Đo The Giai (chu Han: 杜世佳, 1709 - 1766) la mot đai than nha Le trung hung. Ong đuoc mot so bao mang cho la nguoi duy nhat thoi Le đuoc phong vuong (Đo đai vuong) khi con song. Khi mat, ong đuoc phong lam Thuong đang phuc than. Đieu nay trai voi su sach cua nha Le vi tuoc cao nhat khi con song ma ong đat toi chi la quan cong.


Tieu su = Gap đuoc chan chua =
Đo The Giai que o lang Đong Ngac, huyen Tu Liem, tran Son Tay (nay thuoc ngoai thanh Ha Noi). Ong sinh ngay 21 thang 10 nam Ky Suu (1709), nien hieu Vinh Thinh thu 5. Tu nho, ong đuoc ghi nhan la nguoi thong minh hieu hoc, thich vo nghe. Ban đau ong chi thi đo toi Huong cong.
Nam Nham Ty (1732) nien hieu Long Đuc thu 2 đen nam Mau Ngo (1738) nien hieu Vinh Huu thu 4, ong bien soan bo Vu kinh thich nghia dang len vua, đuoc vua ban thuong rat hau. Nam Canh Hung thu 2 (1741) ong đuoc thang lam Pho tri Binh phien tham du quan vu co mat..
Theo sach Tang thuong ngau luc, ong cung voi Viep quan cong Hoang Ngu Phuc, thuo con chua gap thoi, co lam ban voi mot vien hoan quan. Nhung nam 1730, vi Du To Thuan vuong Trinh Giang mac benh va khong quan tam chinh su, khien nhan dan đung len khoi nghia, tinh hinh Bac Ha tro nen roi ren. Vien hoan quan noi voi hai ong ve y đo tim con chau nha Le đe chong lai ho Trinh:

Hai ong đap rang:

Vien hoan quan khong đong tinh, roi quyet đinh theo cac Hoang tu nha Le la bon Le Duy Mat khoi nghia o vung Tran Ninh. Sau đo Đo The Giai đi ra, tren đuong đen Luong quoc phu thi gap Vuong đe thu 4 cua nha chua la Trinh Doanh đang cung bon noi giam ngoi duoi đat ma choi đa ga, ben ve bam voi ong Hoang Ngu Phuc rang đay đung la chan chua.  Vi the hai nguoi nay đem trau ruou vao yet kien, đuoc Trinh Doanh thu nap. Đen nam 1740, me cua Trinh Giang va Trinh Doanh la ba Thai phi ho Vu cung nhom đai than Nguyen Quy Canh, Nguyen Đinh Hoan lat đo Trinh Giang va đua Trinh Doanh len ngoi Chua.
Sau khi đa len ngoi, chua Trinh Doanh dung Ngu Phuc đanh dep ben ngoai, The Giai trong coi ben trong, sau đo cac cuoc noi day cac noi đeu bi tieu diet .


= Chuyen sinh đo ba quan =
Tu nhung nam cuoi thoi Trinh Giang, do thoi buoi kho khan nen nha nuoc can co nhieu tien đe phuc vu cho viec đanh dep khoi nghia nong dan đang dien ra o khap đong bang Bac Bo. Truoc đo đa thu qua nhieu cach nhu cho phep dung tien mua ban quan chuc, tieu huy cac cong trinh lam bang đong tu thoi nha Ly đe lam vu khi, song tinh hinh van con chua kha quan. Nhan khoa thi Huong nam 1750, ong Đo The Giai hien ke voi nha Chua đe kiem them tien tu cac si tu trong ki thi Huong. Nguyen theo le tu xua, truoc khi vao truong Huong, si tu phai trai qua mot vong khao hach o huyen, đe loai bot nhung nguoi yeu kem. Trieu đinh con co quy đinh nhung ai đa cho vao truong Huong roi ma bai thi qua kem hoac bo giay trang, thi cac quan huan đao trong huyen ay phai bi phat giang chuc; do đo ki thi nay cung tuong đoi nghiem tuc. Đen đay, ong Giai cho rang dung binh tieu phi qua nhieu, con ngan kho quoc gia thieu thon, nen hien ke cho trieu đinh ban quy đinh:

Do boi lenh nay, te nan đa xay ra. Cuong muc chep rang:

Theo su gia Phan Huy Chu trong Lich trieu Hien chuong Loai chi, sau lenh ay, tu nguoi lam ruong, nguoi đi buon, nguoi hang thit, nguoi ban đo an vat, ... đeu tranh nhau nop tien đi thi ca. Ngay thi, so nguoi vao truong đong đen noi giay xeo lan nhau, co nguoi chet o cua truong. Nhung nguoi thuc tai thi roi vao tinh trang "muoi phan khong đo mot". Va tac gia cung dung chu "ninh than" đe noi ve ong Giai khi đo, ket toi vi ong ma hang sinh đo ba quan đay ca thien ha.
Phep nop tien nay bi tam dung khi Nguyen Cong Thai đuoc bo dung lam Tham tung nam 1753, khi tinh hinh đat nuoc đa tam yen on. Nhung đen nam 1765, ong Giai nam quyen tro lai thi cho khoi phuc.


= An cua đut lot =
Thu linh nong dan lon manh nhat vung đong bang phai ke đen quan He Nguyen Huu Cau. Nam 1746, Nguyen Huu Cau vi thua tran lien tuc nen gia vo xin hang trieu đinh. Trinh Doanh chap thuan va đoi Huu Cau ve kinh su, phong chuc Ninh Đong tuong quan, tuoc Huong Nghia hau. Nhung Cau khong co y đau hang, lay co bi Pham Đinh Trong vi tu thu ma can tro minh nen khong chiu vao chau nha chua. Trinh Doanh sai thiem tri Nguyen Phi Sang đem lenh chi đen phu du va trieu Cau ve, mat khac du bao Trong hoan khong đanh Cau nua. Nhung Trong vi co tu thu voi Cau, nen khong chiu lui; roi nhan luc bat ngo ma đanh up, thang mot tran lon khien Huu Cau phai bo chay. Ong Đo The Giai khi đo nhan chuc Tham tung, nhan tien hoi lo cua Cau, nen giem pha voi chua ve Trong. Chua khong theo va lam mot bai tho đe yen ui ong ta.


= Sung than cua Chua =
Duoi thoi Le - Trinh, chu yeu la Trinh Doanh va Trinh Sam, Đo The Giai tung giu nhieu chuc vu quan trong nhu Trung quan Đo đoc phu Ta đo đoc thu phu su va Đai tu đo, tuoc phong Luyen quan cong, giup chua Trinh quan ly hanh chinh, han che tham nhung,... Thanh tich lon nhat trong su nghiep lam quan cua Đo The Giai la tham gia đanh dep cac cuoc khoi nghia, trong đo co cuoc khoi nghia lon Nguyen Danh Phuong. Nam Ky Ty (1749) do du đuoc "tuong giac", ong đuoc thuong dan loc 4 xa, đien loc 100 mau. Nam Tan Mui (1751), Đo The Giai đuoc thuong cong trong thanh tich Nguyen Danh Phuong bi Đam Xuan Vuc bat la 8 xa dan loc, 120 mau đien loc. Khi tong ket cong lao chung, Đo The Giai lai đuoc thuong 5 xa dan loc, 100 mau đien loc. So ruong đuoc ban thuong đo đeu la ruong the nghiep.
Đo The Giai tung đuoc vua ban bon chu "Thiet thach tinh trung" (Trung thanh nhu sat đa), ong cung đuoc chua Trinh Doanh, Trinh Sam rat tin tuong, trong dung, đen muc co tai lieu ghi nhan Trinh Doanh đa tung ngu qua đem tai nha Đo The Giai o Đong Ngac.
Phan Huy Chu cung ghi nhan rat nhieu đai than vo tuong trong trieu nhu Nguyen Cong Thai, Pham Huy Can, Pham Đinh Trong,... vi khong chiu an canh voi ong nen bi bai xich, boi vi ong la "be toi yeu cua Chua", "cac van than đeu xu phu ninh hot".
Thang 6 nam 1763, do tien cu cua Hoang Ngu Phuc, Trinh Doanh dung Đo The Giai cho chuc Thu phu su. Luc ay, noi giam Le Đinh Vien va Nguyen Đinh Xuan đeu la con nuoi Đam Xuan Vuc va đuoc chua Trinh nang đo. Vi muon uc che hai nguoi, ong tra ra viec ghi chep va truyen lenh trai le ma xu bon Đinh Vien toi chet, song Chua ha lenh xa mien. Theo su nha Le tu sau su kien ay, quyen binh lon trong nuoc lot vao tay Đo The Giai.
Ong mat nam 1766, tho 58 tuoi. Su nha Le nhan xet:

Nam Canh Hung thu 28 (1768), Tinh Đo vuong Trinh Sam phat lenh chi, phong Đo The Giai lam Luyen Trung cong, khen phong lam Thuong đang phuc than, cho lay tien va gao cac loai to, dung, đieu, cua đinh trong ca nam cua lang Đong Ngac đe cung phung vao viec gio chap cac tiet hang nam va tu sua nha tho Đo The Giai. Thoi đo, dong ho Đo co hang tram mau ruong phuc vu viec te le.
Khi con song, Đo The Giai co so thich lam tho van. Ong co đe lai cho đoi 10 bai tho con truyen tung đen ngay nay, chep trong sach Đo tuong cong nien pha hien đuoc luu tru tai Vien nghien cuu Han Nom.


Danh muc nguon Tham khao