Cuoc khoi nghia cua Nong Van Van la mot cuoc đau tranh chong nha Nguyen cua cac dan toc thieu so o Viet Bac (Viet Nam) do Nong Van Van lam thu linh, xay ra tu đau thang 7 (am lich) nam Quy Ty 1833 đen khoang giua thang 3 (am lich) nam At Mui (1835) thi bi trieu đinh dap tat. Cuoc noi day ket thuc khi quan nha Nguyen phong hoa đot rung Tham Pat (hay Tham Bat) o Tuyen Quang va tuyen bo đa tim thay thu linh Nong Van Van bi chet chay o trong đo. Theo mot so nha nghien cuu thi đay la cuoc đau tranh rong lon va tieu bieu nhat cua cac dan toc thieu so o nua đau the ky 19 tai Viet Nam.


Nguyen nhan Vao đoi Minh Mang, o cac tinh Tuyen Quang, Thai Nguyen, Lang Son, Cao Bang,... nha vua đat chuc luu quan do nguoi Kinh nam giu o ben canh cac quan đung đau la nguoi dan toc cac quan lai do trieu đinh cu đen. Theo su lieu thi ho thuong co thoi uc hiep, tham nhung, nen cac tho quan (trong đo co Nong Van Van) va nguoi dan Bao Lac rat bat man, chi cho dip noi len đanh đuoi.
Thang 5 nam Quy Ty (1833), Le Van Khoi (em vo Nong Van Van) vi bat man đa khoi binh chiem lay thanh Phien An o Gia Đinh. Vua Minh Mang lap tuc cu quan đi đanh dep, đong thoi lenh cho quan lai o Cao Bang truy na vo con va ho hang Le Van Khoi đang cu ngu o đo. Theo su lieu, thi vien an sat Cao Bang la Pham Đinh Trac lien ra lenh bat lay hai con, 1 nguoi em ruot va 14 nguoi than thuoc cua Le Van Khoi. Đinh Trac lai sai đao ma ong noi (Be Van Si) va cha đe (Be Van Kien hay Vien) cua Le Van Khoi roi đot hai cot ra tro. Nong Van Van luc bay gio đang lam Tri chau Bao Lac cung bi truy na vi la anh vo Khoi.
Trong tinh the ay, Nong Van Van lien phat đong cuoc noi day. Viec lam đau tien cua ong, la thich bon chu "Tinh quan thien hoi" (quan tinh thien vi, an hoi lo) vao mat phai vien do tinh phai đen roi đuoi ve.
Ngay 2 thang 7 (am lich) nam Quy Ty (1833), Nong Van Van tu xung la "Tiet che Thuong tuong quan," lap đai ban doanh o Van Trung (thi tran Bao Lac ngay nay) thuoc chau Bao Lac, tap hop cac tho muc,, mot so ho hang cua Le Van Khoi, mot so tho mo nguoi Hoa, va nhan dan bi ap buc, đuoc khoang sau ngan nguoi cung đung len chong Nguyen.


Tom tat dien bien Khi Nong Van Van phat co chong nha Nguyen thi o mien Bac đang co cuoc noi day cua Le Duy Luong va o mien Nam đang co cuoc noi day cua Le Van Khoi.
Trong cuc dien ay, Nong Van Van chia quan đi đanh pha cac tinh mien nguoc. Cac quan so tai chong khong noi, phai xin quan cuu vien. Thang 8 (am lich) nam 1833, vua Minh Mang cho Tong đoc Son Hung Tuyen la Le Van Đuc lam Tong đoc Tam Tuyen quan vu, Thu tong đoc Hai An la Nguyen Cong Tru lam Tham tan, cung đen mat tran Tuyen Quang. Lai sai Tong đoc Ninh Thai la Nguyen Đinh Pho đem binh tuong toi mat tran Thai Nguyen. Sau thay hai thanh tinh la Cao Bang va Lang Son bi vay ngat qua, thang 10 (am lich) nha vua lai sai An Tinh tong đoc la Ta Quang Cu lam Tong thong Đai than len đanh o hai man đo.
Thang Chap nam Quy Ty (1833) đao quan cua Ta Quang Cu giai vay đuoc tinh Lang Son va lay lai thanh Cao Bang. Đao quan cua Le Van Đuc va Nguyen Cong Tru vao đen Van Trung o Bao Lac la đai ban doanh cua quan noi day, khien Nong Van Van phai chay tron sang Trung Quoc. Nhung khi quan trieu vua rut đi, thi Nong Van Van lai ve ru đo đang đanh pha nhu cu. Nha vua lai sai cac đao quan tien len phong giu cac tinh man nguoc. Đen thang 9 (am lich) nam Giap Ngo (1834), Le Van Đuc va Pham Van Đien đi tu Son Tay len Tuyen Quang; Ta Quang Cu, Nguyen Tien Lam va Ho Huu đi tu Cao Bang; Nguyen Đinh Pho va Nguyen Cong Tru đi tu Thai Nguyen; ba mat quan cung tien len hoi tieu.
Thang Chap nam ay, ca ba đao cung đen hoi o Van Trung, roi sai nguoi đua thu sang nho quan nha Thanh (Trung Quoc) ngan khong cho quan noi day chay sang ben ay. Nen khi Nong Van Van chay sang Trung Quoc thi bi quan nha Thanh đuoi bat, phai tro ve Tuyen Quang.
Thang 3 (am lich) nam At Mui (1835), biet cho Nong Van Van o, quan quan nha Nguyen lien lan theo truy đuoi khien ong Van phai chay an vao trong rung Tham Pat o Thai Nguyen, roi bi thieu chet khi quan trieu phong hoa đot rung. Cuoc noi day do ong va cac đong đoi đa day cong gay dung đen đay la ket thuc.


Mot so su kien noi bat Cuoc noi day do Nong Van Van lam thu linh la mot cuoc đau tranh "rong lon". Sach Bac Ky tieu phi (Quyen 47), chep: 

Tho phi Tuyen, Cao, Thai, Lang lan tran, cho nao cung co đua hung truong, ma đeu lay giac (Nong Van) Van lam chu...
Sach Đai Nam thuc luc (Quyen 18), chep: 

Viec noi loan la do (Nong Van) Van xuong xuat, tu truong cac chau đeu hoa theo va đeu nhan chuc quan cua Van...
Sau đay la mot so su kien noi bat:


= Tai mat tran Tuyen Quang =
Đe thong đuong toi thanh tinh Tuyen Quang (goi tat la thanh Tuyen), Nong Van Van cho quan đanh chiem đon Ninh Bien (sau đoi ten la An Bien, nay thuoc thi xa Ha Giang) va đon Phuc Nghi (nam ben huu ngan song Gam).
Sau khi cho nguoi đua thu du hang vien truong đon Ninh Bien la Hoang Kim Thuan khong đuoc, Nong Van Van lien đem quan len theo đuong nui thuoc chau Vi Xuyen (nay la mot huyen cua tinh Ha Giang) đen đanh đon Ninh Bien. Cung luc ay, lam theo lenh cua thu linh Van, Ma Si Vinh dan quan đi đanh đon Phuc Nghi. Sach Viet Nam the ky XIX ke:

Cuoi thang 7 (am lich) nam At Ty (1833), nghia quan do thu linh Ma Si Vinh chi huy tu cac cao điem keo đen vay chat bon mat đon Phuc Nghi. Đong thoi, mot canh quan khac cuoi thuyen đoc moc tu thuong luu boi qua phia truoc đon, roi bo thuyen len bo giap lai cung đanh,...Luc luong cua nghia quan uoc hon 1000 ten.
Hay đuoc tin, Bo chinh Pham Pho cung Thanh thu uy Truong Phuc Nguyen keo quan đi ngan lai. Đau thang 8 (am lich) nam At Ty (1833), mot tran kich chien sau đo no ra tai song Tieu Mien. Quan trieu đinh đanh thua, Hoang Kim Thuan bi giet tai tran. Quan noi day ben vay kin đon Ninh Bien. Do thieu quan va thieu luong an, Pham Pho tu van, Truong Phuc Nguyen cung hon 400 bien binh trong đon đeu bi bat song.
Lay đuoc hai đon tren, Nong Van Van lien chia quan thuy bo ra lam ba canh đi tan cong thanh Tuyen. Theo ke hoach thi canh thu nhat đi toi đia đau phu Đoan Hung, ngan khong cho vien binh o Son Tay keo len. Canh thu hai (co quan cua Nguyen Đinh Liem tu Thai Nguyen qua phoi hop) toi đanh mat truoc thanh. Canh thu ba tu chau Ninh Bien theo song Tieu Mien toi đanh mat sau thanh. Tuy nhien vi canh quan thu ba khong đen kip va vi tuong Le Van Đuc kip thoi đua quan toi cuu nen viec đanh chiem that bai.
Sach Viet Nam the ky XIX, ke:

Vao ha tuan thang 8 (am lich) nam Quy Ty (1833), nghia quan chu đong đi chiem linh cac cao điem xung quanh tinh thanh o hai ben bo song Lo, xay dung đon luy da chien. Ngay 21 thang 8, khoang 4000, 5000 quan noi day tien đen chiem đon Cao Tu o phia sau tinh thanh. Tuy nhien do quan trieu tap trung đong voi voi chien va sung lon, ma canh quan o Ninh Bien chua đen kip, nen quan noi day khong the chiem đuoc tinh thanh, đanh phai lui ve đon Nui Đen (tren nui Đum hay Trang Đa) o ben kia song Lo. Quan trieu đinh đuoi theo đen bo song nhung khong qua đuoc vi khong co thuyen.
Ngoai ra, đe quan trieu khong ung cuu lan nhau, Luu Trong Chuong va Hoang Trinh Tuyen dan 2.000 quan noi day đi đanh đon Đai Đong thuoc chau Thu (Thai Nguyen). Tuong Le Van Đuc ben phai Lanh binh Nguyen Van Quyen, Quan co Nguyen Huu Du va Tri phu Đoan Hung la Nguyen Đuc Hoanh đem hon ngan quan cung hai thot voi chia đuong đi cuu. Hai ben giap chien tai đia phan rung Hoang Loan; cuoi cung quan noi day bi đay lui. Theo Quoc trieu su toat yeu thi khi ay Nong Van Van "đa thua" o tran thanh Tuyen nhung vi "đong đang no chua biet nen toi đo khuay nhieu".
Thang 10 (am lich) nam 1833, tuong Le Van Đuc va tuong Nguyen Cong Tru cung đua quan vao đanh pha đai ban doanh Van Trung va Ngoc Mao (Đong Mu ngay nay) đinh tim bat Nong Van Van.
Mac du quan noi day o đon Phuc Nghi, đon Ninh Bien, Đeo Ve (Kem Ve), Đeo Hoach (Kem Kieng), Tong Ba, đon Bac Cai (thuoc xa Bach Đich), Pac Phan, v.v. dua vao cho hiem phuc binh đon đanh, va đuoc luc luong o Thai Nguyen "chia lua" nhung vi quan trieu đinh manh qua nen đeu phai rut chay.
Du vao đuoc Van Trung va Ngoc Mao nhung quan trieu khong bat đuoc Nong Van Van vi luc nay (thang Chap nam 1833) ong đa lanh sang Trung Quoc. Do khong hop thuy tho va thuong bi phuc kich, cuoi thang Chap nam 1833 Le Van Đuc va Nguyen Cong Tru cho quan rut ve Tuyen Quang. Theo tai lieu, tren đuong đi va ve, quan trieu phai chiu nhieu kho nhoc va ton that.
Sach Viet Nam the ky XIX ke:

Tu Ninh Bien vao đai ban doanh Van Trung (Bao Lac) phai mat mot thang ruoi. Điem lai quan so, khi đi co mot van quan, vao đen Van Trung đa co 2.400 linh om voi hon 100 ten bo mang doc đuong, nhieu tho dung bo tron, luc đen Van Trung chi con non mot nua.
Viec "thang loi nhung lam hao ton" nay đa bi nha vua ket toi. Su nha Nguyen chep:

...Le Van Đuc va Nguyen Cong Tru keo quan tu Van Trung ve đen tinh Tuyen Quang, đem nhung tinh trang quan giac cu hiem thiet phuc, doc đang đon luong cuop sung, va quan si nhiem benh lam chuong, luong an khong đu, dang so xin nhan toi. Ngai (Minh Mang) du rang: "Quan đi ngan dam quy la than toc, minh chang toi mau đe giac giu cho hiem, thua (thoi) gian cuop bay. Khi quan minh ve, giac lai phong bi cac noi, đen noi quan minh chet hai, sung ong bo mat, uong cong bay lau qua lai, toi chang đang sao?... Vay giao cho bo nghi xu". Bo khep (Le Van) Đuc vao toi tu. Vua cho la nang qua, chuan cho tuoc bo mu ao, giang bon cap, cat luong, khien cho Đuc phai co gang thu cong chuoc toi...
Thang Gieng nam Giap Ngo (1834), Nong Van Van tro ve nuoc. Sau đo ong sai Nong Van Si dan hon ngan quan đi đanh nhau voi quan trieu o Cao Bang. Tham tan Vo Van Tu đem viec bao len. Vua Minh Mang noi gian sai Le Van Đuc va Nguyen Cong Tru lap tuc đem đai binh tu Tuyen Quang vao lai Van Trung va Ngoc Mao đe "đap bang sao huyet giac, lam sao bat chem đuoc thang Van (Nong Van Van), thang Đan (Be Van Đan), thang Can (Be Van Can)... moi cho đem quan ve." 
Theo loi tau cua tuong Le Van Đuc va tuong Nguyen Cong Tru thi viec tien quan vao Van Trung lan thu hai cung het suc kho khan vi phai luon đanh nhau ma lai thuong hay thieu luong do đia hinh hiem tro kho van chuyen. Do vay mai đen cuoi nam 1834 ba đao quan do cac tuong la: Le Van Đuc va Pham Van Đien đi tu Son Tay; Ta Quang Cu, Pham Tien Lam va Ho Huu đi tu Cao Bang; Nguyen Đinh Pho va Nguyen Cong Tru đi tu Thai Nguyen; moi vao đuoc đai ban doanh Van Trung.


= Mat tran Thai Nguyen va Bac Kan =
Thang 8 (am lich) nam 1833, khi đoi quan chu luc đang ban o mat tran thanh Tuyen, thi Nong Van Si nhan lenh cua Nong Van Van, đem mot đoi quan khac đi đanh chau Bach Thong thuoc tinh Thai Nguyen. Bo chinh Thai Nguyen la Nguyen Đon To lien phai Suat đoi Tran Đinh Du, Duong Đinh At cung vien thu bao Cho Ra (nay đoi ten la huyen Ba Be) la Be Van Đuc đem quan đi can pha. Tu đat Bang Thanh thuoc Cho Ra quan noi day chia ba mui xong vao đanh giap la ca. Đinh Du va Đinh At thua chay; Van Đuc đau hang. Chiem cu đuoc Cho Ra, "tho dan theo vao đang (giac) đen hon nghin nguoi."
Luc ay Quang Toan đang đong quan o đon Na Mieu cung bi hon 2.000 quan noi day tan cong nhung vi quan it hon, phai lui ve giu đat Na Cu. Lanh binh Bac Ninh la Tran Van Duy đanh thua o đon Cho Moi (nay la mot huyen cua tinh Bac Kan), khien tuong Nguyen Đinh Pho (luc nay đa mat o Thai Nguyen) phai xin nhan toi.
Đong thoi tu đat Bang Lung hon nghin quan noi day xong toi uy hiep đon Bac Kan (nay viet la Bac Kan) o chau Bach Thong. Yeu the hon, Bo chinh tinh Thai Nguyen la Nguyen Đon To cho quan lui ve Cho Moi, roi sai Lanh binh Nguyen Van Cat dan quan toi đon Bac Can, phai Quang Toan va Đinh Quang Tien dan quan toi Tuong Đau lam rao can. Sau đo đoi ben đung đo ac liet o đon Bac Kan. Lanh binh Cat bi trung đan phao chet tai tran; quan trieu bi đanh tan. Đang hang, quan noi day lien keo đi đanh pha Tuong Đau, giet chet Suat đoi Nguyen Đinh Du, bat song Quang Toan va Đinh Quang Tien. Quang Tien chiu hang, con Quang Toan, vi khong chiu nen bi giet chet. Nghe tin that tran, Bo chinh Nguyen Đon To lien đem quan voi đen cuu nhung vua đen Tong Hoa thi bi quan noi day can lai, khong tien đuoc.
Thang 10 (am lich) nam đo (1833) hon 1.000 quan noi day lai keo toi vay đanh thanh tinh Thai Nguyen khien Nguyen Đinh Pho vua cau cuu, vua đanh. Thang sau quan noi day lai to chuc tan cong lan nua nhung ca hai lan đeu bi Tong đoc Pho đoc quan đanh đuoi.
Sang thang 3 (am lich) nam Giap Ngo (1834) quan noi day lai tran xuong pho Bac Nam. An sat đao Thai Nguyen luc bay gio la Nguyen Muu va Pho lanh binh Nguyen Van Ung ra suc ngan lai nhung thua. Quan co Nguyen Van An, Chinh đoi Nguyen Đinh Cat va Ve uy Vo Van Son đeu tu tran; An sat Nguyen Muu bi bat song. Thua thang, quan noi day tien đanh đon Cho Ra (nay la mot thi tran thuoc huyen Ba Be, tinh Bac Kan) va Cho Moi. Khong chong noi, Lanh binh Nguyen Van Ung cho quan lui ve đon Cho Đo. Tuong Ta Quang Cu đem viec bao len, nha vua lien sai tinh than Ha Noi va Nam Đinh đua them linh va voi len tiep suc. Thang 7 (am lich) nam đo (1834) Nong Van Si va Nong Van Hoanh lai nhom quan o hat Cam Hoa thuoc Thai Nguyen đen hon 1.000 nguoi, chia lam 3 đao: mot đao đi đanh đon Bac Can o chau Bach Thong, mot đao đinh đanh đon Gia Bang o Cao Bang, mot đao toi nui Tiem Linh (o đia gioi tinh Cao Bang va Lang Son) đe cuop luong. Cac quan o Cao Bang va Thai Nguyen đeu phai binh chong cu va đem viec tau len.


= Mat tran Cao Bang =
Sau tran đanh mo đau o Nuoc Hai (chau ly Thach Lam, nay la thi tran huyen Hoa An) ngay 1 thang 9 (am lich) nam 1833, hon nghin quan noi day keo đen bao vay thanh tinh Cao Bang (lan thu nhat) vao ngay hom sau. Nhan đuoc tin cau cuu cua Bo chinh Bui Tang Huy, vua Minh Mang lien ra lenh cho Tuan Phu Lang Binh (Lang Son va Cao Bang) la Hoang Van Quyen đang đong quan o Lang Son cap toc đem quan sang cuu vien.
Tren đuong đi, ong Quyen cho dung quan o đon Na Lanh roi sai Cai đoi Duong Van Phong đem quan đanh đon Tiem Linh vua bi đoi phuong chiem giu. Quan noi day tam lui nhung ngay đem đo lai len đen vay kin roi dung phao lon ban vao loan xa. Quan trieu nhieu nguoi bi thuong vong. Sau đo quan noi day keo đi tan cong đon Na Lanh. Tuan phu Quyen đanh thua phai cho quan lui ve tram Lang Chung o chau That Tuyen (Lang Son).
Quan trieu chay ve tram Lang Chung, theo sach Bac Ky tieu phi thi: 

Sang som ngay 23 thang 9 (am lich) lu giac đong đen 5.000 ten vay đanh up tram Lang Chung. Tri chau That Tuyen Nguyen Khac Hoa cung 7 anh em cua no đem dan phu hua theo giac... Bien binh chong đanh khong đuoc, lui ra ngoai đong. Giac thua the đuoi ban, Tuan phu Quyen bi giac bat đuoc... Bon quan co, cai đoi, ke thi chet ke thi chay, binh linh trong tran đeu vut bo khi gioi chay ve. Thua thang, quan noi day tien len vay ham thanh tinh Lang Son.
Luc bay gio thanh tinh Cao Bang thieu đan, thieu luong vi bi vay ca thang ma vien binh thi vua bi đanh tan. Biet khong chong cu noi, ba ong quan đau tinh la Bo chinh Bui Tang Huy, An sat Pham Đinh Trac, Lanh binh Pham Van Luu đeu tu tu.
Cuoi thang 11 (am lich) nam 1833, tuong Ta Quang Cu đua quan len cuu thanh tinh Cao Bang. Xet minh yeu the hon, Nong Van Van gom quan chay sang Trung Quoc đe bao toan luc luong. Ngay 27 thang 11 (am lich) tuong Quang Cu lay lai thanh ma khong can phai đanh, sau đo gui ve ban tau, trich: 

Than vua toi Cao Bang, thi đuoc biet tu toi hom truoc bon giac đa phong lua đot het nha cua trong va ngoai thanh ma bo đi roi... Tu ngay 2 thang 9 (am lich), giac đen tinh thanh vay ham, trong thanh thuoc đan, muoi gan het, bien binh moi met đau om... Ngay 5 thang 10 (am lich) (Bo chinh) Bui Tang Huy that co, (An sat) Pham Đinh Trac đao lo tu chon, (Lanh binh) Pham Van Luu cung that co chet, (Lanh binh) Vu Van Loi hang giac...
Thang Gieng (am lich) nam Giap Ngo(1834), Nong Van Van tro ve nhom quan o mien thuong du Cao Bang. Sau đo ong sai Nong Van Si đem hon ngan quan tu lang Thong Son toi đanh nhau voi quan trieu o đon Trung Thang. Tuc gian, vua Minh Mang cu Le Van Đuc lam Tong đoc đao Tuyen Quang, Nguyen Cong Tru lam Tham tan, cung đem đai binh tu Tuyen Quang vao lai Van Trung.
Thang 2 (am lich), quan đao Cao Bang đanh nhau voi quan noi day o Đinh Lam bi thua, hai tuong la Ta Quang Cu va Vo Van Tu đeu bi cach tuoc. Nhung sau đo hai ong len đanh pha tai nui Cong Lanh, gay cho quan noi day mot so thiet hai.
Khoang giua thang 6 (am lich), Nong Van Van, Be Van Can (hay Can), Be Van Huyen (em vo Van Van), đem khoang 6.000 quan đi đanh chiem thanh tinh Cao Bang (lan thu hai). Đoi ben giao chien voi nhau nhieu tran, đeu bi thiet hai nhung nho co vien binh nen quan noi day đanh thang. Thua thang, Nong Van Van cho quan tran toi đot pha chau Thach Liem, roi tien chiem thanh tinh Cao Bang.
Hay đuoc tin, tuong Nguyen Tien Lam va Pho ve uy Nguyen Tinh Loc mang tuong binh đinh tien len lay lai nhung moi toi son ai Lang Chi thi bi đoi phuong chan đanh, Tinh Loc chet tai tran, Tien Lam lui ve đon Lac Duong o Cao Bang. Ta Quang Cu va Nguyen Cong Tru keo quan len chi vien. Bat đuoc tin, quan noi day len nui giu cho hiem chia đat hon 20 trai quyet đoi đau voi quan trieu. Tuong Quang Cu ben than đoc bien binh tu xa Hoa Son (nay đoi la Cam Son) tien len Lac Duong (Cao Bang), đi đen đau quan noi day bi đanh tan đen đay. Lieu khong the giu đuoc thanh tinh Cao Bang, Nong Van Van cho quan rut đi. Quan co o Cao Bang la Nguyen Huu Đinh (hay Đinh) lien đem quan vao lay lai thanh ma khong phai đanh. Biet Be Van Can đang o Lac Duong đinh lui quan, Quan co Đinh lien cho phuc binh o phia sau đon Ninh Lac. Qua nhien Be Van Can lot vao vong vay, bi Chinh đoi truong Trinh Van Chau giuong sung ban trung; tho dung Ha Đinh Bao san vao chem đuoc đau tuong Can.


= Mat tran Lang Son =
Thang 10 (am lich) nam 1833 hai tuong cua Nong Van Van la Nguyen Khac Hoa va Be Van Đan đem hon 10.000 quan vay thanh tinh Lang Son. An sat Tran Huy Phac voi chay giay toi quan thu va cac tinh lan can cau cuu. Vua Minh Mang lien sai Tong đoc Ta Quang Cu va Tham tan Vo Van Tu đem quan len đo. Pho lanh binh Ha Noi la Ho Van Van khi ay cung nhan lenh đem binh len cuu Lang Son nhung vua toi tram Lang Nhon thi bi quan noi day chan đanh, trung phai đan chet tai tran.
Thang 11 (am lich) nam đo (1833) tuong Ta Quang Cu đanh pha quan noi day o đon Quang Lang thuoc Lang Son roi tien len đanh pha o phia Đon Sa, An Bai, va giai vay đuoc thanh tinh Lang Son. Sau đo ong nhan lenh đen Cao Bang va thau phuc lai đuoc thanh tinh nay.


Bi dap tat Thang Chap nam Giap Ngo (1834) ca ba đao quan xuat phat tu Tuyen Quang, Cao Bang va Thai Nguyen cung đen hoi o Van Trung thuoc chau Bao Lac. Sach Viet Nam the ky XIX đa ke lai mot phan cuc dien luc bay gio nhu sau:

...Tuy co suc kinh chong, nhung tu giua thang 11 (am lich) nam Giap Ngo (1834), cuoc noi day do Nong Van Van lam thu linh cu dien bien xau dan, va tren thuc te đang buoc vao giai đoan cuoi. O mat tran Thai Nguyen, nhieu can cu quan trong cua quan noi day o cac xa Nhan Mon, Bang Thanh, Boc Bo, nhat la he thong đon trai o Bac Niem... đeu đa lot vao tay quan trieu. O Tuyen Quang, sau tran quyet chien o khu rung Bach Đich thi "co hong vao Bao Lac o phia tay" coi nhu đa bi canh quan cua Le Van Đuc choc thung... Ngay 14 thang 11 (am lich), đuoc tin đao quan Tuyen Quang cua tuong Đuc đa vao đen Van Trung, tuong Ta Quang Cu lien tap trung hon 2.500 quan thuoc đao Cao Bang, nhan đem toi vuot qua lung Dau, theo đuong tat đanh thang vao Cam Be (Be Linh), la cua ngo phia đong cua can cu Ngoc Mao, roi tran xuong thung lung Ngoc Mao... Thang 12 (am lich), Nguyen Đinh Pho va Nguyen Cong Tru vua đi vua đanh, lan luot chiem lay Bac Nam, Co Đao, Giai Lac... Khi ba đao quan Tuyen, Cao, Thai hoi o Van Trung, thi "nghich Van đa đem vo con tron sang Tau."
Đong thoi voi viec cho quan quan tien vao đanh pha Van Trung, vua Minh Mang con sai bo Le gui cong van nho cac quan nha Thanh ho tro phong khi Nong Van Van chay sang Trung Quoc lan nua. Ngoai hai viec ay, nha vua con cho đoi chau Bao Lac thanh huyen Đe Đinh, lua hai tho ty đac luc đat lam Tri huyen va Huyen thua cot đe triet pha hau phuong lon cua thu linh Van. Qua nhien cung nhu lan truoc, Nong Van Van chay sang Trung Quoc, bi quan nha Thanh đuoi bat, lai phai tro ve Bao Lac, đinh cung co lai luc luong. Quan trieu lai tap trung đanh vao noi ay khien Van phai rut vao rung. Bi ca ba đao quan trieu truy lung rao riet, nhieu chi huy cua quan noi day bi bat hoac ra hang. Trong so ra hang co vien Chinh quan lu la Nong Tinh Hoa. Vi loi khai cua Tinh Hoa ma quan trieu biet đuoc cho tru an cua Nong Van Van.
Đuoc tin Nong Van Van đang an o xa An Quang, quan quan nha Nguyen lien đi truy bat nhung ong đa chay thoat vao rung Tham Pat (o gan can cu Ngoc Mao). Sau khi cho quan vay kin, ngay 11 thang 3 (am lich) nam 1835, vien chi huy quan trieu ra lenh phong hoa đot rung va tau ve la đa tim thay Nong Van Van bi chet chay o trong đo. Vua Minh Mang đuoc tin, mung ro "truyen mo tiec ruou mua vui, lai sai cung tan khoac tay nhau lam kieu ngoi ma mua hat, ho len lien may tieng: "Cao Bang yen roi! Cao Bang yen roi!"
Ke lai đoan thu linh Van bi diet, sach Đai Nam chinh bien liet truyen chep:

Ten ra thu la Nong Tinh Hoa do đuoc thuc đi bao noi quan thu, Le Van Đuc va Pham Van Đien tuc thi phai Ve uy Nguyen Van Quyen đem hon ngan binh dung toi ngay vay bat...So (Nong Van) Van tron thoat, (Nguyen Van) Quyen cho phong hoa đot ca bon mat,...(Nong Van) Van o trong lo đa chui ra chet ve lua roi nam ben canh nui, ben canh minh co mot đinh lon vang va kem theo mot luoi dao bang bac ma vang. Bon (Le Van) Đuc cho đe la hong ky chay nhu bay ve bao tiep va đong hom đau Van đua dang, roi lay sao cao treo nguoc thay o đinh nui Van Trung. Thu cap Van đua toi, vua sai đem treo o cho bua ba hom. Lai truyen cho cac tinh tu Quang Nam tro vao Nam va tu Quang Tri tro ra Bac treo ba hom, sau đam nat quang xuong ho xi. Mo cua to phu Van, (vua) sai nguoi đao hai cot nem xuong song. Con Van la Loi đua ve Kinh xu tri, con gia quyen va đong đang Van đeu bi giet het, khong con sot mong nao.
Theo nhieu nha nghien cuu, thi cuoc noi day Nong Van Van đen đay (thang 3 am lich nam 1835) la ket thuc.


Nhan xet Mac du cuoc noi day keo dai khong lau (non 2 nam), nhung theo mot so nha nghien cuu, thi Nong Van Van qua la mot thu linh co tai boi ong đa loi keo đuoc đong đao cac tu truong va nhan dan cac dan toc thieu so cung theo, kheo loi dung đia the rung nui hiem tro trong tan cong va phong ngu nhu loi cua su gia Tran Trong Kim: Nong Van Van nhan đuoc cho muong man lam nui rung, ben chia quan đi tan ra moi noi, tim cho hiem yeu trong nui rung ma an nap. He co quan quan đen, đanh đuoc thi tien, khong đanh đuoc thi lui, cu ra vao, lui toi khong nhat đinh. Quan quan đi đanh that la kho nhoc va lai hao binh ton tuong rat nhieu.
Đe cap đen cuoc noi day, sach Đai cuong lich su Viet Nam (Tap I) co đoan:

Bat binh voi chinh sach dan toc cua nha Nguyen, tu nam 1829, Nong Van Van đa co y đinh keu goi nhan dan Tay, Nung noi day, Tuy nhien, đen thang 8 (duong lich) nam 1833, cuoc khoi nghia moi thuc su bung no... Cuoc khoi nghia cua nay khong chi the hien su bat binh cua nhan dan cac dan toc it nguoi phia Bac đoi voi nha Nguyen ma con la cua chung dan ngheo đuong thoi.


Moi quan he = Voi Ba Nhan, Tien Bot =
Đau nam 1834, tu Trung Quoc tro ve, đe tang suc manh va cung đe phan tan luc luong cua quan trieu, Nong Van Van ngam lien ket voi hai thu linh cuoc noi day o Son Tay la Le Van Bot (Tien Bot) va Nguyen Van Nhan (Ba Nhan). Su kien nay đuoc su nha Nguyen la Quoc trieu su toat yeu chep nhu sau: 

Nam Giap Ngo (1834), thang 6 (am lich)... Tuong giac tinh Son Tay Le Van Bot, Nguyen Van Nhon theo loi nghich (Nong Van) Van tu đang hon 6,7 ngan nguoi... Tinh than đem viec phi tau len. Ngai (Minh Mang) du quan Tong đoc Ha Ninh la Đoan Van Truong, Tong đoc Ninh Thai la Nguyen Đinh Pho, voi Le Van Đuc bon mat hoi lai đanh giac...
Theo sach Bac Ky tieu phi (Quyen 50), thi Ba Nhan va Tien Bot đinh đua quan len Tuyen Quang ca thay 2 lan đe hiep đong voi Nong Van Van nhung đeu khong thuc hien đuoc.


= Voi Le Van Khoi =
Nong Van Van la anh vo cua Le Van Khoi. Khi cuoc binh bien o thanh Phien An no ra, vua Minh Mang lien ban mat du cho cac quan tinh Cao Bang la phai tim bat cho đuoc vo con va than thich cua Le Van Khoi. Cuoc truy na keo dai ngot ba thang, hang tram nguoi lan luot đa bi bat giu. Ngoai ra nha vua cung ra lenh đon chan cac đuong bien va đuong nui, khong cho quan noi day cung vu khi tu Gia Đinh keo ra Bac va nguoc lai...
Sau khi nghien cuu Toc pha Be-Nguyen va mot so tu lieu khac, buoc đau GS. Nguyen Phan Quang đa đua ra mot y kien nhu sau: 

Ke hoach phoi hop noi day giua Le Van Khoi va Nong Van Van đa đuoc ghi trong "Ban trieu ban nghich liet truyen" cua Kieu Oanh Mau va trong mot so truyen thuyet o Cao Bang... Ca hai ong đa thong nhat mot y đo chung la phat đong cuoc noi day đong thoi trong pham vi ca nuoc nham lat đo trieu Nguyen... Ro rang khong phai Le Van Khoi noi day chi nham muc đich tra thu cho Le Van Duyet, cang khong phai vi than thuoc cua Le Van Khoi o Cao Bang bi truy na ma no ra cuoc noi day Nong Van Van... Y đo tren đay đa chuan bi tu lau va đuoc xuc tien khan truong khi Minh Mang len ngoi...


Xem them Nong Van Van
Cuoc noi day Le Van Khoi
Cuoc noi day Ba Nhan, Tien Bot


Sach tham khao Quoc su quan trieu Nguyen (Cao Xuan Duc lam tong tai), Đai Nam chinh bien liet truyen. Nha xuat ban Van hoc, 2004.
Quoc su quan trieu Nguyen (Cao Xuan Duc lam tong tai), Quoc trieu su toat yeu(Tien bien va Chinh bien). Nha xuat ban Van hoc, 2002.
Quoc su quan trieu Nguyen (Cao Xuan Duc lam tong tai), Đai Nam du đia chi uoc bien. Nha xuat ban Van hoc, 2003.
Tran Trong Kim, Viet Nam su luoc. Nha xuat ban Tan Viet, Sai Gon, 1968.
Pham Van Son, Viet su tan bien (Quyen 4). Tu sach Su hoc Viet Nam xuat ban, Sai Gon, 1961.
Nguyen Phan Quang, Viet Nam the ky XIX (1802-1884). Nha xuat ban Thanh pho Ho Chi Minh, 2002.
Nguyen Phan Quang, Lich su Viet Nam (1427-1858), Quyen 2, Tap 2. Nha xuat ban Giao duc, 1977.


Chu thich