Le Ngoc Han (chu Han: 黎玉昕, 1770 – 1799), con goi Cong chua Ngoc Han hay Bac cung Hoang hau, la mot nhan vat lich su noi tieng trong lich su Viet Nam song o the ki 18. Ba la cong chua nha Hau Le, sau tro thanh thu hau nha Tay Son voi tu cach la vo thu cua Quang Trung hoang đe Nguyen Hue.
Cuoc đoi ba thuong đuoc theu det nen thanh giai thoai cuoc tinh đep đe giua ba voi Nguyen Hue, vi ba la cong chua mot trieu đai lon suy thoai, lai ket hon voi nguoi đung đau Tay Son, khi ay đang đe doa nen chinh tri cua nha Hau Le. Dan gian con luu truyen ten goi ba la Ba Chua Tien khi ba o Phu Xuan vi dinh phu lap o chua Kim Tien.


Than the Le Ngoc Han sinh ngay 27 thang 4 nam Canh Dan, nien hieu Canh Hung thu 31 (1770) tai kinh thanh Thang Long . Ba la con gai thu 9 hoac thu 21 cua Hoang đe khi ay la Le Hien Tong.
Me ba la Chieu nghi Nguyen Thi Huyen (阮氏玄), la nguoi xa Phu Ninh, tong Ha Duong, phu Tu Son, tran Kinh Bac (nay la xa Ninh Hiep, huyen Gia Lam, thu đo Ha Noi), la con gai truong cua ong Nguyen Đinh Giai, nhap cung giu vi tri Chieu nghi.


Ga cho Quang trung Thu cung hoang hau Thang 5 nam Canh Hung thu 47 (1786), tuong nha Tay Son la Nguyen Hue ra Bac voi y muon "phu Le diet Trinh". Diet xong ho Trinh, Nguyen Hue toi yet kien Le Hien Tong. Do su mai moi cua tuong Bac Ha vao hang Tay Son la Nguyen Huu Chinh, Ngoc Han vang menh thanh hon cung Nguyen Hue. Khi đo ba moi 16 tuoi, con Nguyen Hue đa 33 tuoi va co chinh that la Pham Thi Lien.
Vai ngay sau, Le Hien Tong bang ha, trieu đinh ban van đe chon nguoi ke vi. Le Ngoc Han nghi anh than hon chau nen ung ho anh la Le Duy Can len ngoi, nhung bi tong toc nha Le phan đoi vi muon lap Hoang thai ton Le Duy Ky - con cua Cuu Thai tu Le Duy Vi len ngoi. Do ap luc cua tong toc, Ngoc Han phai nghe theo. Le Duy Ky đuoc lap, tuc la Le Chieu Thong. It lau sau, ba theo Nguyen Hue ve Thuan Hoa.
Nam Chieu Thong thu 2 (1788), Nguyen Hue len ngoi Hoang đe truoc khi ra Bac đe diet quan Thanh, lay nien hieu Quang Trung, phong Ngoc Han lam Huu cung Hoang hau (右宮皇后) do chinh that Pham thi đa đuoc phong lam Chinh cung Hoang hau. Nam sau (1789), sau khi đai thang quan Thanh, Nguyen Hue lai phong ba lam Bac cung Hoang hau (北宮皇后).
Ba co hai con voi Nguyen Hue la Cong chua Nguyen Thi Ngoc Bao (阮氏玉寶) va Hoang tu Nguyen Quang Đuc (阮光德).


= Qua phu (Goa phu) =
Nam Quang Trung thu 5 (1792), Nguyen Hue đot ngot bang ha. Sau đo, Nguyen Quang Toan la con ba Chinh cung Hoang hau Pham Thi Lien len noi ngoi, nien hieu la Canh Thinh, vi the su con goi la Canh Thinh Đe. Le Hoang hau do than phan ke that đa tro thanh Hoang thai hau.
Theo bai "Danh nhan Le Ngoc Han" cua Chu Quang Tru, sau khi Nguyen Hue qua đoi thi ba Le Ngoc Han mat quyen luc, va ba đua con ra khoi cung đien o Phu Xuan, song trong chua Kim Tien (Duong Xuan o Hue) canh Đan Duong đien voi danh nghia tho chong nuoi con. Ba guong song đen ngay mong 8 thang 11 nam Ky Mui (ngay 4 thang 12 nam 1799) thi mat, luc đo moi 29 tuoi.
Le bo Thuong thu nha Tay Son la Phan Huy Ich đa phung chi soan nam bai van te Le Ngoc Han cho vua Canh Thinh Đe, cho cac cong chua, cho ba Nguyen Thi Huyen, cho cac ton that nha Le, va cho ho ngoai o lang Phu Ninh. Canh Thinh Đe đa đich than đoc truoc linh sang, voi thuy hieu đuoc truy tang la Nhu Y Trang Thuan Trinh Nhat Vu Hoang hau (柔懿莊慎貞一武皇后). Ca nam bai van te tren con đuoc chep trong sach Du Am van tap.
Va theo toc pha ho Nguyen Đinh, khi trieu Tay Son suy yeu, Nguyen Phuc Anh thua co chiem Phu Xuan, Hoang tu Nguyen Quang Đuc mat ngay 18 thang 11 nam Tan Dau (23 thang 12 nam 1801) khi moi 10 tuoi, Cong chua Ngoc Bao cung mat ngay 17 thang 4 nam Nham Tuat (18 thang 5 nam 1802) khi moi 12 tuoi.


Sach van Nam Canh Thinh thu 7 (1799), sau khi Le Ngoc Han qua đoi, Canh Thinh Đe Nguyen Quang Toan sai Phan Huy Ich lam sach van dang thuy cho Ngoc Han, toan van nhu sau:

Thuong ngon, toan vi nhat noan, huy du chi thuy thai phuong tan; dao yen van tham, nghe vu chi chan du vinh bi. Ki dien trien kinh, gian sach di phuong. 
Kham duy: Đai Hanh Vu hoang hau ngoc đien ha, tu duc ngan hoang, tuong trung vi si. Te mi hiep phu noi tac, tu huy canh kinh that chi di am; hoang quang mau the chi nguyen, thanh hoa phoi ta cung chi y pham. Cu vu ky nghi vu hoan hai, thue 幋 tu khanh vu bang gia. Kinh ho phat đai long nhiem, bich han chi truy boi huu uoc; bong đao thuc thuyen loan ngu, truong thu chi hoan thi vo do. Ai đong khac phung hieu tu, soan thuat tham ke le che. 
Can thuong ton hao, viet Nhu Y Trang Than Trinh Nhat Vu Hoang hau. Phuc vong mac thuy tue giam, quang thu sung xung. To thap tu nien vi diep, đong thu thien my, thuc luu uyen diem; lich thien bach the tuc ung, thanh mieu chieu minh, dung thoa hon 𤌾. Tieu tu bat thang cam ngo, luyen mo chi chi. Can phung sach van, khau hu di van".


Hinh anh voi hau the = An tang =
Theo "Biet luc" cua toc pha Nguyen Đinh, nam 1804, ba Nguyen Thi Huyen vi thuong con gai va hai chau ngoai đeu chet yeu noi xa, nen đa thue nguoi vao Phu Xuan lay hai cot ba me con Ngoc Han đua ve ban dinh (tuc dinh Thiet lam cua ba).
Ngay 16 thang 7 nam 1804, ba cho an tang hai cot ba Ngoc Han, phu chon hoang tu o ben trai va cong chua o ben phai. Noi đo nay la bai Cay Đai hay bai Đau Voi o đau lang Nanh, xa Phu Ninh (nay la xa Ninh Hiep, huyen Gia Lam, Ha Noi).
GS. Chu Quang Tru dan theo Đai Nam thuc luc cung noi ve viec nay: 

"Khoang nam đau Gia Long, nguy đo đoc ten la Hai ngam đem hai cot me con Ngoc Han tu Phu Xuan ve tang trom o đia phan xa Phu Ninh. Thi Huyen ngam xay mo, dung đen, khac bia gia, đoi lai ho ten đe lam mat dau tich".
Gan 50 nam sau, duoi thoi Thieu Tri, mieu bi đo nat. Mot ong tu nguoi lang Nanh nho cong lao cua Chieu nghi ho Le đoi voi dan lang đa quyen tien tu sua ngoi mieu. Khong ngo, co vien pho tong cung lang co thu rieng voi ong tu, đa len quan to giac ve viec tho "nguy Hue". Trieu đinh Hue lien ha lenh triet pha ngoi mieu, quat ba ngoi mo, vut hai cot xuong song. Ong tu kia bi trong toi, Tong đoc Bac Ninh Nguyen Đang Giai cung bi giang chuc .

Theo GS. Tran Quoc Vuong trong "MAY VAN ĐE VE VUA GIA LONG" thi:Toi đuoc đoc GIA PHA nha ho Nguyen o lang Nanh (nay thuoc xa Ninh Hiep, huyen Gia Lam, Ha Noi) que ba Nguyen Thi Huyen, me ba Ngoc Han, nhu mau cua ba Ngoc Binh. Gia pha co đoan chep:Ba cu Nguyen Thi Huyen – qua con gai la ba Ngoc Binh – co lam đon xin cai tang mo ba Ngoc Han (va hai con ba) ve Bac, ve que ba. Vua Gia Long đong y. Tieu sanh đung xuong cot ba Ngoc Han đuoc cho bang thuyen ve lang Nanh va đuoc xay mo han hoi. Mai đen thoi Thieu Tri (1840-1847), co mot ten cuong hao o lang Nanh vi co su chanh choe ngoi thu gi đo voi dong ho Nguyen nen lam đon vu cao ho Nguyen đa “loi dung” gi đo ve ngoi “ma nguy” Ngoc Han, cap tren no quan lieu hay an đut lot gi đo – khong biet – phe vao đon cho phep đao ma Ngoc Han quang xuong song Nhi Hong…Hien nay o Gia Lam co đen Ghenh, tuong truyen la “rat thieng”, đay chinh la noi hai cot Ngoc Han dat vao, đuoc dan vot len mai tang lai.


= Em gai =
Xem chi tiet: Le Ngoc Binh
Em gai Le Ngoc Han la Le Ngoc Binh, la con gai nho nhat (thu 23) cua Le Hien Tong, la vo cua Canh Thinh (con trai cua vua Nguyen Hue). Sau khi quyen than Bui Đac Tuyen bi dep (1795), Le Ngoc Han lam moi Ngoc Binh cho Canh Thinh.
Sau khi nha Tay Son sup đo, Ngoc Binh tro thanh vo vua Gia Long (tuc Nguyen Anh), sinh đuoc hai hoang tu nha Nguyen. Trong bo sach Quoc su di bien do Phan Thuc Truc soan vao nam Tu Đuc thu 4 đen thu 5 (1851-1852) đa chep nhu sau: 

Nam Nham Tuat, Gia Long nam đau (1802)...Ngay 21 Canh Than, The to (Gia Long) đen kinh thanh Thang Long, hao muc bat anh em Nguyen Quang Toan dang len vua...Dang nop ba phi Le Thi Ngoc Binh vao trong cung vua...
Khi nha Tay Son mat, trong dan gian truyen tung cau noi ve ba Ngoc Binh:

So đau co so la lung,
Con vua lai lay hai chong lam vua.
Nam 1941, tac gia Pham Thuong Viet, mot lan nua lai cho rang nguoi lay Gia Long la Le Ngoc Han. Tuy nhien, qua Quoc su di bien va mot so tu lieu khac, cac nha nghien cuu khang đinh rang nguoi lay Gia Long la Le Ngoc Binh, em gai ba, nguoi it đuoc biet đen hon ba.
Do chi em Ngoc Han va Ngoc Binh co nhieu điem tuong đong: Hai ba đeu la cong chua con cua Le Hien Tong, hai ba đeu sinh truong o ngoai Bac, lon len đeu lay chong la hoang đe nha Tay Son, nghia la ca hai ba đeu la "Hoang hau Phu Xuan". Do nhung điem tuong đong can ban đo ma nhung cau chuyen truyen tung ve cuoc đoi hai ba, gay ra su lam lan giua Ngoc Han va Ngoc Binh.


Tac pham Tuong truyen, ba đa viet bai Te vua Quang Trung va Ai Tu Van đe bay to noi đau kho cung cuc cung nhu noi tiec thuong vo han cho nguoi chong anh hung van so. Theo y kien cua Thuan Phong đa noi trong sach "Chinh phu ngam khuc giang luan" (do A Chau xuat ban), bai tho nay co chiu anh huong ban dich Chinh phu ngam cua ba Đoan Thi Điem.


Trong van hoa đai chung = Hinh anh cong cong =
Ten cua ba đuoc đat cho nhieu cong trinh cong cong, nhu đuong pho, truong hoc.


= Đien anh =


Xem them Le Hien Tong
Nguyen Hue
Nha Tay Son
Le Chieu Thong
Le Ngoc Binh


Nguon Ke chuyen vua quan nha Nguyen - Pham Khac Hoe, Nha xuat ban Thuan Hoa, 1986
Danh nhan Le Ngoc Han - Chu Quang Tru
Ke chuyen nguoi anh hung ao vai - Pham Truong Khang, Nha xuat ban Van hoa thong tin, 2009
Nha Nguyen va nhung van đe lich su - Le Nguyen, Nha xuat ban Cong an nhan dan, 2009
Le Ngoc Han- bai cua Truong Đuc Qua in trong Cac nu tac gia Han Nom Viet Nam. Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi, Ha Noi, 2010.


Chu thich Tham khao Lien ket ngoai Le Ngoc Han tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Nhung bai viet ve Ngoc Han Đo Lai Thuy - Chu Quang Tru
Nha van ca tung cong nghiep cua vua Quang Trung: Ngoc Han Cong Chua