu su cham soc nhu tram cam, roi loan hanh vi, gap ao giac, roi loan giac ngu, kho khan trong đi lai va cach ly xa hoi. Tren phuong dien kinh te, nguoi cham soc thuong phai hi sinh thoi gian lam viec đe danh trung binh 47 gio moi tuan ben canh nguoi mac Alzheimer, trong khi chi phi cham soc cho benh nhan cung cao. Ton that truc tiep va gian tiep trung binh cua viec cham soc cho nguoi mac Alzheimer o Hoa Ky roi vao khoang tu 18.000 đen 77.500 đo la My moi nam, tuy theo nghien cuu.
Lieu phap hanh vi nhan thuc va viec giao duc cac cach đoi pho, du ca nhan hay theo nhom, đa cho thay la co tac dung cai thien suc khoe tam ly cua nguoi cham soc.


Đoc them Alzheimer's Disease: Unraveling the Mystery. US Department of Health and Human Services, National Institute on Aging, NIH. 2008. Ban goc luu tru ngay 1 thang 10 nam 2008. Truy cap ngay 4 thang 3 nam 2010.
Can Alzheimer's Disease Be Prevented?. US Department of Health and Human Services, National Institute on Aging, NIH. 2009. Ban goc luu tru ngay 3 thang 12 nam 2010. Truy cap ngay 4 thang 3 nam 2010.
Caring for a Person with Alzheimer's Disease: Your Easy-to-Use Guide from the National Institute on Aging. US Department of Health and Human Services, National Institute on Aging, NIH. 2009. Ban goc luu tru ngay 3 thang 12 nam 2010. Truy cap ngay 4 thang 3 nam 2010.
Cummings JL, Frank JC, Cherry D, Kohatsu ND, Kemp B, Hewett L, Mittman B (2002). "Guidelines for managing Alzheimer's disease: Part I. Assessment". American Family Physician. Quyen 65 so 11. tr. 2263–2272. PMID 12074525. Ban goc luu tru ngay 13 thang 5 nam 2008. Truy cap ngay 4 thang 3 nam 2010.{{Chu thich tap chi}}:  Quan ly CS1: nhieu ten: danh sach tac gia (lien ket)
Cummings JL, Frank JC, Cherry D, Kohatsu ND, Kemp B, Hewett L, Mittman B (2002). "Guidelines for managing Alzheimer's disease: Part II. Treatment". American Family Physician. Quyen 65 so 12. tr. 2525–2534. PMID 12086242. Ban goc luu tru ngay 14 thang 5 nam 2008. Truy cap ngay 4 thang 3 nam 2010.{{Chu thich tap chi}}:  Quan ly CS1: nhieu ten: danh sach tac gia (lien ket)
Russell D, Barston S, White M (ngay 19 thang 12 nam 2007). "Alzheimer's Behavior Management: Learn to manage common behavior problems". helpguide.org. Ban goc luu tru ngay 23 thang 2 nam 2008. Truy cap ngay 29 thang 2 nam 2008.{{Chu thich web}}:  Quan ly CS1: nhieu ten: danh sach tac gia (lien ket)


Chu thich Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Alzheimer's disease tai Wikimedia Commons
Alzheimer's Disease Centers (ADCs) Luu tru ngay 4 thang 6 nam 2010 tai Wayback Machine
Alzheimer's Disease Education and Referral (ADEAR) Center
Alzheimer's Association Luu tru ngay 30 thang 7 nam 2012 tai Wayback Machine
UCSF Memory and Aging Center
Rui ro moi truong va cac yeu to bao ve trong benh Alzheimer