Ran san ho Great Barrier ("Đai Bao Tieu" hoac "Bo Đa Lon") la he thong ran san ho lon nhat the gioi, bao gom hon 2.900 ran san ho rieng re va 900 hon đao trai dai tren 2.300 kilomet (1.400 mi), voi tong dien tich 344.400 kilomet vuong (133.000 dam vuong Anh). No nam tren khu vuc Bien San Ho, ngoai khoi bo bien Queensland, đong bac Uc. Ran san ho Great Barrier co the đuoc nhin thay tu ngoai vu tru va la cau truc đon lon nhat the gioi đuoc tao ra boi cac sinh vat song. Cau truc ran san ho nay đuoc hinh thanh boi hang ty sinh vat nho, đuoc goi la nhung polyp san ho. No la moi truong song cua rat nhieu cac loai đong thuc vat va đa đuoc UNESCO cong nhan la Di san the gioi vao nam 1981. CNN đa goi no la mot trong bay ky quan thien nhien cua the gioi. To chuc Tin Quoc Queensland coi no la bieu tuong cua bang Queensland.
Phan lon Ran san ho nay đuoc bao ve boi Cong vien bien Ran san ho Great Barrier nham han che tac đong cua con nguoi đen he sinh thai noi nay nhu cau ca va du lich. Nhung ap luc moi truong khac đoi voi ran san ho va he sinh thai cua no bao gom dong chay, bien đoi khi hau va hien tuong tay trang san ho hang loat, nao vet bun va bung phat theo chu ky loai Sao bien gai. Theo mot nghien cuu đuoc cong bo vao thang 10 nam 2012 boi Vien Han lam Khoa hoc Quoc gia Hoa Ky, ran san ho đa mat hon mot nua lop san ho ke tu nam 1985.
Ran san ho nay tu lau đa đuoc nhung nguoi tho dan chau Uc va cac đao Eo bien Torres biet đen va khai thac, la mot phan quan trong trong van hoa tam linh cua cac nhom nguoi đia phuong. No la mot điem đen rat pho bien cho khach du lich, đac biet la o Quan đao Whitsunday va khu vuc Cairns. Du lich la mot hoat đong kinh te quan trong đoi voi khu vuc, tao doanh thu 3 ty Đo la Uc moi nam. Vao thang 11 nam 2014, Google đa ra mat Google Underwater Street View duoi dang 3D cua Ran san ho Great Barrier.
Mot bao cao thang 3 nam 2016 cong bo rang, hien tuong tay trang san ho đa lan rong hon so voi du tinh truoc đay, anh huong nghiem trong đen cac phan phia bac cua ran san ho do nhiet đo đai duong nong len. Vao thang 10 nam 2016, tap chi Outside xuat ban bai noi ve viec ran san ho đa chet,, tuy nhien no đa bi chi trich la qua som va khien can tro nhung no luc giup phuc hoi ran san ho. Vao thang 3 nam 2017, tap chi Nature đa xuat ban mot bai bao cho thay mot khu vuc rong lon dai 800 km (500 dam) o phia bac cua ran san ho đa chet trong nam 2016 do nhiet đo nuoc tang cao, mot su kien ma cac tac gia đua ra nhung tac đong cua bien đoi khi hau toan cau. Ty le san ho con đuoc sinh ra o Great Barrier giam manh vao nam 2018 va cac nha khoa hoc đang mo ta đay la giai đoan đau cua "su kien chon loc tu nhien khong lo". Nhieu san ho truong thanh va sinh san đa chet trong cac su kien tay trang nam 2016-17 dan đen ty le sinh moi san ho thap.


Đia chat va đia ly .
Ran san ho la mot đac điem khac biet so voi Day nui Great Dividing. No phat trien tu Eo bien Torres (giua Bramble Cay va bo bien phia nam Papua New Guinea) o phia bac cho đen mot loi đi khong ten giua Đao Lady Elliot (đao cuc nam cua ran san ho) va Đao Fraser o phia nam. Đao Lady Elliot nam cach 1.915 km (1.190 mi) ve phia đong nam Bramble Cay theo đuong chim bay.
Ly thuyet ve Kien tao mang đa chi ra rang, Uc đa dich chuyen ve phia bac voi toc đo 7 cm (2,8 in) moi nam, bat đau vao Đai Tan sinh. Đong Uc đa trai qua thoi ky kien tao nang len, dich chuyen đuong phan thuy o Queensland 400 km (250 mi) vao trong đat lien. Cung trong thoi gian nay, Queensland đa trai qua cac vu phun trao nui lua tao thanh nhung dong chay bazan. Mot so trong đo tao thanh cac đao nui lua. Sau khi bien San Ho hinh thanh, cac ran san ho bat đau phat trien trong khu vuc nay nhung đen khoang 25 trieu nam truoc, phia bac Queensland van o vung nuoc on đoi phia nam cua vung nhiet đoi, qua mat me đe ho tro su phat trien cua san ho. Lich su phat trien cua Great Barrier rat phuc tap. Sau khi Queensland troi dat vao vung bien nhiet đoi, no bi anh huong phan lon boi su phat trien va suy giam cua ran san ho khi muc nuoc bien thay đoi.
Cac ran san ho co the tang đuong kinh tu 1 đen 3 xentimet (0,39 đen 1,18 in) moi nam va phat trien theo chieu doc tu 1 đen 25 cm (0,39 đen 9,84 in) moi nam. Tuy nhien, chung chi phat trien o đo sau tren 150 met (490 ft) do nhu cau anh sang mat troi va khong the phat trien tren muc nuoc bien. Khi Queensland troi dat đen vung bien nhiet đoi cach đay 24 trieu nam truoc, mot so loai san ho đa phat trien. Nhung roi sa lang tram tich nhanh chong phat trien cung voi su xoi mon cua Great Dividing tao ra nhung đong bang chau tho, đa tram tich va tram tich mat bien, nhung đieu kien khong phu hop cho su phat trien cua san ho. Khoang 10 trieu nam truoc, muc nuoc bien ha xuong đang ke cang cho phep sa lang. 400.000 nam truoc đay, vao thoi ky gian bang voi muc nuoc bien dang cao va nhiet đo nuoc bien tang them 4 °C (7 °F).
Vung đat hinh thanh nen mat nen cho ran san ho Great Barrier hien nay la mot đong bang ven bien đuoc hinh thanh tu cac tram tich bi xoi mon cua day nui Great Dividing mot so ngon đoi lon (hau het la tan tich cua cac ran san ho co hoac so it nui lua.
Tu 20.000 cho đen 6.000 nam truoc, muc nuoc bien tang đeu đan. Khi muc nuoc bien tang, cac san ho co the moc cao hon tren nhung ngon đoi cua mien đong bang ven bien. Khoang 13.000 nam truoc, muc nuoc bien thap hon ngay nay khoang 60m, va cac san ho đa bat đau moc quanh cac ngon đoi cua mien đong bang ven bien - sau đo la cac hon đao luc đia. Khi muc nuoc bien tang cao hon, hau het cac hon đao luc đia bi nhan chim. Cac san ho lon nhanh qua cac ngon đoi đe hinh thanh ra cac đao san ho (cays) va đa ngam san ho. Muc nuoc bien tren ran san ho Great Barrier đa khong tang đang ke trong 6.000 nam qua. Cac ket qua nghien cuu do trung tam nghien cuu đa ngam Uc tai tro đa du đoan tuoi cua cau truc đa ngam san ho hien tai vao khoang 6.000-8.000 nam.
O vung phia bac cua ran san ho Great Barrier, cac đa ngam dai va đa ngam chau tho đa hinh thanh tai đay - nhung cau truc đa ngam nay khong đuoc tim thay trong toan bo phan con lai cua he thong ran san ho Great Barrier. San ho lau đoi nhat la mot loai san ho cua Porites, co ten goi la san ho tang lan, chi khoang 1.000 nam tuoi (no moc dai khoang 1 cm/1nam).
Phan con lai cua mot ran san ho co đai tuong tu voi ran san ho Great Barrier co the đuoc tim thay o vung Kimberley (nam o bac Tay Uc). Khu vuc di san the gioi ran san ho Great Barrier đuoc chia thanh 70 khu sinh hoc, trong đo co 30 khu vuc sinh hoc ran san ho. O phia bac cua Great Barrier la cac dai hep san ho va tram tich san ho, va chung khong đuoc thay trong phan con lai cua ran san ho. Khong co bat ky đao san ho vong nao o Great Barrier va cac ran san ho ben bo bien đai luc la rat hiem. Ran san ho vien bo phan bo rong rai nhung pho bien nhat o phia nam, lien voi cac đao cao nhu la Quan đao Whitsunday. Khu vuc nay cung la noi tim thay cac đam pha san ho, keo dai xa hon ve phia bac đen Vinh Cong chua Charlotte. Cac ran san ho hinh luoi liem la pho bien nhat nam o khu vuc trung tam Great Barrier, vi du nhu la khu vuc xung quanh đao Lizard, va chung cung đuoc thay xa hon ve phia bac cua Cong vien bien Ran san ho Great Barrier va ran san ho Swain (tu 20-22 đo Nam). Ran san ho phang đuoc tim thay o phia bac va nam, gan Ban đao Cape York, vinh Cong chua Charlotte va thanh pho Cairns. Hau het cac hon đao trong ran san ho Great Barrier đuoc tim thay tren cac ran san ho phang nay. Lo Wonky co the tac đong cuc bo trong ran san ho, cung cap nguon nuoc ngot, đoi khi giau chat dinh duong la nguyen nhan gay ra hien tuong phu duong.


Sinh vat Đay la mot khu vuc đa dang ve sinh hoc phi thuong, la noi ho tro moi truong song cho rat nhieu loai de bi thuong ton va bi đe doa, mot so trong đo la nhung loai đac huu cua ran san ho.
Co tong cong 30 loai trong Bo Ca voi đa đuoc ghi nhan tai ran san ho Great Barrier bao gom Ca voi Minke, Ca heo lung buou Thai Binh Duong va Ca voi lung gu. Đay cung la noi co mot so luong lon loai Ca cui sinh song. Hon 1.500 loai ca song tai ran san ho nhu Ca he, Ca hong đo hai đom, Ca he mom dai, mot so loai Ca hong va Ca mu cham. Co tong cong 17 loai ran bien song tai khu vuc nuoc am cua ran san ho o đo sau toi 50 met (160 ft), va pho bien o khu vuc phia nam hon. Đay la noi sinh san quan trong cua 6 loai rua bien gom Đoi moi dua, Rua da, Đoi moi, Rua Quan Đong, Rua lung phang va Vich. Đac biet, Đoi moi dua tai đay co hai quan the khac biet ve mat di truyen, mot o phia bac ran san ho va mot o phia nam. Co 15 loai Co bien la nguon thuc an cac loai rua va ca cui, đong thoi no cung cap moi truong song co nhieu loai ca. Cac chi co bien pho bien nhat la Halophila va Halodule.
Trong cac khu rung ngap man va đam lay muoi ben bo bien gan ran san ho la moi truong song cua Ca sau nuoc man. Chung co pham vi sinh song rong nhung mat đo thap. Co khoang 125 loai Ca map, Ca đuoi o, Ca đuoi Skate va Ca map ma song tren cac ran san ho. Gan 5.000 đong vat than mem đa đuoc ghi nhan tai Great Barrier trong đo co ca loai So tai tuong khong lo, sen bien va oc non. Co 49 loai Ca chia voi, 9 loai Ca ngua va it nhat 7 loai ech song tren cac đao.
Cac ran san ho va đao la moi truong kiem an, lam to cho 215 loai chim (22 loai chim bien va 32 loai chim loi), bao gom ca Đai bang bung trang, Nhan hong. Khu vuc lam to tap trung hau het o phia bac va phia nam ran san ho voi 1,4-1,7 trieu chim bo me.
Cac hon đao cua ran san ho la noi ho tro cho 2.195 loai thuc vat, trong so đo co 3 loai đac huu. Cac hon đao phia bac voi 300 loai thuc vat chu yeu la cac cay than go trong khi 200 loai o cac đao phia nam co hau het la cay than thao. Đa dang nhat la tai Quan đao Whitsunday voi 1.141 loai.
It nhat 330 loai Hai tieu tren he thong ran san ho voi đuong kinh voi đuong kinh tu 1–10 cm (0,4–4 in). Tu 300-500 loai Đong vat hinh reu song tren ran san ho. Great Barrier la noi co 400 loai san ho bao gom San ho cung va San ho mem. Ngoai ra la 500 loai Rong bien trong đo co 30 loai thuoc chi Halimeda.


Nhung moi đe doa moi truong Bien đoi khi hau, o nhiem, sao bien gai, va đanh bat ca la nhung moi đe doa chinh đoi voi ran san ho nay. Cac moi đe doa khac gom cac tai nan tau be, su co tran dau, va loc xoay nhiet đoi. Benh an mon khung xuong cua san ho gay ra boi sinh vat đon bao Halofolliculina corallasia lam anh huong đen 31 loai san ho. Theo mot nghien cuu nam 2012 cua Vien Ham lam Khoa hoc Quoc gia Hoa Ky, ke tu nam 1985, ran san ho Great Barrier đa mat đi hon mot nua phan nua so loai voi 2/3 trong so nay xay ra tu nam 1998 do cac yeu to neu tren.


= Bien đoi khi hau =
Co quan quan ly Cong vien bien Ran san ho Great Barrier coi đay la moi đe doa lon nhat đoi voi Ran san ho Great Barrier. Hien tuong nong len cua cac đai duong khien tang qua trinh tay trang san ho. Cac su kien tay trang san ho hang loat do nhiet đo đai duong tang cao xay ra vao mua he nam 1998, 2002, 2006 va no đuoc du kien la se tro thanh hien tuong thuong nien. Khi qua trinh nong len toan cau tiep tuc, san ho se khong the thich nghi kip voi nhiet đo đai duong ngay cang tang. Tay trang san ho dan đen tang tinh nhay cam voi benh tat, gay ra cac tac đong sinh thai bat loi cho cac loai cong đong ran san ho.
Vao thang 7 nam 2017, UNESCO đa cong bo mot du thao bay to moi quan ngai nghiem trong ve tac đong cua viec tay trang san ho tai Great Barrier. Quyet đinh du thao cung canh bao Uc rang, ho se khong đap ung cac muc tieu cua ran san ho trong bao cao 2050 neu khong co hanh đong đang ke đe cai thien chat luong nguon nuoc.
Bien đoi khi hau co y nghia đoi voi cac dang song khac cua ran san ho. Mot so khu vuc cua ran san ho tung la nhiet đo ua thich cua mot so loai ca nhung nhiet đo tang khien chung tim kiem moi truong song moi, do đo lam tang ty le chet cua nhieu con non cua cac loai chim bien san moi phu thuoc vao nguon ca đo. Bien đoi khi hau cung se anh huong đen so luong va moi truong song cua nhieu loai rua bien.
Hien tuong tay trang o cac cong đong san ho đay o đo sau tren 20 met hay 66 foot trong ran san ho Great Barrier khong đuoc ghi nhan nhieu nhu tai cac khu vuc nuoc nong, nhung nghien cuu gan đay đa chi ra rang chung cung đang phai đoi mat voi nhiet đo đai duong tang len. Nam loai san ho lon song o tang đay cua Great Barrier đuoc tim thay la bi tay trang boi nhiet đo cao, khang đinh rang san ho đay cung đa bi anh huong boi nhiet đo.


= O nhiem =
Moi đe doa quan trong khac ma Great Barrier đang phai đoi mat la o nhiem bien va o nhiem nguon nuoc. Cac con song o phia đong bac Uc gay o nhiem cho ran san ho trong cac đot lu lut nhiet đoi. Hon 90% qua trinh o nhiem nay gay ra boi cac dong chay tu trang trai. 80% dien tich đat lien ke ben ran san ho đuoc su dung đe canh tac, bao gom trong mia tham canh va chan tha bo thit. Cac bien phap canh tac lam hong ran san ho do qua muc khien tram tich nong nghiep tang, chat dinh duong va hoa chat tu phan bon, thuoc diet co va thuoc tru sau gay nguy hai lon cho san ho va đa dang sinh hoc cua cac ran san ho. Tram tich chua ham luong đong cao va nhieu kim loai nang khac co nguon goc tu mo đong lo thien Ok Tedi o Papua New Guinea la mot nguy co o nhiem tiem tang đoi voi cac khu vuc ran san ho Great Barrier va khu vuc phia bacEo bien Torres. Ket qua la khoang 67% san ho đa chet o khu vuc phia bac la noi bi anh huong nang ne nhat, theo bao cao cua Trung tam nghien cuu ve ran san ho ARC cho biet.


Xem them Ban đao Valdes
Quan đao Galapagos
Vuon quoc gia Komodo


Tham khao Đoc them Bell, Peter (1998). AIMS: The First Twenty-five Years. Townsville: Australian Institute of Marine Science. ISBN 978-0-642-32212-8.
Bowen, James; Bowen, Margarita (2002). The Great Barrier Reef: history, science, heritage. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-82430-3.
Done, T.J. (1982). "Patterns in the distribution of coral communities across the central Great Barrier Reef". Coral Reefs. Quyen 1 so 2. tr. 95–107. Bibcode:1982CorRe...1...95D. doi:10.1007/BF00301691.
"Research Publications". Great Barrier Reef Marine Park Authority. Ban goc luu tru ngay 18 thang 7 nam 2011.
Hutchings, Pat; Kingsford, Mike; Hoegh-Guldberg, Ove (2008). The Great Barrier Reef: Biology, Environment and Management. CSIRO Publishing. ISBN 978-0-643-09557-1.
Lucas, P.H.C.; va đong nghiep (1997). The outstanding universal value of the Great Barrier Reef World Heritage Area. Great Barrier Reef Marine Park Authority. ISBN 0-642-23028-5.
Mather, P.; Bennett, I., bien tap (1993). A Coral Reef Handbook: A Guide to the Geology, Flora and Fauna of the Great Barrier Reef (an ban thu 3). Chipping North: Surrey Beatty & Sons Pty Ltd. ISBN 0-949324-47-7.


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Great Barrier Reef tai Wikimedia Commons

"How the Great Barrier Reef Works". howstuffworks.com.
 Huong dan du lich Great Barrier Reef tu Wikivoyage
World heritage listing for Great Barrier Reef
Great Barrier Reef Marine Park Authority
CRC Reef Research Centre
"Dive into the Great Barrier Reef". National Geographic.
Battle for the Reef – Four Corners – ABC.au
Great Barrier Reef scientists confirm largest die-off of corals recorded. The Guardian. ngay 28 thang 11 nam 2016.