Musa I (k. 1280 – k. 1337) la Mansa (nghia la "Sultan" hay "hoang đe") thu 10 cua Đe quoc Mali giau co o Tay Phi. Tai thoi điem Mansa Musa len ngoi, đe quoc Mali kiem soat nhung lanh tho truoc đay thuoc Đe quoc Ghana o mien nam Mauritanie va Melle (Mali) ngay nay cung cac vung đat xung quanh no. Musa mang nhieu tuoc hieu, bao gom: Emia cua Melle, Chua cac mo Wangara va Nguoi chinh phuc Ghanata va it nhat ca ta tuoc hieu khac. Trong suot trieu đai cua minh, Mansa Musa đa cho mo rong đang ke lanh tho Mali sau khi xam chiem 24 thanh pho va nhung khu vuc khac. Khi qua đoi vao nam 1337, ong tich luy so cua cai lon đen muc kho co the tinh chi tiet va "nhieu hon bat cu ai co the mo ta". Theo tai lieu ghi chep lai, chi rieng so vang ma vua Musa tieu xai trong chuyen đi đen Ai Cap khien thi truong vang nuoc nay tuot doc mat 12 nam moi co the phuc hoi.
Vao the ky 14, ten tuoi cua Mansa Musa va Đe quoc Mali đa lan rong khap the gioi A-rap va thu hut su chu y cuc lon cua nhung nguoi ve ban đo o chau Au, toi muc trong tam ban đo ra đoi nam 1375, Mansa Musa xuat hien o chinh giua Tay Phi voi hinh anh ngoi tren ngai vang va cam mot thoi vang tren tay nhu đe tuong trung cho su giau co cua ong.


Ten goi Ten cua Musa Keita thuong đuoc viet la Mansa Musa trong ban thao va tai lieu Tay phuong. Ngoai ra, ten cua ong cung đuoc viet la Kankou Musa, Kankan Musa hay Kanku Musa. 'Kankou' la mot ten nu gioi pho bien cua nguoi Mandinka, do đo co the hieu 'Kankou Musa' la "Musa co me ten la Kankou".
Ngoai ra, con co nhieu cach viet khac nhu Mali-koy Kankan Musa, Gonga Musa hay Su tu xu Mali.


Dong doi va len ngoi Tat ca nhung gi đuoc biet đen ve cac vi vua cua đe quoc Mali đuoc lay tu cac tac pham cua cac hoc gia A Rap, trong đo co Al-Umari, Abu-Sa'id Uthman ad-Dukkali, Ibn Khaldun va Ibn Battuta. Theo Đai cuong lich su cac vua Mali cua Ibn-Khaldu, ong noi cua Mansa Musa la Abu-Bakr Keita (ten tuong đuong trong tieng A Rap cua ten Bakari hoac Bogari. Khong ro ten goc nhung ro rang khong phai sahabiyy Abu Bakr), mot nguoi anh em cua Sundiata Keita, nguoi sang lap nen Đe quoc Mali theo nhu nhung gi đuoc ghi lai thong qua lich su truyen mieng. Abu-Bakr chang he len ngoi va Faga Laye con trai cua ong cung nhu cha cua Musa cung khong co y nghia trong lich su Mali.
Mansa Musa Keita len ngoi sau khi đuoc nha vua giao trieu chinh khi ong hanh huong ve Mecca hay lam đieu gi đo khac. Sau đo Musa Keita đuoc nha vua phong lam thai tu. Theo chinh su, Mansa Musa đuoc tien vuong Abubakari Keita II chi đinh lam nguoi đieu hanh viec nuoc trong nhung luc nha vua vang mat. Sau đo, ong đuoc ke thua ngai vang khi nha vua Abubakari, nguoi luon ap u du đinh kham pha Đai Tay Duong đich than dan đau 2000 tau be trong cuoc hanh trinh kham pha đa mai mai khong quay tro ve, chi vi ong khong tin 199 tau thuyen do minh đieu đi truoc đo đa bien mat mot cach bi an trong xoay nuoc lon giua đai duong va chi con duy nhat mot con tau đi cuoi đoan quay lai bao tin. Hoc gia nguoi A Rap Ai Cap Al-Umari đa trich dan loi cua Mansa Musa nhu sau:

Con trai va nguoi thua tu cua Musa, Mansa Magha Keita, ve sau đa đuoc Musa trao quyen trieu chinh khi ong hanh huong đen Mecca.


Hoi giao va chuyen hanh huong đen Mecca Mansa Musa la mot vi vua sung đao va luon tin rang đao Hoi chinh la cua ngo đe buoc vao "the gioi van hoa cua vung Đong Đia Trung Hai", vi vay, ong đa ra suc phat trien đao Hoi trong đe che cua minh. Chuyen hanh huong ve Thanh đia Mecca vao nam 1324 đa gay đuoc tieng vang lon nhat cho ong trong thoi gian tai vi.
Chuyen hanh huong cua Mansa Musa đuoc coi la chuyen đi xa hoa va hoanh trang nhat cua mot bac đe vuong. No dien ra trong khoang thoi gian tu nam 1324-1325. Tat ca 60.000 tuy tung cua nha vua, trong đo co 12.000 no le, 500 su gia mac ao lua va mot hang dai lac đa đeu phai mang theo vang thoi hoac nhung chiec tui chua đay vang đe Mansa Musa co the de dang phan phat cho bat cu nguoi dan ngheo nao ma ong bat gap tren đuong đi. Chinh đieu nay đa khien nguoi ta biet đen ong nhu la mot vi vua rong luong va hao phong. Tham chi, nguoi dan con đung doc theo cac con pho dan toi Mecca đe cho đoi su xuat hien cua Mansa Musa.
Chuyen hanh trinh cua vua Musa đa đuoc ghi chep lai boi nhieu nhan chung doc theo tuyen đuong ong đi, nhung nguoi nay đeu đa rat ngac nhien ve su giau co cung nhu su hoanh trang cua đam ruoc. Nhung ghi chep nay ton tai trong nhieu tai lieu khac nhau, bao gom cac nhat ky, lich su truyen mieng. Musa đuoc biet la đa đen tham vua Mamluk Al-Nasir Muhammad cua Ai Cap trong thang 7 nam 1324.
Nhung hanh đong hao phong cua Mansa Musa đa vo tinh tan pha nen kinh te o nhung noi ma ong đi qua. Gia ca hang hoa va đo gom bi thoi phong len cao ngat nguong. Tat ca cac cua hang, cac cho o Cairo tran ngap nguoi Mali va viec mua ban đeu tra bang vang. Thoat đau thuong nhan Ai Cap rat vui mung nhung roi cang ngay, so vang do nguoi Mali tung ra cang nhieu ma hang hoa thi thieu, dan đen vang xuong gia. Phai mat 12 nam, thi truong vang Ai Cap moi phuc hoi. Theo uoc tinh cua cac su gia, đoan hanh huong đa chi tieu o Cairo het 12,3 tan vang.
Sau đo, đe sua chua sai lam cua minh, Mansa Musa đa mua lai vang tu nhung nguoi cho vay nang lai o Cairo. Đay co le la lan đau tien va cung la duy nhat trong lich su tinh toi thoi điem nay, mot ca nhan co the kiem soat gia ca cua vang bac tren khap vung Đia Trung Hai rong lon.
Khi đen thanh đia Mecca, vua Musa đa dang tang 20 tan vang đe gop phan trung tu, nang cap nhung đen tho trong thanh đia. Tai Majisid al-Haram, trung tam thanh đia, tat ca cac hoa van o nhung cay cot trong hang đa, noi nha tien tri Muhammad lan đau tien đuoc Thuong đe truyen cho Kinh Qur'an, đeu đuoc nam vang.


Cuoi đoi Trong chuyen hanh trinh tro ve tu Mecca nam 1325, Musa đuoc tin rang quan đoi cua ong đa chiem lai Gao. Sagmandia, mot trong nhung tuong linh cua ong, đa dan quan tai chiem thanh pho. Thanh pho Gao đa tro thanh mot phan cua đe quoc tu truoc đo, duoi trieu vua Sakoura Mansa va la mot trung tam thuong mai quan trong nhung thuong hay tao phan. Musa lam mot đuong vong va đen tham thanh pho noi ong nhan đuoc hai nguoi con trai cua vua Gao, Ali Kolon va Suleiman Nar la con tin. Ong quay ve Nyeni, đem theo hai nguoi va cho đao tao trong hoang cung cua minh. Khi Mansa Musa tro ve, ong đa mang ve nhieu hoc gia va cac kien truc su A Rap.


= Xay dung o Mali =
Sau chuyen hanh huong đen Mecca, nha vua Mansa Musa bat đau xay dung nhieu nha tho Hoi giao lon, cung cac thu vien khong lo, cung đien hoang gia, va nhung truong hoc đao Hoi tren khap Đe quoc cua minh. Du luon chu trong phat trien đao Hoi, nhung trong chinh sach cai tri cua minh, Mansa Musa lai thiet lap nen mot nen tu do ton giao, tu do tin nguong. Mot so hoc gia Hoi giao đen tham Mali đa khong khoi bat ngo khi thay cach an mac đay mau sac cua nguoi dan đia phuong, tham chi phu nu o đay cung khong can phai đeo mang che mat. Nen giao duc duoi thoi Mansa Musa đuoc mien phi hoan toan va nhan đuoc rat nhieu chinh sach khuyen khich, vi vua giau co con thanh lap truong đai hoc danh tieng Sankore Madsarah. Chinh nhung đieu nay đa thu hut nguoi dan tu khap moi noi tren the gioi đo ve đay đe trau doi kien thuc.
Trong thoi gian nay, nhung đo thi lon cua Mali đa co muc song cao. Sergio Domian, mot hoc gia nghe thuat va kien ​​truc nguoi Y đa viet ve giai đoan nay: "No đa đat nen mong cho mot nen van minh đo thi. Trong thoi ky đinh cao, Mali đa co it nhat 400 thanh pho va khu vuc noi đia chau tho song Niger tap trung rat đong dan cu."


= Kinh te va giao duc =
Su ghi lai rang Mansa Musa đi qua cac thanh pho Timbuktu va Gao tren đuong đen Mecca va ong đa bien chung tro thanh mot phan cua đe che khi ong tro ve nam 1325. Ong đa mang kien ​​truc su tu Andalusia, mot vung o Tay Ban Nha, va Cairo đe xay dung cac cung đien lon o Timbuktu va Đai giao đuong Djinguereber ma no van đung đen ngay hom nay.
Timbuktu som tro thanh mot trung tam thuong mai, van hoa, va cua Hoi giao; thuong nhan tu Hausaland, Ai Cap, va cac vuong quoc khac o Chau Phi đen giao dich. Mot truong đai hoc đuoc thanh lap trong thanh pho (cung nhu o cac thanh pho Mali khac nhu Djenne va Segou) va đuc tin Hoi giao đa truyen ba thong cac khu cho va cac truong đai hoc. Tin tuc ve mot thanh pho giau co cua đe quoc Mali tham chi lan qua Đia Trung Hai đen Nam Au, noi thuong nhan tu Venezia, Granada va Genoa som bo sung Timbuktu vao ban đo thuong mai cua ho đe giao dich đoi hang lay vang.
Duoi trieu đai cua Mansa Musa, truong đai hoc Timbuktu co rat nhieu luat gia, nha thien van hoc va toan hoc. Truong đai hoc tro thanh mot trung tam hoc tap va van hoa, thu hut nhieu hoc gia Hoi giao tu khap chau Phi va Trung Đong đen Timbuktu.
Nam 1330, vuong quoc Mossi xam lang va chiem thanh pho Timbuktu. Gao thi đa đuoc tuong cua Musa chiem lai va Musa cung đa nhanh chong lay lai Timbuktu. Ong cho xay dung mot thanh luy va phao đai bang đa va đat mot đoi quan thuong truc đe co the bao ve thanh pho khoi nhung ke xam luoc trong tuong lai.
Trong khi cung đien cua Musa đa bien mat tu lau nhung cac truong đai hoc va nha tho Hoi giao hien van con hien dien o Timbuktu.
Vao cuoi trieu đai Mansa Musa, đai hoc Sankore đa tro thanh mot truong đai hoc đay đu bo phan voi bo suu tap sach lon nhat o chau Phi ke tu thoi Thu vien Alexandria. Đai hoc Sankore co kha nang lam nha o cho 25.000 si tu va so huu mot trong nhung thu vien lon nhat tren the gioi voi khoang hon 1.000.000 ban thao.


Qua đoi Ngay chet cua Mansa Musa la mot đe tai gay tranh cai giua cac nha su hien đai va cac hoc gia A Rap, nhung nguoi đa ghi chep lai lich su Mali. Khi đoi chieu voi trieu đai cua nguoi ke nhiem ong, con trai Mansa Maghan (cai tri: 1332-1336) va Mansa Suleyman (cai tri: 1336-1360) va khoang thoi gian 25 nam cai tri cua Musa đuoc ghi chep lai, thi ngay mat cua ong la vao khoang nam 1332. Cac tai lieu khac tuyen bo Musa đa len ke hoach thoai vi nhuong ngoi cho con trai cua ong la Maghan, nhung ong đa chet ngay sau khi ong quay tro ve tu Mecca trong nam 1325. Theo ghi chep cua Ibn-Khaldun, Mansa Musa van con song khi thanh pho Tlemcen o Algeria bi chinh phuc nam 1337, khi ong đa gui mot su gia đen Algeria đe chuc mung nguoi thang tran.
Lich su ghi nhan Mansa Musa la nguoi giau co nhat moi thoi đai voi gia tri tai san tuong đuong 400 ti $ (quy đoi ve gia tri hien tai), mot con so khong lo vuot xa tong tai san cua 3 ty phu Bill Gates, Warren Buffett va Amancio Ortega cong lai. Du hon 700 nam đa troi qua, nhung so ve muc đo giau co va tam anh huong thi chua mot ai co the sanh ngang hang voi Mansa Musa. Cho đen nay, Mansa Musa van đuoc coi la mot trong nhung nguoi quyen luc nhat trong lich su, đong thoi cung la nguoi giau co nhat the gioi.
Neu quy đoi tai san cua ong sang hien vat ong co the so huu toan bo đat đai va tai san o Chau Phi thoi bay gio. Gap 12 lan tong so co phieu cua Bill Gates. Mua lai đuoc bon lan tai san cua Apple va ba lan Microsoft. Ong co the nam đuoc hon 40% tru luong vang cua the gioi.


Tham khao = Chu thich =


= Thu muc =
Bell, Nawal Morcos (1972), "The age of Mansa Musa of Mali: Problems in succession and chronology", International Journal of African Historical Studies, 5: 221–234, JSTOR 217515.
De Villiers, Marq and Hirtle, Sheila. Timbuktu: Sahara’s Fabled City of Gold. Walker and Company: New York. 2007.
Goodwin, A.J.H. (1957), "The Medieval Empire of Ghana", South African Archaeological Bulletin, 12: 108–112, JSTOR 3886971.
Hunwick, John O. (1999), Timbuktu and the Songhay Empire: Al-Sadi's Tarikh al-Sudan down to 1613 and other contemporary documents, Leiden: Brill, ISBN 90-04-11207-3.
Levtzion, Nehemia (1963), "The thirteenth- and fourteenth-century kings of Mali", Journal of African History, 4: 341–353, doi:10.1017/s002185370000428x, JSTOR 180027.
Levtzion, Nehemia (1973), Ancient Ghana and Mali, London: Methuen, ISBN 0-8419-0431-6.
Levtzion, Nehemia; Hopkins, John F.P., bien tap (2000), Corpus of Early Arabic Sources for West Africa, New York, NY: Marcus Weiner Press, ISBN 1-55876-241-8. First published in 1981.


Lien ket ngoai History Channel: Mansa Moussa: Pilgrimage of Gold at archive.org
African Legends page
Al-Umari's description of Mansa Musa's 1324 visit to Cairo Luu tru ngay 1 thang 12 nam 2005 tai Wayback Machine
Mansa Musa Luu tru ngay 24 thang 5 nam 2006 tai Wayback Machine, from Black History Pages